Ֆիլիպ Գոլիկով

**Ֆիլիպ Իվանովիչ Գոլիկով** (, ), Խորհրդային զորավար, Խորհրդային Միության մարշալ (մայիսի 8, 1961)։ ԽՄԿԿ Կենտկոմի անդամ (1961-1966 թվականներ)։

## Կենսագրություն
### Երիտասարդ տարիներ
Ֆիլիպ Իվանովիչ Գոլիկովը ծնվել է 1900 թվականի հուլիսի 2-ին (15), (ըստ ծննդյան վկայականի), ավելի ուշ փաստաթղթերում նա նշել է 1900 թվականի հուլիսի 16-ը (որոշ աղբյուրներում նշվում են հուլիսի 3 (16), 1900 թվական կամ հուլիսի 16 (29), 1900 թվական, Պերմի նահանգ; այժմ գյուղը մտնում է Կուրգանի Կատայսկի մունիցիպալ շրջանի մեջ)։ Սերում էր ռուս գյուղացիական ընտանիքից․ հայրը՝ Իվան Նիկոլաևիչը, գյուղական բուժաշխատող էր, մայրը՝ Վասսա Վասիլևնա, գեղջկուհի։ Իվան Նիկոլաևիչը զինվոր էր Տոբոլսկի կայազորային հոսպիտալում, վերապատրաստվել էր որպես վաշտի բուժաշխատող և ծառայում էր որպես ֆելդշեր Տոբոլսկի կայազորային հոսպիտալում: 1908 թվականին զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո մեկ տարի աշխատել է Պոկրովսկոե գյուղի բուժկետում, որտեղ Ֆիլիպը ընդունվել է դպրոցի առաջին դասարան։ Հետո նա վերադարձել է Բորիսովա։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից է։ Ընտանիքում չորս երեխա էին (ավագը Ֆիլիպն էր, Վալենտինը, Ալեքսանդրը, Մարիան, եղբայրը՝ Նիկոլայը, մահացավ մանկության տարիներին։

Ֆիլիպ Գոլիկովը 1911 թվականին ավարտել է դպրոցի 3-րդ դասարանը Բորիսովայում, իսկ 1918 թվականին Պերմի նահանգի Կամիշլովի շրջանային գիմնազիայի յոթերորդ  դասարանը։ Սովորել է զեմստվոյի կրթաթոշակով և ազատվել է ուսման վարձից։
### Քաղաքացիական պատերազմ
1918 թվականի ապրիլի 13-ին Գոլիկովը միացել է ՌԿԿ(բ)-ին։ 1925 թվականին կուսակցությունը վերանվանվել է Համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցություն (բոլշևիկներ), իսկ 1952 թվականին՝ ԽՄԿԿ։ Նա հոր հետ միասին անդամագրվել է կուսակցությանը։ ՌԿԿ(բ) շրջանային կոմիտեի անունից ղեկավարում էր Կամիշլով շրջանային «Իզվեստիա» թերթի գրասենյակը (Իզվեստիա-ի խմբագիր՝ Ստեփան Վասիլևիչ Եգորշին)։

1918 թվականի մայիսի 30-ին կամավոր միացել է Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակին։ Մասնակցել է քաղաքացիական պատերազմին։

1918 թվականի հուլիսի 4-ին Տամակուլսկոե գյուղում գյուղացիների հակաբոլշևիկյան ապստամբությունը ճնշելու նպատակով ուղարկվել է Կարմիր բանակի զինվորների մի ջոկատ, որի կազմում եղել է Ֆ.Գոլիկովը, իսկ հուլիսի 5-ին նրանք գրավել են գյուղը, սակայն հուլիսի 11-ին ջոկատը ջախջախվել է գյուղում։ Զոհվել է ջոկատի հրամանատար Եմելյան Քուչմեյը։ Հուլիսի 12-ին ջոկատը վերադարձել է Կամիշլով։ Հուլիսի 27-ին ջոկատը հեռացավ Կամիշլովից։

Օգոստոսի սկզբին ջոկատը ընդգրկվեց «Կարմիր արծիվներ» կամավորական 1-ին գյուղացիական կոմունիստական ​​հրաձգային գնդի 3-րդ գումարտակում։ 1918 թվականի հոկտեմբերին նշանակվել է դիվիզիոն թերթի «Օկոպնայա պրավդա» և 3-րդ բանակի «Կրասնի Նաբաթ» թերթի գնդի թղթակից։

1919 թվականի հունվարի 21-ին ուղարկվել է ուսման և 1919 թվականին Պետրոգրադում ավարտել ռազմական քարոզչական երկամսյա դասընթացը։

1919 թվականի մարտի վերջին ընդգրկվել է Արևելյան ռազմաճակատի 3-րդ բանակի հատուկ բրիգադի 10-րդ մոսկովյան հրաձգային գնդի գնդացիրների խմբում (հրամանատար Իվան Ալեքսանդրովիչ Ռինկ): Գունդը գյուղի տարածքում ընդհարման մեջ է մտել հակառակորդի հետ. Զալազնինսկի գործարան (այժմ՝ Կիրովի մարզ)։

1919 թվականի հունիսի 16-ից Գոլիկովը հատուկ բրիգադի քաղաքական բաժնի քարտուղարն էր։  1919 թվականի օգոստոսից՝ 51-րդ հրաձգային դիվիզիայի քաղաքական բաժնի գյուղում աշխատանքի հրահանգիչ-կազմակերպիչ։ 1919 թվականի նոյեմբերի վերջին Տյուկալինսկում նա ծանր հիվանդանում է տիֆով և մի քանի ամիս բուժվում Տյումենի հիվանդանոցում։

### Քաղաքական աշխատող
Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո 11 տարի քաղաքական աշխատանք է կատարել զորքերում։ Ուֆայի նահանգում կուլակական ապստամբությունների ճնշման մասնակից. 1920 թվականի մայիսից՝ ագիտատոր, ապա դիվիզիայի տեղեկատվության պետ։ 1921 թվականի մարտից եղել է գավառական զինկոմիսարիատի քաղաքական քարտուղարության վարիչ։ 1921 թվականի մայիսից՝ հրաձգային բրիգադի քաղաքական բաժնի վարիչ։ 1922 թվականի մայիսից՝ հրահանգիչ, ապա Վոլգա-Ուրալի ռազմական օկրուգի քաղաքական բաժնի վարիչ։ 1922 թվականի հունիսից - Արևմտյան Սիբիրյան ռազմական օկրուգի քաղաքական բաժնի ագիտացիայի և քարոզչության բաժնի պետի և պետի օգնական:

1929 թվականին ավարտել է Կարմիր բանակի բարձրագույն հրամանատարական կազմի (ԿՈՒՎՆԱՍ) վերապատրաստման դասընթացները, 1929 թվականի ապրիլից՝ Վոլգայի ռազմական օկրուգի քաղաքական բաժնի ագիտացիայի և քարոզչության բաժնի վարիչ։ 1931 թվականի հունվարից՝ զինվորական կոմիսար և 32-րդ հրաձգային դիվիզիայի քաղաքական բաժնի վարիչ։

### Հրամանատարական աշխատանք
250px|thumb|Ֆիլիպ Գոլիկով, 1940-ական թվականների սկիզբ
1931 թվականին ավարտել է ռազմական ուսումնարանը՝ էքստեռն կարգով և իր ցանկությամբ տեղափոխվել հրամանատարական աշխատանքի։ 1931 թվականի նոյեմբերից՝ 32-րդ հրաձգային դիվիզիայի 95-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար։ 1933 թվականին հեռակա ավարտել է Կարմիր բանակի Մ.Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ 1933 թվականի հոկտեմբերից՝ Վոլգայի ռազմական օկրուգի 61-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար։ 1936 թվականի սեպտեմբերից՝ 8-րդ առանձին մեքենայացված բրիգադի հրամանատար, 1937 թվականի հուլիսից՝ Կիևի ռազմական շրջանի 45-րդ մեքենայացված կորպուսի հրամանատար։ 1938 թվականի հունվարին նշանակվել է Բելառուսի ռազմական օկրուգի ռազմական խորհրդի անդամ։

1938 թվականի հունիսի 18-ից մինչև 1940 թվականը եղել է Բելառուսի Կոմկուսի (բոլշևիկների) Կենտկոմի բյուրոյի անդամ։

1938 թվականին ազատվել է զբաղեցրած պաշտոնից և հեռացվել բանակից։ Կլիմենտ Վորոշիլովը հրաժարվել է ստորագրել Գոլիկովի ձերբակալման հրամանը։ Ֆ. Ի. Գոլիկովը կրկին զորակոչվել է զինվորական ծառայության։ 1938 թվականի նոյեմբերից նշանակվել է Կիևի հատուկ ռազմական շրջանի Վիննիցայի բանակային խմբի զորքերի հրամանատար։

1939 թվականի սեպտեմբերի 16-24-ը միացել է «Վիննիցա» խմբի վերակազմավորումից հետո ուկրաինական ռազմաճակատի Վոլոչիսկի բանակի խմբին, 1939 թվականի սեպտեմբերի 24-8-ը Արևելյան բանակի խմբին, իսկ այնուհետև սեպտեմբերի 28-ից 6-րդ բանակին, եղել է այս կազմավորման հրամանատար և մասնակցել է Լեհական Կարմիր բանակի արշավին 1939 թվականի սեպտեմբերին:

### Գլխավոր շտաբի հետախուզության վարչության պետ
1940 թվականի հուլիսի 26-ից (ըստ մի շարք հրապարակումների՝ 1940 թվականի հուլիսի 11-ից)՝ Գոլիկովը նշանակվել է Կարմիր բանակի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ՝ Կարմիր բանակի գլխավոր հետախուզական տնօրինության պետ։ Գլխավոր շտաբի հետախուզության տնօրինության պետը 7-10 օրը մեկ հատուկ հաղորդագրություններ էր ներկայացնում 9-13 հասցեատերերի, որոնց թվում էին անպայման Ստալինը, Մոլոտովը, Վորոշիլովը, Ժդանովը, Բերիան, Կուզնեցովը։

Ժամանակակից պատմաբանների մեծ մասը կարծում է, որ որպես Գլխավոր շտաբի հետախուզության վարչության պետ, Գոլիկովը երկրի ղեկավարությանը տրամադրել է միայն այն տեղեկությունները, որոնք համապատասխանում են Ի.Վ. Ստալինի կարծիքին: ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակման նախապատրաստման և ժամկետների մասին տեղեկությունները հաճախ ներկայացվում էին որպես չհաստատված կամ անարժանահավատ: Գոլիկովը չկարողացավ լուծել ռազմական խնդիրները։ Մասնավորապես, արձանագրելով ԽՍՀՄ սահմաններում գերմանական զորքերի զգալի քանակի կենտրոնացման փաստը և որոշելով թշնամու հարձակման թիրախները (Լենինգրադ, Մոսկվա, Կիև), ռազմական հետախուզությունը չի բացահայտել հակառակորդի հարվածային հարձակողական խմբերից որևէ մեկի կենտրոնացման տարածքները կամ կազմը: Արդյունքը եղավ պատերազմի առաջին իսկ օրվանից հակառակորդի հարվածների անսպասելի հզոր ուժը, որը կանխորոշեց ռազմական գործողությունների ծայրահեղ անբարենպաստ ընթացքը և խորհրդային զորքերի ահռելի կորուստները Հայրենական մեծ պատերազմի առաջին փուլում։ Ամենաողբերգականն այն է, որ, իմանալով գերմանական զորքերի ներխուժման պատրաստակամության մասին, Գոլիկովը չէր վստահում պատերազմի մեկնարկի ամսաթվի մասին հաղորդագրություններին, մասնավորապես՝ 1941 թվականի մարտի 20-ին հայտնել է Ստալինին,
որ «խոսակցություններն ու փաստաթղթերը, որոնք խոսում են այս տարվա գարնանը ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմի անխուսափելիության մասին, պետք է դիտարկել որպես բրիտանական և նույնիսկ, գուցե, գերմանական հետախուզությունից ստացվող ապատեղեկատվություն»։ Նա կարծում էր, որ ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակում սկսելու ամենահավանական ժամանակը կլինի Անգլիայի նկատմամբ Հիտլերի հաղթանակից և նրա հետ պաշտոնապես խաղաղության կնքումից հետո:

1941-ի ապրիլ-հունիսին Ֆ. Ի. Գոլիկովը զեկուցեց խորհրդային արևմտյան սահմանին գերմանական զորքերի շարունակական կենտրոնացման, դրան ձգվող դիվիզիաների քանակի, մարտական ​​ուժի և թվաքանակի, դրանց գտնվելու վայրի մասին և անվանեց ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակման ամսաթիվը` 1941 թվականի հունիսի 22-ը (այս ամսաթիվը նշված է մոտ 15-ի կողմից): 1940 թվականի հուլիսից մինչև 1941 թվականի հունիսը Կարմիր բանակի Գլխավոր շտաբը ԽՍՀՄ ղեկավարությանը ուղարկեց 95 (միայն գաղտնազերծված) զեկույցներ ֆաշիստական ​​զորքերի կենտրոնացման և ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակման նախապատրաստման մասին: Ուստի, թեև ԽՍՀՄ ռազմական և քաղաքական ղեկավարությունը շատ բան գիտեր ԽՍՀՄ ներխուժելու Գերմանիայի պատրաստակամության մասին, սակայն ներխուժումն ինքնին լիովին անսպասելի էր։

Ինչ վերաբերում է գերմանական նորագույն տեխնոլոգիաների և զենքերի (ինքնաթիռներ, զրահատեխնիկա, փոքր զենքեր և հրետանի, քիմիական զենք) վերաբերյալ ձեռք բերված հետախուզական տվյալներին, ստացված հետախուզական տեղեկատվությունը բավականին մանրամասն էր և, ընդհանուր առմամբ, թույլ էր տալիս ԽՍՀՄ ռազմական ղեկավարությանը ճիշտ եզրակացություններ անել գալիք պատերազմում դրանց օգտագործման վերաբերյալ (այս առումով խնդիրն ավելի շատ այն է, թե որքան արդյունավետ է օգտագործվել հետախուզության աշխատակիցների ստացած տեղեկատվությունը):

1941 թվականի փետրվարի 20-ից մինչև 1952 թվականի հոկտեմբերի 5-ը Գոլիկովը եղել է Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկներ) Կենտրոնական վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամ, ընտրվել է Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկներ) 18-րդ համաժողովում:

## Հայրենական մեծ պատերազմ
Պատերազմի առաջին օրերին Գոլիկովը հեռացվեց Կարմիր բանակի Գլխավոր շտաբի հետախուզության գլխավոր վարչության պետի պաշտոնից։ 1941 թվականի հուլիսի 5-ին նշանակվել է Խորհրդային Միության Ռազմական առաքելության ղեկավար Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում, որից հետո շուտով մեկնել է Մեծ Բրիտանիա։ Նա բանակցություններ է վարել ԽՍՀՄ-ին ռազմական մատակարարումների և երկրորդ ճակատի բացման շուրջ, այդ թվում՝ 1941 թվականի հուլիսի 31-ին նրան ընդունել է ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտը։ Նրա շնորհիվ է, որ արդեն 1941 թվականի օգոստոսի 31-ին Արխանգելսկ ժամանեց բրիտանական առաջին արկտիկական շարասյունը՝ ռազմաճակատի համար նախատեսված ինքնաթիռներով և զինամթերքով։
thumb|10-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Ի. Գոլիկով
1941 թվականի հոկտեմբերին վերադարձել է ԽՍՀՄ եւ նշանակվել Պենզայի մարզում ստեղծվող 10-րդ բանակի հրամանատար։ Ավելի ուշ բանակը վերաբաշխվել է Ռյազանի շրջան։ Որպես Արևմտյան ճակատի մաս, բանակի զորքերը հաջողությամբ առաջ շարժվեցին 1941 թվականի դեկտեմբերի սկզբից Տուլայից հարավ՝ հետ մղելով գեներալ Գուդերիանի գերմանական 2-րդ տանկային բանակի մասերը Մոսկվայից մինչև 400 կմ հեռավորության վրա, ազատագրելով 10 քաղաք և մեծ կորուստներ պատճառելով թշնամուն: Միևնույն ժամանակ բանակը ոչ մի առավելություն չուներ թշնամու նկատմամբ։

1942 թվականի փետրվարից նշանակվել է Կալինինյան ռազմաճակատի 4-րդ հարվածային բանակի հրամանատար։ 1942 թվականի ապրիլից՝ Բրյանսկի ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար, 1942 թվականի հուլիսին՝ Վորոնեժի ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար։ Ըստ խորհրդային պատմաբանների՝ նա չկարողացավ հաջողությամբ ղեկավարել ռազմաճակատի զորքերը 1942 թվականի հունիս-հուլիսին, ինչի պատճառով թշնամին կարողացավ ճեղքել Վորոնեժը, հասնել Միջին Դոն և շահեկան դիրք գրավել Ստալինգրադի վրա հարձակման համար։

1942 թվականի օգոստոսին Գոլիկովը իջեցվել է 1-ին գվարդիական բանակի հրամանատարի կոչումից Հարավ-արևելյան և Ստալինգրադյան ճակատներում և մասնակցել պաշտպանական մարտերին Ստալինգրադի մերձակայքում։ 1942 թվականի սեպտեմբերից եղել է Ստալինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ։ 1942 թվականի հոկտեմբերին տեղափոխվել է Խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատի հյուսիսային հատված և նշանակվել Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի զորքերի հրամանատարի տեղակալ։ Մի քանի օր անց նա հետ է կանչվել Մոսկվա, իսկ հոկտեմբերի 16-ին վերանշանակվել է Կարմիր բանակի Գլխավոր շտաբի գլխավոր հետախուզական վարչության պետ։ Իսկ մի քանի օր անց՝ 1942 թվականի հոկտեմբերի 22-ին, նա  վերանշանակվեց Վորոնեժի ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար։

Որպես այս ռազմաճակատի հրամանատար՝ նա իրականացրել է երեք խոշոր գործողություն։ Դրանցից առաջինում՝ 1943 թվականի հունվարի 13-27 Օստրոգոժսկ-Ռոսոշանսկի գործողության ժամանակ, ռազմաճակատի զորքերը ջախջախեցին 2-րդ հունգարական բանակի հիմնական ուժերը՝ իտալական ալպյան կորպուսը և 24-րդ գերմանական տանկային կորպուսը։ Խորհրդային տվյալներով՝ գերեվարվել է մինչև 86000 բանտարկյալ։

Երկրորդ՝ Վորոնեժ-Կաստորնոյե գործողության ժամանակ 1943 թվականի հունվարի 24-ից փետրվարի 17-ը հունգարական 2-րդ կորպուսը և 2-րդ գերմանական բանակի ուժերի մի մասը շրջափակվել և ջախջախվել են։

Երրորդ՝ Խարկովի հարձակողական գործողության ժամանակ, 1943 թվականի փետրվարի 2-ից մարտի 2-ը, խորհրդային զորքերը կարողացան առաջ շարժվել ավելի քան 100 կմ և ազատագրել Խարկովը։

Սակայն 1943 թվականի մարտի 2-25-ը Խարկովի չորրորդ պաշտպանական գործողության ընթացքում հակառակորդին հաջողվեց հզոր հարվածներ հասցնել Վորոնեժի ռազմաճակատի զորքերին՝ ճեղքելով ռազմաճակատի երկայնքով մինչև 30 կմ երկարությամբ բացը և հասնելով խորհրդային զորքերին։ Գոլիկովը զգալիորեն գերագնահատեց իր սկզբնական հաջողությունները, հաշվի չառավ սեփական զորքերի հյուծվածությունն ու կորուստների չափը, չկարողացավ մատակարարումներ կազմակերպել իր ռազմաճակատի զորքերի համար, որոնք ճեղքել էին դեպի արևմուտք, և կարծում էր, որ թշնամու զորքերը լիովին ջախջախված էին և ունակ չէին ակտիվ գործողությունների: Իրավիճակի հանկարծակի փոփոխության ժամանակ Ֆ. Ի. Գոլիկովը կրկին շփոթվեց և կորցրեց իր զորքերի վերահսկողությունը։ Իրավիճակը շտկելու համար Գ.Կ. Ժուկովին շտապ ուղարկեցին Վորոնեժի ռազմաճակատ, որտեղ նա պետք է ստանձներ զորքերի անմիջական ղեկավարությունը։

1943 թվականի մարտին Գոլիկովը հետ կանչվեց Մոսկվա և այլևս չուղարկվեց ռազմաճակատ։ 1943 թվականի ապրիլի 6-ին նշանակվել է ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարի կադրերի գծով տեղակալ։ 1943 թվականի մայիսի 20-ին ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի ղեկավարության վերակազմակերպման կապակցությամբ նա հեռացվել է պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարի տեղակալի շարքերից, իսկ Գոլիկովի զբաղեցրած պաշտոնը հայտնի է դարձել որպես «Ժողովրդական պաշտպանության նախարարության անձնակազմի գլխավոր ղեկավար (Պաշտպանության նախարարության 69-րդ կոմիսարիատ) ԽՍՀՄ» (այս պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև 1950 թվականը)։

1944 թվականի հոկտեմբերին ընդունվեց ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի լիազոր ներկայացուցչի գործունեության մասին որոշումը՝ Գերմանիայից և նրա կողմից օկուպացված երկրներից ԽՍՀՄ քաղաքացիների հայրենադարձության վերաբերյալ։ Հոկտեմբերի 4-ին Գոլիկովը նշանակվել է այս հարցերով լիազորված պաշտոնյա։ Շատ արագ այս վարչությունը ԽՍՀՄ ՆԿՎԴ-ի օգնությամբ ստեղծեց հզոր ենթակառուցվածքային ցանց։ Այս ցանցի անբաժանելի մասն էին հավաքման և տարանցման կետերը, զննման և ֆիլտրման կետերը և ճամբարները, որոնցից մոտ 200-ը տեղակայված էին միայն ԽՍՀՄ սահմաններից դուրս։

## Հետպատերազմյան շրջան
250px|thumb|Խորհրդային Միության մարշալ Ֆիլիպ Իվանովիչ Գոլիկով
1950 թվականի սեպտեմբերից Գոլիկովը եղել է առանձին մեքենայացված բանակի հրամանատար։

1956 թվականի մայիսի 17-ից՝ Ստալինի անվան Խորհրդային բանակի զրահատանկային ուժերի ռազմական ակադեմիայի ղեկավար։

1958 թվականի հունվարից՝ ԽՍՀՄ Զինված ուժերի կուսակցական ղեկավարության կարևորագույն մարմնի՝ Խորհրդային բանակի և նավատորմի գլխավոր քաղաքական տնօրինության պետ։ Ոչ պաշտոնապես, Գլխավոր քաղաքական տնօրինության ղեկավարը համարվում էր ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության երկրորդ անձը, և նա նախարարին ենթարկվում էր միայն ձևականորեն, քանի որ Գլխավոր քաղաքական տնօրինությունը, որպես վարչություն, ԽՄԿԿ Կենտկոմի ապարատի մաս էր և ենթակա էր առաջին հերթին կուսակցական բարձրագույն իշխանություններին:

1961-1966 թվականներին եղել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի անդամ, 1939 - 1952 թվականներին՝ Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկներ) Կենտրոնական վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամ։ Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկներ) 18-րդ համագումարի պատվիրակ, ԽՄԿԿ 19-րդ, 20-րդ, 21-րդ, 22-րդ համագումարներում։ ԽՍՀՄ 1-ին (1938-1946) և 4-6-րդ (1954-1965) գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ Եղել է Բելոռուսական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

1962 թվականի մայիսին նա ազատվել է զբաղեցրած պաշտոնից «առողջական և թոշակի անցնելու պատճառներով»։ 1962 թվականի հունիսին նշանակվել է ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության գլխավոր տեսուչների խմբի գլխավոր տեսուչ։

Գոլիկովն ապրել է Մոսկվայում։ Մահացել է 1980 թվականի հուլիսի 29-ին: Թաղվել է Նովոդևիչյան գերեզմանատանը (հատված 7, ձախ կողմ, շարք 16):

## Զինվորական կոչումներ
* Բրիգադի հրամանատար (26.11.1935)
* Կորպուսի կոմիսար (31.12.1937)
* Կորպուսի հրամանատար (08.01.1938)
* Գեներալ-լեյտենանտ (4.06.1940)
* գեներալ-գնդապետ (19.01.1943)
* Բանակի գեներալ (08.05.1959)
* Խորհրդային Միության մարշալ (08.05.1961)

## Պարգևներ
350 px|right|thumb|Փոստային ծրար, ԽՍՀՄ
350 px|right|thumb|Փոստային բացիկ, Ռուսաստան
* Լենինի 4 շքանշան (22.02.1941, 21.02.1945, 20.07.1950, 15.07.1960)
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (22.02.1968)
* Կարմիր դրոշի 4 շքանշան (20.02.1933, 3.01.1942, 3.11.1944, 20.06.1949)
* Սուվորովի 1-ին աստիճանի շքանշան (01/28/1943)
* Կուտուզովի 1-ին աստիճանի շքանշան (02/22/1944)
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (15.07.1980)
* Կարմիր աստղի 2 շքանշան (16.08.1936, 16.07.1970)
* «ԽՍՀՄ զինված ուժերում հայրենիքին ծառայելու համար» 3-րդ աստիճանի շքանշան (30.04.1975 թ.)
* Պատվավոր զենք ԽՍՀՄ պետական ​​զինանշանի ոսկե պատկերով (02/22/1968)
### Մեդալներ
* Հոբելյանական մեդալ «Ռազմական արիության համար. Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի ծննդյան 100-ամյակի հիշատակին» (1970)
* «Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալ
* Մեդալ «Ստալինգրադի պաշտպանության համար»
* Մեդալ «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» (1970)
* Հոբելյանական մեդալ «Հաղթանակի քսան տարի 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում» (1965)
* «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակի երեսուն տարի» հոբելյանական մեդալ (1975)
* Մեդալ «Ճապոնիայի նկատմամբ տարած հաղթանակի համար»
* «ԽՍՀՄ զինված ուժերի վետերան» մեդալ
* Մեդալ «Ռազմական համագործակցության ամրապնդման համար» (1980)
* «Աշխատավոր-գյուղացիական կարմիր բանակի XX տարի» հոբելյանական մեդալ (22.02.1938)
* «Խորհրդային բանակի և նավատորմի 30 տարի» հոբելյանական մեդալ (1948)
* Հոբելյանական մեդալ «ԽՍՀՄ զինված ուժերի 40 տարի» (1958)
* «ԽՍՀՄ զինված ուժերի 50 տարի» հոբելյանական մեդալ (1968)
* «ԽՍՀՄ զինված ուժերի 60 տարի» հոբելյանական մեդալ (1979)
* Մեդալ «Ի հիշատակ Մոսկվայի 800-ամյակի» (1947)
* Պատվավոր զենք (ատրճանակ) (1968)
### Արտասահմանյան պարգևներ
* Կարմիր դրոշի 2 շքանշան (Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետություն, 1945, 1971)
* Գրունվալդի Խաչի շքանշան, 1-ին աստիճան (Լեհաստան, 1946)
* Պարտիզան աստղի 1-ին աստիճանի շքանշան (Հարավսլավիա, 1946)
* Ժողովրդին մատուցած ծառայությունների համար 1-ին աստիճանի շքանշան (Հարավսլավիայի Դաշնային Ժողովրդական Հանրապետություն, 1946)
* Բևեռային աստղի շքանշան (Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետություն, 1947)
* Սպիտակ առյուծի 1-ին աստիճանի շքանշան (Չեխոսլովակիա, 1947)
* Ռումինիայի աստղի 1-ին աստիճանի շքանշան (Ռումինիա, 1950)
* 1944 թվականի սեպտեմբերի 9-ի 2-րդ աստիճանի շքանշան (Բուլղարիա, 1971)
* Ազգային դրոշի 1-ին աստիճանի շքանշան (Հյուսիսային Կորեա)
* Պատերազմի խաչ (Չեխոսլովակիա, 1943)
* «Ֆաշիզմի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ (Ռումինիա)
* Դուկելի հուշամեդալ (Չեխոսլովակիա)
* «Զենք եղբայրություն» 1-ին աստիճանի ոսկե մեդալ (Գերմանիայի Դեմոկրատական ​​Հանրապետություն)
* Կորեայի ազատագրման համար մեդալ (Հյուսիսային Կորեա)
* «Ճապոնիայի նկատմամբ տարած հաղթանակի համար» մեդալ (Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետություն)
* «Խալխին-Գոլի հաղթանակի 30 տարի» մեդալ (Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետություն)
* «Միլիտարիստական ​​Ճապոնիայի նկատմամբ հաղթանակի 30 տարի» մեդալ (Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետություն)
* Մեդալ «Մոնղոլիայի ժողովրդական հեղափոխության 50-ամյակ» (Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետություն, 1971)
* Մեդալ «Մոնղոլիայի ժողովրդական բանակի 50 տարին» (Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետություն, 1971)

## Հիշատակ
* Գոլիկովի անվան փողոցներ աշխարհի տարբեր քաղաքներում
* Մարշալ Գոլիկովի պողոտա Կուրգանում
* Անշլագ մարշալ Ֆ. Ի. Գոլիկովին Կուրգանում, տեղադրվել է 2005 թվականին — 
* 1990 թվականի փետրվարի 14-ին Ֆիլիպ Իվանովիչ Գոլիկովի ծննդյան 90-ամյակի կապակցությամբ թողարկվել է փոստային գեղարվեստական ​​նամականիշով ծրար, Նկարիչ՝ Ա.Կարասև։
* 2000 թվականի փետրվարի 10-ին Ֆիլիպ Իվանովիչ Գոլիկովի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ բացիկ է թողարկվել, Նկարիչ՝ Բ.Իլյուխին։

## Կինո
2012, «Ժուկով» հեռուստասերիալ,  գեներալ-գնդապետ Գոլիկովի դերը խաղացել է Ալեքսեյ Օգուրցովը։
1986, «Պետական ​​սահման․ 41 թվական» գեղարվեստական ֆիլմ, գեներալ-լեյտենանտ Գոլիկովի դերը խաղացել է Վլադիմիր Տկաչենկոն

## Հուշագրություններ
* 
* *Голиков Ф. И.* Записки начальника Разведупра, июль 1940 года — июнь 1941 года. — Москва: Родина, 2018. — 462 с. ISBN 978-5-907024-60-1.
* 
* 
* F. Golikov — Con mision militar en Inglaterra y EE.UU. — Издательство «Прогресс», 1988. — 135 с. — 3100 экз. на исп.яз.
* *Голиков Ф. И.* Незабываемые встречи. // Битва за Сталинград. 4-е издание. — Волгоград: Нижне-Волжское книжное издательство, 1973.
* *Голиков Ф. И.* Резервная армия готовится к защите столицы. // Военно-исторический журнал. — 1966. — № 5. — С.64—76.
* *Голиков Ф. И.* Резервная армия вступает в сражение южнее Москвы. // Военно-исторический журнал. — 1966. — № 11. — С.56—68.
* *Голиков Ф. И.* Острогожско-Россошанская операция. // Военно-исторический журнал. — 1966. — № 11. — С.62—67.
* *Голиков Ф. И.* Сталинград (Воспоминания заместителя командующего фронтом). // Новая и новейшая история. — 2006. — № 1. — С.55-64.
* *Голиков Ф. И.* Советская военная разведка перед гитлеровским нашествием на СССР. // Военно-исторический журнал. — 2007. — № 12. — С.5—11.; 2008. — №.1. — С.27-32.

## Գրականություն
* 
* 
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. , 1996
* 
* 
* 
* *[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]* Голиков, Филипп Иванович // Российская историческая энциклопедия в 18 томах / Глав. ред. А. О. Чубарьян. Т. 5. М.: ОЛМА Медиа Групп, 2017. С. 146—147.
* 
* Они руководили ГРУ: сборник биографических очерков. — М.: Русская Разведка, 2005. — 285 с. — ISBN 5-94013-032-X. — С.174.
* 
* *Каримов О. В., Могильников В. А.* Это были профессионалы с сильной волей, богатым жизненным опытом и неистребимым желанием служить Отечеству. Рассекреченные судьбы руководителей советской внешней разведки (1918—1941 гг.) // Военно-исторический журнал. — 2003. — № 1. — С.58-63.
* *Гаврилов Д. В.* «Проявил себя как крупный военачальник…». К 110-летию со дня рождения Маршала Советского Союза Ф. И. Голикова. // Военно-исторический журнал. — 2010. — № 10. — С.33-39.
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Խորհրդային Միության Մարշալ Ֆիլիպ Գոլիկով
* Ֆիլիպ Գոլիկովի կենսագրությունը
* Տեսնել կարմիր լույսը

 
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության մարշալներ