Պակալ

**Պակալ** կամ **Կինիչ Ջանաաբ Պակալ I** (մայա` *K’ihnich Janaa[h]b' Pakal* ), որը հայտնի է նաև որպես **Պակալ** կամ **Պակալ Մեծ** (), մայաների Պալենկե քաղաք-պետության գահակալ (*աջավ)* նախակոլումբյան մեզոամերիկյան ժամանակագրության ուշ դասական շրջանում։  

Պակաը գահ է բարձրացել 615 թվականի հուլիսին և կառավարել մինչև իր մահը։ Պակալը գահակալել է 68 տարի: Այդպիսով, Պակալը պատմության մեջ հայտնի է որպես հաստատված ամենաերկար գահակալած ինքնիշխան միապետերից հինգերորդը, համաշխարհային պատմության մեջ ավելի քան մեկ հազարամյակում ամենաերկար գահակալածը և Ամերիկայի պատմության մեջ որևէ իշխած միապետերից երկրորդ ամենաերկար գահակալած միապետ։ 

Իր երկարատև գահակալության ընթացքում Պակալը պատասխանատու է Պալենկեի պահպանված ամենանշանավոր արձանագրություններից և հուշարձանային ճարտարապետությունից մի քանիսի կառուցման կամ ընդլայնման համար: Նա, թերևս, ժողովրդական մշակույթում առավել հայտնի է իր սարկոֆագի կափարիչի վրա փորագրված իր պատկերով, որը դարձել է *կեղծ* հնագիտական ենթադրությունների առարկա:

## Անուն
մինի|Պակալ անվան գրելու տարբերակները|271x271փքս
Պակալի լրիվ անունը՝ *Կինիչ Ջանաաբ Պակալ* (*Kʼinich Janaab Pakal,* բառացի` «Շողացող եգիպտացորենի ծաղկի (?) վահան»), դասական մայայով թարգմանվում է որպես **ԿԻՆԻՉ-ՋԱՆԱԳԲ-ՊԱԿԱԼ-լա**, **ԿԻՆԻՉ-ՋԱՆԱԳԲ-պա-կա-լա** կամ **ԿԻՆԻՉ-ջա-նա-բի-պա-կա-լա**: Մինչև նրա անունը մայաներից պահպանված արձանագրություններից հուսալիորեն վերծանելը, Պակալը հայտնի էր տարբեր մականուններով և մոտավոր անուններով, այդ թվում՝ **«Արևի վահան»** և **«Ահաու»:**

Ժամանակակից աղբյուրներում Պակալի անվանը երբեմն կցվում է նաև կարգաթիվ` նրան այս անունով այլ կառավարիչներից տարբերակելու նպատակով, կառավարիչներ, որոնք նախորդել կամ հաջորդել են նրան Պալենկեի դինաստիական տոհմածառում: 

Շփոթեցնող է, որ նրան երբեմն անվանել են *կա՛մ* «Պակալ I», կա՛մ «Պակալ II»: Նրան Պակալ II անվանելը հղում է նրա մայրական կողմից պապիկին (մահացել է մոտ 612 թվականին), որը նույնպես կրել է Ջանահբ Պակալ անունը: Այնուամենայնիվ, չնայած նրա պապը ղեկավար` *աջավ* դասի անձնավորություն էր, բայց նա ինքը, կարծես, թագավոր չի եղել: Երբ փոխարենը օգտագործվում է *Պակալ I* անունը, դա նրան տարբերակում է ամերիկյան կառավարման երկու ավելի ուշ հայտնի իրավահաջորդներից՝ Կինիչ Ջանաաբ Պակալ II-ից (կառավարել է մոտ 742 թվականին) և Ջանաաբ Պակալ III-ից` Պալենկեի վերջին հայտնի կառավարիչից (կառավարել է մոտ 799 թվականին):

## Վաղ կյանք
Կինիչ Ջանաաբ Պակալը ծնվել է Պալենկեում, ըստ մինչկոլումբյան օրացույցի (մայաների երկար օրացույց)` *9.8.9.13.0* -ին (603 թվականի մարտ), իշխող Պալենկե դինաստիայի լեդի Սակ Կուկի և նրա ամուսին Կան Մո Հիքսի ընտանիքում:

Պակալի ծնունդը տեղի է ունեցել Պալենկեի պատմության հատկապես անհանգիստ ժամանակաշրջանում. Պալենկեն թալանվել էր մայաների հզոր Կալակմուլ պետության կողմից ընդամենը չորս տարի առաջ, և մեկ այլ աղետալի հարձակում էր ղեկավարել Կալակմուլի *աջավ* *Ուկայ Կանը (բառացի`* ոլորապտույտ օձ) Պակալի վաղ մանկության տարիներին՝ 611 թվականին։ Հաջորդ տարի իշխող Պալենկեի *աջավ* Աջեն Յոհլ Մատի և նրա ժառանգորդ Ջանահբ Պակալի (Պակալի մայրական պապը և անվանակիցը) մահը հանգեցրել է իրավահաջորդության ճգնաժամի։ 

Ի վերջո, Պակալը գահ է բարձրացել Պալենկեի գահին 9.9.2.4.8-ին (615 թվականի հուլիսին), տասներկու տարեկան հասակում, մոր՝ լեդի Սակ Կուկի ժամանակավոր ռեգենտությունից հետո:

## Գահակալում
Պակալն ընդլայնել է Պալենկեի իշխանությունը մայաների նահանգների արևմտյան մասում և սկսել է շինարարական ծրագիր իր մայրաքաղաքում: Նրա օրոք ստեղծվել են մայաների քաղաքակրթության արվեստի և ճարտարապետության որոշ լավագույն նմուշներ: 9.9.13.0.7-ին (626 թվականի մարտ) նա ամուսնացել է Իքս Ցակբու աջավի հետ, ով Պալենկեի Ուքստեկուհ (Uxteʼkʼuh) հարկատու բնակավայրից նախկին իշխող Տոկտահն դինաստիայի ժառանգ էր: Նրանք իրենց երկարատև ամուսնության ընթացքում ունեցել են առնվազն երկու որդի` Կան Բահլամ (ծնվել է 635 թվականին) և Կան Ջոյ Չիտամ (ծնվել է 644 թվականին),  հավանաբար նաև երրորդը՝ Տիվոլ Չան Մատ (ծնվել է 648 թվականին):

628 թվականին Պակալի պաշտոնյաներից մեկը (*աջ կուհուուն* ) գերի է ընկել Պիեդրաս Նեգրաս վայրում։ Վեց օր անց Սանտա Էլենայի *աջավ* Նուուն Ուջոլ Չաակը գերի է ընկել և տարվել Պալենկե։ Սանտա Էլենան դարձել է Պալենկեին ենթակա` հարկատու։ Տասներկու տարեկանում նշանակվելով *աջավ*, Պակալի մայրը դարձել է նրա խնամակալը` ռեգենտ։ Տարիների ընթացքում նա աստիճանաբար զիջել է իշխանությունը, մինչև 640 թվականի սեպտեմբերին մահանալը։ 659 թվականին Պակալը վերցրել է վեց գերի. նրանցից մեկը՝ Ահիին Չան Ահկը, Պիպայից էր, որը սովորաբար կապվում է Պոմոնա հնավայրի  (Տաբասկո) հետ։ Պիպայի մեկ այլ լորդի է սպանել Պակալը, 663 թվականին. այդ ժամանակ նա գերի է վերցրել ևս վեց մարդ Սանտա Էլենայից:
մինի|Պալենկեի պալատ, մոտ 1996 թվական

647 թվականին, 44 տարեկան հասակում, Պակալը սկսել է իր առաջին շինարարական նախագիծը, սակայն տաճարն այսօր իսպաներեն կոչվում է Էլ Օլվիդադո (Մոռացվածը)՝ Լակամհայից հեռավորության պատճառով։   

Պակալի բոլոր շինարարական նախագծերից, թերևս, ամենահաջողվածը Պալենկեի պալատն է։ Շենքը նախքան այդ է կառուցվել, բայց Պակալն այն մեծապես ընդարձակել է՝ շենքի հին մակարդակին ավելացնելով հուշարձանային սենյակներ։  

Այնուհետև նա կառուցել է E շենքը, որը դասական մայա լեզվով կոչվում էր *Սակ Նուկ Նաահ`* «Սպիտակ մաշկով տուն»՝ պալատի այլ մասերում օգտագործվող կարմիր ներկի փոխարեն սպիտակ ներկված լինելով պայմանավորված։ Պալատի արևելյան բակը ռազմական հաղթանակները նշող արարողակարգային տարածք է եղել։ 

B և C մասերը կառուցվել են 661 թվականին, իսկ A մասը՝ 668 թվականին։ A մասը ծածկված է 662 թվականին գերի ընկածների որմնանկարներով: Պակալի հետ կապված հուշարձաններն ու տեքստերն են՝ Օվալաձև պալատական ցուցանակը, հիերոգլիֆային աստիճանը, C շինության տեքստերը, ստորգետնյա գահերը և Տաբլերիտոսները, Օլվիդադոյի նավամատույցները և սարկոֆագի տեքստերը:

Պակալի կինը` Ցակբու աջավը, մահացել է 47 տարի համատեղ կյանքից հետո`  9.12.0.6.18-ին (672 թվականի նոյեմբեր): Ութ տարի անց Պակալը տեսել է նաև իր երրորդ որդու՝ Թիվոլ Չան Մատի մահը և առաջնորդել է նրա թաղման արարողությունը:
Պատկեր:Palenque by DA 03.jpg|Արձանագրությունների տաճարը (ձախից) և պալատը (աջից)
Պատկեր:Temple of Inscriptions, Palenque (2088170629).jpg|Արձանագրությունների տաճարը 2007 թվականին
Պատկեր:P509-plate67-Plan of No. 2-CASAS DE PIEDRA - PALENQUE.jpg|Տաճարի հատակագիծ


## Մահ և թաղում
[մինի|252x252px|Պակալի դամբարանի մակետը [Անթրոպոլոգիայի ազգային թանգարան (Մեխիկո)|Անտրոպոլոգիայի ազգային թանգարանում]]Պակալը մահացել է 9.12.11.5.18-ին (683 թվականի օգոստոս), 80 տարեկան հասակում՝ Պալենկեում 68 տարի և 33 օր կառավարելուց հետո:

Մահից հետո Պակալը աստվածացվել է որպես Պալենկեի հովանավոր աստվածներից մեկը: Նրանից հետո մնացել են առնվազն երկու որդիներ՝ Կան Բահլամը և Կան Ջոյ Չիտամը, որոնցից յուրաքանչյուրը հետագայում դարձել է նաև Պալենկեի *կուհուլ աջավ*, և երկու թոռներ՝ Ախկալ Մո'Նահբը (Կինիչ Կան Ջոյ Չիտամ II -ի հաջորդը՝ որպես Պալենկեի *կուհուլ աջավ*) և Ջանաաբ աջավը, թագավորական պաշտոնյա, որը նշանակվել էր Կինիչ Կան Ջոյ Չիտամ II-ի օրոք: 

Պակալը թաղված է Պալենկեի ամենամեծ աստիճանաձև բուրգային կառույցների՝ դասական մայաների *Բոլոն Եջ Թե Նաահ`* «Ինը սրած նիզակների տուն» կոչվող հսկայական սարկոֆագի մեջ, որն այժմ հայտնի է որպես Արձանագրությունների տաճար։ Չնայած հնագետները նախկինում ուսումնասիրել էին Պալենկեն, բայց նրա դամբարանը բացելու գաղտնիքը՝ փակված քարե սալիկով՝ անցքերի մեջ քարե խցաններով, որը մինչ այդ վրիպել էր հնագետների ուշադրությունից, հայտնաբերել է մեքսիկացի հնագետ Ալբերտո Ռուզ Լհուիլիեն, 1948 թվականին։ 

Պակալի դամբարան տանող աստիճաններից ավերակները մաքրելու համար չորս տարի է պահանջվել, և այն վերջապես բացահայտվել է 1952 թվականին: Սարկոֆագում գտնվել են նրա կմախքային մնացորդները` դեմքին նեֆրիտից պատրաստված դիմակ, վզին ուլունքներից պատրաստված վզնոցներ: Սարհոֆագը շրջապատված է քանդակներով և ծեփածո բարձրաքանդակներով, որոնք պատկերում են տիրակալի անցումը դեպի աստվածություն, և մայաների դիցաբանության կերպարներ։ Գունանյութի հետքերի առկայությունը ցույց է տալիս, որ դրանք նաև գունավորած են եղել, ինչը բնորոշ էր այդ ժամանակվա մայաների քանդակների մեծ մասին:

Սկզբում բուռն բանավեճ է ընթացել այն մասին, թե արդյոք դամբարանում գտնվող ոսկորները իսկապես Պաքկալինն են։ Կմախքի ատամների համեմատաբար աննշան մաշվածությունից ենթադրել է, որ դրա տերը մոտավորապես 40 տարով երիտասարդ էր արձանագրություններում Պակալի համար գրանցված տարիքից։  

Այս անհամապատասխանությունից ելնելով` ոմանց, այդ թվում՝ դամբարանը հայտնաբերող Ալբերտո Ռուզ Լհուիլիեն, պնդել է, որ տեքստերը պետք է որ վերաբերեին նույն անունով երկու անձանց կամ օգտագործած լինեին ժամանակը գրանցելու ոչ ստանդարտ մեթոդ։ Մյուս կողմից, վիմագիրները պնդում են, որ նման հնարավորությունների թույլատրումը կհակասի մայաների օրացույցի և մայաների գրավոր պատմության մասին հայտնի մնացած ամեն ինչին, և պնդում են, որ տեքստերում հստակ նշվում է, որ իսկապես թաղված է Կինիչ Ջանաաբ Պակալը, և որ նա իրականում մահացել է 80 տարեկան հասակում՝ 68 տարի գահակալելուց հետո։ 

Կմախքի մնացած մասի ավելի վերջերս կատարված մորֆոմետրիկ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ թաղված անհատը չէր կարող ապրել հիսուն տարուց պակաս և, ամենայն հավանականությամբ, մահացել է կյանքի ութերորդ կամ իններորդ տասնամյակում, ինչը համապատասխանում է տեքստային ապացույցներին, այլ ոչ թե վաղ շրջանի հետազոտողների ավելի երիտասարդ տարիքի գնահատականներին: Ատամների մաշվածության և կմախքի ձևաբանության միջև անհամապատասխանությունը, հավանաբար, պայմանավորված է Պակալի արիստոկրատական կարգավիճակով, որը նրան թույլ կտար օգտվել ավելի մեղմ, պակաս վնասակար սննդակարգից, քան միջին դասի մայաները, այնպես որ նրա ատամները բնականաբար ավելի քիչ են մաշվել։ Նրա ատամների վրա ատամնաքարերի անսովոր մեծ կուտակումները նույնպես համապատասխանում են նման մեկնաբանությանը:

Հետագա հնագիտական հետազոտությունները շարունակել են լույս սփռել Պակալի թաղման վայրի վրա։ 2016 թվականին Արձանագրությունների տաճարի տակ հայտնաբերվել է ստորգետնյա ջրային թունել, իսկ 2018 թվականի օգոստոսին հայտնաբերվել է տարեց Պակալի պատկերով ծեփածո դիմակ:

### Պակալի հուղարկավուրության արտեֆակտեր
Պակալի հետմահու դիմակը ևս մեկ արտասովոր արտեֆակտ է, որը գտնվել է սարկոֆագի մեջ։ Դիմակն ամբողջությամբ նեֆրիտից է, իսկ աչքերը խեցիներից, մարգարիտից և օբսիդիանից։

Պակալի սարկոֆագի մեջ հայտնաբերվել են մի քանի փոքր նեֆրիտե գլուխներ, որոնց հիմքի տակ է գտնվել թագավորի ծեփածո պատկերը։
Պատկեր:Palenque - Grabschmuck des Pakal.jpg|Պակալի թաղման զգեստ և զարդարանք
Պատկեր:Palenque - Maske des Pakal.jpg|Պակալի թաղման դիմակ
Պատկեր:Palenque - Pakal - Grabbeigabe.jpg|Զոհաբերություն Պակալի համար
Պատկեր:K'inich Janaab Pakal I v2.jpg|Պակալ I-ի ստուկկե (մ.թ. 603-683)
Դամբարանի մուտքի մոտ հայտնաբերվել է հինգ կմախք՝ և՛ տղամարդու, և՛ կնոջ։ Այս զոհաբերվածները պետք է հետևեին Պակալին դեպի Շիբալբա (ըստ մայա քաղաքակրթության` դժոխք)։

#### Սարկոֆագի կափարիչ
մինի|467x467px|Արձանագրությունների տաճարում գտնվող Կինիչ Ջանաաբ Պակալ I-ի սարկոֆագի փորագրված կափարիչը։
Արձանագրությունների տաճարի մեծ փորագրված քարե սարկոֆագի կափարիչը դասական մայաների արվեստի եզակի նմուշ է: Սակայն պատկերագրական առումով այն սերտորեն կապված է Խաչի և Թևավոր խաչի տաճարների մեծ պատի վահանակների հետ, որոնք կենտրոնացած են Տիեզերական ծառերի վրա: Կափարիչի եզրերին կա գոտի՝ տիեզերական նշաններով, այդ թվում՝ արև, լուսին և աստղ, ինչպես նաև տարբեր կոչումներ ունեցող վեց ազնվականների գլուխներով: 

Կենտրոնական մասում Տիեզերական ծառի խաչաձև պատկերն է: Պակալի տակ առջևից երևում է «երկրային հրեշի»` երկգլխանի օձի գլուխներից մեկը: Թագավորը և օձի գլուխը, որի վրա, կարծես, նա հանգստանում է, շրջապատված են թաղման օձի բաց ծնոտներով, որը սովորական պատկերագրական միջոց է մահացածների աշխարհ(ներ) մուտքը կամ բնակությունը ազդարարելու համար: Թագավորն ինքը կրում է *եգիպտացորենի աստծո* ատրիբուտները՝ մասնավորապես կրծքին կրիայի զարդ, և պատկերված է յուրահատուկ դիրքով, որը կարող է նշանակել վերածնունդ: Մեզոամերիկյան հնագետ Լինդա Շելեն նկատել է, որ Պակալը ընկնում է Ծիր Կաթինով դեպի հարավային հորիզոն:

##### Կեղծ հնագիտություն
Պակալի դամբարանը հնէատիեզերագնացության տեսության ենթադրությունների առարկա է դարձել Էրիխ ֆոն Դանիկենի 1968 թվականի բեսթսելլեր դարձած *«Աստվածների կառքերը» գրքում հայտնվելուց ի վեր* *(Chariots of the Gods?)։* Ֆոն Դանիկենը վերարտադրել է սարկոֆագի կափարիչի նկարը (չնայած սխալմամբ այն անվանել է Կոպանի տիեզերագնաց) և համեմատել է Պակալի դիրքը 1960-ականներին «Մերկուրի» նախագծի տիեզերագնացների դիրքի հետ։ Նա Պակալի տակ գտնվող նկարները մեկնաբանել է որպես հրթիռներ և սարկոֆագի կափարիչը ներկայացրել է որպես հին մայաների վրա այլմոլորակային կյանքի ազդեցության հնարավոր ապացույց: 

Նման մեկնաբանությունը գրեթե համընդհանուր կերպով դատապարտվում է մայաների հնագետների, էպիգրաֆների և արվեստի պատմաբանների կողմից, ովքեր նշում են, որ ֆոն Դանիկենի պնդումը հիմնված է միայն տեսողական զննման վրա՝ ուշադրություն չդարձնելով ո՛չ ավելի լայն հնագիտական համատեքստին, ո՛չ էլ դասական մայաների գեղարվեստական կոնվենցիաների, խորհրդանիշների, տիեզերագիտության և գրավոր պատմության վերաբերյալ լրացուցիչ հետազոտությունների հարստությանը:

Այս փորագրության կեղծ հնագիտության մեջ դրսևորման մեկ այլ օրինակ է Խոսե Արգուելեսի «Պակալ Վոտան»-ի նույնականացումը որպես «Վալում Վոտան» անունով մարմնավորում, որը 2012 թվականին դարձե է «ցիկլի փակող» (իրադարձություն, որը նույնպես նշանակալից է Արգուելեսի «13 լուսնի» օրացույցում): Դանիել Պինչբեքը իր *«2012 թվական. Քեթցալկոատլի վերադարձը»* (2006) գրքում նույնպես օգտագործում է «Պակալ Վոտան» անունը` որպես Պակալ:

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ



## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Mesoweb-ի նկարագրությունը Պակալի դամբարանի հայտնաբերման մասին 

Կատեգորիա:Մայաներ
Կատեգորիա:Մեզոամերիկյան հասարակություն
Կատեգորիա:Մեքսիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Մինչկոլումբոսյան Ամերիկա