open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սովորական պղնձօձ

մինի|250px
**Սովորական պղնձօձ** (*Coronella austriaca*), *սովորական պսակաօձ, ավստրիական պսակաօձ*, լորտուների ընտանիքի լորտուների ենթաընտանիքի պսակաօձերի կամ պզնձօձերի Coronella ցեղի օձ։

Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և Տավուշի մարզի լեռներում։ Տարածված է կիսախոնավ և խոնավ լեռնատափաստանային, թփուտային ու խոնավասեր նոսրանտառային բուսականությամբ քարքարոտ կենսավայրերում, գետամերձ անտառուտներում, այգիներում։

Մարմնի երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (13-70 սմ), պոչը 4-6 անգամ կարճ է։ Էգը խոշոր է արուից։ Մարմինը բարեկազմ է։ Գլուխը թույլ է տարանջատված մարմնից և ծածկված է խոշոր փայլուն վահանիկներով։ Աչքերը խոշոր են, ծիածանաթաղանթը՝ կարմրավուն, բիբը՝ կլոր։ Քթանցքից դեպի քունքային հատվածը՝ աչքերի վրայով դեպի հետ, ձգվում է բարակ մուգ զոլեր։ Մարմնի թեփուկները հարթ են ու փայլուն։ Մոխրագույն, գորշավուն կամ կարմրավունից պղնձագույն ընդհանուր գունավորմամբ մեջքի երկարությամբ՝ ծոծրակից մինչև պոչի ծայրը, անցնում է մանր բծերից կազմված 2-4 շարք։ Որովայնային մակերեսը նարնջագույն է, մոխրագույն կամ գրեթե սև՝ բազմաթիվ սև կետիկների խտության հետևանքով։ Սև գունավորում ունեն նաև ներքին ծնոտի վահանիկների մի մասը։

Սնվում է մանր ողնաշարավորներով (մողեսներ, թռչունների ձագեր և մանր կրծողներ)։ Ձմեռում է աշնան երկրորդ կեսից գարնան սկիզբը։ Զուգավորումը տեղի է ունենում ապրիլ-մայիսին։ Օգոստոսի վերջից սեպտեմբերի վերջը էգը ծնում է 2-15 ձագ։

## Աղբյուրներ

* Հայաստանի բնաշխարհ, Երևան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2006, էջ 508։

Կատեգորիա:Լորտուներ
Մուշեղ Սանթրոսյան

**Մուշեղ Հայրապետի Սանթրոսյան** (), հայ մանկավարժ, մանկավարժական գիտությունների դոկտոր (1948), պրոֆեսոր (1937), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1945)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Դիլիջանում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է տեղի ծխական դպրոցում, 1917 թ. ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի լսարանային բաժինը։ 1920-1922 թվականներին աշխատել է Դիլիջանի շրջանային լուսբաժնի վարիչ, շրջանային գործադիր կոմիտեի նախագահի տեղակալ, ապա՝ նախագահ։

1922-1926 թվականներին Մ. Սանթրոսյանը սովորել է Մոսկվայի Ն. Կրուպսկայայի անվան կոմունիստական դաստիարակության ակադեմիայում։ 1926 թվականին նշանակվել է ԵՊՀ մանկավարժության ֆակուլտետի դեկան։ Շուրջ քսան տարի ղեկավարել է մանկավարժության և հոգեբանության ամբիոնը։ 1930-1931 թվականներին եղել է ԵՊՀ ռեկտոր,  1934 թվականին նշանակվել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի տնօրեն, 1937 թվականին՝ ուսուցիչների վերապատրաստման, 1941 թվականին՝ դպրոցների գիտահետազոտական ինստիտուտների տնօրեն։

1957 թվականին ընտրվել է ՌԽՖՍՀ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի անդամ։

Գրել է մի շարք մենագրություններ և գիտական հոդվածներ՝ նվիրված հայ մանկավարժության ու դպրոցի պատմությանը։ Առանձնապես կարևոր են՝ «Հայ մեծ լուսավորիչ-մանկավարժ Խ. Աբովյանը» (Երևան, 1953), «Մեսրոպ Թաղիադյանը մանկավարժ» (Երևան, 1959), «Արևելահայ դպրոցը 19-րդ դարի 1-ին կեսին» (Երևան, 1964), «Ներսիսյան դպրոցի պատմություն» (Երևան, 1981) աշխատությունները։

## Մատենագիտություն
### Գրքեր
* Հայ մեծ լուսավորական-մանկավարժ Խ. Աբովյանը, Երևան, 1953:
* Хачатур Абовян - выдающийся армянский педагог, Москва, Учпедгиз, 1957, 160 с.
* Ա. Ս. Մակարենկոյի մանկավարժական հայացքները, 1944։ 
* Ակնարկներ Սովետական Հայաստանի հանրակրթական դպրոցի պատմության, 1955։  
* Արևելահայ դպրոցը 19-րդ դարի առաջին կեսին, 1964։ 
* Ներսիսյան դպրոցի պատմություն, Ե., Լույս, 1981, 268 էջ։

## Աղբյուրներ
* Կենսագրական հանրագիտարան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2009, էջ 19։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների դոկտորներ
Օբերոն (օպերա)

**Օբերոն** (անգլերեն՝ Oberon, կամ The Elf King's Oath), գերմանացի երգահան Կարլ Մարիա ֆոն Վեբերի ռոմանտիկական օպերա (գերմաներեն՝ romantische Oper) երեք գործողությամբ։ Անգլերեն լիբրետտոն Ջեյմս Ռոբինսոն Պլանշեի ըստ Քրիստոֆ Մարտին Վիլանդի «Օբերոն» պոեմի։ Առաջնախաղը կայացել է 1826 թ. ապրիլի 18-ին Լոնդոնի «Քովենտ Գարդեն» թատրոնում։

Օբերոնը Վեբերի վերջին օպերան է։ Այն իրենից ներկայացնում է առանձին, խայտաբղետորեն միմյանց հաջորդող պատկերների մի շարք, որտեղ գեղարվեստական մեծ ազատությամբ միահյուսվում են ֆանտաստիկան և իրականությունը, գերմանական կենցաղային երաժշտությունը արևելյանի, էկզոտիկականի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1826 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Անգլերեն օպերաներ
Սոս Ալիխանյան

**Սոս Իսահակի Ալիխանյան** (), հայ գենետիկ, ԽՍՀՄ-ում մոլեկուլային գենետիկայի և հակաբիոտիկներ սինթեզող միկրոօրգանիզմների գենետիկայի հիմնադիրներից, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1958), պրոֆեսոր (1960)։ ՌԽՖՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ (1977)։

Դերասան Իսահակ Ալիխանյանի որդին։

## Կենսագրություն
1930 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Գ. Պլեխանովի անվան ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը։ 1958-1968 թվականներին ղեկավարել է ղեկավարել է Ի. Վ. Կուրչատովի անվան ատոմային էներգիայի ինստիտուտի ճառագայթակենսաբանական բաժնի միկրոօրգանիզմների գենետիկայի լաբորատորիան։

1968-1975 թվականներին եղել է Մոսկվայի արդյունաբերական միկրոօրգանիզմների գենետիկայի և ընտրասերմնաբանության ԳՀԻ տնօրեն, այնուհետև՝ մոլեկուլային գենետիկայի բաժնի վարիչ, միաժամանակ դասավանդել է Մոսկվայի պետական համալսարանի գենետիկայի ամբիոնում։ Ալիխանյանի նախաձեռնությամբ հիմնվել է Գենետիկայի պետական գիտահետազոտական ինստիտուտը։

Աշխատանքները վերաբերում են գենի ուսումնասիրությանը, բակտերիաների և ֆագերի ԴՆԹ-ի կենսասինթեզի գենետիկական կարգավորման հարցերին։ Ալիխանյանը մեծ ներդրում ունի ՀԽՍՀ-ում մանրէակենսաբանական արդյունաբերության զարգացման գործում։ Գենետիկների և ընտրասերումնաբանների Ն. Ի. Վավիլովի անվան համառուսաստանյան գիտությունների ընկերության հիմնադիրներից է և առաջին փոխնախագահը։ Եղել է «Գենետիկա» (ռուսերեն) ամսագրի փոխնախագահը։

## Պարգևներ, մրցանակներ
Պարգևատրվել է Ի. Միչուրինի, Գ. Մենդելի, Յա. Պուրկինեի անվան մեդալներով։

## Երկեր
* Современная генетика, М., 1967.
* Селекция промышленных микроорганизмов, М., 1968.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գենետիկներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ կենսաբաններ
Նորայր Բաղդասարյան

**Նորայր Վելիխանի Բաղդասարյան** (), հայ բանաստեղծ, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1984 թվականից։

Ծնվել է Ղուկասյանի շրջանի (այժմ՝ Շիրակի մարզ) Կրասար գյուղում։ 1971-1973 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1978 թվականին ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը։ 1978 թվականից աշխատել է Ղուկասյանի շրջանային «Գարուն» թերթի խմբագրությունում որպես նամակների և մշակույթի բաժնի վարիչ։ Նրա առաջին բանաստեղծությունները տպագրվել են «Գարուն» ամսագրում։
Մահացել է 1991 թվականին՝ ավտովթարից։

## Երկեր
* Ծաղկած ձյուն, Երևան, *Սովետական գրող* 1978, 39 էջ։
* Ամենագետ թզուկը, Երևան, *Սովետական գրող* 1984, 27 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Աղին (Շիրակի մարզ)

**Աղին**, գյուղական համայնք Հայաստանի Շիրակի մարզում՝ մարզկենտրոնից 28 կմ հարավ-արևմուտք։ Այն իր մեջ ընդգրկում է Աղին և Աղին կայարան բնակավայրերը։

## Անվան ծագում
Ըստ գյուղի հնաբնակների պատմությունների՝ Աղին գյուղի անվանումը կապված է գյուղի թուրքական լծի ժամանակների հետ։ Երբ գյուղացիներին հարցրել են՝ ցորենը ուր եք տանում, նրանք պատասխանել են՝ աղին (այսինքն՝ աղային) ենք տանում, ու այդպես մնացել է Աղին անվանումը։

Տարածքում է գտնվում համանուն լեռը՝ Աղինի սար։

## Կլիմա
Ռելիեֆը խայտաբղետ է, տեղումները՝ շատ։ Գյուղի աշխարհագրական դիրքը լեռնային է, կլիմայական պայմանները՝ անբարենպաստ։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Նախկինում նույն անվանմամբ մտել է Արևելյան Հայաստանի Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի մեջ։

2001 թվականի տվյալներով Աղինում 474 մշտական բնակիչ կար, իսկ Աղին կայարանում՝ 73 բնակիչ։ 2012 թվականին 2 բնակավայրերում միասին 605 բնակիչ է ապրում։

Աղին գյուղը հիմնադրվել է 1872 թվականին։

Ախուրյանի ջրամբարը կառուցելուց հետո 1990 թվականից բնակչությունը մասամբ տեղափոխվել է նոր կառուցված ավան, որի հետևանքով գյուղը բաժանվեց 4 մասի։

Գյուղի հարևանությամբ է անցնում Գյումրի - Երևան երկաթգիծը, ունի երկաթուղային կայարան։ Կայարանը հիմնադրվել է 1926 թվականին և կոչվել է «Աղին» կայարան։ Գյուղում կա 1878 թվականին կառուցված Սուրբ Հակոբ եկեղեցին։ 1934 թվականից գյուղն ունի հիվանդանոց, 1998 թվականին ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի կողմից կառուցվեց նոր առողջության կենտրոն՝ 15 մահճակալով և ծննդօգնության բաժանմունքով։ Գյուղի միջնակարգ դպրոցը հիմնադրվել է 1938 թվականին։ Խորհրդային տարիներին գյուղն ունեցել է կոլտնտեսություն, որը միշտ եղել է առաջավորներից մեկը։ 1960-ականներից գյուղն անցել է Անիի շրջանի մեջ և դադարել է շրջկենտրոն լինելուց։

## Բնակչություն
Բնակչության նախնիները 1829-1830 թվականներին գաղթել են Մուշից, Ալաշկերտից և Բասենից, 1877-1878 թվականների՝ Կարսից։ Աղինի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ և հացահատիկի մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Աղինում են գտնվում Սուրբ Հակոբ (1878 թ.) և Սուրբ Գրիգոր եկեղեցիները և «Թուխ Մանուկ» մատուռը։

## Տես նաև
* Աղինի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Անիավան

**Անիավան**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Երևան-Գյումրի երկաթուղու վրա, մարզկենտրոնից 43 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 1420 մ բարձրության վրա։

Անիավան է վերանվանվել 2006 թ.-ի հուլիսի 7-ին։

## Բնակչություն
Բնակիչների զգալի մասը եկել են Անիի, Ախուրյանի, Արթիկի և Թալինի գյուղերից։

Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համայնքը 2013 թ-ի հունվարի 1-ի դրությամբ ունեցել է 397 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 46%, կանայք՝ 54%։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 32%, աշխատունակներ՝ 48%, հետաշխատունակներ՝ 20%։ Ունի 44 տնտեսություն։

Անիավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Մի մասը աշխատում է տեղի քարհանքում և երկաթուղային կայարանում։

## Կլիման
Կլիման բարեխառն լեռնային է, ձմեռը տևական, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան տեղումների քանակը 500-600 մմ։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային լեռնատափաստաններ։

## Օգտակար հանածոներ
Շրջակայքում կան սև և կարմիր տուֆի, որձաքարի հարուստ հանքավայրեր։

## Գյուղատնտեսություն
Մասնագիտացված ուղղությունը երկրագործությունն է։ Պետական հողերը օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրերը կազմում են 7 հեկտար և 22 հեկտար։ Զբաղվում են հացահատիկային, բանջարաբոստանային, կերային կուլտուրաների, կարտոֆիլի մշակությամբ, անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ։

## Հիմնախնդիրներ
Համայնքի հիմնախնդիրներն են դպրոցական գույքի նորացումը, խմելու ջրագծերի վերանորոգումը, գյուղամիջյան ճանապարհների վերանորոգումը, գյուղատնտեսական մթերքի իրացումը, գազաֆիկացումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Գաղտնի ամուսնություն

**Գաղտնի ամուսնություն** (), իտալացի երգահան Դոմենիկո Չիմարոզայի կատակերգական օպերա (opera buffa) երկու գործողությամբ։ Լիբրետտոն Ջովաննի Բերտատիի՝ Ջորջ Քոլմանի և Դևիդ Գարրիկի համանուն պիեսի հիման վրա։ Օպերայի առաջնախաղը կայացել է 1792 թ. փետրվարի 7-ին Վիեննայի Հոֆբուրգ կայսերական թատրոնում։ Ավստրիայի կայսր Լեոպոլդ II-ին այնքան էր հավանել օպերան, որ նա կարգադրեց ընթրիք մատուցել կատարողներին և դրանից հետո անմիջապես կրկնել ներկայացումը։

«Գաղտնի ամուսնությունը» համարվում է կատակերգական օպերայի ժանրում գրած լավագույն ստեղծագործություններից մեկը և այսօր էլ բեմադրվում է աշխարհի օպերային թատրոններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1792 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Կատեգորիա:Չիմարոզայի օպերաներ
Էվրիանթ

**Էվրիանթ** (Euryanthe), Գերմանացի երգահան Կարլ Մարիա ֆոն Վեբերի մեծ ռոմանտիկական օպերա (Große heroisch-romantische Oper) երեք գործողությամբ։ Գերմաներեն լիբրետտոն Հելմինա ֆոն Շեզիի ըստ «Իշխան Ժերար դը Նևերի և նրա գեղեցիկ ու առաքինի սիրելի կնոջ՝ Էվրիանթ Սավոյացու պատմությունը» միջնադարյան ֆրանսիական վեպի։ Առաջնախաղը կայացել է Վիեննայում 1823 թ. հոկտեմբերի 25-ին՝ հեղինակի ղեկավարությամբ։

«Էվրիանթը» ասպետական ռոմանտիկական օպերայի բնորոշ գերմանական տեսակն է։ Այն դարձավ Վագների ասպետական «Տանհոյզեր» և «Լոհենգրին» օպերաների «նախամայրը»։ «Էվրիանթին» հատուկ միստիկական խորհրդատվությամբ առասպելական սյուժեն, հերոսականության ձգտումը և միաժամանակ խորազնին ուշադրությունը հոգեբանական ոլորտի նկատմամբ, զգացմունքների և խորհրդածությունների գերակշռությունը գործողության նկատմամբ հետագայում դարձան գերմանական ռոմանտիկական օպերայի տարբերակիչ հատկանիշները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1823 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Գերմաներեն օպերաներ
Բագրավան (Շիրակի մարզ)

**Բագրավան**, գյուղական համայնք Հայաստանի Շիրակի մարզում, Ախուրյան գետի ձախ ափին, շրջկենտրոնից 40 կմ հարավ-արևմուտք։ Այն իր մեջ ընդգրկում է Նորշեն և Բագրավան բնակավայրերը։ Հնում կոչվել է *Բուղդաշեն (բուղդա՝ հաց և շեն արմատներից)*։ 1980 թ․ դրությամբ զբաղվել է հացահատիկի մշակությամբ, մեղվաբուծությամբ։ (1980 թվականի դրությամբ)։ Բագրավանը հիմնել են նույն շրջանի Շիրակավան գյուղից եկած բնակիչները, 1894 թվականին։

## Բնակչություն
մինի|ձախից|Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին
Նախնիները 1828-1829 թթ.-ին գաղթել են Ալաշկերտի, Բասենի և Մուշի գյուղերից։

Բագրավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի մշակությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Բագրավանում կան եկեղեցի և խաչքարեր,նաև մատուռ ՝Սուրբ Համբարձման(Ավետիս) անունով։

## Հասարակական կառույցներ
Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, գրադարան, բուժկայան, հյուրատուն-իջևանատուն։

## Տես նաև
* Բագրավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ձիթհանքով

**Ձիթհանքով**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Անիի շրջանում, Արագած լեռան արևմտյան ստորոտին, մարզկենտրոնից 37 կմ հարավ։

## Բնակչություն
Ձիթհանքովի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Պահպանվել են Ձիթհանքովի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (կաթոլիկ, XIX դար) և Սբ. Խաչ (X-XX դարեր) եկեղեցին։
Գյուղը ունի նաև հնագույն դարի երկու գետնփոր բնակավայրեր «անհայտ դարի»։

## Տես նաև
* Ձիթհանքովի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ձիթհանքով գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ձորակապ

**Ձորակապ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, մարզկենտրոնից 28 կմ հարավ։

## Բնակչություն
Նախնիները այստեղ են գաղթել Կարսի Օղուզլու գյուղից։

Ձորակապի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ձորակապում պահպանվել են բնակատեղիների հետքեր, VII-XIV դարերի գերեզմանոցներ, Սբ. Աստվածածին եկեղեցին (1869 թ.) և «Հալիվոր պապ» մատուռը։

## Տես նաև
* Ձորակապի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ձորակապ գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Պտղնիի տաճար

**Պտղնիի տաճար** (հայտնի նաև որպես **Պտղնավանք**), քրիստոնյա եկեղեցի Հայաստանի Կոտայքի մարզի Պտղնի բնակավայրում, վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության առավել ուշագրավ հուշարձաններից մեկը։ Վանքը ներկայումս կիսավեր վիճակում է, պահպանվել են միայն հյուսիսային պատը, հարավային պատի արևելյան հատվածը և արևելյան գմբեթակիր կամարը։ Պատկանում է գմբեթավոր դահլիճի տիպի եկեղեցական կառույցներին՝ հանդիսանալով այդ տիպի վաղագույն և լավագույն նմուշը։ Կառուցվել է 6-րդ դարի վերջին 7-րդ դարի սկզբին (ճիշտ թվականը հայտնի չէ)։ Ունի 15,7 մետր լայնություն և 30,4 մ երկարություն, աղոթասրահի չափսերն են՝ 10,3 մ լայնություն, 23,8 մ լայնություն։

Ամբողջովին պահպանված հյուսիսային ճակատի ստորին մասի կենտրոնում գտնվում է կամարակամ, երկլանջ կտուրի տակ առնված շքամուտքը։ Քիչ բարձր, աջ ու ձախ կողմերից շարված են երեքական միաձև ու միաչափ, կամարունքերով պսակված լուսամուտներ։ Մակարաունքերի զարդամոտիվները բազմատեսակ են՝ երկրաչափական, բուսական, ինչպես նաև մարդկանց, կենդանիների ու թռչունների պատկերներ բովանդակող հարթաքանդակներով։

Հարավային ճակատին պահպանված լուսամուտի կամարունքը ևս պատված է հարթաքանդակներով, որոնք վաղ միջնադարյան հայկական արվեստի եզակի նմուշներ են։ Պատկերված է Աստվածամայրը, Քրիստոսը, առաքյալները։ Առկա են աշխարհիկ բովանդակության քանդակներ, որոնց անվանում է նշված Մանուել Ամատունին («Մանուէղ Ամատունեաց Տէր» մակագրությամբ)՝ հեծյալ, որը նետահարում է արդեն վիրավոր մի գազանի։ Մանուել Ամատունու քանդակից աջ պատկերված է առյուծի հետ նիզակով մենամարտող մարդ, որին հավանաբար կարելի է նույնացնել Մանուել Ամատունու որդի՝ Սահակ Ամատունու հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Վ. Հարությունյան, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան, 1992։

## Արտաքին հղումներ
* Պտղնավանք
* Ս.Խ. Մնացականյան, Պտղնիի տաճարը, Պատմաբանասիրական հանդես, 3-4, էջեր 219-237

Կատեգորիա:Կոտայքի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:6-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Հայկական քրիստոնեական տաճարներ
Կատեգորիա:Հայաստանի տաճարներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուս

**Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուս** (, մ.թ.ա. մոտ 98-55 թթ.), հռոմեացի փիլիսոփա և բանաստեղծ։

Հարել է էպիկուրյան փիլիսոփայական դպրոցին։ Նրա կյանքի մասին համարյա ոչինչ հայտնի չէ, կա տեղեկություն, որ իր կյանքն ավարտել է ինքնասպանությամբ։ Վեց գրքից բաղկացած «Իրերի բնության մասին» () նշանավոր պոեմի հեղինակ է, որտեղ շարադրել է իր պատկերացումները կրոնի, տիեզերքի, երկրի, մարդու ֆիզիոլոգիական ու հոգեկան հատկանիշների, աշխարհի պատմության և այլ հարցերի մասին։ Հեղինակը նշում է, որ իր նպատակը սոսկ Էպիկուրոսի ուսմունքը վերաշարադրելն է, սակայն հասել է շատ ավելի մեծ արդյունքի՝ այլևայլ հարցերում հայտնելով ուշագրավ տեսակետներ և դրսևորվելով որպես ինքնատիպ մտածող։ Երկը հույժ արժեքավոր է իբրև բանաստեղծական արժանիքներով օժտված գեղարվեստական ստեղծագործություն։

Լուկրեցիոսի երկը թարգմանվել է հայերեն Գրիգոր Արեյանի կողմից

## Տես նաև

* Ատոմիստական տեսություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Իրերի բնության մասին» գիրքը Իջևանի մասնաճյուղի գրադարանում

Կատեգորիա:Հին հռոմեացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ինքնասպան գրողներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 1-ին դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ
Սպլիտ (քաղաք)

**Սպլիտ** (, ), քաղաք Խորվաթիայում, որը ունի ավելի քան 1700-ամյա պատմություն։ Դալմաթիայի խոշորագույն քաղաքն է և Զագրեբից հետո երկրորդը՝ Խորվաթիայում։ Հայտնի կուրորտային տարածաշրջանի կենտրոն է, որը գտնվում է Ադրիատիկ ծովի ափին Զադար և Դուբրովնիկ քաղաքների միջև։ Սպլիտի բնակչությունը կազմում է ավելի քան 221,456 մարդ (2007)։

## Քույր քաղաքներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սպլիտի պաշտոնական կայքը
* Կայք Սպլիտի մասին  
* Դիկոլետիանոսի դղյակը 

Կատեգորիա:Ադրիատիկ ծովի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Խորվաթիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Խորվաթիայում
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ դարի հիմնադրումներ
Ալեքսանդր Գլազունով

**Ալեքսանդր Կոնստանտինի Գլազունով** (, *Aleksandr Konstantinovič Glazunov*, ) (), ռուս կոմպոզիտոր, դիրիժոր։ Հանրապետության ժողովրդական արտիստ (1922)։

## Կենսագրություն
Կոմպոզիցիա է ուսանել Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի մոտ։ 1888 թվականից հանդես է եկել որպես դիրիժոր։

## Ստեղծագործությունը
Գլազունովի ստեղծագործությունը աչքի է ընկնում ազգային ինքնատիպությամբ, ժանրերի և ձևերի բազմազանությամբ։ Նրա ստեղծագործության մեջ հիմնական տեղն են զբաղեցնում սիմֆոնիկ ստեղծագործությունները (8 սիմֆոնիա), ծրագրային սիմֆոնիկ ստեղծագործությունները, սյույիտները, ֆանտազիաները, բալլադները, բալետները։ Գլազունովը եղել է «Բելյաևյան խմբակի» անդամ, նպաստել է ռուս կոմպոզիտորի երկերի տարածմանը։
[մինի|150px|ձախից|[Իլյա Ռեպին Գլազունովի դիմանկարը 1887 թ.]]
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1865 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 29 ծնունդներ
Կատեգորիա:1936 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 21 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ռուս դիրիժորներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Սահակ Հայրապետյան

**Սահակ Սիմոնի Հայրապետյան** (), հայ մանկավարժ, պրոֆեսոր (1933)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Տեղ գյուղում։ Նախնական կրթությունն ստացել է գյուղի ծխական դպրոցում, իսկ միջնակարգը՝ Գորիսի ուսուցչական սեմինարիայում, որն ավարտելուց հետո ուսուցչություն է արել Զանգեզուրի գյուղերում։

1920 թվականին ընդունվել է կոմունիստական կուսակցության շարքերը և մասնակցել Զանգեզուրի հեղափոխական շարժումներին։ 1921 թվականին աշխատել է որպես Զանգեզուրի գավառային կոմիտեի նախագահ։ 1923 թվականին գործուղվել է Մոսկվա՝ ուսանելու Ն. Կրուպսկայայի անվան կոմունիստական դաստիարակության ակադեմիայում։ 1928 թվականին աշխատել է ՀԽՍՀ լուսժողկոմատում, ապա վարել Երևանի գավառային լուսավորության բաժնի, Լենինականի և Ապարանի շրջանային լուսավորության բաժնի վարիչի պաշտոնները։

1931-1933 թվականներին եղել է ԵՊՀ (այդ թվականներին կոչվում էր մանկավարժական ինստիտուտ) ռեկտոր։ 1933 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում և նշանակվել հայկական մանկավարժական ինստիտուտի պատմագրական ֆակուլտետի դեկան։ 1936 թվականից աշխատել է որպես Երևանի ռուսական մանկավարժական ինստիտուտի փոխտնօրեն և մանկավարժության ամբիոնի վարիչ։

Վախճանվել է Երևանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Հայկական ազգային միավորում (Տալլին)

**Տալլինի Հայկական ազգային միավորում** (սկզբնապես կոչվել է *Տալլինի և Էստոնիայի հայերի միավորում*, այնուհետև մինչև 1997 թ.-ը՝ *Տալլինի հայկական մշակութային ընկերություն*), ստեղծվել է 1987 թ.-ին, գրանցվել 1988 թ.-ին։ Հիմնադրման օրվանից վարչության նախագահն է Արտեմ Դավիդյանը։ Միավորման նպատակն է սատարել հայոց լեզվի և մշակույթի պահպանմանը էստոնահայերի միջավայրում, նրանց հաղորդակից դարձնել էստոնական մշակույթին, նպաստել հայ-էստոնական բարեկամության սերտացմանը։

Ընկերությունը կազմակերպում է միջոցառումներ՝ նվիրված Հայաստանի պատմության նշանակալից տարեթվերին։ Էստոնիայի հանրապետական մամուլում հրապարակում է հոդվածներ Հայոց ցեղասպանության և արցախահայության պայքարի վերաբերյալ։

Ընկերության նախաձեռնությամբ 1989 թ.-ի ապրիլին Հաապսալու քաղաքի այն տան պատին, որտեղ մանկությունն է անցկացրել հայ ժողովրդի բարեկամ, էստոնուհի միսիոներ Աննա Հեդվիգ Բյուլլը (Բյուլլ մայրիկ), փակցվել է հուշատախտակ՝ էստոներեն և հայերեն մակագրությամբ։

## Տես նաև՝
* Հայերն Էստոնիայում
* Հայկական ազգային միավորում (Տարտու)

## Աղբյուրներ
* Հայ Սփյուռք հանրագիտարան, Երևան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2003, էջ 172։

Կատեգորիա:Հայերն Էստոնիայում
Շաղիկ

**Շաղիկ** (նախկին անվանումը՝ *Ղարաբուլաղ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 30 կմ հյուսիս-արևմուտք, Արփի լճի հարավարևմտյան ափին։
**Շաղիկ** է վերանվանվել 1991 թ.-ի ապրիլի 3-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Շաղիկի մշտական բնակչությունը կազմել է 88, առկա բնակչությունը՝ 100 մարդ։ Նախկինում բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, որոնք հեռացել են Ադրբեջան 1989 թ. հունվար-հունիսին։ Դրանց փոխարեն 1989-1990 թթ. գյուղում բնակություն են հաստատել Վրաստանի Նինոծմինդայի շրջանից և Բաղրամյանի շրջանի Դալարիկ գյուղից տեղափոխված հայեր։

Շաղիկի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ և երկրագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Շաղիկում կա “Ոսկե ժամ” եկեղեցի, իսկ արևմտյան կողմում է գտնվում Հենաց բերդը։

## Տես նաև
* Շաղիկի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շաղիկ գյուղի էջը CAA կայքում 
* Շաղիկ գյուղի մասին Armeniapedia.org կայքում

Կատեգորիա:Ամասիայի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ռոբերտ Կոխ

**Ռոբերտ Կոխ** (, ), գերմանացի մանրէաբան, բակտերիաբանության և համաճարակաբանության հիմնադիրը։

Կոխը 1866 թվականին ավարտել է Գյոթինգենի համալսարանը։ 1885-1891 թվականներին եղել է Բեռլինի համալսարանի պրոֆեսոր, միաժամանակ՝ Հիգիենայի ինստիտուտի, 1891-1904 թվականներին՝ վարիչ հիվանդությունների ինստիտուտի (հետագայում կոչվել է Կոխի անունով) տնօրեն։ Բացահայտել է վարակիչ հիվանդությունների հարուցիչներ և մշակել դրանց դեմ պայքարի միջոցներ։ Առաջինն է ստացել սիբիրախտի բացիլի մաքուր մանրէախումբը և բացահայտել սպորներ առաջացնելու հատկությունը։ 1882 թվականին հայտնաբերել է տուբերկուլյոզի հարուցիչը (Կոխի ցուպիկ)։ 1890 թվականին ստացել է տուբերկուլին բակտերիային պատրաստուկը, որն օգտագործել է տուբերկուլոզի բուժման նպատակով։ Ներկայումս պատրաստուկը կիրառվում է միայն ախտորոշիչ նպատակով։ Խոլերա հիվանդությունն այլ կերպ կոչվում է «Կոխի ստորակետ»։ Մշակել է բակտերիաբանական հետազոտությունների, վարակազերծման մի շարք եղանակներ։ 1905 թվականին տուբերկուլյոզի ուսումնասիրման համար արժանացել է Նոբելյան մրցանակի։

Որպես ռազմադաշտային բժիշկ՝ աշխատել է ֆրանս-պրուսական պատերազմի ժամանակ, որը հրահրել էր Պրուսիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2009, էջ 488

Կատեգորիա:Կլաուստալ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Բեռլինի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլյոզ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Նորայր Ակոպով

**Նորայր Զավենի Ակոպով** (), հայ ֆիզիկոս-տեսաբան, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1978)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բաքվում։ 1971 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1979 թվականից աշխատում է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտում (2002 թվականից՝ գլխավոր գիտաշխատող)։

Աշխատանքները վերաբերում են բարձր էներգիայի ֆիզիկային, հաշվողական ֆիզիկայի խնդիրներին, Մոնտե Կառլոյի վիճակագրական եղանակների կիրառման ժամանակակից փորձարկումների մոդելավորմանը, նուկլոնի սպինային կառուցվածքի ֆունկցիայի և Գերասիմ-Դրել-Քերնի գումարումների ընդհանրացված օրենքի ուսումնասիրմանը՝ «Հերմես» կենտրոնի փորձնական տվյալների հիման վրա։

1987 թվականից մասնակցում է միջազգային գիտական համագործակցությունների (ՑԵՌՆ՝ Շվեյցարիա, ԴԵԶԻ՝ Գերմանիա), Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի խմբի գիտական ղեկավար՝ «Հերմես» ժամանակակից փորձարկումների «Հերա» արագացուցիչում (Համբուրգ, Գերմանիա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Վիլհելմ Տելլ (օպերա)

**Վիլհելմ Տելլ** (), իտալացի երգահան Ջոակինո Ռոսսինիի օպերա չորս գործողությամբ։ Ֆրանսերեն լիբրետտոն Էտիեն դը Ժուիի և Իպոլիտ Բիի ըստ Ֆրիդրիխ Շիլլերի համանուն պիեսի։ Համարվում է Ռոսինիի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ «Վիլհելմ Տելլը» իտալացի երգահանի վերջին օպերան է, գրվել է ֆրանսիական կառավարության պատվերով։

Առաջնախաղը կայացել է Փարիզի Երաժշտության թագավորական ակադեմիայում (Օպերա Գառնիե) 1829 թ. օգոստոսի 3-ին։ Օպերան արտահայտված հաջողություն չի ունեցել, ինչի հետևանքով Ռոսսինին հետագայում այն կրճատել է՝ նվազեցնելով գործողությունների թիվը երեքի։ Այս տեսքով օպերան մնացել է Փարիզի օպերային թատրոնի մշտական խաղացանկում մինչև 1932 թ., իսկ 1868 թ. Ռոսսինիի ներկայությամբ տեղի է ունեցել օպերայի 500-րդ ներկայացումը։

## Ստեղծման պատմությունը
[thumb|left|180px|[Ջոակինո Ռոսսինի]]
Օպերայի երաժշտության ստեղծման համար երգահանին պահանջվեց 6 ամիս։ Ռոսսինիի հայրենասիրական-հերոսական ժանրի ստեղծագործությունների գագաթնակետը ընդունված է համարել «Վիլհեմ Տելլ» օպերան։

«Վիլհեմ Տելլ» օպերայի առավել հայտնի և ճանաչվող հատվածներից մեկը համարվում է նախերգանքը։ Ըստ Ե. Բրոնֆինի խոսքերի` «... նախերգանքը ապշեցնում է իր անսովորությամբ։ Այն ազատ ծրագրային սիմֆոնիկ պոեմ է, որտեղ միմյանց հաջորդում են քնարերգական-էպիկական, հովվերգական և դրամատիկական-գեղանկարչական, ժանրային-ազդիչ իրադարձությունները։ Երգահանը նախերգանքի մեջ չի ներմուծել պոեմի թեմաները։ Սակայն նախերգանքի իմաստային և բանաստեղծական կապը պոեմի հետ ակնհայտ է։»

Օպերան բարձր գնահատականի արժանացավ Ռիհարդ Վագների կողմից, ով օպերայի հեղինակի հետ զրույցի ժամանակ ասել է . «Ինձ անհրաժեշտ է ազատ, անկախ, կապանքներ չճանաչող երաժշտություն; այնպիսի երաժշտություն, որ հստակ մատնանշում է ոչ միայն հերոսներին բնորոշ ուրվապատկերները, որոնց անհնար էր խառնել ուրիշների հետ, այլև ցանկացած փաստ, դրվագ, որոնք հյուսված են դրամայում; հասարակ երաժշտություն, որը ճկուն և բազմազանորեն արձագանքելով բանաստեղծական տեքստի իմաստին` կկարողանար ծավալվել, սահմանափակվել, ընդլայնվել, հետևելով երաժշտական արտահայտության պահանջներին։ Ինչ վերաբերում է այդպիսի երաժշտության, դուք ինքներդ, մաեստրո, ստեղծել եք լավագույն օրինակը «Վիլհեմ Տելլ»-ի «Անշարժ կանգնիր» տեսարանում, որտեղ ազատ կատարումը` շեշտադրելով յուրաքանչյուր բառը և թավջութակի հուզումնալից ուղեկցումը, հասնում է օպերային էկսպրեսիայի գագաթնակետին։ ... Դուք, մաեստրո, այդ օպերայում ստեղծել եք բոլոր ժամանակների երաժշտությունը, և այն լավագույնն է։»

«Վիլհեմ Տելլ»-ը եզակի օպերաներից է, որի նոր դրվածքը հայտնվեց Մեծ թատրոնում Հայրենական Մեծ պատերազմի սկզբին` նախքան 1943 թվականը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1829 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն օպերաներ
Կատեգորիա:1829 ստեղծագործություններ
Գուսանագյուղ

**Գուսանագյուղ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Անիի տարածաշրջանում, Գյումրի քաղաքից մոտ 11 կմ հարավ-արևմուտք։ Նախկինում ունեցել է Գափուլու, Կապլի, Կապուլի, Կափուլի, Ղափըլչի, Ղափլու, Ղափչի, Ղափուլու անվանումները։ Գտնվում է Երևան-Գյումրի երկաթուղու վրա։ Գուսանագյուղ է վերանվանվել 1977 թվականին։

## Կլիմա
Կլիման բարեխառն լեռնային է, ձմեռը տևական, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Լինում են ուժեղ քամիներ, հաճախակի են մառախուղները և ձնաբքերը։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան տեղումների քանակը 600-700 մմ։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային լեռնատափաստանները։

## Բնակչություն
Նախնիները 1829-1830 թվականներին այստեղ են գաղթել Ալաշկերտի, Բասենի և Մուշի գյուղերից։ Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համայնքը 2013 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ ունեցել է 923 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 46%, կանայք՝ 54%։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 32%, աշխատունակներ՝ 49%, հետաշխատունակներ՝ 19%։

Գուսանագյուղի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Ունի 97 տնտեսություն։ Ունի դպրոց, գրադարան, հիվանդանոց, կապի հանգույց։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրեթե ամբողջությամբ օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ կազմելով 668 հա։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 368 և 995 հեկտար։ Զբաղվում են հացահատիկային, բանջարաբոստանային, կերային կուլտուրաների մշակությամբ։ Զբաղվում են նաև անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Կրթություն
Համայնքում գործում է դպրոց, որտեղ 2016 թվականից սկսած իրականացվում են ՔՈԱՖ-ի արտադասարանային խմբակներ՝ «Աֆլաթուն» սոցիալ-ֆինանսական կրթության ծրագիր, Առողջ ապրելակերպի սեմինարներ։ Դպրոցում վերանորոգվել և գործում են ճաշարան և ատամնակայան տարրական դպրոցականների համար։

## Պատմամշակութային կառույցներ
մինի|250px|Արքայաբլուր ամրոցը
Գյուղն ունի կանգուն եկեղեցի (11-րդ դար)։ Շրջակայքում պահպանվել են նախնադարյան և ուրարտական ժամանակներին վերաբերող հնավայրեր՝ ավերակ բերդ, որին տեղացիներին անվանում են Ղալա։ Պահպանվել են նաև կիկլոպյան շինությունների հետքեր։

## Պատկերասրահ

Գուսանագյուղում.jpg|Գուսանագյուղում
Գյուղի ամրոցը.jpg|Գյուղի ամրոցը
Գուսանագյուղի եկեղեցին5.jpg|Գուսանագյուղի եկեղեցին
Գուսանագյուղի եկեղեցին4.jpg|Գուսանագյուղի եկեղեցին հարավ-արևմուտքից
Գուսանագյուղի ամրոցը.jpg|Գուսանագյուղի ամրոցը
Գուսանագյուղի եկեղեցին1.jpg|Գուսանագյուղի եկեղեցին հյուսիսից


## Տես նաև
* Գուսանգյուղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գուսանագյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Հայկաձոր (Շիրակի մարզ)

**Հայկաձոր** , գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, մարզկենտրոնից 37 կմ հարավ-արևմուտք, Ախուրյան գետի ձախ կողմում։ Նախկինում ունեցել է Կարմիր վանք, Կզըլքիլիսա Մեծ, Ղզըլքիլիսա, Ղոշավանք, Ղոշավանք Նոր, Ղուշավանք անվանումները։ Հայկաձոր է վերանվանվել 1950 թ-ին։ Տեղադրված է Գյումրի-Երևան ավտոմայրուղու ձախ կողմում։ Նախկինում մտել է Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի մեջ։

## Կլիմա
Կլիման բարեխառն լեռնային է, ձմեռը տևական, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Լինում են ուժեղ քամիներ, հաճախակի են ձնաբքերը և սառնամանիքները։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան տեղումների քանակը 500-600 մմ։

## Բնակչություն
Գյուղի նախնիների մի մասը 1829-1830 թթ. գաղթել են Մուշի, Բասենի, Մանազկերտի և Բուլանըխի շրջաններից 1829-1830 թթ։ Հնում այստեղ բնակվել են նաև հույներ։ Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համայնքը 2013 թ-ի հունվարի 1-ի դրությամբ ունեցել է 450 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ և կանայք ունեն նույն համամասնությունը՝ կազմելով 50-ական տոկոս։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 34%, աշխատունակներ՝ 52%, հետաշխատունակներ՝ 14%։ Ունի 49 տնտեսություն։ Ունի դպրոց, գրադարան, բուժկետ, կապի հանգույց։

Հայկաձորի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Գյուղատնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրեթե ամբողջությամբ օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ կազմելով 1000 հա։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 253 և 1459 հեկտար։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Զբաղվում են նաև խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի դիմաց, Ախուրյանի աջ ափին է գտնվում Հոռոմոսի վանքը, որի թուրքերեն անունից առաջացել է գյուղի նախկին անունը՝ Ղոշավանք, պահպանվել են Սարգիս եպիսկոպոսի կառուցած Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (985 թ.), որը վերանորոգվել է 13-րդ դարում և հիշատակվում է նաև իբրև վանք և «Կարմիր» վանքը (V-XX դդ.)։ Նախկին գյուղը տեղադրված է այժմյանից 300-400 մ հարավ-արևմուտք։

## Տես նաև
* Հայկաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Հայկաձոր գյուղի էջը CAA կայքում 
* Հայկաձոր գյուղի մասին Armeniapedia.org կայքում
* Հայկաձոր գյուղի մասին Ankakh.com կայքում

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Իսահակյան

**Իսահակյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Աբաս Գևորգի Իսահակյան (1900-1977), բանասեր։
* Աբգար Իսահակի Իսահակյան (1885-1977), խորհրդային մանրէաբան, մանկավարժ։
* **[[Ավետիք Իսահակյան (այլ կիրառումներ)|Ավետիք Իսահակյան]]**
** Ավետիք Սահակի Իսահակյան (1875-1957), բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս։
** Ավետիք (Ավիկ) Վիգենի Իսահակյան (ծնվ․ 1944), գրականագետ։
* Բագրատ Հովհաննեսի Իսահակյան (1904-1974), զրահատանկային զորքերի գեներալ-մայոր։
* Բելլա (Իզաբելլա) Իսահակյան (1918-1996), դերասանուհի։
* Գառնիկ Դրաստամատի Իսահակյան (1908-1983), մանկավարժ, լրագրող, տնտեսագետ։
* Գեորգի Գեորգիի Իսահակյան (ծնվ․ 1968), ռեժիսոր։
* **[[Իսահակ Իսահակյան (այլ կիրառումներ)|Իսահակ Իսահակյան]]**
** Իսահակ Աբասի Իսահակյան (1933-2017), տնտեսագետ։
** Իսահակ Գևորգի Իսահակյան (1893-1916), բանաստեղծ։
** Իսահակ Գրիգորի Իսահակյան (1904-1985), վնասվածքաբան-օրթոպեդ։
* Լևոն Գևորգի Իսահակյան (1908-2010), կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան։
* Հովհաննես Նիկոլայի Իսահակյան (1891-1958), շոգեքարշաշինության բնագավառի գիտնական։
* Յան Սուրենի Իսահակյան (1931-1997), ճարտարապետ։
* Ստեփան Իսահակի Իսահակյան (*[[Սերեբրյակով]]*, 1919-2017), կրկեսի արտիստ, ռեժիսոր։
* Վիգեն Ավետիքի Իսահակյան (1910-2005), կինոռեժիսոր։

## Տես նաև
* Իսահակյաններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Եբրայերեն հիմքով ազգանուններ
Ջրափի

**Ջրափի**, գյուղ Մարալիկի տարածաշրջանում, Մարալիկ քաղաքից 16 կմ հարավ-արևմուտք, մարզկենտրոնից գտնվում է 32 կմ հեռավորության վրա։ Նախկինում ունեցել է Չըռփլի, Չորթուլի, Ջրարփի, Քյորփիլու, Կեկաչ, Դեղաճ անվանումները։ Ախուրյանի ջրամբարի կառուցման պատճառով Ջրափի գյուղը ստեղծվել է 1974 թ-ին Ներքին և Վերին Ջրափի գյուղերի ապաբնակեցվելուց հետո։ Ջրափի է վերանվանվել 1947 թ-ին։ Գյուղը տեղադրված է Ախուրյան գետի ձախափնյա սարահարթում՝ ծովի մակարդակից 1500 մետր բարձրության վրա։

## Կլիմա
Ունի ցուրտ կլիմա, սակավ տեղումներ։ Լինում են ուժեղ քամիներ, հաճախակի են մառախուղները և ձնաբքերը։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան տեղումների քանակը 600-700 մմ։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային լեռնատափաստաններն են։

## Բնակչություն
Բնակչության նախնիները գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Ալաշկերտի, Բուլանղի, Մուշի, Էրզրումի շրջաններից։ Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համայնքը 2013 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ ունեցել է 847 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 51%, կանայք՝ 49%։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 33%, աշխատունակներ՝ 52%, հետաշխատունակներ՝ 15%։ Ունի 91 տնտեսություն։ Ունի դպրոց, գրադարան, մանկապարտեզ, բուժկետ, կապի հանգույց։ Ջրափիի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրեթե ամբողջությամբ օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ կազմելով 645 հա։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 189 և 1006 հեկտար։ Մշակում են հացահատիկային, բանջարաբոստանային, կերային կուլտուրաներ, պտուղներ։ Նախկինում համեմատաբար մեծ մակերես են զբաղեցրել շաքարի ճակնդեղի ցանքերը, որոնք կրճատվել են 1988 թվականի երկրաշարժի արդյունքում Սպիտակի գործարանի փլուզման պատճառով։ Զբաղվում են նաև անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Հիմնախնդիրներ
Համայնքի հիմնախնդիրների մեջ կարևորվում են դպրոցական գույքի նորացումը, խմելու ջրագծերի վերանորոգումը, գյուղամիջյան ճանապարհների վերանորոգումը, գյուղատնտեսական մթերքի իրացումը, գազաֆիկացումը։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի շրջակայքում կան Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Գրիգոր, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները։

## Պատկերասրահ

Ջրափիի եկեղեցին4.jpg|Ջրափիի եկեղեցին, 1869
Ջրափիի եկեղեցին5.jpg|Ջրափիի եկեղեցին
File:Ջրափիի քարավանատուն-5.jpg|քարավանի գոմ, XI
File:Ջրափիի քարավանատուն-4.jpg|thumb|
File:Ջրափիի քարավանատուն-2.jpg|thumb|
Ջրափի Քարավանատուն 02.jpg|thumb|


## Տես նաև
* Ջրափիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)
* Քարավանատուն (Ջրափի)
* Չփլուի կամուրջ (Ջրափի)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջրափի գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Լառնակա

**Լառնակա** (), քաղաք Կիպրոսի Հանրապետության արևելյան ափին։ Ըստ 2010 թվականի տվյալների բնակչությունը կազմում է 72,000&nbsp;մարդ։ Լառնական կղզու երկրորդ առևտրական նավահանգիստն է և կարևոր տուրիստական կենտրոն։ Կիպրոս կղզի խոշորագույն օդանավակայանը՝ Լառնակա միջազգային օդանավակայանը, գտնվում է Լառնակայի ծայրամասում։

## Քույր քաղաքներ

## Ժողովրդագրություն

## Ծանոթագրությունենր

Կատեգորիա:Լառնակայի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կիպրոսի քաղաքներ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Վերանվանված քաղաքներ
Ժակ-Իվ Կուստո

**Ժակ-Իվ Կուստո** (, ), ֆրանսիացի օվկիանոսագետ և ճանապարհորդ Իվ Կուստոն ստեղծել է փակ տիպի թթվածնային սարքը, կատարելագործել աքվալանգը, նախագծել ստորջրյա նկարահանման «սուզվող սկավառակ» տեսախցիկը։

Կուստոն դեռևս մանկուց է հրապուրվել ծովով, առաջին անգամ ծովի ջրում սուզվելուց հետո, նա համոզվել է, որ ինքն անբաժան է այդ աշխարհից։

Նա 1930 թվականին ավարտել է Բրեստի (Ֆրանսիա) ծովային դպրոցը, ապա սովորել Ռազմածովային թռիչքային դպրոցում, որտեղից 1936 թվականին «Ժաննա դ՛Արկ» նավով մեկնել է առաջին շուրջերկրյա ճանապարհորդության։

1950 թվականին նորոգելով և սարքավորումներով վերազինելով «Կալիպսո» նավը՝ նա կատարել է բազմաբնույթ հետազոտություններ Ատլանտյան օվկիանոսում, Հնդկական օվկիանոսում, Կարմիր ծովում, Սև ծովում, Արաբական ծովում ու Պարսից ծոցում։

1965 թվականին Միջերկրական ծովում մինչև 110&nbsp;մ խորություն իջեցված գնդաձև մի տնակ, որտեղ 6 ջրասուզակներ Կուստոյի հետ աշխատեցին 23 օր։

1967 թվականին նա ստորջրյա նկարահանող տեսախցիկներով ուսումնասիրություններ է կատարել Կարմիր ծովում և արդյունքները մանրամասն ներկայացրել «Որպեսզի ծովում չլինեն գաղտնիքներ» և «Կալիպսոն ու բուստերը» գրքերում։

1970 թվականին «Կալիպսոն» ուղևորվեց Անտարկտիդա։ Այս անգամ Կուստոյի ուշադրության կենտրոնում էին կետերը։ Նա նկարահանել է մի ֆիլմ և գրել «Համաշխարհային օվկիանոս» գիրքը։

1957 թվականին ղեկավարելով Մոնակոյի Օվկիանոսագիտական թանգարանը՝ նա զբաղվել է նաև օվկիանոսների մայրցամաքային ծանծաղուտի, ծովային օրգանիզմների (հատկապես շնաձկների ու կետերի) և աշխարհագրական տարբեր լայնություններում դրանց օրինաչափությունների ուսումնասիրությամբ, կատարել ստորջրյա նկարահանումներ։

Իվ Կուստոն իր ամբողջ կյանքում պայքարել է նաև Համաշխարհային օվկիանոսի անաղարտության պահպանության համար։ Նա առավել հայտնի է Կապիտան Կուստո անունով։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2009, էջ 511–512

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի օվկիանոսագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կորոնել Օվյեդո

**Կորոնել Օվյեդո** (), քաղաք Պարագվայում։ Կաագուասու դեպարտամենտի վարչական կենտրոնն է։ Հեռավորությունը Ասունսյոն քաղաքից կազմում է 150 կիլոմետր։ Կորոնել Օվյեդոն 2003-2008 թվականներին Պարագվայի նախագահ Օսկար Նիկանոր Դուարտեի Ֆրուտոսի ծննդավայրն է։

Ըստ 2006 թվականի տվյալների քաղաքի բնակչությունը կազմում է 52,400&nbsp;մարդ։ Քաղաքը կարևոր տրանսպորտային կետ է Ասունսյոն&nbsp;-&nbsp;Սյուդադ դել Էստե մայրաղու վրա։

Քաղաքի սկզբնական անվանումն է եղել *Նուեստրա Սենյորա դել Ռոսարիո դե Ախոս* (), ինչը նշանակում է *«Աստվածածին Ռոսարիա Սխտոր»*, քանի որ սխտորի աճեցումը այստեղ կարևոր գործերից մեկն էր և քաղաքում առևտրի զարգացման գլխավոր ռեսուրսային բազան էր։ Այսօր քաղաքի մականունն է *«Աշխատանքի կապիտալ»* ()։

Մեր օրերին քաղաքում և ագլոմերացիայում զարգացած է կամ զարգացման վիճակում է գտնվում է գյուղտնտեսությունը (աճեցնում են նարինջ, ցխախոտ, շաքարավազի բույսեր), փայտի և թղթի արդյունաբերությունը և անասնաբույծթյունը։

Կորոնել Օվյեդոն Հռոմա-Կաթոլիկ եկեղեցու երկրի թեմերից մեկի կենտրոնն է։ Այստեղ գտնվում է կաթոլիկ եկեղեցու մար տաճարը։

## Գրականություն
* «Coronel Oviedo». Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite.

Կատեգորիա:Պարագվայի քաղաքներ
Սերգեյ Կորոլյով

**Սերգեյ Կորոլյով** (,  ), ուկրաինացի գիտնական, հրթիռաշինության և տիեզերագնացության բնագավառի մասնագետ, հրթիռատիեզերական համակարգերի կոնստրուկտոր։ Նրա գլխավորությամբ ստեղծված հրթիռներով է իրականացվել մարդու առաջին տիեզերական թռիչքը։

Կորոլյովը 1929 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանը և Մոսկվայի օդաչուների դպրոցը։ 1930 թվականին աշխատել է Ավիացիայի կենտրոնական պետական ինստիտուտում, որտեղ ստեղծել է սկավառակների մի շարք մոդելներ, («Կոկտեբել», «Կարմիր աստղ» և այլն)։ Ծանոթանալով Կ. Ցիոլկովսկու աշխատանքներին՝ Կորոլյովը տարվել է հրթիռային թռչող ապարատներ ստեղծելու գաղափարով և 1932 թվականին նշանակվել է ռեակտիվ շարժման ուսումնասիրման խմբի պետ, որտեղ նրա ղեկավարությամբ ստեղծվել են խորհրդային առաջին հրթիռները։ 1946 թ. Կորոլյովը ԽՍՀՄ հրթիռատիեզերական համակարգերի գլխավոր կոնստրուկտորն էր և նրա գլխավորությամբ ձևավորվել է այդ երկրի գործնական տիեզերագնացությունը։ Նրա ղեկավարությամբ ստեղծվել են բալստիկ, երկրաֆիզիկական, տանող հրթիռներ և «Վոստոկ» ու «Վոսխոդ» ղեկավարվող տիեզերանավերը, որոնցով իրագործվել են մարդու առաջին տիեզերական թռիչքը և բաց տիեզերք դուրս գալը։ 1957 թ. օգոստոսի 21-ին նրա ղեկավարությամբ թողարկվեց առաջին միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռը՝ «Ռ-7»։ Կորոլյովի ղեկավարությամբ ստեղծվել են նաև Երկրի «Էլեկտրոն» և «Մոլնիա–1» սերիաների արհեստական, «Կոսմոս» շարքի արբանյակները, «Զոնդ» միջմոլորակային ինքնաշխատ առաջին կայանները։ Նա ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս էր, Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս։ Ռուսաստանում ներկայումս գործում է Կորոլյովի անվան կոնստրուկտորական բյուրոն։

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2009, էջ 501

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական տեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ավիակոնստրուկտորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ
Կատեգորիա:Աերոտիեզերական ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գյուտարարներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:«Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա
Վիտյա Այվազյան

**Վիտյա Վորոշի Այվազյան** (), հայ ազատամարտիկ, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ազգային հերոս։

## Կենսագրական տվյալներ
Ծնվել է 1955 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Սպանդարյան գյուղում։ 1977 ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի մեխանիկայի և մաթեմատիկայի ֆակուլտետը։ 1977 թվականից աշխատել է Հայշինբանկում, «Սիրիուս» գործարանում, ապա «Լույս» արտադրական և «Լազերային տեխնիկա» գիտաարտադրական միավորումներում։

1979-1981 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈւ-ում։ 1983-1988 թթ.՝ Երևանի էլեկտրալամպերի գործարանի հատուկ նախագծային բյուրոյում ինժեներ-նախագծող, ինժեներ-տեխնոլոգ։ 1983 թվականից հեռակա սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մեխանիկայի ֆակուլտետում։ 1988 թվականին աշխատել է «Լազուր» արտադրական միավորումում, ուր կազմակերպել և ղեկավարել է «Ղարաբաղ» կոմիտեն։ 1989 թվականից ՀՀՇ անդամ, 1989 թվականի հունվարի 7-ին ակտիվ քաղաքական և ազգային-ազատագրական պայքարի կոչերի համար ձերբակալվել է և շուրջ մեկ ամիս պահվել Նուբարաշենի բանտում։ 1990 թվականին ընտրվել է ՀՀ ԳԽ պատգամավոր։

## Մահ
1990 թվականի օգոստոսի 29-ին Գեղազնիկ Միքայելյանի հետ սպանվել է Երևանում։ Թաղված է Երևանի Քաղաքային պանթեոնում։

## Պարգևներ
Հետմահու՝ 1996 թվականի սեպտեմբերի 20-ին արժանացել է ՀՀ ազգային հերոսի կոչման։

## Հիշատակ
Արթիկի շրջանի Սպանդարյան գյուղի դպրոցը կրում է նրա անունը։

Վիտյա Այվազյանի մասին է նկարահանվել Ա. Աբովյանի «Երկու կրակոց» տեսաֆիլմը։

## Գրականություն
Ավետաբերները. դիմանկարների ժողովածու (կազմ. Գ. Ջանիկյան), Երևան, 1997։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Իմ ամբողջ դժբախտությունն այն է, որ երկու որդիներս էլ հայի ձեռքով գնացին, ցավում եմ շատ. վրեժս այլ ազգից պետք է հանեի» 
* youtube-ում Վ. Այվազյանի և Գ. Միքայելյանի մասին պատմող տեսանյութ

Կատեգորիա:Հայաստանի ազգային հերոսներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայաստանում հրազենից մահացածներ
Կատեգորիա:Ազգային հերոսներ