open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հապալասի մրտենական

**Հապալասի մրտենական** (), հավամրգազգիների ընտանիքի, հապալասենի ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Կիսաթուփ է՝ 15-40 (երբեմն 50) սմ բարձրությամբ և 4 սուր անկյունանի, վառ կանաչ, մերկ ճյուղերով և հին ճյուղերի վրա բաց գորշավուն կեղևով։ Տերևները ձվաձև են կամ էլիպսաձև, 1-3 սմ երկարությամբ, 0,6-1,8 սմ լայնությամբ, սրածայր կամ բութ գագաթով, կլորավուն կամ սրտանման հիմքով, երկու կողմից էլ ցրված մազմզուկապատ, մանր սղոցաատամնաեզր, 1-1,5 մմ երկարության կոթուններով։ Ծաղիկները միայնակ են, դեպի ցած հակված, 2,5-3,5 մմ երկարությամբ ծաղկակոթուններով։

250-350px|մինի|ձախից|Հապալասենի
Բաժակը համարյա ամբողջական է, պսակը սափորագնդաձև է, 3-6 մմ երկարությամբ, վարդագույն։ Առէջների թելիկները մերկ են։ Պտուղը գնդաձև է կամ էլիպսաձև, երբեմն՝ լայն-ձվաձև, 6-8 մմ տրամագծով, սև, կապույտ խավով, քաղցր հատապտուղ է։ Յուրահատուկ բուրմունք ունի։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հուլիս-սեպտեմբերին։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Մոնղոլիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Սիբիրում։ Հայաստանում հանդիպում է հյուսիսարևելյան անտառային շրջաններում, որտեղ աճում է մերձալպյան և ալպյան գոտիներում։

## Կիրառություն
250-350px|մինի|ձախից|ՊտուղներըՊտուղները չափազանց արժեքավոր են. օգտագործվում են ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակված վիճակում։ Մեծ է նաև մրտենական հապալասու բուժիչ նշանակությունը։ Օգտագործում են ստամոքսային հիվանդությունների, բրոնխների կատարի, ռախիտի, շաքարախտի դեպքում։ Հատապտուղներում պարունակվում է 7 % շաքար, մինչև 1,2 % թթուներ, 1,4 % ազոտական նյութեր, պեկտին, խեժ, դաբաղանյութեր և ներկանյութեր։

Սերմերի մեջ մինչև 30 % ճարպ է պարունակվում, տերևներում միրտիլլին (որը ներգործում է ինսուլինի նման), 7°/0 դաբաղանյութեր։ Ունի մի շարք ձևեր, որոնք միմյանցից տարբերվում են պտուղների գույնով (սպիտակ, կարմիր, սև՝ առանց կապտավուն խավի), տերևների ձևով (մանր, կլոր, լայն-ձվաձև) և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հապալասազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հատապտուղներ
Կատեգորիա:Կիսաթուփեր
Թեղի խցանային

**Թեղի խցանային** (), թեղազգիների ընտանիքի, թեղի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Հզոր, լայնասաղարթ ծառ է՝ մինչև 30 մ բարձրությամբ և 1,5 մ բնի տրամագծով, վրանաձև կամ լայն գլանաձև սաղարթով։ Կեղևը մոխրասևավուն է, հաճախ խցանային ելուստներով։ Ընձյուղները մերկ են, կարմրագորշավուն կամ գորշավուն։ Տերևներն ամուր են, մինչև 12 սմ երկարությամբ և 7 սմ լայնությամբ, հակառակ-ձվաձև կամ գրեթե շեղանկյուն, անհավասար, կլորավուն հիմքով, կրկնակի ատամնաեզր։ Ծաղիկներն աննշան են, մանր, շիկակարմրավուն։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը գորշ է, ճաքճքված։ Ապրում է մինչև 300 տարի։

Թևապտուղները հակառակ-ձվաձև են, 1,5-2,0 սմ երկարությամբ, 1-1,4 սմ լայնությամբ։ Ծաղկում է մարտ-ապրիլին։ Պտուղները հասունանում են մայիսին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Եվրոպական մասում, Ղրիմում, Միջերկրական ծովի ափերին, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում, Ապարանում, Արարատյան դաշտի Նախալեռնային գոտում, Վայքում, Ջանգեզուրում, Մեղրիում։ Աճում է նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիներում, կաղնեբոխային անտառների եզրերին, թՓուտների մեջ, գետահովիտներում։ Խցանային թեղին բավականին պահանջկոտ բույս է։ Գերադասում է խոր, սննդանյութերով հարուստ սևահողեր, առատ խոնավություն, լուսավոր պայմաններ։
Բավականին ցրտադիմացկուն է։ Հաճախ է վարակվում հոլանդական հիվանդությամբ։

## Բնական պահանջներ
Մյուս թեղիների համեմատությամբ ավելի չորադիմացկուն է, ջերմասեր, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Լուսասեր է։ Մեր հանրապետության պայմաններում անհիշելի վաղ ժամանակներից օգտագործվում է կանաչապատման և անտառապատման բնագավառում։ Թեղու այս տեսակը ևս խիստ զգայուն է հոլանդական հիվանդության նկատմամբ և արագորեն ոչնչանում է, հատկապես ծեր տարիքում։ Բազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով։ Աղակալած և չոր հողերում դանդաղ է աճում։ Արմատային համակարգը լավ է զարգացած, ունի առանցքային, խոր գնացող կենտրոնական արմատ։ Ապրում է մինչև 300 տարի։ Պտղաբերում է 8-10 տարեկանից։

## Կիրառություն
Այս բոլորի հետ միասին խցանային թեղին լավ է դիմանում քաղաքի անբարենպաստ պայմաններին՝ ծխին, գազերին, փոշուն։ Միաժամանակ լավ է տանում կարճատև
երաշտը։ Այդ է պատճառը, որ այս ծառատեսակը հաջողությամբ է օգտագործվում բնակավայրերի կանաչապատման բնագավառում։ Ապրում է մինչև 200 տարի, ընդ որում բունը չի փտում։ Սկսում է պտղաբերել 12-13 տարեկան հասակից, ամեն տարի առատորեն։ Բնափայտը ամուր է, ճկուն։ Օգտագործվում է անիվներ, կահույք, մեքենաների և նավի ստորջրյա մասեր պատրաստելու համար։ Լավ ածուխ է առաջացնում։ Մոխիրը օգտագործում են պոտաշ ստանալու համար։ Կեղևում մեծ քանակությամբ դաբաղանյութեր է պարունակում։ Էկոլոգիական խումբը՝ X: Մշակության հավանական շրջանները՝ 3, 7-10, 12-13, 17-21, 22-28։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեղազգիներ
Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմի տոհմածառ

Եգիպտոսի ալբանական գահատոհիմի տոհմածառն իրենից ներկայացնում է ալբանական ծագմամբ զորավար Մուհամմադ Ալի փաշայի այն սերունդների տոհմածառը, որոնք իշխել են Եգիպտոսում առանց ընդհատման՝ 1805 թվականից մինչև 1952 թվականի Եգիպտական հեղափոխությունը։ 11 անձ (բոլորն էլ՝ արական սեռի) իշխել են Եգիպտոսում՝ գահատոհմի 148-ամյա գոյության ընթացքում։ Հաշվի առնելով բազմակնությունը 19-րդ դարի մի շարք տիրակալների և նրանց, երբեմն, շատ բազամաքանակ սերունդների ներկայացումը մեկ գծագրի տեսքով բավական դժվարանում է։ Ստորև բերված տոհմածառը սպառիչ անվանել չի կարելի, սակայն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել գահատոհմի 11 տիրակալների և երկու ռեգենտների միջև հարաբերությունների մասին։

----
----

## Պարզեցված տարբերակ

## Տե'ս նաև
* Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմ
* Մուհամմադ Ալի փաշա
* Եգիպտոսի թագավորներ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Արքայական ընտանիքներ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմի տոհմածառ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի թագավորներ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի սուլթաններ
Կատեգորիա:Խեդիվ
Կատեգորիա:Մուհամմադ Ալի փաշա
Կատեգորիա:Մուհամմադ Ալիի արքայատոհմ
Կատեգորիա:Տոհմեր
Թզենի սովորական

**Թզենի սովորական ** (), թթազգիների ընտանիքի թզենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 12 մ բարձրությամբ և հաստ, թույլ ճյուղավորված բնով, տարածված և թեքությամբ դեպի վեր ուղղված ճյուղերով, որոնք առաջացնում են գնդաձև, ձվաձև կամ հովանոցաձև սաղարթ։ Երիտասարդ ընձյուղների կեղևը մազմզուկապատ է, ավելի ուշ՝ ստանում է գորշամոխրավուն գունավորում և ճաքճքվում է։

Գագաթնային բողբոջները ձվաձև են, նուրբ և երկար սրածայր, 2—3 ծածկող թեփուկներով, 1 սմ երկարությամբ։ Կողմնային բողբոջները կլորավուն են կամ հակառակ-ձվաձև, մինչև 0,5 սմ երկարությամբ, ծածկված բազմաթիվ ցողուններով։

Տերևադասավորությունը հերթադիր է։ Տերևաթիթեղը վերևից կոշտ-կնճռոտ է, մուգ կանաչ, ներքևից՝ աղվամազապատ, մոխրականաչավուն, կլորավուն կամ լայն-ձվաձև, կազմված 3 — 5, երբեմն՝ 7 թաթանման բլթակներից։ Երբեմն ամբողջական է, 8-15 (33) սմ երկարությամբ և 6 —12 սմ լայնությամբ, հաճախ սրտանման հիմքով։ Տերևակիցը շուտ է թափվում։ Տերևները սովորաբար բացվում են ապրիլին, աշնանը երկար են պահում կանաչ գույնը և տերևաթափից առաջ (նոյեմբերին) ստանում են բաց դեղնավուն գունավորում։

Երկտուն ծառ է։ Ծաղկաբույլերը տանձանման են, վերևից անցքով, որը ծածկված է թեփուկով։ Պտուղները տանձաձև են կամ կլորավուն, սև կամ
դեղնականաչավուն, քաղցր ու հյութալի։

## Տարածվածություն
Թուզը hին աշխարհում ամենատարածված ու շատ գործածվող պտուղներից մեկն է եղել։ Նրա պտուղներն ու տերևները պատկերվել են հին քաղաքների ու որմնանախշերի վրա։

Տարածված է Կովկասում, Միջերկրական ծովի ափերում, Փոքր Ասիայում, Միջին Ասիայում, Աֆղանստանում, Հնդկաստանում։ Հայաստանում հանդիպում է Զանգեզուրում, Մեղրիում, Նոյեմբերյանում, Շամշադինում, Իջևանում, Թումանյանում, հիմնականում ցածրադիր վայրերում, գետահովիտներում։ Վայրիացած է, անտառներում չի հանդիպում։ Ապրում է 150—200 տարի։
Ջերմասեր բույս է. ցրտահարվում է 20°C-ից ցածր ջերմաստիճանների դեպքում։

Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ. աճում է ամենուրեք։ Չորադիմացկուն և երաշտադիմացկուն է։ Լուսասեր է։ Մեծ քանակությամբ արմատային և բնային մացառներ է տալիս, որի շնորհիվ միանգամայն պիտանի է թեք լանջերի, ձորակների, լիցքերի ամրացման համար։

## Կիրառություն
Թզենու պտուղներն ունեն բուժիչ հատկություն, չորացրած վիճակում ստամոքսը և աղիքները թուլացնում են։ Թարմ պտուղների հյութով կատարած ողողումը և թրջոցը օգնում է կրծքային և կոկորդային հիվանդությունների դեպքում, փափկացնում է ուռուցքները ու հասունացնում թարախապալարները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թթազգիներ
Բարդի Սիմոնի

**Բարդի Սիմոնի** (), ուռազգիների ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 20 մ բարձրությամբ և 0,8-1,2 մ բնի տրամագծով։ Երիտասարդ ընձյուղները բարակ են, մի փոքր դեպի ցած հակված, մերկ կամ մազմզուկապատ, կարմրագորշավուն, փայլուն, խոշոր ոսպնյակներով ու 4-5 երկարավուն խցանային ելուստներով ծածկված, որոնք ընձյուղին անկյունավոր տեսք են տալիս։ Բողբոջները խոշոր են, երկարավուն սրածայր, մերկ, կպչուն։ Տերևները շեղանկյունաձև են կամ շեղանկյուն-էլիպսաձև, միանգամից սրվող, լայն կամ նեղ սեպաձև հիմքով, 4-12 սմ երկարությամբ և 3-8 սմ լայնությամբ, վերևից մուգ կանաչավուն, կարմրավուն ջղերով, ներքևի կողմից սպիտակակապտավուն, մանր-սղոցաեզր։ Վարսանդային կատվիկների երկարությունը հասնում է 2-2,5 սմ-ի, մերկ են։ Պտղատուփերի երկարությունը 3-4 մմ է, տանձանման են, մերկ կամ մազմզուկապատ, 2-3 փեղկերով։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Սիբիրում, Հյուսիսային Չինաստանում, Մանջուրիայում, Կորեայում, Մոնղոլիայի արևելքում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է գրեթե ամենուրեք։ Առանձնապես շատ է տարածված Սևանի ավազանում, Կամոյում, Մարտունիում, Վարդենիսում։ Լավ է աճում նաև Շիրակի դաշտում, Ապարան-Հրազդանում և Արարատյան դաշտում։ Հաճախ է հանդիպում Երևանի կանաչ տնկարկներում, որտեղ լավ է դիմանում օդի չորությանը և ժամանակավոր երաշտին։ Բազմանում է կտրոններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Կարիա պեկան

**Կարիա Պեկան** (), ընկուզազգիների ընտանիքի, կարիա ցեղի բույս։

## Նկարագրություն

Տերևաթափ հսկա ծառ է 50-65 մ բարձրությամբ և 2-2,5 մ տրամագիծ ունեցող բնով։ Ազատության մեջ առաջացնում է հսկայական վրանաձև սաղարթ։ Կեղևը հաստ է, պատված խոր ճաքերով, անջատվում է շերտերով։ Ճյուղերը մոխրավուն են կամ մոխրադարչնավուն։ Ընձյուղները խիտ աղվամազածածկ են։ Գագաթնային բողբոջները սրված-ձվաձև են, կողմնայինները ձվաձև, 6-7 մմ երկարությամբ, մազմզուկապատ և գեղձապատ, հակադիր դասավորված թևտուկներով։ Տերևները խոշոր են, 30-50 սմ երկարությամբ, կազմված 11-17 տերևիկներից։ Վերջիններս երկարավուն-նշտարաձև են, կլորավուն կամ լայն-սեպաձև, անհավասարակողմ հիմքով և սուր գագաթով, 10-12 սմ երկարությամբ և 2,5-7 սմ լայնությամբ, սղոցաեզր կամ կրկնակի սղոցաեզր, ծածկված գեղձիկներով և թավշային մազմզուկներով (հետագայում մերկանում են)։ Առէջային կատվիկները 3-ական են, դեղին փոշեպարկեր ունեցող 4-6 առէջներով։ Վարսանդային ծաղիկները 3-11-ական հավաքված են փնջերում։

Կեղծ կորիզապտուղները գտնվում են 3-10-ական ողկույզներում, երկարավուն են, 3-անկյունանի, 3,5-8 սմ երկարությամբ, մուգ դարչնագույն, դարչնագույն մազափնջերով, ամուր, հեշտ փշրվող կեղևով, որը հասունանալիս ճեղքվում է մինչև հիմքը և շատ հաճախ ձմռան ընթացքում մնում է ծառի վրա, մինչև ընկույզների թափվելը։ Ընկույզը երկարավուն-ձվաձև է կամ էլիպսաձև, հաճախ գրեթե գլանաձև, 2,5-5 սմ երկարությամբ, փայլուն, մուգ դարչնագույն, անկանոն բծերով ծածկված։ Երբեմն գագաթնային սրվածք ունի՝ փշրվող կեղևով և թղթանման միջնապատով։ Սերմերն ունեն կարմրադարչնագույն թաղանթ։

Առաջին անգամ Հայաստանում մշակվել է Այգեհովիտ տնկարանում։ 1940 թվականին բերված մի քանի ծառեր այստեղ պահպանվել էին մինչև 1964 թվականը։ 25-26 տարեկան ծառերը հասնում էին 12 -13 մ բարձրության և 25-30 սմ բնի տրամագիծ ունեին։ Թեթևակի ցրտահարվում էին միայն արտակարգ ուժեղ սառնամանիքների դեպքում։ Ամեն տարի ծաղկում և պտղաբերում էին։ Դժբախտաբար, Իջևան-Աղստաֆա երկաթուղու շինարարության կապակցությամբ այդ խիստ արժեքավոր ծառերը հատվեցին։ Ներկայումս կարիայի երիտասարդ ծառեր կան Իջևանի դենդրարիում, որոնք դեռևս պտղաբերման շրջան չեն մտել։

## Տարածվածություն
մինի|Կարիա պեկան
Բնական պայմաններում տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, Միսսիսիպիի ավազանի միջին մասում, հիմնականում գետահովիտներում, այն մարզերում, որտեղ մթնոլորտային տեղումները կազմում են տարեկան 500-1000 մմ։ 200 մ-ից ավելի վեր դեպի լեռները չի բարձրանում։

## Կիրառություն

Հյուսիսային Ամերիկայում ստացվել է այս բույսի ավելի քան 100 սորտ։ Զգայուն է հատկապես ուշ գարնանային ցրտահարությունների նկատմամբ։	Պտուղները խիստ արժեքավոր են, համեղ են և սննդարար, պարունակում են 2,9 % ջուր, 10,8 % պրոտեին, 70,8 % ճարպեր, 14,3 % ածխաջրեր և 1,7 % մոխիր։ 400 գ միջուկը պարունակում է 3445 կալորիա, այսինքն՝ գրեթե կրկնակի անգամ ավելի մարդու օրական պահանջից։ Այս չափազանց օգտակար ու արժեքավոր բույսը արժանի է մեծ ուշադրության։ Ցրտադիմացկուն սորտերը կարելի է Փորձարկել Արարատյան դաշտի պայմաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ընկուզազգիներ
Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր
Մասրենի Հրաչի

**Մասրենի Հրաչի** (), վարդազգիների ընտանիքի մասրենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն

Փոքր, տերևաթափ թուփ է մինչև 1 մ բարձրությամբ, մոխրագորշավուն ճյուղերով, որոնք ծածկված են հատ ու կենտ փշերով։ Ընձյուղները դարչնականաչավուն են։ Տերևիկները 7-11 հատ են, մերկ առանցքով և հատ ու կենտ գեղձիկներով, էլիպսաձև, կլորավուն կամ բութ։ Տերևակիցները մանր են, նեղ, մերկ։ Ծաղիկները միայնակ են։ Պտղակիրները երկար են, հաստ, մսալի, կարմիր։ Հիպանթիումը հասունանալիս վառ կարմիր է, այս ու այն կողմ կամ դեպի վեր ցցված ատամնաեզր բաժակաթերթիկներով։

## Տարածվածություն

Հայկական էնդեմ է, որը հանդիպում է միայն Հայաստանի կենտրոնական շրջաններում, Ապարանում, միջին լեռնային գոտում, չոր լանջերում։ Որպես հազվագյուտ տեսակ անհրաժեշտ է պահպանել և տարածել ամենուրեք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Քնարածառ չինական

**Քնարածառ չինական** (), մագնոլիազգիների ընտանիքի, քնարածառ ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ծառ է 15-17 մ բարձրությամբ, վրանաձև սաղարթով։ Ունի 4 բլթականի տերևներ, որոնք ավելի սրածայր են։ Ծաղկապատի ներքին մասերը նարնջագույն բծեր չունեն։ Մշակվում է Երևանի բուսաբանական այգում 1958 թվականից։ Անցած տարիների խիստ ձմռան ընթացքում մշտապես ցրտահարվել է մինչև գետնի մակերեսը և հետագայում կրկին աճել բնային մացառներով։ Չնայած դրան, ամեն տարի առատորեն ծաղկում է, սակայն պտուղներում սերմեր չեն կազմավորվում։ Ընթացիկ աճը հասնում է 1-1,5 մետրի։ Համեմատաբար լավ վիճակում է գտնվում Իջևանի դենդրարիում։ Հեռանկարային տեսակ չէ։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում հանդիպում է կենտրոնական Չինաստանում։ Մշակվում է Երևանի բուսաբանական այգում 1958 թվականից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մագնոլիազգիներ
Մոռենի քարթվելական

**Մոռենի քարթվելական** (), վարդազգիներ ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Խոշոր, բավականին հզոր, տերևաթափ թուփ է, որի ճյուղերը հասնում են մինչև 3-4 մ երկարության։ Տարեկան ընձյուղները սողացող են, թույլ աղեղնաձև, արևի տակ կարմրող, մերկ, բութ հնգանկյուն։ Փշերը սակավաթիվ են, ուղիղ, կողքերից սեղմված, դեղին, հիմքում՝ լայնացած, պտղատու ճյուղերի վրա խիստ դեպի ցած թեքված։ Տերևները հնգամասն կամ եռամասն են, վերևի կողմից մերկ, ներքևից մահուդամազմզուկապատ, անհավասար սղոցաեզր։ Գագաթնային տերևիկը, ինչպես և կողմնայինները, կոթունավոր է (5-6 սմ երկարությամբ), էլիպսաձև, լայն հակառակ ձվաձև, կլորավուն, 6-9 (երբեմն՝ 12) սմ Երկարությամբ և 5-7 (երբեմն՝ 10) սմ լայնությամբ, բութ կամ թույլ փոսիկավոր գագաթով։ Ծաղկաբույլերը խոշոր են, մինչև 50 սմ երկարությամբ։ Բաժակաթերթիկները թաղիքամազմզուկապատ են։ Պսակաթերթիկները սպիտակ են կամ բաց վարդագույն, առէջաթելերը սպիտակ են։ Պտուղները երկարավուն ձվաձև են, գնդաձև, սև, խոշոր 1,5-2 սմ երկարությամբ, 2-3 հատ հավաքված ծայրային ճյուղերի վրա։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Իջևանի, Շամշադինի և Նոյեմբերյանի շրջաններում, միջին և վերին լեռնային գոտիներում, անտառների եզրերին, գետափերին, դաշտերում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Փշամանդիկ փշավոր

**Փշամանդիկ փշավոր** (), մատիտեղազգիների ընտանիքի, փշամանդիկ ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Փոքր թուփ է՝ 50 - 80 սմ բարձրությամբ, չռված ճյուղավոր սաղարթով։ Ընձյուղները բարակ են, ծայրում անտերև, ծածկված մոխրագույն, խորդուբորդ կեղևով։ Տերևները մանր են, էլիպսաձև, մերկ, 3 - 5 մմ երկարությամբ և 3 - 4 մմ լայնությամբ, կոշտ, հաստ։ Ռաստրուբները կարճ են, գլանաձև, 1 - 2 մմ երկարությամբ, երկու ատամիկներով։ Ծաղկապատը կազմված է 4 տերևիկներից։ Վարսանդները 6-ն են, սերմիկը տափակ է, ձվաձև, փայլուն, հարթ։ Ծաղկապատի ներքին մասնիկները պտուղների կազմավորման ժամանակ կլորասրտանման են կամ երիկամաձև։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Միջին Ասիայում, Արևմտյան Սիբիրում, Միջերկրական ծովի ափերին, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Չինաստանում։ Հայաստանում հանդիպում է Արարատյան դաշտում, Վայքում, Մեղրիում, Զանգեզուրում, որտեղ աճում է գետաքարային հողազանգվածներում, չոր, քարքարոտ թեքությունների վրա։
## Ծանոթագրություններ
Մոռենի թաղիքավոր

**Մոռենի թաղիքավոր** (), վարդազգիների ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Փոքր թուփ է, ուղղաձիգ, երբեմն' աղեղնաձև թեքված, մինչև 1 (հազվադեպ 1,5) մ երկարությամբ անկյունավոր, մոխրաթավոտ, արևի տակ կարմրող ճյուղերով։ Փշերը
գրեթե ուղիղ են, կարճ, մինչև 2-3 (երբեմն 5) մմ երկարությամբ, սակավաթիվ։ Տերևները հնգաբաժան են, ընձյուղի վերին մասում' եռաբաժան, վերևից մերկ կամ
աստղամազմզուկապատ, ներքևից մոխրաթաղիքավոր մազմզուկապատ։ Գագաթնային տերևիկը կոթունավոր է, կողայինները նստադիր, սրածայր, հակառակ ձվաձև, էլիպսաձև, հիմքում բութ սեպաձև, ատամնասղոցաեզր։ Ծաղկաբույլերը բրգաձև են, հավաք, 6-8 սմ երկարությամբ և 3-5 սմ լայնությամբ, թաղիքամազմզուկապատ։
Բաժակաթերթիկները ևս թաղիքամազմզուկապատ են, պսակաթերթիկները' դեղնասպիտակ։ Պտուղները ձվաձև են։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Միջին և Հարավային Եվրոպայում, Բալկաններում, Փոքր Ասիայում Իրանում։ Հայաստանի պայմաններում տարածված է Զանգեզուրում՝ ստորինից մինչև վերին լեռնային գոտին, լուսավոր անտառներում, անտառների եզրերին, խոպան հողերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Բարդի մոխրագույն

**Բարդի մոխրագույն** (), ուռազգիներ ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառեր են՝ մինչև 30 մ բարձրությամբ, 1-1,5 մ բնի տրամագծով և լայն ձվաձև կամ վրանաձև սաղարթով։ Բունը, որը կարող է հասնել մինչև 1-1,5 մ
հաստության, ծածկված է մոխրագույն, խոր ճաքերով պատված կեղևով։ Բողբոջները մանր են, դեղնա-շագանակագույն, որոշ չափով մազմզուկապատ։ Ընձյուղները սկզբում մոխրաթաղիքավոր են, հետագայում՝ մերկ, գլանաձև, ձիթամոխրավուն։ Երկարացած ընձյուղների վրա տերևները կլորավուն են, անկանոն, բլթակավոր կամ սրտանման, թաթաբլթակաձև կամ սպիտակ, բամբականման մազմզուկներով ծածկված, կարճ, մերկ տերևակոթուններով։ Սպոնտան (բնական) հիբրիդ է, որն առաջացել է սպիտակ բարդու և կաղամախու տրամախաչումից։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Հայաստանի եվրոպական մասում, Ղրիմում, Բալկանյան թերակղզում, Փոքր Ասիայում։ Մեր հանրապետության պայմաններում տարածված է հյուսիսարևելյան շրջաններում, Զանգեզուրում ու Մեղրիում, Արաքս գետի հովտում, ստորին լեռնային գոտում, ծովի մակերևույթից մինչև 1000 մ բարձրության վրա, գետափերին, համեմատաբար խոնավ և հզոր հողերում։ Էկոլոգիական խումբը՝ IX: Մշակության հավանական շրջանները՝ 3, 6-10, 17-20, 22-28, 30-32:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Մոռենի հայկական

**Մոռենի հայկական** (), վարդազգիների ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Հզոր բույսեր են, որոնց աղեղնաձև ընձյուղները կարող են հասնել մինչև 4 մ բարձրության, հնգանկյուն են, կարմրամանուշակագույն։ Փշապատ են։ Փշերը խոշոր են, տափակ կոնաձև, ներքևի մասում խիստ լայնացած, կարմիր, դեղին ծայրերով։ Տերևները միամյա շիվերի վրա հնգամասն են, կարմրող, մուգ կարմիր բծերով, վերևի կողմից մերկ, ներքևի կողմից թավշանման, սպիտակավուն կամ մոխրագույն մազմզուկապատ, անհավասար ատամնաեզր, ծայրային տերևիկը հակառակ ձվաձև է, կլորավուն կամ ձվաձև, գագաթին սուր հավելվածքով, հիմքում կլորավուն կամ թույլ սրտանման 9 (12) սմ երկարությամբ և 5-6 սմ լայնությամբ։ Կողմնայինները շեղանկյունաձև են, էլիպսաձև, ձվաձև, կարճ սրածայր։ Ծաղկաբույլերը խոշոր են, մինչև 15—20 սմ երկարությամբ, խիտ, բաժակաթերթիկները՝ մոխրաթաղիքանման։ Պսակաթերթիկներն էլիպսաձև են, պտուղները՝ գնդաձև։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում (Դաղստան, Արևմտյան Հարավային Կովկաս, Արցախ, Հարավային Կովկաս)։ Հայաստանում տարածված է Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Շամշադինի շրջաններում, Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում, Զանգեզուրում, Մեղրիում, որտեղ աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում, անտառների եզրերին, գետափերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հատապտուղներ
Մասրենի կիսագնդաձև

**Մասրենի կիսագնդաձև** (), վարդազգիների ընտանիքի մասրենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է՝ 1-2 մ բարձրությամբ։ Փշերը որոշ չափով կեռ են, բազմազան, մեծ մասամբ ավելի խոշոր հիմքով, հաճախ բարակ և մանր։ Տերևիկները հիմքում սեպանման սեղմված են, հակառակ ձվաձև, հասարակ կամ գեղձասղոցաեզր, կապտականաչ, վերևի կողմից համարյա մերկ, ներքևի կողմից կարճ մազմզուկապատ։ Ծաղիկները միայնակ են, երկար կոթունավոր, ծծմբադեղին։ Հիպանթիումը կիսագնդաձև է, հարթ կամ ծածկված խոզանականման մազմզուկներով։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Իրանում, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Արարատյան դաշտում, մշակության մեջ և վայրիացած

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Գետնանոճի թույնման

**Գետնանոճի թույնման** (), նոճազգիների ընտանիքի, գետնանոճի ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Ծառ է մինչև 25 մ բարձրությամբ, սակայն մշակության մեջ աճում է որպես փոքր ծառ 6-8 մ բարձրությամբ, նեղ սաղարթով, կարճ ճյուղերով։ Կեղևը մուգ մոխրագույն է կամ գորշավուն, ճաքճքվող, ընձյուղները դասավորված են հովհարաձև, կապտականաչավուն են, շփելիս սուր հոտ են արձակում։ Տերևները նեղ-ռոմբաձև են, ամուր հպված ընձյուղներին, ատամնաեզր։ Արական հասկիկները կազմված են 5-6 զույգ օվալաձև, շագանակագույն առէջներից։ Կոները կարճ կոթուններ ունեն, գնդաձև են, 5-6 մմ տրամագծով, խիտ խավով։ Թեփուկները 6-8 հատ են, բազմանկյուն։ Սերմերն ունեն նեղ, ալիքաձև թևիկներ։ Ունի բազմաթիվ պարտիզային ձևեր։
## Տարածվածություն
Վայրի վիճակում հանդիպում հյուսիսային Ամերիկայում, Մերձատլանտյան նահանգներում, Մասսաչուսետս նահանգից մինչև Հյուսիսային Ֆլորիդա, Իլլինոյսից և
Լուիզիանայից դեպի արևմուտք։ Աճում է ճահճուտ, ցուրտ հարթավայրերում, որոնք տարվա ընթացքում մի քանի ամիս ծածկված են լինում ջրով։ Լեռներն են բարձրանում մինչև 400-500 մ։ Աճում է խիստ դանդաղ։ Եվրոպա է բերված 1736 թվականին, Հայաստան է ներմուծված 1965 թվականին (Իջևան)։
## Կիրառություն
Միանգամայն ցրտադիմացկուն է։ Էկոլոգիական խումբը՝ V: Մշակության հավանական շրջանները՝ 9բ, 10ա, 20։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նոճազգիներ
Կեղծթսուգա կենիատերև

**Կեղծթսուգա կենիատերև** (), սոճազգիների ընտանիքի, կեղծթսուգա ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Միատուն մշտադալար բույսեր են՝ 20-100 մ բարձրությամբ, անկանոն, օղակաձև ճյուղավորությամբ և կոնաձև սաղարթով։ Կեղևը գորշամոխրավուն է, սկզբում հարթ, այնուհետև՝ ճաքճքված, հաստ։ Բողբոջները ձգված-ձվաձև են, սրածայր, մերկ, խեժոտ 66 չեն։ Փշատերևները գծանման են, հարթ, վերևից՝ ակոսավոր, ներքևից՝ 2 հերձանցքային շերտերով, կանաչ կամ մոխրականաչավուն, գագաթում ամբողջական կամ փոսիկավոր, պարուրաձև դասավորությամբ։ Արական հասկիկները գլանաձև են, միայնակ, փշատերևների ծոցում, հիմքում շրջապատված բազմաթիվ բողբոջային թեփուկներով։ Առէջները բազմաթիվ են՝ երկու փոշանոթներով։

Փոշեհատիկները օդային պարկ չունեն։ Իգական հասկիկները կազմված են բազմաթիվ թեփուկներից և նստած են ընձյուղների գագաթներին։ Կոները 3-18 սմ երկարություն ունեն, ձվաձև կամ երկարամուն-ձվաձև են, դեպի ցած կախված, համարյա կլորավուն և ամբողջաեզր, պարուրաձև դասավորված, կաշվե-փայտանման սերմնային թեփուկներով, հասունանալիս (առաջին տարվա վերջում) լայն բացվում են։ Սերմերը խեժապատ չեն։ Պտղաբերությունը սկսվում է 10-25 տարեկանում։ Առատորեն պտղաբերում է 2-3 տարին մեկ։

Ծիլերը ունեն 5-12 շաքիլներ։ Արմատային համակարգը պլաստիկ է, երիտասարդ բույսերինը՝ առանցքային։ Ապրում են 700 տարի։ Ստվերատար են, հողի նկատմամբ պահանջկոտ չեն, լավ են աճում նույնիսկ պոդզոլային և կարբոնատային հողերում։ Բազմանում են սերմերով, կտրոններով և պատվաստով վատ են բազմանում։ Ցանքից հետո ծիլերը երևում են 20-30 օրում։ Լավ են տանում խոր խուզումը և էտումը։

## Տարածվածություն
Հայտնի են կեղծթսուգայի 18 տեսակներ, որոնցից 12-ը ծագում են Հյուսիսային Ամերիկայից, 6-ը՝ Չինաստանից և Ճապոնիայից։ Աճում են լեռներում։ Ձմեռաերաշտադիմացկուն են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոճազգիներ
Արոսենի լուրիստանյան

**Արոսենի լուրիստանյան** (), վարդազգիների ընտանիքի, արոսենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Թուփ կամ փոքր ծառ է, 3-7 մետր բարձրությամբ։ Երիտասարդ ընձյուղները ծիրանագորշավուն են կամ մուգ մանուշակագույն, մերկ, բնի և ծեր ճյուղերի վրա բաց մոխրավուն։ Բողբոջները ձվաձև են։ Տերևները երկարավուն՝ էլիպսաձև են կամ լայն ձվաձև էլիպսաձև, կլորավուն 3֊8 սմ լայնությամբ։ Ներքևի մասում ամբողջաեզր, գագաթի կողմում թույլ բլթակավոր (երբեմն՝ համարյա ամբողջաեզր), կաշվեկերպ, վերևի կողմից բաց կանաչ, փայլուն, ներքևի կողմից ծածկված է սպիտակ աղվամազով։ Տերևակոթունը ունի 1,5-2 սմ երկարություն, մազմզուկապատ է։ Ծաղկաբույլերը նոսր են, 5-8 սմ տրամագծով վահանիկներ։ Բաժակաթերթիկները նեղ եռանկյուն են, արտաքին կողմից ծածկված խիտ աղվամազով։ Պսակաթերթիկները կլորավուն են, եղունգավոր, սպիտակ։ Սերմնարանը կիսացածրադիր է, երկբնանի։ Պտուղն ունի 1,0-1,2 սմ երկարություն և 0,7-0,9 սմ լայնություն, հակառակ ձվաձև էլիպսաձև է կամ հակառակ կոնաձև, հիմքում և գագաթում բրդանման աղվամազով, դեպի ետ թեքված բաժակաթերթիկներով։

Ծաղկում է մայիս֊հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են նոյեմբերին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Իրանում, Թուրքիայում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Արայի լեռան անտառներում, Գառնիի շրջակայքում, Վայքում, Սևանի ավազանում, կաղնու անտառներում, թփուտներում, ծովի մակերևույթից 1600-2000 մ բարձրությունների վրա։

## Կիրառություն
Արժեքավոր թփատեսակ է, որն աչքի է ընկնում դեկորատիվ բարձր առանձնահատկություններով և դիմացկունությամբ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արոսենի
Չմենի հակառակ ձվաձև

**Չմենի հակառակ ձվաձև** (), վարդազգիների ընտանիքի, չմենի ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Տերևաթափ, մինչև 2 մ բարձրությամբ թուփ է, մոխրաթաղիքապատ ճյուղերով, որոնք ավելի ուշ ստանում են կարմրադարչնագույն գունավորում։ Տերևները ներքևի կողմից մոխրականաչավուն են, վերևի կողմից՝ վառ կանաչավուն, ծածկված մազմզուկներով, հակառակ ձվաձևից մինչև էլիպսաձև, 2-4 սմ երկարությամբ և 1,5-2,6 սմ լայնությամբ։ Վահանիկները կազմված են 7-12 ծաղիկներից, ճյուղավորված են։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում (Հարավային Կովկաս, Արցախ)։ Մեր հանրապետության պայմաններում հանդիպում է Վայքում, Զանգեզուրում, Մեղրիում, որտեղ աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում, արևելյան կաղնու անտառներում և նոսրանտառներում։

## Կիրառություններ
Էկոլոգիական խումբը՝ IX: Մշակության հավանական շրջանները՝ 7-14, 17-32:
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չմենի
Սեկուրինեգա կիսաթփային

**Սեկուրինեգա կիսաթփային** (), կաթնուկազգիների ընտանիքի սեկուրինեգա ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է 1,5-2 մ բարձրությամբ, բարակ, երկար, ուղիղ, բաց դեղնավուն կամ կանաչ, ճիպոտանման ճյուղերով։ Համեմատաբար ծեր ճյուղերի կեղևը մոխրագույն է։ Բողբոջները ծածկված են մի քանի արտաքին թեփուկներով։

Տերևները ամբողջական են, էլիպսաձև կամ ձվաձև, ձվաձև-նշտարաձև, հազվադեպ հակառակձվաձև, 1,5-7 սմ երկարությամբ և 0,6-3,5 սմ լայնությամբ, կլորավուն կամ սուր գագաթով և սեպաձև հիմքով, ամբողջաեզր են, կամ վերին հատվածում անկանոն ատամնաեզր, թեթևակի կաշվենման, մերկ, վառ կամ դեղնականաչ, փոքր, կաշվենման տերևակիցներով։ Կոթունների երկարությունը հասնում է 2-4 միլիմետրի։ Երկտուն բույս է։

Ծաղիկները կանաչ են կամ կանաչադեղնավուն, առանց պսակաթերթիկների, առէջայինները մոտ 3 մմ տրամագծով, 3-12 հատ հավաքված են տերևածոցերում գտնվող փնջերում, 5 օվալաձև, ուռուցիկ բաժակաթերթիկներով, որոնք ունեն 2 մմ երկարություն։ Առէջները 5-6 հատ են, դուրս են գալիս բաժակից և ամրացած են ներառէջային սկավառակին։ Սերմնարանի ռուդիմենտը սովորաբար եռաբլթակ է։
Վարսանդային ծաղիկները մեկական են կամ 3-8 հատ միասին, ունեն սերմնարանի տակ լայնացած ծաղկակիրներ մինչև 1 սմ երկարությամբ։ Սերմնարանը գնդաձև է, եռաբուն, յուրաքանչյուր բնում՝ 2 սերմնաբողբոջ։ Սռնակները 3-ն են, վերևի մասում լայնացած և մինչև կեսը ճեղքված երկու մասի։ Տուփիկը կլորավուն է, եռաբլթակ, 5 մմ տրամագծով, վերևից սեղմված, եռաբուն, յուրաքանչյուր բնում՝ 2 սերմ։ Սերմերը
եռանիստ են, հարթ, բարակ կեղևով։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոս ամիսներին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Արևելյան Սիբիրում (Դահուրիա), Հեռավոր Արևելքում, Կորեայում, Հյուսիսարևելյան Չինաստանում (Մանջուրիա)։ Հայաստանում մշակվում է միայն Երևանի բուսաբանական այգում և նրա լեռնային
բաժանմունքներում։ Ամենուրեք աչքի է ընկնում որպես միանգամայն դիմացկուն թփատեսակ, որն էկոլոգիական ճնշվածության նշաններ հանդես չի բերում։ Առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Սևանի բուսաբանական այգու պայմաններում միայն թեթևակի ցրտահարվում է։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաթնուկազգիներ
Տանձենի Ֆյոդորովի

**Տանձենի Ֆյոդորովի ** (), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, տանձենի ցեղի ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

10-12 մ բարձրությամբ և 10-12 սմ բնի տրամագծով տերևաթափ ծառ է։ Բնի կեղևը մոխրագույն է, ճաքճքված լայն շերտերով։ Սաղարթը կլորավուն է, չռված ճյուղերով և հաճախ՝ խոնարհված գագաթով։ Ճյուղերը երկարավուն են, սակավաթիվ փշերով, ծածկված բաց մոխրավուն, ավելի ուշ՝ կարմրավուն կամ դարչնագույն կեղևով։ Երիտասարդ ընձյուղները խիտ մազմզուկապատ են, սպիտակավուն, հետագայում նույնպես կարմրավուն կամ դարչնագույն։ Բողբոջները երկարավուն են, կոնաձև սեղմված և մուգ դարչնագույն։ 9-11 սմ երկարությամբ և 3-4 սմ լայնությամբ տերևները նեղ հակառակ ձվաձև են, վերին մասում լայնացած, հիմքի մասում ձգված, ոչ սիմետրիկ, վերևի մասում՝ թույլ մազմզուկապատ կամ մերկ և փայլուն, վառ կանաչ, ներքևից ծածկված սպիտակ մազմզուկներով, ամբողջաեզր և ալիքաեզր։ Կոթուններն ունեն 2,5-3 սմ երկարություն։ Ծաղիկները հավաքված են սակավաթիվ վահանիկներում։ Բաժակի առանձին մասերը չեն թափվում և պտուղների հասունացման ժամանակ մնում են դրանց վրա։ 2,5-3 սմ տրամագծով պտուղները տանձաձև են, ամուր, կանաչ և երկար պտղակոթունով։

Տարածված է Կովկասում (Նախիջևան)։ Հայաստանում տարածված է կենտրոնական շրջաններում, Վայքում (Արփա գետի վերին հոսանքներում), ստորինից մինչև վերին լեռնային գոտի, լուսավոր անտառներում, լեռնալանջերում։

## Նկարագրություն
5-7 մ բարձրությամբ, մանր հազվադեպ փշերով ծառ է։ Երկու կողմից խիտ արծաթավուն թաղիքավոր, հակաձվաձև կամ նեղ, էլիպսաձև և ամբողջաեզր տերևները հիմքում կլորացած են, կարճ և լայն սեպավոր, իսկ վերևում՝ բթավուն շատ կարճ սրածայրով։ Կոթերը հասնում են 1,5-2 սմ երկարության։ 2,5-3 սմ երկարությամբ պտուղը միայնակ է և գնդաձև, իսկ բաժակաթերթը՝ պտղի ժամանակ լայն եռանկյունաձև և հորիզոնական հեռացած։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Գեղամի (Գեղարդ) և Երևանի (Վեդի, Կոտուց սար) ֆլորիստիկական շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1400-1800 մ բարձրությունների վրա և արիդային նոսրանտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է, Հայաստանի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կաղնի կարմիր

**Կաղնի կարմիր** (), հաճարազգիների ընտանիքի, կաղնի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ճյուղատարած հզոր ծառ է՝ 20—25 մ բարձրությամբ։ Սաղարթը նեղ-ձվաձև է կամ լայն-գլանաձև, բութ, կլորավուն գագաթով։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը հաստ է, գորշավուն, կարմիր երանգով։ Բնի վերին մասում կեղևը հարթ է, մոխրավուն։ Ընձյուղները ծածկված են խիտ, շիկավուն թաղիքանման աղվամազով։ Մեկ տարեկան ընձյուղները մերկ են, մուգ կարմրադարչնագույն։ Բողբոջները երկարավուն-օվալաձև են, սրավուն, 5—8 մմ երկարությամբ, շագանակագույն։ Տերևակոթունների երկարությունը հասնում է 3-5 սմ-ի։ Տերևները նուրբ են, հակառակ-օվալաձև կամ երկարավուն-էլիպսաձև, վերևի կողմից մուգ կանաչ են, փայլուն, մերկ, ներքևի կողմից ավելի գունատ, դեղնականաչավուն, ջղերի երկարությամբ և դրանց ճյուղավորման անկյուններում ծածկված մոխրագույն աղվամազով, 12-22 սմ երկարությամբ եւ 8 -15 սմ լայնությամբ, կլորավուն կամ լայն սեպաձև հիմքով, յուրաքանչյուր կողմից 2-3 երկարավուն, խոր կտրատված ատամնավոր բլթակներով, որոնց ատամիկները ավարտվում են սրածայր ելուստով։ Աշնանը տերևները ստանում են վառ կարմրավուն գունավորում։ Առէջային կատվիկները հասնում են մինչեւ 10-12 սմ երկարության, վարսանդայինները միայնակ են կամ զույգ-զույգ, նստած կարճ պտղակոթունների վրա։ Պտղագավաթը ընդգրկում է կաղինը նրա երկարության 1/3-ի չափով, հաստ է, կաշվեկերպ թեփուկներով, փայլուն, դարչնագույն, օվալաձև, ծածկված նուրբ աղվամազով։ Կաղինները գրեթե գնդաձև են կամ ձվաձև, 1,8-3 սմ երկարությամբ, փայլուն, դարչնագույն, աղվամազապատ։
## Էկոլոգիա
Աչքի է ընկնում արտակարգ ցրտադիմացկունությամբ։ Խոնավասեր է, սակայն լավ է տանում նաև ժամանակավոր երաշտը։ Լուսասեր է, պահանջկոտ է հողի նկատմամբ։ Բավականին չորադիմացկուն է։ Էկոլոգիական խումբը՝ XIIբ; Մշակույան հավանական շրջանները՝ 1-32
## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, Նոր Շոտլանդիա նահանգից դեպի հարավ, մինչև Թեննեսի և Վիրջինիա նահանգները և Ապպալաչյան լեռների երկարությամբ մինչև հյուսիսային Ջորջիա, կենտրոնական Կանզաս։ Համեմատաբար լայնորեն է տարածված Նոր Շոտլանդիայի, հարավային Քվեբեկի և Օնտարիոյի անտառներում։
### Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում սահմանափակ քանակությամբ է հանդիպում։ Բուսաբանական այգու և նրա լեռնային բաժանմունքներից բացի աճում է Իջևանի դենդրարիում, ինչպես նաև Երևանի, Գյումրիի, Աբովյանի ու Նոր Հաճնի դեկորատիվ տնկարկներում։ Երևանի Հաղթանակի զբոսայգում կան 40 տարեկան խոշոր ծառեր։ Վերջին տարիներին ներդրվել է նաև փողոցների տնկարկներում։

Երևանում հանդիպում է Մարշալ Բաղրամյանի պողոտայի վերին հատվածում։

## Կիրառություն
Արժեքավոր է որպես արտակարգ գեղեցիկ, դեկորատիվ ծառատեսակ։ Պիտանի է մասսիվներում, խմբերում, ծառուղիներում տնկելու և որպես սոլիտեր օգտագործելու նպատակով։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաղնի
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Մոռենի Զանգեզուրի

**Մոռենի, մոշենի Զանգեզուրի** (), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող մոռենու ցեղի մինչև 1 մ բարձրությամբ փոքր ծածկասերմ թուփ։ Աղեղնաձև թեքված տարեկան ընձյուղները կանաչ են, արևի տակ կարմրող, անկյունավոր, ծածկված բազմաթիվ կարմիր փշերով։ Տերևները հնգամասն են, վերևի կողմից մերկ, ներքևից կարճ թաղիքամազմզուկապատ, տերևիկները ձվաձև են, երբեմն՝ էլիպսաձև, 9-10 սմ երկարությամբ, 5-6 սմ լայնությամբ, սրածայր, ատամնաեզր (պտղաբերող շիվերի վրա տերևները եռամասն են), ծածկված բազմաթիվ փշերով և գեղձամազիկներով։ Տերևակիցները գծանման են։ 3-4 սմ երկարությամբ ծաղկաբույլերը գագաթնային են և գտնվում են տերևածոցերում։ Պտուղը գնդաձև է, մինչև 1 սմ տրամագծով։ Բաժակաթերթիկները թաղիքամազմզուկապատ են, իսկ պսակաթերթիկները՝ վարդագույն։ Հայկական էնդեմ է, Հայաստանի սահմաններից դուրս չի հանդիպում։ Տարածված է Զանգեզուրում, միջին լեռնային գոտում, լեռնային կիրճերի թեքություններում, թփուտների մեջ, քարքարոտ վայրերում, սահմանափակ չափով։ Որպես հազվագյուտ տեսակ անհրաժեշտ է պահպանել և տարածել ամենուրեք։

## Նկարագրություն
Թուփ է, ոչ շատ մազիկներով, վերևից առսեղմ տերևները բարդ են, կազմված 5 տերևիկներից, մոխրագույն թավամազոտ։ Ծաղկակիրների երկարությունը 50 սմ է, ծաղկաբույլի մասում թեթևակի գալարաձև և ակոսավոր նիստավոր է։ Մինչև վեր տերևակալած, 7 ծաղիկներով ծաղկաբույլը փոքր ի շատե նեղացած գագաթով է։ Պտուղները սև են, փայլուն, գնդաձև, 1 սմ տրամագծով, պսակաթերթերը վարդագույն են։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Իջևանի (Բերդ) և Զանգեզուրի (Գորիս, Ծավ) ֆլորիստիկական շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 800-1400 մ բարձրությունների վրա, լեռնային կիրճերում, անտառների եզրերին, թփուտներում, քարքարոտ հողերին, քարաթափվածքների վրա։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ օգոստոս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Խիստ մասնատված արեալով վտանգված տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Տանձենի Հայաստանի

**Տանձենի Հայաստանի** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր ծառ է 10 - 12 մ բարձրությամբ և 20 - 40 սմ բնի տրամագծով։

## Տարածվածություն
Տարածված է միայն Հայաստանում' Վայքում, որտեղ հանդիպում է սահմանափակ տարածության վրա, հատ ու կենտ, փոքր խմբերով, գյուղերի շրջակայքում, ծովի մակերևույթից 1600 - 1700 մ բարձրություններում։ Որպես տիպիկ հայկական էնդեմ, անհրաժեշտ է պահպանել և նպաստել տարածմանը։
## Ծանոթագրություններ
Ուռենի բաբելոնական

**Ուռենի բաբելոնական** (), ուռազգիների ընտանիքի, ուռենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Արտակարգ գեղեցիկ, լացող սաղարթով տերևաթափ ծառ է 10-12 մ բարձրությամբ և 50-60 սմ բնի տրամագծով։ Ճկուն, երկար, կարմրավուն կամ դեղնականաչավուն, ընձյուղները սուր անկյան տակ թեքվելով իջնում են մինչև գետին։ Տերևները երկարավուն են կամ նեղ-նշտարաձև, ձգված, թեք սրածայր գագաթով, հիմքում աստիճանաբար սեղմվող, 9-16 սմ երկարությամբ և 1-2,5 սմ լայնությամբ, մանր-սղոցաեզր, ծածկված գեղձիկներով, վերևից մուգ, ներքևից' կապտականաչավուն, նոր բացված ժամանակ ծածկված են թույլ աղվամազով, ավելի ուշ մերկ են։ Տերևակիցները թեք-նշտարաձև են, ատամնաեզր կամ մախաթանման, երբեմն վերածվում են փշերի։ Տերևակոթունը հասնում է մինչև 1 սմ-ի, հաճախ ծածկված է գեղձիկներով և միշտ մազմզուկապատ է։ Առէջները երկուսն են, ազատ, նեկտարանոցները իգական ծաղկաբույլերում մեկ հատ են, արականում՝ երկուսը։ Ջերմասեր է և խոնավասեր, բավականին լուսասեր, պահանջկոտ է հողի նկատմամբ։

## Տարածվածություն
Հայրենիքը հայտնի չէ, ենթադրում են, որ ծագել է հին Պարսկաստանից։ Ներկայումս հանդիպում է միայն Երևանում, որտեղ արտակարգ ցուրտ և երկարատև ձմռան դեպքում խիստ ցրտահարվում է։

## Կիրառություն
Հնուց օգտագործվում է Մերձավոր Արևելքի և Առաջավոր Ասիայի, այդ թվում նաև Հայաստանի տարածքում։ Մշակվել է որպես գեղեցիկ սոլիտեր հատկապես ջրային մակերեսների ձևավորման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Թեղի հարթ

**Թեղի հարթ** (), թեղազգիներ ընտանիքի, թեղի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Հզոր, ճյուղատարած խոշոր ծառ է՝ մինչև 35 մ բարձրությամբ և 1,0 մ բնի տրամագծով։ Սաղարթը լայն գլանաձև է, կլորավուն գագաթով։ Կեղևը գրեթե սևավուն է, հարթ, անջատվում է նուրբ թելիկներով։ Տերևները մուգ կանաչավուն են, նուրբ, էլիպսաձև կամ հակառակ-ձվաձև, խիստ արտահայտված անհավասարաչափ հիմքով,
կրկնակի ատամնաեզր, 6 — 12 սմ երկարությամբ և 3—6 սմ լայնությամբ, վերին մակերեսը մերկ է, ներքինը մազմզուկապատ։ Ծաղիկները դարչնագույն են, աննշան։
Սովորաբար ծաղկում է մարտ-ապրիլին, մինչև տերևների բացվելը։ Թևապտուղները փոքր են, 1,2 — 1,6 սմ երկարությամբ, հասունանում են մայիսին։

## Տարածվածություն
Տարածված է նախկին ԽՍՀՄ-ի եվրոպական մասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Անգլիայում։ Հայաստանում մշակվում է ամենուրեք, բոլոր բնակավայրերում։ Կանաչապատման և անտառապատման բնագավառում ամենատարածված ծառատեսակներից մեկն է։ Տիպիկ հյուսիսային բույս է, որը չի դիմանում շոգին, երաշտին, օդի չորությանը։ Այդ պատճառով էլ մեր հանրապետության ցածրադիր, տաք շրջաններում (Արարատյան դաշտ, Ղափան, Մեղրի) վատ է աճում, հաճախ ամռան կեսերին նկատվում է հարկադիր տերևաթափ։ Դրա ւիոխարեն հարթ թեղին միանգամայն հեռանկարային է մեր հանրապետության բարձրլեռնային և խոնավ անտառային շրջանների կանաչապատման և անտառապատման համար։ Վատն այն է, որ խիստ տուժում է «հոլանդական» հիվանդությունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեղազգիներ
Մոռենի Թախտաջյանի

**Մոռենի, մոշենի Թախտաջյանի** (), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ, մոռենի ցեղի տերևաթափ թուփ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

3-4 մ բարձրությամբ աղեղնաձև կորացած ընձյուղները մոխրականաչավուն են մազմզուկապատ, անկյունավոր։ Փշերը բարակ են, թույլ, հիմքում
լայնացած։ Տերևները հնգամասն են, մազմզուկապատ, կոթունավոր (մինչև 10 սմ երկարությամբ), կլորավուն, մանր փշերով ծածկված։ Ծայրային տերևիկը խոշոր է, մինչև 11 սմ երկարությամբ և լայնությամբ, կլորասրտաձև, սրածայր, փոսիկավոր կամ կիսակլոր հիմքով, մինչև 6 սմ երկարությամբ կոթունավոր։ 10 սմ երկարությամբ և 6 սմ լայնությամբ կողմնային տերևիկների վերին զույգը հակառակ ձվաձև է, սրածայր, հիմքի մոտ կլորավուն և կոթունավոր (3 սմ)։  7 սմ երկարությամբ, 4-4,5 սմ լայնությամբ տերևիկների ներքին զույգը էլիպսաձև է, սրածայր, 0,5-1 սմ երկարությամբ կոթուններով։ Ծաղիկները հասնում են մինչև 50 սմ երկարության, ծաղկաբույլերը հավաք են, կազմված 2-7 ծաղիկներից։ Բաժակաթերթիկները թաղիքամազմզուկապատ են, պսակաթերթիկները՝ բաց վարդագույն, առէջները էլիպսաձև, մերկ փոշանոթներով։ 1 սմ-ից ավելի տրամագծով պտուղները սև են, փայլուն և գնդաձև։

Տարածված է միայն Հայաստանում, էնդեմիկ բուսատեսակ է։ Հանդիպում է Զանգեզուրում, ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, անտառների եզրերին,
քարքարոտ վայրերում, կիրճերում։ Սահմանափակ տարածում ունի։ Որպես զուտ հայկական տեսակ պահպանության և տարածման խիստ կարիք ունի։

## Նկարագրություն
Թուփ է, որի տերևները կազմված են 5 տերևիկներից, բարդ են, պտղաբերող ընձյուղների վրա եռմասնյա, վերևից մերկ, փեշերը ջղերի երկարությամբ և տակից ծածկված են կարճ մոխրագույն թավոտությամբ։ 3-4 սմ երկարությամբ ընդհատված ծաղկաբույլը փոքրաթիվ ծաղիկներով է և գագաթնային, ծոցային 1-3 ծաղկանի փոքրիկ ճյուղիկների վրա։ Պսակաթերթը վարդագույն է, իսկ 1 սմ տրամագծով պտուղները՝ գնդաձև։

## Տարածվածություն
Հնադիպում է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Ծավ և Սրաշեն գյուղերի շրջակայք)։

## Էկոլոգիա
Աճում է ծովի մակարդակից 800-1400 մ բարձրությունների վրա, ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, լեռնային կիրճերի լանջերին, անտառի եզրերին, քարքարոտ հողերի վրա և թափվածքներում։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերումէ օգոստոս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա տարածման և բնակության շրջանների 500 կմ²-ից պակաս մակերեսով։ Ընդգրկված չէ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Մոռենի խիստ կորացած

**Մոռենի խիստ կորացած** (), վարդազգիների ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է, որի տարեկան ընձյուղները հասնում են մինչև 1,5-2 մ երկարության, աղեղնաձև կորացած են, արևի տակ կարմրող, մերկ են, հնգանկյուն։ Փշերը բազմաթիվ են, խիստ կեռ, լայն, կողքերից սեղմված, կտուցանման։ Տերևները հնգամասն են, վերևի կողմից մերկ, ներքևից մոխրաթաղիքապատ, ծայրային տերևիկը ունի մինչև 10 սմ երկարություն և 7 սմ լայնություն, հակառակ ձվաձև է, սրածայր, հիմքում թույլ սրտաձև, կոթունավոր (2-3, երբեմն՝ 5 սմ երկարությամբ), ամբողջաեզր։ Կողմնային տերևիկներն էլիպսաձև են, հակառակ ձվաձև, հազվադեպ շեղանկյունաձև, սրածայր, մանր սղոցաեզր։ Ծաղկակիր ընձյուղը թեթևակի անկյունավոր է։ Ծաղկաբույլերը ծայրային են, բազմածաղիկ։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Հայաստանում։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում, ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, ենթանտառների եզրերին, գետափերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Բարդի խոշորատերև

**Բարդի խոշորոտերև** (), ուռազգիների ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ 25-30 մ բարձրությամբ, 1,5-ից մինչև 2 մ բնի տրամագծով և լայն-ձվաձև սաղարթով։ Բնի կեղևը գորշամոխրավուն է, խոր ճաքճքված։ Ընձյուղները անկյունավոր են, սկզբում մազմզուկապատ, այնուհետև՝ մերկ, ձիթականաչավուն կամ կարմրադարչնագույն։ Բողբոջները հասնում են մինչև 1 սմ երկարության, սուր-կոնաձև են, դեղնագորշավուն, կպչուն։ Տերևները լայն-ձվաձև են, խոր-սրտաձև հիմքով, 7-22 սմ երկարությամբ և 7-18 սմ լայնությամբ, վերևի կողմից մուգ կանաչ, փայլուն, ներքևի կողմից սպիտակավուն, թարթիչաեզր, անհավասար գեղձաատամնաեզր, թիթեղի հիմքում 2 խոշոր գեղձերով։ Տերևակոթունները գլանաձև են, մազմզուկապատ։ Տերևակիցները երկար են պահպանվում։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, արևելյան նահանգներում, գետահովիտներում։ Մեր հանրապետության պայմաններում հավասարաչափ կերպով լավ է աճում ինչպես հարթավայրային, այնպես էլ բարձրլեռնային շրջաններում։ Երևանի բուսաբանական այգում կան խոշոր ծառեր, մինչև 16-18 մ բարձրությամբ և 50-70 սմ բնի տրամագծով, որոնք աչքի են ընկնում արտակարգ արագ աճով ու դեկորատիվ բարձր հատկանիշներով։ Լավ է աճում Նաև Վանաձոր, Սևանում, Գյումրիում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Մասրենի տեբերդինյան

**Մասրենի տեբերդինյան** (), վարդազգիների ընտանիքի, մասրենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Ցածրաաճ, տերևաթափ թուփ է՝ 0,6-1 մ բարձրությամբ։ Տերևներն էլիպսաձև են կամ հակառակ ձվաձև, սղոցաեզր։ Փշերը ցրված են, միատիպ, հաճախ մանգաղաձև ծռված։ Տերևակիցներն ունեն նուրբ սրածայր ականջիկներ։ Ծաղիկները միայնակ են, երբեմն՝ 2-ական։ Հասուն հիպանթիումը երկարավուն օվալաձև է, մերկ և հարթ։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Արևելյան Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Արևմտյան Հայաստանում։ Հայաստանում հանդիպում է կենտրոնական շրջաններում և Արարատյան դաշտում, ստորին լեռնային գոտում, բաց, լուսավոր վայրերում։

## Կիրառություններ
Էկոլոգիական խումբը՝ VIII: Մշակության հավանական շրջանները՝ 7-14, 17-32:
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մասրենի
Օշան հավամրգանման

**Օշան հավամրգանման** (), թելուկազգիների ընտանիքի, օշան ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ուժեղ ճյուղավորված թուփ է՝ 30-60 սմ բարձրությամբ։ Փայտացած ընձյուղների վրա կեղևը բաց մոխրավուն է։ Երիտասարդ ընձյուղները ծածկված են նուրբ և խիտ մազմզուկներով, հետագայում մերկանում են։ Տերևները կիսագլանաձև են, մախաթանման, 3-8 մմ երկարությամբ, կոշտավուն են, բթածայր։ Ծաղիկները գտնվում են ծաղկակից տերևների ծոցերում, միայնակ են, հավաքված կարճ հասկիկներում, որոնք առաջացնում են հուրաններ։ Ծաղկապատի տերևիկները օվալաձև են, մերկ, թաղանթանման, պտուղների հասունացման ժամանակ վերածվում են թաղանթանման թևիկների, որոնցից 2-ը երիկամաձև են, մյուսները՝ հակառակ-ձվաձև կամ նույնիսկ գծանման։ Սպին կարճ է, տափակ։ Ամբողջ բույսը գարնանն ունի կապտավուն, աշնանը սևավուն գունավորում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Նախակովկասում, Դաղստանում, Արևելյան ու հարավային Անդրկովկասում։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Արարատյան դաշտում, վայքում։ Աճում է ուժեղ աղակալած, քարքարոտ հողերում։

## Կիրառություն
Էկոլոգիական խումբը 8-րդ։ Մշակության հավանական շրջանները 23-25, 27-28։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Բարդի բեռլինյան

**Բարդի բեռլինյան** (), ուռազգիների ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 25-35 մ բարձրությամբ, 1-1,5 մ բնի տրամագծով և լայն բրգաձև սաղարթով, որը կազմված է բարակ ճյուղերից։ Բնի ներքևի մասը ծածկված է մուգ մոխրագույն, ճաքճքված կեղևով։ Ընձյուղները ձիթագույն են, սկզբնական շրջանում անկյունավոր, ավելի ուշ՝ գլանաձև։ Բողբոջները խոշոր են, սրածայր, գորշավուն գագաթով։ Տերևները ձվաձև են, երկարավուն գագաթով, 8-15 սմ երկարությամբ և 5-7 սմ լայնությամբ, երկարացած ընձյուղների վրա ալիքավոր։ Տերևակոթունները տափակ են, կողքերից սեղմված, մանր ատամնասղոցաեզր, նոր բացված ժամանակ կպչուն, հետագայում մերկ և հարթ, վերևի կողմից փայլուն, մուգ կանաչ, ներքևի կողմից ավելի բաց գույնի և հարթ։ Տերևակոթունները գլանաձև են, սկզբում մազմզուկապատ, հետագայում՝ մերկ։ Կատվիկների երկարությունը հասնում է մինչև 15 սմ-ի, մերկ են։ Ծաղկակից թեփուկները կլորավուն են, հարթ, գանգրաեզր, վաղ են թափվում։ Առէջների թիվը հասնում է 20-30-ի։ Վարսանդի սպին բաց կարմրավուն է։ Պտղատերևը ձվաձև է, սրածայր, 2 փեղկանի, բաց գորշավուն, մինչև 6 սմ երկարությամբ։ Ծաղկում է ապրիլին, պտուղները հասունանում են հունիսին։ Բազմանում է կտրոններով։

## Տարածվածություն
Հիբրիդային ծագում ունի։ Ստացվել է Բեռլինի բուսաբանական այգում բրգաձև և դափնետերև բարդիների տրամախաչումից։ Լայնորեն է տարածված երկրագնդի բարեխառն գոտում։ Հայաստանում առայժմ քիչ է տարածված, չնայած մեծ հեռանկար ունի որպես արագաաճ և բարձր դեկորատիվ ծառատեսակ։ Աչքի է ընկնում նաև մեծ գազադիմացկունությամբ և լավ է հարմարվել քաղաքների յուրահատուկ պայմաններին, լավ է հարմարվել, ընդ որում հաջողությամբ է աճում անգամ բարձրլեռնային պայմաններում, որտեղ երբեք չի ցրտահարվում և էկոլոգիական ճնշվածության նշաններ հանդես չի բերում։

Բնական պայմաններում տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, համարյա ամբողջ Կանադայում և ԱՄՆ-ի հյուսիսային նահանգներում։ Աճում է գետահովիտներում և գետակների ափերին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Կաղնի միրզինատերև

**Կաղնի միրզինատերև** (), հաճարազգիների ընտանիքի կաղնի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Մշտադալար ծառ է՝ մինչև 18 մ բարձրությամբ։ Ընձյուղները սկզբում աղվամազա 12 Հայաստանի դենգլոֆլորան պատ են, այնուհետև մերկ։ Բողբոջները երկարավուն են, 7-8 մմ երկարությամբ բթավուն։ Կոթունների երկարությունը հասնում է 1-2 սմ-ի։ Տերևները երկարավուն շտարաձև են, սկզբնական շրջանում աղվամազապատ, հետագայում մերկ, վերևի կողմից կանաչ են, փայլուն, միջին մասից վերև՝ սղոցաեզր, յուրաքանչյուր կողմից 11-15 կողմնային ջղերով։ Կաղինները գտնվում են կարճ պտղակոթունների վրա, միայնակ կամ մի քանիսը միասին, 1,5—3 սմ երկարությամբ։ Պտղագավաթը խոր-թասանման է, արտաքինից պատված մետաքսանման աղվամազով։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Ճապոնիայում՝ Կյու-Սյու, Սիկոկու, Հոնդո կղզիներում, Կորեայում և այլուր։ Եվրոպա է Ներմուծվել 1854 թվականին։ Լայնորեն է տարածված սևծովյան մերձարևադարձային շրջաններում։
Հայաստան է ներմուծվել 60-ական թվականներին և ներկայումս աճում է Իջևանի դենդրարիում։ Չնայած թեթևակի ցրտահարվում է, այնուամենայնիվ բավականին լավ է աճում՝ հասնելով 4-5 մ բարձրության։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հաճարազգիներ