Իրանի արվեստ

**Իրանական արվեստ**, համաշխարհային պատմության ամենահարուստ արվեստի ժառանգություններից մեկը, որը ներառում է ճարտարապետություն, գեղանկարչություն, մանածագործություն, խեցեգործություն, վայելչագրություն, մետաղագործություն և քանդակագործություն։ Տարբեր ժամանակներում հարևան քաղաքակրթությունների արվեստի ազդեցությունները շատ կարևոր են եղել, իրանական արվեստը մեծ ազդեցություն է թողել, ինչպես նաև կրել է որոշակի ազդեցություններ՝ որպես իսլամական արվեստի ավելի լայն ոճերի մաս։
Իրար հաջորդող դինաստիաներին զուգահեռ պարսկական արվեստը կրել է տվյալ ժամանակաշրջանի ազդեցությունները՝ զարգանալով և հարստանալով նոր ու հետաքրքիր տարրերով։

Հին ժամանակներում պարսկական արվեստի պահպանված հուշարձաններն աչքի են ընկնում ավանդույթով, որը կենտրոնանում է մարդու կերպարի (հիմնականում արական, իսկ հաճախ արքայական) և կենդանիների վրա։ Խիտ հարդարման ընդհանուր իսլամական ոճը, երկրաչափական ձևերը Պարսկաստանում զարգացան և վերածվեցին չափազանց էլեգանտ և ներդաշնակ ոճի, որը համակցում է բույսերից ստացված մոտիվները չինական մոտիվներով, ինչպիսիք են ամպե գոտին, և հաճախ կենդանիները, որոնք ներկայացված են շատ ավելի փոքր մասշտաբով, քան նրանց շրջապատող բուսական տարրերը։ 16-րդ դարի Սեֆյան դինաստիայի օրոք այս ոճը լայնորեն կիրառվում և տարածվում էր շահի պալատական արվեստագետներից, որոնց մեծ մասը հիմնականում նկարիչներ էին։

## Վաղ շրջան

Շոշի շրջակայքում նկարազարդ խեցեգործական քաղաքակրթության մասին վկայությունները թվագրվել են մ.թ.ա. մոտ 5000 թվականին։ Ուրուկի ժամանակաշրջանում Շոշը հաստատապես գտնվում էր շումերական Ուրուկի մշակութային ոլորտում։ Ուրուկի ամբողջ պետական ապարատի ընդօրինակումը, նախագրությունը, շումերական մոտիվներով գլանաձև կնիքները և մոնումենտալ ճարտարապետությունը հայտնաբերվել է Շոշում։ Այն հավանաբար եղել է Ուրուկի գաղութը։ Վաղ, միջին և ուշ Շոշի ժամանակաշրջանները (մ.թ.ա. 3800–3100) համապատասխանում են վաղ, միջին և ուշ Ուրուկի ժամանակաշրջաններին։

Երբ Շոշն առաջին անգամ բնակեցվեց 6000 տարի առաջ, նրա բնակիչները տաճար հիմնեցին մոնումենտալ հարթակի վրա, որը բարձրանում էր շրջակա հարթ լանդշագտում։ Դրա բացառիկ բնույթն այսօր էլ նկատելի է կերամիկական անոթների արվեստով, որոնք որպես ընծա դրված էին տաճարի հարթակի հիմքի մոտ գտնվող հազար կամ ավելի գերեզմաններում։ Գրեթե երկու հազար աման է հայտնաբերվել գերեզմանոցից, որոնցից շատերը այժմ գտնվում են Լուվրում։ Հայտնաբերված անոթները պերճախոս վկայությունն են դրանց ստեղծողների գեղարվեստական և տեխնիկական նվաճումների, և դրանք պարունակում են հուշումներ այն հասարակության մասին, որը պատվիրել է դրանք։ Շոշի կերամիկական անոթները Միջագետքի Ուբեյդյան կերամիկական ավանդույթի ուշ շրջանի տարբերակն են, որը տարածվել է Մերձավոր Արևելքում Ք.ա. հինգերորդ հազարամյակի ընթացքում։

Շոշի I ոճը մեծապես անցյալի և արևմտյան Իրանի լեռներում կերամիկական ժամանակակից արդյունաբերության ազդեցությունների արդյունք էր։ Երեք տեսակի անոթների՝ խմելու գավաթի կամ բաժակի, մատուցվող ուտեստի և փոքրիկ կարասի սերտ կապի կրկնությունը ենթադրում է երեք տեսակի սննդի սպառում, որոնք, ըստ երևույթին, կարծում են, որ նույնքան անհրաժեշտ են անդրաշխարհի կյանքի համար, որքան այս աշխարհում։ Այս ձևերի խեցեղենը կազմում է գերեզմանոցի անոթների մեծ մասը։ Մյուսները սովորական խոհարարական տիպի կարասներ և ամաններ են, որոնց վրա նկարված են պարզ ժապավեններ, հավանաբար, եղել են հասարակ քաղաքացիների, ինչպես նաև դեռահասների և երեխաների գերեզմաննեում։ Խեցեղենը խնամքով պատրաստված է ձեռքով։ Թեև կարող էր օգտագործվել բրուտի դանդաղ անիվ, անոթների անհամաչափությունը և գծագրման անկանոնությունը ցույց են տալիս, որ աշխատանքի մեծ մասը կատարվել է ձեռքով։

## Լուլուբի ժայռաքանդակներ
Լուլուբիի լեռնային թագավորության ժայռաբեկորները, հատկապես Անուբանինի ժայռաքանդակները, մոտավորապես մ.թ.ա. 2300 կամ մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբի ժայռային ռելիեֆներ են, Իրանի ամենավաղ ժայռաքանդակները։ Նրանք գտնվում են Քերմանշահ նահանգում։ Ենթադրվում է, որ այս ժայռաքանդալկները ազդել են Աքեմենյան Բեհիստունի ժայռաքանդակների վրա՝ մոտ մեկուկես հազարամյակ անց։

## Էլամ
Ժամանակակից Իրանի հարավից և արևմուտքից էլամական արվեստը շատ ընդհանուր բնութագրեր ունի հարևան Միջագետքի արվեստի հետ, թեև այն հաճախ ավելի պարզ էր։ Գտնվել են գլանաձև կնիքներ, երկրպագողների, աստվածների և կենդանիների փոքր պատկերներ, մակերեսային քանդակներ և տիրակալների մի քանի մեծ արձաններ։ Քիչ թվով կան շատ նուրբ ոսկե անոթներ՝ ռելիեֆային ֆիգուրներով։

## Լոռեսթանի բրոնզ

Լոռեսթանի բրոնզը («*Lorestān*», «*Lorestāni*») փոքր ձուլածո առարկաներ են, որոնք զարդարված են վաղ երկաթի դարի բրոնզե քանդակներով, որոնք մեծ քանակությամբ հայտնաբերվել են Լոռեսթան նահանգում և Քերմանշահում՝ արևմտյան կենտրոնական Իրանում.: Դրանք ներառում են մեծ թվով զարդանախշեր, գործիքներ, զենքեր, ձիերի կցամասեր և ավելի փոքր թվով անոթներ, այդ թվում՝ սիթուլաներ (դույլի ձև ունեցող հնագույն տարա), իսկ արձանագրված պեղումներից հայտնաբերվածները, ընդհանուր առմամբ, գտնվել են գերեզմաններում։ Դրանք ստեղծած մարդկանց էթնիկ պատկանելությունը մնում է անհայտ, ենթադրաբար նրանք կարող էին պարսիկ լինել, հավանաբար կապված ժամանակակից լոռերի հետ, ովքեր իրենց անունը տվել են այդ տարածքին։ Նրանք թվագրվում են մոտավորապես մ.թ.ա. 1000-ից 650 թվականներին։

Բրոնզները հարթ են, նման սկյութական արվեստի մետաղագործությունը։ Նրանք ներկայացնում են քոչվոր ժողովրդի արվեստը, ում համար ունեցվածքը պետք է լիներ թեթև և շարժական, և անհրաժեշտ առարկաները, ինչպիսիք են զենքերը, ձիաձողերի կցամասերը, գամասեղները, գավաթները և փոքր առարակաները զարդարված էին իրենց փոքր մակերեսներով[13]: Կենդանիների պատկերներից տարածված են հատկապես խոշոր եղջյուրներով այծերը կամ ոչխարները, իսկ ձևերն ու ոճերը տարբերվող և հնարամիտ են։ «Կենդանիների տիրակալը» քանդակը պատկերում է մի մարդու, որը դիրքավորված է երկու կենդանիների միջև։

Մ.թ.ա. մոտ 700 թվականին Քուրդիստանի նահանգի Զիվիեն իրերի հավաքածու է, հիմնականում մետաղից, թերևս ոչ բոլորը միասին գտնված, մոտավորապես նույն թվագրության, որը պատկերացում է տալիս այդ ժամանակաշրջանի պարսկական քաղաքների արվեստի մասին։ Երկաթի դարաշրջանի II ժամանակների նուրբ մետաղագործություն հայտնաբերվել է Հասանլու Թեփեում և ավելի վաղ՝ Մարլիքում։

## Աքեմենյաններ
Աքեմենյան արվեստը ներառում է ֆրիզային ռելիեֆներ, մետաղագործություն, պալատական զարդարանք, ապակեպատ աղյուսագործություն, նուրբ արհեստագործություն (որմնանկարչություն, ատաղձագործություն և այլն) և այգեգործություն։ Պալատական արվեստի պահպանված օրինակներից են մոնումենտալ քանդակները, հիմնականում կենդանիների գլխով կրկնակի սյուների խոյակները և Պերսեպոլիսի այլ քանդակներ։

Պարսիկ նկարիչները ստեղծեցին ոչ միայն ոճերի համադրություն, այլ պարսկական նոր յուրահատուկ ոճի սինթեզ։ Կյուրոս Բ Մեծը իր հետևում ուներ հսկայական հին իրանական ժառանգություն. Աքեմենյան հարուստ ոսկերչական արվեստը, ըստ արձանագրությունների, եղել է մարերի սիրելի մասնագիտությունը։

Ռիթոն խմելու անոթը, որը եղջյուր է կենդանու տեսքով, գոյատևած խոշոր մետաղագործության ամենատարածված տեսակն է, որը պահպանվում է Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)ում։ Կան մի շարք շատ նուրբ փոքրիկ զարդեր, որոնք հիմնականում պատկերում են կենդանիներ, Ամուդարիական գանձերում (պահպանվում է Բրիտանական թանգարանում) ներկայացված է լայն տեսականի։ Փոքր իրերը, որոնք սովորաբար պատրաստված էին ոսկուց, վերնախավի կողմից ամրացվում էին հագուստի վրա, հիմնականում օձիքի շրջանում։

File:Persepolis 24.11.2009 11-18-45.jpg|Աքեմենյան գրիֆին մայրաքաղաք Պերսեպոլիսում
File:Armlet from the Oxus Treasure BM 1897.12-31.116.jpg|Ամուդարիական գանձերի զույգ ապարանջաններից մեկը, որի վրայից կորել են թանկարժեք քարերը կամ էմալի ներդիրները:
File:Apadana Persepolis Iran.JPG|Պերսեպոլիսի Ապադանայի քանդակների վրա նմանատիպ թեւկապներ, ինչպես նաև գրիֆինաձև բռնակներով թասեր և ամֆորաներ ընծայաբերության համար։
File:Nowruz Zoroastrian.jpg|Հարթաքանդակ Պերսեպոլիսում՝ Նոռուզի խորհրդանիշը զրադաշտականության մեջ՝ հավերժ կռվող ցուլ (խորհրդանշում է լուսինը) և առյուծ (անձնավորում է արևը), որը ներկայացնում է գարունը:


## Ժայռաքանդակներ

Խոշոր փորագրված ժայռաքանդակները սովորաբար տեղադրված էին ճանապարհի և ջրի աղբյուրների մոտ, դրանք տարածված ձև էին իրանական արվեստում, և հիմնականում կիրառվել է թագավորին փառաբանելու և տարածքի վրա պարսկական վերահսկողությունը հռչակելու համար։ Այս մշակույթը սկսվում է Լուլուբի և էլամական ժայռաքանդակներով՝ Սարփոլ-է Զահաբում, Իրանական Քրդստանում (մ.թ.ա. մոտ 2000 թվական), Կուլ-է Ֆարահում և Էշքաֆթ-է Սալմանում՝ Իրանի հարավ-արևմուտքում, և շարունակվում է ասորիների օրոք։ Բեհիսթունի արձանագրությունը և ժայռաքանդակը, որոնք արվել են մ.թ.ա. մոտ 500 թվականին Դարեհ Մեծի համար, շատ ավելի մեծ մասշտաբով են արտացոլում և հռչակում Աքեմենյան կայսրության հզորությունը։ Պարսից կառավարիչները սովորաբար պարծենում էին իրենց հզորությամբ և նվաճումներով, մինչև մուսուլմանների նվաճումը վերացրեց պատկերները նման հուշարձաններից. շատ ավելի ուշ Քաջարների դինաստիայի օրոք տեղի ունեցավ փոքր վերածնունդ։

Բեհիսթունին յուրօրինակ է, քանի որ ունի մեծ և կարևոր արձանագրություն, որը եգիպտական Ռոզետայի քարի նման կրկնում է տեքստը երեք տարբեր լեզուներով, այստեղ բոլորը սեպագիր են՝ հին պարսկերեն, էլամերեն և բաբելոներեն (աքքադերենի ավելի ուշ ձևը)։ Պարսկական մյուս ժայռաքանդակները հիմնականում զուրկ են արձանագրություններից, և հաճախ ներկայացված արքաներին հնարավոր է միայն նախնական կերպով նույնականացնել։ Սասանյանների դեպքում այս հարցին օգնում է յուրաքանչյուր արքայի դեպքում թագը տարբեր ոճով ցույց տալու սովորույթը, որը կարելի է նույնականացնել նրանց հատած դրամներից։

Նաղշե Ռոսթամը Աքեմենյան դինաստիայի (մ.թ.ա. 500–330 թվականներ) նեկրոպոլ է, ժայռափոր չորս մեծ դամբարաններով։ Սրանք հիմնականում ճարտարապետական ձևավորում ունեն, բայց ճակատները ներառում են մեծ հարթաքանդակ դռների վրա, որոնցից յուրաքանչյուրը բովանդակությամբ շատ նման է թագավորի կերպարներին, մի գոտու վերևում՝ հարգանքի տուրք մատուցող փոքր կերպարների շարքերով, զինվորներով և պաշտոնյաներով։ Յուրաքանչյուր դամբարանի մուտք կենտրոնում է, որը բացվում է դեպի մի փոքրիկ սրահ, որտեղ թագավորը պառկած էր սարկոֆագի մեջ։ Ենթադրվում է, որ գերեզմանի յուրաքանչյուր ճակատի հորիզոնական ճառագայթը Պերսեպոլիսի պալատի մուտքի կրկնօրինակն է։

Միայն մեկը ունի արձանագրություններ, իսկ մյուս թագավորների համընկնումը դամբարաններին որոշ չափով պայմանական է։ Ձախից երրորդը, որը նույնացվում է արձանագրությամբ, Դարեհ I Մեծի (մ.թ.ա. մոտ 522–486 թվականներ) գերեզմանն է։ Ենթադրվում է, որ մյուս երեքը համապատասխանաբար Քսերքսես I-ի (մ.թ.ա. մոտ 486–465), Արտաշես I-ի (մ.թ.ա. մոտ 465–424) և Դարեհ II-ի (մ.թ.ա. մոտ 423–404) արձանագրություններն են։ Հինգերորդ անավարտը կարող է լինել Արտաշես III-ը, որը թագավորել է երկու տարի, բայց ավելի հավանական է Դարեհ III-ը։  Դամբարանները թալանվել են Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից Աքեմենյան կայսրության նվաճումից հետո։

Աքեմենյան դամբարաններից շատ ներքև կան ժայռաբեկորներ՝ Սասանյան թագավորների մեծ կերպարներով, ոմանք հանդիպում են աստվածներին, մյուսները՝ մարտական։ Ամենահայտնին ցույց է տալիս, որ Սասանյան թագավոր Շապուհ I-ը ձիու վրա է, նրան հնազանդվում է հռոմեական կայսր Վալերիանոսը, և Ֆիլիպ Արաբը (կայսրը, ով տուրք էր տալիս Շապուհին), իսկ սպանված Գորդիան III կայսրը ընկած է նրա ոտքերի տակ։ Սա հիշատակում է Եդեսայի ճակատամարտը 260 թվականին, երբ Վալերիանոսը դարձավ միակ հռոմեական կայսրը, ով գերեվարվեց որպես ռազմագերի, ինչը հռոմեացիների համար նվաստացում էր։ Այս ժայռաքանդակների տեղադրումը հստակ ցույց է տալիս Սասանյանների մտադրությունը՝ կապվել ավելի վաղ Աքեմենյան կայսրության փառքի հետ։ Պերսեպոլիսում կան ևս երեք Աքեմենյան թագավորական դամբարաններ, որոնցից մեկն անավարտ է։

Սասանյան յոթ ժայռաքանդակները, որոնց ժամանակագրությունը տատանվում է 225-310 թվականները, ցույց են տալիս թեմաներ, ներառյալ ինստիտուցիոն տեսարաններ և մարտեր։ Տեղանքի ամենավաղ քանդակը էլամերեն է՝  մ.թ.ա մոտ 1000 թվական։ Մեկ կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվում է Նաղշե Ռաջաբը, ևս չորս Սասանյան ժայռապատկերներով, երեք թագավորներով և մեկ քահանայապետով։ Սասանյան մեկ այլ կարևոր տեղանք է Թաղե Բոստանը՝ մի քանի քանդակով, ներառյալ երկու թագավորական նժույգները և հայտնի կերպարը՝ կատաֆրակտոսը, որը հավանաբար ներկայացնում է Խոսրով Փարվեզ թագավորին՝ իր սիրելի ձիու Շաբդիզը հեծած։ Այն շարունակեց հիշատակվել հետագա պարսկական գրականության մեջ։ Ֆիրուզաբադը, Ֆարսը և Բիշապուրն ունեն Սասանյան ժայռաքանդակներ, որոնցից առաջինը ներառում է մեծ ճակատամարտի տեսարան, որն այժմ շատ մաշված վիճակում է։ Բարմե Դելակում թագավորը ծաղիկ է նվիրում իր թագուհուն։

Սասանյան ժայռաքանդակներտը կենտրոնացած են արքայատոհմի առաջին 80 տարիներին, թեև մի կարևոր հավաքածու 6-րդ դարում է, և համեմատաբար քիչ վայրերում, հիմնականում Սասանյան տերության կետրոնում։
Իրանում գտնվող այլ ժայռաքանդակներից են Ասորեստանի թագավորի մակերեսային քանդակը Շիկաֆթե Գյուլգյուլում։

## Պարթևստան

Պարթևների արվեստը իրանական և հելլենիստական ոճերի խառնուրդ էր։ Պարթևական կայսրությունը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 247-224 թվականը ներկայիս Մեծ Իրանում և նրանից դուրս գտնվող մի քանի տարածքներում։ Պարթեւական վայրերը հաճախ անտեսվում են պեղումների ժամանակ, իսկ պարթեւական շերտերը դժվար է տարբերել։ Հետևաբար, պարթևական արվեստի վերաբերյալ հետազոտական իրավիճակը և գիտելիքների վիճակը դեռևս շատ խճճված է. թվագրումը դժվար է, և ամենակարևոր մնացորդները գալիս են կայսրության ծայրամասերից, ինչպես ժամանակակից Իրաքի Հատրայում, պեղված պարթևական քանդակների ամենամեծ քանակությունը։ Պարթևների դինաստիայի ժամանակաշրջանից հետո արվեստն իր ոճով որոշ ժամանակ շարունակվեց շրջակա տարածքներում։ Նույնիսկ պատմողական ներկայացումներում ֆիգուրները դեմքով նայում են դիտողին, այլ ոչ թե միմյանց, մի հատկանիշ, որը ակնարկում է ուշ անտիկ դարաշրջանի, միջնադարյան Եվրոպայի և Բյուզանդիայի արվեստը։ Մեծ ուշադրություն է դարձվում հագուստի դետալներին, որոնք ամբողջ հասակով պատկերված են մշակված ձևերով, հավանաբար ասեղնագործ մեծ պատկերներով զարդարված։

20-րդ դարում Դուրա-Եվրոպոսի պեղումները բազմաթիվ նոր բացահայտումներ են տվել։ Դասական հնագետ և պեղումների ղեկավար Միխայել Ռոստովցևը նշել է, որ մեր թվարկության առաջին դարերի արվեստը, Պալմիրան, Դուրա-Եվրոպոսը, ինչպես նաև Իրանում ընդհուպ մինչև բուդդայական Հնդկաստանը հետևում էին նույն սկզբունքներին։ Նա այս արվեստի գործն անվանեց *պարթևական արվեստ[*:

Պարթեւական արվեստի ամենաբնորոշ գիծը ճակատայնությունն է, որն առաջին անգամ հայտնվել է Պալմիրայի արվեստում։ Կասկածներ կան, թե արդյոք այս արվեստը կարելի է անվանել «պարթեւական», թե այն պետք է ասոցացվի որոշակի տարածքի հետ. չկա որևէ ապացույց, որ այս արվեստը ստեղծվել է միջին Եփրատի տարածաշրջանից դուրս, այնուհետև բերվել է Պալմիրա։ Այս արվեստը ավելի լավ է դիտարկել որպես տեղական զարգացում, որը բնորոշ է միջին Եփրատի տարածաշրջանի համար։

Ճարտարապետության մեջ գիպսի նախշերը շատ տարածված էին, գրեթե բոլորն այժմ կորսված են։ Երբ տեխնիկան մշակվեց, դիզայնի տարրերը գորգերի և այլ գործվածքների մեջ ևս կիրառվել են։

## Սասանյաններ

Սասանյան արվեստը ստեղծվել է Սասանյան Պարսկաստանի օրոք, որը իշխում էր 3-7-րդ դարերում։ 224 թվականին Պարթևների վերջին թագավորը պարտվեց Արտաշիր I-ից։ Արդյունքում Սասանյան դինաստիան տևեց չորս հարյուր տարի՝ կառավարելով ժամանակակից Իրանի և Իրանի հյուսիսային մեծ տարածքը, այդ թվում՝ Իրաքը։ Երբեմն Լևանտը, Անատոլիայի մեծ մասը և Եգիպտոսի ու Արաբիայի մի մասը գտնվում էին նրա վերահսկողության տակ։ Այն սկսեց նոր դարաշրջան Իրանում և Միջագետքում, որը շատ առումներով կառուցված էր Աքեմենյան ավանդույթների, ներառյալ այդ ժամանակաշրջանի արվեստի վրա։ Այնուամենայնիվ, կային նաև այլ ազդեցություններ ժամանակաշրջանի արվեստի վրա, որոնք գալիս էին Չինաստանից և Միջերկրական ծովից։

Սասանյանների արվեստը լավագույնս երևում է ճարտարապետության, ժայռաքանդակների և մետաղագործության մեջ, և կան որոշ պահպանված նկարներ։ Քարե ռելիեֆները, հավանաբար, զգալիորեն գերազանցում էին գիպսից քանդակներին, որոնցից միայն բեկորներ են պահպանվել։ Շապուհ I-ի վիթխարի արձանը (240–272 թվականներ) մեծ բացառություն է, որը փորագրված է քարանձավի ստալագմիտից։

Պահպանվել են Սասանյան մի շարք արծաթե անոթներ, հատկապես մեծ ափսեներ կամ ամաններ, որոնք օգտագործվում էին ուտելիք մատուցելու համար։ Սրանք ունեն բարձրորակ փորագրված կամ դաջված նախշեր՝ հեծյալ թագավորների կամ հերոսների, որսի, մարտերի և խնջույքների տեսարաններ, հաճախ մասնակի ոսկեզօծ։ Գինու սափորները պատկերում էին պարող աղջիկների տեսարաններ։ Դրանք արտահանվել են Չինաստան, ինչպես նաև դեպի արևմուտք[44]։

Սասանյան ապակին եղել է հանրաճանաչ շքեղություն, որն արտահանվել է Բյուզանդիա և Չինաստան, նույնիսկ հայտնաբերվել է Ճապոնիայի ժամանակաշրջանի էլիտար թաղումների ժամանակ։ Տեխնիկապես, դա սիլիցիում-սոդա-կրաքար ապակու արտադրություն է, հարաբերականորեն զուսպ են հարդարման մեջ՝ թափանցիկություն ապահովելու համար, մեկ կտորով մշակված անոթներ՝ առանց չափազանց մանրակրկիտ փոփոխությունների: Սասանյան խեցեղենը կարծես թե չի օգտագործվել վերնախավերի կողմից և հիմնականում ուտիլիտարիստական է։

Գորգերն ակնհայտորեն եղել են բարդության բարձր մակարդակի, ինչպես ցույց է տալիս թագավորական Բահարեստանի գորգի վրա պահպանված գովասանքի խոսքերը։ Սակայն միակ պահպանված նմուշները, որոնք կարող են ծագել Սասանյան Պարսկաստանից, ավելի համեստ են, որոնք հավանաբար արվել են քոչվոր ցեղերի կողմից։ Սասանյան գործվածքները լայն ճանաչում են ունեցել։

File:Parte della composizione a più registri della sala cerimoniale (blu), pendjikent, sett. VI, cam. 41, angolo n.o., 740 ca. 2.JPG|Որմնանկարների հատվածներ Փանջակենտից, 740 թվական
File:Relief plaque with confronted ibexes, Iran, Sasanian period, 5th or 6th century AD, stucco originally with polychrome painting - Cincinnati Art Museum - DSC03952.JPG|Ստուկկո քանդակ՝ քարայծերով, 5-րդ կամ 6-րդ դար, բազմաքրոմ նկարչություն
File:Bishapur zan, AO 26169.jpg|Խճանկար Բիշապուրից՝ անկյունային տավիղ նվագող երաժիշտ
File:Coupe de Chosroès.JPG|Այսպես կոչված «*Coupe de Chosroès*», մետաղ և փորագրված կիսաթանկարժեք քար
File:Head of king Met 65.126.jpg|Արքայի արծաթազօծ գլուխ, IV դար
File:Anahita Vessel, 300-500 AD, Sasanian, Iran, silver and gilt - Cleveland Museum of Art - DSC08129.JPG|Ծաղկամաններ՝ պարող գեղուհիներով, 300–500 թվականներ
File:Woman and water buffalo rhyton, c. 600-700 CE, silver, Sasanian, Cleveland Museum of Art.JPG|Ռիթոն՝ կնոջ գլխով և ասիական ցլով, 600–700 թվականներ, արծաթ
File:MIK - Sassaniden Jagdschale.jpg|Մասամբ ոսկեզօծ արծաթյա սպասք՝ թագավորի որսի տեսարանով, VII դար


## Սողդիանա
Սողդիական արվեստը վերաբերում է արվեստին, ճարտարապետությանը և գեղարվեստական ձևերին, որոնք ստեղծվել են սողդերի կողմից, իրանցի ժողովուրդ, որն ապրում էր հիմնականում Կենտրոնական Ասիայի Սողդիանա քաղաքում, բայց նաև ուներ մեծ սփյուռք, որը տարածված էր ամբողջ Ասիայում, հատկապես Չինաստանում, որտեղ նրանց արվեստը բարձր է գնահատվել և ազդել չինացիների մշակույթի վրա։ Չինացիների վրա այս ազդեցությունները տատանվում էին մետաղագործությունից մինչև երաժշտություն։ Սողդերն առավել հայտնի են իրենց նկարներով, բայց նրանք նաև ունեին առանձնահատուկ քանդակ և ճարտարապետություն։

Սողդերը հատկապես տաղանդավոր էին մետաղագործության մեջ, և նրանց աշխատանքը այս ոլորտում ոգեշնչել է չինացիներին։ Այդ գործերը տարբերվում են կատարման տեխնիկայով ու ձևով, ինչպես նաև պատկերագրությամբ։ Հնագետ Բորիս Մարշակի աշխատանքի շնորհիվ հաստատվել են սոգդական մետաղագործության որոշ բնորոշ գծեր. Սասանյան անոթների հետ կապված սողդական արտադրատեսակները պակաս զանգվածային են, դրանց ձևը տարբերվում է Սասանյաններից, ինչպես նաև դրանց արտադրության մեթոդները։ Բացի այդ, սողդական արտադրանքի դիզայնը ավելի դինամիկ է
:

Սողդերը ձգտում էին պատկերել ինչպես գերբնական, այնպես էլ բնական աշխարհները։ Այս ցանկությունը «տարածվել է իրենց սեփական աշխարհը պատկերելու համար»։ Այնուամենայնիվ, նրանք չէին «ներկայացնում իրենց առևտրական գործունեությունը, որը նրանց հարստության հիմնական աղբյուրն էր, այլ փոխարենը նախընտրել են ցույց տալ հաճույքները, ինչպես օրինակ Փանջիկենտում խնջույքի տեսարանները։ Այս նկարներում մենք տեսնում ենք, թե ինչպես էին սողդիները տեսնում իրենք իրենց»։

Բազմաթիվ նկարներ ոչնչացվել են մի քանի արշավանքների ժամանակ։ Պահպանված գործերից ամենահայտնիներից են Աֆրասիաբի որմնանկարները և Փանջիկենտի որմնանկարները։


File:Sogdianmural.jpg|Հատված Փանջիկենտի որմնանկարներից, 5–8-րդ դարեր
File:Penjikent muralsdetailbanquet.jpg|Սողդական խնջույք, Փանջիկենտի որմնանկարներ, 5–8-րդ դարեր
File:Panjakent (Panjīkant) mural, 6th-8th Centuries (2).jpg|Հատված Փանջիկենտի որմնանկարներից, 5–8-րդ դարեր


## Վաղ իսլամական շրջան

### Մոնղոլական նվաճումներից առաջ
Պարսկաստանը կարողացավ պահպանել իր մշակութային ինքնությունը իսլամական նվաճումից հետո, որն ավարտվեց մինչև 654 թվականը, և արաբ նվաճողները շուտով հրաժարվեցին արաբերենը բնակչությանը պարտադրելու փորձերից, այն դարձավ գիտնականների կողմից օգտագործվող լեզուն։ Մեծ Իրանում, հատկապես արևելյան հատվածներում, թյուրքական ժողովուրդներն ավելի ու ավելի մեծ նշանակություն են ձեռք բերել՝ հանգեցնելով թուրք-պարսկական մշակութային ավանդույթին։ Քաղաքական կառուցվածքը բարդ էր, արդյունավետ իշխանությունը հաճախ իրականացնում էին տեղական կառավարիչները։

Նիշապուրը Իսլամական ոսկե դարաշրջանում, հատկապես 9-րդ և 10-րդ դարերում, խեցեգործության և հարակից արվեստների մեծ կենտրոններից էր։ Նիշապուրում հայտնաբերված կերամիկական արտեֆակտների մեծ մասը պահպանվում է Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)ում և Թեհրանի և Մաշհադի թանգարաններում։ Նիշապուրում արտադրված կերամիկայում նկատելի են կապեր Սասանյան արվեստի և Կենտրոնական Ասիայի արվեստի հետ։

Այս ժամանակաշրջանի կերամիկայի նորամուծությունները ներառում են փոքր իրերի արտադրությունը՝ ներկված էմալով, սպիտակ ֆոնի վրա պատկերներով։ Սա ամենավաղ խեցեղենն է, որտեղ օգտագործվում է էմալապատ գեղանկարչություն, որը սկսվել է Չինաստանում մի փոքր ավելի ուշ, իսկ Եվրոպայում՝ 18-րդ դարում։
Մետաղագործները ընդգծում էին իրենց նմուշները թանկարժեք մետաղների ներդիրներով։

Սելջուկյան դարաշրջանում, Իրանից մինչև Իրաք, կարելի է նկատել գրքանկարչության տարածում։ Այս նկարներն ունեն կենդանական կերպարներ, որոնք փոխանցում են հավատարմության, դավաճանության և խիզախության ուժեղ խորհրդանշական իմաստը։

Պարսիկները նվաճումից հետո աստիճանաբար որդեգրեցին արաբական գրերը, և պարսկական գեղագրությունը դարձավ կարևոր գեղարվեստական միջոց։

### Իլխանություն

13-րդ դարում մոնղոլները Չինգիզ խանի գլխավորությամբ շրջել են իսլամական աշխարհով։ Նրա մահից հետո նրա կայսրությունը բաժանվեց իր որդիների միջև՝ ձևավորելով բազմաթիվ դինաստիաներ՝ Յուանները Չինաստանում, Իլխանիները Իրանում և Ոսկե Հորդան Հյուսիսային Իրանում և Ռուսաստանի հարավում, վերջին երկուսը մի քանի տասնամյակի ընթացքում ընդունեցին իսլամ։

Այս «փոքր խաների» օրոք զարգացավ հարուստ քաղաքակրթություն, որոնք ի սկզբանե ենթարկվում էին Յուան կայսրին, բայց արագորեն անկախացան։ Ճարտարապետական գործունեությունը ուժեղացավ, երբ մոնղոլները դարձան նստակյաց, և պահպանեցին իրենց քոչվորական ծագման հետքերը, օրինակ՝ շինությունների  հյուսիս-հարավ ուղղվածությունը։ Միևնույն ժամանակ տեղի ունեցավ «իրանացման» գործընթաց, և վերսկսվեց շինարարությունն ըստ նախկինում հաստատված տեսակների, ինչպիսիք են իրանական մզկիթները։

Պարսկական գրքի արվեստը նույնպես ծնվել է այս դինաստիայի օրոք, և խրախուսվել է մեծ ձեռագրերի արիստոկրատական հովանավորությամբ, ինչպիսիք են Ռաշիդ-ադ-Դին Համադանիի կողմից կազմված *Jami' al-Tawarikh*-ը և *Demotte* կամ Մեծ մոնղոլական Շահնամեն։ Կերամիկայի մեջ ի հայտ եկավ նոր տեխնիկա, ինչպիսին է *լաջվարդինա*ն (շողյունի տեսակ), չինական ազդեցությունը նկատելի է բոլոր արվեստներում։

### Թիմուրյանների կայսրություն
Թիմուրյանների օրոք սկսվեց պարսկական գեղանկարչության ոսկե դարը, և չինական ազդեցությունը շարունակվեց, քանի որ թիմուրյան նկարիչները կատարելագործեցին գրքի պարսկական արվեստը, որը միավորում է թուղթը, վայելչագրությունը, լուսավորությունը, նկարազարդումը և կապը փայլուն և գունեղ ամբողջության մեջ։ Ի սկզբանե օգտագործվել է թուղթ, այլ ոչ թե մագաղաթ, ինչպես Եվրոպայում։ Հենց Չաղաթայի և Թիմուրյան խաների մոնղոլական ազգությունն է միջնադարում պարսկական արվեստում մարդկային կերպարի ոճական պատկերման աղբյուրը։ Այս նույն մոնղոլների շրջանում տարածված էր խառնամուսնությունը Միջին Ասիայի պարսիկների և թուրքերի հետ, նույնիսկ ընդունելով նրանց կրոնն ու լեզուն։ Նրանց իշխանությունը զգալի էր հատկապես 13–15-րդ դարերում։ Թեև էթնիկ կազմը աստիճանաբար միախառնվեց իրանական և միջագետքյան տեղական բնակչությանը, մոնղոլական ոճը շատ ավելի ուշ շարունակվեց և անցավ Փոքր Ասիա և նույնիսկ Հյուսիսային Աֆրիկա։


File:Cup Susa Louvre MAO568.jpg|Փայլուն պնակ Շոշից, 9-րդ դար
File:Iran, khorasan o asia centrale, brucia-profumi a forma di felino, XI sec. 01 rame e vetro.JPG|Խնկաման, 11-րդ դար, Խորասան կամ Միջին Ասիա
File:Bowl Bahram Gur Azadeh MET 57-36-14.jpg|Թաս՝ որսի տեսարանով 5-րդ դարի թագավոր Բահրամ Գուրի և Ազադեի հեքիաթից
File:Iranian - Jug - Walters 542334 - Profile.jpg|Սափոր, 15-րդ դար, ոսկեզօծ բրոնզ արծաթե ներդիրով, հավանաբար եվրոպական շուկայի համար ոճավորված


## Գորգեր

Գորգագործությունը պարսկական մշակույթի և արվեստի կարևոր մասն է։ Այսպես կոչված «գորգի գոտու» երկրների կողմից արտադրվող արևելյան գորգերի խմբում իրանական գորգն առանձնանում է իր ձևավորման բազմազանությամբ և մշակվածությամբ։

Պարսկական տարբեր տեսակի գորգեր գործվում էին քոչվոր ցեղերի, գյուղերի ու քաղաքների արհեստանոցներում, ինչպես նաև թագավորական պալատական մանուֆակտուրաների կողմից։ Որպես այդպիսին, դրանք ներկայացնում են ավանդույթների տարբեր, միաժամանակյա գծեր և արտացոլում են Իրանի և նրա տարբեր ժողովուրդների պատմությունը։

Թավրիզի, Քերմանի, Մաշհադի, Քաշանի, Սպահանի և այլուր գործված գորգերը բնութագրվում են իրենց հատուկ գործվածքի տեխնիկայով և բարձրորակ նյութերի, գույների և նախշերի օգտագործմամբ։ Թավրիզի քաղաքային մանուֆակտուրաները պատմական կարևոր դեր են խաղացել անկման ժամանակաշրջաններից հետո գորգագործության ավանդույթի վերակենդանացման գործում։ Իրանի գյուղերի և տարբեր ցեղերի գործած գորգերն առանձնանում են իրենց նուրբ բրդով, վառ ու մշակված գույներով և յուրահատուկ, ավանդական նախշերով։ Քոչվոր և փոքր գյուղական ջուլհակները հաճախ արտադրում են ավելի համարձակ և երբեմն ավելի կոպիտ ձևավորումներով գորգեր, որոնք համարվում են Պարսկաստանի ամենաօրիգինալ և ավանդական գորգերը՝ ի տարբերություն ավելի մեծ աշխատավայրերի գեղարվեստական, նախապես ծրագրված ձևավորման։ *Ղաբբեհ* գորգերը ավանդույթների այս շարքից գորգի ամենահայտնի տեսակն են։

2010 թվականին Ֆարսիում և Քաշանում «գորգագործության ավանդական հմտությունները» գրանցվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։

## Պարսկական մանրանկարչություն

Իրանական մանրանկարչությունը փոքրիկ նկար է թղթի վրա, լինի դա գրքի նկարազարդում, թե արվեստի առանձին գործ, որը նախատեսված է *մուրաքքա* կոչվող նման աշխատանքների ալբոմում պահելու համար։ Տեխնիկաները լայնորեն համեմատելի են արևմտյան և բյուզանդական մանրանկարչության ավանդույթների ձեռագրերում։ Մանրանկարները իրանական գեղանկարչության ամենահայտնի ձևն են Արևմուտքում, և ամենակարևոր օրինակներից շատերը արևմտյան կամ թուրքական թանգարաններում են։ Մանրանկարչությունը դարձավ նշանակալից ժանր 13-րդ դարում՝ ստանալով չինական ազդեցություն մոնղոլների նվաճումներից հետո, իսկ ավանդույթի ամենաբարձր նշաձողին հասավ 15-րդ և 16-րդ դարերում։ Պարսկական մանրանկարչությունը գերիշխող ազդեցություն է ունեցել այլ իսլամական մանրանկարչության ավանդույթների վրա, հիմնականում՝ օսմանյան մանրանկարչությունը Թուրքիայում և մուղալական մանրանկարչությունը՝ Հնդկական ենթամայրցամաքում։

Իսլամի օրոք իրանական արվեստը երբեք ամբողջությամբ չի արգելել մարդկային կերպարները այս արվեստում, և մանրանկարչական ավանդույթի մեջ ֆիգուրների պատկերումը, հաճախ մեծ թվով, կենտրոնական է։ Դա մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ մանրանկարը մասնավոր ձև է, որը պահվում է գրքում կամ ալբոմում և ցուցադրվում է միայն նրանց, ում ընտրում է սեփականատերը։ Հետևաբար, հնարավոր էր ավելի ազատ լինել, քան որմնանկարներում կամ ավելի լայն լսարանի համար նախատեսված այլ գործերում։ Ղուրանը և այլ զուտ կրոնական գործերը նման կերպ չեն նկարազարդվել, թեև տարբեր պատմություններ և գրականության այլ գործեր կարող են ներառել կրոնին առնչվող տեսարաններ, ներառյալ Մուհամեդին պատկերող տեսարանները 1500 թվականից հետո, սովորաբար առանց նրա դեմքը ցույց տալու։

## Սեֆյաններ

Սաֆյան արվեստը պարսկական Սեֆյան դինաստիայի արվեստն է 1501-1722 թվականներին։ Դա գրքի արվեստի և ճարտարապետության բարձրակետ էր, ներառում է նաև կերամիկա, մետաղ, ապակի և այգիներ։ Սեֆյանների ժամանակաշրջանի արվեստները ցույց են տալիս շատ ավելի միասնական զարգացում, քան պարսկական արվեստի ցանկացած այլ ժամանակաշրջանում։

Երբ Սեֆյանները գրավեցին գահը, պարսկական արվեստը բաժանվել էր երկու ոճի՝ արևելքում թիմուրյան ոճերի շարունակությունն էր, իսկ արևմուտքում՝ թուրքմենական ոճը։ Նոր դինաստիայի երկու տիրակալներին հաջողվեց խրախուսել նոր ոճերը, որոնք տարածվեցին իրենց տարածքներում։

15-րդ դարի պարսկական արվեստում առաջացել են չինական իմիտացիոն գծանկարներ։ Գիտնականները նշել են, որ հետմոնղոլական շրջանի պահպանված գործերը պարունակում են բազմաթիվ մոտիվներ, որոնք բնորոշ են չինական արվեստին, ինչպիսիք են վիշապները, սիմուրգը, ամպագոտիները, ծառերի բները և լոտոսի ու քաջվարդի ծաղիկները։ Այս շրջանում տարածված էր շինուազրին։ Թեմաները, որոնք ստանդարտ էին դարձել պարսկական արվեստում 16-րդ և 17-րդ դարերում, ներառում էին որսի տեսարաններ, լանդշաֆտներ, որտեղ պատկերված են կենդանիներ և ձիավորներ, որոնք կռվում են առյուծների դեմ։ Գրական տեսարաններ, որոնք պատկերում են կենդանական առակներ և վիշապներ, ևս ներկայացված են այս ժամանակաշրջանի արվեստի գործերում։ Գիտնականները պարսկական նկարչության ապացույցներ չեն գտել մինչև մոնղոլների արշավանքները, սակայն որսը, մարդկանց և կենդանիների միջև կռիվը և կենդանական առակները համարվում են պարսկական կամ միջինասիական թեմաներ։

### Գրքի արվեստ
Սեֆյանների օրոք գրքի արվեստը, հատկապես իրանական մանրանկարչությունը, արվեստների հիմնական շարժիչ ուժն էր։ *Քեթաբ խանեն*՝ թագավորական գրադարան-արհեստանոցը, ապահովում էր իրերի մոտիվների հիմնական աղբյուրները, ինչպիսիք են գորգերը, խեցեղենը կամ մետաղը։ Տարբեր տեսակի գրքեր են պատճենահանվել, նկարազարդվել, նաև կրոնական գրքեր՝ Ղուրաններ, բայց նաև սուրբ տեքստի և աստվածաբանական գործերի մեկնաբանություններ, և պարսկական գրականության գրքեր՝ Շահնամե, Նիզամիի Խամսան, Ռաշիդ-ադ-Դին Համադանիի Ջամի ալ-Թավարիխը և «Իսրա և Միրաջ»՝ Մուհամեդ մարգարեի գիշերային ճանապարհորդությունը դեպի Երուսաղեմ,  կարճ պատմությունները

Թահմասպ I-ը իր գահակալության սկզբնական տարիներին թագավորական արհեստանոցի առատաձեռն ֆինանսավորողն էր, որը պատասխանատու էր պարսկական մի քանի ամենահիասքանչ ձեռագրերի համար, սակայն 1540-ական թվականներից նրան ավելի ու ավելի էին անհանգստացնում կրոնական սկանդալները, մինչև որ 1556 թվականին նա վերջապես թողարկեց «Անկեղծ ապաշխարության հրամանագիրը»՝ փորձելով արգելել երաժշտությունը և մանրանկարները։ Սա մեծապես խաթարեց արվեստը, քանի որ շատ նկարիչներ, ինչպիսիք են Աբդ ալ-Սամադը և Միր Սայիդ Ալին, տեղափոխվեցին Հնդկաստան։ Մյուսները աշխատանք գտան Թահմասպի գավառական դատարաններում։

Արքայական արհեստանոցի այս ցրումից հետո արքունիքի համար նախատեսված մեծ պատկերազարդ գրքերից շեշտը փոխվեց դեպի առանձին թերթերի արտադրություն, որոնք նախատեսված էին մուրաքքայում կամ ալբոմում տեղադրելու համար։ Դրանք թույլ տվեցին ավելի համեստ բյուջե ունեցող հավաքորդներին ձեռք բերել առաջատար նկարիչների գործեր։ Դարավերջին շատ կերպարներով պատմողական բարդ տեսարաններն ավելի քիչ տարածված էին, դրանք փոխարինվեցին միայնակ պատկերներով թերթերով։ Այս ոճի վարպետը Ռեզա Աբբասին էր, ում կարիերան մեծապես համընկավ Աբբաս I-ի՝ իր գլխավոր գործատուի կառավարման ժամանակաշրջանին։ Թեև նա նկարում էր ծերերի կերպարներ, նրա ամենատարածված թեմաներն էին գեղեցիկ երիտասարդները և (ավելի հազվադեպ) կանայք կամ սիրահարների զույգերը


File:Sleeping Rustam.jpg|Ռոստամը քնած է, իսկ նրա ձին՝ Ռախշը, պաշտպանում է վագրին: Հավանաբար Սուլթան Մուհամեդի վաղ աշխատությունը, 1515–1520 թվականներ
File:Miraj by Sultan Muhammad.jpg|Մարգարեի տեսիլքը սուլթան Մուհամմեդին 1539–1543 թվականներ
File:Nizami - Khusraw discovers Shirin bathing in a pool.jpg|Խոսրովը հայտնաբերում է, որ Շիրինը լողանում է լողավազանում, 1548 թվական: Արծաթը, որն օգտագործվում էր առվակը ներկելու համար, օքսիդացել է և դարձել սև:
File:Youth kneeling and holding out a wine-cup.jpg|«Երիտասարդը ծնկած վերցնում է գինու գավաթը», տիպիկ մանրանկար, որը նախատեսված է Ռեզա Աբբասիի ալբոմի համար


### Կերամիկա
Խեցեղենի ուսումնասիրությունն ու թվագրումը դժվար է Շահ Իսմայիլի և Շահ Թահմասպի ժամանակաշրջանում, քանի որ քիչ թվով նմուշներ կան, որոնք թվագրված են կամ նշում են արտադրության վայրը։ Չինական ճենապակին հավաքում էին էլիտան և ավելի բարձր էին գնահատում, քան տեղական արտադրությունները։ Շահ Աբբաս I-ը թագավորական հավաքածուի մեծ մասը նվիրաբերել է Արդաբիլի և Մաշադի սրբավայրերին՝ վերանորոգելով Արդաբիլում մի սենյակ՝ խորշերում նմուշներ ցուցադրելու համար։ Բացահայտվել են արտադրամասերի բազմաթիվ վայրեր՝ Նիշապուր, Կուբաչի, Քերման և Մաշհադ։ Շողյունը վերածնվեց՝ օգտագործելով նախկին արտադրության տարբեր տեխնիկաներ, և սովորաբար արտադրում էր փոքր նմուշներ մուգ պղնձի գույնի՝ կապույտ ֆոնի վրա։ Ի տարբերություն այլ իրերի, դրանք օգտագործում են ավանդական մերձավորարևելյան ձևեր և նախշազարդումներ, և ոչ թե չինականից են ներշնչված։

Ստեղծվում էին գավաթներ, ափսեներ, շշեր, տարատեսակ անոթներ և այլն։ Հատկանշական են իսլամական մետաղագործությունից փոխառված ձևերը, որոնք հիմնականում ներշնչված են չինական կերամիկայից։ 1659 թվականին չինական շուկայի փակմամբ պարսկական կերամիկան բարձրացավ նոր սանդղակի՝ բավարարելով եվրոպական կարիքները։ Չինական արհեստանոցների կեղծ նշանների հայտնվելը որոշ կերամիկայի հետևի մասում նշանավորեց այն իրողությունը, որը ձևավորվել էր Եվրոպայում հեռավոր արևելյան ճենապակու վերաբերյալ։ Այս նոր նպատակակետը հանգեցրեց չինական և էկզոտիկ պատկերագրության (փղերի) ավելի լայն կիրառմանը և նոր ձևերի ներմուծմանը, երբեմն նաև նարգիլեներ, ութանկյուն ափսեներ, կենդանակերպ առարկաներ։

File:Iran, piatto, xvi sec, 03.JPG|Ափսե, 16-րդ դար, Չինական *Kraak* ոճի նմանակում
File:Iran, piatto kubachi, xvi sec 02.JPG|Ափսե, *Kubachi* ոճ, 16-րդ դար
File:Tile young man flowers - Iran - Louvre museum - AD 27812.jpg|Երիտասարդի պատկերով սալիկ. կավե ամանեղեն՝ թափանցիկ ջնարակով պատված։ Հյուսիսարևմտյան Իրան, XVII դար
File:WLA lacma Iran Wine Bottle 17th century.jpg|Շողյունի ոճով գինու շիշ, 17-րդ դարի 2-րդ կես


### Մետաղագործություն

Մետալուրգիաը աստիճանաբար անկում է ապրել Սեֆյան դինաստիայի օրոք, իսկ այս թեմայով ուսումնասիրությունները դժվար են՝ հատկապես թվագրված նմուշների փոքր քանակի պատճառով։ Շահ Իսմայիլի օրոք ակնառու են թիմուրյանների շրջանի զարդարանքներն ու նախշազարդերը. թանաքամանների վրա նշաձև նախշերի, շամսայի (արևների) և ամպերի մոտիվներ են հայտնաբերվել՝ դամբարանների կամ գնդաձև սափորների տեսքով, որոնք հիշեցնում են Ուլուգբեկի նեֆրիտե սափորը։ Շահ Թահմասպի օրոք այդ զարդանախշումներն արագորեն անհետացել են, ինչի մասին վկայում են մի շարք մոմակալներ՝ սյուների տեսքով։

Գունավոր մածուկով (կարմիր, սև, կանաչ) նախշազարդումը փոխարինվել է արծաթով և ոսկով։ Հայտնվել են մետաղե զարդանախշ վահանակներ, որոնք գործածվել են որպես դռների տարրեր, մակագրություններով ցուցանակներ և ալամների գլուխներ, շտանդարտ, որն ընդունվում էր շիական կրոնական երթերում։ Կարևոր սրբավայրերը զարդարվել են դռներով և վանդակաճաղերով՝ արծաթից և նույնիսկ ոսկուց։

### Գլիպտիկա
Իրանական գլիպտիկան, որ նախկինում թվագրվում էր հիմնականում 15-րդ և 16-րդ դարերով, այժմ ընդգրկում է ավելի լայն ժամանակաշրջանի։ Գինու գավաթների հետ մեկտեղ կան մի շարք սափորներ՝ գնդաձև տեսքով, որոնք ամրացված են փոքր օղակաձև հիմքի վրա և ունեն լայն, կարճ վիզ։ Դրանցից երկուսի (մեկը ոսկով զարդարված սև նեֆրիտից, մյուսը սպիտակ նեֆրիտից) վրա գրված է Իսմայիլ I-ի անունը։ Բռնակը վիշապի տեսք ունի, որը մատնում է չինական ազդեցությունը, բայց սափորների այս տեսակն իրականում գալիս է անմիջապես նախորդ շրջանից. դրա նախատիպը Ուլուգբեկի սափորն է։ Կան նաև դանակների սայրեր և բռնակներ նեֆրիտից, որոնք հաճախ զարդարված են ոսկե մետաղալարով և փորագրված են։ Պահպանված է ոսկով, սուտակով և փիրուզով զարդարված մեծ շիշ, որը թվագրված է Իսմայիլի օրոք և պահպանվել է Ստամբուլի Թոփքափի թանգարանում։

## Ղաջարներ

Քաջարական արվեստը վերաբերում է Ղաջարների դինաստիայի շրջանում (1781-1925 թվականներ) զարգացած ճարտարապետությանը և արվեստի ձևերին։ Գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների վերելքը, որը տեղի ունեցավ Ղաջարների ժամանակաշրջանում, հարաբերական խաղաղության շրջանի բարեհաջող կողմնակի ազդեցությունն էր, որն ուղեկցում էր Աղա Մուհամմադ խանի և նրա սերունդների իշխանությանը։ Պարսկաստանում 18-րդ դարում տիրող արյունալի իրարանցումը ավարտվեց, և հնարավոր դարձրեց խաղաղ ժամանակներում արվեստների ծաղկումը։ Եվրոպական ազդեցությունը ևս ուժեղ էր և ստեղծեց նոր ժանրեր, ինչպիսիք են մետաղի վրա էմալե զարդարանքը, սովորաբար ծաղիկներով, որոնք հստակորեն հիմնված են ֆրանսիական և այլ եվրոպական ոճերի վրա։ Սկսեցին օգտագործել լաքապատումը փայտի վրա։
### Նկարչություն
Գեղանկարչությունն այս շրջանում ընդունել է յուղաներկի եվրոպական տեխնիկան։ Խնջույքի տեսարանների և պատմական տեսարանների մեծ որմնանկարները ստեղծվել են  պալատների և սրճարանների համար, շատ դիմանկարներ ունեն կամարակապ եզրեր, որը ցույց է տալիս, որ դրանք նախատեսված էին պատերի մեջ տեղավորելու համար։ Ղաջարական արվեստն ունի դիմանկարի յուրօրինակ ոճ։ Ավանդական ղաջարական գեղանկարչության արմատները կարելի է գտնել գեղանկարչության ոճում, որն առաջացել է նախորդ Սեֆյան կայսրության ժամանակ։ Այս ընթացքում եվրոպական մեծ ազդեցություն կար իրանական մշակույթի վրա, հատկապես թագավորական և ազնվական դասերի արվեստում։

Թեև անշունչ առարկաների և նատյուրմորտների պատկերումը ղաջարական նկարչության մեջ շատ իրատեսական է, մարդկանց պատկերումը միանշանակ իդեալականացված է։ Սա հատկապես ակնհայտ է թագավորների պատկերման մեջ, որտեղ նկարների կերպարները շատ կարծրատիպային են տեղադրված՝ ստանդարտացված հատկանիշներով։ Այնուամենայնիվ, լուսանկարչության ազդեցությունը մեծապես ընդգծեց դիմանկարների անհատականությունը 19-րդ դարի վերջին։

Քամալ-օլ-Մոլքը (1845–1940) սերում էր պալատական նկարիչների ընտանիքից, բայց նաև վերապատրաստվել էր Եվրոպայում սովորած նկարչի մոտ։ Պալատական կարիերայից հետո նա 1898 թվականին 47 տարեկանում այցելեց Եվրոպա՝ մնալով մոտ չորս տարի։ Նա այն նկարիչներից էր, որն ավելի եվրոպական ոճ ներմուծեց իրանական գեղանկարչություն։

### Արքայական դիմանկարներ
Ղաջարական արվեստի գործերից ամենահայտնին պարսից տարբեր շահերի դիմանկարներն են։ Յուրաքանչյուր կառավարիչ և նրանց որդիներից շատերը և այլ ազգականներ պատվիրում էին իրենց պաշտոնական դիմանկարները՝ մասնավոր օգտագործման կամ հանրային ցուցադրության համար։ Դրանցից ամենահայտնին Ֆաթհ Ալի շահ Ղաջարի անհամար դիմանկարներն են, ով իր երկար, սև մորուքով և խոհուն աչքերով ցույց է տվել արևելյան մեծ տիրակալի ռոմանտիկ կերպարը։ Այս նկարներից շատերը նկարիչ Միհր Ալիի աշխատանքներն են։ Թեև դիմանկարները կատարվել են շահի կյանքի տարբեր փուլերում, դրանք հավատարիմ են մի կանոնի, որտեղ ընդգծվում են տիրակալի յուրահատկությունները։

Ֆաթհ Ալի Շահը ներկայացված է տարբեր կերպարներում՝ զրահապատ ռազմիկ թագավորից մինչև ծաղիկներով շրջապատված ջենթլմեն։ Նրա օրոք այս ոճը մեծ ծաղկում ապրեց։ Դրա պատճառներից մեկն էլ ամուր դիվանագիտական կապերն էին, որ ղաջար կառավարիչները զարգացնում էին եվրոպական տերությունների հետ։

## Տես նաև
Արվեստի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Balafrej, Lamia. *The Making of the Artist in Late Timurid Painting*, Edinburgh University Press, 2019, 
*Blair, Sheila, and Bloom, Jonathan M., *The Art and Architecture of Islam, 1250–1800*, 1995, Yale University Press Pelican History of Art, 
*Canby, Sheila R. (ed), 2009, *Shah Abbas; The Remaking of Iran*, 2009, British Museum Press, 
*Canby, Sheila R., 1993, *Persian Painting*, 1993, British Museum Press, 
*Canepa, Matthew P., "Topographies of Power, Theorizing the Visual, Spatial and Ritual Contexts of Rock Reliefs in Ancient Iran", in Harmanşah (2014), google books
*Cotterell, Arthur (ed), *The Penguin Encyclopedia of Classical Civilizations*, 1993, Penguin, 
*Curtis, John, *The Oxus Treasure*, British Museum Objects in Focus series, 2012, British Museum Press, 
*"Curtis and Tallis", Curtis, John and Tallis, Nigel (eds), *Forgotten Empire – The World of Ancient Persia* (catalogue of British Museum exhibition), 2005, University of California Press/British Museum, , google books
*Downey, S.B., "Art in Iran, iv., Parthian Art", *Encyclopædia Iranica*, 1986, Online text
* "EI I" = Muscarella, Oscar White, "Bronzes of Luristan", 1989, *Encyclopædia Iranica*
*Richard Ettinghausen, Oleg Grabar and Marilyn Jenkins-Madina, 2001, *Islamic Art and Architecture: 650–1250*, Yale University Press, 
*Frankfort, Henri, *The Art and Architecture of the Ancient Orient*, Pelican History of Art, 4th ed 1970, Penguin (now Yale History of Art), 
*Gray, Basil, *Persian Painting*, Ernest Benn, London, 1930
*Gruber, Christiane, *Representations of the Prophet Muhammad in Islamic painting*, in Gulru Necipoglu, Karen Leal eds., Muqarnas, Volume 26, 2009, BRILL, , 9789004175891, google books
*Harper, P.O., "History of Art in Iran, v. Sasanian", 1986–2011, *Encyclopædia Iranica*
*Herrmann, G, and Curtis, V.S., "Sasanian Rock Reliefs", *Encyclopædia Iranica*, 2002, Online text
*Hillenbrand, Robert. Islamic Art and Architecture, Thames & Hudson World of Art series; 1999, London. 
*Keall, Edward J., "Bīšāpūr", 1989, *Encyclopædia Iranica*
*Jones, Dalu & Michell, George, (eds); *The Arts of Islam*, Arts Council of Great Britain, 1976, 
*Ledering, Joan, "Sasanian Rock Reliefs" , http://www.livius.org
*Luschey, Heinz, "Bisotun ii. Archeology", *Encyclopædia Iranica*, 2013, Online text
*Muscarella, Oscar White, *Bronze and Iron: Ancient Near Eastern Artifacts in the Metropolitan Museum of Art*, 1988, Metropolitan Museum of Art, , 9780870995255, Google books
*Piotrovsky M.B. and Rogers, J.M. (eds), *Heaven on Earth: Art from Islamic Lands*, 2004, Prestel, 
*Porada, Edith, "Art in Iran i, Neolithic to Median", 1986–2011, *Encyclopædia Iranica*
*Rawson, Jessica, *Chinese Ornament: The Lotus and the Dragon*, 1984, British Museum Publications, 
*Savory, Roger, "Carpets i. Introductory survey; the history of Persian carpet manufacture", *Encyclopædia Iranica*
*Scarce, J.M., "Art in Iran x.1, Art and Architecture of the Qajar Period", 1986–2011, *Encyclopædia Iranica*
*Soucec, P., "Art in Iran vii, Islamic Pre-Safavid", 1986–2011, *Encyclopædia Iranica*
*Titley, Norah M., *Persian Miniature Painting, and its Influence on the Art of Turkey and India*, 1983, University of Texas Press, 
*Welch, A, "Art in Iran ix, Safavid to Qajar Periods", 1986, *Encyclopædia Iranica*
*Welch, Stuart Cary, *Royal Persian Manuscripts*, Thames & Hudson, 1976, 

## Գրականություն
*Roxburgh, David J.. 2003. "Micrographia: Toward a Visual Logic of Persianate Painting". RES: Anthropology and Aesthetics, no. 43. [President and Fellows of Harvard College, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology]: 12–30. https://www.jstor.org/stable/20167587.
*Soucek, Priscilla P.. 1987. "Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations". Muqarnas 4. BRILL: 166–81. doi:10.2307/1523102. https://www.jstor.org/stable/1523102.

## Արտաքին հղումներ
* Collection: "Arts from Persian and Iran"  Միչիգանի համալսարանի արվեստի թանգարան
* Exhibition: "Persian Miniatures & Pottery" Բրուքլինի թանգարան
* Exhibition: "Arts of Iran" Սան Դիեգոյի արվեստի թանգարան

Կատեգորիա:Իրանական արվեստ
Կատեգորիա:Իրանական մշակույթ