ԱՄՆ-ի պատմություն (1945-1964)

**ԱՄՆ պատմության մեջ 1945-1964 թվականները** տնտեսական աճի և բարգավաճման ժամանակաշրջան էին։ Քաղաքական առումով դա սառը պատերազմի ժամանակաշրջան էր, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հաղթող մեծ տերությունների դիմակայության և Սև քաղաքացիական իրավունքների շարժման հաղթանակ, որն ավարտեց հարավային նահանգներում ռասայական տարանջատման մասին օրենքների ընդունումը։

Այս ժամանակահատվածում ԱՄՆ-ի ակտիվ արտաքին քաղաքականությունը նպատակ ուներ ավերակներից վերացնել Եվրոպան և Ասիան և զսպել ԽՍՀՄ-ից և Չինաստանից կոմունիստական գաղափարախոսության ընդլայնումը։ Սկզբում ԱՄՆ-ը և ԽՍՀՄ-ը ներքաշվեցին միջուկային սպառազինությունների մրցավազքի մեջ։ Այնուհետև ձևավորվեցին Եվրոպայում հակադիր երկու ռազմական դաշինքներ՝ ՆԱՏՕ-ն և Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը։ ԱՄՆ-ը մասնակցել է երկու արյունալի պատերազմների՝ կորեական և վիետնամական։ Դրանցից առաջինը մի քանի տարի անց ավարտվեց Կորեական թերակղզում հակամարտող կողմերի բաժանմամբ, իսկ երկրորդը՝ ավելի երկար, սպառեց ԱՄՆ ուժերը և ավարտվեց 1970-ականներին՝ Հարավային Վիետնամում դաշնակիցների պարտությամբ։

Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ տնտեսությունը բուռն աճի շրջան էր ապրում, աշխատավարձի մակարդակը բարձրանում էր, ֆերմերները գաղթում էին քաղաքներ։ Սպիտակ տունը զբաղեցնում էին հիմնականում դեմոկրատներ Հարի Թրումանը (1945-1953), Ջոն Քենեդին (1961-1963) և Լինդոն Ջոնսոնը (1963-1969)։ Կոնգրեսը նույնպես հիմնականում վերահսկվում էր դեմոկրատների կողմից, բայց դա նրանց չօգնեց իրականացնել լիբերալ օրենքներ, քանի որ օրենսդիր ժողովում գերակշռում էր «պահպանողական կոալիցիան»։ Միայն 1960-ականների երկրորդ կեսին նրան ընդդիմության մեջ մղեց «լիբերալ կոալիցիան», որն իրականացրեց մեծ հասարակության կառուցման մասին օրենքներ։

## Սառը պատերազմ

### Սկիզբ
[thumb|Դաշնակից տերությունների առաջնորդների մեծ եռյակը Յալթայում. ձախից աջ՝ [Ուինսթոն Չերչիլ|Ու. Չերչիլ, Ֆ. Դ. Ռուզվելտ, Ի. Ստալին]]
1945 թվականի մայիսին խորհրդային, ամերիկյան, անգլիական և ֆրանսիական զորքերը հայտնվեցին Գերմանիայի կենտրոնում։ 1947 թվականին նրանց բաժանող գիծը վերածվեց սառը պատերազմի երկաթե վարագույրի։ Ասիայում կոմունիստները 1949 թվականին գրավեցին Չինաստանը, իսկ 1950 թվականին փորձեցին միավորել Կորեան իրենց վերահսկողության տակ։ 1954 թվականին հաջորդեց Վիետնամի հերթը։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո դառնալով համաշխարհային գերտերություն, ձևավորեց ռազմական բլոկների ցանց ամբողջ աշխարհում։

Հետպատերազմյան աշխարհի կառուցվածքի սկզբունքների վերաբերյալ ԽՍՀՄ-ում և ԱՄՆ-ում ձևավորված գաղափարների հիմնարար տարբերությունները քիչ հնարավորություններ թողեցին փոխզիջման հասնելու համար։ ՄԱԿ-ը, որը ստեղծվել էր քաղաքական համաձայնությունների հասնելու և պատերազմները կանխելու համար, չկարողացավ հաղթահարել այդ խնդիրը։ ԱՄՆ-ը մերժեց գաղութատիրությունը և տոտալիտար կառավարումը՝ հավատարիմ մնալով Ատլանտյան խարտիայում հայտարարված քաղաքականությանը՝ ազգերի ինքնորոշում, ազատ համաշխարհային շուկա, Եվրոպայի վերականգնում։ Նախագահ Ֆ. Դ. Ռուզվելտը կարծում էր, որ իր անձնական հարաբերությունները Ի. Ստալինի հետ կօգնեն հաղթահարել ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի միջև տարաձայնությունները, բայց նախագահ Գ. Թրումանը թերահավատորեն էր վերաբերվում այս գաղափարին։

ԽՍՀՄ-ում նույնպես մերժվում էին Արևմուտքի լիբերալ-դեմոկրատական սկզբունքները և իրենց շահերը տեսնում էին իրենց և դաշնակից երկրների սահմանների մոտ կապիտալիզմը զսպելու մեջ։ Սովետական առաջնորդ Ի. Ստալինը վճռական էր ԽՍՀՄ-ին միացնելու Բալթյան հանրապետությունները, չեզոքացնելու Ֆինլանդիան և Ավստրիան, խորհրդային զորքերի կողմից գրավված Լեհաստանում, Ռումինիայում, Չեխոսլովակիայում, Հունգարիայում, Արևելյան Գերմանիայում և Բուլղարիայում խորհրդային ռեժիմներ հաստատելու հարցում։ Սկզբում նա համագործակցում էր Հարավսլավիայի առաջնորդ Իոսիպ Բրոզ Տիտոյի հետ, բայց հետագայում նրանք դարձան թշնամիներ։ Ուինսթոն Չերչիլը, որն այդ ժամանակ արդեն հրաժարական էր տվել, 1946 թվականին Ստալինին մեղադրում էր Յալթայի համաձայնագրերը խախտելու և Ռուսական կայսրությունը վերակենդանացնելու մեջ։

### Զսպում և էսկալացիա
1940-ականների երկրորդ կեսին ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ ԱՄՆ-ի գլխավոր աշխարհաքաղաքական Դոկտրինը զսպումն էր։ Ենթադրվում էր, որ կոմունիզմի ընդլայնումը կանխելու համար անհրաժեշտ է անհաղթահարելի խոչընդոտներ ստեղծել Սովետների հետ շփման յուրաքանչյուր կետում, մինչև խորհրդային իշխանությունը փլուզվի ներսից։ Այս քաղաքականությունը բարձրաձայնվեց նախագահ Գ. Թրումանի կողմից Կոնգրեսին ուղղված իր ուղերձում 1947 թվականի մարտին և հայտնի դարձավ որպես Թրումանի դոկտրին։ Դրա անցկացման համար նախագահը խնդրել է 4 միլիարդ դոլար հատկացնել։ Այդ ժամանակ Հունաստանում ընթանում էր կոմունիստների կողմից ներշնչված քաղաքացիական պատերազմը, անհանգիստ էր նաև Թուրքիայում և Իրանում, և Թրումենը կարծում էր, որ առանց ամերիկյան հրատապ օգնության այդ երկրներն անխուսափելիորեն կդառնան կոմունիստական։ Կոնգրեսում մեկուսացողները պարտություն կրեցին, և մինչև մայիս Թրումանի օրինագիծը դարձավ օրենք։ Հունաստանն ու Թուրքիան ստացել են 400 միլիոն դոլարի ռազմական և տնտեսական օգնություն։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ պատերազմի դաշտ դարձած Գերմանիայի, Ճապոնիայի և այլ երկրների պատերազմից ավերված տնտեսությունը վերականգնելու համար 1948 թվականին ԱՄՆ-ը սկսեց իրականացնել Մարշալի պլանը՝ դրա համար հատկացնելով 12 միլիարդ դոլար։ ԽՍՀՄ-ը և նրա դաշնակիցները չմասնակցեցին այս ծրագրին և դրան պատասխանեցին Արևմտյան Բեռլինի շրջափակմամբ, որը վերածվեց անկլավի Արևելյան Գերմանիայի տարածքի խորքում, որն այն ժամանակ գրավվեց խորհրդային զորքերի կողմից։ 1948-1949 թվականներին ԱՄՆ-ն և Մեծ Բրիտանիան ստիպված էին հաստատել քաղաքի օդային տրանսպորտի մատակարարումը։

ԱՄՆ պետքարտուղար Դին Աչեսոնի ղեկավարությամբ 1949 թվականին ստեղծվեց Հյուսիսատլանտյան պայմանագրի կազմակերպությունը (ՆԱՏՕ)։ Ստալինը դրան պատասխանեց արևելաեվրոպական երկրների տնտեսությունների ինտեգրմամբ, Մարշալի պլանի իր անալոգով, սեփական ատոմային ռումբի փորձարկմամբ և 1950 թվականի փետրվարին Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հետ դաշինքի ստորագրմամբ, որի կոմունիստական առաջնորդը՝ Մաո Ցզեդունը, դրա համար եկավ Մոսկվա։ 1955 թվականին ստեղծվեց Կոմունիստական երկրների եվրոպական ռազմական դաշինքը՝ Վարշավայի պայմանագրի կազմակերպությունը։

Հաշվի առնելով կոմունիզմի շարունակական ընդլայնումը, Թրումենի վարչակազմը սկսեց մշակել պատերազմի պլաններ, որոնք, մասնավորապես, նախատեսում էին զգալի միջոցներ հատկացնել բանակը վերազինելու, խորհրդային սահմանների մոտ ռազմական բազաների պահպանման և ջերմամիջուկային զենքի մշակման համար։ Նմանատիպ միջոցառումներ են ձեռնարկվել Խորհրդային Միությունում։ Բացի այդ, ԱՄՆ-ն օգնություն է ցուցաբերել Ֆրանսիային Վիետնամի պատերազմում Վիետնամի դեմ, իսկ հետագայում աջակցել է Հարավային Վիետնամի կառավարությանը։

### Կորեական պատերազմ

Ստալինի հաստատմամբ Հյուսիսային Կորեայի զորքերը 1950 թվականին ներխուժեցին Հարավային Կորեա։ Նախագահ Թրումենը որոշեց այս անգամ անցնել հետ շպրտման ռազմավարությանը և այնտեղ ամերիկյան զորքեր ուղարկեց, որոնք ՄԱԿ-ի դրոշի ներքո վայրէջք կատարեցին Ինչեոն քաղաքի մոտ։ Հյուսիսային Կորեայի բանակը ջախջախվեց, և ամերիկյան զորքերը հարձակողական գործողություններ սկսեցին ագրեսորի տարածքում։ Այնուամենայնիվ, Հյուսիսային կորեացիներին աջակցում էին հարյուր հազարավոր մարտիկներ Չինաստանից, որոնք ամերիկացիներին հետ մղեցին դեպի Կորեայի հյուսիսն ու հարավը բաժանող 38-րդ զուգահեռը։ Այստեղ պատերազմը վերածվեց դիրքային պատերազմի։ 1953 թվականի ընտրարշավում Դուայթ Էյզենհաուերը խստորեն քննադատեց Թրումենի վարչակազմին «Կորեայի, կոմունիզմի և կոռուպցիայի» համար, խոստացավ անձամբ մեկնել Կորեա և ավարտել ԱՄՆ-ում ոչ պոպուլյար պատերազմը։ Նախագահ դառնալուց հետո Էյզենհաուերը կորեացիներին սպառնաց միջուկային զենք կիրառել և ստիպել բանակցությունների գնալ։ Պատերազմը 33 հազար ամերիկացիների կյանք արժեցավ, 100 հազարն էլ վիրավորվեց։

### Հակակոմունիզմ և Մաքարտիզմ, 1947-1954 թվականներ
thumb|200px|«Սա՞ մեր վաղվա օրն է»: Կաթոլիկ գիլդիայի կրթական ընկերության կողմից հրատարակված 1947 թվականի գրքույկը նկարագրում էր կոմունիստների կողմից ԱՄՆ-ում իշխանության զավթման հնարավոր հետևանքները:
Դեռևս 1947 թվականին, սենատոր Մաքարթիի հայտնի քաղաքական արշավի մեկնարկից շատ առաջ, Կոնգրեսը ընդունեց կառավարման և արհմիությունների շահերի հավասարակշռության մասին օրենքը, որը, մասնավորապես, սահմանում էր, որ կոմունիստները չեն կարող լինել օրինական արհմիութենական առաջնորդներ։ Ժամանակի շատ լիբերալներ, այդ թվում՝ ապագա նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը, որը ներկայացնում էր կինոյի դերասանների գիլդիան, ողջունեցին այս ակնհայտորեն ոչ լիբերալ օրենքը, մինչդեռ ձախերը, որոնք ընկել էին քաղաքական բռնաճնշումների ճնշման տակ, 1948 թվականի նախագահական ընտրություններում աջակցեցին Հենրի Ուոլեսի թեկնածությանը։

Հակաամերիկյան գործունեությունը հետաքննող տխրահռչակ հանձնաժողովում կենտրոնական դեր էր խաղում ԱՄՆ մեկ այլ ապագա նախագահ, իսկ այդ դարաշրջանում դեռ երիտասարդ կոնգրեսական Ռիչարդ Նիքսոնը։ Նրա որոշումներից մեկը կալանավորվեց որպես կոմունիստների լրտես հանգուցյալ նախագահ Ռուզվելտի բարձրագույն խորհրդականներից մեկը՝ Ա.Հիսը, և հակակոմունիզմը այդ ժամանակվանից դարձել է հզոր քաղաքական զենք։ Արդեն 1950 թվականին Նիքսոնն ընտրվել է սենատոր, իսկ 1952 թվականին՝ փոխնախագահ։

Երբ 1950 թվականին Չինաստանում և Կորեայում կոմունիստների հարձակման մասին լուրերի ֆոնին հակակոմունիստական տրամադրությունները հասան գագաթնակետին, Վիսկոնսինից նախկինում քիչ հայտնի սենատոր Ջոզեֆ Մաքարթին սկսեց խորհրդարանական լրտեսության հետաքննություն կառավարական շրջանակներում։ Աշխատելով մամուլի համար՝ Մաքարթին օգտագործել է կտրուկ և անզգույշ արտահայտություններ՝ իր վրա առաջացնելով տպավորիչ հակագրոհներ քաղաքական հակառակորդների կողմից։ Մասնավորապես, նա Ռուզվելտի կառավարման բոլոր տարիները անվանել է «դավաճանության քսան տարի» և մեղադրել Է ԱՄՆ Զինված ուժերի ղեկավարությանը այն բանի համար, որ կոմունիստ է եղել բժշկական զորքերում ծառայող ատամնաբույժը։ Մաքարթիի կոշտությունը նույնիսկ ստիպեց նախագահ Էյզենհաուերին իրեն գրաքննիչներ նշանակել։ Իռլանդացի կաթոլիկները (ներառյալ Ուիլյամ Բաքլին և Քենեդիների ընտանիքը), որոնց պատկանում էր Մաքարթին, հիմնականում աջակցում էին նրան։ Մաքարթիի հատկապես եռանդուն աջակիցը Ջոզեֆ Քենեդին էր, ով հաղթեց իր որդուն՝ Ռոբերտին, և սկսեց աշխատել Մաքարթիի կողքին։

Մաքարթիստների հարձակումները Հոլիվուդի վրա հանգեցրել են «սև ցուցակների» կազմմանը, որոնցում հայտնվածները զրկվել են աշխատանքից կոմունիստների հետ կապերի կասկածանքով։ Որոշ հայտնի մարդիկ լքել են երկիրը (այդ թվում՝ Չապլինը), մյուսները աշխատել են կեղծանունով (ինչպես Դալթոն Տրամբոն)։ Հետաքննությունների և բռնաճնշումների ճնշման տակ են հայտնվել նաև համալսարանների դասախոսները և դպրոցի ուսուցիչները։

### Էյզենհաուերի և Քենեդիի վարչակազմեր
[framed|[Ջոն Ֆոսթեր Դալես]]
1953 թվականին Ստալինը մահացավ, իսկ ԱՄՆ-ում իշխանության եկավ նախագահ Էյզենհաուերը, ով ավարտեց Կորեական պատերազմը, սակայն սառը պատերազմի քաղաքականությունը շարունակվեց։ Այս ժամանակահատվածում ամերիկյան արտաքին քաղաքականության գերիշխող դեմքը պետքարտուղար Ջոն Ֆոսթեր Դալեսն էր։ Նա վերջնականապես հրաժարվեց Թրումենի զսպման ռազմավարությունից և նախաձեռնեց համաշխարհային կոմունիզմից «ազատագրման» ծրագիր, որը, առնվազն, նրա հրաժարումն էր։ Նոր արտաքին քաղաքական դոկտրինի հիմնական առանձնահատկությունները զանգվածային հատուցման պատրաստակամությունն էին, միջուկային սպառազինություններում ԱՄՆ-ի ճնշող գերազանցությունը և գաղտնի հետախուզությունը։ Ինքը՝ Դալեսը, իր մոտեցումն անվանել է եզրի հավասարակշռում։

1957 թվականին Ամերիկան անսպասելի և դրամատիկ ցնցում ապրեց, որը ոչնչացրեց իր վստահությունը սեփական տեխնոլոգիական գերազանցության նկատմամբ։ ԽՍՀՄ-ը տիեզերական մրցավազքում հաղթեց ԱՄՆ-ին և առաջինը երկրի ուղեծիր դուրս բերեց արհեստական արբանյակ։ 1961 թվականին այս պարտությանը հաջորդեց նորը՝ առաջին սովետական տիեզերագնացի թռիչքը, և միայն 1969 թվականին ԱՄՆ-ը կարողացավ առաջ անցնել՝ իրականացնելով նախագահ Քենեդիի խոստումները տիեզերագնացներին լուսնի վրա վայրէջք կատարելու մասին։

1950-ականների վերջին ամերիկացիները նաև հայտնաբերեցին, որ ԽՍՀՄ-ը դաշինք է կնքել Կուբայի հետ, որտեղ Ֆիդել Կաստրոն հաղթեց 1959 թվականի Կուբայի հեղափոխության ընթացքում։ 1962 թվականի հոկտեմբերին սառը պատերազմը հասավ իր ամենավտանգավոր կետին, երբ Կարիբյան ճգնաժամը բռնկվեց Կուբայում սովետական ռաքներ տեղակայելու Ն. Ս. Խրուշչովի որոշման պատճառով։

Խորհրդային ազդեցության գոտու թույլ կողմերից մեկը Արևելյան Գերմանիան էր, որտեղից ամեն շաբաթ հազարավոր մարդիկ փախչում էին Արևմտյան Բեռլին։ 1961 թվականին ԳԴՀ խորհրդային իշխանությունները Բեռլինի արևմտյան մասի շուրջ կառուցեցին հայտնի պատ, որը դարձավ երկաթե վարագույրի խորհրդանիշ։ Կոմունիստների համար դա պարտություն էր քարոզչական ճակատում, բայց օգնեց իր վերահսկողության տակ պահել Արևելյան Գերմանիայի բնակչությանը։ Սովետա-չինական պառակտումը նույնիսկ ավելի թուլացրեց համաշխարհային սոցիալիստական ճամբարը, բայց ԱՄՆ-ին հաջողվեց օգտագործել այն իր շահերից ելնելով միայն 1969 թվականից հետո, երբ նախագահ դարձավ Ռիչարդ Նիքսոնը, ով սկսեց չին-ամերիկյան երկխոսությունը և 1972 թվականին անձամբ այցելեց այնտեղ։

1956 թվականին ՆԱՏՕ-ն հայտնվեց պառակտման եզրին։ Սուեզի ճգնաժամի ժամանակ ԱՄՆ-ը դուրս եկավ Անգլիայի և Ֆրանսիայի դեմ, որոնք փորձում էին վերահսկողություն հաստատել Եգիպտոսի նախագահ Նասերի կողմից ազգայնացված Սուեզի ջրանցքի վրա։

1958 թվականին ԱՄՆ-ն իր զորքերն ուղարկեց Լիբանան՝ փորձելով կանխել այնտեղ քաղաքացիական պատերազմը։ Էյզենհաուերի վարչակազմը նույնպես մեծ միջոցներ ծախսեց և իր հարյուրավոր ռազմական հրահանգիչներ ուղարկեց Հարավային Վիետնամ։ Այս տարիներին ԿՀՎ-ն ակտիվորեն աշխատում էր, հատկապես Իրանում և Գվատեմալայում։

## «Առատ հասարակություն» և «Այլ Ամերիկա»
thumb|right|200px|Ֆիլադելֆիայի արվարձան, օդալուսանկարչություն, մոտ 1959 թվական
Ամերիկացիների համար հետպատերազմյան տարիները, ընդհանուր առմամբ, կայունության և բարգավաճման դարաշրջան էին։ Տնտեսության փոխանցումը զինվորականից խաղաղ արտադրության՝ զանգվածային սպառողի շահերից ելնելով, կատարվել է գրեթե ակնթարթորեն։ Քանի որ քաղաքներում կենսամակարդակը միջինում ավելի բարձր էր, քան գյուղական վայրերում, գյուղական բնակչությունը շարունակաբար նվազում էր, և ֆերմերները զանգվածաբար տեղափոխվում էին քաղաքներ։

Զանգվածային սպառողականությունը, արվարձանների աճը և, ընդհանուր առմամբ, տնտեսությունը քողարկում էին, սակայն, այն փաստը, որ ԱՄՆ-ում բարգավաճումը դեռ բոլորի վրա չէր տարածվում։ Նույնիսկ 1950-ականներին շատ ամերիկացիներ ապրում էին աղքատության մեջ, հատկապես տարեց և գունավոր բնակչությունը։ Աշխատավարձի մակարդակը բարձրանում էր, առանձնատներն ավելի ու ավելի էին մեծանում, դպրոցներն ավելի ու ավելի լավն էին դառնում, ավելի ու ավելի էին հայտնվում մեքենաներ և կենցաղային տեխնիկա, փոշեկուլներ, լվացքի մեքենաներ, հեռուստացույցներ։ Սպասուհիներն ու խոհարարներն արդեն միջին խավի տներում չէին աշխատում։ Նրանք աշխատում էին միայն հարուստների տներում։ Զանգվածային երևույթ է դարձել տաք ջրով ջրատարը և կենտրոնացված ջեռուցումը։ Նոր նորաձևության կահույքը էժան էր, գրավիչ, բաց գույնի և ոչ ծանր։ 1946-1960 թվականներին սպառումը աճել է 42%-ով, իսկ համախառն ազգային արտադրանքը՝ 36%-ով։ Տնային տնտեսությունների ընդհանուր թիվը 43,3 միլիոնից հասել է 56,1 միլիոնի՝ 23%-ով ավելի, սակայն նրանց միջին եկամուտը 3940 դոլարից հասել է 6900 դոլարի, անվանական արտահայտությամբ՝ 43%-ով, իսկ գնաճը հաշվի առնելով՝ 16%-ով։ Եթե նախկինում տուն և արժեքավոր իրեր ունենալը, ճանապարհորդելը, երկար արձակուրդները և զվարճանքները հասանելի էին միայն հարուստներին, ապա այժմ դրանք սովորական են դարձել ԱՄՆ բնակչության լայն զանգվածների համար։ Այս ժամանակահատվածում կառուցվել է ավելի քան 21 միլիոն բնակելի շենք, այնպես որ մինչև 1960 թվականը քաղաքացիների 52% -ը ապրում էր իրենց տներում։ 1957 թվականին բոլոր էլեկտրաֆիկացված տներից 96%-ն ուներ սառնարաններ, 87%-ը՝ աման լվացող մեքենաներ, 67%-ը՝ փոշեկուլներ, 18%-ը՝ սառցարաններ, 12%-ը՝ էլեկտրական կամ գազի չորանոց, 8%-ը՝ օդորակիչներ։ Տնային տնտեսությունների մոտ 72%-ը մինչև 1960 թվականը ուներ մեքենա։

40 ժամվա աշխատանքային շաբաթը սահմանվել է օրենքով, իսկ 1960 թվականին վարձու աշխատողների համար այն դարձել է գրեթե համընդհանուր։ Ֆերմերներն ու փոքր բիզնեսի սեփականատերերը, չնայած ավելի երկար են աշխատել, բայց նաև կրճատել են իրենց աշխատանքային օրը։ Կոլեկտիվ աշխատանքային պայմանագրերով մինչև 1957 թվականը նախատեսված էին վճարովի արձակուրդներ (սովորաբար ոչ ավելի, քան երեք շաբաթ)։ 1960-ականների սկզբին հանգստյան օրերին և արձակուրդներին արձակուրդը գրեթե ամենուր վճարվում էր։ Որպես կանոն, աշխատողներն ակնկալում էին նաև իրենց աշխատավայրը զբաղեցնել ողջ կյանքի ընթացքում։ Զգալի բարելավումներ են նկատվել առողջապահության և կենսաթոշակային ծառայությունների ոլորտում։ Մասնավոր կենսաթոշակային ֆոնդերը մինչև 1959 թվականը ծածկում էին գործարանի աշխատողների երկու երրորդը և գրասենյակային աշխատողների երեք քառորդը։ Հիվանդ լինելու արձակուրդը վճարվել է գործարանի աշխատողների 86%-ի և գրասենյակային աշխատողների 83%-ի համար։ Նրանցից 59%-ը և 61%-ը համապատասխանաբար ունեցել են առողջության ապահովագրություն։

Արվարձանների բնակչությունը, որտեղ մինչև 1960 թվականը ապրում էր ամերիկացիների մոտ մեկ երրորդը, բնութագրվում էր շարժունակության բարձրացմամբ։ Հետևաբար, Դեթրոյթի ավտոարտադրողները ավելի ու ավելի շատ մեքենաներ էին արտադրում։ 1940-ականների վերջին, նախ Նյու Յորքի արվարձաններում, այնուհետև այլ մեծ քաղաքներում, սկսվեց մեկ ընտանիքի համար նախատեսված տներից զանգվածային ցածրահարկ շենքերի ամբողջ տարածքների պլանավորված շինարարությունը։ 1950-ականների սկզբին Նյու Յորքի արվարձաններում կառուցվեց ավելի քան 1000 տուն։ Հետպատերազմյան մանկական բումը, որը հանգեցրեց ամերիկյան ընտանիքների տպավորիչ աճին, խթանեց նրանց արագ կարգավորումը, և բոլոր քաղաքային հաղորդակցությունների առկայությունը և քաղաքային կենտրոնների հարևանությունը երաշխավորեցին ընտանիքի բարձր կենսամակարդակը։

## Քաղաքացիական իրավունքների շարժում

Վերակառուցման դարաշրջանի ավարտին շատ նահանգներ ընդունեցին Ջիմ Քրոուի խտրական օրենքները, որոնք ԱՄՆ-ում մտցրին ռասայական տարանջատում, իսկ աֆրոամերիկացիները դարձան երկրորդ կարգի քաղաքացիներ։ Պլեսին ընդդեմ Ֆերգյուսոնի 1896 թվականի դատավարության որոշմամբ ԱՄՆ Գերագույն դատարանը հաստատեց նահանգների կողմից ընդունված խտրական օրենքների համապատասխանությունը Սահմանադրությանը։ Կրթական, գույքային և այլ գրաքննություններ մտցնելով՝ նահանգները սահմանափակումներ են մտցրել նաև գունավոր բնակչության ընտրական իրավունքների վրա, ինչի արդյունքում ամերիկյան հարավում նրա 10 % -ից պակասը կարող էր մասնակցել ընտրություններին։

### Բրաունն ընդդեմ Կրթության խորհրդի և «զանգվածային դիմադրության»
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերագույն դատարանը կայացրեց մի շարք նոր որոշումներ, մասնավորապես 1954 թվականին Բրաունն ընդդեմ Տոպեկա քաղաքի (Կանզաս) կրթության խորհրդի, որը ճանաչեց կրթության ռասայական տարանջատումը Սահմանադրությանը հակասող։ Այս որոշումներին հաջորդեց գունավոր բնակչության զանգվածային արշավը, որը բոյկոտեց ավտոբուսները, նստացույցեր, հավաքույթներ և ցույցեր կազմակերպեց՝ փորձելով ավելի ու ավելի շատ զիջումներ ստանալ սպիտակամորթներից իրենց սահմանադրական իրավունքների համար պայքարում։

Շատ սենատորներ և կոնգրեսականներ Գերագույն դատարանի որոշումները համարում էին անօրինական։ Ալաբամայի նահանգապետ Ջորջ Ուոլեսը նույնիսկ օգտագործեց ազգային գվարդիան՝ կանխելու համար գունավոր մարդկանց մուտքը սպիտակամորթների դպրոցներ։ Նմանատիպ միջոցառումներ են ձեռնարկվել նաև Միսիսիպիում։ Որոշ քաղաքներում իշխանությունները ցուցարարների դեմ օգտագործել են ոստիկանական շներ և ջրցան մեքենաներ։ Ելույթ ունեցողներից շատերը ձերբակալվել են։ Այնուամենայնիվ, նախագահ Էյզենհաուերը դուրս բերեց Ազգային գվարդիան նահանգների ենթակայությունից և հրամայեց զորքեր ներգրավել Գերագույն դատարանի որոշման կատարման համար։

### Քաղաքացիական իրավունքների համար պայքարող կազմակերպություններ
[thumb|[Մարտին Լյութեր Քինգը ելույթ է ունենում 1963 թվականի հանրահավաքում]]
Ռասայական տարանջատման դեմ բողոքները չեն կազմակերպվել մեկ կենտրոնից։ Չնայած դրանք զանգվածային բնույթ ունեին, դրանք արտացոլում էին գունավոր բնակչության ընդհանուր տրամադրությունը, որոնք տարբեր վայրերում օգտագործում էին դրա արտահայտման տարբեր ձևեր։ Որոշ խմբեր և անհատ ակտիվիստներ, ինչպիսիք են Մալքոլմ Իքսը, պաշտպանում էին «սևամորթ իշխանությունը», այսինքն՝ ստեղծելով հատուկ քաղաքական և մշակութային հաստատություններ, որոնք արտացոլում էին սևամորթ բնակչության շահերը, սև անջատողականությունը կամ նույնիսկ զինված ապստամբությունը։ Մյուսները հավատարիմ էին ոչ բռնի մեթոդներին և սահմանափակվում էին հասարակական կարծիքի ուշադրությունը գրավելով՝ օգտագործելով լրատվամիջոցները։ Գունավոր բնակչության զանգվածային շարժումների առաջնորդները կրոնական գործիչներ էին, ինչպիսիք են Մարտին Լյութեր Քինգը, որը Time ամսագրի 1963 թվականի մարդը և Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրն է։ Այս շարժումներում ակտիվ դեր են խաղացել նաև ճեմարանի ուսանողներն ու աշակերտները։ Գոյություն ունեցող և նախկինում գունավոր մշակութային և քաղաքական կազմակերպությունները, ինչպիսիք են գունավոր բնակչության առաջընթացի խթանման ազգային ասոցիացիան, աճել են, հայտնվել են բազմաթիվ նորեր, որոնք հաճախ միաձուլվել են՝ միավորելով իրենց հիմնադրամներն ու ջանքերը զանգվածային բողոքի ակցիաներին աջակցելու, այդ թվում՝ իրավական, և իրենց շարժման առաջնորդներին կրթելու գործում։

Նախագահ Քենեդիի վարչակազմը խրախուսում էր դպրոցներում և հասարակական վայրերում ռասայական տարանջատման վերացումը։ Գլխավոր դատախազ Ռոբերտ Քենեդին չորս նահանգներում ավելի քան 50 դատական գործ է հարուցել՝ ի պաշտպանություն գունավոր մարդկանց ընտրական իրավունքների։ Բայց ՀԴԲ տնօրեն Էդգար Հուվերը վախենում էր կոմունիստական ազդեցությունից սևամորթ ակտիվիստների շրջանում և անձամբ դեմ էր Մարտին Լյութեր Քինգին։ Նա օգտագործել է ծառայողական լիազորությունները քաղաքացիական իրավունքների համար պայքարողներին վարկաբեկելու համար։

## Հանրային կառավարում
### Էյզենհաուերի վարչակազմ (1953-1961)

Դուայթ Էյզենհաուերը որպես հանրապետական թեկնածու, նախագահ ընտրվեց 1952 թվականի նոյեմբերին։ Նա ավարտեց Կորեական պատերազմը և, չնայած իր պետքարտուղար Ջոն Դալլեսի կոշտ դիրքերին շարունակվող սառը պատերազմում, ընդհանուր առմամբ, պահպանեց կոմունիզմը զսպելու, այլ ոչ թե հետ մղելու քաղաքականությունը։ Ներքին քաղաքականության մեջ Էյզենհաուերը ուժեղացրեց սոցիալական ապահովության (կենսաթոշակային ծառայություն) համակարգը և պահպանեց նոր գործարքի մնացած մնացած ծրագրերը։ Օգտագործելով բենզինի հարկերը՝ Էյզենհաուերը նախաձեռնել է միջպետական ազգային մայրուղիների կառուցման ծրագիր՝ զգալիորեն բարելավելով ամերիկյան տրանսպորտային ենթակառուցվածքը։ Նրա օրոք տնտեսությունն ընդհանուր առմամբ ծաղկեց՝ միայն մեկ անգամ՝ 1958 թվականին, ապրելով կարճատև անկում։ Իր պաշտոնից հեռանալիս Էյզենհաուերը ազգին նախազգուշացրել է ռազմարդյունաբերական համալիրի ուժեղացման մասին։

### Քենեդիի վարչակազմ (1961-1963)

1960 թվականի նախագահական ընտրություններում հանրապետական թեկնածու փոխնախագահ Նիքսոնը պարտվեց դեմոկրատ Ջոն Քենեդիին, ով Ամերիկային խոստացավ վերացնել տիեզերական մրցավազքում ԱՄՆ-ի հետամնացությունը։ Այնուամենայնիվ, որոշ պատմաբաններ Քենեդիի հաղթանակը բացատրում են նրանով, որ այս դարաշրջանում նյութապաշտական հայացքների տարածման պատճառով ԱՄՆ-ում բողոքականների թիվը նվազել է և գործնականում հավասարվել կաթոլիկների թվին (Քենեդին պատկանում էր ազդեցիկ կաթոլիկ ընտանիքին), որոնք նախկինում կրոնական փոքրամասնություն էին։ Բացի այդ, Քենեդին առաջինն էր, ով լայնորեն օգտագործեց հեռուստատեսությունը ընտրարշավում։

Ներքին քաղաքականության մեջ նախագահ Քենեդին լիբերալ էր, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ՝ պահպանողական։ 1961 թվականի ապրիլին նա զորքեր ուղարկեց Կուբա. Քենեդին կիսում էր սովետական առաջնորդ Խրուշչովի հետ Կարիբյան ճգնաժամի պատասխանատվությունը։ Բայց հենց նա էր, որ 1963 թվակնաին սկսեց «լիցքաթափումը»՝ ստորագրելով միջուկային փորձարկումների սահմանափակման մասին համաձայնագրեր։ Կոնգրեսի պահպանողական կոալիցիան արգելափակեց նրա գրեթե բոլոր օրենսդրական նախաձեռնությունները, և միայն քաղաքացիական իրավունքների շարժումները որոշ չափով շահեցին նրա կառավարման ընթացքում։ 1963 թվականի նոյեմբերի 22-ին Քենեդին սպանվեց, ինչը ցնցեց ամբողջ աշխարհը և նրան դարձրեց հերոս և նահատակ։

### Ջոնսոնի վարչակազմ (1963-1969)

Քենեդիի սպանությունից հետո նրա պաշտոնը զբաղեցրել է փոխնախագահ Լինդոն Ջոնսոնը։ Նա նախաձեռնել է մի շարք լիբերալ օրենքներ, ինչպես ինքն էր անվանում, մեծ հասարակություն կառուցելու և քաղաքացիական իրավունքների մասին, ինչը վերջ է տվել ԱՄՆ-ում ռասայական տարանջատման երկարատև դարաշրջանին։ Այս միջոցները Ջոնսոնին ապահովեցին հաղթանակ հանրապետական Բարի Գոլդուոթերի նկատմամբ 1964 թվականի նախագահական ընտրություններում։ Արտաքին քաղաքականության մեջ Ջոնսոնը պատերազմ սկսեց Վիետնամում, ինչը, ի վերջո, նրան դարձրեց ոչ պոպուլյար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական պատմություն
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ