Չի Յու

**Չի Յու** (),չինական դիցաբանության մեջ հայտնի ցեղապետ, ով իրականում եղել է Շեննուն (Յան կայսեր) ցեղային մի ճյուղի առաջնորդ։ Նա հայտնի է իր ճակատամարտով Հուան Դի կայսեր հետ, որտեղ ցուցաբերած ուժը նրան դարձրեց պատերազմի խորհրդանիշ։ Չի Յուին հարգողները համարում են նրան պատերազմի աստված, իսկ նրա քննադատները՝ աղետի աղբյուր։ Նրա գործունեության ժամանակաշրջանը մոտավորապես համընկնում է Հուասյա ցեղի առաջնորդներ Յան Դիի և Հուան Դիի ժամանակաշրջանների հետ։

Չի Յուի ցեղը ջախջախվեց Ճուոլուի ճակատամարտում Հուան Դիի և Յան Դիի ցեղերի միության կողմից, ինչի հետևանքով նրա ցեղը ցրվեց։ Նրանց մի մասը միացավ Հուասյա ցեղին, իսկ մյուս մասը տեղափոխվեց հարավ։ Հուան Դիի և Յան Դիի հետ միասին Չի Յուն հատնի է որպես «Չին ազգի երեք նախահայրերից» մեկը։

## Լեգենդը
Չինաստանի պատմության ընթացքում, հատկապես Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջաններից սկսած, հին գրքերում Չի Յուի լեգենդի վերաբերյալ պահպանվել են բավականին շատ արձանագրություններ, սակայն դրանք հաճախ հակասում են միմյանց։ Ըստ գրառումների՝ Չի Յուն հնագույն ժամանակների Ծյուլի ցեղի առաջնորդն էր, ինչպես նաև Չինական դիցաբանության պատերազմի աստվածը։  Գիտնականները, հիմնվելով «Ի Ճոու Շու»և «Աղի և Երկաթի քննարկում» գրքերի վրա, ենթադրում են, որ Չի Յուն պատկանում էր Թայ Հաոյի և Շաո Հաոյի տոհմային խմբին։ Համաձայն լեգենդի՝ նա ուներ ութսունմեկ եղբայր (ինչը հնարավոր է խորհրդանշում է ութսունմեկ ցեղ, մեկ այլ վարկածով՝ յոթանասուներկու),որոնք հայտնի էին իրենց քաջությամբ և մարտական հմտություններով։

Հին գրքերում Չի Յուի մասին ամենից հաճախ հիշատակվում է նրա և Հուան Դի կայսեր գլխավորած ցեղային միության միջև տեղի ունեցած կատաղի մարտերի մասին։ Կա երեք տարբեր վարկած այս պատերազմների վերաբերյալ։

Առաջին վարկածը ներկայացված է «Պատմական արձանագրութուններ. հինգ կայսրերի տարեգրություն» գրքում, որտեղ ասվում է, որ Բանքուանի ճակատամարտում Հուան Դին հաղթեց Յան Դիին, որից հետո Չի Յուն ապստամբեց։ Սակայն Ճուոլուի Ճակատամարտում Հուան Դին հաղթանակ տարավ նաև նրա նկատմամբ՝ ամրապնդելով իր դիրքը որպես կայսր։

Երկրորդ վարկածը հանդիպում է «Ի Ճոուշու․ Չանմայ Պյան» երկում, ըստ որի՝ Չի Յուն վռնդում է Յան Դիին (Կարմիր կայսրին), որն էլ օգնություն է խնդրում Հուան Դիից (Դեղին կայսրից)։ Վերջիններս միավորվում են և Ճոն Ծի երկրում սպանում Չի Յուին։

Երրորդ վարկածը, ներկայացված «Գիրք սարերի ու ծովերի․Հյուսիսային Վայրի երկիր» երկում, նկարագրում է, թե ինչպես է Չի Յուն բանակ  հավաքում Հուան Դի կայսրին հարվածելու համար։ Սակայն Դեղին կայսրը հրամայում է Յին Լոն վիշապին մարտնչել նրա դեմ, և կողմերը բախվում են Ծիճոու դաշտում։ Ի վերջո, Չի Յուն պարտություն է կրում և սպանվում։

Թեև տարբերակները որոշակի տարբերություններ ունեն,  անվիճելի է, որ Չի Յուն և Հուան Դին կռվել են։ Մարտի ընթացքը եղել է բավականին բարդ և հագեցած դիցաբանական տարրերով։ Չի Յուն հմուտ էր պատերազմում՝ «ստեղծում էր հինգ տեսակի զենք, կարողանում էր փոխել եղանակը և ամպեր ստեղծել»։ Նա անգամ «հսկայական մշուշ» էր առաջացնում, որը տևում էր երեք օր։ Հուան Դի կայսրը «ինը ճակատամարտ մղեց, բայց հաղթանակ չտարավ», և «երեք տարի պաշարեց քաղաքը, բայց այն չընկավ»։

«Վիշապի և Ձկան գետերի քարտեզ» երկում նշվում է, որ Հուան Դին սկզբում անզոր էր Չի Յուի դեմ։ Այդ ժամանակ նա «նայեց դեպի երկինք և հառաչեց», ինչից հետո երկնքից իջավ Սուան Նյու աստվածուհին  և նրան տվեց  «աստվածային թալիսմաններ», որոնց շնորհիվ նա վերջապես հաղթանակ տարավ։ Մեկ այլ վարկածով՝  Հուան Դի կայսրը հաղթանակ տարավ Ֆեն Հոու անունով ռազմագետի ստեղծած կողմնացույց-սայլի օգնությամբ, որը թույլ էր տալիս կողմնորոշվել մշուշի մեջ։

Չի Յուի ճակատագրի վերաբերյալ տարբեր պատմություններ կան։ Ըստ որոշ լեգենդների՝ նա սպանվեց Հուան Դի կայսրի կողմից, և նրա գլուխը թաղվեց այն վայրում, որտեղից հետագայում արյունոտ թխկի անտառ աճեց։ Ըստ այլ պատմությունների՝ նա ենթարկվեց Հուան Դիին և ստանձնեց ռազմական գործերի կառավարումը։

Հետագայում, երբ աշխարհը կրկին ընկավ քաոսի մեջ, Հուան Դին պատկերեց Չի Յուի կերպարը՝ մարդկանց մեջ վախ ներշնչելու համար։ Շատերը կարծում էին, որ Չի Յուն կենդանի է և ծառայում է Հուան Դիին, ինչի արդյունքում «ութ կողմերի և հազար ազգերի բնակիչները» սկսեցին ենթարկվել նրան։

Հուան Դի կայսրի և Չի Յուի պատերազմը Չինաստանի հնագույն պատմության կարևորագույն իրադարձություններից մեկն է։ Հուան Դիի հաղթանակից հետո նա միավորեց Կենտրոնական դաշտավայրը () և դարձավ Հուասյան մշակույթի հիմնադիրը։ Հետագայում կոնֆուցիական տեքստերում, որոնք գերիշխող էին Հան մշակույթի մեջ, Չի Յուի կերպարը հաճախ ստվերվում էր, չնայած դա կարող է չլինել ամբողջովին օբյեկտիվ մոտեցում։ Ժամանակի ընթացքում Չի Յուն աստվածացվեց և սկսեց պատկերվել տարբեր կերպ. «պղնձե գլուխ ու երկաթե ճակատ», «ութ ձեռքեր ու ութ ոտքեր», «մարդկային մարմինով, բայց եզան սմբակներով, չորս աչքերով ու վեց ձեռքերով», ինչպես նաև որպես էակ, որը «քար ու ավազ է ուտում»։

Համաձայն լեգենդների՝ Չի Յուն ստեղծեց մետաղական զենքեր և ռազմական գործում մեծ վարպետություն ուներ, ինչի պատճառով նա աստվածացվեց որպես պատերազմի և զենքերի աստված։

Նրա պարտությունից հետո նրա ցեղակիցները ցրվեցին․ ոմանք ենթարկվեցին Հուան Դի կայսրին, իսկ մյուսները տեղափոխվեցին այլ վայրեր։

## Ծագումնաբանական վերլուծություն
### Հնագույն դարաշրջան

#### Չի Յու և Յան Դի
Չի Յուի և Յան Դիի հարաբերությունները բավականին բարդ են, և դրանց վերաբերյալ տարբեր տեսակետներ կան։ Մեկ տեսանկյունից ենթադրվում է, որ Չի Յուն հնարավոր է սկզբում ենթարկվել Յան Դիին կամ անդամակցել նրա գլխավորած ցեղային դաշինքին։ Սակայն հետագայում Չի Յուն սուր բախում է ունեցել Յան Դիի հետ և հաղթել նրան։

Որոշ պատմաբաններ, այդ թվում՝ Սյա Ցենյոուն, Դին Շանը և Լյու Սիմիենը, կարծում են, որ Չի Յուն և Յան Դին մեկ անձ են։  Նրանք այս տեսակետը հիմնավորում են «Ջրերի դասակարգում» գրքում Ճուոշուեյ գետի մասին գրառմամբ՝ ուսումնասիրելով, որ Չի Յուն  և Հուան Դիի ճակատամարտի վայրը՝ Ճուոլու և Յան Դիի ու Հուան Դիի ճակատամարտի վայրը՝ Պանցուանը, իրականում նույն վայրն են։ Հետևաբար, այս երկու ճակատամարտերը, ըստ էության, նույն իրադարձությունն էին, ինչի արդյունքում էլ Չի Յուն ու Յան Դին նույնացվել են****։ Բացի այդ, ինչպես Չի Յունի, այնպես էլ Յան Դինի տոտեմ է համարվել ցուլը, ինչը համընկնում է հետագա դարերում Չի Յուի կերպարի հետ։

Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ Չի Յուն Յան Դիի հետնորդն էր։ Այսինքն՝ երկուսն էլ պատկանում էին նույն ցեղին, և նրանց անունները, հնարավոր է, ներկայացնում էին կամ նույն ժողովրդի տարբեր առաջնորդներին, կամ պարզապես ցեղի անվանումները։ Ըստ այս տեսության, Հուան Դին նախ Պանցուանում հաղթել է Յան Դիի ցեղին, իսկ Չի Յուի ցեղը, լինելով Յան Դիի ժառանգները, փորձել են վրեժ լուծել և մարտի են բռնվել Հուանդիի հետ Ճուոլուում։ Ցավոք նրանք պարտություն են կրել, նրանց առաջնորդը գերվել ու սպանվել են, իսկ ցեղի մի մասը ենթարկվել է Հուան Դիին՝ դառնալով նրա ցեղի մասը։

#### Չի Յու և Հուան ԴԻ
Չինական հասարակության մեջ, որտեղ դարեր շարունակ գերակշռել է կոնֆուցիականությունը, միշտ կարևորվել է «օրինականության» գաղափարը։ Բացի այդ, պատմագիրները հաճախ հետևել են «հաղթողը դառնում է թագավոր, պարտվողը՝ հանցագործ» սկզբունքին։ Այսպես, Հուան Դիի կողմից Չի Յուի դեմ մղված պատերազմը աստիճանաբար ներկայացվել է որպես արդարության և չարության միջև մղված պայքար։ Այս տեսակետը լայնորեն տարածվել է, հատկապես «Պատմական գրառումներ.Հինգ կայսրերի տարեգրություն» գրքում ներկայացված նկարագրության ազդեցությամբ։

Ոչ կոնֆուցիական գրականության մեջ, ինչպիսիք են «Ի Ճոու Շու» և «Գիրք սարերի ու ծովերի», Չի Յոուի և Հուան Դիի միջև պատերազմը նկարագրված է համեմատաբար օբյեկտիվորեն։ Իսկ դաոսական տեքստերում, օրինակ՝ «Ճուան Ծե» գործում, գող Ճիի խոսքերով Չի Յուին կարեկցանքով են ներկայացնում, մինչդեռ Հուան Դին քննադատվում է։

Բացի հակամարտությունից, Չի Յոուն և Հուան Դին նաև ենթադրվում է, որ ունեցել են վասալային հարաբերություններ։ Հուան Դին Չի Յոուին հանձնարարել էր զբաղվել մետաղների ձուլմամբ և աջակցել Սյաո Հաոին։ Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանի Ցի պետության նշանավոր քաղաքական գործիչ Կուան Ճոնը Չի Յոուին ներկայացնում էր որպես Հուան Դիի «վեց նախարարներից» ամենաբարձրը։ Հան Ֆեյը Մարտնչող Պետությունների ժամանակաշրջանում նմանատիպ պատմություն է ներկայացրել, սակայն ավելի առասպելական ձևով։

1973 թվականին հայտնաբերված Մա Վան Դուի հան դամբարանում գտնված 《Հուան Դիի Տասնվեց Կանոնները》 գրքում նշված է, որ Հուան Դին, հաղթելով  և կենդանի բռնելով Չի Յուին, իրականացրեց հետևյալը.

«Նրա մաշկը քերթեց ու դրանից պատրաստեց թիրախ, որպեսզի մարդիկ դրա վրա նետեր արձակեն, իսկ ամենաշատ դիպողներին պարգևատրեց։ Նրա մազերը կտրեց և երկնք բարձրացրեց՝ անվանելով այն Չի Յուի դրոշ։ Նրա ստամոքսը լցրեց և դրանից գնդակ պատրաստեց, որից հետո մարդիկ այն բռնում էին, իսկ ով ավելի շատ դիպչեր, նույնպես պարգև էր ստանում»։

2008 թվականին Ցինհուայի համալսարանի հավաքածուի մեջ ընդգրկված «Ցինհուա Ջիան» գրության «Հինգ տարեգրություններ» բաժնում նշված է, որ «Հուան Դին ուներ որդի, որի անունը Չի Յու էր»։

«Շի Ցի» գրքում նույնպես նշվում է. «Չի Յուն ըմբոստացավ հոր դեմ, իսկ Հուան Դին անցավ գետը»։

Ուստի հնարավոր է, որ «Հինգ տարեգրություններում» Չի Յուն հիշատակված է որպես Հուան Դիի որդի, և այն պատմությունը, որ նա մեծանալուց հետո ապստամբել է հոր դեմ, շարունակել է տարածվել մինչև Հան դինաստիայի ժամանակաշրջանը։

#### Չի Յուն, Ցյուլին և Սանմյաոն
Չի Յոուն Ցյուլինի առաջնորդն էր, որի մասին բազմաթիվ գրառումներ կան, սակայն երբեմն առաջանում են հակասություններ։ Ըստ «Շանշու», «Գուոհու» և այլ հին գրքերի ու դրանց մեկնաբանությունների, Սանմյաոն ծագում է Ցյուլինից և հանդիսանում է նրա հետնորդը։ Ցյուլինը պարտություն կրեց, նրա ժողովուրդը ցրվեց և վերափոխվեց Սանմյաոյի։

Սակայն շատ գիտնականներ կասկածի տակ են դնում այս տեսակետը՝ պնդելով, որ Ցյուլինը և Սանմյաոն կապ չունեն միմյանց հետ։

Մեկ այլ բացատրության համաձայն՝ Չի Յուն բոլոր ցեղերի միության ռազմական առաջնորդի ընդհանուր տիտղոսն էր, ուստի նա համարվում էր թե՛ Յան Դիի հետնորդ, թե՛ Լյան Հաո խմբավորման առաջնորդ, և թե՛ Ցյուլինի տիրակալ։ Հետագայում Սանմյաո խմբավորումն էլ սկսեց օգտագործել այս կոչումը։

### Հետագա դարերի ժողովուրդներ
Չի Յուի Հուան Դի կայսրին պարտվելուց հետո նրա ժողովուրդը ցրվեց։ Հետագայում նրա հետ կապ ունեցող ժողովուրդների թվում էին Մյաոն, Հանը և Ցյանը։

#### Կապը Մյաո ժողովրդի հետ
Եթե Հան ժողովուրդը սովորաբար իրեն համարում է Յան Դիի և Հուան Դիի հետնորդ, ապա Մյաո ժողովրդի Սիչուան-Գուիչժոու-Յուննան բարբառային տարածքում տարածված է «Գե Չի Ե Լաո» լեգենդը։ Այս արտահայտությունը երբեմն փոխարկվում է «Գե Չի Յոու Լաո» (格蚩尤老)։ Մյաոյի Յուննանի հյուսիս-արևելյան ենթաբարբառում  այս արտահայտությունն արտասանվում է Gid Chib Yeul Laol։ Այստեղ «Ե Լաո» նշանակում է պապիկ կամ ծեր մարդ, իսկ «Գե Չի» նշանակում է հերոս։ Սակայն, արդյո՞ք դա վերաբերում է Չի Յուին, դեռևս վիճելի հարց է։

Գուիչժոուի արևելքում և Գուանսիի Չժոունի շրջանում բնակվող մյաոներն ամեն վեց կամ տասներեք տարին մեկ անցկացնում են «Չիգու Ճան» կոչվող խոշոր նախնիների պաշտամունքի արարողությունը, որի ընթացքում նախապես զոհաբերում են իրենց նախահայր Ծյան Յուին։ Գուիչժոուի հարավում տարածված է նաև մյաոների էպոսը՝ «Բան Չի Յու», որտեղ պատմվում է «առաջին նախնի» Սյան Յու Գունի պատմությունը։

Մյաո ժողովուրդը նաև ունի թխկու ծառի  պաշտամունքի ավանդույթ, նույնիսկ այն ընդունելով որպես տոտեմ։ Այս սովորույթը ևս կարող է կապ ունենալ Չի Յուի հետ։ Մյաոների էպոսում՝, որը կոչվում է «Թխկու երգը», նշվում է, որ ոչ միայն մյաոները, այլև ողջ մարդկությունն առաջացել է թխկու ծառից։

Մյաո ժողովրդի որոշ էպոսների, երգերի և լեգենդների համաձայն՝ Ծյան Յանը նրանց գլխավոր նախնին է, ով ունի շատ բարձր աստվածային կարգավիճակ։ Որոշ հետազոտողներ, հատկապես մյաո գիտնականները, պնդում են, որ Ծյան Յանը հենց Չի Յուն է, և որ մյաոների նախնիները սկզբնապես բնակվել են Հուանհեի հովտում, սակայն պարտվելով Հուասյա ցեղերին՝ ստիպված գաղթել են Գուիչժոու, Սյանսի և Հուբեյի հարավ-արևմուտք։

Չնայած որոշ գիտնականներ պնդում են, որ «Չի Յուն մյաոների նախնին է» գաղափարը ծագել է Ցին դինաստիայի վերջին շրջանում՝ ֆրանսիացի չինագետ Լակպարբրիի տեսությունից։ Ըստ նրա՝ Հուասյա ժողովուրդը ծագել է Բաբելոնից, ապա ներգաղթել Չինաստան, որտեղ հաղթել է տեղաբնիկ առաջնորդ Չի Յուին։ Վերջինիս ժողովուրդը կամ դարձել է ստրուկ, կամ էլ տեղափոխվել է հարավ՝ ձևավորելով հետագայում հայտնի մյաոներին։ Այս տեսությունը տարածվել է նաև ճապոնացի գիտնականների շրջանում և ազդեցություն ունեցել Չինաստանում ուսանած որոշ գիտնականների, այդ թվում՝ Լյան Ցի Չաոյի և Ճան Թայ Յանի վրա։

Հետագայում այս հայացքը ներառվել է պաշտոնապես կազմված «Մյաո ժողովրդի համառոտ պատմության» մեջ, ինչի արդյունքում մյաո ժողովրդի պատմությունն անցել է վերակառուցման գործընթաց՝ նոր ժամանակներում Չի Յուի հետ կապելու նպատակով։

#### Կապը Հան ժողովրդի հետ
Չի Յուի պարտությունից հետո նրա ժողովրդի մի մասը ձուլվեց Յան Դիի և Հուան Դիի խմբերին, ձևավորելով որոշ Հուասյա ցեղեր, որոնք հետագայում դարձան Հան ազգության նախնիները։ Որոշ Հան ազգանուններ հնարավոր է, որ կապ ունեն Չի Յուի հետ, օրինակ՝ Ծոու (邹), Լի (黎), Չի (蚩) Թու (屠), Լիու (劉) և այլն։

Չնայած կոնֆուցիական գրքերում Չի Յուն համարվում է բացասական կերպար, ժողովրդական ավանդույթում նա հաճախ պաշտվել է։ Հյուսիսային Չինաստանում, հատկապես Հեբեյի և Շանսիի շրջաններում, պահպանվել են Չի Յուի հետ կապված պաշտամունքային ծեսեր։ Հարավային Ցինի ժամանակաշրջանի (南朝) գիտնական Ժեն Ֆանի «Շու Յի Ձի» գրքում նշվում է, որ Ծիշոուում ( այժմյան Հեբեյ) գոյություն ուներ Չի Յուի հետ կապված պարային խաղ՝ «Չի Յու Սի», որտեղ մարդիկ կրում էին եզան պոզերով գլխարկներ և միմյանց էին բախվում։ Շանսիի Թայյուանի գյուղերում մարդիկ պաշտել են Չի Յոուի հոգին։

Ցին Շի Հուանդին անձամբ է զոհ մատուցել Չի Յուին, ճանաչելով նրան որպես Ութ Աստվածներից մեկը՝ պատերազմի աստվածը։ Հետագա դարերում կայսրերը և զորավարները պատերազմից առաջ պաշտամունք են կատարել Չի Յուին՝ նրա օրհնությունը ստանալու համար։

Ըստ լեգենդի՝ Չի Յուն սպանվելուց հետո գլխատվել է, և նրա գերեզմանը՝ «Չի Յուի դամբարանը», ունի մի քանի հավակնորդ տեղեր։ Դրանց թվում են Շանդուն նահանգի Դոնպին (东平县) և Ցյույե (巨野县) շրջանները, որտեղ մարդիկ շարունակում են Չի Յուի պաշտամունքը։ 2001 թվականին Շանդուն նահանգի Ցյույե շրջանում վերակառուցվեց Չի Յուի դամբարանը և կառուցվեց «Չի Յուի հրապարակը»։

Չի Յուն համարվել է աստղաբաշխության վարպետ, և նրա անունը կապվել է որոշակի աստղագիտական երևույթների հետ։ Նա եղել է Դեղին Կայսրի վեց խորհրդականներից մեկը և պատասխանատու է եղել երկնային նշանների դիտարկման համար։ Այդ պատճառով նրա անունը օգտագործվել է աստղագիտական եզրույթներում, ինչպիսին է «Չի Յոուի դրոշը»։ Ըստ «Լյու Շիի գարուններն ու աշունները», «Շի Ցզի» և «Սույ Շու» գրքերի նկարագրությունների՝ «Չի Յուի դրոշը» կարող է վերաբերվել որոշակի գիսաստղի, որը համարվել է պատերազմի նախանշան։ Սուն դինաստիայի ժամանակ բանակի արշավից առաջ զոհաբերություններ են արվել Չի Յուին։

#### Կապը Ցյան ժողովրդի հետ
Ըստ «Հոու Հան Շու» պատմական գրքի՝ Սանմյաո ցեղի մի մասը գաղթել է դեպի արևմուտք։ Եթե ընդունենք Չի Յուի և Սանմյաոյի կապը, ապա Չի Յուն կարող է համարվել նաև Ցյան ժողովրդի նախնին։

#### Կապը Կորեայի հին պետությունների հետ
Հարավային Կորեայում 1979 թվականին հրատարակված կեղծ պատմական գիրքը՝ «Հվանդան Գոգի» (환단고기), պնդում է, որ Չի Յուն և Կորեական թերակղզում գտնվող Պեդա թագավորության 14-րդ արքա՝ Ճա Օ Ջի Հվանունգը նույն անձն են։

Այնուամենայնիվ, այս աղբյուրը համարվում է ապատեղեկատվական, և այս պնդումը չունի պատմական հիմնավորում։

## Բուսական և կենդանական խորհրդանիշներ, մասունքներ
### Բույսեր և կենդանիներ

* ցուլ
* շուն - Պան Հու աստվածային շուն
* թիթեռ
* Չի Յուի ծառը - թխկի, բուրավետ ծառեր

### Մասունքներ
* Չի Յուի արյուն
* Չի Յուի պորտը
* Չի Յուի ոսկորները
* Չի Յուի դրոշը
* Չի Յուի քաղաքը
* Չի Յուի ճամբարը
* Չի Յուի գերեզմանը
* Չի Յուի հորիզոնը
* Չի Յուի թատերական ներկայացումը։

## Ժամանակակից մշակույթ
### Գրականություն
2007 թվականին հրապարակված կորեական «Չի Յու Կայսրը» վեպում Չի Յուն ներկայացվում է որպես նախնին, իսկ Չի Յուի և Հուան Դի կայսրի միջև տեղի ունեցած պատերազմի արդյունքը փոխվում է՝ Չի Յուի հաղթանակով։ Չինական մեդիան և ինտերնետը դա դիտարկում են որպես միջամտություն պատմությանը։ Սա սովորաբար ընկալվում է որպես ծաղրի առարկա։

Հարավային Կորեայում կան որոշ գիտնականներ, պատմական վեպեր, մանգաներ և կայքեր, որոնք պնդում են, որ չինական դիցաբանությունում հիշատակվող Չի Յուն պատկանում է Դունյի ցեղին և հանդիսանում է այդ կլանի կայսրը։ Նա նաև կապվում է «Բեյդայի Թագավորության» հետ, որը հիշատակվում է Տանզունի դիցաբանության մեջ։

2002 թվականի Ֆուտբոլի Աշխարհի Առաջնության խաղերի ընթացքում հարավկորեական երկրպագուները Չի Յուին օգտագործեցին որպես «Կարմիր Սատանայի» խորհրդանիշ՝ թիմի դրոշի վրա, ինչը լայն ճանաչում գտավ Հարավային Կորեայում։

Բացի այդ, Չի Յուի կերպարը հանդիպում է նաև այլ ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են «Վայրի Տրիլոգիան», գրված Շուսիա Յեխուի կողմից, ինչպես նաև Թուն Հուայի վեպերը՝ «Ծեն Սյուի Խոստումը»։

### Համակարգչային խաղեր
Քանի որ հին գրքերում Չի Յուն հաճախ նկարագրվում է որպես չար աստված, այժմ շատ չինական խաղերում Չի Յուին անվանում են «բացարձակ դև»։ Այդպիսի խաղերի շարքում են՝

* «Սյուանյուանի Սուր» (轩辕剑)
* «Անմահ Սրի Լեգենդը» (仙剑奇侠传)
* «Երեք Թագավորությունների Ֆենթեզի» (幻想三国)
* «Ֆենմո Սրի Լեգենդը» (封魔剑传奇)
* «Վերածնունդ» (复活)
* «Հուանշենի հանգույցը» (幻神结)
* «Ծաղկային Փերիների Թագավորություն» (花妖国)
* «Աստվածների և Դևերի Աշտարակը» (神魔之塔) և այլն։

«Ինը օր»  (**九日**)

Այս խաղը ստեղծվել է Red Candle Games-ի կողմից։ Խաղում Չի Յուի եղբայրը՝ Սինթյանը, պատկերված է որպես թույլ գիտնական։ Երկու եղբայրներն էլ անցյալում հանդիսացել են Կրոյի Երկրի ռազմական զենքերը։ Նրանք ի սկզբանե չունեին կամք և գործել են որպես մաքուր մարտական զենքեր, սակայն հետագայում պահվել են պահեստներում։

Երկար տարիներ նկարչության և կալիգրաֆիայի հետ շփումից հետո Չի Յուի եղբայրը սկսում է ինքնագիտակցություն ձեռք բերել։ Խաղում նա հանդես է գալիս որպես NPC վաճառող, որը գլխավոր հերոսին ապահովում է անհրաժեշտ իրերով։ Նրանց համար գործարքների հիմնական արժույթը ոսկին է, և նրանց հիմնական նպատակը Սինթյանի ազատումն է, քանի որ վերջինս դեռևս ինքնագիտակցության պակաս ունի։

Խաղի ընթացքում նա հիանում է Սյուան Սյուանի նկարչական և կալիգրաֆիական տաղանդով։ Սյան Ին ձեռք է բերում «Մեծ եղբոր Անմահ Նկարը» և «Հերոսի Լեգենդը, որը Խոզերի վրա է կրակում»։

### Անիմացիոն ֆիլմեր
* 2009 թվականին BB Warrior Three Kingdoms Duel of the Gods of War խաղում Չի Յուն դարձավ գլխավոր դևը պատմության մեջ և վերածվեց «Չի Յու Պողպատե Գնդակի»։ (Թողարկվել է 2009 թվականի դեկտեմբերին)։
* 2013 թվականի «Շաննայի Կիզիչ Հայացքը III» անիմեում Կարմիր Աշխարհի դևերի թագավոր Ֆենչժիժինը՝ Դիհուն, որը պայմանագիր էր կնքել Յու Սյուանի՝ Կրակի և Մառախուղի մարտիկի հետ (նաև հայտնի որպես Նագատոյի Սրոյի Ծաղիկ), անվանել է «գեներալ» և «հաստատափոխվող» Սյուդենանին՝ Կարմիր Աշխարհի Աշակերտների կողմից կազմակերպված «մասկարադի պարը», որը կապված է Չի Յուի հետ։
* 2006 թվականին թողարկված «Թագավորների Աշխարհ» () խաղում ասասինների ցեղը ստացել է «Չի Յու» անունը, և նրանց ուժն ազդել է բոլոր երկրների և այլ ասասինական կազմակերպությունների վրա։ Յուրաքանչյուր Չի Յու ցեղից ուղարկվում են երկու կին՝ փորձությանը մասնակցելու համար, որտեղ տարբեր ցեղերի ներկայացուցիչները միմյանց դեմ մարտնչում են։ Վերջին կենդանի մնացած մարտիկը ժառանգում է «Չի Յու» անունը։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Լեգենդներ
Կատեգորիա:Հսկաներ
Կատեգորիա:Հսկաներ
Կատեգորիա:Հրեշներ
Կատեգորիա:Հրեշներ
Կատեգորիա:Չինաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Պատերազմի աստվածներ
Կատեգորիա:Պատերազմի աստվածներ