Արտագաղթ Ռուսաստանից Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումից հետո

**Արտագաղթ Ռուսաստանից 2022 թվականին [[Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա (2022-այժմ)|ռուսական բանակի Ուկրաինա ներխուժումից]] հետո,** ԽՍՀՄ փլուզումից ի վեր երկրից արտագաղթի ամենամեծ ալիքը։ Այն հիմնված է մի շարք պատճառների վրա՝ քաղաքական հետապնդում ակտիվիստների, քաղաքական գործիչների և լրագրողների դեպքում, պատերազմի պայմաններում իրենց անվտանգության համար վախ, իշխանությունների գործողությունների հետ անհամաձայնություն, Ռուսաստանում տնտեսական և հումանիտար իրավիճակի զգալի վատթարացման ակնկալիք։

Ըստ տարբեր հաշվարկների՝ ներխուժման սկզբից ի վեր առաջին տարում Ռուսաստանը լքել է 500 հազարից մինչև 1,3 միլիարդ մարդ։ Հիմնականում ռուսները տեղափոխվել են առանց վիզայի երկրներ՝ Հայաստան, Ադրբեջան, Թուրքիա, Ուզբեկստան, Ղրղզստան, Տաջիկստան և Մոնղոլիա։ Ժամանակակից արտագաղթը ենթադրում է սիրելիների հետ շփվելու, սոցիալական կապերը պահպանելու և նույնիսկ աշխատելու, ինչպես նաև սահմանով տեղաշարժվելու ավելի մեծ հնարավորություններ նրանց համար, ովքեր անմիջական վտանգի տակ չեն։ ԶԼՄ-ների կողմից հարցված միգրանտների ավելի քան 15%-ը պարբերաբար մուտք է գործել Ռուսաստան կամ հետ է վերադարձել։ Պաշտոնապես պետությունը չի ճանաչում արտագաղթի լրջությունը և հայտնում է, որ 2022 թվականի առաջին վեց ամիսների ընթացքում միգրացիոն արտահոսքը կազմել է ընդամենը 96,7 հազար մարդ, ինչը նույնիսկ պակաս է նախաքովիդային նշաններից։

## Պատճառներ և առանձնահատկություններ
2022 թվականի միգրացիայի ալիքը սկսվել է փետրվարի 24-ին՝ Ուկրաինայի տարածք ռուսական բանակի ներխուժման առաջին օրը։ Եթե Վլադիմիր Պուտինի կառավարման մեծ մասի ընթացքում տեղափոխվելու հիմնական պատճառը տնտեսական պատճառներն էին, ապա 2022 թվականի փետրվարից հետո՝ սոցիալական և քաղաքական։ Հաճախ 2000-2020-ականների վերաբնակիչները բնութագրվում են պահպանողական քաղաքական հայացքներով։ Այդ իսկ պատճառով տարբեր երկրներում ռուսալեզու սփյուռքները ռուսական իշխանությունների կողմից միշտ դիտարկվել են որպես «մեղմ ազդեցության» գործիքներ՝ պետական քարոզչությանը հավասար։ Ուկրաինայի հետ պատերազմի սկսվելուց հետո մեկնածներն ավելի հաճախ են քննադատաբար տրամադրված ռուսական իշխանությունների նկատմամբ։ Նրանք չեն աջակցում Ռուսաստանի իշխանությունների քաղաքականությանը, հաճախ ակտիվորեն դեմ են դրան, շատերը նույնիսկ հետապնդումների են ենթարկվում հայրենիքում։

Սոցիոլոգներն ու պատմաբանները միջազգային միգրացիայի գործոնները բաժանում են մղող և գրավող գործոնների։ Ըստ այս դասակարգման՝ Ռուսաստանում 2022 թվականի միգրացիաների ալիքը նույնպես տարբերվում է նախորդից։ Եթե մինչև ռազմական գործողությունների սկսվելը մարդկանց գրավում էին ավելի զարգացած երկրներում հնարավորությունները, ապա ռազմական գործողությունների սկսվելուց հետո Ռուսաստանից մեկնողները հաճախ հայտնվում էին ավելի քիչ անվտանգ և ապահով վիճակում։

2022 թվականի մարտին Վլադիմիր Պուտինը օրենք է ստորագրել ռուս զինվորականների գործողությունների մասին «կեղծիքներ» տարածելու և բանակը «վարկաբեկելու» մասին։ Սա պայմաններ է ստեղծել խոսքի ազատության դեմ պայքարի նոր փուլի և ինքնագրաքննության լայն տարածման համար։ Հետապնդումից վախենալով՝ երկրից դուրս են եկել ռազմական գործողություններին դեմ արտահայտվող հանրային մարդիկ, օրինակ՝ Ալլա Պուգաչովան և Մաքսիմ Գալկինը, լրագրող Ալեքսանդր Նևզորովը։ Բացի այդ, հայտարարելով Վլադիմիր Պուտինի քաղաքականության հետ անհամաձայնության մասին, երկիրը լքել են քաղաքական գործիչ Անատոլի Չուբայսը, գործարար Օլեգ Տինկովը և հազարից ավելի լրագրողներ։

Որոշ ռուսաստանցիներ, ովքեր կարողացել են արտասահման մեկնել, երբեմն բախվել են նախապաշարմունքների, ագրեսիայի և դատապարտման։ Հաղորդվել է բնակարանների վարձակալության, աշխատանքի ընդունման, ռեստորանում սպասարկման մերժման դեպքերի մասին։ Ռուս արտագաղթողները հաճախ ձգտում են նվազեցնել խտրականությունը, օրինակ՝ «Ռուսաստանի գործողությունների կոմիտեն» առաջարկել է ներկայացնել «Worldview ID» (այսպես կոչված լ«ավ ռուսների անձնագրեր»)։

## Հիմնական ուղղություններ
2022 թվականի առաջին կիսամյակում երկրից մեկնած ռուսաստանցիները հիմնականում ուղևորվում էին Հայաստան և Թուրքիա, որոնց հետ ավիացիոն հաղորդակցությունը բաց էր մնում, և Վրաստան։ Զգալի հոսքեր են ընդունել նաև Ադրբեջանը, ԱՄԷ-ն, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոնղոլիան, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի առանց վիզայի երկրները։ Հանգստի վայրի ընտրության վրա հաճախ ազդել են կյանքի արժեքը և առանց վիզայի ռեժիմը։ Ըստ այդմ, Եվրամիության երկրներ, ԱՄՆ, Իսրայել և Մեծ Բրիտանիա են մեկնել հիմնականում նրանք, ովքեր արդեն ունեցել են այդ երկրների վիզաներ և երկար ժամանակ այնտեղ օրինական մնալու հնարավորություն։ OK Russians կազմակերպության ակտիվիստների հարցման համաձայն՝ եվրոպական ամենահայտնի ուղղություններն են եղել Չեռնոգորիան, Սերբիան, Էստոնիան, Գերմանիան և Իսպանիան։

Ընդունող պետությունների իշխանությունները տարբեր կերպ են արձագանքել միգրացիոն ալիքին։ Այսպիսով, 2022 թվականի աշնանը Բալթյան երկրների կառավարությունները սահմանափակել են Շենգենյան վիզաներով ռուսաստանցիների մուտքը Ռուսաստանի և Բելառուսի տարածքներից։ Իրավիճակը չի փոխվել նույնիսկ սեպտեմբերի վերջին զորահավաքի մեկնարկից հետո։ Չեխիան նույնպես հրաժարվել է մարդասիրական վիզաներ տրամադրել մոբիլիզացիայից փախչող Ռուսաստանի քաղաքացիներին։ Ֆինլանդիան Մարտին դադարեցրել է երկաթուղային հաղորդակցությունը Ռուսաստանի հետ, իսկ սեպտեմբերի վերջին փակել է սահմանները (բացի դեպի ոչ Շենգեն տարանցումից)։ Գերմանիայի իշխանությունները կարծում էին, որ նման դիրքորոշումը հակասում է եվրոպական իրավունքին և նույնիսկ պաշտոնապես հնարավորություն են տվել փախստականի կարգավիճակ ստանալ Ռուսաստանից արտագաղթողներին, որոնք դեմ են պատերազմին կամ փախչում են մոբիլիզացիայից։ Այնուամենայնիվ, ընթացակարգը բարդ էր և երկար, այնպես որ ռուս տղամարդկանց մեծ մասը մեկնում էր առանց վիզայի երկրներ։ Amnesty International-ի իրավապաշտպանները կառավարությանը կոչ են արել Ռուսաստանի և Բելառուսի ակտիվիստներին և լրագրողներին արագ մուտք գործել Գերմանիա։

2023 թվականի հոկտեմբերին Նորվեգիան, Ֆինլանդիան, Էստոնիան, Լատվիան, Լիտվան, Լեհաստանը և Գերմանիան արգելել են ռուսական համարանիշներով անձնական ավտոմեքենաների մուտքը։

Հայաստանի կառավարությունը մեծապես աջակցում էր եկվորներին, քանի որ հույս ուներ «ուղեղների ներհոսքի», ՏՏ մասնագետների թվի աճի և տնտեսության համար դրական արդյունքի։ Իսրայելի կառավարությունը պարզեցրել է ռուս հրեաների համար հայրենադարձության ընթացակարգը և լրացուցիչ բյուջեներ է հատկացրել միգրանտներին ընդունելու համար։ Ղազախստանի իշխանությունները հայտարարել են, որ չեն պատրաստվում արտահանձնել խուսափողներին։ Թեև պաշտոնապես արտահանձնումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե ռուսական իշխանությունները քրեական հետապնդում են իրականացնում արդեն զինկոմիսարիատ ներկայացած և փախած դասալիքների նկատմամբ։ Մոնղոլիայում դիմողներին նախատեսում էին կացության թույլտվություն տալ։

Ընդունող երկրների ոչ բոլոր բնակիչներն են ջերմորեն արձագանքել միգրանտների ներհոսքին։ Թբիլիսիում մարտի սկզբին 15 հազար վրացիներ հանդես են եկել Ռուսաստանի հետ վիզային ռեժիմ սահմանելու օգտին։ Նրանցից ոմանք մտավախություն ունեին, որ Վլադիմիր Պուտինը կհայտարարի արտասահմանում Ռուսաստանի քաղաքացիներին «պաշտպանելու» անհրաժեշտության մասին։ Բալթյան երկրներում ռուսների հոսքը դիտարկել են որպես հասարակական անվտանգության սպառնալիք։

Ներգաղթյալների կտրուկ հոսքը բնակարանների և ավիատոմսերի գների աճ է առաջացրել։ Օրինակ, դեպի Երևան ուղիղ չվերթների արժեքը մարտի սկզբին հասել է 75-80 հազար ռուբլու մեկ ուղղությամբ։ Սեպտեմբերի վերջին, զորահավաքի հայտարարությունից անմիջապես հետո, մոտակա արտերկրում տոմսերի գները կարող էին հասնել 200-500 հազար ռուբլու։ Իսրայելում ռուս և ուկրաինացի հրեաների հայրենադարձության կիսամյակային ալիքը հանգեցրել է բնակարանների 17 %-ով թանկացման։ Երևանում ռուս միգրանտների հոսքը ճգնաժամ է առաջացրել բնակարանային շուկայում. եթե 2021 թվականին Booking.com առաջարկել է մի քանի հարյուր տարբերակ հարցման համար, ապա 2022 թվականի կեսերին՝ 3-ից մի քանի տասնյակ։ Այս ժամանակահատվածում մայրաքաղաքում մեկ սենյականոց բնակարան վարձելը կարող էր արժենալ 460 դոլար և ավելին։

## Իրադարձությունների զարգացում
### Առաջին ալիք՝ 2022 թվականի փետրվար-սեպտեմբեր

#### Արտահոսք
Ռուսաստանի պաշտոնաթող ռազմական էմիգրանտների ընդհանուր թվի գնահատականները տարբեր են, և անհնար է որոշել ներգաղթյալների ճշգրիտ թիվը։ Օրինակ՝ Սոցիալական վերլուծության և կանխատեսման ինստիտուտի աշխատակիցները Ռուսաստանի ժողովրդական տնտեսության և պետական ծառայության ակադեմիա հայտարարել են ներխուժման սկսվելուց հետո առաջին ամսվա ընթացքում մեկնած 100-150 հազար մարդու մասին։ Ռուսաստանի էլեկտրոնային հաղորդակցության ասոցիացիան հաղորդել Է առնվազն 70 հազար ՏՏ մասնագետների մասին, ովքեր լքել են Ռուսաստանը 2022 թվականի փետրվարի վերջին և մարտին, և կանխատեսել են, որ ևս 100 հազար ծրագրավորողներ կհեռանան ապրիլին։ Օգոստոսի կեսերին մեկնողների ընդհանուր թվի գնահատականները տատանվում էին 150-800 հազար մարդու սահմաններում։

Անվտանգության դաշնային ծառայությունը հաղորդել է 2022 թվականի առաջին եռամսյակում երկրից մեկնած 3,8 միլիոն քաղաքացիների մասին։ Գերատեսչության հրապարակած վիճակագրության մեջ 2022 թվականի հուլիսից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում ռուսաստանցիների արտերկիր մեկնումների թիվը նույնիսկ ավելի քիչ է եղել, քան COVID-19 համավարակից առաջ նույն ժամանակահատվածում (9,7 միլիոն՝ 2019 թվականի 16,1 միլիոնի դիմաց)։

ԱԴԾ-ի թվերը հաշվի չեն առնում վերադարձածների թիվը, և քանի որ մեկնողները չեն հայտարարում ուղևորության նպատակը, դժվար է գնահատել հենց վերաբնակիչների թիվը։ Հայտնի է, որ «OK Russian» նախագծի վիճակագրական հարցումներում Ռուսաստանը լքածների միայն 3%-ն է հայտարարել հայրենիք վերադառնալու պլանների մասին։ Իշխանությունները հավաստիացրել են, որ 2023 թվականի սկզբին բոլոր մեկնածների 60% արդեն վերադարձել է։

Արտագնա հոսքի ինտենսիվությունն անուղղակիորեն հաստատել են պահանջված արտասահմանյան անձնագրերի ծավալները. 2022 թվականի առաջին եռամսյակում տրամադրվել է 1,2 միլիոն նոր ճամփորդական փաստաթուղթ, ինչը 87%-ով ավելի է 2021 թվականի ցուցանիշից։ Այնուամենայնիվ, այս ցուցանիշը ներառում է օկուպացված տարածքներում Ուկրաինայի քաղաքացիներին տրված անձնագրերի որոշակի քանակ, ինչը դժվարացնում է ճշգրիտ գնահատումը։

Անկախ փորձագետների շրջանում պաշտոնական տվյալների հավաստիությունն ու ամբողջականությունը հարցեր են առաջացնում։ Այսպես, Ռոսստատի տվյալներով՝ 2022 թվականի առաջին վեց ամիսներին միգրացիոն արտահոսքը կազմել է ընդամենը 96,7 հազար մարդ։ Համեմատության համար նշենք, որ ի պատասխան Ղրիմի բռնակցմանը, այն ավելի մեծ էր՝ ամբողջ 2015 թվականին երկրից արտագաղթել է 350 հազար ռուսաստանցի։

Չնայած գնահատականների անհամապատասխանությանը, սպասվում էր, որ միտումը պահպանելու դեպքում արդեն 2022 թվականի երկրորդ կիսամյակում պատերազմի սկսվելուց հետո արտագաղթողների թիվը կհասնի 1990-ականների մակարդակին։ Ակտիվիստները 2022 թվականի միգրացիան անվանել են ամենամեծը ԽՍՀՄ փլուզումից ի վեր, իսկ բնակչության արտահոսքի մասշտաբը՝ «աննախադեպ»։ Չնայած այս ալիքը չի համեմատվում Ուկրաինայից փախստականների հոսքի հետ, որոնք փախչում են պատերազմից։

#### Ուղղություններ
[thumb|250px|Սպիտակ-կապույտ-սպիտակ դրոշը [Թբիլիսիում բողոքի ցույցերի ժամանակ, 2022 թվականի մարտի 2]] ԱԴԾ-ի գնահատականներով՝ 2022 թվականի առաջին եռամսյակում, այսինքն՝ ներխուժման սկզբից ի վեր մեկ ամսվա ընթացքում, Վրաստան մեկնողների հոսքը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 5 անգամ (38,2 հազար մարդ), Հայաստան՝ 3 անգամ (134,1 հազար), Ադրբեջան՝ ավելի քան 2 անգամ (56,4 հազար), Ուզբեկստան՝ 3,5 անգամ (53 հազար), Տաջիկստան՝ ավելի քան 4 անգամ (40 հազար), Ղազախստան՝ 2 անգամ (134,1 հազար 20,4 հազար)։

Վրաստանն ու Ադրբեջանը շատ էմիգրանտների համար դարձել են ռելոկացիայի միջանկյալ կետեր։ Ռազմական գործողությունների առաջին շաբաթվա ընթացքում Վրաստան է մուտք գործել 20-25 հազար ռուսաստանցի, մարտի վերջին՝ 35 հազար մարդ։ Երկրի իշխանությունները հայտնել են Վրաստանը լքած 20,7 հազար ռուսաստանցիների մասին, սակայն հայտնի չէ, թե նրանցից քանիսն են տեղափոխվել այլ երկրներ, իսկ քանիսն են վերադարձել տուն։ Երևանի տնտեսագիտության և բիզնեսի ինստիտուտի գնահատականներով՝ պատերազմի երկու ամիսների ընթացքում Հայաստան է մուտք գործել 85 հազար ռուսաստանցի։ Միևնույն ժամանակ, ռուսական կողմի գնահատականները շատ տարբեր են. Ռուսաստանի հյուպատոսությունը, հիմնվելով հյուպատոսական հաշվառման տվյալների վրա, հաղորդել է նույն ժամանակահատվածում ընդամենը 10 հազարի ժամանման մասին։

Ակնկալվում էր, որ մինչև 2022 թվականի վերջը ավելի քան 1 միլիոն դոլար ակտիվներ ունեցող ռուսաստանցիների մոտ 15 %-ը կարտագաղթեր այլ երկրներ։ Մեկը ուղղությունների միգրացիայի հարուստ քաղաքացիների ավանդաբար եղել է Իսրայելը. տարբեր գնահատականներով՝ 2022 թվականի փետրվարից մինչև սեպտեմբեր ՌԴ-ից երկիր է տեղափոխվել 23-24 հազար ներգաղթյալ, հրեական արմատներով ևս 13 հազար ռուսաստանցիներ մուտքի վիզա են ստացել, 20 հազարը սպասում էին հյուպատոսության հաստատմանը։ Օրինակ, Իսրայելի քաղաքացիություն ստացածների կամ ռազմական գործողությունների մեկնարկից հետո հայրենադարձություն սկսածների թվում էին Ալլա Պուգաչովան և Մաքսիմ Գալկինը, Ալիշեր Մորգենշտերնը։ Ենթադրվում է, որ հետագա «ուղեղների արտահոսքի» մտավախության պատճառով ռուսական իշխանությունները քննարկել են հայրենադարձության հարցում օգնող Իսրայելի համար հրեական գործակալության ռուսական մասնաճյուղը փակելու որոշումը։

### Երկրորդ ալիք՝ 2022 թվականի սեպտեմբերից
Սեպտեմբերի 21-ին զորահավաքի հայտարարությունը քաղաքացիների, հիմնականում տղամարդկանց նոր արտահոսք է առաջացրել։ Forbes-ի տվյալներով՝ երկու շաբաթվա ընթացքում երկրից հեռացել է 600 հազարից մինչև 1 միլիոն մարդ։ ԱԴԾ-ն հայտնել է, որ սեպտեմբերի 25-ի դրությամբ երկիրը լքել է ավելի քան 260 հազար տղամարդ։ Զորահավաքից փրկվածները հիմնականում ուղևորվել են հարևան երկրներ, որտեղ կարելի է մուտք գործել կամ առանց վիզայի, կամ ներքին ռուսական անձնագրով։ Հիմնական ուղղություններն են Ղազախստանը, Մոնղոլիան, Վրաստանը։

"Թուղթ" ինտերնետ-պարբերականի գնահատականներով՝ զորահավաքի հայտարարությունից մեկ շաբաթից էլ պակաս ժամանակահատվածում երկիրը լքել է ավելի քան 180 հազար մարդ։ Նրանցից Ղազախստան է մեկնել 98-100 հազար ռուսաստանցի, Վրաստան՝ ավելի քան 53 հազար։ Ղազախստանի ԱԳՆ-ն հայտնել է, որ ժամանող ռուսաստանցիների թիվն ավելացել է երկու-երեք անգամ՝ օրական սովորական 9-12 հազարից։ Եթե զորահավաք հայտարարելուց անմիջապես հետո Վրաստան է մուտք գործել օրական 5-6 հազար մարդ, ապա մեկ շաբաթ անց՝ մոտ 10 հազար մարդ։

Ռուսաստանում մոբիլիզացիա հայտարարելուց քիչ առաջ Բալթյան երկրները կարճաժամկետ Շենգենյան վիզաներով ռուսների մուտքի արգելք են սահմանել։ Այնպես որ, գործող վիզաներով մարդիկ Եվրամիություն էին գնում հիմնականում Ֆինլանդիայի միջոցով։ Սեպտեմբերի 21-27-ը Ռուսաստանից Ֆինլանդիա է մուտք գործել 43,6 հազար մարդ (հակառակ ուղղությամբ՝ 22,6 հազար)։ Միևնույն ժամանակ, սահմանապահները հայտնել են Ռուսաստանից մեքենաների հոսքի 1,4 անգամ ավելացման մասին։ Միաժամանակ Նորվեգիայի սահմանին մեքենաների հոսքն աճել է 57 %-ով, սակայն սեպտեմբերի 30-ից անցումը փակել են Ռուսաստանի քաղաքացիների մեծամասնության համար։ Ընդհանուր առմամբ, այդ ժամանակահատվածում Եվրամիություն է մուտք գործել Ռուսաստանի 66 հազար քաղաքացի, ինչը 30%-ով ավելի է, քան մեկ շաբաթ առաջ։

Սեպտեմբերի վերջին զորահավաքի մեկնարկից հետո քաղաքացիների կտրուկ ելքը հարևան երկրների հետ սահմաններին խցանումների պատճառ է դարձել, որոնք կարող էին ձգվել մինչև 20 կիլոմետր։ Այսպես, միայն սեպտեմբերի 26-ին վրացական սահմանին, ռուսական մաքսատան պաշտոնական տվյալներով, իր հերթին սպասում էր մոտ 2,5 հազար մեքենա։ Վերին Լարսում հսկայական հերթ է գոյացել. երթևեկությանը սպասում էր 3,5 հազար ավտոմեքենա, իսկ անցորդների թիվը նախորդ շաբաթվա համեմատ ավելացել է մեկ քառորդով։ Զորահավաքի մեկնարկից ընդամենը 10 օրվա ընթացքում ռուս-վրացական սահմանի միակ անցակետով անցել է 13,5 հազար ավտոմեքենա։ Բուրյաթիայի, Տուվայի և Անդրբայկալյան երկրամասի բնակիչների համար հիմնական ուղղությունը հարևան Մոնղոլիան էր։ Սեպտեմբերի 21-29-ին Մոնղոլիա է մեկնել գրեթե 3,1 հազար ավտոմեքենա։

Ռուսաստանից ավիատոմսերն ամբողջությամբ գնվել են նախագահի հայտարարությունից հետո առաջին օրը։ Հաղորդվում էր, որ օդանավակայանների աշխատակիցները հարցաքննում են մեկնողներին հետադարձ տոմսի առկայության մասին։ Իշխանությունները հերքել են օդանավակայանների և սահմանների իրարանցումը՝ հերթերի մասին տեղեկատվությունն անվանելով ոչ հավաստի։ ՌԴ պաշտպանության նախարարությունը նաև հայտարարել է, որ չի նախատեսում մոբիլիզացիայի ընթացքում սահմանափակել քաղաքացիների տեղաշարժը։ Սակայն սահմանապահները հրաժարվում էին երկրից դուրս թողնել զորահավաքի ենթակա որոշ երիտասարդների, իսկ անցակետերի մոտ ծավալում էին զորահավաքային տեղամասեր։ Մաքսային ծառայության իրենց հերթին սպասող մարդիկ ստիպված են եղել ուտելիք պատրաստել ճանապարհի եզրին, անցակետեր անցնելու համար Ղազախստանի բնակիչները կազմակերպել են անվճար սննդի տրամադրման կետեր։ Ռուս-վրացական սահմանին լրացուցիչ հարցաքննության առանձին հերթեր են հասել մի քանի հարյուր մարդ, որոնք այդ ամբողջ ընթացքում սնունդ կամ ջուր գնելու հնարավորություն չեն ունեցել։

Ռուսաստանցիների համար մեկ այլ դժվարություն է դարձել երկրի ներսում տեղաշարժերի սահմանափակումը։ Օրինակ՝ Թաթարստանում զորահավաքի հայտարարությունից հետո պահեստազորայիններին պարտավորեցրել են զեկուցել ռազմական տեղամասերում երկար ճանապարհորդությունների մասին։ Վորոնեժի մարզում նրանց նույնիսկ արգելել են լքել քաղաքապետարանների սահմանները։

Գերմանական Frankfurter Allgemeine Zeitung թերթը, վկայակոչելով արևմտյան երկրների կառավարությունների աղբյուրներին, հայտնել է զորահավաքից հետո Ռուսաստանից հեռացած 400 հազար մարդկանց մասին։

РБК պարբերականը, հղում անելով Հայաստանի ոստիկանության մամուլի ծառայության պատասխանին, հայտնել է, որ Հայաստանում 2022 թվականի սեպտեմբերի 21-ից նոյեմբերի 11-ն ընկած ժամանակահատվածում բնակության վայրում գրանցվել է 2820 ռուսաստանցի՝ 2021 թվականի 722-ի դիմաց։ 2,5 անգամ ավելացել է նաև ռուսաստանցիների շրջանում կացության կարգավիճակ ստանալու դիմումների թիվը. մեկուկես ամսվա ընթացքում կացության կարգավիճակ ստանալու համար փաստաթղթեր է ներկայացրել 708 մարդ, 2021 թվականի նույն ժամանակահատվածում՝ 277 մարդ։

Ղազախստանի աշխատանքի և բնակչության սոցիալական պաշտպանության նախարար Թամարա Դույսենովայի տվյալներով՝ զորահավաքի մեկնարկից հետո երկիր է մուտք գործել ավելի քան 400 հազար ռուսաստանցի։ Ընդ որում, երկրից հեռացել է ավելի քան 320 հազար մարդ, մոտ 100 հազարը մնացել է։

## Ընդհանուր գնահատականներ
### Մեկնողներ
Գրեթե անհնար է ճշգրիտ հաշվարկել, թե քանի մարդ է լքել Ռուսաստանը 2022 թվականի փետրվարի վերջից։ Արտագաղթածների թվի գնահատականները խիստ տարբերվում են։  Forbes-ը հայտնել է տարեկան մոտ 700 հազար արտագաղթողների մասին, մինչդեռ միջազգային հարաբերությունների ֆիննական ինստիտուտը՝ 800 հազարի մասին։ Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը 2023 թվականի մայիսին Ռուսաստանից մեկնածների թիվը գնահատել է 1,3 միլիոն մարդ։

Հետպատերազմյան միգրացիայի մասշտաբները ցույց են տալիս մի շարք անուղղակի տվյալներ․

* ՌԴ ՆԳՆ-ն 2022 թվականի հունվար-սեպտեմբերին ձևակերպել է գրեթե 3,9 միլիոն արտասահմանյան անձնագիր, ինչը 1 միլիոնով ավելի է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ։
* «Պրոֆի» ծառայության տվյալներից հետևում է, որ օտար լեզուների դասավանդողների պահանջարկը բազմիցս աճել է։ Ռուսները սկսեցին ինտենսիվորեն սովորել վրացերեն, եբրայերեն, սերբերեն և թուրքերեն։ Այս ամենն անուղղակիորեն խոսում է արտագաղթի ծավալների և այն մասին, թե որ երկրներ են մեկնում։
* ԱԴԾ Սահմանապահ ծառայության հրապարակած տվյալների համաձայն՝ ռուսները գերազանցել են Հայաստան, Ղրղզստան, Ուզբեկստան, Տաջիկստան և Մոնղոլիա մուտք գործելու հնգամյա ռեկորդը։ Մեկնումների գագաթնակետը տեղի ունեցավ երրորդ եռամսյակում, երբ հայտարարվեց զորահավաք։ Միայն հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին այդ երկրներ է մեկնել 3,5 մլն անգամ։ Հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին՝ ևս 2,1 միլիոն։ Ժողովրդագիրներ Յուլիա Ֆլորինսկայան և Ալեքսեյ Ռակշան 2022 թվականի արտագաղթի ալիքը գնահատել են 400-800 հազար մարդ։

#### Ազդեցությունը բնակչության վրա
Ըստ «Demoscope Weekly» ժողովրդագրական ինստիտուտի՝ 2022 թվականին էմիգրանտների թիվը 1975 թվականից ի վեր առաջին անգամ գերազանցել է ներգաղթյալների թիվը։ Միգրացիոն հաշվեկշռի բացասական սալդոն 2022 թվականի առաջին կիսամյակում կազմել է շուրջ 100 հազար մարդ։ Միևնույն ժամանակ, միգրացիայի և բնական անկման պատճառով Ռուսաստանի բնակչությունը կրճատվել է գրեթե կես միլիոնով, իսկ տարվա արդյունքներով ընդհանուր կրճատումը պետք է կազմեր ավելի քան մեկ միլիոն մարդ։

2022 թվականի նոյեմբերի կեսերին նախագահի պետական խորհրդի գործունեության ապահովման վարչության ղեկավար Ալեքսանդր Խարիչևի, ինչպես նաև խորհրդարանի երկու պալատների, Աշխատանքի նախարարության, Մշակույթի նախարարության, թվայնացման նախարարության և արտաքին գործերի նախարարության ներկայացուցիչների մասնակցությամբ Խորհրդակցության ժամանակ հեռացածների թիվը գնահատել են հարյուր հազարավոր մարդիկ, իսկ նրանց հեռանալու հետ կապված իրավիճակն անվանել են «ոչ կրիտիկական, բայց տհաճ»։

#### Բնակություն տարբեր երկրներում

BBC-ի ռուսական ծառայության գնահատականներով՝ մոտ 155 հազար ռուսաստանցիներ ժամանակավոր կացության իրավունք են ստացել Եվրոպայի, Թուրքիայի և ԱՊՀ երկրներում։ 2022 թվականին ԵՄ-ում քաղաքական ապաստան խնդրած 15 հազար ռուսաստանցիներից այն ստացել է միայն 2 հազարը։ Այնուամենայնիվ, տեղական իշխանությունների տվյալները ցույց են տվել, որ 2022 թվականին ավելի շատ ռուսաստանցիներ են դարձել այլ երկրների բնակիչներ։

Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլին հայտնել է, որ 2022 թվականին Ռուսաստանից Վրաստան է մուտք գործել ավելի քան 700 հազար ռուսաստանցի, նրանցից մնացել է 100 հազարը, մնացած 600 հազարը գաղթել են այլ երկրներ։ 2022 թվականի արդյունքներով ռուսաստանցիներն առաջին տեղն են զբաղեցրել երկրում ներգաղթյալների շրջանում. այնտեղ բնակություն է հաստատել ավելի քան 62 հազար ռուսաստանցի։ 2023 թվականին կացության բոլոր տեսակների համար մերժումների թիվը կտրուկ աճել է։

Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարար Վահան Քերոբյանը հայտնել է, որ 2022 թվականին երկիր է տեղափոխվել 108-110 հազար ռուսաստանցի, ինչն ապահովել է երկրի տնտեսության 3% աճ։ Ղրղզստանի աշխատանքի և միգրացիայի նախարար Կուդայբերգեն Բազարբաևի խոսքով՝ 2022 թվականի առաջին 10 ամիսներին երկիր է մուտք գործել 760 հազար ռուսաստանցի, որոնցից 730 հազարը մեկնել են այլ երկրներ։

2022 թվականին Թուրքիայում ավելի քան 153 հազար ռուսաստանցիներ կեցության իրավունք են ստացել։ Թուրքիայի իշխանությունները սկսել են բարդացնել կացության ստացումը մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերը, քանի որ Ռուսաստանից, Ուկրաինայից, Սիրիայից, Պակիստանից և Աֆղանստանից ներգաղթյալների ընդհանուր թիվը մոտենում էր երկրի բնակչության 20%-ի սահմանված քվոտային։

Պաշտոնական տվյալներով՝ Ղազախստանում բնակություն է հաստատել մոտ 6 հազար ռուսաստանցի։

#### Վերադարձածներ
Exodus-22 անկախ հետազոտողների խմբի հետազոտության համաձայն՝ մինչև 2023 թվականի մայիս զորահավաքից հեռացածների մեկ երրորդը կցանկանար վերադառնալ Ռուսաստան։ Աշնանային ալիքից հարցվածների մեկ քառորդն իր մեկնումը համարել է պլանավորված, թեկուզև հարկադրված։

Financial Times-ի հարցումներում մեկնածների ավելի քան 15%-ը ժամանակավորապես կամ երկար ժամանակով վերադարձել է Ռուսաստան։ Այսպես, 2023 թվականի հոկտեմբերին Իսրայել մեկնած ռուսաստանցիներից մի քանիսը վերադարձել են հայրենիք ՀԱՄԱՍ-ի ներխուժման պատճառով։ Այլ երկրներից վերադառնալու հիմնական պատճառներն են դարձել բնակարանների թանկացումը և օրինականացման դժվարությունները։

## Աշխատանքային միգրանտներ Կենտրոնական Ասիայից
Ուկրաինայի պատերազմն ազդել է ոչ միայն Ռուսաստանից արտագաղթի, այլև արտագնա աշխատանքի եկողների թվի վրա։ Եթե 2022 թվականի առաջին ամիսներին Ռուսաստանում միգրացիոն հաշվառում է անցել գրեթե 4 միլիոն մարդ, ապա մարտին աճը կրճատվել է մոտ 40%-ով։ Երկրում ապրող աշխատանքային միգրանտներն ակտիվորեն վերադարձել են տուն։ Օրինակ՝ միայն Տաջիկստան է վերադարձել ավելի քան 60 հազար միգրանտ 2022 թվականի առաջին կիսամյակում, ինչը 2,6 անգամ գերազանցում է նախորդ տարվա ցուցանիշը։ Նույն ժամանակահատվածում Ուզբեկստան՝ 133 հազար։ Աշխատանքային միգրանտների հայրենիք վերադառնալու հիմնական պատճառները եղել են աշխատանքի կորուստը, գումար փոխանցելու դժվարությունը, ինչպես նաև պատերազմի սկսվելուց և պատժամիջոցների խստացումից հետո վախը։

Աշխատանքային միգրանտների արտահոսքը կարող է բացասաբար ազդել ինչպես Ռուսաստանի տնտեսության, այնպես էլ բնակչության դոնոր երկրների վիճակի վրա։ Աշխատուժի կտրուկ արտահոսքը կհանգեցնի ժողովրդագրական ճգնաժամի սրմանը և դրամական փոխանցումների կրճատմանը, որոնցից մեծապես կախված են Կենտրոնական Ասիայի պետությունները։ Օրինակ՝ 2021 թվականին Ղրղզստանում Ռուսաստանից փոխանցումները կազմել են երկիր այդպիսի մուտքերի մինչև 83%-ը (կամ երկրի ՀՆԱ-ի 31%-ը)։ Տաջիկստանում միջազգային դրամական փոխանցումների 50%-ը ստացվել է Ռուսաստանից (կամ երկրի ՀՆԱ-ի 27%-ը)։ Միևնույն ժամանակ, ռուբլու արժեզրկումը, գնաճը, օտարերկրյա կապիտալի արտահոսքը և պատժամիջոցները հանգեցրին Ռուսաստանում աշխատատեղերի կրճատմանը։ Bloomberg-ի վերլուծաբանները մարտին կանխատեսել էին, որ 2022 թվականին երկրում գործազրկությունը կգերազանցի 9%-ը։ Արդյունքում կարող է կտրուկ կրճատվել Ռուսաստան արտագնա աշխատանքի մեկնած մարդկանց փոխանցումների թիվը. մարտյան գնահատականներով՝ դեպի Ղրղզստան փոխանցումները 2022 թվականին կկրճատվեն 33%-ով։

Ամռան վերջին ռուբլու ամրապնդումը նպաստեց Կենտրոնական Ասիայի աղքատ երկրներից ներգաղթյալների կտրուկ վերադարձին (2022 թվականի երկրորդ եռամսյակում երկիր է մուտք գործել ավելի քան 3 միլիոն աշխատանքային միգրանտ)։ Բայց ռուբլու ամրապնդումը բացասաբար է ազդել արտահանման մեջ ներգրավված ընկերությունների եկամուտների վրա, ինչը նույնպես սպառնում էր գործազրկության աճով։ Աշխատանքի առաջարկների կրճատումը միգրանտներին խոցելի դիրքում էր դնում։ Համացանցում հայտնվել են հայտարարություններ ռազմական ջոկատներում պայմանագրային զինծառայողներին վարձելու մասին։ Նման հաղորդագրություններն առաջարկում էին բարձր աշխատավարձ և քաղաքացիություն ստանալու հնարավորություն, ինչը նրանց գրավիչ էր դարձնում ցածր եկամուտ ունեցող օտարերկրյա քաղաքացիների համար։ Սեպտեմբերի վերջին ՌԴ Պետդուման հավանություն էր տվել այն ուղղումներին, որոնք դյուրացնում են ՌԴ քաղաքացիություն ստանալը այն օտարերկրացիների համար, որոնք կստորագրեն զինվորական ծառայության պայմանագիր։

Եթե մինչև 2023 թվականը Ռուսաստանում աշխատանքային միգրանտների թիվը պարբերաբար աճում էր, ապա ավելի ուշ սկսեց կտրուկ նվազել։ Առաջին վեց ամիսների ընթացքում մուտք է գործել ընդամենը 3,5 միլիոն աշխատող՝ 2022 թվականի նույն ժամանակահատվածի 5,9 միլիոնի դիմաց։

## Ռուսաստանի իշխանությունների արձագանք
Կադրերի արտահոսքը, հատկապես ՏՏ ոլորտում, այնքան նկատելի էր, որ իշխանությունները միգրացիան զսպելու բազմաթիվ փորձեր էին ձեռնարկում։ Օրինակ՝ կառավարության նախագահ Միխայիլ Միշուստինը ծրագրավորողներին խոստացել է արտոնյալ հիփոթեք և տարկետում բանակից, իսկ պետական ընկերություններն ու բանկերը գրեթե կրկնակի ավելացրել են բաց թափուր աշխատատեղերի թիվը։ Բջջային հավելվածներ թողարկող ընկերությունները հարկային արտոնություններ են ստացել և վերահսկիչ մարմինների կողմից ստուգումներից ազատում երեք տարով։ Բայց կառավարության խոստացած արտոնությունները անհրապույր էին և դժվար հասանելի։

2022 թվականի դեկտեմբերին բռնակցված Ղրիմից սենատոր Սերգեյ Ցեկովն առաջարկել էր խլել Ռուսաստանից հեռացած քաղաքացիների ունեցվածքը, իսկ Մեդվեդևը, որը 2008 թվականին պատերազմ էր սկսել Վրաստանի հետ, հայտնել էր ներգաղթյալներին երկիր չթողնելու և նրանց որպես «հասարակության թշնամիներ» դիտարկելու գաղափարը, ինչպես նաև կտրել ՌԴ-ում եկամտի աղբյուրներից, սակայն այդ նախաձեռնությունները պաշտոնական աջակցություն չեն ստացել։ Ավելի ուշ պատգամավոր Նիկոլայ Բրիկինը հայտարարել է, որ կնախաձեռնի օրինագծի նախապատրաստումն այն մասին, որ օտարերկրյա գործակալ ճանաչեն Ռուսաստանի այն քաղաքացիներին, որոնք լքել են երկիրը պատերազմի սկսվելուց հետո։

Արդեն մեկնած քաղաքացիների հարազատներին այցելել են ԱԴԾ աշխատակիցները՝ խուզարկություններ են իրականացրել, սպառնացել են պետական դավաճանության կամ լրտեսության մասին գործեր հարուցել, համոզել են հարազատներին վերադարձնել երկիր։ Օմսկի շրջանի ԱԴԾ աշխատակիցները «հարցման» են կանչել տղամարդկանց, ովքեր զորահավաք հայտարարելուց հետո հեռացել են Ռուսաստանից և վերջերս են վերադարձել։ «Կարևոր պատմություններով» հարցված իրավապաշտպանները հայտնել են, որ մինչև 2023 թվականի ապրիլ այդ պրակտիկան զանգվածային բնույթ չի կրել։ Սակայն, ըստ «Առաջին բաժին» իրավապաշտպան նախագծի, նման «հարցումներից» հետո քրեական օրենսգրքի 275-րդ հոդվածով («պետական դավաճանություն») գործեր հարուցելու մի քանի դեպք կա. «ամենից հաճախ դա տեղի է ունենում հենց սահմանին, ընդ որում ՝ անկախ տարածաշրջանից»։

2023 թվականի հունիսին Ռուսաստանի նախագահի օգնական Մաքսիմ Օրեշկինը հայտնել էր, որ բանկային վիճակագրության տվյալների համաձայն՝ մոբիլիզացիայի մեկնարկից հետո ՌԴ-ից հեռացած Ռուսաստանի քաղաքացիների մոտ կեսը վերադարձել է Երկիր։ Նրա խոսքով՝ կարևոր է, որ այդ միտումը հետ չշրջվի։ ՌԴ ֆինանսների նախարար Անտոն Սիլուանովը նշել է, որ հաջորդ տարվա իշխանությունների գլխավոր խնդիրը երկիրը հնարավորինս շատ հոռետեսների վերադարձն է։

2023 թվականի սեպտեմբերին ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարել էր, որ ժամանակի ընթացքում արտերկրում ապրող ռուսները կվերադառնան, քանի որ «Ռուսաստանն իրեն վատ չի զգում արևմտյան պատժամիջոցների ֆոնին»։ Պեսկովն ընդգծել է, որ երկիրը պատրաստ չէ ընդունել նրանց, ովքեր դարձել են իր թշնամիները, սակայն նրանց թիվը, նրա խոսքով, չպետք է չափազանցնել։

## Հարցումներ
«Լևադա-կենտրոնի» հարցման արդյունքների համաձայն, որն անցկացվել է 2023 թվականի մարտի սկզբին, զորահավաք սկսելու պատճառով երկիրը լքած ռուսաստանցիների 51%-ը բացասական կամ դատապարտելի է համարում։ Հարցվածների միայն 10%-ն է նման մարդկանց վերաբերվում ըմբռնումով կամ դրական։ Ռազմական գործողությունների սկսվելուց հետո Ռուսաստանից հեռացած հայտնիներին դատապարտում է ռուսաստանցիների 52%-ը։

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ

Կատեգորիա:Ընդդիմություն Վլադիմիր Պուտինին
Կատեգորիա:Ռուսաստանից արտագաղթածներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա (2022)
Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ