Ալեքսանդր Ռիժով

**Ալեքսանդր Իվանովիչ Ռիժով** (), խորհրդային ռազմական գործիչ, հրաձգային մի շարք կորպուսների և բանակների հրամանատար Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում։ Գվարդիայի գեներալ-լեյտենանտ (1944), Խորհրդային Միության հերոս (6 ապրիլի, 1945 թվական)։

## Սկզբնական կենսագրություն
Ալեքսանդր Իվանովիչ Ռիժովը ծնվել է 1895 թվականի նոյեմբերի 23-ին Կիրյանիխա գյուղում (ներկայում՝ Կինեշեմայի շրջան, Իվանովոյի մարզ, Ռուսաստան)։ Ազգությամբ ռուս։

Նրա մանկության տարիներն անցել են Կինեշմա քաղաքում։ Ավարտել է Կինեշմայի իրական ուսումնարանը (ներկայում՝ Դմիտրի Ֆուրմանովի անվան լիցեյ)։ Աշխատել է նոտարական գրասենյակում։

## Ռազմական ծառայությունը Ռուսական կայսերական բանակում
Ռուսական կայսերական բանակում ծառայությունը սկսել է 1915 թվականի մայիսից։ Ծառայել է որպես շարքային՝ սկզբում 89-րդ պահեստային գումարտակում (Շույա քաղաքում), ապա՝ 88-րդ պահեստային գումարտակում (Կոստրոմայում)։ 1916 թվականի օգոստոսին տեղափոխվել ենթասպաների դպրոցի ընդունելության համար նախապատրաստական  դասակ։ 1917 թվականի մարտին ավարտել է Կիևի 1-ին ենթասպաների դպրոցը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել է ենթասպայի կոչումով, որպես վաշտի կրտսեր սպա և 199-րդ պահեստային հետևակային գնդի ուսումնական խմբի հրամանատար։

## Քաղաքացիական պատերազմ
Կարմիր բանակում է 1918 թվականի դեկտեմբերի 6-ից։ Մասնակցել է Քաղաքացիական պատերազմին։ Սկզբում նշանակվել է Հյուսիսային ճակատի 7-րդ բանակի 19-րդ հրաձգային դիվիզիա, որպես 165-րդ հրաձգային գնդի դասակի հրամանատար, ադյուտանտ և այնուհետ՝ նույն զորագնդի գումարտակի հրամանատար։ Այդ գնդում ծառայել է Ֆինլանդիայի հետ սահմանին՝ Լադոգա և Օնեգա լճերի միջև ընկած տարածքում և կռվել սպիտակֆինների դեմ, այնուհետև՝ նաև անգլիացի ինտերվենտների դեմ։ 1919 թվականին մասնակցել է Պետրոգրադի պաշտպանությանն ու Յամբուրգի մոտ տեղի ունեցած մարտերին՝ գեներալ Ն. Ն. Յուդենիչի Հյուսիս-Արևմտյան բանակի ուժերի դեմ։

1919 թվականի օգոստոսին գունդը մտցվեց 55-րդ հրաձգային դիվիզիայի կազմի մեջ, որի հետ Ռիժովը շարունակում էր մասնակցել Պետրոգրադի պաշտպանության գործողություններին Սեստրորեցկի և Տերիոկիի հատվածներում։ 1920 թվականի օգոստոսից՝ 165-րդ հրաձգային գնդի հրամանատարի տեղակալ (շարքային մասով)։ Գնդի և դիվիզիայի հետ միասին տեղափոխվեց Արևմտյան ճակատ, որտեղ մասնակցեց խորհրդա-լեհական պատերազմին՝ Բրեստի ուղղությամբ։ 1921 թվականի հունվարից՝ դասակի հրամանատար Հարավային ճակատի 55-րդ առանձին հրաձգային բրիգադի 487-րդ հրաձգային գնդում։  Այս ժամանակահատվածում մասնակցել է Ուկրաինայում ավազակախմբերի դեմ մղվող պայքարին։

## Ծառայությունը Կարմիր բանակում՝ միջպատերազմական ժամանակաշրջանում
1921 թվականին շարունակել է ծառայությունը նույն գնդում՝ որպես գումարտակի հրամանատար։ 1921 թվականի օգոստոսին տեղափոխվել է Ուկրաինական ռազմական շրջանի 24-րդ հրաձգային դիվիզիա․ եղել է 214-րդ հրաձգային գնդի հրամանատարի տեղակալ (շարքային մասով), 1922 թվականի հուլիսից՝ 72-րդ հրաձգային գնդի գումարտակի հրամանատար, իսկ 1927 թվականի հոկտեմբերից՝ 71-րդ հրաձգային գնդի հրամանատարի տեղակալ՝ նյութատեխնիկական ապահովման գծով։ Նույն ժամանակահատվածում՝ 1923 թվականի մայիսից մինչև 1924 թվականի հունիսը, ուսուցանել է Խարկովում գործող Ավագ հրամանատարական կազմի վերապատրաստման բարձրագույն դասընթացներում։ 1931 թվականի նոյեմբերից ծառայել է որպես 23-րդ հրաձգային դիվիզիայի ռազմական տնտեսության պետ՝ նույն զինվորական շրջանում։

1935 թվականին ավարտել է ԲԳԿԲ Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայի երկու կուրս։ 1935 թվականի մայիսի 17-ից նշանակվել է Կիևի ռազմական շրջանի 62-րդ հրաձգային դիվիզիայի 184-րդ հրաձգային գնդի հրամանատար։ 1938 թվականի մարտից մինչև 1939 թվականի նոյեմբեր ծառայել է նույն ռազմական շրջանում՝ որպես 95-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալ։ Այնուհետև կրկին ուղարկվել է ուսման՝ ԲԳԿԲ Գլխավոր շտաբի ակադեմիայի հրամանատարական կազմի կատարելագործման դասընթացներին, որոնք ավարտել է 1940 թվականին։ Նույն տարվա ապրիլից նշանակվել է Օդեսայի ռազմական շրջանի 80-րդ (Ռիբնիցքի) ամրացված շրջանի կոմենդանտ։

1939 թվականից՝ ՀԿԿ(բ) անդամ։

## Հայրենական Մեծ Պատերազմ
Պատերազմի սկզբում շարունակել է ծառայությունը որպես Ռիբնիցքի ամրացված շրջանի կոմենդանտ։ Այդ ամրացված շրջանը, գտնվելով Հարավային ճակատի 9-րդ բանակի կազմում, մասնակցել է Մոլդովայի տարածքում տեղի ունեցած սահմանամերձ մարտերին, ինչպես նաև Տիրասպոլա-Մելիտոպոլի պաշտպանական գործողությանը։ Օգոստոսի սկզբին ամրացված շրջանը վերակազմավորվել է առանձին գնդացրային-հրետանային բրիգադի, իսկ 1941 թվականի սեպտեմբերի 2-ին գեներալ-մայոր Ալեքսանդր Իվանովիչ Ռիժովը նշանակվել է 9-րդ բանակի կազմում գտնվող 296-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար։ Դոնբասա-Ռոստովի պաշտպանական գործողության և այնուհետև Ռոստովի ու Բարվենկովո-Լոզովոյի հարձակողական գործողությունների ընթացքում դրսևորել է հմուտ հրամանատարի արժանիքներ՝ բարդագույն մարտավարական իրավիճակում։

Հաջող գործողությունների շնորհիվ Ռիժովը առաջխաղացում է ստացել ծառայողական աստիճանով․ 1942 թվականի փետրվարին նշանակվել է 3-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի հրամանատարի տեղակալ, իսկ մայիսին դարձել է նույն կորպուսի հրամանատարը՝ ընդգրկված լինելով Հարավային ճակատի 56-րդ բանակի կազմում։ Այս պաշտոնում մասնակցել է Վորոնեժա-Վորոշիլովգրադի պաշտպանական գործողությանը։

1942 թվականի հուլիսի 1-ից Ալեքսանդր Իվանովիչ Ռիժովը նշանակվել էր Հարավային ճակատի 56-րդ բանակի հրամանատար։ Շուտով բանակը տեղափոխվեց Հյուսիսային Կովկասի ճակատ։ Հուլիսին Դոնբասյան պաշտպանական գործողության ժամանակ բանակը թշնամու ճնշման ներքո հետ է նահանջել Տագանրոգից դեպի Դոնի Ռոստով, չկարողանալով ժամանակին ամրապնդվել Ռոստովի պաշտպանական շրջաններում և արդյունքում կորցրեց քաղաքը։ Դրան անմիջապես հետևած Կովկասի համար մղվող մարտերում 56-րդ բանակը մասնակցեց Արմավիրո-Մայկոպյան ռազմագործողությանը, ստիպված նահանջեց 100–120 կիլոմետրով և թողեց Կրասնոդարը։ Սակայն օգոստոսի 17-ին բանակի ստորաբաժանումներին հաջողվեց կանգնեցնել գերմանական զորքերի առաջխաղացումը և կայուն պաշտպանություն կազմակերպել Հյուսիսային Կովկասի նախալեռնային գոտում։

1943 թվականի հունվարի 5-ից Ալեքսանդր Իվանովիչ Ռիժովը նշանակվել է Անդրկովկասյան ճակատի Սևծովյան զորախմբի 18-րդ բանակի հրամանատար։ Այդ բանակը մասնակցել է Հյուսիսային Կովկասի և Կրասնոդարի հարձակողական ռազմագործողություններին։ Փետրվարի 11-ին Ռիժովը նշանակվել է «հարևան»՝ 46-րդ բանակի հրամանատարի պաշտոնում։ Այս բանակը շարունակել է Կրասնոդարի ռազմագործողությունը և մեկամսյա մարտերի ընթացքում առաջ է շարժվել մինչև 110 կիլոմետր։

1943 թվականի մարտին բանակը հանվել էր պահեստ, իսկ գեներալ Ռիժովը նշանակվել էր 47-րդ բանակի հրամանատար։ Այդ բանակն այդ ժամանակ դուրս էր բերվում Գերագույն գլխավոր հրամանատարության Գլխավոր շտաբի պահեստ և սպասում էր Ստեպյան ռազմաշրջան տեղափոխմանը։ Այստեղ բանակը ակտիվորեն պատրաստվում էր սպասվող Կուրսկի ճակատամարտին․ կառուցում էր մի քանի պաշտպանական գծեր, համալրվում և անցկացնում մարտական պատրաստություն։ 1943 թվականի հուլիսի 9-ին բանակը ներառվել էր Ստեպյան ճակատի կազմում և մասնակցել Կուրսկի ճակատամարտին և Բելգորոդ-Խարկովյան հարձակողական գործողությանը։ Սակայն անհասկանալի պատճառներով Ռիժովը չկարողացավ արդյունավետ համագործակցել ճակատի հրամանատար Ի. Ս. Կոնևի հետ, և՝ ունենալով բանակների հրամանատարության ավելի քան մեկ տարվա փորձ առավել ծանր պայմաններում, 1943 թվականի հուլիսի 28-ին իջեցվել էր մինչև 37-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալի պաշտոն՝ նույն ճակատի կազմում։ Այդ բանակով մասնակցել էր Դնեպրի ճակատամարտին և Ստորին Դնեպրի ռազմագործողությանը Կրիվոյ Ռոգի ուղղությամբ։ 1944 թվականի հունվարից եղել էր 2-րդ Ուկրաինական ճակատի 4-րդ գվարդիական բանակի հրամանատարի տեղակալ, որի կազմում մասնակցել էր Աջափնյա Ուկրաինայի ազատագրմանը (այդ թվում՝ Կիրովոգրադյան և Կորսուն-Շևչենկովսկիի հարձակողական գործողություններին)։

1944 թվականի մարտի 28-ին նշանակվել է 2-րդ Բելոռուսական ճակատի 70-րդ բանակի հրամանատար։ Սակայն այստեղ ևս նրան հաջողությունը չի ուղեկցել. բանակը նրա նշանակման պահին մասնակցում էր Պոլեսյան հարձակողական գործողությանը, ենթարկվել էր գերմանական մի շարք հակահարվածների և հետ շպրտվել Կովելի մոտ, որը մինչ այդ ամբողջությամբ շրջափակված էր։ Թեև Ռիժովը ստանձնել էր բանակի հրամանատարությունը արդեն նահանջի պահին և կարողացել էր բավականին արագ դադարեցնել նահանջը ու ստեղծել ամուր պաշտպանություն, սակայն Կովելի ուղղությամբ դիմահար հարձակումը ձախողվել է՝ շտապողականության և անպատրաստվածության պատճառով։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբը շատ դժգոհ էր ճակատի գործողություններից այս օպերացիայի ընթացքում և ճակատը ցրվել էր, իսկ մի շարք հրամանատարներ՝ ազատվել իրենց պաշտոններից։ Այդ թվում, 1944 թվականի մայիսի 27-ին գեներալ-մայոր Ռիժովը ազատվեց բանակի հրամանատարի պաշտոնից։

Չցանկանալով պարապ մնալ ռեզերվում, Ռիժովը խնդրեց իրեն նշանակել որևէ ազատ հրամանատարական պաշտոնի, և 1944 թվականի հուլիսին նա նշանակվեց 1-ին Բելոռուսական ճակատի 8-րդ գվարդիական բանակի կազմում ընդգրկված 28-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի հրամանատար։ Նա ղեկավարել է այդ կորպուսը մինչև պատերազմի ավարտը։ Հաջողությամբ  ղեկավարել է կորպուսի գործողությունները Լյուբլին-Բրեստյան հարձակողական գործողության ժամանակ (կորպուսն առաջիններից էր, որ գրավեց Լյուբլինը, որի համար ստացել է «Լյուբլինյան» պատվավոր կոչումը), 1944 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին Մագնուշևյան դարանցքի համար մղվող մարտերում, Վիսլա-Օդերյան հարձակողական գործողության ժամանակ, Կյուստրինի շրջանում պլացդարմը պահպանելու և ընդլայնելու մարտերում, ինչպես նաև Բեռլինյան գործողության ժամանակ։

Վիսլա-Օդերյան մարտական գործողության ընթացքում՝ 1945 թվականի հունվարի 14-ից 27-ը, գեներալ-լեյտենանտ Ա. Ի. Ռիժովի հրամանատարած կորպուսի զորամասերը գործողության առաջին իսկ օրը ճեղքեցին հակառակորդի խորը էշելոնավորված պաշտպանությունը Վիսլա գետի ձախ ափին և հատեցին Վարտա գետը (Լեհաստան), որից հետո՝ երեք շաբաթ շարունակական մարտերով առաջ շարժվելով արևմուտք՝ հաղթահարեցին ավելի քան 300 կիլոմետր, ազատագրելով հարյուրավոր բնակավայրեր։ Այս մարտագործության ընթացքում կորպուսի զորքերը ոչնչացրել էին մինչև 9000 թշնամի զինվոր և սպա, 69 տանկ և 83 հրանոթ, գերի վերցրել  1300 հոգու, ինչպես նաև գրավել 41 տանկ և 36 հրանոթ։

Խորհրդային Միության Գերագույն Խորհրդիի Նախագահության 1945 թվականի ապրիլի 6-ի հրամանագրով՝ գեներալ-լեյտենանտ Ալեքսանդր Իվանովիչ Ռիժովին, Վիսլայի ձախ ափին թշնամու պաշտպանական գծի ճեղքման և Վարտա գետի (Լեհաստան) հատման ընթացքում ցուցաբերած հմուտ ղեկավարության, անձնական քաջության և հերոսության համար, շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում՝ միաժամանակ պարգևատրվելով Լենինի շքանշանով և «Ոսկե աստղ» մեդալով (№ 5164):

Պատերազմի ընթացքում Ռիժովը վեց անգամ հիշատակվել է Խորհրդային Միության Գերագույն Գլխավոր հրամանատարի շնորհակալական հրամաններում։

## Պատերազմից հետո
Պատերազմից հետո շարունակել է հրամանատարել 28-րդ գվարդիական հրետանային կորպուսը։ 1949 թվականի ապրիլից մինչև իր մահը՝ հրամանատարել է 3-րդ հարվածային բանակը Գերմանիայում Խորհրդային Միության օկուպացիոն զորախմբի կազմում։

Մահացել է 1950 թվականի դեկտեմբերի 14-ին։ Թաղված է  Մոսկվայի Նովոդևիչի գերեզմանատանը։

## Հիշատակ
Հուշարձան Նովոդևիչի գերեզմանատանը:

Կիսանդրի Կինեշմա քաղաքում՝ թիվ 4 դպրոցի (նախկին իրական ուսումնարանի) մոտ, Հերոսների պուրակում։ Ներկայումս  հուշարձանը կորել է:

## Զինվորական կոչումներ
* Ենթասպա (1917)
* Գնդապետ (24.12.1935)
* Կոմբրիգ (31.03.1940)
* Գեներալ-մայոր (4.06.1940)
* Գվարդիայի գեներալ-լեյտենանտ (2.11.1944)

## Պարգևներ
* Խորհրդային Միության հերոս (ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության 1945 թվականի ապրիլի 6-ի հրամանով), «Ոսկե Աստղ» մեդալով պարգևատրմամբ՝ № 5164։
* Լենինի չորս շքանշան (1943 թվականի դեկտեմբերի 20, 1945 թվականի փետրվարի 21, 1945 թվականի ապրիլի 6, 1945 թվականի մայիսի 29)։
* Կարմիր Դրոշի երկու շքանշան (1944 թվականի նոյեմբերի 3, 1948 թվական)։
* Սուվորովի 2-րդ աստիճանի շքանշան (1943 թվականի փետրվարի 8)։
* «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալ (1944)։
* «Գերմանիայի դեմ Հայրենական Մեծ Պատերազմում հաղթանակի համար» մեդալ (1945)։
* «Բեռլինը վերցնելու համար» մեդալ (1945)։
* Աշխատավոր-գյուղացի Կարմիր Բանակի 20 տարին» հոբելյանական մեդալ (1938)։
* «Խորհրդային բանակի և նավատորմի 30 տարին» հոբելյանական մեդալ (1948)։

**Օտարերկրյա պարգևներ**

* Գրյունվալդի խաչ շքանշան, 3-րդ աստիճան (Լեհաստան)
* «Օդրայի, Նեյսեի և Բալթիկայի համար» մեդալ (Լեհաստան)
* «Վարշավայի համար 1939–1945» մեդալ (Լեհաստան)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Военная энциклопедия в 8 томах. Т. 7: Продовольственная служба — Таджикистан / Гл. ред. комиссии С. Б. Иванов. — М.: Воениздат, 2003. — 735 с. — ISBN 5-203-01874-X. — С.337.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — .
* *Калашников К. А., Додонов И. Ю.* Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.223—224.
* Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — 408 с.
* *Коллектив авторов.* Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий. (Пивоваров – Яцун). — М.: Кучково поле, 2014. — Т. 5. — С. 260—262. — 1500 экз. — .
* Герои огненных лет. Книга 6. — М.: Московский рабочий, 1983. — С.425-430.
* Подвиг. 3-е издание, испр. и доп. — Ярославль, 1980. — С.376-377.
* *Чуйков В. И.* Конец третьего рейха. — М.: Советская Россия, 1973. — Глава «Висла».
* *Ефимов В.* Герой Висло-Одерской операции. // Подвиг. Рассказы о Героях Советского Союза. Изд. 2-е. — Ярославль, 1972.
* *Борзенко С.* Герой с Малой земли. — В кн.: Политотдельцы. — M. 1967.

## Արտաքին հղումներ
* 
* Биография А. И. Рыжова на сайте «Костромская старина».
* Информация на сайте «Generals.dk» (англ.)
* Хронос.

Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Կովկասի պաշտպանության համար մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Կուրսկի ճակատամարտի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 23 ծնունդներ