Կոճապղպեղաբլիթ

**Կոճապղպեղաբլիթ,** վերաբերում է հացաբուլկեղենի լայն կատեգորիայի, որը սովորաբար պատրաստված է կոճապղպեղով, մեխակով, մշկընկույզով, դարչինով, ինչպես նաև քաղցրացվում է մեղրով, շաքարով կամ մելասով։ Կոճապղպեղով ուտեստները տարբեր են՝ սկսած  փափուկ բիսկվիթից մինչև այնպիսի ձևեր, որոնք գրեթե այնքան խրթխրթան են, որքան պիպարկուկասները:

## Ստուգաբանություն
Որպես սկզբնաղբյուր, «կոճապղպեղաբլիթ» տերմինը սկզբում վերաբերում էր պահպանված կոճապղպեղին։ Հետո այն սկսեց վերաբերվել մի կոնֆետին, որը պատրաստվում էր մեղրից և համեմունքներից։ Կոճապղպեղաբլիթը հաճախ օգտագործվում է՝ որպես  ֆրանսերեն *pain d'épices* (համեմունքով հաց) տերմինը թարգմանելու  կամ  գերմանական և լեհական տերմինները համապատասխանաբար *Pfefferkuchen* և *Piernik* բառերի համար (սա կապված է պղպեղի օգտագործման հետ) կամ *Lebkuchen* (որը ունի անորոշ ստուգաբանություն՝ գուցե լատիներեն *libum*, որն նշանակում է «պարգև կամ զոհաբերված հաց», կամ գերմաներեն *Laib*, որը նշանակում է «տորթ» կամ «կյանք»՝ *Leben*)։ Պղպեղը նաև հիշատակվում է տարածաշրջանային անվանումներում, ինչպիսիք են նորվեգական *pepperkaker*-ը կամ չեխական *perník*-ը (որից սկզբնապես առաջացել է *peprník*)։

Կոճապղպեղաբլիթի նշանակությունը ժամանակի ընթացքում փոխվել է: Դարեր շարունակ այս տերմինը վերաբերում էր ավանդական եվրոպական խմորեղենին, որը նման էր ժամանակակից թխվածքաբլիթներին և ավանդաբար օգտագործվում էր կոճապղպեղաբլիթե մարդուկ պատրաստելու համար: ԱՄՆ-ում «փափուկ կոճապղպեղաբլիթ» առաջին հայտնի բաղադրատոմսը, որը նախատեսված էր թավաների մեջ թխելու համար, հանդիպում է Ամելիա Սիմոնսի 1796 թվականի *«American Cookery»* խոհարարական գրքում:

## Պատմություն

Համարվում է, որ կոճապղպեղաբլիթ Եվրոպա է բերվել մ.թ. 992 թվականին հայ վանական Գրիգոր Նիկոպոլիսի կողմից (նաև հայտնի որպես Գրիգոր Մակար կամ Գրիգոր դե Նիկոպոլիս): Նա լքեց Նիկոպոլիսը (արևմտյան Հունաստան)՝ ապրելու Բոնդարոյում (հյուսիս-կենտրոնական Ֆրանսիա), Պիտիվյեր քաղաքի մոտ։ Նա այնտեղ մնաց յոթ տարի, մինչև մահացավ 999 թվականին և այդ ընթացքում սովորեցրել է կոճապղպեղաբլիթի պատրաստման արվեստը ֆրանսիացի քրիստոնյաներին։ Կոճապղպեղաբլիթը հնարավոր է, որ 11-րդ դարում նաև բերված լինի արևելյան միջերկրածովյան տարածաշրջանից արևմտյան Եվրոպա

13-րդ դարից Թորունի քաղցրաբլիթը պատրաստում էին Թորունում, այն ժամանակվա Տևտոնական միաբանության տարածքում (այժմ՝ Լեհաստան ): Այն համբավ ձեռք բերեց թագավորությունում և արտասահմանում, երբ գերմանացի ներգաղթյալները բերեցին Շվեդիա : 15-րդ դարի Գերմանիայում կոճապղպեղաբլիթի արտադրությունը վերահսկվում էր հատուկ գիլդիայի կողմից։ Վադստենա վանքից պահպանված վաղ հիշատակումներում նշվում է, որ շվեդ միանձնուհիները 1444 թվականին կոճապղպեղաբլիթ էին թխում՝ մարսողությունը բարելավելու համար։ Սովորություն կար թխել սպիտակ բլիթներ և ներկել դրանք՝ որպես պատուհանի զարդարանք։ Անգլիայում կոճապղպեղաբլիթը նույնպես համարվում էր բուժիչ հատկություններով օժտված։ 16-րդ դարի գրող Ջոն Բարեթը կոճապղպեղաբլիթը նկարագրում էր որպես «թխվածք կամ խմորեղեն, որն աջակցում է ստամոքսի առողջությանը»։

Կոճապղպեղաբլիթը միջնադարյան եվրոպական փառատոնների և տոնավաճառների սիրելի հաճույք էր, և նույնիսկ հատուկ կոճապղպեղաբլիթի տոնավաճառներ էին անցկացվում։

Անգլիայում կոճապղպեղաբլիթի վաճառքի մասին առաջին փաստաթղթավորված հիշատակումը վերաբերում է 16-րդ դարին, երբ դրանք վաճառվում էին վանքերում, դեղատներում և քաղաքի կենտրոնական շուկաներում։ Հարյուր տարի անց Շրոփշիրի Մարկետ Դրեյթոնի քաղաքը դարձավ հայտնի իր կոճապղպեղաբլիթներով, ինչը նշված է քաղաքի ողջույնի ցուցանակի վրա՝ «կոճապղպեղաբլիթի հայրենիքը» ձևակերպմամբ։ Քաղաքում կոճապղպեղաբլիթ թխելու առաջին փաստագրական հիշատակումը վերաբերում է 1793 թվականին, սակայն հավանաբար այն պատրաստվել է ավելի վաղ, քանի որ 1640-ականներից կոճապղպեղը վաճառվում էր քաղաքային խանութներում։ 18-րդ դարում կոճապղպեղաբլիթը լայն տարածում գտավ։

Կոճապղպեղաբլիթը Ամերիկա բերվեց եվրոպացի վերաբնակիչների կողմից։ Շաքարից ավելի մատչելի մոլասան շուտով դարձավ հիմնական բաղադրիչ, ինչը նպաստեց ավելի փափուկ խմորեղենի ստեղծմանը։ Ամերիկայում տպագրված առաջին խոհարարական գիրքը՝ Ամելիա Սիմմոնսի *American Cookery*-ն, ներառում էր կոճապղպեղաբլիթի յոթ տարբեր բաղադրատոմս։ Նրա «Փափուկ կոճապղպեղաբլիթ, որը թխվում է ձևամանի մեջ» բաղադրատոմսը առաջին գրանցված բաղադրատոմսն է ամերիկյան ավանդական փափուկ կոճապղպեղաբլիթի համար։

## Տեսակներ
### Անգլիա

Անգլիայում կոճապղպեղաբլիթը կարող է վերաբերել տորթին կամ կոճապղպեղով պատրաստված թխվածքաբլիթի տեսակի։ Բլիթի ձևով այն հաճախ պատրաստվում է կոճապղպեղե մարդուկի (կամ քաղցրաբլիթե մարդուկ) տեսքով։ Քաղցրաբլիթե մարդուկները առաջին անգամ վերագրվել են թագուհի Եղիսաբեթ I-ի արքունիքի հետ, ով դրանք մատուցում էր օտարերկրյա պատվիրակներին։ Սակայն այսօր դրանք հիմնականում մատուցվում են Սուրբ Ծննդին։

Կոճապղպեղաբլիթը ավանդական քաղցրավենիք էր, որը վաճառվում էր ժողովրդական տոնավաճառներում և հաճախ տրվում էր որպես քաղցրավենիք կամ սիրո խորհրդանիշ՝ երեխաներին և սիրահարներին («sweethearts»)՝ հայտնի որպես «*fairing of gingerbread»*։ Այս անունը պահպանվել է միայն Քորնուոլի տոնավաճառների կոճապղպեղաբլիթների համար։ Այս փխրուն  տեսակի կոճապղպեղաբլիթը ներկայումս ներկայացված է հանրաճանաչ կոմերցիոն տարբերակով՝ կոչված «*ginger nut biscuit*»։

**«**Parliament cake**»** կամ «Parlies» կոչվող շատ կծու կոճապղպեղով շորթբրեդը օգտագործվում էր նախքան 1707 թվականի Շոտլանդիայի խորհրդարանի անդամների կողմից որպես խորտիկ՝ վիսկիի, ռոմի կամ կոնյակի հետ միասին։ Այն վայելում էին Էդինբուրգի Պոտերրոու փողոցում գտնվող պանդոկում՝ համալսարանի ետևում, որը տնօրինում էր տիկին Ֆլոկհարտը՝ հայտնի որպես «*Luckie Fykie*», ում համարում են Վալտեր Սքոթի «Waverley» վեպում տիկին Ֆլոկհարտ կերպարի նախատիպը.։

Այս բաղադրատոմսը հիշատակվում է Քրիստիան Իսոբել Ջոնսթոնի «*The Cook and Housewife's Manual*» (1826) գրքում, որը հրատարակվել է «*Mrs. Margaret Dods, of the Cleikum Inn, Saint Ronan*'s» կեղծանունով՝ անդրադառնալով Մարգարետ Դոդսի կերպարին Վալտեր Սքոթի «*Saint Ronan's Well* »վեպից (1823)։ Այս գիրքը մեծ ժողովրդականություն էր վայելում, որտեղ հեղինակը Սքոթի կերպարների միջոցով ներկայացնում էր ազգային ուտեստների պատրաստման առանձնահատկությունները։

Պարկինը (Parkin) կոճապղպեղաբլիթի փափուկ տեսակ է, որը պատրաստվում է վարսակով և մոլասայով։ Այն տարածված է Հյուսիսային Անգլիայում և ծագում է Յորքշիրից։

### Ամերիկա

ԱՄՆ-ում կոճապղպեղաբլիթի այս ձևը երբեմն կոչվում է «կոճապղպեղով կեքս»՝ այն խրթխրթան տեսակներից տարբերակելու համար։ Ֆրանսիական *pain d'épices*-ը որոշ չափով նման է, սակայն սովորաբար մի փոքր ավելի չոր է, պատրաստվում է մեղրով՝ մոլասայի փոխարեն, և պարունակում է ավելի քիչ համեմունքներ, քան այս կատեգորիայի այլ հացերը։

Փանամայում «yiyinbre» կոչվող քաղցրավենիք է պատրաստվում՝ կոճապղպեղով և մոլասայով կեքսի տեսքով, որը բնորոշ է Չիրիկի շրջանին։ Մեկ այլ հանրաճանաչ քաղցրավենիք է *quequi* կամ *queque*-ն՝ ծամվող բլիթ, որը պատրաստվում է կոճապղպեղով, մոլասայով և կոկոսի շերտերով։

Բրազիլիայում «Pão de Mel»-ը, ինչը բառացիորեն նշանակում է «մեղրով հաց», սիրված քաղցրավենիք է։ Այն կոճապղպեղաբլիթի տեսակ է՝ պատրաստված մեղրով և այլ համեմունքներով, փոքր շրջանաձև ձևով, պատված շոկոլադով և հաճախ լցոնված կաթնային մուրաբայով (doce de leite)։

### Եվրոպա
Գերմանիայում կոճապղպեղաբլիթը պատրաստվում է երկու ձևով՝ փափուկ և կոշտ։ Փափուկ տեսակը հայտնի է որպես *Lebkuchen,* իսկ կոշտ տեսակը հաճախ կապված է փառատոնների և փողոցային տոնավաճառների հետ, մասնավորապես Սուրբ Ծննդյան տոնավաճառների, որոնք անցկացվում են Գերմանիայի բազմաթիվ քաղաքներում։ Կոշտ կոճապղպեղաբլիթը պատրաստվում է դեկորատիվ ձևերով, որոնք հետագայում զարդարվում են քաղցրավենիքներով և գլազուրով։ Կոճապղպեղաբլիթը տարբեր երկրներում ընդունված է կտրել տարբեր ձևերով, որոնցից ամենահայտնին կոճապղպեղե մարդուկն է։ Ավանդաբար դրանք թաթախում էին պորտ գինու մեջ։

Օկտոբերֆեստի ժամանակ, որը անցկացվում է Մյունխենում, ավանդույթ է, որ տղամարդիկ իրենց սիրելիների համար գնում են մեծ սրտաձև կոճապղպեղաբլիթներ, որոնք զարդարված են ժապավենով՝ կրելու համար վզին։ Այս բլիթները զարդարվում են սիրային արտահայտություններով, օրինակ՝ «Ich liebe dich» (ես սիրում եմ քեզ)։

Աշկենազի հրեա խոհանոցում, մեղրով բլիթը, որը ավանդաբար ուտում են Ռոշ Հաշանայի՝ Նոր տարվա տոնին, նման է հոլանդական *peperkoek*-ին կամ գերմանական *Lebkuchen-*ին, թեև ունի տարածաշրջանային բազմաթիվ տարբերակներ։

Շվեյցարիայում հայտնի է կոճապղպեղով քաղցրավենիքի մի տեսակ՝ կոչված *biber*, որը սովորաբար ուղղանկյունաձև բլիթ է՝ Սեն Գալենի տաճարի պատկերներով փորագրության կամ գլազուրի միջոցով։

Նիդեռլանդներում և Բելգիայում հայտնի է փափուկ և փշրվող կոճապղպեղաբլիթը՝ կոչված *peperkoek*, *kruidkoek* կամ *ontbijtkoek*, որը հաճախ մատուցվում է նախաճաշին կամ օրվա ընթացքում՝ հաստ շերտերով կտրտված և հաճախ պատված կարագով։

Սկանդինավյան և Բալթյան երկրներում կոճապղպեղով ամենահայտնի քաղցրավենիքը հայտնի է տարբեր անուններով՝

* pepperkaker (նորվեգերեն)
* pepparkakor (շվեդերեն)
* peberkager (դանիերեն)
* piparkökur (իսլանդերեն)
* piparkakut (ֆիններեն)
* piparkūkas (լատվիերեն)
* piparkoogid (էստոներեն)։

Սրանք բարակ, փխրուն բլիթներ են, որոնք հատկապես մատուցվում են Սուրբ Ծննդյանը։ Նորվեգիայում և Շվեդիայում *pepperkaker*, *pepparkakor*-ը հաճախ օգտագործվում են որպես պատուհանի զարդարանք՝ լինելով մի փոքր ավելի հաստ և զարդարված գլազուրով ու քաղցրավենիքներով։ Շատ ընտանիքներ պահպանում են ավանդույթը՝ միասին թխելու *pepperkaker, pepparkakor, brunkager* տոների ժամանակ։Ռուսաստանում կոճապղպեղաբլիթ պատրաստողները առաջին անգամ հիշատակվել են 1568 թվականին՝ Կազանում։ Կոճապղպեղաբլիթները հայտնի են որպես pryaniki***,*** որը ստացվում է ռուսերեն "համեմունքներ" բառից։ Պատմականորեն կոճապղպեղաբլիթի արտադրության երեք հիմնական կենտրոններ զարգացել են Վյազմա, Գորոդեց և Տուլա քաղաքներում։ Տվերի, Սանկտ Պետերբուրգի և Մոսկվայի կոճապղպեղաբլիթները նույնպես հայտնի էին Ռուսական կայսրությունում։

Դասական ռուսական կոճապղպեղաբլիթը պատրաստվում է ռեժայի ալյուրից, մեղրից, շաքարից, կարագից, ձվերից և տարբեր համեմունքներից։ Այն հաճախ ունենում է դաջված զարդանախշեր կամ տեքստ՝ դիմային մասում, ինչպես նաև զարդարվում է շաքարային գլազուրով։ Ռուսական կոճապղպեղաբլիթները կարող են լինել տարբեր ձևերով և լցոնված վարենիով կամ այլ քաղցր միջուկներով։Լեհաստանում կոճապղպեղաբլիթները կոչվում են *pierniki*։ Տարբեր քաղաքներում տարածված են իրենց ավանդական տարածաշրջանային ոճերը։ Ամենահայտնի տեսակներից է *Toruń-ի piernik-*ը, որը պատրաստվում է միջնադարից սկսած Թորուն քաղաքում։ Այս քաղցրավենիքներից հաճույքով օգտվել է Շոպենը, երբ այցելում էր իր կնքահորը՝ Ֆրիդերիկ Ֆլորիան Սկարբեկին։ Լեհաստանի նախկին մայրաքաղաք Կրակովում նույնպես տարածված է իր ավանդական կոճապղպեղաբլիթը։

Չեխիայում կոճապղպեղաբլիթը կոչվում է *perník* և լայնորեն օգտագործվում է Սուրբ Ծննդյան տոնական բլիթների և զարդարանքների համար։ Ամենատարածված ձևերն են սրտաձևը, աստղաձևը և կենդանիների տեսքով բլիթները, ինչպես նաև հայտնի են կոճապղպեղե տներ։ Պարդուբիցե և Միլետո քաղաքները հատկապես հայտնի են իրենց *perník-*ով։

Ռումինիայում կոճապղպեղաբլիթը հայտնի է որպես *turtă dulce*, որը սովորաբար պատված է շաքարային գլազուրով։

Բուլղարիայում կոճապղպեղաբլիթի տեսակ հայտնի է որպես *меденка* (նշանակում է «պատրաստված մեղրից»)։ Ավանդաբար այս բլիթները ձեռքի ափի չափ են, կլոր և հարթ՝ բարակ շոկոլադե շերտով։ Այլ սովորական բաղադրիչներից են մեղրը, դարչինը, կոճապղպեղը և չորացրած մեխակը։

Ուկրաինայում կոճապղպեղաբլիթը հայտնի է որպես *medivnyk* («պատրաստված մեղրից»), որը կարող է նշանակել կամ չոր մեղրով բլիթ, կամ փափուկ, սպունգանման մեղրով բլիթ՝ մրգային լցոնով։

* Ուկրաինական Միկոլայչիկի ավանդական կոճապղպեղաբլիթներ են, որոնք պատրաստվում են Սուրբ Նիկոլայի օրը (դեկտեմբերի 6-ին) և տրվում երեխաներին որպես նվեր՝ բարեհաջողություն և օրհնություն նշելու համար։ Այս բլիթները սովորաբար պատրաստվում են մեղրով, կոճապղպեղով, կանելլայով և  նուշով։ Բլիթները կարող են ձևավորվել տարբեր պատկերներով՝ կապված տոնական թեմաների հետ, որոնք վերաբերում են Սուրբ Նիկոլասին։ Այս բլիթները կարևոր մաս են կազմում ուկրաինական տոնակատարությունների, հատկապես արևմտյան Ուկրաինայում, որտեղ Սուրբ Նիկոլասի օրը նշվում է տարբեր ավանդույթներով։ Միկոլայչիկիները վայելվում են տոնակատարությունների ընթացքում՝ որպես առատաձեռնության և տոնական շրջանի սկիզբը նշող տարր։
* Ուկրաինական Պանյանկի՝ ավանդական ուկրաինական բլիթներ կամ կոճապղպեղաբլիթներ, որոնք սովորաբար թխվում են Սուրբ Ծննդյան նախօրեին, հատկապես Ուկրաինայի արևելքում։ Դրանք առանձնանում են իրենց վարդագույն գույնով, որը ստացվում է ճակնդեղի հյութի շնորհիվ, որ օգտագործվում է խմորի ներկման համար։ Այս բլիթները հաճախ փափուկ են և փոքր-ինչ համեմված՝ մեխակի, մեղրի և հաճախ կիտրոնի համով։ Վարդագույն երանգը խորհրդանշում է տոնի ուրախ հույզերը և կապված է Սուրբ Ծննդյան տոնի ավանդական տոնակատարությունների հետ։ Պանյանկիները հաճախ վայելում են ընտանիքի և ընկերների հետ Սուրբ Ծննդյան երեկոյան ընթրիքի ժամանակ, որը կարևոր մաս է Ուկրաինական տոնախմբությունների։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Gingerbread at the Open Directory Project
* Dundee gingerbread through the ages
* The world’s largest gingerbread town

Կատեգորիա:Անգլիական խոհանոց
Կատեգորիա:Բրիտանական աղանդեր
Կատեգորիա:Գերմանական խոհանոց
Կատեգորիա:Էստոնական խոհանոց
Կատեգորիա:Թխվածքաբլիթներ
Կատեգորիա:Լեհական խոհանոց
Կատեգորիա:Շվեդական խոհանոց
Կատեգորիա:Ուտեստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սուրբ ծնունդ
Կատեգորիա:Սուրբծննդյան խոհանոց
Կատեգորիա:Տորթեր