Կառլ Ռիթեր ֆոն Գեգա

**Կառլ Ռիթեր ֆոն Գեգա** (, ), ավստրիացի ճարտարապետ, նախագծող, երկաթգծի շինարար։ Ավստրիայում գտնվող Զեմերինգի լեռնանցքում նա ստեղծել է աշխարհում առաջին լեռնային երկաթուղային ճանապարհը։ Լեռնային բարդ տեղանքում և բարձրադիր հատվածների վայրիվերումների վրա կառուցված Զեմերինգյան երկաթուղային ճանապարհը 19-րդ դարի քաղաքացիական ճարտարագիտության նշանավոր ձեռքբերումներից է համարվում։

## Կենսագրություն
Կառլ ֆոն Գեգան ծագումով ալբանացի է՝ ռազմածովային նավատորմի սպայի որդի։ Կրթությունը ստացել է Վենետիկի ռազմական ուսումնարանում (1814-1817 թվականներին)։ Ավելի ուշ՝ 1811-1819 թվականներին, Պադովայի համալսարանում սովորել է ճշգրիտ գիտություններ։ 1818-1836 թվականներին և 1840-1842 թվականներին ղեկավարել է երկաթուղային և ջրային ճանապարհների շինարարական աշխատանքներ՝ սկզբում Վենետիկում, այնուհետև Տիրոլում։ 1836-1840 թվականներին Բռնոյից մինչև Բրժեցլավ ձգվող երկաթուղային ճանապարհի շինարարության աշխատանքներն է ղեկավարել (Ֆերդինանդ կայսեր նախաձեռնած Վիեննան Կրակովին կապող Հյուսիսային երկաթուղու այսպես կոչված արտոնյալ հատվածը)։

1842 թվականին Ավստրիայի կառավարության նախաձեռնությամբ մեկնել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, որպեսզի այնտեղ ծանոթանա երկաթուղային ճանապարհների շինարարության ոլորտում ինժեներական նոր ձեռքբերումների հետ։

Միացյալ Նահանգներից վերադառնալուց հետո դարձել է Վիեննա – Տրիեստ երկաթուղային ճանապարհի նախագծաշինարարական աշխատանքների տեսուչը։
Առաջադրված աշխատանքը կայանում էր ծովի մակերևույթից 984 մետր բարձրության վրա՝ Զեմերինգի լեռնացքով երկաթգիծի կառուցումը։ Զեմերինգը կարևոր լեռնանցք է, որն անցնում է Ալպերի միջով։ Այն գտնվում է Ավստրիայի Շտիրիա եւ Ներքին Ավստրիա հողատարածքների միջեւ։

Միացյալ Նահանգներում ուսումնասիրած լինելով 39 երկաթուղային գծերի կառուցման սկզբունքը՝ Կառլ Գեգան մանրակրկիտ հետազոտելով տեղանքը և ստեղծելով լեռնանցքի մանրամասն քարտեզը, մշակել է երկաթուղային գծի կառուցման նախագիծը։ Նախապատրաստական աշխատանքների ընթացքում նա հորինել է մի քանի չափիչ գործիքներ։ Սահմանել է մի քանի այլընտրանքային ճանապարհային ուղիներ, սակայն ընտրել այն ուղիները, որոնք չափազանց շատ թունելների կառուցում չէին պահանջում։

thumb|կենտրոն|700px|Կառլ Ռիթեր ֆոն Գեգայի Բորովնիցյան ուղեկամրջի նախագիծ

Նախագծային աշխատանքները ավարտվեցին 1847 թվականին, որով նախատեսվեց 42 կիլոմետր երկարությամբ երկաթգծով, 22 մեծ կամուրջներով ու ճամփուղիներով, 1200 մետր երկարությամբ թունելով երկաթուղային ճանապարհ կառուցել։ Չնայած բազմաթիվ ճարտարագետների ու լրատվամիջոցների առարկություններին՝ 1848 թվականի հունիսին Ավստրիայի հանրային աշխատանքների նախարարությունը հաստատեց նախագիծը։ Շինարարական աշխատանքները սկսեցին 1848 թվականի օգոստոսին։ Ուղին բաժանվեց 14 հատվածների, որոնց կառուցումը հանձնարարվեց 14 տարբեր կազմակերպությունների։ Սկզբում շինարարական աշխատանքներում ներգրավվեցին 1421 աշխատողներ, սակայն հետագայում նրանց թիվն ավելացավ հասնելով 20 հազար աշխատակցի։ Զեմերինգյան երկաթուղային ճանապարհը շահագործման հանձնվեց 1854 թվականին, իսկ դեպի Տրիեստ գիծը՝ 1857 թվականին։ 
250px|մինի|Զեմերինգյան երկաթուղային ճանապարհը 19-րդ դարի ավարտին
Զեմերինգյան երկաթուղային ճամփուղու բարձրության տարբերությունը 460 մետր է, 60 % ուղղաձիգության վրա դարավանդը կազմում է 20-25 ‰, ինչը համարժեք է 40 մետր ճանապարհի վրա 1 մետր վերելքին։ Նման պայմանները դրդել են շինարարության լիովին նոր տեխնիկական մոտեցումներ ցուցաբերել, ստեղծել նոր շինարարական գործիքասարքավորումներ։ Այս ճանապարհի համար մշակվել են լիովին նոր տեսակի քարշակ մեքենաներ, քանի որ ստանդարտ տեխնիկան այսօր էլ չէր կարող հաղթահարել նման բարձրություններն ու նման շառավիղով շրջադարձերը։ Երկաթուղին անցնում է բավական գեղեցիկ լեռնային տարածքով և կառուցման ժամանակ նախագծի հիմնական հայեցակարգն էր ստեղծել «լանդշաֆտ այգու մեջ», հետևաբար Կառլ Գեգան ձգտել է համահունչ համադրել տեխնիկան և բնությունը։ Այսօր շրջակա բնության գեղեցկությամբ է պայմանավորված երկաթուղային ճանապարհի շուրջ հանգստի ենթակառուցվածքների առկայությունը։ Ներկայում Զեմերինգը հայտնի լեռնադահուկային հանգստավայր է համարվում, շրջանը հայտնի է նաև որպես լեռնադահուկային սպորտի գծով աշխարհի Գավաթի խաղերի մրցության վայր։
[thumb|250px|[Կենտրոնական գերեզմանատուն (Վիեննա)|Վիեննայի Կենտրոնական գերեզմանատանը գտնվող Կառլ Ռիթեր ֆոն Գեգայի գերեզմանը]] 
Ներկայում Զեմերինգյան երկաթուղային ճանապարհը առաջվա պես ավստրիական Հյուսիսային երկաթուղու լիարժեքորեն կենսունակ հատված է հանդիսանում։
1998 թվականին Զեմերինգյան երկաթուղային ճանապարհը հայտարարվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ՝ 785 համարի ներքո։

1851 թվականին Ավստրական կայսրությունում ունեցած մեծ ներդրման համար Կառլ ֆոն Գեգային պալատականի տիտղոս է շնորհվում։ 1853 թվականին նա նշանակվում է Ավստրիական կայսրության երկաթուղային ճանապարհների ամբողջ ցանցի նախագծային ղեկավարը։ Բացի այդ, 1842 թվականին Կառլ ֆոն Գեգան Շլումբերգերում (Schlumberger-Kellerei Վիեննայի Դյոբլինգ 19-րդ շրջան) կառուցում է գինու արտադրության գործարանը։ Այն Ավստրիայում փրփրուն գինիների հնագույն արտադրամասն է։

Կառլ Ռիթեր ֆոն Գեգան մահացել է 1860 թվականի մարտի 14-ին Վիեննայում տուբերկուլոզից։

## Հրապարակումներ
* Die Baltimore-Ohio Eisenbahn über die Alleghanygebirge, 1844
* Über nordamerikanischen Brückenbau und Berechnung des Tragungsvermögens der Howe’schen Brücken, 1845
* Übersicht der Hauptfortschritte des Eisenbahnwesens in den Jahrzehnte 1840-50 und die Ergebnisse der
* Probefahrten auf eine Strecke der Staatsbahn über dem Semmering in Österreich, 1852
* Обзор главных преимуществ железных дорог в 1840—1850 г., а также результаты испытаний государственных железных дорог в Австрии, 1853
* Malerischer Atlas der Eisenbahn über dem Semmering, 1855

## Հիշատակ
* Կառլ ֆոն Գեգայի դիմանկարը պատկերված է 1965-1970 թթ. թողարկված ավստրիական 20 շիլինգանոց թղթադրամի վրա։
* Ստեղծվել է Կառլ ֆոն Գեգայի թանգարան։

## Գրականություն
* Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich — Fünfter Teil -… (1859).
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կառլ ֆոն Գեգայի կենսագրություն:   
* Կառլ ֆոն Գեգայի թանգարանի կայք:  

Կատեգորիա:Ավստրիայի երկաթգիծ
Կատեգորիա:Ավստրիայի ինժեներներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ավստրո-Հունգարիայի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Պադովայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ