Մատյան եղելությանց

**«Մատյան եղելությանց»**, Սերո Խանզադյանի վիպակներից, որը հրապարակվել է 1966 թվականին: 

## Գնահատական
Վերին աստիճանի հասարակ է վիպակի սյուժեն, առանց բարդ ճյուղավորումների: Վիպակում քայլ առ քայլ Ս. Խանզադյանը բացահայտում է գավառական քաղաքի պատկերը և նրա համապատկերում` ժամանակին այդ քաղաքի համար խորհրդանիշներ հանդիսացող մարդկանց։ «Քննադատությունը ժամանակին աղերսակցության սերտ կապեր է տեսել «Կյորես» և «Մատյան եղելությանց» վիպակների միջև։ Ինչպես Ա․ Բակունցը, այնպես էլ Ս․ Խանզադյանը անդրադառնում են միևնույն թեմային՝ գավառական քաղաքի կյանքին, նրա կենցաղին ու սովորություններին, մարդկային բնավորություններին, ներկայացնում տարբեր ժամանակաշրջանների հայ հասարակական-քաղաքական մտքի համապատկերը»։

## Դիպաշար

Ավան բիձան փողոց մաքրող է: Գավառական քաղաքում մարդկանց նախ և առաջ ճանաչում են «իրենց փոթով». («Եթե նույնիսկ քաղաքի քոթուկ Տատունց Անդրեաս հայրիկին հարցնես, թե ո՞րն է Հովհաննես Զաքարյանի տունը, ապա նա զարմացած կնայի քեզ ու անվերապահ կհաստատի, թե նման մարդ առհասարակ չի եղել ու չկա իրենց քաղաքում: Ապա նորից կզարմանա, երբ իմանա, թե դու Բարութչի Ավանեսին ես որոնում», կամ` «Շրջանային ավտոգրասենյակի պետի անվան փոթը Անհամ է` Անհամ Ալեքսան, թեպետ նա բնավ էլ անհամ մարդ չէ, ուտող-խմող է, բիլիարդ խաղացող ու մարդամոտ»: 

Քաղաքի երևելի և ոչ երևելի մարդկանց նման նա էլ ավելորդ փութ անուն ունի՝ Ճել Ավան բիձա:  Քաղաքում հայտնի Անտոն ուսուցչի մեկնաբանությամբ «Ճելը» ևս հայոց գավառական բարբառի մնացուկ է: Նշանակում է շուտ արա, շտապիր: Դե, ամեն առավոտ Ավան բիձան աղաչաձայն շտապեցնում է որդուն («Ճե՜լ արա, Գրիգոր ջա՛ն, ճե՜լ արա»): «Այդ ճելը փոթ մնաց նրա տան վրա: Ինքը` Ճել Ավան, տղերքը` Ճելի Գրիգոր, Ճելի Մուխան, Ճելի Ներսես, Վարդան, Իվան»:

Փողոցներից մի քանիսը անուն ունեն, մի քանիսը՝ ոչ: Անուն չունեցող փողոցները Ճել Ավան բիձան չի սրբում: Անանունները մնում են իրենց նահապետական վիճակում: Քաղաքում առաջին բարևն առնում է փողոց մաքրող Ճել Ավան բիձան: Ճել Ավան բիձան նախ մաքրում է Կամրջահայաց փողոցը՝ հրապարակից մինչև պետբանկի կառավարիչ Ճառ Սիմոնի տան անկյունը: Ճել Ավան բիձային առաջին բարև տվողներից է նաև Թառչի Ղազարը: Ճել Ավան բիձան և նրա մեծ որդի Գրիգորը ամեն օր հավաքում էին հինգ փողոցների հինգ բեռ աղբը, սայլակին լծված՝ տանում, թափում Կալի բաշի ձորը: Գրիգորը ոտքերը հազիվ քարշ տալով՝ վազում էր դպրոց, հետևից հոր հառաչանքը տանելով: Լավ է, որ դպրոցը Գրիգորի համար ձրի է, Անտոն ուսուցիչը բարի: Գլուխդ դիր նստարանին ու մի քիչ քնիր:
Քաղաքի հրապարակից է սկսվում Ավան բիձայի աշխարհը, որը միայն իրենն է՝ պարփակված տխուր ու ծանր օրերով, լցված հոգսերով ու ցավերով, մարդկային ազնիվ ցանկությունեերով ու բարեմաղթանքներով: Ավան բիձան մաքրում է քաղաքի հինգ հիմնական փողոցները, որոնց բնակիչներին մեկ առ մեկ ճանաչում է: Ահա նա մաքրում է Անտառահայաց փողոցը, ու նրա ականջներում հնչում է Գաղթական Սարգիսի աղաղակը: «Մըր անուշ աշխարհ ավերեցի՜ն: Տեղ տվեք, չոջուխներուս պահեմ…»: Գաղթական Սարգիսի պես Ավան բիձան էլ ապրում է հիշողությունների դաշտում: 
Ազնվության մարմնացում է Ճել Ավան բիձան, ով չի կարողանում արգահատանքի խոսքեր չշպրտել բոլոր նրանց երեսին, ովքեր օրը ցերեկով խաբում-թալանում են միամիտ մարդկանց, նվաստացնում նրանց: Կյանքի դաժան փորձությունների միջով է անցել Ճել Ավան բիձան: Առաջին ծանր հարվածը որդու՝ Իվանի մահն էր: Իրեն՝ Ճել Ավան բիձային էլ իր էշի ու սայլակի հետ կոլտնտեսական գրեցին…Հացը պակասեց… Մինչև հացը բերեցին, սովը հասցրել էր տանել Փոստատար Նիկոլի վեց աղջիկներից մեկին, այն, որ Իվանի հետ էր սովորում: Իվանի վիշտը դեռ չէր մոռացել, երբ ոռնաց պատերազմը: Գրիգորից փոքր տղան՝ Միքայելը, զինվորական հրամանատար էր: Առաջ նա գնաց: Հետո տարան Գրիգորին, Ներսեսին, մի երկու տարի հետո էլ՝ Վարդանը և Լորիկը գրվեցին զինկոմիսարիատ: Իսկ Ավան բիձան շարունակում էր մաքրել փողոցները, ու ամեն անգամ որդիներին հիշելիս կոկորդը խցանվում էր, ծնկները թուլանում էին. -Հիվա՞նդ ես, Ավան բիձա: -Չէ, որդի, ես չէ, աշխարքս է հիվանդ… Մտքերիս ճամփան ընկա: Մաքրում է ծերունին քաղաքի անունավոր փողոցների աղտեղություններն ու փոշին և թերթում է հուշերի կծիկը. Այս տունը Բակունց Ստեփանինն է: «Այդ մայթը մաքրելիս նա հիշում է Ստեփանի որդուն՝ Ալեքսանին»: Նուրբ հոգի ուներ Ճել Ավան բիձան ու իրիկնահացից հետո ծալապատիկ նստում էր թախտին ու որդիներից մեկին հորդորում մի բան կարդալ Ալեքսանից: Ճել Ավան բիձան հիշում էր Դիլան դայուն, Սոնային, ու թվում էր՝ ջահելանում է ինքը և ջահելանում է տան պուճախում ճախարակ մանող, միշտ հիվանդ իր պառավը, դառնում խշխշան հարս Սոնան՝ շիկնած երեսով, չթե զգեստով՝ ուրցի հոտը ծոցերում: Կապույտ աչք-ծիծաղով տղա էր Ալեքսանը ու ամեն հանդիպելիս հարցնում էր. «-Բարի լույս, Ավա՛ն բիձա: Էլի մաքրում ես:-Էլի՛: Մարդը կա՝ ապականությունը հետը: Ի՞նչ կա-չկա:-Հե՜չ: Կաքավաբերդի գլխին ամպ է նստում»: 

Բակունցի եղերական մահից հետո մահանում է նրա հայրը՝ Ստեփանը, որի դագաղը ութ հոգով վերցրին ու տարան հանգստարան: Հետո վառեցին Ալեքսանի գրքերը. «Սոնային ու Դիլան Դայուն, Գյուրջի Օբու նշխարները…»:

Ճել Ավան բիձայի մահով քաղաքում մի մեծ հարցական է կախվում.«-Հիմա ո՞վ պիտի մաքուր պահի մեր քաղաքը…»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1966 գրքեր