19-րդ դարի ժամանակագրություն

**[[19-րդ դար|XIX դարի]] ժամանակագրություն**։ 
[աջից|մինի| [Նապոլեոն Բոնապարտ|Նապոլեոնի նահանջը Ռուսաստանից 1812 թվականին։

Պատերազմի ընթացքը վճռականորեն փոխվում է, ի վնաս Ֆրանսիայի կայսրության։ ]]
[աջից|մինի| [Ստեֆենսոնի հրթիռը|Ստեֆենսոնի ''հրթիռը'', պահպանվել է Լոնդոնի Գիտության թանգարանում ]]
[մինի| [Ուիլյամ Ուիլբերֆորս (1759–1833), քաղաքական գործիչ և բարերար, ով  ստրկավաճառության դեմ շարժման առաջնորդն էր: ]]

## 1800-ականներ
* 1801թ.  Ջուզեպպե Պյացցին բացահայտում է գաճաճ մոլորակ Սերեսը։ - Իտալիա 
* 1801թ.  Թոմաս Ջեֆերսոնը,Ներկայացուցիչների պալատի կողմից, ընտրվեց Միացյալ Նահանգների նախագահ։ 
* 1801թ.  Մեծ Բրիտանիայի եւ Իռլանիդիայի թագավորությունները միավորվում են՝ կազմելով Միացյալ Թագավորությունը։ 
* 1801թ. Նապոլեոնը Հռոմի Պապի հետ ստորագրում է 1801-ի պայմանագիրը։ 
* 1801թ. Պավել I -ի սպանությունը։ 
* 1801թ. ֆրանսիացիները հաղթում են անգլիացիներին Աբուկիրի երկրորդ ճակատամարտում։ 
* 1801-1815թթ. **[[Առաջին Բարբարոսական պատերազմը|Առաջին և Երկրորդ Բարբարոսական պատերազմները]]** ԱՄՆ-ի և Հյուսիսային Աֆրիկայի Բարբարոս պետությունների միջև։ 
* 1802թ.Ֆրանսիայի և Միացյալ Թագավորության միջև Ամիենսների պայմանագիրը ավարտում է Երկրորդ Կոալիցիայի պատերազմը։ 
* 1802թ.Լյուդվիգ վան Բեթհովենը առաջին անգամ կատարում է իր *[[Լուսնի սոնատ (Բեթհովեն)|Լուսնի սոնատը]]*։ 
* 1803թ.Ուիլյամ Սիմինգթոնը ցուցադրում է իր *[[Շառլոտ Դունդաս]]ը* ՝ «առաջին գործնական շոգենավը»։ 
* 1803թ.Սաուդյան Արաբիայի առաջին պետության վահաբիները գրավում են Մեքքան և Մեդինան։ 
* 1803թ. Սկսվում է պատերազմը Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև, որը ոմանց կողմից համարվում է Նապոլեոնյան պատերազմների սկիզբը։ 
* 1803թ.Պադրիի պատերազմի առաջին փուլը։ (մինչև 1825 թ.) 
* 1804թ.Հաիթին անկախանում է Ֆրանսիայից եւ դառնում սեւամորթների առաջին հանրապետությունը։ 
* 1804-1813թթ. ռուս-պարսկական պատերազմ։ 
* 1804թ. Ֆրանց II -ի կողմից հիմնադրվում է Ավստրիական կայսրությունը։ 
* 1804թ. Նապոլեոնը ինքնաթագադրվեց ֆրանսիայի կայսր։ 
* 1804թ. Մոլորակի բնակչությունը հասնում է 1 միլիարդի։ 
* 1804թ. Առաջին շոգեքարշի շահագործումը։ 
* 1804-1815թթ. Սերբական հեղափոխությունը Օսմանյան կայսրության տիրապետության դեմ։  
* 1805թ. Թրաֆալգարի ճակատամարտի արդյունքում վերանում են ֆրանսիական և իսպանական ռազմածովային նավատորմերը՝ավելացնելով բրիտանացիների գերիշխանությունը տարածաշրջանում։ 
* 1805թ. Նապոլեոնը վճռականորեն պարտության է մատնում ավստրիա-ռուսական բանակին Աուստերլիցի ճակատամարտում։ 
* 1805-1848թթ. Մուհամմադ Ալին բարենորոգումներ է իրականացնում Եգիպտոսում։ 
* 1806թ.Պրեսբուրգի պայմանագրի արդյունքում լուծարվում է Սրբազան Հռոմեական Կայսրությունը։ 
* 1806թ. Կապի գաղութը դառնում է Բրիտանական կայսրության մաս։ 
* 1806-1812թթ. ռուս-թուրքական պատերազմ, Բուխարեստի պայմանագիր։ 
* 1807թ. Բրիտանիան ստրուկների առևտուրը ապօրինի է համարում։ 
* 1808թ. Բեթհովենը կատարում է իր Հինգերորդ սիմֆոնիան։ 
* 1808-1809թթ. Ռուսաստանը գրավում է Ֆինլանդիան Շվեդիայից Ֆինլանդիայի պատերազմում։ 
* 1808-1814թթ.  Իսպանական պարտիզանները կռվում են Պիրենեյան պատերազմում։ 
* 1809թ. Նապոլեոնը զրկում է Թեուտոնական ասպետներ իրենց վերջին նվաճումներից։

[մինի| [Մայքլ Ֆարադեյի հայտնագործությունները դարձան էլեկտրական շարժչի տեխնոլոգիայի հիմքը ]]

## 1810-ականներ
* 1810թ. Հիմնադրվեց Բեռլինի համալսարանը, որի ուսանողական եւ դասախոսական կազմում էին Հեգելը, Մարքսը և Բիսմարկը։  
* 1810թ. Գրիտո դե Դոլորեսը սկսում է Մեքսիկայի Անկախության պատերազմը։ 
* 1810-1820թթ. Լատինամերիկյան անկախացնման պատերազմներից հետո մի շարք Լատինամերիկյան գաղութները ազատվեցին իսպանական եւ պորտուգալական կայսրությունների տիրապետությունից։  
* 1810-1820թթ. Փենջաբի պատերազմը` Սիխի կայսրության և Բրիտանական կայսրության միջև։ 
* 1812թ. Ֆրանսիայի ներխուժումը Ռուսաստան (շրջադարձային պահ Նապոլեոնյան պատերազմներում) ։ 
* 1812թ. Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ`Սփենսեր Պերսեվալի սպանությունը։  
* 1812-1815թթ.  1812-ի պատերազմը` ԱՄՆ-ի և Բրիտանիայի միջև, ավարտվում է ոչ-ոքիով։ 
* 1813թ. Ջեյն Օսթինը հրատարակում է *[[Հպարտություն և նախապաշարմունք|<<հպարտությունն ու նախապաշարմունք>>]] գիրքը:*  
* 1813-1837թթ. Սիխ-աֆղվանական պատերազմներ։ 
* 1814-1816թթ. Անգլո-Նեպալյան պատերազմը՝Նեպալի եւ Բրիտանական կայսրության միջեւ։

մինի|450x450փքս| ՍՎիեննայի կոնգրեսի կողմից գծված սահմանները, 1815-ին:

* 1815թ.Վիեննայի կոնգրեսը  վերագծում է եվրոպական քարտեզը։  
* 1815թ. Նապոլեոնը խուսափում է աքսորից և սկսում իր հարյուր օրը, նախքան վերջնական պարտությունը Վաթեռլոոյի ճակատամարտում։ Այս պարտությունը վերջ է դնում Նապոլեոնյան պատերազմներին։ 
* 1815թ. Ժայթքում է Սումբավա կղզում գտնվող  Տամբորա լեռը  ՝ առաջացնելով պատմության մեջ գրանցված, ամենամեծ հրաբխային ժայթքումը։ Ժայթքման հետեւանքով զոհվում է մոտ 71,000 մարդ։ Ժայթքումը նաեւ հիմք է դառնում կլիմայական գլոբալ անոմալիաների, ավելի հայտնի  « հրաբխային ձմեռ » անվանումով։ 
* 1815թ. Ջեյն Օսթինը տպագրում է իր Էմմա վեպը։ 
* 1816թ. Հյուսիսային կիսագնդում Առանց ամառ տարին։  
* 1816թ. Արգենտինայի անկախացումը։ 
* 1816-1828թթ. Շակայի  Զուլու թագավորությունը  դառնում է ամենամեծը Հարավային Աֆրիկայում։ 
* 1817թ. Սերբիայի իշխանությունը դառնում է Օսմանյան կայսրության սյուզերեն։  
* 1817թ. Ֆլորիդայում սկսվում է առաջին Սեմինոլ պատերազմը։ 
* 1817թ. Ռուսաստանը սկսում Կովկասյան պատերազմը։ 
* 1817թ. Ուելսի արքայադուստր Շարլոտը մահանում է ծննդաբերության ընթացքում։ 
* 1818թ. Մերի Շելլին հրատարակում է իր *[[Ֆրանկենշթեյն|<<Ֆրանկենշտեյն>>]] վեպը*։ 
* 1818թ. Չիլիի անկախացումը։ 
* 1819թ. Ջոն Քիթսը գրում է իր <<Odes of 1819>> վեպը։ 
* 1819թ. Անգլիայում սկսվում է Պետերլո կոտորածը։ 
* 1819թ. Ստեղծվում է ժամանակակից Սինգապուր քաղաքը Բրիտանական արեւելահնդկական ընկերության կողմից։ 
* 1819թ. Թեոդոր Ժերակոն ստեղծում է իր  *[[Մեդուզայի լեռնաշղթան|<<Մեդուզայի գլուխ>>]]* ՝ գլուխգործոցը, և այն ցուցադրում է 1819 թվականի Ֆրանսիական սրահում ՝ Լուվրում։

## 1820-ական թթ
[մինի| 1816. [Շական վեր բարձրանում է իշխանությունը Զուլուի Թագավորության վրա : Զուլուի ընդարձակումը Մֆեկանի («ջախջախիչ») հիմնական գործոնն էր, որը վերացնում էր հարավային Աֆրիկայի մեծ տարածքները ]]

* 1820թ. Միսուրիի կոմպրոմիս։ 
* 1820թ. 1820-ի հեղափոխությունները Հարավային Եվրոպայում։ 
* 1820թ. Անտարկտիդայի հայտնագործություն։ 
* 1820թ. Ամերիկյան գաղութացման հասարակության կողմից հիմնադրվեց Լիբերիան, ազատագրված ամերիկացի ստրուկների համար։ 
* 1820թ. Մարաթայի կայսրության տրոհումը։ 
* 1821թ. Նապոլեոն Բոնապարտը մահանում է աքսորում` Սեն Հելենա կղզում։ 
* 1821թ. Մեքսիկան Իսպանիայից անկախություն է ձեռք բերում՝ Կորդոբայի պայմանագրով։ 
* 1821թ. Պերուն հայտարարում է իր անկախությունը Իսպանիայից։ 
* 1821թ. Նավարինոյի կոտորածը։ 
* 1821 - 1830թթ . Հունաստանը դառնում է առաջին երկիրը, որը կտրվեց Օսմանյան կայսրությունից, Անկախության Հունական պատերազմից հետո։ 
* 1822 - 1823 թվական . Մեքսիկայի առաջին կայսրությունը ՝ որպես Մեքսիկայի առաջին հետընտրական անկախ կառավարություն, որը ղեկավարում էր Մեքսիկայի կայսր Ագուստան I- ը։ 
* 1822թ. Բրազիլիայի արքայազն Պեդրոն սեպտեմբերի 7-ին հռչակեց Բրազիլիայի անկախությունը։ Դեկտեմբերի 1-ին նրան թագադրեցին որպես Բրազիլիայի կայսր Դոմ Պեդրո I- ը։ 
* 1823թ. Մոնրոյի վարդապետությունը հայտարարեց ԱՄՆ նախագահ Ջեյմս Մոնրոյի կողմից։ 
* 1824թ . ՝ Բեթհովենի *[[Սիմֆոնիա № 9 (Բեթհովեն)|իններորդ սիմֆոնիայի]]* պրեմիերա։ 
* 1825թ. Էրիի ջրանցքը բացվեց ՝ միացնելով Մեծ լճերը Ատլանտյան օվկիանոսին։ 
* 1825թ. Բոլիվիայի անկախություն։ 
* 1825թ. Բացվեց Աշխարհի առաջին հասարակական երկաթուղին։ 
* 1825թ. Դեկտեմբերյան ապստամբությունը։

[մինի| [Decembrists|Դեկաբրիստները Սենատի հրապարակում : ]]

* 1825 - 1828թթ։ Սիսպլատինի պատերազմը հանգեցնում է Ուրուգվայի անկախությանը։ 
* 1825թ. Ջավայի պատերազմը . (մինչև 1830 թ.) 
* 1826թ. Սամուել Մորին արտոնագրում է ներքին այրման շարժիչը։ 
* 1826 - 1828թթ. Ռուս-պարսկական վերջին պատերազմից հետո, Պարսից կայսրությունը հետ վերցրեց նախորդ պատերազմում Ռուսաստանին զիճած տարածքը։ 
* 1827թ. Մահացան Վիլյամ Բլեյքը և Լյուդվիգ վան Բեթհովենը։ 
* 1828 - 1832թթ. Սև պատերազմը Թասմանիայում հանգեցնում է Թասմանյան աբորի ծայրահեղ ոչնչացմանը։ 
* 1829թ. Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի *[[Ֆաուստ (ողբերգություն)|Ֆաուստի]]* պրեմիերաները։ 
* 1829թ Ստեղծվեց առաջին էլեկտրական շարժիչը։ 
* 1829թ. Ռոբերտ Փիլը ստեղծում է ոստիկանության մետրոպոլիտենի ծառայությունը ՝ առաջին ժամանակակից ոստիկանական ուժը։ 
* 1829թ. Էդիրնեի պայմանագիր , 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո

## 1830-ական թթ
* 1830թ. Անգլո-Ռուսական պայքարը Աֆղանստանի դեմ, Մեծ խաղ, սկսվում և ավարտվում է 1895 թվականին։ 
* 1830թ. հուլիսյան հեղափոխություն Ֆրանսիայում։ 
* 1830թ. Բելգիական հեղափոխությունը Նիդեռլանդների Միացյալ Թագավորությունում հանգեցրեց Բելգիայի ստեղծմանը։ 
* 1830թ. Մեծ Կոլումբիան լուծարվեց և իր տեղը գրավեցին Կոլումբիայի ազգերը (ներառյալ ժամանակակից Պանաման, Էկվադորը և Վենեսուելան)։ 
* 1830թ. Նոյեմբերյան ապստամբություն Լեհաստանում Ռուսաստանի դեմ։ 
* 1831թ. Ֆրանսիան ներխուժում և գրավում է Ալժիրը։ 
* 1831թ. Բելգիայի սահմանադրության վավերացումը։ 
* 1831թ. Տեղի է ունենում բոսնիական մեծ ապստամբություն Օսմանյան կայսրության դեմ։ 
* 1831 - 1836թթ. Չարլզ Դարվինի ճանապարհորդությունը։ [մինի| [Իռլանդիա (կղզի)|Իռլանդիայից հեռացող արտագաղթողները: 1830-ից 1914 թվականներին գրեթե 5 միլիոն իռլանդացիներ ուղևորվեցին միայն Միացյալ Նահանգներ: ]]
* 1831թ. Նոյեմբերյան ապստամբությունն ավարտվեց Վարշավայի ճակատամարտում Լեհաստանի համար ջախջախիչ պարտությամբ։ 
* 1831 - 1833թթ. Եգիպտոս-Օսմանյան պատերազմ։ 
* 1831թ երկրորդ փուլը Պադրիի պատերազմի։ (մինչև 1838 թ.) 
* 1832թ. Բրիտանական պառլամենտը ընդունում է մեծ բարեփոխումների մասին ակտը։ 
* 1833թ. Ստրկության վերացման գործող օրենքը արգելում է ստրկությունը բրիտանական կայսրությունում։ 
* 1833 - 1876թթ. Կարլիստական պատերազմներ Իսպանիայում։ 
* 1834 թ . Ձևավորվում է Գերմանիայի մաքսային միությունը։ 
* 1834թ. իսպանական ինկվիզիցիան պաշտոնապես ավարտվում է։ 
* 1834 - 1859թթ. Իմամ Շամի ապստամբությունը Կովկասում։ 
* 1835 - 1836թթ։ Մեքսիկայում Տեխասի հեղափոխությունը հանգեցրեց Տեխասի կարճաժամկետ հանրապետության ստեղծմանը։ 
* 1836թ․ Ալամոյի ճակատամարտը ավարտվեց պարտությամբ `Թեքսանի անջատողականների համար։ 
* 1836թ. Սան Ժակինտոյի ճակատամարտը հանգեցնում է գեներալ Սանտա Աննայի գրավմանը։ 
* 1836 - 1839թթ․  Կոնֆեդերացիայի պատերազմը սկսվում է Չիլիի և Պերու-Բոլիվիայի կոնֆեդերացիայի միջև, ավարտվում Չիլիի հաղթանակով։ 
* 1837թ․ Հեռագրական կապը արտոնագրվում է։ 
* 1837թ․ Չարլզ Դիքենսը հրատարակում է *[[Օլիվեր Թվիստի արկածները|Օլիվեր Թվիստը]]* ։ 
* 1837թ․ Մահացավ Ալեքսանդր Պուշկինը ։ 
* 1837 - 1838թթ․ 1837-ի ապստամբությունները Կանադայում ։ 
* 1837 - 1901թթ. Վիկտորիա թագուհի թագավորությունը համարվում է Բրիտանական կայսրության գագաթնակետը և կոչվում է վիկտորիանական դարաշրջան ։ 
* 1838 - 1840թթ . Կենտրոնական Ամերիկայի Դաշնային Հանրապետությունում քաղաքացիական պատերազմը հանգեցրեց Գվատեմալայի, Էլ Սալվադորի, Հոնդուրասի, Նիկարագուայի և Կոստա Ռիկայի հիմնադրմանը։ 
* 1839թթ. Հիմնադրվեց Բելգիայի Թագավորությունը ։ 
* 1839 - 1851թթ. Ուրուգվայի քաղաքացիական պատերազմ ։ 
* 1839 - 1919 թթ . Անգլո-աֆղանական պատերազմները հանգեցնում են փակուղու և Դյուրանդ գծի հաստատմանը։


[աջից|մինի| [Համաշխարհային ցուցահանդես (1851)|Մեծ ցուցահանդես Լոնդոնում: 18-րդ դարից սկսած ՝ Միացյալ Թագավորությունը առաջին երկիրն էր աշխարհում, որն արդյունաբերականացվեց: ]]

## 1840-ական թթ
* 1840թ. Հիմնադրվում է Նոր Զելանդիան։ 
* 1840թ. Վերին և Ստորին Կանադան միավորվում են Կանադայի նահանգում։ 
* 1841թ. « Դինոզավր » բառը հեղինակում է Ռիչարդ Օուենը: 
* 1842թ. Անեսթեզիան առաջին անգամ օգտագործվեց։ 
* 1843թ. Առաջին վագոնային գնացքը ուղևորվում է Միսուրի։  
* 1844թ. Դոմինիկյան Անկախության պատերազմ Հայիթիից։  
* 1845 - 1846թթ․ Առաջին Անգլո-Սիխական պատերազմը ։ 
* 1845 - 1872թթ. Նոր Զելանդիայի պատերազմները։ 
* 1846 - 1847թթ․ մորմոնների գաղթը Յուտա ։ մինի|Լիբերալ և ազգայնական ճնշումը հանգեցրեց 1848 թվականի եվրոպական հեղափոխությունների
* 1847թ․ Իգնազ Սեմելվիսը առաջարկում է ձեռքի լվացումը ՝ որպես հիվանդությունների տարածումը դադարեցնելու միջոց։ 
* 1847 - 1901 թվական ՝ Յուկատոնի կաստայի պատերազմը ։ 
* 1848 - 1849թթ․  Երկրորդ անգլո-սիկ պատերազմը 
* 1848թ. *[[Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ|Հրապարակվեց կոմունիստական մանիֆեստը]]* ։ 
* 1848թ․ 1848-ի հեղափոխությունները Եվրոպայում։ 
* 1848թ. Սենեկա Ֆոլսի կոնվենցիան Կանանց իրավունքների առաջին կոնվենցիան է դառնում Միացյալ Նահանգներում։ 
* 1848 - 1858թթ․ Կրալիֆոռնիայի ոսկե ռուշ ։ 
* 1848 : Ուիլյամ Հոլման Հանթը, Ջոն Էվերեթ Միլիսը և Դանթե Գաբրիել Ռոսսեթին գտան Պրեռաֆայելիտների Եղբայրությունը ։ 
* 1849թ. Հռոմեական հանրապետության սահմանադրական օրենքը դառնում է առաջինը, որը վերացնում է մահապատիժը ։ 
* 1849թ․Գազի դիմակը հորինվում է։

## 1850-ական թթ
* 1850թ. Ավարտվեց Փոքրիկ սառցե դարաշրջանը։
* 1850թ. Ալֆրեդ Թենիսոնը նշանակվում է Պոետի դափնեկիր Ուիլյամ Վորսվորթի մահից հետո։
* 1850 - 1864թթ. Թայփինգի ապստամբությունը դարի արյունալի բախումն է, որը հանգեցնում է 20 միլիոն մարդու մահվան։
* 1851թ. Լոնդոնի Մեծ ցուցահանդեսը աշխարհում առաջին միջազգային ցուցահանդեսն էր կամ Համաշխարհային տոնավաճառը։
* 1851թ. Լուի Նապոլեոնը հեղաշրջում է իրականացնում Ֆրանսիայում։ [մինի| Մահացած դաշնակից զինվորներ։ 18–40 տարեկան  սպիտակամորթ տղամարդկանց 30% -ը մահացավ [Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմ|Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմում։]]
* 1851 - 1852թթ․  Ավարտվեց Պլատինի պատերազմը։
* 1851թ. Հերման Մելվիլը հրատարակում է Մոբի Դիքը։
* 1852թ. Ֆրեդերիկ Դուգլասը ներկայացնում է իր ելույթը՝ «Հուլիս չորրսի իմաստը նեգրերի համար» , Նյու Յորքի Ռոչեսթեր քաղաքում։
* 1853 - 1856թթ. Ղրիմի պատերազմ Ֆրանսիայի, Միացյալ Թագավորության, Օսմանյան կայսրության և Ռուսաստանի միջև։
* 1854թ․ Բալադավայի ճակատամարտը։
* 1854թ. Կանագավայի կոնվենցիան պաշտոնապես ավարտում է Ճապոնիայի մեկուսացման քաղաքականությունը։
* 1854թ. SS Արկտիկական աղետը
* 1854 - 1855թթ․ Սևաստապոլի պաշարումը. քաղաքը հանձնվում է ֆրանսիական և բրիտանական ուժերին։
* 1855թ. Բեսեմերի գործընթացը հնարավորություն է տալիս պողպատը զանգվածաբար արտադրել։
* 1855թ. Ուոլթ Ուիթմենը հրատարակում է *[[Խոտի տերևներ|«Խոտի տերևներ»]]* առաջին հրատարակությունը։
* 1856թ. Աշխարհի առաջին նավթավերամշակման գործարանը Ռումինիայում։
* 1857թ. Ժոզեֆ Ուիթվորթը նախագծում է առաջին հեռահար դիպուկահար հրացանը։
* 1857 - 1858թթ։ Հնդկական ապստամբություն։ 1857թ․ Բրիտանական կայսրությունը ստանձնում է Հնդկաստանի վերահսկողությունը «East India» ընկերությունից։
* 1858 - 1947թթ. Հնդկաստանում բրիտանական կայսրությունը գոյատևում է 90 տարի։
* 1858թ. Ձայնագրման առաջին իսկական սարք՝ հնչյունագրության գյուտը.
* 1858թ. Ավարտվեց Բիգ Բենի շինարարությունը։
* 1859թ․  Չարլզ Դարվինը հրատարակում է *[[տեսակների ծագումը]]*։
* 1859 - 1869թթ. կառուցված է Սուեզի ջրանցքը։

[մինի| Առաջին նավերը նավարկվում են [Սուեզի ջրանցքով]]

## 1860-ական թթ
[աջից|մինի| [Ռոբերտ Կոխ|Ռոբերտ Քոչը հայտնաբերեց տուբերկուլյոզի բեկիլները: 19-րդ դարի ընթացքում հիվանդությունը սպանեց Եվրոպայի չափահաս բնակչության մոտ 25 տոկոսին: ]]
[մինի| [Դավիդ Լիվինգսթոն|Դեվիդ Լիվինգսթոուն, շոտլանդացի հետախույզ և միսիոներ Աֆրիկայում ]]

*1861–1865թթ․ Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմ։
* 1861թ․ Արքայազն Ալբերտի մահը։
*1862–1877թթ․ Մուսուլմանական հեղաշրջումը հյուսիս-արևմտյան Չինաստանում.
*1863թ․ Միջազգային կարմիր խաչի կազմակերպության հիմնադրումը։
*1864թ․ Չերքեզների Ցեղասպանությունը։
* 1865–1877թթ․Ստրկավաճառությունը արգելվում է ԱՄՆ-ում։
*1865թ․ Սպանվում է Աբրահամ Լինքոլնը։
* 1865թ․ Մենդելի առաջին օրենքի ստեղծումը։
* 1866–1868թթ․ Սով Ֆինլանդիայում։
* 1867թ․ ԱՄՆ-ն գնում է Ալյասկան Ռուսաստա
* 1867–1869թթ․Սով Ֆինլանդիայում։
*1867թ․ Ալֆրեդ Նոբելը բացահայտում է դինամիտը.
* 1867թ․ Սերբիան անկախանում է Օսմանյան կաjսրությունից։
* 1867թ․ Լյուքսենբուրգյան ճգնաժամ։
*1868–1878թթ. 10 տարի տևած պատերազմը Կուբայի և Իսպանիայի միջև։
*1869թ․ Մենդելեևը  ստեղծում է Պարբերական աղյուսակը։
*

[աջից|մինի| 1865–1870 թվականներից [Պարագվայը կորցրեց իր բնակչության ավելի քան կեսը Պարագվայի պատերազմում Բրազիլիայի, Արգենտինայի և Ուրուգվայի դեմ: ]]
[մինի| Սև ուրբաթ, 1873 թվականի մայիսի 9-ին, Վիեննայի ֆոնդային բորսայում: Հետևեց 1873- ի խուճապը և [Երկարատև դեպրեսիա|երկար դեպրեսիան : ]]

## 1870-ական թթ
* 1870թ. Ռասմուս Մալինգ-Հանսենի գյուտ՝ Hansen Writing Ball- ը դառնում է առաջին վաճառվող գրամեքենան։ 
* 1870 - 1871թթ. Ֆրանկո-պրուսական պատերազմը հանգեցնում է Գերմանիայի և Իտալիայի միավորմանը, Ֆրանսիական Երկրորդ կայսրության փլուզմանը և Նոր Իմպերիալիզմի առաջացմանը։ 
* 1870 - 1890թթ. Երկար դեպրեսիա Արևմտյան Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ 
* 1871 - 1872 թթ . Պարսկաստանում սովամահությունը 2 միլիոն մարդու մահվան պատճառ դարձավ։ 
* 1871 - 1914թթ Երկրորդ արդյունաբերական հեղափոխություն 
* 1871թ. Լոնդոնում բացվում է Royal Albert Hall- ը։ 
* 1871թ. Փարիզի կոմունան ղեկավարում է Ֆրանսիայի մայրաքաղաքը։ 
* 1871թ. Ճապոնիայում ֆեոդալական համակարգը ապամոնտաժվում է։ 
* 1871թ. Հենրի Մորտոն Սթենլին հանդիպում է դոկտոր Դևիդ Լիվինգսթոնին ՝ Տանգանիիկայի լճի մոտակայքում։ 
* 1872թ. ստեղծվում է Yellowstone ազգային պարկը ՝ առաջին ազգային պարկը։ 
* 1872թ. Ֆուտբոլի միջազգային առաջին հանդիպումը Անգլիայի և Շոտլանդիայի միջև։ 
* 1873թ . Մաքսվելի *[[Արդյունաբերություն էլեկտրաէներգիայի և մագնիսության վերաբերյալ|<<մի տրակտատ էլեկտրականության եւ մագնիսականության>>]]-ի հրատարակչությունը:* 
* 1873թ.  Սամուրայի կերպարը վերացվում է Ճապոնիայում։ 
* 1873թ. Հորինվում է կապույտ ջինսերը։ 
* 1874թ. Իռլանդիայում ստեղծվում է «Տան կանոն» շարժումը։ 
* 1874թ. Բրիտանական East India Company- ն լուծարվեց։ 
* 1875թ.  *[[HMS Challenger |HMS Challenger- ը]]* ուսումնասիրում է Երկրի օվկիանոսների ամենախորը կետը ՝ Challenger Deep- ը 
* 1875 - 1900թթ. Հնդկաստանում սովի պատճառով մահանում են 26 միլիոն հնդկացիներ։ 
* 1875թ. Ժորժ Բիզեթի օպերային Կարմենի պրեմիերան Փարիզում։ 
* 1876թ. Բուլղարացիները հրահրում են Ապրիլյան ապստամբությունը ընդդեմ Օսմանյան տիրապետության։ 
* 1876թ. Ռիչարդ Վագների *[[Նիբելունգի մատանին|օղակի ցիկլը]]* առաջին անգամ կատարվում է ամբողջությամբ։ 
* 1876թ. Վիկտորիա թագուհին դառնում է Հնդկաստանի կայսրուհի։ 
* 1876թ. Փոքրիկ Բիգորնի ճակատամարտը հանգեցնում է գեներալ Կաստերի մահվան և հաղթանակի համար Լակոտայի, Չեյենի և Արապահոյի դաշինքի համար 
* 1876 - 1879թթ. 13 միլիոն չինացի մահանում է սովի պատճառով հյուսիսային Չինաստանում։ 
* 1876 - 1914թթ.  Միացյալ Նահանգներում բնակչության, տարածքի, արդյունաբերության և հարստության զանգվածային ընդլայնումը կոչվում է Ոսկեզարդ դար։ 
* 1877թ. ԱՄՆ -ում մեծ երկաթուղային գործադուլը կարող էր լինել աշխարհում առաջին աշխատանքային գործադուլը։ 
* 1877թ. Խենթ ձին հանձնվում է, և այնուհետև սպանվում է։ 
* 1877թ. Ասաֆ Հոլլը բացահայտում է Մարսի լուսնաները: 
* 1877թ. Թոմաս Էդիսոնը հորինում է հնչյունագիրը: 
* 1877թ.  Օգոստոսի 17 -ին Հենրի Մաքքարտին (որը հետագայում դառնում է Բիլի երեխան) սպանում է ֆրենսիս Քահիլ անունով դարբնին, որը դառնում է նրա առաջին սպանության զոհը։ 
* 1877թ. Առաջին ստուգողական քրիկետի հանդիպումը Անգլիայի և Ավստրալիայի միջև։ 
* 1877 - 1878թթ.  Ռուս-թուրքական պատերազմից հետո, Բեռլինի պայմանագիրը ճանաչում է Սերբիայի, Չեռնոգորիայի և Ռումինիայի Իշխանությունների պաշտոնական անկախությունը։ Բուլղարիան ինքնավար է դառնում։ 
* 1878թ. Առաջին կոմերցիոն հեռախոսային փոխանակումը Նյու Հավենում, Կոնեկտիկուտ։ [մինի| Բարիկադա [Փարիզի կոմունա (1871)|Փարիզի Կոմունայում, 1871 թվականի մարտի 18: Մոտ 30,000 փարիզցի սպանվեց, իսկ հազարավոր մարդիկ էլ ավելի ուշ մահապատժի ենթարկվեցին: ]]
* 1879թ. Անգլո-զուլուսական պատերազմ Հարավային Աֆրիկայում։  
* 1879թ. Թոմաս Էդիսոնը փորձարկում է իր առաջին լամպը։ 
* 1879 - 1880թթ․  Կուբայում իսպանական տիրապետության դեմ փոքրիկ պատերազմը հանգեցնում է ապստամբների պարտության։ 
* 1879 - 1883թթ. Չիլին մարտեր է մղում Պերուի և Բոլիվիայի հետ Անդեսի տարածքի վրա Խաղաղ օվկիանոսյան պատերազմում։ 
* 1879 - 1884թթ․  Բելգիան ներքաշվում է քաղաքական ճգնաժամի մեջ, որը կոչվում է Առաջին Դպրոցական պատերազմ, պետական կրթության մեջ կրոնի դերի պատճառով։ 
* 1879թ. Ապրիլ 21, Քարթինին ծնվել է Ջեպարայում, այսօր այդ ամսաթիվը նշվում է որպես Ինդոնեզիայում կանանց ազատման օր։

## 1880-ական թթ
* 1880 - 1881թթ. Առաջին Բոերի պատերազմը։ 
* 1881թ․ Սպանվեց Ցար Ալեքսանդր II- ը։ 
* 1881թ. Ռուսաստանի կայսրությունում սկսվում է ջարդերի ալիք։ 
* 1881թ . Հրթիռակոծություն OK Corral- ում։ Նստած ցուլը հանձնվում է։ 
* 1881թ. Առաջին էլեկտրական ատոմակայանը: 
* 1881թ. Նախագահ Ջեյմս Գ. Գարֆիլդը սպանվեց։ 
* 1881 - 1882 թթ. Ջուլյս Ֆերի օրենքները, որոնք ընդունվել են Ֆրանսիայում,հաստատելու ազատ, աշխարհիկ կրթություն։ 
* 1881 - 1899 թթ. Մահդիստական պատերազմը Սուդանում։ 
* 1882թ. Բրիտանական արշավանքը և Եգիպտոսի գրավումը։ 
* 1883թ․ Կրակատո հրաբխի պայթյունը, ժամանակակից պատմության ամենամեծերից մեկը։ [մինի| [Թոմաս Էդիսոնը ամերիկացի գյուտարար, գիտնական և գործարար էր, որը մշակեց բազմաթիվ սարքեր, որոնք մեծապես ազդում էին աշխարհի կյանքի վրա, ներառյալ ՝ հնչյունագրությունը, շարժանկարների տեսախցիկը և երկարատև, գործնական էլեկտրական լամպը : ]]
* 1883թ. Կվագգան ոչնչացվում է։ 
* 1883թ. Լույս է տեսնում Ռոբերտ Լուի Սթիվենսոնի *[[գանձերի կղզին]]*։ 
* 1884թ. Խարտումի պաշարումը։ 
* 1884թ. Գերմանիան սկսում է կառավարելԿամերունին։ 
* 1884թ. Մարկ Թվենը հրատարակում *[[Հեքլբերի Ֆիննի արկածները|է Հաքլեր Ֆինի արկածները]]*։ 
* 1884թ. Հիրամ Մաքսիմը հորինում է առաջին ինքնալիցքավորվող ինքնաձիգը։ 
* 1884 - 1885թթ. Բեռլինի համաժողովը ազդարարում է  « Աֆրիկայի գաղութային բաժանման » սկիզբը։ Մասնակցող երկրները նույնպես համաձայն են արգելել ստրուկների առևտուրը։ 
* 1884 - 1885թթ. Սինո-ֆրանսիական պատերազմը հանգեցրեց ֆրանսիական Ինդոչինայի ձևավորմանը։ 
* 1885թ. Լուի Պաստյորը ստեղծում է առաջին հաջող պատվաստանյութը գազազության դեմ, մի երիտասարդ տղայի համար, որը կատաղած շան կողմից 14 անգամ խայթվել էր։ 
* 1885թ. Բելգիայի թագավոր Լեոպոլդ II- ը հիմնում է  Քոնգոյի ազատ նահանգը։   
* 1885թ . Բրիտանիան ստեղծում է պաշտպանական կառույց Բեչուանանալանդիայի  դեմ (ժամանակակից Բոտսվանա )։ 
* 1885թ. Սպիտակամորթ հանքափորները  սպանեցին առնվազն 28 չինացի ներգաղթյալների։ 
* 1886թ․  Լույս է տեսնում Ռոբերտ Լուի Սթիվենսոնի « Դոկտոր Ջեքիլլի և պարոն Հայդեի տարօրինակ դեպքը» ։ 
* 1886թ. Մյանման Վիկտորիա թագուհուն ներկայացվում է որպես ծննդյան նվեր։ 
* 1886թ․ Կարլ Բենզը վաճառում է առաջին կոմերցիոն ավտոմեքենան ։ 
* 1886թ․ Ազատության արձանի կառուցում. Կոկա-կոլայի զարգացումը։ 
* 1887թ. Բրիտանական կայսրությունը գրավում է Բալոչիստանը ։ 
* 1887թ․ Արթուր Կոնան Դոյլը հրատարակում է իր առաջին Շերլոք Հոլմսի պատմությունը ՝ *[[Ալ կարմիր գույներով էտյուդը|«Ալ կարմիր գույներով էտյուդը>>]]* : 
* 1888թ. Լուիս լե Պրինցը ձայնագրում է *[[Կլոր սեղանի այգու տեսարան|<<Roundhay Garden Scene>>-ը]]* ՝ ամենավաղ ժամանակներից գոյատևած ֆիլմը։ 
* 1888թ. Բրազիլիայում արգելվեց ստրկությունը ։ 
* 1889թ․ Ավստրիայի թագաժառանգ Ռուդոլֆը  եւ բարոնուհի Մերի Վեցերան գտնվում են մահացած:Տեղի էր ունեցել ինքնասպանություն։ 
* 1889թ. Փարիզում բացվեց Էյֆելյան աշտարակը ։ 
* 1889թ. Միրզա Ղուլամ Ահմադը ստեղծում է Ահմադիյա մուսուլմանական համայնքը, իսլամի բարեփոխման աղանդը։ 
* 1889թ. Բրազիլիայի կայսրության վախճանը և Բրազիլիայի հանրապետության ծնունդւ։ 
* 1889թ. Վինսենթ վան Գոգը նկարում է « *[[Աստղալից գիշեր|Աստղային գիշեր» -ը]]*։ 
* 1889թ. Ասպիրինը արտոնագիր ստացավ։ 
* 1889թ. Փարիզում բացվում է Մուլին Ռուժը։

## 1890-ական թթ
* 1890թ․ Վերջին ճակատարտը ամերիկա-հնդկական պատերազմում։
* 1890թ․ Իտալիան եւ էրիթրեան միացվեցին։
* 1890թ. Էլեկտրական աթոռի առաջին օգտագործումը։
* 1890թ. Լյուքսեմբուրգի անկախացումը։
* 1890թ․   Վան Գոգի մահը.
* 1891թ․ Չիլիի քաղագացիական պատերազմը..
* 1892թ․ Բասկետբոլ խաղի ստեղծումը։
* 1892թ․ Մատնահետքերի օգտագործման սկիզբը։
* 1893թ․ Ամերիկյան ուժերը գահընկեց արեցին Հավայի կառավարությանը։
* 1894թ․ Առաջին ձայնապնակի առաջին ձայնագրությունը։
* 1894թ․ Ֆրանսիան և Ռուսական կայսրությունը կնքում են ռազմական դաշինք։
* 1895թ․ Վոլեյբոլ խաղի ստեղծումը։
* 1895–1896թթ․ Էտոպիան կայսրությունը ջախջախում է Իտալիային առաջին Իտալա-էտոպիական պատերազմում։
* 1895–1898թթ․ Կուբայի անկախության պատերազմը հանգեցնում է նրա անկախությանը Իսպանիայից։
* 1896թ․Ֆիլիպինյան Հեղափոխությունը ավարտվում է Իսպանիայից նրանց ազատագրմամբ։
* 1897թ․  Հուն-թուրքական պատերազմը.
* 1898թ. ԱՄՆ-ն իշխանություն է ձեռք բերում Կուբայի, Պուերտո Ռիկոյի, և Ֆիլիպինների նկատմամբ Իսպանիա-ամերիկյան պատերազմից հետո։
* 1898–1900թթ․ Բոքսեր հեղաշրջումը Չինաստանում ճնշվում է Ութ ազգերի դաշնակցության  կողմից։
* 1899–1902թթ․ Անգլո-բուրական պատերազմի սկիզբը։
* 1899–1913թթ․ Ֆիլիպինա-ամերիկյան պատերազմի սկիզբը։
* 1899–1900թթ․ Հնդկակակ սովը 1 միլիոն մարդու մահվան պատճառ է դառնում։

[մինի| Պատմության առաջին ավտոբուսը ` [Կառլ Բենց|Benz Omnibus- ը, որը կառուցվել է 1895 թվականին Netphener ավտոբուսային ընկերության համար ]]
[մինի| Հանքափորներն ու հետախուզողները բարձրանում են Chilkoot արահետը [Կլոնդայքի ոսկե տենդ|Klondike Gold Rush- ի ժամանակ ]]
[մինի| ''[Իլուստրադոսի'' ստուդիայի դիմանկարը Եվրոպայում, ք. 1890 թ ]]

## 1900-ական թթ
* Հավայան կղզիները դառնում են ԱՄՆ-ի պաշտոնական տարածք։ 
* Տեխասում գտնվող Գալվեստոն փոթորիկը 8000 մարդու կյանք է խլում։ 
* Լայման Ֆրենկ Բաումը հրատարակում է <<Օզի հրաշալի հրաշագործը>>։ 
* Իտալիայի Ումբերտո I թագավորը սպանվեց։ 
* Համաշխարհային ցուցահանդես անցկացվեց Փարիզում, որտեղ աչքի ընկավ մոդեռն աճող արվեստի միտումը։ 
* Ութ պետություններ ներխուժեցին Չինաստան միևնույն ժամանակ և թալանեցին արգելված քաղաքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դար
Կատեգորիա:19-րդ դար ըստ երկրի
Կատեգորիա:19
Կատեգորիա:19-րդ դար ըստ մայրցամաքի