Գեդիի ավերակներ

**Գեդիի ավերակները** պատմական և հնագիտական վայր են՝ արևելյան Քենիայի Հնդկական օվկիանոսի ափին։ Տեսարանը կից է Գեդի քաղաքին (որը հայտնի է նաև որպես Գեդե անունով) Կիլիֆի շրջանի տարածքում և Արաբուկո-Սոկոկե անտառի տարածքում։

Գեդին Սուահիլիի միջնադարյան առափնյա բնակավայրերից մեկն է, որը տարածվում է Սոմալիի Մոգադիշոից մինչև Մոզամբիկի Զամբեզի գետը։ Հայտնի են 116 Սուահիլիի վայրեր, որոնք ձգվում են հարավային Սոմալիից մինչև Վումբա Կուու՝ Քենիա-Տանզանիա սահմանին։ 1920-ական թվականներին գաղութարարների կողմից Գեդիի ավերակների վերագտնումից ի վեր, Գեդին եղել է այն վայրերից, որտեղ ամենաինտենսիվ պեղումներ են կատարվել, և ուսումնասիրվածներից մեկը՝ Շանհայի, Մանդայի, Ունգվանայի, Կիլվայի և <bdi>Կոմորյան կղզիներ</bdi> հետ միասին։

Գեդիի տեղանքն ընդգրկում է պարսպապատ քաղաքը և դրա ծայրամասային տարածքը։ Գեդիի բոլոր կանգուն շենքերը, որոնք ներառում են մզկիթներ, պալատ և բազմաթիվ տներ, պատրաստված են քարից, մեկ հարկանի են և անհամաչափ բաշխված են քաղաքում։ Բնակավայրում կան նաև մեծ բաց տարածքներ, որտեղ կան հողային և ծղոտե տներ։ Քարե «սյունե դամբարանները» Սուահիլիի ափի ճարտարապետության տարբերվող տեսակ է, որից հայտնաբերվել է նաև Գեդիում։

Գեդիի գտնվելու վայրը ափի երկայնքով և նման վայրերի հետ Սուահիլիի ափի երկայնքով կապվելը այն դարձրել է կարևոր առևտրի կենտրոն։ Չնայած քիչ պատմական փաստաթղթեր կան, որոնք Գեդին հատուկ կապում էին Հնդկական օվկիանոսի առևտրի հետ, ենթադրվում է, որ տարածքը եղել է ափի երկայնքի ամենակարևոր վայրերից մեկը։ Գեդիի ճարտարապետությունը և ներմուծված նյութական մշակույթի առատությունը, ներառյալ խեցեղենը, ուլունքները և մետաղադրամները, վկայում են այն մասին, որ քաղաքը վերելք է ապրում մինչ այնտեղ բնակեցում հաստատելու ընթացքում՝ սկսած տասնմեկերորդ դարից մինչև տասնյոթերորդ դարի սկիզբը, երբ այն լքեցին։

## Հայտնաբերման և պեղումների պատմություն
Չնայած մինչ 1920-ականները Գեդին անհայտ էր մնում Արևելյան Աֆրիկայի բրիտանական գաղութարարների մեծ մասի համար, այնուամենայնիվ տարածքը հայտնի էր տեղի միչիկենդա ցեղերի կողմից։ Ներկայումս Գիրիաման՝ միչիկենդա ցեղերից մեկը, մեծ համայնք է պահպանում Գեդիի ավերակների շրջակայքում, որոնք այդ վայրը համարում են սրբազան և հոգևոր մի վայր։ Չնայած իրենց հավատալիքների համակարգում կատարված փոփոխություններին և տարածաշրջանում իսլամի հեղինակությանը, շատերի կարծիքով չար և նախանձ ոգիները բնակվում են Գեդիում։ Տեղական ավանդույթի համաձայն, ավերակները պաշտպանում են նրա քահանաների հոգիները։ Ասում են, որ այս «ծերերը» անիծում են յուրաքանչյուրին, ով վնաս է հասցնում տարածքին։

Գեդիի ավերակները գաղութարարներն առաջին անգամ հայտնաբերել են 1884 թվականին, Զանզիբարի բրիտանացի բնակիչ Սըր Ջոն Քիրքի այցելելուց հետո։ Այնուամենայնիվ, ավերակները մթագնած էին մինչև դրանց հետագա վերաբացահայտումը՝ 1920-ականներին, երբ վայրը սկսեց ուշադրություն գրավել Բրիտանական Արևելյան Աֆրիկայի կառավարության կողմից։ Սկզբնական պեղումները Գեդիում սկսվել են 1940-ականների վերջին, և տեղանքն այսօր շարունակում է մնալ Սուահիլիի ափի առավել ինտենսիվ ուսումնասիրված բնակավայրերից մեկը։ Ավերակների նշանակությունը հիմնականում օգտագործվել է տարածաշրջանի տարածքում տեղանքի դերը գնահատելու համար` այլ տեղանքների հետ համատեղ` Սուահիլիի մշակույթի զարգացման, Հնդկական օվկիանոսի առևտրի կազմակերպման, իսլամի ներդրման և տարածման, ինչպես նաև քաղաքական ու տնտեսական կապերի և Սուահիլիի համայնքների միջև իրենց մշակութային մնացորդների և տարածական հարաբերությունների միջոցով։

### Վաղ հնագիտական հետազոտություններ
Պեղումները Գեդիում սկսվել են 1948-ին՝ Ջեյմս Քիրքմանի հսկողության ներքո, տևել են մինչև 1958-ը՝ ընդհատվող պեղումներով, որոնք տեղի են ունեցել 1960-ականներից մինչև 1980-ականները։ Քիրքմանը պեղել է քաղաքի հիմքում գտնվող շենքերը, ներառյալ պալատը և մի քանի մզկիթներ և տներ, ինչպես նաև մաքրել և նորոգել պատերը։ Մեծ մզկիթը պեղել է 1954-ին, իսկ պալատը՝ 1963-ին։ Մեծ մզկիթում նրա պեղումից հետո լույս է տեսել Քիրքմանի զեկույցը «Արաբական քաղաք Գեդին, Մեծ մզկիթը, ճարտարապետությունը և գտածոները», որին հաջորդել են մի շարք մենագրություններ և փաստաթղթեր։

1950-ականների Գեդիի պեղումներին զուգահեռ պեղումներ տեղի ունեցան նաև Սուահիլիի ափի երկայնքով գտնվող նմանատիպ վայրերում։ Ուիլսոնի կողմից ափի երկայնքով 116 տեղանքի ուսումնասիրությունը, որը կատարվել է 1982 թվականին, հայտնաբերել է 34 մեկուսացված ավերակներ, որոնք, ըստ նրա, հավանական է, որ պարունակում են հնարավոր բնակավայրեր կամ մեկուսացված բնակարաններ։ Չնայած ուսումնասիրվել են ավելի փոքր բնակավայրեր, բայց ավելի մեծ տեղանքներն առավելագույն ուշադրության են արժանացել։ Գեդիից բացի, առավել ինտենսիվ պեղված վայրը Ունգվանան էր՝ Տանա գետի գետաբերանում, որն իր չափերով նման էր Գեդիին։ Այնուամենայնիվ, համեմատած այդ չափի նմանատիպ վայրերի հետ, Գեդին ուներ առավել խիտ բնակեցված քաղաքային կենտրոններից մեկը։

### Վերջերս կատարված հնագիտական հետազոտություններ
1990-ականներից սկսած՝ հնագիտական հետազոտությունները Գեդիում և Սուահիլիի այլ ափամերձ բնակավայրերում ակտիվացել են։ 1980-ականներից սկսած հնագիտական հետազոտությունները սկսեցին ավելի շատ կենտրոնանալ առափնյա համայնքների և ներքին տարածքների միջև հարաբերությունների վրա՝ մարտահրավեր նետելով այն սկզբնական գաղափարին, որ Սուահիլիի ափի զարգացումը պայմանավորված էր Հնդկական օվկիանոսի առևտրով օտարերկրյա ազդեցությամբ կամ արաբ գաղութարարներով։ Սուահիլիի մերձափնյա տեղանքների ուսումնասիրության մեկ այլ կարևոր զարգացում է քարից կառուցված կառույցների մնացորդների նկատմամբ մեծ ուշադրությունը։ Գեդիի բաց ռելիեֆի հետազոտությունները հայտնաբերել են ցեխոտ բնակավայրերի խիտ կենտրոնացումներ։ 2001-ին Ստեֆան Պրադինսը՝ Ֆրանսիայի հնագիտական հետազոտությունների ինստիտուտից և Քենիայի ազգային թանգարանի հնագետները կատարեցին տեղագրական հետազոտություն Գեդիի վերաբերյալ, որը քարտեզագրեց թաղամասերի բաշխումը` քաղաքում ընդհանուր քաղաքաշինությունը ուսումնասիրելու համար։ Միևնույն ժամանակ, Լին Կոպլինը հետազոտություններ է անցկացրել ցեխածածկ թաղամասերում՝ կենտրոնանալով ներքին և արտաքին պատերի միջև ընկած հատվածի վրա։ 2002-ից 2003 թվականներին Գեդիում ուսումնասիրությունները շարունակում էին կենտրոնանալ մինչև տասնհինգերորդ դարը քաղաքաշինության վրա, կենտրոնանալով մի խումբ մարջան տների վրա, որոնք կառուցվել էին սոցիալական էլիտաների կողմից։

## Օկուպացիայի պատմություն
thumb|Քարե սալիկ՝ բնօրինակ արաբական գրություններով, որն օգտագործվել է այդ վայրը թվագրելու համար
Գեդիում տարածքը գրավելու մասին պատմությունը արտածվել է պեղումների և պատմական փաստաթղթերի արդյունքում, որոնք վերաբերում էին դրա նյութական մշակույթին, ճարտարապետությանը և առևտրի հայտնի պատմությանը, որը Սուահիլիի ափը կապում է Հնդկական օվկիանոսին հարող շրջանների հետ։ Գեդի բնակավայրը ստեղծվել է վեցերորդ դարում առևտրի ակտիվացումով Սուահիլիի ափի երկայնքով ամենավաղ բնակավայրերի ի հայտ գալուց շատ հետո։ Գեդիում օկուպացիայի մասին փաստող ամենավաղ ապացույցը ռադիոածխածինն է, որը թվագրվել է 1041-1278 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում և տեղանքում առաջին բնակավայրը եղել է  տասնմեկերորդ կամ տասներկուերորդ դարի սկզբին։

Ենթադրվում է, որ Գեդիի առևտրային կյանքին մասնակցելը նպաստող գործոնն է դրա հիմնադրման և հետագայում վերաճելու նպատակը, և այն մոտ 2500 բնակիչ ունեցող ու իր բնակչությանը աջակցող քաղաք է։ Չնայած Գեդիին հատուկ հիշատակող պատմական փաստաթղթերի բացակայությանը, այն համարվում է ափի երկայնքով տեղակայված ամենակարևոր վայրերից մեկը։ Տասնհինգերորդ դարում արտաքին պատի կառուցումից առաջ քաղաքն ի սկզբանե զարգացել է ժամանակակից տեղանքի հյուսիսային հատվածում։ Տասներկուերորդ դարում բնակիչների կողմից իսլամի ընդունումը նշանավորվում է քաղաքում հյուսիսային տարածքում գտնվող երեք գերակշռված մզկիթների առկայությամբ, որոնք կառուցվել են տասներկուերորդ-տասնչորսերորդ դարերի ընթացքում։ Գեդիի բոլոր մզկիթներին բնորոշ ճարտարապետության ոճը և մինարեթների բացակայությունը օգտագործվել են այն բանի համար, որ տեղացիները Իբադիտական դավանանք են ունեցել։

Տասնմեկերորդից մինչև տասնչորսերորդ դարերը, Գեդի քաղաքում քաղաքաշինությունն ընդլայնվեց հիմնականում դեպի հյուսիս, արևմուտք և հարավ՝ տասնհինգերորդ դարում Մեծ մզկիթի շուրջ բնակչության վերջնական տեղափոխմամբ։ Գեդիի բնակչությունն ու բարգավաճումը հասան գագաթնակետին տասնհինգերորդ և տասնվեցերորդ դարի ընթացքում, և շատ այլ ափամերձ վայրերի բնակչությունն ընկավ տասնվեցվեցերորդ-տասնմեկերորդ և տասնյոթերորդ դարերում։ Գեդին լքված էր տասնյոթերորդ դարի կեսերին։ XVI դարից պորտուգալացու ներկայությունը համարվել է Գեդիի վերջնական կործոնման հիմնական գործոններից մեկը , պորտուգալացիները փորձել են առևտուրը մենաշնորհել և զինված միջամտություն իրականացնել։ Այնուամենայնիվ, ջրի մի կաթիլը, որը նկատվում էր Մեծ մզկիթի հարևանությամբ ջրհորի խորացման հետևանքով, 1589 թվականին Վազիմբայի արշավանքը ափի երկայնքով և Սոմալիից Գալլայի ներգաղթումներն ու արշավանքները կարող էին լրացուցիչ գործոններ հանդիսանալ Գեդին և մայրցամաքային ափամերձ վայրերը Մոմբասայից մինչև հյուսիս լքելու համար։

## Ճարտարապետություն
Գեդիի ավերակները կազմում են 45 ակր (18 հա) տարածք, որը գտնվում է հնագույն Արաբուկո-Սոկոկե անտառում։ Գեդիի մոտ գտնվող հնագույն քաղաքը բաժանված է երկու պարիսպներով. արտաքին պատը պարունակում է 45 ակր (18 հա) իսկ ներքին պարիսպը՝ 18 ակր (7,3 հա)։

Ներքին պատի մեջ կան երկու մզկիթ, պալատ կամ Շեյխի տուն, չորս մեծ տներ, մի քանի կլաստերային տներ և քաղաքային միջուկը կազմող չորս մեծ սյունե դամբարաններ։ Ներքին պատը պարունակում է նաև չորս այլ տներ և երեք այլ մզկիթներ։ Ներքին և արտաքին պատերի արանքում հայտնաբերվել են քարե կառույցներ, բացառությամբ երկու մզկիթների։ Արտաքին պատից անմիջապես հետո կա մեկ մզկիթ և մի քանի այլ անհայտ կառույցներ։

Ներքին և արտաքին պատերով բաժանվելուց բացի, ինչը քաղաքային հիմք էր ստեղծում, տեղանքում կային առաջնային շենքեր, արտաքին պատի միջև և դրսում գտնվող ժամանցի տարածքներ, փաստորեն Գեդին ուներ լավ ու կայացած ենթակառուցվածք։ Գեդիի կառույցները, ըստ երևույթին, դասավորված են ըստ ցանցային գծերով շարված փողոցների։ Բացի այդ, տեղանքում կային ջրհորներ և սանհանգույցներ՝ հիմնական շենքերից շատերում ջուր հավաքելու համար։

Գեդիի կառույցների մեծ մասը կենցաղային բնակավայրեր էին, որոնք պատրաստված էին ծղոտե ծածկով ցեխոտ շինություններից, որոնք կենտրոնացած էին արտաքին և ներքին պատերի արանքում։ Այնուամենայնիվ, մինչ այժմ գոյատևող միակ շենքերը կառուցվել են Հնդկական օվկիանոսից արդյունահանված մարջանային քարերի միջոցով։ Չնայած շենքերից մի քանիսը նախորդում են տասնչորսերորդ դարին, այդ ժամանակաշրջանում մարջանը դարձել է ավելի տարածված շինանյութ՝ կարևոր կառույցների և էլիտար բնակավայրերի համար։ Գեդիի բոլոր շենքերը մեկ հարկանի կառույցներ են։ Պատերը և այլ մարջանային կառուցվածքները կառուցվել են նման ձևով` կրաքարե հավանգով, հիմքերի մեծամասնությունը մեկ ոտնաչափից ոչ ավելի խորությամբ և քարերով լցված։ Գոյություն ունեն ոչ պիտանի նախագծման տարրերի մի քանի օրինակներ։ Ինչպես օրինակ՝ շենքերի համար նախատեսված դռները բաղկացած են քառակուսի շրջանակներով ուղղաձիգ կամարներից, դամբարաններից և մզկիթներից, որոնք պարունակում են սպանդեր և արխիտրավներ, որոնք փորագրված են կամ ծածկապատված ճենապակիով։

### Պատեր
Ներքին և արտաքին պատերը կառուցվել են նույն կերպ, ինչպես ինը ոտնաչափ բարձրություն և 18 դյույմ հաստություն ունեցող արտաքին պատը, որը նույնպես պատված էր գաջով։ Ենթադրվում է, որ արտաքին պատը կառուցվել է տասնհինգերորդ դարի ընթացքում։ Ներքին պատի կառուցումը վերագրվել է տասնվեցերորդ դարում ծովափի երկայնքով պորտուգալացիների ներկայությանը, մինչդեռ զենքի նավահանգիստների առկայությունը օգտագործվել է այն պատճառով, որ պատերը ավելի վաղ չեն կառուցվել։ Այնուամենայնիվ, պատերի գործնականությունը որպես պաշտպանական ամրացում անհասկանալի է, քանի որ, ըստ Քիրքմանի, քաղաքը շրջապատող պատերն ու դարպասները նշանակալի ուժ չունեն, ինչը, կարծես, համապատասխանում է այն բանին, որ պատերն ու շենքերի դասավորությունը օգտագործվել են սոցիալական խոչընդոտները պահպանելու համար։ Չնայած ներքին պատը ունի ավելի ակնհայտ պաշտպանական գործառույթ ու չնայած նավահանգիստների բացակայությանը և արտաքին պատի կասկածելի ամրությանը, այնուամենայնիվ, այն համարվում է ամրոց։

### Մզկիթներ
Գեդիի մզկիթներում կային ջրհորներ և լվացքի համար նախատեսված միջոցներ, որոնք օգտագործվում էին երկրպագությունից առաջ մաքրման համար։ Այնուամենայնիվ, դրանք կառուցված չէին մինարեթներով, որոնք օգտագործվում էին աղոթքի կոչի համար, ինչը առավել բնորոշ էր այլ շրջաններին։ Գեդիի մզկիթները սովորաբար շարված էին նախասենյակներով, որոնց կողքին էր կենտրոնական սենյակը, որն ուներ տանիք, որն ամրացված էր փայտե ճառագայթներով, և որոնք հենված էին քառակուսի քարե սյուների վրա։ Սյուների կողմից ստեղծված միջանցքները խոչընդոտում էին միհրաբի տեսքին, որոնք տեղակայված էին հյուսիսային պատերին՝ Մեքքայի ուղղությամբ։

Գեդիում մզկիթներից երկուսը ստացել են «Մեծ մզկիթներ» անվանումը։ Ավանդաբար Մեծ մզկիթ անվամբ մզկիթը ներքին պատի ներսում գտնվող ուղղանկյուն շինություն է, որը կառուցվել է տասնհինգերորդ դարի ընթացքում։ Մեծ մզկիթը տանիքն ապահովող կենտրոնական սենյակում ունի երեք մուտք և երեք շարասյուն։ Մուտքերից մեկի վերևում գտնվում է նիզակի կետի ռելիեֆը, որի վահանը շրջապատված է նրա սպանդրի վրա, մինչդեռ արևելյան մուտքի վրա արխիտրաֆը փորագրված է ծովատառեխի նախշով։ Կառույցն ունի նաև ամենախորը հիմքերը, որի 21 դյույմ լայնությամբ պատերը չորս ոտնաչափ տարածվում են ընդերքի մեջ։

Երկրորդ Մեծ մզկիթը բնակվում էր քաղաքի ավելի հին հատվածում, որը բնակեցված էր տասնմեկերորդ դարից և գտնվում էր պարսպապատ քաղաքից հյուսիս։ Կառույցը կառուցվել է տասնչորսերորդ դարում տասներկուերորդ և տասներեքերորդ դարերի երկու ավելի վաղ կառուցված մզկիթների վերևում։ Մզկիթի երկարությունը 26 մետր է (85 ոտնաչափ) իր հյուսիս-հարավ կողմնորոշման երկայնքով։

### Դամբարաններ
thumb|Գեդիում գտնվող սյունաշարային դամբարան
Գեդիի սյունաշարային դամբարանները, որոնք բաղկացած են որմնադրությամբ պատված կառույցներից, որոնք վերևում են պատված են սյունով , միջնադարյան Սուահիլիի ափամերձ բնակավայրերի ճարտարապետական ոճի մաս են կազմում։ Գեդիի գերեզմանների ընդհանուր առանձնահատկությունը դեկորատիվ խորշերով վահանակներն են։  Չնայած Գեդիում կա չորս մեծ սյուն-դամբարան, «պատված գերեզմանը», որը գտնվում է ներքին պատի ներսում, առանձնանում է մնացածներից, քանի որ դրա վրա արաբերեն գրություններ կան ՝ Մ.թ. 1399 թվականի թվագրմամբ։

### Տներ
Գեդիում գոյատևող բոլոր բնակելի շենքերը գտնվում են ներքին պատի ներսում և ներկայացնում են Գեդիի հասարակության էլիտար անդամների կենցաղային պայմանները, իսկ բնակչության մեծ մասը ապրում էր քաղաքի կենտրոնից դուրս գտնվող ցեխոտ տնակներում։ Չորս ամենամեծ տները ներառում են «Պատի վրա գտնվող տունը», «Արևմտյան պատի տունը», «Դհոուի տունը» և «Մեծ տունը»։ Պալատին կամ Շեյքերի նստավայրին հարող փոքր տների կազմը ներառում է չինական դրամարկղի տունը, ճենապակյա ամանի տունը, ջրամբարի տունը, երկու սենյակների տունը, ծածկված պատերի տունը, մկրատը, Վենետիկյան ուլունքահատիկի տունը, խորտակված դատարանի տունը, ցորենի տունը, երկաթե լամպի տունը, երկաթե տուփի տունը և ջրհորի տունը։

Չնայած Գեդիում գտնվող տները տարբերվում են չափսերով, սենյակների քանակով և դասավորությամբ, այդ տեղանքիի հիմնական տունը երեք սենյականոց կառույց էր, որը սովորաբար պարունակում էր մուտքի հատված և ներքին բակ։ Այնտեղ սովորաբար կար երեք երկար սենյակ,իսկ երկու պահեստային և քնելու սենյակները տան հետնամասում էին։ Ետևի սենյակներից մեկը սովորաբար տանիքին մոտ պահեստային խցիկ ուներ, որի մուտքը ծուղակի մուտքով էր։ Լոգարանները, որոնք սովորաբար տեղակայված էին հիմնական սենյակի հետևի մասում, նույնպես կային շատ տներում, մինչդեռ ջրհորներ դեռ կային որոշ տների բակերում։ Ամենահին քարե տներից մեկը թվագրվում է տասնչորսերորդ դարում և ունի երկար նեղ բակ, և կային բակեր, որոնք հայտնաբերվել են տասնհինգերորդ դարի ընթացքում կառուցված տներում։ Տների մուտքերն ունեին ավելի մեծ փոփոխություն իրենց անցուղիների կազմաձևման մեջ, քանի որ շատ տներ կենտրոնացված էին և կառուցված էին այնպես, որ տարածքն առավելագույնս օգտագործվեր։
thumb|Գեդիում գտնվող պալատը

### Պալատ
Պալատը, որտեղ տեղակայված էր քաղաքի շեյխը, ուներ մի մեծ կենտրոնական սենյակ՝ երկու նախասենյակներով, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ էր բակը։ Բնակելի սենյակների շարքը հիմնական դահլիճից տեսանելի էր։ Գործում էին նաև երկու լրացուցիչ բակեր՝ հանդիսատեսի բակ և ընդունարան, որոնց մուտքը տարբեր դարպասներով էր անցնում։

### Ներերկրյա տարածք
Գեդին ունի նաև ներերկրյա տարածք, որը բաղկացած է մի քանի փոքր տեղանքներից, որոնք էլ բաղկացած են կամ միայն մզկիթներից և դամբարաններից, կամ մի քանի տներից։ Մոտակայքում են Շակա և Կիլեպվա վայրերը։ Կիլեպվան, որը գտնվում է Միդա Քրիքի կղզու վրա, ավելի մոտ է Գեդիին և բաղկացած է երեք քարե տներից։ Առևտրական գետի արևմտյան մասում կա նաև մեկուսացված մզկիթ, Վաթամուի մզկիթ և Կիբուրուգենիում գտնվող մզկիթ ու դամբարաններ։

## Նյութական մշակույթ
Գեդիի պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ նմուշներ, բայց գրականության մեջ առավել շատ և սովորաբար քննարկվողն ուլունքներն ու կերամիկան են, որոնք օգտագործվել են առևտուրը հայտնաբերելու և տեղանքի զբաղեցման հետ կապված ամսաթվերը ճշտելու համար։ Քարե տներին տրված անուններից շատերը վերաբերում են դրանց հետ համատեղ հայտնաբերված առարկաներին,ինչպես օրինակ՝ երկու չինական մետաղադրամը, ճենապակյա ամանը, մկրատը, վենետիկյան ուլունքահատիկը, կովերի կաշիները, երկաթե լամպը և երկաթե տուփը։ Պարզվել է, որ Գեդիում հայտնաբերված նյութական մնացորդները նման են հարևան Սուահիլի առափնյա բնակավայրերի մնացորդներին։ Քրքմանի կողմից ուսումնասիրված ութ տեղերից Գեդի, Ունգվանա և Կիլեպվա վայրերը գրեթե նույնական շինություններ են ունեցել մինչև տասնհինգերորդ դարը, իսկ Մնարանիի, Մալինդի, Տակվա, Կինունի և Կիլինդիննի գերեզմանի վայրերը գնալով ավելի ու ավելի շատ են նման նյութական մշակույթի տասնհինգերորդից տասնյոթերորդ դարերի ընթացքին։ Տեղական արտադրությունից բացի, տեղում հայտնաբերված մշակութային նյութերի առկայության հիմնական ներդրողներից մեկը պայմանավորված է Հնդկական օվկիանոսի առևտրի կարևորությամբ, որը յոթերորդ դարում իսլամական դարաշրջանի սկզբին աճող դեր ստանձնեց Արևելյան Աֆրիկայում։

### Տարադրամ
Ենթադրվում է, որ կովերի կաշիները եղել են Գեդիի հիմնական տարադրամը։ Կովերի կաշիները հայտնաբերվել են տների, խանութների սենյակներում և հայտնաբերվել են ավելի մեծ քանակությամբ, քան հատված մետաղադրամները, որոնք ներկայացված են միայն չինական ծագմամբ։ Կովերի օգտագործումը որպես տարադրամ եկել է Աֆրիկայի տարբեր մասերում դրանց օգտագործումից որպես տարադրամ, և ըստ Քրքմանի կովերի կաշվի փոխարժեքը ոսկու դինարից 400,000-ից 1 էր։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից վայրերում կան տեղական կոտրված մետաղադրամների օրինակներ, բայց դրանցից ոչ մեկը չի հայտնաբերվել Գեդիում։ Ուլունքների օգտագործումը որպես տարադրամ առաջարկել է նաև Շոֆիլդը, ով պնդում է, որ վերին շերտերում վերականգնված ուլունքների քանակի քիչ լինելն արտացոլում է դրանց արժեքի անկումը տասնհինգերորդ դարում։

### Ուլունքներ
Գեդիում հայտնաբերված ուլունքների մի քանի տեսակներ ընդհանուր առմամբ կան նաև Սուահիլիի առափնյա բնակավայրերում։ Գեդիում և Լիմպոպո հովտում հայտնաբերված ուլունքների ուսումնասիրության ժամանակ Շոֆիլդը ուլունքները բաժանել է երեք կատեգորիաների՝ կարմիր, կապույտ, կանաչ և դեղին բալոններ՝ որոնք ապակուց էին, կային ավելի փոքր կարմիր, կանաչ, դեղին և կապույտ ու ոսպնյակավոր ուլունքներ՝ պատրաստված կոտրված ապակուց, և կարմիր, սև և դեղին սեղմված ապակիների գնդեր։ Քիրքմանը ևս առանձնացրել է ուլունքների ութ դասակարգում։ 1-3 դասի առանձնացված 558 ուլունքներից 25-ը պատրաստվել են անթափանց ապակուց։ Գեդիում իր պեղումների ընթացքում Կիրկմանը վերականգնել է 631 ուլունքներ՝ վեց շերտերով։ Միատոն դեղին, կանաչ և սև սեղմված ապակե ուլունքները, որոնք կազմված են սեխի, երկգույն, գնդաձև, տակառի և գլանաձև ձևերով, տասնչորսերորդ դարից սկսած ներկայացված ամենատարածված ոճերն էին և պարբերաբար հայտնվել են ավելի ուշ ժամանակներում։ Ձեռքի փոքր ուլունքները սովորաբար ներկայացված են նաև տասնչորսերորդ և տասնհինգերորդ դարերում, կանաչ, անթափանց կարմիր, դեղին և սև գույներն ավելի հաճախ են հանդիպում, քան կապույտը, շագանակագույնը և կարմիրը։ Ենթադրվում է, որ իսլամ դավանող առևտրականները ապակու ուլունքների մեծ մասը բերեցին Արևելյան Աֆրիկա, որոնք առևտուր էին անում ամբողջ մայրցամաքում, քանի որ Եգիպտոսի և Նուբիայի արևմուտքում ապակու արտադրության միակ ապացույցը Նիգերիայի հարավի Իլե-Իֆեում գտնվող Իգբո Օլոկուն պուրակն էր։

### Խեցեգործություն
Գեդիի պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են կերամիկայի բազմաթիվ տեսակներ և ոճեր, այդ թվում`չինական ճենապակի, իսլամական ապակեպատ իրեր և տեղական արտադրության կավե ամանեղեն։ Գեդիում վերականգնված կերամիկայի մի քանի օրինակներ տարբեր քանակներով ներկայացված են ափամերձ այլ տեղանքներում։ Կարմիր սայթաքած խեցեղենը Գեդիում հազվադեպ է հանդիպում, համեմատած ներքին տարածքների այլ վայրերի հետ, մինչդեռ կլոր հատակներով, հարթ եզրներով կտրված զարդանախշերով ամաններն ավելի տարածված են Գեդիում։ Մարմնագույն ամանները նույնպես հայտնաբերվել են փոքր քանակությամբ, առանձնացված խեցեգործական տեսակի հետ միասին, որն ունի ոսկեգույն շագանակագույն փայլ։ Վանդակաճաղի նախշի գաղափարը ծագել է աֆրիկյան ինտերիերի ոճից։

#### Ներմուծված ապրանքներ
Խեցեգործական արտադրանքները, որոնք ներմուծվել են Գեդի, ներկայացնում են ուղղակի կամ անուղղակի առևտուր Չինաստանի, Հարավային Ասիայի և իսլամական աշխարհի հետ։ Գեդիում հայտնաբերված իսլամական խեցեգործությունը ապակեպատվում էր և վառվում հնոցի մեջ, որը ներառում է դեղին կերամիկայի վրա գրաֆֆիտո, յեմենական սև և պատկերավոր իրեր, որոնք հաճախ պատկերում էին ծաղկային նմուշներ կապույտ և սպիտակ վահանակների վրա։ Գրաֆֆիտոն կարմիր գույնի կավե ամանեղեն է դեղին կամ կանաչ փայլով, որը տարածված էր ժամանակակից Իրաքում IX-XVI դարերից։ Տասնվեցերորդ դարի պոլիկրոմե քարե իրերի մի տեսակ, որը բնութագրվում է գորշ, կանաչ և շագանակագույն փայլերով, հնարավոր է, որ պատրաստվել են Իրանում կամ Հնդկաչինում՝ որպես չինական ճենապակու նմանակման փորձ։ Ենթադրվում է, որ ներսի մասում շրջանաձև զարդերով մասամբ մոխրագույն փայլով ամանների մեկ այլ տեսակ գալիս է Հնդկաչինայից, քանի որ ոճի անհետացումը համընկնում է 1467 թվականին Թայլանդի կողմից տարածաշրջանի նվաճման հետ։ Գեդիում նույնպես կարող ենք տեսնել տարբեր տեսակի չինական խեցեղեններ, այդ թվում՝ սելադոն և կապույտ ու սպիտակ ճենապակիներ, որոնք հայտնաբերվել են բավական մեծ ծավալներով, ենթադրելի է, որ բնակչության զգալի մասին հասանելի էին ավելի բարձրորակ իրերը, մինչդեռ մզկիթներում նույնպես կային խեցեղենի կտորներ։

#### Տեղական ապրանքներ
Արևելյան Աֆրիկայում տեղական արտադրության խեցեղենը ձեռքով էր ձևավորվում, ապակեպատվում, բայց ապացույցների բացակայությունը կարող է լինել դրանց մնացորդները մետաղական վառարանների հետ շփոթելու արդյունք։ Այնուամենայնիվ, ապակեպատ և անվավոր խեցեգործության բացակայությունը ցույց է տալիս, որ Սուահիլի ափի բնակիչները չեն սովորել այս տեխնոլոգիաները Հնդկական օվկիանոսից առևտուր անելու արդյունքում, բայց հիմնականում պատրաստի արտադրանք էին ստանում այլ տեղական արտադրանքի դիմաց։ Ի հակառակ դրան, տասնհինգերորդ-տասնվեցերորդ դարերում տեղանքի մակերեսին հայտնաբերված խեցեղենի վրա Գեդիում հայտնաբերվել են տասնհինգ տարբեր խեցեգործական նշաններ, որոնք օգտագործվել են ենթադրելու համար, որ այդ ժամանակ տեղանքը կարող էր ունենալ համայնքային ընդհանուր թրծավառարան։ Կավագործների արված նշանների վրա դրված կաթսաները ցույց են տալիս կերամիկայի տարբեր տեսակների և ոճերի փոփոխություն ժամանակի ընթացքում, որոնց վրա ազդել է տեղական արտադրությունը, ինչպես նաև արտաքին դիզայնի տարրերի հարմարեցումը։ Տեղական ոճերի և տեսակների տարանջատումից առաջ Գեդիի վաղ կերամիկան ավելի շատ նմանություններ ուներ ափամերձ այլ վայրերում հայտնաբերված կերամիկայի հետ։ Չնայած տասնհինգերորդ դարում ներմուծվող կերամիկայի տեմպի աճին, տեղական կերամիկայի բազմազանությունը շարունակում էին պահպանվել տեղանքի բնակեցման հետագա ժամանակներում։

#### Կերամիկայի ժամանակագրություն
Տասնչորսերորդ դարում սելադոնը թանկ գնով ներմուծում էր Արևելյան Աֆրիկա, և այդ ավանդույթը գալիս էր Մին դինաստիայից՝ այն փղոսկրով փոխարինման համար։ Այնուամենայնիվ, չինացիների հետ անմիջական փոխանակում անելու մասին խոսակցությունները սահմանափակվում են 1417-1419 թվականներին Մալինդիից և Մոմբասայից դուրս եկած չինական նավատորմի մեկ գնի մասին տեղեկություններով։ Չինաստանից ներկրումների քանակը շարունակվեց աճել տասնչորսերորդ և տասնհինգերորդ դարերի ընթացքում, և ներկրվում էր մեծ քանակությամբ իսլամական ապրանքներ և սելադոն։ Տասնչորսերորդ դարի ընթացքում նաև տեղական ապրանքները սկսեցին շատանալ, զուգահեռ ընդլայնվում էր նաև Գեդիի տնտեսությունը։ Տասնհինգերորդ դարի սկզբին և վերջում, համապատասխանաբար, կապույտ և սպիտակ ճենապակին սկսեց աստիճանաբար փոխարինել սելադոնային, իսկ իսլամական միատոն ապրանքները ամբողջովին սկսեցին փոխարինվել դեղին և սև տեսակի ապրանքներով։ Նույն դարի ընթացքում տեղական ապրանքները սկսեցին փոխվել կտրված դեկորատիվ նմուշների քանակի նվազման և մեծ կաթսաներից անցում կատարվեց ավելի փոքր կաթսաների։ Հաջորդ դարում կապույտ և սպիտակ ճենապակյա և միատոն իսլամական ապրանքները դարձան գերիշխող ներմուծման տեսանկյունից, և միտում, որն ի հայտ եկավ նախորդ դարում և շարունակվեց մինչև Գեդիի անկումը՝ տասնյոթերորդ դարը։

#### Հնաոճ դամբարանի խեցեգործություն
Գեդիի պեղումների ընթացքում հայտնաբերված կերամիկական տարբեր ապրանքների և ոճի իրերի զանգվածը տեղեկություններ է տալիս քաղաքի առևտրային կապերի մասին` ներմուծվող նավերի ծագման միջոցով։ Գեդիում սահմանվել է ժամանակագրություն շատ կերամիկական նյութերի տեսքի համար, որոնք հայտնաբերվել են մինչև հինգ ոտնաչափ խորությամբ հանքավայրերում։ Հնաոճ դամբարանն ուներ մակագրություն, ըստ որի Մ.թ. 1399 թվականին, ծառայել է տվյալների կետ շերտագրական գծերի թվագրման համար։ Սելադոնը, իսլամական մոնոխրոմները և կապույտ ու սպիտակ չինական ճենապակիները հայտնաբերվել են գերեզմանի վերին մասերում, որոնք թվագրվում են տասնչորսերորդ և տասնհինգերորդ դարերում։ Գերեզմանի տակ, դեղին և սև իսլամական ապրանքները հայտնաբերվել են բնական հողի տակ, մինչդեռ սելադոնը շերտերով հայտնաբերվել է անմիջապես գերեզմանի տակ։ Գերեզմանի տակ գտնվող սելադոնը տարբերվում էր գերեզմանի վրա հայտնաբերված սելադոնից, քանի որ ստորին շերտերում գտնվող սելադոնի վրա ավելի շատ տարածված էին լոտուսի ոտնակների փորագրությունները։ Հաշվի առնելով գերեզմանի ամսաթիվը՝ որոշվեց, որ գերեզմանի վրա գտնվող կերամիկան թվագրվում է տասնհինգերորդ դարով, ինչը նպաստեց մնացած շերտագրության ամսաթվերի էքստրապոլացիային։

## Տնտեսություն
Տեղական արդյունաբերությունն ու արհեստները, հավանաբար, ներառում էին խեցեգործության արտադրություն, մետաղի մշակում, շինարարություն, մանող և հյուսող կտոր, ձկնորսություն, առևտուր և, հնարավոր է, աղի արտադրություն, որոնք ներկայացված են հնագիտական և պատմական գրառումներում և մի շարք առափնյա տեղանքներում։ Բացի այդ, կրաքարե հավանգ օգտագործող տեղական մարջանային ճարտարապետությունը նաև վկայում է շինարարության և որմնադրման հետ կապված տեղական արհեստների առկայության մասին։

Գեդիում սննդամթերքի արտադրությունը, հավանաբար, ներառում էր խառը տնտեսություն, որը հիմնված էր անասունների, ինչպես նաև գյուղատնտեսական և այգեգործական արտադրությունների վրա։ Որոշ սննդամթերքներ վաճառվել են առևտրի միջոցով։ Առկա բերքը ներառում էր կորեկ, աֆրիկյան բրինձ, կոկոյա, կոկոս, բանան, ցիտրուսային մրգեր, նուռ, թուզ, շաքարեղեգ, բամբակ և տարբեր բանջարեղեններ, մինչդեռ հիմնական վաճառվող անասունը, ամենայն հավանականությամբ, խոշոր եղջերավոր անասունն էր։ Կարևոր դեր էին խաղում նաև ոչխարները, այծերը և հավերը։

Սուահիլիի մերձափնյա բնակավայրերը հաճախակի էին անում ներքին առևտուր` ապրանքներ ձեռք բերելով արտասահմանյան առևտրի կամ տեղական սպառման համար։ Այնուամենայնիվ, մեկուսացված և փոքր բնակավայրերը մեկնաբանվում են որպես ծովային տարածքներ, որոնք զարգացել են և աջակցել են ավելի մեծ բնակավայրերի տնտեսություններին։ Փոքր բնակավայրեր կամ գյուղեր հիմնադրվել են տասնչորսերորդ և տասնվեցերորդ դարերի ընթացքում Գեդիի շրջակայքում, ներառյալ Միդա գետի, Կիբուրուգենի, Վատամուում, Շաքայում և Կիլեպվաում գտնվող վայրերում։ Ենթադրվում է, որ այս ավելի փոքր բնակավայրերը ներկայացնում են գյուղատնտեսական համայնքներ, որոնք Գեդիին ապահովել են իր գյուղատնտեսական արտադրանքի մեծ մասով։

### Ծովային առևտուր
Արևելյան Աֆրիկայի ափերի երկայնքով ծովային առևտրի պատմությունը սկսվում է դասական ժամանակաշրջանից։ «*Periplus Maris Erthraei*»-ը, որը գրվել է մ.թ. 40–55 եգիպտա-հույն վաճառականների կողմից, նկարագրել է Հնդկական օվկիանոսի երկայնքով առևտրի նավահանգիստները, այդ թվում՝ Ազանիան, Արևելյան Աֆրիկայի ափերի պատմական նշանակությունը, որը տարածվում է դեպի հարավ մինչև Տանզանիա։ Առևտրի ֆիզիկական ապացույցներին նախորդում էին IX դարի ամենավաղ քաղաքները՝ IV դարի չորս հռոմեական ուլունքների ու հինգերորդ դարի խեցեղենի հայտնաբերմամբ։ Առաջինից հինգերորդ դարերի հռոմեական փաստաթղթերը, ինչպես նաև Պտղոմեոսի «Գեոգրաֆիան» ներկայացնում են նաև Արևելյան Աֆրիկայի հետ առևտրի պատմությունները, որից հետո կար պատմական փաստաթղթերի պակաս մինչև տասներորդ դարը։ Հինգերորդ դարում Հռոմեական կայսրության անկումից հետո արաբական, հնդկական և չինական ծովային փոխադրումներն ավելի մեծ նշանակություն ստացան, որոնք ի վերջո գերակշռեցին Պարսկաստանը հարավային Արաբիան և Եգիպտոսը նվաճելուց հետո 515 և 616 թվականներին։ Ենթադրվում է, որ Սուահիլիի ափի և Պարսկաստանի, ինչպես նաև հետագա իսլամական վաճառականների միջև առևտուրը 632 թվականից հետո իսլամի տարածումից հետո նպաստեց ափամերձ տեղանքների կարգավորմանը և զարգացմանը։

Գեդիի մասնակցությունը ծովային առևտրին կարելի է տեսնել տասնչորսերորդ և տասնհինգերորդ դարերի ընթացքում Գեդիում հայտնաբերված ներմուծումների աճող հաճախականության մեջ։ Ատլանտյան օվկիանոսի երկայնքով եղած պայմանները խանգարում էին եվրոպական երկրներին ծովային գոտիներ բացել մինչև տասնվեցերորդ դարի սկիզբը՝ սահմանափակելով ծովային առևտուրը Կարմիր ծով և Հնդկական օվկիանոս դյուրին մուտք ունեցող պետությունների համար։ Գեդիում հայտնաբերված բազմաթիվ նմուշներ, ներառյալ կերամիկայի մեծ մասը, բոլոր ուլունքները և երկու չինական մետաղադրամները արդյունք էին կամ ուղղակի կամ անուղղակի առևտրի Մերձավոր Արևելքի, Արաբիայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի և Հնդկաչինի հետ։ Սուահիլիի մերձափնյա բնակավայրերը արտահանում էին ոսկի, փղոսկր, սևափունջ, մանգրե ձողեր, պղինձ, կոպալ մոմ, կնդրուկ, զմուռս և բյուրեղային ապարներ։

Արևելյան Աֆրիկայի ափերի երկայնքով ծովային առևտրին նպաստում էին Հնդկական օվկիանոսում պասսատները, ինչպես նաև ցամաքային զանգվածների համեմատաբար կարճ տարածությունները։ Գեդին և մյուս խոշոր, ժամանակակից մայրցամաքային վայրերը հաճախ ունենում էին վատ խարիսխներ` համեմատած ափամերձ տարածքների հետ` հաշվի առնելով դրանց ափամերձ գծերի ազդեցությունը, պաշտպանված նավահանգիստների առկայությունը և ջրի խորությունը։ Այնուամենայնիվ, չնայած լավ խարիսխներ մուտք գործելու նվազմանը, Գեդին և մայրցամաքային այլ խոշոր վայրեր կարողացան պահպանել տնտեսական հաջողության բարձր աստիճան։ Առևտրի ոլորտում նրանց հաջողությունների վրա կարող էր ազդել առևտրային կապերի վաղ հաստատումը։

## Պահպանություն և կառավարում
Գեդիին պատմական հուշարձան են դարձրել 1927 թվականին։ Տարածքը հռչակվել է որպես պաշտպանված հուշարձան 1929 թվականին, այն բանից հետո, երբ կողոպտիչները սկսեցին հանել չինական ճենապակյա ներդիրները որպես ճարտարապետական զարդարանք։ 1939 թվականին Քենիայի հանրային աշխատանքների վարչությունը սկսեց վերականգնել այն կառույցները, որոնք փլուզման առավելագույն վտանգի տակ էին։ Տեղանքի հետագա վերականգնումը, հիմնականում մաքրելով բուսականության գերաճը, իրականացվել է 1948–1959 թվականներին Ջեյմս Քիրքմանի կողմից, որը նշանակվել էր տարածքի ղեկավար՝ 1948 թվականին, Գեդին և հարակից անտառը ազգային պարկ հռչակելուց հետո։

1969 թվականին Գեդին հանձնվեց Քենիայի ազգային թանգարաններին։ Ներկայումս տարածքը կառավարում է թանգարանի ափամերձ հնագիտության վարչությունը։ 2000 թվականին ավարտվեց Եվրամիության կողմից ֆինանսավորվող թանգարանի կառուցումը, որը մշտապես ցուցադրում է Սուահիլիի մշակույթը։

## 3D Մոդել
Գեդիի ավերակների մեծ մասը տարածականորեն փաստագրվել է 2010 թվականին։ 3D մոդելը կարելի է դիտել այստեղ։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցում
* James Kirkman. 1975. *Gedi. Historical monument.* Museum Trustees of Kenya, Nairobi.
* James Kirkman. 1963. *Gedi, the palace.* Studies in African history, Mouton, Den Haag.
* James Kirkman. 1954. *The Arab City of Gedi.* Oxford University Press, Oxford.
* [Unsolved Mystery of Gedi Ruins https://malindians.com/travel-guides/unsolved-mystery-of-gedi-ruins/] - Malindi Tourist and Information Center
* Rudolf Fischer. 1984. *Korallenstädte in Afrika. Die vorkoloniale Geschichte der Ostküste.* Edition Piscator, Oberdorf. pp.&nbsp;107–121.
* Eric P. Mitchell. 2011. "Gedi: The Lost City Revisited" *World Explorer* Magazine, Vol. 6, No. 2, pp.&nbsp;33–36.

Կատեգորիա:Հնագիտական վայրեր Աֆրիկայում
Կատեգորիա:Քենիայի ազգային պարկեր
Կատեգորիա:Քենիայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Քենիայի շենքեր և կառույցներ