Լևոդոպա

**-ԴՈՊԱ** (), հայտնի է որպես **Լևոդոպա** () կամ **Լ-3, 4-Դիհիդրօքսիֆենիլալանին**, կարևոր բաղադրիչ է կազմում որոշ բույսերի, կենդանիների և մարդկանց նորմալ կենսագործունեության մեջ։ Մարդիկ և կենդանիների մի մասը, որոնք օգտագործում են -ԴՈՊԱ՝ սինթեզում են այն Լ-թիրոզին ամինաթթվից։ -ԴՈՊԱ-ն հանդիսանում է շատ նեյրոտրանսմիտորների սինթեզի նախանյութը, ինչպիսիք են՝ դոպամինը, նորէպինեֆրինը (նորադրենալին), էպինեֆրինը (ադրենալին), որոնք 1 ընդհանուր անվամբ հայտնի են որպես կատեխոլամիններ։ Ավելին՝ -ԴՈՊԱ-ն միջնորդում է նեյրոտրոֆիկ գործոնների թողարկումը ուղեղի և ԿՆՀ-Ի կողմից։ Որոշ բույսերի ընտանիքներում (որպես օրինակ՝ Caryophyllales), -ԴՈՊԱ-ն տարբեր կենսասինթետիկ ուղիների կարևոր նախանյութն է, այն արտադրում է պիգմենտների մի դաս, որը կոչվում բետալաին: -ԴՈՊԱ-ն կարող է արտադրվել և վաճառվել որպես հոգեակտիվ դեղամիջոց INN  Լևոդոպայի հետ միասին․առևտրային անուններն են՝ Sinemet, Pharmacopa, Atamet, Stalevo: Որպես դեղամիջոց, այն օգտագործվում է Պարկինսոնի հիվանդության և դոպամին-կախյալ դիստոնիայի բուժման սխեմայում։

## Կլինիկական կիրառում
-ԴՈՊԱ-ն կարողանում է անցնել հեմատոէնցեֆալիկ պատնեշով, մինչդեռ, դոպամինը՝ ոչ։ Այսպիսով -ԴՈՊԱ-Ն բարձրացնում է դոպամինի կոնցենտրացիան ԿՆՀ-ում և օգտագործվում է Պարկինսոնի հիվանդության, Պարկինսոնիզմի, դոպամին-կախյալ դիստոնիայի բուժման մեջ։ Այս դեղի թերապևտիկ արդյունավետությունը տարբեր է տարբեր ախտանիշների ժամանակ։ Բրադիկինեզիան և ռիգիդությունը ամենալավն են արձագանքում բուժմանը, իսկ դողը ավելի քիչ է ենթարկվում Լևոդոպայով թերապիային։ Ախտանիշներից խոսքի խանգարումները, դիսֆագիան, կեցվածքի անկայունությունը ամենավատն են պատասխանում բուժմանը։

-ԴՈՊԱ-ն մտնելով ԿՆՀ, փոխակերպվում է դոպամինի՝ ԴՈՊԱ-դեկարբօքսիլազ ֆերմենտով։ Պիրիդօքսալ ֆոսֆատը (Վիտամին B6), այս ռեակցիայի համար անհրաժեշտ կոֆակտոր է և երբեմն կարող է կիրառվել -ԴՈՊԱ հետ միասին, սովորաբար պիրիդօքսինի տեսքով։ Քանի որ  Լևոդոպան շրջանցում է թիրոզին հիդրոքսիլազա ֆերմենտը, ինչը դոպամինի սինթեզի արագությունը սահմանափակող քայլն է, հետևաբար այն շատ ավելի հեշտ է փոխակերպվում դոպամինի, քան թիրոզինը՝ որը հանդիսանում է դոպամինի սինթեզի նախանյութը։

Մարկանց մոտ -ԴՈՊԱ-ի փոխակերպումը դոպամինի, տեղի չի ունենում միայն ԿՆՀ-ում։ Ծայրամասային նյարդային համակարգում կրկին նույն գործընթացն է տեղի ունենում։ Այսպիսով, -ԴՈՊԱ-ի առանձին կիրառումը հանգեցնում է դոպամինի քանակի ավելացմանը նաև պերիֆերիայում։ Դոպամինի ծայրամասային մեծ քանակները կարող են առաջացնել բազմաթիվ անցանկալի էֆեկտներ։ Շրջանցելու համար այս անցանկալի էֆեկտները՝ -ԴՈՊԱ-ն կիրառվում է ծայրամասային ԴՈՊԱ-դեկարբօքսիլազ ֆերմենտի ինհիբիտորի հետ, օրինակ՝ Կարբիդոպա (Կարբիդոպա պարունակող դեղամիջոցները՝ առանձին կամ -ԴՈՊԱ-ի հետ համակցված, հայտնի են այս բրենդային անուններով՝ Lodosyn (Aton Pharma), Sinemet (Merck Sharp & Dohme Limited), Pharmacopa (Jazz Pharmaceuticals), Atamet (UCB), Syndopa and Stalevo (Orion Corporation), կամ Բենսերազիդի (ԴՈՊԱ-դեկարբօքսիլազի ինհիբիտոր) հետ միասին (բրենդային անուններն են՝ Madopar կամ Prolopa)։ Այս համակցումները կանխում են պերիֆերիայում -ԴՈՊԱ-ի փոխարկումը դոպամինի։

Inbrija (նախկինում հայտնի է որպես CVT-301), ինհալյացիոն փոշի դեղամիջոց է, որն օգտագործվում է  Լևոդոպայով բուժման ժամանակ, երբ դեղի ազդեցությունը վերանում է և գանագատները վերսկսվում են։ Սա հաստատվել է Միացյալ Նահանգների Սննդի և Դեղերի վարչության կողմից (FDA,Food and Drug administration), 2018 թվականի Դեկտեմբերի 21-ին, և տնօրինվում է Acorda Therapeutics-ի կողմից։

Պիրիդօքսինի (Վիտամին B6), կիրառումը առանց ԴՈՊԱ-դեկարբօքսիլազայի ինհիբիտորների օգտագործման, արագացնում է պերիֆերիայում  -ԴՈՊԱ-ի փոխարկումը դոպամինի՝ նվազեցնելով  Լևոդոպայի թերապևտիկ էֆեկտները ԿՆՀ-ում։ Սա մի երևույթ է, որը երկար ժամանակ պատմական մեծ շփոթություն էր առաջացրել։

-ԴՈՊԱ-ի կիրառումը ԴՈՊԱ-դեկարբօքսիլազի ինհիբիտորների հետ արդյունավետ է նաև անհանգիստ ոտքերի համախտանիշի ժամանակ։

## Կենսաբանական կիրառում
-ԴՈՊԱ-ն սինթեզվում է Լ-թիրոզին ամինաթթվից՝ թիրոզին-հիդրօքսիլազ ֆերմենտի միջոցով։ -ԴՈՊԱ-ն կարող է դրսևորվել որպես Լ-թիրոզինի նմանակ և կաթնասունների բջիջներում օգտագործվելով ՝ առաջացնում է պրոտեազ ֆերմենտի նկատմամբ կայուն սպիտակուցներ,որոնք իրենց հերթին առաջացնում են անլուծելի ագրեգատներ (aggregate-prone proteins) և բերում են նեյրոտոքսիկության զարգացմանը: Դոպամինը -ԴՈՊԱ-ից սինթեզվում է AADC (aromatic L-amino acid decarboxilase) ֆերմետի միջոցով։

-ԴՈՊԱ-ն կարող է մետաբոլիզվել կատեխոլ-0-մեթիլտրանսֆերազ ֆերմենտով՝ մինչև 3-0-մեթիլդոպա, իսկ հետո մինչև վանիլիկաթթու։ Այս նյութափոխանակային ուղին ակտիվ չէ առողջ մարկանց մոտ, բայց շատ կարևոր է դառնում Պարկինսոնի հիվանդության ժամանակ, երբ -ԴՈՊԱ-ի քանակը բարձրացած է պերիֆերիայում, կամ էլ կա AADC ֆերմենտի անբավարարություն։

Լ-ֆենիլալանինը, Լ-Թիրոզինը, -ԴՈՊԱ-ն հանդիսանում են մելանին պիգմենտի սինթեզի նախանյութերը, հետևաբար այս պիգմենտի քանակը շատանում է  Լևոդոպայի երկարատև կիրառումից։ Թիրոզինազ ֆերմենտի միջոցով -ԴՈՊԱ-ն դառնում է դոպաքվինոն, որն էլ փոխակերպվում է մելանինի։ Բացի այդ թիրոզինազը կարող է ուղղակիորեն փոխակերպել թիրոզինը՝ վիտամին C -ի առկայության պայմաններում։

## Ծովային սպիտակուցներ
-ԴՈՊԱ-ն շատ կարևոր բաղադրիչ է ծովային օրգանիզմներում, այն առաջացնում է ծովային ադհեզիվ սպիտակուցներ։ Ենթադրվում է, որ այն պատասխանատու է այս սպիտակուցների ջրակայունության և բուժող հատկությունների ձևավորման համար։ -ԴՈՊԱ-ն օգտագորվում է նաև նանոտեխնոլոգիաներում։

## Կողմնակի ազդեցություններ
-ԴՈՊԱ-ի կողմնակի էֆեկտները ներառում են՝

* Զարկերակային հիպերտենզիա (հատկապես, երբ դեղաչափը մեծ է)
* Առիթմիաներ
* Սրտխառնոց, որը նվազում է,երբ դեղը օգտագործվում է սննդի հետ միասին, բայց այս դեպքում էլ վատանում է դեղի ներծծումը, քանի որ սննդի սպիտակուցները մրցակցում են -ԴՈՊԱ-ի հետ
* Ստամոքս-աղիքային արյունահոսություններ
* Մազաթափություն
* Ապակողմնորոշում և շփոթվածություն
* Ծայրահեղ հուզական վիճակներ,զայրույթ,բարձրացած լիբիդո
* Վառ, պատկերավոր երազներ կամ անքնություն
* Տեսողական կամ լսողական հալյուցինացիաներ
* Ազդեցություն սովորելու պրոցեսի վրա (այս ֆունկցիան լավանում է,բայց որոշները տուժում են)
* Քնկոտություն և նարկոլեպսիա
* Փսիխոզներ
* Դիսկինեզիաներ
* Դոպամինի մակարակի անկանոնություններ(Dopamine disregulation syndrome)

Բժիշկները փորձում են հնարավորինս նվազեցնել -ԴՈՊԱ-ի դեղաչափը՝ նվազեցնելու համար կողմնակի ազդեցությունները։

-ԴՈՊԱ-ի երկարատև օգտագործումը բերում է օքսիդատիվ սթրեսի զարգացմանը, քանի որ մետաբոլիզմի արդյունքում առաջանում են մեծ քանակների թթվածնի ագրեսիվ տեսակներ, որոնք էլ պոտենցիալ վնաս են բջիջների համար, սրանք բերում են ԴՆԹ-ի վնասման և առաջացնում բազմաթիվ մուտացիաներ։

## Պատմություն
1950 թվականին շվեդ գիտնական Arvid Carlsson-ը առաջին անգամ կենդանիների մոտ ապացուցեց -ԴՈՊԱ-ի արդյունավետությունը, դեղով`(Reserpine), առաջացրած Պարկինսոնի հիվանդության ժամանակ, երբ նկատեց, որ -ԴՈՊԱ-ի օգտագործումից հետո ախտանիշները վերանում են։ 1960/61-ին Oleh Hornykiewicz-ը դիահերձման ժամանակ ուսումնասիրելով ուղեղի հյուսվածքը՝ հայտնաբերեց դոպամինի գերցածր մակարդակներ, որից հետո նա գիտնական Walther Birkmater-ի հետ միասին հրապարակեց այս դեղի հակապարկինսոնյան էֆեկտների մասին հոդվածը։ George Cotzias-ը և իր գործընկերները սկսեցին ակտիվ կիրառել դեղը Պարկինսոնիզմի ժամանակ և մշակեցին դեղի per os կիրառման դեղաչափերը, որի համար նրանք արժանացան մրցանակի։ Դեղի առաջին կլինիկական կիրառման ժամանակ առաջացած փոփոխությունները հրապարակվեցին 1968-ին։

2001 թվականին քիմիայի ոլորտում շնորհված Նոբելյան մրցանակը կրկին կապված էր -ԴՈՊԱ-ի հետ: Գիտնական William S. Knowles-ը հիդրոգենացման ճանապարհով սինթեզեց -ԴՈՊԱ-ն։

: link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:L-dopaSyn.svg|կենտրոն|մինի|550x550փքս|-ԴՈՊԱ-ի սինթեզը C-2 սիմետրիկ դիֆոսֆինից՝ հիդրոգենացման ճանապարհով

## Հետազոտություններ
### Տարիքային մակուլյար դեգեներացիա
2015 թվականին կատարված ռետրոսպեկտիվ հետազոտություններում պարզ դարձավ,որ -ԴՈՊԱ-ով բուժում ստացած հիվանդների մոտ տարիքային մակուլյար դեգեներացիա առաջանալու ժամկետը նվազել է 8 տարով, ի տարբերություն նրանց, ովքեր չեն ընդունում այս պրեպարատը։

### Ազդեցությունը բույսերի և շրջակի միջավայրի վրա
-ԴՈՊԱ-ն հայտնելով շրջակա միջավայրում արգելակում է որոշ բույսերի աճը, և նրա թողած էֆեկտները մեծամասամբ կապված են հողի PH-ի և այնտեղ պարունակվող երկաթի իոնների հետ։

## Տես նաև
* Մեթիլդոպա (Aldomet, Apo-Methyldopa, Dopamet, Novomedopa, etc.)
* Դոպամին  (Intropan, Inovan, Revivan, Rivimine, Dopastat, Dynatra, etc.)
* Մելանիններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ամինաթթուներ
Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Կատեգորիա:Արոմատիկ միացություններ
Կատեգորիա:Նախադեղեր
Կատեգորիա:Ֆենոլներ