Ազոտի (IV) օքսիդ

**Ազոտի (IV) օքսիդ** ազոտի երկօքսիդ, «աղվեսի պոչ» երկատոմ բարդ անօրգանական միացություն է կազմված ազոտի և թթվածնի ատոմներից, ունի հետևյալ բանաձևը՝ NO2: Գորշ դարչնագույն, հեղձուցիչ հոտով, խեղդող, խիստ թունավոր գազ է։ Հեղուկ վիճակում դեղնավուն է։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սովորական պայմաններում ազոտի երկօքսիդը գտնվում է խառնուրդում իր դիմերի՝ N2O4 հետ։ Դիմերի առաջացումը պայմանավորված է NO2-ի մոլեկուլում չզույգված էլեկտրոնի առկայությամբ։

140°C-ում ազոտի երկօքսիդը կազմված է միայն NO2-ի մոլեկուլներից և շատ մուգ, համարյա սև գունավորում ունի։

Եռման ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը դեղնավուն հեղուկ է, որը պարունակում է մոտ 0,1 % NO2:

+21°C-ից ցածր ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը անգույն կամ դեղնավուն (մոնոմերի առկայությամբ պայմանավորված) հեղուկ է։

-12°C-ից ցածր ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը սպիտակ բյուրեղային նյութ է՝ կազմված N2O4-ից։

## Քիմիական հատկություններ
* ԹԹվային օքսիդ է, օժտված մեծ քիմիական ակտիվությամբ։ Ուժեղ օքսիդիչ է փոխազդում է ոչ մետաղների հետ (ֆոսֆոր, ծծումբ և ածխածին)։

\mathsf{2NO_2 + 2C \rightarrow 2CO_2 + N_2}

\mathsf{10NO_2 + 8P \rightarrow 4P_2O_5 + 5N_2}

* SO2 օսիդացնում է մինչև SO3: Այս ռեակցիայի վրա է հիմնված ծծմբական թթվի ստացման նիտրոզային եղանակը։

\mathsf{SO_2 + NO_2 \rightarrow SO_3 + NO}

* Ազոտի երկօքսիդը ջրում լուծելիս առաջացնում է ազոտային և ազոտական թթուներ (անհամամասնական օքսիդավերականգնման ռեակցիա)։

\mathsf{2NO_2 + H_2O \rightarrow HNO_3 + HNO_2}

*Քանի որ ազոտային թթուն անկայուն է NO2-ը տաք ջրում լուծելիս առաջանում է HNO<sub>3</sub> և NO:

\mathsf{3NO_2 + H_2O \rightarrow 2HNO_3 + NO \uparrow}

*Ազոտի երկօքսիդը թթվածնի առկայությամբ ջրում լուծելիս առաջանում է միայն ազոտական թթու (NO2-ը ցուցաբերում է վերականգնիչ հատկություններ)։

\mathsf{4NO_2 + 2H_2O + O_2 \rightarrow 4HNO_3}

* Ալկալիների հետ փոխազդելիս NO2-ը առաջացնում է նիտրիտներ և նիտրատներ։

\mathsf{2NO_2 + 2KOH \rightarrow KNO_3 + KNO_2 + H_2O}

* Հեղուկ NO2-ը կիրառվում է անջուր նիտրատների ստացման համար։

\mathsf{Zn + 2N_2O_4 \rightarrow Zn(NO_3)_2 + 2NO}

*Փոխազդում է հալոգենների հետ։

\mathsf{2NO_2 + 2Cl_2 \rightarrow NOCl + NO_2Cl + Cl_2O \uparrow}

## Ստացում
* Լաբորատորիայում ազոտի երկօքսիդ ստանում են խիտ ազոտական թթվի և  պղնձի փոխազդեցությունից։

\mathsf{Cu + 4HNO_3 \rightarrow Cu(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow + 2H_2O}.

* Նիտրիտների և ծծմբական թթվի փոխազդեցությունից։

\mathsf{2NaNO_2 + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + NO_2\uparrow + NO\uparrow + H_2O},

* Ազոտի օքսիդի և թթվածնի փոխազդեցությունից։

\mathsf{2NO + O_2 \rightarrow 2NO_2 \uparrow}

* Ազոտի երկօքսիդ կարելի է ստանալ կապարի (II) օքսիդի քայքայումից։

\mathsf{2Pb(NO_3)_2 \rightarrow 2PbO + 4NO_2\uparrow + O_2\uparrow}

* Մշակվել է ազոտի երկօքսիդի ստացման ժամանակակից մեթոդ։

\mathsf{CH_3COOH + 6HNO_3 \rightarrow 6NO_2\uparrow + 5H_2O + CO+ CO_2}

Այս ռեակցիան մշակվել և իրականացվել է նոր քիմիական սարքի՝ NTO հրթիռային վառելիք (ըստ ԳՕՍՏ-ի և ISO 15859-5-2010-ի) օքսիդացնող գեներատորի միջոցով։

Ստացման մյուս եղանակները ներկայացված են հոդվածում։

## Կիրառությունը
* Ազոտի երկօքսիդը կիրառվում է ծծմբական և ազոտական թթուների արտադրություններում։ 
* Ազոտի երկօքսիդը օգտագործվում է որպես հրթիռային վառելանյութի օքսիդիչ։ 
* Օգտագործվում է պայթուցիկ նյութերի արտադրության մեջ։

## Ֆիզիոլոգիական ազդեցություն և թունավորություն
Ազոտի երկօքսիդը խիստ թունավոր, ուժեղ օքսիդիչ նյութ է՝ գրանցված ուժեղ ներգործող թունավոր նյութերի ցանկում։ Մեծ չափաբաժիններով այն կարող է դառնալ ամենաուժեղ անօրգանական թույնը։ Նույնիսկ փոքր կոնցենտրացիաների դեպքում գրգռում է շնչուղիները, բարձր կոնցենտրացիաներում՝ առաջացնում է թոքային այտուց։ Գռգռում է լորձաթաղանթները։ Ազոտի երկօքսիդը ազդում է արյան բաղադրության վրա՝ նվազեցնելով հեմոգլոբինի պարունակությունը։

Մթնոլորտ արտանետված ազոտի օսիդները էկոլոգիական տեսանկյունից լուրջ վտանգ են ներկայացնում, քանի որ առաջացնում են թթվային անձրևներ։

## «Աղվեսի պոչ»
մինի|Ազոտի երկօքսիդ
«Աղվեսի պոչ» անվանում են քիմիական գործարանների արտանետումներում պարունակվող ազոտի օքսիդներին (NOx): Անվանումը պայմանավորված է ազոտի երկօքսիդի գորշ-դարչնագույն գունավորմամբ։ Ցածր ջերմաստիճանում ազոտի երկօքսիդը վերածվում է անգույն դիմերի։ Ամռանը «աղվեսի պոչը» տեսանելի է, քանի որ արտանետված գազային խառնուրդում մոնոմերի կոնցենտրացիան մեծ է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*1.  
*2. A New Method of Nitrogen Dioxide Production / D.A. Rudakov / June 2018. doi: 10.13140/RG.2.2.19010.27844 (https://www.researchgate.net/publication/325846942_A_New_Method_of_Nitrogen_Dioxide_Production)

Կատեգորիա:Ազոտի օքսիդներ
Կատեգորիա:Թունավոր նյութեր
Կատեգորիա:Քիմիական միացություններ
Կատեգորիա:Օքսիդներ