Վիլհելմ Տելլ

**Վիլհելմ Տելլ** (, , ), շվեյցարական ժողողովրդական առասպելի հերոս։ Նրա մասին պատմող շվեյցարական այս առասպելն արտացոլում է շվեյցարացի ժողովրդի պայքարն ընդդեմ Հաբսբուրգների ավստրիական տիրապետության դեմ՝ 14-րդ դարում։ Վիլհելմ Տելլը Բյուրգլեն գյուղից էր և հայտնի էր իր դիպուկ նետաձգությամբ։ Մի անգամ Գեսլերը, որ ավստրիական պաշտոնյա էր, իմանալով նրա այս ձիրքի մասին, ստիպում է, որ Տելլը խնձոր դնի իր փոքրիկ որդու գլխին և նետը հեռվից արձակելով վայր գցի այն։ Վիլհելմ Տելլը հաջողությամբ կատարելով այս դաժան պահանջը, որոշում է վրեժխնդիր լինել։ Նա մի հարմար վայրում դարանակալում է ավստրիացի պաշտոնյային և նույնպիսի դիպուկ նետահարությամբ սպանում է նրան, ինչը ազդանշան է դառնում շվեյցարացի ժողովրդի համար ապստամբության՝ ընդդեմ ավստրիական բռնակալության։ 19-րդ դարում պատմաբանները սկսել են կասկածի տակ առնել Վիլհելմ Տելլի պատմական կերպար լինելը։ Սակայն ավելի նոր ուսումնասիրողները գտնում են, որ այս առասպելի հիմքում ընկած է պատմական իսկություն։

Այլ ժողովուրդների բանահյուսությունում նույնպես հանդիպում են ավանդազրույցներ ճարտար ու խիզախ նետաձիգների մասին: Այսպես. արգոնավորդների մասին հունական առասպելում հիշատակվում է, որ ապագա արգոնավորդ Ֆալերի հայրը՝ Հերակլեսի ընկեր Ալկոնը դիպուկ նետահարել է իր մանկահասակ որդու վրա հարձակված ու վերջինիս գլխին հասած օձին: Գոյություն ունեն Ալկոնի և Տելլի մասին ավանդազրույցների բացահայտ նմանությունը թե՛ ժխտող և թե՛ հաստատող վարկածներ:

Սլավոնական բանահյուսությանը ևս խորթ չեն Տելլի նման ճարտար ու արի նետաձիգների մասին ասքերը: Բուլղարական ասքում դա Դիգենիսն է, սերբականում՝ Դուշանը:

## Վիլհելմ Տելլի կերպարը արվեստի գործերում
300px|ձախից|Վիլհելմ Տելլը և ավստրիացիները. խճանկար, գտնվում է Շվեյցարիայի ազգային թանգարանում
Վիլհելմ Տելլի կերպարը ոգեշնչել է տարբեր արվեստագետների՝ ստեղծելու մշակութային արժեքներ։ Գերմանացի բանաստեղծ, դրամատուրգ Ֆրիդրիխ Շիլլերը գրել է «Վիլհելմ Տելլ» վերնագրով դրամա, իսկ իտալացի կոմպոզիտոր Ջոակինո Ռոսինին գրել է համանուն օպերա՝ չորս գործողությամբ։ Ֆրանսերեն լիբրետոն գրել են Էտիեն դը Ժուին և Իպոլիտ Բին՝ ըստ Շիլլերի պիեսի։ Ռոսինիի «Վիլհելմ Տելլ» օպերան առաջին անգամ ներկայացվել է Փարիզի Երաժշտության թագավորական ակադեմիայում՝ 1829 թվականին։ Այն լուրջ հաջողություն չի ունեցել, ինչից հետո Ռոսինին կրճատել է՝ դարձնելով երեք գործողությամբ։ Այս տեսքով օպերան մնացել է Փարիզի օպերային թատրոնի մշտական խաղացանկում մինչև 1932 թվականտը, իսկ 1868 թվականին, Ռոսինիի ներկայությամբ կայացել է «Վիլհելմ Տելլ»-ի 500-րդ ներկայացումը։ Այս օպերան համարվում է Ռոսինիի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ Այն գրվեց ֆրանսիական կառավարության պատվերով և եղավ իտալացի կոմպոզիտորի վերջին օպերան։

## Ծանոթագրություններ

## Bibliography
*Bergier, Jean-François. *Wilhelm Tell: Realität und Mythos*. München: Paul List Verlag, 1990.
*de Capitani, François: Tell, Wilhelm in German, French and Italian in the online Historical Dictionary of Switzerland, 2013
* Coolidge, William Augustus Brevoort (1887). "Tell" . Encyclopædia Britannica. Vol. XXII (9th ed.). pp. 155–156.
* 
*Everdell, William R. "William Tell: The Failure of Kings in Switzerland," in *The End of Kings: A History of Republics and Republicans.* Chicago: University of Chicago Press, 2000. 
*Fiske, John. *Myths and Myth-Makers: Old Tales and Superstitions Interpreted by Comparative Mythology*, 1877. Ch. 1: (On-line) Quotes Saxo Grammaticus, the ballad of William of Cloudeslee, and instances other independent occurrences.
*Head, Randolph C. "William Tell and His Comrades: Association and Fraternity in the Propaganda of Fifteenth- and Sixteenth-Century Switzerland." in *The Journal of Modern History* 67.3 (1995): 527–557.
*Marabello, Thomas Quinn (2023). "The Origins of Democracy in Switzerland," *Swiss American Historical Society Review*, Vol. 59: No. 1. Page 95-97. Available at: https://scholarsarchive.byu.edu/sahs_review/vol59/iss1/4
*Rochholz, Ernst Ludwig, *Tell und Gessler in Sage und Geschichte. Nach urkundlichen Quellen*, Heilbronn, 1877 (online copy).
*Salis, J.-R. v.: *Ursprung, Gestalt, und Wirkung des schweizerischen Mythos von Tell*, Bern, 1973.

## Արտաքին հղումներ
*''The Legend of William Tell'' by Markus Jud.
*''The birth of the Swiss Confederation''.
*Translation of Grimm's Saga No. 298 "The Three Tells"
*Tell City, Indiana
*Translation of Grimm's Saga No. 517 "Wilhelm Tell"
*"The Contradiction"
*Wilhelm Tell Festival, New Glarus
*William Tell is a lie; Coopzeitung 28/2004, interview with historian Roger Sablonier, Zurich, translated
*William Tell, Swissinfo special

Կատեգորիա:Գրական կերպարներ
Կատեգորիա:Լեգենդներ
Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Առասպելական կերպարներ
Կատեգորիա:Հերոսներ
Կատեգորիա:Շվեյցարական բանահյուսություն