Սոսի

**Սոսի**, **տնջրի**, **չինար** (), սոսազգիների ընտանիքի տերևաթափ ծառերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 10 տեսակ։

## Անվանում
Սոսի ծառը հայ ժողովրդի մոտ հայտնի է նաև Տնջրի անունով։ Ի դեպ, թե մեկը, թե մյուսը ժամանակի ընթացքում դարձել են անձնանուններ։ Առաջինը՝ արական, Սոս ձևով, երկրորդը՝ իգական, հայտնի է նաև պարսկերեն Չինար ձևով։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարազարդումը ''Das Pflanzenreich. Hausschatz des Wissens'' գրքից, 1900
Սոսին գեղեցիկ ու հզոր ծառ է, որի բարձրությունը կարող է հասնել մինչև 50 մ, իսկ տրամագիծը՝ 1,5-2(3) մ։ Ցողունը կանաչամոխրագույն է, հիմնականում՝ կեղևազուրկ։ Տերևները հերթադիր են, թաթաձև, բլթակավոր, երկար կոթուններով։ Ծաղիկները մանր են, անշուք, միասեռ, երկար ոտիկով գլխիկներում, որոնք տեղադրված են մեկ տարեկան ճյուղերին։ Ստորին, գրեթե նստադիր գլխիկները կազմված են արական, իսկ վերինները՝ իգական ծաղիկներից։ Պտուղը կլոր, փշապատ բազմընկուզիկ է։ Ջերմախոնավալուսասեր ծառատեսակ է, երկարակյաց։ Ապրում է մինչև 3000 տարի։

Սոսիի դասը (*Platanus L.*) սոսազգիների (*Platanaceae Lindl.*) միակ ներկայացուցիչն է, որը հանդիսանում է ընտանիքի տիպիկ ներկայացուցիչը։ *Platanus L.* դասը պատկանում է *Magnoliophyta* (*Angiospermae*) բաժնին, Magnoliopsida (Dicotyledones) դասին, *Hamamelidae Takht.* ենթադասին, *Hamamelidales Takht.* կարգին, *Platanaceae Lindl.* ընտանիքին։

### Տեսակներ
* 
* 
* 
* 
* 

#### Հիբրիդներ
*  = *Platanus occidentalis* × *Platanus orientalis*]
: 

## Տարածում
Հայտնի է մոտ 10 տեսակ, որոնք տարածված են հյուսիսային կիսագնդում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Միջին Արևելքում և Ասիայում, ինչպես նաև հարավարևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայում։ Տարածված է նաև Հայաստանի տարածքում։

## Սոսի ծառը Հայաստանում
Հայաստանում հանդիպում է 2 տեսակ՝ Տնջրի կամ Սոսի արևելյան (*P. orientalis*) և Սոսի թխկիատերև (*P. acerifolia*)։ Առաջինը բնական պայմաններում հանդիպում է Սյունիքի մարզում՝ Ծավ գետի հովտում, նրա վտակ Շիկահողի համանուն արգելոցի տարածքում (զբաղեցնում է 60 հա տարածություն)։ Թխկիատերև սոսին ներմուծված է, աճում է ամենուրեք (մինչև 1300 մ բարձրություններում)։

### Պատմական ակնարկ
Արևելյան սոսին Հայաստանում անհիշելի ժամանակներից համարվել է սրբազան ծառ։ Օգտագործվել է նաև քրիստոնեական եկեղեցիների, վանքերի, ջրաղացների բակերը կանաչապատելու համար։

Սոսյաց անտառի նվիրյալ դյուցազունն էր համարվում հայերի նահապետներից մեկը՝ Արամը։ Արա Գեղեցիկի թոռ Անուշավանը կրում էր Սոսանվեր մակդիրը։

Հայաստանի հնադարյան մայրաքաղաք Արմավիրում գտնվող Անահիտ աստվածուհու մեհյանը շրջապատված էր Սոսյաց հռչակավոր անտառով։ Ներկայում բնական պայմաններում հանդիպում է միայն Ծավ գետի (Սյունիքի մարզ) կիրճում (զբաղեցնում է 60 հա տարածություն), Շիկահողի պետական արգելոցի տարածքում։

## Կիրառություն
Սոսին կիրառվում է քաղաքների կանաչապատման համար, հարմարվել է քաղաքի օդի աղտոտվածությանը (գազ, ծուխ, փոշի, մուր) և հողի մեխանիկական տրորմանը։

## Սոսին մշակույթում
* Սոսի ծառը Քաշմիրի խորհրդանիշն է,
* Դեռ հին ժամանակներից սոսին երկրպագվում էին տարբեր ժողովրդներ,
* Իսպանիայում սիրահարները ծառի տերևը բաժանում էին երկու մասի և պահում որպես հանդիպման երաշխիք,
* Աստվածաշնչում շքեղ ծառը համարվում է Աստծո ծառ,
* Հին Եգիպտոսում այն համարում են Նուտ երկնային աստվածուհու մարմնացում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Platanus alley.jpg|Սոսու ծառուղին Լվովում, Ուկրաինա
Սարիգյուղի սոսի - Platanus in Sarigyukh village (08.03.2020).jpg|920 թվականին տնկված Սարիգյուղի սոսին, Հայաստան



Պատկեր:Platanus orientalis. Flowers plane tree..jpg|Սոսիի ծաղիկները և երիտասարդ տերևները
Պատկեր:Platanus orientalis - immature fruit.JPG|դեռ չհասած պտուղները
Պատկեր:Platanus orientalis - ripe fruit..JPG|հասած պտուղները և տերևները
Պատկեր:Platanus nucula 01.JPG|Ընկուզիկ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
;Գրքեր
* 
* 

;Թերթեր
* 
* 

;Կայքեր
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Botany of Plane trees
* Flora of North America: ''Platanus''
* A collection of images , including detailed photographs of fruit and flowers, from GERM.
* A short informal account   concentrating on the North American species
* *[http://www.amjbot.org/cgi/content/full/86/11/1523 A developmental and evolutionary analysis of embryology in Platanus (platanaceae), abasal eudicot] *, abstract of article by Sandra K. Floyd et al. in *American Journal of Botany*, 1999;86։1523–1537.
* Photos, measurements, and location details of large plane trees worldwide

Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Սոսազգիներ