Դպրոցական բուլինգ

մինի|Բուլինգը, որի ձևերից մեկը պատկերված է այս բեմադրված լուսանկարում, վնասակար է ուսանողների բարեկեցության և զարգացման համար:
**Դպրոցական բուլինգ**, դպրոցական համատեքստից դուրս բռնություն, վերաբերում է մեկ կամ մի քանի բռնարարների, ովքեր ունեն ավելի մեծ ֆիզիկական ուժ կամ ավելի շատ սոցիալական ազդեցություն, քան իրենց զոհը, և ովքեր բազմիցս ագրեսիվ են վարվում իրենց զոհի նկատմամբ։ Բուլինգը կարող է լինել խոսքային կամ ֆիզիկական։ Բուլինգը, իր շարունակական բնույթով, տարբերվում է հասակակիցների կոնֆլիկտի միանվագ տեսակներից։ Դպրոցական բուլինգի տարբեր տեսակներ ներառում են շարունակական ֆիզիկական, զգացմունքային կամ բառացի ագրեսիան։ Կիբերբուլինգը և սեռական բուլինգը նույնպես բռնության տեսակներ են։ Բուլինգը նույնիսկ բարձրագույն կրթության մեջ է։ Կան նախազգուշացնող նշաններ, որոնք հուշում են, որ երեխան ենթարկվում է բռնության, երեխան հանդես է գալիս որպես կռվարար, կամ երեխան դպրոցում ականատես է եղել բռնությաբն։

Բռնությունը դպրոցներում էական է շատ երկրներում, սակայն կան կրթական առաջնորդներ, ովքեր հաջողության են հասել դպրոցական բուլինգի նվազեցման հարցում՝ կիրառելով որոշակի ռազմավարություններ։ Դպրոցական ահաբեկչությունը նվազեցնելու կամ կանխելու համար օգտագործվող որոշ ռազմավարություններ ներառում են ուսանողներին բուլինգի ենթարկելու մասին կրթելը, դասարանում ձայնագրող սարքերի սահմանափակումը, անվտանգության տեխնոլոգիաների կիրառումը և դպրոցում անվտանգության աշխատակիցների առկայությունը։ Այն, թե ինչպես են դպրոցները արձագանքում բուլինգին, այնուամենայնիվ, շատ տարբեր է։ Դպրոցում բուլինգի ենթարկվածների վրա ազդեցությունները ներառում են դեպրեսիայի, անհանգստության, զայրույթի, սթրեսի, անօգնականության և դպրոցական կատարողականի նվազման։ Սամիր Հինդուջայի և Ջասթին Փաթչինի էմպիրիկ հետազոտությունը պարզել է, որ դպրոցական բուլինգի որոշ զոհեր փորձել են ինքնասպան լինել։

Բուլինգ համարվելու համար այս դրվագը պետք է լինի կրկնվող և սովորական։ Այն աշակերտները, ովքեր ԼԳԲՏ են, ունեն ցածր կրթական մակարդակ ունեցող ծնողներ, համարվում են սադրիչ, խոցելի են ընկալվում անտիպիկ, կամ կողմնակի մարդիկ են, ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում բռնարարների կողմից զոհ դառնալու։ Բարոնը (1977) սահմանեց նման «ագրեսիվ վարքագիծը որպես վարք, որն ուղղված է մեկ այլ կենդանի էակին վնասելու կամ վիրավորելու նպատակին, ով դրդված է խուսափել նման վերաբերմունքից»։

Պատմականորեն, Թոմ Բրաունի «Թոմ Բրաունի դպրոցական օրերը» վեպը մանրամասնում է ինտենսիվ դպրոցական բուլինգը, սակայն գիտական ամսագրի առաջին խոշոր հոդվածը, որը վերաբերում է դպրոցական բուլինգին, գրվել է 1897 թվականին։ Դպրոցական բուլինգի վերաբերյալ հետազոտությունները ժամանակի ընթացքում կտրուկ աճել են՝ 1900-1990 թվականներին 90 տարում 62 հիշատակումից հասնելով 562-ի՝ 4 տարում (2000-2004 թթ)։ 2004 թվականից ի վեր դպրոցական բռնության վերաբերյալ հետազոտությունները սնկի պես աճել են։ 2022 թվականի «Փառքը» հեռուստասերիալը նոր ուշադրություն է հրավիրել այդ երևույթի վրա։

## Չափորոշիչ
մինի|450x450փքս|Սովորական հասակակիցների կոնֆլիկտների, բուլինգի զոհերի և ուսուցիչների համար հետևանքների միջև տարբերությունները:
Բուլինգը ագրեսիվ վարքագծի ենթակատեգորիա է, որը բնութագրվում է թշնամական մտադրությամբ (պատճառված վնասը դիտավորյալ է), ուժերի անհավասարակշռությամբ (իրական կամ ընկալվող ուժի անհավասարություն կռվարարի և զոհի միջև) և որոշակի ժամանակահատվածում կրկնվելով։ Ուսանող-աշակերտ կոնֆլիկտների առավել շարքային տեսակները, որոնք երբեմն մտնում են դպրոցական առօրյա կյանքում, կապված չեն ուժերի անհավասարակշռության հետ։ Ի տարբերություն ավելի սովորական կոնֆլիկտների, դպրոցական բուլինգը կարող է լրջորեն վնասել ուսանողներին։

## Ուժերի անհավասարակշռություն
Ըստ սահմանման, բուլինգը ներառում է ուժերի անհավասարակշռություն։ Կռվարարն իշխանություն ունի մեկ այլ աշակերտի վրա՝ հաշվի առնելով այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են չափը, սեռը, տարիքը, հասակակիցների մեջ դիրքը կամ այլ ուսանողների աջակցությունը։ Տղաների շրջանում բուլինգը հակված է ուժի տարբերություններին։ Աղջիկների շրջանում բուլինգն ավելի շատ կենտրոնացած է ֆիզիկական արտաքինի, հուզական կյանքի կամ ակադեմիական կարգավիճակի տարբերությունների վրա։

Որոշ կռվարարներ թիրախավորում են ֆիզիկական արատներ ունեցող հասակակիցներին, ինչպիսիք են խոսքի խանգարումները (օրինակ՝ կակազելը)։ Շատ կակազներ ենթարկվում են հասակակիցների, իսկ երբեմն նաև ուսուցիչների կողմից որոշակի աստիճանի բուլինգի, ոտնձգությունների կամ ծաղրի։

## Նախազգուշացնող նշաններ
Երեխային բռնության ենթարկելու նշանները կարող են ներառել՝

* անբացատրելի վնասվածքներ,
* անհանգստության և հետտրավմատիկ սթրեսի ախտանիշներ,
* կորած կամ վնասված հագուստ,
* սննդային վարքագծի փոփոխություն,
* նվազող գնահատականներ,
* շարունակական բացակայություններ դպրոցում,
* ինքնավնասում,
* ինքնասպանության մտքեր,
* անընդհատ ներողություն հայցել։

Նշանները, որ երեխան բուլինգի է ենթարկում ուրիշներին, կարող են ներառել.

* ֆիզիկական կամ բանավոր ծեծկռտուքի մեջ մտնելը,
* Հաճախակի ուղարկել են տնօրենի սենյակ,
* ունենալ այնպիսի ընկեր, ով բուլինգի է ենթարկում և լինել խնդրահարույց,
* Սովորական գործունեության մեջ գնալով ավելի ագրեսիվ դառնալ։

Նշանները, որ երեխան ականատես է եղել բուլինգի, ներառում են՝

* դպրոցական վատ վարքագիծ,
* էմոցիոնալ խանգարում,
* դեպրեսիա
* հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում,
* թմրամիջոցների և ալկոհոլի չարաշահումը,
* ինքնասպանության մտքեր։

## Բուլինգի վերահսկում
Բուլինգը վերահսկելու համար օգտագործվում են երկու հիմնական մեթոդ՝ կանխարգելում (գործել նախքան ինչ-որ բան տեղի ունենալը) կամ հակազդեցություն (գործել, երբ ինչ-որ բան տեղի է ունենում կամ հենց նոր է տեղի ունեցել)։

Կանխարգելիչ լուծումները կարող են ներառել՝

* **Կրթություն.** Ուսանողների, ծնողների և ուսուցիչների կրթությունն այն մասին, թե ինչ է իրենից ներկայացնում բուլինգը, կարող է օգնել մարդկանց հասկանալ բռնության վնասակար էությունը։ Ուսուցիչներին, դպրոցական ավտոբուսների վարորդներին և դպրոցի այլ մասնագետներին սովորեցնում են, թե ինչպես և երբ միջամտել։ Դասընթացների օրինակները, որոնք օգտագործվում են ուսանողներին բուլինգի մասին ուսուցանելու համար ներառում են՝ ներկայացումներ, դերախաղ, քննարկումներ բուլինգի բացահայտման և զեկուցման վերաբերյալ, ականատեսներին սովորեցնելով, թե ինչպե՞ս և ե՞րբ օգնել, արվեստի և արհեստի օգտագործումը բուլինգի հետևանքների մասին ըմբռնման համար, և դասարանային հանդիպումներ, խոսելու հասակակիցների հարաբերությունների մասին։ Համակարգված վերանայումը ցույց է տվել, որ բուլինգը ցուցիչ է հետագայում հանցավոր վարքագծի համար՝ անկախ մանկության այլ հիմնական ռիսկային գործոններից, ինչը ենթադրում է, որ հակաահաբեկչական ծրագրերը կարող են դիտվել որպես հանցագործության վաղ կանխարգելման ձև։ 
* **Սահմանափակումներ ձայնագրող սարքերի վրա.** Ենթադրվում է, որ բջջային հեռախոսների օգտագործումը կարող է հանգեցնել կիբերհարձակման դեպքերի աճի, ինչի պատճառով որոշ դպրոցներ արգելել են դրանք ամբողջ ուսումնական օրվա ընթացքում։
* **Անվտանգության տեխնոլոգիաներ.** Դպրոցները կարող են տեսախցիկներ տեղադրել՝ վարքը վերահսկելու համար։ Այնուամենայնիվ, թերահավատները պնդում են, որ տեսախցիկները կարող են ներխուժել ուսանողների գաղտնի տարածք, հատկապես, երբ ձայնագրությունների երկարակեցության և հասանելիության վատ սահմանափակումները հանգեցնում են դրանց չարաշահման։
* **Պահակները դպրոցում.** Դպրոցները կարող են ընտրել անվտանգության աշխատակիցներ կամ պահակներ՝ աշակերտների անվտանգությունն ապահովելու համար։ Փորձագետները կարծում են, որ դպրոցներում անվտանգության աշխատակիցների առկայությունը կարող է նվազեցնել բուլինգի դեպքերը, քանի որ պահակները ծանոթանում են ուսանողների հետ, և նրանք կարող են կանխատեսել և կանխել խնդիրները, նախքան դրանց առաջանալը։

Բուլինգի դեպքերի վերաբերյալ առաջարկվող հակազդեցությունները բազմազան են, և կարող են պահանջվել տարբեր մեթոդներ՝ կախված բուլինգի տեսակից և ներգրավված մարդկանցից։ Համապատասխան արձագանքման որոշ առաջարկություններ են՝

* **Խուսափեք կոպիտ առերեսումներից.** Խորհուրդ է տրվում, որ կռվարարներին չհանդիպի ֆիզիկական բռնություն, որպեսզի խուսափեն հասարակության մեջ դաժան միջավայրի ձևավորմանը նպաստելուց։
* **Վկաների զեկույցները.** Վկաները, անկախ նրանից, թե տուժողին հայտնի են, թե ոչ, տեղեկատվության կարևոր աղբյուր են բռնության դեպքում։ Հնարավորության դեպքում խորհուրդ է տրվում պահպանել անանունությունը։
* **Միջամտություն ականատեսի կողմից.** Առաջարկվում է, որ ականատեսները և այլ երրորդ անձինք խուսափեն կոնֆլիկտային իրավիճակում միջամտելուց՝ իրավիճակը ավելի չսրելու համար։
* **Ծնողների արձագանքը:** Մասնագետները խորհուրդ են տալիս, որ ներգրավված ծնողները խուսափեն միմյանց հետ անմիջականորեն խոսելուց։ Փոխարենը խորհուրդ է տրվում կապ հաստատել դպրոցի հետ և թույլ տալ դպրոցի համապատասխան անձնակազմին քայլեր ձեռնարկել, պատասխանատվություն ստանձնել և հանդես գալ որպես միջնորդ։
* **Ուսուցչի պատասխանը:** Ուսուցչի միջամտությունները կարևոր են համարվում բազմաթիվ հակաբուլինգային ծրագրերում։ Շատ երկրներում ուսուցիչները իրավական պարտավորություն ունեն կանխելու իրենց աշակերտներին վնասումը։ Ուսուցիչները կարող են միջամտել՝ օգտագործելով հեղինակության վրա հիմնված միջամտություններ, բռնաբարության նկատմամբ ոչ պատժիչ մոտեցումներ կիրառելով, զոհերին աջակցելով և այլ ուսուցիչների կամ մասնագետների ներգրավմամբ։ Պարզվել է, որ ուսուցչի որոշ այլ միջամտություններ օգտակար են ահաբեկումը նվազեցնելու համար։ Այս միջամտությունները ներառում են սահմանների հստակ մատնանշում, պարզ դարձնելով, որ դրսևորվող վարքագիծը ընդունելի չէ։ Դպրոցական բուլինգի և դրա հետ կապված բացասական հետևանքների քննարկումը ամբողջ դասարանի հետ նույնպես օգտակար է եղել բուլինգը նվազեցնելու համար։
* **Կասեցում և հեռացում։** Եթե բուլինգի համար որևէ այլ լուծում չի գործում, կամ այն դեպքերում, երբ բռնությունը շատ դաժան է, հնարավոր է, որ անհրաժեշտ լինի կասեցնել կամ հեռացնել հանցագործին։ Խիստ միջոցները, ինչպիսիք են կալանավորումը, հեռացումն ու կասեցումը, կարող են, այնուամենայնիվ, ունենալ իատրոգեն ազդեցություն և մեծացնել ագրեսիան։
* **Տեղափոխում։** Այն դեպքերում, որոնք ավելի դժվար է լուծել, տուժողը կարող է մտածել հաստատության փոփոխության կամ նույնիսկ իր ընտանիքի հետ մեկ այլ վայր տեղափոխվելու մասին։
* **Հոգեսոցիալական աջակցություն։** Բուլինգի ենթարկվելուց հետո զոհերը կարող են աջակցություն խնդրել, օրինակ՝ նոր ընկերներ ձեռք բերելու կամ նոր գործունեություն ծավալելու հարցում։

## Բուլինգի տեսակները
Կան մի շարք ձևեր, որոնցով տեղի է ունենում դպրոցական բուլինգը։ Դրանք ներառում են բանավոր, ֆիզիկական, հոգեբանական, կիբեր և սեռական բուլինգ։ Ուղղակի բուլինգը վերաբերում է զոհի վրա բացահայտ ֆիզիկական կամ բանավոր հարձակմանը։ Անուղղակի բուլինգը ավելի աննկատ է և դժվար է հայտնաբերել, բայց ներառում է հարաբերական ագրեսիայի մեկ կամ մի քանի ձևեր, ներառյալ սոցիալական մեկուսացումը դիտավորյալ մերժման միջոցով, թիրախի բնավորությունը կամ հեղինակությունը արատավորելու համար լուրեր տարածելը, թիրախի հետևում դեմքեր կամ անպարկեշտ ժեստեր անելը և ընկերների շահարկումը։ Ապացույցներ կան, որ բուլինգն ավելի հաճախ եղել է ավագ դպրոցներում, քան ցածր դասարաններում և տևում է ավելի երկար, քան անհատների կողմից իրականացվող ահաբեկումը։
[մինի|250x250փքս|A female bully, portrayed in the 1917 silent film ''[Rebecca of Sunnybrook Farm (1917 film)|Rebecca of Sunnybrook Farm'']]

### Ֆիզիկական
Ֆիզիկական բուլինգը կռվարարի և զոհի միջև ցանկացած անցանկալի ֆիզիկական շփումն է։ Սա ահաբեկման ամենահեշտ ճանաչելի ձևերից մեկն է։ Օրինակներ՝ կռիվ, մռայլություն, անպատշաճ դիպչում, ոտքերով հարվածներ, կսմթել, մազ քաշել, բռունցքներով հարվածել, հրել, ապտակել, թքել, հետապնդել կամ տուժողի հետ անցանկալի և մշտական աչքով կապ հաստատել, զոհի վրա հեղուկներ թափել, փոքրիկ առարկաներ նետել զոհի վրա, ծաղրել, սպառնալ, ծակծկել, օգտագործել զենք, ներառյալ ինքնաշեն զենքեր, գողություն կամ անձնական իրեր վնասել։

### Զգացմունքային
Զգացմունքային բռնությունը բուլինգի ցանկացած ձև է, որը վնաս է հասցնում զոհի հոգեկանին կամ հուզական բարեկեցությանը։ Օրինակներ՝ մարդկանց մասին չարամիտ լուրերի տարածումը, ուրիշների հետ «խմբավորումը» (սա կարող է համարվել նաև ֆիզիկական բուլինգ), մարդկանց անտեսելը (օրինակ՝ լուռ վերաբերմունքը կամ զոհի գոյության անտեսումը), ուրիշներին սադրելը, նսեմացնելը կամ վիրավորական բաներ ասելը (որոնք նաև բանավոր ահաբեկման ձևեր են)։

### Բանավոր
Բանավոր բուլինգը զրպարտիչ հայտարարությունները կամ մեղադրանքներն են, որոնք զոհին անհարկի հուզական անհանգստություն են պատճառում։ Օրինակներ՝ վիրավորական արտահայտություններ կամ (հայհոյանք) ուղղված տուժողի հասցեին՝ օգտագործելով նվաստացուցիչ արտահայտություններ կամ ծաղրել անձի անունը, բացասաբար մեկնաբանել ինչ-որ մեկի արտաքինը, հագուստը, մարմինը և այլն, տանջելը, անհանգստացնելը, նսեմացնելը, անպատշաճ սեռական մեկնաբանություններ անելը։

### Կիբերհարձակում
Համակարգիչների և ինտերնետի օգտագործման աճմանը զուգընթաց նման տեխնոլոգիաների և սոցիալական մեդիայի օգտագործումը դպրոցի բակից բուլինգը տեղափոխվել է որոշ չափով դեպի համացանց։

Ըստ «Ստոպ Կիբերբուլինգ»կայքի՝ դպրոցները դժվարություններ են ունենում վերահսկելու համալսարանից դուրս բուլինգը՝ այն ընկալման պատճառով, որ իրենց դերը կանգ է առնում դպրոցի բակի դարպասների մոտ։ Դպրոցները ճնշումների են ենթարկվում՝ չգերազանցելու համար իրենց լիազորությունները և խուսափելու ուսանողների ազատ խոսքի իրավունքը ոտնահարելուց։

Առաջարկություններ են արվել, որ տնօրենները ներառեն կիբերհարձակումը իրենց էթիկայի կանոնագրքում՝ թույլատրելով կարգապահական բուլինգը դպրոցական հաստատություններից դուրս և, ըստ պրոֆեսոր Բեռնարդ Ջեյմսի «զարգացող տեխնոլոգիաների այս համատեքստում մանկավարժների վախկոտությունն աշխատում է ի օգուտ կռվարարների»։ Մանկավարժները, ըստ երևույթին, աջակցություն ունեն ուսանողների կողմից։ Օրինակ՝ Նյու Յորք նահանգի Մելվիլ քաղաքից երեք ավագ դպրոցի աշակերտներ կազմակերպեցին ահաբեկչության մասին իրազեկման քայլարշավ, որտեղ մի քանի հարյուր մարդ դուրս եկավ՝ ցույց տալու իրենց աջակցությունը։

Հետազոտող Չարիս Նիքսոնը պարզել է, որ ուսանողները կիբերհարձակման ժամանակ օգնության չեն հասնում չորս հիմնական պատճառով՝

* նրանք իրենց շրջապատի մեծերի հետ կապվածություն չեն զգում,
* ուսանողները չեն ընկալում կիբերհարձակումը որպես խնդիր, որն արժե առաջ քաշել,
* նրանք չեն զգում, որ շրջապատող մեծահասակները կարող ճիշտ վարվել կիբերհարձակման հետ
* դեռահասների մոտ ավելացել են ամոթի և նվաստացման զգացումները՝ կապված կիբերհարձակման հետ։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կիբերհարձակումը երբեմն արդեն տեղի ունեցող բուլինգի ընդլայնումն է։ Կիբերհարձակման ենթարկված աշակերտները շատ դեպքերում նախկինում նույնպես ենթարկվել են բռնության այլ ձևերով (օրինակ՝ ֆիզիկապես կամ բանավոր՝ դպրոցում)։ Քիչ ուսանողներ կան, ովքեր ենթարկվում են բռնության բացառապես ինտերնետի միջոցով։ Որոշ կիբեր զոհեր ֆիզիկապես ավելի ուժեղ են, քան կիբեր կռվարարները, ինչը հանգեցնում է նրան, որ այս կռվարարները նախընտրում են առցանց առճակատումները, քան դեմ առ դեմ շփումը։

### Սեռական
Սեռական բուլինգը «ցանկացած ահաբեկչական վարքագիծ է, լինի դա ֆիզիկական կամ ոչ ֆիզիկական, որը հիմնված է անձի սեռականության կամ սեռի վրա»։ BBC Panorama-ի հարցաշարը, որը նախատեսված էր 11-ից 19 տարեկան անգլիացի դեռահասների համար, պարզել է, որ 273 հարցվածներից 28-ին ստիպել են սեռական ինչ-որ բան անել, 31-ը տեսել է, որ դա տեղի է ունենում մեկ ուրիշի հետ, իսկ 40-ը՝ անցանկալի հպվել։ Միացյալ Թագավորության կառավարության տվյալները ցույց են տալիս, որ 2007-2008 ուսումնական տարում Անգլիայում եղել է 3450 ֆիքսված ժամկետով բացառություն և 120 հեռացում դպրոցներից սեռական ոտնձգությունների պատճառով։ Սա ներառում էր այնպիսի միջադեպեր, ինչպիսիք են շոշափելը և սեռական վիրավորական արտահայտություններ օգտագործելը։ 2008 թվականի ապրիլից մինչև 2009 թվականի մարտը ChildLine-ը խորհրդատվություն է տվել ընդհանուր առմամբ 156 729 երեխաների, որոնցից 26 134-ը խոսել են բուլինգի մասին՝ որպես հիմնական մտահոգություն, իսկ 300-ը՝ մասնավորապես սեռական բուլինգի մասին։ Սեքստինգի դեպքերը նույնպես աճում են և դարձել են բուլինգի հիմնական աղբյուրը, և ներգրավված անձանց բացահայտ լուսանկարների տարածումը, դպրոցում կամ ինտերնետում, հարուցողներին դրդում է արհամարհանքի և բռնության ենթարկվելու իրավիճակում։

## Բուլինգը բարձրագույն կրթության մեջ
Քոլեջի ուսանողների մոտ 15 տոկոսը պնդում է, որ եղել է բուլինգի զոհ։ Սխալ կարծիքը, որ բուլիինգը բարձրագույն կրթության մեջ չի լինում, սկսեց ուշադրության արժանանալ քոլեջի ուսանող Թայլեր Կլեմենտիի ինքնասպանությունից հետո։ Համաձայն վերջին ուսումնասիրության՝ քոլեջի ուսանողների մոտ 21,5%-ը հազվադեպ է եղել կիբերհարձակման զոհ, մինչդեռ ուսանողների մոտ 93,3%-ն ասել է, որ նրանք հազվադեպ են բուլինգի ենթարկել ուրիշներին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պետության դերը բուլինգի հաղթահարման գործում․ փաստեր և կցկտուր տվյալներ
*Բուլինգի քայքայիչ հետևանքները. «Իրենք հասկացան, որ ես առաջվա թիզ ու կեսը չեմ»

Կատեգորիա:ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ
Կատեգորիա:Բուլինգ
Կատեգորիա:Բռնություն
Կատեգորիա:Դպրոցներ
Կատեգորիա:Երեխաներ
Կատեգորիա:Կոնֆլիկտ
Կատեգորիա:Հետապնդումներ
Կատեգորիա:Մանկավարժական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն