Web3.0

**Web3** (նաև հայտնի է որպես **Web 3.0**), Համաշխարհային սարդոստայնի վերափոխման համար նոր գաղափար, որն իր մեջ ներառում է այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են ապակենտրոնացումը, բլոկչեյն տեխնոլոգիաները և սիմվոլների վրա հիմնված տնտեսագիտությունը: Որոշ տեխնոլոգներ և լրագրողներ այն հակադրել են Web 2.0-ի հետ, որտեղ նրանք ասում են, որ տվյալները և բովանդակությունը կենտրոնացված են ընկերությունների փոքր խմբի մեջ, որը երբեմն կոչվում է «Big Tech»: «Web3» տերմինը ստեղծվել է 2014 թվականին Ethereum-ի համահիմնադիր Գևին Վուդի կողմից, գաղափարը հետաքրքրություն է առաջացրել 2021 թվականին կրիպտոարժույթի սիրահարների, խոշոր տեխնոլոգիական ընկերությունների և վենչուրային կապիտալի ընկերությունների կողմից: Web3 հասկացությունը առաջին անգամ ներկայացվել է 2013 թվականին:

Քննադատները մտահոգություն են հայտնել հարստության կենտրոնացման վերաբերյալ ներդրողների և անհատների փոքր խմբին, կամ գաղտնիության կորստի վերաբերյալ՝ տվյալների ավելի ծավալուն հավաքագրման պատճառով: Որոշ միլիարդատերեր ինչպիսիք են Իլոն Մասքը և Ջեք Դորսին պնդել են, որ Web3-ը հանդես է գալիս միայն որպես նորաբանություն կամ մարքեթինգային տերմին:

## Նախապատմություն
Web 1.0-ը և Web 2.0-ը հանդիսանում են Համաշխարհային սարդոստայնի պատմության դարաշրջաններ, քանի որ զարգացել են տարբեր տեխնոլոգիաների և ձևաչափերի միջոցով: Web 1.0-ը վերաբերում է մոտավորապես 1989-2004 թվականներին ընկած ժամանակահատվածին, որտեղ կայքերի մեծ մասը բաղկացած է եղել ստատիկ էջերից և օգտատերերի ճնշող մեծամասնությունը սպառողներ են եղել, ոչ թե բովանդակություն արտադրողներ: Web 2.0-ը հիմնված է «վեբը որպես հարթակ» գաղափարի շուրջ և կենտրոնանում է օգտատերերի կողմից ստեղծված բովանդակության վրա, որը վերբեռնվում է ֆորումներում, սոցիալական լրատվամիջոցներում և ցանցային ծառայություններում, բլոգներում և վիքիներում՝ ի թիվս այլ ծառայությունների: Web 2.0-ն ընդհանուր առմամբ, համարվում է, որ սկսվել է մոտ 2004 թվականին և շարունակվում է մինչ օրս:

## Տերմինաբանություն
Web3-ը տարբերվում է Թիմ Բերներս-Լիի 1999 թվականի իմաստային վեբի հայեցակարգից: 2006 թվականին Բերներս-Լին նկարագրել է իմաստային վեբը որպես Web 3.0-ի բաղադրիչ, որը տարբերվում է բլոկչեյն կոնտեքստում *Web3-*ի իմաստից: 

«Web3» տերմինը ստեղծվել է Polkadot-ի հիմնադիր և Ethereum-ի համահիմնադիր Գևին Վուդի կողմից 2014 թվականին՝ նկատի ունենալով «ապակենտրոնացված առցանց էկոհամակարգը՝ հիմնված բլոկչեյնի վրա»: 2021 թվականին Web3-ի գաղափարը ժողովրդականություն է ձեռք բերել: Առանձնահատուկ հետաքրքրությունը մեծացել է 2021 թվականի վերջին՝ հիմնականում կրիպտոարժույթի սիրահարների հետաքրքրության և բարձրակարգ տեխնոլոգների և ընկերությունների կողմից կատարված ներդրումների պատճառով: Վենչուրային կապիտալի Andreessen Horowitz ընկերության ղեկավարները 2021 թվականի հոկտեմբերին մեկնել են Վաշինգտոն՝ գաղափարի համար լոբբինգ իրականացնելու համար՝ որպես համացանցի կարգավորման վերաբերյալ հարցերի հնարավոր լուծում, որի հետ քաղաքականություն մշակողները պայքարել են երկար ժամանակ:

## Հայեցակարգ
Web3-ի հատուկ տեսլականները տարբերվում են իրարից և Օլգա Խարիֆի կողմից տերմինը նկարագրվել է որպես «մշուշոտ», բայց դրանք պտտվում են ապակենտրոնացման գաղափարի շուրջ և հաճախ ներառում են բլոկչեյն տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են տարբեր կրիպտոարժույթները և չփոխարինվող նշանները (NFT): Խարիֆը նկարագրել է Web3-ը որպես գաղափար, որը «կկառուցի ֆինանսական ակտիվներ՝ նշանների տեսքով, գրեթե այն ամենի ներքին աշխատանքի մեջ, ինչ արվում է առցանց կերպով»: Քեմբրիջի համալսարանի Բենեթի հանրային քաղաքականության ինստիտուտի կողմից հրապարակված քաղաքականության համառոտագիրը Web3-ը սահմանում է որպես «վեբի տեխնիկական, իրավական և վճարային ենթակառուցվածքի ենթադրյալ հաջորդ սերունդ՝ ներառյալ բլոկչեյնը, խելացի պայմանագրերը և կրիպտոարժույթները»: Համաձայն Լիույի, Ժուատաոյի և այլոց (2021)՝ Web3-ի երեք հիմնարար ճարտարապետական հնարավորություններ են ճանաչվել ապակենտրոնացված կամ դաշնային հարթակները, ապահով փոխգործունակությունը և ստուգելի հաշվարկների համադրությունը՝ բաշխված մատյան տեխնոլոգիաների միջոցով: 

Որոշ տեսլականներ հիմնված են ապակենտրոնացված ինքնավար կազմակերպությունների (DAOs) հայեցակարգի շուրջ: Ապակենտրոնացված ֆինանսները (DeFi) ևս մեկ կարևոր հայեցակարգ է, որում օգտատերերը փոխանակում են արժույթը առանց բանկի կամ կառավարության մասնակցության հետ: Ինքնիշխան ինքնությունը թույլ է տալիս օգտվողներին նույնականացնել իրենց՝ առանց նույնականացման համակարգի վրա հենվելու, դրանցից է OAuth-ը, որտեղ ինքնությունը գնահատելու համար պետք է կապ հաստատել վստահելի կողմի հետ:

## Ընդունելություն
Ակադեմիական հետազոտողները, ինչպիսիք են Թոմեր Ջ. Չաֆերը և Ջասթին Գոլդսթոնը 2022 թվականին նկարագրել են Web3-ը որպես «Մեծ տեխնոլոգիաների» մի քանի ընկերություններում համացանցի գերկենտրոնացման վերաբերյալ մտահոգությունների հնարավոր լուծում: Ոմանք կարծիք են հայտնել, որ Web3-ը կարող է բարելավել տվյալների անվտանգությունը, մասշտաբայնությունը և գաղտնիությունը այն բանից դուրս, ինչը ներկայումս հնարավոր է Web 2.0 հարթակներում: *Bloomberg-ը* նշում է, որ թերահավատներն ասում են, որ գաղափարը «շատ հեռու է դրա կիրառությունն ապացուցելուց, ի տարբերություն նիշային հավելվածների, որոնցից շատերը ուղղված են կրիպտո թրեյդերներին»: *[[Նյու Յորք Թայմս|The New York Times-ը]]* հայտնել է, որ մի քանի ներդրողներ 27 միլիարդ դոլար խաղադրույք են կատարելառ այն, որ Web3-ը կլինի «համացանցի ապագան»:

Որոշ Web 2.0 ընկերություններ, ներառյալ Reddit-ը և Discord-ը, ուսումնասիրել են Web3 տեխնոլոգիաների ներդրումը իրենց հարթակներում: 2021 թվականի նոյեմբերի 8-ին գործադիր տնօրեն Ջեյսոն Սիտրոնը Twitter-ում հրապարակել է սքրինշոթ՝ ենթադրելով, որ Discord-ը կարող է ուսումնասիրել կրիպտոարժույթի դրամապանակների ինտեգրումն իրենց հարթակում: Երկու օր անց և օգտատերերի բուռն արձագանքից հետո՝ Discord-ը հայտարարել է, որ իրենք նման տեխնոլոգիաներ ինտեգրելու պլաններ չունեն և որ դա միայն ներքին հայեցակարգ է, որը մշակվել է ամբողջ ընկերության հաքաթոնում:

Որոշ իրավաբաններ, որոնց մեջբերել է *[[Զրույց (կայք)|The Conversation-ը]]՝* մտահոգություն են հայտնել ապակենտրոնացված վեբը կարգավորելու դժվարության վերաբերյալ, ինչն ըստ նրանց կարող է դժվարացնել կիբերհանցագործությունների, առցանց ոտնձգությունների, ատելության խոսքի և մանկական պոռնոգրաֆիայի տարածման կանխարգելումը: Բայց լրատվական կայքը նաև նշում է, որ «[ապակենտրոնացված վեբը] ներկայացնում է անցյալի կիբեր-ազատական հայացքներն ու հույսերը, որ ինտերնետը կարող է հզորացնել սովորական մարդկանց՝ կոտրելով գոյություն ունեցող ուժային կառույցները»: Web3-ի որոշ այլ քննադատներ այս հայեցակարգը տեսնում են որպես կրիպտոարժույթի պղպջակի մի մաս, կամ որպես բլոկչեյնի վրա հիմնված միտումների ընդլայնում, որը նրանք համարում են գերհիպացված կամ վնասակար, մասնավորապես՝ NFT-ները: Որոշ քննադատներ մտահոգություն են հայտնել կրիպտոարժույթների և NFT-ների շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության վերաբերյալ: Կրիպտոարժույթները տարբերվում են արդյունավետությամբ, քանի որ բաժնետոմսերի ապացույցը նախագծվել է այնպես, որ ավելի քիչ էներգիատար լինի, թեև կան տարաձայնություններ այն մասին, թե որքանով է դա գործնականում ապահով և ապակենտրոնացված: Մյուսները համոզմունք են հայտնել, որ Web3-ը և հարակից տեխնոլոգիաները բրգաձև սխեմա են հանդիսանում:

Twitter-ի համահիմնադիր և նախկին գործադիր տնօրեն Ջեք Դորսին Web3-ը որակել է որպես «վենչուրային կապիտալիստների խաղալիք»: Դորսին կարծիք է հայտնել, որ Web3-ը չի ժողովրդավարացնի ինտերնետը, սակայն այն կփոխանցի իշխանությունը Facebook-ի նման հարթակներից դեպի վենչուրային հիմնադրամներ, ինչպիսին Andreessen Horowitz-ն է:

### Նորաբանություն
*[[Ռեգիստրը|The Register]]*-ից Լիամ Փրովենը գրել է, որ ինքը եզրակացնում է, որ Web3-ը «առասպել է, հեքիաթ: Դա այն է, ինչի մասին ծնողները պատմում են իրենց երեխաներին գիշերը, երբ ցանկանում են, որ նրանք մեծանան և դառնան տնտեսագետներ»:

2021 թվականին SpaceX-ի և Tesla-ի գործադիր տնօրեն Իլոն Մասկը թվիթերում թերահավատություն է հայտնել Web3-ի վերաբերյալ՝ ասելով, որ Web3-ը «այժմ ավելի շատ մարքեթինգային բառ է թվում, քան իրականություն»: 

2021 թվականի նոյեմբերին Քորնելի համալսարանից Ջեյմս Գրիմելմանը Web3-ը անվանել է «գոլորշային ծրագիր»՝ բնութագրելով այն որպես «խոստացված ապագա ինտերնետ, որը շտկում է այն ամենը, ինչ մարդկանց դուր չի գալիս ներկայիս ինտերնետում, նույնիսկ երբ այն հակասական է»: Գրիմելմանը նաև պնդում է, որ ինտերնետի տեղափոխումը դեպի բլոկչեյն-կենտրոնացված ենթակառուցվածք կկենտրոնացվի և կառաջացնի ավելի շատ տվյալների հավաքագրում՝ համեմատած ներկայիս ինտերնետի հետ:

Ծրագրային ապահովման ինժեներ Սթիվեն Դիլը բլոգային գրառման մեջ նկարագրել է Web3-ը որպես «ծույլ մարքեթինգային արշավ, որը փորձում է հանրության կողմից կրիպտո ակտիվների բացասական ասոցիացիաները վերածել կեղծ պատմվածքի՝ ժառանգական տեխնոլոգիական ընկերության հեգեմոնիայի խաթարման մասին»:

### Ապակենտրոնացման մտահոգություններ
Քևին Վերբախը՝ «*The Blockchain and the New Architecture of Trust»*-ի հեղինակը ասել է, որ «այսպես կոչված «Web 3.0»-ի շատ լուծումներ այնքան էլ ապակենտրոնացված չեն, որքան թվում է, մինչդեռ մյուսները դեռ պետք է ցույց տան, որ դրանք մասշտաբային են, ապահով և բավականաչափ հասանելի զանգվածային շուկայի համար»՝ հավելելով, որ սա «կարող է փոխվել, բայց այն, որ այս բոլոր սահմանափակումները կհաղթահարվեն՝ միանշանակ չէ»:

2022 թվականի սկզբին Մոքսի Մարլինսփայքը՝ Signal-ի ստեղծողը ասել է, որ Web3-ն այնքան էլ ապակենտրոնացված չէ, որքան թվում է, հիմնականում կրիպտոարժույթների ոլորտում համախմբվածության պատճառով, ներառյալ բլոկչեյն հավելվածների ծրագրավորման միջերեսներում, որոնք ներկայումս հիմնականում վերահսկվում են Alchemy և Infura ընկերությունների կողմից՝ կրիպտոարժույթների բորսաներում, որոնց շուկաներում հիմնականում գերակշռում են Binance-ը, Coinbase-ը, MetaMask-ը և OpenSea-ն և stablecoin-ը, այնտեղ ներկայումս գերակշռում է Tether-ը: Մարլինսփայքը նաև նշել է, որ նոր վեբը նման է հին ցանցին:

2022 թվականի *«Գովազդային դարաշրջանի»* հոդվածում ասվել է, որ «վաղ որդեգրողները ցանկանում են ստեղծել նոր ինտերնետ, որը կթեթևացնի հին ինտերնետի խնդիրները», սակայն ասվում է, որ եթե ընկերությունները ղեկավարում են նույն տեսակի մարդկանց, ինչ նախկինում և այդ մարդիկ ունեն նմանատիպ վերաբերմունք, ապա հանարավոր է, որ նույն խնդիրները կկրկնվեն: Ամսագրի նույն համարում մեկ այլ հոդված մեջբերել է Ալեքս Սմիլին՝ Non-Fungible Labs-ի համահիմնադիրը, որն ասել է, որ ընկերությունները, որոնք ցանկանում են մասնակցել Web3-ին «իրականում պետք է վերանայեն իրենց ողջ բիզնես մոդելը»:

Անա Կոնստանտինոն՝ «Nowhere» սոցիալական հարթակի հիմնադիրը ասել է, որ այդ ցանցն իսկապես չի ողջունում բոլորին, քանի որ NFT-ով վիրտուալ անշարժ գույքի սեփականատերերը այնպիսի կայքերում, ինչպիսիք են Decentraland-ը՝ կարող են իրենց աշխատանքից հեռու պահել բավարար չափի ակտիվներ չունեցող մարդկանց:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապակենտրոնացում
Կատեգորիա:Զարգացող տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Կրիպտոարժույթներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային սարդոստայն
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Համացանցային մշակույթ
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Ցանցային հաղորդակարգեր