Թունավոր գաղութատիրություն

մինի|Թմբուկներ վտանգավոր թափոններով
**Թունավոր գաղութատիրություն**, կամ **թունավոր թափոնների գաղութացում**, զարգացած երկրներից վտանգավոր թափոնների արտահանումն է դեպի թերզարգացած երկրներ՝ դրանք հեռացնելու նպատակով։

## Հետին պլան
1992 թվականին «թունավոր գաղութացում» արտահայտությունը հորինվել է Greenpeace-ընկերույան ներկայացուցիչ Ջիմ Փաքեթի կողմից՝ Արևմուտքի արդյունաբերական թափոնները Երրորդ աշխարհի տարածքներում թափելու նպատակով։ Այս եզրույթը վերաբերում է զարգացած երկրների այն գործելակերպին, որոնք ազատվում են թունավոր կամ վտանգավոր թափոններից՝ դրանք ուղարկելով աշխարհի ավելի քիչ զարգացած տարածքներ։ Ազդեցության տակ գտնվող համայնքները սովորաբար չունեն ռեսուրսներ, գիտելիք, քաղաքական կազմակերպվածություն կամ կապիտալ՝ այս գործելակերպին դիմադրելու համար։ ԱՄՆ-ում այս եզրույթը կարող է կիրառվել նաև բնիկ ամերիկացիների արգելոցների շահագործման նկատմամբ, որտեղ շրջակա միջավայրի տարբեր կանոնակարգերը թույլ է տալիս ավելի հեշտությամբ օգտագործել հողը որպես թափոնավայր։

Ըստ The Diplomat-ի․1980-ական թվականներին զարգացած երկրները սկսեցին խստացնել թափոնների հեռացման և առողջապահական չափանիշների շուրջ օրենսդրությունը։ Արդյունքում, խուսափելու համար սեփական բնապահպանական կանոնակարգերից և դրանց հետ կապված բարձր ծախսերից, հարուստ երկրները սկսեցին իրենց աղբը արտահանել զարգացող երկրներ։ Զարգացած երկրները, իրենց սեփական պլաստիկ և վտանգավոր թափոնները կառավարելու և պահելու փոխարեն, կոնտեյներներով արտահանում էին այն զարգացող երկրներ, որոնք չունեին այն պահելու կամ հեռացնելու համարժեք հարմարություններ։ 1980-ական թվականներին այս պրակտիկան նկարագրելու նպատակով ստեղծվել է նոր տերմին՝ «Թափոնների գաղութատիրություն»:

## Նշանակություն
Թունավոր գաղութատիրության բազմաթիվ բացասական հետևանքներ են եղել ինչպես մարդկանց, այնպես էլ շրջակա միջավայրի վրա, թեև թունավոր գաղութատիրության դրական կողմը եղել է զարգացող երկրների տնտեսական ձեռքբերումները։ Պատմությունը ցույց է տվել, որ այդ երկրներում թունավոր թափոնների թափման ընդհանուր ազդեցությունը կործանարար է եղել և լրջորեն վտանգել է մարդու առողջության բոլոր ասպեկտները: 2010 թվականի Ժնևի կոնվենցիայի դեպքի ուսումնասիրության մեջ Բաշիր Մոհամեդ Հուսեյնը, PhD, մանրամասնում է Սոմալիում թունավոր և ռադիոակտիվ թափոնների թափման և դրա հետևանքների մասին. «UNEP-ընկերությունը... հայտնել է, որ մարդիկ բողոքում են առողջական անսովոր խնդիրներից, ներառյալ «սուր շնչառական վարակները, ուժեղ չոր հազը, բերանի արյունահոսությունը, որովայնի արյունազեղումը և մաշկի անսովոր քիմիական ռեակցիան... Նմանապես, Սոմալիում աշխատող ինչպես սոմալիացի, այնպես էլ ոչ սոմալիացի բժիշկները հայտնել են քաղցկեղի, անհայտ հիվանդությունների, հղի կանանց ինքնաբուխ վիժումների և երեխաների արատների չափազանց մեծ դեպքերի մասին»: Թունավոր թափոնների հետևանքները մարդկանց վրա ակնհայտ է դառնում հետազոտության շնորհիվ, ինչպես նաև այն փաստը, որ այն ազգերը և նրանց ժողովուրդները, որոնք տառապում են նշված գաղութատիրական վարքագծի հետևանքներից, զարգացող երկրների բնակիչներն են, որոնք չունեն ռեսուրսներ, գիտելիք կամ կապիտալ՝ հասկանալու հետևանքները և լուծելու իրենց ենթարկված բուժումը:

### Սոցիալ-տնտեսական ասպեկտներ
Թունավոր գաղութացման բազմաթիվ առողջական հետևանքներին հակառակ՝ այս հետևանքները, ըստ տեղեկությունների, հաճախ ստվերվում է ինչպես զարգացող, այնպես էլ զարգացած երկրների տնտեսական շահերով: Թունավոր գաղութացման առաջատար սոցիալ-տնտեսական կողմերից մեկը կապիտալի աճն ու փողն է: Ջենիֆեր Քիթը նշել է, որ «զարգացած երկրները ցանկանում են խնայել այն, իսկ զարգացող երկրները՝ վաստակել»: Քիչ հաղորդումներ կան այն առողջական խնդիրների վերաբերյալ, որոնց զարգացող երկրները ենթարկում են իրենց բնակչությանը, քանի դեռ առկա է դրամական կամ տնտեսական շահույթ, և զարգացած աշխարհն ամբողջությամբ օգտվում է դրանից՝ գումար խնայելու համար, և «զարգացող և զարգացած երկրների միջև հարստության և եկամուտների տարբերությունները շարունակաբար աճել են անցած դարի ընթացքում: Քանի որ զարգացող երկրները ձգտում են խթանել տնտեսական աճը, վտանգավոր թափոնների վերաբերյալ գործող սակավաթիվ կանոնակարգերի կիրառումը հաճախ մնում է մի կողմում: Այս զարգացող երկրների շատ գործակալություններ չունեն ռեսուրսներ՝ հաստատումներ տալու կամ իրենց կանոնակարգերն իրականացնելու համար»: Չնայած դրան, «զարգացած երկրներն ընդհանուր առմամբ ունեն վտանգավոր թափոնների ներքին հեռացմանը վերաբերող ավելի ու ավելի խիստ բնապահպանական կանոնակարգեր: Երբ համապատասխանության ծախսերը զուգորդվում են թափոնների ավելացած քանակի և հեռացման դեմ տեղական ընդդիմության հետ, դրանք, որպես կանոն, կտրուկ ավելացնում են վտանգավոր թափոնների հեռացման ծախսերը»: Զարգացած երկրների համար արդյունավետ է փնտրել ավելի քիչ զարգացածներին և նրանց առաջարկել տնտեսական թեթևացման գաղափարը՝ թվում է թե փոքր, բայց էական բնապահպանական գնով: Որոշ դեպքերում դրամական միջոցները միակ բանը չեն, որ փոխանակվում են զարգացած և զարգացող երկրների միջև: Օրինակ՝ «Սոմալիի պատերազմող կողմերը նախկինում ընդունում էին վտանգավոր և խիստ թունավոր թափոններ՝ բանակի և զինամթերքի դիմաց»: Զարգացած երկրների կողմից չափազանց շատ թունավոր թափոնների հետ կապված պարտավորություններից հեռանալու անհրաժեշտությունը նույնպես թունավոր գաղութացման հիմնական շարժիչ ուժն է:

## Առաջընթաց
Վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում բնապահպանության բնագավառում բարելավումներ են տեղի ունեցել, որոնք փորձել են վերջ տալ ամբողջ աշխարհում թունավոր թափոնների ապօրինի թափմանը։ 1989 թվականի Բազելի կոնվենցիան 105 երկրների կողմից ստորագրված պայմանագիր է և նպատակ է ունեցել կարգավորել թունավոր նյութերի միջազգային փոխադրումները։ Չնայած պայմանագրին, միլիոնավոր տոննաներ թունավոր և վտանգավոր նյութեր դեռ շաուրնակվում է ամեն տարի ինչպես օրինական, այնպես էլ ապօրինի կերպով տեղափոխվել ավելի հարուստ երկրներից ավելի աղքատ երկրներ։ Արվարձանացման պատմությունը ցույց է տվել, որ չնայած ապակենտրոնացմանը նպաստել են բազմաթիվ ուժեր, այն հիմնականում բացառողական ձեռնարկում է եղել:

1992 թվականին ԱՄՆ-ն ընդունել է ԱՄՆ-ի բնապահպանական ակտը՝ փորձելով բացահայտել թունավոր քիմիական նյութերի ամենաբարձր մակարդակներով սպառնացող տարածքները և ապահովել, որ այդ տարածքներում բնակվող անհատների խմբերը հնարավորություններ և ռեսուրսներ ունենան մասնակցելու արդյունաբերական օբյեկտների տեղադրման և մաքրման վերաբերյալ հանրային քննարկումներին: Թունավոր գաղութատիրության դեմ պայքարող կազմակերպություններից մեկը Բազելի գործողությունների ցանցն է (BAN): BAN-ընկերությունը կենտրոնացած է թունավոր առևտրի (թունավոր թափոնների, արտադրանքի և տեխնոլոգիաների) համաշխարհային բնապահպանական անարդարության և տնտեսական անարդյունավետության հետևանքների դեմ պայքարի վրա:

## Ծանոթագրություններ


## Լրացուցիչ ընթերցանության ցանկ
* 

Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Աղտոտում
Կատեգորիա:Գաղութատիրություն
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր