Ռժևի ճակատամարտ

**Ռժևի ճակատամարտ** կամ **«Ռժևյան մսաղաց»**, Խորհրդային և Գերմանական զորքերի ռազմական գործողություններ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, որոնք տեղի ունեցան Ռժև-Վյազմայի տարածքում 1942 թվականի հունվարի 5-ից մինչև 1943 թվականի մարտի 31-ը՝ մեկուկեսից երեք ամիս ընդմիջումներով:

Ռժևի ճակատամարտը ներառում է Արևմտյան և Կալինինյան ռազմաճակատների խորհրդային զորքերի չորս հարձակողական գործողություններ գերմանական Կենտրոն բանակային խմբի 4-րդ և 9-րդ դաշտային բանակների դեմ՝ նպատակ ունենալով ջախջախել կենտրոնի հիմնական ուժերին, ազատագրել Ռժև, Սիչովսկ, Վյազմա քաղաքները և դրանով իսկ վերացնել Ռժև-Վյազմայի ելուստը։

Այն ավարտվեց 1943 թվականի մարտի 5-ին Վերմախտի 9-րդ բանակի նահանջով Ռժև-Վյազմա ելուստից։

## Եզրույթի ծագում
Խորհրդային պատմագրության մեջ 1942-1943 թվականներին Ռժևի իրադարձությունները չեն դիտարկվել որպես մեկ ամբողջություն, և առավել ևս չեն դասակարգվել որպես ճակատամարտ: Ճակատամարտի նկարագրությունը չկար Խորհրդային ռազմական հանրագիտարանում, Հայրենական մեծ պատերազմի վեցհատորյակում կամ խորհրդային ժամանակաշրջանի այլ պաշտոնական հրապարակումներում։

Ժամանակակից շրջանում «Ռժևի ճակատամարտ» տերմինը մտցվել է պատմագիտության մեջ անկախ ռուս պատմաբաններ Ս. Ա. Գերասիմովայի, Օ.Կոնդրատևի և այլոց շնորհիվ։ Ժամանակի ընթացքում այս եզրակացության վավերականությունը ճանաչվեց պաշտոնական մակարդակով, քանի որ Մեծ Ռուսական հանրագիտարանում 1942-1943 թվականներին Ռժևի մոտ տեղի ունեցած մարտերը համարվում են որպես փոխկապակցված խորհրդային հարձակողական գործողությունների շարք։ «*Российское военное обозрение*» պաշտոնական ամսագիրը արդեն հրապարակել է ուղիղ կոչ. «պատմական ճշմարտության վերականգնումը պահանջում է «Ռժևի ճակատամարտի» հայեցակարգը գիտական ​​շրջանառության մեջ ներդնել՝ այն նույն մակարդակի վրա դնելով Հայրենական մեծ պատերազմի այնպիսի ճակատագրական մարտերի, ինչպիսիք են Մոսկվայի ճակատամարտը, Լենինգրադի ճակատամարտը, Կովկասի ճակատամարտը»:

Խորհրդային զինվորի և ​​քաղաքացիների հիշողության մեջ ռժևյան իրադարձութոյւնները մնացել են որպես «Ռժևյան մսաղացը»։

Ժողովրդի հիշողության մեջ ամենասարսափելին մնացին Ռժեւի մոտ տեղի ունեցած մարտերը։ Ռժևի շրջակայքի բազմաթիվ շրջանների գյուղերում կա արտահայտություն՝ «գնանք Ռժև»։ Գերմանացի վետերանները նույնպես սարսափով են հիշում մարտերը «Ռժևի հսկա տարածության վրա»։

## Ռժևի ճակատամարտի փուլեր
13 ամսվա ընթացքում խորհրդային զորքերը մեկը մյուսի հետևից իրականացրեցին երեք խոշոր հարձակողական գործողություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը տևեց երեք ամիս: Գերմանական կողմն այս ամբողջ ընթացքում փորձում էր պահել ռազմավարական շահավետ կամրջի վրա Արևելյան ռազմաճակատի կենտրոնում:

**Խորհրդային զորքերի գործողությունները**

* Ռժև-Վյազմա ռազմավարական հարձակողական գործողություն Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատներում (հունվարի 8 - ապրիլի 20, 1942):
* Միաժամանակ Բոլխովի օպերացիան իրականացվել է Բրյանսկի ռազմաճակատի և Արևմտյան ռազմաճակատի ձախ թևի զորքերի կողմից։
* Գեներալ Պ.Ա.Բելովի զորքերի պաշտպանական գործողությունը. Արևմտյան ռազմաճակատի Բելովի խումբ (մայիս - հունիս 1942)։
* Կալինինի ռազմաճակատի զորքերի պաշտպանական գործողությունը Բելիյ քաղաքի տարածքում (2-25 հուլիսի, 1942)
* Արևմտյան և Կալինինյան ռազմաճակատների զորքերի Ռժև-Սիչովսկի առաջին հարձակողական գործողությունը (հուլիսի 31 - հոկտեմբերի 20, 1942):
* Արևմտյան և Կալինինյան ռազմաճակատների զորքերի Ռժև-Սիչովսկի երկրորդ հարձակողական գործողությունը («Մարս») (նոյեմբերի 25 - դեկտեմբերի 20, 1942):
* Միևնույն ժամանակ. Կալինինյան ռազմաճակատի ուժերի մի մասի Վելիկիե Լուկի հարձակողական գործողությունը (1942 թվականի նոյեմբերի 24 - 1943 թվականի հունվարի 20):
* Արևմտյան և Կալինինյան ռազմաճակատների զորքերի Ռժև-Վյազմա հարձակողական գործողությունը (մարտի 2 - մարտի 31, 1943):
* Միաժամանակ՝ Բրյանսկի և Կենտրոնական ռազմաճակատների զորքերի հարձակումը։

**Գերմանական զորքերի մարտեր**

* Ռժևի գրավումը (1941 թվականի հոկտեմբեր)։
* Ձմեռային մարտ Ռժևի համար (հունվար - փետրվար 1942):
* «Հաննովեր 1» և «Հաննովեր 2» ռազմագործողություններ (մայիս – հունիս 1942):
* Զեյդլից ռազմագործողություն (2–12 հուլիսի, 1942):
* Ամառային մարտ Ռժևի համար (հուլիսի վերջ - հոկտեմբերի կեսեր, 1942):
* Ձմեռային մարտ 9-րդ բանակային բլոկի շուրջ (նոյեմբերի 25 - դեկտեմբերի 15, 1942)։
* Օպերացիա «Բյուֆֆել» (*Büffel - «Buffalo»*) (փետրվար 1943)։
* Ռժևի վեցերորդ ճակատամարտը (1943 թվականի մարտ):

## Ռժև-Վյազմայի գործողություն 1942
Ռժև-Վյազմայի գործողությունը (հունվարի 8 - ապրիլի 20, 1942) հարձակողական գործողություն էր Կալինինի (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Իվան Կոնև) և Արևմտյան (հրամանատար՝ բանակի գեներալ Գեորգի Ժուկով) ռազմաճակատների զորքերի կողմից, որն իրականացվել է Հյուսիսարևմտյան և Բրյանսկի ռազմաճակատների աջակցությամբ։ Խորհրդային զորքերն ուժով կրկնակի առավելություն ունեին։

Գործողությունը 1941-1942 թվականների ձմռանը խորհրդային զորքերի ռազմավարական հարձակման մաս էր կազմում և նպատակ ուներ ավարտին հասցնել գերմանական բանակի խմբակային կենտրոնի պարտությունը (հրամանատար՝ ֆելդմարշալ գեներալ Գ. ֆոն Կլյուգե): Չնայած իր անավարտությանը, գործողությունը մեծ նշանակություն ունեցավ Կարմիր բանակի ընդհանուր հարձակման ժամանակ։ Խորհրդային զորքերը 100-250 կիլոմետրով հետ են մղել հակառակորդին արևմտյան ուղղությամբ, ավարտել Մոսկվայի և Տուլայի շրջանների ազատագրումը, ազատագրել Կալինինի և Սմոլենսկի բազմաթիվ շրջաններ։

1942 թվականի հունվարի 8-ից մինչև ապրիլի 20-ը Կենտրոն բանակային խումբը կորցրել է գրեթե 200,000 մարդ, այդ թվում՝ վիրավորներ։

Պաշտոնական տվյալներով՝ գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 776 889 մարդ, որից 272 320-ը կամ 35%-ը անդառնալի են, իսկ 504 569-ը՝ սանիտարական կորուստներ։ Խորհրդային հարձակման ոչ լիարժեքության հիմնական պատճառներն էին. հարձակումը մի շարք ուղղություններով ցրելու սխալ ռազմավարությունը, դրանք շրջանցելու փոխարեն գերմանական պաշտպանության ամրացված կետերը գրոհելու մարտավարությունը, զինված ուժերի ստորաբաժանումների գործողությունների համակարգման բացակայությունը և հրամանատարների անգրագիտությանը:

Ռժևը գրավելու հետագա գործողություններում խորհրդային զորքերը Ժուկովի հրամանատարությամբ կորցրին ևս 710,000 մարս՝ նույնպես առանց հաջողության հասնելու։
### Ռժև-Սիչովսկի առաջին ռազմագործողություն
մինի|225x225пкс|Ականանետորդ տղամարդիկ շարժվում են դեպի դիրքեր: Կալինինի ճակատ, ամառ 1942, Լուսանկարը՝ Բ.Վդովենկոյի

Ականանետորդ տղամարդիկ շարժվում են դեպի դիրքեր: Կալինինի ճակատ, ամառ 1942, Լուսանկարը՝ Բ.Վդովենկոյի
Ռժև-Սիչովսկի առաջին ռազմագործողություն կամ Ռժևի երկրորդ ճակատամարտը (1942 թվականի հուլիսի 30 - հոկտեմբերի 1) Կալինինի (հրամանատար՝ Իվան Կոնև) և արևմտյան (ամբողջ գործողության հրամանատար և ղեկավար՝ Գեորգի Ժուկով) ռազմաճակատների ռազմական գործողություն էր՝ նպատակ ունենալով ջախջախել 9-րդ գերմանական բանակը(հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ օտտո Մոդել), որը պաշտպանում էր Ռժև-Վյազմա ելուստը։

Գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերի ընդհանուր կորուստները կազմել են մոտ 290 000 մարդ, կամ գործողության սկզբում Կարմիր բանակի խմբի 55-60%-ը։ Տանկերում ոչ լրիվ կորուստները կազմել են մոտ 1085 միավոր։ 30-րդ բանակի ուղղակի կորուստները կազմել են 99820 մարդ։
մինի|Դարանակալած խոհրդային տանկեր, ձմեռ 1942
Գերմանական կողմի կորուստները հստակ հայտնի չեն. 16 դիվիզիա կորցրեց իր անձնակազմի 50-80%-ը։

### Ռժև-Սիչովսկի երկրորդ ռազմագործողություն
Ռժև-Սիչովսկի երկրորդ ռազմագործողությունը կամ «Մարս» ռազմագործողությունը (նոյեմբերի 25 - դեկտեմբերի 20, 1942) Կալինինի (հրամանատար՝ Մ. Ա. Պուրկաև) և Արևմտյան (հրամանատար՝ Ի. Ս. Կոնև) ռազմաճակատների նոր գործողություն էր՝ նպատակ ունենալով հաղթել գերմանական 9-րդ բանակին։ Գործողությունը ղեկավարել է բանակի գեներալ Գեորգի Ժուկովը։

Ըստ ամերիկացի պատմաբան Դ. Գլանցի՝ «Մարս» ռազմագործողության երեք շաբաթների ընթացքում խորհրդային զորքերը կորցրել են մոտ 100 հազար սպանված և անհայտ կորած զինվոր և 235 հազար վիրավոր։

Ա.Ս. Օրլովը տալիս է այլ թվեր՝ անդառնալի կորուստները կազմել են 70,4 հազար մարդ, կորել է 1366 տանկ։

Գերմանական կողմը կորցրել է մոտ 40 հազար մարդ և 400 տանկ և գրոհային հրացաններ։

## Ռժևի ազատագրում
thumb|Հակատանկային գումարտակի մարտիկները Ռժևի համար մարտերից հետո Վյազմա տանող ճանապարհին, 1943 թվականի մարտի 4, լուսանկարը՝ Վ. Ս. Կինելովսկու
1943 թվականի ձմռանը, երբ Ստալինգրադում հաղթանակից հետո ռազմական գործողությունները հասան ռազմավարական շրջադարձի հօգուտ ԽՍՀՄ-ի, գերմանական 9-րդ բանակը լքեց Ռժև-Վյազմայի ելուստը: Նախապես պատրաստված դիրքեր զորքերի դուրսբերման գործողությունը կոչվում էր «Բյուֆֆել» ()։ Գերմանական հրամանատարության տակտիկապես գրագետ գործողությունները հնարավորություն տվեցին պահպանել գերմանական զորքերը և դուրս բերել նրանց շրջապատման սպառնալիքից: Հարձակման անցնելով՝ Կարմիր բանակի զորքերը գտան դատարկ քաղաք, որում մնաց միայն 9-րդ բանակի թիկունքը՝ ստեղծելով գերմանական զորքերի ներկայության տեսք։

Շուտով գերմանական 9-րդ բանակի շտաբը զորքերը առաջնորդեց Կուրսկի ելուստի հյուսիսային կողմում:

Կալինինի (հրամանատար՝ Մ. Ա. Պուրկաև) և Արևմտյան (հրամանատար՝ Վ. Դ. Սոկոլովսկի) ռազմաճակատների խորհրդային զորքերը սկսեցին հետապնդել թշնամուն։ Այս հետապնդումը, որը տևեց մարտի 2-31-ը, կոչվեց 1943 թվականի Ռժև-Վյազմայի գործողություն և առաջնագիծը հեռացրեց Մոսկվայից ևս 130-160 կիլոմետր: Մայրաքաղաքի գրավման վտանգը վերջնականապես վերացավ։

1943 թվականի մարտի 2-ին նացիստական ​​զորքերը գաղտնի լքեցին քաղաքը՝ խրամատների առաջին գծում թողնելով միայն մարտական ​​հենակետ։ 1943 թվականի մարտի 3-ին Արևմտյան ռազմաճակատի 30-րդ բանակի զորքերը մտան Ռժև քաղաք։

Մարտի 4-ին Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլը անձնական ուղերձով շնորհավորել է Ստալինին Ռժևի գրավման կապակցությամբ․

## Արդյունքներ
Ռժևի ճակատամարտը երկար ժամանակ արգելակեց Կենտրոն բանակային խմբի մեծ ուժերը, ոչնչացրեց դրանք և գերմանական ռեզերվներ քաշեց այլ ռազմաճակատներից: Խորհրդային կողմի ակտիվ գործողությունները խաթարեցին գերմանացիների պատրաստած որոշ գործողություններ (օրինակ՝ հարձակումը Կիրովի և Սուխինիչի վրա)։ Այնուամենայնիվ, չնայած բոլոր ջանքերին և վիթխարի զոհողություններին, հնարավոր չեղավ վերացնել Ռժևի կամուրջը. գերմանական զորքերն իրենք թողեցին այն, ինչպես զորքերի թուլացման ազդեցության տակ, այնպես էլ ճակատի հարավային հատվածում խորհրդային հաջողությունների արդյունքում: Ընդհանուր առմամբ, ճակատամարտի ելքը բավականին անորոշ էր երկու կողմերի համար:

## Կորուստներ
Ռժևի մոտ տեղի ունեցած մարտերը դարձան Հայրենական մեծ պատերազմի ամենաարյունալի դրվագներից մեկը։ Ռազմական պատմաբան Ա.Վ.Իսաևի հետազոտության համաձայն, որն իրականացվել է ՊՆ արխիվների հիման վրա, 200-250 կիլոմետր երկարությամբ Ռժևը շրջապատող աղեղի վրա 1942 թվականի հունվարից մինչև 1943 թվականի մարտը գործողություններում կորուստները կազմել են՝ անդառնալի՝ 392,554 մարդ; սանիտարական՝ 768 233 մարդ: Անդառնալի կորուստների թվում են գերիները, որոնց մի մասը պատերազմից հետո վերադարձել է հայրենիք: 39-րդ, 22-րդ, 41-րդ բանակներից և 11-րդ հեծելազորային կորպուսից գերի են ընկել 50 հազար մարդ։ 1942 թվականի հուլիսի 30-ից սեպտեմբերի 30-ը Ռժև-Գժացկի հարձակողական գործողության ընթացքում գերեվարվել է 13700 մարդ։

Ռազմական պատմաբան Գ.Ֆ. Կրիվոշեևի «Ռուսաստանը և ԽՍՀՄ-ը 20-րդ դարի պատերազմներում» վիճակագրական ուսումնասիրության համաձայն՝ 1942-1943 թվականներին արևմտյան ուղղությամբ իրականացված գործողություններում անդառնալի կորուստներ (զոհվածներ, վիրավորներ և անհայտ կորածներ, ներառյալ գերեվարվածները), որոնցից 33-ը՝ 034 մարդ։

* Ռժև-Վյազմա ռազմավարական հարձակողական գործողություն (հունվարի 8 – ապրիլի 20, 1942) – 272 320 մարդ։
* Ռժև-Սիչովսկի առաջին հարձակողական ռազմագործողություն (հուլիսի 30 – օգոստոսի 23, 1942) – 51482 մարդ:
* Ռժև-Սիչովսկի երկրորդ հարձակողական գործողություն (նոյեմբերի 25 – դեկտեմբերի 20, 1942) – 70 373 մարդ։
* Ռժև-Վյազմա հարձակողական գործողություն (1943 թ. մարտի 2–31) – 38 862 մարդ։
1942-ին անուղղելի կորուստները Արևմտյան և Կալինինյան ճակատներում (ներառյալ Ռժևի բուլղարը) կազմել են.

**Արևմտյան ռազմաճակատ**՝ 244,574 սպանված և մահացած վերքերից և 44,996 անհետ կորած:
**Կալինինյան ռազմաճակատ**. 221,726 մարդ սպանվել և մահացել է վերքերից, 55,826 մարդ անհետ կորել է:
Գերմանական բանակի կորուստներն անհայտ են, սակայն գործողություններով գնահատվում են հետևյալ կերպ (ընդհանուր կորուստները, ներառյալ վիրավորները).

* 8 հունվարի – 20 ապրիլի 1942՝ 197,000:
* Հուլիսի 2–25 («Զեյդլից» ռազմագործողություն)՝ 9000:
* Հուլիսի 30 – սեպտեմբերի 10 (ամառային հարձակման ետմղում)՝ 53000։
* Նոյեմբերի 25 – դեկտեմբերի 20 («Մարս» ռազմագործողություն)՝ 53000:
* Նոյեմբերի 24, 1942 - հունվարի 17, 1943 (Վելիկի-Լուկիի ռազմագործողություն)՝ 63,000:
* 1–31 մարտի 1943 (Բյուֆֆել ռազմագործողություն)՝ 15,300:
Ընդհանուր կորուստները, ներառյալ վիրավորները՝ ավելի քան 390,000։

Ա.Իսաևի հաշվարկներով՝ Ռժև-Սիչովսկի առաջին գործողության մեջ կորուստների հարաբերակցությունը կազմել է 6:1, իսկ երկրորդում («Մարս» օպերացիա) այն բարելավվել է մինչև 4:1: 1942 թվականի հունվարի 8-ից մինչև ապրիլի 20-ը Ռժև-Վյազմայի ռազմագործողության ընթացքում, ըստ «Հայրենական մեծ պատերազմ 1941-1945 թթ․։ Արշավներ և ռազմավարական գործողություններ թվերով» տեղեկագրքի, խորհրդային զորքերի ընդհանուր կորուստները բոլոր պատճառներից կազմել են 835881 մարդ, որը նույնպես տալիս է 3-1969 մարդ: ավելի քան 4:1:

### Ավերածություններ, մարդկային և նյութական կորուստներ
1941 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1943 թվականի մարտ մարտական ​​գործողությունների արդյունքում Ռժևը, ինչպես նաև հարակից բնակավայրերը գրեթե ամբողջությամբ ավերվեցին։ Պաշտոնական սովետական ​​աղբյուրները Ռժևի ոչնչացման համար մեղադրում էին գերմանական զորքեր, սակայն այժմ ենթադրվում է, որ Ռժևը հիմնականում ոչնչացվել է խորհրդային հրետանու և ավիացիայի կողմից՝ խորհրդային զորքերի կողմից քաղաքը վերագրավելու համառ, ամիսներ շարունակ փորձերի ժամանակ, որը Վերմախտը վերածել էր իր պաշտպանության կարևոր հենակետի: Օկուպացիայի տակ հայտնված 20 հազար մարդկանցից ազատագրման օրը՝ 1943 թվականի մարտի 3-ին, մնաց 150 մարդ, շրջանի հետ միասին՝ 362 մարդ։ Ռժևի 5443 բնակելի շենքերից փրկվել են միայն 297-ը։ Ռազմական գործողությունների ընթացքում քաղաքին և թաղամասին հասցված ընդհանուր նյութական վնասը, ըստ Արտակարգ պետական ​​հանձնաժողովի որոշման, կազմել է մեկուկես միլիարդ ռուբլի։

## Հիշատակ
thumb|300px|Ռժևին «Ռազմական փառքի քաղաք» պատվավոր կոչում շնորհելու պատվոգիր
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1978 թվականի մարտի 2-ի հրամանագրով Ռժև քաղաքը պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանով՝ Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ նացիստական ​​զավթիչների դեմ պայքարում քաղաքի աշխատավորների ցուցաբերած արիության և տնտեսական և մշակութային զարգացման մեջ ձեռք բերված հաջողությունների համար։

Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի 2007 թվականի հոկտեմբերի 8-ի թիվ 1345 հրամանագրով «Քաղաքի պաշտպանների ցուցաբերած արիության, տոկունության և զանգվածային հերոսության համար Հայրենիքի ազատության և անկախության համար պայքարում» Ռժև քաղաքին շնորհվել է «Ռազմական փառքի քաղաք» պատվավոր կոչում։

Տվարդովսկու «Ինձ սպանեցին Ռժևի մոտ» հայտնի բանաստեղծությունը նվիրված է «Ռժևյան մսաղացին»: 

Պատերազմի մասնակից, գրող և «Անիծված և սպանված» վեպի հեղինակ Վիկտոր Աստաֆևը (նա չի մասնակցել Ռժևի ճակատամարտին) տվել է կատարվածի հետևյալ գնահատականը. «Մենք նրանց ողողել ենք արյան գետերով և ծածկել դիակների լեռներով»։
2009 թվականի փետրվարի 23-ին ՆՏՎ հեռուստաալիքը ցուցադրեց Ալեքսեյ Պիվովարովի «Ռժև. «Գեորգի Ժուկովի անհայտ ճակատամարտը» վավերագրական ֆիլմի պրեմիերան: Ֆիլմը լայն արձագանք գտավ հանդիսատեսի կողմից և քննարկվեց մամուլում:

1989 թվականից ի վեր հինգ որոնողական խմբեր են գործում՝ հայտնաբերելու և վերահուղարկավորելու սպանված խորհրդային և գերմանացի զինվորներին։
2020 թվականի հունիսի 30-ին բացվել է Խորհրդային զինվորի Ռժևի հուշահամալիրը։ Հուշահամալիրը կանգնեցվել է հանրային միջոցներով, վետերանների նախաձեռնությամբ և Ռուսաստանի ռազմական պատմական ընկերության մասնակցությամբ, Ռժևի մոտ տեղի ունեցած արյունալի մարտերի վայրում՝ ի հիշատակ Հայրենական մեծ պատերազմի խորհրդային զինվորների։

## Մշակույթում
**Արձակ**
*Վյաչեսլավ Կոնդրատիև. «Սաշկա», «Քավել արյունով» և այլ պատմվածքներ։
*Պյոտր Միխին. «Հրետանավորներ, Ստալինը հրաման է տվել»
*Ալեքսանդր Շումիլին. «Վանկա՝ վաշտի հրամանատար», Մեծ հաղթանակի 75 տարի. Ամբողջական տարեգրություն

**Պոեզիա**
*Իլյա Էրենբուրգ. «Մենք վախենում ենք բառերից, բայց հրաժեշտ»:
*Ալեքսանդր Տվարդովսկի. «Ինձ սպանեցին Ռժեւի մոտ».
*Վլադ Մալենկո. «Ռժև»

**Երաժշտություն**
*Ռոդիոն Շչեդրին. 4 երգչախումբ՝ Ա.Տվարդովսկու «Ինձ սպանեցին Ռժևի մոտ» բանաստեղծության հիման վրա։
*Միխայիլ Նոժկին. «Ռժևի մոտ» (երգ).
**Mental Home* խումբ, «Գժացկի տրակտ» (երգ).

**Ֆիլմ**
*Գեղարվեստական
**«Սաշկա» (1981):
**«Ռժև» (2019).

**վավերագրական**
*Ա.Պիվովարով. «Ռժև. Գեորգի Ժուկովի անհայտ ճակատամարտը (2009):
*Մեծ պատերազմ.

## Գրականություն
### Հուշագրություններ
* 

### Պոեզիա
* Ալեքսանդր Տվարդովսկի․ «Ինձ սպանեցին Ռժևի մոտ»
* Վլադ Մալենկո. «Ռժև»

### Պատմական ուսումնասիրություններ
* 
* *Горбачевский Б. С.* Ржевская мясорубка. Время отваги. Задача — выжить! — М.: Яуза; Эксмо, 2007. — 448 с.
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով