Տիվադար Պուշկաշ

**Տիվադար Պուշկաշ** (, ), հունգարացի գիտնական, ֆիզիկոս և գյուտարար, աշխարհում առաջին հեռախոսակայանի գյուտարարը, ինչպես նաև հեռախոսային նորությունների *Telefon Hírmondó* ծառայության հիմնադիր։

## Կենսագրություն
Պուշկաշի ընտանիքը ծագում է Դիտրո քաղաքից և տրանսիլվանյան ազնվականության մաս է կազմել։ Պուշկաշն ուսումնասիրել է իրավունք և էլեկտրատեխնիկա։ Որոշ ժամանակ ապրելով Անգլիայում և աշխատելով *Warnin Railway Construction Company* ընկերությունում` նա վերադարձել է Հունգարիա։ 1873 թվականին՝ Վիեննայում Համաշխարհային ցուցահանդեսի անցկացման ժամանակ, նա ստեղծել է *Ճանապարհորդությունների բյուրո*, որը առաջինն ու հնագույնն է Կենտրոնական Եվրոպայում։

Դրանից հետո նա տեղափոխվել է ԱՄՆ` Կոլորադո նահանգ և աշխատանքի տեղավորվել որպես ոսկեխույզ։ Հենց նա է ԱՄՆ-ում իր լինելու ժամանակ բացահայտել գյուտարար Կելիի խաբեությունը նրա, այսպես կոչված, էլեկտրամեքենայի շուրջ։

Պուշկաշն աշխատել է հեռագրակայանի գաղափարի շուրջ, երբ գյուտարար Ալեքսանդր Բելլը հայտնագործեց հեռախոսը։ Դա ստիպել է Պուշկաշին վերանայել իր հայացքները և մղել է ամերիկացի գիտնական Թոմաս Էդիսոնի հետ համագործակցելուն։

Դրանից հետո Պուշկաշը կենտրոնացել է արդեն ոչ թե հեռագրային, այլ հեռախոսային ավտոմատ կայան ստեղծելու իր սխեման կատարելագործելու վրա։ Էդիսոնի խոսքերով «Տիվադար Պուշկաշը դարձել է առաջինը, ով առաջարկել է ավտոմատ հեռախոսակայան ստեղծելու գաղափարը»։ Պուշկաշին հաջողվել է իր գաղափարը կյանքի կոչելու միայն 1877 թվականին Բոստոնում։

1879 թվականին Պուշկաշը ստեղծել է ավտոմատ հեռախոսակայան Փարիզում, ուր նա հետագա չորս տարիներին ներկայացրել է Էդիսոնի հետաքրքրությունները Եվրոպայում։ Փարիզում նրան օգնել է իր կրտսեր եղբայրը` Ֆերենց Պուշկաշը (1848-1884), ով հետագայում ստեղծել է առաջին հեռախոսակայանը Պեշտ քաղաքում։

1887 թվականին Տիվադար Պուշկաշը ներկայացրել է հեռախոսային փոխարկիչը, որ հեղաշրջում է կատարել հեռախոսային կապի զարգացման գործում։ Նրա հաջորդ քայլը եղել է Պեշտում «Նորությունների հեռախոսային ծառայություն» (Telefon Hírmondó) ստեղծելը, որը փոխանցում էր նորություններ և հեռարձակում էր ծրագրեր` դրանով դառնալով ժամանակակից ռադիոյի նախատիպը։ Ժամանակի լրագրողների մեկի նկարագրությամբ Էդիսոնի սարքավորումը միաժամանակ փոխանցել է տեղեկություններ հեռախոսային կապի 50 օգտատերերի համար, սակայն բավական է եղել, որ միանան նրանցից մեկին, և հեռարձակումը միանգամից կորել է։ Պուշկաշի սարքավորման շնորհիվ` հեռարձակումները միաժամանակ հասանելի են եղել կես միլիոն լսողների համար։

1890 թվականին Պուշկաշը վերահսկվող պայթյունի հեղինակային իրավունք է ստացել, մի տեխնոլոգիա, որ նախօրինակն է եղել ներկայիս պայթուցիկ աշխատանքների կատարման։ Նոր տեխնոլոգիան փորձարկվել է Դանուբում։

200px|մինի|ձախից|Հունգարական մետաղադրամ` նվիրված Տիվադար Պուշկաշին, 2008
200px|մինի|Մետաղադրամի դարձերեսը
1892 թվականին Պուշկաշը հեղինակային իրավունք է ձեռք բերել նորությունների նոր ծառայության համար (Telefon Hírmondó): Փաստաթուղթը, որ տվել է Ավստրո-Հունգարական կայսրության Հեղինակային իրավունքի բյուրոն, պարունակում էր հետևյալ ձևակերպումը. «Հեռախոսային լրատվական թերթի կազմակերպման ու իրացման նոր մեթոդ»։ *Telefon Hírmondó* ծառայությունը իր աշխատանքն է սկսել 1893 թվականի փետրվարի 15-ին մի լսարանի համար, որի ունկնդիրների թիվը հասնում էր 60-ի։ Տիվադար Պուշկաշի մահից հետո` 1893 թվականի մարտի 16-ին, նրա եղբայրը` Ալբերտ Պուշկաշը, ընկերությունն իր բոլոր իրավունքներով վաճառել է Իշտվան Պոպերին։

Պուշկաշի ձեռքբերումները հեռախոսակապի բնագավառում նրա կյանքի օրոք այդպես էլ չեն ճանաչվել, սակայն 2008 թվականին Հունգարիայի ազգային բանկը թողարկել է 1.000 ֆորինտ արժողությամբ հուշադրամ`ի պատիվ Պուշկաշի և *Telefon Hírmondó* լրատվական ծառայության ստեղծման 115-ամյակի։

## Հետաքրքիր փաստեր
«Ալո» բառը, որ արտաբերում են հեռախոսակապից օգտվողները` բարձրացնելով ընկալուչը, ծագում է հունգարերեն «hallom» բառից, որը Պուշկաշն արտասանել է *Telefon Hírmondó*-ի հեռարձակման ժամանակ։ Թարգմանաբար այդ բառը նշանակում է «լսում եմ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունգարացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Հունգարացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Հունգարացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ճարտարագետներ