Իդիոպաթիկ ներգանգային հիպերտենզիա

**Իդիոպաթիկ ներգանգային հիպերտենզիա (ԻՆՀ),** որը նախկինում հայտնի է եղել որպես **ուղեղի կեղծ ուռուցք** կամ **ներգանգային բարորակ հիպերտենզիա**, հիվանդություն, որը բնութագրվում է ներգանգային ճնշման բարձրացմամբ (ճնշումն ուղեղի շուրջ)՝ առանց որևէ պատճառի հայտնաբերման։ Հիմնական ախտանիշներն են գլխացավը, տեսողական խնդիրները, ականջների աղմուկը և ուսերի շրջանի ցավը։ Բարդությունները կարող են ներառել տեսողության կորուստ։

Այս վիճակն իդիոպաթիկ է, ինչը նշանակում է, որ չկա հայտնի պատճառ։ Ռիսկի գործոնները ներառում են ավելորդ քաշը կամ վերջին շրջանում քաշի ավելացում։ Տետրացիկլինը նույնպես կարող է խթանել հիվանդության զարգացումը։ Ախտորոշումը հիմնված է ախտանիշների և գոտկային պունկցիայի ժամանակ հայտնաբերված բարձր ճնշման վրա, երբ ուղեղի սկանավորման միջոցով որևէ կոնկրետ պատճառ չի հայտնաբերվում։

Բուժումը ներառում է առողջ սննդակարգ, աղի սահմանափակում և ֆիզիկական վարժություններ։ Վերոնշյալ միջոցառումների հետ մեկտեղ կարող է օգտագործվել նաև ացետազոլամիդ դեղամիջոցը։ Մարդկանց փոքր տոկոսի դեպքում ճնշումն իջեցնելու համար կարող է վիրահատական միջամտության անհրաժեշտություն առաջանալ։

Յուրաքանչյուր 100,000 մարդու հաշվով՝ տարվա ընթացքում հիվանդության մոտ 2 նոր դեպք է արձանագրվում։ Այս վիճակն առավել հաճախ հանդիպում է 20-50 տարեկան կանանց մոտ։ Կանայք մոտ 20 անգամ ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան տղամարդիկ։ Այս հիվանդությունն առաջին անգամ նկարագրվել է 1897 թվականին։

## Նշաններ և ախտանիշներ
ԻՆՀ-ի ամենատարածված ախտանիշը ուժեղ գլխացավն է, որը հանդիպում է գրեթե բոլոր դեպքերում (92–94%): Այն բնութագրվում է առավոտյան ժամերին սրացմամբ, ունի ընդհանուր և բաբախող բնույթ: Այն կարող է ուղեկցվել սրտխառնոցով և փսխումով: Գլխացավը կարող է ուժգնանալ ցանկացած գործողությունից, որը կարող է էլ ավելի բարձրացնել ներգանգային ճնշումը, օրինակ՝ հազը կամ փռշտոցը: Ցավը կարող է զգացվել նաև պարանոցի և ուսերի շրջանում։ Շատերն ունենում են բաբախող տինիտ (ականջներում աղմուկ)՝ խշշոցի զգացողություն մեկ կամ երկու ականջներում (64–87%), որը համընկնում է անոթազարկի (պուլսի) հետ: Ավելի հազվադեպ նշվում են զանազան այլ ախտանիշների մասին, ինչպիսիք են վերջույթների թմրածությունը, ընդհանուր թուլությունը, դեմքի մեկ կամ երկու կողմերի ցավը և/կամ թմրածությունը, հոտառության կորուստը և կոորդինացիայի խանգարումը, սակայն դրանցից ոչ մեկը յուրահատուկ չէ ԻՆՀ-ի համար։ Երեխաների մոտ կարող են առկա լինել բազմաթիվ ոչ սպեցիֆիկ նշաններ և ախտանիշներ։

Բարձրացած ճնշումը հանգեցնում է գանգուղեղային նյարդերի սեղմման և ձգման, դրանք նյարդերի խումբ են, որոնք սկիզբ են առնում ուղեղի ցողունից և նյարդավորում են դեմքն ու պարանոցը: Ամենահաճախը ներգրավվում է զատող նյարդը (վեցերորդ նյարդ): Այս նյարդը սնուցում է այն մկանը, որն ակնագունդը ձգում է դեպի դուրս: Հետևաբար, վեցերորդ նյարդի պարեզ (լուծանք) ունեցող անձինք ունենում են հորիզոնական երկտեսություն, որն ուժեղանում է դեպի ախտահարված կողմը նայելիս: Ավելի հազվադեպ ախտահարվում են ակնաշարժ նյարդը և ճախարակային նյարդը (համապատասխանաբար երրորդ և չորրորդ նյարդերի պարեզ), որոնք երկուսն էլ դեր են խաղում աչքի շարժումների մեջ։ Երբեմն ախտահարվում է դիմային նյարդը (յոթերորդ գանգուղեղային նյարդ), ինչի արդյունքում դեմքի արտահայտչական (միմիկայի) մկանների լիարժեք կամ մասնակի թուլություն է առաջանում դեմքի մեկ կամ երկու կողմերում։

Բարձրացած ճնշումը հանգեցնում է պապիլէդեմայի (տեսողական նյարդի սկավառակի այտուց), որը տեսողական նյարդի՝ ակնագունդ մտնելու հատվածի այտուցն է: Սա տեղի է ունենում ԻՆՀ-ի գրեթե բոլոր դեպքերում, սակայն ոչ բոլորի մոտ են դրանից ախտանիշներ առաջանում: Նրանք, ովքեր ունենում են ախտանիշներ, սովորաբար հայտնում են տեսողության անցողիկ մթագնումների մասին՝ տեսողության դժվարացում, որը տեղի են ունենում երկու աչքերում, բայց ոչ պարտադիր միաժամանակ: Երկարատև չբուժված պապիլէդեման հանգեցնում է տեսողության կորստի, սկզբնական շրջանում այն դրսևորվում է ծայրամասային հատվածներում, բայց աստիճանաբար անցնում է դեպի տեսողության կենտրոն։

Նյարդային համակարգի ֆիզիկական հետազոտությունը սովորաբար նորմայի սահմաններում է լինում՝ բացառությամբ պապիլէդեմայի առկայության, որը երևում է ակնադիտակ (օֆթալմոսկոպ) կոչվող փոքր սարքով աչքի հետազոտության ժամանակ, իսկ ավելի մանրամասն այն կարելի է տեսնել ֆունդուս-տեսախցիկի միջոցով: Եթե առկա են գանգուղեղային նյարդերի շեղումներ, ապա դրանք կարող են նկատվել ակնաբուժական հետազոտության ժամանակ՝ շլության (երրորդ, չորրորդ կամ վեցերորդ նյարդերի պարեզ) կամ դիմային նյարդի պարեզի տեսքով: Եթե պապիլէդեման եղել է տևական, տեսադաշտերը կարող են նեղացած լինել, իսկ տեսողության սրությունը՝ նվազած: Խորհուրդ է տրվում տեսադաշտի ստուգում կատարել ավտոմատացված (Համֆրիի) պերիմետրիայի միջոցով, քանի որ ստուգման այլ մեթոդները կարող են ավելի քիչ ճշգրիտ լինել: Երկարատև պապիլէդեման հանգեցնում է տեսողական նյարդի ատրոֆիայի, որի դեպքում սկավառակը գունատ տեսք ունի, իսկ տեսողության կորուստը հակված է խորացման։

## Պատճառներ
Իդիոպաթիկ նշանակում է անհայտ պատճառով՝ հետևաբար ԻՆՀ-ն կարող է ախտորոշվել միայն այն դեպքում, եթե ախտանիշների համար չկա որևէ այլընտրանքային բացատրություն։ Ներգանգային ճնշումը կարող է բարձրանալ որոշակի դեղամիջոցների պատճառով, ինչպիսիք են վիտամին A-ի բարձր դոզաներով ածանցյալները (օրինակ՝ իզոտրետինոինը՝ ակնեի բուժման համար), և տետրացիկլինային խմբի հակաբիոտիկների երկարատև օգտագործումը (մաշկային տարբեր խնդիրների դեպքում)։ Հորմոնալ հակաբեղմնավորիչները, հատկապես օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերը, նույնպես կապված չեն ԻՆՀ-ի հետ։ 2020 թվականին հրապարակված համակարգային վերլուծությունը առաջարկում է օգտագործել դեղորայքով պայմանավորված ներգանգային հիպերտենզիա (ԴՊՆՀ) տերմինը՝ դեղորայքային պատճառահետևանքային խիստ ալգորիթմ կիրառելով այն ԻՆՀ դեպքերը որոշելու համար, որոնք հավանաբար առաջացել են իրենց կողմից հետազոտված դեղամիջոցներից։

Կան բազմաթիվ այլ հիվանդություններ, հիմնականում հազվադեպ հանդիպող վիճակներ, որոնք կարող են հանգեցնել ներգանգային հիպերտենզիայի։ Եթե առկա է հիմնական պատճառը, ապա վիճակը կոչվում է երկրորդային ներգանգային հիպերտենզիա։ Երկրորդային ներգանգային հիպերտենզիայի տարածված պատճառները ներառում են օբստրուկտիվ քնի ապնոեն (քնի հետ կապված շնչառական խանգարում), համակարգային կարմիր գայլախտը (ՀԿԳ), երիկամների քրոնիկ հիվանդությունը և Բեխչետի հիվանդությունը։

2022 թվականի հուլիսի 1-ին ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը հրապարակել է թարմացում, ըստ որի գոնադոտրոպին-ռիլիզինգ հորմոնի ագոնիստները՝ դեղամիջոցներ, որոնք հաստատված են վաղաժամ սեռական հասունացման բուժման համար, կարող են ուղեղի կեղծ ուռուցքի զարգացման ռիսկի գործոն հանդիսանալ։

## Մեխանիզմ
ԻՆՀ-ի առաջացման պատճառն անհայտ է։ Մոնրո-Քելլիի կանոնը սահմանում է, որ ներգանգային ճնշումը որոշվում է ուղեղային հյուսվածքի, ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի (ՈւՈՀ) և արյան քանակով, որոնք գտնվում են գանգի ոսկրային խոռոչում։ Հետևաբար գոյություն ունի երեք տեսություն այն մասին, թե ինչու է ԻՆՀ-ի դեպքում բարձրանում ճնշումը։ Այդ պատճառներն են ՈւՈՀ-ի ավելցուկային արտադրությունը, արյան կամ ուղեղային հյուսվածքի ծավալի մեծացումը կամ ուղեղից արյունը հեռացնող երակների խցանումը։

Առաջին տեսությունը, որը վերաբերում է ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի արտադրության ավելացմանը, առաջադրվել է հիվանդության վաղ նկարագրություններում։ Այնուամենայնիվ, չկան փորձարարական տվյալներ, որոնք կհաստատեն այս գործընթացի դերը ԻՆՀ-ի զարգացման մեջ։

Երկրորդ տեսությունը ենթադրում է, որ կա՛մ դեպի ուղեղ արյան հոսքի ավելացումը, կա՛մ բուն ուղեղային հյուսվածքի ծավալի մեծացումը կարող են հանգեցնել բարձր ճնշման։ Քիչ ապացույցներ են կուտակվել այն վարկածի օգտին, թե արյան հոսքի ավելացումը դերակատարում ունի, սակայն վերջերս Բեյթմանը և այլք ՄՌԱ (ֆազային կոնտրաստային մագնիսա-ռեզոնանսային անգիոգրաֆիա) հետազոտությունների միջոցով, չափել են գլխուղեղի արյան հոսքը (ԳԱՀ) և ենթադրել, որ ԻՆՀ-ով տառապող շատ մարդկանց մոտ ԳԱՀ-ն անոմալ բարձր է։ Ինչպես բիոպսիայի նմուշները, այնպես էլ ուղեղի սկանավորման տարբեր տեսակներ ցույց են տվել ուղեղային հյուսվածքի ջրի պարունակության բարձրացում։ Դեռևս անհայտ է մնում, թե ինչու է դա տեղի ունենում։

Երրորդ տեսությունը ենթադրում է, որ ուղեղից երակային արտահոսքի սահմանափակումը կարող է խաթարվել՝ հանգեցնելով կանգային երևույթների։ ԻՆՀ-ով տառապող շատ անձանց մոտ առկա է լայնական ծոցերի նեղացում։ Պարզ չէ՝ արդյոք այս նեղացումը հիվանդության պատճառագիտությունն (պաթոգենեզ) է, թե՞ երկրորդային երևույթ։ Առաջարկվել է վարկած, ըստ որի կարող է գոյություն ունենալ դրական հետադարձ կապ, որտեղ բարձրացած ներգանգային ճնշումը առաջացնում է լայնական ծոցերի երակային նեղացում, ինչը հանգեցնում է երակային հիպերտենզիայի (բարձրացած երակային ճնշում), իսկ ոստայնենու հատիկավորումների միջոցով ՈւՈՀ-ի ներծծման նվազմանը և ներգանգային ճնշման հետագա բարձրացմանը։

## Ախտորոշում
մինի|Տեսողական նյարդի ուլտրաձայնային հետազոտություն, որը ցույց է տալիս ԻՆՀ
Նախնական ախտորոշումը կարող է տրվել հիվանդության պատմության (անամնեզի) և զննման հիման վրա: Ախտորոշումը հաստատելու, ինչպես նաև այլընտրանքային պատճառները բացառելու համար անհրաժեշտ են մի շարք հետազոտություններ, ավելի շատ հետազոտություններ կարող են իրականացվել, եթե հիվանդության պատմությունը տիպիկ չէ կամ հիվանդն ավելի հակված է այլ խնդիր ունենալուն (երեխաների, տղամարդկանց, տարեցների կամ այն կանանց դեպքում, ովքեր չունեն ավելորդ քաշ)։

### Հետազոտություններ
Նեյրովիզուալիզացիան՝ սովորաբար համակարգչային շերտագրությունը (ՀՇ) կամ մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը (ՄՌՇ), օգտագործվում է ցանկացած ծավալային գոյացություն բացառելու համար: ԻՆՀ-ի դեպքում այս սկանավորումները սովորաբար նորմալ են թվում, թեև կարող են նկատվել փոքր կամ ճեղքանման փորոքներ, տեսողական նյարդի թաղանթների լայնացում ու ծռվածություն, դատարկ թուրքական թամբի ախտանիշ (բարձրացած ճնշման հետևանքով հիպոֆիզի տափակում) և Մեկելի խոռոչների մեծացում:

Շատ դեպքերում իրականացվում է նաև ՄՌ վենոգրաֆիա՝ երակային սինուսների նեղացման/խցանման կամ գլխուղեղի երակային ծոցերի թրոմբոզի հնարավորությունը բացառելու համար։ Կոնտրաստային նյութով ուժեղացված ՄՌՎ սկանավորումն ունի լայնական սինուսի անոմալ նեղացումների հայտնաբերման բարձր աստիճան։ Այս նեղացումները կարող են ավելի հստակ նույնականացվել և գնահատվել կաթետերային գլխուղեղային վենոգրաֆիայի և մանոմետրիայի միջոցով։ ՄՌՏ հետազոտության ժամանակ հաճախ նկատվում է նաև տեսողական նյարդերի երկկողմանի ծռվածություն՝ շուրջնյարդային հեղուկի ավելացմամբ:

Գոտկային պունկցիան (լյումբալ պունկցիա) կատարվում է ելքային ճնշումը չափելու, ինչպես նաև ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկ (ՈւՈՀ) ստանալու համար՝ այլընտրանքային ախտորոշումները բացառելու նպատակով: Եթե ելքային ճնշումը բարձր է, ապա ՈւՈՀ-ն կարող է հեռացվել ժամանակավոր թեթևացման համար։ ՈւՈՀ-ն հետազոտվում է անոմալ բջիջների, վարակների, հակամարմինների մակարդակի, գլյուկոզայի և սպիտակուցի մակարդակի պարզման համար։ Ըստ սահմանման՝ ԻՆՀ-ի դեպքում այս բոլոր ցուցանիշները գտնվում են նորմայի սահմաններում: Երբեմն ՈւՈՀ-ի ճնշման չափումը կարող է նորմալ լինել՝ չնայած խիստ բնորոշ ախտանիշներին: Սա կարող է պայմանավորված լինել այն փաստով, որ ՈւՈՀ-ի ճնշումը կարող է տատանվել օրվա ընթացքում: Եթե խնդրի կասկածը մնում է բարձր, ապա հնարավոր է, որ անհրաժեշտ լինի իրականացնել ներգանգային ճնշման (ՆԳՃ) ավելի երկարատև մոնիթորինգ՝ ճնշման կաթետերի միջոցով։

### Դասակարգում
ԻՆՀ-ի սկզբնական չափանիշները նկարագրվել են Դենդիի կողմից 1937 թվականին։

Դրանք վերանայվել են Սմիթի կողմից 1985 թվականին՝ դառնալով «Դենդիի փոփոխված չափանիշներ»։ Սմիթը ներառեց ավելի առաջադեմ գործիքային մեթոդների կիրառումը։ Դենդին պահանջում էր վենտրիկուլոգրաֆիա, սակայն Սմիթն այն փոխարինեց համակարգչային շերտագրությամբ։ 2001 թվականին հրապարակված աշխատության մեջ Դիգրեն և Քորբեթն էլ ավելի մշակեցին Դենդիի չափանիշները։ Նրանք ավելացրին պահանջ, ըստ որի անձը պետք է լինի արթուն և գիտակից, քանի որ կոման բացառում է պատշաճ նյարդաբանական գնահատումը, և պահանջեցին բացառել երակային սինուսների թրոմբոզը՝ որպես հիմնական պատճառ։ Բացի այդ, նրանք ավելացրին պահանջը, որ բարձրացած ներգանգային ճնշման համար որևէ այլ պատճառ չհայտնաբերվի։

2002 թվականին հրապարակված վերանայման մեջ Ֆրիդմանը և Ջեյքոբսոնն առաջարկում են չափանիշների այլընտրանքային համակարգ՝ հիմնված Սմիթի չափանիշների վրա։ Սրանք պահանջում են այնպիսի ախտանիշների բացակայություն, որոնք հնարավոր չէր լինի բացատրել ԻՆՀ ախտորոշմամբ, սակայն չեն պահանջում ԻՆՀ-ին վերագրվող որևէ ախտանիշի (օրինակ՝ գլխացավի) պարտադիր առկայություն։ Այս չափանիշները նաև պահանջում են, որ գոտկային պունկցիան իրականացվի կողքի վրա պառկած դիրքում, քանի որ նստած դիրքում կատարված պունկցիան կարող է հանգեցնել ճնշման արհեստականորեն բարձր ցուցանիշների։ Ֆրիդմանը և Ջեյքոբսոնը նաև չեն պնդում, որ ՄՌ վենոգրաֆիան պարտադիր է յուրաքանչյուրի համար, փոխարենը, այն պահանջվում է միայն ոչ տիպիկ դեպքերում։

## Բուժում
ԻՆՀ-ի բուժման հիմնական նպատակը տեսողության կորստի և կուրության կանխարգելումն է, ինչպես նաև ախտանիշների վերահսկումը։ ԻՆՀ-ն բուժվում է հիմնականում ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի (ՈւՈՀ) ճնշման նվազեցման միջոցով, հիվանդությունը կարող է անցնել նախնական բուժումից հետո, կարող է դրսևորվել սպոնտան Ախտադադար (թեև այն դեռ կարող է գրոհել ավելի ուշ փուլում) կամ կարող է կրել քրոնիկական բնույթ։ Գոյություն ունի բուժման երեք հիմնական մոտեցում՝ քաշի կորուստ, տարբեր դեղամիջոցներ և վիրահատական միջամտություններ: Ախտադադար նկատվում է այն հիվանդների մեծ մասի մոտ, ովքեր հասնում են քաշի մոտ 6–10% կորստի: Բարիատրիկ վիրահատությունը կարող է տարբերակ լինել այն պացիենտների համար, ովքեր չեն հասնում քաշի նվազեցման կենսակերպի փոփոխությունների և դիետայի միջոցով։

### Գոտկային պունկցիա
մինի|Գոտկային պունկցիայի գործընթաց։ Մեջքի մեծ հատված լվացվել է յոդի հիմքով ախտահանիչով, ինչը թողել է շագանակագույն գունավորում։ Այս պատկերում անձը նստած է ուղղահայաց դիրքով, ինչը կարող է հեշտացնել միջամտության իրականացումը, սակայն ելքային ճնշման ցանկացած չափում դարձնում է ոչ հավաստի։
Ախտանիշների վերահսկման առաջին քայլը գոտկային պունկցիայի միջոցով ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի դրենավորումն է։ Անհրաժեշտության դեպքում սա կարող է իրականացվել ախտորոշիչ գոտկային պունկցիայի հետ միաժամանակ (ինչպես արվում է ՈւՈՀ-ի վարակների որոնման ժամանակ)։ Որոշ դեպքերում սա բավարար է ախտանիշները վերահսկելու համար և հետագա բուժման կարիք չի լինում։

Գործողությունը կարող է կրկնվել անհրաժեշտության դեպքում, սակայն սա սովորաբար ընկալվում է որպես ազդակ այն մասին, որ կարող են լրացուցիչ բուժումներ պահանջվել ախտանիշները վերահսկելու և տեսողությունը պահպանելու համար։ Կրկնվող գոտկային պունկցիաները մարդկանց կողմից տհաճ են համարվում և դրանք ողնաշարային վարակների վտանգ են ներկայացնում՝ չափազանց հաճախ կատարելու դեպքում։ Կրկնվող գոտկային պունկցիաները երբեմն անհրաժեշտ են լինում ներգանգային ճնշումը շտապ վերահսկելու համար, եթե մարդու տեսողությունը արագորեն վատանում է։

### Դեղորայքային բուժում
Ներգանգային հիպերտենզիայի լավագույն ուսումնասիրված դեղորայքային բուժումը ացետազոլամիդն է (դիամոքս), որը գործում է՝ ընկճելով կարբոանհիդրազ ֆերմենտը և նվազեցնում է ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի (ՈւՈՀ) արտադրությունը 6-ից մինչև 57 տոկոսով։ Այն կարող է առաջացնել հիպոկալեմիայի (արյան մեջ կալիումի ցածր մակարդակ) ախտանիշներ, որոնք ներառում են մկանային թուլություն և մատների ծակծկոց (թմրածություն)։ Ացետազոլամիդը չի կարող օգտագործվել հղիության ընթացքում, քանի որ կենդանիների վրա կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն առաջացնում է սաղմնային անոմալիաներ։ Նաև մարդկանց մոտ հաստատվել է, որ այն նորածինների մոտ առաջացնում է մետաբոլիկ ացիդոզ, ինչպես նաև արյան էլեկտրոլիտների մակարդակի խանգարումներ։ Ֆուրոսեմիդ միզամուղը երբեմն օգտագործվում է որպես բուժում, եթե ացետազոլամիդը օրգանիզմի կողմից չի ընդունվում, սակայն այս դեղամիջոցը երբեմն քիչ ազդեցություն է ունենում ներգանգային ճնշման (ՆԳՃ) վրա։

Գլխացավերը վերահսկելու համար կարող են օգտագործվել տարբեր ցավազրկողներ (անալգետիկներ)։ Ի հավելումն սովորական միջոցների, ինչպիսին է պարացետամոլը, հակադեպրեսանտ ամիտրիպտիլինի կամ հակացնցումային տոպիրամատի ցածր դեղաչափերը լրացուցիչ օգուտ են ցուցաբերել ցավի թեթևացման հարցում։

ՆԳՃ-ն նվազեցնելու նպատակով ստերոիդների օգտագործումը հակասական է։ Դրանք կարող են կիրառվել ծանր պապիլեդեմայի դեպքում, սակայն այլ պարագաներում դրանց օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում։

### Երակային ծոցի ստենտավորում
Երակային սինուսների նեղացումները (ստենոզ), որոնք հանգեցնում են երակային հիպերտենզիայի, զգալի դեր են խաղում բարձրացած ՆԳՃ-ի մեջ։ Լայնական սինուսի ստենտավորումը կարող է վերացնել երակային հիպերտենզիան, ինչը հանգեցնում է ՈւՈՀ-ի ներծծման բարելավմանը, ՆԳՃ-ի նվազմանը, պապիլեդեմայի և ԻՆՀ-ի այլ ախտանիշների բուժմանը։

Ընդհանուր անզգայացման տակ ինքնաբացվող մետաղական ստենտը մշտական տեղադրվում է դոմինանտ լայնական սինուսի նեղացած հատվածում։ Սովորաբար պացիենտները դուրս են գրվում հաջորդ օրը։ Գործողությունից հետո մարդիկ պետք է մինչև 3 ամիս ժամկետով երկակի հակաագրեգանտային թերապիա ընդունեն, ինչպես նաև ասպիրինային թերապիա՝ մինչև 1 տարի ժամկետով։

19 հետազոտությունների համակարգային վերլուծության համաձայն (207 դեպք), արձանագրվել է ընդհանուր ախտանիշների 87% բարելավում և պապիլեդեմայի բուժման 90% արդյունավետություն։ Լուրջ բարդություններ առաջացել են 207-ից միայն 3 հոգու մոտ (1,4%)։ Լայնական ծոցի ստենտավորման ամենամեծ հետազոտական շարքում մեկ ստենտից հետո կրկնության (ռեցիդիվի) հաճախականությունը կազմել է 11%, ինչը հետագա ստենտավորում է պահանջել։

Ստենտի մշտական բնույթի և բարդությունների փոքր, բայց հստակ ռիսկի պատճառով մասնագետների մեծ մասը խորհուրդ է տալիս, որ մինչ ստենտավորումը ԻՆՀ-ով պացիենտը պետք է ունենա պապիլեդեմա և անարդյունավետ դեղորայքային թերապիա կամ դեղորայքի նկատմամբ անհանդուրժողականություն։

### Վիրահատական բուժում
ԻՆՀ-ի բուժման համար կիրառվում է երկու հիմնական վիրահատական միջամտություն՝ տեսողական նյարդի թաղանթների դեկոմպրեսիա (ճնշման թուլացում) ու ֆենեստրացիա (պատուհանման բացվածքի ստեղծում) և գլխուղեղային շունտավորում։ Վիրահատությունը սովորաբար առաջարկվում է միայն այն դեպքում, եթե դեղորայքային թերապիան անարդյունավետ է կամ օրգանիզմի կողմից չի ընդունվում։ Այս երկու միջամտությունների միջև ընտրությունը կախված է ԻՆՀ-ի գերակշռող խնդրից։ Ոչ մի մեթոդ կատարյալ չէ, երկուսն էլ կարող են առաջացնել զգալի բարդություններ և ի վերջո անարդյունավետ լինել ախտանիշների վերահսկման հարցում։ Չկան պատահականացված վերահսկվող փորձարկումներ, որոնք կուղղորդեն, թե որ ընթացակարգն է լավագույնը։

Տեսողական նյարդի թաղանթի ֆենեստրացիան վիրահատություն է, որը ներառում է տեսողական նյարդը շրջապատող շարակցական հյուսվածքի պատյանի վրա կտրվածքի կատարում, որը կատարվում է ակնագնդի հետին հատվածում։ Ամբողջովին պարզ չէ, թե ինչպես է այն պաշտպանում աչքը բարձր ճնշումից, բայց դա կարող է լինել կա՛մ ՈւՈՀ-ի դեպի ակնակապիճ արտահոսքի, կա՛մ սպիական հյուսվածքի առաջացման հետևանք, որը նվազեցնում է ճնշումը։ Բուն ներգանգային ճնշման վրա ազդեցությունն ավելի թույլ է։ Ավելին, միջամտությունը կարող է հանգեցնել լուրջ բարդությունների, ներառյալ կուրության՝ 1–2% դեպքերում։ Հետևաբար, այս մեթոդը հիմնականում խորհուրդ է տրվում նրանց, ովքեր ունեն թույլ արտահայտված գլխացավեր, բայց զգալի պապիլեդեմա կամ տեսողության կորստի վտանգ, ինչպես նաև նրանց, ում շունտավորման բուժումը եղել է անարդյունավետ կամ հակացուցումներ ունեն շունտավորման վիրահատության համար։

Շունտավորման վիրահատությունը սովորաբար իրականացվում է նյարդավիրաբույժների կողմից և ներառում է անցուղու ստեղծում, որի միջոցով ՈւՈՀ-ն կարող է դրենավորվել մարմնի մեկ այլ խոռոչ։ Սկզբնական միջամտությունը սովորաբար գոտկաորովայնամզային շունտավորումն է, որը միացնում է գոտկային ողնաշարի ենթաոստայնային տարածությունը որովայնի խոռոչի հետ։ Համակարգում սովորաբար ներառվում է ճնշման փական՝ կանգնած վիճակում չափից ավելի արտահոսքից խուսափելու համար։ Գոտկաորովայնազմային շունտավորումը ապահովում է երկարատև թեթևացում դեպքերի մոտ կեսում, մնացած դեպքերում պահանջվում է շունտի վերանայում (ռևիզիա), հաճախ մեկից ավելի անգամ՝ սովորաբար շունտի խցանման պատճառով։ Եթե գոտկաորովայնազմային շունտը պահանջում է կրկնվող վերանայումներ, ապա կարող է դիտարկվել վենտրիկուլոատրիալ կամ վենտրիկուլոպերիտոնեալ շունտավորում: Այս շունտերը տեղադրվում են ուղեղի կողմնային փորոքներից մեկում՝ սովորաբար ստերեոտաքսիկ վիրաբուժության միջոցով, այնուհետև միացվում են կամ սրտի աջ նախասրտին, կամ որովայնի խոռոչին։ Հաշվի առնելով փորոքային շունտերի վերանայման ավելի փոքր անհրաժեշտությունը՝ հնարավոր է, որ այս միջամտությունը դառնա շունտավորման առաջին գծի բուժման մեթոդ։

Ապացուցվել է, որ գիրություն ունեցող մարդկանց մոտ բարիատրիկ վիրահատությունը (և հատկապես ստամոքսի շրջանցման վիրահատությունը) կարող է վիճակի կարգավորման հանգեցնել՝ ավելի քան 95% դեպքերում։

## Կանխատեսում
Հայտնի չէ, թե ԻՆՀ-ով տառապող մարդկանց որ տոկոսի մոտ կդիտվի սպոնտան Ախտադադար և որ տոկոսի մոտ հիվանդությունը կստանա քրոնիկական ընթացք։

ԻՆՀ-ն սովորաբար չի ազդում կյանքի տևողության վրա։ Հիմնական բարդություններն առաջանում են չբուժված կամ բուժման նկատմամբ կայուն պապիլեդեմայից (տեսողական նյարդի սկավառակի այտուց): Տարբեր դեպքերի վերլուծության համաձայն՝ երկարատև հեռանկարում ԻՆՀ-ի պատճառով տեսողության զգալի վատթարացման ռիսկը տատանվում է 10-ից 25%-ի սահմաններում։

## Համաճարակաբանություն
մինի|ԻՆՀ-ի նոր դեպքերի տարեկան քանակը խիստ պայմանավորված է սեռով և մարմնի քաշով: Կանանց դեպքում այս ցուցանիշները վերաբերում են 20-ից 45 տարեկան տարիքային խմբին:
Միջին հաշվով, ԻՆՀ-ն հանդիպում է 100,000 մարդուց մոտ մեկի մոտ և կարող է առաջանալ թե՛ երեխաների, թե՛ մեծահասակների շրջանում: Ախտորոշման պահին պացիենտների միջին տարիքը 30-ն է: ԻՆՀ-ն հիմնականում հանդիպում է կանանց մոտ, հատկապես 20-ից 45 տարեկան հասակում, որոնց մոտ հիվանդանալու հավանականությունը 4-ից 8 անգամ ավելի բարձր է, քան տղամարդկանց մոտ: Ավելորդ քաշը և գիրությունը խիստ նախատրամադրող գործոններ են, այն կանայք, ում քաշը ավելի քան 10 տոկոսով գերազանցում է իրենց իդեալական մարմնի զանգվածը, 13 անգամ ավելի հակված են ԻՆՀ-ի զարգացմանը, իսկ իդեալական քաշը 20 տոկոսից ավելի գերազանցող կանանց մոտ այս ցուցանիշը հասնում է 19 անգամի: Տղամարդկանց մոտ այս կապը նույնպես առկա է, սակայն իդեալական քաշը 20 տոկոսով գերազանցողների մոտ ռիսկի աճը միայն հնգապատիկ է։

Չնայած ընտանիքներում ԻՆՀ-ի դեպքերի վերաբերյալ մի քանի հաղորդումների, հիվանդության հայտնի գենետիկական պատճառ գոյություն չունի: Բոլոր էթնիկ խմբերի պատկանող մարդիկ կարող են հիվանդանալ ԻՆՀ-ով։ Արական և իգական սեռի երեխաների մոտ հիվանդության հանդիպման հաճախականության տարբերություն չի նկատվում։

Հիվանդանոցային ընդունելությունների ազգային տվյալների բազաները ցույց են տալիս, որ ԻՆՀ-ի պատճառով նյարդավիրաբուժական միջամտությունների անհրաժեշտությունը զգալիորեն աճել է 1988-ից 2002 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում: Սա առնվազն մասամբ վերագրվում է գիրության տարածվածության աճին, թեև այս աճի մի մասը կարող է բացատրվել տեսողական նյարդի պատյանի ֆենեստրացիայի նկատմամբ շունտավորման մեթոդի աճող տարածվածությամբ։

## Պատմություն
ԻՆՀ-ի մասին առաջին զեկույցը ներկայացրել է գերմանացի բժիշկ Հենրիխ Կվինկեն, որը նկարագրել է այն 1893 թվականին՝ շճային մենինգիտ անվան տակ։ Ուղեղի կեղծ ուռուցք տերմինը ներկայացվել է 1904 թվականին նրա հայրենակից Մաքս Նոննեի կողմից Օրինակ՝ լոնդոնցի նյարդաբան սեր Չարլզ Սայմոնդսի կողմից նկարագրված օտիտիկ հիդրոցեֆալիան կարող էր առաջացած լինել միջին ականջի բորբոքումով պայմանավորված երակային սինուսի թրոմբոզից։ ԻՆՀ-ի ախտորոշիչ չափանիշները մշակվել են 1937 թվականին բալթիմորցի նյարդավիրաբույժ Ուոլտեր Դենդիի կողմից։ Դենդին նաև ներդրել է ենթաքունքային դեկոմպրեսիվ վիրահատությունը հիվանդության բուժման մեջ։

«Բարորակ» և «կեղծ ուռուցք» տերմինները ծագում են այն փաստից, որ բարձրացած ներգանգային ճնշումը կարող է կապված լինել ուղեղի ուռուցքների հետ: Այն մարդիկ, ում մոտ ուռուցք չէր հայտնաբերվում, հետևաբար ախտորոշվում էին որպես ուղեղի ուռուցքը նմանակող հիվանդություն: 1955 թվականին հիվանդությունը վերանվանվեց «ներգանգային բարորակ հիպերտենզիա»՝ այն տարբերակելու համար կյանքին սպառնացող հիվանդություններից (օրինակ՝ քաղցկեղից) առաջացած ներգանգային հիպերտենզիայից։ Սակայն սա նույնպես համարվել է մոլորեցնող, քանի որ ցանկացած հիվանդություն, որը կարող է կուրացնել մարդուն, չպետք է համարվի բարորակ և 1989 թվականին անվանումը վերանայվել է՝ դառնալով «իդիոպաթիկ (առանց հայտնաբերելի պատճառի) ներգանգային հիպերտենզիա»։

Շունտավորման վիրահատությունը ներդրվել է 1949 թվականին, սկզբնական շրջանում կիրառվում էին վենտրիկուլոպերիտոնեալ շունտեր: 1971 թվականին լավ արդյունքներ են գրանցվել լյումբոպերիտոնեալ շունտավորման դեպքում: 1980-ականներին շունտավորման վերաբերյալ բացասական զեկույցները հանգեցրին մի կարճ ժամանակահատվածի (1988–1993), որի ընթացքում ավելի տարածված է եղել տեսողական նյարդի ֆենեստրացիան (որն առաջին անգամ նկարագրվել էր 1871 թվականին մեկ այլ հիվանդության կապակցությամբ): Այդ ժամանակից ի վեր հիմնականում խորհուրդ է տրվում շունտավորումը (հազվադեպ բացառություններով)։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Գլխուղեղի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդությունների ախտանիշներ և նշաններ
Կատեգորիա:Նյարդավիրաբուժություն