Պանամայի տնտեսություն

[մինի|352x352փքս|[Պանամա Սիթին Պանամայի մայրաքաղաքն ու ֆինանսական կենտրոնն է]]**Պանամայի տնտեսություն,** հիմնված է հիմնականում ծառայությունների ոլորտի վրա, որը կազմում է նրա ՀՆԱ-ի գրեթե 80%-ը և կազմում է նրա արտաքին եկամտի մեծ մասը։ Ծառայությունները ներառում են բանկային գործ, առևտուր, ապահովագրություն, կոնտեյներային նավահանգիստներ և առաջատար ռեգիստր, բժշկություն, առողջապահություն և զբոսաշրջություն։ Պանամայի ջրանցքը և մոտակայքում գտնվող Կոլոնի ազատ առևտրի գոտին կարևոր տնտեսական ներդրում ունեն։ Երկրի արդյունաբերությունը ներառում է ինքնաթիռների պահեստամասերի, ցեմենտի, խմիչքների, սոսինձների և տեքստիլի արտադրություն։ Բացի այդ, Պանամայից արտահանումը ներառում է բանան, ծովախեցգետին, շաքար, սուրճ և հագուստ։ Պանամայի տնտեսությունը լիովին դոլարիզացված է, ԱՄՆ դոլարը օրինական վճարում է երկրում։ Պանաման առաջին օտարերկրյա երկիրն էր, որն ընդունեց ԱՄՆ դոլարը որպես օրինական արժույթ (1903 թվական), Կոլումբիայից անջատվելուց հետո (ԱՄՆ-ի օգնությամբ) նրան ժամանակավորապես զրկեց տեղական արժույթից։ Պանաման բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություն է՝ ցածր գնաճի պատմությունով։

## Տնտեսական պատմություն
16-րդ դարի սկզբից Պանամայի աշխարհագրական դիրքը երկրին տվել է համեմատական առավելություն։ Իսպանական ամենավաղ ժամանակներից ի վեր, յուրաքանչյուր ափի նավահանգիստները և նրանց միջև եղած արահետը վարում էին Իսպանիայի գաղութային առևտրի մեծ մասը՝ ի շահ նավահանգստային քաղաքների բնակիչների։

Պանաման միշտ կախված է եղել համաշխարհային առևտրից իր բարգավաճման համար, և դրա վրա ազդում է միջազգային առևտրի ցիկլային բնույթը։ Տնտեսությունը լճացավ 18-րդ դարում, քանի որ գաղութատիրական փոխանակումը շրջանի միջոցով անկում ապրեց։ 19-րդ դարի կեսերին Պանամայի տնտեսությունը վերելք ապրեց Կալիֆորնիայի ոսկու տենդի հետ կապված բեռների և ուղևորների ավելացման արդյունքում։ Իսթմուսով անցնող երկաթուղին, որն ավարտվեց 1855 թվականին, երկարացրեց տնտեսական աճը մոտ տասնհինգ տարով, մինչև Միացյալ Նահանգներում առաջին անդրմայրցամաքային երկաթուղու ավարտը հանգեցրեց տրանսիստմիական երթևեկության անկմանը։

1880-ական թվականներին իսթմուսով ջրանցք կառուցելու Ֆրանսիայի ջանքերը և 20-րդ դարի սկզբին Միացյալ Նահանգների ջանքերը խթանեցին Պանամայի տնտեսությունը։ ԱՄՆ-ն ավարտել է ջրանցքը 1914 թվականին։ Այնուամենայնիվ, 1930-ականների համաշխարհային դեպրեսիան նվազեցրեց միջազգային առևտուրը և ջրանցքների երթևեկությունը՝ առաջացնելով լայնածավալ գործազրկություն տերմինալ քաղաքներում և առաջացնելով աշխատողների հոսք դեպի գոյատևող գյուղատնտեսություն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ջրանցքների երթևեկությունը չաճեց, բայց տնտեսությունը վերելք ապրեց, քանի որ շարասյունների համակարգը և Միացյալ Նահանգների զորքերի առկայությունը, որոնք ուղարկվել էին պաշտպանելու ջրանցքը, ավելացրեցին արտասահմանյան ծախսերը ջրանցքի քաղաքներում։ Պատերազմի ավարտին հաջորդեց տնտեսական դեպրեսիան և գործազուրկների հերթական տեղաշարժը դեպի գյուղատնտեսություն։

Հետպատերազմյան դեպրեսիան իր տեղը զիջեց 1950 թվականից 1970 թվականներին արագ տնտեսական էքսպանսիային։ Բոլոր ոլորտները նպաստեցին աճին։ Գյուղատնտեսական արտադրանքը բարձրացավ, և առևտուրը վերածվեց համեմատաբար բարդ մեծածախ և մանրածախ համակարգի։ Բանկը, զբոսաշրջությունը և ծառայությունների արտահանումը դեպի ջրանցքի գոտի արագ աճեցին։ Ամենակարևորը, համաշխարհային առևտրի աճը մեծ խթան հանդիսացավ ջրանցքի օգտագործման և տնտեսության համար։

1970-ականներին և 1980-ականներին Պանամայի աճը տատանվում էր համաշխարհային տնտեսության քմահաճույքներով։ 1973 թվականից հետո տնտեսական էքսպանսիան զգալիորեն դանդաղել է մի շարք միջազգային և ներքին գործոնների հետևանքով։ 1980-ականների սկզբին տնտեսությունը վերականգնվեց։ 1982 թվականից հետո Լատինական Ամերիկայի սուր անկումը, սակայն, ավերածություններ առաջացրեց Պանամայի տնտեսության վրա։ Այս ժամանակաշրջանը համընկավ գեներալ Մանուել Նորիեգայի իշխանության գալու հետ, որի ընթացքում Պանաման ավելի ու ավելի էր պարտքերի տակ ընկնում։

Միացյալ Նահանգները սկսեց հետապնդել Նորվեգիային, ինչը հանգեցրեց պատժամիջոցներին, որոնք սառեցրեցին Պանամայի ակտիվները Միացյալ Նահանգներում, և քանի որ Պանաման օգտագործեց ԱՄՆ դոլարը, նա ստիպված եղավ 1987 թվականին դեֆոլտի վճարել ԱՄՀ-ի իր պարտքը։ Երկրում տնտեսական ցնցումները ներառում էին համընդհանուր գործադուլ և բանկային համակարգի փակում երկու ամսով, ԱՄՆ-ը ներխուժեց Պանամա 1989 թվականին և ստիպեց հանձնվել Նորվեգիային։ Պանաման վերականգնեց մուտքը Արժույթի միջազգային հիմնադրամ 1992 թվականին։

[thumb|313x313px|[Պանամայի արտահանման համամասնական ներկայացում]]
1994 թվականին պաշտոնը ստանձնելուց հետո Նախագահ Էռնեստո Պերես Բալադարեսը ստեղծեց տնտեսական ազատականացման ծրագիր, որը նախատեսված էր առևտրի ռեժիմի ազատականացման, օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման, պետական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման և հարկաբյուջետային կարգապահության հաստատման համար։.Գրեթե տարվա  լճացումից հետո 1997-1998 թվականներին գրանցվել է ՀՆԱ-ի ուժեղ աճ։ Ամենակարևոր ոլորտները, որոնք խթանեցին աճը, Պանամայի ջրանցքն էին և Կոլոնի ազատ առևտրի գոտու նավագնացության և նավահանգստային գործունեությունը։

1999 թվականից սկսած Moscoso-ի կառավարման տարիներին Մոսկոսոն փորձեց ուժեղացնել սոցիալական ծրագրերը։ Մոսկոսոյի վարչակազմը հաջողությամբ կառավարեց Պանամայի ջրանցքի փոխանցումը և արդյունավետ գործեց ջրանցքի կառավարման գործում։

Մարտին Տորիյոսի վարչակազմի ներքո, սկսած 2004 թվականից, Պանաման շարունակեց ուժեղ տնտեսական աճը և նախաձեռնեց Պանամայի ջրանցքի ընդլայնման 2007-2016 թվականներին։ Ջրանցքի ընդլայնումը կրկնապատկել է ջրատարի թողունակությունը։ Տնտեսական ուժեղ ցուցանիշները 2008 թվականին նվազեցրել են ազգային աղքատության մակարդակը մինչև 29%։

2008 թվականին Պանաման ուներ երկրորդ ամենաանհավասար եկամուտների բաշխումը Լատինական Ամերիկայում։ Տորիյոսի կառավարությունը հարկային բարեփոխումներ է իրականացրել, ինչպես նաև սոցիալական ապահովության բարեփոխումներ, աջակցել է տարածաշրջանային առևտրային համաձայնագրերին և զբոսաշրջության զարգացմանը։ Պանաման 2006թ. դեկտեմբերին ինքնուրույն բանակցել է ԱՄՆ-ի հետ ազատ առևտրի համաձայնագրի շուրջ։

2009 թվականի մայիսին Ռիկարդո Մարտինելին ընտրվեց նախագահ և խոստացավ խթանել ազատ առևտուրը, ստեղծել մետրոյի համակարգ և ավարտին հասցնել Պանամայի ջրանցքի ընդլայնման ծրագիրը։

Պանամայի տնտեսական դերը համեմատվել է Սինգապուրի հետ. մեկնաբանները երկիրը բնութագրել են որպես «Կենտրոնական Ամերիկայի Սինգապուր», չնայած Պանամայի  մասնակցությունը Օդեբրեխտի սկանդալին հարված է հասցրել Պանամայի շուկայավարման պաշտոնական փորձերին՝ օգտագործելով այս արտահայտությունը։

## Տնտեսական ոլորտներ
### Ֆինանսական ծառայություններ

Պանաման ունի ֆինանսական ծառայությունների զգալի հատված և չկա կենտրոնական բանկ, որը հանդես կգա որպես վերջին միջոցի վարկատու՝ փրկելու դժվարությունների մեջ հայտնված բանկերին։ Արդյունքում, Պանամայի բանկերը շատ պահպանողական են կառավարվում՝ 2012 թվականին կապիտալի համարժեքության միջին գործակիցը կազմում է 15,6%, ինչը գրեթե կրկնապատկվում է օրենքով սահմանված նվազագույնից։ Ոլորտը մեծացավ՝ ապահովելով առևտրի ֆինանսավորում ջրանցքով անցնող առևտրի համար և հետագայում վերածվեց փողերի լվացման՝ Նորիեգայի օրոք թմրանյութերի առևտրի համար։  2007–2008 թվականների համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից ի վեր երկիրը փորձում է թուլացնել իր՝ որպես հարկային դրախտի համբավը՝ ստորագրելով կրկնակի հարկման մասին պայմանագրեր շատ  երկրների հետ (հիմնականում ՏՀԶԿ), իսկ 2011 թվականի ապրիլին ԱՄՆ-ի հետ ֆինանսական տեղեկատվության փոխանակման մասին պայմանագիր։
մինի|311x311փքս|Եգիպտացորենի մշակում Պանամայում

### Գյուղատնտեսություն
Պանամայի գյուղատնտեսությունը Պանամայի տնտեսության կարևոր հատվածն է։ Գյուղատնտեսական հիմնական ապրանքներն են՝ բանանը, կակաոյի հատիկները, սուրճը, կոկոսը, փայտանյութը, տավարի միսը, հավի միսը, ծովախեցգետինը, եգիպտացորենը, կարտոֆիլը, բրինձը, սոյայի հատիկները և շաքարեղեգը։

2009 թվականին գյուղատնտեսությունն ու ձկնորսությունը կազմում էին Պանամայի ՀՆԱ-ի 7,4%-ը։ Պանաման սննդամթերքի զուտ ներկրող է, իսկ ԱՄՆ-ն դրա հիմնական մատակարարն է։ Գյուղատնտեսությունում աշխատում են շատ պանամացիներ (կապված Պանամայի ՀՆԱ-ի գյուղատնտեսության տոկոսի հետ), քանի որ շատ ֆերմերներ զբաղված են գոյատևող հողագործությամբ։

### Հանքարդյունաբերություն
Պանամայի օգտակար հանածոների արդյունահանման արդյունաբերությունը 2006 թվականին կազմում էր երկրի ՀՆԱ-ի մոտ 1%-ը։ Սա չի ներառում օգտակար հանածոների արտադրությունը, ինչպիսիք են ցեմենտը կամ նավթավերամշակման արտադրանքը:thumb|574x574px|Պանամայի տնտեսական գործունեության քարտեզ, 1981 թվական

### Անշարժ գույք
Պանամայի Հանրապետության անշարժ գույքի արդյունաբերությունը հենվում է օտարերկրյա ներդրումների վրա։ Ոլորտը աճել է 2006 թվականից ի վեր, քանի որ նման ներդրումները նպաստել են Պանամայի տնտեսության և բնակարանային շուկայի խթանմանը։

Չնայած տնտեսական և բնակարանային շուկայի աճին, Պանամայում աղքատությունը խնդիր է։ Բնիկների մեծ մասն ապրում է ծայրահեղ աղքատության մեջ, մինչդեռ գյուղական վայրերում գտնվող մյուսներն ապրում են տարրական աղքատության մեջ։ Աղքատների շրջանում սանիտարական պայմանների, էլեկտրականության, տարրական ջրի, առողջության և կրթության բացակայությունը լուրջ խնդիր է, որը ազդում է Պանամայի բնակարանային պայմանների վրա։

Փորձելով խրախուսել օտարերկրյա ներդրումները անշարժ գույքի նախագծերի և ենթակառուցվածքների համար՝ Պանամայի կառավարությունը օրենքներ է ընդունել, որոնք պաշտպանում են օտարերկրացիներին և ներդրումներ կատարող քաղաքացիներին։

Կոռուպցիան ներթափանցում է անշարժ գույքի շուկա, ներառյալ թմրանյութերից շահույթ ստանալու պահանջները և անշարժ գույքի նախագծերը ֆինանսավորող փողերի լվացումից։

ԱՄՆ-ի և Կանադայի նման, Պանաման օգտագործում է հրապարակայնորեն գրանցված տիտղոսային փաստաթղթերի համակարգ՝ որպես անշարժ գույքի սեփականության ապացույց։ Գոյություն ունի սեփականության իրավունքի եզակի համակարգ, որը թույլ է տալիս անհատներին գրավել չօգտագործված պետական հողերը՝ դրանցում բարելավումներ անելու համար։

## Հարկավորում
Պանամայում հարկումը, որը կարգավորվում է Ֆիսկալ օրենսգրքով, իրականացվում է տարածքային հիմունքներով։ Այսինքն՝ հարկերը կիրառվում են միայն Պանամայում իրականացվող բիզնեսի արդյունքում ստացված եկամուտների կամ շահույթների վրա։  Պանամայում վաճառքի կամ ադմինիստրատիվ գրասենյակի առկայությունը կամ արտաքին գործարքների վերահաշվառումը շահույթով ինքնին հարկման պատճառ չեն հանդիսանում, եթե հիմքում ընկած գործարքները տեղի են ունենում Պանամայի սահմաններից դուրս։ Նման շահույթից վճարվող շահաբաժիններն ազատված են հարկումից։

2005 թվականի փետրվարին Պանամայի միապալատ օրենսդիր մարմինը հաստատեց խոշոր հարկաբյուջետային բարեփոխումների փաթեթ՝ նոր բիզնեսի հարկերից եկամուտները բարձրացնելու և երկրի պարտքի մակարդակը բարձրացնելու նպատակով։ Օրենսդիր մարմինը 46 կողմ, 28 դեմ քվեարկությամբ կողմ քվեարկեց միջոցառումներին, որոնք ներառում են նոր 1,4% հարկ ընկերությունների համախառն եկամուտների վրա և 1% տուրք Կոլոնի ազատ առևտրի գոտում՝ Ամերիկա մայրցամաքի ամենամեծ ազատ նավահանգիստում գործող ընկերությունների համար։

### Հետագա բարեփոխումներ
Նախագահ Ռիկարդո Մարտինելին խոստացել էր ներդնել համահարթ հարկային համակարգ՝ 10% հաստատագրված հարկով, և որը խոստանում էր բարձրացնել եկամուտները, վերահսկողության տակ դնել գնաճը և որը թույլ կտա ահռելի իրական աշխատավարձի եկամուտներ։ Փոխարենը Մարտինելիի կառավարությունը 5%-ից ավելացրեց վաճառքի հարկը մինչև 7%, ինչպես նաև ավելացրեց այլ հարկերը՝ երկրի տարածքում բազմաթիվ ենթակառուցվածքային ծրագրեր ֆինանսավորելու համար։

ԱԱՀ-ի ներկայիս դրույքաչափերն են՝ 7% (ստանդարտ դրույքաչափ), 15% (ծխախոտ), 10% (ալկոհոլ և հյուրանոցներ), 5% (առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ)։ Կորպորատիվ հարկի դրույքաչափը կազմում է 25%, մինչդեռ ամենաբարձր սահմանային եկամտահարկի դրույքաչափը 27% է։

### Որպես հարկային դրախտ
Պանամայի Հանրապետությունը Կարիբյան ավազանի ամենահին և ամենահայտնի հարկային դրախտներից է, ինչպես նաև տարածաշրջանում ամենակայացածներից մեկը։ Պանաման 20-րդ դարի սկզբից ուներ հարկերից խուսափելու համբավ, և Պանաման վերջին տարիներին բազմիցս հիշատակվել է որպես իրավասություն, որը չի համագործակցում հարկային թափանցիկության միջազգային նախաձեռնությունների հետ։

Պանամայի օֆշորային հատվածը սերտորեն կապված է Պանամայի ջրանցքի հետ, որն այն դարձրել է միջազգային առևտրի դարպաս և ճանապարհ։ Կան ուժեղ նմանություններ Պանամայի և այլ առաջատար հարկային դրախտների միջև, ինչպիսիք են Հոնկոնգը, Սինգապուրը և Դուբայը։ Ըստ Tax Justice Network-ի՝  առնվազն թղթի վրա Պանաման ունի աշխարհի ամենամեծ նավահանգստի նավատորմը, որն ավելի մեծ է, քան ԱՄՆ-ի և Չինաստանի նավատորմը միասին վերցրած։

## Տրանսպորտ
Պանամա քաղաքում կան վեց մայրուղիներ՝ Ամերիկայի Պանամա-Արայջան կամուրջ, Պանամա-Արայջան հարյուրամյա կամուրջ, Արայջան-Չորերա, Կորեդոր Նորտե, Կորեդոր Սուր և Աուտոպիստան Ալբերտո Մոտա։

Պանամայի ճանապարհները, երթևեկությունը և տրանսպորտային համակարգերը ընդհանուր առմամբ անվտանգ են, քանի որ հին լուսացույցները վերջերս վերանայվել են և դրանց մեծ մասը փոխարինվել են լուսացույցներով, որոնք կարող են կառավարվել (և փոխվել) հեռակա կարգով, նույնիսկ բանուկ խաչմերուկներում, որտեղ դրանք անհրաժեշտ չեն:.Կեսօրվա ընթացքում մեքենա վարելը սովորաբար դանդաղ է և պահանջկոտ՝ խիտ երթևեկության, հաճախակի խցանումների և փողոցների վերանորոգման ծրագրերի պատճառով։ Ճանապարհներում, որտեղ վատ լուսավորություն և վարման պայմաններ են տիրում, գիշերային մեքենա վարելը դժվար է և շատ դեպքերում սահմանափակված տեղական իշխանությունների կողմից, դա սովորաբար տեղի է ունենում ոչ պաշտոնական բնակավայրերում:.Այս տարածքներում հատկապես վտանգավոր է գիշերային մեքենա վարելը։ Պանամայում երթևեկությունը շարժվում է աջ կողմում, և Պանամայի օրենքը պահանջում է, որ վարորդներն ու ուղևորները կապեն ամրագոտիներ։

Ներկայումս Պանաման ուներ լայնածավալ և արդյունավետ, բայց զբոսաշրջիկների համար շփոթեցնող հասարակական տրանսպորտ, որը բաղկացած էր գունավոր ներկված ավտոբուսներից, որոնք հայտնի են որպես diablo rojo: Diablo rojo-ն սովորաբար «հարմարեցված» է կամ ներկվում է վառ գույներով՝ սովորաբար պատկերելով հայտնի դերասանների, քաղաքական գործիչների կամ երգիչների։ Այժմ հանրաճանաչ է ամբողջ քաղաքում (և նաև հարևան քաղաքներում), որպեսզի ավտոբուսի վարորդներն անձամբ հարմարեցնեն իրենց diablo rojo-ի ներքին և արտաքին տեսքը։ Պանամա Սիթիի փողոցները հաճախակի խցանումներ են ունենում վատ պլանավորման պատճառով։

«Դիաբլոս Ռոխոսին» արգելվում է գործել Պանամա քաղաքում 2010 թվականից, բացառությամբ հանգստի նպատակով։ Metrobus-ը և Metro-ն հասարակական տրանսպորտի միակ հասանելի եղանակներն են։

## Վիճակագրություն
Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2019 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները (ԱՄՀ անձնակազմի 2020–2026 թթ. նախահաշիվներով)։ 5%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։

Մեկ շնչին բաժին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն Պանամայում կազմել է (բալբոասով կամ ԱՄՆ դոլարով) 11,691 2002 թվականին, 13,099՝ 2004 թվականին, 14,004՝  2005 թվականին (Prelim), 15,141,9՝  2006 թվականին (est), Ինչպես հաղորդում է Պանամայի կառավարության վիճակագրության և մարդահամարի գրասենյակը։ 2002-2006 թվականներին աճը հատկապես ուժեղ է եղել տրանսպորտի և կապի ոլորտում, որը դարձել է ՀՆԱ-ի ամենամեծ բաղադրիչը, թեև շատ ոլորտներ նույնպես մեծ աճ են գրանցել։  Իրական ՀՆԱ-ն աճել է 7,5% (2003–2004 թվականներ), 6,9% (2004–2005 թվականներ), 8,1% (2005–2006 թվականներ)։

2008 թվականին ՀՆԱ-ի աճը կազմել է 9,2%, որն արտացոլում է 2007 թվականին գրանցված 11,5% կայուն աճի դանդաղումը։ Թեև 2009 թվականի առաջին կիսամյակում աճը դանդաղել է մինչև 2,4%, համաշխարհային տնտեսական անկման պատճառով, ակնկալվում է, որ այն կբարելավվի 2010 թվականին և դեռևս հանդիսանում է տարածաշրջանի ամենադրական աճի տեմպերից մեկը։ Աճը խթանվել է շինարարության ոլորտի, տրանսպորտի, նավահանգստի և Պանամայի ջրանցքի հետ կապված գործունեության և զբոսաշրջության շնորհիվ։ Այս աճի արդյունքում 2009թ.-ին պետական դեֆիցիտը ՀՆԱ-ի նկատմամբ իջավ մինչև 43%, իսկ կառավարության կողմից թողարկված պարտքը ներդրումային աստիճանի է հասել 2010 թվականի փետրվարին։ Միավորված ազգերի կազմակերպության վերջին զեկույցը ընդգծում է աղքատության կրճատման առաջընթացը 2001 թվականից 2007 թվականներին՝ ընդհանուր աղքատությունը 37%-ից իջել է 29%-ի, իսկ ծայրահեղ աղքատությունը՝ 19%-ից 12%-ի։ Այնուամենայնիվ, Պանաման շարունակում է մնալ երկրորդ ամենաանհավասար եկամուտների բաշխումը Լատինական Ամերիկայում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Ministry of Economics and Finance
*  Bolsa de Valores (Panama Stock Exchange) 
*  Comisión Nacional de Valores (Panama SEC)
* American Chamber of Commerce & Industry of Panama

Կատեգորիա:Առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն
Կատեգորիա:ՀՆԱ
Կատեգորիա:Պանամայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պանամայի բնակչություն
Կատեգորիա:Պանամայի ջրանցք
Կատեգորիա:Պանամայի տնտեսություն