Սիցիլերեն

**Սիցիլերեն** (), սիցիլիացիների լեզուն, որը պատկանում է ռոմանական լեզուների խմբին: Ինչպես նշել է Հոլլը (2001), սիցիլերեն լեզվի ձևավորման պատմության առանձնահատկությունն այն է, որ, ի տարբերություն Եվրոպայի այլ ռոմանական լեզուների, այն ի հայտ չի եկել տեղի լատինական ժողովրդի  աստիճանական էվոլյուցիայի ընթացքում, քանի որ Սիցիլիայի, Ապուլիայի և Կալաբրիայի բնակչությունը Ռոմեական դարաշրժանի վերջում հիմնականում հուներեն են խոսել, այլ ձևավորվել է միջնադարյան իտալական գաղութացման գործընթացի արդյունքում։ Նորմանները XI-XII դարերում գրավել են  (Ապուլիա, Կալաբրիա) արաբների (Սիցիլիա և կղզիներ) վերահսկած տարածքները և ներդրել իրենց լեզվական ազդեցությունը: Ընդհանուր առմամբ, լեզվին ծանոթ մարդկանց թիվը հասնում է 7 միլիոնի, սակայն բոլոր կրողները չեն օգտագործում այն առօրյա կյանքում, քանի որ ստանդարտ իտալերենն ավելի մրցակցային է և նրա հիմքը տոսկանական բարբառն է: Այսպիսով, սիցիլերենը համարվում է  մեռնող լեզու։

## Աշխարհագրական տարածվածություն
Սիցիլերենը և նրա բարբառները կիրառվում են Սիցիլիա կղզում, հարավային Կալաբրիայում, Ապուլիայի հարավային շրջաններում և Կամպանիայում: Մինչև XI դարը, մեկ դարից ավելի տևած մուսուլմանների կառավարման ընթացքում (965-1072) նկատելի ազդեցություն է ստացել արաբերենից: Բացի դրանից, սիցիլերենը պատմականորեն տարածված է եղել Սիցիլիական արխիպելագի փոքր կղզիներում: Մյուս, ավելի հեռավոր Միջերկրական ծովի կղզիներում (Պանտելերիա, Լամպեդուզա) այն ի վերջո փոխարինել է տեղական արաբական բարբառներին, իսկ Մալթայում զգալի ազդեցություն է թողել, որի արդյունքում ձևավորվել է մալթերենը: 

Հարավային Իտալիայից բացի, սիցիլերեն խոսում է նաև այն երկրներում, որտեղ սիցիլիացիները մեծ թվով գաղթել են, ինչպիսիք են Միացյալ Նահանգները, Կանադան, Ավստրալիան, Բրազիլիան և Արգենտինան: Դրանք հիմնականում խոսում են տարեց մարդիկ: Վերջին տարիներին սիցիլիացիների զգալի թիվ տեղափոխվել է նաև հյուսիսային Իտալիայի արդյունաբերական շրջաններ և ԵՄ այլ երկրներ, մասնավորապես Գերմանիա:

## Պաշտոնական կարգավիճակ
Սիցիլերենը, նույնիսկ Սիցիլիայում, պաշտոնական լեզու չի համարվում: Չկա նաև որևէ կենտրոնացված կառույց, որը զբաղվում է լեզվի կարգավորման խնդրով։ Այդուհանդերձ, Պալերմոյում գործող Սիցիլիական ֆիլոլոգիայի և լեզվաբանական հետազոտությունների կենտրոնը զբաղվում է լեզվի ուսումնասիրությամբ և հրապարակում է տեղեկատվություն նրա վիճակի մասին 1951 թվականից:

Սիցիլերենը պաշտոնապես ճանաչված է մի քանի իտալական համայնքների, ինչպիսիք են Կալտաժիրոնեն և Գրամիչելեն, մունիցիպալ կանոնադրություններում։ Այս կանոնադրությունները հռչակում են «սիցիլիական լեզվի ներքին պատմական և մշակութային արժեքը»։ Ավելին, տարածաշրջանային լեզուների եվրոպական խարտիայի համաձայն, սիցիլիական լեզուն ենթակա է պաշտպանության և զարգացման օգնության։ Սակայն, 2010 թվականի հունվարի դրությամբ, Իտալիայի խորհրդարանը դեռևս չէր վավերացրել խարտիան։
[thumb|Սիցիլերեն ([Wikitongues)]]
[thumb|Սիցիլերեն և իտալերեն ([Wikitongues)]]
20-րդ դարում սիցիլերենի և գրականության ուսումնասիրության կենտրոնի հետազոտողները մշակել են լայնածավալ նկարագրական ուղղագրություն, որի նպատակն է եղել ճշգրիտ ներկայացնել սիցիլիական լեզվի բնական տիրույթի յուրաքանչյուր հնչյուն։ 

2017 և 2024 թվականներին «Cademia Siciliana» շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունը պատրաստել է նորացված տարբերակ, որն օգնում է նորմալացնել լեզվի գրավոր ձևը։ Այդ ուղղագրությունն օգտագործվել է կազմակերպության կողմից Google-ի հետ համագործակցության ընթացքում՝ սիցիլիական լեզուն Google Translate բերելու համար։

Սիցիլիայի ինքնավար տարածաշրջանային խորհրդարանը օրենսդրությամբ ընդունել է թիվ 9/2011 տարածաշրջանային օրենքը՝ բոլոր դպրոցներում սիցիլերենի դասավանդումը խրախուսելու համար, սակայն կրթական համակարգում ներխուժումը դանդաղ է եղել։ Սիցիլիայում այն ​​դասավանդվում է միայն բարբառագիտության դասընթացների շրջանակներում, սակայն Իտալիայից դուրս սիցիլերենը դասավանդվել է Փենսիլվանիայի համալսարանում, Բրուքլինի քոլեջում և Մանուբա համալսարանում։ 2009 թվականից ի վեր այն դասավանդվում է Նյու Յորքի «Իտալական բարեգործական կազմակերպություններում» (որտեղ գտնվում է Սիցիլիայից և Իտալիայից դուրս սիցիլերեն խոսող ամենամեծ համայնքը)։

2018 թվականից սիցիլերենով հրատարակվում է «ՅՈՒՆԵՍԿՕ Courier» ամսագիրը:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Cademia Siciliana – a non-profit organization that promotes education, research and activism regarding the Sicilian language, as well as an orthographic standard
* Arba Sicula – a non-profit organization that promotes the language and culture of Sicily
* Napizia – Dictionary of the Sicilian Language
* Sicilian Translator
*  www.linguasiciliana.org

Կատեգորիա:Ավստրալիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Արգենտինայի լեզուներ
Կատեգորիա:Բարբառներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի լեզուներ
Կատեգորիա:Իտալական լեզուներ
Կատեգորիա:Իտալերեն
Կատեգորիա:Իտալիա
Կատեգորիա:Իտալիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Լեզուներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Կատեգորիա:Կանադայի լեզուներ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Մալթայի լեզուներ
Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի լեզուներ
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կատեգորիա:Ռոմանական լեզուներ
Կատեգորիա:Սիցիլիա
Կատեգորիա:Սիցիլիայի լեզուներ