Կյանք, ազատություն և երջանկության ձգտում

**Կյանք, ազատություն և երջանկության ձգտում** (**), արտահայտություն, որը հայտնի ձևակերպում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Անկախության հռչակագրից։ Այն ներկայացնում է երեք անօտարելի իրավունքներ, որոնք, ըստ հռչակագրի, մարդկանց տրվել են իրենց Արարչի կողմից և որոնց պաշտպանելու համար են ստեղծվում կառավարությունները։ Թեև այս արտահայտությունն իրավական պարտադիր ուժ չունի, ինչպես հռչակագրի մյուս սկզբունքները, այն հաճախ է հիշատակվել և ընկալվել որպես կառավարության հիմքի ոգեշնչման աղբյուր։

## Ծագում և ձևակերպում

ԱՄՆ-ի անկախության հռչակագիրը կազմել է Թոմաս Ջեֆերսոնը, իսկ հետո խմբագրել են Հնգյակի հանձնաժողովի անդամներ Ջեֆերսոնը, Ջոն Ադամսը, Բենջամին Ֆրանկլինը, Ռոջեր Շերմանը և Ռոբերտ Լիվինգսթոնը։ Այնուհետև հռչակագիրը ևս մեկ անգամ խմբագրվել և ընդունվել է Երկրորդ մայրցամաքային կոնգրեսի Ընդհանուր հանձնաժողովի կողմից՝ 1776 թվականի հուլիսի 4-ին։

Անկախության հռչակագրի առաջին հոդվածի երկրորդ պարբերությունում ընդգրկված է «կյանք, ազատություն և երջանկության ձգտում» արտահայտությունը։

Ջեֆերսոնի «բնօրինակ սևագիրը» պահվում է Կոնգրեսի գրադարանում։ Այս տարբերակը օգտագործել է Ջուլիան Բոյդը՝ Ջեֆերսոնի սևագրի տառադարձը պատրաստելու համար, որը կարդացվում է հետևյալ կերպ.

Հնգյակի հանձնաժողովը խմբագրել է Ջեֆերսոնի նախնական տարբերակը։ Նրանց տարբերակը պահպանվել է անփոփոխ՝ բոլոր Կոնգրեսների կատարված հետագա խմբագրումներից  և ընթերցվում է հետևյալ կերպ:

Թոմաս Ջեֆերսոնի՝ Անկախության հռչակագրում օգտագործած արտահայտության («Կյանք, ազատություն և երջանկության ձգտում») հնարավոր ներշնչման աղբյուրների շուրջ տարբեր վարկածներ են առաջ քաշվել։ Թեև գիտնականները միակարծիք չեն, թե որ աղբյուրն է իրականում ազդել Ջեֆերսոնի վրա, հիմնական բանավեճը գնում է երկու տեսակետի միջև՝ մի կողմը պնդում է, որ արտահայտությունը Ջոն Լոքի աշխատություններից է, և մյուս կողմը վերագրում է Ժան-Ժակ Ռուսոյին։

### Ջոն Լոքի տեսության հետ կապելու վարկած
1689 թվականին Ջոն Լոքն իր «Երկու տրակտատ կառավարության մասին» աշխատությունում պնդում է, որ քաղաքական հասարակությունը գոյություն ունի «սեփականության» պահպանման համար, որը նա բնորոշում է որպես մարդու «կյանք, ազատություն և ունեցվածք»։

Իր «Նամակ հանդուրժողականության մասին» աշխատությունում նա նշում է, որ դատավորի (կամ իշխանության) լիազորությունները սահմանափակվում են քաղաքացու «քաղաքացիական շահերի» պահպանմամբ, այսինքն՝ «կյանքի, ազատության, առողջության և մարմնական հանգստության, ինչպես նաև դրանից բացի` ունեցվածքի» պահպանման մեջ։

«Մարդկային ըմբռնման մասին էսսեում» Լոքը գրում է, որ «բանական բնության ամենաբարձր կատարելությունը կայանում է ճշմարիտ և ամուր երջանկության հետևողական և մշտական ձգտման մեջ»։

Այն գիտնականները, ովքեր Ջեֆերսոնի մտածողության արմատները տեսնում են Լոքի դոկտրինի մեջ, ենթադրում են, որ Ջեֆերսոնը պարզապես «ունեցվածքը» փոխարինել է «երջանկության ձգտումով»։ Սակայն դա չի նշանակում, թե Ջեֆերսոնը «երջանկության ձգտումը» նկատի է ունեցել հիմնականում կամ բացառապես որպես գույք ունենալու ցանկություն։ Նման ենթադրության դեպքում Անկախության հռչակագիրը կհայտարարեր, որ կառավարությունը ստեղծված է հիմնականում այն նպատակներով, ինչը մատնանշել էր Լոքը։ Որոշ հետազոտողներ այս միտքը զարգացնելով հիմնավորում են սահմանափակված կառավարության հայեցակարգը։

Նմանատիպ արտահայտություններ հանդիպում են նաև այլ փաստաթղթերում՝ օրինակ՝ Բոստոնյան պամֆլետը (ամերիկյան հեղափոխություն, 1772 թ.), Առաջին մայրցամաքային կոնգրեսի հռչակագիրը և որոշումները (1774 թ.) և Վիրջինիայի իրավունքների հռչակագիրը (1776 թ.), որտեղ նույնպես հայտարարվում են կյանքի, ազատության և գույքի իրավունք ունենալու մասին։

### Վիրջինիայի իրավունքների հռչակագիր
Վիրջինիայի իրավունքների հռչակագրի առաջին և երկրորդ հոդվածները, որոնք գրել է Ջորջ Մեյսոնը և միաձայն ընդունվել Վիրջինիայի պատվիրակների համաժողովում 1776 թվականի հունիսի 12-ին, խոսում են երջանկության մասին Լոքի իրավունքների համատեքստում և ներկայացնում են «մարդկության հիմնական բնական իրավունքները» այդ ժամանակի համար ընդունելի ձևով.

«Բոլոր մարդիկ բնույթով հավասարապես ազատ և անկախ են և ունեն որոշ բնածին իրավունքներ, որոնցից նրանք` հասարակության մեջ մտնելով, ոչ մի պայմանագրով չեն կարող զրկվել կամ զրկել իրենց ժառանգներին; մասնավորապես, կյանքի և ազատության իրավունքը, սեփականություն ձեռք բերելու և տիրապետելու իրավունքը, ինչպես նաև երջանկության և անվտանգության ձգտումը և ձեռքբերումը»։

Բենջամին Ֆրանկլինը Թոմաս Ջեֆերսոնի հետ համամիտ է այն հարցում, որ «սեփականության» պաշտպանությունը՝ որպես կառավարության նպատակի կարևորագույն նշանակությունը, նսեմացվել է: Ֆրանկլինի կարծիքով՝ գույքը «հասարակության ստեղծածն» է, և այն պետք է հարկվի և ծառայեցվի քաղաքացիական հասարակության ֆինանսավորմանը։

### Այլընտրանքային վարկածներ
1628 թվականին սըր Էդվարդ Քոքն իր «Անգլիայի օրենսդրական ինստիտուտների առաջին մասում» գրքում, որը Թոմաս դե Լիթլթոնի մասին իր մեկնաբանությունն է, գրել է. «Ընդհանուր առամաբ օրենքում գերադասելի է երեք բան՝ կյանքը, ազատությունը և դովեր սեփականությունը»։ Ընդհանուր իրավունքում *դովերը* () խիստ պահպանվում էր՝ որպես միջոց, որով մահացած հողատիրոջ կնոջն ու որբերին հնարավորություն էր տրվում պահպանել իրենց անշարժ գույքը։

Ջեֆերսոնի հայտնի արտահայտությունը հավանաբար առնչվում է նրա էպիկուրականության հետ։ Իր «Վիլյամ Շորթին» ուղղված նամակում Ջեֆերսոնն ասել է՝ «Ինչպես ինքդ քո մասին կարծում ես [որ էպիկուրական ես], ես էլ եմ էպիկուրական։ Ես համարում եմ, որ իսկական Էպիկուրոսի (ոչ վերագրվող) վարդապետություններն իրենց մեջ պարունակում են բարոյական փիլիսոփայության բոլոր ռացիոնալ սկզբունքները, որոնք մեզ թողել են Հունաստանն ու Հռոմը»։

Էպիկուրոսի 40 գլխավոր վարդապետություններից 29-րդը՝ ցանկությունների հիերարխիայի մասին, նշում է, որ ցանկությունները կարող են լինել բնական և անհրաժեշտ, բնական և ոչ անհրաժեշտ, կամ ոչ բնական և ոչ անհրաժեշտ։   Ջեֆերսոնը, հնարավոր է, իր նոր երկրի սոցիալական պայմանագրում ներառել է ցանկությունների «բնական և անհրաժեշտ» կատեգորիայի մի տարբերակ։ Սամոսի Էպիկուրոսը «Մենոկեոսին» (հին ) ուղղված իր նամակում ասում է, որ «կարևոր ցանկություններից որոշներն անհրաժեշտ են երջանկության, որոշները՝ ֆիզիկական առողջության, իսկ որոշները՝ կյանքի համար»։ Չնայած Անկախության հռչակագրում առողջությունը չի հիշատակվում, այն կարելի է տեսնել «կյանք» տերմնի ներքո, իսկ ազատությունն ու ավտարկիան Էպիկուրյան փիլիսոփայության հիմնարար արժեքներն են։

Գարի Ուիլսը վիճարկում է, որ Ջեֆերսոնը վերցրել է արտահայտությունը Լոքից և պնդում է, որ այն նախատեսված էր որպես չափանիշ, որով պետք է գնահատել կառավարություններին։ Ուիլսը որպես օրինակ նշում է Ադամ Ֆերգյուսոնին՝ ցույց տալով, թե Ջեֆերսոնն ինչ կարող էր նկատի ունենալ.

Եթե իրականում մարդկության բարությանը նվիրված քաջությունն ու սիրտը մարդու երջանկության բաղադրիչներն են, ապա հույսը, որ բարի գործ ենք արել, ենթադրում է, որ երջանկություն զգում է այն անձը, ով արել է այն, այլ ոչ թե այն, ում համար արվել է։ Եվ մեծագույն բարիքը, որը կարող են տալ քաջ և առատաձեռն մարդիկ իրենց մերձավորներին, այս երջանիկ բնավորության մասնակցությունն է։ Եթե սա առանձին անհատի բարիքն է, ապա այն նաև մարդկության բարիքն է և առաքինությունն այլևս չի պարտադրում այնպիսի խնդիր, որով մենք պարտավոր ենք ուրիշներին շնորհել այն բարիքը, որից մենք ինքներս ձեռնպահ ենք մնում, այլ ենթադրում է, որ մենք արդեն վայելում ենք այն երջանկությունը, որը պարտավոր ենք խթանել աշխարհում:

17-րդ դարի հոգևորական և փիլիսոփա Ռիչարդ Քամբերլենդը գրել է, որ մեր մերձավորների բարօրության խթանումը կենսական նշանակություն ունի «մեր սեփական երջանկության ձգտման» համար։ Լոքն ու իր փիլիսոփայական ընդդիմախոս Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը տարբեր կերպ են կապում բնական իրավունքները և երջանկությունը։ Վիլյամ Վոլլաստոնը իր «Բնական կրոնը նկարագրող» աշխատությունում բնորոշել է «բնական կրոնի» ամենաանխախտ և ճշգրիտ սահմանումը՝ որպես «երջանկության որոնում՝ խելքի և ճշմարտության միջոցով»։ Ժան-Ժակ Բյուրլամակիի «Բնական և քաղաքական օրենքների սկզբունքները» (1763) գրված է, որ բնական իրավունքների մասին խոսակցության առաջին գլխում գովաբանվում է «ճշմարիտ և ամուր երջանկության ազնիվ ձգտումը»։ Պատմաբան Ջեք Ռաքովը Բյուրլամակիի գործը դիտում է որպես աղբյուր, և կարծում է, որ Թոմաս Ջեֆերսոնի արտահայտությունները ներշնչվել են հենց Լոքից՝ նրա գաղափարների կողքին:

Նոր ևս մեկ հնարավոր աղբյուր է Սիր Վիլյամ Բլեքսթոնի «Անգլիայի օրենքների մեկնաբանություններ» (1765–1769), որոնք հաճախ մեջբերվում են ԱՄՆ օրենքներում։ Բլեքսթոնը պնդում է, որ Աստված «այնքան խորը կապել է հավերժ արդարության օրենքները յուրաքանչյուր անհատի երջանկության հետ, որ վերջինս հնարավոր չէ առանց առաջինի պահպանման։ Եվ եթե առաջինը խստորեն պահվի, անպայման կբերի երկրորդին։ Իրար միջև այս փոխկապակցվածության արդյունքում, նա չի ծանրաբեռնել բնության օրենքը բազմաթիվ անորոշ կանոններով, այլ սահմանել է մեկ ծնողական հրահանգ՝ «մարդը պետք է ձգտի իր իսկ իսկական և նշանակալից երջանկությանը»։ Սա է հիմքը այն բաների, որոնք մենք կոչում ենք էթիկա կամ բնական օրենք»։

## Համաշխարհային նմանատիպ կարգախոսներ
Այս արտահայտությունը նման է Կանադայի Իրավունքների Հռչակագրում գրառված մի արտահայտությանը՝ «կյանք, ազատություն, անձնական անվտանգության իրավունք» (այս արտահայտությունը եղել է նաև Կանադայի հին Իրավունքների օրինագծում, որը ավելացրել էր նաև «գույքի վայելում»:

Նույն արտահայտությունն առկա է նաև՝

* Ճապոնիայի 1947 թվականի Սահմանադրության III գլխի 13-րդ հոդվածում
* Հարավային Կորեայի 1987 թվականի Սահմանադրության II գլխի 10-րդ հոդվածում
* Դեմոկրատական Վիետնամի Հանրապետության 1945 թվականի անկախության հռչակագրում՝ նախագահ Հով Չի Մինի կողմից:

Այլընտրանքային տարբերակ՝ «կյանք, ազատություն և գույք», կարելի է գտնել Կոլոնիաների Իրավունքների Հռչակագրում, որը վերաբերում է Առաջին Կոնտինենտալ Կոնգրեսի բանաձևին:

Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության 5-րդ և 14-րդ փոփոխություններն ամրագրում են, որ կառավարությունները չեն կարող զրկել որևէ անձի «կյանքից, ազատությունից կամ գույքից» առանց օրենքի համապատասխան ընթացակարգի:

Մարդու Իրավունքների Համընդհանուր Հռչակագրի 3-րդ հոդվածում նույնպես նշված է՝ «Ամեն մարդ ունի կյանքի, ազատության և անձնական անվտանգության իրավունք»:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

Կատեգորիա:Ազատության խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Երջանկություն
Կատեգորիա:Կյանք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ