Ստեփան Ապրեսյան

**Ստեփան Զաքարի Ապրեսյան** (), հայ հետախույզ, որը մեծ ավանդ է ունեցել գիտատեխնիկական մի շարք նվաճումների մեջ։ Նրա շնորհիվ ԽՍՀՄ-ի հետախուզությունը կարողացել է ձեռք բերել առաջին ամերիկյան պլուտոնիումի ռումբի գծագիրը։

Զբաղվում էր նաև թարգմանություններով, գրել է բանաստեղծություններ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1914 թվականի օգոստոսի 24-ին Ղազախ քաղաքում քահանայի ընտանիքում։ Ունեցել է 5 եղբայր՝ Դերենիկ, Վրույր, Անդրանիկ, Հրանտ, Վահան։  Վրույրին ու Դերենիկին գնդակահարեցին, Անդրանիկին թունավորեցին, Հրանտը զոհվեց ավտովթարից, իսկ Ստեփանն ու Վահրանը մահացան քաղցկեղից։ 1921 թվականին ընտանիքը տեղափոխվում է Դոնի Ռոստով։ 1927 թվականին Ստեփան Ապրեսյանն ավարտել է տեղի դպրոցը։ 1933 թվականին ավարտել է  բանվորական ֆակուլտետը, 1935 թվականին՝ Մոսկվայի արևելագիտության ինստիտուտը։

1947 թվականին նա հեռացվել է հետախուզական ծառայություններից։ Աշխատել է որպես խմբագիր օտարալեզու գրականության հրատարակչությունում՝ տիրապետելով   լեզուների, զբաղվել թարգմանչական գործունեությամբ։ Թարգմանել է ռուս դասականների բազմաթիվ ստեղծագործություններ հունգարերեն, անգլերեն և այլ լեզուներով։ Ստեփան Ապրեսյանը մահացել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Մոսկվայում։ Նրան թաղել են Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը։

## Գործունեություն
Նա իր կարիերան սկսել է Մոսկվայի «Ֆրեզեր» կտրող գործիքների գործարանում՝ որպես փաթաթող։ 1935 թվականի դեկտեմբերի 11-ին նրան շնորհվել է պետական անվտանգության սերժանտի կոչում։ 1938 թվականի աշնանը ձերբակալվել է։ Ազատ է արձակվել 1939 թվականի հունիսին։

1943-1945 թվականներին աշխատել է Նյու Յորքում որպես գիտատեխնիկական հետախուզության գծով ռեզիդենտի պաշտոնակատար («Մայիս» կեղծանունով)։ Նախքան Նյու Յորքում նշանակվելը, նա աշխատել է եվրոպական երկրներում։ 1945-1946թթ. ԽՍՀՄ գլխավոր հյուպատոսության փոխհյուպատոսի անվան տակ մնացել է Նյու Յորքում։ Հետագայում նա աշխատել է որպես փոխհյուպատոս Սան Ֆրանցիսկոյի ԽՍՀՄ հյուպատոսությում։

Նա մեծ աշխատանք է կատարել գիտատեխնիկական հետախուզության ոլորտում կարևոր հետախուզական և օպերատիվ խնդիրների լուծման գործում և եղել է հիմնական գաղտնի մոտեցումների անմիջական ստեղծողը Արևմուտքի ամենահայտնի ֆիզիկոսներին, ինչի շնորհիվ սովետական հետախուզությունը հունիսին - 1945 թվականի սեպտեմբերին հաջողվեց ստանալ ամերիկյան առաջին պլուտոնիումային ռումբի գծագրերը։ Այս ռումբի պայթյունը տեղի է ունեցել 1945թվականի հուլիսի 16-ին Ալամոգորդոմում։

Նյու Յորքում աշխատելու ընթացքում Ստեփան Ապրեսյանը կարևոր գործողություն է իրականացրել։  Պատերազմի ժամանակ գերմանացիների ստեղծած Ֆաու-1 թևավոր հրթիռն անպարտելի էր։  Բրիտանացիները որոշում են կայացրել ՝ մշակել ռադիո-պայթուցիկներ զենիթային հրթիռների դեմ։ Հակահրթիռային ռադիոտեղորոշիչների արտադրության բարդության պատճառով արտադրությունը փոխանցվել է Նյու Յորքի նստավայրին ՝ Սստեփան Ապրեսյանի գլխավորությամբ, 1945 թվականին հաջողվել է ձեռք բերել փաստաթղթերի ամբողջական փաթեթ և պատրաստի ռադիոընդունիչի նմուշ։ Դրանց հիման վրա խորհրդային կառավարությունը որոշում կայացրեց անմիջապես ստեղծել հատուկ դիզայնի բյուրո և արտադրություն։  1944 թվականին Նյու Յորքի օրդինատուրան ձեռք է բերել նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ամերիկյան ռազմարդյունաբերության մեջ ստեղծված ռադիոընդունիչի մեկ այլ տեսակ։ Այն համարվում էր երկրորդ զենքը ատոմային ռումբից հետո։

1947 թվականին 33 տարեկան հասակում Ստեփան Ապրեսյանը հեռացվել է հետախուզության մարմիններից։ Պաշտոնանկության պատճառն անհասկանալի է, նա մեծ աշխատանք է կատարել գիտատեխնիկական հետախուզական-օպերատիվ խնդիրների լուծման գործում։

## Պարգևներ
* Կարմիր աստղի շքանշան (01.02.1937)
* «Մարտական վաստակի համար» մեդալ
* Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան (11.05.1944)
* «Հայենական պատերազմում Գերմանիայի դեմ հաղթանակ տանելու համար» մեդալ։

## Աղբյուրներ
* Арутюнян К.А., Погосян Г.Р. Вклад армянского народа в Победу в Великой Отечественной войне (1941-1945). Ер., 2010. С. 639
* Саркисян  А. Е. Разведка и контрразведка: армянский след (Биографические очерки о разведчиках и контрразведчиках).2005 г, с.38-44

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հետախույզներ