Ղուկաս Ավետարանիչ

**Ղուկաս Ավետարանիչ** (, ), ավանդական չորս ավետարաններից մեկի հեղինակը։ Վաղ եկեղեցու հայրերը իրեն համարել են Ղուկասի ավետարանի և չորս ավետարանիչների հեղինակը։ Նշանավոր դեմքը վաղ քրիստոնեության մեջ ինչպիսիք են Հիերոնիմոսը և Եվսեբիոս Կեսարացին ավելի ուշ վերահաստատեց իր հեղինակությունը, թեև ստեղծագործությունների հեղինակի ինքնության վերաբերյալ վերջնական ապացույցների բացակայությունը գիտական շրջանակներում հանգեցրեց քննարկումների, ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ կրոնական շրջանակներում։

Նոր Կտակարանը մի քանի անգամ հակիրճ հիշատակում է Ղուկասին, իսկ Կողոսացիներին ուղղված նամակում նա, որպես բժշկի է նկարագրվում (հունարենից նշանակում է «բժշկող»). Այսպիսով, ենթադրվում է, որ նա եղել է և՛ բժիշկ, և՛ Պողոսի աշակերտ։

Հավատի վաղ տարիներից քրիստոնյաները նրան համարում էին սուրբ։ Ենթադրվում է, որ նա նահատակվել է, ըստ տեղեկությունների՝ նրան կախել էին ձիթենու ծառից, թեև ոմանք հակառակն են պնդում։ Կաթոլիկ եկեղեցին և այլ մեծ ուղղվածություններ նրան հարգում են որպես Սուրբ Ղուկաս Ավետարանիչ և որպես արվեստագետների, բժիշկների, ամուրիների, նոտարների, մսագործների, գարեջրագործների և այլոց բարեխոս, նրա տոնը հոկտեմբերի 18-ն է։

## Կենսագրություն
մինի|Ղուկաս Ավետարանիչի փորագրանկարը
Շատ գիտնականներ կարծում են, որ Ղուկասը բժիշկ էր, ով ապրում էր Հին Ասորիքի հելլենիստական Անտիոք քաղաքում  ծնված հունական ընտանիքից, չնայած որոշ գիտնականներ և աստվածաբաններ կարծում են, որ Ղուկասը հունաստամի հրեա էր։ Թեև լայնորեն ընդունված է, որ Ղուկասի ավետարանի աստվածաբանությունը ուղղված է հեթանոս քրիստոնեաներին, ոմանք էլ եկել են այն եզրակացության, որ ավելի հավանական է, որ Ղուկասի ավետարանը ուղղված է ինչպես հրեա, այնպես էլ հեթանոս քրիստոնյաներին, քանի որ շեշտը դրված է հեթանոսական առաքելության սուրբ գրային արմատների վրա (տես Եսայի 49:6-ում): ԴՆԹ-ի թեստն ցույց է տվել, թե ինչպիսի քրիստոնեական ծագում ունի նա, այն ցույց է տվել, որ այն սիրիական ծագում ունի։

Ղուկասը հրեա էր թե հեթանոս կամ նման մի բան, պարզից պարզ էր որ, հունարենով էր գրված Ղուկասի ավետարանը, Ղուկասը Նոր Կտակարանի հեղինակներից լավ կրթվածն էր։ Հեղինակի գիտակցված և դիտավորյալ ակնարկներն ու հղումներն ու մեջբերումները հին դասական և հելլենիստական հույն հեղինակներին, ինչպիսիք են Հոմերոսը, Եզոպոսը, Էպիմենիդը, Եվրիպիդեսը, Պլատոնը և Արատուսը, ցույց են տալիս, որ նա ծանոթ էր իրական հունական գրական տեքստերին։ Այս ծանոթությունը, ամենայն հավանականությամբ, գալիս էր նրա փորձից, երբ նա ծանոթ էր հելլենիստական կրթական շատ միատարր ուսումնական ծրագրի, որը դարեր շարունակ օգտագործվել էր և կշարունակեր օգտագործվել Արևելյան Միջերկրականում։

Ղուկասի ամենավաղ հիշատակումը Փիլիմոնին ուղղված նամակում է, գլուխ 1,  24-րդ տող։ Նա հիշատակվում է նաև Կողոսացիներ 4:14-ում և Բ Տիմոթեոս 4:11-ում, երկուսն էլ ավանդաբար համարվում են Պողոսի նամակներ (տես Պողոսի նամակների հեղինակություն)։
[մինի|«Սուրբ Ղուկաս», հեղ․՝ [Ջեյմս Տիսո, Բրուքլինի թանգարան]]
Եպիփան Կիպրացին նշում է, որ Ղուկասը Յոթանասուն Առաքյալներից մեկն էր (Պանարիոն 51.11), իսկ Հովհաննես Ոսկեբերանն նշել է, որ «եղբայրը», որը Պողոսը նշել է Բ Կորնթացիներին 8:18-ում կամ Ղուկասն է, կամ Բառնաբասը։

Եթե որևէ մեկն ընդունի, որ Ղուկասն իսկապես եղել է Ավետարանի և Առաքյալների Գործերը կրողը ապա կարելի է նրա անձնական կյանքի որոշ մանրամասներ պարզել։ Թեև նա չի եղել նրանց պես, ովքեր եղել են Հիսուսի ծառայության ականատեսները, նա բազմիցս օգտագործում է *մենք* բառը՝ նկարագրելով Պողոսի առաքելությունները, Գործք Առաքելոց գրքում՝ ցույց տալով, որ նա անձամբ այնտեղ էր այդ ժամանակ ։
[մինի|Սուրբ Ղուկասը պատկերված 1609 թվականին Հայկական ավետարանի ձեռագրում [Բոդլեյան գրադարանում]]
Գրվածքների կազմությունը, ինչպես նաև օգտագործված բառապաշարը վկայում են այն մասին, որ հեղինակը կրթված մարդ է եղել։ Թուղթ առ Կողոսացիս գրքի մի մեջբերում տարբերակում է Ղուկասին և «թլփատության» մյուս ընկերներին։Այս մեջբերումը ավանդաբար մեկնաբաններին ստիպում է եզրակացնել, որ Ղուկասը հեթանոս էր։ Եթե դա ճշմարիտ լիներ, Ղուկասը Նոր Կտակարանի միակ գրողը կլիներ, ում հստակորեն կարելի էր, հրեա անվանել։ Սակայն դա միակ ենթադրությունը չէ։ Թեև Ղուկասը հավանաբար հեթանոս քրիստոնյա է եղել, որոշ գիտնականներ կարծում են, որ նա եղել է հունական հրեա։ Այս արտահայտությունը նույնքան հեշտությամբ կարող էր օգտագործվել՝ տարբերակելու այն քրիստոնյաներին, ովքեր խստորեն պահպանում էին հուդայականության ավանդույթները և նրանց, ովքեր դա չէին անում։

Ղուկասի մասին Հռոմում Պողոս առաքյալի հետ Պողոսի կյանքի վերջին ժամանակներում գրվել է Բ Տիմոթեոս 4։ 11-8-րդ տողում. «Միայն Ղուկասն է ինձ հետ»։ Գործք Առաքելոց գրքի վերջին գլխում, որը վերագրվում է Ղուկասին, կան մի քանի պատմություններ առաջին դեմքով, որոնք նույնպես հաստատում են Ղուկասի ներկայությունը Հռոմում, այդ թվում Գործք 28:16  «Երբ Հռոմ մտանք...»։

Ղուկասը մահացել է 84 տարեկանում Բեոտիայում ՝«բավականին վաղ և տարածված ավանդույթի»։ Ըստ Նիկեփորոս Կալիստոս Քսանթոպուլոսի,14-րդ դարի Հույն պատմաբանի, Ղուկասի գերեզմանը գտնվում էր Թեբեում, որտեղից նրա մասունքները 357 թվականին տեղափոխվեցին Կոստանդնուպոլիս։

## Ղուկասի և Գործք Առաքելոցի հեղինակություն
Ղուկասի ավետարանը հեղինակի անվամբ չի հանդես եկել։ Այն վկայի կողմից իրադարձությունները արձանագրելու համար չի գրվել, ի տարբերություն Գործք Առաքելոցի, որը 16-րդ տողից է նշում։ Սակայն շատ թարգմանություններում հեղինակը ասում են, որ նրանք քննել են գրքի իրադարձություnnերը և նշումները, թե ում են դրենք ուղղված։

Ավետարանի վաղ շրջանի ձեռագիր (Մագաղաթ 75 = Բոդմեր մագաղաթ  XIV-XV) թվագրված մ.թ. 200 դարում, աշխատանքը վերագրում է Ղուկասին. ինչպես Հիրենոսը գրել է մ.թ. 180 դարում, և Մուրատորյան կանոնը՝ 7-րդ դարի լատիներեն ձեռագիը, որը պատճենված և թարգմանված հունարեն ձեռագրից է, մ.թ. 170-րդ դարում։

Ղուկասի Ավետարանը և Գործք Առաքելոցը կազմում են երկհատոր աշխատություն, որը գիտնականներն անվանում են Ղուկաս-Գործք։ Նրանք միասին կազմում են Նոր Կտակարանի 27,5%-ը, ինչը մեկ հեղինակի ամենամեծ ներդրումն է։

մինի|''Սուրբ Ղուկասը նկարում է Կույսին'', հեղինակ Մարտեն վան Հեմսկերկ, 1532 թվական

## Որպես պատմաբան
մինի|Սուրբ Մարիամ և սուրբ Լամբերտ ծխական եկեղեցու պատուհանի պատկեր,Սթոնհեմ Ասպալ, Սաֆոլկ, վիտրաժներով, որը ներկայացնում է Սուրբ Ղուկաս Ավետարանիչին
Գիտնականների մեծամասնությունը Ղուկասի աշխատությունները (Ղուկաս–Գործք Առաքելոց) հասկանում է հունական պատմագրության ավանդույթներով։ Ղուկաս 1։ 1-4-րդ տողերում, հենվելով պատմական ուսումնասիրությունների վրա, ընթերցողներին գործը ցույց տվեց որպես պատմական ժանրի։ Որոշ պատմաբաններ Ղուկասին համարում են շատ ճշգրիտ, իսկ մյուսներն ավելի քննադատական մոտեցում են ցուցաբերում։

Հիմնվելով քաղաքների, կղզիների իր ճշգրիտ նկարագրության վրա, ինչպես նաև տարբեր պաշտոնական տիտղոսների ճիշտ անվանման վրա՝ հնագետ Ուիլյամ Միտչել Ռեմզին գրել է, որ «Ղուկասը առաջին աստիճանի պատմաբան է և նրա մասին պնդումները վստահելի են… նա պետք է դասվի մեծագույն պատմաբանների շարքին» Օքլենդի համալսարանի կլասիկայի պրոֆեսոր Էդվարդ Մուսգրեյվ Բլեյքլոքը գրել է. «դետալների ճշգրտությամբ և մթնոլորտի ոգեշնչմամբ Ղուկասը, փաստորեն Թուկիդիդեսի նման էր։ Գործք Առաքելոցը բարեպաշտ երևակայության աղոտ արդյունք չէ, այլ վստահելի արձանագրություն։ …Դա հնագիտության բահն էր, որն առաջինը բացահայտեց ճշմարտությունը»։ Նոր Կտակարանի գիտնական Քոլին Հեմերը մի շարք առաջխաղացումներ է արել գրվածքների պատմական բնույթն ու ճշգրտությունը հասկանալու հարցում։

Գործք Աառքելոցի նպատակի վերաբերյալ Նոր Կտակարանագետ Ղուկաս Տիմոթեոս Ջոնսոնը նշել է, որ «Ղուկասի պատմությունը ընտրվել և ձևավորվել է նրա ներողամտության շահերին համապատասխան, ոչ թե ի հեճուկս այլ պատմագիտության հնագույն չափանիշներին»։ Նման դիրքորոշումը կիսում է Ռիչարդ Հերդը, ով պատմական թերությունները համարում է «գրավոր հատուկ առարկաներից և իր տեղեկատվության աղբյուրների սահմանափակությունից»։

Ժամանակակից աշխարում Ղուկասի՝ որպես պատմաբանի իրավասությունը կասկածի տակ է դրվում՝ կախված գերբնականի մասին մեկի վաղ տեսակետից։ Քանի որ լուսավորության դարաշրջանի պատմաբաններն աշխատում են մեթոդաբանական նատուրալիզմի հետ, նման պատմաբանները կտեսնեն մի պատմություն, որը վերաբերում է գերբնական, ֆանտաստիկ բաներին, ինչպիսիք են հրեշտակները, դևերը և այլն, նույնքան խնդրահարույց, որքան պատմական աղբյուրը։ Մարկ Փաուելը պնդում է, որ «կասկածելի է, թե արդյոք պատմություն գրելը երբևէ եղել է Ղուկասի նպատակը։ Ղուկասը գրել է տեղեկացնելու, համոզելու և մեկնաբանելու համար, նա չի գրել, որպեսզի պահպանի արձանագրությունները սերունդների համար։ Այս մասին տեղեկությունը շատերի համար եղել է պատմաբանի շիրիմի վերջին մեխը»։

Ռոբերտ Մ. Գրանտը նշել է, որ թեև Ղուկասն իրեն տեսնում էր պատմական ավանդույթների մեջ, սակայն նրա աշխատանքը պարունակում է մի շարք վիճակագրական անհամապատասխանություններ, ինչպես օրինակ նշվել է Պետրոսի կողմից Գործք Առաքելոցի 4։ 4-րդ տողում զգալի ամբոխի մասին։ Նաև նշվել է ժամանակագրական դժվարություններ, որոնց համաձայն Ղուկասը «Գամաղիելին, Թեուդային և Հուդայի վերաբերյալ ոչ ճիշտ հերթականությամբ է խոսում։ Թեուդան իրականում ապստամբել է Գամաղիելի ելույթից մոտ մեկ տասնամյակ հետո (5:36–7)», թեև այս կարգավիճակը որպես ժամանակագրական դժվարություն խիստ վիճարկվում է։

Բրենթ Լանդաուն գրում է՝

## Որպես նկարիչ
մինի|Ղուկաս Ավետարանիչը նկարում է կույս Մարիամի իր առաջին սրբապատկերը
Քրիստոնեական ավանդույթը, սկսած 8-րդ դարից, ասում է, որ Ղուկասը եղել է առաջին սրբապատկեր նկարողը։ Ասում են, որ նա նկարել է Մարիամ Աստվածածնի և Մանուկ Հիսուսի նկարները, մասնավորապես Կոստանդնուպոլսում (այժմ չկա), մասնավորապես Օդիգիտրիայի պատկերը։ Սկսած 11-րդ դարից, մի շարք նկարված պատկերներ համարվել են որպես նրա ինքնագիր գործեր, այդ թվում՝ Չեստոխովայի Աստվածածին, Տիրամայր Վլադիմիրին և *Մադոննա դել Ռոսարիոն*։ Ասում էին նաև, որ նա նկարել է սուրբ Պետրոսին և Պողոսին, նկարազարդել է ավետարանի գիրքը մանրանկարներով։

Սուրբ Ղուկասի ուշ միջնադարյան գիլդիան հավաքվել և պաշտպանել է նկարիչներին Եվրոպական շատ քաղաքներում, հատկապես Ֆլանդրիայում։ Հռոմում գտնվող Սուրբ Ղուկասի ակադեմիան ընդօրինակվել է 16-րդ դարում եվրոպական շատ այլ քաղաքներում։ Ավանդույթը, որ Ղուկասը նկարել է Մարիամի և Հիսուսի սրբապատկերները, տարածված է եղել հատկապես Ուղղափառության մեջ։ Ավանդույթն ունի նաև Հնդկաստանի Սուրբ Թոմաս քրիստոնյաների աջակցությունը, ովքեր պնդում են, որ դեռևս ունեն Աստվածածնի սրբապատկերներից մեկը, որը նկարել է Սուրբ Ղուկասը և որը Սուրբ Թովմասը բերել է Հնդկաստան։

Արվեստաբան Ա. Ի. Ուսպենսկին գրում է, որ Ղուկաս ավետարանիչի վրձինին վերագրվող սրբապատկերներն ունեն ամբողջովին բյուզանդական բնույթ, որը լիովին հաստատվել է միայն 5-6-րդ դարերում։

## Խորհրդանիշ
[մինի|Թևավոր զոհասեղանը սուրբ Ղուկասի գիլդիան, հեղ․`Հերման Ռոհդե, [Լյուբեկ 1484թվական։]]
Ավանդական պատկերներում, ինչպիսիք են նկարները, ավետարանական դիմանկարները և եկեղեցական խճանկարները,Սուրբ Ղուկասին հաճախ ուղեկցում է եզը կամ ցուլը,որը սովորաբար ունի թևեր։ Եզը հիշատակվում է Եզեկիել 1։ 10-րդ տողում և Հայտնություն 4։ 7-րդ տողում։ Երբեմն միայն խորհրդանիշն է ցուցադրվում, հատկապես, երբ բոլոր չորս ավետարանիչների խորհրդանիշների համակցվածությունն է։ «Սուրբ Ղուկասին առաջարկվում է զոհաբերվող եզը, քանի որ նրա Ավետարանը ընդգծում է Քրիստոսի ծառայության զոհաբերական բնույթը և բացվում է Զաքարիայի կողմից, որը կատարում է իր քահանայական պարտականությունները»։

### Ուղղափառություն
Ուղղափառ եկեղեցին սուրբ Ղուկասին հիշատակել է որպես յոթանասուն առաքյալներից մեկը, ավետարանչի, սուրբ Պողոս առաքյալի ուղեկից (գործակից), սուրբ նահատակ, բժիշկ, առաջին սրբապատկեր նկարողը մի քանի տոնական օրերով։ Հետևյալ տոնական օրերն են՝

* Հունվարի 4 - Սինասքսիսի ութսուն աշակերտներ
* Ապրիլի 22 - Նաթանայել առաքյալների տոնը, Ղուկաս ավետարանիչ,Կղեմես Սարդիսացին կամ Կղեմես I  և Հերակլիոնի Ապելես (Հունական աղբյուրներն ասում են, որ Սուրբ Ղուկասը (Լուկիա) ավելին էր, քան ավետարանիչ Ղուկասը)։ Այս տոնը նշվել է նաև սեպտեմբերի 10-ին։
* Հունիսի 20 - Ղուկաս առաքյալների մասունքների և զգեստների թարգմանությունը, Անդրեաս, Թովմաս, Եղիա մարգարե և Պարսից նահատակ Ղազարոսը Ռոմանոս Լակապենոս կայսեր օրոք (919–44) Սուրբ Օգոստայի վանքում գտավ Կոստանդնուպոլսի Սուրբ Առաքելոց եկեղեցում՝ Կոստանդին Պորֆիրոգենիտոս կայսեր (մոտ 956–70 թթ.) Կոստանդնուպոսի սուրբ պատրիարք Պոլևկտոս (916–70) օրոք։
* Սեպտեմբերի 10 - Ութսուն աշակերտների տոն։ Նաթանայել առաքյալների տոնը, Ղուկաս ավետարանիչ,Կղեմես Սարդիսացին կամ Կղեմես I  և Հերակլիոնի Ապելես (Հունական աղբյուրներն ասում են, որ Սուրբ Ղուկասը (Լուկիա) ավելին էր, քան ավետարանիչ Ղուկասը). Հիշատակումը տեղի կունենա նորից Ապրիլի 22-ին։
* Հոկտեմբերի 18 - Առաքյալ և ավետարանիչ Ղուկասի տոն։

Կան նաև շարժական տոներ, որոնցում նշվում է Ղուկասի հիշատակը.

* Ախեյայի բոլոր սրբերի սինաքսիս - Շարժական տոն Սուրբ Անդրեասի տոնին նախորդող կիրակի օրը (նոյեմբերի 30)։
* Բեոտիայի բոլոր սրբերի սինաքսիս - Շարժական տոն մայիսի վերջին շաբաթ օրը։

### Կաթոլիզմ
Կաթոլիկ եկեղեցին հիշատակում է Ղուկաս Ավետարանիչին Հոտեմբերի 18-ին։

### Արևելյան ուղղափառություն
Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի հիշատակում է Ղուկասի նահատակությունը։

### Անգլիկանիզմ
Անգլիական եկեղեցին հիշատակում է Ղուկաս Ավետարանիչին Հոկտեմբերի 18-ին։

## Մասունքներ
Տարբեր վայրերում գտնվող ութ մարմին և ինը գլուխ ներկայացված են որպես Ղուկաս առաքյալի մասունքներ։

Սերբիայի բռնակալ Ջորջը  մասունքները գնել է օսմանյան սուլթան Մուրադ II-ից 30000 ոսկիով։ Օսմանյան Բոսնիայի գրավումից հետո թագավորության վերջին թագուհին՝ Գեորգիի թոռնուհին՝ Մարիամը, ով իր հետ բերել էր մասունքները Սերբիայից, վաճառեց դրանք Վենետիկի Հանրապետությանը։

[մինի|Սուրբ Ղուկաս Ավետարանչի մասունքը [Պադովայում]]
1992 թվականին Թեբեի և Լիվադեիայի այն ժամանակվա հույն ուղղափառ եկեղեցիների մետրոպոլիտ Երոնիմոսը (որը հետագայում դարձավ Աթենքի և Համայն Հունաստանի արքեպիսկոպոս Երոնիմոս II-ը) Պադովայի եպիսկոպոս Անտոնիո Մատտիացոյից խնդրեց վերադարձնել «Սուրբ Ղուկասի մասունքները այն վայր, որտեղ այսօր գտնվում է ավետարնչի սուրբ դամբարաը»։ Սա հիմք դրեց Պադովայի մասունքների գիտական ​​հետաքննությանը, և էմպիրիկ ապացույցներով Թեբեի դամբարանի և Պադովայի մասունքների մնացորդների անատոմիական վերլուծությունների, ռադիոածխածնային թվագրման, Պրահայում գտնվող ավետարանչի ենթադրյալ գանգի հետ համեմատությունը) հաստատվեց, որ դրանք եղել են Սիրիացի մեկի մնացորդները տասնամյակներ առաջ, որը մահացել էր  մ․թ․ 72 և մ․թ․ 416 թվականների ընթացքում։ Պադովայի հռոմեական կաթոլիկ թեմը փոխանցել է Սուրբ Ղուկասի կողոսկրը, որ պետք է պահվեր Թեբեում գտնվող նրա դամբարանում։

Ուստի սուրբ Ղուկասի մասունքները բաժանվում են հետևյալ ուղղություններով՝

* Մարմինը Պադովայի Սանտա Ջուստինայի աբբայությունում 
* Գանգը Պրահայի Սուրբ Վիտուսի մայր Տաճարում
* Մի կողոսկրը Թեբեի Սուրբ Եկեղեցում։


File:Luke_writing.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Luke_writing.jpg
File:142082810-612x612.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:142082810-612x612.jpg
File:Luke_the_Evangelist.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Luke_the_Evangelist.jpg
File:Saint_luke.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saint_luke.jpg
File:Nuremberg_chronicles_f_108r_1.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nuremberg_chronicles_f_108r_1.png
File:Icon_of_the_blessed_Virgin_Mary_by_Luke_the_Evangelist.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Icon_of_the_blessed_Virgin_Mary_by_Luke_the_Evangelist.jpg


## Տես նաև
* Հովհաննես առաքյալ
* Մատթեոս առաքյալ
* Մարկոս Ավետարանիչ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

*
* 
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* Documenting an international congress in Padua in 2000 on the topic of Luke the evangelist, including his relics.
*
*
* (In Greek and Latin parallel)
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Գրականություն

* I. Howard Marshall. *Luke: Historian and Theologian*. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
* F. F. Bruce, *[http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/speeches_bruce.pdf  The Speeches in the Acts of the Apostles] .* London: The Tyndale Press, 1942.
* Helmut Koester. *Ancient Christian Gospels*. Harrisburg, PA: Trinity Press International, 1999.
* Burton L. Mack. *Who Wrote the New Testament?: The Making of the Christian Myth*. San Francisco, CA: HarperCollins, 1996.
* J. Wenham, "The Identification of Luke", *[[Evangelical Quarterly]]* 63 (1991), 3–44

## Արտաքին հղումներ
* Biblical Interpretation of Texts of Saint Luke
* Early Christian Writings: ''Gospel of Luke'' e-texts, introductions
* National Academy of Sciences on Luke the Evangelist
* Patron Saint Luke
* Photo of the grave of Luke in Padua (in German)
* DNA testing of the Saint Luke corpse
* Catholic Online

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական սրբեր
Կատեգորիա:Բժիշկներ
Կատեգորիա:Հունարեն գրողներ
Կատեգորիա:Նկարիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա