Ֆառահ Անտուն

**Ֆառահ Անտուն** (, ), լիբանանցի հույն լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս և թարգմանիչ, Նահդայի ամենակարկառուն ներկայացուցիչներից մեկը՝ թե՛ Եգիպտոսում, թե՛ Սիրիայում։ Հանդիսանում է առաջին քրիստոնյաներից, որը բացահայտորեն պաշտպանում էր աշխարհիկությունը և հավասարությունը՝ անկախ կրոնական պատկանելությունից: Բացի այդ, չնայած իր ծագմանը՝ նա դեմ էր արաբական ազգայնականությանը: Անտունը հայտնի դարձավ իր «Համայնք» (՝ «ալ-Ջամիա») ամսագրի և Մուհամմադ Աբդոյի հետ հակասական աշխարհայացքների շուրջ հրապարակային բանավեճի շնորհիվ:

## Կենսագրություն
### Վաղ ընտանեկան կյանք և կրթություն
Ֆառահ Անտունը ծնվել է 1874 թվականին լիբանանցի, արևելյան ուղղափառ քրիստոնյա ընտանիքում։ Նա ուներ երեք քույր՝ Ռոուզ, Մարյանա, Ռամզա և կրտսեր եղբայր։ Նրա հայրը՝ Իլյաս Անտունը, փայտանյութի վաճառական էր Տրիպոլիում, որտեղ բնակչության միայն մեկ քառորդն էր քրիստոնյա, մնացածը՝ մուսուլման։ Նրա հայրը հիմնականում առևտուր էր անում ծովային ճանապարհով, ուստի Անտունի ընտանիքը ապրում էր Տրիպոլիի ծովափնյա քրիստոնյաներով բնակեցված տարածքում, որը կոչվում էր ալ-Մինա։
[մինի|[Տրիպոլի (Լիբանան)|Տրիպոլին 19-րդ դարում]]
Ամերիկացի բողոքական և կաթոլիկ միսիոներները դպրոցներ բացեցին Լիբանանում, սակայն Անտունը 1888 թվականին նախնական վկայական ստանալուց հետո ընդունվեց Տրիպոլիի Քիֆթինում՝ ուղղափառ վանքին կից տղաների դպրոց։ Դպրոցում դասավանդվում էին արաբերեն, թուրքերեն, ֆրանսերեն և անգլերեն լեզուները։ Այլ առարկաներից էին պատմությունը, աշխարհագրությունը, մաթեմատիկան և մուսուլմանական իրավունքը։ Նա այնտեղ անցկացրեց չորս տարի՝ ընդունվելով 13 տարեկանում և ավարտելով 16 տարեկանում, երբ դպրոցը փակվեց։ Նա հատկապես գերազանց էր ֆրանսերենում և հաճախ ավելի շատ ժամանակ էր անցկացնում ֆրանսերենով ամսագրեր, գրքեր և հոդվածներ կարդալով, քան դպրոցական աշխատանքներ կատարելով, շատ քիչ ժամանակ էր անցկացնում անգլերեն սովորելու կամ տարածաշրջանի արաբա-իսլամական ժառանգության վրա կենտրոնանալու վրա։ Այնուամենայնիվ, նա հայտնել է, որ Քիֆթինը շատ կրոնական առումով հանդուրժող էր և հոգ էր տանում բոլոր աշակերտների և աշխատակիցների կրոնական գործունեության մասին, ինչը անսովոր էր այդ ժամանակվա տարածքի համար։

Երբ դպրոցը փակվեց, Անտունի հայրը նրան բերեց փայտամշակման արհեստի՝ որպես աշակերտ։ Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում Անտունը ճանապարհորդեց Լիբանանով մեկ, և ի վերջո ծնողներին ասաց, որ թողնում է առևտրական գործը։ Շուտով նա ուսուցչի պաշտոն ստանձնեց Տրիպոլիի մեկ այլ ուղղափառ դպրոցում, որը կոչվում էր ալ-Մադրասա ալ-Ահլիյա։ Սակայն նա հաճախ ուներ իր կրոնակից մի քանի աշակերտ և ցածր էր վարձատրվում։ Դասավանդման ընթացքում նրա հոդվածներից շատերը հրատարակվում էին, և նա սկսեց թարգմանել ֆրանսերեն նյութեր։ Նրա ցանկությունն աճեց՝ մտնելու լրագրության ոլորտ, և այդ պատճառով նա թողեց ուսուցչի իր աշխատանքը Սիրիայում՝ իր նոր երազանքը հետապնդելու համար։

### Կյանքը Եգիպտոսում։ Լրագրություն
մինի|Կահիրեն 20-րդ դարի սկզբին, տեսարան
1897 թվականին Ֆառահ Անտունը և Ռաշիդ Ռիդան լքեցին Սիրիան՝ տեղափոխվելու Եգիպտոս։ Անտունը ժամանեց Ալեքսանդրիա՝ լրագրություն սովորելու՝ պահպանելով աշխարհիկ ինքնությունը, մինչդեռ Ռիդան, որը մուսուլման էր, դարձավ Մուհամմադ Աբդոյի աշակերտը։ Սակայն պատմաբան Ֆավազ Գերգեսը Անտունին բնութագրում է որպես Աբդոյի և Ռիդայի «և՛ ընկեր, և՛ մտավոր հակառակորդ»։ Անտունի Եգիպտոս մեկնելուց կարճ ժամանակ անց նրա հայրը մահացավ գանգրենայից, ապա նաև՝ եղբայրը։ Իլյասի մահից հետո Անտունի մայրը և քույրերը նրա հետ եկան Ալեքսանդրիա, որտեղ նա ընտանիքի միակ կերակրողն էր, մինչև Ռոուզի դասավանդումը սկսելը։

Հետաքրքրված լինելով լրագրությամբ՝ Ֆառահ Անտունը սկսեց հոդվածներ գրել «Բուրգեր» (, «Ալ-Ահրամ») ամսագրի համար տարբեր համարներում, ինչպես նաև ֆրանսերենից արաբերեն նյութեր թարգմանել Ռիդայի համար։ Անտունը շարունակեց աշխատել «Ալ-Ահրամում», և երբ այն 1899 թվականին տեղափոխվեց Կահիրե, նրան տրվեց Ալեքսանդրիայի մասնաճյուղի խմբագրի պաշտոնը. սակայն այն փակվեց ընդամենը մի քանի ամիս անց։ Ալեքսանդրիայում գտնվելու ընթացքում նա բացեց «Համայնք» (՝ «ալ-Ջամիա») անվամբ ամսագիր և ի վերջո տեղափոխվեց Նյու Յորք, իսկ 1909 թվականին վերադարձավ Կահիրե։

Անտունը երբեք չամուսնացավ․ նա մահացավ 1922 թվականին՝ 48 տարեկան հասակում՝ սրտի հիվանդությունից։

## Հրապարակումներ
### «Ալ-Ջամիա»-ի փուլեր
մինի|«Ալ-Ջամիա» ամսագիր
«Ալ-Ջամիա»-ն հիմնադրվել է Անտունի կողմից 1899 թվականին Ալեքսանդրիայում, «ալ-Ահրամ»-ի Ալեքսանդրիայի մասնաճյուղի փակվելուց հետո, և լուծարվել է մոտ 1910 թվականին Կահիրեում։ Ամսագիրը սկսվել է որպես երկամսյա հրատարակություն և սկզբնապես կոչվել է «Օսմանյան համայնք» ( «Ալ-Ջամիա ալ-Ուսմանիյա»)։ Երկրորդ տարում այն ​​դարձել է ամսական պարբերությամբ հրատարակություն, և այդ ժամանակից ի վեր այն հրատարակվել է անկայուն կերպով, ինչպես երևում է այն փաստից, որ 1902 թվականին հրատարակվել է ընդամենը հինգ համար, 1903 թվականին՝ վեց, իսկ 1904 թվականին՝ երկու համար։ Այնուհետև, մեկ տարի առանց հրատարակությունների, նա տեղափոխվել է Նյու Յորք և կրկին անկանոն կերպով հրատարակել է «Ալ-Ջամիա»-ի համարները 1906-ից 1909 թվականներին։ Նյու Յորքում գտնվելու ընթացքում Ֆառահ Անտունը նաև հրատարակել է «Ալ-Ջամիա» անվամբ օրաթերթ։ Վեց ամիս հրատարակել է «Ամենօրյա համայնք» (՝ «Ալ-Ջամիա ալ-Յաումիյա»), ապա՝ 1907-1909 թվականներին՝ «Շաբաթական համայնք» (, «Ալ-Ջամիա ալ-Ուսբուիյա») անվամբ շաբաթաթերթը։ Նա վերադարձել է Եգիպտոս 1909 թվականին և հրատարակել «Ալ-Ջամիա»-ի ևս երկու համար, նախքան այն հաջորդ տարի անհետանալը։

### «Ալ-Ջամիա»-ի կուլիսներում
Ֆառահ Անտունը «Ալ-Ջամիա»-ի միակ հեղինակն էր, բացառությամբ որոշ այլ գրողների և նրա զարմիկ Միխայիլ Քարամի, ով երկու տարի աշխատել է Անտունի հետ Եգիպտոսում։ Նրա անկանոն աշխատանքի և հրատարակությունների հնարավոր պատճառներից մեկն այն էր, որ Անտունը գրում, խմբագրում, տպագրում և նույնիսկ փոստով ուղարկում էր իր ամսագրերը ինքնուրույն, բացի այդ, առանց օգնականի հետևում էր ֆինանսական գրառումներին։ Բացառություն էր Նյու Յորքը, քանի որ Անտունին լրիվ դրույքով օգնում էր իր աներորդին՝ Նիկուլա Հադդադը։

### Այլ հրատարակություններ
Ֆառահը և նրա քույր Ռոուզը 1903-1906 թվականներին Ալեքսանդրիայում հրատարակել են նաև կանանց համար նախատեսված ամսագիր՝ «Տիկնայք և աղջիկներ» (, «ալ-Սայիդաթ ուա ալ-Բանաթ»)։

## Քաղաքական հայացքներ
### Սալահ ալ-Դին
Խաչակրաց արշավանքների մեծ մուսուլման հերոսն ազգությամբ քուրդ էր՝ Սալահ ալ-Դին (1138-1193): 1187 թվականին խաչակրաց երրորդ արշավանքում հաղթելուց և Եգիպտոսում ու Սիրիայում Այյուբյան դինաստիայի հիմնադիր դառնալուց հետո Սալահ ադ-Դինը մեկ դար շարունակ եղել է արաբական աշխարհում ինտենսիվ գովաբանության առարկա։ Ֆառահ Անտունի «Սուլթան Սալահ ալ-Դինը և Երուսաղեմի թագավորությունը» (1914) պիեսը ցույց է տալիս, թե ինչպես է Սալահ ալ-Դինի պատմական կերպարը ներկայացվում որպես արաբական ազգայնականության մարգարե։ Անտունի սիրիացի քրիստոնյան Սալահ ալ-Դինին ներկայացնում է որպես խաչակիրների դեմ արդար ջիհադի պաշտպան և իմաստության, վճռականության և անկեղծության առաքինությունների հավատարիմ պաշտպան՝ կոչ անելով բոլոր արաբական երկրների ժողովուրդներին միավորվել արևմտյան իմպերիալիստների դեմ։ Այս թեմայում Եվրոպայում վեճերի մեջ ներքաշվելուց ակնհայտ արձագանքներ ունեցավ Առաջին համաշխարհային պատերազմում և հանգեցրեց պիեսի գրաքննությանը Եգիպտոսում բրիտանական իշխանությունների կողմից։

### Աշխարհականություն և արևմտյան ազդեցություն
Ֆառահ Անտունի առանձնահատուկ տեսակետն այն է, որ մարդը մեծ է իր կրթությանը հակառակ, այլ ոչ թե դրա շնորհիվ։ Որպես օրինակներ նա բերում է այնպիսի մարդկանց, ինչպիսիք են Իբն Սինան, Իբն Ռուշդը և ալ-Ղազալին, որոնք բոլորն էլ, նրա կարծիքով, ավելի տպավորիչ նվաճումների կհասնեին, եթե ունենային 19-րդ դարի ֆրանսիական կրթության ռեսուրսները։ Եվ չնայած նա չէր հետաքրքրվում իսլամական մշակույթի կրոնական ասպեկտներով, նա հաճախ մեջբերում կամ հղումներ էր անում մուսուլման պատմաբաններին, ինչպիսիք են Իբն Խալդունը, ինչպես նաև ալ-Ղազալիին, «Ալ-Ջամիա»-ում: Նա նաև պնդում էր, որ Իբն Ռուշդն առաջինն էր, ով հայտնաբերեց «ամենաուժեղի գոյատևման» սկզբունքը, այլ ոչ թե Դարվինը։ Սակայն նա չէր կարծում, որ մուսուլմանները պետք է պաշտպանեին իսլամական պատմությունը Արևմուտքից, բայց միևնույն ժամանակ քիչ կամ ընդհանրապես չունեին շփում իր ժամանակի մուսուլման մտածողների հետ:։

Անտունը մեծ մասամբ մերժում էր արաբական ժառանգությունը, լինի դա մուսուլմանական, թե քրիստոնեական, քանի որ այն անտեղի էր համարում իր հետաքրքրությունների և կարիքների համար։ Նա կարծում էր, որ Արևելքը մի ժամանակ այն վայրն էր, որտեղ կարելի էր դիմել գիտելիքների և հետազոտությունների համար, բայց այժմ Արևմուտքն էր դա ստանձնում, և այդ պատճառով անհրաժեշտ դարձավ այն օգտագործել։

Անտունի միակ օտար լեզուն ֆրանսերենն էր, և ֆրանսերենի նրա փորձը սահմանափակվում էր 18-րդ և 19-րդ դարերի գրականությամբ։ Իսլամի ֆրանսիական քննադատությունը կարդալիս նա հակված էր համաձայնել նրանց քննադատությունների հետ։ Նա մեծապես ազդվել է լուսավորության դարաշրջանի ֆրանսիացի մտավորականներից և փիլիսոփաներից, ինչպիսիք են Մոնտեսկյոն և Վոլտերը։ Նա նաև հետաքրքրված էր ֆրանսիական ռոմանտիկայով, ինչպես նաև Օգյուստ Կոնտի, Էռնեստ Ռենանի և Ժյուլ Սիմոնի նման մարդկանց ռացիոնալիստական ​​ավանդույթներով։ Յուրաքանչյուրից Անտունը վերցրել է որոշակի բաներ և հաճախ ներառել դրանք «Ալ-Ջամիա»-ում: Դրանք տատանվում էին Ռենանի կրոնական հաստատությունների սկեպտիկ վերաբերմունքից մինչև Սիմոնի կանանց ազատագրման և կրթական բարեփոխումների գաղափարները։

Թարգմանությունների միջոցով Անտունը ծանոթացել է նաև անգլերեն, գերմաներեն և ռուսերեն գրականությանը՝ բացի Դոնի, Սփենսերի, Նիցշեի և Տոլստոյի ստեղծագործություններից։

### Պատմական անցքեր
Քանի որ նա քրիստոնյա էր, որն ապրում էր Օսմանյան կայսրության ուշ շրջանում, նրա ընտանիքը ենթարկվում էր զիմմիների սահմանափակումների, ինչպիսիք են լրացուցիչ հարկերը, իրավական անբարենպաստությունները, և երբեմն սահմանափակ աշխատանքային հնարավորությունները։ Սիրիայում շատ ուղղափառ քրիստոնյաներ ցանկանում էին ապրել մուսուլմանների շրջանում աշխարհիկ պետությունում, և 1918 թվականին Օսմանյան կայսրության անկմամբ սա բացեց դուռը սիրիացի մտավորականների համար, որոնք կոչ էին անում հենց դա անել։

## Բանավեճ Աբդոյի հետ
Անտունի բանավեճը Մուհամմադ Աբդոյի հետ 1902-1903 թվականներին նրա կարիերայի գագաթնակետն էր, սակայն կարող էր համարվել միայն մի փոքր իրադարձություն Եգիպտոսի մուֆթի Մուհամմադ Աբդոյի կյանքում։ Աբդոն նույնպես կարդացել էր արևմտյան հասարակական մտածողների, ինչպիսիք են Ռենանը, Ռուսոն, Սպենսերը և Տոլստոյը, ինչպես Անտունը, բայց տարբեր եզրակացությունների էր եկել այն մասին, թե ինչ էր դա նշանակում արաբական մտքի համար։ Աբդոն կարծում էր, որ իսլամը պետք է կենտրոնական դեր խաղա Մերձավոր Արևելքի հասարակության մեջ, և դրա հիմնական սկզբունքներն ու դրույթները երբեք չպետք է ներառվեն, միևնույն ժամանակ մնալով փոփոխական և ընտրողաբար փոխառություններ կատարելով Արևմուտքից։ Երկուսի միջև բանավեճը սկսվեց Անտունի կողմից մուսուլման միջնադարյան փիլիսոփա և իրավաբան Իբն Ռուշդի (1126-1198) կենսագրության և մտքերի մասին հոդվածից, որում նա պնդում էր, որ իսլամական ուղղափառությունը խոչընդոտել է ազատ մտավոր հետազոտության ոգուն։ Բանավեճը սկսվեց, երբ Աբդոն հրապարակեց Անտունի՝ Իբն Ռուշդի «Ալ-Մանար» վերնագրով հոդվածի հերքումը, և Անտունը որոշեց պատասխանել՝ փորձելով իր աննկատելի կարիերան հասցնել հանրային ոլորտ՝ հույս ունենալով նաև ուշադրություն գրավել «Ալ-Ջամիայի» համար։ 

Երեք ամիս շարունակ նա պատասխաններ էր տալիս Աբդոյին՝ առաջին անգամ օր ու գիշեր ուսումնասիրելով իսլամական դասականներին։ Իր պատասխանում նա մեջբերեց ալ-Ղազալիին և այլ միջնադարյան իսլամական գիտնականների, որոնք կհաստատեին իսլամական աստվածաբանության վերաբերյալ նրա սեփական տեսակետը։ Որպես իսլամական գիտնական՝ Աբդոն հազվադեպ էր օգտագործում տեղեկատու և հիմնականում օգտագործում էր իր հիշողությունը՝ Անտունի հետ պատասխանելու համար, հիմնականում իր ազատ ժամանակ և այլ կարևոր առաջադրանքների միջև ընկած ժամանակահատվածում, մինչդեռ Անտունի ողջ ժամանակն ու ջանքերը նվիրում էր բանավեճին։ Անտունը, ինչպես Ռենանը, պնդում էր, որ իսլամական աստվածաբանությունը հիմնված է երկու պնդումների վրա՝ արարչի լիակատար ազատություն բոլոր սահմանափակումներից և արարչի ազատությունները սահմանափակող ցանկացած երկրորդական պատճառի մերժում։ Քանի որ այս համոզմունքները հիմնականում ենթադրում էին, որ տիեզերքում յուրաքանչյուր իրադարձություն Աստծո ազատ կամքի իրականացման արդյունք է, Անտունի կարծիքով դրանք խրախուսում էին տիեզերքի գիտական ​​և փիլիսոփայական հետազոտությունները։ Անտունի կարծիքով՝ դրանք նաև հակասում էին հույն և որոշ մուսուլման փիլիսոփաների այն դերին, ովքեր Աստծուն համարում էին միայն տիեզերքի ընթացքի սկզբնական գործող և բնական օրենքների ստեղծող, որոնք այնուհետև թողնում էին մարդկությանը կառավարել իրենց սեփական կյանքը և ուսումնասիրել այնպես, ինչպես ցանկանում էին։ Նա ընդգծեց, որ բոլոր կրոնները հիմնված են նույն սկզբունքների վրա, տարբերվում են միայն աննշան հարցերում և, հետևաբար, չէր սիրում բանավիճել իրենց միջև եղած բանավեճերի շուրջ, և որ գիտությունն ու կրոնը աշխատում են նույն նպատակի՝ մարդկության բարօրության համար։ Քանի դեռ գիտությունն ու կրոնը մնում են իրենց սեփական ոլորտներում, նրանց միջև հակամարտություն չի լինի: Անտունը կոչ արեց, որ կրոնը, որը անձնական հարց է, առանձին լինի գիտությունից և բանականությունից:

Աբդոն հերքեց Անտունի այն պնդումը, որ իսլամական աստվածաբանությունը աջակցում է այն համոզմունքին, որ Աստծո անսահմանափակ կամքը անմիջականորեն պատասխանատու է տիեզերքի յուրաքանչյուր իրադարձության համար։ Մութազիլիականների փաստարկների նման, Աբդոն պնդում էր, որ իսլամում տիեզերքի օրինաչափությունները, մարդկային բանականությունը կամ տրամաբանությունը և երկրորդական պատճառները պարտադիր չէ, որ մերժվեն։ Գիտությունն ու փիլիսոփայությունն ամբողջությամբ իսլամի՝ բանականության և հավատքի կրոնի մի մասն էին կազմում: Նա տիեզերքի բնական օրենքների արևմտյան հասկացությունը հավասարեցրեց Աստծո «սուննայի» հետ։ Բացի այդ, Աբդոն կարծում էր, որ Ղուրանը նախանշում է որոշակի դարվինիստական ​​հասկացություններ, ինչպիսիք են՝ ամենաուժեղի գոյատևումը և գոյության համար պայքարը: Թեև սա որոշ չափով վիճահարույց էր ավելի պահպանողական մուսուլմանների շրջանում, այն մեծ մասամբ անտեսվեց, քանի որ Աբդոն անցավ քրիստոնեությունը զրպարտելուն։ Անտունը, կարծես, կարճ ակնարկ արեց, որ Արևմուտքն ավելի հանդուրժող է մտավոր հետազոտությունների նկատմամբ, քան մուսուլմանական աշխարհը, և Աբդուն, սխալ հասկանալով Անտունի ասածը, հերքեց քրիստոնեության հիմքերը և թվարկեց արևմտյան մտավորականներին, որոնք հալածվել էին քրիստոնեական իշխանությունների կողմից։ Նա հայտարարեց, որ իսլամը, սակայն, միշտ պաշտպանել է այլ կրոնները և ընդհանուր առմամբ ավելի հանդուրժող է եղել մյուսների նկատմամբ, ուստի աշխարհի համար լավագույն կրոնն է:

Անտունը և Աբդոն երկուսն էլ պնդում էին բանականության և ռացիոնալ մեթոդների օգտագործման օգտին, և երկուսն էլ հավատում էին, որ գիտությունն ու կրոնը չեն հակասում։ Բացի դրանից, նրանք նաև հավատում էին կանանց կրթելուն՝ Մերձավոր Արևելքի հասարակությունները բարելավելու համար՝ տան և դպրոցների միջոցով, և որ սոցիալական բարեփոխումներն ավելի արդյունավետ կլինեն փոփոխությունների համար, քան քաղաքական ակտիվիզմը։ Սակայն այս երկու գաղափարների մանրամասները շատ տարբեր էին Անտունի և Աբդոյի համար: Սթիվեն Շեհին նշում է, որ այս բանավեճը կենտրոնական թեմա է նահդահ մտավորականների գրվածքներում: Նրանց ընդհանուր նպատակների տարբերությունն այն էր, որ Աբդոյին ցանկանում էր իսլամը պահել որպես ժամանակակից հասարակության կենտրոնական մաս, մինչդեռ Անտունը նախընտրում էր, որ կրոնը լինի անջատ հասարակությունից և, ընդհանուր առմամբ, գիտությունից ու մտավոր մտքից: Այս տարբերությանը չնայած, նշում է Շեհին, նրանք երկուսն էլ պահպանում են արաբական սոցիալական վերականգնման նույն իմացաբանական հենակետերը, որոնք արևմտյան հակված առաջընթացի գաղափարը ներկայացնում են որպես իրենց երկու փաստարկների թելեոլոգիական վերջնակետ։

Մյուս կողմից, ըստ Մոհամմեդ Գամալ Աբդելնուրի և Ումրան Խանի՝ Աբդոյի քրիստոնեությունն ու իսլամը համեմատող աշխատության իրենց նոր թարգմանության մեջ, Աբդոյին համոզիչ պատմական փաստարկի միջոցով հերքել է Անտունի այն տեսակետը, որ Արևմուտքն ավելի հանդուրժող է մտավոր հետազոտությունների նկատմամբ, քան իսլամական քաղաքակրթությունը՝ հետևելով ազատ մտածողների հալածանքներին կաթոլիկ և բողոքական եկեղեցու կողմից և Եվրոպայի կրոնական պատերազմներին: Ավելին, Աբդոյի կողմից երկու կրոնների համեմատության մեջ նա հավասարապես քննադատել է քրիստոնյա և մուսուլման բնակչությանը, անհրաժեշտության դեպքում, ժամանակակից բարեփոխումներ իրականացնելու ձախողման համար։ Սակայն Անտունը չներգրավվեց այդքան բարդ կամ նրբերանգային պատմական փաստարկի մեջ և հետևեց Ռենանին՝ մեղադրելով իսլամական աղանդավորությանը աշխարհի չարիքների ավելի մեծ մասի համար, քան քրիստոնեությունը։

Մինչ Դոնալդ Ռեյդը ենթադրել է, որ Աբդոյին սխալ է հասկացել Անտունի ասածը, այդ պնդումն ինքնին խեղաթյուրում է պատմական համատեքստը և Անտունի ու Աբդոյիի համապատասխան դիրքերը իրենց միջավայրում:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Լիբանանցի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լիբանանցի գրողներ
Կատեգորիա:Լիբանանցի լրագրողներ