Զարգացած միջնադարի հայկական կերպարվեստ

**Զարգացած միջնադարի հայկական կերպարվեստ**, հայ ժողովրդի պատմության զարգացած միջնադարյան փուլում ձևավորված մշակույթի բաղկացուցիչ մաս, որն արտահայտում է հայկական միջնադարյան կերպարվեստի միջին շրջափուլը։ Ժամանակագրական առումով հաջորդել է վաղ միջնադարին, երբ Հայաստանում հաստատվել են ավատատիրական կարգեր ու ընդունվել է քրիստոնեություն, և նախորդել է ուշ միջնադարին, երբ Հայկական լեռնաշխարհը բաժանված է եղել թյուրքալեզու ցեղերի կողմից ղեկավարվող երկու ռազմատենչ տերությունների՝ Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև։

## Որմնանկարչություն
Միջին դարերում Հայաստանի կերպարվեստում գերիշխել են կրոնական թեմաներն ու սյուժեները։ Որմնանկարչության զարգացման հաջորդ փուլերի նմուշներից են Աղթամար կղզու սուրբ Խաչ (921), Տաթևի վանական համալիրի սուրբ Պողոս-Պետրոս (930), Գնդեվանքի (930-ական թվականներ), 13-14-րդ դարերում՝ Անի քաղաքի Տիգրան Հոնենցի և Բախտաղեկի եկեղեցիների, Դադիվանքի, Քոբայրի, Ախթալայի, Հաղպատի վանքերի որմնանկարները, որոնք աչքի են ընկնում հարուստ թեմատիկայով։ Հայկական եկեղեցու ավագ խորանում, որպես կանոն, պատկերվել է Քրիստոսը՝ փառքի մեջ, նրանից ցած՝ ըստ կարգի՝ մարգարեներ, առաքյալներ և եկեղեցու հայրեր, նկարազարդվել են նաև Հին ու Նոր կտակարանների թեմաներով։ Եզակի են Գրիգոր Լուսավորչի կյանքին վերաբերող դրվագները։ Ե՛վ վաղ միջնադարի, և՛ զարգացած միջնադարի հայկական կերպարվեստում մեծ տեղ է հատկացվել որմնազարդերին։ Ուշագրավ է Տաթևում և Աղթամարում «Վերջին դատաստանի» պատկերումը, որը հատուկ է Վասպուրականի մանրանկարչությանը։

## Մանրանկարչություն
Աշխարհի բազմաթիվ թանգարաններում ու մասնավոր հավաքածուներում պահվում են շուրջ 31 հազար հայկական ձեռագրեր (մոտ 17.260-ը՝ Մատենադարանում, 11.180-ը՝ ամբողջական ձեռագրեր), որոնց զգալի մասը պատկերազարդ է. հիմնականում Ավետարաններ են, սակավ՝ Աստվածաշունչ, Տոնականներ, ճաշոցներ և այլն։ Մագաղաթե կամ թղթե մատյաններն ստեղծվել են վանքերին կից գրչատներում։ Մեզ հասած հնագույն 4 թեմատիկ մանրանկարներ (6-7-րդ դարեր) կցված են «Էջմիածնի Ավետարան»-ին (989, Մատենադարան, ձեռագիր N 2374), որոնք եզակի են իրենց գեղարվեստական լեզվով, բարձր մակարդակի ինքնուրույն պատկերային մտածողությամբ. դրանք Լմբատավանքի սուրբ Ստեփանոս և Արուճի եկեղեցիների որմնանկարների հետ անգնահատելի արժեք ունեն վաղքրիստոնեական պատկերարվեստում։
մինի|Մոմիկ.«Համբարձում» մանրանկար «Պատերազմի Ավետարանից»։	
Ամբողջական պատկերազարդ մատյաններ պահպանվել են 9-րդ դարից։ Հնագույն և փայլուն նմուշը «Մլքե թագուհու Ավետարանն» է (862, Վենետիկի Մխիթարյանների մատենադարան, ձեռագիր № 1144/86), որը, ինչպես և «Տրապիզոնի Ավետարանը» (Վենետիկի Մխիթարյանների մատենադարան, ձեռագիր № 1400/108), «Կարսի ավետարանը» (Երուսաղեմի սրբոց Հակոբյանց վանքի մատենադարան, ձեռագիր № 2556), «Մողնու Ավետարանը» (Մատենադարան, ձեռագիր № 7736) նկարազարդվել են 9-14-րդ դարերում։ Հայկական մանրանկարչությունը հարուստ է ոճերի և տեղական դպրոցների, մատյաններում՝ խորանների, գլխազարդերի, լուսանցազարդերի, սկզբնաթերթերի, տերունական պատկերների կիրառման ու կերպավորման, գույնի և ռիթմի զգացողության բազմազանությամբ։ 12-րդ դարի Ավետարանների զարդարանքն ավելի համեստ է, տերունական նկարները՝ սակավ։ Նույն դարում վերջնականապես ձևավորվել է տիտղոսաթերթը։

12-րդ դարի երկրորդ կեսին ձևավորվել է նաև Տոնականների (Ճառընտիրներ, վարքեր) պատկերազարդման համակարգը։ Այդ մեծադիր ձեռագրերում յուրաքանչյուր ընթերցվածք սկսվում է վարքի հերոսի կամ հեղինակի պատկերով, գլխատառով և գլխազարդով։ Մանրանկարչությունն ու գրքարվ-ն առավել ծաղկել են Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոցում. նշանավոր կենտրոններն էին Դրազարկը, Սկևռան, Հռոմկլան, Գռները, Բարձրաբերդը, Ակները, որտեղ գործել են նշանավոր մանրանկարիչներ Գրիգոր Մլիճեցին, Կիրակոսը, Կոստանդինը, Հովհաննեսը, Հովասափը, Սարգիս Պիծակը, Թորոս Փիլիսոփան և ուրիշներ։

12-րդ դարի հայկական մանրանկարչության և գրչության գլուխգործոց է Նարեկը (1173, Մատենադարան, ձեռագիր № 1568)՝ Գրիգոր Նարեկացու 4 դիմանկարով։ Հռոմկլայի դպրոցի լավագույն ձեռագրերն ստեղծվել են Կոնստանդին Ա Բարձրաբերդցի կաթողիկոսի և Կիլիկյան Հայաստանի արքայատան պատվերով։ Այդ դպրոցի խոշորագույն մանրանկարիչ Թորոս Ռոսլինը ձևավորել է ավետարան, թեմաների իր պատկերագրական համակարգը, ստեղծել դասականորեն վսեմ ու կոթողային հորինվածքներ, որոնք աչքի են ընկնում գույների աննախադեպ նրբերանգներով։

1270 թվականից հետո Կիլիկիայում ստեղծվել են հայկական մանրանկարչության մի շարք գլուխգործոցներ, որոնք նկարազարդել են անհայտ նկարիչներ՝ շարունակելով ու զարգացնելով Թորոս Ռոսլինի արվեստը. դրանցից են «Կեռան թագուհու ավետարանը» (1272), «Վասակ Իշխանի ավետարանը» (1268-1284, երկուսն էլ՝ Երուսաղեմի սուրբ Հակոբյանց վանքի մատենադարան, ձեռագիր № 2563, 2568), «Հեթում Բ թագավորի ճաշոցը» (1286, Մատենադարան, ձեռագիր № 979), «Ութ մանրանկարիչների ավետարանը» (13-րդ դարի վերջին քառորդ) և այլն, որոնց բնորոշ են զարդային, թեմատիկ և ֆիգուրատիվ նկարները, գեղարվեստական միջոցների բազմազանությունը, լուսագունային երանգավորումը։

1292 թվականին կաթողիկոսանիստ Հռոմկլայի անկումից հետո կիլիկյան մանրանկարչությունը կորցրել է նախկին ճոխությունը, գրեթե վերացել են թեմատիկ մանրանկարները։ 1320 թվականից հետո նշանավոր մանրանկարիչ Սարգիս Պիծակը վերադարձել է թեմատիկ մանրանկարների բոլոր ձևերին (տեքստային, լուսանցքային և այլն), հետագա շրջանի հայկական մանրանկարչությունը հիմնականում զարգացել է նրա ստեղծագործությունների ազդեցությամբ։

Բուն Հայաստանի որոշ շրջաններում, համեմատաբար կայուն քաղաքական իրադրության պայմաններում, մանրանկարչությունը ծաղկել է 13-րդ դարի առաջին կեսից, գործել են մինչ այդ կազմավորված Անիի, ապա՝ Գլաձորի (ավանդույթները շարունակվել են Տաթևի մանրանկարչության դպրոցում՝ մինչև 15-րդ դարի վերջը) մանրանկարչության դպրոցները։ Նկարազարդվել են հայկական մանրանկարչության մեջ ինքնատիպ ու բարձրարվեստ նոր մատյաններ՝ «Մշո ճառընտիրը» (1200-02, Մատենադարան, ձեռագիր № 7729, գրիչ՝ Վարդան Կարնեցի, ծաղկող՝ Ստեփանոս), «Հաղպատի Ավետարանը» (1211, Մատենադարան, ձեռագիր № 6288, ծաղկող՝ Մարգարե), «Թարգմանչաց ավետարանը» (1232, Մատենադարան, ձեռագիր № 2743, ծաղկող՝ Գրիգոր) և այլն։ Շքեղությամբ և պատկերագրերի առանձնահատկություններով եզակի է «Երզնկայի Աստվածաշունչը» (1269, Երուսաղեմի սրբոց Հակոբյանց վանքի մատենադարան, ձեռագիր №1925)։ Անիի, Գլաձորի, Տաթևի մանրանկարչության դպրոցներում ստեղծագործել են ճանաչված անհատականություններ (Գրիգոր, Մարգարե, Իգնատիոս, Թորոս Տարոնացի, Մատթեոս, Մոմիկ, Ավագ, Գրիգոր Տաթևացի), որոնց գործերը միմյանցից տարբերվում են թե՛ ոճով, թե՛ պատկերագրական ավանդույթներով, սակայն բոլորը յուրովի կրել են կիլիկյան մանրանկարչության ազդեցությունը։

Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի (1270-ական թվականներ - 17-րդ դարի վերջ) գրչության և մանրանկարչության բազմաթիվ կենտրոններում ստեղծագործել են ժամանակի երևելի մանրանկարիչներ Սիմեոն Արճիշեցին, Մելքիսեդեկը, Զաքարիա Աղթամարցին, Ծերուն Ծաղկողը, Ռստակեսը և ուրիշներ, որոնք ընդօրինակել և պատկերազարդել են բազմաթիվ ձեռագրեր։ Ծաղկող վարպետները հիմնականում հետևել և պահպանել են ազգային գեղանկարչության ավանդույթները, սակայն փոխել են մանրանկարների կերպարային և ոճական պատկերները, կարևորել դեկորատիվ-հարթապատկերային ձևերը։

Մեզ հասած թեմատիկ նկարներով առաջին ամբողջական մատյանը «Մլքե թագուհու Ավետարանն» է, որն ընդօրինակվել է 862 թվականին Վասպուրականում։

## Քանդակագործություն
Վաղ շրջանի խաչքարերը ձվաձև կամ պայտաձև էին, իսկ հետագայում՝ զարգացած և ուշ միջնադարի կերպարվեստի շրջափուլերում՝ գերազանցապես ուղղանկյուն ուղղաձիգ։ Տարբեր նպատակներով (ննջեցյալի հիշատակին, հաղթանակի նշանավորման, տաճարի հիմնարկեքի) դրվող պատվանդանավոր խաչքարերից բացի՝ նման խաչավոր հորինվածքներ են ստեղծվել ճարտարապետական հուշարձանների որմերին։
[մինի|աջից| Խաչքար [Գոշավանքում, փորագրված 1291 թվականին Պողոսի կողմից]]
Ուշ շրջանի խաչքարերին հատուկ են ժանրային տեսարանները և կտիտորական պատկերները, սովորաբար քանդակված են հիմնական առանցքից շեղվող տեղում։ Հայկական միջնադարյան ժանյակահյուս քարակերտ խաչքարերը զարդարվեստի հիանալի նմուշներ են՝ կատարված փորագրման նուրբ եղանակով։ Հիշարժան են Գոշավանքի (13-րդ դար, վարպետ՝ Պողոս), Հաղպատի (13-րդ դար), Հաղարծնի (13-րդ դար) և Նորավանքի (13-14-րդ դարեր, քանդակագործ՝ Մոմիկ) խաչքարերը։

Միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետության արտահայտչականության բաղադրիչներից են զարդաքանդակային (բուսական, կենդանական, երկրաչափական) հարդարանքը, կերպարային (այդ թվում՝ կտիտորական) և թեմատիկ քանդակները։ Հայկական եկեղեցիները զարդարվել են ձևերով ու մոտիվներով հարուստ սյուժետային կամ զարդապատկերային բարձրաքանդակներով։ Զարգացող ավատատիրական հասարակության կյանքի տարբեր հատկանիշներն ու կրոնական թեման արտացոլվել են սյուժետային բարձրաքանդակում, իսկ բուսական զարդապատկերներում՝ բնության պտղաբերությունն ու հավերժ վերածնվող կյանքը։ Հայկական պաշտամունքային կառույցներում դիմաքանդակի արվ-ը հիմնականում արտահայտվել է կտիտորական հորինվածքներում։

Հայաստանի գեղագիտական մշակույթի զարգացման նոր առաջընթացը կապված է Անիի ճարտարապետության և քանդակագործության դպրոցի հետ, որը հիմնականում հակված էր արվեստների համադրությանը։ Եթե Կարսի և Օղուզի տաճարների պատկերաքանդակները որոշ հնավանդություն ունեն, ապա պեղումներով հայտնաբերված Գագիկ Բագրատունու բոլորաքանդակը (տեղն անհայտ է) կանխանշել է Հայաստանում զարգացած միջնադարի նյութական մշակույթի «գեղանկարչական ոճի» ձևավորումը։ Անիի դպրոցի անքակտելի մասն էր նրա հուշարձանների զարդարվեստը, որի ավանդույթները կիրառվել են Զաքարյանների հիմնադրած Հառիճի տաճարի (1201) քանդակագործության մեջ։ Միջնադարյան քանդակագործության գրեթե բոլոր տեսակները հիանալի արտահայտված են Աղթամարի սուրբ Խաչ (10-րդ դար), Նորավանքի Բուրթելաշեն (14-րդ դար) եկեղեցիների, ինչպես նաև Սմբատ իշխանաց իշխանի գավթի (14-րդ դար, ճարտարապետ և քանդակագործ՝ Մոմիկ) պատկերաքանդակներում։

Միջնադարյան Հայաստանի տարբեր շրջաններում (Այրարատ, Տաշիր, Սյունիք, Շիրակ, Վասպուրական) ձևավորված տեղական քանդակագործության դպրոցների նշանավոր վարպետների բարձրարվեստ գործերն առանձնանում են արտահայտչամիջոցների, թեմաների ու ոճերի բազմազանությամբ, կատարման տեխնիկայով, արվեստների համադրման մոտեցումներով, հորինվածքային լուծումների յուրահատկություններով, Արևելքի ու Արևմուտքի արվեստների նկատելի փոխազդեցությամբ։ Համակառույցներին կից կանգնեցվել են հուշարձաններ, որոնք 9-14-րդ դարերի կառույցների համեմատությամբ ունեին դեկորատիվ այլ լուծումներ։

## Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ
Միջնադարյան Հայաստանի աշխարհագրկան դիրքը (ներառյալ Արևելք-Արևմուտք ընթացող առևտրական խաչուղիները) պայմանավորել է երկրի արհեստների և արհեստավորական արտադրանքի տեսակների զարգացումը։ Բարձր մակարդակի է հասել դեկորատիվ-կիրառական արվեստը, հատկապես՝ գեղարվեստական ջուլհակությունն ու կարարվեստը, ոսկերչությունը, դրվագումը, խեցեգործությունը։
[մինի|[Սսի կաթողիկոսարան|Սսի կաթողիկոսի գահ]]
Գրակազմերի գեղագիտական նախօրինակով ստեղծվել են տարբեր տիպերի մասնատուփեր, պահարաններ (Աշոտ Երկաթի ակնազարդ երկաթե խաչի երկփեղկ պահարանը, 10-րդ դար, «Խոտակերաց սուրբ Նշան» թեմատիկ եռափեղկը, 1300, Ստեփանոս Նախավկայի մասնատուփը, 1302, Գեղարդի մասնատուփը, 1617, «Նոյյան տապանի տախտակի» պահարանը, 1698, բոլորը՝ Ալեք և Մարի Մանուկյան Գանձատուն, Էջմիածին, և այլն)։

Ոսկերչության հատուկ ճյուղերից էր ժամերգության ծիսական իրերի (բուրվառներ, սկիհներ, մեռոնամաններ, խաչեր, գավազաններ և այլն), ինչպես նաև ծիսական հանդերձանքի մասերի (խույրեր, թագեր, բազպաններ, շուրջառներ և այլն) պատրաստումը։ Ստեղծվել են բարձրարվեստ սկուտեղներ, կահույքի դեկորատիվ տարրեր, զենք և այլն, որոնք կենցաղում կիրառել են բնակչության բոլոր խավերը։ 7-11-րդ դարերի շքեղ մատանիներ, մանյակներ, խաչեր են հայտնաբերվել Անիի և Դվինի պեղումներից։ Ոսկերչության այս կենտրոններից բացի՝ հայկական զարդարվեստը ծաղկել է Վասպուրականում, Շիրակում, Արցախում, Սյունիքում։ Դեկորատիվ-կիրառական արվեստին, մասնավորապես փայտափորագրությանը, բնորոշ են նուրբ մշակման կատարելությունը, հորինվածքի մտածվածությունը (Մշո սուրբ Առաքելոց վանքի գլխավոր եկեղեցու փորագրազարդ դուռը, 1134, Երևան, ՀՊԹ, և այլն)։

Միջնադարյան Հայաստանում բարձր զարգացման են հասել գեղարվեստական ջուլհակությունն ու կարարվեստը։ Միջազգային շուկայում Հայաստանը եղել է կերպասի, բրդե ու ոսկեթել արտադրանքի մատակարար։ Պահպանվել են Անիում պեղված 10-11-րդ դարերի ոսեկթել ասեղնագործությամբ կերպասե կտորտանք, մանկական զգեստ (ՀՊԹ)։

Առաջնակարգ արհեստներից էր նաև խեցեգործությունը, պահպանվել են կարմրափայլ կարասներ՝ տարբեր մոտիվների զարդագոտիներով (Դվին, Անի)։ 12-13-րդ դարերում զարգացել է ենթաջնարակային նկարազարդման, շողյունապատման, նաև գրաֆիատոյի տեխնիկայով զարդարված խեցեղենը։ Դվինի խեցեղենում գերակշռել են բուսական և երկրաչափական, իսկ Անիում պատրաստվածներում՝ կենդանակերպ ու մարդակերպ մոտիվները։ 10-13-րդ դարերին է վերաբերում Դվինի հախճապակու և ծակոտկեն ու ջնարակված բարձրորակ խեցեղենը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական միջնադարյան կերպարվեստ
կերպարվեստ