Սերբական արծիվ

**Սերբական արծիվ** *()*, սպիտակ երկգլխանի արծիվ, սերբական հերալդիկայի և վեկսիլոլոգիայի գլխավոր խորհրդանիշ, պատկերված է երկրի դրոշի և զինանշանի վրա, որը հարյուրամյակներ շարունակ արտացոլել է սերբերի ազգային ինքնությունը։ Թվագրվում է Նեմանիչների միջնադարյան դինաստիայի ստեղծման ժամանակներին։ 1882 թվականից՝ Սերբիայի թագավորության ձևավորման պահից սկսած արծիվը և արծվի կրծքի վրա սերբական խաչով վահանն օգտագործվում է որպես Սերբիայի զինանշան։ 1883-1945 թվականների ընթացքում նաև եղել է թագավորական Սպիտակ արծվի շքանշան, որի վրա նույնպես պատկերված է եղել սերբական սպիտակ արծիվ։

Սերբիայում Օսմանյան տիրապետության ժամանակ թուրքական իշխանությունները արգելել են սերբական երկգլխանի արծիվը, այն համարելով սերբերի անհնազանդության և չենթարկվելու խորհրդանիշ։

## Պատմություն
### Միջնադարում
Երկգլխանի արծիվը Սերբիա է մտել բյուզանդական մշակույթի հետ։ Բյուզանդիայում երկգլխանի արծիվը նշանակում էր կայսեր կրկնակի ինքնիշխանություն (աշխարհիկ և հոգևոր իշխանություն), ինչպես նաև Բյուզանդիայի կայսրերի իշխանության ճանաչումը արևելքում և արևմուտքում։ Նենամիչների մոտ պահպանված երկգլխանի արծվի հնագույն պատկերը հանդիպում է կտիտորի պատրաստած Միրոսլավ Զավիդովիչի դիմանկարում, Բիյելո Պոլիեի () սուրբ Պետրոս և Պօղոս եկեղեցում, որը թվագրվում է 1190 թվականին։ Այդ արծիվն ունի մի պարանոց և երկու գլուխ, պարանոցի և պոչի վրա մանյակներ, թևերը տարածած են, պոչը հերալդիկ շուշանի (ֆլյոր դե լիս) խորհրդապատկերով։ Գլուխները չափերով թևերից ավելի մեծ են, թաթերը երեք մատնանի են, արծիվը շրջանի ներսում է։ Նեմանիչի արծվի այս տեսակը թվագրվում է XII - XV դարերին, որը Սրբազան Հռոմեական կայսրության արծվի հիման վրա էր ստեղծվել, փոխել է իր տեսքը և շուտով նրանից տարբերվել է. երկու պարանոցներ, առանց մանյակների, պոչը ծառի տերևի նմանությամբ, գլուխները թևերից ներքև, 4 մատնանի թաթերով, չտարածած թևերով։ Նեմանիչի երկգլխանի արծիվը (բնորոշ առանձնահատկությունը) պատկերվել է զարդապատկերների տարրերի վրա։ Ինչպես օրինակ, Ժիչա (1207-1220) վանքում, Լևիշկայի Աստվածածնի եկեղեցում (1307-1310), Իովան Օլիվերի (1349) հագուստի վրա, Վելուչե վանքում գտնված ձեռագործի վրա (XIV դար), Ռեսավի վանքի նկարի վրա (1402-1427), Իվան I Չերնոևիչի զինանշանի ցուցանակի վրա և բազմաթիվ վանքերում և եկեղեցիներում։

14-րդ դարից սկսած երկգլխանի արծիվ օգտագործվել է շատ արձանագրությունների, միջնադարյան որմնանկարների և սերբական թագավորական ընտանիքի հագուստի ասեղնագործ դրվագներ վրա։ Սերբական ուղղափառ եկեղեցին ընդունել է այս խորհրդանիշը, երբ այն հայտնվել է Ժիչա վանքի մուտքի մոտ։ Այստեղ թագադրվել են սերբական միապետերը (1219-1953 վանքը արքեպիսկոպոսի նստավայրն էր)։ Թագուհի Թեոդորա Սմիլեցի ոսկե մատանու վրա փորագրվել է երկգլխանի արծիվ (1321-1322)։ Ստեֆան Դուշանի կառավարման օրոք (1331-1355) երկգլխանի արծիվը պատկերված է եղել պետական կնիքի վրա։ Սերբ-հունական թագավորության դրոշն առաջին անգամ հիշատակվել է 1339 թվականին, երբ Անջելինո Դալորտոն որպես սերբական պետության դրոշ պատկերել է կարմիր երկգլխանի արծվով դեղին դրոշը։

Երկգլխանի արծիվը պատկերվել է նաև սերբական այլ թագավորական տոհմերի կողմից (Մրնյավչևիչներ և Լազարևիչներ)։ Խրեբելյանովիչը (1371-1389), որը զբաղվել է Աթոս լեռան վրա գտնվղ Խիլանդար վանքի վերականգնմամբ, վանքի հյուսիսային պատի վրա երկգլխանի արծիվ է պատկերել։ Մյունխենի Սերբական սաղմոսները (Мюнхенский сербский псалтырь, 1371-1389) ներառում են սերբական արծվի բազմաթիվ նկարներ։ Երկգլխանի արծիվը սկսել են պատկերել նաև Ստեֆան Լազարևիչի զինանշանի վրա, 1402 թվականի օգոստոսին, բռնակալ տիտղոսի ընդունումից հետո, որը նրան շնորհել է կայսր Իոհան VII Պալեոլոգոսը Կոստանդնուպոլսում։

### Նոր պատմություն
Իլլիրիայի զինանշանաբանությունը (Иллирийские гербовники) երկգլխանի արծվի մասին հիշատակումներ են պարունակում, որոնք պատկերվել են Նոր պատմության սկզի զինանաշաններում։ Նեմանիչների և Ստեֆան Լազարևիչի զինանշանը եղել է սպիտակ երկգլխանի արծիվը մուգ կարմիր դաշտում։ Նեմանիչի արծիվը նաև եղել է Ղազար Խրեբելյանովիչի և Լազարևիչների դինաստիայի զինանշանը։ Կիսով չափ սպիտակ և կիսով չափ կարմիր արծիվը պատկերվել է Մրնյավչևիչների զինանշանի վրա։
[մինի|1922 թվականին Սերբերի, խորվաթների և սլավոնների Թագավորության բացիկ. սերբական երկգլխանի արծիվը տապալում է [Բուլղարիայի դրոշ|Բուլղարիայի, Ավստրիայի, Հունգարիայի, Թուրքիայի դրոշները, Եռամիության տերությունների, որոնց դեմ Սերբիան կռվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ]]

### Նորագույն պատմություն
Սերբական երկգլխանի արծիվն արգելվել էր թուրքական իշխանությունների կողմից որպես սերբերի անհնազանդության և չենթարկվելու խորհրդանիշ։ Սերբական խաչը չորս այսպես կոչված օցիլներով («оцилами») դարձել է սերբական դիմադրության մեկ այլ խորհրդանիշ։ Իսկ 1804 թվականից ճերմակ երկգլխանի արծիվը կրկին դարձել է սերբական խաչին հավասարազոր սերբական խորհրդանիշ։ Նեմանիչների արծվի հիման վրա, որը պատկերել է Քրիստոֆոր Ժեֆարովիչը Ստեմմատոգրաֆիայում, ստեղծվել է սերբական հեղափոխական դրոշը։

Նեմանիչների ավանդույթը վերածնունդ է առել Սերբական հեղափոխության ժամանակ, և Սերբիայի անկախության ճանաչումից հետո երկգլխանի արծիվը պատկերվել է Սերբիայի զինանշանի վրա, իսկ սերբական խաչը հայտնվել է վահանի վրա, որը պատկերված է եղել սերբական արծվի կրծքի վրա 1882 թվականից ի վեր, երբ առաջացել էր Սերբական Թագավորությունը։ Զինանշանի արծիվը տարբերվում էր Նեմանիչների արծվից. նրա թևերը փակ են, ինչպես գերմանական արծվինը։ Դրա պատճառը գերմանացի ֆոն Շտրելի կանխամտածված սխալն է, որը խաբելով Ս․ Նովակովիչին, գերմանական արծիվ է նկարել։ Արծիվը օգտագործվել է Սերբիայում և Հարավսլավիայում իշխող Օբրենովիչներ և Կարագեորգիևիչներ թագավորական դինաստիաների կողմից։ 1883 թվականին հիմնադրվել է Սպիտակ արծվի շքանշանը, որով մինչև 1945 թվականը պարգևատրվում էին սերբ և հարավսլավացի քաղաքացիները պետությանը և թագին մատուցած ծառայությունների համար։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Knez Miroslav grb orla sa odezde.png|Միրոսլավ Զավիդովիչի զինանշանը (1198)
Պատկեր:Kralj Stefan Prvovjencani orao manastir Mileseva.png|Ստեֆան Նեմանիչի արծիվը Միլիշևում (1230-ականներ)
Պատկեր:Orao Ljeviska.jpg|Լևիշկայի Աստվածածնի եկեղեցի, որմնանակար (1306-1307)
Պատկեր:Flag of Serbia on the map of Angelino Dulcert.jpg|Անջելինո Դալորտոի քարտեզը սերբական դրոշով (1339)
Պատկեր:Orao Stefan Manasija (1415-1418).jpg|Մանասիա վանք, որմնանկար Ստեֆա Լազարևիչի պատկերի վրա (1406-1418)
Պատկեր:Zastava i grb nemanjicke Srbije (iz 1439. godine), prema portolanu Gabriel de Vallseca.jpg|Սերբիայի դրոշը և գերբը ըստ Գաբրիել դը Վալսեկի (1439)
Պատկեր:Stefan Lazarevic-freska.JPG|Ստեֆան Լազարևիչի որմնանկարը Մանասիա վանքում (1406-1418)
Պատկեր:Despot of Serbia Prussian edition.jpg|Բռնակալ Ստեֆան Լազարևիչի կնիքը, Կոնստանցի տաճարի մասին ժամանակագրություն (Պրուսական հրատարակություն, XV դարի կեսեր)
Պատկեր:Despotov grb iz Grbovnika.jpg|Բռնակալ Ստեֆան Լազարևիչի կնիքը, Կոնստանցի տաճարի մասին ժամանակագրություն (ավելի ուշ հրատարակություն, 1483)
Պատկեր:Serbia, Wernigeroder Schaffhausensches Wappenbuch.gif|Բռնակալ Ստեֆան Լազարևիչի կնիքը, Վերնիգերոդերի զինանշանագետ (1486 և 1492 միջև)
Պատկեր:Serbian Despotate, Wappenbüchlein.gif|Սերբական բռնապետության գերբ ըստ Վիրգիլ Սոլիսի (1555)
Պատկեր:Serbian Despotate, Chronicon Helvetiae, 1576.jpg|Սերբական բռնապետության գերբ ըստ Քրիստոֆ Զիլբերիսենի (1576)
Պատկեր:Serbian Despotate, by Martin Schrott.jpg|Սերբական բռնապետության գերբ ըստ Մարտին Շրոտտի (մոտ 1580)
Պատկեր:Nemanjić dynasty Korenić-Neorić Armorial.jpg|Նեմանիչներ գերբ Կորենիչ Նեորիչի զինանշանաբանության մեջ (1595)
Պատկեր:Serbian Despotate, ca. 1600.jpg|Սերբական բռնապետության գերբ գերմանական զինանշանաբանության մեջ (մոտ 1600)
Պատկեր:Nemanjić dynasty Belgrade Armorial II.jpg|Նեմանիչների գերբ Բելգրադի երկրորդ զինզնշանաբանության մեջ (XVII դարի սկիզբ)
Պատկեր:Nemanjić dynasty Fojnica Armorial.jpg|Նեմանիչների գերբ Ֆոյնիկայի զինանշանաբանության մեջ (XVII դարի սկիզբ)
Պատկեր:Nemanjić dynasty, by Rubcich, Stanislaus.jpg|Նեմանիչների գերբ ըստ Ստանիսլավ Ռուբցիչի (մոտ 1700)
Պատկեր:Nemanjić dynasty, by Pavao Ritter Vitezović.jpg|Նեմանիչների գերբ ըստ Պավաո Ռիթեր Վիտեզովիչի (մինչև 1701)
Պատկեր:Rassia, H. Zhefarovich.jpg|Ռասիյա (Սերբիա) զինանշանը Ստեմմատոգրաֆիայում (1741)
Պատկեր:Nemanjić dynasty Stemmatographia.jpg|Նեմանիչների գերբը Ստեմմատոգրաֆիայում (1741)
Պատկեր:Grb Nemanjica mini transparent.png|Նեմանիչների գերբը (վերականգնված 1987)
Պատկեր:Grb 1ustanak.JPG|Կնիք 1804 թվականի
Պատկեր:Coat of arms of the Karadjordjevic dynasty .png|Կարագեորգևիչների գերբ
Պատկեր:Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg|Սերբիայի Թագավորության գերբ (1882-1918)
Պատկեր:Crown jewels of Serbia.jpg|Պետրոս I թագավորի գերարտոնությունները (1904)
Պատկեր:De ster van de Orde van de Witte Adelaar Servie.jpg|Սպիտակ Արծվի շքանշան (1915-1918)
Պատկեր:Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg|Հարավսլավիայի թագավորության գերբ (1918-1941)
Պատկեր:Coat of arms of the Government of National Salvation.svg|Սերբիայի Ազգային Փրկություն տիկնիկային կառավարության գերբը (1941-1944)
Պատկեր:Former COA Republika Srpska.svg|Սերբական Հանրապետության գերբ (1992-2006)
Պատկեր:Coat of arms of Yugoslavia (1992–2003).svg|Հարավսլավիայի և Սերբիա և Չեռնոգորիա միության գերբ (2003-2006)
Պատկեր:Coat of arms of Serbia.svg|Սերբիայի մեծ գերբ


## Ժամանակակից զինանշանները

File:Coat of Arms Belgrade.png|Բելգրադի գերբ
File:Nis Coat of Arms.png|Նիշի գերբ
File:Coat of Arms of Niš.svg|Նիշի նախկին գերբը
File:Coat of arms of Užice.jpg|Ուժիցեի գերբ
File:Grb-Prijepolje mali.gif|Պրիյեպոլյեի գերբ
File:COA_Mionica.png|Միոնիցայի գերբ
File:Blason de Kuršumlija.jpg|Կուրշումլիայի գերբ
File:COA_Savski_Venac_(small).png|Սավսկի Վենացի գերբ
File:COA Stari Grad.gif|Ստարի Գրադի գերբ
File:COA Valjevo.gif|Վալևոյի գերբ
File:COA Velika Plana (small).png|Վելիկա Պլանայի գերբ
File:Blason de Čajetina.jpg|Չայետինային գերբ
File:FLAG Leskovac.gif|Լեսկովացի գերբ
File:BigCOAofSurdulica.JPG|Սուրդուլիցայի գերբ 
File:FLAG Despotovac.gif|Դեսպոտովացի դրոշ


## Տես Նաև
* Սերբիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական, մականունը՝ «Սպիտակ արծիվներ»
* Մակեդոնյան առյուծ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* *Atlagić, Marko (2009). *  Одређивање националних хералдичких симбола на примјеру Срба и Х.   Zbornik radova Filozofskog fakulteta u Prištini, no. 39, pp.&nbsp;179–188.
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հերալդիկ արծիվներ
Կատեգորիա:Հերալդիկա
Կատեգորիա:Սերբիայի պետական խորհրդանիշեր