open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գրիֆինների ընտանիքը

**«Գրիֆինների ընտանիքը»** (, թարգ.` *«Ընտանիքի մարդ»*), ամերիկյան անիմացիոն սիթքոմ, ստեղծված կատակերգու անիմատոր Սեթ Մաքֆարլեյնի կողմից։ Մուլտսերիալը պատմում է Գրիֆինների ընտանիքի մասին, որը բաղկացած է ամուսիններ Պիտեր և Լոիս Գրիֆիններից, երեխաներ Քրիս, Մեգ և Սթյուի Գրիֆիններից, ինչպես նաև անձնավորված ընտանի շնից՝ Բրայանից։ Գործողությունները տեղի են ունենում Ռոդ Այլենդում գտնվող Քոհոգ գեղարվեստական քաղաքում։ Մուլտսերիալում առկա հումորը երբեմն հանդես է գալիս հավելային դրվագների միջոցով՝ կծու երգիծանքի ենթարկելով ամերիկյան զանգվածային մշակույթի այս կամ այն տարրերը։

## Պատմությունը և ստեղծումը
### Առաջացումը
Գաղափարն առաջացել է Սեթ Մաքֆարլեյնի մոտ 1995 թվականին, երբ վերջինս սովորում էր Ռոդ Այլենդի դիզայնի դպրոցում։ Նրա դիպլոմային աշխատանքը «Լարիի կյանքը» անիմացված կարճամետրաժն էր։ Մուլտֆիլմը դրական տպավորություն թողեց «Hanna-Barbera» անիմացիոն ստուդիայի վրա, և ստուդիան Մաքֆարլեյնին առաջարկեց անիմատորի աշխատանք։ 1997 թվականին Մաքֆարլեյնը շարունակեց զարգացնել դիպլոմային աշխատանքի նախատիպը՝ վերնագրելով «Լարին և Սթիվը»։ Այն ցուցադրում էր Լարի անունով միջին տարիքի տղամարդու հարաբերությունները իր ինտելեկտուալ շան հետ։ Այն ցուցադրվեց 1997 թվականի փետրվարի 5-ին՝ որպես «What-a-Cartoon» անիմացիոն ցուցադրության հատված, «Cartoon Network» կաբելային հեռուստաընկերությամբ։ Մաքֆարլեյնն այդ ժամանակ 23 տարեկան էր։ Մուլտֆիլմը գրավեց «20th Century Fox» ստուդիայի ուշադրությունը, և նրանք առաջարկեցին Մաքֆարլեյնին պատրաստել սերիալ, որը հիմնված կլինի գլխավոր հերոսների վրա՝ ցուցադրման պատրաստման համար Մաքֆարլեյնին հատկացնելով 50 000 ԱՄՆ դոլար։ Մակֆարլեյնը ներկայացրեց պատրաստ նախագիծը տանն աշխատելուց 6 ամիս հետո։

Նոր սերիալը հետևում էր վերոնշյալ կարճամետրաժի մի քանի յուրահատկություններ, այդ թվում՝ Լարին և Սթիվը նախատիպ էին հանդիսանում Պիտերի և Բրայանի համար։ Մաքֆարլեյնը կատակում է, որ «Լարիի կյանքի» և «Գրիֆինների» մեջ տարբերությունն այն է, որ դրանցից առաջինի պրեմիերան կայացել է ուսանողների հանրակացարանում, իսկ երկրորդինը՝ Սուպերբոուլի ցուցադրությունից հետո։ Իր արվեստի համար Մաքֆարլեյնի համար ոգեշնչություն են հանդիսացել այնպիսի մուլտեր, ինչպիսիք են «Սիմփսոնները», «Բոլորը ընտանիքում»-ը, «Լարի Սանդերսի շոու»-ն։

### Սցենար
Մեկ էպիզոդի ստեղծման համար պահանջվում է մոտ 10 ամիս, քանի որ անիմացիան նկարվում է ձեռքով։ Հետևաբար՝ շոուն հազվադեպ է պարունակում հղումներ սերիայի թողարկման շուրջ՝ ի տարբերություն «Հարավային այգու», որում սերիայի ստեղծումը պահանջում է մոտ 3 շաբաթ, ինչը թույլ է տալիս սցենարիստներին հղումներ կատարելով ընթացիկ իրադարձություններին՝ դարձնել սերիալն ակտուալ։ Առաջին սցենարիստները, ում հետ Մաքֆարլեյնը պետք է աշխատեր, նախկինում անիմացիոն հեռուստաշոուի համար սցենարներ պատրաստելու փորձ չունեին։

Մաքարլեյնը, իր խոսքերով, հին դրամատիկական ռադիոշոուների շատ մեծ երկրպագու էր։ Դրանցից մեկը՝ «Սասպենսը», 1940-ականների բազմասերիանոց ռադիոշոու էր, որտեղ յուրաքանչյուր առանձին թողարկում դուրս էր գալիս «չար» վերնագրով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Yahoo!TV էջը 
* TV.com էջը  

Կատեգորիա:Ամերիկյան սիթքոմներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Էթիոլացված բույսեր

**Էթիոլացված բույսեր** [ֆրանս. etioler — խունանալ, թոշնել (բույսերի համար)], մթության կամ սակավ լույսի պայմաններում աճող բույսեր։ 
**Էթիոլացված բույսերը** անգույն են կամ բաց դեղնավուն (քլորոֆիլի սինթեզի բացակայության պատճառով), ցողունի միջհանգուցային տարածությունները մեծացած են, մեխանիկական, անցկացնող հյուսվածքները թույլ են զարգացած։ 
**Էթիոլացված բույսերում** նվազում է սպիտակուցների սինթեզը, դանդաղում բջիջների բաժանումը։ **Էթիոլացված բույսերի** կանաչ գույնը արագ վերականգնվում է՝ բավարար (նույնիսկ կարճատև) լուսավորության պայմաններում։

Կատեգորիա:Բույսեր
Սիրիլ Ջեքսոն

**Սիրիլ Ջեքսոն** (, ), հարավաֆրիկացի աստղագետ։ Ծնվել է Մեծ Բրիտանիայի Օսետ քաղաքում։ Հոր հետ մեկնել է ապրելու Հարավային Աֆրիկա 1911 թվականին։

1928 թվականից մինչ 1947-ը աշխատել է Յոհանեսբուրգի հանրապետական աստղադիտարանում, որտեղ 1929 թվականի ապրիլի 5-ին հայտնաբերեց իր առաջին աստերոիդը՝ (1116) Կատրիոնան։

1957 - 1963 թվականները ապրել է Ավստրալիայում, որտեղ աշխատում էր Մաունթ-Ստրոմլո աստղադիտարանում, Կանբերա քաղաքից ոչ հեռու։ 1963 - 1967 թվականները աշխատել է Արգենտինայում Սան Խուան քաղաքից ոչ հեռու գտնվող, Ֆելիքս Ագիլարի անվան աստղադիտարանում, որպես տնօրեն

Իր կյանքի ընթացքում հայտնաբերել է 72 աստերոիդ և 3 գիսաստղ։

Սիրիլ Ջեքսոնի պատվին անվանվել է (2193) Ջեքսոն աստերոիդը։

## Արտաքին հղումներ
* Սիրիլ Ջեքսոն  

Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի գիտնականներ
Էդմոնտոն

**Էդմոնտոն** (), քաղաք Կանադայի հարավ արևմուտքում, Հյուսիսային Սասկաչևան գետի ափին։

Հիմնադրվել է 1795 թվականին։ Ալբերտա նահանգի վարչական կենտրոնն է։ Բնակչությունը 2012 թվականի դրությամբ 817 498 մարդ։ Մակերեսը 684 կմ², միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 668 մ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* քաղաքի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Կանադայի քաղաքներ
Ալ Հորֆորդ

**Ալֆրեդ Ջոել Հորֆորդ Ռեյնոսո** (անգլ.՝ *Alfred Joel Horford Reynoso*, ), բահամական ծագումով դոմինիկանացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, կենտրոնական և ծանր հարձակվող։ Ներկա պահին հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Բոստոն Սելտիքս» ակումբում։

Համալսարանային առաջնությունում ներկայացրել է Ֆլորիդայի համալսարանը՝ հանդիսանալով համալսարանային թիմի մեկնարկային կենտրոնականը։ Թիմի կազմում հաղթել է NCAA առաջնությունը 2006 և 2007 թվականներին։ Ընտրվել է «Ատլանտա Հոքսի» կողմից՝ 2007 թվականի Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի դրաֆթի առաջին ռաունդի երրորդ ընտրությամբ՝ հաջորդելով Քևին Դյուրանտին։

NBA-ում անցկացրած տարիների ընթացքում Հորֆորդը 5 անգամ ճանաչվել է աստղ, ինչպես նաև ընդգրկվել «All-NBA» խորհրդանշական հավաքականներում։

Ամուսնացած է համերկրացի երգչուհի և «Միսս Տիեզերք 2003» գեղեցկության մրցույթի հաղթող Ամելիա Վեգայի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում 
* ESPN էջը

Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ատլանտա Հոքսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Դոմինիկյան Հանրապետության բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Հունիսի 3 ծնունդներ
Բադեր

մինի|Բադեր
**Բադեր** (), սագանմանների կարգի բադերի ընտանիքի ջրլող թռչունների մի քանի ցեղերի ընդհանուր անվանումը։

Հայտնի է 147, Հայաստանում՝ 29 տեսակ՝ լայնակտուց բադ, կարմիր բադ, կռնչան բադ, մեծ սղոցակտուց բադ, մոխրագույն բադ, սպիտակագլուխ բադ, խայտաբադ, կարապներ, մրտիմներ, սուզաբադեր, Սևաբադ թավշյաներ։
Տեսակներից 7-ի (Սղոցակտուց,  Սևաբադ թավշյա, նետապոչ, շչան բադեր, ծվվան, կարմրախածի, սպիտակաճակատ սագեր, ծովային սուզաբադ) կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի։

## Արտաքին կառուցվածք
Փոքրամարմին են (0, 3-5 կգ), պարանոցը և ոտքերը (ունեն լողաթաղանթ) կարճ են։ Պոչի հատվածում առկա են ճարպագեղձեր։
Բադերը մեծ մասամբ լողում են մաքուր ջրերում, իսկ ձագ հանելու ժամանակ դուրս են գալիս ցամաք։ Արուն և էգը տարբերվում են փետուրների գուներանգով, արձակած ձայնով։ Տարբեր տեսակներ ունեն տարբեր գունավորում՝ մոխրագույն, խայտաբղետ, սպիտակ, կապույտ, սև և այլն։ Ոտքերը կարճ են՝ ծածկված թեփուկներով։

## Բազմացում
Բադերը բնադրում են գետնին, խոտերի մեջ, իսկ որոշ տեսակներ (օրինակ՝ մշկաբադը և գունագեղ մանդարինը)՝ ծառերի փչակներում, թփերի վրա, դնում են 5–12 ձու, թուխս նստում գարնան վերջին և ամռան սկզբին։

## Սննդառություն
Բադերն ամենակեր են, սնվում են բույսերով, միջատներով, թրթուրներով, խխունջներով, ծովային մանր անողնաշարավոր կենդանիներով։ Հազվադեպ են սուզվում, գերադասում են լայն կտուցով հասնել հատակին՝ ջրից դուրս թողնելով պոչը։

## Ընտանի բադեր
Ընտանի բադերը սերում են վայրի՝ կռնչան բադից, որը մտնում է իսկական կամ ազնիվ բադերի խմբի մեջ։ Այս խմբի մեջ մտնում են նաև փասիանաբադը, մոխրագույն բադը, հողմաբադը, լայնակտուց բադը, սուլող մրտիմը և այլն։ Հայաստանում տարածված է բադերի 29 տեսակ։
Ընտանի բադերն ունեն համեղ միս, փափուկ աղվամազ և ամուր փետուրներ։ Նրանց կերակրում են ուտելիքի մնացորդներով, եփած կարտոֆիլով, ծլած հացահատիկով։ Նրանք արագ են աճում և 70 օրվա ընթացքում հասնում մինչև 3–4 կգ-ի։

Կատեգորիա:Սագանմաններ
Յահվե

**Յահվե** (հին եբրայերեն` 𐤉𐤄𐤅𐤄; եբրայերեն` יַהְוֶה‬, *Yahweh) , Աստծո ընդունված անունը հուդայականությունում, օգտագործվում է Հին Կտակարանում (Թանախում)։ Համաձայն Աստվածաշնչի, հրեաներին այդ անունը բացվել է Մովսեսի միջնորդությամբ։

## Տես նաև
* Աստծո անունները հուդայականությունում

Կատեգորիա:Հուդայականություն
Կատեգորիա:Արարիչ աստվածներ
Կատեգորիա:Գերագույն աստվածներ
Amon AF101

**Բոլիդ Amon AF101** (), Ջոն Դալթոնի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1974 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Մասնակցություն
1974 թվականի Իսպանիայի Գրան պրին միակ մրցաշարն էր, երբ մեքենան դուրս է եկել ստարտի։ Էյմոնը մրցարշավից դուրս ընկավ 22-րդ շրջանում։ Մնացած դեպքերում խումբը չկարողացավ անգամ որակավորումն անցնել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Մովսեսգյուղ (Ղազախի շրջան)

**Մովսեսգյուղ** (այժմ կոչվում է *Խանլըղլար* կամ *Խանլըղ* ), գյուղ Արևելյան Հայաստանում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Ղազախի շրջանում։

## Աշխարհագրություն
Գյուղը գտնվում է նախալեռներում, Աղստև գետի ափին։

## Պատմություն
Մինչև 1994 թվականը բնակավայրը կոչվում էր *Մովսեսգյուղ*։

## Բնակչություն
Բնակչությունը կազմում է 3,111 մարդ։ Այժմ բոլորը՝ ադրբեջանցիներ են։

## Կրթություն
Գյուղում կա միջնակարգ դպրոց։

## Տես նաև
* Մովսեսգյուղ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ղազախի շրջանի բնակավայրեր
Մովսեսգյուղ (այլ կիրառումներ)

**Մովսեսգյուղ** տեղանունը կարող է վերաբերվել.
* Մովսեսգյուղ, գյուղ Ադրբեջանական Հանրապետության Ղազախի շրջանում։
* Մովսեսգյուղ, գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում։
Խուրսաշեն

**Խուրսաշեն** (այժմ կոչվում է *Աշաղի Սալահլի* ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Ղազախի շրջանում։ Մտնում է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Ձորոփոր գավառի մեջ։

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ղազախի շրջանի բնակավայրեր
Տիգրան Նավասարդյան

**Տիգրան Ավետիսի Նավասարդյան** (), հայ բանահավաք-հրատարակիչ, բառարանագիր։

## Կենսագրություն
1872 թվականին ընդունվել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, 1879 թվականին հեռացվել է դպրոցից և դատապարտվել 6-ամսյա բանտարկության Մետեխի բանտում՝ Միքայել Նալբանդյանի նկարը տպելու և «Ազատություն» բանաստեղծության հետ տարածելու համար։ Երկու տարի գիմնազիայում սովորելուց հետո, 1884 թվականին, մեկնել է Ժնև ուսանելու։ 1888 թվականին վերադարձել է և ինժեների պաշտոնով աշխատանքի անցել Թիֆլիսի ջրամատակարարման քաղաքային գրասենյակում։ Տիրապետել է ֆրանսերենին, գերմաներենին։

1876 թվականից հավաքել և գրի է առել Վաղարշապատի բանահյուսական նյութեր, գերազանցապես հեքիաթներ, որոնցից մի քանիսը լույս են տեսել «Արարատ» ամսագրում (1881—1882)։ 1882—1903 թվականներին տպագրել է «Հայ ժողովրդական հեքիաթներ» (գիրք 1 — 10), 1883 թվականին՝ «Հայ ժողովրդական ավանդություններ» ժողովածուները, որոնք պարունակում են Վաղարշապատի և Հայաստանի ազգագրական այլ շրջանների հեքիաթներ, առած-ասացվածքներ, օրհնանքներ, անեծքներ և վիպական ու քնարական արժեքավոր նյութեր։ Հրատարակել է նաև «Բառգիրք Արարատյան բարբառի» (1903) գործը, որն ամփոփում է բուն ժողովրդական բառեր, ոճեր, դարձվածքներ, ինչպես նաև գյուղատնտեսական գործիքների ու դրանց մասերի, բույսերի, պտուղների, ծառերի անուններ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին յղումներ
* Բառգիրք Արարատեան բարբառի, Տիգրան Նաւասարդեանց։ Տպարան Մովսէս Վարդանեանցի, Տփխիս, 1903։

Կատեգորիա:Հայ բանահավաքներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Բագրատ Նավասարդյան

**Բագրատ Աբրահամի Նավասարդյան** (), հայ հասարակական գործիչ, բժիշկ։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունը ստացել է Վաղարշապատում, ապա՝ Թիֆլիսում։ Ավարտել է Պետերբուրգի բժշկավիրաբուժական ակադեմիան (1878)։ Կամավոր մասնակցել է 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմին (Կովկասյան ռազմաճակատում), բժշկական օգնություն ցույց տվել հայ գաղթականներին։ Երկար տարիներ տարբեր դպրոցներում եղել է հոգաբարձու։ 1880 թվականին Թիֆլիսում բացել է մասնավոր հիվանդանոց, որտեղ չքավորների բուժումն անվճար էր։ 1881 թվականին Թիֆլիսում նախաձեռնել է Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերության հիմնադրումը և անփոփոխ եղել նրա պատվավոր նախագահը։ 1882 թվականին ճանապարհորդել է Արևմտյան Հայաստանում։ Կարինի «Պաշտպան հայրենյաց» ազատագրական ընկերության հիմնադիրներից է։ 1901 թվականին Թիֆլիսում հիմնել է «Մոսկվայի հնագիտական ընկերության կովկասյան բաժանմունքը»։ 1903 թվականին, հայ եկեղեցու գույքի և կալվածքների բռնագրավման կապակցությամբ կազմակերպած հակացարական ելույթների համար ձերբակալվել է, ապա՝ արտաքսվել Անդրկովկասից։ 1905 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս, շարունակել հասարակական և բժշկական գործունեությունը (որպես վիրաբույժ)։

Հեղինակ է բազմաթիվ բժշկական հոդվածների (հրտ․ «Մշակ»-ում, «Տարազ»-ում, «Առողջապահական թերթ»-ում, «Կավկազ»-ում և այլն)։ Սովետական կառավարությունն ըստ արժանվույն է գնահատել Նավասարդյանի հասարակական և բժշկական գործունեությունը։ Բագրատ Նավասարդյանի կերպարը Րաֆֆին մարմնավորել է «Խենթ» վեպում։

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)
Ռեդվանի գավառակ

**Ռեդվան**, գավառ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում։ Կենտրոնը Ռեդվան գյուղաքաղաքն է։

Գտնվում էր Արևելյան Տիգրիսի ձախակողմյան Խարզան վտակի ստորին հոսանքի տարածքում։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանել է **Քեղ** (Գեղ) գավառակին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Փոլ Ջորջ

**Փոլ Քլիֆթոն Էնթոնի Ջորջ** (, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ, թեթև հարձակվող (երրորդ համար) / հարձակվող պաշտպան (երկրորդ համար)։ Ներկա պահին հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Լոս Անջելես Կլիպերս» ակումբում։ Երկու տարի (2008–2010) Խաղացել է Ֆրեզնոյի նահանգային համալսարանի կազմում։

## Արտաքին հղումներ
* Փոլ Ջորջի կենսագրական էջը NBA.com կայքում 
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում 

Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:1990 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ինդիանա Փեյսերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Օտտավիո Բիանկի

**Օտտավիո Բիանկի** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել և մարզել է բացարձակապես իտալական ակումբներում։ Հանդես է եկել նաև Իտալիայի ազգային հավաքականում։

## Նվաճումներ
* Իտալիայի չեմպիոն՝ 1987
* Իտալիայի գավաթակիր՝ 1987, 1991
* ՈՒԵՖԱ-ի գավաթի հաղթող՝ 1989

## Արտաքին հղումներ
*Բիանկիի վիճակագրությունը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինտեր Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նապոլիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Թորգոմ Չորեքչյան

**Թորգոմ Ստեփանի Չորեքչյան** (), հայ քանդակագործ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1963)։

## Կենսագրություն
1922 թվականից ապրել է Սալոնիկում (Հունաստան), 1925 թվականին հայրենադարձել է։ 
1937 թվականին ավարտել է Լենինգրադի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտը։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Ստեղծագործել է հիմնականում դիմաքանդակի ժանրում։

### Դիմաքանդակներ
* Ս․ Տիմոշենկո (գիպս, 1942, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ)
* Վիկտոր Համբարձումյան (մարմար, 1952, ՀԱՊ)
* Մ․ Թումանյան (բրոնզ, 1952, ՀԱՊ)
* Ա․ Տերտերյան (բազալտ, 1954, Երևանի կենտրոնական գերեզմանատան պանթեոն)
* Գ․ Լևոնյան (փայտ, 1944, Գավառի դրամատիկական թատրոն)
* Ա․ Մուրադյան (բրոնզ, 1959, Հայաստանի պետ․ պատկերասրահի էջմիածնի մասնաճյուղ)
* Դանիել Վարուժան (1974, բրոնզ, Երևանի համանուն դպրոցի առջև)

1929 թվականից մասնակցել է հանրապետական և համամիութենական ցուցահանդեսների։

## Պատկերասրահ

Դանիել Վարուժանի կիսանդրին նրա անվան դպրոցի առջև (6).JPG|Դանիել Վարուժանի կիսանդրին Երևանի համանուն դպրոցի առջև


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կածարաթ

**Կածարաթ**, դղյակ Հայաստանի Տավուշի մարզի Տավուշ գյուղի հարավային կողմում գտնվող սարի վրա։

## Աշխարհագրություն
Ինչպես գրում էր Մակար եպ. Բարխուդարյանը 1895 թվականին հրատարակված իր «Արցախ» գրքում, *«սարի բերդաբարձ մասը միապաղաղ և ապառաժ քար է, որը հարավային և արևմտյան կողմերը վիմահերձ են. իսկ արևելյան և հարավային կողմերը խիստ զառիվայր լանջեր։ Միապաղաղ քարաժայռի գագաթի շուրջը պարսպված է քարուկիր պատով և ձևացրած փոքրիկ դղյակ»*։

## Պատմություն
1190-1284 թվականներին գոյություն է ունեցել Վահրամյանների Գագի իշխանությունը, որի կազմի մեջ էր մտնում նաև Կածարաթ դղյակը։

## Ճարտարապետություն
Դղյակի երկարությունը կազմում է 50 մետր, լայնությունը՝ 20։

Արևելյան մասում պատի ներսում կա վիմափոր մի ջրավազան, որի ջուրը բերված է Ճգնավորի աղբյուրից խեցեղեն խողովակներով մինչև դղյակի ստորոտը, որտեղից էլ այն կապված է ջրավազանի հետ։ Համաձայն Բարխուդարյանի. *«երբեմն ելնում են խողովակներիցն գերեզման փորելու ժամանակ, քանզի մօտ է սուրբ Գէորգ մատուռն և հանգստարանն»*։

Դղյակի տակ գտնվում է վիմափոր քարայր, որը մուտք ունիմիայն հյուսիսարևելյան կողմից։ Այցելուները մտնելով նախ տեսնում են մի փոքր քարայր, որից մի այլ մուտք տանում է վիմափոր քարայրին։ Դեռ 19-րդ դարի վերջին Մակար եպ. Բարխուդարյանը վկայում էր. «այժմ հող լցուած է թե առաջին և թե երկրորդ մուտքն, վասն որոյ դժուարութեամբ է մուտ գործուում ներս»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշ (գյուղ)
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Ուտիքի բնակավայրեր
Ֆընտըճագի ինքնապաշտպանություն

**Ֆընտըճագի ինքնապաշտպանություն**, Լեռնային Կիլիկիայի Ֆընտըճագ, Տերեքյոյ և Քեշիֆլի գյուղերի հայ բնակիչների գոյամարտը՝ ընդդեմ թուրք ջարդարարների։

Դեռևս 1909 թվականի Ադանայի ջարդի օրերին Ֆընտըճագի և մերձակա Տերեքյոյ գյուղի հայերը հերոսական դիմադրությամբ փրկվել են կոտորածից։

1915 թվականի գարնանը թուրքական բռնապետության դեմ ապստամբած զեյթունցի մարտիկների մի խումբ ապաստանել է Ֆընտըճագում։ Հուլիսի կեսերին հայ բնակիչները ջախջախել են Ֆընտըճագ ուղարկած ոստիկանների ջոկատը և խլել նրա զենքերը։ Այնուհետև իրենց միացած Տերեքյոյ ու Քեշիֆլի գյուղերի հայ բնակիչների, ինչպես նաև զեյթունցի մարտիկների հետ (մոտ 3800 մարդ, 622 ընտանիք) ֆընտըճագցիները նախապատրաստվել են ինքնապաշտպանության։

Հայերի կռվող ուժի (500 մարդ, ղեկավարներ՝ Վարդեվառ Քեհյան, Մինաս Դոլանճյան, Հովսեփ Զեյթունցյան, Նազարեթ Կոջոյան, Արամ Չոլախյան և ուրիշներ) դեմ թուրքական կառավարությունը դուրս է բերել Կալիպ բեյի 8000-անոց կանոնավոր բանակը, որին աջակցել են շրջակայքի թուրքական բազմահազար բաշիբոզուկները։ Հունիսի 31-ին, հրետակոծելով հայերի դիրքերը, թուրքական բանակը հարավ-արևելքից (Թագալ Օլուխ դաշտի կողմից) հարձակվել է գյուղի վրա, սակայն կրել է զգալի կորուստներ և միայն հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Չեշիտ Տոր լեռը գրավելուց հետո է շարունակել հարձակումը։

Օգոստոսի 1-ին թուրքական գերակշիռ ուժերը ներխուժել են գյուղ, որի անձնազոհ պաշտպանները մարտնչել են մինչև վերջին շունչը։ Հրետակոծումից բռնկած հրդեհը գրեթե ամբողջովին ոչնչացրել է գյուղը, որից հետո թուրքական բանակն ու բաշիբոզուկները գրավել են այն և սրատել բնակիչներին։ Կենդանի մնացածներն աքսորվել են Միջագետքի Անապատները։ Հայերից զոհվել են 2100 մարդ, իսկ թուրքական բանակից՝ մոտ 2000 զինվոր և մի քանի հազար բաշիբոզուկ։

Ֆընտըճագի ինքնապաշտպանություն 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ հայ ժողովըրդի մղած գոյամարտի հերոսական էջերից է։

Ֆընտըճագցիները 1920 թվականին ևս քաջարի դիմադրություն են ցույց տվել քեմալական հրոսակներին։

## Գրականություն
* Ֆընտըճագ, Մոնտեվիդեո, 1949։ 
* Նորաշխարհյան Լ․, Զեյթունը 1914-1921 թթ․, Ե․, 1984, Էջ 61-67։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Կատեգորիա:1915 իրադարձություններ
Ճգնավորի քար

**Ճգնավորի քար** (նաև կոչվում է *Կաթնով պատած*), Հայաստանի Տավուշի մարզի Դիտավան գյուղից 2-3 կմ հարավ-արևմուտք կողմում։

Ինչպես գրում էր Մակար եպ. Բարխուդարյանը 1895 թվականին հրատարակված իր «Արցախ» գրքում, գյուղի հարավարևելյան կողմում
«Բարձր քերձի մեջ կա մի քարայրանման տեղ, որի մակերևույթի տարածություն մոտ երեք կալաչափ է։ Քարայրի առաջը պատված է քարուկիր պատով և ձևացած է անմատչելի բերդ, որն ունի մի դժվարատար, սանդղաձև և երկյուղալի կածան։ Այստեղ ևս չկա ջուր, բայց երևի թե սափորներով ջուր են բերում և լցնում կարասների մեջ։ Դղյակը կոչվում է Ճգնավորի քար, այստեղ կա երկու գերեզման։»։

## Տես նաև
* Դիտավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Տավուշի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դիտավան
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Ֆթալազոլ

**Ֆթալազոլ** (Phthalazolum), սուլֆանիլամիդների խմբի դեղամիջոց։

Նշանակվում է ներքին ընդունման ձևով։ Շնորհիվ դանդաղ ներծծման ֆթալազոլի հիմնական զանգվածը կուտակվում է հաստ աղիքներում, որտեղ նրա մոլեկուլը ճեղքվում է, ակտիվ մասն անջատվում է ու խտանում, որով էլ պայմանավորվում է նրա բարձր արդյունավետությունն աղիքային վարակի նկատմամբ։

Օգտագործվում է փոշիների, հաբերի ձևով՝ դիզենտերիայի, ստամոքսի, բարակ և հաստ աղիքների բորբոքումների բուժման, ինչպես նաև ստամոքսի և աղիքների վիրահատական բարդությունների կանխման համար։

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սուլֆանիլամիդներ
Ֆթալաթթու

**Ֆթալաթթուներ**, բենզոլերկ-կարբոնաթթուներ, արոմատիկ երկկարբոնաթթուներ՝ С6Н4 (СОOH)2։

Հայտնի են օրթո- (կամ պարզապես ֆթալաթթու), մետա- (իզոֆթալաթթու) և պարա- (տերեֆթաալաթթու) ֆթալաթթուներ։ Անգույն բյուրեղներ են, հալվում են համապատասխանաբար՝ 200 (քայքայումով), 348 և 425&nbsp;°C-ում (փակ մազանոթում)։

Ֆթալաթթուներն ստացվում է կատալիզատորների ներկայությամբ՝ ծխացող H2ՏՕ4-ով կամ օդի Օ2-ով նավթալինի օքսիդացմամբ։ Աղերն ու եթերները կոչվում են ֆթալատներ։ Կիրառական նշանակություն ունեն С6Н4 (СОOH)2 տիպի էսթերները, որոնք դժվարաեռ հեղուկներ են, օգտագործվում են որպես պոլիմերների պլաստիֆիկատորներ, մանոմետրի հեղուկ, որոշները՝ ներկանյութերի արտադրության մեջ։

Կիրառվում են օրթո-ֆթալաթթուների պոլիէսթերային, օրինակ, գլիֆթալային (գլիցերինի հետ) և պենտաֆթալային (պենտաէրիտրիտի հետ) խեժերը։ Իզոֆթալաթթվի աղերն ու եթերները կոչվում են իզոֆթալատներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարբոնաթթուներ
Կատեգորիա:Արոմատիկ միացություններ
Բազմոտանիներ

**Բազմոտանիներ** (), հոդվածոտանիների տիպի ցամաքային կենդանիների 4 դասի ընդհանուր անվանումը։ Լայնորեն տարածված է շուրջ 50 հազար տեսակ, Հայաստանում առավել հայտնի են Կոխի հազարոտնուկը, հայկական զրահակիրը, սովորական ճանճորսը։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը որդանման է՝ բաղկացած գլխից և երկար հատվածավորված իրանից։ Չափերը 0,5 մմ 0,3մ են, հատվածների թիվը՝ 170 և ավելի։ Գրեթե բոլոր հատվածները կրում են 1-2 զույգ ոտքեր (այստեղից՝ անվանումը)։ Գլխի վրա տեղադրված են երկար, չճյուղավորված բեղիկները և բերանային օրգանները։ Որոշ տեսակների մարմինը ծածկող խիտինային կուտիկուլան ընկղմված է կրով։

## Ներքին կառուցվածք
Շնչում Են տրաքեաներով։ Արյունատար համակարգը բաց տիպի է։ Արտաթորությունը կատարվում է մալպիգյան խողովակներով, ավշային հանգույցներով և ճարպային մարմնի օգնությամբ։ Նյարդային համակարգը կազմված է գլխուղեղից, փորի նյարդային շղթայից։ Հոտառության և շոշափելիքի օրգանները տեղադրված են բեղիկների վրա։ Ունեն պարզ աչքեր, տեսողությունը վատ է զարգացած։

Ապրում են քողարկված՝ հողի ճեղքերում, քարերի, բուսական մնացորդների, ծառերի կեղևի տակ։ Վարում են գիշերային կյանք։ Կան բուսակեր և կենդանակեր տեսակներ։

## Բազմացում և զարգացում
Բաժանասեռ են։ Բազմանում են սեռական ճանապարհով։ Զարգացումն ընթանում է թերի կամ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Ապրում են մի քանի ամսից մինչև 5-6 տարի։

## Նշանակություն
Որոշ տեսակներ գյուղատնտեսական, ջերմոցային բույսերի վնասատուներ են։

Կատեգորիա:Հոդվածոտանիներ
Կուպաժ

**Կուպաժ**, **կուպաժավnրում** (), որոշակի հարաբերությամբ տարբեր գինիների խառնում՝ գինու որակը բարելավելու, թերություններն ուղղելու, որոշակի տիպի և բաղադրության գինիներ ստանալու, մեծ քանակությամբ միասեռ գինիներ թողարկելու համար։ Կուպաժը գինեգործից պահանջում է մեծ փորձ և հմտություն։ Կատարվում է գինենյութի յուրաքանչյուր նմուշի ֆիզիկա-քիմիական անալիզների և դեգուստացիոն գնահատականի տվյալների հիման վրա։ «Կուպաժ» տերմինը կիրառվում է նաև սննդի արդյունաբերության այլ ճյուղերում։

Կատեգորիա:Գինեգործություն
Բալբաս

**Բալբաս**, կոպտաբուրդ, ճարպապոչավոր, մսաբրդակաթնատու ոչխարների ցեղ։ Ստեղծվել է Հարավային Կովկասում։ Հայաստանում տարածված է Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Արարատի մարզերում։

Մաքիների միջին կենդանի զանգվածը 45-60 կգ է, խոյերինը՝ 60-90 կգ, մնդավի բարձր, համապատասխանաբար՝ 67-75 և 80-82 սմ, միջին բրդատվությունը՝ 1, 6 և 2, 3 կգ, կաթնատվությունը՝ 70-100 կգ՚. Ունի երկար ճարպապոչ (դմակ)։ Խոյերն ունեն լայն բացվածքով, երկար, ոլորուն եղջյուրներ, մաքիներն անեղջյուր են։ Բուրդը սպիտակ է, կոպիտ, միահավասար, երկարությունը՝ 11-17 մմ (արժեքավոր հումք է գորգագործության համար)։ Վերջավորությունների, գլխի և ականջների ծայրամասերը, աչքերի շրջանակները, դունչը սև բծերով են։ Ճկուն է, լավ հարմարվում է տարբեր էկոլոգիական պայմանների։ Այժմ մաքրացեղ վիճակում հիմնականում բուծվում է Մարտունիի (Գեղարքունիքի մարզ) տարածաշրջանում։

Կատեգորիա:Ոչխարի ցեղեր
Ռուբեն Նակյան

**Ռուբեն Գևորգի Նակյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1912-1915 թվականներին` սովորել է Նյու Յորքի Ազատ արվեստների դպրոցում, Գեղեցիկ արվեստների ակադեմիայում։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Սկզբնական շրջանում ստեղծել է անիմալիստական գործեր`
* «Ցուլը և կովը»
* «Հորթը»
* «Փոկը»
1930 թվականին մասնակցել է «33 մոդեռնիստներ» ցուցահանդեսին։ Մեկ տարի հետո հանդիպել է Արշիլ Գորկուն, որը մեծ ազդեցություն է թողել Նակյանի գեղագիտական սկզբունքների կողմնորոշման և հաստատման վրա։ Ստեղծել է անվանի արվեստագետների և քաղաքական գործիչների դիմաքանդակներ, Աստվածաշնչի և դիցաբանական թեմաներով հորինվածքներ՝ 
* «Վեներայի ծնունդը»
* «Լեդան և կարապը»
* «Սալոմեի պարը»
* «Նիմփեն և դելֆինները»
* «Պարուհի»
* «Սատիրիկոն» (քանդակաշար)
* «Աստվածների պարտեզը» (քանդակաշար)
Նրա «Խաչից իջեցնելը» մոնումենտալ քանդակը՝ Մեծ եղեռնին նվիրված հուշակոթողը (բրոնզափառ գիպս, 1972), դրված է Նյու Յորքի Սուրբ Վարդան եկեղեցում։ Նակյանի աշխատանքներին (առավելապես բրոնզափառ թրծակավով) բնորոշ է դասական ավանդույթների, էքսպրեսիոնիզմի և սյուրռեալիզմի տարրերի ազատ համադրումը։ 1972 թվականին ընտրվել է «Արվեստի և գրականության Ազգային ակադեմիայի» անդամ, իսկ 1973 թվականին Բրիջպորտի համալսարանը (Կոնեկտիկուտ) նրան է շնորհել պատվավոր դոկտորի կոչումը։ Գործերից պահվում են ԱՄՆ-ի թանգարաններում։

## Ցուցահանդեսներ
1920-ականներից Նակյանի ստեղծագործությունները ներկայացվել են ցուցահանդեսներում։ Առաջին անհատականը տեղի է ունեցել 1926 թվականին Նյու Յորքի «Ուիթնի Ստուդիո-Քլաբում», «Դաունթաուն» և «Գրանդ Սենտրալ» պատկերասրահներում։ Ցուցադրվել է Չիկագոյի «Արվեստի ինստիտուտում» և Նյու Յորքի «Արդի արվեստի» և «Ուիթնի» թանգարաններում։ Քանդակագործության ասպարեզում Միացյալ Նահանգներն է ներկայացրել 1961 թվականին Սան Պաուլոյի (Բրազիլիա) 6-րդ բիենալեում, իսկ 1968 թվականին՝ Վենետիկի 34-րդ բիենալեում։ Ցուցահանդեսներ է ունեցել Լոս Անջելեսում (Կալիֆոռնիա), Վաշինգտոնում, Ստամֆորդում և Գրինիչում (Կոնեկտիկուտ), Ֆիլադելֆիայում (Փենսիլվանիա), Չիկագոյում (Իլինոյս), Հյուստոնում (Տեխաս), Միլուոքիում (Վիսկոնսին), Փարիզում, Լիսաբոնում, Դրեզդենում և Շաումբերգում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հարցազրույց Ռուբեն Նակյանի հետ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ քանդակագործներ
Բալիտորաձկներ

**Բալիտորաձկներ** (), ծածանակերպների կարգի ձկների ընտանիք։ Հայտնի է շուրջ 400, Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ անգորական լերկաձուկ և Քուռի լերկաձուկ։

Իրանը վերից վար մի փոքր սեղմված է։ Գանգի առջևի բաժինը հետնամասին միացած է անշարժ հոդով։ Մեջքային լողակը մեկն է։ Բերանի շուրջը գտնվում են 3-6 զույգ բեղիկներ։ Թեփուկները մանր են կամ բացակայում են։ Լողափամփուշտի առջևի բաժինը շրջապատված է ոսկրային պատիճով։

Կատեգորիա:Ծածանակերպեր
Բեղավոր գիշերաչղջիկ

**Բեղավոր գիշերաչղջիկ** (), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է գրեթե բոլոր (բացառությամբ Արագածոտնի և Շիրակի) մարզերում (մեծ կամ փոքր ջրամբարների մոտ)։ Շատ են Սևանա լճի ավազանի շրջակա թաքստոցներում (փչակներ, քարանձավներ, ժայռաճեղքեր, շինություններ, խոտի դեզեր և այլն)։

Արագ թռչող, համեմատաբար մեծ չղջիկ է։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 38-48 մմ է, պոչինը՝ 32-46 մմ, նախաբազկինը՝ 32-39 մմ, ականջինը՝ 10 մմ, կենդանի զանգվածը՝ 6, 5 գ։

## Սննդառություն
Սնվում է արյունածուծ միջատներով, մանր գիշերային թիթեռներով և այլն, որոնց հիմնականում որսում է այգիներում, ջրամբարներում՝ գետնի (ջրի) մակերևույթից 1-8&nbsp;մ բարձրության վրա։

## Բազմացում և զարգացում
Հունիս-հուլիսին ծնում է 1-2 ձագ, որոնց 4-շաբաթականում անհնար է տարբերել ծնողներից։ Բազմացման և ձագերի կերակրման շրջանում էգերը կազմում են առանձին խմբեր։ Ձմեռում է քարանձավներում, ժայռերի, պատերի ճեղքերում, նկուղներում, փչակներում, դռների և լուսամուտների ճեղքերում և այլն։

Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Ռիդբերգ-Ռիտցի կոմբինացիոն սկզբունք

**Ռիդբերգ-Ռիտցի կոմբինացիոն սկզբունք**, սպեկտրասկոպիայի հիմնական օրենքը։ 1908 թ. փորձնականորեն սահմանել է շվեյցարացի ֆիզիկոս Վալտեր Ռիտցը։ Ըստ այս սկզբունքի՝ ցանկացած տարրի սպեկտրալ գծերի համախումբը կարելի է ներկայացնել որպես որոշակի մեծությունների կոմբինացիա։ Այդ մեծությունները կոչվում են սպեկտրալ թերմեր։ Յուրաքանչյուր սպեկտրալ գծի սպեկտրասկոպական ալիքային թիվը կարելի է արտահայտել երկու սպեկտրալ թերմերի տարբերության միջոցով՝ 
: \overline{\nu} = \frac{1}{\lambda} = T_{n_1} - T_{n_2}
Ատոմը, կլանելով ֆոտոն, կարող է հայտնվել ավելի բարձր էներգիական մակարդակում, կամ, ընդհակառակը, սպոնտան կերպով ճառագայթել ֆոտոն և իջնել ավելի ցածր էներգիական մակարդակ։ Համաձայն քվանտային մեխանիկայի, այս անցումները կարող են տեղի ունենալ միայն որոշակի էներգիական միջակայքերում։ Այս երևույթի բացատրությունը տալիս է Ռիդբերգ-Ռիտցի կոմբինացիոն սկզբունքը։

Կատեգորիա:Սպեկտրասկոպիա
Կատեգորիա:Ատոմային ֆիզիկա
Կոլոմենսկոյե

**Կոլոմոնսկոյե**, գյուղ (1960 թվականից՝ Մոսկվա քաղաքի տարածքում), նախկինում՝ ցարական դաստակերտ, 16— 17 դդ. ճարտարապետական անսամբլ։ Հիշատակվում է 1339 թվականից։ Կոլոմոնսկոյեում է ռուսական ճարտարապետության լավագույն նմուշներից մեկը՝ Համբարձման եկեղեցին (1532 թ․, աղյուսաշեն, սպիտակ քարե մանրամասներով, մոտ 60 մ բարձրությամբ)։ Կենտրոնակազմ, վերձիգ համաչափություններով կառույցն ընդգրկում է ստորին հարակից հաջորդաբար բարձրացող խաչաձև և ութնիստ հատվածքներով ծավալներ ու ավարտվում հարթ գլխիկով պսակված, բարձր, վրանաձև ծածկով։ Կոլոմոնսկոյեի համալիրի կազմում են XVI—XVII դդ. կառույցներ։

1667—1671 թվականներին Կոլոմոնսկոյեում կառուցվել է փայտե պալատ, որը զարդարված է եղել ճոխ փորագրություններով և որմնանկարներով։ Խարխլված կառույցը 1768 թվականին քանդվել է։ 1923 թվականից Կոլոմոնսկոյեն պետական պատմական թանգարանի մասնաճյուղ է (այստեղ են տեղափոխված XVII դ. փայտի ճարտարապետական լավագույն նմուշներ, XVII— XX դդ. դեկորատիվ արվեստի հավաքածու)։

1971 թվականից թանգարան-արգելանոց է (ընդգրկում է նաև Դյակովսկոյե քաղաքատեղին)։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի արգելոց-թանգարաններ
Կատեգորիա:Մոսկվայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում
Յուրգեն Կուչինսկի

**Յուրգեն Կուչինսկի** () (), գերմանացի (ԳԴՀ) տնտեսագետ, պատմաբան և հասարակական գործիչ, խորհրդային հետախույզ։ Քաղաքատնտեսության պրոֆեսոր Բեռլինի համալսարանում (1946 թ.), Գերմանիայի ԳԱ անդամ (1955 թ.) Բեռլինում։ ԳԽՄԿ անդամ 1946 թվականից։ ԳԴՀ Ազգային մրցանակի դափնեկիր (1949 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:ԳԴՀ ազգային մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հուշագիրներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Սանտի Կասոռլա

**Սանտյագո "Սանտի" Կասոռլա Գոնսալես** (, ), իսպանացի ֆուտբոլիստ, ձախ կիսապաշտպան, Իսպանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի և Արսենալի խաղացող, Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնության 2008 և 2012 թվականների չեմպիոն։

## Կարիերա
Սանտին սկսել է խաղալ ֆուտբոլ Լիաներական Օվիեդո ակումբի ակադեմիայում։

### Վիլյառեալ
17 տարեկանում նա հայտվում է Վիլյառեալ ՖԱ ում, որտեղ սկզբում խաղաց Վիլյառեալ ՖԱ B-ում։ 2003 թվականի նոյեմբերի 30-ին Կասոռլան նշեց իր նորամուտը Դեպորտիվոյի դեմ խաղում։
2004/05 մրցաշրջանում նա արդեն հիմնական կազմի խաղացող էր և արդեն 2005 թվականին Սանտին առաջին անգամ խաղաց Չեմպիոնների Լիգայում, որտեղ Վիլյառեալ ՖԱ ը հասավ մինչև կիսաեզրափակիչ։

### Ռեկռիատիվո
2006 թվականի հուլիսի 7-ին Կասոռլան տեղափոխվեց Ռեկրիատիվո 600 հազար եվրոյի դիմաց, ստորագրոլով 4 տարվա պայմանագիր։ Վիլյառեալ ՖԱ ը պահեց հնարավորություն ձեռք բերելու ֆուտբոլիստին հետագայում 1.3 մլն. եվրոյով։ Օգոստոսի 27-ին Սանտին նորամուտը նշեց Ռեկռիատիվոյի կազմում։ Կասոռլան անցկացրեց շատ լավ մրցաշրջան և առաջնության ավարտին նվաճեց տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ Իսպանիայում «Don Balon» տարբերակով։ Սանտիի օգնությամբ թիմը ավարտեց մրցաշրջան 8-րդ հորիզոնականում։

### Վերադարձ Վիլյառեալ
Ռեկռիատիվոյի կազմում իրեն լավ դրսևորելով, Սանտիի կարիքը զգաց Վիլյառեալ ՖԱ-ը։ Վերադարձից հետո առաջին մրցաշրջանում Կասոռլայի և թիմային խաղի արդյունքը մրցաշրջանում 2-րդ հորիզոնականում ավարտելն էր։

2008 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Կասոռլան հայտարարեց, որ իրենով հետաքրքրված է Մադրիդի Ռեալը, բայց նա չուզեց տեղափոխվել այնտեղ. «Ֆուտբոլում կան շատ ավելի ուրիշ բաներ քան խաղալ Ռեալում։ Չկան կասկածներ, որ Ռեալը բարձրակարգ ակումբ է, բայց ես ինձ Վիլյառեալում զգում եմ շատ լավ։ Ես երիտասարդ եմ և այստեղ ես կարող եմ զարգանալ, որպես խաղացող »։

2009 թվականի ապրիլին Սանտին ստանում է վնասվածք Ալմերիայի դեմ խաղում։ Նախնական արդյունքներով նա պետք է չխաղար կես տարի, բայց վերականգնումը ընթացավ ավելի արագ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արսենալի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանացի տղամարդ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Եվրոպայի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Վիլյառեալի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մալագայի ֆուտբոլիստներ
Բեխշտեյնի գիշերաչղջիկ

**Բեխշտեյնի գիշերաչղջիկ** (), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Հոլանդիայում, Իսպանիայում, Բելգիայում, Լեհաստանում։

Հայաստանի Հանրապետության կաթնասունների ֆաունայի ցանկում նոր տեսակ է։ Հայտնաբերվել է 2000 թվականին՝ Սյունիքի մարզի հարավային շրջաններում։ Հայաստանում առաջին անգամ տեսակը նկարագրվել է 2003-ին Սյունիքի մարզի հյուսիս-արևելքում (Գորիսի շրջան), իսկ 2004 թվականին՝ Լեռնային Ղարաբաղին սահմանակից գյուղերում՝ Խնձորեսկ և Գորիսի շրջակայքում (Թեղ և Կոռնիձոր)։

Արցախում արեալը նեղ է։ Հայտնի է Ասկերանի և Մարտակերտի շրջաններում։

## Կենսակերպ
Գերադասում է մեծաթիվ գաղութներ չկազմել և ավելի հաճախ որպես ապաստան նախընտրում է հաստաբուն ծառերի փչակները, մարդկային շինությունների փայտաշեն տանիքները։ Վարում է մթնշաղագիշերային կենսակերպ։

## Արտաքին տեսք
Մորթին մեջքային կողմում մուգ շագանակագորշավուն է, դեպի փորի կողմը՝ համեմատաբար բաց մոխրածխագույն։ Մուգ է նաև թևաթաղանթը։ Ականջները մեծ են ու լայն, սակայն թաղանթը բարակ է, թևը՝ Myotis-ների ցեղին ոչ բնորոշ համեմատաբար կարճ և լայն։ Համեմատաբար մեծ չղջիկ է, մարմնի երկարությունը 49,1-50,7 մմ է, պոչինը՝ 42,3-47,5 մմ, ականջինը՝ 22-26 մմ, նախաբազկինը՝ 43-44,7 մմ, քաշը՝ 17,5-25,6 գ։ Գանգի կոնդիլոբազալ երկարությունը՝ 14,6-17,2 մմ։

## Սննդառություն
Սնվում է խոշոր բզեզներով, գիշերային թիթեռներով, միջատների թրթուրներով, մորեխներով ու սարդերով։ Ամռան կեսերին ծնում է 1 ձագ։ Սննդային մրցակիցներն են սրականջ գիշերաչղջիկը, եռագույն գիշերաչղջիկը և հարթաքիթ չղջիկների այլ ներկայացուցիչներ։

## Թշնամիներ
Թշնամիներից են կատուները, կզաքիսները, աքիսները, առնետները և գիշերային գիշատիչ թռչունները։

## Հիվանդություններ
Վարակվում է էկտո և էնդոմակաբույծներով։

## Նշանակություն
Կարևոր նշանակություն ունի կենսացենոզների դինամիկ հավասարակշռության պահպանման գործում և որպես վնասատու միջատների դեմ պայքարի կենսաբանական միջոց։

## Պահպանություն
Հազվադեպ, քիչ ուսումնասիրված տեսակ է, որը որպես խոցելի տեսակ ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում։

Թվաքանակը և պոպուլյացիաների սահմաններն ուսումնասիրված չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններն են անտառների հատումը և թունաքիմիկատներով մշակումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Չղջիկներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Բեղավոր երաշտահավ

thumb|Panurus biarmicus
thumb|''Panurus biarmicus russicus ''
**Բեղավոր երաշտահավ** (), հաստակտուց երաշտահավերի ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 12,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 16-18 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 14-18 գրամ։ Մարմինը կլորավուն է, պոչը՝ շատ երկար, փակ վիճակում արտաքին թևի վրա նկատելի է սպիտակ շերտ։ Հասունի մարմինը վերևից բաց դարչնագույն է։ Արուի գլուխը մոխրագույն է, բեղերը և պոչը՝ սև։ Էգը դարչնագույն է, սև բեղերն ու ներքնապոչը բացակայում են։ Երիտասարդի ընդհանուր գունավորումը դեղնավուն է, սանձիկը՝ մուգ, մեջքի կենտրոնով ձգվում է սև շերտ։ Երամային է։ Թռիչքը կարճ է, ոստյունանման, գետնից քիչ բարձր, շարժվում է չափազանց ճարպիկ։ Բնակվում է եղեգնուտներում։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, սերմերով։ Հարսանեկան առաջին զույգերը ձևավորվում են մարտի սկիզբ-ապրիլին։

## Բազմացում և զարգացում
Բները կառուցում են մարտի կեսից։ Ձվադրման պատրաստ և ձվերի լրիվ քանակով բները հայտնվում են ապրիլ-հունիսին։ Կրկնակի բնադրման դեպքում թարմ ձվեր են հայտնվում հուլիսի 1-ի կեսին։ Բույնը խորը գավաթաձև է՝ տերևներից, եղեգի ծաղկաբույլերից։ Բնադրում է խիտ բուսուտների ստորին մասում՝ ջրի մակերեսից 30-80 սմ բարձր։ Ձագերը հայտնվում են ապրիլից հուլիսի առաջին կեսին, միևնույն ժամանակ կարող են լինել թխսակալող էգեր և բնից դուրս եկած ձագեր։ Բնադրման սուղ պայմանների դեպքում կարող են փոխադարձաբար ձվադրել հարևան այլ տեսակների բներում։ Բնին վտանգ սպառնալիս երիտասարդ թռչուններն անհանգիստ վարքով այն հեռացնում են բնի սահմաններից։ Երիտասարդ թռչուններից բաղկացած ընտանեկան խմբերի թիվը կտրուկ աճում է հուլիսի վերջից։

## Արտաքին հղումներ
* Յակոբեան բնապահպանական կենտրոն - Բեղավոր երաշտահավ

Կատեգորիա:Հաստակտուց երաշտահավեր
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Արամ Աբրահամյան

**Արամ Հակոբի Աբրահամյան** (), հայ ուրոլոգ, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1950), գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1959), ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1959), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1969)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է դեկտեմբերի 31-ին, Թիֆլիսում։ Ավարտել է տեղի վարժարանը և մեկնել ռազմաճակատ, մարտնչել Կարսի, Սարիղամիշի, Ղարաքիլիսայի և Ալեքսանդրապոլի մարտերում, ապա մասնակցել Սարդարապատի հերոսական ճակատամարտին։ Ռազմաճակատում ապրած արհավիրքների խորն ազդեցության ներքո ընտրում է բժշկի մարդասիրական մասնագիտությունը։ 1918 թվականին ընդունվել է Անդրկովկասի բժշկական ինստիտուտ, երկու տարի անց մեկնել Մոսկվա՝ ուսումը շարունակել Մոսկվայի բժշկական ինստիտուտում՝ 1924 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Մինչև 1930 թվականն աշխատել է նրա ուրոլոգիական կլինիկայում, այնուհետև՝ մարզային գիտահետազոտական կլինիկական ինստիտուտում։ 1950-1975 թվականներին ԳՀԻ ուրոլոգիական կլինիկայի տնօրեն, 1949 թվականից միաժամանակ՝ ԽՍՀՄ առողջապահության նախարարության 4-րդ վարչության ուրոլոգիայի բաժանմունքի ղեկավար։ 1941-1945 թվականներին Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Երևանի զինվորական հոսպիտալներում ղեկավարել է ուրոլոգիական բաժանմունքներ։

Արամ Աբրահամյանի և տիկնոջ Մարիա Աբրահամյանի՝ Հայաստանին նվիրաբերած գեղանկարչության հավաքածուի հիման վրա 1984 թվականին Երևանում հիմնադրվել է Ռուսական արվեստի թանգարանը։

## Գիտական գործունեություն
Աբրահամյանը հետազոտել է երիկամների ջրակալման, նորագոյացությունների, միզաքարային հիվանդության և միզուկի տրավմատիկ նեղացումների վիրահատական բուժման հարցերը։ Աշխատանքները վերաբերում են երիկամի ջրակալման, ուռուցքների, միզաքարային հիվանդության, միզուկի վնասվածքային նեղացումների հարցերին։
[մինի|Հուշատախտակ՝ [Ռուսական արվեստի թանգարան (Երևան)|Արամ Աբրահամյանի հավաքածու թանգարան]]

## Անդամակցություն
* Ուրոլոգների միջազգային ընկերության իսկական անդամ
* Համամիութենական գիտական ընկերության նախագահ
* Հայաստանի ուրոլոգների գիտական ընկերության անդամ
* Արտասահմանյան մի շարք ակադեմիաների ու գիտական ընկերությունների պատվավոր անդամ

## Պարգևներ
* ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, 1959
* Սոցիալական աշխատանքի հերոս, 1969
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1976

## Երկեր
* Урология, 1938, 1.
* Хирургия, 1953, 3.
* Урология, 1955, 1.
* Гидронефрозы (Этиология, клиника, лечение), Дисс. докт. М., 1950.
* Гидронефрозы (этиология, клиника, личение), М., 1956.
* Труды 4-й Всесоюзной конференции урологов. М., 1963.
* Гематурия и опухоли мочевой системы. М.։ Медгиз, 1949.
* Руководство по клинической урологии. М. Медицина, 1970, (в соавт.).

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ ուրոլոգներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Միխայիլ Կուչերով

**Միխայիլ Գրիգորիի Կուչերով** (, ), ռուս քիմիկոս-օրգանիկ։

## Կենսագրություն
1871 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի երկրագործության (1877 թվականից՝ անտառային) ինստիտուտը և աշխատել այդ տեղում մինչև 1910 թվական։

Սկզբում պրոֆեսոր Սոկոլովը նրան առաջարկել է աշխատել որպես լաբարանտ, իսկ 1877 թվականին նա դարձավ Պ. Ա. Լաչինովի ասիստենտը քիմիայի բաժնում։ Հիմնական աշխատանքները նվիրված են չհագեցած ածխաջրածինների ուսումնասիրությանը։ 1881 թվականի հայտնաբերել է հետագայում իր անունը կրող ռեակցիան, որի համար արժանացել է (1885) Ռուսաստանի ֆիզիկա-քիմիական ընկերության մրցանակին։

1891 թվականին Կուչերովը դարձավ դոցենտ, իսկ 1903 թվականին՝ պրոֆեսոր։ Իր ամբողջ կյանքի ընթացքում Կուչերովը հրատարակել է մոտ 30 գիտական աշխատանք։

## Գրականություն
* Пешекерова М. С., Михаил Григорьевич Кучеров, в кн.: Материалы по истории отечественной химии, М. — Л., 1954
* Есафов В. И., М. Г. Кучеров, М., 1972

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս քիմիկոսներ
Արծրուն Աբրահամյան

** Արծրուն Աբրահամի Աբրահամյան** (), հայ քիմիկոս, քիմիական գիտությունների դոկտոր (1971)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1909 թ. հոկտեմբերի 25-ին, Արճեշում։ Ավարտել է Երևանի մանկավարժական (1931) և պոլիտեխնիկական (1936) ինստիտուտները։ 1941–1958 թթ.-ին ղեկավարել է գյուղատնտեսական ինստիտուտի ընդհանուր քիմիայի ամբիոնը, իսկ 1958 թ.-ից՝ ՀԽՍՀ ԳԱ օրգանական քիմիայի ինստիտուտի ֆիզիկա-քիմիական և օրգանական անալիզի լաբորատորիան։

Զբաղվել է Հայաստանի պեմզաների և տուֆերի ադսորբցիոն հատկությունների ուսումնասիրությամբ և օրգանական նյութերում ածխածնի, ջրածնի, հալոգենների, ծծմբի, սնդիկի և այլ տարրերի միկրոանալիզի եղանակների մշակմամբ։

## Երկեր
* Քրոմպիկ / Արծրունի Աբրահամյան, Յերևան, Պետական հրատարակչություն, 1937։
* Ֆիզիկական և կոլոիդ քիմիա։ Դասախոս.՝ կարդացված Հայկ. գյուղատնտ. ին-տում 1954-1955 ուս. տարում / Ա. Ա. Աբրահամյան, ԽՍՀՄ Բարձրագույն կրթ. մինիստր.; Հայկ. գյուղատնտ. ին-տ., Աբրահամյան Արծրուն Աբրահամի, Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտ, Երևան, Ա. հ., 1955:
* Ընդհանուր և անօրգանական քիմիա։ Օգնություն Գյուղատնտեսական ին-տի հեռակա բաժնի ուսանողներին / Ա. Աբրահամյան, ԽՍՀՄ Բարձրագույն կրթության մինիստր., Հայկ. Գյուղատնտ. ին-տ., Աբրահամյան Արծրուն Աբրահամի, Երևան, Ա. հ., 1955:
* Ցուցումներ ֆիզիկական և կոլլուդ քիմիաների գործնական աշխատանքների վերաբերյալ։ Ա. Աբրահամյան, Լ. Ավդալյան, ԽՍՀՄ Գյուղատնտ. մինիստր., Հայկ. Գյուղատնտ. ին-տ., Երևան, Ա. հ., 1957:
* Ցուցումներ ընդհանուր և անօրգանական քիմիաների գործնական աշխատանքների վերաբերյալ։ Ա. Ա. Աբրահամյան, ԽՍՀՄ գյուղատնտ. մին-թյուն; Հայկ. գյուղատնտ. ին-տ. Ընդհանուր քիմ. ամբիոն, Երևան, Ա. հ, 1958։
* Օրգանական միացությունների քանակական միկրոէլեմենտար անալիզ, Երևան, 1963։
* Совместное количественное микроопределение элементов в органических соединениях / А. А. Абрамян, ИОХ АН АрмССР., Ереван, Изд-во АН АрмССР, 1974.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ
Գորդոն Կուպեր

**Գորդոն Կուպեր** (անգլ.՝ Gordon Cooper) (մարտի 6, 1927, Շոնի, Օկլահոմա, ԱՄՆ - հոկտեմբերի 4, 2004, Վենտուրա, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի տիեզերազնաց-օդաչու, ռազմաօդային ուժերի փոխգնդապետ։

Ավարտել է ռազմաօդային ուժերի տեխնոլոգիական ինստիտուտը (1956), փորձարկող օդաչուների դպրոցը (1957)։ ԱՄՆ-ի տիեզերագնացների խմբում է 1959 թվականից։ Առաջին թռիչքը կատարել է 1963 թվականի մայիսի 15-17-ը, «Մերկուրի» տիեզերանավով, որը Երկրի շուրջը պտտվել է 22 անգամ՝ անցնելով 879 հազար կմ։ 1965 թվականի օգոստոսի 21-29-ին Գորդոն Կուպերը երկրորդ թռիչքը կատարել է Չարլզ Կոնրադի հետ, որպես «Ջեմինի-5» տիեզերանավի հրամանատար։ Տիեզերանավը Երկրր շուրջը կատարել է 120 պտույտ, անցել 5, 3 միլիոն կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագնացներ
Կատեգորիա:1927 ծնունդներ
Կատեգորիա:2004 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 4 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի սպաներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ավիակոնստրուկտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Վիլյամ Սարոյանի հուշարձան (Երևան)

**Վիլյամ Սարոյանի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Մաշտոցի պողոտայի և Մոսկովյան փողոցի խաչմերուկում, տեղադրվել է 2008 թվականին։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Դավիթ Երևանցի
* Ճարտարապետներ` Ռուբեն Հասրաթյան, Լևոն Իգիթյան

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից, բարձրությունը 3,2 մետր է, քաշը` 500 կգ։ Արձանը ներկայացնում է Սարոյանին 54 տարեկանում։

## Պատմություն
### Մտահղացումը
Ամերիկահայ մեծանուն գրող Վիլյամ Սարոյանի արձանը տեղադրելու մտահղացումը Համահայկական աշխարհագրական ասոցիացիայի նախագահ Ռաֆայել Հովհաննիսյանինն է։ Գաղափարը ծագել է Բուդապեշտում, որտեղ նա գտնվել է նկարահանումներով։ Քաղաքի հենց կենտրոնում տեսնելով Ուիլյամ Շեքսպիրի արձանը՝ նա հիշել է, որ Երևանում Սարոյանի արձան չկա։ Վերադառնալով Հայաստան՝ նա նախաձեռնել է այդ գաղափարը կյանքի կոչելու աշխատանքները։ Այն պահանջում էր ֆինանսական միջոցներ, և առաջացան մեծ խնդիրներ։ Բայց քանի որ երկու տարի հետո Սարոյանի 100-ամյակն էր, Համահայկական աշխարհագրական ասոցիացիան նախաձեռնեց այդ ծրագիրը, որը ներկայացվեց ՀՀ մշակույթի նախարարություն, և ծրագիրն ընդգրկվեց սարոյանական միջոցառումների ցանկում։ Գումարի խնդիրը լուծելու համար նախաձեռնվեց հանգանակություն, որին իրենց ներդրումներով մասնակցեցին հասարակության տարբեր շերտերի ներկայացուցիչներ՝ սկսած բարերարներից, վերջացրած թոշակառուներով։

### Արձանի ստեղծումը և տեղափոխումը Երևան
Քանդակի ստեղծումը վերապահվեց Դավիթ Երևանցուն։ Աշխատանքն իրականացվել է Պրահայում։ Արձանի ստեղծումը մեծ դժվարություն չներկայացրեց, բարդ էր այն Չեխիայից Հայաստան տեղափոխելը։ Սկզբում որոշվեց, որ այն պետք է բերվի օդանավով։ Սակայն պարզվեց, որ քանդակը չի տեղավորվում ինքնաթիռում։ Ստիպված Չեխիայից այն ավտոմեքենայով տեղափոխվեց Ֆրանկֆուրտ (Գերմանիա), որտեղից էլ բեռնատարով՝ Հայաստան։ Մոսկովյան-Մաշտոց խաչմերուկի տարածքը հատկացրել է Կենտրոն համայնքի թաղապետ Գագիկ Բեգլարյանը։

### Արձանի բացումը
Հուշարձանը բացվեց 2008 դեկտեմբերի 13-ին։ Բացմանը ներկա էին ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը։ Վերջինս, ինչպես նաև քանդակի հեղինակներ Դավիթ Երևանցին, Լևոն Իգիթյանը հանդես եկան ելույթներով։ Հանդիսավոր արարողությանը ներկա էին նաև Երևանի քաղաքապետ Երվանդ Զախարյանը, կենտրոնի թաղապետ Գագիկ Բեգլարյանը, մի խումբ հասարակական և մշակութային գործիչներ։ Խաչմերուկին հարող տարածքը որոշ ժամանակ փակ էր երթևեկության համար, մոտենալ կարող էին միայն բացմանը ներկա գտնվել ցանկացողները։ Արձանը բացելու պատիվը վերապահվեց Դ. Երևանցուն և Հ. Պողոսյանին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Վիլյամ Սարոյան....JPG
Պատկեր:Saroyan-armeniapedia 2283.jpg
Պատկեր:Հուշարձան՝_Վիլյամ_Սարոյան_-_2020-01.jpg
Վիլյամ Սարոյանի արձանը.jpg|Վիլյամ Սարոյանի արձանը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դավիթ Երևանցու քանդակներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Սիրո արգելքը (օպերա)

**Սիրո արգելքը, կամ Նորեկը Պալերմոյից** (), Ռիխարդ Վագների վաղ օպերաներից։

Գերմաներեն լիբրետոյի հեղինակը Վագներն է, այն գրվել է 1834-1836 թթ. Շեքսպիրի «Չափն ընդդեմ չափի» պիեսի հիման վրա։ Գործողությունների ժամանակը 16-րդ դարն է, տեղը՝ Սիցիլիան, Պալերմոն։

## Գործող անձինք
* *Ֆրիդրիխ* (Friedrich), Թագավորի բացակայության ժամանակ` Սիցիլիայի կուսակալ (բարիտոն)
* *Լուցիո* (Luzio), երիտասարդ ազնվական (տենոր)
* *Կլավդիո* (Claudio), երիտասարդ ազնվական (տենոր)
* *Անտոնիո* (Antonio), նրանց ընկերը (տենոր)
* *Անժելո* (Angelo), նրանց ընկերը (բաս)
* *Իզաբելլա* (Isabella), Կլավդիոյի քույրը, Սբ. Եղիսաբեթ մենաստանի միանձնուհի (սոպրանո)
* *Մարիանա* (Mariana), մենաստանի միանձնուհի (սոպրանո)
* *Բրիգելլա* (Brighella), հետախոսւյզների ղեկավար (բարիտոն)
* *Դանիել* (Danieli), գինետան տեր (բաս)
* *Դորելլա* (Dorella), Իզաբելլայի նախկին սենեկապանուհին, Դանիելի սպասուհին (սոպրանո)
* *Պոնտիո Պիղատ* (Ponzio Pilato), Դանիելի ծառան (տենոր)
* Դատարանի անդամներ, խուզարկուներ, Պալերմոյի բնակիչներ, ժողովուրդ, երաժիշտներ։
Գործողությունների կատարման ժամանակը՝ 16-րդ դար։ Վայրը՝ Սիցիլիա, Պալերմո։

## Արտաքին հղումներ
* Ռիխարդ Վագների «Սիրո արգելքը» օպերան 
* Ռ. Վագներ. Սիրո արգելքը. Համառոտագիր. 
* Լիբրետոն ռուսերեն և գերմաներեն 

## Գրականություն
* Deathridge, John (2001). "Richard Wagner", pp.&nbsp;1020–1046, in *The New Penguin Opera Guide*, edited by Amanda Holden. New York։ Penguin / Putnam, 2001. ISBN 0-14-029312-4
* Dreyfus, Laurence (2010). *Wagner and the Erotic Impulse*. London։ Harvard University Press. ISBN 9780674018815.
* Ellis, William Ashton, translator (1898). *Richard Wagner's Prose Works. Vol. VII. In Paris and Dresden*. London։ Kegan Paul, Trench, Trübner. View at Google Books.
* Magee, Bryan (2001), *The Tristan Chord*. New York։ Henry Holt & Co. ISBN 9780805067880.

Կատեգորիա:1836 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Գերմաներեն օպերաներ
Բոսնիերեն Վիքիպեդիա

**Բոսնիերեն Վիքիպեդիա** (), Վիքիպեդիա բազմալեզու և ազատ հանրագիտարանի բոսնիերեն տարբերակն է։

## Վիճակագրություն

Այսօր՝   -ին Վիքիպեդիայի բոսնիերեն բաժինը ունի  ։ Գրանցված են  , նրանցից  կատարել են գոնե մեկ խմբագրում անցած 30 օրվա ընթացքում, իսկ   ունեն ադմինիստրատորի կարգավիճակ։ Ընդհանուր խմբագրումների թիվը հատում է -ը։

## Արտաքին հղումներ
* Բոսնիերեն Վիքիպեդիա

բոսնիերեն