Ծննդյան հերթականություն

**Ծննդյան հերթականություն,** երեխայի ծնվելու հերթականությունն իր ընտանիքում, օրինակ՝ առաջնեկ և երկրորդ երեխա: Հաճախ ենթադրվում է, որ ծննդյան հերթականությունն ունի խոր և տևական ազդեցություն հոգեբանական զարգացման վրա: Այս պնդումը բազմիցս վիճարկվել է: Վերջին հետազոտությունները հետևողականորեն ցույց են տվել, որ ավելի վաղ ծնված երեխաները միջին հաշվով մի փոքր ավելի բարձր մտավոր կարողություններ ունեն, սակայն չեն գտել  անձնավորության վրա ծննդյան հերթականության որևէ հստակ ազդեցություն: Այնուամենայնիվ, այն գաղափարը, որ ծննդյան հերթականությունը զգալիորեն ազդում է անձնավորության վրա, շարունակում է քննարկվել փոփ հոգեբանության մեջ և մշակույթում:

## Տեսություն
Ալֆրեդ Ադլերը (1870-1937), ավստրիացի հոգեբույժ, Զիգմունդ Ֆրոյդի և Կարլ Յունգի ժամանակակիցը, առաջին տեսաբաններից էր, որի կարծիքով ծննդյան հերթականությունն ազդում է անձնավորության վրա: Նա պնդում էր, որ ծննդյան հերթականությունը կարող է անջնջելի հետք թողնել անհատի կենսաոճի վրա, որը մարդու՝ ընկերության, սիրո և աշխատանքի խնդիրները լուծելու հիմնական միջոցն է: Ըստ Ադլերի, առաջնեկները «գահընկեց են լինում», երբ երկրորդ երեխա է ծնվում, և այս ընկալվող արտոնության ու առաջնության կորուստը կարող է երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալ նրանց վրա: Միջնեկները կարող են զգալ, որ անտեսված կամ աչքաթող են արված, ինչը հանգեցնում է այսպես կոչված միջնեկ երեխայի համախտանիշին: Կրտսեր և միակ երեխաները կարող են փայփայված և կամակոր լինել, ինչը, ենթադրվում էր, ազդում է նրանց հետագա անձնավորության վրա: Այս ամենը Ադլերը համարում էր տիպիկ ընտանեկան իրավիճակ, օրինակ՝ միջուկային ընտանիք, որն առանձին է ապրում ընդլայնված ընտանիքից, առանց որբացած երեխաների, ծնունդների միջև միջին ընդմիջումով, առանց երկվորյակների, այլ բաղմապտուղների, և  ծանր ֆիզիկական, մտավոր կամ հոգեբուժական հաշմանդամություններ ունեցող երեխաների:

Ադլերի ժամանակներից ի վեր անձնավորության զարգացման վրա ծննդյան հերթականության ազդեցությունը դարձել է հակասական հարց հոգեբանության մեջ: Լայն հասարակության շրջանում տարածված է այն համոզմունքը, որ անձնավորության վրա մեծապես ազդում է ծննդյան հերթականությունը, սակայն շատ հոգեբաններ վիճարկում են դա: Անձնավորության ժամանակակից տեսություններից մեկը պնդում է, որ Մեծ հնգյակի անձնային գծերը՝ Բացություն, Բարեխղճություն, Էքստրավերսիա, Համաձայնություն և Նևրոտիզմ, ներկայացնում են անձնավորության կարևոր տարրերի մեծ մասը, որոնք կարելի է չափել: Ժամանակակից էմպիրիկ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ծննդյան հերթականությունը չի ազդում Մեծ հնգյակի անձնային գծերի վրա:

Իր 1996 թվականի «Ծնված ըմբոստանալու համար» գրքում Ֆրանկ Սալոուեյը առաջարկել է, որ ծննդյան հերթականությունն ուժեղ ազդեցություն ունի Մեծ հնգյակի անձնային գծերի վրա: Նա պնդում էր, որ առաջնեկները շատ ավելի բարեխիղճ և սոցիալապես գերիշխող են, պակաս համաձայնող և պակաս բաց նոր գաղափարների հանդեպ՝ ի համեմատ հաջորդ ծնվածների: Սակայն քննադատները, ինչպիսիք են Ֆրեդ Թաունսենդը, Տոնի Ֆալբոն և Ջուդիթ Ռիչ Հարիսը, վիճարկում են Սալոուեյի տեսությունները: «Քաղաքականություն և կյանքի գիտություններ» ամսագրի ամբողջ համարը, թվագրված 2000 թվականի սեպտեմբերով, բայց հրապարակված միայն 2004 թվականին Սալոուեյի իրավական սպառնալիքների պատճառով, պարունակում է ուշադիր և խստորեն հետազոտված քննադատություններ Սալոուեյի տեսությունների և տվյալների վերաբերյալ: Հետագա մասշտաբային անկախ ուսումնասիրությունները բացահայտել են ծննդյան հերթականության գրեթե զրոյական ազդեցություն անձնավորության վրա:

Իրենց «Քույր-եղբայրական հարաբերություններ. Դրանց բնույթը և նշանակությունը կյանքի ընթացքում» գրքում Մայքլ Է. Լեմբը և Բրայան Սաթոն-Սմիթը պնդում են, որ քանի որ անհատները շարունակաբար հարմարվում են սոցիալականացման գործակալների և կենսաբանական միտումների մրցակցող պահանջներին, ծննդյան հերթականության ցանկացած ազդեցություն կարող է վերացվել, ուժեղացվել կամ փոխվել հետագա փորձառությունների արդյունքում:

## Անհատականություն
մինի|Մարքս եղբայրները ծննդյան կարգով, ամենամեծը՝ վերևում
Անձի վրա ծննդյան հերթականության ազդեցության վերաբերյալ պնդումները մեծ ուշադրության են արժանացել գիտական հետազոտություններում, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիան եզրակացրել է, որ ազդեցությունները զրոյական են կամ գրեթե զրոյական: Նման հետազոտությունը մարտահրավեր է, քանի որ դժվար է վերահսկել բոլոր փոփոխականները, որոնք վիճակագրորեն կապված են ծննդյան հերթականության հետ: Ընտանիքի չափը և մի շարք սոցիալական ու ժողովրդագրական փոփոխականներ կապված են ծննդյան հերթականության հետ և հանդես են գալիս որպես հնարավոր շփոթեցնող գործոններ: Օրինակ, մեծ ընտանիքները սովորաբար ավելի ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակ ունեն, քան փոքր ընտանիքները: Հետևաբար, երրորդ ծնված երեխաները ոչ միայն երրորդն են ծննդյան հերթականությամբ, այլև ավելի հավանական է, որ նրանք գալիս են ավելի մեծ, ավելի աղքատ ընտանիքներից, քան առաջնեկները: Եթե երրորդ ծնված երեխաներն ունեն որոշակի հատկանիշ, դա կարող է պայմանավորված լինել ծննդյան հերթականությամբ կամ ընտանիքի չափով, կամ բազմաթիվ այլ փոփոխականներով: Հետևաբար, կան ծննդյան հերթականության վերաբերյալ հրապարակված բազմաթիվ ուսումնասիրություններ, որոնք շփոթեցնող են:

Գրականության ակնարկները, որոնք ուսումնասիրել են բազմաթիվ հետազոտություններ և փորձել են վերահսկել շփոթեցնող փոփոխականները,  գտել են ծննդյան հերթականության նվազագույն ազդեցություններ: Էռնստը և Անգստը վերանայել են 1946-1980 թվականների ընթացքում հրապարակված բոլոր հետազոտությունները: Նրանք նաև իրենց սեփական հետազոտությունն են կատարել Շվեյցարիայի 6,315 երիտասարդ տղամարդկանց վրա: Նրանք չեն գտել ծննդյան հերթականության էական ազդեցություններ և եզրակացրել են, որ ծննդյան հերթականության հետազոտությունը «ժամանակի վատնում է»: Ավելի վերջերս կատարված հետազոտությունը վերլուծել է 9,664 հետազոտվողների  տվյալները՝ անձի Մեծ հնգյակի գծերի՝ էքստրավերսիայի, նեյրոտիզմի, հարմարվողականության, բարեխղճության և փորձի բացության վերաբերյալ: Ի հակադրություն Սալլոուեյի կանխատեսումների, նրանք չեն գտել նշանակալի կապ ծննդյան հերթականության և ինքնահաղորդված անձնային հատկանիշների միջև: Այնուամենայնիվ, կար որոշակի միտում, որ մարդիկ ընկալեն ծննդյան հերթականության ազդեցությունները, երբ տեղյակ էին անհատի ծննդյան հերթականությունից:

Ավելի փոքր ուսումնասիրությունները մասամբ հաստատել են Սալլոուեյի պնդումները: Պոլհուսը և գործընկերները հաղորդել են, որ առաջնեկները ավելի բարձր միավորներ են հավաքել կոնսերվատիզմի, բարեխղճության և ձեռքբերումների կողմնորոշման մեջ, իսկ ավելի ուշ ծնվածները՝ ապստամբության, բացության մեջ: Հեղինակները պնդում էին, որ ազդեցությունն առավել հստակ երևում է ընտանիքների ներսում կատարված ուսումնասիրություններից: Արդյունքները լավագույն դեպքում թույլ են, երբ համեմատվում են տարբեր ընտանիքների անհատներ: Պատճառն այն է, որ գենետիկական ազդեցություններն ավելի ուժեղ են, քան ծննդյան հերթականության ազդեցությունները: Վերջին ուսումնասիրությունները նաև հաստատում են այն պնդումը, որ միակ երեխաները նշանակալիորեն չեն տարբերվում քույր-եղբայր ունեցող իրենց հասակակիցներից: Գիտնականները պարզել են, որ նրանք շատ հատկանիշներ են կիսում առաջնեկների հետ, այդ թվում՝ բարեխղճությունը և ծնողակենտրոնությունը:

Հետազոտությունների իր ակնարկում Ջուդիթ Ռիչ Հարիսը ենթադրում է, որ ծննդյան հերթականության ազդեցությունները կարող են գոյություն ունենալ ընտանիքի ծագման համատեքստում, բայց դրանք անձի մշտական բնութագրեր չեն: Երբ մարդիկ իրենց ծնողների և քույր ու եղբայրների հետ են, առաջնեկները վարվում են այլ կերպ, քան ավելի ուշ ծնվածները, նույնիսկ չափահաս տարիքում: Այնուամենայնիվ, մարդկանց մեծ մասը  իրենց չափահաս կյանքը չի անցկացնում հայրական տանը: Հարիսը ապացույցներ է բերում, որ հայրական տանը ձեռք բերված վարքի օրինաչափությունները չեն ազդում մարդկանց վարքի վրա տնից դուրս, նույնիսկ մանկության ընթացքում: Հարիսը եզրակացնում է, որ ծննդյան հերթականության ազդեցությունները շարունակում են ի հայտ գալ, որովհետև մարդիկ շարունակում են դրանք փնտրել և շարունակում են վերլուծել իրենց տվյալները, մինչև դրանք գտնեն:

## Ինտելեկտ
մինի|1890-ականների երեք քույր-եղբայրներ
Մետավերլուծության մեջ Պոլիտը և Ֆալբոն (1988) պարզել են, որ առաջնեկները, միակ երեխաները և մեկ քույր կամ եղբայր ունեցող երեխաները բոլորն ավելի բարձր միավորներ են հավաքում բանավոր կարողությունների թեստերում, քան ավելի ուշ ծնվածները և բազմաթիव քույր-եղբայրներ ունեցող երեխաները:

Ռոբերտ Զայոնցը պաշտպանում էր «համաձուլման» մոդելը, որում առաջնեկների կողմից քույր-եղբայրների բացակայությունը նրանց ենթարկում է ավելի մտավոր չափահաս ընտանեկան միջավայրի: Սա կանխատեսում է IQ-ի նմանատիպ աճ այն քույր-եղբայրների համար, որոնց հաջորդ ավագ քույրը կամ եղբայրն առնվազն հինգ տարով մեծ է: Այս երեխաները համարվում են «ֆունկցիոնալ առաջնեկներ»: Տեսությունը հետագայում կանխատեսում է, որ առաջնեկներն ավելի խելացի կլինեն, քան միակ երեխաները, քանի որ վերջիններս չեն օգտվի «ուսուցչի էֆեկտից» (այսինքն՝ կրտսեր քույր-եղբայրներին սովորեցնելուց):

Մի շարք ուսումնասիրություններ պարզել են, որ առաջնեկներն ունեն փոքր-ինչ ավելի բարձր IQ, քան ավելի ուշ ծնվածները: Այնուամենայնիվ, նման տվյալները սովորաբար շփոթվում են ընտանիքի չափի հետ, որն իր հերթին կապված է IQ-ի շփոթեցնող գործոնների հետ, ինչպիսիք են սոցիալական կարգավիճակը: Նմանապես, Երեխաների զարգացման ազգային ուսումնասիրության տվյալների վերլուծությունն օգտագործվել է այլընտրանքային *խառնման վարկածի* աջակցության համար, որը պնդում է, որ բանականության վրա ծննդյան հերթականության թվացյալ ազդեցությունն ամբողջությամբ ընտանիքի չափով է պայմանավորված, այսինքն՝ ժամանակակից պայմաններում բանականության դեմ գործող ընտրության ճնշման օրինակ:

Այնուամենայնիվ, այն պնդումը, որ առաջնեկներն ի սկզբանե ունեն ավելի բարձր IQ միավորներ, նույնպես վիճարկվել է: Երիտասարդության ազգային երկայնական հետազոտության տվյալները ցույց չեն տալիս որևէ կապ ծննդյան հերթականության և բանականության միջև

## Սեռական կողմնորոշում
Եղբայրական ծննդյան հերթականության էֆեկտի համաձայն՝ որքան ավելի շատ ավագ եղբայրներ ունի տղամարդը, այնքան ավելի մեծ է հավանականությունը, որ նա կունենա համասեռական կողմնորոշում: Եղբայրական ծննդյան հերթականության էֆեկտը համարվում է սեռական կողմնորոշման ամենաուժեղ հայտնի կանխորոշիչը, յուրաքանչյուր ավագ եղբայր մոտավորապես 33%-ով մեծացնում է տղամարդու գեյ լինելու հավանականությունը: (Այնուամենայնիվ, մինչ օրս կատարված ամենամեծ ուսումնասիրություններից մեկը ենթադրում է ավելի փոքր ազդեցություն՝ 15% ավելի բարձր հավանականությամբ)։ Նույնիսկ այդպես, եղբայրական ծննդյան հերթականության էֆեկտը բացատրում է տղամարդկանց մոտ համասեռականության տարածվածության առավելագույնը մեկ յոթերորդը: Կանանց սեռական կողմնորոշման վրա և ավագ քույրերի քանակի վրա, կարծես թե ոչ մի ազդեցություն չկա:

«Համասեռականություն, ծննդյան հերթականություն և էվոլյուցիա. դեպի համասեռականության վերարտադրողական տնտեսության հավասարակշռություն» աշխատության մեջ Էդվարդ Մ. Միլլերը ենթադրում է, որ համասեռականության վրա ծննդյան հերթականության ազդեցությունը կարող է լինել էվոլյուցիայի ենթարկված մեխանիզմի կողմնակի արդյունք, որը ավելի ուշ ծնված որդիների անձը շեղում է հետերոսեքսուալությունից: Ըստ Միլլերի՝ սա կունենար այն հետևանքը, որ կնվազեցներ այս որդիների միմյանց հետ անարդյունավետ մրցակցության մեջ ներգրավվելու հավանականությունը: Էվոլյուցիան, հնարավոր է, նախապատվություն է տվել կենսաբանական մեխանիզմներին, որոնք մղում են  ծնողներին *հաստատական* ճնշում գործադրել ավելի վաղ ծնված երեխաների հետերոսեքսուալ վարքագծի *ուղղությամբ*. Քանի որ ընտանիքում ավելի շատ երեխաներ են գոյատևում մանկական և վաղ մանկական շրջանում, ծնողների գենային գծի շարունակական գոյությունն ավելի է ապահովվում (*հմմտ.* նորապսակ եվրոպական ազնվականների, հատկապես երիտասարդ հարսների վրա ճնշումը՝ «ժառանգ և պահեստային» ունենալու համար), և հետերոսեքսուալությունը խրախուսելու օգուտները պակաս կշիռ են ստանում ի համեմատ այն հոգեբանական վնասի ռիսկի, որը խիստ հետերոնորմատիվ միջավայրը ստեղծում է համասեռականության հակում ունեցող երեխայի համար:

Վերջերս տղամարդկանց սեռականության վրա ծննդյան հերթականության այս ազդեցությունը վերագրվել է շատ կոնկրետ կենսաբանական երևույթի: Երբ մայրը ծնում է ավելի շատ որդիներ, ենթադրվում է, որ նա իմունիտետ է ձեռք բերում որոշակի արական-սպեցիֆիկ հակածինների նկատմամբ: Այս իմունիտետը հետո հանգեցնում է ուղեղի վրա ազդեցության, որը կապված է սեռական նախապատվության հետ: Սակայն այս կենսաբանական ազդեցությունը նկատվում է միայն աջլիկ տղամարդկանց մոտ: Եթե աջլիկ չէ, ապա ավագ եղբայրների թիվը, ինչպես պարզվել է, կապ չունի կրտսեր եղբոր սեռականության կանխատեսման հետ: Սա հետազոտողներին ստիպել է մտածել, թե արդյոք սեռականության և աջլիկության կամ ձախլիկության գեները ինչ-որ կերպ կապված են:

Շատ քիչ ուսումնասիրություններ են կարողացել վերարտադրել եղբայրական ծննդյան հերթականության էֆեկտը: Ոմանք չեն գտել որևէ վիճակագրորեն նշանակալի տարբերություն համասեռամոլ և ուղիղ տղամարդկանց քույր-եղբայրների կազմի միջև. սա ներառում է դեռահասից չափահասի առողջության ազգային երկայնական ուսումնասիրությունը, որը ԱՄՆ-ում այս թեմայի վերաբերյալ համապատասխան տվյալներով ամենամեծ ուսումնասիրությունն է: Ավելին, Դանիայում կատարված ուսումնասիրությունը  պարզել է, որ տղամարդկանց մոտ նույնասեռ միություն ստեղծելու միակ քույր-եղբայրական կորելյատը ավագ քույրեր ունենալն էր, ոչ թե ավագ եղբայրներ:

## Երեխաների ավանդական անվանակոչումը ըստ նրանց ծննդյան հերթականության
Աշխարհի որոշ մշակույթներում ծննդյան հերթականությունն այնքան կարևոր է, որ ընտանիքի յուրաքանչյուր երեխա անվանվում է ըստ այն հերթականության, որով երեխան ծնվել է: Օրինակ, ավստրալիական աբորիգենների Բարնգարլա լեզվում կան ծննդյան հերթականության ինը արական և ինը իգական անուններ, հետևյալ կերպ։

**Արական**: *Բիրի* (1-ին), *Վարրի* (2-րդ), *Գունի* (3-րդ), *Մունի* (4-րդ), *Մարի* (5-րդ), *Յարի* (6-րդ), *Միլի* (7-րդ), *Վանգգույու* (8-րդ) և *Նգալաի* (9-րդ):

**Իգական**: *Գարդանյա* (1-ին), *Վայուրու* (2-րդ), *Գունդա* (3-րդ), *Մունագա* (4-րդ), *Մարուգու* (5-րդ), *Յարանդա* (6-րդ), *Միլագա* (7-րդ), *Վանգգուրդու* (8-րդ) և *Նգալագա* (9-րդ):

Նորածնի համար հարմար անունը որոշելու համար նախ պարզում են նորածնի համարը ընտանիքում, և միայն այնուհետև ընտրում են արական/իգական անունը՝ ըստ նորածնի սեռի: Այսպիսով, օրինակ, եթե աղջիկ երեխա է ծնվում երեք տղաներից հետո, նրա անունը կլինի *Մունագա* (4-րդ ծնված, իգական), քանի որ նա ընտանիքի չորրորդ երեխան է:

Որոշ ժամանակակից արևմտյան մշակույթներում ընդունված է, որ ծնողները իրենց երեխաներին տան իրենց անունը: Այս ավանդույթը սկիզբ է առել 17-րդ դարից և առավել տարածված է հայրերի և որդիների մոտ, երբ որդին ստանում է նույն անունը, հայրանունը և ազգանունը՝ ընտանեկան ազգանվան վերջում ավելացնելով «կրտսեր», «II», «III» կամ «IV» և այլն: Այս պրակտիկան սկսվել է որպես «վերին դասի» քաղաքացիների կարգավիճակի խորհրդանիշ, բայց այժմ ավելի հաճախ օգտագործվում է որպես ընտանեկան ավանդույթ՝ պարտադիր չենթադրելով, որ նրանք ավելի «բարձր կարգավիճակ» ունեն, քան իրենց հասակակից(ներ)ը, քույր-եղբայր(ներ)ը կամ ընտանիքի այլ անդամները:

Հոր կողմից որդուն իր կամ ավելի վաղ սերնդի արական ազգականի (պապ, նախապապ) անունով կոչելու ավանդույթը կոչվում է «հայրանվանական», իսկ մոր կողմից դստերը իր կամ ավելի վաղ սերնդի իգական ազգականի (տատ, նախատատ) անունով կոչելու ավանդույթը կոչվում է «մայրանվանական»:

## Տես նաև
* Անհատական հոգեբանություն
* Ընտանիք
* Միակ երեխա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* "Development of the Firstborn Personality Scale". Self-report scale developed empirically to predict first born status. Includes open-access dataset.
* Birth order and intelligence
* ''The Independent'' article
* ''USA Today'' article on CEOs
* Investigating the effects birth order has on personality, self-esteem, satisfaction with life and age

Կատեգորիա:Զարգացման հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական հասկացություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Հոգեվերլուծություն
Կատեգորիա:Մանկություն
Կատեգորիա:Մարդու զարգացում