Տրդատ Բ

**Տրդատ** **Բ Արշակունի** (), Մեծ Հայքի արքա Արշակունիների արքայատոհմից 217-252 թվականներին, Խոսրով I Քաջի որդին։

## Նախապատմություն

Տրդատ Բ-ը (217-252) հայկական որոշ միջնադարյան աղբյուրներում նույնացվում է Խոսրովի հետ։ Պարթևական ծագում ունեցող հայ թագավոր է, որը գահ է բարձրացել Հռոմեական կայսրության աջակցությամբ՝ Մակրինոսի կառավարման շրջանում (217 թվական)։

## Գահակալություն
մինի|Տրդատ Բ ոսկեդրամ
Տրդատ Բ-ը եղել է Հայստանի թագավոր Խոսրով I-ի (198-215) որդին և ժառանգորդը։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ 214-216 թվականներին նա և իր ընտանիքի անդամները պահվել են հռոմեացիների վերահսկողության տակ, ինչը Հայաստանում Հռոմի դեմ մեծ ապստամբություն էր առաջացրել։ Հռոմում Սեպտիմիոս Սևերոս կայսրից հետո գահ է բարձրանում Կարակալլան (211-217)։ Նա 215 թվականին գալիս է  Ասորիք, գլխավորում է հռոմեական բանակը և ներխուժում Հայաստան՝ այն զենքի ուժով հնազանդեցնելու նպատակով։ 217 թվականին Կարակալլայի սպանությունից հետո Տրդատը հռչակվում է Հայաստանի թագավոր՝ Մակրինոսի (217-218)  աջակցությամբ։ Տրդատ Բ-ը կառավարել է որպես Հայստանի թագավոր 217 թվականից մինչև իր մահը՝ 252 թվականին։ Կարակալլայից հետո Հռոմի նոր կայսր Մակրինոսը համաձայնել է ազատել Տրդատ Բ-ի մորը հռոմեական գերությունից։ 217 թվականին Հռոմի և Պարթևստանի միջև Մծբինի ճակատամարտից հետո և դրա հետևանքով կնքված պայմանագրից հետո հստակեցվում են ուժային հարաբերակցությունները տարածաշրջանում։ Հայ եկեղեցական ավանդության համաձայն Տրդատ Բ-ը Հայաստանի առաջին թագավորն էր, որը հալածանքներ է կիրառել քրիստոնյաների դեմ։ Այս հալածանքները շարունակվեւմ են նաև նրա հաջորդների օրոք։ 224 թվականին փլուզվում է Պարթևստանի թագավորությունը։ Վերջին թագավորը՝ Պարթև Արտաբանոս (կամ Արտավան) V-ը, ըստ աղբյուրների, պատկանում էր պարթևական Արշակունիների արքայական տոհմին, որից սերում էին նաև հայ Արշակունիները։ Նա սպանվում է Սասանյան կայսրության առաջին թագավոր Արտաշիր I-ի կողմից:

## Պատերազմ Սասանյան կայսրության դեմ
Տրդատի գահակալության տարիներին Հայաստանը գտնվում էր Հռոմեական կայսրության, Պարթևստանի և հետագայում Սասանյան Պարսկաստանի ազդեցության ոլորտների խաչմերուկում, որը պետք է որոշիչ լիներ երկրի արտաքին քաղաքականության հարցում։   
մինի|Հայաստանը III դարում
Պարսկաստանում Սասանյան հարստության հիմնադիր Արտաշիր I-ի (224-243) դեմ Տրդատի մղած մի քանի տարվա հաղթական կռիվները թեև թույլ չտվեցին Հայաստանը նվաճելու, բայց և Սասանյաններին էլ չստիպեցին հրաժարվելու իրենց այդ ծրագրից։ Սասանյանների խիստ ու անհաշտ թշնամական դիրք են գրավում նաև Հայաստանի նկատմամբ, այնտեղ իշխող Արշակունիներին համարելով իրենց դինաստիական հակառակորդները։ Նրանք ոչ միայն ձգտում են Հայաստանում ևս վերացնել Արշակունիներին, այլև նվաճել Հայաստանը և այն դարձնել Պարսկաստանին ենթակա մարզերից մեկը։  

230 թվականին պարսկական զորքերն անցան Եփրատ գետը, գրավեցին Միջագետքը և պաշարեցին Մծբինը, պարսկական հեծելազորի ասպատակություններին ենթարկվեցին նաև Միջագետքի հարևան երկրները՝ Անտիոքը և Կապադովկիան։   

Հայաստանը նվաճելու նկրտումները պարսից արքունիքում նոր ուժով բռնկվեցին Արտաշիրի որդու և հաջորդի՝ Շապուհ I-ի (243-271) օրոք, որը պարսկական տերության հետ ժառանգել էր նաև հոր նվաճողական քաղաքականությունը։ Վերջինիս թագավուրության հենց սկզբից վերսկսվում են պարսկա-հռոմեական կռիվները, որոնց ժամանակ Հայաստանը շարունակում էր հանդես գալ որպես Հռոմի դաշնակից։ Հռոմը հրաժարվում էր Հայաստանին ռազմական օգնություն ցույց տալուց և ազատ թողնում Շապուհի նկրտումների առաջ։  

226-228 թվականների միջև, Պարթևաստանը միացնելուց հետո, Արտաշիր I-ը ցանկացավ ընդլայնել իր կայսրությունը՝ ներառելով նաև Հայաստանը։ Երկու տարվա հակամարտությունից հետո հռոմեացիների, սկյութների և քուշանների բանակները դադարեցրին իրենց աջակցությունը Հայաստանին։ Տրդատ Բ-ը և նրա բանակը մնացին մենակ՝ շարունակելու պայքարը Արտաշիր I-ի դեմ։ Տրդատ Բ-ը համառ դիմադրություն ցույց տվեց Արտաշիր I-ին։ Տրդատ Բ-ի դեմ համառ մարտերից հետո Արտաշիր I-ը հետ քաշեց իր բանակը և լքեց Հայաստանը։ Տրդատ Բ-ի որդին՝ Խոսրովը, նույնպես իր մասնակցությունն ունեցավ հոր ռազմական արշավանքներին Արտաշիրի դեմ, ով անհանգստացած էր նրանց հաղթանակներից։ Տրդատ Բ-ի և Արտաշիր I-ի միջև երկարատև ռազմական հակամարտությունը ընդգծեց Հայաստանի հզորությունը Տրդատ Բ-ի կառավարման օրոք։ Սակայն Միջագետքում հռոմեական զորքի պարտությունից հետո (244), երբ կնքվեց «ամենաամոթաբեր» պայմանագիրը, Մեծ Հայքի թագավորությունը 252 թվականին բաժանվեց Սասանյանների և Հռոմեական կայսրության միջև։ Որոշ աղբյուրներում հանդիպում ենք նաև Արտավազդ Ե անունով գահակալի, ով նախքան Խոսրովի գահակալումը մի քանի ամսով կառավարել է երկիրը։ Տրդատ Բ-ը մահացավ 252 թվականին և նրան հաջորդեց Խոսրով II-ը։ III դարի կեսերին Հռոմեական կայսրության դրությունը խիստ ծանրացավ՝ ներքին խռովությունենրի և գոթերի աշխարհավեր հարձակումների պատճառով։ Հայաստանը՝ զրկված լինելով արտաքին աջակցությունից, հայտնվում է մեկուսացված վիճակում և 252 թվականին ենթարկվում է Սասանյան Պարսկաստանի ներխուժմանը։ Ըստ մի շարք պատմագիտական աղբյուրների՝ Տրդատը ստիպված եղավ հեռանալ երկրից և ապաստան գտնել Հռոմում։ Ավելի ուշ, հռոմեական աջակցությամբ, հայոց գահին հաստատվեց Տրդատ Գ Մեծը (287-330)։

## Հայ աղբյուրներում
Ըստ Հակոբ Մանանդյանի՝ Ագաթանգեղոսը, Սեբեոսը և Խորենացին 3-րդ դարում հիշատակում են միայն երկու հայ թագավոր՝ Խոսրով Մեծ և Տրդատ Մեծ, մինչդեռ այդ դարում Հայաստանում իշխել են, իրապես հինգ թագավոր հետևյալ հաջորդականությամբ՝ Խոսրով Ա, Տրդատ Բ, Արտավազդ, Խոսրով Բ և Տրդատ Գ։ Հունա-հռոմեական աղբյուրների օգնությամբ պարզված է, որ Ագաթանգեղոսի պատմության մեջ, Տրդատ Գ-ի հոր, Խոսրովին են վերագրված այն բոլոր դեպքերը, որոնք իրապես տեղի են ունեցել Տրդատ Բ-ի ժամանակ, որը Հայաստանում թագավորել է 217-252 թվականներին։ 

Տրդատ Բ-ը հայոց պատմությունում հանդես է գալիս որպես *«Խոսրով Մեծ-Տիրան-Տրդատ Բ»։* Պատմիչների մոտ կա անձնանունների որոշ անհամաձայնություն, հատկապես III-IV դարերի համար։ Այսպես, III դարի առաջին կեսերի հայոց գահակալի անունը Զոնարասի մոտ Տրդատ է, իսկ հայ պատմագրության մեջ (Խորենացի, Ագաթանգեղոս)՝ Խոսրով։ Բուզանդը պատմում է IV դարի կեսերին Տիրան թագավորի հետ առնչված մի իրադարձություն, որ վերաբերում է Տրդատ ԲI-ին։ Այս հանգամանքը խանգարում է իրադարձությունների ընթացքը ճիշտ որոշելուն։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ