Մանուել Ճարտարապետ

**Մանուել** (ծննդ. և մահվ. թթ անհայտ), 10-րդ դարի հայ, ճարտարապետ, քանդակագործ և նկարիչ։

## Գործունեություն
Ստեղծագործել է Վասպուրականում 10-րդ դարի առաջին կեսին։ Եղել է Արծրունյաց իշխանական տան գլխավոր ճարտարապետը։ Կառուցել է Ոստան ավանը և նրա պաշտպանական համալիրը, Աղթամարի բերդ քաղաքը, պալատը, հարակից շենքերը և նշանավոր պալատական տաճարը։ Աղթամարի տաճարը, արվեստների սինթեզի առավել կատարյալ օրինակն է միջնադարյան Հայաստանում և հնագույնը՝ քրիստոնեական արվեստում ընդհանրապես։

Հնից են գալիս կտակարանային տեսարանները, Քրիստոսն ու աստվածամայրը, պահպանիչ խորհրդանշանները, սակայն նոր են պայքարի թեմաները, և նույնիսկ հին պատկերագրական սյուժեները (Դանիել, Սամսոն, Դավիթ և Գողիաթ) օգտագործվել են նորի դրսևորման համար։ Եվ եթե աոաջին հիմնական գոտին խորհրդանշում էր Արծրունիների մեծ հավատն ու մեծ պայքարն, ապա նրանից վեր տեղավորված որթագալարի գոտին՝ ժողովրդի աշխատանքի և ուրախության բազմաթիվ տեսարաններով, խորհրդանշում էր արդեն մեծ պայքարի հաղթանակը: Սակայն այստեղ էլ չեն մոռացված Արծրունյաց իշխանները և մեզ հետաքրքրող գոտին, որր սկսվում է արևմտյան ճակատից և երկու թևերով գոտկում ամբողջ հուշարձանը, արևելյան ճակատում պսակվում է Գագիկի և նրա որդիների խնջույքի տեսարանով, խորհրդանշական մի պատկեր, որը պետք է շեշտեր ժողովրդի և նրա իշխանների միասնության գաղափարը։

Ջերմ հույզերով են հագեցված որթագալարի մեջ տեղ գտած պատկերները։ Այստեղ տեսնում ենք և՛ այգեբացը, և՛ խաղողի մշակումը, և՛ բերքահավաքը, և՛ դեռատի կնոջ՝ այգին ճաշ տանելը և այլն, և այլն։

Մանուելն իսկական բանաստեղծ է, որը կերտում է քարի վրա, խոսում քարի լեզվով։ Համակարգում կարծես միահյուսվել են տարբեր ավանդություններ, տարբեր զրույցներ։ Մի տեղ դա իշխանական կյանքի գովերգն է, մի այլ տեղ գեղջկական կյանքի քնարական պատկերումը։

Որթագալարի այս գոտում Մանուելը պատկերեց աշխարհիկ կյանքն իր բոլոր կողմերով։ Այն առաջին քանդակաշարն էր, որտեղ մի կողմ են թողնված վաղ քրիստոնեական էլեգիական պատկերագրական հորինվածքները, և ստեղծվել է մի համակարգ, որը լիարժեք կերպով դրսևորում է իրական կյանքը և աշխատավոր գյուղացուն։ Այնքան կարևոր տեղաշարժ էր այս, որ անշուշտ չէր կարող լինել մի, թեկուզ և հանճարեղ քանդակագործի ստեղծագործական երևակայության արգասիք։ Այն հետևանք էր հասարակական կյանքի և մշակույթի բոլոր բնագավառներն ընդգրկած մեծ խմորումների, աշխարհիկ կյանքի ներթափանցման այնպիսի բնագավառներն, որոնք մինչ այդ, թվում է, անմատչելի էին առօրյա թեմաների համար։ Այս տեսակետից Մանուելի գործն իր արձագանքն է գտնում Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործության մեջ, և տաճարի որմերին պատկերված իրական կյանքի տեսարաններին լիովին համահնչուն են Նարեկացու քնարական տողերը՝ նվիրված մարդուն և նրան շրջապատող բնությանը:  Մյուս կողմից՝ որթագալարի այս գոտին թեմատիկայով և կատարման ձևերով սերտորեն առնչվում է ժողովրդական արվեստի հետ, պատկերված ձևերը լիովին համահնչուն են ժողովրդի դարավոր պատկերացումներին։ Սա ևս, անշուշտ, պատահական և անսպասելի չէր։ Այս առում ով էլ հետաքրքրական է աոաջին և որթագալարի գոտիների միջև տեղավորված գոտին, որը ներկայացնում է կենդանիների (հիմնականում նրանց գլուխների) խիստ ցցուն քանդակաշար։ Այդ բարձրաքանդակները թեև գտնվում են միմյանցից զգալի հեռավորության վրա, սակայն աչքի ընկնելով իրենց յուրահատուկ ձևերով, ստեղծում են մի որոշակի ոտու պատրանք, որը շրջանցում է տաճարն ամբողջությամբ և ներկայացված է նրա բոլոր ճակատներում:

Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ մենք գործ ունենք հայկական քանդակագործության պատմության մեջ իրենց այնքան յուրահատուկ տեղն ունեցող պահպանիչ խորհրդանշանների հետ, որոնք սերտորեն առնչվում են հնադարյան հավատալիքների և պատկերացումների հետ, և որոնք չկարողացավ ոչնչացնել քրիստոնեությունն ամբողջ միջնադարի ընթացքում։ Ավելին, ինքը քրիստոնեությունը սրբագործեց նրանց մի մասը և տեղ տվեց իր տաճարների պատերի վրա։

Պահպանիչ խորհրդանշաններն առավել ցայտուն են դրսևորվում տաճարը շրջանցող գոտու քանդակաշարում, որտեղ ամեհի առյուծները, հովազներն ու արջերը,, քարայծերն ու եղջերուները շրջապատելով տաճարը, կարծես պահպանում են նրան ամեն մի չար ուժից,  ամեն մի թշնամուց։

## Պատկերասրահ

L'église de l'île d'Adhamar.jpg|Աղթամարի տաճարը նախքան վերականգնումը
Akdamar Church.JPG|Դավիթի և Գողիաթի մենամարտը պատկերող բարձրաքանդակից մի հատված (Աղթամարի եկեղեցի)


## Ժամանակակիցները Մանուելի մասին
Մանուելի մասին տեղեկություններ է հաղորդում Թովմա Արծրունու պատմությունը շարունակող Անանունը։
Աղթամարի պալատի շինարարության առնչությամբ նա Մանուելին անվանել է «իմաստուն ճարտարապետ և հանճարեղ մարդ», իսկ տաճարի կառուցման մասին նույն պատմիչը գրում է՝ 
Այսպես, նկարագրելով պալատի շինարարությունը, պատմիչը գրում է, որ արքունիք հրավիրված վարպետներից մեկին էլ («…Ումեմն ի նոցանէ ճարտարապետի առն իմաստնոյ և հանճարեղի») Գագիկ արքան հանձնարարում է տաճարի կառուցումը: Պատմության հաջորդ գլխում արդեն, որը նվիրված է պալատական եկեղեցու կառուցմանը, նա նշում է ճարտարապետին. «…ճարտարապետ արուեստին էր Մանուէլն, զոր ի վեր անդր ցուցաք, այր լի իմաստութեամբ և զօրաւոր ի գործս իւր՝ հրաշակերտէ զեկեղեցին զարմանագործ արուեստին»։ Հազիվ թե կարելի լինի կասկածել, որ «ի վեր անդր ցուցաք» արտահայտությունը վերաբերում է հենց այն ճարտարապետին, որին Գագիկ արքան հանձնարարել էր պալատի շինարարությունը: Դժբախտաբար մեզ չի հասել այդ պալատն, ինչպես չի հասել նաև այն մեծ պարիսպը՝ «հրաշակերտ, ահեղակերտ, զարդարված բարձրաբերձ լայնանիստ բուրգերով և վերամբարձ աշտարակներով, որն ուներ հինգ ձիարշավաչափ երկարություն և իր հաստահեղույս աշտարակների» ներսում՝ «զբոսանքի խորանանման գահույքներ»։ Լճի ծփացող ալիքները դարերի ընթացքում խորտակել են արհեստական նավահանգստի հաստահեղույս ամբարտակներն, որոնք ժամանակին երկու թևերի նման պարփակել էին մի զգալի տարածություն, ապաստան ստեղծել այնտեղ հավաքված նավերի համար։

Վառ ու պատկերավոր են նկարագրված պալատի դահլիճը, նրա պատերը զարդարող գունագեղ որմնանկարները։ Պալատը շրջապատված է եղել համեմատաբար փոքր, սակայն դարձյալ գմբեթածածկ բաժանմունքներով, որոնք ունեին «կամարակից խորաններ, գեղապաճույճ անկյուններ, լուսաճաճանչ, ոսկեզարդ և երկնահարկ գմբեթներ», որոնց վրա  բարձրում երևում Է ճոխությամբ բազմած արքան, իր շուրջն ունենալով լուսատեսակ պատանիներ, նրանց հետ գուսանների խմբեր, նազելի աղջկանց խաղ, դրանց այն կողմը՝ սուսերամարտիկների խումբ և ըմբշամարտիկների մենամարտ, այնուհետև աոյուծևերի և այլ գազանների խմբեր, պես–պես պաճուճանքով զարդարված թռչունների երամներ և այլն։ Պալատի փայտե դռները ևս ծածկված էին զարդաքանդակներով: Նրանք երկփեղկ Էին և փակ վիճակում կազմում էին մի ամբողջական պատկեր

## Ծանոթագրություններ

* 

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ