Սինյավինո գործողություն (1942)

**Սինյավինո գործողություն** ( օգոստոս 19 - հոկտեմբերի 10, 1942 թ .), հարձակողական գործողություն էր Վոլխովի և Լենինգրադի ճակատների Կարմիր բանակի կողմից, որն իրականացվեց Հյուսիսային բանակի 18-րդ գերմանական բանակի դեմ՝ նպատակ ունենալով ճեղքել Լենինգրադի շրջափակումը Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։

Չնայած այն հանգամանքին, որ գործողությունը չհանգեցրեց շրջափակման ճեղքմանը, խորհրդային զորքերը, իրենց հարձակմամբ, թույլ չտվեցին թշնամուն իրականացնել Լենինգրադի գրավման ծրագիրը «Հյուսիսային լույսեր» ծածկանունով (  ), կապեց գերմանական զորքերի զգալի ուժերը և դրանով իսկ նպաստեց Ստալինգրադի և Հյուսիսային Կովկասի պաշտպանությանը:

## Իրավիճակը վիրահատության մեկնարկից առաջ
2-րդ հարվածային բանակի համար աղետով ավարտված Լուբան գործողության պարտությունը չստիպեց խորհրդային բարձրագույն հրամանատարությանը հրաժարվել Լենինգրադի մարզում հարձակողական ծրագրերից, նույնիսկ որոշ ժամանակով: Շրջափակումը ճեղքելու նոր օպերացիան նախատեսված էր 1942 թվականի օգոստոսի երկրորդ կեսին։ Բացի հիմնական խնդիրը լուծելուց, խորհրդային զորքերը ստիպված էին ակտիվորեն կապել Հյուսիսային բանակային խմբի հիմնական ուժերը և թույլ չտալ, որ հակառակորդը ռեզերվներ տեղափոխի հարավային ուղղությամբ:

Խորհրդային հրամանատարությունը, գործողությունը նախապատրաստելիս, հաշվի չի առել այն փաստը, որ 1942-ի ամառվա վերջին Լենինգրադի մարզում ուժերի հավասարակշռությունը կտրուկ փոխվել է, և գերմանական զորքերը նույնպես պատրաստվում էին հարձակման՝ քաղաքը գրավելու վերջնական նպատակով: Թեև սովետական հետախուզությունը հակառակորդի կողմից «ուժերի կուտակման որոշ նշաններ» հաստատեց գալիք հարձակման տարածքում, հնարավոր չեղավ պարզել, որ «Հյուսիս» բանակային խումբը զգալիորեն ամրապնդվել է Ղրիմից տեղափոխված 11-րդ բանակի հիմնական ուժերով։ Գերմանական հրամանատարությունը, իր հերթին, հետախուզական տեղեկատվություն ունենալով օգոստոսի երկրորդ կեսին Լադոգա լճից հարավ սովետական զորքերի մոտալուտ հարձակման մասին, այն համարեց «կանխարգելիչ հարված»՝ նպատակ ունենալով խափանել հարձակումը Լենինգրադի վրա և հույս ուներ հետ մղել հարձակումը՝ առանց քաղաքը գրոհելու համար նախատեսված ուժերի ներգրավման։ Այսպիսով, 1942-ի ամռանը երկու հակառակորդ կողմերը պատրաստվում էին հարձակողական գործողություններ իրականացնել ռազմավարական նպատակներով, բայց չունեին լիարժեք տեղեկատվություն միմյանց ծրագրերի մասին:

## Գերմանական պլան «Հյուսիսափայլեր»
1942 թվականի հուլիսին, Սևաստոպոլի գրավումից անմիջապես հետո, գերմանական հրամանատարությունը որոշեց լայնածավալ հարձակում իրականացնել Լենինգրադի մարզում՝ օգտագործելով 11-րդ բանակի ազատագրված ուժերը:

Հուլիսի 23-ին Վիննիցայում Ա. Հիտլերի շտաբում տեղի ունեցավ հանդիպում, որից հետո ստորագրվեց թիվ 45 հրահանգը։ Այն նախանշում էր գալիք հարձակման նպատակները, առաջին փուլում շրջապատել Լենինգրադը և կապ հաստատել ֆիննական բանակի հետ, երկրորդ փուլում՝ օգտագործելով զանգվածային հրետանային կրակ՝ քաղաքում տոտալ ավերածությունների և հրդեհների գոտիներ ստեղծելու համար՝ դրանով իսկ կաթվածահար անելով քաղաքը պաշտպանող զորքերի թիկունքը, այնուհետև վերահսկողություն հաստատել Լենինգրադում։ Պլանը ստացել է «Feuerzauber» («Կախարդական կրակ») անվանումը։ Հարձակման մեկնարկի նախնական ամսաթիվը նշանակվել է 1942 թվականի սեպտեմբերի 14-ը։

Գերմանական հրամանատարությունը նույնպես հույս ուներ ֆիննական զորքերի մասնակցության վրա գալիք հարձակմանը, սակայն մարշալ Մաններհայմը խուսափողական դիրք գրավեց և պատրաստ էր գործել «*փոքր ուժերով և միայն սահմանափակ առաջադրանքով*»։

Համաձայն հարձակման վերջնական պլանի, որը ստացել է նոր անվանումը «Հյուսիսային լույսեր» (  ), գերմանական զորքերը, ավիացիայի և հրետանու զանգվածային աջակցությամբ, երեք բանակային կորպուսի ուժերով պետք է ճեղքեին խորհրդային պաշտպանությունը և հասնեին քաղաքի հարավային ծայրամասերը: Դրանից հետո երկու բանակային կորպուսները պետք է թեքվեին հյուսիս-արևելք, ստիպեին Նևային շարժվել, շրջանցել քաղաքը արևելքից, միանալով ֆիննական զորքերին Կարելյան Իսթմուսի վրա և, այդպիսով կտրելով կյանքի ճանապարհը, Լենինգրադին ամբողջությամբ զրկել « *մայրցամաքի* » հետ կապից: Այս դեպքում գերմանական հրամանատարությունը հույս ուներ քաղաքը գրավել արագ և առանց փողոցային ծանր մարտերի։

## Խորհրդային հարձակողական պլան
Առաջիկա հարձակման պլանը, որը մշակվել է Վոլխովի ճակատի ռազմական խորհրդի կողմից, օգոստոսի սկզբին հաստատվել է Գերագույն հրամանատարության շտաբի կողմից: Վոլխովի ճակատի ստորաբաժանումները զգալիորեն համալրվեցին երթային ընկերություններով, տանկերով, պահակային ականանետային ստորաբաժանումներով, ինչպես նաև ստացան բավարար զինամթերք և նյութատեխնիկական ռեսուրսներ։

Վոլխովի ճակատը պետք է իրականացներ իր հիմնական հարձակումը Գոնտովայա Լիպկայի և Վորոնովոյի միջև 15 կիլոմետրանոց հատվածում, ճեղքելով հակառակորդի պաշտպանությունը և առաջ շարժվեր Սինյավինո և Մգա ուղղությամբ: Դրանից հետո նախատեսվում էր միավորել ուժերը Լենինգրադի ճակատի զորքերի հետ, ոչնչացնել թշնամու Մգինսկ-Սինյավինո խումբը և, ի վերջո, հասնել Դուբրովկա - Նևա գետ -Կրասնի Բոր գիծ:

Գործողությանը մասնակցելու համար ռազմաճակատի զորքերը կառուցված էին երեք էշելոններով, Առաջին էշելոնը բաղկացած էր 8-րդ բանակի ստորաբաժանումներից: Հիմնական հարձակումը Սինյավինոյի ուղղությամբ իրականացվել է գեներալ-մայոր Ս.Տ. Բիյակովի 6-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի կողմից 4 հրաձգային դիվիզիաների ուժերով։ Բանակի մնացած երեք հրաձգային ստորաբաժանումների խնդիրն էր ապահովել հարվածային խմբի եզրերը։

8-րդ բանակի հարձակմանը աջակցում էին ռազմաճակատի հրետանային ստորաբաժանումների մեծ մասը (ընդհանուր մոտ 1657 ատրճանակ և ականանետ) և մոտ 150 տանկ։ Չորս առանձին բոցավառ տանկային գումարտակներ՝ զինված KV-8 և OT-34 տանկերով, հատուկ հատկացվել են 8-րդ բանակին՝ ոչնչացնելու թշնամու երկարաժամկետ ամրությունները։

Երկրորդ էշելոնում առաջխաղացող 4-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումների (հրամանատար՝ գեներալ-մայոր Ն.Ա. Գագեն) խնդիրն էր հարձակողական գործողություններ զարգացնել Մգա-ի ուղղությամբ, իսկ 2-րդ հարվածային բանակը, որը կազմում էր երրորդ էշելոնը, պետք է միանա Լենինգրադյան գծի և Բորնովկա-Բորնովկա-Կրապանական գծի զորքերին՝ Դու. Կրասնի Բոր շրջան։

Ընդհանուր առմամբ, Վոլխովի ճակատը նախատեսում էր հարձակման մեջ օգտագործել 16 հրաձգային դիվիզիա, 10 հրաձգային, 6 տանկային բրիգադ և 4 առանձին տանկային գումարտակ, ներառյալ ռազմաճակատի պահեստային, հատկացված ստորաբաժանումները՝ ընդհանուր առմամբ մոտ 150 հազար զինվոր և սպա:

Հաշվի առնելով այն փաստը, որ հիմնական հարձակման ուղղությամբ պաշտպանությունը պահում էին գերմանական միայն 3 հետևակային դիվիզիաները ( 227-րդ, 223-րդ և 207-րդ ), խորհրդային հրամանատարությունը ակնկալում էր արագ ճեղքել թշնամու պաշտպանությունը և հասնել Նևա գերմանական ուժերի ժամանումից ընդամենը 2-3 օր առաջ։

Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերը իրենց ակտիվ գործողություններով պետք է դյուրացնեին Վոլխովի ճակատի հարձակմանը։ Դրան հասնելու համար նախատեսվում էր 55-րդ բանակի ուժերով հարվածել Կոլպինո շրջանից Տոսնա գետի ուղղությամբ, իսկ Նևա օպերատիվ խմբի ուժերով՝ ստիպել Նևային և հարձակվել Սինյավինոյի ուղղությամբ։ Սկզբում Նևայի օպերատիվ խմբի գոտում գրոհ չէր նախատեսվում, բայց սեպտեմբերի սկզբին Լենինգրադի ճակատի հրամանատարությունը, այնուամենայնիվ, որոշեց փորձել ստիպել Նևային և առաջ շարժվել դեպի արևելք ամենակարճ ճանապարհով Սինյավինոյի ուղղությամբ՝ միանալու Վոլխովի ճակատին։

## Կուսակցությունների ուժերը
### ԽՍՀՄ
Վոլխովի ճակատ - ընկ. Բանակի գեներալ Կ.Ա.Մերեցկով,

* 2-րդ հարվածային բանակ - ընկ. Գեներալ-լեյտենանտ Ն.Կ. Կլիկով,
* 8-րդ բանակ - ընկ. Գեներալ-լեյտենանտ Ֆ.Ն.Ստարիկով,
* 14-րդ օդային բանակ - ընկ. Ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Ի.Պ. Ժուրավլև,

Լենինգրադի ճակատ - ընկ. Գեներալ-լեյտենանտ Լ.Ա.Գովորով,

* Նևսկու օպերատիվ խումբ - ընկ. Գեներալ-մայոր Դ. Ն. Գուսև,
* 55-րդ բանակ ՝ հրամանատար Գեներալ-լեյտենանտ Վ.Պ.Սվիրիդով,
* 13-րդ օդային բանակ - ընկ. Գեներալ-լեյտենանտ Ս.Դ.Ռիբալչենկո։

### Գերմանիա
բանակային խումբ Հյուսիս - ընկ. Ֆելդմարշալ Գեորգ ֆոն Կյուչլեր,

* 18-րդ բանակ - ընկ. Հեծելազորի գեներալ Գեորգ Լինդեման,
* 11-րդ բանակ - ընկ. Ֆելդմարշալ Էրիխ ֆոն Մանշտեյն,
* 1-ին օդային նավատորմ - հրամանատար Գեներալ գնդապետ Ալֆրեդ Քելլեր։

## Ռազմական գործողությունների ընթացքը
### Խորհրդային զորքերի դիվերսիոն գործողություններ
Հակառակորդի ուշադրությունը ճակատի այն հատվածից, որտեղ պետք է իրականացվեր հիմնական հարձակումը, շեղելու համար, հուլիս-օգոստոս ամիսներին խորհրդային զորքերը մի շարք մասնավոր գործողություններ իրականացրեցին երկրորդական տարածքներում։

Լենինգրադի ռազմաճակատում 42-րդ բանակը հուլիսի 20-ից օգոստոսի 26-ը ակտիվ մարտական գործողություններ է իրականացրել Ուրիցկի շրջանում, իսկ 55-րդ բանակը հուլիսի 23-ից օգոստոսի 4-ը հարձակվել է Լենինգրադ-Մոսկվա մայրուղու երկայնքով: Չնայած երկար ու կատաղի մարտերին՝ խորհրդային զորքերը կարողացան հասնել միայն տեղական հաջողությունների։ Այսպիսով, 85-րդ, 21-րդ հրաձգային դիվիզիաներին և 42-րդ բանակի 1-ին կարմիր դրոշի տանկային բրիգադին հաջողվեց ազատագրել Ստարո-Պանովոն, իսկ 284-րդ հրաձգային դիվիզիան և 55-րդ բանակի 220-րդ տանկային բրիգադը ՝ Պուտրոլովոն և Յամ-Իժորու։

### Ուստ-Տոսնենսկայա գործողություն
Նախատեսված պլանի համաձայն, առաջին ստորաբաժանումները, որոնք սկսեցին գործողությունը, Լենինգրադի ռազմաճակատի 55-րդ բանակն էր: Խորհրդային ստորաբաժանումներին հանձնարարվել էր անցնել Տոսնա գետը, գրավել Իվանովսկոյե և Ուստ-Տոսնո գյուղերը, ինչպես նաև երկաթուղային և ճանապարհային կամուրջները։ Այս պլանի հաջող իրականացումը բարենպաստ պայմաններ կստեղծի Մգայի և Սինյավինոյի վրա հետագա հարձակման զարգացման համար:

Օգոստոսի 19-ին 268-րդ հրաձգային դիվիզիայի և 86-րդ առանձին տանկային գումարտակի ստորաբաժանումները (21 տանկ), հզոր հրետանային և օդային պատրաստությունից հետո անցան հարձակման։ Միևնույն ժամանակ, Տոսնա գետի արևելյան ափին՝ Իվանովսկոյե շրջանում, Բալթյան նավատորմի նավերով վայրէջք կատարեցին դեսանտային ուժեր: Սկզբում խորհրդային զորքերը հաջողակ էին, Ուստ-Տոսնոն և Իվանովսկոյեն ազատագրվեցին, իսկ առաջապահ ստորաբաժանումները հասան Պելլա կայարան։ Սակայն հարձակողական գործողությունն առաջընթաց չունեցավ։ Շուտով հակառակորդը, ռեզերվներ հավաքելով, ավիացիայի և հրետանու աջակցությամբ անցավ հակահարձակման, ետ գրավեց Ուստ-Տոսնոն և գործնականում վերականգնեց նախկին առաջնագիծը։ Ռեզերվների՝ 43-րդ, 85-րդ և 136-րդ հրաձգային դիվիզիաների՝ մարտ մտցնելը իրավիճակը չփոխեց հօգուտ խորհրդային զորքերի։ Սեպտեմբերի 8-ին 55-րդ բանակի ստորաբաժանումներին հաջողվեց պաշտպանել Տոսնա գետի աջ ափին և Իվանովսկոյե գյուղի կեսը (այսպես կոչված, «Իվանովսկի Պյատաչոկ») փոքր կամուրջը:

### Վոլխովի ճակատի հարձակումը
Գործողության հիմնական փուլը սկսվեց օգոստոսի 27-ին, երբ ավելի քան երկու ժամ հրետանային պատրաստությունից հետո Վոլխովի ճակատի 8-րդ բանակը անցավ հարձակման՝ հիմնական հարվածը հասցնելով 227-րդ և 223-րդ գերմանական հետևակային դիվիզիաների պաշտպանության հանգույցում Գոնտովայա Լիպկա - Տորտոլովո շրջանում:

Հարձակման առաջին օրերին 6-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները հատեցին Չեռնայա գետը, ճեղքեցին գերմանական պաշտպանությունը և սկսեցին հարձակողական գործողություններ զարգացնել Սինյավինոյի վրա: Ամենամեծ հաջողության են հասել 265-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, որոնք գրավել են թշնամու հենակետերը Տորտոլովոյում և 1-ին էստոնական բնակավայրում, և 19-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան, որը առաջ է շարժվել 6 կիլոմետր դեպի արևմուտք և մինչև օգոստոսի 29-ը հասել է դեպի Սինյավինո մոտեցումներ:

Միաժամանակ, թևերից ծածկելով բանակի հիմնական ուժերի առաջխաղացումը, 3 հրաձգային դիվիզիաներ փորձել են ընդլայնել բեկման գոտին։ Այսպիսով, 128-րդ հրաձգային դիվիզիային հաջողվեց գրավել հարձակման աջ եզրում գտնվող Աշխատավորների թիվ 8 բնակավայրը, իսկ 11-րդ հրաձգային դիվիզիան գրավեց ձախ եզրում գտնվող Միշկինոյի հենակետը։ Չնայած դրան, գերմանական զորքերը, կարողանալով մի շարք կարևոր հենակետեր պահել բեկման եզրերին, ձեռնարկեցին կոշտ պաշտպանություն և դրանով իսկ կապեցին խորհրդային զորքերի զգալի ուժերը, ինչը զգալիորեն թուլացրեց հիմնական հարձակումը: Հատկապես կատաղի մարտեր տեղի ունեցան Կրուգլայա պուրակում գտնվող հենակետի համար, որը փակեց այս հատվածի համարյա միակ ճանապարհը կոշտ մակերեսով` Արխանգելսկի (Պուտիլովսկի) տրակտը: Այս հենակետը, որտեղ պաշտպանությունը պահում էր 227-րդ հետևակային դիվիզիայի 366-րդ գունդը, ճակատային հարձակումներով հնարավոր չեղավ վերցնել։ 3-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի զինվորները, շրջանցելով Կրուգլյայա պուրակը, մի քանի անգամ խափանեցին Սինյավինո-Գոնտովայա Լիպկա ճանապարհը, դրանով իսկ արգելափակելով այս հենակետը, բայց թշնամին, թիվ 7 բանվորական բնակավայրից իր հակահարձակումներով, ամեն անգամ վերականգնում էր կապը ամենակարևոր կառույցի հետ:

Շուտով գերմանական հրամանատարությանը հաջողվեց բեկման վայր տեղափոխել 170-րդ հետևակային, 12-րդ տանկային, 5-րդ լեռնային հետևակային և 28-րդ թեթև հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումները, ինչպես նաև 502-րդ ծանր տանկային գումարտակի 1-ին վաշտից 4 նորագույն Tiger տանկերը: Բացի այդ, գերմանական ավիացիան կտրուկ ակտիվացրեց իր գործունեությունը և գործողության ավարտին ձեռք բերեց օդային գերազանցություն։ Այսպիսով, թշնամու դիմադրությունը 8-րդ բանակի զորքերին կտրուկ աճեց, իսկ հարձակումը դադարեց։ Առանց հրետանու և օդային աջակցության մնացած խորհրդային տանկերն ու հետևակը մեծ կորուստներ են կրել։ Այսպիսով, գործողության առաջին հինգ օրվա ընթացքում 8-րդ բանակը կորցրել է 16185 սպանված ու վիրավոր։

Գերակշռող պայմաններում սեպտեմբերի 1-ին ռազմաճակատի հրամանատարը ստիպված եղավ ժամանակից շուտ մարտ մտցնել երկրորդ էշելոնը՝ 4-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսը, որին հանձնարարված էր հասնել գյուղի մոտ գտնվող Նևա: Աննենսկոե։ 98-րդ բրիգադի տանկիստների աջակցությամբ 4-րդ կորպուսի ստորաբաժանումները, որոնք առաջ շարժվելով Սինյավինոյի և Մգայի միջև ընկած անտառի միջով, կարողացան մինչև սեպտեմբերի 4-ը առաջ շարժվել սկզբնական առաջնագծից 9 կիլոմետր հեռավորության վրա: Կորպուսի ստորաբաժանումները Նևա գնալու համար ունեին ընդամենը մոտ 6 կիլոմետր, բայց գերմանական հրամանատարությունը ուժեղացրեց պաշտպանությունն այս ուղղությամբ 121-րդ և 96-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումներով և կանգնեցրեց խորհրդային զորքերի հետագա առաջխաղացումը:

Այս ամբողջ ընթացքում կատաղի մարտերը շարունակվում էին ստացված բեկման եզրերում։ Ընդհանուր հարձակման ձախ եզրում սեպտեմբերի 7-ին 327-րդ և 286-րդ հրաձգային դիվիզիաների ստորաբաժանումներին հաջողվեց գրավել Վորոնովոյի հենակետը, իսկ աջ թեքում գերմանական զորքերը շարունակում էին հենակետեր պահել Կրուգլայա պուրակում և բանվորական թիվ 7 բնակավայրում։

Ցանկանալով փոխել իրավիճակը հօգուտ իրենց՝ Վոլխովի ճակատի հրամանատարությունը իրականացրել է ուժերի վերախմբավորում՝ առաջին էշելոնի որոշ ստորաբաժանումներ հետ են քաշվել թիկունք, իսկ նրանց տեղը զբաղեցրել են ռազմաճակատի պահեստային ստորաբաժանումները։ Միաժամանակ Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարության հետ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել սեպտեմբերի 9-ից միաժամանակյա հարձակում իրականացնել միմյանց նկատմամբ։

Սեպտեմբերի 9-ին ճակատամարտի բերվեց Վոլխովի ճակատի երրորդ էշելոնը՝ 2-րդ հարվածային բանակը, որի հրամանատարությանը ենթակա էին 4-րդ և 6-րդ գվարդիական կորպուսները՝ թշնամու Սինյավինո խմբին ջախջախելու և Աննենսկոեի ուղղությամբ արագ հարվածով հասնելով Նևաստրոյի արևելյան գետնին ափին: Գործնականում անհնար էր կատարել հանձնարարված խնդիրը, քանի որ 2-րդ հարվածային բանակը հարձակման սկզբում բաղկացած էր միայն մեկ հրաձգային դիվիզիայից և մեկ հրաձգային բրիգադից, և նրան ենթակա ստորաբաժանումները մինչ այդ զգալի կորուստներ էին կրել: Չնայած դրան, Վոլխովի ճակատի զորքերը շարունակեցին փորձել զարգացնել հարձակողական գործողությունը, բայց ոչ մի նշանակալի արդյունքի չհասան։ Նևսկի օպերատիվ խմբի գործողությունը նույնպես չի կարողացել հասնել իր հայտարարած նպատակին։

### Գերմանական զորքերի հակահարձակում
1942 թվականի սեպտեմբերի սկզբին գերմանական հրամանատարության համար պարզ դարձավ, որ խորհրդային հարձակումը կարող է ձախողման վտանգի տակ դնել «Հյուսիսափայլ» գործողությունը: Բացի այդ, գերմանական զորքերի շրջափակման իրական վտանգ է առաջացել Շլիսելբուրգ-Սինյավինո նշանավոր հատվածում: Սեպտեմբերի 4-ին Ա.Հիտլերը Մանշտեյնին հրամայեց ղեկավարել գերմանական զորքերը, որոնք գործում էին Վոլխովի ճակատի դեմ՝ «աղետից խուսափելու» և «էներգետիկ միջոցներով իրավիճակը վերականգնելու համար»։

Հաջորդ մի քանի օրվա ընթացքում գերմանական զորքերը, ստանալով զգալի համալրումներ, փաստացի կասեցրեցին խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը և սեպտեմբերի 6-10-ը սկսեցին հակագրոհներ ձեռնարկել՝ ցանկանալով վերականգնել կորցրած դիրքերը։ Սկզբում բոլոր հարձակումները հետ մղվեցին, բայց գերմանական ստորաբաժանումները շարունակեցին համառորեն գրոհել տարբեր կողմերից և մինչև սեպտեմբերի 20-ը գրոհող խորհրդային ստորաբաժանումները քշեցին Սինյավինոյից մինչև Գայտոլովո ձգվող նեղ եզրի վրա: Միևնույն ժամանակ գերմանական հրամանատարությունը հյուսիսից և հարավից ավելի հզոր հարձակում էր նախապատրաստում խորհրդային զորքերին շրջապատելու հենց բեկման հիմքում։

Այս պլանն իրականացնելու համար ստեղծվեց երկու խումբ՝ 30-րդ բանակային կորպուսը ( 24-րդ, 132-րդ, 170-րդ հետևակային դիվիզիաներ և 3-րդ լեռնային հետևակային դիվիզիա, որոնք տեղափոխվեցին Բալթյան երկրներից) հարավից պետք է հարձակվեին, և 26-րդ բանակային կորպուսը ( 121- րդ լեռնային հետևակային և թեթև 8-րդ հետևակային դիվիզիա, ) պետք է հարձակվեր հյուսիսից։

Սեպտեմբերի 21-ին գերմանական զորքերը գրոհել են 4-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի դիրքերը Մգայից հյուսիս։ Այնուհետեւ 30-րդ բանակային կորպուսի հակագրոհներով Սոլոգուբովկա-գյուղի տարածքից։ Միխայլովսկին և 26-րդ բանակային կորպուսը Կրուգլայա պուրակ-Բանվորական թիվ 7 բնակավայրի տարածքից գերմանական զորքերը շրջապատեցին 2-րդ հարվածի և 8-րդ բանակների ուժերի մեծ մասը՝ սեպտեմբերի 25-ին միանալով Գայտոլովոյի շրջանում։ 372-րդ հրաձգային դիվիզիան փորձել է ճեղքել շրջապատը և հետ գրավել Գայտոլովոն և Գոնտովայա Լիպկան, որոնք գրավվել էին հակառակորդի կողմից, սակայն չկարողացան կատարել հանձնարարված խնդիրը։

Չնայած ծայրահեղ ծանր իրավիճակին, Վոլխովի ճակատի հրամանատարությունը, չունենալով օբյեկտիվ տեղեկատվություն շրջապատված ստորաբաժանումների իրավիճակի մասին, Գերագույն հրամանատարության շտաբին բացահայտ կեղծ տեղեկություններ է ներկայացրել և ձևացնել, թե առանձնահատուկ ոչինչ չի եղել։ Միայն սեպտեմբերի 27-ին հրաման տրվեց Չեռնայա գետից արևմուտք գտնվող բոլոր ստորաբաժանումներին նահանջել իրենց սկզբնական գծերը:

Գերագույն հրամանատարության շտաբը սեպտեմբերի 29-ի իր հրահանգով կտրականապես հրամայեց Վոլխովի ճակատի հրամանատարին հաստատել շրջապատված ստորաբաժանումների իրական դիրքերը և ամեն ջանք գործադրել 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները շրջապատից դուրս բերելու համար։

Ճակատի հետևակային ռեզերվներից և 7-րդ գվարդիական տանկային բրիգադից շտապ կազմակերպվեցին օգնության մի քանի խմբեր, որոնք հարձակվեցին գերմանական դիրքերի վրա և դրանով իսկ հեշտացրին որոշ ստորաբաժանումների և մարտիկների առանձին խմբերի փախուստը շրջապատից: Հատկապես հերոսաբար գործեց 73-րդ ռազմածովային հրաձգային բրիգադը, որը մինչև հոկտեմբերի սկիզբը փոքր միջանցք էր պահել Տորտոլովոյի մոտ՝ կանխելով գերմանական սեպերի ամբողջական փակումը։ կ

Ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքում և դեռևս շարունակական առաջնագիծ չձևավորվելու պատճառով 2-րդ հարվածի և 8-րդ բանակների զգալի մասը կարողացավ դուրս գալ շրջապատից սեպտեմբերի 29–30-ին։ Կռվողների առանձին խմբերը մինչև հոկտեմբերի 2-ը շարունակում էին ճահիճներով ու տորֆային ճահիճներով դուրս գալ շրջապատից։ Հոկտեմբերի 10-ին Կարմիր բանակի Գլխավոր շտաբի պետին Վոլխովի ճակատի շտաբի հաղորդագրության համաձայն, Չեռնայա գետից արևմուտք նահանջելու հրամանի ժամանակ 2-րդ հարվածի և 8-րդ բանակների 11981 զինվոր և հրամանատար կար: Մինչեւ հոկտեմբերի 1-ը շրջապատումից փախել էր 7292 մարդ, իսկ 4697-ը սպանվել կամ անհետ կորել էր։

Գերմանական տվյալներով՝ խորհրդային զորքերի կորուստները շատ ավելի զգալի էին։ Այսպիսով, Է. Մանշտեյնն իր հուշերում պնդում էր, որ մինչև հոկտեմբերի 2-ը Վոլխովի ճակատի հարվածային խմբի զգալի մասը ոչնչացվել է հիմնականում շարունակական հրետանային կրակի և օդային հարձակումների արդյունքում․

Հակառակորդի կողմից այս մարտին մասնակցել է 2-րդ հարվածային բանակը՝ բաղկացած ոչ պակաս, քան 16 հրաձգային դիվիզիայից, 9 հրաձգային բրիգադից և 5 տանկային բրիգադից։ Դրանցից 7 հրաձգային դիվիզիոն, 6 հրաձգային բրիգադ, 4 տանկային բրիգադ ոչնչացվել է շրջապատման ժամանակ։ Մյուս ստորաբաժանումները հսկայական կորուստներ են կրել անհաջող հարձակումների ժամանակ՝ շրջապատված ուժերին ազատելու համար: Մենք գերեվարեցինք 12000 գերի, թշնամին կորցրեց ավելի քան 300 հրացան, 500 ականանետ և 244 տանկ։ Հակառակորդի զոհվածների կորուստները բազմապատիկ ավելի են եղել, քան գերիների թիվը։

Վախենալով գերմանական հարձակման հնարավոր շարունակությունից, հոկտեմբերի 3-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց Վոլխովի ճակատի հրամանատարին չանցկացնել մասնավոր հարձակողական գործողություններ, «խստորեն պաշտպանել գրավյալ գծերը և կարգի բերել զորքերը»։.

### Նևսկայա օպերատիվ խմբի մարտական գործողություններ
Խորհրդային հարձակման պլանի համաձայն, սեպտեմբերի սկզբին Նևայի օպերատիվ խումբը պետք է ստիպեր Նևային Անենսկոյե-1-ին Գորոդոկ շրջանում և առաջ շարժվեր Սինյավինո ուղղությամբ՝ միանալու Վոլխովի ճակատի զորքերին: Հանձնարարված առաջադրանքի կատարումը բարդացավ նրանով, որ ապրիլին գերմանական զորքերը լուծարեցին «Նևսկի Պյատաչոկը», և, հետևաբար, աշնան սկզբին խորհրդային զորքերը կամուրջ չունեին գետի ձախ ափին։

Նևային ստիպելու առաջին փորձը սովետական զորքերը կատարեցին սեպտեմբերի 9-ին։ 86-րդ և 46-րդ հրաձգային դիվիզիաների ստորաբաժանումները 11-րդ հրաձգային բրիգադի և 70-րդ հրաձգային դիվիզիայի աջակցությամբ անցան գետը և թափանցեցին հակառակորդի պաշտպանությունը, սակայն չկարողացան հասնել զգալի հաջողությունների: Արդեն սեպտեմբերի 12-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց դադարեցնել գործողությունը, «քանի որ Լենինգրադի ճակատը չկարողացավ խելամտորեն կազմակերպել Նևայի անցումը և իր գործողություններով հիմարաբար ոչնչացրեց մեծ թվով հրամանատարների և զինվորների»։ Նևայի օպերատիվ խմբի զորքերը երկու շաբաթ ժամանակ են ստացել նոր հարձակման նախապատրաստվելու համար։ Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարի զեկույցի համաձայն՝ անհաջող գործողության ընթացքում կորուստները կազմել են 738 զոհ և 2254 վիրավոր։

Նևային ստիպելու երկրորդ փորձը ձեռնարկվել է սեպտեմբերի վերջին, երբ Վոլխովի ճակատի զորքերը արդեն դադարեցրել էին իրենց հարձակումը և ավելին, հայտնվել էին շրջապատված: Չնայած դրան, Նևա օպերատիվ խմբին հանձնարարվել էր օգտագործել 86-րդ, 46-րդ, 70-րդ հրաձգային դիվիզիաների և 11-րդ հրաձգային բրիգադի ուժերը՝ 90 տանկի աջակցությամբ, անցնելու Նևան Պեսկի-Վիբորգսկայա Դուբրովկա շրջանում, ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը և կապել Վոլխովի ճակատի ստորաբաժանումները։

Այս տարածքում Նևայի ձախ ափին գերմանական զորքերը գտնվում էին պաշտպանական դիրքում ՝ հենվելով մի շարք հզոր հենակետերի վրա Անենսկոյե, Արբուզովո, 1-ին Գորոդոկ բնակավայրերում, ինչպես նաև 8-րդ պետական թաղամասի էլեկտրակայանի շենքում:

Գործողության առաջին օրը՝ սեպտեմբերի 26-ին, սովետական հետևակային ստորաբաժանումներին՝ T-38 երկկենցաղային տանկերի աջակցությամբ, հաջողվեց գրավել մի քանի կամուրջներ Մոսկովսկայա Դուբրովկայի, Արբուզովոյի և Անենսկոյեի մոտակայքում։ Գերմանական հրամանատարությունը պետք է ուժեղացներ պաշտպանությունն այս ուղղությամբ՝ Սինյավինո շրջանից տեղափոխելով 12-րդ Պանզերային դիվիզիայի և 28-րդ թեթև հետևակային դիվիզիայի ուժերի մի մասը, ինչը որոշակիորեն թեթևացրեց Վոլխովի ճակատի զորքերի վիճակը։

Խորհրդային զորքերը մեծ կորուստներ ունեցան (միայն սեպտեմբերի 26-ից 29-ը, 86-րդ և 70-րդ հրաձգային դիվիզիաների և 11-րդ հրաձգային բրիգադի կորուստները կազմել են 8244 մարդ), բայց նրանք չկարողացան զարգացնել հարձակումը, չնայած նրանց հաջողվեց 26 տանկ տեղափոխել սեպտեմբերի 3-ից մինչև Նևայի ձախ։ Ավելին, 12-րդ տանկային դիվիզիայի ստորաբաժանումներին հաջողվել է վերացնել խորհրդային կամուրջները Անենսկոյեի և Արբուզովոյի տարածքում։

1942 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը իր թիվ 170638 հրահանգով հրամայեց դադարեցնել գործողությունը և հիմնական ուժերը դուրս բերել Նևայի աջ ափ, ինչը հաջողությամբ ավարտվեց մինչև հոկտեմբերի 10-ը։ Խորհրդային զորքերի ձեռքում մնաց Մոսկովսկայա Դուբրովկայի տարածքում միայն մի փոքրիկ կամուրջ, որտեղ հաստատվել էր 70-րդ հրաձգային դիվիզիայի մեկ վաշտ։ 1942 թվականի հոկտեմբերի 20-ից մինչև 1943 թվականի հունվարը վերստեղծված «Նևսկի Պյատաչոկը» պաշտպանվել է 46-րդ հրաձգային դիվիզիայի 314-րդ գնդի գումարտակի կողմից։

## Գործողությունների արդյունքները
1942 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին Լենինգրադի մարզում տեղի ունեցած ռազմական գործողությունները շատ էական ազդեցություն ունեցան պատերազմի ողջ հետագա ընթացքի վրա։ Ա.Հիտլերի որոշումը՝ տեղափոխել 11-րդ բանակը հյուսիսային բանակային խմբավորումն ուժեղացնելու համար, զգալիորեն թուլացրեց գերմանական հարձակումը հարավային ուղղությամբ, ինչը, ի վերջո, դարձավ Ստալինգրադի ճակատամարտում և Հյուսիսային Կովկասում գերմանական զորքերի պարտությունների պատճառներից մեկը։

Ավելին, գերմանական զորքերը չկարողացան իրականացնել Լենինգրադը գրավելու իրենց հարձակողական ծրագիրը։ Խորհրդային հարձակումը զսպելու և այնուհետև հակահարձակման անցնելու համար անհրաժեշտ էր օգտագործել «Հյուսիսափայլ» գործողության համար նախատեսված դիվիզիաներ։ Չկարողանալով հատկացնել կորուստները լրացնելու համար անհրաժեշտ մարդկային և նյութական ռեսուրսները՝ գերմանական հրամանատարությունը ստիպված եղավ անորոշ ժամկետով հետաձգել քաղաքի գրավման գործողությունը։

Այսպես, 1942 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին Վոլխովի և Լենինգրադի ճակատների խորհրդային զորքերը իրենց ակտիվ գործողություններով կապեցին թշնամու զգալի ուժերը և թույլ չտվեցին իրականացնել Լենինգրադի գրավման օպերացիան։ Սակայն գործողության հիմնական նպատակը՝ ճեղքել շրջափակումը, չի հաջողվել իրականացնել։

## Կորուստներ
### ԽՍՀՄ
Համաձայն «Ռուսաստանը և ԽՍՀՄ-ը 20-րդ դարի պատերազմներում» վիճակագրական հետազոտության՝ Լենինգրադի ռազմաճակատի (Նևայի օպերատիվ խումբ, 67-րդ և 13-րդ օդային բանակներ), Վոլխովի ճակատի (2-րդ հարվածային բանակ, 8-րդ և 14-րդ օդային բանակներ),Բալթյան նավատորմը և Լադոգայի ռազմական նավատորմը 1942 թվականի օգոստոսի 19-ից հոկտեմբերի 10-ը կազմել են 113,674 մարդ (որից 40,085-ը սպանվել, անհետ կորել կամ գերի են ընկել)։

Տրված տվյալները կարող են ամբողջական չլինել: Այսպիսով, վերոհիշյալ ուսումնասիրությունը չի ապահովում (կամ հաշվի չի առնում) 55-րդ բանակի կորուստները, որոնք անմիջականորեն մասնակցել են գործողությանը, իսկ 67-րդ բանակը, որը նշված է որպես գործողությանը, ձևավորվել է Նևայի օպերատիվ խմբի հիման վրա՝ համաձայն Գերագույն հրամանատարության շտաբի 9942 թ հրահանգի: Բացի այդ, ծայրահեղ հակասական են Վոլխովի ճակատի շտաբի փաստաթղթերը, որոնք վերաբերում են գործողությանը մասնակցող զորքերի կորուստներին։ Այսպես, որոշ տվյալներով միայն օգոստոսի 27-ից հոկտեմբերի 1-ը ճակատի հարվածային խումբը կորցրել է 98080 մարդ, մինչդեռ այլ տվյալներով՝ նույն ժամանակահատվածում միայն հրաձգային ստորաբաժանումները կորցրել են 85166 մարդ։

Այս ամենը հիմք է տալիս պնդելու, որ գործողության ընթացքում երկու ճակատների ընդհանուր կորուստները (ներառյալ 55-րդ բանակի կորուստները) կազմել են մոտավորապես 130-160 հազար սպանված, վիրավոր և անհայտ կորած զինվոր և սպան։

### Գերմանիա
Army Group North-ի շտաբի օպերատիվ բաժնի տվյալներով՝ օգոստոսի 28-ից սեպտեմբերի 30-ը գերմանական զորքերը կորցրել են 671 սպա և 25265 ենթասպա և շարքային (որից 4893-ը զոհվել են)։ Մյուս կողմից, Ֆրայբուրգի դաշնային ռազմական արխիվի փաստաթղթերում նշվում է, որ 1942 թվականի օգոստոսի 20-ից մինչև հոկտեմբերի 10-ը գերմանական 11-րդ և 18-րդ բանակների ընդհանուր կորուստները կազմել են 41164 մարդ, որից 7911-ը զոհվել են, 31713-ը վիրավորվել են, վիրավորվել 540-ը և վիրավորվել: Հնարավոր է, որ երկու թվերն էլ ճշգրիտ չեն արտացոլում մարտում գերմանական զորքերի կորուստները, քանի որ դրանք հաշվի են առնում ճակատի այլ հատվածներում (օրինակ, Կիրիշիի կամրջի վրա) մարտերում կորուստները կամ, ընդհակառակը, հաշվի չեն առնում հոկտեմբերյան մարտերում կրած կորուստները: Ըստ պատմաբան Վ.Ա.Մոսունովի, Սինյավինո գործողության ընթացքում գերմանական զորքերի կորուստները կազմել են մոտ 35 հազար սպանված, վիրավոր և անհետ կորած։

Ըստ խորհրդային տվյալների՝ գերմանական զորքերի կորուստներն ավելի զգալի են եղել՝ սպանվել, վիրավորվել և գերեվարվել է 51,7 հազար զինվոր և սպա, ոչնչացվել է 260 ինքնաթիռ, 197 տանկ, 144 ատրճանակ և 300 ականանետ, 7 տանկ, 72 ատրճանակ և 105 ականանետ՝ գերեվարվել։ Այնուհետև Մերեցկովի հուշերում և մի շարք պաշտոնական հրապարակումներում թշնամու կորուստների թիվը հասավ «մոտ 60000 մարդու»։

## Հղումներ

## Գրականություն
### Փաստաթղթեր

* 

**Գերագույն հրամանատարության շտաբի հրահանգները**

* Директива Ставки ВГК № 170610 от 12.09.1942 г.
* Директива Ставки ВГК № 170629 от 29.09.1942 г.
* Директива Ставки ВГК № 170639 от 05.10.1942 г.
* Директива Ставки ВГК № 170637 от 06.10.1942 г.
* Директива Ставки ВГК № 170637 от 06.10.1942 г.

**Առաջնագծի օպերատիվ պլաններ**

* План Военного совета Волховского фронта на наступательную операцию на Мгинско-Синявинском направлении от 03.08.1942 г.

**Հաղորդում է ճակատային գծում**

* Боевое донесение командующего войсками Волховского фронта № 032 от 01.10.1942 г.
* Донесение штаба Волховского фронта начальнику Генерального Штаба Красной Армии от 10.10.1942 г.

### Հուշեր
* 
* 
* 
* 
* 
* *Кошевой П. К.* 24-я гвардейская стрелковая дивизия в Синявинской операции. // Военно-исторический журнал. — 1977. — № 3. — С.56-65.; № 4. — С.50-57.

### Պատմական հետազոտություն
* *Гладыш С. А.* Упредили противника и отстояли Ленинград: Наступательная операция войск Волховского и Ленинградского фронтов в Южном Приладожье (август-сентябрь 1942 г.) // Военно-исторический журнал. — 1998. — № 5. — С.12—15.
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1942 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:1942 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Լենինգրադի բլոկադա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն