Վազող այծքաղ

**Վազող այծքաղ** կամ **Տշատոկա իժյանկե** (**Running Antelope** կամ **Tȟatȟóka Íŋyaŋke,** ), 1851 թվականից հանկպապա հնդկացի ցեղի գլխավոր առաջնորդ: Որպես պատերազմում իր քաջությամբ, հռետորական և դիվանագիտական հմտություններով աչքի ընկած տեղաբնիկ՝ Վազող այծքաղը դարձել է հանկպապա ժողովրդի չորս գլխավոր առաջնորդներից մեկը, որոնք հանդես էին գալիս որպես Նստած ցուլի մտերիմ խորհրդականներ Հարթավայրային հնդկացիական պատերազմների ժամանակ: Վազող այծքաղը համարելով, որ սպիտակամորթների հետ փոխզիջումն իր ցեղակիցների շահերից է բխում, ի վերջո հեռացել է «Նստած ցուլից»։

Վազող այծքաղն ԱՄՆ արժեթղթերի վրա պատկերված միակ բնիկ ամերիկացին է, սակայն պատկերը դրական ընդունելության չի արժանացել, քանի որ 1899 թվականի թողարկման  5 դոլարանոց արծաթե արժեթղթերի  վրա պատկերվել էր Վազող այծքաղը սիու ցեղի բնօրինակ գլխազարդի փոխարեն պաունի ցեղի առաջնորդի գլխազարդով, որովհետև սիու ցեղի բնօրինակ գլխազարդը չափազանց բարձր էր եղել փորագրության համար:

Վազող այծքաղն ընտրվել է ղեկավարելու սիու ցեղի բիզոնների վերջին մեծ որսը 1882 թվականի հունիսին։

## Վաղ տարիներ
1821 թվականին, երբ Գրանդ Ռիվեր գետի մոտ, որն այժմ Հարավային Դակոտան է, ծնվել է Վազող այծքաղը, այդ տարածքում քիչ սպիտակամորթներ են եղել։ Հետևաբար, նա մեծացել է իր ժողովրդի հին ավանդույթներով։ Նա սովորել է ձիավարել և որս անել, իսկ ավելի ուշ մասնակցել է ձիագողերի արշավանքների և ռազմական գործողությունների, ինչպես նաև միացել է գաղտնի ընկերություններին։

Մինչև նրա չափահաս դառնալն ամեն ինչ փոխվել է։ Սպիտակամորթներն ավելի շատացել են, և բնիկ ամերիկացիները ստիպված էին հարմարվել նոր պայմաններին։ Շատ սիուներ զենք են վերցրել և ռազմատենչ են եղելː Հանկպապաները՝ Թետոնների փոքր խմբավորումներից մեկը, դարձել են ամենաուժեղներից մեկը։ Սակայն Վազող այծքաղն առաջին հանկպապաներից մեկն է, որը մերժել է պատերազմի ուղին և ընկերացել է սպիտակամորթների հետ։ Վազող այծքաղը, իր վաղ տարիներին, սերտորեն կապված է եղել Նստած ցուլի հետ, որը տասնմեկ տարով փոքր էր իրենից։ Վազող այծքաղը՝ որպես զինված խմբի առաջնորդ, աչքի է ընկել լակոտաների շրջանումː

## Հանկպապայի առաջնորդ
1851 թվականին Վազող այծքաղն ընտրվել է հանկպապա ժողովրդի չորս «շապիկ կրողներից» մեկը։ Շապիկ կրողի գործառույթը խորհրդի և ցեղային քաղաքականությունն ու որոշումներն իրականացնող առաջնորդների ու ակիչիտաների (akíčhita, «մարտիկ») միջև միջնորդելն էր։

Վազող այծքաղը որպես քաջարի մարտիկ և հմուտ դիվանագետ, 1868 թվականին հրավիրվել է Ֆորտ Լարամիում և Ֆորտ Ռայսում կայացած սիու ցեղի մեծ խորհուրդː Վազող այծքաղը ստորագրել է Ֆորտ Ռայսի 1868 թվականի պայմանագիրը։ Որպես սիու ցեղի մեծագույն հռետոր՝ Վազող այծքաղը մասնակցել է Ֆորտ Լարամիի, Ֆորտ Ռայսի և Ֆորտ Պեկի պայմանագրային խորհուրդներին ː

Ջեյմս Մաքլաֆլինի ազդեցության տակ նա դարձել է Գրանդ Ռիվեր գործակալության հանկպապա ռեզերվացիայի  հեղինակավոր առաջնորդը։ 1868 թվականին նա ընդունվել է Գրանդ Ռիվեր գործակալություն, որը հետագայում դառնալու էր Հյուսիսային և Հարավային Դակոտաներում Սթենդինգ Ռոք ռեզերվացիայի մասː Հողահատկացման ժամկետից հետո Վազող այծքաղը Գրանդ Ռիվերի հովտում հիմնել է մոտ վաթսուն ընտանիքից բաղկացած բնակավայր և խանութ է բացել։

Կյանքի վերջին տարիներին նա զղջացել է 1868 թվականի պայմանագիրը ստորագրելու համար և կարոտել է այն ժամանակները, երբ Լակոտան ազատ էր, և վերամիավորվել է «Նստած ցուլի» հետ։ 1880 թվականի վերջին «Նստած ցուլի» հետևորդները սկսել են վերադառնալ Կանադա աքսորումից, իսկ 1881 թվականի գարնանը գաղութարարները «Վազող այծքաղին» դարձրել են բանակի հետախույզː Նա ուղևորվել է Ֆորտ Բուֆորդ՝ Գալլին և նրա հետևորդներին Սթենդինգ Ռոք ուղեկցելու համար։

## Բիզոնների վերջին որս
Վազող այծքաղն ընտրվել է ղեկավարելու սիու ցեղի բիզոնների վերջին մեծ որսը 1882 թվականի հունիսին։ Ֆորտ Յեյթսից մոտ հարյուր մղոն արևմուտք մի մեծ նախիր է նկատվել, և հունիսի 10-ին 2000 տղամարդկանցից, կանանցից և երեխաներից բաղկացած որսորդական խումբը հեռացել է ֆորտից։

Հաջորդ առավոտյան, երբ նկատվել է մոտավորապես 50,000 բիզոններից բաղկացած նախիրը, որսը սկսվել է։ Առաջին օրը մոտ 2000 բիզոն է սպանվել, ճամբարը տեղափոխվել է որսի վայր, և սկսվել է մորթագործությունը։ Հաջորդ օրը ևս 3000 բիզոն է սպանվել, և ճամբարը հաստատվել է գետակի մոտ՝ միսը բարակ կտորնելով ապխտելու՝ ջերկի (Jerky) և պեմիկան (Pemmican) պատրաստելու համար։ Որպես կանոն, երբ միսն առատ է եղել, հնդկացիների ճամբարի աշխատանքն իր տեղը զիջել է խնջույքներին։

## Հետագա կյանք ու մահ
[մինի| 1899 թվականի ԱՄՆ հինգ դոլարանոց արծաթե արժույթ՝ Վազող այծքաղի պատկերով, որը կրում է խաղաղության հնդկական մեդալ, որը նրան շնորհել է նախագահ [Էնդրյու Ջոնսոնը]]
1885 թվականի Սթենդինգ Ռոքի  ցանկում Վազող այծքաղն իր հովանու տակ ունեցել է տասը հյուրանոց և 42 մարդ։ Այդ թվում՝ Վահականկա Սապա (Սև վահան), Մատո Լուտա (Կարմիր արջ), Էդվին Ֆելփս Ակնան Իյանկե (Վազում է դրա վրա), Մատո Հոտանկա (Բարձր ձայնով արջ), Ռլայա Վակուա (Չեյս ռաթլինգ), Վինկտա Յուզա (Ամուսնացած հերմաֆրոդիտի հետ), Կանտե Վիտկո (Հիմար սիրտ), Պտե Սան Վասթ Վին (Գեղեցիկ մոխրագույն կով), Տատանկա Հե Կսա (Կոտրված եղջյուրավոր ցուլ):

Վազող այծքաղը մահացել է 1896 թվականի հունիսի 30-ից մինչև 1897 թվականի հունիսի 30-ը ընկած ժամանակահատվածում։ Նա թաղված է Լոնգ Հիլ գերեզմանատանը, որը գտնվում է Լիթլ Իգլից արևելք  (Հարավային Դակոտա)ː

Վազող այծքաղը պատկերվել է 1899 թվականի ԱՄՆ հինգ դոլարանոց արծաթե արժեթղթի վրա։ 20 դոլարանոց թղթադրամի վրա Էնդրյու Ջեքսոնի պատկերը «Վազող այծքաղի» պատկերով փոխարինելու բազմաթիվ փորձեր են արվել ː

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Jeffrey Ostler "The Last Buffalo Hunt" And Beyond Plains Sioux Economic Strategies In The Early Reservation Period. University of Oregon.
 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա
Կատեգորիա:Հյուսիսամերիկյան հնդկացիների առաջնորդներ
Կատեգորիա:Հնդկացիներ