Գրյունվալդի թրեր

**Գրյունվալդի թրեր** (, ), մի զույգ պարզ մերկ թրեր, որոնք որպես ծաղրական «նվեր» ուղարկել է Տևտոնական ասպետների շքանշանի մեծ վարպետ Ուլրիխ ֆոն Յունգինգենը Լեհաստանի թագավոր Վլադիսլավ II Յագելլոյին և Լիտվայի մեծ դուքս Վիտաուտասին։ Թրերն ուղարկվել են 1410 թվականի հուլիսի 15-ին՝ Գրունվալդի (Տանենբերգ) ճակատամարտից անմիջապես առաջ, որպես խորհրդանշական հրավեր՝ Յունգինգենի ուժերին մարտի մեջ մտնելու համար։ Լեհ-լիտվական հաղթանակից հետո Վլադիսլավ II թագավորը թրերը որպես հաղթական գավաթ տարել է Կրակով ՝ այդ ժամանակվա Լեհաստանի մայրաքաղաք և պահել թագավորական Վավել ամրոցի գանձարանում։

Ժամանակի ընթացքում երկու թրերը դարձել են թագավորական նշաններ, որոնք խորհրդանշել են երկու երկրների՝ Լեհաստանի Թագավորության և Լիտվայի Մեծ Դքսության միապետությունը: Հավանաբար դրանք օգտագործվել են 16-18-րդ դարերի լեհ թագավորների մեծամասնության թագադրման ժամանակ: 18-րդ դարի վերջին Լեհ-Լիտվական Համագործակցության բաժանումներից հետո անցնելով մասնավոր ձեռք՝ 1853 թվականին դրանք անհետացել են, սակայն, մնացել են հաղթանակի և Լեհաստանի ու Լիտվայի անցյալի խորհրդանիշը և երկու ժողովուրդների ազգային ինքնության կարևոր մաս:

## Գրունվալդի ճակատամարտ
Գրյունվալդի ճակատամարտը 1409–1411 թվականներին տեղի ունեցած Մեծ պատերազմի մի մասն է, որը տեղի է ունեցել լեհ-լիտվական կոալիցիայի, որը մի կողմից գլխավորում էին թագավոր Վլադիսլավ II-ը և մեծ դուքս Վիտաուտասը, և մյուս կողմից Տևտոնական միաբանությունը, որը գլխավորում էր Մեծ վարպետ Ուլրիխ ֆոն Յունգինգենը և օգնում էր արևմտաեվրոպական ասպետներին։ Պատերազմի վճռորոշ ճակատամարտն էր և միջնադարյան Եվրոպայի ամենամեծ ճակատամարտերից մեկը։

Երբ երկու կողմերը պատրաստվում էին ճակատամարտին 1410 թվականի հուլիսի 15-ի առավոտյան, Վլադիսլավ II թագավորին հայտարարվել են երկու ավետաբեր, որոնք կրում էին երկու առանց պատյան թրեր։ Ըստ Յան Դլուգոշի տարեգրության՝ նրանք կրում էին իրենց համապատասխան տերերի զինանշանները՝ սև արծիվ հռոմեացիների թագավոր Սիգիզմունդի ոսկե դաշտում և կարմիր գրիֆին Պոմերանիայի դուքս Կազիմիր V- ի արծաթե դաշտում։ Հերալդները մեծ վարպետի կողմից ուղարկվել էին Վլադիսլավ II-ին և Վիտաուտասին, բայց քանի որ վերջինս զբաղված էր իր զորքերը մարտին պատրաստելով, միայն թագավորն էր՝ իր ամենամոտ օգնականների ուղեկցությամբ, որ ընդունեց բանագնացներին։ Բանագնացները խոսել են գերմաներեն, մինչ թագավորական քարտուղար Յան Մեժիկը Դաբրովայից թարգմանել է։  Նրանք, ըստ Դլուգոզի, փոխանցել են հետևյալ հաղորդագրությունը.

աջից|մինի| ''Երկու թուր, հեղինակ՝'' Վոյցեխ Կոսակ (մոտ 1909): Նկարում թրերը ևտոնական օրդենի անդամների ձեռքին են, որոնք կրում են սպիտակ թիկնոցները։
Մինչ նրանք խոսում էին, տևտոնական ուժերը, փաստորեն, հետ քաշվեցին նախկինում գրաված դիրքերից: Թագավորն ընդունել է թրերը և, ըստ այն նամակի, որը հետագայում գրել է կնոջը, պատասխանել է հետևյալ խոսքերով.

Այն ժամանակ ընդունված էր թրեր ուղարկելը որպես պաշտոնական ժեստ՝ թշնամուն կռվի մարտահրավեր նետելու համար, սակայն վիրավորանքներ ավելացնելը՝ ոչ: Ուստի բանագնացների ելույթը համարվել է խիստ պարծենկոտ և լկտի, ինչպես երևում է Յան ՀուսիՎլադիսլավ II թագավորին ուղարկված նամակից, որտեղ բոհեմական կրոնական բարեփոխիչը գովաբանում էր լեհ-լիտվական հաղթանակը Գրունվալդում՝ որպես խոնարհության հաղթանակ՝ հպարտության նկատմամբ:

## Պատերազմի գավաթից մինչև թագավորական տարբերանշաններ
Թագավորը երկու թրերն ուղարկել է Կրակով և դրանք տևտոնական բանակի դրոշների և այլ պատերազմական գավաթների հետ միասին պահել է թագավորական Վավել ամրոցի գանձարանում։ Ի վերջո, «երկու պրուսական թրերը», ինչպես դրանք նկարագրված են եղել 1633 թվականի գանձապետական գույքագրքում, դարձել են լեհ-լիտվական թագի զարդերի մաս: Դրանք օգտագործվել են թագավորական թագադրումների ժամանակ Լեհ-Լիտվական Համագործակցության գոյության ողջ ընթացքում (1569-1795) և, հնարավոր է, նաև ավելի վաղ՝ Յագելոնի տան օրոք երկու պետությունների միության ժամանակ։ Քանի որ զույգ թրերը տրվել են երկու պետությունների՝ Լեհաստանի և Լիտվայի կառավարիչներին, ապա զենքերից յուրաքանչյուրը կապված է եղել դաշնակցային երկու ազգերից մեկին: 
[ձախից|մինի| Վլադիսլավ II թագավորի Յագելլոյի հուշարձանը [Կենտրոնական պարկ (Նյու Յորք)|Կենտրոնական զբոսայգում, Նյու Յորք, ԱՄՆ, պատկերում է նրան՝ ի նշան հաղթանակի երկու թուր ճոճելով։]]
Թագադրման արարողության ժամանակ ընտրված թագավորը երեք անգամ խաչակնքել է Շչերբիեցով կամ թագադրման գլխավոր սրով: Թագադրումից հետո, արարողությանը աջակցող եպիսկոպոսներից մեկը թագավորին հանձնել է գրյունվալդի թրերը, որն իր հերթին դրանք փոխանցել է լեհ և լիտվացի զինակիրներին (): Թագադրումից հետո թագավորը վերադարձել է տաճարից թագավորական ամրոց երկու զինակիրների ուղեկցությամբ, որոնք կրում էին Գրյունվալդի թրերը՝ որպես երկու ազգերի թագավորի թագավորության խորհրդանիշ:

Ի տարբերություն Շչերբիեցի և թագավորական գանձարանում պահվող այլ ծիսական թրերի, Գրյունվալդի թրերը հասարակ մարտական թրեր են եղել, որոնք բնորոշ էին 15-րդ դարի սկզբի եվրոպական ասպետների սպառազինությանը: Ժամանակի ինչ-որ պահի դրանք զարդարված են եղել ոսկեզօծ արծաթից բռնակներով: Բացի այդ, Լեհաստանի զինանշանով մի փոքրիկ վահան, ամրացված է եղել մի թրի սայրին և նմանապես, Լիտվայի զինանշանով վահան է ամրացվել մյուսի վրա։

Լեհաստան-Լիտվա ընտրովի թագավորներից երկուսը թագադրվել են առանց Գրյունվալդի թրերի օգտագործման: Թագավոր Ստանիսլավ I Լեշչինսկին թագադրվել է Վարշավայում 1705 թվականին Շվեդիայի թագավոր Կառլ XII-ի տված թագավորական տարբերանշանների ժամանակավոր հավաքածուով, ինչը արարողությունից հետո արագ ոչնչացվել է։ Հավաքածուն հավանաբար չի ներառել Գրյունվալդի թրերի համարժեքը: Լեհական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ Լեշչինսկու կողմնակիցները Վավելից խլել են լեհական թագի զարդերը և թաքցրել Չենստոխովայի Յասնա Գորա վանքում, որ թույլ չտան Ստանիսլաուսի հակառակորդ Ֆրեդերիկ Օգոստոս Վետինին օգտագործել դրանք իր թագադրման համար: Հետևաբար, Օգոստոս III-ն օգտագործել է իր թագի զարդերի հավաքածուն 1734 թվականին իր թագադրման համար։ Նրա հավաքածուն ներառում էր երկու առանց պատյաններ ծիսական թրեր, որոնք արարողության անանուն ականատեսի կողմից նկարագրված էին որպես «երկու հսկայական էպե (սուսեր)», որոնք նախատեսված էին Գրյունվալդի թրերը փոխարինելու ՝ որպես Լեհաստանի և Լիտվայի խորհրդանիշներ: Այդ երկու թրերը կրկին օգտագործվել են 1736 թվականին Օգոստոս III թագավորի` Օգոստոս III-ի հոր մահվան երրորդ տարելիցի սգո արարողության ժամանակ: Այնուհետև նրանք տեղափոխվել են Դրեզդենի զինանոց (*Rüstkammer*), որտեղ նրանց դեռ կարելի էր տեսնել 19-րդ դարի վերջին: Նրանց ներկայիս գտնվելու վայրը հայտնի չէ։

## Փրկություն և կորուստ
մինի|1796-1830 թվականներին թրերը պահվում էին Պուլավիի Սիբիլի տաճարում ՝ արքայադուստր Իզաբելա Ցարտորիսկայի մասնավոր թանգարանում (19-րդ դարի փորագրություն):
Գրյունվալդի թրերը վերջին անգամ օգտագործվել են Լեհաստանի թագավոր Ստանիսլավ Օգոստոս Պոնիատովսկու թագադրման ժամանակ 1764 թվականին Վարշավայում: Դրանք հիշատակվում են 1792 թվականի թագավորական գանձարանի վերջին գույքագրումում։ 1794 թվականին Կոշյուշկոյի ապստամբության ժամանակ Կրակովը գրավել է պրուսական բանակը, որը գրավեց Վավել ամրոցը և թալանել նրա գանձերի պահոցը։ Այնուամենայնիվ, պրուսացիները, հավանաբար, չհետաքրքրված լինելով երկու պարզ երկաթե թրերի նյութական արժեքով և անտեղյակ լինելով դրանց պատմական և խորհրդանշական նշանակությանը, թողել են Գրյունվալդյան սուրերը:

Այն բանից հետո, երբ Պրուսիան 1796 թվականին Լեհաստանի երրորդ բաժանման պայմաններով Կրակովը հանձնել է Հաբսբուրգյան կայսրությանը, պատմաբան Թադեուշ Չացկին թրերը դուրս է  բերել ավերված գանձարանից և հանձնել արքայադուստր Իզաբելա Ցարտորիսկային : Արքայադուստրը արվեստի հավաքորդ է եղել, հայտնի Լեհաստանի ազգային հուշանվերների նկատմամբ իր հետաքրքրությամբ: Գրյունվալդի թրերը դրվել են այլ հայրենասիրական հուշանվերների շարքում Սիբիլի տաճարում, նրա մասնավոր թանգարանում, որը հիմնադրվել է Պուլավիի Չարտորիսկի պալատի պարտեզում:

Պալատը գրավել է Ռուսաստանը 1830-1831 թվականների Նոյեմբերի ապստամբություն ընթացքում: Սիբիլյան տաճարից հավաքված հավաքածուների մեծ մասը Ֆրանսիա է տարհանվել ապստամբության բռնկումից անմիջապես առաջ, բայց գրյունվալդի թրերը թաքցվել են մոտակա Վլոստովիցի (այժմ Պուլավիի մաս) գյուղում գտնվող պարոնական քահանի տանը: 1853 թվականին, քահանայի մահից հետո, տունը խուզարկել են ռուսական գանդարմերը կամ անվտանգության ոստիկանները, որոնք բռնագրավել են թրերը որպես անօրինական զենք և բերել Զամոզի ամրոց։ Նրանց հետագա ճակատագիրը հայտնի չէ։

## Խորհրդանշական օգտագործում
մինի|Գրյունվալդի խաչի 1-ին աստիճանի շքանշան
Լեհաստանի ռազմական հաղթանակների մասին հիշեցումը Տևտոնական օրդենի նկատմամբ այնքան է դիպչել գերմանական հպարտությանը, որ Վլադիսլավ Յագելոյի և թագուհի Յադվիգայի հիշատակը հավերժացնող 1938 թվականի փոստային նամականիշի վրա գրյունվալդի սուսեր ներառելը հանգեցրել է նացիստական Գերմանիայի պաշտոնական դիվանագիտական բողոքին: «Լավ հարևանություն պահպանելու» շահերից ելնելով Լեհաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը խնդրել է լեհական փոստին հանել նամականիշը շրջանառությունից։ Նամականիշի 1939 թվականի տարբերակի վրա սրերը փոխարինվել են հերալդիկ զարդանախշով։

1943 թվականին Գվարդիա Լուդովան ՝ կոմունիստական դիմադրության շարժումը օկուպացված Լեհաստանում, ներկայացրել է  ռազմական զարդարանք՝ Գրունվալդի խաչը, որի դիմերեսին պատկերված էին Գրունվալդի թրերը: Հետագայում այն ընդունել է Լեհաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը, որպես երկրորդ բարձրագույն զինվորական պարգև։ Խաչը դադարել է շնորհվել 1987 թվականին և պաշտոնապես դադարեցվել է 1992 թվականին։ Թրերը ցուցադրվել են լեհական նավատորմի Ջեքում 1946-1955 թվականներին:

Ժամանակակից Լեհաստանում Գրյունվալդի թրերը շարունակում են մնալ հայտնի ռազմական խորհրդանիշ, հատկապես Վարմիայում և Մասուրիայում : Գրյունվալդի կոմունան իր զինանշանում օգտագործում է երկու թրերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհաստանի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Լիտվայի պետական խորհրդանիշներ