open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մարիա Դենիսովա-Շչադենկո

**Մարիա Ալեքսանդրովնա Դենիսովա-Շչադենկո** (, ), խորհրդային քանդակագործ, Վլադիմիր Մայակովսկու քնարերգության հասցեատերերից մեկը։

## Կենսագրություն
Մարիա Դենիսովան ծնվել է 1894 թվականին Խարկովում, Սմոլենսկի նահանգից եկած գյուղացու ընտանիքում։

Սովորել է գեղանկարչության մասնավոր ստուդիայում, ապա գեղանկարչական ուսումնարանում։ Ավելի ուշ սովորել է Մոսկվայում՝ Վխուտեմասում, որն ավարտել է 1925 թվականին։

Առաջին ամուսնու հետ Շվեյցարիայում գտնվելու ընթացքում շարունակել է զբաղվել գեղանկարչությամբ ու քանդակագործությամբ Լոզանում և Ժնևում (1914 թվականից մինչև 1918 թվականը)։

Հոկտեմբերյան հեղափոխության ժամանակ միացել է Առաջին հեծյալ բանակին։ Եղել է բանակի գեղարվեստական-ագիտացիոն բաժնի վարիչ։ Նկարել է ագիտպլակատներ, ստեղծել ծաղարանկարներ, խաղացել բեմում։ Դենիսովան երեք անգամ հիվանդացել է տիֆով և վիրավորվել։ Բանակում ամուսնացել է Առաջին հեծյալ բանակի Հեղափոխական ռազմական խորհրդի անդամ Եֆիմ Շչադենկոյի հետ։

Մարիա Դենիսովա-Շչադենկոն եղել է մոնումենտալիստ, նրա քանդակները ցուցադրվել են միջազգային բիենալեներում Ժնևում, Վենետիկում, Վարշավայում, Ցյուրիխում, Բեռնում, Կոպենհագենում։ Մի քանի անգամ ցուցահանդեսներ է ունեցել Մոսկվայում։ Մտերիմ է եղել Վլադիմիր Մայակովսկու հետ, որի հետ ծանոթացել է Օդեսայում բանաստեղծի սևծովյան շրջագայության ժամանակ։ Նրանց հարաբերությունների պատմությունը հիմք է ծառայել Մայակովսկու «Վարտիքավոր ամպը» () պոեմի համար։

Մարիա Դենիսովա-Շչադենկոն ինքնասպանություն է գործել 1944 թվականին։ Իր կյանքի վերջին տարիներին նա հիվանդ է եղել։ Ըստ Ա. Գուլյաևի և Սերգեյ Լազարևի՝ հիվանդությունը ֆիզիկապես այնքան է թուլացրել նրան, որ նա այլևս չի կարողացել զբաղվել քանդակագործությամբ։ Քանի որ քանդակագործությունը եղել է Դենիսովայի կյանքի իմաստը, դրանից զրկվելն էլ պատճառ է դարձել ինքնասպանություն գործելու համար։ Թաղվել է Նովոդևիչյան գերեզմանատանը (տեղամաս 4, շարք 9, գերեզման 4)։ Նրա գերեզմանի վրա տեղադրվել է «Մայրություն» քանդակների խումբը։

### Անձնական կյանք
Մարիա Դենիսովան առաջին անգամ ամուսնացել է Վասիլի Լվովիչ Ստրոևի հետ։ Նրա հետ ապրել է Շվեյցարիայում, որտեղ ծնվել է նրանց դուստրը՝ Ալիսան։ Հետագայում նրանք բաժանվել են. Ստրոևը մեկնել է Անգլիա, իսկ Մարիա Ալեքսանդրովնան դտսեր հետ՝ հեղափոխական Ռուսաստան։

Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին ամուսնացել է Եֆիմ Աֆանասևիչ Շչադենկոյի հետ, որ եղել է Առաջին հեծյալ բանակի Հեղափոխական ռազմական խորհրդի անդամ։

Դուստրը՝ Ալիսա Վասիլևնան, ամուսնացել է Յուրի Լվովիչ Կարպովի հետ։ Հետագայում իր դստեր՝ Օլգա Կարպովայի հետ մեկնել է Անգլիա։ Ալիսայի երկրորդ դուստրը՝ Տատյանա Կարպովան, մնացել է Մոսկվայում։

## Կինոմարմնավորում
* Մայակովսկի։ Երկու օր – Ելիզավետա Նիլովա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Դենիսովա-Շչադենկո Մարիա Ալեքսանդրովնա, քանդակագործ
* «Дом на набережной», муниципальный краеведческий музей 

Կատեգորիա:Խորհրդային նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Խորհրդային քանդակագործներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Ռուս քանդակագործներ
Դվինի ճակատամարտ (572)

**Դվինի ճակատամարտ**, ռազմական բախում Մարզպանական Հայաստանի և Սասանյան Պարսկաստանի միջև, որը տեղի է ունեցել 572 թվականի փետրվարի 2-ին։ Այս ճակատամարտը մաս է կազմում Կարմիր Վարդանի ապստամբության։ Երբ 564 թվականին Հայաստանի արևելյան մասում մարզպան է նշանակվում Սուրենը, երկրում սկսվում է թալան և կրոնական հալածանքներ։ Այս ամենի հետևանքը լինում է համահայկական ապստամբություն, որի ղեկավարը Վարդան Կրտսերն էր (կամ Կարմիր Վարդան)։

## Նախապատմություն

Վահան Մամիկոնյանի մահից հետո որոշ ժամանակ Հայաստանում շարունակվում է խաղաղություն տիրել։ Հայաստանի մարզպաններ էին շարունակում դառնալ հայազգի նշանավոր գործիչներ՝ Վարդ Պատրիկը, Մժեժ Գնունին, սակայն, երբ Սասանյան Պարսկաստանի արքա է դառնում Խոսրով Անուշիրվանը, վերսկսվում է հայերին պարսիկներին ձուլելու քաղաքականությունը։ 564 թվականին հայոց մարզպան է նշանակվում պարսիկ Սուրենը, որը քարոզում էր ընդունել զրադաշտականություն, Դվինում և այլ վայրերում կառուցվում էին կրակապաշտարաններ՝ ատրուշաններ։ Այս ամենի պատճառով Վարդան Մամիկոնյանի թոռը՝ Վարդան Կրտսերը ապստամբում է։

## Ճակատամարտ
Վարդանն իր ռազմական բոլոր ուժերը՝ 20 հազար ապստամբ, կենտրոնացրել էր Արտաշատում։

Վարդանն իր առջև նպատակ է դնում գաղտնի պահել իր ռազմական շարժման ուղին, որի համար օգտագործում է պարսիկների համար անբարենպաստ փետրվարյան կլիման (պարսիկները ցանկանում էին ռազմական գործողություններ սկսել միայն ձմռանը)։ Վարդանը կատարում է հայոց ռազմարվեստի մեջ ամենասրընթաց և ամենակարճատև ռազմերթերից մեկը։

Հայոց բանակը 572 թվականի փետրվարի 2-ին անակնկալ հայտնվում է Դվինի մատույցներում։ Անակնկալի եկած պարսիկները չեն կարողանում կազմակերպված դիմադրություն ցուցաբերել։ Սկսվում է խուճապ, որն ավելի է սաստկանում, երբ իմացվում է Սուրեն մարզպանի և մոգերի սպանության մասին։ Պարսիկների նահանջը վերածվում է անկանոն փախուստի, որի հետևաքնով հայ ապստամբները կարողանում են սպանել պարսիկներից շատերին։

Ճակատամարտի ժամանակ սպարապետին մեծ օգնություն է ցուցաբերում նաև Կամսարական իշխանը՝ Զորակը, որն էլ սպանում է Սուրեն մարզպանին և նրա գլուխն ուղարկում Կոստանդնուպոլիս։

## Տես նաև
*Կարմիր Վարդան
*Կարմիր Վարդանի ապստամբություն
*Խաղամախայի ճակատամարտ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարմիր Վարդանի ապստամբություն
Դվինի ճակատամարտ (այլ կիրառումներ)

**Դվինի ճակատամարտ**, կարող է վերաբերել՝

* Դվինի ճակատամարտ - Մարզպանական Հայաստանի և Սասանյան Պարսկաստանի զորաբանակների միջև 484 թվականին տեղի ունեցած ճակատամարտ,
* Դվինի ճակատամարտ - Մարզպանական Հայաստանի և Սասանյան Պարսկաստանի զորաբանակների միջև 572 թվականին տեղի ունեցած ճակատամարտ,
* Դվինի ճակատամարտ - Մարզպանական Հայաստանի և արաբների զորաբանակների միջև 640 թվականին տեղի ունեցած ճակատամարտ։
* Դվինի ճակատամարտ - Զաքարյանների կողմից Դվինի ազատագրումը 1203 թվականին։
* Դվինի ճակատամարտ - Դվինի գրավումը Ջալալ ադ-Դինի կողմից 1225 թվականին։
Կոզման (այլ կիրառումներ)

**Կոզման**, կարող է վերաբերել՝

* Կոզման - գյուղատեղի, որը գտնվում է Լոռու մարզում,
* Կոզման - ամրոց Կողբ գյուղից 7․7 կմ արևելք
* Բերդի Կոզման - ձմեռանոց նախկին ՀԽՍՀ Թումանյանի շրջանում։
Վանուատուի մշակութային կենտրոն

**Վանուատուի մշակութային կենտրոն**, *VKS*; ), Վանուատուի ազգային մշակութային կենտրոն, որը գտնվում է պետության մայրաքաղաքում` Պորտ Վիլեում։ Կենտրոնը հիմնադրվել է 1955 թվականին։
1995 թվականից մինչև 2006 թվականը այն ղեկավարել է Ռալֆ Ռենգենվանը։ 2007 թվականից մինչև 2014 թվականը տնօրենը եղել է Աբոնգ Մարսելին, Ամբոն Թոմփսոնը ներկայումս տնօրենի պաշտոնակատարն է։

## Կառուցվածք
Ներկայացնելով որպես կազմակերպություն, որը զբաղվում է Վանատուի բազմազան մշակույթների ցուցակագրմամբ՝ կենտրոնը ազգային մարմնի դեր է իրականացնում` պահպանելու և խրախուսելու կղզեխմբի զանազան մշակույթների տարբեր հայեցակետերը։ Մշակութային կենտրոնը հանդիսանում է կառուցվածքային մարմին, որը ներառում է հետևյալ հաստատությունները.
*Վանուատուի ազգային թանգարան
*Կինոյի և ձայնագրության ազգային բաժին
*Վանուատուի մշակութային և պատմական օբյեկտների վերահսկողություն
*Ազգային արխիվ
*Ազգային գրադարան
*Հանրային գրադարան
*Դաշտային աշխատակիցների խումբ
*Մշակութային կենտրոն Տաֆեա
*Մշակութային կենտրոն Մալեկուլա
*Մշակութային կենտրոն E-press
Կենտրոնի գործունեության նպատակն է Վանուատուի բնիկ ժողովուրդների ավանդական մշակույթի ձայնագրությունը, պահպանումն ու զարգացումը տարբեր տեսանկյուններից ՝ ավազով նկարելուց մինչև երաժշտություն, ցամաքային Դայվինգ, այլ սովորույթներ և բնիկ ժողովուրդների գիտելիքներ։
1976 թվականից սկսած` կենտրոնի նախագծերում է բանավոր ավանդույթների հավաքածուն։ 
Այն անկասկած համարվում է ամենահաջողված ծրագիրը խաղաղօվկիանոսյան շրջանի մշակութային փաստաթղթերից։

Կենտրոնը թողարկում է ռադիոծրագրեր և տեսասկավառակներ` միտված բնիկ ժողովուրդների մշակույթի խրախուսմանը, պահպանմանը և վերածնմանը։ 1996 թվականին Կենտրոնի հավաքածուն ներառում էր 2500 ժամ աուդիո և 2300 ժամ տեսաձայնագրություն, 23 ժամ 16 միլիմետրանոց ժապավեն, երեսուն ժամանոց ութ միլիմետրանոց տեսաժապավեններ։ 3000 վաղ (մինչև 1950-ական թվականներ) սև-սպիտակ լուսանկարներ, ինչպես նաև շուրջ 4000 գունավոր սլայդներ, գունավոր նեգատիվներ և սև-սպիտակ նեգատիվներ։ Որոշ նյութերի հասանելիությունը սահմանափակ է։ Որոշ նյութերից կարող են օգտվել միայն տղամարդիկ, որոշներից՝ բացառապես կանայք, իսկ որոշ նյութեր էլ հասանելի են միայն տեղական առանձին մշակութային խմբերի անդամների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1955 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Ազգային թանգարաններ
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կոզման (ամրոց)

**Կոզման**, ավերված ամրոց Տավուշի մարզի Կողբից 7,7 կմ հեռավորության վրա։ Այն գտնվում է երեք կողմից անտառապատ ձորալանջերով եզերված բարձունքում։ Հյուսիս-արևմուտքից և հարավ-արևելքից եզերված է պարսպապատերով։ Պահպանվել են պատերի մի քանի հատվածներ, որոնք ունեն մոտ 3 մետր լայնություն, եռաշերտ կառուցվածք։ Պատերը կառուցված են խոշոր և միջին չափերի քարերից, որոնք արանքում լցված են մանր քարեր։ Նկատելի են կառույցի մնացորդները։ Այն իր մեջ ընդգրկում է 0,6 հա հողատարածք (0,45 հա հուշարձանի տարածքն է), իսկ պահպանման տարածքը կազմում է 2,86 հա։

ՀՀ կառավարության 2004 թվականի դեկտեմբերի 30-ի թիվ 1929-Ն որոշմամբ ներառվել է Կողբի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բերդեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կողբ
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Բացասական տարածություն

**Բացասական տարածություն**, տարածություն օբյեկտի շուրջը, նկարում եղած առարկաների միջև տարածություն։ Բացասական տարածությունը կարող է լինել ավելի քան տեսանելի, երբ տարածությունը առարկայի շուրջ է, բայց ինքն` առարկան, չի ձևավորում համապատասխան գեղարվեստական ձևերը,
և այդպիսի տարածությունը, ինչպես գլխավոր օբյեկտը, երբեմն գործածվում է գեղարվեստական ներգործության համար։ Բացասական տարածությունը հանդիսանում է գեղարվեստական կոմպոզիցիայի առանցքային բաղադրատարրը։ Ճապոնական տա բառն օգտագործվում է այդ հայեցակետի համար, օրինակ, պուրակային դիզայնում։
Երկգույն` սև և սպիտակ նկարում, առարկան, ինչպես կարգն է, ցույց է տրված սև գույնով, իսկ տարածության շուրջը մնում է չներկված (սպիտակ)` դրանով ինքնըստինքյան ձևավորելով առարկայի ուրվանկարը։ Միայն թե այդ ձևով գույնը փոխելով` տարածությունը օբյեկտի շուրջը պետք է նկարվի սև, իսկ ինքը` առարկան, պետք է մնա չներկված. Ստացվում է բացասական տարածություն` ձևավորվելով օբյեկտի շուրջը։
Բացասական տարածության էֆեկտը օգտագործել են հին եգիպտացիները` այն դնելով քանդակագործական կոմպոզիցիայի հիմքում (Սենեբան և նրա ընտանիքը), (Կահիրեի եգիպտական թանգարան, 32 սրահ, JE 51280).։

մինի|Քանդակ Սենեբայի և նրա ընտանիքի, մ.թ.ա. XXVI դար
Կոմպոզիցիայում նույնաբնույթ բացասական տարածության ստեղծումը (հավասար կամ դրական) ընդունվում է շատ  մասնագետների կողմից որպես լավ դիզայն։ Դիզայնի այդ հիմնական սկզբունքը, որը հաճախ վերանայվում է, աչքերին ժամանակ է տալիս  հանգստանալու` ավելացնելով նկարի ձգողականությունը նոր տեսադաշտի օգնությամբ։ 
Տերմինը օգտագործվում է նաև երաժիշտների կողմից որպես ստեղծագործություններում լռության նշան։
Գործիքներից մեկը, որ օգտագործվում է արվեստ դասավանդողների կողմից տեղադրողական և բացասական տարածության ուսուցման ժամանակ հայտնի է դարձել պրոֆեսոր Բետտի Էդվարդսի «Նկարչություն ուղեղի աջ մասով» գրքում։
Ուսանողների վարժությունները կրում են նկարի կամ պատկերի արտացոլանքը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Руководство по использованию негативного пространства в макетах веб страниц

Կատեգորիա:Արվեստ
Օբյեկտների ամանորյա վայրէջք և վերելք

մինի|աջ կողմից|Առարկաների ամանորյա վայրէջք և վերելք Ռալեյում (Հյուսիսային Կարոլինա), Հյուսիսային Կարոլինա

Ամանորի նախօրեին ԱՄՆ-ում շատ բնակավայրեր նոր տարվա սկիզբը նշելու համար օգտագործում են **տարբեր օբյեկտների վերելք կամ վայրէջք**։ Այս միջոցառումներն անցկացվում են բյուրեղյա գնդի վայրէջքով, որն առաջին անգամ արտադրվել է Նյու-Յորքի Թայմս Սքվերում 1908 թվականի նախօրեին։ Ավանդույթը սկիզբ է առել XIX դարից, երբ ժամանակի գունդը օգտագործվել է նավային ժամանակաչափերի ստուգաճշտման համար։

Քաղաքների մի մասում ընդօրինակում են Թայմս Սքվերի գունդը, սակայն այլ վայրերում որպես բաց թողնվող օբյեկտներ օգտագործվում են այնպիսի առարկաներ, որոնք տեղական մշակույթի, աշխարհագրության և պատմության խորհրդանիշներ են։ Չնայած ժամանակի գնդերը Ամանորի նախօրեին վայրէջք են կատարում մի քանի երկրներում, ավանդույթը ճնշող տարածում է ստացել հենց ԱՄՆ-ում։

## ԱՄՆ
Զանազան, տարատեսակ գնդեր բարձրանում և իջնում են Նյու-Յորքի Թայմս Սքվերում, Մերիլենդի Բալթիմոր նահանգում, Ռիչմոնդում, Վիրջինիա նահանգում (բարձրանում),, Օկլահոմա Սիթիում, Օկլահոմա նահանգում (բարձրանում), Օստինում, Տեխաս նահանգում, Շայենում, Վայոմինգ նահանգում,, Սակրամենտոյում, Կալիֆոռնիա նահանգում և այլ քաղաքներում։

Որպես վերելքի և վայրէջքի այլ օբյեկտներ օգտագործվում էին նաև նահանգային խորհրդանիշները։ Օրինակ, Ատլանտայում՝ Ջորջիա նահանգում, աշտարակից ընկնում էր խոշոր դեղձ, իսկ Մայամիում՝ Ֆլորիդա նահանգում, բարձրահարկ շենքերի պատերի երկայնքով բարձրանում էր արևապաշտպան ակնոցներով նարինջը։

Որպես վայրէջքի կամ վերելքի այլ օբեյկտներ օգտագործում են նաև նահանգների խորհրդանիշները։ Միանգամից երկու քաղաքներ բարձրությունից իջեցնում են պարկամուկ․ Բրասսթաունը և Հյուսիսային Կարոլինան՝ կենդանի, իսկ Թալապուսան (Ջորջիա)՝ խրտվիլակ։ Նաև հայտնի է հավալուսնի, ջրշան, մշկամկան, բազեի, սարդինիաների, օմարների, խաչափառների, բադերի օգտագործումը։ Ցինցինատիում՝ Օհայո նահանգում, Նոր տարվա գալուստը խորհրդանշում է խոզի թռիչքը։

Միջոցառումները լինում են առևտրային կազմակերպությունների գովազդային գործունեության մի մասը։ Օրինակ, Ինդիանապոլիսում՝ Ինդիանա նահանգում, վերամբարձ կռունկի միջոցով ներքև էին իջեցնում IndyCar ավտոմեքենան, իսկ Մոբիլում՝ Ալաբամա նահանգում, Chattanooga Bakery ընկերության աջակցությամբ RSA Battle House Tower երկնաքերից իջնում էր ավելի քան 4 տոննա կշռող MoonPie (որը հայտնի է որպես ChocoPie)։

Ամենաշատ բնակավայրեր ունեցող նահանգը, որտեղ Ամանորին անցկացվում է օբեյկտների վայրէջքը և վերելքը Փենսիլվանիան է։ Այդ թվում նահանգի մայրաքաղաքում իջեցրել են հսկայական ելակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1908 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ամանոր
Կատեգորիա:Ամանորը ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Ամանորյա ավանդույթներ
Դերբենդի խանություն

**Դերբենդի խանություն,** խանություն, որը գտնվում է պատմական հյուսիսային Շիրվանի տարածքում, այժմ ժամանակակից Դաղստանի հարավային մասում։ Հնագույն Կովկասյան Ալբանիայի պատմական հյուսիսային սահմանը։ Խանության մայրաքաղաքը Դերբենդ քաղաքն է։

## Պատմություն
### Խանության ձևավորում

18-րդ դարի սկզբին Դերբենտը մտնում էր Սեֆևան պետության կազմի մեջ։ Այդ ժամանակ Արևելյան Կովկասում լայն ընդվզումներ էին ընթանում շահի տիրապետության դեմ։ Սեֆևյան պետության ճգնաժամից օգտվել են ռուսական և Օսմանյան կայսրությունները։ 1722 թվականին ռուսական բանակը Պետրոս I կայսեր հրամանատարության ներքո արշավ սկսեց դեպի Պարսկաստանի մերձկասպյան տիրույթներ։ Այդ ժամանակ քաղաքի նայիբը Իմամ-Կուլի Խանն էր, որը ծագում էր Կուրչիի շիական ցեղից։ Նա ռուսական կայսրին նվիրել է քաղաքային դարպասների բանալիները։  Պետրոս I  Սենատում գրել Է․ «այս քաղաքի ղեկավարը մեզ դիմավորել և տվել են դարպասի բանալին։ Ճիշտ է, որ այս մարդիկ անհեթեթ սիրով ընդունեցին, և այնքան ուրախ են, կարծես թե իրենց պաշարումից օգնեցին»։ Պետրոս I Իմամ Կուլի խանին նշանակել է Դերբենտի խան և տուզեմական զորքի պետ՝ գեներալ-մայորի կոչում շնորհելով։

1723 թվականի սեպտեմբերին Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև կնքվել է Պետերբուրգյան հաշտության պայմանագիր, որի համաձայն պարսկական շահը Ռուսաստանին ճանաչել է Դերբենտն ու Բաքուն՝ նրանց հարակից հողերով։ Ավելի ուշ, ռուս-թուրքական հարաբերությունների սրման հետ կապված, ռուսական կառավարությունը Օսմանյան կայսրության հետ նոր պատերազմից խուսափելու նպատակով և Պարսկաստանի հետ դաշինքով շահագրգռված, 1735 թվականի մարտին կնքեց Գյանջայի վերջին պայմանագիրը, որով Դերբենտը և Բաքուն Պարսկաստանին հանձնվեցին իրենց գավառների հետ։

1747 թվականին պարսկական շահ Նադիր շահի մահվանից հետո նրա նվաճումների արդյունքում ստեղծված պետությունը փլուզվեց և նախկին պարսկական գավառների (փախստական) տարածքում ձևավորվեց երկու տասնյակ կիսանկախ խանություններ և սուլթանություններ, որոնցից մեկը դարձավ նորաստեղծ Դերբենդի խանությունը։ 1747 թվականից սկսած՝ Դերբենտում խանի տիտղոսով իշխել է Իմամ-Քուլի-խանի որդին՝ Մուհամադ Հասանը (նաև Մահոմեդ-Հուսեյն կամ Մուհամեդ-Հուսեյն)։ Դերբենդի խանության կրթության մասին Ի. Բերեզինը գրել է. *«․․․Դերբենդի խանության կազմավորման մասին Ի. Բերեզինը գրել է. «... միայն մարդասպանների հարվածների տակ ընկավ Պարսիկ նվաճողը, դերբենտցիները, որոնք դժգոհ էին նրա փոխանորդից, 1747 թվականին Մուհամեդ Հասանին տիրակալ հռչակեցին»*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատմություն
Կատեգորիա:Հյուսիսային Իրանի խանություններ
Հադիքա Բաշիր

**Հադիքա Բաշիր** (), պակիստանցի պատանի ակտիվիստուհի, ով մեծ ջանքեր է գործադրում մանկահասակ աղջիկների բռնի ամուսնությունները կանխելու նպատակով։ Իր ծավալած եռանդուն գործունեության համար նա արժանացել է «*Մարդու իրավունքների դեսպանը՝ ի շահ ասիացի աղջիկների*» մրցանակի և Մուհամեդ Ալիի անվան մարդասիրական (հումանիտար) մրցանակի։

## Կենսագրություն
Հադիքան ծնվել է 2002 թվականին, Պակիստանի Խիբեր Պախտունքվա բնակավայրում։ Տասը տարեկան է եղել, երբ տատը ցանկացել է նրան ամուսնացնել, բայց Հադիքան, քաջատեղյակ լինելով վաղ հասակում ամուսնացած իր դասընկերուհու տառապանքներին, աշխատել է խուսափել ամուսնությունից։ Այդ գործում նրան օգնության ձեռք է մեկնել քեռին՝ Էրֆան Հուսեինը, որը հիմնադրել էր *Girls United for Human Rights* (*Հանուն մարդու իրավունքների միավորված աղջիկներ*) հասարակական կազմակերպությունը։ Հադիքան սկսել է համագործակցել այդ կազմակերպության հետ, եռանդուն կերպով ներգրավվել կանանց իրավունքների համար պայքարում։ Երբ տեղեկացել է, որ բնակավայրի ընտանիքներից որևէ մեկը պատրաստվում է մանկահասակ աղջնակի ամուսնացնել, միջամտել է, բացատրական աշխատանք տարել, համոզիչ փաստերով խոսել վաղ հասակում իրականացված ամուսնությունների վնասների, երբեմն նույնիսկ աղետալի հետևանքների, աղջիկների բեկված ճակատագրերի մասին։ Դասերից հետո տնից տուն է անցել, կանանց հետ զրուցել, համոզել, որ իրենց մանկահասակ դուստրերին բռնի կերպով չպարտադրեն ամուսնանալ, ընդհակառակը՝ հոգ տանեն նրանց կրթության ու դաստիարակության մասին։ Բացի այդ, իր հասարակական կազմակերպության միջոցով Հադիքան բժշկական և իրավաբանական անհրաժեշտ օգնություն է ցույց տալիս ընտանեկան բռնությունների ենթարկված կանանց։

*Girls United*-ը տասնհինգ աղջիկներից բաղկացած խումբ է։ Հադիքա Բաշիրի գլխավորությամբ նրանք տեղեկատվական դասընթացներ են կազմակերպում տեղի դպրոցներում, քոլեջներում ու համայնքներում, իրենց գործունեությամբ նպաստում, որ պահպանողական հայացքներով ու կենսակերպով առանձնացվող հասարակության մեջ որոշակի բարեփոխումներ իրականացվեն։

## Պարգևներ
Հադիքա Բաշիրը պակիստանցի առաջին աղջիկն է, որ արժանացել է մարդու իրավունքների ասիական դեսպանի մրցանակին։

Իսկ 2015 թվականին նրան շնորհվել է աշխարհահռչակ բռնցքամարտիկ և մարդու իրավունքների առաջամարտիկ Մուհամեդ Ալիի անվան մարդասիրական (հումանիտար) մրցանակ այն բանի համար, որ իր կյանքը նվիրաբերել է Պակիստանում մանկահասակ աղջիկների բռնի ամուսնությունների կանխման ու վերացման համար մղվող պայքարին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Ասպետի երազը

**Ասպետի երազը** (), իտալացի նկարիչ Ռաֆայել Սանտիի նկարներից։ Պատկերված է սպառազինված մի երիտասարդ ասպետ, որը քնած է դափնու ծառի տակ` շրջապատված երկու կանանցով, որոնցից մեկի ձեռքում թուր է և գիրք, իսկ մյուսի ձեռքում` ծաղիկ։

Այս փոքր նկարը այլաբանություն է` վերացական գաղափարի փոխաբերական պատկեր.։

## Մտահղացում
Նկարի սյուժեն հավանաբար ստեղծվել է լատինացի բանաստեղծ Սելիա Իտալիկի Էպիկական պոեմի հիման վրա, որը պատմում է Երկրորդ Պունիկյան պատերազմի պատմությունը։

Պոեմի մեջ երիտասարդ զինվոր Սկիպիոնի (որը հանգստանում էր ծառի ստվերում) տեսիլքում հայտնվում են երկու տիկնայք` Առաքինություն ու նրա մրցակից Վայելքը։

Առաքինությունը, որը տղամարդու կազմվածք ունի,և ճակատը ծածկված է մազերով, պատերազմում տարած հաղթանակի շնորհիվ` Սկիպիոյին խոստանում է փառք և պատիվ, բայց նախազգուշացնում է, որ նրա` դեպի լեռնային մենաստան տանող ճանապարհը կտրուկ է և քարքարոտ։ Իսկ Վայելքը, ընդհակառակը, բուրավետ գանգուրներով և մուգ աչքերով, առաջարկում է հեշտ և անհոգ կյանք։

Իր նկարում Ռաֆայելը ներկայացնում է երկու հերոսուհիների կերպարների տարբերությունը նրանց արտաքինի և հագուստի միջոցով։ Առաքինությունը ձախ կողմում է, չափավոր հագնված, գլուխը ծածկված, մինչդեռ Վայելքի հագուստը նրբագեղորեն կպչում է ազդրերին։ Նրա շեկ, երկար մազերը ամրացված չեն և զարդարված են հուլունքներով և ծաղիկներով։ Փշոտ ճանապարհը, որն առաջարկում է Առաքինությունը, պատկերված է ժայռոտ բլուրների և վերևում գտնվող մի ամրոցի ֆոնի վրա, ուր տանում է բաժանող կամուրջը։ Վայելքի հետևում կա մեղմ լանդշաֆտ, որը տանում է դեպի արևոտ լիճ։

Այնուամենայնիվ, Ռաֆայելի կտավում երկու կանայք չեն պատկերվում որպես մրցակիցներ։ Փոխարենը տեսլականը որպես բարոյական երկընտրանք ներկայացնելն է։ Ռաֆայելը Առաքինությունն ու Վայելքը հավասար է համարում։ Գուցե գիրքը, թուրն ու ծաղիկը, որ նրանք պահում են, գիտնականի, զինվորի և սիրուհու խորհրդանիշ են, որոնց հատկանիշները պետք է համատեղի իդեալական ասպետը.:

Նկարի էսքիզը ցույց է տալիս, որ Ռաֆայելը ի սկզբանե «Վայելքը» պատկերացնում էր որպես գայթակղություն, բայց պատրաստի նկարում նա համեստ է հագնված, ինչը կարող է լրացուցիչ վկայել նրա դերի` որպես ասպետական պարգևների` սիրո մասին։

## Պատմություն
[thumb|left|150px|Ռաֆայել, «[Երեք շնորհ»]]

Ռաֆայելի մի ուրիշ` ավելի վաղ շրջանի նկար («Երեք շնորհ»)` որպիսին
«Ասպետի երազ» նկարն է, նույնպես թվագրվում է 1504 թվականով։ Այդ նկարի ստեղծման պատմությունը կոնկրետ հայտնի չէ, սակայն նշվում է, որ այդ երկու նկարները զույգ են կազմել և Ռաֆայելի` որպես պատվեր կատարած առաջին աշխատանքներն են։ Լոնդոնի Ազգային պատկերասրահը Ասպետի երազը» նկարը ձեռք է բերել 1847 թվականին։ Այն վերականգնվել է 1985 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Сон рыцаря»  на сайте Национальной галереи

Կատեգորիա:Նկարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1503 նկարներ
Կատեգորիա:Ռաֆայել Սանտիի նկարներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի ազգային պատկերասրահի նկարներ
Կատեգորիա:Իտալիայի արվեստ
Արդվինի գավառ

**Արդվինի գավառ**, վարչաքաղաքական միավոր Ռուսական կայսրության կազմում։ 1878-1918 թվականներին եղել է Բաթումի մարզի, ապա՝ Քութայիսի նահանգի կազմում։ Գավառի կենտրոնը Արդվին քաղաքն էր։

Արդվինի գավառը հյուսիսից սահմանակցում էր Բաթումի գավառին, արևելքում Կարսի մարզն էր, իսկ հարավում-արևմուտքում Օսմանյան կայսրության սահմանն էր։

Ներառում է հիմնականում ժամանակակից Թուրքիայի Արդվինի մարզի մեծ մասը։

## Պատմություն
Գավառն կազմվել է 1878 թվականին՝ ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) արդյունքում՝ ընդգրկելով Բաթումի մարզի հարավային՝ Ճորոխ գետի հովտի հատվածը։ 1883 թվականին Բաթումի մարզը վերացել է, Բաթումի և Արդվինի գավառներն անցել են Քութայիսի նահանգի կազմ։ Արդվինի գավառը համապատասխանել է պատմական Տայք աշխարհի Ճակք գավառին։ Դեռ միջնադարում տեղի հայ բնակչության մեծ մասը ձուլվել է ուղղափառ հույներին և վրացիներին, արտագաղթել։ Այստեղ բնակվելու են եկել մեծաքանակ այլազգիներ, որոնք օսմանյան տիրապետության շրջանում կրոնափոխ են եղել և կորցրել սեփական լեզուն։ Արդվինի հայերի մի մասն էլ տեղափոխվել է Բաթում քաղաք։

Ամբողջ գավառում առաքելական հայերի թիվը չէր անցնում 8 հազարից՝ գրեթե նույնքան, որքան վրացիները։ Հայերի մեծ մասը բնակվում էր Արդվին բերդաքաղաքում (4646 մարդ) և Արտանուջ ավանում (960 մարդ), խոսում հիմնականում արևմտահայերեն։ Արդվինում 20-րդ դարի սկզբներին կար 5 եկեղեցի՝ սուրբ Աստվածածին, Պողոս-Պետրոս, Գրիգոր Լուսավորիչ, սուրբ Խաչ և առաքելական սուրբ Աստվածածին։ Յուրաքանչյուր եկեղեցուն կից 19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին կար դպրոց։

1918-1920 թվականներին գավառն ամբողջությամբ մտել է Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության կազմ։ Հայերի մեծ մասը լքում է Արդվինը՝ տեղափոխվում Աբխազիա, Վրաստան, Ռուսաստանի սևծովյան շրջաններ, Խորհրդային Հայաստան։ 1921 թվականի Կարսի պայմանագրից հետո՝ անցել է Թուրքիային, որում որպես վարչատարածքային միավոր մտել է Արդվինի մարզ։ Վերջինիս կազմ է մտել նաև պատմական Համամշեն գավառը, որը կիսվել է Ռիզե և Արդվին մարզերի միջև։ Համամշենի միացումով նոր վարչական միավորում են հայտնվել հազարավոր համշենահայեր։

## Բնակչություն
1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառի բնակչությունը 56,140 մարդ էր, որի ճնշող մեծամասնությունը թուրքեր էին (41468), 13.9 %-ը՝ հայեր (7819), 9.8%-ը՝ վրացիներ (5506) և այլ ազգեր։ Արդվին քաղաքի բնակչությունը հաշվվում էր 7091 մարդ, այդ թվում՝ 4646 հայեր և 1491 ռուսներ։

## Վարչական բաժանում
1913 թվականին գավառը բաժանված էր 29 գյուղական համայնքի՝

* Անկլիայի
* Անչայի
* Արտանուջի
* Բաթաուլի
* Բաշ-Խադիլուի
* Բերթայի
* Բիջայի
* Գարկիլոբի
* Գուրջանի
* Գյումուշխանեի
* Դաբայի
* Դիակուրմուջի
* Դիբացվիրիլիի
* Լոնգոթխենի
* Խոդ-Ումիայի
* Կարսիպիայի
* Ձանսուլիի
* Ճղալեթի
* Չիխիսխևի
* Սամսխարի
* Սաթլելի
* Վաարիայի
* Տանձուտի
* Ցկալցիմերի
* Ցրիայի
* Ունիսխևի
* Քարթլայի
* Քրաջանի
* Օքրոբակերտի

## Տես նաև
* Արդվինի մարզ
* Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քութայիսի նահանգի գավառներ
Կատեգորիա:1878 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Սուրբ Բյենորե

**Սուրբ Բյենորե** (Բիե, Բեատուս), Վանդոմի կիսալեգենդար սուրբ։ Ավանդության համաձայն ապրել է քաղաքի մոտ գտնվող քարանձավում ու Սուրբ Գևորգի նման կռվել վիշապի դեմ։ Լեգենդը նմանեցվել է Բեատուս Լանգերնացու մասին լեգենդին։

## Լեգենդ
Լեգենդի համաձայն Բյենորեն ծոմ է պահել և աղոթել նախքան վիշապի դեմ պայքարելը։ Վիշապն այնքան մեծ է եղել, որ երբ նա գնում էր որոշակի հեռավորության վրա գտնվող գետից ջուր խմելու, նրա պոչը դեռ գտնվում էր իր քարանձավում։ Այն նաև այնքան մեծ էր, որ Լուար գետը ցամաքում էր, երբ նա այնտեղից ջուր էր խմում։ Նկարագրվում են վիշապի դեմ կռվելու երեք տարբերակներ։ Առաջինում նշվում է, որ վիշապը փախել է Սուրբ Բյենորեին տեսնելով։ Երկրորդ վարկածում նշվում է, որ Սուրբ Բյենորեն իր գավազանի մեկ հարվածով ջախջախել է վիշապին։ Երրորդում ասվում է, որ վիշապը խեղդել է իրեն իր շղթայով։

## Պատմականություն
Բյենորեն նույնացվում է մի միսիոների հետ, որը Վանդոմից բացի ճանապարհորդում և քարոզում էր նաև Գարոնում, Լանում և Նանտում։ Նրա մահվան վայրը համարվում է Լանի մերձակայքում գտնվող Չեվրեսոնը։

## Սրբադասում
5-րդ դարով թվագրված մի մատուռ է կառուցվել այն բլրի վրա, որտեղ սուրբն ապրել է։

Մայիսի երկրորդ կիրակի օրը L'Association du Faubourg Saint Bienheuré կազմակերպությունը սրբի պատվին անցկացնում է ամենամյա փառատոն։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցանություն
*Jean-Jacques Loisel, *Dans les pas de saint Bienheuré de Vendôme*, Sté Sc et Lettres L & C (Blois), 1999, pp.&nbsp;59–87.

## Արտաքին հղումներ
* L'Association du Faubourg Saint Bienheuré
* La Légende de Saint Bienheuré
* Dragons
* La Légende de Saint Bienheuré

Կատեգորիա:Սրբեր
Ալ Ֆերգյուսոն

**Ալ Ֆերգյուսոն** (), իռլանդական ծագմամբ ամերիկացի կինոդերասան։ 1912 թվականից մինչև 1956 թվականը նկարահանվել է գրեթե 300 ֆիլմերում։ Ծնվել է Իռլանդիայի Վեքսֆորդ կոմսությունում և մահացել Կալիֆոռնիայի Բըրբանք քաղաքում։ Թաղված է Գլենդելի Ֆորեստ-Լոն գերեզմանատանը։

## Ֆիլմերի ընտրանի

* Երիտասարդության ներշնչող հմայքը (1916)
* Որտեղ սկսվում է Արևմուտքը (1919)
* Թիմբեր թագուհին (1922)
* Սպա 444 (1926)
* Լարած թակարդը (1926) 
* Արգելքները հյուսիսում (1926)
* Կապիտանի խիզախությունը (1926) 
* Մարտաձին (1927 ֆիլմ) 
* Արևմտյան քաջությունը (1927) (1927)
* Ուրվականների կղզին (1928)
* Ամենակարող Տարզանը (1928) (1928)
* Վրիժառու հեծյալը (1928 ֆիլմ)
* Փոքրիկ Բաքարուն (1928)
* Վագոբոն ակումբը (1929)
* Պանամայի ծովահենը (1929)
* Մարդը Նևադայից (1929 ֆիլմ)
* Վագր Տարզանը (1929)
* Պուեբլո սասափ (1931)
* Հյուսիսի հեծյալները (1931)
* Ռեդ Ֆորք լեռնաշղթան (1931)
* Երկու հրացանավոր կաբալյերոն (1931)
* Փոթորկի ճեպընթացը (1932)
* Կորցրած հարազատը (սերիալ)| (1932)
* Անապատի արահետը (1935)
* Լարամի երեխան (1935)
* Դրեդվուդ Դիք (1940)
* Մահվան մարգարիտը (1944)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:1888 ծնունդներ
Կատեգորիա:1971 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Իռլանդացի կինոդերասաններ
Օքսաննա Գոզևա

**Օքսաննա Գոզևա** (, ), ռուս գեղասահորդուհի, հանդես է եկել կանանց մենասահքում, 2009 թվականին պատանիների կարգում Ռուսաստանի առաջնության բրոնզե մեդալակիր։

## Կարիերա
Վնասվածքի և գեղասահքի նկատմամբ հետաքրքրության բացակայության պատճառով Օքսաննան բաց թողեց 2005-2006 մրցաշրջանը և մասամբ 2006-2007 մրցաշրջանը։

2009 թվականին Ռուսաստանի պատանեկան առաջնությունում նա նվաճել է բրոնզե մեդալ։ Հաշվի առնելով, որ առաջին և երկրորդ տեղերը գրաված 12-ամյա Ադելինա Սոտնիկովան և Ելիզավետա Տուկտամիշևան Չմշկասահորդների միջազգային միության կողմից անցկացվող միջազգային մրցաշարերին տարիքի պատճառով իրավունք չունեին մասնակցելու՝ Օքսաննան ուղարկվեց մասնակցելու Բուլղարիայում անցկացվող պատանիների 2009 թվականի աշխարհի առաջնությանը (Ռուսաստանից` երկու մասնակից)։ Առաջնության ժամանակ զբաղեցնում է 9-րդ հորիզոնականը, ինչը այդքան էլ վատ չէր դեբյուտի համար և հաշվի առնելով Ալյոնա Լեոնովայի զբաղեցրած առաջին հորիզոնականը` Ռուսաստանին իրավունք տրվեց հաջորդ առաջնությանը կանանց մենասահքում ներկայանալ արդեն երեք մասնակցով։

2010 թվականին Ռուսաստանի առաջնությունում նա զբաղեցրեց 7-րդ հորիզոնականը, սակայն Չմշկասահորդների միջազգային միության կողմից եղած սահմանափակումների շնորհիվ կարողացավ ընդգրկվել 2010 թվականի Եվրոպայի առաջնության Ռուսաստանի հավաքականի կազմում, որտեղ էլ զբաղեցնում է 13-րդ հորիզոնականը։ 2010-2011 մրցաշրջանից ի վեր նա մրցումների չի մասնակցել։

### Սպորտային ձեռքբերումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ռուս գեղասահորդներ
Կաղզվանի գավառ

**Կաղզվանի գավառ**, վարչաքաղաքական միավոր Ռուսական կայսրության կազմում։ 1878-1918 թվականներին մտել է Կարսի մարզի կազմում։ Գավառի կենտրոնը Կաղզվան քաղաքն էր։

Կաղզվանի գավառը հյուսիս-արևմուտքից փոքր մասով սահմանակցում էր Օլթիի, հյուսիսից՝ Կարսի գավառներին, իսկ արևելքում՝ Ախուրյան գետի երկայնքով, Երևանի նահանգին։ Գավառի կենտրոնով հոսում էր Արաքս գետը, իսկ հարավում և արևմուտքում՝ Հայկական Պար լեռնաշղթայի երկայնքով, Օսմանյան կայսրության սահմանն էր։

Ներառում է հիմնականում ժամանակակից Թուրքիայի Կարսի նահանգի հարավը։

## Անվանում

«Կաղզվան» անվանումը հասնում է մինչև զարգացած միջնադար. Բագրատունիների թագավորության շրջանում այստեղ գոյություն է ունեցել բերդ-ամրոց։ Թյուրքալեզու արաբատառ աղբյուրներում նշվում է որպես «Կաղըզվան» կամ «Կաղըզման», ինչպիսի անունով էլ այժմ գոյություն ունեցող բնակավայր է Թուրքիայում։ Վրացական աղբյուրներում հայտնի է որպես «Աղզևանի»՝ առանց սկզբնական տառի։

## Պատմություն
Գավառը կազմվել է 1878 թվականին՝ ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) արդյունքում՝ ընդգրկելով Կարսի մարզի հարավային՝ Արաքսի հովտի հատվածը։ 1881 թվականին կատարվել են սահմանային որոշ փոփոություններ։ Չնայած դեռ շահ Աբբասի ժամանակներից տեղի ունեցած բռնագաղթի, հայաթափման հետագա փորձերի, արտագաղթերի և քրդական ասպատակությունների, գավառը հիմնականում պահպանել է իր հայկական դիմագիծը։ Ախալցխայի և Ախալքալաքի՝ Ռուսաստանին միանալուց հետո, դեռ վերոհիշյալ պատերազմից կես դար առաջ, մեծաքանակ հայ բնակչություն էր արտագաղթել այստեղից։ Դրան հավելյալ՝ այստեղ բնակեցվել են մեծաքանակ ռուսներ և հույներ։

1918-1920 թվականներին գավառն ամբողջությամբ մտել է Հայաստանի առաջին հանրապետության կազմ։ Գավառի տարածքում տեղի են ունեցել քուրդ-թաթարական խռովություններ։ 1920 թվականի Ալեքսանդրապոլի հաշտությունից հետո՝ Թուրքիայի կազմ, որում որպես վարչատարածքային միավոր մտել է Կարսի նահանգի կազմ։

## Բնակչություն
1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառի բնակչությունը 59,230 մարդ էր, որի ավելի քան 1/3-ը հայեր էին (21648), 29.9 %-ը՝ քրդեր (22002), 12.2%-ը՝ հույներ (7245), 11.3 %-ը՝ թուրքեր, թաթարներ ու թուրքմեններ (6698), 6.9%-ը՝ ռուսներ (4085) և այլ ազգեր։ Կաղզվան քաղաքի բնակչությունը հաշվվում էր 10518 մարդ, այդ թվում՝ 3913 հայեր և 2572 ռուսներ։

## Վարչական բաժանում
1913 թվականին գավառը բաժանված էր 11 գյուղական համայնքի՝

Կաղզվանի շրջան
* Ջամշլուի
* Կաղզվանի
* Կարավանքի
* Նովոնիկոլաևի
* Օփուքլուի
Նախիջևանի շրջան
* Դամադլուի
* Դիգորի
* Եզդիական
* Զիլանի
Խորասանի շրջան
* Բաշքյոյի
* Ղարաքյոյի

## Տես նաև
* Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում
* Նախճավան գյուղ
* Ղարաբաղ գյուղ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարսի մարզի գավառներ
Կատեգորիա:1878 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Արդահանի գավառ

**Արդահանի գավառ**, վարչաքաղաքական միավոր Ռուսական կայսրության կազմում։ 1878-1918 թվականներին մտել է Կարսի մարզի կազմ։ Գավառի կենտրոնը Արդահան քաղաքն էր։

Կարսի գավառը հարավ-արևմուտքից սահմանակցում էր Օլթիի, հարավից և հարավ-արևելքից՝ Կարսի գավառներին։ Հյուսիսից և արևելքից գավառը սահմանակցում էր Թիֆլիսի, իսկ արևելքից՝ Քութայիսի նահանգին։

Ներառում է հիմնականում ժամանակակից Թուրքիայի Արդահանի մարզը։

## Անվանում
«Արդահան» անվանումը հասնում է մինչև զարգացած միջնադար. այդպես էր կոչվում Գուգարք աշխարհի 13 գավառներից մեկը։ Զարգացած միջնադարում բնակավայրի տեղում արդեն երկար ժամանակ գոյություն է ունեցել բերդաքաղաք, որը եղել է Հայաստանը Վրաստանին կապող ճանապարհին։ 11-րդ դարի սկզբին քաղաքի մասին հիշատակում են արաբական աղբյուրները՝ հայտնելով, որ այն գրավել և թալանել են բյուզանդական զորքերը։ Ուշ միջնադարում քաղաքը ենթարկվում էր վրացական Սամցխե-Սաաթաբագո իշխանությանը։ Արևմտահայերեն քաղաքը գրվում է «Արտահան»։

## Պատմություն
Գավառն այդպիսի սահմաններով կազմվել է 1878 թվականին՝ ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) արդյունքում։ Այդ ժամանակ ամբողջ Հարավային Կովկասը բաժանված էր վեց նահանգի՝ Թիֆլիսի, Քութայիսի, Բաքվի, Դաղստանի, Երևանի և Ելիզավետպոլի։ Հայկական գավառները կենտրոնացած էին գերազանցապես վերջին երկուսում, ևս երեքը (Ախալքալաք, Ախալցխա և Բորչալու)՝ Թիֆլիսի նահանգի կազմում։

1878 թվականին կազմվում են Կարսի և Բաթումի մարզերը՝ համապատասխանաբար 4 և 2 գավառներով։ Դրանք ներառում էր 1877-78 թվականներին գրավված օսմանահպատակ հայկական և վրացական տարածքները։ 1918-1920 թվականներին գավառն ամբողջությամբ մտել է Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության։ Արդահանը հայկական գավառներից ամենասակավաթիվն էր հայերի քանակով. նրանց ընդհանուր թվաքանակը չէր հասնում 2 հազարի, որոնցից 1315-ը՝ Արդահան քաղաքում։ 1921 թվականի Կարսի պայմանագրից հետո՝ Թուրքիայի կազմ, որում որպես վարչատարածքային միավոր մնացել է գրեթե անփոփոխ։

## Բնակչություն
1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառի բնակչությունը 65,763 մարդ էր, որի ավելի կեսը թյուրքեր (28047), ղարափափախներ (7874), թուրքմեններ (4328) ու քրդեր էին (12565), 11.9 %-ը՝ հույներ (7839), 3.6 %-ը ռուսներ (2357), 2.9 %-ը հայեր (1918) և այլ ազգեր։ Արդահան քաղաքի բնակչությունը հաշվվում էր 4142 մարդ, այդ թվում՝ 1331 ռուսներ, 1315 հայեր և 746 թուրքեր։

## Վարչական բաժանում
1913 թվականին գավառը բաժանված էր 14 գյուղական համայնքի՝

Արդահանի շրջան
* Դադագյուլի 
* Թամալի
* Միխայլովոյի
* Նիկոլաևոյի
* Տիկանի
Գյոլի շրջան
* Վարգենսի
* Խասքեյի
* Կորովենկի
* Ռադիոնովի
* Օկամի
Պոսկովի շրջան
* Դիգուրի
* Չիլվանի
Չանդիրի շրջան
* Զինզալի
* Քանարբելի

## Տես նաև
* Արդահանի մարզ
* Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարսի մարզի գավառներ
Կատեգորիա:1878 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Էֆթելինգ

**Էֆթելինգ** (), հանդիսանում է Բենիլյուքսի ամենամեծ զվարճանքների կենտրոնը։ 2014 թվականին դրա տարեկան շրջանառությունը կազմել է 165 000 000 եվրո։ Այգու հանրային սննդի համակարգը Նիդեռլանդների հանրային սննդի ամենախոշոր ձեռնարկությունների ցանկում զբաղեցնում է 26-րդ տեղը։ Նիդեռլանդների բնակչության 94%-ը գոնե մեկ անգամ այցելել է Էֆթելինգ։ 2009 թվականին այգին ունեցել է 100 000 000 այցելու։
[thumb|left|[Երգող շատրվան|Երաժշտական շատրվան Aquanura.|alt=]]
Էֆթելինգը գտնվում է Կատսգյոֆելում (Թիլբուրխից ոչ հեռու) Նիդեռլանդների հյուսիսային Բրաբանտ նահանգում։ Էֆթելինգի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1952 թվականին։ Այդ ժամանակ մուտքի տոմսի արժեքը ընդամենը 80 ցենտ էր։ Էֆթելինգն աշխատում է ողջ տարին՝ ամեն օր։ 2018 թվականի մուտքի տոմսի արժեքը 37,5 € էր (մեծահասակի տոմսը՝ դրամարկղում)։

Այգին ընդգրկված է աշխարհում թեմատիկ այգիների 25 առավել այցելվողների և Եվրոպայի ամենախոշորների եռյակում։ Էֆթելինգ այցելել է 5 400 000 մարդ։

Ներկայումս առողջարանը իր մեջ ներառում է թեմատիկ այգի, գոլֆի դաշտ և երեք թեմատիկ հյուրանոց։ Այստեղ են բնակվում Հանս Քրիստիան Անդերսենի, Գրիմ Եղբայրների և Շառլ Պերոյի հերոսները։ Էֆթելինգը բաժանված է հինգ թագավորությունների։

Էֆթելինգում կան վեց ամերիկական սահաբլրակներ։ Ինչպես նաև ավելի քան 36 ատրիակցիոններ և շոու։

75 հա մակերեսով և գեղատեսիլ անտառով շրջապատված տարածքում տեղակայված է ատրակցիոնների թեմատիկ այգին և Էֆթելինգ հյուրանոցային համալիրը։ Անտառային թագավորությունը Բոսրեյկ առողջարանային գյուղն է, որը գտնվում է այգու ետևում։ «Էֆթելինգի աշխարհի» ընդհանուր տարածքը կազմում է 276,1 հա, ներառյալ 11 հա մակերեսով կայանատեղին։ Տարվա ընթացքում, միջին հաշվարկով, Էֆթելինգ այցելում է 5 միլիոն մարդ։

Պատկեր:Joris en de Draak - Dragon.JPG|Ամերիկական սահաբլրակ Joris en de Draak
Պատկեր:Efteling vl hollander.jpg|Թռչող հոլանդացի (Vliegende hollander)
Պատկեր:Говорящее дерево в Эфтелинге.jpg|Հեքիաթների գյուղ, Հեքիաթային անտառ։ Խոսող ծառը Էֆթելինգում։
Պատկեր:Efteling-Droomvlucht.jpg|Երազանքի թռիչք (Droomvlucht)
Պատկեր:Efteling Roodkapje 2017.jpg|Կարմիր Գլխարկը հեքիաթային անտառում
Պատկեր:Fairy tale ghost.jpg|Լուցկիներով աղջիկը հեքիաային անտառում
Պատկեր:Bosrijk dorpsplein.jpg|Սա Բորեյկ առողջարանային գյուղն է (Bosrijk)
Պատկեր:Efteling Hotel.JPG|Էֆթելինգի հյուրանոց
Պատկեր:De Python.jpg|Պիտոն (Python)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Подробный фото и видеорепортаж о парке Эфтелинг
* Сайт (Нидерландский язык, Английский язык, Немецкий язык, Французский язык)
* Фоторепортаж из парка Эфтелинг

Կատեգորիա:Նիդերլանդների մշակույթ
Կատեգորիա:1952 հիմնադրումներ
Օլթիի գավառ

**Օլթիի գավառ**, վարչաքաղաքական միավոր Ռուսական կայսրության կազմում։ 1878-1918 թվականներին մտել է Կարսի մարզի կազմում։ Գավառի կենտրոնը Օլթի քաղաքն էր։

Օլթիի գավառն արևելքում սահմանակցում էր Արդահանի և Կարսի, հարավ-արևելքում՝ Կաղզվանի գավառին։ Հյուսիսում այն կապված էր Արդվինի գավառին (Քութայիսի նահանգ), իսկ հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևմուտք Օսմանյան կայսրության սահմանն էր։

Ներառված է հիմնականում ժամանակակից Թուրքիայի Էրզրումի նահանգի կազմում։

## Անվանում
«Օլթի» անվանման «Ուղթիս» կամ «Ողթիք» ձևը հասնում է մինչև զարգացած միջնադար. Բագրատունիների թագավորության շրջանում այստեղ գոյություն է ունեցել բերդ-ամրոց։ Այն Տայքի կյուրոպաղատության կենտրոնն էր։ Թյուրքալեզու արաբատառ աղբյուրներում նշվում է որպես «Օլթու», ինչպիսի անունով էլ այժմ գոյություն ունեցող բնակավայր է Թուրքիայում։ Վրացական աղբյուրներում հայտնի է որպես «Օլթիս»։

## Պատմություն
Գավառը կազմվել է 1878 թվականին՝ ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) արդյունքում՝ ընդգրկելով Կարսի մարզի արևմտյան՝ լեռնային հատվածը։ 1881 թվականին կատարվել են սահմանային որոշ փոփոություններ։ Օլթին հայկական գավառներից տարածքով ամենափոքրն էր՝ 2,960 կմ2, և ամենասակավամարդը (31,519 մարդ)։ Քաղաքի ու գավառի հայերի մի մասը դեռ 50 տարի առաջ արտագաղթել էր Ախալցխա և Ախալքալաք, նրանց փոխարեն այստեղ ստվարացել էր թուրք բնակչությունը։

1918-1920 թվականներին գավառը փաստացի եղել է Թուրքիայի, ապա՝ Անգլիայի վերահսկողության տակ, թեև իրավաբանության տեսանկյունից մտել է Հայաստանի առաջին հանրապետության կազմ։ Անգլիայի հետաքրքրվածությունը բացատրվում էր տեղի քարածխի հանքերի առկայությամբ։ Բացի այդ, գավառի հանդեպ հավակնություններ ուներ նաև Վրաստանը։ Վրացական վերնախավը ձգտում էր միավորել Բագրատիոնիների նախորդների՝ Բագրատունիների կալվածքները՝ Տայք-Կղարջքը (Արդվին, Արդահան, Օլթի)։ Գավառի տարածքում տեղի են ունեցել քուրդ-թաթարական խռովություններ, Օլթին ազատագրվել է հայկական զորքերի կողմից։ 1920 թվականի Ալեքսանդրապոլի հաշտությունից հետո՝ Թուրքիայի կազմ, որում որպես վարչատարածքային միավոր մտել է Էրզրումի նահանգի կազմ։

## Բնակչություն
1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով գավառի բնակչությունը 31,519 մարդ էր, որի ավելի քան 2/3-ը թուրքեր էին (19719), գրեթե հավասար քանակությամբ էին քրդերը (3505), հայերը (3125) և հույները (2704)։ Օլթի քաղաքի բնակչությունը հաշվվում էր 2373 մարդ, այդ թվում՝ 1056 հայեր և 709 ռուսներ։

## Վարչական բաժանում
1913 թվականին գավառը բաժանված էր 5 գյուղական համայնքի՝

Օլթիի շրջան
* Բարդուսի
* Լեսպեքսի
* Քոսորի
Տաուսկերի շրջան
* Պանասկերտի 
* Տաուսկերի

## Տես նաև
* Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարսի մարզի գավառներ
Կատեգորիա:1878 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Սքոթ Սիլվեր

**Սքոթ Սիլվեր** (), ամերիկացի սցենարիստ և ռեժիսոր։

Սիլվերը հայտնի է դարձել իր Ջոնս, Նորաձևության ջոկատը, 8-րդ մղոն և Կռվողը ֆիլմերի շնորհիվ, որի համար նա նոմինացվել է Academy մրցանակին՝ լավագույն սցենարի համար։ Նա ամերիկացի հույն է։

## Ֆիլմագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ
Աննա. 6-ից 18

**Աննա. 6-ից 18** (), Նիկիտա Միխալկովի վավերագրական ֆիլմ-փորձը, որը նկարահանվել է 1980 թվականից և որի ստեղծումն ավարտվել է 1993 թվականին։ Ինքը` Աննան բազմիցս հայտարարել է, որ ֆիլմն իրեն բացարձակ դուր չի գալիս, բացատրելով դա նրանով, որ ինքն այն համարում է «իր սեփական կյանքի պատրաստուկ պատրաստելը» և «հոգու էքսհիբիցիոնիզմ»։

## Սյուժե
Կինոռեժիսորի դուստր Աննան 12 տարվա ընվացքում պատասխանում է իր հոր միևնույն հարցերին։ Աղջկա պատասխանները համապատասխանեցվում են այն տարիների հետ, որոնց ժամանակ նրան տրվել են հարցերը։ Աննայի պատասխանների պրիզմայով անցնում են բազմաթիվ կարևոր իրադարձություններ. Լ. Բրեժնևի, Յ. Անդրոպովի, Կ. Չեռնենկոյի մահը, վերակառուցումը և ԽՍՀՄ փլուզումը։

## Դերերում
* Աննա Միխալկովա
* Նադեժդա Միխալկովա
* Նիկիտա Միխալկով
* Արտյոմ Միխալկով

## Մրցանակներ
* «Արծաթե աղավնի», Լայպցիգի վավերագրական ֆիլմերի միջազգային կինոփառատոն (1994)
* «Ոսկե դյուցազն» սլավոնական և ուղղափառ ժողովուրդների միջազգային կինոֆորումի Գրան պրի (1994)
* Համփթոնսի միջազգային կինոփառատոնի մրցանակ` լավագույն վավերագրական ֆիլմ անվանակարգում (1996)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Տեղեկություններ ֆիլմի մասին  ТриТэ ստուդիայի կայքում

Կատեգորիա:1990-ականների ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1993 ֆիլմեր
Ուկրաինայի ժամանակակից արվեստի ինստիտուտ

**Ուկրաինայի ժամանակակից արվեստի ինստիտուտ** (), ժամանակակից արվեստի թանգարան է, որը գործում է Չիկագոյի տարածքում` մշակութային ցուցահանդեսների, գրական իրադարձությունների, կինոնկարների և երաժշտական ասմունքների շարունակական ծրագրով։ Ուկրաինայի ժամանակակից արվեստի ինստիտուտը հիմնադրվել է 1971 թվականին՝ Դոկտոր Աքիլես Չրեպտովսկու, Կոնստանդին Միլոնադիսի և Միխաելո Ուրբանի կողմից՝ Չիկագոյի սրտում Ուկրաինական գյուղի տարածքում։ Այն Չիկագոյի մշակութային դաշինքի հիմնական անդամներից է, որը 25 ազգագրական թանգարանների և մշակութային կենտրոնների միավորում է։ 200 քմ հիմնական ցուցասրահում պահվում են վեցից յոթ գլխավոր ցուցանմուշներ։ Երկու կողային պատկերասրահներում պահվում են Չիկագոյի արվեստագետների մշտական հավաքածուներ, ինչպես նաև` ազգությամբ ուկրաինացի արվեստագետների նկարներ և քանդակներ։

Ուկրաինայի ժամանակակից արվեստի ինստիտուտը հավատարիմ է ցուցահանդեսների, համերգների, դասախոսությունների և բազմադիսցիպլին միջոցառումների ծրագրին, որոնք հարմար են համայնքի բոլոր անդամների համար։ Մոտակա թաղամասում բնակվում են բազմաթիվ ազգերի ներկայացուցիչներ, և այստեղ կազմակերպվում են մշակութային բազմաբնույթ միջոցառումներ։ Ուկրաինայի ժամանակակից արվեստի ինստիտուտը շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն է։

2011 թվականին ինստիտուտը նշել է իր 40-ամյակը։

2010 թվականին թանգարանում տեղի է ունեցել Գլադիս Նիլսոնի արվեստի հետահայաց ցուցադրությունը, որը "Hairy Who" արվեստի խմբի նշանավոր անդամներից էր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի թանգարաններ
Կատեգորիա:1971 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:1971 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Իլինոյս
Իսպանիայի մշակութային կենտրոն

thumb|Նոր թև (2012), Դոնսելենս փողոցի մուտքը
thumb|Տեսարան տանիքից

**Իսպանիայի մշակութային կենտրոն** () գտնվում է Մեխիկոյի պատմական կենտրոնում, Գուատեմալա փողոց, 18 հասցեում։ Ուշ 1990-ականներին Սուրբ Աստվածամոր համբարձման մայր տաճարի ետևում գտնվող այս հին առանձնատունը ավերակ է եղել, մինչև Մեխիկոյի կառավարությունն այն զիջել է Իսպանիայի կառավարությանը։ Երբ վերանորոգման աշխատանքներն ավարտվել են, Իսպանիայի նոր մշակութային կենտրոնը 2002 թվականին վերաբացվել է Իսպանիայի թագավորի և Մեխիկոյի նախագահի կողմից։

Տարածքը պատկանում էր Էռնան Կորտեսին, որն այն տրամադրել է իր ծառայակից կոնկիստադորներից մեկին։ Տարիների ընթացքում այն փոփոխությունների է ենթարկվել` ծառայելով որպես իրավաբանական գրասենյակ, միջոցառումներ անցկացնելու վայր և խանութ։ 1985 թվականին այն խիստ վնասվել է Մեխիկոյի երկրաշարժի պատճառով և լքված է եղել, մինչև իսպանական կառավարությունը ձեռք կբերեր այն 1997 թվականին։ Վայրն ընտրվել է այդ քաղաքում պատմական հուշարձանը պահպանելու իսպանական կառավարության ունեցած պարտականության արդյունքում։ Իսպանացիները ձեռնարկել են շենքի լիարժեք վերականգնում։

2012 թվականին կենտրոնն ընդլայնվել է դեպի Դոնսելես փողոց դուրս եկող թաղամաս, ձեռք բերել հավելյալ 4000 մ2, ներառյալ տերաս` տանիքում։ Ճարտարապետը Խավիեր Սանչեսն էր։

Այս կենտրոնը կազմակերպում է մեքսիկացի և իսպանացի տարբեր արվեստագետների աշխատանքների ցուցահանդեսներ, ինչպես նաև` ներառում է երիտասարդների և փորձարառական արվեստագետների աշխատանքներ։ Բացի այդ, վերևի հարկում գործում է փոքրիկ սրճարան, իսկ ներքևի հարկում` հուշանվերների խանութ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ****

Կատեգորիա:Մեխիկոյի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Մեքսիկայի թանգարաններ
Տիկնիկների կղզի

thumb|աջից|Կղզու տիկնիկներից մեկը
**Տիկնիկների կղզի** (), կղզի, որը գտնվում է Մեքսիկայի մայրաքաղաք Մեխիկոյի շրջան Սոչիմիլկոյի ջրանցքներից մեկում։ Կղզու ամբողջ տարածքում գտնվող ծառերի վրա կախված են հարյուրավոր կոտրված և այլանդակված տիկնիկներ, որոնք կոչված են հանգստացնել մի աղջկա ուրվականը, որն իբր թե խեղդվել է տեղական ջրերում։ Կղզին գտնվում է քաղաքի կենտրոնից 23 կմ հեռավորության վրա՝ արգելոցի կողմից հայտարարված ջրաճահճային հողերի տարածքում։ Այն զբոսաշրջային հայտնի տեսարժան վայր է և ունի «սարսափելի» վայրի համբավ։

## Լեգենդ
thumb|left|Կղզու տիկնիկները
1950-ական թվականների սկզբին կղզու միակ բնակիչը Խուլիան Սանտանա Բարերոն էր, որը զբաղվում էր բանջարեղենի ու ծաղիկների աճեցմամբ և ձկնորսությամբ։ Կրոնական սնահավատություններ քարոզելու համար Բարիո դե լա Ասունսիոնից արտաքսվելուց հետո նա ստիպված բնակություն էր հաստատել կղզում։

Ըստ լեգենդի՝ 1950 կամ 1951 թվականին լճի մոտ՝ ջրանցքի ջրերում, խեղդվել է մի աղջիկ. Սանտանան իբրև լսել է նրա բղավոցները և շտապել օգնելու, բայց չի հասցրել դա անել և ջրի մեջ գտել է միայն տիկնիկ, որը ենթադրաբար պատկանել է աղջկան։ Ի հիշատակ ջրահեղձված աղջկա՝ նա այդ տիկնիկը կախել է ծառի ճյուղերի վրա։ Հետագայում նա, ըստ իր սեփական պատմությունների, գիշերներն սկսել է անընդհատ լսել աղաղակներ, հառաչանքներ և քայլեր. կարծես խեղդված աղջկա ուրվականը լաց էր լինում և նրան խնդրում նոր տիկնիկներ տալ։ Հաջորդ 50 տարվա ընթացքում Սանտանան տարբեր ճանապարհներով (ըստ նրա՝ հիմնականում ջրանցքի ջրերից) տիկնիկներ է հավաքել և կախել կղզու ծառերի վրա, որպեսզի ուրվականին «խաղաղեցնի», բայց շուտով, քանի որ ոգին իբր չի անհետացել, Սանտանան դիտավորյալ սկսել է կոտրել և այլանդակել դրանք՝ կարծելով, թե այդ կերպ կարող է զսպել ուրվականին։ Ընդհանուր առմամբ՝ նա հավաքել է գրեթե 1000 տիկնիկ։

Սանտանան մահացել է 2001 թվականին, ընդ որում, կրկին լեգենդի համաձայն, այն վայրի մոտակայքում, որտեղ ժամանակին չի կարողացել փրկել խեղդված աղջկան։ Նրա մահվան պատճառները հստակ չեն որոշվել. ըստ մի վարկածի՝ նա խեղդվել է՝ գտնվելով ալկոհոլի ազդեցության տակ, իսկ ըստ մյուս վարկածի՝ մահվան պատճառը եղել է սրտի կաթվածը։

## Ներկայիս վիճակ
thumb|աջից|Կղզու տեսարանը լճից
Սանտանայի մահից հետո տիկնիկների կղզին լայն ուշադրության է արժանացել աշխարհի առաջատար ԶԼՄ-ների կողմից և շուտով վերածվել է հայտնի զբոսաշրջային վայրի, թեև առաջին զբոսաշրջիկներն այնտեղ սկսել են այցելել դեռևս 1990-ական թվականների կեսերին՝ Սանտանայի կենդանության օրոք։ Այնտեղ կարելի է հասնել միայն նավակով։ Օրական միջին հաշվով մի քանի վճարովի չվերթ է տեղի ունենում, սակայն որոշ տեղական նավագնացներ, ըստ աղբյուրներից մեկի, սնահավատության պատճառով սկզբունքորեն հրաժարվում են զբոսաշրջիկներ տեղափոխել այնտեղ։ Կղզում կա փոքր թանգարան, որտեղ կան թերթերի՝ այս վայրի և նրա նախկին բնակիչների մասին գրված հոդվածներից կտրածոներ։ Ներկայումս կղզու միակ բնակիչը Անաստասիո Սանտանան է՝ հանգուցյալ Խուլիան Սանտանայի զարմիկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեքսիկայի կղզիներ
Կատեգորիա:Տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Տիկնիկներ
Կատեգորիա:Քաղաքային լեգենդներ
Հայոց ձոր գավառի բնակավայրերի ցանկ

Հայոց ձորի գավառի անվանումը ծագում է հայ ժողովրդի նախնի և ռազմի գերագույն աստված Հայկ Նահապետի անունից։
Հայոց ձոր գավառը գտնվում է Վանա լճի հարավ–արևելյան եզերքին։ Հիմնական մասը ձգվում է Վանա լիճ թափվող Անգղ գետի ստորին և միջին հոսանքի ավազանում, որը սահմաննները ուրվագծվում է ջրբաժան լեռնաշղթայով։ Լեռնաշղթային հարավային ճյուղը սկիզբ է առնում Առտոս լեռից (3554 մ), շարունակվում է արևելյան ճյուղով և հասնում դեպի Բաշետ լեռնագագաթ (3750 մ), թեքվում է հյուսիս՝ Սուտիս (3150 մ), Աբուսեթ (2558 մ) գագաթներից հետո, Անգղ գետի աջ կողմում, Ղազան լեռնագագաթով ուղղվում դեպի արևմուտք և Ռուսա ծովի հյուսիսով ձգվում է Նորգյուղի (Ջադիթաշմիշ) բլրաշարով, ավարտվում է Արտամետ-Մաշկագտակ միջնահատվածում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Տոսպ, հարավ–արևելքից՝ Ռշտունիք, արևելքից՝ Կուղանովիտ գավառներին։

## Ծանոթագրություններ