open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Բարբառ

**Բարբառ**, լեզվի ճյուղավորումը հանդիսացող համակարգ, որ իր յուրահատկություններով ընդհանուր է տվյալ հասարակության որոշակի հատվածի համար։ Եվ քանի որ տվյալ լեզվի բարբառային ճյուղավորումը կատարվում է որոշակի տարածքում, այդ պատճառով հաճախ ասում են **տեղային** կամ **տերիտորիալ** բարբառ։ Հանդես է գալիս որպես առօրյա-կենցաղային հաղորդակցման և բանավոր ստեղծագործության միջոց։ Բարբառը բնութագրվում է տարածքային ու գործառական սահմանափակությամբ, զարգացման նվազ հեռանկարով, ստորադաս վիճակով։ Լեզվի և բարբառի սահմանազատման չափանիշները հաճախ արտալեզվական են, չեն հիմնվում ներկառուցվածքային տարբերությունների վրա։ Լեզվական երկու մոտ համակարգեր, անկախ մերձավորության ու փոխհասկանալիության աստիճանից, բարբառներ են, եթե նրանց կրողներն ունեն միասնական էթնիկական ինքնագիտակություն ու ինքնանվանում և, ընդհակառակը, լեզուներ են, եթե նրանց կրողներն իրենց համարում են տարբեր ժողովուրդներ։ Նոր հայերենի շատ բարբառներ (Ագուլիսի, Առտիալի, Համշենի, Սվեդիայի) միմյանցից ավելի են տարբերվում քան իսպաներենն ու պորտուգալերենը, դանիերենն ու նորվեգերենը, ռուսերենն ու ուկրաիներենը, պարսկերենն ու տաջիկերենը և այլն։

Բարբառների առաջացման պատճառներն են՝ լեզվական հանրությունների տարանջատումը, միախառնումը, վերաբնակեցումը, աշխարհագրական խոչընդոտները, վարչական բաժանումները, դավանափոխությունը, այլալեզու միջավայրը։ Համազգային շրջանում բարբառները վերաճում են լեզվի տարածքային-սոցիալական տարբերակի և գրական լեզվի ուժեղ ազդեցության տակ կորցնում են իրենց հիմնական տարբերակիչ հատկանիչները։ Բարբառները կարող են ունենալ ենթաբարբառներ ու խոսվածքներ։ Մերձակից բարբառները կազմում են բարբառախմբեր։

## Հայերեն բարբառներ

Հայերեն բարբառների թիվը շուրջ 50 է։ 1915 թ.-ի Մեծ Եղեռնի և տեղահանության հետևանքով դրանց մեծ մասը, զրկվելով բնօրրանից, մատնվել է կորստյան։

Ստորև բերված են հայերեն բարբառներից մի քանի օրինակ. Հովհաննես Թումանյանի Գիքոր պատմվածքի սկիզբը ներկայացված է տարբեր բարբառներով, ըստ Հ. Ա. Հարությունյանի «Հետաքրքրաշարժ հայոց լեզու» գրքի։

**Բնօրինակը**

**[[Մշո բարբառ]]**

**[[Գյումրի|Գյումրու]] [[Կարնո բարբառ]]**

**[[Զեյթունի բարբառ]]**

**[[Մեղրու բարբառ]]**

**[[Ղարաբաղի բարբառ]]**

**[[Կապանի խոսվածք]]**

**Մարտունու բարբառ (Վարդենիկի)**

«Գեղացի Համբոյ տուն կռիվ էր հնգե։ Համբոն գուզեր հուր տըսներկու տարեկան Գիքորին տանա քաղաք, մե գործի տա, օր մարթ դառնա, աշխատանք էնա։ Կնիկ ջամաձայնվեր։
-Ջուզեմ, իմ քոռփա ճժուն էտ անիծվուկ աշխար մի թալ, ջուզեմ, -գիլեր կնիկ։
Բայց Համբոն անգաճ չէրեց»։

**Վարդենիսի բարբառ**

«Գեղցի Համբոյ տուն կռիվ էր հընգե։ Համբոն հուզում էր հուրա տասներկու տարեկան Գիքորին տաներ քաղաք, մե գ'öրծի տեր, օր իսան դ'առնա, գ'öրծ էնա։ Կնիկ ջամաձայնվեր։
-Չեմ հուզէ, իմ քöռփա ճըժուն էտ անիծվուկ աշխար մի թալ,-լալում էր կնիկ։
Բայց Համբոն չ՚լսում էր։»։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1-ին, Երևան, 1990 թ.

Կատեգորիա:Բարբառագիտություն
Կատեգորիա:Լեզու
Կատեգորիա:Հանրալեզվաբանություն
Ակնա բարբառ

**Ակնա բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող եռաստիճան խլազուրկ բաղաձայնական համակարգ (երկրորդ տեղաշարժ) ունեցող բարբառ։

Խոսվել է համանուն քաղաքում և շրջակա գյուղերում։ Հնչյունական համակարգում և քերականական կառուցվածքում գրաբարի համեմատությամբ խիստ փոփոխությունների չի ենթարկվել։ **Ա** ձայնավորը ռնգայինից առաջ առաջ դառնում է **օ** (*ջօնջ* «ճանճ»), **ու**-ն՝ ü (իւ),**ո**-ն և **օ**-ն՝ էօ (*իւթ* «ութ», *չէօրս* «չորս», *ասօր* «այսօր»)։ Բառավերջի **հ**-ից առաջ ավելացվում է **յ** կիսաձայնը (*մայհ* «մահ»)։

Բայերի հոգնակի առաջին դեմքը՝ **անք**-ով է՝ **գիւղէանք** «կուտեինք», ապառնիի մասնիկն է **դի (դ)**՝ *դի բ՛էրիմ, դիւդէք* «պիտի բերեմ», «պիտի ուտեք»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Աճառյան Հ., Հայ բարբառագիտություն, Մոսկվա–Նոր Նախիջևան, 1911
* Գաբրիելյան Մ. Ս., Ակնա գավառաբարբառը և արդի հայերեն լեզու, Վնն., 1912
* Maxudianz M., Le parler arménien d'Akn, P., 1912.

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Ամասիայի բարբառ

**Ամասիայի բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղի եռաստիճան բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ։

Խոսվել է Ամասիա քաղաքում։ Հնչյունական համակարգով քիչ տարբերություններ է ներկայացնում հին հայերենի համեմատությամբ։ **Տր** հնչյունախմբի մեջ **ր**-ն ունի ուժեղ **ռ** հնչումը՝ *կտըռել* (կտրել)։ Հոգնակին կազմվում է **նվեր** մասնիկով՝ *աղջիկնըվեր*։ *Հայր, մայր* բառերն ունեն ոջ հոլովումը (սեռականում)։ Սահմանական ներկան կազմվում է **կա** մասնիկով, ապառնին **պուտու** մասնիկով (*կերթամ կա, պուտու երթամ*)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Առտիալի բարբառ

**Առտիալի բարբառ** - հայերենի **կը** ճյուղի եռաստիճան բաղաձայնական համարգ ունեցող բարբառ։

Խոսվում է Լեհաստանի, Բուկովինայի, Սուչավայի, Տրանսիլվանիայի, Հունգարիայի և Ռումինիայի տարբեր կողմերը ցրված հայաբնակ վայրերում։ Ներկայանում է տարբեր խոսվածքներով, որոնք ընդհանոր առմամբ այդպես են կոչվել Հրաչյա Աճառյանի կողմից։ Հնչյունական երևույթներով այս բարբառը նման է գրաբարին. սահմանական ներկան կազմվում է **գի** մասնիկով (*գի սիրիմ*). հայցականը ստանում է **զ** նախդիրը (ըզընկերը)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հրաչյա Աճառյան, Քննություն Առտիալի բարբառի, Երևան, 1953։

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Ասլանբեկի բարբառ

**Ասլանբեկի բարբառ (ենթաբարբառ)**, Նիկոմիդիայի բարբառի ենթաբարբառներից մեկը, որի մասին փոքրիկ ուսումնասիրություն ունի Հրաչյա Աճառյանը (Վենետիկ, 1898)։ Հնչյունական երևույթների նկատելի տարբերություններ ունի գրաբարից, քերականությամբ նման է Պոլսի բարբառին։ Խոսվել է Փոքր Ասիայի հյուսիսարևմտյան ծայրում, ընդ որում և Ասլանբեկ գյուղում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Արաբկիրի բարբառ

**Արաբկիրի բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղի բարբառ։

## Տարածվածություն
Խոսվում էր Փոքր Հայքի հարավային մասում՝ Արաբկիր, Տիվրիկ, Կյուրին, Տարենտե, ինչպես և Կեսարիայի ու Յոզղատի գյուղերից մի քանիսում։ Գրաբարին մոտ գծեր ունի։ Գործիականը կազմվում է **օք**-ով, սահմանական ներկան և անկատարը կազմվում են **գա, գօ, գու** մասնիկներով (նախադաս կամ ետադաս), որոնք ձայնավորով սկսվող բայերի մոտ կրկնվում են (*գա գէրթամ*)։ Շարունակական ներկան և անկատարը կազմվում են **ընը, նը(ը)** մասնիկներով (*գէրթամ ընը*). ապառնին՝ **դի** (ձայնավորի մոտ՝ **դ** մասնիկով(*դէրթամ*)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Մելիք Ս. Դավիթ-բեկ, Արաբկիրի գաւառաբարբառը, Վիեննա, 1919։
* Աճառյան Հրաչյա, Հայ բարբառագիտություն, Մոսկվա-Նոր Նախիջևան, 1911։
* Ջահուկյան Գևորգ, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972։

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Արամոյի բարբառ

**Արամոյի բարբառ** - հայերենի այսպես կոչված **հա** ճյուղին պատկանող բարբառ։

Նշվում են հետևյալ հատկանիշները՝ ներկան կազմվում է **հա** մասնիկով (*հäյհäմբրէյմ*-համրում եմ). պայթական բաղաձայնների համակարգը ենթարկվում է տեղաշարժ-տեղափոխության (բ→պ, դ→տ, պ→բ, տ→դ և այլն). որոշյալ հայցականը կազմվում է **զ** նախդիրով. ձայնավորական համակարգով խիստ տարբերվում է գրաբարից. ունի **էյր, նէյր, ա՛ք, ա՛ունք** և այլ հոգնակիներ. հիմնականում պահպանել է ուղղական, սեռական, բացառական հոլովները։

Խոսվում է Արամո գյուղում, որը գտնվում է հյուսիսային Սիրիայում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ղարիբյան Ա․, Հայերենի նորահայտ բարբառների մի նոր խումբ, Երևան, 1958։
* Ջահուկյան Գ․, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972։
* «ՀԱՅՐ ՄԵՐ»-Ը ՍԻՐԻԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՐԱՄՈ ԳՅՈՒՂԻ ԲԱՐԲԱՌՈՎ

Կատեգորիա:Հա ճյուղի բարբառներ
Արդվինի բարբառ

**Արդվինի բարբառ**, հայերենի **ս (ել)** ճյուղի եռաստիճան (**բ-պ-փ**) անտեղաշարժ բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ։

Խոսվել է Արդվին քաղաքում և նրա շրջակա հայաբնակ վայրերում։ Բաղաձայնական համակարգով նման է գրաբարին։ Երկբարբառներ չունի։ Ձայնավորներով հիմնականում նման է արդի գրական լեզվին. հոգնակիներն են՝ **էր, նէր, էրօտ, ստան** և այլն։ Ունի յոթ հոլով, անկատար դերբայն ունի **էլիս, ալիս** վերջավորությունները. ներկան կազմվում է օժանդակ բայով՝ **գըրէլիս իմ, կարթլիս իմ**։

Խոսվել է Արդվին քաղաքի և նրա շրջակա բնակչությունը։ Այժմ խոսում է Սև ծովի կովկասյան ափերին բնակվող հայերի զգալի մասը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ղարիբյան Ա․, Հայ բարբառագիտություն, Ե., 1953։
* Ալավերդյան Ս․, Արդվինի բարբառի հնչյունական բնորոշ առանձնահատկությունները, «ԼՀԳ», 1968, N: 9։
* Ջահուկյան Գ․, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Ե․, 1972։

Կատեգորիա:Ս ճյուղի բարբառներ
Արեշ-Հավարիքի բարբառ

**Արեշ-Հավարիքի բարբառ**, հայերենի միջճյուղային բարբառ։

Խոսել են Ադրբեջանական ԽՍՀ Արեշի շրջանի (հետո՝ Խալդան) վեց գյուղեր (Քյանդակ, Հավարիք, Արեշ, Մամեդթավա, Խանավադ, Մազրղա)։

Բաղաձայնական համակարգը եռաստիճան է, անտեղաշարժ։ Ունի գրական լեզվի բոլոր ձայնավորներից բացի, նաև ä, ö, ü ձայնավորները. երկբարբառները վերածվել են պարզ հնչյունների. հոգնակիներն են՝ **էր, էք** (նար բազմավանկ բառերի համար)։ Ունի յոթ հոլով. ներկայի առաջին դեմքը կազմվում է գրական հայերենի անկատար դերբայի երկրորդական ձևով և օժանդակ բայով (**գյիրէլիս ըմ**). մնացած դեպքերում **ում** վերջավորությունը դրվում է անորոշ դերբայի վրա (**գյիրէլում ըս** և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Գ. Տեր-Պողոսյան, Հավարիքի բարբառը, Բանբեր Հայաստանի գիտական ինստիտուտի, գիրք Ա և Բ, էջ 160-175։

Կատեգորիա:Հայերենի միջճյուղային բարբառներ
Եդեսիայի բարբառ

**Եդեսիայի բարբառ** (նաև՝ **Ուրհայի բարբառ, Ուրֆայի բարբառ**)՝ հայերենի **հա** ճյուղի բարբառ։

Խոսվել է Եդեսիայում և շրջակայքում։ Մեծ եղեռնից հետո այդ բարբառով խոսողների առանձին ներկայացուցիչներ ցրվել են այլ երկրներ։

Ձայնավորների մեջ արմատական փոփոխություններ չեն նկատվում. գրաբարի ձայնեղների դիմաց բարբառն ունի շնչեղ խուլեր, խուլերի դիմաց՝ ձայնեղներ։ Հոգնակիներն են՝ **էր** (միավանկների համար), **դäք** (բազմավանկների համար). **ը** հոդն ունի նաև **ա** ձևը. գերակշռում են ի, ա հոլովումները, հոգնակին ու հոլովման է. բայերն ունեն **ել, իլ, ալ** խոնարհումները, ներկան կազմվում է **ա** մասնիկով (*գարթամ ա*), շարունակականը սկզբից ավելացնում է **կը**, կրավորական խոնարհումը **ի**-ով է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հա ճյուղի բարբառներ
Եվդոկիայի բարբառ

**Եվդոկիայի բարբառ** - հայերենի **կը** ճյուղի երկաստիճան խլազուրկ բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ։

Խոսվել է Եվդոկիա (Թոքաթ) քաղաքում և շրջակա հայաբնակ գյուղերում։ Գաղթի հետևանքով տարածված է մինչև Ամասիա, Մարսվան, Օրտու, Սամսոն, Սինոպ։

Առանձին ենթաբարբառ ունի Գրիգորես գյուղը։ Ուսումնասիրել է Հովհաննես Գազանճյանը (Վիեննա, 1899)։

Ձայնավորների մեջ գրաբարի համեմատությամբ առանձին տարբերություններ չկան. ունի ä ձայնավոր, ո-ն ունի ուե երկբարբառային հնչում, շեշտված դիրքում՝ ուօ, նաև *ե*-ի երկբարբառացում միավանակների սկզբում՝ նախադիր *յ* կիսաձային հավելումով։ Առկա է ձայնավորների ներդաշնակության երևույթ, բաղաձայնական (պայթականների ու կիսաշփականների) համակարգը երկշարք խլազուրկ է (*բ-փ*, *ձ-ց*)։ Քերականական կառուցվածքով նման է Պոլսի բարբառին։ Հոգնակերտ մասնիկներն են՝ -*էր*, -*նէր*, -*ք*, -*դիք*։ Բացառականի վերջավորությունը որոշ բառերի դեպքում ձևավորվում է *մ* հնչյունով։ Խոնարհման համակարգում առկա է *ու* լծորդություն (պատճառականի ձևերում), ունի նաև շարունակականի ձև։

## Գրականություն
* Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, մ. 2, Ե., 1951։
* Գազանճեան Հ., Եվդոկիո հայոց գաւառաբարբառը, Վիեննա, 1899։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Զմյուռնիայի բարբառ

**Զմյուռնիայի բարբառ** - հայերենի **կը** ճյուղի բարբառ։ Խոսվել է Զմյուռնիայում և նրա մոտակա հայաբնակ վայրերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Թավրիզ-Մազդոկյան բարբառ

**Թավրիզ-Մազդոկյան բարբառ** (նաև՝ **Պարսկահայոց և Աստրախանի բարաբառ, Աստրախանի բարաբառ**), հայերենի բարբառներից մեկը։

Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «ում»  ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության Արարատյան կամ հյուսիս–արևելյան բարբառախմբին։ Խոսվել է Հյուսիսային Կովկասում (Մոզդոկ, Ղզլար), այժմ կենդանի խոսակցական բարբառ է Իրանում (Էնզելիից մինչև Նոր Ջուղա)։

Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան ձայնազուրկ։ Կատարվել է բաղաձայնական համակարգի առաջին տեղաշարժ, ձայնեղները խլացել են։ Գրաբարի **հ>խ** (հայր>խէր), **տն>նն** (մատնոց > մաննոց), **ուա>իվա** (շուար> շիվար) և այլն։

Անհնչյունափոխությամբ նման է Շամախիի բարբառին, ձևաբանական հատկանիշներով՝ Արարատյան բարբառին (բացառական և ներգոյական հոլովները կազմվում են համապատասխանորեն **ից** և **ըմ** վերջավորություններով՝ պանից, պանէրից, հայաթըմ, հայաթնէրըմ), իսկ որոշ հատկանիշներով՝ Մարաղայի (տես Մարաղայի բարբառ), Խոյի (տես Խոյի բարբառ) բարբառներին։ Վաղակատար դերբայը կազմվում է **էր** վերջավորությամբ, որի շրջուն ձևերում **ր** ընկնում է (ընկէր ա, բայց՝ ճանապար ա ընկէ)։ Անցյալ կատարյալում ջնջվել է բայերից ցոյական հիմքը (ասավ, կանաչավ, ասանք), իսկ եզակի առաջին դեմքը ստացել է **մ** (ասամ, տըվամ, տէսամ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ում ճյուղի բարբառներ
Մազրղա

**Մազրղա** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Եվլախի շրջանում։

## Տես նաև
* Արեշ-Հավարիքի բարբառ

Կատեգորիա:Եվլախի շրջանի բնակավայրեր
Հավարիք

**Հավարիք** կամ **Հավարիկ** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Հավարլի**), գյուղական բնակավայր և համայնք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Եվլախի շրջանում։ Համայնքի մեջ են մտնում Հավարիք և Ախշամ գյուղերը։

## Տես նաև
* Արեշ-Հավարիքի բարբառ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվլախի շրջանի բնակավայրեր
Դիադինի բարբառ

**Դիադինի բարբառ**, *կը* ճյուղին պատկանող անտեղաշարժ եռաստիճան բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Դզմարի բարբառ

**Դզմարի բարբառ** - հայերենի **ս** ճյուղի եռաստիճան (անտեղաշարժ) բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ։

Խոսվում է Դզմարում (Աղաղան, Ուրգութու, Ղշլաղ, Սադրու գյուղերում), ներկայացնում է մի տեսակ անցման օզակ Ղարադաղի բարբառից Մեղրու բարբառին։ Բարբառի լավագույն ներկայացուցիչներն են Ղշլաղի և Ուրգութուի խոսվածքները։

Ներկան կազմվում է **ս** մասնիկն ունեցող դերբայով և օժանդակ բայով, բաղադրյալ ժամանակների անցյալը՝ **լäլ** բառ-մասնիկով։ Օժանդակ բայը անցյալի ձևեր չունի։ Անցյալ կատարյալը կազմվում է վերլուծական ձևով։ Վաղակատար ժամանակ չունի, գործածւմ է հարակատարը։ Անկատար դերբայի **լ**-ն վերածվել է **յ**-ի (**մնայիս ըմ, մնայիս ըմ լäլ**)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ս ճյուղի բարբառներ
Խալդան

**Խալդան** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Եվլախի շրջանում։

Նույն անվանումով ընդգրկված է եղել Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Արեշի գավառում։

## Տես նաև
* Արեշ-Հավարիքի բարբառ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվլախի շրջանի բնակավայրեր
Թբիլիսիի բարբառ

**Թբիլիսիի բարբառ**, ըստ Հրաչյա Աճառյանի դասակարգման՝ հայերենի **ում** ճյուղի, իսկ Արարատ Ղարիբյանի՝ **ում** և **կը** ճյուղերի միջճյուղային բարբառ։

Ներկան կազմվում է ու և կը մասնիկներով (*ասում իմ, կօսիմ*)։ Բաղաձայնական համակարգը՝ անտեղաշարժ։ Բնորոշ է **ֆ** հնչյունի բացակայությունը։ Վրացերենից փոխ առնված բառերում պահպանվում է կոկորդային պայթական **ղ** հնչյունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայերենի միջճյուղային բարբառներ
Կատեգորիա:Ում ճյուղի բարբառներ
Սարով (Տերտերի շրջան)

**Սարով** (), մինչև 1990-ները մեծ հայաբնակ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Տերտերի շրջանում։ Սարովով է անցնում Մարտակերտ–Կիրովաբադ ավտոխճուղին։ Սարովում կա Ս․ Աստվածածին եկեղեցի (17-րդ դար)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տերտերի շրջանի բնակավայրեր
Կարճևանի բարբառ

**Կարճևանի բարբառ** - հայերենի **ս** ճյուղի բարբառ, որ խոսվում է Մեղրու շրջանի Կարճևան գյուղում։ Բաղաձայնական համակարգը՝ եռաստիճան անտեղաշարժ (գրաբարյան համակարգ)։

## Գրականություն
* Հ. Մուրադյան, Կարճևանի բարբառը, Երևան, 1960։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ս ճյուղի բարբառներ
Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ

**Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ** - հայերենի **կը** ճյուղի բարբառ։

Խոսվել է հարավից Խարբերդի և հյուսիսից Երզնկայի միջև ընկած տարածքում (Բալու, Ճապաղջուր, Չմշկածագ, Չարսանճաք, Քղի, Դերսիմ, Կամախ)։ Բաղաձայնական համակարգը եռաստիճան խլազուրկ՝ **բ՛→բ→պ** (պ→փ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Կարնո բարբառ

**Կարնո բարբառ**, հայերենի բարբառներից է։

thumb|400px|Կարնո բարբառի տարածման քարտեզը<br />
<br />''ոչ բոլոր տարածքներում են որտեղ Կարնո բարբառը խոսվում է հայերի մեծամասնության մեջ''

## Ձևաբանական դասակարգման
Պատկանում է «կը» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արմատական խմբակցության Փոքր Ասիայի կամ արմատական բարբառախմբին։ Խոսվել է Կարսի և Կարինի շրջաններում, այժմ խոսվում է Շիրակի մարզու և Վրաստանի Ախալցխա, Ախալքալաք, Նինոծմինդա քաղաքներում և հարակից հայախոս գյուղերում։ Կարնո բարբառն ունի հիմնականում 42 հնչյուն, որոնցից 6-ը՝ ձայնավոր։ Բաղաձայնական համակարգը քառաստիճան է՝ բ՛, բ, պ, փ․ բնորոշ են շնչեղ ձայնեղներ, որով այն նմանվում է կը ճյուղի Մշո և ում ճյուղի Արարատյան ու Նոր-Ջուղայի բարբառներին։ Մշո բարբառի նման ունի 2 հ՝  խուլ և ձայնեղ՝ հ՛։ Ձայնեղ հ՛-ն հիմնականում գործածվում է բառասկզբում և՛ ձայնավորներից առաջ, և՛ բաղաձայններից առաջ, օրինակ՝ հ՛անգանջ, հ՛արուն, հ՛զգալ, հ՛ղունգ և այլն։ Ո-ից առաջ հանդիպում է նաև հ>ֆ փոփոխությունը (հող>ֆօղ)։ Կարնո բարբառի ձայնավորներն են ա, ը, է, օ, ու , ի [որոնք ենթարկվում են մասնակի հնչյունափոխության՝ ա>է, ռ (անել>էնէլ, ասել>ըսէլ) են] և ա, ու, օ (միայն փոխառյալ բառերում)։

## Հոգնակիի մասնիկները
Հոգնակիի մասնիկներն են՝ էր, նէր, ստան, էստան, ք, իք, դիք, վըտիք, վի, վընէր, անք, դանք, էեք, օնք։

## Հոլովաձևերը
Ունի անվանական 4 հոլովաձև (բացառականը՝ էն, էցէն, գործիականը՝ օվ վերջավորությամբ), 7 հոլովիչ (ի, ու, օջ, օր, վա, ան, ց)։ Գոյականը անորոշ առման դեպքում ստանում է մ անորոշ հոդը, որը ետադաս է (օրինակ՝ մատիտըմ)։

## Անձնական դերանուններ
Անձնական դերանուններն են՝ յէս, դու, էն (ան, անիկ), ինքը, մէնք, դուք, էնօնք, յիրանք, ցուցականներն են՝ էս, էդ, էն, աս, ադ, ան, իսի, իդի, ինի, իսիկ, իդիկ, ինիկ, էսիկ, էդիկ, էնիկ։ Իբրև ստացական գործածվում է անձնական դերանունների սեռական հոլովը (իմիս, քուգիդ, իմօնցըս, քուգօն- ցըդ են)։
Բայական համակարգում առկա է 6 դերբայ։ Բայն ունի երեք լծորդություն (էլ, ալ, իլ), 4 եղանակ (սահմանական, ըղձական, հարկադրական, հրամայական)։ Ըղձականի ժամանակաձևերը կազմությամբ և իմաստով նման են ժամանակակից արևելահայ գրականին։ Սահմանականի անկատար ներկան և անցյալը կազմվում են ըղձականի ժամանակաձևերից՝ կը մասնիկի ետադաս հարադրությամբ (ձայնավորով սկսվող փայերը կ կամ գ են ստանում նաե սկզբից՝ կուդէմ, գուզէմ, գուկամ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Կատեգորիա:Հայերեն
Կատեգորիա:Հայերենի բարբառներ
Հադրութի բարբառ

**Հադրութի բարբառ**, հայերենի Ս ճյուղի բարբառներից մեկը։

Խոսվել է Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։ Կատարում է բաղաձայնական համակարգի առաջին տեղաշարժ (**բ→պ**)։

Ըստ ձևաբանական դասակարգման՝ պատկանում է «ս» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագր. դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայր հյուսիսարևելյան միջբարբառախմբի Ղարաբաղի բարբառի ենթաբարբառն է։ Խոսվել է ԼՂ Հադրութի շրջանում, այժմ խոսվում է Հայաստանի տարբեր շրջաններում վերաբնակվող հադրութցիների շրջանում։

Ձայնավոր հնչյուններն են *ա, օ, ու, ի, է, ը, ա, օ, ու, ի, ը, է*։ Գրաբարի ձայնեղ բաղաձայնները վերածվել են խուլերի, առկա են *գյ, կյ, քյ* քմայինները։ Շեշտակիր *ո* և *ու* սովորաբար դարձել են *ա*, անշեշտ դիրքում‘ *ու*։ Բառասկզբի *ո* շեշտի տակ դարձել է վըէ *(ոսկի > վըէսկէ)*։ Ի հիմնականում դարձել է է, ըէ։ Հոգնակիակերտ մասնիկներն են *էր, նէ, քյ, օր*։ Գոյականների մեծ մասը ենթարկվում է ու (որոշյալում‘ էն), ինչպես նաև *ա, ան, օ, ց* հոլովումներին։ Էական բայի ձևերն են *ըմ, ըս, ա, ըքյ, ըք, ըն, ի, իր, ար, իքյ, իք, ին*։ Հարկադրականի մասնիկն է *բիդի*։ Պարզ ձևերի ժխտականը կազմվում է *վէչ* մասնիկով։ Լայն կիրառություն ունեն երկրորդական բաղադրյալ ժամանակները։

## Գրականություն
* Պողոսյան&nbsp; Ա. Մ., Հադրութի բարբառը, Երևան, 1965։
* Դավթյան Կ., Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը, Երևան, 1966։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հադրութի շրջան
Կատեգորիա:Ս ճյուղի բարբառներ
Համշենի բարբառ

**Համշենի բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղի բարբառներից մեկը։

Ներկան կազմվում է ձայնավորով սկսվող բառերի սկզբում ավելացնելով **գ (գուդիմի)**, իսկ բաղաձայնով սկսվող բառերի վերջից **գու (բէրէի գու)**։ Բաղաձայնական համակարգը՝ եռաստիճան խլազուրկ (**դ՛→դ, տ→դ**)։ Այս բարբառում **ր**-ն ատամնային բաղաձայններից առաջ դառնում է **շ** (**մաշտ**←մարդ), մյուսներից առաջ **յ** (**դայդագ**←դարտակ←դատարկ)։ Անորոշ դերբայի վերջավորությունն է **ուշ** (**խօսուշ** - «խոսել»)։ Բայերի ժխտականը կազմվում է **թէ** մասնիկով (**չի՞ն թէ գալ**)։

Բարբառը խոսվել է Տրապիզոնում և նրանից արևմուտք ընկած շրջանում։ Այս բարբառի ներկայացուցիչները ապրում են Հյուսիսային Կովկասի մերձսևծովյան շրջաններում (Սուխումի, Սոչի, Ադլեր, Գագրա և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Կատեգորիա:Հայերենի բարբառներ
Կատեգորիա:Հայկական լեզուներ
Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ
Հավարիկի բարբառ

**Հավարիկի բարբառ**, հայերենի միջճյուղային բարբառներից մեկը։

Շատ գծերով նման է Ղարաբաղի, Նոր-Ջուղայի և Շամախիի բարբառներին։

Ներկան ու անցյալի անկատարը կազմվում են ինչպես **իս**, այնպես էլ **իմ, ըմ** ձևերով՝ **գիրէլիս ըմ, գիրէլըմ ըս, գիրէլիմ ի, գնալըմ էի**։ Բաղաձայնական համակարգը՝ գրաբարատիպ (անտեղաշարժ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայերենի միջճյուղային բարբառներ
Հաճընի բարբառ

**Հաճընի բարբառ**, հայերենի բարբառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «կը» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արմատական խմբակցության Կիլիկիայի կամ հարավարևմտյան բարբառախմբին։ Խոսվել է Լեռնային Կիլիկիայի Հաճըն քաղաքում և մերձակա գյուղերում։ Հաճընի բարբառում առկա են ա, է, ը, ի, ու, օ, ա, ու, օ ձայնավորները, իէ, ուէ երկբարբառները։ Գրաբարի խուլ բաղաձայնների դիմաց առկա են ձայնեղներ, ձայնեղների դիմաց՝ խուլեր։ Ր-ի փոխարեն շատ բառերում հանդես են գալիս յ, շ, ռ, ա-ի փոխարեն մի շարք բառերում՝ օ։ Երկբարբառները մասամբ պարզվել են՝ այ>ա, ոյ>օ ևն։ Հաճընի բարբառում գոյականի հոգնակին կազմվում է իէ, նիէյ, նի, վընի, ստաննի, ք, վիք, վօնք, դաք, դիք մասնիկներով, տոհմանուններինը՝ օնք մասնիկով։ Ունի 4 հոլովաձև. ուղղական-հայցական, սեռական-տրական, բացառական, գործիական։ Դերանունն ունի 7 հոլովաձև։ Բայի սահմանական ներկան և անկատար անցյալը կազմվում են գը, ապառնին՝ բի մասնիկով։ Վերլուծական կազմություն ունեն վաղակատար և հարակատար ժամանակների ձևերը (իէմ բայի խոնարհված ձևերի և իէյ (էյ), օձ վերջույթներ ունեցող հիմքերի (դերբայների) համադրությամբ)։

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Մալաթիայի բարբառ

**Մալաթիայի բարբառ**, հայերեն **կը** ճյուղի բարբառներից մեկը։

Խոսվել է Մալաթիա քաղաքում և շրջակա գյուղերում։ Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ, կատարում է բաղաձայնական համակարգի տեղաշարժ-տեղափոխություն՝ **բ→փ, պ→բ** (**բ**երան→**փ**երեն, **պ**ապ→**բ**աբ)։ Յուրահատուկ է իր ներկայի և անցյալի անկատարի շարունակական՝ **քրէմ ա** (ոչ շարունակականը՝ **գը քրեմ**), **քրէի ա** (ոչ շարունակականը՝ **գը քրէի**) և ժխտական (**իս չէմ քրէր ա, իս չէի քրէր ա**) ձևերով։

## Գրականություն
* Թ. Դանիելյան, Մալաթիայի բարբառ, Երևան, 1967։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Մեղրու բարբառ

**Մեղրու բարբառ**՝ հայերենի **ս** ճյուղի բարբառներից մեկը։

Խոսվել է Մեղրի գյուղում։ Մեղրու բարբառն ունի ընդամենը 43 հնչյուն, որոնցից ձայնավոր են 11-ը՝ ա, ա՛՛, է, ըէ, ը, ի, ի՝, օ, ու, օ՛՛, ո՛՛ւ։ Վերջիններս քմային ձայնավորներ են և արտասանվում են որպես /œ/ և /y/ (ՄՀԱ), որոնք գերմաներենում հնչյուններն են համապատասխանաբար ö և ü տառերը։ Երկբարբառներ չկան։ Չունի ֆ հնչյուն։  Ներկայի ձևն է՝ **սիրիս իմ**, անցյալ անկատարը՝ **սիրիս իմ լա**։

## Գրականություն
* Էդուարդ Աղայան, Մեղրու բարբառը, Երևան, 1954։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ս ճյուղի բարբառներ
Մշո բարբառ

**Մշո բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղի խոշորագույն բարբառներից մեկը։

Խոսվել է պատմական Հայաստանի Վանա լճի հյուսիսային (մինչև Ալաշկերտ), արևմտյան (մինչև Բուլանըխ) և հարավային (մինչև Բաղեշ ներառյալ) մասերում։ Այժմ խոսվում է Հայաստանի Արագածոտնի (Թալինի, Ապարանի շրջաններ), Գեղարքունիքի (Գավառի, Վարդենիսի շրջաններ), Շիրակի (Արթիկի շրջան), Արմավիրի (Էջմիածնի շրջան), **Լոռի** (Սարամեջ, Ջրաշեն, Տաշիր) մարզերում, ինչպես նաև Վրաստանի մի շարք շրջաններում և այլուր։

Ներկան կազմում է **կը** (**կըգրիմ, կըկրդամ**) մասնիկով։ Բաղաձայնական համակարգը՝ քառաստիճան (**բ՛, բ, պ, փ**), կատարում է բաղաձայնական համակարգի երկրորդ տեղաշարժ։

## Գրականություն
* Л. Мсерянц, Этюды по армянской диалектологии.
* Ս. Բաղդասարյան-Թափալցյան, Մշո բարբառը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Կատեգորիա:Հայկական լեզուներ
Ղարաբաղի բարբառ

**Ղարաբաղի բարբառ,** հայերենի «-**ում»** ճյուղի կենդանի բարբառներից ամենամեծը։

## Նկարագրություն
thumb|Խոսքի մեջ Ղարաբաղի բարբառը — ''Wikitongues''
[thumb|420px|Situation of the Karabakh dialect:<br> <small>(Նախկին [Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ|Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզից դուրս Ադրբեջանի գրեթե բոլոր տարածքները, որտեղ խոսվում էր արցախյան բարբառով, հայկական մեծամասնություն չունեին)
]]

Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «ում» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության Ղարաբաղ–Շամախիի կամ ծայր հյուսիսարևելյան միջբարբառախմբին։ Խոսվում է Լեռնային Ղարաբաղի ԻՄ–ում և նրան սահմանակից շրջաններում, ինչպես նաև Հյուսիսային Կովկասի և Միջին Ասիայի հայաբնակ վայրերում։

Ղարաբաղի բարբառը հարուստ է ենթաբարբառներով ու խոսվածքներով։ Ձայնավոր հնչյուններն են՝ ա, ա**, ըէ, ի, ի՝, ը, ու, ու**, օ, օ**։ Ունի երկաստիճան ձայնեղազուրկ բաղաձայնական համակարգ, բառասկզբի դիրքում գրաբարի ձայնեղ պայթականների և կիսաշփականների դիմաց խուլեր են։ Առկա են գյ, կյ, քյ քմայինները, բացակայում է ֆ հնչյունը։ Ձայնավորների և երկբարբառների հնչյունափոխության հիմնական դեպքերն են՝ ա>ա**, է (բակ>պակ, պէկ), ի>է, ըէ (միս>մըէս, հինգ>հէնգյ), ու>օ, ու** (տուն>տօն, բուրդ>պուրթ), ո>ու, օ**, վըէ (ախոռ>ախուռ, բողկ>պօղկ, որդի>վըէրթի), այ>ա**, է (հայր>հար, այս>էս), իւ>ու (սիւն>սուն), ոյ>ու** (թոյլ>թուլ)։ Շեշտը վերջընթեր է։

Գոյականի հոգնակիակերտ մասնիկներն են՝ էր,նէ, քյ։ Հոլովները հինգն են․ անորոշ սեռականը կազմվում է ու (սարու), որոշյալը՝ էն, ին (սարէն, սարին) թեքույթներով, բացառական, գործիական հոլովներն ունեն համադրական ու վերլուծական կազմություններ (մա՛րթան, մարթին անա, մարթին նըէստա, մարթավ, մարթու անավ, մարթու նըէստավ)։ Պահպանվել են հին հայերենի անձներական թվականները (երկոքեան–ըրկօքան)։ Բայց ունի է, ի, ա խոնարհումները, ապառնի դերբայը կազմվում է ական (ան), վաղակատարը՝ ալ(էլ) ձևույթներով, չկա ժխտական դերբայաձև։ Օժանդակ բայի անցյալի ձևերն են՝ ի, իր, ար․ ինքյ (իքյ), իքյ, ին։ Հարկադրական եղանակն արտահայտվում է՝ ա․ պիտի, բիդի, բէդմա եղանակիչներով (բէդմա խօսիմ), բ․ խոնարհվող պիտիմ բայով ու անորոշ դերբայով (թակէլ պիտիմ, թակէլ պիտիս)։ Ժխտական խոնարհման դեպքում օժանդակ բայը և (հ)ու**չ, (վ)ու**չ, վըէչ ժխտական, մըէր, մըէլ, մի(լ), մըէք, միք արգելական մասնիկները դրվում են ետադաս (կյա**մ ում–կյա**մ չում, քյինացէ–քյինացէ վու**չ, ահիմ–ահիմ ու**չ, կըկարթիմ–կարթիլ չըմ, մուտա՛ց–մուտա՛նու մըէր, մուտա՛ցէքյ-մուտանալ մըէքյ)։

## Գրականություն

* Աճառյան Հ․, Քննություն Ղարաբաղի բարբառի, Վաղ–պատ, 1901։ 
* Ղարիբյան Ա․, Հայ բարբառագիտություն, Ե․, 1953։ 
* Դավթյան Կ․, Լեոնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը, Ե․, 1966։ 
* Ջահուկյան Գ., Հայ բարբառագիտության ներածություն, Ե․, 1972։

Կատեգորիա:Ում ճյուղի բարբառներ
Կատեգորիա:Հայերենի բարբառներ
Մոկսի բարբառ

**Մոկսի բարբառ**, ըստ Հրաչյա Աճառյանի՝ հայերենի **կը ճյուղի** բարբառներից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Նիկոմիդիայի բարբառ

**Նիկոմիդիայի բարբառ** - հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող երկաստիճան խլազուրկ բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ։

Խոսվել է Փոքր Ասիայի Նիկոմիդիա, Ատափազար քաղաքներում և շրջակայքի գյուղերում (Յալովա, Ասլանբեկ, Պարտիզակ, Կեյվե, Ձենկիլեր)։

Հրաչյա Աճառյանի կողմից ուսումնասիրվել է միայն Ասլանբեկի ենթաբարբառը (Վենետիկ, 1898)։
Նիկոմիդիայի բարբառն ունի եռաստիճան բաղաձայնական համակարգ (**պ>բ, բ >պ, փ․ փ>փ**), քմային ձայնավորներ (**ա, օ, ու**)։ Գրաբարի **նգն, նկն** հնչյունա–կապակցության դիմաց բարբառում առկա է **յն, տր**–ի դիմաց՝ **յր**, բառասկզբի **ղ**–ի դիմաց՝ **խ**, որոշ դիրքերում **կ**–ի և **հ**–ի դիմաց՝ **յ**։ Ունի **ֆ** հնչույթը։ Հոգնակերտ մասնիկներն են՝ **էր, ներ, վի, վանք**։ Բացառականի վերջավորությունն է՝ **էն**, գործիականինը՝ **օվ**։ Հատկացուցիչը հանդես է գալիս հոդով։ Դասական թվականները կազմվում են **ինջի** մասնիկով։ Անորոշ հոդն ունի ետադաս կիրառություն։ Նիկոմիդիայի բարբառը պահպանել է **ուլ** լծորդությունը։ Ներկա ժամանակը կազմվում է **գը, գու** նախադաս մասնիկներով։ Վաղակատար դերբայի վերջավորությունն է **էր**, հարակատարինը՝ **աձ**։ Ապառնի ժամանակը կազմվում է **բիդի** մասնիկով։ Ունի ներգործաձև և կրավորաձև խոնարհման ձևերի տարբերակվածություն՝ համապատասխան վերջավորություններով, **յօր** մասնիկով շարունակականի ձևեր։

## Գրականություն
* Աճառյան Հ․, Հայ բարբառագիտություն, Մ․-Նոր Նախիջևան, 1911 (էմինյան ազգագրական ժող․, հ․ 8)։
* Ջահուկյան Գ․ Բ․, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Ե․, 1972։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Աթոռներ (Քրիստոնեություն)

Համաձայն քրիստոնեական ավանդական հրեշտակաբանության (սրա հիմնական փոխանցողը սուրբ Դիոնիսիոս Արիոպագացին է) հրեշտակաց 9 դասերի մեջ առաջին քահանայապետությունը՝ սերովբեներ-քերովբեներ-աթոռներ, անդրանցական ոլորտում խորհրդաբանորեն ակնարկում է Սուրբ Երրորդության երեք Անձերը և եկեղեցական նվիրապետության երեք հիմնական աստիճանները՝
* Հայր Աստված – – եպիսկոպոս
* Որդի Աստված – – քահանա
* Հոգի Աստված – – սարկավագ
Սրանցից ամեն մեկն իր գործունեությամբ իրականացնում են Աստվածության երկնային և երկրային ծրագրերը և բարեխոսում են մեր՝ մարդկանց համար ու օրհնում Աստվածային Երրորդությանը. «Բազմաչեայ հոյլք քրովբէից, երեքսրբեանդ սրովբէից. աթոռք անեղ աստուածութեանն համագոյ երրորդութեանն. բարեխօս լերուք առ տէր վասն մանկանց եկեղեցւոյ. ընդ նոսին որդիք լուսոյ տուք օրհնութիւն երեակ լուսոյն»։

«Աթոռք անեղ Աստվածությանը» (Կող. 1։16) երբեմն նույնացվում և ձուլվում են սերովբեների և նրանց պաշտոնի հետ, քանի որ սերովբեները Աստծո գահի կրողներն են։ Ըստ Գր. Տաթևացու՝ աթոռների անվանումը բնորոշում է նրանց բնույթը. նրանք բարձր են, ուղիղ և հաստատուն, քանի որ վեր են ամեն տեսակ նյութական բաներից, ուղիղ են և անխոտոր, բացարձակապես անհաղորդ են երկրավոր խորհուրդներին և մյուս կողմից ուղղակիորեն հաղորդակից են աստվածային գիտելիքներին և Աստվածությանը։

Երկնային զորությունները, համաձայն Հայոց Եկեղեցու դավանանքի, մասն են կազմում Սուրբ Եկեղեցու՝ զբաղեցնելով Անդրանկաց կամ Հաղթանակած եկեղեցու դասը։ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին ունի տոն նվիրված հրեշտակապետներին և բոլոր հրեշտակներին՝«Սուրբ հրեշտակապետներ Գաբրիելի և Միքայելի ու բոլոր երկնային զորքերի տոնը»։

## Տես նաև
* Օֆանիմներ
* Հրեշտակներ
* Սերովբեներ
* Քերովբեներ
* Պետություններ, հրեշտակապետեր, հրեշտակներ

## Աղբյուրներ
# Աստուածաշունչ Մատեան Հին և Նոր Կտակարանների, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին և Հայաստանի Աստուածաշնչային ընկերութիւն, 2004։
# Դիոնիսիոս Արիոպագացի, Յաղագս երկնային քահանայապետութեան, Edited by Robert W. Thomson, Lovanii, 1987
# Ժամագիրք ատենի, Երուսաղեմ, 1986 թ
# Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք Հարցմանց, Երուսաղեմ։
# Սբ. Գրիգոր Տաթևացի, Ամառան հատոր, Երուսաղեմ, 1998 թ։
# Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Երևան, 2002 թ։

## Արտաքին հղումներ
* Աստվածաշունչ

Կատեգորիա:Հրեշտակներ քրիստոնեությունում
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու վարդապետություն
Արիանոս

**Լուցիոս Փլաբիոս Արիանոս** (, , ), հին հույն պատմիչ և աշխարհագիր, զբաղեցրել է մի շարք բարձր պաշտոններ Հռոմեական կայսրությունում։ Ծնվել է Բունիաթիայի Նիկոմեդիա քաղաքում։ Աշակերտել է հույն ստոիկ փիլիսոփա Եպիկտետոսին։ Հռոմում ստացել է ռազմական գիտելիքներ։ Քաղաքական հայացքներով եղել է կայսրության ջատագով։ Հռոմեական ծերակույտի անդամ էր, հյուպատոս, արքոնտ, 131-137 թթ.՝ Կապադովկիայի կուսակալ։ Գրել է պատմական, փիլիսոփայական, ռազմական, աշխարհագրական և այլ բնույթի երկեր։

Արիանոսի «Ալեքսանդրի Անաբասիս» աշխատությունը (7 գրքից) Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների պատմության արժեքավոր աղբյուր է։ Գիրքը շարադրելիս հեղինակն օգտագործել է Ալեքսանդրի նամակները, նրա զորավարների աշխատությունները, արքունի հիշատակարանը։ «Ալեքսանդրի Անաբասիս»-ում կարևոր տեղեկություններ են պահպանված նաև Աքեմենյանների բանակում կռվող հայկական ռազմական ուժերի մասին։

«Հուշեր Եպիկտետոսի մասին» փիլիսոփայական երկը լավագույն աղբյուր է ստոիկների ուսմունքի մասին։ Արիանոսի «Հնդկաստան», «Շրջագայություն Եվքսինյան Պոնտոսում», «Նեարքոսի արշավանքների նկարագրությունը» աշխատություններն ունեն տեղագրական, աշխարհագրական բնույթ։ «Գործերը Ալեքսանդրից հետո» երկում Արիանոսը ներկայացրել է դիադոքոսների պատմությունը, որից պահպանվել են պատառիկներ։ Մեզ հասել են նրա «Պարթևաստանի պատմությունը», «Ալանների պատմությունը», «Բութանիայի պատմությունը» և այլ աշխատությունների միայն վերնագրերը։ Կյանքի վերջին տարիներին նվիրվել է քրմության։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հույն պատմիչներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Փլավիոսներ
Կատեգորիա:Հույն պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հույն ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի զորավարներ
Կատեգորիա:Հունարեն գրողներ
Կատեգորիա:Ռազմական պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հռոմեական պատմիչներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հույն պատմիչներ
Դեմետրա

**Դեմետրա** (), ըստ հին հունական դիցաբանության՝ հողագործության և բերքատվության աստվածուհի։ Դեմետրան Կրոնոսի և Ռեայի երկրորդ դուստրն էր, որոշ ժամանակ եղել է Կրետեյում պաշտվող հողագործական աշխատանքների աստված Իասիոնի կինը, որից ծնել է հարստության աստված Պլուտոսին։ Նրա դուստր Կորեն, որին առևանգել էր Աիդեսը (Հադեսը), դարձել է վերջինիս կինը Պերսեփոնե անունով։ Ձմռան ամիսներին Պերսեփոնեն պետք է լիներ իր ամուսնու հետ՝ Դժոխքում, իսկ գարնանը վերադառնում էր մոր՝ Դեմետրայի մոտ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Հեստիա

**Հեստիա** (, օջախ), ըստ հին հունական դիցաբանության՝ տնային և տաճարային կրակարանների աստվածուհի։ Կրոնոսի և Հռեայի ավագ դուստրը, Զևսի, Պոսեյդոնի, Աիդի, Հերայի և Դեմետրայի քույրը։ Նրան էին նվիրված նաև յուրաքանչյուր պոլիսի պրիտանիոնի կրակարանները, այստեղից կրակ էին վերցնում երկրից մեկնող վերաբնակները։ Յեստիայի պաշտամունքը լայնորեն տարածված է եղել Հռոմում, որտեղ նա կոչվում էր Վեստա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կույս աստվածուհիներ
Պրոմեթևս

մինի|Արծիվը ծվատում է Պրոմեթևսի լյարդը
**Պրոմեթևս** (), հին հունական դիցաբանության մեջ՝ տիտաններից մեկը, մարդկանց արարիչ և պաշտպան։ Ըստ առասպելի՝ ծեփել է մարդկանց կավից, իսկ Աթենասը նրանց մեջ կյանք է շնչել։ Պրոմեթևսը մարդկային տոհմի հովանավոր ու դաստիարակն էր վերջինիս գոյության առաջին շրջանում։ Օլիմպոսից կրակը գողանալու և մարդկանց նվիրելու համար Զևսը դաժանորեն պատժեց նրան՝ գամելով Կովկասյան լեռներին։ Զևսի ուղարկած արծիվն ամեն օր ծվատում էր նրա լյարդը, որը գիշերվա ընթացքում նորից վերականգնվում էր։ 

Պրոմեթևսի տանջանքներին վերջ տվեց Հերակլեսը, որն իր ճանապարհորդություններից մեկի ժամանակ հանդիպեց նրան ու ազատեց շղթաներից։

 

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սկյութների թագավորներ
Կատեգորիա:Տիտաններ և տիտանուհիներ
Կատեգորիա:Պրոմեթևս
Կատեգորիա:Աթենասի արարքներ
Սադարակ

**Սադարակ** (, ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Սադարակի շրջանում։ Այն գտնվում է վարչական շրջանի ծայր հյուսիս-արևելքում, Սադարակի հարթավայրում։ Գյուղի բնակչությունը զբաղվում է հացահատիկային մշակաբույսերով, խաղողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղում կա գինեգործարան, երկու միջնակարգ դպրոց, մեկ հիմնական դպրոց, մանկապարտեզ, տեխնիկական ստեղծագործական կենտրոն, մշակութային տուն, մշակույթի ակումբ, գրադարան, մանկական երաժշտական դպրոց, հիվանդանոց, սանիտարահամաճարակաբանական կայան, հեռուստատեսային հաղորդիչ և երեք մզկիթ։ Գյուղն ունի 7,260 բնակչություն։

## Ստուգաբանություն
Գյուղի անվան ստուգաբանության երեք տարբեր վարկած կա։ Որոշ հետազոտողների կարծիքով, «Սադարակ» *Sədərək* անունը գալիս է պարսկերեն «*se dərə*» (երեք հովիտ), կամ «*sed rəng*» (հարյուրավոր գույներ) բառերից։ Ժողովրդական ստուգաբանության համաձայն, «*Sederek*»-ը նշանակում է «*sel gerek*» (ջրհեղեղի ենթարկված)։ Այլ հետազոտողներ հավատում են, որ  «*Səgrək*» անունը, որը հիշատակվում է «Դեդե Կորկուտի գիրք» դյուցազնագրքում, վերափոխվել է «Sederek»-ի որպես տեղանուն։ Բայց, ըստ վերջին ուսումնասիրությունների, «Սադերեկ» անունը գալիս է արաբերեն «Sədər» (ճաբար) անունից՝ լրացուցիչ «*ək*» վերջածանցով։ Ենթադրվում է, որ գյուղը հիմնադրվել է նախկին ռազմական ճամբարի տարածքում։

## Աշխարհագրություն
Գյուղը գտնվում է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության ծայր հյուսիսում, Արաքս գետի ձախ ափին, Հայաստանի պետական սահմանից ոչ հեռու (մոտ 1500 մետր), իսկ Թուրքիայի պետական սահմանից հեռու է մոտ 10 կմ։

## Տնտեսություն
Տնտեսությունը սերտորեն կապված է թուրքական ձեռնարկությունների հետ։

## Հուշարձաններ
Գյուղում կա երեք մզկիթ, երեքն էլ գտնվում են գյուղամիջում։ Ամենավաղ կառուցված մզկիթը թվագրվում է 1843 թվականին, երկրորդը կառուցվել է 1892 թվականին, վերջին մզկիթը կառուցվել է 1909 թվականին։

## Հայտնի անձինք
* Գյուղում է ծնվել ադրբեջանցի կենսաբան Ալի Հասան օղլի Ալիևը։
* Գյուղում է ծնվել քիմիկոս-տեխնոլոգ, գիտնական, քիմիական գիտությունների դոկտոր Միրկազմիմ Ջալալ օղլի Սեիդովը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր ադրբեջանական կողմից
Կատեգորիա:Սադարակի շրջանի բնակավայրեր
Հեյդարաբադ

**Հեյդարաբադ** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Սադարակի շրջանում։ Հանդիսանում է շրջանի վարչական կենտրոնը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր ադրբեջանական կողմից
Կատեգորիա:Սադարակի շրջանի բնակավայրեր
Նոր Նախիջևանի բարբառ

**Նոր Նախիջևանի բարբառ** (նաև՝ **Ղրիմի բարբառ**), հայերենի բարբառների **կը** ճյուղին պատկանող բարբառ։

Խոսվում է Նոր Նախիջևան քաղաքի (շրջակա գյուղերով) և Դոնի Ռոստովի հայ բնակչության կողմից, որոնք գաղթել են Ղրիմից (1779 թ.)։

Բաղաձայնական համակարգը երկաստիճան խլազուրկ է (**բ, փ, գ, ք**)։ Ունի **ա, է, ի, ը, ու, ö, ü** ձայնավորները։ Քերականությամբ նման է Պոլսի բարբառին։ Տարբերակիչ հիմնական հատկանիշներն են՝ անձի և իրի առումները (ինչպես *ում ճյուղում*), դասական թվականները կազմվում են **ում** մասնիկով (**էրկուսում**, **ժեքում** «երկրորդ», «երրորդ»), բայերի խոնարհման մեջ շարունակական ձև գոյություն չունի։

## Գրականություն
* Հրաչյա Աճառյան, Քննություն Նոր-Նախիջևանի բարբառի, Երևան, 1925։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Ալիշար (Շարուրի շրջան)

**Ալիշար** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շարուրի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ
Արբատան (Շարուրի շրջան)

**Արբատան**, *Արբաթան, Արբադան*, (), գյուղ Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շարուրի շրջանում։

## Պատմություն
Արբատան գյուղը գտնվում է պատմական Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շարուրդաշտ գավառում, Նորաշեն քաղաքի 7 կմ  հարավ-արևմուտք, Արաքս գետի ձախ ափին, նախկինում Երևանի նահանգի Շարուր-Դարալագյազի գավառում, Երևան-Նախիջևան ավտոմայրուղու աջ կողմում։

## Բնակչություն
1831 թվականին ուներ 83, 1873 թվականին՝ 339, իսկ 1974 թվականին՝ 316 թուրք բնակիչ։

## Կրթություն
Ներկայումս ունի ութամյա դպրոց։

## Առողջապահություն
Գյուղում հիմնադրվել է բուժկետ։

## Հուշարձան
Պատմական աղբյուրներում և վիմական արձանագրություններում չի հանդիպում որևէ տեղեկատվություն գյուղի պատմաճարտարապետական հուշարձանների վերաբերյալ։

## Այլ տեղեկատվություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, այգեգործությամբ, ծխախոտագործությամբ։

## Ծանոթագրություններ
Վերին Յայջի

**Վերին Յայջի** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շարուրի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր ադրբեջանական կողմից
Կատեգորիա:Շարուրի շրջանի բնակավայրեր
Նոր Ջուղայի բարբառ

**Նոր Ջուղայի բարբառ**, հայերենի **ում** ճյուղի բարբառ։

Խոսվում է Իրանի Սպահան քաղաքի մոտ գտնվող Նոր Ջուղա արվարձանում, Շիրազում, Հնդկաստանում, Բիրմայում, Ճավայում ապրող հայ բնակչության կողմից, որոնք գաղթել են 1605-1606 թթ. Հայաստանի արևելյան գավառներից։

Բնութագրվում է հետևյալ էական հատկանիշներով. բաղաձայնական համակարգը քառաստիճան է (**բ՛, բ, պ, փ**), ձայնեղները բառասկզբում վեր են ածվում հնչեղ ձայնեղների, իսկ բառամիջում և բառավերջում՝ շնչեղ խուլերի։ **Հ** հնչյունը դառնում է **խ**։ Ունի նույն ձայնավորները, ինչ գրական հայերենը, և երկբարբառային արտասանությամբ՝ **ե** և **ո**։ Հոգնակին կազմվում է **էր, նէր, ք** մասնիկներով. կան նաև **անի, արունք, արենի** ձևերը։ Հոլովումը նման է Երևանի բարբառին։ Սահմանական ներկան և անկատարը **ում**-ից բացի կազմվում են **ման** վերջավորությամբ (**գ՛ոլման ամ** «գնում եմ»)։ Ապառնիի մի տեսակը կազմվում է **պլա** մասնիկով (**պլա սիրեմ** «կարող է լինել, որ սիրեմ»)։

Այս բարբառով պահպանվել են հին տեքստեր. ամենահինը՝ «Աղերսագիր հայոց», 1658 թվից։

## Գրականություն
* Հրաչյա Աճառյան, Քննություն Նոր-Ջուղայի բարբառի, Երևան, 1940։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայերը Նոր Ջուղայում
Կատեգորիա:Ում ճյուղի բարբառներ
Շամախիի բարբառ

**Շամախիի բարբառ**, հայերենի **ում** ճյուղին պատկանող բարբառ։

Խոսվում էր գլխավորապես Շամախի քաղաքում, մերձակա մի քանի գյուղերում, մասամբ նաև Բաքվում։ Մեծ ընդհանրություններ ունի Ղարաբաղի բարբառի հետ։

Բաղաձայնական համակարգը երկաստիճան ձայնազուրկ է։ Ձայնավորները Ղարաբաղի բարբառի հետ նույնն են, միայն քմայնացումն ավելի ուժեղ է։ **Ի** ձայնավորը հաճախ **ը** է արտասանվում նույնիսկ շեշտի տակ (**սը՛րտ, մըտկ**)։ Շեշտը վերջին վանկի վրա է։ Գործիականը ունի **ով** վերջավորությունը։ Դերանունները հաճախ ստանում են ավելորդ **իկ** մասնիկը, որը մինչև երեք անգամ կարող է կրկնվել (**յէսիգ, յէսիգիգի՛ - գիս**)։ Այս բարբառով կան մի քանի գրվածքներ։

## Գրականություն
* Ռ. Բաղրամյան, Շամախիի բարբառ, Երևան, 1964։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ում ճյուղի բարբառներ
Կատեգորիա:Շամախի
Ֆերգի

**Ֆերգի Դուհամել** (, ծնված որպես՝ **Սթեյսի Էնն Ֆերգյուսոն** [*Stacy Ann Ferguson*], ), առավել հայտնի **Ֆերգի** բեմական անվամբ, ամերիկացի երգչուհի, երգահան, դերասանուհի, նորաձևության դիզայներ։ Նախնական ճանաչման է արժանացել «The Black Eyed Peas» հիփ հոփ համույթում անցկացրած տարիներից։

## Սկավառակագրություն
* 2006 - «The Dutchess» (ալբոմ)
* 2008 - «The Dutchess Deluxe» (մինիալբոմ)
* 2017 - «Double Dutchess»

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:1975 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի ռեփերներ
Կատեգորիա:Interscope Records-ի արտիստներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դիզայներներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երեխա դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հիփ հոփ երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փոփ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Փոփ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ անգլիական սերմամբ
Կատեգորիա:Դերասանուհիներ Կալիֆոռնիայից
Կատեգորիա:Նորաձևության դիզայներներ
Շապին-Գարահիսարի բարբառ

**Շապին-Գարահիսարի բարբառ** - հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող բարբառներից։

Խոսվել է Շապին-Գարահիսար քաղաքում և Ածպտերի շրջանում։ Բռնում է Խարբերդի և Երզնկայի, Սեբաստիայի և Եվդոկիայի բարբառների միջին տեղը։

Բաղաձայնական համակարգը՝ եռաստիճան խլազուրկ (**բ՛, բ, փ**)։ Ունի քմայնացած **ä** և բառասկզբում հագագային շնչեղ **հ**։ **Օ** ձայնավորը դառնում է **էօ**, իսկ **է**-ն շեշտի տակ՝ **ի** (**գ՛էօրձ** «գործ», **քիզ հիդ** «քեզ հետ»)։ Բնորոշ է շարունակական ներկա ժամանակը, որը կազմվում է **տար** (գյուղերում՝ **տէ**) մասնիկով (**կըսիմ տար**)։

Որոշ բարբառագետներ գտնում են, որ այս բարբառը չի պատկանում **կը** ճյուղին և ոչ էլ հայտնի ճյուղերից որևէ մեկին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Ոզմի բարբառ

**Ոզմի բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող բարբառ, որը Հրաչյա Աճառյանի կողմից նախապես դիտվել է իբրև Վանի բարբառի ենթաբարբառ, թեև ունի մի շարք հնչյունական և ձևաբանական էական տարբերություններ։ Խոսվել է Ոզմ գյուղում։

Բաղաձայնական համակարգը քառաստիճան է (**բ՛, բ, պ, փ**), սեռական հոլովը ստանում է հոդ (**խացէյն**), բացառական հոլովն ունի **էն** վերջավորությունը (**խացէն**), հարկադրական եղանակը և ապառնին կազմում են **կըպա** կամ **տը** մասնիկով (**տըսիմ, տըսիս**)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Պոլսի բարբառ

**Պոլսի բարբառ** - հայերեն **կը** ճյուղի բարբառներից մեկը։

Խոսվել է Կոստանդնուպոլիս (այժմ՝ Ստամբուլ) քաղաքում։ Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ (**բ, փ, գ, ք**)։ Ձայնավորներով աղքատ է. երկբարբառներ չունի։ Ձևաբանությունը մեծ փոփոխության չի ենթարկվել։ Գոյականներն ունեն չորս հոլով (սեռականը նման է տրականին, հայցականը՝ ուղղականին)։ Բացառականի վերջավորությունն է՝ **է**։ Գոյականների մեծ մասը ենթարկվում է ի հոլովման (**տունի, շունի**)։ Խոնարման մեջ կան բայերի շարունակական ձևեր **գոր** մասնիկով։

Պոլսի բարբառն ընկած է արևմտահայ գրական լեզվի հիմքում։

## Գրականություն
* Հրաչյա Աճառյան, Պոլսի բարբառ, Երևան, 1941։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Ռոդոսթոյի բարբառ

**Ռոդոսթոյի բարբառ**- հայերենի **կը** ճյուղի բարբառներից մեկը։

Խոսվում է Թուրքիայի եվրոպական մասի և Բուլղարիայի հայության որոշ շրջաններում (Ռոդոսթո, Սալկարա)։ Մեծ նմանություններ ունի Պոլսի բարբառին։ Ձայնավորների համակարգը նույնն է. բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ (**բ→փ, պ→բ**)։ Խոնարհման մեջ ունի շարունակական **գոր** մասնիկը, ապառնին կազմվում է **բըդը** «բըդ, բըդըր» մասնիկով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Սեբաստիայի բարբառ

**Սեբաստիայի բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող բարբառ։

Խոսվել է Սեբաստիա քաղաքում և նրա շրջակա բազմաթիվ գյուղերում։ Բաղաձայնական համակարգը՝ եռաստիճան խլազուրկ (**բ՛, բ, փ**)։ Հարուստ է ձայնավորներով։ Հնչյունական ակնառու փոփոխություններն են՝ **ք→յհ** (*երեք→իրեյհ*), **հ→ֆ** (*հորթ→ֆորթ*), **տր→յյ** (*կտրել→գտյյէլ*)։ Բայերի ներկան և և անկատարը կազմվում են ետադաս **գը** մասնիկով (**գէլլէ գը**). շարունակականը կազմվում է **գոր** մասնիկով, ապառնին՝ **բիդի**։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Առինջ (Շահբուզի շրջան)

**Առինջ** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Այրինջ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Շահբուզի շրջանում։

## Պատմություն
Պատմական Շահապոնքի խոշոր հայկական գյուղերից է եղել։ Պատմական աղբյուրներում քիչ տեղեկություններ են հայտնի գյուղի մասին։

Գյուղի բնակչությունը 1970-1980-ական թվականներին տեղափոխվել է Երևանի շրջակա բնակավայրեր։

## Հուշարձաններ
Գյուղն ունեցել է հայկական եկեղեցի՝ Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, որը տեղակայված է եղել գյուղի կենտրոնական հատվածում։ 1675-1677 թվականներին ավերվել է Նախիջևանի Շարիֆ խանի զավթիչների կողմից։ 1874 թվականին հին եկեղեցու փոխարեն բնակիչները նոր եկեղեցի են կառուցել, որը 1886 թվականի տվյալներով դեռևս գործում էր։ Հետագայում այն կրկին ավերվել է, որի տեղում 1930-ական թվականներին կառուցվել է գյուղի դպրոցը։

Ներկայիս գյուղից 1 կմ դեպի «Գյադուկ» կոչվող բլուրը հատվածում է գտնվում «Կույս Վառվառ» մատուռը։

## Պեղումներ
1960-1970-ական թվականներին գյուղի դպրոցի պատմության ուսուցիչը հին և նոր գյուղերի շրջակայքում կատարել է ուսումնասիրություններ և պեղումներ, որի արդյունքում հայտնաբերվել են էնեոլիթի, բրոնզեդարյան և միջնադարյան տասնյակ հնագիտական նյութեր՝ աղորիքներ, զարդանախշերով խեցեղեն, բրիչներ։ Աղորիքները մակույկաձև և գոգավոր են, իսկ խաղողահյութի գործիքները՝ ձագարաձև։ Գտածոների մի մասը հանձնվել է Նախիջևանի մարզային պատմության թանգարանին։

Հայտնաբերվել են նաև հին հայկական դամբարաններ և պաշտամունքի իրեր։ Նախնադարյան բնակավայրեր են հայտնաբերվել «Քհաներ» կոչվող վայրում (իրար կողք տեղակայված, գետնափոր հինգ կացարան, որոնք ունեն 4-5 մ երկարություն, 2-3 մ լայնություն և 2-2.5 մ բարձրություն)։

Շահբուզից Սիսիան տանող ճանապարհին՝ կամրջի մոտ բնակատեղի է եղել։ Մի քանի տասնամյակ առաջ նկատելի էին տների, ծառերի հետքեր, սակայն ներկայումս գյուղատեղին վերածվել է արտերի։ 1964 և 1969 թվականներին՝ մոտ 2 մ խորության մեջ, հայտնաբերվել են կարասներ։ 1971 թվականին հայտնաբերվել է 4 կարաս, որոնք հատակին եղել է գինու սև մրուր։ Շրջակայքում գտնվող արտերից հայտնաբերվել են խաղողամշակման գործիքներ։

## Հայտնի անձինք
* Արգամ Այվազյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շահբուզի շրջանի բնակավայրեր
Շատախի բարբառ

**Շատախի բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող եռաստիճան բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառ։
Խոսվել է Արևմտյան Հայաստանի Շատախ քաղաքում և հարակից շրջանների մոտ գտնվող 58 հայաբնակ գյուղերում։ Սերտ առնչություն է դրսևորում Մոկսի, Բարվարի, Գավաշի, Հայոց ձորի, Կարկառի, Սպարկերտի, Խիզանի, ինչպես նաև Վանի խոսվածքների հետ։ Շատախի բարբառում գրաբարի ձայնեղ պայթականների ու կիսաշփականների դիմաց առկա են խուլ պայթականներ ու կիսաշփականներ, ըստ որի նրա բաղաձայնական համակարգը բնորոշվում է որպես երկաստիճան ձայնեղազուրկ (բ >պ, դ >տ, գ >կ, ձ>ծ, շ>ճ)։ 

Հայերենի մահացող բարբառներից է։ Նախապես դասվել է Վանի ենթաբարբառների շարքը (Հրաչյա Աճառյան)։ Այժմ դիտվում է որպես ինքնուրույն բարբառ։ Ունի մի քանի բնորոշ գծեր, որոնցով տարբերվում է Վանի բարբառից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Սվեդիայի բարբառ

**Սվեդիայի բարբառ** - հայերենի **կա** ճյուղի բարբառներից մեկը։

Խոսվել է Անտիոքի շրջանում (Սիրիա)։

Ունի եռաստիճան բաղաձայնական համակարգ տեղաշարժ-տեղափոխությամբ, ուր հին հայերենի շնչեղ խուլերը նույնությամբ պահպանված են, ձայնեղները վեր են ածվել խուլի, խուլերը՝ ձայնեղների (**բ→պ, պ→բ**)։ Պահպանվել են նաև հին հայերենի ձայնավորները. ունի քմայնացած **ä, ü** և մի շարք երկբարբառներ։

Հնչյունական փոփոխությունների մեջ նկատելի են՝ **ա→ու** (*հաց→հուց*), **ե→ի** (*թեփ→թիփ*), **ը→ա** (*հացը→հուցա*), **ու→աւ** (**սուրբ→սաւրփ**), **ի→էյ** (*զիս→յէյս*)։ Բացառական հոլովը ունի **մընէ** վերջավորությունը (**քուրմընէ**), հայցականը՝ **զ** նախդիրը։

## Գրականություն
* Տ. Անդրեասյան, Սվեդիայի բարբառը, Երևան, 1967։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կա ճյուղի բարբառներ
Տիգրանակերտի բարբառ

**Տիգրանակերտի բարբառ**, հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող բարբառներից մեկը, որը խոսվել է Տիգրանակերտ քաղաքում և մերձակա վայրերում։

Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ (**բ, փ, պ, բ**)։ Շատ գործածական է **ä** ձայնավորը, ունի արաբերենից փոխառված բաղաձայններ։ **Ո**-ն դառնում է **ու** (նուր, փուր, փուս←նոր, փոր, փոս). **է**-ն վերջավանկում դառնում է **ի** (**էրիս** «երես», **դիղ** «դեղ»)։ Քերականական աչքի ընկնող հատկանիշներից է **ը** հոդի **է**-ի վերածվելը՝ **փէրäնէ, շունէ**. ապառնին կազմվում է **մըն** մասնիկով՝ *մըն ուզիմ, մըն փէրիմ*. դերանունների մեջ կա **յէսի** ձևը՝ *ես* բառի հայցականը։ Բարբառի համառոտ նկարագիր կատարել է Հրաչյա Աճառյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ