Պետական մենաշնորհ

Տնտեսագիտության մեջ **պետական մենաշնորհը** կամ **հանրային մենաշնորհը** հարկադրական մենաշնորհի մի ձև է, որի դեպքում պետական մարմինը կամ պետական կորպորացիան որոշակի ապրանքի կամ ծառայության միակ մատակարարն է, և մրցակցությունն արգելվում է օրենքով։ Այն կառավարության կողմից ստեղծված, տիրապետվող և շահագործվող մենաշնորհ է։ Այն սովորաբար տարբերվում է կառավարության կողմից շնորհված մենաշնորհից, որտեղ կառավարությունը մենաշնորհ է շնորհում մասնավոր անձի կամ ընկերության։

Կառավարության մենաշնորհը կարող է իրականացվել կառավարման ցանկացած մակարդակի կողմից՝ ազգային, տարածաշրջանային, տեղական։ Ազգայինից ցածր մակարդակների համար դա տեղական մենաշնորհ է։ **Պետական մենաշնորհ** տերմինը սովորաբար նշանակում է պետական մենաշնորհ, որը ղեկավարվում է ազգային կառավարության կողմից։

## Պետական մենաշնորհների բնութագրեր
Պետական մենաշնորհը կարող է բնութագրվել նրանով, որ դրա առևտրային վարքագիծը արդյունավետորեն չի սահմանափակվում մասնավոր կազմակերպությունների մրցակցային ճնշումներով։ Սա տեղի է ունենում, երբ նրա գործարար գործունեությունը լայն ազդեցություն է ունենում շուկայում, կարող է գործել անկախ ցանկացած մրցակիցներից, և պոտենցիալ մրցակիցները չեն կարողանում հաջողությամբ մրցակցել դրա հետ։

Այս գործունեությունը մեծ ազդեցություն ունի գործառնական միջավայրի վրա, երբ դրա առևտրային գործունեությունը չի ենթարկվում ազատ առևտրի շուկաներում առկա մրցակցային ուժերին։ Հետևաբար, սա հանգեցնում է նրա շուկայական գերիշխանության և ազդեցության օգտագործմանը իր օգտին՝ ազդելով շուկայի զարգացման վրա երկար ժամանակահատվածում։ Սա հատկապես այդպես է, եթե պետական մենաշնորհը վերահսկում է շուկայում գործելու համար անհրաժեշտ կենսականորեն կարևոր ներդրումների հասանելիությունը:

Շուկայում ինքնուրույն գործելու բարձր աստիճանը և կարողությունը ցույց են տվել հաճախորդների հետ հարաբերությունները իր օգտին փոխելու կարողությունը՝ առանց բացասաբար ազդելու իր գերիշխող շուկայական մասնաբաժնի վրա։ Պետական մենաշնորհի՝ մատակարարվող ապրանքների և ծառայությունների գինը կամ քանակը բարձրացնելու ունակությունը՝ առանց իր սեփական շահագործման ծախսերի հարաբերական փոփոխության (զուգորդված այս գինը կամ քանակը շուկայական մաքրման մակարդակից բարձր պահելու հետ), ցույց է տալիս շուկայում առկա ցանկացած մրցակցային ուժ անտեսելու նրա ունակությունը։ Պետական մենաշնորհը նաև պահպանում է ծառայության արժեքը նվազեցնելու կամ սահմանափակող պայմաններ ու դրույթներ սահմանելու հնարավորությունը՝ առանց շուկայական մասնաբաժնի կորստի։

## Նպատակ
Պետական մենաշնորհների տեսական նպատակը կոլեկտիվ բարեկեցության մաքսիմալացումն է։ Սա հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ պետական կառավարման մարմինները խստորեն չեն ուղղված շահույթ ստանալուն։ Հետևաբար, ապրանքները կամ ծառայությունները կարող են երաշխավորվել սպառողների համար այդ ապրանքի կամ ծառայության մատակարարման համար լավագույն պայմաններով և գներով, որոնք համեմատելի են ապրանքի կամ ծառայության արժեքի և բնութագրերի վերաբերյալ սպասումների հետ։

Սակայն, երկրի տնտեսության կառուցվածքն ավելի լայն իմաստով սովորաբար որոշում է, թե ինչպես են գործում պետական մենաշնորհները։ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD) անդամ երկրներում պետական մենաշնորհներ ունեցող ոլորտները սովորաբար այն ոլորտներն են, որոնք բավարարում են «կոմունալ ծառայությունների և հանրային ծառայությունների կարիքները»։ Մինչդեռ զարգացող տնտեսություններում պետական մենաշնորհները կարող են խաթարել առողջ բիզնես մրցակցությունը, իսկ կենտրոնացված կառավարվող տնտեսություններում մասնավոր մրցակցության նման խեղդումը խոչընդոտում է տնտեսական աճը։

Պետական մենաշնորհների ներքո արտադրվող և բաշխվող հանրային ապրանքների հայեցակարգն այն է, որ դրանք մատակարարվում են ապրանքի իրական շուկայական պահանջարկից անկախ կամ անհամապատասխան մակարդակով։ Հետևաբար, գինը չի արտացոլում ապրանքի կամ ծառայության օգտակարությունը։ Մարքսիստական տնտեսական գաղափարախոսության համաձայն՝ սա պաշտպանում է կենտրոնացված արտադրական համակարգը՝ հաշվի առնելով այն փաստը, որ այս ապրանքը կամ ծառայությունը պետք է լինի համընդհանուր հասանելի, և մրցակցությունը «վատ է հարմարվում» այն սահմանափակումներին, որոնց ենթակա է այդ ապրանքների կամ ծառայությունների մատակարարումը։

Հ2013 թվականի մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ երբ ապրանքների կամ ծառայությունների մասնավոր տարբերակները հասանելի են, բարեկեցությունն ավելի մեծ հավանականություն ունի առավելագույնի հասցնելու։ Սրա պարզագույն տրամաբանությունն այն է, որ երբ ավելի շատ տարբերակներ կան, հետևաբար, կա նաև ավելի շատ ընտրություն։ Ավելի մեծ ընտրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի մեծ թվով մարդկանց ավելի մեծ հասանելիություն ունենալ։

## Շուկայական իշխանություն
Պետական մենաշնորհի շուկայի ուժն ու գերիշխող դիրքը կարող են բխել նրա նորարարական բարձր կարողությունից կամ ավելի բարձր կատարողականից։ Սակայն պետական մենաշնորհի գոյության պատճառները հիմնականում բացատրվում են հետևյալ երեք գործոններով՝

* Բնական մենաշնորհը գոյություն ունի շուկայում, որի դեպքում պահանջարկը բավարարելու ամենաարդյունավետ ձևը միասնական պետական կառույցի ստեղծումն է։
* Պետական մենաշնորհը ամրագրված է օրենքով՝ ապրանքների կամ ծառայությունների մատուցման հետ կապված մրցակցային գործունեությունը բացառող օրենսդրական փաստաթղթերով
* Գոյություն ունի մրցակցային շուկա, որտեղ մրցակցությունը նախկինում անարդյունավետ էր գործում՝ չնայած իրավական սահմանափակումների բացակայությանը։

### Շուկայական իշխանության իրացման ապացույց
Պետական մենաշնորհների շուկայական ուժի ցուցադրման հիմնական չափանիշներն են՝

* Մենաշնորհի տնտեսական եկամուտը շուկայում բնութագրվում է նրա առկա ակտիվների բազայի անհամաչափ եկամտաբերությամբ։ Այս եկամուտը կլիներ չափազանց մեծ, եթե այն չլիներ նրա անարդյունավետ գործունեության արդյունք։
* Կա էական տարբերություն մասնավոր կազմակերպությունների շրջանակներում լավագույն փորձի չափանիշների և պետական մենաշնորհի սեփական արտադրողականության միջև։
* Մենաշնորհը խաչաձև սուբսիդավորում է վնասաբեր և շահութաբեր գործունեության եկամուտները։ Եթե վերը նշվածը տեղի է ունենում արտադրության կամ գնագոյացման վարքագծի միջոցով, սա ենթադրում է, որ մրցակցային շուկաներին բնորոշ սովորական մրցակցային ուժերը չեն կիրառվում պետական մենաշնորհի նկատմամբ։ Այս գործելակերպը կիրառող ընկերությունը նորմալ շուկայական պայմաններում երկարաժամկետ հեռանկարում չի կարող գոյատևել։

## Օրինակներ
Մենաշնորհի ամենաակնառու օրինակը օրենքն է և ֆիզիկական ուժի օրինական կիրառումը։ Շատ երկրներում փոստային համակարգը կառավարվում է կառավարության կողմից, մինչդեռ մրցակցությունն արգելված է օրենքով որոշ կամ բոլոր ծառայություններում։ Բացի այդ, պետական մենաշնորհները հանրային կոմունալ ծառայությունների, հեռահաղորդակցության և երկաթուղիների ոլորտում պատմականորեն տարածված են եղել, չնայած վերջին տասնամյակներում արդյունաբերական աշխարհում նկատվել է սեփականաշնորհման ուժեղ միտում։

Սկանդինավյան երկրներում վնասակար համարվող որոշ ապրանքներ բաշխվում են կառավարության մենաշնորհի միջոցով։ Օրինակ՝ Դանիայում, Ֆինլանդիայում, Իսլանդիայում, Նորվեգիայում և Շվեդիայում պետական սեփականություն հանդիսացող ընկերությունները մենաշնորհներ ունեն ալկոհոլային խմիչքների վաճառքի հարցում։ Խաղատները և խաղամոլության այլ հաստատությունները նույնպես կարող են մենաշնորհված լինել։ Ֆինլանդիայում կառավարությունը մենաշնորհ ունի խաղային ավտոմատների շահագործման համար: Ալկոհոլի համար նմանատիպ ռեժիմներ գոյություն ունեն նաև Միացյալ Նահանգներում, որտեղ ալկոհոլային խմիչքների վերահսկողության որոշակի նահանգներ օրինակ՝ Փենսիլվանիան և Վիրջինիան, պահպանում են պետական սեփականության տակ գտնվող և կառավարվող մենաշնորհներ որոշակի տեսակի ալկոհոլի (սովորաբար թորած սպիրտների և երբեմն գինու կամ գարեջրի) վաճառքի վերաբերյալ։ Վնասակար ապրանքների կամ ծառայությունների նկատմամբ այս մենաշնորհներում մենաշնորհը նախատեսված է ապրանքի սպառումը նվազեցնելու համար՝ միտումնավոր նվազեցնելով շուկայի արդյունավետությունը։

Կառավարությունները հաճախ ստեղծում կամ թույլ են տալիս մենաշնորհների գոյությունը և դրանց արտոնագրեր են տրամադրում։ Սա սահմանափակում է մուտքը և թույլ է տալիս արտոնագրային ընկերությանը մենաշնորհային շահույթ ստանալ գյուտից։

Առողջապահության համակարգերը, որտեղ կառավարությունը վերահսկում է արդյունաբերությունը և հատուկ արգելում է մրցակցությունը, ինչպես օրինակ՝ Կանադայում, կառավարության մենաշնորհներ են։

## Բարեփոխումներ՝ մրցակցությունը բարելավելու համար
Չնայած պետական մենաշնորհները պահպանվում են օրենսդրական գործիքների միջոցով, շատ խոշոր տնտեսություններ ջանքեր են գործադրել բարեփոխելու նրանց կողմից պահպանվող անհամաչափ շուկայական լիազորությունները՝ այդպիսով խթանելով մրցակցությունը։ Սա իրականացվել է կարգավորող բարեփոխումների (շուկայական մրցակցության օրենսդրական սահմանափակումների վերացում) և կառուցվածքային բարեփոխումների միջոցով (ներառյալ պետական մենաշնորհի վիճարկելի տարրերի առանձնացումը և բնական մենաշնորհներին մուտք գործելու երրորդ կողմերի իրավունքների ստեղծումը)։

Կառավարման իրավասության բոլոր մակարդակներում նախընտրելի են եղել ինչպես կառուցվածքային, այնպես էլ կարգավորող բարեփոխումները, քանի որ դրանք ստիպում են շուկայի բոլոր մասնակիցներին (թե՛ պետական մենաշնորհներին, թե՛ մասնավոր արդյունաբերությանը) արձագանքել մրցակցային ճնշումներին՝ ի տարբերություն օրենսդրական կարգավորող կառուցվածքների։ Սա նկատվել է, որ հանգեցնում է տնտեսության համար ավելի օպտիմալ արդյունքների, քանի որ ռեսուրսների բաշխումն այլևս չի կարգավորվում օրենսդրական գործիքներով կամ կարգավորող մարմիններով։

Չնայած մրցակցային շուկաները խթանելու այս բարեփոխումների ջանքերին, կարգավորող և կառուցվածքային բարեփոխումները դժվարանում են հաղթահարել պետական մենաշնորհների շուկայական գերիշխանությունը։ Սա պետական մենաշնորհների կողմից վայելվող առավելությունների արդյունք է, այդ թվում՝ առաջինը ներդրողի առավելությունների։

## Առավելություններ
Հետևյալ առավելությունները կարող են լինել կամ չլինե՝

* Կառավարության մենաշնորհները հակված են ենթարկվել օրենքին (հարկային պարտավորությունների կատարում, շրջակա միջավայրի իրավունք, անվտանգության կանոնակարգեր):
* Ապրանքի կամ ծառայության գները կարող են լինել ավելի կայուն կամ ֆիքսված գնով։
* Գովազդում տնտեսական «dead weight» չկա
* Ավելի մեծ և կայուն կառավարության եկամուտ, քան ազատ շուկայում պետական ընկերության դեպքում
* Ծախսերը նվազեցնելու ճնշման բացակայություն (մրցավազք դեպի ներքև), ինչը կարելի է դիտարկել որպես ավելի էթիկական բիզնեսի հիմք։
* Կարող է ստանձնել վնասակար համարվող մասնավոր մենաշնորհը։

## Թերություններ
Կառավարական մենաշնորհներն ունեն սովորական մենաշնորհների ավանդական ռիսկեր

* Բարձր գներ կարող են առաջանալ
* Շուկայում գերիշխող դիրքի չարաշահում

Ավելին, կան մտահոգություններ, որ կառավարության կողմից վերահսկվող իրավունքները կարող են մանիպուլացվել քաղաքական կամքով։ Սա կարող է դրսևորվել ռեսուրսների բաշխման միջոցով քաղաքական նպատակների համար, այլ ոչ թե տնտեսական արդյունավետության խթանման համար։

## Տես նաև

*Հարկադիր մենաշնորհ
*Մենաշնորհ
*Բռնության մենաշնորհ
*Ազգայնացում
*Պետական-մոնոպոլիստական կապիտալիզմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Մրցակցություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն