open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Լազար Սերեբրյակով

**Լազար Մարկի Սերեբրյակով**, Ղազար Մարկոսի Արծաթագործյան (), ), 1854 թվականից ռուսական ռազմածովային նավատորմի ծովակալ։

## Կրթություն
Սկզբնական կրթությունը Լազար Մարկևիչ Սերեբրյակովը ստացել է Ղրիմի հայաբնակ Ղարասուբազար ավանի հայկական դպրոցում։ 1815 թվականին միչմանի կոչումով ավարտել է Նիկոլաևի ռազմածովային կամավորների դպրոցը։ Անցնելով զինվորական ծառայության, 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմում աչքի է ընկել Անապայի գրավման ժամանակ, իր գումարտակով առաջինն է ճեղքել ամրոցի պաշտպանությունը և թուրք փաշայից ընդունել բերդի բանալիներն ու դրոշակները։

## Գործունեություն
Լազար Սերեբրյակովը բերդի գրավումից հետո, որպես Սևծովյան նավատորմի հրամանատար ծովակալ Դրեյգի համհարզ, մեկնել է ռուսական զորքերի գլխավոր ռազմակայան՝ Շումլա (Բուլղարիա), Նիկոլայ I ցարին զեկուցել Անապայի գրավման մանրամասները և նրան հանձնել թուրքական 29 գնդերի դրոշակները։ Վառնայի համար մարտերի ժամանակ, 1828 թվականի սեպտեմբերի 29-ին (հոկտեմբերի 11) դեսանտային զորքերի առաջին շարքերում մասնակցել է ամրոցի գրավմանը։

1830-1837 թվականներին ծառայել է Սևծովյան և Բալթյան նավատորմերում, եղել է նավերի հրամանատար` մասնակցելով մի շարք ծովային արշավների։ 1833 թվականին նշանակվել է Բոսֆորում ափ իջած ռուսական 14 հզ զորքի պարետ և կարանտինային գծի պետ։ 1837-1853 թվականներին Սերեբրյակովը ծառայել է Սևծովյան առափնյա գծում որպես հերթապահ սպա, ապա՝ ամբողջ գծի (Անապայից մինչև ցար Նիկոլայի ամրոցը) պետ։

Ռազմական և դիվանագիտական պայքար մղելով Թուրքիայի և Անգլիայի ոտնձգությունների դեմ՝ նա միաժամանակ գործարար կապեր է հաստատել լեռնականների հետ, նրանց կողմնորոշել դեպի Ռուսաստան։ Կառուցել է բազմաթիվ պաշտպանական ամրություններ, նորոգել հները, նպաստել առևտրի զարգացմանը։ 1838 թվականին հիմնադրել է Նովոռոսիյսկը։ 1849-1850 թվականներին կառուցել է Կոնստանտինյան կոչված ռազմատնտեսական կարևոր նշանակություն ունեցող ճանապարհը, որը Նովոռոսիյսկը կապել է Սևծովյան նահանգի (Կուբան գետի ավազանում) հետ։

Սերեբյակովը մեծապես նպաստել է չերքեզահայերի ազգապահպանմանը՝ այդ գործին մասնակից դարձնելով Հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցուն, որի հետ ունեցել է նամակագրական կապ։ Սերեբրյակովի ջանքերով Նովոռոսիյսկում ստեղծվել է հայկական հոգևոր կենտրոն, որի շուրջ համախմբվել են Չերքեզիայի, Անդրկուբանի և Տրապիզոնից գաղթած հայերը։ Սերեբրյակովը երկրամասի վիճակի մասին կազմել է զեկուցագրեր, որոնք ունեն ռազմաքաղաքական և գիտաճանաչողական նշանակություն («Ճանապարհը Սուխումից մինչև Կուբան՝ գլխավոր Կովկասյան լեռնաշղթայով» զեկուցագրի համար ընտրվել է Ռուսական աշխարհագրական ընկերության անդամ)։

## Զինանշան
Լազար Սերեբրյակովի զինանշանի վրա պատկերված է լազուրագույն ֆոնով վահան։ Վահանն ունի մեկ դաշտ։ Նրա վրա պատկերցած է ամպերից դուրս եկող կաղնու ճյուղ բռնած բազուկ։ Վահանը աջ և ձախ կողմերից բռնած են երկու առյուծներ։ Զինանշանի ներքևում Լազար Սերեբրյակովի նշանաբանն է ռուսերենով. 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծովակալներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Արցախի Հանրապետության աշխատանք և զբաղվածություն

**ԼՂՀ աշխատանք և զբաղվածություն** Կառավարությունը հետևողականորեն ավելացնում է զբաղվածության պետական ծրագրի իրականացմանն ուղղված ֆինանսական միջոցները, դրանց զգալի մասնպատակաուղղում աշխատաշուկայի ուսումնասիրությանը, գործազուրկների հաշվառմանը՝ նրանց մասնագիտական վերարտադրման միջոցով մրցունակության բարձրացմանը։ 2010 թվականի դեկտեմբերի 1-ի դրությամբ՝ երկրում աշխատանք փնտրողների թիվը եղել է 3644, 94,8 %-ը՝ կանայք։ 3497-ն ստացել են գործազուրկի կարգավիճակ, իսկ աշխատանքի տեղավորվել է 129 մարդ, 97 %-ը՝ կանայք։ 2010 թվականի հունվարի 1-ից հանրապետությունում սահմանվել է 32 հազար դրամ նվազագույն աշխատավարձ, որը բավական հեռու է սոցիալական երաշխիքի իր գործառույթը կատարելուց, չի սահմանված սպառող, զամբյուղի նվազագույն չափը, աշխատավարձի չափն ուղղակիորեն կախված չէ աշխատուժի արժեքից և չի ապահովում նրա վերարտադրության բնականոն պայմանները։ Ստեղծվել է նաև ԼՂՀ աշխատանքի պետական տեսչություն (2005)՝ վերահսկելու համար աշխատանքային պայմանների, աշխատողների ազատությունների և իրավունքների պահպանության ու պաշտպանության հարցերը։

Կատեգորիա:Աշխատանք
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության տնտեսություն
Սեմինար

մինի|Սեմինարի անցկացում
**Սեմինար** ( — տնկարան, փոխաբերական՝ դպրոց), ուսումնական գործնական պարապմունքների հիմնական տեսակներից, որի ժամանակ քննարկվում են սովորողների ուսումնական հետազոտությունների արդյունքները՝ հաղորդումները, զեկուցումները, ռեֆերատները։ Նպաստում է հաջորդական կուրսի և կարևոր թեմաների ուսումնասիրմանը։ Լինում է նաև հետազոտական բնույթի։ Ուսուցման սեմինարիական ձևը ծագել է հին հունական և հռոմեական դպրոցներում, որտեղ սովորողների զեկույցները զուգակցվել են դասավանդողների բանավեճերի, մեկնաբանությունների և եզրահանգումների հետ։ Սեմինարները հետագա զարգացում են ապրել Արևմտյան Եվրոպայի համալսարաններում, XIX դ․ սկզբից՝ ռուսական համալսարանների մի քանի ամբիոններում։ Սովետական բարձրագույն դպրոցում Սեմիներները․ նախատեսվում է այս կամ այն առարկան խորապես ուսումնասիրելու համար։

Կատեգորիա:Գիտական տերմինաբանություն
Լուսազդանշան (այլ կիրառումներ)

մինի|Լուսազդանշան Գուտենբերգ քաղաքում
**Լուսազդանշան** (ֆրանսերեն semaphore, հուն․ σήμα—կրող, φορος՝ տանող), ազդանշանային հարմարանք։

# Երկաթաղային լուսազդանշանը տեղադրվում է ինքնաբլոկավորում չունեցող երկաթուղիներում։ Ունի կայմի ձև, որի վրա տեղադրված են շարժական թևեր և դրանց դիրքը փոխող հաղորդակ։ Թևերի այս կամ այն դիրքը լոկոմոտիվի մեքենավարին նախագգուշանում է երթևեկության արգելման, թույլատրման և արագության փոփոխության մասին։ Վատ տեսանելիության պայմաններում (մթություն, մառախուղ, ձյուն, անձրև) Լուսազդանշանի ցուցմունքները լրացվում են ազդանշանային լույսերով։ 
# Ծովային (գետային) լուսազդանշան ափին տեղադրվող կայմ է, որի ազդանշանները թույլատրում են կամ արգելում նավերի երթևեկությունը։ Գիշերը կայմի վրայի նշանները փոխարինում են լույսերով։

## Տես նաև
* Լուսազդանիշ 
* Երկաթուղային ազդանշանում 
* Ծովային ազդանշանում

Կատեգորիա:Լուսային ազդանշանում
Սևուկ

**Սևուկ** (), կաղամբազգիների (խաչածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա աշնանացան կամ գարնանացան բույս։ Վայրի ձևով չի հանդիպում։ Մշակության մեջ հայտնի է դեռևս մ․ թ. ա. 4 հազար տարի առաջ։ Հնուց մշակել են Հնդկաստանում, որտեղից էլ հավանաբար տարածվել է միջերկրածովյան և այլ երկրներ։ Արմատն առանցքային է, իլիկաձև։ Ցողունի բարձրությունը՝ 50—150 սմ, ճյուղավորված, ծածկված է մոմաշերտով, կապտամոխրագույն է, երբեմն կանաչ, որոշ ձևեր ունեն մանուշակագույն երանգավորում։ Վարդակի տերևները կոթունավոր են, փետրաձև, կտրատված, քնարաձև։ Ցողունային տերևները քնարաձև են (ներքևինը), երկարավուն (միջին մասինը) և նշտարաձև (վերևինը)։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է։ Ծաղիկները մանր են, դեղին, հազվադեպ՝ սպիտակ։ Պտուղը պատիճ է 5—10 սմ երկարությամբ։ Սերմերը կլորավուն են։ 1000 սերմի զանգվածը 3,0—7,0 գրամ է։ Սերմերը պարունակում են ճարպեր, գարնանացանը՝ 33—40%, աշնանացանը՝ 40—50%։ Սևուկը մեղրատու Է, փոշոտումը՝ հիմնականում խաչաձև։ Սևուկը մշակվում է Հնդկաստանում, Չինաստանում, Կանադայում, Արգենտինայում, Ռումինիայում և այլ երկրներում։

Հայաստանում Արարատյան դաշտում և նախալեռնային շրջանների ջրովի պայմաններում աշնանացան սևուկը վաղ հնձվող կուլտուրաներից ազատված դաշտերում մշակվում է որպես միջանկյալ և խոզանացան բույս։ Գարնանն ստացվում է 300—500 ց/հա կանաչ զանգված։ Սևուկի յուղն օգտագործվում է մարգարինի ստացման համար, ինչպես նաև օճառի, մետալուրգիական, կաշվի և տեքստիլ արդյունաբերությունում։ Քուսպը արժեքավոր կեր Է։ 100 կգ-ը համապատասխանում է 100 կերային միավորի, պարունակում է (% ներով) պրոտեին՝ 32, ճարպ՝ 9, անազոտ Էքստրակտային նյութեր՝ 30։ Աշնանացան սևուկը հրաշալի կերաբույս է բոլոր գյուղատնտեսական կենդանիների համար։

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Գոբլի ծրագիր

**Գոբլի ծրագիր**, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման տարբերակներ, որոնք հայտնի են դրանց հեղինակի՝ Փոլ Գոբլի անվամբ։ ԽՍՀՄ ազգությունների հարգերով զբաղվող ամերիկացի փորձագետ-վերլուծաբան Փ. Գոբլը 1980-ական թվականներին աշխատել է ԱՄՆ պետական քարտուղարությունում, իսկ 1990-ական թվականներին՝ Ազատության, Ազատ Եվրոպա ռադիոկայանի Վաշինգտոնի գրասենյակում։
## Նպատակը
1991 թվականից Փ. Գոբլը առաջարկել  է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման ծրագիր Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տարածքային փոխանակումների միջոցով։ Ըստ Գոբլի ծրագրի, մասնավորապես, նախատեսվում Է, որ Արցախի Լաչինի շրջանի և Հայաստանի Մեղրիի շրջանի փոխանակմամբ Ադրբեջանն ուղղակի աշխարհագրական կապ կհաստատի Նախիջևանի, իսկ Հայաստանը՝ Լեռնային Ղարաբաղի հետ։ Այդ դեպքում չի բացառվել նաև Լեռնային Ղարաբաղի անկախության ճանաչման կամ Հայաստանի կազմի մեջ մտնելու հնարավորությունը։

## Արձագանքները
Գոբլի ծրագիրը քննարկվել է լայն և նեղ  քաղաքական և հասարակական տարածքներում ։Հայ քաղաքական հասարակությունը չկարողացավ ձևակերպել վերջնական վերաբերմունք Գոբլի առաջարկի նկատմամաբ ։Ընդհանուր առմամբ  ծրագիրը բացասական արձագանք է գտել հայ հանրության մոտ, քանի որ նման «տարածքային առևտրի» արդյունքում Հայաստանը կզրկվի Իրանի հետ իր ունեցած ուղղակի աշխարհագրական կապից, իսկ Թուրքիան և Ադրբեջանը կկարողանան ցամաքային անմիջական կապ հաստատել միմյանց միջև։ Ռուսաստանը և Իրանը դեմ են արտահայտվել Գոբլի ծրագրին, ինչը կհանգեցներ Հարավային Կովկասում աշխարհաքաղաքական իրավիճակի փոփոխության և տարածաշրջանում Թուրքիայի միջոցով ԱՄՆ-ի ազդեցության ուժեղացմանը։

Հաշվի առնելով այս տարբերակի նկատմամբ խիստ բացասական արձագանքները՝ Գոբլը հետագայում առաջարկել Է, որ Ադրբեջանը, ի լրումն Լաչինի շրջանին, Հայաստանին հանձնի նաև Նախիջևանի Սադարակի շրջանը, որպեսզի Հայաստանը չզրկվի Իրանի հետ ուղղակի աշխարհագրական կապից։

Հայ հանրության խիստ արձագանքը պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ դրանով կխորացվեր Հայաստանի պաշարումը երկու թյուրքական պետությունների կողմից և նոր զարկ կտրվեր պանթյուրքիզմի անին։ Այդ նույն պատճառով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության նման կարգավորումը կհակասեր ոչ միայն Հայաստանի, այլև իրանի և Ռուսաստանի ազգային շահերին, ինչի մասին բազմիցս խոսել են այդ երկրների փորձագետ-վերլուծաբանները։ Գոբլի մշակած տարբերակների կիրառումն ավելի կբարդացներ չլուծված առկա խնդիրները՝ ստեղծելով նոր խոչընդոտներ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորման ճանապարհին։ Բացի այդ, Փ. Գոբլի ծրագրերում միտումնավոր խեղաթյուրվում են ղարաբաղյան հակամարտության իրական սուբյեկտները՝ ԼՂՀ ու Ադրբեջանը, և փաստորեն փորձեր էր արվում խնդիրը լուծել երրորդ կողմի՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքի հաշվին։

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արցախ
Կատեգորիա:Արցախյան հակամարտություն
Ալեքսանդր Սերաֆիմովիչ

**Ալեքսանդր Սերաֆիմովիչ** (), ռուս խորհրդային գրող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Դոնի զորքի յասավուլի ընտանիքում։ Ալեքսանդր Սերաֆիմովիչը 1883-1887 թվականներին սովորել է Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետում։ Ձերբակալվել է Ուլյանովի ու մյուսների գործի (1887 թվականին) կապակցությամբ և աքսորվել Արխանգելսկի նահանգ։ Վերադառնալով Դոն (1890 թվական)՝ կապեր է հաստատել սոցիալ-դեմոկրատական խմբակների հետ։ Վաղ շրջանի ստեղծագործությունները («Սառցաբեկորի վրա», 1899 թ., պատմվածք և այլն) գրված են աքսորի տպավորությունների տակ։ 1901 թվականին հրատարակվել է Սերաֆիմովիչի «Ակնարկներ և պատմվածքներ» առաջին գիրքը։ 1902 թվականին փոխադրվել է Մոսկվա, մտել «Չորեքշաբթի» գրական խմբակի մեջ, ծանոթացել է Մաքսիմ Գորկու հետ, աշխատակցել «Գիտելիք» հրատարակչությանը։ «Գիշերվա կեսին»,«Ջարդ», «Պրեսնյայում» և այլ ակնարկներում ու պատմվածքներում արտացոլված են 1905-1907 թվականների հեղափոխության իրադարձությունները։ Հեղափոխությունից հետո Սերաֆիմովիչի ստեղծագործության մեջ ուժեղացել է պատմականությունը։ «Քաղաք տափաստանում» (1912 թվական) վեպը ռուսական արդիական կապիտալիզմի ընդհանրացված պատմությունն է։ Սերաֆիմովիչի 1914-1918 թվականներին գրած ակնարկներն ու պատմվածքները աչքի են ընկնում ժողովրդի թշվառության խոր ըմբռնումով, արտացոլում են հակապատերազմական և հեղափոխական տրամադրությունների աճը ժողովրդի մեշ։ Սերաֆիմովիչին ողջունել է 1917 թվականի Փետրվարյան և Հոկտեմբերյան հեղափոխությունները։ Որպես «Պրավդա»-ի զինթղթակից եղել է 1918-1920 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ռազմաճակատներում։ Գրողի զինվորական հրապարակախոսությունը բարձր է գնահատել Վլադիմիր Իլյիչ Լենինը։ Նրա «Երկաթե հեղեղ» (1924 թվական, հայկական հրատարակչություն 1927 թվական) վեպը խորհրդային գրականության դասական ստեղծագործություններից է, որի հիմքում Թամանյան բանակի հերոսական արշավանքն է (1918 թվական)։ 1930-ական թվականներին Սերաֆիմովիչը հրատարակել է «Դոնի տափաստաններով» (1931 թվական) ակնարկաշարը, աշխատել ինքնակենսագրական ստեղծագործության վրա։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին կրկին եղել է ռազմաճակատում, զբաղվել հրապարակախոսությամբ։ Սերաֆիմովիչը խմբագրել է «Օկտյաբր» («Октябрь», 1926-1929 թվականներ) ամսագիրը։ ԽՍՀՄ գրողների միության կազմակերպիչներից է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմվածքագիրներ
Ալեքսեյ Սևերցով

**Ալեքսեյ Նիկոլաևիչ Սևերցով** (, ), խորհրդային կենսաբան, կենդանիների էվոլյուցիոն մորֆոլոգիայի հիմնադիր, ԽՍՀՄ ԳԱ (1920) և Ուկրաինայի ԽՍՀ ԳԱ (1925) ակադեմիկոս։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1890)։ Եղել է Յուրևի (1899 թվականից, այժմ՝ Տարտու), Կիևի (1902 թվականից), Մոսկվայի (1911 - 1930) համալսարանների պրոֆեսոր։ 1930 թվականին Սևերցովի նախաձեռնությամբ ԽՍՀՄ ԳԱ համակարգում կազմակերպվել է էվոլյուցիոն մորֆոլոգիայի լաբորատորիա, որը 1935 թվականին վերածվել է էվոլյուցիոն մորֆոլոգիայի և հնէակենդանաբանության ինստիտուտի։

Աշխատանքները հիմնականում վերաբերում են ողնաշարավորների գլխի մետամերիայի, զույգ վերջույթների առաջացման, ինչպես նաև ստորակարգ ողնաշարավորների էվոլյուցիայի հարցերին, որոնք նրան համաշխարհային ճանաչում են բերել։ Սևերցովը գտնում էր, որ ֆիլոգենեզը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնսաիրել բոլոր օրգան համակարգերի կառուցվածքը, զարգացումն ու ֆունկցիոնալ նշանակությունը։ Բացահայտել է կենսաբանական և մորֆոֆիզիոլոգիակ պրոգրեսի և ռեգրեսի բացահայտման ուղիներն ու ուղղությունները, ստեղծել ուսմունք օրգանների, դրանց ֆունկցիաների ֆիլոգենետիկական փոփոխությունների տիպերի և կոռելյացիայի մասին։ Մշակել է ֆիլէմբրիոգենեզի տեսությունը, որի համաձայն էվոլյուցիան իրականացվում է օնտոգենեզի ընթացքի փոփոխությունների ուղիով։ Սևերցովը մորֆոլոգիական էվոլյուցիոնիստների սովետական դպրոցի հիմնադիրն է։ 1969 թվականին սահմանվել է Սևերցովի անվան մրցանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս կենսաբաններ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎
Կատեգորիա:Ռուս կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս հնէաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Սերիական արտադրություն

մինի|Օդանավի սերիական արտադրություն (Արևմտյան Գերմանիա․ 1980)

**Սերիական արտադրություն**, արտադրության կազմակերպման ձև․ բնորոշվում է ձեռնարկությունում լայն անվանացանկի համասեռ արտադրանքի թողարկմամբ, որը կրկնվում է երկար ժամանակի ընթացքում։ Տարբերում են խոշոր, միջին և փոքր սերիական արտադրություններ։ Խոշոր սերիական արտադրության դեպքում արտադրանքը պատրաստվում է անընդհատ մեծ ծավալով, որպես կանոն, երկար (տարուց ավել) ժամանակահատվածում։ Ձեռնարկությունը մասնագիտանում է լրիվ մշակված արտադրատեսակների կամ հանգույցների ու դետալների թողարկման մեջ, արտադրամասերը՝ ըստ առարկայական հատկանիշի, իսկ աշխատատեղերը՝ ըստ համասեռ օպերացիաների։ Միջին սերիական արտադրության ժամանակ մասնագիտացումը սահմանափակվում է առավել նեղ անվանացանկով, իսկ արտադրական գծերն ու արտադրամասերն ունեն առարկայական և տեխնոլոգիական լայն մասնագիտացում։ Փոքր սերիական արտադրության պայմաններում իրերի կամ առանձին դետալների պատրաստումը, որպես կանոն, չի կրկնվում, սերիայի չափն անկայուն Է, իսկ իրացումը սահմանափակվում է ունեցած պատվերներով կամ պայմանագրերով։ Սերիական արտադրության շնորհիվ կրճատվում է արտադրական ցիկլը, բարելավվում արտադրանքի որակը, աճում աշխատանքի արտադրողականությունը և իջնում ինքնարժեքը։

Կատեգորիա:Արտադրություն
Սևան (թերթ, Բուենոս Այրես)

**Սևան**, գրական-հասարակական շաբաթաթերթ։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1961 թվականին, Բուենոս Այրեսում։ Հրատարակիչներ՝ Ա․ Աիրաբոնյան, Ս․ Ցաղուրտճյան։ «Հայրենիքեն լուրեր» խորագրով հոդվածներ, տեղեկություններ է հաղորդել Սովետական Հայաստանի անցուդարձի, կառույցների, արդյունաբերական օբյեկտների մասին։ Փորձել է արտացոլել Հարավային Ամերիկայի (Ուրուգվայ, Բրազիլիա, Արգենտինա) հասարակական-մշակութային կյանքը, սատարել հայկական կազմակերպությունների և կրթական հաստատությունների հայապահպանությանն ուղղված ջանքերին, հանդես եկել «հանուն սփյուռքի միասնականության»։

Տպագրել է նաև միջազգային լուրեր, Հայաստան այցելած զբոսաշրջիկների տպավորություններ, գրական ստեղծագործություններ են։ Նյութերի մի մասը շարադրվել է իսպաներենով։

Կատեգորիա:Արգենտինայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հատուկ գունդ

**«Հատուկ գունդ»**, զորամիավորում։ Կազմավորվել է 1990 թվականին, Երևանում։ Ունեցել է շտաբ, մարտական դրոշ։ Գունդը բաղկացած և 1-ին (հրամանատար՝ Ս. Եդիագարյան, շտաբի պետ՝ Ա. Գյուրջինյան), 2-րդ (Մ. Կիրակոսյան, հրամանատարի տեղակալներ՝ Հ. Գինրայան, Ա. Հովհաննիսյան), դեսանտային (Ա. Պապյան, Վ. ճուգնցյան) գումարտակներից, 1-ին (Ջ. Աբրահամյան, տեղակալ Ա. Ավետիսյան), 2-րդ (Գ. Մելքոնյան, Ֆ. Սաոցան), 3-րդ (Ժ. Վապանյան, Ա. Աբրահամյան), 4-րդ (Յու. Ղափբյան, Գ. Հովհաննիսյան), 5-րդ (Բ. Ղահոոմանյան, Ա. Ջավանշիրյան), 6-րդ (Ջ. Սահակյան, Վ. Աթաբեկյան), 7-րդ (Վ. Պապոյան, Հ. Թանգամյան), 8-րդ (Ս. Պողոսյան, Ռ. Խաչատրյան), 9-րդ (Հ. Հարությունյան, Գ. Տեր-Գեորղյան), 10-րդ (Ս. Կարարդետյան, Ռ. Ղազարյան), 11-րդ (Վ. Սարգսյան, Վ. Մանուկյան), Արարատի (Տ. Գեորգյան, Հ. Սմբատյան), Ալավերդի (Հ. Հովհաննիսյան, Ս. Բեկթաշյան), Գորիսի (Մ. Խոլյունց, Ն. Առուստամյան), Եղեգնաձորի (Հ. Օհանյան, Հ. Դանուղյան), Իջևանի (Ա. Հովակիմյան, Վ. Շահինյան), Կապանի (Լ. Ասրյան, Ա. Մարտիասյան), Կարմիրի (Ա. Ղանսպյան, Վ. Երեմյան), Կիրովականի (Ա. Թունյան, Գ. Մաղաքյան), Հրազդանի (Վ. Ժամհարյան, Վ. Մարտիասյան), Մեղրիի (Լ. Տոնոյան, Ղ. Հովհաննիսյան), Նոյեմբերյանի (Գ. Շառոյան, Ռ. Ասլանյան), Շամշադինի (Հ. Աթոյան, Վ. Շառոյան), Ջերմուկի (Ռ. Աղաջանյան, Գ. Բագոոտյան), Սիսիանի (Կ. Ասկանյան, Մ. Գաբփելյան), Վայքի (Ժ. Մսալրայան, Հ. Ստեփանյան), Վարդենիսի (Ն. Քոչարյան, Ա. Մալխասյան) վաշտերը, Արծվաշենի (Ս. Առաքելյան), Ապարանի (Ն. Տոնոյան) դասակները։ Հիմնադիր հրամանատար՝ Ս. Առաքելյան, տեղակալներ՝ Ս. Պողոսյան, Ռ. Գզողյան (շտաբի պետ), Կ. Կոստանյան, Վ. Ձիբովսչյան։

## Գործունեություն
1989 թվականի հոկտեմբերից «Հ. գ.» վերանվանվել է Հայաստանի ՆԳ նախարարության «Պարետապահակային ծառայության գունդ»։ 1992 թվականի հունվարից գունդը ներառվել է ՊՆ կազմում՝ որպես «Սահմանապահ 14° հատուկ գունդ»։ «Հ. գ.» կազմավորման սկզբնական շրջանում զինվել է թեթև հրազենային զինատեսակներով (ինքնաձիգ, գնդացիր, որսորդական հոոցան, ատրճանակ, նռնականետ, ինքնաշեն զենք և այլն)։ Գնդի կազմում գործել է զինագործների խումբ։ 1990-1992 թվականներին «Հ. գ.» ստորաբաժանումները գործուն մասնակցություն են ունեցել Հայաստանի սահմանամերձ և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Գետաշեն, Մարտունաշեն, Բուզլուխ, Խարխափուտ, Մանաշիդ, էրքեջ, Վերինշեն, Հայ Պարիս, Կարաչինար), Մարտակերտի (Կիչան, Սփրավենդ, Մարտակերտ), Լաչինի (Ղոչազ, «Կոբրայի» դիրքեր, «Մարդասիրական միջանցք», Տիգիկ-1, Տիգիկ-2), Աղդամի (Փարիոսվենդ), Կուբաթլոփ, Ջաբոսյիլի, Զանգելանի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Գնդից զոհվել է 156 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Հայաստանի ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Երմեկ Սերկեբաև

**Երմեկ Բեկմուհամեդովիչ Սերկեբաև** (), ղազախ խորհրդային երգիչ (քնարական բարիտոն)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1959)։ ԽՄԿԿ անդամ 1958 թվականից։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Ալմա Աթայի կոնսերվատորիան։ 1947 թվականից՝ Աբայի անվան ղազախական օպերայի և բալետի թատրոնի մեներգիչ։

Դերերգերից են՝ Աբայ (Ժուբանովի և Համիդիի «Աբայ»), Կոժագուլ, Ամանգելդի (Տուլեբաևի «Բիրժան և Սառա», «Ամանգելդի»), Օնեգին, Մազեպա (Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին», «Մազեպա»), Էսկամիլիո (Բիզեի «Կարմեն»), Օլեգ Կոշևոյ, Վլադիմիր Ուլյանով (Մեյտուսի «Երիտասարդ գվարդիա», «Ուլյանով եղբայրներ»)։

Նաև կամերային և էստրադային երգիչ էր։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել արտասահմանում։

ԽՍՀՄ VII գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր է եղել, ստացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1977)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային օպերային երգիչներ և երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ղազախ երգիչներ
Կատեգորիա:Ղազախստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Պյոտր Սերգիև

**Պյոտր Գրիգորևիչ Սերգիև** (, ), խորհրդային պարազիտաբան և համաճարակագետ, ԽՍՀՄ ԲԳԱ ակադեմիկոս (1944) և փոխնախագահ (1957—1960)։

1913 թվականին ավարտել է Կազանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1927 թվականից աշխատել է Տրոպիկական ինստիտուտում (այժմ Եվգենի Մարցինովսկու անվան բժշկական պարազիտաբանության և տրոպիկական բժշկության ինստիտուտ), 1934—1969 թվականներին՝ այդ ինստիտուտի տնօրեն (1969 թվականից՝ գիտական խորհրդատու)։ 1937 թվականին եղել է ՌՍՖՍՀ առողջապահության ժողկոմ։ Սերգիևը ղեկավարել է մալարիայի դեմ պայքարի պետական հնգամյա պլանի մշակումը, որի իրականացմամբ ապահովվեց մալարիայի վերացումը որպես զանգվածային հիվանդություն։ Հունգարիայի ԳԱ պատվավոր ակադեմիկոս (1960), ԽՍՀՄ պետական մրցանակ (1946, 1965 ), Դառլինգի անվան միջազգային մրցանակ (1965)։ Պարգևատրվել է Լենինի 3 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (ԽՍՀՄ)
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բժիշկներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Սինոդ

[մինի|Կրակովի թեմական սինոդ ([1643 թվական)]]

**Սինոդ** (հունարեն՝ հավաքույթ, ժողով), բարձրագույն հոգևոր անձանց ժողով մի շարք ուղղափառ և բողոքական եկեղեցիներում, Ռուսաստանի ուղղափառ եկեղեցու կառավարման բարձրագույն մարմին 18-19-րդ դարերի սկզբին։ Ռուսաստանում ստեղծվել է 1721 թվականին՝ վերացված պատրիարքության փոխարեն։ Սինոդի իրավասության ներքո գտնվում էին զուտ եկեղեցական (եկեղեցական դոգմաների մեկնաբանություն, ծիսակատարությունների, աղոթքների կարգադրում), եկեղեցաոստիկանական (պայքար «հերձվածողների» և «աղանդավորների» դեմ, եկեղեցական բանտերի և գրաքննության վարույթ) բնույթի գործեր, եկեղեցավարչական և տնտեսական կառավարումը (եկեղեցական պաշտոնյաների նշանակում և ազատում, եկեղեցական գույքի տնօրինում) հոգևոր անձանց դատական գործը։ Սինոդը բարձրագույն մարմին էր նաև ընտանեկան իրավունքի որոշ հարցերով (ամուսնություն ազգականների հետ, ամուսնալուծություն)։

Սինոդի անդամներին բարձրագույն հոգևորականներից նշանակում էր կայսրը։ Սինոդի գործունեությունը վերահսկում էր օբերպրոկուրորը։ Խորհրդային վարչակարգի առաջին դեկրետներից մեկով սինոդը, որպես պետական մարմին, վերացվեց, ապա ռուս, ուղղափառ եկեղեցու պատրիարքության վերականգնումից (1917) հետո վերստեղծվեց՝ որպես պատրիարքին կից զուտ եկեղեցական, խորհրդակցական մարմին (բարձրագույն հոգևորական աստիճանավորներից)։

Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացվելուց հետո, ըստ «Պոլոժենիե»-ի, 1837 թվականին ստեղծվեց նաև Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին կից Սինոդ։ 1960-ական թվականներին եպիսկոպոսական Սինոդը հաստատվեց կաթոլիկ եկեղեցում։

Պատրիարքների գլխավորությամբ Սինոդներ կան Վատիկանի հետ ունիայի մեջ գտնվող որոշ եկեղեցիներում՝ ղպտիական (ԵԱՀ), հայկական (Լիբանան), քաղդեական (Իրան) և այլն։

Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Կրոնական իրավունք
Կատեգորիա:Եկեղեցական ժողովներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական կազմակերպությունների տեսակներ
Զենք

մինի|Որսորդական հրացան
**Զենք**, հակառակորդի կենդանի ուժի, տեխնիկայի ու կառույցների ոչնչացման սարքավորումների և միջոցների ընդհանուր անվանումը։ Զենքն առաջացել է մարդկության զարգացման վաղ շրջանում՝ որպես որսի և պաշտպանության միջոց, սակայն տարբերություն չի եղել աշխատանքի գործիքների և զենքի միջև։ Ժամանակակից զենքերը լինում են՝ միջուկային, քիմիական, բակտերիալոզիական, հրաձիգ (հրետանային, հրաձգային և մերձամարտի միջոցներ), ռեակտիվ, հրթիռային, ականային, տորպեդային և սառը։

## Պատմություն
Մարդկությունը զենք է կիրառել հնագույն ժամանակներից։ Առաջին զենքերը փայտն ու քարն էին։ Հենց սկզբից զենքի հիմնական նպատակը առաջին հերթին գիշատիչներից պաշտպանվելն էր, իսկ հետո՝ որսը։ Բայց հետո զենքը սկսեց օգտագործվել ռազմական նպատակներով։

Յուրաքանչյուր պատմական ժամանակաշրջան ուներ զենքի իր տեսակները։ Միևնույն ժամանակ, զենքերը զարգացել են հասարակության էվոլյուցիայի հետ մեկտեղ։ Ավելին, զենքի էվոլյուցիան գրեթե միշտ հանդիսանում է որպես ամբողջության հասարակության էվոլյուցիայի ասպեկտներից մեկը։

### Պարզունակ հասարակություններ
Զենքի ամենապարզ տեսակները նկատվում են շիմպանզեների մոտ, ինչը թույլ է տալիս բարձրագույն պրիմատներից մարդու էվոլյուցիայի տեսության կողմնակիցներին ենթադրել զենքի օգտագործում վաղ հոմինիդների կողմից դեռ հինգ միլիոն տարի առաջ։ Սրանք մահակներ էին, պարզունակ նիզակներ և հում քարեր։ Այնուամենայնիվ, զենքի նման վաղ ձևերի բնույթը թույլ չի տալիս գտնել դրանց կիրառման որևէ միանշանակ հնագիտական ապացույց (իրականում վաղ հոմինիդները կարող էին օգտագործել պարզունակ զենքերի բազմազանություն)։

Հայտնի են նիզակների հնագիտական գտածոներ, որոնք ավելի քան 300 հազար տարեկան են, ինչպես նաև նետերի ծայրեր, որոնք հայտնաբերվել են 2012 թվականին Գերմանիայի Շյոնինգեն քաղաքի մոտ։ Շենինգենի նիզակները, որոնք թվագրվում են վաղ պալեոլիթի դարաշրջանում, համարվում են մարդկանց ամենահին հայտնի մարտական զենքերը.:

Հետագայում հայտնվեցին քարե զենքեր։ Աշխարհի տարբեր շրջաններում հայտնաբերվել են բազմաթիվ քարե կացիններ, քարե նետերի ծայրեր և նիզակներ։ Միաժամանակ օգտագործվել են նաև փայտից պատրաստված զենքեր (օրինակ՝ մահակներ), ինչպես նաև ոսկրային զենքեր։

## Տես նաև
* Գնդացիր
* Թնդանոթ
* Հետևակի մարտական մեքենա

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Անվտանգություն
Խորհրդային Ռուսաստանը և Լեռնային Ղարաբաղը՝ Անդրկովկասի խորհրդայնացման շրջանում

**Խորհրդային Ռուսաստանը և Լեռնային Ղարաբաղը՝ Անդրկովկասի խորհրդայնացման շրջանում**, Խորհրդային Ռուսաստանի զինված ուժերը 1920 թվականի ամռանը երկրամասի խորհրդայնացման շրջանում օկուպացրել են ԼՂ-ն և չեն ճանաչել այն որպես Խորհրդային Ադրբեջանի մաս։ ՌԽՖՍՀ-ի և Հայաստանի միջև 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին ստորագրվել է համաձայնագիր, որով ՌԽՖՍՀ-ն պետք է ճանաչի Հայաստանը և չմիջամտի նրա ներքին գործերին, դադարեցվեն ռազմական գործողությունները միմյանց դեմ, և խորհրդային էորէերը հետ քաշվեն, ու վերականգնվի ստատուս քվոն՝ մինչև նրանց Ղարաբաղ և Իջևան մտնելը, հայկական զաքերն իրենց հերթին չեն մտնի Ղարաբաղ, Հայկական կառավարությունը թույլ կտա Նախիջևան մտած խորհրդային զուքերին ազատորեն անցնել Ադրբեջան։ Հայկական զուքելը Նախիջևանի հատվածում պետք է զբաղեցնեն Շահթախթի-Խոկ-Ազնաբերդ-Սուլթանբեկ և այնուհետև հյուսիսային ու Բազարչայից արևմուտք, իսկ Ղազախի գավառում՝ մինչև հուլիսի 30-ը զբաղեցրած գծերը։ ՌԽՖՍՀ զուքելը զբաղեցնում էին վիճելի տարածք համարվող Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը, բացի հայկական զուքերի կողմից զբաղեցվող վերը նշված շերտի։ Խորհրդային զուքերի կողմից վիճելի տարածքների գրավումը չպետք է կանխորոշեր դրանց նկատմամբ Հայաստանի կամ Ադրբեջանի իրավունքի հարցը։ Այդ տարածքների ժամանակավոր գոսվումով ՌԽՖԱՀ նպատակ ուներ նպաստավոր պայմաններ ստեղծել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տարածքային վեճերի խաղաղ լուծման համար այն հիմունքներով, որոնք կհաստատվեին ՌԽՖԱՀ-ի և Հայաստանի միջև կնքվելիք հաշտության պայմանագրում։ Համաձայնագրից դժգոհ մնացին ինչպես Հայաստանի, այնպես Էլ ՌԽՖԱՀ-ի դաշնակիցները։ Քեմալական Թուրքիան և Ադրբեջանը, դժգոհելով, առավել ուժեղացրին հակահայկական իրենց գործունեությունը։ Թարքիան կարմիր բանակի հետ անմիջական կապ ստեղծելու պատրվակով համաձայնություն ստացավ խորհրդային կառավարությունից Շահթախթին ու Արաիղամիշը գարվելա համար։ 1920 թվականի սեպտեմբերին թուրքական զուքելը ներխուժեցին Հայաստան։ Միաժամանակ 1921 թվականին բոլշևիկյան Ռուսաստանը կանգնեց Թուրքիայի կողմը՝ իբւ «Արևելքում սոցիալիստական հեղափոխության իրագործման համար» և նրա միջամտությամբ խորհրդային Ադրբեջանին անցան Լեռնային Ղարաբաղը և Նախիջևանը։

Կատեգորիա:Հարավային Կովկաս
Կատեգորիա:Ռուսաստանի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Արցախ
Սարեկոլե

**Սարեկոլե**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։

## Պատմություն
Բնակիչները տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 65 տուն քուրդ և 35 տուն (300 անձ) հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին այգեգործությամբ, հացահատիկի, ծխախոտի, բրնձի մշակությամբ, բանջարաբուծությամբ, արհեստներով (շալագործություն, բրուտագործություն), մասամբ՝ խաշնարածությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սարեկոլեում կար եկեղեցի։

## Կրթություն
Եկեղեցուն կից գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սանասար Սևոյան

**Սանասար Սիմոնի Սևոյան** (), Փառքի երեք աստիճանի շքանշանների ասպետ (2․6․1944, 22․1․1945, 15․5․1946), սերժանտ։

1941 թվականին զորակոչվել է կարմիր բանակ։ Կռվել է Հայկական 89-րդ (Թամանյան) դիվիզիայի 390-րդ գնդի շարքերում։ Եղել է ականանետային հաշվարկի հրամանատար։ Փառքի շքանշանների արժանացել է Ղրիմի ազատագրման, Վիսլայի գետանցման և Ֆրանկֆուրտի գրավման մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար։ 1945 թվականին զորացրվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ սերժանտներ
Կատեգորիա:Փառքի շքանշանի հայ ասպետներ (ԽՍՀՄ)
Տիգրանակերտի հնագիտական թանգարան

**Տիգրանակերտի հնագիտական թանգարանը** գործում է մ.թ.ա. I դ-ում Տիգրան Մեծի հիմնադրած Տիգրանակերտ քաղաքի տարածքում (ներկայումս՝ պատմամշակութային արգելոց) գտնվող XVIII դարի ամրոցում։ Թանգարանի 3 սրահներում ներկայացված են ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Արցախի հնագիտական արշավախմբի պեղումներով հայտնաբերած մ.թ.ա. V դար մ.թ.ա. XVII դարերի գտածոներ։ Հատկապես արժեքավոր է V-VI դարերին վերագրվող մոտ 8 սմ տրամագծով կավե սկավառակը, որի մի երեսին՝ շրջանի մեջ, փորագրված է հավասարաթև խաչ, մյուսին՝ տղամարդու դիմապատկեր՝ հայերեն արձանագրությամբ, վերջինս Արցախի տարածքում հայտնաբերված հայերեն ամենահին արձանագրություններից է։ Բազմաթիվ ցուցադրափեղկերում ներկայացված է պեղումների ընթացքը, հայերեն, ռուսերեն, և անգլերեն մանրամասն տեղեկություններ են տրվում տեղանքի պատմության, պեղումների ու գտածոների վերաբերյալ։

Համլետ Պետրոսյանի ղեկավարությամբ Հայաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի հնագիտական արշավախմբի պեղումների ընթացքում հայտնաբերված տարաբնույթ հնությունները հիանալի լուսաբանում են Արցախի այս զարմանահրաշ անկյան հնագույն պատմությունն ու հարուստ մշակույթը։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության թանգարաններ
Սեյհան

**Սեյհան** (, նախկինում Սարոս), գետ Թուրքիայում։ Սեհյան է կոչվում Գյոկսու (Շղրկա) ձախակողմյան վտակն ընդունելուց հետո։ Երկարությունը 516 կմ է, ավազանը՝ 20,7 հզ. կմ²։ Սկիզբ է առնում Թեջեր լեռնաշղթայի (Կիլիկիա) հարավային լանջից, հոսում հյուսիսից հարավ Կենտրոնական Տավրոսի նեղ կիրճով, ապա Չուքուրովա (ձորադաշտ, Ալեաց դաշտ) դաշտավայրով (ստորին հոսանքում) և թափվում Միջերկրական ծովի Մերսինի ծոցը։ Սնումը անձրևային է, հորդանում է գարնանը, ծանծաղում՝ ամառ-աշուն ամիսներին։ Ջրի միջին ծախսը Ադանա քաղաքի մոտ մինչև 200 մ³։ Ադանայի մոտ 1955 թ.-ին կառուցվել է հիդրոհանգույց (ամբարտակի բարձրությունը 57 մ է, ջրամբարի երկարությունը՝ 45 կմ)։ Կա ՀԷԿ։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման համար։

Գետի հովտում գտնվում է *Բաքըրովասի*, (*Պագըրովասը*), այստեղ հայտնաբերված են պղնձի պաշարներ։ Բաքըրովասի նշանակում է «պղնձահովիտ», ըստ Ղևոնդ Ալիշանի՝ «երկաթահովիտ»։

Գետի միջին հոսանքի շրջակայքում կա ձորակ *Գելփոշ Դերեսի*։ XIX դարում այստեղ հայտաբերվել է մետաղահանք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի ավազանի գետեր
Հոսպիտալ

[մինի|Զինվորական հոսպիտալ [Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին աշխարհամարտի տարիներին]]

**Զինվորական հոսպիտալ** (որոշ երկրներում՝ նաև քաղաքացիական) հիվանդանոց։ Հայաստանում և Արցախում նախատեսված է զինծառայողների ստացիոնար բուժման համար։

## Հոսպիտալների տեսակները
Գոյություն ունեն մշտական և ժամանակավոր (կազմակերպվում են պատերազմական պայմաններում) հոսպիտալներներ։ Պատերազմի ժամանակ գործող բանակում ստեղծվում են ռազմադաշտային շարժական (վիրաբուժական, թերապևտիկ, թեթև վիրավորների, վարակիչ հիվանդությունների և այլն) և տարհանման հոսպիտալներ։ Ռազմարտային շարժական հոսպիտալն ունի ավտոտրանսպորտ և դաշտային սարքավորումներ, վրաններ, բժշկական գույքի լրակազմ։ Այն հետևում է զորքին, իրագործում բուժօգնությունը դաշտային պայմաններում։

## Առաջին հոսպիտալների ստեղծումը
Արցախում առաջին հոսպիտալները ստեղծվել են 1990 թվականի սկզբին, Ստեփանակերտում՝ մարզգործկոմի և ախտորոշման կենտրոնի նկուղային հարկերում։ Ռազմաճակատի առաջին գծում գործել են նաև ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներ։ ՊԲ-ի կազմավորումից և ռազմաբժշկական ծառայության հիմնադրումից հետո ստեղծվել են կենտրոնական (Ստեփանակերտ), կայազորային (Մարտունի և այլն) հոսպիտալներ, որտեղ աշխատանքի ճիշտ կազմակերպումը, համալիր բուժումը, զուգակցված ներհոսպիտալային տեսակավորման հետ, նպաստել են բուժական բաժիններում վիրավորների միատեսակ կազմի տեղաբաշխմանը, ապահովել մասնագիտական բուժման որակի բարձոսցում։ Հոսպիտալում վիրավորների համալիր բուժման գործընթացում առաջատար դեր ունեն վիրաբուժական, վնասվածքաբանական բաժինները։ Հայաստանի և Արցախի հոսպիտալներում կիրառվում են վիրավորների բուժման ռազմադաշտային վիրաբուժության դասական մեթոդները՝ զուգակցված ժամանակակից բժշկության նվաճումների հետ, մասնավորապես՝ վերքերի առաջնային (վաղ և ուշ) մշակում, բարդությունների (կոտրվածք, բացվածք, օտար մարմինների հեռացում, անդամահատություն) դեմ պայքար, վերքերի արագ լավացմանն ու օրգանների ֆունկցիաների վերականգնմանը նպաստող գործողություններ։

Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում և զինադադարից հետո հոսպիտալներում ստեղծված բուժական համակարգը դիմակայել է պատերազմի և առօրյա փորձություններին, նվազեցրել ծանր վիրավոր զինվորականների հաշմանդամությունը և ավելացրել ԶՈՒ-ի շարքեր վերադարձողների թիվը։

Կատեգորիա:Ռազմական հիվանդանոցներ
Ռոմանոս Սետեֆճյան

**Ռոմանոս Կարապետի Սետեֆճյան**, (), հայ դերասան, դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
Ռոմանոս Սետեֆճյանը ծնվել է Կոստանդնուպոլսում։ 1861 թվականից աշխատել է «Արևելյան» թատրոնում նախ որպես դերասան, ապա հուշարար։ Հետագայում զբաղվել է դրամատուրգիայով։ Հեղինակ է «Վարդան Մամիկոնյան փրկիչ հայրենյաց» (բեմականացումը 1867 թվականին, Միքայել Նալբանդյանի մահվան տարելիցի կապակցությամբ, որ և դարձել է «Արևելյան թատրոն»-ի փակվելու պատճառ), «Հայկ դյուցազն», «Կործանումն Ռուբինյաց հարստության» պատմական ողբերգությունների, «Արշավանք», «Անգութ Զարուհի» և այլ պիեսների, որոնցում շոշափել է ժամանակի հասարակական-քաղաքական և կենսական հուզող հարցեր։ Բոլոր պիեսները բեմադրվել են Կոստանդնուպոլիսի հայ թատրոններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Սիրանո դը Բերժըրակ

**Սավինիեն դը Սիրանո դը Բերժըրակ** (, ), ֆրանսիացի գրող, ազատախոհ։

## Կենսագրություն
Սովորել է ճիզվիտների քոլեջում, որպես զինվոր ծառայել է թագավորական գվարդիայում։ Կրել է Ջ. Բրունոյի, Թ․ Կամպանելայի և Պ․ Գասենդիի գաղափարների ազդեցությունը։

1654 թվականին հրատարակվել է Սիրանո դը Բերժըրակի «Տարբեր երկերը», ուր ամփոփված են «Նամակները» (պարսավագրեր զանազան մարդկանց մասին), «Խրատված պեդանտը» կատակերգությունը և «Ագրիպինայի մահը» ողբերգությունը, որոնցում դրսևորվել է հեղինակի երգիծական տաղանդը, արտահայտվել են նրա աթեիստական ու մատերիալիստական գաղափարները։

Սիրանո դը Բերժըրակի գլխավոր ստեղծագործությունը «Այլ աշխարհ, կամ Լուսնի պետություններն ու կայսրությունները» (1657) գործն է, որը մոտ է փիլիսոփայական վեպին։ Գրքի հրատարակիչը խիստ աղքատացրել է տեքստը՝ հանելով հակակրոնական հատվածները. դրանք վերականգնվել են միայն XX դարում՝ ըստ հայտնաբերված ձեռագրի։ Պատկերելով կյանքը լուսնի վրա՝ հեղինակն ի հայտ է բերում տիեզերքի և մարդու իր ըմբռնումը, ծիծաղում է Պտղոմեոսի համակարգի վրա, մերժում է հոգու անմահությունը, ծաղրում հրաշքներին հավատալը։ Սիրանո դը Բերժըրակը հավիտենական է համարում միայն նյութը։ Այդ գործի շարունակությունն է կազմում «Արևի պետությունները և կայսրությունները» (1662) անավարտ վեպը։

Սիրանո դը Բերժըրակի կերպարը մարմնավորված է Էդմոն Ռոստանի «Սիրանո դը Բերժըրակ» (1898, հայերեն՝ 1951) պիեսում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտա-ֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ
Սերիական երաժշտություն

**Սերիական երաժշտություն**, որի հորինումը հիմնված է տասներկու խրոմատիկ հնչյունների շարքի՝ սերիայի տարբերակման վրա։ Դոդեկաֆոնիայից սերող հնչյունները չկրկնելու սկզբունքը սերիական երաժշտության մեջ տարածվեց բոլոր արտահայտչամիջոցների վրա՝ ռիթմ, տեմբր, դինամիկա, տեմպ և այլն, հանգեցնելով համապարփակ՝ տոտալսերիալիզմի, որի գաղափարը պատկանում է Անտոն Վեբերնին։ Սերիական երաժշտությունը տարածվեց երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, տեսական և ստեղծագործական զարգացում ստացավ արևմտաեվրոպական մի շարք կոմպոզիտորների կողմից (Օլիվեր Մեսսիան, Պ․ Բուլեզ, Կ․ Շտոկհաուզեն և ուրիշներ)։
 

Կատեգորիա:Դասական երաժշտություն
Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Կատեգորիա:Երաժշտական ոճեր
ԼՂԻՄ ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհրդի 20-րդ գումարման արտահերթ նստաշրջան

Հրավիրվել է 1988-ի փետրվարի 20-ին՝ Ստեփանակերտում. համաժողովրդական առաջին ցույցերից ու հանրահավաքներից, մարզի աշխատավորության ներկայացուցչական խմբերի մոսկովյան առաջին երթ ու դարձերից, շրջանային խորհուրդների գործկոմների որոշումներից հետո՝ անհրաժեշտաբար։

## Պատգամավորներ
Պատգամավորների (անհրաժեշտ երկու երրորդի) գրավոր համաձայնությունն ապահովել են Վ. Հակոբյանը, Գ. Գաբրիելյանը, Հ. Բեգլարյանը, Ա. Մանուչարովը, Յուրի Ներսիսյանը, Յուրի Ջհանգիրյանը, Ռ. Պետրոսյանը և ուրիշներ։ Նիստին մասնակցել են 112 պատգամավոր, մարզկոմի բյուրոյի անդամներ, գործկոմի պատասխանատու աշխատողներ։ ԽՄԿԿ կենտկոմի աշխատակից Վ. Յաշինը. Ադրբեջանի ԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Ք. Բադիրովը, ԼՂԻՄ-ի մարզկոմի քարտուղար Բ. Կևորկովը, մարզխորհրդի գործկոմի նախագահ Վ. Օսիպովը, չկարողանալով խափանել նստաշրջանի աշխատանքը, հեռացել են դահլիճից։ Մանդատային հանձնաժողովի նախագահ Սայիլյանի զեկուցումից հետո նստաշրջանի նախագահ է ընտրվել Վ. Հայրարդետյանը։

## Նիստը
Նիստում քննարկման դրված միակ հարցի՝ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմից դուրս բերելու և Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիացնելու համար Ադրբենական և Հայկական ԽՍՀ ԳԽ-ներին դիմելու մասին զեկուցել է Վ. Հակոբյանը։ Ելույթ է ունեցել 44 պատգամավոր։ Նստաշրջանը որոշել է. «Ընդառաջելով ԼՂԻՄ-ի աշխատվորների ցանկություններին՝ խնդրել Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԽ-ին և Հայկական ԽՍՀ ԳԽ-ին խորին ըմբռնման զգացում դրսևորել Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության իղձերի նկատմամբ և լուծել ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից Հայկական ԽՍՀ կազմ հանձնելու հարցը, միաժամանակ միջնորդել ԽՍՀՄ ԳԽ-ի առջև ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից Հայկական ԽՍՀ կազմ հանձնելու հարցի դրական լուծման համար»։ Սակայն 1988-ի փետրվարի 21-ին ԽՄԿԿ կենտկոմի քաղբյուրոն իրականությունից հեռու և հապճեպ որոշում է ընդունել, որով Ղարաբաղյան հիմնախնդրի արդարացի լուծմանն ուղղված համաժողովրդական շարժումը որակել է որպես «ծայրահեղական» ու «ազգայնամոլական», ինչը իբր հակասում է Ադրբեջանական ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ աշխատավորների շահերին։ Միաժամանակ որոշում է ընդունել մշակել մարզի սոցիալ-տնտեսական և մշակութային զարգացման միջոցառումներ։

Կատեգորիա:Արցախ
Կատեգորիա:Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ
Կատեգորիա:1988 Արցախում
Սլավոնական գիր

մինի|աջից|Սլավոնական գիր
**Սլավոնական գիր**, 9-րդ դարի 2-րդ կեսին հուն, (բյուզ․) գրի հետևողությամբ ստեղծված և նախապես հին սլավոնականի համար գործածված գրատեսակ, այբուբեն (տես Կիրիլ և Մեֆոդի)։ Սլավոնական այբուբենը ունեցել է 2 տարատեսակ՝ կիրիլիցա և գլագոլիցա։ Կիրիլիցայի 43 գրանշանից 24-ը ծագում է բյուզանդական բոլորգրից, 2-ը՝ հրեական քառակուսի տառատեսակից, իսկ մնացածը հորինված է սլավոնական ինքնատիպ հնչույթներն արտահայտելու համար։ Ռուսիայում գործածվել է 10 - 11-րդ դարերից մինչև 18-րդ դարի սկզբները։ Սրանից է սերում նաև ռուսական այբուբենը։ Ըստ տառատեսակների, կիրիլիցան ներկայանում է երեք տարբերակով՝ ուստավ, կիսաուստավ և շղագիր։ Այն գործածել են հիմնականում ուղղափառ սլավոնները, մինչև 19-րդ դար՝ նաև ռումինները։

Ուկրաինացիների, բուլղարների ու սերբերի կողմից այժմ գործածվող գրատեսակները կիրիլիցայի հետագա ձևափոխություններն են։ Գլագոլիցայի ստեղծման հանգամանքները դեռևս պարզ չեն։ Սակայն նրա հիմքում նույնպես ընկած է հունա-բյուզանդական գրատեսակը։ Թեև գլագոլիցայի ու կիրիլիցայի փոխհարաբերությունը որոշ չէ և տառատեսակներով խիստ տարբերվում են իրարից, այնուամենայնիվ մերձենում են տառակազմով, տառերի դասավորությամբ ու այբբենական արժեքով։ Գլագոլիցան հիմնականում գործածել են հարավ-արևելյան սլավոն-կաթոլիկները, և այն դուրս է մղվել ավելի վաղ, քան կիրիլիցան։ Սլավոնական գիրը ռուսերեն այբուբենի գործառություններով այժմ ընդլայնել է իր ազդեցության ոլորտը, թեև այսօր սլավոնական մի շարք լեզուների (արևմտական խմբի, սլովեներենի) համար գործածվում են լատինագիր գրատեսակներ։

## Գրականություն

Կատեգորիա:Սլավոնական լեզվախումբ
Կատեգորիա:Հնագրություն
Հալեպի բերդ

**Հալեպի բերդ** (), միջնադարյան ամրոց Սիրիայում։ Համարվում է աշխարհի ամենահին և ամենամեծ բերդերից մեկը։ Բլուրը բնակեցվել է մ.թ.ա. 3–րդ հազարամյակում։ Բնակավայրը հետագայում գրավվել է շատ կայսրությունների կողմից, ինչպես՝ Բյուզանդական կայսրության, Մամլուքյան և Այուբյան սուլթանությունների կողմից։ Ներկայումս կանգուն են մնացել այուբյան ճարտարապետության շինությունները։ 2000 թվականին Աղա խանի մշակութային հաստատությունը և հնագույն խմբակը պահպանելու համար կատարվեցին համապատասխան գործողություններ։ Բերդը գտնվում է քաղաքի կենտրոնում։

1986 թվականից ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Կատեգորիա:Սիրիայի ամրոցներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Սիրիայում
Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Սիրիացիներ

**Սիրիացիներ** (արաբ. العراقيون), Սիրիայի արաբներ, ազգ, Սիրիայի հիմնական բնակչությունը։ Նրանց թիվը գերազանցում է 20,000,000 (2010)։ Նրանք նաև բնակվում են զանազան երկրներում, գլխավորապես՝ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում։ Խոսում են արաբերենի սիրիական բարբառով։ Մոտ 90%-ը մուսուլմաններ են (հիմնականում՝ սուննի իսկ մնացածը շիա), նաև կան՝ քրիստոնյաներ (ուղղափառ, կաթոլիկ, մարոնական և այլն)։

Սիրիայի որոշ մասը պահպանում է տոհմացեղային կառուցվածքը։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ, կիսաքոչվոր անասնապահությամբ, որոշ մասն աշխատում է արդյունաբերության մեջ։

## Հայտնի մարդիկ սիրիական արմատներով
* Փոլ Անքա, Կանադացի երգիչ և երգահան
* Հալա Գորանի (Մարտ 1, 1970), CNN միջազգային լրատվականի հաղորդավար
* Սթիվ Ջոբս (Steven Paul Jobs, Steve Jobs; 1955 փետրվար 24 - 2011 հոկտեմբերի 5), ամերիկացի ճարտարագետ, գործարար, Էփլ (Apple) կորպորացիայի հիմնադիրն էր և գլխավոր տնօրենը
* Նիզար Կաբբանի, (1923-1998), բանաստեղծ և քաղաքական գործիչ
* Կառլոս Մենեմ (1930-2021), Արգենտինայի նախագահ (1989-1999)

## Տես նաև
* Սիրիա
* Արաբներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաբներ
Կատեգորիա:Սիրիայի ազգեր
Կատեգորիա:Սիրիայի բնակչություն
Կատեգորիա:Սիրիացիներ
Նիկոլայ Սեմաշկո

**Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Սեմաշկո** (, ), խորհրդային քաղաքական-կուսակցական գործիչ, խորհրդային առողջապահության կազմակերպիչներից, ԽՍՀՄ բժշկական (1944) և ՌԽՖՍՀ մանկավարժական (1945) գիտությունների ակադեմիաների ակադեմիկոս, Կոմունիստական կուսակցության անդամ (1893)։

Սովորել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում (1891-1895)։ 1895 թվականին, հեղափոխական շարժմանը մասնակցելու համար ձերբակալվել և աքսորվել է։ Ավարտել է Կազանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը (1901)։

Մինչև 1904 թվականը, որպես բժիշկ, աշխատել է Օրյոլի և Սամարայի նահանգներում։ 1904 թվականից աշխատել է ՌԱԴԲԿ Նիժնի Նովգորոդի կոմիտեում, 1905 թվականի հեղափոխական իրադարձությունների ժամանակ եղել է Սորմովոյի գործարանի գործադուլի կազմակերպիչներից, որի համար վերստին ձերբակալվել է։ 1906 թվականին տարագրվել է Շվեյցարիա (Ժնև), որտեղ առաջին անգամ հանդիպել է Վլադիմիր Լենինին։ 1907 թվականի Սեմաշկոն Ժնևի բոլշևիկյան կազմակերպությունից մասնակցել է II Ինտերնացիոնալի Շտուտգարդի կոնգրեսի աշխատանքներին։ 1908 թվականին բոլշևիկյան արտասահմանյան կենտրոնի հետ տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ մինչև 1910 թվականը եղել է ՌՍԴԲԿ Կենտկոմի արտասահմանյան բյուրոյի քարտուղարը, մասնակցել Լոնժյումոյի կուսակցական դպրոցի գործունեությանը (1911)։ 1912 թվականին Պրահայում կայացած ՌՍԴԲԿ VI համառուսաստանյան կոնֆերանսում Սեմաշկոն հանդես է եկել «բանվորների ապահովագրության հարցի մասին» զեկուցումով։

1913 թվականին Սերբիայում և Բուլղարիայում մասնակցել է սոցիալ–դեմոկրատական շարժմանը։ 1914 — 1918 թվականների առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին ներկալվել է։ 1917 թվականի սեպտեմբերին վերադարձել է Մոսկվա և բոլշևիկյան ֆրակցիայի կողմից ընտրվել Պյատնիցկիի շրջանային վարչության նախագահ։ Եղել է ՌՍԴԲԿ VI համագումարի պատգամավոր, մասնակցել Մոսկվայի հոկտեմբերյան զինված ապստամբության նախապատրաստմանը, կազմակերպել նրա մասնակիցների բժշկական օգնության գործը։ Սեմաշկոն 1918—1930 թվականներին եղել է ՌՍՖՄՀ առողջապահության առաջին ժողկոմը։ 1921 -1949 թվականներին՝ Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի սոցիալական հիգիենայի ամբիոնի պրոֆեսոր, վարիչ։ 1930 —1936 թվականներին միաժամանակ աշխատել է Համամիութենական ԿԳԿ-ում, եղել դրա նախագահության անդամ, մանկական հանձնաժողովի նախագահ։ Պարգևատրվել է Լենինի և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Գորիս-Լաչինի ռազմական գործողություն

**Գորիս-Լաչինի ռազմական գործողություն**, տեղի է ունեցել 1992 թվականիի հոկտեմբերի 4-21-ը։ Լաչինի մարդասիրական միջանցքի բացման ռազմական գործողության ժամանակ կորցրած իր ռազմավարական նախաձեռնությունը վերականգնելու նպատակով 1992 թվականի սեպտեմբերի վերջին Ադրբեջանի Զինված Ուժի հրամանատարությունը Մուրադխանլիի շրջանում (Կուբաթլուից 12 կմ հյուսիս-արևելք) ստեղծել է հարձակողական խմբավորում՝ բաղկացած տանկային բրիգադից, մոտոհրաձգային գումարտակներից և պաշտպանական ստորաբաժանումներից։ Հակառակոորին դիմակայելու համար ՀՀ հարավարևելյան սահմանի երկարությամբ ստեղծվել են մի քանի տասնյակ կիլոմետր խորության պաշտպանական գոտիներ, ուրտեղ տեղակայվել են Պաշտպանության Նախարարության հարավարևելյան զորամիավորան, «Հատուկ գնդի» ստորաբաժանումները, «Արաբո», «Աիսական», «Ռււարտու», Արարատի, Արտաշատի, Արմավիրի, Ապարանի, Գառնիի, Թալինի, Հրազդանի, Գորիսի, Խնձորեսկի, Կոռնիձորի, Շուռնուխի, Տեղի և այլ կամավորական ջոկատներ ու աշխարհազորային խմբեր։ Մարտական գործողությունները ղեկավարել են Վահան Շիրխանյանը, գեներալներ՝ Հ Անդրեասյանը, Գ Դալիբալթայանը, Մ Սարգսյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Սերբական առաջին ապստամբություն

225px|մինի|«Բելգրադի նվաճումը» (Կատարինա Իվանովիչ)
**Սերբական առաջին ապստամբություն** (), 1804-1813 թվականներ, սերբական ժողովրդի ազգային-ազատագրական ապստամբություն Օսմանյան կայսրության դեմ։ Սկիզբ է առել 1804 թվականի փետրվարին՝ Բելգրադի փաշայությունում։ Կարագեորգիի (Գեորգե Պետրովիչ) առաջնորդությամբ ապստամբները պարտության են մատնում թուրքերին Իվանկովացի (1805 թվականի օգոստոսի 6-ին) և Միշարի (1806 թվականի օգոստոսի 1-ին) ճակատամարտերում, 1806 թվականի վերջին 1807 թվականի սկզբին գրավում Բելգրադ և Շաբայ ամրոցները։

Ապստամբների հաջողությանը որոշակիորեն նպաստեց Ռուսաստանի օգնությունը զենքով, ռազմամթերքով, պարենով, ինչպես նաև սերբերի ռազմական գործողություններին ռուսական ջոկատների մասնակցությամբ (1807-թվականից)։ Սկզբում ուղղված լինելով Սերբիայում տեղակայված ենիչերիների դեմ, ապստամբությունն իր երկրորդ փուլում (1806 թվականից) վերաճեց սերբական անկախ պետություն ստեղծելու համար խոշոր ազգային-ազատագրական շարժման և ընդունեց բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխության բնույթ։ Պայքարի ընթացքում թուրք կալվածատերերը և աստիճանավորները վտարվեցին երկրից, հողն անցավ սերբ գյուղացիությանը, ստեղծվեցին պետական իշխանության մարմիններ․ 1805 թվականին հիմնվեց Սերբական ժողովրդական կառավարական խորհուրդը։ Ռուսաստանի պահանջով 1812 թվականի Բուխարեստի պայմանագրի մեջ մտցվեց հոդված, որը պարտադրում էր Թուրքիային՝ Սերբիային տալ ներքին ինքնավարություն։ Սակայն 1813 թվականի ամռանը Թուրքիան, օգտվելով Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի միջև պատերազմից, խախտեց պայմանագիրը, հարձակվեց Սերբիայի վրա և կարճ ժամանակով վերականգնեց իր տիրապետությունը։

Չնայած ապստամբությունը ճնշվեց, դրան հաջորդեց 1815 թվականի սերբական երկրորդ ապստամբությունը, որի արդյունքում ձևավորվեց Սերբիայի իշխանությունը (1817)։

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Սերբիայի պատմություն
Կատեգորիա:19-րդ դար
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատերազմներ
Սևենտիք

**Սեվենտիք**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին Գարահիսար գավառում։ XX դարի սկզբին ուներ 350 հայ բնակիչ (50 տուն)։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, մեղվաբուծությամբ, արհեստներով, առևտրով։ Գյուղում կար եկեղեցի (Սուրբ Հովհաննես Ոսկեբերան) և վարժարան։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Սեբաստիայի մարզի հայաբնակ բնակավայրեր