Գինեգործությունը Հայաստանում

**Գինեգործությունը Հայաստանում** հանդիսանում է երկրի տնտեսության հնագույն և զարգացման բարձր մակարդակ ունեցող ճյուղերից մեկը։ Հայաստանի նախալեռնային և հարթավայրային բարենպաստ պայմանները, բարեխառն կլիման, տեղական խաղողատեսակների հարուստ բազմազանությունը և ավանդական կարասային արտադրության մշակույթը ձևավորել են գինեգործության հազարամյակների պատմություն, որը շարունակվում է մինչև մեր օրեր:
Աշխարհի ամենահին գիտականորեն հաստատված գինեգործարանը հայտնաբերվել է Հայաստանի Վայոց Ձորի մարզի Արենի-1 քարայրում և թվագրվում է մ.թ.ա. 4100 թվականով: Այդտեղ հայտնաբերված խաղողի մամլիչը, խմորման ավազանը և խաղողի սերմերը վկայում են գինու արտադրության մասին:

Հայկական գինու վաղ տարածվածության մասին հիշատակություններ կան հին գրավոր աղբյուրներում: Հերոդոտոսը հայտնում է, որ Հայաստանի գինին հայտնի էր տարածաշրջանում և արտահանվում էր հարևան երկրներ: Ստրաբոնը նշում է, որ Արարատյան դաշտը և հարակից շրջանները հայտնի էին խաղողագործությամբ և գինու արտադրությամբ: 
Հայկական գինեգործությունը մշտապես պահպանել է իր կարևոր դերն առօրյա կյանքում, գյուղատնտեսության և առևտրի մեջ: Գինին օգտագործվել է եկեղեցական ծեսերում և ամենօրյա սպառման համար: Ժամանակակից Հայաստանում գինեգործությունը համադրում է ավանդական տեխնոլոգիաները և արդյունաբերական արտադրությունը: Վերականգնվում ու պահպանվում են տեղական խաղողատեսակները և արտադրվում են գինիներ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտասահմանյան շուկայի համար:

Խաղողը և գինեգործությունը դարձել են Հայաստանի մշակութային և պատմական ինքնության անբաժան մասը, իսկ հայկական գինին՝ երկրի այցեքարտը: 

## Գինի բառի ծագումնաբանություն
«Գինի» բառի ծագման վերաբերյալ միանշանակ կարծիք չկա: Տարածված կարծիքներից մեկի համաձայն այն կապվում է հնդեվրոպական նախալեզվի «woinos» արմատի հետ (համեմատիր՝  օինոս,  վինում):

Բացի հնդեվրոպական լեզուներից՝ բառի ձևաբանական նմանություններ են նկատվում նաև քարթվելական լեզուներում (օր.՝  — ղվինո), ինչպես նաև մի շարք սեմական լեզուներում: Հետազոտողների մի մասը դա բացատրում է վաղ փոխառությունների տարածմամբ:

Կարծիք կա նաև, որ տերմինի հիմքը կարող է լինել հին հունա–հայկական ընդհանուր շերտ, որից այն անցել է այլ լեզուներ: Սակայն, բառի ծագման հարցում վերջնական որոշում դեռևս չկա, և այն շարունակում է մնալ լեզվաբանների քննարկման թեմա։

## Պատմություն
[200px|մինի|աջից|«[Նոյն իջնում է Արարատից», Հովհաննես Այվազովսկի, 1887 թ․։]]
Հնագույն ժամանակներից Հայաստանի տնտեսական ու հասարակական կենցաղում առանձնակի տեղ է զբաղեցրել գինին: Վերջինիս վերաբերյալ պահպանված առաջին գրավոր հիշատակությունները հայկական (ի դեմս Վանի թագավորության) և հին ասորական արքաների սեպագիր արձանագրություններն են, որտեղ գինին ներկայացվել է այգիների ու ցանքատարածությունների հիմնադրման համատեքստում:

Ժողովրդական ավանդության համաձայն՝ հայկական գինու պատմությունը սկսվում է այն պահից, երբ Նոյը Արարատ լեռան լանջին տնկեց խաղողի առաջին որթը: Այս պատմությունն առաջացել է Աստվածաշնչից, որտեղ ներկայացված է, որ ջրհեղեղից հետո տապանը կանգ է առնում Արարատ լեռան վրա: Իջնելով տապանից՝ Նոյը լեռան լանջին տնկում է խաղողի առաջին որթը և գինի պատրաստում: Այդ վայրն Արարատ լեռան ստորոտում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1800 մ բարձրության վրա գտնված Ակոռի գյուղն է, որն, ըստ ժողովրդական ավանդության, այդպես է կոչվել հայերեն արկ, այսինքն՝ տնկարկել և ուռ, այսինքն՝ խաղողի որթ, ճյուղ բառերից:

### Հնագույն շրջան
[165px|մինի|աջից|[Գավաթ (մ․թ․ա․ 22-21-րդ դարեր, Քարաշամբ)|Գինու ծիսական գավաթ (Քարաշամբ հնավայր, մ.թ.ա. 22-21 դդ.)]]
Հայկական լեռնաշխարհում խաղողի մշակությունը և գինու պատրաստման ավանդույթը ձևավորվել են դեռևս նախապատմական ժամանակներում։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները, սկսած ուշ քարեդարյան և վաղ բրոնզեդարյան ժամանակաշրջաններից, վկայում են, որ մարդիկ այստեղ օգտագործում էին խաղողի վերամշակման, խմորման և պահեստավորման համար նախատեսված կավե անոթներ և քարե ամաններ։ Այս գտածոներն արձանագրված են լեռնաշխարհի հնավայրերում, որոնք ցույց են տալիս, որ գինին ոչ միայն կենցաղում կիրառվող ըմպելիք էր, այլև կարևոր տարր տնտեսական ու ծիսական կյանքում։

Խաղող ճզմելու հնագույն արտադրական կառույցները հնձաններն են, որոնք հայտնաբերվել են հնագիտական պեղումներով: Ժամանակակից Հայաստանի տարածքում՝ Արմավիրի մարզի Առատաշեն գյուղի հնավայրում, հայտնաբերվել են խաղողի մշակման հետքեր, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 5500-ից 5300 թվականներով: Արարատյան դաշտում գտնվող Կղզյակ բլուր հնավայրում հայտնաբերվել է հնձան հիշեցնող կառույց, որը թվագրվում է մ.թ.ա 4800-ից 4500 թվականներով: 

Վայոց ձորի մարզի Արենի գյուղի քարանձավային համալիրներից մեկում, որը հայտնի է Արենի-1 անունով, 2007-2010 թվականներին իրականացված հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել է աշխարհի ամենահին ամբողջական գինեգործարանը: Այն թվագրվում է մ.թ.ա. 4100 թվականով: Հայ, իռլանդացի և ամերիկացի հնագետներից կազմված միջազգային արշավախումբը պեղել է գինու արտադրության համար անհրաժեշտ բոլոր նյութերը: Հայտնաբերվել է 60 սմ խորությամբ լայնեզր գուռ (քարե ավազան, մոտ 50-55 լ), մոտ 1 մետր երկարությամբ կավե աման, կարասներ, սափորներ, գինու գավաթներ, խեցեգործարար, խաղողի սերմեր, որթատունկերի մնացորդներ: Քարանձավը լքվել է, երբ տանիքում խոռոչ է առաջացել, իսկ օրգանական նյութը պահպանվել է ոչխարի գոմաղբի շերտի շնորհիվ, որը խոչընդոտել է սնկերին վնասելու մնացորդները: Քարանձավում հայտնաբերված խաղողի մնացորդների ուսումնասիրությունը փաստում է, որ գինի են պատրաստել սև գույնի խաղողից, որը գենետիկորեն շատ նման է ներկայում լայնորեն օգտագործվող Արենի տեսակի սև խաղողին: Արենի-1 քարանձավի բացահայտումները ոչ միայն ցույց են տալիս, թե ինչպես էին հազարամյակներ առաջ պատրաստում գինի, այլև հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել տեղական խաղողի սորտերի վաղ ձևերը և այդ սորտերի գենետիկ շարունակականությունը մեր օրերում: Ներկայում էլ քարանձավի շրջակա տարածքներում կարելի է հանդիպել խաղողի վայրիացած հնագույն սորտեր:


Areni cave 2015.jpg|Արենի-1 քարայր 
Areni-1-Vogelhoehle-14-Kellerei-2019-gje.jpg|Արենի-1 գինեգործարանի հատված
Areni-1 Cave, Vayots Dzor, Armenia 2023 14.jpg|Արենի-1 գինեգործարանի կարասներ
 

Խաղողի, գինու արտադրության կամ գինու սպառման հետքեր են հայտնաբերվել նաև Շենգավիթ հնավայր-բնակատեղիում (մ.թ.ա. 2900-2500), Սիսիան-1 հնավայրում (մ.թ.ա. 1800-1600), Վերին Նավերում (մ.թ.ա. 1600-1500), Գեղարոտում (մ.թ.ա. 1500-1200), Մեծամորում (մ.թ.ա. 1500-1200), Դվինում (մ.թ.ա. 1100-900) և բազմաթիվ այլ վայրերում:

### Վանի թագավորության ժամանակաշրջան
[աջից|190px|մինի|Գինու կարաս ([Էրեբունի ամրոց|Էրեբունի ամրոցից)]]
Մ.թ.ա. 9-ից 6-րդ դարերում Հայկական լեռնաշխարհում գոյություն է ունեցել Արարատյան թագավորությունը, որն առավել հայտնի է Վանի թագավորություն անունով: Խաղողագործությունն ու գինեգործությունը երկրի տնտեսության կարևոր ճյուղերից էր: Այն շարունակում և զարգացնում էր հազարամյակների վաղեմություն ունեցող գինեգործական ավանդույթները, առավել մասշտաբային դարձնում գինու արտադրությունը: Սեպագիր արձանագրությունները հիշատակում են Վանի արքաների կողմից երկրի տարբեր հատվածներում ոռոգման հզոր ցանց և արհեստական ջրամբարներ ստեղծելու, խաղողի այգիներ հիմնելու, գինու արտադրական շինություններ և մառաններ կառուցելու մասին: Վանի թագավորությունում հնձանների, մառանների, այգիների գոյությունը հաստատվում է գրավոր աղբյուրներով և հնագիտական նյութերով: 

Ժամանակակից Երևանի Էրեբունի վարչական շրջանի տարածքում գտնվող և մ.թ.ա 8-րդ դարում Արգիշտի Ա արքայի հիմնադրված Էրեբունի ամրոցի պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են գինու վեց մառան, որտեղ տեղադրված են եղել մոտ 200 խոշոր կարասներ: Դրանցից մի քանիսն ունեն տարողության մասին սեպագիր և հիերոգլիֆ նշաններ: Այդ կարասների ընդհանուր տարողությունն ավելի քան 40000 լիտր էր: Արմավիրի մարզում գտնվող Արգիշտիխինիլի բերդաքաղաքի պեղումներով նույնպես հայտնաբերվել են գինեգործությանն առնչվող հնագիտական նյութեր, այդ թվում՝ գինի ամբարելու հսկա կարասներով մառաններ:

[ձախից|մինի|Գինու կարասներ ([Թեյշեբաինի|Թեյշեբաինի)]]
Ներկայում Երևանի Շենգավիթ վարչական շրջանում գտնվող և մ.թ.ա. 7-րդ դարում Ռուսա Բ արքայի հիմնադրած Թեյշեբաինիի (Կարմիր բլուր) ամրոց–բնակատեղին Վանի թագավորության գինեգործության կարևորագույն կենտրոններից էր։ Այդտեղ գինու արտադրությունն ու պահեստավորումը կազմակերպված էին մեծածավալ մառաններում, որոնք տեղակայված էին հիմնականում շինությունների նկուղային հարկերում։ Մառանների պատերը հասնում էին մինչև 2.5 մետր հաստության, իսկ բարձրությունը՝ 4 և ավելի մետրի։ Վերին հատվածում կառուցված էր կավակերտ տափակ տանիք: Այս պայմաններն ապահովում էին գինու հնեցման և պահպանման համար անհրաժեշտ լավագույն միկրոկլիմա: Ընդհանուր առմամբ, Կարմիր բլուրի պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել է 7 ստորգետնյա և 1 վերգետնյա մառան, որտեղ եղել են 480 կարաս շուրջ 400000 լիտր ընդհանուր տարողությամբ: Այդքան գինի ստանալու համար պետք էր ունենալ մեծ տարածություն զբաղեցնող խաղողի այգիներ: Խաղողի այսպիսի ծավալ ապահովելու համար Ռուսա Բ արքան Թեյշեբաինի քաղաքի շրջակայքում հիմնում է նաև բազմաթիվ այգիներ: Դրանցից ամենահայտնին Դալմայի այգիներն են, որոնք իրենց նպատակին ծառայել են մինչև մեր օրեր:  

[աջից|183px|մինի|Գինու սափոր ([Այանիս ամրոց)]]
Խաղողագործությունն ու գինեգործությունը զարգացած էր նաև թագավորության այլ շրջաններում: Հատկապես առաջատար էր Վանա լճի ավազանը և մայրաքաղաք Տուշպան (Վան): Լճի ափին գտնվող Այանիս ամրոցի գինու մառաններից մեկում հորիզոնական դիրքով տեղադրված քարե խողովակաշարին ուղղահայաց միացված է եղել քարե մեկ այլ խողովակ, որը թույլ է տալիս ենթադրելու, որ ստորին հարկի պահեստասենյակի վերևում գործել է արտադրական բաժանմունք: Այն իրենից ներկայացրել է ամբողջական գինեգործարան: Այս ամենը վկայում են Վանի թագավորությունում գինեգործության տեխնոլոգիական զարգացվածության և մեծածավալ արտադրության մասին: Թագավորության համար գինին ոչ միայն տնտեսական առաջնային ապրանք էր, այլև արքաների հպարտության, ծիսական արարողությունների ու ազգային ինքնության անբաժան մաս:

աջից|183px|մինի|Գինի խմելու կենդանակերպ ռիտոն (Էրեբունի ամրոց)
Հետաքրքրական է նաև, որ Վանի թագավորությունում գինու համար նախատեսված կարասները և կավե այլ անոթները պատրաստվել են պետության կողմից սահմանված համընդհանուր ստանդարտներով: Պետական իշխանությունն այս ձևով կարգավորում ու վերահսկում էր գինու արտադրության ծավալները և դյուրացնում դրանց տեղափոխման ու վաճառքի կազմակերպումը: Այս հանգամանքը նույնպես վկայում է Վանի թագավորության ժամանակաշրջանում գինեգործության կազմակերպման բարձր մակարդակը: Բացի գինի պահելու հարմարանքներից՝ հսկա կարասներ, մեծ սափորներ, առանձնակի ուշադրության են արժանի գինի խմելու բաժակները: Վանի թագավորության ժամանակներից պահպանվել են արծաթյա, բրոնզե թասեր և ռիտոններ: Հատկապես վերջինները իրենցից ներկայացրել են արվեստի բարձրարժեք գործեր և ունենում էին որևէ կենդանու գլխով վերջավորություն կամ հեծյալ զինվորի տեսք:

Հետագա դարաշրջաններում Հայաստանում գինեգործության ավանդույթը վերամշակվել ու շարունակել է զարգանալ, բայց Վանի թագավորության դարաշրջանը հայկական գինեգործության վաղ և հիմքային կարևոր շերտերից մեկն է:

### Անտիկ դարաշրջան
Վանի թագավորության անկումից և Երվանդունիների թագավորության հիմնադրումով հայկական գինեգործական ավանդույթները շարունակեցին իրենց բնականոն զարգացումը: Անտիկ շրջանում հնձանները հիմնականում կառուցում էին բնակելի, նույնիսկ պալատական շինությունների ներքնահարկերում: Հաճախ հանդիպում էին ժայռափոր հնձաններ, որի մշակույթը սկսվել էր դեռևս հնագույն ժամանակներից: Այս տեսակ հնձանները երբեմն կառուցվում էին նաև դամբարանների մոտ և ունենում էին ծիսական նշանակություն: 

Այդպիսի խոշոր կենտրոն է եղել Արագածոտնի մարզում  գտնվող համանուն հնավայրը, որտեղ հայտնաբերվել են գինու տասնյակ ժայռափոր հնձաններ: Դրանք թվագրվում են մ.թ.ա 4-ից մինչև մ.թ. 4-րդ դարերով: Հարավային մասում հայտնաբերված ժայռափոր հնձաններից մեկում ճմռված խաղողի հյութը հոսել է ժայռափոր առվակներով և լցվել մի քանի վիմափոր ամանների մեջ։ Այստեղ եղել է ամբողջական գինեգործարան, իսկ մշակման համար խաղողը բերվել է հարևանությամբ գտնվող այգիներից: Լինելով Այրարատից դեպի Շիրակ և Անի տանող կարևոր առևտրային երթուղու վրա՝ այս բնակավայրում տնտեսական կյանքը ծաղկում է ապրել: Առևտրային հարաբերությունների նշանակալի ապրանք է եղել նաև գինին:


Agarak expedition 026.JPG|Ժայռափոր հնձան (Ագարակ)
Agarak 06.jpg|Ժայռափոր հնձան (Ագարակ)
Agarak expedition 039.JPG|Ժայռափոր հնձան (Ագարակ)
 

Գինեգործության այս փուլում հնձաններին բնորոշ էին հատակին տեղադրված քարե ամբողջական տարապանները, որոնք զետեղվել են առագաստի հատակին: Դրանք օգտագործվել են խաղողի տրորված զանգվածից քաղցուն քամելու համար: Գինեգործական կառույցներում հնձանների առագաստները պատվում էին կրային լուծույթի և մանր կղմինդրի խառնուրդով, որպեսզի լրացուցիչ ամրություն և անջրաթափանցելիություն հաղորդեն հարթակներին:

[աջիցից|193px|մինի|Պատմիչ [Հերոդոտոս]]
Անտիկ շրջանում Հայաստանում արտադրվել է մեծ քանակությամբ ապրանքային գինի, որը վաճառքի է հանվել միջազգային շուկաներում: Այս մասին գրել է մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույն պատմիչ Հերոդոտոսը: Նրա վկայությամբ վաճառականները Հայաստանից Եփրատ և Տիգրիս գետերով կաշեպատ նավերով գինի էին արտահանում Բաբելոն և վերադառնում ավանակների քարավաններով: Մ.թ.ա. 1-ին դարի հույն պատմիչ Ստրաբոնը Հայաստանը ներկայացրել է որպես այգեշատ երկիր, որտեղ խաղող են աճեցնում: Նա առանձնահատուկ նշում է Արաքսի դաշտը, որտեղով Արաքս գետն է հոսում (Արարատյան դաշտ) և Ուտիքի բերրի հովիտները: Հայաստանում խաղողագործության և գինեգործության մասին են վկայել բազմաթիվ հայ պատմիչներ: Նրանք գրել են հայ արքաների և իշխանների կողմից խաղողի ընդարձակ այգիներ հիմնելու և գինեգործության զարգացմանը նպաստելու մասին: Այդպիսի օրինակներից է Արտաշեսյան թագավորության արքա Արտաշես Ա-ի կողմից խաղողի այգիների հիմնումը և գինեգործության զարգացմանը խթանելը:

[ձախից|160px|մինի|Գինու հախճապակե սափոր ([Դվին)]]
Այս շրջանում գինեգործության բարձր մակարդակը փաստող օրինակ է Գառնու ամրոցում պեղված 3-րդ դարի պալատական համալիրը, որի նկուղում գինեգործարան է եղել: Հնձանում ստացված քաղցուն կավե խողովակներով հոսել է հարևան սենյակում գտնվող մառան: Հատակի տակ տեղադրվել են կրաշաղախով սվաղված հորերը, որոնք ծածկվել են քարե բոլորաձև կափարիչներով: Այդ կափարիչների մի մասը կենտրոնում անցքեր ուներ, որով խմորման ժամանակ գազերը դուրս են եկել: Այսպիսի գինեգործարաններ են եղել Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում՝ Արմավիրում, Դվինում, Արտաշատում, Սիսիանում և բազմաթիվ այլ վայրերում: Առանձին ուշադրության է արժանի գինու պահպանման և օգտագործման պարագաները: Կիրառվել են տարբեր չափերի կավե կարասներ, սափորներ, ըմպանակներ, ռիտոններ, արծաթից, բրոնզից և ապակուց պատրաստված սպասք:

աջից|190px|մինի|Խաղողօրհնեքի կարգ եկեղեցում
Մեծ տարածում են ունեցել խաղողին և գինուն նվիրված տոները: Դրանք Վանի թագավորության ժամանակներում ընդունված և արքաների կողմից հովանավորվող ծիսական արարողությունների շարունակությունն են և իրենցից ներկայացրել են այգու, խաղողի, գինու օրհնության կարգ: Հետաքրքրական է, որ նոր կրոնի ընդունումից հետո դրանք վերափոխվել և արդեն դարձել են քրիստոնեական տոներ, ինչպիսին խաղողօրհնեքն է:

301 թվականին քրիստոնեությունը Հայաստանում պետական կրոն ընդունելուց և քրիստոնեական արարողությունների լայն տարածում գտնելուց հետո բնակչության շրջանում գինին սկսեց ընկալվել նաև որպես սուրբ պատարագի առանցքային բաղադրիչ: Զուգահեռաբար գինին շարունակում էր մնալ ոչ միայն ֆիզիկական հաճույք ստանալու միջոց, այլև թագավորական պատվի և մեծարման խորհրդանիշ, ազգային ինքնության ցուցադրության միջոց և դրսևորում:

### Միջնադար
Վաղ միջնադարից մինչև ուշ միջնադար գինեգործությունը շարունակել է մնալ տնտեսության կարևոր ճյուղ, իսկ գինին՝ առևտրային հարաբերությունների ապրանքատեսակ: Այս շրջանի զարգացած գինեգործության նյութական վկայություններն են Հայաստանի տարբեր վայրերում հայտնաբերված գինու արտադրության կառույցները, այն օգտագործելու պարագաները և գրավոր բազմաթիվ տեղեկություններ: Գինին բազմիցս հիշատակվել է 4-ից 5-րդ դարերի հայ պատմագիր Փավստոս Բյուզանդի «Պատմություն Հայոց» աշխատության մեջ: Նրա պատմություններում այս ըմպելիքը ներկայացվում է որպես բազմաշերտ խորհրդանիշ, որի իմաստն ու գործառույթն առնչվում է մարդու հոգևոր, բարոյական, սոցիալական և քաղաքական կյանքին։ Հայկական գինու մասին տեղեկություններ է հաղորդել 5-ից 6-րդ դարերի հայ պատմիչ Ագաթանգեղոսը: Նա հիշատակել է Վաղարշապատի հարյուրավոր հնձանների մասին, որոնք բաղկացած էին մեկից ավել հարկաբաժիններից, և որոնց ստորին հարկում գտնվում էին խաղող ճզմելու հարմարանքներն ու կարասները: 

Հայաստանում քրիստոնեության տարածմամբ գինին դարձել է քրիստոնեական հավատքի անբաժան մաս: Այն համարվում է Հիսուս Քրիստոսի արյան խորհրդանիշ և ներառված է Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական արարողությունների մեջ: Գինին սուրբ հաղորդության նյութն է: Պատարագի վերջում եկեղեցականը հացի կտորը թաթախում է գինու մեջ և տալիս հավատացյալներին: Այստեղ հացը խորհրդանշում է Հիսուսի մարմինը, իսկ գինին՝ նրա արյունը: Հայ եկեղեցու կանոնով գինին պետք է լինի անապակ և հետը ջուր չխառնվի: Հայ առաքելական եկեղեցու գլխավոր տոներից մեկը Աստվածածնի վերափոխման տոնն է, որը հայերի մոտ հայտնի է խաղողօրհնեք անունով: Այդ օրը պատարագից հետո եկեղեցականների կողմից կատարվում է խաղողի օրհնության կարգ:

[175px|մինի|աջից|Գինու կարասներ ([Զվարթնոցի տաճար)]]
Միջին դարերում գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման զանազան կառույցների, այդ թվում՝ հնձանների մի մասը պատկանել է աշխարհիկ և հոգևոր հաստատություններին: Թագավորները, իշխաններն ու մեծահարուստները վանքերին ու եկեղեցիներին էին նվիրում այգիներ ու գինու արտադրության կառույցներ: Վանական խոշոր միաբանությունները, առանձին եկեղեցիները խաղողի այգիներ ու հնձաններ են ունեցել երկրի տարբեր շրջաններում: Այդպիսի հնձանների դասական նմուշ են Զվարթնոցի տաճարի 7-րդ դարի գինեգործական կառույցները: 7-րդ դարի հայ պատմիչ Սեբեոս եպիսկոպոս Բագրատունին գրել է, որ խաղողի այգիները, գինեգործարանը հիմնվել են տաճարի կառուցմանը զուգահեռ: Կաթողիկոսական պալատի գինու շտեմարանը գտնվել է գահասրահի հյուսիսային մասում, որտեղ պեղվել են տեղական կավից պատրաստված գինու կարասներ: Դրանք այնպես են տեղադրվել, որ գինու խմորման ընթացքում կողքի թեքվեն, իսկ երբ պատրաստ լինի գինին, ուղիղ կանգնեցվեն: Պալատին կից եղել է գինեգործարանը: Այդտեղ կային կլոր ու քառակուսի լայնաբերան մեծ գուռերով հնձաններ, որտեղ հավաքվում էր ոտքով ճզմված խաղողի հյութը: Այնուհետև խմորման նպատակով հեղուկը լցվում էր մյուս սրահներում գտնվող կարասների մեջ: Յուրաքանչյուր գուռ ուներ 4000-ից 5000 լիտր տարողություն, որոնց ընդհանուր ծավալը կազմում էր 22 հազար լիտր:

[270px|մինի|ձախից|Ստորգետնյա մառան պալատի ներսում ([Արուճ)]]
Տեխնոլոգիապես զարգացած այսպիսի գինեգործարաններ, առանձին հնձաններ, մառաններ, խաղողի մեծ ու փոքր այգիներ են եղել Հայաստանի գրեթե բոլոր բնակավայրերում և վանքերում, եկեղեցիների ու տաճարների հարևանությամբ: Գինեգործությունը հատկապես զարգացած էր խոշոր քաղաքներում, որոնք գտնվում էին միջազգային առևտրային ճանապարհներին: Բագրատունյաց թագավորության և դրան հաջորդող Զաքարյան իշխանապետության ժամանակաշրջանում քաղաքաշինության, տնտեսական կյանքի ու եկեղեցաշինության առաջընթացին զուգահեռ խաղողագործության և գինեգործության համար նոր հնարավորություններ բացվեցին: Յուրաքանչյուր շրջան հայտնի էր խաղողի և գինու իր առանձնահատկություններով: 

11-ից 14-րդ դարերում հայկական գինեգործության նոր ուղղության վերելք արձանագրվեց: Կիլիկյան Հայաստանի թագավորության գինիները հիշատակվում են իտալական, ֆրանսիական և բյուզանդական աղբյուրներում որպես արտահանվող որակյալ ապրանք: Անավարզայի ու Տարսոնի շրջանները և Սիս քաղաքն առանձնանում էին լայնածավալ այգեգործությամբ։ 13-րդ դարի Վենետիկյան առևտրային արձանագրությունները ներկայացնում են հայկական գինու տեղափոխումը Կիպրոս, Հռոդոս և իտալական նավահանգիստներ՝ հատկապես Պիզա և Ջենովա։ Կիլիկյան Հայաստանում խաղողը հիմնականում մշակվում էր լեռնային միջավայրում: Արևից ջերմացած խաղողը, շփվելով լեռնային և ծովից եկող սառն օդին, ձեռք էր բերում յուրահատուկ համ, որից պատրաստված գինին մատուցվում էր թագավորական պալատներում: Գինին օգտագործվում էր նաև դիվանագիտական նպատակներով: Ֆրանսիական աղբյուրները տեղեկացնում են, որ Լևոն Բ թագավորի օրոք հայկական պալատում օտար դեսպաններին ընդունելիս պարտադիր մատուցվում էր տեղական գինի, որը նկարագրվում է որպես «թեթև, մուգ գույնի» ըմպելիք։

[270px|մինի|աջից|Գինու մառան [Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի վանքում]]
Հայկական ավանդական տնտեսության այս ճյուղին մեծ վնաս հասցվեց հայկական թագավորությունների կործանումը և տարբեր ցեղերի ասպատակությունները դեպի Հայաստան, ինչի հետևանքով ավերվում ու ամայանում էին խաղողի այգիները, դժվարանում էր գինու արտադրությունը: Հատկապես կործանարար էին մահմեդական ղեկավարների կողմից քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ կրոնական արգելքները: Չնայած ստեղծված բարդություններին՝ Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև բաժանված Հայաստանում խաղողի մշակումն ու գինու արտադրությունը շարունակվեց, իսկ առավել ակտիվ կերպով՝ հայկական կիսանկախ իշխանությունների տարածքներում: Հատկապես բարձր որակի գինի էր արտադրվում Ուտիքում, Արցախում, Սյունիքում, ինչպես նաև Արարատյան դաշտում, Վանա լճի ավազանում, Վասպուրականում, Մուշի դաշտում և այլ վայրերում:

### 19-րդ դար և խորհրդային շրջան
1800-ական թվականների սկզբներից Արևելյան Հայաստանը աստիճանաբար վերանվաճվեց Ռուսական կայսրության կողմից: Սկսվեց հայկական տարածքների տնտեսական և վարչական ինտեգրումը ռուսական կայսերական համակարգի մեջ, ինչը հետագայում նպաստեց հայկական գինեգործության վերելքին: Սակայն, սկզբնական շրջանում մատակարարման և վաճառքի շուկաների բացակայությունն այգեգործներին ստիպում էր բերքի մի մասն օգտագործել սպիրտի արտադրության համար, քանի որ դրա պահպանությունը և տեղափոխումն ավելի մատչելի էր, իսկ պահանջարկը՝ ավելի մեծ: Դրան նպաստում էր նաև այն, որ խաղողից օղու արտադրությունը սկզբնական շրջանում ազատված էր լրացուցիչ հարկից: Օղու պահանջարկի կտրուկ մեծացմանը նպաստեցին Ռուսական կայսրության կազմի մեջ մտնելը, հայկական որոշ շրջաններում ռուսների վերաբնակեցումն ու ռուսական բանակի տեղակայումը:

235px|մինի|աջից|Էջմիածնի վանքապատկան տնտեսության խաղող ճզմող հաստոց
Խաղողի տեղական սորտերի հարուստ գենոֆոնդը, բնակլիմայական պայմանները, տնտեսական և կենցաղային ավանդույթները նպաստավոր էին գինու որոշ բարձրորակ տեսակներ ստանալու համար, սակայն ցածր պահանջարկի պատճառով հատկապես Աշտարակում և Երևանում բերքի զգալի մասն օգտագործվում էր օղի թորելու համար: Գինու արտադրություն հատկապես իրականացվում էր Էջմիածնի վանքապատկան տնտեսություններում: Բարձր վարկանիշ ունեին Երևանի Դալմայի այգիների, Աշտարակի, Փարաքարի, Նախիջևանի և Ագուլիսի գինիները: Հայտնի էին նաև Արտաշատի կիսաքաղցր կարմիր և Աշտարակի խերես տիպի գինիները: 1860-ական թվականների կեսերից գինեգործությունն աստիճանաբար ստացավ արդյունաբերական նշանակություն: Քաղաքային բնակչության ձևավորումը, տրանսպորտային ենթակառուցվածքների զարգացումը խթանեց հայկական գինիների արտահանման հնարավորությունների բարձրացմանը: 

[190px|մինի|ձախից|[Ներսես Թաիրյան]]
Պետերբուրգում լույս տեսնող «Գինեգործության բանբեր» ամսագրի հինադիր, Օդեսայում բնակվող գինեգործ Վասիլի Թաիրովն իր եղբորը՝ վաճառականների առաջին միության վաճառական Ներսես Թաիրյանին առաջարկում է սկսել կոնյակի արտադրություն՝ օգտագործելով տվյալ ժամանակաշրջանի ամենաարդիական սարքավորումները: 1865 թվականին Ներսես Թաիրյանը Երևանի բերդում և նրան հարող տեղանքում հողատարածքներ է գնում երևանաբնակ Հայրապետ և Նահապետ Տեր-Հովակիմյաններից և հիմնում խաղողի այգիներ: 1874 թվականին հիմնում է գինու, օղու և դոշաբի արտադրության գործարան։ Այն Երևանի նահանգում առաջին մասնագիտացված և կատարելագործված արտադրությունով գործարանն էր: 1887 թվականին Թաիրյանի գործարանը ֆրանսիական տեխնոլոգիաներով սկսում է արտադրել կոնյակ: Առողջական խնդիրների պատճառով Թաիրյանը 1899 թվականին վարձակալության է տալիս իր գործարանն այն ժամանակ արդեն հայտնի ռուսաստանյան արդյունաբերող Նիկոլայ Շուստովին պատկանող «Նիկոլայ Շուստով և որդիներ» ընկերությանը: Մեկ տարի անց գործարանը վերջնականապես վաճառում է նրանց: 

Թաիրյանի գործարանի հիմնադրումից հետո՝ 1892 թվականին, գինու գործարան է հիմնում Կ. Աֆրիկյանը, 1893 թվականին՝ Գ. Գյոզալյանը, 1894 թվականին՝ Դ. Սարաջյանը և այլք, որոնք խաղողից արտադրում էին բարձրորակ գինիներ և օղիներ: 1890-ական թվականների կեսերից այդ գործարաններն անցնում են կոնյակի արտադրության: 

270px|մինի|աջից|Շուստովի գործարան, 1911 թ.
Գինու գործարանների հիմնումից հետո արտադրական ցուցանիշները բոլոր ճյուղերում աճում էին: 1913 թվականի տվյալներով դարասկզբի համեմատ գինու արտադրությունն ավելացել էր 4.5, սպիրտինը՝ 3, իսկ կոնյակինը՝ 14 անգամ: Կոնյակի արտադրության ավելացման շնորհիվ մեծացավ նաև խաղողագործության շահութաբերությունը: Հարավային Կովկասում ալկոհոլային խմիչքների արտադրության առաջատարը Ն.Շուստովի գործարանն էր, որը կոնյակից բացի արտադրում էր նաև խերես, պորտվեյն, մադերա, մուսկաթ և այլ բարձրակարգ գինիներ: Այդ ժամանակաշրջանում Հայաստանում արտադրվում էին համաշխարհային շուկայում գինու առավել հայտնի տարատեսակներ: Հայաստանում արտադրված բարձրորակ խմիչքներն արտահանվում էին Պետերբուրգ, Մոսկվա, Օդեսա, Վարշավա և այլ քաղաքներ: Առաջին արտահանողը Շուստովն էր, ով իր արտադրած գինիները վաճառում էր Մոսկվայում և Պետերբուրգում: Նրա օրինակին հետևեցին մյուս արտադրողները, ինչի արդյունքում հայկական գինին միջազգային շուկայում դառնում էր բրենդ, որի պահանջարկը տարեցտարի աճում էր, իսկ արտադրության ծավալները՝ մեծանում: Արտահանվում էր նաև գյուղական փոքր տնտեսությունների գինին և վաճառվում Ռուսաստանի արդյունաբերական բնակավայրերում: Հայկական գինին և կոնյակն աստիճանաբար նվաճեցին ոչ միայն ռուսական, այլև եվրոպական ու ամերիկյան շուկաները: Գինու և կոնյակի գործարանների արտադրությունը թեկուզ դժվարությամբ, բայց շարունակվեց նաև 1918 թվականին իր անկախությունը հռչակած Հայաստանի Հանրապետությունում:


Գործարանի համալիր. Շուստովի 1, ArmAg (49).jpg|Շուստովի գործարանի շշալցման սարք 
Գործարանի համալիր. Շուստովի 1, ArmAg (50).jpg|Շուստովի գործարանի սարքավորումներից
Գործարանի համալիր. Շուստովի 1, ArmAg (47).jpg|Շուստովի գործարանում օգտագործված տակառներ
 

260px|մինի|ձախից|«Արարատ» տրեստի հայկական գինիների համար հերթ Մոսկվայում, 1931 թ.
Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո երկրի տարածքում ձեռնարկությունները պետականացվեցին: 1920 թվականի դեկտեմբերին ազգայնացվեց նաև Շուստովի գործարանը, որտեղ հաշվառվեցին մադերա, մուսկաթ, խերես, կագոր, երևանյան սպիտակ, սպիտակ սեղանի, սպիտակ սեղանի №5, Աշտարակի սպիտակ, թունդ սպիտակ և այլ գինիներ: 1921 թվականի գարնանը Շուստովի գործարանին հանձնվեցին այլ կազմակերպություններից ու անհատներից բռնագրավված գինու, կոնյակի ու սպիրտի պաշարները: Այնուհետև ստեղծվեց գինի, կոնյակ, օղի արտադրող միասնական պետական միավորում, որտեղ ներառվեցին մյուս բոլոր գործարանները, իսկ 1923 թվականին  կազմավորվեց «Արարատ» տրեստը: Այն Հայաստանում ալկոհոլային խմիչքների ամենախոշոր արտադրողն ու արտահանող էր: 1925 թվականի դրությամբ արտահանվում էր շուրջ 30 անուն գինիներ՝ սպիտակ սեղանի, կարմիր սեղանի, խերես, մադերա, պորտվեյն և աղանդերային գինիներ: Այդ տարիներին սեղանի և թունդ աղանդերային գինիները հիմնականում արտադրվում էին Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտու խաղողից:

Գինեգործության հետագա զարգացման և արդյունաբերության ընդլայնման նպատակով 1927 թվականի փետրվարին ստեղծվում են մի շարք ընկերություններ, որոնց հիման վրա հետագայում ձևավորվեց «Հայգինկոոպ» այգեգործական կոոպերացիան: Վերջինի հիմնական գործառույթը բերքի մթերման կազմակերպումն էր: Շուրջ 5 տարի «Հայգինկոոպ»-ը Խորհրդային Հայաստանում խաղողի, գինու, սպիրտի հումքի միակ մթերողն էր և հումքի շուկայի կարգավորողը: 1931 թվականին այս կազմակերպությունը նույնպես միացվեց «Արարատ» տրեստին: Հետագայում շրջանային մասնաճյուղերի հիման վրա խաղողագործական շրջաններում ստեղծվեցին խաղողի ընդունման կետեր ու գինի արտադրող գործարաններ: Այդպիսիք էին Էջմիածնի շրջանի Աղավնատուն, Արշալույս և Այգեհատ, Արտաշատի շրջանի Այգեպատ, Արևշատ, Բուրաստան, Մխչյան, Վերին Արտաշատ, Նորաշեն, Դվին, Գետաշեն, Այգեզարդ, Քաղցրաշեն, Աբովյանի շրջանի Գառնի գյուղերը: Հայկական գինիներն այլ երկրներ արտահանման շնորհիվ խաղողագործության ծավալները ընդլայնվեցին, որոնց տարածքը տաս տարվա կտրվածքով գրեթե կրկնապատկվեց: Այդ այգիներում հիմնականում աճեցնում էին հայկական աբորիգեն, տեղական, մասամբ ներկրված եվրոպական սորտեր:

1940 թվականի տվյալներով Խորհրդային Հայաստանում տեխնիկական ու ունիվերսալ սորտերը կազմում էին այգիների տարածքի 91%-ից ավելին, իսկ սեղանի սորտերը՝ շուրջ 5,5%: Ամենաշատ արտադրվում էր Ոսկեհատ (33,1%), Կախեթ (23,9%), Մսխալի (14,7%), Սև Արենի (7,6%), Գառան Դմակ (7,2%), Արարատ (2,1%), Ճիլար (1,7%), Թավրիզենի (0,5%), Բանանց (0,4%), Խնդողնի (0,2%) և այլն:

Հետագա տարիներին գինեգործական նոր գործարաններ կառուցվեցին Արարատի շրջանի Շահումյան, Եղեգնաձորի շրջանի Գետափ, Հոկտեմբերյանի շրջանի Փարաքար, Ոսկեհատ, Նալբանդյան, Աշտարակի շրջանի Օշական և բազմաթիվ այլ բնակավայրերում: Նոր արտադրամասեր բացվեցին նաև շրջանային կենտրոններում՝ Արմավիր, Բերդ, Մասիս, Նոյեմբերյան, Իջևան, Մեղրի, Աշտարակ, Վեդի և այլ քաղաքներում, ինչպես նաև մայրաքաղաք Երևանում: 


Label to Muskat wine, ver. 2.jpg|Մուսկաթ տեսակի հայկական գինու շշի պիտակ, 1930-ական թթ. 
StampUSSR1950CPA1572.jpg|ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ, հայկական խաղողի բերքահավաք, 1950 թ.
Yerevan Ararat Wine Factory 23.jpg|Գինեգործարանի կառուցման և գինին գովերգող արձանագրություն, 1957 թ.
 

Խորհրդային Հայաստանի գինիները դարձել էին ԽՍՀՄ հանրապետությունների և այլ պետությունների շուկաների հեղինակավոր ապրանքատեսակ: 1940-ից 1985 թվականներին գինու արտադրությունն ինն անգամ աճեց: Արդեն 1980 թվականին հանրապետությունում արտադրվում էր միջինը 210 հազար տոննա խաղող, որից տարեկան մոտ 150 միլիոն լիտր գինի էր ստացվում:

### Անկախ Հայաստանի շրջան
235px|մինի|աջից|Երևանի Արարատ կոնյակի-գինու-օղու կոմբինատի շենքը
1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումով Հայաստանում սկսվեց գինեգործության նոր փուլ:
1990-ականների սկզբին հաղորդակցության ուղիների նվազման, առևտրային միջազգային կապերի գրեթե բացակայության, երկրի սոցիալ-տնտեսական վիճակի հետևանքով գինեգործությունը կտրուկ անկում գրանցեց: Հայաստանում անշարժ գույքի մասնավորեցման գործընթացն իր հերթին բացասական ազդեցություն գործեց ոլորտի վրա: Բազմաթիվ գործարաններ փակվեցին, այգիների կեսից ավելին մնացին անմշակ կամ վերացվեցին: Մեծ կորուստ կրեց խաղողագործության, խաղողի սորտերի պահպանության գիտական ուղղությունը: Եթե Խորհրդային շրջանում խաղողի սորտերի գենոֆոնդի պահպանության նպատակով կային 22 հա մակերեսով կոլեկիցոն այգիներ, ապա հետանկախության շրջանում սեփականաշնորհման հետևնքով դրանք մեծ կորուստ գրանցեցին:

Այնուամենայնիվ, որոշ գործարաններ, որոնք ժամանակի առաջատարներն էին, պահպանեցին իրենց դերն ու հեղինակությունը միջազգային շուկայում՝ դիմակայելով ժամանակի մարտահրավերներին:

[260px|մինի|ձախից|[Ռինդ գյուղի Սև Արենի տեսակի խաղողի այգի]]
2000-ական թվականներից սկսած Հայաստանում իրականացված բազմաբնույթ և մեծածավալ աշխատանքների շնորհիվ խաղողի արտադրության վերականգնման և գինեգործության զարգացման բնագավառում հսկայական տեղաշարժ արձանագրվեց:

Այս գործընթացը հատկապես ակտիվացել է 2010-ական թվականներից: Մեր օրերում Հայաստանում գինեգործությունն աննախադեպ վերելք է ապրում: Ոլորտը կառավարության կողմից ճանաչվել է տնտեսության գերակա ճյուղ, որի համակարգային զարգացումն ապահովելու նպատակով 2016 թվականին ստեղծվել է Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամը:  Աճել են միջազգային հետաքրքրությունն ու ներդրումային հոսքերը, ինչի շնորհիվ արագորեն ընդարձակվում են խաղողի այգիների տարածքները: Հայաստանի տարբեր շրջաններում հիմնվում են նոր գործարաններ, մեծանում են գինու մասնագիտացված սրահների, գինետների, գործարաններին կից համտեսի ու վաճառքի կենտրոնների քանակն ու բարձրանում սպասարկման որակը: Այս ամենը հանգեցրել է նաև Հայաստանում գինու մշակույթի ամրապնդմանն ու գինեգործական զբոսաշրջության ճյուղի առաջընթացին: Տարբեր մարզերում և մայրաքաղաք Երևանում կազմակերպվում են գինու փառատոններ, որոնց մասնակցում են տասնյակ հազարավոր տեղացիներ ու զբոսաշրջիկներ:


Grape Purveyance in Armenia.JPG|Խաղողի բերքահավաք
Voskevaz wineray cellars.jpg|Ոսկեվազի գինու գործարանի տակառները
Armenian Wines (հայկական գինիներ).jpg|Հայկական արտադրության գինիներ


#### Արտադրական կարողություններ և ցուցանիշներ
Հայաստանում խաղողի այգիների ընդհանուր մակերեսը 2021 թվականի տվյալներով կազմել է շուրջ 16,524 հա, որոնք տեղակայված են հիմնականում Արմավիրի, Արագածոտնի, Արարատի, Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերում: Նույն թվականի տվյալներով Հայաստանում կար 60,000 խաղողագործ, որոնք տարեկան արտադրել են շուրջ 240,000 տոննա խաղող: Կա մոտ 400 հայկական տեղական խաղողի տեսակ, որոնցից մշակվում է 55-ը, այդ թվում՝ 30 սպիտակ և 25 կարմիր: Այս տեսակներից 31-ն օգտագործվում է գինեգործության մեջ, 21-ը՝ որպես սեղանի խաղող, իսկ 3-ը՝ չամիչի արտադրության համար։ Առավել հայտնի տեսակներն են՝ Արենին, Ոսկեհատը, Կանգունը, Հաղթանակը։ 

2018 թվականին Հայաստանում գինեգործական ընկերությունների թիվը կազմում էր 25: 2019 թվականին այս ցուցանիշը 67 է, իսկ 2021 թվականին՝ 111: Ընդ որում, 2021 թվականին գինեգործական ընկերություններից 13-ն արտադրել են տարեկան ավելի քան 200000 շիշ գինի, 52 ընկերություն՝ ավելի քան 50000 շիշ գինի, իսկ 46 ընկերություն փոքր են և տարեկան արտադրողականությունը մինչև 5000 շիշ գինի էր։ 2022 թվականի դրությամբ Հայաստանում գործում է 150 գինեգործական ընկերություն:

Ստորև ներկայացված աղյուսակում ցուցադրվում է Հայաստանում արտադրվող գինու ծավալն ըստ տարիների.

#### Արտահանման ցուցանիշներ
Հայկական գինիներն արտահանվում են շուրջ 36 երկիր (2021 թվականի դրությամբ), այդ թվում՝ Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Լեհաստան, Բելգիա, Նիդեռլանդներ, Իտալիա, Գերմանիա, Լիտվա, Ղազախստան, Միացյալ Թագավորություն, Կանադա, Վրաստան, Բուլղարիա, Թուրքմենստան, Չեխիա, Լատվիա, Բելառուս: Համեմատության համար 2015 թվականին հայկական գինիներն արտահանվում էին 15 երկիր: Գինու արտահանման գերակշիռ մասն ավանդաբար բաժին է ընկնում Ռուսաստանի Դաշնությանը՝ շուրջ 80% (2022 թվականի դրությամբ): ԱՄՆ-ին բաժին է ընկնում արտահանված հայկական գինու 6% (2022 թվականի դրությամբ): 

Հայաստանից գինի է արտահանում են շուրջ 80 կազմակերպություն, որոնցից առավել հայտնի գինի արտադրող գործարանների շարքում են «Ոսկեվազի գինու գործարան»-ը, «Արմենիա վայն» գործարանը, «Վան արդի»-ն, «Պռոշյանի կոնյակի գործարան»-ը, «Երևանի Արարատի գինու, կոնյակի, օղու գործարան»-ը, «Վեդի-Ալկո»-ն, «Արենիի գինու գործարան»-ը և այլ արտադրողներ։

## Գինեգործական շրջաններ
Հայաստանում ավանդական խաղողագործության շրջաններն են Արարատյան դաշտը, վերջինին հարող նախալեռնային գոտին, Վայոց ձորը, հյուսիսարևելյան տարածաշրջանը և Սյունիքը: Խաղողագործական յուրահատուկ առանձին գոտիներ էին Արցախն ու Նախիջևանը:  

Հայաստանի հիմնական խաղողագործական գոտին հանդիսանում է Արարատյան դաշտը, որը գտնվում է Արաքս գետի միջին հոսանքում և ընդգրկում է Արարատի ու Արմավիրի մարզերը: Կարևորագույն գոտի է Վայոց ձորի մարզը: Արարատյան դաշտին հարող նախալեռնային գոտին ընդգրկում է Արագածոտնի մարզը: Մեկ այլ առանձնահատուկ գոտի է Տավուշի մարզի կենտրոնական, հյուսիսային և արևելյան շրջաններն ու Լոռու մարզի Թումանյանի տարածաշրջանը: Սյունիքի մարզում խաղողի այգիները գտնվում են ծովի մակարդակից 260-ից 1700 մ բարձրության վրա: 

### Արագածոտնի մարզ

[260px|մինի|աջից|Խաղողի այգիներ [Արագածոտն (գյուղ)|Արագածոտն գյուղի մոտ]]
Խաղողի այգիների մակերեսով Արագածոտնի մարզը Հայաստանի խաղողագործական չորրորդ տարածաշրջանն է: 2017 թվականի դրությամբ խաղողի այգիների մակերեսը կազմում է 1253 հա: Ունի գինեգործական դարավոր ավանդույթներ: 

Խաղողի այգիները գտնվում են ծովի մակարդակից 1100-ից 1400 մ բարձրության վրա, որտեղ հունվար-հուլիս ամիսներին միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -5,3°C-ից +23,7°C-ի սահմաններում: Վեգետացիայի ընթացքում տեղումների միջին քանակը 209 մմ է: Տարեկան ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը (+10°C-ից բարձր) կազմում է 3609: Հողերը հիմնականում տիպիկ գորշ անապատային, շագանակագույն և բաց շագանակագույն են: 

Արագածոտնի մարզում աճեցվող խաղողի հիմնական սորտերն են Կանգունը, Կարմրահյութը, Սև Արենին, Ոսկեհատը:

Մարզում գործում են բազմաթիվ գինեգործարաններ, այդ թվում՝ «Արագած գինու-կոնյակի գործարան», «Արմենիա Վայն», «Գինու արվեստ», «Գոլդն Գրեյպ Արմաս», «Ոսկեվազի գինու գործարան», «Վայն Հաուս», «Վան Արդի» և այլ ընկերություններ:

### Արարատի մարզ

[260px|մինի|աջից|Խաղողի այգի [Խոր Վիրապ|Խոր Վիրապի վանքի շրջակայքում]]
Խաղողի այգիների մակերեսով Արարատի մարզը Հայաստանի խաղողագործական երկրորդ տարածաշրջանն է: 2017 թվականի դրությամբ խաղողի այգիների մակերեսը կազմում է 4713 հա: Այն հայկական գինեգործության հնագույն շրջաններից է: 

Խաղողի այգիները գտնվում են ծովի մակարդակից 800-ից 1000 մ բարձրության վրա, որտեղ հունվար-հուլիս ամիսներին միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -4°C-ից  +25°C-ի սահմաններում: Վեգետացիայի ընթացքում տեղումների միջին քանակը 157 մմ է: Տարեկան ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը (+10°C-ից բարձր) կազմում է 4090: Հողերը հիմնականում տիպիկ գորշ կիսաանապատային են: 

Արարատի մարզում աճեցվող խաղողի հիմնական սորտերն են Կարմրահյութը, Կախեթը, Մսխալին և Գառան Դմակը:

Մարզում գործում են բազմաթիվ գինեգործարաններ, այդ թվում՝ «Ագաթատ-Արմենիա», «Ազարիա Ուայների», «Ալտտերիա Վայնս», «Այգեզարդի գինու գործարան», «Ավշարի գինու գործարան», «Արարատի գինու գործարան», «Երասխի գինու գործարան», «Կենաց Գրուպ», «Հոմմեյդ Վայն ընդ Սպիրիտս», «Մրգանուշի գինու-կոնյակի գործարան», «Շահումյանի-վին», «Ջիվանի», «Ռուբինաս», «Սիսավան գինու գործարան», «Վայն-777», «Վանաշեն Վայն», «Վեդի Ալկո», «Տավինկո գինու-կոնյակի գործարան», «Տուշպա գինու գործարան» և այլ ընկերություններ:

### Արմավիրի մարզ

260px|մինի|աջից|Խաղողի բերքահավաք
Խաղողի այգիների մակերեսով Արմավիրի մարզը Հայաստանի խաղողագործական ամենախոշոր տարածաշրջանն է: 2017 թվականի դրությամբ խաղողի այգիների մակերեսը կազմում է 6792 հա: Հայկական գինեգործության հնագույն շրջաններից է, որտեղ այգիները հիմնվել են դեռևս Վանի թագավորության ժամանակներում, մասնավորապես՝ Արգիշտիխինիլի բերդաքաղաք և հարակից տարածքներ: Այդտեղ խաղողի տնկարկների գերակշիռ մասը հայկական կոնյակի և սպիտակ գինու համար նախատեսված սորտեր են: Վերջին տարիներին ներդրումային ծրագրերի արդյունքում հիմնվել են նաև միջազգային հայտնի գինեմետ սորտերի նոր այգիներ: 

Խաղողի այգիները գտնվում են ծովի մակարդակից 900-ից 1100 մ բարձրության վրա, որտեղ հունվար-հուլիս ամիսներին միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -5,1°C-ից  +25,3°C-ի սահմաններում: Վեգետացիայի ընթացքում տեղումների միջին քանակը 165 մմ է: Տարեկան ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը (+10°C-ից բարձր) կազմում է 3960: Հողերը հիմնականում տիպիկ գորշ կիսաանապատային են: 

Արմավիրի մարզում աճեցվող խաղողի հիմնական սորտերն են Կանգունը, Գառան Դմակը, Մսխալին, Հաղթանակը:

Մարզում գործում են բազմաթիվ գինեգործարաններ, այդ թվում՝  «Ագրո մենեջմենք» ՍՊԸ, «Ալլուրիա Վայն», «Առատաշեն Վայների», «Բամբակաշատի գինու գործարան», «Գինեվան», «Գրեգորիան», «Կարաս Վայնս», «ՄԱՊ», «Մասիս գինու կոնյակի գործարան», «Ջրաղացպանյան», «Սարաֆյան գինիներ», «Վայն ընդ Մոր», «Վանսեվան» և այլ ընկերություններ:

### Վայոց ձորի մարզ

[260px|մինի|աջից|Սև Արենի տեսակի խաղողի բերքահավաք [Ռինդ գյուղում]]
Խաղողի այգիների մակերեսով Վայոց ձորի մարզը Հայաստանի խաղողագործական հինգերորդ տարածաշրջանն է: 2017 թվականի դրությամբ խաղողի այգիների մակերեսը կազմում է 1200 հա: Այն հայկական գինեգործության հնագույն շրջաններից է, որտեղ հայտնաբերվել է աշխարհի հնագույն գինեգործարանը (Արենի-1): 

Խաղողի այգիները գտնվում են ծովի մակարդակից 950-ից 1700 մ բարձրության վրա, որտեղ հունվար-հուլիս ամիսներին միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3,8°C-ից  +25°C-ի սահմաններում: Վեգետացիայի ընթացքում տեղումների միջին քանակը 219 մմ է: Տարեկան ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը (+10°C-ից բարձր) կազմում է 3919: Հողերը հիմնականում շագանակագույն են: 

Վայոց ձորի մարզում աճեցվող խաղողի հիմնական սորտերն են Խաթուն խարջին, Թոզոտը, Ոսկեհատը, Սև Արենին:

Մարզում գործում են բազմաթիվ գինեգործարաններ, այդ թվում՝ «Ար Արենի գաստրո բակ», «Արենիի գինու գոծարան», «Արենի Վայն», «Արփի Վայն», «Գետափի գինու գործարան», «Գինետուն», «Դավ Կանյոն», «Զորահ», «Լեռան Վայն», «Լուսարև», «Կրիա», «Հին Արենի», «Հին գյուղ», «Մեյրոն Վայն», «Մոմիկ», «Նոր Արենի», «Սավար», «Սար-Արենի գյուղի», «Վայք Գրուպ», «Տրինիտի կանյոն այգիներ», «Օլդ Բրիդջ» և այլ ընկերություններ:

### Տավուշի մարզ

260px|մինի|աջից|Իջևանի գինու գործարանի խաղողի այգիները
Խաղողի այգիների մակերեսով Տավուշի մարզը Հայաստանի խաղողագործական երրորդ տարածաշրջանն է: 2017 թվականի դրությամբ խաղողի այգիների մակերեսը կազմում է 1345 հա: Գտնվելով Հայաստանի անտառներով հարուստ հյուսիսարևելյան հատվածներում՝ Տավուշի մարզը դեռևս Խորհրդային Միության ժամանակներից համարվում էր խաղողի ֆիլոքսերադիմացկուն տնկանյութի արտադրության առաջատար: Ներկայումս խաղողի տնկարկները հիմնականում տարածված են մարզի կենտրոնական, հյուսիսային և հյուսիս-արևելյան հատվածներում:: 

Խաղողի այգիները գտնվում են ծովի մակարդակից 400-ից 1000 մ բարձրության վրա, որտեղ հունվար-հուլիս ամիսներին միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -0,5°C-ից  +21,1°C-ի սահմաններում: Վեգետացիայի ընթացքում տեղումների միջին քանակը 410 մմ է: Տարեկան ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը (+10°C-ից բարձր) կազմում է 3166: Հողերը հիմնականում կարբոնատային, աղուտ-հիմնային, մարգագետնային են: 

Տավուշի մարզում աճեցվող խաղողի հիմնական սորտերն են Բանանցը, Լալվարին, Գառան Դմակը, Կանգունը, Կարմրահյութը:

Մարզում է գործում «Այգեպանի տնակ», «Իջևանի գինու-կոնյակի գործարան», «Կանաչ գյուղ» ընկերությունները:

### Այլ շրջաններ
Մայրաքաղաք Երևանում են տեղակայված «Ալեքսանդրեա Վայնըրի» , «Աստաֆյան գինու և կոնյակի գործարան», «Բարեվ Վայն», «Գևորգյան գինու գործարան», «Երևանի Արարատ կոնյակի-գինու-օղու կոմբինատ», «Երևանի Շամպայն գինիների գործարան», «Զառա Մուրադյան Վայնս», «Թորուկ», «Լա Մեռոն», «Կապրաե Վայնս», «Կոտոշ», «Կումրութ գինիներ», «Հայլենդ Սելլարս», «Հարությունյան Վայների», «Մաթևոսյան», «Մարան», «Մարգո Վայն», «Մարտիրոս Վայն», «Մինաս Վայնյարդ», «Միջնաբերդ Ալկո», «Մուզա», «Մունք գինիներ», «Նորքի այգիներ», «Վայնվորքս» և այլ ընկերությունները:

Կոտայքի մարզում են տեղակայված «Գլանժ Ալկո», «Կատարո», «Մանուկյան գինու և կոնյակի գործարան», «Մուսահ», «Պռոշյան կոնյակի գործարան» և այլ ընկերությունները: Սյունիքի մարզում է տեղակայված «Դամար Վայն» ընկերությունը:

## Խաղողի սորտերը Հայաստանում
260px|մինի|աջից|Հայկական խաղողների փունջ
Հայաստանը խաղողի մշակման և սորտերի բազմազանության հնագույն օջախներից մեկն է։ Բազմադարյա խաղողագործական փորձը, երկրի բարդ ռելիեֆը, բարձրադիր լեռնային գոտիները, տարբեր հողատեսակներն ու բազմազան բնակլիմայական պայմանները նպաստել են խաղողի տեղական սորտերի ձևավորմանն ու պահպանմանը։ Հայկական խաղողի սորտերի գենոֆոնդը համարվում է աշխարհի ամենահարուստներից մեկը և ունի ինչպես պատմական, այնպես էլ ժամանակակից գինեգործության համար բացառիկ նշանակություն։

Հայաստանում պատմականորեն ձևավորվել են ինչպես տեխնիկական (գինեգործական), այնպես էլ սեղանի և ունիվերսալ խաղողի սորտեր։ Դրանք կիրառվել են գինի, օղի, դոշաբ, չիր պատրաստելու և թարմ օգտագործման համար։ Տեղական սորտերի մի մասը տարածված է եղել միայն որոշակի շրջաններում՝ պայմանավորված տվյալ տարածքի հողակլիմայական առանձնահատկություններով, իսկ մի մասն էլ լայնորեն մշակվել է Հայաստանի տարբեր շրջաններում:

Միջնադարից սկսած մինչև նոր շրջան հայկական գրավոր աղբյուրներում, վիմագրերում և տնտեսական փաստաթղթերում հիշատակվում են խաղողի տարբեր տեսակներ և դրանց մշակման վայրերը։ 19-րդ դարից սկսած՝ գիտական ուսումնասիրությունների, վիճակագրական հաշվառումների և սորտագիտական աշխատանքների շնորհիվ հնարավոր դարձավ հայկական խաղողի սորտերի համակարգված նկարագրությունը և դասակարգումը։

260px|մինի|ձախից|
Խորհրդային շրջանում իրականացված լայնածավալ ամպելոգրաֆիական ուսումնասիրությունները զգալիորեն համալրեցին տվյալները Հայաստանի խաղողի սորտային կազմի վերաբերյալ։ Այդ ընթացքում գրանցվեցին հարյուրավոր տեղական և ներմուծված սորտեր, որոնցից մի մասն այսօր համարվում է հազվադեպ կամ անհետացման եզրին գտնվող գենետիկական արժեք։

Անկախ Հայաստանի սկզբնական տարիներին սոցիալ-տնտեսական բարդ իրավիճակով պայմանավորված, հողերի սեփականաշնորհման և ոլորտի վերահսկողության բացակայության պատճառով խաղողագործությունն ու խաղողի սորտերի պահպանությունը մեծ վնաս կրեց: 2000-ական թվականներից խաղողի տեղական սորտերի նկատմամբ հետաքրքրությունը նորից ակտիվացավ։ Սև Արենիի, Ոսկեհատի, Խնդողնիի և այլ տեղական սորտերի վերագնահատումը նպաստեց միջազգային շուկայում հայկական գինու ինքնատիպության ամրապնդմանը։ Ներկայումս խաղողի սորտերի պահպանությունն ու զարգացումը դիտարկվում են ոչ միայն տնտեսական, այլև մշակութային և ազգային ժառանգության պահպանման տեսանկյունից։

Խաղողի սորտերն, ըստ դասակարգման, սովորաբար լինում են տեղական կամ ներմուծված: Տեղական են համարվում այն սորտերը, որոնք տվյալ վայրում են առաջացել և միայն տվյալ վայրին բնորոշ են, որոնք այդտեղ հազարավոր տարիների պատմություն ունեն կամ մարդու կողմից ստեղծվել են տվյալ վայրում: Այսինքն՝ բոլոր աբորիգեն սորտերն ամարվում են տեղական, սակայն ոչ բոլոր տեղական սորտերն են համարվում աբորիգեն: Սև Արենի սորտն աբորիգեն է, իսկ Հաղթանակ սորտը ստեղծվել է 1977 թվականին Խորհրդային Հայաստանում և համարվում է տեղական: Ներմուծված են համարվում այն սորտերը, որոնք վերջին տասնամյակների ընթացքում ներկրվել են: Այդպիսի սորտերից է Ռքածիթելին:

Ժամանակակից Հայաստանի տարածքում կա խաղողի 300-ից 400 սորտ: Ստորև աղյուսակով ներկայացած են խաղողի հայկական հիմնական, ինչպես նաև հազվագյուտ, ժամանակակից որոշ սորտերը ու դրանց բնութագիրը.

## Գինիների պատրաստման ձևեր
Գինու արտադրությունը ներառում է երկու հիմնական փուլեր` տվյալ արտադրության պահանջներին բավարարող բարձրորակ խաղողի ստացում և տվյալ խաղողից գինու պատրաստում: Խաղողի գինին ստացվում է խաղողի քաղցուի մեջ պարունակվող շաքարի լրիվ կամ մասնակի սպիրտային խմորման արդյունքում և պարունակում է 9-ից 20 ծավալային % սպիրտ: Սեղանի բնական գինիներն ունեն 9-ից 14 ծավալային % թնդություն և պարունակում են միայն բնական ծագման էթիլ սպիրտ: Սեղանի սպիտակ անապակ գինիները ստացվում են խաղողի սպիտակապտուղ սորտերից, քաղցուի մեջ պարունակվող շաքարի լիովին խմորման արդյունքում: Սեղանի կարմիր անապակ գինիները ստանում են խաղողի սևապտուղ սորտերից` փլուշի վրա քաղցուի, թրմեցման, խմորման, փլուշի ջերմային մշակման և այլ տեխնոլոգիական գործընթացների արդյունքում:: Մեր օրերում Հայաստանի գինեգործարանները գինու պատրաստման ժամանակակից տեխնոլոգիաների կիրառմանը զուգահեռ հաճախ օգտագործում են նաև ավանդական մեթոդներ: Կարևորվում է գինու պատրաստման ավանդական մեթոդների վերականգնումը և կիրառումը, քանի որ հնագույն մեթոդներով ստացված գինիներն առավել հարգված են և միջազգային շուկայում ունեն մեծ պահանջարկ: 

260px|մինի|աջից|«Շահումյանի գինու գործարանի» գինու կարասների սրահը
Կարասում գինու խմորումն ու հնեցումը հայկական գինեգործության հնագույն ավանդույթներից է, որը շարունակվում է նաև մեր ժամանակներում: Հնեցման ամբողջ ընթացքը կարասում անցկացրած գինին շփվում է միայն հողի (կավի) հետ, որն ունի «շնչելու» հատկություն: Այս ձևով ստացված գինին պահպանում է խաղողին բնորոշ առանձնահատկությունները, անուշաբույր համը և կարող է այդտեղ մնալ երկար տարիներ: 

Մյուս ձևը, որն աշխարհում առանձնահատուկ է և բնորոշ հենց Հայաստանին, «կախանի» մեթոդն է: Այս մեթոդի համաձայն՝ խաղողը կախվում է թելերից, որի շնորհիվ հատիկները միմյանց գրեթե չեն դիպչում և շփման մակերես չեն ունենում: Այդ կերպ չորացումն ավելի լավ է կատարվում, իսկ յուրահատուկ համը՝ պահպանվում: Հին ժամանակներում Հայաստանի խաղողաշատ շրջաններում երկար պահպանման համար խաղողը կախել են մառաններում: Կախված խաղողի մեծ պաշարն ամբողջությամբ հնարավոր չէր ուտել, և մարդիկ աստիճանաբար սկսեցին չորացած խաղողից նաև գինի պատրաստել: Այդ գինին քաղցր էր, քանի որ չամչացված խաղողի մեջ շաքարի պարունակությունը մեծանում է և տնային պայմաններում դժվար էր այն ամբողջությամբ ֆերմենտացնել: Մեր օրերում այդ խնդիրը լուծվում է ժամանակակից մեթոդներով: Խաղողի չորացման ժամկետներով պայմանավորված՝ ստացվում է երեք տեսակ կախանի գինի՝ կես կախանի, դասական և քաղցր: Հայաստանում գործող որոշ գործարաններ գինի են պատրաստում «կախանի» մեթոդով: «Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամը» և «Գևորգյան գինու գործարան» ընկերությունը նախատեսել են «կախանի» մեթոդի համար ստանալ միջազգային արտոնագիր և գրանցել որպես հին հայկական գինեգործական մեթոդ:

Մեկ այլ հին ավանդական մեթոդ է կիրառում նաև գինի արտադրող «Վան Արդի» ընկերությունը: Այն վերականգնում է հնագույն ժամանակներից կիրառվող հայկական գինեգործական ավանդույթներից մեկը՝ գինու հնեցումը տեղական բազալտի մեջ:

## Հայկական գինիների դասակարգում
260px|մինի|աջից|Հայկական տարբեր տեսակի գինիների հավաքածու երևանյան ռեստորաններից մեկում
Գինիների բազմազանությունն առիթ է դարձել դրանց դասակարգման անհրաժեշտության: Դասակարգման մի քանի ձևեր կան՝ ըստ գույնի, թնդության, բույրի և այլն: Բազմաթիվ երկրներ ունեն դասակարգման իրենց առանձնահատկությունները, որոնք ամրագրված են օրենքով: Սակայն կան համընդհանուր սկզբունքներ:

Ըստ գույնի հայկական գինիները հեշտությամբ դասակարգվում են երեք տեսակի՝ կարմիր, սպիտակ և վարդագույն: 

Հայկական գինիները դասակարգվում են նաև դրանց կարևորագույն հատկանիշներով՝ թնդութուն և բույրի ինտենսիվություն, որոնք կարևորագույն զգայական բնութագրիչներն են: Այս հատկանիշները թույլ են տալիս կանխատեսել, թե ինչպիսի գույն և ալկոհոլի ինչպիսի պարունակություն ունի գինին: Սպիտակ գինիները հիմնականում թեթև են, փափուկ, ունեն ավելի նուրբ բույր և կարմիրի համեմատ բնորոշվում են տիպային ավելի մեծ բազմազանությամբ: Վարդագույն գինիները զբաղեցնում են սպիտակ և կարմիր թեթև գինիների միջև ընկած միջակայքը: Փրփրուն գինիներն էլ սովորաբար ունեն են ալկոհոլի ավելի ցածր պարունակություն:

Ըստ թնդության՝ գինիների դասակարգումը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ՝

* թունդ գինիներ - ալկոհոլի ավելի բարձր պարունակություն, ավելի հարուստ կառուցվածք, հաճախ նաև ավելի մարմնեղ, կաղնու տակառներում հնեցված, ցածր թթվայնությամբ, որոնք ստացվում են տաք կլիմայական գոտիների խաղողից,
* թեթև գինիներ - ալկոհոլի ավելի ցածր պարունակություն, ավելի պարզ կառուցվածք, հաճախ ավելի թեթև բույր, չհնեցված, բարձր թթվայնությամբ, որոնք ստացվում են սառը կլիմայական գոտիների խաղողից:

260px|մինի|աջից|Հայկական սպիտակ գինի
Ըստ բույրի՝ գինիների դասակարգումը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ՝

* մարմնեղ գինիներ - ավելի արտահայտիչ համ և բույր, կաղնու տակառներում հնեցված, ալկոհոլի ավելի բարձր պարունակություն, ավելի մուգ երանգ, ցածր թթվայնություն, որոնք ստացվում են ավելի տաք կլիմայական գոտիների խաղողից,
* նուրբ գինիներ - ավելի նուրբ համ և բույր, կաղնու տակառներում հնեցումը հազվադեպ, հաճախ ալկոհոլի ցածր պարունակությամբ, ավելի ցածր երանգ, շշալցվում են երիտասարդ վիճակում, բարձր թթվայնություն, որոնք ստացվում են ավելի սառը կլիմայական գոտիների խաղողից:

Հայաստանի թեթև գինիները ստացվում են երկրի հյուսիսային և հարավային շրջանների լեռնային ու նախալեռնային գոտիներում մշակվող խաղողից, որոնք հիմնականում թունդ չեն և ունեն բարձր թթվայնություն: Դրանցում ալկոհոլի պարունակությունը կազմում է մոտավորապես 13%: Համեմատաբար տաք գոտիներում աճեցված խաղողից ստացվում են միջին թնդության գինիներ, որոնցում ալկոհոլի պարունակությունը կարող է անցնել 14%-ը: 

Հայաստանում առավելապես ընդունված է գինիները դասակարգել ըստ շաքարի և ալկոհոլի պարունակության՝ հաճախ հաշվի առնելով նաև խաղողի սորտը, աճման վայրը և այլ հատկանիշներ:

## Պետական աջակցություն և կանոնակարգում
2000-ական թվականներից սկսած կառավարությունը պարբերաբար իրականացրել է խաղողի մթերմանն աջակցող ծրագրեր՝ նպատակ ունենալով մեղմել շուկայական տատանումների, բերքի գերարտադրության և գների անկման հետևանքները։ Այդ ծրագրերի շրջանակում սահմանվել են մթերվող խաղողի նվազագույն գներ, մթերման գործընթացի կազմակերպման համար գինեգործական ձեռնարկություններին տրամադրվել են սուբսիդավորված վարկեր և ֆինանսական աջակցություն։

Տարբեր տարիների պետական աջակցությունը ներառել է հարկային և մաքսային արտոնություններ, տեխնիկական վերազինման ծրագրեր, ինչպես նաև գյուղատնտեսական ապահովագրության փորձնական մեխանիզմներ, որոնք նպատակ են ունեցել բարձրացնել խաղողագործական տնտեսությունների մրցունակությունը և նվազեցնել կլիմայական ռիսկերից կախվածությունը։ Միաժամանակ մշակվել և ներդրվել են գինու արտադրության որակի վերահսկման, սննդամթերքի անվտանգության պահանջներ, որոնք համապատասխանեցվել են միջազգային չափանիշներին։

Այս գործընթացների շրջանակում աստիճանաբար ձևավորվել է ոլորտի ինստիտուցիոնալ կառավարման համակարգը, որի առանցքային բաղադրիչներից մեկը դարձել է խաղողագործության և գինեգործության ոլորտին ուղղված պետական գերատեսչությանն առընթեր մասնագիտացված կառույցի ստեղծումը։

### Խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամ
2016 թվականին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ ստեղծվել է Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամը, որը նպատակ ունի ապահովել ոլորտի համակարգված զարգացում, ներդնել պետական ռազմավարություններ և խթանել հայկական գինու տուրիզմը Հայաստանում և միջազգային հարթակներում։ Հիմնադրամը պարբերաբար կազմակերպում է միջոցառումներ, ներկայացնում հայկական գինու մշակույթը և աջակցում արտադրողներին ներքին սպառման և արտահանման գործում։

Հիմնադրամը զբաղվում է նաև հայկական խաղողի գենետիկ ռեսուրսների ուսումնասիրությամբ, տեղածին սորտերի պահպանությամբ, գինու արտադրության տեխնոլոգիաների և որակի վերահսկմամբ, ինչպես նաև մասնագիտական վերապատրաստմամբ՝ ուղղված ոլորտի կայուն զարգացմանը և «Հայաստանի գինիներ» բրենդի միջազգային ճանաչմանը։

## Գինին և խաղողը հայկական մշակույթում
մինի|200px|աջից|Քանայի հարսանիքի աստվածաշնչյան պատկեր, գինեխմության տեսարան (ձեռագիր մատյան, 16-րդ դար)
Խաղողն ու գինին հայկական մշակույթում առանձնահատուկ դեր ունեն: Այդ ազդեցությունն իր արտացոլումն է գտել մշակութային գրեթե բոլոր ոլորտներում սկսած հավատալիքներից ու ծիսական արարողություններից մինչև ճարտարապետություն և կենցաղ: Ըստ էության, խաղողի մշակման ու գինու պատրաստման գործընթացն արդեն համարվում է հայկական մշակույթի բաղկացուցիչ մաս: Հազարամյակներ շարունակ ստեղծված և մեր օրեր հասած խաղողին ու գինուն վերաբերող նյութական և ոչ նյութական ժառանգությունը դարձել է հայերի ինքնության յուրահատուկ խորհրդանիշ և Հայաստանի զարգացած մշակույթի կարևոր մաս:   

Հնագույն ժամանակներից հայերի մոտ խաղողը և գինին  համարվում էին արգասաբերության, հաղթանակի խորհրդանիշներ: Աշխարհիկ և հոգևոր միջոցառումների ժամանակ այն կարևորագույն ծիսական դեր է կատարել: Պատահական չէ, որ «Սասնա ծռեր» էպոսում գինին դրսևորվել է թե՛ որպես սրբազան երդումի առարկա, որի միջոցով հերոսները հաստատում են իրենց խոսքի և գործի անսասանությունը, թե՛ որպես խնջույքի կենարար բաղադրիչ, որը միավորում է համայնքը և վերածվում սոցիալական ու ծիսական շփման միջոցի։ Հայոց պատկերացումներում կենաց ծառը նույնացվում է խաղողի վազի հետ: Հայաստանում քրիստոնեության տարածմամբ խաղողն ու գինին շարունակեցին պահպանել իրենց խորհրդանշական իմաստը ինչպես կենցաղում, այնպես էլ ծիսական արարողություններում: 

[մինի|200px|ձախից|Գինի խմելու [Հեծյալով ռիտոն (եղջերագավաթ)|արծաթյա հեծյալ ռիտոն (Էրեբունի, մ.թ.ա. 9-6-րդ դդ.)]]
Առանձնակի ուշադրության է արժանի գինու պահպանման և օգտագործման պարագաները` տարբեր չափերի կավե կարասները, սափորները, ըմպանակները, ռիտոնները, արծաթից, բրոնզից և ապակուց պարտրաստված սպասքը և այլն: Հնագույն ժամանակներից գինին պատրաստել և պահել են կարասներում: Այդ մշակույթը Հայաստանում այնքան էր զարգացել, որ արդեն Վանի թագավորության ժամանակ սահմանվեցին գինի պահելու համար նախատեսված կարասների և գինի մատուցելու սափորների տարողության չափման ստանդարտներ: Այդ ժամանակներից սկսած կարասները հաճախ պատրաստում էին նախշերով որպես գեղարվեստական դրսևորում: Կարասները հայերին պատմության ընթացքում մշտապես ուղեկցել են, և այսօր անհնար է պատկերացնել Հայաստանի մշակույթն առանց կարասային արհեստ: Գինի խմելու համար օգտագործվել են ինչպես կավե բաժակներ, այնպես էլ արծաթից, բրոնզից պատրաստված թասեր: Ուշագրավ է կենդանակերպ ու հեծյալ մարդու պատկերով արծաթյա ռիտոնները, որոնցից հայտնաբերվել են Էրեբունի ամրոցում: Հայաստանի տարբեր վայրերից հայտնաբերվել են նաև կենդանակերպ և կոշկակերպ կավե անոթներ, որոնք բացի ծիսական նշանակությունից կիրառվել են գինի խմելու համար:

Խաղողի վազը և գինին որպես խորհրդանիշ ուղեկցել են հայերին հնագույն ժամանակներից: Հայաստանի տարբեր վայրերից հայտնաբերվել են կնոջ զարդեր, որոնց վրայի նախշերն ունեն խաղողի տեսք: Տոլորսի դամբարանից հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 9-ից 8-րդ դարերով թվագրվող ոսկե ողկուզաձև կախազարդեր: Նմանատիպ զարդեր են հայտնաբերվել Ներքին Նավեր հնավայրից (մ.թ.ա. 7-ից 6-րդ դարեր), Կարմիր բլուրից և բազում այլ վայրերից: Խաղողակերպ զարդերի պատրաստման մշակույթը եղել է շարունակական, ինչի մասին վկայում են Լոռի բերդից հայտնաբերված ոսկյա և արծաթյա խաղողատիպ ժանյակներով միջնադարյան ականջօղերը:  

մինի|200px|աջից|Գինու սափորներ (Վանի թագավորություն)
Հնագույն և անտիկ ժամանակներից սկսած խաղողի ողկույզը և գինու սափորը պատկերվել են հայկական կնքադրոշմների և մետաղադրամների վրա որպես պետության խորհրդանիշ: Արգիշտիխինիլի քաղաքի պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 7-րդ դարով թվագրվող և խաղողի պատկերներով կնքիներ: Արտաշատ մայրաքաղաքից հայտնաբերվել են կնքադրոշմներ, որոնց վրա պատկերված է գինու ամֆորա (կավե անոթ), խաղողի ողկույզ, խաղողի տերև: Արտաշեսյան Հայաստանի թագավորների, այդ թվում՝ Արտաշես Ա-ի, Տիգրան Մեծի որոշ մետաղադրամների վրա մի կողմում պատկերվել է թագավորի դիմապատկերը, իսկ դարձերեսին՝ խաղողի ողկույզ: Խաղողի և գինու խորհրդանիշներով կնիքներ, մետադրամներ հայտնաբերվել են Հայաստանի տարբեր շրջաններից: 

Հնագույն ժամանակներից սկսած և հատկապես անտիկ շրջանում խաղողի ու գինու պատկերները հայտնվեցին պալատների, ծիսական կառույցների պատերին որպես բարձրարժեք գեղագիտական զարդանախշեր: Հետագայում՝ միջնադարից սկսած այդ ավանդույթը շարունակվեց քրիստոնեական եկեղեցիները զարդարելու ժամանակ: Խաղողի ողկույզը դարձավ հայ առաքելական եկեղեցիների արտաքին պատերի բարձրաքանդակների հիմնական տարրերից: Ժամանակակից Հայաստանում խաղողի և գինու խորհրդանիշները սկսեցին զարդարել նաև բնակավայրերի տարբեր նշանակության շենքերն ու շինությունները:


Zvartnoc 2015 juj pic 69.JPG|Զվարթնոցի տաճարի բեկորները զարդարված խաղողի ողկույզովներով և տերևներով
Insel Akdamar Աղթամար, armenische Kirche zum Heiligen Kreuz Սուրբ խաչ (um 920) (40378082332).jpg|Խաղողի վազը և ողկույզների բարձրաքանդակները Ախթամարի եկեղեցու պատին
2014 Erywań, Erebuni, Muzeum Erebuni, Relief na schodach.jpg|Առյուծ և խաղողի ողկույզներ, Էրեբունի թանգարանի շենքի պատին


## Գինու զբոսաշրջություն
Հայաստանի զբոսաշրջային գրավչությունն ապահովում են երկրի պատմամշակութային հուշարձանները, գեղեցիկ բնությունը և ոչ նյութական ժառանգությունը (խոհանոց, ավանդույթներ և այլն): Վերջին տասնամյակում այս երեքի համադրությամբ երկրում ձևավորվել է զբոսաշրջային նոր ճյուղ՝ գինու զբոսաշրջություն (էնոտուրիզմ): Այն ներառում է այցելություններ խաղողի այգիներ, ծանոթություն խաղողի մշակման գործընթացին, շրջայցեր և հանդեսներ գինու գործարաններում։ Զբոսաշրջիկներն այցելում են նաև գինեգործության հետ կապված պատմամշակութային վայրեր, մասնակցում խաղողագործության և գինեգործության վերաբերյալ մշակութային միջոցառումների, ընթրում գինի մատուցող ռեստորաններում և սրճարաններում: 

Զբոսաշրջության այս ճյուղը գրավիչ է դարձել ոչ միայն Հայաստանի բնակիչների համար, այլև ապահովում է այլ երկրներից զբոսաշրջիկների մեծ հոսք: Այս ամենը խթանում է գինու գործարանների արտադրանքի որակական ու քանակական աճին, սպասարկման ոլորտի զարգացմանը և Հայաստանի հեղինակության բարձրացմանը: Հայկական գինու զբոսաշրջային երթուղիները ընդգրկված են միջազգային էնոտուրիզմի քարտեզում: Գինու զբոսաշրջությունն ընդգրկում է Հայաստանի գինեգործական շրջանները՝ Արարատի, Արագածոտնի, Արմավիրի, Վայոց ձորի և Տավուշի մարզերը, ինչպես նաև մայրաքաղաք Երևանը։ Յուրաքանչյուր տարածաշրջան բացառիկ հետաքրքրություն է ներկայացնում: Տեղանքի բնակլիմայական պայմանները, խաղողի տեսակները, արտադրված գինիների յուրահատկությունները, պատմամշակութային հետաքրքրությունները գրավիչ են զբոսաշրջիկների համար: Երևանում առավելապես կենտրոնացած են գինի խմելու վայրերն ու գինու փառատոնները:

մինի|250px|ձախից|Զբոսաշրջիկներն այցելում են աշխարհի ամենահին գինեգործարան
Հայաստանում էնոտուրիզմի մեծ խթան հանդիսացավ Վայոց ձորի մարզի Արենի-1 քարայրում աշխարհի ամենահին գինեգործարանի հայտնաբերումը, որը 6100 տարեկան է: Զբոսաշրջիկներն այցելում են քարայր-հնավայր, զբոսնում խաղողի այգիներով, մարզում գտնվող գինու գործարանների արտադրած գինիներն ըմպում: 

Բավականին հետաքրքրական են Արարատի, Արագածոտնի և Արմավիրի մարզերի գինու զբոսաշրջային երթուղիները: Այդտեղ գործող գինեգործարաններից շատերը ոչ միայն արտադրական ընդարձակ տարածքներ են, այլև խաղողին ու գինուն նվիրված պատմամշակութային հաստատություններ: Զբոսաշրջիկները տեղում համտեսում են տարատեսակ գինիներ, ճանաչողական ու ժամանցային այցեր կատարում խաղողի այգիներ: Հաճախ այս շրջայցերը համադրվում են պատմամշակութային հուշարձաններ այցելություններով: Դրանցից ամենահետաքրքրականներից է Արագածոտնի մարզում գտնվող Ագարակի հնավայրը, որտեղ պեղվել են գինու տասնյակ հնձաններ:

[մինի|250px|աջից|Զբոսաշրջիկները [Երևանի գինու օրեր|«Երևանի գինու օրեր» փառատոնին]]
Երևանը, լինելով խաղողագործության և գինեգործության հնագույն օջախներից, նույնպես գրավիչ է գինեսերների համար: 1874 թվականին Ներսես Թաիրյանի կառուցած գինեգործարանի հիմքի վրա ստեղծված Երևանի «Նոյ» և «Արարատ» կոնյակի ու գինու գործարաններն իրենց հարուստ պատմությամբ դարձել են Երևանի այցեքարտը: Այդտեղ նույնպես անցկացվում են մշակութային միջոցառումներ և գինու համտեսներ: Երևանի մի շարք փողոցներ դարձել են գինի խմելու հանրային կենտրոնների: Այդտեղ գործող գինու սրահները և ռեստորանները հայտնի են իրենց գինիներով: Այդպիսի ամենահայտնի փողոցներից է Սարյանը, որը հայտնի է նաև «գինու փողոց» անունով: Այդտեղ նաև անցկացվում է «Երևանի գինու օրեր» ամենամյա փառատոնը: 

Վերջին տարիներին Հայաստանում գինու փառատոնային մշակույթը տարածվել է նաև մարզերում: Տավուշի մարզի Դիլիջան քաղաքում անցկացվում է «Դիլիջանի գինու փառատոնը»: Հազարավոր մասնակիցներ բնության գրկում՝ հուշարձան համարվող «Աղասի Խանջյանի ամառանոցի» տարածքում վայելում են գինի և լսում երաժշտություն: Սիրված միջոցառումների շարքում է նաև Վայոց ձորի մարզի Արենի գյուղում անցկացվող «Արենի գինու փառատոնը», որի ընթացքում զբոսաշրջիկները ծանոթանում են մարզի գինեգործական ավանդույթներին, համտեսում գինու գործարանների և ընտանեկան տնտեսությունների արտադրած գինիները:

## Հետաքրքիր փաստեր
* 370 թվականին հայ իշխան Մուշեղ Մամիկոնյանը 40 հազարանոց զորքով պաշտպանության նպատակով գնում է Հայաստանի հարավային սահման: Ատրպատականում պարսից արքա Շապուհի դեմ տարած հաղթական պատերազմի ընթացքում Մուշեղը գերի է վերցնում պարսից տիկնանց և ազնվական կանանց: Նա ոչ միայն անձամբ չի ոտնահարում նրանց պատիվն ու արժանապատվությունը, այլև արգելում է իր զինվորներին ցանկացած անպատշաճ արարք, և, ի վերջո, նրանց ամբողջությամբ, պատվի ու արժանապատվության պահպանմամբ վերադարձնում է Շապուհին։ Վերջինս հայոց զորավարի արարքից ապշած՝ ի պատիվ նրա իր գավաթի վրա փորագրել է տալիս սպիտակ ձի հեծած Մուշեղի պատկերը: Ամեն անգամ գինի խմելիս Շապուհը վերցնում է գինու գավաթը և ասում.- «Ճերմակաձին թող գինի խմի»:
*Լոռու մարզում գտնվող Հաղպատի վանքի մատենադարանը կառուցվել է 11-րդ դարում և իր նպատակին ծառայել մինչև 15-րդ դարը: 16-ից 17-րդ դարերից սկսած վանքի միաբանները երբեմնի գրատան շենքն օգտագործել են տնտեսական նպատակներով: Շինության հատակին՝ հողի մեջ, տեղադրել են մեկ տասնյակից ավել կարասներ, որոնց մեջ պահել են գինի: Այդ շինությունը և կարասները պահպանվել են մինչև մեր օրեր:

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամ (ՀՀ Ֆինանսների նախարարության հիմնադրած կառույց)
* «Հայաստանի Էնոտուրիզմի խորհրդ» (հասարակական կազմակերպություն)

Կատեգորիա:Գինեգործությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն