Թեոգոնիա

«**Թեոգոնիա**» (, , «աստվածների ծագումնաբանությունը կամ ծնունդը»), Հեսիոդոսի (մ․թ.ա. 8-7-րդ դարեր) բանաստեղծությունը, որը նկարագրում է հունական աստվածների ծագումն ու ծագումնաբանությունը, կազմված մ․թ․ա․ 730-700 թվականներին։ Գրված է հին հունարենի էպիկական բարբառով և պարունակում է 1022 տող։

## Նկարագրություն
Հեսիոդոսի *Թեոգոնիան* աստվածների վերաբերյալ տեղական հունական ավանդույթների լայնածավալ սինթեզ է, որը կազմակերպվել է որպես պատմվածք, որը պատմում է, թե ինչպես են նրանք առաջացել և ինչպես են նրանք մշտական ​​վերահսկողություն հաստատել տիեզերքի վրա։ Այն առաջին հայտնի հունական առասպելական կոսմոգոնիան է։ Տիեզերքի սկզբնական վիճակը քաոսն է, մութ անորոշ դատարկություն, որը համարվում է աստվածային սկզբնական վիճակ, որտեղից առաջացել է մնացած ամեն ինչ։ Թեոգոնիան հունական դիցաբանության մի մասն է, որը մարմնավորում է իրականությունը որպես ամբողջություն արտահայտելու ցանկություն՝ այս ունիվերսալացնող ազդակը հիմնարար էր սպեկուլյատիվ տեսության առաջին հետագա նախագծերի համար։

Հետագայում, «Թագավորներ և երգիչներ» հատվածում (80–103) Հեսիոդոսը յուրացնում է իրեն այն իշխանությունը, որը սովորաբար վերապահված է սուրբ թագավորությանը։ Բանաստեղծը հայտարարում է, որ հենց նա է, ում մենք կարող էինք ակնկալել ինչ-որ թագավորի փոխարեն, ում մուսաները շնորհել են գավազանի և հեղինակավոր ձայնի երկու պարգևները (Հեսիոդոս, *Թեոգոնիա* 30–3), որոնք թագավորության տեսանելի նշաններն են։ Այնպես չէ, որ այս ժեստը նախատեսված է Հեսիոդոսին թագավոր դարձնելու համար։ Ավելի շուտ, բանն այն է, որ թագավորության իշխանությունն այժմ պատկանում է բանաստեղծական ձայնին, այն ձայնին, որը հռչակում է *Թեոգոնիան։*

Թեև այն հաճախ օգտագործվում է որպես հունական առասպելաբանության աղբյուր, սակայն Թեոգոնիան և՛ ավելին է, և՛ պակաս։ Պաշտոնական առումով դա Զևսին և Մուսաներին կանչող օրհներգ է․ զուգահեռ հատվածներ նրա և շատ ավելի կարճ Հոմերոսյան օրհներգի միջև պարզ են դարձնում, որ *Թեոգոնիան* զարգացել է օրհներգերի նախերգանքների ավանդույթից, որով հին հունական ռապսոդը սկսում է իր կատարումը բանաստեղծական մրցույթներում։ Պետք է տեսնել *Թեոգոնիան* ոչ թե որպես հունական դիցաբանության վերջնական աղբյուր, այլ որպես դինամիկ ավանդույթի պատկեր, որը բյուրեղացավ, երբ Հեսիոդը ձևակերպեց իր իմացած առասպելները, և հիշել, որ ավանդույթները շարունակել են զարգանալ այդ ժամանակից ի վեր։

*Թեոգոնիայի* գրավոր ձևը հաստատվել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում։ Նույնիսկ որոշ պահպանողական խմբագիրներ եզրակացրել են, որ Տիփոնի դրվագը (820–68) ինտերպոլացիա է։
 
Հեսիոդը հավանաբար ազդվել է մերձավորարևելյան որոշ ավանդույթներից, ինչպիսիք են Դունումի բաբելոնյան դինաստիան, որոնք խառնված էին տեղական ավանդույթների հետ, բայց դրանք ավելի հավանական է, որ միկենյան ավանդույթի հետքեր լինեն, քան Հեսիոդոսի ժամանակի արևելյան շփումների արդյունք։
     
Խեթական առասպելական տեքստերի վերծանումը, հատկապես *«Թագավորությունը երկնքում*» տեքստը, որն առաջին անգամ ներկայացվել է 1946 թվականին, իր կաստրացիոն առասպելով, Անատոլիական Կումարբիի կերպարում առաջարկում է զուգահեռ Հեսիոդոսի Ուրան-Քրոնոս հակամարտությունը։

## Հաջորդության առասպել

*Թեոգոնիայի* հիմնական բաղադրիչներից մեկն այն բանի ներկայացումն է, որը կոչվում է «հաջորդության առասպել», որը պատմում է, թե ինչպես Քրոնոսը տապալեց Ուրանոսին, և ինչպես իր հերթին Զևսը տապալեց Քրոնոսին և նրա ընկերակից տիտաններին, և ինչպես ի վերջո Զևսը հաստատվեց որպես տիեզերքի վերջնական և մշտական տիրակալը։

Ուրանոսը (Երկինքը) սկզբում ծնեց տասնութ երեխա իր մոր՝ Գեաի (Երկիր) հետ՝ տասներկու տիտաններին, երեք ցիկլոպներին և երեք հեկատոնքեյրներին (հարյուր ձեռնանիներ), բայց ատելով նրանց,  նա թաքցրեց նրանց ինչ-որ տեղ Գեայի ներսում։ Զայրացած և նեղության մեջ Գեան ձևավորեց մանգաղ ՝ պատրաստված ադամանտից և հորդորեց իր երեխաներին պատժել իրենց հորը։ Միայն նրա որդին՝ Քրոնոսը, կրտսեր տիտանը, պատրաստ էր դա անել։ Այսպիսով, Գեան թաքցրեց Քրոնոսին «որոգայթում» և տվեց նրան ադամանտին մանգաղը, և երբ Ուրանը եկավ պառկելու Գեայի հետ, Քրոնոսը ձեռքը մեկնեց և ամորձատեց հորը։ Սա հնարավորություն տվեց տիտաններին ծնվելու, իսկ Քրոնոսին ստանձնելու տիեզերքի գերագույն ղեկավարությունը։

Քրոնոսը, վերցնելով տիեզերքի իշխանությունը Ուրանոսից, ցանկանում էր ապահովել, որ նա պահպանի վերահսկողությունը։ Ուրանոսը և Գեան կանխագուշակել էին Քրոնոսին, որ նրա սեփական զավակներից մեկը կտապալի նրան, ուստի, երբ Քրոնոսն ամուսնացավ Հռեաի հետ նա համոզվեց, որ կուլ կտա իր ծնած երեխաներից յուրաքանչյուրին՝ Հեստիաին, Դեմետրաին, Հերաին, Հադեսին, Պոսեյդոնին և Զևսին (այդ հերթականությամբ), ի մեծ վիշտ Հռեաի։ Այնուամենայնիվ, երբ Հռեան հղի էր Զևսով, նա աղաչեց իր ծնողներին՝ Գեային և Ուրանուսին, որպեսզի օգնեն նրան փրկել Զևսին։ Այսպիսով, նրանք ուղարկեցին Հռեային Լիկտոս՝ Կրետե կղզի, որպեսզի ծնի Զևսին, իսկ Գեան տարավ նորածին Զևսին մեծացնելու՝ թաքցնելով նրան Այգաիոն լեռան տակ գտնվող քարայրում։ Միևնույն ժամանակ, Հռեան Քրոնոսին տվեց մանկական հագուստով փաթաթված մի հսկայական քար, որը նա կուլ տվեց՝ մտածելով, որ դա Հռեայի մեկ այլ երեխա է։

Զևսը, ով այժմ մեծացել էր, ստիպեց Քրոնոսին (օգտագործելով Գայայի որոշ չճշտված խաբեություն) իր մյուս հինգ երեխաներին ազատել։ Այնուհետև Զևսը ազատ արձակեց իր հորեղբայրներին՝ կիկլոպներին (ըստ երևույթին, դեռևս բանտարկված էին երկրի տակ, հարյուր ձեռնանիների հետ, որտեղ ի սկզբանե նրանց բանտարկել էր Ուրանոսը), ովքեր այնուհետև Զևսին տրամադրեցին իր մեծ զենքը՝ ամպրոպը, որը թաքցրել էր Գեան։ Սկսվեց մեծ պատերազմը՝ Տիտանների ճակատամարտը, նոր աստվածների՝ Զևսի և նրա քույր-եղբայրների և հին աստվածների՝ Քրոնոսի և Տիտանների միջև՝ տիեզերքի վերահսկողության համար։ Այդ պատերազմի տասներորդ տարում, հետևելով Գեաի խորհրդին, Զևսն ազատ արձակեց Հարյուրաձեռներին, ովքեր միացան տիտանների դեմ պատերազմին՝ օգնելով Զևսին գերիշխանություն ձեռք բերել։ Այնուհետև Զևսը իր կայծակի կատաղությունը նետեց տիտանների վրա՝ հաղթելով նրանց և նետելով Տարտարոս դրանով իսկ վերջ տալով Տիտանների ճակամարտին։

Զևսի իշխանությանը սպառնացող վերջնական վտանգը պետք է լիներ Գեաի և Տարտարոսի որդի Տիփոնը հրեշի տեսքով։ Զևսն իր կայծակնով արագորեն հաղթեց, և Տիֆոնը նույնպես բանտարկվեց Տարտարոսում։

Զևսը Գեաի խորհրդով ընտրվեց աստվածների արքա, և նա աստվածների միջև բաժանեց տարբեր պատիվներ։ Այնուհետև Զևսն ամուսնացավ իր առաջին կնոջ՝ Մետիսի հետ, բայց երբ իմացավ, որ Մետիսը պետք է ծնի որդի, որը կարող է տապալել նրա իշխանությունը՝ Գեաի և Ուրանոսի խորհրդով, Զևսը կուլ տվեց Մետիսին (երբ դեռ հղի էր Աթենասով)։ Եվ այսպես, Զևսին հաջողվեց ավարտել իրավահաջորդության շրջանը և ապահովել իր հավերժական իշխանությունը տիեզերքի վրա։

## Տոհմանաբանություն
### Առաջին աստվածներ
Աշխարհը սկսվեց չորս էակների ինքնաբուխ սերունդով՝ առաջինը առաջացավ Քաոս (անջրպետ), այնուհետև եկավ Գեան (Երկիրը) «բոլորի հաստատուն հիմքը», «մշուշը»՝ Տարտարոսը, Երկրի խորքերում և Էրոսը (ցանկությունը) «անմահ աստվածների մեջ ամենաարդարը»։ Քաոսից առաջացան Էրեբոսը (խավարը) և Նիքսը (գիշերը)։ Նիքսի և Էրեբոսի սիրո միությունից առաջացավ Եթերը (պայծառությունը) և Հեմերան (օրը)։ Գեաից եկան Ուրանոսը (երկինքը), Ուրեան (լեռները) և Պոնտոսը (ծովը)։

### Գեաի և Ուրանոսի երեխաներ
Ուրանոսը զուգավորվեց Գեաի հետ, և նա ծնեց տասներկու տիտաններին՝ Օվկիանոսին, Կրիուսին, Կեոսին, Հիպերիոնին, Յապետուսին, Թեյաին, Հռեաին, Թեմիսին, Մենեմոսինեին, Փեբեին, Թեթիսին, Քրոնոսին,  կիկլոպներին՝ Բրոնտեսին, Ստերոպներին և Արգեսին և հեկատոնքեյրներին՝ (հարյուր ձեռնանիներ) Կոտտուս, Բրիարեոս և Գիգես։

### Գեաի և Ուրանոսի արյան, և Ուրանոսի սեռական օրգանների երեխաներ

Երբ Քրոնոսը ամորձեց Ուրանոսին, Ուրանի արյունից, որը ցայտեց երկրի վրա, առաջացան Էրինիյանները (Կատաղիները), Հսկաները և Մելիաները։ Քրոնոսը կտրված սեռական օրգանները նետել է ծովը, որի շուրջ փրփուր է առաջացել և վերածվել աստվածուհի Աֆրոդիտեի։

### Նիքսի ժառանգներ
Միևնույն ժամանակ, Նիքսը (Գիշերը) միայնակ ծնեց երեխաներ՝  Մորոսը (դժբախտություն), Քերը (ճակատագիր), Թանատոսը (մահ), Հիպնոսը (քուն), Օնեյրոն (երազներ), Մոմուսը (մեղադրանք), Օիզիսը (ցավ), Հեսպերիդները (գիշերվա աղջիկները), Մորյանները (ճակատագրեր), Կերեսը (ճակատագրեր),Նեմեսիսը (հատուցում), Ապատին (խաբեություն), Ֆիլոտեսը(սեր), Գերասը (ծերություն), և Էրիսը (տարաձայնություն)։

Եվ միայն Էրիսից եկան Պոնոսը (դժվարություն), Լեթեն (մոռացկոտություն), Լիմոսը (սովը), Ալգեան (ցավերը), Հիսմինայը (ճակատամարտեր), Մախայը (Պատերազմներ), Ֆոնոյը (Սպանություններ), Անդրոկտասիան (սպանություններ), Նեյկեան (վեճեր), Պսեոդեան (ստերը), Լոգոյը (պատմություններ), Ամֆոլոգիան (վեճեր), Դիսնոմիան (անարխիա), Ատեն (ավերակ), և Հարկոսը (երդում)։

### Գեաի և Պոնտոսի երեխաներ
Ուրանոսի կրտումից հետո Գեան զուգավորվեց իր որդու՝ Պոնտոսի (Ծով) հետ՝ առաջացնելով սերունդ, որը բաղկացած էր հիմնականում ծովային աստվածներից, ծովային նիմֆներից և հիբրիդային հրեշներից։ Նրանց առաջին զավակ Ներեուսը (Ծովային ծերունին) ամուսնացավ Դորիսի հետ՝ տիտաններից Օվկիանոսի և Թետիսի օվկիանոս դուստրերից մեկի հետ, և նրանք ծնեցին ներեիդներին՝ հիսուն ծովային նիմֆաներ, որոնց թվում էին Ամփիտրիտը, Թետիսը և Պսամաթեն։ Նրանց երկրորդ զավակ Թավմասը, ամուսնացավ մեկ այլ օվկիանոսի՝ Էլեկտրայի հետ, և նրանց սերունդներն էին Իրիսը (Ծիածան) և երկու Հարպիաները՝ Աելոն և Օկիպետը։

Գեաի և Պոնտոսի երրորդ և չորրորդ երեխաները՝  Ֆորկիսն ու Կետոն, ամուսնացան միմյանց հետ և ստեղծեցին երկու Գրիաներին՝ Պեմֆրեդոն և Էնյոն, և երեք Գորգոնաներին՝ Ստենոն, Էվրիալեն և Մեդուզան։ Պոսեյդոնը զուգավորվել է Մեդուզայի հետ և երկու զավակները՝ թեւավոր ձիու Պեգասը և ռազմիկ Քրիսաորը, ծնվել են, երբ հերոս Պերսևսը կտրել է Մեդուզայի գլուխը։ Քրիսաորն ամուսնացավ մեկ այլ օվկիանոսի՝ Կալլիոպեի հետ, և նրանք ստեղծեցին եռագլուխ Գերիոնը։ Հաջորդը գալիս է կես նինֆա, կես օձ Եքիդնան (նրա մայրը անհայտ է, հավանաբար Կետոն է, կամ հնարավոր է Կալլիոպեն)։ Կետոի և Ֆորկիսի վերջին սերունդը օձն էր  (Ապոլլոնիոս Հռոդոսացիի կողմից հետագայում անվանվել է Լադոն) ով պահպանում է ոսկե խնձորները։

 

### Եքիդնայի և Տիփոնի ժառանգներ
Գեան նաև զուգավորվել է Տարտարոսի հետ՝ ստեղծելով Տիփոնին ում հետ Եքիդնան ամուսնացել է՝ ծնելով մի քանի հրեշավոր հետնորդներ։ Նրանց առաջին երեք սերունդներն էին Օրթուսը, Կերբերոսը, և Լերնեյան Հիդրան։ Հաջորդը գալիս է քիմերան (որի մայրն անհասկանալի է՝ կամ Եքիդնան կամ Հիդրան)։ Վերջապես Օրթուսը (նրա կողակիցը անհասկանալի է՝ կամ Կիմերան, կամ Եքիդնան) ծնեց երկու սերունդ՝ Սֆինքսը և Նեմյան առյուծը։

### Տիտանների ժառանգներ
Տիտանները, Օվկիանոսը, Հիպերիոնը, Կոուսը և Քրոնոսը ամուսնացան իրենց քույրերի՝ Թետիսի, Թեիայի, Փեբեի և Հռեայի հետ, իսկ Կրիուսը ամուսնացավ իր խորթ քրոջ՝ Էվրիբիայի՝ Գայայի և նրա որդու՝ Պոնտոսի դստեր հետ։ Օվկիանոսից և Տետիսից առաջացան երեք հազար գետերի աստվածները (ներառյալ Նիլուսը, Ալփեոսը և Սկամանդրը) և երեք հազար օվկիանոսային նիմֆեր (ներառյալ Դորիսը, Էլեկտրան, Կալլիրոպեն, Ստիքսը, Կլիմենենը, Մետիսը, Եվրինոմե, և Պերդիսը)։ Հիպերիոնից և Թեայից եկան Հելիոսը (Արև), Սելենեն (Լուսին) և Էոսը (Արշալույս), իսկ Կրիուսից և Էվրիբիայից՝ Աստրայոսը, Պալլասը և Պերսեսը։ Էոսից և Աստրայոսից առաջացան քամիները՝ Զեփիրոսը, Բորեասը և Նոտոսը, Էոսֆորոսը (արշալույս բերող, այսինքն՝ Վեներա, Առավոտյան աստղ) և Աստղերը։ Պալասից և Օվկիանոսուհի Ստիքսից եկան Զելոսը (նախանձ), Նիկեն (հաղթանակ), Կրատոսը (իշխանություն), և Բիան (ուժ)։

Կոեսից և Փեբեից եկան Լետոն և Աստերիան, ովքեր ամուսնացան Պերսեսի հետ՝ ստեղծելով Հեկատին իսկ Քրոնոսից և նրա ավագ քրոջից՝ Հռեայից՝ Հեստիան, Դեմետրան, Հերան, Հադեսը, Պոսեյդոնը և Զևսը։  Տիտան Յապետոսը ամուսնացավ օվկիանոսային Կլիմենեի հետ և ստեղծեց Ատլասին, Մենոետիկին, Պրոմեթևսին և Էպիմեթևսին։

### Զևսի և նրա յոթ կանանց երեխաները

Զևսն ամուսնացավ յոթ կնոջ հետ։ Նրա առաջին կինը օվկիանոս Մետիսն էր, ում նա բեղմնավորեց Աթենասով, այնուհետև Գեաի և Ուրանոսի խորհրդով կուլ տվեց Մետիսին, որպեսզի Մետիսից ոչ մի որդի նրան գահընկեց չանի, ինչպես կանխագուշակվել էր։ Զևսի երկրորդ կինը նրա մորաքույր Տիտան Թեմիսն էր, ով ծնեց երեք Հորայներին (տարվա եղանակներ) և երեք Մորայներին (ճակատագրեր) Կլոտոն(մանող), Լաչեսիսը (հատկացող), և Ատրոպեն (չկռացող)։ Այնուհետև Զևսն ամուսնացավ իր երրորդ կնոջ՝ մեկ այլ օվկիանոսի՝ Եվրինոմեի հետ, ով ծնեց երեք խարիտներին (շնորհքներ)՝ Ագլայաին (շքեղություն), որի հետ ամուսնացավ Հեփեստոսը, Եվֆրոսինեին (ուրախություն) և Տալիային (բարի ուրախություն)։

Զևսի չորրորդ կինը նրա քույրն էր՝ Դեմետրան, ով ծնեց Պերսեփոնեին։ Զևսի հինգերորդ կինը մեկ այլ մորաքույր էր՝ Տիտան Մնեմոսինեն, ումից առաջացան ինը մուսաները ՝ Կլիոն, Եվտերպեն, Թալիան, Մելպոմենեն, Տերփոիքորան, Էրատոն, Պոլիհմնիան, Ուրանիան և Կալլիոպեն։ Նրա վեցերորդ կինը Տիտան Լետոն էր, ով ծնեց Ապոլլոնին և Արտեմիսին։ Զևսի յոթերորդ և վերջին կինը նրա քույր Հերան էր, Զևսից՝ Հեբեի, Արեսի և Իլիփիայի մայրը։

Զևսը վերջապես ինքնին «ծնեց» Աթենասին ՝ նրա գլխից, ինչը այնքան բարկացրեց Հերային, որ նա ինքն իրեն ծնեց իր որդի Հեփեստոսին՝ կրակի և դարբինների աստվածին։

### Աստվածային հայրերի այլ ժառանգներ
Պոսեյդոնից և Ներեիդ Ամփիտրիտեից ծնվել է Տրիտոնը, իսկ Արեսից և Աֆրոդիտեից ՝ Ֆոբոսը (վախը), Դեյմոսը (սարսափ ) և Հարմոնիան (ներդաշնակություն)։ Զևսը Ատլասի դստեր՝ Մայաի հետ ծնեց Հերմեսին, իսկ մահկանացու Ալկմենեի հետ՝ հերոս Հերակլեսին, ով ամուսնացավ Հեբեի հետ։ Զևսը և մահկանացու Սեմելեի հետ՝ Հարմոնիայի և Կադմոսի դուստրը, Թեբեի հիմնադիր և առաջին թագավոր, ծնեցին Դիոնիսոսին, ով ամուսնացավ Կրետեի թագավոր Մինոսի դստեր Արիադնեյի հետ։ Հելիոսը և օվկիանոս Պերսեիսը ստեղծեցին Կիրկեին, Աեետեսին ով դարձավ Կոլխիայի թագավոր և ամուսնացավ օվկիանոսի Իդիայի հետ՝ ստեղծելով Մեդեային։

### Աստվածային մայրերի զավակներ մահկանացու հայրերից

Դեմետրա աստվածուհին միացավ մահկանացու Իասիոնին և ծնեց Պլուտոսին։ Բացի Սեմելեից, Հարմոնիա աստվածուհին և մահկանացու Կադմոսը նաև ստեղծեցին Ինոին, Ագավաին, Ատոնոեին և Պոլիդոուսին։ Էոսը (Արշալույս) մահկանացու Տիտոնոսի հետ ստեղծեց հերոս Մեմնոնին և Էմաթիոնին, իսկ Կեֆալոսի հետ՝ Ֆաեթոնին։ Մեդեան մահկանացու Յասոնի հետ ծնեց Մեդիոսին, Ներեիդ Պսամաթեն մահկանացու Էակուսի հետ, ստեղծեց հերոս Ֆոկուսին, Ներեիդ Թետիսը Պելևսի հետ՝ մեծ մարտիկ Աքիլեսին, իսկ աստվածուհի Աֆրոդիտեն մահկանացու Անքիսեսի հետ՝  տրոյացի հերոս Էնեասին։ Հերոս Ոդիսևսի հետ Կիրկեն ծնում է Ագրիուսին, Լատինոսին և Տելեգոնուսին, իսկ Ատլասի դուստր Կալիպսոն նույնպես ծնեց Ոդիսևսից երկու որդիներին՝  Նաուսիթոսին և Նաուսինուսին։

## Պրոմեթևս

Թեոգոնիան, Տիտան Յապետուսի և օվկիանոսի Կլիմենեի սերունդներին Ատլաս, Մենոյիտոս, Պրոմեթևս և Էպիմեթևս անուններով ցուցակագրելուց և հակիրճ պատմելուց հետո, թե ինչ է պատահել յուրաքանչյուրի հետ, պատմում է Պրոմեթևսի պատմությունը։ Երբ աստվածներն ու մարդիկ հանդիպեցին Մեկոնեում՝ որոշելու, թե ինչպես պետք է բաժանվեն զոհաբերությունները, Պրոմեթևսը փորձեց խաբել Զևսին։ Եզ մորթելով՝ վերցրեց արժեքավոր ճարպն ու միսը, ծածկեց եզի փորով։ Այնուհետև Պրոմեթևսը վերցրեց ոսկորները և թաքցրեց դրանք ճարպի բարակ փայլող շերտով։ Պրոմեթևսը հարցրեց Զևսի կարծիքը թե որ ընծաների կույտը նա համարեց ավելի ցանկալի՝ հուսալով խաբել աստծուն՝ ընտրելով ոչ այնքան ցանկալի բաժինը։ Թեև Զևսը տեսավ հնարքը, նա ընտրեց ճարպով ծածկված ոսկորները, և այսպիսով հաստատվեց, որ երբևէ մարդիկ այրում են ոսկորները՝ որպես զոհաբերություն աստվածներին՝ իրենց համար պահելով ընտրված միսն ու ճարպը։ Բայց ի պատժ այս հնարքի, զայրացած Զևսը որոշեց մերժել մարդկությանը կրակի օգտագործումից։ Բայց Պրոմեթևսը կրակ գողացավ սամիթի ցողունի մեջ և տվեց մարդկությանը։ Այնուհետև Զևսը հրամայեց ստեղծել առաջին կին Պանդորային՝ որպես նոր պատիժ մարդկությանը։ Իսկ Պրոմեթևսը շղթայված էր ժայռի վրա, որտեղ արծիվը ամեն օր սնվում էր նրա անընդհատ վերականգնվող լյարդով, մինչև որ ի վերջո Զևսի որդի Հերակլեսը եկավ ազատելու նրան։

## Ազդեցությունը հին հունական փիլիսոփայության վրա

Հունական դիցաբանության ժառանգությունն արդեն իսկ մարմնավորում էր իրականությունը որպես ամբողջություն արտահայտելու ցանկություն, և այս ունիվերսալացնող մղումը հիմնարար էր սպեկուլյատիվ տեսության առաջին նախագծերի համար։ Թվում է, որ կեցության կարգը առաջին անգամ պատկերացվել է երևակայությամբ, նախքան վերացական մտածելը։ Հեսիոդը, տպավորված իրերի դասավորությունը կարգավորելու անհրաժեշտությամբ, բացահայտում է աստվածների ծագման և տեսքի որոշակի օրինաչափություն։ Այս գաղափարները դարձրեցին *կոսմոգոնիական* ենթադրությունների նման հնարավոր մի բան։ Մտածողության ամենավաղ հռետորաբանությունը կենտրոնանում է երկու փոխկապակցված բաների վրա, և բացարձակ համոզմունքը այն է որ իրերի ամբողջությունից դուրս իրականությունը կազմում է գեղեցիկ և ներդաշնակ ամբողջություն։

Թեոգոնիայում սկզբնաղբյուրը (*[[արխե]]*) *Քաոսն* է ՝ աստվածային սկզբնական վիճակ, և կան երկրի, երկնքի, ծովի և *Տարտարոսի* արմատներն ու ծայրերը։ Ֆերեցիդեսը Սիրոսացին (մ.թ.ա. 6-րդ դար), կարծում էր, որ գոյություն ունեն երեք աստվածային սկզբունքներ և ջուրն անվանեց նաև Քաոս։ Արխայիկ ժամանակաշրջանի (մ.թ.ա. 8-6-րդ դար) լեզվում *արխե*  նշանակում է գոյություն ունեցող իրերի աղբյուրը, ծագումը կամ արմատը։ Եթե ​​ինչ-որ բան պետք է լավ հաստատվի կամ հիմնվի, նրա *կամարը* կամ ստատիկ կետը պետք է ապահով լինի, իսկ ամենաապահով հիմքերը աստվածների կողմից տրված հիմքերն են՝ իրերի անխորտակելի, անփոփոխ և հավերժական կարգը։

Հին հունական փիլիսոփայության մեջ *կամարը* բոլոր իրերի տարրն է կամ առաջին սկզբունքը, մշտական ​​բնույթը կամ նյութը, որը պահպանվում է դրա մնացած մասերի առաջացման ընթացքում։ Սրանից ամեն ինչ առաջանում է, և դրա մեջ դրանք լուծվում են վերջնական վիճակում։ Դա էության աստվածային հորիզոնն է, որն ընդգրկում և ղեկավարում է բոլոր բաները։ Թալեսը (մ.թ.ա. 7-6-րդ դար), առաջին հույն փիլիսոփան ով պնդում էր, որ ամեն ինչի առաջին սկզբունքը ջուրն է։ Անաքսիմանդրոսը (մ.թ.ա. 6-րդ դար) առաջին փիլիսոփան էր, ով օգտագործեց կամար տերմինը *այն* բանի համար, որը Արիստոտելի գրողները անվանում էին «ենթաշերտ»։ Անաքսիմանդրոսը պնդում էր, որ սկիզբը կամ առաջին սկզբունքը անվերջ զանգված է (*[[Ապեյրոն]]*), որը ենթակա չէ ոչ տարիքի, ոչ քայքայման, որից ամեն ինչ ծնվում է, իսկ հետո դրանք ոչնչացվում են այնտեղ։ Քսենոփանեսից (մ.թ.ա. 6-րդ դար) մի հատված ցույց է տալիս *Քաոսից* դեպի *Ապեյրոն* անցումը ՝«Երկրի վերին սահմանը սահմանակից է օդին։ Երկրի ստորին սահմանը հասնում է մինչև անսահմանափակը (այսինքն՝ Ափեյրոնը)։

## Այլ կոսմոգոնիաներ հին գրականության մեջ
Թեոգոնիայում տիեզերքի սկզբնական վիճակը կամ սկզբնաղբյուրը (արխե) Քաոսն է, *բաց դատարկ* (անդունդ), *որը* համարվում է աստվածային սկզբնական վիճակ, որից առաջացել է այն ամենը, ինչ գոյություն ունի։ Այնուհետև եկան Գեան (Երկիրը), Տարտարոսը (երկրի տակ գտնվող քարանձավի նման տարածությունը՝ հետագայում ծնված Էրեբուսը խավարն է այս տարածության մեջ), և Էրոսը (ներկայացնում է սեռական ցանկությունը՝ վերարտադրվելու մղումը, սիրո զգացմունքի փոխարեն որպես տարածված թյուր կարծիք)։ Հեսիոդը աբստրակցիա արեց, քանի որ նրա սկզբնական *քաոսը* միանգամայն անորոշ բան է։

Ի հակադրություն, Օրփեոսականության մեջ չծերացող Քրոնոսը արտադրեց Եթերին և Քաոս աստվածային Եթերում արծաթափայլ ձու պատրաստեց։ Նրանից հայտնվեց անդրոգին աստված Փանեսը, որը Օրփեոսականների կողմից նույնացվում էր որպես Էրոս, ով դառնում է աշխարհի ստեղծողը։

Որոշ նմանատիպ գաղափարներ հայտնվում են վեդական և հինդուական տիեզերաբանություններում։ Վեդական տիեզերաբանության մեջ տիեզերքը ստեղծվել է ոչնչից՝ մեծ շոգից։ Կամա (ցանկություն) ոգու սկզբնական սերմն այն օղակն է, որը կապում է գոյությունը գոյություն չունեցողի հետ Հինդու տիեզերաբանության մեջ սկզբում տիեզերքում ոչինչ չկար, բացի խավարից և աստվածային էությունից, որը վերացնում էր խավարը և ստեղծում էր նախնադարյան ջրերը։ Նրա սերմը առաջացրել է *համընդհանուր ծիլից* (Հիրանյագարբհա), որից առաջացել է մնացած ամեն ինչ։

Բաբելոնյան *Էնումա Էլիշի* ստեղծման պատմության մեջ տիեզերքը գտնվում էր անձևի վիճակում և նկարագրվում է որպես ջրային *քաոս*։ Դրանից առաջացան երկու հիմնական աստվածներ՝ արու Ափսուն և իգական Տիամաթը, և երրորդ աստվածը, ով *ստեղծող* Մումուն է և նրա ուժը, որպեսզի սկսվի տիեզերական ծնունդների առաջընթացը։

Սկանդինավյան դիցաբանությունը նաև նկարագրում է Գիննունգագապը որպես նախնադարյան անդունդ, որտեղից առաջացան առաջին կենդանի արարածները, ներառյալ հսկա Իմիրը, ում մարմինը ի վերջո դարձավ աշխարհ, ում արյունը դարձավ ծովեր և այլն; Մեկ այլ տարբերակ նկարագրում է աշխարհի ծագումը Հելի կրակոտ և սառը մասերի բախման հետևանքով։

## Հրատարակություններ
### Ընտրված թարգմանություններ
* Athanassakis, Apostolos N., *Theogony; Works and days; Shield / Hesiod; introduction, translation, and notes*, Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1983. 
* Cook, Thomas, "The Works of Hesiod," 1728.
* Frazer, R.M. (Richard McIlwaine), *The Poems of Hesiod*, Norman : University of Oklahoma Press, 1983. 
* Most, Glenn, translator, *Hesiod*, 2 vols., Loeb Classical Library, Cambridge, Massachusetts, 2006–07.
* Schlegel, Catherine M., and Henry Weinfield, translators, *Theogony and Works and Days*, Ann Arbor, Michigan, 2006
* Johnson, Kimberly, *Theogony and Works and Days: A New Critical Edition*, Northwestern University Press, 2017. .

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ
* Apollodorus, *Apollodorus, The Library, with an English Translation by Sir James George Frazer, F.B.A., F.R.S. in 2 Volumes.* Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1921. Online version at the Perseus Digital Library.
* Apollonius of Rhodes, *[[Argonautica]]*, edited and translated by William H. Race, Loeb Classical Library No. 1, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 2009. . Online version at Harvard University Press.
* Brown, Norman O. Introduction to *Hesiod: Theogony* (New York: Liberal Arts Press) 1953.
* Caldwell, Richard, *Hesiod's Theogony*, Focus Publishing/R. Pullins Company (June 1, 1987). .
* Clay, Jenny Strauss, *Hesiod's Cosmos*, Cambridge University Press, 2003. .
* Gantz, Timothy, *Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources*, Johns Hopkins University Press, 1996, Two volumes:  (Vol. 1),  (Vol. 2).
* Hard, Robin, *The Routledge Handbook of Greek Mythology: Based on H.J. Rose's "Handbook of Greek Mythology"*, Psychology Press, 2004, .
* Lamberton, Robert, *Hesiod*, New Haven : Yale University Press, 1988. . Cf. Chapter II, "The Theogony", pp.&nbsp;38–104.
* 
**
**
* Most, G.W., *Hesiod, Theogony, Works and Days, Testimonia,* Edited and translated by Glenn W. Most, Loeb Classical Library No. 57, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 2018. . Online version at Harvard University Press.
*Tandy, David W., and Neale, Walter C. [translators], *Works and Days: a translation and commentary for the social sciences*, Berkeley: University of California Press, 1996. 
* West, M. L. (1966), *Hesiod: Theogony*, Oxford University Press. .
* West, M. L. (1988), *Hesiod: Theogony *and* Works and Days*, Oxford University Press. .
* Verdenius, Willem Jacob, *A Commentary on Hesiod *Works and Days* vv 1-382* (Leiden: E.J. Brill, 1985). 

## Արտաքին հղումներ
*Hesiod, ''Theogony'': տեքստ անգլերեն թարգմանությամբ։
*Hesiod, ''Theogony'' էլեկտրոնային տեքստ հին հունարենով (Պերսևսից)
*Hesiod, ''Theogony'' էլեկտրոնային տեքստ անգլերենով (Պերսևսից)

Կատեգորիա:Անտիկ գրականություն
Կատեգորիա:Հին հունական գրականություն
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն