Ալ-Քարաջի

**Աբու Բաքր Մուհամմադ իբն ալ Հասան ալ-Քարաջի** (, ), 10-րդ դարի պարսիկ մաթեմատիկոս և ինժեներ, որը հայտնի է դարձել Բաղդադում։ Ծնվել է Թեհրանի մոտ գտնվող Քարաջ քաղաքում։ Նրա երեք հիմնական պահպանված աշխատությունները մաթեմատիկական են՝ «Ալ-Բադի' ֆի'լ-հիսաբ» (Հրաշալի հաշվում), «Ալ-Ֆախրի ֆի'լ-ջաբր վա'լ-մուկաբալա» (Փառավոր հանրահաշվ)ի և «Ալ-Կաֆի ֆի'լ-»(Բավարար է հաշվարկին)։

## Աշխատանք
Ալ-Քարաջին գրել է մաթեմատիկայի և ճարտարագիտության մասին։ Ոմանք համարում են, որ նա պարզապես վերամշակում է ուրիշների գաղափարները (նա կրել է Դիոֆանտոսի ազդեցությունը), բայց շատերը նրան համարում են ավելի ինքնատիպ, մասնավորապես հանրահաշիվը երկրաչափությունից ազատելու սկզբնաղբյուրների համար։ Պատմաբանների շրջանում նրա ամենաշատ ուսումնասիրված աշխատությունը նրա հանրահաշվի գիրքն է ալ-ֆախրի ֆի ալ-ջաբր վա ալ-մուկաբալա, որը առնվազն չորս օրինակով պահպանվել է միջնադարյան դարաշրջանից։

Իր «Թաքնված ջրերի արդյունահանում» գրքում նա նշել է, որ երկիրը գնդաձև է, բայց այն համարում է տիեզերքի կենտրոն Գալիլեո Գալիլեյից, Հովհաննես Կեպլերից կամ Իսահակ Նյուտոնից շատ առաջ, բայց Արիստոտելից և Պտղոմեոսից շատ հետո։ Նա բացատրեց հիդրոլոգիայի հիմնական սկզբունքները, գիրքը բացահայտում է  գիտության վերաբերյալ նրա խորը գիտելիքները և նկարագրվել է որպես այս ոլորտում գոյություն ունեցող ամենահին աշխատությունը։

Ալ-Քարաջին սիստեմատիկ կերպով ուսումնասիրեց ցուցիչները հանրահաշիվում և առաջինն էր, ով սահմանեց  միանդամների համար կանոնները, ինչպիսիք են x,x²,x³ և դրանց փոխադարձները բազմապատկման և բաժանման դեպքերում։ Այնուամենայնիվ, քանի որ, օրինակ, քառակուսու և խորանարդի արտադրյալը կարտահայտվի ոչ թե թվերով, այլ բառերով, որպես քառակուսի-խորանարդ, աստիճանների գումարման թվային հատկությունը պարզ չէր։

Հանրահաշվի և բազմանդամների վերաբերյալ իր աշխատանքում, Ալ-Քարաջին, տվել է բազմանդամների գումարման, հանման և բազմապատկման թվաբանական գործողությունների կանոններ. թեև սահմանափակված էր բազմանդամները միանդամների վրա բաժանելու կանոններ։

Ֆ. Վոեպկեն առաջին պատմաբանն էր, ով գիտակցեց Ալ-Քարաջիի աշխատության կարևորությունը, և ավելի ուշ պատմաբանները հիմնականում համաձայն են նրա մեկնաբանության հետ։ Նա գովաբանեց Ալ-Քարաջիին առաջինը, ով ներկայացրեց հանրահաշվական հաշվարկի տեսությունը։

Ալ-Քարաջին տվել է երկանդամ գործակիցների առաջին ձևակերպումը և Պասկալի եռանկյունու առաջին նկարագրությունը Նրան է վերագրվում նաև երկանդամների թեորեմի բացահայտումը։ Այժմ կորած աշխատության մեջ, որը հայտնի է միայն ալ-Սամավալի հաջորդ մեջբերումից, Ալ-Քարաջին ներկայացրել է  փաստարկի գաղափարը՝ մաթեմատիկական ինդուկցիայի միջոցով։

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ և արտաքին կապեր
* 
* 
* J. Christianidis. *Classics in the History of Greek Mathematics*, p.&nbsp;260
* Carl R. Seaquist, Padmanabhan Seshaiyer, and Dianne Crowley. "Calculation across Cultures and History" (*Texas College Mathematics Journal* 1:1, 2005; pp 15&ndash;31) [PDF]
* Matthew Hubbard and Tom Roby. "The History of the Binomial Coefficients in the Middle East"(from "Pascal's Triangle from Top to Bottom") 
* Fuat Sezgin. *Geschichte des arabischen Schrifttums* (1974, Leiden: E. J. Brill)
* James J. Tattersall. *Elementary Number Theory in Nine Chapters*, p.&nbsp;32
* Mariusz Wodzicki. "Early History of Algebra: a Sketch" (*Math* 160, Fall 2005) [PDF]
* "al-Karaji" &mdash; *Encyclopædia Britannica* Online (4 April 2006)
* Extrait du ''Fakhri'', traité d'Algèbre par Abou Bekr Mohammed Ben Alhaçan Alkarkhi, presented with commentary by F. Woepcke, year 1853.

Կատեգորիա:Իրանցի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պարսիկ մաթեմատիկոսներ