Գերմանացիների պատժիչ գործողությունները Մոկոտուվում

**Մոկոտուվի իրադարձություններ** (), զանգվածային սպանությունների, թալանի, հրկիզման և բռնաբարության ալիք, որը գերմանացիները կատարել են Մոկոտուվի շրջանում 1944 թվականի Վարշավայի ապստամբության ժամանակ։ Այդ տարածքում ռազմագերիների և քաղաքացիական անձանց դեմ հանցագործությունները շարունակվել են մինչև 1944 թվականի սեպտեմբերի 27-ին տեղի ունեցած Մոկոտուվի կապիտուլյացիան, բայց առավել ինտենսիվ են եղել ապստամբության առաջին օրերը:

## Գերմանական հանցագործությունները ապստամբության առաջին օրը
1944 թվականի օգոստոսի 1-ին՝ ժամը 17:00-ին Ներքին բանակի զինվորները գրոհել են գերմանական թիրախները՝ օկուպացված Վարշավայի բոլոր տարածքներում: Այդ օրը 5-րդ Մոկոտուվի բանակի շրջանցման ջոկատները մեծ կորուստներ են ունեցել Ռակովեցկա և Պուլավսկա փողոցներում՝ լավ ամրացված գերմանական հենակետերի վրա անհաջող հարձակումների ժամանակ։ Ապստամբներին չի հաջողվել գրավել նաև բազմաթիվ այլ հարձակողական թիրախներ՝ զորանոցները Կազիմիրսկա և Վորոնիցա փողոցների դպրոցներում, Ֆորտ M-ում և Սլուզևեցում գտնվող ձիարշավարանները։ 5-րդ ստորաբաժանումների զգալի մասը նահանջել է Կաբացկի անտառ։ Բաշտա գնդի հինգ ընկերություններ՝ փոխգնդապետ Ստանիսլավ Կամինսկու (կեղծանուն Դանիել) հրամանատարությամբ պաշարել են բազմաբնակարան շենքերը Օդինեցա - Գոշչինսկի - Պուլավսկա - Նեզալեժնոստի փողոցների հրապարակում։ Հետագա օրերին ապստամբներին հաջողվել է ընդլայնել իրենց վերահսկողության գոտին և հզոր դիմադրություն ձևավորել Վերին Մոկոտուվում։

Արդեն 1944 թվականի օգոստոսի 1-ի լույս 2-ի գիշերը ՍՍ-ի, ոստիկանության և Վերմախտի ստորաբաժանումները մի շարք ռազմական հանցագործություններ են կատարել Մոկոտուվում: Գերեվարված ապստամբները գնդակահարվել են, վիրավորները նույնպես։ Գերմանացիները ուշադրություն չեն դարձրել այն փաստին, որ ԱԿ-ի մարտիկները բացահայտ կռվել են և ունեցել են օրենքով նախատեսված տարբերանշաններ, այսինքն՝ Հաագայի կոնվենցիայի համաձայն՝ նրանց նկատմամբ կիրառվել են ռազմագերիների նկատմամբ մարդասիրական վերաբերմունքի մասին օրենքները։ Ի թիվս այլ բաների, նրանք սպանել են փողոցում գերմանական հենակետերի վրա հարձակման ժամանակ գերեվարված բոլոր լեհ զինվորներին, ինչպես նաև Ռակովեցկայա և «Կարպատի» գումարտակի մի քանի տասնյակ բանտարկյալների, որոնք հարձակվել են Սլուժևեցում գտնվող հիպոդրոմի վրա։ Գերմանացիները գնդակահարել են նաև Օլզա գումարտակի առնվազն 19 վիրավոր և գերի ընկած մարտիկներին, որոնք պարտություն են կրել Ֆորտ Մ-ի վրա հարձակման ժամանակ։ Մահացածներից մի քանիսին ողջ-ողջ թաղել են, ինչը հաստատվել է 1945 թվականին իրականացված արտաշիրիմման արդյունքներով։

Նույն գիշերը տեղի են ունեցել Մոկոտուվի խաղաղ բնակչության առաջին սպանությունները։ Հետ մղելով լեհական հարձակումը՝ Լուֆթվաֆեի զինվորները Վարշավա-Օկեսիե օդանավակայանի հրամանատարության գրասենյակից ( *Fliegerhorst-Kommandantur Warschau-Okecie* ) մոտ 500 խաղաղ բնակիչների տարել են Ֆորտ Մ-ի տարածք: Բնակիչների մի մասը մահապատժի է ենթարկվել: Զոհվել են Բախմատսկայա, Բաբոշևսկայա և Սիրինսկայա փողոցների բազմաթիվ բնակիչներ։ Ռացլավիցկա փողոցի թիվ 97 տանը գերմանացիները մոտ տասնչորս բնակիչների տարել են նկուղ և այնտեղ սպանել նռնակներով։ Ռազմագերիների և քաղաքացիական անձանց մահապատիժներն իրականացվել են Օկեսիի կայազորի հրամանատար գեներալ Դորֆլերի հրամանով։

## Վարշավան ոչնչացնելու Հիտլերի հրամանը և դրա իրականացումը Մոկոտուվում
Տեղեկանալով ապստամբության սկզբի մասին՝ Հիտլերը ռեյխսֆյուրեր Հիմլերին և գեներալ Գուդերյանին բանավոր հրաման է տվել՝ Վարշավան գետնին հավասարեցնելու և նրա բոլոր բնակիչներին ոչնչացնելու վերաբրեյալ։ Ըստ օբերգրուպենֆյուրեր Էրիխ ֆոն դեմ Բախի, որը նշանակվել էր ապստամբությունը ճնշելու համար նշել է, որ հրամանը հնչում էր այսպես՝ «Պետք է սպանել յուրաքանչյուր բնակչի, չի կարելի ոչ ոքի գերեվարել։ Վարշավան պետք է գետնին հավասարեցնել և այդ կերպ ահասարսուռ օրինակ ստեղծել ողջ Եվրոպայի համար»։ Վարշավան ոչնչացնելու Հիտլերի հրամանը ստացել են նաև Վարշավայի գերմանական կայազորի բոլոր հրամանատարները։ Վարշավայի շրջանի ՍՍ-ի և ոստիկանության ղեկավար Գեյբելը պատերազմից հետո վկայել է, որ արդեն օգոստոսի 1-ի երեկոյան Հիտլերը հեռախոսով հրամայել է իրեն՝«Թող Աստված ոչնչացնի տասնյակ հազարավորների»: Իր հերթին, Վարշավայի կայազորի հրամանատար գեներալ Ստաելը օգոստոսի 2-ին հրաման է տվել իր հրամանատարության տակ գտնվող Վերմախտի զորքերին սպանել բոլոր տղամարդկանց, որոնք կարող են իրական կամ պոտենցիալ ապստամբներ համարվել և պատանդներ վերցնել խաղաղ բնակչության միջից, ներառյալ կանանց և երեխաներին:

Հիտլերի պատժիչ հրամանի իրականացումը Մոկոտուվում չի հանգեցրել այնպիսի ողբերգական արդյունքների, ինչպես Վոլայում, Օչոտայում կամ Հարավային Շրոդմիեսցիում: Տարածքը համարվել է երկրորդական, ուստի երկար ժամանակ գերմանացիներն այնտեղ այլևս հարձակողական գործողություններ չեն իրականացրել։ Գերմանական ստորաբաժանումներն այդտեղ պասիվ են եղել գրոհայինների նկատմամբ, բայց միևնույն ժամանակ նրանք կոտորել են լեհ խաղաղ բնակչությանը իրենց գործողության տարածքում։ Եղել են կողոպուտներ, տների այրումներ, կանանց բռնաբարություններ։ Մնացած բնակիչները վտարվել են իրենց տներից և ուղարկվել Պրուշկովի ժամանակավոր ճամբար, որտեղից շատ մարդիկ ուղարկվել են համակենտրոնացման ճամբարներ կամ տեղափոխվել Ռայխ՝ հարկադիր աշխատանքի։

### Կոտորած Մոկոտուվի բանտում
մինի|Հուշատախտակ Մոկոտուվի բանտի պատին
Ապստամբության սկզբում Մոկոտուվ բանտում՝ Ռակովեցկայա 37 հասցեում եղել է 794 բանտարկյալ, այդ թվում՝ 41 անչափահաս։ Օգոստոսի 1-ին բանտը հարձակման է ենթարկվել ԱԿ-ի զինվորների կողմից, որոնք կարողացել են ներթափանցել բանտ և գրավել վարչական շենքը, բայց իրենք չեն կարողացել հասնել բանտի տարածք։

Օգոստոսի 2-ին տեսուչ Կիրշները, որը կատարել է բանտի կառավարչի պարտականությունները, կանչվել է մոտակա ՍՍ-ի զորանոց՝ Ռակովեցկա փողոցի 4 հասցեում։ Օբերստուրմֆյուրեր Մարտին Պատցը՝ 3-րդ մոտոհրաձգային գումարտակի հրամանատարը նրան ասել է, որ գեներալ Ստելը հրամայել է լիկվիդացնել բոլոր բանտարկյալներին։ Այս որոշումը հավանության է արժանացել նաև Օբերֆյուրեր Գեյբելի կողմից, որը նաև հրամայել է մահապատժի ենթարկել լեհ պահակներին։ Այնուհետեւ Կիրշները կազմել է արձանագրություն, որի հիման վրա նա բանտում գտնվող բոլոր բանտարկյալներին հանձնել է Պացին Նույն օրը կեսօրին բանտի տարածք է մտել ՍՍ-ի ջոկատը։ Մոտ 60 բանտարկյալների տարել են բանտի բակ, ստիպել են երեք զանգվածային գերեզման փորել, ապա գնդակահարել ավտոմատներով։ Այնուհետև գերմանացիները սկսել են քարշ տալ մնացած բանտարկյալներին իրենց խցերից և սպանել փորված գերեզմանների վրա: Ավելի քան 600 մարդ գնդակահարվել է մի քանի ժամվա ընթացքում:

Բանտի բակում տեղի ունեցած սպանդը պարզ երևացել է խցերի պատուհաններից և բանտարկյալները հասկացել են, որ դատապարտված են մահվան և կորցնելու ոչինչ չունեն։ Երկրորդ հարկում գտնվող թիվ 6 և 7 հատվածների բանտարկյալները որոշել են հուսահատ քայլի գնալ և հարձակվել իրենց խոշտանգողների վրա։ Այնուհետև գիշերվա քողի տակ և մոտակա տների բնակիչների օգնությամբ 200-ից մինչև 300 բանտարկյալներ կարողացել են փախչել ապստամբների կողմից վերահսկվող տարածք։

### Ջարդ՝ Ռակովեցկայա փողոցում գտնվող ճիզվիտների վանքում
մինի|Ճիզվիտների վանք Մոկոտուվում՝ կոտորածի վայր
Ապստամբության առաջին օրը Ռակովեցկայա 61 հասցեում գտնվող ճիզվիտների վանքը չի տուժել մարտերից։ Այդ ժամանակ մի քանի տասնյակ խաղաղ բնակիչներ ապաստանել են վանքում, սակայն կրակոցների պատճառով չեն կարողացել վերադառնալ իրենց տները։ Օգոստոսի 2-ի առավոտյան վանքը հրետակոծվել է գերմանական հակաօդային զենքերից մոտակա Մոկոտուվսկոյի դաշտից և կարճ ժամանակ անց քսան ՍՍ-ականների ջոկատը մտոլ է այնտեղ, ամենայն հավանականությամբ Ռակովեցկա 4 հասցեում գտնվող ՍՍ զորանոցից: ՍՍ-ը մեղադրել է վանքում գտնվողներին գերմանացի զինվորների վրա պատուհաններից կրակելու մեջ։ Մանրակրկիտ խուզարկությունից հետո, որը ոչ մի ապացույց չի տվել այս մեղադրանքները հաստատելու վերաբերյալ՝ գերմանացիները շենքից հեռացրել են վանքի վանահայր Էդվարդ Կոշչիբովիչին, իբր շտաբում հարցաքննվելու համար։ Նա սպանվել է Մոկոտուվսկու զինծառայողների կողմից մեջքից արձակված կրակոցից։

Որոշ ժամանակ անց մնացած լեհերին խցկել են վանքի նկուղում գտնվող փոքրիկ սենյակում և նռնակներ նետել։ Հետո մի քանի ժամվա ընթացքում սպանել նաև վիրավորներին։ Ջարդի ժամանակ զոհվել է ավելի քան 40 մարդ, այդ թվում՝ 8 քահանաներ և Հիսուսի ընկերության 8 եղբայրներ։ Մահացածների մարմինների վրա լցրել են բենզին և հրկիզել: 14 մարդ ողջ է մնացել, հիմնականում՝ վիրավորներ։ Երբ գերմանացիները շեղվել են՝ նրանց հաջողվել է փախչել մարմինների կույտի տակից և լքել վանքը։

### Ահաբեկչություն խաղաղ բնակչության դեմ
մինի|Փողոցի սպանված բնակիչների հուշատախտակ Մադալինսկինում
Օգոստոսի առաջին օրերին Մոկոտուվում գտնվող գերմանական ստորաբաժանումները՝ ՍՍ-ի, ոստիկանությունը և Վերմախտի ստորաբաժանումները, մի քանի անգամ պատժիչ արշավանքներ են իրականացրել լեհ խաղաղ բնակչության դեմ։ Գործողությունները սովորաբար ուղեկցվել են ընտրովի մահապատիժներով և տների այրմամբ։ Արդեն օգոստոսի 2-ին Ռակովեցկի փողոցի զորանոցից ՍՍ-ի զինվորները հասել են Մադալինսկի փողոց, որտեղ նրանք սկսել են սպանել քաղաքացիական անձանց: Այդ ժամանակ գնդակահարվել են թիվ 18, 20, 19/21, 22, 23 և 25 տների առնվազն մի քանի տասնյակ բնակիչներ (հիմնականում տղամարդիկ)։ Մահացել են նաև Կազիմիրսկայա փողոցում 76-րդ տանը գտնվող տան վեց բնակիչ (ներառյալ երեք կին և մեկ երեխա)։ Մադալինսկի փողոցի 27 հասցեում գերմանացիները տասը տղամարդու փակել են փոքրիկ ատաղձագործական արհեստանոցում, իսկ հետո ողջ-ողջ այրել նրանց։
մինի|Հուշատախտակ՝ ի հիշատակ Դվորկովա փողոցի մոտ գտնվող աստիճանների վրա կրակոցներից եղած զոհերի
Օգոստոսի 3-ին օբերֆյուրեր Գայբելը հրամայել է խաղաղ բնակչության դեմ ակցիա անցկացնել Պուլավսկայա փողոցի շրջանում։ Ժանդարմերիայի ջոկատը պովետովայի պարետատնից Դվորկովա փողոցում՝ գեներալ-լեյտենանտ Կառլ Լիպշերի հրամանատարությամբ մի քանի տանկերով շարժվել է Պուլավսկայա փողոցի երկայնքով՝ հարավային ուղղությամբ։ Շուստերի փողոցում (Յարոսլավ Դոմբրովսկի) գնդակահարել են թիվ 1 և 3 տների մոտ 40 բնակիչների։ Այնուհետև ժանդարմները հասել են Բորիշևսկայա փողոց՝ կրակելով փախչող խաղաղ բնակիչների վրա, որոնց մարմինները ծածկել են ամբողջ Պուլավսկայան և նրա շրջակայքը։ Այդ օրը սպանել են փողոցների հրապարակում գտնվող տների բնակիչների մեծամասնությանը Պուլավսկայա-Բելգիական-Բորիշևսկայա-Վիգոդա փողոներում։ Այդ ժամանակ զոհվել է Պուլավսկայա փողոցի թիվ 69, 71 և 73/75 տների առնվազն 108 բնակիչ, ինչպես նաև բելգիական տներում ապրող մի քանի տասնյակ մարդ։ Սպանվածների թվում եղել են բազմաթիվ կանայք և երեխաներ։ Իր հերթին, Պուլավսկայա թիվ 49 և 51 տներից գերմանացիներն ու նրանց ուկրաինացի համագործակցողներից ավելի քան 150 մարդ է դուրս բերվել՝ հիմնականում կանայք և երեխաներ։ Ձերբակալվածներին բաշխել են երեքական խմբերի և տարել ոստիկանության կենտրոնակայան՝ Դվորկովայի փողոցում, երբ սյունը հասել է «Վարշավյան լանջի» եզրին: Բելվեդերսկայայում (ներկայումս ՝ «ծովային աչք» զբոսայգի) գերմանացիները ստեղծել են փշալարերի պատնեշներ՝ ձևացնելով, որ թույլ են տալիս քաղաքացիական բնակչությանը անցնել ապստամբների կողմից գրավված տարածք: Խմբի մի մասն արդեն իջել է աստիճաններից, երբ ժանդարմներն անսպասելիորեն կրակ են բացել ավտոմատ զենքից։ Զոհվել է մոտ 80 մարդ, այդ թվում՝ բազմաթիվ երեխաներ։ Էկզեկուցիայի ընթացքում առանձնակի անողոքությամբ աչքի է ընկել ֆոլքսդոյչեի ժանդարմերիայի ծառայող Էդվարդ Մալիցկին (կամ Մալիշևսկին)։ Բացի այդ Բուկովինսկայայի թիվ 25 տանը Լյութվաֆֆեի զինծառայողներն այդ օրը սպանել են 10-13 մարդու։
մինի|Հուշատախտակ՝ ի հիշատակ Պուլավսկայում սպանված Մագիերովի ընտանիքի անդամների
Օգոստոսի 4-ին՝ օրվա առաջին կեսին Բաշթայի գնդի երկու վաշտը անհաջող հարձակում է իրականացրել Դվորովկա փողոցում գտնվող ոստիկանական բաժանմունքի վրա։ Հետ մղելով հարձակումը՝ գերմանացիները որոշել են վրեժ լուծել խաղաղ բնակչությունից։ Ժանդարմները հարձակվել են Դվորկովայի փողոցում գտնվող դպրոցի վրա՝ ուկրաինացի գործընկերների աջակցությամբ: Պոգոդնայայում նրանք փակել են Օլեշչինսկայա փոքր փողոցը (գտնվում է ժանդարմերիայի հրամանատարության դիմաց)։ Թիվ 5 և 7 տների մի քանի հարյուր բնակիչներ տարվել են նկուղ, ապա սպանվել նռնակներով։ Նրանք, որոնք փորձել են փախչել նկուղից նույնպես գնդակահարվել են։ Ջարդին զոհ է գնացել 100-ից 200 մարդ։ Դա գերմանական ամենամեծ հանցագործություններից մեկն է եղել, որը կատարվել է Մոկոտուվում Վարշավայի ապստամբության ժամանակ:

Օգոստոսի 4-ին խաղաղեցման գործողություններ են իրականացվել նաև Ռակովեցկայա փողոցի հարևանությամբ։ ՍՍ-ի (Ռակովեցկայի զորանոցից) և Լյուֆվաֆեի զինվորները (Պուլավսկայի զորանոցից) մտել են տներ՝ նռնակներ նետելով և կրակելով մարդկանց վրա, որոնք բացել են դռները նրանց համար։ Այդ ժամանակ սպանվել են Ռակովեցկայայի թիվ 5, 9 և 15 տների մոտ 30 բնակիչներ և Սանդոմիերսկայի 19/21 և 23 տների առնվազն 20 բնակիչներ։ Երկու վիրավոր կանանց լյուֆթվաֆի զինվորները թողել են կրակով լուսավորված նկուղում, որտեղ նրանք ողջ-ողջ այրվել են։

Օգոստոսի 5-ին Վարշավայում շարունակվել են հանցագործությունները խաղաղ բնակչության դեմ։ Երեկոյան ՍՍ-ի տղամարդիկ և ոստիկանները, որոնք ուղարկվել են Անվտանգության ոստիկանության շտաբից՝ (Զիպո) Սժուչայի պողոտայում շրջապատել են Պուլավսկա, Սկոլիմովսկա, Չոչիմսկա և Մոկոտուվ շուկայի փողոցներով սահմանակից բլոկը և սպանել Սկոլիմովսկա փողոցի տների մոտ 100 բնակիչների։ Ինչպես նաև Պուլավսկայի 11 տան մոտ 80 բնակիչներ։ Զոհերի թվում են այնտեղ թաքնված մի շարք ապստամբներ, այդ թվում՝ կապիտան Լեոն Սվյատոպելկ-Միրսկին («Լեոն»)՝ 5-րդ Մոկոտուվի բանակի շրջանցման 3-րդ շրջանի հրամանատարը։ Գնդակահարվածների մարմինների վրա լցրել են բենզին և այրել։ Նույն օրը Լյուֆթվաֆեի զինվորները սպանել են Բուկովինսկայա փողոցում գտնվող ապաստարանում թաքնված 10-15 մարդո:

Հետագա օրերին գերմանացիները շարունակել են հրկիզել տները և բնակչությանը վտարել Մոկոտուվի իրենց գրաված տարածքներից։ Եղել են նաև քաղաքացիական անձանց մահապատիժների դեպքեր։ Օգոստոսի 11-ին սպանվել են Անկախության հրապարակի թիվ 132/136 տան մոտ 20 բնակիչներ (այդ թվում՝ մի քանի կանայք)։ Օգոստոսի 21-ին կրակել են Մադալինսկի փողոցում գտնվող 39/43 տան մոտ 30 բնակիչների վրա, իսկ հաջորդ օրը՝ Կելեցկայա փողոցում գտնվող տան 7 բնակիչների վրա: Տեղեկություններ են եղել նաև, որ 1944 թվականի օգոստոսի և սեպտեմբերի վերջին, Ռակովեցկայայի այգեգործական հողամասերի տարածքում գերմանացիները գնդակահարել են մոտ 60 խաղաղ բնակիչների, այդ թվում՝ կանանց, ծերերի և երեխաների:

### Հանցագործություններ Ռակովեցկայայի ՍՍ զորանոցում
մինի|Ստաուդերկասերնե՝ տեսարան Ռակովեցկա փողոցից, Կազիմիրսկի փողոցի անկյուն
Օգոստոսի 2-ից գերմանացիները Վարշավայի իրենց գրաված շրջաններից վտարել են լեհ բնակչությանը։ ՍՍ զորանոցը Ռակովեցկա փողոցում վերածվել է իմպրովիզացված բանտի: Նրանք այնտեղ հիմնականում տղամարդկանց են պահել, նրանց վերաբերվել են որպես պատանդների և պահել ճամբարային ռեժիմի մեջ։ Բանտարկյալները ստացել են նվազագույն սնունդ (օրինակ, բանտարկյալների առաջին խումբը ողջ առաջին օրը պահվել է առանց սննդի)։ Ծեծերը մշտական բնույթ են կրել։ Ձերբակալված տղամարդկանց ստիպել են աշխատել մինչև ուժասպառ լինելը՝ ներառյալ մերկ ձեռքերով մաքրել զուգարանները, ապամոնտաժել ապստամբների բարիկադները, մաքրել տանկերը, հեռացնել դիակները, կատարել զորանոցների տարածքում պեղումներ, մաքրել փողոցները կամ գերմանացիների կողմից գողացված գույքը տեղափոխել և բեռնել մեքենաների վրա։ Այս աշխատանքներից շատերի նպատակը կալանավորներին հոգնեցնելն ու նվաստացնելն է։ Կենցաղային և աշխատանքային ծանր պայմանները հանգեցրել են բանտարկյալների լիակատար հյուծմանը կարճ ժամանակահատվածում։ Ի թիվս այլ բաների, տեղի է ունեցել նաև դիզենտերիա։

Ապստամբության ժամանակ գերմանացիները զորանոցի տարածքում սպանել են առնվազն 100 լեհերի։ Բացի այդ, օգոստոսի 3-ին գերմանացիները բանտարկյալներից պատահականորեն ընտրել են մոտ 45 տղամարդու, որոնց հետո 15 հոգանոց խմբերով դուրս են բերել զորանոցից դուրս և գնդակահարել։ Հաջորդ օրը Նարբութա փողոցի և Անկախության պողոտայի անկյունում գտնվող մի տան մոտ 40 տղամարդ է սպանվել զորանոցի բակում։ Անհատական մահապատիժները նույնպես հաճախ տեղի են ունեցել զորանոցի տարածքում, որոնք սովորաբար կատարվել են Օբերստուրմֆյուրեր Պատցի հրամանով։ Հայտնի է բանտարկյալներից մեկի հրապարակային կախաղանի դեպք։ Բացի այդ զորանոցում բանտարկված տղամարդկանցից մի քանիսին գեստապոն տարել է անհայտ վայր և նրանց ճակատագրի մասին ոչինչ հայտնի չի եղել։ Նրանք հավանաբար սպանվել են Շուխայի նրբանցքի Զիպոյի շտաբի շրջակայքում։ Մոկոտուվից կանայք, որոնք պահվել են զորանոցներում՝ տանկերի առաջ գնացել են ապստամբների բարիկադների ուղղությամբ։

## Սադիբայի ճնշում
Սադիբա գյուղը (գտնվում է Ստորին Մոկոտուվում, Վիստուլայի հովտում) օգոստոսի 19-ից պահվել է ԱԿ ստորաբաժանումների կողմից, որոնք ժամանել են Չոյնովսկի անտառներից (Պիասեցին շրջան, Վարշավայի հարավ և հարավ-արևմուտք): Սադիբան հարավից ծածկել է ապստամբների դիրքերը Ստորին Մոկոտուվում: Գեներալ Գյունթեր Ռորին, որը ղեկավարել է գերմանական զորքերը Վարշավայի հարավային թաղամասերում՝ Բախից հանձնարարական է ստացել գրավել այն տարածքը, որը պետք է լինի առաջին քայլը ապստամբներին Վիստուլայի ափերից քշելու ուղղությամբ: Գերմանական հարձակումները Սադիբայի վրա սկսվել են օգոստոսի 29-ին։ Գյուղը ենթարկվել է ինտենսիվ օդային ռմբակոծության և ծանր հրետանու։ Արդյունքում՝ սեպտեմբերի 2-ին Ռորի զորքերը հարձակվելով մի քանի կողմից կարողացել են ամբողջությամբ գրավել Սադիբան։ Գյուղի մոտ 200 պաշտպան է զոհվել։ Միայն մի քանի ԱԿ զինվորների հաջողվել է նահանջել Մոկոտուվի տարածք։

Գրավելով Սադիբան՝ գերմանացիները սպանել են իրենց գրաված բոլոր ապստամբներին, ներառյալ վիրավորներին։ Եղել են նաև խաղաղ բնակիչների մի շարք սպանություններ։ Գերմանացի զինվորները՝ հիմնականում Լյուֆթվադեի հետևակայինները նռնակներ են նետել նկուղներ, որտեղ թաքնված են եղել քաղաքացիական անձինք և իրականացրել ընտրովի կրակոցներ, որոնց զոհ են դարձել ոչ միայն ապստամբությանը մասնակցելու մեջ կասկածվող երիտասարդներ, այլև կանայք, ծերեր և երեխաներ։ Զանգվածային գերեզմաններից մեկում հետագայում եղել են ութ մերկ կանանց մարմիններ, որոնց ձեռքերը կապված են եղել փշալարով: Սադիբայի անկումից հետո սպանվել է Պոդալյանսկայա, Կլարիսևսկայա և Խոխոլովսկայա փողոցների առնվազն 80 բնակիչ։ Այդ ջարդի զոհերից մեկը Ժոզեֆ Գրուդզինսկին է եղել՝ ժողովրդական շարժման ակտիվիստ, Ազգային միասնության ընդհատակյա խորհրդի փոխնախագահ։ Վկաների ցուցմունքներից հետևել է, որ գերմանացի զինվորները սպանել են Սադիբայի բնակիչներին՝ վկայակոչելով Վարշավայի բոլոր բնակիչներին լիկվիդացնել հրամանատարության հրամանները։

Սադիբայի վերջնական գրավումից հետո գերմանացիները մի քանի հազար ողջ մնացած խաղաղ բնակիչների տեղափոխել են Ֆորտ Պիլսուդսկիի տարածք, որտեղ գերմանացի գեներալի միջամտությամբ փրկվել են մահապատժից։ Հավանաբար դա հենց ինքը Բախն է կազմակերպել: Այդ օրը նա իր օրագրում գրել է, որ նա անցել է «հազարավոր ռազմագերիների և խաղաղ բնակիչների կողքով»՝ հանդես գալով «կրակոտ ելույթներով», որոնցում երաշխավորել է նրանց կյանքը: Այնուամենայնիվ մի շարք երիտասարդներ, որոնք կասկածվել են ապստամբությանը մասնակցելու մեջ՝ սպանվել են բերդի ներսում։

## Մոկոտուվի անկումը
մինի|245x245փքս|Քաղաքացիական բնակչությունը վտարվում է Մոկոտուվից։
1944 թվականի սեպտեմբերի 24-ին գերմանական զորքերը սկսել են ընդհանուր հարձակումը Վերին Մոկոտուվի վրա։ Չորս օր կատաղի մարտերից հետո տարածքն ընկել է։ Վարշավայի այլ շրջաններում գերմանացի զինվորները սպանեցին վիրավորներին և բուժանձնակազմին գրավված ապստամբների հիվանդանոցներում: Օգոստոսի 26-ին մի քանի տասնյակ վիրավորներ, որոնք գտնվել են Չեչոտա 17 փողոցում գտնվող հիվանդանոցում՝ գնդակահարվել են կամ ողջ-ողջ այրվել և Չեչոտա 19 փողոցում գտնվող բժշկական կենտրոնում։ Նույն օրը Անկախության պողոտայի 117/119 հիվանդանոցում գերմանացիները գնդակահարել են բուժքույր Եվա Մատուշևսկայային («Մևա») և նռնակներով սպանել անհայտ թվով վիրավորների։ Վարշավայի կապիտուլյացիայից հետո (սեպտեմբերի 27) Օբերգրուպենֆյուրեր Բախը երաշխավորել է գերի ընկած ապստամբների կյանքը։ Չնայած դրան՝ գերմանացիները սպանել են Շուստերա փողոցի տների նկուղներում պառկած անհայտ թվով ծանր վիրավոր լեհերի (Բալուցկոգո և Պուլավսկա միջև ընկած հատվածը), ինչպես նաև հրկիզել են ապստամբների հիվանդանոցը Պուլավսկայա 91 հասցեում, որտեղ մահացել է ավելի քան 20 մարդ։

Գերմանացիները դաժանաբար վտարել են բնակիչներին Մոկոտուվի գրավված շրջաններից՝ այդ ընթացքում կատարելով կողոպուտներ և հրկիզումներ։ Կազիմիրսկայա փողոցում մահապատժի է ենթարկել ավելի քան 70 տղամարդ, որոնք կասկածվել են ապստամբությանը մասնակցելու մեջ։ Ճակատամարտի ավարտից հետո գերմանացիները վիրավոր ապստամբների հետ միասին հավաքել են խաղաղ բնակչությանը Սլյուզևիչի հիպոդրոմի տարածքում, այնուհետև տեղափոխել Պրուշկովի ժամանակավոր ճամբար։

## Կրակոցներ Դվորկովա փողոցում
մինի|Դվորկովայի մերձակայքում գերեվարված ապստամբներից մեկը։
Գերմանացիների մի քանի օր գրոհից հետո պարզ է դարձել, որ թշնամու ահռելի գերազանցության պատճառով շրջանի անկումն անխուսափելի է եղել։ Սեպտեմբերի 26-ի երեկոյան Վարշավայի պաշտպանության հրամանատար և փոխգնդապետ Ջոզեֆ Ռոկիցկիի («Դանիել») հրամանով ԱԿ-ի 10-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները սկսել են կոյուղու միջոցով նահանջել դեպի Սրոդմիեսցի, որը դեռ եղել է լեհերի ձեռքում:

Քաոսային տարհանման ժամանակ ապստամբներից ոմանք կորել են ջրանցքներում և մի քանի տասնյակ ժամ դժվարին երթից հետո նրանք սխալմամբ դուրս են եկել գերմանացիների կողմից գրավված տարածքում գտնվող լյուկից։ Գերեվարված ապստամբներին և քաղաքացիական անձանց տեղափոխել են Դվորկովա փողոցի մոտակա ոստիկանական բաժանմունք։ Այնտեղ գերմանացիները տարանջատել են խաղաղ բնակիչներին, ինչպես նաև բուժքույրերից և սուրհանդակներից մի քանիսին, մնացած գերի տղամարդկանցից, մինչդեռ գերեվարված ԱԿ զինվորներին հրամայվել է ծնկի գալ լանջի եզրին գտնվող ցանկապատի հետևում: Երբ ապստամբներից մեկը չի դիմացել լարվածությանը և փորձել է զենքը խլել պահակախմբից՝ ոստիկանները շուպոյից (անվտանգության ոստիկանություն) գնդակահարել են բոլոր գերեվարված ԱԿ զինվորներին։ Զոհ են դարձել մոտ 140 բանտարկյալներ։

Հաջորդ 98 ապստամբները, որոնք գերեվարվել են կոյուղուց դուրս գալուց հետո գնդակահարվել են Խոչիմսկայա փողոցում։ Մահապատժից առաջ գերմանացիները խոշտանգել են բանտարկյալներին՝ ծնկի են բերել նրանց ձեռքերը բարձրացրած վիճակում և ծեծել հրացանի կոթով։

## Մեղավորի պատասխանատվություն
1944 թվականի օգոստոսի 8-ին ապստամբության ժամանակ ԱԿ-ի մարտիկները պատահաբար գերի են վերցրել ՍՍ ղեկավար Հորսթ Շթերնին, որը չորս օր առաջ ղեկավարել է Օլեշչինսկայի կոտորածը։ Շթայնը բերվել է ապստամբ դաշտային դատարան, որը նրան դատապարտել է մահապատժի։ Պատիժը կատարվել է։

1954 թվականին Վարշավայի նահանգային դատարանը ՍՍ բրիգադեֆյուրեր Փոլ Օտտո Գեյբելին՝ ՍՍ-ի և ոստիկանական զորքերի հրամանատարին, որը 1944 թվականի օգոստոսի առաջին օրերին մի շարք հանցագործություններ է կատարել Մոկոտուվում դատապարտել է ցմահ ազատազրկման։ 1966 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Գեյբելն ինքնասպան է եղել Մոկոտուվի բանտում։ Դոկտոր Լյուդվիգ Հանը՝ Վարշավայի անվտանգության ոստիկանության պետը, երկար տարիներ ապրել է Համբուրգում իր իսկական անունով: Նա դատարան է ներկայացել միայն 1972 թվականին և մեկ տարի տևած դատավարությունից հետո դատապարտվել է 12 տարվա ազատազրկման։ 1975 թվականին Համբուրգի դատարանը նորից քննել է գործը և դատավճիռը փոխել է ցմահ բանտարկության։ Այնուամենայնիվ Խանը ազատ է արձակվել 1983 թվականին և մահացել երեք տարի անց։

1980 թվականին Քյոլնի դատարանը ՍՍ օբերստուրմֆյուրեր Մարտին Պացին՝ 3-րդ ՍՍ պահեստային մոտոհրաձգային գումարտակի հրամանատարին մեղավոր է ճանաչել Մոկոտուվի բանտում 600 բանտարկյալների մահվան մեջ և դատապարտել 9 տարվա ազատազրկման: Նույն դատավարության ժամանակ Կառլ Միսլինգը դատապարտվել է 4 տարվա ազատազրկման։

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն

* Lesław M. Bartelski: *Mokotów 1944*. Warszawa: wydawnictwo MON, 1986. ISBN 83-11-07078-4.
* Władysław Bartoszewski: *Warszawski pierścień śmierci 1939—1944*. Warszawa: Interpress, 1970.
* Adam Borkiewicz: *Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej*. Warszawa: Instytut Wydawniczy «Pax», 1969.
* Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński (red.): *Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach)*. Warszawa: wydawnictwo MON, 1962.
* Szymon Datner: *Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej*. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961.
* Marek Getter. *Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim*. «Biuletyn IPN». 8-9 (43-44), sierpień-wrzesień 2004.
* Bogusław Kopka: *Konzentrationslager Warschau. Historia i następstwa*. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2007. ISBN 978-83-60464-46-5.
* Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: *Powstanie Warszawskie — rejestr miejsc i faktów zbrodni*. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1994.
* Felicjan Paluszkiewicz: *Masakra w Klasztorze*. Warszawa: wydawnictwo Rhetos, 2003. ISBN 83-917849-1-6.
* Antoni Przygoński: *Powstanie warszawskie w sierpniu 1944 r*. T. I. Warszawa: PWN, 1980. ISBN 83-01-00293-X.
* Friedo Sachser. *[http://www.ajcarchives.org/ajc_data/files/1982_9_centraleurope.pdf Central Europe. Federal Republic of Germany. Nazi Trials] *. «American Jewish Year Book». 82, 1982 (ang.).
* Tadeusz Sawicki: *Rozkaz zdławić powstanie. Niemcy i ich sojusznicy w walce z powstaniem warszawskim*. Warszawa: Bellona, 2010. ISBN 978-83-11-11892-8.
* *Ludność cywilna w powstaniu warszawskim*. T. I. Cz. 2: *Pamiętniki, relacje, zeznania*. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
Կատեգորիա:1944 Լեհաստանում