Լիբանանյան արամեերեն

**Լիբանանի արամեերեն** մեռած արևմտյան արամեերեն բարբառ է։ Այն ավանդաբար խոսվել է Լևանտում, մասնավորապես՝ լեռնալիբանանում, մարոնի քրիստոնյաների կողմից։

## Անվանում
Պաղեստինի արամեերենի նման լիբանանյան արամեերենը ժամանակակից աղբյուրներում որպես բարբառ կամ լեզու եզակի անուն չուներ, քանի որ դրա բնիկ խոսողները այն պարզապես անվանում էին Սուրիեն (սիրիական)։ Ժամանակակից գիտնականներն ու աղբյուրները լեզուն հիմնականում անվանում են լիբանանյան արամեերեն, կամ լիբանանի սիրիերեն։

«Սիրիական» տերմինը միջնադարում օգտագործվել է արամեերենի բոլոր բարբառների համար, այլ ոչ թե միայն Եդեսիայի բարբառը, քանի որ արամեերեն տերմինը բացասական հեթանոսական երանգներ ուներ քրիստոնեացված արամեացիների համար, որոնք այդուհետ կոչվում էին սիրիացիներ։

## Պատմություն

Հին ժամանակներից ի վեր արամեացիները բնակվել են Լիբանանի լեռնային շրջաններում՝ խոսելով արամեերեն, մինչդեռ ափամերձ քանանացիները խոսել են փյունիկերեն։ Մ.թ.ա. 7-րդ դարում Նեոասորական կայսրության հզորացման շրջանում արամեերենը տարածվեց ամբողջ Մերձավոր Արևելքում և դրանից այն կողմ՝ դառնալով տարածաշրջանի լինգվա ֆրանկա։ Երբ արամեացիները ընդունեցին քրիստոնեությունը, նրանք սկսեցին իրենց անվանել սիրիացի, իսկ իրենց լեզուն՝ սիրիական։ Արամեերենը դարձավ Լիբանանի ընդհանուր լեզուն, բացի առաջատար քաղաքներում հունարենից և Բեյրութում լատիներենից։ Լևանտի արաբական (իսլամական) նվաճման ժամանակ արաբերենը փոխարինեց արամեերենին և աստիճանաբար դարձավ տարածաշրջանի գերիշխող լեզուն, չնայած այն արդեն առկա էր նախաիսլամական Արաբիայում՝ Ղասանիների թագավորությունում։ Այնուամենայնիվ, Լիբանանի լեռներում մեկուսացած մարոնիները պահպանեցին իրենց լեզուն։

Արամեերենը մնաց մարոնիների միակ մայրենի լեզուն մինչև 14-րդ դարը, երբ մամլուքները նվաճեցին Հյուսիսային Լիբանանը։ Սա հանգեցրեց նրան, որ լեռնային մարոնիները շփվեցին ափամերձ քաղաքներում բնակվող արաբների հետ և հետագայում սկսեցին սովորել արաբերեն։ Այսպիսով, շատ մարոնիներ սկսեցին սովորել և խոսել ինչպես արամեերեն, այնպես էլ արաբերեն, սակայն ավելի հեռավոր լեռնային շրջաններում բնակվողները հաճախ տիրապետում էին միայն արամեերենին։ Արաբերենի ազդեցությունը աստիճանաբար քայքայեց արամեերենի իմացությունը մարոնիների շրջանում, քանի որ ավելի ու ավելի շատ մարոնիներ սկսեցին արաբերենն ընդունել որպես իրենց մայրենի լեզու, իսկ արամեերենը գերիշխող էր միայն լեռնային շրջանների բնակիչների, ինչպես նաև հոգևորականության և որոշ ազնվականների շրջանում։ Մարոնի եկեղեցու որոշումը՝ փաստաթղթերում և պատարագներում ավելի շատ անցնել արաբերենին, նույնպես արագացրեց գործընթացը: Հալեպի մարոնիները անցան արաբերենի, իսկ սիրիերենը պատարագային օգտագործման մեջ էր միայն 17-րդ դարի վերջին։ Լիբանանում լեզվի վերջին բնիկ խոսողները գրանցվել են 19-րդ դարի վերջին, և արաբերենը դարձել էր Լիբանանի գերիշխող լեզուն այդ պահին։

## Ազդեցություն
Այսօր լիբանանյան արաբերենի բարբառի շատ բառեր ունեն սիրիական արմատներ, ինչպես նաև լիբանանյան շատ գյուղեր և անձնական անուններ, որոնք պահպանել են իրենց սիրիական անունները։ Տեղական բանավոր պոեզիայի զաջալը դեռևս պարունակում է սիրիական մետրիկ համակարգի մեծ մասը իր արտասանության մեջ: Սիրիական լեզվի պրոֆեսոր և Սիրիական լեզվի բարեկամների ասոցիացիայի նախագահ Ռոբերտ Գաբրիելի խոսքով՝ լիբանանյան քերականական կառուցվածքի մոտ 50 տոկոսը պայմանավորված է սիրիական ազդեցություններով։

## Գոյականներ
Լիբանանի շատ գյուղեր, ավաններ և քաղաքներ կրում են արամեական/սիրիական ծագում ունեցող տեղանուններ։ Ալ-Մաշրիկի համաձայն՝ Լիբանանի 530 գյուղեր ունեն սիրիական ծագում ունեցող անուններ։ Ստոկհոլմի համալսարանի պրոֆեսոր Էլի Վարդինին ներկայումս ուսումնասիրություն է անցկացնում «Արամեերենը լիբանանյան տեղանուններում» թեմայով: Նրա եզրակացությունների համաձայն՝ այս ուսումնասիրության մեջ ներառված տվյալների բազայում առկա մոտ 25000 տեղանուններից (որոնք ընդգրկում են Լիբանանի բոլոր շրջանները. համեմատած Վարդինի 2002 թվականի հետ, որը ներառում էր Հյուսիսային Լիբանանը և լեռան Լիբանանը ընդգրկող 1700 անուն), մենք ակնկալում ենք, որ մոտ 36%-ը, այսինքն՝ մոտ 9000 տեղանուններ կլինեն արամեական, բավականին մեծ նմուշ, որտեղ կարելի է պարզաբանել լիբանանյան արամեական լեզվի հնչյունաբանության և ձևաբանության մեծ մասը, ինչպես նաև բառապաշարի մի մասը: Հաշվի առնելով լիբանանյան տեղանունների բնույթը, ենթադրվում է, որ շարահյուսության նկարագրությունը ավելի սահմանափակ կլինի։

Արամեական/ասորական ծագման լիբանանյան անվանումներ
* Ain/Ayn ܥܝܢܐ عَيْن /ʕajn/ Գարուն
* Beit/B ܒܝܬ بَيْت /bajt/ House of
* Kfar ܟܦܪܐ كَفْر* /kafr/ Գյուղ
/ Կիֆա ܟܐܦܐ - Քար
* Majd ܡܓܕܠܐ مِجْدَل* /mid͡ʒdal/ Աշտարակ
* Mar ܡܪܝ مَار* /maːr/ Սուրբ
* Mayy ܡܝܐ مَاء /maːʔ Ջուր
* Qarn/Qorn ܩܪܢܐ قَرْن /qarn/ Summit/Horn
* Տուռ կամ Տուռոն ܛܘܪܐ طُور* /tˤuːr/ Լեռ կամ լեռ
Սրանք արամեերեն փոխառություններ են արաբերենում, այլ բառերը համանուն նախասեմական ընդհանուր ծագում ունեն։

## Բառապաշար
Արաբերենին անցումից հետո պահպանվել են բազմաթիվ արամեերեն բառեր և արտահայտություններ։ Լիբանանյան բարբառում նման բառերի օրինակներից են՝ eimata (երբ), bobo (մանուկ), ta'awa (ուշանալ), wawa (ցավում է), jawwa (ներսում), barra (դրսում), bobi (փոքրիկ շուն), zoum (հյութ), zouwédé (պարագաներ), shlaħ (հանվել) և beit (տուն կամ ընտանիք)։

Լիբանանա-ամերիկացի պատմաբան Ֆիլիպ Հիթթիի խոսքերով՝

Լիբանանյան արամեերենում լիբանանյան արաբերենին անցած շատ բառեր իրականում փյունիկյան ծագում ունեն: Դրանց օրինակներից են՝ hess (զգալ), mnih (ջրհոր), ‘a bokra կամ bakir (առավոտ), barghash (մժեղ), hon (այստեղ), honik (այնտեղ), abét կամ abété (վանահայր կամ հայր), qarash կամ qarkash (սառեցնել), lél (գիշեր), yom (օր) և ta’a (գալ)։

Լիբանանյան արամեերենը նաև փոխառություններ է ստացել եվրոպական լեզուներից, ինչպիսիք են իտալերենը և ֆրանսերենը՝ խաչակրաց արշավանքների ժամանակ:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լիբանանի լեզուներ
Կատեգորիա:Սիրիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Արամեերեն