Երկաթե սյուն Դելիում

thumb|Դելիի Երկաթե սյունը|right
**Երկաթե սյուն Դելիում,** երկաթե սյուն յոթ մետր բարձրությամբ և վեցուկես տոննա քաշով։

Քութբ Մինարի ճարտարապետական անսամբլի մի մասը, այստեղից էլ ստացել է երկրորդ անվանումը՝ Քութուբի սյուն, գտնվում է Հին Դելիից մոտ 20 կիլոմետր հարավ։ Սյունը հայտնի է դարձել, քանի որ իր գոյության 1600 տարվա ընթացքում չի ենթարկվել կոռոզիայի։

Երկաթե սյունը Դելիի գլխավոր տեսարժան վայրերից մեկն է։ Հնագույն ժամանակներից ուխտավորների բազմությունը հավաքվել է այստեղ՝ հավատալով, որ եթե մեջքով կանգնի դեպի սյունը և գրկի այն ձեռքերով հետևից, դա երջանկություն կբերի (հավատալիքի մեկ այլ տարբերակ՝ ցանկությունը կկատարվի)։ Վանդալիզմից խուսափելու համար 1997 թվականին սյան շուրջը ցանկապատ է կառուցվել։

## Սյան պատմությունը
thumb|ձախից|Սյան վրա սանսկրիտով կատարված արձանագրություններից մեկը, որը կատարվել է Չանդրագուպտա II թագավորի պատվին
Սյունը կանգնեցվել է 415 թվականին՝ ի պատիվ 413 թվականին մահացած Չանդրագուպտա II թագավորի։ Այն ի սկզբանե գտնվել է երկրի արևմուտքում՝ Մատխուրա քաղաքի Վիշնու տաճարային համալիրում։ Սյունը պսակված էր սրբազան թռչուն Գարուդայի պատկերով և կանգնած էր տաճարի առջև։ 1050 թվականին Անանգ Պոլա թագավորն այն տեղափոխել է Դելի։ Մեկ այլ աղբյուրի համաձայն՝ տաճարային համալիրն ավերվել է XIII դարում Դելիի առաջին սուլթանի հրամանով, ինչից հետո էլ սյունը տեղափոխվել է Դելի։ 5-րդ դարում այդպիսի մեծ երկաթի սյան առկայությունը խորհրդանշում էր պետության հարստության բարձր մակարդակը։

Ջավահարլալ Ներուն իր «Հնդկաստանի հայտնաբերումը» գրքում գրել է.

:

Դելիի երկաթե սյունը հանրաճանաչություն ձեռք բերեց եվրոպացիների շրջանում անգլիացի արևելագետ և հնդկագետ Ալեքսանդր Քանինգհեմի աշխատանքներից հետո։

Նրա կողմից մոտ 150 տարի առաջ տրված տեղեկությունները ներկայումս քննադատություն են առաջացնում հետազոտողների կողմից։ Այսպես, Կանինգհեմը պնդում էր, որ սյունն առնվազն 18 ոտնաչափ (18 մ) բարձրություն ու 17 տոննա քաշ ունի։

Բացի այդ՝ նրա նկարագրությունից հետևում է, որ սյունն ամբողջական է, ոչ թե եռակցված։

Այս ենթադրությունները վերցվել են պատմաբանների կողմից, և նույնիսկ ավելի ուշ կատարված գիտական հետազոտություններն այլևս չեն կարողացել տատանել նրանց հավատը «հավերժական» սյան հրաշագործ հատկությունների նկատմամբ։

Նմանատիպ սյուն, գրեթե երկու անգամ ավելի բարձր, պատրաստված 3-րդ դարում և այսօր պահպանված բեկորների տեսքով, տեղադրվել է Հնդկաստանի Դհար քաղաքում։

## Պատրաստման եղանակը
Ներկայումս կասկածի տակ է դրվում այն վարկածը, որ Դելիի երկաթե սյունը իբր ձուլվել է երկաթի մեկ ամբողջական կտորից։ Ամենայն հավանականությամբ, սյունը պատրաստվել է մինչև 36 կգ քաշով առանձին կտորների կռման միջոցով։ Որպես ապացույց բերվում են հստակ տեսանելի ազդեցության հետքերը և կռումով եռակցման գծերը։ Սյունակի բաղադրության և հակակոռոզիոն հատկությունների մանրամասն վերլուծությանը նվիրված է Բալասուբրամանյամի ուսումնասիրությունը, որտեղ տրված են սյան վերգետնյա և ստորգետնյա մասերի քիմիական կազմի մանրամասն աղյուսակները։ Սյունը գրեթե 100% երկաթ է, չկա մանգան և գրեթե չկա նիկել։

thumb|210px|Երկաթե սյան գագաթի մանրամասները, Քութբ Մինար, Դելի

## Սյան դիմադրությունը մթնոլորտային կոռոզիային
Դելիի սյան մթնոլորտային կոռոզիային դիմադրելու հիմնական պատճառը մետաղների պասիվացման երևույթն է՝ դրա մակերեսին կա բնականորեն կազմավորված օքսիդային թաղանթ, որն էլ կանխում է կոռոզիայի հետագա զարգացումը։

Երկրորդական պատճառներն են սյան մետաղում ֆոսֆորի խառնուրդի բարձր պարունակությունը, որը, չնայած ինքնին հակակոռոզիոն հավելում չէ, մեծացնում է պողպատե մակերեսի պասիվացման ունակությունը և օդի ցածր խոնավությունը Դելիում։ Սյունը շատ ավելի քիչ դիմացկուն է էլեկտրաքիմիական կոռոզիայի նկատմամբ. ստորգետնյա մասը ենթարկվել է զգալի կոռոզիայի։ Նմանատիպ սյունը ծովեզերքին մոտ գտնվող Կոնարակից հիմնականում քայքայված է։

Այնուամենայնիվ, սյան մասին շատ առասպելներ կան` կապված դրա բացառիկ ամրության հետ։

### Չժանգոտվող պողպատ
Ուղեցույցները հաճախ ասում են, որ այս հուշարձանը ստեղծելու համար օգտագործվել է չժանգոտվող պողպատ։ Այնուամենայնիվ, հնդիկ գիտնական Չեդարիի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Դելիի սյունը չի պարունակում զգալի քանակությամբ խառնուրդային տարրեր, որոնք հանգեցնում են կոռոզիոն դիմադրության բարձրացմանը, մինչդեռ բոլոր չժանգոտվող պողպատները խառնուրդ են։

### Մաքուր երկաթ
Հակառակ կարծիքն այն էր, որ սյունը պատրաստված էր շատ մաքուր երկաթից։ Մի քանի տարի շարունակ այս վարկածը հայտնվեց նույնիսկ մետաղագործության դասագրքերում՝ որպես մաքուր երկաթի բարձր մթնոլորտային դիմադրության օրինակ։ Իրականում խառնուրդների պարունակության առումով (0.278%) սյան նյութը նույնիսկ չի հասնում տեխնիկապես մաքուր երկաթի մակարդակին, որը պարունակում է ոչ ավելի, քան 0,14% խառնուրդ։ Սյան նյութի առավել ճիշտ անվանումը՝ հում փչված, եռակցվող կամ պայթուցիկ երկաթ։

Նման անաղարտ պարունակությամբ երկաթ ձեռք բերելու մեջ հնագույն ժամանակներում ոչ մի ֆանտաստիկ բան չկա, դրա համար բավական է նախ վերցնել բարձրորակ հումք (հանքաքար, ածուխ) և զգուշորեն մուրճացնել կտորը, որպեսզի հանվի խարամի մեծ մասը։ Նման ձևով երկաթը ձեռք է բերվել ամբողջ նախաարդյունաբերական դարաշրջանում` մինչև հատուկ վառարաններում չուգունի փափուկ, կռած երկաթի վերամշակման ի հայտ գալը։

### Երկնաքարի երկաթը և սյան արտերկրային ծագումը
Տարածված էր նաև վարկած, որ Դելիի սյունը պատրաստված էր երկնաքարի երկաթից։ Հայտնի է, որ այն լավ է դիմակայում կոռոզիային։ Բայց երկնաքարի երկաթում միշտ հայտնաբերվել է նիկել, իսկ հնդկական սյան երկաթում նիկել չի հայտնաբերվել։

Դելիում երկաթե սյունը չի անտեսվել ուֆոլոգների կողմից, որոնք դրա ծագումը կապում են արտերկրային քաղաքակրթությունների հետ։

### Սյան կյանքի հատուկ ջերմային պայմաններ
Կան բացատրություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ իր զանգվածի պատճառով սյունը երկար ժամանակ պահպանում է ջերմությունը, և տեղական կլիմայի պայմաններում դրա մակերեսին ցող չի առաջանում։

### Եզակի կլիմայական պայմաններ
#### Չոր օդը
Մի շարք վարկածներ բացատրում են երկաթե սյան վերգետնյա հատվածի հակակոռոզիոն դիմադրությունը Դելիում մթնոլորտային օդի չորությամբ։

### Երկաթե սյունի մակերեսային պաշտպանություն
Մի շարք վարկածների հիմքում ընկած է այն փաստը, որ սյունը պահպանվել է հատուկ պայմանների պատճառով, որոնք պատահաբար կամ կանխամտածված հանգեցրել են սյունի մակերեսին պաշտպանական թաղանթի ձևավորմանը։

#### Սյունը պաշտպանում էին մարդիկ
Քանի որ սյունը երկար ժամանակ եղել է (և մնում է) պաշտամունքի առարկա, իսկ հետո՝ տեսարժան վայր, այն երբեք չի անտեսվել մարդկանց կողմից։

Կրոնական ծեսերը պահանջում էին սյունը օծել յուղերով և խնկով։ Դրա շնորհիվ սյան վրա անընդհատ բարակ շերտ էր գոյանում, որը պաշտպանում է այն կոռոզիայից։

Գոյություն ունեն նաև բազմաթին այլ վարկածներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:5-րդ դարում կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Դելի
Կատեգորիա:Երկաթ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Հնդկաստանի տեսարժան վայրեր