Ժոնաշ Սավիմբի

**Ժոնաշ Մալյեյրու Սիդոնիո Սակայտա Սավիմբի** (, ), անգոլացի քաղաքական և ռազմական գործիչ, պարտիզանական առաջնորդ, ապստամբական շարժման և Անգոլայի ամբողջական անկախության համար ազգային միություն քաղաքական կուսակցության (, *UNITA*) հիմնադիր: UNITA-ի առաջնորդը 1966 թվականի մարտի 13-ից մինչև 2002 թվականի փետրվարի 22-ը: Անգոլայի անկախության պատերազմի և քաղաքացիական պատերազմի ակտիվ մասնակից, Անգոլայի ազատագրման զինված ուժերի պարտիզանական բանակի (, *FALA*) գլխավոր հրամանատար։ Անգոլայի նախագահի թեկնածու 1992 թվականի ընտրություններում: Սառը պատերազմի և համաշխարհային հակասովետական և հակաիմպերիալիստական շարժման նշանավոր գործիչ։ Սավիմբին մեծ կապեր է պահպանել Միացյալ Նահանգների հակակոմունիստական ակտիվիստների, այդ թվում՝ Ջեք Աբրամոֆի հետ և եղել է աշխարհի առաջատար հակակոմունիստներից մեկը:

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Ժոնաշ Սավիմբին ծնվել է 1934 թվականի օգոստոսի 3-ին Մունյանգո գյուղում (պորտուգալական Անգոլայի Բիե նահանգ)` բենգելական երկաթուղու աշխատակից Լոտե Մալյեյրու Սավիմբիի և տնային տնտեսուհի Էլենա Մբունդու Սակատոյի ընտանիքում: Նրա հայրը նաև բողոքական քարոզիչ է եղել, ամերիկացի միսիոներների կողմից հիմնադրված ավետարանական միաբանության անդամ։ Ազգությամբ օվիմբունդու է եղել, հետագայում կազմել է UNITA-ի էթնոսոցիալական բազան։ Սակայտա Սավիմբին՝ Լոտեի հայրը` Ջոնասի պապը, 1902 թվականին մասնակցել է օվիմբունդուի հակագաղութային ապստամբությանը։

Ժոնաշ Սավիմբին նախնական կրթությունն ստացել է բողոքական և կաթոլիկ դպրոցներում։ Նա իրեն հիանալի է դրսևորել ուսման մեջ, ստացել է կրթաթոշակի իրավունք և ուղարկվել Պորտուգալիա՝ բժշկություն ուսումնասիրելու: Այնուամենայնիվ, նա չի կարողացել ավարտել Լիսաբոնի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը՝ սալազարիզմի և գաղութատիրական լուսոտրոպիկիզմի ոգով պահպանված քաղաքական կրթության պարտադիր դասընթաց անցնելուց հրաժարվելու պատճառով: Լիսաբոնում ծանոթացել է պորտուգալական այլ գաղութների ազգային-ազատագրական շարժումների ներկայացուցիչների հետ, մասնավորապես՝ Համիլկար Կաբրալի հետ:

### Քաղաքական գործունեության սկիզբ
Ժոնաշ Սավիմբին միացել է անգոլացի ուսանողների խմբին, որոնք Լիսաբոնում ստեղծել են հակագաղութային ընդհատակյա կազմակերպություն: Նա իրեն դրսևորել է որպես խարիզմատիկ խոսնակ և ընդունակ կազմակերպիչ: Ծանոթացել է ուսանող-բժիշկ Ագոստինյո Նետոյի՝ Անգոլայի ապագա առաջին նախագահի հետ: Նրանք միանգամայն համաձայն են եղել Անգոլայի անկախության սկզբունքի հարցում, բայց նրանց միջև այլ բնույթի գաղափարական տարաձայնություններ են եղել: Նետոն 1950-1970-ական թվականների ԽՄԿԿ պաշտոնական տարբերակում մարքսիզմի կողմնակից է եղել և համակրել է ԽՍՀՄ-ին: Երիտասարդ Սավիմբիի ձախ արմատական հայացքները ավելի շատ փոխկապակցված են եղել մաոիզմի, զինված հեղափոխական պայքարին և Սենեգալի նախագահ Լեոպոլդ Սենգորի տարբերակում ներառել են սևամորթության տարրեր:

Հայտնվելով PIDE-ի` Միջազգային պետական պաշտպանության ոստիկանության տեսադաշտում՝ Սավիմբին հետապնդման սպառնալիքով ստիպված է եղել տեղափոխվել Շվեյցարիա։ Ավարտել է Ֆրիբուրսկի համալսարանը քաղաքական և հասարակական գիտությունների մասնագիտությամբ, ստացել դոկտորի աստիճան։ Ենթադրաբար 1960 թվականի օգոստոսին Սավիմբին Շվեյցարիայում ծանոթացել է Հոլդեն Ռոբերտոյի հետ: Նա այդ ժամանակ համարվում էր Անգոլայում ազգային-ազատագրական պայքարի առաջատար գործիչ, լայն շփումներ ուներ աֆրիկյան առաջնորդների շրջանում, Արևմուտքում, ՉԺՀ-ում և ՄԱԿ-ում:

Որոշ տատանումներից հետո Սավիմբին միացել է Ռոբերտոյի գլխավորած Անգոլայի ժողովուրդների միությանը (UPA), հետագայում՝ Անգոլայի ազատագրման ազգային ճակատ (FNLA): Նա դարձել է UPA-ի ղեկավարության անդամ: Ռոբերտոյի ստեղծած Անգոլայի աքսորի մեջ գտնվող հեղափոխական կառավարությունում (GRAE) Սավիմբին ստացել է արտաքին գործերի նախարարի պաշտոն: Նա դրսևորել է դիվանագիտական արտակարգ ունակություններ, ձեռք է բերել ազդեցություն ՄԱԿ-ում: 1963 թվականին Սավիմբին մասնակցել է Աֆրիկյան միասնության կազմակերպության ստեղծմանը։

Այնուամենայնիվ, Ռոբերտոյի հետ, ինչպես Նետոյի հետ, Սավիմբին ի սկզբանե լուրջ հակասություններ է ունեցել: Սավիմբին ձախակողմյան մաոիստ սոցիալիստ էր, մինչդեռ Ռոբերտոն աջակողմյան պահպանողական էր: Բացի այդ` Ռոբերտոն, լինելով բակոնգո ազգություն, երազում էր Անգոլայի Հյուսիսային էթնիկ տարածքներում ցեղային միապետություն ստեղծելու մասին: Սա ամբողջովին հակասում էր արմատական դեմոկրատ և հանրապետական Սավիմբիի տեսակետներին: Հետևաբար, Սավիմբիի և Ռոբերտոյի միջև համագործակցությունը չէր կարող լինել ամուր և երկարատև:

1964 թվականին Սավիմբին, որպես GRAE-ի ներկայացուցիչ, այցելել է Պեկին։ Նա հաջողությամբ ուսումնասիրել է պարտիզանական պայքարի չինական մեթոդաբանությունը և ստացել ՉԺՀ-ին ռազմական օգնության խոստումներ: Դրանից հետո Սավիմբին խզել է կապերը Ռոբերտոյի հետ՝ մեղադրելով նրան պասիվության և հեղափոխությանը դավաճանելու մեջ և դուրս է եկել FNLA-ից և GRAE-ից: Նա փորձել է մտերմանալ Նետոյի և Անգոլայի ազատագրման ժողովրդական շարժում-Աշխատանքի կուսակցության (MPLA) հետ: Այս նախագծին աջակցում էր ԽՍՀՄ-ը. մի ժամանակ Մոսկվան Սավիմբիին դիտարկում էր որպես Նետոյի տեղակալի լավագույն թեկնածու: Սակայն նրանց դիրքորոշումներն անհամատեղելի էին:

### UNITA-ի ստեղծում: Մասնակցություն անկախության պատերազմին
#### Գաղափարախոսություն
1966 թվականի մարտի 3-ին Սավիմբիի նախաձեռնությամբ Մուանգաի գյուղում (Անգոլայի Մոշիկո նահանգ) անօրինական ժողովում ստեղծվել է Անգոլայի ամբողջական անկախության ազգային միություն (UNITA): Ի սկզբանե UNITA-ի գաղափարախոսությունը հիմնված է եղել երեք հիմնական տարրերի վրա՝ Ժողովրդավարական Անգոլայի անկախություն, մաոիզմի սոցիալական հայեցակարգ, օվիմբունդուի շահերի ապահովում:

Հետագայում Սավիմբին շեշտել է հավատարմությունը բուրժուական ժողովրդավարության հիմնական սկզբունքներին: Հաշվի առնելով նրա հեղափոխական հայեցակարգի ընդհանուր ժողովրդավարական բաղադրիչը՝ նման հռետորաբանությունը միանգամայն ընդունելի էր սոցիալիստի համար և միևնույն ժամանակ թույլ էր տալիս խաղալ Արևմուտքի և ԽՍՀՄ հակասությունների վրա:


Ցեղային համայնքը, ինչպես պարզվեց, ամենևին չի հակասում պառլամենտարիզմին, օվիմբունդի ավանդույթին՝ մարդու արևմտյան իրավունքներին, գյուղացիական սոցիալիզմին՝ ազատ ձեռներեցությանը: Ընդհակառակը, այդ ամենը զարգացնում է մինչև բարձրագույն տիպ։ «Անգոլայի ժողովուրդը պայքարում է անկախության և զարգացման, ազատության և ժողովրդավարության իդեալների համար»,- այս խոսքերով Ջոնասը հանել է Արևմուտքի բոլոր հարցերը:


UNITA-ի գաղափարախոսական դոկտրինն առանձնացել է իր յուրահատուկ երկակիությամբ, որտեղ կարևոր տարրերը փակ բնույթ են կրել: Դրա որոշ սկզբունքներ հիմնված են եղել մաոիստական նոր ժողովրդավարության վրա, մինչդեռ մյուսները՝ գյուղացիական սոցիալիզմի և լիբերալ ժողովրդավարության համադրության վրա: Պատահական չէ, որ «UNITA-ի գաղտնի գաղափարախոսություն» հասկացություն է հայտնվել առօրյա կյանքում:

Խորհրդային Միությունը ընկալվել է որպես իմպերիալիստական պետություն, որը նման է Արևմտյան գաղութային տերություններին: Սա առաջին հայացքից անբնական թվացող համադրություն է առաջացրել Խորհրդային Միության նկատմամբ արմատական քննադատության, ատելության և ձախ-սոցիալիստական գաղափարների միջև:


Սավիմբին շատ լուրջ է վերաբերվել սոցիալիստական գաղափարներին։ UNITA-ն խոսել է անգոլացի սևամորթ աղքատի անունից․․․ ազատ կամքի փափագը, ջունգլիների օրենքների համաձայն, աշխարհի ուժային վերափոխումը, ամեն ինչի և բոլորի շրջադարձը հասել են միստիցիզմի: Օվիմբունդու ցեղի ավանդական հավատալիքների ոգով: Քչերն են կարողացել ռացիոնալ մակարդակով տիրապետել Սավիմբիի աշխարհայացքին։ Պատահական չէ, որ հայտնվել է «UNITA-ի գաղտնի գաղափարախոսություն» արտահայտությունը:


Գերազանցապես ագրարային Անգոլայում UNITA-ն ապավինել է հիմնականում գյուղացիությանը, բայց չի մերժել դաշինքը աշխատավոր դասակարգի հետ: Այնուամենայնիվ, անգոլացի աշխատավորները, ինչպես նաև քաղաքային բնակչության զգալի մասը, ենթարկվել են MPLA-ի ազդեցությանը (Նետոյի կուսակցությունը պատրաստ է եղել ապահովելու քաղաքացիների համեմատաբար բարձր կենսամակարդակ գյուղի շահագործման և խորհրդային տնտեսական օգնության հաշվին):

#### Կազմակերպություն և գործողություններ
thumb|right|Սավիմբիին պատկերող գովազդային վահանակ Ջամբայում՝ Կուանդո Կուբանգոյում՝ UNITA-ի գլխավոր գրասենյակում՝ Անգոլայի հարավ-արևելքում:|350px
UNITA-ի անդամները հիմնականում կազմված են եղել օվիմբունդու երիտասարդ գյուղացիներից։ Հաջողվել է վերակառուցել կազմակերպչական և քաղաքական կառուցվածքը և ձևավորել զինված ստորաբաժանումների ցանց։ Սակայն կազմակերպությունը որևէ ռազմական նշանակալի հաջողությունների չի հասել։ Անգոլայի անկախությունն ավելի շատ ձեռք է բերվել Պորտուգալական հեղափոխության, քան MPLA-ի, FNLA-ի և UNITA-ի զինված պայքարի արդյունքում։ Կարևոր պատճառներից մեկը Անգոլայի ազգային-ազատագրական շարժումների ներքին բախումն է եղել։ Սա կարևոր տարբերություն էր Անգոլայի և Մոզամբիկի ու Գվինեա-Բիսաուի միջև, որտեղ հակագաղութային պատերազմը մղվել է FRELIMO-ի և PAIGC-ի միասնական դրոշի ներքո։

UNITA-ի առաջին ռազմական գործողություններն իրականացվել են 1966 թվականի սեպտեմբերի 18-ին՝ հարձակումներ պորտուգալացի առևտրականների վրա Կաունգուլայում (Հյուսիսային Լունդա նահանգ) և պորտուգալական վարչակազմի վրա Միտետայում (Մալանջե նահանգ): 1966 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Սավիմբին գլխավորել է հարձակումը Կասամբայում (Մոշիկո նահանգ) գաղութային վարչակազմի վրա: UNITA-ի պատմության մեջ նշանակալի ամսաթիվ է 1966 թվականի դեկտեմբերի 25-ը. Սավիմբիի հրամանատարությամբ խոշոր հարձակում Տեյշեյրա դի Սոուզա քաղաքի վրա (Մոշիկո նահանգ):

1967 թվականին  Ժոնաշ Սավիմբին տեղափոխվել է Կահիրե (նա բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել ԱՄՀ նախագահ Նասերի հետ) և այնտեղից ղեկավարել է UNITA-ի գործողությունները: 1968 թվականին նա վերադարձել է Անգոլա և կրկին տեղում ստանձնել հրամանատարությունը:

1974-1975 թվականներին` պորտուգալական հեղափոխությունից հետո,  Ժոնաշ Սավիմբին մասնակցել է Անգոլայի ապագաղութացման գործընթացին: Նա երեք անգամ հանդիպել է Հոլդեն Ռոբերտոյի և Ագոստինյո Նետոյի հետ: 1975 թվականի հունվարի 15-ին Սավիմբին UNITA-ի անունից ստորագրել է Ալվորի համաձայնագրերը, որոնք նախատեսել են երեք ազատագրական շարժումների՝ MPLA, FNLA, UNITA-ի կոալիցիոն կառավարության ստեղծում և հոկտեմբերին ազատ ընտրությունների անցկացում: Սակայն գործընթացի բոլոր մասնակիցները հույսը դրել են ուժային լուծման վրա: MPLA-ի ղեկավարությունը որոշել է մենաշնորհել իշխանությունը: Ամռան վերջին Լուանդայում զինված բախումներ են բռնկվել, որոնցում MPLA-ն հաղթանակ է տարել: FNLA-ի և UNITA-ի ստորաբաժանումները ծանր կորուստներով դուրս են մղվել մայրաքաղաքից: 1975 թվականի նոյեմբերի 11-ին հռչակվել է Անգոլայի անկախությունը Ագոստինյո Նետոյի մարքսիստական կառավարության վերահսկողության ներքո:

## Ընդդիմության առաջնորդ քաղաքացիական պատերազմում
### Պարտիզանական բանակի հրամանատար
Անկախության պատերազմը վերաճել է քաղաքացիական պատերազմի: Արդեն 1975 թվականի նոյեմբերի 11-ին UNITA-ն Հուամբոյում ստեղծել է իր սեփական պետական կազմավորումը՝ Անգոլայի Սոցիալ-Դեմոկրատական Հանրապետությունը (SDRA)՝ Սավիմբիի գլխավորությամբ (FNLA-ն հռչակել է Անգոլայի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (DRA) Ամբրիշում` Ռոբերտոյի գլխավորությամբ): 1975 թվականի նոյեմբերի 23-ին Հուամբոյում հայտարարվել է DRA-ի և SDRA-ի` Անգոլայի Ժողովրդադեմոկրատական Հանրապետության (NDRA) մեջ միավորման մասին: Ստեղծվել է FNLA-UNITA-ի ժամանակավոր կոալիցիոն կառավարություն: Հոլդեն Ռոբերտոն և  Ժոնաշ Սավիմբին NDRA-ի համանախագահներն էին, վարչապետները` Ջոնի Էդուարդո Պինոկը (FNLA) և Խոսե Նդելեն (UNITA): Սակայն այս կառույցը, որը ստացել է *Հեղափոխության միացյալ ազգային խորհուրդ* անվանումը, փաստացի գոյություն է ունեցել միայն մինչև 1976 թվականի հունվարի 30-ը, պաշտոնապես՝ մինչև 1976 թվականի փետրվարի 11-ը:

FNLА-ի զորքերը հյուսիսից հարձակվել են Լուանդայի վրա, բայց ջախջախվել են Կիֆանգոնդոյի ճակատամարտում 1975 թվականի նոյեմբերի 10-ին: Այս առանցքային ճակատամարտի ելքում որոշիչ դեր են խաղացել Կուբայի արշավախմբային կորպուսը և նախագահ Նետոյի տրամադրության տակ դրված խորհրդային սպառազինությունը: Զաիրի և եվրոպացի վարձկանների աջակցությունը չի փոխել իրավիճակը։ 1976 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին FNLA-ն լիակատար պարտություն է կրել և դադարել է գոյություն ունենալ որպես ռազմաքաղաքական ուժ Անգոլայում։ Հարավաֆրիկյան միջամտությունը նույնպես պարտություն է կրել. 1976 թվականի մարտին հարավաֆրիկյան զորքերը լքել են Անգոլան։

1976 թվականի փետրվարի 8-ին Կուբայի զորքերը գրավել են Հուամբոն։  Ժոնաշ Սավիմբին կազմակերպել է մարտական նահանջ, որը ստացել է Longa Marcha անունը՝ Երկար երթ: UNITA-ի մի քանի հազար զինյալներ և քաղաքացիական անձինք կես տարի տեղաշարժվել են Հուամբո, Բիե, Մոշիկո, Քվանդո-Կուբանգո նահանգների դժվարամատչելի շրջաններում՝ փախչելով կառավարության և կուբայական զորքերի հետապնդումից:  Ժոնաշ Սավիմբիի հետ մեկտեղ շարժումը ղեկավարել են Խոսե Սամուել Չիվալեն, Էռնեստու Մուլատուն, Միգել Ն'Զաու Պունան և առաջնորդ Վինոն Սավիմբիի կինը: 1976 թվականի մարտի 13-ին Գագո-Կոուտինյո (Մոշիկո) գյուղում Սավիմբին անցկացրել է հանդիսավոր ժողով՝ նվիրված UNITA-ի 10-ամյակին:

1976 թվականի ապրիլի վերջին Longa Marcha-ի անդամները հասել են Սանդոնի (Մոշիկո) պարտիզանական բազա: Այնտեղ Սավիմբին անցկացրել է UNITA-ի կոնֆերանսը, որտեղ 1976 թվականի մայիսի 10-ին ընդունվել է Manifesto do Rio Cuanza-ն ՝ Կվանզա գետի մանիֆեստը: Այդ փաստաթուղթը պատրաստակամություն էր հայտնում հաղթական ավարտին հասցնել պատերազմը MPLA-ի, Կուբայի և ԽՍՀՄ-ի դեմ:

«Երկար երթն» ավարտվել է 1976 թվականի օգոստոսի 28-ին Կուելեյ գյուղում (Հուամբո նահանգ): Մոտ երկու հազար մարդուց Սավիմբիի հետ ճանապարհի ավարտին մնացել է 79-ը, այդ թվում՝ 9 կին: Մյուսները մահացել են, ճանապարհին հետ են մնացել կամ ուղարկվել են այլ վայրեր: Չնայած ծանր կորուստներին` «Երկար երթի» արդյունքում հաջողվել է պահպանել UNITA-ի կազմակերպչական և կադրային կորիզը, որն անհրաժեշտ էր պայքարը շարունակելու համար: Կարևոր մոբիլիզացնող դեր է խաղացել նաև Սանդոնի կոնֆերանսը:

Ջոնաշ Սավիմբիին հաջողվել է UNITA-ի զինված կազմավորումները վերածել պարտիզանական ջոկատների արդյունավետ ցանցի: 1980-ականների կեսերին Անգոլայի ազատագրման զինված ուժերը (FALA) ձեռք են բերել կիսականոնավոր բանակի առանձնահատկություններ: UNITA-ի ապստամբները ռազմական գործողություններ են ծավալել MPLA-ի կառավարության դեմ: UNITA-ի զինված ուժերը 1980-ական թվականների կեսերին ունեցել են 37 հազար մարտիկ և հրամանատար: UNITA-ի քաղաքական մայրաքաղաքներն էին Հուամբո, Բաիլունդո և Անդուլո քաղաքները, ռազմական կենտրոնակայանը` Ջամբա քաղաքը: UNITA-ի ապստամբական բանակը վերահսկել է մի շարք ներքին տարածքներ, հատկապես երկրի հարավ-արևելքում: UNITA-ն համարվել է 20-րդ դարի ամենաարդյունավետ պարտիզանական շարժումներից մեկը: 1986 թվականին վերահսկողություն է սահմանվել Սավիմբիի փոքրիկ հայրենիքի՝ Մունյանգո գյուղի վրա, որտեղ UNITA-ի առաջնորդը ցուցադրաբար մամուլի ասուլիս է անցկացրել:

UNITA-ի մշտական նախագահը և FALA-ի գերագույն գլխավոր հրամանատարը Ջոնաշ Սավիմբին է եղել: UNITA-ում Սավիմբիի նկատմամբ վերաբերմունքը անձի պաշտամունքի բնույթ է ունեցել. նրան անվանել են *Pai Velho (Նախահայր)*: Երկրորդ տեղում են եղել Սավիմբիի ամենամոտ զինակիցները` առաջին հերթին Անտոնիո Դեմբուն (1992 թվականից՝ UNITA-ի փոխնախագահ և առաջնորդի հայտարարված իրավահաջորդ), Խոսե Սամուել Չիվալեն (UNITA-ի զինված ուժերի առաջին հրամանատար), Էռնեստու Մուլատուն (միջազգային հարաբերությունների և վարչական ապարատի համակարգող), Ժերեմիաս Չիտունդան (1986 թվականից՝ UNITA-ի փոխնախագահ), Էլիաս Պենան (UNITA-ի երիտասարդական կազմակերպության առաջնորդ, Սավիմբիի զարմիկը) և Պաուլո Լկամբա Գատուն (1995 թվականից՝ UNITA-ի գլխավոր քարտուղար)։ Քաղաքացիական պատերազմի գագաթնակետին FALA-ի գլխավոր շտաբը գլխավորել է Դեմոստենես Ամոս Շիլինգուտիլան, ապա 1989 թվականից՝ Արլինդո Պենան (Սավիմբիի եղբորորդին, Էլիաս Պենայի եղբայրը): Ազգային քաղաքական կոմիսարի պաշտոնը զբաղեցրել է Ջերալդո Սաշիպենգո Նունդան: Պետական պաշտպանության ազգային բրիգադը (BRINDE)՝ հետախուզության, հակահետախուզության, հատուկ գործողությունների և ներքին անվտանգության ծառայությունը, գլխավորել է Մարտինյու Էպալանգան: Կոմանդոսի հատուկ նշանակության ջոկատը ղեկավարել է Անտոնիո Դեմբուն:

UNITA-ի զինված պայքարը համարյա անխափան շարունակվել է գրեթե 27 տարի: UNITA-ն համարվում է 20-րդ դարի ամենաարդյունավետ պարտիզանական շարժումներից մեկը:

### Հակասովետական պոպուլիզմ և ձախակողմյան արմատականություն
[thumb|right|Սավիմբին [ԱՄՆ նախագահ|նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի հետ, 1986 թվական]]
Սավիմբին գլոբալ հակասովետական հակամարտության և Սառը պատերազմի նշանավոր դեմքերից մեկն է եղել: Ցուցադրական հակակոմունիզմը նրա համար ապահովել է Ռեյգանի ամերիկյան վարչակազմի աջակցությունը (Սավիմբին վայելել է նաև աֆրոամերիկացի կոնգրեսականների հատուկ համակրանքը):

Հակակոմունիզմի հիման վրա իտալացի նեոֆաշիստ առաջնորդ Ստեֆանո Դելե Չիաիեն ակտիվորեն համագործակցել է Սավիմբիի (և մասամբ՝ Ռոբերտոյի) հետ 1970-ականների կեսերին:

1985 թվականի հունիսի 2-ին Ջամբայում տեղի է ունեցել Անգոլայի, Աֆղանստանի, Նիկարագուայի և Լաոսի պարտիզան-հակակոմունիստների միջազգային կոնգրեսը: 1986 թվականի հունվարին տեղի է ունեցել  Ժոնաշ Սավիմբիի հանդիպումը Ռոնալդ Ռեյգանի հետ: ԱՄՆ վարչակազմի և անգոլական ապստամբական շարժման միջև հաստատվել է գաղափարական-քաղաքական ընդհանրություն, և ձեռք են բերվել սերտ համագործակցության պայմանավորվածություններ: Ջոնաշ Սավիմբիին աջակցելու գործում առանձնահատուկ ակտիվություն է ցուցաբերել ամերիկյան *Heritage Foundation* ազդեցիկ հետազոտական կենտրոնը: UNITA-ի զինված պայքարը համապատասխանում էր Ռեյգանի դոկտրինի գաղափարախոսությանը և գործնական վերաբերմունքին:

Եթե իրենց արտաքին հարաբերություններում Սավիմբին և UNITA-ն, Չինաստանից և Հյուսիսային Կորեայից բացի, կողմնորոշված են եղել դեպի աջակողմյան պահպանողական ուժերը, ապա Անգոլայի ներսում պայքարը մղվել է բացառապես ձախակողմյան արմատական և սոցիալիստական դիրքերից՝ անգոլական գյուղացիության պայքարի կարգախոսների ներքո` MPLA-ի ճնշող բյուրոկրատական բուրժուազիայի, հարուստ մուլատների, սպիտակամորթ գաղութարարների և «ձուլված» աֆրիկացիների դեմ։


Սավիմբին իրական անգոլացիներին տեսնում էր գյուղերի սևամորթ բնակիչների մեջ, ոչ թե մեծ քաղաքներից եկած եվրոպականացած մուլատների և «ասիմիլադուշների» մեջ, որոնք կազմում էին MPLA-ի քաղաքական ընտրազանգվածի հիմքը:


Չնայած ԱՄՆ-ի աջ շրջանակների հետ ակտիվ համագործակցությանը` Սավիմբին երբեք վերջնականապես չի հրաժարվել մաոիստական հայացքներից ու մինչև իր կյանքի վերջը հավատարիմ է եղել սև սոցիալիզմի և ժողովրդավարական նոր համակարգի գաղափարներին: Սառը պատերազմի ավարտից հետո այս հատկանիշները Սավիմբիի արևմտյան դաշնակիցների կողմից սկսել են համարվել վտանգավոր և հանգեցրել են նախկին հարաբերությունների խզմանը: Նույնիսկ բաժանումից առաջ Սավիմբին միշտ ընդգծել է, որ իր կապերը ամերիկացի պահպանողականների հետ այդ ուժերի ժամանակավոր և մարտավարական օգտագործումն է եղել՝ գիտակցելով դրանց ռեակցիոն բնույթը.


Ձախակողմյան մոլեռանդ Սավիմբին, հենց որ իր գործընկեր հյուրերը լքեցին Ջամբայում անցկացվող համաժողովը, նրանց անվանեց «ռեակցիոնիստների ավազակախումբ»:


Կարևոր դեր է խաղացել ազգային-ազատագրական պայքարի դրդապատճառը MPLA-ի «օտարերկրյա տերերի»՝ առաջին հերթին ԽՍՀՄ-ի և Կուբայի դեմ, որոնք համարվել են Մաո Ցզե Դունի գաղափարներին համապատասխան` իմպերիալիստական պետությունների վերածված:

### Դիմակայության փակուղիներ
MPLA-ի իշխանությունները չեն կարողացել ճնշել UNITA-ի դիմադրությունը նույնիսկ կուբայական զորքերի զանգվածային օգնությամբ: Կուիտո Կուանավալեի արյունալի ճակատամարտը, որը տևել է 1987 թվականի ամռանից մինչև 1988 թվականի գարունը, ընդհանուր առմամբ չի փոխել ռազմաստրատեգիական իրավիճակը։ Կուբայի զորքերի դուրսբերումը Անգոլայից և Ժոզե Էդուարդու դուշ Սանտուշի ռեժիմին խորհրդային աջակցության կտրուկ նվազումը թույլ է տվել զինված ընդդիմությանը սկսելու զանգվածային հարձակում և վերահսկողություն հաստատելու հսկայական տարածքների նկատմամբ: UNITA-ի ապստամբներն իրենց ամենամեծ ռազմական հաջողություններին հասել են 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին: 1989 թվականին UNITA-ն նույնիսկ ակտիվ հարվածներ է հասցրել մայրաքաղաքում:

UNITA-ն կարողացել է ստեղծել «պետություն պետության մեջ», որի ռազմաքաղաքական հենարանը կանոնավոր մոդելի վրա կառուցված պարտիզանական բանակն է եղել, իսկ տնտեսական հենարանը՝ ալմաստների արդյունահանման և վաճառքի նկատմամբ վերահսկողությունը։ Սակայն ապստամբներին չի հաջողվել վճռական ռազմական պարտության մատնել կառավարական զորքերին։ Իշխող ռեժիմը կարողացել է դիմադրել և հետագայում փոխհատուցել է ԽՍՀՄ-ի կորցրած օգնությունը՝ կապեր հաստատելով ԱՄՆ-ի և Արևմտյան Եվրոպայի պետությունների հետ։ Առաջացել է փակուղի։

Խորհրդային Միության աջակցության դադարեցումը ստիպել է MPLA-ի կառավարությանը խաղաղության բանակցություններ սկսել UNITA-ի հետ։ 1991 թվականին կնքվել են քաղաքական կարգավորման վերաբերյալ Բիսեսյան համաձայնագրերը։

### 1992 թվականի ընտրություններ և պատերազմի վերսկսում
1992 թվականին Սավիմբին մասնակցել է նախագահական ընտրություններին։ Առաջին փուլում նա զբաղեցրել է երկրորդ տեղը՝ ստանալով ձայների մոտ 40%-ը։ Հոկտեմբերի 30-ից նոյեմբերի 1-ը MPLA-ն, պետական անվտանգության ուժերի աջակցությամբ, իրականացրել է Հելոուինի կոտորածը, որի ընթացքում, տարբեր աղբյուրների համաձայն, սպանվել են 10,000-ից մինչև 30,000 UNITA անդամներ և ընդդիմության այլ կողմնակիցներ։


Նա չէր կարող հաշտվել «նվաստացուցիչ» երկրորդ տեղի հետ։ Այդ որոշումը խլեց նրա ամենաավագ օգնականներից և հետևորդներից մի քանիսի կյանքը, որոնք սպանվեցին Լուանդայի փողոցներում, այդ թվում՝ UNITA-ի փոխնախագահ Ջերեմիաս Շիտունդայի և նրա բարձր վստահորդ, միշտ կռվարար եղբորորդի Էլիաշ Սալուպետո Պենեայի կյանքերը։


Արդյունքում, Անգոլայի նախագահ Ժոզե Էդուարդու դուշ Սանտուշը պահպանել է պաշտոնը՝ առանց երկրորդ փուլ անցկացնելու, սակայն դա նաև բնակչության մի մասի աչքում առաջացրել է նրա անօրինականության մասին կարծիք։

Դրանից հետո քաղաքացիական պատերազմը վերսկսվել է՝ տևելով գրեթե մեկ տասնամյակ: UNITA-ի վերջին խոշոր հաղթանակը 55-օրյա պատերազմն է եղել՝ Guerra dos 55 Dias-ը, որի արդյունքում UNITA-ի բանակը կրկին գրավել է Հուամբոն։ Ակտիվ ռազմական գործողություններ են ծավալվել նաև Անգոլայի հյուսիսում. երկու գրոհային գումարտակների և FALA հատուկ նշանակության ջոկատի ուժերով հաջողվել է գրավել նավթարդյունաբերության կենտրոնը և Սոյո նավահանգիստը։ Կառավարական ուժերին հաջողվել է պահպանել ադամանդի հանքավայրերը միայն Հարավային Աֆրիկայի անմիջական աջակցությամբ․ նրանց օգնել է Executive Outcomes անվտանգության և պաշտպանության ընկերությունը, որը սերտորեն կապված է եղել Հարավային Աֆրիկայի զինված ուժերի հետ (Անգոլայի պատերազմում դաշինքների կազմաձևը պարադոքսալ կերպով փոխվել է): Սակայն, ընդհանուր առմամբ, կառավարական ուժերին հասցվել են հզոր հարվածներ, և 1994 թվականին նրանց հակահարձակման փորձը որևէ հիմնարար փոփոխությունների չի հանգեցրել:

1994 թվականին UNITA-ն վերահսկում էր Անգոլայի տարածքի կեսից ավելին:

### Վերջին զինադադարի տապալում
[thumb|right|Սավիմբին ողջունում է [ԱՄՆ նախագահ|նախագահ Ջորջ Բուշ Ավագին, 1990 թվական]]

1994 թվականի նոյեմբերի 15-ին կնքվել են խաղաղության հերթական համաձայնագրերը՝ Լուսակայի արձանագրությունը։ Նախատեսվել է ստեղծել կոալիցիոն կառավարություն, զինված ուժերի ինտեգրում և բոլոր մակարդակներում իշխանության բաժանում MPLA-ի և UNITA-ի միջև: UNITA-ի մի քանի տասնյակ ներկայացուցիչներ ստացել են Անգոլայի խորհրդարանի պատգամավորի կարգավիճակ,  Ժոնաշ Սավիմբին ճանաչվել է օրինական ընդդիմության առաջնորդ: 1997 թվականի ապրիլի 11-ին ձևավորվել է *Ազգային միասնության և հաշտեցման կառավարություն*, որը ներառում էր UNITA-ի անդամներ։ Սակայն կարգավորման գործընթացը զարգացում չի ստացել, քանի որ երկու կողմերն էլ փորձել են միայն ժամանակ շահել՝ իրական խաղադրույք կատարելով ռազմական հաղթանակի վրա։

Սավիմբիի կուսակցությանը հասցված զգալի քաղաքական հարվածը 1998 թվականին *UNITA Renovada*-նորացված UNITA կուսակցության ստեղծումն էր, որը համաձայնել է օրինականացնել այն նոր անգոլական քաղաքական համակարգում՝ ապակոմունիզացիայից և կուբայական զորքերի դուրսբերումից հետո։

Նոր կուսակցության ղեկավարության մեջ ընդգրկվել են UNITA-ի այնպիսի նշանավոր գործիչներ, ինչպիսիք են եղել Խորխե Վալենտինը, Էուժենիո Մանուվակոլան և FALA-ի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Դեմոստենեշ Ամոս Շիլինգուտիլան, որը 1996 թվականից կառավարությունում զբաղեցրել է պաշտպանության փոխնախարարի պաշտոնը։

1999 թվականի հուլիսի 24-ին կառավարությունը  Ժոնաշ Սավիմբիին՝ որպես ռազմական հանցագործի, ձերբակալման օրդեր է տվել։ UNITA-ի և նրա առաջնորդի իրավական կարգավիճակը չեղյալ է հայտարարվել: Այս իրադարձությունները նշանակել են, որ քաղաքացիական պատերազմը թևակոխել է վերջին փուլ։

## Մահ՝ զենքը ձեռքին
### Դեգերում ջունգլիներում
Քանի որ 1990-ականների MPLA ռեժիմը հրաժարվել է կոմունիստական գաղափարախոսությունից, որը մինչ այդ ընդամենը ձևականություն էր, և փոխշահավետ հարաբերություններ է հաստատել Արևմուտքի հետ, իսկ Չինաստանը կապիտալիստական վերափոխման է ենթարկվել Մաո Ցզեդունի մահից հետո, UNITA-ն կորցրել է արտաքին աջակցությունը։ Փոխարենը այն ստացել է իշխող կուսակցությունը։ 1990-2000-ական թվականների վերջին կառավարական զորքերը զանգվածային հարձակում են սկսել։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 24-ին ընկել է Ջամբան՝ UNITA-ի ռազմական մայրաքաղաքը և Սավիմբիի գլխավոր բաստիոնը։

UNITA-ի որոշ բարձրաստիճան քաղաքական գործիչներ և գեներալներ, այդ թվում՝ BRINDE-ի ղեկավար Մարտինյո Էպալանգան, հանձնվել են կառավարությանը: Սավիմբին իր շրջապատի հերթական մաքրումն է իրականացրել։ Նրա հրամանով սպանվել են դավաճանության մեջ կասկածվող գեներալներ Ալթինու Սապալալուն (շտաբի նախկին պետ), Անտերու Վիեյրան (UNITA-ի առաջնորդի անձնական անվտանգության պետ) և ևս մի քանի բարձրաստիճան գործընկերներ՝ կասկածվելով դավաճանության մեջ։


Խորամանկ Պաուլո Լուկամբան, որին պատահական չէ, որ անվանելլ են Գատու («Գեներալ կատու»․ նա քայլում էր մենակ), հետևել է իրադարձություններին անվտանգ հեռավորությունից՝ ցանկացած պահի պատրաստ լինելով թռչելու Լուանդա: Միայն հավատարիմ Անտոնիո Դեմբուն չի թողել զենքը և ոչ մի քայլ անգամ չի լքել եղբայրացու ավագ եղբորը։


Կառավարական հատուկ նշանակության ուժերի կողմից անընդհատ հետապնդվելով՝ Սավիմբին, նրա շտաբը և Անտոնիո Դեմբուի հրամանատարական ջոկատը անցել է քոչվորական ռեժիմի։ Նրան ուղեկցել է նաև ապստամբ գեներալ Աբիլիո Կամալատա Նուման, որը Դեմբուի անմիջական ենթական է եղել։ Նրանք հնարավորություն են փնտրել տեղափոխվելու Զամբիայի տարածք, վերախմբավորվելու և նորից ներխուժելու Անգոլա։ Այնուամենայնիվ, 2001 թվականի դեկտեմբերի 17-ին նախագահ Ժոզե Էդուարդու դուշ Սանտուշը հրաման է արձակել Սավիմբիի հարցը վերջնականապես լուծելու մասին:

#### Վերջին մենամարտ
Մինչև կյանքի վերջը  Ժոնաշ Սավիմբին նվիրված է մնացել MPLA ռեժիմի դեմ պայքարին։

2002 թվականի փետրվարին Սավիմբին Դեմբուի հատուկ նշանակության ջոկատի հետ ռիսկային անցում է կատարել դեպի Մոշիկո նահանգ, որի հետևանքով նրան հետապնդել են գեներալ Կարլիտուշ Վալայի կառավարական հատուկ նշանակության ջոկատները Լուվուեյ գետի ափին գտնվող Լուկուսե գյուղի տարածքում։ Վերջին մարտը բռնկվել է 2002 թվականի փետրվարի 22-ին: Վեցից ավելի մահափորձերից փրկվելուց և առնվազն 17 անգամ մահացած լինելու մասին հաղորդվելուց հետո Սավիմբին սպանվել է այդ մարտում։ Նա ակտիվորեն դիմադրել է, տասնհինգ հրազենային վերք է ստացել գլխի, կոկորդի, մարմնի վերին մասի և ոտքերի շրջաններում և մահացել զենքը ձեռքին։

Անգոլայի պաշտոնական իշխանությունները ափսոսանք են հայտնել իրենց մահացու թշնամի Սավիմբիի մահվան կապակցությամբ․

Ռուսաստանում Սավիմբիի մահվան նկատմամբ արձագանքն ընդհանուր առմամբ զուսպ է եղել։ Հիմնականում խոսվել է կայունացման բացված հեռանկարների մասին, որոնցով հետաքրքրված է եղել ռուսական բիզնեսն Անգոլայում (մասնավորապես՝ ձկնորսությունը)։ Այնուամենայնիվ, եղել են նաև հրապարակումներ, որոնք գրվել են «Անգոլայի սև ասպետի» նկատմամբ ջերմ համակրանքի ոգով: «Փառք Սավիմբիին» կարգախոսը բարձրացվել է Սանկտ Պետերբուրգում՝ Անգոլայի պատվավոր հյուպատոսության մոտ, 2012 թվականի նոյեմբերի 11-ին՝ Անգոլայի անկախության 37-ամյակի առթիվ։

#### Պատերազմի ավարտ
Սավիմբիի մահից հետո UNITA-ի ղեկավարությունն անցել է Անտոնիո Դեմբուին, ում նախապես հայտարարել էին որպես նրա իրավահաջորդ։ Դեմբուն պաշտոնական հայտարարություն է արել զինված պայքարի շարունակության մասին։

Մի քանի օր անց, սակայն, Սավիմբիի վերջին մարտում ստացած վերքերից Դեմբուն մահացել է:

UNITA-ի ղեկավար է դարձել Պաուլո Լուկամբա Գաթոն, որը կողմնորոշված էր կառավարության հետ փոխզիջման հասնելուն։ Բանակցությունները սկսվել են մարտի 15-ին Կասամբա քաղաքում։ 2002 թվականի ապրիլի 4-ին Լուենայում ստորագրվել է *Փոխըմբռնման հուշագիր*՝ քաղաքացիական պատերազմի դադարեցման և քաղաքական կարգավորման վերաբերյալ համաձայնագիր MPLA կառավարության և UNITA շարժման միջև։

Փաստաթուղթը ստորագրել են գեներալներ Արմանդո դա Կրուզ Նետոն (կառավարական կողմից) և Ժերալդու Աբրեու Մուենգու Ուկուատշիտեմբուն (UNITA-ի կողմից): UNITA-ն դադարեցրել է զինված պայքարը, ընդունել է օրինական քաղաքական ընդդիմության կարգավիճակ և միացել քաղաքական գործընթացին MPLA-ի պայմաններով։

2003 թվականից UNITA-ն նախագահել է Իսայաշ Սամակուվան։ Ավելի արմատական սավիմբիստները միավորվել են CASA կուսակցության () մեջ՝ Աբել Շիվուկուվուկուի գլխավորությամբ։ Բուն UNITA-ում հին սավիմբիստական ավանդույթի («Մուանգայի սկզբունքները») կրողը Աբիլիո Կամալատա Նուման է եղել։

## Անհատականության գնահատական և դիմանկարի ուրվագիծ
[right|thumb|200px|Սավիմբին [Եվրոպական խորհրդարանի անդամների հետ, 1989 թվական]]
Որպես  Ժոնաշ Սավիմբիի անհատականության հիմնական գծերից մեկը նշվում է նրա հզոր և պայծառ խարիզման։

Սավիմբիի մեկ այլ կարևոր առանձնահատկությունը նրա մեսիական նկրտումներն են եղել․

Սավիմբիի քաղաքական գլխավոր սխալը համարվում է, այդ թվում՝ այսօրվա UNITA-ում, 1992 թվականին պայքարի օրինական քաղաքական մեթոդներից հրաժարվելը և ռազմական լուծման վրա հույսը դնելը։ Այս ընթացքը արյունահեղությունը երկարաձգել է տասը տարով՝ գործնականում անհույս իրավիճակում։ Հետևաբար, Սավիմբիի մահվան լուրը ուրախություն է պատճառել նույնիսկ նրա նախկին կողմնակիցներից շատերի մոտ։

UNITA-ի կառուցվածքը բնութագրվել է ռազմական կարգապահությամբ և առաջնորդի անձի պաշտամունքով։ Սավիմբին աչքի է ընկել դաժանությամբ, կասկածամտությամբ և կասեցրել է անհավատարմության ամենաչնչին դրսևորումները։ Սպանությունները երբեմն կատարվել են ցեղային և առեղծվածային ծեսերի միջոցով։

UNITA-ի ղեկավարության ներսում մեկ անգամ չէ, որ սուր հակամարտություններ են տեղի ունեցել։ Ներքին արյունալի բախման զոհ են դարձել Խորխե Սանգումբան և Ֆերնանդու Ուիլսոն դուշ Սանտուշը (UNITA-ի դիվանագիտական ծառայության ղեկավարներ), Սամուել Շինգունջին (UNITA-ի աշխատակազմի ղեկավար), Տիտո Շինգունջին (UNITA-ի ներկայացուցիչը ԱՄՆ-ում), Վալդեմար Շիդոնդոն (UNITA-ի աշխատակազմի ղեկավար): Նրանք բոլորը մեղադրվել են առաջնորդի դեմ դավադրությունների, թշնամական հետախուզական ծառայությունների կամ օտարերկրյա հետախուզական գործակալությունների համար աշխատելու մեջ (Սանգումբան մահապատժի է ենթարկվել որպես «ԿՀՎ գործակալ»): Այս սպանությունների պատասխանատվությունը դրվել է Սավիմբիի վրա։ Որոշ ժամանակ խայտառակ վիճակում և կալանքի տակ էր գտնվում Ժոզե Սամուել Շիվալեն, սակայն նրա վրայից կասկածները շուտով հանվել են։


Սավիմբին երբեք չէր կարողանում հարմարվել քաղաքակիրթ հասարակությանը։ Նա ձգտում էր ամենուր հաստատել իր իշխանությունը, իր բացարձակ վերահսկողությունը։ Նա երբեք ոչ մեկին չէր հարգում։ Սավիմբիի մտերիմների միջավայրը նման էր միջնադարյան արքունիքի․․․ Սավիմբին իր իսկ ամենավատ թշնամին էր։


UNITA-ի պաշտոնական դոկտրինը հիմնված է իր առաջնորդի դրական պատմական դերի վրա: Կուսակցությունը Բիսեսեի համաձայնագրերը համարում է պատերազմի հիմնական արդյունքը, որը, գոնե ֆորմալ առումով, ամրագրել է Անգոլայի սոցիալական և պետական համակարգի ժողովրդավարական սկզբունքները: Հատուկ նշանակություն է տրվում ազգային ինքնիշխանության ձեռքբերմանը և կուբայական զորքերի դուրսբերմանը երկրից: Սա վերագրվում է UNITA-ին որպես ամբողջություն և անձամբ  Ժոնաշ Սավիմբիին։

1990 թվականին  Ժոնաշ Սավիմբին Նյու Յորքում հանդիպել է ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարար Էդուարդ Շևարդնաձեի հետ։ Խորհրդային նախարարը հատկապես մատնանշել է UNITA-ի առաջնորդի խելքն ու հումորի զգացումը։

## Ընտանիք
### Ամուսնություններ և սպանություններ
Ժոնաշ Սավիմբիի ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ չհաստատված լուրերի տեղիք է տվել։ Հաստատ հայտնի է, որ նա բազմիցս ամուսնացած է եղել և երեխաներ է ունեցել տարբեր ամուսնություններից։ Պաշտոնապես ամուսնական հարաբերությունները միշտ չէ, որ օրինական ուժ են ստացել։ Հարաբերությունները կարող էին պահպանվել միաժամանակ մի քանի կանանց հետ։ Սավիմբիի օրինական և քաղաքացիական կանանց ընդհանուր թիվը 29 է եղել։Նրանցից մի քանիսի ճակատագրերը ողբերգական են եղել։ Ստորև ներկայացված են ամենահայտնիները։

Առաջին կինը, որի հետ Սավիմբին հաստատված հարաբերություններ է ունեցել, Էստելա Մաունգոն է եղել (ենթադրաբար հարավաֆրիկյան ծագում է ունեցել): Զույգն ունեցել է երեք դուստր (նրանք այժմ ամուսնացած են, ապրում են Գանայում, Ֆրանսիայում և Միացյալ Նահանգներում):  Ժոնաշ Սավիմբիի ամենատարեց այրին համարվել է Կատարինա Նատշեյան՝ Աբել Շիվուկուվուկուի հեռավոր ազգականը: Վալենտինա Սեկան, որը նույնպես ճանաչվել է որպես այրի, վիրավորվել է Սավիմբիի վերջին մարտում և մասնակցել է նրա հուղարկավորությանը։ Սավիմբիի մեկ այլ այրի՝ Կանդիդա Գատուն՝ Պաուլո Լուկամբայի ազգականը, դստեր հետ ապրում է Միացյալ Նահանգներում:

Պաշտոնական ամուսնությունը կնքվել է Վինոնա Սավիմբիի հետ, որը դարձել է «UNITA-ի առաջին տիկինը»։ Այս ամուսնության ընթացքում զույգն ունեցել է երկու որդի։ Նրանց ճակատագրերը ողբերգական են եղել. երկուսն էլ բաժանվել են ընտանիքից, մեկը տառապել է հոգեկան խանգարմամբ, մյուսը փախել է Լուանդա և MPLA-ի կողմից օգտագործվել հոր դեմ քարոզչության համար։ Վինոնա Սավիմբիի մահը 1984 թվականին առաջացրել է ինքնասպանության կամ նույնիսկ ծիսականորեն «կախարդի այրման» մասին լուրեր։ Հետագայում այս իրադարձությունների մասին գիրք է հրատարակել UNITA-ի նախկին ակտիվիստ և FALA-ի սպա Ֆլորբելա Մալաքիաշը, ինչը սուր վեճեր և հերքումներ է առաջացրել։

Ժոնաշ Սավիմբիի հաջորդ կինը Անա Իզաբել Պաուլինոն է եղել։ Նրանց միջև հարաբերությունները հաստատվել են Վինոնայի կենդանության օրոք։ Այս ամուսնությունից ծնվել է հինգ երեխա (ներկայումս ապրում են Ֆրանսիայում)։ Անա Պաուլինոն հայտնվել է բարդ ներկուսակցական հակամարտության կիզակետում, որի ընթացքում Սավիմբին վերացրել է Տիտո Շինգունջիին։ Նրա նախկին կապերը Շինգունջիի և ֆրանսիական գաղտնի ծառայությունների հետ հարուցել են ամուսնու կասկածները։ Կառավարական բանակի հարձակումներից մեկի ժամանակ Սավիմբին հրամայել է մաքրագործել իր շրջապատը։ Անա Պաուլինոն սպանվել է։ Հետագայում Սավիմբին ամուսնական հարաբերությունների մեջ է մտել իր երեք զարմուհիների՝ Ռաքել Մատոսի, Նավիմիբի Մատոսի, Սանդրա Կալուֆելոյի հետ։ Նրանք բոլորը սպանվել են։

### Կին և քույր
Ժոնաշ Սավիմբիի վերջին ամենաճանաչված կինը Կատարինա Մասանգա-Սավիմբին է եղել, որը UNITA-ում հայտնի է եղել որպես *Mãe Catarina*՝ *Մայր Կատարինա*: Նա UNITA-ի ականավոր գործիչ է, որը մեծ հեղինակություն և ազդեցություն է վայելում շարժման մեջ: Նա մասնակցել է Սավիմբիի վերջին մարտին և ստացել հրազենային վնասվածք։ Ապրում է Լուանդայում։ Ջոնասի և Կատարինայի որդին՝ Ռաֆայել Սակայտա Սավիմբին, UNITA-ի գլխավոր քարտուղարի տեղակալն է և քաղաքային կազմակերպությունների ազգային քարտուղարը։ Մյուս որդին՝ Թան Կանգանջո Սավիմբին, նույնպես UNITA-ի ակտիվիստ է:

Ժոնաշ Սավիմբիի ընտանիքում հատուկ դիրք է զբաղեցրել նրա ավագ քույրը՝ Ջուդիթ Պենան (գաղափարախոս և քարոզիչ Իսահակ Պենայի կինը, Էլիաշ Պենայի և Արլինդո Պենայի մայրը), որը զբաղվել է UNITA-ի տնտեսական և ֆինանսական գործերով: Եղբոր մահից հետո Ջուդիթ Պենան շարունակել է կառավարել UNITA-ի կուսակցական միջոցները, այդ թվում՝ ադամանդի առևտրի միջոցով ստեղծված արտասահմանյան ակտիվները։

Նա ղեկավարում է UNITA-ի քաղաքական կենտրոնը Անդուլոյում, հանդես է գալիս որպես Սավիմբի-Պենա ընտանիքի ղեկավար և կուսակցության ազդեցիկ դեմք:


Կոնգրեսի բացման ժամանակ ակտիվիստները շտապել են հանդիպել «առաջնորդի» ավագ քրոջ՝ Ջուդիթ Սավիմբիի հետ, փորձել են լուսանկարվել նրա հետ։ Ութսունամյա կինն այժմ ղեկավարում է կլանը։


## Թաղում և վերաթաղում
Ժոնաշ Սավիմբին սկզբում թաղվել է Լուենա քաղաքում՝ Մոշիկո նահանգի մայրաքաղաքում: Նրա գերեզմանին բրոնզե հուշատախտակ է տեղադրվել իշխանությունների թույլտվությամբ. իշխող ռեժիմը հարգանքի տուրք է մատուցում Սավիմբիի ծառայությունների համար հակագաղութային պայքարում: 2008 թվականի հունվարի 3-ին MPLA երիտասարդ ակտիվիստների մի խումբ վանդալիզմի ակտ է կատարել․ նրանք գողացել են հուշատախտակը: Ոստիկանությունը ձերբակալել է գողերին, որոնք ենթարկվել են վարչական տույժի։

17 տարի շարունակ Անգոլայի համար քաղաքական լուրջ խնդիր է եղել ցեղային ավանդույթի համաձայն  Ժոնաշ Սավիմբիի՝ Լուենայից Անդուլո վերահուղարկավորման հարցը, որտեղ հանգչում են նրա նախնիներն ու հարազատները։ Սա մնացել է UNITA-ի մշտական պահանջը կառավարությանը։ Վերջնական որոշումն ընդունվել է 2019 թվականի մայիսի 30-ին Անգոլայի նոր նախագահ Ջոան Լորենսուի և UNITA-ի առաջնորդ Իսաիաս Սամակուվայի միջև կայացած հանդիպման ժամանակ։

Վերաթաղումը տեղի է ունեցել 2019 թվականի հունիսի 1-ին Անդուլոյի մունիցիպալիտետին պատկանող Լոպիտանգա տոհմական գյուղում։ Հուղարկավորության արարողության ժամանակ Իսաիաս Սամակուվան հայտարարել է, որ Սավիմբիի համար սուգը ավարտվում է միայն այդ պահից սկսած։ Վերահուղարկավորության ակտը նախագահ Լոուրենսոյի կողմից ընկալվել է որպես «բարի կամքի դրսևորում UNITA-ի նկատմամբ»։

## Հիշատակ
Ժոնաշ Սավիմբիի կյանքի հիշարժան ամսաթվերը, մասնավորապես նրա ծննդյան և մահվան տարեդարձերը, լայնորեն նշվում են Անգոլայում: Հիմնական միջոցառումները տեղի են ունենում Բիե նահանգի Անդուլո քաղաքում, որը համարվում է Սավիմբի-Պենա ընտանիքի յուրօրինակ գլխամասային գրասենյակը: Փետրվարի 20-ին Անդուլոյում ավանդաբար անցկացվում է UNITA-ի ակտիվիստների ուխտագնացություն: Հիշատակի միջոցառումները կազմակերպում են ամենամոտ ազգականները՝ Ջուդիթ Պենայի և Թհան Սավիմբիի գլխավորությամբ: Այս ակցիաներն ընդգծված քաղաքական երանգ են ստանում որպես ընդդիմադիր ցույցեր։

Ջոնաշ Սավիմբիի կերպարը՝ որպես երկրորդական կերպար, օգտագործվել է Call of Duty Black Ops II տեսախաղում, որը թողարկվել է 2012 թվականին։ Նրան հնչյունավորել է Ռոբերտ Ուիզդոմը։ Սավիմբի ընտանիքը դատի է տվել Activision Blizzard-ին՝ խաղում  Ժոնաշ Սավիմբիին «արյունարբու բարբարոս» ներկայացնելու համար և պահանջել 1 միլիոն եվրո փոխհատուցում, սակայն ֆրանսիական դատարանը մերժել է հայցը՝ պատճառաբանելով ընթացակարգային սխալները։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

;Ելույթներ և ակնարկներ
* "The Coming Winds of Democracy in Angola", Jonas Savimbi speech to The Heritage Foundation, 5 October 1989
* Policy Review vol. 35, contains Savimbi's 1986 essay "The War Against Soviet Colonialism".

;Տեսանյութեր
*
*French interview of Jonas Savimbi, 1978
*

Կատեգորիա:Անգոլայի պատմություն
Կատեգորիա:Անգոլայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգոլայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Բողոքականներ
Կատեգորիա:Գեներալներ
Կատեգորիա:Լիսաբոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հակակոմունիզմ
Կատեգորիա:Հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Հրաձգային զենքից մահացածներ
Կատեգորիա:Մաոիզմ
Կատեգորիա:Մարտում զոհվածներ
Կատեգորիա:Սպանված քաղաքական գործիչներ