Գոյատևման շղթա

**Գոյատևման շղթա,** գործողությունների հաջորդականություն, որոնք պատշաճ կերպով իրականացվելու դեպքում նվազեցնում են հանկարծակի սրտի կանգի հետ կապված մահացությունը: Ինչպես ցանկացած շղթա, գոյատևման շղթան նույնքան ամուր է, որքան դրա ամենաթույլ օղակը**:** Գոյատևման շղթայի վեց փոխկապակցված օղակներն են՝ հանկարծակի սրտի կանգի վաղ ճանաչում և շտապ բժշկական օգնության դիմում, վաղ սիրտ-թոքային վերակենդանացում, վաղ դեֆիբրիլյացիա, վաղ մասնագիտացված սրտաբանական օգնություն, հետվերակենդանացման խնամք, ինչպես նաև ֆիզիկական ու հոգեհուզական վերականգնում: Շղթայի առաջին երեք օղակները կարող են իրականացնել ականատեսները, մինչդեռ հաջորդ երեք օղակները նախատեսված են բժշկական մասնագետների համար: Ներկայումս սրտի կանգ ունեցող հիվանդների 70-ից 90%-ը մահանում է նախքան հիվանդանոց հասնելը: Այնուամենայնիվ, սրտի կանգը պարտադիր չէ, որ մահացու լինի, եթե ականատեսները կարողանան անմիջապես ճիշտ քայլեր ձեռնարկել:

## Նախապատմություն
Սրտի կանգից 3 րոպե անց արյան հոսքի պակասը սկսում է վնասել ուղեղը, իսկ 10 րոպե անց գոյատևման հավանականությունը ցածր է:  Հետևաբար, ականատեսներն ընդամենը մի քանի րոպե ունեն գործելու համար, որպեսզի օպտիմալացնեն մարդու գոյատևման և ապաքինման հնարավորությունները։

Հիվանդանոցից դուրս սրտի կանգ ունեցած մարդկանց գոյատևման ցուցանիշները բարելավելու նպատակով՝ Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիայի վերակենդանացման միջազգային կոմիտեն  2000-ականների սկզբին առաջարկեց «Գոյատևման շղթա» հայեցակարգը: Ի սկզբանե շղթան բաղկացած է եղել չորս քայլից. առաջին օղակը շտապ բժշկական օգնության վաղ դիմումն է եղել, երկրորդ օղակը՝ վաղ սիրտ-թոքային վերակենդանացումը, երրորդը՝ վաղ դեֆիբրիլյացիան, իսկ վերջին օղակը՝ սրտի կանգի ժամանակ ցուցաբերվող մասնագիտացված վաղ բժշկական օգնությունը։ Տարիների ընթացքում Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան շղթային ավելացրել է երկու նոր օղակ՝ հետվերակենդանացման խնամքը՝ 2010 թվականին և ֆիզիկական ու հուզական վերականգնումը՝ 2020 թվականին: 2020 թվականին Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան հրապարակել է գոյատևման նոր մանկաբուժական շղթան, որը նախատեսված է մանկահասակների, երեխաների և դեռահասների համար։

Հանկարծակի սրտի կանգի հիմնադրամի համահիմնադիր, նախագահ և գործադիր տնօրեն, Փիթսբուրգի համալսարանի վաղ դեֆիբրիլյացիայի ազգային կենտրոնի նախկին գործադիր տնօրեն Մերի Մ. Նյումանը մշակել է «Գոյատևման շղթա» փոխաբերությունը և առաջին անգամ նկարագրել այն 1989 թվականին «Journal of Emergency Medical Services» ամսագրի համար գրված իր հոդվածում և շարունակել է հանրայնացնել այս հայեցակարգը 1990 թվականին «Currents in Emergency Cardiac Care» պարբերականի առաջին համարի համար գրված խմբագրական հոդվածում։ Ավելի ուշ Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան ընդունել է այս հայեցակարգը և մանրամասնել այն սիրտ-թոքային վերակենդանացման և անհետաձգելի սրտաբանական օգնության մասին իր 1992 թվականի ուղեցույցներում։ Վերակենդանացման միջազգային կոմիտեն վերահաստատել է այս հայեցակարգը 1997 թվականին:

## Շտապ բժշկական օգնության վաղ հասանելիություն
Իդեալական տարբերակում որևէ մեկը պետք է ճանաչի մոտալուտ սրտի կանգը կամ ականատես լինի դրան և հնարավորինս շուտ ակտիվացնի շտապ օգնության համակարգը՝ անմիջապես կանչելով համապատասխան ծառայություններին: Ցավոք, շատերը, որոնք ունենում են սրտի կանգի հանգեցնող ախտանիշներ (օրինակ՝ կրծքահեղձուկ), անտեսում են այդ նախազգուշացնող նշանները կամ նույնիսկ ճիշտ կողմնորոշվելու դեպքում, չեն դիմում շտապ օգնությանը՝ փոխարենը նախապատվությունը տալով հարազատների հետ կապ հաստատելուն (օրինակ՝ տարեցները հաճախ դիմում են իրենց չափահաս զավակներին, այլոչ թե շտապ օգնության ծառայությանը)։

## Վաղ սիրտ-թոքային վերակենդանացում
Առավելագույն արդյունավետության համար ականատեսները պետք է սկսեն սիրտ-թոքային վերակենդանացումը՝ հիվանդի ուշագնաց լինելուց անմիջապես հետո: Իրենց 2015 թվականի ուղեցույցներում Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան կրկին ընդգծել է ականատեսների կողմից իրականացվող (առանց արհեստական շնչառության) սիրտ-թոքային վերակենդանացման կարևորությունը մինչև շտապ օգնության ժամանումը, քանի որ ներկայումս հիվանդանոցից դուրս սրտի կանգ ունեցողների 40%-ից քիչ է ականատեսներից սիրտ-թոքային վերակենդանացում ստանում: Ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս ոչ մասնագետ ականատեսներին սիրտ-թոքային վերակենդանացում սկսել նույնիսկ կասկածվող սրտի կանգի դեպքում, քանի որ հիվանդին վնասելու ընդհանուր վտանգը ցածր է, նույնիսկ եթե նրա սիրտը դեռ չի դադարել բաբախել: Ճիշտ իրականացված սիրտ-թոքային վերակենդանացումը կարող է սիրտը պահել դեֆիբրիլյացիայի («շոկի») ենթակա ռիթմում ևս 10–12 րոպե:

## Վաղ դեֆիբրիլյացիա
Մեծահասակների մեծ մասը, որոնք կարող են փրկվել սրտի կանգից, ունեցել են փորոքային ֆիբրիլյացիա կամ փորոքային հաճախասրտություն, ինչը նշանակում է, որ նրանց սիրտը դուրս է եկել ռիթմից։ Վաղ դեֆիբրիլյացիան շղթայի օղակն է, որն ամենայն հավանականությամբ կբարելավի գոյատևումը, քանի որ դեֆիբրիլյացիան կարող է օգնել սրտին կրկին անցնել կանոնավոր ռիթմի։ Վաղ, արագ դեֆիբրիլյացիան համարվում է գոյատևման շղթայի ամենակարևոր օղակը։ Հիվանդանոցից դուրս արագ դեֆիբրիլյացիան բարձրացնում է ողջ մնալու հավանականությունը մինչև 30%-ով և ներառում է ինքնաշխատ արտաքին դեֆիբրիլյատորի օգտագործումը հիվանդի սրտի ռիթմը վերականգնելու համար։

Այն դեպքում, երբ սիրտ-թոքային վերակենդանացումը ապահովում է արյան արհեստական շրջանառությունը, արագ դեֆիբրիլյացիան միակ միջոցն է սիրտը վերագործարկելու և այն առողջ ռիթմի վերադարձնելու համար: Եվ չնայած սրտի կանգ ունեցող մեծահասակների միայն 40%-ն է սիրտ-թոքային վերակենդանացում ստանում, 12%-ից քիչն է մինչև շտապ օգնության ժամանումը ստանում էլեկտրական հարված ինքնաշխատ արտաքին դեֆիբրիլյատորների միջոցով։ Ավելին, հիվանդի գոյատևման հավանականությունը յուրաքանչյուր րոպեի ընթացքում նվազում է մինչև 10%-ով, երբ նա չի ստանում արագ դեֆիբրիլյացիա։

Քանի որ հանրությունն ավելի լավ է գիտակցում արագ դեֆիբրիլյացիայի կարևորությունը, ինքնաշխատ արտաքին դեֆիբրիլյատորները ավելի տարածված են դառնում գրասենյակներում, դպրոցներում և նույնիսկ տներում։ Ինքնաշխատ արտաքին դեֆիբրիլյատորներն ունեն նախապես ձայնագրված հրահանգներ և հեշտ են օգտագործման համար: Եթե ինքնաշխատ արտաքին դեֆիբրիլյատորը հասանելի չէ՝ ականատեսները պետք է շարունակեն սիրտ-թոքային վերակենդանացումն այնքան ժամանակ, մինչև շտապ օգնության աշխատակիցները ժամանեն դեֆիբրիլյատորով. հենց սա է պատճառը, որ չափազանց կարևոր է արագ ճանաչել սրտի կանգը և անմիջապես օգնություն կանչել։

Դեֆիբրիլյացիայի հանրային հասանելիությունը կարող է վճռորոշ նշանակություն ունենալ հիվանդանոցից դուրս սրտի կանգի դեպքում գոյատևման ցուցանիշների բարելավման համար, սակայն այն առավելագույն արժեք է ներկայացնում միայն այն դեպքում, երբ շղթայի մյուս օղակները նույնպես անխափան են գործում:

## Վաղ առաջադեմ բուժոգնություն
Բուժաշխատողների կողմից իրականացվող վաղ մասնագիտացված սրտաբանական օգնությունը գոյատևման շղթայի ևս մեկ կարևոր օղակ է: Այն համայնքներում, որտեղ գոյատևման ցուցանիշը գերազանցում է 20%-ը, փրկարարներից առնվազն երկուսն ունեն մասնագիտացված մակարդակի պատրաստվածություն:

Մասնագիտացված սրտաբանական օգնություն տրամադրող շտապօգնության որոշ ծառայություններ կիրառում են դեղամիջոցներ՝ ցավը, առիթմիաները, շոկը և թոքային կանգը կառավարելու համար, իրականացնում են սրտի ռիթմի մոնիտորինգ՝ կյանքի համար վտանգավոր առիթմիաները հայտնաբերելու նպատակով, կամ նախաձեռնում են միջմաշկային էլեկտրակարդիոստիմուլյացիա։ Մասնագիտացված սրտաբանական օգնություն տրամադրող անձնակազմերը օգտագործում են «MONA» հապավումը (մորֆին, թթվածին, նիտրոգլիցերին և ասպիրին)՝ նկարագրելու համար այն թերապևտիկ միջոցները, որոնք կիրառվում են հիվանդանոցից դուրս սրտի կանգի դեպքում:

Հաճախ մասնագիտացված սրտաբանական օգնություն տրամադրող շտապօգնության անձնակազմերը հիվանդին միացնում են էլեկտրասրտագրության սարք և տվյալները փոխանցում ընդունող հիվանդանոց կամ բժշկական կենտրոն, ինչը թույլ է տալիս ավելի վաղ ախտորոշել սրտամկանի ինֆարկտը և զգալիորեն կրճատել մինչև հիվանդանոցային բուժումն ընկած ժամանակահատվածը։ Ապացուցված է, որ մինչհիվանդանոցային այս էլեկտրասրտագրության հետազոտությունը և ծանուցումը բարելավում են բուժման արդյունքները: Դեպքի վայրում կամ հիվանդանոց տեղափոխվելու ճանապարհին բարդությունների առաջացման դեպքում մասնագիտացված սրտաբանական օգնություն տրամադրող անձնակազմը կարող է իրականացնել կյանքի համար փրկարար թերապիաներ, այդ թվում՝ սիրտ-թոքային վերակենդանացում, արագ դեֆիբրիլյացիա, շնչուղիների կառավարում և ներերակային դեղամիջոցների ներարկում:

## Վերականգնում
2020 թվականի հոկտեմբերին Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան ավելացրել է վերականգնման փուլը՝ որպես գոյատևման շղթայի վեցերորդ օղակ: Վերականգնումը ներառում է սրտի կանգից փրկվածների բուժումը, հսկողությունը և վերականգնողական թերապիան հիվանդանոցում: Այն նաև ներառում է տագնապի, դեպրեսիայի և հետվնասվածքային սթրեսի գնահատում, որոնք կարող են հանգեցնել հետագա կրկնվող դեպքերի: Մինչ հիվանդանոցից դուրս գրվելը, Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան խորհուրդ է տալիս, որ սրտի կանգից փրկվածները անցնեն վերականգնողական գնահատում և բուժում ստանան՝ ֆիզիկական, նյարդաբանական, սիրտ-թոքային և ճանաչողական խանգարումների համար: Ասոցիացիան նաև խորհուրդ է տալիս, որ սրտի կանգից փրկվածները և նրանց խնամողները ստանան համապարփակ, բազմամասնագիտական դուրսգրման պլան, որը կներառի բժշկական և վերականգնողական բուժման առաջարկություններ, ինչպես նաև ակտիվ կյանքին ու աշխատանքին վերադառնալու վերաբերյալ սպասումները։ 

Սրտի կանգից հետո հիվանդի վերականգնումը շարունակվում է դեպքին հաջորդած նախնական հոսպիտալացումից դեռ շատ երկար ժամանակ անց, ուստի Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան իր 2020 թվականի ուղեցույցներում խորհուրդ է տվել, որ հիվանդները ստանան պաշտոնական գնահատում և աջակցություն՝ իրենց ֆիզիկական, ճանաչողական) և հոգեսոցիալական կարիքների համար։

## Տես նաև
* Սրտի կանգ
* Սիրտ-թոքային վերակենդանացում
* Դեֆիբրիլյացիա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Գոյատևման շղթայի օղակները» *Սրտի ամերիկյան ասոցիացիա* 
* «Գոյատևման շղթա. Ազգի վերափոխումը» *Citizen CPR հիմնադրամ*

Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Կատեգորիա:Առաջին օգնություն
Կատեգորիա:Հանրային առողջություն
Կատեգորիա:Շտապ օգնություն
Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Սրտաբանություն