Դորնբիրներ Ախ

**Դորնբիրներ Ախ** կամ **Դորնբիրներախ** (, *Dornbirnerach* կամ *Dornbirner Ache* ), ավելի հյուսիսային Բրեգենզեր Ախի հետ միասին ամենակարևոր ջրահավաք գետերից մեկն է արևմտյան Բրեգենզերվալդ լեռների և ստորին Հռենոսի հովտի ավստրիական Ֆորարլբերգ նահանգի փոքր հոսքերի համար։ Մինչև 1892 թվականին Հռենոսի հոսքի կարգավորումը, Դորնբիրներ Ախը հոսել է Ֆուսախ կոմունայի մոտ գտնվող Կոնստանցա լիճը (այժմ` Բոդենի լիճ)։ Հոսքի կարգավորումից հետո գետի շուրջ 30 կմ երկարությունը հոսում է Հարդ կոմունայից դեպի արևելք և Ալպյան Հռենոսին մի քանի կիլոմետր զուգահեռ դեպի Բոդենի լիճ, իսկ նախկինում հատում էր Դորնբիրն քաղաքի համայնքային տարածքը։

## Ստուգաբանություն
Ստուգաբանական նկատառումների համար պետք է հաշվի առնել, թե գետի անուններից որն է օգտագործվում։ Ավստրիայի *Չափագիտության և գեոդեզիական դաշնային գրասենյակը* սահմանում է գետի անվանումը որպես Դորնբիրներ Ախ (*Dornbirner Ach)`* այս անունը պաշտոնական դարձնելով և օգտագործելով ստուգաբանական ուսումնասիրության համար։ Բացի այդ, Ֆորարլբերգ նահանգի կառավարությունը 1960-1961 թվականներին Ֆորարլբերգում բազմաթիվ դաշտերին անուններ է տվել և որոշել գետի անունը որպես *Դորնբիրներախ*: Թեև այս անունը դեռ օգտագործվում է այսօր, այն այլևս չի համարվում պաշտոնական ուղղագրություն։

*Դորնբիրներ Ախ* անվանը ստուգաբանորեն դիտելու համար այն բաժանվում է երկու Դորնբիրն և Ախ բառերի։ Դորնբիրնը համայնքային տարածքն է, որով գետը հիմնականում հոսում է։ Քաղաքի անունը առաջին անգամ հիշատակվել է 895 թվականի հոկտեմբեր15-ին` որպես *Տորինպուիրրոն* (*Torrinpuirron*), Սբ.Գալեն աբբայության լատիներեն գրված փաստաթղթում։ Այս բառը նշանակում է *Տորոյի ագարակներ*, որտեղ Տորրոն տեղացի ֆերմեր էր այսօրվա Դորնբիրնի տարածքում։ Երկրորդ բառը՝ Ache, բավարերեն նշանակում է «արագ հոսող գետ կամ մեծ թեքությամբ առվակ» և սերտորեն կապված է լատիներեն *Aqua-ջուր* բառի հետ։

*Դորնբիրներ Ախի* նախկին անվանումը՝ Ֆուս Ախ (*Fuss Ach*), հավանաբար մասամբ գերմանական ծագում ունի, այն առաջին անգամ հիշատակվել է 840 թվականին Պֆեֆերս վանքի հարկային ռեգիստրում որպես *Ֆոսսոնաս`* կապված Ֆուսախ համայնքի հետ։  Այս անունը 11-րդ դարում վերածվել է Ֆուսսախ (Fussach)՝ գրվելով Fozzaha և Fuozza:

## Աշխարհագրություն
### Գետի ընթացք
*Դորնբիրներ Ախ գ*ետը հոսում է այսպես կոչված Վալորսերտալում (ռետո-ռոմաներեն՝ Bärental), Հոհեր Ֆրեշեն լեռան հյուսիս-արևմտյան թևում, Էբնիտ փոքր լեռնային քաղաքի մոտ, որտեղ այն դեռևս կրում է *Էբնիտերախ* անունը։ Էբնիտերախի ակունքները գտնվում են Դորնբիրնի մունիցիպալիտետի գրեթե հարավում՝ Ցվիշենվասսեր կոմունայի մունիցիպալիտետի սահմանի մոտ (ավելի քան 10 կմ² հարավ-արևելյան Դորնբիրն լեռնային տարածքի, մասնավորապես Դորնբիրներ Առաջին լեռնաշղթայի այն տարածքը, որը գտնվում է Մելենտալ հովտի կողմում, հոսում է Բրեգենզեր Ախ գետի համակարգ)։ Գետի առաջին հատվածը բնութագրվում է խորը կիրճերով և Դորնբիրնի լեռնային լանդշաֆտի զգալի հատվածներով։

Մի քանի վտակներ, ինչպիսիք են Գյունզենախ/Կոբելախ, միանում են Ախին գետի վերին հոսանքում։ Շաուֆելշլուխտից հետո, որտեղից գետը պաշտոնապես կոչվում է Դորնբիրներ Ախ, այն հոսում է Ալպլոխշլուխտ կիրճի միջով և ամբարտակվում՝ ձևավորելով Շտաուֆենսեի ջրամբարը։ Անվանվել է Շտաուֆեն լեռան պատվին, որը բարձրանում է նրա վերևում։ Այնուհետև հատում է Ռապենլոխի կիրճը, որը ձևավորվել է հազարավոր տարիների ընթացքում և զարգացել որպես էքսկուրսիոն վայր, դրանից մոտ 14.5-կմ-ից հետո հոսում է Գյուտլեի նախկին տեքստիլ ֆաբրիկայի գործարանի մոտով։ *Դորնբիրներ Ախ-*ի ջրհավաք ավազանը մինչև Գյութլեում 51,1 քառակուսի կիլոմետրը հովտից դուրս գալը՝ Ֆորարլբերգ նահանգի ամենաշատ տեղումներով տարածքներից մեկն է։

Վերջապես, որպես սահմանային գետ Դորնբիրնի երկու` Հաթլերդորֆ և  Օբերդորֆ շրջանների միջև, իսկ հետո՝ նաև Մարկտ, այն հասնում է բնակեցված տարածքներին։ Տարբեր շենքերի կողքով, ինչպիսիք են հիվանդանոցը, միջնակարգ դպրոցը կամ Բիրկենվիզ մարզադաշտը, այն ի վերջո կրկին հոսում է որպես սահմանային գետ Շորեն և Ռորբախ շրջանների միջև դեպի Ախաուտս, որը հայտնի է որպես տեղական հանգստի գոտի։ Ախի ձախ և աջ ափերի այս սաղարթավոր անտառի մեջտեղում կա գետի վրայով մի շատ հատուկ գետանց` մի փակ ծանծաղուտ։ Դրանից ներքև, գետը բազմաթիվ ոլորաններով անցնում է Դորնբիրնով կամ Լաուտերախ ռիդ տորֆանման տարածքով Կոբլախերի ջրանցք, որը հոսում է Դորնբիրնի մունիցիպալիտետի հյուսիս-արևմտյան անկյունից 400 մետր հեռավորության վրա։
մինի|292x292փքս|''Դորնբիրներ Ախ''  գետը «Սենդեր Լաուտերախ» ռադիոաշտարակը, աջ կողմում գետի վրայով  1915 թվականին կառուցված ''Սենդերբրուխե'' փայտե կամուրջն է
Այնտեղ, որտեղ Ախը նախկինում կազմում էր Դորնբիրնի հյուսիսային մունիցիպալ սահմանի մասը` *Սենդերշտրասսե* L41 ճանապարհը հատում է գետը ծածկող *Սենդերբրուխե կամրջով*։ Կամուրջն ու ճանապարհը անվանվել են 1931 թվականին կառուցվածից Սենդեր Լաուտերախ (Sender Lauterach) հեռհաղորդման կայանի անունով, որը գտնվում է կամրջից մոտ 400 մետր արևելք-հյուսիս-արևելք։

Հետևաբար, *Դորնբիրներ Ախ*-ը տարածվում է Դորնբիրնի մունիցիպալ տարածքից մոտ 2,5 կմ հյուսիս ամենահարավային կետից մինչև իր ամենահյուսիսային կետը մունիցիպալիտետի հյուսիս-արևմուտքում։ Մունիցիպալիտետի ծայր հարավ-արևելքի տարածքի 10 կմ² -ից մի փոքր ավելի հեռավորության վրա հոսում է դեպի հյուսիս-արևելք դեպի Բրեգենզեր Ախ գետային համակարգ։ Գետի վերջին հատվածում, որը Ֆյուսախերից հետո՝ որպես 1904 թվականի Հռենոսի միջազգային կանոնակարգի մաս, հոսում էր ուղիղ գծով, այն Հին Հռենոսի հետ միասին կազմում է *Հռենոսի դելտա բնական արգելոցը*։ Այնուհետև *Դորնբիրներ Ախ*-ը հոսում է Ալպյան Հռենոսին զուգահեռ՝ ոչ հեռու Հարդ քաղաքից, դեպի Կոնստանցա լիճ։

### Վտակներ
Դորնբիրներ Ախը արևմտյան Բրեգենզերվալդ լեռների ամենակարևոր գետերից մեկն է։ Շատ ավելի մեծ ու փոքր լեռնային հոսքեր, հիմնականում Դորնբիրնի մունիցիպալիտետից (Առաջին), սնում են գետը առաջին հատվածում։ Դորնբիրներ Ախի բազմաթիվ ձախ և աջ վտակներից միայն շատ քչերն ունեն անուն։ Այդ իսկ պատճառով այստեղ հիշատակվում են միայն ամենամեծերն ու ամենատարածվածները։ 

*Կուգելբախն* առաջիններից մեկն է, որը հոսում է ձախ կողմից Ստորին Վելդլեալպեի տարածքում մինչև Դորնբիրներ Ախ, որը դեռ հայտնի է որպես Էբնիտերախ` գետի այս հատվածում։ 

Հաջորդ կարևոր վտակը ձախ կողմում *Բրուդերբախն* է, որը համարվում է Դորնբիրն մունիցիցպալիտետի Էբնիտ Դորֆբախ, քանի որ այն հստակորեն սահմանում է Էբնիտ գյուղի սահմանները։ Միայն Ալպլոխի կիրճի տարածքում է նրա մեջ հոսում մեկ այլ ավելի մեծ հոսք՝ *Շպետենբախը*։ Բազմաթիվ կարճ առվակներ հոսում են դեպի հաջորդ` Շտաուֆենսե, որոնք հազիվ մեկ կիլոմետրից երկար են։ Գետի այս առաջին հատվածի ամենակարևոր վտակը *Քոբել Ախն* է։ Այն հոսում է Էբնիտեր Ախին զուգահեռ մեծ տարածքով և նախկինում կոչվում էր *Գյունզեն Ախ*։ Քոբել Ախը թափվում է նաև *Լաուբախ*, *Ռուդախ* և *Թինթելսբախ* վտաների մեջ*,* նախքան Գյութլեում Դորնբիրներ Ախ հոսելը։

Մոտ երեք կիլոմետր հեռավորության վրա գետերը հոսում են միայն Ախի ձախ կողմում։ Միայն Քարենսեիլբահնի հովտային կայարանում է *Գեխելբախը* հոսում դեպի աջ։ Այլևս ոչ մի հոսք չի հոսում Դորնբիրնի քաղաքային տարածք։ Միայն Ախաուում և Դորնբիրնի և Լաուտերախ Ռիդսի տարածքում նորից ավելի փոքր դրենաժային հոսք կա։ 

Հաջորդ նշանակալից վտակը *Ֆուսենաուեր ջրանցքն* է, որը սնվում է տեղական տարածքում գտնվող մի քանի գետերից (օրինակ՝ *Ֆիշբախ*, *Շտայնբախ*, *Հասելշտաուդերբախ* կամ *Կառլեսգրաբեն* ) և Դորնբիրներ Ախը հոսում է միայն *Շվարցախի* միախառնումից և դրան հաջորդող Դորնբիրներ Ախ գետի հետագա, աչքի ընկնող ոլորանից անմիջապես առաջ։

Վերջին կարևոր գետը, որը միանում է Ախին Դորնբիրնի մունիցիպալ տարածքում, *Քոբլաչեր ջրանցքն* է, որը պաշտոնապես կոչվում է *Ֆորարլբերգ Հռենոսի հովտի ներքին ջրանցք*։ Սա ցամաքեցնում է ստորին Ալպյան Հռենոսի հովտի մեծ հատվածները (օրինակ՝ ջրանցի մեջ են հոսում *Դորնբիրն-Լուստենաու-Լանդգրաբենը*) և, Հռենոսի հետ միասին, հավանաբար, Հռենոսի հովտի ամենակարևոր գետերից մեկն է, որը հոսում է հարավից-հյուսիս ուղղությամբ Ֆորարլբերգ նահանգում։ 

Դորնբիրնի մունիցիպալիտետը ավարտվում է Կոբլախեր ջրանցքի վտակից մի քանի մետր առաջ, այնպես, որ այն գտնվում է Լուստենաուի և Լաուտերախի մունիցիպալ սահմանին ծովի մակարդակից 399 մ բարձրության վրա։ Արդեն Ախի կարգավորվող հունում Լուստենաուի ջրանցքը վերջին հոսքն է, որը Կոնստանցա լճի հետ միախառնվելուց մոտ 350 մ հեռավորության վրա է միանում։

## Երկրաբանություն
Դորնբիրներ Ախի շրջակայքի աշխարհագրությունը բնութագրվում է երեք ուշագրավ տարածքներով. նախ Կոնստանցա լճի ավազանով, որը մի կողմից ձևավորվել է տեկտոնիկորեն, իսկ մյուս կողմից՝ ձևավորվել է վերջին սառցե դարաշրջանի քայքայվող Հռենոսի սառցադաշտերով, և երկրորդը` Արևելյան և Արևմտյան Ալպերով։ Հռենոսի երկայնքով Հելվետական սարահարթը իջնում է հովտի հատակի տակ, Բրեգենցերվալդում կրաքարը ծածկված է ֆլիշով։ Վերջապես, երրորդը, Հռենոսի հովիտը, որտեղ բազմաթիվ գետերի և առուների պատճառով շատ նստվածք է կուտակվել հիմնաքարի վրա։ Դորնբիրներ Ախի ալյուվիալ տարածքը սկսվում է այն ժամանակ, երբ գետը դուրս է գալիս հովտից և ավարտվում մոտավորապես ոլորանների առաջին ի հայտ գալով։ Իր վերին հոսանքներում Ախը հիմնականում հոսում է հաստ, բայց փխրուն դիլյուվիալ զանգվածների միջով, ինչի հետևանքով գետում մեծ ջրաբերուկային զանգվածներ են։ Մյուս կողմից, ստորին հոսանքը հոսում է Հռենոսի ալյուվիոնների սուբստրատի և իր սեփական ալյուվիալ նոսրացման միջով։

## Հիդրոլոգիա
մինի|Ջրհեղեղների ժամանակ Դորնբիրն Ախի շրջակայքը պարբերաբար հեղեղվում է և, հետևաբար, անանցանելի է
Դորնբիրներ Ախի 51,1 կմ² ջրհավաք ավազանը մինչև Էնցի (Նեկար գետի վտակ) հովտի ելքը Ֆորարլբերգ նահանգի ամենախոնավ տարածքներից մեկն է, որն ամենախոնավերից մեկն է նույնիսկ Ավստրիայի դաշնային նահանգների մեջ։ Կտրուկ բարձրացող լեռները, որոնք սահմանակից են Ալպյան Հռենոսի հովտին, հանգեցնում են խոնավ օդային զանգվածների սառեցմանը, երբ հաճախ գերակշռում է արևմտյան քամին։ 

Ջրային գոլորշիների խտացումը հանգեցնում է հորդառատ անձրևների և հաճախ տեղային անձրևների։ Այնուամենայնիվ, համեմատաբար փոքր տարածքում առկա են տեղումների հաճախականության և ինտենսիվության ուժեղ տարածաշրջանային տարբերություններ։ Ահա թե ինչպես է Դորնբիրն քաղաքում տարեկան միջին մթնոլորտային տեղումները կազմում են 1451 միլիմետր, Գյուտլեում տեղումները նույն ժամանակահատվածում կազմում են 1896 միլիմետր, իսկ Էբնիտում՝ արդեն 2107 միլիմետր։

Աշխարհագրական դիրքի, տեղագրական պայմանների և տեղումների պայմանների պատճառով Դորնբիրներ Ախի ջրի մակարդակը մեծապես տատանվում է և ունի հեղեղանման բնույթ։ Սա բավականին պարզ երևում է Նեկարի վտակ Էնցի չափման կետում։ Երբ ջուրը ցածր է, ծախսը կազմում է 0,21 մ³/վրկ, մինչդեռ միջինը 2,80 մ³/վրկ է։ Ջրհեղեղների ժամանակ ջրթափի ծավալը կարող է աճել մինչև 121 մ³/վ։ Սա համապատասխանում է ջրի քանակի ավելացմանը 576 անգամ։ 200 մ³/վ-ից ավելի քանակություններ հնարավոր են հեղեղումների ժամանակ, բայց ավելի շուտ բացառություն են։ Հարյուր տարին մեկ անգամ պատահող ջրհեղեղի դեպքում (HQ 100 ), Ֆորարլբերգ նահանգի ջրաբանները նույնիսկ հաշվարկել են 300 մ³/վրկ հոսքի արագություն։ Դորնբիրներ Ախի հոսքի արագությունը Պետական ջրային ճարտարագիտական մարմնի կողմից գնահատվում է 0,5 - 6 մ/վրկ, տարեկան ջրթափի միջին ծավալը 0,2 միլիարդ խորանարդ մետր։

## Պատմական ակնարկ
մինի|«Foot Ach»-ը Հռենոսի հունի կանոնավորման հին քարտեզի վրա
մինի|Դորնբիրներ Ախը Գյուտլում 1902 թվականին
Ալեման ֆերմերների համար, ովքեր ի սկզբանե ապրել են տարածաշրջանում, Դրնբիրներ Ախը բնական խոչընդոտ էր, որը պետք է հաղթահարվեր, որպեսզի հնարավոր լիներ Դորնբիրների լեռնաշղթայի տարածքում ալպիական հողագործություն իրականացնել։ Հետագայում գետը օգտագործվել է փայտանյութը քշելու համար։ Ջրի քանակի մեծ տատանումները, որը տրվել է 1։1000, անտառապահներին միշտ էլ բնական խնդիր է առաջացրել։ Միայն 1830-1834 թվականներին օբեր-վուրմայստեր Քսավեր Ֆասլերի օրոք Ախմյուհլեից մինչև Շմելժյուտեն շուրջ 2,5 կմ երկարությամբ քարե պարիսպի կառուցումն է պաշտպանել հարակից տարածքներն ու տները կանոնավոր ջրհեղեղներից։

Դորնբիրնի բնակչությունը օգտագործվել է այս աշխատանքի համար որպես պարտադիր աշխատանքային ծառայության մաս։ Այս շինարարական նախագիծը ծրագրել է ինժեներ Ալոիս Նեգրելլին, ով այդ ժամանակ (1826-1832) դեռևս Ֆորարլբերգ նահանգի շրջանային ինժեներն էր և հետագայում հայտնի է դարձել որպես Սուեզի ջրանցքի ճարտարապետ։ 

Դորնբիրներ Ախի վրա շինարարական նախագծի համար ստեղծվել է գետի 19 թերթանոց քարտեզ, որը գծել է հայտնի ինժեների եղբայր Ֆրանց Նեգրելին։ Այս քարտեզը, որը ստեղծվել է 1826 թվականին, Դորնբիրն համայնքի (բացառությամբ նրա լեռնային գյուղերի) ամենահին հայտնի ամբողջական պատկերն է և, հավանաբար, Հռենոսի հովտի քարտեզագրական զարգացման վերաբերյալ ավելի մեծ ընդհանուր աշխատանքի մի մասն է։ Դրա մանրամասնության մակարդակը հիմք է հանդիսանում Դորնբիրնի բնակավայրերի աշխարհագրության բազմաթիվ հետազոտությունների համար։

### Պաշտպանական պատերի կառուցում
Նաև 19-րդ դարում կայսերական ռազմական ստրատեգները հասկացել են Դորնբիրներ Ախի պաշտպանական հնարավորությունները։ Կազմվել են լայնածավալ պաշտպանական պլաններ՝ կապված Դորնբիրներ Ախի հետ, որի հիմնական նպատակն էր պաշտպանել Ֆուսախ նավահանգիստը, որը կարևոր է Կոնստանս լճի նավագնացության համար։ 

1899 թվականին Համմերլեի տեքստիլ գործարանի անունից կառուցվել է ջրամբարով հիդրոէլեկտրակայան, որն այժմ հայտնի է որպես Էբենսանդ և Շտաուֆենսեի էլեկտրակայան։ Այս հիդրոէլեկտրակայանը նախատեսված էր օգտագործել Դորնբիրներ Ախի ջուրը՝ Գյուլտեի մանող գործարանի համար էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար։ Այսօր այն պատկանում է *illwerke vkw* ընկերությանը։ 1904 թվականին Ֆյուսախերի հունի փոփոխությունից, որպես Ալպյան Հռենոսի կարգավորման մաս, Դորնբիրներ Ախը ուղղվեց դեպի նոր գետի հուն և այսօր հոսում է Հարդի մոտ գտնվող Կոնստանս լիճը։

### 2005 թվականի Ալպյան ջրհեղեղներ
2005 թվականի օգոստոսին տեղատարափ անձրևների ժամանակ, որոնք հայտնի են որպես 2005 թվականի Ալպյան ջրհեղեղներ, Դորնբիրներ Ախը լրջորեն վնասել է ենթակառուցվածքային կառույցները, ինչպիսին է Ախֆուրտը։ 1990-ականներից ի վեր Դորնբիրն քաղաքը մի քանի միլիոն եվրո է ներդրել գետի սահմանի վերանորոգման և ընդլայնման համար։ 2008 թվականի հուլիսի 2-ին Դորնբիրն քաղաքի և *SpielRäume* գրասենյակի միջև համագործակցության արդյունքում Դորնբիրներ Ախ գետի հունն օգտագործվել և նախագծվել է 1840 մանկապարտեզի երեխաների և աշակերտների կողմից *Ach-Art 08* տերմինով։ Այս արշավն օգտագործվել է որպես արվեստն ու բնությունը երեխաներին մոտեցնելու հնարավորություն։ Օրվա ընթացքում արված լուսանկարները հետագայում ցուցադրվել են Բրեգենցի ամառանոցում։ 

### Ռապենլոխի կիրճի քարաթափում
2011 թվականի մայիսի 10-ին բնական իրադարձությունը ընդմիշտ փոխել է Դորնբիրներ Ախի ամենահայտնի հատվածի՝ Ռապենլոխի կիրճի տեսքը։ Այդ օրը ժամը 13-ի սահմաններում, Ռապենլոխի կամուրջը, որը հատում էր կիրճն իր ամենանեղ տեղում, փլուզվել է մի քանի բեռնակիր ժայռի կտորների հետ միասին և արդյունքում փակել Ռապենլոխի կիրճը, որը մինչ այդ հասանելի էր հետիոտնային կամուրջներով։ Միայն 2013 թվականի ամռանն է բացվել Ռապենլոխի կիրճ մուտք գործելու այլընտրանքային երթուղի, որն այժմ անցնում է քանդման վայրի վերևով։ Այս նոր հետիոտնային կամուրջը այցելուներին առաջարկում է տեսարան դեպի մասամբ ծածկված կիրճը վերևից։

2013 թվականի մայիսի վերջին Կենտրոնական Եվրոպայում տեղի ունեցած ջրհեղեղի ժամանակաշրջանում Ֆորարլբերգ նահանգը կրկին տուժել է մեծ քանակությամբ անձրևից, ինչը հանգեցրել է տեղայնացված ջրհեղեղների և սելավների։ Մայիսի 31-ից մինչև հունիսի 2-ը` հանգստյան օրերին ջրի մակարդակի առավելագույնի ժամանակ Դորնբիրներ Ախի ջրի ծավալը համարժեք է եղել 10 տարվա ջրհեղեղի քանակին։ Բացի Ախֆուրտի ջրհեղեղից, Դորնբիրներ Ախի գլխավոր ճյուղի երկայնքով ջրհեղեղից վնասներ չեն եղել։

### Կարգավորման պատմություն
Դորնբիրներ Ախ գետի վրա մարդու ներկայության առաջինը թվագրվում է բրոնզի դարով (մ.թ.ա. 3000-1800 թթ.): Դա բրոնզե դաշույնի շեղբ է, որը հայտնաբերվել է 1971 թվականին Ախմյուհլեր կամրջի նոր շինարարության պեղումների ժամանակ։ Սա նաև ամենահին գտածոն է Դորնբիրնի մունիցիպալ տարածքում, որը դեռևս բնակեցված է այսօր։ Սակայն, ամենայն հավանականությամբ, այն ժամանակ դեռևս բնակեցված չի եղել։ Չկան նաև  բնակավայրերի վկայություններ Դորնբիրներ Ախում հռոմեական բնակության ժամանակներից, երբ Ֆորարլբերգ նահանգի ամբողջ տարածքը պատկանել է հռոմեական Ռացիա նահանգին։ Այնուամենայնիվ, հռոմեական ճանապարհը՝ Վիա Մալա (Գրաուբյունդեն), *Մեդիոլանում* ( Միլան ) դեպի *Արգենտորատում* ( Ստրասբուրգ ), կարծես հատել է Դորնբիրներ Ախը։ 

Միայն 3-րդ դարի ալամանական նվաճման ընթացքում առաջին ալեմանները հավանաբար բնակություն են հաստատել այն տարածքում, որտեղ գետը դուրս է գալիս հովտից։ Այս մասին է վկայում 1898 թվականին հայտնաբերված ալամանական գերեզմանը։ Քանի որ ալամաններն առանձին գերեզմանատներ չեն կառուցել, իսկ գերեզմանների դաշտերը հիմնականում կառուցվել են բնակավայրերի մոտ, պատմաբաններն օգտագործում են այս գերեզմանի գտածոն՝ եզրակացնելու, որ 6-րդ կամ 7-րդ դարերում ներկայիս Հաթլերդորֆի տարածքում բնակավայր է եղել։

Վերջապես, մոտ 9-րդ դարում ավելի ու ավելի շատ փոքր բնակավայրեր են հայտնվել Դորնբիրներ Ախի երկայնքով տնտեսական և երթևեկության հետ կապված հանգույցներում։ Ֆուսաչ ( *Ֆոսոնաս* ) քաղաքն առաջին անգամ հիշատակվել է 840 թվականին, իսկ Լուստենաուն ( *Lustenoua* )` 887 թվականին։ Ինքը՝ Դորնբիրնը, սակայն, հայտնվում է որպես *Թորինպուրրոն* միայն 895 թվականին։ Դորնբիրներ Ախից հարավ ստեղծվել է Հաթլերդորֆ քաղաքը, դրանից հյուսիս, հովտում` Նիդերդորֆ (այսօր՝ Մարկտ) և բլրի լանջին` Օբերդորֆ քաղաքները։ Այս քաղաքները միշտ պատկանել են մեկ համայնքի և հետագայում ձևավորել են Դորնբիրն քաղաքի չորս սկզբնական շրջաններից երեքը։

Միայն ուշ միջնադարում է բնակեցվել նաև Էբնիտերախի հովիտը, որը նախկինում որպես արոտավայր էր օգտագործվում։ Ներկայիս Շվեյցարիայի Վալե կանտոնի աղքատ բնակիչները, այսպես կոչված, վալսերը, ովքեր գաղթել էին իրենց սկզբնական հայրենիքից, 1351 թվականին կառուցել են Էբնիտ բնակավայրը հովտի արևմտյան լանջին։ Այս բնակավայրը անկախ մունիցիպալիտետ է եղել մինչև 1932 թվականը, այնուհետև ներառվել է Դորնբիրն քաղաքի կազմում։

## Շրջակա միջավայր
մինի|Տիպիկ սաղարթավոր անտառ Աչդամում տեղական հանգստի գոտում

### Ֆլորա
մինի|Դորնբիրներ Ախի ոլորապտույտները հարակից դաշտերով և մարգագետիններով
Իր վերին հոսանքում Դորնբիրներ Ախը մաքուր լեռնային գետ է։ Վալորսերտալում այն հոսում է կանաչ տարածքներով՝ փարթամ խոտերի աճով, որոնք ալպիական արոտավայրերը հիմնականում օգտագործվում են գյուղատնտեսության համար։ Երբեմն հանդիպում են նաև փշատերևներ և թփեր։ Այնուամենայնիվ, լեռնաշխարհի լանդշաֆտի պատճառով դրանցից շատերը ստիպված էին անասունների համար արոտավայրեր բացել։ Գետի հետագա հունում՝ Բրուդերբախի վտակի շուրջը, գետը խորը փորում է լեռնային լանդշաֆտի պրոֆիլը և երբեմն կազմում կիրճեր, որոնք տեսարժանություններ են։ Բույսերի կենսաբանական բազմազանությունն այստեղ համապատասխանաբար նոսր է։ Միայն մի քանի տիպիկ ստվերային բույսեր, ինչպիսիք են մամուռը կամ քարաքոսերը, դիմանում են անհյուրընկալ պայմաններին։ Այս հատվածի ծաղկող բույսերի օրինակները ներառում են սովորական գիշերային մանուշակ, բարձր ցողունով սոսին ( *Plantago altissima* ), սովորական կոլոմբին և հազվագյուտ ելակ (*Hill Strawberry*):

Ռապպենլոխի կիրճի վերջից, այսինքն՝ Գյութլեում, Դորնբիրն լեռան լանդշաֆտի խիտ փշատերև անտառները նորից սկսում են շարվել Դորնբիրներ Ախի ափերին։ Սա փոխվում է միայն քաղաքային տարածքի սկզբի հետ, որտեղ բնական բուսական և կենդանական աշխարհն ի սկզբանե խիստ սահմանափակ է։ Ամբողջ գետը հոսում է քաղաքի արևելյան մասով՝ բետոնե հունով։ Միայն մի քանի թփեր են աճել այս անբնական միջավայրում։ Գետի պատկերն այստեղ հայտնվում է, ինչպես հաճախ են քննադատում, արհեստական և հեռու։ Գետի հունում հաստատված մի քանի տեսակներից են՝ սպիտակ ուռենին, դեղնաճյուղ ուռենին, կանադական բարդին, սովորական խացենին, սպիտակ թխկին, պնդուկը, կնձենին և սև կկտենին։

Երկաթուղու գծից ներքև գետի միջավայրի տեսքը մեծապես փոխվում է, և Դորնբիրներ Ախը կրկին ուղևորվում է հիմնականում բնական հունի մեջ՝ փարթամ սաղարթավոր անտառներով աջ և ձախ։ Այս անտառներում, որոնք հայտնի են Դորնբիրնի բնակչությանը որպես տեղական հանգստի գոտիներ, փշատերևներ չկան, ինչը շատ նման է Ռիդի ավելի ուշ լանդշաֆտին։ Դորնբիրներ Ախը հոսում է դրա միջով ուժեղ ոլորապտույտ ճանապարհով։ Այստեղ կրկին կան հիմնականում հարուստ մարգագետիններ և դաշտեր, բայց դաշտերը սակավ են Ախի երկու կողմերում։ Սա չի փոխվում, քանի դեռ այն չի հասնում Կոնստանցա լիճ։

Դորնբիրներ Ախի ստորին հոսանքի տարածքների մեծ մասը պատկանում է Եվրոպական միության ողջ տարածքում պահպանվող տարածքների ցանցին` Natura 2000 Լաուտերաչեր Ռիդ և Հռենոսի դելտա շրջանները, ինչպես նաև *Բիրկեն - Շվարցերզուգ -Դորնբիրներ Ախի ոլորան* բնության արգելոցը։

### Ֆաունա
Չնայած Դորնբիրներ Ախի ջուրը երբեմն խիստ աղտոտված է, գետի ողջ տարածքում կան ձկներ, որոնք հարմարվել են այս պայմաններին և բաց են թողնվել Dornbirn ձկնորսական ասոցիացիայի կողմից։ Դեռևս շատ ձուկ կա, հատկապես գետի վերին, մաքուր հատվածում և բազմաթիվ վտակներում։ Այստեղ հիմնականում բնիկ տեսակներ են, ինչպիսիք են՝ շագանակագույն իշխանը, ծիածանափայլ իշխանը, քառթակ, *Cottus gobio* կամ  Cypriniformes, որոնք ապրում են Դորնբիրներ Ախի ջրում։ Վալորսերտալում նկատել են նաև ճպուռներ և տարբեր պոչավոր եկկենցաղներից *Cryptobranchoidea*։ Ստորին հոսանքի և Դորնբիրնի քաղաքային տարածքը զգալիորեն խոչընդոտում է այս տարածքներում ֆաունայի նոր տեսակների հաստատմանը։

2014 թվականին Դորնբիրներ Ախից ծածանազգիների *Chondrostoma nasus* մայր ձկներից մոտ 10000 ձուկ բաց է թողնվել Լիխտենշտեյնի ձկնորսական ասոցիացիայի կողմից Ալպյան Հռենոսի շրջանում` ենթադրվում է, որ դրանք բարեհաջող վերաբնակեցվել են Ալպյան Հռենոսին միացած Լիխտենշտեյնի ցածրավանդակի ջրերում։

### Շինարարական միջոցառումներ
[մինի|Դորնբիրներ Ախ գետն անցնում է [Դորնբիրն (Ավստրիա)|Դորնբիրն քաղաքոի միջով]]Բրեգենցեր Ախի հետ մեկտեղ Դորնբիրներ Ախը համարվում է Ֆորարլբերգ նահանգի ամենաուժեղ հեղեղատներից մեկը։ Թեև դա սովորաբար տեսանելի չէ, տեղափոխվող ջրի քանակը կարող է բազմապատկվել մի քանի ժամվա ընթացքում, և Ախը վերածվում է կատաղի հեղեղի։ Այդ իսկ պատճառով քարե սահմանային պատերը, որոնք նախագծվել են Ալոիս Նեգրելլի ֆոն Մոլդելբեի կողմից 1830 թվականին և կառուցվել են 1834 թվականին, փոխարինվել են ժամանակակից բետոնե պաշտպանական համակարգերով, որոնք կոչված են կանխելու Գյութլեից ջրհեղեղի վտանգը։ 

Քաղաքային տարածքում գետը հոսում է աստիճանների պես բետոնե գետի հունի մեջ։ Միայն երկաթուղային գծից ներքև այս արհեստական պատերը փոխարինվում են բնական անտառապատ հողապատերով և խճաքարային կղզիներով, որոնք այս տարածքը պաշտպանում են ջրհեղեղից։ Դորնբիրներ Ախը հայտնի է որպես Ֆորարլբերգ նահանգում հեղեղների և ձնահոսքերի դեմ պայքարի մշտական շինհրապարակ, քանի որ դրա կամ դրա բազմաթիվ վտակներից մեկի վրա անընդհատ առաջանում է շինարարություն իրականացնելու անհրաժեշտություն։ Այդ նպատակով Կարենսեյլբանի ճոպանուղու ստորին կայարանի հարևանությամբ ստեղծվել է հեղեղների և ձնահոսքի վերահսկման հարթակ, տարածք։

## Օգտագործում
### Արդյունաբերություն
[մինի|Էբենսանդի հիդրոէլեկտրակայանը փոքր հոսքային էլեկտրակայան է, որը պատկանում է Ֆորարլբերգի էլեկտրակայաններ ընկերությանը, [Դորնբիրն (Ավստրիա)|Դորնբիրնում, Շտաուֆենսեի մոտ]]
մինի|Տեղական հանգիստի գոտում Համաշխարհային մարմնամարզության 2007 թվականին
Դորնբիրներ Ախը դեռ 20-րդ դարի սկզբին է օգտագործվել է որպես էներգիայի մատակարար տեքստիլ արդյունաբերության համար, որը ծաղկում էր 19-րդ դարում Դորնբիրնում, այն գնալով կորցնում է իր տնտեսական նշանակությունը։ Միայն Էբենսանդի հիդրոէլեկտրակայանը՝ Ֆորարլբերգ նահանգի երկրորդ հնագույն էլեկտրակայանը, որը պատկանում է Ֆորարլբերգի էլեկտրակայաններ ընկերությանը (*Vorarlberger Kraftwerke AG*), դեռ օգտագործում է գետի հիդրոէներգիան՝ Ստաուֆենսեի ջրամբարով էներգիա արտադրելու համար։ 

Էնց անտառային ավազանի տարածքում թույլատրված ջրի հոսքի պատճառով, որտեղ Դորնբիրներ Ախ գետի ջուրը դեռ օգտագործվել է որպես լողալու ջուր մինչև 1964 թվականը, արդյունաբերական օգտագործման համար (հայտնի է որպես *Մյուլերբախ*) Դորնբիրներ Ախը տեսականորեն տարեկան ունենում է 218 չոր օրեր։ Գործնական առումով, սակայն, գետը պաշտպանելու համար թույլատրված 1800 լիտր վայրկյանից շատ ավելի քիչ ջուր է հանվում։ Բացի այդ, *Քոբելաչե* վտակից փոքր քանակությամբ քարեր են հեռացվում գետի վերին հատվածում մանրախիճային աշխատանքների արդյունքում։

### Տեղական հանգստի գոտի
Դորնբիրներ Ախը շատ ավելի կարևոր է որպես տեղական հանգստի և զբոսաշրջության գոտի։ Այստեղ առաջին հերթին Ռապենլոխի կիրճն է գրավում զբոսաշրջիկների ամբողջ աշխարհից։ Շատերը Դորնբիրնի մասին գիտեն գետի ստորին հատվածի Աչաուտի տարածքից` որպես տեղական հանգստի գոտի։ Հատկապես ամռանը, Սեգերբրյուկեի տակ գտնվող արհեստական առվակի  քարքարոտ ափեր են գալիս հանգստանալու ձգտող քաղաքաբնակները։ 

2013 թվականին քաղաքի տարածքում Դորնբիրներ Ախի լոգանքի որակը հինգ անգամ գնահատվել է որպես «բավարար», մեկ անգամ՝ «շատ լավ»՝ Ֆորարլբերգ նահանգի կառավարության գրասենյակի որակի ուղեցույցների համաձայն։ Ի սկզբանե, նույնիսկ Էնզի բացօթյա լողավազանը շատ հաճախակ սնվել է Դորնբիրներ Ախի ջրով։ Միայն 1988 թվականի հունիսի 24-ին Էնց անտառային նոր լողավազանի վերաբացումից հետո Ախի ջուրն այլևս չի օգտագործվում լողավազանում։ Որպես Ախի վերակենդանացման մի մաս, Դորնբիրն քաղաքը ստեղծել է ֆիթնեսի դասընթաց և լայնածավալ ձիավարության և քայլելու արահետներ երկաթուղային գծի տակ գտնվող անտառապատ ջրհեղեղային տարածքներում։

### Խմելու ջուր
Դորնբիրներ Ախում ձկնորսությունը թույլատվում է միայն համապատասխան լիցենզիայով։ Դորնբիրներ Ախն ունի խմելու ջրի որակ (I-II դասի) միայն գետի ամենավերին հատվածում, հակառակ դեպքում ջրի որակը հիմնականում համապատասխանում է ջրի II  որակի դասին։ Դորնբիրն-Շվարցախ կեղտաջրերի մաքրման կայանով մաքրված Աչֆուրտի տակ գտնվող տարածքից (գետի 7,84 կիլոմետրի վրա) հետո, ջուրն այլևս պիտանի չէ որպես խմելու ջուր և համապատասխանում է ջրի որակի II-III դասերին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Anja Konrad: *Dornbirner Ach-Karte*. In: *Vorarlberg ARCHIV*. Band 2, Blatt VA 02101.
* Karl Heinz Burmeister: *Karte der Dornbirner Ache*. In: *Vorarlberg ARCHIV Dokumente*. Blatt VA DOK 17.
* Alois Niederstätter: *[http://apps.vol.at/tools/chronik/viewpage.aspx?viewtype=artikel&id=61&left=artikel Alois Negrelli von Moldelbe]*. In: Land Vorarlberg (Hrsg.): *Vorarlberg Chronik*. 3. Auflage, 2005, ISBN 3-85430-327-0.
* Bernhard Ölz: *Revitalisierung der Dornbirner Ache und damit zusammenhängende stadtplanerisch begleitende Maßnahmen*. Universität für Bodenkultur Wien, Diplomarbeit, Wien 1987 [Դորնբիրներ Ախի վերակենդանացում և հարակից քաղաքաշինական միջոցառումներ:]
* Thomas Klobassa: *Die Altmäander der Dornbirner Ach und der Schwarzach*. Physiographische Projektarbeit, Hohenems 1993. [Դորնբիրներ Ախի և Շվարցախի հին ոլորանները]
* Brigitte Kalb: *Die Bedeutung der Dornbirner Ache für die Stadtgemeinde Dornbirn nebst einer Auswertung für die Volksschule*. Pädagogische Hochschule Vorarlberg, Hausarbeit, Feldkirch 1981 [Դորնբիրներ Ախի կարևորությունը Դորնբիրնի քաղաքային տարածքի համար, ինչպես նաև տարրական դպրոցի գնահատում]։

## Արտաքին հղումներ
* Aktueller Wasserstand  der Dornbirner Ach an der Messstelle Enz / Դորնբերներ Ախի ջրի ընթացիկ մակարդակը
* 

Կատեգորիա:Ավստրիայի աշխարհագրական օբյեկտներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի գետեր