Հիպոֆիզի ադենոմա

**Մակուղեղի ադենոմա** (), մակուղեղում առաջացող նորագոյացություն:

Մակուղեղի ուռուցքների մեծ մասը բարորակ են, մոտավորապես 35%-ն ինվազիվ են, և միայն 0,1%-0,2%-ն են համարվում կարցինոմաներ: մակուղեղի ադենոմաները կազմում են բոլոր ներգանգային նորագոյացությունների 10%-25%-ը, իսկ ընդհանուր բնակչության շրջանում դրանց տարածվածությունը գնահատվում է մոտավորապես 17%:

Ոչ ինվազիվ և ոչ սեկրետոր մակուղեղի ադենոմաները համարվում են բարորակ ինչպես բառացի, այնպես էլ կլինիկական իմաստով, թեև առկա հետազոտությունների 2011 թվականի մետաանալիզը ցույց է տվել, որ այս ենթադրությունը հաստատող կամ հերքող գիտական տվյալները սակավ են և կասկածելի որակի։

10 մմ-ը (0.39 դյույմ) գերազանցող չափսեր ունեցող ադենոմաները սահմանվում են որպես *մակրոադենոմաներ*, իսկ 10 մմ-ից (0,39 դյույմ) փոքրերը՝ *միկրոադենոմաներ*: Մակուղեղի ադենոմաների մեծ մասը միկրոադենոմաներ են, որոնց տարածվածությունը գնահատվում է 16,7% (14,4%՝ բիոպսիոն հետազոտությունների և 22,5%՝ ռադիոլոգիական հետազոտությունների տվյալներով): մակուղեղի միկրոադենոմաների մեծ մասը մնում են չախտորոշված, իսկ ախտորոշվածները հաճախ հայտնաբերվում են պատահականորեն և կոչվում են ինցիդենտալոմաներ (պատահական հայտնաբերված ուռուցքներ):

Մակուղեղի մակրոադենոմաները հիպոպիտուիտարիզմի ամենատարածված պատճառն են հանդիսանում։

Թեև մակուղեղի ադենոմաները տարածված են և հանդիպում են ընդհանուր բնակչության մոտավորապես 6-ից 1-ի մոտ, կլինիկական տեսանկյունից ակտիվ ադենոմաները, որոնք պահանջում են վիրահատական բուժում, ավելի հազվադեպ են և հանդիպում են մոտավորապես 1,000-ից 1-ի մոտ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
### Ֆիզիկական
Հորմոն արտադրող մակուղեղի ադենոմաները հանդիսանում են հիպերպիտուիտարիզմի մի քանի ձևերից որևէ մեկի պատճառը: Յուրահատկությունները կախված են արտադրվող հորմոնի տեսակից: Որոշ ուռուցքներ արտադրում են մեկից ավելի հորմոններ, որոնցից ամենատարածված համակցությունը աճի հորմոնն ու պրոլակտինն են։ Դրանք դրսևորվում են գիգանտիզմով կամ ակրոմեգալիայով և անսպասելի կաթնարտադրությամբ (թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց մոտ):

Մակուղեղի ադենոմայով պացիենտի մոտ կարող են նկատվել տեսադաշտի դեֆեկտներ, դասական տարբերակում՝ ձախ և աջ կողմերում՝ բիտեմպորալ հեմիանոպսիայի ժամանակ։ Այն առաջանում է, երբ ուռուցքը սեղմում է տեսողական նյարդը։ Տեսողական ուղու այն հատվածը, որտեղ տեղի է ունենում սեղմումը, տեսողական խաչվածքն է։ Եթե ուռուցքն առաջանում է տեսողական խաչվածքից վերև (ինչն ավելի բնորոշ է մակուղեղի ոտիկի կրանիոֆարինգիոմային), տեսադաշտի դեֆեկտը նախ հայտնվում է որպես բիտեմպորալ ստորին կվադրանտանոպսիա (ստորին քառորդի կորուստ)։ Եթե այն առաջանում է տեսողական խաչվածքից ներքև, տեսադաշտի դեֆեկտը նախ հայտնվում է որպես բիտեմպորալ վերին կվադրանտանոպսիա (վերին քառորդի կորուստ)։ Մակուղեղի ադենոմայի կողմնային տարածումը կարող է սեղմել նաև զատող նյարդը՝ առաջացնելով աչքի կողմնային ուղիղ մկանի պարեզ։

Բացի այդ, մակուղեղի ադենոման կարող է առաջացնել ներգանգային ճնշման բարձրացման ախտանիշներ։ Պրոլակտինոմաների ժամանակ հաճախ ախտանիշները սկսում են դրսևորվել հատկապես հղիության ընթացքում, երբ էստրոգենի մակարդակի բարձրացումը արագացնում է ուռուցքի աճը։

մակուղեղի ադենոմայով պացիենտների շրջանում տարածված են նաև տարբեր տեսակի գլխացավերը։ Ադենոման կարող է լինել գլխացավի հիմնական պատճառը կամ կարող է սրել այլ գործոններից առաջացած գլխացավը։ Գլխացավերի հանդիպող տեսակներից են քրոնիկական և էպիզոդիկ միգրենը, ինչպես նաև ավելի հազվադեպ դիտվող միակողմանի ձևերը. առաջնային ծակող գլխացավը, ԿՄՆԱ համախտանիշը (կարճատև միակողմանի նյարդացավային գլխացավի նոպա՝ շաղկապենու գերարյունությամբ և արցունքահոսությամբ), որը նույնպես բնորոշվում է ցավի կարճատև ծակող նոպաներով, ինչպես նաև փնջային (կլաստերային) գլխացավը և շարունակական հեմիկրանիան:

մակուղեղի ադենոմաների սեղմման (կոմպրեսիոն) ախտանիշները (տեսադաշտի դեֆեկտներ, տեսողության սրության անկում, գլխացավեր) ավելի հաճախ հանդիպում են մակրոադենոմաների (որոնց տրամագիծը գերազանցում է 10 մմ-ը), քան միկրոադենոմաների դեպքում (որոնց տրամագիծը փոքր է 10 մմ-ից)։

Հորմոն ոչ ակտիվ ադենոմաները կարող են երկար ժամանակ մնալ աննկատ, քանի որ տեսանելի ակնհայտ շեղումներ չեն դիտվում և հորմոնների արտադրության նվազման հետևանքով նորմալ կենսագործունեության աստիճանական անկումը բավականին դժվար է նկատել: Օրինակ՝ ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի անբավարարությունը նշանակում է, որ մակերիկամները չեն արտադրի բավարար քանակությամբ կորտիզոլ, ինչը հանգեցնում է հիվանդություններից դանդաղ ապաքինման, բորբոքումների և քրոնիկ հոգնածության առաջացման: Երեխաների և դեռահասների մոտ աճի հորմոնի անբավարարությունը հանգեցնում է հասակի աճի հապաղման, որը, սակայն, կարող է ունենալ բազմաթիվ այլ բացատրություններ:

### Հոգեկան
Մակուղեղի խանգարումների, այդ թվում՝ մակուղեղի ադենոմաների հետ կապված են եղել տարբեր հոգեբուժական դրսևորումներ։ Նկատվել են այնպիսի հոգեկան ախտանիշներ, ինչպիսիք են դեպրեսիան, տագնապը, ապաթիան, հուզական անկայունությունը, դյուրագրգռությունը և թշնամական վերաբերմունքը։

### Բարդություններ
[մինի|Ակրոմեգալիայով պայմանավորված դեմքի մորֆոլոգիական փոփոխություններ՝ ճակատային ոսկրերի ցցվածություն, մեծացած քիթ, [պրոգնատիզմ (ստորին ծնոտի առաջշարժում) և վերին ծնոտի լայնացում՝ ատամների միջև տարածությունների առաջացմամբ, ինչպես նաև լեզվի մեծացում (մակրոգլոսիա) և քթի փակվածություն]]

* Ակրոմեգալիան համախտանիշ է, որն առաջանում է մակուղեղի առաջնային բլթում աճի հորմոնի գերարտադրության հետևանքով: Ակրոմեգալիայի դեպքերի մոտավորապես 90–95%-ը պայմանավորված է մակուղեղի ադենոմայով, և այն առավել հաճախ հանդիպում է միջին տարիքի մարդկանց մոտ: Առանց հսկողության և պատշաճ բուժման՝ ակրոմեգալիան կարող է հանգեցնել արտաքին դեֆորմացիաների, ծանր բարդությունների առաջացման և վաղաժամ մահվան: Հիվանդությունը, որը հաճախ ասոցացվում է նաև գիգանտիզմի հետ, դժվար է ախտորոշել վաղ փուլերում: Այն հաճախ տարիներ շարունակ աննկատ է մնում, մինչև որ ի հայտ են գալիս արտաքին դեֆորմացիաները, հատկապես դեմքի փոփոխությունները: Ախտանիշների ի հայտ գալուց մինչև ախտորոշումն ընկած ժամանակահատվածը միջինում կազմում է տասներկու տարի:
* Քուշինգի համախտանիշը հորմոնային խանգարում է, որն առաջացնում է հիպերկորտիցիզմ՝ արյան մեջ կորտիզոլի մակարդակի բարձրացում: Քուշինգի հիվանդությունը Քուշինգի համախտանիշի ամենատարածված պատճառն է և կազմում է դեպքերի մոտավորապես 70%-ը: Այն առաջանում է, երբ մակուղեղի ադենոման հանգեցնում է ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի գերարտադրության, ինչն էլ խթանում է մակերիկամների՝ հավելյալ քանակությամբ կորտիզոլի արտադրությունը: Քուշինգի հիվանդությունը կարող է առաջացնել հոգնածություն, քաշի ավելացում, ճարպային կուտակումներ որովայնի և մեջքի գոտկային շրջանում (իրանի ճարպակալում), ինչպես նաև դեմքի շրջանում (լուսնաձև դեմք), որովայնի, ազդրերի, կրծքավանդակի և բազուկների վրա մաշկային զոլերի (ստրիաներ) առաջացում, հիպերտոնիա, գլյուկոզայի նկատմամբ հանդուրժողականության խանգարում և տարբեր վարակների նկատմամբ հակվածության մեծացում: Կանանց մոտ հիվանդությունը կարող է առաջացնել դեմքի մազածածկույթի չափազանց աճ (հիրսուտիզմ), իսկ տղամարդկանց մոտ՝ էրեկտիլ դիսֆունկցա: Հոգեբուժական դրսևորումները կարող են ներառել դեպրեսիա, տագնապ, դյուրագրգռություն և հուզական անկայունություն: Այն կարող է հանգեցնել նաև տարբեր ճանաչողական (կոգնիտիվ) խանգարումների:
* Հիպերպիտուիտարիզմը մակուղեղի առաջնային բլթի հիվանդություն է, որը սովորաբար առաջանում է մակերիկամի գործառութային ադենոմայի հետևանքով և հանգեցնում է գեղձամակուղեղի հորմոնների գերարտադրության։ Այդ հորմոններից են՝ աճի հորմոնը, պրոլակտինը, թիրեոտրոպինը, լյուտեինացնող հորմոնը, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնը, ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնը։
* Մակուղեղի ապոպլեքսիան վիճակ է, որն առաջանում է մակուղեղի ներուռուցքային հանկարծակի արյունազեղման հետևանքով, ինչը հանգեցնում է չափսերի արագ մեծացման, կամ երբ ուռուցքն աճում է իր արյունամատակարարման հնարավորություններից ավելի, ինչը հանգեցնում է հյուսվածքների մեռուկացման և դրան հաջորդող մեռուկացած հյուսվածքի այտուցի։ մակուղեղի ապոպլեքսիան հաճախ դրսևորվում է տեսողության կորստով և հանկարծակի սուր գլխացավով։ Այն պահանջում է անհապաղ բուժում՝ հիմնականում կորտիկոստերոիդների կիրառմամբ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ վիրահատական միջամտություն։
* Կենտրոնական ոչ շաքարային դիաբետը առաջանում է հակամիզամուղային հորմոնի՝ վազոպրեսինի արտադրության նվազման հետևանքով, ինչը հանգեցնում է ուժեղ ծարավի զգացողության և չափազանց մեծ քանակությամբ խիստ նոսրացված մեզի արտադրության (պոլիուրիա), որն էլ իր հերթին կարող է առաջացնել ջրազրկում։ Վազոպրեսինն արտադրվում է հիպոթալամուսում, այնուհետև տեղափոխվում է մակուղեղի ոտիկով և կուտակվում մակուղեղի հետին բլթում, որտեղից էլ արտազատվում է արյան մեջ։

Քանի որ մակուղեղը ուղեղին շատ մոտ է, ինվազիվ ադենոմաները կարող են ներթափանցել կարծր ուղեղապատյանի, գանգոսկրի կամ սեպոսկրի մեջ։

## Ռիսկի գործոններ
### Բազմակի էնդոկրին նեոպլազիա
Մակուղեղի առաջնային բլթի ադենոմաները հանդիսանում են բազմակի էնդոկրին նեոպլազիա տիպ 1-ի (MEN-1) հիմնական կլինիկական նշաններից մեկը: Այն հազվադեպ հանդիպող ժառանգական էնդոկրին համախտանիշ է, որը հանդիպում է 30,000 մարդուց մեկի մոտ: Այս հիվանդությունն առաջացնում է էնդոկրին համակարգի տարբեր գեղձերի բարորակ կամ չարորակ ուռուցքների զանազան համակցություններ, կամ կարող է հանգեցնել գեղձերի հիպերպլազիայի՝ առանց ուռուցքների ձևավորման։ Այն հաճախ ախտահարում է հարվահանագեղձը, ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակային բջիջները և մակուղեղի առաջնային բիլթը: MEN-1-ը կարող է առաջացնել նաև ոչ էնդոկրին ուռուցքներ, ինչպիսիք են դեմքի անգիոֆիբրոմաները, կոլագենոմաները, լիպոմաները, մենինգիոմաները, էպենդիմոմաները և լեյոմիոմաները: MEN-1-ով հիվանդների մոտավորապես 25 տոկոսի մոտ զարգանում են մակուղեղի ադենոմաներ:

### Քարնիի համալիր
Քարնիի համալիրը (ՔՆՀ), որը հայտնի է նաև որպես **LAMB** **համախտանիշ** և **NAME** **համախտանիշ**, աուտոսոմ-դոմինանտ հիվանդություն է, որն ընդգրկում է սրտի և մաշկի միքսոմաներ, մաշկի հիպերպիգմենտացիա (լենտիգինոզ) և էնդոկրին գերակտիվություն և տարբերվում է Քարնիի եռյակից: Բոլոր սրտային միքսոմաների մոտավորապես 7%-ը կապված է Քարնիի համալիրի հետ: Քարնիի համալիրով հիվանդների մոտ զարգանում են աճի հորմոն արտադրող մակուղեղի ուռուցքներ, և որոշ դեպքերում այս նույն ուռուցքները արտազատում են նաև պրոլակտին: Այնուամենայնիվ, չեն հանդիպում մեկուսացված պրոլակտինոմաներ կամ մակուղեղի ուռուցքի որևէ այլ տեսակ: Քարնիի համալիրով որոշ հիվանդների մոտ մակուղեղը բնութագրվում է հիպերպլաստիկ հատվածների առաջացմամբ, ընդ որում՝ հիպերպլազիան, ամենայն հավանականությամբ, նախորդում է աճի հորմոն արտադրող ադենոմաների ձևավորմանը:

### Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմա
Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման տերմին է, որն օգտագործվում է բնորոշելու այն վիճակը, որը ժառանգվում է աուտոսոմ-դոմինանտ ձևով և բնութագրվում է միևնույն ընտանիքի երկու կամ ավել հարազատների մոտ միայն մակուղեղի ադենոմաների առկայությամբ՝ առանց այլ ուղեկցող ախտանիշների, որոնք հանդիպում են 1-ին տիպի բազմակի էնդոկրին նեոպլազիայի (ՄԷՆ-1), Քարնիի համալիրի և արիլհիդրոկարբոնային ռեցեպտորի հետ փոխազդող սպիտակուցի գենի մուտացիաների ժամանակ: Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման առաջին անգամ նկարագրել է Ալբերտ Բեկերսի խումբը Բելգիայի Լիեժ քաղաքում՝ ընտանիքների սահմանափակ խմբում, իսկ ավելի ուշ այն ամբողջությամբ բնութագրվել է 64 ընտանիքներ ընդգրկող միջազգային բազմակենտրոն հետազոտության մեջ։ Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմա ունեցող ընտանիքները բաժանվում են երկու խմբի՝ հոմոգեն  Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման, երբ ընտանիքի բոլոր ախտահարված անդամների մոտ առկա է մակուղեղի ադենոմայի նույն տեսակը, օրինակ՝ միայն ակրոմեգալիա կամ միայն պրոլակտինոմա և հետերոգեն Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման, երբ ընտանիքի անդամների մոտ կարող են հանդիպել մակուղեղի տարբեր տեսակի ադենոմաներ։

#### Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմայի գենետիկա
Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման ունի երկու հայտնի գենետիկական պատճառ՝ արիլհիդրոկարբոնային ածխաջրածնային ընկալիչի հետ փոխազդող սպիտակուցի գենի մուտացիաները և Xq26.3 քրոմոսոմի դուպլիկացիաները (կրկնապատկումները), որոնք ներառում են GPR101 գենը։ Վերջինս հանդիսանում է նաև X-շղթայակցված ակրոգիգանտիզմի (X-ՇԱԳ) համախտանիշի պատճառը։  Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման ընտանիքների մոտ 15-20%-ը կրում է փոխազդող սպիտակուցի գենի սաղմնային գծի մուտացիա կամ դելեցիա։ Հիվանդությունը ժառանգվում է աուտոսոմ-դոմինանտ եղանակով՝ թերի պենետրանտությամբ. սա նշանակում է, որ փոխազդող սպիտակուցի մուտացիա կրողների միայն մոտ 20%-ի մոտ կզարգանա մակուղեղի ադենոմա։ Փոխազդող սպիտակուցի մուտացիայի հետ կապված մակուղեղի ադենոմաները (որոնք դրսևորվում են կամ որպես Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման, կամ որպես առանձին, ոչ ընտանեկան դեպքեր) սովորաբար աճի հորմոն արտազատող (ակրոմեգալիա) կամ պրոլակտին արտազատող (պրոլակտինոմա) ադենոմաներ են: Դրանք հիմնականում մակրոադենոմաներ են և հաճախ հանդիպում են երեխաների, դեռահասների և երիտասարդների մոտ: Դեյլին և գործընկերները ցույց են տվել, որ փոխազդող սպիտակուցի մուտացիաներով ուղեկցվող ակրոմեգալիայի դեպքերն ի հայտ են գալիս մոտ 20 տարի ավելի շուտ, քան առանց այդ մուտացիաների դեպքերը. այս ուռուցքները մեծ են և համեմատաբար դիմացկուն բուժման նկատմամբ։ Հիվանդության վաղ սկզբի պատճառով փոխազդող սպիտակուցի մուտացիաները հանդիսանում են մակուղեղային գիգանտիզմի ամենահաճախ հանդիպող գենետիկական պատճառը (դեպքերի 29%-ը)։

X-ՇԱԳ-ը (X-շղթայակցված ակրոգիգանտիզմ) հազվադեպ հանդիպող համախտանիշ է, որը բնութագրվում է վաղ մանկական տարիքում մակուղեղի ուռուցքների կամ հիպերպլազիայի առաջացմամբ։ Սա հանգեցնում է աճի հորմոնի չափազանց մեծ քանակի արտադրության, մարմնի խիստ գերաճի և մակուղեղային գիգանտիզմի։ Մինչ օրս արձանագրվել է X-ՇԱԳ -ով  Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմայի երեք ընտանիք, որոնցից բոլորում Xq26.3 քրոմոսոմի դուպլիկացիան (կրկնապատկումը) փոխանցվել է հիվանդ մորից հիվանդ որդուն։ Վաղ տարիքում սկսվող մակուղեղային գիգանտիզմի հիվանդության բնութագրիչները հանգեցնում են մարմնի խիստ գերաճի, եթե այն պատշաճ կերպով չի բուժվում։ Պատմության մեջ հայտնի ամենաբարձրահասակ մարդկանցից շատերը (օրինակ՝ Ռոբերտ Փերշինգ Ուոդլոուն, Սենդի Ալենը, Անդրե Ռուսիմոֆը (Անդրե Հսկա), Զենգ Ջինլիանը) ունեցել են կլինիկական պատմություն, որը նման է X-ՇԱԳ համախտանիշով հիվանդների վիճակին։ Յուլիուս Կոխը (Հսկա Կոնստանտին) համարվում է պատմության մեջ ամենաբարձրահասակ մարդը, ում հիվանդության գենետիկական պատճառը (X-ՇԱԳ) հաստատվել է հետմահու՝ կմախքի հետազոտությամբ։ X-ՇԱԳ-ն ունի 100% պենետրանտություն (Xq26.3 դուպլիկացիա ունեցող բոլոր անձինք ունեն այս հիվանդությունը), և այն առավելապես հանդիպում է կանանց մոտ: X-ՇԱԳ-ի մեկուսացված, ոչ ընտանեկան դեպքերը կարող են ունենալ կամ Xq26.3 քրոմոսոմի կոնստիտուցիոնալ (ամբողջական) դուպլիկացիա՝ ներառյալ GPR101 գենը, կամ մոզաիցիզմ (երբ դուպլիկացիան առկա է բջիջների միայն փոքր մասում)՝ մեկուսացված տղամարդ պացիենտների պարագայում։ X-ՇԱԳ-ը հանդիսանում է մակուղեղային գիգանտիզմի դեպքերի մոտ 10%-ի պատճառը:

## Մեխանիզմ
[մինի|[Հիպոֆիզ|մակուղեղ]]
Մակուղեղը հաճախ անվանում են մարդու օրգանիզմի գլխավոր գեղձ։ Հանդիսանալով հիպոթալամուս-մակուղեղային առանցքի մաս՝ այն վերահսկում է օրգանիզմի էնդոկրին ֆունկցիաների մեծ մասը՝ արյան մեջ տարբեր հորմոններ արտազատելու միջոցով։ մակուղեղը տեղակայված է ուղեղի տակ՝ սեպոսկրի փոսության մեջ, որը հայտնի է որպես թուրքական թամբ: Չնայած այն անատոմիական և գործառութային առումով կապված է ուղեղի հետ, մակուղեղը տեղակայված է արյուն-ուղեղային պատնեշից դուրս։ Այն ենթաոստայնային (սուբարախնոիդալ) տարածությունից բաժանված է թուրքական թամբի ստոծանիով, հետևաբար ոստայնենին և ողնուղեղային հեղուկը չեն կարող թափանցել թուրքական թամբի մեջ։

Մակուղեղը բաժանված է երկու բլթերի՝ առաջնային բիլթ (որը կազմում է գեղձի ծավալի երկու երրորդը) և հետին բիլթ (ծավալի մեկ երրորդը), որոնք միմյանցից անջատված են միջանկյալ մասով:

Մակուղեղի հետին բիլթը (նյարդային բիլթ կամ նեյրոմակուղեղ), հակառակ իր անվանմանը, իսկական գեղձ չի հանդիսանում։ Այն պարունակում է նեյրոնների աքսոններ, որոնք ձգվում են հիպոթալամուսից, որին հետին բիլթը միացած է մակուղեղի ցողունի միջոցով։ Վազոպրեսին և օքսիտոցին հորմոնները, որոնք արտադրում են հիպոթալամուսի վերտեսողական (սուպրաօպտիկ) և հարփորոքային (պարավենտրիկուլյար) կորիզների նեյրոնները, պահեստավորվում են հետին բլթում և արտազատվում են հենց բլթի ներսում գտնվող աքսոնների վերջույթներից։

Մակուղեղի առաջնային բիլթը (գեղձամակուղեղ) իսկական գեղձ է, որն արտադրում և արտազատում է վեց տարբեր հորմոններ՝ թիրեոտրոպ հորմոն, ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոն, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն, լյուտեինացնող հորմոն, աճի հորմոն և պրոլակտին:

## Ախտորոշում
Մակուղեղի ադենոմայի ախտորոշումը կարելի է կատարել կամ առնվազն կասկածել՝ հիմնվելով վերոնշյալ փոխկապակցված ախտանիշների համակցության վրա։

Տարբերակիչ ախտորոշումը ներառում է մակուղեղի տուբերկուլոման, հատկապես զարգացող երկրներում և իմունային անբավարարություն ունեցող պացիենտների շրջանում: Ախտորոշումը հաստատվում է հորմոնների մակարդակի լաբորատոր հետազոտությամբ և մակուղեղի ռենտգեն հետազոտությամբ (օրինակ՝ համակարգչային շերտագրություն (ՀՇ) կամ մագնիսառեզոնանսային շերտագրության միջոցով)։

### Դասակարգում
Մակուղեղի ադենոմաները դասակարգվում են թե՛ որպես էնդոկրին ուռուցքներ, թե՛ որպես գլխուղեղի ուռուցքներ, թեև պացիենտների որոշ խմբեր նախընտրում են չանվանել դրանք գ;խուղեղի ուռուցքներ։ մակուղեղի ադենոմաները դասակարգվում են՝ հիմնվելով անատոմիական, հյուսվածաբանական և գործառութային չափանիշների հիման վրա։

Անատոմիական տեսանկյունից մակուղեղի ուռուցքները դասակարգվում են ըստ իրենց չափսերի՝ հիմնվելով ռադիոլոգիական տվյալների վրա. դրանք լինում են կամ միկրոադենոմաներ (փոքր քան 10 մմ), կամ մակրոադենոմաներ (10 մմ-ին հավասար կամ ավելի մեծ):

* Անատոմիական տեսանկյունից մակուղեղի ուռուցքները դասակարգվում են ըստ իրենց չափսերի՝ հիմնվելով ռադիոլոգիական տվյալների վրա. դրանք լինում են կամ միկրոադենոմաներ (փոքր քան 10 մմ), կամ մակրոադենոմաներ (10 մմ-ին հավասար կամ ավելի մեծ):

: Ռադիոանատոմիական տվյալների վրա հիմնված դասակարգումը ադենոմաները բաժանում է 4 աստիճանի (I–IV)։
: I փուլ-  միկրոադենոմաներ (
Պատկեր:Pituitary_adenoma_(2)_GH_production.jpg|Սոմատոտրոպ մակուղեղային ադենոմա՝ ացիդոֆիլ ցիտոպլազմայով
Պատկեր:Histopathology_of_eosinophilic_silent_gonadotroph_pituitary_adenoma.jpg|մակուղեղի ասիմպտոմատիկ գոնադոտրոպ ադենոմա, որն այս դեպքում էոզինոֆիլային է (ի տարբերություն նորմալ, բազոֆիլային գոնադոտրոպ բջիջների)
Պատկեր:Histopathology_of_a_true_null_cell_adenoma.jpg|Իսկական զրոյական բջջային ադենոմաները սովորաբար կազմված են միատարր, քիչ ատիպիկ բջիջներից՝ քրոմոֆոբ ցիտոպլազմայով: Այս դեպքն ունի պապիլյար կառուցվածք, որը նման է գոնադոտրոպ ադենոմաներին։


#### մակուղեղի ինցիդենտալոմաներ
մակուղեղի ինցիդենտալոմաները մակուղեղի պատահական հայտնաբերվող ուռուցքներ են: Դրանք հաճախ հայտնաբերվում են համակարգչային շերտագրման (ՀՇ) կամ մագնիսառեզոնանսային շերտագրման (ՄՌՇ) միջոցով, որոնք իրականացվել են այլ խնդիրների հետազոտման նպատակով, ինչպիսիք են՝ գլխի ենթադրյալ վնասվածքը, քաղցկեղի փուլի որոշումը կամ այլ ոչ սպեցիֆիկ ախտանիշների (օրինակ՝ գլխապտույտի և գլխացավի) հետազոտումը: Հազվադեպ չէ նաև դրանց հայտնաբերումը դիահերձման ժամանակ: մետաանալիզներից մեկի համաձայն՝ հետմահու հետազոտություններում ադենոմաներ հայտնաբերվել են միջինում դեպքերի 16,7%-ում, ընդ որում՝ դրանց մեծ մասը եղել են միկրոադենոմաներ (մետաանալիզը ցույց է տվել, որ մինչ այդ առկա են եղել սակավաթիվ և ցածր որակի ուսումնասիրություններ, որոնք կարող են հաստատել այդ պնդումը:

Էնդոկրինոլոգների միության (մասնագիտական, միջազգային բժշկական կազմակերպություն) կլինիկական գործելակերպի ուղեցույցները, որոնք հրապարակվել են 2011 թվականի ապրիլին The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism ամսագրում, խորհուրդ են տալիս, որ մակուղեղի ինցիդենտալոմա ունեցող բոլոր պացիենտները անցնեն ամբողջական անամնեզի հավաքագրում և ֆիզիկալ հետազոտություն, ինչպես նաև լաբորատոր հետազոտություններ՝ հորմոնների հիպերսեկրեցիան (գերարտադրությունը) և հիպոպիտուիտարիզմը (թերֆունկցիան) հայտնաբերելու համար: Եթե գոյացությունը տեղակայված է տեսողական նյարդերի կամ տեսողական խաչվածքի (խիազմայի) անմիջական հարևանությամբ, ապա պետք է իրականացվի տեսադաշտի հետազոտություն: Այն պացիենտների համար, ում ինցիդենտալոմաները վիրահատական հեռացում չեն պահանջում, պետք է իրականացվեն հետագա կլինիկական գնահատումներ և նեյրովիզուալիզացիա, տեսադաշտի կրկնակի հետազոտություններ՝ այն ինցիդենտալոմաների դեպքում, որոնք հպվում կամ սեղմում են տեսողական նյարդն ու խաչվածքը, հետագա էնդոկրին հետազոտություններ՝ մակրոինցիդենտալոմաների դեպքում:

#### Էկտոպիկ մակուղեղային ադենոմա
Էկտոպիկ (ոչ բնականոն վայրում առաջացող) մակուղեղային ադենոման ուռուցքի հազվադեպ տեսակ է, որն առաջանում է թուրքական թամբից դուրս՝ ամենահաճախը՝ սֆենոիդ ծոցում, վերթամբային շրջանում, քթըմպանում և կավերնոզ սինուսներում։

#### Մետաստազներ մակուղեղում
մակուղեղի մեջ մետաստազավորվող կարցինոմաները հազվադեպ են հանդիպում և սովորաբար դիտվում են տարեցների մոտ., ընդ որում՝ ամենատարածվածը թոքերի և կրծքագեղձի քաղցկեղներն են։ Կրծքագեղձի քաղցկեղով հիվանդների մոտ մակուղեղի մետաստազներ դիտվում են դեպքերի մոտավորապես 6–8%-ում։

Ախտանիշներով ուղեկցվող մակուղեղի մետաստազները կազմում են արձանագրված դեպքերի միայն 7%-ը: Այն պացիենտների մոտ, ովքեր ունեն ախտանիշներ, հաճախ զարգանում է ոչ շաքարային դիաբետ, որի հաճախականությունը տատանվում է մոտավորապես 29–71%-ի սահմաններում: Այլ հաճախ հանդիպող ախտանիշներից են մակուղեղի առաջնային բլթի դիսֆունկցիան, տեսադաշտի դեֆեկտները, գլխացավը/ցավը և օֆթալմոպլեգիան:

## Բուժում
Բուժման տարբերակները կախված են ուռուցքի տեսակից և չափից՝

* Պրոլակտինոմաները (ինչպես միկրոադենոմաները, այնպես էլ մակրոադենոմաները) առավել հաճախ բուժվում են կաբերգոլինով կամ բրոմոկրիպտինով (երկուսն էլ դոպամինի ագոնիստներ են)՝ որպես առաջին շարքի թերապիա: Դեղորայքային բուժումը սովորաբար արդյունավետորեն փոքրացնում է ուռուցքի չափսերը, ինչպես նաև մեղմացնում է ախտանիշները: մակուղեղի ադենոմաների դեպքում կիրառվում է դինամիկ մոնիթորինգի մարտավարություն, որի հիմքում ընկած է ՄՌՏ հետազոտությունների շարունակականությունը: Սա թույլ է տալիս ժամանակին արձանագրել ուռուցքի հնարավոր պրոգրեսիան  կամ ճնշող ազդեցությունը հարակից կառույցների վրա: Եթե դեղորայքային թերապիան անարդյունավետ է, որպես երկրորդ ընտրություն սովորաբար կիրառվում է տրանսֆենոիդալ վիրահատություն: Որպես երրորդ շարքի թերապիա կիրառվում է ճառագայթային կամ պրոտոնային թերապիա՝ ուռուցքի չափսերը փոքրացնելու նպատակով:
* Թիրեոտրոպինոմաների բուժման առաջին ընտրության մեթոդը քթի տրանսսֆենոիդալ վիրահատություն: Դեղորայքային թերապիան համարվում է երկրորդային բուժում. թիրեոտրոպինոմաները արձագանքում են սոմատոստատինի ընկալիչների լիգանդներով բուժմանը, ինչպիսիք են օկտրեոտիդը կամ լանրեոտիդը: Թիրեոտրոպինոմաներ ունեցող անձանց մոտ սոմատոստատինի ընկալիչների լիգանդներով բուժումը կարգավորել է վահանաձև գեղձի հորմոնների մակարդակը հիվանդների 80-90%-ի մոտ, իսկ 42%-ի մոտ նկատվել է ուռուցքի չափսերի փոքրացում:
* Սոմատոտրոպ ադենոմաները հիմնականում բուժվում են մակուղեղի տրանսսֆենոիդալ վիրահատության միջոցով, հատկապես եթե առկա են ակրոմեգալիայի ախտանիշներ: Բուժման երկրորդային ռազմավարությունը (որը կարող է կիրառվել վիրահատությունից հետո ուռուցքային զանգվածի պահպանման, ռեցիդիվի կամ ախտանիշների առկայության դեպքում) ներառում է դեղորայքային թերապիա, այդ թվում՝ օկտրեոտիդ կամ լանրեոտիդ, որոնք սոմատոստատինի երկարատև ազդեցության անալոգներ են։ Սոմատոստատինի ընկալիչների այս անալոգները ճնշում են աճի հորմոնի սեկրեցիան: Հետազոտությունների համաձայն՝ դրանք մոտ 50–55% արդյունավետություն են ցուցաբերել ուռուցքի զանգվածի փոքրացման, ինչպես նաև աճի հորմոնի և ինսուլինանման աճի գործոն 1-ի (ԻԱԳ-1) մակարդակի նվազեցման հարցում: Սոմատոտրոպ ադենոմաների բուժման մեջ կիրառվում է նաև աճի հորմոնի ընկալիչների անտագոնիստ պեգվիսոմանտը: Այն արգելափակում է աճի հորմոնի ազդեցությունը։ Պեգվիսոմանտը կարող է օգտագործվել թե՛ որպես մոնոթերապիա, թե՛ սոմատոստատինի անալոգի հետ համակցված:
* Կորտիկոտրոպինոմաները հիմնականում բուժվում են մակուղեղի տրանսսֆենոիդալ վիրահատության միջոցով, հատկապես եթե առկա են քուշինգի համախտանիշի նշաններ և ախտանիշներ: Դեղորայքային թերապիան համարվում է երկրորդային ընտրության մեթոդ և ներառում է հետևյալ խմբերը՝ ստերոիդոգենեզի արգելակիչներ (կետոկոնազոլ, մետիրապոն, օսիլոդրոստատ, էտոմիդատ կամ միտոտան), որոնք նվազեցնում են կորտիզոլի արտադրությունը, մակուղեղային բլոկատորներ, ինչպիսիք են սոմատոստատինի ընկալիչների լիգանդ պազիրեոտիդը կամ դոֆամինի ագոնիստ կաբերգոլինը կամ գլյուկոկորտիկոիդային ընկալիչների անտագոնիստ, օրինակ՝ միֆեպրիստոնը։ Այս դեղամիջոցները կարող են համակցվել սիներգիկ ազդեցության հասնելու համար: Կորտիկոտրոպինոմաների դեպքում դեղորայքային թերապիան հաճախ կիրառվում է ճառագայթային թերապիայի հետ համատեղ:
* Վիրահատությունը մակուղեղի ուռուցքների բուժման տարածված մեթոդ է: Հիմնական մոտեցումը տրանսսֆենոիդալ ադենոմէկտոմիան է, որը սովորաբար թույլ է տալիս հեռացնել ուռուցքը՝ առանց վնասելու գլխուղեղը կամ տեսողական նյարդերը:
* Ճառագայթային թերապիան նույնպես կիրառվում է մակուղեղի ադենոմաների բուժման համար: Օրինակները ներառում են արտաքին ճառագայթային կամ պրոտոնային թերապիան, կամ ստերեոտաքսիկ ռադիովիրաբուժությունը: մակուղեղի ադենոմաների արտաքին ճառագայթումը կարող է կանգնեցնել ուռուցքի աճը մի քանի տարով, սակայն հիվանդների մեծ մասի մոտ 10 տարվա ընթացքում զարգանում է մակուղեղային անբավարարություն, ինչը պահանջում է ցմահ հորմոնային փոխարինող թերապիա: մակուղեղի ադենոմաների ճառագայթային թերապիան ասոցացվում է ուղեղանոթային հիվանդությունների պատճառով մահացության քառակի աճի հետ: Ճառագայթային թերապիայից հետո անհրաժեշտ է կատարել մակուղեղի հորմոնների ցմահ մոնիթորինգ, քանի որ հիպոպիտուիտարիզմ զարգացել է ճառագայթային թերապիա անցած անձանց 17%-ի մոտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գլխուղեղի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նորագոյացություններ
Կատեգորիա:Ուռուցքային հիվանդություններ