Վակունիս (գյուղ, Քաշաթաղի շրջան)

**Վակունիս**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի հյուսիսում, Շալվա գետի աջ ափից դեպի լեռը ձգվող ձորալանջին։

Բերձոր շրջկետնտրոնից գտնվում է 46 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 96 կմ հեռավորության վրա։

Խաչինտափ, Չորմանք և Շամք գյուղերի հետ միասին կազմում է Վակունիս համայնքը։

## Պատմություն
300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
Միջնադարյան աղբյուրներում գյուղը հայտնի է եղել որպես *Բչանց*։ Գյուղի մասին առաջին հայտնի գրավոր հիշատակությունը վերաբերվում է 1214 թվականին։ Այն հիշատակվում է Դադիվանքի Կաթողիկե եկեղեցու շինարարական արձանագրության մեջ, որտեղ իշխան Վախթանգի կինը՝ Արզու Խաթունը, ներկայացնում է Վերին Խաչենի իշխանության սահմանային բնակավայրերը։ Այդ ցանկում նշվում է նաև *Բչանց* անունով գյուղը, որը նույնացվում է ներկայիս Վակունիսի հետ։

*Բչանիս* անվանումով ընդգրկված է եղել Ռուսական կայսրության Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Ռուսական տիրապետության շրջանում գյուղում բնակություն են հաստատել Ռուսաստանից տեղափոխված մոլոկաններ։ Նրանց բնակեցման արդյունքում գյուղը ստացել է *Կարմալինովկա* անվանումը։ 1918 թվականին մոլոկանների հեռանալուց հետո գյուղում բնակություն են հաստատել քրդեր, ինչի արդյունքում բնակավայրի ժողովրդական կազմը փոխվել է։

1921 թվականին գյուղը, հարակից տարածքների հետ միասին, խորհրդային վարչատարածքային վերաձևումների արդյունքում ընդգրկվեց Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ։ 1993 թվականին, Արցախյան ազատամարտի ընթացքում, բնակավայրն ազատագրվեց և անցավ հայկական ուժերի վերահսկողության տակ։ 1995 թվականից հետո բնակավայրում վերահաստատվեցին հայ ընտանիքներ։ 1998 թվականի հունիսի 26-ին Արցախի կառավարության հրամանագրով բնակավայրը պաշտոնապես վերանվանվեց Վակունիս։

2020 թվականի նոյեմեբրին, 44-օրյա պատերազմի ավարտից հետո, գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը բարձր լեռնային է, ունի 15727,3 հա տարածք, որից 2466,3 հա գյուղատնտեսական նշանակություն, 12878,8 հա անտառային հողեր։ Վակունիս համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Շալվա գետը։

Բնակավայրի տարածքում առկա են խմելու ջրի բազմաթիվ բնական աղբյուր-առվակներ։

## Բնակչություն
Միջնադարում գյուղը մտել է Վերին Խաչենի իշխանության մեջ և բնակեցված է եղել հայերով։ Ռուսական տիրապետության շրջանում գյուղում բնակություն են հաստատել մոլոկաններ, իսկ 1918 թվականից հետո գյուղում հաստատվել են քրդեր։ 1995 թվականից հետո բնակավայրում վերահաստավեցին հայ ընտանիքներ։

2005 թվականի տվյալներով գյուղն ուներ 38 բնակիչ։ 2015 թվայանին Վակունիս համայնքում կար 16 ընտանիք, 68 բնակիչ, իսկ 2018 թվականին՝ 14 տուն, 63 բնակիչ։ 2020 թվականի նոյեմբերին բնակավայրը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ

Բնակավայրի տարածքում հաշվառվել և վկայագրվել են պատմության և մշակույթի անշար հուշարձաններ, որոնք ներառված են պետական պահպանության ցանկում։ Ընդհանուր առմամբ արձանագրվել է 7 հուշարձան, այդ թվում՝ եկեղեցի (17-րդ դար), արձանագիր տապանաքար, 3 խաչքար (13-16-րդ դարեր), գերեզմանոց ձիատապաններով (19-րդ դարի կեսեր) և դամբարան (19-րդ դարի կեսեր)։ Միջնադարյան գյուղատեղին և «Աղջայազ» գյուղատեղին հուշարձանների ցանկում ներառված չեն։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, հիմնական դպրոց, որտեղ սովորում էին 19 աշակերտներ։

## Ծանոթագրություններ