open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հիպուրաթթու

**Հիպուրաթթու**, բենզոիլամինաքացախաթթու, բենգոիլգլիցին, C_6H_5CONHCH_2COOH, բենզոաթթվի և գլիցինի մնացորդներից կազմված միացություն։ Հայտնաբերել է Յուստուս Լիբիխը (1829 թվական), ձիու մեզի մեջ։ Առաջանում է ողնաշարավորների (բացի թռչունների) լյարդում և երիկամներում։ Անգույն բյուրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 187&nbsp;°C։ Կլինիկայում հիպուրաթթվի սինթեզի և օրգանիզմից արտազատվելու արագության որոշումը կիրառվում է լյարդի թունավոր նյութերի վնասազերծող ընդունակությունը պարզելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամինաթթուներ
Կատեգորիա:Ազոտային միացություններ
Առստամ Առստամյան

**Առստամ Շուրայի Առստամյան** (11 փետրվարի, 1969, Թաղասեռ, Հադրութի շրջան - 27 սեպտեմբերի, 1992, Բանաձոր), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Առստամ Առստամյանը ծնվել է 1969 թ. փետրվարի 11-ին Հադրութի շրջանի Թաղասեռ գյուղում։ Տեղի տարրական դպրոցն ավարտելուց հետո ուսումը շարունակել է Հադրութի Մ.Մանվելյանի անվան միջնակարգ դպրոցում։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է հրշեջ կայանում։ Հայրենի գյուղի ջոկատի կազմումասնակցել է Արցախյան գոյամարտին։ Եղել է նաև Սարինշենի ջոկատի հրամանատարը։ Մասնակցել է մի շարք մարտերի։ Զոհվել է 1992 թ. սեպտեմբերի 27-ին Բանաձորի մերձակայքում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի մեկ դուստր։ Հանգչում է Թաղասեռի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1969 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Թաղասեռ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 27 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 11 ծնունդներ
Արարատ Առստամյան

**Արարատ Առստամյան** (3 նոյեմբերի, 1973, Ստեփանակերտ - 3 հունիսի, 1992, Ասկերանի շրջան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Արարատ Առստամյանը ծնվել է 1973 թ. նոյեմբերի 3-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը։ Երբ Արցախում սկսվել է չհայտարարված պատերազմը, կամավորագրվել է թիվ 1 վաշտին, այնուհետև՝ «Ցեղակրոնների» ջոկատին։ Մասնակցել է պաշտպանական մարտերին։ Զոհվել է 1992 թ. հունիսի 3-ին՝ Նախիջևանիկից ավտոմեքենայով վերադառնալիս, Հարավ գյուղի մոտ, ականի պայթյունից։ Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի Հուշահամալիրում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 3 ծնունդներ
Կատեգորիա:1973 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 3 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Հիջրա

**Հիջրա **(արաբ. هجرة` գաղթ, վերաբնակեցում), Մուհամմադ մարգարեի գաղթը կամ փախուստը Մեքքայից Յասրիբ (Մադինա) 622 թվականին։ Օմար խալիֆի օրոք (634-644) Հիջրայի տարին դարձավ իսլամական թվականության սկիզբ։ Հիջրայի օրացույցը լուսնային է, տարին ունի 354 կամ 355 օր, 12 ամիս՝ մեկընդմեջ 30 և 29 օրով։ Այդ պատճառով Հիջրայի տարեթվերը տարբեր են գրիգորյան տոմարի համեմատ։ Իրանում, Աֆղանստանում և Պակիստանում հիջրայի լուսնային օրացույցից զատ գործում Է նաև 9-րդ դարում մշակված հիջրայի արեգակնային օրացույցը, որը նույնպես սկսվում Է 622 թվականից՝ ըստ արեգակնային տարիների։ Հիջրայի արեգակնային օրացույցը Իրանում և Աֆղանստանում գործում է որպես պաշտոնական օրացույց։

Մեծ Հիջրայի սկիզբն ընդունված է համարել 622 թվականի հուլիսի 16-ը. այդ օրը 17 տարի հետո մուսուլմանների կողմից հայտարարվել է դարասկիզբ։ Սակայն մուսուլմանների տեղահանությունը Մեքքայից ավելի վաղ է սկսվել։ Մուսուլմանները Մեքքան թողնում էին ոչ մեծ խմբերով, նաև միայնակ։ Այն բանից հետո, երբ Մուհամմադը պայմանավորվեց յասրիբցիների հետ և վերջիններս ընդունեցին իսլամ, զանգվածաբար տեղափոխվեցին Յասրիբ։ Վերջիններս ստացան «մուհաջիրներ» անունը։ Հիջրան համարվում է ոչ միայն կրոնական, այլև քաղաքական ակտ։ Այս առումով Հիջրան նշանակում է հին ցեղային կարգերի խզում և նոր կարգերի ձևավորում։ 

Կատեգորիա:Իսլամի պատմություն
Կատեգորիա:Իսլամական տոներ
Կատեգորիա:Իսլամական տերմիններ
Կատեգորիա:622
Կատեգորիա:Մուհամմադ մարգարե
Կատեգորիա:Արաբական բառեր և արտահայտություններ
Արթուր Առստամյան

**Արթուր Առստամյան** (15 ապրիլի, 1962, Բաքու&nbsp;-&nbsp;5 փետրվարի, 1993, Վաղուհաս, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Արթուր Առստամյանը ծնվել է 1962 թ. ապրիլի 15-ին Բաքու քաղաքում։ Ավարտել է միջնակարգ դպրոցը, պրոֆտեխուսումնարանում ստացել սառնարաններ վերանորոգող վարպետի որակավորում։ Ծառայել է Խորհրդային բանակի շարքերում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է մոնտաժային վարչությունում։ Ընդունվել է Բաքվի նավթի և քիմիայի ինստիտուտի մաթեմատիկայի ֆակուլտետը։ 1988 թ. ընտանիքով տեղափոխվել է Երևան և ուսումը շարունակել Երևանի պետական համալսարանի մաթեմատիկայի ֆակուլտետում, իսկ 1989 թ-ին տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, և որպես ինժեներ աշխատել ջրային տնտեսությունում։ Մասնակցել է Ղարաբաղի պաշտպանությանը։ 1992-ից՝ ջոկատի կազմում, այնուհետև որպես տանկային գումարտակի կապի ստորաբաժանման հրամանատար մասնակցել է Արցախի տարածքային ամբողջականության պահպանման համար մղված մարտերին։ Զոհվել է 1993 թ. փետրվարի 5-ին Մարտակերտի շրջանի Վաղուհաս գյուղի ազատագրական մարտում։ Հետմահու պարգևատրվել է Հայաստանի Արիության և Արցախի «Արիության համար» մեդալներով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ասկերանի շրջանի Քռասնի գյուղի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 5 մահեր
Հնագիտական ընկերություններ

մինի
մինի
**Հնագիտական ընկերություններ**, գիտական հասարակական կազմակերպություններ, որոնց նպատակն է նյութական մշակույթի հուշարձանների ուսումնասիրությունն ու պահպանությունը։ Առաջին հնագիտական ընկերությունները ստեղծվել են XVI դարում (Անգլիա, Իտալիա), առավել տարածվել են XIX-XX դարերում։ Դրանցից շատերը վերածվել են կանոնավոր կերպով պեղումներ կատարող, անցյալի հուշարձանները պահպանող ու վերականգնող և աշխատանքների արդյունքները հատուկ հրատարակություններում հրապարակող հետազոտական կարևոր կազմակերպությունների։

Կարևոր հնագիտական ընկերություններից են Լոնդոնի հնահավաքների ընկերությունը (1707), Բրիտանական դրամագիտական ընկերությունը (1903), Բրյուսելի (Բելգիա) հնագիտական ընկերությունը (1887), հնագիտության, պատմության, նուրբ արվեստների և դրամագիտությաև հունգարական ընկերությունը, Աթենքի հնագիտական ընկերությունը (1837), Հյուսիսի հնագիտության ընկերությունը (Կոպենհագեն, 1825), Գերմանական արևելյան ընկերությունը (Բեռլին, 1898), Հռոմի հնագիտական ընկերությունը (1902), Հնությունների թագավորական ընկերությունը (Ամստերդամ, 1858)։ Խոշոր հնագիտական ընկերություններ են գործում նաև Ֆրանսիայում, Նիդերլանդիայում, Նորվեգիայում, ԵԱՀ-ում, Լեհաստանում, Պորտուգալիայում, Ռումինիայում, Ֆինլանդիայում, Բուլղարիայում, Շվեյցարիայում, Շվեդիայում, Ճապոնիայում։

Հայաստանում այդպիսիք են ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը, Պատմական հուշարձանների պահպանման հայկական ընկերությունը, Պատմության ու մշակույթի հուշարձանների պահպանման և օգտագործման վարչությունը, Հայաստանի պատմության թանգարանը և այլն։

Կատեգորիա:Հնագիտություն
Ալեքսեյ Առստամյան

**Ալեքսեյ Առստամյան** (28 օգոստոսի, 1967, Բաքու&nbsp;-&nbsp;16 օգոստոսի, 1992, Մեհմանա, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ալեքսեյ Առստամյանը ծնվել է 1967 թ. օգոստոսի 28-ին Բաքու քաղաքում։ Ավարտել է միջնակարգ դպրոցը, պրոֆտեխուսումնարանում ստացել փականագործի մասնագիտություն։ Ծառայել է Խորհրդային բանակի շարքերում։ 1988 թ. փետրվարին Բաքվում հոր սպանությունից հետո ընտանիքով տեղափոխվել է Ղրիմ։ Բայց վրեժի ցասումը նրան հասցրել է Ստեփանակերտ և նա զինվորագրվել է 7-րդ մոտոհրաձգային վաշտին, մասնակցել տասնյակ գյուղերի ազատագրմանը։ Զոհվել է 1992 թ. օգոստոսի 16-ին Մարտակերտի շրջանի Մեհմանա գյուղի պաշտպանական դիրքում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ Արիության մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 6 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Հիպսոմետրիա

**Հիպսոմետրիա, ** աշխարհագրական քարտեզների վրա երկրի մակերևույթի ռելիեֆի արտահայտումը հորիզոնականների (իզոհիպսերի) օգնությամբ։ Հորիզոնականները, կախված ռելիեֆի բնույթից, քարտեզի մասշտաբից և նպատակից, անցնում են բարձրությունների տարբեր ինտերվալներով։

Կատեգորիա:Քարտեզագրություն
Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Հիստամին

**Հիստամին**, C_5H_9N_3, հյուսվածքային հորմոն։ Առաջանում է հիստիդինից՝ դեկարբօքսիլացման միջոցով։ Ոչ ակտիվ, կապված վիճակում մեծ քանակությամբ պարունակվում է մարդու և կենդանիների լյարդում, թոքերում, մաշկում, թրոմբոցիտներում ու լեյկոցիտներում։ Ազատ ձևի է անցնում անաֆիլակտիկ շոկի, բորբոքային, ալերգիկ ռեակցիաների ժամանակ։ Այն բարձրացնում է մազանոթների թափանցելիությունը, սեղմում խոշոր անոթները, խիստ ուժեղացնում է ստամոքսում աղաթթվի արտազատումը շրջադիր բջիջներից։ Ազատ վիճակի անցնելիս այն առաջացնում է մաշկի կարմրություն, քոր, այրոց, բուշտեր և այլն։ Հիստամինը քայքայվում է հիստամինազ ֆերմենտով՝ հիմնականում աղիքներում ու երիկամներում։

## Տես նաև
* Ալերգիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իմիդազոլներ
Կատեգորիա:Նեյրոտրանսմիտեր
Կատեգորիա:Ամիններ
Հիստոններ

350px|մինի|Նուկլեոզոմի մեջ հիմնական հիստոնների հավաքման սխեմատիկ ներկայացում

**Հիստոններ, ** թույլ հիմնային հատկություններով օժտված պարզ սպիտակուցների խումբ։ Մոլային զանգվածը՝ 5.000-ից մինչև 37.000։ Պարունակվում են կենդանիների բջիջների մեծ մասում, հատկապես էրիթրոցիտներում ու վահանագեղձում։ Հիմնային հատկությունները պայմանավորված են հիստիդին, լիզին և արգինին ամինաթթուների առկայությամբ։ Բջիջների կորիզներում այն դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթուների (ԴՆԹ) հետ կազմում են նուկլեոհիստոն համալիր։ Հիստոնները ներկայացված են 5 ֆրակցիաներով՝ H1, H2A, H2B, H3 H4։ Դրական լիցքավորված հիմնային սպիտակուցներ են, ուստի բավականին ամուր կապերով միանում են ԴՆԹ-ի հետ, ինչով էլ խոչընդոտում են նրանում պարփակված կենսաբանական ինֆորմացիան կարդալուն։ Սրանով հիստոնային սպիտակուցները կատարում են կարգավորիչ դեր։ Հիստոնները ունեն նաև կառուցվածքային նշանակություն ապահովում են քրոմոսոմներում ԴՆԹ-ի տարածական կազմավորվածությունը։

Կատեգորիա:Սպիտակուցներ
Հիսարյան լեռնաշղթա

**Հիսարյան լեռնաշղթա** (), լեռնաշղթա Միջին Ասիայում, Պամիրա-Ալայան լեռնահամակարգի արևմտյան մասում (Ուզբեկստան և Տաջիկստան)։ Երկարությունը մոտ 200 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 4643 մ։ Ջրբաժան է Զերավշանի և Ամուդարյայի ավազանների միջև։ Կազմված է բյուրեղային ապարներից, թերթաքարերից, ավազաքարերից և գրանիտներից։ Կենտրոնական մասում է Իսկանդերկուլ (2176 մ) լիճը։ Լանջերին մերձարևադարձային տափաստաններ են, դրանցից վեր՝ ճմախոտային և ծառաթփուտային բուսականություն, ավելի վեր՝ ենթալպյան, ալպյան մարգագետիններ և լեռնային քսերոֆիտներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տաջիկստանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Հիստրիոն

**Հիստրիոն, **
# դերասան Հին Հռոմում։ Մեծ մասամբ ազատ արձակված ստրուկներ էին։ Հիստրիոնները ընդգրկված էին թատերախմբերում, որ ղեկավարում էր նրանց միջավայրից դուրս եկած դերասանը։ Մինչև մ.թ.ա. I դարը խաղում էին առանց դիմակի։ 
# Վաղ միջնադարի (9-13 դդ.) թափառաշրջիկ դերասան։ Միաժամանակ ասացող էր, երաժիշտ, պարող, երգիչ, կենդանիներ վարժեցնող և այլն։ Նրանք միավորված էին հատուկ «եղբայրություններում»։ Ֆրանսիայում կոչվում էին ժոնգլյորներ, Գերմանիայում՝ շպիլմաններ, Լեհաստանում՝ ֆրանտներ, Ռուսաստանում՝ սկոմորոխներ, Հայաստանում՝ գուսաններ։ Հալածվում էին աշխարհիկ և եկեղեցական իշխանությունների կողմից։
Ջո Հիլ

**Ջո Հիլ** (, հայտնի նաև **Ջոզեֆ Հիլստրոմ** անվամբ, իսկական անուն-ազգանունը՝ **Ջոել էմանուել Հեգլունդ** [*Joel Emmanuel Hägglund*], ), ծագումով շվեդ, ամերիկացի բանվորական ակտիվիստ։

Հայտնի են եղել Հիլի «Քարոզիչն ու ստրուկը» (1911), «Պարոն Դմբոն», «Ինչ ենք մենք ուզում», «Եթե ես զինվոր լինեմ» և այլ երգեր, որոնք բանվորներին համախմբման կոչ են արել։ Ձերբակալվել է սպանության կեղծ մեղադրանքով։ Բանտում գրել է «Աշխարհի բանվորներ, արթնացե՝ք» երգը, իսկ մահապատժից մի քանի ժամ առաջ՝ «Կտակ»-ը։ Հիլին է նվիրված շվեդ ռեժիսոր Բու Վիդերբերգի «Ջո Հիլ» (1971) կինոնկարը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Շվեդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Շվեդ երգիչներ
Կատեգորիա:Շվեդ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Շվեդ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Շվեդ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Շվեդ ակտիվիստներ
Հայնրիխ Հիմլեր

**Հայնրիխ Հիմլեր** (, ), ռայխսֆյուրեր։

Հիմլերը համարվում է Ադոլֆ Հիտլերի ամենահավատարիմ մարդկանցից մեկը, ով եղել է Ֆյուրերի պայքարում «ամենասկզբից»։ Ղեկավարել է Գերմանիայի նացիոնալ-սոցիալիստական բանվորական կուսակցության (ՆՍԴԱՊ) պահնորդական ջոկատները՝ ՍՍ (SS), որին սկզբում անդամագրված էր ընդամենը 250 մարդ։ Աշխարհամարտի վերջում նրանց թիվը հասնում էր շուրջ 1,5 միլիոնի։

Հիտլերի՝ իշխանության գալուց հետո դարձել է Գերմանիայի ամենանշանավոր դեմքերից մեկը՝ շարունակելով ղեկավարել ՍՍ-ը։ Այնուհետև ՍՍ-ին է միացվում նաև նացիստական ղեկավարների անվտանգության ապահովման համար ստեղծավ ջոկատները՝ ԷսԴէ-ն (SD)։ Ստեղծվում է Կայսերական անվտանգության գլխավոր վարչությունը (RSHA), որի ղեկավար է նշանակվում Ռեյնհարդ Հեյդրիխը։ 1943 թվականին Չեխիայում սպանվում է Հեյդրիխը։ Կայսերական անվտանգության գլխավոր վարչության պետ և ներքին գործերի ռայխսնախարար է նշանակվում Հայնրիխ Հիմլերը, որին, որոշ ժամանակ անց, փոխարինում է Էրնստ Կալտենբրուները։

Հիմլերի ղեկավարած ՍՍ-ի ջոկատները համարվում էին գերմանական զինուժի էլիտան։ Նրանք աչքի էին ընկնում իրենց դաժանությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի ազգայնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մյունխեն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Նացիստ առաջնորդներ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիայի նախարարներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Հոլոքոստի հանցագործներ
Ռիչարդ Հիլդրեթ

**Ռիչարդ Հիլդրեթ** (), ամերիկացի գրող, փիլիսոփա և պատմաբան։

Ավարտել է Հարվարդի համալսարանը (1826 թ.)։ Համոզված ռացիոնալիստ։ Իր փիլիլիսոփայական աշխատություններից Հիլդրեթը հրատարակել է միայն երկուսը՝ «Բարոյականության տեսություն» (1844 թվականին) և «Քաղաքականության տեսություն» (1853 թվականին)։ Եղել է ստրկության անզիջում հակառակորդ («Բռնակալությունը Ամերիկայում», 1840 թվական, տրակտատ)։ «Ստրուկը կամ Արչի Մուրի հուշերը» (1836 թվական) վեպը, որը 1852 թվականին վերահրատարակվել է «Սպիտակ ստրուկը կամ Փախստականի հուշերը» վերնագրով, ամերիկյան հակաստրկատիրական առաջին վեպերից է։ 1849—1852 թվականներին հրատարակել է «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների պատմությունը» աշխատությունը։ 1861—1864 թվականներին եղել է ամերիկյան հյուպատոսը Տրիեստում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի վիպասաններ
Հարադրություն

**Հարադրություն**, բառաբարդության տեսակ, որի դեպքում բարդ բառեր են կազմվում առանձին բառերի հարադրմամբ։ Տեսակները կարող են լինել անվանական (գիշեր-ցերեկ, կահ-կարասիք, հինգ-վեց) և բայական (բաց թողնել, ծլել-ծաղկել, գլուխ բերել)։ Հայոց լեզուն առանձնապես հարուստ է բայական հարադրական բարդություններով, որոնք լինում են
* հարադրավոր (աչքի ընկնել) 
* զուգադրական (բռնել-տանել, երգել-պարել) 
* պատճառական (գրել տալ, զգացնել տալ)

Նույն բառերի հարադրմամբ կազմվում են կրկնավոր բարդություններ (արագ-արագ, խումբ-խումբ, նաև՝ բան-ման, մարդ-մուրդ, առոք-փառոք)։ Հաճախ նույնանիշ, հականիշ և կամ իմաստով հարաբերակից բառերի հարադրությամբ, երբ դրանք կապակցվում են և շաղկապով, կազմվում են բաղհյուսական բարդություններ (ահ ու դող, բառ ու բան, կեր ուխում, կարգ ու կանոն, սար ու ձոր, ներս ու դուրս)։ Հարադրությամբ կազմված բարդությունների բաղադրիչները սովորաբար գործածվում են անջատ և ունենում առանձին շեշտ, բայց, իբրև կանոն, միասին մի ընդհանուր բառային նշանակություն են արտահայտում։ Հարադիր բարդություններ են կոչվում այն բառերը որոնք գրվում են առանձին։ Համադիր են կոչվում այն բառերը որոնք գրվում եմ միասին։ 

Կատեգորիա:Բառակազմություն
Մարիամ Պետրոսյան

**Մարիամ Պետրոսյան** (), ռուսագիր հայ գրող, նկարիչ։ «Տունը, որտեղ...» վեպի հեղինակը։

## Կենսագրություն
1988 թ. ավարտել է Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը՝ «նկարիչ-ձևավորող» մասնագիտությամբ։ 1989 թ. աշխատանքի է ընդունվել |«Հայֆիլմ», մուլտիպլիկացիայի բաժնում։

Երկու տարի աշխատել է Մոսկվայում՝ «Սոյուզմուլտֆիլմում»։ Վերադարձել է Հայաստան, 1995-2007 թթ. աշխատել է «Հայֆիլմում»։

Ամուսնացած է Արտաշես Ստամբոլցյանի հետ, ունի երկու որդի։ Մարտիրոս Սարյանի ծոռնուհին է։

«Տունը, որտեղ...»-ը գրողի առաջին գիրքն է, որի վրա աշխատել է շուրջ տասնութ տարի՝ 1991 թ.-ից մինչև գրքի հրատարակումը՝ 2009 թ.։

## Հրատարակություններ
* Мариам Петросян, Дом, в котором… М., Гаятри / Livebook, 2009, ст. 960, isbn 978-5-9689-0174-3, տպաքանակ՝ 5000։ 
Վերահրատարակություններ՝ 2009 թ. նոյեմբերին 5000 օրինակ տպաքանակով, 2010 և 2011 թվականներին 5000 օրինակ տպաքանակով։
* Mariam Petrosjan, La casa del tempo sospeso, Traduzione di Emanuela Guercetti, Milano, Salani, 2011, pag. 880, isbn 978-8-8625-656-22, հատված՝ 

## Մրցանակներ
* «Ռուսական մրցանակ» (Русская премия) «Մեծ արձակ» («Крупная проза») անվանակարգում (2009)։ 
* «Մեծ գիրք» («Большая книга»), 3-րդ տեղը «Հանդիսատեսի համակրանքի միցանակ» անվանակարգում (2009)։ 
* Պորտալ («Портал») - հաղթող «Ինքնաբացահայտում (Վ. Ի. Սավչենկոյի անվան)» անվանակարգում (2010)։ 
* Օտարական («Странник») – հաղթող «Արտասովոր միտք» անվանակարգում (2010).
* Ուսանողական Բուկեր («Студенческий Букер») (2010) «ժանրերի հմուտ միահյուսման, ոճի պարզության և գեղարվեստական միջոցների անսովորության» համար։ 
* Աստղային կամուրջ (Звёздный мост) - Արծաթե մրցանակ «Դեբյուտային գրքեր» անվանակարգում (2010)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Տունը, որտեղ...» գրքի շնորհանդեսը Հայաստանում

Կատեգորիա:Հայ ռուսալեզու գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:«Պորտալ» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ արձակագիրներ
Խորեն Հարությունյան

**Խորեն Հովհաննեսի Հարությունյան**, (), հայ խորհրդային դերասան։ Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1943)։

## Կենսագրություն
Բեմական գործունեությունն սկսել է 1911 թվականին՝ Զուբալովի անվան ժողովրդական տան թատրոնում։ 1910-1920-ական թվականներին Հովհաննես Աբելյանի, Հովհաննես Զարիֆյանի և այլոց խմբերի հետ խաղացել է Թիֆլիսում, Ալեքսանդրապոլում, Երևանում, Մայսուրյան-Զարիֆյան խմբի հետ՝ Պարսկաստանում, խորհրդային իշխանության տարիներին՝ Թբիլիսիի, Գյումրիի և Վանաձորի թատրոններում։

Հարությունյանի դերասանական տաղանդը բազմակողմանիորեն դրսևորվել է Բաքվի Լ. Երամյանի անվան թատրոնում (1935-1949 թթ.), ուր նրա ստեղծած կերպարներն աչքի են ընկել ողբերգականի և կատակերգականի սերտ ներդաշնակությամբ։ 1949 թվականից եղել է Ստեփանակերտի թատրոնի դերասան։

## Դերերը թատրոնում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Թատրոնի հայ դերասաններ
Հղկում

**Հղկում**, նախապատրաստուկների մակերևույթների մաքրամշակում հղկանյութային գործիքներով։ Մշակումը կատարվում է միկրոկտրմամբ։ Հղկումը ապահովում է մշակվող դետալների չափերի և երկրաչափական ձևերի բարձր ճշգրտություն (մինչև 3 մկմ)։ Հղկահատիկների կարծրությունը թույլ է տալիս հղկել դժվար մշակվող նյութեր։ Կա հղկման երկու հիմնական եղանակ՝ կապված և ազատ հղկահատիկներով։ Առաջին դեպքում, որն առավել լայն կիրառություն ունի, հղկահատիկներն ամրացվում են կարծր կամ ճկուն հիմքի վրա (հղկաքար, հղկաժապավեն)։ Երկրորդ դեպքում հղկահատիկներն ուղղում են մշակվող մակերևույթի վրա օդի, հեղուկի շիթով, մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ կամ մածուկի ձևով՝ վերջնահղկման ժամանակ։ Հղկումը հիմնականում կիրառվում է մեքենաշինության, փայտամշակման և քարամշակման արդյունաբերության մեջ։

Կատեգորիա:Մետաղամշակում
Հարավային Սանդվիչյան կղզիներ

**Հարավային Սանդվիչյան կղզիներ** (South Sandwich Islands), հրաբխային, անմարդաբնակ կղզիների խումբ Ատլանտյան օվկիանոսի հարավում, Անտարկտիդայում։

Բաղկացած են 8 մեծ և բազմաթիվ մանր կղզիներից։ Տարածությունը մոտ 300 կմ² է, բարձրությունը՝ մինչև 1372 մ։ Ձյունածածկ են, սառցապատ։ Կան գործող հրաբուխներ։ Աճում են քարահոսներ և մամուռներ։ Հարուստ է թռչուններով։ Փոկերի մակաղատեղի է։

## Անվանում
Ջեյմս Կուկի անգլիական արշավախումբը 1775 թվականին կղզիները սխալմամբ ընդունել է որպես Անտարկտիդա մայրցամաքի ելուստ և անվանել Sandwich Land ― «Սանդվիչի երկիր»՝ ի պատիվ անգլիական Ծովակալության առաջին լորդի։ Հայտնագործված ցամաքի կղզային բնույթն առաջին անգամ սահմանել է Ֆ․ Ֆ․ Բելինգհաուզենը 1820 թվականին․ նա էլ տվել է այժմյան Հարավային Սանդվիչյան կղզիներ անվանում՝ ի զանազանություն Սանդվիչյան կղզիների, ինչպես Կուկն անվանել էր Հավայան կղզիները
։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության կղզիներ
Հիդրոֆիտներ

**Հիդրոֆիտներ ** (հին հունարեն՝ ὑγρός — թաց + φυτόν — բույս), ջրային բույսեր, որոնք ստորին մասով ընկղմված են ջրի մեջ։ Բաժանվում են՝ *հելոֆիտների* (ջրի մեջ ցողունի միայն ստորին հատվածն է օրինակ բրինձը, եղեգը) և *հիդրատոֆիտների* (բույսն ամբողջությամբ կամ մեծ մասով է ընկղմված ջրում, ջրաշուշան)։ 

Հիդրոֆիտները աճում են գետերի, լճերի, ծովերի ափերին, ճահիճներում։ Որոշ տեսակներ (հովվափող, եղեգ), որպես մոլախոտ, աճում են նաև խոնավ դաշտերում։ Հիդրոֆիտների լավ զարգացած արմատային համակարգը ծառայում է ջուրը և նրանում լուծված սննդանյութերը փոխադրելու և բույսը հողին ամրացնելու համար։ Հիդրոֆիտները ունեն միջբջջային տարածություններ և օդային խոռոչներ, որոնցով ցողունի ստորին հատվածներին թթվածին է մատակարարվում։ Որոշ հիդրոֆիտները տորֆ առաջացնողներ են,  միաշաքիլ հիդրոֆիտների մի մասն օգտագործվում է որպես կեր անասունների համար։

Կատեգորիա:Բույսերի էկոլոգիա
Յոհան Լուկաս ֆոն Հիլդեբրանդտ

**Յոհան Լուկաս ֆոն Հիլդեբրանդտ** (, ), ավստրիացի ճարտարապետ։

Ավստրիայի բարոկկոյի ականավոր ներկայացուցիչներից։ Սովորել է Հռոմում, Կ.Ֆոնտանայի մոտ, 1701 թվականից եղել է պալատական ինժեներ։ Հիլբերդանտի կառույցներից են. Վիեննայում՝ Դաուն-Կինսկի (1713-1716 թվականները), Բելվեդեր (Վերին՝ 1721-1722 թվականներին և Ցածի՝ 1714-1716 թվականներին), Զալցբուրգում՝ Միրաբել (վերակառուցվել է 1721-1727 թվականներին) պալատները, որոնց բնորոշ են ճակատների ռիթմիկ մասնատումները և առատ զարդանախշերը, ներքին հատակաձևն իր խստորոշ սիմետրիկությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1668 ծնունդներ
Կատեգորիա:1745 մահեր
Կատեգորիա:Ավստրիացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Իտալացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հաբսբուրգյան միապետության անձինք
Կատեգորիա:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 16 մահեր
Կատեգորիա:Ջենովա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Վիեննա քաղաքում մահացածներ
Հողմաշարժիչ

[right|thumb|230px|Հողմաշարժիչների «ֆերմա» [Ավստրիայում]]
thumb|Հողմաշարժիչի աշխատանքը

**Հողմաշարժիչներ**, **հողմատուրբիններ**, **հողմաղացներ**, քամու ուժով աշխատող շարժիչներ, որոնց շնորհիվ քամուց ստացված կինետիկ էներգիան վերածվում է էլեկտրաէներգիայի։ Մեծ նշանակություն ունեն մթնոլորտում ջերմոցային գազերի արտանետումների կրճատման հարցում։

Հողմաշարժչի հզորությունը կախված է քամու ուժգնությունից և մակերեսային ծածկույթից, որոշվում է հետևյալ բանաձևով՝

~N= pSV^3/2,

որտեղ՝ ~V` քամու ուժգնությունն է, ~p` օդի խտությունը և ~S՝ ծածկույթի մակերեսը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Աշխարհի 10 ամենախոշոր հողմաշարժիչները

Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Կատեգորիա:Շարժիչներ
Հարաբերական շարժում

**Հարաբերական շարժում**, նյութական կետի (կամ մարմնի) շարժում հաշվարկման շարժական համակարգի նկատմամբ, որը որոշակի կերպով տեղաշարժվում է պայմանականորեն անշարժ համարվող հաշվարկման հիմնական համակարգի նկատմամբ։

Հարաբերական շարժման դեպքում կետի արագությունը կոչվում է հարաբերական արագություն (Vհարաբերական), իսկ արագացումը հարաբերական արագացում (ωհարաբերական)։ Այդ դեպքում անշարժ համակարգի նկատմամբ շարժական համակարգի նկատմամբ շարժական համակարգի բոլոր կետերի շարժումը կոչվում է *փոխադրական շարժում*, իսկ շարժական համակարգի այն կետի արագությունն ու արագացումը, որով ժամանակի տվյալ պահին անցնում է շարժվող նյութական կետը՝ փոխադրական արագություն (Vփոխադրական) և փոխադրական արագությունը (ωփոխադրական)։ Վերջապես, հաշվարկման անշարժ համակարգի նկատմամբ կետի (մարմնի) շարժումը կոչվում է բարդ կամ բացարձակ, իսկ այդ շարժման արագությունն՝ բացարձակ արագություն (Vբացարձակ) և բացարձակ արագացում (ωբացարձակ)։ 
 
Այդ մեծությունների միջև առնչությունը դասական մեխանիկայում տրվում է

:*V<sub>բացարձակ</sub>= V<sub>հարաբերական</sub> + V<sub>փոխադարձ</sub>
:ω<sub>բացարձակ</sub>= ω<sub>փոխադարձ</sub>+ ω<sub>կոր</sub>*

հավասարություններով, որտեղ ω կոր-ը Կորիոլիսի արագացումն է։ Այս բանաձևերից օգտվում են կինեմատիկայում՝ կետերի և մարմինների շարժումները ուսումնասիրելիս։ 
Դինամիկայում հարաբերական շարժում անվանում են շարժումը հաշվարկման ոչ իներցիալ համակարգի նկատմամբ, որի համար Նյուտոնի մեխանիկայի օրենքները տեղի չունեն։

Կատեգորիա:Դասական մեխանիկա
Հրայր Իսաբեկյան

**Հրայր Հմայակի Իսաբեկյան** (, (թաղված է Երևանում)), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1958), ճարտարապետության թեկնածու (1975)։ Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամ (1932)։

ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Էդուարդ Իսաբեկյանի եղբայրն է։

## Կենսագրություն
1932 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ճարտարապետության ինստիտուտը։ 1932-1937 թվականներին դասավանդել է նույն ինստիտուտում, մասնակցել Մոսկվայի վերակառուցման գլխավոր հատակագծի (1935), «Իզմայլովո» մարզադաշտի նախագծերի մշակմանը։ 1945-1956 թվականներին՝ Հայպետնախագիծ ինստիտուտի ճարտարապետահատակագծային արվեստանոցի ղեկավար։ 1945 թվականից դասավանդել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։

## Ստեղծագործական ուղի
Հեղինակ է Դիլիջան (1939), Ալավերդի (1946), Կապան (1949), համահեղինակ՝ Արզնի (1954), Լենինական (1959-1961) քաղաքների և այլ բնակավայրերի գլխավոր հատակագծերի, «Հայկական ռենեսանսի ճարտարապետությունը» մենագրության (1990)։

1950-1961 թվականներին Իսաբեկյանի նախագծերով Հայաստանի տարբեր շրջաններում իրականացվել են բազմաթիվ կառույցներ։

## Երկեր
* Հրայր Իսաբեկյան, Հայկական Ռենեսանսի Ճարտարապետությունը, Երևան, 1990, 200 էջ։
* Межвузовский тематический сборник научных трудов по строительству и архитектуре, 1983.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հովակիմյան Բ. Մ. Հայոց ծածկանունների բառարան, 2005։ էջ 612։

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Հիսարյան հովիտ

**Հիսարյան հովիտ**, միջլեռնային իջվածք Տաջիկականի արևմուտքում, Հիսարյան լեռնաշղթայի հարավային, Բաբադաղ, Կարատաու և այլ լեռների հյուսիսային ծայրամասերի միջև։ Երկարությունը 70 կմ Է, լայնությունը՝ մինչև 20 կմ, բարձրությունը՝ 700-1000 մ։ Կլիման ցամաքային Է, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 29&nbsp;°C Է, հունվարինը՝ —0, 7&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ 520 մմ։ Մշակում են բամբակենի, քնջութ, ցորեն, խորդենի, մրգեր։ Հիսարյան հովտում Է Տաջիկստանի մայրաքաղաք Դուշանբեն։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հովիտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տաջիկստանի հովիտներ
Համազասպ Հարությունյան

**Համազասպ Հովակիմի Հարությունունյան** (), խորհրդային դիվանագետ, տնտեսագետ։ Ունեցել է արտակարգ և լիազոր դեսպանի աստիճան։ Տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր (1942)։

## Գործունեություն
Համազասպ Հարությունյանը ծնվել է Բաքվում։ 1922 թվականին գործուղվել է Հայաստան՝ կոմերիտական ղեկավար աշխատանքի։ 1923-1928 թվականներին սովորել է Մոսկվայի համալսարանում, որն ավարտելուց հետո մեկ տարով ուսումնառության է մեկնել ԱՄՆ՝ Մինեսոտայի համալսարան։ 1930-1943 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտում։ 1943 թվականից անցել է դիվանագիտական աշխատանքի։ 1944-1954 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ արտգործմինիստրության տնտեսության բաժնի վարիչի տեղակալ, վարիչ, ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ ՄԱԿ-ի տնտեսական և սոցիալական խորհրդում և ՄԱԿ-ի եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովում, 1948-1953 թվականներին՝ ԽՍՀՄ արտգործմինիստրության կոլեգիայի անդամ, 1954-1955 թվականներին՝ նույն մինիստրության խորհրդական, 1955-1958 թվականներին՝ մինիստրության եվրոպական բաժնի վարիչ, ՍՍՀՄ ներկայացուցիչ՝ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության ադմինիստրատիվ խորհրդում, 1958-1963 թվականներին՝ ԽՍՀՄ դեսպան Կանադայում, 1963-1970 թվականներին՝ պատասխանատու աշխատող ԽՍՀՄ արտգործմինիստրության կենտրոնական ապարատում։ Հարությունյանը մասնակցել է հակահիտլերյան կոալիցիայի մեծ տերությունների Թեհրանի, Ղրիմի, Պոտսդամի կոնֆերանսներին, Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսին, ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի նստաշրջաններին և միջազգային այլ խորհրդակցությունների։ Կյանքի վերջին տարիներին դասավանդել է Մոսկվայի պետական համալսարանում և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտում։

Հարությունյանի աշխատությունները նվիրված են ժամանակակից բուրժուական տնտեսագիտական մտքի և քաղաքատնտեսության քննադատությանը, համաշխարհային էկոնոմիկայի (տնտեսական ճգնաժամեր, ցիկլերի պարբերականություն, զբաղվածություն, սպառում) և միջազգային տնտեսական հարաբերությունների զարգացման տենդենցներին, ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականության և ժողտնտեսության զարգացման հարցերին։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի 2, «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Գրականություն
* «Дипломатический словарь» под ред. А. А. Громыко, А. Г. Ковалева, П. П. Севостьянова, С. Л. Тихвинского в 3-х томах, М., «Наука», 1985-1986. - Т. 1, с. 97-98.
* Կիրակոսյան Ջ., Սովետական երևելի դիվանագետը (Համազասպ Հարությունյան), Երևան, 1982։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Справочнике по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898-1991
* diplomat.am կայքում 

Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Հիրոսիմա

**Հիրոսիմա**, քաղաք Ճապոնիայում, Հոնսյու կղզու հարավ-արևմուտքում։ Հիրոսիման պրեֆեկտուրայի վարչական կենտրոնն է։ 1 181 057 բնակչությամբ (2012)։ 2010 թվականին տեղական արտադրանքի ծավալը հասցվել է 61.3 միլիարդ ամերիկյան դոլարի։ Կա մեքենաշինական (այդ թվում՝ նավաշինություն, նավանորոգում), հաստոցագործիքային, տեքստիլ, ռետինատեխնիկայի, փայտամշակման, թղթի, սննդի արդյունաբերություն։ 1945 թվականի օգոստոսի 6-ին առաջին ատոմային ռումբը ԱՄՆ-ի կողմից գցվել է Հիրոսիմայի վրա, զոհվել է 140 հազար մարդ, և ավերվել քաղաքի զգալի մասը։ 1959 թվականից քաղաքում տեղի են ունենում խաղաղության ամենամյա փառատոներ։ Ժամանակակից արվեստի կարևորագույն կոթողներից է ատոմային ռմբակոծության զոհերի հուշարձան-թանգարանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1589 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ճապոնիայի նավահանգստային բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ճապոնիայի քաղաքներ
Պեր Հիլլեստրյոմ

**Պեր Հիլլեստրյոմ** (, ), շվեդ նկարիչ։

Սովորել է Ստոկհոլմում, 1757-1758 թվականներին ապրել Փարիզում, ծանոթացել գոբելենի արտադրությանը և հաճախել Ֆ. Բուշեի արվեստանոցը։ 1758 թվականից աշխատել է Ստոկհոլմում (1810 թվականից՝ Գեղարվեստի ակադեմիայի տնօրեն)։ XVIII դարի շվեդական գեղանկարչության լուսավորական ռեալիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչն է։ Պատկերել է Ստոկհոլմի բուրժուազիայի առօրյա կյանքի տեսարաններ, աշխատանքի ռոմանտիկան հանքերում և դարբնոցներում, ստեղծել դիմանկարներ, նատյուրմորտներ։

## Պատկերասրահ

Pehr Hilleström - People from Mora in Dalecarlia - Google Art Project.jpg
Pehr Hilleström-En piga höser såppa utur en kiettel - i en skål.jpg
Pehr Hilleström-Carl Michael Bellman.jpg
Testing Eggs. Interior of a Kitchen (Pehr Hilleström d.ä.) - Nationalmuseum - 18113.tif
Pehr Hilleström-Bordssällskap i en bondstuga.jpg
Pehr Hilleström - Den förtrollade skogen.jpg
Pehr Hilleström-Två tjänsteflickor vid en bäck.jpg
The Morning Toilet. Boudoir Scene (Pehr Hilleström d.ä.) - Nationalmuseum - 18152.tif
Pehr Hilleström-Stilleben.jpg
Pehr Hilleström-Gustavian Style Interior with Cardplayers.jpg

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեդ նկարիչներ
Կատեգորիա:1732 ծնունդներ
Կատեգորիա:1816 մահեր
Կատեգորիա:Ստոկհոլմ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Շվեդ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Հիստերեզիս

thumb|200px
**Հիստերեզիս**, մարմնի վիճակը բնութագրող ֆիզիկական մեծության ոչ միարժեք կախումը արտաքին ներգործությունից, պայմանավորված է նախորդող նույնպիսի ներգործության առկայությամբ։ Լինում են մագնիսական, դիէլեկտրական, առաձգական, ջերմամագնիսական, մագնիսամեխանիկական, մագնիսաստրիկցիոն հիստերեզիսներ և այլն։ Մագնիսական հիստերեզիսը ֆեռոմագնիսական նյութի մագնիսացվածության փոփոխման ետ ընկնելն է արտաքին մագնիսական դաշտի լարվածությունից՝ պայմանավորված մագնիսացվածության նախնական արժեքով։ Արտաքին դաշտի H լարվածության մեծացման հետ լրիվ ապամագնիսացված ֆեռոմագնիսի I մագնիսացումն աճում է ըստ I կորի (նկ. կենտրոնում)։ H=H_m արժեքին համապատասխանում է հագեցած մագնիսացվածության վիճակը։ Այնուհետև I-ի կախումը H-ից նկարագրվում է II կորով (նկ. ձախում) (H-ը փոքրանում է H_m-ից մինչև-H_m): H=0 դեպքում I=I_R արժեքը կոչվում է մնացորդային մագնիսացվածություն։ Մագնիսական դաշտի լարվածության այն արժեքը (H=-H_c), որի դեպքում մագնիսացվածությունը դառնում է զրո, կոչվում է կոերցիտիվ ուժ։ H-ի հետագա փոփոխման դեպքում I-ի փոփոխությունը նկարագրվում է III կորով (նկ. աջում)։ II և III կորերը կազմում են մագնիսական հիստերեզիսի փակ օղակը։ Վերջինիս մակերեսը համեմատական է ջերմության այն քանակությանը, որն անջատվում է ֆեռոմագնիսի միավոր ծավալում վերամագնիսացման մի ցիկլի ընթացքում։

Դիէլեկտրական հիստերեզիսը էլեկտրական դաշտի միևնույն լարվածության դեպքում սեգնետոէլեկտրիկի բևեռացման արժեքների տարբերությունն է՝ կախված սկզբնական բևեռացման արժեքից։

Առաձգական հիստերեզիսը մեխանիկական միևնույն լարման դեպքում մարմնի դեֆորմացիայի մեծությունների տարբերությունն է կախված սկզբնական դեֆորմացիայի մեծությունից։ 

Կատեգորիա:Ֆիզիկական մեծություններ
Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա
Հիստիդին

**Հիստիդին**, α-ամինա-β-իմիդազոլիլպրոպիոնաթթու, հիմնային հատկություններով օժտված ամինաթթու։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Հիստիդինը լուծվում է ջրում, առավել լավ լուծվում է էթանոլում։ Չի լուծվում եթերներում։

## Օրգանիզմում
Կենդանիների մեծ մասի համար անփոխարինելի է, մարդու օրգանիզմում սինթեզվում է սահմանափակ քանակությամբ։ Մտնում է մի շարք ֆերմենտների, մասնավորապես ռիբոնուկլեազների, տրանսկետոլազների ակտիվ կենտրոնների կազմի մեջ։ Հիստիդինի դեզամինացման ռեակցիան դարձելի չէ, կատալիզվում է հիստիդին-ամոնիակ-լիազ ֆերմենտով, որը հայտնաբերված է բակտերիաներում և կենդանիների լյարդում։ Հիստիդինի անբավարարությունը հանգեցնում է նյութափոխանակության խանգարումների, այդ թվում և հեմոգլոբինի սինթեզի արգելակման։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իմիդազոլներ
Հիվանդությունների բնական օջախայնություն

**Հիվանդությունների բնական օջախայնություն**, որոշ վարակիչ հիվանդություններ առանձնահատուկ են նրանով, որ դրանց հարուցիչները գոյություն ունեն բնության որոշակի տարածքում՝ մարդկանցից կամ ընտանի կենդանիներից անկախ, և մակաբուծում են վայրի կենդանիների օրգանիզմներում։ Նման հիվանդություններն ընդունված է անվանել բնական օջախային, իսկ տարածքը, որտեղ հանդիպում են դրանց հարուցիչները, բնական օջախներ։ Բնական օջախները սովորաբար պահպանվում են երկար ժամանակ։

## Վարակում
Բնական օջախային հիվանդությունների հարուցիչները շղթայական են, անընդհատ շրջանառում են վայրի կենդանիների (հաճախ՝ կրծողների և թռչունների) միջև։ Կենդանիներից կենդանիներին և կենդանիներից մարդուն դրանք փոխանցվում են միջատների, հիմնականում տզերի, որոշ հիվանդությունների դեպքում, նաև ջրի, սննդի միջոցով։ Մարդը կամ ընտանի կենդանիները բնական օջախային հիվանդություններով կարող են վարակվել՝ պատահմամբ բնական օջախ ընկնելով։ Մարդկանց բնական օջախային հիվանդությունների շարքին են դասվում (ըստ Ե. Պավլովսկու, ով առաջինն է մշակել և առաջ քաշել (1938 թվական) բնական օջախայնության վերաբերյալ ուսմունքը) ժանտախտը, տուլարեմիան, տզային և մոծակային գլխուղեղի բորբոքումը, լեպտոսպիրոզը, արյունահոսական տենդը, մաշկային լեյշմանիոզը, տզային բծավոր տիֆը և այլն։ Գոյություն ունեն նաև ընտանի կենդանիների որոշ հիվանդությունների (կատաղություն, դաբաղ, տրիխինելոզ, էխինոկոկոզ և այլն) բնական օջախներ։

## Կանխարգելում
Մարդու և ընտանի կենդանիների բնական օջախային հիվանդությունների կանխարգելման առավել արդյունավետ միջոց է վարակի աղբյուր հանդիսացող արյունածուծ փոխանցողների և կրծողների ոչնչացումը, ինչպես նաև ակտիվ իմունացումը, օրինակ՝ ժանտախտի, տուլարեմիայի, գլխուղեղի բորբոքման դեմ։

Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Հատիկազտիչ մեքենա

250px|մինի|Հատիկազտիչ մեքենաներ

**Հատիկազտիչ մեքենա**, գյուղատնտեսական բույսերի հատիկները մաքրող և տեսակավորող մեքենա։ Հատիկազտիչ մեքենայի աշխատանքը հիմնված է հատիկի չափերի (լայնություն, հաստություն, երկարություն), աերոդինամիկական հատկությունների, մակերևույթի վիճակի, ձևի, տեսակարար կշռի և տարբերության վրա։ Ըստ հաստության հատիկն առանձնացվում է երկարավուն անցքերով, իսկ ըստ լայնության կլոր անցքերով մաղերի միջոցով։ Լինում են պարզ և բարդ կառուցվածքի։ Բարդերն ունեն մեկից ավելի զտող-տեսակավորող օրգաններ։ Կան նաև կայուն և շարժական հատիկազտիչ մեքենաներ։ Առաջիններն ամբողջական համալիրներ են, տեղադրվում են գործարաններում և ստացիոնար կետերում։ Շարժական մեքենաները գործածվում են տնտեսություններում։ 

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տեխնիկա
Տաչանկա

[thumb|right|250px|Տաչանկա [Գուլյայպոլեքաղաքի թանգարանում]]
**Տաչանկա** (), (), ձիաքարշ ռեսորավոր սայլի տեսակ, որը դեպի ետ ուղղված հաստոցային գնդացիր է կրում։ Հայտնի է 1890-ական թվականներից։ Օգտագործել են Միացյալ Թագավորության զորքերը Հարավային Ռոդեզիայում (այժմ՝ Զիմբաբվե) ծագած խռովությունը ճնշելիս 1893 և 1896 թվականներին։

Տաչանկային սովորաբար լծում էին երկու (զույգ լծվածք), երեք, երբեմն էլ չորս ձի (ուժեղացրած լծվածք)։ Անձնակազմը հիմնականում երկու-երեք հոգի էր՝ սայլապանը և գնդացրային անձնակազմը։

## Պատմություն
thumb|right|250px|Ռազմաավարային ռուսական հաստոցային գնդացիրներ ձիաքարշ սայլի վրա, Բեռլին
Հասկանալով գնդացրի դերը մարտում, նրան տեղաշարժելու և սպասարկելու, զինամթերքով ապահովելու կարևորությունը ռուսական բանակում նախագծվեցին և փորձարկվեցին գնդացրային սայլեր։ Փորձարկումները հաջող էին և 1909 թվականին որոշվեց սկսել դրանց արտադրությունը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Մաքսիմ գնդացիրը և նրա անձնակազմը տեղափոխվում էին հրետանային, առանց ռեսորների սայլով, որը ռազմերթի նախատեսված չէր և չէր հասցնում հեծելավաշտի հետ համատեղ տեղաշարժվել։ Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին ռազմաճակատները ձգված էին, հեծելակը իրականացնում էր հետախուզություն, մարտարշավներ, ռազմաճակատի թույլ պաշտպանված հատվածում անցումներ։ Տաչանկան հնարավորություն ուներ ընթացքի ժամանակ թիրախային կրակ բացել, քանի որ ռեսորների հաշվին ընթացքը փափուկ էր։ Հարձակման ժամանակ մանյովրելով կարողանում էր կրակով պահել հեծելազորի թիկունքը։

Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին տաչանկաները մարտի ժամանակ անցնում էին հակառակորդի թևերից և խաչաձև կրակ բացում։ Ձիերը շատ լավ թիրախ էին, և կարմիրբանակայինների հաջողությունը միայն այն պատճառով էր, որ սպիտակգվարդիականները շատ քիչ գնդացիրներ ունեին։ 1919-1921 թվականների սովետա-լեհական պատերազմի տարիներին այս փորձը իրեն չարդարացրեց, քանի որ լեհերը բավականին ժամանակակից զենք ունեին։

## Մշակույթում
*Տաչանկան ռուսական քաղաքացիական պատերազմի խորհրդանիշերից է։ Այն արտացոլվել է մի քանի երգերում, որոնցից ամենահայտնին Կոնստանտին Լիստովի Միխայիլ Ռուդերմանի բառերով գրած «Տաչանկա» երգն է։
*Տաչանկային է նվիրված Իսահակ Բաբելի 1924 թվականի գրած «Գիտություն տաչանկայի մասին» պատմվածքը։
*Տաչանկա կարող եք տեսնել «Չապաև» և «Կրակոտ վերստեր» կինոնկարներում, «Օռլյոնոկ» մուլտիպլիկացիոն կինոնկարում։
*«Լեգենդար տաչանկան» հուշարձանը տեղադրված է Ուկրաինայի Կախովկա բնակավայրի մոտ, նրա փոքր տարբերակը տեղադրված է Ռուսաստանում՝ Դոնի Ռոստովի մոտ։


Պատկեր:GVTM_tatschanka_01.jpg|Անտառում գտնված տաչանկայի մնացորդներ
Պատկեր:GVTM_tatschanka_02.jpg|Նոր տիպի տաչանկայի գծագրից
Պատկեր:GVTM_tatschanka_03.jpg|Տաչանկայի վերականգնում
Պատկեր:GVTM_tatschanka_11.jpg|ГВТМ տիպի վերականգնված տաչանկա
Պատկեր:GVTM_tatschanka_12.jpg|Դետալներ
Պատկեր:GVTM_tatschanka_13.jpg|Գնդացրի ամրացումը և գնդացրային ժապավենի տուփը
Պատկեր:GVTM_tatschanka_14.jpg|Տաչանկայի տակի դետալները


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հեծելազոր
Կատեգորիա:Ռազմական տեխնիկա
Կատեգորիա:Ռուսական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Սայլերի տեսակներ
Հարավային ձուկ

**Հարավային ձուկ** (լատ. Pisces Austrinus), համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում։ Գտնվում է Կռունկ, Մանրադիտակ, Այծեղջյուր, Ջրհոս, Քանդակագործ համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը՝ Ֆոմալհաուտը (a Հարավային ձկան), առաջին աստղային մեծության է, միջին լայնություններից երևում է ամռանն ու աշնանը։
Հիպերբոլոիդ

մինի|Միախոռոչ հիպերբոլոիդ
մինի|Երկխոռոչ հիպերբոլոիդ
**Հիպերբոլոիդ** (հիպերբոլ և -տեսք), երկրորդ կարգի կենտրոնավոր մակերևույթ։ Հիպերբոլոիդները լինում են միախոռոչ և երկխոռոչ։ Հիպերբոլոիդն ունի սիմետրիայի երեք փոխուղղահայաց հարթություն և սիմետրիայի երեք փոխուղղահայաց առանցք, որոնք անցնում են նրա կենտրոնով։ Եթե այդ առանցքները ընտրված են որպես դեկարտյան կոորդինատների համակարգ, ապա հիպերբոլոիդի հավասարումներն են.

:\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}-\frac{z^2}{c^2}=1 (միախոռոչ),
:\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}-\frac{z^2}{c^2}=-1 (երկխոռոչ)։

Հիպերբոլոիդները բոլոր հնարավոր հարթություններով հատելիս ստացվում են բոլոր կոնական հատույթները (էլիպս, հիպերբոլ, պարաբոլ), ինչպես նաև ուղիղների զույգ՝ միախոռոչ հիպերբոլոիդի դեպքում։ Վերջինս գծավոր մակերևույթ է, որի յուրաքանչյուր կետով անցնում են իրեն պատկանող երկու ուղիղ։ Եթե a=b, ապա oz առանցքի շուրջը ցանկացած պտույտի դեպքում հիպերբոլոիդը փոխանցվում է ինքն իրեն։ Այսպիսի հիպերբոլոիդ կոչվում է պտտման հիպերբոլոիդ։

Կատեգորիա:Երկրաչափական պատկերներ
Հիպերգեն պրոցեսներ

**Հիպերգեն պրոցեսներ** (< հիպեր... և γένεσις-ծագում), միներալային նյութի քիմիական և ֆիզիկական վերափոխման պրոցեսներ երկրակեղևի վերին հորիզոններում և մակերևույթում մթնոլորտի, ջրոլորտի ու կենդանի օրգանիզմների ներգործության շնորհիվ ցածր ջերմաստիճանների դեպքում։ Հիպերգեն պրոցեսներն ընդգրկում են՝ քիմական քայքայումն ու տարրալուծումը, հիդրոլիզը, հիդրատացումը, օքսիդացումը, կարբոնատացումը և այլն։ Հիպերգեն պրոցեսների ազդեցությամբ տեղի են ունենում հանքավայրերի հողմահարման կեղևի և օքսիդացման զոնայի առաջացումը, ստորերկրյա, գետերի, լճերի, ծովերի և օվկիանոսի ջրերի բաղադրության ձևավորումը, քեմոգեն և բիոգեն նստվածքագոյացումը, նստվածքների դիագենեզը և վաղ էպիգենեզը։ Եթե ներքին պրոցեսների համար կարևոր ազդակներ են ծառայում ջերմաստիճանը և ճնշումը, ապա հիպերգեն պրոցեսների առաջատար գործոններն են միջավայրի ալկալիականությունը կամ թթվայնությունը և օքսիդացման-վերականգնման պոտենցիալը։ Մեծ դեր են խաղում նաև կենսաերկրաքիմիական պրոցեսները։ Հիպերգեն պրոցեսների հետևանքով առաջանում են մի շարք արժեքավոր օգտակար հանածոների (նիկել, երկաթ, մագնեզիտ, բոքսիտ, կաոլին, ոսկու և պլատինի ցրոնային) հանքավայրեր։

Կատեգորիա:Հանքաբանություն
Կատեգորիա:Երկրաբանական գործընթացներ
Հիլբերտ

**Հիլբերտ** (CGS) և էլեկտրամագնիսական (CGSM) բացարձակ համակարգերում նշանակվում է գբ (միջազգային նշանակումը՝ Gb)։ Հայաստանում սահմանվում է իբրև մագնիսաշարժ ուժ՝ այնպիսի հաղորդիչի միապատիկ շրջանցման դեպքում, որով անցնում է c/4ji (CGS, c-ն լույսի արագությունն է վակուումում) կամ l/4jt (CGSM) միավոր հոսանք։ 1 գբ= 0, 795775 ամպեր (մագնիսաշարժ ուժի միավորը, միավորների միջազգային համակարգում)։

Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Հիպերգլիկեմիա

**Հիպերգլիկեմիա**, գերշաքարարյունություն, արյան մեջ շաքարի պարունակության ավելացումը 120 մգ%-ից բարձր։ Առողջ մարդկանց մոտ ժամանակավոր հիպերգլիկեմիան կարող է առաջանալ մեծ քանակությամբ շաքար ընդունելուց (սննդային հիպերգլիկեմիա), ուժեղ ցավերից, հոգեկան գերլարումներից։ Կայուն հիպերգլիկեմիան հանդիպում է շաքարային հիվանդության, ներզատիչ գեղձերի այլ հիվանդությունների, <math>C</math> և <math>B 1</math> խմբի վիտամինների անբավարարության, տենդի և հիպօքսիայի դեպքերում։

Կատեգորիա:Շաքարախտ
Կատեգորիա:Դիաբետաբանություն
Հավիտենական խաղաղություն (1686)

**«Հավիտենական խաղաղություն»** 1686, Ռուսաստանի պայմանագիրը Լեհաստանի հետ՝ ստորագրված Մոսկվայում, մայիսի 6-ին։ «Հավիտենական խաղաղություն»-յան համաձայն մշտապես Ռուսաստանին անցան Ձախափնյա Ուկրաինան՝ Կիևի հետ միասին, Զապորոժիեն, Սևերյանների երկիրը՝ Չեռնիգովի և Ստարոդուբի հետ, Սմոլենսկ քաղաքն իր շրջակայքով։ Երկու պետությունները պարտավորվեցին անջատ հաշտություն չկնքել թուրք, սուլթանի հետ։ «Հավիտենական խաղաղություն»-յան կնքումով Ռուսաստանը դարձավ հակաթուրքական կոալիցիայի (Լեհաստան, «Հռոմեական սրբազան կայսրություն», Վենետիկ) մասնակից և պարտավորվեց ռազմա արշավանք կազմակերպել Ղրիմի խանության դեմ։ Պայմանագիրը նշանակալից դեր խաղաց թուրք-թաթար նվաճումների դեմ Արևելյան Եվրոպայի ժողովուրդների հետ պայքարում և հեշտացրեց Ռուսաստանի հետագա պայքարը Շվեդիայի դեմ՝ Բալթիկ ծով դուրս գալու համար։

Կատեգորիա:1686
Կատեգորիա:Ռուսաստանի խաղաղության պայմանագրեր
Հանրային իրավունք

** Հանրային իրավունք**, հռոմագերմանական իրավական համակարգի իրավունքի տեսությունում պետական մարմինների կառուցվածքն ու գործունեությունը սահմանող, պետության մարմինների և քաղաքացիների միջև ձևավորված հարաբերությունները կարգավորող նորմերի համակցություն։

Իրավունքն առաջին անգամ II—III դդ. հանրայինի և մասնավորի բաժանել են հռոմեական իրավաբանները, որը հետագա պետություններում դրվել է իրավունքի համակարգի կառուցման հիմքում։

## Հանրային իրավունքի ճյուղեր
### Սահմանադրական իրավունք

### Վարչական իրավունք

### Քրեական իրավունք

## Տես նաև
* Հռոմագերմանական իրավական համակարգ
*: Մասնավոր իրավունք
* Անգլասաքսոնյան իրավական համակարգ

## Գրականություն
* Ղազինյան Գագիկ, Վաղարշյան Արթուր // Հայոց իրավունքի պատմության հիմնահարցերը. Հին շրջանից մինչև մեր օրերը , Մենագրություն։ Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2014, 416 էջ

Կատեգորիա:Հանրային իրավունք
Անտոնի Հյուիշ

**Հյուիշ Անտոնի** (, ), անգլիացի աստղագետ։

Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1968 թվական)։ Ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը և դարձել նույն համալսարանի ռադիոաստղագիտության պրոֆեսոր (1971 թվականից)։ Ուսումնասիրել է փոքր անկյունային չափի ռադիոաղբյուրների սցինտիլյացիան և այդ երևույթն օգտագործել արևապսակի արտաքին շերտերի հետազոտման համար։ 1967 թվականին Հյուիշն իր աշխատակիցների հետ հայտնագործել է պուլսարները։ Հյուիշը և Մ. Ռայլը առաջին աստղագետներն են, որ ռադիոաստղաֆիզիկայի բնագավառում կատարած աշխատանքների համար արժանացել են նոբելյան մրցանակի (1974 թվական)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Հղիություն (կենդանիներ)

մինի|Հղի շուն
**Հղիություն** կենդանիների, էգի օրգանիզմում բեղմնավորված ձվաբջիջից պտղի առաջացման և հետագա զարգացման ֆիզիոլոգիական պրոցես։ Հատուկ է միայն կենդանածին օրգանիզմներին և բնականոն պայմաններում ավարտվում է ծինով։ Կաթնասուն կենդանիների (բացառությամբ ձվածինների) հղիությունը էականապես տարբերվում է որոշ կենդանածին ձկների (շնաձուկ, կատվաձուկ), սողունների (իժ, կենդանածին մողես են) համապատասխան վիճակից։ Կաթնասունների բեղմնավորված ձվաբջջի կամ զիգոտի զարգացումն սկսվում է ձվատար խողովակում, ապա անցնում է արգանդ, որոշ ժամանակ անց տեղի է ունենում ներպատվաստում (իմպլանտացիա), այսինքն՝ սաղմն ամրանում է արգանդի պատին։ Զարգացող սաղմի և մայրական օրգանիզմի միջև կապ է ստեղծվում ընկերքի միջոցով, և առաջանում են սաղմնային թերթիկները։ Հղի էգի արգանդը ծավալով մեծանում է 10-15 անգամ։ Տարբեր կենդանիների հղիությունը տևում է. մկներինը՝ մոտ 20 օր, ճագարինը՝ 29-33, շանը՝ 58-66, առյուծինը՝ 103-110, այծինը և ոչխարինը՝ 145-157, գորշ արջինը՝ մոտ 210, կովինը՝ 270-300, ձիունը՝ 320-355, փղինը՝ մինչև 660 և այլն։ Սմբակավոր կենդանիների ձագերը ծնվում են լավ զարգացած և անմիջապես կարող են ինքնուրույն շարժվել։ Այդպիսի կենդանիների հղիությունը ավելի երկարատև է, քան գիշատիչներինը, որոնց ձագերը ծնվում են կույր, առանց ատամների և մայրական խնամք են պահանջում։ Պարկավորների ձագերը ծնվում են թերզարգացած և զարգացումն ավարտում են մոր «պարկում»։ Հղիության տևողությունը միևնույն տեսակի կենդանու մոտ կարող է փոփոխվել կախված տարվա եղանակից (ամռանը կարճ է, ձմռանն ավելի երկար), ձագի սեռից (էգ ձագերն ավելի շուտ են ծնվում քան արուները), ձագերի քանակից։ Կաթնասունների տարբեր խմբեր մեկ ծինում ունենում են. գիշատիչները՝ 2-20, կրծողները՝ 2-10, սմբակավորները՝ 1-5, կնճիթավորները՝ 1 ձագ։

Կատեգորիա:Հղիություն
Բժշկական ֆիզկուլտուրայի հանրապետական դիսպանսեր

** Բժշկական ֆիզկուլտուրայի հանրապետական դիսպանսեր**, բուժկանխարգելիչ մասնագիտացված հիմնարկ։ Հիմնվել է 1950-ին, Երևանում։ Հիմնական նպատակը հանրապետության առաջատար մարզիկների դիսպանսերացումն էր՝ մարզական կոլեկտիվներում (կամավոր մարզական ընկերություններ, ուսումնական հաստատություններ, մարզադպրոցներ) բժշկական վերահսկողության կազմակերպչական ու մեթոդական ղեկավարությունը, ֆիզիկական դաստիարակությամբ, սպորտով պարապողների և ՊԱՊ համալիրի նորմերը հանձնողների բժշկա-մանկավարժական հսկողությունը։

Բժշկական ֆիզկուլտուրայի հանրապետական դիսպանսերը փորձում էր նպաստել նաև հիմնարկներում ու ձեռնարկություններում բժշկական ֆիզկուլտուրայի ցանցի ընդարձակման ու բարելավման աշխատանքներին, ապահովում սպորտ-մասսայական միջոցառումների բժշկական սպասարկումը, կազմակերպում բուժական ֆիզկուլտուրայի աշխատանքները հիվանդանոցներում, պոլիկլինիկաներում, առողջարաններում։

Բժշկական ֆիզկուլտուրայի հանրապետական դիսպանսերի բազայի վրա, տարբեր հիվանդություններով (սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդություններ, կեցվածքի արատներ, հենաշարժական ապարատի վնասվածքներ, նյութափոխանակության խանգարումներ) տառապողների վերականգնողկան բուժման նպատակով կազմակերպվում էին սպորտային բժշկության մշտական գործող խմբեր։

Բժշկական ֆիզկուլտուրայի հանրապետական դիսպանսերը զբաղվում էր նաև մասնագիտացված կադրերի (բժիշկներ, մեթոդիստներ) որակի բարձրացման հարցերով, կոլեկտիվներում ապահովում բժշկական ֆիզկուլտուրայի կոնսուլտացիոն աշխատանքները։

Կատեգորիա:Բժշկական հիմնարկություններ
Հանրապետական օրացույց

մինի
** Հանրապետական օրացույց** (), **Ֆրանսիայի հեղափոխական օրացույց** (*calendrier révolutionnaire français*), հաստատվել է Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ, Ազգային կոնվենտի 1793 թվականի հոկտեմբերի 5-ի հրամանագրով։ Մշակել է ժողովրդական կրթության կոմիտեն Շառլ-Ժիլբեր Ռոմի ղեկավարությամբ։ Հանրապետական օրացույցը վերացրեց քրիստոնեական թվարկությունը և հաստատեց նորը, որի 1-ին օրը՝ 1792 թվականի սեպտեմբերի 22-ը, Հանրապետության հռչակման օրն էր։

Ըստ Հանրապետական օրացույցի տարին բաժանվում էր 30-օրյա 12 ամիսների, ամիսները՝ 3 տասնօրյակների։ 360 օր հետո՝ 5 (նահանջ տարում՝ 6) «լրացուցիչ» օրերի («սանկյուլոտային»), որոնք, ինչպես նաև տասնօրյակների վերջին օրերը, հանգստյան օրեր էին։ Հաստատվեցին ամիսների նոր անուններ՝ համապատասխան եղանակի առանձնահատկությունների։ Աշնան ամիսներն էին՝ *վանդեմիեր, բրյումեր, ֆրիմեր,* ձմռան՝ *նիվոզ, պլյուվիոզ, վանտոզ,* գարնան՝ *ժերմինալ, ֆլորեալ, պրերիալ,* ամռան՝ *մեսսիդոր, տերմիդոր, ֆրյուկտիդոր։* Շաբաթվա օրերին տրվեցին լատինական թվերից ծագող անուններ, պրիմիդի (1-ին օր), դուոդի (2-րդ օր), տրիդի (3-րդ օր) և այլն։

Հանրապետական օրացույցը գործեց մինչև 1806 թ. հունվարի 1-ը, երբ նապոլեոնյան կայսրության օրոք վերականգնվեց նախկին՝ գրիգորյան օրացույցը։ Հանրապետական օրացույցը վերստին գործածության մեջ դրվեց Փարիզի կոմունայի ժամանակ՝ 1871 թ. մարտի 18-ից մայիսի 28-ը։

Կատեգորիա:Օրացույցներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն
Կատեգորիա:1792 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն