Կոգնիտիվ մոդել

**Կոգնիտիվ մոդել** դա ըմբռնման և կանխատեսման նպատակներով մարդկանց կամ այլ կենդանի արարածների կողմից մեկ կամ մի քանի ճանաչողական գործընթացների ներկայացումն է: Կան ճանաչողական մոդելների բազմաթիվ տեսակներ, և դրանք կարող են լինել սկսած տուփ-սլաք դիագրամներից մինչև հավասարումների հավաքածու և ծրագրային ապահովում, որոնք փոխգործակցում են նույն գործիքների հետ, որոնք առաջադրանքներ կատարելու համար, օգտագործում են մարդիկ (օրինակ՝ համակարգչային մկնիկ և ստեղնաշար): Տեղեկատվության մշակման առումով, ճանաչողական մոդելավորումը մարդու ընկալման, դատողության, հիշողության և գործողության մոդելավորում է:

Մարդկանց մոտ ճանաչողական գործընթացների ներկայացման մասին գիտելիքները ծագել են փիլիսոփայությունից։ Այն հիմնված է երկու հակադիր փիլիսոփայական մոտեցումների՝ ինտերնալիզմի և էքստերնալիզմի վրա, որոնք միասին բացատրում են մտքի բնույթը և դրա կապը մարմնի և արտաքին աշխարհի հետ։ Ինտերնալիստի տեսանկյունից, մարդկային ընկալման, դատողության, հիշողության և գործողության մոդելավորումը անկախ է արտաքին աշխարհից։ Ժամանակակից ակադեմիական գրականությունը ինտերնալիզմի ճանաչողական մոդելները սովորաբար դասակարգում է մարդկանց մոտ ճանաչողական գործընթացների ներկայացման երեք խմբի՝
*Տուփ-և-սլաք մոդելները որոշակիացնում են ճանաչողության մեջ ներգրավված բաղադրիչները։
*Հաշվարկային մոդելները բացատրում են այն «կանոնները», որոնք կարգավորում են տեղեկատվության տեղաշարժը վերը սահմանված կառուցվածքների միջև։;
*Դինամիկ համակարգերը կենտրոնանում են այն բանի վրա, թե ինչպես է համակարգը փոխվում ամեն պահի։ 
Պրոֆեսորներ Էնդի Քլարկը և Դեյվիդ Չալմերսը մշակել են ճանաչողության մոդելավորման էքստերնալիստական ​​մոտեցում, որը հիմնված է ճանաչողական գործընթացները խթանելու գործում միջավայրի ակտիվ դերի վրա՝ ընդլայնված մտքի թեզ: Այս մոտեցման համաձայն, քանի որ արտաքին առարկաները կարևոր դեր են խաղում ճանաչողական գործընթացներում, միտքը և միջավայրը գործում են որպես «զուգակցված համակարգ», ինչը կարելի է դիտարկել որպես ինքնուրույն ամբողջական ճանաչողական համակարգ: Էքստերնալիզմը ներկայացված է մայր-պտուղ նյարդաճանաչողական մոդելով, որը ճանաչողության զարգացումը մասամբ բացատրում է որպես միջավայրի ֆունկցիա:

## Ճանաչողական ճարտարապետությունների հետ կապը
Ճանաչողական մոդելները կարող են մշակվել ճանաչողական ճարտարապետության ներսում կամ առանց դրա, չնայած դրանք միշտ չէ որ տարբերակելի են: Ի տարբերություն ճանաչողական ճարտարապետությունների, ճանաչողական մոդելները հակված են կենտրոնանալ մեկ ճանաչողական երևույթի կամ գործընթացի վրա (օրինակ՝ ցուցակների ուսուցում), թե ինչպես են երկու կամ ավելի գործընթացներ փոխազդում (օրինակ՝ տեսողական որոնում և որոշումների կայացում) կամ որոշակի առաջադրանքի կամ գործիքի վարքային կանխատեսումներ են անում (օրինակ՝ ինչպես է նոր ծրագրային փաթեթի ներդրումը ազդելու արտադրողականության վրա): Ճանաչողական ճարտարապետությունները հակված են կենտրոնանալ մոդելավորվող համակարգի կառուցվածքային հատկությունների վրա և օգնում են սահմանափակել ճանաչողական մոդելների զարգացումը ճարտարապետության ներսում: Նմանապես, մոդելի մշակումը օգնում է բացահայտել ճարտարապետության սահմանափակումները և թերությունները: Ճանաչողական մոդելավորման ամենատարածված ճարտարապետություններից են ACT-R-ը, Clarion-ը, LIDA-ն և Soar-ը:

## Պատմություն
ատմականորեն ճանաչողական մոդելավորումը զարգացել է ճանաչողական հոգեբանության/ճանաչողական գիտության շրջանակներում (ներառյալ մարդկային գործոնները) և ի թիվս այլոց, ներդրում է ստացել մեքենայական ուսուցման և արհեստական ​​բանականության ոլորտներից։ Այնուամենայնիվ, 1960-ականների «ճանաչողական հեղափոխությունից» շատ առաջ գիտնականներն արդեն սկսել էին մշակել բանականության մաթեմատիկական և մեխանիկական մոդելներ։ Այս ոլորտում առաջին ներդրումը կատարվել է 1885 թվականին։ Լյուդվիգ Լիխտհայմը առաջարկել է մի գաղափար (որը հետագայում ընդլայնվել է Կարլ Վերնիկեի կողմից), որը, հավանաբար, «Տուփ և նետ» մոդելի առաջին նախադրյալն էր՝ լեզվի մշակումը քարտեզագրելով լսողական ճանաչման և խոսքի արտադրության մասնագիտացված «տուփերի» մեջ, որոնք միացված են նեյրոնային ուղիներով (նետերով)։ 1943 թվականին պրոֆեսորներ Մաքքալոքը և Փիթսը ստեղծեցին նեյրոնի մաթեմատիկական մոդել՝ որպես տրամաբանական դարպասների ամբողջություն՝ ցույց տալու թե ուղեղը ինչպես կարող է «հաշվարկել»։ Նույն թվականին Քենեթ Քրեյքը «Բացատրության բնույթը» աշխատության մեջ պնդում էր, որ ուղեղը աշխարհի ներքին մոդելներ կառուցող «հաշվիչ մեքենա» է։ Պրոֆեսորներ Ռիչարդ Ատկինսոնը և Ռիչարդ Շիֆրինը 1968 թվականին մեկնարկեցին «Տուփ և նետ» դարաշրջանը՝ Ատկինսոն-Շիֆրինի հիշողության բազմապահեստ մոդելով։ Սա «Տեղեկատվության մշակման» մոտեցումը հայտնի դարձրեց հիշողության համար երեք տարբեր տուփեր գծելով, որոնք նկարագրում են զգայական գրանցամատյանի (SR), կարճաժամկետ հիշողության (STM) և երկարաժամկետ հիշողության (LTM) միջև հոսքը։ 1998 թվականին պրոֆեսոր վան Գելդերը հրապարակեց ճանաչողական գիտության դինամիկական վարկածը: Ներքին դինամիկայի հետևման տվյալների վրա հիմնված, մի քանի դիֆերենցիալ հավասարումներ օգտագործելով, նրա դինամիկ մոդելը նկարագրում էր, թե ինչպես է համակարգի վիճակը փոխվում ժամանակի ընթացքում: Ճանաչողության զարգացման վերաբերյալ հակառակ, էքստերնալիստական ​​տեսակետը  2024 թվականինառաջ է քաշել լատվիացի պրոֆեսոր Իգոր Վալ Դանիլովը՝ իր «Մայր-պտուղ» նյարդաճանաչողական մոդելում:

## Ծանոթագրություններ