Էդուարդ Ուիմփեր

**Էդուարդ Ուիմփեր** (, ), անգլիացի ալպինիստ, հետազոտող, նկարազարդող և գրող, որը առավել հայտնի է 1865 թվականին Մաթերհորն առաջին վերելքով։ 1870-ականներին հայտնի է դարձել որպես անգլիացի լեռնագնաց։ Նրա լեռնագնացության խմբի չորս անդամները մահացել են վայրէջքի ժամանակ։ Ուիմփերը հայտնի է նաև Մոնբլանի լեռնազանգվածի և Բենենի Ալպերի, Հարավային Ամերիկայի Չիմբորասոյի և Կանադայի ժայռոտ լեռների առաջին վերելքներով։ Գրենլանդիայի վերաբերյալ նրա ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է ունեցել Արկտիկայի զարգացման գործում։ Ուիմփերը գրել է լեռնագնացության վերաբերյալ մի քանի գրքեր, այդ թվում՝ «Ժայռամագլցումն Ալպերում»։

## Վաղ կյանք
ձախից|մինի|Լենս Կալկինի նկարը
Էդվարդ Ուիմփերը ծնվել է Լոնդոնի Քենինգթոն ճանապարհի Լամբեթ տեռասում 1840 թվականի ապրիլի 27-ին, նկարիչ և փայտի փորագրող Ջոսայա Վուդ Ուիմփերի և Էլիզաբեթ Ուիթվորթ Քլարիջի ընտանիքում։ Նա տասնմեկ երեխաներից երկրորդն էր, նրա ավագ եղբայրը նկարիչ և հետազոտող Ֆրեդերիկ Ուիմփերն էր։ Վաղ տարիքում սովորել է փայտի վրա փորագրել։ 1860 թվականին լայնածավալ արշավանքներ է կատարել դեպի կենտրոնական և արևմտյան Ալպեր՝ ալպիական դեկորացիաների մի շարք պատվիրված նկարներ պատրաստելու համար։ Այս էքսկուրսիայի նպատակներից մեկը պրոֆեսոր Բոնիի խմբի կողմից Պելվա լեռը բարձրանալու անհաջող փորձի ցուցադրումն էր, որն այդ ժամանակ համարվում էր Դոֆինյան Ալպերի ամենաբարձր գագաթը։

1861 թվականին Ուիմպերը հաջողությամբ ավարտել է վերելքը Պելվու լեռ՝ արշավների շարքից առաջինը, որը շատ անհրաժեշտ էր լույս փռելու համար մի տարածքի տեղագրության վրա, որն այն ժամանակ շատ վատ էր քարտեզագրված։ Պելվուի գագաթից Ուիմպերը հայտնաբերել է, որ այն գերազանցում է հարևան գագաթը, որը հետագայում կոչվել է Բառ դեզ Էկրեն՝ ֆրանսիական Ալպերի ամենաբարձր կետը, որը մինչ Սավոյի բռնակցում Մոնբլանը միացրել է Ֆրանսիայի տիրույթներին։ Ուիմպերը բարձրացել է Barre des Écrins 1864 թվականին Հորաս Ուոքերի, Ա. Վ. Մուրի և ավագ և կրտսեր Քրիստիան Ալմերի ուղեկցությամբ։

1861֊1865 թվականները հագեցած են եղել նոր արշավներով Մոն Բլան լեռնազանգվածում և Պենինյան Ալպերում, որոնց թվում են առաջին գրանցված վերելքները Aiguille d'Argentière և Mont Dolent 1864 թվականին, և Էգյուի Վերտ, Գրանդ Կորնիեր, Պուենտ Ուիմփերը Գրանդ Ժորասի վրա 1865 թվականին։ Նույն թվականին նա առաջին անգամ անցել է Մոմինգ լեռնանցքը։ Իր իսկ խոսքերով, միակ ձախողումը տեղի է ունեցել Դենտ դ'Էրենսի արևմտյան լեռնաշղթայում 1863 թվականին։ Ալպիական իր փորձառության արդյունքում նա նախագծել է վրան, որը հայտնի է դարձել որպես «Ուիմփերի վրան», և դրա դիզայնի վրա հիմնված վրանները դեռ 100 տարի անց արտադրվում էին։

## Մատերհորն
մինի|«Արկածներ Ալպերում» 6-րդ հրատարակության տիտղոսաթերթը (1936)
Պրոֆեսոր Ջոն Թինդալը և Ուիմփերը վճռականորեն փորձել են հասնել Մատերհորնի գագաթ հարավ֊արևմտյան կամ իտալական լեռնաշղթայով։ 1865 թվականին Ուիմփերը, որն արդեն ութ անգամ ձախողվել էր, Միշել Քրոզի հետ անհաջող կերպով փորձել է բարձրանալ հարավ-արևելյան լանջի կուլուարը։ Այն բանից հետո, երբ Քրոզը մեկնեց Չարլզ Հադսոնի հետ նախնական հանդիպման, Ուիմփերը չկարողացավ ապահովել Վալ Տուրնանշի ուղեցույց Ժան Անտուան Կարելիի ծառայությունները և փոխարենը նախատեսում էր բարձրանալ Արևելյան լանջը լորդ Ֆրենսիս Դուգլասի և Զերմատի երկու ուղեցույցների՝ հայր և որդի Փիթեր Թաուգվալդերի հետ։

Ուիմփերը համոզված էր, որ Մատերհորնի կտրուկ տեսքը, երբ դիտվում էր Զերմատից, օպտիկական պատրանք էր, և որ շերտերի անկումը, որոնք իտալական կողմում ձևավորում էին շարունակական շղթաներով, պետք է հակառակ կողմը դարձնի բնական սանդուղք։ Չորս հոգուց բաղկացած այս խումբը կազմել են Հադսոնն ու Քրոսը և անփորձ Դուգլաս Հեդոն։ Հերնլի լեռնաշղթայով սովորական երթուղով անցնելու նրանց փորձը հաջողությամբ է պսակվել 1865 թվականի հուլիսի 14-ին՝ իտալական արշավախմբից ընդամենը մեկ օր առաջ։ Իջնելու ժամանակ Հադոուն սայթաքել և ընկել է Քրոզի վրա՝ տապալելով նրան և քարշ տալով Դուգլասին և Հադսոնին դեպի հստակ մահ։ Պարանը պոկվել է՝ փրկելով մյուս երեքին։

Վեճեր են սկսվել, թե արդյոք պարանն իրականում պոկվել է, բայց պաշտոնական հետաքննությունը չի կարողացել որևէ ապացույց գտնել, և Պիտեր Թաուգվալդերն արդարացվել է։ Պարանը պոկվել է Թաուգվալդերի և լորդ Ֆրենսիս Դուգլասի միջև։ Ուիմփերը Թաուգվալդերին խնդրել է իրեն ցույց տալ պարանը։ Ի զարմանս իրեն, նա տեսել է, որ դա իրենց բերած պարաններից ամենահինն ու ամենաթույլն է, որը նախատեսված է միայն պաշարի համար։ Բոլոր նրանք, ովքեր ընկել են, կապված են եղել Մանիլայի պարանով կամ երկրորդ և նույնքան ամուր պարանով, և, հետևաբար, դա եղել է միայն փրկվածների և ընկածների միջև, որտեղ օգտագործվել է ավելի թույլ պարան։ Ուիմփերը նաև առաջարկել էր Հադսոնին, որ նրանք պետք է պարան կապեին ամենադժվար վայրի ժայռերին և պահեին այն, երբ նրանք իջնում ​​են, որպես լրացուցիչ պաշտպանություն։ Հադսոնը հավանություն է տվել այդ գաղափարին, բայց դա այդպես էլ չի իրականացել։ Կարելի է եզրակացնել, որ Թաուգվալդերն այլ ելք չուներ, քան օգտագործել ավելի թույլ պարան, քանի որ ավելի ամուր պարանն այնքան երկար չէր, որ միացներ Թաուգվալդերին Դուգլասին։ Ուիմփերի՝ Մատերհորնի վրա փորձերի պատմությունը զբաղեցնում է նրա՝ «Ժայռամագլցում Ալպերում» (1871) գրքի մեծ մասը, որում նկարազարդումները փորագրված են անձամբ Ուիմփերի կողմից։ Այդ դժբախտ պատահարի հիշողությունները հետապնդում էին Ուիմփերին․

## Հետազոտություններ Գրելանդիայում
Ուիմպերի 1865 թվականի արշավը պլանավորվել է փորձարկել նրա երթուղի գտնելու հմտությունները՝ նախապատրաստվել 1867 թվականին Գրենլանդիայի արշավախմբին։ Գրենլանդիայում կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում հավաքվել է բրածո բույսերի կարևոր հավաքածու, որոնք նկարագրվել են պրոֆեսոր Հիրի կողմից և ի պահ են հանձնվել Բրիտանական թանգարանին։ Ուիմփերի զեկույցը հրապարակվել Է բրիտանական ասոցիացիայի 1869 թվականի զեկույցում։ Չնայած տեղական բնակչության շրջանում պաշարների պակասի և համաճարակի հետ կապված դժվարություններին, նա ապացուցեց, որ ներքին տարածքները կարելի է ուսումնասիրել համապատասխան դիզայնի սահնակի միջոցով և դրանով իսկ կարևոր ներդրում ունեցավ Արկտիկայի զարգացման գործում։

Մեկ այլ արշավախումբ, որը տեղի է ունեցել 1872 թվականին, նվիրված է եղել ափամերձ գծի ուսումնասիրությանը։

## Հարավային Ամերիկայի ուսումնասիրություն
մինի|Հուշատախտակ Զերմատում
Այնուհետև Ուիմփերը արշավա է կազմակերպել դեպի Էկվադոր, որի նպատակն է հավաքել տվյալներ՝ ուսումնասիրել Լեռնային հիվանդությունը և մարդու մարմնի վրա ցածր ճնշման ազդեցությունը։ Նրա գլխավոր ուղեցույցը Ժան֊Անտուան Կարելն է, ով հետագայում մահացել է Մատերհորնում ուժասպառությունից՝ ձնաբքի ժամանակ իր գործատուներին ապահով տեղ հասցնելուց հետո։

1880 թվականի ընթացքում Ուիմփերը երկու վերելք է կատարել Չիմբորազո (6267 մ), ներառյալ նրա առաջին վերելքը։ Չնայած Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտը հրաբուխ է բարձրանում 1802 թվականին, բայց նա չի հասել գագաթին։ Ուիմփերը գիշերն անցկացրել է Կոտոպաքսիի գագաթին և կատարել իր առաջին վերելքները Սինչոլագուա, Անտիսանա, Կայամբե, Սառա Տուրկո և այլ գագաթներ։ 1892 թվականին նա հրատարակել է իր ճանապարհորդության արդյունքները «Ճանապարհորդություններ հասարակածի մեծ Անդերում» վերնագրով ժողովածուում։

Բարձրության հիվանդության վերաբերյալ նրա դիտարկումները նրան հանգեցրին այն եզրակացության, որ դա պայմանավորված է մթնոլորտային ճնշման անկմամբ, ինչը նվազեցնում է ներշնչված օդի արժեքը և մարմնի ներսում օդի կամ գազի ընդլայնումը, ինչը ճնշում է առաջացնում ներքին օրգանների վրա։ Գազի ընդլայնման հետևանքով առաջացած հետևանքները կարող են ժամանակավոր լինել և անհետանալ ներքին և արտաքին ճնշման միջև հավասարակշռությունը վերականգնելուց հետո։ Թագավորական աշխարագրական ընկերության կողմից նրա աշխատանքի հրապարակումը պարգևատրել են հովանավորի մեդալով։

Հարավային Ամերիկայում նրա փորձը համոզվել է մեծ բարձրություններում աներոիդ բարոմետրերի ընթերցումների որոշ լուրջ սխալների մեջ, և նա հրատարակել է «ինչպես օգտագործել աներոիդ բարոմետրը» վերնագրով աշխատությունը, որի արդյունքում նրան հաջողվել է կարևոր բարելավումներ կատարել դրանց նախագծման մեջ։ Հետագայում նա հրատարակել է Զերմատտի և Շամոնիի երկու ուղեցույցները։

Էկվադորում գտնվելու ընթացքում Ուիմփերը Բրիտանական թանգարանում հավաքել է երկկենցաղների և սողունների հավաքածու, որը փոխանցել է Ջորջ Ալբերտ Բուլենջերին։ Հավաքածուն որոշակի գովասանքի է արժանացել Բուլենջերից, ով ասել է, որ «թեև այն չի պարունակում զարմանալի նորամուծություններ», այն «հետաքրքիր է այն խնամքով, որով իր հավաքողը նշել է ճշգրիտ տեղանքը, որտեղից ստացվել է յուրաքանչյուր նմուշ»։ Բուլենջերը նկարագրել է չորս նոր տեսակ նյութերից, որոնցից երեքը անվանվել են Ուիմփերի անունով՝ օձ Կորունելլա (այժմ Saphenophis boursieri-ի կրտսեր հոմանիշն է) և Prostherapis Whymperi, Phryniscus elegans և Hylodes Whymperi (այժմ Pristimantis-ի կրտսեր հոմանիշը) գորտերը։

## Կանադական ժայռոտ լեռներ
1900-ականների սկզբին Ուիմփերը մի քանի անգամ այցելեց Կանադական ժայռոտ լեռներ և պայմանավորվեց Կանադայի խաղաղօվկիանոսյան երկաթուղու (CPR) հետ՝ խթանելու Կանադական ժայռոտ լեռներն ու երկաթուղին Եվրոպայում և Ասիայում իր ելույթներում։ Դրա դիմաց CPR-ն համաձայնեց վճարել իր և իր չորս ուղեցույցների տրանսպորտային ծախսերը։ Ըստ երկրաբախշ և լեռնագնաց Ա. Օ. Ուիլերի, Ուիմփերը վարձվել է «հետազոտություններ իրականացնելու համար՝ ի շահ Կանադայի խաղաղօվկիանոսյան երկաթուղային ընկերության» (Wheeler, 1905): 1901 թվականին Ուիմփերը և նրա չորս ուղեցույցները (Ջոզեֆ Բոսոնի, Քրիստիան Կաուֆման, Քրիստիան Կլյուկեր և Ջոզեֆ Փոլինգեր) կատարեցին իրենց առաջին վերելքները Ուիմփեր լեռը և Սթենլի գագաթը Կանադայի ժայռոտ լեռների Վերմիլիոն լեռնանցքի տարածքում։

Նրա եղբայրը՝ Ֆրեդերիկը, Բրիտանական Կոլումբիայում ունի նաև լեռ, որը կոչվել է նրա անունով ՝ 1864 թվականին Ռոբերտ Բրաունի Վանկուվեր կղզի հետազոտական արշավախմբի նկարազարդող նկարչի աշխատանքի համար։

## Նկարազարդող
Ժայռամագլցումից բացի ազատ ժամանակ Ուիմփերը զբաղվում էր գրքերի և պարբերականների նկարազարդումների փորագրությամբ։  Նրա նկարազարդած գրքերի թվում էր իր լեռնագնաց Ֆլորենս Քրաուֆորդ Գրոուի «Ցրտաշունչ Կովկաս» (1875) գիրքը։ Ուիմփերը նաև նկարազարդել և փորագրել է Ջոն Թինդալի «վարժությունների ժամերը Ալպերում» (1871) գիրքը։ Նա նկարազարդել է գրքեր Իզաբելլա լ. Բըրդի համար, իսկ նրա եղբայրը՝ Չարլզ Ուիմփերը, եղել է Հենրիետա Ամելիա Բըրդի հիշատակի ժամացույցի աշտարակի դիզայները Թոբերմորիում, Մուլ կղզի, Շոտլանդիա։

## Վերջին տարիներ
1906 թվականի ապրիլի 25-ին, 65 տարեկան հասակում, Ուիմփերն ամուսնացավ 23-ամյա Էդիթ Մերի Լևինի հետ (ծնվել է 1883 թվականին) Էմմանուել եկեղեցում, Ֆորեստ Գեյթ, Էսեքս (այժմ ՝ Լոնդոն)։ Ծառայությունը ղեկավարում էր Քանոն Ջ. Մակքերմքը, ով օգնեց ալպինիստին Մատերհորնի վթարից հետո։ Ամուսնության մեջ ծնվել է դուստրը՝ Էթելը։ 1910 թվականին ամուսինները բաժանվեցին։ 1913 թվականին Էդիթը կրկին ամուսնացավ և հաջորդ տարի մահացավ հղիության բարդություններից։

Ալպերում հերթական վերելքից Շամոնի վերադառնալուց անմիջապես հետո Ուիմփերը հիվանդացավ, փակվեց Couttet Grand Hotel֊ի իր համարում և հրաժարվեց որևէ բժշկական օգնությունից։ Ուիմփերը մահացավ 1911 թվականի սեպտեմբերի 16֊ին, 71 տարեկան հասակում։ Հուղարկավորությունը տեղի ունեցավ չորս օր անց։ Նա թաղված է Շամոնիի անգլիական գերեզմանատանը։

## Աշխատանքներ
* ''Scrambles Amongst the Alps: In the Years 1860–69''. London: John Murray, 1871. .
* *Winter Pictures: By Poet and Artist*. London: Religious Tract Society, 1875.
* *The Ascent of the Matterhorn*. London: John Murray, 1880. .
* *How to Use the Aneroid Barometer*. London: John Murray, 1881.
* ''Travels Amongst the Great Andes of the Equator''. London: John Murray, 1891. .
* *Chamonix and the Range of Mont Blanc: A Guide*. London: John Murray, 1896.
* *The Valley of Zermatt and the Matterhorn: A Guide*. London: John Murray, 1897.
* *The Apprenticeship of a Mountaineer: Edward Whymper's London Diary, 1855–1859*. Ed. Ian Smith. London: London Record Society, 2008. .
* ''Among the Tibetans'' by Isabella L. Bird (1894, as illustrator)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Edward Whymper on Peakfinder
* Peter H. Hansen, 'Whymper, Edward (1840–1911)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004
* 

 
Կատեգորիա:Անգլիացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի լեռնագնացներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի մարզիկներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի պատկերազարդողներ
Կատեգորիա:Նկարիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անգլիացի ալպինիստներ