Տետրիկոս I

**Գայոս Պիոս Էսուվիոս Տետրիկոս** (, ), հունական պատմության մեջ հայտնի որպես **Տետրիկոս I**, Գալական կայսրության կայսր, որը կառավարել է 271-274 թվականներին։

Գահ բարձրանալուց առաջ եղել է Ակվիտանիայի կառավարիչ։ Վիկտորինոսի մահից հետո, մոր՝ Վիկտորիայի օգնությամբ, զորքերը նրան հռչակել են կայսր։ Գալայի հողերի վրա դիմադրել է գերմանական ցեղերի ասպատակություններին։ Կառավարել է իր որդու՝ Տետրիկոս II-ի հետ միասին։ Նա պարտություն է կրել Հռոմի հետ պայքարում և 274 թվականին հանձնվել է կայսր Ավրելիանոսին։ Հետագայում դարձել է Իտալիայի նահանգներից մեկի կառավարիչ և մահացել խոր ծերությունում։

## Կենսագրություն
### Կյանքը մինչև իշխանության գալը։ Գահ բարձրանալը
Տետրիկոսի ծննդյան թիվն անհայտ է։ Նա ծագել է հարուստ ազնվական գալական ընտանիքից։ Նրա տոհմական ազգանունը՝ Էսուվիուսը բնորոշ է հին գալական արիստոկրատիային, որը փորձել է պահպանել ավանդույթները։ Այն կարող է ծագել Գայոս Հուլիոս Կեսարի գրություններում հիշատակված Էսուբի ցեղի անունից, որը բնակվել է Բրետանի ափին, կամ գալական աստված Էսուսի անունից։ Աղբյուրներում նշվում են, որ Տետրիկոսը սենատոր է եղել։ Ամենայն հավանականությամբ որպես հարուստ արիստոկրատ և խոշոր հողատեր, սենատում ընդգրկվել է Պոստումոսի կողմից։ Է. Մ. Շտեյրմանը կասկածի տակ է դրել այս տեղեկատվության իսկությունը, սակայն ֆրանսիացի հետազոտող Ժ. Քոլինը վստահ է, որ դա ճիշտ է։ Ավրելիոս Վիկտորը նշել է, որ Տետրիկոսը սենատորական տիտղոս է ստացել Ավրելիանոսից՝ որպես պարգև կամավոր հանձնվելու համար։

Գալական կայսր Վիկտորինոսի մահվան ժամանակ՝ 271 թվականին, Տետրիկոսը զբաղեցրել է Ակվիտանիա նահանգի նախագահի պաշտոնը։ Գահակալի բացակայությունը այդ ժամանակ կարող էր բացասաբար անդրադառնալ բնակչության և բանակի վրա, ուստի Վիկտորինոսի մայրը՝ Վիկտորիան, որը վայելել է մեծ իշխանություն և ազդեցություն, ստիպել է ընտրել Տետրիկոսին որպես կայսր։ Լեգիոնները միայն մեծ գումարների դիմաց են համաձայնվել  նրա թեկնածության հետ։ Վարկած կա, որ Տետրիկոսը կարող էր ազգական լինել Վիկտորիայի հետ, սակայն նրանց հարաբերությունները կա՛մ շատ հեռավոր էին, կա՛մ հորինված՝ բանակի հավանությունը ստանալու համար։ Հետազոտողները Վիկտորիայի կողմից Տետրիկոսի ընտրությունը զարմանալի են համարում, քանի որ նա զինվորների համար բոլորովին անծանոթ է եղել, իսկ նրա Բուրդիգալայի (ժամանակակից Բորդո) բնակավայրը գտնվել է հիմնական իրադարձությունների վայրից հեռու։ Ակվիտանիան, կարծես, չեզոք է եղել Գալական կայսրության և Հռոմեական պետության նկատմամբ, ինչի մասին վկայում է տարածաշրջանում Վիկտորինոսի և Կլավդիոս II-ի արձանագրությունների բացակայությունը: Հայտնի է, որ այն ապաստան է եղել Ավգուստոդունից (ժամանակակից Ատյուն) եկածների համար, որոնց Վիկտորինոսը պարտության է մատնել։ Գերմանացի հետազոտող Քյոնիգը կարծում է, որ այս ժամանակահատվածում գոյություն է ունեցել «կրկնակի սկզբունք»։ Ամեն դեպքում, ինչպես հաղորդում է Եվտրոպիուսը, Տետրիկոսը թագադրվել է Բուրդիգալայում։ Կա վարկած, որ Տետրիկոսի իշխանության գալը հողատիրական ազնվականության արձագանքն է եղել նախորդ զինվորական կայսրերի կառավարման նկատմամբ։

### Գահակալություն։ Գալլական կայսրության անկում
Տետրիկոսի գահակալումը սկսվել է Գալական կայսրության աղետալի պայմաններում։ Սահմանամերձ նահանգների վրա բարբարոսների ասպատակություններից բացի, տեղի են ունեցել տեղացիների և լեգեոնների ապստամբություններ, իսկ տնտեսությունը անկում է ապրել։ Թետրիկոսի իշխանությունը տարածվել է միայն Բրիտանիայի և Գալայի վրա, իսկ Իսպանիայում նա արդեն ճանաչված չի եղել, թեև «Օգոստոսի պատմությունը» հակառակն է հաստատում։ Լուգդունիկ Գալիայում և Ակվիտանիայում հայտնաբերված կարևորագույն հուշարձաններն ու արձանագրությունները վկայում են Տետրիկոսի վարչակազմի ակտիվ գործունեության մասին։ Իր գահակալության երկրորդ տարում Տետրիկոսը իր ազդեցությունը տարածել է մինչև Միջերկրական ծովի ափերը։ Սակայն նման ապացույցներ չեն հայտնաբերվել ո՛չ Գերմանիայում, ո՛չ էլ Բելգիկայում, ինչը, հավանաբար, պայմանավորված է գերմանական լեգեոնների ապստամբությամբ նոր կայսեր իշխանության դեմ։ Բացի այդ, Մեծ Բրիտանիայում հայտնաբերվել են նաև Տետրիկոսի մասին հիշատակող արձանագրություններ։ Գալական կայսրը ոչ մի գործողություն չի ձեռնարկել, որպեսզի ընդլայնի իր վերահսկողության տակ գտնվող տարածքի սահմանները Գալայի և Բրիտանիայի սահմաններից դուրս՝ նախաձեռնությունը տալով օրինական կայսր Ավրելիանոսին։ Պալմիրական կայսրության դեմ Ավրելիանոսի կատարած արշավի ժամանակ՝ Տետրիկոսը կարողացել է վերահսկողություն վերցնել Ակվիտանիայի հարավ-արևելքի և Նարբոնյան Գալայի արևմտյան մասերը, որոնք Հռոմին են հանձնվել Կլավդիոս II-ի օրոք։
[մինի|293x293փքս|Հռոմեական կայսրությունը 271 թվականին: [Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության տիրույթները նշված են կարմիրով, Գալական կայսրությանը՝ կանաչով, իսկ Պալմիրական թագավորության տիրույթները՝ դեղինով:]]
Բուրդիգալայից Ավգուստ Տրևերովի ուղղությամբ Տետրիկոսը հաջող ռազմական արշավ է ձեռնարկել գերմանացիների դեմ, որոնք օգտվելով Վիկտորինի մահվան կապակցությամբ իրենց տրված հնարավորությունից, հատել են Ռեյնյան սահմանը և զբաղվել կողոպուտներով։ Տետրիկոսը մայրաքաղաքում հաստատվել է միայն 271 թվականի վերջին, բայց հաջորդ տարվա սկզբին նա ստիպված է եղել կրկին արշավել գերմանացիների դեմ: 272 թվականի վերջին արշավանքից հետո կայսրը վերադարձել է Ավգուստ Տրևեր, որը մինչև Գալական կայսրության անկումը եղել է նրա նստավայրը: Գտնվելով մայրաքաղաքում 273 թվականի հունվարի 1-ին Տետրիկոսը տոնել է երկրորդ հյուպատոսության ընդունումը և այստեղ էլ իր որդուն՝ Տետրիկոս II-ին բարձրացրել է կայսրի կարգավիճակով։ Նրա հրամանով Վիկտորինոսը աստվածացվել է, ինչի մասին վկայել են մետաղադրամների գրությունները։ Այդպիսով, Տետրիկոսը ցանկացել է իրեն ներկայացնել որպես նրա օրինական ժառանգորդ և քաղաքականության շարունակող։ Սա ակնհայտորեն ցույց են տվել նաև մետաղադրամները, որոնց վրա պատկերված են Տետրիկոսի և Վիկտորինոսի դիմանկարները։

Տետրիկոսի կառավարման վերջում տեղի է ունեցել Բելգիկայի նահանգապետ Ֆաուստինի ապստամբությունը։ Քանի որ Ավգուստա Տրևերոսը աջակցել է ապստամբին, Տետրիկոսը իր որդու հետ ստիպված է եղել լքել մայրաքաղաքը։ Հին հեղինակները միաձայն հաղորդել են, որ կայսրը, որը բախվել է զինվորական ապստամբություններին, գերմանացիների ներխուժումներին, գավառներում ապստամբություններին դիմել է Ավրելիանոսին՝ Գալիան իր վերահսկողության տակ վերցնելու խնդրանքով։ Տրեբելիոս Պոլիոնը հաղորդել է, որ իր նամակում մեջբերել է Վերգիլիոսի տողերը. «Անպարտելի՛, փրկի՛ր ինձ իմ դժբախտություններից»։ Չնայած Կլավդիոս II-ը չի միջամտել Գալական կայսրության գործերին, հայտնի է, որ սենատորները նրան դիմել են Տետրիկոսի անունից։ Հավանաբար, Տետրիկոսը ցանկացել է համաձայնության գալ նրա հետ, սակայն կայսեր վաղաժամ մահվան պատճառով այդ ծրագրերը չեն իրականացվել։ Ավրելիանոսը վարել է Հռոմեական կայսրության միասնության վերականգնման քաղաքականություն և այդ ժամանակ վերադարձրել է արևելյան նահանգները։ Երկուսի միջև նամակագրությունը շարունակվել է որոշ ժամանակ, որից հետո տեղի է ունեցել անձնական հանդիպում, որի ընթացքում Տետրիկոսը հայտարարել է Ավրելիանոսին հավատարմության երդում տալու իր պատրաստակամության մասին, ստացել է երաշխիքներ, որ իր կյանքն ու ունեցվածքը կխնայվեն։ 274 թվականի հունվարի 1-ին Տետրիկոսը որդու հետ մտել է հյուպատոսություն և բանակի հետ գնացել դեպի հարավ: Փետրվարին կամ մարտին տեղի է ունեցել Դուրոկատալունի մոտ ճակատամարտ։ Տետրիկոսը «ձևականորեն մարտական ​​գիծ է կազմել նրա (Ավրելիանոսի) դեմ և հանձնվել է նրան, մարտի ընթացքում առաջնորդը բացակայել է մարտից, ինչի արդյունքում ջախջախվել են և ցրվել»։ Այսպիսով, Գալական կայսրությունն ավարտել է իր գոյությունը:

Հռոմի կայսրը պահել է իր խոսքը և փրկել Տետրիկոսին և նրա որդուն: 274 թվականի գարնանը երկուսն էլ քայլել են Ավրելիանոսի կառքի առջև՝ հաղթանակի շքերթի ժամանակ։ Դրանից հետո Տետրիկոսը նշանակվել է Լուկանիայի կորռեկտորի պաշտոնում (այլուր նշվում է, որ նա դարձել է ամբողջ Իտալիայի կորռեկտոր), հավանաբար՝ տարածաշրջանում կարգուկանոն վերականգնելու համար։ Նա շատ տարիներ ապրել է Իտալիայում, մահացել ծերությունում, չնայած նրա մահվան ճշգրիտ ամսաթիվն անհայտ է։ Գալական կայսրության անկման հանգամանքների քննադատական ​​վերլուծության համաձայն՝ անտիկ հեղինակների կողմից իրադարձությունների ընթացքի նկարագրությունը արտացոլում է միայն Ավրելիանոսի քարոզչության դիրքորոշումը և հետևաբար հավաստի չէ։ Կա մի տարբերակ, որ Տետրիկոսը վստահ է եղել իր ուժերի վրա և չի դավաճանել զորքերին Դուրոկատալաունի ճակատամարտում։ Եվ նա կենդանի է մնացել ոչ թե դավաճանության, այլ այն պատճառով, որ Ավրելիանոսը պետք է ստեղծեր վարչակազմ նվաճված տարածքում և ամրապնդեր իր իշխանությունը այնտեղ։

Այնուամենայնիվ, Գալական կայսրության գաղափարը շարունակել է գոյություն ունենալ: Հայտնի են «աստվածային Տետրիկոսին» նվիրված մետաղադրամներ, որոնք շատ ավելի ուշ են հատվել նրա կողմնակիցների կողմից։ Այլ մետաղադրամների վրա Տետրիկոսը հիշատակվել է որպես Պրոբոսի (կառավարել է 276-282) համագահակալ։ Հետևաբար, կարելի է եզրակացնել, որ Տետրիկոսը պահպանել է իր ժողովրդականությունը նույնիսկ իր գահընկեցությունից հետո, ինչը ցույց է տվել գալական արիստոկրատիայի դժգոհությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Հռոմեական ուզուրպատորներ
Կատեգորիա:Հռոմի կայսրեր