Դանա Քլաքսթոն

**Դանա Քլաքսթոն** (,), հանկպապա լակոտա կինոռեժիսոր, լուսանկարիչ և կատարողական նկարիչ։ Նրա աշխատանքը նվիրված է Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների կարծրատիպերի, պատմական համատեքստի և գենդերային ուսումնասիրություններին, մասնավորապես՝ Կանադայի առաջին ազգերի ուսումնասիրություններին։ 2007 թվականին նրան շնորհվել է Էյթելյորգ ամերիկյան հնդկացիների և արևմտյան արվեստի թանգարանի կրթաթոշակ։

## Կենագրություն
### Ժառանգություն և վաղ կյանք
Քլաքսթոնի ընտանիքը բնիկ ամերիկացի հանկպապա առաջնորդի` Նստած Ցուլի (Sitting Bull) հետևորդների ժառանգներն են, ովքեր փախել են ԱՄՆ բանակի հետապնդումներից 1876 թվականին Փոքր Բիգհորնի ճակատամարտից հետո՝ գաղթելով Կանադա։ Մեծացել է Սասկաչևանի Մուս Ջոու քաղաքում: Նա ընտանիքի չորս երեխաներից ամենակրտսերն է։ Նրա ընտանիքը` Կանադայի հնդկացի պահպանված հողատարածքների Վուդ լեռան լակոտա առաջին ազգը (Wood Mountain Lakota First Nation), գտնվում է Հարավարևմտյան Սասկաչևանում։

### Ուսուցում և տեսանյութերի պատրաստում
Քլաքսթոնը Վանկուվերում Տեղավնիկների մեդիաարվեստի խմբի (Indigenous Media Arts Group) համահինադիրն է: Նա դասավանդել է Վանկուվերի Էմիլի Քարրի անվան Գեղարվեստի և դիզայնի համալսարանում։ 2003 թվականին նա աշխատել է որպես Գլոբալ հեռուստատեսության ամբիոնի նախագահ Ռեջայնայի համալսարանում, որտեղ դասավանդել է լրագրության դպրոցում։ 2010 թվականին նա աշխատել է որպես Սայմոն Ֆրեյզերի համալսարանի Ռութ Ուին Վուդվորդի կանանց հետազոտությունների ամբիոնի վարիչ։

Նա սերտորեն համագործակցել է Կանադայի և Առաջին ազգերի բազմաթիվ կազմակերպությունների հետ, ինչպիսիք են Կանադայի ազգային կինովարչությունը, Կանադական հեռարձակման կորպորացիան և այլն։ Նա եղել է կանադական *Wakanheja* հեռուստածրագրի 52 դրվագների ռեժիսոր և պրոդյուսեր, ծրագիր, որն Առաջին ազգերին ուղղված մանկական ծրագիր էր, և *ArtZone-* ի 26 դրվագների ռեժիսոր և պրոդյուսեր, որը դեռահասների համար նախատեսված արվեստի շոու էր։ Նա նաև եղել է պրոդյուսեր և պատմող *First Stories-VTV-ում*, որը Վանկուվերի աբորիգեն բնակչության մասին նախագիծ է։

### Գործունեություն
Քլաքսթոնն արվեստից ազատ ժամանակ մասնակցում է պանելային քննարկումների՝ որպես արվեստի ժյուրի, համակարգող, ինչպես նաև երիտասարդ և սկսնակ արվեստագետների խորհրդատու։ Քլաքսթոնն ապրում է Վանկուվերում և Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսորադասախոսական կազմի անդամ է։ Նա նախկինում դերասանական վարպետություն է սովորել Նյու Յորքի *HB Studio-* ում։ Նա 2007 թվականին ստացել է հումանիտար գիտությունների մագիստրոսի կոչում Սայմոն Ֆրեյզերի համալսարանում, որտեղ 2009-2010 թվականներին նշանակվել է Ռութ Ուին Վուդվորդի հիմնադրամի ամբիոնի նախագահ։

## Գեղարվեստական գործունեություն
*Ես ազդված եմ իմ սեփական փորձից՝ որպես լակոտա կին, որպես կանադացի, խառն արյունով կանադացի, իսկ հետո իմ սեփական* *վերաբերմունքը բնական և գերբնական աշխարհի հետ:* *Այսպիսով, հաշվի առնելով փորձառությունների այդ ամբողջ* *խումբը, այդ ամենը հոսում է գեղարվեստական ստեղծագործություն, ես կարծում եմ, որ հենց այստեղից է գալիս դրա բազմաշերտությունը, քանի որ ես շատ բազմաշերտ կյանք եմ ունեցել:* *Եվ այդ բոլոր փորձառությունները մտնում են աշխատանքի մեջ:* – Դանա Քլաքսթոն, 2007։Քլաքսթոնը համատեղում է իր սեփական աշխարհայացքն անցյալի և ներկայի բնիկների խնդիրների հետ։ Նա ուսումնասիրում է գաղութացման, մարմնի պատկերների, գեղեցկության, քաղաքականության, հոգևորության և բնիկ ժողովուրդների պատկերագրության վերաբերյալ մտահոգությունները, և թե ինչպես են դրանք արտացոլվում ժողովրդական մշակույթում։ Տեսանյութի, լուսանկարչության և կոնցեպտուալ նախագծերի միջոցով Քլաքսթոնը ձգտում է միավորել ավանդական փորձառությունները և միջավայրերը ժամանակակից տարածքներում։

### Տեսանյութ
Քլաքսթոնը տեսանյութեր ստեղծել սկսել է 1990-ականների սկզբին։ Տեսանյութերի փորձարկոումներ անելով այնպիսի ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են *Grant Her Restitution* (1991) և *I Want To Know Why* (1994) գործերը, նա ուսումնասիրում է գաղութատիրության ազդեցությունը կանադացի կանանց վրա։ Շարունակելով զարգացնել իր գեղարվեստական նպատակները՝ սկսած 1996 թվականի *«Կարմիր թուղթը» ֆիլմից*, Քլաքսթոնը շարունակել է փորձել «ոգին բերել պատկերասրահի տարածք»։ Սրբություն համարվող և աշխարհիկ բաները միախառնելու միջոցով նա միավորում է ավանդական առարկաները և լակոտա ցեղի հոգևորության խորհրդանիշները ժամանակակից տարածքներում և շրջակայքում։

Նրա բազմաթիվ տեսանախագծերը ցուցադրվել են ավելի քան 15 երկրներում։

### Լուսանկարչություն
«Կարմիր ճանապարհով» (*On to the Red Road*, 2006) շարքում Քլաքսթոնը հավաքել է հինգ լուսանկար՝ կենտրոնանալով կանացիության և հագուստի վրա։ Շարքի միջոցով Քլաքսթոնը ներկայացրել է ավանդական ռեգալիաներով մոդել, որը դանդաղորեն հանում է հագուստի մանրամասները՝ բացահայտելու սեքսուալ հանդերձանքը՝ ի հայտ բերելով սեքսուալության և գենդերային կողմնակալության հարցերը։

«Նկարից վեր» (*Paint Up,* 2009) շարքը ներկայացնում է Ջոզեֆ Փոլի դիմանկարները։ Նա սալիշ ցեղի *Black Face* ծիսական պարուհի և *Pow-wow* պարուհի է, որն ապրում է բնիկ մուսքեմ (*Musqueam*) հնդկացիական ռեզերվացիայում, Մեծ Վանկուվերի (մետրոյի) տարածքում։ Փոլի ներկված դեմքով մեծ մասշտաբի այդ գունավոր դիմանկարները մեկնաբանվել են որպես «հրաշալի պատկերներ, տպավորիչ և անվրդով, որոնք մարտահրավեր են նետում ժամանակակից կյանքի ստերիլ, ոչ հոգևոր, նյութապաշտական հայացքին»։

#### «Մուսթանգ լրակազմ» շարք
Ավելի նոր ստեղծագործություններում, ինչպիսին է «Մուսթանգ լրակազմ» (*Mustang Suite),* Քլաքսթոնը վառ հայացք է նետում *հնդկացիության* հիմքում ընկած իմաստներին և կարծրատիպերին, մասնավորապես՝ լակոտա Բլաք Էլքի (*Black Elk, թարգմ.` սև [[վապիտի]])*՝ Ձիու պարի տեսիլքին։ 

Խոշոր C (քրոմոգեն) - պրինտ շարքում մուստանգը ազատության և շարժունակության խորհրդանիշ է և պարտադիր չէ, որ ներկայանա որպես ձի։ «Պապային պետք է նոր մեքենա» (*Daddy's Gotta New Ride*) գործը ցույց է տալիս մի բնիկ տղամարդու՝ սև կոստյումով, ներկված դեմքով և հյուսած մազերով, կանգնած կարմիր «Ֆորդ Մուստանգ» մեքենայի կողքին։ «Աղջնակներին պետք է Մուստանգ» (*Baby Girls Gotta Mustang)* գործը ներկայացնում է հեծանիվներով երկվորյակ աղջիկների, որոնք կարմիր զգեստներով և *[[մուկլուկ]]* կոշիներով են։ Շարքի մեկ այլ՝ «Մայրիկն ունի մի Պոնի աղջիկ… անվանված Պատմություն և նրան ազատ է արձակում» (*Mama Has a Pony Girl…Named History and Sets Her Free)* գործը ներկայացնում է  մի հեքիմ կնոջ, որը ձեռքերը պարզած է, և մի եվրոպեոիդ կնոջ, որը պարում է բուրլեսկ *[[Պոնի աղջիկ|Պոնի աղջկա]]* (կենդանիներին նմանակելու դերային խաղ) պես։ Նկարը կոչված է աջակցելու աբորիգեն կանանց, ովքեր ցանկանում են ազատվել պատմության կապանքներից, հատկապես այն, որը լի է սեռականացված կարծրատիպերով։ Շարքի մյուս պատկերները մեծածավալ արտացոլումներ են ժամանակակից աշխարհում բնիկ համայնքի մասին։

#### Փաստաթղթային հավաքածու
Քլաքսթոնը նաև կենտրոնացել է *Ամերիկայի հնդկացիների շարժման* վրա, որտեղ ներկայացված են քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության մասին երբեմն վիճահարույց կառավարական փաստաթղթերի սև-սպիտակ լուսանկարները։ Փաստաթղթերը հավաքվել են, երբ Քլաքսթոնն ապրում էր Նյու Յորքում 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին Նյու Յորքի հանրային գրադարանից։ Հաշվետվության փաստաթղթերում կան բազմաթիվ *սևացնող* բառեր, որոնք տխրահռչակ հայտնի են ՀԴԲ-ի և հարակից կազմակերպությունների այլ պետական փաստաթղթերով։

Քլաքսթոնի լուսանկարը տեղ է գտել «ՈչՁերԱրքայադուստրեր Հյուսիսային Ամերիկայի բնիկ կանանց ձայները» (*#NotYourPrincess Voices of Native American Women*, 2017) գրքում, որը խմբագրել են Լիզա Չարլիբոյը և Մերի Բեթ Լեզերդեյլը։ Այս լուսանկարը Քլաքսթոնը ներառել է իր *«Կարմիր ճանապարհի վրա»* ստեղծագործության մեջ` նշելով, որ «[այն] վերափոխման, հոգևորության և բնիկ [կանանց] օբյեկտիվացման մասին է»։ Հարցին, թե «ինչ է նշանակում լինել NDN կին», Քլաքսթոնը շեշտադրում է արել. «հոգ տանել ձեր ընտանիքի և համայնքի մասին առատաձեռնությամբ, քաջությամբ, իմաստությամբ և տոկունությամբ»։

### Հիմնական աշխատանքներ
#### Բիզոնի ոսկրից ճենապակի
աջից|մինի|Ամերիկյան բիզոն
«Բիզոնի ոսկրից ճենապակի» (*Buffalo Bone China,* 1997*)* աշխատանքում Քլաքսթոնը միախառնել է կատարողական արվեստը, այս ու այն կողմից հավաքած առարկաները և տեսանյութերը, որպեսզի վերլուծի առաջին ազգերի ժողովուրդների վրա գաղութատիրական Մեծ Բրիտանիայի քաղաքականության հետևանքները ամերիկյան բիզոնի նկատմամբ, երբ բիզոնները մորթվել են, իսկ ոսկորները մանրացվել և արտահանվել Անգլիա՝ ոսկրային ճենապակու արտադրության համար։

Ներկայացման մեջ Քլաքսթոնը կոտրում է ճենապակու կտորները և կազմում չորս կապոցներ՝ կապոցները դնելով սրբազան շրջանակի մեջ։ Այդ ընթացքում հետին պլանում գոմեշի տեսանյութն է։ «Զգացնել տալով գոմեշի՝ հարթավայրերի հոգևորության և կենսապահովման հիմքի կորուստը, նկարիչը ռետինե մուրճ է օգտագործում՝ ափսեներն ու թասերը կոտրելու համար։ Ճենապակու կոտրումով արվեստագետը նկատի ունի գոմեշի ոսկորները ոսկրային ճենապակու պատրաստման համար օգտագործելու ընթացում գոմեշի շահագործումը և ոչնչացումը»։ Քլաքսթոնը ջարդում է միայն ոսկորներից պատրաստված բրիտանական ճենապակին։

*Buffalo Bone China-ն* ցուցադրվել է Ռեջայնայում (Կանադա) ՄակՔենզի գեղարվեստի թանգարանում 2009 թվականի մայիսի 23-ից մինչև 2009 թվականի սեպտեմբերի 13-ը, ինչպես նաև Վանկուվերի արվեստի պատկերասրահում 2018 թվականի հոկտեմբերի 27-ից մինչև 2019 թվականի փետրվարի 3-ը։

#### Նստած Ցուլ և Մուս Ջոուի սիու ցեղը
«Նստած Ցուլ և Մուս Ջոուի սիու ցեղը» (*Sitting Bull and the Moose Jaw Sioux*) շարքը ստեղծվել է 2003 թվականին և ցուցադրվել Սիդնեյի 17-րդ բիենալեում։ Այն միավորում է լանդշաֆտային դեկորացիաներ, հարցազրույցներ և պատկերներ, ուսումնասիրում է Մուս Ջոու (Moose Jaw) ռեզերվացիայի ճամբարի հիմնադրումը, այն ճամբարը, որը հիմնադրել է Նստած Ցուլը (Sitting Bull) Լիթլ Բիգհորնի ճակատամարտից հետո` ԱՄՆ-ից Կանադա գաղթելուց հետո։ Աշխատանքը, որն ի սկզբանե պատվիրել էր  Մուս Ջոու գեղարվեստի թանգարանը (Moose Jaw Art Gallery), պարունակում է չորս տեսաէկրան, արխիվային պատկերներ և հարցազրույցներ ռեզերվացիոն ճամբարների Առաջին ազգերի բնակիչներից, ինչպես նաև տեղանքի կադրեր։

## Մրցանակներ
* 2019 թվականին Վիզուալ արվեստի «Հնատիշին» հիմնադրամը Քլաքսթոնին շնորհել է մրցանակ Կանադացի նկարչի ակնառու նվաճումների համար։ 
* 2019 թվականին Քլաքսթոնը ստացել է Երիտասարդ կանանց քրիստոնեական ասոցիացիայի (YWCA) Ակնառու կանանց (Women of Distinction) մրցանակ «Արվեստ, մշակույթ և դիզայն» անվանակարգում։ 
* Քլեքսթոնն արժանացել է 2020 թվականի Գերագույն նահանգապետի մրցանակին՝ վիզուալ արվեստների անվանակարգում գեղարվեստական նվաճումների համար։

## Նշանակալի հանրային ցուցադրություններ
* Կանադայի խորհրդի արվեստի բանկ
* Քոլբի քոլեջի արվեստի թանգարան, Մեն
* Ռոբերտ ՄակԼաֆլինի պատկերասրահ, Օշավա (Օնտարիո)
* Վանկուվերի գեղարվեստի պատկերասրահ
* Վինիփեգի արվեստի պատկերասրահ։

## Ցուցահանդեսներ
* 2024 թվականին  Բալթիմորի արվեստի թանգարանում, «Դանա Քլաքսթոն։ Կայծ» (Dana Claxton: Spark)
* 2023 թվականին Քոլբի քոլեջի արվեստի թանգարան, «Ժամանակը և լայն մաընթացության հոսքը» (Time and Tide Flow Wide), Քեննեբեք շրջանում
* 2018-2019 թվականներին Վանկուվերի արվեստի պատկերասրահ, «Ծոպավոր խորանարդը» (Fringing the Cube),
* 2010 թվականին Սիդնեյի բիենալեում «Անհատական շոու»
* 2009 թվականին Գորմանի բնիկ ամերիկացիների արվեստի թանգարան, «Տեղական վիզուալություն» (Native Visuality),
* 2009 թվականին Լեթբրիջի համալսարան, «Նոր աշխատանք»
* 2009 թվականին Կանադայի ազգային պատկերասրահ, «Պողպատե հայացքը» (Steeling the Gaze)
* 2007 թվականին Մոնրեալի բիենալե, «Անհատական շոու»
* 2007 թվականին  Էյթելյորգ թանգարան, «Էյթելյորգ կրթաթոշակ բնիկ ամերիկյան կերպարվեստի համար»
* 2006 թվականին Հավրի ժամանակակից արվեստի բիենալե, «Անհատական ցուցադրություն»
* 2005 թվականին Արվեստի աստղի բիենալե, «Անհատական ցուցադրություն»
* 2004 թվականին Գուանդուն նահանգի արվեստի թանգարան, «Հավաքածու. աբորիգենների արվեստ Վինիփեգի արվեստի պատկերասրահի հավաքածուից», Չինաստան
* 1996 թվականին Վանկուվերի արվեստի պատկերասրահ, «Տեղագրություններ»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Dana Claxton, Buffalo Bone China'' Tribe Inc.-ում
* ''Dana Claxton: Disturbing History'' , *Canadian Art* ամսագրում
* ''Dana Claxton: From a Whisper to a Scream'' , *Canadian Art* ամսագրում
* ''Դանա Քլաքսթոնը և նայելու ուժը'', «Վանկուվերի արև» թերթում
* ''«Danger in Paradise»'' ցուցահանդես, որը վարում է Քլաքսթոնը
* ''Red Paper'' , Վանկուվերի արվեստի պատկերասրահից
*  Լոռի Բլոնդոյի և Դանա Քլաքսթոնի տեսանյութը
* Դանա Քլաքսթոնի ''The Mustang Suite-ը''  
* Դանա Քլաքսթոնի ''«Բժշկության նախագիծը»''։
* 

Կատեգորիա:Կանադացի կին արվեստագետներ