HMS York

**HMS York** (*Նորին Մեծության «Յորք» նավը*), «Յորք» տիպի բրիտանական ծանր հածանավ։ Կառուցվել է Թագավորական նավատորմի համար 1920-ական թվականների վերջին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ ծառայության մեծ մասն անցկացրել է Հյուսիսամերիկյան և Վեստ Ինդիայի կայանում։ Պատերազմի սկզբում ուղեկցել է շարասյուները Ատլանտյան օվկիանոսում, մասնակցել է 1940 թվականի Նորվեգական գործողությանը։ Տարեվերջին տեղափոխվել է Միջերկրական ծով, գործել է շարասյուների և Միջերկրածովյան նավատորմի նավերի պահպանության մեջ։ 1941 թվականի մարտին լրջորեն վնասվել է իտալական պայթող նավակներից՝ 10-րդ MAS նավատորմի կողմից Կրետե կղզու Սուդա ծովածոցում։ 1952 թվականին բարձրացվել և քարշակվել է Բարի՝ մետաղի ջարդոնի համար։

## Կառուցվածք
«Յորք» դասի հածանավերը պետք է լինեին ավելի փոքր և էժան, քան «Քաունթի» դասի ծանր հածանավերը, ինչպես նաև ավելի լավ պաշտպանված։ Արտաքինից «Յորքը» տարբերվում էր իր քույր նավից՝ «Էքսետերից», նրանով, որ նրա ձագարաձև կայմերը մի փոքր թեքված էին դեպի ետ։ Բացի այդ, «Յորքի» կամուրջն ավելի բարձր էր՝ ինքնաթիռի կատապուլտի համար ավելի շատ տարածք ապահովելու համար, որը նախատեսվում էր տեղադրել B (բարձրացված առաջ) աշտարակի վրա։

### Գլխավոր չափերը
«Յորքի» ստանդարտ ջրատարողությունը 8250 երկար տոննա էր (8380 տ), լրիվ բեռնվածությամբ (10․790 տ): Նրա ընդհանուր երկարությունը 575 ոտնաչափ էր (175,3 մ), լայնությունը՝ 57 ոտնաչափ (17,4 մ), իսկ խորությունը՝ 20 ոտնաչափ 3 դյույմ (6,2 մ):

### Էլեկտրակայան
Նավի շարժումն ապահովում էին Փարսոնսի համակարգի չորս գոլորշու տուրբինները, որոնք աշխատում էին չորս պտուտակներով։ Էներգետիկական կայանքը զարգացնում էր 80․000 ձիաուժ (59․700 կՎտ) հզորություն՝ ապահովելով ընթացքի առավելագույն արագությունը 32,25 հանգույց (59,73 կմ/ժ)։ Տուրբինի համար գոլորշին արտադրում էին ծովակալության տիպի ութ ջրատար խողովակներով գոլորշու կաթսաներ։ Վառելիքի առավելագույն պաշարը կազմում էր 1900 երկար տոննա (1930 տ) մազութ, որն ապահովում էր 13․300 ծովային մղոն (24․600 կմ) լողունակություն 12 հանգույց (22 կմ/ժ) արագությամբ։

### Զինվածություն
Հածանավի գլխավոր տրամաչափը բաղկացած էր վեց 203 մմ-անոց թնդանոթներից (փողի երկարությունը՝ 50 տրամաչափ), որոնք տեղադրված էին երեք երկթնդանոթային աշտարակներում։ Բացի այդ, «Յորքը» կրում էր չորս 102 մմ-անոց զենիթային թնդանոթ և երկու զենիթային 40 մմ-անոց թնդանոթ։ Ականանետային-տորպեդային սպառազինությունը ներկայացված էր երկու վերջրյա եռափողանոց 533 մմ-անոց տորպեդային ապարատներով։

### Զրահ
Նավիրանը ջրագծի սահմանում չուներ անընդհատ զրահ։ Շարժիչի և կաթսայատան բաժանմունքների կողային մասերը պաշտպանված էին 3 դյույմ (76,2 մմ) հաստությամբ զրահով, իսկ զինապահեստինը՝ 4,375 դյույմ (111,1 մմ)։ Շարժիչի բաժանմունքների ծայրերում գտնվող լայնակի միջնորմերը 3,5 դյույմ (89 մմ) հաստություն ունեին։ Զինապահեստների տարածքում գտնվող տախտակամածը և միջնորմերը պաշտպանված էին 3 դյույմ (76,2 մմ) զրահով։ Շարժիչի բաժանմունքների և ղեկային մեխանիզմի վերևում գտնվող զրահապատ տախտակամածը 1,5 դյույմ (38 մմ) հաստություն ուներ։ Քաշի և ազատ տարածքի մի մասը նախատեսված էր կատապուլտի և դրա հետախուզական  հիդրոինքնաթիռի տեղադրման համար, սակայն կատապուլտը տեղադրվել է հածանավի ավարտից հետո: Երկրորդ կատապուլտը, որը նախատեսված էր B աշտարակի վրա տեղադրելու համար, բացառվել էր նախագծից «Յորք» նավի կառուցման ընթացքում:

### Ավիացիոն սպառազինություն
1931-1932 թվականներին «Յորքի» վրա տեղադրվել է E.II.H տիպի կատապուլտ, որը նախատեսված է Fairey IIID հետախուզական հիդրոինքնաթիռի արձակման համար։ 1938-1939 թվականներին կատապուլտը փոխարինվել է ավելի հզոր S.I.H-ով, որի վրա տեղադրվել է ավելի ժամանակակից և ծանր Supermarine Walrus հետախուզական հիդրոինքնաթիռ։

### Անձնակազմ
Ծանր հածանավի անձնակազմը բաղկացած էր 628 սպաներից և նավաստիներից։

## Ծառայություն
«Յորքը» ջրարկման է ենթարկվել 1927 թվականի մայիսի 18-ին *Palmers Shipbuilding and Iron Company* ընկերությունում, ջուրն է իջեցվել 1928 թվականի հուլիսի 17-ին և ավարտվել է 1930 թվականի մայիսի 1-ին: Շահագործման հանձնվելուց հետո այն միացել է Տնային նավատորմի 2-րդ հածանավային էսկադրիլիային, որտեղ ծառայել է որպես փոխծովակալ սըր Ռեջինալդ Դրաքսի, ապա նրա իրավահաջորդի՝ փոխծովակալ Մեթյու Բեսթի դրոշակակիր նավ: 1931-1934 թվականներին նավի հրամանատարն էր կապիտան Ռիչարդ Բևանը: Բերմուդյան կղզիներում հրամանատարությունը ստանձնել է կապիտան Հ. Պ. Բոքսերը (): Այդ ժամանակ ծանր հածանավը ծառայել է որպես Հյուսիսային Ամերիկայի և Վեստ Ինդիայի կայանի 8-րդ հածանավային էսկադրիլիայի դրոշակակիր, որը տեղակայված էր Իռլանդական կղզու Թագավորական նավաշինարանում:

1934 թվականի ապրիլի 29-ին «Յորքը» դուրս եկավ Կարտախենայից (Կոլումբիա) և մայիսի 4-ին, Ճամայկայից եկած նույն տիպի «Էքսետերի» հետ, առաջին անգամ ժամանեց Բերմուդյան կղզիներ։ Այնտեղ նա մտավ թիվ 1 ծովակալության լողացող նավամատույց, լինելով այդ պահին այդ նավամատույցով բարձրացված ամենամեծ նավը, ինչը «պահանջեց նավամատույցի զգալի վերափոխում», որպեսզի այն «կարողանա ընդունել «Յորք» տիպի ավելի մեծ նավեր»։ 1935 թվականի մայիսի 6-ին «Յորքը» առանցքային դեր խաղաց Գեորգ V-ի թագավորության արծաթե հոբելյանի տոնակատարությանը, որն անցկացվում էր Համիլթոնում։

1935-1936 թվականներին «Յորքը» կցվեց Միջերկրածովյան նավատորմին՝ իտալա-եթովպական պատերազմի սկսվելուց հետո ստեղծված իրավիճակի պատճառով։ Վերադարձավ Բերմուդներ մինչև 1939 թվականի սեպտեմբերին սկսված համաշխարհային պատերազմը։

Նույն ամսում տեղափոխվել է Հալիֆաքս (Նոր Շոտլանդիա)՝ մասնակցելու շարասյունների պահպանությանը: Հոկտեմբերին այնտեղ միացել է F միացությանը, որի խնդիրներն էին գերմանական ռեյդերների որսը և շարասյունների պաշտպանությունը: Հոկտեմբերի 31-ից նոյեմբերի 22-ը հածանավը փոքր վերանորոգում է անցել Բերմուդներում, նախքան Անգլիա մեկնելը, որտեղ դեկտեմբերին ավելի հիմնավոր վերանորոգման է ենթարկվել, որն ավարտվել է 1940 թվականի փետրվարի 9-ին։ Վերանորոգումից հետո այն մտել է Մետրոպոլիայի նավատորմի 1-ին հածանավային էսկադրայի կազմի մեջ։ 1940 թվականի մարտի 3-ին «Յորքը» Դանիական նեղուցում՝ Իսլանդիայի մոտ, որսացել է գերմանական «Արուկաս» բլոկադա ճեղքողին, սակայն այն խորտակվել է անձնակազմի կողմից, որպեսզի չհայտնվի անգլիացիների ձեռքում:

Ապրիլի սկզբին «Յորքը» էսկադրայի մյուս նավերի հետ պետք է դաշնակից զորքեր տեղափոխեր՝ Նորվեգիան գրավելու համար (բրիտանական R4 պլան)։ Ապրիլի 8-ին նավերի վրա ընդունված զորքերը հետ են իջեցվել այն բանից հետո, երբ բրիտանացիները տեղեկացել են Նորվեգիայում գերմանացիների անխուսափելի վայրէջքի մասին։ Զորքերի բեռնաթափումից հետո 1-ին հածանավային էսկադրան, որը ղեկավարում էր փոխծովակալ Ջոն Կանինգհեմը, դուրս է եկել Մետրոպոլիայի մնացած նավատորմի հետ միանալու համար, որն արդեն ծովում էր: Ապրիլի 10-ին «Յորքին» հրամայվել է Լերուիկ քարշ տալ «Էքլիփս» էսկադրային ականակիրը, որը վնասվել էր գերմանական ավիացիայի կողմից: Ապրիլի 24-25-ը «Յորքը», «Մանչեսթեր» և «Բիրմինգհեմ» թեթև հածանավերը Ռոսայթից Օնդալսնես և Մոլդե են տեղափոխել «Կանաչ գովարդների» 1-ին գումարտակը և այլ զորքեր։ Ապրիլի 26-ին հածանավը վերադարձել է: Մայիսի 1-ից 2-ի գիշերը «Յորքը», երեք ֆրանսիական տրանսպորտային նավ և մի քանի բրիտանական էսկադրային ականակիրներ Նամսուսից տարհանել են բրիտանական և ֆրանսիական զորքերը:մինի|«Յորքը» Ադմիրալտեյսկի լողացող նավամատույցում № 1, Բերմուդյան կղզիներ, 1934 թվական

[մինի|Յորքը [Հավանա|Հավանայում, 1938 թվականի հունվար]]

### Միջերկրական ծով
1940 թվականի օգոստոսին «Յորքը» միացավ Միջերկրածովյան նավատորմի 3-րդ հածանավային էսկադրիլիային։ Սեպտեմբերի վերջին ծանր հածանավը ժամանեց Ալեքսանդրիա՝ Բարի Հույսի հրվանդանի շուրջը ընթացող շարասյան հետ միասին։ Երկու օր անց «Յորքը» մասնակցեց MB5 գործողությանը, որի ընթացքում Միջերկրածովյան նավատորմը պաշտպանություն ապահովեց «Լիվերպուլ» և «Գլոսթեր» թեթև հածանավերի համար, որոնք զորքեր էին տեղափոխում Մալթա։ Հոկտեմբերի 13-ին, հրվանդանի Պասերոյի ճակատամարտի ժամանակ, «Յորքը» խորտակեց անշարժ և լքված իտալական «Արտիլիերի» ականակիրը, որը նախկինում վնասվել էր «Այաքս» թեթև հածանավից արձակված կրակոցներից։ Մեկ ամիս անց Միջերկրածովյան նավատորմը իրականացրեց MB8 գործողությունը՝ բարդ մանևրների շարք, որը ներառում էր նոյեմբերի 11-12-ի գիշերը Տարանտոյի նավահանգստում իտալական նավատորմի վրա հարձակումը, որի ընթացքում «Յորքին» ուղեկցում էր «Իլլյուստրիուս» ավիակիրը։ Մի քանի օր անց հածանավը բրիտանական զորքեր տեղափոխեց Եգիպտոսի Ալեքսանդրիայից դեպի Պիրեայի հունական նավահանգիստ։ Նոյեմբերի 26-ին «Յորքը» և 3-րդ էսկադրիլիայի մյուս նավեր պաշտպանություն ապահովեցին Մալթա մեկնող փոքր շարասյան համար։

Դեկտեմբերի 16-ին Միջերկրածովյան նավատորմը, իսկ նրա հետ միասին նաև «Յորքը», դուրս եկավ ծով՝ հարվածելու իտալական նավագնացությանը, Ռոդոսի աերոդրոմներին և ռմբակոծելու Վալոնան: 1941 թվականի հունվարի սկզբին հածանավը Կրետեի Սուդա ծովածոց տարավ «Բրեմբլիֆ» (անգլ.՝ Brambleleaf) տանկերը և «Ֆլաուեր» տիպի չորս կարավաններ, որից հետո գործեց արևելյան Միջերկրական ծովում՝ Excess գործողության քողարկման ուժերի կազմում։ Հունվարի 16-ին «Յորքը» վերադարձավ Ալեքսանդրիա։ Փետրվարի սկզբին նա կրկին եկավ Սուդա ծովածոց՝ գործելով այնտեղից իտալական նավագնացության դեմ: Մարտին, Lustre գործողության ժամանակ, նա պաշտպանում էր Եգիպտոսից Հունաստան ուղևորվող շարասյուները:մինի|Անշարժ և լքված «Արտիլիեր»-ի անձնակազմի կողմից

### Կործանում
1941 թվականի մարտի 26-ին «Յորքը» ծանր վնասվածքներ է ստացել իտալական պայթող նավակների հարձակման ժամանակ 10-րդ MAS նավատորմի կողմից Սուդա ծովածոցում, Կրետե կղզում։ Իտալական «Ֆրանչեսկո Կրիսպի» և «Լուիջի Սելլա» էսկադրոնային ականակիրները, որոնք կահավորված էին որպես նավակների կրողներ, նրանց հասցրել են Սուդա ծովածոց։ Վեց նավակներից բաղկացած խումբը (հրամանատար՝ լեյտենանտ Լուիջի Ֆաջոնի) մտել է ծովածոց և զույգերով հարձակվել երեք թիրախների վրա։ Երեք նավակների մոտ խնդիրներ են հայտնաբերվել, սակայն մյուս երեքը հաջողությամբ խոցել են իրենց թիրախները։ Երկու նավակ, որոնք իրենց քթի մասում կրում էին 330 կգ պայթուցիկ նյութ, հարվածել են «Յորքին» իրանի մեջտեղում՝ ջրով ողողելով երկու կաթսայատուն և մեկ մեքենայական բաժանմունք։ Զոհվել է երկու բրիտանացի նավաստի։ Բոլոր իտալացիները ողջ են մնացել և գերի են ընկել։ «Յորքը» ստիպված են եղել նստեցնել ծանծաղուտի վրա հածանավի խորտակման վտանգի պատճառով։ «Ռովեր» սուզանավից հածանավին մատակարարվել է էլեկտրական էներգիա, որն անհրաժեշտ էր «Յորքի» զենիթային հրետանու աշխատանքի համար, սակայն որոշ ժամանակ անց «Ռովերը» վնասվել է գերմանական ավիացիայի կողմից, որից հետո նավակը քարշակվել է վերանորոգման։ Մայիսի 18-ին գերմանական ռմբակոծիչները նոր վնասվածքներ են հասցրել «Յորքին», որոնք այլևս հնարավոր չէր ուղղել։ Մայիսի 22-ին, երբ սկսվել է դաշնակից զորքերի տարհանումը Կրետեից, հածանավի գլխավոր տրամաչափի զենքերը պայթեցվել են։ 1952 թվականի փետրվարին հածանավը բարձրացվել է իտալական ընկերության կողմից և տեղափոխվել Բարի, որտեղ մարտի 3-ին այն սկսել են կտրատել մետաղի ջարդոնի։մինի|Վնասված Յորքը Սուդայի ծոցում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Նավեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Լավ հոդվածներ