Ֆիլարիազ

**Ֆիլարիազ,** ֆիլարիալ որդերի (նեմատոդ որդերի) վարակի տարածման արդյունքում զարգացող քրոնիկական վարակային հիվանդությունների խումբ։

Ներառված է մոռացված հիվանդությունների ցանկում:

Ամենատարածված տեսակն ավշային ֆիլարիազն է, որը տարածվում է մոծակների միջոցով: Ֆիլարիազի այլ տեսակներից են․

* օնխոցերկոզը, հայտնի նաև որպես գետային կուրություն, որի հարուցիչը *Onchocerca volvulus*-ն է։ 
* լոաոզը, որի հարուցիչը *Loa loa*-ն է,
* մանսոնելիազը, որի հարուցիչը *Mansonella*-ի երեք տեսակներն են,
* դիրոֆիլարիազը, որի հարուցիչը *Dirofilaria*-ի երկու տեսակներն են:

Այս բոլոր որդերը պատկանում են *Filarioidea* վերնաընտանիքին:

## Համաճարակաբանություն
2000 թվականին գրանցվել է ավշային ֆիլարիազի վարակման 199 միլիոն դեպք, որից 3,1 միլիոնը՝ Ամերիկայում, և շուրջ 107 միլիոնը՝ Հարավարևելյան Ասիայում, ինչը կազմել է բոլոր դեպքերի մինչև 52%-ը՝ Բանգլադեշում, Հնդկաստանում, Ինդոնեզիայում և Մյանմայում գրանցված դեպքերի միասին վերցրած: Չնայած դեպքերի 21%-ը կազմող աֆրիկյան ազգերը 200-ից 2018 թվականներին ցուցաբերեցին նվազման միտում, հետազոտությունները դեռևս փաստում էին վարակի ընդհանուր բեռի՝ Հարավարևելյան Ասիայում կենտրոնացման մասին:

## Պատճառ
[մինի|Ֆիլարիազը հարուցվում է [Մակաբուծություն|մակաբույծ նեմատոդներով (կլոր որդերով)։]]
Հայտնի է ֆիլարիալ որդերի ութ տեսակ, որոնց համար մարդը հանդիսանում է վերջնական կրող: Դրանք բաժանվում են երեք խմբի՝ կախված մարմնի այն մասից, որը նրանք ախտահարում են.

* Ավշային ֆիլարիազի հարուցիչներն են *Wuchereria bancrofti* (թելորդուկ), *Brugia malayi* և *Brugia timori* որդերը: Այս որդերը ախտահարում են ավշային համակարգը, ներառյալ ավշային հանգույցները։ Քրոնիկական դեպքերում այս որդերը կարող են հանգեցնել փղախտի:
* Լոաիազը, որը ենթամաշկային ֆիլարիազ է, հարուցիչներն են *Loa loa*-ն, *Mansonella streptocerca*-ն և *Onchocerca volvulus*-ն: *Onchocerca* *volvulus*-ն առաջացնում է գետային կուրություն:
* Շճային խոռոչների ֆիլարիազը, որի հարուցիչներն են *Mansonella perstans* և *Mansonella ozzardi* որդերը, որոնք զբաղեցնում են որովայնի շճային խոռոչը: *Dirofilaria immitis* շան սրտի որդը, հազվադեպ է վարակում մարդկանց:

Այս որդերը փոխանցվում են *Aedes*, *Culex*, *Anopheles* (անոֆելես) և *Mansonia* ցեղերին պատկանող վարակված մոծակների միջոցով: Վերջին տվյալները հուշում են, որ կլիմայի փոփոխությունն իր ազդեցությունն ունի այս մակաբուծային հիվանդության և դրա փոխանցողների տարածման վրա: Ավշային ֆիլարիազը հանդիսացել է մշտական տձևացման առաջնային պատճառ և շարունակում է մնալ աշխարհում երկարատև հաշմանդամության երկրորդ ամենատարածված պատճառը՝ նույնիսկ խնդրի սանձահարմանն ուղղված բազմաթիվ ջանքերից հետո:

## Կենսապտույտ
*Wuchereria bancrofti* տեսակը, որը պատկանում է *Onchocercidae* ընտանիքին, կազմում է աշխարհում ֆիլարիալ վարակների ավելի քան 90%-ը: Այն իր կենսապտույտն ավարտում է երկու տերերի միջոցով. մարդիկ հանդիսանում են վերջնական տերը, իսկ մոծակը՝ միջանկյալ տերը: Փոխանցմանը նպաստող ամենատարածված մոծակ-փոխանցողներն են *Anopheles*-ը Աֆրիկայում, *Culex*-ը Ամերիկայում, *Aedes*-ը և *Mansonia*-ն Ասիայում (Զուլֆիկար և այլք, 2023 թվական): Էգ որդերը ձվակենդանածին են և վարակված մարդկանց օրգանիզմում կարող են արտադրել հազարավոր թրթուրներ, որոնք հայտնի են որպես միկրոֆիլարիաներ: Մոծակները կծելու ժամանակ կլանում են դրանք: Կլանված միկրոֆիլարիաները հասունանում են և ի վերջո տեղափոխվում միջատի կնճիթիկ, որտեղից նրանք ներարկվում են մարդու մաշկի մեջ: Այստեղ նրանք դերմայի միջով անցնում են դեպի ավշային օրգաններ և հաջորդ 6-ից 12 ամիսների ընթացքում հետագայում հասունանում են՝ վերածվելով արու և էգ որդերի, և ի վերջո վերարտադրվում են՝ ավարտելով ցիկլը:

Ֆիլարիալ որդերով վարակված անհատները կարող են նկարագրվել որպես միկրոֆիլարեմիկ կամ ամիկրոֆիլարեմիկ՝ կախված նրանից, թե արդյոք նրանց ծայրամասային արյան մեջ կարող են հայտնաբերվել միկրոֆիլարիաներ: Ֆիլարիազը միկրոֆիլարեմիկ դեպքերում ախտորոշվում է հիմնականում ծայրամասային արյան մեջ միկրոֆիլարիաների ուղղակի հայտնաբերման միջոցով:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ավշային ֆիլարիազի ամենաակնառու ախտանիշը փղախտն է՝ մաշկի և ենթամաշկային հյուսվածքների հաստացմամբ: Սա առաջին հիվանդությունն էր, որի ժամանակ հայտնաբերվել է, որ այն փոխանցվում է մոծակների միջոցով: Փղախտն առաջանում է, երբ մակաբույծները բնակվում են ավշային համակարգում:

Սուր բորբոքային ֆիլարիազը դրսևորվում է տենդի 5-րդից 7-րդ օրերի ընթացքում՝ ավշային հանգույցների բորբոքման հետ մեկտեղ: Այն հաճախ ուղեկցվում է էպիդիդիմիտով (մակամորձու բորբոքում) և սերմնալարի բորբոքմամբ: Երկրորդային բակտերիային վարակները շատ տարածված են և ավելի ծանր են ընթանում նախկինում վարակի հետ չշփված ներգաղթյալների մոտ, քան տեղաբնիկների: Քրոնիկական ֆիլարիալ հիվանդությունը զարգանում է աստիճանաբար՝ տարիների ընթացքում: Պացիենտների մեծ մասի մոտ ավշային անոթների լայնացումը որևէ ֆիզիկական ախտանիշով չի արտահայտվում: Սակայն մեռնող չափահաս որդերի նկատմամբ բորբոքային պատասխանները հաճախ հանգեցնում են քրոնիկական լիմֆեդեմայի (ավշային այտուց) ախտահարված շրջաններում, որն այնուհետև վերածվում է փղախտի: *W. bancrofti*-ն հաճախ առաջացնում է հիդրոցելե (ամորձաթաղանթի ջրակալություն) և ամորձապարկի փղախտ: Ավելին, ավշային անոթների խզումը կամ ավշի անոմալ արտահոսքը հաճախ հանգեցնում է քիլուրիայի (ավշի առկայություն մեզի մեջ) և քիլոցելեի:

Փղախտն ախտահարում է հիմնականում ստորին վերջույթները, մինչդեռ ականջները, լորձաթաղանթները և անդամահատված վերջույթների մնացորդները (stumps) ավելի հազվադեպ են ախտահարվում: Այնուամենայնիվ, ֆիլարիալ որդերի տարբեր տեսակներ հակված են ախտահարելու մարմնի տարբեր մասեր. *Wuchereria bancrofti*-ն կարող է ախտահարել ոտքերը, ձեռքերը, ամոթաշրթերը, կրծքագեղձերը և ամորձապարկը (առաջացնելով հիդրոցելե), մինչդեռ *Brugia timori*-ն հազվադեպ է ախտահարում սեռական օրգանները: Նրանք, ում մոտ զարգանում են փղախտի քրոնիկական փուլերը, ամիկրոֆիլարեմիկ են և հաճախ ունենում են իմունաբանական ռեակցիաներ ինչպես միկրոֆիլարիաների, այնպես էլ չափահաս որդերի հետ, որը թողնում  է անբարենպաստ ազդեցություն օրգանիզմի վրա:

Ենթամաշկային որդերն արտահայտվում են ցանով, եղնջացանային պապուլաներով և արթրիտով, ինչպես նաև հիպեր- և հիպոպիգմենտացված բծերով (): *Onchocerca volvulus*-ը դրսևորվում է աչքերում՝ առաջացնելով «գետային կուրություն» (օնխոցերկոզ), որն աշխարհում կուրության առաջնային պատճառներից մեկն է: Շճային խոռոչի ֆիլարիազն ուղեկցվում է ենթամաշկային ֆիլարիազին նման ախտանիշներով, ի հավելումն որովայնի ցավի, քանի որ այս որդերը նույնպես խորանիստ հյուսվածքների բնակիչներ են:

## Ախտորոշում
մինի|''Dirofilaria immitis''-ի (սրտի որդ) միկրոֆիլարիա՝ լիմֆոմա ունեցող շան ավշային հանգույցում: Այս նորածին նեմատոդը միջինից մեծ չափսերի անհաս լիմֆոցիտների մեջ է, որոնք դրսևորում են քաղցկեղի բազմակի չափանիշներ:
ֆիլարիազը սովորաբար ախտորոշվում է Գիմզայի ներկմամբ արյան բարակ և հաստ քսուկներում միկրոֆիլարիաների հայտնաբերմամբ՝ օգտագործելով «ոսկե ստանդարտ» համարվող մատի ծակման թեստը (finger prick test): Մատի ծակման թեստը վերցնում է արյունը մատի ծայրի մազանոթներից. արյան արտազատման համար կարող են օգտագործվել նաև ավելի մեծ երակներ, սակայն պետք է խստորեն պահպանվեն օրվա ժամային պատուհանները: Արյունը պետք է վերցվի համապատասխան ժամերին, որոնք արտացոլում են փոխանցող միջատների սնվելու ակտիվությունը: Օրինակ՝ *W. bancrofti*-ի փոխանցողը մոծակն է, հետևաբար արյան նմուշառման համար նախընտրելի ժամանակը գիշերն է: *Loa loa*-ի փոխանցողը եղջերուների ճանճն է, իսկ  արյան նմուշառման նախընտրելի ժամանակը՝ ցերեկը: Ախտորոշման այս մեթոդը տեղին է միայն այն միկրոֆիլարիաների համար, որոնք արյան միջոցով տեղափոխվում են թոքերից դեպի մաշկ: Որոշ ֆիլարիալ որդեր, ինչպիսիք են *M. streptocerca*-ն և *O. volvulus*-ը, արտադրում են միկրոֆիլարիաներ, որոնք չեն տեղափոխվում արյամբ. դրանք բնակվում են միայն մաշկում: Այս որդերի համար ախտորոշումը հիմնվում է մաշկի կտորի հետազոտման (skin snips) վրա և կարող է իրականացվել ցանկացած ժամանակ:

Նախկինում ֆիլարիալ ախտորոշիչ թեստերի զգայունության և յուրահատկության բարելավմանն ուղղված ջանքերի առաջին հաջողություններից մեկը մակաբույծի գենոմում կրկնվող հաջորդականությունների հայտնաբերումն էր: Տեխնոլոգիաների առաջընթացը, ինչպիսին է պոլիմերազային շղթայական ռեակցիան (ՊՇՌ), հանգեցրել է տարբեր հետազոտությունների մշակմանը, որոնք շատ ավելի հեշտացրին մակաբուծային տարածվածության լայնածավալ հարցումները:

Ֆիլարիալ մակաբույծները հայտնի են նրանով, որ դրդում են մի քանի իմունակարգավորիչ մեխանիզմներ, ինչպիսիք են մակրոֆագերի և կարգավորիչ T-բջիջների (T regulatory cells) ակտիվացումը: Պարզվել է, որ կարգավորիչ T-բջիջները էական դեր են խաղում այն հարցում, թե ինչպես են ֆիլարիալ որդերը փոփոխում տիրոջ իմունային պատասխանը՝ արտադրելով իմունոգլոբուլին G4 (IgG4): IgG4-ի շատ բարձր պարունակություն պլազմայում գրանցվել է ավշային ֆիլարիազով ասիմպտոմատիկ պացիենտների մոտ: Այսպիսով, նոր հետազոտությունները, որոնք չափում են IgG4-ի պատասխանները ֆիլարիալ հում մզվածքների նկատմամբ կամ օգտագործում են մակաբույծի մզվածքների ֆրակցիաներ, ունեն ավելի լավ ընդհանուր յուրահատուկություն, սակայն արդյունավետ չեն միկրոֆիլարեմիկ շիճուկի դոնորներին ամիկրոֆիլարեմիկներից տարբերակելու հարցում: Այն հետազոտությունները, որոնք չափում են շրջանառվող հակածինը, ակնկալվում է, որ ավելի լավ կչափեն ակտիվ վարակը, քանի որ միայն կենդանի որդերն են արտազատում շրջանառվող հակածին:

Որպես շրջանառվող ֆիլարիալ հակածինի հայտնաբերման համար իմունոախտորոշիչ թեստ-հավաքածուներ ստեղծելու փորձ, փորձարկվել են բազմաթիվ հակածին և հակամարմիններ, որոնք յուրահատուկ են մակաբույծների համար: Փորձարկվել են Og4C3 մոնոկլոնալ հակամարմինների վրա հիմնված ELISA-ն և իմունոքրոմատոգրաֆիկ քարտ-թեստը, որն օգտագործում է նույն մոնոկլոնալ հակամարմինը: Սակայն այս կոմերցիոն հետազոտությունները որոշակի խնդիրներ ունեն կայունության, արժեքի և դաշտային պայմաններում կիրառման յուրահատկության հետ կապված: Ավելին, նկատվել է, որ իմունաքրոմատոգրաֆիկ ձևաչափը միկրոֆիլարիա-բացասական անհատների 25%-ին ցույց է տվել որպես դրական շրջանառվող ֆիլարիալ հակածինների համար:

Վերոնշյալ շրջանառվող հակածինների վրա հիմնված այս կոմերցիոն թեստերը նաև սահմանափակված են միայն չափահաս Wuchereria bancrofti-ի *ընտանիքի* որդերի հաջող հայտնաբերմամբ, ինչը ախտորոշումը հնարավոր է դարձնում միայն վարակի ուշ փուլերում, երբ թերապևտիկ միջոցները կարող են այլևս ազդեցություն չունենալ: Սկսվել է որդերի յուրահատուկ հակածինների որոնում, որտեղ SXP-1 հակածինը ճանաչվել է որպես յուրահատուկ *W. bancrofti* ֆիլարիազի համար: հակածինը նույնականացվել է չափահաս որդերի cDNA գրադարանի սքրինինգից հետո՝ թե՛ ամիկրոֆիլարեմիկ, թե՛ միկրոֆիլարեմիկ պացիենտների շիճուկով: Բնական SXP-1 հակածինը առկա էր միկրոֆիլարիաների և չափահաս որդերի մզվածքներում և պարզվել է, որ յուրահատուկ չէ կենսապտույտի որևէ փուլի համար:

*W. bancrofti*-յուրահատուկ հակածին նույնականացնելու համար Պաստորը և գործընկերները օգտագործել են Bm SXP գենը՝ *W. bancrofti*-ի 3-րդ թրթուրային փուլի cDNA գրադարանի դեմ սքրինինգ իրականացնելու համար: Սա հանգեցրել է *W. bancrofti* SXP-1-ի cDNA հաջորդականության նույնականացմանը, որը կոդավորում էր 20,8 կԴա կանխատեսվող մոլեկուլային զանգվածով պոլիպեպտիդ: Պարզվել է, որ *Wuchereria bancrofti*-SXP-ն 85 տոկոսով նույնական է BmSXP պոլիպեպտիդին և տարբերվում էր C-ծայրային երկայնքով, որտեղ առաջինն ուներ լրացուցիչ 29 ամինաթթվից բաղկացած երկարացում: *Wuchereria bancrofti* SXP-1 տարբերակը, որտեղ ստոպ-կոդոն է ներմուծվել ամինաթթվի 153-րդ դիրքում, լայնորեն տարածված է *W. bancrofti*-ի տարբեր պոպուլյացիաների շրջանում: Տարբեր որդերի առկա հաջորդականություններով իրականացված որոնումները բացահայտել են SXP-1 հոմոլոգների առկայությունը շատ այլ նեմատոդների մոտ, որոնց հաջորդականություններում զույգային համեմատությունների ժամանակ նկատվել են զգալի նույնականություններ: Որոշ օրինակներ ներառում են *O. volvulus* (50% նույնականություն; Ov-SXP-1), *Ascaris suum* (43%; As-SXP-1), *Loa loa* (46%; Li-SXP-1) և *C. elegans* (29%; Ce-SXP-1): Այս բոլոր նեմատոդներից ածանցված մոլեկուլներում մի շարք անփոփոխ և կոնսերվատիվ մնացորդների առկայությունը հուշում է, որ Wb-SXP-1-ը սպիտակուցների նոր ընտանիքի անդամ է:

## Բուժում
Միացյալ Նահանգներից դուրս գտնվող մարդկանց համար առաջարկվող բուժումը ալբենդազոլի և իվերմեկտինի համակցումն է: Դիէթիլկարբամազինի և ալբենդազոլի համակցությունը նույնպես արդյունավետ է: Դեղամիջոցների կողմնակի ազդեցությունները ներառում են սրտխառնոցը, փսխումը և գլխացավերը: Այս բոլոր բուժումները միկրոֆիլարիցիդներ են. դրանք որևէ ազդեցություն չունեն չափահաս որդերի վրա: Թեև դեղամիջոցները վճռորոշ են անհատի բուժման համար, անհրաժեշտ է նաև պատշաճ հիգիենա: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կան հիմնավոր ապացույցներ, որ ալբենդազոլն ինքնին չի նպաստում միկրոֆիլարեմիայի կամ չափահաս ֆիլարիալ որդերի վերացմանը, և հետևաբար, հավանաբար, ալբենդազոլ-իվերմեկտին բուժման ոչ անհրաժեշտ բաղադրիչ է:

Տարբեր փորձարկումներ են արվել՝ օգտագործելու հայտնի դեղամիջոցն իր առավելագույն հնարավորությամբ՝ նոր դեղերի բացակայության պայմաններում: Հնդկաստանում կատարված մի հետազոտություն ցույց է տրվել, որ ալբենդազոլի նոր դեղաձևերը ունեցել է ավելի լավ հակաֆիլարիալ արդյունավետություն, քան հենց ալբենդազոլը:

2003 թվականին սովորական դոքսիցիկլին հակաբիոտիկն առաջարկվել է փղախտի բուժման համար: Ֆիլարիալ մակաբույծներն ունեն *Wolbachia* ցեղի սիմբիոտիկ բակտերիաներ, որոնք ապրում են որդի ներսում և թվում է, թե մեծ դեր են խաղում ինչպես նրա վերարտադրության, այնպես էլ հիվանդության զարգացման մեջ: Այս դեղամիջոցը ցույց է տվել բակտերիաների վերարտադրությունը նշանակալիորեն արգելակելու նշաններ՝ հետագայում նեմատոդի մոտ առաջացնելով անպտղություն: 2005 թվականի հունիսին Լիվերպուլի արևադարձային բժշկության դպրոցի (Liverpool School of Tropical Medicine) կլինիկական փորձարկումները հայտնել են, որ ութշաբաթյա կուրսը գրեթե ամբողջությամբ վերացրել է միկրոֆիլարեմիան:

## Հասարակություն և մշակույթ
### Հետազոտական խմբեր
2015 թվականին Ուիլյամ Ք. Քեմփբելը և Սատոշի Օմուրան համատեղ արժանացան այդ տարվա Ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակի կեսին՝ ավերմեկտին դեղամիջոցի հայտնաբերման համար, որը, հետագայում մշակված իվերմեկտինի ձևով, նվազեցրել է ավշային ֆիլարիազի տարածվածությունը:

### Վերացման հեռանկարներ
2015 թվականին Ուիլյամ Ք. Քեմփբելը և Սատոշի Օմուրան համատեղ արժանացել են այդ տարվա Ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակի կեսին՝ ավերմեկտին դեղամիջոցի հայտնաբերման համար, որը, հետագայում մշակված իվերմեկտինի ձևով, նվազեցրել է ավշային ֆիլարիազի տարածվածությունը:

Մարդկանց ֆիլարիալ հիվանդություններն ունեն վերացման հեռանկարներ՝ հակաճիճվային բուժման միջոցով: Եթե վարակի շղթայի մարդկային օղակը հնարավոր լինի կոտրել, ապա տեսականորեն հիվանդությունը կարող է բնաջնջվել մեկ սեզոնի ընթացքում: Գործնականում դա այնքան էլ պարզ չէ, և կան բարդություններ, քանի որ որոշ տարածաշրջաններում բազմաթիվ տեսակներ համընկնում են, և կրկնակի վարակները սովորական երևույթ են: Սա դժվարություններ է ստեղծում զանգվածային կանոնավոր բուժման համար, քանի որ հատկապես օնխոցերկոզով հիվանդները վատ են արձագանքում ավշային ֆիլարիազի բուժմանը:

## Այլ կենդանիներ
Ֆիլարիազը կարող է ախտահարել նաև ընտանի կենդանիներին, ինչպիսիք են խոշոր եղջերավոր անասունները, ոչխարները և շները:

**Խոշոր եղջերավոր անասուններ**

* Որդնային արյունահոսական դերմատիտը (Verminous hemorrhagic dermatitis) կլինիկական հիվանդություն է խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ, որը պայմանավորված է Parafilaria bovicola-ով:
* Խոշոր եղջերավոր անասունների ներմաշկային օնխոցերկոզը հանգեցնում է կաշվի կորուստների՝ Onchocerca dermata, O. ochengi և O. dukei տեսակների պատճառով: O. ochengi-ն սերտորեն կապված է մարդկային գետային կուրություն հետ, ունի նույն փոխանցողը և կարող է օգտակար լինել մարդու բժշկության հետազոտություններում:
* Stenofilaria assamensis-ը և այլ տեսակներ Ասիայում առաջացնում են տարբեր հիվանդություններ խոշոր եղջերավոր անասունների և զեբուների մոտ:

**Ձիեր**

* Ամառային արյունահոսություն եզրույթը վերաբերում է արյունահոսող ենթամաշկային հանգույցներին գլխի և առջևի վերջույթների վերին հատվածներում, որոնց հարուցիչներն են Parafilaria multipapillosa-ը (Հյուսիսային Աֆրիկա, Հարավային և Արևելյան Եվրոպա, Ասիա և Հարավային Ամերիկա):

**Շներ**

* Սրտի ֆիլարիազը (դիրոֆիլարիազ) հարուցում է Dirofilaria immitis-ը:

## Տես նաև
* Ասկարիդոզ
* Մոռացված հիվանդություններ

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* 

Կատեգորիա:Արևադարձային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մակաբուծային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մակաբույծեր