Դնեպրի ճակատամարտ

**Դնեպրի ճակատամարտ** (), Հայրենական մեծ պատերազմի փոխկապակցված ռազմագործողությունների շարք, որն իրականացվել է Կարմիր բանակի կողմից 1943 թվականի երկրորդ կեսին Դնեպրի ափին:

Երկու կողմից մարտին մասնակցել է մինչև 4 միլիոն մարդ, իսկ նրա ռազմաճակատը ձգվել է 750 կիլոմետր։ Չորս ամիս տևած գործողության արդյունքում ձախափնյա Ուկրաինան Կարմիր բանակի կողմից գրեթե ամբողջությամբ ազատագրվեց գերմանական զորքերից։ Գործողության ընթացքում Կարմիր բանակի զգալի ուժերը հատեցին գետը, գետի աջ ափին ստեղծեցին մի քանի ռազմավարական կամուրջներ, ինչպես նաև ազատագրեցին Կիև քաղաքը։ Դնեպրի ճակատամարտը դարձավ համաշխարհային պատմության մեծագույն ճակատամարտերից մեկը։

## Ճակատամարտի նկարագրություն, առանձնահատկություններ
Հիմնական մարտերը, որոնց ամբողջությունը կազմում է Դնեպրի ճակատամարտը, հետևյալն են.

*Ճակատամարտի առաջին փուլը **Չերնիգով-Պոլտավայի հարձակողական գործողությունն** էր (օգոստոսի 26 – սեպտեմբերի 30, 1943), ներառում է.
** Չեռնիգով-Պրիպյատի գործողություն (օգոստոսի 26 - սեպտեմբերի 30, 1943)
** Սումի-Պրիլուկի գործողություն (օգոստոսի 26 - սեպտեմբերի 30, 1943)
** Պոլտավա-Կրեմենչուգ գործողություն (օգոստոսի 26 - սեպտեմբերի 30, 1943)

*Ճակատամարտի երկրորդ փուլը **Ստորին Դնեպրի հարձակողական գործողությունն** էր (սեպտեմբերի 26 – դեկտեմբերի 20, 1943)։ Այն ներառում է.
** Մելիտոպոլի գործողություն (սեպտեմբերի 26 – նոյեմբերի 5, 1943)
** Զապորոժյեի գործողություն (1943 թվականի հոկտեմբերի 10-14)
** Պյատիխատի գործողություն (15 հոկտեմբերի – 23 նոյեմբերի, 1943)
** Զնամենսկայա գործողություն (նոյեմբերի 20 - դեկտեմբերի 23, 1943)
** Դնեպրոպետրովսկի գործողություն (հոկտեմբերի 23 - դեկտեմբերի 23, 1943)

*Սովորաբար չեն բաժանվում փուլերի և համարվում են անկախ.
** Դնեպրի օդադեսանտային գործողություն (1943 թվականի սեպտեմբեր)
** Կիևի հարձակողական գործողություն (նոյեմբերի 3-13, 1943)
** Կիևի պաշտպանական գործողություն (նոյեմբերի 13 - դեկտեմբերի 23, 1943)

Դրա հետ սերտորեն կապված է Դոնբասի հարձակողական գործողությունը, որն իրականացվել է Դնեպրի ճակատամարտի հետ միաժամանակ։ Պաշտոնական խորհրդային պատմագրությունը երբեմն այն համարում է նաև Դնեպրի ճակատամարտի անբաժանելի մասը։ Հյուսիսում Արևմտյան, Կալինինի և Բրյանսկի ռազմաճակատների զորքերը նույնպես անցկացրին Սմոլենսկի և Բրյանսկի հարձակողական գործողությունները՝ թույլ չտալով գերմանացիներին իրենց զորքերը տեղափոխել Դնեպր:

## Ճակատամարտից առաջ
Կուրսկի ճակատամարտի ավարտից հետո նացիստական ​​Գերմանիայի զինված ուժերը կորցրեցին ԽՍՀՄ-ի դեմ վճռական հաղթանակի բոլոր հույսերը։ Կորուստները զգալի էին, և, ավելի վատ, բանակն ընդհանուր առմամբ շատ ավելի քիչ փորձ ուներ, քան նախկինում, քանի որ նրա լավագույն մարտիկներից շատերը նախորդ մարտերում ընկել էին: Արդյունքում, չնայած իր զգալի ուժերին, Վերմախտը կարող էր միայն մարտավարական հաջողության հույս ունենալ խորհրդային զորքերի դեմ իր դիրքերի երկարատև պաշտպանության համար: Գերմանական հարձակումները ժամանակ առ ժամանակ բերում էին զգալի արդյունքների, սակայն գերմանացիները չկարողացան դրանք վերածել ռազմավարական հաղթանակի։

Օգոստոսի կեսերին Հիտլերը հասկացավ, որ խորհրդային հարձակումը հնարավոր չէ կասեցնել, գոնե մինչև դաշնակիցների շարքերում համաձայնություն ձեռք բերելը: Հետևաբար, նրա լուծումը ժամանակ շահելն էր՝ կառուցելով բազմաթիվ ամրություններ՝ Կարմիր բանակը զսպելու համար: Նա Վերմախտի զինվորներից պահանջում էր ամեն գնով պաշտպանել իրենց դիրքերը Դնեպրում։

Մյուս կողմից, Ստալինը վճռական էր տրամադրված՝ ստիպելու վերադարձնել Միության տարածքները, որոնք գրավել էր թշնամին։ Այս առումով ամենամեծ նշանակությունը ունեին Ուկրաինական ԽՍՀ արդյունաբերական շրջանները, ինչպես բնակչության չափազանց բարձր խտության, այնպես էլ այնտեղ ածխի և այլ հանքավայրերի կենտրոնացվածության պատճառով, որոնք խորհրդային ​​պետությանը կապահովեին անհրաժեշտ ռեսուրսներով: Այսպիսով, հարավային ուղղությունը դարձավ խորհրդային ​​զորքերի հարձակման հիմնական ուղղությունը՝ նույնիսկ ի վնաս հյուսիսային ռազմաճակատների։

## Ճակատամարտի սկիզբ
### Գերմանական պաշտպանության նախապատրաստում
thumb|right|400px|Դնեպրի ճակատամարտի և հարակից գործողությունների քարտեզ, 1943 թվական
Դնեպրի աջ ափին գտնվող ամրությունները, որոնք հայտնի են որպես «Պանտերա-Վոտան գիծ», սկսեցին ամրապնդվել Վերմախտի կողմից 1943 թվականի օգոստոսի 11-ին: Կուրսկի պարտությունից հետո, Հիտլերի ծրագրի համաձայն, Արևելյան պարիսպն էր, որը պետք է կասեցներ Կարմիր բանակի առաջխաղացումը դեպի Արևմուտք:

### Խորհրդային հարձակում ձախ ափին
380px|մինի|справа|Ավագ օպերլիազոր սպա մայոր «''ՍՄԵՐՇ''» Կազակովի անձը հաստատող փաստաթուղթ՝ ստորագրված գեներալ-մայոր Կորոլյովի կողմից (1943)
1943 թվականի օգոստոսի 26-ին խորհրդային ստորաբաժանումները սկսեցին շարժվել ամբողջ 750 կիլոմետրանոց ճակատով, որը ձգվում էր Սմոլենսկից մինչև Ազովի ծով: Սա լայնածավալ գործողություն էր, որը ներառում էր 2,650,000 տղամարդ, 51,000 հրացան, 2,400 տանկ և 2,850 ինքնաթիռ, հինգ ճակատներով.

* Կենտրոնական ռազմաճակատ (հոկտեմբերի 20-ին վերանվանվել է Բելոռուսական ճակատ)
* Վորոնեժի ռազմաճակատ (հոկտեմբերի 20-ին վերանվանվել է 1-ին Ուկրաինական ճակատ)
* Տափաստանային ռազմաճակատ (հոկտեմբերի 20-ին վերանվանվել է 2-րդ Ուկրաինական ճակատ)
* Հարավարևմտյան ռազմաճակատ (հոկտեմբերի 20-ին վերանվանվել է 3-րդ Ուկրաինական ճակատ)
* Հարավային ռազմաճակատ (հոկտեմբերի 20-ին վերանվանվել է 4-րդ Ուկրաինական ճակատ)
Ընդհանուր առմամբ, գործողություններին ներգրավվել է 36 միավորված զինատեսակ, 4 տանկային և 5 օդային բանակ։

Չնայած զգալի թվային գերազանցությանը, հարձակումը չափազանց դժվար էր: Գերմանական դիմադրությունը կատաղի էր, արյունալի մարտեր էին ընթանում յուրաքանչյուր քաղաքի և գյուղի համար: Վերմախտը լայնորեն կիրառեց թիկունքը. նույնիսկ գերմանական հիմնական ստորաբաժանումների նահանջից հետո կայազորը մնաց յուրաքանչյուր քաղաքում և ամեն բարձունքի վրա՝ դանդաղեցնելով խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը: Այնուամենայնիվ, սեպտեմբերի սկզբին Կենտրոնական ռազմաճակատի հարձակողական գոտում խորհրդային զորքերը կտրեցին գերմանական ռազմաճակատը և առաջացած բացով շտապեցին դեպի Դնեպր: Սեպտեմբերի 21-ին նրանք Չեռնիգով-Պրիպյատ գործողության ժամանակ ազատագրեցին Չերնիգովին։

Հարձակման մեկնարկից երեք շաբաթ անց, չնայած Կարմիր բանակի ահռելի կորուստներին, պարզ դարձավ, որ Վերմախտն ի վիճակի չէր զսպել խորհրդային հարձակումները տափաստանների հարթ, բաց տարածության վրա, որտեղ Կարմիր բանակի թվային գերազանցությունը հեշտությամբ ապահովեց իր հաղթանակը: Մանշտեյնը խնդրեց 12 նոր դիվիզիա՝ առաջխաղացումը կասեցնելու վերջին ջանքերով, բայց գերմանական պաշարներն արդեն վտանգավոր սպառված էին: Տարիներ անց Էրիխ ֆոն Մանշթայնն իր հուշերում գրել է.

Արդյունքում, 1943 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Հիտլերը հրամայեց Հարավային բանակին նահանջել Դնեպրի պաշտպանական ամրություններ։ Սկսվեց այսպես կոչված «վազքը դեպի Դնեպր»։

Նախորդ գործողություններում կրած պարտություններից հետո գերմանական բանակները Դնեպրից այն կողմ նահանջելու համար ստացան հետևյալ առաջադրանքները.

* 6-րդ բանակը նահանջելու է դեպի Զապորոժիեից հարավ գտնվող Մելիտոպոլի և Դնեպրի կամարի միջև ընկած տարածք
* 1-ին տանկային բանակը՝ Զապորոժիեի և Դնեպրոպետրովսկի տարածքում
* 8-րդ բանակը կզբաղեցնի ամրացված կամուրջները Կրեմենչուգի և Չերկասի շրջանում
* 4-րդ տանկային դիվիզիան անցելու է Դնեպրը Կանևի շրջանում։
Եթե ​​6-րդ բանակի խնդիրը դժվարություն չէր ներկայացնում, ապա մյուս երեք բանակների տեղափոխումը չափազանց դժվար էր։ Գերմանական բանակների նահանջն ուղեկցվել է կենդանի ուժի, տեխնիկայի և զինամթերքի հսկայական կորուստներով։ Մանշտեյնը նշում է հետևյալը.
։

Չնայած բոլոր ջանքերին, խորհրդային զորքերը չկարողացան կանխել թշնամուն Դնեպր հասնելու հարցում: Այնուամենայնիվ, գերմանական զորքերը ժամանակ չունեին հուսալի պաշտպանություն վերցնելու Դնեպրի արևմտյան ափի երկայնքով: Սեպտեմբերի 21-ին Չեռնոբիլի շրջանի Կենտրոնական ռազմաճակատի 13-րդ բանակի զորքերը առաջինը հասան Դնեպր և հաջորդ օրը շարժման ընթացքում հատեցին այն։ Հաջորդ օրը՝ սեպտեմբերի 22-ին, Վորոնեժի ռազմաճակատի զորքերը նույն հաջողությանը հասան Վելիկի Բուկրինի շրջան։

Ավելի հարավ, հատկապես արյունալի ճակատամարտ ծավալվեց Պոլտավայի համար: Քաղաքը լավ ամրացված էր, իսկ այն պաշտպանող կայազորը լավ պատրաստված։ Մի շարք անհաջող հարձակումներից հետո, որոնք լրջորեն դանդաղեցրին Խորհրդային տափաստանային ռազմաճակատի առաջխաղացումը,  հրամանատար գեներալ Ի. Ս. Կոնևը որոշեց շրջանցել քաղաքը և ուղիղ գնալ Դնեպր: Երկու օր կատաղի փողոցային մարտերից հետո սեպտեմբերի 23-ին Պոլտավայի կայազորը ոչնչացվեց։ Սեպտեմբերի 25-ին Տափաստանային ռազմաճակատի զորքերը հասան Դնեպր։

Այսպիսով, 1943 թվականի սեպտեմբերի վերջին խորհրդային զորքերը հասել էին Դնեպր և գրավել նրա վրա գտնվող 23 կամուրջ։ Գերմանական զորքերի ձեռքում մնաց միայն Նիկոպոլ-Կրիվոյ Ռոգ կամուրջը Դնեպրի արևելյան ափին Դոնբասում։ Ճակատի ամենահարավային հատվածում հակառակորդներին բաժանում էր Մոլոչնայա գետը։ Այնուամենայնիվ, ամենածանր մարտերը դեռ առջևում էին:

## Դնեպրի օդադեսանտային գործողություն
Դնեպրի աջ ափին դիմադրությունը թուլացնելու համար խորհրդային հրամանատարությունը որոշեց պարաշյուտային գրոհով վայրէջք կատարել աջ ափին: Այսպիսով, 1943 թվականի սեպտեմբերի 24-ին սկսվեց Դնեպրի օդադեսանտային գործողությունը։ Խորհրդային դեսանտայինների նպատակն էր խաթարել գերմանական զորքերի մոտեցումը Վորոնեժի ռազմաճակատի նոր գրավված կամուրջներին։

Գործողությունն ավարտվել է լիակատար ձախողմամբ։ Տեղանքի մասին օդաչուների վատ իմացության պատճառով զորքերի առաջին ալիքը նետվեց խորհրդային դիրքերի վրա և մասամբ՝ Դնեպր: 5000 դեսանտայինների երկրորդ ալիքը ցրվել է մի քանի տասնյակ քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրա։ Ավելին, տարածքի վատ հետախուզության պատճառով, որը թույլ չի տվել հայտնաբերել գերմանական մեքենայացված ստորաբաժանումները, դեսանտային ուժերի մեծ մասը, հակատանկային զենքի բացակայության պատճառով, վայրէջքից անմիջապես հետո ճնշվել է։ Առանձին խմբեր, կորցնելով ռադիոկապը կենտրոնի հետ, փորձեցին հարձակվել գերմանական մատակարարման ստորաբաժանումների վրա կամ միացան պարտիզանական շարժմանը։

Չնայած մեծ կորուստներին, Դնեպրի օդադեսանտային գործողությունը շեղեց գերմանական մեխանիզացված ստորաբաժանումների զգալի մասի ուշադրությունը, ինչը թույլ տվեց զորքերի հատումը ավելի քիչ կորուստներով: Սակայն Վյազմայի և Դնեպրի դեսանտային գործողությունների ձախողումից հետո Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրաժարվեց շարունակել դեսանտային ուժերի զանգվածային օգտագործումը։

## Դնեպրի անցում
### Գործողության սցենարի ընտրություն
thumb|right|300px|Խորհրդային զինվորները լաստանավեր և նավակներ են պատրաստում Դնեպրն անցնելու համար

Ստորին հոսանքում Դնեպր գետի լայնությունը կարող է հասնել երեք կիլոմետրի, իսկ այն փաստը, որ գետը որոշ տեղերում ամբարտակ է եղել, միայն մեծացրել է նրա վարարման հավանականությունը։ Աջ ափը ձախից շատ ավելի բարձր և զառիթափ է, ինչն էլ ավելի է դժվարացրել անցումը։ Ի լրումն այս ամենի, դիմացի ափը գերմանական բանակի զինվորների կողմից վերածվեց արգելքների և ամրությունների հսկայական համալիրի, համաձայն Վերմախտի հրահանգների:

Նման իրավիճակում հայտնվելով՝ խորհրդային հրամանատարությունը Դնեպրն անցնելու խնդրի լուծման երկու տարբերակ ուներ։ *Առաջին* տարբերակն էր կանգնեցնել զորքերը Դնեպրի արևելյան ափին և լրացուցիչ ուժեր քաշել դեպի անցման կետեր, ինչը ժամանակ կտա գտնելու գերմանական պաշտպանական գծի ամենաթույլ կետը և այնուհետև հարձակվել այնտեղ (պարտադիր չէ, որ Դնեպրի ստորին հատվածում): Այնուհետև պլանը նախատեսում էր իրականացնել գերմանական պաշտպանական գծերի զանգվածային բեկում և շրջափակում՝ գերմանական զորքերը մղելով այնպիսի դիրքեր, որտեղ նրանք չեն կարողանա դիմակայել պաշտպանական գծերի հաղթահարմանը (գործողությունները շատ նման են Վերմախտի մարտավարությանը 1940 թվականին Մաժինոյի գիծը հաղթահարելիս): Այս տարբերակը, համապատասխանաբար, ժամանակ տվեց գերմանացիներին լրացուցիչ ուժեր հավաքելու, պաշտպանությունն ուժեղացնելու և զորքերը վերախմբավորելու համար՝ համապատասխան կետերում խորհրդային ուժերի գրոհը հետ մղելու համար: Ավելին, դա սովետական ​​զորքերին ենթարկեց գերմանական մեքենայացված ստորաբաժանումների կողմից հարձակման հնարավորության. սա, ըստ էության, գերմանական ուժերի ամենաարդյունավետ զենքն էր 1941 թվականից ի վեր: Իրադարձությունների նման զարգացումը կարող էր հանգեցնել զորքերի հսկայական կորուստների և որոշակի պայմաններում նրանց ամբողջական շրջապատման և ոչնչացման, այնուհետև ամբողջ անցումը նորից իրականացնելու անհրաժեշտության:

*Երկրորդ* սցենարը ներառում էր զանգվածային հարձակման մեկնարկը՝ առանց չնչին ուշացման և Դնեպրն անցնելով՝ շարժվել ամբողջ ճակատով։ Այս տարբերակը ժամանակ չթողեց Արևելյան պատի վերջնական սարքավորումներին և գերմանական կողմին նախապատրաստվելու հարձակումը հետ մղելուն, բայց հանգեցրեց շատ ավելի մեծ կորուստների խորհրդային զորքերի կողմից:

Խորհրդային զորքերը գրեթե 300 կիլոմետր գրավեցին գերմանական զորքերի հակառակ ափը։ Բոլոր կանոնավոր ջրային նավերն օգտագործվում էին զորքերի կողմից, սակայն դրանք խիստ պակասում էին։ Հետևաբար, հիմնական ուժերը անցան Դնեպրը՝ օգտագործելով իմպրովիզացված միջոցներ՝ ձկնորսական նավակներ, գերաններից, տակառներից, ծառերի կոճղերից և տախտակներից պատրաստված ինքնաշեն լաստանավեր: Հիմնական խնդիրը ծանր տեխնիկայի տեղափոխումն էր. շատ տեղերում զորքերը չկարողացան արագորեն փոխանցել այն բավարար քանակությամբ կամուրջների վրա, ինչը հանգեցրեց երկարատև մարտերի՝ դրանք պաշտպանելու և ընդլայնելու համար և մեծացրեց խորհրդային զորքերի կորուստները: Գետն անցնելու ողջ բեռը (ինչպես նաև ողջ Հայրենական պատերազմը) ընկել է հրաձգային ստորաբաժանումների վրա։

### Մարտերով գետանցում
Դնեպրի աջ ափի առաջին պլացդարմը գրավվել է 1943 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Դնեպրի և Պրիպյատ գետի միախառնման տարածքում՝ ճակատի հյուսիսային մասում։ Գրեթե միաժամանակ 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը և Վորոնեժի ռազմաճակատի 40-րդ բանակը նույն հաջողությանը հասան Կիևից հարավ։ Սեպտեմբերի 24-ին Դնեպրոձերժինսկի մոտ մեկ այլ դիրք է գրավել արևմտյան ափին, իսկ սեպտեմբերի 28-ին՝ Կրեմենչուգի մոտ։ Մինչեւ ամսվա վերջ Դնեպրի հակառակ ափին ստեղծվել էին 23 կամուրջներ, որոնցից մի քանիսը 10 կիլոմետր լայնությամբ եւ մեկից երկու կիլոմետր խորությամբ։ Ընդհանուր առմամբ, մինչև սեպտեմբերի 30-ը խորհրդային 12 բանակ էր անցել Դնեպրը: Բազմաթիվ կեղծ կամուրջներ ստեղծվեցին նաև զանգվածային անցումը մոդելավորելու և գերմանական հրետանու կրակային հզորությունը ցրելու համար:

Սրանից հետո խորհրդային զորքերը գրավված կամուրջների վրա գործնականում ստեղծեցին նոր ամրացված տարածք՝ ըստ էության թշնամու կրակից փորվելով գետնին և իրենց կրակով ծածկելով նոր ուժերի մոտեցումը։

Պարտիզանները զգալի օգնություն են ցուցաբերել խորհրդային զորքերին Դնեպրը հատելու ժամանակ. ընդհանուր առմամբ, 17,332 ուկրաինացի խորհրդային ​​պարտիզաններ մասնակցել են Դնեպրի ճակատամարտին, հարձակվել են գերմանական զորքերի ստորաբաժանումների վրա, կատարել հետախուզություն և ծառայել են որպես ուղեցույցներ գետն անցած խորհրդային զորքերի ստորաբաժանումների համար:

## Պլացդարմների պաշտպանություն
thumb|300px|Գերմանացի զինվորները կրակակետ են ստեղծել Դնեպրի աջ բարձր ափին։
Գերմանական զորքերը անմիջապես հակահարձակվեցին գետի աջ ափ անցած խորհրդային զորքերի վրա՝ փորձելով նրանց հետ շպրտել։ Հակառակորդի ավիացիան և հրետանին շարունակական հարձակումներ են իրականացրել անցումների վրա՝ երբեմն անհնարին դարձնելով գետը ստիպողաբար, ցերեկը զինամթերք հասցնելը և վիրավորներին տարհանելը։ Խորհրդային զորքերը, որոնք գործում էին փոքր կամուրջների վրա և չունենալով ծանր սպառազինություն, ահռելի կորուստներ տվեցին և ունեցան զինամթերքի, սննդի և այլ պաշարների սուր պակաս։

Այսպիսով, Բորոդաևկա գյուղի մոտ անցումը, որի մասին հիշատակում է Տափաստանի ռազմաճակատի հրամանատար, մարշալ Կոնևը, ենթարկվել է թշնամու հզոր հրետանային և օդային հարձակումներին։ Գերմանական ռմբակոծիչները գրեթե անընդհատ և անպատիժ ռմբակոծում էին անցումը և գետի մոտ տեղակայված խորհրդային զորքերը։ Այս առումով Կոնևը մատնանշում է 5-րդ օդային բանակի հրամանատարության թերությունները անցումների օդային ծածկույթի կազմակերպման և գետի աջ ափ անցած ստորաբաժանումների և օդային աջակցության կազմակերպման գործում: Միայն ռազմաճակատի հրամանատարի անձնական միջամտությունը հնարավորություն տվեց ճիշտ կազմակերպել ավիացիայի աշխատանքը, իսկ Կոնևի հրամանը անցման տարածքում կենտրոնացնել կորպուսը և բանակի հրետանին հզոր հրետանային աջակցություն ցուցաբերեց խորհրդային զորքերին Դնեպրի աջ ափին և հնարավորություն տվեց կայունացնել իրավիճակը ռազմաճակատի այս հատվածում:

Խորհրդային զորքերի կողմից Դնեպրը հատելը, գետի աջ ափին կամուրջների գրավումն ու դրանք պահելու պայքարն ուղեկցվել են մեծ կորուստներով։ Հոկտեմբերի սկզբին շատ ստորաբաժանումներ ունեին իրենց կանոնավոր անձնակազմի միայն 20-30%-ը։

Այդ իրադարձությունների անմիջական մասնակից Գերմանիայի գլխավոր շտաբի սպա Ֆ.Մելենտինը գրել է.

Այնուամենայնիվ, Կարմիր բանակի ջանքերը պսակվեցին հաջողությամբ. կատաղի մարտերի ընթացքում, որոնք շարունակվեցին ամբողջ հոկտեմբերի ընթացքում, Դնեպրի պլացդարմները պահպանվեցին, և դրանց մեծ մասը ընդլայնվեց: Հզոր ուժեր էին կուտակվում կամուրջների վրա՝ վերսկսելու հարձակումը և ազատագրելու ողջ Աջափնյա Ուկրաինան։

Սակայն ամենակարեւորն այն էր, որ գերմանական հրամանատարությունը ստիպված էր օգտագործել իր վերջին ռեզերվները։ Այսպիսով, Նիկոպոլ-Կրիվոյ Ռոգ գործողության սկզբում 6-րդ գերմանական բանակի վեց հետևակային դիվիզիաները, որոնք զբաղեցնում էին առաջին դիրքը, ընդամենը մարտական ​​խմբեր էին. այդ ժամանակ երկու տանկային դիվիզիաներն էլ ունեին ընդամենը 5 տանկ։ Կիևի վրա հարձակման սկզբում 4-րդ բանակի 11 հետևակային դիվիզիաները անձնակազմով հավասարազոր էին գնդերին։ 4-րդ բանակում տիրող իրավիճակը ստիպեց գերմանական հրամանատարությանը փոխանցել երկու տանկ, երկու մոտոհրաձգային դիվիզիա և 8-րդ բանակի երկու հետևակային դիվիզիա, ինչը նախադրյալներ ստեղծեց Կորսուն-Շևչենկովսկիի գործողության ընթացքում գերմանական զորքերի հետագա շրջափակման և պարտության համար։

## Աջափնյա արշավ
### Դնեպրի ստորին հոսանքի գրավում (Ստորին Դնեպրի գործողություն)
Հոկտեմբերի կեսերին հրամանատարության կողմից հավաքված ուժերը Դնեպրի ստորին անցումների տարածքում արդեն ի վիճակի էին առաջին զանգվածային հարձակումը կատարել ռազմաճակատի հարավային մասի հակառակ ափին գտնվող գերմանական ամրությունների վրա: Այսպիսով, Կրեմենչուգ-Դնեպրոպետրովսկ ճակատային գծում հզոր հարձակում էր նախատեսվում։ Միևնույն ժամանակ, լայնածավալ ռազմական գործողություններ և զորամիավորումների տեղաշարժեր սկսվեցին ամբողջ ճակատով` նպատակ ունենալով շեղել գերմանական ուժերին (և նրա հրամանատարության ուշադրությունը) հարավային անցումներից և Կիևի տարածքից:

1943-ի դեկտեմբերի վերջին 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը Պյատիխատկա, Զնամենսկ և Դնեպրոպետրովսկ գործողությունների ժամանակ ստեղծեցին և վերահսկեցին հսկայական ռազմավարական կամուրջ Դնեպրոպետրովսկ-Կրեմենչուգ շրջանում, որի ճակատային լայնությունը ավելի քան 300 կիլոմետր է, իսկ որոշ տեղերում՝ մինչև 80 կիլոմետր: Այս շրջանի հարավում խորհրդային հրամանատարությունը իրականացրեց Մելիտոպոլի գործողությունը, որի արդյունքում գերմանական զորքերը կտրվեցին Ղրիմի խմբավորման հիմնական ուժերից։ Խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը կասեցնելու գերմանացիների բոլոր հույսերը մարել են։

### Կիևի հարձակողական գործողություն (1943)
Ճակատամարտի կենտրոնական հատվածում՝ Վորոնեժի ռազմաճակատային գոտում, իրադարձությունները շատ կտրուկ զարգացան։ Բուկրինի կամրջի մոտ հավաքվել է ճակատի հարվածային խումբ։ 1943 թվականի հոկտեմբերին երկու գրոհ է ձեռնարկել՝ հարավից հարձակման միջոցով ազատագրելու Կիևը։ Երկու հարձակումներն էլ հետ են մղվել գերմանացիների կողմից։ Այնուհետև, նոյեմբերի սկզբին, մեկ տանկային բանակ և մեկ համակցված զինուժ, ինչպես նաև մի քանի կորպուսներ գաղտնի դուրս բերվեցին այս կամրջից և տեղափոխվեցին Կիևից հյուսիս գտնվող Լյուտեժի կամրջի գլխամաս։ Այնտեղից հարձակումը լրիվ անակնկալ էր հակառակորդի համար։ Նոյեմբերի 6-ին Կիևն ազատագրվեց և նրա շուրջ ստեղծվեց երկրորդ ռազմավարական կամուրջը։

Կիևը հետ գրավելու գերմանական հրամանատարության փորձերը հետ մղվեցին խորհրդային զորքերի կողմից Կիևի պաշտպանական գործողության ժամանակ։ Դրա ավարտով Դնեպրի ճակատամարտը համարվում է ավարտված։

## Ճակատամարտի արդյունքներ
Դնեպրի ճակատամարտը Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների զորքերի ևս մեկ խոշոր պարտություն էր։ Կարմիր բանակը, որը Հիտլերը մտադիր էր երկար ժամանակ կանգնեցնել Դնեպրում, ոչ միայն չկանգնեցվեց, այլ կարճ ժամանակում լայն ճակատով անցավ Եվրոպայի ամենամեծ գետերից մեկը և լուրջ պարտության մատնեց Վերմախտին և նրա դաշնակիցներին՝ ստիպելով գերմանական զորքերին նահանջել ամբողջ ճակատով։ Ուկրաինական ԽՍՀ մայրաքաղաք Կիևի ազատագրումը քաղաքական և բարոյական մեծ նշանակություն ունեցավ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Աջափնյա Ուկրաինայի տարածքի մեծ մասը դեռ գտնվում էր Վերմախտի վերահսկողության տակ, ակնհայտ դարձավ, որ Ուկրաինական ԽՍՀ-ի ամբողջական ազատագրումը և Կարմիր բանակի առաջխաղացումը մինչև Ռումինիայի, Հունգարիայի, Սլովակիայի և Լեհաստանի սահմանները միայն ժամանակի հարց էր: Ազատագրվեցին Դոնբասի կարևորագույն արդյունաբերական շրջանները և Ուկրաինայի հարավային մետալուրգիական կենտրոնները՝ հսկայական տարածքներ, որոնց բնակչությունը կազմում է տասնյակ միլիոնավոր մարդ։ Չնայած մեծ ավերածություններին, անմիջապես սկսվեց Միության արդյունաբերական ձեռնարկությունների վերականգնումը, իսկ մի քանի ամիս անց ազատագրված շրջաններում սկսվեց ռազմական արտադրանքի արտադրության արագ աճ։ Իսկ 1944 թվականի սկզբին Կարմիր բանակը սկսեց Աջափնյա Ուկրաինայի ազատագրումը։

Ավելին, Դնեպրի համար մղվող ճակատամարտը հստակ ցույց տվեց պարտիզանական շարժման ուժն ու հզորությունը։ Խորհրդային պարտիզանների կողմից 1943 թվականի սեպտեմբերից հոկտեմբեր իրականացված «երկաթուղային պատերազմը» զգալիորեն բարդացրեց գերմանական զորքերի մատակարարումը և ստիպեց թշնամուն շեղել զգալի ուժեր ռազմաճակատից՝ պաշտպանելու և ապահովելու իրենց թիկունքային հաղորդակցությունները:

## Խորհրդային Միության հերոսներ
Դնեպրի ճակատամարտը բնութագրվում է զինվորների և հրամանատարների զանգվածային հերոսության օրինակներով։ Հատկանշական է, որ Դնեպրն անցնելու համար Խորհրդային Միության հերոսի կոչում է ստացել 2438 զինվոր, ինչը գերազանցում է պարգևի նախորդ ամբողջ պատմության ընթացքում պարգեւատրվածների ընդհանուր թիվը։ Մեկ գործողության համար նման զանգվածային պարգևատրումը միակն էր պատերազմի պատմության մեջ։ Պարգևատրվածների աննախադեպ թիվը մասամբ բացատրվում է նաև Գերագույն հրամանատարական շտաբի 1943 թվականի սեպտեմբերի 9-ի հրահանգով, որտեղ ասվում էր.

։

Ահա միայն մի քանիսը, ովքեր ստացել են Խորհրդային Միության հերոս կոչումը Դնեպր գետը հաջողությամբ հատելու և դրանով նրանց ցուցաբերած քաջության ու հերոսության համար (Դնեպրը հատելու համար Խորհրդային Միության հերոսների ամբողջական ցանկը ներկայացված է «Դնեպր - հերոսների գետ» գրքում (1988):

* Ավդեենկո Պյոտր Պետրովիչ - գեներալ-մայոր, 51-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար
* Արտամոնով Իվան Ֆիլիպովիչ - Կենտրոնական ռազմաճակատի 60-րդ բանակի 6-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի 25-րդ գվարդիական հրաձգային գնդի գումարտակի հրամանատար, գվարդիայի լեյտենանտ։
* Ախմետշին Կայում Խաբիբրախմանովիչ - 16-րդ գվարդիական հեծելազորային գնդի 58-րդ գվարդիական հեծելազորային գնդի սակրավորային դասակի հրամանատարի օգնական, գվարդիայի սերժանտ մայոր։
* Աստաֆև Վասիլի Միխայլովիչ - գվարդիական կապիտան
* Բալուկով Նիկոլայ Միխայլովիչ - Վորոնեժի ռազմաճակատի 38-րդ բանակի 163-րդ հետևակային դիվիզիայի 529-րդ հետևակային գնդի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ:
* Բելյաև Ալեքսանդր Ֆիլիպովիչ - գվարդիայի գնդապետ, պետ. 41-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի շտաբ։
* Բուդիլին Նիկոլայ Վասիլևիչ - Կենտրոնական ճակատի 13-րդ բանակի 6-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի 10-րդ գվարդիական հրաձգային գնդի հրամանատար, գվարդիայի փոխգնդապետ:
* Գավրիլին Նիկոլայ Միտրոֆանովիչ - սովետական ​​սպա, Կենտրոնական ռազմաճակատի 60-րդ բանակի 30-րդ հրաձգային կորպուսի 75-րդ գվարդիական հրաձգային գնդի 212-րդ հրաձգային գումարտակի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ:
* Գոդովիկով Սերգեյ Կոնստանտինովիչ - Կենտրոնական ռազմաճակատի 61-րդ բանակի 356-րդ հրաձգային դիվիզիայի 1183-րդ հրաձգային գնդի վաշտի հրամանատար, լեյտենանտ։
* Դմիտրիև Իվան Իվանովիչ - պոնտոնային դասակի հրամանատար, լեյտենանտ
* Էլեուսով Ժանբեկ Ակատովիչ - գվարդիայի կրտսեր լեյտենանտ, Կենտրոնական ռազմաճակատի 13-րդ բանակի 6-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի 25-րդ գվարդիական հրաձգային գնդի գնդացրորդ։
* Զելեպուկին Իվան Գրիգորևիչ - գվարդիայի սերժանտ, 68-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի 202-րդ գվարդիական հրաձգային գնդի ականանետային ընկերության հրամանատարական բաժնի հրամանատար:
* Զոնով Նիկոլայ Ֆեդորովիչ - գվարդիայի լեյտենանտ, Տափաստանի ռազմաճակատի 37-րդ բանակի 10-րդ գվարդիական օդադեսանտային դիվիզիայի 1-ին գվարդիայի առանձին օդադեսանտային գումարտակի սակրավորական դասակի հրամանատար: 1943 թվականի հոկտեմբերի 1-ի գիշերը նրա վաշտը լաստանավով տեղափոխեց 24-րդ գվարդիական գնդի անձնակազմը Դնեպրի վրայով, այնուհետև մասնակցեց գետի աջ ափին հակառակորդի հակագրոհները հետ մղելուն։
* Կիսելև Սերգեյ Սեմենովիչ - Հարավարևմտյան ռազմաճակատի 6-րդ բանակի Սինելնիկովսկայա հրաձգային դիվիզիայի 25-րդ գվարդիական կարմիր դրոշի 78-րդ գվարդիայի հրաձգային գնդի հրամանատարի օգնական, գվարդիայի ավագ սերժանտ:
* Կոլեսնիկով Վասիլի Գրիգորիևիչ - Կենտրոնական ռազմաճակատի 60-րդ բանակի 112-րդ հրաձգային դիվիզիայի 385-րդ հրաձգային գնդի վաշտի հրամանատար, կապիտան:
* Կոմբարով Եգոր Իգնատևիչ - սերժանտ, 1-ին ուկրաինական ճակատի 25-րդ գվարդիական մեքենայացված բրիգադ:
* Կոտով Բորիս Ալեքսանդրովիչ - ականանետային անձնակազմի հրամանատար, սերժանտ
* Լոբանով Իվան Միխայլովիչ - Կենտրոնական ռազմաճակատի 65-րդ բանակի 18-րդ հրաձգային կորպուսի 69-րդ կարմիր դրոշի Սևսկի հրաձգային դիվիզիայի 20-րդ առանձին հետախուզական ընկերության վաշտի հրամանատար, սերժանտ:
* Լյուդնիկով Իվան Իլյիչ - 15-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ։ Գետանցումը հմուտ կազմակերպելու և մարտը հմուտ ղեկավարելու համար։
* Մորկովսկի Վենիամին Յակովլևիչ - գվարդիայի շարքային:
* Նիկոլաև Վասիլի Սեմենովիչ (ապրիլի 3, 1907 - հունվարի 29, 1989) - 5-րդ գվարդիական մեքենայացված բրիգադի գնդացրորդ (2-րդ գվարդիական մեքենայացված կորպուս, 28-րդ բանակ, 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատ), գվարդիայի շարքային:
* Պիլիպենկո Միխայիլ Կորնեևիչ - կրտսեր սերժանտ, ազդանշանային-հետախույզ, 1318-րդ հրաձգային գունդ, 163-րդ հրաձգային դիվիզիա, 38-րդ բանակ, Վորոնեժի ռազմաճակատ, հետագայում ԽՍՀՄ-ի գեներալ-լեյտենանտ ազդանշանային զորքերում, Ուկրաինայի գեներալ-գնդապետ:
* Ռուվինսկի Վենիամին Աբրամովիչ - գնդապետ, Հարավարևմտյան ռազմաճակատի 46-րդ բանակի 152-րդ հրաձգային դիվիզիայի 228-րդ առանձին ինժեներական գումարտակի հրամանատար։
* Տխագուշև Իսմայիլ Խալյալովիչը, 89-րդ հրաձգային գնդի հրաձգային վաշտի հրամանատար, լեյտենանտ։
* Ֆեսին Իվան Իվանովիչ - գեներալ-մայոր
* Ֆրոլով Իվան Յակովլևիչ (հուլիսի 27, 1923 - նոյեմբերի 23, 1992) - շարքային, 280-րդ գվարդիական հրաձգային գնդի (92-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիա, 37-րդ բանակ, Տափաստանային ռազմաճակատ)
* Շարիպով Ֆատիխ Զարիպովիչ - ավագ լեյտենանտ, Վորոնեժի ռազմաճակատի 40-րդ բանակի 10-րդ տանկային կորպուսի 183-րդ տանկային բրիգադի տանկային բրիգադի հրամանատար:

## Մշակույթում

[right|thumb|190px| ''Даёшь Киев!'' հոբելյանական փոստային բացիկ, [Ուկրաինա, 2005]]
* Կինոքրոնիկոն
* Поиск-Днепр (poiskdnepr.com): Битва за советскую Украину
* Դիորամա «Դնեպրի ճակատամարտ»
* «Песня о Днепре» ().երաժշտությունը՝ Մարկ Ֆրադկինի, խոսք՝ Եվգենի Դոլմատովսկի
** Пісня про Дніпро քրոնիկոնի կադրերով․ ուկրաիներեն
** Նիկոլայ Կոնդրատյուկ․ ուկրաիներեն
** «''Голубой огонук''», 9 մայիսի 1970
** «''Композиторы за роялем. Марк Фрадкин''» հեռուստահաղորդում. Ալ․ Սերգեևի կատարումը, 1973
* «*Даёшь Киев!*» լուսանկար
* Ռազմա-պատմական փառատոն «*Даешь Киев!*»
* Յուրի Բոնդարև, «Գումարտակները կրակ են խնդրում» պատմվածք, 1957
* «Բեկում». «Ազատագրում» էպոսի երկրորդ ֆիլմը, 1969, ըստ Յ. Բոնդարևի պատմվածքի
* «Գումարտակները կրակ են խնդրում», 1985 թվականի հեռուստաֆիլմ՝ ըստ Յ. Բոնդարևի պատմության
* Վիկտոր Աստաֆև, «Անիծված և սպանված» վեպ։ Մաս 2. «Կամուրջ», 1994
* Գի Զայեր, «Մոռացված զինվորը» վեպ, 1967
* Վլադիմիր Բոգոմոլով, պատմվածք «Իվան», 1957
* Ֆիլմ «Իվանի մանկությունը» (ռեժիսոր՝ Անդրեյ Տարկովսկի), 1962
* Դնեպրի ճակատամարտի թանգարան (Բելառուս, Լոյև):

## Գրականություն
* Николай Шефов, Russian fights, Изд. «Библ. военной истории», М., 2002
* История Великой Отечественной войны, 1941—1945. М.,1963.
* Джон Эриксон, Barbarossa: The Axis and the Allies, Edinburgh University Press, 1994
* Маршал Иван Конев, Записки командующего фронтом М., Наука, 1972.
* Эрих фон Манштейн, Утерянные победы. М., 1957.
* Еронин Н. Битва в цифрах. // Военно-исторический журнал. — 1973. — № 9. — С.45-53.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Битва за Днепр  ՌԴ զինված ուժերի կայքում
* «Г. К. Жуков в битве за Днепр и правобережную Украину», В.Афанасьев — «Обозреватель» ամսագիր

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ուկրաինայում