Էլիզաբեթ Անն Ֆին

**Էլիզաբեթ Անն Ֆին** () բրիտանացի գրող և Ջեյմս Ֆիննի՝ 1846-1863 թվականներին Օսմանյան Պաղեստինում Բրիտանիայի հյուպատոսի կինը։ Նա իր դստեր հետ համատեղ հիմնել է "Distressed Gentlefolk's Aid Association"-ը որը հետագայում դարձել է Elizabeth Finn Care բարեգործական կազմակերպության նախորդը։

## Վաղ տարիներ
Էլիզաբեթ  Մաքքոլը (հետագայում՝ Ֆին) ծնվել էր 1825 թվականի մարտի 14-ին միսիոներ ծնողների ընտանիքում՝ Զամոյսկի պալատում,որը գտնվում է Վարշավայում, Լեհաստանում։ Նրա հայրը՝ վեհափառ Ալեքսանդր Մաքքոլը, եբրայերենի նշանավոր գիտնական էր և աշխատում էր Լոնդոնի ընկերությունում՝ հրեաների շրջանում քրիստոնեության տարածման համար։ Նա իր «Հուշերում» նկարագրում է**,** որ նա «նվիրել էր իր կյանքը այն բանին, ինչը համարում էր հրեա ժողովրդի և նրանց միջոցով ողջ աշխարհի բարձրագույն բարին»։ Վաղ տարիքից Էլիզաբեթ Ֆինը համատեղում էր գիտելիքի հանդեպ իր կիրքը տնային գործերի հանդեպ սիրո հետ։  Նա   կրթություն չունենալով,տիրապետեց բազմաթիվ օտար լեզուների՝ այդ թվում՝ դառնալով  պոլիգլոտ։ Նրան եբրայերեն դասավանդել է հուդայական կրոնափոխ  Ռավ Ավրոհոմի»։ Երբ նա համարվեց ունակ ինքնուրույն կարդալու՝ չորս տարեկանում, ստացավ իր անձնական Աստվածաշունչը անգլերենով։ Մինչ ծննդյան օրը նա ստացավ գերմաներեն Աստվածաշունչ: Այդ ժամանակ արդեն նա հավասարապես տիրապետում էր իդիշ լեզվին։ Շուտով նա ընթերցեց և բացահայտեց Շեքսպիրին գերմաներեն թարգմանությամբ։

Տասներկու տարեկանում Էլիզաբեթը արթնանում էր ամեն առավոտ ժամը 3:30-ին, որպեսզի գերմաներենից թարգմաներ Լավատերի Մաքսիմները։ Իր աշխատանքի դիմաց նա երկու գվինեա էր վաստակել, ինչը բավական էր մեկ տասնյակ զույգ նոր գուլպա գնելու համար։ Թագուհի Ադելաիդան համաձայնել էր գնել այս գրքի ավելի շատ օրինակներ, պայմանով, որ Էլիզաբեթը կստանար իր հասանելիք գումարը։

Նրա ընտանիքը բնակվում էր Պաղեստին Փլեյսում, Քեմբրիջ փողոցում վրա՝ Բեթնալ Գրինում, վարձակալությամբ էր տրված «Լոնդոնի ընկերությանը՝ հրեաների շրջանում քրիստոնեության տարածման համար»(այժմ հայտնի է որպես Եկեղեցու ծառայություն հրեա մարդկանց շրջանում)։ Մաքքոլը նշանակվել է Վարբերթոնի խոսնակ Լինքոլն Ինումում 1837 թվականին,իսկ 1843-ին Լոնդոնի եպիսկոպոսը նրան առաջարկեց Սուրբ Ջեյմս Դյուկս Փլեյս եկեղեցական համայնքի վիկարի պաշտոնը, որը ուներ 800 հրեա բնակիչ և միայն 100 քրիստոնյա։

Ելիզաբեթը ականատես էր եղել 1834 թվականին խորհրդարանի հրկիզմանը և 1837 թվականին Վիկտորիա թագուհու թագադրման արարողությանը։

## Դիվանագիտական կյանք
մինի|250x250փքս|Երուսաղեմի մոտ, երեկո
Բրիտանական հյուպատոս նշանակված Ջեյմս Ֆինի հետ ամուսնությունից հետո զույգը տեղափոխվել էր Երուսաղեմ։ Հյուպատոսներին հանձնարարված էր ամեն կերպ ընկերանալ Երուսաղեմի և Պաղեստինի հրեաների հետ, որոնք չունեին որևէ եվրոպական պաշտպանություն։ Որպես Երուսաղեմում դիվանագետի կին՝ Էլիզաբեթ Ֆինն սովորել էր արաբերեն՝ ամեն օր իր դրագոմենից հարցնելով արաբերեն բառ՝ յուրաքանչյուր ձեռքի մատի վրա դնելով մեկը։ Հետագայում նրան խնդրեցին թարգմանել Խարտումի հանգուցյալ գեներալ Գորդոնի և Մահդի Մուհամմեդ Ահմեդի միջև արաբերեն դիալեկտով ծավալված հաղորդագրությունները:

1849 թվականի նոյեմբերին նա օգնել էր հիմնել Երուսաղեմի գրական միությունը՝ ուսումնասիրելու տարածաշրջանի բնական և հնագույն պատմությունը՝ զերծ կրոնական հակասություններից։ Ֆինները, որոնք ստեղծել էին հազար հատորանոց գրադարան և փոքրիկ թանգարան, շաբաթ օրերն օգտագործում էին հնություններ փնտրելու համար, քանի որ այդ օրը հրեաները չէին աշխատում, և նրանք կարողանում էին գյուղերից արժեքավոր գտածոներ բերել։

Շատ նշանավոր ճանապարհորդներ մասնակցում էին Երուսաղեմի գրական ընկերության ժողովներին, որոնց մասին լուրերը գրավել էին արքայազն Քոնսորթ Ալբերտի, Ջորջ Համիլթոն-Գորդոնի (Աբերդինի 4-րդ կոմսի) և Քենթերբերիի արքեպիսկոպոսի ուշադրությունը։ Այս տարիների ընթացքում Ֆիննը դարձել էր առաջին ժամանակակից եվրոպացիներից մեկը, որին թույլատրվել էր այցելել Տաճարի լեռ և Ժայռի գմբեթ։

Էլիզաբեթ Ֆինն իր ներդրումն էր ունեցել լուսանկարչության զարգացման գործում՝ օգնելով տարածել նոր զարգացող արվեստը տարածաշրջանում և աջակցելով տեղացի լուսանկարիչներին, ինչպիսին էր Մենդել Ջոն Դայնսը։ Երբ թագավոր Էդվարդ VII-ն 1862 թվականի ապրիլին այցելել էր Երուսաղեմ, Ֆիննը լուսանկարել էր նրան ծառի մոտ, որը նկարագրվել էր որպես «Գոդֆրի դը Բուլյոնի սոճի»։ Այս լուսանկարը ներառվել էր նրա կողմից արված Սուրբ Երկրի վաղ լուսանկարների ալբոմում, որն այժմ պահվում է Երուսաղեմի Յադ Բեն Ցվիում:

Պաղեստինի և Երուսաղեմի բնապատկերը մեծ հետաքրքրություն էր ներկայացնում Էլիզաբեթ Ֆիննի համար, ինչի վկայությունն են նրա մանրակրկիտ նկարագրությունները թե՛ գեղարվեստական պատումներում, թե՛ մատիտով ու գրիչով արված էսքիզներում, որոնք պատկերում են տարբեր բիբլիական և պատմական վայրեր։ Նրա աշխատանքներին բնորոշ է բացառիկ մանրամասն ուշադրությունը, թե ինչպես է լանդշաֆտը փոփոխվում և ստանում նոր երանգներ օրվա տարբեր ժամերին՝ լույսի ազդեցության տակ։

1854 թվականին Ուիլյամ Հոլման Հանթը տարածաշրջան էր այցելել՝ ուսումնասիրելու և էսքիզներ պատրաստելու The Scapegoat (Խարազան այծը) նկարը ստեղծելու համար։ Նա ներածական նամակ էր գրել տիկին Ֆինի հրատարակված էսքիզների հավաքածուին՝ վկայելով, որ նրա աշխատանքը ներկայացնում էր «տարածքների շատ հիանալի տեղագրական ուսումնասիրություններ՝ առանց գույների ավելորդ ծանրաբեռնվածության, որոնք արտացոլում էին Սիրիայի լեռները, երկինքը և հարթավայրերը»։

Ֆիննը նաև հյուրընկալել էր արքայազն Ալֆրեդին (թագուհի Վիկտորիայի երկրորդ որդուն) և վերջինիս ավագ եղբորը՝ Ուելսի արքայազնին (հետագայում՝ Էդվարդ VII-ին)՝ արքայական հյուրընկալության բոլոր կանոններով։ Այս հանդիպումները նրան օգնել էին հաստատել թագավորական հովանավորություն, որը հետագայում վճռորոշ դեր էր խաղալու Վտանգված ջենթլֆոլկների օգնության ասոցիացիայի զարգացման գործում։

Երուսաղեմում գտնվելու ընթացքում Ֆիննը կազմակերպել էր տեղի տղամարդկանց և կանանց ուսուցում և աշխատանքի տեղավորում՝ որպես ատաղձագործներ, ֆերմերային բանվորներ և դերձակուհիներ։ Նա գումար էր հավաքում արտասահմանից՝ աղքատների թերսնման դեմ պայքարելու համար։ Նրա ջանքերով հնարավոր էր դարձել ձեռք բերել Երուսաղեմից դուրս գտնվող Քերեմ Ավրահամ ֆերման։ Նա վերահսկում էր Աբրահամի խաղողի այգիների ընդարձակ ջրամբարների պեղումները՝ Երուսաղեմի ջրամատակարարումը բարելավելու համար։

1854 թվականի հունվարին նա հիմնադրել էր Սառայի միությունը, որը տնային այցելություններ էր կատարում աղքատ կանանց՝ տրամադրելով բրինձ, շաքարավազ և սուրճ։

## Հասարակական գործունեություն
Ֆիններն իրենց վերադարձը Անգլիա ծրագրեցին 1863 թվականին և ի վերջո հեռացան հուլիսի 14-ին, մինչդեռ հրեական համայնքի ներկայացուցիչները թագուհուն ուղղեցին մի շարք դիմումներ՝ խնդրելով չհեռացնել իրենց բարեգործին՝ Ջեյմս Ֆինին, սակայն՝ ապարդյուն։ Հաջորդ երեք տարիները նրանք անցկացրին՝ այցելելով ընկերներին ու հարազատներին, իսկ վերջապես հաստատվեցին  Համերսմիթում։ Ջեյմս Ֆինը, որը տառապում էր վատառողջությամբ, մահացավ 1872 թվականին, 66 տարեկան հասակում: 1875 թվականին Էլիզաբեթ Ֆինին Քենթերբերիի արքեպիսկոպոսը խնդրեց հանդես գալ որպես Հին սիրիական եկեղեցու պատրիարքի թարգմանիչ, երբ նա առաքելություն էր իրականացնում Անգլիայում՝ աջակցելու Մալբարի իր ծխական համայնքի անդամների պահանջներին։ Երկշաբաթյա այցը երկարաձգվեց դեպի դեսպանատուն, որը տևեց յոթ ամիս, որը բավարարեց բարձրաստիճան եկեղեցականների, քաղաքական գործիչների, այդ թվում՝ Ուիլյամ Էվարտ Գլադստոնի, լորդ Սոլսբերիի և թագուհի Վիկտորիայի ախորժակը կրոնական հարցումների և վեճերի համար: Էլիզաբեթ Ֆինն այս առաջադրանքը կկրկնի 1908 և 1909 թվականներին Սիրիայի եպիսկոպոսի համար, ով հաջողության էր հասել որպես պատրիարք՝ ուղեկցելով առաքելությանը 1875 թվականին:

Ֆինը շարունակում էր դասախոսություններ կարդալ բիբլիական թեմաներով Բրիտանական թանգարանի Ասորական սրահում և պատմում էր Երուսաղեմում ունեցած իր փորձառությունները՝ աջակցելով Պաղեստինի հետազոտական ուսումնասիրությանը նվիրված դրամահավաք հանդիպումներին՝ շարունակելով Երուսաղեմի Գրական Ընկերության թողած ժառանգությունը։

1882թ.-ին Էլիզաբեթ Ֆինը, որն այն ժամանակ 57 տարեկան էր, հիմնեց «Հուսահատված հրեաների օգնության միությունը»՝ աջակցելու ռուս հրեաներին, որոնք դաժան հալածանքների են ենթարկվել բռնի ջարդերի ժամանակ: Սըր Ջոն Սայմոնը, Անգլիայի հրեական համայնքի ղեկավար անդամը, մղվեց վկայելու «Տիկին Ֆինի արտասովոր տեղեկացվածությունը իմ ժողովրդի մասին և զարմանքն այն բանի, որ քրիստոնյա մեկը կարող է այդչափ հետաքրքրված լինել նրա տառապյալ ժողովրդով»:

## Տառապած ազնվականների օգնության ասոցիացիա
Ֆիննը հիմնադրել էր Distressed Gentlefolk’s Aid Association-ը (D.G.A.A.)՝ իր տանը, որը գտնվում էր Համերսմիթ նահանգի Բրուք Գրին քաղաքում։ Նրա նպատակն էր թեթևացնել այն մարդկանց տառապանքը, որոնց տեսել էր իր անմիջական շրջապատում։

D.G.A.A.-ն կա'մ տրամադրում էր դրամաշնորհներ տարեցներին և հաշմանդամներին՝ անհապաղ օգնության  ցուցաբերելու  համար, կա'մ աջակցում էր աշխատունակ անձանց՝ նրանց ոտքի կանգնելու հնարավորությամբ՝ նպատակային աջակցության և միկրովարկերի միջոցով աշխատանք գտնելու համար։

Թեև 1901 թվականին նա դադարեցրել էր իր «ֆորմալ» մասնակցությունը D.G.A.A.-ի գործունեության  շրջանակներում, Էլիզաբեթ Ֆիննը շարունակել էր մոտենալ և աջակցել կազմակերպությանը ողջ կյանքի ընթացքում՝ մասնակցելով իր վերջին հանձնաժողովի նիստին 1920 թվականի նոյեմբերի 5-ին՝ իր մահից երկու ամիս առաջ։

## Երեխաներ և մահ
Ֆինների դիվանագիտական ​​առաքելության ընթացքում ծնվել էին երեք ողջ մնացած երեխաներ։ Նրանց ավագ որդին՝ Ալեքսանդր «Գայ Ֆոքս» Ֆիննը, ով, ինչպես իր հայրը, դիվանագիտական ​​կարիերա էր ընտրելու և հետագայում թոշակի անցնելու որպես Չիլիի գլխավոր հյուպատոս, ծնվել էր 1847 թվականի նոյեմբերի 5-ին։

1851 թվականի հոկտեմբերին ծնվել էր Էլիզաբեթի դուստրը՝ Կոնստանսը, Երուսաղեմից հյուսիս-արևմուտք գտնվող դաշտում՝ խփած վրանում։ Էլիզաբեթ Ֆիննը Կոնստանսին լույս աշխարհ էր բերել այն բանից հետո, երբ նախորդ օրվա ամբողջ ընթացքում անձամբ հյուրընկալել էր թուրք փաշայի կնոջը, որը եկել էր բազմաթիվ ընկերների, ծառաների և ստրուկների ուղեկցությամբ։

Նրանց երկրորդ որդին՝ Արթուր Հենրի Ֆիննը, ծնվել էր 1854 թվականին։ Հետագայում նա դարձել էր եբրայագետ և գրել «Հնգամյակի միասնությունը»։

1897 թվականի մայիսի 5-ին, 72 տարեկան հասակում, Ֆիննը և իր դուստրը՝ Կոնստանսը, հիմնադրել էին «Distressed Gentlefolk’s Aid Association-ը (D.G.A.A.)», որը հետագայում վերանվանվեց «Elizabeth Finn Care»։ Նրանք նպատակ ունեին «թեթևացնել այն դժվարությունները, որոնց բախվել էին տիկնայք և պարոնայք, ովքեր ավելի լավ օրեր էին տեսել»։

Էլիզաբեթ Ֆիննը վախճանվել է 1921 թվականի հունվարի 18-ին՝ 95 տարեկան հասակում, իր տանը՝ Բրուք Գրինում, Համերսմիթ, Լոնդոն։ Նա թաղված է Ուիմբլդոնում՝ ամուսնու՝ Ջեյմս Ֆիննի կողքին։ «Elizabeth Finn Care»-ի գլխավոր գրասենյակը գտնվում է նրա նախկին տնից ընդամենը մի քանի հարյուր յարդ հեռավորության վրա, որը նշված է կապույտ հուշատախտակով՝ ի հիշատակ նրա բարեգործական գործունեության։

## Հրատարակված գործերը
* ** London 1866 original.
* *A Home in the Holy Land. A tale illustrating customs and incidents in modern Jerusalem*. Adamant Media, Boston, 2002 reprint of the London 1866 original. 
* *A Third Year in Jerusalem. A tale illustrating customs and incidents of modern Jerusalem; or, a sequel to "Home in the Holy Land"*. Adamant Media, Boston, 2002 reprint of the London 1869 original. 
* *Reminiscences of Mrs Finn*; Marshall, Morgan and Scott, 1929, London
* *Palestine Peasantry. Note on their clans, warfare, religion and laws* Marshall Bros. 1923 95 pp.&nbsp;London, & Edinburgh
* *Original Maxims for the Young Translated by the Daughter of a Clergyman [i.e. Elizabeth Anne McCaul, afterwards Finn]* 1838, London
* *Sunrise over Jerusalem, with other pen and pencil sketches*.  John B Day, 1873, London
* *Emmaus Identified*– Printed for the Author– 75 Brook Green, London, W (first published in the Quarterly Journal January 1883 of the Palestine Exploration Fund)

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Translation by Elizabeth Anne Finn of ''The Autobiography of Thomas Platter'' at Gutenberg.org
* 
* 

Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարչուհիներ