Արցախը նոր շրջանում

**Արցախը նոր շրջանում** ներկայացված էր ավատատիրական փոքր իշխանություններով, որոնք ինքնատիպ վարչաքաղաքական միավորներ էին։ Դեռ ուշ միջնադարում Արևելյան Հայաստանը գրավվել էր Սեֆյան Պարսկաստանի կողմից, և ստեղծվել էր երկու կուսակալություն՝ Երևանի և Ղարաբաղի։ Վերջինս իր մեջ ներառում էր ոչ միայն Արցախը, այլև ներկայիս Սյունիքի մարզը, և պատմական Ուտիք նահանգը՝ ներառելով ներկայիս Տավուշը։

Զաքարյան իշխանապետության անկումից հետո հիմնադրված Խաչենի իշխանությունը (1261-1603) բաժանվել էր մի քանի միավորների միջև, որոնք հայտնի են որպես «մելիքություններ», իսկ նրանց տիրակալները՝ «մելիքներ» (արաբական ծագման բառ, որը նշանակում է իշխանավոր, թագավոր) անվանումներով։

## Ազատագրական պայքար
Մելիքների ջանքերով Արցախում 17-րդ դարի վերջերից ձևավորվել է պարսկական լծից հայրենիքի ազատագրման գաղափարը։ Հայերը զինված պայքարին զուգահեռ դիվանագիտական ջանքեր են գործադրել նախ Արևմտյան Եվրոպայում, ապա՝ Ռուսաստանում աջակցություն փնտրելու նպատակով։ Այդ պայքարով են պայմանավորել իրենց գործունեությունը քաղաքական, ռազմական և հոգևոր հայտնի գործիչներ Իսրայել Օրին, Մինաս վարդապետ Տիգրանյանը, Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանը, Ավան և Թարխան յուզբաշիները (հարյուրապետ)։

1722 թվականին Դերբենդը և Բաքուն գրավելուց հետո Պետրոս I կայսրը (1689-1725) հայերին խոստացած օգնության փոխարեն, նվաճած մերձկասպյան խանություններն ամրապնդելու նպատակով, 1724 թվականի հունիսի 12-ին Կոստանդնուպոլսում Թուրքիայի հետ կնքել է պայմանագիր՝ ողջ Այսրկովկասում (մինչև Շամախի) նրան տալով գործողությունների ազատություն։ Նույն թվականին երկրամաս են ներխուժել օսմանյան բանակները և հսկայական վնաս պատճառել Արևելյան Հայաստանի բնակչությանը։ Այդուհանդերձ, Պետրոս I-ի պարսկական արշավանքը նոր լիցք է հաղորդել հայոց պայքարին Սյունիքում (1722-1730) և Արցախում (1724-1731)։ 

1720-ական թվականներին Արցախի հայկական զինվորականությունը կենտրոնացվել է 3 սղնախում (ամրացված բնակատեղի)։ Առաջինը՝ Մեծ սղնախը, Մռավի լեռներում էր՝ Թարթառ գետի մոտ, 2-րդը՝ Փոքր սղնախը՝ Վարանդա գավառի Քիրսի լեռներում, իսկ 3-րդը՝ Ղափան գավառում։ Սղնախները, որտեղ որոշակի ազդեցություն է ունեցել նաև Գանձասարի կաթողիկոսը, գործել են հրամանատարների խորհրդի գլխավորությամբ։

## Խամսայի մելիքությունների միություն
Հայերի նկատմամբ Պետրոս I-ի քաղաքականությունը շարունակվել է նրա կնոջ՝ Եկատերինա I-ի (1725-1727) և թոռան՝ Պետրոս II-ի (1727-1729) օրոք։ Ցարական կառավարությանն ուղղված ռազմական օգնության մասին հայերի խնդրանքները շարունակաբար մնացել են անպատասխան։ Հայ զինվորականությունը Եսայի Հասան-Ջալալյան կաթողիկոսի, Ավան և Թարխան յուզբաշիների գլխավորությամբ տևականորեն դիմակայել է օսմանյան կանոնավոր բանակին։ 8-ամյա թեժ պայքարից հետո սղնախները թուլացել են, և Հյուսիսային կամ բուն Ղարաբաղը բաժանվել է անջատ մելիքությունների՝ վերադառնալով իր նախկին քաղաքական կարգավիճակին։ Սակայն անգամ այդ իրավիճակում մելիքությունները չեն հրաժարվել օսմանցիների դեմ պայքարից։

Հայերն այս անգամ շրջվել են 1736 թվականին Պարսկաստանում իրեն շահ հռչակած Նադիրի կողմը, որին հաջողվել էր վերականգնել երկրի երբեմնի հզորությունը։ Նա հայերին տվել է մի շարք արտոնություններ, քանի որ վերջիններս պայքարել են Պարսկաստանի դարավոր թշնամու՝ օսմանյան Թուրքիայի դեմ։ 

## Ղարաբաղի խանություն
Նադիր շահի օրոք Արցախի մելիքությունները միավորվել են նախկին Խաչենի իշխանության տարածքում՝ կազմելով 5 մելիքությունների դաշինք։ Վերջինս կոչվել է «Խամսա» (արաբերեն բառ՝ նշանակում է հինգ) կամ Խամսայի երկիր (Հինգի երկիր) և տարածվել է Գանձակի մատույցներից մինչև Արաքս գետը։ Մելիքությունները ղեկավարել են Գյուլիստանի Մելիք-Բեգլարյանների, Ջրաբերդի Մելիք-Իսրայելյանների, Խաչենի Հասան-Ջալալյանների, Վարանդայի Մելիք-Շահնազարյանների և Դիզակի Մելիք-Եգանյանների տոհմերը։ Խամսայի մելիքությունները հզորացել են և իրենց գրաված աշխարհագրական նպաստավոր դիրքով ռազմական մեծ նշանակություն են ձեռք բերել՝ երկրամասը վերածելով անառիկ բերդի։ Սակայն ներքին երկպառակությունների հետևանքով թուրքական ջիվանշիր ցեղի Սարուջալու տոհմի առաջնորդ Փանահին Մելիք Շահնազար Բ-ի օգնությամբ հաջողվել է ներխուժել Արցախ և, հաստատվելով այնտեղ, հիմնել Ղարաբաղի խանությունը։ 

Փանահ խանին հաջորդել է որդին՝ Վարանդայի Մելիք Շահնազար Բ-ի փեսա Իբրահիմ խանը, որը 1787 թվականին դավադրաբար սպանել է Դիզակի մելիք Բախտամին ու Գանձասարի կաթողիկոս Հովհաննես Հասան-Ջալալյանին, գրավել Գանձասարի վանքը՝ հայոց ազգային-ազատագրական շարժման կենտրոնը, որի հետևանքով Խամսայի Գյուլիստանի բերդը (18-րդ դար) մելիքությունների միությունը վերջնականապես փլուզվել է։

## Ելիզավետպոլի նահանգ
1804-1813 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ավարտին՝ հոկտեմբերի 12-ին կնքված Գյուլիստանի պայմանագրով Ռուսաստանին են անցել նաև Գանձակի ու Ղարաբաղի խանությունները։ Իսկ 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմն ավարտվել է փետրվարի 10-ի Թուրքմենչայի պայմանագրով. Ռուսաստանին են միացվել նաև Երևանի ու Նախիջևանի խանությունները և Օրդուբադի գավառը։ Վերջիններս դարձել են մեկ՝ Հայկական մարզ՝ դրա սահմաններից դուրս թողնելով Արցախը։

1840 թվականի վարչական բաժանումով ստեղծվել են Վրացա-Իմերեթական նահանգը՝ Թիֆլիս, և Կասպիական մարզը՝ Շամախի կենտրոններով։ Առաջինի մեջ մտել է Այրարատ նահանգի մեծ մասը, Գուգարքն ամբողջությամբ, որոշ մասեր Սյունիքից և Ուտիքից։ Երկրորդի մեջ մտնում են Սյունիքի և Ուտիքի մեծագույն մասը և Արցախը։ 1846 թվականի նոր բաժանումով կազմավորվել են Թիֆլիսի, Քութայիսի, Շամախու, ինչպես նաև Դերբենդի նահանգները։ Արևելյան Հայաստանի տարածքներն առանձին գավառների կարգավիճակով մտել են դրանցից երեքի մեջ, իսկ 1849 թվականի հատուկ հրովարտակով Թիֆլիսից առանձնացել է Երևանի նահանգը՝ Թիֆլիսի կազմում թողնելով ամբողջ Գուգարքը՝ Լոռին, Տաշիրն ու Ջավախքը։

1859 թվականին Շամախի քաղաքում տեղի է ունենում երկրաշարժ, որի արդյունքում նահանգի կենտրոնը տեղափոխվում է Կասպից ծովի ափին գտնվող Բաքու քաղաք։ 1867 թվականին Բաքվի նահանգից առանձնանում է Ելիզավետպոլի նահանգը՝ Գանձակ (Ելիզավետպոլ) կենտրոնով, դրանում ներառելով որոշ գավառներ նաև Թիֆլիսի նահանգից։ Դա ըստ էության, հայկական տարածքները միավորող երկրորդ նահանգն էր՝ Երևանից հետո, որի մեջ մտնում էին Սյունիքի և Ուտիքի մեծագույն մասը և Արցախն ամբողջությամբ։ Վարչատարածքային այս բաժանումն անփոփոխ է մնացել մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը, որի ընթացքում Հոկտեմբերյան հեղափոխության հետևանքով փլուզվել է Ռուսական կայսրությունը և առաջացել է Ղարաբաղի ազգային խորհուրդը։

Կատեգորիա:Արցախի պատմություն
Կատեգորիա:Հայաստանն ուշ միջնադարում