Ջեյմս Թուրել

**Ջեյմս Թուրել** (, ), ամերիկացի նկարիչ, հայտնի լույսի և տարածության ոլորտում իր աշխատանքներով։ Նրան համարում են «լույսի վարպետ»,հաճախ ստեղծելով արվեստի կոմպոզիցիաներ, որոնք բնական լույսը համադրում են արհեստական գույների հետ՝ առաստաղների բացվածքների միջոցով,այդպիսով փոխակերպելով ներքին տառածքները մշտապես փոփոխվող ու փոփոխական գույնի շնորհիվ։

Թուրելի կարիերայի մեծ մասը նվիրված է Ռոդենի խառնարանի դեռևս անավարտ աշխատանքին, որը գտնվում է Արիզոնայի Ֆլագստաֆ քաղաքից դուրս։ Նա այն վերափոխում է հսկայական,անզեն աչքով դիտարկումների համար նախատեսված աստղադիտարանի։ Նրան է պատկանում նաև «Երկնային տարածքներ» շարքը՝ փակ տարածքներ,որոնք շրջանակում են երկինքը։

Թուրելը ծնվել է Լոս Անջելեսում (Կալիֆոռնիա), և մեծացել Քուակերների ընտանիքում։ Նա 16 տարեկանում ստացել է օդաչուի արտոնագիր և հետագայում, Վիետնամի պատերազմի ընթացքում, գրանցվել է որպես խղճի թելադրանքով զինվորական ծառայությունից հրաժարվող՝ թռչելով և բուդդիստ վանականներին դուրս բերելով Չինաստանի վերահսկողության տակ գտնվող Տիբեթից։ Թուրելի ակադեմիական կրթությունը ներառում է Պոմոնա քոլեջում ստացած բակալավրի աստիճան ընկալման հոգեբանության վոլորտում, ինչպես նաև հետագա ուսումնասիրություններ մաթեմատիկայի, երկրաբանության և աստղագիտության մեջ։ Նա սկսեց փորձեր կատարել լուսային պրոյեկցիաների հետ Իրվայնի Կալիֆոռնիայի համալսարանի ստուդիայի արվեստի ասպիրանտուրայում, ինչը հիմք դրեց նրա հետագա աշխատանքների համար։

Թուրելի նորարարական մոտեցումը լույսի և տարածության օգտագործման հարցում նրան բերել է բազմաթիվ պարգևների, այդ թվում՝ 1994 թվականին ՄաքԱրթուրի կրթաթոշակառու կոչման արժանանալը։ Նրա աշխատանքները, որոնք ուսումնասիրում են լույսի ընկալումն ու բնույթը, ցուցադրվել են աշխարհի ամենամեծ թանգարաններում և հանրային արվեստի տարածքներում։

## Կենսագրություն
Ջեյմս Թուրելը ծնվել է Լոս Անջելեսում (Կալիֆոռնիա)։ Նրա հայրը՝ Արչիբալդ Միլթոն Թուրելը, ավիացիոն ինժեներ և մանկավարժ էր։ Նրա մայրը՝ Մարգարեթ Հոջես Թուրելը,  կրթությամբ բժիշկ էր և հետագայում աշխատել է ԱՄՆ Խաղաղության կորպուսում։ Նրա ծնողները Քուակերներ էին։

Լույսի արվեստով նրա գլխավոր ոգեշնչումներից մեկը, Թոմաս Ուիլֆրեդի ցուցահանդեսն էր, որը նա տեսել էր 15 տարեկանում։ 16 տարեկանում Թուրելը ստացել է օդաչուի արտոնագիր։ Ավելի ուշ՝ Վիետնամի պատերազմի ժամամակ, նա գրանցվեց որպես խղճի նկատառումներից ելնելով զինվորական ծառայությունից հրաժարվոող և Բուդդայական վանականներին դուրս բերեց Չինաստանի կողմից վերահսկվող Տիբեթից։ Որոշ հեղինակներ ենթադրում էին, ԿՀՎ առաքելություն էր, սակայն Թուրելն այն անվանել է «մարդասիրական առաքելություն» և նշել, որ այդ ընթացքում գտել է «թռչելու համար մի քանի գեղեցիկ վայրեր»։ Տարիներ շարունակ նա վերանորոգում էր հին ինքնաթիռներ՝ իր «արվեստի հոբբին» ֆինանսավորելու համար։

1965 թվականին նա ստացել է Պոմոնայի քոլեջի բակալավրի աստիճան ընկալման հոգեբանության ոլորտում ( ներառյալ Գանցֆելդի էֆեկտի ուսումնասիրությունը), ինչպես նաև սովորել է մաթեմատիկա, երկրաբանություն և աստղագիտություն։ Հաջորդ տարի Թուրելն ընդունվեց Իրվայնի Կալիֆոռնիայի համալսարանի ստուդիայի արվեստի ասպիրանտուրա, որտեղ նա սկսեց ստեղծագործել ՝ օգտագործելով լուսային պրոյեկցիաներ։ նրա ուսումը Իրվայնում ընդհատվեց, երբ նրան ձերբակալեցին երիտասարդ սղամարդկանց Վիետնամի զորակոչից խուսափելու հարցում օգնելու համար։ Նա մոտ մեկ տարի անցկացրեց բանտում։ 1973 թվականին նա ստացավ արվեստի մագիստրոսի  աստիճան Կլարեմոնտի համալսարանի ասպիրանտուրայի համալսարանից։

## Գեղարվեստական կարիերա

### Վաղ աշխատանքներ
1966 թվականին Թուրելը Սանտա Մոնիկայում գտնվող իր արվեստանոցում՝ «Մենդոտա» հյուրանոցում, սկսեց փորձարկել լույսը, այն ժամանակ, երբ Լոս Անջելեսի այսպես կոչված լույսի և տարածության նկարիչների խումբը, որի կազմում էին Ռոբերտ Իրվինը, Մերի Կորսը և Դուգ Ուիլերը հայտնիություն էին ձեռք բերում։ Պատուհանները փակելով և միայն փողոցից որոշակի քանակով լույս թողնելով բացվածքների միջով՝ Թուրելը ստեղծեց իր առաջին լուսային պրոյեկցիաները։ «Կոնստրուկցիաներ փոքր տարածքների համար» 1968 թվականի աշխատության մեջ նա օգտագործել է էկրանավորված միջնապատեր, որոնց միջոցով թաքնված լույսի շողարձակումը ստեղծում էր տվյալ տարածության մեջ արհեստականորեն հարթեցված ազդեցություն։  Նույն թվականին նա մասնակցեց Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի և տեխնոլոգիայի ծրագրին՝ Նկարիչ Ռոբերտ Իրվինի և հոգեբան Էդվարդ Ուորթսի հետ միասին ուսուսմնասիրելով ընկալման երևույթները։

1969 թվականին նա նկարեց երկինքը Սեմ Ֆրենսենի հետ՝ օգտագործելով գունավոր նյութեր՝ ծուխ և ամպեր նկարելու համար։ 1969 թվականից 1974թվականներին Թուրելի կողմից ստեղծված կարևոր միջավայրերից մեկը՝ Մենդոտայի կանգառները, իրականացվել էր Սանտա Մոնիկայի նախկին «Մենդոտա» հյուրանոցի մի քանի սենյակներում, որոնք մեկուսացված էին, իսկ պատուհանների բացվածքները վերահսկվում էին նկարչի կողմից, որպեսզի բնական և արհեստական լույսը որոշակի ձևով ներթափանցեր մթնեցված տարածքներ։

### Ռոդենի խառնարանի նախագիծ
աջից|մինի|Ռոդենի խառնարանի արբանյակային տեսքը, Այն վայրը, որտեղ Ջեյմս Թուրելը ներկայումս էպիկական նկար է ստեղծում, Արիզոնա նահանգի Ֆլագստաֆի Մոտակայքում:
1979 թվականին Թուրելը ձեռք բերեց ոչնչացված խարամ կոն հրաբուխ, որը գտնվում էր Արիզոնա նահանգի Ֆլագստաֆի մոտակայքում։ Այդ ժամանակից ի վեր նա տասնամյակներ շարունակ տեղափոխել է սոննաներով հող և կառուցել թունելներ ու բացվածքներ՝ այս խառնարանը վերածելով հսկայական աաստղադիտարանի՝ անզեն աչքով երկնային երևույթները դիտելու համար։

Խառնարանի ավարտական աշխատանքների ժամկետը 1990-ականներից ի վեր մի քանի անգամ հայտարարվել և հետաձգվել է։ Վերջին անգամ, երբ Թուրելը կամ նրա թիմը հայտարարեցին ավարտի ժամկետի մասին, դա 2011 թվականն էր, սակայն 2013 թվականին Լոս Անջելես Թայմսում հրապարակված հոդվածի համաձայն՝ «այլևս ոչ ոք որևէ ամսաթիվ չհրապարակեց»։ Ռոդենի Խառնարանը երկար ժամանակ առեղծվածային էր, և մուտքը սահմանափակվում էր ընկերների կողմից, չնայած երկրպագուները ներս էին մտնում առանց նկարչի թույլտվության։ Ավելի ուշ ստեղծվեց ծրագիր, որի միջոցով երկրպագուները կարող էին օրինական մուտք ստանալ՝ անցնելով «Թուրել տուր»-ը, որը ներառում էր Թուրելի աշխատանքների դիտում աշխարհի 23 երկրներում։ 2015 թվականի մայիսին Ռոդենի խառնարանը բացվեց 80 հոգուց բաղկացած ընտրված խմբի համար ՝ մեկ անձի համար $6500 հավելավճարով։

Թեև նա աշխատում էր անապատում, սակայն երբեք իրեն չի համարել հողարվեստի նկարիչ, ինչպես Ռոբերտ Սմիթսոնը կամ Մայքլ Հայզերը։ «Կարելի է ասել՝ ես բլուր կառուցող եմ», ասել է նա։ «Ես ստեղծում եմ բաներ, որոնք ձեզ երկինք են տանում։ Բայց խոսքը ռելիեֆի մասին չէ։ Ես աշխատում եմ, երկնային օբիեկտները , ինչպիսիք են արևը և լուսինը, տեղափոխել այն տառածք, որտեղ մենք ապրում ենք»։«Ես ընկալում եմ լույսը և ստեղծում եմ իրադարձություններ , որոնք ձևավորում կամ պարունակում են լույս»։

2019 թվականին Թուրելը համագործակցեց Արիզոնայի պետական համալսարանի Հերբերգի դիզայնի և արվեստի համալսարանի հետ՝ նախագծի վրա աշխատելու համար, և այն վերանվանվեց «ASU-Roden Crater Project»։ Այս համագործակցության նպատակն էր օգտագործել համալսարանի միջառարկայական ռեսուրսները՝ նախագիծը ավելի արդյունավետ կիրառելու և պահպանելու համար։ ՀՊՄՀ-ի համալսարանն արդեն սկսել է այդ օբյեկտները ներառել ուսումնական ծրագրում,ներառյալ մեկ դաս, որը կոչվում է «բնիկ պատմություններ և երկնքի գիտություն», որը վարում է պրոֆեսոր Դալլա Կոստան։

### Երկնային տարածքներ
1970-ականներին Թուրելը ստեղծեց իր  «skyspaces»-ների շարքը՝ փակ տարածքներ, որոնց տանիքում բացվածքով երևում է երկինքը։ *[[Skyspace]]* -ը փակ սենյակ է, որը նախատեսված է մոտավորապես 15 մարդու համար։ ներսում այցելուները նստում են պատերի երկայնքով տեղադրված նստարաններին՝ տանիքի բացվածքից երկինքը դիտելու համար։ Ամբողջ կյանքի ընթացքում քուակեր լինելով՝ Թուրելը հասարակության համար նախագծեց Live Oak Meeting House -ը տանիքում բացվածքով կամ «երկնային անցքով» որտեղ լույսյի գաղափարը ստանում է հստակ կրոնական նշանակություն (Տես PBS վավերագրական ֆիլմը)։ Նրա  *Meeting* աշխատանքը (1986)  P.S. 1- ում, որը բաղկացած է քառակուսի սենյակից և առաստաղի ուղղանկյուն բացվածքից, դրա վերաստեղծումն է։  2013թվականին Թուրելը Ֆիլադելֆիայում  ստեղծեց ևս մեկ Քուակերական տարածք, որը կոչվում էր *Greet the Light*, նորակառույց Chestnut Hill Friends Meeting-ում։ 
մինի|Այն տարածքը, որը տեսնում է Իսրայելի թանգարանում, Երուսաղեմ
« *New York Times »* -ում հրապարակված հոդվածում, որտեղ խոսվում էր Լոս Անջելեսի կոլեկցիոներների մասին, ովքեր իրենց բակերում  skyspaces-ներ են կառուցում, Ջորի Ֆինքելը skyspace-ը նկարագրում է որպես «երկնային դիտման սենյակ», որը ստեղծված է գրեթե կախարդական այն պատրանքը առաջացնելու համար, թե երկինքը հասանելի է ձեռքին՝ առաստաղի վրա ձգված կտավի պես։

1992 թվականին, Թուրելի  *Irish Sky Garden* -ը բացվեց Իռլանդիայի Քորք կոմսության Սքիբբերին քաղաքի Լիս Արդ կալվածքում։ Հսկայական հողային և քարային կառույցը իր կենտրունում խառնարան ունի։ Այցելուն մտնում է եզրագծի արտաքին մասի դռնով, անցնում է միջանցքով և բարձրանում աստիճաններով , ապա պառկում կենտրոնական հարթակի վրա՝ վերև նայելով ու տեսնելով խառնարանի եզրով շրջապատված երկինքը։ «Ամենակարևորն այն է, որն ներսը դառնում է դուրս, և հակառակը, այն իմաստով,որ իռլանդական լանդշաֆսի և երկնքի հարաբերությունները փոխվում են»։(Ջեյմս Թուրել)։

2001 թվականին, Թուրելը Նապա հովտում Նորա և Նորման Սթոունների համար ստեղծեց «sky room» և  «pool»-ը, որտեղ այցելուները լողում էն դեպի բացօթյա լողավազան, իսկ տանիքի բացվածքը ցուցադրում է երկնքի կատարյալ «կատրվածք»-ը։

2009 թվականից Թուրելի, Third Breath -ի 2005 թվականի աշխատանքը Գերմանիայի Ուննա քաղաքում գտնվող Centre for International Light Art-ի մշտական ցուցադրության մասն է։ Այն խավարախցիկ է և բաղկացած է 2 սենյակից՝ ստորին խորանարդաձև սենյակում այցելուն տեսնում է երկնքի պատկերը, որը ոսպնյակի միջոցով արտացոլվում է հատակին։ Վերին՝ գլանաձև սենյակում երկինքը երևում է անմիջապես առաստաղի բացվածքից։

*Three Gems* (2005)-ը որը գտնվում է Սան Ֆրանցիսկոյի Դե Յանգի թանգարանում, Թուրելի առաջին Skyspace-ն է, որն ընդունել է ստուպայի ձևը։ Նորֆոլքում գտնվող Houghton Hall-ում Չոլմոնդելիի մարկիզը պատվիրել էր առանձնատան առևելյան կողմում կառուցել դեկորատիվ կառույց։ Թուրելի Skyspace-ը դրսից ասես կանու փայտով պատված, սյուների վրա բարձացված շինություն։ Կառույցի ներսում դիտողի հայացքը ուղղվում է վերև և անխուսափելիորեն ձգվում է դեպի բաց տանիքով շրջանակված երկինքը խորհելու համար։
alt=Dividing the Light at dusk|մինի|Ջեյմս Թուրելի "կիսելով լույսը"
Թուրելի  *Դիվայդինգ դը լայթ* 2007 թվականի աշխատանքը ներառում է և ՛ ջուր, և՛ լանդշաֆտային ձևավորում։ Այս Skyspace-ը բացօթյա տաղավար է՝ ծածկով և բացվածքով, լուսային ծրագրով, ավազանով և շրջապատող կանաչապատմամբ, որը գտնվում է Պոմոնա քոլեջի բակում։Մոտ 16 քառակուսի ոտնաչափ The  հովանոցային բացվածքը արտացոլում է ներքևի լողավազանը, որը շրջապատված է գրանիտե աթոռներով և կանաչապատմամբ։ Բացման ժամանակ   Los Angeles Times-ի Դեյվիդ Փեյջելը այն անվանել է «վերջին ժամանակների հանրային արվեստի լավագույն գործերից մեկը»։

Նրա 2007 թվականի  *Deer Shelter Skyspace*  աշխատանքը Անգլիայի Yorkshire Sculpture Park-ում, որը պատվիրվել էր  The Art Fund  կազմակերպության կողմից, նույն թվականին արժանացել է Marsh Award for Excellence in Public Sculpture մրցանակին։

Այլ Skyspace-երը ներառում են Քիլդեր Սքայսփեյս (2000) Քեթ Քեյրնում, Քիլդեր, Նորթամբերլենդ, Անգլիա, Նայթ Ռայզ (2001) Սքոթսդեյլի Ժամանակակից Արվեստի Թանգարանում, Սքայսփեյս Էրլ Նիլ Պլազայում (2004) Իլինոյսի Համալսարան Չիկագոյում,Սքայ Փեշեր (2005) Ուոքեր Արտ Կենտրոնում, Սեքընդ Ուինդ (2005) Վեխեր դե լա Ֆրոնտերայում, Իսպանիա, Սքայ-Սփեյս (2006) Զալցբուրգում, Ավստրիա, Այլ Հորիզոն (2004) Վիեննայում, Ավստրիա (MAK-ի Գեյմյուլլերշլյոսսլ մասնաճյուղ) , Ուիթին Ուիթաութ (2010) Ավստրալիայի Ազգային Պատկերասրահում, Կանբերա,  Լա Բրեա Սքայ (2013) Քեյն Գրիֆին Քորկորան պատկերասրահում,  Հարդանգեր Սքայսփեյս (2016) Օյստեզեում, Նորվեգիա, Հարդանգերֆյորդի մոտ, Արվեստի Կենտրոն Կաբուսոյի կազմում, Սքայսփեյս Լեխ (2018) Օբերլեխում, Ֆորարլբերգ, Ավստրիա,  Տա Խուտ Սքայսփեյս (2021) Խոսե Իգնասիոյում, Ուրուգվայ Գրին Մաունթին Ֆոլս Սքայսփեյս (2022) Գրին Մաունթին Ֆոլսում, Կոլորադո, ԱՄՆ, ինչպես նաև Ֆրենդս Սեմինարիում (2023)։

Ուոլքեր Արտ Կենտրոնը 2023 թվականին վերականգնեց իր 2005 թվականի Սքայ Փեշեր աշխատանքը և Թուրելի հետ համագործակցելով փոխարինեց սկզբնական սառը կատոդային խողովակները լեդ լույսերով ։ Փոփոխությունը հնարավորություն տվեց օգտագործել գույների ավելի լայն շարք․ եթե նախկինում արևածագին և մայրամուտին կիրառվում էին «մգեցված սպիտակի երանգներ», ապա այժմ լուսավորության ծրագիրը բազմագույն է։ Տեղադրման նստատեղերը տաքացվող են։

### Այլ աշխատանքներ
2008 թվականին ավարտաված նախագծով, Թուրելը Կոնեկտիկուտում կոլեկցիներնեռ Լիզա և Ռիչարդ Բեյքերների համար ստեղծեց փակ լողավազան, որը լողացողին փոխանցում է հայելապատ լուսատուփի ներսում գտնվելու զգացողություն։

2009 թվականին Ջեյմս Թուրելի ստեղծագործություններին նվիրված աշխարհում առաջին թանգարանը բացվեց Արգենտինայի Սալթա նահանգում։ Այն հանդիսանում է Հեսս հավաքածուի մաս՝ Քոլոմեում։ Լուսային արվեստի գործերը ներկաըացնում են արվեստագետի ստեղծագործական գործունեության հինգ տասնամյակները՝ ժամանային թունելի նման, և ցուցադրվում են ինը սրահի հաջորդականությամբ ՝ 1,700քառակուսի մետր։ Այցելության ավարտին ներկայացված է Թուրելի « երկնային տարածքներ»-ի նշանավոր օրինակներից մեկը, ոչը ստեղծված է թանգարանի բակում և իր առավելագույնն ուժգնությանն է հասնում լուսաբացին ու մայրամուտին ՝ Անդերի երկինքը դիտելիս։ 

Թուրելը նաև հայտնի է իր լուսային թունելներով և պրոյեկցիաներով, որոնք ստեղծում են ձևեր, երենք կարծես ունեն զանգված և քաշ, թեև ստեղծված են միայն լույսի միջոցով։ Նման երեք աշխատանքներ իրենց մշտական տեղն ունեն Փենսիլվանիա նահանգի Պիտսբուրգ քաղաքում գտնվող մեթրես ֆեքթորիում։  Թուրելի 1968 թվականի կախովի, լուսարձակող, վարդագույն բուրգի պրոյեկցիան «Ռեթրո փինք» ձեռք է բերվել Ուելսի ազգային թանգարանի արվեստի բաժնի կողմից։ Նրա « էքշն» His աշխատանքը շատ սիրված ցուցանմուշ է Ինդիանապոլսի արվեսի թանգարանում։ Այն իրենից ներկայացնում է մի սենյակ, որտեղ կարծես ցուցադրված է դատարկ կտավ, սակայն « կտավը» իրականում պատի մեջ գտնվող ուղղանկյուն բացվածք է, որը լուսավորված է այնպես, որ անվտանգության աշխատակիցները մոտենում են ոչինչ չկասկածող այցելուներին և ասում․ –Դիպչե՛ք դրան, դիպչե՛ք։

Թուրելի աշխատանքները հակադրվում են մարդկանց « արագացված» սովորույթներին, հատկապես արվեստ դիտելիս։ Նրա կարծիքով մարդիկ այնքան քիչ ժամանակ են անցկացնում, որ դա խանգարում է այն լիարժեք գնահատելուն։Արվեստաբան Ջոն Մաքդոնալդը գրում է, որ Թուրելի  աշխատանքները նկարագրելիս ձանձրալի են, բաըց զգալիս՝ կախարդական։

## Ցուցահանդեսներ
մինի|Երկու առանձին պատկերներ, որոնք նրանք նայում են Նյու Յորքի Գուգենհայմի թանգարանի կենտրոնում գտնվող առաստաղին ՝ Ջեյմս Թուրելի "Աթենի Թագավորությունը"լույսի ցուցահանդեսի ժամանակ:
Թուրելն իր առաջին անհատական ցուցահանդեսն ունեցավ Փասադենայի արվեստի թանգարանում 1967 թվականին։  Հետագայում նրա անհատական ցուցահանդդեսները անցացվել են  են Շտեդելեյք թանագարանում(1967), Ուիթնիի ամերիկյան արվեստի թանգարանում, Նյու Յորք (1980), Իսրայելի թանգարանում (1982),  Լոս Անջելեսի ժամանակաից արվեստի թանգարանում (1984),ՄԱԿ, Վիեննայի (1998-1999) , Մեթրես Ֆեքթորիում (2002-2003)։

Վոլսբուրգ նախագիծը Կունստմուզեում Թուրելի մինչ օրս ունեցած Գերմանիայի ամենամեծ ցուցահանդեսն է , որը բացվել է 2009 թվականի հոկտեմբերին և շարունակվել մինչև 210 թվականի հոկտեմբեր։ Վոլսբուրգ նախագծում ներկայացված աշխատանքներից էր «Գանցֆելդ»-ը որը լուսային ինստալացիա է,700քմ զբաղեցրած և 12 մետր բարձրությունով։ Նաև 2009 թվականին Գերմանիայի Ուննա քաղաքում գործող միջազգային արվեստի կենտրոնում բացվեց « Երրորդ շունչ» 2005 թվականի արվեստի գործը , ինչին ուղեկցեց չորսամսյա «Ջեյմս Թուրել - լույսի երկրաչափություն» ցուցահանդեսը։

«Ջեյմս Թուրել․ հետադարձ հայացք» խորագրով խոշոր ցուցահանդեսը, որն ընդգրկում էր արվեստագետի հիսունամյա գործունեությունը, ցուցադրվեց 2013 թվականի մայիսի 26-ից մինչև 2014 թվականի ապրիլի 6-ը Լոս Անջելեսի շրջանային արվեստի թանգարանում և այնոըհետև տեղափոխվեց Ավստրալիայի  ազգային պատկերասրահ։

2013 թվականի հունիսից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Սոլոմոն Ռ․ Գուգենհայմի թանգարանը ներկայացրեց «Ջեյմս Թուրել» ցուցահանդեսը, արվեստագետի առաջին ցուցադրությունը Նյու Յորքի թանգարանում 1980 թվականից ի վեր։ Ցուցահանդեսը կենտրոնացած էր արվեստագետի ընկալման, լեւյսի, գույնի և տարածության ուսումնասիրությունների վրա։ Նոր նախագիծը «Աթեն Ռեյն» (2013) , վերափոխեց Գուգենհայմի ռոտունդան, այն դարձնելով հսկայական ծավալ, որը լցված էր փոփոխվող արհեստական և բնական լույսով։

2017 թվականի սկզբին նրա աշխատանքը ներկայացվեց «Իմերսիվ Լայթ» անհատական ցուցահանդեսում՝ Շանհայի Ուեսթ Բունդ Լոնգ թանգարանում։ «Ինտու դը լայթ»  ինստալացիան, որը ներառում է Թուրելի 9 աշխատանք, ցուցադրվում է Մասսա Մոկայում 2017 թվականից առնվազն մինչև 2025 թվական։

Ջեյմս Թուրելի աշխատանքները ցուցադրվել են հանրային արվեստի տարածքներում, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհի կոմերցիոն պատկերասրահներում։

2020 թվականի փետրվարին Լոնդոնի Փեյս պատկերասրահում անցկացվեց Թուրելի ցուցահանդեսը՝ «Թուրելի կյանքի ընթացքում իրականցված գործողությունների գագաթնակետը»։

## Ջեյմս Թուրել թանգարան
2009 թվականի Ապրիլի 22-ին Արգենտինայի Սալտա նահանգի Կոլոմեում բացվեց Ջեյմս Թուրելի թանգարանը։ Այն նախագծել էր Թուրելը այն բանից հետո, երբ գինեգործարանի և իր մի քանի գործերի սեփականատեր Դոնալդ Մ․ Հեսսը հայտնել էր ,որ ցանկանում է իր աշխատանքներին նվիրված թանգարան հիմնե լ։ Թանգարանում ներկայացված են 9 լուսային ինստալացիաներ, այդ թվում «երկնային տարածություն» աշխատանքը, ինչպես նաև մի շարք գծանկարներ և տպագրություններ։

## Հավաքածուներ
Թուրելի աշխատանքները ներկայացված են բազմաթիվ հանրային հավաքածուներում, ներառյալ Մասաչուսեթսի ժամանակակից արվեստի թանգարանը Նորթ Ադամսում, Ռինգլինգի թանգարանում ՝Սարասոտա լույսի միջազգային արվեստի կենտրոնում՝ Ուննա,Մաթրես գործարանում ՝ Պիտսբուրգ, Լոս Անջելեսի շրջանի արվեստի թանգարանում Սողոմոն Ռ. Գուգենհայմի թանգարանում ՝ Նյու Յորք, Հենրի արվեստի պատկերասրահ ՝ Սիեթլ,  Վոլքեր առթ սենթրում ՝ Մինապոլիս,Դե Յանգի թանգարանում ՝ Սան Ֆրանցիսկո, Ինդիանապոլիսի արվեստի թանգարանում,Սպենսերի արվեստի թանգարանում ՝ Լոուրենս, Կանզաս,  Արվեստի ազգային պատկերասրահում՝ Վաշինգտոն, Ակադեմիայի արվեստի թանգարանում ՝Իսթոն, Մերիլենդ։ Միջազգաըին մակարդակով նրա աշխատանքները ցուցադրվել են Լոնդոնի Թեյթ մոդեռն պատկերասրահում, Երուսաղեմի Իսրայելի թանգարանում, Շվեդիայի Ստոկհոլմ քաղաքում գտնվող  Մագասին 3-րդի ժամանակակից արվեստի թանգարանում Վոնջուի Սան թանգարանում, և Ուելսի արվեստի ազգային թանգարանում ՝ Քրդիֆ։

Ճապոնիայում Թուրելի աշխատանքները գտնվում են մի քանի թանգարանների հավաքածուներում, այդ թվում ՝ Կանազավայի 21-րդ դարի ժամանակակից արվեստի թանգարանում և Չիչույի արվեստի թանգարանում ՝ Կագավայի  Նաոսիմա քաղաքի բենեսե արվեստի հարթակում։ Չիչույի արվեստի թանգարաում պահվում են Թուրելի 3 աշխատանոներ, որոնք մշտական ցուցադրության մեջ են՝ Արֆում՝ գունատ կապույտ պրոյեկցիա( 1968), Հանզֆիլդի «բաց դաշտ» աշխատանքը ։Չիչու արվեստի թանգարանի «Արտ Հաուս Փրոջեքթ»-ի շրջանակում ճարտարապետ Տադաո Անդո-ն նախագծել է «Մինամիդերա» («Հարավային տաճար») անվամբ շենքը՝ Թուրելի «Լուսնի հակառակ կողմը» (1999) զգայական մեկուսացման աշխատանքը տեղավորելու համար ։«Լույսի տուն» (2000) նախագիծը, որը պատվիրվել էր Էչիգո-Ցումարի արվեստի դաշտի տրիենալեի առաջին փառատոնի համար, ամբողջությամբ նախագծվել է Թուրելի կողմից և համադրում է ճապոնական ավանդական ճարտարապետությունը նրա բնորոշ լուսային ինստալյացիաների հետ։  «Լույսի տուն»-ը նույնպես ունի սքայսփեյս, որի արևածագի տեսարանը նկարագրվել է որպես «խորը կապույտի գրեթե աննկատ անցում, որը անհավանական հուզիչ էր»։  Թուրելի «Ամարտա» հավաքածուն գտնվում է Մալդիվների Հանրապետությունում՝ «Պատինա Մալդիվներ» շքեղ հանգստավայրում։

## Մրցանակներ
Թուրելը ստացել է բազմաթիվ արվեստի մրցանակներ, այդ թվում Գուգենհայմի կրթաթոշակ կերպարվեստի համար,Ջոն Դ.և Քեթրին թ. Մակարթուր հիմնադրամի կրթաթոշակ 1984 թվականին և արվեստի ազգային մեդալ 2013 թվականին ։

2004 թվականին արժանացել է Հավերֆորդի քոլեջի պատվավոր դոկտորի կոչման։

## Մատենագրություն
* Adcock, Craig: (1990) *James Turrell: the art of light and space* Berkeley: University of California Press,    
* De Rosa, Agostino: (2007) *James Turrell: Geometrie di luce. Roden Crater Project* Milan: Electa,  
* Didi-Huberman, Georges: *L'homme qui marchait dans la couleur* (The Man Who Walked in Colour) 
* Turrell, James: (1999) *Eclipse* (Documents The Elliptic Ecliptic and Arcus, two temporary installations accompanying the last total eclipse of the 20th century), Ostfildern-Ruit [Germany]: Michael Hue-Williams Fine Art, London in association with Hatje Cantz 
* Turrell, James: (2001) mit Beiträgen von Daniel Birnbaum et al., herausgegeben von Peter Noever *The Other Horizon*, An overview of Turrell's development from 1967 to 2001 Ostfildern-Ruit: Cantz 
* 
* Govan, Michael and Christine Y. Kim: (2013) *James Turrell: A Retrospective* Los Angeles County Museum of Art and Prestel, US, 

## Ֆիլմեր
* *Passageways* DVD first published by Centre Pompidou 2006 then published by C.A. Productions 2017 Paris : a presentation of James Turrell's work and the Roden Crater project
* Art 21: *James Turrell, Live Oak Friends Meeting house*, PBS Documentary, Biography in text and online clip.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Nancy Marmer, "James Turrell: The Art of Deception", *Art in America,* May 1981, pp.&nbsp;90–99.
* Wolfgang Metzger, "Optische Untersuchungen am Ganzfeld" *Psychologische Forschung* 13 (1930) : 6–29. (the first psychophysiological study with regard to Ganzfelds)

## Արտաքին հղումներ
* James Turrell Aims To Reach The Sublime By Conquering Heaven
* works + conversations interview of James Turrell
* Article from ARK Finnish Architectural Review
* EGG interview with James Turrell
* Into The Light: A Conversation with James Turrell by Elaine A. King
* works + profile of James Turrell

 
Կատեգորիա:Ամերիկացի ժամանակակից արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ֆրանսիական շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լուսանկարիչներ