Քրոնիկական հիվանդություն

**Քրոնիկական հիվանդություն** (նաև հայտնի է որպես քրոնիկական վիճակ), առողջական վիճակ կամ հիվանդություն, մշտական և ժամանակի ընթացքում զարգացած։ Քրոնիկական հիվանդությունը մշտական ​​է կամ երկարատև է իր հետևանքներով։ Քրոնիկական տերմինը հաճախ կիրառվում է, երբ հիվանդության ընթացքը տևում է ավելի քան երեք ամիս։ Ընդհանուր քրոնիկական հիվանդությունները ներառում են շաքարային դիաբետը, ֆունկցիոնալ ստամոքս-աղիքային խանգարումը, էկզեման, արթրիտը, ասթման, թոքերի քրոնիկական օբստրուկտիվ հիվանդությունը, աուտոիմուն հիվանդությունները, գենետիկ խանգարումները և որոշ վիրուսային հիվանդություններ, ինչպիսիք են հեպատիտ C-ն և ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշը: Այն հիվանդությունը, որն ավարտվում է մահով, կոչվում է մահացու հիվանդություն: Հնարավոր է և անսպասելի չէ, որ հիվանդության բնորոշումը մահացու վիճակից վերածվի քրոնիկականի: Դիաբետը և ՄԻԱՎ-ը, օրինակ, ժամանակին համարվում էին մահացու հիվանդություններ, սակայն այժմ քրոնիկական են՝ դիաբետիկների համար ինսուլինի առկայության և ՄԻԱՎ-ով հիվանդների համար ամենօրյա դեղորայքային բուժման շնորհիվ, ինչը թույլ է տալիս մարդկանց ապրել՝ միաժամանակ կառավարելով ախտանիշները։

Բժշկության մեջ քրոնիկական հիվանդությունները տարբերվում են սուր վիճակներից։ Սուր վիճակը սովորաբար ազդում է մարմնի մի հատվածի վրա և արձագանքում է բուժմանը: Քրոնիկական հիվանդությունը սովորաբար ազդում է մարմնի մի քանի հատվածների վրա, լիովին չի արձագանքում բուժմանը և պահպանվում է երկար ժամանակ։

Քրոնիկական պայմանները կարող են ունենալ դադարի (ռեմիսիայի) կամ ախտադարձի (ռեցիդիվ) ժամանակաշրջաններ, երբ հիվանդությունը ժամանակավորապես անհետանում է կամ հետագայում նորից հայտնվում: Ռեմիսիայի և ռեցիդիվների ժամանակաշրջանները սովորաբար քննարկվում են, երբ վերաբերում են խոսքը վերաբերում է թմրամիջոցների չարաշահման արդյունքում գրանցված խանգարումներին, որոնք ոմանք համարում են քրոնիկական վիճակի մաս։

Քրոնիկական պայմանները հաճախ կապված են ոչ վարակիչ հիվանդությունների հետ, որոնք առանձնանում են իրենց ոչ վարակիչ պատճառներով: Այնուամենայնիվ, որոշ քրոնիկական հիվանդություններ առաջանում են փոխանցվող վարակներով, ինչպիսիք են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը:

Ամբողջ աշխարհում մահացությունների 63%-ը պայմանավորված է քրոնիկական հիվանդություններով։ Քրոնիկական հիվանդությունները մահացության հիմնական պատճառն են, և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) տարեկան 38 միլիոն մահ է արձանագրում՝ պայմանավորված ոչ վարակիչ հիվանդություններով։ Միացյալ Նահանգներում մեծահասակների մոտավորապես 40%-ն ունի առնվազն երկու քրոնիկական հիվանդություն։ Երկու կամ ավելի քրոնիկական հիվանդություններով ապրելը կոչվում է բազմաբնույթ հիվանդություն։

## Տիպեր
Քրոնիկական հիվանդությունները հաճախ օգտագործվել են մարդու մարմնի առողջության հետ կապված տարբեր վիճակներ նկարագրելու համար, ինչպիսիք են սինդրոմները, ֆիզիկական արատները, հաշմանդամությունը: Համաճարակաբանները հետաքրքրություն են գտել քրոնիկական հիվանդությունների նկատմամբ, քանի որ դրանք նպաստում են հիվանդությունների զարգացմանը, հաշմանդամությանը և ֆիզիկական և/կամ մտավոր կարողությունների նվազմանը։

Օրինակ, արյան բարձր ճնշումը (հիպերտոնիան) համարվում է ոչ միայն քրոնիկական հիվանդություն, այլ նաև կապված է այնպիսի հիվանդությունների հետ, ինչպիսիք են սրտի կաթվածը կամ ինսուլտը: Բացի այդ, որոշ սոցիալ-տնտեսական գործոններ կարող են դիտվել որպես քրոնիկական վիճակ, քանի որ դրանք հանգեցնում են առօրյա կյանքում հաշմանդամության, ինչի վառ դրսևորում է աղքատությունն։

Հետազոտողները, հատկապես նրանք, ովքեր ուսումնասիրում են Միացյալ Նահանգները, օգտագործում են քրոնիկական վիճակի ցուցիչը (CCI), որը դասակարգում  է ICD կոդերը որպես «քրոնիկ» կամ «ոչ քրոնիկ»։

Ստորև բերված ցանկը ներառում է այս քրոնիկական հիվանդությունները և պատճառները։

2015 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը զեկույց է պատրաստել ոչ վարակիչ հիվանդությունների վերաբերյալ՝ նշելով չորս հիմնական տեսակները, ինչպիսիք են.

* Քաղցկեղը
* Սրտանոթային հիվանդությունները,  սրտային անբավարարությունը և իշեմիկ կարդիոպաթիան
* Քրոնիկական շնչառական հիվանդությունները, ինչպիսիք են ասթման և թոքերի քրոնիկական օբստրուկտիվ հիվանդությունը (COPD)
* Շաքարային դիաբետ (տիպ 1, տիպ 2, նախադիաբետ, հղիության( գեստացիոն) շաքարային դիաբետ)
Քրոնիկական հիվանդությունների և առողջական վիճակների այլ օրինակներ ներառում են.
* Ալցհեյմերի հիվանդություն
* Նախասրտերի ֆիբրիլյացիան
* Ուշադրության դեֆիցիտի հիպերակտիվության խանգարումը
* Աուտիզմը
* Աուտոիմուն հիվանդություններ, ինչպիսիք են խոցային կոլիտը, համակարգային կարմիր գայլախտը, Քրոնի հիվանդությունը, ցելյիակիան, Հաշիմոթոյի թիրեոիդիտը և կրկնվող պոլիխոնդրիտը
* Տեսողության խանգարումները
* Ուղեղային կաթված 
* Քրոնիկական փոխպատվաստման դեմ առաջացող հիվանդությունը
* Քրոնիկական հեպատիտը
* Քրոնիկական պանկրեատիտը
* Երիկամների քրոնիկական հիվանդությունը
* Քրոնիկական օստեոարտրիկլային հիվանդություններ, ինչպիսիք են օստեոարթրիտը և ռևմատոիդ արթրիտը
* Քրոնիկական ցավային սինդրոմները
* Մաշկաբանական հիվանդություններ, ինչպիսիք են ատոպիկ դերմատիտը և պսորիազը
* Դաունի համախտանիշը
* Գաճաճությունը
* Խլությունը և լսողության խանգարումները
* Էհլերս-Դանլոսի համախտանիշը (տարբեր տեսակներ)
* Էնդոմետրիոզը
* Էպիլեպսիան
* Պտղի ալկոհոլային սպեկտրի խանգարումը
* Ֆիբրոմիալգիան
* ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ
* Ժառանգական սֆերոցիտոզը
* Հանթինգթոնի հիվանդությունը
* Գերճշումը
* Հոգեկան հիվանդությունները
* Միգրենը
* Ցրված սկլերոզ
* Միալգիկ էնցեֆալոմիելիտը
* Նարկոլեպսիան
* Ճարպակալումը
* Անկատար օստեոգենեզը
* Օստեոպորոզը
* Պարկինսոնի հիվանդությունը
* Պարօդոնտալ հիվանդությունը
* Պոլիկիստիկական ձվարանների համախտանիշը
* Պոստուրալ օրթոստատիկ տախիկարդիայի համախտանիշը
* Պրադեր-Վիլի համախտանիշը
* Մանգաղաբջջային անեմիան և հեմոգլոբինի այլ խանգարումները
* Նյութերի չարաշահման խանգարումներ
* Քնի ապնոէ
* Վահանաձև գեղձի հիվանդությունները
* Տուբերկուլյոզը
* Ուիլյամսի համախտանիշը

## Ռիսկի գործոններ
Թեև ռիսկի գործոնները տարբեր են՝ կախված տարիքից և սեռից, ԱՄՆ-ում տարածված քրոնիկական հիվանդություններից շատերը պայմանավորված են սննդակարգով, ապրելակերպով և նյութափոխանակությանը սպառնացող ռիսկի գործոններով։ Հետևաբար, այս պայմանները կարող են կանխվել վարքագծային փոփոխություններով, ինչպիսիք են ծխելը թողնելը, առողջ սննդակարգի ընդունումը և ֆիզիկական ակտիվության բարձրացումը: Սոցիալական որոշիչները քրոնիկական հիվանդությունների համար կարևոր ռիսկի գործոններ են։ Սոցիալական գործոնները, օրինակ՝ սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը, կրթական մակարդակը և ռասայական/էթնիկ պատկանելությունը, հանդիսանում են քրոնիկական հիվանդությունների խնամքի հարցում նկատվող անհամապատասխանությունների հիմնական պատճառը։ Մատչելի դեղորայքի բացակայությունը և խնամքի հետաձգումը հանգեցնում են փոքրամասնությունների և անապահով բնակչության շրջանում հիվանդների  քանակի ավելացմանը և ավելի ծանր արդյունքների։ Բժշկական տեսանկյունից այդ խոչընդոտները բարդացնում են հիվանդների մոնիթորինգը և բուժման շարունակականությունը։

ԱՄՆ-ում փոքրամասնությունները և ցածր եկամուտ ունեցող բնակչությունը ավելի քիչ հավանական է, որ որոնեն, գրանցվեն և ստանան կանխարգելիչ ծառայություններ, որոնք անհրաժեշտ են հիվանդությոնները վաղ փուլում հայտնաբերելու համար։

ԱՄՆ-ի առողջապահական և տնտեսական ծախսերի մեծ մասը տարածվում է քրոնիկական հիվանդությունների և առողջության հետ կապված ռիսկային վարքագծի վերահսկման վրա: 2006թվականին առողջապահական խնամքի բոլոր ծախսերի 84%-ը բաժին է ընկել բնակչության 50%-ին, ովքեր ունեն մեկ կամ մի քանի ընդհանուր քրոնիկական հիվանդություն (CDC, 2014):

Կան մի քանի հոգեսոցիալական ռիսկերի գործոններ՝ քրոնիկական հիվանդությունից տառապող երեխաների և նրանց ընտանիքների անդամների շրջանում: Քրոնիկական հիվանդություններ ունեցող մեծահասակները զգալիորեն ավելի հավանական է, որ կհայտնեն կյանքից դժգոհության մասին իրենց տեսակետը, քան նրանք, ովքեր չունեն քրոնիկական հիվանդություն։ Իրենց առողջ հասակակիցների համեմատ՝ քրոնիկական հիվանդություններ ունեցող երեխաների մոտ երկու անգամ ավելացել են հոգեբանական խանգարումները։ Ծնողների ավելի բարձր դեպրեսիան և ընտանեկան այլ սթրեսային գործոնները նախատեսում են ավելի շատ խնդիրների առաջացում։ Բացի այդ, երեխաների հետ կապված խնդիրները, ինչպես նաև հիվանդության բեռը ընդհանուր ընտանիքի վրա, կարող են հանգեցնել են ավելի շատ հոգեբանական լարվածության հիվանդների և նրանց ընտանիքների վրա։

## Կանխարգելում
Ապացուցողական բժշկությունը փաստում է, որ կանխարգելումն արդյունավետ է քրոնիկական պայմանների ազդեցությունը նվազեցնելու համար, մասնավորապես, վաղ հայտնաբերումը հանգեցնում է ավելի քիչ ծանր արդյունքների: Կլինիկական կանխարգելիչ ծառայությունները ներառում են հիվանդության առկայության կամ դրա զարգացման նախատրամադրվածության սքրինինգ, խորհրդատվություն և վարակիչ հարուցիչների դեմ պատվաստումներ: Չնայած դրանց արդյունավետությանը, կանխարգելիչ ծառայություններից օգտվելու մարդկանց քանակը սովորաբար ավելի ցածր է, քան սովորական բժշկական ծառայություններից օգտվող մարդկանց քանակը: Կանխարգելիչ ծառայությունների օգուտներն ուղղակիորեն չեն ընկալվում հիվանդի կողմից, քանի որ դրանց ազդեցությունը երկարաժամկետ է և տեղում քիչ տեսանելի, սակայն  հասարակության համար այն նկատելի և կարևոր է։

Հետևաբար, հանրային առողջապահական ծրագրերը կարևոր են հանրությանը կրթելու և առողջ ապրելակերպի խթանման և քրոնիկական հիվանդությունների մասին իրազեկման համար: Թեև այդ ծրագրերը կարող են օգտվել տարբեր մակարդակների (պետական, դաշնային, մասնավոր) ֆինանսավորումից, դրանց իրականացման համար հիմնականում պատասխանատու են տեղական գործակալությունները և համայնքային կազմակերպությունները։

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հանրային առողջության ծրագրերն արդյունավետ են սրտանոթային հիվանդությունների, շաքարային դիաբետի և քաղցկեղի հետ կապված մահացության մակարդակը նվազեցնելու համար, սակայն արդյունքները որոշ չափով տարբերվում են են՝ կախված վիճակից և ներգործող պայմաններից: Օրինակ, քաղցկեղի կանխարգելման և սքրինինգի տարբեր մոտեցումների արդյունքները մեծապես կախված են քաղցկեղի տեսակից։ Քրոնիկական հիվանդություններով հիվանդների թվի աճը բարելավել է կանխարգելման նկատմամբ հետաքրքրությունը և դրա հնարավոր դերը ծախսերը վերահսկելու հարցում: 2008 թվականին «Trust for America's Health»-ը պատրաստեց զեկույց, ըստ որի՝ տարեկան 10 դոլար ներդրում կատարելով համայնքային առողջ ապրելակերպի ծրագրերում (ֆիզիկական ակտիվության ավելացում, առողջ սննդակարգ և ծխախոտի օգտագործման կանխարգելում) կարող է ընդամենը հինգ տարվա ընթացքում տարեկան խնայել ավելի քան 16 միլիարդ դոլար։

2017-ի վերանայումը (թարմացվել է 2022-ին) պարզել է, որ անորոշ է, թե արդյոք կրթական քաղաքականությունը՝ ուղղված քրոնիկական հիվանդությունների ռիսկի գործոններին, ինչպիսիք են առողջ սնվելու քաղաքականությունը, ֆիզիկական ակտիվության քաղաքականությունը և ծխախոտի քաղաքականությունը, կարող են բարելավել աշակերտների և ուսանողների առողջական վարքագիծը կամ անձնակազմի և ուսանողների գիտելիքները։ Քրոնիկական հիվանդություններ ունեցողներին խրախուսելը շարունակել իրենց ամբուլատոր բուժօգնությունը և հաճախել պլանավորված բժշկական հանդիպումներին, կարող է օգնել բարելավել արդյունքները և նվազեցնել բժշկական ծախսերը բաց թողնված հանդիպումների պատճառով։ Բժիշկների կամ խորհրդատուների համար այլընտրանքներ գտնելը առաջարկվել է որպես քրոնիկական հիվանդություններ ունեցող մարդկանց թիվը նվազեցնելու միջոց։։

## Բուժքրոջ օգնություն
Բուժքույրը կարող է կարևոր դեր խաղալ քրոնիկական հիվանդություններ ունեցող հիվանդների շրջանում երկարակեցություն և առողջություն ձեռք բերելու գործում։ Գիտնականները նշում են, որ ներկայիս նեոլիբերալ դարաշրջանը շեշտը դնում է ինքնասպասարկման վրա, ինչպես հարուստ, այնպես էլ ցածր եկամուտ ունեցող համայնքներում։ Այս ինքնասպասարկման կենտրոնացումը տարածվում է քրոնիկական հիվանդություններ ունեցող հիվանդների խնամքի վրա՝ փոխարինելով բուժքույրերի ավելի ամբողջական դերը՝ շեշտը դնելով հիվանդների վրա, ովքեր կառավարում են իրենց առողջական վիճակը: Քննադատները նշում են, որ սա դժվար է, եթե ոչ անհնարին քրոնիկական հիվանդություններից տառապող հիվանդների համար, մանավանդ, ցածր եկամուտ ունեցող համայնքներում, որտեղ առողջապահական համակարգերը և տնտեսական և սոցիալական կառույցները լիովին չեն աջակցում այս գործելակերպին։

Եթովպիայում կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս քրոնիկական հիվանդությունների կառավարման հարցում բուժքույրական դերի կարևորությունը: Առողջապահական հաստատությունից հեռավորության խնդիրն առաջնային պլան մղելով՝ ուսումնասիրությունը հիվանդներին խորհուրդ է տալիս մեծացնել խնամքի անհրաժեշտության իրենց խնդրանքը: Այն բուժքույրերի և առողջապահության ոլորտի աշխատակիցների շնորհիվ՝ ծախսարդյունավետ կերպով լրացնում է քրոնիկական հիվանդությունների բուժման մեծ չբավարարված կարիքը։ Այսպիսով, կան հատուկ վերապատրաստումներ, որոնք անհրաժեշտ են ծրագրում ներգրավվելու համար, պետք է կանոնավոր կերպով իրականացվեն՝ ապահովելու համար, որ նոր անձնակազմը կրթված լինի քրոնիկական հիվանդությունների խնամքի իրականացման գործում։ Այս ծրագիրը ցույց է տալիս, որ համայնքային խնամքն ու կրթությունը, որոնք հիմնականում առաջնորդվում են բուժքույրերի և բուժաշխատողների կողմից, աշխատում են։ Դա ընդգծում է բուժքույրերի՝ համայնքի անհատներին հետևելու կարևորությունը, ինչպես նաև  ճկուն կերպով հիվանդների կարիքները բավարարելու և նրանց տներում ինքնասպասարկման համար կրթելու հարցում:

## Համաճարակաբանություն
Որոշ քրոնիկական հիվանդությունների համաճարակաբանությունը կարող է փոխվել՝ ի պատասխան նոր բուժման ձևավորման: ՄԻԱՎ-ի բուժման մեջ հակառետրովիրուսային թերապիայի հաջողությունը նշանակում է, որ շատ հիվանդներ այս վարակը կզգան որպես քրոնիկական հիվանդություն, որը շատերի համար կտևի իրենց քրոնիկական կյանքի մի քանի տասնամյակ։

Քրոնիկական հիվանդության որոշ համաճարակաբանություն կարող է կիրառվել բազմակի ախտորոշման համար: Օրինակ՝ ճարպակալումը և մարմնի ճարպի բաշխումը ռիսկի գործոններ են բազմաթիվ քրոնիկական հիվանդությունների համար, ինչպիսիք են շաքարային դիաբետը, սրտի և երիկամների հիվանդությունները։ Այլ համաճարակաբանական գործոնները, ինչպիսիք են սոցիալական, սոցիալ-տնտեսական և շրջակա միջավայրը, ուղղակի պատճառահետևանքային կապ չունեն քրոնիկական հիվանդությունների ախտորոշման հետ: Թեև սովորաբար ավելի բարձր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը փոխկապակցված է քրոնիկական հիվանդությունների ավելի ցածր դեպքերի հետ, հայտնի չէ, թե կա արդյոք ուղղակի պատճառահետևանքային կապ այս երկու փոփոխականների միջև։

ՁԻԱՀ-ի նման վարակիչ քրոնիկական հիվանդությունների համաճարակաբանությունը նույնպես տարբերվում է ոչ վարակիչ քրոնիկական հիվանդություններից: Թեև սոցիալական գործոնները որոշակի դեր են խաղում ՁԻԱՀ-ի տարածվածության մեջ, սակայն այս քրոնիկական հիվանդությունով վարակվելու համար անհրաժեշտ են մի քանի այլ գործոններ, օրինակ՝ չպաշտպանված սեռական հարաբերություններ հիվանդությունը կրողի հետ, հիվանդ մորից պտղին փոխանցումը ընկերքի կամ մայրական կաթի միջոցով, կամ վարակված ներարկիչների օգտագործումը ( հատկապես թմրամոլների շրջանում): Չնայած որոշ ոչ վարակիչ քրոնիկական հիվանդություններ կարող են բուժվել ապրելակերպի փոփոխությամբ, սակայն վարակիչ քրոնիկական հիվանդությունները  սովորաբար բուժելի են միայն դեղորայքային միջամտությամբ։

### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
2003 թվականի դրությամբ կան մի քանի ծրագրեր, որոնց նպատակն է տվյալների հավաքագրման միջոցով ավելի շատ գիտելիքներ ձեռք բերել քրոնիկական հիվանդությունների համաճարակաբանության վերաբերյալ: Այս ծրագրերի նպատակն է հավաքագրել համաճարակաբանական տվյալներ տարբեր քրոնիկական հիվանդությունների վերաբերյալ Միացյալ Նահանգներում և ցույց տալ, թե ինչպես կարող են այս գիտելիքները արժեքավոր լինել քրոնիկական հիվանդությունների դեմ պայքարում։

Միացյալ Նահանգներում, 2004 թվականի դրությամբ, գրեթե յուրաքանչյուր երկու ամերիկացիներից մեկը (133 միլիոն) ունի առնվազն մեկ քրոնիկական հիվանդություն, որոնց մեծ մասը (58%) 18-ից 64 տարեկան է։ Կանխատեսվում է, որ մինչև 2030 թվականը թիվը կավելանա տարեկան ավելի քան մեկ տոկոսով, ինչը կհանգեցնի մոտ 171 միլիոնի քրոնիկական հիվանդությամբ հիվանդ բնակչությանը: Ամենատարածված քրոնիկական հիվանդություններն են արյան բարձր ճնշումը, արթրիտը, շնչառական հիվանդությունները, էմֆիզեման և խոլեստերինի բարձր մակարդակն օրգանիզմում:

Ելնելով 2014 թվականի «Բժշկական Ծախսերի Պանելային Հարցման» (*MEPS*) տվյալներից՝ չափահաս ամերիկացիների մոտ 60%-ը գնահատվել է մեկ քրոնիկական հիվանդություն ունեցող, իսկ մոտ 40%-ը՝ մեկից ավելի։ Այս ցուցանիշը, ըստ երևույթին, գրեթե անփոփոխ է մնացել 2008թվականին։ *MEPS*-ի 1998 թվականի տվյալները ցույց են տվել, որ չափահաս ամերիկացիների 45%-ը ունեցել է առնվազն մեկ քրոնիկական հիվանդություն, իսկ 21%-ը՝ մեկից ավելի։

Համաձայն *CDC*-ի հետազոտությանը, քրոնիկական հիվանդությունը նույնպես մտահոգիչ է Ամերիկայի տարեց բնակչության շրջանում: Քրոնիկական հիվանդությունները, ինչպիսիք են ինսուլտը, սրտանոթային հիվանդությունը և քաղցկեղը, 2002 թվականին 65 և ավելի բարձր տարիքի ամերիկացիների մահացության հիմնական պատճառներից էին, ինչը կազմում էր բնակչության այս ենթախմբի բոլոր մահերի 61%-ը։ Ենթադրվում է, որ տարեց ամերիկացիների առնվազն 80%-ը ներկայումս ապրում է քրոնիկական հիվանդության որևէ ձևով, ընդ որում այս բնակչության 50%-ն ունի երկու կամ ավելի քրոնիկական հիվանդություններ։ Տարեցների մոտ երկու ամենատարածված քրոնիկական հիվանդություններն են արյան բարձր ճնշումը և արթրիտը, որոնց դեպքում դիտվում է նաև շաքարային դիաբետ, սրտի իշեմիկ հիվանդություն և քաղցկեղ։

Տարեցների շրջանում քրոնիկական հիվանդությունների վիճակագրությունը ուսումնասիրելիս կարևոր է նաև նշել քրոնիկական հիվանդության հետևանքով մահացությունների վիճակագրությունը: Սրտանոթային հիվանդությունը 65 տարեկանից բարձր մեծահասակների համար քրոնիկական հիվանդություններից մահացության հիմնական պատճառն է, որին հաջորդում են քաղցկեղը, ինսուլտը, շաքարային դիաբետը, ստորին շնչուղիների քրոնիկական հիվանդությունները, գրիպը և թոքաբորբը և, վերջապես, Ալցհեյմերի հիվանդությունը։ Թեև քրոնիկական հիվանդություններով հիվանդացության մակարդակը տարբերվում է ըստ ռասայի՝ քրոնիկական հիվանդությամբ ապրողների համար, տարեցների մահվան հիմնական պատճառների վիճակագրությունը գրեթե նույնական է ռասայական/էթնիկ խմբերում։

Քրոնիկական հիվանդությունները հանգեցնում են մահացությունների մոտ 70%-ին ԱՄՆ-ում, իսկ 2002 թվականին քրոնիկական հիվանդությունները (սիրտթոքային հիվանդություն, քաղցկեղ, ինսուլտ, շնչառական քրոնիկական հիվանդություններ, շաքարային դիաբետ, Ալցհեյմերի հիվանդություն, հոգեկան հիվանդություն և երիկամների հիվանդություններ) եղել են մահացության առաջին տասնյակից վեցը ԱՄՆ ընդհանուր բնակչության շրջանում։

## Տնտեսական ազդեցություն
### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Քրոնիկական հիվանդությունները բժշկական օգնության ծախսերի շարունակական աճի հիմնական գործոնն են։ 2002 թվականին ԱՄՆ Առողջապահության և Մարդկային ծառայությունների դեպարտամենտը հայտարարեց, որ քրոնիկական հիվանդությունների համար առողջապահական խնամքն ամենաշատն արժեն ԱՄՆ-ում։ «Առողջ մարդիկ 2010»-ը հայտնել է, որ ԱՄՆ-ի բժշկական օգնության համար տարեկան ծախսվող 2 տրիլիոն դոլարի ավելի քան 75%-ը պայմանավորված է քրոնիկական հիվանդություններով։ *«Medicare»*-ի շահառուների համար (65 տարեկան և բարձր) ծախսերը նույնիսկ ավելի բարձր են։ Ծախսերի աճը մասամբ պայմանավորված է քրոնիկական հիվանդությունների ավելի մեծ տարածվածությամբ և բնակչության երկարատև կյանքի տեւողությամբ: Բացի այդ, բուժումների բարելավումը զգալիորեն երկարացրել է քրոնիկական հիվանդություններով հիվանդների կյանքի տևողությունը, բայց երկար ժամանակի ընթացքում հանգեցնում է նաև լրացուցիչ ծախսերի: Զգալի հաջողություն է համակցված հակավիրուսային թերապիայի զարգացումը, որը հանգեցրեց ՄԻԱՎ-ով վարակված հիվանդների գոյատևման մակարդակի և կյանքի որակի զգալի բարելավմանը:

Առողջապահության ոլորտում ուղղակի ծախսերից բացի, քրոնիկական հիվանդությունները էական բեռ են հանդիսանում տնտեսության համար՝ ամենօրյա գործունեության սահմանափակումների, արտադրողականության կորստի և աշխատանքային օրերի կորստի պատճառով: Հատկապես մտահոգիչ է ավելորդ քաշի և ճարպակալման մակարդակի աճը ԱՄՆ բնակչության շրջանում։ Ճարպակալումն ինքնին քրոնիկական վիճակ, և քրոնիկական հիվանդություններից շաքարային դիաբետի, ինսուլտի, սրտանոթային հիվանդությունների և քաղցկեղի զարգացման հիմնական ռիսկային գործոնն է : Ճաարպակալումը հանգեցնում է զգալի առողջապահական ծախսերի և անուղղակի ծախսերի, ինչպես ցույց է տրված Տեխասի վերահսկիչի վերջին ուսումնասիրության մեջ, որը հայտնում է, որ միայն ճարպակալումը տեխասյան բիզնեսին արժեցել է լրացուցիչ 9,5 միլիարդ դոլար, որից հաշմանդամության համար հատկացվել է՝ 321 միլիոն դոլար։

## Ազդեցություն սոցիումի և անձի վրա
Վերջին ժամանակներում առկա են կապեր սոցիալական գործոնների և տարածվածության, ինչպես նաև քրոնիկական հիվանդությունների հետևանքների միջև:

### Հոգեկան առողջություն
Մենության, ընդհանուր առողջության և քրոնիկական հիվանդությունների միջև կապը վերջերս բազմաթիվ հետազոտություններում ընդգծվել է: Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ մենությունը վնասակար ազդեցություն ունի առողջության վրա, ինչը նման է ծխելուն և ճարպակալմանը։  Միայնության զգացումը մեծացնում է անհատների մոտ հոգեկան առողջության խանգարումների հավանականությունը։

Քրոնիկական հիվանդության և մենության միջև կապը հաստատված է, սակայն հաճախ անտեսվում է բուժման ընթացքում: Օրինակ, մեկ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ յուրաքանչյուր անձի համար քրոնիկական հիվանդությունների ավելի մեծ քանակություն կապված է մենության զգացումների հետ։  Այս թվարկված որոշ հնարավոր պատճառներից են անկախությունը պահպանելու անկարողությունը, ինչպես նաև քրոնիկական հիվանդությունը անհատի համար՝ որպես սթրես լինելը: 65-ից բարձր տարիքի մեծահասակների կյանքի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ մենության ցածր մակարդակը, ինչպես նաև ընտանեկան աջակցության բարձր մակարդակը կապված են բազմաթիվ քրոնիկական պայմանների ավելի լավ արդյունքների հետ, ինչպիսիք են գերճնշումը և շաքարային դիաբետը։

Բժշկական ոլորտում վերջին մի քանի տարիներին շատ հետազոտություններ կան՝ ուղղված այս կապերի բացահայտմանը։  Բժիշկներն ավելի շատ հակված են դեպի քրոնիկական հիվանդությունների նկատմամբ հոգեսոցիալական մոտեցում՝ օգնելու այս պայմաններով ախտորոշված ​​անհատների աճող թվի նվազեցմանը: Չնայած այս շարժմանը, դեռևս կա քննադատություն, որ քրոնիկական հիվանդությունները պատշաճ կերպով չեն բուժվում, և բավարար շեշտադրում չկա քրոնիկական պայմանների վարքային ասպեկտների վրա կամ հիվանդների աջակցության հոգեբանական տեսակների վրա։

Քրոնիկական հիվանդության հուզական ազդեցությունն ազդում է նաև անհատի ինտելեկտուալ և կրթական զարգացման վրա։ Օրինակ, տիպ 1 շաքարային դիաբետով ապրող մարդիկ ողջ կյանքի ընթացքում կրում են առողջապահական խնամքի միապաղաղ և խիստ կառավարումը, որը սովորաբար ներառում է արյան գլյուկոզի ամենօրյա մոնիթորինգ, ինսուլինի ներարկումներ և մշտական ​​ինքնասպասարկում: Այս տեսակի մշտական ​​ուշադրությունը, որը պահանջում են տիպ 1 շաքարային դիաբետը և այլ քրոնիկական հիվանդությունները, կարող են հանգեցնել հոգեբանական խանգարումների: Գոյություն ունեն մի քանի տեսություններ, մասնավորապես մեկը, որը կոչվում է շաքարային դիաբետի ճկունության տեսություն, որը պնդում է, որ կանխարգելման գործընթացները սահմանափակում են ռիսկի գործոնների ազդեցությունը անհատի զարգացման և գործունեության վրա:

### Ֆինանսական ծախսեր
Քրոնիկական հիվանդություններով մարդիկ ավելի շատ են վճարում իրենց կյանքի համար։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ամերիկացիները միջինում 2243 դոլարով ավելի են ծախսել քրոնիկական հիվանդություններ ունենալու պատճառով։ Ֆինանսական բեռը կարող է մեծացնել դեղորայքի նկատմամբ նախատրամադրվածությունը։

Որոշ երկրներում օրենքները պաշտպանում են քրոնիկական հիվանդություններ ունեցող հիվանդներին չափազանց ֆինանսական պատասխանատվությունից։ Օրինակ, 2008 թվականի դրությամբ Ֆրանսիան սահմանափակել է համավճարները քրոնիկական հիվանդություններով հիվանդների համար, իսկ Գերմանիան սահմանափակում է ծախսերի բաշխումը մինչև եկամտի 1%-ը՝ համեմատած հանրության 2%-ի։

Բժշկական-արդյունաբերական համալիրում քրոնիկական հիվանդությունները կարող են ազդել դեղագործական ընկերությունների և քրոնիկական հիվանդություններ ունեցող մարդկանց հարաբերությունների վրա: Կյանքը փրկող դեղերը կամ կյանքը երկարացնող դեղերը կարող են ուռճացվել ըստ իրենց էֆեկտիվության՝ շահույթ ստանալու համար։ Քրոնիկական հիվանդությունների դեմ պայքարող դեղերի արժեքների վերաբերյալ քիչ կանոնակարգում կա, ինչը ենթադրում է, որ դեղորայքի սահմանաչափի բացակայության չարաշահումը կարող է մեծ շուկա ստեղծել դեղերի եկամուտների համար։ Նմանապես, որոշակի քրոնիկական հիվանդություններ կարող են տևել մարդու ողջ կյանքի ընթացքում և ճանապարհներ ստեղծել դեղագործական ընկերությունների համար՝ օգտվելու դրանից։

### Սեռ
Սեռը ազդում է այն բանի վրա, թե ինչպես են քրոնիկական հիվանդությունները դիտվում և բուժվում հասարակության մեջ: Կանանց քրոնիկական առողջական խնդիրները հաճախ համարվում են առավել արժանի բուժմանը կամ ամենածանրն են համարվում, երբ քրոնիկական վիճակն ազդում է կնոջ վերարտադրողական առողջության վրա: Պատմականորեն, ավելի քիչ ուշադրություն է դարձվում կնոջ քրոնիկական հիվանդությունների վրա, երբ դա խանգարում է նրա կյանքի կամ բարեկեցության այլ ասպեկտներին: Շատ կանայք նշում են, որ իրենց զգում են ավելի քիչ, քան «կնոջ կեսը», քանի որ հասարակությունը գործադրում է վերարտադրողական առողջության կարևորությունը, երբ խոսքը վերաբերում է սովորաբար կանացի իդեալներին: Այս տեսակի սոցիալական խոչընդոտները խանգարում են կանանց՝ լիարժեք աշխատել իրենց ձգտումների ուղղությամբ։

### Սոցիալ-տնտեսական դաս և ռասա
Ռասան նույնպես ներգրավված է քրոնիկական հիվանդությունների առաջացման մեջ, թեև կարող են ներգրավվել բազմաթիվ այլ գործոններ: Ռասայական փոքրամասնությունները 1,5-2 անգամ ավելի հաճախ են տառապում քրոնիկական հիվանդություններից, քան սպիտակամորթները: Ոչ իսպանացի սևամորթների մոտ 40%-ով ավելի հավանական է արյան բարձր ճնշում ունենալ, քան ոչ իսպանացի սպիտակամորթները, ախտորոշված ​​շաքարային դիաբետը 77%-ով ավելի բարձր է ոչ իսպանացի սևամորթների մոտ, իսկ Ամերիկայի հնդկացիներն ու Ալյասկայի բնիկները 60%-ով ավելի շատ են հակված ճարպակալման, քան ոչ իսպանախոսներ սպիտակամորթները։ Ենթադրվում է, որ այս տարածվածության մի մասը մասամբ պայմանավորված է բնապահպանական ռասիզմով: Օրինակ, Միչիգան ​​նահանգի Ֆլինթը խմելու ջրի մեջ կապարի թունավորման բարձր մակարդակ է ունեցել այն բանից հետո, երբ թափոնները թափվել են ցածր եկամուտ ունեցող բնակարանային տարածքներ։  Կան նաև ասթմայի ավելի բարձր ցուցանիշներ այն երեխաների մոտ, ովքեր ապրում են ավելի ցածր եկամուտ ունեցող տարածքներում, քանի որ այս տարածքներում շատ ավելի մեծ մասշտաբով են արտանետվում են գործարանային աղտոտիչները։

## Փաստաբանական և հետազոտական ​​կազմակերպություններ
Եվրոպայում 2011 թվականին ստեղծվել է Եվրոպական քրոնիկական հիվանդությունների դաշինքը, որը կազմում ընդգրկված են ավելի քան 100,000 առողջապահական աշխատող։

Միացյալ Նահանգներում կան մի շարք շահույթ չհետապնդող կազմակերպություններ, որոնք կենտրոնացած են քրոնիկական հիվանդությունների վրա, ինչպիսիք են շաքարային դիաբետի դեմ պայքարի ամերիկյան ասոցիացիան, Ալցհեյմերի ասոցիացիան կամ Քրոնի և կոլիտի հիմնադրամները: Կան նաև ավելի լայն խմբեր, որոնք կենտրոնացած են ընդհանուր առմամբ քրոնիկական հիվանդությունների քարոզչության կամ հետազոտության վրա, ինչպիսիք են քրոնիկական հիվանդությունների տնօրենների ազգային ասոցիացիան, քրոնիկական հիվանդությունների դեմ պայքարի գործընկերությունը, քրոնիկական հիվանդությունների կոալիցիան, որը ստեղծվել է Օրեգոնում 2015 թվականին և Քրոնիկական խնամքի քաղաքականության դաշինքը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* Center for Managing Chronic Disease, University of Michigan
* CHRODIS: EU Joint Action on Chronic Diseases and Promoting Healthy Ageing Across the Life-Cycle
* ''MEDICC Review'' theme issue on Confronting Chronic Diseases With longer life expectancies in most countries and the globalization of "Western" diets and sedentarism, the main burden of disease and death from these conditions is falling on already-disadvantaged developing countries and poor communities everywhere.
* Public Health Agency of Canada: ''Chronic Disease''
* World Health Organization: ''Chronic Disease and Health Promotion''

Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր
Կատեգորիա:Հիվանդություններ