Բահրամ Բեյզայ

**Բահրամ Բեյզայ** (, ) իրանցի կինոռեժիսոր, դրամատուրգ, թատերական ռեժիսոր, հետազոտող և պարսկական գրականության, դիցաբանության և իրանագիտության *ուստադ* ()։

Բեյզաjն բանաստեղծ Նե'մաթալլահ Բեյզայի (առավել հայտնի է իր գրական կեղծանվամբ՝ «Զոքայի») որդին էր, և նրա ընտանիքում եղել են մի քանի այլ բանաստեղծներ։

Մինչև 1970 թվականին ֆիլմեր նկարահանելը սկսելը, նա առաջատար դրամատուրգ է եղել։ Չնայած կինոյում իր ուշացած սկզբնավորմանը՝ Բեյզային հաճախ համարում են կինոգործիչների այն սերնդի ռահվիրա, որոնց աշխատանքները երբեմն նկարագրվում են որպես իրանական նոր ալիք։ Նրա *«Բաշու՝ փոքրիկ անծանոթը*» (1986) ֆիլմը 1999 թվականի նոյեմբերին պարսկական *Picture World* կինոամսագրի կողմից 150 իրանցի քննադատների և մասնագետների հարցման արդյունքում ճանաչվել է «Բոլոր ժամանակների լավագույն իրանական ֆիլմ»։

2010 թվականից Բեյզայն ապրել և դասավանդել է Սթենֆորդի համալսարանում, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Բահրամ Բեյզային ծնվել է 1938 թվականի դեկտեմբերի 26-ին  Թեհրանում, բահայի բանաստեղծ, անթոլոգիայի հեղինակ, կենսագիր և իրավաբան Նե'մաթալլահ Բեյզայի և տնային տնտեսուհի Նայերե Մովաֆեղի ընտանիքում։ Բեյզայի հայրը իր պոեզիայում օգտագործել է «Զոքայի» գրական կեղծանունը, գրել է բանաստեղծություններ բահայի հավատքի մասին և գրել է բահայի բանաստեղծների մասին չորսհատորյակ՝ *«Թադքիրաթ ալ-Շուարա-յե Քարն-ե Ավվալ-ե Բահաի»* ( *Առաջին բահայի դարի բանաստեղծների կենսագրական անթոլոգիա* ) վերնագրով։ Հայտնի բանաստեղծ Ադիբ Բեյզային, 20-րդ դարի Իրանի ամենախորը բանաստեղծներից մեկը, Բեյզայի հորեղբայրն էր։ Նրա հայրական կողմից պապը՝ Միրզա Մոհամմադ-Ռեզա Արանին («Էբն Ռուհ»), և հայրական կողմից նախապապը՝ Մուլլա Մոհամմադ-Ֆաքիհ Արանին («Ռուհոլ-Ամին»), նույնպես նշանավոր բանաստեղծներ էին։ 

Բահրամ Բեյզային մոտ 17 տարեկանից սկսել է դպրոցից բացակայել՝ Իրանում արագ տարածում գտած ֆիլմեր դիտելու համար։ Սա միայն բավարարել է նրա ծարավը՝ ավելին իմանալու կինոյի և կերպարվեստի մասին։

Երիտասարդ Բահրամը, այդքան էլ չէր հետաքրքրվել իր ընտանեկան ժառանգությամբ՝ պոեզիայով, որով զբաղվելն հայրը, հորեղբայրներն ու զարմիկները։ Դպրոցում՝ Դարոլ-Ֆոնունում, նա գրել է երկու պատմական պիես, որոնք հետագայում դարձել են նրա գրելու նախընտրելի մեթոդը։ 1961 թվականին նա շատ ժամանակ է ծախսել հին պարսկական և նախաիսլամական մշակույթն ու գրականությունը ուսումնասիրելու և հետազոտելու վրա։ Սա նրան հանգեցրել է արևելյան թատրոնի և իրանական ավանդական թատրոնի ու արվեստի ուսումնասիրությանը, ինչը նրան օգնեց ձևավորել իրանական թատրոնի նոր, ոչ արևմտյան ինքնություն։ 1961 թվականին նա արդեն բազմաթիվ հոդվածներ էր հրապարակել արվեստի և գրականության տարբեր ամսագրերում։

## Թատրոն և կինո
Մինչև 1970 թվականին կինոռեժիսորական կարիերան սկսելը, Բեյզաին արդեն իսկ հաստատել էր իրեն որպես թատրոնի գերիշխող ուժ՝ որպես դրամատուրգ և պատմաբան, և հաճախ նկարագրվում է որպես պարսկերեն լեզվի առաջատար դրամատուրգ, ինչի շնորհիվ նրան շնորհվել է «Պարսկաստանի Շեքսպիր» մականունը։

Չնայած նա կինոարտադրությունը համեմատաբար ուշ է սկսել, Բեյզաին լայնորեն համարվում է իրանական նոր ալիքի հետ ավելի ուշ կապված ռեժիսորների խմբի առաջամարտիկներից մեկը։ Նրա *«Բաշու, փոքրիկ անծանոթը » (1986) ֆիլմը 1999 թվականին Picture World-ի* կողմից անցկացված 150 իրանցի քննադատների և ոլորտի գործիչների հարցման արդյունքում անվանվել է բոլոր ժամանակների մեծագույն իրանական ֆիլմ։

«Թարայի բալլադը» (1979), «Յազդգերդի մահը» (1982), «Միգուցե ինչ-որ այլ ժամանակ» (1988), «Ճանապարհորդներ» (1992) և «Կատաղած շների սպանությունը» (2001) նրա այլ լայնորեն ճանաչված ֆիլմերից են։

## Հետագա կյանք և մահ
Բեյզայը տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ 2010 թվականին։ Նա 15 տարի եղել է իրանագիտության հրավիրված պրոֆեսոր Սթենֆորդի համալսարանում։

Նա մահացել է Կալիֆոռնիայում 2025 թվականի դեկտեմբերի 26-ին,  իր 87-ամյակի օրը։ Իրանի վերջին շահի աքսորված որդին՝ արքայազն Ռեզա Փահլավին, հարգանքի տուրք է մատուցել՝ Բեյզաիի մահը որակելով որպես «մեծ կորուստ Իրանի արվեստի և մշակույթի համար»։

## Աշխատանքներ
### Ֆիլմագրություն (որպես ռեժիսոր)

* *Ամու Սիբիլու* (1969 – կարճամետրաժ)
* *Ճանապարհորդություն* (1970 – կարճամետրաժ)
* *Հեղեղ* (1972)
* *«Անծանոթը և մշուշը »* (1974)
* *Ագռավ* (1976 )
* *Տաբայի բալլադ* (1979 )
* *Յազդգերդի մահ*  (1982 )
* *Բաշու՝ փոքրիկ անծանոթը* (1986 – հայտնի է նաև որպես *Բաշու* – ցուցադրվել է է 1989 թվականին)
* *Միգուցե ինչ-որ այլ ժամանակ*  (1988)
* *Ճանապարհորդներ* (1992)
* *Զրույց քամու հետ* (1998 – կարճամետրաժ)
* *Կատաղած շների սպանություն* (2001)
* *Խոսող գորգ*  (2006 – կարճամետրաժ )
* *Երբ մենք բոլորս քնած ենք* (2009)

Բեյզայը ունի ավելի քան 50 հրատարակված պիես, որոնցից մի քանիսը ներկայացված են ստորև։ Այս ստեղծագործությունները երբեմն հրատարակվել են ֆրանսերեն, անգլերեն, գերմաներեն և այլ թարգմանություններով։

* «*Երեկո օտար երկրում*» (թարգմանությունը անգլերեն՝ Ժիզել Կապուսչինսկի) 
* «*Չորս արկղ*» (թարգմանությունը անգլերեն ՝ Ղանունպարվարի և Ջոն Գրինի)
* «*Սինդբադի ութերորդ ճանապարհորդությունը*» (ֆրանսերեն թարգմանությունը՝ Ահմադ Կամյաբի Դիմակի)
* *«Ժառանգություն և խնջույք* (1967)
* *«Արքա օձ* » (1969)
* «*Յազդկերդի մահը»* (1979)
* «*Երկրորդական դերի դերասանի հուշագրություններ»* (1981) 
* «*Կալաթը պահանջեց»* (1982)
* *Kārnāme-ye Bandār Bidakhsh* (1997 և 1998)
* «*Տիկին Աոի»* (1997 և 1998)՝ հիմնված Յուկիո Միսիմայի «*Տիկին Աոի» պիեսի* վրա)
* «Հազար ու առաջին գիշերը» (2003)
* «*Աֆրա, կամ օրն անցնում է»* (2007)
* «*Խաչմերուկ»* (2009)
* «*Ջանա և Բալադուր»* (2012 – ս*տվերների մեջ ներկայացում* )
* «*Արաշ»* (2013 – *Թատերական ընթերցում* )
* «*Արդավիրաֆի զեկույցը»* (2015)
* «*Տարաբնամե»* (2016)

## Պարգևներ և կոչումներ
* 2012, Ֆարհանգ հիմնադրամի ժառանգության մրցանակ,
* 2014, Բիտա մրցանակ պարսկական արվեստի համար,
* 2017, Գրականության դոկտոր *պատվավոր* կոչում, Սենտ Էնդրյուսի համալսարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեհրանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Իրանցի գրողներ
Կատեգորիա:Իրանցի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Իրանցի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Իրանցի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Իրանցի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայում մահացածներ
Կատեգորիա:Պարսիկ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պոստմոդեռնիստ գրողներ
Կատեգորիա:Սթենֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ