Դիվաբույնի վանք

**Դիվաբույնի վանք**, հայ առաքելական վանք Արևմտյան Հայաստանում, Վանա լճի հարավային ափին՝ Դիվաբույն թերակղզու հյուսիսարևելյան լանջին, նախկին հայաբնակ Հին-գեղ (ներկայիս Ինքյոյ) գյուղից 5,5 կմ հյուսիս-արևելք։ Վանքի գլխավոր եկեղեցին Սուրբ Հարությունն է։ Վանքը ներկայումս գտնվում է կիսավեր վիճակում։ 

Վանքը Դիվաբույն է անվանվում մոտակա քարանձավի անունով։ Այդ անունով էլ անցել է նաև թուրքերեն և օգտագործվում է թերակղզու այդ հատվածը նշելու համար։ 

## Պատմություն
Վանքի հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ։ Տարածքի գերեզմանատանը եղել են 13-րդ դարի շիրմաքարեր, որը թույլ է տալիս ենթադրելու, որ այդ ժամանակահատվածում կարող էր գոյություն ունենալ կրոնական կառույց։

Վանքի գերեզմանոցում եղել է 1272 թվականին մահացած Աղթամարի Ստեփանոս Բ կաթողիկոսի շիրմաքարը։ Վանքի գլխավոր եկեղեցին նորոգվել է 1447 թվականին Աղթամարի Զաքարիա Գ Մեծ Սեֆեդինյան կաթողիկոսի օրոք (1434-1464): Այդ մասին վկայում էր Սուրբ Հարություն եկեղեցու արևմտյան ճակատին պահպանված արձանագրությունը։ Արձանագրությունը ոչնչացվել է 1976 - 2005 թվականներին։ 

Վանքը գործող աղոթատեղի է եղել մինչև 1894-1896 թվականների Համիդյան ջարդերը, որի ընթացքում թուրքերն այն կողոպտել ու այրել են։ Համիդյան ջարդերից հետո մինչև Հայոց ցեղասպանությունը այն ուխտատեղի էր սակավաթիվ հայերի համար։

Ցեղասպանությունից հետո վանքը պարբերաբար տուժել է գանձագող քրդերի գործողություններից։ Երևույթը շարունակվում է մինչ այսօր։ 2010 թվականին հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը այցելության ժամանակ նկատել է մի խումբ գանձագող քրդերի, որոնք վրաններ խփած շաբաթներ շարունակ քանդում էին եկեղեցու հիմքերը։ Գործողությունները համաձայնեցված էին Հինգեղ (այժմ` Ինքյոյ) գյուղի գյուղապետի, գյուղի միակ նավավարի  և տեղական իշխանությունների հետ: Հուշարձանագետն արձանագրել է, որ տակնուվրա էր արված նաև վանքի գերեզմանոցը, որտեղ 2010 թվականի հոկտեմբերի 26-ի դրությամբ խաչքարերը տապալված և կոտրատված էին, գերեզմանները՝ փորված և պղծված:

Ընդհանուր առմամբ հանվել են տանիքի քարերը, ոչնչացվել են արևելյան և արևմտյան ճակատների քանդակազարդ քարերը, ինչպես նաև արձանագրությունները, տանիքը մասամբ փլվել է, հարավային պատի հիմքերը փորվել են, անհետացել են եկեղեցու ներսում գտնվող խաչքարը, վանքի մատուռը փլուզվել է, նարտեքսից և վանական շինություններից միայն մնացորդներ են պահպանվել։ Ստեփանոս կաթողիկոսի 1272 թվականի գերեզմանը ոչնչացվել է։

## Ճարտարապետություն
Դիվաբույն վանքի մեջ են մտնում միմյանց կից երկու եկեղեցիներ։ Վանքից հյուսիս-արևմտյան կողմում կան շինությունների ավերակներ, իսկ հարավարևելյան կողմում առկա է խաչքարերով գերեզմանոց: Եկեղեցու հատակագիծը մեծ նմանություն ունի Հայաստանում գտնվող Բյուրականի եկեղեցու հետ, որը կառուցվել է 905 թվականին՝ Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի կաթողիկոսի օրոք։ Կարծիք կա, որ վանքի հիմնումը կարելի է վերագրել 928-931 թվականներին՝ նույն կաթողիկոսի օրոք։

Սուրբ Հարություն եկեղեցին միանավ կառույց է՝ երեք ավանդատներով, 10.5 × 5.6 մ չափերով և 9 մ բարձրությամբ։ Այն ունի խորան, որի կենտրոնական հատվածը հենված է  կամարի վրա։ 1447 թվականի վերանորոգման ժամանակ արևմտյան ճակատը զարդարվել է աղյուսե նախշերով։ Հյուսիսային պատին կից եղել է կառույց, որը կարող էր ծառայել որպես գրադարան։ Վանքի հյուսիս-արևմուտքում եղել են օժանդակ կառույցներ։ Տեղում պահպանվել է վանահոր կացարանը՝ լանջին։ Վանքի տարածքում եղել է հին գերեզմանոց։ Լճի ափին գտնվել է ջրհոր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով