Ռժև-Սիչովսկի առաջին ռազմագործողություն

**Ռժև-Սիչովսկի առաջին ռազմագործողություն** (հուլիսի 30 - հոկտեմբերի 1, 1942), Կալինինի (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Իվան Կոնև) և Արևմտյան (օպերացիայի հրամանատար և ղեկավար՝ բանակի գեներալ Գեորգի Ժուկով) ռազմաճակատների մարտական ​​գործողություններ՝ գերմանական «Կենտրոն» բանակային խմբի (հրամանատար՝ ֆելդմարշալ Գ. ֆոն Կլյուգե) 9-րդ բանակը (հրամանատար՝ գեներալ Մոդել) ջախջախելու նպատակով, որը պաշտպանում էր Ռժև-Վյազմայի պլացդարմը:

## Նախապատմություն
1942 թվականի ձմռանը և գարնանը Կալինինի և Արևմտյան ճակատների հարձակման արդյունքում Խորհրդա-գերմանական ճակատի կազմաձևում ձևավորվեց այսպես կոչված «Ռժև-Վյազմա պլացդարմը», որը այդ ժամանակից ի վեր գտնվում էր երկու հակառակորդ կողմերի ուշադրության կենտրոնում. իր Արևելյան ճակատի հատվածը, այսինքն՝ Կենտրոն բանակային խմբի գոտում, առնվազն արշավի սկզբնական փուլում։ Խորհրդային կողմը, համաձայն «Կարմիր բանակի գլխավոր շտաբի 1942 թվականի ամառային արշավի պլանի հիմնական դրույթների», նախատեսում էր հարձակողական գործողություն իրականացնել արևմտյան ուղղությամբ Կալինինի, Արևմտյան և մասամբ հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատների ուժերի հետ՝ նպատակ ունենալով լիկվիդացնել Ռժև-Վյազմա-գերագույն խմբավորումը և ջախջախել Ռժև-Վյազմա-Գժատի թշնամական խմբավորումները։

Այնուամենայնիվ, իրավիճակը, որը ձևավորվել էր մինչև 1942 թվականի ամառվա կեսերը (երբ գերմանական կողմը ևս մեկ անգամ վերցրեց նախաձեռնությունը զինված պայքարում) ստիպեց Խորհրդային Գերագույն հրամանատարությանը հրաժարվել այս լայնածավալ ծրագրի իրագործումից։ Հուլիսի 16-ին, այն ժամանակ, երբ գերմանական զորքերի հարվածային խմբերն արդեն շտապում էին դեպի Կովկաս և Ստալինգրադ, Գերագույն հրամանատարության շտաբը նոր որոշում ընդունեց։ Դրա էությունն այն էր, որ պետք էր կտրել միայն Ռժև-Վյազմայի վերին, հյուսիս-արևելյան անկյունը, որը աչքի է ընկնում Կալինինյան ռազմաճակատի հարձակմամբ հյուսիսից դեպի Ռժև և Արևմտյան ռազմաճակատի հարձակմամբ Պոգորելոե Գորոդիշչեից Սիչևկա, «թշնամուն մաքրելու Վոլգա գետից հյուսիս գտնվող տարածքից, տիրանալ Ռժև և Զուբցով քաղաքներին, հասնել և ամուր հենակետ դնել Վոլգա և Վազուզա գետերի վրա»։

## Կողմերի ծրագրեր
Հունվարի 10-ի Գերագույն հրամանատարության շտաբի թիվ 3 հրահանգային նամակը հարվածային խմբերի գործողությունների և հրետանային հարձակման կազմակերպման մասին.
Գործողության պլանն էր հարվածներ կիրառել Կալինինի ռազմաճակատի ձախ թևից Ռժևի ուղղությամբ և Արևմտյան ճակատի աջ թեւից՝ Սիչևի ուղղությամբ՝ հաղթելու գերմանական 9-րդ բանակի հիմնական ուժերին, վերացնել Ռժևի ականավորը, գրավել Ռժև, Զուբցով, Սիչևկա, Գժատսկ քաղաքները, ինչպես նաև հաստատվել Վոլգա, Վազուզա և Գժատ գետերի գծում։

Կալինինի ռազմաճակատի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Իվան Կոնևը որոշեց գլխավոր հարվածը հասցնել գեներալ-մայոր Դ.Դ.Լելյուշենկոյի 30-րդ բանակով Նովո-Սեմենովսկոյե, Պլոտնիկովո շրջանում Դեշևկիի, Ռամենոյի, Պոլունինոյի, Ռժևի ուղղությամբ։ Նախատեսվում էր դրանք գրավել մինչեւ գործողության երկրորդ օրվա ավարտը։ Բանակը ներառում էր տասը հրաձգային դիվիզիա, երեք հրաձգային և ութ տանկային բրիգադներ, որոնց թիվը կազմում էր մոտ 390 տանկ։ Գոտու կենտրոնում պետք է ճեղքվեր հակառակորդի պաշտպանությունը, որի համար պետք է տեղակայվեր երեք հրաձգային դիվիզիա՝ 379-րդը՝ 28-րդ տանկային բրիգադով, 16-րդ գվարդիան՝ 256-րդ տանկային բրիգադով, 2-րդ գվարդիան՝ 143-րդ տանկային բրիգադով: Մեկ այլ հարձակում է իրականացրել գեներալ-մայոր Վ.Ի.Շվեցովի 29-րդ բանակը գլխավորից 15 կմ հեռավորության վրա երեք ուժեղացված հրաձգային դիվիզիաների կողմից։

Երկու բանակները բախվեցին գերմանական զորքերի խմբին, որը բաղկացած էր ութ հետևակային և երեք տանկային դիվիզիայից։ Նրանք գրավել են նախապես պատրաստված էշելոնային գծեր, որոնց վրա սարքավորվել են ամուր կետեր՝ ամբողջական խրամատներով և փայտահողային կրակակետերով։ Դրանց մատույցները ծածկված էին ականապատ դաշտերով և փշալարերով։

Կարծիք կա նաև, որ Ռժևի ուղղությամբ հարձակումը ձեռնարկվել է գերմանական հրամանատարության ռեզերվները արգելակելու և զորքերի տեղափոխումը Ստալինգրադ կանխելու նպատակով։

Առաջին անգամ նախատեսվում էր լայնածավալ իրականացնել «հրետանային հարձակման» գաղափարները, որոնք ուրվագծված էին Գերագույն հրամանատարության շտաբի 1942 թվականի հունվարի 10-ի հրահանգային նամակում։

Ռժև-Սիչևսկի առաջին ռազմավարական հարձակողական գործողությունը պայմանականորեն կարելի է բաժանել մի քանի առանձին գործողությունների.

* Ռժևի ռազմագործողություն(Կալինի ռազմաճակատի 30-րդ բանակ),
* Ռժև-Զուբցով գործողություն (29-րդ և 31-րդ բանակները Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատների հարևան թևերում),
* Պոգորելո-Գորոդիշչենսկայա գործողություն (Արևմտյան ճակատի 20-րդ բանակ),
* Գժատսկի գործողություն (Արևմտյան ճակատի 5-րդ և 33-րդ բանակներ):

## Կողմերի ուժեր
Խորհրդային կողմում գործողությանը մասնակցել են վեց համակցված բանակների (30-րդ, 29-րդ, 31-րդ, 20-րդ, 5-րդ, 33-րդ), երկու օդային բանակների (1-ին և 3-րդ) և հինգ կորպուսների (2-րդ գվարդիական հեծելազոր, 6-րդ և 8-րդ տանկ, 7-րդ և 8-րդ գվարդիական հրացան) զորքերը:

Խորհրդային խմբավորումը ներառում էր (առանց ստորաբաժանումների և կորպուսի կազմավորումների) 43 հրաձգային դիվիզիա, 8 հրաձգային բրիգադ, 67 հրետանային միավոր, 37 պահակային ականանետային դիվիզիա և 21 տանկային բրիգադ։

Այս խումբը օգոստոսի սկզբին կազմում էր ավելի քան 486000 մարդ (առանց կորպուսի)։ Ընդ որում, այս թվերը վերջնական չեն, քանի որ գործողությանը մասնակցող բանակները համալրվել են հրաձգային դիվիզիաներով, բրիգադներով և հրետանային ստորաբաժանումներով։

Հարձակման սկզբում խորհրդային զորքերի խումբը (առանց 29-րդ բանակի) ուներ 1715 տանկ։

33-րդ բանակի հիմնական հարձակումների ուղղություններով հրետանու խտությունը հասնում էր 40-45 հրացանի 1 կմ-ի վրա, 20-րդ բանակինը՝ 122 հրացանի, Կալինինի ռազմաճակատում՝ 115-140 տակառի։

«Կենտրոն» բանակի խումբն ուներ 78 դիվիզիա։

## Ընթացք
thumb|Սխեման. Ռժև-Սիչևսկի հարձակողական գործողություն, հուլիսի 30 - օգոստոսի 23, 1942 թվական
### Կալինինյան ճակատի գրոհ
1942 թվականի հուլիսի 30-ին սկսվեց 30-րդ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Դ. Դ. Լելյուշենկո) և 29-րդ բանակների (հրամանատար՝ գեներալ-մայոր Վ. Ի. Շվեցով) հարձակումը։ Այս օրը սկսվեցին հորդառատ անձրեւները, որոնք չափազանց դժվարացրեցին խորհրդային զորքերի գործողությունները։

Հարձակման առաջին օրվա ավարտին 30-րդ բանակի զորքերը 9 կիլոմետր ճակատով և 6-7 կիլոմետր խորությամբ ճեղքեցին 6-րդ բանակային կորպուսի 256-րդ և 87-րդ հետևակային դիվիզիաների պաշտպանությունը։ 29-րդ բանակի հաջողություններն ավելի համեստ էին. Մինչեւ Ռժեւ մնացել էր 6 կիլոմետր, բայց այս տարածությունը հաղթահարելը տեւեց մեկ ամիս։

Օգոստոսի 7-9-ը 30-րդ բանակի զորքերը վերախմբավորվեցին և օգտագործեցին բանակի ձախ թեւը Ռժևը շրջանցելու համար:

Օգոստոսի 10-ին սկսվեց նոր գրոհ։

Խորհրդային զորքերի գործողությունները ստացել են խորը էշելոնային պաշտպանության մեթոդական «կրծելու» բնույթ։ Հրաձգային ստորաբաժանումները դանդաղ էին առաջ շարժվում՝ օրական 1-2 կիլոմետր՝ մեծ գնով վերագրավելով յուրաքանչյուր մետր հողը: Բանակի հրամանատարության փորձը՝ մեծացնել հարձակման տեմպերը՝ մարտական ​​շարժական խումբ մտցնելով, անհաջող էր։ Տանկային բրիգադները չկարողացան պոկվել հետևակներից և նրա հետ միասին հանդես եկան որպես անմիջական աջակցության տանկեր։ Պոլունինոյի և բլուր 200-ի համար մղվող մարտերը, որտեղ մարտերը տևեցին 1942 թվականի օգոստոսի 2-25-ը, վատ ընթացք ստացան: Միայն օգոստոսի 21-ին 30-րդ բանակի զորքերը վերջապես կարողացան հիմնվել  Պոլունինոյի հյուսիսային ծայրամասում: Պոլունինոյի և  լուր-ի համար մարտերը, որոնց հարավային լանջի երկայնքով սկսվատները, շ էին, ւնակվեցին մինչև օգոստոսի 25-ը, մինչև Վերմախտի 6-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները նահանջեցին դեպի նոր գիծ Ռժև քաղաքի հյուսիսային ծայրամասում:
Հորդառատ անձրեւները չափազանց դժվարացրել են զորքերի նյութատեխնիկական պաշարների մատակարարումը։

Կալինինյան ռազմաճակատի գրոհը սկսվել է հուլիսի 30-ին անբարենպաստ պայմաններում։ Թշնամու հրամանատարությունը, նշանակելով 29-րդ և 30-րդ բանակների հարձակման օրն ու ժամը, իր ստորաբաժանումները բերեց մարտական ​​պատրաստության։ Բացի այդ, շարունակական ամպամածությունն ու անձրևը, դժվարացրել է ավիացիոն վարժանքների անցկացումը։ Ըստ էության այն տապալվել է։ Ամբողջ օրվա ընթացքում ավիացիան կարողացել է իրականացնել ընդամենը 86 թռիչք։ Լավագույն արդյունքների է հասել հրետանային նախապատրաստությունը, որը տեւել է 1,5 ժամ։ 29-րդ բանակի բեկումնային տեղամասում հրացանների և ականանետների խտությունը 117 էր, իսկ 30-րդ բանակի համար՝ 140 միավոր 1 կմ-ում։ Դա հնարավորություն տվեց առաջնագծում և մարտավարական խորքում զգալի վնաս հասցնել գերմանական ստորաբաժանումներին, ինչպես նաև գերմանական հրետանուն։ Չնայած դրան, օրվա վերջում 30-րդ բանակի միայն երկու դիվիզիա է առաջադիմել 4-5 կմ, իսկ մնացածները միայն ճեղքել են առաջին դիրքը։ Հրաձգային ստորաբաժանումներին աջակցելու ոչինչ չի եղել, քանի որ հրետանին չի կարողացել հաղթահարել անանցանելի ճանապարհները և հետ է ընկել։ Հարձակման ուժգնությունը մեծացնելու համար բանակի հրամանատարը փորձել է մարտի մեջ մտցնել շարժական խումբ (երկու տանկային բրիգադ): Բայց թեթև տանկերը, շարժվելով հարթավայրերով, խրվել են ցեխի մեջ և դարձել հակատանկային զենքի լավ թիրախ։

Ընդհանուր առմամբ, հուլիսի 30-ի ընթացքում հակառակորդի պաշտպանությունում ստեղծվել է 9 կմ լայնությամբ բաց, ամենամեծ առաջխաղացումը բանակի գծի կենտրոնում՝ 6 կմ։ Գերմանական հրամանատարությունը ռեզերվները տեղափոխեց վտանգված տարածք և ոչ միայն կայունացրեց իրավիճակը, այլև անցավ մի շարք հակագրոհների։ Հուլիսի 31-ին և օգոստոսի 1-ին բեկումը խորացնելու և ընդլայնելու փորձերը քիչ արդյունք տվեցին։ Ամփոփելով հարձակման առաջին երեք օրերը՝ գեներալ-գնդապետ Ի.Ս. Կոնևը Գերագույն գլխավոր հրամանատարին ուղղված իր զեկույցում նշել է. 

Մարտերն ընթանում են ծայրահեղ ծանր օդերեւութաբանական պայմաններում։ Հորդառատ անձրևները, որոնք թույլ չտվեցին ինքնաթիռների և տանկերի լիարժեք օգտագործումը, խաթարեցին նաև զինամթերքի մատակարարումը։ Արդյունքում հարձակման տեմպը կտրուկ նվազեց, ինչը թույլ տվեց հակառակորդին ուժեղացնել երկրորդ պաշտպանական գիծը։

Մինչև օգոստոսի 7-ը հրաձգային և տանկային ստորաբաժանումները օրը մի քանի անգամ հարձակումներ էին գործում հակառակորդի կողմից օկուպացված բնակավայրերի վրա՝ կրելով մարդկանց և տեխնիկայի մեծ կորուստներ։ Օրինակ, միայն 220-րդ հրաձգային դիվիզիան չորս օրվա ընթացքում Բելկովոյի և Սվինինոյի համար մարտերում կորցրեց 877 սպանված և 3083 վիրավոր։ Ամենադժվար իրավիճակը ստեղծվել է Ռժևից 6-7 կմ հյուսիս, որտեղ 30-րդ բանակի հարվածային խմբի ստորաբաժանումները գրոհել են Պոլունինո, Գալախովո և Տիմոֆեևո գյուղերը։ Նրանք գերմանական զորքերի կողմից վերածվեցին հզոր դիմադրության կենտրոնների՝ ականապատ դաշտերով, դեղատուփերի ցանցով և երեքից չորս շարքով փշալարերով: Ութ օր շարունակ 16-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան և 28-րդ և 35-րդ տանկային բրիգադները փորձում էին գրավել այդ հանգույցներից մեկը՝ Պոլունինոն, բայց անհաջող։

Ստեղծված իրավիճակում, դադարեցնելով հարձակումը, գեներալ-մայոր Դ. Լելյուշենկոն օգոստոսի 7-9-ը վերախմբավորեց իր ուժերն ու ռեսուրսները՝ նպատակ ունենալով հիմնական հարձակման ուղղությունը բանակի գծի կենտրոնից տեղափոխել ձախ եզր (դեպի Գրիբեևո, Օպոկի, Ռժև)։
Հարվածային խումբը ներառում էր վեց հրաձգային դիվիզիա, երեք հրաձգային բրիգադ և մի քանի տանկային բրիգադ։ Հաջողությունը զարգացնելու համար ստեղծվեց տանկային խումբ, որը բաղկացած էր 28-րդ և 240-րդ տանկային բրիգադներից (KV - 5, T-34 - 12, թեթեւ տանկեր - 5) և 753-րդ թեթև հրետանային գնդից։ Նախատեսվում էր այն մտցնել բեկումնային 274-րդ հրաձգային դիվիզիայի գոտում՝ Տելենկովո գյուղը գրավելուց հետո։

Օգոստոսի 10-ից սկսած 30-րդ բանակը շարունակել է հարձակումը Ռժևի ուղղությամբ։ Գրիբեևո բնակավայրի տարածքում հաղթահարելով թշնամու կատաղի դիմադրությունը, 375-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, 143-րդ տանկային բրիգադի աջակցությամբ, օգոստոսի 14-ի երեկոյան հասան Ռժևից հյուսիս-արևելք ընկած պուրակի եզրին, իսկ օգոստոսի 16-ի առավոտյան հասան քաղաքի ծայրամաս: Առանձին ստորաբաժանումներ ներխուժել են զինվորական քաղաք և գրավել մի քանի զորանոց։ Բայց նրանք չկարողացան առաջ գնալ: Թշնամին ամեն մի քարե տուն, ամեն զորանոց պատրաստել էր պաշտպանության համար։ Նկուղներում և ստորին հարկերում դրված էին ականանետներ և հրացաններ, իսկ տանիքներին և աշտարակներին՝ գնդացիրներ։ Շուրջբոլորը ականապատված էր և շրջապատված մի քանի շարք փշալարերի ցանկապատերով։ Պաշտպանության համար հարմարեցված կրակակետերն ու շինությունները միմյանց հետ կապված էին խրամատներով։ Ռազմական քաղաքի տարածքում մարտերը երկարաձգվել են։

274-րդ հրաձգային դիվիզիայի գոտում, հենց որ հրաձգային ստորաբաժանումները անցան հարձակման, բանակի հրամանատարը որոշեց մարտում տանկային խումբ մտցնել։ Բայց նա ամբողջ օրն անցկացրեց ճահճային առուն անցնելով և միայն երեկոյան տիրեց Տելենկովո գյուղին։ Հետագա առաջընթացը դանդաղ էր: Գեներալ գնդապետ Կոնևը
Օգոստոսի 11-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբին ուղղված զեկույցում հայտնել է. 

30-րդ բանակի ձախակողմյան ստորաբաժանումները, գրավելով մի շարք բնակեցված տարածքներ Ռժևի և արվարձանային օդանավակայանի հյուսիսային հատվածում, մինչև օգոստոսի 21-ի երեկոյան հասան Վոլգա՝ Վարյուշինո, Գոլիշկինո գծով: Նույն օրը այնտեղ հասավ 29-րդ բանակը՝ Վարյուշինոյից Զուբցով։ Հարձակումը կասեցվել է՝ ուժերը վերախմբավորելու և մեծ կորուստներ կրած ստորաբաժանումների ու կազմավորումների մարտունակությունը վերականգնելու համար։ Բավական է նշել, որ միայն 30-րդ բանակը օգոստոսին կորցրել է 82,441 մարդ, այդ թվում՝ 19,096 սպանված, ոչնչացվել է 188 տանկ, այդ թվում՝ 12 ԿՎ և 72 Տ-34[3]։

## Արևմտյան ճակատի հարձակում
Գեորգի Ժուկովը պլանավորում էր իր հարձակումը սկսել օգոստոսի 2-ին, սակայն դա անհնարին դարձավ հորդառատ անձրեւների պատճառով։ Ավելին, Կալինինյան ռազմաճակատի մարտական ​​գործողությունների արդյունքները շատ համեստ էին հատկապես 31-րդ բանակի հետ միացման հատվածում։ Այս ամենը հաշվի առնելով՝ Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատարությունը, շտաբի հետ համաձայնեցված, հարձակման մեկնարկը տեղափոխեց օգոստոսի 4-ին։ Արևմտյան ճակատի գոտում նրա զորքերի հրամանատար, բանակի գեներալ Գ.Կ. Ժուկովը, որոշել է գեներալ-մայոր Վ.Ս.Պոլենովի և գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ա.Ռեյթերի 31-րդ և 20-րդ բանակներով հարձակվել և ճեղքել գետի վրա թշնամու պաշտպանությունը։ Հաղթելով Զուբցով-Կարմանով խմբին, հասնում են Վազուզա և Գժատ գետերի գիծը։ Դրանից հետո 31-րդ բանակը հարավից պետք է հարձակում սկսեր Զուբցովի ուղղությամբ՝ օգնելով Կալինինյան ռազմաճակատի զորքերին Ռժևի ազատագրման գործում։ 20-րդ բանակը պետք է զարգացներ իր հաջողությունները Սիչևկայի ուղղությամբ։

31-րդ բանակին հատկացվել է 6 տանկային բրիգադ՝ 294 տանկ։ Երեք բրիգադներ առաջին էշելոնում օգտագործվեցին որպես տանկեր՝ հետևակի անմիջական աջակցության համար, իսկ մյուս երեքը կազմեցին բանակային շարժական խումբ՝ գեներալ-մայոր Ա.Ֆ. Բիչկովսկու հրամանատարությամբ։ 20-րդ բանակն ուժեղացման համար ստացել է հինգ տանկային բրիգադ՝ ընդհանուր 263 տանկ: Նրանցից երկուսը նշանակվել են առաջին էշելոնի ստորաբաժանումներում։ Մնացած երեք տանկային բրիգադները և մեկ սկուտեր-մոտոցիկլետային բրիգադը համախմբվեցին բանակի շարժական խմբի մեջ, որը ղեկավարում էր Խորհրդային Միության հերոս գնդապետ Պ.Մ. Արմանը: Հարձակման հաջողության զարգացումը վստահվել է առջևի շարժական խմբին, որը ներառում էր 6-րդ և 8-րդ տանկը (համապատասխանաբար 169 և 165 տանկ) և 2-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսը: Նա պետք է բեկում մտներ երկու բանակների հարակից թևերում գործողության երկրորդ օրը:

31-րդ և 20-րդ բանակների առաջիկա հարձակման գոտում պաշտպանական դիրք են գրավել Գերմանիայի 9-րդ բանակի 46-րդ տանկային կորպուսի երկու հետևակային և երկու մոտոհրաձգային դիվիզիաներ։ Օպերատիվ խորքում կենտրոնացված էին տանկային երեք դիվիզիաներ։ Հակառակորդի պաշտպանության առաջնագիծն անցնում էր բնակավայրերի ծայրամասերով, նրանց միջև եղած ճանապարհներով, անտառների ու պուրակների եզրերով, գետերի ափերով։ Հենակետերից ամենաուժեղը գտնվում էր Պոգորելոյե Գորոդիշչեում։ Այստեղ բոլոր քարե տներն ու նկուղները մշտական ​​կրակակետեր էին։ Նրանց միջև կային ամբողջական պրոֆիլի խրամատներ։ Առաջնագծից 20-100 մ հեռավորության վրա տեղադրվել են մետաղական պարիսպներ մի քանի շարքերում և ականապատ դաշտերում։ Ուժեղ կետերի կայազորները բաղկացած էին մեկ կամ երկու վաշտից՝ ուժեղացված տանկերով։

Ինչպես Կալինինի ռազմաճակատում, եղանակը ճշգրտումներ կատարեց պլանավորված գործողության մեջ: Հորդառատ անձրեւները բարձրացրել են ջրի մակարդակը Վոլգայի աջ վտակում Դերյայում (Ռժևից 40 կմ արևելք) 40-70 սմ-ից մինչև 2-3 մ: Այն վերածվել է փոթորկված լայն հեղեղատի, որը քշել է ոչ միայն իր վրա կառուցված կամուրջները, այլև երթևեկելի տախտակամածները և դրանց մոտեցման ճանապարհները։ Դրա հետ կապված՝ Արևմտյան ճակատի հրամանատարությունը ստիպված եղավ հետաձգել անցումը հարձակման մինչև օգոստոսի 4-ը։

Օգոստոսի 4-ին 20-րդ բանակը (գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ա. Ռեյթեր) սկսեց իր հարձակումը Պոգորելոյե Գորոդիշչեի շրջանում։ Ի տարբերություն Կալինինի ռազմաճակատի, այստեղ խորհրդային զորքերը հաջողակ էին. գործողության երկու օրվա ընթացքում 20-րդ բանակի զորքերը ճեղքեցին գերմանական 46-րդ տանկային կորպուսի պաշտպանությունը 18 կմ և 30 կմ խորության վրա և առաջ շարժվեցին դեպի Վազուզա և Գժատ գետերի մոտեցումներ: Խորհրդային զորքերին դիմակայող 161-րդ հետևակային դիվիզիան ջախջախվեց։ Միաժամանակ անմիջական առաջադրանքը (Զուբցովի և Կարմանովոյի գրավումը) չի ավարտվել։ Այդ օրը ժամը 06:15-ին Պոգորելոյե Գորոդիշչե գյուղի տարածքում մեկուկես ժամ տևողությամբ հրետանային հրետակոծություն սկսվեց։ Դրա ավարտից հետո 31-րդ և 20-րդ բանակների հարվածային խմբերը, անցնելով գետը գրոհային կամուրջներով, լաստանավներով, նավակներով և առաջ անցնելով։

Օրվա վերջում 31-րդ բանակի ստորաբաժանումները 9 կմ լայնությամբ հատվածով ճեղքել են այն և առաջ շարժվել 7-8 կմ խորությամբ։ Դրանից հետո մարտի մեջ է բերվել գեներալ-մայոր Ա.Ֆ. Բիչկովսկու տանկային խումբը։

20-րդ բանակի գոտում 251-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, հարավից շրջանցելով Պոգորելոյե Գորոդիշչեն, շրջապատեցին մինչև երկու գերմանական հետևակային գումարտակ և կեսօրից հետո ներխուժեցին բնակավայր: Թեժ մարտերի արդյունքում, որոնք վերածվել են ձեռնամարտի, թշնամու կայազորը ոչնչացվել է։ Գյուղում և կայարանում առգրավվել են զենք ու զինամթերք, ռազմական պահեստներ, ինժեներական տեխնիկա, 400 նոր մոտոցիկլետ։ Միաժամանակ 331-րդ և 354-րդ հրաձգային դիվիզիաները հաջողությամբ հատել են գետը։ հոլդինգը, որը թույլ է տվել գնդապետ Պ.Մ.Արմանի շարժական խմբին մարտի դուրս բերել։ Ընդհանուր առմամբ, օրվա վերջում բանակի հարվածային խմբերի ստորաբաժանումները որոշակի տեղամասերում առաջ են անցել 8-11 կմ խորության վրա։ Ստեղծված նպաստավոր իրավիճակում բանակի գեներալ Գ.Կ. Ժուկովը հրամայեց բեկում մտցնել ռազմաճակատի շարժական խումբ։

Օգոստոսի 5-ին ռազմական գործողություններ են տեղի ունեցել գերմանական զորքերի նահանջի ուղիների երկայնքով՝ հողոտ ճանապարհներով, արահետներով և անտառային բացատներով: Մարտերը վարում էին տանկային, հրաձգային և հրետանային ստորաբաժանումներից բաղկացած առաջապահ ջոկատները։ Նահանջելով երկրորդ պաշտպանական գիծ՝ հակառակորդը փորձել է ժամանակ շահել, որպեսզի իր ռեզերվները մոտենան թիկունքից։ Օգտագործելով տակտիկապես շահավետ գծեր՝ նրա ստորաբաժանումները երկար ժամանակ հետաձգեցին ճանապարհների երկայնքով ձգված խորհրդային ստորաբաժանումները։ Օրվա երկրորդ կեսից հակառակորդի օդանավերը, որոնք գործում էին մոտակա օդանավակայաններից, սկսեցին հարվածներ հասցնել նրանց։ Երեկոյան կրկին հորդառատ անձրեւներ են սկսվել։ Ճանապարհներն արագ դարձան անանցանելի՝ դժվարացնելով զինամթերքի և վառելիքի առաքումը։ 

Շարժական խմբակային ստորաբաժանումները դանդաղ էին շարժվում, տանկերը խրված ցեխի մեջ կամ անսարք կամուրջների վրա խցանումներ էին առաջացրել։ Օգոստոսի 5-ի վերջի դրությամբ 31-րդ և 20-րդ բանակների հարվածային խմբերի ներթափանցման ընդհանուր խորությունը հակառակորդի պաշտպանություն կազմել է 30 կմ: Միևնույն ժամանակ 20-րդ բանակի առաջավոր ստորաբաժանումները հասել են Վազուզա և Գժատ գետերի մատույցներ, որտեղ հանդիպել են գերմանական բանակի խմբակային կենտրոնի օպերատիվ ռեզերվների կազմակերպված դիմադրությանը։ Նրանք մտել են նաև 31-րդ բանակի հարձակման գոտի՝ Զուբցովի ուղղությամբ։ Նրա ձախակողմյան ստորաբաժանումների դեմ, մասնավորապես, տեղակայվել են 102-րդ և 129-րդ հետևակային դիվիզիաները։ Ակնհայտ դարձավ, որ թշնամու հրամանատարությունը փորձում էր խանգարել խորհրդային զորքերին գրավել Վազուզի և Գժատի կամուրջները՝ այստեղ նրանց հետագա առաջխաղացումը լիովին կասեցնելու համար։

Օգոստոսի 6-ին մարտի է մտցվել գեներալ-մայոր Ի.Վ.Գալանինի շարժական խումբը՝ 6-րդ (գնդապետ Ա. Լ. Գետման) և 8-րդ (գեներալ-մայոր Մ. Դ. Սոլոմատին) տանկը և 2-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսը (գեներալ-մայոր Վ. Վ. Կրյուկով): Նրա առաջընթացը շատ դանդաղ էր: Եվ շուտով նա հանդիպեց գերմանական շարժական ռեզերվներին. այստեղ են նետվել 9-րդ բանակի հիմնական ռեզերվները՝ երեք տանկային դիվիզիա: Այստեղ  գերմանական նորաստեղծ պաշտպանական ճակատը ղեկավարելու համար օգտագործվել է Հանս Յուրգեն ֆոն Արնիմի 39-րդ տանկային կորպուսը։

օգոստոսի 7. Գիշերը 8-րդ տանկային կորպուսից 31-րդ տանկային բրիգադի մեկ վաշտը հասել է Վազուզայի անցումը՝ Խլեպեն գյուղի տարածքում։ 251-րդ, 331-րդ և 354-րդ հրաձգային դիվիզիաները, առաջնային շարժական խմբի ստորաբաժանումների հետ միասին, խնդիր ունեին անցնել Վազուզա և առաջ շարժվել դեպի Սիչևկա: Այս ասոցիացիան գլխավորում էր 20-րդ բանակի հրամանատարի տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ Ա.Ա.Տյուրինը։ 331-րդ հրաձգային դիվիզիան և 17-րդ տանկային բրիգադը Իստրատովո գյուղից հարձակում են սկսել Պեչորի և Սելցո գյուղերի ուղղությամբ, իսկ երեկոյան նրանք սկսել են մարտերը Վազուզայի հակառակ ափին Խլեպեն գյուղից: Օգոստոսի 7-ի ընթացքում ռազմաճակատի շարժական խմբի տանկային կորպուսը փորձել է հասնել գետի գիծ։ Վազուզա. Բայց նրանց ստորաբաժանումների մեծ մասը, հատկապես հրետանային և ինժեներական ստորաբաժանումները, դժվարությամբ են հաղթահարել անանցանելի ճանապարհները և հետ են մնացել երթից։ 251-րդ և 331-րդ հրաձգային դիվիզիաները հիմնականում մեկ տանկեր են տեղակայել հարձակման գոտիներում: Փաստորեն, տանկային կորպուսի ներմուծումը մարտի մեջ ոչ մի ազդեցություն չունեցավ հարձակման տեմպերի բարձրացման վրա: Սա դժգոհություն է առաջացրել բանակի գեներալ Գեորգի Ժուկովը, ով իր հրամանում նշել է. 

Հետագա հարձակման հաջողությունը հնարավոր էր ապահովել միայն Վազուզա և Գժատ գետերի վրա կամուրջների գրավմամբ և դրանց վրա արագորեն կենտրոնացնելով ռազմաճակատի շարժական խումբը և 20-րդ բանակի հիմնական ուժերը:

օգոստոսի 8․ Վազուզան հատելու մարտերը շարունակվում են։ 251-րդ, 331-րդ և 354-րդ դիվիզիաների ստորաբաժանումներին հաջողվել է անցնել Վազուզա և Գժատ գետերը։ Նրանց հետեւելով սկսեցին անցնել 6-րդ եւ 8-րդ տանկային կորպուսները։ Այն իրականացվել է գերմանական հրետանու և ավիացիայի ազդեցության տակ, ինչը դժվարացրել է կամուրջների կառուցումը և զգալի կորուստներ պատճառել ինժեներական ու տանկային ստորաբաժանումներին։ Հորդառատ անձրևների հետևանքով ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով գետերը թափելու փորձերն արդյունք չեն տվել։ Ծանր բեռներ տեղափոխելու համար օգոստոսի 9-ի գիշերը սակրավորների կողմից կառուցված կամուրջը փխրուն էր. այն բանից հետո, երբ 200-րդ բրիգադի տանկերն անցել են դրա վրայով, այն փլուզվել է և ջրով քշվել, իսկ պոնտոնային կամրջի գումարտակն իր ծանր մեքենաներով արգելափակվել է ճանապարհների վրա։ Անակնկալության տարրը կորել էր։ Տեղանքի պայմանները նշանակում էին, որ երկու կողմերի տանկային խմբերի գործողություններն այլևս միավորված չէին մեկ պլանով։ Ե՛վ խորհրդային, և՛ գերմանական ստորաբաժանումներն ու ստորաբաժանումները մարտի մեջ մտան ոչ թե այնտեղ, որտեղ նրանց հրամանատարությունը ծրագրել էր, այլ այնտեղ, որտեղ նրանք իրականում հանդիպեցին թշնամուն, հիմնականում մատչելի ճանապարհներով, բացատներով, անտառային բացատներով և այլն: Բազմաթիվ բախումներ ամենուր սկսվեցին առանձին մարտական ​​մեքենաների, դասակների և խմբերի միջև:

օգոստոսի 9. Առավոտյան մարտը հասավ իր գագաթնակետին։ Այդ օրվա ընթացքում 6-րդ, 8-րդ տանկային և 2-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսները, 251-րդ, 331-րդ և 354-րդ հրաձգային դիվիզիաների հետ միասին, հաղթահարելով գերմանական 5-րդ, 6-րդ, 1-ին տանկային, 253-րդ, 161-րդ և 6-րդ դիվիզիոնների համառ դիմադրությունը, ընդլայնեցին մեր բրիգադների ափերը, Վազուզայի և Գժատի 2-3 կմ։ Բայց ճանապարհների մեծ ձգվածության, ուշացած հրետանու և թիկունքի և զորքերի հրամանատարության բացակայության պատճառով խախտվեց տանկերի կիրառման հիմնական սկզբունքը՝ դրանց զանգվածային շարժը հիմնական հարձակման ուղղությամբ։ Շարժական բանակի խմբերի և ռազմաճակատի ստորաբաժանումներն ու ստորաբաժանումները ստիպված էին կռվել մեկուսացված վայրերում փոքր ստորաբաժանումներով: Նրանք կրեցին անձնակազմի և տեխնիկայի զգալի կորուստներ՝ չհասնելով անհրաժեշտ արդյունքների և գործնականում չազդելով ընդհանուր մարտական ​​առաջադրանքի վրա։ 

Այդ օրը վճռորոշ է համարվում  տանկային մարտում։ Ըստ պատմաբանների՝ այդ օրը մարտին մասնակցել է Կարմիր բանակի մինչև 800 տանկ և գերմանական կողմից՝ մինչև 700 տանկ։ Կարմանովոյի ուղղությամբ հակառակորդը հարձակվել է չորս դիվիզիոնի ուժերով՝ 2-րդ տանկային, 36-րդ մոտոհրաձգային, 78-րդ և 342-րդ հետևակային։ Կարմանովոյի շրջանում թշնամու ուժեղ խմբի հայտնվելը սպառնում էր 20-րդ բանակի ձախ թեւին։ Սա նաև բարդացրեց հարձակողական գործողության անցկացումը, որում ներգրավված էին ձախ կողմում տեղակայված 5-րդ և 33-րդ բանակները: Օգոստոսի 9-ի վերջին Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատարությունը որոշեց ուժեղացնել Կարմանովոյի ուղղությամբ առաջխաղացող զորքերը՝ նպատակ ունենալով ջախջախել այնտեղ հակառակորդ թշնամու խմբին։ Այս ուղղությամբ տեղափոխվեց նաև 8-րդ տանկային կորպուսը և դրվեց 20-րդ բանակի հրամանատարության տակ։ Նրանց հրամայվել է օգոստոսի 10-ին կենտրոնանալ Պոդբերյոզկա գյուղի տարածքում և 8-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումների (գեներալ-մայոր Ֆ. Դ. Զախարով) հետ միասին հարվածել հակառակորդի Կարմանովո խմբի ձախ եզրին և ազատագրել Կարմանովոյի շրջկենտրոնը։

Վ.Մոդելը, որը վիրավորվելուց հետո վերադարձել է 9-րդ դաշտային բանակը ղեկավարելու, համոզված էր Պոգորելոե Գորոդիշչեի վրա հակահարձակման անիմաստության մեջ և հրամայեց իր զորքերին օգոստոսի 10-ին անցնել պաշտպանության:

Օգոստոսի 10-ի գիշերը բանակի գեներալ Գ.Կ. Ժուկովը, գնահատելով իրավիճակը, եկել է այն եզրակացության, որ Սիչևկայի վրա հարձակումը շարունակելը, հաշվի առնելով ուժերի ներկայիս հավասարակշռությունը, թույլ չի տա հասնել գործողության նպատակին: Դրա հիման վրա նա հրամայեց ուղարկել 20-րդ բանակի հիմնական ուժերը՝ Կարմանովի շրջանում թշնամու խմբին ջախջախելու համար։ Միաժամանակ հանձնարարված էր պահել և ընդլայնել Վազուզի և Գժատի վրա գրավված կամուրջները։ Իր հերթին, թշնամու հրամանատարությունը, համոզվելով, որ Պոգորելոյե Գորոդիշչեի վրա հակահարձակումը չի հանգեցրել ծրագրված արդյունքների, որոշեց հետ մղել այս գետերը անցած խորհրդային ստորաբաժանումները և անցնել պաշտպանական դիրքի իրենց գծում: Մարտերն այստեղ տարբեր հաջողությամբ շարունակվեցին մինչև օգոստոսի երկրորդ տասնօրյակը։

Հակամարտերը Վազուզա և Գժատ գետերի գծում և մարտերը Կարմանովոյի շրջանում դանդաղեցրել են խորհրդային հարձակումը։ Ուստի որոշվեց կենտրոնանալ Կարմանովոյի վերցնելու վրա։ Սա թուլացրեց հարվածային ուժերը, որոնք առաջ էին շարժվում դեպի Սիչևկա:

Միևնույն ժամանակ, օգոստոսի 7-ին 5-րդ բանակի զորքերը (գեներալ-լեյտենանտ Ի. Ի. Ֆեդյունինսկի) անցան հարձակման՝ Կարմանովոյից հարավ հակառակորդի պաշտպանությունը ճեղքելու և դեպի Սիչևկա հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ իրենց հաջողությունները զարգացնելու առաջադրանքով: Սակայն 342-րդ և 35-րդ գերմանական հետևակային դիվիզիաների պաշտպանությունը ճեղքել չհաջողվեց ո՛չ այդ օրը, ո՛չ հաջորդ օրը։ Օգոստոսի 10-ին Գ.Կ. Ժուկովը 5-րդ բանակի առաջ դրեց ավելի համեստ խնդիր՝ իր հիմնական ջանքերն ուղղել Կարմանովոյի գրավմանը։

Էլ ավելի քիչ հաջողություններ ունեցան 33-րդ բանակը գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ս. Խոզինի ղեկավարությամբ, որն իր հարձակումը սկսեց օգոստոսի 13-ից ավելի ուշ։

### Արևմտյան ճակատի հարձակման շարունակություն
Ձախ եզրում Խորհրդային 20-րդ բանակի զորքերը երեք ուղղություններից հարձակվեցին Կարմանովոյի վրա։ Հարավից, անցնելով Վազուզան, 5-րդ բանակի երկու դիվիզիաներ առաջ շարժվեցին դեպի այս տարածք։ Այնուամենայնիվ, գերմանական պաշտպանությունը «մասնատելու» արագությունը օրական 2-3 կմ էր, գործողությունը տևեց գրեթե երկու շաբաթ։

Օգոստոսի 23-ը նշանավորվեց երկու նշանակալից իրադարձությունով՝ 31-րդ բանակն ազատագրեց Զուբցովը, իսկ 20-րդ բանակը 5-րդ բանակի մի մասի հետ համատեղ ազատագրեց Կարմանովոն։

Պոգորելոե Գորոդիշչեի գործողության ավարտից հետո պատրաստվեց գործողությունների ծրագիր շարժական խմբի համար, որը գլխավորում էր գեներալ-լեյտենանտ Ա. Տյուրինը։ Օգոստոսի 31-ի բանակի հրամանը, հակառակորդի պաշտպանությունը ճեղքելով և խմբի ելքը Գժացկի արևմուտք և հյուսիս-արևմուտք, նախատեսում էր, որ այս խումբը շրջվի դեպի արևելք «Արևմուտքից Գժացկը գրավելու և թշնամու Գժացկի խումբը ոչնչացնելու համար»՝ 5-րդ և 33-րդ բանակների ստորաբաժանումների հետ համատեղ: Բանակի գրոհը շարունակվել է մինչև սեպտեմբերի 6-ը և կասեցվել է հակառակորդի կողմից։ Այն, որ Արևմտյան ռազմաճակատի զորքերը միաժամանակ գործողություններ էին իրականացնում Գժացկի ուղղությամբ, երևում է նաև ռազմաճակատի հրամանատարի 1942 թվականի սեպտեմբերի 5-ի զեկույցից, որտեղ առաջարկվում էր կասեցնել Գժացկի գործողությունը մինչև Ռժևի գրավման գործողության ավարտը։

5-րդ բանակը սեպտեմբերի 10-ին անցել է պաշտպանության, սակայն մեկուսացված հարձակողական գործողությունները շարունակվել են մինչև սեպտեմբերի վերջ։ Սեպտեմբերի 7-ին 33-րդ բանակը դադարեցրեց հարձակողական գործողությունները, 20-րդ բանակը, հակառակորդի ճակատը ճեղքելու և արևմուտքից Գժացկի ուղղությամբ անհաջող փորձերից հետո, սեպտեմբերի 8-ին նույնպես անցավ պաշտպանական գործողությունների։

Ամեն անցնող օրվա հետ Արևմտյան ռազմաճակատի հարվածային ուժերի հարձակումը մարում էր: Օգոստոսի 23-ին միակ հարաբերական հաջողությունը գերմանական զորքերի դիմադրության հզոր կենտրոնի՝ Կարմանովոյի գրավումն էր 8-րդ գվարդիական և 8-րդ տանկային կորպուսի ստորաբաժանումների կողմից: Սրանով ավարտվեց գործողությունը։ Դրա դրական արդյունքները ներառում են այն փաստը, որ մարտերի ընթացքում Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատների զորքերը գրավեցին թշնամու բանակային խմբավորման կենտրոնի հիմնական ուժերը, ինչը թույլ չտվեց նրան տեղափոխել մեծ ուժեր, ներառյալ 39-րդ և 46-րդ տանկային կորպուսները, կենտրոնական ուղղությամբ դեպի հարավ (Դոն և Վոլգա գետերի միջև): Նախկին նացիստական ​​գերմանացի գեներալ և ռազմական պատմաբան Կուրտ ֆոն Թիպելսկիրխի խոսքերով, «ճեղքումը կանխվեց միայն այն պատճառով, որ երեք տանկային և մի քանի հետևակային դիվիզիաներ, որոնք արդեն պատրաստվում էին տեղափոխվել հարավային ճակատ, հետաձգվեցին և ներկայացվեցին նախ բեկումը տեղայնացնելու, ապա հակահարձակման համար»: Ընդ որում, այս արդյունքը ձեռք է բերվել խորհրդային կողմի անձնակազմի զգալի կորուստների հաշվին։ Դրանք կազմել են 193683 մարդ, որից 51482-ը անդառնալի են։

### Ռժևի գրոհ, օգոստոսի 24 - հոկտեմբերի 1, 1942 թ
1942 թվականի օգոստոսի 24-ին, հերթական վերախմբավորումից հետո, 30-րդ բանակը վերսկսեց իր հարձակումը Ռժևից հյուսիս և արևելք։ Օգոստոսի 25-26-ին 30-րդ բանակի ստորաբաժանումները Ռժևից 5-6 կմ դեպի արևմուտք հասան Վոլգա, օգոստոսի 29-ին անցան Վոլգան և նրա աջ ափին ստեղծեցին կամուրջ։ Այս բոլոր օրերին հրետանին գնդակոծում էր, իսկ ավիացիան ռմբակոծում էր Ռժևը։

Օգոստոսի 26-ին Կալինինի ռազմաճակատի հրամանատար Իվան Կոնևը նշանակվեց Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատար, բանակի գեներալ Գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ա.Պուրկաևը նշանակվել է Կալինինյան ռազմաճակատի հրամանատար։ Ռժևի գործողության մեջ Ի.Ս. Կոնևի ղեկավարությունը պահպանելու համար օգոստոսի 30-ին 30-րդ և 29-րդ բանակները տեղափոխվեցին Արևմտյան ռազմաճակատ:

Սեպտեմբերի 21-ին 215-րդ, 369-րդ և 375-րդ հրաձգային դիվիզիաների գրոհային խմբերը, հաղթահարելով փշալարերն ու խրամատների երկու գիծը, ներխուժել են քաղաքի հյուսիսային հատված։ 2-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան մարտի մեջ է մտել 215-րդ հրաձգային դիվիզիայի աջ թևից։ Ամբողջ օրը կատաղի մարտերը շարունակվել են Ռժեւի հյուսիսարեւելյան թաղամասերում։ Սեպտեմբերի 24-25-ին գերմանական զորքերը քաղաքային բլոկներից փորձեցին հակահարված տալ խորհրդային դիվիզիաներին։ Երկու կողմի մարտերի մասնակիցները վերհիշեցին այդ օրերի մարտերի դաժանությունն ու ինտենսիվությունը։
thumb|Խոցված խորհրդային տանկեր՝ Ռժևի մատույցներում
Ռժևի գրավումը սպասվում էր ամեն օր։ ԱՄՆ նախագահի անձնական ներկայացուցիչ, Հանրապետական ​​կուսակցության առաջնորդներից Վենդել Ուիլկիին թույլ են տվել մեկնել 30-րդ բանակ։ Սեպտեմբերի 23-ին նա հանդիպել է Ստալինի հետ, իսկ սեպտեմբերի 24-ին եղել է Ռժևի շրջանում, որտեղ զրուցել է 30-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Դ.Դ.Լելյուշենկոյի հետ։ Սակայն խորհրդային զորքերի հետագա առաջխաղացումը կասեցվեց։ Սեպտեմբերի վերջին - հոկտեմբերի սկզբին գերմանացիները կրկին փորձեցին վերագրավել Ռժևի հյուսիս-արևելյան թաղամասերը, բայց անհաջող: 30-րդ բանակը, որը մյուսներից ավելի երկար կռվեց Ռժևի համար, հոկտեմբերի 1-ին անցավ պաշտպանական դիրքի.։

## Կորուստներ
### ԽՍՀՄ
Կորուստներ ճակատի երկայնքով, գործողության տարածքում և հարակից տարածքներում

Խորհրդային զորքերի ընդհանուր կորուստները կազմել են 300 000 մարդ։ Ընդհանուր կորուստները ներառում են սպանվածներ, վիրավորներ և անհայտ կորածներ։ Վերջնական ցուցանիշը չի ներառում կորպուսի և օդային բանակների կորուստները, ուստի այն չի կարող վերջնական համարվել։ Տանկերի ընդհանուր կորուստները կազմում են 1085 տանկ (տվյալները ոչ բոլոր բանակների համար են)։

Անմիջապես գործողության վայրում եղել է 193683 մարդ 1942 թվականի հուլիսի 30-ից մինչև օգոստոսի 23-ն ընկած ժամանակահատվածում։

### Գերմանիա
Համաձայն *Human Losses in World War II* կայքի․

**9-րդ բանակ**՝ 1942 թվականի օգոստոսին (այսինքն՝ գործողության առաջին երկու օրը՝ 1942 թվականի հուլիսի 30-ը և 31-ը, հաշվի չեն առնվում) կորցրեց 6046 սպանված, 24184 վիրավոր և 2744 անհայտ կորած։

1942 թվականի սեպտեմբերին սպանվել է 3078 մարդ, վիրավորվել՝ 11868, անհետ կորել՝ 1022 մարդ։

**3-րդ տանկային բանակ** (Արևմտյան ռազմաճակատի 5-րդ և 33-րդ բանակները առաջ էին շարժվում նրա դեմ).

1942 թվականի օգոստոսի 11-ից 31-ը (հարձակումը սկսվեց օգոստոսի 14-ին) այն կորցրեց 1979 սպանված, 7710 վիրավոր և 1134 անհայտ կորած։

Ըստ 9-րդ բանակի գլխավոր օբեր-կվարտիրմեյստերի հաղորդագրության, միայն հուլիսի 30-ից սեպտեմբերի 10-ը ամառային մարտում կորուստները եղել են՝ 9955 սպանված, 5551 անհայտ կորած, 36893 վիրավոր՝ ընդհանուր 52392 մարդ: Այս թվից 30-րդ, 29-րդ, 31-րդ և 20-րդ բանակներին հակադրվող դիվիզիաների կորուստները (6-րդ, 27-րդ, 39-րդ և 46-րդ կորպուսների ընդհանուր 18 դիվիզիաներ) կազմել են 49057 մարդ[11]։ Սեպտեմբերի վերջին նրանց կորուստները կազմել են մոտ 60 հազար մարդ։

Ընդհանուր առմամբ, 16 գերմանական դիվիզիաներ կորցրեցին իրենց մարտական ​​հզորության 50%-80%-ը (*Gefechtstaerke*): Հակառակորդի կորուստները տանկերում նույնպես շատ նկատելի էին, ինչպես գրել է Հալդերը։

## Արդյունքներ
Գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերը առաջ են շարժվել 40-45 կիլոմետր դեպի արեւմուտք, ազատագրել երեք շրջկենտրոն, սակայն չեն հասել իրենց նպատակներին։ Կատարվեցին հավելյալ առաջադրանքներ՝ թշնամու խոշոր ուժերը շեղել խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատի կենտրոն և նրանց կենդանի ուժով և տեխնիկայով զգալի վնաս հասցնել։

Օպերացիայի անավարտ լինելու պատճառները եղել են ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ գործոններ։ Վերջիններս ներառում են բանակների, կորպուսի հրամանատարության խստությունը և այլն, հրամանների կույր կատարումը, նախաձեռնության բացակայությունը, զորքերի օգտագործման անճկունությունը, բոլոր մակարդակների հրամանատարների պատասխանատվությունը ստանձնելու պատրաստակամությունը, համակարգման բացակայությունը, անկազմակերպությունը, հաճախ շփոթությունը ռազմաճակատի և բանակային խմբերի գործողություններում, առկա տեխնիկան ռացիոնալ և արդյունավետ օգտագործելու անկարողությունը:

Ըստ պատմաբան Ա.Վ.Իսաևի՝ գործողության օբյեկտիվ արդյունքը եղել է «Սմերչ» օպերացիան իր սկզբնական տարբերակով իրականացնելու գերմանական հրամանատարության պլանի խաթարումը, ինչպես նաև հնարավոր հարձակումը Դեմյանսկի և Ռժևի շրջանից համընկնող ուղղություններով՝ Հյուսիսարևմտյան և Կալինինի ռազմաճակատների ոչնչացմամբ:

## Կարծիքներ և գնահատականներ
Ինտենսիվության, վայրագության և կորուստների առումով երկու կողմերի ականատեսները 1942 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին Ռժևի համար մարտերը համեմատեցին Ստալինգրադի մարտերի հետ։ Համաձայն խորհրդային պատերազմի թղթակից Ի.Գ. Էրենբուրգի հուշերի.

1942 թվականի հոկտեմբերին գերմանացի ռազմական լրագրող Ջ. Շուդդեկոպֆը գրել է․
:

## Գրականություն
* *Герасимова С. А.* Первая Ржевско-Сычёвская наступательная операция 1942 года: Новый взгляд.
* 
* *Исаев А. В.* Когда внезапности уже не было. История ВОВ, которую мы не знали. — : Эксмо, 2005. — ISBN 5-699-11949-3.
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ржевско-Сычёвская наступательная операция // Сайт *Министерства обороны Российской Федерации*
* Ржев-1942
* 1942 год. Ржев.
* Карты боевых действий 30 Армии: 27 апреля, 30 июля, 2-3 августа, 10 августа, 17 августа, 22 августа, 31 августа, тылов, дивизионных тылов

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Վերմախտ