Դոնբասի ռազմագործողություն (1943)

**Դոնբասի ռազմագործողություն** (1943 թվականի օգոստոսի 13 - սեպտեմբերի 22) ԽՍՀՄ զինված ուժերի ռազմավարական ռազմագործողություն էր Նացիստական Գերմանիայի զորքերի դեմ՝ Դոնեցկի ավազանի ազատագրման նպատակով։ Այն իրականացվել է Հարավարևմտյան ռազմաճակատի զորքերի կողմից՝ բանակի գեներալ Ռ. Յա. Մալինովսկու և Հարավային ճակատի՝ գեներալ-գնդապետ Ֆ. Ի. Տոլբուխինի հրամանատարությամբ՝ Ազովի նավատորմի աջակցությամբ։ Գործողության արդյունքներն էին խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը մինչև 300 կմ հեռավորության վրա, Դոնբասի (ներառյալ Դոնեցկ, Տագանրոգ, Մարիուպոլ քաղաքները) ազատագրման ավարտը և ելք դեպի Դնեպր։ Ոչնչացվել է գերմանական «Հարավ» բանակային խմբի 13 դիվիզիա:

## Նախապատմություն
1943 թվականի հուլիսին խորհրդային զորքերը իրականացրեցին Իզյում-Բարվենկովո և Միուս հարձակողական գործողությունները։ Գերմանական հրամանատարությունը զգալի ուժեր տեղափոխեց այս հարձակումների հետևանքով առաջացած առաջընթացները վերացնելու համար, ինչը օգնեց խորհրդային զորքերին Կուրսկի ճակատամարտի ժամանակ նախ հետ մղել գերմանական ուժերի հարձակումը, ապա իրականացնել հզոր հակագրոհ։

Դրանից հետո խորհրդային զորքերը սկսեցին Բելգորոդ-Խարկով ռազմավարական հարձակողական «Ռումյանցև» գործողությունը։ 1943 թվականի օգոստոսի սկզբին գերմանական հրամանատարությունը բոլոր ջանքերը գործադրեց Խարկովի ուղղությամբ խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը դադարեցնելու համար՝ Դոնբասի պլացդարմից այնտեղ տեղափոխելով 15 դիվիզիա, այդ թվում՝ 4 տանկային դիվիզիա։

## Ռազմագործողության ընթացք
Դոնբասի ռազմագործողությունը սկսվեց 1943 թվականի օգոստոսի 13-ին՝ Հարավարևմտյան ռազմաճակատի աջ թևի հարձակմամբ։ Այս զորքերը գրոհում էին Սևերսկի Դոնեցը և, առաջ շարժվելով գետի աջ ափով, օգնում էին Տափաստանային ռազմաճակատին Խարկովի ազատագրման գործում։ Օգոստոսի 16-ին սկսված ռազմաճակատի կենտրոնում հարձակումը զարգացում չունեցավ։ Խորհրդային զորքերը կանգնեցվեցին Միուս գետի մոտ, որտեղ գերմանացիները կառուցել էին խիստ ուժեղացված պաշտպանական գիծ։ Այնուամենայնիվ, այս հարձակումը ստիպեց գերմանացիներին օգտագործել իրենց պաշարների զգալի մասը այն հետ մղելու համար։

Օգոստոսի 18-ին, օգտվելով իրավիճակից, Հարավային ռազմաճակատի զորքերը անցան հարձակման։ Հարձակման առաջին իսկ օրը խորհրդային զորքերը պաշտպանությունը ճեղքեցին մինչև 8-9 կիլոմետր խորություն, իսկ օգոստոսի 20-ի օրվա վերջում առաջխաղացումն արդեն հասել էր մինչև 24 կիլոմետր խորություն և մինչև 16 կիլոմետր լայնություն։ Օգոստոսի 24-ի գիշերը խորհրդային զորքերը կտրեցին Տագանրոգ տանող ճանապարհը՝ զրկելով թշնամուն պահեստազորայինների մանևրելու հնարավորությունից։ Օգոստոսի 28-ին սկսվեց Սաուր-Մոգիլայի համար մարտը, որը տևեց երեք օր։ Օգոստոսի 31-ի առավոտյան 96-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի զինվորները վերջապես թշնամուն հետ մղեցին այս բլրի գագաթից։

Օգոստոսի 30-ին, ռազմածովային դեսանտի ներգրավմամբ, Տագանրոգն ազատագրվեց։ Քաղաքի տարածքում շրջափակվեց և ոչնչացվեց 29-րդ գերմանական կորպուսը: «Հարավ» բանակային խմբի մասնատման և ոչնչացման սպառնալիքից հետո Հիտլերը թույլ տվեց նրա ստորաբաժանումներին նահանջել Դնեպրից այն կողմ։

Սեպտեմբերի 1-ին գերմանական զորքերը սկսեցին նահանջել Դոնբասի ողջ ռազմաճակատի երկայնքով։ 1943 թվականի սեպտեմբերի 3-ին խորհրդային զորքերը ազատագրեցին Կալինովկան՝ Գոռլովկայի արվարձանը։ 1943 թվականի սեպտեմբերի 5-ին քաղաքն ամբողջությամբ ազատագրվեց գերմանական օկուպացիայից, և միևնույն ժամանակ Հարավային ռազմաճակատի հարվածային ստորաբաժանումները ազատագրեցին Արտյոմովսկը, իսկ սեպտեմբերի 8-ին՝ Դոնբասի մայրաքաղաք Ստալինոն (այժմ՝ Դոնեցկ): Սեպտեմբերի 10-ին, ծովային դեսանտային ուժերի օգնությամբ, ազատագրվեց Մարիուպոլը։

Գերմանական ստորաբաժանումների նահանջը բնութագրվեց Վերմախտի կրած չափազանց ծանր կորուստներով։ Գեներալ-ֆելդմարշալ Էրիխ ֆոն Մանշթայնը նշել է.

Այս հրամանի համաձայն՝ թշնամու գերազանցող ուժերի ճնշման տակ սկսված Մելիտոպոլ-Դնեպր գծի նահանջը, թերևս, բանակային խմբի կողմից 1943-1944 թվականների արշավանքի ընթացքում իրականացված ամենադժվար գործողությունն է։

Նա նշել է նաև, որ դժվարությունների թվում էին 200,000 վիրավորներին տարհանելու անհրաժեշտությունը, երեք ամսվա նյութական միջոցների պաշարը դուրս բերելու անհնարինությունը, ինչը հանգեցրեց հրետանային սովի, և միջանկյալ պաշտպանական գծերի բացակայության։ Նախատեսված նահանջի մեկ այլ խոչընդոտ էին խորհրդային պարտիզանների գործողությունները, որոնք բազմաթիվ հարձակումներ իրականացրին երկաթուղային գծերի և կամուրջների վրա գերմանական բանակի թիկունքում՝ Աջափնյա Ուկրաինայում՝ նվազագույնի հասցնելով կապի հնարավորությունները։

Նահանջի ընթացքում գերմանական բանակը կիրառեց «այրված հողի» մարտավարություն։ «Անապատային գոտիներ» ստեղծելու հիմնական նպատակն էր դանդաղեցնել խորհրդային զորքերի հարձակման տեմպը և ժամանակ շահել Դնեպրի վրա հզոր պաշտպանական գիծ ստեղծելու համար՝ միաժամանակ պահպանելով խոշոր պլացդարմներ Ձախ ափին։ Չնայած այն հանգամանքին, որ նահանջող գերմանական զորքերը իրենց հետ դուրս են բերել զինվորական տարիքի բոլոր անձանց, ավելի քան 2500 գնացք գույք և այրել գյուղերի և քաղաքների մեծ մասը, գերմանական զորքերը չկարողացան կատարել առաջադրանքը։ Մանշթայնը իր «Կորցված հաղթանակներ» գրքում գրում է հետևյալը.

Դնեպրից 20-30 կմ հեռավորության վրա գտնվող գոտում ավերվեց, ոչնչացվեց կամ թիկունք դուրս բերվել այն ամենը, ինչը կարող էր օգնել թշնամուն անմիջապես շարունակել իր հարձակումը գետի մյուս կողմում գտնվող լայն ռազմաճակատում, այսինքն՝ այն ամենը, ինչը կարող էր ծառայել որպես ապաստարան կամ կայանատեղի նրա համար, և այն ամենը, ինչը կարող էր ապահովել նրա մատակարարումը, մասնավորապես՝ զորքերի պարենամթերքը։ Միաժամանակ, Գերինգի հատուկ հրամանով, մեր կողմից նահանջվող տարածքներից բանակային խումբը դուրս է բերել պաշարներ, տնտեսական գույք և մեքենաներ, որոնք կարող էին օգտագործվել ռազմական արտադրության համար։

Հետապնդելով թշնամուն՝ Հարավարևմտյան ռազմաճակատի զորքերը սեպտեմբերի 22-ին նրան հետ մղեցին Դնեպրից այն կողմ՝ Դնեպրոպետրովսկ-Զապորոժիե տարածքում։ Նույն օրը Հարավային ռազմաճակատի զորքերը հասան Մոլոչնայա գետ։ Դրանով ավարտվեց Դոնբասի գործողությունը։

## Արդյունքներ
Գործողության արդյունքում Դոնեցկի ավազանն ամբողջությամբ ազատագրվեց։

Ձախափնյա Ուկրաինայում նահանջի պատճառով գերմանական բանակը ստիպված եղավ լքել Կուբանը՝ Ղրիմ տարհանելով 17-րդ բանակը, որտեղ այն մնաց՝ չմասնակցելով 1943-44 թվականների աշնանային-ձմեռային արշավանքին, մինչև 1944 թվականի ապրիլ-մայիսը, երբ այն լիովին ոչնչացվեց։ Գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերը առաջ անցան 300 կմ և հասան Դնեպրոպետրովսկ-Մելիտոպոլ գծին։ Դոնեցկի ածխային ավազանի կորուստը մեծ հարված հասցրեց Գերմանիայի տնտեսությանը։ Խորհրդային Միությունը, ընդհակառակը, 1944 թվականին ստացել է 21,1 միլիոն տոննա ածուխ։ 1945 թվականի սկզբին ածխի արդյունահանումն արդեն իսկ կազմակերպված էր հանքերի 3/4-ում։ Արդեն 1943 թվականին Ենակիևի մետալուրգիական գործարանը վերականգնել էր իր ամբողջական մետալուրգիական ցիկլը։ Ազատագրումից ընդամենը 30 օր անց Զուևսկայա ՋԷԿ-ի և Ռուդչենսկայա ՀԷԿ-ի գեներատորները սկսեցին էլեկտրաէներգիա արտադրել։ 1944 թվականի սեպտեմբերին Ուկրաինայի հարավում մեքենաշինության արտադրանքի արտադրությունը հասավ նախապատերազմյան մակարդակի 30%-ին: Գյուղատնտեսությունը վերադարձրել է միլիոնավոր հեկտար վարելահողեր Ուկրաինայում և Կուբանում։

## Հետպատերազմյան գնահատական
1948 թվականին Մանշթայնը անգլիական դատարանի կողմից դատապարտվեց 18 տարվա ազատազրկման՝ Ուկրաինայում կատարված հանցագործությունների համար, սակայն նա ազատ արձակվեց 1953 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/1943donbas.html

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ռազմագործողություններ ըստ պատերազմի