open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Բայեր Լևերկուզեն

**Բայեր Լևերկուզեն** (), գերմանական ֆուտբոլային ակումբ Լևերկուզենից։ Ակումբը հիմնադրվել է 1904 թվականին և ներկայումս հանդես է գալիս Բունդեսլիգայում՝ Գերմանիայի բարձրագույն դիվիզիոնում։ Տնային հանդիպումները անցկացնում է «ԲայԱրենա» մարզադաշտում, որը տեղավորում է 30,210 հանդիսական։

## Ներկա կազմ
*2017 թվականի օգոստոսի 31-ի դրությամբ*

 15px

 13px|Ավագ

## Նվաճումներ

### Ազգային
* **[[Բունդեսլիգա]]**
** *Երկրորդ տեղ (5).* 1996–97, 1998–99, 1999–2000, 2001–02, 2010–11
* **[[Երկրորդ Բունդեսլիգա|Բունդեսլիգա 2]] Հյուսիս**
** **Հաղթող (1).** 1978–79
* **[[Ֆուտբոլի Գերմանիայի գավաթ|Գերմանիայի գավաթ]]**
** **Հաղթող (1).** 1992–93
** *Երկրորդ տեղ (2).* 2001–02, 2008–09
* **[[Գերմանիայի սուպերգավաթ]]**
** *Երկրորդ տեղ (1).* 1993

### Միջազգային
* '''ՈՒԵՖԱ Գավաթ/ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա'''
** **Հաղթող (1).** 1987–88
* **[[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա]]**
** *Երկրորդ տեղ (1).* 2001–02

## Արտաքին հղումներ
* Բայեր Լևերկուզենի պաշտոնական կայքը
* Բայեր Լևերկուզենի պաշտոնական Տվիտերի էջը
* Բայեր Լևերկուզենի պաշտոնական Ֆեյսբուքի էջը
* Բայեր Լևերկուզենի պաշտոնական Ինստագրամի էջը
* Բայեր Լևերկուզենի պաշտոնական ՅուԹյուբի էջը
* Բայեր Լևերկուզենը transfermarkt-ում
* Բայեր Լևերկուզենը futbol24.com-ում
* Բայեր Լևերկուզենը soccerway.com կայքում
* Բայեր Լևերկուզենը ՈՒԵՖԱ-ի պաշտոնական կայքում
* Բայեր Լևերկուզենը Բունդեսլիգայի պաշտոնական կայքում 

Կատեգորիա:Գերմանական ֆուտբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:1904 հիմնադրված ֆուտբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:1904 հիմնադրումներ Գերմանիայում
Ազորդ (Թորթումի գավառ)

**Ազորդ**,  (*Ազորտ*), գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Թորթումի գավառակում, Թորթում գետի աջակողմյան Ազորդ վտակի ափին, անտառազուրկ ու տափարակ վայրում, Թորթում լճից 5 կմ հարավ։ Ազորդը հնում Տայք նահանգի Ազորդաց փոր գավառի վարչական կենտրոնն էր։ Ազորդում պահպանվում են հայկական հին բերդի ու եկեղեցու ավերակները։ Ռուսական տեղագրական քարտեզներում Ազորդը նշված է Ազոր անունով։

XIX դարի վերջին Ազորդն ուներ 139 թուրք և լազ բնակիչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգի շրջաններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Աթթախ

**Աթթախ**, գյուղաքաղաք և բերդ Մեծ Հայքի Աղձնիք աշխարհի Նփրկերտ գավառում, իսկ ապա գյուղ Դիարբեքիրի վիլայեթի Լճեի գավառակում։

Կառուցվել է հավանաբար IV դարում։ Կարևոր ամրացված կետ էր Հայաստանի 387 թվականի բաժանման սահմանագծի վրա, հռոմեական մասում։ Աթթախը երբեմն հիշատակվում է որպես քաղաք, երբեմն՝ գյուղաքաղաք, իսկ երբեմն էլ՝ բերդաքաղաք։ Ըստ Ստ. Ասողիկի վկայության բնակավայրը տուժել է 995 թվականի երկրաշարժից։

Ըստ Ն. Ադոնցի գոյություն է ունեցել մինչև XX դարի սկզբները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղձնիքի բնակավայրեր
Վահան Վարդանյան (բանաստեղծ)

**Վահան Վարուժանի Վարդանյան** (1962, հունիսի 29, Երևան - 2013, փետրվարի 17, Երևան), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
1969-1979 թթ. սովորել է Երևանի Նար-Դոսի անվան միջնակարգ դպրոցում։ 1979 թ. ընդունվել է Երևանի Խաչատուր  Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի կուլտուրայի ֆակուլտետ, 1983 թվականին ավարտել է ռեժիսորական բաժնի Հենրիկ Մալյանի կուրսը։ 1991 թվականից եղել է Հայաստանի գրողների միության անդամ։ ։

## Գործունեությունը
1993-2000 թթ. աշխատել է ՀՀ հեռուստառադիոպետվարչության երիտասարդական հաղորդումների գլխավոր խմբագիր, FM գիշերային հաղորդումների գեղարվեստական ղեկավար։ 2001-2005 թթ. ՀԳՄ «Նոր դար» մշակութային հանդեսի խմբագրակազմի անդամ, պոեզիայի բաժնի խմբագիր։ 2006 թ. հիմնադրել է «Նարցիս» գրական-գեղարվեստական մշակութային հանդեսը, 2006-2013 թթ.՝ եղել է «Նարցիս»-ի և «Գրական էտալոն» հրատարակչության գլխավոր խմբագիրը։
։

## Ստեղծագործությունները
### Չ ափածո պիեսներ
:«Անդին»
:«Սոդոմ»
:«Ալեքսանդր» 
:«Անորոշություն»

### Պոեմներ
:«Խռովք» 
:«Վերադարձ» 
:«Ֆրեսկո» 
:«Վկայություն» 
:«Մութը մթով» 
:«Բեմ» 
:«Կարևորը» 
:«Հիվանդության քմայքները»

### Բանաստեղծական շարքեր
:«Ֆրեսկո»
:«Հողմավար էջեր»
:«Ջրերի ահից»
:«Կապանք»
:«Թեթևսոլիկություն»
:«Շառաչուն գնդեր»
:«Ձեռնարձակ»
:«Պատկերագիրք կամ խոհեր»
:«Կերպափոխումներ»
:«Անվարժ փառաբանում»
:«Երգեհոնի համար»

### Արձակ բանաստեղծություններ
:«Զգայություններ» խորագրով

## Գրքեր
# Որմնանկար- /բանաստեղծություններ/, Երևան, 1989 թ., «Խորհրդային գրող», 
# Խռովք - /բանաստեղծություններ, պոեմներ/, Երևան, 1998 թ., «Նաիրի», 240 էջ
# Հայտնություն -/բանաստեղծություններ, տողեր, պիես/, Երևան, 2002 թ., «Ոսկան Երևանցի», 160 էջ
# Ալեքսանդր- /չափածո պիես/, Երևան, 2006 թ., «ՀԳՄ», 64 էջ
# Սոդոմ -/չափածո պիես/, Երևան, 2007 թ.,«Գրական էտալոն»,75 էջ
# Մարտակոչն Աստծո - /բանաստեղծություններ, տողեր, պիես/, Երևան, 2012 թ., «Գրական էտալոն», 352 էջ
# Անդին - /չափածո պիեսներ և պոեմներ/, Երևան, 2012 թ., «Գրական էտալոն», 360 էջ

## Մրցանակներ և պարգևներ
* 2001 թ. ՀԳՄ վարչության ամենամյա պոեզիայի մրցանակ։
* 2004 թ. «Հայտնություն» բանաստեղծական ժողովածուն և «Սոդոմ» չափածո պիեսը արժանացել են Թեքեյան մշակութային միության «Հայկաշեն Ուզունյան» գրական մրցանակին։
* 2012 թ., «Գրական ասպարեզում ունեցած ավանդի համար», բանաստեղծ, դրամատուրգ, «Նարցիս» գրական-գեղարվեստական հանդեսի գլխավոր խմբագիր Վահան Վարդանյանն արժանացել է ՀՀ Մշակույթի նախարարության պատվոգրի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վահան Վարդանյան
* Պոեզիա, Վահան Վարդանյան

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Անգլերեն Վիքիպեդիա

**Անգլերեն Վիքիպեդիա** (**), Վիքիպեդիա բազմալեզու և ազատ հանրագիտարանի անգլալեզու և առաջին տարբերակ։ Ինչպես և բոլոր Վիքիմեդիա-նախագծերը, Անգլերեն Վիքիպեդիայի բովանդակությունը գտնվում է ազատ արտոնագրի ներքո և յուրաքանչյուր ոք կարող է օգտագործել, խմբագրել ու տարածել այդ բովանդակությունը, քանի դեռ հետագա տարբերակները տարածվում են նույն սկզբունքներով և նշվում են հեղինակները։ Հիմնադրվել է 2001 թվականի հունվարի 15-ին։ 2016 թվականի դրությամբ հոդվածների քանակով Վիքիպեդիաների շարքում գրավում է առաջին հորիզոնականը։ -ի դրությամբ բոլոր Վիքիպեդիաների հոդվածների %-ը Անգլերեն Վիքիպեդիայում են։ 2003 թվականին հարաբերությունը 50%-էր, սակայն աստիճանաբար նվազել է Վիքիպեդիաների այլ լեզուների զարգացման պատճառով։ Այս պահին Անգլերեն Վիքիպեդիայում կա մոտ  հոդված։ 2015 թվականի հոկտեմբերին Անգլերեն Վիքիպեդիայի հոդվածների ընդհանուր տեքստը սեղմված վիճակում կազմում էր 11.5 գիգաբայթ։ 2015 թվականի նոյեմբերի 1-ին անցել է 5,000,000 հոդվածի շեմը, ինչի առթիվ ժամանակավոր փոխվել է կայքի պատկերանիշը։

## Տես նաև
* Պարզ անգլերեն Վիքիպեդիա
* The Signpost
* Վիքիպեդիայի հուսալիություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անգլերեն Վիքիպեդիայի գլխավոր էջ
* Անգլերեն Վիքիպեդիան բջջային տարբերակով
* Անգլերեն Վիքիպեդիան Մետա-Վիքիում

Կատեգորիա:Անգլերեն հանրագիտարաններ
Անգլերեն
Արա Վարդանյան

**Արա Վարդանի Վարդանյան** (), «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի գործադիր տնօրենի պաշտոնը զբաղեցրել է 2009 թվականի մայիսից 2018 թվականը։

## Կրթություն
* 1984-1994 թթ. – Չեխովի անվան N 55 միջնակարգ դպրոց, ք.երևան,
* 1994-1995 թթ. - Վինթերսեթ միջնակարգ դպրոց, ավագ դասարան, ԱՄՆ,
* 1994-1999 թթ. – Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվագիտական համալսարան, ք. Երևան,
* 2000 թ.- Հունական արտաքին առևտրի վարչություն՝ «Ժամանակակից ձեռնարկությունը միջազգային մրցակցային միջավայրում» ուսումնական ծրագիր, Աթենք, Հունաստան
* 2001 թ. – «Ձեռնարկությունների ցանցի կառավարում» վկայագրի ծրագիր, Դելի, Հնդկաստան,
* 2002 թ. – «ԱՀԿ-ում տարաձայնությունների հարթման կոնցեպցիան» ուսումնական ծրագիր, Վիեննա, Ավստրիա,
* 2003 թ. – «Ճապոնիայի տնտեսական հրաշքը» ուսումնական ծրագիր, Տոկիո, Ճապոնիա,
* 2003 թ. – «Առևտրային բանակցությունների միջոցներ» ԱՀԿ տարածաշրջանային կենտրոն, Վիեննա, Ավստրիա,
* 2003 թ. – Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության և Եվրամիության ուսումնասիրության հարցերով ուսուցման ծրագիր, Պրահա, Չեխիայի Հանրապետություն,
* 2003 թ. – Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության և Եվրամիության ուսումնասիրության հարցերով ուսուցման ծրագիր, Վարշավա, Լեհաստան

## Աշխատանքային գործունեություն
* 1994 թ.- Հայներարտբանկի վարկավորման և միջազգային բաժնի փորձագետ,
* 1995 թ. - Sayboly International Company ընկերություն, գործադիր քարտուղար,
* 1996 թ.- «Տեխնիկական աջակցություն Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության զարգացմանը» ծրագրի փոխտնօրեն,
* 2000-2002 թթ. - ՀՀ առևտրի և տնտեսական զարգացման նախարարության միջազգային կազմակերպությունների (ՀԲ, ՄԱՀ, ՄՆԶԳ, ՄԱԿ և այլն) հետ համագործակցության բաժին, առաջատար մասնագետ,
* 2002-2004 թթ. - ՀՀ առևտրի և տնտեսական զարգացման նախարարության ԱՀԿ և ԵՄ հարցերի բաժանմունքի Եվրամիության հետ հարցերի բաժնի պետ,
* 2004-2006 թթ. - «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի արտաքին հարաբերությունների բաժնի պետ,
* 2006-2008 թթ. - «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի փոխտնօրեն,
* 2008-2009 թթ. - «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի գործադիր վարչության տնօրենի պաշտոնակատար,
* 2009-2018 թթ․ - «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի գործադիր վարչության տնօրեն

## Պարգևներ
* Երախտագիտության մեդալ (2015)

## Քրեական հետապնդում
Արա Վարդանյանին 2018 թվականի ամռանը մեղադրանք է առաջադրվել յուրացում կատարելու հոդվածով և նրա նկատմամբ գրավ է կիրառվել։ 2019 թվականի հոկտեմբերին, ՀՀ Ազգային Անվտանգության Ծառայությունը Վարդանյանի մասնակցությամբ հափշտակության նոր դեպք է բացահայտել Վարդանյանի մեղադրանքը լրացվել և փոփոխվել է։ Համաձայն լրացման և փոփոխության, Վարդանյանը մեղադրվում է յուրացումներ կատարելու, ինչպես նաև հասարակական կազմակերպության ծառայողի կողմից լիազորությունները չարաշահելու մեջ։ Վարդանյաննը գտնվում է ազատության մեջ գրավի դիմաց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1977 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երախտագիտության մեդալակիրներ
Թիուլ

**Թիուլ**, ֆեոդալական պարգևական հողատիրության ձև 16–17-րդ դարերում Իրանում, Արևելյան Հայաստանում։ Թիուլի ինստիտուտը լայն տարածում ստացավ Սեֆյանների օրոք։ Պետական և արքունի ծառայության դիմաց, իբրև պարգև, բարձրաստիճան ամիրաներին ու զինվորականությանը, երբեմն նաև հոգևորականությանը, իբրև թիուլ տրվում էին մեկ կամ մի քանի գյուղերից ստացվող եկամուտները։ Թիուլ ստացող ֆեոդալ-զինվորականները կոչվում էին թիուլդարներ, որոնք իրենց տրված թիուլի սահմաններում բնակվող ռայաթների (հպատակների) նկատմամբ ունեին նաև դատական իրավասություն։ Թիուլը ընդհատվում կամ մեկ ուրիշին էր փոխանցվում տվյալ թիուլդարի պաշտոնից ազատվելու դեպքում։ Թիուլ տրվում էր ոչ միայն պետական (դիվանի), այլ նաև մասնատիրական (մուլքային) գյուղերից գանձվող հարկերի հաշվին։ Երբ գյուղի մուլքադարը (սեփականատեր) ստանում էր նաև նույն գյուղի պետական հարկը գանձելու իրավունքը իբրև թիուլ, ապա գյուղն ամբողջապես կախյալ վիճակի մեջ էր ընկնում նրանից։ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին նման գյուղերի թիվը բավական մեծ էր Արևելյան Հայաստանում։

Կատեգորիա:Ավատատիրություն
Թիքնիս

**Թիքնիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, նախկին Կարսի մարզում, Կարս քաղաքից 40 Կմ հյուսիս-արևելք։ 19-րդ դարի վերջին ուներ 390 (61 տուն) հայ բնակիչ։ Նրանք մինչև 1868 թվականը բնակվում էին մեկ ուրիշ գյուղում, թուրքերի հետ միասին։ Խուսափելով հետապնդումներից՝ հայերը լքեցին իրենց բնակավայրը և հիմնադրեցին Թիքնիսը։ 1870 թվականին կառուցվեց Սուրբ Մինաս եկեղեցին։ Թիքնիսի շրջակայքում կային հայկական հին գերեզմանոց, ավերակ վանքի և եկեղեցու մնացորդներ։ Թիքնիսի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի բնակավայրեր
Պրոգրեսիվ մետալ

**Պրոգրեսիվ մետալ** (), մետալ երաժշտական ոճի ուղղվածություն։ Հիմնվում է պրոգրեսիվ ռոքի վրա, ներառելով բարդ կոմպոզիցիոն կառուցվածքներ, քմահաճույքային երաժշտական չափսեր և ինտրիգային նվագներ երաժշտական գործիքների վրա։ Պրոգրեսիվ մետալը առաջացել է 1960/70-ականների պրոգրեսիվ-ռոք խմբերում, ինչպիսիք են՝ Yes, Uriah Heep, King Crimson և Rush։ Որպես ինքնուրույն ոճ ձևավորվել է միայն 1980-ական թվականների կեսերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մետալ
Կատեգորիա:Ռոք երաժշտության ժանրեր
Անկշտանց

**Անկշտանց**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթում, Գավաշի գավառակում (ըստ ոմանց Հայոց ձոր գավառում)։ Գտնվում էր Ոստան քաղաքի մոտակայքում։

## Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի անվանումը կապված է Հայկի և Բելի առասպելի հետ։ Իբր այս վայրում Հայկ նահապետը հանգիստ է առնում և անցնում։ Ուստի Հայկի մասին հարցնող զինվորներին պատասխանել են «Հայկ հանգիստ էառ և անց», որից էլ առաջացել է Հանկշտանց անունը։

Մեկ այլ տարբերակի վերծանմամբ նշանակում է «անկուշտների» գյուղ։

## Աշխարհագրություն
Եղել է ծառազուրկ, բայց բերրի հողեր ունեցող գյուղ։ Գյուղը կապված էր Վանա լճի առափնյա շրջանի և Վան քաղաքի հետ։

## Պատմություն
Գյուղը թուրքերի կողմից կողոպուտի և ավերման է ենթարկվել 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։ Անկշտանցի բնակիչները մասնակցել են Վանի՝ 1915-ի պաշտպանությանը։ Նրանց մի մասին հաջողվել է փրկվել կոտորածներից և ապաստան գտնել Արևելյան Հայաստանում։

## Բնակչություն
1850-ական թվականներին ունեցել է 14 տուն՝ 108 հայ բնակչով։ 1909 թվականին ուներ 60 տուն՝ 305 հայ բնակիչներով։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի շրջակայքում պահպանվել էին միջնադարյան կառույցների՝ եկեղեցու և բնակավայրի ավերակներ։

Անկշտանցն ուներ Ս. Ստեփանոս անունով եկեղեցի։ Գյուղի մոտ գտնվում էր նույնանուն վանքը։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր հայկական նախակրթական վարժարան։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խոսե Սարուխան

**Խոսե Արիստեո Սարուխան Կերմես** (, ), հայկական ծագմամբ մեքսիկացի կենսաբան, 1989 թվականից մինչև 1997 թվականն աշխատել է որպես Մեքսիկայի ազգային ինքնավար համալսարանի ռեկտոր։ Մեքսիկացի դիվանագետ Արթուրո Սարուխանի հայրը:

## Ուսումնասիրություններ
Ավարտել է բակալավրի աստիճանը Մեքսիկայի ազգային ինքնավար համալսարանի գիտությունների ֆակուլտետում, որտեղ ստացել է կենսաբանի կոչում, ստացել է գիտությունների մագիստրոսի կոչում Չափինգոյի քոլեջում, և դոկտորի կոչում՝ Մեծ Բրիտանիայի Ուելսի համալսարանում։

## Աշխատանքային փորձ
Վերջին 32 տարիների ընթացքում եղել է հետազոտող, առաջինը՝ Մեքսիկայի ազգային ինքնավար համալսարանի կենսաբանության ինստիտուտի, ինչպես նաև 1979-1986 թթ.-ին եղել տնօրեն։ 1980 թ.-ին եղել է Մեքսիկայի ակադեմիական գիտությունների հետազոտական մրցանակի հաղթող։ 1990 թ.-ին բժիշկ Սարուխանը ստացել է նաև Գիտությունների և արվեստների ազգային մրցանակ ֆիզիկական, մաթեմատիկական և բնական գիտությունների ոլորտում։

1986-1988 թթ.-ին եղել է Մեքսիկայի ազգային ինքնավար համալսարանի գիտական հետազոտությունների համակարգող և 2 տարի՝ բարձրագույն ուսումնական պալատի ռեկտոր, 1989-1997 թթ.-ին Մեքսիկայի և այլ երկրների համալսարաններից ստացել է 6 պատվավոր դոկտորանտուրա։ 2000 թ.-ին նշանակվել է «Սոցիալական և մարդկային զարգացման հարցերով հանձնակատար» նախագահական կաբինետում, սակայն 2002 թ.-ին հրաժարվում է պաշտոնից։

1987 թ.-ի հուլիսի 26-ից բժիշկ Խոսե Սարուխանը Մեքսիկայի ազգային քոլեջի անդամ է։ Նա նաև Հանրապետության նախագահության գիտությունների խորհրդի անդամ էր, ինչպես նշել է Ադոլֆո Մարտինես Պալոմոն նրա երդմնակալության խորհրդաժողովին։ Կոլիմայի համալսարանի և Մեխիկոյի Լա Սալե համալսարանի պատվավոր բժիշկ է։

Բժիշկ Խոսե Սարուխանը «Մեքսիկայի ասոցիացիայի» պատվավոր փոխնախագահ է եղել, որի պատվավոր նախագահ է նաև բժիշկ Մարիո Մոլինան, 1995 թ.-ին քիմիայի նոբելյան մրցանակակիր։

2014 թ.-ի մարտից ի վեր եղել կրթության ոլորտում «Ազգային խորհրդի նախագահ»։ 2016 թ.-ին իր գործունեությունը ավարտվել է։

Նրա որդին՝ Արտուրո Սարուխանը, մինչև 2013 թ.-ը եղել է Մեքսիկայի դեսպան Միացյալ Նահանգներում։

## Գրականություն

## Արտաքին հղումներ
* CONABIO, Página oficial.
* BIODIVERSIDAD MEXICANA.
* Página web de la Asociación Mares de México

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեքսիկահայ կենսաբաններ
Աստղագիտական միություններ

**Աստղագիտական միություններ**, ազգային և միջազգային հասարակական կազմակերպություններ, որոնք աստղագետներին միավորում են գիտական հետազոտությունները կոորդինացնելու, գիտական նյութեր և գրականություն փոխանակելու, համագործակցություն կազմակերպելու և աստղագիտական գիտելիքներ տարածելու նպատակով։ Աստղագիտական միությունների մի մասն ընդգրկում է միայն մասնագետներին, իսկ մյուս մասը՝ նաև սիրող-աստղագետներին։ Առաջին աստղագիտական միությունների ստեղծումը (XIX դ.) կապված է եղել առանձին գիտական խնդիրների լուծման հետ։ Այժմ ավելի քան 30 երկրներում գոյություն ունեն 100-ից ավելի աստղագիտական միություններ. Ամերիկյան, Ֆրանսիական, Անգլիական թագավորական, Գերմանական, Կանադական թագավորական և այլն։

Հայկական աստղագիտական միությունը հիմնադրվել է 1952 թվականին, որպես ԽՍՀՄ-ում գործող Համամիութենական աստղագիտական-գեոդեզիական ընկերության (ՀԱԳԸ, ստեղծվել է 1932 թ.) բաժանմունք Հայաստանում։

1919 թվականին ստեղծվել է Միջազգային աստղագիտական միությունը (ՄԱՄ)։

## Տես նաև
* Հայկական Աստղագիտական Ընկերություն
* Միջազգային աստղագիտական միություն
* Աստղագիտական միությունների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* Հայկական Աստղագիտական Ընկերություն

Կատեգորիա:Գիտական կազմակերպություններ
Հայաստանի կենդանիների Կարմիր գիրք

**Հայաստանի կենդանիների Կարմիր գիրք,** Հայաստանի տարածքում հազվագյուտ և ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող կենդանիների անոտացված (լրացման, խմբագրման ենթակա) ցուցակ։ Հայաստանում հրատարակվել է երկու Կարմիր գիրք՝ 1987 և 2010 թվականներին։ Հայաստանի կենդանիների Կարմիր գրքի երկրորդ հրատարակությունը հաստատվել է Հայաստանի կառավարության 29.01.10 թ.-ի թիվ 71–Ն որոշմամբ։

Հայաստանի նոր Կարմիր գրքի պատրաստումը իրականացվել է 2007–2009 թթ.-ի ժամանակահատվածում առկա տվյալների և նոր դաշտային ուսումնասիրությունների հիման վրա՝ Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոնի, Երևանի պետական համալսարանի և այլ գիտական կառույցների մասնագետների կողմից։

Տեսակների վիճակի գնահատումը և կատեգորիաների որոշումը իրականացվել է միջազգային չափորոշիչների հիման վրա՝ Բնության պահպանության միջազգային միության դասակարգիչների կիրառմամբ (IUCN, 2007–2009, տարբերակ 3.1)։

Հայաստանի Կարմիր գիրքը ներառում է 153 տեսակի ողնաշարավոր կենդանիներ, որոնցից՝ ոսկրային ձկներ (*Osteichthyes* –7    տեսակ), երկկենցաղներ (*Amphibia* – 2 տեսակ), սողուններ (*Reptilia* – 19 տեսակ), թռչուններ (*Aves*– 96 տեսակ) և կաթնասուններ (*Mammalia* – 29 տեսակ)։ Ներառված են նաև 155 տեսակի անողնաշար կենդանիներ, այդ թվում՝ 16 տեսակի փորոտանիներ և 139 տեսակի միջատներ։

Անողնաշար կենդանիների ուսումնասիրությունը Հայաստանում բացահայտել է շուրջ 316 էնդեմիկ և 300-ից ավելի հազվագյուտ ու անհետացող տեսակներ։ Հայաստանում հանդիպում են  53 տեսակի սողուններ, որոնցից շատերը Հայկական լեռնաշխարհի և կովկասյան ֆաունայի էնդեմիկներ են և վտանգված են։ Չնայած թռչունների կազմում բացակայում են էնդեմիկ տեսակներ, սակայն թռչունների մի քանի տասնյակ կիսաանապատային ու ալպյան ձևեր գնահատվել են որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող, վտանգված կամ խոցելի տեսակներ։ Կաթնասունների տեսակներից վեցը, իսկ ձկներից` 4-ը էնդեմիկներ են։ Առավել վտանգված վիճակում են գտնվում ընձառյուծը, հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, խայտաքիսը, ջրասամույրը, մանուլը և այլն։

Կարմիր գրքում ներառված կենդանիների տեսակները բաժանվում են հետևյալ կատեգորիաների`

# Անհետացած տեսակ (EX):
# Տարածաշրջանում անհետացած տեսակ (RE):
# Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ (CR):
# Վտանգված տեսակ (EN):
# Խոցելի տեսակ (VU):
# Տվյալների անբավարարություն (DD):

## Հայաստանի կարմիր գրքի կենդանիների այբբենական ցանկ

## Կենդանիների ցանկն ըստ տաքսոնոմիայի

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*ՀՀ Կարմիր գիրք (կենդանիներ, սնկեր և բույսեր)

Կատեգորիա:Կարմիր գրքեր
Կատեգորիա:Հայաստանի բնություն
Բողոքի ակցիաներ Բրազիլիայում (2013)

300px|մինի|Պաստառին գրված է՝ Եթե փոխադրավարձը չիջնի, Ռիոն կկանգնի։
**Բողոքի ակցիաներ Բրազիլիայում**, սկսվել են 2013 թվականի հունիսին։ Մոտ 200 հազար մարդ է մասնակցել ցույցերին։

## Պատճառները
Բողոքի անմիջական պատճառ հանդիսացավ բնակչության դժգոհությունը հասարակական տրանսպորտի գների բարձրացումից։

Տոմսերի գնի ֆոնի վրա առաջ եկան բողոքներ պետական ծառայությունների ցածր մակարդակի, ոստիկանական բռնության և կոռումպացված կառավարության դեմ։ Դժգոհության առիթ էր նաև Բրազիլիայում անցկավող ֆուտբոլային կոնֆեդերացիայի Գավաթը։ Ժողովուրդը բողոքում էր, որ սպորտային միջոցառումների վրա ավելի շատ է ծախսվում, քան սոցիալական խնդիրների լուծման։

## Գործողություններ
Անկարգությունները սկսել են Բրազիլիայի և Մեքսիկայի ֆուտբոլի հավաքականների խաղի ժամանակ, երբ ոստիկանությունը փակել էր ճանապարհը։ Ցուցարարները փորձել են գրավել Բրազիլիայի, Ռիո դե Ժանեյրոյի և Սան-Պաուլոյի ադմինիստրատիվ շենքերը։ Անկարգությունները տարածվել են Բրազիլիայով մեկ։ Ոստիկանությունը օգտագործել է արցունքաբեր գազ և ռետինե փամփուշտներ։ Տուժել են տասնյակ մարդիկ։ Կառավարությունը փոխադրամիջոցների գների հարցում գնացել է զիջումների։

## Անվանում
Բողոքի ակցիան մի քանի անվանում է ստացել։ Կոչել են «Քացախային հեղափոխություն», քանի որ ցուցարարները հետները քացախ էին բերում, որով հնարավոր է թուլացնել արցունքաբեր գազի ազդեցությունը։ Նաև կոչել են «20 տոկոսանոց հեղափոխություն», քանի որ փոխադրամիջոցների տոմսերը թանկացել էին 20 տոկոսով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2013 Բրազիլիայում
Կատեգորիա:Բրազիլիայի պատմություն
Կատեգորիա:Զանգվածային անկարգություններ
Խիզանի լեռնանցք

**Խիզանի լեռնանցք**, գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհում, Կորդվաց լեռներում (բարձրությունը՝ 1050 մ), Վանա լճից հարավ-արևմուտք։ Խիզանի լեռնանցքը ջրբաժան է Արևելյան Տիգրիսի Թաթիկ և Կարասու գետերի միջև։ Խիզանի լեռնանցքով է անցնում Խիզան-Վերվան-Կոտում-Դադվան խճուղին։

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ
Խիթ

**Խիթ**, կոլիկա ( (νόσος) - աղիքային ցավ), սուր կծկանքանման ցավերի նոպա, որը ծագում է որովայնի և ետորովայնամզային տարածության օրգաններում։ Խիթը լինում է լյարդային և երիկամային (տես՝ Լեղաքարային հիվանդություն և Միզաքարային հիվանդություն), ապենդիկուլյար (տես՝ Որդանման ելունի բորբոքում), աղիքային (կղանքային քարերի դեպքում), պանկրեասային (ենթաստամոքսային գեղձի բորբոքում և քարեր)։ Կարող է առաջանալ նաև աղիքներում գազերի կուտակումից։ Նոպան կարող է տևել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի ժամ։ Բուժումը՝ հիմնական պատճառի վերացում, ցավազրկող դեղամիջոցներ։

Կատեգորիա:Ցավ
Կատեգորիա:Սուր ցավեր
Խիժ

thumb|Մարդու խիժը և կաթը։
**Խիժ**, **դալ**, մարդու և կաթնասուն կենդանիների կաթնագեղձերի արտազատուկ, որն արտադրվում է հղիության վերջին և ծննդաբերությունից հետո առաջին օրերին։ Խիժը դեղնավուն, թանձր, կպչուն, աղի և բնորոշ հոտով հեղուկ է։ Կաթից տարբերվում է բարձր թթվայնությամբ, չոր նյութերի, հատկապես սպիտակուցների (ալբումին, գլոբուլին), հանքային նյութերի և վիտամինների առավել քանակով, ճարպերի և շաքարի ցածր տոկոսով ։ Խիժը անփոխարինելի սնունդ է նորածինների և գյուղատնտեսական կենդանիների մատղաշի համար։ Պարունակում է իմուն մարմիններ և հակաթույներ, որոնք նորածնի օրգանիզմը պաշտպանում են ախտածին մանրէներից, խթանում է մարսողական ուղիների բնականոն գործունեությունը։ Արդյունաբերական մշակման համար պիտանի չէ։

Հայտնի է, որ դալը պարունակում է իմունային բջիջներ՝ լիմֆոցիտներ, շատ հակամարմիններ՝ IgA, IgG և IgM։ Դալի մյուս իմունային բաղադրիչներն են բնածին իմունիտետի տարրերը, ինչպիսին օրինակ լակտոֆերինն է, լիզոցիմը, լակտոպերօքսիդազ, կոմպլեմենտի համակարգը և պրոլինով հարուստ պեպտիդները։ Խիժում հայտնաբերված են նաև մի շարք ցիտոկիններ, այդ թվում՝ ինտերլեյկիններ, ուռուցքի նեկրոզի գործոն, քեմոկիններ և այլն։ Խեժում կան նաև մի շարք աճի գործոններ՝ ինսուլինանման աճի գործոն I (IGF-1), և II, ձևափոխման ալֆա աճի գործոն բետա 1 և բետա 2 ֆիբրոբլաստի աճի գործոններ էպիդերմալ աճի գործոններ գրանուլոցիտ մակրոֆագ խթանող աճի գործոն թրոմբոցիտային աճի գործոն անոթաէնդոթելային աճի գործոն և գաղութ խթանող գործոն-1։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաթ
Խիժաճարճատուկ

մինի
**Խիժաճարճատուկ**, ծամանիկ (), բարդածաղկավորների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի բազմաձև ցեղ։ Մինչև 1 մ բարձրություն ունեցող բույսեր են, ճյուղավորվում են հիմքից։ Տերևները նեղ են, հարթ կամ խողովակաձև։ Ծաղիկները մանր են, դեղին գույնի, հավաքված զամբյուղում։ Պտուղը սերմիկ է։ Արմատային համակարգը հզոր է։ Հայտնի է 42 տեսակ։

Աճում է Հարավային Եվրոպայի, Միջին Ասիայի տափաստաններում, կիսաանապատներում, մասամբ՝ անապատային շրջաններում։ Պարունակում է կաուչուկ, որը բարձր որակի չէ։

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Խիկար (ամսագիր)

**«Խիկար»**, երգիծական ամսագիր։ Լույս է տեսել 1884-1885, 1886-1888 թվականներին, Կոստանդնուպոլսում և Ադրիանապոլսում։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հակոբ Պարոնյան։ 1880-ական թթ վերջերին համիդյան խստագույն գրաքննության պայմաններում «Ծիծաղ» և «Թատրոն» հանդեսների քաղաքական երգիծանքը այստեղ հիմնականում իր տեղը զիջել է կենցաղային թեմատիկային։ Խարազանել է եվրոպական նորամուծությունները կենցաղում, քաղքենիական սովորությունները, պաշտպանել արհեստավոր խավին։ Առաջին անգամ այստեղ են տպագրվել Հակոբ Պարոնյանի «Քաղաքավարության վնասները», «Պաղտասար աղբար», «Խիկար և ծիծաղ», «Ծիծաղ և Բարոյական», «Առտնին տեսարաններ» և այլ ստեղծագործություններ։ Կարևոր արժեք է ներկայացնում նաև «Այլակերպություն բառարանի» աֆորիզմների շարքը, ուր քննադատվում են ազգային մարմինների գործունեությունը, հոգևորական դասը։ «Խիկարը» ժամանակի երիտասարդության ամենակարդացվող պարբերականներից էր։ Աշխատակցել են Կոստանդնուպոլսի, Զմյուռնիայի, Ադրիանուպոլսի և այլ քաղաքների հայ մտավորականները՝ ինքնուրույն և թարգմանական գործերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական ամսագրեր
Խիկար Իմաստուն

**Խիկար Իմաստուն** (Ախիկար, Աքաիկարոս, Խիկար), ապրել է մ.թ.ա. VII դարում, Ասորեստանի Սենեքերիմ թագավորի ժամանակ, եղել նրա ատենադպիրը։

Խիկարի անվամբ մեզ է հասել «Պատմութիւն և խրատք Խիկարայ Իմաստնոյ» զրույցը, որը դարերի ընթացքում մեծ փոփոխություններ է կրել։ Այն պատմում է Խիկարի և իր քեռորդու՝ Նաթանի մասին։ Խիկարը որդեգրել, սնուցել է Նաթանին, մինչդեռ սա չարությամբ է հատուցել Խիկարին։ Բնագիրը զուգորդվում է հետաքրքրական արկածներով ու խրատներով։ Զրույցի հնագույն մի օրինակ (մ.թ.ա. V դար), պապիրուսի վրա, արամեերեն, հայտնաբերվել է Էլեֆանտին կղզու հրեական համայնքում։ Զրույցը հիշվում է Աստվածաշնչում, վերապատմվում Եզոպոսի կենսագրության երկրորդ մասում։

Խիկարի հետ է առնչվում արաբ Լուկմանը։ Բնագիրն ամբողջական կամ հատվածաբար պահպանվել է ասորական, հայկական, արաբական, եթովպական, սլավոնական, վրացական, թուրքական խմբագրումներով։ Հայկական բնագիրը թարգմանվել է ասորերենից, V դարում։ Հայերեն խմբագրված տեքստի հատվածներ մեզ հասել են XI-XII դարերից, իսկ ձեռագիր ամբողջական օրինակ՝ XIV դարից։ Այն, միաժամանակ, հնագույնն է պահպանված բոլոր խմբագրումներից։ Հայերենից են ծագում սլավոնական, վրացական, թուրքական խմբագրումները։ Խիկարը տեղայնանալով՝ մեծ ժողովրդականություն է վայելել միջնադարյան Հայաստանում իբրև ազգային իմաստուն։ Նրա անվան շուրջ հյուսվել են առակներ ու զրույցներ։ Խիկարի զրույցն առաջին անգամ հայերեն տպագրվել է 1708 թվականին, «Պատմութիւն Պղնձէ քաղաքին» ժողովածուի մեջ և, այնուհետև, մինչև 1911 թվականը վերատպվել 14 անգամ։ 1968 թվականին հրատարակվել է Խիկարի գիտա-համեմատական բնագիրը՝ ընդգրկելով ավելի քան 100 ձեռագիր։

Կատեգորիա:Ասորեստան
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելք
Խիզան

**Խիզան**, Հիզան, քաղաք Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի Մյուս Իշայր գավառում, Բաղեշ քաղաքից 35 կմ հարավ-արևելք։ Վիեննայում պահվող ձեռագիր Հայսմավուրքի վկայությամբ, 1021 թվականին Վասպուրականի թագավորությունից Բյուզանդիային է անցել նաև Խիզանը։ XIII դարի արաբ մատենագիր Յակուտը Խիզանը հիշում է Հայզան ձևով՝ որպես «Արմինայի քաղաքներից մեկը»։ Քաղաքն ուներ բերդ, եկեղեցի։ Խիզանը հաճախ հիշատակվում է XIV-XV դդ. ձեռագիր հիշատակարաններում, որպես հայկական գրչության կենտրոն։

1514 թվականից Խիզանը բռնատիրել է օսմանյան Թուրքիան։ Խիզանը դարձել է համանուն գավառի կառավարչի նստատեղի և մտել Վանի փաշայության (էյալեթի) մեջ՝ կազմելով Շերեֆների քրդական տոհմի տիրույթը։ XVIII դարում Խիզանն ունեցել է ավելի քան 1200 տուն հայ բնակիչ։ 1896 թվականի հայերի ջարդից (Խիզանում կոտորվեց ավելի քան 400 հայ) հետո Խիզանի հայ բնակչությունը գաղթել է, մասամբ՝ կրոնափոխվել։

XIX դարում պահպանվում էր Խիզանի բերդը՝ լեռան վրա։ Բերդում կար եկեղեցի (Ս. Հարություն)։ XIX դարի վերջին Խիզանը անշուք գյուղ էր, ուր նստում էր գավառապետը։ 1896 թվականից հետո Խիզան գավառը մտնում էր Վանի վիլայեթի Խլաթի սանջակի մեջ և Աղթամարի կաթողիկոսության վիճակներից մեկն էր։ Այն հարուստ էր երկրագործական բերրի դաշտերով։ Մշակում էին հացագգիներ (ցորեն, գարի, կորեկ), խաղող, բամբակ, պտղատու ծառեր, (շագանակենի, կաղնի և այլն)։ Խիզանի գավառակում 1909 թվականին կար 23 հայաբնակ գյուղ՝ 489 տուն հայ բնակչությամբ։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Մոկքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Էդուարդո Էռնեկյան

**Էդուարդո Էռնեկյան** (, ), արգենտինահայ գործարար։ Համարվում է ամենահաջողակ ձեռներեցներից մեկը Լատինական Ամերիկայում։ Նրա ընկերությունները զբաղվում են ենթակառուցվածքային գործունեությամբ, գյուղատնտեսությամբ, էներգետիկայով, մանրածախ առևտրով և բանկային գործունեությամբ։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 21-ին շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետության ազգային հերոսի կոչում։

## Կենսագրություն
Էդուարդո Էռնեկյանը ծնվել է 1932 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Բուենոս Այրեսում, Արգենտինա, հայ գաղթականների ընտանիքում։ Էռնեկյանները ընտանիքը հիմնել է տեքստիլ ձեռնարկություն։ Երբեք ամուսնացած չի եղել, երեխաներ չունի։ Նրա հետ են աշխատում մահացած եղբոր՝ Ալբերտոյի զավակները՝ Մարտինը և Ուգոն։ Էռնեկյանի կարողությունը 2013 թվականին հաշվվել է 1,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Արգենտինայի ամենահարուստ մարդկանց ցանկում 80-ամյա գործարարը գտնվում է երկրորդ տեղում։ Ներկա դրությամբ Էռնեկյանի հսկողության տակ են գտնվում 49 օդանավակայաններ տարբեր երկրներում (Արգենտինա, Իտալիա, Հայաստան, Էկվադոր, Պերու, Բրազիլիա, Ուրուգվայ), և ունի ավելի քան 1000 կմ2 հողամաս։ Էռնեկյանը ամենից հայտնի ձեռնարկություններն են՝ «Aeropuertos Argentina 2000» և Կորպորասիոն Ամերիկա ընկերությունները։ Գործարարին են նաև պատկանում «America TV» հեռուստացանցը, 4 ռադիոկայան և «El Cronista» ֆինանսական ամսագիրը։

## Գործունեությունը Հայաստանում
2001 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Էռնեկյանի Կորպորասիոն Ամերիկա ընկերությունը ձեռք է բերել «Արմենիա միջազգային օդանավակայաններ» ընկերությունը՝ Հայաստանի խոշորագույն «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանի հետ միասին։

2006 թվականին ձեռք է բերել Հայաստանում մեծությամբ երրորդ՝ «Կոնվերս Բանկ» ՓԲԸ֊ի բաժնետոմսերի 95%-ը։

2012 թվականին հայտարարվեց, որ գործարարը պատրաստվում է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների գործարան հիմնել Երևանում։

Գործարարը նաև խոշոր ներդրումներ է իրականացնում գյուղատնտեսության ոլորտում։

Հայաստան համահայկական հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ է։ 2020 թ․ հիմնադրամին է նվիրաբերել 3,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

## Պարգևներ
* 1995 - Արգենտինայի տարվա ձեռնարկատեր
* 1991 - «Leonardo» մրցանակ՝ «լավագույն արտասահմանյան գործարար» անվանակարգում (Իտալիա)
* 2001 - Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի շքանշան
* 2011 - Սուրբ Էջմիածնի ասպետ
* 2012 - «Business for Peace» մրցանակ (Նորվեգիա)
* 2017 - Հայաստանի ազգային հերոս։
*2020 - Բրիտանական կայսրության պատվավոր սպա շքանշան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կորպորասիոն Ամերիկա
*Էդուարդո Էռնեկյանի ալիքը ՅուԹյուբ կայքում
*Էդուարդո Էռնեկյանը  Linkedin կայքում

Կատեգորիա:Արգենտինահայ գործարարներ
Կատեգորիա:Արգենտինահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուենոս Այրես քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ազգային հերոսներ
Կատեգորիա:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ
Ճապոներեն Վիքիպեդիա

**Ճապոներեն Վիքիպեդիա** (), Վիքիպեդիա բազմալեզու և ազատ հանրագիտարանի ճապոնալեզու տարբերակն է։

Ինչպես և բոլոր Վիքիմեդիա-նախագծերը, Ճապոներեն Վիքիպեդիայի բովանդակությունը գտնվում է ազատ արտոնագրի ներքո և յուրաքանչյուր ոք կարող է օգտագործել, խմբագրել ու տարածել այդ բովանդակությունը, քանի դեռ հետագա տարբերակները տարածվում են նույն սկզբունքներով և նշվում են հեղինակները։

## Վիճակագրություն

Այսօր՝    թվական, Վիքիպեդիայի ճապոներեն բաժինը ունի  ։ Գրանցված են  , նրանցից  կատարել են գոնե մեկ խմբագրում անցած 30 օրվա ընթացքում, իսկ   ունեն ադմինիստրատորի կարգավիճակ։ Ընդհանուր խմբագրումների թիվը հատում է -ը։

Անգլերեն
Ադըյաման

**Ադըյաման** (), նախկին հայտնի էր որպես *Հասանմսուր*, քաղաք Թուրքիայում, Ադըյամանի մարզի վարչական կենտրոնը։

## Անվան ստուգաբանություն
Քաղաքի անունն առաջացել է Հասան Մանսուր իշխողի անունից, որը շատ դաժան անձնավորություն է եղել։ Բնակիչները սպանել են նրան և քաղաքն անվանել են Ադյաման, որը նշանակում է **«սոսկալի»**։

## Պատմություն
Գտնվում է նախկին հայկական Կոմմագենեի տարածքում։ Հետագայում եղել է քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Հասանմսուրի գավառակում` Եփրատի աջ կողմում։ Քաղաքն հանդիսանում էր Հասանմսուրի գավառակի կենտրոնը։

XIX դարի վերջին ուներ 15 000 բնակիչ, որից 6000-ը` հայեր, մյուսները թուրքեր, հույներ, ասորիներ։ Բնակիչները հիմնականում մշակում էին ծխախոտ, բամբակ, հաշիշ։

Ադըյամանի շրջակայքում կային հայաբնակ գյուղեր՝ Սամսատ, Գանթարա, Կևրուկ։ 1895–ի համիդյան ջարդերի և 1909 թվականի Կիլիկիայի կոտորածների ժամանակ Ադըյամանի և շրջակայքի հայերը հերոսաբար դիմադրել են թուրք հրոսակներին։ Մեծ Եղեռնի ընթացքում հայերի մի մասը բնաջնջնվեց։

1915 թվականի Մեծ եղեռնի կոտորածներից հետո հայերը կրկին բնակություն են հաստատել Ադըյամանում։ 1986 թվականի տվյալներով Ադյամանը գյուղաքաղաք է և ունի 7000 բնակիչ։

1927 թվականին, 1937–1938 թվականներին և հետո քաղաքում հետազոտվել է հին քարի դարի ուշ շրջանի բնակավայր, որտեղ գտնվել են քարե (կայծքար, հասպիս, երբեմն օբսիդիան) բազմատեսակ իրեր։ Որոշ գիտնականների կարծիքով նրանք պատկանում են օրինիակյան մշակույթին։

Գտածոների մեջ կան քերիչներ, կտրիչներ, բութ եզրով շեղբեր, ծակիչներ, որոշ քանակությամբ, մուստերյան կաղապարներ և, հավանաբար, նեոլիթյան դարաշրջանին պատկանող իրեր։ Ադըյամանի շրջակայքում գտնվել են նաև ժայռապատկերներ (քարայծերի)։

1971 թվականին Ադըյամանում ապրում էր 52 հայ ընտանիք։ Ադըյամանում է ծնվել ֆրանսիական դիմադրության շարժման հերոս Միսաք Մանուշյանը։

## Բնակչություն
Ըստ 2012 թվականի մարդահամարի տվյալների, քաղաքի բնակչությունը կազմում է 217,463 մարդ։

## Տնտեսություն
Ադըյամանի բնակչությունը զբաղվում է տեխնիկական կուլտուրաների (ծխախոտ, բամբակ) մշակությամբ, արհեստներով և առևտրով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ադյամանն ուներ երեք եկեղեցի, որոնց կից գործում էին դպրոցներ։ 1986 թվականի դրությամբ պահպանվել էր միջնադարում կառուցված հայոց եկեղեցու ավերակները։

1971–ին Ադյամանում ապրում էր 52 հայ ընտանիք։ Ադյամանում է ծնվել ֆրանս․ դիմադրության շարժման հերոս Միսակ Մանուշյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հին հունական հնավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըյամանի մարզի բնակավայրեր
Երկնքի և երկրի միջև

**«Երկնքի և երկրի միջև»** (), ռեժիսոր Մարկ Ուոտերսի ֆիլմերից, որի գլխավոր դերերը մարմնավորում են Ռիզ Ուիզերսփունը, Մարկ Ռուֆալոն, Դոնալ Լոգը, Դինա Սպայբին, Բեն Շենկմանը, Ջոն Խիդերը, Իվանա Միլիչևիչը, Ռոզալինդ Չաոն, Քերոլայն Աարոնը, Ռոն Կենադաը։

## Սյուժե
Դևիդը Սան-Ֆրանցիսկոյում վարձով նոր բնակարան է վերցնում։ Այն կարգի բերելով Դևիդը իր նոր բնակարանում հանդիպում է մի հիասքանչ երիտասարդ աղջկա՝ Էլիզաբեթին։ Էլիզաբեթը հավաստիացնում է, որ հենց ինքն է բնակարանի տերը։ Երբ Դևիդը այն եզրահանգման է գալիս, որ ինչ-որ արտառոց բան է տեղի ունեցել, աղջիկն ինչպես որ առեղծվածային կերպով հայտնվել էր, այդպես էլ անհետացավ։ Նույնիկս կողպեքների փոխելն արգելք չի հանդիսանում գեղեցկուհու համար։ Նա անընդհատ հայտնվում է և անհետանում, իսկ այդ ամենը սկսում է գժվեցնել Դևիդին։

Համոզվելով, որ աղջիկը ուրվական է, Դևիդը փորձում է օգնել վերջինիս։ Իսկ Էլիզաբեթը հայտնաբերելով, որ ինքը կարող է անցնել պատերի միջով, միևնույն է, մնում է այն եզրակացությանը, որ նա դեռ կենդանի է և չի պատրաստվում անդրշիրիմյան աշխարհ գնալ։ Դևիդն ու Էլիզաբեթը որոշում են միասին պարզել, թե ինչ է տեղի ունեցել իրականում և այդ ժամանակահատվածում էլ սիրահարվում են իրար։ Բայց նրանց միությունը գնալով դառնում է ավելի ու ավելի անիրական։

## Դերերում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:2000-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:2000-ականների ռոմանտիկ կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:2005 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Մարկ Ուոթերսի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր մահվան մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր ուրվականների մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Կալիֆոռնիայում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Սան Ֆրանցիսկոյում
Փերիների երկիրը

**«Փերիների երկիրը»** ()՝ ռեժիսոր Ջոն Հենդերսոնի ֆիլմերից, որի գլխավոր դերերը մարմնավորում են Ռենդի Քուեյդը, Վուպի Գոլդբերգը, Ռոջեր Դոլտրին, Կոլմ Մինին, Քիրան Կալկինը, Զոե Ուոնամեյկերը, Դենիել Բեթսը, Օրլա Բրեյդին, Քերոլայն Կարվերը, Ֆրենկ Ֆինլեյը։

## Սյուժե
Սեր, կախարդություն և հրաշագործություն կա այս կախարդական հեքիաթային աշխարհում։ Մեծ Բանշիի թագավորությունում անհավանական հրաշքներ են իրականանում։ Գործարար ամերիկացի Ջեքը տեղափոխվում է իռլանդական մի փոքրիկ գյուղ և հայտնվում է հեքիաթային աշխարհում՝ ուր ապրում են ջրահարսները, թզուկներն ու փերիները։ Նրանց կյանքն իդեալական է թվում, բայց այն եռում է կրքով։ Եվ արդյունքում հեքիաթային աշխարհում պատերազմ է սկսվում՝ թզուկների և փերիների միջև։ Թզուկները մի կուժ ոսկու դիմաց Ջեքին խնդրում են դառնալ իրենց հրամանատարը։

## Դերերում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:1999 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ընտանեկան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական ընտանեկան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Բրիտանական մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գերմանական արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գերմանական ընտանեկան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գերմանական կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Գերմանական մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գերմանական ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ջոն Հենդերսոնի ֆիլմեր
Խիղճ

մինի|Բրիտանացի նկարիչ Չարլզ Լոք Իսթլեյքի «Բարի սամարացին» կտավը (1850)

**Խիղճ**, բարոյագիտության կատեգորիա, իրականացված բարոյագիտակցություն, որ բնորոշում է իր բարոյական սկզբունքներ մշակելու, արարքները հսկելու և արժեքավորելու անհատի ունակությունը։ Անհատի արարքների գնահատականը դրսևորվում է ոչ միայն որպես դրանց բանական գիտակցում, այլև ապրում՝ «խղճի խայթ»։ Իդեալիստական փիլիսոփայությունում խիղճը դիտվում է որպես
«ներքին ես»-ի ձայն (Կանտ, Ֆիխտե), մարդուն ի ծնե հատուկ բարոյական հատկություն և այլն։ Մարքս-լենինյան բարոյագիտությունը հիմնավորում է խիղճի հասարակական-պատմական բնույթը, ցույց տալիս, որ այն պայմանավորված է ոչ միայն անհատի ներաշխարհով, այլև հասարակական կեցությամբ՝ «Հանրապետականի խիղճն այլ է, քան ռոյալիստինը, հարուստինը՝ այլ, քան ընչազուրկինը, մտածողինը՝ այլ, քան նրանը, ով անկարող է մտածել»։

Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Անձ
Կատեգորիա:Բարոյականության հասկացություններ
Քիմոտրիպսին

**Քիմոտրիպսին** (հաճախ նաև **Խիմոտրիպսին**), հիդրուավսերի դասի, պեպտիդ-հիդրոլազների ենթադասի ֆերմենտ։ Կատալիզում է սպիտակուցների, պեպտիդների, ամիդների, որոշ բարդ եթերների հիդրոլիզը։ Խիմոտրիպսինի ազդեցությունը առավելապես դրսևորվում է այն միացությունների հիդրոլիզի նկատմամբ, որոնցում ներկայացված են արոմատիկ L-ամինաթթուների կարբօքսիլ խմբերը։ Օրգանիզմում տրիպսինի հետ միասին մասնակցում է սպիտակուցների մարսմանը, հատկապես 12-մատնյա աղիքում։ Արտադրվում է ենթաստամոքսային հյութի հետ, լավ է գործում pH-7, 6-8, 2 սահմաններում։

## Իզոձևեր

Կատեգորիա:Պեպտիդազներ
Կատեգորիա:ՖՀ 3.4.21
Վիշապաքար (երաժշտական խումբ)

**Վիշապաքար** (), ամերիկահայ երաժշտական խումբ, կազմավորվել է 2006 թվականի ամռանը Լոս Անջելեսում։ Հանդես է գալիս բլեք-մետալ և հեթանոսական մետալ ոճերով։ Խումբը հիմնվել է Անդրե Ավանեսյանի և Արին Զաքարյանի կողմից, որպես երկու երաժիշտների նախագիծ։ Երկուսն էլ ցանկություն ունեին փորձարկումներ կատարել բլեք-մետալը հնագույն հայկական միջավայրի հետ միաձուլելու գաղափարի շուրջ։ 2006 թ. վերջին խմբին միանում է կիթառահար Վահե Յայմանյանը, որին հաջորդում են մի քանի ամիս աշխատանք երգերի ձայնագրությունների վրա։ 2007 թ. ամռանը մասնակիցների սեփական ֆինանսավորմամբ թողարկվում է առաջին համանուն ալբոմը։ 2008 թ.-ին Անդրե Ավանեսյանը լքում է խումբը, իսկ Արինը ու Վահեն որոշում են շարունակել աշխատանքը խմբում։ Քիչ անց խմբին են միանում բաս-կիթառահար Զարեհ Տեր-Սիմոնյանը, որը նաև ստանձնում է վոկալիստի դերը, և թմբկահար Միքայել Սեմերջյանը, և արդեն 2009 թ. աշնանը խումբը թարմացված կազմով թողարկում է երկրորդ «Red Demo» ալբոմը։

## Կազմը
* *Արին Զաքարյան*  - ռիթմ կիթառ
* *Վահե Յայմանյան*  - կիթառ
* *Զարեհ Տեր-Ստեփանյան*  - բաս, վոկալ
* *Միքայել Սեմերջյան*  - հարվածային

## Սկավառակագրություն
* 2007  - **Վիշապաքար**
# Ինտրո
# Ուրարտեան վիշապ
# Քարահունջ
# Արամազդի հիմնը
# Առաքել Մուշեղ

* 2009  - **Red Demo**
# Spitting the Blood of Ages
# Ride on Nightmares
# Solstice
# The Vanishing

## Արտաքին հղումներ
*Խումբը MySpace կայքում
*Խումբը Last.fm կայքում

Կատեգորիա:Հայկական բլեք-մետալ խմբեր
Խիմկի

**Խիմկի**, քաղաք Ռուսաստանում՝ Մոսկվայի մարզում, Մոսկվայի անվան ջրանցքի և երկաթուղու հատման տեղում։ 2024 թվականի դրությամբ ուներ 256 684 բնակիչ։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1851 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Հովհաննես Խիստոստուրյան

**Հովհաննես Նիկողոսի Խիստոստուրյան** (), խորհրդային բանակի տեխնիկական զորքերի գեներալ-մայոր (1954)։ Ավարտել է Դոնի Ռոստովի ռազմական դպրոցը (1932), Քիմիական պաշտպանության ռազմական ակադեմիայի հրամանատարական ֆակուլտետը (1940)։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ եղել է 13-րդ բանակի քիմիական ծառայության պետ, 1944 թվականից՝ Բելառուսական 2-րդ ռազմաճակատի քիմիական զորքերի պետի տեղակալ։ Ետպատերազմյան տարիներին (1945-1954) աշխատել է Մոսկվայի, Հյուսիսային, ապա Մերձկարպատյան ռազմական շրջաններում, 1955 թվականից՝ ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարությունում, 1960 թվականից՝ Քիմիական պաշտպանության ակադեմիայում։ Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի 2 և Կարմիր աստղի 2 շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ասլան աղա

**Ասլան աղա**, հայ ժողովրդական վիպերգ։ Ունի հին հավատալիքների և միջնադարյան կենսահայեցողության դրոշմ։ Ասլան աղան իմանալով մի աղքատի մահվան մասին, վրդովվում, մենամարտի է հրավիրում Գաբրիել հրեշտակապետին, բայց պարտվում է և ծանր հիվանդանում։ Հոգեառն ուզում է նրա կամ դրա փոխարեն հարազատներից մեկի հոգին։ Հայրն ու մայրը չեն համաձայնում, պատրաստակամություն է հայտնում կինը՝ Մարգարիտը։ Աստված սիրո այդ անձնազոհության համար երկար կյանք է տալիս երկուսին էլ։ Ասլան աղան «իդեալական տիրակալի» կերպար է, «ժողովրդի պաշտպան», որի համար էլ ժողովուրդը սիրում է նրան։ Վիպերգը արժեքավոր գեղարվեստական ստեղծագործություն է, երգվել է ամբողջովին կամ հատվածաբար, ունի տարբերակներ։

## Գրականություն
* Հովսեփյան Գ., Փշրանքներ ժողովրդական բանահյուսությունից, Թ., 1892։
* Ընտիր էջեր հայ գրականության, Ե., 1946։
* Աբեղյան Մ., Երկ., հ. 1, Ե., 1966։

## Արտաքին հղումներ
* Եղիշե Թադևոսյան Ասլան աղա (1912)
* Եղիշե Թադևոսյան Ասլան-աղա

Կատեգորիա:Հայկական ժողովրդական բանահյուսություն
Ասլանի լեռնանցք

**Ասլանի լեռնանցք**, *Ասլանլուի լեռնանցք*, Հայկական Պար լեռների կենտրոնական մասում, Գայլատու լճից 7-8 կմ արևելք, Մեծ Մասիս-Սինակ հատվաղիում։ Բարձրությունը 2617 մ է, ունի զառիթափ, դժվարամատչելի վերելք։ Ձմռանը փակվում է։ Ասլանի լեռնանցքով անցնող արահետային ճանապարհը Արարատյան դաշտը կապում է Կոգովիտ գավառի հետ։ Նշարվում են հին քարավանատան հետքեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ
Ասլի և Քյարամ

**Ասլի և Քյարամ**, արևելյան ժողովրդական երգախառն սիրավեպ։ Ձևավորվել է 17–18-րդ դարերում։ Գովերգում է հայուհի Ասլիի (իսկական անունը՝ Մարիամ) և մուսուլման Քյարամի ազնիվ ու անդավաճան սերը։ Հայերեն մշակել է Ջիվանին 1888 թվականին։

Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն
Ֆիզահի

**Ֆիզահի** (իսկական անուն ազգանունը՝ Գևորգ Կարապետյան, ), հայ աշուղ։

## Կենսագրություն
Գրել կարդալ սովորել է վաղ հասակում։ Ինը տարեկանում աշակերտել է Զահրուն, հմտացել աշուղական արվեստի մեջ, սովորել սազ ու ջութակ նվագել։ Իմացել է գրական թուրքերեն։ Իր վարպետի հետ շրջել է Արևմտյան Հայաստանի հայաբնակ վայրերը, երգել հայերեն ու թուրքերեն երգեր, գրել իր առաջին բանաստեղծությունները։

Ստանալով վարպետի կոչում, մասնակցել է աշուղական մրցույթներին։ Ֆիզահին ստեղծագործել է աշուղական արվեստի գրեթե բոլոր ժանրերով, քարոզել ազնվություն, բարեգործություն, աշխատասիրություն, հայրենասիրություն։

Աշուղի թուրքերեն երգերը մեզ չեն հասել։ Հայերեն երգերից բացի Ֆիզահու ստեղծագործություններից մնացել են գեղեցիկ դաստաններ։

## Գրականություն
* «Ալեքսանդրապոլցի Աշըղ Ֆիզահու երգերը», 1901 թ., Կ. Դուրգարյան

Կատեգորիա:Հայ աշուղներ
Կատեգորիա:1847 ծնունդներ
Կատեգորիա:1918 մահեր
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ստեղծագործական կեղծանուններ
Քազոխ

**Քազոխ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Ալջավազ գավառում։ 1909 թվականին ուներ 182 հայ բնակիչ (26 տուն)։ Գյուղում կար եկեղեցի և վարժարան։ Բնակիչների մի մասը զոհվել է 1915 թվականին՝ Հայոց Ցեղասպանության ժամանակ։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ասկետիզմ

**Ասկետիզմ** (, որևէ բանում վարժվող, ճգնավոր), ապրելաձև, որի դեպքում մարդը կամավոր ճնշում է իր հոգևոր ու մարմնական պահանջմունքները, հանձն է առնում նույնիսկ տառապել կրոնական կամ բարոյական «կատարելության» հասնելու համար։ Ասկետիզմի մասնավոր դրսևորումն է ճգնավորությունը։ Ասկետիզմը սաղմնավորվել է դեռևս նախնադարյան հասարակությունում (որպես գոյության ծանր պայմանների դրսևորում), ապա որոշակի զարգացում ստացել արևելյաև, մասնավորապես՝ հնդափոխական կրոններում (բրահմանիզմ, ջայնիզմ, բուդդիզմ), ինչպես նաև հին հունական որոշ կրոնա-փիլիսոփայական ուսմունքներում (օրփիկներ, կինիկներ, պյութագորականներ)։ Ասկետիզմը մեծ տարածում գտավ հատկապես միջնադարում։ Աշխատավորների շրջանում ասկետիզմը երբեմն տիրող դասակարգերի ցոփ ու շվայտ կյանքի դեմ բողոքի արտահայտություն էր։ Ընդհանրապես, ասկետիզմը միշտ էլ եղել է սոցիալական ազատագրության պայքարի բուն նպատակներից։

Կատեգորիա:Ասկետիզմ
Կատեգորիա:Կրոնական տերմինաբանություն
Խիվայի խանություն

**Խիվայի խանություն** (, ), թյուրքական պետություն Միջին Ասիայում։ Հիմնադրել է ուզբեկ Իլբարս խանը, 1512 թվականին։ Ընդգրկել է Հին Խորեզմը, Մանղշլաղի և Դիհիստանի թուրքմենական քոչավայրերը և Խորասանի հյուսիսային հատվածը։ Մայրաքաղաքները (հաջորդաբար)՝ Վազիր, Ուրգենչ և Խիվա։ Բնակվել են ուզբեկներ, կարակալպակներ և ղազախներ։ Կրոնը իսլամն էր։

16-18-րդ դարերին տեղի են ունեցել երկպառակտչական կռիվներ, ազգամիջյան (ուզբեկների և թուրքմենների միջև) ընդհարումներ, երկարատև պատերազմներ հարևան Բուխարայի, Իրանի և քոչվոր թուրքմենների դեմ։ 1740 թվականին Խիվայի խանությունը նվաճել է Նադիր շահը, որի մահից հետո (1747) նորից անկախացել է։ 1873 թվականին ռուսական զորքերը գրավեցին Խիվան։ Ամուդարյայից արևելք ընկած հողերն անցան Ռուսաստանին։ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Խիվայի խանությունում նույնպես սոցիալիստական շարժում բռնկվեց։ 1920 թվականի ապրիլի 26-ին հռչակվեց խորեզմի ժողովրդական Սովետական Հանրապետությունը։

1924 թվականին հանրապետության տարածքը, բնակչության էթնիկական կազմի համաձայն, բաժանվեց Ուզբեկական և Թուրքմենական ԽՍՀ-ների միջև։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Баскаков Н. А.* Титулы и звания в социальной структуре Хивинского ханства // Советская тюркология, № 1. Баку, 1989.
* *Султанов Т. И.* Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ, 2006. — С. 310—320. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5 000 экз. — .

Կատեգորիա:Մոնղոլական կայսրություն
Կատեգորիա:Պատմական թյուրքական պետություններ
Խիվա

**Խիվա** (մինչև 18-րդ դարը՝ Խիվակ, , ), քաղաք Ուզբեկստանի Խորեզմի մարզում, Պալվան ջրանցքի մոտ։ 1974 թվականի տվյալներով ուներ 26 000 բնակիչ։ Հիմնադրվել է մ. թ. սահմանագծին։ IV դարի սկզբին գրավել են պարսիկները, 712 թվականին՝ արաբները, 1221 թվականին՝ մոնղոլները, 1388 թվականին՝ Լենկթեմուրը։ XVI դարի վերջերից մինչև 1920 թ.-ը եղել է Խիվայի խանության մայրաքաղաքը։

Կատեգորիա:Խիվայի խանություն
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի քաղաքներ
Փյունիկերեն

**Փյունիկերեն**, փյունիկեցիների լեզուն։ Պատկանում է սեմական լեզվաընտանիքի քանանական ենթախմբին։ Խոսվել է մ.թ.ա. II - I հազարամյակում և մ.թ. I հազարամյակի սկզբում, Փյունիկիայում և միջերկրածովյան ափերի փյունիկաբնակ վայրերում (Կիպրոս, Սիցիլիա, Սարդինիա, Մասսալիա, Իսպանիա, Հյուսիսային Աֆրիկա)։ Հյուսիսային Աֆրիկայում ուշ փյունիկերենը (պուներենը) պահպանվել է մինչև արաբական նվաճումների դարաշրջանը (VIII դար), բուն Փյունիկիայում՝ մինչև II դարը։ Արձանագրություններով ներկայանում է մ.թ.ա. II հազարամյակից մինչև մ.թ. IV դար։ Փյունիկերենի ձևաբանությունը, ինչպես նաև բառապաշարը մոտ է հին եբրայերենին։ Գրությունից դատելով՝ 29 համասեմական բաղաձայններից պահպանել է 22-ը։ Հին սեմական մյուս լեզուներից ամենամեծ տարբերությունը ձայնավորական համակարգի մեջ է։ Փյունիկերենն օգտագործել է փյունիկյան գիրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սեմական լեզուներ