Օդային գերակայություն

[մինի|[F-22 Raptor, ամերիկյան արտադրության հինգերորդ սերնդի բազմաֆունկցիոնալ կործանիչ]]**Օդային գերակայություն** (Անգլ․՝  **([[:en:Air_supremacy|Aerial supremacy]]** **or Air superiority)**), այն աստիճանակարգը, որը ձևավորում է մի իրավիճակ, երբ կոնֆլիկտի մեջ գտնվող մի կողմը օդային գերազանցություն է ունենում հակառակորդ կողմի նկատմամբ։ Օդային պատերազմում օդի վերահսկման հստակ մակարդակներ կան:

Օդային ուժը գնալով դառնում է ռազմական գործողությունների կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը։ Ռազմական տեսաբաներն ու պլանավորողները պնդում են այն հանգամանքը, որ օդային գերակայություն ունենալը մերօրյա պատերազմներում ոչ միայն անհրաժեշտ է, այլև՝ պարտադիր է։  Օդային գերակայությունը թույլ է տալիս մեծացնել ռմբակոծման հնարավորությունը, մարտավարական օդային աջակցությունը ցամաքային ուժերին, ծովային ուժերին, ինչպես նաև պարաշյուտային հարձակումները, օդանավերը և պարզ բեռնատար ինքնաթիռների փոխանցումները, որոնք կարող են տեղափոխել ցամաքային ուժեր և պաշարներ: Ցանկացած օդային գերակայություն լուծվում է օդում, ոչ գետնի վրա, և լուծվում է կործանիչներով։ Դասական կամ անսովոր, անօդաչու կամ օդաչուավոր, բայց կործանիչներով։ Մնացած պայքարի միջոցները, հատկապես վերգետնյա խոցման կամ պասիվ հակազդման, ընդամենը օգնող են։ Այսինքն՝ եթե օդային գերակայությունը բոլոր միջոցներով և վերը բերված բանաձևով ապահովվեց, ապա հակառակորդի ԱԹՍ-ները չեն կարող օդից համակարգային խնդիրներ լուծել։ Տավուշում 2020 թ․ տեղի ունեցած մարտերը ապացուցեցին, որ եթե օդային գերակայությունը համակարգային չէ, եթե ապահովված չէ ցանցային որակյալ կառաավարում, ապա հաջողության հասսնելը չափազաանց դժվար է։ Ճիշտ է, ադրբեջանական ԶՈՒ-ն փորձեց կիրառել ԱԹՍ-ներ, դրանց համար փորձարկեցին ցանցային կառավարում, սակայն ոչ համակարգային ձևով, դրա համար էլ անհաջողության մատնվեցին։

Ամերիկյան զինուժը միակն է աշխարհում, որը ունի ռազմավարական օպերացիաների կազմակերպման փորձմ որում հիմնական դերակատարը օդուժն է, սակայն ռազմագործողությունը լինում է ինչպես զուտ օդային, այնպես էլ օդածովային ու օդածովացամաքային միաժամանակ։ Ավելին՝ ամերիկայն զինուժը դա կազմակերպում է իր սահմաններից հազարավոր կմ հեռավորության վրա։

## Մակարդակներ
* Օդային գերակայությունը ամենաբարձր մակարդակն է, որտեղ կողմը լիովին վերահսկում է երկինքը: Այն սահմանվում է ՆԱՏՕ-ի և Միացյալ Նահանգների պաշտպանության նախարարության կողմից որպես «օդային գերազանցության աստիճան, որտեղ հակառակորդ օդուժն ի վիճակի չէ արդյունավետ միջամտության»:  
* Օդային գերազանցությունը երկրորդ մակարդակը այն է, պատերազմող կողմերից մեկը ավելի բարենպաստ դիրքում է, քան մյուսը: ՆԱՏՕ-ի բառարանում այն սահմանվում է որպես «օդային ճակատամարտում գերակայության աստիճան, որը թույլ է տալիս [մեկ կողմի] և դրա հետ կապված ցամաքային, ծովային և օդային ուժերի կողմից գործողություններ իրականացնել տվյալ պահին և վայրում՝ առանց հակառակորդ օդային ուժերի կողմից արգելող միջամտության»:   
* մինի|A US Air Force (USAF) F-15C Eagle aircraft assigned to the 94th Fighter Squadron (FS), 1st Fighter Wing (FW),Օդային բարենպաստ իրավիճակը սահմանվում է որպես «օդային իրավիճակ, երբ հակառակորդի օդային ուժերի կողմից կիրառվող օդային ջանքերը բավարար չէ ցամաքային, ծովային կամ օդային գործողությունները հաջողության հասնելու համար»։   
* Օդային հավասարությունը վերահսկման ամենացածր մակարդակն է, որտեղ ոչ մի կողմ չի գերակշռում երկնքի վերահսկողության որևէ մակարդակի համար։

## Մեթոդներ
Չնայած հակառակորդի օդանավերի ոչնչացումը օդ-օդ մարտերում օդային գերազանցության ամենաակնառու կողմն է, այն օդային գերազանցության ձեռքբերման միակ մեթոդը չէ: Պատմականորեն, օդային գերակայություն ձեռք բերելու ամենաարդյունավետ մեթոդը գետնին թշնամու ինքնաթիռների ոչնչացումն է և այն միջոցների ու ենթակառուցվածքների ոչնչացումը, որոնց միջոցով հակառակորդը կարող է օդային գործողություններ իրականացնել (օրինակ՝ վառելիքի պաշարների ոչնչացում, թռիչքուղիների խառնարան հակաթռիչք ներթափանցող ռումբերով և օդային դաշտերի ցանում տարածքը ժխտող զենքերով): 
մինի|Վեցօրյա պատերազմի ժամանակ գետնի վրա խոցված եգիպտական ռազմական կործանիչներ
Դրա պատմական օրինակ է «Ֆոկուս» օպերացիան, որտեղ թվով գերազանցող իսրայելական օդուժը Վեցօրյա պատերազմ սկզբում կործանարար հարված հասցրեց Եգիպտոսի, Հորդանանի և Սիրիայի ռազմաօդային ուժերին և օդանավակայաններին՝ հասնելով Իսրայելի օդային գերակայությանը: Ըստ ռազմական տեսաբան, գնդապետ Արծրուն Հովհաննիսյանի օդային գերակայությունը հնարավորություն ունի ցամաքային զորքերին պատճառելու անթույլատրելի կորուստներ։ Առանց հակառակորդի հետ շփման զորքերը կարող են օդային հարվածներից մեկ շաբաթում կորցնել մինչև 15-20 տոկոս անձնակազմ տեղում կամ տեղափոխությունների ժամանակ։ Սրանք կազմակերպչական, կիրառության և արդյունավետության բարձրագույն արդյունքների նախապայմաններն են և, իհարկե, իրականացվում են մեծ դժվարությամբ․ դրա համար հարկավոր են համապատասխան ենթակառուցվածքներ, նախապատրաստական ահռելի աշխատանք, ինչը հնարավոր չէ կարճ ժամանակում իրականացնել․ դպրոց ու ավանդույթներ են հարկավոր։ Ներկայումս հատկապես Ռուսաստանում լայնորեն փորձ է կատարվում այս մոդելին հակադարձել ռադիոալիքների ոչ ակտիվ հեռարձակման մեթոդով։ Այսինքն՝ փորձ է արվում ՀՕՊ միջոցների կիրառության հիմքում դնել պասիվ ընդունիչների մոդելը։

Նման միջոցներից է մասնավորապես «Автобаза М» համակարգը, որը, ըստ որոշ մասնագետների, անգամ կարող է հայտնաբերել օդային ղեկավարման կետեր առանց իր տեղը մատնելու։ Նման համակարգերը, անշուշտ, կարող են մեծացնել ցամաքային ԶՀՀ-ների գործողության արդյունավետությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռազմագիտություն
Կատեգորիա:Ռազմական ավիացիա
Կատեգորիա:Ռազմական մարտավարություն
Կատեգորիա:Ռազմական ռազմավարություն
Կատեգորիա:Ռազմական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Օդային զինատեսակներ