Այլաբերություն

**Այլաբերություն** կամ դարձույթ` ոճարտահայտչական միջոց, փոխաբերական իմաստավորում, երբ լեզվական արտահայտությունը (բառ, բառակապակցություն, նախադասություն) խոսքային իրադրությամբ պայմանավորված կամ տվյալ կապացության մեջ գործածվում է այլ իմաստ արտահայտելու համար։ Հատուկ է գեղարվեստական խոսքին։ Հիմնական տեսակներն են՝ ակնարկ, այլաբանություն, անձնավորում, հակասույթ, անվանափոխություն, հակաբանություն, համըմբռնում, հեգնանք, մակդիր, չափազանցություն, պարադոքս, փոխաբերություն, փոխանունություն, փոքրացում և այլն։

**Ակնարկը** փոխաբերական իմաստավորմամբ ասույթ է, արտահայտություն, երբ խոսակիցն ասվածի բուն իմաստը պետք է հասկանա կռահումով։ Հաճախակի կիրառվում է, օրինակ, երգիծական ստեղծագործություններում, անեկդոտներում և այլն։

**Այլաբանությունը** որևէ հասկացության, մտքի արտահայտումն է կոնկրետ պատկերի միջոցով։ Սա այն դեպքն է, երբ խոսքի արտաքին կառուցման տակ քողարկված է այլ իմաստ։ Բնորոշ է հատկապես առակներին։ Օրինակ՝ խորամանկությունն այլաբանորեն պատկերվում է աղվեսի, ագահությունը՝ գայլի, վախկոտությունը՝ նապաստակի, խարդախությունը՝ օձի կերպարով։

**Անձնավորումը**  այլաբանությանը հարող երևույթ է՝ անշունչ առարկաների և ոչ բանական էակների օժտումը մարդկային հատկություններով (խոսելու, մտածելու կարողություն, մարդկային հարաբերություններ և այլն)։ Գործածվում է հատկապես դիցաբանական պատումներում, ժողովրդական բանահյուսության մեջ (առակներ, հեքիաթներ) և այլն։

**Անվանափոխությունը**  մի բառի փոխարեն մեկ այլ բառի գործածությունն է, ավելի հաճախ՝ բառի փոխարինումը հայտնի անձնավորության անունով, որն արտահայտում է այդ անձի բնութագրական հանրահայտ հատկանիշը. օրինակ՝ Մորփեոս (քուն), Դոն-Ժուան (սիրահետող) և այլն։

**Հակաբանությունը**  բառ կամ բառակապակցություն է, որն ըմբռնվում է ասվածին հակառակ իմաստով. օրինակ՝ «Շա՜տ խելացի ես» (հիմար ես), «Հիանալի՜ է...» (վատ է, տգեղ է) և այլն։

**Համըմբռնումը** փոխանունությանը հարող երևույթ է, երբ՝
* ամբողջ անունով արտահայտվում է մասը («Գյուղը ոտքի ելավ») և հակառակը («Աշխատող ձեռք չկա»),
* եզակիով արտահայտվում է հոգնակին («Կրպակում թերթ են վաճառում») և հակառակը («Դուք լավ մարդ եք»),
* վերացականով արտահայտվում է թանձրացականը («Ուսանողությունը հուզվեց») և հակառակը («Ուսանողները հանդարտվեցին»),
* հատուկ անունը գործածվում է որպես հասարակ (հուդա-դավաճան) անուն և հակառակը (Ծաղիկ-անուն)։

**Հեգնանքը**  երգիծանքի այլաբերական դրսևորումներից է, երբ դրական բնութագրության ետևում առկա է լրիվ հակառակ ընկալում։ Հեգնանքի կառուցվածքում կարևոր դեր ունի հնչերանգը. օրինակ՝ «Ա՜յ քեզ խելոք»։

**Մակդիր**ը փոխաբերական իմաստավորում ունեցող բառ կամ բառակապակցություն է։ Կան նաև կաղապարային բնույթ ստացածներ, որոնք կոչվում են մշտական մակդիրներ (постоянные эпитеты)։ Խոսքի պատկերավորության կարևորագույն միջոց է։

**Չափազանցությունը** առարկայի, երևույթի հատկությունների քանակային, ծավալային մեծացումն է։ Քանակածավալային ինտենսիվությունը կարող է լինել առավելական կամ նվազական։ Գործածվում է հատկապես ժողովրդական բանահյուսության մեջ (էպոս, առասպել, հեքիաթ և այլն)։

**Պարադոքսը** ոչ սովորական, տարօրինակ արտահայտություն է, երբ առաջին հայացքից երևույթը թվում է հակասական, սակայն իրականում խորը իմաստ է պարունակում, օրինակ՝ «Կամաց գնաս, հեռուն կհասնես»։

**Փոխաբերությունը** բառի կամ արտահայտության կիրառությունն է ուղղակի իմաստից զատ որևէ այլ նշանակությամբ։ Շփման կետեր ունի համեմատության հետ, սակայն կառուցվածքային և իմաստաբանական գծերով որոշակիորեն տարբերվում է նրանից։ Այսպես, համեմատության դեպքում ընդհանրությունը հաստատվում է միայն տվյալ հարաբերությամբ, մինչդեռ փոխաբերության դեպքում ենթադրվում է հատկանիշի համեմատաբար կայուն դրվածք (առյուծ մարդ, քար սիրտ, ծով աչքեր)։

**Փոխանունությունը**  բառի գործածությունն է ուղղակի իմաստից զատ՝ այլ նշանակությամբ. օրինակ՝ հյուրանոցի *համար*, բաղնիքի *համար* արտահայտություններում համար բառն արտահայտում է սենյակ, բնակարան իմաստը, *աթոռ* բառը որոշակի դեպքերում արտահայտում է *պաշտոն* իմաստը և այլն։ Հիմնական դեպքերից են՝
* պարունակողի անունով արտահայտվում է պարունակությունը (մի բաժակ խմել),
* հեղինակի անունով արտահայտվոևմ է նրա ստեղծագործությունը (Թումանյան եմ կարդում),
* հատկանիշի անունով՝ այդ հատկանիշը կրող առարկան (ավագ որդին-ավագը),
* նյութի անունով՝ այդ նյութից պատրաստածը (մետաքս է հագել),
* ժամանակահատվածի անունով՝ այդ ընթացքում տեղի ունեցած իրադարձությունը (երեկոն հրաշալի էր),
* ստացողի անունով՝ ստացյալը (իմ գիրքը-իմը),
* արտադրանքի վայրի անունով՝ արտադրանքը («Արենի» գինի),
* հայտնագործողի անունով՝ հայտնագործությունը (Վոլտ-վոլտ) և այլն։

**Փոքրացումը** իրական հատկանիշի նվազեցրած, փոքրացված ներկայացումն է. դրսևորվում է բառով, բառակապակցությամբ, նախադասությամբ և այլն («Մի գրոշ չարժե», «Տանելի է»)։

## Տես նաև
* Մակդիր
* Փոխաբերություն
* Համեմատություն
* Չափազանցություն

## Աղբյուրներ
* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987, էջ 18

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Կատեգորիա:Ոճաբանություն