Լախմիների թագավորություն

**Լախմիների թագավորություն** (), որը նաև կոչվում է ալ-Մանազիրա (), նախաիսլամական արաբական պետություն, որը հիմնադրվել և կառավարվել է Բանու Լախմ ցեղի Նասրի տոհմի կողմից մոտ 268-602 թվականներին։ Տարածվելով Արևելյան Արաբիայի և Հարավային Միջագետքի տարածքում՝ այն գոյություն ուներ որպես Սասանյան Պարսկաստանի կախյալ տարածք, չնայած Լախմիները ալ-Հիրան համարում էին իրենց մայրաքաղաքը և անկախ կառավարում էին այնտեղից։ Թագավորությունը մասնակցել է Հռոմեա-պարսկական պատերազմներին, որոնցում այն ​​որպես պարսիկների դաշնակից կռվել է Ղասսանիների թագավորության դեմ, որը կառավարվում էր մրցակից արաբական ցեղի կողմից և գոյություն ուներ որպես Հռոմեական (395 թվականից՝ Բյուզանդական) կայսրության կախյալ տարածք։

Նասրիների դինաստիայի իշխանությունը տարածվում էր նրանց արաբ դաշնակիցների վրա ալ-Բահրեյնում (Արաբիայի արևելյան ափ) և ալ-Յամամայում։ 602 թվականին պարսից Խոսրով Բ թագավորը գահընկեց արեց և մահապատժի ենթարկեց վերջին Նասրի կառավարիչ Ալ-Նուման III-ին և երկրին միացրեց Լախմի թագավորությունը, ինչը հանգեցրեց իր արաբ դաշնակիցների ապստամբությանը Նաջդում: Թագավորությունում պարսկական տրամադրված ապստամբների և պարսկամետ հավատարիմների միջև հաջորդած անկարգությունները գագաթնակետին հասան Զու Կարի ճակատամարտում, որը հանգեցրեց պարսկական բանակի և նրանց հավատարիմների պարտությանը, այդպիսով վերջ դնելով Արևելյան Արաբիայի նկատմամբ պարսկական գերիշխանությանը։ Ապստամբության հաջողությունը և պարսիկների դեմ տարած հաղթանակը Զու Կարի մոտ արաբների շրջանում առաջացրեցին քաղաքական վստահություն, ոգևորություն և ինքնագիտակցություն։ 628 թվականին Խոսրովի անկումից հետո Պարսկաստանում աճող անկայունության հետ մեկտեղ, այս իրադարձությունները ազդարարեցին 636 թվականին ալ-Կադիսիայի վճռական ճակատամարտը և Պարսկաստանի նվաճումը մուսուլմանների կողմից։

Լախմիների պետության կրոնի սկզբանե արաբական բազմաստվածությունն էր, թեև կային այլ կրոններ ևս, ի վերջո որպես պետական կրոն է ընդունվում քրիստոնեությունը։ Պաշտոնական, գրական և խոսակցական լեզուն արաբերենն էր, տարածված էին նաև արամեերենը՝ որպես խոսակցական և գրական և պահլավերենը՝ որպես պետական լեզուներ։ Վաղ միջնադարում Արաբական խալիֆայության ստեղծումից հետո Լախմիները կորցրել են իրենց դերը Միջագետքում, ապա նաև նրանց մի ճյուղը՝ Աբբադիները, հաստատվել է Անդալուսում՝ ստեղծված, կենտրոնական Աբբասյան խալիֆայությունից անկախ Կորդովայի Օմայյան խալիֆայությունում, ապա և գերիշխող դարձել Սևիլյայի տայֆայում։

## Անվանում
«Լախմիներ» կամ «Լախմիների թագավորություն» անվանումը վիճելի է, և որոշ պատմաբաններ նախընտրում են այս խումբը նկարագրել որպես «Նասրիներ»՝ այս խմբի իշխող դինաստիայի անունը: «Լախմի» անունը ծագել է բացառապես երրորդ դարի վերջի մեկ արձանագրությունից՝ Փայքուլի արձանագրությունից, որը վերաբերում է «Լախմի Ամրին», այն ժամանակվա Նասրիների կառավարչին, որպես Սասանյան Պարսկաստանի վասալներից մեկը: Այնուամենայնիվ, ինչպես նշում է պատմաբան Գրեգ Ֆիշերը, «չկա որևէ հիմք ենթադրելու, որ Նասրիների առաջնորդների և Լախմիների միջև որևէ կապ, որը կարող էր գոյություն ունենալ 3-րդ դարում, դեռևս գոյություն ուներ 6-րդ դարում, կամ որ Նասրիները կառավարում էին միատարր Լախմիների թագավորության վրա»։ Այս իրավիճակը սրվում է այն փաստով, որ պատմական աղբյուրները՝ հիմնականում բյուզանդական, սկսում են ավելի մանրամասնորեն անդրադառնալ Լախմիներին միայն 5-րդ դարի վերջից, ինչպես նաև ալ-Հիրայում հնագիտական ​​աշխատանքների համեմատաբար պակասի պատճառով։

## Պատմություն
### Հիմնադրում
Լախմիների թագավորությունը հիմնադրվել է Պարթևստանի անկումից և Սասանյան Պարսկաստանի հիմնադրումից երեք տասնամյակ անց՝ 3-րդ դարի վերջին, հայտնվելով իրենց գերիշխանության ոլորտի արևմտյան սահմաններում: Թագավորության մայրաքաղաքը հիմնադրվել է Ալ-Հիրան, որը գտնվում է ժամանակակից Իրաքի հարավ-կենտրոնական մասում։ Լախմիների թագավորության հիմնադիրը Ամր իբն Ադին էր, որը երկու արձանագրություններում նույնականացվում է որպես «Ամր իբն Լախմ»՝ պահլավերեն/պարթևերեն գրված Փայքուլի արձանագրությունը և 2-րդ ղպտիական ​​արձանագրությունը։ Նրա գահակալությունը ավանդաբար թվագրվում է մոտ 293-302 թվականներին: Իսլամական պատմությունները բոլոր Լախմի թագավորներին ներկայացնում են որպես Նասրի դինաստիայի (Բանու Նասր) անդամներ։ Սակայն սա քիչ հավանական է, և Լախմի թագավորներից միայն վերջինն է, որ հավանաբար եղել է Բանու Նասրի անդամ:

Մինչև 5-րդ դարը Իրաքի Լախմիների մասին կրկին քիչ բան է հայտնի։ Իրֆան Շահիդը կասկածում է, որ ցեղի այս մասը կամ այդ ժամանակ է վերադարձել Իրաք, կամ մնացել է այնտեղ՝ չուղեկցելով իրենց թագավոր Իմրու ալ-Կայսին և Լախմի մնացած մասին Սիրիա:

### Հարաբերություններ պարսիկների հետ
[մինի|Լախմիների մայրաքաղաք [ալ-Հիրայում գտնվող շենքի ավերակները։]]
Լախմիների պարսիկների ծառայության մեջ գտնվելու մասին ամենավաղ վկայությունները վերաբերում են 3-րդ դարի վերջին, որտեղ «Լախմիների թագավորը» նշվում է որպես Սասանյան թագավոր Ներսեհի վասալներից մեկը։ 4-րդ դարում աղբյուրները վկայում են Սասանյանների դաշնակից արաբական ցեղերի կողմից հռոմեական ուժերի դեմ կռվելու մասին:

Մինչդեռ ավելի ուշ արաբական աղբյուրները Լախմիներին ներկայացնում են որպես խիստ հպատակներ և նույնիսկ պարսիկների ստրուկներ, այս պատկերը անիրատեսական է՝ ազդված Աբբասյանների հիերարխիայի և նախաիսլամական թագավորության ապալեգիտիմացման վերաբերյալ ավելի ուշ շրջանի պատկերացումներից: Լախմիները, լինելով պարսիկների հաճախորդներ, նաև պահպանում էին իրական աշխարհաքաղաքական ներկայություն՝ իրենց սեփական զգալի տարածքներով, խոշոր մայրաքաղաքով, կայուն հաստատություններով և իրական բանակով:

6-րդ դարում, երբ ուշ շրջանի Սասանյան պետությունը դառնում էր ավելի կենտրոնացված և ավելի պաշտոնապես կառավարվում, Լախմիները դարձան Պարսկական կայսրության ավելի պաշտոնապես ենթակաները։ Այս ժամանակ Լախմիների պարսիկների համար կատարած հիմնական գործառույթը Պարսկական գերիշխանությունը տարածելն էր Արաբական թերակղզում, Սասանյան Պարսկաստանը պաշտպանել քոչվոր արաբ ցեղերի ներխուժումներից, իսկ 6-րդ դարում՝ հակակշիռ ծառայել հիմնական արաբական թագավորությանը և հռոմեացիների դաշնակցին՝ Ղասսանիներին։ Այս առումով ամենահաջողակ Լախմի թագավորը Ալ-Մունզիր III իբն ալ-Նումանն էր, որը գահակալել է մոտ հիսուն տարի (մոտ 505-554) և հաղթել է Ղասսանիներին Կալինիկումի հայտնի ճակատամարտում 531 թվականին: Հռոմեացիների և Սասանյանների միջև մի քանի տասնամյակ անց՝ 561 թվականին կնքված խաղաղության պայմանագիրը ցույց է տալիս, որ հռոմեացիները տուրք էին վճարում Ալ-Մունզիր III-ին՝ կանխելու համար նրա հարձակումը նրանց վրա: Սակայն այս գագաթնակետը սկսեց նվազել Ալ-Մունզիր III-ի մահով, և 6-րդ դարի երկրորդ կեսին Լախմիների դիրքերը թուլացան, և պարսիկները սկսեցին ավելի հաճախ միջամտել նրանց:

### Լախմիների անկում և մուսուլմանական նվաճումներ
Լախմիները մնացին ազդեցիկ ամբողջ 6-րդ դարում: Այնուամենայնիվ, 602 թվականին վերջին Լախմի թագավորը՝ ալ-Նուման III իբն ալ-Մունզիրը, գահընկեց արվեց Սասանյան շահշնահ Խոսրով Բ-ի կողմից: Արաբ գիտնական Աբու Ուբեյդայի մի պատմության համաձայն՝ սա արվել է չարությունից դրդված, քանի որ ալ-Նումանը հրաժարվել է ամուսնանալ կայսեր դստեր հետ։ Հիշամ իբն ալ-Քալբիի իրադարձությունների այլընտրանքային պատմության մեջ բացակայում է այս տարրը։ Սակայն երկու պատմություններում էլ Սասանյանների արաբական կամակատար թագավորության՝ Լախմիների անկումը հիմք է հանդիսանում Սասանյանների պարտության համար արաբական ցեղային միության՝ Բանու Բաքրի դեմ՝ ընդամենը մի քանի տարի անց՝ Զու Կարի ճակատամարտում:

Զուգորդված 628 թվականին Խոսրովի անկումից հետո Պարսկաստանում աճող անկայունության հետ, այս իրադարձությունները ազդարարեցին 636 թվականին ալ-Կադիսիայի վճռորոշ ճակատամարտը և Պարսկաստանի մուսուլմանների կողմից նվաճումը:

## Մշակույթ
Ալ-Հիրայի վերնախավը, հավանաբար, պաշտոնական կրթություն է ստացել պարսկական երիտասարդ վերնախավի հետ միասին: Լախմիների մայրաքաղաք Ալ-Հիրայի նախաիսլամական արաբական պոեզիան Լախմիներին պատկերում է որպես արաբ ցեղապետեր, որոնք լսում են բեդվինների գովեստական ​​պոեզիան: Նրանք ներկայացվում են որպես պարսկական իշխող դասի հայտնի գինու մշակույթի որդեգրողներ և վայելողներ, որոնք հետագայում ազդեցություն են ունեցել Աբբասյանների դարաշրջանի պոեզիայում գինու մշակույթի պատկերման վրա: Նրանց մասնակցությունը պարսկական մշակույթին երևում է նաև Սասանյան արքունիքի մշակույթի այլ տարրերի ընդունումից, մասնավորապես՝ պարսկական աքսեսուարների և կահույքի ոճերում: Թեև այս պատկերացումները կապված են իսլամական դարաշրջանի պարսկական մշակույթի շքեղության հետ ասոցիացիաների հետ, այս պատկերը որոշակի աջակցություն է գտնում նաև ալ-Հիրան վայրերում հայտնաբերված հնագիտական ​​​​գտածոներից, ինչպես նաև լեզվաբանությունից, քանի որ պարսկերենից շատ արաբերեն փոխառություններ վերաբերում են շքեղ իրերին (ներառյալ երաժշտական ​​​​գործիքները, ճարտարապետությունը, բարձր խոհանոցը և այլն):

## Ճարտարապետություն
մինի|15-րդ դարի պարսկական ձեռագիր, որը նկարագրում է Ալ-Հիրայում Ալ-ալ-Խավառնակ ամրոցի կառուցումը:
Լախմիների թագավորության հիմնարար և ամենահայտնի կառույցներից մեկը, որը կառուցվել է Ալ-Հիրայի մոտ, ալ-Խավառնակ պալատն էր: Ենթադրաբար, այն կառուցվել է Ալ-Նուման I-ի կողմից՝ երիտասարդ Սասանյան արքայազն Բահրամ V-ին տեղավորելու համար, երբ նա մեծանում էր Լախմիների արքունիքում: Հետագա ավանդույթի համաձայն, լեգենդար բյուզանդական ճարտարապետ Սենմարը Լախմիների արքունիքի կողմից վարձվել է պալատի կառուցման նախագիծը ստեղծելու համար: Նախագծումն ավարտելուց հետո Սենմարը սպանվել է, որպեսզի նա չկարողանա նմանատիպ ամրոց նախագծել մեկ այլ անձի համար:

## Կրոն
Լախմիները հեթանոս էին, բայց սա սկսեց փոխվել թագավորությունում քրիստոնեության տարածման հետ մեկտեղ: Ի վերջո, վերջին Լախմի թագավորը՝ ալ-Նուման III իբն ալ-Մունզիրը, դարձավ քրիստոնյա։

Սկզբում Լախմիները, որոնք կապված էին զրադաշտական ​​Սասանյան Պարսկաստանի հետ, սկզբում անկայուն հարաբերություններ ունեին իրենց քրիստոնյա փոքրամասնության հետ՝ անցնելով ընդունման և բացահայտ հալածանքների փուլերի միջև՝ կախված քրիստոնյա հռոմեացիների հետ հարաբերությունների վիճակից: Հանդուրժողականության վերաբերմունքը նույնպես աճեց, քանի որ 5-րդ դարում քրիստոնեությունը դարձավ ավելի ու ավելի մեծ կրոն պարսկական տիրույթում: Փոխարենը, խթանվեց անկախ պարսկական եկեղեցին, որը դոգմատիկորեն անկախ էր Հռոմեական եկեղեցուց: Նույն միտումը հետևեց Լախմիների մայրաքաղաք ալ-Հիրայում: Քրիստոնեությունը 4-րդ դարում ներմուծվեց քաղաք, և դրա աճը 5-6-րդ դարերում, ինչպես նաև Հիրանի քաղաքային էլիտայի քրիստոնեացումը, հալածանքների ձևերը վերածեցին ավելի լայն հանդուրժողականության: 410 թվականին ալ-Հիրան ուներ եպիսկոպոս։

Քրիստոնեությունը Լախմիների մայրաքաղաք ալ-Հիրայում երկար պատմություն ունեցավ, նույնիսկ մինչև վերջնական կառավարչի դավանափոխությունը։ Ալ-Հիրան դարձավ միսիոներական գործունեության հիմնական բազա՝ հանդես գալով որպես դարպաս՝ մի կողմից Սասանյան աշխարհի մնացած մասեր, մյուս կողմից՝ անապատաբնակ արաբներ առաքելություններ սկսելու համար։ Այս մասին ամենամանրամասն տեղեկություններ հաղորդվում են Սիերտի տարեգրության մեջ, որը, չնայած իր ուշ ավարտին, հավանաբար բազմաթիվ ավելի վաղ գրառումների խմբագրություն է, այդ թվում՝ իրադարձություններին շատ մոտ գրված որոշների: Տարեգրությունը գրանցում է մեծ վանական հիմնադրի՝ Աբրահամի միսիոներական գործունեությունը Ալ-Հիրայում: Այն նաև վկայում է այն մասին, թե քանի Լախմի թագավորներ են զբաղվել քաղաքում քրիստոնեական տարածմամբ, և երկար պատմություն է վերջին թագավորի մասին, որը իսկապես կրոնափոխ է եղել։

Ասում են, որ Ալ-Նուման III-ի կրոնափոխությունը արագացրել է Ալ-Հիրայի եպիսկոպոս Սիմեոն Ջաբարան: Պարսիկները դրականորեն չէին նայում այս կրոնափոխությանը և ջանքեր էին գործադրում նրան նոր հավատքից վերադարձնելու համար։

Նրանից առաջ Ալ-Մունզիր III-ը, 6-րդ դարի կեսերին, արդեն ամուսնացել էր Քինդա թագավորության Հուջրի դինաստիայի արքայադուստր Հինդի հետ: Չնայած նա քրիստոնյա չդարձավ, Հինդը քրիստոնեություն ընդունեց և նույնիսկ հովանավորեց վանքի կառուցումը Լախմի մայրաքաղաքում։

Լախմի երկրորդ թագավոր Իմրու ալ-Կայս I իբն Ամրը, որոշ աղբյուրներում ասվում է, որ քրիստոնեություն է ընդունել և փախել Հռոմեական կայսրություն: Այնուամենայնիվ, այս տեղեկատվությունը վիճելի է և շատերի կողմից հավաստի չի համարվում:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
** History of the kings of Hirah, in *The Fields of Gold*
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:268 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Արաբական հարստություններ
Կատեգորիա:Արաբիայի ցեղեր
Կատեգորիա:Լախմիների թագավորություն
Կատեգորիա:Հին արաբական ժողովուրդներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան արաբներ
Կատեգորիա:Սասանյան Պարսկաստան