open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դափնեվարդ

մինի
**Դափնեվարդ** (ֆրոմ դափնի + ա +‎ վարդ; ), շնամեռուկազգիների (*Apocinaceae*) ընտանիքի բույսերի ցեղ։ Հայրենիքը Փոքր Ասիան և Հարավային Եվրոպան է (Միջեկրականի ծովեզերք)։ Մշտադալար բարձր թուփ է, իր հայրենիքում աճում է գետերի ափերին, բարձրությունը հասնում է 4-5 մետրի։ Ծաղիկները բուրավետ են, սպիտակ, կարմիր, վարդագույն և դեղին երանգներով։ Պտուղը բազմասերմ տերևապտուղ է։ Հայտնի է 3 տեսակ։ Մշակության մեջ հաճախ կարելի է հանդիպել սովորական ճփնուն () և նրա լիաթերթ ծաղկավոր այլատեսակին (N. o. fl. pl.):

Ծաղիկները փնջերով աճում են միամյա ճյուղերի ծայրերին։ Կաշվեկերպ տերևները նեղ են, երկարավուն-նշտարաձև, փայլատ-կանաչավուն։ Լիաթերթ այլատեսակի ծաղիկները նման են վարդին։ Արձակում է յուրահատուկ բուրմունք, որը վտանգավոր է մարդու համար, հատկապես գիշերը՝ փակ սենյակում։ Այդ բուրմունքը մարդկանց մոտ ուժեղ գլխացավ և գլխապտույտ է առաջացնում։ Ընդհանրապես ամբողջությամբ վերցրած բույսը թունավոր է, անասունները տերևները կամ ծաղիկները ուտելու դեպքում թունավորվում, սատկում են։ Պատահել են դեպքեր, երբ կտրոններ մթերելիս բույսի հյութը աչքի մեջ ընկնելով մարդուն զրկել է տեսողությունից։ Ահա թե ինչու բույսի հետ գործ ունենալուց հետո անհրաժեշտ է ձեռքերը լավ լվանալ օճառով։ Այլ վայրերում աճեցվում է որպես սենյակային բույս։ Թունավոր է․ պարունակում է գլիկոզիդներ (օլեանդրին, կորներին)։ Տերևներից ստացվում են ներիոլին, կորներին, որոնք հաբերի և լուծույթների ձևով օգտագործվում են սիրտ-անոթային հիվանդությունների ժամանակ։

Բազմացվում է սերմերով, կտրոններով և անդալիսով։ Կտրոնները ավազում կամ ջրում 20-220 ջերմության պայմաններում սովորաբար արմատակալում են 2-3 շաբաթվա ընթացքում։ Ճփնին ծաղկում է ամռանը։ Բույսերը գարնանից անհրաժեշտ է փոխադրել պատշգամբ կամ պարտեզ և պահել ուղղակի արևի տակ։

## Պատկերասրահ

Nerium oleander20110518 08.jpg
Nerium oleander September 2007-1.jpg
Nerium oleander20090811 025.jpg
Oleander Capsule Opens.jpg
Nerium oleander Tunisia 01.jpg
Nerium oleander20130423 14.jpg
Rhododaphnê 283r Dioscoride Vienne.png

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Դեկորատիվ բույսեր

մինի|Դեկորատիվ բույս
**Դեկորատիվ բույսեր**, տարբեր ընտանիքների մշակովի և վայրի բույսերի խումբ։ Աճեցվում են քաղաքների և այլ բնակավայրերի կանաչապատման, այգիների, պուրակների ձևավորման, հասարակական և բնակելի շենքերը զարդարելու համար։ Աչքի են ընկնում ծաղիկների, տերևների, պտուղների բազմերանգությամբ, գեղեցիկ ձևով։

## Դեկորատիվ բույսերի տեսակներ
Լինում են ծառեր, թփեր, կիսաթփեր, խոտեր։ Ըստ ցողունի աճման ձևի՝ ուղղաձիգ, մագլցող, հյուսվող, կախվող, փաթաթվող, կառչող։ Ըստ վեգետացիայի տևողության՝ միամյա, երկամյա, բազմամյա։ Կան բաց և փակ գրունտի դեկորատիվ բույսեր։ Հայաստանում բաց գրունտում աճեցվող բույսերի մեջ մտնում են միամյա (աղավնիճ, ծխածաղիկ, եղեսպակ և այլն), երկամյա (եռագույն մանուշակ, տուղտ, զանգակ և այլն) և բազմամյա ծաղկաբույսեր (գեորգենի, կաննա, բոցենի, համասփյուռ, ոսկեշիվ և այլն), սաղարթավոր ծառեր և թփեր (ակացիա, թեղի, հացենի, թխկի, հասմիկ, եղրևաևի, թխենի, վարդ և այլն), փշատերև բույսեր (սոճի, գիհի, եղևնի, կենսածառ և այլն)։ Փակ գրունտի դեկորատիվ բույսերը (արմավենիներ, կիտրոն, ֆիկուս, նվիկ, ծոփոր, բեգոնիաներ, կակտուսներ և այլն) ունեն արևադարձային և մերձարևադարձային ծագում և աճեցվում են ջերմատներում կամ սենյակներում։

Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Տիգրան Դարբինյան

**Տիգրան Մովսեսի Դարբինյան** (), հայ խորհդրային անեսթեզիոլոգ և ռեանիմատոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1962), պրոֆեսոր, (1963)

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Խարկովի բժշկական ինստիտուտը։ 1954 թվականից աշխատել է Ա․ Վ․ Վիշնևսկու անվան ինստիտուտում (Մոսկվա), 1961 թվականից՝ անեսթեզիոլոգիայի և ռեանիմատոլոգիայի (վերակենդանացում) լաբորատորիայի վարիչ։ Գիտական աշխատանքները նվիրված են սրտի բնածին արատների վիրաբուժական բուժման ժամանակ ցավազրկման և հիպոթերմիայի, գլխուղեղի և սրտի արհեստական ռեգիոնար արյան շրջանառության, անզգայացման մեխանիզմների, նեյրոլեպտիկ դեղանյութերով անզգայացման հարցերին։ 1966 թվականից անեսթեզիոլոգների և ռեանիմատոլոգների համամիութենական ընկերության նախագահն է, Լեհաստանի, Հունգարիայի, Բուլղարիայի անեսթեզիոլոգների ընկերության պատվավոր անդամ, անեսթեզիոլոգիական ընկերությունների համաշխարհային ֆեդերացիայի փոխնախագահ (1976 թվական), 1962-1976 թվականներին՝ «Էքսպերիմենտալնայախիրուրգիա ի անեսթեզիոլոգիա» ամսագրի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, 1976 թվականից՝ «Անեսթեզիոլոգիաի, ռեանիմատոլոգիա» ամսագրի գլխավոր խմբագիր։ Տիգրան Դարբինյանի խմբագրությամբ ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ լույս են տեսել «Անեսթեզիոլոգիայի ձեռնարկ» (1973 թվական) և «Ռեանիմատոլոգիայի ձեռնարկ» (1974 թվական) գրքերը։ 1975 թվականից Թուլուզի համալսարանի (Ֆրանսիա) դոկտոր։  ԽՄԿԿ անդամ 1944 թվականից։

## Երկեր
* Премедикация, наркоз и дыхание, Москва, 1973 (համահեղինակ).
* Техника операции, изучение гемодинамики при надожении кавапульмонального анастомоза, 1954 (համահեղինակ).
* Обезболивание и гипотермия при хирургическом лечении больных с врожденными пороками сердца, 1962 (համահեղինակ).
* Современный наркоз и гипотермия в хирургии врожденных пороков сердца, Москва, 1964 (համահեղինակ).
* Механизмы наркоза, Москва, 1973 (համահեղինակ).
* Нейролептанальгезия, Москва, 1969 (համահեղինակ).
* Боль и обезболивание, Москва, 1967 (համահեղինակ).

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ անեսթեզիոլոգներ
Նշան Դարբինյան

**Նշան Ավագի Դարբինյան** (), հայ խորհրդային զինվորական, գվարդիայի ավագ սերժանտ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից, Խորհրդային Միության հերոս (փետրվարի 27, 1945)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1922 թվականի մայիսի 10-ին Էջմիածնի շրջանի Լուսագյուղում, գյուղացու ընտանիքում։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո հայրենի գյուղի կոլտնտեսությունում աշխատել է որպես տրակտորիստ։ 1941 թվականի հուլիսին մեկնել է ռազմաճակատ։ Մասնակցել է Ստալինգրադի ճակատամարտին, որտեղ ծանր վիրավորվել է։ Սամարղանդի զինվորական հոսպիտալում ապաքինվելուց հետո ավարտել է Նիժնի Տագիլի տանկային դպրոցը (1942)։ Կռվել է Ստալինգրադյան և Առաջին բելառուսական ռազմաճակատներում, մասնակցել Լեհաստանի վերագրավմանը և Բեռլինի ճակատամարտին։ 49-րդ տանկային բրիգադի 3-րդ գումարտակի կազմում (որպես մեխանիկ-վարորդ)։ Գվարդիայի ավագ սերժանտ, տանկային օղակի հրամանատար Դարբինյանը 1945 թվականի հունվարին աչքի է ընկել լեհական Ինովրոցլավ քաղաքի համար մղված մարտերում, գրավել է երկաթուղային կայարանը, օդանավակայանը, փոստի շենքը, փակել հակառակորդի նահանջի ճանապարհը։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1945 թվականի փետրվարի 27-ի թիվ 5926 հրամանագրով արժանացել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։ Այդպիսով՝ դարձել է այդ տանկային բրիգադի 33-րդ մարտիկը, որն արժանացել է կառավարական նման բարձր պարգևի։ Պարգևատրվել է նաև Լենինի, Կարմիր աստղի, Փառքի 3-րդ աստիճանի, «Հայրենական պատերազմի» 1-ին աստիճանի շքանշաններով և մարտական մի շարք մեդալներով։

Զորացրվելուց հետո Նշան Դարբինյանը սովորել է Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմին առընթեր կուսակցական դպրոցում և ավարտելով՝ աշխատանքի անցել Էջմիածնի կուսշրջկոմում։ Պաշտոնավարել է նաև որպես սպառողների շրջանային միության նախագահ, գազի քաղաքային գրասենյակի պետ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Амирханян М. Д. Армяне — Герои Советского Союза. Ер., 2005.։
* Герои Советского Союза։ Краткий Биографический словарь. Воениздат, 1987 год.
* Книга о героях. Ереван, 1985. стр 123—124

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի հայ մասնակիցներ
Ջաղացի դարի կիկլոպյան ամրոց

**Ջաղաց դարի կիկլոպյան ամրոց**, գտնվում է Գավառագետի հովտի ձախ՝ Հյուսիսային բարձունքի վրա, որը Գավառ քաղաքի կենտրոնում բարձրացող սարահարթի արևելյան վերջավորություննէ կազմում։ Այստեղ պահպանվել են մի կիկլոպյան ամրոցի պարիսպների հետքեր, որոնք նայում են ձորի մյուս կողմում գտնվոց ժամի դարի ամրոցին։

## Կառուցվածք
Այս ամրոցը իր կառուցվածքով միանգամայն նման է վերը նկարագրվածին, այն տարբերությամբ, որ այս վերջինը բացի հիմնական ու գլխավոր պարիսպներից, որտեղ հավանորեն միջնաբերդն է եղել, ունի նաև արտաքին պարիսպ, որը սկսվում է սարահարթի հարավային զառիթափի եզրին, իր մեջ առնելով մոտ վեց հեկտար տարածություն, որից մեկ հեկտարրը զբաղեցրել է միջնաբերդը։ Միջնաբերդը գրավում է ամրոցի առավել գերիշխող ու ավելի լավ պաշտպանված մասը։ Այստեղ պարիսպներըմ ինչպես նաև նախորդ ամրոցում, խիստ քայքայված են, հազիվ պահպանվել են 2-3 ուղղահայաց շարի քարերը։

Միջնաբերդի պարիսպների վրա հայտնաբերվեց վեց աշտարակ, որոնք դասավորված են ամրոցի անկյուններում ու մուտքերի մոտ։ Նրանք հավասար մեծություններ ունեն՝ 5x5, բացառությամբ հարավարևմտյան անկյան աշտարակից, որը ավելի մեծ է։

Ամրոց են մտնում երկու ճանապարհ, մեկը՝ գլխավոր, նրա հյուսիսային կողմից, որտեղից հավանորեն շարժվել է նաև անվավոր գումակը, մյուսը, որն ավելի նեղ է, հետիոտնի համար, նման է գաղտնուղու, և ճյուղավորվելով, արևելյան ժայռապատ լանջով իջնում է դեպի Գավառագետը։ Այդ ծածկված կածաններով ամրոցի բնակիչները ըստ երևույթոին, իջել են դեպի գետը ջուր վերցնեու։ Կածանների արտաքին եզրերով անցել է ժայռապարիսպը, ինչպես այդ տեսանք Ժամի դարի ամրոցում։

Այստեղ նույնպես պահպանվել են կացարաններով պատերի հետքեր։Հողի երեսին կան խեցեղենի մանր բեկորներ, որոնց միջոցով անհնար է որևէ բան որոշել ամրոցի ժամանակագրության մասին։ Միայն պարիսպների ու աշտարակների կառուցողական տեխնիկան թելադրում է ենթադրել, որ այս կառուցվածքները վերաբերում են մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի վերջին շրջանին կամ առաջին հազարամյակի սկզբին։

## Գրականություն
Գ.Հ. Միքաելյան, «Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ», էջ 27, Երևան, 1968

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Կատեգորիա:Գավառ (քաղաք)
Պիսառա (քաղաք)

**Պիսառա** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Մալագայի կազմում, Անդալուսիա ինքնավար մարզի մեջ։

Համայնքը գտնվում է Վալյե Դել Գուադալորսե () շրջանում։ Զբաղեցնում է 63 կմ2 տարածք։ Բնակչությունը՝ 8990 մարդ (2010 թ.)։ Հեռավորությունը մինչև համայնքի կենտրոնը՝ 30 կմ է։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մալագա պրովինցիայի բնակավայրեր
Դելփիք

**Դելփիք** (), հին հունական քաղաք Փոկիսի հարավ-արհմուտքում, Պառնաս լեռան ստորոտում։ Հիմնադրվել է մեր թվարկությունից առաջ 3-րդ հազարամյակում։ Եղել է կրոնական, մշակութային, առևտրի և արհեստների կենտրոն։ Մեր թվարկությունից առաջ 7-րդ դարից մինչև մեր թվարկուրյունից 390 թվականը համահունական սրբավայր էր։ Այստեղ էր Ապոլլոն աստծո տաճարը, որի պատգամախոսն էր Պյութիա քրմուհին (տե՛ս Դելփյան պատգամախոս)։ Դելփիում չորս տարին մեկ տեղի էին ունենում Պյութիական խաղեր    (վերջինը եղել է մեր թվարկություն 394 թվականին)՝ նվիրված հրեշ-օձ Պիթոնի դեմ Ապոլլոն աստծո հաղթանակին։ Այդ խաղերի ժամանակ սկզբում մրցում էին բանաստեղծներն ու  երաժիշտները։ Մեր թվարկությունից առաջ 586 թվականից խաղերի ծրագրի մեջ մտան մարզական բոլոր ձևերը։ Պյութիական խաղերի օրերին ամբողջ Հունաստանում          հայտարարվում էր «սրբազան հաշտություն» (կամ «սրբազան ամիս»), դադարեցվում էին կռիվները։ Դելփիքի պեղումներն սկսվել են 1892 թվականին։ Դելփիքն այժմ հնագիտական  թանգարանով փոքրիկ բնակավայր է։ Սրբավայրի կառույցների մեջ գերիշխող է Ապոլլոնի ասպարը, որի շուրջը կազմավորվել է Դելփիքի ճարտարապետական անսամբլը։

## Տես նաև
*Հին Հունաստան 
*Դելփյան պատգամախոս  

GR 08-04-23 Delphi Gasse.JPG
GR 08-04-23 Delphi Hauptstrasse.JPG
GR 08-04-23 Delphi Gasse2.JPG

 

Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքներ
Աղլի կիկլոպյան բերդ ամրոց

**Աղլի բերդ ամրոց**, Լճաշենից 10 կիլոմետր դեպի հարավ հանութագրվեց մի կիկլոպյան ամրոց կամ միջնաբերդ, իր շրջակա բնակատեղիով։ Նշված ամրոցը գտնվում է Նորաշեն գյուղից 2 կիլոմետր դեպի արևմուտք, բազալտե անընդմեջ քարերով ծածկված, շրջապատի վրա իշխող 3, հարավից հյուսիս զուգահեռ ձգվող ժայռապատ բլուրների շուրջ։

## Ամրոցի դիրքը
Ամրոցն իր շրջապատի նկատմամբ ունի գերիշխող դիրք՝ 60—70 մետր բարձրությամբ։ Նրա արևելյան լանջը խիստ քարքարոտ է և թեք։ Մյուս լանջերն ավելի քիչ թեքություն ունեն և այդքան բարձր չեն իրենց շրջապատից։ Միջնաբերդի պարիսպների ընդհանուր երկարությունը մոտ 400 մետր է, հյուսիսից հարավ կողմնորոշված ամրոցն ունի 120 մետր երկարություն և 60 մետր լայնություն, զբաղեցնում է շուրջ մեկ հեկտար տարածություն։

## Միջնաբերդի մակերեսը
Միջնաբերդի մակերեսի բլուրներից ազատ տարածությունները ծածկված են կացարանների ավերակներով։ Կացարանների հետքեր են երևում նաև բլուրների խորշերում ու քարանձավներում։ Միջնաբերդի պարիսպները, որոնց մեջ պարզորոշ երևում են հարավ֊արևելյան և հյուսիս֊ արևելյան մուտքերը, լավ են պահպանվել։ Այստեղից դուրս է գալիս մի ուժի, որը գնալով դեպի հյուսիս-արևելք, մտնում է երկու բլուրների միջև ընկած ձորակը ու այդպես շարունակվում մինչև բնակավայրի վերջը։ Մյուս մուտքը, որն ավելի նեղ է, հարավային լանջերով իջնում է դեպի հովիտը և կորչում բնակատեղիում։ Պարիսպների վրա լավ երևում են 11 քարաբուրգերի հիմքերը, որոնցից չորսը գտնվում են երկու մուտքերի աջ ու ձախ կողմերում, միմյանց հավասար մեծությամբ (5X5), մեկ աշտարակ նույն մեծությամբ գտնվում է պարսպի հարավ֊արևելյան անկյունում, մուտքին անմիջապես կից։ Նման մի - 16 աշտարակ էլ գտնվում է հյուսիսարևմտյան անկյունում, մյոլսր կանգնած է հարավային պարսպի վրա՝ մուտքից քսան մետր դեպի արևմուտք։ Մնացած աշտարակները միմյանցից 7—10 մետր հեռավորության վրա են, արևմտյան պարսպի կենտրոնական մասում։ Աշտարակների այսպիսի դասավորությունը պետք է ապահովեր ամրոցի պաշտպանությունը։ Պարիսպներն ունեն հավասար լայնություն 4 մետր, շինարարական տեխնիկան նույնն է, ինչ Լճաշենի ամրոցի մինչուրարտական ժամանակաշրջանի կառուցվածքը։ Պարիսպների բարձրությունը տեղ-տեղ պահպանվել է 4 մետր։ Նայելով արևմտյան կողմի պարսպից թափված քարերի ահռելի կուտակումներին, պետք է ենթադրել, որ պարիսպները և աշտարակները եղել են բավականին բարձր։ Միջնաբերդ, ինչպես նաև նրա շրջապատը ջրազուրկ են։ Մեր հավաքած խեցեղենի բեկորները հնարավորություն չեն ընձեռում ամրոցի ժամանակագրությունը պարզելու համար, սակայն նայելով պարիսպների ու աշտարակների կառուցման արվեստին, այն կարելի է թվագրել մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջին շրջանով։ Վերը նկարագրված Աղլի բերդամրոցը հավանորեն մտած եղել է Կիեխունի տոհմա-ցեղային միության կազմի մեջ և հանդիսացել է Լճաշենի ամրոցախմբի ամ ենահարավային ամրոցը, քանի որ առայժմ այս ամրոցից դեպի հարավ մեզ հայտնի չէ մի այլ ամրոց, որը գտնվելիս լինի ավելի, մինչև Վելիքոլխի երկրի հյուսիսային սահմանին հասնելը, հետևաբար այս ամրոցը սահմանագլխային մի ամրոց է եղել, որը և իր կառուցվածքով, դիրքով ու ամրությամբ համապատասխանում է իր նշանակությանը։ Այսպիսով, ավարտվում է Սևանի ավազանի սահմանների մեջ մտնող Սևանի շրջանի կիկլոպյան ամրոցների համառոտ նկարագրությունը։

## Աղբյուրներ
Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ

Կատեգորիա:Ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Դեցեբալ

250px|մինի|Դեցեբալի ինքնասպանությունը, Տրայանոսի սյուն
**Դեցեբալ**, Դեկեբալուս (Decebalus) (), դակերի թագավոր 87 թվականից։ 89 թվականին, Հռոմի դեմ հաջող պատերազմից հետո, հաշտություն է կնքել, որով հռոմեացիները պարտավորվել են ամենամյա դրամական օժանդակություն տալ, արհեստավորներ և վարպետներ տրամադրել դակերին։ 101 - 102 թվականների և 105 - 106 թվականների պատերազմներում դակերը պարտվել են և նրանց երկիրը դարձել է հռոմեական պրովինցիա՝ *Դակիա* անունով։ Երբ հռոմեացիները գրավեցին դակերի մայրաքաղաք Սարմիզեգետուզաև, Դեցեբալն ինքնասպան եղավ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դակիայի թագավորներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի թշնամիներ
Կատեգորիա:Ինքնասպաններ
Հայաստանը Խորհրդային Հանրապետություն հայտարարելու մասին հռչակագիր

250px|right|thumb|Ռուսական կարմիր բանակի մուտքը Երևան
**«Հայաստանը Խորհրդային Հանրապետության Հայտարարելու մասին» հռչակագիր**, ընդունվել է Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեի կողմից, 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին, Քարվանսարայում (այժմ՝ Իջևան)՝ խորհրդային 11-րդ կարմիր բանակի կողմից երկիրն օկուպացնելուց հետո։ Ստորագրել են՝ Հեղկոմի նախագահ Սարգիս Կասյանը, անդամներ՝ Ավիս Նուրիջանյանը, Ալեքսանդր Բեկզադյանը, Իսահակ Դովլաթյանը, Ասքանազ Մռավյանը և Սահակ Տեր-Գաբրիելյանը։ «Հայաստանի ապստամբ աշխատավոր ժողովրդի կամքով ու ցանկությամբ, ասված է դեկլարացիայում, Հայաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցությունը այսօրվանից Հայաստանը հայտարարում է Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապեաություն» («Կոմունիստ» թերթ, 1920, №2)։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Պիեռ Դեգեյտեր

**Պիեռ դը Դեգեյտեր** (, , , Փարիզի մոտ), բելգիացի սոցիալիստ, հետագայում՝ կոմունիստ, կոմպոզիտոր, Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության անդամ (1920)։ Առավելապես հայտնի է որպես սոցիալիստական շարժման օրհներգի՝ «Ինտերնացիոնալի» երաժշտության հեղինակ։

Մասնագիտությամբ եղել է կահույքագործ։ Երգել է երգչախմբում, ուսումնասիրել երաժշտության տեսություն, սովորել նվագել։ Մասնակցել է սոցիալիստական հեղափոխությանը։ Եղել է Լիլլի «Բանվորական քնար» երգչախմբային ընկերության խմբավար։ Այդ ընկերության համար 1888 թվականին Էժեն Պոտիեի բանաստեղծության տեքստով գրել է «Ինտերնացիոնալի» երաժշտությունը։ Նոտաները տպվել են Դեգեյտերի ազգանունով, առանց անունի։ Աջ սոցիալիստներն ստիպել են Դեգեյտերի եղբորը՝ Ադոլֆին, վիճարկել երգի հեղինակային իրավունքը։ Երկար դատավարությունից հետո, 1922 թվականին, բարձրագույն վճռաբեկ ատյանը Պիեռ Դեգեյտերին հեղինակ է ճանաչել։

Դեգեյտերի այլ գործերից են «Կոմունար» (տեքստը՝ Է․ Պոտիեի), «Հառաջ, բանվոր դասակարգ», «Մուրճ և մանգաղ», «Ռուսական հեղափոխության հաղթարշավը» (Դեգեյտերի տեքստով)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 27 մահեր
Կատեգորիա:1848 ծնունդներ
Կատեգորիա:1932 մահեր
Կատեգորիա:Բելգիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Մոս (քաղաք)

**Մոս** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Պոնտեվեդրայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Գալիսիա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Վիգո շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 52 կմ2։ Բնակչությունը՝ 14818 (2010 թվականին)։

## Պատկերասրահ

Dolmen de Meixoeiro - Mos.jpg|
Paisaxe Mos.jpg|
Pazo de Mos-01-1.jpg|
Fogueira de San Xoán, Petelos, Mos.jpg|
Hospital Psiquiátrico Provincial do Rebullón, Mos.jpg|


## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* todoMOS 
* Mancomunidade da área intermunicipal de Vigo
* Mos, Turismo Rías Baixas 
* Sirally.com Página dedicada a los rallyes y seguimiento a los pilotos de mos 
* Plataforma cidadana defende Mos creada para evitar la construcción/impacto del tramo del AVE y la nueva autovía que Vigo quiere construír por el municipio de Mos

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Դարբնոց

thumb|Դարբնոց ածուխի քուրայով
**Դարբնոց**, դարբնի արհեստանոց։ Դարբնոցը եղել է բոլոր բնակավայրերում՝ տեղի բնակչությանը սպասարկելու համար։

Ունեցել է քուրա, փուքս, սալկամ զնդան, գելարան, տարբեր մեծության մուրճեր, կռաններ, ուռներ, ունելիներ, խարտոցներ, ջրի տաշտեր (պատրաստված գործիքները սառը ջրում ընկղմելու համար) և այլ հարմարանքներ։ Քուրան (հնոցը) քարից, կավածեփ կամ աղյուսաշար պատվանդանի վրա (հատակից մոտ 70 սմ բարձր) պատրաստված կրակարան էր, որտեղ ածխով ջեռուցվում էր երկաթը։ Այն սարքերով ու խողովակներով կապված էր փուքսի հետ և բորբոքվում էր վերջինիս օգնությամբ մղվող օդով։ Հիշատակվում է նաև դարբնի հնոցը, որը բորբոքվում էր փչելով։ Մ.թ.ա. 1-ին դարի դարբնոցներ հայտնաբերվել են Արտաշատի, Դվինի պեղումներից։ Միջնադարյան դարբնոցներ պահպանվել են գյուղական վայրերում։

Կատեգորիա:Մետաղամշակում
Stairway to heaven (երգ)

**Stairway to Heaven (երգ)**, բրիտանական Led Zeppelin խմբի երգերից է, գրվել է 1971 թվականի վերջին։ Այն գրվել է խմբի կիթառիստ Ջիմմի Փեյջի և վոկալիստ Ռոբերտ Փլանթի կողմից՝ խմբի 4-րդ ալբոմի համար (հայտնի է Led Zappelin IV անունով)։ Այն շատ հաճախ համարում են ռոք ժանրում աշխարհի լավագույն երգերից։ 8 րոպե և երկու վայրկյան տևողությամբ երգն ունի երեք բաժին, յուրաքանչյուրն աճող տեմպով և ձայնով։ Երգը սկսվում է որպես դանդաղ ակուստիկ-բաս ֆոլկ մեղեդիով։ Վերջին մասը արդեն ծանր ռոք ժանրում է, գործիքավորված է Փեյջի սոլո կիթառի համար և ավարտվում է Փլանթի միայնակ երգով՝ «And she's buying a stairway to Heaven» տողով։ «Stairway to Heaven» երգը 2000 թվականին VH1 ընկերության կողմից ընդգրկվել է լավագույն ռոք երգերի հարյուրյակում, զբաղեցրել է 31-րդ հորիզոնականը «Rolling Stone magazine»-ի՝ Բոլոր ժամանակների լավագույն 500 երգերը ցուցակում։ 1970-ական թվականներին ԱՄՆ-ում այն համարվում էր FM ռադիոյում ամենամեծ պահանջարկն ունեցող երգը։

## Երգի ստեղծման պատմությունը
մինի|աջից|Ռոբերտ Փլանթ
Երգը ստեղծվել է 1970 թվականին, երբ Ջիմի Փեյջն ու Ռոբերտ Պլանտը Ամերիկայում իրենց 5-րդ համերգային շրջագայությունից հետո հանգստանում էին Bron-Yr-Aur ամառանոցում։ Ինչպես հիշում է Փեյջը, գործիքային մասը գրելու համար իրենից պահանջվել է բավականին երկար ժամանակ, սակայն, ի տարբերություն դրա, երգի երաժշտությունը գրվել է ընդամենը մեկ գիշերվա ընթացքում։ Փեյջն իր հետ վերցրել էր ձայնարկիչ, և կոմպոզիցիան նրա մոտ ծնվեց դրանով ձայնագրված մի քանի հատվածներն իրար միացնելով։
### Ձայնագրումը
«Stairway to Heaven» երգի ձայնագրումը սկսվել է 1970 թվականի դեկտեմբերին, Իռլանդիայի «Basing Street Studios» անգլիական ստուդիայում։ Ձայնագրումն ավարտվեց այն ժամանակ, երբ Ռոբերտ Փլանթը 1971 թվականին Հեմփշիրում գրեց երգի բառերը։ Դրանից հետո նա վերադարձավ ստուդիա և գրեց կիթառի մենանվագը (սոլոն)։
### Երգը բառերի ստեղծումը
Փլանթը երգի բառերի ստեղծման մասին ասել է.

Ինչպես հետագայում հաստատել է Փեյջը, Փլանթի մոտ շատ հաճախ է եղել այն զգացումը, թե իր ձեռքը երգերի բառերը գրելիս «ինչ-որ առեղծվածային ուժ» է շարժում։
Փեյջն այս երգը համարում է իրենց խմբի լավագույն երգն ու այցեքարտը։

## Մրցանակներ

(*) designates unordered lists.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռոք երգեր
Վալեպիետրա

**Վալեպիետրա** (), քաղաք Իտալիայում, տեղակայված է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։

Բնակչությունը կազմում է 326 մարդ (2008 թվական), բնակչության խտությունը 6 մարդ/քառ. կմ։ Զբաղեցնում է 52 քառ. կմ տարածք։ Փոստային ինդեքս - 20, հեռախոսային կոդ - 0774։

## Ժողովրդագրություն
Բնակչության դինամիկան։

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till:0
 bar:1871 from:0 till:664
 bar:1881 from:0 till:748
 bar:1901 from:0 till:940
 bar:1911 from:0 till:1189
 bar:1921 from:0 till:1178
 bar:1931 from:0 till:1236
 bar:1936 from:0 till:1114
 bar:1951 from:0 till:1122
 bar:1961 from:0 till:916
 bar:1971 from:0 till:657
 bar:1981 from:0 till:488
 bar:1991 from:0 till:398
 bar:2001 from:0 till:376
PlotData=
 bar:1861 at: 0 fontsize:S text:n.d. shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 664 fontsize:S text:664 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 748 fontsize:S text:748 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 940 fontsize:S text:940 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 1189 fontsize:S text:1.189 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 1178 fontsize:S text:1.178 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 1236 fontsize:S text:1.236 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 1114 fontsize:S text:1.114 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 1122 fontsize:S text:1.122 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 916 fontsize:S text:916 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 657 fontsize:S text:657 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 488 fontsize:S text:488 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 398 fontsize:S text:398 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 376 fontsize:S text:376 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Ըստ տվյալների ISTAT


## Քաղաքի վարչակազմ
* Հեռախոս։ 0774 899031
* Էլեկտրոնային հասցե։ info@comune-vallepietra.it
* Պաշտոնական կայք։ http://www.comune-vallepietra.it/ 

## Արտաքին հղումներ
* http://www.comune-vallepietra.it/ 
* Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ 
* http://www.istat.it/english/ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Դաքիքի

**Աբու Մանսուր Մուհամմադ Իբն Ահմեդ** կամ **Դաքիքի** (), պարսկա-տաջիկական բանաստեղծ։ Դաքիքիից պահպանվել են մեկ քասիդ, քնարական բանաստեղծություններ և «Շահնամե»-ից գլուխներ (988 երկտող, ըստ որոշ աղբյուրների՝ 5 հազար երկտող), որոնք Ֆիրդուսին ընդգրկել է համանուն դյուցազներզության մեջ։ Արդեն իսկ պատանեկան տարիքում Դաքիքին աչքի է ընկել բանաստեղծական ձիրքով։ 25 տարեկանից դարձել է պալատական բանաստեղծ։ Սպանվել է ստեղծագործական ուժերի ծաղկման շրջանում՝ մոտավորապես 35 տարեկան հասակում, իր ստրուկի ձեռքով։

Դաքիքին շուբիյայի ներկայացուցիչ է, հոսանք, որն արտահայտում է խալիֆաթից անկախ լինելու ձգտում և փառաբանում հայրենի ավանդույթներն ու սովորույթները։ Դաքիքիի բանաստեղծություններն աչքի են ընկնում լեզվի պատկերավորությամբ, փոխաբերությունների առատությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «Рудаки и поэты его времени, сборник»; Ленинград, 1985 (Библиотека поэта); с. 152—209.
* «Антология таджикской поэзии, сборник»; Москва, ГИХЛ, 1951 г.; с. 108—114. И в изд. 1957 г.
* «Поэзия народов СССР IV—XVIII веков»; Москва, « Художественная литература», 1972 г. (Библиотека всемирной литературы. Серия первая). т. 55; с. 111—114.
* Ethé Hermann, «Die höfische u. romantische Poesie der Perser» (Hamburg, 1887).
* Ethé Hermann, «Rudagi’s Vorläufer und Zeitgenossen», («Morgenländische Forschungen» II, Leipzig, 1875).

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
*

Կատեգորիա:Միջնադարյան պարսիկ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Պարսիկ գրողներ
Կատեգորիա:Պարսկալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Իգուանա

**Իգուանա** ( ), խոտակեր մողեսների տեսակ է, որոնք բնիկ են Մեքսիկայի արևադարձային տարածքներում, կենտրոնական Ամերիկայում, Պոլինեզիայի մի քանի կղզիներում, որոնցից են Ֆիջին և Տոնգան և Կարիբյան կղզիները։

Այս տեսակը հայտնաբերվել է 1768 թվականին ավստրացի բնագետ Ժոզեֆ Նիկոլա Լաուրենտին և նշվում է նրա գրքերում՝ *Specimen Medicum, Exhibens Synopsin Reptilium Emendatam cum Experimentis circa Venena*։ Տարբերակված են 2 տարատեսակներ, որոնք ընդգրկված են Իգնուանա տեսակում․ կանաչ իգուանա, որը տրված տարածքներում հայտնի ընտանի կենդանի է, և փոքր անթիլյան իգուանա, որը բնիկ է Փոքր Անտիլյան կղզիներում։

Իգուանա անվանումը եկել է իսկական Թաինո անվան տարատեսակից՝ Իվանա։

Այս 2 տարատեսակները ներառված են, ինչպես նշվեց, *Իգուանա տեսակում*, որն էլ ընդգրկված է *Իգուանա ընտանիքում*։

## Կենսաբանություն և հոգեբանություն
Մարմնի երկարությունը կարող է հասնել 1,5 մ-ից մինչև 1,8 մ` պոչով։ Ունի ստորին ծնոտի ծալքեր (Դյուլափ), մի շարք կռնակներ, որոնք տարածվում են մինչև պոչը, «երրորդ աչք» գլխում։ Այս լուսազգայունը օրգանը (պարիենտալ աչք), տեսանելի որպես գունատ լայն թեփուկ գլխի վերևում։ Վզի ներքևում կան փոքր թեփուկներ, որոնք կոչվում են թմբիկավոր թեփուկներ։ Սրանք բազմագույն են, տեսանելի են մոտիկից։ Ունի լայն կլոր թեփուկներ այտերի վրա, որոնք հայտնի որպես Սուբիմատիկ վահան։

Իգուանաները  հիանալի տեսողություն ունեն, կարող են տեսնել ստվերը և լույսը ու տարբերակել դրանք, ճանաչել առարկաներ հեռվից։ Աչքերը նրանց օգնում են խիտ անտառում ուտելիք գտնելուց։ Նրանք նաև օգտագործում են վիզուալ ազդանշաններ՝ տեսակակիցների հետ հաղորդակցվելու համար։

Տիպանիումը՝ իգուանաների թմբկաթաղանթը, գտնվում է սաբտիմանիկ վահանի և աչքի միջև։ Իգուանաներ նկատելը սովորաբար դժվար է, քանի որ նրանք հարմարվում են միջավայրի գույներին՝ գիշատիչներից խուսափելու համար։

## Պատկերասրահ

File:St Thomas Marriott Iguana 9 cropped.jpg|Green iguana at St. Thomas
File:Iguana iguana male head.jpg| Another green iguana (*Iguana iguana*)
File:Iguana delicatissima.jpg|A Lesser Antillean iguana in the wild in Dominica
File:Cayman Iguana.jpg|Cayman iguana
File:Iguana in mexico.jpg|An iguana at La Manzanilla, Jalisco, Mexico, at an environmental reserve
File:Iguana-001.jpg|An iguana at rain forst, Stellenbosch, Western Cape Province, South Africa


## Ծանոթագրություններ

## Խորհուրդ է տրվում
*Frost, D.E. and R.E. Etheridge (1989) A Phylogenetic Analysis and Taxonomy of Iguanian Lizards (Reptilia։ Squamata). Univ. Kansas Mus. Nat. Hist. Misc. Publ. 81
*Frost, D.R., R. Etheridge, D. Janies and T.A. Titus (2001) Total evidence, sequence alignment, evolution of Polychrotid lizards, and a reclassification of the Iguania (Squamata։ Iguania). American Museum Novitates 3343։ 38 pp.

Կատեգորիա:Սողուններ
Հերի դարի կիկլոպյան ամրոց

**Հերի դարի կիկլոպյան ամրոց**, Նորատուս գյուղերից երկու կիլոմետր դեպի արևելք, Սևանա լճի (նախկին մակարդակի) ափամերձ հարթության վրա առկա է կոնաձև լանջերով, մեծ թեքության մի բարձունք։ Նրա լանջերը ծածկված են հրաբխային խարամով, որը և խիստ դժվարացնում է բարձունքի գագաթ բարձրանալը։ Նա շրջապատի հարթությունից բարձր է մոտ 120 մետր։ Տեղացիները լեռը «Հերի դար» են կոչում, որովհետև բարձունքի հարավարևելյան լանջում կան երկու բավական ընդարձակ քարայրներ, որոնք, ինչպես ցույց տվեց ուսումնասիրությունը, հավանորեն եղել են նախնադարյան մարդու կացարաններ։

Լեռան գագաթը ձագարաձև է, և բարձունքի բոլորակ եզրերով անցնում են կիկլոպյան ամրոցի պարիսպների մնացորդները՝ կրկնելով տեղի շրջաձևությունը։

Պարսպի ընդհանուր երկարությունը շուրջ 500 մետր է, իսկ ամրոցի բռնած մակերեսը մոտավորապես 4 հեկտար է։ Պարիսպներից ներս երևում են կացարանների ավերակները, որոնց մեջ իր լավ պահպանվածությամբ աչքի է ընկնում մի քաղանկյուն շենք, որի պատերը մնում են երկու-երեք շարք քարի բարձրությամբ։ Պատերի լայնությունը 2,5 մետր է, շինության 4 անյուններում դրված են խոշոր քարեր։ Այս շենքն ունի երկու բաժանմունք՝ երկու սենյակի ձևով։

Ամրոցի պարիսպների կառուցման տեխնիկան նման է մյուս ամրոցների պարիսպների կառուցման տեխնիկային։ Ամրոցն ունեցել է յոթ աշտարակ, որոնց հետքերը երևում են պարիսպների վրա։ Աշտարակներից երկուսը գտնվում են ամրոցի մուտքի աջ և ձախ կողմերում, երկուսը՝ ամրոցի հյուսիսարևելյան պարսպամասում, իսկ երեքը՝ հավասար հեռավորության վրա, մեկը մյուսից՝ 40-45 մետր, ուղղված հարավ-արևմուտք։ Աշտարակներն ունեն 6X6 մետր հարթակներ։

Ամրոցի մուտքը եղել է նրա հյուսիսարևելյան կողմից, այդ մասի լանջը համեմատաբար ավելի քիչ թեքություն ունի։ Մուտքից ճանապարհը դուրս է գալիս և իջնում դեպի ներքևի հարթության վրա եղած բնակատեղին, այնուհետև աստիճանաբար թեքվում դեպի հյուսիս։ Բնակավայրից արևելք փռված է դամբարանադաշտը։

Հերի դարի ամրոցը, հավանորեն, Վելիքուխի երկրի պաշտպանության գործում հատուկ տեղ է գրավել։ Կանգնած լինելով բարձր սարի վրա՝ այս ամրոցը մեծ տեսադաշտ է ունեցել։ Այնտեղից պարզ երևում են Գավառագետի հովտի ու նրա շրջապատի համարյա բոլոր կիկլոպյան ամրոցները՝ լճափի ամրոցները հյուսիսում, Կարմիր գյուղի Ձմեռանոցի ամրոցը՝ հարավում, Աղի բերդ ամրոցը՝ արևմուտքում և Սևանա լճի ամբողջ հայելին։

## Աղբյուրներ
«Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցները»։ Հեղինակ՝ Գ. Հ. Միքայելյան։

Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Անտոն Դելվիգ

**Դելվիգ Անտոն Անտոնովիչ** (), ռուս բանաստեղծ։

Սովորել է Ցարսկոյե Սելոյի լիցեյում։ Բանաստեղծություններ է գրել՝ ընդօրինակելով ռուսական ժողովրդական երգերը։ Տարվել է բանահյուսական թեմաներով («Ցեֆիզ», «Դամոն», «Ոսկե դարի վերջը»)։ «Պաշտոնաթող զինվորը» հովվերգության մեջ ձգտել է տալ ռուսական ժողովրդի բնավորության առանձնահատուկ գծերը, կենցաղը, լեզուն։ Առաջիններից էր, որ ռուսական պոեզիա ներմուծեց և զարգացրեց սոնետի ժանրը։ Հրատարակել է «Սևերնիե ցվետի» (1825—1831 թվականներին, ռուսերեն՝ «Северные цветы») գրական ալմանախը, Լիտերատուրնայա գազետա (1830—1831 թվականներին) թերթը, որոնց շուրջն էին համախմբված ժամանակի առաջատար գրողները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Տիֆից մահացածներ
Քյուրդի կիկլոպյան ամրոց

Մարտունու շրջանի երկրորդ խմբի ամրոցներին վերագրում են նաև Վաղաշեն գյուղից 1-1,5 կիլոմետր դեպի հարավ, Վարդենիս լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջում եղած ամրոցները, որոնք ընկնում են Մարտունու արվարձանում եղած ամրոց-շենի գծի վրա՝ 2.5-3 կիլոմետր հեռու։ Այս ամրոցները միմյանցից հեռու են կես կիլոմետրով, նրանց բաժանում է մի խոր ձոր։
## Կառուցվածք
Քյուրդի ամրոցը նման է փակված պայտի, գրավում է կես հեկտար տարածություն, պարիսպներն ունեն չորս մետր լայնություն, շարված անտաշ ու անշաղախ բազալտ խոշոր քարերով, մեջը լցված մանր քար ու խիճ։
### Քարաբուրգեր
Ամրոցն ունի հինգ քարաբուրգ, որոնցից երկուսը կառուցված են ամրոցի մուտքի աջ և ձախ կողմերում, երկուսը՝ հարավարևմտյան և հյուսիսարևմտյան անկյուններում, հինգերորդ աշտարակը կանգնած է պարսպի հյուսիսարևելյան ժայռաբլրակի վրա, որը օգտագործվել է որպես պարիսպ, ինչպես այլ ամրոցներում(Լճաշեն)։ Աշտարակներն ունեն տարբեր մեխություն(9*4 և 7*2,5)։

### Շրջակայքը
Ամրոցը և շրջակայքը դեպի հարավ ծածկված են կացարանների մնացորդներով։

Ալոյի կողի ամրոցը, համեմատելով տվյալ ամրոցի հետ, ավելի մեխ տարախություն է գրավում (մոտ մեկ հեկտար), ունի միջնապարիսպ, որը ամրոցը բաժանում է երկու համարյա հավասար մասերի՝ արևելյան և արևմտյան։ Արևմտյան մասի հարավարևելյան անկյունում գտնվում է մուտքը, որի երկու կողմերում երևում են քարաբուրգերի մնացորդներ։ Նման աշտարակներ կան նաև միջնապարսպի ու ընդհանուր պարսպի միացման անկյուններում։ Աշտարակները ունեն 5*5 մեծություն։
## Նմանություններ

Պարիսպների ու աշտարակների կառուցման տեխնիկան միանգամայն համընկնում է Քյուրդի կողի ամրոցի կառուցման տեխնիկային, ուստի դրանք երկուսն էլ կարելի է համարել միևնույն ժամանակվա կառույցներ։

Ամրոցում և նրանից դուրս բազմաթիվ կացարանների ավերակներ կան, նրա հյուսիսային պարսպի երկարությամբ, արևելքից արևմուտք ընկած է ժայռապատ մի ոչ բարձր բլուր, որի խորշերը, ըստ երևույթին, ծառայել են որպես կացարաններ։ Ամրոցից դեպի հարավ, վարելահողում եղած քարակույտերը հավանաբար դամբարաններ են։

Երկու ամրոցներն էլ զուրկ են մշտական ջրից։

Այս ամրոցները չնայած իրենց դիրքով գերիշխում են շրջապատի վրա, հատկապես Սևանա լճի կոմը, այնուամենայնիվ, կարծում ենք, որ նրանք խոշոր ռազմական դեր խաղալ չէին կարող երկրի պաշտպանության գործում։ Հետևաբար այս ամրոցները ունեցել են տեղական պաշտպանական նշանակություն և գուցե այս երկրի կյանքում զգալի դեր են խաղացել անասնապահության գործում։

Մարտունու շրջանում կիկլոպյան ամրոցների երկրորդ խումբը կազմված է չորս ամրոցից, որոնք տեղադրված են Սևանա լճի հարավարևելյան ափին։ Այս խմբի կենտրոնական ամրոցը հավանաբար եղել է Ծովինար և Ալուչալու գյուղերի միջև եղած ամրոցը։

## Գրականություն
* Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ էջ 37

Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Parental Advisory

thumb|200px|right|Զգուշացնող պիտակը
**Parental Advisory** (կրճատ **PAL**), նախազգուշացնող պիտակ է, որը առաջին անգամ ներկայացվել է 1985 թվականին Ամերիկայի ձայնագրման արդյունաբերության ասոցացիայի (Recording Industry Association of America կամ կրճատ RIAA) կողմից։ Պիտակը հիմնականում տեղադրվում է հիփ հոփ ժանրի երաժշտական ձայնագրությունների շապիկների վրա, որպեսզի անձը, ով պատրաստվում է լսել ձայնագրությունը նախապես տեղյակ լինի որ այն պարունակում է հայհոյանքներ կամ ոչ պատշաճ բառապաշար։

Կատեգորիա:Անգլերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Գրաքննադատություն
Արտավազդի վեպ

**Արտավազդի վեպը**, հայ հնագույն վիպերգերից։ Արտաշեսը ունենում է մի քանի զավակներ, որոնցից ավագի՝ Արտավազդի անվան շուրջը հյուսվում է վեպի նոր ճյուղը։

## Սյուժեն

Վեպում պատմվում է, որ Արտաշեսը մեծ պատիվներ էր շնորհել Երվանդի դեմ մղած պատերազմում իր կողմն անցած Արգավանին, որը պետության մեջ երկրորդն էր համարվում և մոտ էր արքունիքին։ Բայց նա դրանով չի բավարարվում և ընտանեկան խարդավանք ու դավեր է նյութում Արտաշեսի դեմ։ Սաթենիկ թագուհին տարփանքով տենչում էր Արգավանի սերը, իսկ Արգավանը ձգտում էր հայոց գահին։

Ճաշ գործեալ Արգաւանայ ի պատիւ Արտաշիսի
Եվ խարդաւանակ լեալ նմին ի տաճարին վիշապաց


Արտաշեսը մեծ ցասումով վերադառնում է Արտաշատ և իր Մաժան որդուն զորքով ուղարկում է Մուրացյան կամ Վիշապազանց տոհմի դեմ՝ հրամայելով շատերին կոտորել, իսկ Արգավանի դղյակը հրկիզել։

## Գրականություն

* «Հայ ժողովրդի պատմություն», էջ 896 1971

Կատեգորիա:Անտիկ շրջանի հայ գրականություն
Վալինֆրեդա

**Վալինֆրեդա** (), քաղաք Իտալիայում։ Տեղակայված է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։

Բնակչությունը կազմում է 301 մարդ (2008 թվական), բնակչության խտությունը 18 մարդ/քառ. կմ։ Զբաղեցնում է 17 քառ. կմ տարածք։ Փոստային ինդեքս - 20, հեռախոսային կոդ - 0774։

Բնակավայրի հովանավորն է Սուրբ Միքայել Հրեշտակապետը։ Տոնը նշվում է սեպտեմբերի 29-ին։

## Ժողովրդագրություն
Բնակչության դինամիկան։

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till:0
 bar:1871 from:0 till:965
 bar:1881 from:0 till:1019
 bar:1901 from:0 till:1155
 bar:1911 from:0 till:1125
 bar:1921 from:0 till:1206
 bar:1931 from:0 till:953
 bar:1936 from:0 till:847
 bar:1951 from:0 till:831
 bar:1961 from:0 till:591
 bar:1971 from:0 till:319
 bar:1981 from:0 till:288
 bar:1991 from:0 till:290
 bar:2001 from:0 till:290
PlotData=
 bar:1861 at: 0 fontsize:S text:n.d. shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 965 fontsize:S text:965 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 1019 fontsize:S text:1.019 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 1155 fontsize:S text:1.155 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 1125 fontsize:S text:1.125 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 1206 fontsize:S text:1.206 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 953 fontsize:S text:953 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 847 fontsize:S text:847 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 831 fontsize:S text:831 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 591 fontsize:S text:591 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 319 fontsize:S text:319 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 288 fontsize:S text:288 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 290 fontsize:S text:290 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 290 fontsize:S text:290 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Ըստ տվյալների ISTAT


## Քաղաքի վարչակազմ
* Հեռախոս։ 0774 925088
* Էլեկտրոնային հասցե։ comunevallinfreda@comunevallinfreda.rm.it
* Պաշտոնական կայք։ http://www.comunevallinfreda.rm.it/

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բնակավայրի պաշտոնական կայքը 
* Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ 
* http://www.istat.it/english/ 

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Դենդրիտ (մետաղ)

[մինի|[Էլեկտրոլիտային եղանակով զտված արծաթի բյուրեղ, տեսանելի դենդրիտային կառուցվածքներով]]
**Դենդրիտ** ( - ծառ), որևէ միներալի, մետաղի, ձուլվածքի, արհեստական միացության բյուրեղային գոյացում։ Սովորաբար լինում է ծառի ճյուղի, ձարխոտի տերևի կամ աստղի ձևով։ Առաջանում է հալոցքներից, գոլորշիներից կամ լուծույթներից՝ նյութի արագ բյուրեղացման ժամանակ, բյուրեղների աճի նեղված պայմաններում (օրինակ, ապարների կամ միներալների ճեղքերում, մածուցիկ միջավայրում, փուխր կավային առաջացումներում)։ Բնության մեջ սովորաբար հանդիպում են բնածին պղնձի, ոսկու, արծաթի և այլ մետաղների դենդրիտներ։ Բնորոշ է նաև պիրոլյուզիտ, ուրանինիտ և այլ միներալնևրի համար։

Կատեգորիա:Բյուրեղագիտություն
HTC

**HTC Corporation** (նախկինում կոչվել է **High Tech Computer Corporation**, փոխել է իր անվանումը 2008 թվականի հունիսին), թայվանական ընկերություն, որն արտադրում է սմարթֆոններ և պլանշետներ։ Ընկերությունը ի սկզբանե թողարկում էր սմարթֆոններ հիմնականում հիմնված բջջային օպերացիոն համակարգի Windows Mobile, Microsoft ընկերության կողմից, բայց 2009 թվականից սկսել է թողարկել արդեն Android օպերացիոն համակարգով, իսկ 2010 թվականից և Windows Phone պլատֆորմի վրա։ HTC համարվում է Open Handset Alliance-ի (բջջային հեռախոսների և բջջային կապի օպերատոր) անդամ։ HTC Dream սմարթֆոնը, որը վաճառվում էր 
T-Mobile օպերատորը, շատ երկրներում T-Mobile G1 կամ Era G1 (Լեհաստանում), դարձավ առաջին բջջային հեռախոսը շուկայում, որը օգտագործում էր Անդրոիդ օպերացիոն համակարգը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ընկերության պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Արտադրող ընկերություններ
Կատեգորիա:Բջջային հեռախոս արտադրողներ
Կամիլ Դեմուլեն

**Լյուսի Սեմպլիս Կամիլ Բենուա Դեմուլեն** (, ), ֆրանսիացի փաստաբան և լրագրող, Ֆրանսիական հեղափոխության գործիչ։

1789 թվականի հուլիսի 14-ի ապստամբության նախօրեին հանդես է եկել միապետության դեմ զինված պայքարի կոչով։ Խմբագրել է դեմոկրատական թերթեր։ Կոնվենտում դուրս է եկել ժիրոնդիստների դեմ։ Հարել է յակոբինների աջ թևին (Ժորժ Դանտոնի կողմնակիցներին)։ Իր հրատարակած «Հին կորդելիերը» () տպագիր օրգանի էջերում պահանջում էր վերացնել մաքսիմումի մասին օրենքը, մեղմել Հեղափոխական ահաբեկչությունը՝ քննադատելով Մաքսիմիլիեն Ռոբեսպիեռի քաղաքականությունը։

Բանտարկվել է և հեղափոխական տրիբունալի որոշմամբ մահապատժի ենթարկվել գիլիոտինով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական հեղափոխական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մահապատժի դատապարտվածներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Միլիմետր

**Միլիմետր** (միլլիմետր), երկարության չափման միավոր։ Նշանակվում է մմ (միջազգային նշանակումը՝ mm)։ Շատ երկրներում միլիմետրը գծագրերում երկարության չափման լռելյայն միավորն է. եթե չափերը տրված են առանց միավորների, ապա չափերը միլիմետրերով են։

1 մմ = 0,001 մ = 0,01 դմ = 0,1 սմ = 1000 մկմ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկարության չափման միավորներ
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդ

**Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության (ԽՍՀՄ) Գերագույն խորհուրդ** (), պետական իշխանության բարձրագույն ներկայացուցչական և միակ օրենսդիր մարմին նախկին Խորհրդային Միությունում։ որպես երկրի պետական իշխանության բարձրագույն օրգան ստեղծվել է 1936 թվականի դեկտեմբերի 5-ի սահմանադրությամբ, պետական իշխանության բարձրագույն մարմնի դերում փոխարինելով խորհուրդների համագումարին, իսկ նստաշրջանների միջև ընկած ժամանակամիջոցում՝ Կենտրոնական գործադիր կոմիտեին (ԿԳԿ)։

Գերագույն խորհրդի բացառիկ իրավասությանն է պատկանել Խորհրդային Միությունում օրենքների հրապարակումը, պլանային տնտեսության սահմանումը, պետական բյուջեի և դրա կատարման վերաբերյալ հաշվետվության հաստատումը, հողօգտագործման, հողի ընդերքից, անտառներից, ջրերից օգտվելու, լուսավորության և առողջապահության հիմունքնևրի, աշխատանքային օրենսդրության, դատարանակազմության և դատավարության օրենսդրության, ինչպես նաև քաղաքացիական ու քրեական, ամուսնության և ընտանիքի մասին օրենսդրության հիմունքների և այլ օրենսգրքերի ու օրենսդրության հիմունքների սահմանումը, համաներման մասին համամիութենական ակտերի հրապարակումը։

Գերագույն խորհրդի իրավասության մեջ կենտրոնական տեղ են գրավել պատերազմի և խաղաղության հարցերի լուծման հետ կապված լիազորությունները, հնարավորության դեպքում ԽՍՀՄ կազմում նոր միութենական հանրապետություն ընդունելու, միութենական հանրապետությունների միջև եղած սահմանները փոփոխելու, միութենական հանրապետության կազմում նոր ինքնավար հանրապետությունների և ինքնավար մարզերի կազմավորումը հասաատելու իրավունքները։

Գերագույն խորհուրդն իրավասու է եղել ընտրելու երկրի ղեկավարին, կազմավորել նախագահություն (նախագահի, նրա 15 տեղակալի (յուրաքանչյուր միութենական հանրապետության գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահները), քարտուղարի և 20 անդամի կազմով), Մինիստրների խորհուրդ, ընտրել գերագույն դատարան, նշանակել գլխավոր նախագահ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1938 հիմնադրումներ ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կառավարություն
Կատեգորիա:Կազմալուծված երկպալատանի օրենսդիր մարմիններ
Պետեր Դեբայ

**Պետեր Յոզեֆ Վիլհելմ Դեբայ** (Petrus Josephus Wilhelmus Debije / Peter Joseph Wilhelm Debye, ), ֆիզիկոս-տեսաբան։ 1924 թվականից ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամ։

Ավարտել է Ախենի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցը (1905) և Մյունխենի համալսարանը (1910)։ Բեռլինի Կայզեր-Վիլհելմ ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրեն (1935 թվականից)։ 1940 թվականից Քոռնելի համալսարանի պրոֆեսոր (Իթաքա)։

## Գիտական գործունեություն
Աշխատանքները վերաբերում են պինդ մարմնի քվանտային տեսությանը։ Առաջարկել է պինդ մարմնի մոդել, ապացուցել, որ ցածր ջերմաստիճաններում բյուրեղային ցանցի ջերմունակությունը համեմատական է բացարձակ ջերմաստիճանի խորանարդին։ Մտցրել է, այսպես կոչված, Դեբայի ջերմաստիճան հասկացությունը։ Տվել է դիէլեկտրիկ բյուրեղների ջերմահաղորդականության տեսությունը։ Մոլեկուլները համարելով կոշտ դիպոլներ՝ Դեբայը մշակել է դիէլեկտրիկների դիպոլային տեսությունը։ Նյութի կառուցվածքի ուսումնասիրման համար լայն կիրառություն է գտել բյուրեղային փոշում և հեղուկներում ռենտգենյան ճառագայթների ինտերֆերենցիայի նրա առաջարկած մեթոդը։ Նրա անունով է կոչվում դիպոլային մոմենտի չափման միավորը՝ դեբայը։ Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր է (1936)։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Հեմֆրի Դևի

**Համֆրի Դևի** (, ), անգլիացի քիմիկոս և ֆիզիկոս։ 1801 թվականից Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ, 1820—1826 թթ.՝ պրեզիդենտ (նախագահ), Պետերբուրգի ԳԱ արտասահմանյան պատվավոր անդամ (1826 թ.)։

Դևիին աշակերտել է Մ․ Ֆարադեյը։ 1799 թ. հայտնաբերել է ազոտի ենթօքսիդի հարբեցնող հատկությունը։ 1800 թ. առաջարկել է քիմիական խնամակցության էլեկտրաքիմիական տեսությունը։ 1807 թ. մինչ այդ անբաժանելի համարվող կծու ալկալիներից էլեկտրուիզով անջատել է մետաղական նատրիումը և կալիումը։ Էլեկտրոլիտիկ ճանապարհով ստացել է (1808 թ.) կալցիումի, բարիումի, ստրոնցիումի և մագնեզիումի ամալգամները։ Դևը առաջարկել է թթուների ջրածնական տեսությունը, հերքելով Ա․ Լավուազիեի տեսակետը, ըստ որի թթուն պետք է անպայման թթվածին պարունակի։ Բացահայտել է հաղորդիչի էլեկտրադիմադրության կախվածությունը նրա երկարությունից, լայնական կտրվածքից և ջերմաստիճանից։ Զբաղվել է նաև ագրոքիմիայի հարցերով, նշել անօրգանական աղերի անհրաժեշտությունը բույսերի սնուցման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երկրաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Ալբանո Լացիալե

**Ալբանո Լացիալե** (), քաղաք Իտալիայում։ Գտնվում է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում, Ալբանո լճի մոտ։ Մայրաքաղաք Հռոմից 25 կմ հարավ է գտնվում։ Քաղաքը հաճախ կարճ անվանում են Ալբանո։

## Քույր քաղաքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Ոլորտային երկրաչափություն

thumb|250px|right|Մեծ շրջանագիծը միշտ կիսում է գունդը երկու հավասար մասերի։ Շրջանագծի կենտրոնը համընկնում է գնդի կենտրոնի հետ։
**Ոլորտային երկրաչափություն**, գնդային երկրաչափություն, մաթեմատիկայի բաժին, որն ուսումնասիրում է ոլորտի վրա գտնվող երկրաչափական պատկերներ։

## Կանոններ
# Գնդային մակերևույթի ցանկացած երկու А և В կետերով (բացառությամբ տրամագծորեն հակառակների) կարելի է տանել մեկ շրջանագիծ, որի հարթությունն անցնում է գնդի կենտրոնով․ այդ շրջանագիծը անվանում են մեծ շրջանագիծ․ այն ոլորտային երկրաչափության մեջ խաղում է ուղիղ գծի դեր։
# Երկու մեծ շրջանագծերը, նրանց ընդհանուր կետերով չանցնող երրորդ մեծ շրջանագծով հատելիս, առաջանում են 8 եռանկյուններ, որոնց տարրերը որոշելու համար բավական է ուսումնասիրել միայն մեկը, օրինակ, այն, որի կողմերը փոքր են կիսաշրջանագծերից (էյլերյան եռանկյուն)։
# ABC ոլորտային եռանկյան կողմերը չափում են OABC (Օ-ն ոլորտի կենտրոնն է) եռանիստ անկյան հարթ անկյուններով․
# Երկու մեծ շրջանագծերի՝ կազմած անկյունը՝ այդ շրջանագծերին՝ նրանց հատման կետում տարված շոշափողների կազմած անկյունն է։

## Ոլորտային երկրաչափության շատ հասկացություններ և պնդումներ հանգում են հարթաչափության հասկացություններին և պնդումներին։
# Եռանկյունները համարվում են հավասար, եթե դրանք կարող են համընկնել՝ որոշակի ձևով շարժելով ոլորտի վրայով։
# Ոլորտային եռանկյունների համար ճիշտ են հարթ եռանկյունների հավասարության երեք հայտանիշները, բայց տեղի ունի նաև չորրորդ դեպքը՝ եթե եռանկյան անկյունները հավասար են, ապա եռանկյունները հավասար են։
# էյլերյան եռանկյան ցանկացած կողմ փոքր է մյուս երկու կողմերի գումարից և մեծ՝ նրանց տարբերությունից։

Բայց շատ այլ առումներով ոլորտային երկրաչափությունը տարբերվում է հարթաչափությունից, օրինակ, Ոլորտային երկրաչափության մեջ չկան զուգահեռ ուղիղներ, քանի որ ցանկացած երկու մեծ շրջանագծեր հատվում են։ Ոլորտային երկրաչափության եռանկյան անկյունների Տ գումարի համար (π<Տ<3π), ε=S—π տարբերությունը անվանում են ոլորտային ավելցուկ։ Ոլորտային եռանկյան մակերեսը հավասար է R²(S—π), որտեղ R-ը ոլորտի շառավիղն է։

Կատեգորիա:Ոլորտային երկրաչափություն
Կատեգորիա:Ոլորտներ