Հավելյալ նյարդ

**Հավելյալ նյարդ**, հայտնի է նաև որպես **տասնմեկերորդ գանգուղեղային նյարդ**, կամ պարզապես (**', **CN XI'''), նյարդավորում է կրծոսկրաանրակապտկաձև (m. sternocleidomastoideus) և սեղանարդաձև (m. trapezius) մկանները։ Այն դասակարգվում է որպես տասներկու զույգ գանգուղեղային նյարդերի տասնմեկերորդ զույգ, քանի որ նախկինում համարվում էր, որ դրա մի մասը սկիզբ է առնում գլխուղեղից: Կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանը թեքում և պտտում է գլուխը, մինչդեռ սեղանարդաձև մկանը, որը միանում է թիակին, գործում է ուսերը բարձրացնելու (թոթվելու) համար:

Հավելյալ նյարդը սովորաբար բաժանում են ողնուղեղային և գանգուղեղային մասերի: Գանգուղեղային բաղադրիչն անմիջապես միանում է թափառող նյարդին, և շարունակական քննարկումներ են գնում այն մասին, թե արդյոք գանգուղեղային մասը պետք է համարվի բուն հավելյալ նյարդի մաս: Հետևաբար, «հավելյալ նյարդ» եզրույթը սովորաբար վերաբերում է միայն կրծոսկրաանրակապտկաձև և սեղանարդաձև մկանները նյարդավորող նյարդին, որը նաև կոչվում է ողնուղեղային հավելյալ նյարդ:

Այս մկանների ուժի ստուգումը կարելի է չափել նյարդաբանական հետազոտության ժամանակ՝ ողնուղեղային հավելյալ նյարդի գործառույթը գնահատելու համար: Թուլությունը կամ սահմանափակ շարժումը հուշում են վնասման մասին, որը կարող է առաջանալ տարբեր պատճառներից: Ողնուղեղային հավելյալ նյարդի վնասվածքն ամենահաճախն առաջանում է գլխի և պարանոցի հետ կապված բժշկական միջամտությունների հետևանքով: Վնասվածքը կարող է առաջացնել ուսի մկանների հյուծում, թիակի արտացցում և ուսի զատման ու արտաքին պտույտի թուլություն:

Հավելյալ նյարդն առաջանում է սաղմնային ողնուղեղային C1–C6 հատվածների հիմային թիթեղիկներից:

## Կառուցվածք
Ողնուղեղային հավելյալ նյարդի թելերը սկիզբ են առնում բացառապես ողնուղեղի վերին հատվածում տեղակայված նեյրոններից՝ սկսած այնտեղից, որտեղ ողնուղեղը միանում է երկարավուն ուղեղին, մինչև մոտավորապես C6 մակարդակը: Այս թելերը միավորվում են՝ ձևավորելով արմատիկներ, արմատներ և, ի վերջո, բուն ողնուղեղային հավելյալ նյարդը: Ձևավորված նյարդը մտնում է գանգի մեջ մեծ անցքի (foramen magnum) միջոցով, որը տեղակայված է գանգի հիմքում: Նյարդն ընթանում է գանգի ներքին պատի երկայնքով դեպի լծային անցք (foramen jugulare): Դուրս գալով գանգից՝ նյարդն անցնում է լծային անցքով լեզվաըմպանային և թափառող նյարդերի հետ միասին: Ողնուղեղային հավելյալ նյարդը հատկանշական է նրանով, որ այն միակ գանգուղեղային նյարդն է, որը և՛ մտնում է գանգի մեջ, և՛ դուրս է գալիս այնտեղից: Դա պայմանավորված է նրանով, որ այն եզակի գանգուղեղային նյարդերից է, որը նեյրոններ ունի ողնուղեղում:

Գանգից դուրս գալուց հետո գանգուղեղային բաղադրիչն անջատվում է ողնուղեղային բաղադրիչից: Ողնուղեղային հավելյալ նյարդը շարունակում է իր ընթացքը միայնակ և ուղղվում է դեպի հետ ու վար: Պարանոցում հավելյալ նյարդը հատում է ներքին լծային երակը երկփորանի մկանի հետին փորիկի մակարդակին: Իջնելով ներքև՝ նյարդը ծակում է կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանը՝ միաժամանակ վերջինիս տալով շարժիչ ճյուղեր, այնուհետև շարունակում է իջնել մինչև սեղանարդաձև մկան (մտնելով սեղանարդաձև մկանի առաջային եզրի միջին և ստորին երրորդականների միացման տեղում) և ապահովում է դրա վերին մասի շարժիչ նյարդավորումը:

### Կորիզ
Հավելյալ նյարդի ողնուղեղային մասը ձևավորող թելերը սկիզբ են առնում ողնուղեղի վերին հատվածներում տեղակայված ստորին շարժիչ նեյրոններից: Նեյրոնների այս կուտակումը, որը կոչվում է հավելյալ նյարդի ողնուղեղային կորիզ, տեղակայված է ողնուղեղի առաջային եղջյուրի կողմնային հատվածում և ձգվում է ողնուղեղի սկզբից (երկարավուն ուղեղի հետ միացման տեղից) մինչև մոտավորապես C6 մակարդակը: Վերին պարանոցային հատվածների կողմնային եղջյուրները կարծես հավելյալ նյարդի գանգային բաղադրիչի սկզբնահատված երկակի կորիզի (nucleus ambiguus) շարունակությունը լինեն:

### Տարբերակներ
Պարանոցում հավելյալ նյարդը հատում է ներքին լծային երակը երկփորանի մկանի հետին փորիկի մակարդակին մարդկանց մոտ 80%-ի դեպքում այն անցնում է երակի առջևով, իսկ մոտ 20%-ի դեպքում՝ դրա հետևով: Գրանցվել է նաև մեկ դեպք, երբ նյարդը ծակել է երակը:

Սովորաբար հավելյալ նյարդը նկարագրվում է որպես փոքր գանգուղեղային բաղադրիչ ունեցող, որն իջնում է երկարավուն ուղեղից և կարճ ժամանակով միանում ողնուղեղային բաղադրիչին՝ նախքան ճյուղավորվելն և թափառող նյարդին միանալը: Սակայն 2007 թվականին հրապարակված տասներկու մասնակիցների հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ անհատների մեծամասնության մոտ այս գանգուղեղային բաղադրիչը որևէ հստակ կապ չունի ողնուղեղային բաղադրիչի հետ. այս տարբեր բաղադրիչների արմատները բոլորի մոտ, բացառությամբ մեկի, թաղանթով բաժանված էին։

### Զարգացում
Հավելյալ նյարդն առաջանում է սաղմնային ողնուղեղային C1–C6 հատվածների հիմային թիթեղիկից:

## Գործառույթ
[alt=Image showing the head with two muscles highlighted.|մինի|Հավելյալ նյարդը նյարդավորում է [Կրծոսկրաանրակապտկաձև մկան|կրծոսկրաանրակապտկաձև և սեղանարդաձև մկանները]]
Հավելյալ նյարդի ողնուղեղային բաղադրիչն ապահովում է կրծոսկրաանրակապտկաձև և սեղանարդաձև մկանների շարժիչ վերահսկողությունը։ Սեղանարդաձև մկանը վերահսկում է ուսերը թոթվելու գործողությունը, իսկ կրծոսկրաանրակապտկաձևը՝ գլուխը պտտելու գործողությունը։ Ինչպես մկանների մեծ մասի դեպքում, սեղանարդաձև մկանի վերահսկողությունը սկիզբ է առնում ուղեղի հակառակ կողմից։ Սեղանարդաձև մկանի վերին մասի կծկումը բարձրացնում է թիակը։

Այնուամենայնիվ, համարվում է, որ կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանը նյարդավորող նյարդաթելերը երկու անգամ փոխում են կողմը։ Սա նշանակում է, որ կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանը  վերահսկվում է ուղեղի կողմից։ Կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանի թելերի կծկումը պտտում է գլուխը դեպի հակառակ կողմ, ինչի վերջնական արդյունքն այն է, որ գլուխը թեքվում է ուղեղի այն կողմը, որն այդ տարածքից ստանում է տեսողական տեղեկատվություն։

Մյուս կողմից, հավելյալ նյարդի գանգուղեղային բաղադրիչն ապահովում է փափուկ քիմքի, կոկորդի և ըմպանի մկանների շարժիչ վերահսկողությունը։

### Դասակարգում
Հետազոտողների շրջանում տարաձայնություններ կան հավելյալ նյարդի կողմից փոխանցվող տեղեկատվության տեսակը նկարագրող եզրույթաբանության վերաբերյալ: Քանի որ սեղանարդաձև և կրծոսկրաանրակապտկաձև մկաններն առաջանում են ըմպանային աղեղներից, որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ դրանք նյարդավորող ողնուղեղային հավելյալ նյարդը պետք է կրի հատուկ ընդերային կենտրոնախույս տեղեկատվություն:

Սա համահունչ է այն դիտարկմանը, որ հավելյալ նյարդի ողնուղեղային կորիզը կարծես երկարավուն ուղեղի երկակի կորիզի (nucleus ambiguus) շարունակությունն է: Մյուսները համարում են, որ ողնուղեղային հավելյալ նյարդը կրում է ընդհանուր մարմնական կենտրոնախույս տեղեկատվություն։

Ոմանք էլ կարծում են, թե ողնուղեղային հավելյալ նյարդը պարունակում է և՛ մարմնական, և՛ ընդերային կենտրոնախույս բաղադրիչներ:

## Կլինիկական նշանակություն
### Զննում
Հավելյալ նյարդը ստուգվում է՝ գնահատելով սեղանարդաձև և կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանների գործառույթը: Սեղանարդաձև մկանը ստուգելիս բուժառուին խնդրելում են թոթվել ուսերը դիմադրությամբ և առանց դրա: Կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանը ստուգելիս բուժառուին խնդրելում են թեքել գլուխը դեպի ձախ կամ աջ՝ դիմադրությանը հակառակ:

Սեղանարդաձև մկանի միակողմանի թուլությունը կարող է մատնանշել մարմնի նույն կողմի ողնուղեղային հավելյալ նյարդի վնասում: Գլխի պտույտի թուլությունը հուշում է հակառակ կողմի ողնուղեղային հավելյալ նյարդի վնասման մասին. դեպի ձախ թույլ պտույտը վկայում է աջ կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանի (հետևաբար՝ աջ հավելյալ նյարդի) թուլության մասին, իսկ դեպի աջ թույլ պտույտը՝ ձախ մկանի (և ձախ նյարդի) թուլության մասին:

Հետևաբար, մի կողմում ուսի թոթվման թուլությունը և մյուս կողմում գլխի պտույտի թուլությունը կարող են մատնանշել հավելյալ նյարդի վնասումն այն կողմում, որտեղ առկա է ուսի թուլությունը, կամ նյարդային ուղու վնասում ուղեղի հակառակ կողմում: Վնասման պատճառները կարող են ներառել վնասվածքը, վիրահատությունը, ուռուցքները և սեղմումը լծային անցքում: Երկու մկանների թուլությունը կարող է մատնանշել ավելի ընդհանուր հիվանդության գործընթաց, ինչպիսիք են կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզը, Գիյեն-Բարեի համախտանիշը կամ պոլիոմիելիտը:

### Վնասվածք
Ողնուղեղային հավելյալ նյարդի վնասվածքը հաճախ տեղի է ունենում պարանոցի վիրահատությունների ժամանակ, ներառյալ պարանոցի հատումը և ավշային հանգույցների հեռացումը: Այն կարող է առաջանալ նաև բութ կամ թափանցող վնասվածքի հետևանքով, իսկ որոշ դեպքերում՝ ինքնաբերաբար: Նյարդի ընթացքի ցանկացած կետում վնասումը կազդի դրա գործառույթի վրա: Արմատական վիրահատությունների ժամանակ նյարդը դիտավորյալ հեռացվում է՝ քաղցկեղի առկայությունը և տարածվածությունը հետազոտելու նպատակով: Ավելի քիչ ագրեսիվ միջամտությունների դեպքում փորձեր են արվում խնայել այն:

Հավելյալ նյարդի վնասվածքը կարող է հանգեցնել պարանոցի ցավի և սեղանարդաձև մկանի թուլության: Ախտանիշները կախված կլինեն նրանից, թե որ կետում է նյարդը վնասվել: Նյարդի վնասումը կարող է առաջացնել ուսագոտու իջեցում, հյուծում (ատրոֆիա), ոչ բնականոն շարժումներ, թիակի արտացցում և թույլ զատում։ Ուսագոտու թուլությունը կարող է հանգեցնել բազկահյուսակի ձգման վնասվածքի:

Քանի որ ախտորոշումը դժվար է, վնասվածքը հաստատելու համար կարող են անհրաժեշտ լինել էլեկտրամկանագրություն կամ նյարդի հաղորդականության հետազոտություններ: Վիրահատական բուժման արդյունքներն ավելի լավն են, քան պահպանողական մոտեցմանը (ֆիզիոթերապիա և ցավազրկում): Վիրահատական բուժումը ներառում է նեյրոլիզ, նյարդի ծայրերի կարում և ախտահարված սեղանարդաձև մկանի հատվածների փոխարինում այլ մկանային խմբերով, օրինակ՝ Էդեն-Լանգեի վիրահատությունը: Նյարդի վնասումը կարող է առաջացնել նաև պարանոցի ծռություն։

## Պատմություն
Անգլիացի անատոմ Թոմաս Վիլիսը 1664 թվականին առաջինն է նկարագրել հավելյալ նյարդը՝ ընտրելով հավելյալ անվանումը (լատ․՝ nervus accessorius), մատնանշելով թափառող նյարդի հետ կապը։

1848 թվականին Ջոնս Քուեյնը նյարդը նկարագրել է որպես թափառող նյարդին հավելյալ ողնուղեղային նյարդ՝ ընդունելով, որ չնայած նյարդի մի փոքր բաղադրիչ միանում է ավելի մեծ թափառող նյարդին, հավելյալ նյարդի թելերի մեծ մասը սկիզբ է առնում ողնուղեղից։ 1893 թվականին հաստատվել է, որ մինչ այդ թափառող նյարդի հավելյալ անվանվող նյարդաթելերը սկիզբ են առնում երկարավուն ուղեղի նույն կորիզից, և ժամանակի ընթացքում այդ թելերն ավելի ու ավելի սկսել են դիտարկվել որպես բուն թափառող նյարդի բաղկացուցիչ մաս։

Հետևաբար, հավելյալ նյարդ եզրույթն այժմ առավելապես օգտագործվում է միայն ողնուղեղից սկիզբ առնող թելերը նշելու համար։ Այն փաստը, որ կլինիկորեն հնարավոր է ստուգել միայն նյարդի ողնուղեղային հատվածի ֆունկցիան, էլ ավելի ամրապնդեց այս մոտեցումը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Gray793.png|Լեզվաըմպանային, թափառող և հավելյալ նյարդերի ընթացք և բաշխում. հավելյալ նյարդը (վերևում ձախից) մյուս երկու նյարդերի հետ միասին անցնում է լծային անցքով, ապա իջնում է ներքև՝ սովորաբար ներքին լծային երակի վրայով՝ նյարդավորելով կրծոսկրաանրակապտկաձև և սեղանարդաձև մկանները
Պատկեր:Gray1210.png|Պարանոցի կողմնային հատված. հավելյալ նյարդը երևում է կրծոսկրաանրակապտկաձև և սեղանարդաձև մկանների միջև
Պատկեր:Slide2ZEO.JPG|Գլխուղեղը և ողնուղեղի վերին հատվածը դիակային նմուշի վրա. հավելյալ նյարդը երևում է որպես երկարավուն ուղեղից սկիզբ առնող մի շարք արմատիկներ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Գլխուղեղային նյարդեր
Կատեգորիա:Նեյրոգիտություն
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգ