Փլավիոս Դիոսկորոս

**Փլավիոս Դիոսկորոս** (), 6-րդ դարի հողատեր, պետական գործիչ և իրավաբան, հայտնի որպես հունարենով գրող բանաստեղծ։ Նա ապրել է Բյուզանդական Եգիպտոսի Աֆրոդիտոպոլիս քաղաքում, ծագումով ղպտի քրիստոնյա է եղել և ժամանակակից պատմագրության մեջ հայտնի է որպես Աֆրոդիտեի Դիոսկորոս: Նրա արխիվը հայտնաբերվել է 1905 թվականի պեղումների ժամանակ և մեծ մասամբ պահպանվել է, չնայած այն ցրված է աշխարհի թանգարաններում և գրադարաններում: Դիոսկորոսի արխիվը բաղկացած է հունարեն և ղպտերեն լեզուներով մոտ 600 փաստաթղթից, ձեռագրերը բանաստեղծի անունով հայտնի ամենահին պահպանված ինքնագրերն են: Նրան պատկանող փաստաթղթերը նույնպես որոշակի նշանակություն ունեն. Դիոսկորոսը դատական պաշտոնյա է եղել, որը կազմել է իր համագյուղացիների համար դիմումներ, և իր հայրենի քաղաքի վարչակազմի ղեկավարը: Դիոսկորոսի արխիվը դարձել է պապիրոլոգիայի ամենակարևոր գտածոներից մեկը, այն պարունակում է տեղեկություններ Եգիպտոսի ստորին շրջանի վարչակազմի, իրավական հաստատությունների և 6-րդ դարի հոգևոր կյանքի մասին:

## Կենսագրության աղբյուրներ
մինի|Ժան Մասպերո
Ժան Մասպերոն Դիոսկորոսի ժառանգության առաջին հետազոտողն է։ Դիոսկորոսի արխիվը պատահաբար հայտնաբերվել է 1905 թվականի հուլիսին Կոմ-Իշկաու (ղպտիերեն՝ Ժկոու) գյուղում, գտնվում է Կահիրեից հարավ գտնվող հին Աֆրոդիտոպոլիսի տեղում։ Տեղի բնակչի կավե աղյուսե տունը փլուզվել է, և ավերակների պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են հին պապիրուսե մագաղաթներ։ Երբ Հնությունների ծառայությունը իմացել է գտածոյի մասին, պապիրուսների մեծ մասն արդեն վաճառականների մոտ էին։ Գուստավ Լեֆևրի գլխավորությամբ հնագետները անմիջապես սկսել են աշխատանքները և գյուղի տների տակ հայտնաբերել են հռոմեական ոճի կալվածք։ Այլ հայտնաբերածների  թվում է եղել պապիրուսի բեկորներով լի մեծ կուժ, որոնց թվում հայտնաբերվել են «Իլիականի», Մենանդրի կատակերգությունների և այլ տեքստեր: Շուտով հայտնաբերվեցին բազմաթիվ գործնական և անձնական փաստաթղթեր, ինչպես նաև բանաստեղծությունների ձեռագրեր։ Դրանց հրատարակումը ստանձնեց Ժան Մասպերոն՝ Հնությունների ծառայության տնօրենի որդին։ Հայտնաբերված փաստաթղթերի երեք հատոր հրատարակվել է Կահիրեի թանգարանի կողմից ֆրանսերենով՝ 1911, 1913 և 1916 թվականներին, վերջին հատորը լույս է տեսել Ժան Մասպերոյի մահից հետո Արևմտյան ճակատում։ Դիոսկորոսի արխիվի այլ փաստաթղթեր հրատարակվել են Իտալիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Միացյալ Նահանգների, Վատիկանի թանգարանի և այլ երկրների հետազոտողների կողմից:

## Կենսագրություն
### Ծագում։ Վաղ տարիներ
Դիոսկորոսը ծագումով մի վայրից էր, որը 6-րդ դարում կենսունակ էր կրոնական և մշակութային գործունեությամբ։ Նրա ժամանակ Աֆրոդիտոպոլիսն արդեն կորցրել էր իր կարգավիճակը որպես քաղաք և կենտրոն, բայց պահպանում էր իր տնտեսական և մշակութային նշանակությունը։ Նոննոսի ծննդավայր Պանոպոլիսը գտնվում էր 42 կիլոմետր հեռավորության վրա, և շրջակա քաղաքներում ապրում էին այլ եգիպտացի բանաստեղծներ, այդ թվում՝ Մուսաեոս Գրամատիկոսը, որը շարունակեց Նոննոսի ավանդույթները։ Նրանք բոլորը գրել են հնագույն հունարենով՝ հետևելով Հոմերոսի ժամանակների նորմերին: Դիոսկորոսը նաև թողել է մի քանի հոմերոսյան ոճով գովեստական գրություններ, երբ փորձել է դրանց գրական և լեզվական ձևերը հարմարեցնել քրիստոնեական քարոզչության կարիքներին: Քաղաքը նաև խոշոր կրոնական կենտրոն էր՝ մոտ 30 եկեղեցիներով և շրջակա տարածքում գտնվող ավելի քան 40 վանքերով: Աֆրոդիտոպոլիսից 40 կմ-ից պակաս հեռավորության վրա էր գտնվում Եգիպտոսի ամենահին Սպիտակ վանքը, իսկ Դիոսկորոսի հայրը՝ Ապոլլոսը, հիմնադրել է իր սեփական վանքը:

Դիոսկորոսի ծննդյան ամսաթվի և կյանքի առաջին տարիների մասին տեղեկություններ չկան։ Նրա հայրը՝ Ավրելիոս Ապոլլոսը, եղել է պրոտոկոմիտ (գյուղական վարչակազմի ղեկավար) և հողատեր-կտիտոր: Անուղղակի տվյալների համաձայն՝ Դիոսկորոսը ծնվել է մոտավորապես 520-ական թվականներին: Շատ հնարավոր է, որ նա կրթություն է ստացել Ալեքսանդրիայում, որտեղ նրա ուսուցիչը Հովհաննես Փիլոպոնոսն էր։ Վերադառնալով հայրենիք՝ Դիոսկորոսն ամուսնացել է և երեխաներ ունեցել. հետագայում նա ժառանգել է հոր պաշտոնը՝ զբաղվելով իր վարձակալների գործերով և ընտանեկան ունեցվածքի կառավարմամբ, ինչպես նաև աշխատել է գյուղի վարչակազմում: Նրա անունով առաջին թվագրված փաստաթուղթը թվագրվում է 543 թվականին. Դիոսկորոսը ուղեկցում էր Անթեոպոլիսից մի տեսուչի, որը հետաքննում էր Դիոսկորոսի հոր կողմից ղեկավարվող Ապա Սուրուս վանքի հողերում անասունների կողմից բերքի ոչնչացումը:

### Կոստանդնուպոլիս

Պատկեր:Justinian_mosaik_ravenna.jpg|Հուստինիանոս կայսրը իր շքախմբի հետ
Պատկեր:Theodora_mosaik_ravenna.jpg|Թեոդորա կայսրուհին իր շքախմբի հետ
Մոտավորապես 546-547 թվականներին մահացավ Դիոսկորոսի հայրը՝ Ապոլլոսը, և այդ ժամանակ նրա որդին զբաղվում էր իրավաբանական գործունեությամբ։ Դիոսկորոսը ստանձնեց պրոտոկոմիտոսի պաշտոնը, որի հիմնական գործառույթը համայնքի և վերադաս նոմից հարկահավաքների միջև միջնորդելն էր։ Հոր մահից հետո նա խնդրագիր գրեց կայսերական զույգին՝ Հուստինիանոսին և Թեոդորային, իր հայրենի քաղաքի շահերին ազդող հարկային վեճի, մասնավորապես՝ բարձրագույն իշխանությունների կողմից հավաքագրված հարկային միջոցների հափշտակման մասին։ Գործը դրական լուծվեց. Աֆրոդիտոպոլիսը հայտնվեց կայսրուհու անձնական պաշտպանության ներքո և ստացավ իրավունք անմիջապես գանձել պետական հարկերը և դրանք ուղղակիորեն ուղարկել Կոստանդնուպոլիս՝ շրջանցելով նահանգային իշխանությունները: Սակայն ծագեց կոնֆլիկտ իշխանությունների հետ, որը նկարագրվում է Դիոսկորոսի հետագա դիմումներում: 551 թվականին նա մեկնեց Կոստանդնուպոլիս՝ մտադիր լինելով անձնական հանդիպում ունենալ կայսեր հետ: Նա, ըստ երևույթի, մոտ երեք տարի անցկացրեց մայրաքաղաքում: Եվ այս դեպքում գործը լուծվեց հայցվորի օգտին: Դիոսկորոսի արխիվում պահպանվեցին կայսերական հրովարտակի երեք օրինակ, որը հրամայեց Թեբայի կառավարչին հետաքննություն անցկացնել և դադարեցնել Աֆրոդիտոպոլիսի համայնքի իրավունքների խախտումը: Փաստաթղթերում նաև նշվում է, որ նոտար Թեոդորոսը օգնել է դրանք կազմել «արքայական քաղաքի մեծ և ամենասուրբ եկեղեցում» (այսինքն՝ Սուրբ Սոֆիա): Մինչև կայսեր մահը՝ 565 թվականը, պահպանված փաստաթղթերում չարաշահման մասին այլ ապացույցներ չկան:

### Հետագա գործունեություն
565 կամ 566 թվականին Դիոսկորոսը տեղափոխվեց Անտինոպոլիս՝ Թեբայի դքսի նստավայրը, և ապրեց այնտեղ առնվազն 7 տարի։ Կենսագիրները ենթադրում են, որ նա, հնարավոր է, փախել է հայրենիքից իշխանությունների հետ հակամարտության պատճառով, ինչպես նաև ձգտել է իրավաբանի կարիերա ստեղծել: Վ. Յարխոյի կարծիքով, Դիոսկորոսը կարող էր զբաղեցնել Անտինոպոլիտյան դքսի «արքունի բանաստեղծի» պաշտոնը. Թեբայդի գլուխը գովաբանող գովերգությունների նախագծերը պահպանվել են ավելորդ փաստաթղթերի հակառակ կողմերում: Դրանք գրված են յամբերով և հեքսամետրերով: Արխիվը պարունակում է այս ժամանակաշրջանի բազմաթիվ փաստաթղթեր՝ բժիշկ Ֆիբեամոնի վավերացված կտակը, ընտանեկան գույքային վեճերի արբիտրաժի, ամուսնական և ամուսնալուծության պայմանագրերի, ինչպես նաև հարկերի հավաքագրման ոլորտում նոր խախտումների վերաբերյալ փաստաթղթեր: Այսպես, P.Cair.Masp. I 67002 միջնորդագրում նկարագրվում է, թե ինչպես է պաղարհ Մինան գերի վերցրել տոնավաճառում անասուններ վաճառող Աֆրոդիտեպոլիսների մի խմբի, որոնց թալանել և բանտ նետել: Այնուհետև Մինան հարձակվել է Աֆրոդիտեպոլիս քաղաքի վրա, կտրել ջրամատակարարումը, շորթել գումար և նույնիսկ այրել տներ՝ պնդելով, որ պատժում է չվճարողներին: Դիոսկորոսն ինքը տուժել է դրանից. Մինան թալանել է իր աներձագի տունը, բռնագրավել հողի մի մասը և ներկայացրել կեղծ պարտքային պարտավորություններ վճարման համար: Դիոսկորոսի որդին նույնպես ձերբակալվել է:

574 թվականի գարնանը Դիոսկորոսը լքեց Անտինոպոլիսը, որի պատճառները լիովին անհասկանալի են։ Հնարավոր է, որ թվարկված հակամարտությունները պայմանավորված էին նաև կայսր Հուստինոս II-ի քաղաքականությամբ, որը հալածում էր այն քրիստոնյաներին, որոնք չէին հետևում Նիկիական-Կոստանդնուպոլսի դավանանքին, այդ թվում՝ ղպտիներին։ Հենց 574 թվականին իշխանության եկավ կայսր Տիբերիոսը՝ որոշ չափով մեղմացնելով պետական քաղաքականությունը։ Աֆրոդիտոպոլիս վերադառնալուց հետո Դիոսկորոսը, կարծես, հրաժարվել է իրավական և վարչական պարտականություններից. նրա բանաստեղծությունների ճնշող մեծամասնությունը գրվել է Անտինոպոլիսում և իր փոքրիկ հայրենիք վերադառնալուց հետո: Նրա վերջին ինքնագիրը (Պ.Քեյր.Մասփ. III 67325 IV r 5)՝ հողային վարձակալության մասին փաստաթուղթ, թվագրվում է 585 թվականի ապրիլի 5-ին։

## Արվեստ
Չկան որևէ ապացույցներ, որ Դիոսկորոսն իրեն համարել է պրոֆեսիոնալ գրող և փորձել է հրատարակել իր ստեղծագործությունները: Նրա 13 բանաստեղծություններն առաջին անգամ հրատարակվել են 1911 թվականին Ժան Մասպերոյի կողմից՝ ֆրանսերեն թարգմանությամբ և բանասիրական մեկնաբանությամբ: Դիոսկորոսի գրական ստեղծագործությունների ամբողջական ժողովածուն հրատարակվել է նրա արխիվի այլ նյութերի հետ միասին, որոնք գտնվում են Կահիրեի թանգարանի հավաքածուում: 1962 թվականին Էռնստ Հայչը Գյոթինգենի տարբեր եվրոպական հավաքածուներում հրատարակել է Դիոսկորոսի 29 բանաստեղծություններ պապիրուսներից: Ամենաամբողջական հրատարակությունը հրատարակվել է 1999 թվականին: Ժան-Լյուկ Ֆուրնե[անգլ], հրատարակելով 51 բանաստեղծություն, որոնցից երկուսը, նրա կարծիքով, այլ հեղինակի են:

Իզոպսեֆիայի տեխնիկայում, քանի որ հունարենում յուրաքանչյուր տառ ուներ թվային արժեք, յուրաքանչյուր տողի տառ-թվերի գումարը հավասար էր։ Դիոսկորոսը գրել է իր առաջին հեքսամետրերը։ Դիոսկորոսի առաջին պահպանված բանաստեղծությունը՝ Սուրբ Սենասին նվիրված գովեստը, գրվել է նրա Եգիպտոս վերադառնալուց հետո։ Ըստ Կլեմենտ Կյունի, Դիոսկորոսը բանաստեղծորեն կապված չէր Ագաթիասի կամ նրա գրական հետևորդների շրջապատի, մասնավորապես՝ Պողոս Սիլենտիարի կամ Հռոմեացի Մեղեդիահարի հետ:

Դիոսկորոսի պոեզիայի նշանակությունը գիտնականների կողմից անմիջապես չճանաչվեց։ Առաջին հրատարակիչներն ու քննադատները համեմատեցին բանաստեղծությունները դասական օրինակների հետ (ոչ եգիպտացու օգտին). Մասպերոն և Հեյչը նույնիսկ հայտարարեցին, որ Դիոսկորոսի բանաստեղծությունները գրված են «մռայլ ոճով» և պարզապես անհասկանալի են: Նոր ըմբռնում առաջարկեց 1980-ականներին ամերիկացի հետազոտող Լեսլի Մաքքուլը, որը Դիոսկորոսի պոետիկայի վերլուծությունը ձեռնարկեց կոպտիկ լեզվի և ուշ եգիպտական գրականության պրիզմայով: Կլեմենտ Կյունը առաջարկել է Դիոսկորոսի պոեզիան քննել վեցերորդ դարում լայն տարածում գտած այլաբանությունների բյուզանդական մշակույթի տեսանկյունից. հելլենիստական ոճով վերացական կայսրերի և անանուն պաշտոնյաների գովեստները, ըստ երևույթի, Քրիստոսի և Հին Կտակարանի պատրիարքների փառաբանություններն էին, որոնց երկրային պրոյեկցիաները ընկալվում էին բյուզանդական իշխանությունների կողմից:

## Ծանոթագրություններ

## Ջ. Մասպերոյի հրատարակություն
* 
* 
* 

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*