Սառույց

մինի
մինի|սառցասար
մինի|սառցադաշտ

**Սառույց**, ջուր է, որը սառչում է պինդ վիճակի մեջ, որը սովորաբար առաջանում է 0°C կամ 273.15 K կամ ավելի ցածր ջերմաստիճաններում։ Հայտնի են սառույցի 10 բյուրեղական ձևափոխություններ և ամորֆ սառույց։ Բնության մեջ հայտնաբերված է միայն սառույց I-ը` սովորական (մայրցամաքային, լողացող, ստորգետնյա) տեսակները, ձյուն, կարկուտ, եղյամ և այլն։

Սառույցի պաշարները Երկրի վրա 30 000 000 կմ² է (տես աղյուսակ 1)։ Սառույցը փխրուն է, բյուրեղները՝ անգույն, թափանցիկ, մեծ կտորները՝ երկնագույն, ձյունը և եղյամը՝ սպիտակ։ Բնական սառույցը ավելի մաքուր է, քան ջուրը։ Որոշ հատկություններով (աղյուսակ 2) սառույցը և ջուրը խիստ տարբերվում են մյուս նյութերից և պայմանավորում են երկրային բազմաթիվ երևույթների առանձնահատկությունները։ Ցուրտ եղանակին սառույցը ջրի վրա առաջացնում է լողացող ծածկույթ, որն ունի փոքր ջերմահաղորդականություն և պաշտպանում է գետերի ու ջրամբարների ներքին շերտերը սառչելուց։ Հարվածի նկատմամբ փխրուն սառույցը ճնշման տակ հոսող է։ Հալման ջերմաստիճանին մոտ սառույցի հոսելիությունը մոտ 106 անգամ մեծ է, քան լեռնային ապարներինը։ Այդ պատճառով լեռնագագաթներում, որտեղ տեղումների ձևով ավելի շատ սառույց է նստում, քան հալչում է։

*Աղյուսակ 1*  

*Աղյուսակ 2*

*Աղյուսակ 3*  

մինի|սառույց
մինի
Սառույցի շերտի հաստությունը անընհատ չի աճում։ Չափազանց մեծ է լույսը անդրադարձելու սառույցի (0,45), հատկապես ձյան (մինչև 0,95) ունակությունը։ Երկրի սառույցով և ձյունով պատված մակերևույթը (միջին և բարձր լայնություններում մոտ 70 մլն կմ²) կլանում է 65%–ով ավելի քիչ արևային էներգիա, քան չպատվածը։ Սառույցը սառեցման հսկա աղբյուր է և պայմանավորում է կլիմայական առանձնահատկությունները։ Արևի ճառագայթումը ամռանը բևեռային շրջաններում ավելի մեծ է, քան հասարակածային գոտում, սակայն ջերմաստիճանը այնտեղ մնում է ցածր, քանի որ սառույցը մասամբ հալչում է` օգտագործելով կլանված ջերմության զգալի մասը,  քանի որ սառույցը մասամբ հալչում է՝ օգտագործելով կլանված ջերմության զգալի մասը։ Սառույցի պոլիմորֆիզմը (աղյուսակ 3) հայտնաբերվել է 1900-ին (գերմանացի քիմիկոս Գ․ Թաման, 1861–1938) և մանրամասն ուսումնասիրվել 1912-ից սկսած (ամերիկացի ֆիզիկոս Պ․ Ու․ Բրիջմեն, 1882–1961)։ Սառույց I կայուն է ցածր ճնշումների տակ։ Ջրային գոլորշիները մինչև –120°C սառեցված մակերևույթի վրա նստում են՝ առաջացնելով սառույց IC, ավելի սառեցված մակերևույթի վրա՝ ամորֆ սառույց։ Սառույցի մյուս ձևափոխություններն առաջանում են բարձր ճնշումների տակ։ 200 հզ․ կգ/սմ² ճնշման տակ սառույց VII հալչում է 400°C–ում։ Սառույցի հայտնի ձևափոխությունների բյուրեղները բաղկացած են ջրածնական կապերով իրար միացած H_2O–ի մոլեկուլներից (Սառույց I-ի բյուրեղական ցանցի պատկերը տես Ջուր հոդվածում)։ Յուրաքանչյուր H_2O–ի մոլեկուլ շրջապատված է քառանիստի գագաթներում գտնվող չորս մոլեկուլներով։ 

Երկրի վրա (մթնոլորտում, երկրակեղևում, երկրի և ջրի մակերևույթին) գտնվող սառույցը զգալի ազդեցություն ունի բնական որոշ երևույթների, բույսերի և կենդանիների կենսագործունեության վրա, պայմանավորում է նրանց տարածման շրջանները, կլիմայական գոտիները, տեղաբաշխումը, թելադրում մարդու գործունեության որոշ առանձնահատկությունները։ Սառույցը մի շարք տարերային աղետների պատճառ է (թռչող ապարատների, նավերի սառցակալում, ձնահողմ, սառցակուտակում գետի հունում, հեղեղներ առաջացնող ձնհալք և այլն)։

Սառույցը օգտագործվում է ձնարգելքներ, սառցե անցուղիներ, ցուրտ պահեստներ կառուցելու և կառուցվածները երեսապատելու, սննդամթերքը, կենսաբականան և բժշկական պատրաստուկները սառեցնելու և պահելու համար։

## Տես նաև
* Սառցադաշտ
* Ջուր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սառույց
Կատեգորիա:Ջրաբանություն
Կատեգորիա:Ջրի քիմիա
Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Սառցաբանություն