open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Առողջապահություն

[մինի|աջից|[Շուշիի հիվանդանոցի աշխատասենյակներից, 1910 թվական]]
**Առողջապահություն**, տարբերում են մարդու (անհատի) և հանրային առողջություն։

## Մարդու առողջություն
Մարդու առողջությունը բավականին բարդ սոցիալ-կենսաբանական կատեգորիա է, որի բնութագրման բազմաթիվ տարբերակներ են առաջադրվել, սակայն ամենաընդունելին և ամենաամբողջականն Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) բնութագրումն է՝

Մարդու առողջական վիճակը բնորոշվում է նրա ֆիզիոլոգիական համակարգերի ու օրգանների ֆունկցիայով՝ կապված տարիքային, սեռային ու հոգեբանական գործոնների և արտաքին միջավայրի բնակլիմայական ու սոցիալական պայմանների հետ։

Անհատի «բացարձակ առողջություն»` որպես իդեալական չափանիշ, իրական կյանքում անհնար է պատկերացնել, քանի որ օրգանիզմի կենսագործունեությունը բնութագրող կարևոր ցուցանիշների անհատական տատանումների շրջանակները բավականին լայն են։ Այդ իսկ պատճառով բժշկության մեջ ավելի հաճախ կիրառվում է «գործնականորեն առողջ» հասկացությունը։ Սա այն բնականոն վիճակն է, որի սահմաններից դուրս այս կամ այն տատանումն արդեն բնութագրվում է որպես հիվանդություն կամ ախտաբանական վիճակ։ Թեկուզ առողջությունը դիտվում է որպես հիվանդության հակադիր վիճակ, այնուամենայնիվ, այն չի կարող ունենալ հստակորեն ընդգծված սահմաններ, քանի որ օրգանիզմը շատ հաճախ կարող է գտնվել, այսպես կոչված, «անցումային» կամ «սահմանային» վիճակում։ Այնպես որ, գործնականորեն առողջ վիճակը լրիվ չի բացառում դեռևս անախտանշան, կլինիկորեն չդրսևորված ախտաբանական վիճակների առկայությունը, որն էապես չի անդրադառնում մարդու ինքնազգացողության ու աշխատունակության վրա։
## Հանրային առողջություն
thumb|Շտապ օգնության սենյակները շատ հաճախ առաջին օգնության ցուցաբերման հիմնական առողջապահական կայաններն են։
Հանրային առողջությունն (ՀԱ) ավելի լայն ու ընդգրկուն հասկացություն է։ Հետազոտողներից շատերն այն դիտում են որպես վիճակագրական կատեգորիա։ ՀԱ բնութագրվում է մի ամբողջ խումբ ցուցանիշներով, որոնք զուգակցված ու համալիր ներգործություն ունեն բնակչության առողջության վրա։ Դրանք են ժողովրդագրական (ծնելիություն, մահացություն, մանկական մահացություն, կյանքի միջին տևողություն, երկարակեցություն), ֆիզիկական զարգացման, հիվանդացության ու հաշմանդամության ցուցանիշները։ Այստեղ նկատի է առնվում, որ ժողովրդագրական ցուցանիշների մակարդակը որոշակիորեն կախված է կենսագործունեության այնպիսի պայմաններից, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի (օդ, ջուր, հող), աշխատանքի (ուժգնություն, տևողություն, ռեալ աշխատակարգի չափ), կենցաղի (բնակարան, սննդի որակ և քանակ, հագուստ) պայմանները, բնակավայրի սանիտարահիգիենիկ վիճակը, առողջապահության մակարդակը և հանրամատչելիությունը։

Թվարկված գործոններից յուրաքանչյուրը որոշակի ներգործություն ունի հանրային առողջությյան վրա, իսկ վերջինս տվյալ երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակը և բնակչության բարեկեցության աստիճանը բնութագրող ամենաօբյեկտիվ ցուցանիշն է։

## Արտաքին հղումներ
* Առողջապահության ազգային ինստիտուտ
* Առողջապահական ծրագրերի իրականացման գրասենյակ
* Հայաստանի առողջապահության նախարարություն 
*Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն 
*Հայաստանի առողջապահության ֆինանսավորում

Կատեգորիա:Առողջապահություն
Գործարանային (մետրոյի կայարան)

**«Գործարանային»**, Երևանի մետրոպոլիտենի կայարան, որը բացվել է 1983 թ. հուլիսի 11-ին։ Գտնվում է «Սասունցի Դավիթ» և «Շենգավիթ» կայարանների միջև։ Կայարանը գտնվում է Երևանի Շենգավիթ համայնքում և դուրս է գալիս Շիրակի, Արարատյան, Թամանցիների փողոցներ՝ հարավային արդյունաբերական գոտու հարևանությամբ։ Ունի ելք դեպի Բագրատունյաց փողոց և Արշակունյաց պողոտա։ Սկզբնական շրջանում վերջին կայարանն էր։

## Կառամատույց
Կառամատույցը բացօթյա է՝ տանիքով։ Պատերը երեսպատված են մոխրագույն մարմարով, պատերի ու տանիքի արանքում կան բացվածքներ՝ արևի լույսի ներթափանցման համար։ Պատերը նախշազարդված են քառանկյունի հարթ դեկորատիվ ուղղահայաց, մեկը մյուսին չկրկնող որմասյուներով (ընդամենը մոտ 20 հատ)։

Կառամատույցի ելքի դիմացի պատը զարդարված է քանդակագործ Լևոն Վարդանյանի «Աշխատանքի երգ» հարթաքանդակով։

Կայարանի գլխավոր կոնստրուկտորներն են Ջոն Հովակիմյանը և Ալբերտ Շաքարյանը։

## Պատկերասրահ

Gortsaranayin Metro Station.jpg
Gortsaranayin Metro Station (1).jpg
Բարձրաքանդակ Շենգավիթ մետրոյում.jpg


## Տես նաև
* Երևանի մետրոպոլիտեն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գործարանային ֊ Երևանի մետրո
Գեորգի Սաակաձե

250px|մինի|Գեորգի Սաակաձեի ձիավոր արձանը Թբիլիսիի Սաակաձեի անվան հրապարակում։
**Գեորգի Սաակաձե**, Մեծ մոուրավի (), վրաց քաղաքական գործիչ և զորավար։

Ծագումով թագավորական ազնաուրներից։ 1608 թվականից Թիֆլիսի մոուրավի (կառավարիչ)։ Պայքարել է թավադների (խոշոր ֆեոդալների) դեմ՝ երկրի կենտրոնացման համար։ 1612 թվականին պալատական բանսարկությունների պատճառով անցել է Իրան, որտեղ ձեռք է բերել շահ Աբբաս I-ի վստահությունը։ 1620 թվականին շահը Սաակաձեին նշանակել է Քարթլիի մանկահասակ թագավոր Սիմոն II-ի խնամակալ, և Սաակաձեն փաստորեն դարձել է Քարթլիի կառավարիչը։ Սակայն, երբ պարսկական զորքերը սկսել են կոտորել Քարթլիի բնակիչներին, նպատակ ունենալով լիովին նվաճել երկիրը, Քարթլիի և Կախեթի բնակչությունը ապստամբել է։ Ապստամբության գլուխ է կանգնել Սաակաձեն։ 1625 թվականի հուլիսի 1-ի Մարաբդայի ճակատամարտում պարտվելուց հետո ապստամբները, պարտիզանական պայքար են սկսել։ Պարսիկները հարկադրված ճանաչել են թագավոր Թեյմուրազ I-ի թագավորությունը Քարթլ-Կախեթում։ Շուտով թավադներին հաջողվել է գժտեցնել Թեյմուրազ I-ին և Սաակաձեին։ Սաակաձեն ապստամբել է և 1626 թվականին Բազալեթի ճակատամարտում պարտվելով փախել է Թուրքիա։ Սաակաձեն սպանվել է Հալեպում։

Կատեգորիա:Վրացի զորավարներ
Կատեգորիա:Փաշաներ
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսլամ ընդունածներ
Կատեգորիա:Վրաց ազնվականություն
Կատեգորիա:Սպանվածներ
The Gold Album: 18th Dynasty

«**The Gold Album: 18th Dynasty**», ամերիկացի ռեփեր Թայգայի չորրորդ ստուդիական ալբոմն է։ Այն թողարկվել է 2015 թվականի հունիսի 23-ին Last Kings Entertainment լեյբլի կողմից։

Ալբոմի առաջին սինգլը՝ «Hollywood Niggaz» երգը, թողարկվել է 2015 թվականի մայիսի 19-ին, իսկ երկրորդ սինգլը՝ «Pleazer» երգը, թողարկվել է նույն տարվա հունիսի 16-ին։

## Հիթ-շքերթներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թայգայի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:2015 ալբոմներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Հայկ Թումանյան

**Հայկ Ղազարի (Լազարի) Թումանյան** (), խորհրդային բանակի քաղաշխատող, գեներալ-լեյտենանտ (1945)։

Ծագումով Լոռվա Դսեղ գյուղից է։

## Գործունեություն
Վրաստանում հեղափոխական գործունեության համար 1919 թվականին ձերբակալվել էր։ 1924 թվականին ավարտել էր Մոսկվայի Յա. Սվերդլովի անվան կոմունիստական համալսարանը, 1929 թվականին՝ Մ. Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայի արևելյան ֆակուլտետը։ 1930-1933 թվականներին աշխատել էր Չինաստանում, 1937 թվականին՝ Իսպանիայում։ Եղել էր Վ. Կույբիշևի անվան ռազմաինժեներական ակադեմիայի զինկոմ։ Հայրենական Մեծ պատերազմի սկզբին Բելառուսիայում կազմակերպել էր առաջին պարտիզանական ջոկատները, գլխավորել 4-րդ Լենինգրադյան պարտիզանական գունդը։ 1942-1946 թվականներին աշխատել էր որպես կորպուսի ռազմական կոմիսար, բանակի ռազմական, խորհրդի անդամ։ Մասնակցել էր Ելեցի և Վորոնեժի մարտերին, Ստալինգրադյան ճակատամարտին, Կորսուն-Շևչենկովսկիի օպերացիային, Ռումինիայի, Հունգարիայի, Ավստրիայի, Չեխոսլովակիայի ազատագրմանը։ Ետպատերազմյան տարիներին եղել էր սովետական բանակի Զրահատանկային և մեքենայացված զորքերի ակադեմիայի քաղբաժնի պետ, աշխատել ԽՍՀՄ պաշտպանության մինիստրության Կենտրոնական ապարատում։  ԽՄԿԿ անդամ (1917)։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի 2, Կարմիր դրոշի 6, Սուվորովի 2-րդ, Կուտուզովի 1-ին, Բոգդան Խմելնիցկու 1-ին աստիճանի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի շքանշաններով և մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-լեյտենանտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի պարտիզաններ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գեներալ-լեյտենանտներ
Թումլու ամրոց

**Թումլու ամրոց** (Թումլու բերդ), բերդ Կիլիկիայում, Անարզաբա քաղաքի մոտ։ Կառուցվել է Լևոն Բ թագավորի օրոք, զառիթափ լանջերով դժվարամատչելի բարձունքի վրա։ Աշտարակներով ուժեղացված պարիսպներն ունեն տեղանքից բխող անկանոն հատակագիծ։ Դրանց շրջադարձումների ու բուրգերի տեղերն ընտրված են եղել այնպես, որ ապահովել են թևային մարտ վարելու հնարավորությունը, սակավաթիվ զորախմբով՝ ամրոցի պաշտպանությունը։

Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր
Թրթռիչ

**Թրթռիչ** մեխանիկական տատանումներ առաջացնող սարք։ Օգտագործվում է շինարարության մեջ գետինը և բետոնի շաղախը խտացնելու համար։ Հիմնականում տարածված են խորքային (մտցվում է շաղախի մեջ), արտաքին (ամրացվում է կաղապարամածին) և մակերեսային (դրվում է շաղախի վրա) թրթռիչները։ Կան նաև թրթռահարթակներ, որոնք օգտագործվում են հավաքովի բետոնե և երկաթբետոնե կոնստրուկցիաներ պատրաստելիս։

Կատեգորիա:Սարքեր
Թութակ հայկազյան

**«Թութակ հայկազյան»** (դասական ուղղագրություն՝ *«Թութակ հայկազեան»*), հայկական բարոյախոսական, բանասիրական և ուսումնական ամսաթերթ։ Լույս է տեսել Զմյուռնիայում, 1854-1855 թվականներին։ Հրատարակել են Մեսրոպյան վարժարանի սաները՝ մանկավարժ Ա. Փափազյանի հովանավորությամբ ու քաջալերանքով։ Աշակերտ- խմբագիրները, դպրոցի սաներն ու ուսուցիչները տպագրել են գրական ստեղծագործություններ, բանասիրական նյութեր, թարգմանություններ, զրույցներ, հեքիաթներ, զվարճալիքներ։ Նյութերը հիմնականում աշխարհաբար են, բանաստեղծությունները՝ մեծ մասամբ գրաբար։ Հայ մանկական մամուլի առաջնեկներից է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հանրագիտակ, «Մշակույթի աշխարհ», ՀԳՄ հրատարակչություն, 2007, 195-րդ էջ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական ամսագրեր
Թուլամտություն

**Թուլամտություն** ( — հասկացողություն, ճանաչում) , հիվանդությունների խումբ, բնորոշվում է մտավոր գործունեության անվերադարձ կամ դժվար վերականգնվող իջեցմամբ, նախկինում ձեռք բերված գիտելիքների ու փորձի, ինչպես նաև նորը ձեռք բերելու ընդունակության կորստով։ Թուլամտության ժամանակ տուժում է իմացական գործունեությունը (ընկալում, հիշողություն, ուշադրություն, մտածողություն և խոսք)։ Բնորոշ է նաև հոգեկան ամբողջական գործունեության աղքատացումն ու անկումը։ Թուլամտությունը լինում է ձեռքբերովի և բնածին։

## Ձեռքբերովի թուլամտություն
Ձեռքբերովի թուլամտությունը՝ դեմենցիան (), կախված է գլխուղեղի ախտահարման բնույթից, ինչպես նաև այդ ախտահարումն առաջացնող հիվանդությունից (լուծանքային, վնասվածքային, ծերունական, շիզոֆրենիկ, էպիլեպտիկ թուլամտություններ)։ Ձեռքբերովի թուլամտությունը կարող է լինել ընդհանուր և մասնակի։

### Ընդհանուր ձեռքբերովի թուլամտություն
Ընդհանուր (տոտալ) թուլամտությունը առաջանում է գլխուղեղի կեղևի տարածուն ախտահարումների դեպքում։ Արտահայտվում է ընկալման, հիշողության, ուշադրության, դատողության խանգարումներով։

### Մասնակի ձեռքբերովի թուլամտություն
Մասնակի (պարցիալ կամ լակունար) թուլամտությունը բնորոշվում է ինտելեկտուալ ավելի ցածր ֆունկցիաների (հիշողություն, ուշադրություն են) իջեցմամբ։ Կարող է հանդիպել ուղեղի աթերոսկլերոզի, սիֆիլիսի, ուռուցքի, քրոնիկական ալկոհոլամոլության դեպքում։

## Բնածին թուլամտություն
Բնածին թուլամտությունը՝ օլիգոֆրենիա ( - պակաս, սակավ և ppev - խելք), բնորոշվում է հոգեկան ոլորտի տարբեր աստիճանի թերզարգացմամբ։ Առաջացման պատճառներն են՝ պտղի ներարգանդային վնասումը, ուղեղի ծննդաբերական տրավմաները, ծնողների մոտ սիֆիլիսի, ալկոհոլամոլության առկայությունը։ Տարբերում են բնածին թուլամտության 3 աստիճան՝ 
* թեթև (դեբիլություն), 
* միջին (իմբեցիլություն), 
* ծանր (ապուշություն)։ 
Բնածին թուլամտությունը բնորոշվում է բառապաշարի խիստ աղքատությամբ, խոսելու ունակության թերզարգացմամբ, հիշողության թուլությամբ, գիտելիքներ ձեռք բերելու դժվարությամբ և խիստ սահմանափակմամբ։

## Բուժում
Հիմնական հիվանդության վերացում, ախտանշանային բուժում՝ «B» վիտամինային խումբ, գլուտամինաթթու, ամինալոն, բուժ-մանկավարժական միջոցառումներ։

## Տես նաև
* Օփգոֆրենոպեդագոգիկա
* Ինտելեկտ

## Գրականություն
# ;
# 
# ;
# ;
# 

Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ
Ֆրանսուազ Սագան

**Սագան Ֆրանսուազ** (, իրական ազգանունը՝ **Քուարե** (), ), ֆրանսիացի կին գրող։ Ավարտել է Փարիզի կաթոլիկական լիցեյը։

## Գրական գործունեություն
Սագանը մեծ համբավ է ձեռք բերել «Բարև, թախիծ» (1954) առաջին վեպով։ Այդ և 1956 թվականին գրված «Ինչ-որ ժպիտ» վեպերում Սագանը արտացոլել է ֆրանսիական երիտասարդության մի մասի անտարբերությունը հասարակական կյանքի հանդեպ։

«Մեկ ամսից, մեկ տարուց հետո», «Սիրում եք Բրամս», «Հրաշալի ամպերը», «Մի քիչ արև պաղ ջրի մեջ» վեպերում իշխում է տագնապը անհատի ճակատագրի համար բուրժուական հասարակարգում, որը մարդու մեջ մեռցնում է ստեղծագործական միտքը, անկեղծ զգացմունքները։ Սագանի արձակն աչքի է ընկնում սեղմ ու արտահայտիչ գրելաձևով, հոգեբանական նուրբ նկարագրություններով։

«Դղյակ Շվեյցարիայում»՝ 1960 թվականին և այլ պիեսներ գրված են բուլվարային զվարճալի թատրոնի ավանդույթներով։

## Բարև, թախիծ

**Բարև, թախիծ** (ֆրանս. Bonjour Tristesse), Սագանի հայտնի վեպը։ Գրվել է 1954 թվականին։

### Սյուժեն
Վեպը ներկայացնում է երիտասարդ աղջկա մտահոգությունները, ով ուղղակի ուզում է հաճույք ստանալ կյանքի բոլոր դրսևորումներից (ներառյալ սեռական)։ Վաղ տարիքում զրկվելով մորից՝ նա երկար ժամանակ անց է կացնում եկեղեցական գիշերօթիկ դպրոցում։ Վերադառնալով հոր մոտ, ով հայտնի հեդոնիստ և կանանց սիրահար էր, Սեսիլը ամբողջությամբ ընկղմվում է բոհեմական կյանքի մեջ, որտեղ չկային ո′չ կանոններ, ո’չ պատասխանատվություն, սակայն մի օր նրանց կյանքում հայտնվում է Սեսիլի մոր ընկերուհին՝ Աննան, ով գեղեցիկ և խելացի կին էր, սակայն ուներ բռնապետի հակումներ։

### Պատմություն
«Ժուլիար» հրատարակչությունում գրքի լույս տեսնելը մեծ արաձագանք առաջացրեց կաթոլիկ Ֆրանսիայում։ Գրքի լույս տեսնելու պահին Ֆրանսուազը ընդամենը 19 տարեկան էր։ Մինչ այդ պահը դեռևս անհայտ Ֆրանսուազա Սագանի գիրքը վաճառվեց մեկ միլիոն օրինակով և հեղինակին մեկ ու կես միլիոն ֆրանկ հոնորար բերեց (գիրքը գրախանութներում վաճառվում էր 45 ֆրանկով)։ Գիրքը թարգմանվեց 22 լեզվով և ընդհանուր առմամբ վաճառվեց գրքի 5 միլիոն օրինակ։ Ստեղծագործության գլխավոր հերոսուհին դարձավ մի ողջ սերնդի խորհրդանիշ։

### Մեջբերումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Սոֆի Դելասեն, Սիրո՞ւմ եք Դուք Սագանին։ 2003. — 414

## Արտաքին հղումներ
* Ֆրանսուազ Սագանը գրապահարանում 

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կին կենսագիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կին դրամատուրգներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Ալեքսանդր Շչերբակով

**Ալեքսանդր Սերգեյի Շչերբակով** (, , սեպտեմբերի 27, 1901, Ռուզա, այժմ՝ Մոսկվայի մարզում - մայիսի 10, 1945, Մոսկվա), խորհրդային քաղաքական գործիչ, գեներալ-գնդապետ (1943), ԽՄԿԿ անդամ (1918)։

Սովորել է Յա․ Մ․ Սվերդլովի անվան կոմունիստական համալսարանում (1921-1924) և Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտում (1930-1932)։ 1918-1922 թվականներին կոմերիտական աշխատանք է տարել։ Եղել է Ռուսաստանի կոմունիստ երիտասարդների միության 3-4 համագումարների պատվիրակ։ 1932-1936 թվականներին աշխատել է ՀամԿ(բ) կ Կենտկոմի ապարատում։ 1936 թվականից՝ ՀամԿ(բ) կ Լենինգրադի, Իրկուտսկի և Դոնեցկի մարզկոմների քարտուղար։ 1938 թվականից ՀամԿ(բ) կ Մոսկվայի քաղկոմի առաջին քարտուղարն էր, միաժամանակ՝ 1941 թվականից ՀամԿ(բ) կ Կենտկոմի քարտուղար, 1942 թվականից՝ խորհրդային բանակի գլխավոր քաղվարչության և Սովինֆորմբյուրոյի պետ, պաշտպանության ժողկոմի տեղակալ։ Եղել է ՀամԿ(բ) կ 17-18 համագումարների պատվիրակ, ԽՍՀՄ 1 գումարման գերագույն խորհրդի պատգամավոր, ԽՄԿԿ 18 համագումարում ընտրվել է ՀամԿ(բ) կ ԿԿ անդամ։

Պարգևատրվել է Լենինի 3 և 3 այլ շքանշաններով, ինչպես նաև մեդալներով։ Թաղված է Կարմիր հրապարակում՝ Կրեմլի պատի տակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ(բ) 17-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ(բ) 18-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ (կարմիրներ)
Կատեգորիա:«Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Էլինոր Ֆարջոն

**Էլինոր Ֆարջոն** (, ), անգլիացի մանկագիր։ Գրել է բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, վիպակներ, առակներ, երգի տեքստեր մանկական օպերային ներկայացումների համար, սակայն նրա գլխավոր ստեղծագործությունները հեքիաթներն են։ Գրել է նաև հումորային պատմվածքներ մեծերի համար։

## Կենսագրություն
Էլինոր Ֆարջոնը ծնվել է 1881 թվականի փետրվարի 13-ին Անգլիայում։ Նրա ծնողներն էին անգլիացի գրողներ Բենջամեն Ֆարջոնը և Մարգըրեթ Ջեյն (Ջեֆերսոն) Ֆարջոնը։ Մայրը ամերիկացի դերասան Ջոզեֆ Ջեֆերսոնի դուստրն է։ Բացի Էլինորից ընտանիքում կար ևս երեք տղա։ 1912 թվականին «Պանչ» ամսագրում սկսվում են հրատարակվել Լոնդոնի մասին նրա բանաստեղծությունները, որոնք 1916 թվականին հրատարակվում են առանձին «Հին Լոնդոնի մանկական երգեր» գրքույկով և հետագայում մի քանի անգամ վերահրատարակվում։

Լայն ճանաչում է ստացել «Յոթերորդ արքայադուստրը», «Լուսին եմ ուզում» ստեղծագործությունների շնորհիվ։

1956 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Մանկապատանեկան գրականության միջազգային խորհրդի (IBBY) որոշմամբ Ֆարջոնին շնորհվել է Հանս Քրիստիան Անդերսենի անվան առաջին մրցանակը, որը ոչ պաշտոնապես համարվում է մանկական գրականության «Նոբելյան մրցանակը»։

Մահացել է հայրենիքում 1965 թվականի հունիսի 5-ին, 85 տարեկանում։

## Ստեղծագործություններ
* Pan-Worship and Other Poems (1908)
* The Soul of Kol Nikon (1914)
* Arthur Rackham: The Wizard at Home (1914) (non-fiction)
* Gypsy and Ginger (1920)
* Martin Pippin in the Apple Orchard (1921)
* Faithful Jenny Dove and Other Tales (1925)
* Mighty Men: Achilles to Julius Caesar, Beowulf to Harold (1925)
* Nuts and May (1925)
* Faithful Jenny Dove and Other Tales (1925)
* Italian Peepshow (1926)
* Kaleidoscope (1928)
* The Tale of Tom Tiddler (1929)
* Tales from Chaucer: The Canterbury Tales Done in Prose (1930)
* The Old Nurse’s Stocking Basket (1931)
* The Fair of St. James: A Fantasia (1932)
* Perkin the Pedlar (1932)
* Jim at the Corner and Other Stories (1934)
* A Nursery in the Nineties (1935) (autobiography)
* Humming Bird: A Novel (1936)
* Ten Saints (1936)
* Martin Pippin in the Daisy Field (1937)
* The Wonders of Herodotus (1937)
* One Foot in Fairyland: Sixteen Tales (1938)
* Kings and Queens (1940) (poetry, written with her brother Herbert Farjeon)
* The New Book of Days (1941)
* Brave Old Woman (1941)
* The Glass Slipper (1944) (play)
* Ariadne and the Bull (1945)
* The Silver Curlew (1949) (play)
* The Little Bookroom (1955)
* The Glass Slipper (1955) (novelization)
* Edward Thomas: The Last Four Years (1958) (non-fiction)

## Տես նաև
* Աստրիդ Լինդգրեն
* Տուվե Յանսոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Կենսագիրներ
Կատեգորիա:Կին մանկագիրներ
Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ
Ուիլյամ Ուիչերլի

**Ուիլյամ Ուիչերլի** (, մոտ ), անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ։ Ռեստավրացիայի շրջանի խոշորագույն կատակերգակ։ Կրթությամբ՝ իրավաբան։

## Կենսագրություն
Մասնակցել է 17-րդ դարի անգլո-հոլանդական երկրորդ պատերազմին։ 1669 թվականին անստորագիր հրատարակել է «Հերոյի և Լեանդրի ծանակումը» բանաստեղծությունների ժողովածուն։ Առաջին իսկ կատակերգությունը՝ «Սերն անտառում կամ Սենտ Ջեյմսի զբոսայգին» (1671), հաջողություն է բերել հեղինակին։ «Ջենթլմենը` պարերի ուսուցիչ» (1671-1672), «Գյուղացի կինը» (1675) և «Ուղղամիտը» (1676) կատակերգություններում արտացոլված է «կենսուրախ» թագավոր Չարլզ II-ի դարաշրջանի ոգին, փառաբանված է կյանքում հարմարվելու հմտությունը։ Ուիչերլին անօրինակ շիտակությամբ նկարագրել է արիստոկրատական արատները՝ առանց դրանք պարսավելու։ Ուիչերլին ունի սրամիտ ու փայլուն լեզու։

## Հետաքրքիր փաստեր
Հավանաբար հենց Ուիլյամ Ուիչերլին է «nincompoop» (*տխմար*) բառն ստեղծողը։ Անգլերենի օքսֆորդյան բառարանը հաստատում է, որ նա 1972 թվականին առաջին անգամ կիրառել է «happy-go-lucky» (*անհոգ, լավատես, զվարթ մարդ*) բառը։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն
* The Complete works, ed. by M. Summers, 4 vls, L., 1924.
* The Country wife a. the Plain Dealer, ed. by G. B. Churchill, Boston, 1924.
* The Country wife, ed. with a critical introd., notes and appendices, by V. Todd — Naylor, Northampton, 1931.
* Harlitt W., Lectures on the English comic writers, L., 1819 (переиздавалась).
* Klette I., W. Wycherley’s Leben und dramatische Werke, Münster, 1883.
* Perromat Ch., W. Wycherley, Sa vie, son oeuvre, P., 1921.
* Churchill G. B., The originality of W. Wycherley (Schelling Anniversary Papers, by his Former Students), N. Y., 1923.
* Connely W., «Brawny» Wycherley, L., 1930.

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:17-րդ դարի անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Շելկովնիկովի կուտորա

**Շելկովնիկովի կուտորա** (), գետնափորների ընտանիքի կուտորաների ցեղի կենդանի։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Մեծ և Փոքր Կովկասում, Կուր-Արաքսյան հարթավայրում, Թուրքիայում, Իրանում, Հայաստանում։ ԼՂՀ-ում հանդիպում է Թարթառ գետի հովտում, Սարսանգի և Մատաղիսի ջրամբարների շրջակայքում։ Նկատվում է արեալի կրճատման միտում։

## Կենսակերպ
Կուտորաները բնակություն են հաստատում գետերի, առվակների ափերին, նախընտրում են պարզ ջրերով առվակները, որոնք ունեն արագ հոսք։ Սակայն առանձին դեպքերում կարող են հեռանալ ջրամբարներից և ապրել խոնավ տարածքներում։ Կուտորաները բներ փորում են հազվագյուտ և կարող են յուրացնել խլուրդների, մկնանման կրծողների լքած բները, քարերի տակը, հողաճեղքերը, երբեմն շարժվում են անտառների սփռոցի կամ ձյան շերտերի տակ` կառուցելով ժամանակավոր կացատեղեր։ Ակտիվ եմ ամբողջ տարին։ Հիմնականում գիշերային կենդանիներ են։

## Արտաքին տեսք
Կուտորաների գանգը տարբերվում է ուղեղատուփի բավականին մեծ ծավալով, որը մեծանում է բարձրության և լայնության մեծացման հաշվին։ Մարմնի վերին հատվածում մորթախավն ունի մոխրասևավուն գունավորում, սովորաբար մազերի ծայրերի լուսաբեկման շնորհիվ, որոշակի արծաթափայլ փառով։ Մարմնի ստորին մասը, ինչպես նաև շուրթերը մոխրասպիտակավուն են, հաճախ շիկաշագանակագույն բծերով, որոնք ունեն տարբեր ինտենսիվություն։ Մարմնի երկարությունը՝ 71-100 մմ է, պոչինը՝ 53-71,5 մմ, ետին թաթը՝ 15-22 մմ, գանգի կոնդիլոբազալ երկարությունը՝ 21,3-22,2 մմ։

## Բազմացում
Այս կենդանու բազմացման վերաբերյալ տեղեկությունները սուղ են։ Հայաստանում և Արցախում բազմացումը սկսում է մարտի կեսերին, հղիությունը տևում է 18-25 օր, սերնդում ունենում են 5-9 ձագ, տարվա մեջ (կախված եղանակից, կերի առատությունից և պոպուլյացիայի խտությունից) կարող է ունենալ 2-3 ծին, լակտացիան տևում է 40-45 օր։ Բնության մեջ կյանքի տևողությունը մոտ 1,5-2 տարի է։

Թվաքանակի վրա բացասական է ազդում անթրոպոգեն գործոնը։

## Թշնամիներ
Կուտորաները երբեմն զոհ են դառնում ճահճակուղբերին, ջրասամույրներին, ցերեկային գիշատիչներին, բվերին, աքիսներին, հազվագյուտ՝ աղվեսներին։

## Հիվանդություններ
Կուտորաների մոտ նկատվում են տուլարեմիայի վարակներ, սակայն դրանց համաճարակաբանական դերն այդքան մեծ չէ։

## Նշանակություն
Ոչնչացնում է վնասակար միջատներին, ինքն էլ հանդիսանում է սննդային շղթայի օղակ։

## Պահպանություն
Որպես վտանգված տեսակ ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում։

Մեծ կուտակումներ չի առաջացնում։ Ավելի հաճախ ապրում են առանձին կամ 2–5 առանձնյակներից կազմված փոքր խմբերով։ Ջրավազանների աղտոտման և բնական ապրելավայրերի քայքայման պատճառով մի շարք շրջաններում (Հանքավան, Դիլիջան, Իջևան և այլն) թվաքանակը զգալիորեն կրճատվել է։

Վտանգման հիմնական գործոններն են ջրավազանների աղտոտումը և մարդու տնտեսական գործունեությունը։

Հանդիպում է «Շիկահող» արգելոցում, «Դիլիջան» և «Արևիկ» ազգային պարկերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Գետնափորներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի կաթնասուններ
Սերգեյ Ղարիբյան

**Սերգեյ Արարատի Ղարիբյան** (), հայ նկարիչ` կիրառական արվեստի գծով։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Լենինգրադի Վ. Մուխինայի անվան Գեղարվեստական-արդյունաբերական բարձրագույն ուսումնարանը։ 1953 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Գործերից են` «Մաքսիմ Գորկու դիմանկարը», «Արարատ Ղարիբյանի դիմանկարը», «Հայաստան» (բոլորը՝ փայտի ինկրուստազիա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1930 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Սաո

**Սաո**, հին հունական դիցաբանությունում նիմփա-ներեուհի։ Ասոցացվել է ծովագնացության հետ։ Նրան դիմում էին որպես «Փրկարար» և «Անվտանգություն»։ Դիցաբանական կերպարի անունով է կոչված Նեպտունի արբանյակներից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ներեուհիներ
Ճստիկ սպիտակատամ

**Ճստիկ** կամ **պստիկ սպիտակատամ** (), գետնափորների ընտանիքի կենդանի։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Հարավային Եվրոպայում, Արաբական թերակղզում, Իրանում, Միջին Ասիայում, Հնդկաստանում, Շրի-Լանկայում, Ճապոնիայում, Հարավարևելյան Չինաստանում, Մալայան կղզեխմբիում, Հայաստանում։ Արցախում տարածված է Մարտունու, Մարտակերտի, Հադրութի լեռնատափաստանային գոտիներում։

## Կենսակերպ
Կարող է բնակվել այգիներում, մարդկային կառույցներում։ Որպես բնակատեղեր օգտագործում է մանր կաթնասունների բները, հողերի ճեղքերը։ Վարում է թաքնված ու գիշերային կենսակերպ։

## Արտաքին տեսք
Մորթախավը խիտ է ու փափուկ, մեջքի կողմում գունավորումը բաց գորշամոխրագույն է, որովայնի կողմը` սպիտակամոխրագույն։ Մեջքի և որովայնի միջև գունավորման անցումը աստիճանական է։ Մարմնի երկարությունը՝ 35 մմ է, պոչինը՝ 25 մմ, ետին թաթինը՝ 11 մմ, քաշը՝ 1,2-1,5 գրամ։

## Թշնամիներ
Թշնամիներն են աքիսները, ցերեկային և գիշերային գիշատիչ թռչունները։

## Հիվանդություններ
Վարակվում է էկտո և էնդոմակաբույծներով։

## Նշանակություն
Վնասակար միջատների սպառող և էկոլոգիական համակարգերի սննդային շղթայի օղակ է։

## Պահպանություն
Հազվադեպ հանդիպող տեսակ է։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

1915 թվականին Հայաստանում հայտնաբերվել է մեկ առանձնյակ, իսկ 2000 թվականին` 11։

Վտանգման հիմնական գործոնները ուսումնասիրված չեն։

Արեալի մի մասը գտնվում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Գետնափորներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Հակոբջան Ղարիբջանյան

**Հակոբջան Ալեքսանդրի Ղարիբջանյան** (), հայ նկարիչ, վերականգնող։

## Կենսագրություն
1922-1929 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի գեղարվեստի ակադեմիայում։ 1928-1931 թվականներին դասավանդել է Թիֆլիսի Հայարտանը։ 1928 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1934-1935 թվականներին որպես վերականգնող աշխատել է Տրետյակովյան պատկերասրահում, Պուշկինի անվան թանգարանում, 1935-1939 թվականներին` Երևանի պետական պատկերասրահում։ 1934 թվականից Ղարիբջանյանը վերականգնման աշխատանքներ է կատարել Երևանի, Թբիլիսիի և Մոսկվայի թանգարաններում։ Գործերի մի մասը պահվում է Երևանում (Ելենա Խուդոյանի հավաքածու)։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Ղարիբջանյանի դիմանկարներին, բնանկարներին ու կոմպոզիցիոն պատկերներին բնորոշ են կառուցիկ գունապլաստիկան, արդիականությունը` «Վիրահատություն, 1928, «Կարբիդի գործարանը։ Երևան», 1933։ Ջրաներկ աշխատանքներից են՝
*«Վեզալիա», 1933-1935
*«Աղջիկը, մանյակը և հայելին», 1943
*«Մայր իմ անուշ ու անգին», 1977
*«Ներսես Շնորհալի», 1978

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
Этюд – это я просто шагаю․ Коктейль №3 «Культура», 22-28 января 1999

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Արարատ Ղարիբյան (նկարիչ)

**Արարատ Սմբատի Ղարիբյան** (1903), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1923-1929 թվականներին սովորել է Լենինգրադի գեղարվեստի ակադեմիայում։ 1947-1952 թվականներին դասավանդել է Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտում։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Ստեղծագործել է հիմնականում գրաֆիկայի բնագավառում։ Հեղինակ է դիմանկարների, հին ու նոր Երևանը պատկերող բնանկարների, գրքերի ձևավորումների։
* «Աղբաշեցու դիմանկարը» (1928, փայտագրություն)
* «Վահրամ Փափազյանը Օթելլոյի դերում» (1939, փափուկ լաք)
* «Օպերայի և բալետի թատրոնի շենքը Երևանում» (1952, տուշ)
* «Նիկողայոս Դիլոյան»
* «Սիմակ»

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1932, 1936, 1955 հետմահու)։

## Մատենագրություն
* Կատալոգ Արարատ Ղարիբյանի ցուցահանդեսի, Երևան, 1936, 1955 թվականներ։
* Ռ. Դրամբյան, Արարատ Ղարիբյանի ցուցահանդեսը. «Խորհրդային արվեստ», 1936, N 20։
* Մ. Սարգսյան, Խորհրդային Հայաստանի գրաֆիկան։ Երևան, 1961 թվական։
* Арарат Гарибян (Буклет), Ереван, 1964 г.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կովկասյան խլուրդ

**Կովկասյան խլուրդ** (լատիներեն` *Talpa caucasica*), խլուրդների ընտանիքի կենդանի։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կենտրոնական և Արևմտյան Անդրկովկասում, Հայաստանում։ Արցախում հայտնաբերվել է Մարտակերտի շրջանի Թարթառի գետահովտի անտառներում։

## Կենսակերպը
Գերադասում է բնակություն հաստատել անտառային և նախանտառային  գոտում, որտեղ հողերը ճահճացած չեն, փուխր են, հարուստ անձրևորդերով, հանդիպում է նաև մերձալպյան  գոտիներում, վերին սահմանը հասնում է մինչև 2500-2600 մ, սակայն բնակատեղերի նկարագրումը վերջնական համարել չի կարելի։ Վարում է թաքնված կենսակերպ, օրվա մեծ մասը անցկացնում է ստորգետնյա անցուղիներում։

## Արտաքին տեսքը
Աչքերն ամբողջովին փակ են նուրբ փոքր մաշկով, գանգը բավական խոշոր է, նրա ընդհանուր երկարությունը` 34,2-36 մմ է, կոնդիլոբազալ երկարությունը՝ 32,2-35 մմ, քթային բաժինը բավականին լայն է՝ 4,8-5 մմ։ Մարմնի երկարությունը քթի ծայրից մինչև պոչարմատը՝ 105-124,5 մմ, պոչի երկարությունը՝ 24-37 մմ, քաշը տատանվում է 32,5-115 գրամի սահմաններում։ Մորթախավի գույնը սևագորշ է, համարյա սև։ Սեզոնային և հասակային փոփոխություններն աննկատ են։ Երիտասարդ և հասուն առանձնյակների մոտ մազափոխությունից հետո մորթախավը ինտենսիվ սև է և մազածածկի ծայրերի արծաթափայլի շնորհիվ՝ փայլուն։

## Բազմացումը
Բազմացումը ձգձգված է։ Ի տարբերություն հյուսիսային շրջանների, հարավային շրջաններում այն ավելի շուտ է կատարվում։ Այս կենդանիների զուգավորումը սկսվում է փետրվարի սկզբներին, իսկ տաք եղանակներին ավելի շուտ։ Հունիս-հուլիս ամիսներին սեռական ակտիվությունը նվազում է։ Հղիությունը տևում է 38-40 օր, սերնդում ունենում են 3-4 ձագ։

Այս կենդանիների թվաքանակի կրճատման բնական պատճառներից են երկարատև երաշտը, սակավաձյուն ձմեռը, առավելապես մերձալպյան գոտում, լայնատերև անտառների հատումը։

## Նշանակությունը
Խլուրդները կարևոր նշանակություն ունեն հողագոյացման, հողերի օդափոխության, խոնաավության ռեժիմի պահպանության, քիմիական կազմի և բերրիության բարձրացման գործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խլուրդներ
Հայաստանի Հանրապետության հատուկ քննչական ծառայություն

**Հայաստանի Հանրապետության հատուկ քննչական ծառայություն**, պետական մարմին, որն իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանության մարմինների ղեկավար աշխատողների, պետական հատուկ ծառայություն իրականացնող անձանց իրենց պաշտոնեական դիրքի կապակցությամբ հանցակցությամբ կամ նրանց կատարած հանցագործությունների, ինչպես նաև ընտրական գործընթացների հետ կապված քրեական գործերով նախաքննություն։

Հատուկ քննչական ծառայությունն ինքնուրույն պետական մարմին է և լիազորություններն իրականացնելիս անկախ է։ ՀՔԾ-ն ղեկավարում է ծառայության պետը։

## Ղեկավարությունը
Հատուկ քննչական ծառայության պետ՝

*Սասուն Խաչատրյան

Հատուկ քննչական ծառայության պետի տեղակալներ՝

*Հովհաննես Ենոքյան
*Վլադիմիր Հովհաննիսյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ հատուկ քննչական ծառայություն
Կատեգորիա:ՀՀ պետական կառավարման մարմիններ
Մեծ պայտաքիթ

**Մեծ պայտաքիթ** (լատիներեն` Rhinolophus ferrumequinum), չղջիկների ենթակարգի պայտաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։

## Տարածվածություն
Բնակվում է Հարավային Պալեոարկտիկայում, Մեծ Բրիտանիայից մինչև Ճապոնիա, Իրանում, Պակիստանում, Հյուսիսային Հնդկաստանում, Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայում։ Հայաստանում հանդիպում է բոլոր մարզերում։ Արցախում տարածված է կիսանապատային ցածրադիր գոտուց մինչև բարձր լեռնային գոտիները, սակայն առավել խիտ է հարավային շրջաններում. առավել մեծաքանակ են Հադրութի շրջանի Ազոխի քարանձավում։

## Կենսակերպը
Գերադասում է բնակվել կարստային ծագում ունեցող քարանձավներում։ Եթե այդպիսինները տարածքում բացակայում են, մեծ պայտաքիթները ապրում են փչակներում, թունելներում, եկեղեցիներում, մարդկային այլ շինություններում, սակայն պարտադիր ջրամբարների մոտ։ Վարում են մթնշաղագիշերային կյանք։

Ապրում է առանձնյակներով ու խմբերով (20-500 առանձնյակ), հսկա գաղութներով (35-40 հազար)` պայտաքիթ և հարթաքիթ այլ չղջիկների հետ համատեղ։

## Արտաքին տեսքը
Մեջքային կողմում մորթու գունավորումը մուգ շագանակագույնից մինչև ծխագորշ է։ Մորթին, մեջքից դեպի փորը գնալով, գունաթափվում է, և փորային հատվածում, մի փոքր բացառությամբ, կաթնասպիտակագույն է։ Պայտի չափերը կարող են տատանվել՝ 7,3-9,7 մմ։ Որպես արտաքին բնութագրող ցուցանիշ չորրորդ մետակարպալ ոսկրը 1,5 մմ-ով կարճ է հինգերորդից և մոտ 4 մմ-ով երկար է երրորդ մետակարպալ ոսկրից։ Մարմնի երկարությունը 53,9-67,3 մմ է, պոչինը՝ 31,7-42,3 մմ, նախաբազուկի երկարությունը՝ 53,7-60,6 մմ, քաշը՝ 15,9-24,7 գ։ Կենդանի զանգվածը՝ 34 գ։

## Բազմացումը
Զուգավորումը կատարվում է աշնանը, բեղմնավորումը` գարնանը։ Որպես օրենք` գաղութում ծինը սկսվում է մայիսի վերջերին և ավարտվում է հունիսի կեսերին։ Սերնդում ունենում են մեկ, երբեմն երկու ձագ։ Ձագերին կերակրելու շրջանում էգերն առանձնանում են արուներից։

Թվաքանակը սահմանափակող գործոններից են բնակատեղերի յուրացումը, կարստային քարանձավներում չկանոնակարգված պեղումները, էքսկուրսիաները, քարանձավների կարստերի ջարդումը, անտառահատումները, պեստիցիդների օգտագործումը։

## Սնունդը
Սնվում է միջին և մեծ գիշերային բզեզներով, թիթեռներով։ Երբեմն մեկ գիշերվա ընթացքում որսում է 500-700 մոծակ և մլակ։

## Թշնամիները
Թշնամիներից են գիշերային գիշատիչ թռչունները, թափառող կատուները, կզաքիսները, օձերը։

## Հիվանդությունները
Հիվանդություններից են էկտո և էնդոմակաբույծներով վարակվածությունը։

## Նշանակությունը
Հանդիսանում է գյուղատնտեսության և անտառատնտեսության վնասատու միջատների սպառող, որոշակի վնաս է հասցնում՝ ոչնչացնելով օգտակար միջատներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պայտաքիթ չղջիկներ
Թամզարա (պար)

**Թամզարա**, բուն հայկական հարսանեկան երգ-պար։ Այն պարել են շատ հայկական բնակավայրերում։ Գրառվել է 17-ից ավելի տարբերակ, սակայն գրառման ժամանակ պարը ցուցադրողներից ոչ ոք անվան ծագումը չի կարողացել բացատրել։

## Թամզարա գյուղի մասին
«Թամզարան» Սուքիաս Էփրիկյանի «Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարանում» հանդիպում է որպես հայկական բնակավայրի անվանում։ Այս բնակավայրը, բացի «Թամզարա» անվանումից, կոչվում էր նաև «Թամարզա», «Թումարզա»։

Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ «Թամզարա» անվանումը ծագել է Թովմա Արծրունու անունից, ով, ըստ վարկածի, հիմնել է տվյալ Թամզարա գյուղը։ Հնարավոր է, որ երգ-պարի անվանումն ինչ-որ չափով կապված լինի տվյալ բնակավայրի անվան հետ, ինչպես դա հավաստում է Հրաչյա Աճառյանն իր «Գավառային բառարանում»։

## Պարի մասին
Ըստ Կոմիտասի՝ «Թամզարան» հարսանեկան երգ-պար է, որտեղ գլխավոր դերը վերապահվել է պարբաշուն (պարագլուխ) ու պարապոչին։ Իսկ հարսն անպայման կանգնում էր կնքահոր կողքին։

Այժմ «Թամզարան» կորցրել է իր նախկին ծիսական նշանակությունը, երբ այն կատարվում էր գրեթե բոլոր համայնքային միջոցառումների ու խնջույքների ժամանակ։

«Թամզարա» պարատեսակը պատկանում է երկու գնալ, երկու դառնալ պարաընտանիքին։ «Թամզարայի» տարբերությունը երկու գնալ, երկու դառնալ պարաընտանիքից այն է, որ այս պարատեսակը երկարում է ևս երկու հաշվով՝ դեպի ձախ տեղաշարժող, վերադարձնող երկու շարժումով։ Իսկ պարը վեցի փոխարեն ունի միավոր ութ հաշիվ և շարժում։

Աշխատություններում գրառված «երկու գնալ, երկու դառնալ» պարատեսակներն իրենց շարժումներով այնքան էլ նման չեն։ Սրանց մի քանի տարբերակներում, որոնք էլ հենց կոչվում են «Թամզարա», դեպի ձախ տեղաշարժերի փոխարեն տեղի է ունենում մարմնի ծանրության մի քանի տեղափոխում ձախ, ապա աջ, ապա կրկին ձախ։

Ձեռքերը բռնելու մի քանի տարբերակ կա՝ ճկույթներով, ափերով («բարև բռնած»), իսկ երբեմն նաև ուսերից։ Երաժշտական չափը 9/8=4/8+5/8, որն էլ ստեղծում է ձեռքերի ճոճումների և ոտքերի շարժումների ոչ համաչափ ռիթմ։

## Շարժումներ
Պարի ընդհանուր տեղաշարժը դեպի աջ է։ Պատկանում է «դուրան» պարերի թվին, որոնց հետագիծը հարթ գծով է անցնում։

«Թամզարայի» պարաքայլին բնորոշ են ոտքի կրկնակի հարվածները։

Պարաքայլերը հետևյալ հերթականությամբ են.
#աջ ոտքով կատարվում է քայլ դեպի աջ,
#ձախ ոտքով կատարվում է կցորդ քայլ՝ ձախ ոտքը միացվում է աջին,
#կրկին քայլ աջ ոտքով և դեպի աջ,
#կրկնակի հարված ձախ ոտքով,
#ձախ ոտքով քայլ դեպի ձախ,
#մարմնի ծանրության տեղափոխում աջ ոտքի վրա,
#մարմնի ծանրության տեղափոխում ձախ ոտքի վրա,
#կրկնակի հարված աջ ոտքով։

Կան պարի այլ տարբերակներ նույնպես, որոնք տարբերվում են վերը նշվածից։ Կարինի տարբերակում պարը դուրս է գալիս իր «դուրան» (ուղիղ) հետագծից և առաջ քայլելով, կրկնակի հարվածում է աջ ոտքով, ապա, վերադառնալով իր հետագծին, նորից կրկնակի հարված կատարում աջ ոտքով։

Կան նաև տարբերակներ, որտեղ ոտքերի հարվածներ չեն կատարվում, հակառակը, ազատ ոտքն օդում խաղացող գործողություն է կատարում, ապա հաջորդ քայլին իր վրա վերցնում մարմնի ծանրությունը։

## Աղբյուրներ
* ԹԱՄԶԱՐԱ 

## Արտաքին հղումներ
*Ուս ուսի. Թամզարա

Կատեգորիա:Ժողովրդական պարեր
Կատեգորիա:Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն
Կատեգորիա:Հայկական մշակույթ
Կալիրոե

**Կալիրոե, Կալլիրոե** (, հաճախ գրվում է *Callirrhoë*), հին հունական դիցաբանությունում օվկիանուհի (գետային նիմփա) տիտան Օվկիանոսի և Տեթիսի դուստրը։ Կալիրոեի անունը հանդիպում է Հունաստանի տարբեր մարզերի առասպելներում և ամենուր կապված է վազող ջրերի հետ։

Մի շարք առասպելներում եթե Կալիրոեին համարում են Օվկիանոսի դուստրը, ապա այլ առասպելներնում նա գետային աստված Աքելոսի դուստրն է։ Կալիրոեին փոքրասիական Սկամանդրոս գետային աստվածության դուստր համարող առասպելը նրան անվանում է Գանիմեդեսի և Իլոսի մայրը։ Կալիդոնյան առասպելը պատմում է Կալիրոեի հանդեպ Դիոնիսոսի քուրմ Կորեսի տածած սիրո մասին։ Կորեսը պարտավոր էր Կալիրոեին զոհաբերել Դիոնիսոսին, բայց չկարողանալով հաղթահարել իր սերը Կալիրոեի հանդեպ՝ ինքն է իրեն մորթում զոհասեղանի վրա։ Կալիրոեն նույնպես ինքնասպան է լինում։

Դիցաբանական կերպարներից մեկի անունով է կոչվել Յուպիտերի Կալիրոե արբանյակը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Նիմփաներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության կերպարներ
Բժշկական գաղտնիք

**Բժշկական գաղտնիք,** բժշկական, իրավական, սոցիալ-էթիկական հասկացություն, որն արգելում է բուժաշխատողին երրորդ անձանց հայտնել տեղեկություններ հիվանդի առողջական վիճակի, ախտորոշման, հետազոտությունների արդյունքների, հենց բժիշկի դիմելու փաստի և անձնական կյանքի մասին, որոնք ստացվել են հետազոտությունների և բուժման ընթացքում։ Արգելքն ազդում է նաև բոլոր այն անձանց վրա, որոնց այդ տեղեկությունները հայտնի են դարձել օրենքով նախատեսված դեպքում։ Բժշկական գաղտնիքի մասին նշված է Հայաստանի առողջապահության օրենսդրության և բժշկի երդման մեջ։

## Բժշկական գաղտնիքի էթիկական ասպեկտները
Բժշկական գաղտնիքը, հանդիսանալով բժշկական գործունեության բաղկացուցիչ և պարտադիր մաս, դեոնթոլոգիայի և մասնագիտական բժշկական էթիկայի ամենակարևոր սկզբունքներից է։ Հասարակության էթիկական նորմերը նախատեսում են, որ ցանկացած մարդ պետք է պահպանի գաղտնիքը, վստահված իրեն մեկ ուրիշի կողմից։ Այնուամենայնիվ «գաղտնիք» հասկացությունն ունի առանձնահատուկ նշանակություն բժշկական ոլորտում, ուր խիստ միահյուսված են տեղեկությունները հիվանդի, ներկա պահին նրա առողջական վիճակի ու հեռանկարների, նաև մասամբ նրա ապագա կյանքի վերաբերյալ։ Անձնական կյանքի շատ փաստեր բուժման ընթացքում հիվանդը հայտնում է բժիշկին, որպես ախտորոշման ու բուժման համար կարևոր տեղեկություն։ Այդ պատճառով բժիշկ-հիվանդ հարաբերությունները զգալիորեն տարբերվում են հասարակության մեջ մարդկանց շփումից։

Կա վարկած, որ բժշկական գաղտնիք հասկացությունը ձևավորվել է հին Հնդկաստանում, որտեղ բժիշկի ու հիվանդի միջև հարաբերությունների վստահելիությունը բնութագրվում էր հետևյալ աֆորիզմով․ «Կարելի է վախենալ եղբորից, ծնողից, ընկերոջից, բայց բժշկից՝ երբեք»։ Սկսած հին ժամանակներից բժիշկը երդվել է պահպանել գաղտնիքը և խստորեն կատարել այդ խոստումը։ Բժշկական գաղտնիքը Հիպոկրատի երդման հիմնական կետերից է.

## Բժշկական գաղտնիքի իրավական ասպեկտները
Ի տարբերություն դեոնթոլոգիայի մյուս հասկացությունների, բժշկական գաղտնիքի համար բնութագրական է նաև այն, որ այն մտնում է միաժամանակ նաև իրավական հասկացությունների մեջ։ Նրա պահպանումը երաշխավորվում է կառավարության կողմից, և իրականացվում է օրենքի համաձայն՝ դնելով որոշակի արգելքներ և սահմանելով իրավական պատասխանատվություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կոլբեյի էլեկտրոլիզ

**Կոլբեյի էլեկտրոլիզ** կամ **Կոլբեյի ռեակցիա**, օրգանական ռեակցիա է հայտնաբերված Հերման Կոլբեյի կողմից։ Կոլբեյի ռեակցիան իրենից ներկայացնում է երկու կարբոնաթթուների դեկարբոքսիլային դիմերիզացում։

380px|մինի|աջից
Եթե օգտագործենք երկու տարբեր ամինաթթուներ, ապա հնարավոր է ստանալ ածխաջրածինների խառնուրդ։

R1COO− + R2COO− → R1−R1 + R1−R2 + R2−R2

## Ռեակցիայի մեխանիզմ
Ռեակցիայի մեխանիզմը բաղկացած է երկու փուլանի ռադիկալային գործընթացիծ (օրինակը բերված է քացախաթթվի էլեկտրոլիզի վրա)՝

**1.** էլեկտրոքիմիական դեկարբոքսիլացումը տալիս է միջանկյալ ռադիկալ միացություն

CH3COOH → CH3COO− → CH3COO**·** → CH3**·** + CO2

**2.** երկու նմանատիպ միջանկյալ նյութերի միացում

2CH3**·** → CH3CH3

## Ռեակցիայի օրինակ
* 2,7-դիմեթիլ-2,7-դինիտրոօկտանի ստացումը 4-մեթիլ-4-նիտրովալերիանաթթվից

480px

## Տես նաև
* Վյուրցի ռեակցիա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Պոտենցիալ էներգիա

**Պոտենցիալ [[էներգիա]]** U(\vec r), սկալյար ֆիզիկական մեծություն, կոնսերվատիվ ուժերի դաշտում գտնվող համակարգի լրիվ մեխանիկական էներգիայի մի մասը։ Կախված է համակարգը կազմող նյութական կետերի դիրքից։ Բնութագրվում է դրանց տեղափոխման ժամանակ դաշտի կատարած մեխանիկական աշխատանքով։ Այլ սահմանում. պոտենցիալ էներգիան կոորդինատների ֆունկցիա է, համակարգի լագրանժյանի գումարելիներից, նկարագրվում է համակարգի տարրերի փոխազդեցությամբ։ «Պոտենցիալ էներգիա» տերմինը XIX դարում մտցրել է շոտլանդացի ինժեներ և ֆիզիկոս Ուիլյամ Ռենկինը։

Միավորների միջազգային համակարգում էներգիայի չափման միավորը ջոուլն է։

Տարածության մեջ մարմինների որոշակի կոնֆիգուրացիայի համար պոտենցիալ էներգիան կարող է ընտրվել հավասար զրոյի։ Այդ ընտրությունը պայմանավորված է հետագա հաշվարկների հարմարությամբ։ Տվյալ կոնֆիգուրացիայի ընտրման պրոցեսը կոչվում է պոտենցիալ էներգիայի նորմավորում։

Պոտենցիալ էներգիայի ճշգրիտ սահմանումը կարելի է տալ միայն այնպիսի ուժերի դաշտում, որոնց աշխատանքը կախված է միայն մարմնի սկզբնական և վերջնական դիրքերից, և ոչ տեղափոխման հետագծից։ Այդպիսի ուժերը կոչվում են կոնսերվատիվ (պոտենցիալ)։

Պոտենցիալ էներգիան մարմնի (կամ մարմինների) և դաշտի փոխազդեցության բնութագիրն է։

Յուրաքանչյուր ֆիզիկական համակարգ ձգտում է նվազագույն պոտենցիալ էներգիայով վիճակի։

Առաձգական դեֆորմացիայի պոտենցիալ էներգիան բնութագրում է փոխազդեցությունը մարմնի մասերի միջև։

## Պոտենցիալ էներգիան Երկրի ձգողության դաշտում
Մարմնի \ E_p պոտենցիալ էներգիան Երկրի ձգողության դաշտում՝ մակերևույթի մոտ, մոտավորապես արտահայտվում է 
: \ E_p=mgh

բանաձևով, որտեղ \ m-ը մարմնի զանգվածն է, \ g-ն՝ ազատ անկման արագացումը, \ h-ն՝ մարմնի զանգվածների կենտրոնի դիրքի բարձրությունը կամայաբար ընտրված զրոյական մակարդակից։

## Պոտենցիալ էներգիայի ֆիզիկական իմաստ
* Մինչ կինետիկ էներգիան բնութագրում է մարմինը ընտրված հաշվարկման համակարգի նկատմամբ, պոտենցիալ էներգիան բնութագրում է մարմինը ուժի աղբյուրի նկատմամբ։ 
* Կինետիկ էներգիան բնութագրվում է հաշվարկման համակարգի նկատմամբ արագությամբ, պոտենցիալը՝ դաշտում մարմինների դիրքով։
* Հիմնական ֆիզիկական իմաստ ունի ոչ թե պոտենցիալ էներգիան ինքնին, այլ՝ նրա փոփոխությունը։

## Տես նաև
* Կինետիկ էներգիա
* Էներգիա
* Պոտենցիալ արգելք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էներգիա
Կատեգորիա:Մեխանիկա
Ջեյսոն Մրազ

**Ջեյսոն Մրազ** (, ), ամերիկացի երգիչ և երգերի հեղինակ, ստեղծագործում է բազմաթիվ ժանրերով, փոփ, ռոք, ֆոլկ, ջազ, քանթրի և հիփ-հոփ։ Ծնվել և մեծացել է Վիրջինիայում։

## Կենսագրություն
Ջեյսոնը ծնվել է 1977 թվականի հունիսի 23-ին Ռիչմոնդ արվարձանում (Վիրջինիա, ԱՄՆ)։ Նա ունի չեխական արմատներ (նրա պապը Չեխիայից գաղթել է ԱՄՆ)։ Մրազ ազգանունը չեխերենից թարգմանաբար նշանակում է «սաստիկ ցուրտ»։

Դպրոցն ավարտելուց հետո Մրազը սովորել է երգի թատրոնում՝ Ամերկյան Ակադեմիայի Երաժշտական և Դրամատիկակական արվեստում, որը գտնվում էր Նյու-Յորքում։

2002 թվականին ստորագրել է պայմանագիր Elektra-ի հետ և իր պրոդյուսեր Ջոն Ալագիայի հետ թողարկեց իր դեբյուտային ալբոմը՝ Waiting for My Rocket, որը 2004 թվականի հուլիսին դարձավ պլատինե (վաճառվել է ավելի քան մեկ միլիոն պատճեն)

2005 թվականին հրապարակեց երկրորդ ալբոմը Mr. A-Z, որը Ջեյսոնին մեծ հաջողություն բերեց։ Ալբոմը բրավեց 5-րդ տեղը Billboard Top 200-ի աղյուսակում և Ամերիկայում վաճառվեց ավելի քան 100 հազար պատճեն։

2008 թվականին Մրազը թողարկեց իր երրորդ ստուդիական ալբոմը՝ We Sing. We Dance. We Steal Things, պրոդյուսեր Սթիվ Լիլիվայտի հետ (դրանից հետո ստացել է Գրեմմի Տարվա Պրոդյուսեր անվանակարգում)։ Ալբոմը գրավեց երրորդ հորիզոնականը Billboard Top 200-ի աղյուսակում։

2008 թվականին I'm Yours երգը ստացավ Տարվա Երգ և Լավագույն տղամարդկային վոկալային փոփ կատարող անվանակարգերում, 51-րդ Գրեմմիի հանդիսավոր արարողության ժամանակ։ Իսկ We Sing. We Dance. We Steal Things ալբոմը անվանակարգվեց Լավագույն ալբոմի դիզայն։

2009 թվականին Ջեյսոնը հաղթեց 2 մրցանակ 52-րդ Գրեմմիի հանդիսավոր արարողության ժամանակ, Make It Mine երգը ստացավ մրցանակ Լավագույն տղամարդկային վոկալային կատարող անվանակարգում, իսկ Lucky երգը (ձայնագրել է դուետ Քոուլբի Քելեյի հետ)՝ Լավագույն համատեղ վոկալային կատարում անվանակարգում։

2012 թվականի մայիսին թողարկեց չորրորդ ստուդիական ալբոմը՝ Love is a four letter word։ 2014 թվականին հրապարակվելու է 5-րդ ստուդիական ալբոմը՝ Yes!(Raining Jane-ի հետ)։ 2014 թվականի մայիսի 18-ին կարող եք լսել նոր ալբոմի սինգլը, որը կոչվում է Love Someone։

## Անձնական կյանքը
Մրազը նշանված էր հայտնի հեղինակ-կատարող Tristan Prettyman-ի հետ։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
* 2002։ *Waiting for My Rocket to Come*
* 2005։ *Mr. A-Z*
* 2008։ *We Sing. We Dance. We Steal Things.*
* 2012։ *Love is a four letter word*
* 2014։ *Yes!* (with Raining Jane)

### Կոնցերտային ալբոմներ
* 2001 ։ *Live at Java Joe's*
* 2002 ։ *Sold Out (In Stereo)*
* 2004 ։ *Tonight, Not Again: Jason Mraz Live at the Eagles Ballroom*
* 2007 ։ *Selections for Friends - Live from: Schubas Tavern, Chicago, Montalvo Winery, Saratoga California*
* 2009 ։ *Jason Mraz's Beautiful Mess: Live On Earth*
## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Ջեյսոն Մրազի թվիթերյան էջ
* Ջեյսոն Մրազի պաշտոնական էջ

Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:1977 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 23 ծնունդներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կիթառահարներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Մլակներ

մինի
**Մլակներ** ։ Բժշկական նշանակություն ունեն միայն *Phlebotomus* ցեղի մլակները, որոնք մանր (մոտ 2,5 մմ) արյունածուծ երկթևանիներ են, դեղնավուն, շագանակագույն կամ գորշ մարմնով։ Սրանք մթնշաղային միջատներ են, թռչում են արևամուտից հետո։ Մլակները հանդիպում են ինչպես մարդկանց բնակատեղերին մոտ, այնպես էլ բնության մեջ, որտեղ ապրում են կրծողների բներում, քարայրներում և այլն։ Զարգացումը կատարվում է լրիվ կերպարանփոխությամբ և պայմանվված չէ ջրային միջավայրով։ Մլակի խայթը ցավոտ է, առաջացնում է տեղային բորբոքային ռեակիա և քոր։ Արյամբ սնվում են միայն էգերը։ Մլակները լեյշմանիոզների, պապատաչի տենդի հարուցիչների յուրահատուկ փոխանցողներ են։

 

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Հնազանդ էյրենիս

**Հնազանդ էյրենիս** (), օձերի տեսակ էյրենիսների ցեղից լորտուների ընտանիքից։

## Արտաքին տեսքը
Հասուն էյրենիսների երկարությունը հասնում է 60 սմ, դրա հետ մեկտեղ պոչը 3-4 անգամ կարճ է իրանից։ Դունչը բութ է, բիբը կլորավուն։ Մարմնի վերին հատվածը դարչնագույն, մոխրագույն կամ շագանակագույն։ Պոչը մի փոքր ավելի բաց է, քան իրանը։ Երիտասարդ առանձնյակների գլուխը մուգ է, աչքերի ետևի մասում կա «M» տառի նման բաց գույնի բիծ։ Տարիքի հետ այդ պատկերը մգանում է, և գլուխը ստանում է մարմնին մոտ գունավորում։

## Տարածվածություն և արեալները
Հնազանդ էյերիսը բնակվում է Էգեյան և Միջերկրկական ծովերի կղզիներում, Արևելյան Թուրքիայում, Սիրիայում, Իրաքում և Իրանում։ Հանդիպում է նաև Վրաստանում, Հայաստանում և Ադրբեջանում։

Հնազանդ էյրենիսը բնակվում է բաց տափաստանային տարածքներում և քարքարքարոտ և նոսր բուսածածկով լանջերին։

## Կենսակերպը և սննդառությունը
Ցերեկը թաքնվում են քարերի տակ կամ փշոտ բույսերի մացառուտներում, և ակտիվանում են միայն երեկոյան։ Հարավային Կովկասում ձմեռում է նոյեմբերից մինչև ապրիլ։

Սնվում է հոդվածոտանիներով, նախընտրում է միջատներին։ Նաև սնվում է հազարոտնուկներով և կարիճներով։

## Բազմացումը
Բազմացումը քիչ է ուսումնասիրված։ Հավանաբար ձվադրում է հունիսի սկզբում, իսկ մատղաշը ձվից դուրս է գալիս ամսվա վերջում։ Ենթադրվում է, որ դնում է երեք ձվից ոչ ավել։ Ձվերը ձգված են, 5x16,5 մմ չափով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսաստանի ողնաշարավորներւ։ Հնազանդ էյրենիս 

Կատեգորիա:Էյրենիսներ
Բյուրետի եղանակ

220px|մինի|աջից|Բյուրետի եղանակի դրական արդյունք
**Բյուրետի եղանակ**, լուծույթում սպիտակուցների քանակական որոշման կալորիմետրիկ եղանակ։ Հայտնաբերվել է 1949 թվականին, սակայն այժմ քիչ է օգտագործվում բիոքիմիական լաբորատորիաներում ցածր արդյունավետության պատճառով։

## Փորձի ընթացքը

Նմուշի ջրային լուծույթը մշակում են հավասար ծավալի 1% ուժեղ հիմքով (KOH կամ NaOH), ավելացնում են մի քանի կաթիլ CuSO<sub>4</sub> ջրային լուծույթ։ Եթե լուծույթը դառնում է մանուշակագույն, ապա լուծույթում առկա է սպիտակուց. կարող ենք հայտնաբերել 5-160 մգ/մլ սպիտակուց։

## Բյուրետի ռեագենտ

մինի|աջից|Cu<sup>2+</sup> և սպիտակուցների միջև ռեակցիան, որը բերում է Cu<sup>+</sup> պարունակող կոմպլեքսի առաջացմանըԲյուրետի ռեագենտը պատրաստում են նատրիումի հիդրօքսիդից և հիդրատացված պղնձի (II) սուլֆատից, ապա կոմպլեքսին ավելացնում են նատրիումի ու կալիումի տարտրատներ, որպեսզի պղնձի իոնները կայունանան։ Հիմնային միջավայրում սպիտակուցները վերականգնում են Cu2+ մինչև Cu+, որը իր հերթին կապվում է սպիտակուցի հետ և գույնը կապույտից փոխվում է մանուշակագույնի։

## Սպիտակուցների հայտնաբերման այլ մեթոդներ
* Լոուրիի եղանակ
* Միկրոբյուրետային եղանակ
* Բրեդֆորդի եղանակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սպիտակուցի որոշումը արյան շիճուկի մեջ 
* Քիմիական ռեագենտներ 

Կատեգորիա:Կենսաբանական հետազոտությունների մեթոդներ
Կատեգորիա:Անալիտիկ քիմիա