Նյարդապլաստիկություն

**Նյարդապլաստիկություն**, **նյարդային պլաստիկություն** կամ **ուղեղի պլաստիկություն (neuroplasticity)**, ուղեղի նեյրոնային ցանցերի՝ աճի և վերակազմակերպման միջոցով փոխվելու ունակություն: Դա տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ ուղեղը վերակարգավորվում  է, որպեսզի գործի այնպիսի ձևով, որը տարբերվում է նախկինում աշխատելուց: Այս փոփոխությունները տատանվում են՝ սկսած անհատական նեյրոնային ուղիներից, որոնք նոր կապեր են ստեղծում, մինչև համակարգված ճշգրտումներ, ինչպիսիք են կեղևի վերափոխումը կամ նյարդային ալիքների տարբեր գործառույթները: Նեյրոպլաստիկության այլ ձևերը ներառում են հոմոլոգ տարածքի հարմարեցումը, խաչաձև մոդալ վերաբաշխումը, քարտեզի ընդլայնումը և այլընտրանքային ստրատեգիաների մշակումը: Նեյրոպլաստիկության օրինակները ներառում են շղթայի և ցանցի փոփոխությունները, որոնք առաջանում են նոր կարողությունների ուսուցման, տեղեկատվության ձեռքբերման, շրջակա միջավայրի ազդեցության, հղիության, կալորիականության ընդունման, մարզման, և հոգեբանական սթրեսի հետևանքով:

Ժամանակին նյարդաբանները կարծում էին, որ նեյրոպլաստիկությունը դրսևորվում է միայն մանկության ժամանակ, սակայն 20-րդ դարի վերջին կեսի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ուղեղի շատ ասպեկտներ կարող են փոփոխվել (կամ «պլաստիկ» են) նույնիսկ հասուն տարիքում: Այնուամենայնիվ, զարգացող ուղեղն ավելի բարձր աստիճանի պլաստիկություն է ցուցաբերում, քան մեծահասակների ուղեղը: Ակտիվությունից կախված պլաստիկությունը կարող է զգալի հետևանքներ ունենալ առողջ զարգացման, ուսուցման, հիշողության և ուղեղի վնասումից հետո վերականգնման համար:

## Պատմություն
### Ծագում
*Պլաստիկություն* տերմինն առաջին անգամ կիրառվել է վարքագծի նկատմամբ 1890 թվականին Ուիլյամ Ջեյմսի կողմից «Հոգեբանության սկզբունքներում» գրքում, որտեղ տերմինն օգտագործվում էր նկարագրելու «բավականաչափ թույլ կառուցվածքը, որ ենթարկվի ազդեցությանը, բայց բավականաչափ ուժեղ, որպեսզի միանգամից տեղի տա»: Առաջին մարդը, ով օգտագործեց նյարդային պլաստիկություն տերմինը, ըստ երևույթին, եղել է լեհ նյարդաբան Եժի Կոնորսկին:

Նեյրոպլաստիկության մասին վկայող առաջին փորձերից մեկն իրականացվել է 1793 թվականին իտալացի անատոմիստ Միքել Վիչենցո Մալակարնեի կողմից, ով նկարագրել է փորձեր, որոնցում նա զուգավորել է կենդանիներին, տարիներ շարունակ վարժեցրել նրանցից մեկին, այնուհետև երկուսն էլ մասնատել: Մալակարնը հայտնաբերեց, որ վարժեցված կենդանիների ուղեղիկը զգալիորեն ավելի մեծ էր, քան չվարժեցված կենդանիների ուղեղիկը: Այնուամենայնիվ, չնայած այս բացահայտումները նշանակալի էին, դրանք ի վերջո մոռացվեցին: 1890 թվականին այն միտքը, որ ուղեղը և նրա գործառույթը ֆիքսված չեն ողջ հասուն տարիքում, առաջարկվել է Ուիլյամ Ջեյմսի կողմից «*Հոգեբանության սկզբունքները*» գրքում, թեև այդ գաղափարը հիմնականում անտեսվել է: Մինչև 1970-ականները նյարդաբանները կարծում էին, որ ուղեղի կառուցվածքը և գործառույթը էապես ֆիքսված են ողջ հասուն տարիքում:

Մինչ ուղեղը սովորաբար հասկացվում էր որպես չվերականգնվող օրգան 1900-ականների սկզբին, Սանտյագո Ռամոն ի Կախալը՝ նյարդաբանության հայրը, օգտագործեց նեյրոնային պլաստիկություն տերմինը՝ չափահասների ուղեղի կառուցվածքում ոչ պաթոլոգիական փոփոխությունները նկարագրելու համար: Հիմնվելով իր հայտնի նեյրոնային վարդապետության վրա՝ Կախալը նախ նկարագրեց նեյրոնը որպես նյարդային համակարգի հիմնարար միավոր, որը հետագայում ծառայեց որպես էական հիմք՝ զարգացնելու նյարդային պլաստիկության գաղափարը: Շատ նյարդաբաններ օգտագործում էին պլաստիկություն տերմինը՝ բացատրելու միայն ծայրամասային նյարդային համակարգի վերականգնողական կարողությունը: Կախալը, այնուամենայնիվ, օգտագործեց պլաստիկություն տերմինը, որպեսզի վկայակոչի մեծահասակների ուղեղի (կենտրոնական նյարդային համակարգի մի մաս) դեգեներացիայի և վերածնման իր բացահայտումները: Սա հակասական էր:

Այդ տերմինը լայնորեն կիրառվում է.

### Հետազոտում և բացահայտում
1923 թվականին Կառլ Լաշլին փորձեր կատարեց ռեզուս կապիկների վրա, որոնք ցույց տվեցին նեյրոնային ուղիների փոփոխությունները, որոնք, ըստ նրա, պլաստիկության ապացույց էին: Չնայած դրան և այլ հետազոտություններին, որոնք առաջարկում էին պլաստիկություն, նյարդաբանները լայնորեն չընդունեցին նեյրոպլաստիկության գաղափարը:

1945 թվականին Խուստո Գոնսալոն ուղեղի դինամիկայի վերաբերյալ իր հետազոտությունից եզրակացրեց, որ, հակառակ պրոյեկցիոն տարածքների գործունեությանը, «կենտրոնական» կեղևային զանգվածը (տեսողական, շոշափելի և լսողական պրոյեկցիայի տարածքներից քիչ թե շատ հավասար հեռավորության վրա) կլինի « մանևրող զանգված», բավականին ոչ հատուկ կամ բազմազգայական,  և ի շնորհիվ պլաստիկության հատկությունների,ունակ է նեյրոնների գրգռվածությունը բարձրացնելու և գործունեությունը վերակազմակերպելու: Նա տալիս է որպես հարմարվողականության առաջին օրինակ՝ Ստրատոնի փորձի ժամանակ հետադարձ ակնոցներով ուղղահայաց տեսնելը, և, մասնավորապես, գլխուղեղի վնասվածքների մի քանի դեպքեր, որոնցում նա նկատել է դինամիկ և հարմարվողական հատկություններ դրանց խանգարումների մեջ, մասնավորապես՝ շրջված վիճակում։ ընկալման խանգարում։ Նա հայտարարեց, որ պրոյեկցիոն տարածքում զգայական ազդանշանը կլինի միայն շրջված և սեղմված ուրվագիծ, որը կմեծացվի հավաքագրված ուղեղային զանգվածի աճի պատճառով և կվերաշրջվի ուղեղի պլաստիկության որոշ ազդեցության պատճառով, ավելի կենտրոնական տարածքներում, հետևելով պարուրաձև աճին։

Մարիան Դայմոնդը Կալիֆորնիայի համալսարանից, Բերքլիից, արտադրեց ուղեղի անատոմիական պլաստիկության առաջին գիտական ապացույցը՝ հրապարակելով իր հետազոտությունը 1964 թվականին։

1960-ականներին և դրանից հետո ստեղծվեցին այլ նշանակալից ապացույցներ, հատկապես գիտնականներից, ինպիսիք են Փոլ Բախ-ի-Ռիտան, Մայքլ Մերզենիչը Ջոն Կաասի հետ միասին, ինչպես նաև մի քանի այլ գիտնականների կողմից:

1960-ականներին Փոլ Բախ-ի-Ռիտան հայտնագործեց մի սարք, որը փորձարկվեց փոքր թվով մարդկանց վրա և ներգրավեց մի մարդու, որը նստած էր աթոռի վրա, որի մեջ ներկառուցված էին բշտիկներ, որոնք թրթռում էին այնպես, որ թարգմանվում էին պատկերները տեսախցիկ, որը թույլ է տալիս տեսողությանը ձև ստանալ զգայական փոխարինման միջոցով:

Կաթվածից ապաքինված մարդկանց հետազոտությունները նաև աջակցություն են ցուցաբերել նեյրոպլաստիկության համար, քանի որ ուղեղի այն հատվածները, որոնք առողջ են մնացել, երբեմն կարող են ստանձնել, գոնե մասամբ, ոչնչացված գործառույթները, Շեփերդ Այվորի Ֆրանցը աշխատել է այս ոլորտում:

Էլեոնոր Մագուայրը փաստագրեց հիպոկամպի կառուցվածքի փոփոխությունները, որոնք կապված էին տեղական տաքսու վարորդների կողմից Լոնդոնի դասավորության մասին գիտելիքներ ձեռք բերելու հետ: Լոնդոնի տաքսիների վարորդներում նկատվել է գորշ նյութի վերաբաշխում` համեմատած հսկիչների հետ: Հիպոկամպի պլաստիկության վերաբերյալ այս աշխատանքը ոչ միայն հետաքրքրեց գիտնականներին, այլև ներգրավեց հանրությանը և լրատվամիջոցներին ամբողջ աշխարհում:

Մայքլ Մերզենիչը նյարդաբան է, ով ավելի քան երեք տասնամյակ նեյրոպլաստիկության առաջամարտիկներից է: Նա արել է «ոլորտի համար ամենահավակնոտ պնդումներից մի քանիսը, որ ուղեղի վարժությունները կարող են նույնքան օգտակար լինել, որքան դեղամիջոցները՝ շիզոֆրենիայի նման ծանր հիվանդությունները բուժելու համար, որ պլաստիկությունը գոյություն ունի օրորոցից մինչև գերեզման, և որ ճանաչողական գործունեության արմատական բարելավումներ. սովորել, մտածել, ընկալել և հիշել հնարավոր է նույնիսկ տարեցների մոտ»: Մերզենիչի աշխատանքի վրա ազդել է Դեյվիդ Հյուբելի և Տորստեն Վիզելի կարևոր հայտնագործությունը՝ ձագերի հետ իրենց աշխատանքում: Փորձը ներառում էր մեկ աչքը փակելը և կեղևային ուղեղի քարտեզների գրանցումը: Հյուբելը և Վիզելը տեսան, որ կատվի ձագի ուղեղի այն հատվածը, որը կապված էր փակ աչքի հետ, անգործության մատնված չէր, ինչպես և սպասվում էր: Փոխարենը, այն մշակում էր բաց աչքի տեսողական տեղեկատվությունը: Դա «…կարծես ուղեղը չէր ցանկանում վատնել որևէ «կեղևային անշարժ գույք» և գտել էր ինքն իրեն վերալիցքավորելու միջոց»:

Սա ենթադրում էր նեյրոպլաստիկություն կրիտիկական շրջանում: Այնուամենայնիվ, Մերզենիչը պնդում էր, որ նեյրոպլաստիկությունը կարող է առաջանալ կրիտիկական շրջանից դուրս: Նրա առաջին հանդիպումը մեծահասակների պլաստիկության հետ տեղի ունեցավ, երբ նա մասնակցեց հետդոկտորական ուսումնասիրությանը Քլինթոն Վուսլիի հետ: Փորձը հիմնված էր այն բանի վրա, թե ինչ է տեղի ունեցել ուղեղում, երբ մեկ ծայրամասային նյարդը կտրվել է և հետագայում վերականգնվել: Երկու գիտնականները միկրոքարտեզ են արել կապիկների ուղեղի ձեռքի քարտեզները ծայրամասային նյարդը կտրելուց և ծայրերը իրար կարելուց առաջ և հետո: Այնուհետև ուղեղի  քարտեզը, որը նրանք ակնկալում էին խառնաշփոթ, գրեթե նորմալ էր: Սա էական բեկում էր։ Մերզենիչը պնդում է, որ «եթե ուղեղի քարտեզը կարող է նորմալացնել իր կառուցվածքը՝ ի պատասխան աննորմալ մուտքագրման, ապա գերիշխող տեսակետը, որ մենք ծնվել ենք լարային համակարգով, պետք է սխալ լիներ: Ուղեղը պետք է լինի պլաստիկ»: Մերզենիչը ստացել է 2016 թվականի Նյարդաբանության Kavli մրցանակ «մեխանիզմների հայտնաբերման համար, որոնք թույլ են տալիս փորձը և նյարդային ակտիվությունը վերափոխել ուղեղի գործառույթը»:

## Նյարդակենսաբանություն
Կան տարբեր գաղափարներ և տեսություններ այն մասին, թե ինչ կենսաբանական գործընթացներ են կանգնած նեյրոպլաստիկության հիմքում: Այս երևույթի առանցքը հիմնված է սինապսների վրա և ինչպես են փոխվում նրանց միջև կապերը՝ նեյրոնների գործունեության հիման վրա: Լայնորեն համաձայնեցված է, որ նեյրոպլաստիկությունը տարբեր ձևեր է ընդունում, քանի որ այն տարբեր ուղիների արդյունք է: Այս ուղիները, հիմնականում ազդանշանային կասկադները, թույլ են տալիս գեների արտահայտման փոփոխություններ, որոնք հանգեցնում են նեյրոնային փոփոխությունների և, հետևաբար, նեյրոպլաստիկության:

Կան մի շարք այլ գործոններ, որոնք ենթադրվում է, որ դեր են խաղում ուղեղի նեյրոնային ցանցերի փոփոխության հիմքում ընկած կենսաբանական գործընթացներում: Այս գործոններից որոշները ներառում են սինապսի կարգավորումը ֆոսֆորիլացման միջոցով, բորբոքման և բորբոքային ցիտոկինների դերը, սպիտակուցները, ինչպիսիք են Bcl-2 սպիտակուցները և նեյտրոֆորինները, և էներգիայի արտադրությունը միտոքոնդրիումների միջոցով:

Վոլը և Շուն հայտնաբերել են նեյրոպլաստիկության հիմքում ընկած մեխանիզմները: Վերակազմակերպումը ոչ թե կեղևային ձևով է առաջանում, այլ տեղի է ունենում մշակման հիերարխիայի բոլոր մակարդակներում. սա առաջացնում է քարտեզի փոփոխություններ, որոնք դիտվում են ուղեղային կեղևում:

## Տիպեր
Քրիստոֆեր Շոուն և Ջիլ ՄաքԻչերնը (խմբ.) «Ընդառաջ ներյոպլաստիկության տեսությանը» գրքում նշում են, որ գոյություն չունի համապարփակ տեսություն, որն ընդգրկում է տարբեր շրջանակներ և համակարգեր նեյրոպլաստիկության ուսումնասիրության մեջ: Այնուամենայնիվ, հետազոտողները հաճախ նկարագրում են նեյրոպլաստիկությունը որպես «նյարդային համակարգի կառուցվածքի և ֆունկցիայի հետ կապված հարմարվողական փոփոխություններ կատարելու կարողություն»: Համապատասխանաբար, հաճախ քննարկվում են նեյրոպլաստիկության երկու տեսակ՝ կառուցվածքային նեյրոպլաստիկություն և ֆունկցիոնալ նեյրոպլաստիկություն:

### Կառուցվածքային նեյրոպլաստիկություն
Կառուցվածքային պլաստիկությունը հաճախ հասկացվում է որպես իր նեյրոնային կապերը փոխելու ուղեղի կարողություն: Նոր նեյրոնները մշտապես արտադրվում և ինտեգրվում են կենտրոնական նյարդային համակարգին ողջ կյանքի ընթացքում՝ հիմնվելով այս տեսակի նեյրոպլաստիկության վրա: Մեր օրերում հետազոտողները օգտագործում են բազմաթիվ խաչաձև սեկցիոն պատկերման մեթոդներ (այսինքն՝ մագնիսական ռեզոնանսային պատկերացում (MRI), համակարգչային տոմոգրաֆիա (CT))՝ ուսումնասիրելու մարդկային ուղեղի կառուցվածքային փոփոխությունները: Նեյրոպլաստիկության այս տեսակը հաճախ ուսումնասիրում է տարբեր ներքին կամ արտաքին գրգռիչների ազդեցությունը ուղեղի անատոմիական վերակազմավորման վրա։ Գորշ նյութի համամասնության կամ ուղեղի սինապտիկ ուժի փոփոխությունները համարվում են կառուցվածքային նեյրոպլաստիկության օրինակներ։ Կառուցվածքային նեյրոպլաստիկությունը ներկայումս ավելի շատ ուսումնասիրվում է ներկայիս ակադեմիայի նյարդագիտության ոլորտում:

### Ֆունկցիոնալ նեյրոպլաստիկություն
Ֆունկցիոնալ պլաստիկությունը վերաբերում է նեյրոնների ֆունկցիոնալ հատկությունները փոխելու և հարմարեցնելու ուղեղի կարողությանը: Ֆունկցիոնալ պլաստիկությունը կարող է առաջանալ չորս հայտնի եղանակներով՝ հոմոլոգ տարածքի հարմարեցում, քարտեզի ընդլայնում, խաչաձև մոդելի վերաբաշխում և այլընտրանքային ստրատեգիաների մշակում: Հոմոլոգ տարածքի հարմարվողականության միջոցով ճանաչողական առաջադրանքը ուղեղի վնասված հատվածից տեղափոխվում է ուղեղի իր հոմոլոգ տարածք: Նման ֆունկցիոնալ փոփոխությունները սովորաբար տեղի են ունենում երեխաների, այլ ոչ թե մեծահասակների մոտ: Քարտեզի ընդլայնման ժամանակ կեղևային քարտեզները, որոնք կապված են որոշակի ճանաչողական առաջադրանքների հետ, ընդլայնվում են գրգռիչների հաճախակի ազդեցության պատճառով: Քարտեզի ընդլայնումն ապացուցվել է հետազոտության հետ կապված փորձերի միջոցով. հաճախակի գրգռիչների ազդեցության փորձը ուղեղի ֆունկցիոնալ կապի վրա նկատվել է այն անհատների մոտ, ովքեր սովորում էին տարածական ուղիները: Խաչաձև մոդելի վերաբաշխումը ներառում է նոր մուտքային ազդանշանների ընդունում դեպի ուղեղի շրջան, որը զրկված է նախնական մուտքագրումից: Այլընտրանքային ստրատեգիաների մշակամն միջոցով ֆունկցիոնալ պլաստիկությունը տեղի է ունենում տարբեր ճանաչողական գործընթացների օգտագործմամբ արդեն կայացած ճանաչողական առաջադրանքի համար:

Փոփոխությունները կարող են առաջանալ ի պատասխան նախորդ գործունեության (ակտիվությունից կախված պլաստիկություն)՝ հիշողություն ձեռք բերելու կամ ի պատասխան նեյրոնների անսարքության կամ վնասման (չհարմարվողական պլաստիկություն)՝ փոխհատուցելու պաթոլոգիական իրադարձությունը: Վերջին դեպքում ուղեղի մի մասից ֆունկցիաները տեղափոխվում են ուղեղի մյուս հատված՝ հիմնվելով վարքագծային կամ ֆիզիոլոգիական պրոցեսների վերականգնման պահանջի վրա: Ինչ վերաբերում է ակտիվությունից կախված պլաստիկության ֆիզիոլոգիական ձևերին, ապա դրանք, որոնք ներառում են սինապսներ, կոչվում են սինապտիկ պլաստիկություն: Սինապսների ուժեղացումը կամ թուլացումը, որը հանգեցնում է նեյրոնների կրակման արագության ավելացման կամ նվազման, կոչվում են համապատասխանաբար երկարաժամկետ հզորացում (LTP) և երկարաժամկետ դեպրեսիա (LTD), և դրանք համարվում են սինապտիկ պլաստիկության օրինակներ, որոնք կապված հիշողության հետ։ Ուղեղիկը տիպիկ կառուցվածք է՝երկարաժամկետ հզորացման և երկարաժամկետ դեպրեսիայի և սխեմայի մեջ ավելորդության համակցությամբ, ինչը թույլ է տալիս պլաստիկություն մի քանի տեղամասերում: Վերջերս պարզ դարձավ, որ սինապտիկ պլաստիկությունը կարող է լրացվել ակտիվությունից կախված պլաստիկության մեկ այլ ձևով, որը ներառում է նեյրոնների ներքին գրգռվածությունը, որը կոչվում է ներքին պլաստիկություն: Սա, ի տարբերություն հոմեոստատիկ պլաստիկության, պարտադիր չէ, որ պահպանի նեյրոնի ընդհանուր ակտիվությունը ցանցում, այլ նպաստում է հիշողությունների կոդավորմանը: Բացի այդ, շատ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել ֆունկցիոնալ նեյրոպլաստիկություն ուղեղի ցանցերի մակարդակում, որտեղ մարզումները փոխում են ֆունկցիոնալ կապերի ուժը: Թեև վերջերս մի ուսումնասիրություն քննարկում է, որ այս նկատված փոփոխությունները չպետք է ուղղակիորեն առնչվեն նեյրոպլաստիկության հետ, քանի որ դրանք կարող են արմատավորվել ուղեղի ցանցի վերակազմավորման համակարգված պահանջից:

## Կիրառություններ և օրինակներ
Մեծահասակների ուղեղը ամբողջովին «կապված» չէ ֆիքսված նեյրոնային շղթաներով: Կան բազմաթիվ դեպքեր, երբ նեյրոնային սխեմաների կեղևային և ենթակեղևային լարերը փոխվում են՝ ի պատասխան մարզումների, ինչպես նաև վնասվածքների:

Բազմաթիվ ապացույցներ կան ուղեղի սինապտիկ ցանցերի ակտիվ, փորձից կախված վերակազմակերպման համար, որոնք ներառում են բազմաթիվ փոխկապակցված կառույցներ, ներառյալ ուղեղային կեղևը: Հատուկ մանրամասները, թե ինչպես է այս գործընթացը տեղի ունենում մոլեկուլային և ուլտրակառուցվածքային մակարդակներում, ակտիվ նյարդաբանության հետազոտության թեմաներն են: Այն, թե ինչպես փորձը կարող է ազդել ուղեղի սինապտիկ կազմակերպման վրա, հիմք է հանդիսանում նաև ուղեղի աշխատանքի մի շարք տեսությունների համար, ներառյալ մտքի ընդհանուր տեսությունը և նյարդային դարվինիզմը: Նեյրոպլաստիկության հայեցակարգը նաև կենտրոնական է հիշողության և ուսուցման տեսությունների համար, որոնք կապված են սինապտիկ կառուցվածքի և ֆունկցիայի փորձի վրա հիմնված փոփոխության հետ անողնաշարավոր կենդանիների մոդելներում դասական պայմանավորման ուսումնասիրություններում, ինչպիսին է *Aplysia*-ն:

Կա ապացույց, որ նեյրոգենեզը (ուղեղի բջիջների ծնունդը) տեղի է ունենում մեծահասակների, կրծողների ուղեղում, և նման փոփոխությունները կարող են պահպանվել մինչև ծերություն: Նեյրոգենեզի ապացույցները հիմնականում սահմանափակված են հիպոկամպուսով և հոտառական լամպով, սակայն հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ուղեղի այլ մասեր, ներառյալ ուղեղիկը, նույնպես կարող են ներգրավված լինել: Այնուամենայնիվ, հաստատված սխեմաներում նոր նեյրոնների ինտեգրման արդյունքում առաջացած նոր լարերի միացման աստիճանը հայտնի չէ, և նման լարերը կարող են ֆունկցիոնալորեն ավելորդ լինել:

### Ուղեղի վնասվածքի բուժում
Նեյրոպլաստիկության զարմանալի հետևանքն այն է, որ տվյալ ֆունկցիայի հետ կապված ուղեղի ակտիվությունը կարող է տեղափոխվել այլ տեղ. սա կարող է առաջանալ սովորական փորձից և նաև տեղի է ունենում ուղեղի վնասվածքից վերականգնման գործընթացում: Նեյրոպլաստիկությունը հիմնարար խնդիրն է, որն աջակցում է ուղեղի ձեռքբերովի վնասվածքի բուժման գիտական հիմքին` նպատակային փորձառական թերապևտիկ ծրագրերով` վնասվածքի ֆունկցիոնալ հետևանքների վերականգնողական մոտեցումների համատեքստում:

Նյարդապլաստիկությունը դառնում է ժողովրդականություն՝ որպես տեսություն, որը, գոնե մասամբ, բացատրում է ֆունկցիոնալ արդյունքների բարելավումները ինսուլտից հետո ֆիզիկական թերապիայի միջոցով: Վերականգնողական մեթոդները, որոնք հաստատված են ապացույցներով, որոնք առաջարկում են կեղևի վերակազմավորումը որպես փոփոխության մեխանիզմ, ներառում են սահմանափակումներով պայմանավորված շարժումների թերապիա, ֆունկցիոնալ էլեկտրական խթանում, վազքուղու մարզում մարմնի քաշի աջակցությամբ և վիրտուալ իրականության թերապիա: Ռոբոտների օգնությամբ թերապիան ձևավորվող տեխնիկա է, որը նույնպես ենթադրվում է, որ գործում է նեյրոպլաստիկության միջոցով, թեև ներկայումս բավարար ապացույցներ չկան այս մեթոդի կիրառման ժամանակ փոփոխության ճշգրիտ մեխանիզմները որոշելու համար:

Խմբերից մեկը մշակել է բուժում, որը ներառում է պրոգեստերոնի ներարկումների մակարդակի բարձրացում ուղեղի վնասվածք ունեցող հիվանդների մոտ: «Գլխուղեղի տրավմատիկ վնասվածքից(TBI) և ինսուլտից հետո պրոգեստերոնի ընդունումը նվազեցնում է այտուցը, բորբոքումը և նեյրոնային բջիջների մահը և ուժեղացնում տարածական հիշողությունը և զգայական-շարժողական վերականգնումը»: Վնասված հիվանդների մոտ 60%-ով նվազել է մահացությունը պրոգեստերոնի ներարկումներից երեք օր հետո: Այնուամենայնիվ, 2014 թվականին *New England Journal of Medicine*-ում հրապարակված մի ուսումնասիրություն, որը մանրամասնում է 882 հիվանդների մասնակցությամբ NIH-ի կողմից ֆինանսավորվող բազմակենտրոն III փուլի կլինիկական փորձարկման արդյունքները, ցույց է տվել, որ պրոգեստերոն հորմոնով գլխուղեղի սուր տրավմատիկ վնասվածքի բուժումը էական օգուտ չի տալիս հիվանդներին, երբ համեմատվում է պլացեբոյի հետ:

### Հեռադիտակային տեսողություն
Տասնամյակներ շարունակ հետազոտողները ենթադրում էին, որ մարդիկ վաղ մանկության տարիներին պետք է հեռադիտակային տեսողություն ունենան, մասնավորապես, ստերեոպսիս, այլապես երբեք այն չեն ստանա: Այնուամենայնիվ, վերջին տարիներին հաջող բարելավումները ամբլիոպիայով, կոնվերգենցիայի անբավարարությամբ կամ տեսողության այլ ստերեո անոմալիաներով մարդկանց մոտ դարձել են նեյրոպլաստիկության վառ օրինակներ։ Հեռադիտակային տեսողության բարելավումը և ստերեոպսիսի վերականգնումն այժմ գիտական և կլինիկական հետազոտության ակտիվ ոլորտներ են:

### Ուրվական վերջույթներ
աջից|մինի|240x240փքս|Հայելային տուփի գծապատկերային բացատրություն: Հիվանդը անձեռնմխելի վերջույթը դնում է տուփի մի կողմում (այս դեպքում՝ աջ ձեռքը), իսկ անդամահատված վերջույթը մյուս կողմում։ Հայելու շնորհիվ հիվանդը տեսնում է անձեռնմխելի ձեռքի արտացոլանքը, որտեղ կլինի բացակայող վերջույթը (ցուցված է ավելի ցածր կոնտրաստով): Այսպիսով, հիվանդը ստանում է արհեստական տեսողական արձագանք, որ «հարություն առած» վերջույթն այժմ շարժվում է, երբ նրանք շարժում են լավ ձեռքը:
Ուրվական վերջույթների սենսացիայի ֆենոմենում մարդը շարունակում է ցավ կամ սենսացիա զգալ իր մարմնի անդամահատված հատվածում: Սա տարօրինակ կերպով տարածված է և հանդիպում է անդամահատվածների 60–80%-ի մոտ: Սրա բացատրությունը հիմնված է նեյրոպլաստիկության հայեցակարգի վրա, քանի որ ենթադրվում է, որ հեռացված վերջույթների կեղևային քարտեզները կապվել են հետկենտրոնական գիրուսում նրանց շրջապատող տարածքի հետ: Սա հանգեցնում է նրան, որ կեղևի շրջակա տարածքի ակտիվությունը սխալ է մեկնաբանվում կեղևի տարածքի կողմից, որը նախկինում պատասխանատու էր անդամահատված վերջույթի համար:

Ուրվական վերջույթների սենսացիայի և նեյրոպլաստիկության միջև կապը բարդ է: 1990-ականների սկզբին Վ.Ս. Ռամաչանդրանը տեսություն դրեց, որ ուրվական վերջույթները կեղևի վերափոխման արդյունք են: Այնուամենայնիվ, 1995 թվականին Հերտա Ֆլորը և նրա գործընկերները ցույց տվեցին, որ կեղևի վերափոխումը տեղի է ունենում միայն ուրվական ցավ ունեցող հիվանդների մոտ: Նրա հետազոտությունը ցույց տվեց, որ վերջույթների ուրվական ցավը (այլ ոչ թե նշված սենսացիաները) կեղևի վերակազմավորման ընկալման հարաբերակցությունն էր: Այս երևույթը երբեմն անվանում են ոչ հարմարվողական պլաստիկություն:

2009 թվականին Լորիմեր Մոզելին և Փիթեր Բրյուգերը մի փորձ կատարեցին, որում նրանք խրախուսեցին ձեռքի անդամահատված սուբյեկտներին օգտագործել տեսողական պատկերներ՝ իրենց ուրվական վերջույթները անհնարին կոնֆիգուրացիաների վերածելու համար: Յոթ առարկաներից չորսին հաջողվել է կատարել ուրվական վերջույթի անհնարին շարժումներ։ Այս փորձը ցույց է տալիս, որ սուբյեկտները փոփոխել են իրենց ուրվական վերջույթների նյարդային պատկերը և ստեղծել են շարժիչ հրամաններ, որոնք անհրաժեշտ են մարմնի կողմից հետադարձ կապի բացակայության դեպքում անհնարին շարժումներ կատարելու համար: «Իրականում, այս բացահայտումը ընդլայնում է ուղեղի պլաստիկության մասին մեր պատկերացումները, քանի որ դա վկայում է այն մասին, որ մարմնի մտավոր պատկերման խորը փոփոխությունները կարող են առաջանալ զուտ ուղեղի ներքին մեխանիզմներով. ուղեղն իսկապես փոխվում է ինքն իրեն»:

### Քրոնիկ ցավ
Այն անհատները, ովքեր ունեն քրոնիկական ցավ, երկարատև ցավ են զգում այն վայրերում, որոնք կարող էին նախկինում վիրավորվել, սակայն ներկայումս առողջ են: Այս երևույթը կապված է նեյրոպլաստիկության հետ՝ նյարդային համակարգի ոչ հարմարվողական վերակազմավորման պատճառով, ինչպես ծայրամասային, այնպես էլ կենտրոնական: Հյուսվածքների վնասման ժամանակահատվածում վնասակար գրգռիչները և բորբոքումները առաջացնում են ցավազրկող ներածության բարձրացում ծայրամասից դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ: Ծայրամասից երկարատև ցավազրկումն այնուհետև առաջացնում է նեյրոպլաստիկ արձագանք կեղևային մակարդակում՝ փոխելով իր սոմատոտոպային կազմակերպումը ցավոտ տեղանքի համար՝ առաջացնելով կենտրոնական զգայունացում: Օրինակ, բարդ տարածաշրջանային ցավային համախտանիշ ունեցող անհատների մոտ ցուցադրվում է ձեռքի կեղևային սոմատոտոպիկ պատկերի նվազում հակառակ կողմում, ինչպես նաև ձեռքի և բերանի միջև ընկած տարածության նվազում: Բացի այդ, հաղորդվել է, որ խրոնիկական ցավը զգալիորեն նվազեցնում է ուղեղի գորշ նյութի ծավալը գլոբալ մասշտաբով, իսկ ավելի կոնկրետ՝ նախաճակատային ծառի կեղևի և աջ թալամուսի մոտ: Այնուամենայնիվ, բուժումից հետո կեղևի վերակազմավորման և գորշ նյութի ծավալի այս աննոմալիաները, ինչպես նաև դրանց ախտանիշները լուծվում են: Նմանատիպ արդյունքներ են արձանագրվել վերջույթների ուրվական վերջույթների ցավի, քրոնիկ ցածր մեջքի ցավի և կարպալ թունելի համախտանիշի դեպքում:

### Մեդիտացիա
Մի շարք ուսումնասիրություններ մեդիտացիայի պրակտիկան կապում են գորշ նյութի կեղևի հաստության կամ խտության տարբերությունների հետ: Սա ապացուցող ամենահայտնի հետազոտություններից մեկը ղեկավարել է Սառա Լազարը, Հարվարդի համալսարանից, 2000 թվականին։ Վիսկոնսինի համալսարանի նյարդաբան Ռիչարդ Դեյվիդսոնը Դալայ Լամայի հետ համատեղ փորձեր է կատարել ուղեղի վրա մեդիտացիայի ազդեցության վերաբերյալ: Նրա արդյունքները ցույց են տալիս, որ մեդիտացիան կարող է հանգեցնել ուղեղի շրջանների ֆիզիկական կառուցվածքի փոփոխության՝ կապված ուշադրության, անհանգստության, դեպրեսիայի, վախի, զայրույթի և կարեկցանքի, ինչպես նաև մարմնի ինքն իրեն բուժելու ունակության հետ:

### Գեղարվեստական ներգրավվածություն և արվեստի թերապիա
Էական ապացույցներ կան, որ թերապևտիկ միջավայրում գեղարվեստական ներգրավվածությունը կարող է փոփոխություններ առաջացնել նեյրոնային ցանցերի միացումներում, ինչպես նաև մեծացնել ճանաչողական ճկունությունը: 2013 թվականի ուսումնասիրություններից մեկում հետազոտողները գտան ապացույցներ, որ երկարաժամկետ, սովորական գեղարվեստական ուսուցումը (օրինակ՝ երաժշտական գործիքների պրակտիկա, նպատակային նկարչություն և այլն) կարող է «մակրոսկոպիկ կերպով տպագրել ինքնաբուխ գործունեության նեյրոնային ցանցի համակարգը, որում ուղեղի հարակից շրջանները դառնում են ֆունկցիոնալ և տոպոլոգիական մոդուլյարացված, ինչպես տիրույթի ընդհանուր, այնպես էլ տիրույթին հատուկ ձևերով»։ Պարզ ասած, ուղեղները, որոնք բազմիցս ենթարկվում են գեղարվեստական վերապատրաստման երկար ժամանակաշրջանների ընթացքում, զարգացնում են հարմարվողականություններ, որպեսզի հեշտացնեն նման գործունեությունը, և ավելի հավանական է, որ դրանք տեղի ունենան ինքնաբուխ:

Որոշ հետազոտողներ և գիտնականներ ենթադրել են, որ գեղարվեստական ներգրավվածությունը էականորեն փոխել է մարդու ուղեղը մեր էվոլյուցիոն պատմության ընթացքում: Դ. Վ. Զայդելը, վարքագծային նյարդաբանության դոկտոր պրոֆեսոր և VAGA-ի մասնակից, գրել է, որ «էվոլյուցիոն տեսությունը կապում է արվեստի խորհրդանշական բնույթը *[[Մարդ բանական|Հոմո սափիենսի]]* ուղեղի կարևոր փոփոխությունների հետ, որոնք նպաստում են լեզվի զարգացմանը և հիերարխիկ սոցիալական խմբավորմանը»։

### Ֆիթնես և վարժություն
Աերոբիկ վարժությունները մեծացնում են նեյրոտրոֆիկ գործոնների արտադրությունը (միացություններ, որոնք նպաստում են նեյրոնների աճին կամ գոյատևմանը), ինչպիսիք են ուղեղից ստացված նեյրոտրոֆիկ գործոնը (BDNF), ինսուլինանման աճի գործոն 1 (IGF-1) և անոթային էնդոթելիային աճի գործոնը (VEGF)։ Հիպոկամպուսի վրա ֆիզիկական վարժությունների հետևանքները կապված են տարածական հիշողության չափելի բարելավումների հետ։ Հետևողական աերոբիկ վարժությունները մի քանի ամսվա ընթացքում առաջացնում են գործադիր ֆունկցիայի կլինիկական նշանակալի բարելավումներ (այսինքն՝ վարքագծի «ճանաչողական հսկողություն») և գորշ նյութի ծավալի ավելացում ուղեղի մի քանի շրջաններում, հատկապես՝ ճանաչողական վերահսկման համար: Ուղեղի կառուցվածքները, որոնք ցույց են տալիս գորշ նյութի ծավալի մեծագույն բարելավումը՝ ի պատասխան աերոբիկ վարժությունների, նախաճակատային կեղև, հիպոկամպը և միջուկն են։ Ֆիզիկական պատրաստվածության ավելի բարձր միավորները (չափվում են VO2 max-ով) կապված են ավելի լավ կատարողական ֆունկցիայի, մշակման ավելի արագ արագության և հիպոկամպուսի, պոչուկային միջուկի և միջուկի ավելի մեծ ծավալի հետ:

### Խլություն և լսողության կորուստ
Լսողության կորստի պատճառով լսողական կեղևը և ուղեղի այլ ասոցիացված հատվածները խուլ և/կամ լսողություն ունեցող մարդկանց մոտ ենթարկվում են փոխհատուցման պլաստիկության: Լսողական կեղևը սովորաբար վերապահված է լսողական տեղեկատվության մշակման համար, երբ մարդիկ լսում են, որ այժմ վերահղված է այլ գործառույթներ կատարելու, հատկապես տեսողության և սոմատոսենսացիայի համար:

Խուլ անհատները, լսող անձանց համեմատ, ունեն ուժեղացված ծայրամասային տեսողական ուշադրություն, ավելի լավ շարժման փոփոխություն, բայց ոչ գունային փոփոխության հայտնաբերման կարողություն տեսողական առաջադրանքներում, ավելի արդյունավետ տեսողական որոնում և ավելի արագ արձագանքման ժամանակ տեսողական թիրախների համար: Խուլ մարդկանց մոտ տեսողական փոփոխված մշակումը հաճախ կապված է ուղեղի այլ հատվածների վերափոխման հետ, ներառյալ առաջնային լսողական  կեղևը, հետին պարիետալ ասոցիացիան կեղևը (PPAC) և առջևի կեղևային կեղևը (ACC): Բավելիերի և այլոց ակնարկ. (2006 թվական) ամփոփում է բազմաթիվ ասպեկտներ խուլ և լսող անձանց միջև տեսողական կարողությունների համեմատության թեմայի վերաբերյալ:

Ուղեղի այն հատվածները, որոնք կատարում են լսողության վերամշակման գործառույթ, վերամշակում են բնածին խուլ մարդկանց սոմատոսենսորային տեղեկատվությունը: Նրանք ավելի բարձր զգայունություն ունեն շեմից բարձր թրթռումների հաճախականության փոփոխության հայտնաբերման հարցում և լսողական կեղևում ավելի բարձր և ավելի տարածված ակտիվացում սոմատոսենսորային գրգռման ներքո: Այնուամենայնիվ, սոմատոսենսորային գրգռիչների արագ արձագանքը խուլ մեծահասակների մոտ չի հայտնաբերվել:

#### Կոխլեար իմպլանտ
Նեյրոպլաստիկությունը ներգրավված է զգայական ֆունկցիայի զարգացման մեջ: Ուղեղը ծնվում է ոչ հասուն, և ծնվելուց հետո հարմարվում է զգայական ներածություններին: Լսողական համակարգում բնածին լսողության կորուստը, որը բավականին հաճախակի բնածին վիճակ է, որն ազդում է 1000 նորածիններից 1-ի վրա, ազդում է լսողության զարգացման վրա, և լսողական համակարգը ակտիվացնող զգայական պրոթեզների տեղադրումը կանխել է լսողական համակարգի անբավարարությունը և առաջացրել է լսողական համակարգի ֆունկցիոնալ հասունացում: Պլաստիկության զգայուն շրջանի պատճառով կա նաև նման միջամտության զգայուն շրջան կյանքի առաջին 2-4 տարիների ընթացքում: Հետևաբար, նախալեզվային խուլ երեխաների մոտ վաղ կոխլեար իմպլանտացիան, որպես կանոն, թույլ է տալիս երեխաներին սովորել մայրենի լեզուն և ձեռք բերել ակուստիկ հաղորդակցություն։

### Կուրություն
Տեսողության կորստի պատճառով կույր մարդկանց տեսողական կենտրոնը  կարող է ենթարկվել խաչաձև մոդալային պլաստիկության, և, հետևաբար, մյուս զգայարանները կարող են ուժեղացված ունակություններ ունենալ: Կամ հակառակը կարող է տեղի ունենալ, երբ տեսողական մուտքի բացակայությունը թուլացնում է այլ զգայական համակարգերի զարգացումը: Մի ուսումնասիրություն ցույց է տալիս, որ աջ հետևի միջին ժամանակային գիրուսը և վերին օքսիպիտալ գիրուսը ավելի շատ ակտիվացում են ցույց տալիս կույրերի մոտ, քան տեսող մարդկանց մոտ՝ ձայնի շարժման հայտնաբերման առաջադրանքների ժամանակ: Մի շարք ուսումնասիրություններ աջակցում են վերջին գաղափարին և հայտնաբերեցին ձայնային հեռավորության գնահատման, ընկալունակ վերարտադրության, տեսողական կիսման շեմի և լսողական նվազագույն անկյունը գնահատելու թուլացած կարողություն:

#### Մարդու էխոլոկացիա
Մարդկու էխոլոկացիան մարդկանց համար սովորած կարողությունն է՝ արձագանքներից զգալու իրենց միջավայրը: Այս ունակությունը օգտագործվում է որոշ կույրերի կողմից՝  իրենց միջավայրը հասկանալու և մանրամասնորեն զգալու համար իրենց շրջապատը: 2010 և 2011 ֆունկցիոնալ մագնիսական ռեզոնանսային պատկերման տեխնիկայի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ տեսողական մշակման հետ կապված ուղեղի մասերը հարմարեցված են էխոլոկացիայի նոր հմտությանը: Օրինակ՝ կույր հիվանդների հետ կատարվող ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այս հիվանդների լսած սեղմակ-արձագանքները մշակվել են ուղեղի հատվածների կողմից, որոնք նվիրված են տեսողությանը, այլ ոչ թե լսմանը:

### Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության խանգարում
Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության խանգարում (ADHD) ունեցող անձանց վրա MRI և էլեկտրաէնցեֆալոգրաֆիայի (EEG) ուսումնասիրությունների ակնարկները ցույց են տալիս, որ ADHD-ի երկարատև բուժումը խթանիչներով, ինչպիսիք են ամֆետամինը կամ մեթիլֆենիդատը, նվազեցնում են ուղեղի կառուցվածքի և ֆունկցիայի անոմալիաները, որոնք հայտնաբերված են ADHD-ով հիվանդների մոտ և բարելավում են գործառույթը մի քանի մասերում: ուղեղի, ինչպիսիք են բազալ գանգլիաների աջ պոչավոր միջուկը,  ձախ փորոքային կողային նախաճակատային  կեղևը (VLPFC) և վերին ժամանակային գիրուսը:

### Երեխայի վաղ զարգացման շրջանում
Նյարդապլաստիկությունը առավել ակտիվ է մանկության մեջ՝ որպես մարդկային նորմալ զարգացման մաս, և կարող է դիտվել նաև որպես հատկապես կարևոր մեխանիզմ երեխաների համար ռիսկի և ճկունության տեսանկյունից: Վնասվածքը համարվում է մեծ ռիսկ, քանի որ այն բացասաբար է անդրադառնում ուղեղի բազմաթիվ հատվածների վրա և ճնշում է սիմպաթիկ նյարդային համակարգի վրա մշտական ակտիվացումից: Վնասվածքն այսպիսով փոխում է ուղեղի կապերն այնպես, որ տրավմա ապրած երեխաները կարող են լինել չափազանց զգոն կամ չափից դուրս դյուրագրգիռ: Այնուամենայնիվ, երեխայի ուղեղը կարող է հաղթահարել այս անբարենպաստ հետևանքները նեյրոպլաստիկության միջոցով:

Նեյրոպլաստիկությունը երեխաների մոտ ցուցադրվում է չորս տարբեր կատեգորիաներով և ներառում է նեյրոնների գործունեության լայն տեսականի: Այս չորս տեսակները ներառում են թուլացած, չափազանցված, հարմարվողական և պլաստիկություն:

Մարդկային զարգացման մեջ նեյրոպլաստիկության բազմաթիվ օրինակներ կան: Օրինակ, Ջասթին Քերը և Սթիվեն Նելսոնը ուսումնասիրեցին երաժշտական մարզումների ազդեցությունը նեյրոպլաստիկության վրա և գտան, որ երաժշտական ուսուցումը կարող է նպաստել կախված կառուցվածքային պլաստիկության զգալուն: Սա այն դեպքում, երբ ուղեղում փոփոխություններ են տեղի ունենում՝ հիմնվելով անհատի համար հատուկ փորձառությունների վրա: Դրա օրինակներն են բազմաթիվ լեզուներ սովորելը, սպորտ խաղալը, թատրոնը և այլն: 2009 թվականին Հայդի կատարած ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ երեխաների ուղեղի փոփոխությունները կարող են նկատվել երաժշտական ուսուցման ընդամենը 15 ամսվա ընթացքում: Քերը և Նելսոնը ենթադրում են, որ երեխաների ուղեղի պլաստիկության այս աստիճանը կարող է «օգնել տրամադրել միջամտության ձև երեխաների համար... ովքեր ունեն զարգացման խանգարումներ և նյարդաբանական հիվանդություններ»:

### Կենդանիների մոտ
Կյանքի ընթացքում կենդանական տեսակների անհատները կարող են բախվել ուղեղի մորֆոլոգիայի տարբեր փոփոխությունների: Այս տարբերություններից շատերը պայմանավորված են ուղեղում հորմոնների արտազատմամբ. մյուսները էվոլյուցիոն գործոնների կամ զարգացման փուլերի արդյունք են: Որոշ փոփոխություններ տեսակների մեջ տեղի են ունենում սեզոնային եղանակով, որպեսզի ուժեղացնեն կամ առաջացնեն արձագանքման վարքագիծը:

#### Ուղեղի սեզոնային փոփոխություններ
Կենդանիների մոտ համեմատաբար տարածված է ուղեղի վարքագծի և մորֆոլոգիայի փոփոխությունը՝ սեզոնային այլ վարքագծին համապատասխան: Այս փոփոխությունները կարող են բարելավել բազմացման սեզոնի ընթացքում զուգավորման հնարավորությունները: Ուղեղի սեզոնային մորֆոլոգիայի փոփոխության օրինակներ կարելի է գտնել բազմաթիվ դասերի և տեսակների մեջ:

Aves դասի շրջանակներում սև գլխարկներով ձագերը աշնան ամիսներին զգում են իրենց հիպոկամպի ծավալի և հիպոկամպի հետ նյարդային կապերի ուժեղացում: Այս մորֆոլոգիական փոփոխությունները հիպոկամպուսում, որոնք կապված են տարածական հիշողության հետ, չեն սահմանափակվում միայն թռչուններով, քանի որ դրանք կարող են դիտվել նաև կրծողների և երկկենցաղների մոտ: Երգեցիկ թռչունների մոտ, զուգավորման սեզոնի ընթացքում ուղեղի բազմաթիվ երգերի վերահսկման միջուկներ մեծանում են չափերով։ Թռչունների շրջանում տարածված են ուղեղի մորֆոլոգիայի փոփոխությունները՝ ազդելու երգի ձևերի, հաճախականության և ձայնի վրա: Գոնադոտրոպին-ազատող հորմոնի (GnRH) իմունոռեակտիվությունը կամ հորմոնի ընդունումը նվազում է եվրոպական ձագերի մոտ, ովքեր ավելի երկար են ենթարկվում լույսի ազդեցության օրվա ընթացքում:

Կալիֆորնիայի ծովային նապաստակը, գաստրոպոդը, ավելի հաջողակ է արգելակում ձու ածող հորմոնները զուգավորման սեզոնից դուրս՝ ուղեղում ինհիբիտորների արդյունավետության բարձրացման պատճառով: Ուղեղի շրջանների արգելակող բնույթի փոփոխությունները կարող են հայտնաբերվել նաև մարդկանց և այլ կաթնասունների մոտ: Bufo japonicus երկկենցաղում ամիգդալայի մի մասն ավելի մեծ է բազմանալուց առաջ և ձմեռելու ժամանակ, քան բազմացումից հետո։

Ուղեղի սեզոնային տատանումները տեղի են ունենում շատ կաթնասունների մոտ: Սովորական ոչխարների հիպոթալամուսի մի մասն ավելի ընկալունակ է GnRH-ի նկատմամբ բազմացման սեզոնի ընթացքում, քան տարվա մյուս ժամանակներում: Մարդիկ զգում են «հիպոթալամուսի սուպրախիազմատիկ միջուկի և դրա ներսում վազոպրեսին-իմունռեակտիվ նեյրոնների չափերի» փոփոխություն աշնան ընթացքում, երբ այդ մասերն ավելի մեծ են։ Գարնանը երկուսն էլ փոքրանում են չափերով։

#### Ուղեղի տրավմատիկ վնասվածքի հետազոտություն
Ռենդի Նուդոյի խումբը պարզել է, որ եթե սրտի կաթվածը (ինֆարկտը) առաջանում է կապիկի շարժիչային ծառի կեղևի մի մասի արյան հոսքի խոչընդոտման հետևանքով, ապա մարմնի այն հատվածը, որն արձագանքում է շարժումներով, շարժվում է, երբ գրգռվում են ուղեղի վնասված հատվածին հարող տարածքները: Մեկ ուսումնասիրության ժամանակ ինտրակեղևային միկրոստիմուլյացիայի (ICMS) քարտեզագրման տեխնիկան օգտագործվել է ինը նորմալ կապիկների մոտ: Ոմանք ենթարկվել են իշեմիկ-ինֆարկտային պրոցեդուրաների, իսկ մյուսները՝ ինտրակեղևային միկրոստիմուլյացիոն գործընթացների: Իշեմիկ ինֆարկտով կապիկները պահպանեցին մատների ավելի մեծ ճկունությունը սննդի որոնման ընթացքում և մի քանի ամիս անց այդ դեֆիցիտը վերադարձավ նախավիրահատական մակարդակին: Ինչ վերաբերում է հեռավոր առջևի վերջույթների պատկերմանը, «հետինֆարկտային քարտեզագրման ընթացակարգերը ցույց տվեցին, որ շարժման պատկերները վերակազմավորվել են հարակից, չվնասված կեղևով»: Ընթացիկ հետազոտությունը ներառում է ինսուլտի հետևանքով ուղեղային կեղևի շարժիչ հատվածներում տեղի ունեցող փոփոխություններին հետևելը: Այսպիսով, կարելի է պարզել իրադարձությունները, որոնք տեղի են ունենում ուղեղի վերակազմավորման գործընթացում։ Նուդոն նաև ներգրավված է բուժման պլանների ուսումնասիրության մեջ, որոնք կարող են ուժեղացնել ինսուլտներից հետո վերականգնումը, ինչպիսիք են ֆիզիոթերապիան, դեղորայքային բուժումը և էլեկտրական խթանման թերապիան:

Վանդերբիլտի համալսարանի պրոֆեսոր Ջոն Կաասը կարողացել է ցույց տալ, թե «ինչպես են ազդում թալամուսի 3b սոմատոզենսորային տարածքը և ventroposterior (VP) միջուկը մակակ կապիկների արգանդի վզիկի մակարդակներում երկարատև միակողմանի կռնակային ախտահարումներից»: Մեծահասակների ուղեղներն ունեն վնասվածքի հետևանքով փոխվելու ունակություն, սակայն վերակազմակերպման չափը կախված է վնասվածքի չափից: Նրա վերջին հետազոտությունները կենտրոնանում են սոմատոսենսորային համակարգի վրա, որը ներառում է մարմնի զգացողությունը և նրա շարժումները՝ օգտագործելով բազմաթիվ զգայարաններ: Սովորաբար, սոմատոսենսորային կեղևի վնասումը հանգեցնում է մարմնի ընկալման խանգարմանը: Կաասի հետազոտական նախագիծը կենտրոնացած է այն բանի վրա, թե ինչպես են այս համակարգերը (սոմատոսենսոր, կոգնիտիվ, շարժիչ համակարգեր) արձագանքում վնասվածքների հետևանքով առաջացած պլաստիկ փոփոխություններին:

Նեյրոպլաստիկության վերջին ուսումնասիրություններից մեկը ներառում է Էմորիի համալսարանի բժիշկների և հետազոտողների թիմի աշխատանքը, մասնավորապես՝ Դոնալդ Սթայնը և Դեյվիդ Ռայթը: Սա 40 տարվա ընթացքում առաջին բուժումն է, որն ունի զգալի արդյունքներ գլխուղեղի տրավմատիկ վնասվածքների բուժման գործում՝ միաժամանակ ունենալով ոչ մի հայտնի կողմնակի ազդեցություն և էժան է կիրառման համար: Սթեյնը նկատեց, որ էգ մկները կարծես թե ավելի լավ են վերականգնվում ուղեղի վնասվածքներից, քան արուները, և որ էստրուսի ցիկլի որոշ կետերում էգերը նույնիսկ ավելի լավ են վերականգնվում: Այս տարբերությունը կարող է վերագրվել պրոգեստերոնի տարբեր մակարդակներին, իսկ պրոգեստերոնի ավելի բարձր մակարդակը հանգեցնում է մկների ուղեղի վնասվածքից ավելի արագ վերականգնմանը: Այնուամենայնիվ, կլինիկական փորձարկումները ցույց են տվել, որ պրոգեստերոնը էական օգուտ չի տալիս մարդկանց ուղեղի տրավմատիկ վնասվածքի համար:

### Ծերացում
26-ից 106 տարեկան մարդկանց ճակատային կեղևի տրանսկրիպցիոն պրոֆիլավորումը սահմանում է 40 տարեկանից և հատկապես 70 տարեկանից հետո նվազ արտահայտված գեների մի շարք։ Գեները, որոնք կենտրոնական դեր են խաղում սինապտիկ պլաստիկության մեջ, ամենաշատն են տուժում տարիքից, ընդհանուր առմամբ և ժամանակի ընթացքում դրանց արտահայտվածության նվազում է նկատվում: Կեղևի ԴՆԹ-ի վնասման, հավանաբար օքսիդատիվ ԴՆԹ-ի վնասման, ծերացման հետ կապված գեների խթանիչների զգալի աճ է գրանցվել:

Թթվածնի ռեակտիվ տեսակները, ըստ երևույթին, նշանակալի դեր ունեն սինապտիկ պլաստիկության և ճանաչողական ֆունկցիայի կարգավորման գործում։ Այնուամենայնիվ, տարիքի հետ կապված ռեակտիվ թթվածնի տեսակների աճը կարող է նաև հանգեցնել այս գործառույթների խանգարումների:

### Բազմալեզվություն
Բազմալեզվությունը բարենպաստ ազդեցություն ունի մարդկանց վարքի և ճանաչողության վրա: Բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ մարդիկ, ովքեր ուսումնասիրում են մեկից ավելի լեզուներ, ավելի լավ ճանաչողական գործառույթներ և ճկունություն ունեն, քան այն մարդիկ, ովքեր խոսում են միայն մեկ լեզվով: Պարզվում է, որ երկլեզուներն ունեն ավելի երկար ուշադրություն, ավելի ուժեղ կազմակերպչական և վերլուծական հմտություններ և ավելի լավ մտքի տեսություն, քան միալեզուները: Հետազոտողները պարզել են, որ բազմալեզվանիության ազդեցությունը ավելի լավ ճանաչողության վրա պայմանավորված է նեյրոպլաստիկությամբ:

Նշանավոր ուսումնասիրություններից մեկում նյարդալեզվաբաններն օգտագործել են վոքսելների վրա հիմնված մորֆոմետրիա (VBM) մեթոդ՝ առողջ միալեզուների և երկլեզուների ուղեղի կառուցվածքային պլաստիկությունը պատկերացնելու համար: Նրանք նախ ուսումնասիրել են երկու խմբերի միջև գորշ և սպիտակ նյութի խտության տարբերությունները և պարզել են կապը ուղեղի կառուցվածքի և լեզվի յուրացման տարիքի միջև: Արդյունքները ցույց են տվել, որ գորշ նյութի խտությունը ստորին պարիետալ  կեղևում բազմալեզուների համար զգալիորեն ավելի մեծ է, քան միալեզուների համար: Հետազոտողները նաև պարզել են, որ վաղ սովորած երկլեզուների մոտ գորշ նյութի ավելի մեծ խտություն է եղել՝ համեմատած նույն տարածաշրջանի ուշ սովորած երկլեզուների հետ: Ստորին պարիետալ  կեղևը ուղեղի տարածք է, որը մեծապես կապված է լեզվի ուսուցման հետ, որը համապատասխանում է հետազոտության վոքսելների վրա հիմնված մորֆոմետրիայի արդյունքին:

Վերջին ուսումնասիրությունները նաև պարզել են, որ բազմաթիվ լեզուների սովորելը ոչ միայն վերակառուցում է ուղեղը, այլև բարձրացնում է ուղեղի պլաստիկության կարողությունը: Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ բազմալեզվությունը ազդում է ոչ միայն գորշ նյութի, այլև ուղեղի սպիտակ նյութի վրա: Սպիտակ նյութը կազմված է միելինացված աքսոններից, որոնք մեծապես կապված են սովորելու և հաղորդակցվելու հետ: Նեյրոլեզվաբաններն օգտագործել են դիֆուզիոն տենզորի պատկերման (DTI) սկանավորման մեթոդ՝ միալեզուների և երկլեզուների միջև սպիտակ նյութի ինտենսիվությունը որոշելու համար: Սպիտակ նյութի տրակտներում ավելացել է միելինացիաները երկլեզու անհատների մոտ, ովքեր առօրյա կյանքում ակտիվորեն օգտագործում էին երկու լեզուները: Մեկից ավելի լեզուների հետ աշխատելու պահանջը պահանջում է ավելի արդյունավետ կապ ուղեղի ներսում, ինչը հանգեցրեց բազմալեզուների համար սպիտակ նյութի ավելի մեծ խտության:

Թեև դեռևս քննարկվում է, թե արդյոք ուղեղի այս փոփոխությունները գենետիկական տրամադրվածության կամ շրջակա միջավայրի պահանջների արդյունք են, շատ ապացույցներ ցույց են տալիս, որ վաղ բազմալեզու մարդկանց բնապահպանական, սոցիալական փորձը ազդում է ուղեղի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ վերակազմավորման վրա:

### Դեպրեսիայի նոր բուժումները
Պատմականորեն, դեպրեսիայի մոնոամինային անհավասարակշռության վարկածը գերիշխող դեր է խաղացել հոգեբուժության և թմրամիջոցների զարգացման մեջ: Այնուամենայնիվ, թեև ավանդական հակադեպրեսանտներն առաջացնում են նորադրենալինի, սերոտոնինի կամ դոֆամինի արագ աճ, դրանց կլինիկական ազդեցության զգալի ուշացում կա և հաճախ բուժման անբավարար պատասխան: Երբ նյարդաբանները ընտրել էին հետազոտությունների այս ճանապարհը, կլինիկական և նախակլինիկական տվյալները բազմաթիվ եղանակների վերաբերյալ սկսեցին համընկնել նեյրոպլաստիկության հետ կապված ուղիների վրա: Նրանք հայտնաբերեցին ուժեղ հակադարձ կապ սինապսների քանակի և դեպրեսիայի ախտանիշների ծանրության միջև և պարզեցին, որ ի լրումն իրենց նյարդահաղորդիչ ազդեցության, ավանդական հակադեպրեսանտները բարելավում են նեյրոպլաստիկությունը, սակայն զգալի քանակությամբ շաբաթների կամ ամիսների ընթացքում։ Ավելի արագ գործող հակադեպրեսանտների որոնումը հաջողության է հասել կետամինի՝ հայտնի անզգայացնող միջոցի որոնման մեջ, որը մեկ ներարկումից հետո ուժեղ հակադեպրեսանտ ազդեցություն է ունեցել՝ շնորհիվ իր կարողության՝ արագորեն ավելացնելու դենդրիտային ողնաշարի քանակը և վերականգնելու ֆունկցիոնալ կապի ասպեկտները։ Նեյրոպլաստիկությունը խթանող լրացուցիչ միացություններ՝ թերապևտիկ էֆեկտներով, որոնք և՛ արագ, և՛ տևական են, հայտնաբերվել են միացությունների դասերի միջոցով, ներառյալ սերոտոներգիկ փսիխոդելիկներ, խոլիներգիկ սկոպոլամին և այլ նոր միացություններ: Մոնոամին մոդուլյացիայի վրա կենտրոնացած ավանդական հակադեպրեսանտների և արագ գործող հակադեպրեսանտների այս նոր կատեգորիայի միջև տարբերելու համար, որոնք թերապևտիկ ազդեցություն են ունենում նեյրոպլաստիկության միջոցով, ներդրվեց հոգեպլաստոգեն տերմինը:

## Տես նաև
* Պսիխոդելիկներ

## Ծանոթագրություններ

## Ավելին իմանալու համար

* 
*Edelman, Gerald. Bright Air, Brilliant Fire: On the Matter of the Mind (Basic Books, 1992, Reprint edition 1993). 
*Edelman and Jean-Pierre Changeux, editors, The Brain (Transaction Publishers, 2000).
* 
*
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

; Տեսանյութեր

*  about consciousness, mirror neurons, and phantom limb syndrome

; Այլ գրքեր

* 

## Արտաքին հղումներ
* Neuro Myths: Separating Fact and Fiction in Brain-Based Learning by Sara Bernard

Կատեգորիա:Կենսաբանության տեսություններ
Կատեգորիա:Հիշողություն
Կատեգորիա:Նեյրոգիտություն
Կատեգորիա:Նեյրոկենսաբանություն
Կատեգորիա:Նեյրոֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգ