open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հոգեֆիզիկական փոխազդեցություն

**Հոգեֆիզիկական փոխազդեցություն**, **Հոգի** հոգու, կրոնի, փիլիսոփայության և հոգեբանության մեջ հասկացություն, որը նշանակում է մարդու աշխարհը, հոգեկանը, այն, ինչ դրսևորվում է գործունեության մեջ որպես ակտիվություն։ Հոգի հասկացության բովանդակությունը պատմականորեն փոփոխվել է։ Սկզբնապես ամեն ինչ շնչավորվում էր, և բոլոր իրերը դիտվում էին որպես հոգի ունեցող (անիմիզմ), որ նշանակում էր իր իսկ մասին մարդու ունեցած պատկերացման տարածում մյուս բոլոր իրերի վրա։ Բայց հետզհետե, իբրև հիմնական միտում, հոգու հասկացությունը կոնկրետանում է և կապվում միայն օրգանական աշխարհի, ապա և միայն մարդու հետ։ Սկզբնական շրջանում մարդու հոգին դիտվում էր որպես նրա յուրահատուկ աննյութական կրկնորդ, որը կարող է ժամանակավորապես կամ մշտապես թողնել մարմինը, այդպես էին ըմբռնվում քունն ու երազը և մահը։ Այդ հունով առաջ եկավ հոգու անմահության և հոգիների տեղափոխության պատկերացումը, որին հարում էր, մասնավորապես, Պլատոնը։ Վերջինս մարդկային հոգին (որը, նրա կարծիքով, ունի աստվածային ծագում) բաժանում է երեք տեսակի՝ բանական (տեղավորված գլխում), զգայական (կրծքում) և որովայնային (որովայնում)։ Հնում բնափիլիսոփայության մեջ հոգու հասկացությանը տրվել է հիմնականում մատերիալիստական մեկնաբանություն, թեպետ ևա պարզունակ ձևով (այն համարվում էր ինչ-որ նյութական բան)։ Արիստոտելն առանձնացնում է երեք տեսակի հոգի՝ բանական (զուտ մարդկային), զգայական (կենդանական) և սննդառական (բուսական)։ Նա մարդկային հոգին (որը նրա կարծիքով տեղավորված է սրտում) համարում է մարմնի էնտելեխիան՝ ակտիվ ու նպատակահարմար գործունեության հիմքը։ Մերժելով մարդկային հոգու անմահության ու տեղափոխության պատկերացումը, ընդունելով հոգու անխզելի կապը նյութի հետ և նշելով կոնկրետ հոգեկան երևույթների կախվածությունն օրգանական պրոցեսներից՝ Արիստոտելը դրանով իսկ սկզբնավորեց հոգեկանի գիտական հետազոտությունը։ Կրոնի մեջ հոգին դիտվում է մարմնի նկատմամբ իր հակադրության առումով, մարմինն անցավոր է, իսկ հոգին, որպես աստծո պատկերը մարդու մեջ, հավերժական է և մարդու մահից հետո էլ շարունակում է ապրել «հանդերձյալ աշխարհում»։ Հոգու և մարմնի, հոգու և նյութի հարաբերության հարցը փիլիսոփայության պատմության մեջ հանդես է եկել որպես փիլիսոփայության հիմնական հարցի մի կոնկրետ առում։ Ընդսմին հոգին տարբեր հարաբերակցության մեջ է դրվել այնպիսի հասկացությունների հետ, ինչպես ոգի, գիտակցություն, ճանաչողություն են։ Հոգեկանի ըմբռնման մի կարևոր փուլ է Դեկարտի տեսությունը։ Նա որոշակիորեն տարբերակեց հոգու և կյանքի հասկացությունները, դրեց հոգեֆիզիկական պրոբլեմը, որը քննարկման առարկա դարձավ հոգեբանության և Փիլիսոփայության հետագա զարգացման ընթացքում։ Այդ պրոբլեմի լուծումներից մեկն է հոգեֆիզիկական զուգահեռականությունը։ XIX դ. 2-րդ կեսից, երբ Փորձնական հիմքով կոնկրետացավ հոգեբանության առարկան, բովանդակությամբ ոչ հստակ հոգու տերմինն սկսեց իր տեղը զիջել «հոգեկան» կոնկրետ գիտական տերմինին։ Սովետական հոգեբանության և մարքսիստական փիլիսոփայության մեջ ներկայումս «հոգի» տերմինը չի օգտագործվում։ 

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Հուլիսյան օրեր (1917)

մինի
մինի
մինի

**Հուլիսյան օրեր**, () հուլիսյան քաղաքական ճգնաժամը Ռուսաստանում, երրորդը ապրիլյան և հունիսյան ճգնաժամերից հետո։ Առիթ ծառայեցին հունիսի վերջի-հուլիսի սկզբի դեպքերը՝ անհաջող դրությունը ռազմաճակատում, հեղափոխական զորամասերի ցրումը։

Հուլիսի 2 (15)-ին կադետները դուրս եկան բուրժուական ժամանակավոր կառավարության կազմից։ Երկրում սրվեց քաղաքական իրավիճակը։ Հուլիսի 3 (16)-ին Պետրոգրադում տեղի ունեցան տարերային ցույցեր։ Առաջինը ցույցի դուրս եկան 1-ին գնդացրային գնդի զինվորները, որոնց մոտ մեծ էր անարխիստների ազդեցությունը։ Հուլիսի 2 (15)-ին, գաղտնի խորհրդակցության ժամանակ, անարխիստները որոշել էին Պետրոգրադի բանվորներին և զինվորներին հակակառավարական զինված ցույցի կոչել։ Բոլշևիկները դեմ էին զինված ելույթին՝ քաղաքական ճգնաժամը բանակում և գավառում դեռևս չէր հասունացել, և Պետրոգրադը աջակցություն չէր ստանա։ Սակայն, հուլիսի 3 (16)-ի երեկոյան գնդացրորդների կոչին արձագանքեցին Մոսկովյան, Գրենադերական, Պավլովյան, 180-րդ, 1-ին պահեստային գնդերը և 6-րդ սակրավոր գումարտակը, որոնք զինված ցույցի դուրս եկան զենքը ձեռքներին։ Ցուցարարներին միացան Պուտիլովյան և այլ գործարանների բանվորներ։ Ցույցն ընթանում էր «Կորչեն 10 կապիտալիստ մինիստրները», «Ամբողջ իշխանությունը բանվորների և զինվորների դեպուտատների խորհրդին» լոզունգներով։ ՌԽԴԲ (բ)Կ ԿԿ կուսակցության Պետրոգրադի կոմիտեի և զինվորական կազմակերպության հետ հուլիսի 4 (17)-ի գիշերը որոշում կայացրին գլխավորել շարժումը՝ նրան տալով կազմակերպված խաղաղ բնույթ։ Կեսօրին սկսվեց բանվորների, զինվորների և նավաստիների 500 հազարանոց ցույցը։ ՌԽԴԲԿ (բ) ԿԿ շենքի (Կշեսինսկայայի առանձնատան) մոտ ցույցի մասնակիցներին ողջունեց Վլադիմիր Իլյիչ Լենինը՝ կոչ անելով ցուցաբերել ինքնատիրապետում։ 54 խոշորագույն կազմակերպությունների 90 ներկայացուցիչներ Խորհրդայինների ԿԳԿ-ի միացյալ նիստին առաջարկեցին վերցնել ամբողջ իշխանությունը, սակայն Էսէռա-մենշևիկյան ԿԳԿ ցույցը հայտարարեց «բոլշևիկյան դավադրություն» և մերժեց մասսաների պահանջը։ Զինվորական իշխանությունները խաղաղ ցուցարարների դեմ զորք հանեցին։ Ընդհարումներ տեղի ունեցան Լիտեյնի կամրջի, Նևսկի պողոտայի վրա, Սադովայա փողոցում և այլուր։ Սպանվեց 56, վիրավորվեց 650 մարդ։ Հակակառավարական ցույցեր կայացան Մոսկվայում, Իվանո-Վոզնեսենսկում, Օրեխովո-Զուևոյում, Կրասնոյարսկում, Տոմսկում և այլ քաղաքներում։ ՌԽԳԲԿ (բ) ԿԿ հուլիսի 5 (18)-ին դիմում հրապարակեց ցույցը դադարեցնելու մասին։ Կառավարությունն անցավ ռեպրեսիաների։ Հուլիսի 5-6 (18-19)-ին ավերվեցին «Պրավդա»-ի խմբագրությունն ու տպարանը։ Ժամանակավոր կառավարությունը հրաման արձակեց՝ ձերբակալել Լենինին, որը հարկադրված անցավ ընդհատակ։ Ռազմաճակատից Պետրոգրադ ժամանեցին կառավարությանը հավատարիմ զորքեր։ Կառավարական ճգնաժամը խորացավ Գ. Ե. Լվովի հրաժարականով։ Պրեմիեր մինիստր դարձավ Ալեքսանդր Կերենսկին։ Էսէռա-մենշևիկյան խորհրդայինները դարձան բուրժուական կառավարության կցորդներ։ Հուլիսյան օրերով երկիշխանությունը վերջ գտավ։ Լենինի առաջարկությամբ «Ամբողջ իշխանությունը խորհրդայիններին» լոզունգը ժամանակավորապես հանվեց։ Հեղափոխության խաղաղ զարգացումն անհնարին դարձավ։ Իշխանության համար աշխատավորության զինված պայքարը օրակարգի հարց դարձավ։ 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Գրտնակ

մինի|Գրտնակ
մինի|Օխլավ՝ փոքր տրամաչափի գրտնակ
մինի|Տարատեսակ գրտնակներ
**Գրտնակ**, գլանաձև խոհարարական գործիք` նախատեսված խմորը հարթեցնելու,որոշ դեպքերում մեծացնելու,երկարացնելու և շերտի վերածելու համար։ Հիմնականում պատրաստվում է փայտից` բռնակներով գլանի տեսքով։ Ժողովրդական, բարբառային անվանումներն են` խմորաբացիկ, օխլավ, վրթանակ, գլան, թմբի, լողիկ, ղուղան, ալրթանակ, գըրդնակ, գռդնակ, գռնակ (գլանաձև ողորկ փայտ, որով բացում, տափակեցնում են խմորը)։

Գրտնակի երկու տեսակ գոյություն ունի՝ գրտնակ և օխլավ։ Գրտնակը հաստ գլան է` երկու կողմից բռնակներով։ Օխլավը ողորկ փայտե բարակ գլան է, որով գրտնակած խմորը բացում են ավելի նուրբ շերտով։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Work dough.jpg|Խմորագնդի գրտնակում
Պատկեր:Puff pastry.jpg|Գրտնակած խմորի շերտ
Պատկեր:Teigrolle.jpg|Մի բռնակով գրտնակ
Պատկեր:Kavel.jpg|Շիշը՝ գրտնակ
Պատկեր:Lefse rolling pin.jpg|Շերտավորող գրտնակ
Պատկեր:Nudelholz Porzellan.jpg|Զարդանախշող գրտնակ
Պատկեր:HP Hansen 52Firesidet kagerulle til knækbrød.jpg|Զարդանախշող գրտնակներ
Պատկեր:US Navy 060602-N-1332Y-025 Culinary Specialist Seaman D'arco Tolliver assigned aboard the USS Kitty Hawk (CV 63), rolls pizza dough in preparation of a celebration for 273 recently promoted Sailors.jpg|ԱՄՆ-ի Քիթի Հոք ռազմանավի խոհարարը նավաստիներին մատուցվող պիցայի համար 273 խմորագնդերից շերտեր է գրտնակում


Կատեգորիա:Խոհանոցային գործիքներ
Դիլարա Կազիմովա

**Դիլարա Կազիմովա** (ադրբեջաներեն՝ Dilarə Kazımova, ), ադրբեջանցի երգչուհի և դերասանուհի։ 2014 թվականի մայիսին նա իր «Start a Fire» երգով ներկայացրել է Ադրբեջանը Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթին Կոպենհագենում, Դանիա։ Մրցույթի քվեարկության արդյունքում նա զբաղեցրել է 22-րդ հորիզոնականը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1984 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:«The Voice» հեռուստաշոուի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մայիսի 20 ծնունդներ
Հոկտեմբերյան համառուսաստանյան գործադուլ (1905)

**Հոկտեմբերյան համընդհանուր ( քաղաքական գործադուլ** () քաղաքական, համընդհանուր գործադուլ Ռուսաստանում, 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակաշրջանում։

Հոկտեմբերի 10-ին գործադուլ հայտարարեցին Մոսկվայից սկիզբ առնող բոլոր հիմնական մայրուղիների երկաթուղայինները։ Նույն օրը բոլշևիկների Մոսկվայի համաքաղաքային կուսակցական կոնֆերանսը որոշում ընդունեց հոկտեմբերի 11-ից հայտարարել ընդհանուր քաղաքային գործադուլ։ Մոսկվայից հետո գործադուլ սկսվեց Պետերբուրգում և Ռուսաստանի խոշոր արդյունաբերական այլ քաղաքներում, աշխատանքը դադարեցրին ֆաբրիկաները, գործարանները, տրանսպորտը, փոստը, հեռագրատները, հիմնարկությունները, խանութները, ուսուսումնական հաստատությունները։ Գործադուլավորների թիվը հասավ 2 միլիոն մարդու։ Գործադուլն ընթանում էր ինքնակալությունը տապալելու, Բուլիգինյան դուման ակտիվորեն բոյկոտելու, Սահմանադիր ժողով հրավիրելու և դեմոկրատական հանրապետություն հաստատելու լոզունգներով։ Բանվոր դասակարգը քաղաքական գործադուլի մեջ հանդես եկավ որպես ամբողջ ժողովրդի առաջավոր դասակարգ, որպես ժողովրդական շարժման ղեկավար։ Գործադուլի ընթացքում Պետերբուրգում, Եկատերինոսլավում, Կիևում և այլուր ստեղծվեցին բանվորների դեպուտատների սովետներ, հիմնվեցին արհմիություններ (Մոսկվայում, Պետերբուրգում, Յարոսլավլում, Խարկովում, Թիֆլիսում, Ռիգայում, Վիլնյուսում)։ Ռուսաստանի ցարական կառավարությունը փորձեց հալածանքների միջոցով ճնշել Հոկտեմբերյան համառուսաստանյան գործադուլը։ Երկրում ստեղծված դրության մասին Վլադիմիր Լենինը պնդում էր․ «Ցարիզմն արդեն անզոր է, հեղափոխությունը դեռևս անզոր է հաղթելու»։

Այդպիսի իրադրության մեջ հոկտեմբերի 17-ին երևան եկավ ցարական մանիֆեստը, որով ցար Նիկոլայ II-ը ժողովրդին շնորհում էր խոսքի, ժողովների և միությունների ազատություն, անձի անձեռնմխելիություն։ Բոլշևիկները դեմ արտահայտվեցին ցարական դեկրետներին և զանգվածներին կոչ արեցին շարունակել պայքարը «մինչև վերջ»։ Մոսկվայում գործադուլը շարունակվեց մինչև հոկտեմբերի 22-ը և դադարեց ՌԱԴԲԿ Մոսկվայի համաքաղաքային կուսակցական կոնֆերանսի որոշմամբ, որը կոչ արեց պատրաստվել նոր ելույթի ինքնակալության դեմ։ Ինքնակալությունն անցավ վճռական հարձակման։ Ամբողջ երկրով մեկ ծավալվեցին հալածանքներն ու ջարդերը։ 1905 թվականի հոկտեմբերի 14-ին ՌԱԴԲԿ Կովկասյան միութենական կոմիտեի ղեկավարությամբ Անդրկովկասի երկաթուղային բանվորները միացան համառուսաստանյան քաղաքական գործադուլին։

Գործադուլներ եղան Թիֆլիսում, Բաքվում Բաթումում, Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), Երևանում և այլ քաղաքներում։ Տեղի բոլշևիկյան կազմակերպության նախաձեռնությամբ հոկտեմբերի 15-ին գործադուլ հայտարարեցին Սանահին կայարանի և դեպոյի բանվորները, որոնց միացան Ախթալա, Այրում, Հաղպատ, Քոլագերան և Շահալի կայարանների բանվորներն ու ծառայողները։ Հեղափոխական ելույթները մարտական բնույթ ստացան Ալեքսանդրապոլում, Կարսում։ Հայաստանում հեղափոխական շարժումն առավել զանգվածային դարձավ 1905 թվականի հոկտեմբերի վերջին նոյեմբերին։ Հոկտեմբերյան համառուսաստանյան գործադուլը Դեկտեմբերյան զինված ապստամբությունների նախերգանքը եղավ։ 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Start a Fire

**«Start a Fire»** (հայերեն՝ *Վառիր կրակը*), ադրբեջանցի երգչուհի Դիլարա Կազիմովայի երգն է, որով ներկայացրել է Ադրբեջանը Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթին Կոպենհագենում, Դանիա։ Երգի խոսքերի և երաժշտության հեղինակներն են՝ Ստեֆան Յորնը, Յոհան Կրոնլունդը և Ալեսանդրա Գոնտհարդտը, ովքեր շվեդ երգահաններ են։ Ըստ հայկական լրատվական կայքերի տեղեկատվության՝ երգի երաժշտության մեջ օգտագործվել է հայկական դուդուկ, որը նաև ցուցադրվում է տեսահոլովակում։ Սակայն ըստ ru.hellomagazine.com կայքի տեղեկատվության՝ երգի երաժշտության մեջ օգտագործվում է երաժշտական գործիք բալաբանը, որը համարվում է ժողովրդական երաժշտական գործիք՝ ադրբեջանցիների, ուզբեկների և Հյուսիսային Կովկասի որոշ ժողովուրդների մոտ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը Յութուբում

Կատեգորիա:2014 երգեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի երգերը Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթի երգեր
Սայաթ-Նովայի կիսանդրի (Երևան)

**Սայաթ-Նովայի կիսանդրի**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Սայաթ-Նովայի պողոտայի և Խանջյան փողոցի խաչմերուկում։ Տեղադրվել է 2009 թվականի հոկտեմբերի 16-ին։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Թորոս Ռասթկելենյան

## Պատմություն
Թորոս Ռասթկելենյանը կիսանդրին կերտել է 45 տարում։ Գաղափարն իրագործելու համար նրան աջակցել են Երևանի քաղաքապետարանն ու ՀՀ սփյուռքի նախարարությունը։

Կիսանդրու բացման արարողությանը մասնակցել են Երևանի քաղաքապետ Գագիկ Բեգլարյանը, ՀՀ սփյուռքի նախարար Հրանուշ Հակոբյանը, պաշտոնատար այլ անձինք, բազմաթիվ երևանցիներ։

Ֆրանսահայ քանդակագործը, լինելով Սայաթ-Նովայի մեծ երկրպագու, աշխարհի տարբեր քաղաքներին նվիրել է աշուղի 20 մանրաքանդակ։ Քանդակագործն արձանը նվիրել է մոր՝ Եղսայի հիշատակին։

## Պատկերասրահ

«Սայաթ-Նովայի» բրոնզաձույլ կիսանդրի.jpg
«Սայաթ-Նովայի» բրոնզաձույլ կիսանդրի2.jpg
«Սայաթ-Նովայի» բրոնզաձույլ կիսանդրի3.jpg
«Սայաթ-Նովայի» բրոնզաձույլ կիսանդրի1.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Թորոս Ռասթկելենյանի քանդակներ
Կատեգորիա:2009 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:2009 քանդակներ
Հայկական հրաբխային բարձրավանդակ

**Հայկական հրաբխային բարձրավանդակ**, լեռնագրական ձևաբանական միավոր Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնում։ Տարածքը մոտ 100 հազար&nbsp;կմ² է։

## Դիրք
Հրաբխային լեռնաշղթաների ու բարձրադիր լեռնազանգվածների, ընդարձակ սարահարթերի ու սարավանդների, միջլեռնային դաշտերի ու գոգավորությունների համալիր է՝ հյուսիսում եզրավորված Արևելապոնտական, Աջարա-հմերեթյան (Մեսխեթի), արևելքում՝ Փոքր Կովկաս, հարավում՝ Հայկական Տավրոս, արևմուտքում՝ Անտիտավրոս լեռնային համակարգերով։ Բաժանվում է հյուսիսային (Աջարա-հմերեթյան, Կարմիր Փորակ և Բազումի լեռնաշղթաների միջև), կենտրոնական (Սիվրիդաղ, Բազում, Այծպտկունք, Հայկական Պար լեռնաշղթաների միջև) և հարավում (Հայկական Պար ու Հայկական Տավրոս լեռնաշղթաների միջև) մասերի։

## Կազմություն
Հայկական հրաբխային բարձրավանդակը կազմված է ևեոգեն-անթրոպոգենի լավաներից, հրաբխաբեկորային նյութերից և 500-1500&nbsp;մ հաստ, լավային ծածկույթից, որի հիմքում ծալքաբեկորավոր լեռնազանգվածների տարածին մակերևույթներ են։ Ռելիեֆի բացասական ձևերը՝ իջվածքներն ու միջլեռնային գոգավորությունները, լցված են լճագետային նստվածքներով կամ լավաներով։ Բնորոշ են 3000-4000&nbsp;մ բարձր, լեռնավահանևերը (Գեղամա, Վարդենիսի, Ջավախքի), լեռնազանգվածները (Բյուրակն, Աբուլ-Սամսարի, Ծաղկանց, Արագած, Սյունիքի և այլն), բազմածին հրաբխային կոները (Մասիս, Սիփան, Արագած, Ալաջա, Արայի լեռ, Աժդահակ, Ծղուկ, հշխանասար և այլն), ծխացող ֆումարոլային հրաբուխները (Նեմրութ, Թոնդրակ) և բազմաթիվ արտաժայթուք լեռնազանգվածներ (Հատիս, Սպիտակասար, Արտենի, Սամսար)։ Խոշոր սարահարթերը (Արդահանի, Ախալքալաքի, Կարսի, Ծաղկոտնի, Շամիրամի, Եղվարդի, Կոտայքի և այլն) եզրավորվում են լեռն, համակարգերով ու բարձրադիր լեռնազանգվածներով։ Ընդարձակ դաշտերը (էրզրումի, Տվարածատափի, Ալաշկերտի, Բասենի, Խնուսի, Մշո և այլն) տարածվում են խոշոր գետերի երկայնքով։

## Կլիմա
Հայկական հրաբխային բարձրավանդակը բնութագրվում է չոր մերձարևադարձային, ցամաք, կլիմայով, ձմեռը ցուրտ է, ամառը՝ շոգ, տարեկան տեղումները բարձրադիր գոտում՝ 500-900 մմ, ցածրադիր գոտում 300-500 մմ են։

## Ջրագրություն
Ջրագրության ցանցը խիտ է։ Գետերը հիմնականում լեռնային բնույթի են։ Խոշոր գետերն են Կուրը, Արաքսը, Արածանին, Արմ. Եփրատը՝ իրենց բազմաթիվ վտակներով, խոշոր լճերը՝ Վանա, Սևանա, Ծովակ և այլն։

## Հողեր
Բարձրավանդակի լեռնային ռելիեֆով է պայմանավորված վերընթաց լանդշաֆտային գոտիականությունը՝ կիսաանապատից մինչև լեռնային տունդրա։ Տարածված են լեռնային գորշ, լեռնամարգագետնային, գետաբերուկային հողերն ու լեռնային սևահողերը։

## Բուսական և կենդանական աշխարհ
Բուսականությունը հիմնականում տափաստանային ու լեռնատափաստանային է (փետրախոտ, շյուղախոտ, սիզախոտ և այլն), տեղ-տեղ՝ նաև կիսա-անապատային (օշինդր, բարձիկաձև փշոտ բույսեր և այլն)։ Անտառները սակավ են՝ տարածված գետահովիտներում ու լեռնաշղթաների արտաքին, հիմնականում հս. լանջերին։ Կենդ, աշխարհը հարուստ է ու բազմազան։ Բնորոշ են վայրի ոչխարը (մուֆլոն), բեզոարյան այծը, արջը, այծյամը, գայլը, աղվեսը, նապաստակը։ Շատ կան կրծողներ, սողուններ, թռչուններ ու միջատներ։ Գետերն ու լճերը հարուստ են ձկներով։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնագրություն
Ջավախքի բարձրավանդակ

**Ջավախքի բարձրավանդակ**, *Ջավախքի սարահարթ, Ջավախքի լեռնադաշտ, Ախալքալաքի սարահարթ*, Հայկական լեռնաշխարհում, զբաղեցնում է Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի հյուսիսային մասը,, գտնվում է Վրաստանում։

Տարածքը մոտ 4500 կմ² է, միջին բարձր.' 1800 մ առավելագույնը' 3301 մ (Մեծ Աբուլ լեռ),, մոտ 65 կմ երկարությամբ։ Ջավախքի բարձրավանդակը ծալքավոր ու հրաբխային լեռների (Սամսարի, Ջավախքի, էրուշեթի), լեռնազանգվածների (Մեծ Աբուլ, Փոքր Աբուլ, Շավնաբադ և այլն), սարավանդների (Ախալքալաքի և այլն) ու գոգավորությունների (Ծալկայի և այլն) համալիր է։ Տարածվում Է արևմուտքից մինչև Կուրի հովիտը, հյուսիսից՝ Թրիալեթի, արևելքից՝ Սամսարի և Ջավախեթի լեռները, հարավում Ախալքալաքի սարավանդի շարունակությունը Աշոցքի սարահարթն Է, իսկ հարավարևելյան կողմում՝ Խոզապին լճից հյուսիս և Կարզախ գյուղից արևելք, գտնվում է Բիդեշինու բարձրությունը։ Հիշատակում է Էփրիկյանը՝ Բոզալու բարձրավանդակի հետ միասին։

## Ռելիեֆ
Կազմված է ալեոգենի հրաբխային ապարներից՝ ծածկված լճագետային նստվածքներով։ Ակտիվ երկրաշարժամետ շրջան է։ Կան գորշ ածխի, դիատոմիտի, շինանյութերի, հանքային ջրերի պաշարներ։ Ջավախքի բարձրավանդակը ծածկված է լավային հզոր շերտերով (700 մ)։

Մակերևույթը հարթ է, երբեմն՝ խախտված լավային ծածկույթի ալիքաձև ծալքերով, հրաբխային կոներով ու լեռնագագաթներով (Աբուլ), թույլ թեքված է դեպի արևմուտք և Կուրի հովտի մոտ վերջանում է մինչև 300 մ բարձրության ժայռային ցցվածքներով։

Նշմարվում են լեռնագագաթներ, ինչպիսիք են՝ Արճիան՝ Խոզապին և Ծովակ լճերի միջև, Ակրիքար (3270 մ), Ազրեքար (3257 մ), Արևաբուլ կամ Աբուդ Գյունեյ, Գյալինթափա, Դիդիսաթափա (2254 մ), Թելիլ Փըրմա՝ Փոցխով գետի ձախ կողմում, Ախալցխա քաղաքից մոտ 25 կմ հարավ֊արևմուտք, Մեծ Գյունեյ՝ Ախալքալաքից հարավ-արևելք, Սուլդա գյուղից մոտ 3 կմ հյուսիս-արևմուտք (1957 մ), Փոքր Գյունեյ՝ Ախալքալաքից հարավ, Սուլդա գյուղից հյուսիսարևելյան կողմում և այլն։

## Ջրագրություն
Գլխավոր գետը Փարվանան Է։ Հարուստ Է լճերով՝ Փարվանա, Դուման, Տաբածղուրի, Սաղամո, Խոզապին, Խանչալի և այլն։ Կուրը (բարձրավանդակի սահմաններում առաջացնում է մինչև 500 մ/խոր. կիրճ)

Բազմաթիվ լեռնային լճերից առավել խոշոր են Փարվանան, Մադաթափան, Խանչալին, Խոզափինը, Ազգյուլդան, Ալիշանը և այլն։ Բնորոշ է վերընթաց լանդշաֆտային գոտիականությունը. հյուսիսարևմտյան և հյուսիսարևելյան մասերում՝ անտառային, սարավանդներում՝ լեռնատափաստանային, եզրային լեռնաշղթաներում՝ լեռնամարգագետնային։

## Կլիմա
Կլիման չափավոր ցամաքային Է. ամառը՝ կարճատև ու զով, ձմեռը՝ երկարատև ու ցուրտ։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը՝ 3, 5 °C–ից 6 °C (36 °C (Ախալցխա)), հունվարին՝ մինչև -8 °C (նվազագույնը՝ -30 °C, -35 °C)։ Ձնածածկույթը մնում է 6-7 ամիս։ Տարեկան տեղումները հարթավայրերում՝ 550-650 մմ, լեռներում՝ 800- 1000 մմ։

## Բնություն
Ախալքալաքի սարավանդը ծածկված Է լեռնային սևահողերով և լեռնամարգագետնային հողերով։ Անտառազուրկ, լեռնային-սևահողային հարթավայր է՝ տափաստանային, մերձալպյան և ալպյան բուսականությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջավախք
Կատեգորիա:Վրաստանի հարթավայրեր
Կատեգորիա:Հայկական հրաբխային բարձրավանդակ
Պատրիկներ

300px|մինի|Ռոմուլուսը և նրա եղբայր  Ռեմուսը, գայլի հետ: Ռոմուլուսին է վերագրվում պատրիկների դասի ստեղծումը:
**Պատրիկներ** (՝ հայր), Հին Հռոմում սկզբնապես, հավանաբար, տոհմական համայնքի մեջ մտնող ամբողջ բնիկ բնակչությունը, որը կազմում էր հռոմեացի ժողովուրդը և հակադրվում էր պլեբեյներին․ տոհմական համայնքից երևելի ընտանիքների առանձնանալուց հետո՝ տոհմական ազնվականությունը։ Մեր թվարկությունից առաջ VI դարի վերջից, պետության առաջացման ժամանակաշրջանում, պատրիկները վերածվել են Հռոմեական հանրապետության տիրապետող դասակարգ-խավի․ նրանց հզորության տնտեսական հիմքը հասարակական հողից (ager publicus) օգտվելու բացառիկ իրավունքն էր։ Պլեբեյներին հռոմեացի ժողովրդի կազմի մեջ ներառնելուց, նրանց իրավունքները պատրիկների իրավունքներին հավասարեցնելուց (մ․ թ․ ա․ III դ․ սկիզբ) հետո, պատրիկների և պլեբեյների վերնախավերի միաձուլումից առաջացել է նոբիլիտետը։ Կայսրության ժամանակաշրջանում ձևավորվել է նոր պատրիկություն և կազմել ծերակուտական խավի արտոնյալ մասը, նրա մեջ ներգրավվել են կայսեր առաջ քաշած անձնավորությունները։

Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Սոցիալական կարգավիճակ
Կատեգորիա:Հասարակության շերտավորում
Մաքս Պլանկի գիտական ընկերություն

[thumb|Մաքս Պլանկի գիտական ընկերության մուտքը [Մյունխենում]]
**[[Մաքս Պլանկ]]ի անվան գիտական հետազոտությունների ընկերություն, ՄՊԳԸ** (, *MPG*), գերմանական գիտահետազոտական կազմակերպությունների ցանց։ Գլխավոր ներկայացուցչությունը գտնվում է Բեռլինում, իսկ կառավարման մասնաճյուղը՝ Մյունխենում։ Ընկերությունն ընդգրկում է Մաքս Պլանկի շուրջ 80 ինստիտուտներ և գիտահետազոտական ստորաբաժանումներ։

Գերմանիայի ՄՊԳԸ-ի հիմնարար գիտական հետազոտություններն համընդհանուր ճանաչում ունեն և աշխարհում առաջատար գիտահետազոտական կազմակերպություններից մեկն է։ Ընկերության հետազոտությունների գլխավոր ուղղություններն են բնագիտությունը, սոցիոլոգիան և հոգեբանությունը։ Ընկերությունը համագործակցում է համալսարանների և կրթական համակարգի հետ, սակայն պահպանում է իր անկախ կարգավիճակը։

Գիտական նվաճումների և հետազոտական աշխատանքների ընդգրման իմաստով ՄՊԳԸ-ն կարելի է համարել Գերմանիայի Գիտությունների ակադեմիան, սակայն Գերմանիայում, որպես այդպիսին, չկա նախկին խորհրդային պետությունների Գիտությունների ակադեմիաներին համարժեք կենտրոնացված գիտական կազմակերպություն։

## Արտաքին հղումներ
* Մաքս Պլանկի գիտական ընկերության և նրա ինստիտուտների պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:Մաքս Պլանկի գիտական ընկերություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Գերմանիայում
Կատեգորիա:Մաքս Պլանկ
Կատեգորիա:Գիտական կազմակերպություններ
Պարաիբա (այլ կիրառումներ)

**Պարաիբա** (Paraiba), Հարավային Ամերիկայի երկու գետերի անվանումը․
* գետ Բրազիլիայի հարավ արևելքում, երկարությունը 1060 կմ է, ավազանը՝ մոտ 60 հզ կմ քառակուսի։ Սկիզբ է առնում Սեռա դու Մար լեռներից, հոսում խոր իջվածքով, թափվում Ատլանտյան օվկիանոս։ Տարեկան միջին ծախսը 1010 մ³/վրկ է։ Նավարկելի է առանձին տեղամասերում։ Կա ՀԷԿ։
* Պարաիբա - նահանգ Բրազիլիայի հարավում։
Հողային աշխատանքներ

**Հողային աշխատանքներ**, շինարարական աշխատանքների համալիր, որն ընդգրկում է գրունտի հանումը (մշակումը), տեղափոխումը և որոշակի վայրում զետեղումը։ Երբեմն վերջին պրոցեսն ուղեկցվում է գրունտի հարթմամբ և խտացմամբ։ Հողային աշխատանքները արտադրության, հիդրոտեխնիկական, տրանսպորտային, բնակելի-քաղաքացիական շինարարության կարևորագույն տարրերից են։ Հողային աշխատանքներիի նպատակն է գրունտից ստեղծել ինժեներական կառույցներ (ամբարտակներ, երկաթուղային և ավտոմոբիլային ճանապարհներ, ջրանցքներ ), կառուցել շենքերի ու շինվածքների հիմնատակեր, հատակագծել կառուցապատման տեղամասեր, ինչպես նաև հեռացնել հողի զանգվածները՝ օգտակար հանածոների հանքավայրերի բացման համար։ Բաց եղանակով օգտակար հանածոները արդյունահանելու նպատակով տարվող հողային աշխատանքները վերաբերում են հանքային աշխատանքներին։ Տարբերում են բաց (երկրի մակերևույթի վրա կատարվող), ստորգետնյա և ստորջրյա հողային աշխատանքներ։ Ժամանակակից շինարարությունում դրանք համարյա ամբողջապես մեքենայացված են և կատարվում են բարձրարտադրողական մեքենաներով։ Նախապատրաստական և օժանդակ հողային աշխատանքներից են տեղամասի մաքրումը, հողային կառույցների նշահարումը, մակերևութային ջրերի հեռացումը, կառույցների ցամաքուրդների ստեղծումը, հանվածքի պատերի ամրակապումը։ Հողային աշխատանքները հիմնականում տարվում են մեխանիկական, պայթեցման և հիդրոմեխանիկական եղանակներով։ Մեխանիկական եղանակի դեպքում գրունտը մշակվում է հողափոր կամ հողավար տրանսպորտային մեքենաներով (էքսկավատոր, կեռաշերեփ, բուլդոզեր)։ Գրունտը զետեղման վայր է տեղափոխվում անմիջականորեն մշակող մեքենաներով կամ հատուկ փոխադրամիջոցներով (ինքնաթափ ավտոմեքենաներ, երկաթուղային վագոններ, փոխադրիչներ), հարթվում՝ բուլդոզերներով, խտացվում՝ գլդոններով, տոփանիչներով։ Մեխանիկական եղանակն առավել ունիվերսալ է և ամենալայն տարածումն է ստացել։ Իսկ պայթեցման եղանակի դեպքում օգտագործվում է պայթուցիկ նյութերի լիցքերի պայթյունի ուժը՝ գրունտի որոշակի քանակություն անջատելու և այն անհրաժեշտ ուղղությամբ տեղափոխելու նպատակով։ Հաճախ (հատկապես մեծ ծավալի աշխատանքների դեպքում) պայթեցման եղանակը տնտեսական մեծ արդյունք է տալիս։ Իսկ հիդրոմեխանիկական եղանակը (հիդրոմեքենայացում) իրականացվում է հողային զանգվածը ջրաշիթի ճնշումով մշակող ջրանետիչի կամ գրունտը ջրի հետ ներծծող հողածուծ սարքի օգնությամբ։ Հիդրոմեքենայացման դեպքում բոլոր երեք տարրերը (գրունտի մշակում, տեղավւոխում, զետեղում) միանում են անընդհատ պրոցեսում, որն ապահովում է այս եղանակի բարձր արդյունավետությունը։ Կիրառվում են նաև իրար համակցված եղանակներ, օրինակ, մեխանիկական եղանակը՝ պայթեցման, հիդրոմեխանիկական եղանակների հետ։

## Տես նաև
* Մակաբացման աշխատանքներ
* Հողափոր մեքենաներ
* Հորատապայթեցման աշխատանքներ

Կատեգորիա:Գրունտ
Կատեգորիա:Շինարարություն
Ագրոարդյունաբերական համալիր

180px|մինի
180px|մինի
180px|մինի
180px|մինի
**Ագրոարդյունաբերական համալիր**, ժողովրդատնտեսական առումով՝ գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական մատակարարումը, գյուղատնտեսական ապրանքների արտադրությունը, փոխադրումը, վերամշակումն ու իրացումն իրականացնող տնտեսության ճյուղերի ամբողջություն։ Ընդգրկում է երեք հիմնական օղակ.
* Առաջինը ներառում է գյուղատնտեսությանը՝ մեքենաներ, գործիքներ, թունաքիմիկատներ, շինանյութ, պարարտանյութ, կեր և արդյունաբերական այլ ապրանքներ մատակարարող ճյուղերը։ Դրանց աշխատանքը տեխնոլոգիապես նախորդում է գյուղատնտեսական արտադրության պրոցեսին։
* Երկրորդը գյուղատնտեսությունն է, բուսաբուծության և անասնապահության կազմակերպումըː
* Երրորդը ներառում է գյուղատնտեսական հումք վերամշակող արդյունաբերությունը (թեթև և սննդի), նաև տրանսպորտն ու առևտուրը, որոնց հիմնական խնդիրը պատրաստի արտադրանքի մթերումը, փոխադրումն ու իրացումն է։
* Չորրորդը տեխնոլոգիապես և տնտեսապես եզրափակում է գյուղատնտեսական արտադրության պրոցեսը։

Այս օղակների տնտեսական ամբողջացումը գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացման և աշխատանքի հասարակական բաժանման խորացման արդյունք է։ Մի կողմից, գյուղատնտեսությունից անջատվում և արդյունաբերությանն են փոխանցվում գյուղատնտեսական ավանդական պրոցեսները (արտադրանքի վերամշակում, պահպանում), որով ավելի է մեծանում նրա ընդհանուր արդյունքի ապրանքային մասը, մյուս կողմից, զուգահեռաբար, գյուղատնտեսության ինդուստրացման և ինտենսիվացման շնորհիվ ուժեղանում է այդ ճյուղի կախվածությունը արդյունաբերությունից։ Հետևաբար, ընդլայնվում են գյուղատնտեսության միջճյուղային կապերը, ակտիվանում ագրոարդյունաբերական համալիրի բոլոր օղակների փոխազդեցությունը։ Կարևոր է նաև գյուղատնտեսության և ագրոարդյունաբերական համալիրի մյուս ճյուղերի, ամենից առաջ արդյունաբերության միջև որոշակի համամասնությունների ստեղծումն ու զարգացումը։ Ագրոարդյունաբերական համալիրը, ճյուղային առումով, տեխնոլոգիական և տնտեսական կապերի ձև է, որի միջոցով կազմակերպվում է արդյունաբերական հիմունքներով գյուղատնտեսության առանձին արտադրատեսակների թողարկումը։ Այս ձևով մասնավորապես, կազմակերպվում են անասնապահական (խոզաբուծական, թռչնաբուծական) մասնագիտացված համալիրներ։ Դրա ստեղծմամբ բարձրանում է սպառման ապրանքների արտադրությանն ու բաշխմանը մասնակցող ճյուղերի գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը, արտադրության շահութաբերությունը, ընդլայնվում արտադրանքի տեսականին, կրճատվում արտադրության սեզոնայնությունը։

Գիտատեխնիկական առաջընթացի, ագրոարդյունաբերական ինտեգրացման պրոցեսների հետագա խորացման հետևանքով գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թիվը կրճատվում, իսկ մյուս մյուս օղակներում աշխատողներինը մեծանում է։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Հրթիռային շարժիչ

180px|մինի
180px|մինի
180px|մինի
**Հրթիռային շարժիչ (ՀՇ)**, ռեակտիվ շարժիչ, որն իր աշխատանքի համար օգտագործում է տեղաշարժվող ապարատի (թռչող, վերերկրյա, ստորջրյա) պաշարում ունեցած նյութերը և էներգիայի աղբյուրները։ Կախված էներգիայի տեսակից, որը հրթիռային շարժիչում փոխակերպվում է ռեակտիվ շիթի կինետիկ էներգիայի, տարբերում են քիմիական (ջերմաքիմիական), միջուկային, էլեկտրական հրթիռային շարժիչներ։ Առավել լայն տարածում են ստացել քիմիական հրթիռային շարժիչները (աշխատում են քիմիական հրթիռային վառելիքով)։ Հայտնի են մեծ թվով այդպիսի շարժիչներ, որոնք տարբերվում են վառելիքի բաղադրամասերով և դրանց ագրեգատային վիճակով, ռեակտիվ քարշուժի մեծությամբ, կառուցվածքով, նշանակմամբ և այլն։ Սակայն զանազան տիպի քիմիական հրթիռային շարժիչների սկզբունքային սխեմաներն ու աշխատանքային պրոցեսները գործնականորեն նման են։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ունի հիմնական ագրեգատ, որը բաղկացած է այրման խցից և ռեակտիվ ծայրափողակից։ Խցում կատարվում է վառելիքի օքսիդացում և ռեակցիայի արդյունքի՝ շիկացած գազերի անջատում։ Ռեակտիվ ծայրափողակում գազերը ցրվում են (ընդարձակման հետևանքով) և մեծ արագությամբ արտանետվում՝ գոյացնելով ռեակտիվ շիթ, այսինքն՝ ստեղծելով շարժիչի ռեակտիվ քարշուժ։ Բոլոր քիմիական հրթիռային շարժիչները աշխատում են անընդհատ ռեժիմով, շարժիչի աշխատանքի ժամանակ այրման խցում գազի ճնշումը մնում է մոտավորապես հաստատուն։ Որոշ քիմիական հրթիռային շարժիչներ (ըստ չափսերի ամենափոքրերը) աշխատում են իմպուլսային ռեժիմով։ Ըստ վառելիքի ագրեգատային վիճակի՝ քիմիական հրթիռային շարժիչները լինում են հեղուկային, պինդ վառելիքով, հիբրիդային (համակցված), դոնդողանման և այլ վառելիքներով աշխատող։ Պինդ վառելիքով աշխատող հրթիռային շարժիչները բոլոր հրթիռային շարժիչների առաջնեկն են, կիրառվում են ազդանշանային, հրավառության, մարտական հրթիռների արձակման համար, ինչպես նաև տիեզերագնացության մեջ։ Ժամանակակից հրթիռային շարժիչներից առավել կատարելագործված են հեղուկ ա-հրթիռային շարժիչները։ Համակցված վառելիքով աշխատող հրթիռային շարժիչներում միաժամանակ կիրառվում են վառելիքի հեղուկ և պինդ բաղադրամասեր։ Այս շարժիչների այրման խցում սովորաբար տեղավորվում է պինդ վառելիքը, իսկ օքսիդիչ հեղուկը մատուցվում է բաքից, երբեմն այրման խցում տեղավորում են պինդ օքսիդիչը, իսկ բաքում՝ հեղուկ վառելիքը։ Միջուկային հրթիռային շարժիչներում կարելի է ստանալ քիմիական հրթիռային շարժիչի՝ իմպուլսը գերազանցող տեսակարար իմպուլս։ Ռեակտորում անջատվող ջերմությունը ծախսվում է աշխատող մարմնի տաքացման վրա, այսինքն՝ ի տարբերություն քիմիական հրթիռային շարժիչների, այդ հրթիռային շարժիչներում էներգիայի աղբյուրը և աշխատող մարմինն անջատված են իրարից։ Ըստ հրթիռային և տիեզերական տեխնիկայում կիրառման բնույթի հրթիռային շարժիչները կարող են լինել երթային, կառավարող, արգելակային, ճշգրտիչ, կողմնորոշիչ, կայունացնող և այլնː Ավիացիայում հրթիռային շարժիչները կիրառվում են որպես հիմնական և օժանդակ (ստարտային, արագացուցիչ) շարժիչներ։ 

Կատեգորիա:Շարժիչներ
Հողի բերրիություն

180 px|մինի
180 px|մինի
**Հողի բերրիություն**, հողի հատկություն, որով բույսն ապահովվում է յուրացվող սննդանյութերով, խոնավությամբ, օդով և դառնում բերքատու։ Տարբերում են.
* Պոտենցիալ (բնական) հողի բերրիություն՝ տվյալ ժամանակաշրջանում հողի մեջ եղած բույսերի համար անմատչելի սննդանյութերը, դրանց ընդհանուր պաշարները, խոնավությունը 
* Արդյունավետ (տնտեսական) հողի բերրիութուն՝ տվյալ տարում մշակվող բույսերի կողմից բերքատվության տարրերի օգտագործման հնարավորությունը, փաստացի բերքատվությունը, որն առաջին հերթին կախված է ագրոտեխնիկական համալիրի միջոցառումների կիրառումից։ 
Հողի բերրիության կարևորագույն գործոններն են. բույսերին անհրաժեշտ սննդանյութերի պարունակությունը, մատչելի խոնավության առկայությունը, դրա կայուն մակարդակը, հողի օդային ռեժիմը (արմատային համակարգի լավ զարգացման, ինչպես նաև մանրէների կենսագործունեության համար), հողի մեխանիկական կազմը, կառուցվածքը և ռեակցիան, թունավոր նյութերի պարունակությունը և այլն։ Հողի բերրիությունը կախված է հող առաջացնող գործոններից՝ կլիմայից, հողառաջացնող ապարներից, բնական և մշակովի բուսականությունից, ռելիեֆից, բայց առանձնակի նշանակություն ունի հողօգտագործման բնույթը։ Բերքատու, հարուստ հողերը պարունակում են մեծ քանակությամբ հումուս (5-40%), ազոտական, ֆոսֆորական, կալիումական միացություններ, որոնք բույսերին մատչելի են միայն շարժուն վիճակում։ Հողի հումուսը, որը բերրիության ցուցանիշն է, անմիջապես բույսին սնել չի կարող, այն մշակման ընթացքում տարրալուծվում է՝ ազատելով ազոտը, ֆոսֆորը, կալիումը, որոնցով և բույսերը սնվում են։ Բերքատվության բարձրացման համար անհրաժեշտ է հողն ապահովել այդ կարևվոր տարրերով, ինչպես նաև միկրոտարրերով (Տ, Mo, Fe, Cu, Zn)։ Բացի այդ անհրաժեշտ է ապահովել հողի ջրակլանունակությունը, օդի ազատ շրջանառությունը, բարելավել ստրուկտուրան և այլն՝ կիրառելով գիտականորեն հիմնավորված, յուրաքանչյուր շրջանի հողակլիմայական պայմաններին համապատասխան ագրոտեխնիկա՝ ցանքաշրջանառության, պարարտացման ճիշտ համակարգ, հողի մշակումː

Կատեգորիա:Հող
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Լևոն Խաչատրյան (ճարտարապետ)

**Լևոն Կամսարի Խաչատրյան** (), հայ ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
1962 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1962 թվականից աշխատել է Հայպետնախագիծ ինստիտուտում, 1980-1990 թվականներին՝ տիպային նախագծման արվեստանոցի ղեկավար, 1993-2000 թվականներին՝ տնօրեն։ 2000 թվականից ճարտարապետական գործունեությունը շարունակել է Ուկրաինայում և մասնակցել բազմաթիվ նախագծերի նաև Արաբական Միացյալ Էմիրություններում։ 2009 թվականին վերադարձել է Երևան և շարունակել աշխատանքը «Հայնախագիծ» ԲԲԸ-ում որպես տնօրենի խորհրդական՝ իր նշանակալի մասնակցությունն ունենալով քաղաքաշինական փաստաթղթերի մշակման աշխատանքներին։ Մահացել է 2023 թվականի մարտի 23-ին, Երևանում։

## Ստեղծագործական ուղի
Խաչատրյանի համահեղինակությամբ Երևանում իրականացվել են բնակելի տներ, Վանաձորում՝ Շահումյանի անվան և Երևանյան հրապարակների կառուցապատումը (1960-1980-ական թվականներ), պատկերասրահ (1970), Ջերմուկում՝ Կույրերի միավորման առողջարանը (1970), Ստեփանավանում (1977) և Սևանի ափին (1985)՝ զբոսաշրջիկների հանգրվաններ, Ծաղկաձորում՝ ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեի գլխավոր օլիմպիական մարզահանգրվանի համալիրը (1961-1965 և վերականգնում-վերակառուցումը՝ 1983-1988 թվականներ, երկուսն էլ՝ հեղինակային խմբերի հետ), Սլավուտիչում՝ քաղաքաշինական համալիր (Ուկրաինա, 1986)։

## Մրցանակներ
1997 թվականին արժանացել է Ուկրաինայի պետական մրցանակի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1939 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Հողի մշակում

220px|մինի
**Հողի մշակում**, հողի վրա ներգործող մեխանիկական գործադրաձևերի համակարգ, որը նպաստում է բերրիության բարձրացմանը և մշակաբույսերի համար ստեղծում աճի ու զարգացման լավագույն պայմաններ։ Նպաստում է վարելաշերտի փուխր կնձկային լավագույն կառուցվածքի ստեղծմանը, բարելավում է ջրային, օդաջերմային ու սննդային ռեժիմները, ակտիվացնում միկրոկենսաբանական պրոցեսները, կենսազրկում ճմուտն ու մոլախոտերը, ոչնչացնում բույսերի վնասատուների և հիվանդությունների հարուցիչները, համապատասխան խորությամբ վարածածկում օրգանական և հանքային պարարտանյութերը և այլն։ Հիմնական գործադրաձևերն են.
* Շրջում՝ հողի շերտի ուղղաձիգ տեղափոխումը գութանի թևի օգնությամբ։ Նպաստում է ճմուտի կենսազրկմանը, պարարտանյութերի և խոզանային մնացորդների, ինչպես նաև մոլախոտերի սերմերի վարածածկմանըː
* Փխրեցում (փշրում)՝ հողի խոշոր առանձնությունների մանրացումը, կատարվում է գութանով, հարթ հատիչներով, երեսվարիչներով, կուլտիվատորներով, պտտվող հողուրագներով, ֆրեզներով, փոցխերով և այլն։
* Խառնում` օրգանական նյութերի և հանքային պարարտանյութերի հավասարաչափ տեղաբաշխումով ստեղծում է միատարր շերտ։ Իրագործվում է նախագութանիկ չունեցող գութաններով, փխրեցնող, բայց չշրջող գործիքներով։
* Նստեցում` կիրառվում է, երբ վարից մինչև ցանքը կարճ ժամանակ է մնում։ Անջրդի պայմաններում վերականգնում է մազականությունը, և ներքևից բարձրացող ջուրը նպաստում է սերմերի ծլմանը։ Հողի մակերեսի հարթեցումն ստեղծում է լավագույն պայմաններ մեքենայացման, հավասար ցանքի ու բուսածածկի ստացման, խնամքի, հատկապես ոռոգման ու բերքահավաքի համար։
Կան նաև հատուկ (հիմնաշրջում են) և մակերեսային (երեսվար, փոցխում, բուկլից, կուլտիվացում ևն) գործադրաձևեր։

Հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան շրջանների ոչ սևահողային խոպան հողերն իրացնելիս կուլտուր-տեխնիկական աշխատանքներից հետո հատուկ հզոր գութաններով վարում էին, սկավառակավոր ցաքանով տափանում, ճահճային ֆրեզներով ֆրեզավորում և այլն։ Անտառատափաստանային և տափաստանային գոտում, որտեղ հողերը բերրի են, կիրառում են խորը վար, տափանում, կուլտիվացում։

* Ջրովի հողերում մշակման համակարգի կիրառումը կապված է ոռոգման ռեժիմի հետ։ Անհրաժեշտության դեպքում, վարելիս դաշտը նախապատրաստում են ոռոգման, որից հետո հողի հասունության ժամանակ, աշնանը մշակում են խոնավությունը պահպանելու և մոլախոտերը ոչնչացնելու նպատակով։
Հողի մշակման համակարգի մեջ մտնում են նաև հողի մակերեսի պլանավորումը (հավասարեցումը), ցրտահերկը, ժամանակավոր ոռոգման ցանցի ստեղծումը, նախացանքային մշակումը, հողի նախապատրաստումը կրկնակի ցանքի համար և այլն։

Կատեգորիա:Հող
Կատեգորիա:Ագրոնոմիա
Իգոր Լոլո

**Իգոր Ալեքսանդր Լոլո** (, ), Կոտ դ'Իվուարցի ֆուտբոլիստ, պաշտպան, խաղում է «Ռոստով» ակումբի և Կոտ դ'Իվուարի ազգային հավաքականի կազմերում։

## Կարիերա
## Ակումբային

Լոլոն սկսել է զբաղվել ֆուտբոլով իր հայրենիքում։ 1998 թ. նա ստացավ ծնկի վնասվածք, սակայն 3 տարիների ընթացքում կարողացավ ապաքինվել վնասվածքից։ Խաղացել է «ԱՍԵԿ Միմոզաս» ակումբի կազմում, որի հետ 4 անգամ դարձել է Կոտ դ'Իվուարի չեմպիոն և ևս 2 անգամ նվաճել Կոտ դ'Իվուարի գավաթը։ 2003 թ. տեղափոխվել է բելգիական «Բևերեն» ակումբ։ 2004 թ. Լոլոն տեղափոխվեց Դոնեցկի «Մետալուրգ», որտեղ դարձավ Կոտ դ'Իվուարից ակումբ տեղափոխված երրորդ ֆուտբոլիստը։ Ուկրաինայի առաջնությունում իր մեկնարկային հանդիպումն անցկացրել է 2004 թ. հուլիսի 31-ին, երբ թիմը մրցում էր «Շախտյոր» ակումբի հետ (3։ 0)։ Խաղացել է նաև բելգիական ևս 2 ակումբների կազմում. «Բեերսխոտ» և Գենկ։ 2008 թ. ամռանը Լոլոն սկսեց հետաքրքրել ֆրանսիական «Մոնակո» ակումբին։

2008 թ. սեպտեմբերին ֆուտբոլիստը տեղափոխվեց ուկրաինական «Դնեպր» ակումբ, որտեղ դարձավ առաջին աֆրիկացի ֆուտբոլիստը ։ Նոր ակումբի կազմում մեկնարկային հանդիպումն անցկացրեց 2008 թ. սեպտեմբերի 28-ին, երբ թիմը մրցում էր Զապորոժիեի Մետալուրգի հետ (1։ 2)։

2009 թ. հունվարին Լոլոն պայմանագիր կնքեց «Մոնակո» ակումբի հետ։ Ֆրանսիայի առաջնությունում իր մեկնարկային հանդիպումն անցկացրել է 2009 թ. մարտի 7-ին, երբ թիմը մրցում էր Նիցցայի հետ։ 2011 թ. օգոստոսի 4-ին հայտարարվեց այն մասին, որ ֆուտբոլիստը մոտ է ռուսական «Կուբան» տեղափոխվելուն, որի հետ ի վերջո Լոլոն օգոստոսի 22-ին կնքեց 3 տարվա պայմանագիր։ 2013 թ. հունիսի 22-ին ստորագրեց 2 տարվա պայմանագիր ռուսական մեկ այլ ակումբի՝ «Ռոստով»-ի հետ։

## Ազգային հավաքականի կազմում
Լոլոն խաղացել է Կոտ դ'Իվուարի երիտասարդական և օլիմպիական հավաքականների կազմում։ Առաջին հանդիպումն Ազգային հավաքականի կազմում անցկացրել է 2008 թ. մայիսի 22-ին, երբ թիմը մրցում էր Պարագվայի ազգային հավաքականի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լոլոն www.transfermarkt.de կայքում 
* http://www.national-football-teams.com/player/26098/Igor_Lolo.html

Կատեգորիա:1982 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԱՍԵԿ Միմոզասի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կոտ դ'Իվուարի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կոտ դ'Իվուարի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 22 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մետալուրգ Դոնեցկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մոնակոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Կուբանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գենկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Դնեպրի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոստովի ֆուտբոլիստներ
Հողերի աշխարհագրություն

մինի
մինի
**Հողերի աշխարհագրություն**, հողագիտության բաժին, ուսումնասիրում է հողերի ձևավորման ու տարածման օրինաչափությունները։ Բաժանվում է երկու մասի՝ ընդհանուր և ռեգիոնալ։ Ընդհանուր բաժինը զբաղվում է հողագոյացման գործոնների և հողերի աշխարհագրական տեղաբաշխման ընդհանուր ուսումնասիրությամբ, ռեգիոնալ բաժինը՝ հողերի շրջանացմամբ, առանձին շրջանների հողային ծածկույթի նկարագրությամբ ու քարտեզագրությամբ։ քարտեզագրական մեթոդը սերտ կապված է գեոմորֆոլոգիայի, կլիմայագիտության, երկրաբուսաբանության, լանդշաֆտագիտության հետ և հանդիսանում է հողային ֆոնդի հաշվառման, գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ պլանավորման, հողերի ոռոգման ու բերրիության բարձրացման միջոցառումների մշակման հիմքը։ Դրա համընդհանուր օրինաչափություններից են հողերի լայնական և ուղղաձիգ գոտիականությունը, հողաերկրաքիմիական մարզերի ձևավորումը և հողածածկույթի կառուցվածք և այլն։

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հող
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Հոմրուլ

**Հոմրուլ**, (` բառացի՝ ինքնավարություն), Իռլանդիայի ինքնավարության ծրագրի իրականացման համար պայքարը 19-րդ դարի 70-ական թվականներին և 20-րդ դարի սկզբին։ Ծրագիրը (1869 թվականին առաջ էր քաշել իռլանդացի լիբերալ Բատը) նախատեսում էր ստեղծել իռլանդական պառլամենտ և կառավարման ազգային մարմիններ՝ պահպանելով սակայն Մեծ Բրիտանիայի գերագույն իշխանությունը Իռլանդիայի վրա։ Հոմրուլի մասին օրինագիծը անգլերեն պառլամենտ է մտցրել Գլադստոնը 1886 և 1893 թվականին, բայց չի ընդունվել։ Նորից պառլամենտ է մտել 1912 թվականին, Իռլանդիայում ազգային-ազատագրական շարժման հուժկու վերելքի պայմաններում. 1914 թվականին օրինագիծը հաստատվել է։ Սկսված առաջին համաշխարհային պատերազմի պայմաններում հոմրուլի իրագործումը հետաձգվել է։ 1919-1921 թվականներին Իռլանդիայի ժողովրդի ազատագրական պայքարը անկախ հանրապետության համար հարկադրել է անգլիական կառավարությանը համաձայնության գալ իռլանդական բուրժուազիայի հետ։ 1921 թվականին աջ շինֆեյներների (իռլանդական բուրժուական նացիոնալիստներ) ղեկավարների և անգլիական կառավարության միջև կնքված պայմանագրի համաձայն, Իռլանդիայի հարավային մասին տրվեց դոմինիոնի ստատուս «Իռլանդական ազատ պետություն» անվամբ, իսկ Հյուսիսային Իռլանդիան (Օլստեր) մնաց Մեծ Բրիտանիայի կազմում։ Հոմրուլի համար շարժում ծավալվել է նաև Հնդկաստանում (1914-1918 թվականներին)։ 

Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Իռլանդիայի պատմություն
Հողասեփականություն

**Հողասեփականություն**, հողի անհատական յուրացման պատմական ձև։ Արտահայտում է մարդկանց հասարակական-արտադրական այն հարաբերությունները, որոնց առաջացման հիմքը հողի՝ որպես ցանկացած արտադրության պայման ու գլխավոր արտադրամիջոց (գյուղատնտեսության, անտառտնտեսության և այլ ոլորտներում) լինելու հատկությունն է։ Այդ հարաբերությունների պատմական ձևերը համապատասխանում են որոշակի արտադրաեղանակի և փոփոխվում են հասարակության արտադրողական ուժերի զարգացման ազդեցության հետևանքով։

Յուրաքանչյուր հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայում հողասեփականության ձևերի բազմազանության մեջ առանձնացվում է որևէ մի, առավել բնորոշ ու տիրապետող ձևը։ Ընդ որում, հողասեփականության նոր ձևերը, որպես կանոն, ծագում են հին տնտեսակարգի ընդերքում, միաժամանակ հարմարվում և շարունակում են գոյատևել նորի պայմաններում։

Հողասեփականության առաջին ձևը համայնականն էր (ցեղային, տոհմային և նահապետական ընտանեկան համայնք), որը բնորոշ էր նախնադարյան համայնական հասարակարգին։ Աշխատանքի բաժանման, զարգացման ն փոխանակության ծագման հետ առաջացավ մասնավոր հողասեփականություն, որի հետևանքով համայնական հողասեփականությունն աստիճանաբար վերացավ։ Ստրկատիրական հասարակարգում առկա էր հողասեփականության մի քանի ձև՝ համայնական, տաճարային, պետական, մասնավոր (անհատական)։ Այդ ձևերն առավել բազմազան դարձան ավատատիրության (ֆեոդալիզմի) պայմաններում միջնադարյան Եվրոպայում), պետական եկեղեցական հողեր, գույք, խոշոր ավատատիրական կալվածք (Արևելքում)։ Հետագայում ծագեց մասնավոր կապիտալիստական հողասեփականությունը, որը հաստատվում էր լենդլորդերի ու կապիտալիստների ձեռքում հողի կենտրոնացման, հողը ապրանքի վերածելու ուղիով։ Զուգահեռաբար, հողի վարձակալության և գրավադրման իրավաձևերով ընթացավ նաև հողասեփականությունից ու հողասեփականատիրոջից հողի՝ որպես տնտեսության օբյեկտի անջատման պրոցես, և հողասեփականությունը վերածվեց միայն տիտղոսի, որը հողային ռենտայի յուրացման իրավունք Է տալիս։ 

Կատեգորիա:Ընդհանուր իրավունք
Կատեգորիա:Սեփականության իրավունք
Կատեգորիա:Գույքային իրավունք
Շահեն Խաչատրյան

**Շահեն Գևորգի Խաչատրյան** (), հայ արվեստաբան, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1984)։

## Կենսագրություն
Շահեն Խաչատրյանը ծնվել է 1934 թվականին Հալեպում։ 1946 թվականին հայրենադարձել է։ 1965 թվականին ավարտել է Լենինգրադի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտը։ 1959 թվականից աշխատել է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, 1991-2003 թվականներին՝ տնօրեն, 1967-2004 թվականներին միաժամանակ՝ Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանի տնօրեն, 2004 թվականից՝ փոխտնօրեն, 1987 թվականից՝ Մշակույթի հայկական ֆոնդի փոխնախագահ։

## Աշխատություններ
#### Գրքեր
* «Պետրոս Կոնտուրաճյան», 1965:
* «Մարդը բնություն է, բնությունը՝ մարդ», 1970:
* «Ֆրանսահայ կերպարվեստ», 1991:
* «Մինաս Ավետիսյան», 1990, ռուսերեն։
*Այվազովսկի, ԱՄՆ, Ռոս Ավետիսյան, 2013, 120 էջ։ 
*Մարտիրոս Սարեան, Վրձնի հայ վարպետներ։
*Թանգարանի զինվորը։ Նկարահավաքի պատմություններ։ Պրինտ ինֆո, 2014, 287 էջ։
*Вардгес Суренянц, 2014, 111 էջ։
*Акоп Овнатанян, Պրինտ ինֆո, 2015, 91 էջ։

[մինի|Շահեն Խաչատրյանը [Ասիլվայի ցուցահանդեսին, Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարան]]
#### Ալբոմներ
* «Մարտիրոս Սարյան» (1980, ֆրանսերեն, 1987, ռուսերեն, 2000, անգլերեն)
* «Սարյան. ծաղիկներ» (1987, ռուսերեն)
* «Հովհաննես Այվազովսկի» (1989, ռուսերեն)
* «XIX- XX դարերի հայ նկարիչներ» (1993, հայերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն)
* «Մինաս Ավետիսյան» (1996, անգլերեն)
* «Հակոբ Հակոբյան» (1998, անգլերեն)
* «Ծովի երգը» («Հայ ծովանկարիչներ», 1996, ֆրանսերեն)
* «Ռաֆայել Աթոյան» (1999, անգլերեն),
* «Հովհաննես Այվազովսկի. ծանոթ և անծանոթ» (2000, ռուսերեն, անգլերեն)
* «Պետրոս Կոնտուրաջյան» (2004)

Կազմակերպել է հայ կերպարվեստի ցուցահանդեսներ տարբեր երկրներում։ Խաչատրյանի ջանքերով հայ մշակույթի բազմաթիվ արժեքներ հանգրվանել են հայրենիքում։

## Մրցանակներ
1996 թվականին պարգևատրվել է ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալով, հետագայում՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշանով։
1999 թվականին արժանացել է Գյումրու պատվավոր քաղաքացի կոչմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շահեն Խաչատրյանը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:1934 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գյումրու պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հալեպ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ արվեստաբաններ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Թավշածաղիկ

**Թավշածաղիկ** կամ **մախմրի ծաղիկ** (), աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա խոտաբույսերի ցեղ։

## Նկարագրություն
Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 20-80 (120) սմ, տերևները փետրաբաժան են։ Ծաղկաբույլը տարբեր չափերի զամբյուղ է, ծաղիկները՝ դեղին, նարնջագույն, մուգ դարչնագույն և այլն, եզրայինները՝ միասեռ, իսկ կենտրոնականները՝ երկսեռ։ Ծաղկում է հուլիս-սեպտեմբերին։ Պտուղը սերմիկ է. պարունակում է եթերայուղեր, որոշ տեսակներ՝ վիտամին C։

## Նշանակություն և կիրառում
Ծաղկաթերթերն օգտագործել են սննդի մեջ՝ որպես համեմունք և ուտեստներին գույն հաղորդելու համար։ Կերակրել են ընտանի թռչուններին։ Թավշածաղիկը բավականին հեշտ է դիմադրում չոր և անձրևոտ եղանակին, նույնիսկ ծաղկած վիճակում նոր հողի մեջ տեղափոխվելուց հետո շարունակում է նորմալ աճել։ Թավշածաղիկը լավացնում է մարսողությունը, դրա ծաղկազամբյուղները պահեստավորում են աղի մեջ, մարինադի ձևով։
Ծաղկի պատրաստուկներն ունեն մանրէասպան, հակաբորբոքային, փափկեցնող ազդեցություն։
##### Բժշկության մեջ
Բժշկության մեջ օգտագործվում է թավշածաղկից պատրաստված յուղային ծաղկամզվածք։ Օգնում է նաև ենթաստամոքսային գեղձի հաճախակի նոպայի դեպքում, թավշածաղիկն հնում օգտագործել են նաև որպես բուժամիջոց փորացավի, լյարդի հիվանդությունների, սրտխառնոցի, ատամի ցավի դեպքում։

## Տեսակներ
Հայտնի է մոտ 35 տեսակ։ ՀՀ-ում ծաղկաբուծության մեջ տարածված են թավշածաղիկ մեքսիկական (*T. patula*), թավշածաղիկ բարակատերև (*T. tenuifolia*), թավշածաղիկ ուղղաձիգ (*T. erecta*) տեսակները։ Բոլորն էլ գեղազարդիչ են։ Չինական մշակույթում այն երկարակեցության խորհրդանիշ է։
մինի
մինի
մինի
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
:*  
:* 
:*  
:* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
:* 
* 
* 
* 
* 
:* 
:* 
* 
* 
* 
|}

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Tagetes patula2.jpg|*[[Tagetes patula]]*
Պատկեր:Tagetes tenuifolia 1 (aka).jpg|*[[Tagetes tenuifolia]]*
Պատկեր:Tagetes erecta (cultivar) 01.JPG|*[[Tagetes erecta]]*
Պատկեր:Tagetes in flowerbed border 01.JPG|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Бархатцы на сайте ''Энциклопедия декоративных садовых растений''
* Marigold Commercial Greenhouse Production 
* Plant Cultures։ Use of marigolds in Asian culture 
* African Marigold - A description from the 1636 book "The Herball or Generall Historie of Plants" 
* Growing African Marigolds 

## Գրականություն
*Бархатцы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Christian Grunert։ *Gartenblumen von A bis Z*, Neumann Verlag, Radebeul 1984.

Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Թեղի

**Թեղի** (), ծփի, կնձնի, թեղազգիների ընտանիքի տերևաթափ ծառերի, հազվադեպ՝ թփերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 50, Հայաստանում՝ 4 (6) տեսակ՝ թեղի տերևաշատ (*Ս. foliacea*), թեղի խցանային (*Ս. suberosa*), թեղի խորդուբորդ (*U.scabra*) և թեղի էլիպսատերև (*U.elliptica*), իսկ մշակության մեջ՝ թեղի ողորկ (*U.laevis*) և թեղի խիտ (*U.densa*) (օգտագործվում են կանաչապատման, դաշտապաշտպաև անտառաշերտերի ստեղծման ժամանակ)։

## Նկարագրություն
Բարձրությունը 30-35 մ է։ Տերևները հերթադիր են, պարզ, երկշարք, ձվաձև, ատամնաեզր։ Ծաղիկները փնջերով են, մանր, երկսեռ։ Ծաղկում է վաղ գարնանը՝ մինչև տերևների դուրս գալը։ Պտուղը թևավոր սերմիկ է։

## Կիրառական նշանակություն
Խակ պտուղները և տերևները պարունակում են վիտամին E և կարոտին (A նախավիտամին), կեղևը՝ դեղին ներկանյութ։ Բնափայտը ջրադիմացկուն է, օգտագործվում է շինարարության և կահույքի արտադրության մեջ։ Ցրտադիմացկուն է, հողի նկատմամբ՝ քիչ պահանջկոտ։ Գեղազարդիչ է, սակայն հոլանդ, սնկային հիվանդության և լվիճներից մեծ չափով տուժելու պատճառով հեռանկարային չէ (ոչնչանում է)։

## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերի ստորին և միջին լեռնային գոտիների հաճարենու, բոխու, կաղնու, լորենու խառնանտառներում, ողողվող անտառեզրերիև  և  այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեղազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծառեր
Փյունիկ (քանդակ, Երևան)

**«Փյունիկ» քանդակ**, գտնվում է Երևանի Կենտրոն համայնքում՝ Երգի պետական թատրոնի շենքի պատին, տեղադրվել է 1990 թվականին։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Վիլյամ Պետրոսյան

## Տվյալներ
Քանդակի նյութը կոփածո պղինձ է, բարձրությունը 4 մետր է։ Ձախ ձեռքին պսակով կնոջ պատկերող հիմնական քանդակի կողքին հայոց այբուբենի Ա, Յ և Բ տառերն են՝ ԱՅԲ։

## Պատմություն
Քանդակը ստեղծվել է 1989 թվականին, Փավստոս Բուզանդի փողոցում գտնվող Երգի պետական թատրոնի շենքի պատին ամրացվել է 1990 թվականին։

## Պատկերասրահ

«Փյունիկ»1.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Վիլյամ Պետրոսյանի քանդակներ
Կատեգորիա:1989 քանդակներ