Հերպեսային էնցեֆալիտ

**Հերպես սիմպլեքս էնցեֆալիտ** (**', հապավումը` HSE) կամ **հերպեսային էնցեֆալիտ''', գլխուղեղի բորբոքում, որը հարցված է հերպես սիմպլեքս վիրուսով։ Ենթադրվում է, որ այն ազդում է տարեկան 500,000 մարդուց առնվազն 1-ի վրա, և որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ հիվանդացության մակարդակը կազմում է 5,9 դեպք 100,000 կենդանի ծնվածներից։

Հերպեսային էնցեֆալիտի դեպքերի մոտ 90%-ը առաջանում է հերպես սիմպլեքս վիրուս-1 (HSV-1) կողմից։ Ըստ 2006 թվականի տվյալների՝ մեծահասակ ամերիկացիների 57%-ը վարակվել է HSV-1-ով, որը տարածվում է օդակաթիլային, պատահական շփման և երբեմն սեռական ճանապարհով, թեև վարակված մարդկանց մեծ մասը երբեք չի ունենում հարբուխ։ Մնացած դեպքերը պայմանավորված են HSV-2-ով, որը սովորաբար տարածվում է սեռական ճանապարհով և հանդիսանում է սեռական հերպեսի պատճառ։

Հերպեսային էնցեֆալիտի դեպքերի երկու երրորդի մոտ HSV-1-ի համար արդեն իսկ սերոպոզիտիվ անհատներն են, որոնցից մի քանիսը (ընդամենը 10%) ունեն բերանի խոռոչի հերպեսի կրկնվող պատմություն, մինչդեռ դեպքերի մոտ մեկ երրորդն առաջանում է HSV-1-ով նախնական վարակի հետևանքով, որը հիմնականում տեղի է ունենում 18 տարեկանից ցածր անձանց մոտ։ Հերպեսային էնցեֆալիտով  անձանց մոտավորապես կեսը 50 տարեկանից բարձր են։

Երեխաների և մեծահասակների մոտ էնցեֆալիտի ամենատարածված պատճառը HSV-1-ն է։ Այնուամենայնիվ, նորածինների և իմունային անբավարարությամբ անձանց մոտ հայտնաբերված էնցեֆալիտը հիմնականում պայմանավորված է HSV-2-ով։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Հերպեսային էնցեֆալիտով հիվանդների մեծամասնության մոտ հանդիպում է գիտակցության խանգարումներ և փոփոխված հոգեկան վիճակ, որը ներկայացվում է որպես շփոթություն և անհատականության փոփոխություններ։ Հիվանդի ողնուղեղային հեղուկում կարող են հայտնաբերվել սպիտակ արյան բջիջների քանակի ավելացում՝ առանց պաթոգեն բակտերիաների և սնկերի առկայության։ Հիվանդները սովորաբար ունենում են տենդ և ցնցումներ։ Ուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը փոխվում է հիվանդության առաջընթացի հետ մեկտեղ՝ նախ ի հայտ գալով ուղեղի քունքային բլթում, որոնք 7-10 օր անց տարածվում են այլ բլթերի վրա։ Համակարգչային շերտագրությունը և մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը  ցույց է տալիս բլթերին բնորոշ փոփոխությունները (տես նկարը)։ Առաջին ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո հիվանդները կարող են կորցնել իրենց հոտառությունը։ Ինչպես նաև կարող է ուղեկցվել կարդալու, գրելու կամ համահունչ խոսելու և բանավոր խոսքը հասկանալու անկարողությամբ։

Հստակ ախտորոշումը պահանջում է ողնուղեղային հեղուկի (CSF) հետազոտություն։ Թեստավորումը տևում է մի քանի օր, և հերպեսային էնցեֆալիտով կասկածվող հիվանդները պետք է անհապաղ բուժվեն ացիկլովիրով`  թեստի արդյունքները ստանալով։ Նկարագրված է նաև HSV էնցեֆալիտի ատիպիկ ինսուլտի նման դրսևորումներ, և բժիշկները պետք է տեղյակ լինեն, որ HSV էնցեֆալիտը կարող է նման լինել ուղեղային կաթվածին։

Հերպեսվիրուսային էնցեֆալիտը կարող է ծառայել որպես հակա-NMDA ընկալիչների էնցեֆալիտի հարուցիչ։ Հերպեսային էնցեֆալիտով հիվանդների մոտ 30% -ը զարգացնում է այս երկրորդական իմունոլոգիական ռեակցիան, որը կապված է նյարդաճանաչողական վերականգնման խանգարման հետ։

## Համաճարակաբանություն
Հերպեսային էնցեֆալիտի տարեկան հաճախականությունը կազմում է 2-ից 4 դեպք 1 միլիոն բնակչի հաշվով։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Ենթադրվում է, որ հերպեսային էնցեֆալիտն առաջանում է վիրուսի փոխանցման հետևանքով դեմքի ծայրամասային տեղամասից HSV-1-ի վերաակտիվացումից հետո՝ նյարդային աքսոնի երկայնքով դեպի ուղեղ։ Վիրուսը տեղակայվում է եռվորյակ  գանգուղեղային նյարդի գանգլիոնում, սակայն վերաակտիվացման պատճառը և ուղեղ մուտք գործելու նրա ուղին մնում է անհասկանալի, թեև սթրեսի հետևանքով առաջացած իմունային համակարգի փոփոխություններն ակնհայտորեն դեր են խաղում վերաակտիվացման հարցում։ Հոտառական նյարդը նույնպես կարող է ներգրավված լինել հերպեսային էնցեֆալիտում, ինչը կարող է բացատրել նրա հակվածությունը ուղեղի քունքային բլթերի ախտահարմամբ, քանի որ հոտառական նյարդն այստեղ ճյուղեր է տալիս։ Ձիերի մոտ մեկ նուկլեոտիդային պոլիմորֆիզմը բավարար է, որպեսզի վիրուսը առաջացնի նյարդաբանական խանգարումներ, սակայն մարդկանց մոտ նման մեխանիզմ չի հայտնաբերվել։

## Ախտորոշում
Ուղեղի համակարգչային շերտագրություն (կոնտրաստով կամ առանց կոնտրաստի)։ Գոտկային պունկցիա կատարել տարբերակիչ աշխտորոշման նպատակով։

Ուղեղի մագնիսառեզոնանսային շերտագրության դեպքում դիտվում է T2 ազդանշանի ինտենսիվության բարձրացում ուղեղի ախտահարված բլթի հատվածում։

## Բուժում
Հերպեսվիրուսային էնցեֆալիտը կարող է բուժվել բարձր չափաբաժիններով ներերակային ացիկլովիրով, որը պետք է ներարկվի 10 մգ/կգ հաշվարկով (մեծահասակների համար) 1 ժամվա ընթացքում՝ երիկամային անբավարարությունից խուսափելու համար։ Առանց բուժման, հերպեսային էնցեֆալիտն հանգեցնում է արագ մահվան և դեպքերի մոտավորապես 70%-ը ծանր նյարդաբանական խնդիրներ են կրում։ Բուժման դեպքում էնցեֆալիտն դեռևս մահացու է մնում դեպքերի մեկ երրորդի և կեսից  ավելիի մոտ լուրջ երկարաժամկետ նյարդաբանական խնդիրներ է առաջացնում։ Բուժված հիվանդների 20 տոկոսը ունենում են ոչ այդքան լուրջ հետևանքներ։ Չբուժված հիվանդների միայն փոքր քանակի մոտ է  (2,5%) վերականգնվում ուղեղի ախտահարվածությունը։ Գիտական գրականության մեջ ամնեզիայի շատ դեպքեր են հանդիպում հերպեսային էնցեֆալիտի հետևանքով։

Ավելի վաղ բուժում սկսելը (ախտանիշի սկզբից 48 ժամվա ընթացքում) մեծացնում է հավանականությունը լիովին վերականգնմանը։ Հազվադեպ, բուժվող անհատները կարող են շաբաթներ կամ ամիսներ անց ունենալ վարակի ռեցիդիվ։ Կան ապացույցներ, որ հերպես սիմպլեքսով առաջացած ախտահարումը կարող է հանգեցնել ուղեղի գրանուլոմատոզ բորբոքման, որն արձագանքում է ստերոիդներին։ Չնայած հերպեսի վիրուսը կարող է տարածվել, էնցեֆալիտը ինքնին վարակիչ չէ։ Այլ վիրուսներ կարող են առաջացնել էնցեֆալիտի նմանատիպ ախտանիշներ, թեև սովորաբար ավելի մեղմ են (ջրծաղկի, էպշտեին բարրի վիրուս, ցիտոմեգալովիրուս, և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մանկաբուժություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսային վարակներ