Սիրիան Օսմանյան կայսրության կազմում

**Սիրիան Օսմանյան կայսրության կազմում** եղել է չորս հարյուրամյակ (1516-1918)՝ մամլուքների կողմից դրա զավթումից մինչև Սիրիայի թագավորության հիմնադրումը։ Այն ներկայացվում էր որպես Լևանտ՝ Միջերկրական ծովից արևելք, Եփրատ գետից արևմուտք, Արաբական անապատից հյուսիս և Տավրոսի լեռներից հարավ:

Սիրիան նվաճվել է օսմանների կողմից 16-րդ դարի սկզբին՝ Մամլուքների սուլթանությունից՝ որպես Դամասկոսի էյալեթ: 1534 թվականին Հալեպի էյալեթն առանձնացավ դրանից: Տրիպոլիի էյալեթն իր հերթին ձևավորվեց Դամասկոսից 1579 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ Ադանայի էյալեթը բաժանվեց Հալեպից: 1660 թվականին ստեղծվեց Սաֆադի էյալեթը, որը կարճ ժամանակ անց վերանվանվեց Սիդոնի էյալեթ. 1667 թվականին Լեռան Լիբանանի էմիրությանը տրվեց հատուկ ինքնավար կարգավիճակ Սիդոն էյալեթի կազմում, բայց 1841 թվականին վերացվեց և 1861 թվականին վերակազմավորվեց որպես Լեռնալիբանանի մութասարիֆություն: Սիրիական այս էյալեթները հետագայում վերափոխվեցին Սիրիայի, Հալեպի և Բեյրութի վիլայեթների՝ 1864 թվականի Թանզիմաթի բարեփոխումներից հետո։ Վերջապես, 1872 թվականին Երուսաղեմի մութասարիֆությունը Սիրիայի վիլայեթից բաժանվեց ինքնավար վարչակազմի՝ հատուկ կարգավիճակով։

## Պատմություն
[մինի|Մզկիթ [Լաթակիայում, «Տեսարաններ Օսմանյան տիրույթներում, Եվրոպայում, Ասիայում և Միջերկրական ծովի որոշ կղզիներում» (1810) գրքից, որը պատկերազարդել է Լուիջի Մայերը (1755–1803)։]]
Մինչև 1516 թվականը Սիրիան՝ պատմական Ասորիքը, Մամլուքների սուլթանության մաս էր կազմում, որը կենտրոնացած էր Ստորին Եգիպտոսում։ Օսմանյան սուլթան Սելիմ I-ը նվաճեց Սիրիան 1516 թվականին՝ հյուսիսային Սիրիայում Հալեպի մոտ գտնվող Մարջ Դաբիքի ճակատամարտում մամլուքներին հաղթելուց հետո։ Սելիմը շարունակեց իր հաղթական արշավանքը մամլուքների դեմ և նվաճեց Եգիպտոսը 1517 թվականին՝ Ռիդանիայի ճակատամարտից հետո, որը վերջ դրեց Մամլուքյան սուլթանությանը։

## Վարչական բաժանումներ
Երբ թուրքերն առաջին անգամ գրավեցին Սիրիան 1516 թվականին, Սելիմ I-ը անփոփոխ թողեց մամլուքյան ժամանակաշրջանի վարչական ենթաբաժանումները։ 1517 թվականի հուլիսին Եգիպտոսից վերադառնալուց հետո նա վերակազմակերպեց Սիրիան մեկ մեծ նահանգի կամ էյալեթի՝ «Շամ» անունով (արաբերեն/թուրքերեն՝ «Ասորիք»)։ Էյալեթը բաժանվեց մի քանի շրջանների կամ սանջակների։

### 1549-1663
1549 թվականին Սիրիան վերակազմակերպվեց երկու էյալեթի։ Հալեպի հյուսիսային սանջակը դարձավ Հալեպի նոր էյալեթի կենտրոնը։ Այս ժամանակ երկու սիրիական էյալեթները ստորաբաժանվեցին հետևյալ կերպ.

*Հալեպի էյալեթ (արաբ. إيالة حلب)
**Հալեպի սանջակը (حلب)
**Ադանայի սանջակ (أضنة)
**Ալբիսանի սանջակ (Մարաշ, مرعش))
**Այնթապի սանջակ (عينتاب)
**Բիրեջիքի սանջակ (البيرة) (Ուրֆա (أورفة))
**Քիլիսի սանջակ (کلز)
**Մաարրաթ ալ-Նումանի սանջակ (معرة النعمان)
**Համայի սանջակ (حماة)
**Սալամիայի սանջակ (سلمية)
**Հոմսի սանջակ (حمص)

*Դամասկոսի էյալեթ (արաբ. إيالة دمشق)
**Դամասկոսի սանջակ (دمشق)
**Տրիպոլիի սանջակ (طرابلس)
**Աքքայի սանջակ Աքքա (عکا)
**Սաֆադի սանջակ (صفد)
**Նաբլուսի սանջակ (نابلس)
**Երուսաղեմի սանջակ (القدس)
**ալ-Լաջունի սանջակ (اللجون)
**ալ-Սալատի սանջակ (السلط)
**Գազայի սանջակ (غزة)
1579 թվականին ստեղծվել է Տրիպոլիի Էյալեթը՝ «Սիրիայի Տրիպոլի» անունով (, )։ Այս ժամանակ էյալեթները դարձան հետևյալը.
* Հալեպի էյալեթը ներառում էր Հալեպի, Ադանայի, Մարաշի, Այնթապի և Ուրֆայի սանջակները։
* Տրիպոլիի էյալեթը ներառում էր Տրիպոլիի, Լաթաքիայի, Համայի և Հոմսի սանջակները։
* Դամասկոսի էյալեթը ներառում էր Դամասկոսի, Բեյրութի, Սիդոնի (Սիդոն-Բեյրութ), Աքքայի, Սաֆադի, Նաբլուսի, Երուսաղեմի, Ղազայի, Հաուրանի և Մաանի սանջակները։

1660 թվականին ստեղծվեց Սաֆադի էյալեթը։ Ավելի ուշ այն վերանվանվեց Սիդոնի էյալեթ, իսկ ավելի ուշ՝ Բեյրութի էյալեթ։

### 1831-1841
մինի|Օսմանյան Սիրիայի 1851 թվականի քարտեզը, որը ցույց է տալիս Հալեպի, Դամասկոսի, Տրիպոլիի, Աքրայի և Ղազայի էյալեթները։
1833 թվականին սիրիական նահանգները Քյոթահիայի կոնվենցիայով զիջվեցին Եգիպտոսի Մուհամմադ Ալիին։ Ֆիրմանում նշվում էր, որ «Կանդիայի և Եգիպտոսի կառավարությունները շարունակվում են Մուհամմադ Ալիի կողմից։ Եվ նրա հատուկ պահանջի վերաբերյալ, ես նրան տվել եմ Դամասկոսի, Սիրիայի Տրիպոլիի, Սիդոնի, Սաֆադի, Հալեպի նահանգները, Երուսաղեմի և Նաբլուսի շրջանները՝ ուխտավորների ուղեկցությամբ և Չերդեի (Մարգարեի գերեզմանին տարեկան զոհաբերություն կատարելու) հրամանով։ Նրա որդին՝ Իբրահիմ փաշան, կրկին ունի Մեքքայի շեյխի և հարեմի, ինչպես նաև Ջիդդայի շրջանի տիտղոսը, և ավելին, ես համաձայնվել եմ նրա խնդրանքին, որ Ադանայի շրջանը կառավարվի Տավրոսի գանձարանի կողմից՝ Մոհասիլի տիտղոսով»։

Այս ժամանակահատվածում Բարձր Դռան 1839 թվականի ֆիրմանները (հրամանագրերը) և, ավելի վճռականորեն, 1856 թվականին՝ մուսուլման և ոչ մուսուլման հպատակների կարգավիճակի հավասարեցումը, հանգեցրեց մուսուլմանների և քրիստոնյաների օտարացմանը։ Մի գրողի խոսքերով՝ «Առաջինները դժգոհում էին գերազանցության ենթադրյալ կորստից և պարբերաբար հարձակվում ու կոտորում էին քրիստոնեական համայնքները՝ Հալեպում 1850 թվականին, Նաբլուսում 1856 թվականին և Դամասկոսում ու Լիբանանում 1860 թվականին։ Այս դառը ներքին հակամարտությունների երկարաժամկետ հետևանքներից էին 1920-40-ական թվականներին քրիստոնյաների գերիշխող Լիբանանի ի հայտ գալը և քրիստոնյա և մուսուլման պաղեստինցի արաբների միջև խորը պառակտումը, երբ նրանք բախվում էին Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո սիոնիստական ​​ներհոսքին»։

### 1861
1860 թվականի Լիբանանի լեռներում և Դամասկոսում քաղաքացիական հակամարտության ժամանակ հազարավոր քրիստոնյա խաղաղ բնակիչների կոտորածից հետո և եվրոպական, հիմնականում Ֆրանսիայի կողմից ճնշման տակ, 1861 թվականին արձակված օսմանյան հրովարտակը «Կրկնակի կայմակամատե»-ն՝ նախկին ռեժիմը, որը հիմնված էր քաղաքացիական պատերազմի հանգեցրած կրոնական կառավարման վրա, վերափոխեց Լեռնալիբանանի մութասարիֆության, որը կառավարվում էր մութասարիֆի կողմից, որը, ըստ օրենքի, պետք է լիներ ոչ լիբանանցի քրիստոնյա։

### 1864
Թանզիմաթի բարեփոխումների շրջանակներում, որոնք առանձնահատուկ էին արաբական երկրներում, 1864 թվականին ընդունված օսմանյան օրենքը նախատեսում էր կայսրության ողջ տարածքում ստանդարտ նահանգային կառավարում, որտեղ էյալեթները, այդ թվում կայսրության արաբական նահանգները, դառնում էին ավելի փոքր վիլայեթներ, որոնք կառավարվում էին վալիի (նահանգապետի) կողմից։ Նա նշանակվում էր Բարձր Դռան կողմից, բայց նոր նահանգային ժողովներով, որոնք մասնակցում էին կառավարմանը։
մինի|Քարտեզ, որը ցույց է տալիս Օսմանյան կայսրության վարչական բաժանումները 1317 թվականի հիջրյան, 1899 թվականի Գրիգորյան, ներառյալ Օսմանյան Սիրիան։
### 1872-1918
1872 թվականին Երուսաղեմը և շրջակա քաղաքները դարձան Երուսաղեմի մութասարիֆությունը՝ ձեռք բերելով հատուկ վարչական կարգավիճակ։

1872 թվականից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը Օսմանյան Սիրիայի ստորաբաժանումներն էին.
* Հալեպի վիլայեթ ()
* Դեյր-էլ-Զորի սանջակ ()
* Բեյրութի վիլայեթ ()
* Սիրիայի վիլայեթ ()
* Լեռնալիբանանի մութասարիֆություն ()
* Երուսաղեմի մութասարիֆություն ()
* Ալ-Քարաքի մութասարիֆություն (1895 թվականից) ()

1906 թվականին հրատարակված «Աշխարհի աշխարհագրական բառարանը» Սիրիան նկարագրում է որպես.
«Երկիր Ասիայի [հարավարևմտյան] մասում, որը կազմում է Թուրքական կայսրության մի մասը։ Այն տարածվում է դեպի արևելք՝ Միջերկրական ծովից մինչև Եփրատ գետը և Սիրիական անապատը (Արաբական անապատի հյուսիսային շարունակությունը), և դեպի հարավ՝ Ալմա-Դաղից (հին Ամանուս), որը Տավրոսի լեռնաշղթաներից մեկն է, մինչև Եգիպտոսի սահմանները (Սուեզի ջրանցք)։ Այն գտնվում է 31° և 37° [հյուսիսային լայնության] զուգահեռականների միջև։ Այն ներառում է Սիրիայի կամ Դամասկոսի վիլայեթը, Բեյրութի վիլայեթը, Հալեպի վիլայեթի [հարավարևմտյան] մասը և Երուսաղեմի ու Լիբանանի մութասարիֆությունները։

Պաղեստինը ներառված է [երկրի] Սիրիայի մեջ, որը ներառում է Երուսաղեմի մութասարիֆությունը և Բեյրութի ու Սիրիայի վիլայեթների մի մասը։

«Սիրիա» անվանումը երբեմն օգտագործվում է ավելի լայն իմաստով՝ ներառելով Հալեպի վիլայեթի ամբողջությունը և Զոր Սանջակը, որը... այսպես միացվել է Միջագետքի մեծ մասը»

1915 թվականի Սիրիայի մասին բրիտանական մի զեկույցում ասվում է.
«Այդ օրերին «Սիրիա» տերմինը սովորաբար օգտագործվում էր աշխարհագրական և պատմական Սիրիայի ամբողջությունը նշելու համար, այսինքն՝ Տավրոսի լեռների և Սինայի թերակղզու միջև ընկած ամբողջ երկիրը, որը կազմված էր Հալեպի վիլայեթի, Բեյրութի վիլայեթի, Սիրիայի վիլայեթի, Լիբանանի սանջակի և Երուսաղեմի սանջակի մի մասից։ Այն ներառում էր երկրի այն մասը, որը հետագայում անջատվեց դրանից՝ կազմելով Պաղեստինի մանդատային տարածքը»

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Bayyat, Fadil, *The Ottoman State in the Arab Scope* (in Arabic; 2007)
* Johann Ludwig Burckhardt, *[https://books.google.com/books?id=5LkWAAAAQAAJ&pg=PA648 Travels in Syria and the Holy Land]*, Appendix II: On the Political Divisions of Syria

## Արտաքին հղումներ
* Ottoman History Podcast: History of Ottoman Syria

Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն