Նախադասության գլխավոր անդամներ

մինի|350x350px|Ինչ հարցերի են պատասխանում նախադասության գլխավոր անդամները՝ ենթական և ստորոգյալը։
**Նախադասության գլխավոր անդամներ**, նախադասության կազմի մեջ մտնող հիմնական բաղադրիչները։

## Նախադասության գլխավոր անդամներ․ ենթակա և ստորոգյալ
Նախադասությունն ունի երկու գլխավոր անդամ՝ ենթակա և ստորոգյալ, որոնք իրար հավասարազոր անդամներ են։

Ենթական նախադասության այն անդամն է, որին դիմավոր բայով վերագրվում է որևէ հատկանիշ։ Ենթական դրվում է ուղղական հոլովով և պատասխանում է *ո՞վ, ովքե՞ր, ի՞նչ(ը), ինչե՞ր(ը)* հարցերին։

Ստորոգյալը նախադասության այն անդամն է, որն արտահայտում է հատկանիշ և այն դեմքով վերագրում ենթակային։

Ստորոգյալը պատասխանում է *ի՞նչ է անում (ի՞նչ է արել, անելու…), ի՞նչ է լինում, ինչպիսի՞ն է, ի՞նչ է, ո՞վ է, ո՞րն է, որքա՞ն է* և նման հարցերի։

Ստորոգյալին վերաբերող հարցերը պայմանավորված են նրանով, թե ինչ հատկանիշ է վերագրվում ենթակային։

### Ենթակայի արտահայտություն
Ենթական արտահայտվում է`

* **գոյականով**, որը կարող է լինել անձ, իր, երևույթ, հասկացություն և այլն։

Օրինակ՝ Վրնջում էին *ձիերը* մետաղաձայն և երկարածոր (Ակսել Բակունց)։

* **Այն բոլոր դերանուններով, որոնք մատնացույց են անում անձ կամ իր**։

Օրինակ՝ Ե՛վ դժբախտ է **նա**, և՛ մեռած, *ով* երգ չի հասկանում, չի սիրում (Ավետիք Իսահակյան)։

* **Փոխանուն ածականով**, այսինքն` ածականը պետք է պարտադիր հոդ ստանա և գործածվի գոյականաբար.
 
Օրինակ՝ Բառարանները նման են ժամացույցի, *ամենալավը* չի կարող ամենից ճիշտը լինել, *ամենավատը* չլինելուց լավ է (անգլ. ասացվածք)։
 
* **Փոխանուն թվականով**`

Օրինակ՝ *Երեքը* ներս մտան անմիջապես, իսկ *երկուսը* սպասեցին դրսում։

* **Բայի անդեմ ձևերով` անորոշ, ենթակայական և հարակատար դերբայներով**.

ա) **անորոշ դերբայով**․

օրինակ՝ *Աղոթելը* նրա միակ մխիթարությունն էր այդ ծանր պահին։
 
բ) **փոխանուն ենթակայական դերբայով**․
 
օրինակ՝ Պտուղդ *քաղող* չկա, մասրենի՛, սարի՛ մասրենի (Համո Սահյան)։

գ) **փոխանուն հարակատար դերբայով**․
 
օրինակ՝ *Քնածը* այդպես էլ չիմացավ մեր դուրս գնալը։

* **Բառակապակցությամբ**`
 
Օրինակ՝ *Սերը քանդելը* եկեղեցի քանդելուց վատ է (ժող.):

Նախադասությունը կարող է ունենալ նաև բազմակի ենթականեր։ Օրինակ՝ Նրա ծանր *հառաչանքները, ողբը, հեծկլտանքը* կտրատում էին սիրտս։

### Ստորոգյալի արտահայտություն և տեսակներ
Ստորոգյալն արտահայտվում է դիմավոր բայաձևով։

Ստորոգյալը լինում է երկու տեսակ՝ **պարզ** և **բաղադրյալ**։

#### Պարզ ստորոգյալ
Պարզ է այն ստորոգյալը, որն արտահայտված է խոնարհված բայով։

Օրինակ՝ Խումբը երգում է։ Օրը բացվեց։

*Պարզ ստորոգյալն* արտահայտվում է՝
* բայի բոլոր եղանակների ժամանակային բոլոր ձևերով՝ *օրինակ՝* Այդ հոյակապ տունը այժմ *ներկայացնում էր* մի տխուր տեսարան։
* Բայի կրկնությամբ՝ *օրինակ՝* * Լինում է, չի լինում,* մի հրաշք երկիր է լինում։
* Հարադրավոր բայերով, *ինչպես՝* Անահիտը *վեր կացավ* և իր տեղը զիջեց ընկերուհուն։

#### Բաղադրյալ ստորոգյալ
Բաղադրյալ է այն ստորոգյալը, որն արտահայտված է որևէ խոսքի մասով և դիմավոր բայով, օրինակ՝ Աղջիկը *գեղեցիկ է*։

Բաղադրյալ ստորոգյալի մաս կազմող խոսքի մասը կոչվում է **ստորոգելի**, իսկ դիմավոր բայը՝ **հանգույց**։ Ստորոգելին արտահայտվում է գոյականով, ածականով, թվականով, դերանունով, դերբայով և դիմավոր բայի՝ հանգույցի հետ կազմում է բաղադրյալ ստորոգյալ։

Որպես հանգույց հանդես է գալիս *եմ* բայը, օրինակ՝ Արդեն ժամը *հինգն է։*

Որպես հանգույց կարող են հանդես գալ նաև *լինել, դառնալ, թվալ* և մի քանի այլ բայեր։

Պարզ ստորոգյալներում *է*-ն կոչվում է **օժանդակ բայ**, իսկ բաղադրյալ ստորոգյալներում՝ **հանգույց**։

### Ենթակայի և ստորոգյալի համաձայնություն
Ենթական և ստորոգյալը նախադասության մեջ սովորաբար իրար համաձայնում են թվով և դեմքով։

* Եզակի ենթակայի հետ դրվում է եզակի ստորոգյալ, հոգնակի ենթակայի հետ՝ հոգնակի ստորոգյալ։

Օրինակ՝ *Ես սիրում եմ* քո մեղավոր աչքերը խոր… *Մենք* մնաս բարով *չասինք* իրարու (Վ․ Տ․)։

* Բազմակի ենթակայի հետ սովորաբար դրվում է հոգնակի ստորոգյալ։

Օրինակ՝ Վեներան ու Մարսը Երկրին ամենամոտ մոլորակներն են։

* Հոգնակի կամ բազմակի ենթակայի հետ առարկա ցույց տվող բառով արտահայտված ստորոգելին դրվում է եզակի կամ հոգնակի թվով։

Օրինակ՝ *Խոսք ու զրույցը անցավ* տնից տուն։ *Անձրևն ու կարկուտը հաջորդում էին* իրար։

Ենթակայի և ստորոգյալի՝ դեմքով համաձայնելու մասին պետք է իմանալ հետևյալը․

* Ստորոգյալն առաջին դեմքով է դրվում, երբ ենթական արտահայտված է առաջին դեմքի անձնական դերանունով կամ ունի առաջին դեմքի դիմորոշ հոդ։

Օրինակ՝ Ես հայ եմ։ Մենք հայ ենք։ Հայերս սիրում ենք հպարտանալ մեր պատմությամբ։

* Ստորոգյալը երկրորդ դեմքով է դրվում, երբ ենթական արտահայտված է երկրորդ դեմքի անձնական դերանունով կամ ունի երկրորդ դեմքի դիմորոշ հոդ։

Օրինակ՝ Դու կարդում ես։ Դուք կարդում եք։ Աշակերտներդ պիտի կարդաք։

* Ստորոգյալը երրորդ դեմքով է դրվում, երբ ենթական արտահայտված է երրորդ դեմքի դերանունով, գոյականով ու գոյականաբար գործածված բառերով, որոնք չունեն առաջին, երկրորդ դեմքերի դիմորոշ հոդ։

Օրինակ՝ Նա բժիշկ է։ Գագարինն աշխարհի առաջին տիեզերագնացն է։ Աշխատելը կազմակերպում է մարդուն։

* Տարբեր դեմքերով բազմակի ենթակա ունեցող ստորոգյալը դեմքով համաձայնում է միայն մեկին։

Օրինակ՝ Դու և Արամը լավ աշակերտներ եք։

### Ենթակայի և ստորոգյալի շարադասություն
Նախադասության մեջ առաջինը դրվում է ենթական, հետո՝ ստորոգյալը։ Նման շարադասությունը կոչվում է **ուղիղ շարադասություն։** *Օրինակ՝* Տարիներ անցան։

Իսկ եթե ստորոգյալն ընկնում է ենթակայից առաջ, ապա շարադասությունը կոչվում է **շրջուն։** *Օրինակ՝* Անցան տարիներ։

Այս երկու կարգի շարադասությունն էլ ընդունելի է և ճիշտ, այսինքն՝ ենթակայի և ստորոգյալի շարադասությունն ազատ է։

## Անենթակա նախադասություն
Անենթակա է կոչվում այն նախադասությունը, որի ստորոգյալը չունի և չի կարող ունենալ ենթակա։

Օրինակ՝ Էջմիածնում հյուր էի Կոմիտասի մոտ։ Սարերում անձրևում է։

Առաջին նախադասությունում ենթակա չկա։ Այն չի գործածվել, քանի որ ինքնին հասկանալի է, որ այս նախադասության մեջ ենթական կլինի *ես*։ Երկրորդ նախադասության մեջ ենթակա չկա, և այն հնարավոր չէ վերականգնել։ Այսպիսի նախադասություններում չկա ենթակա ունենալու, ենթակա գործածելու կարիք։ Սրանք անենթակա նախադասություններ են։

Անենթակա նախադասություններն ունեն հետևյալ հատկանիշները.

* Որոշ անենթակա նախադասություններում դեմքը ձևական է, և նրանց ենթական չի կարող գիտակցվել առհասարակ։ Այսպիսի նախադասություններն արտահայտում են բնության երևույթներ, ժամանակ և այլն։

Օրինակ՝ Այսօր շատ շոգ է։

* Անենթակա նախադասությունները հաճախ ունեն ընդհանրական իմաստ և գործածվում են հատկապես առածներում։

Օրինակ՝ Պտղատու ծառին շատ քար կգցեն։

Անենթակա նախադասությունն ընդհանրական իմաստ կարող է արտահայտել նաև այլ դեպքերում։

Օրինակ՝ Հրաշք է, **չես հասկանում, զարմանում ես** (Ե. Չ. ):

*Չես հասկանում, զարմանում ես* ստորոգյալներն արտահայտված են եզակի երկրորդ դեմքով, չեն վերաբերում խոսակցին, վերաբերում են մարդուն առհասարակ։ Այդպիսի նախադասությունները կարող են փոփոխվել և ունենալ *մարդ* ձևական ենթակա։

Օրինակ՝ Հրաշք է, մարդ չի հասկանում, զարմանում է։

* Անեթակա նախադասություններն արտահայտում են նաև դեմքի անորոշություն։

Օրինակ՝ Արամին կանչում են գրասենյակից։

## Անդեմ նախադասություն
Այն նախադասությունը, որը չունի քերականական դեմք, կոչվում է անդեմ նախադասություն։

Օրինակ՝  Մի րոպե հետո եղավ երկրորդ հրամանը․
**- Ցրվե՛լ, պառկե՛լ** (Հ. Ք.):
**Երևան։ Աստաֆյան փողոց։** Նստած է խանութպան Համոն (Ե. Չ.):

Բերված օրինակներից յուրաքանչյուրում, բացի դիմավոր բայ ունեցող նախադասություններից, կան նաև դեմք չունեցող, այսինքն՝ անդեմ նախադասություններ (ընդգծվածները)։

**Ցրվել**-ը, **պառկել**-ը անորոշ դերբայներ են և խոսքից դուրս միտք չեն արտահայտում, իսկ խոսքում, որոշակի կապակցության մեջ, հատուկ հնչերանգով արտաբերելով՝ դառնում են նախադասություն, արտահայտում են որոշակի միտք։ Այդ միտքը կարելի է արտահայտել նաև այլ կազմություն ունեցող նախադասություններով։ *Օրինակ՝* Ցրվե՛ք։ Պառկե՛ք։

Երկրորդ օրինակում **Երևան**-ը, **Աստաֆյան փողոց**-ը դեմք չունեն, բայց միտք են արտահայտում, ուրեմն նախադասություն են։

Այս նախադասությունները քերականական դեմք չունեն, այսինքն՝ անդեմ են։

Անդեմ նախադասության կիրառության ու ճանաչման մեջ մեծ դեր են կատարում հնչերանգը և գործածության իրադրությունը։ *Լռություն* բառն առանձին վերցրած կամ բառարանում նախադասություն չէ, բայց, օրինակ, հիվանդանոցի միջանցքի ցուցանակին գրված այդ նույն բառը՝ շեշտված հնչերանգով, ըմբռնվում է որպես նախադասություն, որ արտահայտում է «Լռությո՛ւն պահպանեք» միտքը։

Անդեմ նախադասության գլխավոր անդամն արտահայտվում է բայով կամ անուն խոսքի մասով (գերազանցապես՝ գոյականով). ըստ այդմ անդեմ նախադասությունները լինում են **բայական** և **անվանական**։

#### Բայական անդեմ նախադասություն
Այն նախադասությունը, որի գլխավոր անդամն արտահայտված է անդեմ բայով, կոչվում է բայական անդեմ նախադասություն։ 
Օրինակ՝ Հայտնե՞լ Խոռխոռունյաց նախարարին որևէ վստահություն (Դ․ Դ․)։
Անդեմ նախադասության գլխավոր անդամը ենթակա կամ ստորոգյալ չէ․ այն պարզապես կոչվում է գլխավոր անդամ։
Անդեմ բայական նախադասությունները կարող են արտահայտել՝
* կոչ, պահանջ, կարգադրություն, հրաման․ *օրինակ՝* Չծխե՛լ։
* Հարցում․ *օրինակ՝* Ո՞ւր գնալ սովորելու։
* Ցանկություն․ *օրինակ՝* Խմե՜լ, խմե՜լ, հագենա՜լ։

#### Անվանական անդեմ նախադասություն
Այն անդեմ նախադասությունը, որի գլխավոր անդամն արտահայտված է որևէ անուն խոսքի մասով, կոչվում է անվանական անդեմ նախադասություն։

Օրինակ՝ Ապրիլյան ջինջ առավոտ։

Անվանական անդեմ նախադասությունները գործածվում են գեղարվեստական ստեղծագործություններում, հատկապես երբ պետք է լինում միտքն ավելի սեղմ արտահայտել կամ խոսքին տալ որոշ հանդիսավորություն։

Անվանական անդեմ նախադասություններն արտահայտում են առարկայի լինելը՝ գոյությունը տվյալ տեղում։

Օրինակ՝ *Ամեն ինչ գորշ, առօրյա։ Ինչպես միշտ գորշ, փոշոտ փողոց։ Սառը ջուր։ Խաղող։ Գինի։ Մարդիկ։ Կառքեր։ Մարդիկ։* Եվ ոչ ոք չգիտեր, որ հիմա Աստաֆյան փողոցի վրա հրաշք պիտի լինի (Ե․ Չ․)։

Անվանական անդեմ նախադասությունների ձևավորմանը հաճախ մասնակցում է *ահա* (կամ *ահավասիկ*) բառը։

Օրինակ՝ *Ահա* մեր գետը, մեր զուլալ գետը (Ա․ Բ․)։

Ժխտում արտահայտելիս անվանական անդեմ նախադասության մեջ գործածվում են ժխտական դերանուններ, ինչպես և *ոչ… ոչ* շաղկապը։

Օրինակ՝ *Ոչ մի* ծառ։ Նույնիսկ խոտը այնտեղ քիչ է, դեղնած ու չորացած (Վ․ Փ․)։ *Ոչ ոք, ոչ մի* շունչ, *ոչ* գազան, *ոչ* թռչուն (Դ․ Դ․)։

## Տես նաև
*Ենթակա
*Ստորոգյալ
*Նախադասության անդամներ
*Միակազմ նախադասություններ

## Աղբյուրներ
* Հովհաննես Բարսեղյան, Փառանձեմ Մեյթիխանյան, Հայոց լեզու 8-րդ դասարանի համար, «Աստղիկ գրատուն» հրատարակչություն, Երևան, 2012, էջ 78-86։
* Սերգեյ Աբրահամյան, Հայոց լեզու, Շարահյուսություն, Երևան, «Լույս» հրատարակչություն, 1988, էջ 45-80։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* գլխավոր անդամներ

Կատեգորիա:Նախադասության անդամներ
Կատեգորիա:Նախադասություն
Կատեգորիա:Շարահյուսություն