Հույները Սիրիայում

**Հույները Սիրիայում** բնակվում են մ.թ.ա. 7-րդ դարից և ավելի աչքի են ընկել հելլենիստական ​​​​շրջանում և երբ Սելևկյան կայսրությունը կենտրոնացած էր այնտեղ: Այսօր Սիրիայում կա մոտ 4500 հույն, որոնց մեծ մասը սիրիական քաղաքացիություն ունի և հիմնականում ապրում է Հալեպում, Բանիասում, Տարտուսում և մայրաքաղաք Դամասկոսում: Ալ-Համիդիայում կան նաև մոտ 8000 հունախոս մուսուլմաններ՝ կրետական ​​​​ծագումով:

## Պատմություն
### Բրոնզե դար
Հույների ներկայությունը վկայվում է վաղուց, և, ըստ էության, Սիրիայի անունն ինքնին ծագում է Ասորիք բառի հունարեն տարբերակից։
մինի|Ներխուժումներ, բնակչության տեղաշարժեր և ավերածություններ բրոնզի դարի փլուզման ժամանակ, մոտ մ.թ.ա. 1200 թվական
Լևանտը սկզբում գերիշխում էր մի շարք բնիկ սեմական խոսող ժողովուրդների՝ քանաանցիների, ամորիացիների և ասորիների, ինչպես նաև հնդեվրոպական տերությունների՝ լուվիացիների, միտաննիների և խեթերի կողմից: Սակայն, ուշ բրոնզի դարի ավարտին, ափամերձ շրջանները հարձակման ենթարկվեցին ինը ծովագնաց ցեղերի կողմից, որոնք հայտնի են որպես Ծովի ժողովուրդներ: Պատմաբանները կարծում են, որ անցումային շրջանը բռնի, հանկարծակի և մշակութային առումով խաթարող ժամանակաշրջան է եղել: Այս ժամանակահատվածում Արևելյան Միջերկրական ծովում անկում են ապրել Միկենյան թագավորությունները, Խեթական թագավորությունը Փոքր Ասիայում և Սիրիայում և Եգիպտոսի նոր թագավորությունը Սիրիայում և Քանաանում:

Ծովի ժողովուրդների շարքում էին Լևանտ գաղթած առաջին հույները: Ենթադրվում է, որ ինը ցեղերից առնվազն երեքը հույներ են եղել՝ դանայացիները, աքայացիները և պելեսեթները: Գիտնականների կարծիքով, Պելեսեթներին թույլատրվել է բնակություն հաստատել Գազայից մինչև Յոպպե ափամերձ գոտում՝ դառնալով փղշտացիներ: Մինչդեռ դանայացիները բնակություն հաստատեցին Յոպպեից մինչև Աքքա: Խեթական և Եգիպտական ​​կայսրությունների փլուզումից առաջացած քաղաքական վակուումը հանգեցրեց սիրո-խեթական պետությունների, փղշտական ​​և փյունիկյան քաղաքակրթությունների, և, ի վերջո, Նեո-ասորական կայսրության վերելքին։ Այդ ժամանակահատվածում ալ-Մինան հունական առևտրային գաղութ էր։

### Հելլենիստական ​​դարաշրջան

Սիրիայում հույների պատմությունը ավանդաբար սկսվում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից Աքեմենյան կայսրության նվաճմամբ։ Ալեքսանդրի մահից հետո նրա կայսրությունը բաժանվեց մի քանի իրավահաջորդ պետությունների, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հելլենիստական ​​դարաշրջանին։ Լևանտի և Միջագետքի համար դա նշանակում էր անցնել Սելևկոս Ա Նիկատորի և Սելևկյան կայսրության վերահսկողության տակ։ Հելլենիստական ​​շրջանը բնութագրվում էր հունական գաղութացման նոր ալիքով։ Հույն գաղութարարները եկել էին հունական աշխարհի բոլոր մասերից, այլ ոչ թե, ինչպես նախկինում, որևէ կոնկրետ «մայր քաղաքից»։ Լևանտում հելլենիզմի այս նոր մշակութային ընդլայնման հիմնական կենտրոններն էին Անտիոքի նման քաղաքները և Սելևկիս տետրապոլիսի մյուս քաղաքները: Հունախոսների խառնուրդը հանգեցրեց ընդհանուր ատտիկական բարբառի՝ կոյնե հունարենի ստեղծմանը, որը դարձավ լինգվա ֆրանկա ողջ հելլենիստական ​​աշխարհում:

Սելևկյան կայսրությունը հելլենիստական ​​մշակույթի խոշոր կայսրություն էր, որը պահպանում էր հունական սովորույթների գերակայությունը, որոնցում գերիշխում էր հունական քաղաքական վերնախավը նորաստեղծ քաղաքային տարածքներում։ Գերիշխող վերնախավը կազմող քաղաքների հույն բնակչությունը ամրապնդվեց Հունաստանից արտագաղթի շնորհիվ։ Նոր հունական քաղաքների ստեղծմանը նպաստեց այն փաստը, որ հունական մայրցամաքը գերբնակեցված էր և, հետևաբար, հսկայական Սելևկյան կայսրությունը պատրաստ էր գաղութացման համար: Այս քաղաքներից բացի, կային նաև մեծ թվով Սելևկյան կայազորներ (խորիա), ռազմական գաղութներ (կատոիկիաներ) և հունական գյուղեր (կոմայ), որոնք Սելևկյանները հիմնեցին ամբողջ կայսրության տարածքում՝ իրենց տիրապետությունն ամրապնդելու համար։

### Հռոմեական դարաշրջան
Լևանտյան հելլենիզմը ծաղկում ապրեց Հռոմեական տիրապետության ներքո մի քանի շրջաններում, ինչպիսին է Դեկապոլիսը։ Հյուսիսային Լևանտի անտիոքցիները հայտնվեցին Հռոմեական տիրապետության տակ, երբ Սելևկեան վերջնականապես միացվեց Հռոմեական Հանրապետությանը մ.թ.ա. 64 թվականին՝ Պոմպեոսի կողմից Միհրդատյան երրորդ պատերազմի ժամանակ: Մինչդեռ Հարավային Լևանտի բնակիչները աստիճանաբար միացան Հռոմեական պետությանը։ Ի վերջո, մ.թ. 135 թվականին, Բար Կոխբայի ապստամբությունից հետո, հյուսիսը և հարավը միավորվեցին Հռոմեական Սիրիա-Պաղեստին նահանգի մեջ, որը գոյություն ունեցավ մինչև մոտ 390 թվականը։ Իր գոյության ընթացքում հյուսիսում գտնվող բնակչությունը բաղկացած էր փյունիկեցիների, արամեացիների և հրեաների խառը պոլիթեիստական ​​բնակչությունից, որոնք կազմում էին մեծամասնություն, ինչպես նաև հույն գաղութարարներից, արաբներից, իսկ ավելի ուշ նաև Ղասանիներից։ Արևելքում արամեացիներն ու ասորիները կազմում էին մեծամասնությունը։ Հարավում՝ սամարացիները, նաբատեացիները և հույն-հռոմեացիները կազմում էին մեծամասնությունը 2-րդ դարի վերջին։

### Բյուզանդական դարաշրջան

Միջնադարում բյուզանդական հույները ինքնորոշվել են որպես հռոմեացիներ կամ հռոմեացիներ (հունարեն՝ Ῥωμαῖοι, Ρωμιοί, նշանակում է «հռոմեացիներ») և գրաիկոյներ (գրականῖ, նշանակում է «հույներ»): Լեզվաբանորեն նրանք խոսում էին բյուզանդական կամ միջնադարյան հունարեն, որը հայտնի է որպես «հռոմեական», որը գտնվում է լեզվի հելլենիստական ​​(կոինե) և ժամանակակից փուլերի միջև։ Բյուզանդացիները իրենց համարում էին դասական Հունաստանի ժառանգներ, կայսերական Հռոմի քաղաքական ժառանգորդներ, և առաքյալների հետևորդներ։ Այսպիսով, նրանց «հռոմեականության» ընկալումը տարբերվում էր Արևմուտքում իրենց ժամանակակիցներից: «Հռոմեական» բառը գռեհիկ հունարենի անվանումն էր՝ ի տարբերություն «հելլենականի», որը նրա գրական կամ վարդապետական ​​ձևն էր։

Բյուզանդական տիրապետությունը Լևանտում, որը հայտնի է որպես Արևելքի թեմ, կայսրության խոշոր առևտրային, գյուղատնտեսական, կրոնական և մտավոր տարածքներից մեկն էր, և դրա ռազմավարական դիրքը Սասանյան կայսրության և անկառավարելի անապատային ցեղերի առջև նրան տալիս էր բացառիկ ռազմական նշանակություն: Նախկին թեմի ամբողջ տարածքը 609-628 թվականներին ընկավ Սասանյանների տիրապետության տակ, բայց այն վերադարձվեց Հերակլիոս կայսրի կողմից մինչև այն անդառնալիորեն կորցրած արաբներից՝ Յարմուկի ճակատամարտից և Անտիոքի անկումից հետո:

### Արաբական նվաճում
Սիրիայի արաբական նվաճումը տեղի է ունեցել 7-րդ դարի առաջին կեսին, և վերաբերում է Լևանտի նվաճմանը, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Բիլադ ալ-Շամի իսլամական նահանգ: Արաբ-մուսուլմանական նվաճումների նախօրեին բյուզանդացիները դեռևս Լևանտում իրենց իշխանությունը վերականգնելու գործընթացում էին, որը նրանց համար կորցրած էր գրեթե քսան տարի: Արաբական նվաճման ժամանակ Բիլադ ալ-Շամը բնակեցված էր հիմնականում տեղացի արամեախոս քրիստոնյաներով, ղասանի և նաբաթեական արաբներով, ինչպես նաև հույներով, ինչպես նաև ոչ քրիստոնյա փոքրամասնություններով՝ հրեաներով, սամարացիներով և իտուրացիներով։ Տարածաշրջանի բնակչությունը հիմնականում մուսուլմանական և արաբական ինքնություն ձեռք բերեց միայն նվաճումից գրեթե մեկ հազարամյակ անց։

Հարավային Լևանտում մուսուլմանական արաբական բանակը մոտեցավ Երուսաղեմին 636 թվականի վերջին՝ Յարմուքում բյուզանդացիների պարտությունից հետո։ Քաղաքը պաշարված էր մի քանի ամիս։ Վաղ քրիստոնեական և մուսուլմանական աղբյուրների համաձայն՝ պատրիարք Սոֆրոնիոսը համաձայնվեց Երուսաղեմը հանձնել միայն խալիֆ Օմարին, որը Մադինայից ժամանեց և կապիտուլյացիա ստացավ 637 կամ 638 թվականներին։ Այս իրադարձության հետ կապված համաձայնագիրը, որը հետագայում տեքստերում հաճախ անվանում են Օմարի ուխտ, ուրվագծում էր քրիստոնյա բնակչության դիրքը՝ երաշխավորելով պաշտպանություն և շարունակական կրոնական արարողություններ ջիզյայի հարկի վճարման դիմաց։

Արաբական նվաճման ժամանակ Երուսաղեմի բնակչությունը հիմնականում քրիստոնյա էր, այդ թվում՝ հույն և տեղական քրիստոնեական համայնքներ։ Պաղեստինի ավելի լայն տարածաշրջանում գիտական ​​հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 6-րդ և 7-րդ դարերի բնակչությունը հիմնականում քրիստոնյա էր՝ հրեական և սամարական փոքրամասնություններով: Մինչդեռ որոշ ժամանակակից պնդումներ նշում են, որ հրեաները կազմում էին Պաղեստինի բնակչության մեծամասնությունը արաբական նվաճման ժամանակ, կամ որ նրանց թիվը կազմում էր 300,000-ից 400,000, պատմաբանները նշում են, որ դա հաստատող ապացույցներ չկան: Ժամանակակից գիտական ​​հետազոտությունները հետևողականորեն ցույց են տալիս, որ 6-րդ և 7-րդ դարերի Պաղեստինի բնակչությունը հիմնականում քրիստոնյա էր՝ հրեական և սամարական փոքրամասնություններով։

Նվաճումից հետո տարածաշրջանը աստիճանաբար ապրեց արաբացման և իսլամացման գործընթաց: Պաղեստինում մշակութային փոփոխությունները տեղի ունեցան դանդաղ, այլ ոչ թե կտրուկ փոխարինման միջոցով: Արաբ զինվորական գաղութարարները և ցեղային խմբերը հիմնեցին կայազորներ և վարչական կենտրոններ, որոնք արաբերեն լեզուն և սովորույթները ներմուծեցին տեղական հասարակություն: Ումայադների օրոք արաբերենը դարձավ պաշտոնական վարչական լեզու՝ կառավարության կողմից օգտագործման մեջ փոխարինելով հունարենին և սիրիերենին: Այս փոփոխությունները նպաստեցին արաբերենի տարածմանը տեղական բնակչության շրջանում: Իսլամ ընդունելը շարունակվեց աստիճանական՝ ազդված վարչական հնարավորություններով, խառնամուսնություններով և սոցիալական ինտեգրացիայով, այլ ոչ թե հարկադրանքով: Քրիստոնեական և հրեական համայնքները շարունակեցին գոյություն ունենալ վաղ իսլամական շրջանում, և տարածաշրջանի ժողովրդագրական և մշակութային վերափոխումները ձևավորվեցին մի քանի սերունդների ընթացքում։

## Ներկա իրավիճակ
Դամասկոսը կազմակերպված հունական համայնքի տունն է 1913 թվականից ի վեր, բայց կան նաև զգալի թվով հույն մուսուլմաններ, որոնք ծագումով Օսմանյան Կրետեից են և ապրում են Սիրիայի և Լիբանանի մի քանի ափամերձ քաղաքներում և գյուղերում Օսմանյան դարաշրջանի վերջից ի վեր: Նրանք վերաբնակեցվել են այնտեղ սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի կողմից 1897-98 թվականների հույն-թուրքական պատերազմից հետո, որի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունը Կրետեն զիջեց Հունաստանի թագավորությանը: Սիրիայի ամենանշանավոր, բայց դեռևս թերուսումնասիրված կրետեական մուսուլմանական գյուղը ալ-Համիդիան է, որի բնակիչներից շատերը շարունակում են խոսել հունարեն որպես իրենց մայրենի լեզու: Կա, իհարկե, նաև նշանակալի հունական բնակչություն Հալեպում, ինչպես նաև հայտնի են Լաթակիայի, Տարտուսի և Հոմսի ավելի փոքր համայնքները։

Սիրիայի Ալ-Համիդիայում կա մոտ 8000 հունախոս մուսուլման, կրետական ​​ծագումով։ Հույն մուսուլմանները կազմում են Ալ-Համիդիայի բնակչության մեծամասնությունը։ 1988 թվականին Լիբանանից և Սիրիայից շատ հույն մուսուլմաններ հայտնել էին, որ իրենց կրոնական պատկանելության պատճառով Հունաստանի դեսպանատան կողմից խտրականության են ենթարկվել։ Համայնքի անդամներին անտարբերությամբ և նույնիսկ թշնամանքով էին վերաբերվում, և նրանց մերժում էին վիզաներ և հնարավորություններ՝ բարելավելու իրենց հունարենը Հունաստան կատարած ուղևորությունների միջոցով։

Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի պատճառով շատ մուսուլման հույներ ապաստան գտան մոտակա Կիպրոսում, և նույնիսկ ոմանք գնացին իրենց հայրենիք՝ Կրետե, սակայն նրանք դեռևս համարվում են օտարերկրացիներ։

## Տես նաև
* Հույները Լիբանանում

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 
* Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565–1204
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հունական սփյուռք
Կատեգորիա:Սիրիայի ազգեր