Ցաո Ցաո

**Ցաո Ցաո** (, ), հարգալից անունը **Մենդե**, չինացի պետական գործիչ, զինվորական առաջնորդ և բանաստեղծ, ով իշխանության է եկել Հան դինաստիայի վերջին շրջանում (մոտ 184–220 թթ.), ստանձնելով Հան կենտրոնական կառավարության փաստացի վերահսկողությունը: Նա Ցաո Վեյ պետության արմատներն է դրել (220–265), որը հիմնադրել է նրա որդի և իրավահաջորդ Ցաո Պինը, ով վերջ է դրել Արևելյան Հան դինաստիայի գոյությանը և սկիզբ դրել Եռաթագավորության ժամանակաշրջանին (220–280): Ցաո Ցաոյի մասին զարգացել են բազմաթիվ ավանդապատումներ՝ հիմնականում իր տաղանդի, դաժանության և ենթադրյալ արտառոց բնավորության հիման վրա:

Ցաո Ցաոն իր կարիերայի սկզբում Հան կառավարության ներքո զբաղեցրել է տարբեր պաշտոններ, այդ թվում՝ մայրաքաղաքի անվտանգության շրջանային ղեկավարի և իշխանապետության կանցլերի պաշտոնները: Նա իշխանության է եկել 190-ական թվականներին, և սկսել է հավաքագրել սեփական հետևորդներին, ձևավորել սեփական բանակը և հիմնել բազա Յան նահանգում (ներկայիս Հենան և Շանդուն նահանգներ): Նոր կայսերական մայրաքաղաք Սյուչանը հիմնադրելուց հետո, Կայսր Սիանը և կենտրոնական կառավարությունն անցել են նրա անմիջական վերահսկողության տակ: 

Ցաո Ցաոն ակտիվորեն պատերազմներ էր մղում Կենտրոնական Չինաստանում մրցակից զինվորական առաջնորդների դեմ, ինչպիսիք էին Լյու Բուն, Յուան Շուն և Ճան Սիուն: 200 թվականին, Գուանդու ճակատամարտում Յուան Շաոյի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո, Ցաո Ցաոն արշավանքներ սկսեց Յուան Շաոյի որդիների և դաշնակիցների դեմ՝ նրանց հաղթելով և Հյուսիսային Չինաստանի մեծ մասը իր վերահսկողության ներքո միավորելով: 208 թվականին, Կայսր Սիանի կողմից Կայսերական կանցլեր նշանակվելուց կարճ ժամանակ անց, նա արշավ է սկսել Հարավային Չինաստանում հենակետ ստանալու համար, սակայն պարտության է մատնվել Կարմիր Ժայռերի ճակատամարտում՝ Յուան Շուանի, Լյու Բեյի և Լյու Քի զինվորական առաջնորդների դաշնակից ուժերի կողմից:

Յանցզի գետից հարավ գտնվող հողերը իր տարածքին միացնելու հետագա փորձերը հաջողությամբ չեն պսակել: 211 թվականին նա պարտության է մատնել հյուսիս-արևմուտքի զինվորական առաջնորդների կոալիցիան, որը գլխավորում էին Մա Չաոն և Հան Սուին: Հինգ տարի անց նա զինվորական առաջնորդ Ճան Լուից խլել է Հանժոնը, սակայն 219 թվականին Լյու Բեյը գրավել է տարածքը: 213 թվականին նա ստացել էր *Վեյ* պետական խորհրդական կոչում և կալվածք ներկայիս Հեբեյ և Հենան նահանգների մասերում: 216 թվականին նա ստացել էր վասալ թագավորի կարգավիճակ՝ «Վեյի Թագավոր» տիտղոսով և պարգևատրվել բազմաթիվ արարողակարգային արտոնություններով, որոնցից որոշները նախկինում բացառապես կայսրերի համար էին: 

Ցաո Ցաոն մահացել է Լուոյանում 220 թվականի մարտին և նրան փոխարինել իր որդի Ցաո Պին, ով 220 թվականի նոյեմբերին տապալել է Կայսր Սիանին 220 և հիմնեց Ցաո Վեյ պետությունը՝ որը փոխարինել է Արևելյան Հան դինաստիան: Գահ բարձրանալուց հետո Ցաո Պին իր հորը շնորհեց հետմահու «**Կայսր Վու**» («Մարտական Կայսր») տիտղոսը և «**Տայցու**» («Մեծ նախահայր») տաճարային անունը:

Բացի փայլուն քաղաքական և ռազմական առաջնորդ լինելուց, Ցաո Ցաոն նաև հայտնի է իր բանաստեղծություններով, որոնք բնորոշ էին չինական պոեզիայի Ջիան'ան ոճին: Նրա մասին կարծիքները բաժանված են եղել դեռևս Ջին դինաստիայի (266–420) ժամանակաշրջանից, որը անմիջապես հաջորդեց Եռաթագավորության պատմական փուլին: Որոշ մարդիկ նրան գովաբանում էին պոեզիայում և կարիերայում ունեցած նվաճումների համար, մինչդեռ այլք դատապարտում էին նրա դաժանության և խորամանկության համար: Ավանդական չինական մշակույթում Ցաո Ցաոն պատկերվում է որպես հնարամիտ բռնապետ, ով հանդիսանում է Լյու Բեյի հակառակորդը և հաճախ նկարագրվում է որպես հերոս, ով փորձում է վերակենդանացնել Հան դինաստիան: 

Մին դինաստիայի ժամանակ (1368–1644) Լուո Գուանչժունը գրել է *[[Եռաթագավորություն (վեպ)|«Եռաթագավորություն»]]* վեպը՝ նկարագրելով Եռաթագավորության ժամանակաշրջանից առաջ և ընթացքում տեղի ունեցող պատմական իրադարձությունները։ Նա ոչ միայն ներկայացրեց Ցաո Ցաոյին որպես պատմության մեջ հիմնական հակառակորդ, այլ նաև հորինեց և ուռճացրեց որոշ իրադարձություններ՝ ստեղծելով Ցաո Ցաոյի «չարագործ» կերպարը։

## Ընտանիք
Պատմական արձանագրությունների համաձայն, Ցաո Ցաոն ունեցել է 15 կին և հարճ, 25 որդի, վեց դուստր և երկու որդեգրված որդի: Նրա առաջին պաշտոնական կինը տիկին Դինն էր, ով մեծացրել է նրա ավագ որդի Ցաո Անին (հարճ տիկին Լյուի որդուն): Դինը հեռացավ ամուսնուց Ցաո Անի մահից հետո: Տիկին Դինի հեռանալուց հետո Ցաո Ցաոն իր հարճերից տիկին Բիանին նշանակել է որպես նոր պաշտոնական կին: Ցաո Ցաոյի որդիներից (բացառությամբ Ցաո Անից) նշանավորները Ցաո Պին, Ցաո Ճանը, Ցաո Ձին և Ցաո Չոնն էին, ովքեր տարբեր ժամանակներում դիտարկվում էին որպես իրենց հոր իրավահաջորդներ: Ցաո Չոնը, ում մայրը տիկին Հուանն էր, դեռ մանկուց հանճար էր և մշակել էր փղին կշռելու մեթոդ: 

Ցաո Չոնը մահացել է 12 տարեկանում: Ցաո Պին, Ցաո Ճանը և Ցաո Ձին ծնվել են տիկին Բիանից և հայտնի էին իրենց անհատական տաղանդներով. Ցաո Պին և Ցաո Ձին նշանավոր գրողներ և բանաստեղծներ էին, իսկ Ցաո Ճանը ժառանգել էր հոր զինվորական հմտությունները: Ցաո Պին հաղթեց իր երկու փոքր եղբայրներին գահի իրավահաջորդության պայքարում և ընտրվեց որպես հոր ժառանգորդ: Ցաո Ցաոյի երեք դուստրերը՝ Ցաո Սիանը, Ցաո Ջիեն և Ցաո Հուանը ամուսնացել են Կայսր Սիանի հետ: Ցաո Ցաոյի երկու որդեգրված որդիները՝ Ցին Լանը և Հե Յանը իր հարճերի նախկին ամուսնություններից էին:

## Անձնական կյանք
Ցաո Ցաոն հայտնի էր առօրյա կյանքում իր խնայողությամբ և համեստությամբ, որևէ առանձնահատուկ հետաքրքրություն չունենալով էսթետիկայի նկատմամբ: Նրա տան հագուստներն ու կոշիկները պարզ և հասարակ էին: Նա միայն գորգեր ու բարձեր էր օգտագործում տաքանալու համար, և տանը զարդարանքներ չուներ: Երբ իր տուն հյուրերի էին գալիս, հագնում էր հասարակ գլխարկ և  բրդե տերևներից պատրաստված հագուստ: Ցաո Ցաոն հայտնի էր նաև անհոգ վարքագծով: Մարդկանց հետ զրուցելիս նա անլուրջ էր խոսում, երբեմն ծիծաղում էր ուրիշների վրա և կիսվում իր մտքերով: Մի անգամ հաց ուտելիս նա այնպես ծիծաղեց, որ գլուխը հարվածեց սեղանին և կեղտոտեց իր դեմքն ու հագուստը: 

Ուշ Արևելյան Հան դինաստիայում *ֆուջինները* (), հատկապես մետաքսից պատրաստվածները, հայտնի են դարձել գիտնական-ազնվականների և բարձր դասի շրջանում, քանի որ նրանք կարծում էին, որ *ֆուջին* կրելը մարդուն դարձնում է կուլտուրական և տալիս նուրբ տեսք: Ցաո Ցաոն չէր սիրում թանկարժեք գլխարկներ կրել, քանի որ կարծում էր, որ իր երկիրը դրամական ռեսուրսներ չունի քաոսի և սովի պայմաններում, հետևաբար նա առաջարկում էր մետաքսե *ֆուջինները* փոխարինել կաշվից պատրաստված հին *բիաններով* (, գլխարկի տեսակ): Նա նաև հորինել է գլխարկի մի տեսակ՝ *կիա* (), ամենօրյա հագուստի համար։  Նա կարծում էր, որ հարսանիքների ժամանակ շատ շքեղ արարողությունները ավելորդություն էին, և իր դստեր հարսանիքի օրվա համար նա մի փոքրիկ, համեստ հարսանեկան հագուստ պատրաստեց, իսկ աղջկանբ ուղեկցելու համար միայն 10 ծառա էր նշանակել։ Մարտերում հաղթելուց հետո նա պարգևները հանձնում էր այն զինվորներին, ովքեր մեծ ներդրում էին ունեցել հաղթանակի մեջ։ Երբ ուրիշներից նվերներ էր ստանում, նա դրանք բաժանում էր իր ենթակաների միջև։ Նա կարծում էր, որ շատ իրեր ունենալը ոչ մի օգուտ չի տալիս, քանի որ ցանկացած իր մի օր կմաշվի։ Նա անձամբ է կարել իր հուղարկավորության համար նախատեսված հագուստները և պատրաստել այն իրերը, որոնց հետ հուղարկավորվելու էր։

### Հետաքրքրություններ և հոբբիներ
Ցաո Ցաոն հայտնի էր ձեռնամարտում իր գերազանց հմտություններով։ Դեռ երիտասարդ տարիքում նա մի անգամ ներխուժել է ենոք Ճան Ռանի անձնական սենյակներ։ Միայն կարճ *ջի* գավազան ունենալով, նա զենքը նետել է պահակների վրա, աստիճանաբար հետ քաշվել և վերջում բարձրացել պատն ու փախել։ Նա նաև սիրում էր որսի գնալ և մեկ անգամ Նանպի մարզում որսի ընթացքում մեկ օրում սպանել է 63 թռչուն։

Ցաո Ցաոն շատ էր սիրում գրքեր կարդալ, հատկապես ռազմական դասականներ: Բացի ռազմական օրագրեր գրելուց և Սուն Ծուի *«[[Պատերազմի արվեստը|Պատերազմի արվեստ]]»* գրքի մեկնաբանություններից, նա նաև հավաքում էր տարբեր ռազմական գրքեր: Նա նաև իր սպաներին գրքեր էր նվիրում մարտի գնալուց առաջ: Նա երբեք չի անտեսել կարդալը՝ իր 30 տարի շարունակվող ռազմական կարիերայում: Երբ Սուն Ցուենը խրախուսում էր իր գեներալ Լյու Մենին ուսուցմամբ զբաղվել, նա Ցաո Ցաոին  օրինակ բերեց. «Մենդեն գիտի, որ արդեն ծեր է, բայց երբեք չի դադարում սովորել»:

## «Եռաթագավորությունները» վեպում
[մինի| Ցաո Ցաոյի դիմանկարը ''[Եռաթագավորություն (վեպ)|«Եռաթագավորությունները» վեպում*]]
[[Լո Գուանչժուն|Լուո Գուանճոնի]] կողմից գրված  *«Եռաթագավորություններ»* վեպը ուշ [[Հան դինաստիա|Արևելյան Հան դինաստիայի]] և Երեք թագավորությունների ժամանակաշրջանի իրադարձությունների ռոմանտիզացիա է։ Թեև վեպում հիմնականում նկարագրվում են պատմական փաստեր, դրանում Ցաո Ցաոն որոշ չափով ներկայացված է որպես դաժան և կասկածամիտ հակահերոս։ Որոշ մասերում Լուո Գուանճոնը նկարագրում է Ցաո Ցաոին վերաբերվող կեղծ դեպքեր։ 

Ցաո Ցաոյի մասնակցությամբ վեպում մի քանի հորինված պատմություններ.

* Ցաո Ցաոն արժեքավոր սրով սպանում է Դոն Ճուոյին
* Ցաո Ցաոն ձերբակալվել և ազատ արձակվել է Չեն Գոնի կողմից
* Լյու Բոշեի ամբողջ ընտանիքը սպանվել է անձամբ Ցաո Ցաոյի կողմից
* Ցաո Ցաոն հնագույն ռազմական տրակտատ է գողանում և ներկայացնում այն որպես իր սեփական աշխատանք
* Ցաո Ցաոն Թոն լեռնանցքի ճակատամատում բազմիցս անգամ փոխում է իր տեսքը՝ Մա Չաոյից փախչելու համար
* Ցաո Ցաոն բանտարկում է իր բժշկին և մահանում գլխի չբուժված հիվանդությունից

== Մշակույթ ==
Չինաստանում «սատանայի մասին խոսել» ([[:en:Speak_of_the_devil|speak of the devil]]) անգլիական խոսքի համարժեքը «խոսեք Ցաո Ցաոի մասին, և Ցաո Ցաոն կժամանի» (说到曹操，曹操就到) ասացվածքն է։

Երբ կոմունիստները 1949 թվականին հաղթեցին Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմում, մարդիկ սկսեցին նկատել նմանություններ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ծեդոնի]] և Ցաո Ցաոյի միջև, ուստի պրոպագանդիստները սկսեցին երկարատև և շարունակական աշխատանքներ կատարել Ցաո Ցաոյի կերպարի բարելավման համար հանրային մշակույթում: 1959 թվականին Պեն Դեհուայը նամակ է գրել Մաոյին, որում նա Մաոյին համեմատել էր Ճան Ֆեյի հետ։

=== Չինական օպերա ===
[[Պատկեր:Mask_of_Cao_Cao.jpg|մինի| Ցաո Ցաոյի դիմակը չինական օպերայում .]]
Ցաո Ցաոն ներկայացված է որպես խորամանկ և ստախոս մարդ չինական օպերայում, որտեղ նրա կերպարին տրվում է սպիտակ դիմահարդարում՝ նրա դավաճանական բնույթը արտահայտելու համար: Լուո Գուանճոնը «*Եռաթագավորությունները*» վեպում Ցաո Ցաոի կերպարը նկարագրելիս ոգեշնչվել է չինական օպերայից:

=== Տեսախաղեր ===
Ցաո Ցաոն առկա է Koei ընկերության «*Եռաթագավորություններ*» տեսախաղի բոլոր մասերում։ Նա նաև հայտնվում է Koei-ի «*Dynasty Warriors*» և «*Warriors Orochi*» խաղերում։ Ցաո Ցաոն Koei-ի «*Kessen II''» խաղի գլխավոր կերպարն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ցաո Ցաո – Համաշխարհային պատմության հանրագիտարան
## Ժամանակակից աղբյուրներ
* 
* 

Կատեգորիա:150-ականների ծնունդներ
Կատեգորիա:220 մահեր
Կատեգորիա:Չինական գրականություն
Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն