Գաղտնի պատմություն (գիրք)

***Գաղտնի պատմություն,*** ամերիկացի գրող Դոննա Տարտի առաջին վեպ, որը հրատարակվել է «Alfred A. Knopf» հրատարակչության կողմից, 1992 թվականի սեպտեմբերին։ Այն համալսարանական վեպ է, որը պատմում է Հեմպդեն քոլեջի վեց ուսանողների սերտորեն կապված խմբի մասին՝ Վերմոնտում գտնվող փոքր, էլիտար ազատ արվեստի քոլեջում: 

*Գաղտնի պատմություն* վեպը մասամբ ներշնչված է մ.թ.ա. 5-րդ դարի հունական ողբերգությունից՝ *[[Եվրիպիդես|Եվրիպիդեսի]] [[Բաքոսուհիներ|«Բաքոսուհիներ»]]-ից:* Այն շրջուն (Inverted) դետեկտիվ պատմություն է, որը պատմում է վեց ուսանողներից մեկը՝ Ռիչարդ Փեյփենը, ով տարիներ անց անդրադառնում է այն իրավիճակին, որը հանգեցրել է իրենց ընկեր Էդմունդ «Բաննի» Կորկորանի սպանությանը և հաջորդաբար բացահայտվում են սպանությանը նախորդող իրադարձությունները: Վեպն ուսումնասիրում է Բաննիի մահվան հանգամանքներն ու տևական ազդեցությունները իր համակուրսեիների ակադեմիապես և սոցիալապես մեկուսացված խմբի վրա:

Վեպն ի սկզբանե կոչվել է «*Պատրանքների Աստվածը*», իսկ դրա առաջին, կոշտ կազմով հրատարակությունը նախագծվել է Նյու Յորքում բնակվող գրաֆիկական դիզայներներ Չիփ Քիդի և Բարբարա դե Ուայլդի կողմից։ Առաջին հրատարակության համար կատարվել է 75,000 տպագիր պատվեր (ի տարբերություն դեբյուտային վեպերի համար սովորական 10,000 պատվերի), և գիրքը դարձել է բեսթսելեր: Այդ ժամանակվանից ի վեր, գիրքը համարվում է մութ ակադեմիայի գրական ենթաժանրի աճի հանրահռչակում: 

Գիրքը հաճախ համեմատվում է Մ․ Լ․ Ռիոյի «Թե մենք լինեինք չարագործներ» գրքի հետ։

## Սյուժե
Մոտ 1985 թվականին Ռիչարդ Փեյփենը թողնում է իր հայրենի Պլանո քաղաքը (Կալիֆորնիա), որպեսզի գրականություն սովորի Վերմոնտի էլիտար Հեմփդեն քոլեջում: Ռիչարդը ցանկանում է միանալ դասական հունարենի խորացված ուսումնասիրման կուրսին, որովհետև նախկին համալսարանում ևս ուսումնասիրել էր հունարեն, սակայն այդ կուրսի միակ պրոֆեսոր Ջուլիան Մորոուն ահմանափակում է գրանցումը միայն ընտրված հինգ հոգու՝ երկվորյակներ Չարլզ և Կամիլա Մաքոլեյի, Ֆրենսիս Աբերնաթիի, Հենրի Ուինթերի և Էդմունդ «Բաննի» Կորկորանի խմբակով: Սակայն այն բանից հետո, երբ Ռիչարդը գրադարանում պատահաբար հանդիպում է երկվորյակներին և Բաննիին և օգնում է նրանց տնային հանձնարարությունա թարգմանության հարցում, նրանք խորհուրդ են տալիս նորից դիմել Ջուլիանին և ասում են, որ կբարեխոսեն նրա հաամար, և այս անգամ Ջուլիանը ընդունում է նրան:

Ռիչարդը վայելում է իր նոր կարգավիճակը որպես խմբի անդամ, բայց մյուսների կողմից նկատում է տարօրինակ վարքագիծ. նրանք կարծես անընդհատ փոքր վնասվածքներ են ստանում, գազօջախի վրա տարօրինակ բույսեր են եփում և փորձում են թաքցնել արյունոտ հագուստը: Խումբը նվիրված է Ջուլիանին, ով իր ուսանողներից պահանջում է դասեր անցկացնել միայն իր հետ և միանձնյա վերահսկողություն հաստատել իրենց ակադեմիական կարիերայի վրա: Հենրին և Բաննին լավ ընկերներ են և, չնայած նրանց մեջ եղած որոշակի լարվածությանը, նրանք ձմեռային արձակուրդը միասին անցկացնում են Հռոմում, մինչդեռ Ռիչարդը, գումար չունենալու պատճառով, բնակվում է չջեռուցվող ձեղնահարկում: Նա գրեթե մահանում է հիպոթերմիայից և թոքաբորբից, բայց փրկվում է, երբ Հենրին անսպասելիորեն վերադառնում է Հռոմից, գտնում նրան և տանում հիվանդանոց։

Նոր տարում Բաննիի և խմբի միջև լարվածությունն ավելի է սրանում: Բաննին անընդհատ վիրավորում է մյուսներին և սկսում անկանոն վարքագիծ դրսևորել: Ռիչարդը Հենրիից իմանում է ճշմարտությունը. խումբը՝ բացառությամբ Ռիչարդի և Բաննիի (և Ջուլիանի հավանությամբ), Դիոնիսյան բաքանալ են անցկացրել Ֆրենսիսի գյուղական կալվածքի մոտ գտնվող անտառում: Բաքանալի ժամանակ, հարբած տրանսի վիճակում խումբը սպանել է մի անծանոթ ֆերմերի, թեև մանրամասները, թե ինչպես է դա տեղի ունեցել, մնում են մշուշոտ: Բաննին իմացել է դրա մասին, գաղտնի կարդալով Հենրիի օրագիրը և այդ ժամանակվանից սկսել է շանտաժի ենթարկել խմբին՝ Ֆրենսիսն ու Հենրին մեծ գումարներ էին տալիս Բաննիին՝ նրան հանգստացնելու ակնկալիքով, սակայն, այլևս չկարողանալով բավարարել Բաննիի պահանջները և վախենալով, որ նա իմացածի մասին կպատմի ուրիշներին։ Եվ քանի որ նրա հոգեկան վիճակը գնալով վատանում էր, Հենրին համոզում է խմբին սպանել Նրան: Նրանք բռնացնում են Բաննիին արշավի  ժամանակ և Հենրին նրան հրում է ձորը։

Խումբը պայքարում է իր ծածկույթը պահպանելու համար՝ միանալով որոնողական խմբերին և մասնակցելով Բաննիի հուղարկավորությանը: Թեև ոստիկանության ներկայությունն, ի վերջո դադարում է, խումբը սկսում է ճեղքվել լարվածության տակ. Ֆրենսիսի քրոնիկ հիպոխոնդրիան վատանում է, Չարլզն ալկոհոլիզմի մեջ է ընկնում, Ռիչարդը, ով տառապում էր քրոնիկական միգրեններից, ձեռք է բերում ցավազրկող հաբերից կախվածություն: Ռիչարդը իմանում է, որ Ֆրենսիսը սեռական հարաբերություններ է ունեցել Չարլզի հետ. և կարծում է, որ երկվորյակները նույնպես քնել են միմյանց հետ, ինչն ավելի ուշ հասատոմ է և Ֆրենսիսը: Քանի որ Չարլզը դառնում է ավելի տիրապետող իր քրոջ նկատմամբ, Հենրին կազմակերպում է, որ Կամիլլան իրենց ընդհանուր բնակարանից տեղափոխվի հյուրանոց, ինչն ավելի է բորբոքում Չարլզին:

Ջուլիանը նամակ է ստանում, որում ասվում է, որ նա Բաննիից է, որտեղ մանրամասն նկարագրվում է բաքանալի ժամանակ կատարված սպանությունը և Բաննիի վախը, որ Հենրին ծրագրում է սպանել իրեն: Թեև Ջուլիանն ի սկզբանե դա համարում է խաբեություն, նա հասկանում է ճշմարտությունը, երբ նկատում է, որ նամակը ուղարկվել է Հենրիի և Բունիի հյուրանոցի համարից: Հարցին ինչ որ զարգացում տալու փոխարեն, Ջուլիանը փախչում է համալսարանից, ասելով, որ երբեք չի վերադառնա, ինչը Հենրիի վիշտ ու անհանգստությունն է պատճառում:

Չարլզի ալկոհոլիզմը և թշնամանքը Հենրիի նկատմամբ վատանում են, երբ Հենրին սկսում է ապրել Կամիլայի հետ: Երբ Չարլզը ձերբակալվում է Հենրիի մեքենան հարբած վարելու համար, Հենրին վախենում է, որ Չարլզը  կբացահայտի խմբի գաղտնիքը, մինչդեռ Չարլզը վախենում է, որ Հենրին կարող է սպանել իրեն՝ իր լռությունը պահպանելու համար: Չարլզն ատրճանակով ներխուժում է Կամիլայի և Հենրիի հյուրանոցի սենյակ և փորձում սպանել Հենրիին, սակայն վեճի ժամանակ  միամիտ կրակում է Ռիչարդին, ինչից հետո Հենրին կարողանում է ատրճանակը խլել Չարլզի ձեռքից և կրակում է ինքն իրեն՝ խմբի մնացած անդամներին ծածկելու համար։ Ռիչարդը ողջ է մնում, իսկ Հենրին մահանում է: Ոստիկանության զեկույցը եզրակացնում է, որ Հենրին ինքնասպանության ժամանակ անզգուշաբար կրակել է Ռիչարդի վրա և Չարլզը չի բռնվում:

Հենրիի մահից հետո խումբը քայքայվում է։ Չարլզն ավելի է խորտակվում իր ալկոհոլիզմի մեջ և փախչում է ամուսնացած կնոջ հետ, Կամիլան մնում է միայնակ՝ հոգալով հիվանդ տատիկի մասին, իսկ Ֆրենսիսը, թեև համասեռամոլ է, իր հարուստ պապի ճնշմամբ ամուսնանում է իրեն տհաճ մի կնոջ և, որոշ ժամանակ անց, ինքնասպանության փորձ է անում, սակայն նրան կարողանում են փրկել: Ռիչարդը, ստանալով նրա հրաժեշտի նամակը, շտապ մեկնում է նրա մոտ, և այնտեղ հանդիպում է Կամիլլային, որը ևս եկել էր  տեսակցության։ Կամիլլային ճանապարհելիս, Ռիչարդը խոստովանում է, որ միշտ սիրահարված է եղել նրան և ամուսնության առաջարկություն է անում, սակայն Կամիլլան ասում է, որ դեռ սիրում է Հենրիին։

Ռիչարդը միակն է լինում իր խմբից, ով ավարտում է Հեմփդենը: Վեպն ավարտվում է նրանով, որ Ռիչարդը պատմում է իր երազը, որտեղ, ինչ որ ամայի ֆուտուրիստական թանգարանում նա  հանդիպում է Հենրիին: Կարճ զրույցից հետո Հենրին թողնում է Ռիչարդին, ասելով, որ այքան էլ երջանիկ չի զգում իրեն:

## Կերպարներ
* Ջուլիան Մորոու, Էքսցենտրիկ  պրոֆեսոր Հեմպդենում, հին հունարենի մասնագետ, ով դասավանդում է ուսանողների միայն մի փոքր խմբի, որոնց ընտրում է իրենց ինտելեկտի, կապերի և հարստության վրա հիմնված: Ջուլիանը շատ հարուստ էր և իր աշխատավարձը նվիրաբերում էր Հեմփդենին։ Ջուլիանը բարձր է գնահատում հունահռոմեական հասարակության առաքինությունները և իր աշակերտների կողմից դիտվում է որպես հայրական կերպար:
* Ռիչարդ Փեյփեն, համեստ միջոցներով ուսանող, ով տեղափոխվել է Կալիֆորնիայից: Նա իրեն անվստահ է զգում իր ծագման վերաբերյալ և այնպես է զարդարում այն, որպեսզի համապատասխանի իր հարուստ համակուրսեցիներին: Ռիչարդը դժկամությամբ հետևում է Հենրիի ծրագրերին, բայց լուրջ դիմադրություն չի ցուցաբերում։ Չնայած նրան, որ նա իրեն ներկայացնում է որպես անմեղ ականատես, պատմության ընթացքում ավելի ու ավելի ակնհայտ է դառնում, որ Ռիչարդը «խորապես թերի է և ավելի շատ է գնահատում արտաքին գեղեցկությունը, քան էթիկան»:
* Չարլզ և Կամիլա Մաքոլեյներ, հմայիչ, որբ երկվորյակներ Վիրջինիայից: Երկվորյակների բարդ հարաբերությունները բնութագրվում են խանդով և պաշտպանողականությամբ: Երկվորյակները հաճախ հյուրընկալում են խմբին ընթրիքի համար: Կամիլայով հետաքրքրված են և՛ Ռիչարդը, և՛ Հենրին:
* Հենրի Ուինթեր, լեզվագիտության հանճար, ում թարգմանությւնները հրատարակվում են։ Հարուստ ընտանիքից է և մեծ սեր ունի Հոմերոսի և Պլատոնի նկատմամբ։ Նա խմբի ոչ պաշտոնական ղեկավարն է և Ջուլիանի սիրելի աշակերտը: Չնայած իր ինտելեկտուալ տաղանդին, Հենրին չի ավարտել անգամ միջնակարգ դպրոցը՝ վթարի հետևանքով ստացած վնասվածքների պատճառով։
* Ֆրենսիս Աբերնաթի, մեծահոգի, բայց հիպոքոնդրիկ ուսանող, Բազմասերունդ հարուստ ծագմամբ, որի մեկուսի գյուղական տունը դառնում է խմբի համար սրբավայր: Ֆրենսիսը չափազանց հոգատար մայր ունի, որը, սակայն, թմրամոլ է, ով միշտ նրան ուղարկել է եվրոպական  էլիտար գիշերօթիկ դպրոցներ, ողղակի պատասխանատվությունից ազատվելու համար: Ավելի մեծ տարիքի Ֆրենսիսը կարճ ժամանակովհայտնվում է Տարտի մյուս վեպում՝ *[[Կարմրակատար (վեպ)|Կարմրակատարում]]**։* 
* Էդմունդ «Բաննի» Կորկորան, կատակասեր կերպար, պայաց, ով չնայած թվացյալ հարստությանը, իրականում չունի գումար և անամոթաբար օգտվում է իր ընկերներից: Բաննիի մոլեռանդ վերաբերմունքը, ինչպիսիք են հակակաթոլիկությունը և հոմոֆոբիան, հակադրում են խմբի մյուս անդամներին: Բաննին խմբում ամենաքիչ ակադեմիապես տաղանդավորն է. նա ծանր դիսլեքսիա ունի և մինչև 10 տարեկանը չի կարդացել: Ի տարբերություն խմբի մյուս անդամների՝ Բաննին ունի խմբից դուրս ընկերուհի և ընկերներ: Նա արտաքուստ սոցիալական է և քիչ ծանոթ մարդիկ նրան  համարում են զվարճալի և խոլացի, բայց իրականում նա չափազանց էգոիստ է, անհաս և իմպուլսիվ:
* Դոկտոր Ռոլանդ, հոգեբանության ծեր պրոֆեսոր, ում մոտ Ռիչարդն աշխատում է որպես գիտաշխատող:
* Ժորժ Լաֆորգ, ֆրանսերենի պրոֆեսոր և Ռիչարդի առաջին ակադեմիական խորհրդական:
* Ջուդի Փուվի, Ռիչարդի հանրակացարանի հարևաններից մեկը: Նույնպես Կալիֆորնիայի բնիկ է։ Ռիչարդը դիմում է նրան միայն այն ժամանակ, երբ ինչ-որ բան է ուզում նրանից:
* Մարիոն Բարնբրիջ, Բաննիի ընկերուհի, ով այս կամ այն պատճառով հեռու է մնում խմբից:
* Քլոք Ռեյբյորն, թմրավաճառ և բաննիի դպրոցական ընկեր։
* Քեթրին և Մակդոնալդ Կորկորաններ, Բաննի և նրա եղբայրների՝ Թեդիի, Հյուի, Պատրիկի և Բրեյդիի մայր ու հայր: Պարոն Կորկորանը, որը նախկինում եղել է Քլեմսոնի ֆուտբոլային աստղ, իր շատ վարքագիծ է փոխանցել որդիներին:

## Արձագանքներ
Ըստ Միչիկո Կակուտանիի, վեպի որոշ ասպեկտներ արտացոլում են Նիցշեի ապոլոնյան և դիոնիսյան արտահայտչամիջոցների մոդելը *«Ողբերգության ծնունդը»* գրքից: Կակուտանին, գրելով *[[Նյու Յորք Թայմս|New York Times]]* թերթի համար, ասում է. «*Գաղտնի պատմության* մեջ տիկին Թարթին հաջողվում է այնպես անել, որ...մելոդրամատիկ և տարօրինակ իրադարձությունները (ներառելով դիոնիսյան ծեսերը և սատանայական ուժի մասին ակնարկները) միանգամայն հավանական թվան»: Քանի որ գիրքը սկսվում է սպանության խոստովանության տեսարանից, Էնթոնի Սքոթը անվանել է այն «Շրջուն դետեկտիվ պատմություն»։ 2013 թվականին Ջոն Մուլանը *[[The Guardian|The Guardian-ի]]* համար գրել է էսսե «Տասը պատճառ, թե ինչու ենք մենք սիրում Դոննա Տարտի *գաղտնի պատմությունը*», որը ներառում է այնպիսի պատճառներ, ինչպիսին են «Այն սկսվում է սպանությունով», «Ինքը պատմությունը սիրահարված է Հին Հունաստանին», «Այն լի է մեջբերումներով», և «Գեղեցկությամբ տարված է»։ 

Գլխավոր հերոսների ռոմանտիկ և երբեմն հեդոնիստական ապրելակերպը, որը վերածվում է բարոյական կործանման, հարցեր է առաջացրել դասականների կարգապահության պատկերման շուրջ: Սոֆի Միլսը նկարագրում է Տարտի՝ դասականների պատկերումը որպես նրբերանգ, 2005 թվականի հոդվածում նա ասում է, որ դասականները ներկայացվում են որպես «սովորական թշնամիներ. ինտրիգային, խթանող և անհատական, բայց ավելին, բացառիկ, հետաքրքիր, սառը և անիրագործելի»:

## Պլանավորված և չեղարկված էկրանավորումներ
Վեպը մի քանի կինոգործիչներ ընտրել են ֆիլմի կամ հեռուստատեսային ադապտացիայի համար հնարավոր, սակայն, դրանք բոլորը անհաջող են եղել:

Պրոդյուսեր Ալան Ջ. Պակուլան առաջին անգամ ձեռք է բերել գիրքը էկրանավորելու իրավունքները 1992 թվականին, դեռ առաջին հրատարակման ժամանակ, բայց նախագիծը մի կողմ է դրել՝ այլ ֆիլմերի վրա աշխատելու համար: Նա վերադարձել է *«Գաղտնի պատմությանը»* 1998 թվականի աշնանը, վարձելով Ջոան Դիդիոնին և Ջոն Գրեգորիին սցենարը գրելու համար, իսկ Սքոթ Հիքսին` որպես ռեժիսոր: Սակայն նոյեմբերին տեղի ունեցած ավտովթարի հետևանքով Պակուլայի մահը պատճառ է դարձել, որ նախագիծը դադարեցվի: 

2002 թվականին Տարտի *«Փոքրիկ ընկերը»* վեպի հրատարակումը հետաքրքրություն է առաջացրել *«Գաղտնի պատմության»* նկատմամբ: Miramax Films- ը հայտարարել է նոր ադապտացիայի մասին, որը կարտադրի Հարվի Վայնշտեյնը և կղեկավարիեն Ջեյք և Գվինեթ Փելթրոուները, ովքեր հույս ունեին համապատասխանաբար մարմնավորել Չարլզ և Կամիլա Մաքոլեյի կերպարները: Սակայն այդ տարվա հոկտեմբերին նրանց հոր՝ Բրյուս Փելթրոուի անսպասելի մահը պատճառով նախագիծը նորից դադարեցվել է, և իրավունքները վերադարձվել են Թարթին։ 

2013 թվականին Տարտի վեպի *[[Կարմրակատար (վեպ)|«կարմրակատար»]]* հրատարակությունը կրկին հետաքրքրություն է առաջացրել և քննարկվել է մեկ այլ ադապտացիա՝ այս անգամ հեռուստատեսության համար։ Նախագիծը հեղինակել են  Տարտի դպրոցական ընկերներ Մելիսա Ռոզենբերգը և Բրետ Իսթոն Էլիսը (Էլիսը նաև վեպի համահեղինակն է): Այս փորձը նույնպես ձախողվել է այն բանից հետո, երբ Ռոզենբերգը և Էլիսը չեն կարողացել գտնել նախագծով հետաքրքրված ֆինանսական աջակիցներ: 

Տարտի դժգոհությունը 2019 թվականի *Կարմրակատարի*  կինոտարբերակից ոմանց դրդել է այն մտքին, որ նա թույլ չի տա իր վեպերից որևէ մեկի հետագա էկրանավորումը՝ անհավանական դարձնելով ապագա նախագիծը, որը հիմնված կլիներ *Գաղտնի պատմության* վրա: Տարտը հեռացրել է իր երկարամյա գործակալ Ամանդա Ուրբանին ֆիլմի պատճառով և ասել. «Երբ գիրքը դուրս է գալիս, այն այլևս իմը չէ, և իմ սեփական գաղափարն ավելի վավերական չէ, քան քոնը: Եվ հետո ես սկսում եմ դրանից անջատվելու երկար գործընթացը:

## Հենք
Հեմփդեն քոլեջը հիմնված է Բենինգթոն քոլեջի վրա, որտեղ Տարտը ուսանող էր 1982-ից 1986 թվականներին։

2019-ից 2021 թվականների ընթացքում լրագրող Լիլի Անոլիկը հարցազրույց է վերցրել Տարտի հին Բենինգթոնի դասընկերներից և պարզել, որ մի քանի կերպարներ հիմնված են իրական մարդկանց վրա,  որոնք եղել են նրա համալսարանական ընկերները և դասախոսակազմի ներկայացուցիչներ։ Ըստ Օ'Նիլի, վեպը «բարակ քողարկված իրականության ստեղծագործություն է՝ հռոմեական à clef»: Ըստ Օ'Նիլի, «Կլոդը (Ջուլիանի նախատիպը) դա համարում էր դավաճանություն, ոչ այնքան անձնական դավաճանություն, որքան իր ուսմունքների դավաճանություն: Նա տարիներ շարունակ չէր խոսում Դոննայի հետ»:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*NPR: ''Talk of the Nation''. Դոննա Տարտը հարցազրույց է տվել Լին Նիրին (նոյեմբերի 5, 2002)
*NPR: ''Talk of the Nation'': Դոննա Տարտը և Էնն Ռայսը հարցազրույց են տվել Ռեյ Սուարեսին (October 30, 1997)

Կատեգորիա:Գեղարվեստական գրականություն
Կատեգորիա:Գրքեր
Կատեգորիա:Դետեկտիվ