open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ստոքսի կանոն

մինի
**Ստոքսի կանոն**, Ստոքսի օրենք, պնդում է, որ ֆոտոլյումինեսցենցման ալիքի երկարությունն ավելի մեծ է, քան գրգռող լույսի ալիքի երկարությունը։

Սահմանել է Ջորջ Գաբրիել Ստոքսը, 1852-ին։ Այսպիսի ձևակերպումով Ստոքսի կանոնը միշտ չէ, որ համապատասխանում է իրականությանը, շատ դեպքերում ֆոտոլյումինեսցենցման սպեկտրում դիտվում են *հակաստոքսյան գծեր*, որոնց ալիքի երկարությունները փոքր են գրգոող լույսի ալիքի երկարությունից։

Ստոքսի կանոն կիրառության ավելի լայն բնագավառ է ընդգրկում գերմանացի ֆիզիկոս է․ Լոմելի ձևակերպումով․ լյումինեսցենցման սպեկտրի մաքսիմումը կլանման սպեկտրի մաքսիմումի նկատմամբ շեղված է դեպի երկար ալիքների կողմը։ Ստոքսի կանոնի համաձայն, լյումինեսցենցման ֆոտոնների էներգիան փոքր է գրգռող լույսի ֆոտոնների էներգիայից։

Կատեգորիա:Ֆլուորեսցենցիա
Կատեգորիա:Լյումինեսցենցում
Կատեգորիա:Սպեկտրասկոպիա
Իդեալական գազ

250px|մինի|Իդեալական գազի ծավալը կախված է ջերմաստիճանից
**Իդեալական գազ**, այն համակարգը, որի մասնիկների միջև ձգողության ուժերը բացակայում են, իսկ վանողության ուժերը դրսևորվում են գազի մասնիկների բախումների ձևով։

## Իդեալական գազի մասնիկների հատկությունները
Իդեալական գազի մասնիկների չափերը ձգտում են զրոյի. իդեալական գազը կարելի է պատկերացնել որպես անվերջ փոքր շառավղով կոշտ գնդերի հավաքածու, որոնք փոխազդում են միայն առաձգական բախումների միջոցով։ Իդեալական գազի մոդելի հիմքում ընկած են մոլեկուլների այն պարզագույն հատկությունները, որոնք անհրաժեշտ են տարբեր պայմանների դեպքում իրական գազերի վարքը բացատրելու համար։

## Իրական գազի վերափոխումը՝ իդեալականի
Իրական գազը կարելի է համարել իդեալական, եթե նրա մոլեկուլների ձգողությամբ պայմանավորված պոտենցիալ էներգիան մոդուլով շատ փոքր է մոլեկուլների շարժման միջին կինետիկ էներգիայից։ Այսպիսով իրական գազը ցուցաբերում է իդեալական գազի վարք միայն բարձր ջերմաստիճանների և փոքր խտությունների դեպքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական մոդելավորում
Կատեգորիա:Իդեալական գազ
Ռիման-Ստիլտյեսի ինտեգրալ

մինի|Թոմաս Իոհաննես Ստիլտյես
**Ռիման-Ստիլտյեսի ինտեգրալ**, որոշյալ ինտեգրալի ընդհանրացումներից, երբ սովորական \sum f(\xi_i)(x_i - x_{i-1}) ինտեգրալային գումարների սահմանի փոխարեն դիտարկվում է 
:\sum f(\xi_i) [\varphi(x_i) - \varphi(x_{i-1})] 
տեսքի գումարների սահմանը, որտեղ \varphi(x) «ինտեգրվող ֆունկցիան» սահմանափակ փոփոխություններով (վարիացիայով) ֆունկցիա է. նշակավում է՝
:\int^{b}_{a} f(x)d\varphi(x)։

Երբ \varphi(x)-ը դիֆերենցելի է, ապա ստիլտեյեսի ինտեգրալը դառնում է սովորական որոշյալ ինտեգրալ՝ 
: \int^b_a f(x) d\varphi(x) = \int^b_a f(x) \varphi'(x) dx,
երբ աջ մասի ինտեգրալը գոյություն ունի։ 

Սահմանել է Թոմաս Ստիլտյեսը 1894 թվականին։

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզ
Կատեգորիա:Ինտեգրալներ
Կատեգորիա:Բեռնարդ Ռիման
Ստրատեգոս

**Ստրատեգոս** (, στρα - τος - զորք և άγω - առաջնորդել), հին հունական պոլիսներում, մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վերջին 7-րդ դարի կեսին, զինվորական և քաղաքական լայն լիազորություններով օժտված զորահրամանատար։ Աթենքում կար 10 ստրատեգոսից կազմված կոլեգիա։ Ընտրվել են ժողովրդական ժողովում՝ սովորաբար 1 տարով (թույլատրվում էր նաև բազմակի ընտրություն)։ Ստրատեգոսի պաշտոնն անվարձահատույց էր։ Ժամանակակից նշանակությամբ՝ զորավար, ռազմ, խոշոր գործողությունների ղեկավար։ Աթենքում 15 տարի անընդմեջ Պերիկլեսը ընտրվել է առաջին ստրատեգոս։

Կատեգորիա:Հին Հունաստան
Կատեգորիա:Բյուզանդական կայսրություն
Կատեգորիա:Պաշտոններ
Արդյունաբերական հասարակության ավարտ

Արևմուտքի զարգացած երկրներում Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից հետո սկսվել է արդյունաբերական հասարակության ավարտական փուլը։ Արևմուտքի արդյունաբերական երկրների տնտեսության որակական բարելավման գործում կարևոր դեր խաղաց նրանց տնտեսական միասնացման գործընթացը։
Արևմուտքի հետպատերազմյան տնտեսական զարգացման արդյունքում արմատապես վերափոխվեց կապիտալիստական հասարակությունը։ Դրանում անհերքելի է առաջին հերթին գիտատեխնիկական հեղափոխության ազդեցությունը։ Ընդունված է համարել, որ 1970-ական թվականների սկզբներին Արևմուտքի գերզարգացած երկրներում ավարտվում է քաղաքակրթական զարգացման պատմության արդյունաբերական փուլը։
Հետպատերազմյան առաջին խոշոր համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը(1974-1975 թթ.) մեծ վնաս հասցրեց ոչ միայն գերտերություն ԱՄՆ-ին, այլև «տնտեսական հրաշք» իրականացրած երկրներին՝ Արևմտյան Գերմանիա, Իտալիա, Ճապոնիա։ Այս և հաջորդ խոշոր ճգնաժամի (1980-1982 թթ.) հաղթահարումը ապահովեց Արևմուտքի առաջատար երկրների վերջնական անցումը զարգացման նոր փուլ։

## Աղբյուրներ
Համաշխարհային պատմություն 12. Հումանիտար հոսք 

Կատեգորիա:Արդյունաբերական հասարակություն
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Վասիլի Ստեֆանիկ

**Վասիլի Սեմյոնովիչ Ստեֆանիկ** (, ), ուկրաինացի գրող և հասարակական գործիչ։

Կրակովի համալսարանում ուսանելու (1892-1900 թվականներ) տարիներին զբաղվել է հասարակական ու գրական գործունեությամբ։ 1908-1918 թվականներին եղել է ավսարիական պառլամենտի դեպուտատ։ Հայտնի է դարձել «Կապույտ գրքույկ» (1899 թվական) նովելների առաջին ժողովածուով, որտեղ պատկերել է արևմտաուկրաինյան գյուղի կյանքը, ամենօրյա մարտահրավերները։ «Քարե խաչ» (1900 թվական) և «ճանապարհ» (1901 թվական) ժողովածուներում ռեալիստորեն արտացոլված են արևմտյան Ուկրաինայի գյուղացիության զարթոնքը, դասակարգային պայքարը գյուղում։ 1926 թվականին տպագրվել է նրա «Հող» ժողովածուն, որում նկարագրվում է Լեհաստանում ժողովրդական զանգվածների աճող բողոքը ֆաշիստական դիկտատուրայի դեմ։ Ստեֆանիկը ուկրաինական գրականության պատմության մեջ մտել է որպես գրող-նորարար։ Հոգեբանական կարճ պատմվածքի վարպետ է։ Նովելները թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Ստրեպտոմիցին

**Ստրեպտոմիցին**, անտիբիոտիկ, առաջանում է Actinomyces (Strepfomyces) ճառագայթասնկերից։ Առաջինն ստացել է ամերիկացի գիտնական Զ․ Վաքսմանը՝ A․ griseus-ից, 1944 թ.-ին։ Քիմիական բնույթով ստրեպտոմիցին դասվում է ամինագլիկոզիդային անտիբիոտիկների շարքը։ Ստրեպտոմիցինն ունի հիմնային հատկություն, ջրում լավ է լուծվում, օրգանական․ լուծիչներում գործնականորեն անլուծելի է։ Տարբեր թթուների հետ հեշտությամբ առաջացնում է աղեր, մոլ․ զանգվածը՝ 581,6։ Չոր պայմաններում ակտիվությունը պահպանում է 2-ից ավելի տարի։ Ստրեպտոմիցին․ ակտիվ է տուբերկուլոգային միկրոբակտերիայի, ժանտախտի, տուլարեմիայի, բրուցելոզի, ինչպես նաև դիզենտերիայի հարուցիչների, աղիքային ցուպիկի, ստաֆիլակոկերի, ստրեպտոկոկերի, պնևմոկոկերի, գոնոկոկերի, մենինգոկոկերի և այլնի հանդեպ։ Սնկերի, նախակենդանիների, անաերոբ մանրէների, սպիրոխետների, ոեկետսիաների և վիրուսների վրա չի ազդում։ Ստրեպտոմիցինի ազդեցության առաջնային մեխանիզմը դեռևս լրիվ պարզ չէ։ Կլինիկայում Ստրեպտոմիցինի կիրառումից առաջանում են բակտերիաների կայուն շտամներ, այդ պատճառով էլ ստրեպտոմիցին․ օգտագործում են այլ պատրաստուկների հետ զուգորդումներով։ Ստրեպտոմիցինի երկարատև օգտագործումն ազդում է լսողության վրա։ Ստրեպտոմիցին օգտագործում են նաև կենսաքիմիայում՝ ռիբոսոմների ֆունկցիաները և սպիտակուցների կենսասինթեզի մեխանիզմները հետազոտելու նպատակով։

Կատեգորիա:Հակաբիոտիկներ
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Երկսմբակավորներ

**Երկսմբակավորները** որոճող կաթնասունների տեսակների մեջ շուրջ 180 են, որոնք ներկայացնում են 6 ընտանիքներ։ Որոճողներն ունեն բարդ ստամոքս կազմված 4 մասից (գանձակ, ցանց, հազարաթերթերիկ և շրդան)։ Նրանց մարսողության պրոցեսում մեծ դեր է խաղում կերակրի ործկալը (կուլ տված կերակուրը նորից վերադառնում է բերան) և երկրորդ անգամ ծամելը (որոճալը), այդ պատճառով էլ կոչվում են որոճողներ։ Որոճողները ստորաբաժանվում են 6 ընտանիքների ընձուղտներ, մշկայծամներ, եղջերվիկներ, եղանաեղջյուրներ, եղջերուներ և սնամեջ եղջերավորներ (սնաեղջյուրներ)։

## Ընձուղտներ
Հայտնի է ընձուղտների 2 տեսակ ընձուղտ և օկապի։ Օկապիին անվանում են նաև անտառային ընձուղտ։ Ի տարբերություն օկապիի ընձուղտին անվանում են տափաստանային ընձուղտ։ Ընձուղտն աշխարհի ամենաբարձրահասակ կենդանին է։ Ունի մուգ լեզու, որի երկարությունը շուրջ կես մետր է։ Գլխի վրա ընձուղտն ունի երկու փոքրիկ եղջյուրներ, որոնք ծածկված են մաշկով։ Չնայած իր բարձր հասակին ընձուղտը վտանգի դեպքում կարող է վազել մինչև 55 կմ/ժ արագությամբ։ Ընձուղտները միմյանց հետ շփվում են ցածր հաճախականությամբ ձայներով, որոնք մարդու ականջը չի կարողանում որսալ, ուստի կարծիք է առաջացել, թե ընձուղտն անձայն կենդանի։ Բայց իրականում այդպես չէ։ Օկապին ավելի նման է վագրաձիու, քան ընձուղտի։ Ունի մոտ 230 կգ քաշ, շուրջ 2 մ երկարություն և մոտ 1,6 մ բարձրություն (մնդավի մասում ողնաշարի ամենաբարձր կետում)։ Խոտակեր կենդանի է։ Օկապիի լեզուն այնքան երկար է, որ նրանով կարողանում է լվանալ աչքերը։ Օկապին հանդիպում է միայն Աֆրիկայում Կոնգո (նախկինում Զաիր) պետության անտառներում։ Կյանքի տևողությունը մոտ 30 տարի է։

## Մշկայծյամներ
Մշկայծամների ընտանիքը կազմված է մշակայծյամի (կաբարգա) 7 տեսակներից, որոնք ապրում են Ասիայում (Չինաստան, Հնդկաստան, Սիբիր)։ Կենդանու անվանումից պարզ է, որ նա արտադրում է մուշտ։ Հենց մուշկի համար էլ որսում են նրանք։ Մշայծյամի մուշկը թանկ է, օգտագործվում է դեղագործության մեջ։ Ասիացիներն այդ մուշկին բազմաթիվ բուժիչ և օգտակար հատկություններ են վերագրում։

## Եղջերվիկներ
Եղջերվիկների ընտանիքը կազմված է եղջերվիկների շուրջ 10 տեսակներից, որոնք ապրում են Ասիայում և Աֆրիկայում։ Որոճողների մեջ ամենապարզունակ կենդանիներն են, եղջյուրներ չունեն, մարմնի երկարությունը մինչև 80 սմ է, քաշը 2-15 կգ։ Ապրում են բույսերով, պտուղներով, միջատներով, ձկներով ու խեցգետնով, մանր կրծողներով։

## Եղանաեղջյուրներ
Եղանաեղջյուրների ընտանիքի միակ ներկայացուցիչը ամերիկյան եղանաեղջյուրն է, որն ապրում է Հյուսիսային Ամերիկայում։ Նախկինում այս կենդանուն համարում էին այծքաղի տեսակ և ընդգրկում սնամեջ եղջերավորների ձևի հետ։ Եղջյուրներ ունի նաև էգը (ավելի փոքր)։ Եղջյուրը կազմված է ոսկրե արմատից, որի վրա աճում է եղջերային պատյանը։ Ամեն տարի եղջերային պատյանն ընկնում է և կրկին աճում ոսկրե արմատի վրա։ Եղանաեղջյուրը բավական արագավազ կենդանի է, վազքի արագությամբ զիջում է միայն հեպարդին։ Կարող է զարգացնել մինչև 67 կմ/ժ արագություն միաժամանակ կատարելով 5-6 մետրանոց ցատկեր։ Արագության ռեկորդը 88,5 կմ/ժ է։ Այդ արագությունը եղանաեղջյուրը կարող է պահպանել շուրջ 4 րոպե (այսինքն մոտ 5-6 կմ)։ Սովորաբար եղանաեղջյուրի տեղաշարժման արագությունը մոտ 50 կմ/ժ է։ Նման խելահեղ արագության պատճառով այս կենդանուն անվանել են պրերիաներ «ուրվական»։

Կատեգորիա:Երկկճղակավորներ
Ստերլետ

**Ստերլետ**, **Ստերլյադ**, **Տարաղան** (Acipenser ruthenus), թառափազգիների ընտանիքի ձուկ։

Տարածված է Սև, Ազովի, Կասպից ծովերի և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ավազանների գետերում (արևելքում մինչև Ենիսեյը ներառյալ)։ Հայտնի են կիսագաղթող ձևեր։ Ձվադրում է գարնանը, դնում՝ 4-137 հզ․ ձկնկիթ։ Ապրում է մինչև 22 տարի։ Սնվում է գլխավորապես միջատների թրթուրներով։ Արժեքավոր ձուկ է։ Արհեստականորեն բուծվում է։

* Մարմնի երկարությունը՝ մինչև 125 սմ
* Զանգվածը՝ 16 կգ։

Ստերլետի հին հայերեն անվանումը *տարաղան* է, որն առաջացել է ձկան գլուխը տարաղի հետ նմանեցնելու արդյունքում (տարաղը քարգործական մուրճի տեսակ է)։ Իսկ թառափազգու այն տեսակը, որից ձկնկիթ են ստանում, կոչվում է "թուխու" (խոսքը թիաքիթի մասին է (բելուգա))։

Արդի խոսակցական լեզվում լայնորեն կիրառվում է "ստեռլեց" աղավաղված ձևը։
(Անգլ.՝ Sterlet, ռուս.՝ Стерлядь)

## Հղումներ
* http://www.nayiri.com/search?dt=HY_HY&r=0&l=hy_LB&query=%D5%8F%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D5%B6

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քաղցրահամ ջրերի ձկներ
Մարիետա Ստեփանյանց

**Մարիետա Տիգրանի Ստեփանյանց** (), հայ խորհրդային փիլիսոփա։ Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (1974), պրոֆեսոր (1983): ՌԴ գիտության վաստակավոր գործիչ (2002):

## Կենսագրություն
Մարիետա Ստեփանյանցը ծնվել է 1935 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Մոսկվայում։ Ավարտել է Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտը (1959)։ 1959 թվականից աշխատում է ԽՍՀՄ ԳԱ Փիլիսոփայության ինստիտուտում, 1980 թվականից եղել է Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների արդի փիլիսոփայության հրատապ պրոբլեմների բաժնի վարիչ։ 1982 թվականից եղել է Արևելյան փիլիսոփայության կենտրոնի ղեկավար։ 1970 թվականից միաժամանակ դասախոսում է Մոսկվայի տարբեր բուհերում։ Եղել է դիվանագիտական ծառայության մեջ Հնդկաստանում (1966-1969) և Կանադայում (1974-1980)։

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են Արտասահմանյան Արևելքի երկրների միջնադարյան, նոր և նորագույն շրջանի փիլիսոփայության և հասարակական մտքի պրոբլեմներին։

ՌԴ հումանիտար հետազոտությունների ակադեմիայի անդամ։ 1963 թվականից եղել է ԽՄԿԿ անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս կին փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ
Կատեգորիա:ՌԴ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Ստոքսի օրենք

մինի
**Ստոքսի օրենք**, հիդրոդինամիկայի օրենք, որը սահմանում է մածուցիկ անսահմանափակ հեղուկում դանդաղ համընթաց շարժում կատարող կարծր գնդիկի վրա ազդող դիմադրության F ուժը։

:F = - 6\pi r \eta v, 
որտեղ \eta-ն հեղուկի մածուցիկության գործակիցն է, r-ը՝ գնդիկի շառավիղը, v-ն՝ արագությունը։ Բանաձևն արտածել է Ջորջ Գաբրիել Ստոքսը 1851 թվականին։ Այն ճիշտ է միայն Ռեյնոլդսի թվի փոքր (Re<l) արժեքների դեպքում։

## Կիրառություններ
Ստոքսի օրենքը կիրառվում է կոլոիդ քիմիայում, մոլեկուլային ֆիզիկայում և օդերևութաբանության մեջ։

Ստոքսի օրենքով կարելի է որոշել մառախուղի փոքր կաթիլների, կոլոիդ մասնիկների, տղմի մասնիկների և այլ մանր մասնիկների նստեցման արագությունը։ Ստոքսի օրենքը կիրառվում է նաև մածուցիկաչափության մեջ՝ խիստ մածուցիկ հեղուկների (օրինակ՝ խեժերի) մածուցիկության գործակիցը որոշելու համար։

Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Պոլինա Ստրեպետովա

մինի|Պոլինա Ստրեպետովայի հուշատախտակը Սանկտ Պետերբուրդի Պուշկինի 10 հասցեում
**Պոլինա Ստրեպետովա (Պելագեյա) Անտիպևնա** (, ), ռուս դերասանուհի։

## Կենսագրություն
Թատերական կրթություն չի ստացել։ Ստրեպետովայի արվեստի ձևավորմանը նպաստել են Վ. Գ. Բելինսկու և Ն. Ա. Դոբրոլյուբովի գեղագիտական հայացքները։ 1865 թվականից խաղացել է գավառային թատրոններում, հանդես եկել կատակերգություններում, վոդևիլներում, դրամաներում, օպերետներում։ Ողբերգական դերասանուհի Ստրեպետովայի տաղանդը դրսևորվել է Լիզավետայի (Պիսեմսկու «Դառը ճակատագիր») և Կատերինայի (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Ամպրոպ») դերերում, որոնք դարձել են նրա արվեստի գագաթները։ Ստրեպետովան առաջինն է բեմում բացահայտել ռուս կնոջ հոգեկան ուժը։ Անկեղծությունը, հզոր զգացմունքայնությունն ու տեմպերամենտը փոխհատուցել են Ստրեպետովայի խաղի որոշ անհավասարակշռվածությունն ու նրա արտաքին արատները։ Նշանակալից նվաճումներ են եղելՍարիա Անդրեևնայի (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Աղքատ հարսնացուն»), Վասիլիսա Սելենտևայի (Ա. Օստրովսկու և Դեդեոնովի «Վասիլիսա Մելենտևա»), Մարիցայի (Ավերկիևի «Կաշիրյան հին պատմություն») կերպարների անձնավորումները։ 1873 թվականից եղել է Մոսկվայի Հանրամատչելի թատրոնի դերասանուհի։ Բազմիցս ելույթ է ունեցել Ալեքսանդր Օստրովսկու ղեկավարած Արտիստական խմբում։ 1880-ին խաղացել է Մոսկվայի Ա. Ա. Բրենկոյի Պոլշկինյան թատրոնում։ 1881-1890-ին և 1899-1900-ին եղել է Պետերբուրգի Ալեքսանդրյան թատրոնի դերասանուհի, դերերից են Կրուչինինա (Ալեքսանդր Օստրովսկու - «Անմեղ մեղավորներ»), Սաոա (Չեխովի «Իվանով»)։ Սակայն Ստրեպետովայի և կայսերական Պ. Սարևպեաովան Կաաերինայի դերում (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Ամպրոպ») թատրոնի պահպանողական ղեկավարության միջև ծագած տարաձայնությունների պատճառով դերասանուհուն հեռացրել են թատերախմբից։ Ստրեպետովայի ողբերգական տաղանդի երկրպագուներից էր Ալեքսանդր Օստրովսկին։

## Գրականություն
* Беньяш Р. М., Пелагея Антипьевна Стрепетова, Л., 1967.

Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Թայմս

**Թայմս** ( — «ժամանակներ»), անգլիական օրաթերթ։ Լույս է տեսնում 1785 թվականից, Լոնդոնում։ Հրատարակում է «Թայմս նյուսփեյփըրս լիմիթիդ» ընկերությունը։ Շատ հարցերում համերաշխ է պահպանողական կուսակցության ղեկավարության հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի օրաթերթեր
Ֆուքսին

thumb|right|200px|Ֆուքսինի քիմիական կառուցվածք
**Ֆուքսին**, աղաթթվային ռոզանիլին, C20H20N3Cl, եռֆենիլմեթանային կարմիր ներկանյութ։

Առաջին սինթետիկ ներկանյութերից է, ստացվել է 1856 թվականին, լեհ քիմիկոս Յ. Նաթանսոնը (1832—1884)]։ Այդպես է կոչվել ֆուքսիայի ծաղիկների գույնին նման լինելու պատճառով։ Ֆուքսինը բյուրեղներ են, ջրում վատ են լուծվում, լավ՝ սպիրտում։

Օգտագործվում է մատիտ, թանաք, պատճենահան թուղթ, գնդիկավոր գրիչների մածուկ պատրաստելու համար։

Կատեգորիա:Ներկանյութեր
Ժողովական շարժում

մինի
մինի
մինի
**Ժողովական շարժումը** Կաթոլիկ եկեղեցու ներսում ստեղծված իրավիճակի արդյունքում ձևավորվեց ժողովրդական շարժումը։ Նրա կողմնակիցների համոզմամբ՝ պապը չէր կարող լինել եկեղեցու ղեկավար։ Այդպիսին կարող էր լինել միայն տիեզերական ժողովը։ Այստեղից էլ՝ շարժման անունը։ Նրա ներկայացուցիչներն աշխատում էին բարեփոխումներ անցկացնել եկեղեցում և բարձրացնել նրա հեղինակությունը։ Նրանց վերջապես հաջողվեց Կոնստանցում հրավիրել տիեզերական ժողով (1414–1418), որտեղ որոշում ընդունվեց, որ պապը պետք է ենթարկվի ժողովի որոշումներին, իսկ տիեզերական ժողովները պետք է հրավիրվեն կանոնավոր։ Մեծ հերձվածը՚ վերացվեց 1449 թվականին Լոզանի ժողովում, որտեղ ընտրվեց մեկ պապ։ Ժողովական շարժումը պարտություն կրեց, քանի որ պապի միանձնյա իշխանությունը վերականգնվեց։

Սակայն շարժման գաղափարներն Արևմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում օգտագործեցին պապականությունից անկախ եկեղեցիներ ստեղծելու համար։ 1439 թվականին Ֆրանսիայի թագավոր Կարլոս 7–րդն ընդունեց Բուրժի պրագմատիկ սանկցիան, ըստ որի՝ սահմանվում էր ֆրանսիական եկեղեցու անկախությունը։ Ֆրանսիական եկեղեցին առաջնորդվել էր ոչ թե պապի ընդունած որոշումներով, ինչպես առաջ, այլ տիեզերական ժողովի կանոններով։ Բարձրաստիճան հոգևորականներին պաշտոնների նշանակում էր թագավորը։ Այսպիսի որոշումներ սկսեցին ընդունել նաև Անգլիայում։ ՙՄեծ հերձվածից հետո պապականությունն ստիպված էր հրաժարվել համընդհանրական իշխանության հավակնություններից, քանի որ չկարողացավ վերականգնել իր նախկին իշխանությունը Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Իսպանիայի եկեղեցիների նկատմամբ։

Պապականության դիրքերի թուլացմանը Եվրոպայում զգալիորեն նպաստեցին նաև 12–13-րդ դարերը տարբեր երկրներում ծավալված հերետիկոսական շարժումները։ Հռոմի պապերից անկախ ազգային եկեղեցի ստեղծելու գաղափարներն Անգլիայում, Չեխիայում և այլուր ծանր հարված հասցրին նրանց հեղինակությանը։ Պապականության հրաժարվելը եկեղեցում բարեփոխումներ կատարելուց դժգոհություն էր առաջացնում և բարենպաստ պայմաններ ստեղծում Ռեֆորմացիայի գաղափարների տարածման համար։

## Ծանոթագրություններ
Համաշհարհային պատմություն 11

Կատեգորիա:Կաթոլիկություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեության պատմություն
Արական սեռական համակարգ

մինի|Տղամարդու վերարտադրողական օրգանները
մինի|220x220փքս|Տղամարդու վերարտադրողական օրգանները (Անգլերեն)
**Մարդու արական սեռական համակարգի** օրգաններն են ամորձիները, սերմնածորանները, սերմնաբշտերը, շագանակագեղձը և
առնանդամը։

Ամորձիները՝ սերմնարանները, զույգ խառը գեղձեր են, տեղավորված են ամորձապարկի մեջ և կազմված են գալարուն խողովակներից, որոնցում զարգանում են սպերմատոզոիդներ և սինթեզվում արական սեռական հորմոններ։ Սպերմատոզոիդը մանրադիտակային մեծությամբ է, ունի պոչ, որի ալիքաձև շարժումներով ինքնուրույն տեղաշարժվում է։ Սերմնարաններում արտադրված սեռական հորմոնները նպաստում են արական օրգանիզմին բնորոշ երկրորդային սեռական հատկանիշների՝ ցածր ձայնի, դեմքի, մազերի, մարմնակազմվածքի ձևավորմանը և կարգավորում են սեռական ֆունկցիաները։ Ամորձուց սպերմատոզոիդներն անցնում են սերմնածորանի մեջ, որն ամորձու հետևով բարձանում է վեր
ու սերմնալարի կազմում մտնում որովայնի խոռոչ, ապա իջնում կոնքի խոռոչ։

Սերմնաբշտերը սպերմատոզոիդների պահեստ են, գտնվում են կոնքի խոռոչում, արտադրվում են նրանց կենսունակությունն ապահովող հեղուկ, որի մեջ վերջնականապես հասունանում են։ Սերմնաբշտիկց սկսվում է արտազատող ծորան, որը միանալով նույն կողմի սերմնածորանին, շագանակագեղձի սահմանում բացվում է միզուկի մեջ։

Շագանակագեղձն իր անվանումն ստացել է շագանակի ձև ու մեծություն ունենալու շնորհիվ։ Այն տեղավորված է միզապարկի տակ, արտադրում է սպերմատոզոիդների ակտիվությունն ու կենսունակությունն ապահովող հեղուկ, որը ծորաններով լցվում է գեղձի հաստության միջով անցնող միզուկի մեջ։ Սպերմատոզոիդների և նշված հեղուկների խառնուրդը կոչվում է սերմ (սպերմա)։

## Տես նաև
* Մարդու վերարտադրողական համակարգ
* Սեռական բազմացում
* Իգական սեռական համակարգ
* Մարդու առնանդամ
* Ամորձի
* Շագանակագեղձ
* Սերմնահեղուկ

## Արտաքին հղումներ
*Արական վերարտադրողական համակարգ - Մեդեքս

Կատեգորիա:Տղամարդու սեռական օրգաններ
Կատեգորիա:Բազմացում
Իվան Ֆիոլետով

**Իվան Տիմոֆեի Ֆիոլետով** (, ), ռուս հեղափոխական։

Ծնվել է գյուղացու ընտանիքում։ Աշխատել է Բաքվում, 1904 թվականին նշանակվել է ՌԱԴԲԿ Բաքվի կոմիտեի անգամ։ 1905-1907 թվականների Ռուսական հեղափոխության շրջանում եղել է Բաքվի և Գրոզնիի նավթարդյունաբերողների բանվորների արհմիության կազմակերպիչներից։ 1908 թ.-ից եղել է աքսորում։ 1911 թ.-ից կուսակցական աշխատանք է կատարել Բաքվում, Տաշքենդում, Չելեկենում։ Փետրվարյան հեղափոխությունից (1917) հետո նշանակվել է Բաքվի սովետի գործադիր կոմիտեի անդամ, մայիսից՝ նավթարդյունաբերողների բանվորների միության նախագահ։ 1917 թ.-ի հոկտեմբերից՝ ՌՍԴԲ(բ)Կ Կովկասյան երկրային կոմիտեի անդամ։ 1918 թ.-ի ապրիլից Բաքվի ԺԿԽ-ի ժողտնտեսության գործերի կոմիսար։

Գնդակահարվել է Բաքվի 26 կոմիսարների հետ։

ՀՀ Լոռու մարզի Ֆիոլետովո մոլոկանաբնակ գյուղն անվանված է Ֆիոլետովի պատվին

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:1884 ծնունդներ
Կատեգորիա:1918 մահեր
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 20 մահեր
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
ԼԽՍՀ (այլ կիրառումներ)

**ԼԽՍՀ** եզրը կարող է վերաբերել.
* Լատվիական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, նախկին անդամ-պետություն ԽՍՀՄ կազմում (1940-1990)։
* Լիտվական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, նախկին անդամ-պետություն ԽՍՀՄ կազմում (1940-1990)։
Գեղամ Մալխասյան

**Գեղամ Մալխասի Մալխասյան** (), հայ նկարիչ։

Նկարիչ Արման Մալխասյանի հայրն է։

## Կենսագրություն
* 1971-1975 թվականներին սովորել է Վեդու գեղարվեստի դպրոցում
* 1975-1981 թվականներին սովորել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում
* 1977-1979 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում
* 1981-1983 թվականներին նկարչություն է դասավանդել Արարատի մարզի Նոր կյանք գյուղի դպրոցում
* 1983-1988 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գրաֆիկայի բաժնում (դիպլոմային աշխատանքի թեման է եղել Պարույր Սևակի «Անլռելի Զանգակատունը»)
* 1989 թվականին որակավորման դասընթացներ է անցել Վիլնյուսի գեղարվեստի ինստիտուտում
* 1989 թվականից նկարչություն է դասավանդել Վեդու գեղարվեստի դպրոցում
* 1997 թվականին «Արարատ լեռը մեր աչքերով» ցուցահանդես-մրցույթում արժանացել է 1-ին մրցանակի
* 1999 թվականից եղել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ
* 2013 թվականին Գեղամ Մալխասյանի հիշատակին նկարահանվել է «Գեղամ Մալխասյան» ֆիլմը
[մինի|աջից|250px|Հանդիպում [Արմինե Կալենցի հետ]]

## Ցուցահանդեսներ
* 2000 թվականին Արարատ
* 2001 թվականին Արտաշատ
* 2001 թվականին Տալլին, Էստոնիա
* 2002 թվականին Վեդու քաղաքապետարանի ցուցասրահում բացվեց Գեղամ Մալխասյանի աշակերտների ցուցահանդեսը
* 2004 թվականին «Քաոս և կարգ» ցուցահանդես, Գեղարվեստի ակադեմիայի ցուցասրահ

## Մեջբերումներ Գեղամ Մալխասյանի մասին
«Նա մենակ է, նա քաոսի մեջ է, մի օր կփարատվի քաոսը և կճառագի լույսը»։

*[[Արմինե Կալենց]]*

ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ

## Աղբյուրներ
* Կատալոգ, Գեղամ, գրաֆիկա, 2004

## Պատկերասրահ

Gegham Malkhasyan (2).jpg|«Նախասկիզբ», 21 X 31.2, 2003
Gegham Malkhasyan (3).jpg|«Ծնունդի նախազգացում», 30.8 X21.1, 2003
Gegham Malkhasyan (6).jpg|«Եվ եղան լուսավոր մտքեր», 50 X 70
Gegham Malkhasyan (8).jpg|Հերթական նկարահանման ժամանակ, Արմինե Կալենց, ընկերներ, Վեդի
Gegham Malkhasyan (1).jpg|Ստեղծագործելիս
Gegham Malkhasyan (7).jpg|«Ուխտավորը», 50 X 70
Gegham Malkhasyan.jpg|«Պոետը»


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Տերակոտե բանակ

**Տերակոտե բանակ** (չին․՝ 兵馬俑, փինյին՝ bīngmǎ yǒng), չինական ռազմիկների և նրանց ձիերի ավելի քան 8099 ամբողջական տերակոտե արձանիկների համախմբի ընդունված անվանում։ Հայտնաբերվել է 1974 թվականին Ցին Շիխուանդի կայսեր դամբարանի մոտ՝ Սիան քաղաքից ոչ հեռու։

## Հայտնաբերման պատմություն
Արձանիկները թաղվել էին Չինաստանի առաջին կայսր Ցինի հետ մ. թ. ա. 210-209 թվականներին։ Արձանները հայտնաբերվել են 1974 թվականին տեղի գյուղացիներից մեկի կողմից՝ արտեզյան ջրամբարի հորատման ժամանակ Լիշան լեռից դեպի արևելք։ Պեղումների առաջին փուլը եղել է 1978 -1984 թվականները, իսկ երկրորդը՝ 1985-1986 թվականները։ 2009 թվականին մեկնարկել է պեղումները երրորդ փուլը։

1987 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 11-րդ համագումարի ժամանակ Տերակոտե բանակը ներառվել է Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ որպես «Ցին դինաստիայի առաջին կայսեր դամբարանի» համալիրի մի մաս։

## Ավանդություն
Ըստ ավանդության՝ այս արձանները թաղելու նպատակը նրանումն է, որ դրանք պետք է կայսերը հաղորդեին ուժ և բավարարեին նրա իշխանական հավակնությունները հանդերձյալ կյանքում։

Չնայած կենդանի ռազմիկներին թաղելու փոխարեն, ինչպես սովորաբար արվում էր, կայսեր հետ թաղել են այդ ռազմիկների նույնատիպ արձանները, թաղել էին նաև մոտ 70 հազար ողջ և առողջ աշխատավորների իրենց ընտանիքների հետ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Officer Terrakottaarmén.jpg
Պատկեր:Terrakottaarmén.jpg
Պատկեր:XianHorses.jpg
Պատկեր:Terracotta pmorgan.jpg
Պատկեր:Terrakotta_2006_1.jpg
Պատկեր:Terrakotta_2006_2.jpg
Պատկեր:Terrakotta_2006_3.jpg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 01 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 02 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 03 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 04 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 05 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 06 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 07 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 08 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 09 ubt.jpeg
Պատկեր:TERRACOTTA ARMY @ Gdynia 2006 - 10 ubt.jpeg
File:Terracota arny.jpg
File:Terracotta army 2.jpg
File:Terracotta army 3.jpg
File:Terracotta army 5.jpg
File:Terracotta army 6.jpg
File:Terracotta army 8.jpg
File:Terracotta army 9.jpg


## Գրականություն
* Debainne-Francfort, Corrine. «The Search for Ancient China». (Harry N. Abrams Inc. Pub. 1999)։ 91-99.
* Dillon, Michael(ed). «China: A Cultural and Historical Dictionary». (Curzon Press, 1998)։ 196.
* Ledderose, Lothar. «A Magic Army for the Emperor» from «Ten Thousand Things : Module and Mass Production in Chinese Art» ed. Lothar Ledderose, (Princeton UP, 2000)։ 51-73.
* Perkins, Dorothy. «Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture». (Roundtable Press, 1999)։ 517—518.
* Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38.

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Չինաստանում
Կատեգորիա:Թաղման արվեստ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ դարի քանդակներ
Կատեգորիա:1974 Չինաստանում
Պայքար (այլ կիրառումներ)

**Պայքար** կարող է վերաբերել՝
* Պայքար - հայկական քաղաքական էլեկտրոնային թերթ, որը ստեղծվել է 2008 թվականի մարտի 3-ին
* Պայքար - ընդհատակյա հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերական (հրատարակվել է 1989-1993 թթ.)։
* Պայքար - ազգային, քաղաքական և գրական օրաթերթ։ Հայ ռամկավար ազատական կուսակցության Ամերիկայի շրջանակի պաշտոնաթերթ։ Լույս է տեսնում 1922-ին, Բոստոնում
* Պայքար - գրական, հասարակական, քաղաքական և տնտեսական լեգալ շաբաթաթերթ (հետագայում՝ օրաթերթ)։ Հրատարակվել է 1915–1919 թվականներին, Թիֆլիսում
* Պայքար - հասարակական, մշակութային շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1967-1971 թթ., 1974 թվականին (նոր շրջան), Ստամբուլում
Սուրաթ

**Սուրաթ**, խոշոր քաղաք Հնդկաստանում, Գուջարաթ նահանգում։

Սուրհաթը գտնվում է Արաբական ծովի ափին, Տապտիի գետաբերանում։ Ունի 4 462 հազար բնակիչ (2013)։ Բացարձակ մեծամասնությունը (87 տոկոս) դավանում է հինդուիզմ։ Այն նավահանգիստ է և երկաթուղային հանգույց, արհեստագործության կենտրոն։

Քաղաքում կան տեքստիլ, սննդի, թղթի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։

1613-ին Սուրաթում հիմնադրվել է Հնդկաստանում անգլիական առևտրական առաջին գաղութային առևտրավանը։

## Հայերը Սուրաթում
16-17-րդ դարերի հայկական տապանաքարերը վկայում են Հնդկաստանի Սուրաթ քաղաքում հայկական համայնքի ներկայության մասին։ Այս հուշարձանները քաղաքի պատմության կարևոր մասն են, որոնք պատկերացում են տալիս այնտեղ ապրած հայերի կյանքի մասին։ Գերեզմանաքարերը պատված են բարդ ձևավորումներով և արձանագրություններով, և դրանցից շատերը լավ պահպանված են մինչ օրս։ Դրանք հայ ժողովրդի սովորույթների և ավանդույթների մասին պատմական վկայություն են, որոնց դերը մեծ է Սուրաթի անցյալի պատմության մեջ։  

Պատմաբանները կարծում են, որ հայերը սկսել են բնակություն հաստատել Սուրաթում դեռևս 14-րդ դարում, երբ քաղաքը կառավարվում էր Դելիի սուլթանության կողմից նշանակված կառավարիչների կողմից։ 1895 թվականին Կալկաթայում բնակվող հայ գրող, պատմաբան և մանկավարժ Մեսրովբ Յակոբ Սեթը գրում է. 

«Սուրաթում հայերը երկու եկեղեցի են հիմնել՝ մեկը քաղաքում, որը դեռևս  պահպանվել է, բայց այժմ չի գործում,  իսկ մյուսը՝ ավերակների մեջ, նրանց գերեզմանատանը……»: 

Այնուամենայնիվ, 16-րդ դարում էր, որ քաղաքում սկսեց ի հայտ գալ առևտրով զբաղվող և մշակութային ակտիվ կյանքով ապրող նշանակալից հայկական համայնք։ Քաղաքում պահպանվել են հայկական բնակավայրի հետքեր, որոնք վերաբերում են հենց այս ժամանակին։ Սուրաթի հայկական գերեզմանատանը, որը հարում է վաղ բրիտանացիների և հոլանդացիների գերեզմանոցներին, որտեղ մոտավորապես 200 տապանաքարեր տեղադրված են գլխավոր մատուռից դուրս, կա մի հայ տիկնոջ տապանաքար, ով մահացել է այնտեղ մ.թ. 1579 թվականին։

Հայտնի է, որ Սուրաթի հայ վաճառականները զարդեր, թանկարժեք քարեր, բամբակ, մետաքս և այլ ապրանքներ էին վաճառում Բասրայից և Բանդար Աբբասից հայերին պատկանող առևտրական նավերին, որոնք դրանք արտահանում էին Եգիպտոս, Թուրքիա, Վենետիկ և Լեգորն։ Ի տարբերություն Արևմտյան Ասիայի այլ երկրների, ովքեր Հնդկաստան էին եկել առանց ընտանիքների, օրինակ՝ արաբների, հայերը տեղափոխվել են իրենց կանանց և երեխաների հետ։ 

1688-ին անգլիական Արևելահնդկական ընկերությունը առևտրատնտեսական պայմանագիր է կնքել Սուրաթի հայության ներկայացուցիչ Խոջա Փանոս Քալանթարի հետ։ 17-րդ դարում Սուրաթի հայ համայնքն ունեցել է երկու եկեղեցի։

Հնդկաստանում հայերի գործարար ճարտարությունը բարձր են գնահատել անգլիացիները, ովքեր նրանց հետ շփվել են 17-րդ դարում։ Բրիտանացիները փորձեցին շահել հաջողակ հնդկահայերի վստահությունն ու համագործակցությունը, որպեսզի ապահովեն նրանց միջնորդությունը Հնդկաստանում Մեծ Մողոլի արքունիքում առևտրական արտոնությունների համար։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Dumasbeach1.jpg|
Պատկեր:Sunset hj1.jpg|
Պատկեր:Baghdadi Jewish Cemetery 1.jpg|
Պատկեր:International Business Center, Piplod, Surat..jpg|
Պատկեր:Athwa Gate, Surat.jpg|
Պատկեր:Flood 1.jpg|
Պատկեր:GauravPath1.jpg|
Պատկեր:Sunset hj2.jpg|


## Տես նաև
* Հայերը Հնդկաստանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ
Արմենուհի Սրապյան

**Արմենուհի Նիկողոսի Սրապյան** (), հայ խորհրդային բանասեր, բնագրագետ։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1974)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը (1940)։ 1943 թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում։ Աշխատությունները նվիրված են հայ հին գրականության, միջնադարյան հայ արձակի և պոեզիայի, թարգմանական մատենագրության ու գրական կապերի առանցքային հարցերին։ Կազմել է «Էջեր հայ միջնադարյան գեղարվեստական արձակից» (համահեղինակներ՝ Սուրեն Ավդալբեկյան, Մ․ Մկրտչյան, 1957) ժողովածուն։ Զբաղվել է Հովհաննես (Պլուզ) Երզնկացու և Կոստանդին Երզնկացու կյանքի ու ստեղծագործության քննությամբ («Հովհաննես Երզնկացի», 1958 և «Կոստանդին Երզնկացին և իր տաղերը» [«Կոստանդին Երզնկացու «Տաղեր» գրքում, 1962], գիտահամեմատական բնագրեր և ուսումնասիրություն)։ Լույս են տեսել Արմենուհի Սրապյանի «Հայ միջնադարյան զրույցներ» (1969, ուսումնասիրություն և բնագրեր) և «Պատմութիւն վասն մանկանն և աղջկանն․ Պատմութիւն յաղագս Փահլուլ թագաւորին» (1983, ներածություն, գիտահամեմատական բնագրեր և ծանոթագրություններ) գրքերը։ Կազմել է Ե. Տեր-Մինասյանի կենսամատենագիտությունը (1986)։

## Երկեր
* Հայ միջնադարյան զրույցներ։ Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Հրատարակչություն, 1969, 413 էջ։
*Հովհաննես Երգնկացի – Պլուզ. կյանքը և գործը. Ե., 1993:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ բնագրագետներ
Սրտխառնոց

frameless|աջից

**Սրտխառնոց**, յուրահատուկ տհաճ զգացում սրտագդալի շրջանում, կերակրափողում և բերանում, պայմանավորված է թափառող նյարդի գրգռմամբ։ Հաճախ ուղեկցվում է գլխապտույտով, ընդհանուր թուլությամբ և ավարտվում փսխումով։ Առաջանում է լեզվարմատի (օրինակ, զոնդ կուլ տալիս), ականջի լաբիրինթային ապարատի (պտտական շարժումների ժամանակ) գրգռման հետևանքով, ինչպես նաև գլխուղեղի վնասվածքների, թունավորումների, նյութափոխանակության խանգարումների, որովայնի խոռոչի օրգանների հիվանդությունների, հղիության ժամանակ։ Բուժումը հիմնական հիվանդության վերացում, ատրոպին, հանգստացնող դեղամիջոցներ։

Կատեգորիա:Մարդկային հիվանդության ախտանիշներ
Կատեգորիա:Հղիություն
Միտչել Լանգերակ

**Միտչել Ջեյմս Լանգերակ** (, ), ավստրալիացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ։ Հանդես է գալիս գերմանական «Բորուսիա Դորտմունդ» ակումբում։

### Ակումբային կարիերա
2007-11 թթ. հանդես է եկել Մելբուրն Վիկտորիայում, A Լիգայում։ 2007 թ. Միտչել Լանգերակը վարձակալությամբ տրվեց «Սաուտ Մելբուրն»-ին։ 2008-09 մրցաշարում «Մելբուրն Վիկտորիա»-ն հաղթեց կանոնավոր մրցաշրջանում և A Leage-ի փլեյ-օֆֆ փուլում։ Կանոնավոր մրցաշարում Լանգերակը մասնակցեց 4 խաղի, իսկ փլեյ-օֆֆում չխաղաց։ 2009- մրցաշրջանում «Վիկտորին» գրավեց 2-րդ հորիզոնականը ինչպես կանոնավոր առաջնությունում, այնպես էլ փլեյ-օֆֆում։ Կանոնավոր առաջնությունում Լանգերակը մասնակցել է 13 խաղի, իսկ փլեյ-օֆֆում՝ 3։ 2010 թվականին Միտչել Լանգերակը տեղափոխվեց Դորտմունդի Բորուսիա։

2015 թվականի հունիսին տեղափոխվել է «Շտուտգարտ», 3.5 միլիոն եվրո տրանսֆեային արժ։ Եքով

### Հավաքականում
2006 թ.-ից Ավստրալիայի կազմում մասնակցեց Ասիայի երիտասարդական Առաջնությունում։ Ավստրալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմում մասնակցել է 2014 թ.-ի Աշխարհի առաջնությանը։ 
2015 թվականին հավաքականի կազմում մասնակցել է Ասիայի գավաթին, որը անցկացվել է Ավստրալիայում, որտեղ էլ դարձել է մրցաշարի հաղթող։

## Ձեռքբերումներ
 «Բորուսիա Դորտմունդ» 
* Բունդեսլիգայի չեմպիոն (2) 2010/2011, 2011/2012
* Գերմանիայի գավաթակիր (1) 2011/2012
* Գերմանիայի սուպերգավաթի մրցանակակիր (1) 2013

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ինֆորմացիա weltfussball.de կայքում
* Միտչել Լանգերակ 

Կատեգորիա:1988 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրող անձինք
Կատեգորիա:Ավստրալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բորուսիա Դորտմունդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լևանտեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Շտուտգարտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 22 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Սրունք

**Սրունք** մարդու, ստորին վերջույթի միջին հատվածը՝ ծնկային հոդից մինչև սրունք-վեգային հոդը։ Սրունքի ոսկրային հենքը կազմում են մեծ ու փոքր ոլոքները (ոլոք, նրբոլոք)։ Մեծ ոլոքը գտնվում է միջային, իսկ նրբոլոքը՝ դրսային կողմում։ Ոլոքն ունի եռանիստ մարմին և 2 ծայր, որոնցից վերինը հաստ է և կրում է 2 կոճ՝ ազդրոսկրի հետ հոդավորվելու համար։ Ստորին ծայրը վերջանում է դեպի վար ուղղված ելունով (միջային պճեղ)։ Նրբոլոքը խողովակավոր ոսկր է, որի վերին ծայրին գտնվում է գլխիկը, ստորին ծայրին՝ դրսային պճեղը։ Մեծ ու փոքր ոլոքները վերին ծայրերով հոդավորվում են միմյանց հետ, իսկ ստորիններով միանում են շարակցական հյուսվածքով։ Սրունքի մկանները դասավորված են 3 խմբով՝ առաջային, ետին և կողմնային։ Առաջային խմբի մկաններն սկսվելով Սրունք ոսկրերից, անցնում են ոտի մեջքային երեսը և իրենց ջլերով կպչում թաթոսկրերին կամ մատոսկրերին։ Կողմնային խմբում գտնվում են նրբոլոքային երկար ու կարճ մկանները։ Ետին կամ ծալիչների խումբը դասավորված է երկու շերտով՝ մակերեսային, ուր գտնվում է սրունքի եռագլուխ մկանը, որի ջիլը կպչում է կրունկոսկրին (կրունկոսկրային կամ աքիլլեսյան ջիլ)։ Այս մկանի զույգ գլուխները կոչվում են երկվորյակներ, իսկ կենտը՝ ձկնամկան։ Խորանիստ շերտը կազմում են՝ ոլոքային ետին մկանը, մատերի ընդհանուր ծալիչը և բթի երկար ծալիչը։ Սրունքի մկանները և մաշկը նյարդավորվում են նստանյարդի ճյուղերով։ Սրունքը անոթավորվում է ծնկափոսային զարկերակի ճյուղերով։ Սրունքի երակներն ուղեկցում են համապատասխան զարկերակներին և կոչվում են նույն անուններով։ Սրունքի վրա կան նաև ենթամաշկային մակերեսային երակներ, որոնք չունեն իրենց համապատասխան զարկերակները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Դրիս Մերտենս

**Դրիես Մերտենս** (), բելգիացի ֆուտբոլիստ, իտալական Նապոլիի և Բելգիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կիսապաշտպան։

## Ակումբային կարիերա
### ԱԳՕՎՎ Ապելդորն
Մերտենսը հաջողության չհասավ իր հայրենիք Բելգիայում, բայց եղավ մեկը ավենա հայտնի ֆուտբոլիստներից ԱԳՕՎՎ Ապելդորնի։

Իր առաջին մրցաշրջանում 35 խաղերում խփեց 2 գոլ և դարձավ երկրպագուների սիրելին, որից հետո ԱԳՕՎՎ Ապելդորնը գնեց բելգիական Գենտից Մերտենսի տրանսֆերային իրավունքները։ Նա հաջող հանդես եկավ նաև մյուս մրցաշրջանում խփելով 38 խաղում 15 գոլ, իսկ հաջորդում 35 խաղում 13 գոլ։

2009 թվականի մայիսի 25-ին բելգիացին հեռացավ իր թիմից և տեղափոխվեց ևս մի հոլանդական թիմ ՝ «Ուտրեխտ»։

### «Ուտրեխտ»
2009 թվականին Մերտենսը դեբյուտեց «Ուտրեխտ»-ի կազմում։ Առաջին գոլը «Ուտրեխտ»-ի կազմում ՎՎՎ-Վենլոյի հետ խաղում 14-րդ րոպեին, իսկ նույն խաղի 57-րդ րոպեին ձևակերպեց դուբլ խփելով գոլ տուգանային հարվածից։

Նա այս մրցաշրջանում ստացել է արծաթե խաղակոշիկ մրցանակը, իրենից առաջ թողնելով Այաքսի հարձակվող Լուիս Սուարեսին։

2010/11 մրցաշրջանում Մերտենսը նույնպես հաջող հանդես եկավ 31 խաղերում խփելով 10 գոլ։ Այաքսն ու ՊՍՎ-ն հետաքրքրվում էին Մերտենսով, սակայն «Ուտրեխտ»-ը մերժեց այդ առաջարկները։

### Նապոլի
2013 թվականի ամառվանից Մերտենսը սկսեց խաղալ Նապոլիի կազմում։ 2014 թվականի հունվարի 6-ին Մերտենսը Սամպդորիայի հետ խաղում դարձավ դուբլի հեղինակ։

## Հավաքականում կարիերան
2010 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Մերտենսը հրավիրվեց հավաքական Եվրո-2012-ի համար սակայն ստացավ վնասվածք և բաց թողեց Եվրո-2012-ը։ Բայց այնուամենայնիվ դեբյուտը կայացավ և Մերտենսը խաղադաշտ դուրս եկավ 2011 թվականի փետրվարի 9-ին Ֆինլանդիայի դեմ ընկերական խաղում։

## Ձեռքբերումներ
 **ՊՍՎ**
* Մրցանակակիր Նիդեռլանդների գավաթ։ 2011/12
* Մրցանակակիր Նիդեռլանդների սուպերգավաթ։ 2012

 **Նապոլի**
* Մրցանակակիր Իտալիայի գավաթ։ 2013/14

## Վիճակագրություն

*2014 թվականի մայիսի 18-ի դրությամբ.*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1987 ծնունդներ
Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Բելգիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բելգիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Թուրքական Սուպերլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայիսի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նապոլիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՊՍՎ Էյնդհովենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Գալաթասարայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ուտրեխտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գենտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անդերլեխտի ֆուտբոլիստներ
Վաչիան

**Վաչիան** (), հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Ախալքալաքի մունիցիպալիտետում, Ախալքալաք քաղաքից 6 կմ հարավ։ Վաչիանով է անցնում Ախալքալաք- Կարծախ խճուղին։

Վաչիանը հիմնադրել են էրզրումի նահանգի Թվանջ գյուղից գաղթած հայերը, 1830 թվականին։ Գյուղում պահպանվել են եկեղեցու (19-րդ դար) ավերակներ։

2014 թվականի մարդահամարի տվյալներով գյուղում ապրում է 1801 մարդ։

## Գրականություն
* Վրացական սովետական հանրագիտարան, հ․ 4, Թբիլիսի, 1979 թվական

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Ռուստամ Սուլեյման

**Ռուստամ Սուլեյման** (Սուլեյման Ալի-Աբաս օղլի Ռոլստամզադե, ), ադրբեջանական խորհրդային բանաստեղծ, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ։ Արվեստի վաստակավոր գործիչ (1943), Ադրբեջանի ժողովրդական բանաստեղծ (1960)։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1976)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Բաքվի (1927 թվականից), ապա Մոսկվայի համալսարանում (1929 թվականից)։ «Տրտմությունից դեպի խնդություն» (1927), «Աստղ» (1934), «Չտպան» (1936), «Գիշերվա ռոմանտիկան» (1938) ժողովածուները նվիրված են կոմերիտմիությանը, քաղաքացիական կռիվների հերոսագործություններին, սոցիալիստ, շինարարությանը։ «Երկու ափ» (1949, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ՝ 1950) բանաստեղծությունների ժողովածուն արտացոլում է Իրանում ապրող չքավոր ադրբեջանցիների ծանր կյանքը։ Գրել է նաև «Խոսք ռուս եղբոր մասին» (1960) պոեմը և այլ գործեր։ Պարգևատրվել է Լենինի 4 և այլ շքանշաններով։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:1906 ծնունդներ
Կատեգորիա:1988 մահեր
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 27 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 10 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Սուլեյման Ստալսկի

**Ստալսկի Սուլեյման** (), լեզգի բանաստեղծ-աշուղ, Դաղստանի ժողովրդական բանաստեղծ (1934)։

20 տարուց ավելի արտագնա աշխատանք է կատարել։ 20-րդ դարի սկզբից ապրել է գյուղացու կյանքով։ Հոկտեմբերյան հեղափոխության և քաղաքացիական կռիվների (1918-1920) մասնակից։ Սուլեյման Ստալսկին 1925 թվականից՝ Դաղստանի կենտրոնական գործ կոմիտեի անդամ։ 1930 թվականին ընտանիքով մտել է կոլտնտեսություն։ Ստալսկիի մերկացնող երգերում ու երգիծական ոտանավորներում հնչել է սոցիալական չարիքը կրողների դեմ ուղղված բողոք [«Վաճառական աստիճանավորները», (1915)]։ 1920 թվականին Դաղստանում սովետական իշխանության վերջնականապես հաստատվելուց հետո Ստալսկին արձագանքել է երկրում կատարվող բոլոր իրադարձություններին։ 1935-1936 թվականին ժողովրդական ավանդական պոեզիայի ոգով գրել է «Դաղստան» պոեմ-ժամանակագրությունը։ Ստալսկին իր ստեղծագործությամբ բանահյուսությունը հասցրել է գրականության մակարդակի։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դաղստանի ժողովրդակական բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լեզգի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:1869 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 18 ծնունդներ
Կատեգորիա:1937 մահեր
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 23 մահեր
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանաստեղծներ
Քիմիական բանաձև

[thumb|right|235px|[Բութան (նյութ)|Բութանի (նյութ) կառուցվածքային բանաձևը։ Սա քիմիական բանաձև չէ։ Բութանի քիմիական բանաձևերն են՝ էմպիրիկ բանաձևը՝ C2H5, մոլեկուլային բանաձև՝ C4H10, կիսա-կառուցվածքային բանաձև՝ CH3CH2CH2CH3:]]
**Քիմիական բանաձև**, քիմիական տարրերի նշանների օգնությամբ մաքուր նյութի բաղադրությունն արտահայտող բանաձևեր։ Նյութի պարզագույն քիմիական բանաձևը ցույց է տալիս նրա որակական և քանակական բաղադրությունը։

Քիմիական բանաձև կազմող նշանները ցույց են տալիս, թե որ քիմիական տարրերն են մտնում տվյալ նյութի բաղադրության մեջ։ Քիմիական բանաձևում, տարրերի նշաններից աջ, ներքևում գրվող ինդեքսներով (1-ը չի գրվում) ցույց են տրվում նյութում տարրերի հարաբերական (մոլային) պարունակությունները՝ Н<sub>2</sub>О, Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, С<sub>6</sub>Н<sub>6</sub>, Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, С<sub>12</sub>Н<sub>22</sub>О<sub>11</sub> և այլն։

Ոչ ստեխիամետրական բաղադրություն ունեցող նյութերի քիմիական բանաձևում կարող են օգտագործվել կոտորակային ինդեքսներ (NiO0,97, FeS1,96 և այլն)։ Փոփոխական բաղադրությունը ցույց տվող քիմիական բանաձև ունեն հետևյալ տեսքը՝ Zn1+xO, TiO2-x, NaxV2O5 և այլն։

Քիմիական բանաձև կազմելիս հաշվի են առնվում նաև որոշակի ատոմական խմբերի առկայությունը միացության մեջ՝ **ռացիոնալ քիմիական բանաձև**։ Միացությունների դասերը բնորոշող ատոմական խմբերի առկայությունը նյութում հաստատվում է փորձով։ Մոլեկուլային կառուցվածք ունեցող նյութերի համար կարելի է գրել նաև իրական քիմիական բանաձև։ Դրա համար պարզագույն քիմիական բանաձևից բացի պետք է որոշել նաև նրա մոլեկուլային զանգվածը, օրինակ, եթե ածխածնի և ջրածնի միացության պարզագույն բանաձևը СН3 է, իսկ մոլեկուլային զանգվածը՝ 30, ապա նրա իրական քիմիական բանաձև C2H6 է։

Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն (հատկապես օրգանական միացությունների համար) **գրաֆիկական քիմիական բանաձև**, որոնցում ցույց են տրվում մոլեկուլի բաղադրության մեջ մտնող բոլոր ատոմները և նրանց միջև գոյություն ունեցող քիմիական կապերը։ Նրանց հաճախ անվանում են նաև *կառուցվածքային բանաձևեր*։

Կատեգորիա:Ընդհանուր քիմիա
Էկոլոգիական հավասարակշռություն

250px|մինի|Էկոլոգիական հավասարակշռությունը խորհրդանշող հուշարձանը Վիսախապատնամում
**Էկոլոգիական հավասարակշռություն**, էկոհամակարգի բաղադրիչների՝ կենդանի օրգանիզմների տեսակային կազմի, թվաքանակի, տարածվածության, վերարտադրության, ինչպես նաև բնական միջավայրի ժամանակային փոփոխությունների, բնական համակեցություններում նյութերի կենսահարույց շրջապտույտի և այլ կենսաբանական շարժընթացների հարաբերական կայունությունը։ Էկոհամակարգերի էկոլոգիական հավասարակշռության հիմքում ընկած են նյութերի կենսահարույց շրջապտույտի հաստատունությունն ու փակ լինելը, ինչը յուրաքանչյուր կոնկրետ էկոհամակարգում ունի իր առանձնահատկությունները։ Այս դեպքում վճռական նշանակություն ունի ինքնասուն (ավտոտրոֆ՝ լուսասինթեզի կամ քեմոսինթեզի միջոցով անօրգանական նյութերն օրգանականի փոխարկող) և տարասուն (հետերոտրոֆ՝ այլ օրգանիզմների ստեղծած օրգանական նյութերով սնվող) օրգանիզմների հարաբերակցությունը, ինչպես նաև միմյանց և բնակմիջավայրին նրանց յուրահատուկ հարմարումը։ Այս գործոնների ամբողջությունը, ձևավորվելով էվոլյուցիայի ընթացքում, ապահովում է էկոհամակարգի կայունությունը կամ նրա հոմեոստազը։ Որպես էկոհամակարգերի կայունության չափանիշ՝ հաճախ ընդունում են նրանց տեսակային բազմազանությունը, և որքան շատ է այն, այնքան հուսալի է էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանումը։ Տվյալ էկոհամակարգի համար միջավայրի պայմանների սովորականից ավելի տատանումների դեպքում տեղի է ունենում էկոլոգիական հավասարակշռության խախտում, որը հանգեցնում է մի տեսակի թվաքանակի նվազման և մյուսների կտրուկ աճման։ Օրգանիզմների բնական համակեցությունները կարող են դիմադրել տարբեր վնասակար ազդեցությունների և բնականոն պայմանների վերականգնման դեպքում վերադառնալ նախկինին մոտ վիճակի (այսինքն՝ ունեն որոշակի կայունություն)։ Անբարենպաստ պայմաններում այս կամ այն տեսակի խտությունը նվազում է, իսկ բարենպաստ պայմաններում աճում է բազմացման, աճի և զարգացման արագությունը, և տեսակի խտությունը վերականգնվում է։

Էկոլոգիական հավասարակշռության գոյությունը չի նշանակում ժամանակի ընթացքում օրինաչափ փոփոխությունների բացակայություն, ընդհակառակը, այն սերտորեն կապված է տվյալ էկոհամակարգի լինելիության և զարգացման շարժընթացների հետ։ Հաճախ, էկոլոգիական հավասարակշռության խախտում ասելով՝ հասկանում են ոչ միայն տարբեր կենսահարույց գործոնների փոփոխությունները, այլև մթնոլորտի գազային բաղադրության, ջրաբանական ռեժիմի, շրջակա միջավայրի խոշորաչափ աղտոտման նշանակալի տատանումները, այսինքն՝ բնական շարժընթացների բոլոր էական շեղումները։ Առանց էկոլոգիական հավասարակշռության բարդ ու փոխկապակցված մեխանիզմների իմացության՝ հնարավոր չէ իրականացնել արդյունավետ բնօգտագործուվ կանխատեսել տնտեսական գործունեության ճիշտ կազմակերպում և պահպանել բնական միջավայրը կյանքի համար պիտանի վիճակում։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Կատեգորիա:Բնություն
Սերգեյ Սարդարով

**Սերգեյ Արշակի Սարդարով** (), ավիացիայի գեներալ-գնդապետ (1965)։

## Ուսում
Սովորել է Մոսկվայի մեխանիկա-մեքենաշինական ինստիտուտում, 1933 թվականին ավարտել է Լենինգրադի ռազմատեսական օդաչուական դպրոցը, 1952 թվականին՝ ԽՍՀՄ զինված ուժերի Գլխավոր շտաբի Կ․ Վորոշիլովի անվան ռազմական ակադեմիան։

## Ծառայություն
1934 թվականից ծառայել է Հեռավորարևելյան հատուկ բանակում, եղել գրոհային ավիացիոն էսկադրոնի օղակի, դասակի, 1936 թվականից՝ ջոկատի հրամանատար։ 1938 թվականին նշանակվել է էսկադրիլիայի, 1939 թվականին՝ 18-րդ կործանիչ ավիագնդի զինկոմ, 1940 թվականին՝ 307-րդ կործանիչ ավիագնդի հրամանատար։

1942 թվականից Սարդարովը իր գլխավորած 965-րդ կործանիչ ավիագնդով պաշտպանել է Արխանգելսկը, Աստրախանը, Գրոզնին, Միներալնիե վոդին։ 1944 թվականին փոխգնդապետ Սարդարովի ավիագունդը մասնակցել է Թամանյան թերակղզու, Ղրիմի ազատագրմանը, Օդեսան պաշտպանել օդային հարձակումներից։ 1944 թվականի վերջին Սարդարովը նշանակվել է կործանիչ ավիացիոն դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալ, 1945 թվականին մասնակցել Ռումինիայի գրավմանը։

Հետպատերազմյան տարիներին վարել է պատասխանատու պաշտոններ, մինչև 1950 թվականը եղել ավիացիոն դիվիզիայի, 1952-1956 թվականներին՝ ավիացիոն միավորման հրամանատար։ Մինչև զորացրումը (1971 թվականի փետրվար) եղել է հակաօդային պաշտպանության ռազմային հրամանատարական ակադեմիայի (Գ․ Ժուկովի անվան, Կալինին) պետի տեղակալ։

ԽՄԿԿ անդամ (1930)։ Ընտրվել է ԽՄԿԿ 22-րդ և 23-րդ համագումարների պատվիրակ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 2, Կարմիր աստղի 3, Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերի հայ գեներալ-գնդապետներ
Դոմինանտ սեպտակորդ

250px|մինի|աջից|Դոմինանտ սեպտակորդ ֆա մաժոր գամմայում
**Դոմինանտ սեպտակորդ**, ակորդի տեսակ։ Ակորդը երեք, չորս կամ ավելի երաժշտական հնչյուններն են, որոնք դասավորված են տերցիաներով։ Տերցիաներով դասավորված՝ 4 հնչյունից կազմված ակորդը կոչվում է սեպտակորդ։
Սեպտակորդներից ամենակարևորն ու ամենահաճախ օգտագործվողը դոմինանտ սեպտակորդն է։ Այն կարևոր դեր է խաղում դասական երաժշտության մեջ։ 
Դոմինանտ սեպտակորդն իր անունը ստացել է ներքևի և վերևի հնչյունների կազմած *սեպտիմա* ինտերվալի անունից։ Կրճատ նշանակումն է՝ D7։ 
## Կառուցումը
Դոմինանտ սեպտակորդը կառուցվում է մաժոր և հարմոնիկ մինոր (գամմայի 7-րդ աստիճանը բարձրացվում է կես տոնով) գամմաների 5-րդ աստիճանից։ Լուծվում է տոնիկական եռահնչյան մեջ՝ եռապատկված հիմնական տոնով։ Որպես օրինակ վերցնենք դո մաժոր գամման՝
450px|մինի|կենտրոն
Կառուցվում է մաժոր եռահնչյանը գումարելով փոքր տերցիա, կամ՝ մեծ տերցիա+փոքր տերցիա+փոքր տերցիա(մաժ35+փ3 կամ մ3+փ3+փ3)։ 
## Շրջվածքները
[250px|մինի|աջից|Դոմինանտ սեպտակորդ դո նոտայից՝ [կիթառ գործիքի համար]]
Ակորդը շրջվում է, երբ նրա մեջ մտնող հնչյուններից մեկը տեղափոխվում է մեկ օկտավա վերև։ Դոմինանտ սեպտակորդն ունի 3 շրջվածք՝ դոմինանտ կվինտսեքստակորդ, դոմինանտ տերցկվարտակորդ և դոմինանտ սեկունդակորդ։
### Դոմինանտ կվինտսեքստակորդ D⁵⁶
Դոմինանտ կվինտսեքստակորդը կառուցվում է, երբ D7-ի հիմնական(ներքևի) տոնը բարձրացվում է մեկ օկտավայով վերև, ներքևում մնում է տերցային տոնը։ Կառուցվում է մաժոր և հարմոնիկ մինոր գամմաների 7-րդ աստիճանից, փոքր տերցիա+փոքր տերցիա+մեծ սեկունդա (փ3+փ3+մ2) ինտերվալներից։ Լուծվում է տոնիկական եռահնչյան մեջ, կրկնապատկված հիմնական տոնով։
### Դոմինանտ տերցկվարտակորդD³⁴
Դոմինանտ տերցկվարտակորդը կառուցվում է, երբ D7-ի հիմնական և տերցային տոները բարձրացվում են մեկ օկտավայով վերև, ներքևում մնում է կվինտային տոնը։ Կառուցվում է մաժոր և հարմոնիկ մինոր գամմաների 2-րդ աստիճանից, փոքր տերցիա+մեծ սեկունդա+մեծ տերցիա(փ3+մ2+մ3) ինտերվալներից։ Լուծվում է լրիվ տոնիկական եռահնչյան մեջ։
### Դոմինանտ սեկունդակորդ D²
Դոմինանտ սեկունդակորդը կառուցվում է, երբ D7-ի հիմնական, տերցային և կվինտային տոները բարձրացվում են մեկ օկտավայով վերև։ Կառուցվում է մաժոր և հարմոնիկ մինոր գամմաների 4-րդ աստիճանից, մեծ սեկունդա+մեծ տերցիա+փոքր տերցիա (մ2+մ3+փ3) ինտերվալներից։ Լուծվում է տոնիկական սեպտակորդի մեջ՝ կրկնապատկված հիմնական տոնով։

## Դոմինանտ սեպտակորդի ակորդների աղյուսակ

## Աղբյուրներ
*Benjamin, Horvit, and Nelson (2008). Techniques and Materials of Երաժշտություն, p.&nbsp;46-47. ISBN 0-495-50054-2.

Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն