Փիթեր Բողոսյան

**Փիթեր Գրեգորի Բողոսյան** (), ամերիկացի փիլիսոփա և քոլեջի պրոֆեսոր։ Տասը տարի եղել է Փորթլենդի պետական համալսարանի փիլիսոփայության դոցենտ, նրա ակադեմիական ուշադրության ոլորտներն են աթեիզմը, քննադատական մտածողությունը, մանկավարժությունը, գիտական սկեպտիցիզմը և սոկրատեսյան մեթոդը: *«Ձեռնարկ աթեիստներ ստեղծելու համար»* և (Ջեյմս Ա. Լինդսիի հետ միասին) «*Ինչպես վարել անհնարին զրույցներ, շատ գործնական ուղեցույց»* գրքերի հեղինակն է։

Բողոսյանը ներգրավված է եղել «բողոքարկման ուսումնասիրությունների սկանդալում» (որը նաև մեդիայում հայտնի է որպես «Սոկալ քառակուսի»), իր գործընկերներ Ջեյմս Ա. Լինզեյի և Հելեն Պլաքրոուզի հետ։ Նախաձեռնությունը բաղկացած է եղել սուտ գիտական հոդվածներ ներկայացնելուց՝ սեռագիտության և հարակից ոլորտների ակադեմիական ամսագրերին՝ փոխադարձ գնահատման (peer review) գործընթացը փորձարկելու նպատակով։ Այս նախագիծը մեծ ուշադրություն է գրավել մամուլի և ակադեմիական շրջանակների մեջ, առաջ բերելով և՛ գովեստ, և՛ քննադատություն, ինչպես նաև էթիկական ու մեթոդաբանական հարցեր։ Հետաքննությունից հետո Փորտլենդի պետական համալսարանն արգելափակեց Բողոսյանի հետագա աշխատանքները՝ մասնագիտական անբարեխղճության որակումով։ 2021 թվականի սեպտեմբերին Բողոսյանը հրաժարական է տվել իր պաշտոնից Փորտլենդի պետական համալսարանում՝ պատճառաբանելով հետապնդումներն ու մտավոր ազատության պակասը։

Բողոսյանը ստեղծել է «փողոցային էպիստեմոլոգիա» (street epistemology) տերմինը՝ անվանելով իր կողմից նկարագրված զրույցի մի շարք մեթոդներ, որոնք նախատեսված են հնարավորություն տալու քննության ենթարկել ուժեղ համոզմունքները՝ հատկապես կրոնական բնույթի, առանց հակամարտության կամ հակադրության ստեղծման։

## Վաղ կյանք
Բողոսյանը ծնվել և մեծացել է Բոստոնում: Ունի հայկական ծագում: Նրա հայրական կողմի տատիկն ու պապիկը եղել են հայ ներգաղթյալներ:

## Կարիերա
մինի|2024 թվականին Գլադեն Փափփինի և Միկլոշ Սանթոյի հետ։
Բողոսյանը 1988 թվականին Մարկետի համալսարանից ստացել է հոգեբանության բակալավրի աստիճան, իսկ ավելի ուշ՝ 1992 թվականին Ֆորդհեմի համալսարանից՝ փիլիսոփայության մագիստրոսի աստիճան. Հետագայում 2004 թվականին ստացել է մանկավարժության դոկտորի աստիճան Պորտլենդի պետական համալսարանից: Նրա հիմնական հետաքրքրություններն են քննադատական մտածողությունը, կրթության փիլիսոփայությունը և բարոյական դատողությունը։ Նրա թեզը վերաբերել է բանտարկյալների հետ Սոկրատեսյան մեթոդի կիրառմանը՝ քննադատական մտածողության և բարոյական դատողության համար՝ շարունակական հանցավոր վարքագիծը նվազեցնելու նպատակով: Հետազոտությունը ֆինանսավորել է Օրեգոն նահանգը։ Բողոսյանը եղել է Կոլումբիա Ռիվեր ուղղիչ հիմնարկի բանտային խորհրդատվական կոմիտեի նախագահը։ Բանտային բարեփոխումների կենտրոնի գիտաշխատող է: Աշխատել է որպես Պորտլենդի պետական համալսարանում որպես դոցենտ, որտեղից հեռացել է բողոքի նշան՝ այն բանի պատճառով, ինչը նա համարում էր ոչ լիբերալիզմի մշակույթ:

Բողոսյանը երկու գրքերի հեղինակ է՝ *«Ձեռնարկ աթեիստներ ստեղծելու համար»* (2013), որի առաջաբանն գրել է Մայքլ Շերմերը և *«Ինչպես վարել անհնարին զրույցներ. շատ գործնական ուղեցույց»* (2019): Նաև նախաբան է գրել սպիտակամորթ գերակայության կողմնակից մեկնաբան Ստեֆան Մոլինյոյի *«Աստվածների դեմ»* գրքի համար: Մոլինյոյի հետ իր համագործակցությունը բնութագրել է որպես միայն մետաֆիզիկայի հարցերում իր համաձայնության վրա հիմնված, և ոչ թե Մոլինյոյի քաղաքական հայացքների վրա հիմնված:

2017 թվականին Bողոսյանը նկարահանվել է *«Հավատալու պատճառներ»* վավերագրական ֆիլմում, որը կենտրոնանում է հոգեբանության և հավատքի գիտության վրա:

Եղել է «Հետաքննությունների կենտրոն»-ի, «Ռիչարդ Դոքինսի բանականության և գիտության հիմնադրամ»-ի և «Աշխարհիկ ուսանողական դաշինք»-ի խոսնակ:

2021 թվականի սեպտեմբերին Բողոսյանը հրաժարական է տվել Պորտլենդի պետական համալսարանից: Իր հրաժարականի նամակում համալսարանն անվանել է «սոցիալական արդարադատության գործարան» և ասել է, որ իր խոսքի համար ենթարկվել է հետապնդումների և հակադարձումների: Նամակում նաև մեղադրվում է համալսարանը այնպիսի մշակույթ ստեղծելու մեջ, որտեղ ուսանողները «վախենում են բաց և անկեղծ խոսելուց», ուսանողներին «գաղափարախոսների բարոյական վստահությունը ընդօրինակելուն» մարզելու և «տարբեր համոզմունքների և կարծիքների նկատմամբ անհանդուրժողականություն [խրախուսելու] մեջ:

2021 թվականի նոյեմբերին Բողոսյանը եղել է Օսթինի համալսարանի հիմնադիրներից մեկն, որի առաքելությունն է «ստեղծել «խիստ անկախ» դպրոց, որը կառաջարկի այլընտրանք այն բանին, ինչը հիմնադիրները համարում են քոլեջների կամպուսներում «ոչ լիբերալիզմի» աճ»:

2022 թվականի փետրվարի 17-ին Բուդապեշտում գտնվող Մաթիաշ Կորվինուշ քոլեջում (MCC) հանդես է եկել «ուոքիզմի» թեմայով դասախոսությամբ:

## Հայացքներ
աջից|մինի|Բողոսյանը The Amazing Meeting-ում, 2013 թվական։
Բողոսյանը հավատքի վրա հիմնված բոլոր համոզմունքները անվանել է «մոլորություններ»: *«The Daily Beast»*-ը նրան նկարագրել է որպես «Նոր աթեիստ» շարժման կողմնակից: Պաշտպանում է սոկրատեսյան մեթոդի կիրառումը՝ կրոնական հավատացյալներին տարհամոզելու համար, չնայած խորհուրդ է տալիս կենտրոնանալ հավատքի քննադատության վրա՝ որպես ճանաչողության միջոց (նա այն անվանում է «անհուսալի իմացաբանություն»), այլ ոչ թե կրոնական համայնքների արտաքին դրսևորումների վրա:

2015 թվականին Դեյվ Ռուբինի հետ հարցազրույցում Բողոսյանը իրեն նկարագրել է որպես դասական լիբերալ, որը երբեք չի քվեարկել հանրապետական թեկնածուի օգտին, բայց դեմոկրատների «երկրպագու» չէ։ Հայտարարել է, որ 2016 թվականի նախագահական ընտրություններում ցանկացած Հանրապետական թեկնածու «ամբողջովին աղետալի կլիներ»: Նվիրատվություն է կատարել և աջակցել է Էնդրյու Յանգին 2020 թվականի ԱՄՆ նախագահական ընտրություններում: Նշել է, որ ԱՄՆ Հանրապետական կուսակցությունը «աշխարհի ամենաուժեղ, գիտական հակա-քաղաքական շարժումն է»։

Բողոսյանի խոսքով, «հետադիմական ձախը տիրել է ակադեմիական աշխարհին»: Հաճախ է նշել, որ մշակութային հարաբերականությունն ու հավասարությունը հակասական արժեքներ են:

## Բողոքների ուսումնասիրության գործ
Բողոքների ուսումնասիրությունների գործում, որը նաև հայտնի է որպես «Սոկալ Քառակուսի» սկանդալ, Բողոսյանը, Ջեյմս Ա. Լինդսին և Հելեն Պլակրոզը ակադեմիական ոլորտների ամսագրերին ներկայացրել են մի շարք կեղծ ակադեմիական հոդվածներ, որոնք նրանք անվանել են «բողոքների ուսումնասիրություններ»՝ ռասայական, գենդերային, ֆեմինիստական և սեռականության ուսումնասիրություններ, որոնք, նրանց կարծիքով, բնութագրվում էին ցածր գիտական չափանիշներով: Նրանք պատրաստել են 20 հոդված, որոնցից 7-ը ընդունվել են այն ժամանակ, երբ Wall Street Journal-ը հաստատել է նրանց սխալը:

### Նախորդ կեղծ փաստաթուղթ
2017 թվականին Բողոսյանը և Լինդսին հրապարակել են «Հայեցակարգային առնանդամը որպես սոցիալական կառուցվածք» վերնագրով կեղծ հոդված: Հոդվածում, որը հեղինակները համարում էին միտումնավոր աբսուրդային և գրված « հետկառուցվածքային դիսկուրսիվ գենդերային տեսության» ոճը ընդօրինակող ձևով, պնդվում էր, որ առնանդամը պետք է դիտարկել «ոչ թե որպես անատոմիական օրգան, այլ որպես սոցիալական կառուցվածք, որը իզոմորֆ է կատարողական թունավոր տղամարդկության նկատմամբ»: Բողոսյանը և Լինդսին սկզբում հոդվածը ներկայացրել են *Norma-* ին, որտեղ այն մերժվել է: Ավելի ուշ նրանք հոդվածը ներկայացրել են *Cogent Social Sciences-* ին՝ Taylor & Francis-ի բաց մուտքի ամսագրին, որը քննադատվել է որպես հրապարակման համար վճարովի գործողություն: Հեղինակները հետագայում բացահայտել են կեղծիքը *[[Skeptic (U.S. magazine)|Skeptic]]* ամսագրում։ Բողոսյանը և Լինդսեյը նշել են, որ մտադիր են ցույց տալ, որ «գենդերային ուսումնասիրությունները ակադեմիական առումով խաթարված են գերիշխող գրեթե կրոնական համոզմունքով, որ արական սեռը բոլոր չարիքների արմատն է», ինչպես նաև ընդգծել բաց մատչելիությամբ ամսագրերի վերանայման գործընթացների հետ կապված խնդիրները։

Մի շարք քննադատներ կասկածի տակ են դրել, թե արդյոք Բողոսյանի և Լինդսիի հոդվածը ցույց է տալիս գենդերային ուսումնասիրությունների ոլորտում առկա խնդիրը: Ալան Սոկալը, մաթեմատիկայի պրոֆեսոր, որը պատասխանատու է եղել 1996 թվականին նմանատիպ խաբեության համար, նշել է, որ *Cogent Social Sciences-ը* ցածր մակարդակի բաց մատչելիության ամսագիր է, որը չի մասնագիտանում գենդերային ուսումնասիրություններում, և ասել է, որ քիչ հավանական է, որ հոդվածը ընդունվի գենդերային ուսումնասիրությունների հիմնական ամսագրում:

### Իրադարձությունների հաջորդականություն
2017 թվականի օգոստոսից սկսած՝ Բողոսյանը, Լինդսին և Պլակրոզը սկսել են շատ ավելի մեծ փորձ, որի շրջանակներում նրանք գրել են 20 կեղծ հոդվածներ՝ դրանք ներկայացնելով գրախոսվող ամսագրերին՝ տարբեր կեղծանուններով, ինչպես նաև Ռիչարդ Բոլդուինի անունով, ով Ֆլորիդայի Գալֆ Քոուստի պետական քոլեջի վաստակավոր պրոֆեսոր և Բողոսյանի ընկերն է։ Նախագիծը վաղաժամ դադարեցվել է, երբ ֆեմինիստական աշխարհագրության « *Գենդեր, տեղ և մշակույթ»* ամսագրում հրապարակված հոդվածներից մեկը քննադատվեց սոցիալական ցանցերում, իսկ հետո դրա իսկությունը կասկածի տակ դրվեց «Քեմփուսի բարեփոխում»-ում:

Այդից հետո եռյակը ամբողջ ծավալով ներկայացրել է իրենց աշխատանքը YouTube-ում՝ դոկումենտալ ֆիլմերի ռեժիսոր Մայք Նայնայի ստեղծած և հրապարակած տեսանյութում, ինչպես նաև The Wall Street Journal-ի հետաքննության շրջանակներում։ Հայտնաբերման պահին նրանց 20 հոդվածներից 7-ը ընդունվել էին, 7-ը դեռ ընթացիկ քննության մեջ էին, և 6-ը մերժվել էին։ Մեկ հոդված, որը ընդունվել էր ֆեմինիստական սոցիալական աշխատանքի «Affilia» ամսագրում, թարգմանել էր արդի տերմինաբանությունը և այն տեղադրել Ադոլֆ Հիտլերի «Իմ պայքարը»-ից վերցված հատվածների վրա։

### Արձագանքներ
Նախագիծը արժանացել է թե՛ գովասանքի, թե՛ քննադատության, գրող Յաշա Մունկն այն անվանել է «Սոկալի քառակուսու մեջ»՝ նկատի ունենալով Ալան Սոկալի կողմից իրականացված Սոկալի գործի խաբեությունը և ասելով. «Արդյունքը զվարճալի է և հաճելի։ Այն նաև ցույց է տալիս ակադեմիական աշխարհի մեծ մասի մոտ առկա լուրջ խնդիրը»։ Հարվարդի հոգեբան Ստիվեն Փինքերն ասել է, որ նախագիծը հարց է բարձրացնում. «Կա՞ն արդյոք այնպիսի գաղափարներ, որոնք այնքան անհավանական են, որ չեն հրապակվել որևէ Critical/PoMo/Identity/'Theory' ամսագրում»: Slate առցանց ամսագրի Դանիել Էնգբերը քննադատել է նախագիծը՝ ասելով, որ «կարելի էր այս խայթը կիրառել գրեթե ցանկացած փորձարարական առարկայի վրա և նույն արդյունքը ստանալ»: Բաց, բայց անանուն նամակում Պորտլենդի պետական համալսարանի Պողոսյանի տասնմեկ գործընկերներ գրել են, որ խաբեությունները «խախտում են հետազոտության ընդունելի նորմերը» և «խարդախ, ժամանակ վատնող, հակաինտելեկտուալ գործունեություն» են: Ջոել Փ. Քրիստենսենը և Մեթյու Ա. Սիրսը նշել են, որ դա «2015 թվականին «Planned Parenthood»-ի մասին կեղծ հոդվածների ակադեմիական համարժեքն է: Կարլ Բերգստրոմը պնդել է, որ «խաբեբաները, կարծես, ցավալիորեն միամիտ են այն հարցում, թե ինչպես է իրականում գործում [փորձագիտական գնահատման] համակարգը»:

2021 թվականին բողոքների ուսումնասիրությունների գործը գնահատող ուսումնասիրությունը եզրակացրել է, որ (1) ավելի բարձր ազդեցության գործակից ունեցող ամսագրերն ավելի հավանական է, որ մերժեն նախագծի շրջանակներում ներկայացված հոդվածները, (2) հավանականությունն ավելի մեծ էր, եթե ձեռագիրը ենթադրաբար հիմնված էր փորձարարական տվյալների վրա, (3) փորձագիտական գրախոսությունները կարող են կարևոր ակտիվ լինել ձեռագրի վերանայման գործընթացում, և (4) երբ նախագծի հեղինակները, որոնք ունեն ակադեմիական կրթություն հարևան մասնագիտություններից, ուշադիր հետևեցին գրախոսողների խորհուրդներին, նրանք կարողացան համեմատաբար արագ սովորել, թե ինչ է անհրաժեշտ ընդունելի հոդված գրելու համար: Լուրջ գրված հոդվածի և «խաբեության» միջև սահմանը աստիճանաբար մշուշոտվեց: Վերջապես (5), նախագծի ավարտը ցույց տվեց, որ երկարաժամկետ հեռանկարում գիտական համայնքը կբացահայտի խարդախ գործելակերպը:

### Հետազոտական չարաշահումների հետաքննություն
2018 թվականին Բողոսյանի գործատու Փորտլենդի պետական համալսարանը սկսել է հետաքննություն՝ կապված «բողոքարկման ուսումնասիրությունների սկանդալի» հետ՝ ուսումնասիրելով հնարավոր հետազոտական խախտումները։ «Chronicle of Higher Education»-ի համաձայն, համալսարանի Ինստիտուցիոնալ վերանայման խորհուրդը (IRB) դեկտեմբերի ամսին եզրակացրել է, որ Բողոսյանը խախտել է էթիկական ուղեցույցները՝ կատարելով մարդկային վարկածների վրա հիմնված հետազոտություններ առանց թույլտվության։ Արդյունքում նրան արգելվել է հետազոտություններ իրականացնել մինչև «վերջինս անցնի համապատասխան ուսուցում և կարողանա ցույց տալ, որ հասկանում է, թե ինչպես պաշտպանել մարդկային վարկածների իրավունքները»։ Համալսարանը նաև նշել էր, որ «մտածում է լրացուցիչ մեղադրանք ներկայացնել՝ կապված տվյալների կեղծման հետ»:

Հետազոտության անցկացման հետաքննության մասին լուրը տարածվելուց հետո մի շարք ականավոր գիտնականներ նամակներ են գրել՝ պաշտպանելով Բողոսյանին, այդ թվում՝ էվոլյուցիոն կենսաբան Ռիչարդ Դոքինսը, Հարվարդի հոգեբան Սթիվեն Փինքերը, մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս Ալան Սոկալը, փիլիսոփա Դանիել Դեննեթը, սոցիալական հոգեբան Ջոնաթան Հայդթը և հոգեբան Ջորդան Փիտերսոնը: Փինքերը գրել է, որ Պորտլենդի պետական համալսարանի հետաքննությունը իրեն և իր գործընկերներին թվացել է «որպես ակադեմիական էթիկայի կարևոր [սկզբունք] զենքի վերածելու փորձ՝ գիտնականին պատժելու համար՝ ոչ ժողովրդական կարծիք արտահայտելու համար»: Դոքինսը ենթադրել է, որ հետաքննությունը կարող է քաղաքական դրդապատճառներ ունենալ. «Եթե ձեր հետաքննող հանձնաժողովի անդամները դեմ են երգիծանքի գաղափարին՝ որպես ստեղծագործական արտահայտման ձև, նրանք պետք է անկեղծորեն դուրս գան և ասեն դա։ Բայց ձևացնել, թե սա կեղծ տվյալներ հրապարակելու հարց է, այնքան ակնհայտորեն ծիծաղելի է, որ անհնար է չկասկածել թաքնված դրդապատճառի մասին»: Փիթերսոնն ասել է, որ Բողոսյանի դեմ մեղադրանքներ ներկայացնողները, այլ ոչ թե ինքը՝ Բողոսյանը, մեղավոր են ակադեմիական չարաշահումների մեջ:

## Փողոցային իմացաբանություն
«**Փողոցային իմացաբանությունը**» (հաճախ կրճատ՝ **SE** ) տերմին է, որը մշակել է Բողոսյանը իր *«Աթեիստներ ստեղծելու ձեռնարկ»* գրքում: Սա ոչ բախումային զրույցի տեխնիկաների ամբողջություն է, որը նախատեսված է մասնակցի մոտ համոզմունքի վերաբերյալ մտածված մտորումների և բաց մտածողության խթանման համար: Բողոսյանը ուրվագծել է մեթոդը և դրա կիրառումը՝ կրոնական հավատացյալներին օգնելու համար մտորել հավատքի հուսալիության մասին որպես իմացաբանություն: Այնուամենայնիվ, այն նաև արդյունավետ է եղել շատ այլ համատեքստերում, և Բողոսյանը հետագայում Ջեյմս Լինդսիի հետ համահեղինակել է «*Ինչպես վարել անհնարին զրույցներ*» գիրքը, որը նկարագրում է փողոցային իմացաբանության կիրառումը համոզմունքների ավելի լայն շրջանակի, այդ թվում՝ ոչ կրոնական համոզմունքների ուսումնասիրության մեջ:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Portland State University profile 
* Street Epistemology on WikiUniversity

Կատեգորիա:1966 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ
Կատեգորիա:Աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայեր
Կատեգորիա:Ապրող անձինք
Կատեգորիա:Գիտական խաբեություններ