Թուրք-պարսկական պատերազմ (1603-1618)

**Թուրք-պարսկական պատերազմ, 1603-1618** թվականներին տեղի ունեցած ռազմական երկարատև հակամարտություն Մերձավոր Արևելքում՝ Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև։ Պատերազմը ղեկավարել են համապատասխանաբար Մեհմեդ III, ապա իր որդի Ահմեդ I սուլթանը մի կողմից, շահ Աբբաս I-ը մյուս կողմից։ Պատերազմն ավարտվեց Սեֆյանների հաղթանակով 1612 թվականին, երբ նրանք վերականգնեցին և վերականգնեցին իրենց գերիշխանությունը Կովկասի և Արևմտյան Իրանի նկատմամբ, որը կորցվել էր թուրք-պարսկական հերթական պատերազմի արդյունքում՝ 1590 թվականի Կոստանդնուպոլսի պայմանագրով։ Դրանով փաստորեն վերականգնվել էր 1555 թվականի Ամասիայի հաշտության պայմանագրով գծված բաժանման սահմանը, որով տեղի էր ունեցել Հայաստանի երրորդ բաժանումը։

## Սեֆյանների հարձակում և վաղ հաջողություններ (1603-1604)

1578-1590 թվականներին տեղի ունեցած թուրք-պարսկական պատերազմի արդյունքում օսմանցիները գրավել էին հյուսիս-արևմուտքում և արևմուտքում գտնվող Սեֆյաններին ենթակա տարածքները, ներառյալ Շիրվանը, Դաղստանը, Արևելյան Հայաստանը, Ատրպատականի մեծ մասը, Քարթլին, Կախեթը, ինչպես նաև Լոռեսթանը և Խուզեսթանը:

Աբբաս I-ը վերջերս ձեռնարկել էր Սեֆյանների բանակի լուրջ բարեփոխում անգլիացի Ռոբերտ Շիրլիի և Ալլահվերդի խանի միջոցով։

Երբ Աբբաս I-ը որոշեց հարձակվել օսմանցիների վրա՝ վերականգնելու նախորդ պատերազմում կորցրած մեծ տարածքները, օսմանցիները մեծապես ներգրավված էին եվրոպական ճակատում՝ 1593 թվականին սկսված Երկարատև թուրքական պատերազմի (1593-1606) պատճառով: Ավելին, օսմանցիներին լրացուցիչ անհանգստություն էին պատճառում Փոքր Ասիայում Ջելալիի ընդվզմամբ, Կարայազիչի ամենակործանարար ապստամբությամբ (1598-1602)։ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը նույնպես խառնաշփոթում էր 1603 թվականի սկզբին, քանի որ ենիչերիների և սիփահիների միջև լարվածությունը ժամանակավորապես պետք է թուլացվեր պալատի միջամտությամբ։

Այսպիսով, 1603 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Սեֆյանների հարձակումը հանկարծակիի բերեց օսմանցիներին և ստիպեց նրանց կռվել երկու հեռավոր ճակատներում: Աբբաս I-ը նախ վերագրավեց Նեհավենդը և ավերեց քաղաքի բերդը, որը օսմանցիները ծրագրել էին օգտագործել որպես առաջխաղացման հենակետ Իրանի դեմ հարձակումների համար։ Սեֆյանների բանակը կարողացավ գրավել Թավրիզը 1603 թվականի հոկտեմբերի 21-ին: Առաջին անգամ իրանցիները մեծապես օգտագործեցին իրենց հրետանին, և քաղաքը, որն ավերվել էր օսմանյան օկուպացիայի հետևանքով, շուտով ընկավ: Տեղի քաղաքացիները ողջունեցին Սեֆյանների բանակը որպես ազատագրողների և դաժան հաշվեհարդար տեսան պարտված օսմանցի թուրքերի դեմ, որոնք գրավել էին իրենց քաղաքը: Բազմաթիվ թուրքեր ընկան Թավրիզի քաղաքացիների ձեռքը և գլխատվեցին։ Սեֆյանները Նախիջևան մտան օսմանցիների կողմից քաղաքը դատարկելուց անմիջապես հետո։ Սեֆյանների բանակը այնուհետև պաշարեց Երևանը 1603 թվականի նոյեմբերի 15-ին: Սեֆյանների զորքերը կազմակերպեցին արշավանք դեպի Վրաստան, գրավեցին Թբիլիսին, և Քարթլին և Կախեթին դարձյալ անցան Սեֆյանների հսկողության տակ:

## Օսմանյան անհաջող հակահարձակում (1604-1605)

Արևելյան ճակատում աղետների հանդիպելիս՝ Մեհմեդ III-ը մահացավ 1603 թվականի դեկտեմբերի 20-ին՝ 37 տարեկան հասակում: Կանխելով օսմանցիների հարձակումը՝ շահ Աբբասը կազմակերպեց արևելահայերի բռնագաղթը Իրան, որին հաջորդեց նաև վրացիների բռնագաղթը։ Նոր սուլթան Ահմեդ I-ը, ով 13 տարեկան էր, նշանակեց Սիգալազադե Յուսուֆ Սինան փաշային որպես արևելյան բանակի հրամանատար, որը 1604 թվականի հունիսի 15-ին սկսեց արշավանքը: Մինչև 1604 թվականի նոյեմբերի 8-ին նա ռազմաճակատ հասնելը, սեֆյանների բանակը հունիսին արդեն գրավել էր Երևանը և առաջ շարժվել դեպի Կարս, նախքան Ախալցխայում կանգնեցվելը։ Ուշ սեզոնը որպես պատրվակ տեսնելով, նա չհարձակվեց Աբբաս I-ի վրա և որոշեց մնալ Վանում մինչև ձմռան ավարտը։ Սակայն Սեֆյանների առաջխաղացումը ստիպեց նրան արշավել դեպի Էրզրում։

Նրա 1605 թվականի արշավը անհաջող էր, 1605 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Ուրմիո լճի ափի մոտ նրա գլխավորած ուժերը պարտություն կրեցին դեպի Թավրիզ ճանապարհին: Սա Սեֆյանների պատմության մեջ առաջին հաղթանակն էր օսմանցիների դեմ: Այս ճակատամարտում Աբբաս I-ը մեծ առավելությունների համար օգտագործեց իր հիմնականում հեծելազորային ուժը՝ վճռականորեն ջախջախելով օսմանցիներին, որոնք տուժեցին մոտ 20,000 զոհ: Էրզրումի Բեյլերբեյ Քոսե Սեֆեր փաշան գործել է ինքնուրույն և գերվել սեֆյան ուժերի կողմից։ Չաղալօղլուն ստիպված է եղել նահանջել Վանի բերդ, այնտեղից՝ Դիարբեքիրի ուղղությամբ։ Նա հրամայեց մահապատժի ենթարկել Ջանբուլաթօղլու Հուսեյն փաշային՝ պնդելով, որ նա ուշացել է օսմանյան բանակը զորացնելու համար, որն ավելի մեծ անկարգություններ է առաջացրել։ Այս նահանջի ընթացքում Սինանը մահացավ 1605 թվականի դեկտեմբերին, իսկ Աբբաս I-ը կարողացավ 1606 թվականի հունիսին գրավել Գանձակը, Բաքուն, Շիրվանը և Շամախին:

## Օսմանցիների կենտրոնացում արևմտյան և ներքին ճակատների վրա (1605-1609)

Օսմանցիները կենտրոնացած էին արևմտյան ճակատի վրա և 1605 թվականի հաջող արշավը Սրբազան Հռոմեական կայսրության դեմ Մեծ վեզիր Սոկոլլուզադե Լալա Մեհմեդ փաշայի հրամանատարությամբ բարելավեց իրավիճակը Հունգարիայում, ինչը ճանապարհ հարթեց դեպի Ցիտվատորոկի խաղաղությունը 1606 թվականին: Ահմեդ I-ը նշանակեց Լալա-Մեհմեդ փաշային որպես արևելյան ռազմաճակատի հրամանատար, ով հանկարծամահ է եղավ 1606 թվականի հունիսի 25-ին։

Օսմանյան արդյունավետ բանակի բացակայությունը կայսրության արևելյան ճակատներում ուժային վակուում առաջացրեց: Այսպիսով, Ջելալիի ապստամբությունները հասան իրենց գագաթնակետին, երբ Թավիլ Ահմեդը գրավեց Խարբերդը, իսկ նրա որդի Մեհմեդը տապալեց օսմանյան իշխանությունը Բաղդադում և ջախջախեց օսմանյան ուժը Նասուհ փաշայի ղեկավարությամբ, որը ուղարկվել էր Իրաքում կարգուկանոն հաստատելու նպատակով: Բաղդադը մաքրվեց ապստամբներից միայն 1607 թվականին, մինչդեռ Ֆախր-ադ-Դին II-ը ընդլայնեց իր իշխանությունը Լիբանանում և արևմտյան Սիրիայում՝ մեկ այլ ապստամբ Կանբուլաթօղլու Ալի փաշայի դաշինքով, որը վիճարկում էր սուլթանի իշխանությունը Ադանայում։

Արևմտյան ճակատում խաղաղության առավելություն ունենալով՝ Օսմանյան կայսրությունն իր առաջնահերթությունը տվեց արևելյան խիստ ճակատ. Մեծ վեզիր Կույյուջու Մուրադ փաշայի հրամանատարությամբ գործող բանակը որոշեց նախ ջախջախել ապստամբությունները՝ բանակի թիկունքն ապահովելու համար Սեֆյանների դեմ: Տասնյակ հազարավոր բնակիչներ սպանվեցին Մուրադ փաշայի պաշտոնավարման ժամանակ՝ 1607-1609 թվականներին առանձին խոշոր ապստամբ խմբերի դեմ նրա արշավանքների ժամանակ։

## Օսմանյան նոր հակագրոհ և խաղաղություն (1610-1612)
Երբ կարգը վերականգնվեց, Մուրադ փաշան 1610 թվականին արշավեց Աբաս I-ի դեմ, ով գտնվում էր Թավրիզում։ Տեղաշարժման, մատակարարման շղթայի և մոտեցող ձմռան խնդիրների պատճառով Մուրադ փաշան ուժերը դուրս է բերում Դիարբեքիր։ Հաշտության համար Աբբաս I-ի հետ դիվանագիտական ​​նամակագրությամբ զբաղվելու և իր բանակը մեկ այլ արշավի նախապատրաստելու ժամանակ նա մահացավ 1611 թվականի օգոստոսի 5-ին, երբ նա ավելի քան 90 տարեկան էր:

Նասուհ փաշան նշանակվեց նոր մեծ վեզիր և արևելյան զորքերի հրամանատար։ Նա նույնպես հաշտության հայց է ներկայացրել և ընդունել սեֆյան կողմի առաջարկը 1611 թվականին։ Նասուհ փաշայի պայմանագիրը կնքվել է 1612 թվականի նոյեմբերի 20-ին։ Համաձայնագրով ապահովվել է Ամասիայի խաղաղությամբ նախատեսված 1555 թվականի սահմանները՝ Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում վերադարձնելով Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական հատվածները և վերականգնելով Եփրատ գետով անցնող սահմանը։ Պարսկաստանի դերը հզորացավ նաև Հնդկաստանի հետ եվրոպացիների առևտրում, նոր շունչ ստացավ մայրաքաղաք Սպահանը, որին կից կառուցվեց հայկական գաղթօջախ Նոր Ջուղան։ Այնուամենայնիվ, Շահ Աբասը պարտավորվեց ուղարկել տարեկան 200 միավոր հում մետաքս:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «История Востока» (в 6 т.). Т.III «Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI—XVIII вв.» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. ISBN 5-02-018102-1
* Кэролайн Финкель «История Османской империи. Видение Османа», — Москва, АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-043651-4
* 
* 
* 
* 
* 
* Conflict and Conquest in the Islamic World, A Historical Encyclopedia, volume 1, page 699.

Կատեգորիա:17-րդ դարի հակամարտություններ
Կատեգորիա:Թուրք-պարսկական պատերազմներ