Թայմիր (լիճ)

**Թայմիր** (**Թայմիրի լիճ**), լիճ Թայմիրի թերակղզում Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասում, Թայմիրի արգելոցի մաս։ Լճի մակերեսը կազմում է 4560 կմ², չորրորդ ամենամեծ քաղցրահամ լիճը Ռուսաստանում և երկրորդը (Բայկալից հետո) երկրի ասիական մասում: Լճից հոսում է Նիժնյայա Թայմիրա գետը։ Ջրի ծավալը՝ 12,8 կմ³։

Մշտական բնակավայրեր չկան, լճի վրա կա ոչ ակտիվ օդերևութաբանական կայան։

## Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր
մինի|ձախից|Թայմիր լիճ, տեսարան Սաբլերա հրվանդանից, հուլիս 2009
Լիճը գտնվում է բևեռային շրջանից շատ հեռու՝ Բիրանգա լեռների ստորոտին։ Ափը պատված է ծանծաղ ծովածոցերով և ծովախորշերով: Զառիկող հարավային ափը կազմված է չորրորդական շրջանի փխրուն նստվածքներից: Հյուսիսային ափը, ավելի հին հիմնաքարերի ելքերով, կտրուկ բարձրանում է դեպի Բիրանգա լեռնաշղթայի ստորոտը, որտեղից բազմաթիվ վտակներ թափվում են Թայմիր լիճ։ Գետերի մի մասը սկիզբ է առնում լեռնային լճերից, որոնցից է ՝ Լևինսոն-Լեսինգ լիճը։ Արևմտյան մասում կան բազմաթիվ քարքարոտ կղզիներ, արևելյան մասում գտնվում է Սոկոլով-Միկիտով ավազոտ կղզին։

Լճի տարածքը գտնվում է տունդրայի կլիմայական գոտում, որտեղ տարածված է հավերժական սառածությունը։ Տարածաշրջանում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը −13,4 °C է, հուլիսի ամենատաք միջին ջերմաստիճանը՝ +12,3 °C։ Օգոստոսին լճում ջրի ջերմաստիճանը +8 °C է, ձմռանը՝ 0 °C-ից մի փոքր բարձր։

Լճին բնորոշ է մակարդակի բարձրացումը ամառվա սկզբից մինչև օգոստոս, որին հաջորդում է նվազում մինչև հաջորդ գարուն, որի ընթացքում ջրի ծավալի մինչև 75%-ը կորչում է։ Տարվա ընթացքում մակարդակի փոփոխությունը հանգեցնում է հայելային մակերեսի զգալի փոփոխության՝ 30-50%-ի չափով: Ջրի միջին տարեկան մակարդակը 6 մ է, սակայն դրա սեզոնային նվազումը կարող է հասնել ծովի մակարդակից 1,5 մ բարձրության, իսկ լճի մակերեսը կարող է կրճատվել մինչև 1200 կմ²։ Քանի որ աշուն-ձմեռ ժամանակահատվածում լիճը բաժանվում է մի քանի առանձին ջրամբարների՝ մինչև հոկտեմբերին սառույցի ձևավորումը սկսելը, լիճը կարելի է համարել սեզոնային  և քանի որ հունիսի սկզբին տեղի է ունենում դրա տարածքի արագ աճ և միասնական ջրամբարի ձևավորում,  պարզվում է, որ  ջրամբարի հալվելուց երկու ամիս առաջ դրա մեծ մասը  սառույցով չի պատվում: Այդ հանգամանքը նպաստում է լճի և շրջակա տարածքի ամառային արագ տաքացմանը։ 

Լճի մշտական հատվածները սեպտեմբերի վերջից մինչև հուլիսը ծածկված են սառույցով, սառույցից ազատ շրջանի միջին տևողությունը 73 օր է։ Ամբողջ լճի մինչև 84%-ը ձմռանը սառչում է մինչև հատակը, ներառյալ մշտական ջրային տարածքի մինչև 25%-ը: Փոքր խորությունը և ջրի մակարդակի միջինը 5,9 մ անկումը ձմռանը հանգեցնում են սառցե ծածկույթի դեֆորմացման և ճաքերի: Սառույցի հաստությունը հասնում է 2-3 մ-ի, ճաքերի առաջացումը, որին հաջորդում է սառցաբեկորների անկումը, ուղեկցվում է ուժեղ ճաքերով և աղմուկով։

Չնայած ձմռանը տեղումների մեծ քանակին, զգալի ձյան ծածկույթի ձևավորմանը խոչընդոտում են ուժեղ քամիները և հարթ տեղանքը: Ամռանը հաճախակի փոթորիկներ են լինում, որոնց ժամանակ լճի ծանծաղ խորության պատճառով առաջանում է ջրի խիստ պղտորում։

## Լճի էկոհամակարգ
Թայմիրում հանդիպում են արկտիկական ձկնատեսակներ՝ սիգ, մուկսուն, ալպյան սաղմոն և այլն։ Լճում բացակայում են բարձրագույն ջրային աշխարհի ներկայացուցիչները, ջրային կենդանիների սննդային կապը հիմնված է ֆիտոպլանկտոնի վրա: Ձմռանը ջրում լուծված թթվածնի քանակը նվազում է, քանի որ ամռանը այնտեղ շատ օրգանական նյութեր են տեղափոխվում։ Նստվածքների փտումը ձկների համար անհասանելի է դարձնում ամենախոր ավազանի տարածքը։

Ուսումնասիրվել է լճի կենդանական աշխարհը՝ դրանում ապրող տեսակների հարմարեցման և սիբիրյան ջրամբարներ նրանց միգրացիայի հնարավորության համար, որոնք նույնպես բնութագրվում են մակարդակի զգալի փոփոխություններով ամբողջ տարվա ընթացքում։ Լիճը հիմնականում պարունակում է կենդանի օրգանիզմների ծովային ջրային համալիրի բուսական և կենդանական աշխարհ, կան նաև Բայկալին բնորոշ տեսակներ։ Առաջին տեսակի ի հայտ գալը բացատրվում է Ստորին Թայմիրի միջով լճի ու ծովի կապով և պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի փոփոխությամբ։ Բայկալի էկոհամակարգի ներկայացուցիչների առկայությունը բացատրվում է սառցե դարաշրջաններով, որոնց ընթացքում տարածաշրջանի հիդրոլոգիական ռեժիմը մեծապես փոխվել է հյուսիսային Ասիայում մեծ սառցադաշտային լճերի ձևավորմամբ։

Թայմիր կղզիները բնակալման վայր են հանդիսանում չվող թռչունների՝ կարմրախածի սագի  և սագերի այլ տեսակների համար։

## Վերին և Ստորին Թայմիր գետեր
ձախից|մինի|Թայմիր գետի ավազան

Թայմիր գետը հոսում է Թայմիր լճի միջով։ Վերևում լիճը թափվելիս այն կոչվում է Վերին Թայմիր, իսկ դրանից ելքի ժամանակ՝ Ստորին Թայմիր։ Լիճը կարգավորիչ դեր է խաղում գետի ստորին հոսանքի ջրային ռեժիմում։ Սառույցի հալման ժամանակահատվածում Ստորին Թայմիրով լճից ջրի արտահոսքը խոչընդոտվում է սառույցի խցանումներով։ Հունի մաքրումից հետո լճում նկատվում է ջրի մակարդակի սրընթաց նվազում, որն ավելի դանդաղ տեմպերով շարունակվում է մինչև հաջորդ գարուն։ Ամառվա սկզբից առաջացող խցանումները հիմնականում ձևավորվում են ջրի հոսքի երկայնքով ներքևի սառույցից, քանի որ մակարդակի անկում միշտ տեղի է ունենում օգոստոսի առաջին շաբաթվա ընթացքում, երբ գետի հունն արդեն ամբողջովին ազատ է սառույցից և ծովում դեպի հյուսիս լողացող սառույցի բացակայության դեպքում։ 1996 թվականին լճի մակարդակի բարձրացումը մինչև հուլիսի 27-ը փոխվել էր հուլիսի 27-ից օգոստոսի 7-ն ընկած ժամանակահատվածում 70 սմ արագ անկմամբ, հաշվի առնելով նախորդող ներհոսքը լիճ, որը համապատասխանում է  Ստորին Թայմիրի օրական 5000-6000 մ³/վրկ հոսքին։ Ստորին Թայմիրի ջրային այս ռեժիմը բնորոշ է նաև Թայմիր թերակղզու հյուսիսում գտնվող այլ գետերին։ Օրինակ, Լենինգրադսկայա գետի գետաբերանում գտնվող Գաֆներ ֆյորդի ծովածոցն ունի մակարդակի դինամիկա, որը նման է Թայմիր լճի սեզոնային փոփոխություններին: Այսպիսով, մոտակա ջրային տարածքների արգելափակումը գարնանը տեղի է ունենում ծովի ջրի գերսառեցված վիճակի պատճառով, որը նորմալ աղի պայմաններում ունի -1,91°C սառեցման կետ: Քաղցրահամ ջրի գարնանային ներհոսքը գերսառեցված ծովի ջրի մեջ հանգեցնում է նրա աստիճանական աղազրկման և սառեցման, ինչը հանգեցնում է գետի հոսքի արգելակմանը: Թերակղզու ավելի հարավային շրջաններում այս երևույթն ավելի վաղ է տեղի ունենում։ Պյասինայի հոսքի արգելափակումը ծովից և նրա գետի դելտայի վարարումն ավարտվում է հունիսին։

## Բիրանգա լեռների էրոզիա
Հարավային հարթ տեղանքի ռելիեֆը թույլ է տալիս ծովի մակարդակից բարձրանալ մինչև 50 մ, ինչը տեղի է ունեցել սառցե դարաշրջանում։ Գործոնների համակցությունը, ինչպիսիք են Բիրանգայի լեռնաշղթայի մեծ երկրաբանական տարիքը, լճի մակարդակի զգալի սեզոնային, տարեկան և դարերով փոփոխությունները, օդի ջերմաստիճանի մեծ փոփոխությունները ամբողջ տարվա ընթացքում, հանգեցնում են հյուսիսային ափի ժայռերի արագ քայքայմանը, որոնք ենթարկվել են  զգալի էրոզիայի և շատ հաճախ անկայուն են: Ամռանը լճի այդ հատվածում հաճախակի են քարաթափումները և սողանքները։

20-րդ դարի սկզբին Նիկոլայ Ուրվանցևի արշավախմբի հետազոտության ընթացքում հայտնաբերվել են նաև վկայություններ, որ 1854-1930 թվականներին լճի մակարդակը նվազել էր մեկ մետրով, ինչը կարելի է բացատրել Ստորին Թայմիր գետի հովտի արագ էրոզիայով։ Պատմականորեն այդ ժամանակային միջակայքը համընկնում է 20-րդ դարի առաջին կեսին Արկտիկայի տաքացման ժամանակաշրջանին և Գոլֆստրիմի տաք հոսքի աճող ազդեցությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրասնոյարսկի երկրամաս
Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի լճեր