Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսություն

**Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսություն**, Եվրոպայում Համախառն ներքին արդյունքի մեծությամբ զբաղեցնում է վերջին տեղերից մեկը։ 2009 թվականին ՀՆԱ-ի չափը կազմել է 16,202 մլրդ ԱՄՆ դոլար։

## Համախառն ներքին արդյունք
300px|մինի|աջից|Բոսնիա և Հերցեգովինայի ապրանքի արտահանման գրաֆիկական պատկերը 28 կոդային գույների կատեգորիաներով

## Արտաքին առևտուր

Բոսնիա և Հերցեգովինայի արտաքին առևտրի աշխարհագրական բաշխում (2014 թվական).
* ԵՄ երկրներ — 64,0 % (10,7 մլրդ դոլար).
* Ռուսաստան — 5,5 % (0,9 մլրդ դոլար)
* Չինաստան — 5,5 % (0,9 մլրդ դոլար)
* Թուրքիա — 3,3 % (0,6 մլրդ դոլար)
* Ամերիկայի երկրներ — 3,3 % (0,6 մլրդ դոլար)
* Աֆրիկայի երկրներ — 0,8 % (0,1 մլրդ դոլար)

## Գյուղատնտեսություն
2012 թվականին երկրի ՀՆԱ-ում Բոսնիա և Հերցեգովինայի գյուղատնտեսության բաժինը գնահատվում է 7,4%։ 2008-ին գյուղատնտեսության մեջ զբաղված էր երկրի աշխատունակ տարիքի բնակչության 20.5% -ը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում մշակում են ցորեն, եգիպտացորեն, մրգեր և բանջարեղեն, աճեցվում են գյուղացիական կենդանիներ։ 2011 թվականին գյուղատնտեսական հողատարածքները կազմել են 2151 հազար հա, որից 1107 հազ. հա վարելահողեր, 1044 հազ. հա մարգագետիններ և արոտավայրեր։

### Հացահատիկային կուլտուրաներ
2013 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայում ցանվել էր 62 հազար հեկտար ցորեն (անքան, որքան նախորդ տարի), 176 հազար հա եգիպտացորեն (2012 թվականի համեմատ 10%-ով պակաս)։ 2012 թվականին հավաքվել է 208 հազար տոննա ցորեն և 500 հազար տոննա եգիպտացորեն։

### Մրգեր
2011 թվականին երկրում պտղատու ծառերի թիվը գնահատվել է 30 մլն, մրգերի տարեկան արտադրությունը` 320 հազար տոննա։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, երկիրը 100 միլիոն դոլարի վերամշակման միրգ և մթերք է ներկրում ։ Մրգերի արդյունաբերական վերամշակումը հիմնականում ներառում է չորացրած մրգերի, հյութի խտանյութերի և ջեմերի արտադրությունը։ Այս ոլորտում կան երկու խոշոր արտադրողներ (*Vegafruit*, Մալայա Բրեսնիցա և *Vitaminka*, Բանյա Լուկա), որոնք մրգերից և բանջարեղենից արտադրում են տարեկան մոտ 25 հազար տոննա արտադրանք։

### Ծխախոտ
Ծխախոտն աճեցվում է Հերցեգովինայում, Պոսավինայում և Սեմբերիայում։ 2010 թվականին ծխախոտի մասին օրենքի (*Zakon o duvanu Bosne i Hercegovine*) համաձայն, երկրում արտադրվում են 3 ծխախոտային սորտեր` *Virdžinija*, *Berlej* և *Hercegovački ravnjak*: Ծխախոտի արտադրությունը մշտապես նվազում է. 2007 թվականին ցանվել էր 2,313 հեկտար մակերեսով, իսկ 2012 թվականին՝ 1,545 հեկտար։ 2007 թվականին 3269 տոննա բերք էր հավաքվել, իսկ 2012 թվականին` 1494 տոննա։ Ծխախոտի արտադրության նվազումը կապված է կլիմայական պայմանների փոփոխության և ժամանակակից գյուղատնտեսական մեթոդների կիրառման անհնարինության հետ։

Բացասական միտում է նկատվել նաև ծխախոտի արդյունաբերությունում . 2005 թվականին արտադրված ծխախոտային արտադրատեսակների տեսակարար կշիռը կազմել է արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալի 2,7% -ը, իսկ 2010 թվականին՝ 1,3%։ Այս փոփոխությունները նույնպես ազդել են ծխախոտային արդյունաբերությունում զբաղվածության վրա. 2006-2010 թվականներին արդյունաբերության ոլորտում աշխատող մարդկանց բաժինը Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազել է զբաղվածների ընդհանուր թվի 0.25% -ից մինչև 0.12%, իսկ Սլովակիայում` 0.08%: Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան երկու ծխախոտային գործարաններ` Սարաևոյում և Բանյա Լուկայում, որոնց բաժինը ներքին շուկայում ամեն տարի նվազում է։

## [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|ՀՍՖՀ]]-ի կազմում
[300px|մինի|աջից|Բոսնիա և Հերցեգովինայի արտահանումները [2006 թվականի ընթացքում]]
300px|մինի|աջից|ՀՆԱ-ի աճի իրական մակարդակը Սերբիայի Հանրապետությունում և Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում
[250px|մինի|աջից|''BBI'' առևտրի և բիզնես կենտրոն, նաև ''al-jazeera Balkans''-ի [գլխադասային գրասենյակը]]
250px|մինի|աջից|Հերցեգովինայում ամենամեծ ''Brodomerkur'' առևտրի կենտրոնի կառուցումը
250px|մինի|աջից|Սանիչանի լճի ձկնաբուծարանը
250px|մինի|աջից|Բանյա Լուկայի արևմտյան փոխադրման ուղին
[250px|մինի|աջից|[Մոստարի կամուրջը՝ ընդգրկված Համաշխարհային ժառանգության մեջ]]
[250px|մինի|աջից|Ավտոմայրուղի՝ [Սարաևոյի և Վիսոկոյի միջև Vc միջանցքում]]
### Արդյունաբերություն
1960-ական թվականներին Բոսնիա և Հերցեգովինային ընկնում է ամբողջ Հարավսլավիայի երկաթե հանքաքարի արդյունահանման 99% և կոքսի արտադրության 100% , ածխի արտադրության 40%, թուջի արտադրության 2/3 և պողպատի ձուլման 50% բաժինը։ Բոսնիա և Հերցեգովինան Հարավսլավիայում առաջին տեղն է զբաղեցրել փայտամշակման արդյունաբերության արտադրությամբ և մեծ դերակատարություն է ունեցել քիմիական արդյունաբերության մեջ (Հարավսլավիայում միայն Բոսնիա և Հերցեգովինայում կար սոդայի (Լուկավաց) և քլորի արտադրություն)։

Ծանր արդյունաբերությունը հիմնականում գտնվում էր Բոսնիայի արևելքում, Սավա, Դրինա և Բոսնա գետերի միջև։ Սարաևոյի հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում գտնվող այս տարածաշրջանի հարավում ածխի խոշոր հանքերում արդյունահանվել է Հարավսլավիայի ածխի մեծ մասը։  Գորշ ածխի ու լիգնիտի արդյունահանումն իրականցվել է Թուզլայի, Զենիցայի, Կականիի, Բրեզայի, Բանովիչիի և այլ շրջաններում։

Այստեղ էին գտնվում Վարեշի և Լյուբիայի երկաթի հանքերը և մանգանի հանքավայրերը, ջերմային էլեկտրակայաններ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում էր գտնվում Հարավսլավիայի գունավոր մետալուրգիայի հիմնական կենտրոնը՝ Զենիցա քաղաքը, որտեղ կա մետաղագործական արտադրության ամբողջական ցիկլով գործարան։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում կային երկու այլ մետալուրգիական գործարաններ՝ Վարեշի հին գործարանը և Իլյաշի նոր գործարանը։ Իրականացվում էր բոքսիտների արդյունահանում, որոնք հիմնականում վերամշակվել են Մոստարի և Զվորնիկի ալյումինի գործարաններում։

1950-ականների վերջին Հերցեգովինայում Ներետվա գետի վրա, Յաբլանիցա քաղաքի մոտակայքում, շահագործման է հանձնվել այդ ժամանակ Հարավսլավիայում ամենահզոր հիդրոէլեկտրակայանը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում կենտրոնացած էր  ՀՍՖՀ-ի բոլոր հիդրոէներգետիկական ռեսուրսների 2/5-ը։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի հարավում, որտեղ կա էժան էներգիա՝ արտադրված Ներետվա և Վրբաս գետերի հիդրոէլեկտրակայանների կողմից, ստեղծվել էին էլեկտրաքիմիական արդյունաբերության (Յայցե) ձեռնարկությունները և ալյումինի գործարանը։ Կոքսի արտադրությունն իրականացվել է Զենիցայում և Լուկավացայի գործարաններում։ Գորաժդայում էր գտնվում ազոտական պարարտանյութերի արտադրության ֆաբրիկան։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի փայտամշակման արդյունաբերության համալիրի արտադրանքն օգտագործվել է ինչպես ՀՍՖՀ-ում ներքին սպառման, այնպես էլ արտահանման համար։ Խոշոր սղոցարաններ էին գտնվում հիմնականում արևմտյան և կենտրոնական մասերում. երկրի Զավիդովիչի (հավաքովի տների գործարան), Բանյա Լուկա, Սարաևո, Դրվար։ Համահարավսլավական նշանակություն ուներ Բոսնիա և Հերցեգովինայում ծխախոտի արտադրությունը, որն իրականացվում էր չորս խոշոր գործարաններում՝ Սարաևոյում, Բանյա Լուկայում, Տրավնիկում և Մոստարում։

Բոսնիա և Հերցեգովինան ՀՍՖՀ-ում առաջին տեղն է զբաղեցրել բջջանյութի արտադրության մեջ, բջջանյութի ֆաբրիկաները գտնվում էին Պրիեդոր, Բանյա Լուկա, Մագլայ և Դրվար քաղաքներում։

Երկրում կար մեքենաշինություն, սննդի և թեթև արդյունաբերություն։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ամենակարևոր արդյունաբերական կենտրոններն էին *Սարաևո-Զենիցան*, որտեղ զարգանում էր ածխի արդյունահանումը, սև մետալուրգիան և մեքենաշինությունը. *Թուզլա-Բանովիչին*, որը մասնագիտացել էր ածխի և աղի արդյունահանման, քիմիական արդյունաբերության և մեքենաշինության ոլորտներում։

### Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսության գլխավոր ճյուղն է, նույնիսկ չնայած ոչ բերքառատ հողերին։ Հիմնական մշակաբույսերն են՝ ծխախոտ, շաքարեղեգ, եգիպտացորեն և ցորեն։ Աճեցվում են մրգեր (սալոր)։ Կա ոչխարաբուծություն։ Մշակվում է լեռնային անտառների փայտը։ Հիմնական գործընկերներն են Խորվաթիան, Գերմանիան, Իտալիան, Սլովենիան։

Սավա և Դրինա գետերի հովիտներում կային եգիպտացորենի, ինչպես նաև ցորենի, գարու և վարսակի խոշոր ցանքատարածություններ, սարերում ցանում էին  աշորա և կորեկ։ Արդյունաբերական մշակաբույսերից ծխախոտը մեծ նշանակություն ուներ Բոսնիա և Հերցեգովինայում, որի ցանքատարածությունները գտնվում էին Հերցեգովինայի հարավում։ Բոսնիայի հյուսիսում, Սավա, Դրինա, վրբաս, Բոսնա և Ունա գետեր առափնյա հովիտներում և նախալեռներում գտնվում էր Հարավսլավիայի այգեգործության ամենակարևոր շրջանը։ Բոսնիա և Հերցեգովինային էր ընկնում ՀՍՖՀ-ի սալորի բերքի մոտ 40 տոկոսը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հարավում գերակշռում են հարավային պտուղները (թուզ, նուշ, ձիթենի)։ Երկրում զարգացած էր խաղողագործությունը (լավագույն խաղողի այգիները գտնվում էին Մոստարի և Ստոլացի մոտ)։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի բազմաթիվ շրջաններում անասնապահությունը մնացել է որպես բնակչության կենսապահովման հիմնական աղբյուր, որը հիմնականում ներկայացված էր ոչխարների և այծերի համատեղ անասնաբուծությամբ։ Հյուսիսային շրջաններում և գետերի հովիտներում բուծվել են խոշոր եղջերավոր անասուններ, որոնց գլխաքանակով Բոսնիա և Հերցեգովինան, Հարավսլավիայի շրջանակներում, զիջում էր միայն Սերբիային։ Խոզաբուծությունը զարգացած էր եգիպտացորենի ցանքատարածքների շրջաններում։

### 1990 ական թվականներ
#### Ընդհանուր ցուցանիշներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր երկրում գործազրկության մակարդակը ամենաբարձրն է։ Արդյունաբերական արտադրանքը նվազել է 85% -ով, ըստ տարբեր աղբյուրների, ընդհանուր նյութական վնասը կազմել է 20-80 մլրդ դոլար։ 1998 թվականին երկրի ՀՆԱ-ն նվազել է ավելի քան 75% -ով։ 1995 թվականից սկսած, երկրի տնտեսությունը վերականգնելու համար տրամադրվել է լայնածավալ միջազգային օգնություն։

Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսության վերականգնումը հիմնականում տեղի ունեցավ միջազգային վերակառուցման ծրագրի շրջանակներում, որի համաձայն 1996-2000 թվականներին նախատեսվում էր հատկացնել 5.1 մլրդ դոլար։

2000 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի ՀՆԱ-ն կազմել է 6,5 մլրդ դոլար (1999 թվականին այն կազմել է 6,2 մլրդ դոլար)։ Իսկ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն 1,770 դոլար էր։ 1996 թվականին ՀՆԱ-ի կառուցվածքում գերակշռում էր սպասարկման ոլորտը, որը կազմել է 58%, արդյունաբերության բաժինը՝ 23%; գյուղատնտեսությունը՝ 19%: Թեև երկրի ՀՆԱ-ն բավականին արագ աճում է (1996՝ 50%, 1997՝ 37%, 1998՝  28%, 2000՝ 8%), նախապատերազմական մակարդակին դեռևս չի հասել։ 2000 թվականին գնաճը կազմել է 8% (1997՝ 5%): 2000 թվականին երկրում տնտեսապես ակտիվ բնակչության թիվը կազմել է 1,026 հազար մարդ, գործազրկության մակարդակը՝ 35-40 %:

#### Արդյունաբերություն
Աստիճանաբար երկրում վերականգնվում են հանքարդյունաբերությունը, մետալուրգիական և նավթավերամշակման ոլորտները, աճում է տեքստիլ արդյունաբերության, ավտոմեքենաների բաղադրիչ մասերի, ավիացիոն արդյունաբերության և կենցաղային սարքերի արտադրությունը։ 2000 թվականի սկզբին գերմանական *Volkswagen*-ի և Չեխիայի *Skoda*-ի աջակցությամբ գործարկվեց ավտոմեքենաների արտադրությունը, որը նրանց ցածր գնի պատճառով մեծ պահանջարկ ունի հարևան երկրներում։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի արդյունաբերության մեջ հիմնական ներդրողներից մեկը Սլովենիան է։

#### Գյուղատնտեսություն
Գյուղատնտեսությունում օգտագործվում է տարածքի 1/2 մասը, որի 50% -ը մշակվում է (օգտագործվում է հերկի, բանջարանոցների, խաղողի այգիների, այգիների համար), մնացած 50% -ը զբաղեցնում են լեռնային արոտավայրերը և մարգագետինները։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերը մնում են ծխախոտը, եգիպտացորենը, ցորենը և շաքարեղեգը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի հյուսիսում Սերբիայի հետ սահմանին է գտնվում պտղաբուծության շրջանը։ Անասնապահության մեջ գերակայում են ոչխարների և այծերի բուծումը, երկրի հյուսիսում՝ խոշոր եղջրավոր անասուների բուծումը։ Բոսնիա և Հերցեգովինա հայտնի է իր ձիաբուծությամբ հատուկ փոքրիկ բոսնիական ձիերի շնորհիվ, որոնք տարբերվում են իրենց տոկունությամբ և գերազանց են լեռնային շրջաններում օգտագործելու համար։

## Տրանսպորտային համակարգ
### Գետային ցանց
Բոսնիա և Հերցեգովինայի գետի ցանցի հիմքն են Սավայի աջ վտակները, որոնց միջոցով անցում է բացվում դեպի միջինդանուբյան դաշտավայրը և Ներետվայի հովիտը, ապահովելով ելք դեպի Ադրիատիկ ծով։ Սավայով դեպի Խորվաթիա ջրային ուղին բաց է, բայց հազվադեպ է օգտագործվում։ Սավան ունի հետեւյալ նավահանգիստները՝ Գրադիշկա, Բրոդ, Շամաց, Բրչկո, Օրաշյե։

### Ավտոմայրուղիներ
200px|thumb|Բոսնիա և Հերցեգովինայի ավտոմայրուղիներ
A1 ավտոմայրուղին անցնում է Բոսնիա և Հերցեգովինայով։ Այն E73 եվրոպական երթուղու ամենաերկար հատվածն է, որը Կենտրոնական Եվրոպան կապում է Ադրիատիկ ծովի հետ։ Բացի այդ, E661, E761, E762 եվրոպական երթուղիները անցնում են երկրի տարածքով։ Ընդհանուր առմամբ Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի վրա կառուցվել է 22,926 կմ ճանապարհ, այդ թվում՝ 19,426 կմ պինդ ծածկով ճանապարհներ և 3,500 կմ՝ գրունտային ծածկով ճանապարհներ։

### Երկաթուղային տրանսպորտ

Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում գոյություն ունի 601 կմ երկաթուղային ուղի, 1435 մմ երկաթուղագծի լայնությամբ, ներառյալ 392 կմ էլեկտրաֆիկացված ուղիները։ Երկաթուղային ցանցը սպասարկում են երկու ընկերություններ. Սերբիայի Հանրապետության տարածքում` *Željeznice Republike Srpske (ŽRS)*, իսկ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայի տարածքում` *Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine (ŽFBH)*:

### Ավիացիա
Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան 24 օդանավակայաններ, որոնցից 7-ը կարծր մակերեսով, 17-ը՝ հողային ծածկով, ինչպես նաև 6 ուղղաթիռի վայրէջքային հարթակներ։ Երկրում գործում են 4 միջազգային օդանավակայաններ՝ Բանյա Լուկա, Մոստար, Սարաևո և Տուզլա։

### Խողովակաշարեր
Երկրի տարածքում անցկացված են գազատարի 147 կիլոմետր և նավթատարի 9 կմ խողովակաշար։

## Աղքատություն
2011 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայում բնակչության թիվը կազմել է 3,8 միլիոն մարդ, որից մոտ 700 հազարը գտնվում էր աղքատության գծից ներքև։ Երկրում աղքատ էին ճանաչվում այն քաղաքացիները, որոնց ամսական եկամուտը չի գերազանցում 120 եվրոն։ Սննդամթերքի օրական ծախսերը մեկ անձի համար չեն գերազանցում 1.5 եվրոն, ինչը հնարավորություն է տալիսլ ձեռք բերել միայն հաց և կաթ։ Մոտավորապես 20 հազար մարդ վարում է աղքատ կյանք։ Նրանք չունեն կենսապահովման միջոցներ և ստիպված են գոհ լինել օրական մեկ սննդով, ինչը քաղաքային իշխանությունների կողմից տրամադրվում է այսպես կոչված «ժողովրդական խոհանոց» ցանցի միջոցով։ Սրա հետ մեկտեղ, Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչության մոտ կեսը, այդ թվում 1 միլիոն թոշակառուներ և գործազուրկներ, ապրում էին աղքատության սահմանին։

## Բնակչության եկամուտներ
2017 թվականին նվազագույն զուտ աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում 406 մարկ էր, որը կազմում է 207 եվրո, և 395 մարկ՝ Սերբական Հանրապետությունում, ինչը կազմում է 202 եվրո։ 2017 թվականի հունվարի 1-ից Բոսնիա եւ Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 410 մարկ (207.90 եվրո)։ 2019 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը Սլովակիայի Հանրապետությունում կազմում է 450 մարկ (228.22 եվրո)։ [16] Բոսնիա և Հերցեգովինայի ֆեդերացիայում նվազագույն աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը 2019 թվականի դրությամբ կազմում է 1379 մարկ (704.70 եվրո) և զուտը՝ 894 մարկ (456.81 եվրո)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բոսնիա և Հերցեգովինա - ԿՀՎ-ի երկրների մասին տեղեկատուի մեջ

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ երկրի