Պունտա Արենաս

[thumb|[Ֆեռնան Մագելանի հուշարձանը Պունտա Արենասում]]

**Պունտա Արենաս** (, պատմականորեն **Sandy Point** անգլերենով) Չիլիի ամենահարավային շրջանի՝ Մագալանես]]ի և Անտարկտիկայի Չիլիի մայրաքաղաքն է։ 1927 թվականին քաղաքը պաշտոնապես վերանվանվել է Մագալանես, սակայն 1938 թվականին այն կրկին անվանվել է «Պունտա Արենաս»։ Քաղաքը 46-րդ հարավային զուգահեռից հարավ գտնվող ամենամեծ քաղաքն է, և միևնույն ժամանակ Չիլիում և Ամերիկայում ամենահարուստ հարավային քաղաքը։ Իր դիրքի պատճառով Լատինական Ամերիկայում ամենասառը ափամերձ քաղաքն է՝ ավելի քան 100000 բնակչությամբ։ Մինչև հիմա այն համարվում է հարավում ամենախիտ բնակեցված վայրերից մեկը։

1977 թվականի դրությամբ Պունտա Արենասը եղել է Չիլիի միայն երկու անվճար նավահանգիստներից մեկը, մյուսը Իկիկեի նավահանգիստն էր՝ երկրի հեռավոր հյուսիսում։ (Պունտա Արենասն ինքնին «ազատ նավահանգիստ» չէ. քաղաքից դուրս կա «զոնա ֆրանկա», որտեղ որոշակի ապրանքներ կարող են ներմուծվել երկիր՝ նվազեցված հարկման ռեժիմով)։

Պունտա Արենասը, որը գտնվում է Բրունսվիկ թերակղզում, Մագելանի նեղուցից հյուսիս, ի սկզբանե ստեղծվել է Չիլիի կառավարության կողմից 1848 թվականին՝ որպես փոքր քրեական գաղութ՝ նեղուցի նկատմամբ ինքնիշխանությունը հաստատելու համար։ 1800-ական թվականներին Պունտա Արենասը ընդլայնվեց իր չափերով և կարևորությամբ՝ կապված ծովային երթևեկության և առևտրի աճի հետ. շատ առևտրականներ էին ճանապարհորդում դեպի Հարավային և Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան ափեր։ Աճի այս շրջանը պայմանավորված էր նաև 1880-ականներին և 1900-ականների սկզբին եվրոպացի ներգաղթյալների ալիքներով, հիմնականում Խորվաթիայից և Ռուսաստանից, որոնք ոգևորված էին ոսկու տենդով և ոչխարաբուծության բումով։ Ոչխարաբուծությամբ զբաղվող խոշորագույն ընկերությունը, որը Չիլիում և Արգենտինայում վերահսկում էր 10000 կմ² տարածք, հիմնված էր Պունտա Արենասում, իսկ դրա տերերը ապրում էին այնտեղ։

Իր հիմնադրումից ի վեր Չիլին օգտագործել է Պունտա Արենասը որպես բազա՝ Չիլիում և Արգենտինայում իր ինքնիշխանության պահանջները պաշտպանելու համար։ Դա, ի թիվս այլ հանգամանքների, հանգեցրեց նրան, որ Մագելանի նեղուցը Չիլիի և Արգենտինայի միջև սահմանային պայմանագրում ճանաչվեց որպես չիլիական տարածք։ Պունտա Արենասի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը բարձր է մնացել 20-րդ և 21-րդ դարերում՝ Անտարկտիդայի թերակղզի մուտք գործելու համար դրա լոգիստիկ կարևորության պատճառով։

2017 թվականից քաղաքն ու նրա տարածաշրջանը ունեն իրենց սեփական ժամային գոտին։ Նրանք ամբողջ տարվա ընթացքում օգտագործում են ամառային ժամանակը (UTC−3):

## Ստուգաբանություն
Սենդի Փոյնթ անվանումը առաջացել է 1669-1671 թվականներին Ջոն Նարբորոյի ճանապարհորդությունից։ Նա գրել է.

Երբեմն սխալմամբ 18-րդ դարի անգլիացի հետազոտող Ջոն Բայրոնին են վերագրում այս տարածքի անվանակոչումը։

Միայն 1843 թվականին կառավարությունը ամրոց և բնակավայր հիմնեց Ֆուերտե Բուլնեսում։ Պունտա Արենաս անվանումը առաջացել է իսպաներեն Պունտա Արենոսա տերմինից, որն անգլերեն «Sandy Point» անվան բառացի թարգմանությունն է։ Քաղաքը հայտնի է նաև Մագալանես անունով։ Այսօր այդ տերմինը սովորաբար օգտագործվում է՝ նկարագրելու վարչական շրջանը, ներառյալ քաղաքը։

Պունտա Արենասը ստացել է «կարմիր տանիքների քաղաք» մականունը` կարմիր ներկով մետաղական տանիքների համար, որոնք երկար տարիներ քաղաքի հիմնական բնութագիրն էին։ Մոտ 1970 թվականից ի վեր պաշտպանիչ ծածկերի այլ գույների առկայությունը հանգեցրել է մետաղական տանիքների ավելի մեծ բազմազանության։

## Աշխարհագրություն
Պունտա Արենասը, որը գտնվում է Բրունսվիկ թերակղզում, Պատագոնիայի ամենամեծ քաղաքներից է։ 2012 թվականին ուներ 127454 բնակիչ։ Այն գտնվում է Անտարկտիդայի ափից 1419 կիլոմետր (882 մղոն) և Արգենտինայի Տիերա Դել Ֆուեգո նահանգի մայրաքաղաք Ուշուայայից 635 կիլոմետր (395 մղոն) հեռավորության վրա։

Մագալանես շրջանը համարվում է Չիլիի Պատագոնիայի մի մասը։ Մագալանես իսպաներեն նշանակում է Մագելան, և այն անվանվել է Իսպանիա նավարկող պորտուգալացի հետախույզ Ֆերդինանդ Մագելանի պատվին։ Շրջագայության ժամանակ, 1520 թվականին նա անցել է Պունտա Արենասի ներկայիս վայրի մոտով։ Անգլիական նավագնացության վաղ փաստաթղթերն այս վայրն անվանում էին «Sandy Point»:

Քաղաքը գտնվում է Բրունսվիկ թերակղզու հյուսիսարևելյան ափին։ Բացառությամբ արևելյան ափի, որտեղ գտնվում են Գուայրաբո, Ռիո Ամարիլո և Պունտա Սան Խուան բնակավայրերը, թերակղզին հիմնականում անմարդաբնակ է։ Պունտա Արենասի համայնքը ներառում է ամբողջ Բրունսվիկ թերակղզին, ինչպես նաև բոլոր կղզիները՝ ընկած Իսլա Գրանդե դե Տիերա դել Ֆուեգոյի արևմուտքից և Կոկբերն և Մագդալենա ալիքներից հյուսիս։

Դրանցից ամենամեծերն են՝
* Սանտա Ինես
* Դեսոլասիոն
* Դոուսոն
* Արասենա
* Կլարենս 
* Կառլոս
* Ուիքհեմ

Բացի Դոուսոն կղզուց, որը 2002 թվականին ուներ մոտ 301 բնակիչ, կղզիները հիմնականում անմարդաբնակ են։ Կլարենս կղզին ուներ հինգ բնակչություն։

### Կլիմա
thumb|left|250px|Քաղաքը ձմռանը

Հեռավոր հարավային լայնության պատճառով Պունտա Արենասն ունի ենթաբևեռային օվկիանոսային կլիմա (Köppen կլիմայի դասակարգում Cfc), որը մոտ է տունդրայի կլիմային։ Պունտա Արենասում սեզոնային ջերմաստիճանը զգալիորեն մեղմանում է օվկիանոսին մոտ լինելու պատճառով, հուլիսին միջին ցածր ջերմաստիճանը մոտ −1&nbsp;°C (30&nbsp;°F) է, իսկ հունվարին առավելագույնը՝ 14&nbsp;°C (57&nbsp;°F): Կլիման հայտնի է կայուն մշտական ջերմաստիճաններով, որոնք սեզոններին մի փոքր փոփոխվում են։ Ամենաշատ տեղումները լինում են ապրիլին և մայիսին, իսկ ձմռանը, ինչպես Չիլիի ամբողջ տարածքում, այնպես էլ Պունտա Արենասում, ձյոնառատ է։ Պատագոնիայի մեծ մասում, միջին տարեկան տեղումները բավականին ցածր են՝ ընդամենը 380 մմ (15 դյույմ)՝ Անդերի ստեղծած անձրևային ստվերի պատճառով։ Միջին ջերմաստիճանը չի իջնում 1&nbsp;°C-ից (34&nbsp;°F): Քաղաքը հայտնի է նաև իր ուժեղ քամերով (մինչև 130 կմ/ժ [81 մղոն/ժ), որոնք ամենաուժեղն են ամռանը։ Քաղաքային իշխանությունները պարաններ են տեղադրել քաղաքի կենտրոնական մասում գտնվող շենքերի միջև՝ հետիոտներին օգնելու կառավարել հզոր նավակները։

1986 թվականից Պունտա Արենասը աշխարհում առաջին զգալիորեն բնակեցված քաղաքն էր, որն անմիջականորեն ենթարկվեց օզոնի բարակ շերտի ազդեցությանը։ Համարվում է, որ նրա բնակիչները ենթարկվում են ուլտրամանուշակագույն պոտենցիալ վնասակար ճառագայթմանը




## Պատմություն
thumb|Casa España-ն հիմնադրվել է 1917 թվականին «Սոկորոս Մուտուոսի իսպանական միության» կողմից։ Այն ձևավորվել է 1936-1938 թվականներին:

[thumb|[Քրիստափոր Կոլումբոսի պողոտա, Հին մեքենաների տան գտնվելու վայրը կառուցվել է 1890 թվականին խորվաթների կողմից:]]

Երկու վաղ իսպանական բնակավայրեր փորձվեցին այս ափի երկայնքով (Մագելանի նեղուցով)։ Առաջինը հիմնադրվել է 1584 թվականին և կոչվել է Nombre de Jesús: Այն տապալվեց եղանակային վատ պայմանների և վերաբնակեցնողների սնունդ և ջուր ձեռք բերելու դժվարության և Իսպանիայի այլ նավահանգիստներից հսկայական հեռավորութան պատճառով։ Երկրորդ գաղութը՝ Սյուդադ դել Ռեյ դոն Ֆելիպեն, փորձ արվեց հիմնել Պունտա Արենասից մոտ 80 կիլոմետր հարավ։ Սա ավելի ուշ հայտնի դարձավ որպես Puerto del Hambre, որը թարգմանվում է Պուերտո դել Համբրե։ Իսպանիան հիմնել էր այս բնակավայրերը, որպեսզի պաշտպանի իր նավագնացությունը և կանխի ծովահենությունը անգլիական ծովահենների կողմից՝ վերահսկելով Մագելանի նեղուցները։ 1587 թվականին անգլիացի ծովահեն կապիտանը՝ Թոմաս Քևենդիշը, իր շրջագայության ընթացքում, փրկեց Պուերտո դել Համբրեի ողջ մնացած վերջին մարդուն։

### Քրեական գաղութ
1843 թվականին Չիլիի կառավարությունը արշավախումբ ուղարկեց՝ Մագելանի նեղուցի ափին ամրոց կառուցելու և մշտական բնակավայր հիմնելու համար։ Արշավախումբը կառուցեց և շահագործման հանձնեց «Գոլետա Անկուդ» անունով մի նավ։ Չիլիի ռազմածովային նավատորմի Ջոն Ուիլյամս Ուիլսոնի հրամանատարությամբ այն տեղափոխեց 21 հոգուց բաղկացած անձնակազմ (նավապետ, տասնութ անձնակազմ և երկու կին), գումարած բեռներ՝ մանդատը կատարելու համար։ Բնակավայրի հիմնադրման ակտը տեղի է ունեցել 1843 թվականի սեպտեմբերի 21-ին։

Բերդը լավ դիրքավորված էր փոքրիկ ժայռոտ թերակղզու վրա, սակայն այդ վայրը չէր կարող ծառայել որպես պատշաճ քաղաքացիական բնակավայր։ Հաշվի առնելով դա՝ 1848 թվականին ռազմական նահանգապետ Խոսե դե լոս Սանտոս Մարդոնեսը որոշեց բնակավայրը տեղափոխել իր ներկայիս վայրը՝ Լաս Մինաս գետի երկայնքով, և այն վերանվանեց Պունտա Արենաս։

19-րդ դարի կեսերին Պունտա Արենասը Չիլիի համար ծառայում էր որպես պատժիչ գաղութ և կարգապահական մի վայր՝ «խնդրահարույց» վարքագիծ ունեցող զինվորականների համար։ Քաղաքը բնակեցրել են նաև ներգաղթյալները։ 1851 թվականի դեկտեմբերին լեյտենանտ Կամբիասոյի գլխավորությամբ բանտարկյալների ապստամբության հետևանքով նահանգապետ Մունյոս Գամերոն և քահանան սպանվեցին, ավերվեցին եկեղեցին և հիվանդանոցը։ Ապստամբությունը դադարեցվել է HMS Virago-ի հրամանատար Ստյուարտի կողմից, որին օգնում էին երկու չիլիական նավեր՝ «Անխոնջ» և «Մետեորո»։

1867 թվականին Նախագահ Խոսե Խոակին Պերեսը հրամանագիր արձակեց, որով առաջարկում էր հողային դրամաշնորհներ՝ փորձելով ստիպել չիլիացիներին կամ օտարերկրացիներին բնակություն հաստատել Պունտա Արենասում։ Առաջին բրիտանացի ներգաղթյալները ժամանեցին 1867 թվականին, և նրանց թիվը ավելացավ, քանի որ Չիլիի Մագալանեսում աճեց ոչխարաբուծության զարգացման տեմպը։ Բրիտանացիների ներգաղթը շարունակվեց մինչև 1906 թվականը, երբ խորվաթներն իրենց թվով գերազանցեցին նրանց։

1877 թվականի ապստամբությունը, որը հայտնի է որպես El motín de los artilleros (Հրետանավորների ապստամբություն), հանգեցրեց քաղաքի մեծ մասի ոչնչացմանը և բազմաթիվ խաղաղ բնակիչների սպանությանը, որոնք անմիջականորեն կապված չէին բանտի հետ։ Ժամանակի ընթացքում քաղաքը վերականգնվեց։ Ոչխարաբուծության արդյունաբերության աճը, ոսկու հայտնաբերումը, ինչպես նաև առևտրի աճը գրավեց բազմաթիվ նոր բնակիչների, և քաղաքը սկսեց բարգավաճել։

### Տնտեսական բում
Մոտավորապես 1890-1940 թվականներին Մագալանես շրջանը դարձավ ոչխարաբուծության կարևոր շրջան, որտեղ մեկ ընկերություն (Sociedad Explotadora de Tierra del Fuego) վերահսկում էր ավելի քան 11000 կմ² (4200 մղոն²)։ 1910 թվականին Sociedad Explotadora-ն միավորվեց Sociedad Ganader-ի հետ, որի արդյունքում մի ընկերություն տիրեց Չիլիի հարավում և Արգենտինայում գտնվող 3 միլիոն հեկտար տարածքի՝ ավելի քան 2 միլիոն գլուխ ոչխարներով: Այս ընկերության շտաբ-բնակարանը և սեփականատերերի նստավայրերը գտնվում էին Պունտա Արենասում։ Սառա Բրաունի թանգարանն այժմ գտնվում է նախկին Բրաուն-Մենենդեսի առանձնատանը, Պունտա Արենասի կենտրոնում։

Պունտա Արենաս նավահանգիստը, չնայած բազում փոթորիկների ենթարկված լինելուն, համարվում էր Չիլիի ամենակարևոր բնակավայրերից մեկը մինչև Պանամայի ջրանցքի կառուցումը։ Այն օգտագործվել է որպես ածխային կայան Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսների միջև անցնող շոգենավերի համար։ Այսօր այն առավելապես օգտագործվում է զբոսաշրջային նավարկությունների և գիտարշավների համար։

### Ժամանակակից քաղաք
Քաղաքը հաճախ հիմք է հանդիսանում Անտարկտիկայի արշավախմբերի համար։ Ուշուայան (Արգենտինա) և Քրայսթչերչը (Նոր Զելանդիա) նույնպես ընդհանուր ելակետեր են։

## Ժողովրդագրություն
thumb|250px|right|Պիբլս և Քավենգա շրջաններն օգտագործվում են որպես հիդրոտեխնիկական կառույց Պունտա Արենաս նավահանգստի համար:

2012 թվականին Պունտա Արենասը (2012 թվականի մարդահամարի տվյալներով) վիճակագրության ազգային ինստիտուտի կողմից գրանցել է ավելի քան 127000 բնակիչ։ Բնակչությունն աճել է 5.1%-ով (5830 մարդ) 1992-2002 թվականների մարդահամարների միջև և հետագայում աճել է 127454-ով։

Տասնիններորդ դարի կեսերին քաղաքը բնակեցված էր Իսպանիայից և Խորվաթիայից ժամանած բազմաթիվ գաղութարարներով, որոնց ժառանգներից շատերը դեռ ապրում են այստեղ։ Բնակվում են գերմանացիներ, անգլիացիներ, իտալացիներ, շվեյցարացիներ և իռլանդացիներ։

Խորվաթական ներգաղթը Պունտա Արենաս վճռորոշ զարգացում էր Մագալանեսի շրջանի և հատկապես քաղաքի համար։ Ներկայումս խորվաթական ազդեցությունը դեռևս արտացոլվում է խանութների, փողոցների և բազմաթիվ շենքերի անվանումներում։

## Տնտեսություն
thumb|200px|RV Laurence M. Gould սառցաբեկորը Պունտա Արենասում: Պունտա Արենասը Արևմտյան Անտարկտիդայում Անտարկտիկայի բազաների մատակարարման կարևոր կետ է:

2006 թվականին Պունտա Արենասի և տարածաշրջանի տնտեսությունը դիվերսիֆիկացվել էր։ Պունտա Արենասին մոտ են գտնվում Չիլիի նավթի հիմնական պաշարները, ինչպես նաև որոշ ցածրորակ ածխի պաշարներ։

Գյուղատնտեսական արտադրությունը շարունակում է զգալի դեր խաղալ։ Դրա կարևորագույն ճյուղը խոշոր եղջերավոր անասնապահությունն է։

Զբոսաշրջությունը նպաստել է քաղաքի տնտեսությանն ու կայուն աճին։ Զբոսաշրջիկների այցելության հիմնական վայրերն են Մայր տաճարը և այլ նշանավոր եկեղեցիներ, քաղաքի գերեզմանատունը, Մագելանի արձանը։ Անտարկտիդա գնացող որոշ զբոսաշրջային նավեր մեկնում են Պունտա Արենաս նավահանգստից, որը նաև հանդիսանում է հանգույց բազմաթիվ զբոսաշրջային գծերի համար, որոնք շրջում են տարածաշրջանի ալիքներով և ֆիորդերով։

Լաստանավային ծառայությունը Պունտա Արենասը կապում է գլխավոր կղզու՝ Տիերա դել Ֆուեգոյի հետ։ Բացի դա, ավելի քիչ հաճախականությամբ, լաստանավը գնում է դեպի Չիլիի Պուերտո Ուիլյամս քաղաքը։

## Կրթություն
Մագալանեսի համալսարանը (UMAG) գտնվում է Չիլիի հարավային Պունտա Արենաս քաղաքում։ Համալսարանը մտնում է Չիլիի ավանդական համալսարանների կազմի մեջ։ Մագալանեսի համալսարանը ստեղծվել է 1981 թվականին՝ Չիլիի ռազմական ռեժիմի նեոլիբերալ բարեփոխումների ընթացքում՝ որպես Պունտա Արենասում Universidad Técnica del Estado-ի իրավահաջորդ։ Universidad Técnica del Estado-ի Պունտա Արենասի մասնաճյուղը ստեղծել է 1961 թվականին։

Մագալանեսի համալսարանն ունի կամպուսներ Պունտա Արենասում և Պուերտո Նատալեսում, ինչպես նաև համալսարանական կենտրոն Պուերտո Ուիլյամսում։ Մագալանեսի համալսարանը տարեկան երկու անգամ հրատարակում է հումանիտար և հասարակական գիտություններ հանդեսը։

Պունտա Արենասում կա գերմանական դպրոց։

## Մշակույթ
thumb|200px|Նաո Վիկտորիան, Մագելանի նավի կրկնօրինակը Պունտա Արենասի Նաո Վիկտորիայի թանգարանում

### Նաո Վիկտորիայի թանգարան
Այս թանգարանում ցուցադրվում է աշխարհով մեկ շրջագայած առաջին նավի լիարժեք կրկնօրինակը՝ Ֆեռնան Մագելանի Նաո Վիկտորիա նավը։ 2011 թվականի հոկտեմբերից թանգարանն ավելացրել է Ջեյմս Քեյրդի լրիվ չափի կրկնօրինակը, որն օգտագործել է Էռնեստ Շեքլտոնը իր կայսերական անտարկտիդական արշավախմբի հետ միասին։ Թանգարանը գտնվում է 7.5 կմ հյուսիս՝ Ռիո Սեկո Y-565 երթուղով։

## Վարչական բաժանում
thumb|175px|Մագալանեսի շրջանում գտնվող Պունտա Արենաս համայնքի քարտեզը
Որպես համայնք՝ Պունտա Արենասը Չիլիի երրորդ մակարդակի վարչական ստորաբաժանումն է, որը կառավարում է քաղաքային խորհուրդը՝ ղեկավար քաղաքապետի կողմից։ Վերջինիս ընտրում են չորս տարին մեկ։

Չիլիի ընտրական ստորաբաժանումների Պատգամավորների պալատում Սանդրա Ամարովը (UDI), Քարիմ Բյանչիովը (IND-PRSD) և  Գաբրիել Բորիչովը (CS) Պունտա Արենասը (ներառյալ Տարապակայի ամբողջ շրջանը) ներկայացնում են որպես 60-րդ ընտրատարածքային մաս։ Սենատում Կառլոս Բյանկի Չելեխովը (Ind.) և Կարոլինա Գոիկը (DC) համայնքը ներկայացնում են որպես սենատորական 19-րդ ընտրատարածքի մաս (Մագալանես շրջան)։

## Տրանսպորտ
Քաղաքն ունի ծովային, ցամաքային և օդային կապեր։

Կառլոս Իբանես դել Կամպո օդանավակայանը գտնվում է քաղաքի կենտրոնից 20 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Շենքում գործում են մեքենաների վարձույթ, անմաքս խանութներ և մաքսային գրասենյակի ծառայություններ (տերմինալում անմաքս խանութ չկա՝ չնայած զբոսաշրջային գրականության տվյալներին)։ Օդանավակայանը սպասարկող ավիաընկերությունները LATAM Chile և Sky Airline ավիաընկերություններն են, ինչպես նաև գործում են չարտերային թռիչքներ։ Ավելի մեծ համալիրի կազմում քաղաքացիական օդանավակայանը և ռազմական օդանավակայանն են։

Ցամաքային ճանապարհով Չիլիի այլ շրջաններ հասնելու համար պետք է անցնել Արգենտինայի տարածքով։

Ծովային ճանապարհով քաղաք հասնելու համար կան նավեր և լաստանավեր, սակայն այս դեպքում ծախսերն ավելի շատ են, քանի որ նավարկությունները զբոսաշրջային վայրերում ունեն կանգառներ։

## Նշնակալի անձինք
* Սառա Բրաուն (1862–1955), գործարար կին 
* Մարինա Լատորե (1925-), գրող, լրագրող և գալերիստ
* Մատեո Մարտինիկ, պատմաբան և գրող
* Մարիանա Քոքս Մենդեզ (1871–1914), գրող, ֆեմինիստ

## Քույր քաղաքներ

## Տես նաև
* 1949 Tierra del Fuego earthquake
* Croatian Chilean
* Immigration to Chile
* Southernmost settlements

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* պորտալ
* Քաղաքային պորտալ
* Պունտա Արենասի համայնքապետարանը
* Ավստրալիական մամուլ
* Բնակավայրի լուսանկարը Google Maps-ում

Կատեգորիա:1848 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Չիլիի նահանգների կենտրոններ
Կատեգորիա:Չիլիի քաղաքներ