open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վորկուտա

**Վորկուտա** (, ), քաղաք (1943-ից) Ռուսաստանի Դաշնության Կոմի Հանրապետությունում։ Գտնվում է բևեռային շրջագծից 160 կմ հյուսիս, Բոլշեզեմելյան տունդրայում, Վորկուտա գետի ափին։ Ունի երկաթուղային կայարան։ 71 հազար բնակիչ (2010)։ Ածխի արդյունահանման խոշոր կենտրոն է Պեչորայի ածխային ավազանում։ Կա Փայտամշակման կոմբինատ, մեխանիկական, մեխանիկական վերանորոգման, շինանյութերի, երկաթբետոնե իրերի, աղյուսի գործարաններ, թռչնաֆաբրիկա, ջերմային տնտեսություն, տնկարան և այլն։ Վորկուտայում է գտնվում Սանկտ Պետերբուրգի պետական լեռնային ինստիտուտի մասնաճյուղը։ Քաղաքն ունի 3 միջնակարգ ուսումնական հաստատություն, 2 թատրոն։ Հիմնադրվել է 1931 թվականին՝ ածխի արդյունահանման հետ կապված։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Կոմի Հանրապետություն
Կատեգորիա:1936 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով պարգևատրված քաղաքներ
Վուշե գործվածք

թջճpx|մինի|գործվածքներ
**Վուշե գործվածք**, վուշե մանվածքից և թելից գործվածք։ Հենքաթելերի կամ միջնաթելերի հետ բամբակե կամ այլ թելեր ու մանվածքներ օգտագործելու դեպքում գործվածքն անվանում են կիսավուշե։ Վուշե գործվածքներն աչքի են ընկնում բարձր հիգիենիկ հատկություններով, ունեն հարթ մակերևույթ, նուրբ փայլ, մեծ ամրություն և դիմացկունություն։ 1 մ2 Վուշե գործվածքի զանգվածը տատանվում է 100-ից (բատիստ) մինչև 1000 (բրեզենտ) գրամ և ավելի սահմաններում։ Թերություններն են․ կոշտությունը, ճմրթվելու և կծկվելու հատկությունները։ Ըստ նշանակման և կառուցվածքի տարբերում են սեղանի նախշավոր (սփռոցներ, անձեռոցիկներ), սրբիչի նախշավոր և խավավոր քաթաններ և հարթ սրբիչներ, կոստյումի-շրջազգեստի գործվածքներ (ռոգոժա, տրիկո և այլն), սավանի բարակ (սպիտակեղենի), տեռասային կտավներ, խտակտավներ, կոպիտ (տեխ․), լանջափեշի ձևավորման, բրեզենտե պարուսին, փաթթոցման և տոպրակի գործվածքներ, ինչպես նաև հրշեջ թևքեր և այլն։ Վուշե գործվածք սկսել են մշակել մոտ 9000 տարի առաջ Հնդկաստանի լեռնային մարզերում։ Հայկական լեռնաշխարհում վուշե գործվածքները տարածված են եղել դեռևս մ․ թ․ ա․ V—IV հազարամյակներում։ Թեղուտ բնակավայրի պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բուսական թելերից գործված տարբեր տեսակի գործվածքներ։ Ուրարտական Թեյշեբաինի ամրոցից գտնված ածխացած գործվածքները պատրաստված են բրդից կամ բուսական թելերից (վուշ, կանեփ)։ Ուրարտական թագավորությունում օգտագործվել են վուշե շապիկներ։ Այդ մասին վկայում է խալդի աստծու տաճարի կողոպտման ավարի ցուցակը։ 

Կատեգորիա:Գործվածքներ
Վինի շեղման օրենք

**Վինի շեղման օրենք**, ջերմային ճառագայթման օրենք, ըստ որի՝ հավասարակշիռ ճառագայթման սպեկտրում էներգիայի մաքսիմումին համապատասխանող ալիքի երկարությունը (\lambda_\text{max}) հակադարձ համեմատական է T բացարձակ ջերմաստիճանին․ \lambda_\text{max} \cdot T=b, որտեղ b-ն հաստատուն է և հավասար է 0,2897 սմ•Կ։ 

Օրենքը թերմոդինամիկական պատկերացումների հիման վրա ստացել է Վիլհելմ Վինը, 1893 թվականին։ Վինի շեղման օրենքը բխում է Վինի ճառագայթման օրենքից։ Սև մարմնի ճառագայթման խտությունն արտահայտող u_{\lambda,T} ֆունկցիան անպայման պետք է ունենա մաքսիմում, հակառակ դեպքում ճառագայթման ինտեգրալային խտությունը վերջավոր չի լինի, այս պայմանից էլ հենց ստացվում է Վինի շեղման օրենքը։ Այն ցույց է տալիս, որ u_{\lambda,T} ֆունկցիայի մաքսիմումը ջերմաստիճանի բարձրացման հետ շեղվում է դեպի կարճ ալիքների տիրույթը։

Կատեգորիա:Վիճակագրական մեխանիկա
Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա
Կատեգորիա:Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում
Յակոբ Վիլլոտ

**Յակոբ Վիլլոտ** (, ), ֆրանսիացի հայագետ։ Հիսուսյան ընկերության անդամ։ Այդ ընկերության հանձնարարությամբ եղել է Պարսկաստանում, 12 տարի ապրել Թեհրանում։

Այցելել է Կ․ Պոլիս, Եվդոկիա, Տրապիզոն, Կարին, Կարս, 4 անգամ՝ Երևան և այլ հայաբնակ վայրեր, ուսումնասիրել է հայերի, պարսիկների և թուրքերի բարքերն ու սովորությունները, սովորել նրանց լեզուները, հայերեն քարոզներ կարդացել։ «Հիսուսյան ընկերության մի միսիոների ճանապարհորդությունը Թուրքիայով, Պարսկաստանով, Հայաստանով, Արաբիայով և Բերբերիայով» (1730) գրքում Վիլլոտի արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդել Հայաստանի աշխարհագրության, երկրագործության, առևտրական և քաղաքական հարաբերությունների, ինչպես նաև հայերի առօրյայի մասին։ Առանձնապես արժեքավոր է Վիլլոտի «Բառգիրք հայկական լեզուի․․․» [լատ․ վերնադիրը՝ Dictionarium novum Latino-armenium․․․» («Նոր բառգիրք լատինա-հայկական․․․»), 1714] երկլեզվյան բառարանը (մոտ 26 000 բառահոդված)։ Վիլլոտի բառարանի և՛ հայերեն, և՛ լատիներեն բաժինները հարուստ են բառակապակցություններով ու դարձվածներով, հայերեն բաժնում տեղ են գտել ժողովրդախոսակցական, բարբառային բառեր, քերականական բացատրություններ։ Վիլլոտը կազմել և գործածել է հայերեն բառեր, որոնց մի մասը՝ տնտղել, լպրծուն, զուգակշիռ, ժրաջան, գրավաճառ ևն, առ այսօր կենսունակ է։ Բառարանին կցված է հայերենի քերականության ուրվագիծ («Հայոց լեզվի ներածություն»), որը պարունակում է տեղեկություններ հայկական այբուբենի տառերի ձևի, դրանց հնչման, անունների հոլովման, հնչյունափոխության, ածականների և սրանց համեմատության աստիճանների, բայական համակարգի և այլ հարցերի մասին։ Առանձին գլխով ներկայացրել է հայ կաթողիկոսների և թագավորների ժամանակագրությունը։ Ետմահու լույս է տեսել նրա անտիպ հիշատակարանը։ Գրել է նաև կրոնական բնույթի գործեր։

## Գրականության
* Շրումպֆ Գ․ Ա․, Ուսումնասիրութիւնք հայ լեզուի և մատենագրության յարևմուաս (ԺԴ-ԺԹ դար), թարգմանել և լրացրել Դ․ Զարբհանալյան, Վնտ․, 1895։
* Գասպարյան Դ․ Կ․, Հայ բառարանագրության պատմություն, Ե․, 1969։ Ջահուկյան Գ․, Գրաբարի քերականության պատմություն, Ե․, 1974։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հայագետներ
Կատեգորիա:1656 ծնունդներ
Կատեգորիա:1743 մահեր
Մուլտիպլիկատոր (գործակից)

**Մուլտիպլիկատոր** (լատիներեն multiplico, բազմացնել, ավելացնել), կառավարվող համակարգի ելքային մեծության վրա դրական հակադարձ կապի բազմապատիկ ազդեցության չափը բնութագրող գործակից։ Օրինակ, ներճյուղային հակադարձ կապի արդյունքը (սեփական արտադրության արտադրանքի սպառումը)

x=\frac{1}{1-m}*y

արտահայտության 1-m մեջ բնութագրվում է 1/1-m) Մուլտիպլիկատորով, որտեղ у-ը ապրանքային արտադրությունն է (մուտքային մեծությունը), x-ը՝ համախառն արտադրանքը (ելքային մեծությունը), m-ը՝ ճյուղի համախառն արտադրանքի բաժինը, որն օգտագործվում է սեփական կարիքների համար, կամ համախառն արտադրանքի ներճյուղային ծախսումների գործակիցը։ Միջճյուղային հաշվառումներիշռում մուլտիպլիկատորի դեր է կատարում լրիվ ծախսումների գործակիցների մատրիցը։ 1 /(1-ո) Մ․, որտեղ ո-ը ազգային եկամտում ոչ արտադրական սպառման ծախսումների բաժինն է, հայտնի է Քեյնսի Մուլտիպլիկատոր անունով։ Այն բնութագրում է ազգային եկամտի (z) և կապիտալ ներդրումների (k) հարա բերակցությունը (հաշվի առնելով հակադարձ կապի արդյունքը), որն արտահայտվում է ազգային եկամտի մի մասի վերջնական սպառումով՝

z=\frac{1}{1-n}*k

կախվածության մեջ։

Կատեգորիա:Մաթեմատիկա
Վրաշարժ

**Վրաշարժ**, ապարների աններդաշնակ տեղադրման ձև։ Առաջանում է տեկտոնական շարժումների ընթացքում։ Ձևավորվում է, երբ ապարների որոշ զանգվածներ երկրակեղևի խզվածքի թեք հարթությամբ վրաշարժվում են ուրիշ զանգվածների նկատմամբ։ Ըստ այդ հարթության թեքության անկյան՝ վրաշարժերը լինում են մեղմաթեք և զառիկող։ Վրաշարժերը հաճախ դառնում են այն պառկած ծալքերի հետագա զարգացումը, որոնց շրջված թևը ձգված է և ճմլված։

Կատեգորիա:Կառուցվածքային երկրաբանություն
Վիկտորիա (գետ)

**Վիկտորիա** (), գետ Ավստրալիայի հյուսիսում։ Երկարությունը 570 կմ է, ավազանը՝ 78 հզ․ կմ²։ Սկիզբ է առնում Քիմբեռլիի սարավանդից, առաջացնելով էստուար՝ թափվում է Տիմորի ծովը։ Ջրի միջին տարեկան ծախսը մոտ 140 մ³/վրկ է։ Վարարում է մուսսոնային անձրևների ժամանակ (դեկտեմբերից մարտ)։ Նավարկելի է գետաբերանից 150 կմ։

Կատեգորիա:Ավստրալիայի գետեր
Վուպերտալ

**Վուպերտալ** (), քաղաք Գերմանիայում, Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա երկրում, Վուպեր գետի ափին։ 395 հազար բնակչությամբ (1980)։ Ռուրի արդյունաբերական և առևտրական կենտրոնն է։ Զարգացած է տեքստիլ մեքենաշինությունը, տեքստիլ, քիմիական դեղագործական արդյունաբերությունը։ Կա գլոցվածքի, էլեկտրոնային սարքավորումների արտադրություն։ Ունի վարչական, տնտեսագիտական, մանկավարժական, տեխնոլոգիական ակադեմիաներ, կոնսերվատորիա, օպերային թատրոն։

## Անվանում
Առաջացել է 1929 թվականին՝ Բարմեն (Է․ Էնգելսի ծննդավայրը) և Էլբերֆելդ քաղաքների միաձուլումից։ Կոչվել է Վուպեր գետի անունով ( — «հովիտ»)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1929 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Վինիլային եթերներ

250px|մինի|աջից|Երկվինիլեթեր
**Վինիլային եթերներ**, չհագեցած եթերներ։ Վինիլսպիրտի ածանցյալներն են։ Ընդհանուր բանաձևը՝ CH_2=CHOR (R-ալկիլ կամ արիլ խումբ է)։ Մեծ մասամբ անգույն հեղուկներ են, վատ են լուծվում ջրում։ Քիմիապես ակտիվ են, մտնում են պոլիմերման, համատեղ պոլիմերման և միացման այլ ռեակցիաների մեջ։

**Երկվինիլեթերը**՝ CH_2=CH-O-CH=CH_2, նարկոտիկ է և խիստ թունավոր, եռում է 39&nbsp;°C-ում, 360&nbsp;°C-ում ինքնաբոցավառվում է օդում։ Օգտագործվում է վինիլքլորիդային սոպոլիմեր ստանալու համար։ 

**Վինիլմեթիլեթերը**՝ CH_2=CH-O-CH_3, եռում է 6°C-ում, օգտագործվում է պոլիվինիլմեթիլեթերի և սոպոլիմերների ստացման համար, ինչպես նաև որպես թաղանթանյութի նիտրատների պլաստիֆիկատոր և պոլիստիրոլի, ալկիդային խեժերի, իոնամերների մոդիֆիկատոր։ Նման կիրառություններ ունեն նաև վինիլբուտիլ և իզոբուտիլեթերները։

Կատեգորիա:Եթերներ
Տարսայիճ Օրբելյան

**Տարսայիճ Օրբելյան** (), Սյունիքի իշխանապետ 1273 թվականից։ Հաջորդել է ավագ եղբորը՝ Սմբատ Օրբելյանին։

Պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի հայրը։

## Գործունեություն
Սկզբում իշխել է Որոտան (Ծղուկ) գավառում։ Սյունիքի իշխանապետ դառնալուց հետո հաստատվել է Եղեգիս ավանում։ Կնության է առել զոհված Հասան-Ջալալ-Դոլայի դուստր Մինա խաթունին և ռազմական դաշինք հաստատել Խաչենի իշխանության հետ։ Խորասանում, Հյուսիսային Կովկասում, Ոսկե հորդայում, Եգիպտոսում և այլուր մասնակցել է Հուլավյանների մղած մարտերին, մեծ հեղինակություն ձեռք բերել իշխանական արքունիքում, վրաց Դեմետրե թագավորի հետ ճանաչվել հայ-վրացական միացյալ ուժերի գլխավոր հրամանատար։

Իսլամ ընդունած Թագուդարի (Ահմադ) և Արղունի միջև 1282-1283 թվականներին իլխանության գահի համար բռնկված պայքարի ժամանակ զինակցել է վերջինին և նրա հաղթանակից հետո իշխանապետությունը տարածել ողջ Սյունիքի վրա (այդ թվում նաև Գեղարքունիքի)։ Վրաց Դեմետրե թագավորը 1284 թվականին Տարսայիճ Օրբելյանին նշանակել է (մահացած Սադուն Արծրունու փոխարեն) իր տերության աթաբեկ (գահի խնամակալ) և ամիրսպասալար (սպարապետ)։ Օգտագործելով բարձր պաշտոնը և հեղինակությունը՝ Տարսայիճ Օրբելյանը Սյունիքի վանքերն ազատել է մոնղոլական հարկերից, նորոգել խարխըլվածները։ Եղբոր՝ Սմբատ Օրբելյանի գերեզմանի վրա (Նորավանքում) 1275 թվականին կառուցել է տվել Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։ Տարսայիճ Օրբելյանի իշխանապետական իրավունքները ժառանգել է ավագ որդին՝ Էլիկումը։

## Գրականություն
* Ստեփանոս Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, Երևան, 1986։
* Հովսեփյան Գ., Տարսայիճ Օրբելյանի և Մինա Խաթունի սերունդը, «Հասկ», 1948։
* Մանանդյան Հ., Երկեր, հ. 3, Երևան, 1977։
* Գրիգորյան Գ. Մ., Սյունիքը Օրբելյանների օրոք (13-15-րդ դարեր), Երևան, 1981։

Կատեգորիա:Օրբելյաններ
Վիտրաժ

մինի|300px
**Վիտրաժ** (,  — ապակի), ապակենկար, զարդապատկերային կամ սյուժետային դեկորատիվ կոմպոզիցիա (պատուհանի և դռան բացվածքում, միջնորմի վրա՝ ուրույն պաննոյի տեսքով) ապակուց կամ լուսաթափանցիկ այլ նյութից։ Շինարարական պրակտիկայում վիտրաժ են անվանում շենքերի, ամբողջովին կամ մեծ մասամբ ապակեպատ ճակատները։ Պատուհանի բացվածքները ծածկող գունավոր վիտրաժները լույսի հարուստ գունախաղ են ստեղծում և էապես նպաստում ինտերիերի ձևավորմանը։ Ըստ գտնված գունավոր ապակիների, ենթադրվում է, որ պարզագույն վիտրաժներ գոյություն են ունեցել Հին Եգիպտոսում (մ․ թ․ ա․ II հազարամյակից) և Հին Հռոմում (մ․ թ․ I դարից)։ 10—12-րդ դարերում Ֆրանսիայի և Գերմանիայի ռոմանական տաճարներում ի հայտ են եկել պատկերի ուրվագծով կտրված և կապարե շերտերով ամրացված գունավոր (կարմիր և կապույտ) ապակուց սյուժետային վիտրաժներ։ Վիտրաժի միջով ներթափանցող գունավոր լույսը տաճարի մթնոլորտը դարձրել է խորհրդավոր։ Այդ տպավորությունն առանձնապես զգալի է դարձել գոթական տաճարներում, որտեղ տեղադրված վիտրաժների պատրաստման տեխնիկան մնացել է նույնը, սակայն գունավոր ապակիների ավելի հարուստ հավաքածուով, ավելի բարդ սյուժեներով։ Կրոնական տեսարանների կողքին տեղ են գտել արհեստավորների աշխատանքին նվիրված կենցաղային պատկերներ։ 14—15 դարեր վիտրաժի արվեստը զարգացել է Անգլիայում, ինչպես և Շվեյցարիայում, Իտալիայում, Լեհաստանում։ Վերածննդի դարաշրջանում վիտրրաժի էսքիզներ են կատարել մեծ արվեստագետները (Դոնատելլոն, Ա․ Դյուրերը և ուրիշներ), որպես երփնագիր՝ ապակու վրա։ Բարոկկոյի և կլասիցիզմի դարաշրջաններում վիտրաժը համարյա բոլորովին անհետացել է։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին Գոթիկոյի նկատմամբ հետաքրքրությունը վիտրաժի արվեստը վերածնելու փորձեր է առաջացրել, սակայն առանց լուրջ գեղարվեստական ձեռքբերումների։ Ինտերիերի ընդգծված հուզական արտահայտչականության ձգտումով են ստեղծվել «մոդեռնի» շրջանի վիտրաժները։ Վիտրաժի նկատմամբ նոր մոտեցում են ցուցաբերել 20-րդ դարի արվեստագետները (Ֆ․ Լեժե, Ա․ Սատիս), որոնք, իրենց կոմպոզիցիաները ներդնելով ինտերիերի հարդարման միասնական համակարգի մեջ, դրանց հատկացրել են սուր ռիթմով, հագեցված գույնով հիմնական շեշտերի դեր։ 1950-ական թվականների կեսերից տարածում են գտել Վիտրաժամիջնորմներն ու Վիտրաժապաննոները։ ժամանակակից վիտրաժները կազմում են ապակու կտորներից և ամրանավորում կապարե, պողպատե կամ պլաստմասսայից ժապավենով։ Կիրառվում է անգույն և գունավոր ապակի։ Ավելի հաճախ են ստեղծվում միակտոր ապակուց նկարազարդ վիտրաժներ, օրգանական ապակուց եռաշերտ վիտրաժներ, փշրված ապակուց, գունավոր հայելիներից պատրաստված վիտրաժներ և այլն։ Ապակու մշակման տարբեր եղանակներով պատրաստված վիտրաժներն ունենում են հեռանկարային խորք, տարածական պլաններ, մակաշերտային և գունային բազմազանություն, որոնք հնարավորություն են ընձեռում ստեղծելու և՛ զարդապատկերային, և՛ սյուժետային կոմպոզիցիաներ։

Կատեգորիա:Ապակի
Վիկտորիա (Կամերուն)

[250px|մինի|աջից|Վիկտորիա, [1908]]
**Վիկտորիա** (Victoria), քաղաք Կամերունում, Կամերուն լեռան ստորոտին, նավահանգիստ Գվինեական ծոցի ափին։ 31 հազար բնակչությամբ (1975)։ Արտահանում է բանան, կակաո, արմավի յուղ և միջուկ, փայտանյութ, կաուչուկ։ Հիմնադրվել է 1858 թվականին։

Կատեգորիա:Կամերունի քաղաքներ
Տարտեսոս

մինի
**Տարտեսոս** (), անտիկ ավանդության համաձայն հնագույն քաղաք և պետություն Հարավային Իսպանիայում։ Տեղադրությունը որոշված չէ։ Հիմնադրման ժամանակն անհայտ է, հավանաբար մինչև մ․ թ․ ա․ 1100 թ.-ը եղել է Տարտեսոսի պետության (Անդալուզիայի և Մուրսիայի տարածքն զբաղեցնող ցեղերի դաշնություն) կենտրոն։ Սկզբնաղբյուրների համաձայն` ենթադրվում է, որ Տարտեսոսի պետությունում եղել է մասնավոր սեփականություն, ժառանգական թագավորական իշխանություն։ Տարտեսոսի տարածքում զարգացած էր մետաղահանությունը (առանձնապես՝ արծաթի), երկրագործությունը, անասնապահությունը, մանածագործությունը և այլն։ Տարտեսոսը եղել է առևտրի միջնորդ Եվրոպայի հյուսիսարևմտյան և միջերկրածովյան երկրների միջև։ Մ․ թ․ ա․ II հազարամյակի վերջին — I հազարամյակի 1-ին կեսին պայքարել է փյունիկեցիների դեմ։ Ծաղկում է ապրել մ․ թ․ ա․ 700—500 թթ.-ին։ Մ․ թ․ ա․ մոտ 500 թ.-ին նվաճել են կարթագենցիները։ Հավանաբար ավերվել է։

Կատեգորիա:Եվրոպայի անհետացած քաղաքներ
Կատեգորիա:Բրոնզի դար
Տարտուի աստղադիտարան

**Տարտուի աստղադիտարան** (), Էստոնիայի խոշորագույն աստղադիրտարանը, Տարտուի համալսարանի գիտահետազոտական կենտրոն։

Հիմնվել է 1964 թվականին, Տարտուից (Դորպատ) 22 կմ հվ-արևելք, Տիռավեռեում։ Հաջորդել է 1805 թվականից գործող Տարտուի աստղադիտարանին։

Հիմնական գործիքներն են 1,5, 0,7 և 0,5 Վ տրամագծով ռեֆլեկտորները։ Հետազոտությունները վերաբերում են աստղերի մթնոլորտին, աստղերի ներքին կառուցվածքին, աստղերում և արտագալակտիկական օբյեկտներում ոչ ստացիոնար պրոցեսներին, աստղային համակարգերի կառուցվածքին և էվոլյուցիային։

Էստոնիայի ամենամեծ աստղադիտարանը ավելի քան 200 տարեկան է. հիմնադրվել է Դորպատի համալսարանում, որը վերաբացվել էր 1802 թ.։ 1810 թ. շենքը շահագործման էր հանձնվել, 1964 թ.՝ վերակառուցվել է նոր վայրում։

## Պատկերասրահ

Tartu Observatoorium.jpg|
Tartu asv2022-04 img06 Old Observatory.jpg|
Tartu Tähetorn.JPG|
Tartu Observatory 2008.JPG|
Tartu Tähetorn 2011 10.jpg|
Campbell-Stokes'i heliograaf.jpg|
60cm teleskoobitorn Tartu Observatooriumis.JPG|
Tõravere1.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տարտուի աստղադիտարանի պաշտոնական էջ
* Տարտուի հին աստղադիտարան

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Էստոնիայում
Կատեգորիա:Տարտու
Տաուտենբուրգի աստղադիտարան

**Տաուտենբուրգի աստղադիտարան**, կամ **Կառլ Շվարցշիլդի աստղադիտարան** (, ՄԱՄ կոդը՝ 033), գտնվում է Գերմանիայի Թյուրինգիա մարզի Տաուտենբուրգ քաղաքում (Ենայից ոչ հեռու)՝ ծովի մակերևույթից շուրջ 350 մ բարձրության վրա։ Հիմնվել է 1960 թվականին որպես ԳԴՀ Գիտությունների Ակադեմիայի Աստղաֆիզիկայի կենտրոնական ինստիտուտի աստղադիտարան, և անվանվել է գերմանացի աստղագետ և ֆիզիկոս Կառլ Շվարցշիլդի (1873–1916) պատվին։ 1992 թվականին աստղադիտարանը վերանվանվեց **Թյուրինգիայի պետական աստղադիտարան** (*Thüringer Landessternwarte*, TLS).

thumb|left|Ալֆրեդ Յենշի աստղադիտակ
Տաուտենբուրգի աստղադիտարանում տեղակայված է եզակի աստղադիտակ, որը Կասեգրենի և Կուդեի համակարգերից բացի ունի նաև Շմիդի տիպի համակարգ։ Հայելու տրամագիծը 2 մ է, ուղղիչ ոսպնյակինը՝ 134 սմ։ Աստղադիտակը այս պահին հանդիսանում է ամենամեծը Գերմանիայում և անվանվում է Ալֆրեդ Յենշի աստղադիտակ։ Այն ստեղծվել է ՎԵԲ Զեյց Ենա կազմակերպությունում (Կառլ Զեյց ընկերության Ենայի մասնաճյուղում Արևելյան Գերմանիայում)։

Աստղադիտարանում հայտնաբերվել են բազմաթիվ աստերոիդներ, ինչպես նաև HD 8673, 30 Արիետիս, 4 Մեծ Արջ և HD 13189 աստղերի շուրջ պտտվող էկզոմոլորակներ և գորշ թզուկներ։ Աստղադիտարանում է գտնվում նաև LOFAR ռադիոաստղադիտակը։

## Տես նաև
* Զոնենբերգի աստղադիտարան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աստղադիտարանի պաշտոնական կայք
* LOFAR ռադիոաստղադիտակ 

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Գերմանիայում
Տարվա եղանակների ընկերություն

**Տարվա եղանակների ընկերություն ()**, գաղտնի հեղափոխական կազմակերպություն, որ գործել է Փարիզում 1837-1839 թվականներին։

Հիմնադրել են Օգյուստ Բլանկին, Արման Բարբեսը և Մարտին Բեռնարը Հուլիսյան միապետությունը վերացնելու, հանրապետություն հաստատելու նպատակով։ 1830-ական թվականների սկզբի գաղտնի այլ ընկերությունների համեմատ «Տարվա եղանակների ընկերությունը» առավել հետևողականորեն է պաշտպանել հավասարապաշտական-հեղափոխական գաղափարները։ 1839 թվականին կազմակերպությունն ունեցել է ավելի քան հազար անդամ, հիմնականում բանվորներ և արհեստավորներ։

Կատեգորիա:Հեղափոխական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի վաղ ժամանակակից պատմություն
Ալֆրեդ Տարսկի

**Ալֆրեդ Տարսկի** (), լեհ փիլիսոփա, պատմաբան և մաթեմատիկոս, Լվով-Վարշավյան դպրոցի գլխավոր ներկայացուցիչներից։

## Գործունեություն
1939 թվականից ապրել է ԱՄՆ-ում։ Նշանակալի ավանդ ունի մոդելների տեսության, հասկացությունների որոշարկելիության տեսության, պրեդիկատների հաշվի հետազոտման հանրահաշվական մեթոդների զարգացման, անվերջ երկարության բանաձևերով տրամաբանությունների տեսության, բազմարժեք տրամաբանության բնագավառում և մաթեմատիկական տրամաբանության ու մաթեմատիկայի հիմունքների այլ բաժիններում։ Ձևական իմաստաբանության հիմնադիրն է։ «Ճշմարտության հասկացությունը ձևայնացված լեզուներում» աշխատության մեշ սահմանել է ճշմարտության դասական հասկացությունը ձևայնացված լեզուների մեծ խմբի համար։ Տարսկիի մի շարք ուսումնասիրություններ ունի դեդուկտիվ գիտությունների մեթոդաբանության բնագավառում։ Իմաստաբանությանը և մետատրամաբանությանը նվիրված նրա աշխատությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել նշանագիտության զարգացման վրա և բովանդակային պրոբլեմների ու տեսությունների վերլուծության մեջ ձևական մեթոդներ կիրառելու օրինակ ծառայել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Լեհ գիտնականներ
Կատեգորիա:Լեհ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Լեհ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Լեհ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հրեա փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Վարշավայի համալսարանի շրջանավարտներ
Վինիլային խեժեր

**Վինիլային խեժեր**, էթիլենի, նրա հոմոլոգների և ածանցյալների պոլիմերմամբ ստացվող բարձրամոլեկուլային ջերմապլաստ նյութեր։ Լուծվում են օրգանական լուծիչներում, չափավոր տաքացնելիս փափկում են, բարձր ջերմաստիճաններում՝ քայքայվում։ Օգտագործվում են էլեկտրամեկուսիչ ծածկույթների, անբեկոր ապակու, կաշվի փոխարինիչների, լաքերի և այլ արտադրություններում։

Կատեգորիա:Սինթետիկ խեժեր
Սավիո

**Սավիո Բարտոլինի Պիմենտել** (, ), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, հարձակողական ոճի կիսապաշտպան։ Կարիերայի մեծ մասն անցկացրել է բրազիլական և իսպանական ակումբներում։ Իր հայրենիքում խաղացել է Ֆլամենգո և Դեսպորտիվա Կապիշաբա ակումբներում։ Իսպանիայում խաղացել է Ռեալ Մադրիդ, Սարագոսա, Ռեալ Սոսյեդադ և Լևանտե ակումբներում։ Խաղացել է նաև ֆրանսիական Բորդոյի և կիպրոսական Անորտոսիսի կազմերում։ Բրազիլիայի չեմպիոն և գավաթակիր է։ Իսպանիայում հաղթել է Լա Լիգայում և Իսպանիայի գավաթում։ Ռեալ Մադրիդի կազմում երեք անգամ հաղթել է Չեմպիոնների Լիգան և մեկ անգամ նվաճել է նաև միջմայրցամաքային գավաթը։ Խաղացել է Բրազիլիայի ազգային հավաքականում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ֆուտբոլիստի պաշտոնական կայք  
*  «Sambafoot.com» կայքում 
* «Footballdatabase.com» կայքում 
* «Torcida.com.ru» կայքում  

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 19 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բորդոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Սարագոսայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Սոսիեդադի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆլամենգոյի ֆուտբոլիստներ
Պարբերական ֆունկցիա

300px|մինի|sin x և cos x ֆունկցիաների գրաֆիկները

**Պարբերական ֆունկցիա**, ֆունկցիա, որի արժեքը չի փոխվում ֆունկցիայի արգումենտին որոշակի, զրոյից տարբեր թիվ ավելացնելիս։ 0–ից տարբեր T թիվը կոչվում է f (x) ֆունկցիայի պարբերություն, եթե f  ֆունկցիայի որոշման տիրույթի (ՈՏ) ցանկացած x  կետի համար գոյություն ունեն հետևյալ պայմանները․

: x \plusmn{T} \isin D (f)

:f(x {\plusmn{T}}) = f (x)։

Այս դեպքում f(x) ֆունկցիան կոչվում է պարբերական ֆունկցիա։

## Հիմնական պարբերություն
Եթե պարբերական ֆունկցիան ունի փոքրագույն դրական պարբերություն, ապա այն անվանում են հիմնական պարբերություն։

Եթե T–ն f ֆունկցիայի հիմնական պարբերությունն է, ապա f ֆունկցիան կոչվում է T պարբերական։

Եռանկյունաչափական ֆունկցիաներից sin x և cos x ֆունկցիաները 2 \pi պարբերակն են, իսկ tg x և ctg x  ֆունկցիաները \pi պարբերական։

## Պարբերական ֆունկցիայի հատկությունները
Նույն կամ համաչափելի պարբերություն ունեցող ֆունկցիաների գումարը, արտադրյալը և քանորդը պարբերական է։ Բայց եթե երկու ֆունկցիաների պարբերությունները համաչափելի չեն, ապա նրանց գումարը պարբերական չէ։

### Օրինակներ
* Եթե f ֆունկցիան T պարբերական է, ապա ֆունկցիան 2T,3T, 4T, ․․․ պարբերական է։
* Եթե f(x) ֆունկցիան T պարբերական է, ապա f (x + a) ֆունկցիան նույնպես T պարբերական է։

Օրինակ՝ f(x)= sin x–ի համար T = 2 \pi \Rightarrow f (x)= (sin x + \pi/ 3)–ի համար T = 2 \pi

* Եթե f(x) ֆունկցիան T պարբերական է, ապա f (x) + a ֆունկցիան նույնպես T պարբերական է։

Օրինակ՝ f(x)= tg x–ի համար T = \pi \Rightarrow f (x)= tg x-17–ի համար T = \pi

* Եթե f(x) ֆունկցիան T պարբերական է, ապա  af (x) ֆունկցիան նույնպես  T պարբերական է։

Օրինակ՝ f(x)= sin x –ի համար T = 2 \pi \Rightarrow f (x)= 5 sin x –ի համար T =  2 \pi

* Եթե f(x) ֆունկցիան T պարբերական է, ապա f (a x) ֆունկցիան կլինի T / |a| պարբերական։

Օրինակ՝

# f(x)= sin 3x, ապա T =  2 \pi / 3
# f(x)= tg x / 7,ապա T = 7 \pi

* Կոմպլեքս փոփոխականի անընդհատ f(z) ֆունկցիայի համար կարող են գոյություն ունենալ այնպիսի T1 և T2 պարբերություններ, որոնց հարաբերությունը իրական թիվ չէ․ այդ դեպքում f(z)-ի յուրաքանչյուր պարբերություն ունի
:k_1 t_1 + k_2 t_2(k_1, k_2 = \plusmn {1}, \plusmn {2}),
տեսքը։ Վերը նշված հատկությամբ f(z) ֆունկցիաները կոչվում *երկպարբերական*։

## Կիրառություններ
Պարբերական ֆունկցիաները կարևոր դեր են խաղում մաթեմատիկական ֆիզիկայում, տեխնիկայում և հատկապես տատանողական երևույթների ուսումնասիրման մեջ։

## Տես նաև
* Ֆունկցիա

## Արտաքին հղումներ
* Մաթեմատիկա. Գագիկ Աղեկյանի անձնական կայք
* http://gradaran.mskh.am/sites/default/files/Hanr%2010%20bnagitakan.pdf

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզ
Կատեգորիա:Ֆունկցիա
Կատեգորիա:Տարրական մաթեմատիկա
Կատեգորիա:Ֆունկցիաների տեսակներ
Արևելքի չարիքը, կամ Թուրքիայի մասին ճշմարտությունը

**Արևելքի չարիքը, կամ Թուրքիայի մասին ճշմարտությունը** (), Քեշիշ Բեյի 1888 թվականին Լոնդոնում հրատարակած գիրքը։

## Հեղինակ
Հեղինակի մասին ոչ մի ստույգ տեղեկություն չկա, սակայն նախաբանում նա ինքն իրեն ներկայացնում է, իբրև մի ճանապարհորդ, ով ուզում է բացահայտել Արևելքի և Արևմուտքի իսկական դեմքը։

## Գրքի մասին
Գրքում հեղինակը ներկայացնում է 19-րդ դարի վերջի Օսմանյան կայսրությունն իր բոլոր կողմերով, մատնանշելով հատկապես արևմուտքի արագ ներթափանցումն այս երկիր։ Հեղինակը վերլուծելով այդ «վտանգավոր» ներթափանցման բոլոր կողմերը, փորձ է անում կանխատեսել կայսրության, ինչպես նաև նրանում ապրող ժողովուրդների ապագան։ Գիրքը բաղկացած է 21 գլուխներից, ինչպես նաև նախաբանից, որում հեղինակը մատնանշում է Ֆրանսիային որպես Արևելքի չարիք՝ խոստանալով ընթերցողին ապացուցել այդ «ճշմարտությունը»։ Գրեթե բոլոր գլուխներում անդրադարձ կա Օսմանյան կայսրության և Արևմտյան Հայաստանի հայությանը, որոնց հեղինակը մշտապես համեմատում է կայսրության մյուս ժողովուրդների՝ հատկապես հույների, հրեաների և թուրքերի հետ։ Գլուխ XI-ը (Christians in the East.- Armenians real and sham.-The future of Armenia) բացառապես վերաբերում է հայերին, որտեղ հեղինակի կողմից փորձ է արվում արևմտահայությանը ներկայացնել դեպի եվրոպական «սին» արժեքները ձգտող մի ազգի, որին արևմուտքը իր նպատակներին հասնելու համար կօգտագործի և կզոհի, երբ հարմար առիթ կստեղծվի։ Հաջողության հասնելու դեպքում, նշում է հեղինակը, արևմուտքի այդ ժողովուրդները հայերի համար կլինի ավելի դաժան բռնակալներ, քան թուրքերն են։

## Քաղվածք գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1888 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Նոր ալիք 2009

**Նոր Ալիք 2009** (), 8-րդ մրցույթն է Նոր Ալիքի պատմության մեջ որը տեղի է ունենում Յուրմալայի (Լատվիա) Ձինտարի համերգասրահում, հուլիսի 28-ից օգոստոսի 2-ը։

## Արտաքին հղումներ
* Մրցույթի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:2009 երաժշտությունում
Էդուարդ Վիլդե

**Վիլդե Էդուարդ** (, ), էստոնացի գրող։

Վաղ շրջանի գործերը կենցաղային են, հիմնականում՝ հումորիստական պատմվածք ֆելինտոններ են։ Վիլդեի «Դեպի անհյուրընկալ երկիր» (1896) վեպը պատմում է չքավոր գյուղացու ողբերգական ճակատագրի մասին, «Երկաթյա ձեռքեր» (1898) վեպը նկարագրում է պրոլետարիատի տառապանքները։ 
«Պատերազմը Մահտ բայում» (1902), «Երբ անիյացի գյուղացիները այցելեցին Տալլին» (1903) և «Մարգարե Մալասվետը» (1905—1908) պատմության եռերգության մեջ Վիլդե պատկերել է 19-րդ դարի 50-ական թթ․ վերջերի գյուղացիական շարժումն ընդդեմ ֆեոդ, ճնշման ու շահագործման։ «Բուրժուազիա, պրոլետարիատ և հեղափոխություն» (1905) հոդվածում Վիլդե աշխատավորներին կոչ է արել համախմբվել սոցիալիստական դրոշի տակ՝ ընդդեմ կապիտալիզմի։ Ստիպված տարագրվելով Ֆինլանդիա, շարունակել է պայքարը «Կաակ» («Անարգանքի սյուն», 1906) երգիծական ամսագրում։ 1906—1917 թվականներին եղել է Գերմանիայում, Դանիայում, Ամերիկայում։ 1913 թվականին Էստոնիայում լույս է տեսել «Քմծիծաղներ» պատմվածքների և ակնարկների ժողովածուն, «Տան ոգին» պիեսը, 1916 թվականին՝ «Մյաեկյուլցի կաթնավաճառը» վեպը։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո վերադարձել է հայրենիք։ Վիլդեն չի հասկացել Հոկտեմբերյան հեղափոխության նշանակությունը։ Գերմանիայում նացիստների իշխանության գլուխ անցնելուց (1933) և էստոնացի ֆաշիստների աշխուժացումից հետո կոչ է արել հակահարված տալ ֆաշիզմին։ Վիլդեի լավագույն գրքերն աչքի են ընկնում կոնֆլիկտների դրամատիզմով, գործողությունների լարվածությամբ, հուզական, կենդանի լեզվով։

## Էդուարդ Վիլդեն հայերեն
* Լուսաբացին (վիպակ), Ե., Հայաստան, 1965, 192 էջ։ Ռուսերենից թարգմ.՝ Հարություն Հարությունյան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Երգիծաբաններ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Տարոնի պատերազմը (վեպ)

**Տարոնի պատերազմ**, հայ միջնադարյան ժողովրդական վեպ։ Պահպանվել է Հովհան Մամիկոնյանի, մասամբ և Սեբեոսի (որոնց կողմից էլ գրառվել-խմբագրվել է) պատմագրական երկերում։ Բաղկացած է բանահյուսական ծագում ունեցող բազմաթիվ վիպական զրույցներից, ավանդություններից, նաև երգերից՝ համախմբված Մամիկոնյան իշխաններ Մուշեղի, Գայլ Վահան Մամիկոնյանի, Սմբատի, Վահան Կամսարականի և Տիրանի անունների շուրջը, հոր և որդու հաջորդությամբ։ Վիպական այդ երկում V դարի նշանավոր գործիչներ Վարդան և Վահան Մամիկոնյանների՝ պարսիկների դեմ մղած ապստամբական կռիվների արձագանքներն են։ Տարոնի պատերազմ վիպական բաղադրությամբ ու հիմնական բովանդակույաբ առնչվում է «Պարսից պատերազմի» հետ։ Վերջինիս կարևոր բաղադրիչը կազմող Մուշեղի վեպը VII—VIII դարի տեղայնացել է Տարոնում, զարգացել նոր կողմերով ու գծերով, նույն հերոսի անունով հարակցվել Գայլ Վահանի և հաջորդների մասին հորինված զրույցներին, կորցրել իր համազգային բնույթը և դարձել տեղային վեպ՝ տեղական-ազգային շահագրգռություններով, որի բովանդակությունն է՝ կռիվ պարսիկների դեմ՝ հայերի պարտադիր հաղթանակով։ Պարսից Ւտսրով թագավորը տարբեր զորավարների միջոցով բազմիցս փորձում է հարկատու դարձնել, հպատակեցնել Տարոնը, ավերել նրա սրբավայր Սուրբ Կարապետ վանքը, սակայն Մամիկոնյանները ելնում են նրանց դեմ և իմաստությամբ ու խորամանկությամբ մոլորեցնում թշնամուն, Սուրբ Կարապետի զորությամբ հաղթում։ Տարոնի պատերազմում առաջնակարգ տեղ են բռնում ռազմական հնարամտության, թշնամուն մոլորեցնելու և պատժելու մոտիվները, ինչպես նաև բազմաթիվ մարտերի նկարագրությունները։ Տարոնի պատերազմի վիպական հիմնական կոնֆլիկտը հարկահանությունն է և դրա դեմ Տարոնի, Սասունի և կից գավառների ապստամբական կռիվները։ Նույն այդ կոնֆլիկտն է «Սասնա ծռեր» էպոսի հիմքում, այստեղ թշնամի պարսեկներին փոխարինում են արաբները։ Պատմատիպաբանական առումով Տարոնի պատերազմ «Պարսից պատերազմ»-ի և «Սասնա ծռեր»-ի միջև ընկած օղակ է։

Կատեգորիա:Հայերեն վեպեր
Կատեգորիա:Հայ միջնադարյան գրականություն
Սամեդ Վուրղուն

**Սամեդ Վուրղուն** (, ի ծնե՝ **Սամեդ Յուսիֆ օղլու Վեքիլով** [Səməd Yusif oğlu Vəkilov] ), ադրբեջանցի խորհրդային բանաստեղծ, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ։ Ժողովրդական բանաստեղծ (1943), ԱԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1943), ԱԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1945)։ ԽՄԿԿ անդամ (1940)։

## Կյանք և ստեղծագործության ուղի
Համարվում է նոր բանաստեղծական դպրոցի հիմնադիրը Ադրբեջանում։ Սովորել է Մոսկվայի 2-րդ համալսարանում (1929-1931)։ «Բանաստեղծի երդումը» (1930), «Լապտեր» (1932) ժողովածուների թեման հեղափոխությունն է և նոր կյանքի կառուցումը։ Վուրղունը հանդես է եկել որպես «մաքուր արվեստի և ֆորմալիզմի անհաշտ հակառակորդ»։ «Կոմերիտական պոեմ» (1-ին մաս, 1933, անավարտ), «26» (1935), «Բասթի» (1937) և այլ պոեմների գեղարվեստական ձևերն ու ոճական միջոցները պնդում են, որ ժողովրդական հիմք ունեն։ Հերոսական ռոմանտիկական բնույթի «Վագիֆ» (1937, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1941) չափածո դրաման նվիրված է 18-րդ դ. նույնանուն բանաստեղծին, իսկ «Խանլար» (1939) չափածո դրաման՝ հեղափոխական-բոլշևիկ Սաֆարալիևին։ «Ֆարհադ և Շիրին» (1941, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1942) չափածո դրաման գրված է Նիզամու «Նոսրով և Շիրին» պոեմի սյուժեի հիման վրա։ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Վուրղունը գրել է հայրենասիրության, ժողովուրդների եղբայրության, հաղթանակի նկատմամբ տածած հավատի մասին՝ «Մոր խոսքը» (1941), «Ուկրաինայի պարտիզանները» (1942), «Ինձ այդպես են պատմել» (1943)։

Ստեղծել է ժամանակակից հերոսների կերպարներ («Մուղան», 1949, «Այգյուն», 1951, պոեմներ)։ Նրա «Նեգրն է խոսում» (1948), «Կարդալով Լենինին» (1950), «Դարի դրոշակակիրը» (1954) պոեմներում և «Այրված գրքեր» (1947) շարքում պրոպագանդվում է կոմունիստական կուսակցությունը, Լենինի գաղափարախողություն։ Վուրղունի ոճն ազդել է ադրբեջանական պոեզիայում ժամանակակից ոճի ու լեզվի ձևավորման վրա։ Վուրղունը հոդվածներ է գրել Նիզամու, Ալեքսանդր Պուշկինի, Մաքսիմ Գորկու, Ավետիք Իսահակյանի, Նաիրի Զարյանի և այլոց մասին։ Ադրբեջաներեն է թարգմանել Միքայել Նալբանդյանի «Ազատություն» (1934) բանաստեղծությունը, ռուս դասական և ԽՍՀՄ ժողովուրդների բանաստեղծների գործերից։ Նրա երկերը թարգմանվել են շատ լեզուներով, այդ թվում՝ նաև հայերեն։

Ընտրվել է ԽՍՀՄ I—IV գումարումների գերագույն խորհրդի դեպուտատ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի 2 և այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Շոթա Ռուսթավելու անվան պետական ակադեմիական թատրոն

**Շոթա Ռուսթավելու անվան պետական ակադեմիական թատրոն**, պետական ակադեմիական, Վրաստանի խոշորագույն դրամատիկական թատրոնը։

## Պատմություն
Ստեղծվել է 1921 թվականին,Թիֆլիսում՝ 1920 թվականին կազմակերպված Դրամայի պետական թատրոնի հիման վրա։ 1921 թվականից թատրոնը կոչվել է Շոթա Ռուսթավելու անունով, 1966 թվականից դարձել է ակադեմիական։ Թատրոնի ստեղծագործության համար մեծ նշանակություն է ունեցել ղեկավարի՝ Կ․ Մարջանիշվիլու գործունեությունը (1922-1926)։ Լոպե դե Վեգայի «Ոչխարի աղբյուր» («Ֆուենտե Օվեխունա») պիեսի բեմադրությունը (1922), որը համահնչուն էր հեղափոխական դարաշրջանին, աչքի է ընկել բարձր պրոֆեսիոնալ կուլտուրայով, արտահայտել Սովետական Վրաստանի թատերարվեստի գաղափարագեղարվեստական սկզբունքները։ Հեղափոխական-ազատագրական պայքարի թեման բեմական մարմնավորում է ստացել Շանշիաշվիլու «էրեթիի հերոսները» (1924), Կակաբաձեի «Երկրաշարժ Լիսաբոնում» (1925) պիեսների բեմադրություններում։ Թատրոնը բեմադրել է վրացական և արտասահմանյան դասական պիեսներ՝ Գ․ էրիսթավիի «Վեճ» (1921), Զ․ Անտոնովի «Արևի խավարումը Վրաստանում» (1923), Շեքսպիրի «Համլետ» (1925) են։ 1920 թվականի 2-րդ կեսից թատրոնը ղեկավարել է Ա․ Վ․ Ախմետելին (1926-1935 թվականը)։

Խաղացանկում մեծ տեղ է գրավել սովետական դրամատուրգիան։ Լավրենյովի «Բեկում», Շանշիաշվիլու «Անզոր» (երկուսն էլ՝ 1928), «Լամարա» (ըստ Վաժա Փշավելայի, 1926, 1930), Շիլլերի «Ավազակներ» երկերի բեմադրությունները հաստատել են թատրոնի հերոսա-ռոմանտիկական ուղղվածությունը, ձգտումը դեպի բանաստեղծական մոնումենտալ ներկայացումները։ Քաղաքացիական և Հայրենական մեծ պատերազմներին են նվիրվել Դարասելիի «Կիկվիձե» (1941, 1964), Չիրսկովի «Հաղթողները» (1946), Մոսաշվիլու «Կայարանապետը» (1947) և այլ բեմադրություններ։ Թատրոնը մշտապես անդրադարձել է պատմական թեմային, ինչպես և դասական դրամատուրգիային՝ Սոլովյովի «Մեծ տիրակալը» (1945, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1945), Շեքսպիրի «Օթելլո» (1937), «Լիր արքա» (1948, 1966), Մոսաշվիլու «Ջրասույզ քարեր» (1951, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1951), «Օթարի այրին» (ըստ Ճավճավաձեի, 1952) են։ 1950-ից մինչև 1960-ական թվականները թատրոնի կյանքում նշանակալից են եղել Դ․ Ալեքսիձեի (Սոֆոկլեսի «էդիպ արքա», 1956) և Մ․ Թումանիշվիլու (Անույի «Անտիգոնե», 1968, Իոսելիանիի «Քանի դեո սայլը շուռ չի եկել», 1969) բեմադրությունները։

ԽՍՀՄ տարիների վերջին շրջանի ներկայացումներից են՝ Բրեխտի «Կովկասյան կավճե բոլորակ» (1975), Շեքսպիրի «Ռիչարդ III» (1978, երկուսն էլ՝ ռեժիսոր Ռ․ Ստուրուա), Չխաիձեի «Երեքից մինչև վեցը» (1980, ռեժիսոր՝ Բ․ Կոբախիձե)։ Թատրոնը Երևանում հյուրախաղերով հանդես է եկել 1981 թվականին և 1984 թվականին։ 1936 թվականին պարգևվատրվել է Լենինի շքանշանով։ Տարբեր տարիներ թատրոնում են աշխատել՝ Ա․ Վասաձեն, Ս․ Զաքարիաձեն, Ա․ Խորավան, Դ․ Դավիթաշվիլին, Թ․ Ճավճավաձեն, ՈՒ․ Չխեիձեն, Ի․ Գամրեկելին և ուրիշներ։ Թատրոնի կազմում են՝ Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ՝ Դ․ Գեգեչկորին, Բ․ Զաքարիաձեն, Ս․ Ղանչելին, Է․ Մանջգալաձեն, Գ․ Սաղարաձեն, Մ․ Թբիլելին, Մ․ Չախավան, Վրացական ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ Է․ Մաղարաշվիլին և ուրիշներ։ Թատրոնի գլխավոր ռեժիսորներից է եղել ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Ռ․ Ստուրուան։

Կատեգորիա:Թբիլիսիի թատրոններ
Ակակի Վասաձե

**Վասաձե Ակակի Ալեքսիի** (, ), վրացի խորհրդային դերասան և ռեժիսոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1936)։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։
## Կենսագրություն
1918-1920 թվականներին սովորել է Թբիլիսիի Ջաբադարիի դրամատիկ ստուդիայում։ 1920 թվականից աշխատել է Ռուսթավելու անվան վրացական թատրոնում (Թբիլիսի), 1935-1955 թվականներին՝ նույն թատրոնի, 1958 թվականից՝ Մեսխիշվիլու անվան թատրոնի (Քութայիս) գլխավոր ռեժիսոր, 1969 թվականից՝ Ռուսթավիի վրացական թատրոնի դերասան։ Վասաձեն ստեղծագործական լայն ընդգրկումների դերասան էր, ստեղծել է և՝ ողբերգական, և՝ կատակերգական կերպարներ։ Նրա արվեստն առանձնացել է սոցիալական տիպականացման վարպետությամբ, բազմազան ու հարուստ բեմական գույներով և արտահայտչամիջոցներով։
## Բեմական կյանքը
Լավագույն դերերից են՝ Մենգո (Լոպե դե Վեգայի «Ոչխարի աղբյուր»), Ֆրանց Մոոր (Շիլլերի «Ավազակներ»), Կիկվիձե (Դարասելիի «Կիկվիձե»), Անանիա (Ցուժին-Սումբատովի «Դավաճանություն»), Յագո (Շեքսպիրի «Օթելլո), Շույսկի (Աոլովյովի «Մեծ աիրակալը»)։ Բեմադրություններից են՝ Շանշիաշվիլու «Արսեն», Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ», Յուժին-Սումբատովի «Դավաճանություն», Կոռնեյչուկի «Բոգդան Խմելնիցկի»։ Վասաձեն մեծ ավանդ ունի հայ-վրացական կապերի ամրապնդման գործում։ Սունդուկյանի «Պեպո»-ում մարմնավորել է Պեպոյի և Զիմզիմովի կերպարները։ 1923 թվականից նկարահանվել է կինոյում։ 1924 թվականից զբաղվել է մանկավարժությամբ։ Թբիլիսիի Ռուսթավելու անվան թատերական ինստիտուտի պրոֆեսոր (1947 թվականից)։ ՍՍՀՄ (1942, 1946, 1951), Վրաց ՍՍՀ Ռուսթավելու անվան (1974) պետական մրցանակներ։ Պարգևատրվել է Լենինի 2 և 2 այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրացի դերասաններ
Կատեգորիա:Դիդուբեի պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Վրացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ Շոթա Ռուսթավելու անվան պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թատերական մանկավարժներ
Հարոլդ Վիլսոն

**Ջեյմս Հարոլդ Վիլսոն** (, ), անգլիացի քաղաքական գործիչ։

Ավարտել է Օքսֆորդի համալսարանը։ 1937 թվականից՝ Մեծ Բրիտանիայի լեյբորիստական կուսակցության անդամ։ 1945 թվականից՝ պառլամենտի անդամ։ 1947-1951 թվականներին՝ առևտրի նախարար Ք․ Էտչիի կառավարության մեջ։ 1963-1976 թվականներին՝ լեյբորիստական կուսակցության ղեկավար։ 1964-1970 թվականներին և 1974-1976 թվականներին՝ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ։

Տնտեսագիտական աշխատությունների հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության վարչապետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Վալենտին Վոլկով

250px|մինի|Բելառուսի թատրոնի խմբային պատկեր՝ Գ․Պ․ Գլեբով, Օ․Պ․ Մարիկսա, Վ․Ի․ Վլադոմիսկ
**Վալենտին Վիկտորովիչ Վոլկով** (), խորհրդային նկարիչ։ ԲԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1955)։

## Կենսագրություն
* 1901–1907 Սովորել է Պենզայի գեղարվեստական ուսումնարանում Կ․ Ա․ Սավիցկու մոտ
* 1907–1915 Սովորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում
Դասավանդել է Վիտեբսկի գեղարվեստական տեխնիկումում (1923–1929), Բելառուսի թատերա-գեղարվեստական ինստիտուտում (1953–1964, պրոֆեսոր՝ 1957 թվականից)

## Ստեղծագործություններ
* Պետրոգրադի տոնական ձևավորման պաննոների էսքիզների հեղինակ (ջրաներկով 1918 թվական, Ռուսական թանգարան, Լենինգրադ)
* Վ․ Ի․ Լենինի դիմանկար (1926 թվական, ԲԽՍՀ Գիտությունների Ակադեմիա, Մինսկ)
* «Բուհականները» 1947 
* «Մինսկը 1944 թվականի հուլիսի 3-ին» 1946–1955 վերջին երկուսն ԲԽՍՀ Գեղարվեստի թանգարանում, Մինսկ)
Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Վացլավ Վորովսկի

**Վացլավ Վացլավովիչ Վորովսկի** (, , գրական և կուսակցական ծածկանունները՝ **Պ․ Օռլովսկի**, **Շվարց**, **ժոզեֆինա Ֆավն**, ), ռուս բոլշևիկ, մարքսիստ հեղափոխական, գրականագետ, հրապարակախոս և խորհրդային դիվանագետ։

1891-1897 թվականներին սովորել է Մոսկվայի բարձրագույն տեխնոլոգիական ուսումնարանում, մասնակցել ուսանողական շարժմանը։ 1894 թվականին դարձել է Մոսկվայի բանվորների միության անդամ։ 1902 թվականին աշխատակցել է լենինյան «Իսկրա»-ին, եղել դրա շրջիկ գործակալը։ 1904 թվականին եղել է Օդեսայում ՌՍԴԲԿ ԿԿ Հարավային բյուրոյի կազմակերպիչներից։ Մասնակցել է կուսակցության III (1905 թվական) և IV (1906 թվական) համագումարներին։ Եղել է բոլշևիկների ներկայացուցիչը Լեհաստանի թագավորության և Լիտվայի ս-դ-ի V համագումարում (1906 թվական)։

Հհասարակական-հեղափոխական աշխատանքի Էական մասը կազմել է գրական գործունեությունը բոլշևիկյան «Վպերյոդ» («Вперёд»), «Պրոլետարիյ» («Пролетарий»), «Պրավդա» («Правда») և այլ թերթերում ու ամսագրերում։ Գեորգի Պլեխանովի, Անատոլի Լունաչարսկու հետ Վորովսկին Ռուսաստանում մարքսիստական գեղարվեստական քննադատության հիմնադիրներից է, հանդես է եկել որպես մարքսիզմի պրոպագանդիստ։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո գլխավորել է Ստոկհոլմում գտնվող ՌՍԴԲ(բ)կ ԿԿ արտասահմանյան ներկայացուցչությունը։ 1917 թվականից ստանձնել է Խորհրդային Միության դեսպանի պաշտոնը Սկանդինավյան երկրներում (Շվեդիա, Դանիա, Նորվեգիա)։ 1921 թվականից՝ լիազոր ներկայացուցիչ Իտալիայում։ Եղել է խորհրդային պատվիրակության գլխավոր քարտուղարը Ջենովայի (1922 թվական), Լոզանի (1922-1923 թվականներին) միջազգային կոնֆերանսներում։ Լոզանում սպանվել է սպիտակգվարդիականների կողմից։

Թաղված է Մոսկվայում, Կարմիր հրապարակում։ 1961 թվականին ԽՍՀՄ-ում սահմանվեց Վորովսկու անվան մրցանակ միջազգային ժուռնալիստիկայի գծով՝ տարվա լավագույն աշխատանքի համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրական քննադատներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Վոլվոքսայիններ

250px|մինի|աջից|Վոլվոքս (Volvox minor)
**Վոլվոքսայիններ** (Volvocophyceae), կանաչ ջրիմուռների դաս։ Միաբջիջ կամ գաղութային, վեգետատիվ վիճակում շարժուն, սովորաբար կանաչ, երբեմն կարմիր կամ անգույն օրգանիզմներ են։ Միակորիզ են, պատյանավոր կամ մերկ, ունեն գավաթաձև, պիրենոիդով քրոմատոֆոր, սովորաբար 2 բաբախող վակուոլ, կարմիր աչք և 2 (հազվադեպ՝ 4—8) մտրակիկ։ Անգույն ձևերը քրոմատոֆոր չունեն կամ այն ներկայացված է անգույն ստրոմի (լեյկոպլաստի) ձևով։ Միաբջիջ, պատյան չունեցող վոլվոքսայինները բազմանում են երկայնակի կիսվելով, պատյանավորները՝ զոոսպորներով, գաղութային ձևերը՝ մայրական գաղութի ներսում բջիջների հաջորդական բաժանմամբ։ Սեռական բազմացումը կատարվում է վեգետատիվ բջիջների կամ գամետների կոպուլյացիայի միջոցով։ Հիմնականում պլանկտոնային ձևեր են և կեր են ծառայում ձկների համար։ Զանգվածային բազմացման հետևանքով երբեմն առաջացնում են «ջրի ծաղկում», որից խմելու ջուրը դառնում է ոչ պիտանի և վնասակար ձկնատնտեսության համար։ Նախկին ԽՍՀՄ-ում հայտնի էր վոլվոքսայինների 52 ցեղ, 250 տեսակ։

Կատեգորիա:Կանաչ ջրիմուռների դաս
Վոլոֆ

մինի|Վոլոֆ տղամարդ Գամբիայից
**Վոլոֆ** (ուոլոֆ, յաոլոֆ), ժողովուրդ Սենեգալ Հանրապետությունում։ Բնակվում են գլխավորապես Սենեգալի կենտրոնական ծովափնյա գոտում՝ Սենեգալ գետի ձախ ափից մինչև Դակար քաղաքը։ Որոշ մասը բնակվում է հարևան երկրներում (Գամբիա, Մալի, Մավրիտանիա, Գվինեա)։ Ընդհանուր թիվը՝ 7,7 միլիոն։ Խոսում են վոլոֆ լեզվով։ Մեծ մասը դավանում է իսլամ, մասամբ՝ քրիստոնեություն (կաթոլիկություն)։ Զբաղվում են հիմնականում արևադարձային հողագործությամբ (գետնընկույզ, վարսակ, բրինձ), առափնյա շրջաններում՝ ձկնորսությամբ։

Կատեգորիա:Սենեգալի ազգեր
Ժան Վիլար

**Ժան Վիլար** (, ), ֆրանսիայի թատրոնի ռեժիսոր, դերասան։

## Կենսագրություն
1932 թվականից սովորել է Դյուլենի դպրոցում, հանդես եկել «Ատելյե» (Փարիզ) թատրոնում, ուր սկսել է ռեժիսորական գործունեությունը։ 1945-1951 թվականներին խաղացել է և պիեսներ բեմադրել Փարիզի տարբեր թատրոններում։ 1951-1963 թվականներին եղել է Ազգային ժողովի թատրոնի (Փարիզ) տնօրեն, դերասան և ռեժիսոր։ Վիլարը զարգացրել է ժողովրդական թատրոնի մասին Ռոլանի գաղափարները։ Այդ թատրոնի գործունեությունը խթանել է ժողովրդական թատրոններ ստեղծելու շարժմանը ամբողջ Ֆրանսիայում։ Վիլարը բեմադրել է գլխավորապես համաշխարհային դրամատուրգիայի դասական ստեղծագործություններ, բեմական կերպարներին հաղորդելով ժամանակակից սուր հնչողություն։ Բեմադրություններից են՝ Շեքսպիրի «Ռիչարդ II» (1947, կատարել է գլխավոր դերը), Բյուխների «Դանթոնի մահը» (1948, Ռոբեսպիեռ), Պիրանդելլոյի «Հենրիխ IV» (1950, գլխավոր դերը), Մոլիերի «Ագահը» (1952, Հարպագոն), Բրեխտի «Արթուրո Ուիի կարիերան» (1960, Ուի)։ 1947 թվականից անփոփոխ ղեկավարել է դրամատիկական արվեստի փառատոները Ավինյոնում։ 1946 թվականից նկարահանվել է կինոյում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Թատրոնի ֆրանսիացի դերասաններ
Վտակ (գրական ժողովածու)

**Վտակ**, գրական-բանասիրական ժողովածու։ Լույս է տեսել 1901 թվականին, Թիֆլիսում։ Բաղկացած է երկու մասից։ Առաջինում տեղ են գտել Հովհաննես Հովհաննիսյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Հովհաննես Թումանյանի, Պերճ Պռոշյանի, Ռափայել Պատկանյանի, Հ․ Տեր-Միրաքյանի ստեղծագործությունները, երկրորդ մասում՝ Հրաչյա Աճառյանի, Վարդգես Սուրենյանցի, Երվանդ Շահազիզի, Լ․ Նազարյանի, Գրիգոր Վանցյանի՝ հայ ժողովրդի պատմության հնագույն շրջանին, հայոց լեզվին, հայ բարբառներին, ճարտասանությանը նվիրված հոդվածներ։ Տպագրել է նաև Ցու․ Վեսելովսկու «Արևմտյան Եվրոպայի ազդեցությունը ռուսահայ գրականության վրա» հոդվածը։ ժողովածուն նվիրվել է Դ․ Զանշյանցի հիշատակին։

Կատեգորիա:1901 գրքեր
Վեչե

մինի|Նովգորոդյան երկրի վեչե
**Վեչե** ( վետ-խորհուրդ), ժողով հին և միջնադարյան Ռուսիայում ընդհանուր կարևորագույն հարցեր քննարկելու համար։ Առաջացել է սլավոնների ցեղային ժողովներից։ Հին ռուսական պետության կազմավորմամբ ֆեոդոլական ավագանին Վեչեի միջոցով սահմանափակում էր իշխանի իշխանությունը։ Վեչեն Ռուսիայում լայն տարածում է գտել ֆեոդոլական մասնատվածության ժամանակաշրջանում (11-րդ դարի 2-րդ կես-12-րդ դար)։

## Տարեգրություն

Տարեգրության մեջ վեչեն առաջին անգամ հիշատակվում է Բելգորոդում՝ 997 թվականին, Նովգորոդյան երկրում՝ 1016 թվականին, Կիևում՝ 1068 թվականին, Վոլինի Վլադիմիրում՝ 1097 թվականին, Ռոստովում՝ 1157 թվականին են։ Վեչեին էր պատկանում պատերազմի և հաշտության, իշխանների հրավիրման ու հեռացման, վարչական, դատական և ռազմական վարչության բարձրագույն ներկայացուցիչների ընտրության, տարբեր իշխանությունների և երկրների հետ հարաբերություններ հաստատելու, պայմանագրեր կնքելու, օրենքներ ընդունելու իրավունքը և այլն։ Ժողովրդական ժողովները սովորաբար հրավիրվում էին վեչեի զանգի միջոցով իշխանության ներկայացուցիչների կամ քաղաքացիների նախաձեռնությամբ, չէին կրում պարբերական բնույթ, ունեին իրենց մշտական հավաքատեղին։ Վեչեում որոշումներն ընդունվում էին ոչ թե քվեարկությամբ, այլ բոլոր մասնակիցների հավանություն արտահայտող բացականչություններով։ «Ավագ» քաղաքների վեչեների որոշումները պարտադիր էին «կրտսեր» քաղաքների, «արվարձանների» համար (օրինակ, Պսկովի վաչեն ենթարկվում էր Նովգորոդին մինչև Պսկովի առանձնանալը)։ Վեչեներ էին հրավիրում նաև խոշոր քաղաքների առանձին թաղամասերում։ Վեչեն իսկական ժողովրդական իշխանություն չէր․ փաստական իշխանությունը պատկանում էր ֆեոդոլական ավագանուն և քաղաքային վերնախավին։ Նովգորոդում գոյություն ուներ հատուկ «տերերի խորհուրդ», որի անդամներն էին ֆեոդոլական ավագանու ներկայացուցիչները, նրանց էլ պատկանում էր իրական իշխանությունը քաղաքում։ Հյուսիս-Արևմուտքում Ռուսիայում, ուր քաղաքները թուլացել էին մոնղոլ-թաթարական ավերիչ արշավանքների հետևանքով, ամրացող մեծ իշխանական իշխանությունը արդեն 14-րդ դարի վերջին վերացրեց վաչեն, թեև դասակարգային պայքարի սրման ժամանակ ժողովրդական ժողովները քաղաքներում հաճախ ընդունում էին վեչեի բնույթ (ապստամբությունները Տվերում 1293 և 1327 թվականին, Մոսկվայում 1382, 1445 և 1547 թվականին, և այլն)։ Վեչեի կարգը առավել հարատևեց Նովգորոդյան (մինչե 1478) և Պսկովյան (մինչև 1510) ֆեոդոլական հանրապետություններում։

Կատեգորիա:Ժողովներ
Միխայ Տանչիչ

**Միխայ Տանչիչ** (,  ), հունգարացի հեղափոխական դեմոկրատ։ Ճորտի զավակ։

Ծնվել է 1799 թվականին՝ սերբական և սլովակյան ծագման ճորտերի ընտանիքում։ Սատարել է ֆրանսիական հեղափոխությունը, յակոբինյաններին, Ռոբեսպիերին, ֆրանսիական ուտոպիստական սոցիալիզմին։ «Ժողովրդական գիրք» (1842), «Հայացքներ մամուլի ազատության վերաբերյալ» (1844), «Ձայն ժողովրդի, ձայն Աստծո» (1848) աշխատություններում փորձել է տալ հեղափոխական վերափոխումների իր ժամանակի համար առավել արմատական ծրագիր, ճորտ գյուղացիների ազատագրումն առանց փրկագնի, համընդհանուր ընտրական իրավունք և այլն։

Հեղափոխական ելույթների համար 1847 թվականին բանտարկվել է։ Ազատվել է հունգարական բուրժուական հեղափոխության ժամանակահատվածում՝ 1848-1849 թվականների սկզբին, Պետեֆիի, Վաշվարիի հետ գլխավորել է արմատական թևը։ 1848 թվականի հունիսին ընտրվել է հունգարական պետական ժողովի պատգամավոր։ Հեղափոխության պարտությունից հետո հեռակա դատապարտվել է մահվան, թաքնվել է մինչև 1857 թվականի համընդհանուր ներումը։ 1860 թվականին ցույց կազմակերպելու համար նորից բանտարկվել է։ Ազատվելուց (1867) հետո մերձեցել է կոմունիստական ալիքին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունգարացի գրողներ
Կատեգորիա:Հունգարացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հունգարացի լրագրողներ
Վիմագրական քար

300px|մինի|աջից|վիմագրական քար

**Վիմագրական քար**, խիտ, նրբահատիկ, կարծր կավային կրաքար կամ դոլոմիտ։ Կիրառվում է վիմագրության մեջ։ Առավել հայտնի են Վիմագրական քարի կավճի հասակի կուտակումները Հայաստանի Տավուշի մարզում, վրաստանում, Ադրբեջանում։ Յուրայի հասակի կուտակումներ կան Գերմանիայում, որոնք նշանավոր են բրածո թռչունների գտածոներով։

Կատեգորիա:Քանդակագործություն