open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Էխինոկոկ

**Էխինոկոկ**, պարկաճիճու, մանր, ժապավենաձև երիզորդեր։ Հայտնի է 9 տեսակ, միախցիկ էխինոկոկ (*Echinococcus granulosus*), բազմախցիկ էխինոկոկ (*Alveococcus multilocularis*) և այլն։ Միախցիկ էխինոկոկի մարմինը կազմված է գլխիկից, որը կրում է ծծիչներ ու կարթերի պսակ և 3-4 հատվածից։

Սեռահասուն ձևի երկար, մինչև 6 մմ էխինոկոկ մակաբուծվում է շների և վայրի մսակերների բարակ աղիներում։ Երիզորդի համար մարդը և գրեթե բոլոր կաթնասուն կենդանիները միջնորդ տերեր են, որոնց օրգանիզմում զարգանում են էխինոկոկի թրթուրային ձևերը՝ գոյացնելով բշտեր, որոնց ներքին շերտը սաղմնային հյուսվածք է և առաջացնում է սկոլեքսներ ու դուստր բշտեր։ Էխինոկոկի բշտերի չափը հազիվ տեսանելիից կարող է հասնել մինչև նորածին երեխայի գլխի մեծության։ Բշտերը հաճախ զարգանում են կենդանիների լյարդում և թոքերում։ Կենդանիները էխինոկոկով վարակվում են՝ շների կողմից արտաքին միջավայր արտազատած սաղմերը (օնկոսֆերներ) ներս ընդունելով։

## Էխինոկոկոզ
Մարդը վարակվում է չլվացած կանաչեղենի, մրգերի, բանջարեղենի, կեղտոտ ձեռքերի միջոցով։ Կարող է վարակվել նաև շների հետ խաղալիս, շոյելիս (հատկապես՝ երեխաները)։ Կլինիկական ախտանշաններով էխինոկոկոզի ախտորոշումը դժվար է։ Երբեմն օգտագործում են իմունակենսաբանական եղանակը։ Չնայած էխինոկոկի միջնորդ տերերը շատ են, սակայն համաճարակաբանական տեսանկյունից կարևոր են ոչխարներն ու տավարը։ Էխինոկոկի բշտերը ինվազիոն են դառնում 6 ամսում։ Ոչխարի կամ տավարի մորթից հետո էխինոկոկի բշտային ձևով վարակված լյարդը և թոքերը սովորաբար տրվում են շներին. հատկապես այժմ, երբ իրականացվում է հիմնականում բակային մորթ, որով և պայմաններ են ստեղծվում շների և գյուղատնտեսական կենդանիների զանգվածային վարակման համար։ Վերջին հինգ տարիներին կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տավարի և ոչխարի էխինոկոկով վարակվածությունը բարձր տոկոս է կազմում։ Քիչ չեն նաև մարդկանց վարակվածության դեպքերը։ 
Էխինոկոկոզի դեղանյութային բուժումը դեռևս մշակված չէ։ Մարդկանց բուժումն իրականացվում է վիրաբուժական միջամտությամբ։

Բազմախցիկ էխինոկոկոզ Հայաստանում չի հայտնաբերվել։ Միախցիկ էխինոկոկոզի դեմ պայքարի հիմնական միջոցը շների ճիճվաթափությունն է, որն իրականացվում է յուրաքանչյուր 3 ամիսը մեկ։

Բնակչության շրջանում (հատկապես՝ դպրոցներում) պետք է տանել բացատրական աշխատանքներ։

Կատեգորիա:Երիզորդներ
Կատեգորիա:Մակաբույծ որդեր
Կատեգորիա:Հեպատոլոգիա
Մանջուրներ

220px|մինի|Մանջուրական ավանդական հագուստ
**Մանջուրներ** (ինքնանվանումը՝ մանչ-ժունյալմա), Հյուսիս-Արևելյան Չինաստանի բնակչությունը։

Բնակվում են հիմնականում Հարավային Մանջուրիայում։ Թիվը՝ մոտ 10,4 միլիոն (2010)։ Մանջուրերենը պահպանված է գլխավորապես Հեյլունցզյան գավառի գյուղական բնակչության մեջ։ Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության այլ շրջաններում մանջուրները խոսում են չինարեն։ Հավատացյալ մանջուրները բուդդայականներ և դաոսականներ են, որոշ մասի մեջ պահպանվում է շամանականությունն ու նախնիների պաշտամունքը։ Մանջուրները հիմնականում զբաղվում են հողագործությամբ (հացահատիկ, քնջութ, բանջարեղեն և այլն), որոշ մասն աշխատում է արդյունաբերության մեջ։

Կատեգորիա:Չինաստանի ազգեր
Էյմերիաներ

**Էյմերիաներ** (), կոկցիդիաներ, սպորավորների դասի էյմերիդե ընտանիքի միաբջիջ նախակենդանիներ։ Մակաբուծվում են ոչխարների, տավարի, ճագարների և թռչունների օրգանիզմում (հիմնականում՝ աղիների լորձաթաղանթներում)՝ պատճառելով զգալի տնտեսական վնասներ։ Հայաստանում լայնորեն տարածված են հատկապես ճագարների և հավերի էյմերիոզները։ 
## Զարգացում
Կենդանիները վարակվում են՝ կերի կամ ջրի միջոցով էյմերիաների ինվազիոն ձվերը ներս ընդունելով, որոնք անցնում են զարգացման 3 հաջորդական փուլեր, առաջին երկուսը (շիզոգոնիա, գամետոգոնիա) տեղի են ունենում տիրոջ օրգանիզմում, իսկ 3-րդը (սպորոգոնիա)՝ արտաքին միջավայրում։ Գամետոգոնիայի հետևանքով գոյացած օոցիստները, տիրոջ արտաթորանքի հետ ընկնելով արտաքին միջավայր, համապատասխան պայմանների առկայության դեպքում դառնում են ինվազիոն (գոյանում է սպոր՝ սպորոզոիտներով)։ Ինվազիոն օոցիստներն ընկնելով կենդանիների օրգանիզմ՝ շարունակում են հետագա զարգացումն աղիների էպիթելային բջիջներում, և, այդպես շարունակ։

Ճագարների և հավերի էյմերիոզներն ընթանում են զանգվածային անկումներով, միաժամանակ նկատվում է աճի դանդաղում, կենդանի զանգվածի և ստացված մթերքի որակի նվազում։ 
## Բուժում
էյմերիոզի բուժման և կանխարգելման նպատակով օգտագործում են ամպրոլում, կոկցիդին, կոկցիդիովիտ, սուլֆանիլամիդներ, տետրացիկլին և այլն։

էյմերիոզի կանխարգելման համար վճռական նշանակություն ունի նաև տնտեսության պատշաճ սանիտարական վիճակի պահպանումը։ 

Կատեգորիա:Սպորավորներ
Քարագլուխ (գետ)

**Քարագլուխ**, *Սուդիբուլաղ*, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում։ Սկիզբ է առնում Վարդենիսի լեռների հարավային լանջերից և Քարագլուխ գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտքում ձախից միախառնվում Սելիմագետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սելիմագետ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գետեր
Քարակիտուկձոր (գետ)

**Քարակիտուկձոր**, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Բարգուշատի լեռնահամակարգում, Տափաձոր գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Աղվեսասար լեռան արևմտյան լանջից և Ուժանիս գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելքում միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Տափաձոր գետի վտակներ
Արաքնե

[192 px|thumb|[Դիեգո Վելասկես «Արաքնեի և Աթենասի մրցակցությունը», 1657 թվական, Պրադո]]
**Արաքնե**, հին հունական դիցաբանական էակ։

Ըստ դիցաբանության՝ թափանցիկ գործվածքներ էր գործում։ Մրցության է կանչում Աթենասին ու պարտվում։ Վերջինս Արաքնեի վրա կախարդական բույսի հյութ է ցողում, որի արդյունքում Արաքնեն սարդ է դառնում։ Ու այդ օրվանից նա կախված է սարդոստայնից և շարունակում է գործել իր թափանցիկ գործվածքները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության կերպարներ
Կատեգորիա:Աթենասի արարքներ
Քարահանի ջուր

**Քարահանի ջուր**, գետակ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Խաչիջուր գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Արծվաշեն գյուղից հյուսիս-արևմուտքում և գյուղի հարավարևելյան եզրին միախառնվում է մայր գետին։ Երկարությունը՝ 4 կմ։ Սկիզբ ւ առնում համանուն աղբյուրից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Խաչիջուր գետի վտակներ
Քարահանուց

**Քարահանուց**, *Սվարանց, Սվարանցի գետ*, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Արամազդ լեռան հյուսիսարևելյան լանջերից և Տանձատափ գյուղում ձախից միախառնվում Աղանձուգետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Աղանձուգետ գետի վտակներ
Ընդակերներ

**Ընդակերներ** (), բզեզների ընտանիք։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Ունեն բնորոշ արտաքին տեսք։ Գլուխը փոքր է, ուղղաձիգ, որոշ չափով առաջ ձգված, հաճախ աչքերը բեղիկների հիմքի շուրջը ուժեղ կտրված են, այտերը երկար են, քունքերը՝ մեծ՝ անկյունավոր դուրս ցցված, գլուխը հետևից նեղանալով՝ վիզ է կազմում։ Բեղիկները հաստ են, հաճախ՝ երկար, համրիչաձև կամ բզաձև։ Առաջնամեջքը կիսակլոր է կամ սեղանաձև, սովորաբար՝ լայնական։ Վերնաթևերը կարճ են ու տափակ։

Մարմինը հաճախ ծածկված է խիտ մազիկներով, որոնք կարող են խայտաբղետ նախշ առաջացնել։ Հետևի ազդրերն ուռած են, ստորին եզրի երկարությամբ՝ հաճախ ատամիկներով և փորոքով։ Սրունքները ծուռ են, հետևի թաթերի առաջին հոդը երկար է։ 
## Բազմացում և զարգացում
Չափահաս թրթուրը հաստ է, սպիտակ, C-աձև թեթևակի ծռված։ Առաջին հասակի թրթուրի ոտքերը կարճ են, չափահասները սովորաբար անոտ են։ Սերունդը միամյա է. ձմեռում է թրթուրը կամ բզեզը։ Ընդերավորների բոլոր տեսակները զարգանում են երկշաքիլ բույսերի հատիկներում, ՀՀ բոլոր վնասատու տեսակները՝ թիթեռնածաղկավորների պատիճներում։ Ընդերավորները որպես լրացուցիչ սնունդ, ուտում են ծաղկափոշի, նաև պսակաթերթեր կամ տերևներ։ 

Կատեգորիա:Բզեզներ
Քարահուն (գետակ)

**Քարահուն**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Կարթ գետի աջ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Զանգեզուրի լեռներից և Նոր Աստղաբերդ գյուղից 7 կմ հարավ-արևմուտքում միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 5 կմ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Կարթ գետի վտակներ
Ազնվական. Բաց նամակ Կ. Գ. Օսիանիլսոնից

**Ազնվական. Բաց նամակ Կ. Գ. Օսիանիլսոնից**, (), Շվեդիայի 20-րդ դարի սկզբի հակագերմանական շարժման առաջնորդներից մեկի՝ շվեդ գիտնական, հասարակական-քաղաքական գործիչ Օսիանիլսոնի՝ 1917 թվականին հրատարակված գիրքն է։ Հեղինակը գրքում քննության առնելով շվեդ հայտնի գրող, հետազոտող և աշխարհագետ Սվեն Հեդինի մի շարք հրապարակումներ, փորձել է վեր հանել Առաջին աշխարհամարտի իրական պատկերը, այդ թվում նաև հայերի նկատմամբ Թուրքիայի վարած ցեղասպան քաղաքականության էությունը։

## Բովանդակություն
Գիրքը բաղկացած է 12 գլուխներից, որոնցից արևմտահայերին է վերաբերվում հատկապես 11-րդ գլուխը (), որում հեղինակը անդրադառնալով շվեդական մի շարք հեղիակավոր պարբերականներում տպագրված Սվեն Հեդիանի «A Few Impressions of Turkey in Asia» հոդվածին՝ նշում է վերջինիս կեղծ և կողմնակալ դիրքորոշումը հայերի տեղահանության և վերջինիս իրական նպատակների վերաբերյալ։ Սվեն Հեդինը լինելով հատկապես Ջեմալ փաշայի մտերիմ ընկերը՝ փորձում է արդարացնել վերջինիս գործողությունները պատերազմի տարիներին, ինչպես նաև Թուրքիան ներկայացնել զոհի կարգավիճակում, որի ղեկավարները ամեն գնով փորձում են «փրկել» իրենց հայրենիքը։ Ամփոփելով նյութը, գրքի հեղինակը նշում է, որ շվեդ ազնվականը, պաշտպանելով թուրքերին և ժխտելով հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանությունը, սև բիծ է թողնում իր հայրենիքի հեղինակության վրա։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1917 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Քարահուն (գետ)

**Քարահուն**, *Գիլանլար*, գետ Հայաստանի Արարատի մարզում։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռների հարավարևմտյան լանջերից և Վերին Դվին գյուղից 16 կմ հյուսիս-արևելք աջից միախառնվում Սևկաջուր գետին։ Երկարությունը՝ 14 կմ։ Ղ. Ալիշանը, ապա նաև Ս. Էփրիկյանը Ազատ գետի համակարգում հիշատակում են *Գյոլյիջա* (*Կէօըիճէ*) գետակ։ Սա հնարավոր է, որ Քարահուն լինի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Սևկաջուր գետի վտակներ
Քարաձոր (գետ)

**Քարաձոր**, *Էֆենդի, Կարաձոր*, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում։ Սկիզբ է առնում Չքնաղի լեռների հարավային լանջերից և Քարաձոր գյուղից 1 կմ հարավ-արևելք ձախից միախառնվում Փամբակ գետին։ Երկարությունը՝ 11 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Փամբակ գետի վտակներ
Մավրեր (այլ կիրառումներ)

**Մավրեր** , 
# Մավրիտանիայի հիմնական բնակչությանը հնում հռոմեացիների տված անվանումը։ 
# Միջին դարերում Արևմտյան Եվրոպայում Պիրենյան թերակղզու և Հյուսիսային Աֆրիկայի արևմտյան մասի իսլամադավան բնակչության անվանումը։ 
# Մավրեր ցեյլոնյան, էթնիկական խումբ Ցեյլոն կղզում (Շրի Լանկա)՝ արաբ վերաբնակիչների (VII-XII դդ.) և բնիկ սինգալուհիների ու թամիլուհիների ամուսնությունից առաջացած սերունդները (ավելի քան 600 եզ., 1980)։ Խոսում են սինգալերեն կամ թամիլերեն։ Դավանում են իսլամ։ Ավանդական զբաղմունքը արհեստներն ու առևտուրն են։

Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Քարաղբյուր (գետ)

**Քարաղբյուր**, գետ Հայաստանի Արագածոտնի և Շիրակի մարզերում։ Սկիզբ է առնում Փամբակի լեռների հարավային լանջերից և Ճարճակիս գյուղից 4 կմ հարավ-արևմուտքում միանալով Դաշտակի ջուր գետին կազմավորում է Քասաղ գետը։ Երկարությունը՝ 25 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Քասախ գետի վտակներ
Եդեսիոյ սոսկալի դեպքերը եւ ողբերգութիւնը կոտորածին Եդեսիոյ

**Եդեսիոյ սոսկալի դեպքերը և ողբերգութիւնը կոտորածին Եդեսիոյ**, 1904 թվականին հրատարակված անհայտ հեղինակի հուշագրությունն է։ Հեղինակը Ուրֆայի ողբերգության մի վերապրող, իր հուշագրությունը 1899 թվականին հանձնել է Եդեսիայի հայր Աբրահամին, խնդրել է այն տպագրելուց իր անունը չհրապարակել։ Հուշագրությունը տպագրվել է առանց փոփոխությունների։

## Բովանդակություն
Այստեղ մանրամասներ են հաղորդվում Եդեսիայի դեպքերի վերաբերյալ։ Ըստ ականտեսի 1895 թվականի հոկտեմբերի 15-ին թուրք երիտասարդները, հայկական թաղամասում զինված շրջելով, հրապարակում դաշունահարում և սպանում են հայ վաճառականի։ Այս փաստը հայերի շրջանակներում ըմբոստություն է առաջ բերում, որի արդյունքում հայերը մեղադրվում են, զրպարտվում անգամ մի քանի հոգի բանտարկվում են։ Հայերի նախաձեռնությամբ հատուկ դիմում է արվում կառավարությանը՝ ընդհանուր խաղաղություն ապահովելու համար։ Սակայն հաջորդ օրը շուկան շրջապատող թուրք զինվորների ու հայերի միջև բախում է տեղի ունենում, իսկ հայկական թաղամասը 40 օր շրջափակման մեջ է մնում։ Թուրքական կառավարությունը պահանջում է հրահրումների կազմակերպիչներին։ Անգամ զենքերը հավաքելուց հետո հակահայկական տրամադրությունը չեն դադարում, շարունակվում էր թալանը. կողոպուտը, ապանությունը։ Հերթական թուրքական հարձակումը կանխելու համար հայերը հավաքվում են եկեղեցու բակում շուրջ երեք հազար հայ, մի մասը կենտրոնանում են Առաջնորդարանում։

Ականտեսը գրի է առել թուրքական կողմի իրագործած սրբապղծությունները, դաժանությունները։ Այս գործընթացում իր առարնձնահատուկ դերն է ունեցել նաև մուսուլման կրոնավորը, ով իսլամական մոլեռանդ կոչերով ոգևորում էր թուրքական ամբոխին։ Թուրքական մոլեռանությունն այն աստիճանի է հասնել, որ այրել են եկեղեցու Վերանտունը։ Միայն դեկտեմբերին են հայերը կարողացել տեղափոխվել իրենց բնակավայրերը, որոնք այդ ժամանակահատվածում թալանվել ու ավերվել էին ու փորձել անցնել իրենց առօրյա կյանքին ու հոգսերին։

## Քաղվածքներ գրքից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1904 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Ատե

**Ատե**, Զևսի դուստրը, խաբեության աստվածուհին։ Ըստ դիցաբանության՝ Հերայի խնդրանքով քնեցրեց Զևսին և վերջինս մոռացավ Տրոյայի պատերազմի ընթացքը։

Հոմերոսը և Էսքիլեսը բազմիցս նշել են Ատեի մասին։ «Իլիական»-ում Ատեին անվանել են Զևսի մեծ աղջիկ, սակայն չնշելով մոր մասին։

Հեսիոդոսի «Թեոգոնիա»-ում որպես Ատեի մայր նշվել է Էրիդան, սակայն հոր անունը չի նշվում, որի պատճառով էլ շատերը Զևսին են համարում Ատեի հայրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Անդրեյ Մանդելշտամ

**Անդրեյ Նիկոլաևիչ Մանդելշտամ** (, ), ռուս դիվանագետ, միջազգային իրավունքի դոկտոր։

Եղել է Կոստանդնուպոլսում ռուսական դեսպանության թարգման (դրագոման)։ 1912-1914 թվականներին մասնակցել է հայկական բարենորոգումների (1913-1914) խնդրի դիվանագիտական քննարկումներին, 1914 թվականի ռուս-թուրքական համաձայնագրի հոդվածների մշակմանը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) տարիներին ակտիվորեն հանդես է եկել արևմտահայության իրավունքների պաշտպանությամբ, երիտթուրքերի չարագործությունների դատապարտմամբ, մասնակցել է հայ գաղթականության օգտին ռուս հասարակության ձեռնարկած միջոցառումներին։ Գրել է աշխատություններ միջազգային հարաբերությունների, Հայկական հարցի, Օսմանյան Թուրքիայի նոր և նորագույն պատմության վերաբերյալ։

Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1869 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունքի մասնագետներ
Ընտանի ոչխարի խառնածին նոր պոպուլյացիա

**Ընտանի ոչխարի խառնածին նոր պոպուլյացիա, ** Հայաստանում առաջին անգամ 1980-ի վերջերին հայկական մուֆլոնի և ընտանի կորրիդել տիպի ոչխարի խաչասերումից ստացվել են խառնածին ոչխարներ (հեղինակ՝ Ա. Անտոնյան)։ Ներկայումս առկա է 60 գլուխ, որոնք պահպանվում են ՀՀ ԳԱԱ Կենդանաբանության և ՌԳԱ Մակաբուծաբանության ինստիտուտների համատեղ գիտափորձարարական կենտրոնում (Երևան)։ Խառնածինները մուֆլոնից (հայրական ձև) ժառանգել են ակտիվ վարքը, գլխի դիրքը, ոտքերի բարձր դրվածքը, սլացիկ իրանը, բնակլիմայական պայմաններին հարմարվածության կայուն ճկունությունը։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Խոյերի իրանի երկարությունը 85-100 սմ է, մաքիներինը՝ 7590 սմ, մնդավի բարձրությունը համապատասխանաբար՝ 80-95 սմ է. 70-85 սմ։ Խոյերի կենդանի զանգվածը 70-100 կգ է, մաքիներինը՝ 50-55 կգ։ Միջին բրդատվությունը 2-2, 5 կգ է, կաթնատվությունը՝ 40-60 կգ։ 
## Կաթի հատկանիշներ
Կաթը հարուստ է ճարպով, սպիտակուցով և կաթնաշաքարով։ 
## Մսի հատկանիշներ
Օրական միջին քաշաճով (մինչև 1 տարեկան) խառնածինների կենդանի զանգվածը գերակշռել է հայրական ձևին 80-85%-ով, մայրականին (ընտանի ոչխար)՝ 20-25%-ով։ Մաքուր ցեղերի գառների մսի մաքուր ելունքը (միսոսկրային հարաբերություն) 8 ամսականում կազմել է 78, 3-79, 5%, խառնածիններինը ՝ 81, 6%։ Խառնածիններն ունեն նուրբ, մուգ վարդագույն, սպիտակուցներով հարուստ, ճարպի ցածր պարունակությամբ, դյուրամարս և համեղ միս։ Օժտված են կերհատուցման բարձր ունակությամբ, կայուն ընտրասերման հատկանիշներով։ 

Կատեգորիա:Ոչխարի ցեղեր
Քարաղբյուր (գետակ, Շիրակի մարզ)

**Քարաղբյուր**, գետակ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Չիչկան գետի աջակողմյան օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Շիրակի լեռների լանջերից և Ձորաշեն գյուղից 1,5 կմ հարավ միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 3 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Չիչխան գետի վտակներ
Թաղանթաթևավորներ

**Թաղանթաթևավորներ** (), միջատների կարգ։ Հայտնի են 150-300 հազար ժամանակակից տեսակներ, Հայաստանում՝ մինչև 3 հազար տեսակ։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 0, 2 մմ-ից 4-6 սմ է։ Մեծ մասն ունի 2 զույգ թափանցիկ, յուրօրինակ ջղավորությամբ թաղանթաթևեր (այստեղից՝ անվանումը)։ Որոշ տեսակների (օրինակ՝ մրջյունների) թևերը բացակայում են։ Ստորակարգ թաղանթաթևավորների բերանային ապարատը կրծող է, բարձրակարգերինը՝ լիզողկրծող։ Ստորին շրթունքը վերածվել է կնճիթիկի։ Ոտքերը վազող, քայլող կամ փորող են։ էգերն ունեն ձվադիր, որը խայթակիրների մոտ վերածվել է խայթիչի։ Մրջյունների մի մասի խայթիչը հետզարգացած է։ 
## Բազմացում և զարգացում
Արուները զարգանում են չբեղմնավորված, էգերը՝ բեղմնավորված ձվաբջջից, առանձին տեսակներ՝ կուսածնությամբ։ Մակաբույծ և խայթակիր որոշ տեսակների բնորոշ է բազմասաղմությունը։ Զարգացումը լրիվ կերպարանափոխությամբ է։ Թրթուրները որդանման են՝ առանց աչքերի։ 
## Սննդառություն
Հասուն թաղանթաթևավորները սնվում են շաքարային հյութերով (ծաղիկների նեկտար, բույսերի հյութեր), որոշները գիշատիչ են։ 
## Կենսակերպ
Ապրում են ընտանիքներով. կրետների, իշամեղուների թիվը կարող է հասնել տասնյակների ու հարյուրների, մեղուներինը՝ մի քանի տասնյակ հազարի, մրջյուններինը՝ միլիոնների։ Խայթակիրներից շատերը խնամք են տանում սերնդի նկատմամբ. թրթուրներին կերակրում են էգի բերած կենդանական (միջատ) կամ բուսական (մեղր, ծաղկափոշի) կերով։ Ավելի բարդ բնազդ նկատվում է մրջյունների, մեղուների, կրետների մոտ։ 
## Տնտեսական նշանակություն
Որոշ թաղանթաթևավորներ (տելենոմուս, աֆելինուս, պսևդաֆիկուս և այլն) կենսաբանական պայքարի միջոց են։ Բուսակեր թաղանթաթևավորներ (եղջերապոչեր, սղոցողներ) մեծ վնաս են հասցնում անտառային տնտեսություններին։ Կան օգտակար տեսակներ (մեղուներ և այլն)։ 

Կատեգորիա:Միջատներ
Քարայգի (գետ)

**Քարայգի**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Նռնաձոր գետի օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Մեղրու լեռների հարավարևմտյան լանջերից և Նռնաձոր գյուղից 1 կմ հարավ-արևելք միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 8,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Նռնաձոր գետի վտակներ
Մարդակերություն

մինի|Մարդակերներ
**Մարդակերություն**, մարդու միս ուտելու երևույթ, կաննիբալիզմի (միևնույն տեսակի կենդանիների՝ միմյանց ուտելու երևույթը (ֆրանս.` cannibale, իսպ.` canibal-մարդակեր)) տարատեսակ։ Անցյալում տարածված է եղել մի շարք ցեղերի ու ժողովուրդների մոտ։ Գոյություն են ունեցել կենցաղային (իբրև զուտ սննդի միջոց) և կրոնա-հմայական մարդակերություն։ Կենցաղային մարդակերություն գործնականում կիրառվել է քարի դարի հնագույն շրջանում։ Շատ ցեղերի ու ժողովուրդների մոտ տարածված կրոնա-հմայական մարդակերություն արտահայտվել է սպանված թշնամիների, ռազմագերիների, մեռած ցեղակիցների մարմնի զանազան մասերն ուտելով։ Նման սովորույթը հիմնված է եղել այնպիսի համոզման վրա, ըստ որի, սպանվածի ուժը և այլ հատկանիշներ, իբր փոխանցվում էին նրա միսն ուտողին։

Կատեգորիա:Մարդակերություն
Մանգանի հանքաքար

**Մանգանի հանքաքար** բնական միներալային առաջացումներ, որոնց մեջ մանգանի պարունակությունը բավարար է այդ մետաղի և նրա միացությունների տնտեսապես շահավետ կորզման համար։ Կարևորագույն հանք կազմող միներալներն են պիրոլյուզիտը՝ Mn02 (63, 2% Μn), պսիլոմելանը՝ m • ΜnΟ • Μn02 • •nΗ20 (45-60% Μη), մանգանիաը՝ Μn02•Μn (0Η)2 (62, 5% Μn), վերնադիտը՝ Μn02•Η20 (44-52% Μn), բրաունիտը՝ Μn203 (69, 5% Μn), ոոդոնիտը՝ (Μn, Ca) (Si309)	 (32-41% Μn) և այլն։ Մանգանի հանքաքարում գրեթե միշտ առկա են երկաթի միներալներ։ Ըստ ծագման առավել մեծ նշանակություն ունեն նստվածքային հանքավայրերը։ Դրանք ներկայացված են հին ծովերի կամ լճերի ավազաններում ձևավորված շերտավոր և ոսպնյակաձև կուտակներով։

Մետամորֆային հանքավայրերն առաջանում են Երկրի ընդերքում նստվածքային հանքավայրերի Փոփոխության հաշվիև՝ բարձր ջերմաստիճանի և ճնշման ազդեցությամբ (Արևմտյան Սիբիր, Կենտրոնական Ղազախստան)։ Հողմահարման հանքավայրերը կազմված են հզոր հին և ժամանակակից հողմահարման կեղևներից՝ նրանց մեջ մանգանի երկրորդային կոնցենտրացիայով (Հնդկաստան, Բրազիլիա, Գանա)։ Արդի օվկիանոսների հատակում կան երկաթմանգանային կոնկրեցիաների կուտակումներ, որոնք Մանգանի հանքավայրի խոշոր ռեսուրսներ են։

Կատեգորիա:Հանքանյութեր
Կատեգորիա:Մանգան
Մսիս

**Մամեստիա**, *Մսիս, Մասիս, Մոպսուեստիա, Մամիստրա, Մալմիստրա, Մոպսոս* (հին հունական Մոպսոս աստծո անունով), քաղաք Դաշտային Կիլիկիայում, Ադանայից մոտ 25 կմ հյուսիս-արևելք, Պիրամոս (Զահան) գետի աջ ափին։

Հելլենիստական դարաշրջանում եղել է բարգավաճ ու ինքնավար քաղաք։ Հռոմի տիրապետության ժամանակ դարձել է կայսերական կարևոր հենակետ Արևելքում։ Ժամանակավորապես (մ.թ.ա. 80-70-ական թթ.) Մամեստիան Դաշտային Կիլիկիայով հանդերձ, անցել է Հայաստանին։

Քրիստոնեության հաստատումից հետո Մամեստիան եղել է ինքնավար արքեպիսկոպոսի աթոռանիստ։ IV դ. վերջին և V դ. սկզբին Մամեստիայի արքեպիսկոպոսն էր հռչակավոր գիտնական Թեոդորոս Մոպսուեստացին, որի հետ նամակագրական սերտ կապերի մեջ էին Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթևը, Եզնիկ Կողբացին և ուրիշ հայ գործիչներ։

Հռոմեական կայսրության բաժանումից (IV դ. վերջ) հետո Մամեստիան մնացել է Բյուզանդիայի տիրապետության ներքո։ VII-X դդ. Մամեստիան տիրել են մե՛րթ արաբները, մե՛րթ բյուզանդացիները։ X-XI դդ. հայերը կազմել են Մամեստիայի բնակչության գերակշռող տարրը։ XI դարի 1-ին կեսին Բյուզանդիան այն հանձնել էր հայ իշխան Աբչղարիբ Արծրունուն։ Նույն դարի վերջին Մամեստիան նվաճեցին խաչակիր ասպետները (այդ ժամանակ Մամեստիայի քաղաքապետն էր Ասպետ հայ իշխանը)։

XII դ. 1-ին կեսին հզորացած Ռուբինյանները հաղթեցին խաչակիրներին և ամբողջ Դաշտային Կիլիկիան, Մամեստիայով հանդերձ, միավորեցին Կիլիկյան Հայաստանին։ Մամեսը դարձավ համանուն նահանգի կենտրոնը։ 1152-ին բյուգանդական զորավար Անդրոնիկոսը պաշարեց Մամեստիայի և փորձեց զավթել այն։ Սակայն Թորոս Բ Մեծ իշխանը ջախջախեց նրան և ազատագրեց Մամեստիան։ 1188-ին Լևոն Բ Մեծը Մամեստիայի հսկողությունը հանձնարարեց Չորտվանել Սասնեցու որդի Հեթումին՝ նրան կնության տալով իր եղբոր՝ Ռուբենի դստերը՝ Ալիծին։

Մսիս քաղաքից ոչ հեռու, Ջիբել֊էն֊նուր լեռնաշղթայի ճյուղավորությունների միջև գտնվում է *Արըխ* (*Առըխ, Արըխ-Յոզասի*) դաշտը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հին հունական հնավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր
Կատեգորիա:Ասիայի կաթոլիկ նստավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական քաղաքներ
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Յուրեղիրի շրջանի համայնքներ
Քարաշեն (գետ)

**Քարաշեն**, *Աղսու, Աւլսուչայ, Աղուե, Աղած, Աղօղլան, Աղօղլի, Ծիծեռնավանքի ջուր*, գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Սյունիքի բարձրավանդակից և Արցախի տարածքում աջից միախառնվում Աղավնո գետին։ Երկարությունը՝ 25 կմ։ Գետի աջ ափին գտնվում է Ծիծեռնավանքը։ Գետահովիտը անտառածածկ է։ Ստորին հոսանքում կոչվում է *Ղոչազ*։ Ղ. Ալիշանի ենթադրությամբ *Ահմեդլին, Ղոչազը* և *Ինդեբեմը* միասին հնում կոչվում էին Քաշաթաշի գետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Աղավնո գետի վտակներ
Ջեմալ փաշայի նոթերը 1913-1919 թթ

**Ջեմալ փաշայի նոթերը 1913-1919 թթ**, Ջեմալ փաշայի 1913-1919 թվականներին վերաբերող նոթերն են, որ հրատարակվել են 1919 թվականին։ թուրքերենով։ անգլերենից թարգմանությունը՝ Բ. Կ. Ռուդենկոն

## Հեղինակը
Հեղինակը՝ Ջեմալ Ահմեդ փաշան եղել է Միություն և առաջադիրմություն կուսակցության պարագլուխներից, երիտթուրքերի ղեկավար «եռյակի» անդամ, հայերի ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչներից մեկը։ Օսմանյան Թուրքիայի Առաջին համաշխարհային պատերազմում պարտությունից հետո (1918 թ.) փախել է Գերմանիա։ 1919 թվականին Կոստանդնուպոլսի ռազմական ատյանը նրան հեռակա կարգով մահվան է դատապարտել։ 1922 թվականի հուլիսի 25-ին Թիֆլիսում Ջեմալին սպանել են Նեմեսիս օպերացիայի մասնակիցներ Պետրոս Տեր-Պողոսյանը և Արտաշես Գևորգյանը։

## Թարգմանություն
1922 թվականին թարգմանվել է անգլերեն, գերմաներեն և ֆրանսերեն լեզուներով, իսկ 1923 թվականին՝ նաև ռուսերեն “Memories of a Turkish Statesman” անգլերեն թարգմանությունից։ Հուշերի մի մասը հայերեն թարգմանվել է 1927- թվականին գերմաներենից (Djemal Pascha, Erinnerungen eines turkischen Staatsmannes, Munchen, 1922) «Հայկական հարց վերնագրով»՝ Աշոտ Հովհաննիսյանի առաջաբանով։

## Բովանդակություն
Ջեմալ փաշան իր հուշագրությունը սկսում է 1913 թվականի հունվարի 23-ից, երբ նա նշանակվեց Կոստանդնուպոլսի ռազմական նահանգապետ։ Երիտթուրք բարձրաստիճան պաշտոնյան անդրադառնում է Օսմանյան Թուրքիայի ներքին և արտաքին քաղաքականությանը, Բալկանյան պատերազմին, ռուս-թուրքական հարաբերություններին, Թուրքիայի պատերազմի մեջ ներքաշվելու պատճառներին, ռազմական գործողությունների ընթացքին։ Գրքի վերջին գլխում հեղինակը «Հայկական հարց» խորագրի տակ հայերին ներկայացնում է «շիտակ», «քաջ» և «անկեղծ՝ իբրև բարեկամներ»։ Ըստ էության, այս գլուխը Ջեմալի՝ իրեն արդարացնելու փորձն է 1919 թվականի Կոստանդնուպոլսի ռազմական տրիբունալի որոշման դեմ, որով նա հեռակա կարգով դատապարտվել էր մահվան։ 
 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1919 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Մարդահամար

**Մարդահամար**, տարվա որևէ կոնկրետ պահին երկրի, նրա վարչական առանձին միավորների տարածքում բնակվողներից յուրաքանչյուրի ժողովրդագրական, տնտեսական, սոցիալական, կրթական, էթնիկական և այլ հատկանիշները բնութագրող տվյալների հավաքման պրոցես։ Մարդահամար անցկացնելու նպատակով մշակվում է միասնական ծրագիր, ուր արտահայտվում են յուրաքանչյուր բնակչի ժողովրդագրական (սեռ, տարիք, ընտանեկան դրություն), տնտեսական (զբաղմունք, տնտեսական գործունեության ասպարեզ, կապիտալիստական երկրներում՝ նաև անհատի դիրքը զբաղմունքի մեջ, երբեմն՝ գործազրկությունը), էթնիկական (ազգություն, լեզու, դավանանք) հատկանիշները, կրթությունը (գրագիտության աստիճան, դպրոց հաճախելը), սոցիալական դրությունն ու անձը բնութագրող այլ հատկանիշներ (քաղաքացիություն, ծննդավայր, բնակավայրի փոփոխություն, ֆիզիկական և հոգեկան արատներ, մասնակցություն պատերազմի և այլն)։ Կարևորվում են նաև սոցիալական այս կամ այն խմբին պատկանելությունը բնութագրող հատկանիշները։ Բնակչության առանձին խմբերի համար ծրագիրն առավել ընդարձակ է, իսկ որոշ հարցեր կրում են ընտրանքային բնույթ։ Մարդահամար անցկացվում է կարճ ժամկետում (մի քանի օր կամ շաբաթ), բայց բոլոր տեղեկությունները հավաքվում են սովորաբար հաշվեգրման նախօրյակի կեսգիշերի դրությամբ, այդ պահից առաջ մահացածները կամ հետո ծնվածները չեն հաշվառվում։ Տեղեկությունները հավաքում են հատուկ հրահանգավորված հաշվառները՝ բնակարանները շրջելով։ Հաշվառման թերթիկները լրացնում են հաշվառները՝ բանավոր հարցմամբ, կամ բնակիչները։ Տեղեկությունների հիմքը բնակչի բանավոր պատասխաններն են, այլ ոչ թե փաստաթղթերը։ Անձանց վերաբերյալ անհատական տեղեկություններ հրապարակելը, հաշվառումից դուրս թողնելը կամ կրկնահաշվառումը բացառվում են։ Մարդահամարի նյութերը մշակվում են ԷՀՄ-ով, առավել կարևոր տվյալները հաշվառվում են նախապես, երբեմն ընտրանքային մեթոդով։ Նյութերի լրիվ մշակումը տնում է մի քանի տարի։ Ռուսաստանում XVIII-XIX դդ. բնակչության հաշվառումն անց էր կացվում վերստուգման ընթացքում, աշխատանոցային (կամերալային) ցուցակագրությամբ (1806 թվականին, 1832 թվականին, 1873 թվականին, իսկ 1886 թվականին՝ ընտանեկան ցուցակագրությամբ) գրանցվում էին բնակավայրը, նրա ծխերի ու շնչերի թիվը, բնակիչների սեռատարիքային կազմը։ Բնակչությանը հարկելու նպատակով ցուցակագրում էին միայն տղամարդկանց, այդ պաաճաոով հաշվաոման տվյալները բնակչության իրական թվին չէին համապատասխանում։ Համընդհանուր մարդահամար Ռուսաստանում իրականացվել է միայն 1897 թվականին։ Մարդահամար է կատարվել նաև միջնադարյան Հայաստանում։ Արևելյան Հայաստանում աշխատանոցային ցուցակագրությունը կատարվել է 1829-1832 թվականներին, առանձին վայրերում այն տևել է մինչև 1834 թվականը։ Որոշ տվյալներ ճշտելու համար ցուցակագրություն է կատարվել նաև 1842 թվականին։ Կանոնավոր մարդահամարները սկսվել են XVIII դ. վերջին-XIX դ. սկզբին (ԱՄՆ-ում՝ 1790 թվականին, Շվեդիայում՝ 1800 թվականին, Մեծ Բրիտանիայում՝ 1801 թվականին)։ 

Կատեգորիա:Մարդահամարներ
Թադևոս Մանդալյան

**Թադևոս Մանդալյան** (),  խորհրդային քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1917)։

Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Ուսման տարիներին աշխատակցել է «Նոր սերունդ» ինտերնացիոնալիստական աշակերտական շաբաթաթերթին, եղել Թիֆլիսի «Սպարտակ» կազմակերպության հիմնադիրներից։ 1918 թվականին Հյուսիսային Կովկասում կռվել է Անտոն Դենիկինի սպիտակգվարդիական զորքերի դեմ։

1919-1920 թվականներին ընդհատակյա կուսակցական աշխատանք է տարել Թիֆլիսում, որի համար արտաքսվել է Հայաստան։ 1926—1927 թվականներին Չինաստանում կռվել է Շանհայի խռովարարների շարքերում։ 1928 թվականին ընտրվել է Հայաստանի Արհեստակցական միությունների խորհրդի նախագահ։ 1928-1936 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Բանգյուղտեսչության ժողկոմ, ՀԿԿ Կենտկոմի վերստուգիչ հանձնաժողովի նախագահ, ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ։ 1936-1938 թվականներին Մանդալյանը մասնակցել է Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմին՝ հանրապետականների շարքերում։ Եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոյի անդամ (1929-1931)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Քարաջուր (գետ)

**Քարաջուր**, գետ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Վարդենիսի լեռների հյուսիսային լանջերից և Լեռնակերտ գյուղից 10 կմ հարավ-արևմուտքում աջից միախառնվում Գայլաձոր գետին։ Երկարությունը՝ 14 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գայլաձոր (Արգիճիի վտակ) գետի վտակներ
Խանամիրյան (այլ կիրառումներ)

**Խանամիրյան**, հայկական ազգանուն։

* Վանուշ Խանամիրյան, պարի պետական անսամբլի մենակատար, գեղարվեստական ղեկավար, Հայաստանի պարային արվեստների գործիչների միության նախկին նախագահ։
* Ստեփան Խանամիրյան, Ուկրաինական ԽՍՀ գեներալ-մայոր։
Քարավազ (գետ)

**Քարավազ**, *Գյուաբազ*, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Հերհեր գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Մուրադսարի արևմտյան լանջից և Հերհեր գյուղից 1,5 կմ հյուսիսում միանում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Հերհեր գետի վտակներ
Սուրբ Նիկոլայ մայր տաճար (Երևան)

**Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցի**, ավերված ռուսական եկեղեցի հին Երևանի կենտրոնական մասում՝ Բուլվարից հրապարակ ճանապարհին։ Գտնվելու վայրը Երևան քաղաքի Կենտրոն համայնքի Շահումյան հրապարակի տեղում էր։ Քանդվել է խորհրդային իշխանությունների հրամանով։ Ներկայումս տեղում գտնվում է Ստեփան Շահումյանի արձանը։

1891 թվականին ռուսաց կայսր Ալեքսանդր III-ի օրոք, ներքին գործերի նախարարության տեխնիկա-շինարարական կոմիտե է ներկայացվել Երևանի բերդում ռուսական եկեղեցի կառուցելու նախագիծ։ 1894 թվականին, Նիկոլայ II կայսեր օրոք, նախագիծը հաստատվում է, և երևանաբնակ ռուսների համար սկսվում է եկեղեցու շինարարությունը։ 1900 թվականին Երևանի նահանգ են ժամանում ճարտարագետ ինժեներներ։ Եկեղեցու ճարտարապետն էր Վասիլի Միրզոյանը, սակայն աշխատանքները ավարտել է ճարտարապետ Նիկոլայ Կիտկինը։

Տաճարը կառուցված էր հայկական սև և վարդագույն տուֆով, այդ ժամանակվա ռուսական ճարտարապետական ոճին համապատասխան։ Նախատեսված էր ոչ միայն ռուսների, այլև հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդների համար։

Եկեղեցին կառուցելիս հաշվի է առնվել Հայաստանի սեյսմոակտիվ դիրքը։ Ուներ գեղեցիկ գմբեթներ, որոնց գագաթների դրված էին ռուսական ոսկեզօծ խաչեր։ Եկեղեցու ներքին հարդարանքին լրացուցիչ շքեղություն էին հաղորդում Աստվածաշնչի թեմայով արված մանրանկարները և որմնանկարները՝ արված հայ և ռուս վարպետների կողմից։ Խնամքով ու ճաշակով էր պատրաստված եկեղեցու կահույքը։

1931 թվականին եկեղեցին ոչնչացվել է, դրա տեղում կանգնեցվել է Ստեփան Շահումյանի արձանը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Erivanrussianchurch.jpg| ընդհանուր տեսքը
Պատկեր:St. nikolai altar.png|խորանը
Պատկեր:St Nikolai in Fortress St..png|այժմ՝ Շահումյան հրապարակ
Պատկեր:Yerevan soldliers 1919.jpg|Հայ ֆիդայիներ, 1919 թվական


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի ռուս ուղղափառ եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Երևանի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ռուս ուղղափառ եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
Խանզադյան

**Խանզադյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Արարատ Սերոյի Խանզադյան (1946-2016), նկարիչ։
* Արտեմ Խանզադյան (*Զանգեզուրցի*, ծնվ. 1896), ազգային գործիչ, գրող։
* Էմմա Վաղինակի Խանզադյան (1922-2007), պատմաբան, հնագետ։
* Մկրտիչ Մինասի Խանզադյան (1923), մանկավարժ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։
* Սերո Նիկոլայի Խանզադյան (1915-1998), գրող։
* Ցոլակ Խորենի Խանզադյան (1886-1935), գրականագետ, թարգմանիչ։

## Գրական հերոսներ
* *Արսեն Խանզադյան*, Վազգեն Ամիրբեկյանի «Մենավոր ծառը» վեպի հերոսներից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Պարսկերեն հիմքով ազգանուններ
Հայ ցեղը և հալածանքները հոգեբանության լույսի տակ

**Հայ ցեղը և հալածանքները հոգեբանության լույսի տակ**, Հ. Բ. Պողոսյանի 1919 թվականի հրատարակած հոգեբանական ուսումնասիրությունն է։
 
## Հեղինակ
Հ. Պողոսյանը ԱՄՆ Կլարկի համալսարանի գիտնական է։ Պողոսյանը Ամերիկայում Հայոց ցեղասպանության վերապողների անձնական շփումների, նամակագրական կապի, ամերիկահայ մամուլում տպագարված հոդվածների շնորհիվ պատրաստեց իր առաջին հոգեբանական ուսումնասիրությունը՝ «Հայ ցեղը և ջարդերը» զեկույցը, որն էլ հիմք դարձավ ավելի ծավալուն աշխատանքի՝ «Հայ ցեղը և հալածանքները հոգեբանության լոյսի տակ»։

## Բովանդակություն
Գիրքը բաղկացած է երկու ընդգրկուն մասերից, որոնցում հեղինակն անդրադառնում է այնպիսի կարևոր հարցադրումների, ինչպիսիք են զանգվածային կոտորածների ժամանակ անհատի հոգեբանական ցնցումները, ջարդերի անմիջական և հետագա ազդեցությունները, առևանգված կանանց հոգեբանական փոփոխությունները, նոր սերնդի վրա ջարդերի արհավիրքների թողած ազդեցությունը։ Հեղինակն իր ուսումնասիրության մեջ օգտագործել է իր ժամանակի հայտնի սոցիալն- հոգեբանների, փիլիսոփաների, բժիշկների աշխատությունները։

Խոսելով հայկական կոտորածների դիտավորության փաստի մասին՝ նա հերքում է թուրքական այն տեսակետը, ըստ որի զանգվածային սպանությունները մոլեռանդ ամբոխի գործունեության արդյունք են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1919 գրքեր
Կատեգորիա:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Սերգեյ Մաշուրյան

**Սերգեյ Մանուչարի Մաշուրյան** (), հայ խորհրդային մաթեմատիկոս, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու (1938), դոցենտ (1939)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի համալսարանի բանվորական ֆակուլտետը (1929 թ.), Մոսկվայի պետական համալսարանի մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը (1935 թ.)։ Երևանի համալսարանում դասավանդել է մաթեմատիկական ֆիզիկայի հավասարումներ, թվերի տեսության ընդհանուր հատուկ դասընթացներ (1938-1941 թթ.)։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են ոչ գծային պարաբոլական հավասարումների տեսությանը։ Զոհվել է Հայրենական մեծ պատերազմում՝ Տագանրոգսկի պաշտպանության համար մղված մարտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Բաթ Սահառունի

**Բաթ Սահառունի** (), հայոց սպարապետ (376-377)։ Եղել է Սահառունի տոհմի նահապետը։

Վարազդատ թագավորի գահակալության շրջանում եղել է նրա խորհրդականը։ Հարել է հայ նախարարների այն մասին, որը թշնամաբար է ընդունել Մուշեղ սպարապետի Հայաստանի ներքին կյանքին վերաբերող քաղաքական ու ռազմական ծրագրերը և ներշնչել են Վարազդատին վերացնել նրան։ Մուշեղի սպանությունից հետո Բաթ Սահառունին դառնում է սպարապետ հայոց։ Կարնո դաշտում, Վարազդատ թագավորի և Մանվել Մամիկոնյանի զորքերի ճակատամարտում Բաթը իր որդու հետ գերի է ընկնում և սպանվում Մանվելի հրամանով՝ գլխատման միջոցով։ Մինչ այդ նա ականատես է լինում որդու մահապատժին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության սպարապետներ
Կատեգորիա:Սահառունիներ
Կատեգորիա:Հայոց սպարապետներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Քարետոպրակ (գետ)

**Քարետոպրակ**, գետակ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։ Սկիզբ է առնում Միափորի լեռների աղբյուրներից և Այգուտ գյուղից 2 կմ հարավ-արևելքում թափվում Գետիկի մեջ։ Երկարությունը՝ 7 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Գետիկ գետի վտակներ
Թավշաոտ ճուռակ

**Թավշաոտ ճուռակ** (), ճուռակների ընտանիքի թռչուն։ Ձմեռող է, հազվագյուտ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 50-60 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 120-150 սմ։ Թևերը լայն են, դաստակաբիծը՝ խոշոր, սևավուն, պոչը՝ երկար։ Հասունի մարմինը վերևից մուգ է, ներքևից՝ ավելի բաց գույնի, փորը՝ մուգ, պոչը՝ սպիտակ՝ լայն, մուգ նախածայրաշերտով։ Երիտասարդի փետրածածկը ավելի բաց գույնի է, մեջքը՝ սպիտակ խայտերով, պոչի շերտը՝ թույլ արտահայտված։ Որս անելիս հաճախ կանգ է առնում օդում։ Բնակվում է լեռնատափաստաններում, դաշտերում։

## Սննդառություն
Սնվում է մանր կաթնասուններով, թռչուններով։

Վերջին գրանցումները վերաբերում են 1994-95-ին, որոնք վկայում են թվաքանակի աճի և տարածման շրջանների ընդլայնման միտում։ Ձմռանը որոշակի դեր ունի մկնանման կրծողների ոչնչացման գործում։

## Ընդհանուր տեղեկություններ ճուռակի մասին
Ճուռակները կազմում են բազեանմանների կարգի գիշատիչ թռչունների ընտանիքը։ Հայտնի է 122 տեսակ՝ տարածված ամենուրեք, բացի Անտարկտիդայից և Արկտիկայից։ Հայաստանում բնադրում են 27 տեսակ՝ անգղեր, արծիվներ, մկնաճուռակներ, ցիներ, լորաճուռակ, եվրոպական ճնճղաճուռակ, թավշաոտ ճուռակ, մեծ ճուռակ, կրետակեր, տափաստանային ճուռակ, ցախաքլորաորս, թուրքմենական ճնճղաճուռակ և այլն։ Մարմնի երկարությունը 28–115 սմ է, կենդանի զանգվածը՝ 100 գ – 6,5 կգ։ Թևերը լայն են, կլորացած, փետրածածկը՝ հիմնականում մուգ կամ բաց շագանակագույնից շիկակարմիր, մուգ մոխրագույն, կուրծքը կամ մեջքը՝ մուգ շերտերով, ոտքերը՝ հիմնականում՝ դեղին, կտուցը՝ սրածայր, կեռ, մագիլները՝ սուր։ Վերնակտուցի եզրը չունի ատամնավոր ելուստ։ Զոհին որսում է գետնին կամ թռիչքի ընթացքում։ Ճուռակների մեծ մասը չվող է։ Բնադրում են ծառերի, ժայռերի վրա, գետնին։ Թխսակալում է էգը կամ արուն։ Սնվում են մանր ողնաշարավորներով, լեշերով, փափկամարմիններով, միջատներով։ Ճուռակների 11 տեսակ գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Ճուռակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Թավշաթիթեռներ

**Թավշաթիթեռներ**, թեփուկաթևավորների կարգի ցերեկային թիթեռների () ընտանիք։ Վերջին տարիներին դիտարկվում է որպես նիմֆալիդների ընտանիքի ենթաընտանիք։ Հայտնի է 2500, Հայաստանում՝ մոտ 65 տեսակ։ 
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Առավել տարածվածներից են Գալաթեա (*Melanarejia galathea*), թավշաթիթեռ Գեյյերի (Pseudochazara geyeri), պրիզեիդա (Chazara briseis), թավշաթիթեռ Բիշnֆի (*Chazara bishoffi*), սևաթիթեռ Լիգեյա (*Erebia ligea*), Սաադիի տյոնոնիմֆա (*Coenonympha saadii*) և այլ տեսակներ։ Հանդիպում են ամենուրեք՝ չոր նախալեռնային անապատներում, ալպիական մարգագետիններում, լեռնային անտառներում։ Թռչում են խմբերով, որոնց կազմում կարելի է հանդիպել թավշաթիթեռների տարբեր տեսակներ։ 
## Նկարագրություն
Միջին չափի թիթեռներ են՝ հիմնականում շագանակագույն երանգներով գունավորմամբ։ Թևերի ստորին կողմը տարբերվում է վերևինից և ունի պաշտպանական գունավորում։ Թրթուրները զարգանում են վայրի հացազգիների վրա։ Հայաստանում հանդիպող շատ տեսակներ (Բիշոֆի թավշաթիթեռ, Սաադիի տյոնոնիմֆա) Հարավային Անդրկովկասի և հարակից շրջանների բնաշխարհիկներ են, որոշները (Գեյյերի, Կարսի, Զանգեզուրի թավշաթիթեռ)՝ զուտ հայկական բնաշխարհիկներ։ 

Կատեգորիա:Թիթեռներ
Քարկապան (գետ)

**Քարկապան**, *Ղարաթարփաղ*, գետ Հայաստանի Արարատի մարզում։ Սկիզբ է առնում Տասանորդի լեռների հյուսիսային լանջերից և Ուրցաձոր գյուղից 16 կմ հյուսիս-արևելքում ձախից միախառնվում Վեդի գետին։ Երկարությունը՝ 11 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Վեդի գետի վտակներ
Ջոն Բոն Ջովի

**Ջոն Ֆրենսիս Բոնջովի-կրտսեր** ( John Francis Bongiovi, Jr.), ավելի շատ հայտնի ինչպես **Ջոն Բոն Ջովի** ( Jon Bon Jovi, ),  ամերիկացի երաժիշտ, պոետ - երգիչ և դերասան, առավելապես հայտնի որպես վոկալիստ և ամերիկյան Bon Jovi ռոքխմբի հիմնադիր։

## Կենսագրություն
Ջոն Ֆրենսիս Բոնջովի-կրտսերը ծնվել է 1962 թվականի մարտի 2-ին ԱՄՆ-ի Նյու Ջերսի քաղաքում։ Նա վարսահարդար Ջոն Ֆրենսիս Բոնջովի-ավագի և դիզայներ Քերոլ Բոնջովիի տղան է։ Հայրը ունի սիցիլիական և սլովական արմատներ, իսկ մայրը՝ գերմանական և ռուսական արմատներ։ Բոնջովին ունի երկու կրտսեր եղբայր՝ Էնտոնին և Մետյուն։

### Երիտասարդություն
Դեռ վաղ տարիներից զբաղվել է երաժշտությամբ․ նվագել է կիթառ, ներկայացել է որպես տեղական երաժշտական խմբերի անդամ, երգեր է գրել 13 տարեկանից։ 1983 թվականին նա ստեղծեց մի խումբ, որի կազմ մտան իր ընկեր Դևիդ Ռաշբաումը, կիթառիստ Դեյվ Սաբոն, բասիստ Ալեք Ջո Սաչը և հարվածային գործիքների վարպետ Տիկո Տոռեսը։ Խմբի անվանումը եղավ  Bon Jovi:

1984 թվականին Bon Jovi-ն թողարկեց իր առաջին ալբոմը, իսկ «Runaway» երգը հայտնվեց Թոփ 40-րդ հորիզոնականում։ Հենց հաջորդ տարի ձայնագրվեց «7800° Fahrenheit» ալբոմը։ Խմբի նոր հաջողությունը դարձավ «Slippery When Wet» ալբոմը՝ թողակված 1986 թվականին, որը վաճառվեց ամբողջ աշխարհում մոտ 28 միլիոն օրինակով՝ աստղային բարձրության հասցնելով Ջոն Բոն Ջովիին։ Նրա երկու «You Give Love A Bad Name» և «Livin' On A Prayer» երգերը զբաղեցնում էին հիթ շքերթների առաջին հորիզոնականները, իսկ «Wanted Dead or Alive» երգը հայտնվեց թոփ տասնյակում։ 1988 թվականին թողարկվեց նրանց հերթական ալբոմը, որը հաջողություն բերեց խմբին, որի շնորհիվ նրանք հանդես եկան հյուրախաղերով։

## Սկավառակագրություն
* 1990: Blaze Of Glory / Young Guns II
* 1997: Destination Anywhere
* 2001: The Power Station Years: The Unreleased Recordings (1997) / More Power Station Years (1998)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* [Ջոն Բոն Ջովիի [Soul Foundation]-ի պաշտոնական կայքը ]
* 
* 

Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի ռոք երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք թմբկահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փոփ երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ լեհական սերմամբ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Հարդ ռոք երաժիշտներ
Կատեգորիա:Մարտի 2 ծնունդներ
Մարդակերպություն

[260px|մինի|Սպիտակ ճագարը [Լուիս Քերոլի «Ալիսը Հրաշքների աշխարհում» գրքում]]

**Մարդակերպություն,** անթրոպոմոֆիզմ, կենդանի և անկենդան բնության երևույթներին, առասպելական էակներին (ոգիներին, սատկածներին) մարդկային հոգեկան և այլ հատկանիշներ վերագրելը։ Մարդակերպությունը աշխարհայացքի նախասկզբնական ձև է և երևույթներին հաղորդել է գործելու, հուզվելու, ապրելու, մեռնելու և մարդկային այլ ունակություններ (երկիրը քնած է, երկինքը մռայլվում է)։ Այսպիսի մարդակերպությունը, որպես մտածողության եղանակ, ներկայումս հատուկ է միայն երեխայի հոգեկանին։ Նման պարզունակ դոգմատիկական մարդակերպությունը բնորոշ է մարդկային հասարակության զարգացման վաղ փուլերին և աստիճանաբար վերաճում է կրոնական մարդակերպությանյան, որը դրսևորվում է սատկածների և գերբնական էակների մասին դիցաբանական և կրոնական պատկերացումներում։ Մարդակերպությունը հատուկ է նաև ժողովրդական ստեղծագործությանը, քնարերգությանը, արվեստին։ Գիտության զարգացման ընթացքում մարդակերպությունը տեղը զիջում է գիտական աշխարհայացքին, թեև որոշ բնագավառներում շարունակում է գոյատևել (օրինակ, կենդանահոգեբանությունում)։ Արդի գիտական, տեխնիկական և կիբեռնետիկական գրականության մեջ հասկացությունների մարդակերպային գործածման (մեքենան «հիշում է», «խնդիր է լուծում» են) հիմքում ընկած է այն, որ մեքենան ընդօրինակում և կատարում է մարդուն բնորոշ գործողություններ։ 

Կատեգորիա:Հոգեկան գործընթացներ
Կատեգորիա:Կրոն
Քարհատ (այլ կիրառումներ)

**Քարհատ** անվանումը կարող է վերաբերել.

* Քարհատ - գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։
* Քարհատ - գյուղ ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում։
* Քարհատ - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Քոչկիրի գավառակում
* Քարհատ - լեռնագագաթ Լոռու մարզում Վահագնի լեռներում
Խանոյան

**Խանոյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Արարատ Վաչիկի Խանոյան (1994-2014), ԱՀ ՊԲ ժամկետային զինծառայող։
* Գաբրիել Հովհաննեսի Խանոյան (1898-1982), լուսանկարիչ։
* Միքայել Գաբրիելի Խանոյան (1927-1984), Երևանի կոնյակի գործարանի գլխավոր տնօրեն։
* Նինա Մինասի Խանոյան (1979-1975), հեղափոխական գործիչ։
* **[[Սարգիս Խանոյան (այլ կիրառումներ)|Սարգիս Խանոյան]]**
** Սարգիս (Սերգո) Խանոյան (1877-1937), հեղափոխական, կուսակցական, պետական գործիչ, լրագրող։
** Սարգիս Մեսրոպի Խանոյան (1921-2003), այգեգործական սովխոզի տնօրեն, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս։
* Վարդգես Կոստանի Խանոյան (ծնվ․ 1949), բանաստեղծ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անձնանվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Քարհատ (գետ)

**Քարհատ**, գետակ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Սիսիան գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Սարվարդ լեռան հարավարևելյան լանջերից և Արևիս գյուղի մոտ միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 8,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Սիսիան գետի վտակներ
Թարախահաններ

**Թարախահաններ** (), բզեզների ընտանիք։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը խոշոր է, փափուկ, հաստ։ Գլուխն ուղղաձիգ է, առաջնամեջքից լայն և նրա հետ կապված է թելաձև պարանոցով։ Բեղիկները թելաձև են կամ համրիչաձև, երբեմն՝ դեպի գագաթը աստիճանաբար հաստացած։ Ոտքերը երկար են, առջևինները և միջինները՝ հնգահոդ, հետևինները՝ քառահոդ։

## Թունավոր հատկություններ
Թունավոր են մարդու և կենդանիների համար, արտադրած հեմոլիմֆան պարունակում է կանտարիդին թույնը, որն առաջացնում է մաշկի բորբոքում։ Շատ տեսակներ ունեն վառ և խայտաբղետ (վախեցնող) գունավորում։

## Բազմացում և զարգացում
Զարգանում են այլ միջատների հաշվին։ Զարգացումը կապված է հիպերմետամորֆոզի երևույթի հետ, որի դեպքում լինում են ձևաբանորեն բնութագրված թրթուրի մի քանի փուլեր։ Ձվադրում են հողում կամ բույսերի վրա։ Առաջնային թրթուրը (տրիունգուլին) շատ շարժուն է, ունի երկար ոտքեր և մի քանի զույգ պարզ աչքեր, չի սնվում, փնտրում է մորեխների ձվապարկեր կամ զանազան թաղանթաթևավորների բներ կամ կառչում է ծաղիկների վրայի թաղանթաթևավորներին և տեղափոխվում նրանց բույնը։ Երկրորդային թրթուրն անոտ է կամ ունի կարճ ոտքեր, կույր է, ուժեղ սնվում է։ Ամենից հաճախ կան թրթուրային 5 փուլ և ձմեռող կեղծ հարսնյակի փուլ, հարսնյակավորվում է գարնանը։ Սերունդը սովորաբար միամյա է։

## Սննդառություն
Հասունը բուսակեր է. սնվում է հիմնականում բակլազգիների տերևներով և ծաղիկներով, կարող է վնասել մի քանի մշակաբույսերի, բայց հաճախ օգուտ է բերում՝ ոչնչացնելով վնասակար մորեխների ձվապարկերը։ 

Կատեգորիա:Բզեզներ
Խանջյան

**Խանջյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ
* Աղասի Ղևոնդի Խանջյան (1901-1936), կուսակցական և պետական գործիչ։
* Արսինե Խանջյան (ծնվ․ 1958), դերասանուհի, պրոդյուսեր, քաղաքական ակտիվիստ։
* Գրիգոր Սեպուհի Խանջյան (1926-2000), նկարիչ։
* Գուրգեն Վազգենի Խանջյան (ծնվ․ 1950), արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։
* Դավիթ Հակոբի Խանջյան (1940-1981), դիրիժոր, կոմպոզիտոր։
* Զաբել Հովհաննեսի Խանջյան (1863-1934), գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։
* Հակոբ Սեպուհի Խանջյան (1912-1968), ջութակահար, երաժշտագետ։
* Նազիկ Սարգսի Խանջյան (ծնվ․ 1946), բուսաբան։

## Տեղանուն
* Խանջյան, գյուղ ՀՀ Արմավիրի մարզում։
* Խանջյան փողոց, փողոց Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքերեն հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Մականվանական հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Խաչ (այլ կիրառումներ)

**Խաչ**, վերաբերվում է`

* Խաչ, քրիստոնեական խորհրդանիշ և պաշտամունքի առարկա շատ կրոններում
* Հարավային Խաչ, համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում
* Խաչ, գյուղ Թուրքիայում, Իզմիրի վիլայեթում
* Խաչ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, էրզրումի վիլայեթի Դերջանի գավառում
* Խաչ - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում
* Խաչ - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում
Քռսնաջուր (գետ)

**Քռսնաջուր**, գետ Հայաստանի Տավուշի մարզում, Աղստևի աջ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Եղջերվասար լեռան հյուսիսարևելյան լանջերից և Հաղարծին գյուղից 0,5 կմ արևելքում միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 10 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Աղստև գետի վտակներ
Շևքեթ Մամեդովա

**Շևքեթ Հասան կըզի Մամեդովա** (, ), ադրբեջանցի խորհրդային երգչուհի (լիրիկակոլորատուրային սոպրանո)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1938)։

## Կենսագրություն
1917-1921 թվականներին սովորել է Կիևի կոնսերվատորիայում, 1927-1929 թվականներին կատարելագործվել Միլանում և Փարիզում։ 1922-1948 թվականներին Ախունդովի անվան ադրբեջանական օպերայի և բալետի թատրոնի մենակատարուհի։ Մամեդովան Անուշի (Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ») առաջին դերակատարն է ադրբեջանական երաժշտական թատրոնում։

Մամեդովայի երգացանկում հայերեն կատարմամբ տեղ են գտել «Կռունկ», «Առ սիրուհիս» և այլ հայկական երգեր։ Համերգներով ելույթներ է ունեցել ԽՍՀՄ քաղաքներում, Ֆրանսիայում, Իրանում։ Կազմակերպել է ադրբեջանական առաջին թատերական տեխնիկումը (1923 թվական), հանրապետական նոտային հրատարակչությունը (1924 թվական)։ 1945 թվականից դասավանդել է Ադրբեջանական կոնսերվատորիայում (1949 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ Գրել է «Ադրբեջանի երաժշտական թատրոնի զարգացման ուղիները» (1931)։

Եղել է նաև Ադրբեջանական ԽՍՀ I-IV գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի երգչուհիներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Խորհրդային օպերային երգիչներ և երգչուհիներ
Քողտիկ (գետ)

**Քողտիկ**, գետակ Հայաստանի Լոռու մարզում, Չիչկան գետի աջ օժանդակը։ Սկիզբ է առնում Ճոճնասար լեռան հյուսիսային լանջերից և Սարալանջ գյուղից 4,5 կմ հյուսիսում միախառնվում մայր գետին։ Երկարությունը՝ 2,5 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չիչխան գետի վտակներ
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր