Միջնադարյան Նովգորոդի արտաքին առևտուր

[մինի|300x300փքս|Նովգորոդի շուկան, նկար [Ապոլինարի Վասնեցով|՝ Ապոլինարիոս Վասնեցով ։]]
Նովգորոդ քաղաքը խոշոր առևտրային կենտրոն էր իր պատմության սկզբից՝ որպես Կիևյան Ռուսիայի մաս, մինչև Նովգորոդի Հանրապետության տարիները՝ 12-15-րդ դարերում։ Նովգորոդը շահում էր իր դիրքից՝ գտնվելով մի քանի խոշոր առևտրային ճանապարհների խաչմերուկում, այդ թվում ՝ Սկանդինավիայից դեպի Բյուզանդական կայսրություն տանող ճանապարհին և Ռուսաստանը Մերձավոր Արևելքին կապող Վոլգայի ճանապարհին։ Նովգորոդը առևտրային կապեր ուներ Բալթիկ ծովի բնակիչների հետ և սկանդինավյան առևտրականների կողմից նկարագրվում էր որպես «առևտրային քաղաք»։ Առևտուրը ի վերջո գերիշխեցին Հանզեական լիգայում միավորված գերմանական քաղաքները, որի արևելյան գրասենյակը Նովգորոդում էր։ Չնայած ծաղկող առևտրին, Նովգորոդը բազմաթիվ հակամարտություններ ուներ Լիգայի հետ։ Ավելին, նրա հզոր առևտրային դիրքը այն դարձնում էր նաև Ռուսաստանի տարբեր մրցակից ճյուղերի իշխանների համար արժեքավոր թիրախ, որոնք ձգտում էին վերահսկել Նովգորոդը՝ փորձելով նվաճել այն, խոչընդոտելով նրա տնտեսությունը կամ մանիպուլյացիաներ կատարելով նրա քաղաքականության մեջ։

Նովգորոդի հիմնական արտահանվող ապրանքներն էին մորթիները, մեղրը, մոմը, կաշի և ձուկը, իսկ ներմուծվում էին արծաթ, գործվածք, գինի, աղ և սոխակ։ Առևտրով զբաղվում էին տարբեր սոցիալական կարգավիճակ ունեցող նովգորոդցիներ, այդ թվում՝ պրոֆեսիոնալ առևտրականներ, հողատերեր, գյուղացիներ և վաշխառուներ։ Նովգորոդի առևտրի կենտրոնը Տորգն էր (շուկա), որը գտնվում էր Կրեմլից Վոլխովի դիմաց։ Քաղաքի բնակչությունը 11-րդ դարի սկզբին c. 10,000-15,000-ից աճել է մինչև c. 25,000՝ 13-րդ դարի սկզբին, այդ ժամանակվա չափանիշներով մեծ քաղաք լինելով։

## Ապրանքներ
### Արտահանումներ
աջից|մինի|Մորթիի տուրք (մանրանկար «Ռաձիվիլի տարեգրությունից »): Նովգորոդը մորթի էր ստանում իր տիրույթներից և արտահանում Արևմտյան Եվրոպա։
Մորթին գերիշխող դեր ուներ Նովգորոդի արտահանումներում դեպի Արևմտյան Եվրոպա, որտեղ այն օգտագործվում էր էլիտայի համար նորաձև հագուստ պատրաստելու համար։ Արտահանման մեծ մասը կազմում էր սկյուռը, մնացածը՝ ավելի արժեքավոր սամույրը, ջրաքիսը և կզաքիսը։ Նովգորոդը նաև արտահանում էր մեղր, մոմ, կաշի և ձուկ, ինչպես նաև սաթե զարդեր և փայտե իրեր։

### Հարգանքի տուրքի հավաքածու
Մորթիները բերվում էին Նովգորոդից հյուսիս և արևելք գտնվող հսկայական հողերից, որտեղ առատ էին որսացող կենդանիները նրանց մորթիների համար։ Նովգորոդցիները մինչև 14-րդ դարը նույնիսկ մորթին էին օգտագործում որպես իրենց հիմնական արժույթ, մետաղական մետաղադրամների փոխարեն (տե՛ս նաև անդրամարկղային ժամանակաշրջան): Նովգորոդի Հանրապետությունը այս հումքի և վերամշակված արտադրանքի մեծ մասը ձեռք էր բերում այնտեղ ապրող ֆինո-ուգրիկ ժողովուրդների կողմից վճարված տուրքի տեսքով։ Հյուսիս-արևմուտքում Կարելիայի մեծ մասը վաղուց անցավ Նովգորոդի վերահսկողության տակ և փայտանյութի ու մորթու հիմնական աղբյուր էր։

Հյուսիսարևելյան տարածքները (Զավոլոչյե, «պորտաժից այն կողմ» և Հյուսիսային Դվինայի մյուս կողմում) աստիճանաբար նվաճվեցին նովգորոդյան փոքրածավալ արշավանքների միջոցով՝ 12-րդ դարի առաջին կեսից սկսած։ Այս նոսր բնակեցված շրջաններում տեղական մասնատված և ցրված ցեղերը ենթարկվել են առանց ուժի մեծ անհրաժեշտության. նովգորոդցիները պարզապես կառուցել են *պոգոստներ* ՝ պաշտպանելի գետափերին տեղակայված փոքր կայազորներով պատնեշավորված հարկային կենտրոններ։ Սա շրջակա տարածքները վերածեց կախյալ տարածքների (փոխարենը անմիջապես Հանրապետությանը միանալուց), որոնք կարող էին հարկվել տարբեր (արտահանվող) ապրանքների համար։ Մինչև 13-րդ դարի սկիզբը *պոգոստների* շուրջ իրական բնակավայրեր ի հայտ եկան, և սկսվեց հյուսիսարևելյան շրջանների աստիճանական գյուղատնտեսական գաղութացումը։ Մինչև 14-րդ դարում գյուղատնտեսական գաղութացման ավելի մեծ մասշտաբով արագացումը, որսորդությունը, ձկնորսությունը և մեղվաբուծությունը նույնպես կարևոր տնտեսական գործունեություն էին հյուսիսարևելյան կախյալ տարածքներում։

Ի հակադրություն, նովգորոդցիների փորձերը դեպի արևմուտք Լիվոնիա ընդլայնվելու՝ ավելի մեծ *' չուդ* և *լիտվայական* բնակչության, ինչպես նաև գերմանախոս կաթոլիկ ասպետական միաբանությունների հաշվին, շատ ավելի քիչ հաջողակ էին։ Այս ձեռնարկությունները չհանգեցրին առևտրային ապրանքների կայուն եկամտի, այլ ընդհակառակը, մեծացրին մրցակցությունը։

### Ներմուծումներ
Արևմտյան Եվրոպայից ներմուծվում էին արծաթ, պողպատ, աղ և սոխ, գործվածք, գինի և համեմունքներ։ Նովգորոդը նաև ներմուծում էր արծաթ և այլ մետաղներ, ինչպիսիք են պղինձը, անագը և կապարը։ Քանի որ դրանք անհրաժեշտ էին զինամթերքի համար, Շվեդիան և Լիվոնյան միաբանությունը փորձեցին դադարեցնել այս առևտուրը Նովգորոդի հետ իրենց հակամարտությունների ժամանակ։ Երբ բերքը վատ էր լինում, նովգորոդցիները ստիպված էին հացահատիկ ներմուծել, սովորաբար Ռուսաստանի Վլադիմիր-Սուզդալ իշխանությունից, որը գտնվում էր նրա հարավ-արևելքում։ Արևելյան արծաթե *[[դիրհամ]]* մետաղադրամների հոսքը, որոնք նովգորոդցիները 10-րդ դարում Բոլղարի միջոցով ներմուծում էին պարսիկներից և մասամբ վերաարտահանում Սկանդինավիա, դադարեց 11-րդ դարի սկզբին։ Քաղաք-պետությունը կարողացավ արծաթի նոր աղբյուր ձեռք բերել 11-րդ դարում՝ գերմանացի վաճառականների միջոցով՝ *դենյորների* տեսքով։12-րդ դարում այս արծաթե մետաղադրամները փոխարինվեցին արծաթե ձուլակտորներով։ 14-րդ դարում արտասահմանյան մետաղադրամները դառնում էին արժույթի հիմնական տեսակ՝ շնորհիվ Բալթյան երկրների առևտրի, փոխարինելով մորթուն որպես փոխանակման հիմնական միջոց։ Վերջապես, 1420-ից 1478 թվականներին Նովգորոդի Հանրապետությունը կարողացավ հատել և տարածել իր սեփական մետաղադրամը՝ *Նովգորոդկան*։
մինի|Չորս Նովգորոդի դենգա, 1420–1478 թթ

## Առևտուր Արևմտյան Եվրոպայի հետ
### Սկանդինավիան և Բալթյան երկրները
ձախից|մինի|Նովգորոդը օգտվում էր այնտեղ հատվող հիմնական առևտրային ճանապարհներից՝ հարավում՝ Դնեպրով, արևելքում՝ Վոլգայով և արևմուտքում՝ Բալթիկ ծովով։
Նովգորոդցիների առևտրային կապերը Բալթիկ ափի բնակիչների հետ սկսվել են վաղ ժամանակներից և ժամանակի ընթացքում կարևորություն են ձեռք բերել։ Սկանդինավյան սագաները Նովգորոդը (Հոլմգարդր) նկարագրում են որպես «առևտրային քաղաք», որը այցելում էին սկանդինավյան առևտրականներ, որոնք գնում էին մորթիներ և շքեղ գործվածքներ։ Նովգորոդի և Հարավային Բալթիկայում գանձերում հայտնաբերված առարկաների նմանությունը վկայում է տարածաշրջանների միջև շփման մասին։

Գոտլանդի հետ կապը հաստատվել է 10-րդ դարում և ամրապնդվել է 12-րդ դարում, երբ Գոտլանդի առևտրականները Նովգորոդում հիմնադրել են «Գոթական բակ» անունով հայտնի առևտրային տուն՝ Սուրբ Օլաֆի եկեղեցով։ Այդ ժամանակ նովգորոդցիները իրենք էին նավարկում Բալթիկ ծովով (Նովգորոդցի առևտրականների հետ կապված մի քանի միջադեպեր Գոտլանդում և Դանիայում հիշատակվում են Նովգորոդի առաջին տարեգրության մեջ) և Գոտլանդում առևտրային կետ ունեին, որից միայն ուղղափառ եկեղեցու ավերակներ են մնացել։

### Գերմանացի վաճառականներ և Հանզեական լիգա
Աստիճանաբար Բալթիկայում առևտուրը գերիշխող դիրք գրավեցին գերմանական քաղաքները, որոնք ի վերջո միավորվեցին Հանզեական լիգայի մեջ։ Լիգան մենաշնորհել էր Բալթյան առևտուրը և իր արևելյան առևտրային կետն ուներ Նովգորոդում: Ժամանակի ընթացքում ի հայտ եկավ մի օրինաչափություն, ըստ որի՝ տարեկան երկու անգամ՝ ամռանը և ձմռանը, Լիվոնիայի քաղաքներից Նովգորոդ էին մեկնում վաճառականների երկու խումբ։ Նրանք ճանապարհորդում էին ինչպես ծովով, այնպես էլ ցամաքով։ Ծովային ճանապարհը Ռևալից անցնում էր Կոտլին կղզի, որտեղից ապրանքները վերաբեռնվում էին Ռուսաստանի գետային նավակներ, ապա՝ Նևայով, Լադոգա լճով և Վոլխովով։ Ցամաքային ճանապարհի կարևորությունը մեծացավ Նովգորոդի և Շվեդիայի միջև 13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին տեղի ունեցած հակամարտությունների ժամանակ։

Չնայած ծաղկող առևտրին, Նովգորոդը բազմաթիվ հակամարտություններ ուներ Լիգայի հետ, որոնք սովորաբար պայմանավորված էին փոխանակման պայմանների շուրջ անհամաձայնություններով, առևտրի կանոնների խախտմամբ և վաճառականների վրա հարձակումներով։ 1385–1391 թվականների առևտրային պատերազմն ավարտվեց Յոհան Նիբուր-ի  կողմից խաղաղության պայմանագրով, որը սահմանում էր առևտրի պայմանները։ Պայմանագիրը առևտրականներին տվեց ազատ տեղաշարժի իրավունք և սահմանեց խախտումների համար անհատական պատասխանատվության սկզբունքը՝ ի տարբերություն նախկին կոլեկտիվ պատասխանատվության պրակտիկայի։

Չնայած ծաղկող առևտրին, Նովգորոդը բազմաթիվ հակամարտություններ ուներ Լիգայի հետ, որոնք սովորաբար պայմանավորված էին փոխանակման պայմանների շուրջ անհամաձայնություններով, առևտրի կանոնների խախտմամբ և վաճառականների վրա հարձակումներով։ 1385–1391 թվականների առևտրային պատերազմն ավարտվեց Յոհան Նիբուր-ի  կողմից խաղաղության պայմանագրով, որը սահմանում էր առևտրի պայմանները։ Պայմանագիրը առևտրականներին տվեց ազատ տեղաշարժի իրավունք և սահմանեց խախտումների համար անհատական պատասխանատվության սկզբունքը՝ ի տարբերություն նախկին կոլեկտիվ պատասխանատվության պրակտիկայի։ Միևնույն ժամանակ, ոչ հանզեական քաղաքների, ինչպիսիք են Նարվան, Վիբորգը և Ստոկհոլմը, հետ առևտուրը կարևոր դարձավ։

## Առևտուր Արևելքի հետ
### Վարանգյաններից դեպի հույներ տանող ճանապարհը
[մինի|326x326փքս|[Կիևյան Ռուսիա|Կիևան Ռուսիայի առևտրային ճանապարհները 10-րդ դարի վերջին։]]
Վարանգյաններից դեպի հույներ տանող ճանապարհը հարավ էր գնում Կիևով, որտեղ նովգորոդցի առևտրականները Պոդիլում ունեին արքունիք։ Մինչև 1000 թվականը այս ճանապարհով Բյուզանդիայից և Աբբասյան խալիֆայությունից ներմուծվում էին մետաքս, ապակե իրեր, արծաթե մետաղադրամներ, զարդեր, գինի և յուղ։ Ռուսների մորթու մեծ մասը, որը Կիևի միջոցով արտահանվում էր Կոստանդնուպոլիս, գալիս էր Նովգորոդի հյուսիսային կախյալ տարածքներից. փոխարենը բյուզանդական համեմունքներ, ինչպիսիք են ընկույզները, ուղարկվում էին Նովգորոդ։ Ռուսների մորթու մեծ մասը, որը Կիևի միջոցով արտահանվում էր Կոստանդնուպոլիս, գալիս էր Նովգորոդի հյուսիսային կախյալ տարածքներից. փոխարենը բյուզանդական համեմունքներ, ինչպիսիք են ընկույզները, ուղարկվում էին Նովգորոդ։ Դնեպրի երկայնքով այս առևտրային ճանապարհը սկսեց անկում ապրել մոտ 1100 թվականից հետո, երբ կումանները (պոլովցիները) նվաճեցին Սև ծովի հյուսիսային ափերը։ Այն կրկին մեծ հարված ստացավ 1204 թվականի Կոստանդնուպոլսի թալանումից հետո, որը քանդեց Բյուզանդական կայսրությունը, և գործնականում ավարտվեց 1240 թվականին մոնղոլների կողմից Կիևի թալանումից հետո։

### Վոլգայի առևտրային ուղին
Վոլգայի ճանապարհը կարևոր էր 9-րդ և 10-րդ դարերում, երբ մեծ քանակությամբ արծաթ էր ներմուծվում Հյուսիսային Եվրոպա Բոլղարի (միջին Վոլգայի առևտրային կենտրոն), Ռոստովի և Նովգորոդի (Վերին Վոլգայի առևտրային կենտրոն) միջոցով։ Առևտուրը շարունակվեց նույնիսկ մոնղոլական ներխուժումից հետո, սակայն այս ուղղությունը այլևս առաջնային նշանակություն չուներ Նովգորոդի համար։

Վլադիմիր-Սուզդալից և Ռուսաստանի այլ տարածքներից հացահատիկը կենսական նշանակություն ուներ Նովգորոդի համար, քանի որ այն հուսալիորեն ինքնաբավ չէր։ Հացահատիկը տեղափոխվում էր Վոլգա գետով և նրա վտակներով, իսկ առևտուրը վերահսկում էր Տորժոկ քաղաքը։ Նովգորոդցիները 12-րդ դարի սկզբին կառուցեցին Տորժոկը (սկզբնապես կոչվում էր *Նովի Տորգ*, «նոր շուկա»)՝ Վոլգայի առևտրային ճանապարհը սուզդալյան ասպատակություններից պաշտպանելու համար։ Նովգորոդցիներն ու սուզդալցիները երկու անգամ պատերազմ են մղել (1147–1149 և 1169–1170 թվականներին) սահմանամերձ տարածքների վերահսկողության և հյուսիսային շրջանների տարբեր ժողովուրդներից հարկեր գանձելու հնարավորության համար։ Երկու դեպքում էլ Նովգորոդը հաղթանակ է տարել։ Սակայն սուզդալցիները ավելի ու ավելի էին խափանում և ընդհատում Նովգորոդի և Բոլղարի միջև առևտուրը Վոլգայի երկայնքով, ինչը նվազեցրեց նովգորոդցիների շահույթը, ինչպես նաև Արևելքից ներմուծման և դեպի Արևելք արտահանման հնարավորությունները։Նովգորոդյան մորթու արտահանումը Վոլգա բուլղարներին նվազեց 12-րդ դարի վերջին և 13-րդ դարի սկզբին՝ այս սուզդալյան միջամտության պատճառով։

### Զարգացում և ներքին մրցակցություն
Որոշ դեպքերում, ապակու նման հումքը Կիևում վերամշակվել է ապակե ապարանջանների նման արտադրանքի (տե՛ս նաև Կիևյան Ռուսիայի զարդանախշեր), նախքան Կիևյան Ռուսիայում Չեռնիգովի, Նովգորոդի և Ռոստով-Սուզդալի նման քաղաքներում բաշխվելը։12-րդ դարում այս քաղաքներում հիմնադրվում էին նաև էմալապատ ապակե իրերի և այլ արտադրանքի արհեստանոցներ, ինչը առևտրային մրցակցություն էր առաջացնում կիևցի արհեստավորների հետ, որոնցից նրանք սովորել էին այս արհեստը։

## Վաճառականներ, հարկեր և կարգավորում
աջից|մինի|Սուրբ Հովհաննես Առաջնորդի եկեղեցին Տորգի վրա վաճառականների եկեղեցիներից մեկն էր և այնտեղ պահվում էին քաշի և երկարության չափանիշեր։
Կեչու կեղևի փաստաթղթերի վերլուծությունը ցույց է տվել, որ առևտրով զբաղվում էին նովգորոդցիներ գրեթե բոլոր սոցիալական շերտերից՝ պրոֆեսիոնալ վաճառականներ, հողատերեր, գյուղացիներ և վաշխառուներ։

Արևմտյան Եվրոպայի և Ռուսաստանի այլ քաղաքների հետ առևտուր իրականացնող վաճառականները կոչվում էին *գոստիներ*։ Նրանցից մի քանիսը կազմեցին միություններ, որոնցից ամենահայտնիներն էին մոմե վաճառականների միությունները, որոնք հայտնի էին որպես «Իվանի հարյուրյակ», և արտասահմանյան վաճառականների միությունները։

Նովգորոդ Տորգը, որը գտնվում էր Կրեմլից Վոլխով գետի մյուս կողմում, քաղաքի առևտրի կենտրոնն էր։ Այնտեղ էին գտնվում նավամատույցները, առևտրային շարքերը, վաճառականների եկեղեցիները և օտար վաճառականների դատարանները։ Գոթական բակի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են գերմանացի վաճառականներին պատկանող առարկաներ, այդ թվում՝ կեչու կեղևից պատրաստված փաստաթուղթ՝ լատիներեն արձանագրությամբ։ Վաճառականների միջև վեճերը գտնվում էին առևտրական դատարանի իրավասության ներքո, որի մեջ մտնում էին տիսյացկին և վաճառականների երկու ներկայացուցիչ։ Այն գտնվում էր Տորգում գտնվող Սուրբ Հովհաննես Նախավկան եկեղեցու մոտ, որտեղ պահվում էին նաև քաշի և երկարության չափանիշերը։

Առևտրային տուրքերը սկզբում հավաքում էին իշխանները, բայց 13-րդ դարում առևտրական կորպորացիաները հասան այս իրավունքին։ Առևտրի կանոնները կոդիֆիկացված էին Նովգորոդի իշխաններ Վսևոլոդի և Յարոսլավի միջև կնքված պայմանագրերով։ Համաձայնագրերը սահմանում էին նովգորոդցի առևտրականների կողմից իշխանին պատկանող հողերում վճարվող տուրքերի մակարդակը և արգելում էին մաքսատներ հիմնելն ու միջազգային առևտրին միջամտելը։ Այս պայմանները ծառայեցին որպես նախադեպ և թարմացվեցին Նովգորոդի և նրա իշխանների միջև կնքված բոլոր հետագա համաձայնագրերում մինչև հանրապետության ավարտը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ

*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
* 

Կատեգորիա:Միջազգային առևտրի պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ պատմական երկրի