Փողոցային շներ

[մինի|Փողոցային շունը [Հնդկաստանի Պունա քաղաքի հետիոտնային անցումում։]]
**Փողոցային շներ**, որոնք գիտական գրականության մեջ հայտնի են որպես **ազատ, քաղաքային շներ**, անհաշվելի քանակով շներ են, որոնք ապրում են բնակավայրերին մոտ, և ոչ միայն։ Նրանք ապրում են գրեթե ամենուր, քաղաքներում և դրանց մոտ, և տեղի մարդիկ,  հատկապես զարգացող աշխարհում, թույլ են տալիս։  Փողոցային շների մեջ կարող են լինել նաև թափառող շներ, ընտանի կենդանիներ, որոնք կորել են կամ որոնց լքել են տերերը, կամ կարող են լինել վայրի կենդանիներ, որոնց սեփականությունը երբեք չի եղել։ Փողոցային շների մեջ կարող են լինել թափառող մաքրացեղ շներ, խառը ցեղատեսակներ կամ որևէ ցեղատեսակի չպատկանող շներ, ինչպիսին է հնդկական փարիա շունը։ Փողոցային շների գերբնակեցումը կարող է խնդիրներ առաջացնել այն հասարակությունների համար, որոնց բնակավայրերին մոտ են շները ապրում, ուստի երբեմն իրականացվում են դրանց ստերիլիզացման աշխատանքեր։ Նրանք հակված են տարբերվել գյուղերում բնակեցված շներից իրենց հմտություններով, սոցիալականացումով և էկոլոգիական փոխազդեցություններով։

## Փողոցային շների պատճառած խնդիրներ
[մինի|Փողոցային շները [Բուխարեստի խաչմերուկներում։]]

### Շան կծելու ռիսկերը
Գայլերի պես, գոյատևելու համար, փողոցային շները պետք է խուսափեն մարդկանց հետ կոնֆլիկտից։ Այնուամենայնիվ, շների կծելն ու շների հարձակումները կարող են տեղի ունենալ, երբ շները փորձում են զուգավորվել կամ կռվում են, և հետիոտները ու մոտակայքում գտնվող այլ մարդիկ կարող են տուժել կռվի պատճառով։ Կատաղությունը մեծ խնդիր է որոշ երկրներում։ Հնդկաստանն ունի երկրագնդի ամենամեծ փողոցային շների պոպուլյացիան՝ մոտ 62 միլիոն թափառող շներով և աշխարհում կատաղությունից մահացածների ամենամեծ թիվը։

### Կյանքի որակը
Հաչոցը,ոռնոցը և շների կռիվները՝ շների միջև զուգավորման համար կարող են անհանգստացնել մարդկանց, շան մեզի հոտը և կղանքի առկայությունը ևս անհանգստության առիթ է հանդիսանում(տոքսոկարիազ)։

## Հմտություններ և ադապտացիա
Հայտնի է, որ շները շատ հարմարվող և խելացի կենդանիներ են։ Ժամանակակից քաղաքներում գոյատևելու համար փողոցային շները պետք է կարողանան երթևեկել։

Բուխարեստում թափառող շներից որոշները մեծ փողոցներում անցնում են հետիոտների անցումներով։ Շները, հավանաբար, նկատել են, որ երբ մարդիկ փողոցներն անցնում են նման գծանշումներով, մեքենաները կանգ են առնում։ Շները ընտելացել են հետիոտների և մեքենաների երթևեկության հոսքին, նրանք համբերատար նստում են մայթեզրին՝ մարդկանց կողքին, երբ նրանք կանգնում են կարմիր լույսի ժամանակ, իսկ հետո անցնում մարդկանց հետ, քանի որ նկատել են, թե ինչպես են մեքենաները կանգնում, երբ մեծ թվով մարդիկ անցնում են ճանապարհը։

Նշվում է, որ այլ երկրներում փողոցային շները օգտվում են մետրոյից և ավտոբուսից։

## Փողոցային շներ՝ ըստ երկրների
### Հարավային Ասիա

#### Աֆղանստան
Nowzad-ը կազմակերպություն է Աֆղանստանում, որն աշխատում է այդ երկրում թափառող շներին փրկելու համար։ Թափառող շների խումբը Աֆղանստանում հայտնի դարձավ մահապարտ-ահաբեկչին դիմակայելուց հետո՝ կանխելով հիսուն ամերիկացի զինվորի սպանությունը։ Սակայն ողջ մնացած շներից մեկին՝ Թարգեթին, սխալմամբ էվթանազիայի են ենթարկել, ԱՄՆ տանելուց հետո։

#### Հնդկաստան
մինի|Փողոցային շունը ամռանը ջուր է խմում Հնդկաստանի Հովրա քաղաքում
Հնդկաստանում անգղերի թռչնախմբերի ոչնչացման պատճառով, որոնք նախկինում սպառում էին մեծ քանակությամբ սատկած կենդանիների դիակների առկայությամբ և դադարեցնում էին սննդային շղթայի որոշ պաթոգենների գոյությունը, Հնդկաստանի փողոցային շների քանակը մեծացել է և դարձել բնակչության առողջության համար վտանգ։ Օրինակ, Մումբայը ունի ավելի քան 12 միլիոն բնակչություն, որոնց կեսից ավելին տնակային թաղամասերի բնակիչներ են։ Օրական առնվազն հինգ հարյուր տոննա աղբ մնում է թափված փողոցներում։ Հետևաբար, պայմանները կատարյալ են թափառող շների առանձնապես մեծ խմբերի գոյատևման համար։

2001 թվականին Հնդկաստանում ընդունված օրենքն անօրինական համարելով թափառող շների սպանությունը խորացրեց փողոցային շների հետ կապված խնդիրները՝ մեծացնելով փողոցային շների պոպուլյացիան և պատճառ դառնալով մարդկանց կատաղության դեպքերի աճի։ Հնդկաստանն ունի աշխարհում կատաղությունից մահացածների ամենամեծ թիվը (տարեկան մոտ 20000)։ «Բռնել և սպանել» ծրագրերը ավանդական լուծում են եղել շների ճնշող քանակի ոչնչացման համար, սակայն կան նաև այնպիսի ծրագրեր, ինչպիսին է կենդանիների ծնելիության վերահսկման ծրագիրը, որը սկսվել է Հնդկաստանի Կապույտ Խաչի կողմից՝ հիմնադրված Հնդկաստանի Չեննայ քաղաքում։ Հնդկաստանում մի քանի շների ապաստարաններ կարևորում են թափառող շների փրկությունը, հատկապես Հնդկաստանի հարավային և հյուսիս-արևելյան մասերում։

#### Պակիստան
Պակիստանում կան շների մի քանի ցեղատեսակներ, այդ թվում՝ Գադի Կուտտան, հնդկական պարիահ շունը, Կուլի Կուտտան և այլն։ Լահոր քաղաքում հանրային առողջապահության վարչությունը արշավ է սկսել 5000 թափառող շներին սպանելու համար։ 2009 թվականին Լահոր քաղաքում սպանվել է 27576 շուն, 2005 թվականին այս թիվը կազմում էր 34942։ 2012 թվականին Մուլթան քաղաքում 900 շների սպանությունից հետո Պակիստանի Կենդանիների անվտանգության կազմակերպությունը նամակ է ուղարկել գլխավոր նախարար Շահբազ Շարիֆին՝ խորհուրդ տալով «թափառող շներին պատվաստել, ոչ թե սպանել»։

**Շրի Լանկա**

Շրի Լանկայում գործում է «Ոչ սպանության» քաղաքականություն փողոցային շների համար, հետևաբար ստերիլիզացումը և պատվաստումը խրախուսվում են։ Չնայած Կենդանիների բարեկեցության նորացված օրենքի առաջարկին, կենդանիների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի դեմ դարավոր օրենքը դեռևս գոյություն ունի, ուստի նրանք ենթարկվում են դաժանության տարբեր ձևերով։

### Եվրոպա
#### Բուլղարիա
Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիայում կան մեծ թվով փողոցային շներ։

#### Իտալիա
Իտալիայում լքված շների մոտ 80%-ը վաղ է մահանում գոյատևման հմտությունների բացակայության պատճառով։

#### Ռումինիա
մինի|Վայրի ձագեր Բուխարեստում
Ռումինիայում թափառական շները (ռումիներեն կոչվում են câini maidanezi, բառացիորեն «պարտեզի շներ», câini comunitari «համայնքի շներ» և այլն) վերջին տասնամյակների ընթացքում հսկայական խնդիր են դարձել, հատկապես մեծ քաղաքներում, որտեղ շները շատ մարդկանց են կծել։ Խնդիրն առաջանում է հիմնականում համակարգման ծրագրում, որը տեղի ունեցավ կոմունիստական Ռումինիայում 1970-ական և 1980-ական թվականներին Նիկոլաե Չաուշեսկուի օրոք, ով իրականացրել էր գոյություն ունեցող գյուղերի և քաղաքների ամբողջությամբ կամ մասամբ քանդման և վերակառուցման զանգվածային ծրագիր, որպեսզի կառուցվեին ստանդարտացված բազմաբնակարան շենքեր։ Քանդված տների բակերի շները մնացել են փողոցներում, բազմապատկվել՝ մեծացնելով նրանց թիվը տարիների ընթացքում։ Բուխարեստի վերաբերյալ գնահատականները շատ տարբեր են, սակայն թափառող շների թիվը կտրուկ կրճատվել է 2014թ. 2013 թվականին շան հարձակման ենթարկված 4-ամյա երեխայի մահից հետո։ Բուխարեստի քաղաքապետարանը հայտարարել է, որ 2013 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2015 թվականի հունվարը բռնել են ավելի քան 51,200 թափառող շների, որոնցից կեսից ավելին էֆթանազիայի են ենթարկվել, մոտ 23,000-ը որդեգրվել է, իսկ 2,000-ը դեռևս բնակվում է քաղաքապետարանի ապաստարաններում։

#### Ռուսաստան
մինի|Մոսկվայում աղբամանից ուտող թափառող շուն
Ռուսաստանում թափառող շները շատ տարածված են։ Նրանք հանդիպում են ինչպես գյուղական, այնպես էլ քաղաքային բնակավայրերում։ Ռուսաստանում մարդիկ փողոցային շներին ընդունում են և նույնիսկ տեղի բնակչությունը կերակրում է նրանց, այդ թվում՝ մայրաքաղաք Մոսկվայի բնակչությունը։ Այդուհանդերձ, թափառող շներին շան որսորդների ֆուրգոններով բռնելն ու ոչնչացնելը փաստագրվել է մոտ 1900 թվականից։ Մոսկվայում փողոցային շների թիվը գնահատվում է մինչև 50,000 կենդանի։ Նրանց տխուր վիճակը դրամատիզացրել են Անտոն Չեխովը հայտնի «Կաշտանկա» պատմվածքում, Միխայիլ Բուլգակովը «Շան սիրտը» վեպում և Գավրիել Տրոյեպոլսկին «Սպիտակ բիմ սև ականջ» վեպում։ Երբ 1990-ականներին փողոցային շների թիվը զանգվածաբար ավելացավ, և նոր հազարամյակի սկզբում մարդկանց վրա բազմաթիվ հարձակումներ տեղի ունեցան, շներին բռնեցին և սպանեցին։ Վերջին տարիներին փոխվել է վերաբերմունքն ու ռազմավարությունը փողոցային շների նկատմամբ։ Շներին բռնում են, ստերիլիզացնում և ապահովում են շների ուտելիքի բավարար քանակ։ Շները քաղաքը զերծ են պահում սննդի մնացորդներից և առնետներից։ 2002թ.-ից Մոսկվայում կա մի հուշարձան՝ նվիրված թափառական շանը, որի անունն է Մալչիկ (անգլ.՝ «Փոքրիկ»)։ Մոսկովյան թափառող շները իրենց վարքագիծը հարմարեցրել են երթևեկությանը և Մոսկվայի կյանքին։ Շները նույնիսկ մետրոյ են նստում և հասկանում են լուսացույցի կանոնները և հաճախ կոչվում են Մոսկվայի մետրոյի շներ։

#### Սերբիա
[մինի|Փողոցային շուն Սերբիայի [Վալևո|Վալյևո քաղաքում:]]
Սերբիայի քաղաքներում ու գյուղական բնակավայրերում զգալի թվով թափառական շներ կան։ Սերբիայում թափառական շների ընդհանուր թիվը գնահատվում է մի քանի տասնյակ հազար, որոնցից ամենամեծ խմբերը կարելի է գտնել Բելգրադում (ավելի քան 17000), Նովի Սադում (մոտ 10000), Նիշում (7000-ից 10000), Սուբոտիցայում (մոտ 8000) և Կրագուևացում (մոտ 5000)։

#### Թուրքիա
[մինի|Թուրքիայի [Անթալիայի փողոցներից մեկում փողոցային շների համար թողնված ուտելիքի կտորներ]]
Մինչ շատ զարգացող երկրներ հետևողական չլինելու պատճառով մեծ թվով թափառող շներ են պահում, Թուրքիայի խնդիրը մի փոքր այլ է։ 2004 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը օրենք է ընդունել, որով տեղական պաշտոնյաներին պահանջվում է ոչ թե ոչնչացնել, այլ վերաբնակեցնել թափառող շներին։ Կենդանիների պաշտպանության թիվ 5199 օրենքը սահմանում է, որ «ոչ սպանելը», «առանց բռնելու» քաղաքականությունը և ապօրինի էֆթանիզացիան քրեական հետապնդման ենթակա հանցագործություններ են։ Այն պահանջում է, որ կենդանիները ստերիլիզացվեն, պատվաստվեն և նրանց հետ տանեն այնտեղ, որտեղ նրանք եղել են։

Թափառող շների թվի աճի մեկ այլ պատճառ էլ այն է, որ Թուրքիայում ավելի հեշտ է շուն որդեգրել, քան շատ այլ երկրներում։ Նույնիսկ «վտանգավոր ցեղատեսակները» կարող էին որդեգրվել մինչև «վտանգավոր շների» օրինագծի ընդունումը՝ 2022 թվականի սկզբին։ Այնուամենայնիվ, սա նշանակում է, որ շների սեփականության ստուգման գործընթացը ծավալուն չէ։ Շներին փողոց նետելու համար իրական պատիժ չկա, Ստամբուլը` երկրի ամենաբնակեցված քաղաքը, տունն է թափառող կենդանիների ամենաբարձր համակենտրոնացմանը, որտեղ փողոցներում շրջում են մոտ 400,000-ից 600,000 շներ։ Ընդհանուր առմամբ, գնահատվում է, որ Թուրքիայում ապրում են 3-ից 10 միլիոն թափառող շներ, և ակնկալվում է, որ 10 տարում նրանց թիվը կհասնի 60 միլիոնի։

### Հյուսիսային Ամերիկա
#### Միացյալ Նահանգներ
Ամեն տարի ԱՄՆ-ում մոտավորապես 2,7 միլիոն շներ և կատուներ էվթանազիայի են ենթարկվում, քանի որ ապաստարանները գերբնակեցված են, և  բավարար որդեգրող ընտանիքներ չկան։ 2016 թվականին ԱՄՆ-ում 592255-ից մինչև 866366 փողոցային շներ էվթանազիայի են ենթարկվել։

#### Պուերտո Ռիկո
մինի|Թափառող շուն Մայագուեսում, Պուերտո Ռիկո
Պուերտո Ռիկոյում փողոցային շները (և կատուները) հայտնի են որպես սատոսներ։ 1990-ականների վերջին հաշվարկվում էր, որ ԱՄՆ-ի տարածքում 50,000 փողոցային շներ կային։ Մինչև 2018 թվականը Պուերտո Ռիկոյում կար շուրջ 300,000 թափառող շուն։ Խնդրի լուծմանն ուղղված ծրագրեր են մեկնարկել Պուերտո Ռիկոյի մարդասիրական միությունը և այլք։ 2018 թվականին Sato Project կոչվող շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունը գործարկել է իր առաջին «սպայաթոնը»՝ Պուերտո Ռիկոյի սատոներին ստերիլիզացնելու և չեզոքացնելու լայնածավալ նախագիծը։ Այլ նախաձեռնությունները ներառում են մայրցամաքային ԱՄՆ-ի բնակիչների կողմից կղզու շներին որդեգրելը։

### Հարավարևելյան Ասիա
#### Ֆիլիպիններ
Ֆիլիպիններում փողոցային շները, որոնք տեղացիների կողմից հայտնի են որպես Ասկալներ, երբեմն խառնված այլ վայրերից եկած ցեղատեսակի շների հետ, հիմնականում բնիկ չբուծված շներ են։

## Տես նաև
* Շնագայլ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Beck, Alan M .1973. The ecology of stray dogs: A study of free-ranging urban animals. West Lafayette, Indiana: Purdue University Press e-books.
* Ecollage. 2002. Dog Population Management & Canine Rabies Control. India's Official Dog Control Program in an international context. Pune. pp.&nbsp;1–9
* Irvine, Leslie. 2003. "The Problem of Unwanted Pets: A Case Study in How Institutions "Think" about Clients' Needs" in Social Problems. Vol. 50, No. 4, pp.&nbsp;550–566
* Kato Masahiko, Hideki Yamamoto, Yoshihide Inukai and Shohei Kira. 2203. "Survey of the Stray Dog Population and the Health Education Program on the Prevention of Dog Bites and Dog-Acquired Infections: A Comparative Study in Nepal and Okayama Prefecture, Japan" in Acta Med. Okayama, Vol. 57. No. 5, pp.&nbsp;261–266

Կատեգորիա:Ընտանի կենդանիներ
Կատեգորիա:Կենդանիների բարեկեցություն
Կատեգորիա:Շներ
Կատեգորիա:Փողոցային շներ