Չինական դար

**Չինական դար** (պարզեցված չինարեն՝ :中国世纪, ավանդական չինարեն՝ :中國世紀, փինյին՝ : Zhōngguó shìjì), նորաբանություն, ըստ որի ենթադրվում է, որ 21-րդ դարում համաշխարհային մասշտաբով տնտեսապես և քաղաքականապես կարող է գերակայող դառնալ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը (ինչպես հայտնի է, տնտեսական ու քաղաքական գերակայության պարագան նկատի առնելով՝ 20-րդ դարն անվանել են ամերիկյան, 18-րդ և 19-րդ դարերը՝ բրիտանական)։ «*Չինական դար*» արտահայտությունը գործածվում է այն կանխատեսմամբ, որ 21-րդ դարում Չինաստանի տնտեսությունը կարող է անցնել ԱՄՆ-ի տնտեսությանը և դառնալ խոշորագույնն ամբողջ աշխարհում։ «*Չինական դար*»-ը հաճախ գործածվում է որպես «Չինաստանի վերելք» (*China's rise* կամ *rise of China*, պարզեցված չինարեն՝ :中国崛起, ավանդական չինարեն՝ :中國崛起, փինյին՝ : Zhōngguó juéqǐ ) եզրույթի հոմանիշ։

Չինաստանը հանդես է եկել «*Մեկ գոտի՝ մեկ ուղի*» նախաձեռնությամբ, որը վերլուծաբանների կարծիքով՝ համաշխարհային գործերում առավել կարևոր դեր խաղալու ռազմավարական փորձ է և սպառնում է հետպատերազմյան դարաշրջանում ԱՄՆ-ի հեգեմոնիային։ Բացի այդ, Չինաստանը դարձել է Ասիական բանկի և Զարգացման նոր բանկի համահիմնադիր՝ ֆինանսավորման ասպարեզում Համաշխարհային բանկի և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հետ մրցակցելու նպատակով։ 2015 թվականին Չինաստանը գործի է գցել «*Պատրաստված է Չինաստանում 2025*» ծրագիրը, որը արտադրական սեկտորի հետագա զարգացմանն ուղղված ռազմավարական պլան է։

Չինաստանի՝ որպես համաշխարհային տնտեսական տերության կայացումը կապված է աշխատող ազգաբնակչության մեծաթիվության հետ։ Այդուհանդերձ՝ հարկ է հաշվի առնել նաև, որ Չինաստանի բնակչությունն ավելի արագ է ծերանում, քան աշխարհի մնացած գրեթե բոլոր երկրներինը։ Ներկայիս ժողովրդագրական միտումները կարող են խոչընդոտել տնտեսական աճին, հասարակական լուրջ հիմնախնդիրներ առաջացնել և սահմանափակել Չինաստանի՝ իբրև համաշխարհային նոր հեգեմոն գործելու հնարավորությունները։ Կարևոր է նշել նաև, որ Չինաստանի տնտեսական աճն առաջին հերթին պայմանավորված է վերցրած պարտքերով, և դա նույնպես որոշակի վտանգ է պարունակում՝ վարկային դեֆոլտի և ֆինանսական պոտենցիալ ճգնաժամի զգալի ռիսկայնության առումով։

Ըստ *The Economist* ամսագրի՝ Չինաստանի տնտեսությունը դեռևս 2013 թվականին աշխարհում խոշորագույնն է դարձել գնողունակության պարիտետի (համամասնականության) տեսանկյունից։ Որոշ վերլուծաբանների կարծիքով՝ արտարժույթի փոխանակման վարկանիշի առումով Չինաստանն ԱՄՆ-ին կարող է անցնել 2028 կամ 2026 թվականին, եթե չինական յուանը շարունակի առավել ամրապնդվել։ 2021 թվականի հուլիս ամսվա դրությամբ՝ *Bloomberg LP*-ի վերլուծաբանները հաշվարկել են, որ Չինաստանը կամ 2030-ական թվականներին կանցնի ԱՄՆ-ին ու կդառնա աշխարհի խոշորագույն տնտեսություն ունեցեղ երկիրը, կամ երբեք չի հասնի այդ նպատակին։ Որոշ գիտնականներ էլ գտնում են, որ Չինաստանն արդեն իսկ հասել է իր վերելքի գագաթնակետին, և դրան կարող են հաջորդել վերահաս լճացումը կամ անկումը։

## Բանավեճեր և գործոններ
thumb|400px|ՀՆԱ (ԱՄՆ դոլարներով) - ԱՄՆ, Չինաստան (ամերիկյան տրիլիոն դոլար, 1960–2019)
thumb|400px|ՀՆԱ-ն մեկ անձի հաշվով - ԱՄՆ, Չինաստան (1960-2019)
Ըստ որոշ գնահատումների՝ Չինաստանի տնտեսությունը խոշորագույնն է եղել 16-րդ, 17-րդ դարերում և 19-րդ դարի առաջին տարիներին։ Ջոզեֆ Ստիգլիցն էլ գտնում է, որ «Չինական դարը» սկսվել է 2014 թվականին։ *[[The Economist]]*-ը, մեջբերելով Չինաստանի 2013 թվականի համախառն ներքին արդյունքի՝ ՀՆԱ-ի ցուցանիշը՝ ըստ գնողունակության պարիտետի (հավասարակշռվածության), իր հերթին պնդում է, որ «Չինական դարը» ամբողջ թափով առաջ է ընթանում։

2013 թվականին Չինաստանը հանդես եկավ «Մեկ գոտի՝ մեկ ուղի» նախաձեռնությամբ՝ գրեթե մեկ տրիլիոն ամերիկյան դոլարի ընդհանուր ներդրումների հեռանկարով։ Վերլուծաբանների կարծիքով՝ դա ռազմավարական քայլ էր՝ համաշխարհային գործերում ավելի մեծ դեր ստանձնելու նպատակով։ Բացի այդ, Չինաստանը դարձել է Ասիական բանկի և Զարգացման նոր բանկի համահիմնադիր՝ ֆինանսավորման ասպարեզում Համաշխարհային բանկի և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հետ մրցակցելու նպատակով։ 2015 թվականին Չինաստանը գործի է գցել «Պատրաստված է Չինաստանում 2025» ծրագիրը, որը արտադրական սեկտորի հետագա զարգացմանն ուղղված ռազմավարական պլան է և նպատակ է հետապնդում նորացնել չինական արդյունաբերական կարողությունները, աշխատատար արտադրությունները դարձնել տեխնոլոգիապես առավել հագեցված։

2020 թվականի նոյեմբերին Չինաստանն ստորագրել է տարածաշրջանային համընդգրկուն գործընկերության փաստաթուղթ՝ որպես ազատ առևտրի համաձայնագիր և ի հակակշիռ Անդրխաղաղօվկիանոսյան գործընկերության։ Որոշ մեկնաբաններ այդ գործարքը գնահատել են որպես Չինաստանի մեծ հաղթանակ, թեպետ ցույց է տրվել, որ դա Չինաստանի ՀՆԱ-ին 2030 թվականին կարող է հավելել ընդամենը 0.08% (առանց Հնդկաստանի մասնակցության)։

Բրուքինգսի ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող (արտաքին քաղաքականության գծով) Ռայան Հասսը կարծիք է հայտնել, որ մեծամասամբ չինական պետական ԶԼՄ-ներն են առաջ տարել, տարածել այն պատումը, թե «Չինաստանն անշեղորեն առաջ է ընթանում և արդեն չափազանց մոտ է երերացող ԱՄՆ-ին հասնելու սահմանագծին»։ Նա հավելել է, որ ավտորիտար համակարգերը չափազանց հաջողակ են իրենց ուժեղ կողմերը ցուցադրելու և թույլ կողմերը քողարկելու գործում։ Քաղաքագետ Մեթյու Քրոյինգը նշել է. «Չինաստանի ղեկավարության հեռատեսությունը ցուցադրելու նպատակով հաճախակի մատնանշվող պլանները՝ «Մեկ գոտի՝ մեկ ուղի» նախաձեռնությունը, «Պատրաստված է Չինաստանում 2025» ծրագիրը Սի Ցզինպինի կողմից հռչակվել են ընդամենը մի քանի տարի առաջ՝ համապատասխանաբար 2013 և 2015 թվականին, և դեռևս չափազանց վաղ է դրանց փառաբանել որպես ռազմավարական պլանավորման փայլուն օրինակների»։

Սան Դիեգոյի Կալիֆոռնիական համալսարանի պրոֆեսոր, Չինաստանի գծով փորձագետ Բարրի Նոտոնը նշել է. 2019 թվականին Չինաստանի քաղաքային բնակավայրերում տնային տնտեսությունների միջին եկամուտը կազմել է 42,359 յուան, գյուղական բնակավայրերում՝ 16,021 յուան։ Նույնիսկ ըստ գնողունակության հավասարակշվածության (պարիտետի) վերահաշվարկելիս ստացվում է, որ քաղաքային ընտանիքների միջին եկամուտը եղել է ամերիկյան 10 դոլարից մի փոքր ավելի, իսկ գյուղականներինը՝ 4 դոլարից էլ պակաս։ Նոտոնը հարց է տալիս՝ այսպիսի միջին եկամուտներ ունեցող երկրի համար արդյո՝ք խելացի քայլ է նոր տեխնորլոգիներ ներդնելու նպատակով այդքան անհամաչափ ռիսկային ծախսեր կատարել։ Նա մեկնաբանել է, որ թեև զուտ տնտեսական հեռանկարի տեսակետից դա անիմաստ է, չին քաղաքագետները այլ պատկերացումներով ու հաշվարկներով են առաջնորդվում։

Ելակետ ունենալով տարբեր ենթադրություններ ու սցենարներ՝ վերլուծաբանները հաշվարկել են, որ Չինաստանը կամ 2030-ական թվականներին կանցնի ԱՄՆ-ին ու կդառնա աշխարհի խոշորագույն տնտեսություն ունեցող երկիրը, կամ այդ նպատակին երբեք չի հասնի։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Brown, Kerry (2017) *China's World: The Global Aspiration of the Next Superpower*.  I. B. Tauris, Limited . 
* Brahm,  Laurence J. (2001) *China's Century: The Awakening of the Next Economic Powerhouse*.  Wiley . 
* Fishman, Ted (2006) *China, Inc.: How the Rise of the Next Superpower Challenges America and the World*.  Scribner . 
* Jacques, Martin (2012) *When China Rules the World: The End of the Western World and the Birth of a New Global Order*.  Penguin Books . 
* Overholt, William (1994) *The Rise of China: How Economic Reform is Creating a New Superpower*.  W. W. Norton & Company . 
* Peerenboom, Randall (2008) *China Modernizes: Threat to the West or Model for the Rest?*.  Oxford University Press . 
* Pillsbury, Michael (2016) *The Hundred-Year Marathon: China's Secret Strategy to Replace America as the Global Superpower*.  St. Martin's Griffin . 
* Schell, Orville (2014) *Wealth and Power: China's Long March to the Twenty-first Century*.  Random House Trade Paperbacks . 
* Shenkar, Oded (2004) *The Chinese Century: The Rising Chinese Economy and Its Impact on the Global Economy, the Balance of Power, and Your Job*.  FT Press . 
* Shambaugh, David (2014) *China Goes Global: The Partial Power*.  Oxford University Press . 
* Womack, Brantly (2010) *China's Rise in Historical Perspective*.  Rowman & Littlefield Publishers . 
* Yueh, Linda (2013) *China's Growth: The Making of an Economic Superpower*.  Oxford University Press . 
* Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. (2001) China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies. World Bank Publications.
* Hell, Natalie; Rozelle, Scott. (2020) *Invisible China: How the Urban-Rural Divide Threatens China’s Rise*. University of Chicago Press .

Կատեգորիա:Համաշխարհային տնտեսություն
Կատեգորիա:Չինաստան