open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մարիա Սավինա

**Մարիա Գավրիլովնա Սավինա** (Պոդրամենցովա) ()), ռուս դերասանուհի։

## Կենսագրություն
Պրոֆեսիոնալ բեմելը՝ 1869 թվականին, Մինսկում (Պոլինկա, Ալեքսանդր Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»)։ 1870 թվականից աշխատել է Խարկովում, ապա՝ Նիժնի Նովգորոդում և այլն։ Հանդես է եկել վոդևիլներում, օպերետներում, թեթև կատակերգություններում։ 1874 թվականից եղել է Ալեքսանդրյան թատրոնի դերասանուհի, ուր շուտով դարձել է առաջատարը։ Եղել է Մարիա Անտոնովնսյի (Գոգոլի «Ռևիզոր») լավագույն դերակատարը, առավելապես խաղացել է Ա․ Օստրովսկու պիեսներում։ Դերերից են՝ Պոլիկսենա, Նադյա, Վերա Ֆիլիպոյնա (Ա․ Օստրովսկու «Ճշմարտությունը լավ է, երջանկությունն ավելի լավ», «Սանուհին», «Սիրտը քար չէ»), Ակուլինա (Լ․ Տոլստոյի «Խավարի իշխանությունը»), Նինա (Սումբատովի «Շղթաներ»)։ Սավինայի խաղն աչքի է ընկել գեղարվեստական կատարելությամբ, մանրամասերի լակոնիզմով և արտահայտչականությամբ։ Նրա արվեստին բնորոշ դասական պարզությունը, հոգու նվիրական զգացումներն առանց խոսքի արտահայտելու կարողությունն առավել դրսևորվել են Ի․ Տուրգենևի պիեսների հերոսների անձնավորումներում (Վերոչկա, Նատալյա Պետրովնա, «Մեկ ամիս գյուղում»)։ Նպաստել է ռուսական դերասանական արվեստի պրոպագանդմանը արտասահմանում։ Եղել է Ռուս, (այժմ՝ Համառուսաստանյան) թատերական ընկերության կազմակերպիչներից (1883-1884) և նախագահը, բեմական գործիչների 1-ին Համառուսաստանյան համագումարի (1897) նախաձեռնողներից, զառամյալ արտիստների օթևանի (1896, այժմ՝ Համառուսաստանյան թատերական ընկերության՝ Բեմի վետերանների տուն) հիմնադիրը։ Սավինան բարեկամական կապեր է ունեցել հայ թատրոնի գործիչների հետ (Պետրոս Ադամյան, Գ․ Սունդուկյան և այլն)։ Ծանր հիվանդ Պ․ Ադամյանին նյութապես օգնելու համար Պետերբուրգում Սավինան կազմակերպել է երեկույթ (1891)։ Սավինայի թատերախմբի հետ Թիֆլիսում ելույթ է ունեցել Ռ․ Չինարովը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ
Սավմակ

**Սավմակ** (), սկյութական ազնվության ներկայացուցիչ, Բոսպորի պետության հեղաշրջման կազմակերպիչ և առաջնորդ մ.թ․ա․ 108 - 107 թվականներին։

Ապստամբությունը բռնկվել է մայրաքաղաք Պանտիկապեոնում պոնտական զորավար Դիոփանտոսի և Բոսպորի թագավոր Պերիսադես V բանակցությունների ժամանակ, երբ որոշվում էր իշխանությունը Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորին հանձնելու խնդիրը։ Ապստամբների (կախյալ գյուղացիներ, արհեստավորներ, ստրուկներ) առաջնորդ Սավմակը սպանել է Պերիսադեսին, իսկ Դիոփանտոսը փրկվել է՝ փախչելով Խերսոնես։ Ապստամբները տիրել են Բոսպորի ամբողջ եվրոպական մասին, Սավմակը դարձել է Բոսպորի տիրակալ, նրա կառավարման (տևել է 1 տարի) կարգը անհայտ է։ Դիոփանտոսին հաջողվել է ճնշել ապստամբությունը։ Սավմակը գերվել է, իսկ Բոսպորի թագավորությունն ընկել է Միհրդատ VI տիրապետության տակ։

Կատեգորիա:Սկյութներ
Սանիտարա-տեխնիկական սարքեր

**Սանիտարահիգիենիկ սարքեր**, կեղտաջրերի ընդունիչներ, որոնք տեղադրվում են բնակելի, հասարակական և արտադրական շենքերում։ Ըստ նշանակման սանիտարահիգիենիկ սարքերը լինում են հիգիենիկ նպատակների (լվացարաններ, վաննաներ, ջրացնցուղի տակնոցներ, գուգարանակոնքեր են), տնտեսական կարիքների (խոհանոցային լվացարաններ, լվացամեքենաներ են), հատուկ նպատակների (լաբորատորիաների, մանկական և բժշկական հիմնարկների, արտադրական շենքերի կենցաղային մասերի սանիտարահիգիենիկ սարքեր) համար։ Սանիտարահիգիենիկ սարքերը պատրաստում են թուջից, կերամիկայից (հախճապակի, կիսաճենապակի), թերթավոր պողպատից, գունավոր մետաղներից և համաձուլվածքներից, պլաստմասսայից։ Սանիտարահիգիենիկ սարքերը սարքավորում են ջրառու կամ խառնման ծորակներով, ինչպես նաև ջրի փակաղակ ունեցող սիֆոններով։

Սարքեր
Սվետլանա Սավիցկայա

**Սվետլանա Եվգենևնա Սավիցկայա** (), խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչու, Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս (1982-1984), ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1970)։

1970 թվականին եղել է աշխարհի բարձրագույն պիլոտաժի բացարձակ չեմպիոնուհին։ Սահմանել է պարաշյուտով թռիչքի 3 և ռեակտիվ ինքնաթիռներով 9 համաշխարհային ռեկորդներ։ Ավարտել է Մոսկվայի Օրջոնիկիձեի անվան ավիացիոն ինստիտուտը (1972)։ 1982 թվականի օգոստտոսի 19-27-ին, Լեոնիդ Պոպովի և Ալեքսանդր Սերեբրովի հետ, որպես հետազոտող տիեզերագնաց, թռիչք է կատարել «Սոյուզ Տ-7» տիեզերանավով՝ դառնալով երկրորդ կինը տիեզերքում, Վալենտինա Տերեշկովայից հետո։ Օգոստոսի 20-ին տիեզերանավը կցվել է «Սալյուտ-7» «Սոյուզ Տ-5» ուղեծրային համալիրին (տիեզերքում էր 1982 թվականի մայիսի 14-ից, տիեզերագնացներ՝ Անատոլի Բերեզովոյ, Վալենտին Լեբեդև)։ 1984 թվականի հուլիսին «Սոյուզ Տ-12» տիեզերանավով կատարել է երկրորդ տիեզերական թռիչքը, որի ժամանակ դուրս է եկել բաց տիեզերք։

Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշանով և Ավիացիայի միջազգային ֆեդերացիայի Ոսկե մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ռուս տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:Ռուս կին օդաչուներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչուներ
Միխայիլ Սավիցկի

**Միխայիլ Անդրեևիչ Սավիցկի** (), խորհրդային և բելառուս նկարիչ, ԲԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1972), ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի թղթակից անդամ (1973)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մոսկվայի Սուրիկովի անվան գեղարվեստական ինստիտուտում (1951-1957)։ Սավիցկիի նկարներին (հիմնականում նվիրված Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին բելառուս ժողովրդի սխրանքներին) բնորոշ է քաղաքացիական հրապարակախոսությունը, կերպարների դրամատիզմը և ներքին էքսպրեսիան, ուրվագծերի ռիթմիկությունը, տարածական պլանների հակադրությունը։ Աշխատանքներից նշանավոր են՝ «Հաց», «Բանվորներ» (երկուսն էլ՝ 1968), «Մահապատիժ» (1969, ԲՍՍՀ պետական մրցանակ, 1970), «Հերոսական Բելառուսիա» նկարաշարը (այդ թվում՝ «Պարտիզանական մադոննա», 1967, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա ), «Հայրենական պատերազմ։ 1944 թվական» որմնանկարը (ստվարաթուղթ, տեմպերա, լաք, 1970-1971, Հայրենական մեծ պատերազմի թանգարան, Մինսկ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1973)։ Պարգևատրվել է 2 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:Բելառուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Սավոյի դքսություն

**Սավոյի դքսություն**, ֆեոդալական պետություն 1416-1720 թվականներին (1416 թվականին՝ կոմսություն)։ Մայրաքաղաքն էր Շամբերին, 1563 թվականից՝ Թուրինը։ Սահմանակից էր արևմուտքից՝ Ֆրանսիային, արևելքից՝ իտալական պետություններին։ Դքսության մի մասը Պիեմոնան էր։ XV դարի կեսից Սավոյայի դքսությունն ենթարկվել է Ֆրանսիայի էքսպանսիային։ XVI-XVII դդ․ Սավոյայի դքսությունը քայքայվել է Իտալիայի համար Հաբսբուրգների և Ֆրանսիայի միջև պատերազմների հետևանքով։ Իսպանական ժառանգության համար պատերազմում Սավոյայի դքսությունը սկզբում Ֆրանսիայի դաշնակիցն էր, 1703 թվականից անցել է «Հռոմեական սրբազան կայսրության» կողմը։ 1713 թվականի Ուտրեխտի հաշտությամբ Սավոյայի դուքս Վիկտոր Ամեդեյ II ստացել է Մոնֆեռատոն, Միլանի դքսության մի մասը և Սիցիլիան (Սիցիլիայի թագավոր տիտղոսով)։ 1720 թվականի Լոնդոնյան պայմանագրով Սավոյայի դքսությանն է անցել Սարդինիան (1718 թվականին կորցրած Սիցիլիայի փոխարեն), կազմավորվել է Սարդինիայի թագավորությունը։

Կատեգորիա:Ապենինյան թերակղզու պատմական երկրներ
Սավրոմատներ

**Սավրոմատներ**, սակերին ու սկյութներին ազգակից ցեղեր մերձվոլգյան և մերձուրալյան տափաստաններում (մ․թ․ա․ VII-IV դդ․)։

Մ․թ․ա․ V դարի վերջին և IV դարում Սավրոմատների առանձին ցեղեր, գաղթելով արևմուտք, նեղել են սկյութական ցեղերին և հաստատվել Դոնի մերձափնյա շրջաններում։ Մ․թ․ա․ IV-III դդ․ կազմավորված Սավրոմատների նոր ցեղախմբերն այնուհետև հիշատակվում են սարմատներ ընդհանուր անունով։

Կատեգորիա:Անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Սարմատներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հին ազգեր
ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության երկրագործության և բույսերի պաշտպանության գիտական կենտրոն

**ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության երկրագործության և բույսերի պաշտպանության գիտական կենտրոն**, ստեղծվել է 1998 թվականին' Երկրագործության (1956) և Բույսերի պաշտպանության (1933) ԳՀԻ-ների միավորմամբ։

## Խնդիրներ
Հիմնական խնդիրներն են ցորենի, կարտոֆիլի, բազմամյա խոտաբույսերի սերմնաբուծությունը, սերմնարտադրությունը, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի առավել բերքատու, բարձրորակ և հիվանդությունների ու վնասատուների նկատմամբ դիմացկուն սորտերի ստեղծումը, դրանց մշակության արդյունավետ տեխնոլոգիաների մշակումը, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի և անտառների վնասատուների տեսակային կազմի, կենսակերպի, դրանց պատճառած վնասի բնույթի ու չափի բացահայտումը, բույսերի վնասատուների, հիվանդությունների և մոլախոտերի դեմ պայքարի համալիր միջոցների մշակումը։ Ունի ընտրասերման, ագրոտեխնիկայի, սերմնաբուծության, կարտոֆիլաբուծության բաժիններ և ագրոէկոլոգիայի, ճառագայթակենսաբանության, կենսաքիմիայի, ագրոքիմիայի, պայքարի նորագույն եղանակների, միջատաթունաբանության, բուսաախտաբաՆության, հերբոլոգիայի, անտառի պաշտպանության, պայքարի կենսաբանական եղանակների, պեստիցիդների մնացորդների որոշման լաբորատորիաներ։

Ստեղծվել են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի 40-ից ավելի սորտեր, մշակվել հողօգտագործման և բերքատվության բարձրացման արդյունավետ եղանակներ։ Բացահայտվել են Հայաստանում տարածված վնասատուների տեսակային կազմը, մոլախոտերը, բույսերի հիվանդությունները և մշակվել են դրանց դեմ պայքարի առավել արդյունավետ և անվտանգ միջոցառումներ՝ մարդկանց ու շրջակա միջավայրի համար։

Կատեգորիա:Հայկական գիտական կազմակերպություններ
Արսեն Մելիքյան (ճարտարապետ)

**Արսեն Արտուշի Մելիքյան** (), հայ ճարտարապետ, ԵԳԱ (1986) և ԵՊՃՇՀ (2000) պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
* 1958 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը
* 1958-1968 թվականներին աշխատել է Երևաննախագիծ ինստիտուտում, 1968 թվականից՝ նախագծի գլխավոր ճարտարապետ
* 1961 թվականից Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամ
* 1968-1974 թվականներին` Հայաստանի երիտասարդական կազմակերպությունների կոմիտեի նախագծակոնստրուկտորային բյուրոյի պետ
* 1987 թվականից` պատմական հուշարձանների պահպանման հայկական ընկերության փոխնախագահ
* 1992 թվականից՝ «Դիզայն» ընկերության տնօրեն
* 1989-1995 թվականներին՝ Հայաստանի դիզայներների միության հիմնադիր-նախագահ, 1995 թվականից՝ պատվավոր նախագահ
* 1998 թվականից բնության և հասարակության մասին գիտությունների միջազգային ակադեմիայի անդամ
* 1994 թվականից Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր
* 1999 թվականից Երևանի ճարտարապետության և շինարարության պետական համալսարանի պրոֆեսոր
* 1962-1967 թվականներին՝ խորհրդային ճարտարապետության նվաճումների համամիութենական ստուգատեսի դափնեկիր, 1971 թվականին ՀԼԿԵՄ մրցանակ
* Համահեղինակ է «Երևան» (ռուսերեն, 1968), «Սովետական Հայաստանի ճարտարապետությունը» (ռուսերեն, 1972) գրքերի

## Ստեղծագործական գործունեություն
Արսեն Մելիքյանի նախագծերով Երևանում կառուցվել են՝
* Բնակելի տներ Բաղրամյան, Կոմիտաս և Դեմիրճյան փողոցների վրա
* Գիշերօթիկ (1962) և ՆԳՆ (1965, համահեղինակ) դպրոցները Էջմիածնի խճուղու վրա
* Երիտասարդական պալատներ Բրազավիլում (Կոնգո) և Կոնակրե (Գվինեայում), երիտասարդական ճամբար Մարսելում (Ֆրանսիա), 1966-1967
* Սրճարան «Սայաթ-Նովա»« Երևան, 1968
* Հայաստանում զբոսաշրջային ուղիների զարգացման տեխնիկա-տնտեսական հիմնավորում (Սյունիքի մարզ), 1971
* Ալբերտ Ազարյանի անվան պատանի մարմնամարզիկների դպրոցը, 1972
* Մարզադաշտ Վարդենիսում, 1974
* «Կենդանակերպի նշաններ» շատրվան-քանդակ (քանդակագործ` Արարատ Հովսեփյան)
* «Թիավարության հանգրվան» (1965) և «Ծիծեռնակ» միջազգային երիտասարդական ճամբարը (1971, Սևանի ափին)
* Դոմոդեդովոյում (Մոսկվայի մարզ, 1980)` ՌԴ դիզայներների միության ստեղծագործական տունը
* «Շիրակ» (1973) և «Շիրակ-2» (2002-2006, երկուսն էլ՝ համահեղինակ) հյուրանոցները
* Միջազգային ԷՔՍՊՈ, ՀՀ տաղավարի դիզայն-նախագիծ, Կունմինգ, (Չինաստան), 1999
* «Օրբելի եղբայրների տուն-թանգարան»-ի ցուցադրության և ներդրման դիզայն-նախագիծ Ծաղկաձորում, 2009

## Տպագրված աշխատություններ
* «Երևան», 1968 թվական (համահեղինակներ՝ Վ. Հարությունյան, Մ. Հասրաթյան)
* «Սովետական Հայաստանի ճարտարապետությունը», 1974, (համահեղինակներ՝ Վ. Հարությունյան, Մ. Հասրաթյան)
* 17 գիտական հոդվածներ, մի շարք ուսումնական ծրագրեր, 10 գիտահետազոտական աշխատանքներ, 25 գիտական հաշվետվություններ, 12 հեղինակային վկայագրեր

## Պատկերասրահ

Կենդանակերպի նշաններ շատրվան քանդակ (13).JPG|Կենդանակերպի նշաններ (շատրվան-քանդակ)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի դիզայներներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Սանրակիրներ

**Սանրակիրներ** (), ծովային անողնաշարավորների տիպ։ Նախկինում դասվում էին աղեխորշավորների տիպին։ Սանրակիրներ Вегоё ovata, 2․ Cydippe սանրակիրների մարմինը դոնդողանման է, թափանցիկ, երկճառագայթ համաչափությամբ, երկարությունը՝ մինչև 1 մ։ Աղեխորշավորներից տարբերվում են շարժման օրգաններով՝ միջօրեականներով դասավորված 8 շարք թիավարման թիթեղներով (իրար սոսնձված թարթիչների յուրահատուկ ձևափոխված խրձեր, որոնք ունեն սանրի ձև, այստեղից՝ սանրակիրներ անվանումը)։ Զուրկ են խայթող բջիջներից և կերը որսում են արտաքին էպիթելի հատուկ կպչուն բջիջներով։ Սանրակիրների մարմինը պարկաձև է․ մի կողմում բերանն է, մյուսում՝ հավասարակշռության օրգանը։ Սեծ մասն օժտված է մեկ զույգ ճյուղավորված շոշափուկներով։ Հերմաֆրոդիտ են։ Հայտնի է սանրակիրների 100 տեսակ՝ տարածված բոլոր ծովերում։ Գիշատիչ են, սնվում են մանր պլանկտոնային կենդանիներով, մանր ձկներով ու ձկնկիթով, առանձին տեսակներ՝ միայն այլ տեսակների սանրակիրներով։ Շատ սանրակիրները մթության մեջ լուսարձակում են։

Կատեգորիա:Կենդանիների տիպեր
Կատեգորիա:Պլանկտոն
Ջորջ Սանտայանա

**Ջորջ Սանտայանա** (, , ), ամերիկացի փիլիսոփա, քննադատական ռեալիզմի ներկայացուցիչ։ Ծագումով՝ իսպանացի։

## Գործունեություն
1872-1912 թվականներին ապրել է ԱՄՆ-ում, 1907-1912 թվականներին՝ Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր։ Կրել է Ու․ Ջեմսի և Ա․ Բերգսոնի ազդեցությունը, կյանքի վերջին տարիներին մոտեցել է էկզիստենցիալիզմին, Է․ Հուսեռլի ֆենոմենոլոգիային և Ա․ Ուայտհեդի «պրոցեսի փիլիսոփայությանը»։ Սանտայանայի մետաֆիզիկական համակարգը տրված է «Կեցության ոլորտները» երկում։ Փիլիսոփայության հիմնական խնդիրը Սանտայանան համարում է աշխարհի նկատմամբ բարոյական և գեղագիտական կողմնորոշում մշակելը․ փիլիսոփայությունը ոչ եկեղեցական կրոն է, այն ուղղված է մարդու «մտքին և սրտին»։ Պոեզիան, արվեստը, կրոնը մարդկային հոգեկանի բարձրագույն ձևերն են, որոնք խիստ հակադրվում են «կենդանական հավատի» (արտաքին աշխարհի գոյությունն ընդունող անմիջական համոզմունքի) վրա հիմնված կենսաբանորեն մեկնաբանվող պրակտիկային և գիտությանը։ Ընդ որում, գիտությունն ըմբռնվել է որպես աշխարհի օգտապաշտական նշանակություն Ունեցող ոչ իսկական ընկալում։ Սանտայանան «Տիրապետություն և իշխանություն» գրքում (1951) Պլատոնի ոգով մշակել է հակադեմոկրատական հասարակական-քաղաքական ուսմունք։ Հեղինակ է նաև «Վերջին պուրիտանը» վեպի (1935) և գեղագիտության, մշակույթի ու գրականության վերաբերյալ բազմաթիվ աշխատությունների։ Հայտնի է իր փայլուն գրելաոճով։ Սանտայանայի գաղափարների վրա է հիմնվում ամերիկյան հասարակական մտքի հակասցիենտիստական ուղղությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գեղեցիկի զգացողությունը - Էսթետիկական տեսության ուրվագիծ

Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գեղագետներ
Կատեգորիա:Իսպանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
ՀՀ ԳԱԱ էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոն

**ՀՀ ԳԱԱ էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոն**, գիտահետազոտական կենտրոն Երևանում։ Sտեղծվել է 1989 թվականին' Հայաստանի Կառավարության որոշմամբ (մինչև 1993 թվականը՝ ՀՀ ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտին կից)։ 1999 թվականից անդամակցում է ՌԴ էկոլոգիական ակադեմիային։

## Պատմություն
«Էկոլոգանոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոն» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը ստեղծվել է 1989 թվականին, իսկ 1993 թվականից անցել է ինքնուրույն հաշվեկշռի՝ որպես առաջատար գիտահետազոտական կազմակերպություն, որը կատարում է կիրառական և հիմնարար հետազոտություններ էկոլոգիայի և շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառում։

## Խնդիրներ և գործունեության ոլորտներ
Էկոկենտրոնի կառուցվածքն իր մեջ ընդգրկում է պրոբլեմային կողմնորոշված բաժիններ, լաբորատորիաներ և գիտական խմբեր, որոնք իրականացնում են հետազոտություններ հետևյալ բնագավառներում՝

* շրջակա միջավայրի երկրաքիմիա
* կենսաերկրաքիմիական ցիկլեր
* կենսամոնիթորինգ
* կենսաէներգետիկա, կերային ռեսուրսներ
* լանդշաֆտների և բնական ռեսուրսների գնահատում և քարտեզագրում՝ կիրառելով ԱՏՀ և հեռազննման տեխնոլոգիաները
* համակարգչային տեխնոլոգիաներ և տվյալների բազաներ՝ բնության պահպանության բնագավառում
* սննդային շղթաների ռիսկի գնահատում

Հիմնական խնդիրներն են շրջակա միջավայրի էկոլոգիական իրավիճակի համալիր գնահատումը, էկոլոգիական փորձաքննության գիտամեթոդական հիմունքների մշակումը և բնական պաշարների կառավարման գործընթացների արդյունավետության բարձրացումը։ Ունի շրջակա միջավայրի երկրաքիմիայի, կենսաերկրաքիմիայի, ճառագայթաէկոլոգիայի, կենսաէներգետիկայի, երկրաախտածին գոտիների, թեմատիկ քարտեզագրման և երկրատեղեկատվական տեխնոլոգիաների, Կապանի մետաղաձուլության լաբորատորիաներ, կենսամոնիտորինգի գիտական խումբ։

էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնում բնական կլանիչների (սորբենտներ) հիման վրա մշակվել են հողերի թունազերծման և ծծանցման արգելակման նոր տեխնոլոգիաներ, ինչպես նաև էկոլոգիապես անվտանգ, դանդաղ գործող պարարտանյութ՝ Նոյեմբերյանի ցեոլիթի հիմքի վրա։ Գնահատվել է բնական էկոհամակարգերի կենսաէներգետիկ ներուժը և էրոզացված կերահանդակների վերականգնման նպատակով ընտրվել բարձր էներգիայով օժտված, էկոլոգիապես անվտանգ կերաբույսեր։ Մշակվել են մթնոլորտի աղտոտվածության բաշխման մոդելավորման, էկոերկրաքիմիական քարտեզագրման, հանքավայրերի կանխագուշակման երկրաքիմիական մեթոդների համակարգչային ծրագրեր։

2003 թվականից էկոլոգոնոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնը մասնակցում է «Հարավային Կովկասի (Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան) երկրների համար կենսոլորտային պահպանավայրերի ստեղծման առաջնային տարածքների ընտրություն՝ տվյալների հենքի կազմում, երկրատեղեկատվական համակարգի մշակում և նախագծային փաստաթղթերի պատրաստում» ծրագրի աշխատանքներին։

## Գիտակրթական գործունեություն
2010 թվականին Էկոկենտրոնում ստեղծվել է ՀՀ ԳԱԱ Գիտակրթական միջազգային կենտրոնի «Բնօգտագործում և բնապահպանություն» մասնագիտությամբ մագիստրատուրայի ամբիոնը։ 2011 թվականին հիմնվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Կրթություն հանուն կայուն զարգացման» ամբիոնը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գիտական կազմակերպություններ
Համլետ Թադևոսյան

**Համլետ Աղասու Թադևոսյան** (), հայ մայոր։

## Կենսագրություն
Համլետ Թադևոսյանը ծնվել է 1976 թվականին Կոտայքի մարզի Եղվարդ քաղաքում։ 1993 թվականին ավարտել է Եղվարդի թիվ 2 միջնակարգ (այժմ՝ հիմնական) դպրոց։ 1993-1997 թվականներին սովորել է ՀՀ ՆԳՆ բարձրագույն դպրոցում։ 1997 թվականի սեպտեմբերից ծառայության է անցել ՀՀ ՆԳ ՆԶ թիվ 10/32 զորամասում, որպես երրորդ գումարտակի առաջին վաշտի գնդացրորդ, այնուհետև նշանակվել է մոտոհրաձգային պայմանագրային դասակի առաջին ջոկի նռնակաձիգի օգնական, հատուկ նշանակության վաշտի ավագ, կապի դասակի հրամանատարի տեղակալ, ջոկի հրամանատար, ավտոմոբիլային վաշտի ավտոմոբիլային դասակի հրամանատար, առաջին մոտոհրաձգային գումարտակի առաջին մոտոհրաձգային վաշտի տեղակալ։ 2002-2006 թվականներին եղել է առաջին մոտոհրաձգային գումարտակի առաջին մոտոհրաձգային վաշտի հրամանատար։

Համլետ Թադևոսյանը զոհվել է 2008 թվականի Հայաստանի նախագահական ընտրությունների բողոքարկումի մարտի 1-ին ծառայողական պարտականությունները կատարելիս։ Համլետ Թադևոսյանը ՀՀ ՈԶ թիվ 1032 զորամասի կազմում ծառայություն է իրականացրել Երևանի Գրիգոր Լուսավորչի փողոցում` հասարակական կարգն ապահովելու և զանգվածային անկարգությունները կանխելու նպատակով։ Զանգվածային անկարգությունների մասնակիցների հերթական զինված հարձակումը կանխելու ընթացքում` Գրիգոր Լուսավորչի փողոցի թիվ 17 շենքի դիմաց զանգվածային անկարգության մասնակցի նետած պայթուցիկ սարքի պայթյունից զույգ ստորին և վերին վերջույթների, կոնքի, որովայնի և սեռական օրգանների շրջանում ստացած բազմաթիվ բեկորային վնասվածքներից մահացել է։

## Հիշատակ
Թադևոսյանին հետմահու շնորհվել է մայորի կոչում, պարգևատրվել է արիության և անձնազոհության համար մարտական խաչ երկրորդ կարգի շքանշանով։ 2009 թվականի մայիսի 15-ին, իր տարելիցի օրը, Եղվարդի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը անվանակոչվել է Համլետ Թադևոսյանի անվամբ։

2013 թվականին ՀՀ ոստիկանապետ Վլադիմիր Գասպարյանի հանձնարարականով Եղվարդի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցի բակում տեղի է ունեցել մայոր Համլետ Թադևոսյանի կիսանդրու բացման արարողությունը։

## Պատկերասրահ

Hamlet Tadevosyan 01.jpg
Hamlet Tadevosyan 03.jpg
Hamlet Tadevosyan 02.jpg
Hamlet Tadevosyan 05.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղվարդ քաղաքում ծնվածներ
Արևելյան սլավոններ

330px|thumb|right|Սլավոններ, Արևմտյան և Արևելյան սլավոններ
**Արևելյան սլավոններ** (), ինչպես նաև՝ *ռուսական սլավոններ* (ռուսիա բառից)՝ սլավոնների մշակութային-լեզվական միասնություն, որի ներկայացուցիչները խոսում են արևելյան սլավոնական լեզուներով։ Արևելյան սլավոնների ցեղերը, որոնք, գիտնականների մեծ մասի կարծիքով, հասցրել էին ներկայանալ որպես մեկ հին ռուսական ժողովուրդ-ազգություն, կազմում էին Կիևյան Ռուսիայի բնակչության հիմնական մասը։ Արդյունքում այս սլավոնների քաղաքական շերտավորումը 17-րդ դարում դարում այսպիսին էր ըստ ազգերի նվազման՝ ռուսներ, ուկրաինացիներ, բելառուսներ, ռուսիններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան սլավոններ
Կատեգորիա:Կիևյան Ռուսիա
Վլադիմիր Աթանյան

**Վլադիմիր Գուրգենի Աթանյան** (), հայ խեցեգործ, ձևավորող, նկարիչ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1985)։ Պրոֆեսոր (1990)։

Քանդակագործ, նկարիչ Արմեն Աթանյանի հայրն է։

## Կենսագրություն
1965 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Մասնակցել է ավելի քան 180 ցուցահանդեսների Երևանում, Մոսկվայում, Ռիգայում, Սանկտ Պետերբուրգում, Կալինինգրադում։

Աշխատանքները գտնվում են Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Հունգարիայի, Լեհաստանի, Լիբանանի, Գերմանիայի, Թունիսի, Բելգիայի և ԱՄՆ թանգարաններում։ 1992 թվականին Լոս Անջելեսում ստեղծել է «Աթանյան արվեստի կենտրոն»։

2015 թվականին ծննդյան 75-ամյա հոբելյանին պարգևատրվել է Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մաշտոց մեդալով։

## Ստեղծագործություններ
Հեղինակ է հասարակական շենքերի ներքին ձևավորումների (խճանկարներ, խեցեգործական հարթաքանդակներ, գոբելեններ և այլն)
* «Էրեբունի-Երևան» հարթաքանդակ (Երևան, 1975)
* Ստեղծագործություններ Երևանի «Դվին» (1978, ՀՀ պետական մրցանակ, 1979), «Անի» (1986) հյուրանոցներում
* Խեցեգործական հարթաքանդակ Մոսկվա կինոթատրոնում (1985-1986)
* «Թարգմանչաց տոն» (որմնանկարի էսքիզ, 1982, Երևան)
* «Վարդ» (շատրվան, 1980-1981, Երևան)
* «12 եղանակ» (խճանկար, 1983, Երևան)
* «Հաղթանակ» (հարթաքանդակ, 1984-1985, Երևան)

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1987), Լոս Անջելեսում (1999, 2000)։

2010 «Վլադիմիր Աթանյան, արվեստը և կյանքը» ալբոմ

## Պատկերասրահ

Erebuni-Yerevan (2).jpg|Էրեբունի-Երևան (հարթաքանդակ, Երևան)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Վլադիմիր Աթանյան

Կատեգորիա:1940 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ խեցեգործներ
Կատեգորիա:Հայ ձևավորողներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Մայիսի 4 ծնունդներ
Նովգորոդի Ռուսիա

**Նովգորոդի Ռուսիա**, **Ռյուրիկի պետություն** կամ **Պրիվոլխովիեի Ռուսիա** (), արևելասլավոնական և ֆիննաուգորական ցեղերի միություն, պետական կազմավորում։ Հիմնադրվել է 862 թվականին։ Նրա գլուխ կանգնած էին Սկանդինավյան թերակղզուց 9-րդ դարում Նովգորոդ տեղափոխված Ռյուրիկովիչները։ Այն Կիևյան Ռուսիայի նախորդն էր, հին ռուսական պետության հիմքը։ Հետագայում, երբ հարավում նվաճվում են նոր տարածքներ և միացվում առաջին համառուսական պետությանը, 882 թվականին մայրաքաղաքը տեղափոխվում է Կիև։ Այդ 20 տարիներին՝ 862-882 կառավարել են 2 իշխաններ՝ Ռյուրիկը (862–879) և Օլեգը (879-882)։ Ռուսական առաջին մայրաքաղաքի հավակնություն ունեն *Ռյուրիկովո գորոդիշչե*, *Հին Լադոգա* և *Սլովենսկ* բնակավայրերը։ Ավելի ուշ հայտնվում է Նովգորոդի հողը (), որը միացյալ ռուսական պետության մասնիկներից էր։
[մինի|ձախից|իշխան Ռյուրիկ ([862–879)]]
Թեև ընդունված է համարել, որ ռուսական պետության հիմնադրման տարեթիվը 862 թվականն է, իսկ Դնեպր գետի մերձափնյա տարածքների գրավումը և մայրաքաղաքը Կիև տեղափոխելը՝ 882-ը, սակայն որոշ պատմաբաններ գտնում են, որ իրականում Նովգորոդի Ռուսիան հիմնադրվել է 890 թվականին, իսկ տարածքների ընդարձակումը՝ 10-րդ դարի սկզբին։

Իշխան Ռյուրիկը իրեն էր ենթարկել ոչ միայն Նովգորոդը, այլև հարևան ու հեռավոր Լադոգա, Բելոօզերո, Իզբորսկ, Ռոստով, Մուրոմ, Պոլոցկ քաղաքները։ 10-րդ դարի արաբ աշխարհագրագետները իրենց քարտեզներում այս երկիրը նշում էին ալ-Սլավիա ()։ Բյուզանդական կայսր, հայկական ծագում ունեցող հարստության ներկայացուցիչ Կոստանդին Ծիրանածինը այն կոչում էր Ներքին Ռուսիա, իսկ Կիևի տարածքը՝ ուղղակի Ռուսիա։ Պատմական աղբյուրները վկայում են, որ Նովգորոդի Ռուսիան կառավարվում էր սկանդինավյան օրենքներով և աշխարհի քարտեզին հայտնվել էր շատ ավելի առաջ, քան Նովգորոդ քաղաքը։ Սակայն տարեգրության համաձայն վարյագները Նովգորոդից, որի մեջ մտնում էին չուդերի, կրիվիչների, իլմենյան սլովենների և այլ արևելյան սլավոնների հողերը, հարկ էին վերցնում ոչ թե 859, այլ նույնիսկ 852 թվականից։ Իսկ Սմոլենսկի և Լյուբեչի գրավումից հետո Օլեգը տեղափոխվեց հարավ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Renault RE40

**Բոլիդ Renault RE40** (), ի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1983 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Strange Days (երգ)

**Strange Days**-ը ամերիկյան ռոք խումբ The Doors-ի երգն է։ Այն ձայնագրվել և թողարկվել է 1967 թվականին խմբի երկրորդ ստուդիական ալբոմում որը կրում է նույն անունը։ Համաձայն Allmusic-ի խմբագիրներից մեկի՝ Թոմ Մագինսի Ջիմ Մորիսոնը երգը գրել է հիպիների մասին որոնք այն ժամանակ շատ տարածված էին, և այն մասին թե ինչպես էր նրանց ընդունում հասարակությունը։ Նյու Յորք կատարած խմբի այցելությունը, խթան են հանդիսացել Ջիմի համար որպեսզի նա գրի այս երգը, և *[[Strange Days]]* ալբոմում ձայնագրված այլ երգեր, ալբոմը խմբի երկրորդ ստուդիական ալբոմն է։

Ինչպես նշվում է *No One Here Gets Out Alive* գրքում, այս երգը հանդիսանում է ռոքում մուգ սինթեզի օգտագործման առաջին օրինակներից մեկը։ Սինթեզը ձեռք է բերվել Պոլ Բիվերի կողմից, իսկ Ջիմը նվագել է այն։

Երկու տեսահոլովակ է նկարահանվել երգի համար։ Առաջինը ներկայացնում էր խմբին բեմում և բեմից դուրս ու բացի այդ նաև Ջիմ Մորիսոնին իր մեքենան վարելիս, և տեսահոլովակի ժամանակ Ջիմը իր մեքենան սխալմամբ թաղում է փոսի մեջ, ու կատաղությունից ցատկոտում նրա վրա։ Երկրորդ տեսահոլովակը ներկայացնում է ալբոմի շապիկին հայտված կատարողներին, որոնք իրփնց համար բացահայտում են Նյու Յորքը։ Այս տեսահոլովակը ներառում է նաև բազմաթիվ այլ մարդկանց պատկերներ, որը արվել է նրա համար որպեսզի համապատասխանի երգի տարօրինակ թեմային։ Այս երկու տեսահալովակները հետագայում միացրել են միմյանց և թողարկել երգի նոր միքս տեսահալովակը։

2012 թվականին խմբի երեք կենդանի անդմաները՝ Ռեյ Մանզարեկը, Ռոբի Կրիեգերը և Ջոն Դենսմորը, հավաքվել են Լոս Անջելես, Կալիֆորնիայում Village Recorders ստուդիայում ռեփեր Tech N9ne-ի և պրոդյուսեր Ֆրեդվրեք-ի հետ երգի նոր տարբերակը ձայնագրելու համար։ Tech N9ne-ը սկզբում առաջարկել է "People Are Strange" երգը սակայն Ռոբի Կրիեգերը ասել է որ Strange Days-ը ավելի ռիթմիկ երգ է։ Երգը վերանվանված "Strange 2013" անունով իր մեջ նաև ընդգրկել է Ջիմ Մորիսոնի վոկալային մասերը, և ընդգրկվել է ռեփերի 2013 թվականին լույս տեսած Something Else ստուդիական ալբոմում։ Խմբի հետ համագործակցության մասին խոսելուց ռեփերը նշել է թե ինչպես է խումբը իր վրա ազդեցություն թողել իր երաժշտական կարիերայի ընթացքում։ Եվ ավելացրել որ "People Are Strange" և "Strange Days" երգերից ոգեշնչված նա իր ձայնագրման ստուդիայի անունը դրել է *Strange Music*։

## Անձնակազմ
* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - դաշնամուր
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:The Doors
Հրիմտուրսեններ

Եղյամե հսկա կամ հրիմտուրսեն (հին իսլանդերեն. hrímthurs) - սկանդինավյան դիցաբանությունում անմահ հսկաներ, որոնք գոյություն են ունեցել դեռ մինչև ասերը։

Եղյամե հսկաների նախապապն էր Իմիրը։ Երբ ասերն սպանեցին Իմիրին, եղյամե հսկաների գրեթե ամբողջ տոհմը խեղդվեց նրա արյան մեջ. կենդանի մնաց միայն Բերգելմիրն իր կնոջ հետ։ Ասքերում հետագայում հիշատակվում են Նիֆլհեյմում ապրող սառցե հսկաները, որոնք հանդիսանում են եղյամե հսկաների սերունդները։

## Ցանկ
*Բերգելմիր - միակ եղյամե հսկան, որը կենդանի է մնացել Իմիրի սպանությունից հետո, համարվում է հսկաների նոր սերնդի ՝ յոթունների հիմնադիրը։
*Բեստլա - հսկա (կին), Բյորի կինը, ասերի մայրը
*Բյոլթորն - Բեստլայի հայրը
*Հեյրոդ - հսկաների իշխաններից մեկը։ Ապրել է Յոթունհեյմում, սպանվել է Թորի կողմից։
*Հրեյպ - Հեյրոդի դուստրը
*Հյալլ - Հեյրոդի դուստրը
*Իմիր - առաջին կենդանի արարածը
*Սկադի - Տյացցիի աղջիկը, որսորդուհի-աստվածուհի, Նյորդի կինը, դահուկորդուհիների հովանավորը
*Տյացցի - երկրային փոթորիկների տիրակալը, Լոկիի օգնությամբ առևանգել է Իդունին և նրա ոսկե խնձորները, որոնցից ստեղծել է աստղերը, սպանվել է Օդինի կողմից 
*Տրուդհելմիր - վեցգլխանի հսկա, Իմիրի որդին, Բերգելմիրի հայրը։

Կատեգորիա:Սկանդինավյան դիցաբանություն
Արմեն Աթանյան

**Արմեն Վլադիմիրի Աթանյան** (), հայ քանդակագործ, նկարիչ։

Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ Վլադիմիր Աթանյանի որդին է։

## Կենսագրություն
1982 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1980-1988 թվականներին համահեղինակել է Հայաստանում «Մոսկվա» կինոթատրոնի, «Անի» և «Դվին» հյուրանոցների ինտերիերի և էքստերիերի գեղարվեստական ձևավորումները։ 1995 թվականից Աֆրիկայի նկարիչների ընկերակցության անդամ, 2000 թվականից՝ ՀՀ մշակույթի աջակցման և ռազմավարության հայկական կենտրոնի նախագահ։

## Ստեղծագործական ուղի
Հեղինակ է քանդակների, գեղանկարների, գեղարվեստական ձևավորումների։

Քանդակներ
* «Կրկես» (1980)
* «Հեքիաթ» (1982, ԵՏԹ)
* «Թատրոն» (1983, շարք)
* «Երկուսը» (1986, ԵԿԹ)
* «Գայլերի համաստեղություն» (1987, Եղվարդ, Կոտայքի մարզ)
* «Անտիկ հայ թատրոն» (1986, «Անի» հյուրանոց), Երևան
Գեղանկարներ՝
* «Հոգիներ կանչողները» (1982, Սիրիայի պետական համալսարան)

## Ցուցահանդեսներ
1980-2006 թվականներին անընդմեջ մասնակցել է խմբակային ցուցահանդեսներին և ունեցել է անհատական ցուցահանդեսներ Սիրիայում, Հնդկաստանում, Ֆրանսիայում, Ռուսաստանում, Մեծ Բրիտանիայում, Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետությունում, Հունաստանում, Հայաստանում։
* 1980 Խորհրդային Միության Երիտասարդության 60-ամյակին նվիրված ցուցահանդես, Մոսկվա, I մրցանակ
* 1982-1986 «Դեկորատիկ-կիրառական արվեստի ազգային թանգարան», Հայաստան-Սարդարապատ
* 1988 Միջազգային քանդակի սիմպոզիումում, Եղվարդ, պետական մրցանակ «Գայլերի համաստեղություն» քանդակի համար
* 1988 Սիրիայի պետական համալսարան
* 1990 «Ազգային արվեստի թանգարան», Կալինինգրադ
* 1992 «Ժամանակակից արվեստի թանգարան», Կալինինգրադ
* 1993 «Ֆըրստ Գալերի» Յոհաննեսբուրգ, Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն
* 1998-1995 «Բենմոր Գալերի», Յոհանեսբորգ, Հարավ-աֆրիկյան Հանրապետություն
* 1999 Մոսկվայի Արևելյան արվեստի պատկերասրահ
* 2000 «Աթանյան նկարչական տոհմի» ցուցահանդես Պեշկեթուրյան արվեստի կենտրոնում, Լոս Անջելես
* 2001 «Բրիստանգո» պատկերասրահ Լոս Անջելես, ԱՄՆ
* 2001 Լոս Անջելեսի Հայկական քոլեջ, նվիրված «Հայաստանում պետականորեն քրիստոնեության ընդունման 1700-ամյակին»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Anunner.com-Հարցազրույց Արմեն Աթանյանի հետ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Սառցադաշտաբանություն

250px|մինի|Սառցադաշտաբան Էրին Փեթիթը
**Սառցադաշտաբանություն**՝ գիտություն ցամաքի մակերևույթի և ստորգետնյա սառցի բոլոր ձևերի առաջացման, զարգացման ու աշխարհագրական տարածման մասին։

Սառցադաշտաբանության խնդիրն է ուսումնասիրել սառցադաշտերի ծագման, առաջացման ու զարգացման պայմանները, բաղադրությունը, կառուցվածքը, ֆիզիկական հատկությունները, երկրաբանական ու գեոմորֆոլոգիական դերը, աշխարհագրական միջավայրի ու սառցադաշտերի փոխազդեցությունը, սառցադաշտերի դերը ժողովրդական տնտեսության մեջ, նրանցում պարփակված քաղցրահամ ջրի օգտագործման հնարավորությունները։

Սառցադաշտաբանությունը որպես գիտություն ձևավորվել է 18-րդ դարում (ալպիական դպրոց, Օ․ Սոսյուր), հետագա զարգացում ստացել 19-րդ դարում (Լ․ Ագասիս, Դ․ Ֆորբս, Ջ․ Թինդալ, Ֆ․ Ֆորել, Ն․ Ա․ Բուշ, Բ․ Ա․ Ֆեդչենկո, Պ․ Ա․ Կրոպոտկին և ուրիշներ)։ Ռուսաստանում սառցադաշտերի ուսումնասիրությունը ղեկավարում էր Աշխարհագրական ընկերությունը (Ի․ Վ․ Մուշկետովի ղեկավարությամբ ստեղծվեց սառցադաշտերի ուսումնասիրման հանձնաժողով)։ 

20-րդ դարին սկսվեց սառցադաշտաբանության զարգացման երկրորդ փուլը (Դ․ Գլեն, Կ․ Ֆ․ Վոյակովսկի և ուրիշներ)։ Մերձբևեռային ու լեռնային սառցադաշտերի վրա ստեղծվեցին մշտական կայաններ։ Սառցադաշտաբանության զարգացմանը նպաստեցին Առաջին (1882-1883) և Երկրորդ (1932-1933) Միջազգային բևեռային, Միջազգային երկրաֆիզիկական (1957-1959) տարիներում և Միջազգային ջրաբանական տասնամյակում (1965—1975) կատարված ուսումնասիրությունները։

Սառցադաշտաբանության ասպարեզում մեծ ներդրում ունեն սովետական գիտնականները (Վ․ Ն․ Բոգոսլովսկի, Ս․ Վ․ Վյալով, Պ․ Ա․ Շումսկի, Գ․ Ա․ Ավսյուկ, Մ․ Վ․ Տրոնով, Կ․ Կ․ Մարկով, Ս․ Վ․ Կալեսնիկ, Լ․ Ա․ Վարդանյանց, Գ․ Կ․ Տուշինսկի և ուրիշներ)։ Նրանք մշակել են սառցադաշտերի պլաստիկ և մածուցիկապլաստիկ շարժման տեսությունները, սառցադաշտերի տարածման, սառցապատման փուլերի, դասակարգման և այլ պրոբլեմներ։ Վերջին տասնամյակներում մեծացել է սառցադաշտերում պարփակված քաղցրահամ ջրի օգտագործման հնարավորությունների ուսումնասիրությունը, փորձեր են կատարվում այսբերգները տեղափոխելու, լեռնային սառցադաշտերի աբլյացիան (զանգվածի նվազումը) կարգավորելու ուղղությամբ։ 

Կատեգորիա:Սառցաբանություն
Կատեգորիա:Սառցադաշտեր
Մոծակ (թերթ)

**«Մոծակ»**, գրական-երգիծական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լույս, է տեսել 1906 թ.-ին, Թիֆլիսում, հայերեն, ռուսերեն, վրացերեն։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Վ. Դավիդյանց։ Հիմնականում տպագրել է ծաղրանկարներ։ Քննադատել է է հայ ընտանիքներում տեղ գտած այսպես կոչված՝ «խորթ բարքերը», ծխականների ընտրության կարգը։ Քննադատել է Ռուսաստանի ցարական գրաքննությունը, Պետական դուման, այն դիտել որպես «օրապակաս» և «անօգուտ» ձեռնարկ, ծաղրել ստոլիպինյան ռեֆորմները։

Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Մոկաց Միրզա

|մինի|Կոմիտաս վարդապետի կատարմամբ «Մոկաց Միրզա» երգը
**«Մոկաց Միրզա»**, հայ ժողովրդական միջնադարյան վիպական-քնարական երգ, բալլադ (ըստ Կոմիտասի՝ դյուցազներգ)։ Տարածված է եղել Մոկսում։ Մեզ հասել է երգի չորս տարբերակ, բոլորն էլ՝ Մոկաց բարբառով։ Գրի են առել և հրատարակել Արիստակես վարդապետ Սեդրակյանը, Գարեգին սարկավագ Հովսեփյանը, Սարգիս Հայկունին և Հայկ Աճեմյանը։

Երգի բովանդակությունը հետևյալն է․ Կոլոտ փաշան (տարբերակներից մեկում քուրդ է, մյուսում՝ հայ) իշխան Մոկաց Միրզային հրավիրում է Ջեզիրե քաղաքը և թունավորում՝ նրա հարսնացու Նազլուխանին տիրանալու համար։ Մոկաց Միրզային թաղում են Մալաքավա քաղաքում։ Հնարավոր է, որ երգի մեջ պահպանված է պատմական եղելություն, հանդիպում են մի շարք պատմական տեղավայրեր՝ Ջեզիրե, Մալաքավա, Ջիգրաշեն և այլն։ Եղանակը, որ գրառել են նախ Կոմիտասը, ապա Մ․ Մելիքյանը, ելևէջային տարրերով հարում է «Սասնա ծռեր» վիպերգի մեղեդիներին ու հին շարականներին, միաժամանակ ասերգային (պատմողական) և ծորերգային (քնարական) հատվածների հակադրումով, լադով ու մեղեդիական ընդհանուր կառուցվածքով իր մեջ խտացնում է գուսանական վիպա-քնարական ու պատմական երգերի բնորոշ հատկանիշները։ Երգիչն իր վերաբերմունքն է արտահայտում դեպքերի ու դեմքերի նկատմամբ, յուրաքանչյուր հատվածի վերջում հիշվում է․ «Հազար ափսո՜ս Մոկաց Միրզեն», «Բեմուրադ կեներ Կոլոտ Փաշեն»։ Պահպանվել է երգի ձայնապնակը՝ Կոմիտասի կատարմամր։ Հայ սովետական կոմպոզիտորների մի շարք երաժշտական թեմաների համար դարձել է նախակերպար։

## Բառեր
Օրն էր Ուրբաթ,
Լուս ի շաբաթ,
Գեաշտ էրիր ենք Մալաքյավեն,
Թըղթիկ մ՛եկավ Ջըզիրու քաղքեն,
Առին, բերին Մալաքյավեն,
Տվին ի ձեռ Մոկաց Միրզեն։
Հազա՜ր ափսոս Մոկաց Միրզեն։
Առեց կարդաց,
Քաղցրիկ լեզվեն, էրավ մազդեն,
Շըլեց աչքեր, կախեց չանեն,
Քաղավ կարմիր գույն երեսեն։
Հազա՜ր ափսոս Մոկաց Միրզեն։
Կանչեց, ասաց
Յուր մըշակին.
- Դուս քաշի՛ Բոզ-Բեդավին,
Վըրա դրե՛ք թամքը սադաֆին,
Սաֆար կերթամ չուր Ջըզիրեն։
Հազա՜ր ափսոս Մոկաց Միրզեն։

Կատեգորիա:Հայկական երգեր
Պատվաստումներ

**Կանխարգելիչ պատվաստումները** պաշտպանում են երեխաներին և մեծահասկաներին մի շարք վարակիչ հիվանդություններից։ Այդ հիվանդություններն են տուբերկուլոզը, կարմրուկը, կարմրախտը, խոզուկը, պոլիոմիելիտը, հեպատիտ Բ-ն, կապույտ հազը, դիֆթերիան, փայտացումը և հեմոֆիլուս ինֆլուենցա Բ վարակը։ Պատվաստումներն առաջացնում են տվյալ հիվանդության հանդեպ իմունիտետ, սակայն այն կարող է լինել կարճատև, ինչի պատճառով կատարում են կրկնապատվաստում։ Պատվաստանյութերը կենսաբանական նյութեր են, որոնք օրգանիզմում մշակում են հակամարմիններ և պաշտպանում տվյալ հիվանդությունից։ Պատվաստանյութերը պատրաստում են սպանված կամ կենդանի թուլացված մանրէներից կամ նրանց թույներից։ Անատոքսինը ձևափոխված բակտերիալ թույն է, որը հատուկ մշակման ընթացքում կորցրել է իր թունավոր հատկությունները, բայց պահպանել իմունիտետ առաջացնելու հատկությունը։

## Ներմուծման եղանակներ
* Բերանով - Օրալ հակապոլիոմիելիտային պատվաստանյութ 
* Ներմաշկային - ԲՑԺ (BCG` հակատուբերկուլոզային)
* Միջմկանային - հնգավալենտ վակցինա (հեմոֆիլուս ինֆլուենցա Բ, հեպատիտ Բ, կապույտ հազ, դիֆտերիա, փայտացում)
* Ենթամաշկային-ԿԿԽ (կարմրուկ, կարմրախտ, խոզուկ)

## Հակացուցումներ
# Անաֆիլակտիկ շոկ
# Էնցեֆալիտ
# Աֆեբրիլ ցնցումներ
# Իմունաանբավարարություն
# Չարորակ նորագոյացումներ

## Հնարավոր բարդություններ
Կարող է առաջանալ անաֆիլակտիկ շոկ, էնցեֆալոպաթիա, ցնցումներ, լիմֆադենիտ, խրոնիկ արթրիտ, ուսային նյարդի նևրիտ, տրոմբոցիտոպենիկ ծիրանացան։ Պատվաստումից հետո որոշ երեխաներ տկարություն են զգում, երբեմն մի փոքր բարձրանում է ջերմությունը, իսկ ներարկման տեղը կարող է կարմրել, բորբոքվել և այտուցվել։ Եռակի պատվաստանյութի (ԱԿԴՓ) սրսկման օրվա ընթացքում երեխան կարող է անհանգիստ լինել, գրգռված կամ ընդհակառակը՝ խեղճացած։ Կարմրուկի և խոզուկի դեմ պատվաստումները գործնականում ոչ մի բարդություն չեն առաջացնում, թեև որոշ երեխաների մոտ ներարկումից 5-10 օր հետո ջերմությունը բարձրանում է և առաջանում է ցան։

Պատվաստումը կատարվում է առողջ երեխաներին, ովքեր չունեն հակացուցումներ համարվում են ակտիվ իմունիզացիա։

Պասիվ իմունիզացիա կատարում են շփվողներին միջմկանային գամմագլոբուլին ներարկելով։

## Կրկնապատվաստում
Կրկնապատվաստումը (ռեվակցինացիա) (-կրկնա..., վերա... և վակցինա), իմունացման տեսակ է, երբ կանխարգելիչ պատվաստումները կրկնվում են որոշ ժամանակ անց։

## Պատվաստումների ազգային օրացույց (Հայաստան)

## Աղբյուրներ
* "Մոր և մանկան խնամքը" Էլիզաբեթ Ֆենուիք

## Արտաքին հղումներ
* Պատվաստումներ
* Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ազգային կենտրոն
* Մահաբեր ընտրություն

Կատեգորիա:Պատվաստում
Կատեգորիա:Կենսատեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Կանխարգելիչ բժշկության
Կատեգորիա:Բժշկություն
Սասպեյրներ

մինի|330x330փքս|Կովկասի էթնիկական քարտեզը մ.թ.ա. 5-4-րդ դարերում: Այս շրջանում սասպեյրները բնակվում էին Ճորոխի, Մտքվարիի, Արաքսի և Եփրատի միջև:
**Սասպեյրներ**, *հեսպերիտներ* (հունարեն՝ *Ἑσπερίδες,* , *sasp'erebi*), Հին Հայաստանի Բարձր Հայք նահանգի Սասպեյր գավառի բնիկ ցեղերի՝ սպերացիների անվանումը Հին Հունաստանի, աղբյուրներում։ Ըստ Հերոդոտոսի, սասպեյրները զինվել են իրենց համար հարևանների՝ կոլխերի (Կողքիսի բնակիչների) նման (ծառի ճյուղերից հյուսված սաղավարտ, կաշեպատ փոքր վահան, կարճ նիզակ և դաշույն), արամեական դրացի ցեղերի՝ մատիենների ու ալարոդների հետ կազմել Աքեմենյան տիրակալության 18-րդ վարչամիավորը, որը վճարել է 200 տաղանդ հարկ։

Համաձայն տարածված տեսակետի՝ սասպեյրները քարթվելական ցեղեր էին, նրանց ծագումը, սակայն, կապվում է նաև սկյութների հետ։

Նրանց մոտավոր հայրենիքը գտնվել է Ճորոխ գետի և Տիգրիս և Եփրատ գետերի ակունքների միջև։ Իսպիր (Սպերի) տեղանունը ենթադրում են որ ծագել է այս ցեղի անունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կովկասի անհայտացած ազգեր
Արմաղանի լիճ

**Արմաղան**, լիճ Հայաստանում, Գեղամա լեռնաշղթայում, Արմաղան լեռնագագաթի խառնարանում։ Լճակի մակերեսը կազմում է մոտ 2 հա, խորությունը՝ 2.5 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լճեր
Մեծ Նովգորոդ

**Մեծ Նովգորոդ** (, *Վելիկի Նովգորոդ*, մինչև 1999 թվականը պաշտոնական անունն էր՝ **Նովգորոդ**), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնության հյուսիս-արևմուտքում, Նովգորոդի մարզի վարչական կենտրոնը, «Զինվորական փառքի քաղաք»։

Մեծ Նովգորոդը Ռուսաստանի ամենահին ու հայտնի քաղաքներից մեկն է (2009 թվականին պաշտոնապես նշվեց 1150-ամյակը)։ Այն ռուսական պետականության ստեղծման վայրն է, նրա առաջին մայրաքաղաքը։ Միջնադարում Նովգորոդի Ռուսիայի կենտրոնն էր, այնուհետև՝ Նովգորոդի հողերի կենտրոնը՝ Կիևյան Ռուսիայի կամ Ռուսական պետության կազմում։ 1136 թվականին դարձավ ավատատիրական Ռուսաստանի առաջին ազատ հանրապետությունը (այդ պահից սկսած, երբ Ժդանայա լեռան ճակատամարտից հետո իշխան Վսևոլոդ Մստիսլավիչը փախավ պատերազմի դաշտից, Նովգորոդի իշխանի լիազորությունները կտրուկ սահմանափակվեցին)։ 1136-1478 թվականներին, երբ Նովգորոդը կորցրեց (1477-1478 թվականներին Մոսկվա-Նովգորոդ պատերազմի արդյունքում, երբ Մոսկվայի իշխան Իվան III-ը պարտության մատնեց նովգորոդցիներին) քաղաքական ինքնիշխանությունը Նովգորոդի հողերի նկատմամբ, ընդունված է օգտագործել «Նովգորոդի հանրապետություն» եզրը՝ տվյալ ժամանակաշրջանի համար։

Նովգորոդը չի ենթարկվել մոնղոլական ասպատակություններին․ թեև հարկ է վճարել Հորդային, սակայն պահպանել է հին ռուսական ճարտարապետության մինչմոնղոլական շրջանի յուրահատուկ հուշարձաններ և հին ռուսական քաղաքներից միակն էր, որ 11-12-րդ դարերում խուսափեց անկումից և բաժանումից։

Մեծ Նովգորոդի բնակչությունը 219 925 մարդ է (2013, 85-րդ տեղը Ռուսաստանում), որը կազմում է մարզի բնակչության մոտ 1/3-ը, մակերեսը՝ 90,08 կմ²։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Քաղաքի պաշտոնական կայքը
* Անվճար տեղեկատվություն զբոսաշրջիկների համար
* «Նովգորոդի 1150-ամյակ»-ի պաշտոնական կայքը
* Նովգորոդի հնէաբանությունը 
* Վիրտուալ շրջայց Նովգորոդի Կրեմլով
* Մեծ Նովգորոդ՝ հնագույն ճարտարապետական հուշարձաններ 
* Մեծ Նովգորոդի զինանշանի պատմությունը
* Նովգորոդի հողի գեղարվեստական մշակույթի պետական թանգարան 

Կատեգորիա:859 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Զինվորական փառքի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Love Me Two Times

**Love Me Two Times**-ը ամերիկյան լեգենդար ռոք խումբ The Doors-ի երգն է։ Երգը գրվել է խմբի բոլոր անդամների կողմից և ընդգրկվել է նրանց 1967 թվականին թողարկված երկրորդ ստուդիական ալբոմում՝ *[[Strange Days]]* անվանմամբ։ Երգը ձայնագրվել է որպես ալբոմի երկրորդ սինգլը ("People Are Strange"-ից հետո), և զբաղեցրել է 25-րդ հորիզոնականը Ամերիկայում։

Ռեյ Մանզարեկը երգի վերջնական տարբերակում նվագում է կլավեսին և ոչ թե կլավիկորդ, ինչպես ինքը՝ Մանզարեկը նշում է իր *Light My Fire* գրքի 258-րդ էջում։

Երգի բառերը գրվել են Ռոբի Կրիգերի կողմից։ Ինչպես նշում են խմբի անդամները երգը մի զինվորի մասին է, որը իր վերջին հրաժեշտն է տալիս իր ընկերուհուն, մինչև նավով պատերազմին՝ Վիետնամ մեկնելը։

## Անձնակազմ
* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - դաշնամուր
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

## Չարթեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:The Doors
Կատեգորիա:Աերոսմիթի երգեր
NBA բոլոր աստղերի ուիքենդ

[270px|մինի|[Քրիս Փոլը բոլոր աստղերի ուիքենդի իրադարձություններից մեկի ժամանակ]]

**«NBA բոլոր աստղերի ուիքենդ»** (), հանգստյան օրերին կազմակերպվող ամենամյա սպորտային փառատոն։ Տեղի է ունենում ամեն տարվա փետրվար ամսին՝ NBA-ի կանոնավոր առաջնության կեսերին։ Բաղկացած է զանազան բասկետբոլային իրադարձություններից։

Ուիքենդի կուլմինացիան է համարվում բոլոր աստղերի հանդիպումը, որը տեղի է ունենում կիրակի օրը՝ Արևելյան և Արևմտյան կոնֆերենցիաների ներկայացուցիչների միջև։

## Բոլոր աստղերի ուիքենդի միջոցառումներ
### Ուրբաթ
* **[[NBA բոլոր աստղերի ուիքենդի հայտնիների խաղ]]**՝ առաջին անգամ տեղի է ունեցել 2004 թվականին։ Խաղի առանձնահատկությունն այն է, որ պետք է մասնակցեն միայն NBA-ի նախկին մարզիկներ, WNBA-ի խաղացողներ, դերասաններ, երաժիշտներ և այլ մարզիկներ, բացի բասկետբոլիստներից։
* **[[NBA ծագող աստղերի մարտահրավեր]]**՝ 1995 թվականից մինչև 1999 կոչվել է «երիտասարդ սպորտսմենների խաղ»։ Ամբողջովին կազմված է եղել մեկ տարվա փորձ ունեցող խաղացողներից (նորեկներ), այնուհետև 2000-2011 թվականներին անվանափոխվել է «Երիտասարդ սպորտսմենների մրցակցություն», որի առանձնահատկությունն այն է, որ մեկ տարվա փորձ ունեցող խաղացողները խաղալու են ընդդեմ երկու տարվա փորձ ունեցողների դեմ 2012 թվականից մրցույթն ստանում է նոր անվանում՝ «Ծագող աստղերի մարտահրավեր»։
* **[[Դե-Լիգայի երազանքի գործարանի ուրբաթվա գիշեր]]**՝ առաջին անգամ տեղի է ունեցել 2008 թվականին, այդ իրադարձությունը ներառում է սլեմ դանկ մրցույթը, երեք միավորանոց նետումներ և H-O-R-S-E մրցակցությունը։

### Շաբաթ
* **[[Զարգացման լիգայի բոլոր աստղերի խաղ]]**՝ առաջին անգամ տեղի է ունեցել 2007 թվականին, այս խաղին կարող են մասնակցել NBA-ի Դի-Լիգայի լավագույն խաղացողները։ Առաջին անգամ այս մրցույթում հաղթել է Արևելքի թիմը 114-100 հաշվով։
* **[[NBA սլեմ դանկ մրցույթ|Սլեմ դանկ մրցույթ]]** 
Այս մրցույթը ցուցադրում է լիգայի լավագույն դանկերների ստեղծագործական և մարզական կարողությունները։ Մրցույթի հատուկ կանոնները որոշվում են ամեն տարի, բայց մրցակցությունը միշտ դատվում է սուբյեկտիվ։ Յուրաքանչյուր սլեմ դանկ հնարքից հետո մրցակիցները ստանում են 10 բալային համակարգով գնահատական հինգ դատավորներից։
* **[[NBA 3-միավորանոց նետումների մրցույթ|Երեք միավորանոց նետումների մրցույթ]]** 
Լիգայի լավագույն երեք միավոր նետողները նետելու են հինգ բասկետբոլի գնդակ երեք միավորանոց գծի հինգ տարբեր տեղամասերից։ Յուրաքանչյուր գնդակի մտնելը օղակի մեջ հաշվում է մեկ միավոր՝ չհաշված վերջինը, որը երկու միավոր է (անգլ.՝ *Moneyball*)։ 
* **[[NBA բոլոր աստղերի ուիքենդի հմտությունների մարտահրավեր|Հմտությունների մարտահրավեր]]**՝ առաջին անգամ կայացել է 2003 թվականին։ Հմտությունների մրցակցության ժամանակ մրցակիցները ժամանակի ընթացքում պետք է հասցնեն կատարել արգելքներով վարումներ, նետումներ և փոխանցումներ։
* **[[NBA բոլոր աստղերի ուիքենդի նետող աստղերի մրցույթ|Նետող աստղերի մրցույթ]]**՝ NBA-ի նախկին և ներկայիս խաղացողները, ինչպես նաև WNBA-ի բասկետբոլիստուհիները միասին մասնակցում են նետումների մրցույթում։

### Կիրակի
* **[[NBA բոլոր աստղերի խաղ]]**

## Արտաքին հղումներ
* NBA բոլոր աստղերի ուիքենդի պաշտոնական կայք 
* Էջը NBA.com կայքում
* Բոլոր աստղերի հանդիպումների արդյունքներ 

Կատեգորիա:Բասկետբոլ
Կատեգորիա:Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիա
Արտեմ Սարգսյան (օվկիանոսագետ)

**Արտեմ Սարգսի Սարգսյան** (, ), հայ օվկիանոսագետ։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր, (1966) պրոֆեսոր (1968), ՌԳԱ ակադեմիկոս (1992), թղթակից անդամ՝ 1981 թվականից։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ադրբեջանի պետական համալսարանը (1950)։ 1965-1969 թվականներին աշխատել է Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ ծովային հիդրոֆիզիկայի ինստիտուտում (Սևաստոպոլ), որպես բաժնի վարիչ։ 1969-1982 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ օվկիանոսագիտության ինստիտուտի ծովային հոսանքների դինամիկայի լաբորատորիայի վարիչ։ 1982 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ հաշվողական մաթեմատիկայի ինստիտուտի օվկիանոսի դինամիկայի լաբորատորիայի վարիչ։ 1981 թվականի դեկտեմբեր 29-ին ընտրվել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1992 թվականի հունիսի 11-ին Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ։ 1995 թվականից Մոսկվայի պետական համալսարանի աշխարհագրության ֆակուլտետի օվկիանոսագիտության ամբիոնի պրոֆեսոր է։

## Աշխատություններ
Աշխատությունները վերաբերում են համաշխարհային օվկիանոսի ջերմաստիճանի, հոսանքների և կլիմայական այլ բնութագրերի տեսության ու հաշվարկների մշակմանը։ Ծովային հոսանքների տեսության և հաշվարկների մասին աշխատությունը թարգմանվել է անգլերեն և հրատարակվել ԱՄՆ-ում (1969)։ Աշխատանքներ ունի նաև Սևանա լճի մակարդակի բարձրացման եղանակների մասին։

## Պարգևներ
### ԽՍՀՄ պարգևներ
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակ գիտության և տեխնիկայի բնագավառում (1970)։
* Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան (1986)

### Ռուսական դաշնության պարգևներ
* Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակ գիտության և տեխնիկայի բնագավառում (1970)
* Պատվո շքանշան (2007)

## Երկեր
* Основы теории и расчет океанических течений. Д.. 1966։
* Численный анализ и прогноз морских течений. Д.. 1977;
* Методы и результаты расчета циркуляции вод Мирового океана. М., 1986 (համահեղինակ);
* Математическое моделирование циркуляции океана, М.. 1988 (համահեղինակ);
* Моделирование динамики океана. СПб. 1991.

### Այլ
* Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի Մարին Դրենովի անվան ոսկե մեդալ(1986)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Профиль 
* Профиль 
* Ակադեմիկոս Արտեմ Սարգսի Սարգսյանը 80 տարեկան է 
* Ակադեմիկոս Արտեմ Սարգսի Սարգսյանը 80 տարեկան է 

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ երկրաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ օվկիանոսագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային օվկիանոսագետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Ժողովրդական երգիչ (հեռուստատեսային նախագիծ)

**«Ժողովրդական երգիչ»**, հեռուստատեսային նախագիծ, որը արթուն է պահում հայկական, ազգային երգը՝ բացահայտելով նոր տաղանդներ։

## Պատմություն
Արդեն չորս եթերաշրջան է, ինչ Հայաստանից, Արցախից, և Սփյուռքից այս նախագծին են միանում հազարավոր երգասերներ՝ փորձելով ստանալ «ժողովրդական երգչի» կոչում։

### 1-ին եթերաշրջան
Նախագծի առաջին եթերաշրջանում հաղթող ճանաչվեց Սևակ Ամրոյանը, երկրորդ հորիզոնականը կիսեցին Նարեկ Պողոսյանը և Արմեն Դավթյանը։

### 2-րդ եթերաշրջան
Նախագծի երկրորդ եթերաշրջանում հաղթող ճանաչվեց Հայկուհի Բաբախանյանը։

### 3-րդ եթերաշրջան (2012 թ․)

### 4-րդ եթերաշրջան (2013-2014 թթ․)
*Մասնակիցներ

## Տես նաև
* Սևակ Ամրոյան
* Նարեկ Պողոսյան
*Իքս-Ֆակտոր - միջազգային
*Իքս-Ֆակտոր (Հայաստան) 1
*Իքս-Ֆակտոր (Հայաստան) 2
*Հայ Սուպերսթար
*Հայաստանի Ձայնը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շանթ հեռուստաընկերության նախագծեր
Սարգիս (գուսան)

**Սարգիս** (ծննդյան և մահվան թվերն անհայտ են), VII դարի հայ երգիչ (գուսան), որի համբավը տարածված էր ոչ միայն Հայաստանում, այլև նրա սահմաններից դուրս՝ Պարսկաստանում և առհասարակ Մերձավոր Արևելքում։ Հանդես է եկել պարսկական արքունիքում, մասնակցել երաժշտական մրցույթների։ VII դարի սկզբներին Տիզբոնում եղել է արևելյան երաժշտության տեսական-գեղագիտական սկզբունքները կարգավորող և այն վավերացնող երաժիշտների շարքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գուսաններ
Կատեգորիա:7-րդ դարի մարդիկ