Գրադարանների պատմություն

**Գրադարանների պատմություն**ը սկսվել է փաստաթղթերի և գրավոր հուշարձանների հավաքածուներ կազմելու առաջին փորձերից։ Գրադարանի պատմաբաններն ուսումնասիրում են այնպիսի հայեցակետեր, ինչպիսիք են հավաքածուների մատչելիությունը, նյութերի հավաքումը, դասավորությունը և որոնումը, ֆիզիկական հատկությունների ազդեցությունը տարբեր գրավոր նյութերի վրա, լեզվի տարածումը, կրթական դերը, գրագիտության մակարդակը, ծախսերը և անձնակազմը, տարբեր դասերի անհատների կողմից օգտագործումը, ​​ներդրումները հավելվածների համար։ Ուսումնասիրված է նաև գրադարանների դերը ազգի մշակութային ժառանգության մեջ, կառավարության, եկեղեցու և մասնավոր անձանց դերը գրադարանի ֆինանսավորման և մատակարարման գործում: 1960-ական թվականներից սկսվել է գրադարանների համակարգչայնացման և թվայնացման գործընթացը։ Ըստ էության, գրադարանների պատմությունը գրադարանագիտության և պատմության դասընթացների բաժիններից մեկն է։

## Հին աշխարհ
### Արևելքի գրադարաններ
[thumb|Կավե տախտակ [Աշուրբանիպալի գրադարանից՝ Գիլգամեշ էպոսի մի հատվածով]]

Հին աշխարհի առաջին գրադարանները եղել են շումերական քաղաքակրթության տաճարներում պահվող առաջին գրավոր հուշարձանների շտեմարանները՝ սեպագիր գրությամբ կավե տախտակներ։ Դրանցից ամենավաղը թվագրվում է մ.թ.ա. 2600 թվականով։ Սալիկների հաստությունը մի քանի սանտիմետր էր, բայց դրանք տարբերվում էին ձևով և չափսերով։ Դրանց պատրաստման համար հեղուկ կավը լցնում էին փայտե կաղապարի մեջ, մակերևույթի վրա գրում տեքստ, իսկ հետո պլանշետը դնում էին արևի տակ կամ թրծում ջեռոցում, որպեսզի պնդանա ու չորանա։ Պահպանման համար ափսեները դրված էին կողք կողքի. յուրաքանչյուր ափսե ուներ նշանավոր վերնագիր, որով կարելի էր հասկանալ, թե ինչ է ասվում։ Առաջին նման գրադարանները հայտնվել են Հարավ-արևմտյան Ասիայի Բարեբեր մահիկում` մարդկային քաղաքակրթության բնօրրանում, Միջագետքից (ժամանակակից Իրաք) մինչև Նեղոսի ափ (Եգիպտոս) տարածքում, որտեղ գիրը հայտնվել է մ.թ.ա. 3 հազար տարի առաջ։ Այս գրառումները պարունակում են տեղեկություններ առևտրական գործարքների և գույքագրման մասին, ինչը ցույց է տալիս նախապատմական դարաշրջանի ավարտը և Հին աշխարհի պատմության սկիզբը։

Նույնը կարելի է ասել Հին Եգիպտոսում պապիրուսի վրա արված առաջին արձանագրությունների մասին։ Հին եգիպտական ​​ամենահին արխիվները հայտնաբերվել են Ուգարիտում. նամակագրությունից և գույքագրումից բացի, գրագետների համար նախատեսված տեքստերը կարող էին գրվել նաև սալիկների վրա: Առաջին գրադարանային համակարգի մասին վկայում են գտածոներ, որոնք թվագրված են մ.թ.ա 1900 թվականով(Նիպուր) եւ մ.թ.ա. 700 թվականով (Նինվե)։ Նինվեում հայտնաբերվել են Աշուրբանիպալի գրադարանի ավելի քան 30 հազար կավե տախտակներ, որոնք ժամանակակից գիտնականներին բացահայտում են Միջագետքի գրականության, կրոնական և վարչական գործունեության հարստությունը։ Բացահայտումների թվում էին Էնումա Էլիշի ստեղծման առասպելը, որն արտացոլում է ավանդական բաբելոնյան աշխարհայացքը, Գիլգամեշ էպոսը, բազմաթիվ տեքստեր մարգարեություններով, որոնք նշում էին լուսնի փուլերը, մոլորակների և աստղերի շարժումները, Արևը և արևային պսակը, արևի բծերը և արևի խավարումները, ինչպես նաև եղանակը (անձրև, ամպրոպ, կայծակ և ամպամածություն); տեքստեր աստղագիտության թեմաներով, բառացանկեր և երկլեզու բառարաններ, բառերի նշաններ և հոմանիշներ, նաև բժշկական ախտորոշումների ցանկ։

Չինաստանի ամենահին գրադարանը պատկանում էր կայսերական Չժոու դարքայատոհմին, իսկ գրքերի պահապանը փիլիսոփա Լաո Ցզին էր։ Հին չինական որոշ գրադարաններում, որոնք մինչ օրս չեն պահպանվել իրենց սկզբնական տեսքով, հայտնաբերվել են կատալոգների հետքեր, որոնք հաստատում էին գրադարանավարի մասնագիտության այն ժամանակվա գոյությունը։ Ք.ա. 213 թվականին կայսր Ցին Շի Հուանդին հրամայեց ոչնչացնել իրեն դուր չեկած գրքերի մեծ մասը, և միայն Հան դինաստիայի օրոք վերջնականապես դադարեցվեց այդ քաղաքականությունը։ Այնուհետև ստեղծվեցին երեք կայսերական գրադարաններ, իսկ ավելի վաղ Լու Սինը ստեղծեց գրքերի առաջին դասակարգումը։ Կատալոգի բովանդակությունը գրված էր մետաքսե մագաղաթների վրա և պահվում էր մետաքսե տոպրակների մեջ, իսկ ժամանակի ընթացքում թղթի և տպագրության զարգացումը մեծ տեխնոլոգիական ազդեցություն ունեցավ գրադարանների աշխատանքի վրա:

### Դասական շրջան
thumb|Օ․ ֆոն Կորվեն․ «Ալեքսանդրիայի գրադարան»
Ալեքսանդրիայի գրադարանը, որը գտնվում էր Հին Եգիպտոսում, հին աշխարհի ամենամեծ և ամենակարևոր գրադարանն էր: Գրադարանը իր ծաղկման շրջանն ապրեց Պտղոմեոսյան դինաստիայի օրոք՝ դառնալով հիմնական կրթական կենտրոն մ.թ.ա. 3-րդ դարում և այդպես մնալով մինչև մ.թ.ա. 30 թվականին հռոմեացիների կողմից Եգիպտոսի գրավումը: Գրադարանը բացվել է Պտղոմեոս I Սոտերի կամ նրա որդու՝ Պտղոմեոս II Կերունուսի օրոք։ Հենց Ալեքսանդրիայում է գործել գրադարանների կազմակերպման առաջին համակարգը։ Ցելսուսի գրադարանը Անատոլիայի Եփեսոսում կառուցվել է մ.թ. 135 թվականին Տիբերիուս Հուլիոս Ակվիլա Պոլեմեյանի կողմից և անվանվել է նրա հոր՝ Տիբերիուս Հուլիուս Ցելսուս Պոլեմեանի անունով: Գրադարանը պարունակում էր մոտ 12 հազար մագաղաթ, և այն ինքնին ծառայել է որպես Ցելսուսի գերեզման։ Շինարարությունը սկսվել է 113 կամ 114 թվականներին։ Գրադարանը ավերվել էր երկրաշարժից, և երկար ժամանակ տեսանելի էր միայն ճակատի մի մասը։ Գրադարանի մնացած ավերակները հայտնաբերվել են ավստրիացի հնագետների կողմից 1903 թվականին։

Ձեռագիր գրքերից կազմված մասնավոր գրադարանները հայտնվել են Հին Հունաստանում մ.թ.ա 5-րդ դարում և եղել են բացառապես հունական։ Գրքերի հայտնի հավաքորդների մասին հիշատակվել է մ.թ.ա. 2-րդ դարի վերջին «Իմաստունների տոնը» գրքում, սակայն այս աշխատանքը առանձնապես չի նկատվել հռոմեացիների կողմից: Օգոստոս Օկտավիանոսի դարաշրջանում գրադարանները հայտնվեցին նաև հռոմեական ֆորումների մոտ, օրինակ՝ Օկտավիայի պորտիկոյում, Մարցելուսի թատրոնի մոտ, Ապոլլոն Պալատինի տաճարում և Ուլպիական գրադարանում՝ Տրայանոսի ֆորումում: Պետական ​​արխիվները պահվում էին Հռոմի ֆորումի և Կապիտոլիումի միջև ընկած լանջին գտնվող շենքում։ Մասնավոր գրադարանները ի հայտ եկան Ուշ Հանրապետության ժամանակ, երբ Սենեկան, իր *De tranquillitate animi*-ում, քննադատում էր գրադարանատերերին, ովքեր շքեղ զարդարում էին իրենց գրադարանները և լցնում դրանք տարբեր նյութերով, բայց դժվարությամբ էին կարողանում կարդալ գրքերի վերնագրերը։

Գրադարանները շքեղ առարկա էին վիլլաներում։ Կիկերոնի համար Տուսկուլումում, Մաեկենասի համար մի քանի վիլլաներում և Պլինիոս Կրտսերի համար (ըստ պահպանված նամակների): Հերկուլանեում գտնվող Պապիրուսների վիլլայում հրաբխային մոխրի մեջ մասամբ պահպանվել է հունական գրադարանը, որտեղ հայտնաբերվել են փրկված պապիրուսներ։ Հնագետները կարծում են, որ մոխրի տակ թաղված է լատինական գրադարան, որը դեռ պետք է հայտնաբերվի:
[thumb|left|[Ցելսուսի գրադարանների ավերակները Եփեսոսում]]

Արևմուտքում առաջին հանրային գրադարանները հայտնվեցին Հռոմեական կայսրության ժամանակ, քանի որ Հռոմի յուրաքանչյուր կառավարիչ ձգտում էր ավելի շատ գրադարաններ բացել, քան իր նախորդը: Առաջին հանրային գրադարանը, որը կոչվում է «*Anla Libertatis*»() Հռոմում, հիմնադրվել է Հռոմի Հանրապետության հրամանատար և հյուպատոս Գայուս Ասինիուս Պոլլիոյի կողմից մ.թ.ա. 39 թվականին Իլլիրիայում պարթևների նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո։ Գրադարանը բարձրացրեց Հռոմի կարգավիճակը էկումենում և թույլ տվեց մարտահրավեր նետել Ալեքսանդրիայի գրադարանին: Նրա գլխավոր շենքը գտնվում էր Հռոմի ֆորումի մոտ, և ուներ հունարեն և լատիներեն գրքերի բաժիններ. ավելի ուշ ստեղծագործությունների բաժանման նմանատիպ սկզբունք ընդունվեց հռոմեական բոլոր գրադարաններում։ Քաղաքացիական պատերազմների ավարտին, որոնք ավարտվեցին Մարկոս ​​Անտոնիոսի մահով մ.թ.ա. 30 թվականին, Օգոստոսը առաջարկեց վերակառուցել Հռոմի ավերված շենքերը և աշխատանքի ընթացքում բացեց ևս երկու հանրային գրադարան՝ Ապոլլոն Պալատինի տաճարում (Պալատինյան գրադարան) և Օկտավիայի սյունասրահում։ Տիբերիոս կայսեր օրոք Պալատինի բլրի վրա կառուցվեցին ևս երկու գրադարաններ։ Վեսպասիանոսը Վեսպասիանոսի ֆորումում, որը հայտնի է որպես Խաղաղության ֆորում, կառուցել է Հռոմի գլխավոր գրադարաններից մեկը՝ Աշխարհի գրադարանը ()։ Գրադարանը կառուցվել է ավանդական հատակագծով, ուներ երկու սրահ՝ հունարեն և լատիներեն ձեռագրերով, որոնցից էին Գալենի և Լուցիոս Աելիուս Սեյանուսի գործերը։ Մինչ օրս պահպանվածներից է Ուլպիական գրադարանը, որը կառուցվել է Տրայանոս կայսեր օրոք 112-113 թվականներին Կապիտոլիումում։ Տրայանոսի սյունը բաժանում էր հունական և լատինական սրահները, որոնք միմյանց դեմ-դիմաց էին։ Սրահը 15 մ բարձրություն ուներ՝ հաշվի առնելով տանիքը՝ 21 մ։

Ի տարբերություն հունական գրադարանների, հռոմեական գրադարաններում ընթերցողներին ուղղակիորեն հասանելի էին մատյանները, որոնք պահվում էին դարակների առանձին սենյակում։ Կար ընթերցանության և արտագրելու տեղ։ Արձանագրությունները հազվադեպ են նշում գրքերի փոխառության մասին։ Մշակութային կենտրոններ էին համարվում նաև հռոմեական բաղնիքները, որոնք կառուցված էին գրադարանների կողքին․ մի սենյակում հունարեն տեքստեր էին, իսկ մյուսում՝ լատինական տեքստեր։ Նյութերը ներառում էին մագաղաթներ (Պերգամոնի գրադարան), պապիրուսի մագաղաթներ. գրելու համար պատրաստ նյութերի արտահանումը առևտրի խնդիր էր։ Գրագետ մարդկանց համար ստեղծվեցին գրքերի և մատյանների ոչ շատ հանրային կրթական կամ թագավորական հավաքածուներ, հազվադեպ բացառություն էր Ալեքսանդրիայի գրադարանի Ալեքսանդրյան Սերապեումի հավաքածուն: Մասնավոր գրադարաններ մուտք գործելը շատ հազվադեպ էր, և նրանք, ովքեր մուտքի արտոնություն էին ստանում, պարտադիր զրուցում էին գրադարանավարների հետ, նախքան գիրք վերցնելը:

## Միջնադար
### Բյուզանդիա
[thumb|[Մալաթեստիանայի գրադարանը Չեզենայում Եվրոպայի առաջին քաղաքացիական գրադարանն է]]
Ուշ անտիկ դարաշրջանում և միջնադարի սկզբում սկսվեց Հռոմի անկումը. այդ ժամանակ քաղաքում գործում էր 28 հանրային գրադարան։ Կայսրությունը բաժանվեց երկու մասի, և 330 թվականին Կոստանդիանոս I Մեծ կայսրը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Բյուզանդիա, որը հետագայում վերանվանվեց Կոստանդնուպոլիս։ Հին ժամանակներում ծաղկած հռոմեական ինտելեկտուալ մշակույթը վերափոխվել է քրիստոնեության ազդեցության տակ, իսկ մշակութային կենտրոնն արդեն տեղափոխվել է Բյուզանդիա, որտեղ գրադարանները բաժանվել են չորս տեսակի՝ ըստ իրենց տերերի և նպատակի՝ կայսերական, հայրապետական, վանական և անձնական։

Արևմուտքում հելլենիստական ​​մշակույթը դիտվում էր որպես հեթանոսական, և նրանք ձգտում էին ճնշել դրա ցանկացած հետք. նրանք ուշադիր հետևում էին միայն քրիստոնեական գրքերին (Սուրբ Գիրք և հոգևոր գրականություն), որոնք ներկայացված էին այսպես կոչված կոդեքսների տեսքով և հնագույն աշխատությունները ուղղակի բախտի քմահաճույքին են հանձնվել և ոչնչացվել։ Արևելքում, սակայն, շատ հնագույն գործեր ընդօրինակվել են ծածկագրի տեսքով և, հետևաբար, պահպանվել են Բյուզանդիայի վանական գրագրություններում։ Հենց վանական գրադարաններն էին ստեղծագործությունների ամենամեծ շտեմարանը Եվրոպայում, և դրանց կառավարման կանոնները Արևելքում և Արևմուտքում առանձնապես չէին տարբերվում։ Վանական գրասենյակները լավ լուսավորված էին, քանի որ մոմերը կարող էին հրդեհ առաջացնել, վանականները գրեթե ամբողջ օրն անց են կացրել գրասենյակում՝ դուրս գալով միայն ճաշի և ծառայության համար: Այս տեմպերով միջնադարյան վանքերում սկսեց կուտակվել գրադարանային մեծ հավաքածու. գրքերի մեծ մասը վերաբերում էր հատկապես վանականների դաստիարակությանը և նրանց հոգևոր զարգացմանը: Թեև տեքստերի ճնշող մեծամասնությունը քրիստոնեական բովանդակության էր, վանականները հաճախ առաքինություններ էին գտնում հին հունական տեքստերում, ինչի արդյունքում հունարեն գործերը պատճենվում և պահպանվում էին վանական գրագրություններում։

Երբ Եվրոպան մտավ խավար դարեր, բյուզանդական գրագրությունները շարունակեցին պահպանել հունահռոմեական գործերը, և այդպիսով Բյուզանդիան պահպանեց կրթության և գրադարանների դասական մոդելը հին դարաշրջանից: Կոստանդնուպոլսի կայսերական գրադարանը Հին աշխարհի գիտելիքների ամենակարևոր շտեմարանն էր. գաղափարը հորինել է Կոնստանտին I-ը, սակայն գրադարանն ավարտին է հասցրել միայն նրա որդին՝ Կոնստանտինոս II-ը, ով ստեղծել է այն կայսերական պալատի սյունասրահում և ֆոնդի համալրման պատասխանատու նշանակեց Թեմիստիուսին։ Կոնստանտինոս II-ի գահակալության 24 տարիների ընթացքում գրադարանը համալրվել է հսկայական թվով ձեռագրերով և գրքերով և Թեմիստիոսը ներկայացրել է Պլատոնի, Արիստոտելի, Դեմոսթենեսի, Իսոկրատի, Թուկիդիդեսի, Հոմերոսի և Զենոնի աշխատությունները՝ վարձելով գեղագիրներ։ Նա նաև ուսուցիչներ էր ընտրել գրադարանի դպրոցի համար։

Կոստանտինոս II-ի մահից հետո Հուլիանոս Ուրացողը, ով դարձավ կայսր, սկսեց ընտրել հեթանոսական և քրիստոնեական գրքեր գրադարանային հավաքածուների համար, իսկ ավելի ուշ Վալենս II-ը վարձեց հունարենի և լատիներենի գրագիրներ՝ հին ձեռագրերը արտագրելու և վերականգնելու համար: 5-րդ դարում Կոստանդնուպոլսի կայսերական գրադարանը բաղկացած էր 120 հազար հատորից և ամենամեծն էր Եվրոպայում։ 477 թվականին հրդեհը այրել է ամբողջ գրադարանը, որը հետագայում վերականգնվել է։ Հետագայում հրդեհներ տեղի ունեցան 726, 1204 և 1453 թվականներին (Կոստանդնուպոլսի թուրքական պաշարման ժամանակ)։

6-րդ դարում Միջերկրական ծովի մեծ գրադարաններն ավելի շատ նման էին Կոստանդնուպոլսի և Ալեքսանդրիայի գրադարաններին։ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանի գրադարանը հիմնադրվել է, ենթադրաբար, 4-րդ դարում Կոստանդիանոս Ա Մեծի օրոք և որպես աստվածաբանական գրադարան ուներ աշխատությունների դասակարգման համակարգ։ Այն նաև եղել է մի քանի Տիեզերական ժողովների փաստաթղթերի շտեմարան (Նիկիա, Եփեսոս և Քաղկեդոն)։ Ենթադրվում է, որ այն ի սկզբանե գտնվել է պատրիարքի նստավայրում, իսկ 7-րդ դարում տեղափոխվել է Թոմեյթս Տրիկլինուս։ Այդ մասին այլ տեղեկություն չկա, բացի այն, որ այրվել են այս գրադարանի բազմաթիվ գրքեր։

Միևնույն ժամանակ կային նաև փոքր մասնավոր գրադարաններ, որոնք պատկանում էին հիմնականում բյուզանդական ազնվականության և բարձրաստիճան հոգևորականության ներկայացուցիչներին, թեև սեփականատերերի թվում կային ուսուցիչներ և հարուստ մատենասերներ (վերջիններս մեծ գումարներ էին ծախսում գրքերը զարդարելու վրա)։ Հարուստ գրադարանների սեփականատերերից մեկը Թեոդորիկ Մեծի դարաշրջանի պետական ​​գործիչ Կասիոդորոսն էր, Վիվարիումում (այժմ՝ Կալաբրիա) նա հիմնեց վանք և գրադարան, որտեղ փորձեց հավաքել ինչպես սուրբ, այնպես էլ աշխարհիկ բովանդակության բոլոր հին տեքստերը: Որպես գրադարանավար՝ Կասիոդորոսը վանականների համար հրահանգներ է հավաքել, թե ինչպես օգտագործել ձեռագրերը կարդալիս և ինչպես պատճենել տեքստերը։ Գրադարանը, սակայն, չի գոյատևել։ Քրիստոնեական մեծ գրադարաններից, բացի Օրիգենեսին և Պամպիոս Կեսարացուն պատկանողներից, առանձնանում է Կեսարիայի գրադարանը՝ այն ժամանակվա ամենամեծ եկեղեցական գրադարանը, որտեղ պահվում էր ավելի քան 30 հազար ձեռագիր։ Այնտեղ սովորել և աշխատել են Գրիգոր Աստվածաբանը, Բարսեղ Կեսարացին և Հիերոնիմոսը։

### Իսլամական գրադարաններ
[thumb|Շինգետտիի գրադարանի ներսում, [Մավրիտանիա]]

Առաջին իսլամական գրադարանները միշտ չէ, որ նախատեսված են եղել հանրային օգտագործման համար։ Դրանք պարունակում են բազմաթիվ գրքեր և, առաջին հերթին, Ղուրանի նմուշներ: Հադիսը դարձավ իսլամական աշխարհում ձեռագրեր հավաքելու և լեգենդներն ու ասացվածքները ոչ միայն բանավոր փոխանցելու ավանդույթի սկիզբը։ Գրադարաններն առաջին անգամ հայտնվեցին մզկիթներում, և նրանք պահեցին ոչ միայն Ղուրանը, այլև իսլամի, փիլիսոփայության և գիտության վերաբերյալ այլ աշխատություններ: Աբբասյանների օրոք գիտությունը լայնորեն զարգացավ մուսուլմանների շրջանում, Աբբասյանները հետևեցին հադիսի այն խոսքին, ըստ որի գիտնականի թանաքը նույնացվում էր նահատակի արյան հետ՝ դրանով իսկ ընդգծելով գիտելիքի կարևորությունը։ Իսլամական աշխարհում սկսեցին հայտնվել գիտական ​​և կրթական կենտրոններ. դրանցից յուրաքանչյուրի առանցքը գրադարաններն էին՝ հանրագիտարաններով, թարգմանություններով, մեկնաբանություններով և տրակտատներով, որոնք գրված էին մուսուլման գիտնականների կողմից: Թղթի գյուտը մուսուլմաններին թույլ տվեց ավելի առաջադիմել գրադարանների զարգացման գործում. բոլոր գրադարանները (ներառյալ կառավարիչներին պատկանողները) հասանելի դարձան հանրությանը, գրողներն ու դպիրները, անկախ դասից և ազգությունից, սկսեցին գրքեր փոխանակել և այլ աշխատություններ տարածել։

Արաբներն ու իրանցիները 8-րդ դարում չինացիներից ընդունեցին թղթի պատրաստման տեխնոլոգիան, իսկ 794 թվականին Բաղդադում ստեղծվեց առաջին թղթի գործարանը։ 9-րդ դարում մուսուլմանաբնակ քաղաքներում հայտնվեցին առաջին գրադարանները, որոնք կոչվում էին «գիտության սրահներ» (դար-ալ-իլմ): Յուրաքանչյուր այդպիսի սրահ ուներ իսլամի իր ճյուղը, որը ոչ միայն ձգտում էր ներկայացնել իր սկզբունքները, այլեւ նպաստել գիտելիքի տարածմանը: Այսպիսով, Բաղդադի գրադարանը, որը հայտնի է որպես Իմաստության տուն, նաև համալսարան էր, որտեղ գիտնականներն ու դպիրները արաբերեն էին թարգմանում հին գիտնականների և փիլիսոփաների (և ոչ միայն հին) աշխատությունները: 9-րդ դարում խալիֆ ալ-Մութավաքիլ Ալլալլահը հրամայեց կառուցել Զավիյաթ Քուրրա՝ ընթերցողների համար յուրատեսակ սրահ, որը պետք է շքեղ կահավորվեր և սարքավորվեր։

Մեկ այլ գրադարան ստեղծվել է Շիրազում Ադհուդ ալ-Դաուլայի կողմից, որը պատմաբան ալ-Մուկադասին ներկայացրել է որպես «շենքերի համալիր, որը շրջապատված է լճերով և գետերով, այգիներով: Շենքերը պսակված էին գմբեթներով և կազմված էին վերին և ստորին հարկերից՝ ընդհանուր թվով, ըստ սեփականատիրոջ, 360 սենյակ... Յուրաքանչյուր բաժանմունքում կատալոգները դրված էին դարակներում... սենյակները կահավորված էին գորգերով»։ Նման գրադարաններում աշխատում էին բազմաթիվ թարգմանիչներ և գրագիրներ՝ պարսկերենից և հունարենից, լատիներենից և սանսկրիտից արաբերեն թարգմանելու հասանելի գիտական ​​և դասական գրականության մեծ մասը:

11-րդ դարից սկսվեց գրադարանային համակարգի զարգացումը Աֆրիկայի այն հատվածում, որը նվաճել էին արաբները։ Հատկապես արժեքավոր գրադարաններն էին Տիմբուկտու քաղաքում և ավելի քան վեց դար կարևոր էին Գանայի և Մալիի կայսրությունների, ինչպես նաև Սոնհայ նահանգի համար։ Ամենահայտնի հեղինակներից էր Ահմադ Բաբա ալ-Մասուֆին, որը գրել է ավելի քան 40 ձեռագիր և դարձել Տիմբուկտուի ամենաազդեցիկ գիտնականներից մեկը։ 1591 թվականին Թոնդիբիի ճակատամարտի արդյունքում ձեռագրերի և շինությունների մեծ մասն ավերվեց, և Ահմադ Բաբան և նրա նման շատ գիտնականներ գերվեցին։ Չնայած դրան, մինչ օրս պահպանվել է մոտ 700 հազար ձեռագիր։

13-րդ դարում մոնղոլների նվաճումները հանգեցրին արաբական պետությունների փլուզմանը. մոնղոլների կողմից Բաղդադի գրավման արդյունքում գրադարանն այրվեց, իսկ գրքերը նետվեցին Տիգրիս գետը։ Միջնադարյան գրադարաններին հարված հասցրեց իսլամում առանձին շարժումների ռազմատենչ խավարամտությունը, որի արդյունքում բազմաթիվ գրադարաններ ավերվեցին։ Քիչ գրադարաններ են մնացել անփոփոխ. օրինակներ են միջնադարյան գրադարանը մավրիտանական Չինգետտի քաղաքում և Աստան Քուդս Ռազավիի կենտրոնական գրադարանը Իրանի Մաշհադ քաղաքում, որը գործում է ավելի քան 600 տարի (ավելի քան 1,1 միլիոն հատոր): Բազմաթիվ իսլամական գրքերի բովանդակությունը թարգմանվել է Իսպանիայից և Սիցիլիայից եկած քրիստոնյա վանականների կողմից, ինչը թույլ է տվել Արևմտյան Եվրոպային վերագտնել հին գիտությունն ու արվեստը. սրանք բնօրինակ ստեղծագործությունների պատճեններն էին, որոնք վանականները պահում էին, և որոնք թարգմանվել էին բյուզանդացիների կողմից: Դրանցից առաջացած գրապահոցները հիմք դարձան ժամանակակից գրադարանների համար։

### Ասիա
Կրոնի և փիլիսոփայության տարածումը Հարավային և Արևելյան Ասիայում խթան հանդիսացավ գրչության, գրքերի և գրադարանների զարգացման համար։ Այս մշակույթը մշակվել է Չինաստանի կառավարիչների կողմից, և թղթի պատրաստման և տպագրության տեխնոլոգիան (ներառյալ փայտի փորագրությունները) թույլ են տվել Ասիային առաջ անցնել Եվրոպայից գրադարանների զարգացմամբ և Արևելյան Ասիայում գրքերի բում առաջացնել: Գրքի գրչության զարգացման վրա ազդել են բուդդիզմը, կոնֆուցիականությունը, դաոսականությունը։ Ջայնիզմը ուներ կրոնական, գիտական ​​և մշակութային հետազոտությունների ավանդույթ. այսպես կոչված «Ջիվայի գիտելիքի շտեմարանները», որտեղ պահպանվել են հարյուրավոր և հազարավոր ձեռագիր գրքեր և ձեռագրեր։ Չինացիների կողմից թղթի գյուտը հնարավորություն տվեց ստեղծել տպագրության առաջին ձևը, մասնավորապես, Կոնֆուցիոսի ասացվածքները կիրառվեցին քարե տախտակների վրա: Չինացիները փափուկ թուղթ են դրել քարե սալիկի վրա՝ թանաք քսելով թերթի հետևի մասում. սև ֆոնի վրա այսպես են հայտնվել սպիտակ տառերը[4]։ Չինացիները զբաղվում էին նաև փայտի տպագրությամբ (փորագրություն) և դրա համար նյութեր էին արտադրում։ Այսպիսով, օգտագործելով ավելի քան 130 հազար փայտե բլոկներ, պատրաստվել է Տրիպիտակայի 5000 օրինակ։ Փայտատպաագրությունը իր ծաղկման շրջանն ապրեց Թան դինաստիայի ժամանակ, երբ դասական բուդդայական տեքստերը հայտնվեցին բազմաթիվ մասնավոր գրադարաններում:

11-րդ դարում Չինաստանում հայտնագործվեց ձեռքի շարվածքը, և կորեացիները հիմնեցին ձեռքի շարվածքի արտադրության առաջին արհեստանոցը։ Այնուամենայնիվ, փայտյա տպագրությունը չի վերացել և պահպանվել է Չինաստանում, Կորեայում և Ճապոնիայում: Յուրաքանչյուր կայսր ստեղծեց իր գրավոր արխիվը և որոշեց, թե որ փիլիսոփայական, գիտական, կրոնական ծեսերի, պոեզիայի և գրականության տեքստերը պետք է տպագրվեն և տեղադրվեն գրադարաններում՝ երբեմն վերաշարադրելով պատմությունը մինչև իշխանության գալը: Հետագայում բուդդիզմի և կոնֆուցիականության գրքերը մեծ ազդեցություն ունեցան Արևելյան Ասիայում գրադարանավարության զարգացման վրա։ 1407 թվականին Մին դինաստիան հիմնեց կայսերական գրադարան, որը կոչվում էր «Վեն Յուան սրահ», ինչպես նաև ստեղծեց Յունլե հանրագիտարանը, որը պարունակում էր 11000 հատոր և 7000 օրինակ գրքեր: Մինչ օրս պահպանվել է միայն մի փոքր մասը, քանի որ հատորներից շատերը կորել են. նմանատիպ հավաքածուներ, սակայն, հայտնվել են նաև 1725 և 1772 թվականներին:

Հարավարևելյան Ասիայի գրադարաններում պահվում էին բուդդայական տեքստեր, ուսումնական նյութեր և պատմական գրառումներ։ 18-րդ դարում բրիտանացի դեսպան Մայքլ Սայմսը, ուսումնասիրելով այս գրադարանը, նշեց, որ «Նորին Բիրմայական Մեծությունը կարող է ունենալ ավելի շատ գրադարան, քան Դանուբի ափերից մինչև Չինաստանի սահմանները գտնվող ցանկացած տիրակալ»: Թաիլանդում *ho trai* կոչվող գրադարանները կառուցվել են ամբողջ երկրում, բայց հիմնականում լճակների վրա գտնվող շենքերում, որպեսզի միջատները չխժռեն գրքերը:

### Եվրոպա
thumb|Մերթոն քոլեջի գրադարան
Վաղ միջնադարում ամենազարգացածն ու առաջադեմը վանական գրադարաններն էին. ամենավառ օրինակը Մոնտեկասիանոյի աբբայության գրադարանն է: Քանի որ գրքերն ու ձեռագրերը շատ արժեքավոր և թանկ էին, դրանք հաճախ փակված էին դարակների մեջ, որպեսզի որևէ մեկը չտանի: Այնուամենայնիվ, գրադարանները կարող էին գրքեր տալ ավանդի դիմաց (գրքի արժեքը կամ հավասար արժեք ունեցող մեկ այլ գիրք), այսպես կարելի էր գրքերը պատճենել և բաժանել: 1212 թվականին Փարիզի խորհուրդը հորդորեց վանքերին չմերժել գրքերի փոխառության քաղաքականությունը՝ այն անվանելով «գթության հիմնական դրսեւորումներից մեկը»։

Առաջին գրադարանները, որոնք գտնվում էին վանքերում և կապված էին գրչատների հետ, պարունակում էին ամբիոններ, որոնց վրա ամրացված էին գրքեր: Ամբիոնների վերևում և արանքում տեղադրված դարակները գրքի մամլիչներ էին (գրապահարանների նախադրյալներ): Շղթան ամրացված էր գրքի շապիկին։ Գրքերի այս մամլիչները տեղադրվում էին կարելների մեջ (բարձր պատերով սեղաններ)՝ պատերին և պատուհաններին ուղղահայաց, հնարավորինս շատ լույս ապահովելու համար: Այս «համակարգը» ավելի բնորոշ էր անգլիական գրադարաններին, քանի որ մայրցամաքային Եվրոպայի գրադարաններում գրապահարանները տեղադրվում էին պատերին զուգահեռ (առաջին օրինակը իսպանական Էլ Էսկորիալն է): Կարևոր ձեռագրեր են պահվել Աթոս լեռան և Սինայի թերակղզու ուղղափառ վանքերի գրադարաններում (Սուրբ Եկատերինայի վանք)։

## Վերածննդի դարաշրջան
Laurenitsana գրադարանի ընթերցասրահ 
15-րդ դարից Կենտրոնական և Հյուսիսային Իտալիայում հումանիստների և նրանց լուսավոր այցելուների գրադարանները ստեղծեցին միջուկներ, որոնց շուրջ առաջացան գիտնականների «ակադեմիաներ»։ Չեզենայի կառավարիչ Դոմենիկո Նովելո Մալատեստան հիմնադրեց Մալատեսիանան, Կոսիմո դե Մեդիչին Ֆլորենցիայում հիմնեց հավաքածու, որը հիմք դարձավ Լաուրենցիանայի համար։ Հռոմում Վատիկանի գրադարանը ստեղծվել է Նիկոլայ V-ի ջանքերով հունական և լատինական գրադարանների միավորումից հետո, այնուհետև ընդլայնվել է Սիքստոս IV-ի և նրա գրադարանավար Բարտոլոմեո Պլատինայի օրոք, ում գրադարանի կառավարումը հանձնվել է 1475 թվականի փետրվարին: Հունգարական Քորվինուսի գրադարանը դարձավ Վերածննդի դարաշրջանի առաջին և ամենամեծ հունա-լատինական գրադարաններից մեկը. այն հիմնադրել է թագավոր Մաթիաս I Կորվինուսը, որը ղեկավարում էր Հունգարիան: 1490 թվականին գրադարանը պարունակում էր մոտ 3000 կոդեքսներ կամ «կորվինանե»։ Գրադարանը ստեղծելու համար Մաթիասին ոգեշնչել է իր կինը՝ Բեատրիս Արագոնցին: Մաթիասի մահից հետո բազմաթիվ ձեռագրեր անհետացել են գրադարանից. ենթադրվում է, որ դրանք թուրքերը տարել են Օսմանյան կայսրության՝ Հունգարիա ներխուժման ժամանակ։

16-րդ դարում Սիքստոս V-ը Բրամանտեի Բելվեդեր պալատը բաժանեց երկու մասի, ամենալավ մասում դնելով Առաքելական գրադարանը։ Հաջորդ երկու դարերում Հռոմում հայտնվեցին մի շարք գրադարաններ․ 
*Վալիչելիանա գրադարանը՝ Սուրբ Ֆիլիպ Ներիի գրքերով, 
*Կեսար Բարոնիոյի անձնական գրադարանը;
* Անգելիկա գրադարանը Անգելո Ռոկկա անունով, միակ հանրային գրադարանը Հակառեֆորմացիոն Հռոմում։ 
*Ալեսանդրինայի գրադարանը, որը Հռոմի պապ Ալեքսանդր VIII-ի կողմից շնորհվել է Հռոմի Սապիենցա համալսարանին, 
*Կարդինալ Ջիրոլամո Կասանատեի Կասանատենսե գրադարանը և 
*Կորսինյան գրադարանը, որը հիմնադրվել է Կլիմենտ XII-ի և նրա եղբորորդի կարդինալ Ների Կորսինիի կողմից, այժմ գտնվում է Կորսինի պալատում՝ Վիա դելլա Լունգարայում:

Վենետիկի Հանրապետությունը ստեղծեց Մարչիանա գրադարանը՝ հիմնվելով կարդինալ Բարսեղ Վիսարիոնի անձնական գրադարանների վրա, իսկ Միլանում կարդինալ Ֆեդերիկո Բորոմեոն հիմնեց Ամբրոզյան գրադարանը։ Այս միտումը տարածվեց նաև Ապենինյան թերակղզուց դուրս։ Պալատինի գրադարանը հիմնադրվել է Հայդելբերգում Պֆալցի ընտրիչ Լյուդվիգ III-ի կողմից: Այս գրադարանները չունեին այնքան շատ հատորներ, որքան ժամանակակիցները, սակայն կային բազմաթիվ արժեքավոր ձեռագրեր հունարեն և լատիներեն լեզուներով, ինչպես նաև աստվածաշնչյան տեքստերի պատճեններ։

Տպագրության գյուտը Վերածննդի գրադարաններին թույլ տվեց հավաքել նաև տպագիր գրքեր, և 1550-1650 թվականներին տեղի ունեցավ մեծ տեղաշարժ, ուշադրությունը ձեռագրերից և մագաղաթներից տեղափոխվեց օգտակար տեղեկատվություն պարունակող տպագիր տեքստերին, գրքերին՝ որպես գիտելիքների աղբյուրի և ինքնազարգացման գործիքների : Նման փոփոխությունները կարող են դիտվել նաև որպես գեղագիտական ​​տեսանկյունից անցում դեպի տեղեկատվական բովանդակություն։ Դրա օրինակն է Ուրբինոյի դքսերի դղյակի գրադարանը, որի հավաքածուն ապացույցն է գրքերի հավաքման երկու սկզբունքների՝ գեղագիտական ​​և ինտելեկտուալ: Հին գրադարանը ծառայում էր տեքստերի ընտրությանը, որոնք պարունակում էին պատմական տեղեկություններ Ուրբինոյի դուքսի և նրա հարաբերությունների մասին, նոր գրադարանը պարունակում էր տեղեկատվական տեքստեր, որպեսզի գիտնականները ուսումնասիրեին և քննարկեին դրանց բովանդակությունը: Հերցոգի գրադարանում հայտնվեց նաև յուրատեսակ արխիվ՝ Վերածննդի դարաշրջանի նամակներով և նորություններով ձեռագրեր, դիվանագիտական ​​նամակագրություններ, ինժեներական փաստաթղթեր, ռազմական հաղորդագրություններ, տարբեր հրամանագրեր և այլն։ Միևնույն ժամանակ, Չինաստանում, Մին դինաստիայի օրոք, հիմնադրվել է Տյան Յին՝ Չինաստանի ամենահին գործող գրադարանը, որն այժմ պահում է ավելի քան 70 հազար հատոր հնագույն գրքեր և ձեռագրեր:

## Լուսավորության դարաշրջան
[thumb|200px|Թոմաս Բոդլին, որն հիմնադրել է [Բոդլեյան գրադարանը 1602 թվականին]]
17-րդ և 18-րդ դարերը կոչվում են «գրադարանների ոսկե դար», քանի որ Եվրոպայի առաջատար գրադարաններից շատերը հիմնադրվել են հենց այս ժամանակաշրջանում: Օրինակներ են՝ 
*Ֆրենսիս Տրիգի շղթայական գրադարանը Սուրբ Վուլֆրամի եկեղեցում (Գրանտեմ, Լինքոլնշիր), որը հիմնադրվել է 1598 թվականին Ուելբորնի ռեկտորի կողմից։ 
*Թոմաս Բոդլիի կողմից հիմնադրված Բոդլեյան գրադարանը որպես «ուսյալ մարդկանց հանրապետություն»։ 
*Նորվիչի քաղաքային գրադարան, հիմնադրվել է 1608 թվականին 
*Բրիտանական գրադարան, հիմնադրվել է 1753 թվականին։
*1653 թվականին բացվեց անգլիախոս աշխարհում առաջին հանրային գրադարանը՝ Չեթհեմի գրադարանը Մանչեստրում:

Մեծ Բրիտանիայում գրադարաններ բացվեցին Իպսվիչում 1612 թվականին, Բրիստոլում (հիմնադրվել է 1613 թվականին, բացվել է 1615 թվականին), Լեսթերում (1632) և Շրուսբերի դպրոցում։

Ֆրանսիայում այն ​​ժամանակվա նշանավոր մատենասերներից մեկը կարդինալ Ջուլիո Մազարինն էր՝ իր սեփական գրադարանի հիմնադիրը։ Նրա առաջին գրադարանը ղեկավարում էր նրա անձնական գրադարանավարը՝ Գաբրիել Նաուդեթը։ Այն դադարեց գոյություն ունենալ այն բանից հետո, երբ Մազարինը փախավ Փարիզից Ֆրոնդայի ժամանակ։ Երկրորդ գրադարանը ստեղծվել է 1643 թվականին առաջինի հիման վրա և փոխանցվել Ֆրանսուա դե լա Պոտերիին։ Մազարինը իր մահից առաջ գրադարանը նվիրել է Չորս ազգերի քոլեջին, որը հիմնադրվել է 1661 թվականին։

Փարիզում հիմնադրվել է նաև Սուրբ Ժնևիևի գրադարանը, Վիեննայում՝ Ավստրիայի ազգային գրադարանը, Ֆլորենցիայում՝ Ազգային կենտրոնական գրադարանը, Բեռլինում՝ Բեռլինի պետական ​​գրադարանը, Վարշավայում՝ Զալուսկիների գրադարանը, Սանկտ Պետերբուրգում՝ Ռուսաստանի ազգային գրադարանը, սա հանրային գրադարան, որը հետագայում կոչվեց Միխայիլ Սալտիկով-Շչեդրինի անունով։

«Գրադարանների ոսկե դարը» բնութագրվում էր ոչ միայն գրադարանային հավաքածուների և հասանելիության ընդլայնմամբ, այլև մեծ հակամարտությամբ։ Ռեֆորմացիան հանդես էր գալիս իշխանության, հարստության և գիտելիքի վերաբաշխման օգտին: Վերաբաշխման վրա ազդեց ավերիչ Երեսնամյա պատերազմը, որը խլեց 8 միլիոն մարդու կյանք (այն ժամանակվա Եվրոպայի բնակչության մոտ մեկ երրորդը), որի ընթացքում հաճախ ստիպված էին գրքերը վերականգնել թալանված վանքերից և գրադարաններից։ Հաշվի առնելով ծածկագրի ստեղծման բարձր արժեքը՝ գրքերը հաճախ ընկալվում էին որպես պարգև նյութական և հոգևոր հարստության առումով։ Բավարիայի ազնվականությունը Պալատինյան գրադարանի թալանված գանձերը փոխանցեց Վատիկան՝ որպես պարգև: Շվեդիայի արքա Գուստավ Ադոլֆը ուշադրություն դարձրեց ճիզվիտի դպրոցներին և սեմինարիաներին և իր երկրի գրադարաններին նվիրեց հսկայական թվով գրավված գրքեր և ձեռագրեր։ Հատորների հսկայական ծավալները երեսնամյա պատերազմի ժամանակ փոխվեցին և ի վերջո ցրվեցին ամբողջ Եվրոպայում:

Տպագրական մեքենաները լայն տարածում գտան՝ ավելի հաճախակի դարձնելով գրքերի փոխանակումը։ Գրքի տոնավաճառներում առևտրականները առավելագույն շահույթ էին ստանում գրքերի կատալոգների միջոցով: Այդ ժամանակների հավաքորդներն օգնեցին ստեղծել ժամանակակից գրադարանների կերպարը. մասնավորապես, Մազարինիի գրադարանը տիրոջ կողմից հռչակվեց «բաց բոլորի համար առանց բացառության», իսկ Ռոբերտ Քոթոնը զարդարեց իր գրադարանը հին ժամանակների գործիչների կիսանդրիներով։

Հռոմը գրադարանի բովանդակությունը բաշխեց այբբենական կարգով: Որոշակի տառին համապատասխան դարակի վրա տեղադրվել է որոշակի կիսանդրի:

18-րդ դարի սկզբին գրադարանները սկսեցին հեռանալ փակ ծխական գրադարանների մոդելից և ձեռք բերել հանրայինի կերպար, ինչպես նաև փոխեցին իրենց ֆոնդերը և հնարավորություն տվեցին որոշակի ժամկետով գրքեր վերցնել։ Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր գրադարաններն էին բաց բացարձակապես բոլորի համար: Բրիտանական թանգարանը, որի գրադարանային հավաքածուն ներառում էր ավելի քան 50 հազար գիրք, նույնպես բոլորին չէր թույլատրում մտնել. անհրաժեշտ էր ստանալ անցագիր, որի ստեղծման համար պետք էր 3-4 շաբաթ: Ավելին, գրադարանում չէր կարելի պարզապես թափառել ըստ ցանկության։ Ընթերցողին ուղարկում էին էքսկուրսիայի, որի երթուղին խստորեն սահմանված էր, և այն հաճախ շատ կարճ էր թվում։ Այս կանոնից բացառություն է Հերցոգ Օգոստոսի գրադարանը, որը բաց էր հանգստյան օրերին՝ առավոտյան և կեսօրին: Նրա այցելուների մեծ մասը միջին խավի ներկայացուցիչներ էին և գիտության հետ կապ չունեցող անհատներ։ 1714-1799 թվականներին գրադարանը 31485 գիրք (հիմնականում գեղարվեստական) հանձնել է 1648 այցելուի ընթերցանության համար։
### Վճարովի գրադարաններ
[thumb|right|[Բրիտանական թանգարանը, որը բացվել է 1751 թվականին, պարունակում է ավելի քան 50 հազար գրքով գրադարան]]
19-րդ դարի սկզբին չկային հանրային գրադարաններ իրենց ժամանակակից տեսքով, բացառությամբ Մանչեսթրի Չեթհեմի գրադարանը, որը լիովին հասանելի էր հանրությանը և անվճար։ Գրադարանների ցանց է առաջացել մասնավոր կամ ինստիտուցիոնալ հիմունքներով: Աշխարհիկ գրականության հատորների թվի աճը պատճառ դարձավ, որ որոշ ժամանակով շատանան գրքեր, հատկապես առևտրային գրքեր փոխառող գրադարանները։ Շատ փոքր մասնավոր գրքի ակումբներ վերածվեցին նմանատիպ գրադարանների, որոնք կամ մեծ գումար էին գանձում մեկ տարվա օգտագործման համար, կամ բաժանորդներից խնդրում էին գնել իրենց բաժինը: Բաժանորդները, բացի գեղարվեստական ​​գրականությունից, կարող էին կարդալ կենսագրական գործեր, գրքեր պատմության, փիլիսոփայության, աստվածաբանության և ճանապարհորդությունների մասին: Մուտքը սահմանափակ էր։ Այդպիսի գրադարանների օրինակներ են եղել Չեթհեմի գրադարանը (1653), Իններփաֆրեյի գրադարանը (1680) և Թոմաս Փլումի գրադարանը (1704): Ամերիկյան գաղութներում Ֆիլադելֆիայի գրադարանային ընկերությունը հիմնադրվել է Բենջամին Ֆրանկլինի կողմից 1731 թվականին։

Արտադրության և գեղարվեստական ​​գրականության պահանջարկի աճը, որը պայմանավորված էր առևտրային շուկաներով, հանգեցրեցին վարկ տրամադրող գրադարանների աճին՝ որոշ կարիքներ բավարարելու համար: Ուիլյամ Բեթոն պնդում էր, որ հենց իր «Բնօրինակ շրջանառվող գրադարանն» էր, որ առաջինը բացվել է Լոնդոնում 1737 թվականին երկու վայրերում: Նման գրադարանները օգտվողներից գանձում էին բաժանորդային վճար և առաջարկում էին լուրջ թեմաներ։
[thumb|left|[Զալուսկիների գրադարան, կառուցվել է 18-րդ դարի կեսերին]]
Վճարովի գրադարաններն ըստ էության ժողովրդավարական էին. դրանք ստեղծվել էին տեղացի ընթերցողների համար, ովքեր ձգտում էին ստեղծել գրքերի և ընթերցանության նյութերի մշտական ​​հավաքածուներ, բայց ոչ վաճառել դրանք, ի տարբերություն այլ գրադարանների և ընթերցողների: Դրանք հաճախ հիմնվում էին գրքի ակումբների կողմից, բայց բաժանորդների կողմից ընտրված հանձնաժողովները հակված էին ընտրել ընդհանուր բնույթի գրքեր, ոչ թե որևէ կրոնական, քաղաքական կամ մասնագիտական ​​խմբի համար. դրանք ընտրվում էին այնպես, որ փոխշահավետ լինեն համասեփականատերերի համար: Հանձնաժողովը նաև ընտրել է գրադարանավարների՝ նյութերի շրջանառությունը վերահսկելու համար:

1800 թվականին Մեծ Բրիտանիայում կար 200-ից ավելի կոմերցիոն փոխառության գրադարան, որը գրեթե երկու անգամ ավելի շատ էր մասնավոր և բաժանորդային գրադարանների թվից։ Սեփականատերերը ողջունում էին հաճախորդներին՝ ամեն կերպ գովաբանելով իրենց գրադարանները։ Ներկայումս դրանք կոչվում են «վարձույթի հավաքածուներ»։

### Մասնավոր գրադարաններ
thumb|Լայնեն Հոլ գրադարան, 18-րդ դարի բաժանորդային գրադարան  (լուսանկարն արվել է դրա քանդումից քիչ առաջ)
Մասնավոր բաժանորդային գրադարանները գործում էին առևտրային գրադարանների նման, բայց տարբերվում էին շատ առումներով. մասնավորը համարվում էր «ջենթլմենական», որտեղ մուտքը բաց էր միայն սեփականատերերի կամ համասեփականատերերի համար (12 կամ 24-ից մինչև 400-500 մարդ): Օրինակ՝ Լիվերպուլի գրադարանը վերանվանվեց Աթենքի գրադարան, երբ մոտակայքում կառուցվեցին լրատվական սրահ և սրճարան: Մուտքի վճարը մեկ գվինեա էր, տարեկան բաժանորդային վճարը՝ հինգ շիլինգ։ Առաջին 12 տարիների ընթացքում գրանցվածների վերլուծությունը թույլ տվեց պատկերացում կազմել այս ժամանակահատվածում առևտրական համայնքի միջին դասի ընթերցողների սովորությունների մասին. ամենատարածված բաժիններն էին «Պատմություն», «Հնություն», «Աշխարհագրություն» (283 գիրք, 6121 փոխառություն) և «Գեղարվեստական ​​գրականություն» (238 գիրք, 3313 փոխառություն)։
[left|thumb|Գրադարան, որտեղից գիրքը վճարի դիմաց տրվում էր տանը կարդալու համար, Գյուլգոնգ, [Ավստրալիա]]

Մասնավոր գրադարանները վերահսկում էին ոչ միայն բաժանորդագրությունը, այլև գրքային ֆոնդերը. չկային «ցածրակարգ» գրքեր։ Ամենից հաճախ բաժանորդները եղել են հողատերեր, ազնվականներ և հնագույն մասնագիտությունների ներկայացուցիչներ։ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին Արդյունաբերական հեղափոխության սկզբում ձևավորված սոցիալական խավերի մեջ սկսեց առաջանալ գրքերի և ընդհանուր կրթության կարիք, և հայտնվեցին բազմաթիվ վճարովի գրադարաններ՝ վաճառականների համար։

1797 թվականին Քենդալում ստեղծվեց «Տնտեսական գրադարան», որը նախատեսված էր բանվոր դասակարգերի օգտագործման և կրթության համար, իսկ 1799 թվականին Բիրմինգհեմում հայտնվեց ընդհանուր գրականության Արտիզանական գրադարանը։ Մուտքավճարը 3 շիլլինգ էր, բաժանորդային վճարը՝ 1 շիլլինգ և 6 պենս եռամսյակի համար։ Վեպերը, որոնք ի սկզբանե դուրս էին մնացել ֆոնդերից, հետագայում ընդունվեցին այն պայմանով, որ դրանք չպետք է կազմեն տարեկան եկամտի 10%-ից ավելին։

## Ազգային գրադարաններ
thumb|200x200px|Լինդիսֆարնի Ավետարանը Ռոբերտ Քոթոնի հավաքածուի առաջին գրքերից է
Ազգային գրադարանների արմատները նահանգների միապետների թագավորական հավաքածուներն են։ Նման գրադարանի առաջին պլանը մշակվել է Ջոն Դիի կողմից, ով 1556 թվականին Մարիամ I-ին առաջարկել է մեկ մեծ գրադարանում հին գրքերի, ձեռագրերի և գրառումների պահպանման ծրագիր, սակայն այն մերժվել է: 1694 թվականին սըր Ռիչարդ Բենթլին հրատարակեց Թագավորական գրադարանի կառուցման առաջարկություն՝ կրկին ուշադրություն հրավիրելով խնդրի վրա։ Ռոբերտ Քոթոնը՝ հարուստ հնավաճառ, այդ ժամանակ հավաքեց ձեռագրերի ամենահարուստ մասնավոր հավաքածուն և հիմնեց գրադարան։ Աշխարհիկացումից հետո բազմաթիվ անգին և հին ձեռագրեր բաժանվեցին մասնավոր անձանց հավաքածուներին, որոնցից շատերը նույնիսկ տեղյակ չէին ձեռագրերի մշակութային արժեքին: Քոթոնը զբաղվում էր ոչ միայն գրքերի որոնմամբ ու ձեռքբերմամբ, այլև պահպանմամբ։ Նրա մահից հետո Քոթոնի թոռը գրադարանը հանձնեց ժողովրդին, ինչը հնարավորություն տվեց ստեղծել աշխարհում առաջին ազգային գրադարանը և հիմք դնել Բրիտանական գրադարանին։
### Նմուշներ
thumb|upright|Հանս Սլոանը, որի գրքերի և ձեռագրերի հավաքածուն տրվել է Բրիտանական թանգարանին
1753 թվականին Բրիտանական թանգարանում հիմնադրվեց առաջին գրադարանը, որը կարելի էր ազգային համարել. այն թանգարանի հատուկ տեսակ էր, որը չէր պատկանում եկեղեցուն կամ միապետին, այլ հասանելի էր հանրությանը և ձգտում էր հավաքել այն ամենը, ինչ հնարավոր էր։ Այս գրադարանի հիմնադիրը բժիշկ և բնագետ Հանս Սլոանն էր, ով հավաքեց իր Հազվագյուտ իրերի կաբինետը և այն նվիրեց հանրային սեփականությանը 20 հազար ֆունտ ստերլինգով։ Սլոանի հավաքածուն ներառում էր 40 հազար տպագիր գիրք և 7 հազար ձեռագիր, ներառյալ հնագույն փորագրություններ և գծանկարներ. ։ Բրիտանական թանգարանների ակտը ներառում էր նաև Քոթոնի գրադարանը և Հարլեյի գրադարանը, որը դարձավ Թագավորական գրադարանի մի մասը 1757 թվականին: Առաջին պատկերասրահները և ընթերցասրահները բացվեցին 1759 թվականի հունվարի 15-ին երկու տարի անց, երբ Ջորջ II-ը գրադարանին թույլ տվեց ստեղծել երկրում հրատարակված ցանկացած գրքի պատճենը, ինչը նշանակում էր, որ թանգարանի գրադարանը կարող էր ընդլայնվել այնքան, որքան ցանկանում էր։

[thumb|left|Մոնթագյուի տունը, ուր տեղակայված էր [Բրիտանական գրադարան|Բրիտանական գրադարա]]
1856 թվականին Անտոնիո Պանիցին նշանակվեց Բրիտանական գրադարանի գլխավոր գրադարանավար, ով սկսեց արդիականացնել այն։ Գրադարանի հավաքածուն 235-ից հասել է 540 հազարի՝ այս գրադարանը դարձնելով ամենամեծն աշխարհում։ Ընթերցասրահը բացվեց մեկ տարի անց, և Պանիցին ինքը ստեղծեց նոր կատալոգ՝ հիմնված «Կատալոգավորման 91 կանոնների» վրա (1841), որը մշակել էր իր օգնականների հետ։ Այս կանոնները օգտագործվել են 19-րդ և 20-րդ դարերում գրադարանների բոլոր կատալոգներում և հիմք են հանդիսացել մատենագիտական ​​միջազգային ստանդարտ նկարագրության (*ISBD*) և թվային *Dublin Core*-ի ստեղծման համար:
thumb|right|230x230px|Ժակ Օգյուստ դը Տու, գրադարանավար Մազարինի գրադարանում,  որը ժամանակին ամենամեծն էր աշխարհում
Մազարինի գրադարանը հիմնադրվել է որպես Լուվրի թագավորական գրադարան Չարլզ V-ի կողմից 1368 թվականին։ Շառլ Խելագարի մահից հետո գրքերի առաջին հավաքածուն վերցրեց անգլիացի ռեգենտ Ջոն Լանկաստերին՝ Բեդֆորդի դուքսը 1424 թվականին, բայց նրա մահից հետո՝ 1435 թվականին, գրադարանն անհետացավ։ Տպագրական տեխնոլոգիայի շնորհիվ 1461 թվականին Լյուդովիկոս XI-ի օրոք հավաքվեց նոր հավաքածու, իսկ 1534 թվականին Ֆրանցիսկոս I-ը այն տեղափոխեց Ֆոնտենբլո՝ այն համատեղելով իր անձնական գրադարանի հետ։

Ժակ Օգյուստ դը Տուի աշխատանքի շնորհիվ 17-րդ դարում այս գրադարանը դարձավ աշխարհի ամենամեծ և ամենահարուստ գրքերի հավաքածուն։ Այն այցելուների համար բացվել է 1692 թվականին Կամիլ Լետելիե Լուվուայի կողմից (Ֆրանսուա-Միշել Լետելիե Լուվուայի որդին)։ Լուվոյին գրադարանավարի պաշտոնում փոխարինեց Ժերոմ Բինյոնը, ով ամբողջովին փոխեց գրադարանային համակարգը. 1739-1753 թվականներին կազմվեց 11 հատորներից բաղկացած կատալոգ։ Հավաքածուն աճեց գնումների և նվիրատվությունների միջոցով մինչև Ֆրանսիական հեղափոխությունը: Միայն Անտուան-Օգուստին Ռենուարի և Ժոզեֆ վան Պրատի միջամտության շնորհիվ էր, որ գրադարանն այդ տարիներին չվնասվեց։ Ֆրանսիայի Օրենսդիր ժողովի տարիներին գրադարանը կուտակել է 300 հազար հատոր այն բանից հետո, երբ առգրավվել են ազնվականության և բարձրաստիճան հոգևորականների գրադարանները։ 1792 թվականի սեպտեմբերին Ֆրանսիայի օրենսդիր ժողովը Թագավորական գրադարանը հռչակեց ազգային սեփականություն, որից հետո այն հայտնի դարձավ որպես Ֆրանսիայի ազգային գրադարան։

### Ընդլայնում
ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարանի գաղափարը առաջ է քաշվել 1783 թվականին Ջեյմս Մեդիսոնի կողմից։ 1800 թվականի ապրիլի 24-ին ԱՄՆ նախագահ Ջոն Ադամսը ստորագրեց ԱՄՆ կառավարությունը Ֆիլադելֆիայից Վաշինգտոն տեղափոխելու և գրադարան հիմնելու մասին ակտը. Գրքերը ներկրում էին Լոնդոնից։ Կոնգրեսի կարիքների համար գրքերի գնման համար հատկացվեց 5000 դոլար։ 740 գրքերի և 3 քարտեզների հավաքածուն պահվում էր Կապիտոլիումում։

[left|thumb|250px|[Զալուսկիների գրադարանը, որի հավաքածուները Լեհաստանի բաժանումից հետո հայտնվել են Սանկտ Պետերբուրգում՝ Ռուսաստանի ազգային գրադարանում]]
Ռուսաստանի ազգային գրադարանը հիմնադրվել է Սանկտ Պետերբուրգում 1795 թվականին կայսրուհի Եկատերինա II-ի կողմից, որն իր անձնական գրադարանում ուներ Վոլտերի և Դիդրոյի գործերը, որոնք այս փիլիսոփաների ժառանգորդները փոխանցել էին կայսրուհուն իրենց անձնական գրադարաններից։ Գրադարան ստեղծելու գաղափարը ծագել է դեռևս 1766 թվականին, բայց գործնականում իրականացվել է Եկատերինայի մահից ընդամենը վեց ամիս առաջ՝ 1795 թվականի մայիսի 16-ին (27): Գրադարանի հավաքածուի համար հիմք են հանդիսացել լեհական համանուն ընտանիքի հիմնադրած Զալուսկիների գրադարանի 420 հազար հատորները (գրադարանը Ռուսաստանին է անցել Լեհաստանի երրորդ բաժանումից հետո)։ 1921 թվականին ՌՍՖՍՀ-ն Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն վերադարձրեց 55 հազար լեհերեն գիրք։

Չնայած իշխանությունների վերջնական միավորումը Գերմանական կայսրությանը տեղի ունեցավ միայն 1871 թվականին, նույնիսկ մարտի հեղափոխության համատեքստում, ստեղծվեց գերմանական առաջին ազգային գրադարանը՝ Ֆրանկֆուրտի ազգային ժողովի *Reichsbibliothek*-ը, որը ղեկավարում էր Յոհան Հայնրիխ Պլատը: Հեղափոխության ձախողումից հետո գրադարանը դադարեց գոյություն ունենալ, և գրքերը տեղափոխվեցին Նյուրնբերգ՝ Գերմանական ազգային թանգարան։

1912 թվականին Լայպցիգում գրքի ամենամյա տոնավաճառի ժամանակ Սաքսոնիայի թագավորությունը և Գերմանական գրահրատարակիչների ասոցիացիան պայմանավորվել են ստեղծել Գերմանիայի ազգային գրադարան։ 1913 թվականի հունվարի 1-ին գերմաներեն բոլոր հրատարակությունները (ներառյալ գրքերը Ավստրիայից և Շվեյցարիայից) սկսեցին համակարգվել։

## Ժամանակակից հանրային գրադարաններ
### Միացյալ Թագավորություն
thumb|Ջեյմս Սիլք Բուքինգհեմ, 19-րդ դարի կեսերի հանրային գրադարանային շարժման առաջնորդ
thumb|250px|left|Թիթեր Ուայթի հանրային գրադարան
19-րդ դարի կեսերին Անգլիայում կար 274 բաժանորդային գրադարան, իսկ Շոտլանդիայում՝ 276։ Ժամանակակից հանրային գրադարանները հայտնվեցին միայն 1850 թվականին՝ համաձայն Հանրային գրադարանների օրենքի։ Ակտը հնարավորություն տվեց համայնքներին ստեղծել անվճար հանրային գրադարաններ, ինչը առաջին քայլն էր ազգային կառույցի ստեղծման ուղղությամբ, որը բոլորին կապահովեր տեղեկատվության և գրականության ազատ և բաց հասանելիություն: 1830-ական թվականներին, Բրիտանիայում չարտիստական ​​շարժման գագաթնակետին, կառավարության բարեփոխումների կոչերի ալիք կար. կապիտալիստական ​​տնտեսական մոդելը մեծ քանակությամբ ազատ ժամանակ էր ստեղծում աշխատողների համար, բայց միջին խավը մտահոգված էր, որ աշխատողները պարզապես ոչինչ չունեն անելու։ Շատ ակտիվիստներ կարծում էին, որ գրադարանում ժամանակ անցկացնելը կարող է օգնել աշխատողներին իրենց մտավոր և հոգևոր զարգացման մեջ, ինչպես նաև ծառայել հասարակության բարօրությանը։

1835 թվականին Շեֆիլդի բրիտանական խորհրդարանի անդամ, ժուժկալության շարժման կողմնակից  Ջեյմս Սիլք Բուքինգհեմը նախագահում էր Ընտրյալ հանձնաժողով, որն ուսումնասիրում էր բրիտանական բանվոր դասակարգի անդամների զանգվածային ալկոհոլային թունավորման պատճառներն ու հետևանքները: Աշխատավոր դասակարգի բարեփոխիչներից և գաղափարախոսներից մեկը՝ Ֆրենսիս Փլեյսը, աջակցեց ծխական գրադարանների և ընթերցասրահների ստեղծմանը, որպեսզի նվազեցնեն այն մարդկանց թիվը, ովքեր «հաճախում են փաբեր և այլ զվարճանքներ չեն գտնում»: Բուքինգհեմը խորհրդարանին ներկայացրեց հանրային հաստատությունների մասին օրենքի նախագիծ, ըստ որի գավառները կարող են բացել գրադարաններ և թանգարաններ՝ օգտագործելով հավաքագրված հարկերը: Օրինագիծը չընդունվեց, բայց պատգամավորներ Ուիլյամ Էվարթը և Ջոզեֆ Բրոթերթոն օրինագիծ ներկայացրին առնվազն 10000 բնակչություն ունեցող թաղամասերում թանգարաններ ստեղծելու մասին. այս օրինագիծը հետագայում դարձավ Թանգարանների մասին օրենքը: Էվարթի և Բրոթերթոնի աշխատանքը օգնեց ստեղծել Ընտրված հանձնաժողով, որը զբաղվում էր հանրային գրադարանների հարցերով: Կոմիտեի զեկույցում ասվում էր, որ հանրային գրադարանների ստեղծումն ու կառավարումը կարող է օգնել մարդկանց ազատվել վատ սովորություններից: Գոյություն ունեցող օբյեկտների ներուժը առավելագույնի հասցնելու համար Կոմիտեն երկու կարևոր առաջարկություն արեց՝ հատկացնել պետական ​​միջոցներ գրադարանների ստեղծման համար և չեղյալ համարել Թանգարանների օրենքը, և ակտի իրականացման համար հավաքագրված հարկերը վերահղել հանրային գրադարանների ստեղծմանը։ Խորհրդարանը միաձայն ընդունեց այս օրենքը. խորհրդարանի անդամները կարծում էին, որ ընթերցանությունը կօգնի յուրաքանչյուր խավի ներկայացուցիչների ինքնազարգացմանը, իսկ կրթության բարձր մակարդակը կօգնի նվազեցնել հանցավորության մակարդակը:

Անգլիական գրադարանի ամենավաղ օրինակը Ֆրենսիս Տրիգ Շղթայական գրադարանն էր, որը հիմնադրվել է 1598 թվականին Գրենթեմում, Լինքոլնշիրում և մինչ օրս գործում է: Համարվում է, որ նա առաջ է անցել իր ժամանակից և ձևավորել է հանրային գրադարանների ապագա համակարգերը: Բրիտանական նոր, ժամանակակից գրադարանների դարաշրջանը սկսվեց 1847 թվականին, երբ խորհրդարանը նշանակեց հանրային գրադարանների հանձնաժողով՝ Ուիլյամ Էվերտի գլխավորությամբ՝ որոշելու Մեծ Բրիտանիայի տարբեր մասերում գրադարաններ բացելու անհրաժեշտությունը: 1849 թվականին զեկույցում նշվում էր գրադարանային աշխատանքի սարսափելի պայմանները և առաջարկվում էր ստեղծել անվճար հանրային գրադարաններ, ինչը արտացոլված էր 1850 թվականի Հանրային գրադարանի ակտում, որը թույլ էր տալիս 10 հազարից ավելի բնակչություն ունեցող բոլոր քաղաքներին հարկեր հավաքել՝ հանրային գրադարանների բացման և սպասարկման համար։

Առաջին վճարովի գրադարանը կոչվում է Թագավորական թանգարան և հանրային գրադարան, որը բացվել է 1850 թվականի նոյեմբերին և այժմ հայտնի է որպես Սալֆորդի արվեստի պատկերասրահ: Առաջին գրադարանը, որը թույլ տվեց գրքերը անվճար տանել տուն՝ կարդալու համար, Քեմփֆիլդում էր, որը բացվեց 1852 թվականին[: Ենթադրվում է, որ Նորվիչը առաջին քաղաքապետարանն է, որն ընդունել է 1850 թվականի Հանրային գրադարանների մասին օրենքը, որը թույլ է տվել ավելի քան 100,000 բնակչություն ունեցող թաղամասերին հարկ հավաքել հանրային գրադարանների ստեղծման համար: 1857 թվականին Նորվիչում բացվեց 11-րդ գրադարանը, մինչ այդ գրադարաններ բացվեցին Վինչեսթերում, Մանչեստրում, Լիվերպուլում, Բոլթոնում, Քեմբրիջում, Բիրքենհեդում և Շեֆիլդում։

1870 թվականին ընդունվեց Կրթության մասին օրենքը, որը ոչ միայն բարձրացրեց գրագիտության մակարդակը, այլև բարձրացրեց գրադարանների նշաձողը: 1877 թվականին ավելի քան 75 քաղաքներ ունեին անվճար գրադարաններ, 1900 թվականին նրանց թիվը հասավ 300-ի, հենց այս ընթացքում էլ ձևավորվեցին գրադարաններն իրենց ժամանակակից տեսքով, և նմանատիպ օրենքներ սկսեցին ընդունվել ավելի ուշ այլ երկրներում:

### ԱՄՆ
thumb|Էնդրյու Քարնեգին, ով կարևոր դեր է խաղացել անգլիախոս երկրների գրադարանների ֆինանսավորման գործում
ԱՄՆ-ում հարկերի աջակցությամբ առաջին հանրային գրադարանը Նյու Հեմփշիր նահանգի Փիթերբորո քաղաքի գրադարանն էր, որը բացվել է 1833 թվականին։ Սկզբում դրա պահպանման համար հատկացվել են պետական ​​միջոցներ, ապա ֆինանսավորման հիմք է դարձել 1849 թվականի «Հանրային գրադարանների կրթության մասին ակտը»։ Վերապատվելի Աբիել Էբոթն առաջարկեց Փիթերբորո քաղաքի գրադարանը դարձնել հիմնական գրապահոց, որը հանրային արժեք կլինի՝ հասանելի քաղաքի բոլոր բնակիչներին: Բնօրինակ հավաքածուն վերապատվելի Էբոթի և հոգաբարձուների խորհրդի կողմից պահվել է *Smith & Thompson* խանութում, որտեղ գտնվում էր փոստային բաժանմունքը:

1876 ​​թվականին տեղի ունեցան մի քանի կարևոր իրադարձություններ՝ Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի ստեղծումը, *The American Library Journal*-ի ստեղծումը, Դյուի տասնորդական դասակարգման հրապարակումը և ԱՄՆ կրթության նախարարության «Հանրային գրադարանները Միացյալ Նահանգներում. Պատմություն, պայմաններ և կառավարում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում»: Քաղաքացիական պատերազմից հետո բազմաթիվ նորաստեղծ կանանց ակումբների ջանքերով սկսեցին ստեղծվել նոր հանրային գրադարաններ, որտեղ նրանք նվիրաբերեցին գրքերի իրենց հավաքածուները և միջոցներ հատկացրին տարածքների կառուցման և պահպանման համար (այդ թվում՝ տարբեր հասարակական կազմակերպությունների օգնությամբ)։ Գրադարանների ստեղծման համար միջոցներ են հատկացվել Էնդրյու Քարնեգի հիմնադրամից: Այսպիսով, նահանգներում հանրային գրադարանների 75-80%-ը ստեղծվել են հենց այս գործունեության շնորհիվ:

Ջոն Պասմոր Էդվարդսը, Հենրի Թեյթը և Էնդրյու Քարնեգին օգնեցին մեծացնել գրադարանների թիվը 19-րդ դարի վերջին: Իր հարստությունը պողպատի վաճառքով և շինարարական արդյունաբերությամբ ձեռք բերելով՝ Քարնեգին իր միջոցների մեծ մասը տրամադրեց բարեգործությանը. կյանքի վերջում իր կարողության մոտ 90%-ը (մոտ 300 միլիոն ԱՄՆ դոլար) հատկացվեց համալսարանների, գրադարանների հիմնադրմանը, հիվանդանոցներ, հանրային այգիներ, համերգասրահներ և ակումբներ, հասարակական բաղնիքներ և եկեղեցիներ՝ բարերարների և արվեստի հովանավորների գործունեության յոթ ոլորտներում։ Միևնույն ժամանակ, Քարնեգին կոչ արեց հանրությանը գտնել շինարարության վայրեր, իսկ կառավարությանը՝ միջոցներ հատկացնել աշխատակիցներին վարձատրելու և գրադարանները պահպանելու համար։ Քարնեգի գրադարաններն ապավինում էին ոչ միայն մասնավոր ֆոնդերին, այլև տարբեր հիմնադրամների միջոցներին, ինչը օգնեց գրադարաններին շարունակել ֆինանսավորում ստանալը: Ընդհանուր առմամբ 40 միլիոն դոլար է ծախսվել Միացյալ Նահանգներում 1670 հանրային գրադարանների և ևս 100 համալսարանական և գիտական ​​գրադարանների կառուցման վրա:

### Աֆրոամերիկյան գրադարաններ
Հայտնի չէ, թե որտեղ և երբ է հայտնվել ԱՄՆ-ի սևամորթ բնակչության առաջին գրադարանը, սակայն հայտնի է, որ նման առաջին գրադարաններից մեկը հիմնադրվել է Ֆիլադելֆիայի սևամորթների գրադարանային ընկերության կողմից։ 1838 թվականին հավաքածուն ներառում էր 600 հատոր, բրոշյուրներ և քարտեզներ։ Այցելուները կարող էին կամ կարդալ ըստ իրենց ճաշակի, կամ հետևել որոշակի դասընթացի: Ըստ Ուիլյամ ԴյուԲուայի, սևամորթների գրադարանների շարժումը գրքերի հանդեպ ռասսայի բնական ձգտման մի մասն էր: Էնդրյու Քարնեգին հովանավորել է նաև ԱՄՆ-ում սևամորթների համար բազմաթիվ գրադարանների կառուցումը:
### Հարավային Աֆրիկա
1910 թվականին բացվեց Հարավային Աֆրիկայում առաջին հանրային գրադարանը, որի թիվը հետագայում ավելացավ անգլիախոսների ազդեցության պատճառով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ երկիրն ուներ 71 բաժանորդային գրադարան անգլիախոսների համար և 7 գրադարան աֆրիկանսախոսների համար։ 1928 թվականին Կարնեգի կորպորացիան Նյու Յորքից երկու գրադարանավարների նշանակեց Հարավային Աֆրիկայում գրադարանային գործունեության վերանայման համար պատասխանատու: Երկու խնդիր կար՝ աֆրիկացիների համար գրադարանների բացակայությունը և ոչ սպիտակամորթ ծագումով մարդկանց համար դպրոցական և գրադարանային ծառայությունների տրամադրումը, հաշվի առնելով, որ սպիտակամորթների և սևամորթների գրադարանները նույն շենքում չէին։

Ապարտհեյդի տարիներին առաջադեմ գրադարանները, ինչպիսին Դուրբանն էր, բացեցին իրենց մասնաճյուղերը հնդկացիների և սևամորթ մարդկանց համար՝ ի հեճուկս կառավարության ճնշման: Նաթալի հնդկական կոնգրեսը, որը հիմնադրվել է Մահաթմա Գանդիի կողմից, ստիպեց Դուրբանի քաղաքային խորհրդին դադարեցնել խտրականությունը ոչ եվրոպացիների նկատմամբ և գրադարան բացել բոլոր հարավաֆրիկացիների համար:

Կառավարությունն ընդունեց մի քանի խտրական օրինագծեր, ներառյալ 1953 թվականի *Separate Amenities Act* օրենքը, որը պահանջում էր խորհուրդներից յուրաքանչյուր ռասայի համար առանձին ծառայություններ տրամադրել. եթե դա հնարավոր չէր, ծառայությունները մատուցվում էին միայն սպիտակամորթներին: Միայն երկու տարի անց Հարավաֆրիկյան գրադարանների ասոցիացիան հայտնաբերեց, որ գրադարանային ծառայությունները սպիտակամորթների, հնդիկների համար տրամադրվում էին շրջանների կողմից, մինչդեռ սևամորթների համար գրադարանային ծառայությունները մատուցվում էին կառավարության կողմից:

### XX դար
20-րդ դարում բազմաթիվ հանրային գրադարաններ կառուցվել են մոդեռնիստական ​​ճարտարապետական ​​ոճով։ Ինտերիերի որակը, լուսավորությունը և մթնոլորտը նման գրադարաններում ավելի կարևոր են դարձել, քան արտաքին ձևավորումը: Մոդեռնիստ ճարտարապետները, ինչպիսիք են Ալվար Աալտոն, շեշտը դրեցին գրադարանային տարածքի օգտագործման վրա. համաձայն նրա նախագծման, Վոլֆսբուրգի քաղաքային գրադարանը կառուցվել է մեծ կենտրոնական դահլիճով, որտեղ դիզայնը նպատակաուղղված էր օգտագործել բնական լույսը նույնիսկ պատերի երկայնքով գրքերով պատված դարակներին:

### XXI դար
21-րդ դարում գրադարաններն ավելի համահունչ են դարձել ժամանակակից հասարակությանը: Թեև շատերը բախվում են ֆինանսական մարտահրավերների, սակայն նրանց հաջողվել է գտնել մարդկանց ծառայություններ մատուցելու ուղիներ, ինչպես օրինակ գրադարաններից հեռավար օգտվելու հնարավորությունը:

## Տես նաև
* Մատենագիտություն
* Գրադարանագիտություն
* Հայաստանի ազգային գրադարան
* Հայաստանի գրադարաններ
* Երևանի գրադարանների ցանկ
* Հայաստանի թվային գրադարանների ասոցիացիա
*

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Попов А.В. Архивы и библиотеки: общее и особенное в сохранении исторической памяти // Роль архивов в информационном обеспечении исторической науки. – М.: Издательство Этерна, 2017. – С. 190-197

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*ՀՀ օրենքը գրադարանների և գրադարանային գործի մասին, ընդունված է 2012 թվականի մարտի 21-ին 

Կատեգորիա:Գրադարանային շենքեր
Կատեգորիա:Գրադարանավարություն
Կատեգորիա:Գրադարաններ
Կատեգորիա:Մատենագիտություն