Մելատոնին

**Մելատոնին**, հիմնականում կենսառիթմերը կարգավորող, մաշկի գունավորման վրա ազդող, «քնի» հորմոն։ Արտադրվում է հիմնականում էպիֆիզի կողմից։ Համարվում է ամենատարածված հորմոններից մեկը։ Հանդիպում է մանրէների օրգանիզմում, կենդանական և բուսական աշխարհում։ Հայտնաբերվել է 1958 թվականին։

Մելատոնինը բժշկության մեջ հիմնականում օգտագործվում է քնի հետ կապված խնդիրների բուժման համար․ օրինակ՝ դանդաղազդեց մելատոնինը (Ցիրքադին) հաստատված է մի շարք երկրներում անքնության կարճաժամկետ բուժման համար՝ 55 և ավելի տարեկան մարդկանց շրջանում։

## Արտադրություն
Երկրադարում դեպի մթություն էպիֆիզը ակտիվանում է և սկսում է արտադրել մելատոնիին։ Սա աստիճանաբար նվազեցնում է հարթ ծանուցումը և արագացնում քնվելը։ 

thumb|Մելատոնինի և սերոտոնինի սինթեզը տրիպտոֆանից
Նախանյութը տրիպտոֆան ամինաթթուն է, որից սկզբում առաջանում է սերոտոնին, իսկ վերջինիցս էլ՝ N-ացետիլտրանսֆերազի մասնակցությամբ՝ մելատոնին։ Մելատոնինը կարող է արտադրվել սերոտոնին սինթեզող այլ հյուսվածքներում ևս։ Արյուն և ողնուղեղային հեղուկ անցած մելատոնինն ունի կիսաքայքայման կարճ շրջան՝ 45 րոպե, որից հետո այն ապաակտիվանում է լյարդում և արտազատվում մեզով։
 
Բացի էպիֆիզից, մելատոնինն արտադրվում է նաև ստամոքսաաղիքային ուղու էնտերոքրոմաֆինային բջիջներում, թոքերի և օդատար ուղիների նյարդաներզատական բջիջներում, երիկամների կեղևային մասում, մակերիկամների կեղևային և միջուկային գոտիների սահմանում, լեղապարկում, թրոմբոցիտներում, էոզինոֆիլներում և աչքի ցանցաթաղանթում։

Մելատոնին կա նաև մեզում, թքում և հարպտղային (ամնիոնային) հեղուկում։ Արյան մեջ մելատոնինը միանում է ալբումինին։ Արյան մեջ և էպիֆիզում մելատոնինի խտության փոփոխությունը խստորեն ենթարկվում է օրական ռիթմերին։ Լույսի առկայությունը արգելակում, իսկ մթությունը՝ խթանում է մելատոնինի սինթեզը։ Հորմոնի առավելագույն քանակն արտադրվում է գիշերային ժամերին։
 
Էպիֆիզի պինեալոցիտները նյարդավորվում են սիմպաթիկ նյադաթելերով, որոնց վերջույթներում արտադրվող նորադրենալինը խթանում է մելատոնինի հյութազատումը, իսկ նորադրենալինի արտադրությունը խթանվում է մթության և արգելակվում լույսի պայմաններում։

Սեռական հասունացման ընթացքում մելատոնինի առավելագույն քանակն արյան մեջ նվազում է։

## Ազդեցություն
* Մասնակցում է երկկենցաղների և ձկների մաշկի թեփուկների գունափոխմանը։ Դրա ազդեցությամբ մաշկի մելանոֆորներում գունակի հատիկները միավորվում են և մաշկի գույնը բացանում է։ Մաշկի գույնի բացացման տեսակետից համարվում է մելանոխթանիչ հորմոնների անտագոնիստը։
Նորմալ մելատոնինի մակարդակների կայունացումը ճամբայում տեղի է ունենում մոտ ծննդվանից երրորդ ամսում, իսկ մեծագույն խտությունները նկատվում են կեսգիշերից մինչև առավոտյան 8:00-ը։
* Արգելակում է գոնադոլիբերինի ու գոնադոտրոպինների, և ավելի քիչ չափով նաև՝ ադենոկորտիկոտրոպ հորմոնի, աճի հորմոնի արտադրությունը։ Այդ պատճառով էպիֆիզի հեռացումն ուղեկցվում է դեռահաս կենդանիների վաղաժամ սեռական հասունացմամբ։ 
* Գիշերը թուլացնում է ճարպային հյուսվածքից արտադրվող լեպտինի հյութազատությունը։
* Կատարում է «կենսաբանական ժամացույցի» դեր։ Մելատոնինի արտադրությունն ամռանն ավելի քիչ է, քան ձմռանը։ Այդ պատճառով մելատոնինը կարող է կարգավորել բազմացման, գաղթի վարքի, ներզատական ֆունկցիաների և նյութափոխանակության կենսառիթմերը։
* Համարվում է քնի հորմոն, քանի որ նրա արտադրությունը խիստ շատանում է քնի հակասական փուլի ընթացքում։ Երեկոյան և գիշերային ժամերին, երբ ավելանում է մելատոնինի սինթեզը, առաջանում է քնկոտություն ու թուլություն։ Տարիքի հետ կապված՝ էպիֆիզի ակտիվությունը և, հետևաբար, մելատոնինի քանակը նվազում է, որի պատճառով քունը դառնում է մակերեսային և անհանգիստ։
* Ունի հակաօքսիդանտային հատկություն։ Այն կապում է ազատ ռադիկալները և ակտիվացնում գլյուտաթիոնգերօքսիդազը, որն օրգանիզմը պաշտպանում է ազատ ռադիկալներից։
Ակնկալվում է, որ մելատոնինի ունակությունը կարգավորել քաշի ավելացումը կապված է նրա արգելակող ազդեցության հետ լեպտինի վրա, հորմոն, որը ծառայում է օրգանիզմի էներգետիկ վիճակի երկարաժամկետ ցուցիչ։
* Ունի հակաուռուցքային, ճառագայթապաշտպանական և իմունախթանիչ հատկություններ։ Իմունախթանիչ ազդեցությունն արտահայտվում է նրանով, որ մելատոնինը մասնակցում է ուրցագեղձի գործունեության կարգավորմանը, ինչպես նաև բարձրացնում է T լիմֆոցիտների և ֆագոցիտների ակտիվությունը։
Ամենակարևորը ընկալվում է որպես հակաբորբոքային ազդեցություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մելատոնին - Մեդեքս
* Melatonin - Uses, Side Effects, and More
* Melatonin and Sleep
* Melatonin 

Կատեգորիա:Ազոտային միացություններ
Կատեգորիա:Ացետամիդներ
Կատեգորիա:Հակադեպրեսանտներ
Կատեգորիա:Հորմոններ