Հալեկալայի աստղադիտարան

**Հալեկալայի աստղադիտարան** ( կամ Haleakalā High Altitude Observatory Site), առաջին աստղադիտարանն է, որ հիմնվել է ԱՄՆ Հավայի նահանգում։ Այն տեղակայված է Մաուի կղզու վրա և պատկանում է Հավայիի համալսարանի Աստղագիտության ինստիտուտին, որը իր հերթին կառավարում է աստղադիտարանում գտնվող կառույցներից որոշները, իսկ մյուսները վարձավճարով հանձնում այլ կազմակերպությունների։ Վարձողների շարքում են ԱՄՆ Ռազմաօդային ուժերի հետազոտական լաբորատորիան (AFRL) և Լաս Կումբրես աստղադիտարանի գլոբալ աստղադիտակների ցանցը (LCOGTN)։ Աստղադիտարանը գտնվում է 3050 մ բարձրության վրա ծովի մակերևույթից, Հալեկալա հրաբխի գագաթին, գտնվում է Երկրի տրոպոսֆերայի բարձրության երրորդ մասից վերև և ունի հիանալի աստղագիտական տեսանելություն։

## Կառույցներ
### Միս արևի դիտարան
Միս արևի դիտարանը (MSO) անվանվել է Քենեթ Միսի պատվին 1964 թվականին։ Այն կազմված է մեկ գմբեթից, որի տակ տեղակայված են մի քանի դիտարկման գործիքներ մեկ հենքի վրա։

### Pan-STARRS
Շրջահայաց հետազոտությունների աստղադիտակ և արագ արձագանքման համակարգը (Panoramic Survey Telescope and Rapid Response System, Pan-STARRS) իրենից ներկայացնում է աստղադիտակների հատուկ տեղակայված խումբ և հաշվողական կենտրոն, որոնք միասին անընդհատ հետազոտելով երկնոլորտը տրամադրում են հայտնաբերված մարմինների աստրոմետրիկ և ֆոտոմետրիկ ճշգրիտ տվյալներ։ Հետազոտությունները իրականացվելու են երկնքի միևնույն հատվածների դիտարկումները և գտնելով տարբերությունները։ Սպասվում է, որ այս ծրագրով հայտնաբերվելու են հսկայական քանակով նոր աստերոիդներ, գիսաստղներ, փոփոխական աստղեր և այլ երնային մարմիններ։ Այս պահին 1,8 մետրանոց PS1 աստղադիտակը գործում է, և PS2 աստղադիտակը կառուցվում է։

### Ֆոլկս հյուսիս աստղադիտակ
Ֆոլկս հյուսիս աստղադիտակը հանդիսանում է Ֆոլկս հյուսիս նախագծի մաս, և իրենից ներկայացնում է 2 մետրանոց ռեֆլեկտոր աստղադիտակ։ Աստղադիտակը կառավարում է Լաս Կումբրես աստղադիտարանը։ Աստղադիտակը տրամադրում է գիտահետազոտական դիտարկումների հեռահար հասանելություն Միացյալ Թագավորության ուսանողների համար։

### TLRS-4 Լազերային հեռաչափ համակարգ
TLRS-4 Լազերային հեռաչափ համակարգը Միջազգային լազերային հեռաչափ ծառայության (ILRS) մաս է կազմում, որը իրականացնում է արբանյակների հեռավորությունների լազերային չափումներ, ինչպես նաև տրամադրում է լուսնային լազերային հեռավորությունների չափման տվյալներ։ TLRS-4-ը փոխարինել է ավելի հին սարքը, տվյալների հետևողականության ապահովման համար։ Հնում կիրառվող սարքի կառույցում այժմ տեղակայված են Pan-STARRS ծրագրի աստղադիտակները։

### Զոդիակի լույսի դիտարան
Զոդիակի լույսի դիտարանը այս պահին ունի երկու գործիք։ 0,5 մետրանոց SOLAR-C աստղադիտակը, որը օգտագործվում է Արեգակի կորոնան դիտարկելու համար, և DNSM համակարգը, որը թույլ է տալիս դիտարկել Հալեկալայի վրա մթնոլորտի տեղաշարժերը ամբողջ օրվա ընթացքում։

### Մաուի տիեզերական հսկողության համալիր
ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի հետազոտական լաբորատորիայի (AFRL) հետազոտական գրասենյակը (AFOSR) կառավարում է Մաուի տիեզերական հսկողության համալիրը (MSSC), այն կազմում է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի Մաուի օպտիկական և հաշվողական աստղադիտարանի (AMOS) մաս։ MSSC կառույցում տեղակայված են 3,67 մետրանոց էլեկտրո-օպտիկական համակարգով աստղադիտակը (AEOS), Մաուի տիեզերական հսկողության համակարգը և Խորը տիեզերքի հսկողության էլեկտրո-օպտիկական սարքը (GEODSS)։ Մաուի տիեզերական հսկողության համակարգը իր հերթին բաղկացած է 1,6 մ աստղադիտակից, երկու 1,2 մետրանոց աստղադիտակներից տեղադրված մեկ հենքի վրա, 0,8 մետրանոց ճառագայթային ուղորդիչ/հետևող սարքից և 0,6 մետրանոց լազերային դիտակից։ GEODSS համակարգը բաղկացած է երկու 1,0 մետրանոց աստղադիտակներից և 0,38 մետրանոց աստղադիտակից։

### Կառուցվելիք կառույցներ
* Առաջավոր տեխնոլոգիայի արևի աստղադիտակը (ATST), 4,0 մետրանոց արևի աստղադիտակ է, այժմ գտնվում է շինարարության փուլում, անվանվում է Ազգային Արևի աստղադիտարան.։

### Նախկին կառույցներ
* Բեյկեր-Նան աստղադիտակը գործել է 1957-ից 1976 ովականները և կազմել է Աստղերի հետևման նախագծի մաս։
* Լուսնային հեռավորության փորձ (LURE) աստղադիտարանը գործել է 1974-ից 1994 թվականները։ Pan-STARRS-ի PS1 աստղադիտակը տեղադրված է այս կառույցի հարավային գմբեթում և PS2-ը կառուցվում է հյուսիսային գմբեթում։
* Չիկագոյի համալսարանի Էնրիկո Ֆերմիի ինստիտուտը կառավարել է Հալեկալայի տիեզերական ճառագայթերի նեյտրոնային դիտարկման կայանը 1991-ից 2007 թվականները։
* Հալեկալայի գամմա ճառագայթների աստղադիտարանը կազմված էր վեց հայելիանոց Չերենկովի աստղադիտակներից, տեղադրված հասարակածային հենքի վրա։ Այն սկսել է գործել 1981 թվականին և բարելավվել 1988-ին։
* Տոկիոյի համալսարանի «Բազմագույն ակտիվ գալակտիկական միջուկների հետազոտություն» (MAGNUM) ծրագրի 2,0 մետրանոց մոտ ինֆրակարմիր տիրույթի աստղադիտակ, աշխատել է LURE կառույցի հյուսիսային գմբեթում 1998-ից 2008 թվականները։
* Երկրին մոտեցող աստերոիդների հետևում (NEAT) ծրագիրը գործել է այս աստղադիտարանում 2000-ից 2007 թվականները և օգտագործել է MSSS 1,2&nbsp;մ աստղադիտակները։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:AEOS MSSS GEODSS.jpg|Ռազմաօդային ուժերի կառույցները արևմուտքից
Պատկեր:AEOS3 lg.jpg|AEOS աստղադիտակը
Պատկեր:Haleakala Observatory 1.6 Meter telescope.jpg|1,6 մետրանոց աստղադիտակը
Պատկեր:Haleakala Observatory 2017.jpg|Աստղադիտարանը հրաբխի գագաթին
Պատկեր:Faulkes telescope-Science City-Maui (29605281058).jpg|Ֆոլկս հյուսիս աստղադիտակ


## Տես նաև
* Մաունա Կեա աստղադիտարան
* Մաունա Լոա արևի աստղադիտարան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* University of Hawaii Institute for Astronomy - Haleakala Observatory
*  "Maui's Night Sky" Time elapse photography of night sky from Haleakala by Wally Pacholka. *Maui No Ka 'Oi Magazine* Vol.14, No.3 (May 2010)

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ ԱՄՆ-ում