Նովալիս

**Նովալիս** (, , բուն անվամբ՝ **Գեորգ Ֆրիդրիխ ֆրայհեր ֆոն Հարդենբերգ**), գերմանացի բանաստեղծ է, արձակագիր, փիլիսոփա, գիտնական, *վաղ ռոմանտիկների* կարկառուն ներկայացուցիչներից։ Նովալիսի պոետիկան իր ուրույն դերն է ծաղացել ֆրանսիական սիմվոլիստներից շատերի, գերմանական էքսպրեսիոնիստների և նորռոմանտիկների հայացքների ձևավորման մեջ։

## Կենսագրություն
Ֆրիդրիխ ֆոն Հարդենբերգը ծնվել է Կուրզախզենում, Հարցի լանջերին ընկած Օբերվիդերշտեդտ կալվածքում։ Սերում է հին ներքին-գերմանական ազնվականությունից։ Ծնողները աչքի էին ընկնում իրենց բարեպաշտ համբավով։ «Նովալիս» կեղծանունը հավանաբար ընտանեկան մի կալվածքի անունն է։

Նովալիսը տանը որոշ ժամանակ մասնավոր դասեր ստանալուց հետո 1790 թ.-ին հաճախում է Այզլեբենի գիմնազիա, որտեղ ճարտասանության և անտիկ գրականության նախնական գիտելիքներ է ձեռք բերում։ 1794 թ.-ից Ենայում, Լայպցիգում և Վիտտենբերգում իրավագիտություն է ուսանում։ 1791 թ.-ին լսում է պատմության վերաբերյալ Շիլլերի դասախոսությունները և անձնական կապեր է հաստատում նրա հետ։ Այնուհետև հանդիպում է *Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեին, Յոհան Գոթֆրիդ Հերդերին և Ժան Պոլին, բարեկամանում է Լուդվիգ Տիկի, Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Յոզեֆ Շելլինգի և Շլեգել եղբայրների* հետ։

Այս ընթացքում ծանոթանում է դեռատի *Սոֆի ֆոն Կյուհնի* հետ և 1795 թ.-ի մարտի 15-ին նշանվում է նրա հետ՝ վերջինիս ծննդյան տասներեքամյակի օրը։ 1797 թ.-ի մարտին իր տասնհինգամյա հարսնացուի վաղաժամ և տանջալից մահը ցնցում է նրան։ Սիրո և մահվան հարազատության թեման դառնում է կենտրոնականներից։ Այդուհետ նույն ծիրի մեջ տեսնելով Սերը, Գիշերը, Քրիստոնեությունը, Միստիկան՝ բանաստեղծը Սերը ընկալում և պատկերում է իբրև նախաստեղծ համատիեզերական և միաժամանակ զարմանալիորեն զուտ անհատական զորություն։ Հենց այս ընկալումներով են գրված *«Հիմներ գիշերվան»*-ը (1800)։

1795-1796 թթ. Նովալիսը ուսումնասիրում է *Յոհան Գոթլիբ Ֆիխտեի* փիլիսոփայությունը, որը մեծ ազդեցություն է գործում նրա վրա։ 1797 թ.-ից Ֆրայբուրգի լեռնային ակադեմիայում ընդլայնում է իր բնագիտական գիտելիքները։

մինի|250px|աջից| '''Նովալիսը 1799 թ.-ին: Ֆրանց Գեռայզի դիմանկարը'''

1798 թ.-ին *Ֆրիդրիխ և Ավգուստ Վիլհելմ Շլեգելների* հրատարակած *«Աթենեում»* հանդեսում լույս են տեսնում նրա առաջին Ֆրագմենտները՝ *«Ծաղկափոշի»* վերնագրով և «Նովալիս» կեղծանվամբ։

1798 թ.-ին նշանվում է Յուլի ֆոն Խարպենտիերի հետ։

1799 թ.-ին Յենայում հանդիպում է այսպես կոչված «Ենայի ռոմանտիկներ»-ին, որոնցից Լյուդվիգ Տիկի հետ արդեն բարեկամական հարաբերություններ էր հաստատել։

1801 թ.-ի մարտի 25-ին թոքախտի հետևանքով կնքում է իր մահկանացուն։ Մահվանից քիչ առաջ եղբոր ականջին ասում է. «Զատկին ես Դրախտում կլինեմ»։ Թաղվում է Վայսենֆելզի հին գերեզմանոցում։ Կենդանության օրոք հրատարակված տեսնում է *«Ծաղկափոշի»*-ֆրագմենտները, *«Հավատ և սեր կամ Թագավոր և թագուհի»* ֆրագմենտների փոքրիկ ժողովածուն (1798) և *«Հիմներ գիշերվան»* (1800) բանաստեղծական շարքը։ *«Հայնրիխ ֆոն Օֆտերդինգեն»* անավարտ վեպը, *«Աշակերտները Սայիսում»*-ը և *«Քրիստոնեությունը և Եվրոպան»* այսպես կոչված հոդվածը լույս են տեսնում արդեն հետմահու՝ *Լուդվիգ Տիկի* և *Ֆրիդրիխ Շլեգելի* ջանքերով։

Նովալիսը գերմանական *վաղ ռոմանտիզմի* ամենանշանակալի դեմքերից է։ Իբրև իր ժամանակի ամենազարգացած մարդկանցից մեկը՝ նա իր ստեղծագործությունը սնել է բնագիտության, իրավունքի, փիլիսոփայության, գեղագիտության, քաղաքականության, հանքաբանության, գյուղատնտեսական գիտելիքների անսպառ իմացությամբ։ Այս ամենը ի մի են բերված կարծես թե արվեստի և գիտության ընդհանուր մի հանրագիտարան կազմելու գաղափարով։ 1798-1799 թթ. նրա նշագրումները ամփոփված և հրատարակված են իբրև *“Ընդհանուր սևագրություն”*:

Ֆրիդրիխ Շլեգելի հետ միասին Նովալիսը ֆրագմենտը մշակում և դարձնում է ռոմատիկական յուրահատուկ գրական-գեղարվեստական ձև։

Նրա գրական ստեղծագործության միջուկը “աշխարհի ռոմանտիկականացման” ձգտումն է և գիտության ու բանաստեղծության կապի որոնումը։ Հետևանքը պետք է լիներ “առաջադիմական համապարփակ բանաստեղծությունը”: Նովալիսը համոզված է, որ փիլիսոփայությունն ու նրա հիմքը հանդիսացող բանաստեղծությունը պետք է մշտապես ներհոսեն միմյանց մեջ։

Որ հենց ռոմանտիկական ֆրագմենտն է *“առաջադիմական համապարփակ բանաստեղծությանը”* հատուկ պատկերման ձևը՝ ցույց է տալիս այդ նոր ժանրի մեծ հաջողությունը ռոմանտիկների շրջանում։

Նովալիսի ստեղծագործության հիմքում ամեն ինչ ներառող մի միտք է ընկած. *“Մենք մի առաքելություն ունենք՝ մենք կոչված ենք երկիրը կազմավորելու համար”*: Պետք է միջնորդ դառնալ՝ ամեն ինչ մի շարունակական գործընթացի մեջ ներառելու համար, որտեղ Մարդը փորձում է իրեն բերել այն նախասկզբնական վիճակին, որտեղ նրա և բնության ներդաշնակությունն է։

## Միստիկան
Նովալիսի վրա առանձնապես  նշանակալի է  մեծ միստիկ Յակոբ Բյոմեի (1575-1624) ազդեցությունը. նրա երկերը բանաստեղծը ուսումնասիրում է 1800 թ.-ին։ Միստիկական աշխարհընկալումը և ամենուր զգացվող պիետիստական զգացողությունները Նովալիսին մղում են ընդլայնելու քրիստոնեության, հավատի և Աստծո մասին պաշտոնական պատկերացումները՝ դրանք կապելով իր անդրանցումային փիլիսոփայության հետ։ Ամենայն փիլիսոփայություն, ըստ բանաստեղծի, Տան կարոտ է, և այն էկզիստենցիալիստական հարցին, թե “ո՞ւր ենք գնում մենք”, ապշեցուցիչ պատասխան է տրվում. *“Ամեն մի ճանապարհ տանում է Տուն”*:

## Քնարերգություն
Նովալիսի ժառանգության հարուստ մի էջը, իհարկե, քնարերգությունն է։ Այնպիսի բանաստեղծություններ, ինչպիսին, օրինակ, *“Հայնրիխ ֆոն Օֆտերդինգեն”* վեպում տեղադրված *“Մեռյալների երգն”* է, համաշխարհային պոեզիայի գլուխգործոցներ են։ *“Հոգևոր երգեր”* ընդհանուր խորագիրը կրող շարքը ստեղծվել է 1879-1800 թթ.-ին, դրանց մի մասը ներառված է լութերական երգարաններում և մինչև օրս երգվում է։

### Հիմներ Գիշերվան
1800 թ.-ին *“Աթենեում”* հանդեսում լույս է տեսնում *“Հիմներ գիշերվան”* բանաստեղծական շարքը։ Այն Նովալիսի և, միաժամանակ, վաղ ռոմանտիզմի բանաստեղծության բարձրակետերից է։ Յոթ հիմներից բաղկացած այս ստեղծագործությունը կենսագրականի և հորինվածքի գեղեցիկ մի միասնություն է։ Թեման կյանքի և մահվան ռոմատիկական մեկնությունն է, այն սահմանների որոնումը, որտեղ Գիշերվա մեջ կյանքն ու մահը դառնում են համահարաբերականներ, մեկի սահմանները պայմանավորված են նաև մյուսով, քանի որ, ի վերջո, *“Մահը կյանքի ռոմանտիկականացված սկզբունքն է”*: Այս հիմներով միաժամանակ բացվում է միջնորդական մի կրոն, որի հիմնական գաղափարը մարդու և աստվածայինի միջև մշտական մի առնչակցության առկայությունն է։ Այդ միջնորդը Քրիստոսն է։ Երբեմն-երբեմն, - օրինակ, 3-րդ հիմնում, - առկայծող մեռյալ սիրեցյալը (տվյալ դեպքում *Սոփի ֆոն Կուհնը*) այդ միջնորդությունը ստանձնում է դարձյալ Նրա ծիրի մեջ։

## Արձակ
### Հայնրիխ Ֆոն Օֆտերդինգեն
*«Հայնրիխ ֆոն Օֆտերդինգեն»* անավարտ վեպի հիմքում ընկած է 13-րդ դարի միննեզինգեր *Հայնրիխ ֆոն Օֆտերդինգենի* մասին լեգենդը։ Արտաքին հենքի վրա հավաքվում է երգչի կայացման ներքին բարդ գործընթացը, որի իդեալը երազում հայտնված և ալեգորիկ պատկերված *Կապույտ Ծաղիկն* է՝ Անարտահայտելու, Բացարձակի տեսլականի ռոմանտիկական կարոտն ու տվայտանքը։ Իմաստային հիմնական ծանրությունը կրում են Հայնրիխի երազները, նրան պատմվող հեքիաթներն ու միֆերը։ Վեպը երկու մաս ունի։ Առաջինը՝ *“Սպասումը”*, Հայնրիխի թափառումներն են և նրա հոգևոր որոնումները։ Երկրորդ մասը վերնագրված է *“Կատարումն”*, որը հեղինակը չի հասցրել ավարտել։ Այն նվիրված է բանաստեղծությանը և աշխարհում նրա նշանակությանը։ Ըստ մտահղացման՝ հերոսը պետք է շարունակեր իր թափառումներն ու որոնումները և ի վերջո Կապույտ Ծաղիկը քաղեր իր երազից։ Շատ կարևոր է վեպում և ապա *“Մենախոսություն”* (1798) պատառիկում իր արտահայտությունն ստացած լեզվի հղացքը, ըստ որի լեզուն ինքը մի դեմիուրգ է, որը օժտված է որոշակի ինքնուրույն կյանքով և գործառույթով։ Վեպը գրվել է իբրև հակադրություն *Գյոթեի “Վիլհելմ Մայստերի”* գեղագիտական “ոչբանաստեղծական” հղացքին։ *“Որքան բանաստեղծական՝ այնքան իրական”* սկզբունքը գերմանացի վաղ-ռոմանտիկին խստիվ տարբերում է գյոթեական մոտեցումներից։

### Աշակերտները Սայիսում
Հատվածի հիմնական գաղափարը տիպական ռոմանտիկական է. գիտության աշխարհը&nbsp;-&nbsp;արհեստական աշխարհն է, իսկ իրականությունը հասանելի է ոչ թե բանականությամբ, այլ զգացմունքով։ Տեսանելի աշխարհի ողջ տարրա-իրեղեն բազմազանությունը, ողջ բաժան-բաժան եղած հատվածները արտաքուստ տարբեր են, բայց մի միասնական գաղտնիքի համաէակից երևույթներն են, որը թաքցնում է կյանքի-մահվան աստվածուհի Իզիդան. Բացել այդ գաղտնիքը, բարձրացնել Իզիդայի քողը նշանակում է հայել միևնույն՝ քո շուրջը և քո մեջ հանգչող աշխարհի հոգևոր էությունը։

## Քրիստոնեությունը և Եվրոպան
Ստեղծվել է 1799 թ.-ին, սակայն տպագրվել է հեղինակի մահվանից շատ անց՝ 1826 թ.-ին։ Այն Եվրոպայի մի բանաստեղծական, մշակութա-պատմական ծրագիր է, որը միջնադարյան ինչ-որ ուտոպիայի քաղաքական արտացոլմամբ մի նոր Եվրոպա է ենթադրում, ինչի հիմքը այսպես կոչված *“բանաստեղծական քրիստոնեությունն”* է, որը ազատության և անհատականության համադրման է հասցնում։ Այս տեսական մտորումների հիմքում, իհարկե, *Ֆր. Դ. Է. Շլայերմախերի*՝ 1799 թ.-ին լույս տեսած *“Կրոնի մասին”* աշխատության դրույթներն են։

## Երկեր
### Քնարերգություն
* Klagen eines Jnglings (1791 in Wielands&nbsp; Neuem Teutschen Merkur,).
* [Blumen](http://ca.wikipedikia.org/w/index.php?title=Blumen_(Novalis)&action=edit&redlink=1), 1798;
* Geistliche Lieder (herausgegeben 1802; u.&nbsp;a. „Wenn alle untreu werden“, „Wenn ich ihn nur habe“)
* Hymnen an die Nacht (entstanden 1799/1800, herausgegeben 1800)
* Wenn nicht mehr Zahlen und Figuren (Gedicht aus dem Romanfragment „Heinrich von Ofterdingen“)

### Ֆրագմենտներ
* Blthenstaub (1798 in der Zeitschrift „Athenaeum“ von Friedrich Schlegel)
* Glauben und Liebe oder der Knig und die Knigin (1798)
* Die Lehrlinge zu Sais, Romanfragment, herausgegeben 1802
* Heinrich von Ofterdingen, Romanfragment, herausgegeben 1802, hufig als fragmentarischer Bildungsroman bezeichnet
* Sammlung von Fragmenten und Studien, entstanden 1799–1800

### Այլք
* [Europa](http://de.wikipedikia.org/wiki/Europa_(Novalis)) (entstanden 1799, erschienen 1826 als „Die Christenheit oder Europa“)
* [Dialoge](http://ca.wikipedikia.org/w/index.php?title=Dialoge_(Novalis)&action=edit&redlink=1), 1802;

## Վիքիդարանում
* Հեղինակ:Նովալիս
* ՆՈՎԱԼԻՍ - ՖՐԱԳՄԵՆՏՆԵՐ (Գերմ. թարգմ. Հակոբ Մովսես)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ՆՈՎԱԼԻՍ | Հիմներ գիշերվան (Գրանիշ, գերմ թարգմ. Հակոբ Մովսես)

Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ինֆեկցիոն հիվանդություններից մահացածներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի մանկագիրներ