Քաջ Նազար (Մկրտիչ Սարգսյան)

**«Քաջ Նազար»**, հայ գրող Մկրտիչ Սարգսյանի հեքիաթ-վեպն է, որը գրվել է 1978 թվականին։

## Գնահատական
«․․․Մեծ ռիսկ էր Թումանյանից ու Դեմիրճյանից հետո անդրադառնալ «Քաջ Նազարին»։ Այդ ռիսկն արդարացրեց իրեն, որովհետև տարողունակ թեման հնարավորություն էր տալիս զանազան կողմերից մոտենալ քաջնազարներին։ Մ․ Սարգսյանի Քաջ Նազարը ծնվել էր ոչ թե բախտի քմահաճույքով, ոչ թե կյանքի աբսուրդից, այլ՝ շնորհիվ շրջապատի։ Ինչպես թատրոնում են ասում՝ արքա մի խաղա, թող շրջապատդ արքա խաղա։ Այս տեսանկյունը մոտ էր մեր ժամանակներին, քաջածանոթ էր հեղինակի ժամանակակիցներին։ Դրա համար Մ․ Սարգսյանի Քաջ Նազարը նախ վախ էր պատճատում, հետո միայն ժպիտ։ Ի տարբերություն մյուս անմահ քաջնազարների, որոնք նախ ժպիտ էին հարուցում, հետո միայն վախ»«։ «Մ. Սարգսյանի «Քաջ Նազար» (1980) հեքիաթ-վեպը կարելի է համարել ցավալի ծիծաղ այն ինքնավստահության ու ծիծաղի վրա, որով Դ. Դեմիրճյանը փորձում էր ցույց տալ Նազարի վախճանը: Հենց այս իմաստով Մ. Սարգսյանի ստեղծագործությունն ակամա դարձել է պատմության պարադոքսի հեգնանքի գեղարվեստական մարմնավորումը»։«Քաջ Նազարի կերպարին անդրադարձել են հայոց մեծերը՝ Հովհաննես Թումանյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Ստեփան Զորյանը, Համաստեղը և ուրիշներ: Որպես տաղանդավոր արձակագիր՝ Մկրտիչ Սարգսյանը խորապես գիտակցում է այն պատասխանատվությունը, որին ձեռնամուխ եղավ ինքը՝ գրելով մի ծավալուն ստեղծագործություն՝ հեքիաթ-վեպ: Մկրտիչ Սարգսյանը կերտել է բնակավայրերին ու հերոսների վարքագծերին համապատասխանող բազում տեղանուններ՝ Սարսաղստան, Թալանստան և անձնանուներ՝ Փըսփըս, Դղիրդ, վարձակ Փեփուշ, գուսաններ՝ Այգուն, Ազատունի, Վարդունի, Խրոխտունի, դրամատուրգներ՝ Ճկունյան, Ծաղկունի, դերասան՝ Նմանակյան՝ Նազարի դերակատարը և այլն: Նազարը միօրինակ վարքագծի տեր կերպար չէ, մի կողմից վախկոտ, անբան, ծույլ, մեծախոս գեղջուկ հերոս է և աստիճանաբար դառնում է թագավոր, որդեգրում դաժան, արյունարբու տիրակալի, բայց երբեմն շատ խելացի արքայի վարքագիծ: Հետաքրքրական են կանանց կերպարները Նազարի կյանքում. առաքինի, խելացի, գեղեցկուհի կինը՝ Նազանը, որը պալատում կերպարանափոխվում է, և վարձակ Փեփուշր, որն ի վերջո գայթակղում է Նազարին: Հետաքրքրական են նաև վախի փիլիսոփայության սարգսյանական մեկնաբանությունները: Հեքիաթ-վեպում գրեթե երկրորդական կերպարներ չկան, բոլորն էլ ունեն իրենց հիմնավորված դերակատարումները Նազարի կյանքում»։

## Դիպաշար
**Քաջ Նազար** հեքիաթ-վիպակը լույս է տեսել 1980 թվականին։ /հողվածից էջ 30/ Հեքիաթ-վեպը կազմված է 9 գլխից, որոնցից վերջինը վերնագրված է «գլուխ վերջին»։
### Գլուխ առաջին
Նազարաշեն անունով մի գյուղ է լինում։ Այդ գյուղում ապրում էին մի մարդ ու կին։ Կնոջ անունը՝ Նազան, մարդունը՝ Նազար։ Ծույլ ու անբան մարդ էր Նազարը, իսկ կինը՝ ժիր ու աշխատասեր։ Ունեին-չունեին մի քոսոտ էշ ու մի միրուքավոր այծ։ Ու մի հողակտոր ունեին՝ փուշ ու տատասկի մեջ կորած։ Նազարը անբան էր, հողը չէր մշակում, իսկ կինը իրավունք չուներ միայնակ արտ գնալու։ Նազարը ոչ միայն ծույլ ու անբան էր, այլ նաև վախկոտ ու փչան և ոտքի ճամփան էլ առանց Նազանի չէր գնում։ Կինն աչքին եթե չերևար, Նազարն իսկույն անհանգստանում էր, մանավանդ, երբ մութն ընկնում էր։ Մի օր էլ, «մտահոգված» կնոջ բացակայությամբ, ինքն իրեն խոսում էր, հարևան Փանոսն ասում է, թե  Նազանը զրուցում է Շուշիկի հետ։ Կինը վերադառնում է ու հարցնում, թե ինչ է պատահել, իսկ Նազարը պատասխանում է, թե ազապ աղջկա պես դես ու դեն է ընկել կինը ու գյուղի լայնքն ու երկայնքն է չափում։ 
Նազանը գեղեցիկ էր, բայց չբեր էր։ Նազարի հետ վիճելիս միշտ գալիս էին նույն կետին․ մարդը խայթում էր, թե չբեր է, իսկ կինը ասում էր, թե օժիտ չունենալու պատճառով է ամուսնացել նրա հետ։ Մարդ ու կին վիճում էին, և վեճը հաճախ ավարտվում էր Նազարի՝ կնոջից ծեծվելով։ Նազարը սովորություն ուներ փուչ պատմություններ պատմելու իր ծագման ու նախնիների մասին, ինչը ավելի էր շարժում կնոջ զայրույթը։ Մի զրույցի ժամանակ էլ Նազարը որոշում է, թե պետք է գնա քարվան կտրի և բերի իր տունը լիացնի, և դրա համար ինքը սպասում է, որ մի լուսնյակ գիշեր լինի, ինչին Նազանը չի հավատում։ Սրան հաջորդում է Նազարի «սխրանքը» մի զարկով ջարդում է ճանճերին, հետո ուղեղն է քչփորում, որ հասկանա, թե եղել է նման դեպք թե չի եղել, շատ մտածելով չի մտաբերում նման դեպք և որոշում է, որ սա հիշատակման արժանի «սխրանք է»։ Կնոջն ուղարկում է Տեր Մարուքեին՝ գյուղի քահանային, կանչելու։ Տեր Մարուքեն հաստատում է, որ այս անօրինակ դիպվածը, արժանի է հիշատակման և իր արխալուխի վրա գրում է․ «Անհաղթ Նազար, քաջ Նազար, Որ մեկ զարկեց, ջարդեց հազար․․․»։ Այս նշանավոր վավերագրումից հետո կինը, հարևաններից ուտելիք փոխ առնելով, սեղան է գցում, գինի են խմում, հարբում։ Տեր Մարուքեին պետք էր տուն ճանապարհել․ Նազարը վախենում է գիշերվա խավարից, բայց հիշում է իր քաջագործությունը և տանում է տուն․ Մարուքեի կինը, տանեցիները ծաղրում են Նազարին։ Նազանն, անհանգստանալով իր վախկոտ ամուսնու համար, գնում է նրան տուն բերելու։ Տեսնում է, որ ծիծաղում են Նազարի վրա։ Նազանը կշտամբում է նրանց և իր վախկետ ամուսնու հետ վերադառնում է տուն։ Լույսը բացվում է։ Նազարն էլի սկսում է մտածել քարավան կտրելու մասին՝ ասելով թե սրանից լավ օր էլ չի գա։ Նա կնոջը պատմում է, թե Ֆրանգստանից քարավան է գալու՝ բեռնված թանկարժեք ակնեղենով, և որ ինքը պետք է գնա այդ քարավանը կտրի։ Կինը բարկանում է և գիշերով դուրս գցում ամուսնուն, ասելով«-Վերցրո՛ւ քո պապենական Հավլունի թուրը, քո փսլնքոտված դրոշն ու չքվիր էստեղից։ Հերիք է դռան կապած  շան նման կլանչես»։

### Գլուխ երկրորդ
Քաջ Նազարը ճամփա է ընկնում գիշերով։ Վախից փակում է աչքերը, քանի որ սարսափում էր խավարից։ Երգելով գնում է՝ վախը սրտում։ Մտածում իր ճակատագրի մասին, որն անհայտ էր։ Մտքում մի վախ կար, թե չհանդիպի Մուրթուզ բեկին ու նրա ձեռքով ոչնչանա։ Հեռվից Մուրթուզ բեկը տեսնում է Նազարի դրոշակը, տագնապում, Նազարը թաքնվում է, հետո, տեսնելով դիմացից եկողների անհանգստությունը գոտեպնդվում է և համարձակորեն Մուրթուզ բեկից պահանջում, որ իր սևուկ ձիուն և ավարը թողնի և ինքը հեռանա։ Մուրթուզ բեկն այդպես էլ անում է, շփոթահար ընկնում է ձորն ու մեռնում։ Ձիուն նստում է ու շարունակում ճանապարհը։ Ձին նրան հասցնում է մինչև իջևանատուն, որտեղ վայնասուն է տիրում, երբ տեսնում են սևուկին՝ կարծելով, թե Մուրթուզ բեկն է վերադարձել։ Վերջինս այս իջևանատնից էր վերադառնում, որտեղ անպատվել էր բոլորին և թալանի մատնել։ Ժողովուրդը, երբ տեսնում է, որ Մուրթուզ բեկը չէ, այլ նրա հոգեառը, ցնծում է ուրախությունից։ Ընդունում են Նազարին, կերակրում։ Նազարը Մուրթուզ բեկի թալանած ավարը բաժանում է ժողովրդին։ Ուտում են, խմում։ Նազարը քնում է մինչև երեկո, երբ արթնանում է, ասում են, թե իր մոտ մարդ է եկել կարևոր գործով և իրեն է սպասում։ Ներս է կանչում։ Ներս մտնողը Փըսփըսն էր, ով լրտես էր, լսել էր Նազարի քաջագործությունների մասին և եկել  էր նրան տեսնելու, առաջարկելու թագավոր դառնալ։ Փըսփըսի հետ էր նաև Դղիրդը։ Այս երկուսն Նազարին թագավոր դարձնելու համար ունեին ակնկալիք, որ Նազարը իրենց դարձնի նախարար։ Դղիրդն ու Փըսփըսը հեռանում են իջևանատնից։ Նրանցից հետո ճամփա է ընկնում Նազարը։

### Գլուխ երրորդ
Նազարը հայտնվում է ջրաղացում։ Ներկաները ջերմությամբ ընդունում են նրան։ Նազարը նրանց հայացքներից ու խոսքերից հասկանում է, որ լսել են իր մասին։ Այստեղ էլ է քաջություն գործում։ նա սպանում է  ավազակ  Տեփոյին, ով խմբով եկել էր թալանի։ Տեսնում են դրոշակը, մարդ են ուղարկում, որ քահանային կանչի, ով կկարդա իրենց համար, քանի որ գրաճանաչ չէին։ Գուսաններ են հավաքվում ու Քաջ Նազարի մասին ասք են հյուսում։ Գուսան Այգունին ծլնգացնում է Նազարի մասին իր ասքը։ Քաջ Նազարը քնում է։ Հավաքված շինականները սկսում են պատմություններ պատմել, որոնց մեջ հայտնվել են իրենք Նազարի հետ։ Որսորդ Ավոն պատմում էր, որ Նազարը մի անգամ իրեն փրկել է արջի ճանկերից։ Տավարած Վշտոն ասում էր, թե Ղանաղուզի կռվից են իրար ճանաչում։ Նազարն արթնանում է, տեսնում, որ Փըսփըսը եկել է իր հետևից, որ տանի Զորբաստան, քանի որ նրանք թագավոր են փնտրում։ Նազարը ջրաղացպանից կորեկհաց ու մոթալ պանիր է վերցնում, շնորհակալ լինում ու ճամփա ընկնում։

### Գլուխ չորրորդ
Սահամանագլխին Զորբաստանի իշխանները դիմավորում են Քաջ Նազարին, ինչը վախի պատճառով նրան փոքր-ինչ անախորժ է թվում։ Գնում են Զորբաստան։ Զորբաստանցիները պատմում են նրան, որ պատժել են իրենց թագավորին, ուզում են հողեր գրավել, ստրուկներ ունենալ, և որ Հսկստանը իրենց աչքի փուշն է և ուզում են սկսել հենց դրանից։ Խնջույք են անում, կաքավող հարճեր բերում, հարբում  և որոշում են որսի գնալ։ Իջնում են բաց դաշտ և իշխաններին տեղեկացնում են, որ գնան այդտեղից, քանի որ վագրը կատաղի այդ կողմ է գալիս, իսկ իշխանները, Նազարի քաջագործությունները հիշելով, որոշում են թաքնվել թփերի հետևում, իսկ Նազարը դիմադրի վագրին։ Նազարը երկյուղել էր։ Կատաղի գազանը՝ փայլուն մորթով, սուր ժանիքներով, գալիս է Նազարի վրա։ Սա վախից ընկնում է վագրի վրա և մորթուն կառչելով մնում կպած ահռելի կենդանուն, իսկ վագրը՝ մի քանի տեղից նետահարված, մռնչյունով ընկնում է, իսկ Նազարը շարունակում է ուշաթափ կպած մնալ վագրի մորթուց։ Այս դիպվածը լրացուցիչ փառք է տալիս նրան։ Քննարկվում է հսկաներին տիրելու հարցը։ Նազարը գիտակցում էր իր անզորությունը, և որ միակ հույսն ու ուժը իր բախտն է։ Փըսփըսը Դղիրդի հետ պատգամախոս է գնում Հսկստան՝ հսկաների ամրոցը, որպեսզի հնազնդությամբ գան, հպատակվեն Քաջ Նազարին։ Յոթ հսկաները  ապրում էին անառիկ ամրոցում՝ Բոռբոռն ու Որկորը, Հորհորը և Փորփորը, Զոռզոռն ու Խորխորը և կրտսեր քուրը՝ Լորլորիկը։ Ավագը Գոռգոռն էր։ Նա հյուր չէր կանչում դրսից, բայց այս անգամ հետը անծանոթներ էր բերել և ուտելուց հետո լսեց նրանց խնդիրը՝ Քաջ Նազարին հնազանդվել կամովին կամ պատերազմել։ Սկզբում հսկաները հանդուգն էին, ընդդիմանում են, իսկ հետո փոխում են բռնած դիրքը, երբ տեսնում են Զորբաստանի բանակի պատրաստությունները, որոշում են  հնազանդվել և անցնել Նազարի թրի տակով, այդպես էլ լինում է, բայց նրանք անցնում են պատյանի մեջ դրված թրի տակով, քանի որ չգործածվելու պատճառով կպած էր մնացել թուրը, և Նազարը չկարողացավ դուրս հանել։ Զորբաստանի հարյուրապետին կախում են, քանի որ անպատվել էին Փորփորի հարսնացուին, իսկ հարսնացուն նետել էր իրեն։ Փորփորը մի խումբ զորբաստանցի զինվորների ոչնչացնում է զայրույթից։ Փառահեղ էր Սարսաղստանի թագավորի դեմ տարած հաղթանակը։ Նազարը վախից դրդված սլանում է թշնամու զորքի վրա, արմատախիլ անում ծառը, կոտորում թշնամուն, նրան հետևող զինված խումբը ոգևորված առաջ է նետվում, զորքը փախչում է, գերի են ընկնում թագուհին և Պստիկ-Ճստիկ թագավորը։

### Գլուխ հինգերորդ
Նազարը թագադրվում է, հագնում արքայական ծիրանին, կրում՝ թագ։ Դահլիճը լցվում է ցնծությամբ, նշանակվում են արքունի պաշտոնյաներ։ Փըսփըսը և Դղիրդը դառնում են նախարարներ, Փորփորը՝ դահճապետ, ինչպես խոստացել էր Քաջ Նազարը։ Նազարը կարոտել էր Նազարաշենը՝ իր հայրենի գյուղը, ուզում էր գնալ այնտեղ, բայց հիշեց, որ այնտեղ իրեն ճանաչում են և կարող են վտանգել իր հեղինակությունը։ Կանչում է Գոռգոռին, ասում՝ գնա Նազարաշեն, գտնի Նազան Նազարյանին և Տեր Մարուքեին, ուղարկի պալատ, իսկ հետո ոչնչացնի Նազարաշենը, ոչ ոքի կենդանի չթողնի։ Գուսանները դահլիճում նվագում են Նազարի համար։ Նա չի գոհանում, սպառնում է դասական դարձնել։ Ծաղկունին ընդդիմանում է, դուրս է ուղարկում գուսաններին, նրանք հեռանում են՝ լսելով Նազարի խոսքերը, թե Աստվածայինի և իր անունը կարող են շփոթել և որ ինքը կների այդ։

### Գլուխ վեցերորդ
Նազարը մտահոգ էր։ Պալատում տարբեր վարկածներ էին շրջանառում թագավորի ինքնամփոփ դառնալու հետ կապված։ Ոչ ոքի մոտ չէր թողնում։ Պետք է բեմադրվեր «Քաջ Նազար» ներկայացումը։ Գոռգոռը վերադառնում է Նազանի հետ, ով իր ամուսնու համար բերել էր հավ, սինդրիկի, սիբեխի, բոխի թթու։ Մարդ ու կին կարոտած փարվում են իրար, երջանկանում։ Նազարն ուրախանում է․ տանջվում էր կնոջ կարոտից։ Նա հրամայեց, որ Նազանին տանեն թագուհի օծեն և թագուհուն վայել բերեն իր կողքին գահին բազմեցնեն։ Դեսպաններ են գալիս սահմանային խնդիր լուծելու՝ Նազարը ետ է ուղարկում։ Պալատականները թագավորի և թագուհու հետ գնում են նայելու «Քաջ Նազար» ներկայացումը։ Նազարին մարմնավորում էր սիրված դերասան Նմանակյանը։ Նա սեր էր վայելում բոլոր կանանցից։ Նրա հմայքին անտարբեր չի մնում և Նազանը։ Նա ներկայացումից հետո հայտնվում է դերասանի տանը, սակայն վերջինս նկատելով, որ թագուհին է, աղերսում է, որ գնա։ Թագուհու ինքնասիրությունը վիրավորվում է, նրանց զրույցի պահին մի աներեևույթ ձեռք դուրս է քաշում Նմանակյանին։ Այդ օրից ոչ մեկը լուր չի ունենում նրանից, միայն ասում են, թե խանդոտ մարդու ձեռքի գործ է հավանաբար։ Նազանը բարկությամբ էր լցվում, որ պալատում բոլորը գաղտնի կապեր ունեին, իր ամուսին Նազարը՝ հարճեր, իսկ ինքը զուրկ էր այդ ամենից, ամուսնուց էլ բավականաչափ ուշադրության չէր արժանանում։ Բոլորը նրան նայում էին ինչպես սրբի։ Թագուհին անձեռնմխելի էր, նրա ժպիտները անտեսվում էին պալատականների կողմից, քանի որ թագուհին էր։ Պարզվում է, որ Նազանը հղի է։ Երբ Նազարն իմանում է, երջանկանում է․ ծնվելու էր Նազար հարյուրմեկերորդը։

### Գլուխ յոթերորդ
Երկրում անհանգիստ վիճակ է առաջանում։ Ամբաստանում են թագավորի դեմ, լուրեր տարածում։ Փըսփըսը առաջարկում է ծպտված շրջել ժողովրդի մեջ և տեսնել, թե ի՞նչ կա։ Շրջում են, զրույցներ լսում, հանկարծ նկատում են, որ ամբոխը հետ է փախչում, քանի որ հակառակ կողմից գալիս էին մարդկանց խմբեր՝ փոշով ծեծելով Քաջ Նազարի նման խրտվիլակը։ Ահն ընկնում է թագավորի մեջ։ Սրանից հետո գնում են «Սուրբ անառականոց» պանդոկը, նստում։ Ներս է մտնում մի երիտասարդ, նստում և սկսում խմել և բարձր խոսել, թե ինքն ազնիվ բիճ է։ Մոտենում են սրան հարցնելու, թե բիճն, ինչպես կարող է ազնիվ լինել, իսկ տղան պատասխանում է, թե Քաջ Նազարի տղան է։ Փըսփըսը հասկանում է, որ սրանք դավ են նյութում նրա միջոցով, որ շուտով սրանց գլխավորը կգա և սպասում են։ Ներս է գալիս Բարեկամը՝ սրանց գլխավորը, նկատում է անծանոթներին։ Փըսփըսի ծպտյալ խումբը ոչնչացնում է սրանց, ողջ է թողնում կրտսեր Նազարին, որ տեղեկություններ իմանա մնացած դավադիրների մասին։ Թագավորը հանգիստ վերադառնում է պալատ, բոլոր դավադիրները բացահայտվում են։

### Գլուխ ութերորդ
Նազարն ուրախ էր ու զվարթ։ Ծնվում է թագաժառանգը՝ Նազար հարյուրմեկերորդը։ Նազանի հետ մի բան այն չէր։ Ամուսնու վրա չէր նայում, չարությամբ էր լցված։ Երեխայի ծնունդից հետո թույլ չի տալիս, որ մոտենա իրեն։ Նազարը մտահոգվում է։ Դիմում է արքունի բժշկին, բժիշկը, հանդիպելով Նազանին, ասում է, որ հոգեկան վիճակը սրված  է, և ինքն անկեղծ ասում է, որ թագաժառանգը մոր մոտ ապահով չէ։ Նազարին էլ մի առիթով ասել էր, թե երբ հիշում է, որ իրենից է ծնված զայրանում է։ Սարսափստանի բանակը գրոհում է, պաշարում է երկիրը, գրավում է, մոտենում են քաղաքին։ Նազարը պարտվում է, Փըսփըսի օգնությամբ փախչում է քաղաքից։ Հավատարիմ լրտեսը նոր երկրներ էր գտել իր տիրոջ համար, որ գնա ու թագավորի։ Քաջ Նազարը պարտվում է։

### Գլուխ վերջին
Նազարը մնում է մենակ, բոլորից լքված, միակ հավատարիմ Փըսփըսի հետ։ Սարսաափստանի բանակը մտնում է քաղաք, որը ամայացել էր, կենդանի շունչ չկար։ Արքունի դահլիճում՝ գահի վրա, գտնում են Նազարի կտակը «Մարդս բախտ պիտի ունենա, բա՜խտ․․․ Բախտ ունեցար, բոլորը կունենաս»։
## Կերպարներ
* Քաջ Նազար
* Նազան
* Տեր Մարուքե
* հարևան Փանոս
* Մուրթուզ բեկ
* Լորլորիկ
* Դղիրդ
* Փըսփըս
* Գոռգոռ
* Փորփոր
* Ճստիկ-Պստիկ թագավոր
* կրտսեր Նազար
## Տես նաև
* Քեռի Սիմոնը
* Սերժանտ Կարոն
* Շատ եք փոխվել, աղջիկնե´ր
* Կյանքը կրակի տակ
* Ճակատագրով դատապարտվածները

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Քաջ Նազար
* https://www.youtube.com/watch?v=yc0XnP1vYEM&t=3236s 
* https://www.youtube.com/watch?v=pQVzHX8WEFs
* https://www.grakantert.am/archives/5157
* https://www.irates.am/hy/1599775874

Կատեգորիա:Մկրտիչ Սարգսյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1978 գրքեր