1893 թվականի խուճապ

[thumb|Նկարչություն [Ֆրենկ Լեսլիի խուճապի մատնված ֆոնդային բրոքերների մոտ 1893 թվականի մայիսի 9-ին:|361x361փքս]]
**1893 թվականի խուճապ,** տնտեսական դեպրեսիա  Միացյալ Նահանգներում, որը սկսվեց 1893 թվականին և ավարտվեց 1897 թվականին։ Այն խորապես ազդեց տնտեսության յուրաքանչյուր հատվածի վրա և առաջացրեց քաղաքական ցնցումներ, որոնք հանգեցրին 1896 թվականի քաղաքական վերադասավորումներին և Ուիլյամ ՄաքՔինլիի նախագահությանը։

## Պատճառները
[thumb|Հանրապետական դատավոր ամսագիրը [1893 թվականի խուճապի համար մեղադրում է 1892 թվականի ընտրություններում դեմոկրատների հաղթանակի համար։|380x380փքս]]

1893 թվականի խուճապը շատ պատճառներ ունի, որոնցից մեկը մատնանշում է Արգենտինան. ներդրումները խրախուսվել են արգենտինական գործակալական բանկի՝ Baring Brothers-ի կողմից։  Այնուամենայնիվ, 1890 թվականի ցորենի բերքի ձախողումը և Բուենոս Այրեսում ձախողված հեղաշրջումը վերջ դրեցին հետագա ներդրումներին։ Բացի այդ, փլուզվեցին նաև Հարավային Աֆրիկայի և Ավստրալիայի սեփականությունների վերաբերյալ շահարկումները։  Քանի որ եվրոպացի ներդրողները մտահոգված էին, որ այս խնդիրները կարող են տարածվել, նրանք սկսեցին վազել ԱՄՆ գանձապետարանում ոսկու վրա։ Specie-ն  համարվում էր ավելի արժեքավոր, քան թղթե փողը։ Երբ մարդիկ անորոշ էին ապագայի վերաբերյալ, նրանք կուտակում էին specie-ներ և մերժում թղթային գրառումները։

1870-ականների և 1880-ականների ոսկեզօծ դարաշրջանում Միացյալ Նահանգները ունեցել է տնտեսական աճ և ընդլայնում, սակայն այս ընդլայնման մեծ մասը կախված է եղել ապրանքների միջազգային բարձր գներից։ Խորացնելով միջազգային ներդրումների հետ կապված խնդիրները՝ ցորենի գները  անկում ապրեցին 1893 թվականին։  Մասնավորապես, արևմտյան Միացյալ Նահանգներում բազմաթիվ հանքավայրերի բացումը հանգեցրեց արծաթի ավելցուկի, ինչը հանգեցրեց զգալի բանավեճերի, թե որքան արծաթը պետք է վերածվի փողի (տե՛ս ստորև)։  1880-ականների ընթացքում ամերիկյան երկաթուղիները զգացին այն, ինչ այսօր կարելի է անվանել «պղպջակ». ներդրողները հավաքվեցին  երկաթուղիների շուրջ, և դրանք մեծապես գերկառուցվեցին։

Դժբախտության առաջին ակնհայտ նշաններից մեկը եղավ 1893 թվականի փետրվարի 20-ին՝ ԱՄՆ նախագահ Գրովեր Քլիվլենդի երդմնակալությունից տասներկու օր առաջ՝ Ֆիլադելֆիայի և Ռեդինգ երկաթուղու համար ընդունողներ նշանակվելով, որը շատ ավելի երկարաձգել էր իրեն։ Պաշտոնը ստանձնելուց հետո Քլիվլենդն ուղղակիորեն զբաղվեց գանձապետարանի ճգնաժամով և հաջողությամբ համոզեց Կոնգրեսին չեղյալ համարել Շերման Արծաթի գնման օրենքը, որը, ըստ նրա, հիմնականում պատասխանատու էր տնտեսական ճգնաժամի համար։

Տնտեսության վիճակի վերաբերյալ մտահոգությունը խորացավ, մարդիկ շտապեցին իրենց գումարները հանել բանկերից, ինչի հետևանքով առաջացավ բանկային վազք։ Վարկային ճգնաժամը շրջվել է տնտեսության մեջ։ Ֆինանսական խուճապը Լոնդոնում, զուգորդված մայրցամաքային եվրոպական առևտրի անկման հետ, ստիպեցին օտարերկրյա ներդրողներին վաճառել ամերիկյան բաժնետոմսերը՝ ոսկով ապահովված ամերիկյան միջոցներ ձեռք բերելու համար։։

Նախագահ Բենջամին Հարիսոնի տնտեսական քաղաքականությունը բնութագրվել է որպես դեպրեսիայի առաջացմանը նպաստող գործոն։

## Պոպուլիստներ
Ժողովրդական կուսակցությունը, որը նաև հայտնի է որպես «պոպուլիստներ», ագրարային-պոպուլիստական քաղաքական կուսակցություն էր Միացյալ Նահանգներում։  1892-1896 թվականներին այն մեծ դեր է խաղացել որպես ձախակողմյան ուժ ամերիկյան քաղաքականության մեջ։ Այն աջակցություն է ստացել արևմուտքի և հարավի զայրացած ֆերմերների կողմից։ Այն խիստ քննադատում էր կապիտալիզմը, հատկապես բանկերը և երկաթուղիները, և դաշնակցում էր բանվորական շարժմանը։

Ժողովրդական կուսակցությունը, որը ստեղծվել է 1891 թվականին պոպուլիստական շարժման արդյունքում, հասել է իր բարձունքին 1892 թվականի նախագահական ընտրություններում, երբ նրա տոմսը՝ կազմված Ջեյմս Բ. Ուիվերից և Ջեյմս Գ. Ֆիլդից, հավաքել է համաժողովրդական ձայների 8,5%-ը և ստացել հինգ նահանգ (Կոլորադո, Այդահո, Կանզաս, Նևադա և Հյուսիսային Դակոտա), և 1894 թվականի Ներկայացուցիչների պալատի ընտրությունները, երբ ստացավ ինը տեղ։  Հարավում (հատկապես Հյուսիսային Կարոլինա, Ալաբամա և Տեխաս) աղքատ, սպիտակ բամբակագործների կոալիցիայի և հարթավայրային նահանգների (հատկապես Կանզասի և Նեբրասկայի) ցորենի ֆերմերների կոալիցիայի հիման վրա պոպուլիստները ներկայացնում էին ագրարիզմի արմատական ձև և թշնամություն վերնախավերի, քաղաքների, բանկերի, երկաթուղու և ոսկու նկատմամբ։

## Արծաթ

«Ազատ արծաթ» շարժումը առաջացել է գյուղատնտեսության և հանքարդյունաբերության շահերի սիներգիայի արդյունքում։ Ֆերմերները ձգտում էին աշխուժացնել տնտեսությունը և դրանով իսկ վերջ տալ գնանկմանը, ինչը նրանց ստիպում էր մարել ավելի թանկ դոլարներով վարկերը։  Հանքարդյունաբերության շահերը ձգտում էին իրավունք ստանալ արծաթը ուղղակիորեն փողի վերածել առանց դրամահատման կենտրոնական հաստատության։ 1890 թվականի Շերմանի արծաթի գնման ակտը, չնայած «Ազատ արծաթե շարժման» նպատակներին չհամապատասխանող, ԱՄՆ կառավարությունից պահանջեց գնել միլիոնավոր ունցիա արծաթ ավելի, քան պահանջվում էր 1878 թվականի Բլենդ-Ալիսոնի ակտով (արծաթի գինը բարձրացնելով )։ Մարդիկ փորձել են արծաթե թղթադրամները ոսկով վերադարձնել։ Ի վերջո, դաշնային պահուստներում ոսկու նվազագույն քանակի օրենքով սահմանված սահմանաչափը հասավ, և ԱՄՆ-ի թղթադրամներն այլևս չհաջողվեց ոսկու համար հաջողությամբ մարել։  Խուճապի ժամանակ ներդրումները մեծապես ֆինանսավորվում էին բարձր տոկոսադրույքներով պարտատոմսերի թողարկումներով։ National Cordage Company-ի (NCC) ֆինանսական անհանգստության մասին լուրերը (NCC-ն այն ժամանակ ամենաակտիվ վաճառվող բաժնետոմսն էր) ստիպեցին վարկատուներին անհապաղ վերցնել իրենց վարկերը, և արդյունքում ընկերությունը սնանկացավ։ Պարան արտադրող ընկերությունը փորձել էր շրջել ներկրվող կանեփի շուկան։ Արծաթի և արծաթե թղթադրամների պահանջարկի անկման հետ մեկտեղ արծաթի գինն ու արժեքը նվազել են։ Սեփականատերերը անհանգստացած էին պարտատոմսերի անվանական արժեքի կորստով, և շատերն արժեզրկվեցին։

Հետևեցին բանկերի մի շարք խափանումներ, և ձախողվեցին Հյուսիսային խաղաղօվկիանոսյան երկաթուղին, Union Pacific Railroad-ը և Atchison, Topeka & Santa Fe Railroad-ը։ Դրան հաջորդեց բազմաթիվ այլ ընկերությունների սնանկացում։ Ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 15000 ընկերություններ և 500 բանկեր, որոնցից շատերը Արևմուտքում ձախողվեցին։ Ըստ բարձր գնահատականների՝ աշխատուժի մոտ 17%-19%-ը գործազուրկ էր խուճապի գագաթնակետին։  Գործազրկության ահռելի աճը՝ զուգորդված ձախողված բանկերում պահվող խնայողությունների կորստի հետ, նշանակում էր, որ երբեմնի ապահով միջին խավը չէր կարող կատարել հիփոթեքային իր պարտավորությունները։  Արդյունքում շատերը հեռացան վերջերս կառուցված տներից։

## Էֆեկտներ

Խուճապի արդյունքում արժեթղթերի գներն անկում ապրեցին։ Փակվեցին 500 բանկեր, ձախողվեցին 15000 ձեռնարկություններ, իսկ բազմաթիվ ֆերմերային տնտեսություններ դադարեցրին իրենց աշխատանքը։  Գործազրկության մակարդակը հասել է 25% Փենսիլվանիայում, 35% Նյու Յորքում և 43% Միչիգանում։  Ապուրի խոհանոցներ են բացվել, որպեսզի օգնեն կերակրել կարիքավորներին։  Սովին դիմակայելով՝ մարդիկ ուտելիքի դիմաց փայտ էին կտրատում, քարեր էին ջարդում և ձեռքով կարում ասեղով ու թելով։ Որոշ դեպքերում կանայք իրենց ընտանիքը կերակրելու համար դիմում էին մարմնավաճառության։ Դետրոյթի բնակիչներին օգնելու համար քաղաքապետ Հեյզեն Ս. Պինգրին գործարկեց իր «Կարտոֆիլի կարկատանի պլանը», որոնք համայնքային այգիներ էին գյուղատնտեսության համար։

Նախագահ Գրովեր Քլիվլենդը մեղադրվում էր դեպրեսիայի մեջ։ ԱՄՆ գանձապետարանում պահվող ոսկու պաշարները ընկել են վտանգավոր ցածր մակարդակի։ Սա ստիպեց նախագահ Քլիվլենդին 65 միլիոն դոլար ոսկի վերցնել Ուոլ Սթրիթի բանկիր Ջեյ Փի Մորգանից և Անգլիայի Ռոթշիլդների բանկային ընտանիքից, որը հայտնի էր որպես Morgan-Belmont Syndicate։ Նրա կուսակցությունը հսկայական կորուստներ կրեց 1894 թվականի ընտրություններում, որոնք հիմնականում մեղադրվում էին տնտեսության անկման  և Փուլմանի գործադուլի դաժան ջախջախման համար։  1896 թվականին իրենց պարտությունից հետո դեմոկրատները չվերականգնեցին դաշնային կառավարության ոչ մի ճյուղի վերահսկողությունը մինչև 1910 թվականը։

### Առաքում
[thumb|[Grand Central Depot-ը երկաթուղային տրանսպորտի կարևոր հանգույց էր, որը տասնիններորդ դարի վերջին նավագնացության արդյունաբերության հիմնական մասն էր:|270x270փքս]]
1893 թվականի խուճապը ազդեց նավափոխադրման արդյունաբերության բազմաթիվ ասպեկտների վրա՝ և՛ երկաթուղով, և՛ ծովով։ Այն կասեցրեց նավերի և շարժակազմի ձեռքբերումը և նվազեցրեց բեռնափոխադրումների սակագները։

#### Երկաթուղային ներդրումների տատանումները 1893 թվականի խուճապից հետո
1894 թվականին բաժնետոմսերից դեպի մշտական եկամտաբեր պարտատոմսեր անցած ներդրողների վատ նախանշանը արտացոլվեց երկաթուղու կորպորատիվ ֆինանսական գործողություններում, որոնք նվազեցրին նրանց շարժակազմերի ձեռքբերումը։  Երկաթուղու ընդլայնումը, ներառյալ կապիտալ ծախսերը, կրկին աճեց 1895 թվականին, բայց դանդաղեց 1897 թվականին մեկ այլ տնտեսական անկման ժամանակ։

#### Ընդունիչ
1893 թվականին ԱՄՆ-ում երկաթուղու ընդհանուր վազքը կազմում էր 176,803,6 մղոն։ 1894 և 1895 թվականներին երկաթուղիներն ընդարձակվեցին ընդամենը 4196,4 մղոնով, չնայած 1878 թվականից 1896 թվականներին ավելացվեց 100,000 մղոն երկաթուղի։  1893 թվականին՝ խուճապին հաջորդող տարին, երկաթուղային վազքի մեկ չորրորդն անցավ բեռնափոխադրողին։  ԱՄՆ-ի մարդահամարը այս արժեքը գնահատել է մոտ 1,8 միլիարդ դոլար (չճշգրտված գնաճի համար), ինչը ամենամեծ գումարն է, որը գրանցվել է 1876-ից 1910 թվականներին։  Սա ավելի քան 1 միլիարդ դոլարով (նաև չճշգրտված գնաճի համար) ավելի էր, քան հաջորդ ամենամեծ գումարը՝ 1884 թվականին։

#### Փուլման գործադուլ
1894 թվականին ԱՄՆ բանակը միջամտեց Չիկագոյում գործադուլի ժամանակ՝ գույքային վնասը կանխելու համար։ Pullman Strike-ը սկսվեց Չիկագոյի Pullman Company-ում այն բանից հետո, երբ Փուլմանը հրաժարվեց կամ իջեցնել վարձավճարը ընկերության քաղաքում կամ բարձրացնել իր աշխատողների աշխատավարձերը՝ 1893 թվականի խուճապի տնտեսական ճնշման պատճառով։ Քանի որ Pullman Company-ն երկաթուղային մեքենաների ընկերություն էր, դա միայն մեծացրեց շարժակազմի ձեռքբերման դժվարությունը։

#### Ամերիկյան առևտրային տոննաժ
Միացյալ Նահանգների ծովային արդյունաբերությունը չի խուսափել 1893 թվականի խուճապի հետևանքներից։  Ընդհանուր համախառն գրանցված առևտրային ծովային տոննաժը, որն օգտագործվում է «արտաքին և ափամերձ առևտրի և ձկնաբուծության մեջ», ինչպես չափվել է ԱՄՆ-ի մարդահամարի կողմից 1888 թվականից 1893 թվականներին, աճել է մոտ 2,74 տոկոսով։ 1894 թվականին, սակայն, ԱՄՆ-ի համախառն տոննաժը նվազել է 2,9%-ով և կրկին 1895 թվականին՝ 1,03%-ով։

#### Գները
1894 թվականին երկաթուղով մեկ բուշել ցորենի փոխարժեքը 1893 թվականի 14,70¢-ից իջավ մինչև 12,88¢: Այս փոխարժեքը շարունակեց նվազել՝ հասնելով վերջնական փոխարժեքի 1901 թվականին՝ 9,92¢, և երբեք չհասավ 12 ցենտի 1898 թվականից 1910 թվականներին։

1893 թվականից 1894 թվականներին ցորենի լճով կամ ջրանցքով բեռնափոխադրումների միջին սակագները նվազել են գրեթե 2 ցենտով՝ 6,33¢-ից մինչև 4,44¢։  Նյու Յորքից Լիվերպուլ տրանսատլանտյան հատման սակագները նույնպես նվազել են՝ 2-ից և 3/8-ից մինչև 1 և 15/16, սակայն դա արտացոլում է 1891 թվականից սկսած նվազման միտումը։

## Մորգան-Բելմոնտ սինդիկատ
1895 թվականի փետրվարին ԱՄՆ կառավարությունը դիմեց մասնավոր ֆինանսական հաստատություններին, որպեսզի ապահովի գանձապետական պարտատոմսերի վաճառքը, կայունացնի փոխարժեքները և վերադարձնի գանձապետարանն իր ոսկու պահուստի պահանջներին։  Արդյունքը եղավ պայմանագիր, որը կնքվեց «Մորգան-Բելմոնտ սինդիկատի» հետ։

1890-ականներին վճարային հաշվեկշռի մշտական դեֆիցիտը, որը սպառեց գանձապետարանի ոսկու պաշարները, մտահոգություն առաջացրեց ինչպես ներքին, այնպես էլ օտարերկրյա ներդրողների մոտ, որ ԱՄՆ-ը կհրաժարվի ոսկու ստանդարտից։  Սա հանգեցրեց ոսկու հետագա դուրսբերմանը և պարտատոմսերի լուծարմանը, ինչը սրեց դեֆիցիտը։  1895 թվականի փետրվարի 2-ին գանձապետարանի ոսկու պաշարները իջել են մոտավորապես $42,000,000, ինչը շատ ցածր է $100,000,000 մակարդակից, որը պահանջվում էր 1875 թվականի վերսկսման մասին ակտով։ Պաշարները վերականգնելու մի շարք անհաջող փորձերից հետո՝ թողարկելով պարտատոմսեր և արժեզրկված տեսակներ, որոնք թողարկվել են օրինական վճարման համար, գանձապետարանը պայմանագիր կնքեց Morgan-Belmont Syndicate-ի հետ՝ վերականգնելու վստահությունը կառավարության՝ օրինական վճարումների ոսկու վերածելու կարողության նկատմամբ։

Սինդիկատի անդամների ամբողջական ցուցակը չի հրապարակվել, սակայն պայմանագիրը կոչվում է Drexel, Morgan & Co., A. Belmont & Co., J. S. Morgan & Co. և N. M. Rothschild & Sons: Սինդիկատը հասավ իր նպատակներին՝ ձուլող գործարաններից ոսկի գնելու, իր անդամներին համոզելով գնել գանձապետական պարտատոմսեր ոսկով, վստահություն ներշնչելով պարտատոմսերի և երկաթուղային արժեթղթերի ներդրողներին և կապիտալի ոչ պաշտոնական վերահսկողության միջոցով՝ համոզելով անդամներին և ոսկի արտահանող տներին «ոսկի չառաքել» արտերկրում։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցում
### Ժամանակակից աղբյուրներ

* ''American Annual Cyclopedia...1894'' (1895) online
*Baum, Lyman Frank and W. W. Denslow.  *[[The Wonderful Wizard of Oz]]* (1900); see Political interpretations of The Wonderful Wizard of Oz
*Brice, Lloyd Stephens, and James J. Wait. "The Railway Problem."  *North American Review*  164 (March 1897): 327–48. online at MOA Cornell.
*Cleveland, Frederick A. "The Final Report of the Monetary Commission," *Annals of the American Academy of Political and Social Science* 13 (January 1899): 31–56 in JSTOR
*Closson, Carlos C. Jr. "The Unemployed in American Cities." *Quarterly Journal of Economics*, vol. 8, no. 2 (January 1894) 168–217 in JSTOR; vol. 8, no. 4 (July 1894): 443–77 in JSTOR
*Fisher, Willard. "‘Coin’ and His Critics."  *Quarterly Journal of Economics*  10 (January 1896): 187–208 in JSTOR
*Harvey, William H. *Coin’s Financial School* (1894), 1963 (Introduction by Richard Hofstadter). online first edition
*Noyes, Alexander Dana. "The Banks and the Panic,"  *Political Science Quarterly*  9 (March 1894): 12–28 in  JSTOR.
*Shaw, Albert. "Relief for the Unemployed in American Cities," *[[Review of Reviews]]* 9 (January and February 1894): 29–37, 179–91.
*Stevens, Albert Clark. "An Analysis of the Phenomena of the Panic in the United States in 1893,"  *Quarterly Journal of Economics*  8 (January 1894): 117–48 in JSTOR.

### Երկրորդական աղբյուրներ

*Barnes, James A.  *John G. Carlisle: Financial Statesman* (1931).
*
*
*
*Destler, Chester McArthur. *American Radicalism, 1865–1901* (1966).
*Dewey, Davis Rich. *Financial History of the United States* (1903). online.
*Dighe, Ranjit S. ed. *The Historian's Wizard of Oz: Reading L. Frank Baum's Classic as a Political and Monetary Allegory* (2002).
*Dorfman, Joseph Harry.  *The Economic Mind in American Civilization.* (1949). vol 3.
*Faulkner, Harold Underwood.  *Politics, Reform, and Expansion, 1890–1900.* (1959).
*Feder, Leah Hanna. *Unemployment Relief in Periods of Depression ... 1857–1920* (1926).
*Friedman, Milton, and Anna Jacobson Schwartz. *A Monetary History of the United States, 1867–1960* (1963).
* Harpine, William D. *From the Front Porch to the Front Page: McKinley and Bryan in the 1896 Presidential Campaign* (2006) excerpt and text search
*
*Hoffmann, Charles. *The Depression of the Nineties: An Economic History* (1970).
*Jensen, Richard. *The Winning of the Midwest: 1888–1896* (1971).
*Josephson, Matthew. *The Robber Barons* New York: Harcourt Brace Jovanovich (1990).
*Kirkland, Edward Chase. *Industry Comes of Age, 1860–1897* (1961).
*Lauck, William Jett. *The Causes of the Panic of 1893* (1907). online
*Lindsey, Almont. *The Pullman Strike* 1942.
*
*Nevins, Allan. *Grover Cleveland: A Study in Courage.* 1932, Pulitzer Prize.
*
*
*Ritter, Gretchen. *Goldbugs and Greenbacks: The Anti-Monopoly Tradition and the Politics of Finance in America* (1997)
*
*
*
*Schwantes, Carlos A. *Coxey’s Army: An American Odyssey* (1985).
*Shannon, Fred Albert. *The Farmer’s Last Frontier: Agriculture, 1860–1897* (1945).
*Steeples, Douglas, and David O. Whitten. *Democracy in Desperation: The Depression of 1893* (1998).
*Strouse, Jean. *Morgan: American Financier* (1999).
*White; Gerald T. *The United States and the Problem of Recovery after 1893* (1982).
*Whitten, David. EH.NET article on the Depression of 1893
* Wicker, Elmus. *Banking panics of the gilded age* (Cambridge University Press, 2006) contents

## Արտաքին հղումներ

* Causes of the Business Depression by Henry George; appeared in *Once a Week*, a New York periodical,  March 6, 1894

Կատեգորիա:1893 ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:1893 թվականը տնտեսագիտության մեջ
Կատեգորիա:19-րդ դարի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ
Կատեգորիա:Տնտեսական ճգնաժամեր
Կատեգորիա:Տնտեսական ճգնաժամերը ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Ֆինանսական ընկերություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ֆինանսական ժգնաժամ
Կատեգորիա:Ֆինանսական ծառայություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ֆոնդային շուկայի վթարներ