Խաֆրեն

**Խաֆրեն** կամ **Քեֆրեն** (մահացել է մ.թ.ա. 2532 թվականին), հին եգիպտական միապետ, որը եղել է Չորրորդ արքայատոհմի չորրորդ թագավորը՝ Հին Թագավորության վաղ շրջանում (մ.թ.ա. մոտ 2700-2200 թվականներ)։ Նա եղել է արքա Խուֆուի որդին և գահը ժառանգել է իր եղբայր Ջեդեֆրեից հետո։

Խաֆրենի հսկայական բուրգը Գիզայում, որը հայտնի է որպես Խաֆրենի բուրգ, մեծությամբ զիջում է միայն իր հոր՝ Մեծ բուրգին։ Որոշ եգիպտագետների կարծիքով՝ Գիզայի Մեծ Սֆինքսը նույնպես կառուցվել է նրա համար, թեև դա վերջնականապես հաստատված չէ։ Խաֆրենի մասին շատ տեղեկություններ չեն պահպանվել, բացառությամբ հույն պատմիչ Հերոդոտոսի գրառումներից, որը ապրել է նրանից 2000 տարի անց։

## Ընտանիք

Խաֆրենը եղել է արքա Խուֆուի որդին և Ջեդեֆրեի եղբայրն ու իրավահաջորդը։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Խաֆրենը թագուհի Մերիտիտես I-ի որդին է, քանի որ մի արձանագրության մեջ նա հիշատակվում է որպես նրա հիշատակը պատվող՝

Մյուսները պնդում են, որ արձանագրությունը միայն ցույց է տալիս, որ այս թագուհին մահացել է Խաֆրենի թագավորության օրոք։ Հնարավոր է նաև, որ Խաֆրենը թագուհի Հենութսենի որդին է եղել։

Խաֆրենը ունեցել է մի քանի կին և առնվազն 12 որդի ու 3 կամ 4 դուստր։

### Խաֆրենի երեխաները Մերեսանխ III-ից
Մերեսանխ III թագուհին Կավաբի և Հետեպհերես II-ի դուստրն էր, այսինքն՝ Խաֆրենի եղբոր դուստրը (եղել է նրա զարմիկը)։ Նրանց երեխաներն էին.

* Նեբեմախետ
* Դուաենրե
* Նիուսերրե
* Խենտետկա
* Շեպսետկաու

### Խաֆրենի երեխաները Հեկենուհեջետից
* Սեխեմկարե

### Խաֆրենի երեխաները Խամերերնեբտի I-ից
* Մենկաուրե (հետագայում դարձավ փարավոն)
* Խամերերնեբտի II

Պերսենետը, հավանաբար, Խաֆրենի կինն է եղել՝  ելնելով նրա դամբարանի տեղադրությունից։ Նա եղել է Նիկաուրեի մայրը։

Խաֆրենի այլ զավակների մասին նույնպես տեղեկություններ են պահպանվել, սակայն նրանց մայրերը մնում են անհայտ։ Լրացուցիչ որդիներից են՝ Անխմարեն, Ախրեն, Իունմինը և Իունրեն։ Հայտնի է նաև Ռեխետրե անունով դուստրը, իսկ Հեմետրեն կարող էր լինել կամ դուստր, կամ թոռնուհի։

Այս տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ Խաֆրենն ունեցել է բազմազավակ ընտանիք, ինչը բնորոշ էր Հին Եգիպտոսի փարավոններին՝ արքայատոհմի շարունակականությունն ապահովելու համար։

## Գահակալություն

Խաֆրենի կառավարման ժամանակահատվածի վերաբերյալ գիտնականները համաձայնության չեն եկել։ Որոշ հետազոտողներ նշում են մ.թ.ա. 2558-2532 թվականները, սակայն Տուրինի արքաների ցուցակում նրա կառավարման տևողությունը նշված չէ։ Մանեթոնը (Հին Եգիպտոսի պատմիչ) չափազանցնում է՝ նշելով 66 տարի, սակայն մեծամասնությունը կարծում է, որ նա իշխել է 24-26 տարի։

Այս ենթադրությունը հիմնված է Նեկուրա արքայազնի կտակի վրա, որը փորագրված է նրա մաստաբայի (դամբարանի) պատերին։ Կտակը թվագրված է «12-րդ հաշվառման տարով» (Year of the 12th Count) և վերագրվում է Խաֆրենին, քանի որ Նեկուրան նրա որդին էր։

Խաֆրենի կառավարման ամենահին հաստատված տարեթիվը «13-րդ դեպքի տարին» է (Year of the 13th occurrence), որը գտնվել է G 7650 մաստաբայի երեսպատման քարի վրա[1]։ Եթե Չորրորդ արքայատոհմի ժամանակ անասնահաշվառումը (cattle count) կատարվել է տարին երկու անգամ, ապա սա նշանակում է, որ Խաֆրենը թագավորել է 24-25 տարի։

Այսպիսով, չնայած որոշ անորոշություններին, ակադեմիական շրջանակներում գերակշռում է այն տեսակետը, որ նրա կառավարումը տևել է մոտ 2-3 տասնամյակ։

## Խաֆրենի բուրգերի համալիր

Խաֆրեն փարավոնը կառուցել է Գիզայի բուրգերից երկրորդ ամենամեծ բուրգը։ Այս հուշարձանի հին եգիպտական անվանումը եղել է Վեր(են)-Խաֆրե, որը թարգմանաբար նշանակում է «Խաֆրենը Մեծ է»։

#### Ենթաբուրգ (G2-a)
Հիմնական բուրգին կից գտնվում է G2-a նշանակումով փոքր բուրգը, որի նշանակության մասին գիտնականները դեռ վիճում են։ Պեղումների ժամանակ այստեղ հայտնաբերվել են կնիքներ, որոնց վրա գրված է եղել. «Արքայի ավագ որդին իր մարմնի հետ» և Խաֆրենի Հորուսային անունը։

### Հովտի տաճար
Խաֆրենի հովտի տաճարը տեղակայված էր Նեղոս գետի մոտ և գտնվում էր Սֆինքսի տաճարի հարևանությամբ։ Տաճարի մուտքի մոտ հայտնաբերվել են արձանագրություններ, որոնք հիշատակում են Հաթոր և Բուբաստիս աստվածուհիներին։

Հետաքրքիր է, որ տաճարի ավերակներում պահպանվել են քարե բլոկներ՝ Խաֆրենի Հորուսային անվան (Ուսեր-իբ) մասնակի արձանագրություններով։ 1860 թվականին ֆրանսիացի հնագետ Օգյուստ Մարիետը այստեղ հայտնաբերել է Խաֆրենի մի շարք արձաններ. Որոշ արձաններ գտնվել են հատակի փոսում՝ գլխազրկված վիճակում, մյուսները պահպանվել են ամբողջական տեսքով։

Այս բոլոր գտածոները վկայում են, որ Խաֆրենի բուրգային համալիրը եղել է չորրորդ արքայատոհմի փարավոնների ամենահոյակապ կառույցներից մեկը՝ արտացոլելով թագավորի աստվածային կարգավիճակն ու հզորությունը։ Հատկանշական է, որ տաճարի արձանագրություններում հաճախակի հանդիպում են աստվածուհի Հաթորի անվանումները, ինչը կարող է վկայել նրա պաշտամունքի հատուկ տեղի մասին Խաֆրենի գահակալման շրջանում։

### Խաֆրենի հուղարկավորության տաճար
Հուղարկավորության տաճարը գտնվում էր բուրգի հարևանությամբ։ Այստեղից հայտնաբերվել են ուղեղի տեսք ունեցող գավազանների գլխիկների բեկորներ՝ Խաֆրենի անվամբ արձանագրություններով և քարե անոթների մնացորդներ։

### Մեծ Սֆինքս և Սֆինքսի տաճար
Ենթադրվում է, որ Սֆինքսը կառուցվել է Հաֆրիի օրոք։ Սա հաստատվում է Սֆինքսի մոտ գտնվելուն Հաֆրիի բուրգի տաճարային համալիրին և դեմքի կառուցվածքի որոշակի նմանությամբ (չնայած վնասներին), որը կարելի է տեսնել նրա արձանների վրա: Գիզայի Մեծ Սֆինքսը կարող էր կառուցված լինել որպես Հաֆրիի բուրգի պահապան և որպես թագավորական իշխանության խորհրդանիշ: Նա սկսեց աստվածանալ Նոր թագավորության ժամանակ։

## Խաֆրենը հին հունական ավանդույթներում
Հին եգիպտացի պատմիչ Մանեթոնը Խաֆրենին անվանել է «Սուպհիս II» և նրան վերագրել 66 տարվա կառավարում, սակայն այլ մանրամասներ չի ներկայացրել նրա մասին:

Հին հունական ավանդույթներում, որոնք գրի են առնվել Խաֆրենի կառավարումից ավելի քան 2000 տարի անց, պատմիչներ Դիոդորոսը և Հերոդոտոսը ներկայացնում են Խաֆրենին որպես բռնակալ, ով գահ է բարձրացել հոր՝ Քեոփսից հետո: Նրանք վերագրում են Խաֆրենին 56 տարվա կառավարում:

Հերոդոտոսը և Դիոդորոսը նկարագրում են Մենկաուրե թագավորին (ում անվանում են «Միկերինոս») որպես Խաֆրենի հաջորդ, ով հանդես է եկել որպես իր նախորդների հակապատկեր: Հերոդոտոսը Մենկաուրեին ներկայացնում է որպես խաղաղություն և բարեպաշտություն Եգիպտոս վերադարձնող թագավոր:

Հին թագավորության բոլոր կառավարիչների մեջ Խաֆրենը ամենաշատ քանակությամբ արձաններով է ներկայացված: Դրանց գերակշիռ մասը գտնվել է Գիզայում՝ թե՛ պաշտոնական գերեզմանատան տարածքում, թե՛ Խաֆրենի բուրգի տաճարային համալիրի շրջակայքում:

Հովտի տաճարի մեծ դահլիճում հայտնաբերվել են հատակին արված 23 խորշեր, որտեղ սկզբնապես տեղադրված են եղել արձաններ: Խորշերից մեկն ավելի լայն է, ինչը հուշում է, որ այնտեղ կարող էր երկու արձան տեղավորված լինել: Գիտնականները ենթադրում են, որ այս 24 արձանները կապված են եղել օրվա 24 ժամերի հետ:

Խաֆրենի կառավարումից որոշ ժամանակ անց այս բոլոր արձանները հանվել են իրենց տեղերից: 1860 թվականին Օգյուստ Մարիետը պեղումների ընթացքում հայտնաբերել է դրանցից իննը (կատալոգային համարներ CG 9-ից CG 17), ինչպես նաև տասներորդ արձանի (CG 378) բեկորները: Այս արձանները ներկայումս պահվում են Կահիրեի Եգիպտական թանգարանում:

## Պատկերասրահ

File:Khafre, ca. 2510-2485 BCE, Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen (2) (36284256661).jpg|Խաֆրաենի արձանը (Մ.թ.ա. մոտ 2510-2485, Նյու Յորքի Կարլսբերգյան գլիպտոտեկա, Կոպենհագեն
File:Khafra - Quefrén.jpg|Խաֆրաենի հսկայական ալաբաստրի արձանը Կահիրեի եգիպտական թանգարանում։
File:Fragmentary Face of King Khafre.jpg|Խաֆրաենի արձանի հատված, Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարան, Նյու Յորք
File:Ägyptisches Museum Leipzig 049.jpg|Խաֆրաենի արձանի մի հատված,Լայպցիգ
File:Statue of king Khafra - Nubian Museum - front.jpg|Խաֆրաենի  արձանը Նուբիայի թանգարանում, Ասուան
File:Chephren CG 14.jpg|«Խաֆրեն գահին», նրա Գիզայի հովտային տաճարից, այժմ գտնվում է Կահիրեի Եգիպտական թանգարանում (CG 14)։
File:Chephren CG 15.jpg|Խաֆրեի ամբողջական արձանը, Գիզայի հովտային տաճարից, այժմ գտնվում է Կահիրեի Եգիպտական թանգարանում (CG 15)։
File:Chephren CG 41.jpg|Խաֆրեի արձանը Մեմֆիսից, այժմ գտնվում է Կահիրեի Եգիպտական թանգարանում (CG 41)։


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*James H. Breasted, *Ancient Records of Egypt*, Part I, §§ 192, (1906) on 'The Will of Nekure'.

## Արտաքին հղումներ

*Khefren (Khafre)
*Read more and view photos and video of the Pyramid of Khafre at ''Talking Pyramids''

Կատեգորիա:Անեծքներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 26-րդ դար
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 26-րդ դարի մահեր
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի ծնունդներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի մահեր
Կատեգորիա:Փարավոններ