Եթովպական կայսրություն

**Եթովպական կայսրություն** (ամխ. የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ; նաև Հաբեշնիա) ինքնիշխան միապետական ​​պետություն է, որն իր գոյության ավարտին և արդիական տարածքները միավորվել է Էրիթիա։ Աբիսինիա անվանումը գալիս է Եթովպիայի լատինացված արաբական անունից (արաբ. حبش‎ - Գաբեշ) իր ժամանակակից իմաստով։

## Պատմություն
### Դաամաթ և Աքսումի թագավորություն
Մ.թ.ա.980-ական թվականներին Եթովպիայի տարածքները հին եգիպտացիներին հայտնի էին Պունտ անունով։ Ըստ «Քեբրա Նագաստ» գրքի՝ Եթովպական կայսրությունը հիմնադրվել է Մենելիք I-ի կողմից մ.թ.ա 10-րդ դարում։ 4-րդ դարում Եզան թագավորի օրոք կայսրությունը քրիստոնեությունն ընդունեց որպես պետական ​​կրոն՝ դառնալով աշխարհի առաջին քրիստոնեական պետություններից մեկը։
մինի|Ակսումիտե սափոր
Յուդիթ թագուհու կողմից Ակսումի գրավումից հետո սկսվեց մի շրջան, որը որոշ գիտնականներ անվանում են Եթովպական մութ դարեր. Согласно эфиопским преданиям, она правила остатками Аксумской империи в течение 40 лет, прежде чем передать корону своим потомкам: Եթովպական ավանդության համաձայն՝ նա 40 տարի կառավարել է Ակսումիտների կայսրության մնացորդները՝ նախքան թագը փոխանցելը իր ժառանգներին։ 1063 թվականին Մախզումիների դինաստիան նկարագրել է Ակսումյան թագուհի Ջուդիթայի մահը։
### Մախզումիի և Զագվեի դինաստիաներ
Յուդիթ թագուհուն հաջորդեց Մախզումի դինաստիան, որը հիմնեց առաջին իսլամական պետությունը Եթովպիայում։ Մեկ այլ դինաստիա՝ Զագվեը, առաջացել է ժամանակակից Լալիբելայի մոտ՝ Լաստա լեռներում։ Զագվեները ուղղափառ քրիստոնյաներ էին և կառուցեցին բազմաթիվ ժայռափոր եկեղեցիներ, օրինակ՝ Լալիբելայի Սուրբ Գեորգի եկեղեցին։ Դինաստիան գոյատևեց մինչև այն տապալվեց նոր ռեժիմի կողմից, որն իրեն հռչակեց նախկին Ակսումյան թագավորների ժառանգներ։

## Սողոմոնյան դինաստիա և Յիֆաթ սուլթանություն
1270 թվականին Զագվե դինաստիան տապալվեց Եկունո Ամլակ անունով ապստամբի կողմից, ով պնդում էր, որ ծագում ունի Ակսումի թագավորներից, հետևաբար՝ Սողոմոնից։ Եկունո Ամլակը կարողացավ լայնածավալ օգնություն ստանալ Շևայի սուլթանությունից։ Արդյունքում հիմնվեց Սողոմոնի դինաստիան։ 1279 թվականին Շևայի սուլթան Դիլ Մարրան գահընկեց արվեց և խնդրեց Եկունո Ամլակին վերականգնել իր իշխանությունը։ Արդյունքում Եկունո Ալմակը օգնեց Դիլ Մարրին կարճ ժամանակով վերադառնալ իշխանության, որից հետո Յիֆաթ նահանգը ներխուժեց Շևա և ստեղծեց Յիֆաթի սուլթանությունը։ 14-րդ դարում Եթովպիայի կայսր Ամդե-Ցիյոն I-ը ներխուժեց Յիֆաթ՝ փաստացիորեն զրկելով նրան տարածաշրջանային տերության կարգավիճակից։
### Ադալի սուլթանության ներխուժում
1529 թվականին Ադալ սուլթանությունը՝ Ահմադ իբն Իբրահիմ ալ-Ղազիի գլխավորությամբ, ներխուժեց Եթովպական կայսրություն Եթովպիա-Ադալ պատերազմում։ Ադալի օկուպացիան տևեց տասնչորս տարի։ Հակամարտության ժամանակ Ադալ սուլթանությունը օգտագործեց Օսմանյան կայսրության տրամադրած թնդանոթները։ Պատերազմից հետո Ադալը միացրեց Եթովպիան՝ այն միավորելով ժամանակակից Սոմալիի տարածքների հետ։ 1543 թվականին Պորտուգալական կայսրության օգնությամբ վերականգնվեց Սողոմոնների դինաստիայի իշխանությունը։
մինի|Հաբեշյան կայսր Յագբեա-Սիոնը և նրա բանակը (ձախում) կռվում են Ադալի սուլթանի և նրա բանակի դեմ (Le Livre des Merveilles, 15-րդ դար)

Հաբեշյան կայսր Յագբեա-Սիոնը և նրա բանակը (ձախում) կռվում են Ադալի սուլթանի և նրա բանակի դեմ (Le Livre des Merveilles, 15-րդ դար)
### Վաղ ժամանակակից
մինի|Դավիթ II, Եթովպիայի կայսր և Սողոմոնյան դինաստիայի անդամ
1543 թվականին Կլավդիոս կայսրը ջախջախեց Ահմադ իբն Իբրահիմ ալ-Ղազիի զորքերը, իսկ ինքը՝ Ահմադը, սպանվեց Վեգերայի մոտ գտնվող Վայնա Դագայի ճակատամարտում։ Այս հաղթանակը թույլ տվեց կայսրությանը աստիճանաբար վերագրավել Եթովպական լեռնաշխարհը։ 1559 թվականին Կլավդիոսը սպանվեց Ադալի սուլթանություն ներխուժելու փորձի ժամանակ, որից հետո նրա կտրված գլուխը ցուցադրվեց Ադալի մայրաքաղաք Հարարեում։

1557 թվականին Օսմանյան կայսրությունը փորձեց գրավել Եթովպիան՝ նվաճելով կայսրության գլխավոր նավահանգիստը՝ Մասսավան և Սուակինը, որոնք պատկանում էին դաշնակից Ֆունջ սուլթանությանը, որը գտնվում է ներկայիս Սուդանում։ 1573 թվականին Հարարի սուլթանությունը փորձեց ներխուժել Եթովպիա, սակայն Սարսա Դենգելը հաջողությամբ հետ մղեց հարձակումը։

1589 թվականին կայսր Սարսա Դենգելը տապալեց Օսմանյան կայսրությունը՝ կողոպտելով Արկիկոն։ Աֆար սուլթանությունը աջակցում էր Կարմիր ծովի վրա մնացած Եթովպական նավահանգիստին՝ Բայլուլում։ Նույն ժամանակահատվածում կայսրության հարավարևելյան գավառներից օրոմոների զանգվածային գաղթ է եղել, ինչը վկայել է Գամոյի շրջանից վանական Աբբա Բահրայը։ Հետագայում կայսրության կազմակերպությունը աստիճանաբար փոխվեց, և հեռավոր գավառները ավելի ու ավելի անկախացան։ Բեյլի նահանգը վերջին հայտնի գավառն էր, որը հարգանքի տուրք էր մատուցում կայսրին։ Դա տեղի է ունեցել Հակոբի (1590–1607) օրոք։ Սուսենիոս I-ը իշխանության եկավ 1607 թվականին։ Նրա օրոք նա կաթոլիկություն տարածեց տեղի ցեղերի մեջ, ինչը հանգեցրեց մեծ քաղաքացիական պատերազմի։ Ավելի ուշ Սուսենիոս I-ը իր որդու՝ Ֆասիլիդես I-ի խորհրդով հայտարարեց կրոնի ազատության մասին։
մինի|Ֆասիլիդեսի պալատ
Իյասու I Մեծի (1682–1706) գահակալությունը կայսրության հզորացման շրջան էր։ Բացի այդ, դեսպանություններ են ուղարկվել Ֆրանսիա և Հոլանդական Հնդկաստան։ Իյասու II-ի (1730-1755) օրոք կայսրությունը պատերազմ հայտարարեց Սեննար սուլթանությանը, որի ժամանակ կայսրը ստիպված եղավ նահանջել Սեթիտ գետի մոտ կրած պարտությունից հետո։ Իյասու II-ը ստանձնեց նաև Կանթիբայ Հաբաբայի (հյուսիսային Էրիթրեա) տիտղոսը՝ ստանալով ֆեոդալական երդում նոր դինաստիայից։

1755 թվականին Վալո և Յեջու կլանները իշխանության եկան կայսր Ջոաշ I-ի հետ միասին։ Նրանք լինելու էին իշխանության համար պայքարող հիմնական խմբակցություններից մեկը հաջորդ իշխանների դարաշրջանում, սկսած 1769 թվականից՝ Ջոաշ I-ի սպանությունից հետո։

Վաղ ժամանակակից շրջանը մշակութային և գեղարվեստական ​​բուռն ստեղծագործության շրջան էր։ 1636 թվականին Գոնդարը դարձավ մայրաքաղաք, որից հետո նրա մեջ և շրջակայքում կառուցվեցին մի քանի ամրացված ամրոցներ։
### Արքայազնների դարաշրջան
1769-1855 թվականներին Եթովպական կայսրությունն ապրեց մի ժամանակաշրջան, որը հայտնի է որպես Արքայազնների դար։ Սա բազմաթիվ հակամարտությունների շրջան էր տարբեր ֆեոդալների և կայսրի միջև, որը միայն սահմանափակ իշխանություն ուներ և վերահսկում էր միայն մայրաքաղաքն ու նրա շրջակայքը։ Իշխանների օրոք հասարակության և մշակույթի զարգացումը դադարեց, և կրոնական հակամարտություններ տեղի ունեցան ինչպես Եթովպիայի Ուղղափառ Եկեղեցու ներսում, այնպես էլ ուղղափառների և մուսուլմանների միջև։ Արքայազնների դարաշրջանն ավարտվեց կայսր Թեվոդրոս II-ի վերելքով։
### Թեվոդրոս II-ի թագավորություն և Աֆրիկայի գաղութատիրական բաժանում
մինի|Թեվոդրոս II կայսրը, որի իշխանության գալը համարվում է իշխանների դարաշրջանի ավարտը։
1868 թվականին, մի քանի միսիոներների և բրիտանական կառավարության պաշտոնյաների բանտարկվելուց հետո, բրիտանացիները մասնակցեցին պատժիչ արշավախմբին դեպի Հաբեշ։ Այս արշավը հաջողություն ունեցավ Բրիտանիայի համար, և Եթովպիայի կայսրն ինքնասպան եղավ։

1874-1876 թվականներին Յոհաննես IV-ի ղեկավարությամբ կայսրությունը հաղթեց Եթովպիա-եգիպտական ​​պատերազմում՝ վճռականորեն ջախջախելով ներխուժող ուժերին Համասիեն նահանգի Գյունդետի ճակատամարտում։ 1887 թվականին Շոայի թագավոր Մենելիքը ներխուժեց Հարարի էմիրություն Չելենկոյի ճակատամարտում իր հաղթանակից հետո։ 1880-ական թվականներին տեղի ունեցավ Աֆրիկայի գաղութային բաժանումը։ Իտալիան ներխուժեց Եթովպիա և հաջողությամբ նվաճելով որոշ ափամերձ շրջաններ, պարտադրեց Ուչչալայի պայմանագիրը, ստեղծելով Էրիթրեայի գաղութը։

Պայմանագրի իտալերեն և եթովպերեն թարգմանությունների միջև զգալի տարբերությունների պատճառով Իտալիան կարծում էր, որ իրենք իշխանություն են ձեռք բերել Եթովպիայի վրա։ 1893 թվականին Եթովպիան հրաժարվեց պայմանագրից, ինչի պատճառով Իտալիան պատերազմ հայտարարեց Եթովպիային 1895 թվականին։ Առաջին իտալա-եթովպական պատերազմն ավարտվեց 1896 թվականին Ադյայի ճակատամարտով, որում Իտալիան ջախջախիչ պարտություն կրեց, քանի որ եթովպացիներն ունեին գերազանց թվեր, ավելի լավ զենք և աջակցություն Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի կողմից։ Արդյունքում հոկտեմբերին ստորագրվեց Ադիս Աբեբայի պայմանագիրը, որը խստորեն գծեց Էրիթրեայի սահմանները և ստիպեց Իտալիային ճանաչել Եթովպիայի անկախությունը։ 1890-ական թվականներից սկսած՝ Մենելիք II կայսեր օրոք, կայսերական ուժերը շարժվեցին Շոա կենտրոնական գավառից՝ նվաճելու Եթովպիայի արևմուտք, արևելք և հարավ գտնվող երկրները։ Արդյունքում անեքսիայի ենթարկվեցին Արեւմտյան Օրոմոն, Սիդամա, Գուրաժը, Վոլայտան եւ Դիզին։
մինի|Մենելիկ II-ը դիտելով Ադվայի ճակատամարտը իտալացի զավթիչների դեմ 1896 թ. Le Petit Journal, 1898 թ.
Շուտով պատվիրակություններ Մեծ Բրիտանիայից և Ֆրանսիայից ժամանեցին Եթովպիայի մայրաքաղաք՝ երկրներ, որոնց գաղութային ունեցվածքը գտնվում էր Եթովպիայի կողքին։ Նրանց այցի նպատակը կայսրության հետ պայմանագրեր կնքելն էր։
### Իտալական ներխուժում և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
1935 թվականին իտալական զորքերը մարշալ Էմիլիո դե Բոնոյի հրամանատարությամբ ներխուժեցին Եթովպիա, որը հայտնի դարձավ որպես Երկրորդ իտալա-եթովպական պատերազմ։ Պատերազմը տևեց յոթ ամիս, մինչև Իտալիան, իր ճնշող տեխնիկական գերազանցության շնորհիվ, կարողացավ հասնել հաղթանակի։ Եթովպական կայսրությունը ներառվել է Արևելյան Աֆրիկայում գտնվող իտալական գաղութի մեջ։ Ներխուժումը դատապարտվեց Ազգերի լիգայի կողմից, թեև քիչ բան արվեց ռազմական գործողությունները դադարեցնելու համար։

Հակամարտության ընթացքում և՛ Եթովպիայի, և՛ Իտալիայի զորքերը ռազմական հանցագործություններ են կատարել։ Հայտնի էր, որ եթովպական զորքերը օգտագործում էին խոռոչ փամփուշտներ՝ խախտելով Հաագայի կոնվենցիաները և անդամահատում էին գերի ընկած զինվորներին (հաճախ կաստրացիա)։ Իտալական զորքերը քիմիական զենք են օգտագործել՝ ի հեճուկս Ժնևի արձանագրության, որը նրանք ստորագրել են յոթ տարի առաջ. իտալացի զինվորականները մանանեխի գազով ռումբեր են նետել, ինչպես նաև օդանավից այն ցողել և փոշու տեսքով ցրել գետնին։ Հաղորդվում է 150,000 քիմիական զենքի զոհերի մասին, հիմնականում մանանեխի գազից։

Պատերազմից հետո Իտալիան անեքսիայի ենթարկեց Եթովպիան՝ այն միավորելով Արևելյան Աֆրիկայում գտնվող այլ իտալական գաղութների հետ՝ ձևավորելով իտալական Արևելյան Աֆրիկայի նոր գաղութը, և իտալական թագավոր Վիկտոր Էմանուել III-ը վերցրեց «Աբիսինիայի կայսր» տիտղոսը։
մինի|Կայսերական պալատ, 1934 թ
1940 թվականի հունիսի 10-ին Իտալիան պատերազմ հայտարարեց Մեծ Բրիտանիային և Ֆրանսիային, քանի որ Ֆրանսիան այդ ժամանակ գտնվում էր Գերմանիայի կողմից նվաճման փուլում, և Բենիտո Մուսոլինին ցանկանում էր ընդլայնել Իտալիայի գաղութային ունեցվածքը։ 1940 թվականի օգոստոսին իտալացիները գրավեցին բրիտանական Սոմալին։ Դիմադրություն ցույց տալու համար կայսր Հայլե Սելասին Անգլիայից վերադարձավ Եթովպիա։
1941 թվականի հունվարին բրիտանացիները եթովպացի ազատամարտիկների հետ միասին ձեռնարկեցին սեփական ներխուժումը։ 1941 թվականի նոյեմբերին իտալական վերջին կազմակերպված ուժերը հանձնվեցին՝ վերջ տալով իտալական տիրապետությանը Արևելյան Աֆրիկայում։

## Միապետության անկում
մինի|Haile Selassie, Եթովպական կայսրության վերջին կայսրը
1974 թվականին խորհրդամետ մարքսիստ-լենինիստական ​​դերգի ռազմական խունտան՝ Մենգիստու Հայլե Մարիամի գլխավորությամբ, տապալեց Հայլե Սելասիեին՝ ստեղծելով սոցիալիստական ​​հանրապետություն։ Հեյլե Սելասին բանտարկվել է և մահացել անհասկանալի հանգամանքներում։ Խոսակցություններ կային, որ նրան խեղդամահ են արել եթերի մեջ թաթախված բարձով։

## Գրականություն
* Абиссиния // [A (метка английского Ллойда) — Алжирия]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911. — С. 15—17. — (Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.] ; 1911—1915, т. 1). (+ карта).
* Катюха П. Б. Абиссиния. Воск и золото. — Смоленск: Смоленская гор. тип., 2011. — 192 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-94223-640-3.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Եթովպիայի պատմություն
Կատեգորիա:Կայսրություններ
Կատեգորիա:Նախկին կայսրություններ
Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ