Բադամ (գետ)

**Բադամ** (), գետ Ղազախստանի Թուրքեստան մարզի Տոլեբի, Սայրամ և Օրդաբասի շրջաններում, Արիս գետի ձախ վտակը։

## Անվան ստուգաբանություն
Բադամ գետի անունն իրանական փոխառություն է։ Այն թարգմանվում է որպես «նուշ»։

## Հիդրոլոգիական բնութագիր
Գետի երկարությունը կազմում է 141 կմ, ավազանի մակերեսը՝ 4329 կմ²։ Ջրի միջին տարեկան ծախսը, որը չափվել է Կարաասպանի ջրանցքի հատման կետում (գետաբերանից մի փոքր վերև), կազմում է 4,51 մ³/վ։

Գետը վերին հոսանքներում սնվում է աղբյուրների և ձնհալի ջրերով։ Օգոստոսի վերջին, երբ ձյան զանգվածները գրեթե չեն մնում, սնուցումը դառնում է ամբողջովին աղբյուրային։ Միջին հոսանքում հունը համալրվում է նաև ստորերկրյա ջրերով։

Ջամբուլ գյուղի մոտ գետի լայնությունը 15 մ է, խորությունը՝ 0,5 մ, հատակի գրունտը՝ քարքարոտ։ Արիսի մեջ թափվելուց առաջ հոսանքի արագությունը 0,7 մ/վ է դառնում։

## Գետի հոսք
### Վերին հոսանք
մինի|312x312փքս|Վերին Բադամ
Բադամը սկիզբ է առնում Կարժանտաու լեռնաշղթայի հյուսիսարևմտյան լանջից, Ուլուչուր փոքր լեռնաշղթայի արևելյան ծայրի մոտ և Քիշիշուրտ լեռից արևմուտք, Շիմկենթից մոտավորապես 70 կմ հարավ-արևելք։ Գետի ակունքները աղբյուրներից են, որոնք ձևավորվում են մոտ 2700 մ բարձրության վրա։

Ակունքից հոսում է դեպի հարավ-արևմուտք, Վերին Կորոյի և Ներքին Կորոյի վտակների միախառնման տարածքում, Կզըլջար տեղանքն ունի արևմտյան ուղղություն, Կունգուրտոբե լեռից դեպի հարավ շրջվում է դեպի հյուսիսային ուղղություն՝ առանձին հատվածներում մինչև Ելտայը ունենալով փոքր թեքություն դեպի արևմուտք կամ արևելք։ Մոտ 15 կմ երկարությամբ սկզբնական հատվածը ձգվում է խորը կիրճով, որի լանջերն այնուհետև հարթվում և տարամետվում են։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում այստեղ տեղակայված է եղել «Հարավային» համամիութենական զբոսաշրջային բազան, հայտնաբերվել է Բադամի (Կզըլ-Ջար, Կզըլ-Ջիր) հանքավայրը՝ ֆլյուորիտի և բարիտի փոքր պաշարներով։ Ներկայումս Բադամի վերին հոսանքներում գտնվող կիրճը դասվել է սահմանային գոտուն և ազատ այցելության համար անհասանելի է (ստեղծվել է սահմանապահ կետ)։

### Միջին հոսանք
Բադամը միջին հոսանքում հոսում է մինչև 200 մ լայնությամբ հունով։ Այստեղ գետի վրա մեծ թվով բնակավայրեր կան, իրականացվում է ինտենսիվ տնտեսական գործունեություն, որը մի շարք էկոլոգիական խնդիրներ է առաջացնում։ Դեպի հյուսիս շրջադարձից հետո Բադամը հաջորդաբար անցնում է Ժանաժոլ և Բիրինշի Մամիր, Դոստիկ, Սուլթանրաբաթ գյուղերի տարածքով, Լենգեր քաղաքի արևմտյան ծայրամասի (նախկին Պրոլետարովկա գյուղ) և Ժիլանբուզգան գյուղի միջև։ Այնուհետև Բադամի ձախ ափին գտնվում են Տոգիս և Մայատաս գյուղերը, իսկ աջ ափին՝ Ելտայ գյուղը։
ձախից|մինի|Բադամի ափամերձ ափը Շիմկենթում
Բադամի այս հատվածում կառուցվել են մի շարք հիդրավլիկ կառույցներ, որոնց մեծ մասը գործում է: Սուլթանրաբատի մոտակայքում կա հիդրավլիկ կառույց՝ 12 կմ երկարությամբ ելքային ջրանցքով, որի միջով ջուրը հոսում է Բադամի ջրամբար։

Էլտայ գյուղի տարածքում այն ​​կողմնորոշված ​​է դեպի արևմուտք՝ միայն հյուսիսային փոքր թեքությամբ։ Գետի ափերից ներքև գտնվում են Բադամ (Կարատոբինսկի գյուղական շրջան), Բադամ 2, Կարատոբե, Կարաբաստաու, Բադամ (Բադամսկի գյուղական շրջան) գյուղերը, Շիմկենթ քաղաքի հարավային ծայրամասը։

Նախկինում Բադամի հունը միջին հոսանքում մեծ քանակությամբ լճակներ է առաջացրել։ Շիմկենտից վերև գտնվող լճակները և բնական ափամերձ բուսականությունը ոչնչացվել են մանրախիճի ինտենսիվ արդյունահանման պատճառով։

2013 թվականի դրությամբ քաղաքի սահմաններում գետի հունը վերակառուցվում էր։

Շարունակելով Շիմկենտից ձախ ափին Բադամի երկայնքով հաջորդաբար գտնվում են Իգիլիկ, Ժանատալապ, Կոկբուլակ գյուղերը։ Ժանատալապից կորցնում է հյուսիսային թեքությունը և հոսում է դեպի արևմուտք, իսկ Կոկբուլակի շրջանում ունի դեպի հարավ փոքր թեքությամբ հատված։ Հունը աստիճանաբար նեղանում է, դառնում է զառիթափ ձախ ափի երկայնքով։ Գետը սնվում է ստորերկրյա ջրերով, որոնք ձևավորում են հունային լճեր մանրախճի ամենամեծ փոսերում։

Այնուհետև, Մամիր գյուղից դեպի հարավ, հունը կրկին կողմնորոշվում է դեպի հյուսիս-արևելք ընդհանուր ուղղությամբ, որը պահպանում է մինչև գետաբերանը, բայց ձևավորում է բազմաթիվ ոլորաններ։ Այն անցնում է Բադամ (Օրդաբասի շրջան) և Ջամբուլ գյուղերից արևմուտք։ Այստեղ Բադամը հատվում է երկաթուղային գծի հետ, որի համար կառուցվել է կամուրջ։

### Ստորին հոսանք
մինի|299x299փքս|Շիմկենթ քաղաքում Բադամի վրայով անցնող կամուրջ
Բադամ կայարանից հետո գետը այլևս զգալի լայնությամբ չի տարածվում, ջրերը միաձուլվում են մեկ հունի մեջ։ Որոշ տեղերում ափերի երկայնքով աճում է տուգայի անտառ, որը մասամբ կտրված է։

Բուրժարի վերջին վտակի միախառնման մոտ, Բադամի ափին գտնվել է Բիրլիկի բնակավայրը։ Ներքևում գետը հատվում է Կարաասպանի ջրանցքի հետ։ Այնուհետև ձախ ափի երկայնքով ձգվում են ոչ բարձր Սինտաս լեռները։ Հետո Բադամն անցնում է Կարաասպան գյուղի և Տորեարիկ աուլի միջև։

Կարաասպանից և Տորեարիկից այն կողմ Բադամը թափվում է Արիս գետը մոտ 240-250 մ բարձրության վրա։

## Տնտեսական օգտագործում
Գետի հունի մոտ կառուցվել է Բադամի ջրամբարը, որն առուների  ջրով է ապահովում Սայրամի և Օրդաբասի շրջանների ցանքսերն ու այգիները և ապահովում է Շիմկենտ քաղաքի ձեռնարկությունների ջրամատակարարումը։

Բադամն ունի էլեկտրաէներգիայի արտադրության զգալի ներուժ։

## Ֆլորա և ֆաունա
Բադամ գետի ստորին հոսանքում ափերի երկայնքով աճում են տուգայան անտառներ, որոնց բուսականությունը ներկայացված է փշատենու ծառերով և սանրակազմ թփերով։ Բուսականության կազմը փոփոխություններ է կրել նախնականի համեմատ, ներկայումս փշատենին պահպանվել է փոքր քանակությամբ՝ հատումների պատճառով։ Ավելի վերև, միջին հոսանքում, ափերի երկայնքով բնական բուսականությունը ոչնչացվել է։

Ի տարբերություն Կարժանտաուի վրա ձևավորված այլ գետերի, Բադամում գրեթե ամբողջ երկարությամբ առկա է իխտիոֆաունա։ Միջին հոսանքի երկայնքով գոյություն ունեցող հետին ջրերում որսացել են այնպիսի մանր ձկների տեսակներ, ինչպիսին է գաջոնը։ Բուրժարի գետաբերանում նկատվել են մեծ քանակությամբ ձկներ, ջրային օձեր և փափկամարմիններ։

Լեռնանցքներում, որտեղ հոսում են գետի վերին հոսանքները, հանդիպում են Մենզբիրայի արջամկները։

Գետի հովտում տեղակայված է արգելոց։

## Բադամի վտակներ
Բադամ գետի վերին հոսանքներում հաջորդաբար միախառնվում են Վերին Կորոյ և Ներքին Կորոյ գետերը (ձախից), Ժենիշեսայը (աջից), Բիրինշի Մամիր գյուղի տարածքում՝ Թեշակ գետը (աջից), Դոստիկ գյուղի մոտ՝ Տոգուզը (աջից), Բադամ գյուղի մոտ (Կարատոբինսկի գյուղական շրջան)՝ Թեքեսու գետը (ձախից): Շիմկենտից անմիջապես հետո գետն ընդունում է Կոշկարատա-Կարասու ջրային համակարգի հոսքը։ Բադամի վերջին վտակը Բուրժար գետն է, որը մոտենում է աջից՝ Ջամբուլ գյուղի մոտակայքում։

Բադամը նաև ունի մի շարք ընդհատվող վտակներ (մասնավորապես՝ Դոնգուզտաուն)։

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

Կատեգորիա:Ղազախստանի գետեր