Վիբորգ-Պետրոզավոդսկի ռազմագործողություն

մինի|Վիբորգ-Պետրոզավոդսկի ռազմագործողության պլան, 10 հունիսի- 9 օգոստոսի 1944
**Վիբորգ-Պետրոզավոդսկի ռազմագործողություն**, Խորհրդային զորքերի հարձակումը Կարելիայում 1944 թվականին, 1941-1944 թվականների խորհրդա-ֆիննական պատերազմի ժամանակ, Լենինգրադի համար սպառնալիքը վերացնելու, Մուրմանսկից ԽՍՀՄ կենտրոնական շրջաններ անցնող հաղորդակցությունները, ինչպես նաև Ֆինլանդիան պատերազմից դուրս բերելու նպատակով։ Այն իրականացվել է Լենինգրադի (հրամանատար՝ բանակի գեներալ, 1944 թվականի հունիսի 18-ից՝ Խորհրդային Միության մարշալ Լեոնիդ Գովորով) և Կարելիայի (հրամանատար՝ բանակի գեներալ Կիրիլ Մերեցկով) ռազմաճակատների ուժերի կողմից՝ Բալթյան նավատորմի (հրամանատար՝ ծովակալ Վլադիմիր Տրիբուց) և Լադոգայի ռազմական նավատորմի (հրամանատար՝ կոնտր-ծովակալ Վիկտոր Չերոկով) աջակցությամբ։

Խորհրդային և ռուսական պատմագրության մեջ այս գործողությունը բաժանվում է Վիբորգի (հունիսի 10-20) և Սվիր-Պետրոզավոդսկի (հունիսի 21-ից օգոստոսի 9-ը) գործողությունների։ Գործողության ընթացքում իջեցվել է մի քանի դեսաանտ՝ «Տուլոկսա» գործողությունը՝ Լադոգա լճի արևելյան ափին՝ Տուլոկսա գետի շրջանում Լադոգա ռազմական նավատորմի վայրէջք (հունիսի 22-28), «Բյորկո» դեսանտային գործողությունը՝ Բյորկո կղզեխմբի կղզիների գրավումը Բալթյան նավատորմի նավերի և ծովային հետևակի կողմից (հունիսի 20-23) և դեսանտ Վիբորգյան ծոցի կղզիներում (հուլիսի 1-10):

## Նախապատրաստում

1944 թվականի կեսերին Ֆինլանդիայի ռազմավարական դիրքը զգալիորեն վատթարացել էր Լենինգրադի և Նովգորոդի մոտ գերմանական զորքերի հունվար-փետրվար ամիսներին կրած պարտության հետևանքով։ Սակայն, ֆիննական հրամանատարությունը ձգտում էր պահպանել Կարելյան Իսթմուսում և Հարավային Կարելիայում զբաղեցրած դիրքերը՝ հենվելով ֆիննական բանակի հիմնական ուժերի՝ Մասելսկայայի, Օլոնեցկայայի և Կարելյան օպերատիվ խմբերի վրա։ Դրանց թվում էին 18 դիվիզիա, 280 հազար մարդ, 3200 զենք և ականանետ, 250 տանկ և 270 ինքնաթիռ։ Օգտագործելով բազմաթիվ լճեր, գետեր, ճահիճներ, անտառներ, ժայռեր և բլուրներ՝ ֆիննական զորքերը ստեղծեցին ուժեղ, լավ հագեցած ինժեներական պաշտպանություն Կարելյան նեղուցում 120 կմ խորությամբ և Հարավային Կարելիայում մինչև 180 կմ խորությամբ, որը լցված էր մշտական ​​(ներառյալ երկաթբետոնե) կրակային կառույցներով։

Վիբորգ-Պետրոզավոդսկ գործողության նպատակն էր ջախջախել ֆիննական բանակը, հասնել պետական ​​սահմանին և Ֆինլանդիան դուրս բերել պատերազմից։ Ծրագիրը նախատեսում էր Բալթյան նավատորմի ուժերի օգնությամբ Լենինգրադի (հրամանատար՝ Խորհրդային Միության մարշալ Լ. Ա. Գովորով) և Կարելիայի (հրամանատար՝ բանակի գեներալ Կ. Ա. Մերեցկով) ճակատների զորքերի հզոր հարվածների միջոցով ջախջախել ֆիննական զորքերի հակառակորդ խմբավորմանը, գրավել Վիբորգը, Պետրոզավոդսկը, հասնել Իլոմանցիի, Սորտավալայի, Կոտկայի գծին, ազատագրել Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ տարածքը և Լենինգրադի մարզի հյուսիսային մասը և վերականգնել Ֆինլանդիայի հետ պետական ​​սահմանը։ Սկզբում Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերը պետք է անցնեին հարձակման, ապա՝ Կարելյան ռազմաճակատի։

Գործողության պլանի համաձայն՝ Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերը պետք է օգտագործեին երկու համակցված բանակների ուժերը՝ համագործակցելով 13-րդ օդային բանակի և Բալթյան նավատորմի հետ, հիմնական հարվածը հասցնելով Ֆինլանդիայի ծոցի հյուսիսային ափի երկայնքով՝ Բելոոստրովի, Սումմայի, Վիբորգի, Լապենրանտայի ընդհանուր ուղղությամբ, ճեղքելով թշնամու պաշտպանությունը Կարելյան Իստմուսում և գրավելով ռազմավարական կարևոր կետը և հիմնական կապի հանգույցը՝ Վիբորգ քաղաքը՝ ստեղծելով իրական սպառնալիք Ֆինլանդիայի ամենակարևոր քաղաքական և տնտեսական կենտրոնների համար։

Կարելական ռազմաճակատի զորքերը, Օնեգայի և Լադոգայի ռազմական նավատորմերի աջակցությամբ, պետք է անցնեին Սվիր գետը, ճեղքեին թշնամու պաշտպանությունը և, զարգացնելով հարձակում Օլոնեցի, Պիտկյարանտա, Սորտավալա և Մեդվեժյեգորսկ, Պորոսոզերո, Կուոլիզմա ուղղություններով, իսկ իրենց ուժերի մի մասով՝ դեպի Պետրոզավոդսկ, ջախջախեին հակառակորդ թշնամու խմբավորումը, ազատագրեին Պետրոզավոդսկը և հասնեին պետական ​​սահմանին Կուոլիզմա շրջանում։

Կարելական ռազմաճակատի հրամանատարությանը հանձնարարվեց չթուլացնել ռազմաճակատի հյուսիսային թևը և կենտրոնական հատվածը՝ այնտեղ պաշտպանվող գերմանական և ֆիննական զորքերը կապելու համար, և բարենպաստ պայմաններում անցնել հարձակման ամբողջ ռազմաճակատի երկայնքով՝ Ֆինլանդիայի ծոցից մինչև Մուրմանսկ։

Մայիս և հունիս ամիսներին շտաբի պահեստից և սովետա-գերմանական ռազմաճակատի այլ հատվածներից ուղարկվեցին 24 հրաձգային դիվիզիա, հրետանային առաջխաղացման կորպուս և 3 օդային դիվիզիա՝ Կարելյան և Լենինգրադյան ճակատները ամրապնդելու համար։ Բացի այդ, այս ճակատներում առկա ստորաբաժանումները համալրելու համար շտաբը ուղարկեց մոտ 30 հազար մարդ, 28,5 հազար միավոր փոքր զենք, 1430 զենք և ականանետ, 665 տանկ և ինքնագնաց հրացան, ինչպես նաև անհրաժեշտ նյութական աջակցություն։ Գործողության նախապատրաստման ընթացքում խորհրդային զորքերի օգտին ուժերի և ռեսուրսների հարաբերակցությունը անձնակազմի առումով հասցվեց 1:1-ի, թնդանոթների և ականանետերի առումով՝ 3.9:1-ի, տանկերի առումով՝ 2.1:1-ի և ինքնաթիռների առումով՝ 8.1:1-ի։

Հակառակորդին մոլորեցնելու և հարձակումների ուղղությունը նրանից թաքցնելու համար շտաբը հրահանգներ տվեց իրականացնել քողարկման միջոցառումներ։ Ապրիլի 20-ին Կարելական ռազմաճակատին և Հյուսիսային նավատորմին հրամայվեց «ցույց տալ Պետսամո, Կիրկենես և Բերլևոգի տարածքում հարձակման նախապատրաստությունները»։ Լենինգրադի ռազմաճակատին հանձնարարվեց Նարվայի ուղղությամբ հարձակում մոդելավորել։ Զորքերի տեղափոխումը երկաթուղով և ջրային ճանապարհներով իրականացվում էր քողարկմամբ։ Գնացքները կայարաններում կանգ չէին առնում։ կանգառներ արվեցին անտառում՝ երթուղու երկայնքով։ Նոր օդային ստորաբաժանումներին թույլատրվեց թռչել թշնամու տարածքի վրայով միայն հարձակումից 1-2 օր առաջ, միայն բարեկամ զորքերի կողմից զբաղեցված տարածքի վրայով։ նոր ժամանած հրետանային ստորաբաժանումներին թույլ չէին տալիս կրակ բացել։ Պաշտպանության առաջնագծում՝ հրետանային կրակակետերում, պահպանվում էր գոյություն ունեցող կրակային ռեժիմը, իսկ զորքերի թիկունքում՝ երկար ժամանակ հաստատված սովորական իրավիճակը։ Ձեռնարկված միջոցառումները ապահովեցին առաջիկա հարձակման անակնկալը։ Սա կարելի է դատել այն փաստով, որ ֆիննական հրամանատարության հրամանով, հունիսի առաջին օրերին, այսինքն՝ խորհրդային հարձակումից ընդամենը մի քանի շաբաթ առաջ, դաշտային աշխատանքների համար ազատ արձակված զինվորների թիվը աճել է և հասցվել է 11%-ի։ Սա հաստատվեց նաև բանտարկյալների ցուցմունքներով։

Վիբորգ-Պետրոզավոդսկ ռազմավարական հարձակողական գործողությունը ներառում էր երկու ճակատային հարձակողական գործողություն՝ Լենինգրադի ռազմաճակատի Վիբորգի գործողությունը և Կարելյան ռազմաճակատի Սվիր-Պետրոզավոդսկի գործողությունը, որոնք իրականացվել են հաջորդաբար:

## Գործողության ընթացք

Հունիսի 10-ին սկսվեց Վիբորգի ռազմագործողությունը։ 21-րդ բանակը (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Դ. Ն. Գուսև) անցավ Կարելյայի վրա հարձակման, իսկ հունիսի 11-ին՝ Լենինգրադի ռազմաճակատի 23-րդ բանակը (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ա. Ի. Չերպանով): Հարձակման սկզբում դրանք ներառում էին 15 հրաձգային դիվիզիա և 10 տանկային և ինքնագնաց հրետանային գնդ։ Հիմնական հարվածը հասցրած 21-րդ բանակը կենտրոնացրեց Կարելյայում տեղակայված ռազմաճակատի բոլոր ուժերի և ռեսուրսների 70 տոկոսը։ Ավելին, այս ուժերի և ռեսուրսների ճնշող մեծամասնությունը օգտագործվել է բանակի առաջխաղացման գոտում՝ 12.5 կմ երկարությամբ ռազմաճակատում։ Կարմիր դրոշի Բալթյան նավատորմի ռազմածովային հրետանին և ավիացիան մեծ դեր խաղացին հարձակման կրակի նախապատրաստման գործում։

11 օրվա ընթացքում ռազմաճակատի զորքերը ճեղքեցին թշնամու երեք պաշտպանական գծերը և հունիսի 20-ին գրոհեցին Վիբորգը, հասան Վուոկսայի ջրային համակարգի լճերի երկայնքով ձգվող պաշտպանական գծին՝ ավարտելով Վիբորգի գործողության խնդիրները։

Ռազմաճակատին հանձնարարված էր շարունակել հարձակումը՝ հիմնական ուժերը գրավելով Իմատրա, Լապենրանտա, Վիիրոջոկի գիծը, իսկ ուժերի մի մասը առաջխաղացում ունենալով դեպի Կեքսհոլմ (Պրիոզերսկ), Էլիսենվարա և Վուոկսա գետի հյուսիս-արևելքում գտնվող Կարելյան նեղուցը թշնամուց մաքրելով։

Ֆինլանդիայի հրամանատարությունը, գիտակցելով մոտալուտ վտանգը, շտապ դուրս բերեց պահուստները երկրի խորքից և զորքեր տեղափոխեց Լենինգրադի ճակատի գոտի Հարավային Կարելիայից։ Հուլիսի կեսերին ամբողջ ֆիննական բանակի երեք քառորդը գործում էր Կարելյան նեղուցում։ Ֆինլանդական զորքերը զբաղեցրել էին 300 մ-ից մինչև 3 կմ լայնությամբ ջրային արգելապատնեշների երկայնքով ձգվող գիծը։ Առաջխաղացող զորքերի դիմադրությունը մեծացավ։ Հուլիսի առաջին տասնօրյակում 21-րդ բանակի զորքերը առաջխաղացան 10-12 կիլոմետր։ Այս պահին 23-րդ բանակի զորքերը վերացրել էին թշնամու կամուրջները Վուոկսա գետի աջ ափին։ Հուլիսի 4-ից 6-ը Պեյպուս լճի տարածքից Կարելյան Իստմուս տեղափոխված 59-րդ բանակը, համագործակցելով Բալթյան նավատորմի հետ, գրավեց Վիբորգի ծոցի ամենամեծ կղզիները։ Անհիմն կորուստներից խուսափելու համար շտաբը հրամայեց Լենինգրադի ռազմաճակատին պաշտպանվել ձեռք բերված գծում 1944 թվականի հուլիսի 12-ից։

Հունիսի 21-ին Կարելական ռազմաճակատի 32-րդ (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Դ. Գորելենկո) և 7-րդ բանակները (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ա. Ն. Կրուտիկով) սկսեցին հարձակում Լադոգա և Օնեգա լճերի միջև ընկած նեղուցի վրա՝ որպես Սվիր-Պետրոզավոդսկ գործողության մաս։ Նրանց պաշտպանում էին 14-րդ հետևակային դիվիզիան, 2-րդ բանակային կորպուսը և ֆիննական զորքերի «Օլոնեց» խումբը (ընդհանուր առմամբ 5 հետևակային դիվիզիա և 4 բրիգադ): Սվիր գետի և ռազմաճակատի Պետրոզավոդսկի հատվածում իր խմբավորման թուլացման պատճառով ֆիննական հրամանատարությունը կրճատեց առաջնագիծը՝ հունիսի 20-ից սկսելով զորքերը դուրս բերել Սվիր գետի կամրջի պլացդարմից և որոշ այլ տարածքներից։ Հունիսի 21-ին, ավելի քան 3 ժամ տևած հզոր հրետանային կրակից հետո, 7-րդ բանակը հարձակման անցավ Խարևշչինայի, Լոդեյնոյե բևեռի և Օխտալսկոե լճի ճակատում։ Առաջին օրվա ընթացքում նրա հարվածային խումբը, հզոր օդային հարվածների աջակցությամբ, հատեց Սվիր գետը, ճեղքեց թշնամու գլխավոր պաշտպանական գիծը 12 կիլոմետրանոց ճակատում և առաջխաղացավ մինչև 5-6 կմ խորություն։ Նույն օրը Մեդվեժիեգորսկի ուղղությամբ 32-րդ բանակը, հաղթահարելով թշնամու թիկունքի դիմադրությունը ամբողջ 70 կիլոմետրանոց հարձակողական գոտում, առաջ անցավ մինչև 14-16 կիլոմետր խորություն։ Ավելի ուշ, ռազմաճակատի զորքերը, համագործակցելով Լադոգա և Օնեգա նավատորմերի դեսանտային ուժերի հետ, հունիսի 25-ին ազատագրեցին Օլոնեցը, իսկ հունիսի 28-ին՝ Պետրոզավոդսկը։ Հուլիսի 10-ին 7-րդ բանակը հասավ Լոյմոլո շրջան և գրավեց Պիտկյարանտա քաղաքը, իսկ հուլիսի 21-ին 32-րդ բանակը հասավ Ֆինլանդիայի հետ պետական ​​սահմանին՝ Կուոլիզմա շրջանում։ Օգոստոսի 9-ին, Կուոլիզմա գծում, Լոյմոլոյից և Պիտկյարանտայից արևելք, Կարելական ռազմաճակատի զորքերը անցան պաշտպանության:

## Արդյունքներ
Վիբորգ-Պետրոզավոդսկ գործողության արդյունքում Լենինգրադի և Կարելական ռազմաճակատների զորքերը, համագործակցելով Կարմիր դրոշի Բալթյան նավատորմի, Լադոգայի և Օնեգայի ռազմական նավատորմերի հետ, ճեղքեցին թշնամու բազմաշերտ, ուժեղ ամրացված պաշտպանությունը, նրան մեծ կորուստներ պատճառեցին կենդանի ուժի և տեխնիկայի առումով և, Կարելական նեղուցում 110 կմ և Լադոգա և Օնեգա լճերի միջև 200-250 կմ առաջխաղացում ունենալով, ազատագրեցին Վիբորգը և Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ մայրաքաղաք Պետրոզավոդսկը։ 

Գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերի անդառնալի կորուստները կազմել են 23,674 մարդ, իսկ սանիտարական կորուստները՝ 72,701 մարդ։ Խորհրդային զորքերը Կարելիայի մեծ մասը մաքրեցին թշնամուց, ամբողջությամբ վերացրին Լենինգրադի համար սպառնալիքը հյուսիսից և հյուսիս-արևելքից, և, թշնամու զորքերի մնացորդները Ֆինլանդիայի խորքը հետ մղելով, ստեղծեցին նախադրյալներ Ֆինլանդիայի հետագա պատերազմից Գերմանիայի կողմից դուրս գալու համար։

Ֆինլանդական զորքերի պարտությունը Կարելյան Իստմուսում և Հարավային Կարելիայում հանգեցրեց իրավիճակի փոփոխության խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատի ամբողջ հյուսիսային հատվածում և ստեղծեց բարենպաստ պայմաններ Կարմիր բանակի համար 1944 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Բալթիկայում և Հյուսիսում նոր հարձակողական գործողություններ սկսելու համար։

Ֆինլանդական զորքերի պարտության արդյունքում Բալթյան նավատորմը ստացավ գործողությունների ազատություն Ֆինլանդիայի ծոցի ամբողջ արևելյան մասում և հնարավորություն՝ հենվելու Վիբորգ ծոցի կղզիներում և Բյորկյո կղզիներում։

Կարելիայում ֆիննական զորքերի խմբի պարտությունը հստակ ցույց էր տալիս խորհրդային զորքերի բարձրացված հմտությունը թշնամուն հաղթելու գործում Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին հատկապես դժվար պայմաններում։ Եթե ​​1939-1940 թվականների խորհրդա-ֆիննական պատերազմի ժամանակ Կարելյան նեղուցում թշնամու պաշտպանությունը ճեղքելու և Վիբորգը գրավելու համար պահանջվեց երեքուկես ամիս, ապա 1944 թվականի հունիսին ավելի հզոր պաշտպանության ճեղքումը և ծանր ամրացված Վիբորգի գրավումն ավարտվեցին 11 օրում։

Ռազմական հմտության և զանգվածային հերոսության համար ավելի քան 93 հազար մարդու շնորհվել են շքանշաններ և մեդալներ, իսկ 78 զինվորի շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ 132 ստորաբաժանումների և կազմավորումների շնորհվել են Լենինգրադի, Վիբորգի, Սվիրի, Պետրոզավոդսկի պատվավոր կոչումներ, իսկ 39-ին՝ ռազմական շքանշաններ:

## Գրականություն
* История Второй мировой войны 1939—1945: в 12 томах. — Т. 9. — Гл. 3. — С. 26—40.
* Каранкевич Л. Н., Козуненко Д. А. Июнь 1944 года. Крушение «Последней Надежды». Хроника боёв на Карельском перешейке. — Т. I: Прорыв линии VT. — СПб., 2019. — 496 с.
* Каранкевич Л. Н., Козуненко Д. А. Июнь 1944 года. Крушение «Последней Надежды». Хроника боёв на Карельском перешейке. — Т. II: На пути к Выборгу. — СПб., 2020. — 604 с.
* Каранкевич Л. Н., Никитин В. В. Хроника боёв на Карельском перешейке 18—20 июня 1944 года. Штурм Выборга. — СПб., 2022. — 520 с.
* Снетков Б. В. Наступательные операции советских войск на Карельском перешейке и в Южной Карелии // Военно-исторический журнал. — 1984. — № 12. — С. 13—18.
* Тарасов М. Я. «Русские … полным ходом устремились к Выборгу»: Разгром финской армии на Карельском перешейке и в Южной Карелии в 1944 году // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 1. — С. 19—25.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Выборгско-Петрозаводская стратегическая наступательная операция (10 июня — 9 августа 1944 г.) // Сайт Министерства обороны Российской Федерации.
* Наступление советских войск на Карельском перешейке и в Южной Карелии // Сайт Министерства обороны Российской Федерации.

Կատեգորիա:1944 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ