Բոսնիա և Հերցեգովինայի խորվաթներ

**Բոսնիա և Հերցեգովինայի խորվաթներ** (), այլ կերպ նաև՝ **բոսնիացի խորվաթներ** () կամ **հերցեգովինացի խորվաթներ** (), տեղաբնիկ էթնիկ խումբ, որը բնակվում է Բոսնիա և Հերցեգովինայում և բոսնիացիներից ու սերբերից հետո կազմում է երկրի երրորդ ամենախոշոր էթնիկ խումբը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի խորվաթները պետության սահմանադրության մեջ նշված երեք ազգերից են։ Նրանք կարևոր ներդրում են ունեցել Բոսնիա և Հերցեգովինայի մշակույթի մեջ։ Խորվաթների մեծ մասը կաթոլիկ է և խոսում է խորվաթերեն։

15-19-րդ դարերում Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող Բոսնիա և Հերցեգովինայի կաթոլիկները հաճախ հալածվել են կայսրության կողմից, որի պատճառով էլ ստիպված են եղել փախուստի դիմել։ 20-րդ դարում քաղաքական անկարգություններն ու տնտեսական վիճակը հանգեցրել է արտագաղթի աճի։ 1990-ական թվականներին Բոսնիա և Հերցեգովինայի էթնիկ զտումները ստիպել են խորվաթներին գաղթել երկրի տարբեր հատվածներ չնայած նրան, որ մինչև Բոսնիական պատերազմն էլ խորվաթները ապրել են երկրի շատ շրջաններում։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի 2013 թվականի մարդահամարի տվյալներով երկրում բնակվում է խորվաթ էթնիկ խմբին պատկանող 544,780 բնակիչ։

## Պատմություն

### Խորվաթիայի թագավորություն

Խորվաթները 7-րդ դարից բնակություն են հաստատել ներկայիս Խորվաթիայի ու Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքում։ Կոնստանդին Ծիրանածինն իր «Կայսրության կառավարման մասին» աշխատության մեջ գրել է, որ խորվաթները բնակություն են հաստատել Դալմաթիայում, իսկ այնտեղից էլ Իլիրիկումում և Պանոնիայում։  Այստեղ սլավոնների մեծ գաղթի ժամանակ էլ ձուլվել են իլիրիացիների և հռոմեացիների հետ։ Խորվաթներն ընդունել են քրիստոնեությունը և սկսել զարգացնել իրենց ուրույն մշակույթը, արվեստը և քաղաքական ինստիտուտները՝ ի վերջո հասնելով սեփական թագավորության ստեղծմանը, որը կազմված է եղել երկու իշխանությունից՝ Ստորին Պանոնիա (Պանոնիական Խորվաթիա)՝ հյուսիսում, Դալմաթիական Խորվաթիա՝ հարավում։ Հարավում գտնվող Կարմիր Խորվաթիան եղել է մի քանի փոքր պետությունների տարածք։ Խորվաթների համար միջնադարի կարևոր իրադարձություն է համարվում մոտ 925 թվականին Տոմիսլավի թագադրումը՝ որպես Խորվաթիայի թագավոր, որը տեղի է ունեցել Զուպանյացի (ներկայումս՝ Տոմիսլավգրադ)։ Այս քայլով Պանոնիական Խորվաթիան և Դալմաթիական Խորվաթիան միասին ձևավորել են Խորվաթիայի թագավորությունը, որն իր մեջ ներառել է Դալմաթիան, Բոսնիան և Պանոնիան (արևելյան Սլավոնիա և արևելյան Բոսնիա) ու Սավիան (արևմտյան Սլավոնիա)։

«Միջնադարի նոր քեմբրիջյան պատմության» համաձայն, «11-րդ դարի սկզբին խորվաթները բնակվել են երկու քիչ, թե շատ հստակ սահմանված շրջաններում»՝ «խորվաթական հողերում», որոնք «այժմ բաժանված են երեք շրջանների», այդ թվում՝ մի կողմից Սլավոնիա/Պանոնիական Խորվաթիայի (Սավա և Դրավա գետերի միջև) և մյուս կողմից Խորվաթիա/Դալմաթիական ծովափնյա շրջանի (Կվարների նեղուցի և Վրբաս ու Ներետվա գետերի միջև) և Բոսնիայի (Բոսնա գետի շուրջ)։

### Ուշ միջնադար
1102 թվականին Խորվաթիան միություն է կազմել Հունգարիայի թագավորության հետ։ Դրանից հետո Բոսնիան, որը նախկինում մաս էր կազմում Խորվաթիայի թագավորության, սկսել է անջատվել Խորվաթիայից։ Սկզբում Բոսնիան բան Կուլինի գլխավորությամբ դարձել է առանձին իշխանություն․ Բան Կուլինին հաջողվել է ամրապնդել բոսնիական ինքնիշխանությունը ավելի ուժեղ հարևանների հաշվին։ Միայն 14-րդ դարում է Բոսնիան դարձել նշանակալի պետություն։ 14-րդ դարում Տվրտկո I թագավորը գրավել է Սերբիայի արևմուտքից մի հատված, իսկ ավելի ուշ որոշ հատվածներ Խորվաթիայի թագավորությունից, որին նա հասել է խորվաթ տարբեր ազնվականների պարտության մատնելով և Հունգարիային աջակցելով։ Այսպիսով, ձևավորվել է Բոսնիայի թագավորությունը, սակայն ներկայիս Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի մի հատվածը մնացել է Խորվաթիայի թագավորության կազմում։ 

Մշակույթով և կրոնով Բոսնիան ավելի մոտ է եղել Խորվաթիային, քան արևելքի ուղղափառ շրջաններին։ 11-րդ դարում Բոսնիայի թեմը նշվում է որպես կաթոլիկ, իսկ ավելի ուշ այն հայտնվել է Սպլիտի խորվաթական արքեպիսկոպոսական թեմի իրավասության տակ։ 12-րդ դարում այն անցել է Դուբրովնիկի թեմի իրավասության տակ։ Բոսնիայի և Խորվաթիայի միջև մեկ այլ կապ է այն, որ Բոսնիայի ղեկավարները խորվաթների նման մշտապես օգտագործել են «բան Կուլին» քաղաքական տիտղոսը։ Պատմական աղբյուրների սակավության պատճառով միջնադարյան Բոսնիայի կրոնական կազմի վերաբերյալ հստակ թվեր չկան։ Սակայն խորվաթ շատ գիտնականների կարծիքով Բոսնիայի միջնադարյան բնակչության մեծ մասը եղել է կաթոլիկ, ընդ որում ըստ Զլոպաշայի, Բոսնիայի բնակչությունը կազմել է 900,000, որից 700,000-ը՝ կաթոլիկ։ Շուրջ 100,000 հոգի եղել է բոսնիական եկեղեցու հետևորդ, իսկ մնացած 100,000-ը՝ ուղղափառ քրիստոնյա։

### Օսմանյան կայսրություն

15-րդ դարի կեսերին Օսմանյան կայսրությունը գրավել է Բոսնիան։ 1451 թվականին նրանք գրավել են Վրխբոսնա մարզը, իսկ 1463 թվականին՝ Բոսնիան։ Հերցեգովինան գրավվել է 1481 թվականին, իսկ հյուսիսային Բոսնիան մինչև 1527 թվականը մնացել է հունգարների և խորվաթների վերահսկողության տակ, որից հետո Օսմանյան կայսրությունը գրավել է այն։ Օսմանյան նվաճումից հետո շատ կաթոլիկ բոսնիացիներ կրոնափոխ են եղել և ընդունել իսլամ, և նրանց թիվը շատ վայրերում նվազել է, քանի որ կրոնափոխության և հալածանքների վախ պատճառով շատերը փախուստի են դիմել։ Օսմանյան նվաճումը փոխել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ժողովրդագրական կազմը՝ նվազեցնելով կաթոլիկների թիվը և վերացնելով Բոսնիական եկեղեցին, որի անդամները զանգվածաբար իսլամ են ընդունել։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ներկայիս սահմանները ձևավորվել են 1699 թվականին, երբ Ավստրիական կայսրության և Օսմանյան կայսրության միջև Կարլովիցի պայմանագրով խաղաղություն է հաստատվել։ Բոսնիացի խորվաթների համար մեկ այլ նշանակալի իրադարձություն է Ռագուզայի Հանրապետության և Օսմանյան կայսրության միջև կնքված պայմանագրով հաստատված սահմանը, որտեղ ռագուզանցիները խոստացել են Նեումում իրենց տիրույթների մի մասը հանձնել օսմանցիներին՝ Վենետիկի Հանրապետությունից պաշտպանվելու համար։

աթոլիկ եկեղեցու գործողությունները սահմանափակված են եղել։ Միևնույն ժամանակ օսմանցիները նախընտրել են ուղղափառությունը, քանի որ կաթոլիկությունը Ավստրիայի հավատքն էր, իսկ վերջինս իրենց թշնամին էր։ Այդ շրջանում Բոսնիայում ուղղափառությունն ավելի գերակա է եղել, որն էլ ավելի ընդունելի է եղել օսմանցիների կողմից։ Օսմանյան տիրապետության 50 տարիների ընթացքում կաթոլիկների մեծ մասը Բոսնիայից հեռացել է։ Կաթոլիկների որոշ մասն էլ դարձել է ուղղափառ քրիստոնյա։ Ֆրանցիսկյան միաբանության քահանաները միակ կաթոլիկներն էին, որոնք ակտիվ գործունեություն էին ծավալում Բոսնիայում։ Նախքան օսմանցիների մուտքը Բոսնիա՝ այստեղ կային 35 ֆրանցիսկյան վանքեր, իսկ Հերցեգովինայում՝ 4-ը։ 1680-ական թվականներին Բոսնիայում մնացել է ընդամենը 10 ֆրանցիսկյան վանք։ Կաթոլիկ եկեղեցին Բոսնիայում ունեցել է երկու թեմ՝ խորվաթական Բոսնիայի թեմը՝ այն հատվածը, որն օսմանները չէին գրավել, և Բոսնա Սրեբրենայի թեմը։

1516-1524 թվականների ընթացքում Բոսնիա և Հերցեգովինայում տեղի են ունեցել կաթոլիկների հետապնդումներ և բռնի իսլամացում։ Այդ տարիների ընթացքում դա տեղի է ունեցել ֆրանցիսկյան վանքերում՝ Կրալևսկա Սուտյեսկայում, Վիսոկոյում, Ֆոյնիցայում, Կրեշևոյում և Կոնիցում, իսկ ավելի ուշ Մոստարում։ Կարծիք կա, որ այդ շրջանում շուրջ 100,000 խորվաթ է կրոնափոխ եղել՝ ընդունելով իսլամը։ 1528 թվականին օսմանյան բանակը գրավել է Յայցեն և Բանյա Լուկան՝ այսպիսով ոչնչացնելով Վրբաս գետի վրա խորվաթական պաշտպանական գիծը։ Նվաճումից հետո Խորվաթիայի տարածքը դարձել է 37,000 կմ2։ 18-րդ դարի ընթացքում օսմանյան վերահսկողությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում սկսել է թուլանալ, իսկ արդեն Նապոլեոնյան պատերազմներից հետո նրանց իշխանությունն արագորեն թուլացել է․ Օսմանյան կայսրությունը կորցրել է իր ժողովրդագրական, քաղաքակրթական և այլ պաշարները ռազմական և տարածքային ընդլայնման համար, մինչդեռ Ավստրիական կայսրությունը, ինչպես և Եվրոպայի մնացած երկրները, ձեռք են բերել դրանք։

1815-1878 թվականներին օսմանյան գերիշխանությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում անկում է ապրել։ Օսմանյան բանակի վերակազմավորումից և ենիչերիների վերացումից հետո բոսնիական ազնվականությունը Հուսեյն Գրադաշչեվիչի գլխավորությամբ ապստամբել է․ վերջինիս նպատակն էր Բոսնիա և Հերցեգովինայում ստեղծել ինքնիշխանություն և կասեցնել հետագա սոցիալական բարեփոխումները։ 19-րդ դարում բազմապիսի բարեփոխումներ են իրականացվել՝ ավելացնելու կրոնի ազատությունը, որն էլ սրել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի կաթոլիկների և մուսուլմանների միջև լարվածությունը։ Շուտով տնտեսական անկում է սկսել, և Եվրոպայի ազգայնական ազդեցությունները սկսել են հասնել Բոսնիա և Հերցեգովինա։ Պետական կառավարման անկազմակերպ լինելու և քրիստոնյա բնակչության շրջանում ազգային ինքնագիտակցության բարձր մակարդակի արդյունքում Օսմանյան կայսրությունը կորցրել է վերահսկողությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ 1875 թվականի հունիսի 19-ին դոն Իվան Մուսիչի գլխավորությամբ կաթոլիկ խորվաթները ապստամբել են Արևմտյան Հերցեգովինայում բարձր հարկերի պատճառով։ Նրանց նպատակն էր Բոսնիան ենթարկեցնել Ավստրիայի կայսեր իշխանությանը, որը նաև Խորվաթիայի թագավորն էր։ Ապստամբության ընթացքում առաջին անգամ բոսնիացի խորվաթներն օգտագործել են խորվաթական դրոշը։ Շուտով նաև Արևելյան Հերցեգովինայի ուղղափառ բնակչությունն է ապստամբել, որը հանգեցրել է Հերցեգովինյան ապստամբության։ Օսմանյան իշխանությունները չեն կարողացել ճնշել ապստամբներին, ուստի Սերբիան և Մոնտենեգրոն, նրանց թուլությունից օգտվելով, 1876 թվականին հարձակվել են Օսմանյան կայսրության վրա՝ Ռուսական կայսրության հարձակումից հետո։ 1878 թվականին Օսմանյան բանակը պարտություն է կրել, որը հանգեցրել է ավելի քան 150,000 փախստականների, որոնք տեղափոխվել են Խորվաթիա։ Բեռլինի կոնֆերանսից հետո, որը տեղի է ունեցել նույն տարում, Բոսնիա և Հերցեգովինան փոխանցվել է Ավստրո-հունգարական կայսրությանը։

### Ավստրո-Հունգարիա

Նույնիսկ Օսմանյան կայսրության անկումից հետո Բոսնիա և Հերցեգովինայի բնակչությունը բաժանված է մնացել։ Խորվաթիայի hաբսբուրգյան թագավորությունում խորվաթ քաղաքական գործիչները ձգտել են Դալմաթիայի թագավորությունը միավորել Խորվաթիայի հետ։ Խորվաթ քաղաքական գործիչների մեկ այլ նպատակ էր Բոսնիա և Հերցեգովինայի համատիրությունը միացնել Խորվաթիայի թագավորությանը։ Շուտով Ավստրիայի կայսրը աջակցություն է ստացել Արևելյան ուղղափառ արքեպիսկոպոսների և կաթոլիկ եպիսկոպոսիների նշանակման, ինչպես նաև մուսուլման հիերարխիայի ընտրության գործում։ Կաթոլիկ առաջին արքեպիսկոպոս է դարձել Յոսիպ Ստադլերը։ Առաքելական երկու վիկարիատները՝ բոսնիական և հերցեգովինյան, վերացվել են, փոխարենը ստեղծվել է երեք թեմ՝ Վրխբոսնայի թեմը, որի նստավայրը Սարաևոն է, Բանյա Լուկայի թեմը՝ նստավայրը Բանյա Լուկա, և Մոստար-Դուվնոյի թեմը՝ նստավայրը Մոստար։

Այս ժամանակաշրջանում Բոսնիա և Հերցեգովինան ենթարկվել են Հաբսբուրգների մոդեռնիզացման փորձերին։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում բնակվել է 1,1 միլիոն մարդ, որի մեծամասնությունը կազմել են խորվաթները, սերբերը և մուսուլմաններ, բնակվել են նաև քիչ թվով սլովենացիներ, չեխեր և այլ ազգության ներկայացուցիչներ։ Այս ժամանակաշրջանի նշանակալի իրադարձություններից են եղել բոսնիացիների մուտքը Եվրոպայի քաղաքական կյանք և Բոսնիա և Հերցեգովինայում էթնիկ խորվաթների ձևավորումը որպես ժամանակակից ազգ։ 19-րդ դարի վերջում բոսնիացի խորվաթները ստեղծել են մշակութային, երաժշտական և ընթերցանության տարբեր խմբակներ։ Մինչև 20-րդ դարի սկզիբը բոսնիացի խորվաթների նոր մտավորականություն է ձևավորվել, որն էլ կարևոր դեր է խաղացել խորվաթների քաղաքական կյանքում։ 1902 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայում բացվել է Միջնակարգ և ավագ դպրոցների աշակերտների կարիքների աջակցության խորվաթական ընկերությունը, իսկ 1907 թվականին այն միավորվել է կրկին 1902 թվականին ստեղծված Արհեստի և առևտրի մեջ երեխաների կրթության խորվաթական ընկերության հետ՝ ստեղծելով Առաջընթացի խորվաթական մշակութային ընկերությունը (Նապրեդակ)։ Նապրեդակը կրթել և կրթաթոշակներ է տվել ավելի քան 20 հազար ուսանողի։ Նապրեդակի ուսանողները եղել են ոչ միայն բոսնիացի խորվաթները, այլև այլ շրջանների խորվաթները։

Հաբսբուրգյան նահանգապետ Բենի Կալլայը փորձել է միավորել բոլոր բոսնիացիներին և ստեղծել մեկ ազգ, սակայն դա նրան չի հաջողվել, քանի որ բոսնիացիները սկսել են ստեղծել իրենց ազգային քաղաքական կուսակցությունները։ Նախքան 1908 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի բռնի միացումը Խորվաթական ժողովրդական միությունը դարձել է քաղաքական կուսակցություն․ նրա գաղափարախոսությունը շատ նման է եղել Խորվաթիայում Խորվաթական-սերբական կոալիցիայի գաղափարախոսությանը։ 1909 թվականին Ստադլերը դեմ է հանդես եկել նման քաղաքականությանը և ստեղծել է նոր կուսակցություն՝ Խորվաթ կաթոլիկների ասոցիացիան, որը աշխարհիկ Խորվաթական ժողովրդական միության հակառակորդն է եղել։ Խորվաթ կաթոլիկների միությունը շեշտ է դրել հոգևոր իդեալների և կրոնական բացառիկության վրա։ Սակայն բոսնիացի խորվաթների մեծ մասն աջակցել է Խորվաթական ժողովրդական միության աշխարհիկ, ազգայնական քաղաքականությանը։ Վերջինս և Մուսուլման ազգերի կազմակերպությունը դաշինք են ձևավորել, որը ղեկավարել է երկիրը 1911 թվականից սկսած մինրև 1914 թվականին բոսնիական խորհրդարանի լուծարումը։

### Հարավսլավիայի թագավորություն

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Բոսնիա և Հերցեգովինան դարձել է միջազգայնորեն չճանաչված Սլովենացիների, խորվաթների և սերբերի պետության մասը, որը գոյություն է ունեցել 1918 թվականի հոկտեմբերից դեկտեմբեր ամիսներին։ 1918 թվականի դեկտեմբերին այս պետությունը միացել է Սերբիայի թագավորությանը՝ ստեղծելոց Սերբերի, խորվաթների և սլովենացիների թագավորությունը, որն էլ 1929 թվականին վերանվանվել է Հարավսլավիայի թագավորություն։ Նոր պետության բնորոշիչ երևույթներից է եղել սերբական ազգայնականությունը, որը եղել է «Մեծ Սերբիայի» մի տեսակ։ Սերբերի վերահսկողության տակ են եղել զինված ուժերը և պետական քաղաքականությունը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում բնակվող 40% սերբ բնակչության միջոցով սերբական ղեկավարությունը ցանկացել է տարածաշրջանում հաստատել սերբական գերիշխանություն։ Բոսնիացի խորվաթները կազմել են բոսնիական բնակչության շուրջ մեկ քառորդը, սակայն նրանք չեն ունեցել գեթ մեկ համայնքի ղեկավար։ Հարավսլավիայի թագավորության վարչակարգը նկարագրվել է որպես սահմանափակ խորհրդարանական՝ ընտրական մանիպուլյացիաներով, իսկ ավելի ուշ՝ որպես Ալեքսանդր թագավորի հունվարի 6-ի բռնապետություն՝ Սերբիայից դուրս առկա պետական կողոպուտով, քաղաքական սպանություններով (Միլան Շուֆֆլայ, Իվո Պիլար) և կոռուպցիայով։

Հարավսլավիայում քաղաքական պայքարը շարունակվել է, որն էլ հանգեցրել է 1941 թվականի մարտին Դուշան Սիմովիչի կողմից կազմակերպված հեղաշրջումից հետո պետության փլուզմանը, որից հետո էլ նացիստական Գերմանիան գրավել է Հարավսլավիան։

1934 թվականին սպանվել է Ալեքսանդր թագավորը, որն էլ վերջ է դրել բռնապետությանը։ 1939 թվականին առերեսվելով սպանությունների, կոռուպցիոն սկանդալների, բռնությունների և կենտրոնացված քաղաքականության ձախողման՝ սերբական ղեկավարությունը համաձայնվել է փոխզիջումների գնալ խորվաթների հետ։ 1939 թվականի օգոստոսի 24-ին Խորվաթական գյուղացիական կուսակցության նախագահ Վլադկո Մաչեկը և Դրգաիշա Ցվետկովիչը համաձայնության են եկել (Ցվետկովիչ-Մաչեկի համաձայնագիր)՝ ըստ որի ստեղծվել է Խորվաթիայի բանությունը, որն ընդգրկել է Սավայի, ծովափնյա Բանովինայի տիրույթները, Դուբրովնիկի, Շիդի, Բրչկոյի, Իլոկի, Գրադաչացի, Դերվենտայի, Տրավնիկի և Ֆոյնիցայի շրջանները։ Ներկայիս Բոսնիա և Հերցեգովինայի տարածքի 30%-ը դարձել է Խորվաթիայի բանության մասը։ Այդ հատվածում խորվաթական մեծամասնություն է բնակվել։ Խորվաթիայի բանության ստեղծումը եղել է *«խորվաթական հարցի»* լուծումներից մեկը։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

1941 թվականի ապրիլին Գերմանիայի և Իտալիայի ներխուժման ընթացքում Առանցքի ուժերի համար խամաճիկ պետություն հանդիսացող Հարավսլավիայի փլուզումից հետո խորվաթ ազգայնական ուստաշների վարչակարգի ներքո ստեղծվել է Խորվաթիայի անկախ պետությունը, որը ներառել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ամբողջ տարածքը։ Բոսնիացի խորվաթները բաժանվել են կողմերի՝ նրանք, որոնք աջակցել են Խորվաթիայի անկախ պետությանը, և նրանք, որոնք ակտիվորեն դեմ են հանդես եկել՝ միանալով կամ աջակցելով Հարավսլավիայի պարիզաններին։ Սակայն մնացածներն էլ նախընտրել են սպասել՝ չգրավվելով ո՛չ ֆաշիստական ուստաշների գաղափարներով, ո՛չ էլ կոմունիստների գլխավորած դիմադրությամբ։ Ուստաշների կողմից իրականացված ցեղասպանության, ահաբեկման, սերբերին, հրեաների և գնչուների թիրախավորելու արշավներին հաջորդել է դաժան քաղաքացիական պատերազմ։ Միևնույն ժամանակ Հարավսլավիայի ռոյալիստները և սերբ ազգայնական չետնիկները զուգահեռաբար իրականացրել են խորվաթների և բոսնիացիների ցեղասպանություն։ Ուստաշների ռեժիմը հալածանքների է ենթարկել բոսնիացի խորվաթների շրջանում եղած բոլոր հակառակորդներին կամ այլախոհներին, հատկապես կոմունիստներին, այժմ արգելված Խորվաթական գյուղացիական կուսակցության նախապատերազմյան անդամներին և պարտիզանական դիմադրության հետ կապվածներին։ Ուստաշները մահապատժի են ենթարկել բազմաթիվ բոսնիացի խորվաթների, օրինակ՝ դիմադրության մարտիկներին և համախոհներ Յակով Դուգանջիչին, Մոստարից Լյուբո Բրեշանին և Մոստարի գիմնազիայի 19-ամյա ուսանող Անտե Զուանիչին, ինչպես նաև Մոստարից Խորվաթական գյուղացիական կուսակցության նշանավոր անդամ Բլաժ Սլիշկովիչին (Յասենովաց համակենտրոնացման ճամբարում)։ Բոսնիայից հայտնի խորվաթ կոմունիստ մտավորական Օգնյեն Պրիցային ուստաշները սպանել են Կերեստինեց բանտում։ Ուստաշների իշխանությունները բանտարկել կամ համակենտրոնացման ճամբարներ են ուղարկել այն բոսնիացի խորվաթների ընտանիքներին, որոնք մեկնել էին պարտիզանական դիմադրությանը միանալու համար։

Բազմաթիվ բոսնիացի խորվաթներ միացել են պարիզանական շարժմանը՝ կռվելով Առանցքի ուժերի և ուստաշների ռեժիմի դեմ։ Դրանց թվում են եղել ժողովրդական հերոսներ Ֆրանյո Կլուզը, Իվան Մարկովիչ Իրացը, Ստիպե Դերեկը, Կարլո Բատկոն, Անտե Շարիչը և ուրիշներ։ Առանցքի ուժերի դեմ ապստամբության հենց սկզբից բազմաթիվ բոսնիացի խորվաթներ դարձել են պարտիզանական խմբերի հրամանատարներ, չնայած խմբերը մեծապես կազմված են եղել սերբերից։ Պարտիզանների ազատագրած տարածքը, որը նրանց վերահսկողության տակ է եղել 1942 թվականի նոյեմբերից մինչև 1943 թվականի հունվար (կոչվել է Բիխաչի Հանրապետություն), ներառել է Ներետվայից և Շիրոկի Բրիեգից արևմուտք Արևմտյան Հերցեգովինայի բոլոր գյուղական տարածքները, այդ թվում Լիվնոն։ Լիվնոն և շրջակայքը, որոնք պարտիզանների վերահսկողության տակ են եղել 1942 թվականի օգոստոսից հոկտեմբեր, շատ կարևոր են եղել բոսնիացի խորվաթների դիմադրության շարժման համար, քանի որ Խորվաթական գյուղացիական կուսակցության հիմնական անդամներ Ֆլորիան Սուչիչը և Իվան Պելիվանը միացել են դիմադրությանը և մոբիլիզացրել բազմաթիվ խորվաթների։ Բոսնիացի խորվաթների ներկայացուցիչները, այդ թվում մոստարցի իրավաբան Ցվիտան Սպուժևիչը, ակտիվ մասնակցություն են ունեցել երկրի ժամանակավոր խորհրդում՝ ԶԱՎՆՈԲԻՀ (Բոսնիա և Հերցեգովինայի ազգային ազատագրման հակաֆաշիստական պետական խորհուրդ)։ ԶԱՎՆՈԲԻՀ-ը 1943 թվականի իր պատմական նիստի ժամանակ հռչակել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի պետականությունը և երկրում մուսուլմանների, խորվաթների և սերբերի հավասարությունը։ 1945 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Ժողովրդական Հանրապետության առաջին կառավարության կազմում եղել են մի քանի հայտնի խորվաթներ՝ Յակով Գրգուրիչը (փոխվարչապետ), Ցվիտան Սպուժևիչը (Շինարարության նախարար), Անտե Բաբիչը (կրթության նախարար) և Անտե Մարտինովիչը (անտառատնտեսության նախարար)։

Երբ պարտիզաններն ազատագրել են Հարավսլավիայի մեծ մասը, իսկ 1945 թվականի մայիսին փլուզվել է Խորվաթիայի անկախ պետությունը, վերջինիս շատ զինվորներ և քաղաքացիներ նահանջել են դեպի Ավստրիայի այն գոտի, որը եղել է բրիտանական վերահսկողության տակ։ Շատերը սպանվել են Բլայբուրգի հայրենադարձությունների ժամանակ։ Պատերազմի ավարտական փուլերում և անմիջապես հետո որոշ բոսնիացի խորվաթներ, որոնք աջակցել են ուստաշների ռեժիմին կամ սոցիալիստական Հարավսլավիայի կողմից պարզապես ընկալվել են որպես պոտենցիալ հակառակորդներ, հալածանքների կամ մահահպատժի են ենթարկվել։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրա հետևանքով բոսնիացի խորվաթների կորուստների և զոհերի թիվը հաշվարկվում է 64-79 հազար։ Ըստ վիճակագրագետ Բոգոլյուբ Կոչովիչի, պատերազմի արդյունքւոմ բոսնիացի խորվաթների հարաբերական կորուստները ի համեմատ 1948 թվականի ակնկալվող բնակչության թվի կազմել են 11,4%։ Ըստ ժողովրդագիր Վլադիմիր Ժերյավիչի, պարտիզանական շարքերում զոհվել է 17 հազար բոսնիացի խորվաթ, Խորվաթիայի անկախ պետության ուժերում՝ 22 հազար, իսկ քաղաքացիական անձինք՝ 25 հազար։ Քաղաքացիական անձանց գրեթե ¾ կամ 19 հազար հոգի սպանվել է Առանցքի ուժերի իրականացրած ահաբեկման արդյունքում կամ ուստաշների համակենտրոնացման ճամբարներում։

1977 թվականի վերջին Բոսնիայում վետերանների համար նախատեսված թոշակ ստացողների 8,8%-ը եղել են խորվաթներ։

### Սոցիալիստական Հարավսլավիա
Պատերազմից հետո Բոսնիա և Հերցեգովինան դարձել է սոցիալիստական Հարավսլավիայի սահմանադրական 6 հանրապետություններից մեկը։ Սեփականության ազգայնացման պետական արշավները, որոնց հետևել են արդյունաբերացումն ու ուրբանիզացիան, տարբեր կերպ են ազդել բոսնիացի խորվաթների վրա։ Մինչ որոշ կենտրոններ և շրջաններ բարգավաճել են, որոշ գյուղական բնակավայրերի բնակչություն նվազել է, իսկ որոշ շրջաններից էլ՝ մասնավորապես արևմտյան Հերցեգովինայից մեծաքանակ բնակչություն արտագաղթել է Արևմուտք։

Պաշտոնատար անձինք սովորաբար եղել են Բոսնիա և Հերցեգովինային երեք էթնիկ խմբերից։ 1980-ական թվականներին շատ բոսնիացի խորվաթ քաղաքական գործիչներ բարձր պաշտոններ են զբաղեցրել, օրինակ՝ Անտե Մարկովիչը, Բրանկո Միկուլիչը և Մատո Անդրիչը։

### Բոսնիական պատերազմ

1992 թվականի փետրվարի 29-ին և մարտի 1-ին անցկացված հանրաքվեի ժամանակ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սոցիալիստական Հանրապետության քաղաքացիները քվեարկել են Բոսնիա և Հերցեգովինայի անկախության համար։ Հանրաքվեի դրված հարցը եղել է հետևյալը՝ «Կո՞ղմ եք ինքնիշխան և անկախ Բոսնիա-Հերցեգովինային՝ պետություն, որտեղ ապրում են հավասար քաղաքացիներ և մուսուլմաններ, սերբեր, խորվաթներ և այլ ազգություններ»։ Անկախությանը կողմ են եղել հատկապես մուսուլման և բոսնիացի խորվաթ ընտրողները, սակայն հատկապես բոսնիացի սերբերը բոյկոտել են հանրաքվեն։ Ընտրողների մասնակցությունը հանրաքվեին եղել է 63,6%, որից 99,7%-ը կողմ է քվեարկել Բոսնիա և Հերցեգովինայի անկախությանը։

1992 թվականի ապրիլի 5-ին սերբական ուժերը սկսել են Սարաևոյի պաշարումը։ Մայիսի 12-ին Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակը հեռացել է Բոսնիա և Հերցեգովինայից և զենքերի մեծ մասը թողել է Սերբական Հանրապետության զինված ուժերին, որը գլխավորել է Ռատկո Մլադիչը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայում սերբական ուժերի դեմ դուրս եկած առաջին միավորը եղել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի խորվաթական աջակողմյան կուսակցության կողմից ստեղծված Խորվաթիայի պաշտպանության ուժերը։ 1992 թվականի ապրիլի 8-ին Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական համայնքը ձևավորել է իր զինված ուժերը՝ Խորվաթական պաշտպանության խորհուրդը (ԽՊԽ)։ ԽՊԽ-ի 20-30%-ը կազմել են մուսուլմանները, որոնք միացել են ԽՊԽ-ին, քանի որ տեղի մուսուլման աշխարհազորայիննները չեն կարողացել զինվել։ Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական համայնքը ստեղծվել է 1991 թվականի նոյեմբերի 18-ին՝ որպես խորվաթ մեծամասնություն ունեցող շրջանների համայնք։ Վերջինիս հիմնադրամ ակտերը չեն ունեցել անջատողական բնույթ։ Բոսնիացի խորվաթ ղեկավարները հռչակել են Հերցեգ-Բոսնիայի խորվաթական հանրապետությունը որպես ժամանակավոր շրջան, որը պատերազմից հետո կրկին դառնալու էր միավորված Բոսնիա և Հերցեգովինայի մաս։

Բոսնիական պատերազմի սկզբում բոսնիացի խորվաթները առաջինն են ինքնակազմակերպվել են՝ հատկապես արևմտյան Հերցեգովինայի խորվաթները, որոնք արդեն իսկ զինված են եղել։ 1992 թվականի մայիսի վերջին խորվաթները հակագրոհ են սկսել՝ մեկի ամիս պայքարելուց հետո ազատագրելով Մոստարը։ Կենտրոնական Բոսնիայում և Պասովինայում խորվաթական ուժերը կարողացել են կանգնեցնել սերբական առաջխաղացումը, իսկ որոշ շրջաններում էլ կարողացել են հետ մղել նրանց։ 1992 թվականի հունիսի 16-ին Խորվաթիայի նախագահ Ֆրանյո Տուջմանը և Բոսնիա և Հերցեգովինայի նախագահության նախագահ Ալիյա Իզետբեգովիչը դաշինք են կնքել՝ ըստ որի Բոսնիա և Հերցեգովինան օրինականացրել է իր տարածքում Խորվաթական բանակի և Խորվաթական պաշտպանության խորհրդի գործողությունները։ Բոսնիայի խորվաթների քաղաքական ղեկավարությունը և խորվաթական ղեկավարությունը հորդորել են Իզետբեգովիչին ստեղծել Բոսնիա և Հերցեգովինայի ու Խորվաթիայի համադաշնություն։ Սակայն Իզետբեգովիչը մերժել է և ձգտել է ներկայացնել ինչպես մուսուլմանների և խորվաթների, այնպես էլ սերբերի շահերը։ Իզետբեգովիչի չեզոքությունը գրգռել է Բոսնիայի խորվաթների ղեկավարությանը, ուստի Մատե Բոբանը սպառնացել է հանել Խորվաթական պաշտպանության խորհրդի ուժերին Բոսնիա և Հերցեգովինայից։ Քանի որ ՄԱԿ-ը Բոսնիա և Հերցեգովինայի նկատմամբ զենքի ներմուծման վրա էմբարգո էր սահմանել, մուսուլմանական և խորվաթական ուժերը դժվարություններ են ունեցել սերբական ստորաբաժանումների դեմ պայքարում, որոնց պատերազմի սկսվելուց անմիջապես առաջ զենք էր մատակարարվել Մերձավոր Արևելքից։ Սակայն երբ 1992 թվականի մայիսի վերջին խորվաթական և մուսուլմանական ուժերը վերակազմակերպվել են, սերբական առաջխաղացումը կասեցվել է, և պատերազմի ընթացքում նրանց ուժերը հիմնականում մնացել են իրենց դիրքերում։ Խորվաթների և մուսուլմանների միջև լարվածությունը սրվել է 1992 թվականի հունիսի 19-ին, սակայն իրական պատերազմը սկսվել է հոկտեմբերին։ 

Խորվաթա-մուսուլմանական պատերազմը իր գագաթնակետին է հասել 1993 թվականին։ 1994 թվականի մարտին մուսուլման և խորվաթական ղեկավարությունը ստորագրել է Վաշինգտոնի համաձայնագիրը, որի համաձայն Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության զինված ուժերի և Խորվաթական պաշտպանության խորհրդի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքները միավորվում են Բոսնիա և Հերցեգովինայի դաշնության կազմում։ Վաշինգտոնի համաձայնագիրը ստորագրելուց հետո Խորվաթական զինված ուժերը, Խորվաթական պաշտպանության խորհուրդը և Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության զինված ուժերը յոթ ռազմական գործողությունների շնորհիվ ազատագրել են հարավարևմտյան Բոսնիա և Հերցեգովինան։ 1995 թվականի դեկտեմբերին Բոսնիական պատերազմն ավարտվել է՝ Դեյտոնյան խաղաղության արձանագրությունների ստորագրմամբ։ Սակայն նույն համաձայնագիրը խնդիրներ է ստեղծել Բոսնիա և Հերցեգովինայում և մեծապես եղել է անարդյունավետ։ Սարաևոյի հետազոտությունների և փաստաթղթավորման կենտրոնի հրապարակած տվյալների համաձայն սպանվել կամ անհետ կորել է 7762 խորվաթ։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի դաշնության տարածքից 230 000 խորվաթ արտաքսվել է, իսկ Սերբական Հանրապետության տարածքից արտաքսվել է 152 856 խորվաթ։

## Ժողովրդագրություն

Բնակչության 15.43%-ը կազմում են բոսնիացի խորվաթները։ 2013 թվականի մարդահամարի տվյալներով նրանց 91%-ը բնակվում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում, մինչդեռ միայն 5․4%-ը և 3․2%-ը է ապրում համապատասխանաբար Սերբական Հանրապետությունում և  Բրչկոյի շրջանում։ Սերբական Հանրապետությունում խորվաթները կազմում են ինքնավար սուբյեկտի  բնակչության 2%-ը (29,645), Բրչկոյի շրջանում՝ 20.7%-ը (17,252)։ Իսկ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնությունում խորվաթները կազմում են բնակչության 22.4%-ը։ Դաշնային 10 կանտոններից 4-ում խորվաթները մեծամասնություն են կազմում։ Խորվաթ մեծամասնություն ունեցող բոլոր համայնքներն էլ գտնվում են Դաշնությունում։ 

Խորվաթիայի ներքին գործերի նախարարության տվյալներով 2019 թվականի հուլիսի դրությամբ Բոսնիա և Հերցեգովինայում գրանցված բնակություն է հաստատելԽորվաթիայի 384,631 քաղաքացի։

### Համայնքներ
Խորվաթ մեծամասնություն ունեցող համայնքների մեծ մասը կենտրոնացած է երեք շրջանում։ Երկուսը երկրի հարավ-արևմուտքում Խորվաթիայի սահմանի երկայնքով Արևմտյան Հերցեգովինա և Հերցեգովինա-Ներետվա կանոտներն են՝ հյուսիս-արևմուտքում Կուպրեսից և Լիվնոյից սկսած մինչև հարավ-արևելքում Ռավնո (Շիրոկի Բրիեգ, Լյուբուշկի, Լիվնո, Չիտլուկ, Տոմիսլավգրադ, Չապլինա, Պոսուշյե, Գրուդե, Պրոզոր-Ռամա, Ստոլաց, Նեում, Կուպրես, Ռավնո)։ Երկրում բնակվող խորվաթների 40%-ը և Դաշնության խորվաթների 45%-ը բնակվում է այստեղ։ Մյուսը Պոսավինա կանտոնն է հյուսիսում (Օրաշյե, Օջակ, Դոմալևաց-Շամաց)։ Կանտոնի խորվաթ բնակչությունը կազմում է 6%։ Խորվաթ մեծամասնություն կամ բազմաքանակություն ունեցող այլ համայնքներից են Կենտրոնական Բոսնիայում և Զենիցայի շրջակայքում գտնվող անկլավները (Դոբրետիչի, Վիտեզ, Բուսովաչա, Կիսելյակ, Ուսորա, Կրեշևո, Ժեպչե)։ Կենտրոնական Բոսնիայի Յայցե և Նովի Տրավնիկ էթնիկ խառը բնակչությամբ քաղաքներում խորվաթների թիվը կազմում է 46%։ 

Մոստար համայնքում խորվաթները կազմում են բնակչության բավականին մեծ մասը՝ 48.4%, իսկ Մոստար քաղաքում՝ 49%։ Մոստարը Հերցեգովինայի ամենամեծ քաղաքն է, ինչպես նաև երկրի ամենամեծ խորվաթ բնակչությամբ քաղաքը (51,216՝ տարածքում, 29,475՝ քաղաքային շրջանում)։ Խորվաթները ճնշող մեծամասնություն են կազմում ինչպես քաղաքի, այնպես էլ ամբողջ համայնքի արևմտյան հատվածում։  

Խորվաթները Գորնի Վակուֆ-Ուկսոպլե քաղաքի բնակչության 41% են կազմում, Վարեշ և Պելագիչևո քաղաքների մեկ երրորդը, Գլամոչ և Դոնյի Ժաբար քաղաքների մեկ քառորդը։ Բոսանսկո Գրախովոյում խորվաթները կազմում են բնակչության 15%-ը։

### Կանտոններ
Բոսնիա և Հերցեգովինայում կան խորվաթ մեծամասնությամբ 4 կանտոններ և ընդհանուր առմամբ վեց կանտոններ, որտեղ խորվաթները կազմում են բնակչության ավելի քան 10%-ը։

### Ժողովրդագրության պատմություն

## Լեզու

Բոսնիա և Հերցեգովինայի խորվաթները խոսում են խորվաթերեն, որը սերբախորվաթերենի ստանդարտացված տարբերակ է։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի էթնիկ խմբեր