open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կոլլագենային թելեր

**Կոլլագենային թելեր** (fibrae collagenosae), ապահովում են շարակցական հյուսվածքի ամրությունը։ Փուխր չձևակերպված թելակազմ շարակցական հյուսվածքում կոլլագենային թելերը դասավորված են տարբեր ուղղություններով 
*ալիքաձև, 
*կորացած, 
*պարուրաձև,
* փաթաթված, 
*կլոր կամ տափակ ձգանների ձևով,

որոնց հաստությունը 1-3 մկմ և ավելի է, իսկ երկարությունը՝ փոփոխական։ Կոլլագենային թելերի ներքին կառուցվածքը ներկայացված է ֆիբրիլյար սպիտակուց կոլլագենով, որը սինթեզվում է ֆիբրոբլաստների հատիկավոր էնդոպլազմատիկ ցանցի ռիբոսոմներում։

Տարբերում են կոլլագենի 12 տիպ, որոնք բնորոշվում են իրենց մոլեկուլյար կազմավորումով, օրգանային և հյուսվածքային պատկանելիությամբ։ Առաջին տիպը հանդիպում է մաշկի, ոսկրերի, աչքի եղջրաթաղանթի, սկլերայի զարկերակների պատերի շարակցական հյուսվածքներում։ Երկրորդ տիպը՝ հիալինային ֆիբրոզաճառներում, ապակենման մարմնում, երրորդ տիպը՝ սաղմի բուն մաշկի, խոշոր արյունատար անոթների պատերում, ռետիկուլյար թելերում, չորրորդ տիպը՝ հիմնային թաղանթներում, ոսպնյակի պատիճում, հինգերորդ տիպը՝ որպես արտաքին բջջային կմախք, շրջապատում է ֆիբրոբլաստներին, էնդոթերիալ և հարթ մկանային բջիջները։ Կոլլագենի 6-12 տիպերը լավ չեն ուսումնասիրված։ Թելերից անջատված կոլլագենի մոլեկուլներն ունեն 280 նմ երկարություն և 1,4 նմ լայնություն։ Տեղադրությունից կախված՝ կոլլագենային թելի կազմության մեջ կարող են մտնել տասնյակ ֆիբրիններ, որոնք կազմում են մինչև 150 մկմ հաստությամբ խրձեր։ Կոլլագենային թելերը թույլ առաձգական են, ամուր են, ջրում ջլերը 50%-ով ուռչում են, իսկ նոսր հիմքերում ու թթուներում՝ մինչև 10 անգամ, միաժամանակ՝ 30%-ով կարճանում։ Կոլլագենային թելերը եփելուց առաջանում է սոսնձանման նյութ (հուն. kolla՝ սոսինձ), որտեղից էլ ծագել է թելերի անվանումը։

Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Սպիտակուցի ընտանիքներ
Էնդրյու Բոգուտ

**Էնդրյու Մայքլ Բոգուտ** (, ), ավստրալիացի նախկին բասկետբոլիստ, կենտրոնական։ Առավելապես հայտնի է Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Միլոուքի Բաքս» և «Գոլդեն սթեյթ Ուորիորս» ակումբներում անցկացրած տարիներից։ Ընտրվել է NBA-ի 2005 թվականի դրաֆթի առաջին ընտրությամբ՝ «Միլոուքի Բաքսի» կողմից։ Մինչ ասոցիացիայում հանդես գալը՝ Բոգուտը եղել է Յութայի համալսարանի աստղային բասկետբոլիստը՝ 2003–2005 թվականներին հանդես գալով այնտեղ։

Յոթ տարի Միլոուքիում հանդես գալուց հետո՝ 2012 թվականին մարտի 13-ին Բոգուտը Սթիվեն Ջեքսոնի հետ փոխանակվել է «Գոլդեն սթեյթ»՝ Մոնտա Էլիսի, Իկբե Ուդոյի և Քվոմե Բրաունի դիմաց։

«Ուորիորսի» կազմում 2015 թվականին ճանաչվել է NBA չեմպիոն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում 

Կատեգորիա:1984 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Գոլդեն Սթեյթ Ուորիորսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Դալաս Մավերիքսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես Լեյքերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 28 ծնունդներ
Խորիոն

**Խորիոնը** (*[[Լատիներեն|լատ]].՝ Chorion*),  ձևավորվում է տրոֆոբլաստից և մեզոբլաստից։

Տրոֆոբլաստի թավիկները, որոնք ավելի ուշ անվանում են խորիոն, կազմված են երկու մասից՝
*էպիթելից 
*արտասաղմնային մեզենքիմից։
Այս մասում լորձաթաղանթը, որն իմպլանտացիայից հետո մտնում է ընկերքի կազմի մեջ՝ 
*decidua basalis՝ հիմնական անջատվող թաղանթ, աճում է ավելի արագ, քան մյուս մասերում։ Տեղակայված է պտղաձվի և արգանդի պատի միջև։ 
*decidua parietalis՝ առպատային անջատվող թաղանթ։ Պատում է արգանդի խոռոչը։ 
*decidua capsulatis՝ պարկային անջատվող թաղանթ։ Արգանդի խոռոչի կողմից պատում է պտղաձուն։
Հղիության երկրորդ ամսից թավիկների ատրոֆիա է սկսվում խորիոնի այն հատվածում, որը հպված է decidua capsularis-ին։ Արդեն երրորդ ամսում խորիոնի այդ մասում թավիկները վերանում են, և այն դառնում է հարթ, «ճաղատ» (chorion leave)։ Խորիոնի հակառակ, դեպի decidua basalis-ը դարձած կողմում թավիկները խիտ ճյուղավորվում են՝ սկիզբ տալով ճյուղավոր խորիոնին (chorion frondosum)։ Խորիոնի այս հատվածը կազմում է պլացենտայի պտղային մասը։

Ճյուղավոր խորիոնի տեղադրման շրջանում ձևավորվում է ընկերքը։ Հիմնական անջատվող թաղանթի հաշվին առաջանում է ընկերքի մայրական մասը, իսկ ճյուղավոր խորիոնի հաշվին՝ ընկերքի պտղային մասը։ Ընկերքավորումը մարդու մոտ տեղի է ունենում ներարգանդային զարգացման 3-6-րդ շաբաթվա ընթացքում և համընկնում է օրգանների սաղմնադրման շրջանին։ Այս շրջանը հանդիսանում է մարդու էմբրիոգենեզի երկրորդ կրիտիկական շրջանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սաղմնաբանություն
Կատեգորիա:Մանկաբարձություն
Ալժափար Աբիշև

**Ալժափար Աբիշև** (, ), ղազախ գրող, Ղազախական ԽՍՀ ժողովրդական գրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կարկարալի շրջանի Ասպանտաու վայրում։ Վաղ մանկուց բատրակություն է արել, այդ պատճառով էլ զբաղվել է ինքնակրթությամբ։ Աշխատել է Կարագանդայի հանքահորերում։ 1939 թվականին ընդունվել է ԽՄԿԿ շարքերը։

Պատմվածքների և ակնարկների առաջին ժողովածուի հիմնական թեման Կարագանդայի հանքափորների աշխատանքն է («Անցափակում», 1936)։ Հեղինակել է նաև «Երիտասարդ սերունդ» վեպը, վիպակներ, 36 պիես, որոնցից շատերը բեմադրվել են Ղազախստանի Մուխտար Աուեզովի անվան պետական ակադեմիական թատրոնում։ Նրա «Ոչ, չեմ մեռնի ես» (1965) հերոսական դրաման արտացոլում է Ղազախստանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար Լևոն Միրզոյանի և ղազախական խորհրդային գրականության հիմնադիր Ս. Սեյֆուլլինի բարեկամությունը։ Մահացել է 2001 թվականին։

## Պարգևներ
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (21.10.1977)
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (03.01.1959)
* Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան (14.10.1987)
* 2 «Պատվո նշան» շքանշան (31.01.1939; 16.11.1945)
* մեդալներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ղազախ գրողներ
Էսսե

**Էսսե**, հայերեն՝ փորձագրություն ( - «կշռադատել»,  - «ակնարկ, հոդված, փորձ»,  - «ակնարկ, փորձ»), գրականագիտության ժանրերից մեկը։ Ազատ ոճով գրված և հեղինակի խորհրդածություններով հագեցած ակնարկ, հոդված՝ նվիրված որևէ կոնկրետ ստեղծագործության կամ գրողի վաստակի ընդհանուր բնութագրմանը։

Էսսեի բնորոշ օրինակներ են՝ Ավ. Իսահակյանի «Միքայել Նալբանդյանի անմահ հիշատակին», «Տարաս Շևչենկո» և այլ հոդվածներ, Գ. Զոհրապի «Ծանոթ դեմքեր» շարքը, Մ. Մեծարենցի «Նարեկացիին հետ» հոդվածը։ Արևմտահայերը այս ժանրը կոչել են **դիմաստվեր** (օր.՝ Հ. Ասատուրի «Դիմաստվերներ» գիրքը)։

Էսսեն ունի 3 փուլ սկիզբ, միջնամաս և ամփոփում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակնարկային ժանրեր
Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Կատեգորիա:Գրական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Լրագրության ժանրեր
Կատեգորիա:Արձակ ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Անգլերեն բառեր և արտահայտություններ
Պորտալար

աջից|մինի|մինի|3-րոպե առաջ ծնված երեխայի պորտալարը
**Պորտալար**, առաջանում է մեզենքիմից, որը գտնվում է ամնիոնային ոտիկում և դեղնուցային ցողունիկում։ Ձևավորմանը մասնակցում են նաև ալլանթոիսը և նրա վրա աճող անոթները։ Դեղնուցային ցողունիկը և ալլանթոիսը արագ ապաճում են, և նորածնի պորտալարում հայտնաբերվում են միայն դրանց մնացորդները։ Ձևավորված պորտալարը առաձգական, ճկուն շարակցահյուսվածքային գոյացություն է, որով անցնում են երկու պորտային զարկերակներ և մեկ պորտային երակ։ Այն սովորական դոնդողանման հյուսվածք է, հիալուրոնաթթվի մեծ քանակությամբ։ Այս հյուսվածքը ստացել է Վարթոնի դոնդող անվանումը, ապահովում է լարի տուրգորը և ճկունությունը։ Այս հյուսվածքի դերը չափազանց մեծ է։ Այն պորտլարի անոթները պաշտպանում է սեղմվելուց, ինչն էլ ապահովում է սաղմին սննդանյութերով և թթվածնով հարուստ արյունով մատակարարումը։ Ունի նաև պաշտպանական ֆունկցիա. այն խոչընդոտում է նաև անոթային ճանապարհով վնասակար գործոնների ներթափանցումը ընկերքից սաղմի մեջ։ Հասուն պտղի պորտալարի երկարությունը մոտ 50 սմ է, հաստությունը՝ 1–1,5 սմ։ 

Սաղմի զարգացման վաղ փուլերի հիմնական առանձնահատկություններն են.
#Լրիվ տրոհման ասինխրոն տիպ,
##պայծառ 
##մուգ բլաստոմերների առաջացում։
#Արտասաղմնային օրգանների վաղ ձևավորում և մեկուսացում։
#Ամնիոնային բշտիկի վաղ ձևավորում և ամնիոնային ծալքերի բացակայություն։
#Գաստրալյացիայի երկու փուլերի առկայություն՝ դելամինացիա և իմիգրացիա, որոնց ընթացքում տեղի է ունենում նաև արտասաղմնային օրգանների զարգացումը։
#Իմպլանտացիայի միջանկյալ (ինտերստիցիալ) տիպ։
#Խիստ զարգացած ամնիոն և խորիոն, ինչպես նաև թույլ զարգացած դեղնուցապարկ և ալլանթոիս։

## Տես նաև
* Օմֆալոցելե

Կատեգորիա:Սաղմնաբանություն
Կատեգորիա:Զարգացման կենսաբանություն
Աբիոն

**Աբիոն** (նաև *Ապիոն, Աբյան*), գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Յոմուրայի գավառում, Կալաֆկա-Ուզ գետի միջին հոսանքում, համանուն թեմի կենտրոնը։

XX դարի սկզբին ուներ 105 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին հողագործությամբ, անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղն ուներ 1281 թվականին կառուցված քարաշեն եկեղեցի՝ երկշարք ընդարձակ պատշգամբ–դահլիճներով։ Առանձնահատուկ կառուցվածք ուներ եկեղեցու քարաշեն գմբեթը, որի մեջ շարք-շարք ամրացված էին շուրջ 4 տասնյակ լայնաբերան կժեր, որոնք նպաստում էին ձայնի հնչեղությանը։ 1850-ական թվականներին Աբիոնում գործում էր վարժարան։

1908-1909 թ․-ին Աբիոնում լույս է տեսել Յոմուրայի շրջանի ուսուցչական միության օրգան, խմորատիպ «Գեղջուկ» թերթը (խմբագիր՝ Ե. Սրապյան), որը 1909-1910 թվականներին սկսեց տպագրվել Տրապիզոն քաղաքում։ Բնակիչների մի մասը փրկվեց Մեծ Եղեռնից, տեղափոխվեց Ռուսաստան՝ բնակություն հաստատելով Աբխազիայում, Ղրիմում և Կրասնոդարի երկրամասում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Դեմագոգիա

[thumb|upright=1.2|«Դեմագոգը» ([Խոսե Կլեմենտե Օրոսկո)]]
**Դեմագոգ** (), ժողովրդավարության մեջ քաղաքական գործիչ, ով օգտագործելով բնակչության էմոցիաները, անիրազեկությունը և նախապաշարմունքները, փորձում է ձեռք բերել իշխանություն և զարգացնել իր քաղաքական մոտիվները։ Դեմագոգները հաճախակի հակադրվում են որոշումներին և ձեռնարկում կտրուկ և բռնի գործողություններ լուծելու համար ազգային ճգնաժամը, նրանք մեղադրում են բանիմաց հակառակորդի թույլ կողմերը։ Դեմագոգները պատմությանը հայտնի են դեռևս Աթենքից։ Դեմագոգ բառը նշանակում է *հասարակ մարդկանց առաջնորդ*, դեմոկրատական առաջնորդ։ Սկզբնական շրջանում այն բացասական իմաստով չի կիրառվել։ «Օտար լեզվի բառարանը» (1954 թ.) պարզաբանում է «դեմագոգ» տերմինը, որպես «քաղաքական գործիչ, անձ, որը ձգտում է դառնալ հայտնի ոչ հարգի մեթոդներով(և այլասերելով փաստերը և այլն)»։

## Դեմագոգիայի նպատակը
Դեմագոգիան կարող է հետապնդել յուրաքանչյուր նպատակ, բացի՝ ճշմարտությունը բացահայտելու նպատակից։

«Դեմագոգը... չի լուսավորում մարդկանց, ում դիմում է, այլ խճճում է վերջիններիս և դնում սխալ ուղղու վրա։ Նա դիում է ոչ թե անձանց բանականությանը և բարի կամքին, այլ՝ մութ զգացումներին և շահադիտական կրքերին։ Զրկված լինելով պատասխանատվության զգացումից՝ նա չի ներկայացնում գործի իրական իրավիճակը և բացատրում այն, այլ՝ ներկայացնում է այնպես, ինչպես իրեն է ձեռք տալիս։ Նա չի ապացուցում, այլ՝ հմայում կամ վախեցնում է. նա փորձում է մարդկանց մեջ արթնացնել կասկածի զգացումը, սրել անվստահությունը, առաջացնել նախանձ և չարություն»[Ի.Ա. Իլյին «Դեմագոգիա և սադրանք», 1917 թ.]

## Հայտնի դեմագոգները
##### Գայուս Ֆլամինիոս
*Գայոս Ֆլամինիոսը* հռոմեական հյուպատոս էր, որը հայտնի է նրանով, որ պարտվել է Հաննիբալին Փյունիկայն պատերազմի ժամանակ Տրեզմե լճի ափին տեղի ունեցած ճակատամարտում։ Հաննիբալը կարողանում էր առանցքային որոշումներ կայացնել, որովհետև հասկանում էր իր հակառակորդին։ Գայուս Ֆլամինիուսին, որպես դեմագոգ ներկայացնում է Պոլիբիուսը իր «Հռոմեական կայսրության վերելքը» աշխատությունում՝ «...Ֆլամինիուսը տիրապետում էր դեմագոգիայի հազվագյուտ տաղանդին...»։ Քանի որ Ֆլամինիուսը դրանով էր հիվանդ, ճակատամարտում կորցրեց 15000 մարտիկ, ներառյալ ինքը։

##### Ադոլֆ Հիտլեր
*[[Ադոլֆ Հիտլեր]]ը* ղեկավարում էր Նացիստական կուսակցությունը հենվելով արժանապատվության և դավադրության տեսության վրա, որը մեղադրում էր հրեաներին երկրի էկոնոմիկայի ճգնաժամի մեջ։ Նա կառավարության ղեկավարության տակ դրեց մեդիա ոլորտը և օգտագործեց իր խարիզման և հռետորակա հատկությունները Գերմանիային պատերազմի մղելու և ընդլայնելու համար վերջինիս տարածքները։

Կատեգորիա:Հումանիտար գիտություններ
Ֆագոցիտոզ

**Ֆագոցիտոզ** ( - խժռել և  - բջիջ), կենդանի բջիջների և անկենդան մասնիկների ակտիվ հափշտակումը և խժռումը միաբջիջ օրգանիզմներով կամ բազմաբջիջ կենդանիների հատուկ բջիջներով՝ ֆագոցիտներով։

Ֆագոցիտոզի երևույթը բացահայտել է Իլյա Մեչնիկովը, որը պարզել է նշված գործընթացի դերը մարդու ու բարձրակարգ կենդանիների պաշտպանական, հատկապես բորբոքային և իմունիտետի ռեակցիաներում։ Ֆագոցիտոզը մեծ դեր է կատարում վերքերի ապաքինման պրոցեսում։ Մասնիկներ կլանելու և մարսելու ընդունակությունն ընկած է պարզունակ օրգանիզմների սննդառության հիմքում։ Էվոլյուցիայի ընթացքում այդ հատկությունն աստիճանաբար անցել է սկզբում մարսողական, ապա շարակցական հյուսվածքի առանձին մասնագիտացված բջիջներին։

Մարդու և կաթնասունների ակտիվ ֆագոցիտներն են արյան նեյտրոֆիլները, մոնոցիտները և ռեթիկուլա-էնդոթելային համակարգի բջիջները, որոնք ընդունակ են վերածվելու ակտիվ մակրոֆագերի։ Նեյտրոֆիլները ֆագոցիտում են մանր (բակտերիաներ), իսկ մակրոֆագերը՝ ավելի մեծ (մեռած բջիջներ, դրանց մահերը և այլն) մասնիկներ։ Մակրոֆագերը կարող են կլանել նաև օրգանիզմ ներթափանցած ներկանյութերի և կոլոիդային նյութերի բացասական լիցքավորված մասնիկները։ Մանր կոլոիդային մասնիկների կլանումը կոչվում է ուլտրաֆագոցիտոզ կամ կոլոիդոպեքսիա։

Ֆագոցիտոզը պահանջում է էներգիայի ծախս, այն կապված է բջջի թաղանթի և մեծ քանակությամբ հիդրոլիզային ֆերմենտներ պարունակիդ ներբջջային օրգանոիդների՝ լիզոսոմների ակտիվության հետ։

Կատեգորիա:Բջջային գործընթացներ
Կատեգորիա:Արյուն
Էդիպյան բարդույթ

մինի|Մանուկ Էդիպը**Էդիպյան բարդույթ** (), համարվում է հոգեվերլուծության գլխավոր կոնցեպցիաներից մեկը։ Առաջ է քաշվել հոգեվերլուծության հիմնադիր Զիգմունդ Ֆրոյդի կողմից 1910 թվականին։ Այն սահմանվում է՝ որպես երեխայի կողմից ենթագիտակցականի կամ անգիտակցականի մակարդակով հակառակ սեռի ծնողի հանդեպ ունեցած սեռական հակումն ու իր սեռի ծնողի նկատմամբ ունեցած երկակի զգացողությունները։ Այն Ֆրոյդի կողմից անվանվել է Սոֆոկլեսի հայտնի ողբերգության համանուն հերոսի՝ Էդիպ արքայի անունով, որտեղ Էդիպը անգիտակցորեն սպանում է սեփական հորը և ամուսնանում մոր հետ։

## Էությունը
Ըստ Զիգմունդ Ֆրոյդի՝ այս բարդույթն ունի ունիվերսալ, համընդհանուր բնույթ։ Այն դրսևորվում է և՛ տղաների, և՛ աղջիկների մոտ։ Բայց առավել ցայտուն է տղաների մոտ։ Դեռևս 1897 թվականին Վիլհելմ Ֆլիսին ուղարկված նամակում Ֆրոյդը գրում է. 

Ուսումնասիրելով երեխաների վարքն ու համադրելով չափահաս մարդկանց հիշողությունները՝ Ֆրոյդը վերջնականապես հաստատեց իր տեսությունը։ Բարդույթը դրսևորվում է երեքից հինգ տարեկան հասակում։ Ցանկացած երեխայի մոտ առաջանում է կենսական խնդիր՝ հաղթահարել բարդույթը։

## Բարդույթ

### Տղաների մոտ
Տղաներն այդ տարիքում սեռական հակումներ են ունենում դեպի իրենց մայրը և հակառակ՝ թշնամական, խանդի զգացողություններ հոր նկատմամբ։ Բարդույթը տղաների մոտ հաղթահարվում է հինգից վեց տարեկան հասակում, երբ առաջ է գալիս հոր կողմից պատժի՝ կրման վախ։ Այդ տարիքում տղաների մոտ ձևավորվում է այսպես կոչված Գեր-Եսը, որի շնորհիվ երեխան սկսում է ճնշել իր հակումները մոր նկատմամբ և սկսում է իրեն նմանեցնել հորը։

### Աղջիկների մոտ
Չնայած Ֆրոյդն ընդգծում է բարդույթի համընդհանրությունը, այնուամենայնիվ այն տարբեր դրսևորումներ է ունենում աղջիկների մոտ։ Երկուսից երեք տարեկան հասակում աղջիկները նույնպես սեռական հակումներ են ունենում դեպի մայրը, սակայն նկատելով իրենց մոտ առնանդամի բացակայությունը, նրանց մոտ սկսվում է այսպես կոչված խանդ առնանդամի նկատմամբ, որից էլ նրանց մոտ ուժեղանում է կախվածությունը հորից, և խանդն ու ատելությունը մոր նկատմամբ։

## Դրական և բացասական Էդիպյան բարդույթ
Բարդույթն, ըստ հոգեվերլուծության հիմնադրի, կարող է ունենալ նաև դրական և բացասական բնույթ։ Քանի որ մարդն ունի բիսեքսուալ բնույթ, ուստի երեխան նույնպես կարող է սիրել ծնողներից մեկին և խանդ ու ատելություն տածել մյուսի նկատմամբ։ Եթե երեխայի սեքսուալ հակումն ուղղված է հակառակ սեռի ծնողին, ապա Ֆրոյդի տեսանկյունից, դա համարվում է պոզիտիվ բարդույթ։ Սակայն լինում են դեպքեր, երբ երեխան սեռական հակում է ունենում միևնույն սեռի իր ծնողի նկատմամբ և ատում հակառակ սեռի ծնողին։ Այստեղ արդեն ի հայտ է գալիս բարդույթի նեգատիվ բնույթը։

## Գրականություն
#В. Словарь-справочник по психоанализу, 2010 г.
#d'Œdipe

Կատեգորիա:Բարդույթներ
Կատեգորիա:Հոգեվերլուծություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Ֆրոյդական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Զիգմունդ Ֆրոյդ
Կատեգորիա:Նարցիսիզմ
Կատեգորիա:Զարգացման հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական հասկացություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Հունահռոմեական անտիկ աշխարհը արվեստում և մշակույթում
A Dal

**A Dal** (*Երգը*), Հունգարիայի ազգային ընտրության գործընթացն է Եվրատեսիլ երգի մրցույթի համար։ Այն գործում է սկսած 2012 թվականից։

Մրցույթի նպատակն է ընտրել Հունգարիայի ներկայացուցչին և երգը Եվրատեսիլ երգի մրցույթի համար։ Երգը ընտրվում է հունգարացի հանրության կողմից, մի շարք հատուկ շոուներից հետո։ Վերջնական հաղթողը ընտրվում է քվեարկության 2 փուլերի արդյունքում. Առաջին փուլի ընթացքում 4 լավագույն երգերը ընտրում է ժյուրին կամ հեռուստադիտողը, իսկ երկրորդ փուլում 4 լավագույն երգերից հեռուստադիտողի կամ ժյուրիի 100% քվեարկության արդյունքում ընտրվում է հաղթող երգը։

Հունգարիայում այս ընտրական գործընթացը սկսել են օգտագործել 2012 թվականից։ Առաջին մրցույթի հաղթողը եղել է Compact Disco խումբը իր «Sound of Our Hearts» երգով։

## Հաղթողներ

## Տես նաև
* Հունգարիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում

Կատեգորիա:Հունգարիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Էրմենի Սուլեյման Փաշա

**Էրմենի Սուլեյման Փաշա** (), ազգությամբ հայ քաղաքական գործիչ Օսմանյան կայսրությունում։ Ծնվել է Մալաթիա քաղաքում 1607 թվականին։ Սուլթան Մուհամեդ Դ-ի օրոք եղել է Օսմանյան կայսրության գլխավոր վեզիրը 1655 թվականի օգոստոսի 19-ից մինչ 1656 թվականի փետրվարի 28-ը։ Մահացել է 1687 թվականի փետրվարի 28-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Փաշաներ
Կատեգորիա:Անձինք Մալաթիայից
Խաթաբալա (թերթ)

«**Խաթաբալա**», երգիծական շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1906-1916, 1922, 1925-1926-ին, Թիֆլիսում։ Խմբագիրներ՝ Ա. Երիցյան, Ա. Աթանասյան։ Տպագրել է ֆելիետոններ, առակներ, հանելուկներ։ Դատապարտել է սուլթանական Թուրքիայի հայաջինջ քաղաքականությունը, նպաստել՝ Անդրկովկասի ժողովուրդների բարեկամությանը։ Արձագանքել է միջազգային իրադարձություններին, Բալկանյան և Արևելքի ժողովուրդների ազատագրական պայքարին։

Արժեքավոր են համարվում Գևորգ Բաշինջաղյանի, Գ. Գրենևսկու, Գ. Երիցյանի, Ա. Միրզոյանի, Իոսիֆ Ռոտտերի և Օսկար Շմեռլինգ պատկերազարդումները։ Աշխատակցել են Ատրպետը, Մ. Բագրատունին, Կ. Մելիք-Շահնազարյանը, Գ. Լևոնյանը, Հովհաննես Թումանյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Մ. Արազին, Ստեփան Զորյանը։

Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Գարուշ Խաժակյան

**Գարուշ (Կարապետ) Խաչատուրի Խաժակյան** (), հայ խորհրդային դերասան։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1961)։

## Կենսագրություն
1931 թվականին ավարտել է Լենինականի թատրոնին կից ստուդիան։ 1931-1936 թվականներին աշխատել է Երևանի բանվորական, 1936 թվականից՝ Սունդուկյանի անվան թատրոններում։ Դերերից են՝ Մասիսյանց (Սունդուկյանի «Խաթաբալա»), Էրեկլե (Յուժին-Մումբատովի «Դավաճանություն), Նեզնամով (Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ»), Ռուբեն (Գ. Տեր-Գրիգորյանի «Այս աստղերը մերն են»), Ֆերդինանդ (Շիլլերի «Սեր և խարդավանք»)։

## Պարգևներ
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1950)
* ՀԽՍՀ Ժողովրդական արտիստ (1961)

## Ֆիլմեր
* «Կամոյի վերջին սխրանքը»
* «Նվագախմբի տղաները»
* «Մոր սիրտը»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Վիկտոր Խաին

**Վիկտոր Եֆիմովիչ Խաին** (, ), խորհրդային երկրաբան, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անդամ (1966)։

Ավարտել է Ադրբեջանի ինդուստրիալ ինստիտուտը (1935)։ Գիտական աշխատությունները վերաբերում են ռեգիոնալ երկրաբանության (Կովկաս, Կարպատներ և այլն), տեկտոնիկայի, նավթի երկրաբանության հարցերին։ Առաջարկել է երկրակեղևի հիմնական կառուցվածքային տարրերի դասակարգումը, մշակել երկրակեղևի զարգացման մի շարք պրոբլեմներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս երկրաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Ալեքսանդր Ֆադեև (այլ կիրառումներ)

**Ալեքսանդր Ֆադեև** անունը կարող է վերաբերել

* Ալեքսանդր Ֆադեև (գրող) - ռուս գրող
* Ալեքսանդր Ֆադեև (մարզիկ) - ռուս գեղասահորդ
* Ալեքսանդր Ֆադեև (երգիչ)- ռուս երգիչ, բեմական կեղծանունը՝ Դանկո
Խալ

**Խալ**, *բնածին բծեր, նևուս* (), մաշկի զարգացման բնածին արատ, երբ մաշկի առանձին հատվածներ տարբերվում են գույնով կամ մակերևույթի գորտնուկանման տեսքով։ Որոշակի տեղադրություն չունի։

Անոթային (հեմանգիոմա) խալերը բնորոշվում են տարբեր մեծությամբ, անհավասար եզրերով, վարդագույն կամ կապտակարմիր գույնով, սեղմելիս գունատվում են։ Մազանոթային խալերը հարթ են, մակերեսային կամ հանգուցավոր, տեղադրված մաշկի մեջ։ Խոռոչավոր (կավերնոզ) կամ թմբիկավոր խալերն ունեն սպունգանման մակերևույթ։ Գորտնուկանման խալերը լինում են միայնակ կամ բազմաթիվ թմբիկներով, բազմաձև են, գորշ կամ մուգ գույնի, անհավասար եղջերացող մակերևույթով։ Գունակային (պիգմենտային) խալերը բաց դարչնագույնից սև են, քորոցի գլխիկի մեծությամբ, իսկ երբեմն ավելի մեծ։ Պիգմենտային խալերի ինքնաբուժումը խիստ վտանգավոր է, հաճախակի վնասումներից դրանք կարող են կազմափոխվել մելաևոմայի, որից խալի չափերը մեծանում են, դառնում ավելի պինդ, գունափոխվում են, շրջակայքում առաջանում թարմ պիգմենտային բծեր. մոտակա ավշահանգույցները նույնպես մեծանում են։

Բուժումը. էլեկտրակոագուլյացիա, կրիոթերապիա, վիրահատություն և ճառագայթաբուժում։

Կատեգորիա:Մաշկաբանություն
Ռոմեոն պետք է մեռնի

**«Ռոմեոն պետք է մեռնի»** () ռեժիսոր Անջեյ Բարտկովյակի ֆիլմերից, որի գլխավոր դերերը մարմնավորում են Ջեթ Լին, Ալիան, Իսայյա Վաշինգտոնը, Ռասել Վոնգը, Դելրոյ Լինդոն, Դ.Բ. Վուդսայդը, Գենրի Օը, Ջոնկիտ Լին, Էդոարդո Բալերինին, Էնթոնի Անդերսոնը։

## Սյուժե
Նրանք զենք ունեն և փող, բայց նրանք անզոր են նախկին ոստիկան Հան Սինգի դեմ։ Ջեթ Լին մարմնավորում է ամեն ինչի պատրաստ Սեմին, որը գլխակորույս սիրահարվել է Տրիշ Օ Դեյլին։ Նրան չի հուզում անգամ այն փաստը, որ վերջիններիս ընտանիքները մահացու մարտեր են մղում Օկլեանի շրջանից դուրս։ Վտանգները միավորում են սիրահարներին, երբ վերջիններս փորձում են պարզել արյունահեղության բուն պատճառները։

## Դերերում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:2000 ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան էքշն թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր վրեժի մասին
Կատեգորիա:Անջեյ Բարտկովյակի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ռոմեո և Ջուլիետ
Կատեգորիա:Վանկուվերում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր վրեժի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1999 թվականին
Գործադուլ

մինի|աջից|Ռոման Կասաս. «Գործադուլ»

**Գործադուլ**, բանվորների և ծառայողների կողմից աշխատանքի կոլեկտիվ դադարեցումը։ Գործադուլավորները ձեռնարկության ղեկավարությանը կամ երկրի կառավարությանը ներկայացնում են իրենց շահերից բխող տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական պահանջները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Ֆաթալի խան

**Ֆաթալի խան** (, ), Ղուբայի խանության կառավարիչ 1758 թվականից։

Իր հայր Հուսեյն Ալի խանից ժառանգություն ստանալով միայն Ղուբայի խանությունը, հետագայում իրեն է ենթարկել Դերբենդի, Բաքվի, Շիրվանի և մի քանի այլ խանությունները, այդպիսով իր շուրջ համախմբելով մերձկասպյան հողերը մինչև Արդաբիլ։ Ֆաթալի խանը Ռուսաստանի հետ մերձեցման կողմնակից էր։ Նրա մահից հետո իր ստեղծած պետությունը քայքայվել է։

## Անձնական կյանք
* Ֆաթալին ունեցել է 4 կին, 6 երեխա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի քաղաքական գործիչներ
Ռեալ Մադրիդի ֆուտբոլային մրցաշրջան 2013-14

**2013–14 մրցաշրջանը** Ռեալ Մադրիդի համար եղավ 110-րդը և 83-րդը Լա Լիգայում։ Այն ընթացաբ 2013-ի հուլիսի 1-ից մինչև 2014-ի հունիսի 30-ը։ Ակումբը ավարտեց մրցաշրջանը՝ նվաճելով Կոպա դել Ռեյը և Չեմպիոնների լիգայի գավաթը եզրափակչում հաղթելով Ատլետիկո Մադրիդին 4-1 հաշվեվ։

## Մրցաշրջանի պատկեր
### Նախամրցաշրջան
Ամառը Ռեալ Մադրիդը սկսեց առանց գլխավոր մարզիչի, քանի որ Ժոզե Մոուրինյոն տեղափոխվեց Չելսի ՖԱ։ Հունիսի 25-ին Կառլո Անչելոտտին պաշտոնապես ներկայացվեց, որպես ակումբի նոր գլխավոր մարզիչ կնքելով 3 տարվա պայմանագիր։

:Հունիսի 3-ին Ռեալ Մադրիդը առաջին պայմանագիրը ստորագրեց Դանիել Կարվախալի հետ, ով տեղափոխվեց Լևերկուզենի Բայերից 6,5 միլիոն Եվրոյի դիմաց։ 
:Հունիսի 10-ին Ռեալ Մադրիդը պայմանագիր ստորագրեց Կազեմիրոյի հետ, ով տեղափոխվեց Սան Պաուլոյից 6 միլիոն Եվրոյի դիմաց։
:Հունիսի 27-ին, Ռեալ Մադրիդը պայմանագիր ստորագրեց Իսկոյի հետ, ով տեղափոխվեց Մալագայից 23 միլիոն Եվրոյի դիմաց։
:Հուլիսի 10-ին Ռեալը ևս չորս տարվա պայմանագիր ստորագրեց Նաչո Ֆերնանդեսի հետ։
:Հուլիսի 11-ին Ռեալը վաճառեց Խոսե Մարիա Կալյեխոնին Նապոլի ֆուտբոլային ակումբին 10 միլիոն Եվրոյի դիմաց։
:Հուլիսի 12-ին Ռեալ Մադրիդը վեց տավա պայմանագիր ստորագրեց Ասիեր Իլիարեմենդիի հետ, ով տեղափոխվեց Ռեալ Սոսեյդադից։
:Հուլիսի 21-ին Ռեալը վաճառեց Ռաուլ Ալբիոլին Նապոլի ֆուտբոլային ակումբին 11 միլիոն Եվրոյի դիմաց։
:Հուլիսի 24-ին Ռեալը նոր 4 տարվա պայմանագիր կնքեց Խեսե Ռոդրիգեսի հետ։
:Հուլիսի 25-ին Ռեալը նոր 4 տարվա պայմանագիր կնքեց Դենիս Չեռնիշևի հետ։
:Հուլիսի 27-ին Ռեալ Մադրիդը 40 միլիոն Եվրոյի դիմաց վաճառեց Գոնսալո Իգուաինին։

## Կազմ

## Ընկերական հանդիպումներ

## Մրցաշարեր
### Պատկեր

### Լա Լիգա
#### Մրցաշարային աղյուսակ

#### Արդյունքի տեսություն

#### Հանդիպումներ

### ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների լիգա

#### Խմբային փուլ

##### Խմբային փուլի հանդիպումներ

##### 1/8 եզրափակիչ

##### 1/4 եզրափակիչ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանական ֆուտբոլային ակումբների 2013-14 մրցաշրջան
Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդի մրցաշրջաններ
Ֆաթիմյաններ

Ֆաթիմյանների կայսրությունը 969 թ.|աջից|մինի|220 px
**Ֆաթիմյաններ** () Ֆաթիմայի անվանումից, արաբական խալիֆաների դինաստիա 909-ից 1171 թվականին։

Իշխել են Հյուսիսային Աֆրիկայում, Արաբական թերակղզում, Ասորիքում։ Հիմնադիրը Ուբայդալլահն էր (իսմաիլական Ֆաթիմյան տոհմից, որի ծագումը կապվում էր Մուհամմեդ մարգարեի դուստր Ֆաթիմայի հետ)։

## Ներկայացուցիչներ
Ֆաթիմյանների ներկայացուցիչներն էին՝
* Ուբայդալլահ (909 - 934), 
* Կասիմ (934 - 946), 
* Մանսուր (946 - 953), 
* Մուիզզ (953 - 975), 
* Ազիզ (975 - 996), 
* Հաքիմ (996 - 1021), 
* Զահիր (1021 - 1036), 
* Մուսթանսիր (1036 - 1094), 
* Մուստալի (1094 - 1101), 
* Ամիր (1101-1130), 
* Հաֆիզ (1130-1149), 
* Զաֆիր (1149-1154), 
* Ֆայիգ (1154-1160), 
* Ադիդ (1160-1171)։

## Գրականություն
* Семёнова Л. А., Из истории фатимидского Египта. Очерки и материалы, М., 1974; 
* Hitti Ph., History of the Arabs, 8 ed., L., 1964

Կատեգորիա:Ֆաթիմյաններ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Ռոբերտ Ֆալկ

**Ռոբերտ Ֆալկ** (, ), ռուս խորհրդային նկարիչ։

## Կենսագրություն
Ռոբերտ Ֆալկը ծնվել է 1886 թվականին Մոսկվայում, հայրը իրավաբան և շախմատիստ էր՝ Ռաֆայիլ Ալեքսանդրի Ֆալկ (1856-1913), մայրը՝ Մարիա Բորիսի Ֆալկ (1866-1940)։

Սովորել է Մոսկվայում, 1903-1904 թվականներին՝ Կ. Յուոնի և Ի. Մաշկովի ստուդիաներում, 1905-1909 թվականներին՝ գեղանկարչության, քանդակագործության ու ճարտապետական ուսումնարանում, աշակերտելով Վալենտին Սերովին և Կոնստանտին Կորովինին։ Եղել է «Միր իսկուսստվա», «Բուբնովի վալետ» և այլ խմբավորումների անդամ։

1928-1938 թթ.-ն ապրել է Փարիզում։ 1918-28 թվականներին դասավանդել է Մոսկվայի Ազատ գեղարվեստական արվեստանոցներում և Վխուտեմասում, 1941-1942 թվականներին՝ Սամարղանդի գեղարվեստական ուսումնարանում և 1942-1944 թվականներին՝ դեկորատիվ-կիրառական ինստիտուտում։

Ամուսնացած է եղել 4 անգամ, ունեցել է մեկ տղա և մեկ աղջիկ։

## Աշխատանքներ
Նշանավոր գործերից են. 
* «Նատյուրմորտ սպիտակ սփռոցի վրա» (1914, մասնավոր հավաքածու, Մոսկվա), 
* «Կարմիր կահույք» (1920), 
* «Ծովախորշ Բալակլավայում» (1927), 
* «Սպիտակ շալով կինը» (1947), երեքն էլ՝ Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա), 
* «Ա. Գ. Գաբրիչևսկու դիմանկարը (1950-1951), 
* «Ինքնանկար կարմիր ֆեսով» (1957), 
* «Փարիզի բնանկարներ» (1930-ական թթ., բոլորը՝ մասնավոր հավաքածուներ, Մոսկվա, Սանկտ Պետերբուրգ)։

Կատարել է ներկայացումների ձևավորումներ Մոսկվայի հրեական թատրոնում։

Ֆալկի «Նեգր» (1917), «Ծառեր ցանկապատի մոտ» (1920), «Սև նատյուրմորտ» (1920), «Բանվորուհի» (1925), «Փողոց Փարիզում», 
«Ինքնանկար ծխամորճով», «Ծեր հայուհին։ Փարիզ» (երեքն էլ՝ 1930-ական թթ.) գործերը գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարիչներ
Ուղղական հոլով

**Ուղղական հոլովը** () հատուկ վերջավորություն չունի, այն բառի ուղիղ ձևն է և կոչվում է ուղիղ հոլով՝ ի հակադրություն մյուս հոլովների, որ կոչվում են *թեք հոլովներ*։ Ուղղական հոլովը ցույց է տալիս բառիմաստն իր ամբողջ ծավալով, բացարձակ ձևով, առանց լրացուցիչ նշանակությունների։

Նախադասության մեջ ուղղական հոլովով դրված բառը դառնում է՝
# ենթակա՝ *Հրճվում էր անզուսպ *'ամբոխը** գյուղի։'' ([[Հովհաննես Թումանյան]]) ***Երեկոն*' փռեց իր թևերը մութ, Անուշ նիրհեցին **երկինք** ու **երկիր**:* ([[Վահան Տերյան]])
# բաղադրյալ ստորոգյալի [[ստորոգելի]]՝ *Գորգագործ մի **աղջիկ** էր նա։* *Մեր տան **ճրագն** է մայրս։* ([[Հովհաննես Շիրազ]])
# անվանական անդեմ նախադասության գլխավոր անդամ՝ ***Էջմիածին։** **Միրգ** ու **փոշի**։ Անխիղճ **արև***։ ([[Պարույր Սևակ]])
# [[կոչական]]՝<br />- ***Խջեզարե՛**, սարը սեր է, էլ չե՞ս ուզում իջնել ցած...- **Սիամանթո՛**, սերն է սարը, մեռնենք սարը քո տիրած...* (Հովհաննես Շիրազ)
# [[որոշիչ]]՝ *Եկավ **Թմուկ** բերդը պատեց, ինչպես գիշերն էն խավար։* ([[Հովհաննես Թումանյան]]) *Նա **բժիշկ** Նազարյանի հարևանն էր։*
# փոխակերպված [[ենթակա]]՝ *Դեռ **Գրիգորը** չեկած՝ բոլորը հուզվել էին*։

Ուղղական հոլովով են ներկայացվում բառարանային միավորները (բացառություն է *հագի* բառը, որը չունի ուղղական հոլով)։
Ուղղական հոլովը կարող է որոշիչ հոդ ստանալ։ Հոգնակի ուղղականի հոդառությունը եզակիի համեմատությամբ որոշ սահմանափակումներ ունի. *իկ*, *այք*, *ինք*, *անք*, *ենք*, *ոնք* մասնիկներով հոգնակիները որոշիչ հոդ չեն ստանում, ինչը չի կարելի ասել *եր*, *ներ'' մասնիկներով ձևավորված հոգնակիների մասին։Ուղղական հոլովը պատասխանում է ի՞նչ,ի՞նչեր,ո՞վ ո՞վքեր հարցերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոլովներ
Կապույտ Նեղոս

**Կապույտ Նեղոս** (,  ― Բահր Էլ-Ազրակ), (արաբ. բահր՝ գետ, ազրակ՝ կապույտ), գետ Եթովպիայում և Սուդանում, Նեղոսի ամենաջրառատ վտակն է։ Անվանումը ստացել է ջրի երանգից։

Խարթում քաղաքի մոտակայքում Կապույտ Նեղոսը միանում է Սպիտակ Նեղոսին՝ ստեղծելով Նեղոս գետը։ Երկարությունը՝ 1600 կմ։ Սկիզբ է առնում Չոկե լեռներից։ Եթովպիայում կոչվում է Փոքր Աբբայ, Աբբայ, Սուդանում՝ Կապույտ Նեղոս։ Սնումը անձրևային է, տարեկան հոսքը՝ 52 կմ3։ Նավարկելի է։

## Անվանում
Անվանումը հավանաբար առաջացել է ջրի երանգից։ Արաբերեն կոչվում է Բահր էլ-Ազրակ․ բահր՝ «գետ», ազրակ՝ «կապույտ»։

## Աշխարհագրություն
Կապույտ Նեղոս գետը սկիզբ է առնում Տանայից և թափվում է Նեղոս։ Գետը պատկանում է Միջերկրական ծովի ավազանին։ Ակունքը ծովի մակարդակից գտնվում է 1830 մ բարձրության վրա։

## Հիդրոգրաֆիա
Կապույտ Նեղոս գետի երկարությունը կազմում է 1600 կմ։

## Տես նաև
* Ակունք և Գետաբերան

## Արտաքին հղումներ
Կապույտ Նեղոսի մասին Բրոքհաուսի և Եփրոնի հանրագիտական բառարանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի գետեր
Կատեգորիա:Եթովպիայի գետեր
Կատեգորիա:Սուդանի գետեր
Սիվաշ

**Սիվաշ** կամ **Նեխած ծով** (, ), մանր ծոցերի համակարգ Ազովի ծովի արևմտյան ափի մոտ, Ղրիմում։

Սիվաշի ափերը հիմնականում ցածր են, հարթ, ճահճային, պատված են աղի շերտով։ Աղիությունը 22 ‰ հյուսիսում, մինչև 87 ‰ հարավում։

Երկարությունը 112 կմ է, ավազանը՝ մոտ 2569 կմ²։ Ազովի ծովից բաժանված է ավազային (270 մ-ից մինչև 8 կմ լայնությամբ) Արաբաթյան Սլաք ցամաքալեզվակով։ Ծովին միացած է Գենիչեսկի նեղուցով։ Ջրերը խիստ հանքայնացած են։ Պերեկոպ–Չոնգարյան օպերացիայի (1920) և Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ (1943) կարմիր բանակը մարտերով հաղթահարեց, անցավ Սիվաշ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծոցեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ազովի ծովի ծոցեր
Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուց

**Բաբ-էլ-Մանդեբի նեղուց** կամ **Բաբելմանդեբի նեղուց** ( (*Բաբ-էլ-Մանդեբ* - «արցունքի դարպաս»), ), նեղուց Արաբական թերակղզու հարավ-արևմուտքում։ Երկարությունը 109 կմ է, նվազագույն լայնությունը՝ 26 կմ, նվազագույն խորությունը՝ 31 մ։

## Աշխարհագրություն
Նեղուցը հաղորդակցում է Ադենի ծոցը Կարմիր ծովի հետ։
Ամենափոքր լայնությունը 26 կմ է, ֆարվատերի  խորությունը `182 մ։
Պերիմ կղզով նեղուցը բաժանված է երկու անցատեղու` Մեծ (25 կմ լայնությամբ, կամ Դակտ ալ-Մայուն) և Փոքր ( հայտնի է նաև Բաբ-Իսքանդեր - Ալեքսանդրի նեղուց, 3 կմ լայնությամբ)։ Աֆրիկյան ափին է գտնվում Սեբայի ոչ մեծ կղզիների խումբը։
Նեղուցի հոսանքները. ձմռանը` մակերեսային են, ավելի քիչ աղի ջուր են տանում Կարմիր ծով, և խորքային, որոնք ավելի աղի ջուր են տեղափոխում Կարմիր ծովից։ Ամռանը Կարմիր ծովի աղի ջրերի հոսքը կատարվում է մակերեւութային հոսանքով (մինչև 25-50 մ խորությամբ) և ստորին հոսանքներով (100-150 մ-ից  ներքև), ջրերի ներհոսքը Կարմիր ծով կատարվում է միջանկյալ հոսանքներով (25-50 մ-ից մինչև 100-150 մ խորությամբ)։
Նեղուցի անունը կապված է վտանգավոր նավարկության հետ։ Արաբական լեգենդի համաձայն, անունի ծագումը կապված է այս տարածքում հին ժամանակներում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժի հետ։ Նեղուցը տնտեսական և ռազմավարական մեծ նշանակություն ունի, քանի որ այն գտնվում է Եվրոպայից դեպի Արևելյան և Հարավային Ասիա, ինչպես նաև Ավստրալիա։

## Պատմություն
70-60 հազար տարի առաջ օվկիանոսի մակարդակը մոտավորապես 50 մետրից ցածր էր ներկայիս ժամանակից ( այլ տվյալների համաձայն` 80 մետր), և նեղուցն արդեն 1,2-1,4 կմ էր (քանի որ Արաբական սալը տարեկան 2 սմ-ով հեռանում էր Աֆրիկականից )։ Բաբ-էլ-Մանդեբի նեղուցը այդ ժամանակ որոշ տեղերում հիշեցնում էր առափնյա ծանծաղուտի շղթայի.:

Ծագումնաբան Ս. Օփենհեյմերի վարկածով, մոտ 80 հազար տարի առաջ (մինչև Սումատրա  կղզում գտնվող Թոբա հրաբխի ժայթքումը, 74 հազար տարի առաջ  ), ժամանակակից անատոմիական մարդկանց փոքրաթիվ խումբը հաղթահարելով անցել են «Մահվան դարպասը» (Բաբ-էլ- Մանդեբի նեղուցը) և  սկսել են շարժվել Աֆրիկայից դեպի Հնդկաստան, Ինդոնեզիա և Ավստրալիա, Եվրոպա  հասնելով 50 հազար տարի առաջ.:

Ըստ Թյուբիհենի համալսարանի (Գերմանիա) գիտնականների, ժամանակակից տիպի մարդկանց առաջին ալիքը Բաբ-էլ-Մանդեբի նեղուցը հաղթահարել են 130 հազար տարի առաջ, դառնալով Ավստրալիայի աբորիգենների, պապուասների եւ մելանեզիացիների նախնիները։ Իսկ ասիական այլ ժողովուրդների նախնիները համարվում են բանական մարդու երկրորդ ալիքի ժառանգները, ովքեր ծագել են Աֆրիկայից դեպի հյուսիս՝ Կարմիր ծով, դեռ 50 հազար տարի առաջ.:

## Ենթաշրջան
Բաբ-էլ-Մանդեբը նաև Արաբական Լիգայի ենթաշրջան է, որը ներառում է Ջիբութին, Եմենը և Էրիթրեան։

## Ժողովրդագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիական նեղուցներ
Կատեգորիա:Հնդկական օվկիանոսի նեղուցներ
Արջի կղզի

**Արջի կղզի** (), կղզի Բարենցի ծովում, Նորվեգիայի տարածքում։ Զբաղեցնում է 180&nbsp;կմ² տարածք, բարձրությունը՝ մինչև 536 մ։

Կղզին հայտնագործել և անվանակոչել է Վիլեմ Բարենցը՝ 1596 թ.։ Անվանել են Արջի՝ նկատի ունենալով, որ այնտեղ ինքը սպանել է սպիտակ արջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նորվեգիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Բարենցի ծովի կղզիներ
Թվական անուն

**Թվական** կամ **թվական անուն**, առարկաների թիվ, քանակ կամ թվային կարգ ցույց տվող բառ, խոսքի մաս։ Թվականները ոչ թե քանակի անվանումներ են ընդհանրապես, այլ քանակի այնպիսի անվանումները, որոնք ցույց են տալիս կոնկրետ թիվ և կարող են թվանշանով արտահայտվել։

Թվականներն ածականների նման իրենց հիմնական գործածության ժամանակ չեն հոլովվում, դրվում են գոյականի վրա ուղիղ, անթեք ձևով. այս դեպքում այն նախադասության մեջ զբաղեցնում է որոշչի քերականական պաշտոն։ Սակայն անհրաժեշտության դեպքում կարող է գործածվել գոյականաբար և հոլովվել։

## Թվականների տեսակներ
մինի|360x360փքս|Թվական անուն
Թվականներն ըստ իմաստի լինում են.

1. Քանակական թվականները ցույց են տալիս առարկաների կոնկրետ թիվը, քանակը։ Սրանք կոչվում են  բացարձակ թվականներ։ Օրինակ՝ *մեկ*, *հինգ*, *տասը*, *հարյուր քսանմեկ*։

2. Կոտորակային թվականները մատնանշում են ամբողջի մասերը։

Կոտորակային թվականները կազմված են երկու մասից՝ քանակական թվականից (համարիչից), որը ցույց է տալիս, թե ամբողջի քանի մասն է վերցված, և դասական թվականից (հայտարարից), որը ցույց է տալիս, թե ամբողջը քանի մասի է բաժանված։

Կոտորակային թվականները հաճախ գործածվում են *մաս*, *բաժին* ու նման բառերի կամ չափի միավորների հետ, օրինակ՝ *մեկ երկրորդ մասը*, *հինգ ութերորդ հեկտար* և այլն։ Կոտորակային թվականները հաճախ գործածվում են գոյականաբար։ Այդ դեպքում նրանք պահանջում են սեռական հոլովով դրված լրացում, օրինակ՝ *ուսանողների երկու երրորդը*։

3. Բաշխական թվականները ցույց են տալիս առարկաների բաշխումը որոշ թվային քանակով։

Բաշխական թվականները կազմվում են երկու եղանակով՝ ա) քանակական թվականներին ավելանում է **-ական** ածանցը, օրինակ՝ *երկուական*, *տասնմեկական*, բ) քանակական թվականների կրկնությամբ, օրինակ՝ *հինգ-հինգ*։

Բաշխական թվականները նախադասության մեջ սովորաբար հանդես են գալիս որոշչի, իսկ առանձին դեպքերում՝ չափի պարագայի պաշտոնով։

4. Դասական թվականները ցույց են տալիս միատեսակ առարկաների կարգը թվարկման ժամանակ։

Դասական թվականները կազմվում են քանակական թվականներից **-րորդ**, **-երորդ** ածանցների միջոցով։

Դասական թվականները նախադասության մեջ զբաղեցնում են որոշչի քերականական պաշտոն։ Դրանք նաև կարող են նախադասության մեջ գործածվել գոյականաբար. այս դեպքում նրանք ենթարկվում են անվանական հոլովման։

## Գրականություն
* Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Ձևաբանություն, Երևան, 2002։

Կատեգորիա:Խոսքի մասեր
Խյուս (այլ կիրառումներ)

* Խյուս, տորթի կրեմ։
* Խյուս, ջրի և մանրացված օգտակար հանածոյի խառնուրդ։
Կլոդ Մութաֆյան

**Կլոդ Մութաֆյան** (), ֆրանսահայ մաթեմատիկոս, պատմաբան, հայագետ, Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ, Երևանի պետական համալսարանի պատվավոր դոկտոր, Սորբոնի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Կլոդ-Արմեն Մութաֆյանը ծնվել է 1942 թվականին՝ 1915 թվականի ցեղասպանությունից մազապուրծ ծնողների ընտանիքում։ Հայրը ֆրանսահայ նկարիչ Զարեհ Մութաֆյանն է։

Ավարտել է Փարիզի հարավային համալսարանը՝ մաթեմատիկա մասնագիտությամբ (1965), սովորել Փարիզի մանկավարժական ինստիտուտում (1962–1966), ստացել բյուզանդագիտության խորացված ուսուցման դիպլոմ Սորբոնի համալսարանում (1993)։ 2002 թ. Փարիզ 1 Պանթէոն-Սորբոն համալսարանում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Հայկական դիվանագիտությունը խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանում» թեմայով։

Կիլիկիայի Հայոց թագավորության պատմության և մշակույթի վերաբերյալ բազմաթիվ ֆրանսերէն աշխատությունների հեղինակ է։ 1988 թվականին լույս է տեսել «Կիլիկյան կայսրությունների խաչմերուկներում» երկհատոր աշխատությունը, թարգմանվել նաև հայերեն, իսկ 2002 թվականին՝ «Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը, 12րդ-14րդ դդ.» ("Le Royaume Arménien de Cilicie, XIIe-XIVe siècle") աշխատութիւնը։ 2010 թվականին լույս է տեսել «Հայաստանի 12 մայրաքաղաքները» («Les douze capitales d’Arménie») ֆրանսերեն գիրքը (խմբագիրներ՝ Կլոդ-Արմեն Մութաֆյան, Պատրիկ Տոնապետյան), իսկ 2012 թվականին՝ Կլոդ-Արմեն Մութաֆյանի «Լևանտյան Հայաստան» աշխատությունը։

Կլոդ-Արմեն Մութաֆյանը երեք մեծ ցուցահանդես է կազմակերպել
*«Կիլիկիայի հայոց թագավորությունը»՝ Սորբոնի մատուռ (1993)
*«Հռոմ-Հայաստան»՝ Վատիկան, Սիքստինյան սրահ (1998)
*«Գրի մոգականությունը»՝ Մարսել (2007)

## Պարգևներ
* Մովսես Խորենացու մեդալ, 2022։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կլոդ Մութաֆյան, Մերձավոր Արևելքի Հայաստանը 
*Կլոդ Մութաֆեան, Ժամանակի վկան
*Կլոդ֊Արմէն Մութաֆեան. «Կիլիկեան Հայաստան - պատմագիտական սխալներ» 
*Հարցազրույց պրոֆեսոր Կլոդ֊Արմէն Մութաֆեանի հետ
*Կլոդ Մութաֆյան 
*Հայաստանը Ֆրանսիայի բարեկամը չէ, այլ՝ փոքրիկ քույրիկը

Կատեգորիա:Երևանի պետական համալսարանի դոկտորներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ հայագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ պրոֆեսորներ
Բագրատ Խալաթյան

**Բագրատ Անդրանիկի Խալաթյան** (), հայ բանագետ, պատմաբան։ Սովորել է Մոսկվայում և Գերմանիայում, ուսուցչություն արել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, Գերմանիայում։

Հրատարակել է մոկացի Զատիկ Խապոյենցից գրառած հայ ժողովրդական վեպի մի տարբերակ («Սասմա փահլիվաններ կամ Թըլոր Դավիթ և Մհեր», 1899), «Տասնիններորդ դարի կտակը» (1899), «Հայ ժողովրդական դյուցազնական վեպը» (ռուսերեն 1900, գերմաներեն 1902, հայերեն 1903), «Աղբյուրներ հնագույն հայոց պատմության» (1903) աշխատությունները։ Գրառել է «Ռոստամ Զալի» 5 տարբերակ, ինչպես նաև մի քանի քրդական վիպական երգեր։ Խալաթյանի պատմագիտական հետազոտությունները վերաբերում են հիմնականում ուրարտական շրջանին։ Արաբ մատենագիրների երկերից քաղել և թարգմանել է Հայաստանին վերաբերող նյութեր («Արաբացի մատենագրերը Հայաստանի մասին», 1919)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հայ բանագետներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Marija Magdalena

**«Marija Magdalena»** (*Մարիա Մագդալենա*), խորվաթացի երգչուհի Դորիս Դրագովիչի երգն է, որով ներկայացրել է Խորվաթիան Եվրատեսիլ 1999 երգի մրցույթում։

Երգը Եվրատեսիլում Դորիս Դրագովիչը կատարել է 4-րդ համարի ներքո և քվեարկության արդյունքում նա ստացել է 118 միավոր՝ զբաղեցրել է 4-րդ հորիզոնականը։

Մրցույթում Դորիս Դրագովիչի ելույթից հետո պարզ է դառնում որ նա իր երգը կատարել է ոչ կենդանի հնչողությամբ՝ ինչը խախտում է մրցույթի կանոնները և ԵՀՄ-ի որոշմամբ Խորվաթիան կորցնում է իր ստացած ձայների 33%-ը։

## Տես նաև
* Եվրատեսիլ 1999 երգի մրցույթ
* Խորվաթիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում

Կատեգորիա:Խորվաթիայի երգերը Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Աճանան (գյուղ)

**Աճանան**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Կապան համայնքում։

## Անուն
Գյուղի պաշտոնական անունը Աճանան է։ Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում հայտնի է եղել Խալաջ անունով։ Աճանան է վերանվանվել 2006 թվականի հուլիսի 4-ին։ Այն կոչվել է Աճանան բերդի անունով, որը գտնվում էր Մեծ Հայքի Սյունաց աշխարհի Բաղք գավառում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ողջի գետի հովտում՝ ծովի մակերևույթից 800-900 մ բարձրության վրա։ Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից հեռու է մոտ 3 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղում կա եկեղեցի, իսկ շրջակայքում՝ Նեղոց և Տաճատի գյուղատեղիներ։

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Աճանանի մշտական բնակչությունը կազմել է 164, առկա բնակչությունը՝ 152 մարդ։ Ռուսական կայսրության և Խորհրդային Միության ժամանակաշրջաններում մինչև 1988 թվականը գյուղը բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։ Ստորև ներկայացված է Աճանան գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է կաթնաանսապահությամբ։

### Օգտակար հանածոներ
Գյուղում կան պղնձարջասպի հանքեր։

## Հասարակական կառույցներ
Ունի ութամյա դպրոց, ակումբ, գրադարան, բուժկայան (1980 թվականի դրությամբ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կապան համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Խալդայներ

**Խալդայներ** կամ **խալդեր**,(, *Khaldia*, ուրարտ. Ḫaliṭu) , ցեղ վկայված մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակում, պատմական Հայաստանի հյուսիս-արևմտյան մասերում, որից էլ ծագում են Խաղտիք, Խաղտոառիճ տեղանունները։  
Ըստ Քսենոփոնի, սակավահող ու աղքատ խալդերը, որոնց չափահաս բոլոր այրերը կրում էին նիզակներ և ճյուղերից հյուսած վահաններ, հաճախ տրվում էին վարձկանության հարևան երկրների, գլխավորապես Պարսից և Հայոց բանակներում։ Այդ ռազմասեր լեռնականները պատեհ առիթներով խուժում էին Հայաստանի սահմանամերձ շրջանները, կողոպտում երկրագործ հայերին և արագորեն ապաստանում լեռների ծերպերին կառուցած իրենց ամրություններում։

Քսենոփոնը Կյուրոպեդիա գրքում վկայում է, որ մ. թ. ա. VI դ. 1-ին կեսին Պարսից զորավար Կյուրոս Աքեմենյանի միջամտությամբ հայերը համաձայնել են օգտվել խալդայների լեռնային արոտավայրերից, իսկ խալդայները՝ հայերի երկրագործական արդյունքներից։

## Ինքնություն
Որոշ ուսումնասիրողներ (Լեհման-Հաուպտ, Հ. Մանանդյան և ուրիշներ) առաջարկել են  են, որ խալդերը ուրարտացիների մնացորդներն էին, որոնց իբր հայերը մղեցին լեռները։ Այս կարծիքը խիստ քննադատվել է, քանի որ ուրարտական պետության ժամանակ խալդայները հիշատակվում են որպես ուրարտացիներից տարբեր ցեղախումբ Խալիտու անվամբ։ Էնթոնի Բրայերը  համարում է, որ խալդերի անունը կապվածը Խալդի աստծո պաշտամունքի հետ։ Մինչ օրս էլ հալտ ( խալտ ) եզրը օգտագործվում է Թուրքիայի Պոնտոսի շրջանի որոշ լեռնաբնակների նկատմամբ։

## Կապը խալյուբների հետ
Մի շարք գիտնականներ կարծիք են հայտնել թե խալիբներ ցեղը նույն խալդերն են։ Բայց ոչ բոլորն են այն ընդունելի համարել։

## Խալդիա թեմը
Բյուզանդական կայսրության վարչատարածքային միավորներից էր Խալդիա թեմը Պոնտոսի շրջանում։ Այն ստեղծվել էր 9-րդ դարում։ Թեմի անունը ծագում էր հին խալդեր ցեղանունից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Քսենոփոն, Անաբասիս, Ե., 1970։ 
* Ксенофонт, Киропедия, М., 1976; 
* Страбон, География в 17 книгах, Л., 1964;
* Шмидт Р. В., Металическое произвоство в мифе и религии Античной Греции, M., 1931;
* Пиотровский Б. Б., Ванское царство (Урарту), M., 1959.

Կատեգորիա:Հին ազգություններ
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի հին ժողովուրդներ
Գրիգոր Խալդարյան

**Գրիգոր Խոջամալի Խալդարյան** (անհայտ - 1787), վաճառական, հրատարակիչ, թարգմանիչ, բառարանագիր։

Ծնվել է Նոր Ջուղայից Հնդկաստան գաղթած վաճառականի ընտանիքում։ 1768 թվականի մարտի 14-ին Բենարեսում ձերբակալվել է իբր տեղական հնդկական իշխան Ռաջա Բալվանտ Սինգհի հրամանով, իսկ իրականում՝ Բենգալի անգլիացի կառավարիչ Հարրի Վերելստի ցուցումով։ Ձերբակալության պատճառն այն էր, որ Խալդարյանը և երկու այլ ձերբակալված հայ վաճառականներ Ուիլյամ Բոլթսի գործընկերներն էին․ Բոլթսն այն ժամանակ վատ հարաբերություններ ուներ կառավարիչ Վերելստի հետ, որն ուզում էր Բոլթսի հայ գործընկերներին ձերբակալելով՝ վնասել առաջինիս առևտրական գործերը և ստիպել նրան հեռանալ Հնդկաստանից։ Խալդարյանը ազատ է արձակվել 1768 թվականի մայիսի 23-ին։ Կալկաթայում բավարար պատասխաններ չի ստացել Վերելստից իր ձերբակալվելու պատճառների մասին, ընդ որում Արևելահնդկական ընկերության մայիսի 18-ի որոշման հետևանքով անկարող է եղել Բենարես վերադառնալ իր չավարտված առևտրական գործերը հոգալու համար։ Այնուհետև, մեկնել է Լոնդոն և հասել 1769 թվականի օգոստոսին՝ Վերելստին դատի տալու և կրած դրամական կորուստների համար փոխհատուցում ստանալու նպատակով։ Տևական դատավարությունից հետո դատարանը վճռել է Խալդարյանի օգտին, Վերելստին պարտավորեցրել 3200 ֆունտ փոխհատուցում վճարել հայ վաճառականին։

Խալդարյանը Լոնդոնում փորձել է իրականացնել հայկական տպարան հիմնելու և գրքեր հրատարակելու իր երազանքը։ Ձուլել տալով հայերեն տառեր՝ 1780 թվականին անգլերեն մի տպարանում հրատարակել է «Դաւանութիւն հաւատոյ» գիրքը։ Նույն թվականին տեղափոխվել է Պետերբուրգ և 1781 թվականին լույս ընծայել Ռուսաստանում առաջին հայերեն գիրքը՝ «Այբբենարան»-ը։ Հետագա տարիներին հրատարակել է ևս 10 գիրք։ «Պատմութիւն ս. գրոց» (1785) և «Գիրք, որ կոչի վէմ գայթակղութեան» (1786) գրքերի վերջին էջերում զետեղված են նրա թարգմանած «Յաղագս իրաւանց» և «Յաղագս նախանձաւորութեան» բարոյախոսական գրվածքները։ Նրան է պատկանում Ներսես Շնորհալու «Հաւատով խոստովանիմ» աղոթքի ռուսերեն թարգմանությունը։ Կազմել է «Գիրք որ կոչի շաւիղ լեզուագիտութեան» հայ-ռուսերեն համառոտ բառարանը, որը լույս է տեսել մահվանից հետո (1788)։

## Գրականություն

### Հայերեն
* Թէոդիկ, Տիպ ու տառ, Կ. Պոլիս, 1912, էջ 177։ 
* Լևոնյան Գ., Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958, էջ 164։ 
* Լեո, Երկ. ժող., հտ. 3, գիրք 2, Ե., 1973։

### Անգլերեն

* Mesrovb Jacob Seth, Armenians in India from the Earliest Times to the Present Day, Calcutta, 1937, pp. 371-382.
* Willem G. J. Kuiters, The British in Bengal, 1756–1773: A Society in Transition seen through the Biography of a Rebel: William Bolts (1739–1808), Paris, 2002, pp. 237-60.
* Willem G. J. Kuiters, "Law and Empire: The Armenians Contra Verelst, 1769-1777," The Journal of Imperial and Commonwealth History, 28: 2 (2000): 1-22.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Խնամակալություն (այլ կիրառումներ)

* Խնամակալություն (հոգաբարձություն), քաղաքացիների անձնական և գույքային շահերի իրավական պաշտպանության ձև։
* Խնամակալություն (պայլություն), արքունի գործակալություն Կիլիկյան Հայաստանում։
Խաչալույս

**Խաչալույս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խնուսի գավառում։ Գտնվում էր Արոս գետի ափին։

## Պատմություն
Հանդիսացել է Խնուսի դաշտի նշանավոր գյուղերից մեկը։

Բնակիչները քաջ, ռազմասեր և արհեստավոր մարդիկ էին։ 1890-ական թվականներին ակտիվ մասնակցություն են ունեցել թուրքերի դեմ մղված ազատագրական պայքարներում։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 85 տուն հայ և 30 տուն քուրդ բնակիչ։ 1915 թվականին ուներ մոտ 200 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, ջուլհակությամբ և գորգագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խաչալույսն ուներ Ս. Սարգիս Զորավար անունով քարակերտ եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Անվանի մարդիկ
Խաչալույսում է ծնվել մանկավարժական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Մովսիսյանը։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մարկո Մարին

**Մարկո Մարին**(Marko Marin, ), ֆուտբոլիստ։

Հանդես է գալիս Չելսիի և Գերմանիայի ազգային հավաքականի կազմում։ Մարկո Մարինը 9 տարի հանդիսացել է Այնթրախտի մանկապատանեկան թիմի խաղացող։ 2009 թ. Մարինը տեղափոխվեց Բրեմենի Վերդեր €8.5 մլն-ով։ Վերդերի հետ նա մեկ անգամ նվաճեց Գերմանիայի սուպերգավաթը։ Այնտեղ Մարկոն անցկացրեց 115 հանդիպում՝ դառնալով 12 գոլի հեղինակ։
2012 թ. ապրիլի 28-ին Մարինը պայմանագիր կնքեց լոնդոնյան Չելսիի հետ։
Մարինը սկսած 2008 թ. հանդիսանում է Գերմանիայի ազգային հավաքականի ֆուտբոլիստ։ Նա բունդեսթիմի հետ մասնակցել է 2010 թ. Աշխարհի առաջնությանը, որտեղ արժանացել է բրոնզե մեդալին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Այնտրախտ Ֆրանկֆուրտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Թուրքական Սուպերլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չելսիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տրաբզոնսպորի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Օլիմպիակոս Պիրեյոսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆերենցվարոշի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆիորենտինայի ֆուտբոլիստներ