Աֆղանստանի ազգային թանգարան

**Աֆղանստանի ազգային թանգարան** (, *Mūzīyam-e mellī-ye Afghānestān*, , *Də Afghānistān Millī Mūzīyəm*), հայտնի է նաև որպես **Քաբուլի թանգարան**, երկհարկանի կառույց՝ Քաբուլի կենտրոնից 9 կմ հարավ-արևմուտք։ Միջազգային ստանդարտներին համապատասխան՝ թանգարանի տարածքն ընդլայնվել է, այցելուների հանգստի և զբոսանքի համար ստեղծվել է մեծամասշտաբ հարակից այգի։ Թանգարանը համարվել է աշխարհի լավագույն թանգարաններից մեկը։

Թանգարանն ունեցել է Կենտրոնական Ասիայի կարևորագույն հավաքածուներից մեկը՝ մի քանի հազարամյակների թվագրվող շուրջ 100000 նմուշներով։ 1992 թվականին՝ քաղաքացիական պատերազմը սկսվելուց հետո, թանգարանը բազմիցս կողոպտվել է, արդյունքում ցուցադրվող 100000 նմուշների 70 %-ը կորել է։ 2007 թվականից մի շարք միջազգային կազմակերպություններ օգնել են վերականգնելու ավելի քան 8000 ցուցանմուշներ, որոնցից վերջինը կրաքարե քանդակ էր Գերմանիայից։ 2012 թվականին Միացյալ Թագավորությունը վերադարձրել է շուրջ 843 ցուցանմուշ, այդ թվում՝ 1-ին դարի Բահրամի հայտնի փղոսկրե ֆիգուրներ։

## Պատմություն
Աֆղանստանի ազգային թանգարանը բացվել է 1919 թվականին Աֆղանստանի թագավորի Ամանուելլահ-Խանի կառավարման ժամանակ։ Հավաքածուն ի սկզբանե եղել է Բաղ-է Բալա պալատում, սակայն 1922 թվականին տեղափոխվել է և գործել է որպես «Հետաքրքրությունների կաբինետ»։ Ներկայիս վայր թանգարանը տեղափոխվել է 1931 թվականին։ Պատմաբան Նենսի Դուպրին 1964 թվականին համահեղինակել է *A Guide to the Kabul Museum* (Քաբուլի թանգարանի ուղեցույց) գիրքը։ Թանգարանի նոր շենքի նախագծման համար 1973 թվականին աշխատանքներ է իրականացրել դանիացի մի ճարտարապետ, սակայն ծրագրերը երբեք չեն իրականացվել։ 1989 թվականին Տիլյա Տեպեն տեղափոխվել է Դա Աֆղանստան բանկի ստորգետնյա պահոց։

thumb|Թանգարանի ներքին հարդարանքներ, 2008
1990-ականների սկզբին նախագահ Մոհամադ Նաջիբուլահի իշխանության փլուզումից և դաժան քաղաքացիական պատերազմի սկզբից թանգարանը բազմիցս կողոպտվել է՝ արդյունքում կորցնելով ցուցադրվող 100000 ցուցանմուշների 70 %-ը։ 1993 թվականի մայիսի հրթիռային հարձակումից բեկորների է վերածվել անտիկ կավագործական հավաքածուն։ 1994 թվականի մարտին, որպես ռազմական բազա օգտագործվող թանգարանը, հրթիռից հրդեհվել է և լուրջ վնասներ կրել։ Նախագահ Ռաբբանիի կառավարության Տեղեկատվության և մշակույթի նախարարությունը հրամայեց, որ թանգարանի 71 աշխատակիցները հավաքածուն տեղափոխեն Քաբուլ հյուրանոց (այժմ` Սերենա հյուրանոց)` փրկելու դրանք հետագա կեղեքումից և հրետակոծություններից։ 1996 թվականի սեպտեմբերին թանգարանի աշխատակազմն ավարտեց մնացած նյութերի կատալոգային գրանցումը։ 2001 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին Թալիբանն ավերել է բազմաթիվ արվեստի գործեր։ 2001 թվականի նոյեմբերին հաղորդվել է, որ տարվա ընթացքում Թալիբանը ոչնչացրել է առնվազն 2750 հնագույն արվեստի գործեր։

thumb|ձախից|Դոկտոր Սայեդ Մախդում Ռահեն, դեսպան Կարլ Վ. Էյքենբերին և Վահեդալլահ Շահրանին թանգարանում 2011 թվականի մարտին

2003-2006 թվականներին շենքի վերանորոգման համար ծախսվել է մոտ 350000 դոլար։ Ամենաթանկարժեք նմուշներից շատերը զմռսվել են մետաղական արկղերի մեջ, անվտանգության համար տեղափոխվել, վերականգնվել են և գույքագրվել 2004 թվականին։ Որոշ հնագիտական նմուշներ հայտնաբերվել են Քաբուլի պահոցներում, ինչպես նաև Շվեյցարիայում։ 2007 թվականից ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և Ինտերպոլն օգնել են վերականգնելու ավելի քան 8000 արտեֆակտներ, որոնցից վերջինը Գերմանիայից կրաքարային քանդակն է և 843 արվեստի գործեր, որոնք Բրիտանական թանգարանը վերադարձրել է 2012 թվականի հուլիսին, ներառյալ՝ 1-ին դարի Բահրամի հայտնի փղոսկրե ֆիգուրներ։

2012 թվականին Իսպանիայից մի ճարտարապետական ընկերություն հաղթել է Աֆղանստանի ազգային թանգարանի նոր նախագծման համար մրցույթում։ Աշխատանքները սկսվել են 2013 թվականին։ Միջազգային ստանդարտներին համապատասխան՝ թանգարանի տարածքն ընդլայնվել է, այցելուների հանգստի և զբոսանքի համար ստեղծվել է մեծամասշտաբ հարակից այգի։

## Հավաքածուներ
[thumb|upright|Փղոսկրե փորագրություն [Քուշական թագավորություն|Քուշական թագավորության մայրաքաղաք Կապիսայից, 1-2 դարեր]]
Թանգարանի հավաքածուում ներառված են այնպիսի փղոսկրյա գանձեր, ինչպիսիք են՝ անտիկ իրեր Քուշական թագավորությունից, վաղ բուդդիստական և իսլամական նմուշներ։ Թանգարանի ամենահայտնի և 1990-ականների փոթորկուն ժամանակահատվածը վերապրած նմուշներից է Քանիշկա թագավորի Ռաբատակի մակագրությունը։

### Հնագիտական նյութեր
Քաբուլի ազգային թանգարանը համարվում է երկրի տպավորիչ հնագիտական գտածոների պահեստ։ Դրանց թվում են՝ նկարազարդ ֆրեսկոների Դիլբերջինից, փորագրություններ, ճարտարապետական դետալներ, քանդակներ, մետաղական առարկաներ և մետաղադրամներ, որոնք փրկվել են Ալ Խանումում և Սուրխ Կոտալում ֆրանսիական պեղումներից, Բաղրամ քաղաքում գտնվող առևտրի պահեստում հայտնաբերված առարկաների տպավորիչ հավաքածու, որը ներառում է փղոսկր Հնդկաստանից, հայելիներ Չինաստանից և ապակե տարաներ Հռոմեական կայսրությունից, Հեդայի ավազե գլուխներ, բուդդայական քանդակներ Թեպե Սարդարից, Աֆղանստանի այլ վանական հաստատություններից; Ղազնիում հայտնաբերված Ղազվանիդ և Տիմուրիդ ժամանակաշրջանից իսլամական արվեստի մեծ հավաքածու։

### Դրամագիտական հավաքածու
Ազգային թանգարանն ունի մետաղադրամների մեծ հավաքածու։ Ըստ ավստրիացի դրամագետ Ռոբերտ Գյոբլի՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանավորությամբ կատարված հավաքածուի աուդիտի ընթացքում թանգարանն ունեցել է 30000 նմուշ։ Պարզ չէ, թե ինչպես է հավաքածուն ընդլայնվել կամ կորել տարբեր պատերազմների ընթացքում։ Հավաքածուն պարունակում է Աֆղանստանում վերականգնված հնագիտական նյութերի մեծ մասը։ Աֆղանստանում ֆրանսիական հնագիտական պատվիրակությունը (*DAFA*) հրապարակել է Սուրխ Կոտալ քաղաքում հայտնաբերված մետաղադրամները, ինչպես նաև Բեգրամի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված մետաղադրամները։ Միր Զաքահի պահուստի մի մասը, որը մետաղադրամներ է ներառում մ.թ.ա. 4-րդ դարից մինչև մ.թ. 3-րդ դար, ունի 11500 արծաթե և պղնձե մետաղադրամներ, որոնք պահվում են թանգարանում։ Պահուստի մի մասը հրապարակել է Ֆրանսիական հնագիտական պատվիրակությունը։ Թանգարանն ունի դրամագիտական բաժնի համադրող, սակայն հավաքածուն շարունակում է գիտնականների և հանրության համար փակ մնալ։

### Շրջիկ հավաքածու
Հավաքածուի որոշ կարևոր մասեր, ներառյալ նյութեր Բեգրամից, Ալ Խանումից, Տեպե Ֆուլոլից և ոսկե զարդեր պեղված Տիլյա Տեպեի բոլոր վեց հուղարկավորություններից, 2006 թվականից ի վեր ներկայացվում են որպես ճանապարհորդական ցուցահանդեսներ։ Դրանք ցուցադրվել են Ֆրանսիայի Գիմե թանգարանում, ԱՄՆ-ի չորս թանգարաններում, Կանադայի քաղաքակրթության թանգարանում, Բոննի թանգարանում (Գերմանիա) և Բրիտանական թանգարանում։ Դրանք շարունակում են շրջագայել և ի վերջո կվերադառնան Ազգային թանգարան։

## Ցուցանմուշներ

BegramGoblet.jpg
Ai-Khanoum gargoyles, National Museum of Afghanistan.jpg
AiKhanoumBracelet.jpg
AiKhanumAntefix2.jpg
AiKhanumDisk.jpg
Maitreya, National Museum of Afghanistan.jpg
Miracle of fire and water (2), National Museum of Afghanistan.jpg
CapitalSharp.jpg
Kafir on Horseback, Wearing a Crown.jpg
GorgoyleSharp.jpg
MenWithDragons.jpg
The Hunter King from Kakrak, a valley next to Bamiyan. Wall paintings from the 7th-8th century, Kabul Museum.jpg
Greek Script Carved in Limestone. The Surkh Kotal Inscription (discovered in 1957).jpg
Object in the National Museum.jpg
One of a Pair of Scuptures at Kabul Museum.jpg
Painting of Maitreya Bodhisattva, Fondukistan, Afghanistan, circa 700 CE. National Museum of Afghanistan.jpg
Surkh Kotal inscription in Bactrian, National Museum of Afghanistan.jpg
Tepe Fullol bowl fragment, 3rd millennium BCE, National Museum of Afghanistan.jpg
AphroditeAndEros.jpg
Applique, Tillia tepe, tombeVI, Musée national d'Afghanistan.jpg
Tilia Tepe gold token. Kabub Museum.jpg
TillyaTepeSheath.jpg
TillyaTepeCrown.jpg
TillyaTepeNecklace.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Hidden Treasures from the National Museum, Kabul | National Geographic
* Website National Museum of Afghanistan
* Gold Exhibit
* https://asiasociety.org/blog/asia/photos-kabul-new-national-museum-afghanistan-starts-take-shape
*  The Pillage of Kabul Museum
* Museum Under Siege  by Nancy Hatch Dupree
* 
* Association for the Protection of Afghan Archeology

Կատեգորիա:1922 հիմնադրումներ Աֆղանստանում
Կատեգորիա:1922 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Աֆղանստանի թանգարաններ
Կատեգորիա:Քաբուլի շենքեր և կառույցներ