Էմանուել Շարպանտիե

**Էմանուել Մարի Շարպանտիե** (; ծնված՝ դեկտեմբերի 11, 1968) ֆրանսիացի պրոֆեսոր, մանրէաբանության, գենետիկայի և կենսաքիմիայի ոլորտների հետազոտող։ 2015 թվականից նա Բեռլինի Մաքս Պլանկի ինֆեկցիոն կենսաբանության ինստիտուտի տնօրենն է։ 2018 թվականին նա հիմնել է հետազոտական ինստիտուտ՝ Մաքս Պլանկի պաթոգեննների ուսումնասիրության միավորում։ 2020 թվականին Շարպանտիեն և ամերիկացի կենսաքիմիկոս Ջենիֆեր Դուդնան Կալիֆորնիայի համալսարանից, Բերքլիից, արժանացան քիմիայի Նոբելյան մրցանակի «գենոմի խմբագրման մեթոդի մշակման համար» (CRISPR-ի միջոցով)։ Սա  առաջին Նոբելյան մրցանակն էր երբևէ, որ միայն երկու կին արժանացան։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Շարպանտիեն ծնվել է 1968 թվականին Ֆրանսիայի Ժյուվիզի-սյուր-Օրժում։ Նա կենսաքիմիա, մանրէաբանություն և գենետիկա է սովորել Պիեռ և Մարի Կյուրիի համալսարանում (որը հետագայում դարձել է Սորբոնի համալսարանի գիտությունների ֆակուլտետը) Փարիզում։ Նա 1992-1995 թվականներին սովորել է Պաստերի ինստիտուտի ասպիրանտուրայում և այնտեղ պաշտպանել է դոկտորական թեզը՝ մոլեկուլային մեխանիզմները, որոնք ներգրավված են հակաբիոտիկների դիմադրության մեջ, թեմայով։ Նրա հորական պապը հայ է եղել, ով Հայոց ցեղասպանության ժամանակ փախել է Ֆրանսիա և հանդիպել իր ապագա կնոջը Մարսելում։
Հայաստանի Հանրային ռադիոյին տված իր հարցազրույցում նա նշել է․ «Դա շատ տարօրինակ պատմություն է, որը հայրս իրականում շատ ավելի ուշ իմացել։ Այնպես որ, իմ ազգանունը Շարպանտիե չպետք է լիներ։ Հայկական ազգանուն պիտի լիներ», հավելելով, որ իր պապի ազգանունը Սինանյան է։։

## Կարիերա և հետազոտություն
thumb|Մաքս Պլանկի ինֆեկցիոն կենսաբանության ինստիտուտը Բեռլինում, Գերմանիա
Շարպանտիեն 1993-1995 թվականներին եղել է Պիեռ և Մարի Կյուրիի համալսարանի դոցենտ, իսկ 1995-1996 թվականներին՝ ասպիրանտ Պաստերի ինստիտուտում։ 1996 թվականին նա տեղափոխվել է ԱՄՆ և մինչև 1997 թվականը աշխատել է Նյու Յորքի Ռոքֆելլերի համալսարանում որպես հետդոկտորանտ։

Շարպանտիեն 1997-ից 1999 թվականներին Շարպանտիեն աշխատել է Նյու Յորքի համալսարանի բժշկական կենտրոնում որպես գիտնականի օգնական։ Այնտեղ նա աշխատել է մաշկի բջիջների կենսաբան Պամելա Քովինի լաբորատորիայում։ Այդ ընթացքում Շարպանտիեն մկների մազերի աճի կարգավորմանը վերաբերող հոդված հրապարակեց։ 1999-2002 թվականներին նա Սուրբ Ջուդի մանկական հետազոտական հիվանդանոցում և Նյու Յորքի Skirball կենսամոլեկուլյար բժշկության ինստիտուտում զբաղեցրել է գիտաշխատողի հաստիք։

Հինգ տարի Միացյալ Նահանգներում աշխատելուց հետո Շարպանտիեն վերադարձավ Եվրոպա և 2002-2004 թվականներին դարձավ Վիեննայի համալսարանի Մանրէաբանության և գենետիկայի ինստիտուտի լաբորատորիայի ղեկավար և հրավիրյալ պրոֆեսոր։ 2004 թվականին Շարպանտիեն հրապարակեց *Ստրեպտոկոկ պյոգենեսի* վիրուսային գործոնի սինթեզի կարգավորման մեջ ՌՆԹ-ի մոլեկուլի իր հայտնագործությունը։ 2004-2006 թվականներին եղել է մանրէաբանության և իմունոկենսաբանության ամբիոնում լաբորատորիայի վարիչ և դոցենտ։ 2006-ից 2009 թվականներին նա աշխատել է որպես լաբորատորիայի ղեկավար և դոցենտ Մաքս Ֆ. Պերուցի լաբորատորիաներում։

Շարպանտիեն տեղափոխվեց Շվեդիա և դարձավ Ումեոյի համալսարանի դոցենտ և մոլեկուլային վարակների բժշկության լաբորատորիայի (MIMS) ղեկավար։ 2008-ից 2013 թվականներին նա զբաղեցրել է խմբի ղեկավարի պաշտոնը, իսկ 2014-2017 թվականներին եղել է հրավիրյալ պրոֆեսոր։ Այնուհետ նա տեղափոխվել է Գերմանիա և 2013-ից մինչև 2015 թվականը Բրաունշվեյգի Հելմհոլցի ինֆեկցիոն հետազոտությունների կենտրոնում և և Հաննովերի բժշկական դպրոցում աշխատել է որպես բաժնի վարիչ և W3 պրոֆեսոր։ 2014 թվականին նա դարձել է Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտի պրոֆեսոր Մոլեկուլային կենսաբանության կենտրոնում։ 2006-ից 2009 թվականներին նա աշխատել է որպես լաբորատորիայի ղեկավար և դոցենտ Մաքս Պերուցի լաբորատորիաներում

2015 թվականին Շարպանտիեն ընդունեց գերմանական Մաքս Պլանկի միության գիտական անդամ  և Բեռլինի Մաքս Պլանկի ինֆեկցիոն կենսաբանության ինստիտուտի տնօրեն դառնալու առաջարկը։ 2016 թվականից նա Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր է; 2018 թվականից նա Մաքս Պլանկի ախտածինների գիտության բաժնի հիմնադիրն ու տնօրենն է։ Շարպանտիեն մնաց որպես այցելու պրոֆեսոր Ումեոյի համալսարանում մինչև 2017 թվականի վերջը, երբ Kempe Foundations-ի և Knut and Alice Wallenberg Foundation-ի նոր նվիրատվությունը թույլ տվեց նրան MIMS լաբորատորիայի հետազոտական խմբերում ավելի շատ երիտասարդ հետազոտողների ընդունել։

## CRISPR/Cas9
Շարպանտիեն առավել հայտնի է իր Նոբելյան մրցանակակիր աշխատանքով՝ բակտերիալ իմունային համակարգի մոլեկուլային մեխանիզմների՝ CRISPR/Cas9-ի, վերծանմամբ և այն որպես գենոմի խմբագրման գործիք օգտագործմամբ։ Մասնավորապես, չկոդավորող ՌՆԹ-ի հասունացման համար, նա նոր մեխանիզմ բացահայտեց, որն առանցքային է CRISPR/Cas9 ֆունկցիայի մեջ։ Ավելի կոնկրետ, Շարպանտիեն ցույց տվեց, որ փոքր ՌՆԹ-ն, որ կոչվում է tracrRNA, էական է crRNA-ի հասունացման համար։

2011 թվականին Շարպանտիեն Սան Խուանում, Պուերտո Ռիկոյի գիտական կոնֆերանսի ժամանակ, հանդիպեց Ջենիֆեր Դուդնային և նրանք սկսեցին համագործակցել։ Դուդնայի լաբորատորիայի հետ աշխատելով՝ Շարպանտիեի լաբորատորիան ցույց տվեց, որ Cas9-ը կարող է օգտագործվել ԴՆԹ-ի ցանկացած ցանկալի հաջորդականությամբ կտրվածքներ անելու համար։ Հետազոտողներն աշխարհով մեկ, այս մեթոդը հաջողությամբ կիրառել են բույսերի, կենդանիների և լաբորատոր բջջային շարքերի ԴՆԹ-ի հաջորդականությունները խմբագրելու համար։ Իր հայտնաբերումից ի վեր CRISPR-ը հեղափոխություն է կատարել գենետիկայում՝ թույլ տալով գիտնականներին խմբագրել գեները՝ ուսումնասիրելու նրանց դերը առողջության և հիվանդությունների մեջ և մշակելու գենետիկ թերապիա՝ հուսալով, որ այն առաջին սերնդի գենային թերապիայից ավելի անվտանգ և արդյունավետ կլինի։

2013 թվականին Շարպանտիեն Շոն Ֆոյի և Ռոջեր Նովակի հետ միասին հիմնել է CRISPR Therapeutics-ը և ERS Genomics-ը։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Կին մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի կին դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գենետիկներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կին գիտնականներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի ճարտարագիտական գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի դասախոսներ