Պանդեիզմ

**Պանդեիզմ** կամ **պան–դեիզմ,** աստվածաբանական վարդապետություն, որը միավորում է պանթեիզմի ասպեկտները դեիզմի ասպեկտների հետ: Ի տարբերություն դասական դեիզմի, որը պնդում է, որ արարիչ աստված չի միջամտում տիեզերքին նրա ստեղծումից հետո, պանդեիզմը պնդում է, որ նման էությունը դառնում է տիեզերք և դադարում գոյություն ունենալ որպես առանձին էություն: Պանդեիզմը նպատակ ունի բացատրել, թե ինչու է Աստված ստեղծում է տիեզերքը, ապա թվում է, թե լքում այն, իսկ պանդեիզմը փորձում է բացատրել ծագումը, տիեզերքի նպատակը և կյանքի իմաստը:
Տարբեր տեսություններ ենթադրում են, որ պանդեիզմը ստեղծվել է դեռևս 1780-ական թվականներին: Բառի ամենավաղ կիրառություններից մեկն իր ներկայիս իմաստով եղել է 1859 թվականին Մորից Լազարուսի և Հայման Շտայնթալի հետ:

## Սահմանում
Պանդեիզմը պանթեիզմ և դեիզմ արմատական բառերի հիբրիդային խառնուրդ է: Պանդեիզմ բառի առաջին օգտագործումը թվագրվում է 1787 թվականին, հաջորդ օգտագործումը հայտնաբերվել է 1838 թվականին, բառարանում առաջին անգամ հայտնվել է 1849 թվականին (գերմաներեն՝ Pandeismus և Pandeistisch), իսկ 1859 թվականին փիլիսոփաներ և հաճախակի համագործակցողներ Մորից Լազարուսը և Հայման Շտայնթալը պանդեիզմը հստակորեն հակադրել են և՛ պանթեիզմին, և՛ դեիզմին։

1910 թվականին իր «Welt-und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis» («Աշխարհի և կյանքի տեսակետներ՝ ծագած կրոնից, փիլիսոփայությունից և բնության ընկալումից») աշխատության մեջ ֆիզիկոս և փիլիսոփա Մաքս Բեռնհարդ Վայնշտայնը ներկայացրեց պանդեիզմի ամենալայն և ամենահեռուն հասնող ուսումնասիրությունը մինչ այդ պահը: Վայնշտայնը նշեց պանթեիզմի և պանդեիզմի միջև տարբերությունը՝ նշելով, որ «նույնիսկ եթե միայն մեկ տառով (d-ն th-ի փոխարեն), մենք հիմնովին տարբերակում ենք Պանդեիզմը Պանթեիզմից», ցույց տալով, որ բառերը, նույնիսկ եթե նման են գրվում, ունեն շատ տարբեր իմաստներ։

Որոշ պանթեիստներ իրենց նույնացնում են նաև պանդեիստների հետ՝ ընդգծելու համար, որ «նրանք դեիստների հետ կիսում են այն գաղափարը, որ Աստված անձնական Աստված չէ, ով ցանկանում է երկրպագություն»: Առաջարկվել է նաև, որ «շատ կրոններ կարող են իրենց դասակարգել որպես պանթեիստական, բայց ավելի էականորեն համապատասխանում են պանդեիստական նկարագրությանը, կամ օրինակ «պանդեիզմը դիտվում է որպես միջին ուղի պանթեիզմի և դեիզմի միջև»: Այստեղ նշվում է նաև, որ «որոշ հեղինակներ տարբերակում են նաև 'պանենդեիզմը', որտեղ Աստծո միայն մի մասն է դառնում տիեզերք»:

Պանդեիզմը գտնվում է մոնիստական և ոչ թեիստական փիլիսոփայությունների ավանդական հիերարխիայի շրջանակներում, որոնք անդրադառնում են Աստծո բնույթին: Այն դեիզմի մի քանի ենթախմբերից մեկն է։ «Ժամանակի ընթացքում դեիզմի հովանու ներքո ձևավորվել են մտքի այլ դպրոցներ, ներառյալ քրիստոնեական դեիզմը՝ դեիստական սկզբունքների հավատը՝ զուգակցված  «Որդի Աստված» բարոյական ուսմունքների հետ, և Պանդեիզմը՝ հավատք, ըստ որի Աստված դարձել է տիեզերք և այլևս գոյություն չունի որպես առանձին էակ»:

Բրուները, Դավենպորտը և Նորվայնը, ակնարկելով Վիկտորիանական գիտնական Ջորջ Լևինի առաջարկությանը, որ աշխարհիկությունը կարող է բերել կրոնի կողմից միշտ խոստացված «լիությունը», նշում են, որ «ուրիշների համար այս լիությունը ներկա է ավելի կրոնական բնույթի պանթեիստական կամ պանդեիստական հավատամքային համակարգերում, վերջին դեպքում՝ Աստծո ներառմամբ որպես բարդ տիեզերքի անընդհատ բացահայտվող արտահայտություն՝ ճանաչելի սկզբով, բայց առանց պարտադիր ներկա տելեոլոգիական ուղղության»: Նրանք նշում են, որ պանդեիզմը, հետմոդեռնիզմի ընդհանուր միտման շրջանակներում, ունի «ապագա մտքի և էության աշխարհագրությունները հիմնովին փոխելու կարողություն՝ պատճառականության կենտրոնը վեհացված Աստվածությունից դեպի Բնության տիրույթ տեղափոխելով»:

Իրենց փիլիսոփայական դասագրքի 2013 թվականի հրատարակության մեջ՝ «Փիլիսոփայություն, ներածություն մտքի փորձարկումների միջոցով», Թեոդոր Շիկը և Լուիս Վոնը սահմանում են «պանդեիզմը» որպես տեսակետ, որ տիեզերքը ոչ միայն Աստված է, այլ նաև անձ: Տրևիս Դամսդեյը իր 2024 թվականի «Հոգևորի այլընտրանքային հասկացություններ» աշխատության մեջ գրում է, որ պանսպիրիտիզմում գիտակցության ի հայտ գալը այն է, ինչը տարբերակում է պանսպիրիտիզմը պանդեիզմից, քանի որ, ըստ վերջինիս, ֆիզիկական տիեզերքը առաջանում է (դառնալու գործընթացով) օնտոլոգիապես նախորդող աստվածային գիտակից սուբյեկտից: Նա շարունակում է նկարագրել, որ պանդեիզմում «Աստված դարձավ տիեզերք մեծ պայթյունի ժամանակ, և արդյունքում ստացված տիեզերքը կարող է (կախված առաջարկվող պանդեիզմի տարբերակից) ժառանգել Նրա աստվածային հատկանիշներից մի քանիսը կամ բոլորը»:

## Պրոգրեսիա
### Հին աշխարհ
Պանդեիզմի ամենավաղ սերմերը համընկնում են միաստվածության գաղափարների հետ, որոնք հիմնականում կարելի է հետևել մինչև Էխնաթոնի աթենիզմը և բաբելոնյան դարաշրջանի Մարդուկը: Վայնշտայնը կարծում էր, որ հին եգիպտական առաջնային նյութի գաղափարը, որը բխում էր սկզբնական ոգուց, պանդեիզմի մի ձև էր: Նա պանդեիզմի տարատեսակներ գտավ նաև հին Չինաստանի հոգևոր ավանդույթներում (հատկապես դաոսականության մեջ, ինչպես արտահայտել է Լաո Ցզի), Հնդկաստանում (հատկապես հինդու Բհագավադգիտայում) և տարբեր հույն ու հռոմեացի փիլիսոփաների մոտ:

Մ.թ.ա. 6-րդ դարի հույն փիլիսոփա Քսենոփանես որոշ գիտնականների կողմից նկարագրվել է որպես պանդեիստական գաղափարների հետևորդ: Վայնշտայնը գրել է, որ Քսենոփանեսը խոսում է որպես պանդեիստ՝ նշելով, որ կա մեկ աստված, որը «մնում է միշտ նույն տեղում, բոլորովին չշարժվելով» և միևնույն ժամանակ «տեսնում է ամեն ինչ, մտածում է ամեն ինչի մասին և լսում է ամեն ինչ»: Վայնշտայնը պանդեիզմի տարրեր գտավ նաև Հերակլիտոսի, ստոիկների և հատկապես ուշ շրջանի «Պլատոնական պյութագորականների» և «Պյութագորական պլատոնականների» գաղափարներում: Նա հատկապես նշել է մ.թ.ա. 3-րդ դարի փիլիսոփա Քրիսիպոսին, ով հաստատում էր, որ «տիեզերքն ինքնին Աստված է և նրա հոգու համընդհանուր արտահոսքը», որպես պանդեիստ:

Կրոնագիտության պրոֆեսոր Ֆ.Է. Փիթերսը պարզել է, որ «այն, ինչ հայտնվել է փիլիսոփայության պյութագորասյան ավանդույթի կենտրոնում, հոգևորի մեկ այլ տեսակետ է, որը կարծես թե ավելի քիչ կամ ընդհանրապես ոչինչ չի պարտադրում պանվիտալիզմին կամ պանդեիզմին, որը միլեզացիների ժառանգությունն է»։ Փիլիսոփայության պատմաբան Էնդրյու Գրեգորին կարծում էր, որ միլեզացիներից որոշ գաղափարներ, որն օգտագործում է պանթեիզմը, պանդեիզմը կամ պանկուբերնիզմը, ողջամտորեն նկարագրում են Անաքսիմանդրոսին», թեև նա կասկածի տակ է դնում, թե արդյոք Անաքսիմանդրոսի տեսակետը ապեյրոնի և տիեզերքի տարբերության վերաբերյալ են, այս պիտակները ընդհանրապես ավելի տեխնիկապես համապատասխան են դարձնում: Գոթֆրիդ Գրոսեն Պլինիոս Ավագի բնական պատմության իր 1787 թվականի մեկնաբանության մեջ նկարագրում է Պլինիոսին՝ առաջին դարի գործիին, որպես «եթե ոչ սպինոզիստ, ապա գուցե պանդեիստ»։

### Միջնադարից մինչև լուսավորություն
9-րդ դարի աստվածաբան Հովհան Սկոտ Էրիուգենայի փիլիսոփայությունը, ով առաջարկեց, որ «Աստված արարել է աշխարհը իր իսկ էությունից», նույնականացվել է որպես պանդեիզմի ձև: Վայնշտայնը նշում է, որ Էրիուգենայի տեսլականում Աստված չգիտի, թե ինքն ինչ է և սովորում է դա իր արարչագործության մեջ գոյության գործընթացի միջոցով: Իր մեծ աշխատության մեջ՝ «De divisione naturae» (նաև կոչվում է Periphyseon, հավանաբար ավարտվել է մոտ 867 թվականին), Էրիուգենան առաջ բերեց այն, որ տիեզերքի բնությունը բաժանվում է չորս տարբեր դասերի՝

1 - այն, ինչ արարում է և չի արարվում,

2 - այն, ինչ արարվում է և արարում է,

3 - այն, ինչ արարվում է և չի արարում,

4 - այն, ինչ ոչ արարվում է, ոչ էլ արարում։

Առաջին փուլը Աստվածն է՝ որպես ամեն ինչի հիմք կամ ծագումը, երկրորդը պլատոնական իդեալների կամ ձևակերպման աշխարհն է, երրորդը մեր Տիեզերքի ամբողջովին ֆիզիկական դրսևորումն է, որը «չի արարում», վերջինը Աստվածն է՝ որպես ամենի վերջնական նպատակ, որի մեջ արարված իրերի աշխարհը վերջիվերջո վերադառնում է ամբողջականության՝ այս աշխարհը փորձառելու լրացուցիչ գիտելիքով: Այս գաղափարի ժամանակակից ձևակերպումն է՝ «Քանի որ Աստված էակ չէ, ուստի նա հասկանալի չէ, սա նշանակում է ոչ միայն այն, որ մենք չենք կարող հասկանալ նրան, այլ նաև այն, որ նա չի կարող հասկանալ ինքն իրեն: Արարչագործությունը Աստծո կողմից իրեն հասկանալու, հայելու մեջ իրեն տեսնելու մի տեսակ աստվածային ջանք է»: Ֆրանսիացի լրագրող Ժան-Ժակ Գաբուն համաձայնել է՝ գրելով, որ «պանթեիզմը, կամ ավելի շուտ պանդեիզմը, ծագում է նրա աշխատանքից, որտեղ Նեոպլատոնական ոգեշնչումը կատարելապես լրացնում է խիստ քրիստոնեական ուղղափառությունը»: Ինքը՝ Էրիուգենան ժխտում էր, որ պանթեիստ է։

Վայնշտայնը կարծում էր, որ 13-րդ դարի կաթոլիկ մտավորական Բոնավենտուրան, ով պաշտպանում էր պլատոնական վարդապետությունը, որ գաղափարները գոյություն չունեն «rerum natura»-ում, այլ հանդես են գալիս որպես իդեալներ, որոնք օրինակված են Աստվածային էակի կողմից, ըստ որի ձևավորվել են իրական իրադարձություններ, որոնք էլ դրսևորել են ուժեղ պանդեիստական հակումներ: Բոնավենտուրան պատկանում էր Ալեքսանդր Հեյլսցու ստեղծած ֆրանցիսկյան դպրոցին և խոսելով հավերժության արարման հնարավորության մասին, հայտարարեց, որ բանականությունը կարող է ապացուցել, որ աշխարհը չի ստեղծվել աստծո կողմից: Մեկ այլ կաթոլիկի՝ Նիկոլաս Կուզացու մասին, ով գրել էր արարչագործության՝ Աստծո մեջ ներփակման և արարչագործության մեջ աստվածային մարդկային մտքի բացահայտման մասին, Վայնշտայնը գրել է, որ նա որոշ չափով պանդեիստ էր: Նա նման տեսակետ ուներ Ֆրանցիսկուս Մերկուրիուս վան Հելմոնտի մասին, ով գրել էր «Կաբալիստական երկխոսություն» (սկզբում լատիներեն՝ 1677թվականին, անգլերեն՝ 1682թվականին), որտեղ նյութն ու հոգին դրել էր մեկ շարունակության վրա և նկարագրել էր նյութը որպես մոնադների «կոալիցիա»:

Մի շարք պատմաբաններ և աստվածաբաններ, ներառյալ Վայնշտայնը, գտնում էին, որ պանդեիզմը ուժեղ արտահայտված էր Ջորդանո Բրունոյի ուսմունքներում, ով պատկերացնում էր աստվածություն, որը հատուկ կապ չուներ անսահման տիեզերքի մեկ մասի հետ ավելի, քան մյուսի, և ներկա էր ինչպես Երկրի վրա, այնպես էլ Երկնքում՝ իր մեջ ներառելով գոյության բազմազանությունը: Բրունոյի աստվածաբանության այս գնահատականը կրկնվեց այլոց կողմից, այդ թվում՝ «Discover» ամսագրի խմբագիր Քորի Ս.Փաուելի կողմից, ով գրել էր, որ Բրունոյի տիեզերագիտությունը «անիմիստական կամ պանդեիստական աստվածաբանությունը առաջ մղելու գործիք էր»: «Քեմբրիջի ուղեցույցը Ջոզեֆ Ռացինգերի մասին»–ում նշվում է, որ Ջոզեֆ Ռացինգերը, ով հետագայում դարձավ Պապ, հատկապես քննադատական էր, Բրունոյի պանդեիզմի նկատմամբ: Լյութերական աստվածաբան Օտտո Կիրնը քննադատեց Վայնշտայնի չափազանց լայն պնդումները, որ այնպիսի պատմական փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Հովհան Սկոտ Էրիուգենան, Անսելմ Քենթրբերցին, Նիկոլաս Կուսացին, Ջորդանո Բրունոն, Մովսես Մենդելսոնը և Գոտհոլդ Լեսսինգը, բոլորը պանդեիստներ էին կամ հակված էին պանդեիզմի:

Իտալիայում պանդեիզմը այն հավատալիքների թվում էր, որոնք դատապարտվել էին Պադրե Ֆիլիպպո Նաննետտի դի Բիբուլանոյի կողմից (հայտնի է նաև որպես իլ Ֆիլիպպո Նանի, Պադրե դա Լոյանո; 1759-1829) իր քարոզների հատորներում, որոնք հրատարակվել են մահվանից հետո 1830-ականներին։ Նաննետտին հատկապես քննադատել է պանդեիզմը՝ հայտարարելով. «Քեզ, ճակատագրական պանդեիստ։ Բնությունը ստեղծող օրենքները պատահական են և փոփոխական, ոչ թե մեկ այլ էություն՝ շարժումներով և զարգացումներով առաջնորդվող ուժերով»։ 1838 թվականին հրատարակվեց անանուն տրակտատ՝ «Il legato di un vecchio ai giovani della sua patria» («Ծերունու ժառանգությունը իր երկրի երիտասարդներին»), որտեղ հեղինակը, քննարկելով Ջամբատիստա Վիկոյի կողմից մեկ դար առաջ ներկայացված կրոնի տեսությունը, ենթադրում էր, որ երբ մարդը առաջին անգամ տեսավ ասուպների հոսք, «նրա հզոր երևակայությունը ճանաչեց հետևանքները որպես պատճառ, այնուհետև աստվածացնելով բնական երևույթները, նա դարձավ պանդեիստ, դիցաբանության ուսուցիչ, քուրմ, գուշակ»։ Նույն թվականին ֆրենոլոգ Լուիջի Ֆերրարեզեն «Memorie Riguardanti la Dottrina Frenologica»-ում («Մտքեր ֆրենոլոգիայի դոկտրինի մասին») քննադատաբար նկարագրել է Վիկտոր Կուզենի փիլիսոփայությունը որպես վարդապետություն, որը «բանականությունը տեղադրում է մարդկային անձից դուրս, հայտարարելով մարդուն Աստծո բեկոր, ներմուծելով հոգևոր պանդեիզմի մի տեսակ, որն անհեթեթ է մեզ համար և վիրավորական Գերագույն Էակի համար»։

Գրական քննադատ Հեյդեն Քերութը 18-րդ դարի գործիչ Ալեքսանդր Փոփի մասին ասել է, որ դա «Փոփի ռացիոնալիզմն ու պանդեիզմն էր, որով նա գրեց անգլիական գրականության մեծագույն կեղծ էպոսը»։ Համաձայն *American Philosophy: An Encyclopedia*-ի, «ավելի ուշ շրջանի ունիտարիան քրիստոնյաները (ինչպես Ուիլյամ Էլլերի Չենինգը), տրանսցենդենտալիստները (ինչպես Ռալֆ Ուոլդո Էմերսոնը և Հենրի Դեյվիդ Թորոն), գրողները (ինչպես Ուոլթ Ուիթմենը) և որոշ պրագմատիստներ (ինչպես Վիլյամ Ջեյմսը) որդեգրեցին ավելի պանթեիստական կամ պանդեիստական մոտեցում՝ մերժելով Աստծո՝ աշխարհից առանձին լինելու տեսակետները»։ Ուոլթ Ուիթմենը այլ տեղերում համարվել է «սկեպտիկ և պանդեիստ»։ Շիքը և Վոնը նմանապես Ուիլյամ Ջեյմսի հայացքները կապում են պանդեիզմի հետ։ Բելգիացի բանաստեղծ Ռոբերտ Վիվիեն գրել է տասնիններորդ դարի վիպասան և բանաստեղծ Վիկտոր Հյուգոյի ստեղծագործություններում հանդիպող պանդեիզմի մասին։ 19-րդ դարում բանաստեղծ Ալֆրեդ Թենիսոնը բացահայտեց, որ իր «կրոնական հավատալիքները նույնպես հակասում էին ավանդույթին՝ հակված լինելով ագնոստիցիզմի և պանդեիզմի»։ Գրականության պրոֆեսոր Հարոլդ Բլումը գրել է Թենիսոնի մասին, որ կյանքի վերջում Թենիսոնը «հայտարարեց իրեն ագնոստիկ և պան-դեիստ և միասնական մեծ հերետիկոսներ Ջորդանո Բրունոյի և Բարուխ Սպինոզայի հետ»։ Չարլզ Դարվինի հայացքները նկարագրվել են որպես «լավ համապատասխանող դեիզմին կամ հնարավոր է պանդեիզմին»։ Պատմաբան Տրիստրամ Հանթը նույնպես նկարագրել է Ֆրիդրիխ Էնգելսին որպես պանդեիստական հայացքներ ունեցող։

### Հետհարցման Փիլիսոփայություն
#### Արևելյան
Որոշ հեղինակներ նշել են պանդեիզմի ներկայությունը Ասիայի մշակույթներում: 1833 թվականին կրոնագետ Գոդֆրի Հիգինսն իր «Անակալիպսիս»-ում տեսականացրեց, որ «պանդեիզմը վարդապետություն էր, որն ընդունվել էր և՛ բուդդիստների, և՛ բրահմինների կողմից»: 1896 թվականին պատմաբան Գուստավո Ուզիելին նկարագրեց աշխարհի բնակչությունը որպես ազդված «գերմարդկային իդեալիզմով քրիստոնեության մեջ, հակամարդկային նիհիլիզմով բուդդիզմի մեջ և սկսնակ, բայց աճող պանդեիզմով հնդկական բրահմանիզմի մեջ»: Հաջորդ տարի Պատվելի Հենրի Գրատան Գինեսը քննադատաբար գրեց, որ Հնդկաստանում «Աստված ամեն ինչ է, և ամեն ինչ Աստված է, և, հետևաբար, ամեն ինչ կարող է երկրպագվել, նրա պան-դեիզմը պանդեմոնիում է»: Քսան տարի առաջ պերուացի գիտնական և պատմաբան Կարլոս Վիեսե Պորտոկարերոն «Հնդկաստանի փիլիսոփայական համակարգեր» վերնագրով էսսեում գրել էր, որ այդ երկրում «Մետաֆիզիկան պանդեիստական է և վերածվում է իդեալիզմի»: 2019 թվականին շվեյցարացի մտածող Ջեյմս Բ. Գլատֆելդերը նկարագրել է հինդուիզմի «լիլա» հասկացությունը որպես «պանդեիզմի հասկացությանը նման»: Գերմանացի քաղաքական փիլիսոփա Յուրգեն Հարտմանը պնդում էր, որ հինդու պանդեիզմը նպաստել է միաստվածային իսլամի հետ շփմանը:

Պանդեիզմը (չինարեն՝ 泛自然神论) Պեկինի համալսարանի դասախոսության ժամանակ Վեն Չիի կողմից նկարագրվել է որպես «չինական փիլիսոփայական մտքի գլխավոր առանձնահատկություն» մարմնավորող, քանի որ «կա ներդաշնակություն մարդու և աստվածայինի միջև, և նրանք հավասար են»: Չինաստանի Եռաձորի համալսարանի Չժան Դաո Կուին առաջարկել է, որ Չինաստանի Եռաձորի տարածքի արվեստի վրա ազդել է «ռոմանտիկ էության ներկայացումը, որը ստեղծվում է կոպիտ պարզությունը պանդեիզմի կողմից նկարագրված բնական գեղեցկության հետ ինտեգրելիս»: Գրական քննադատ Վան Ջունկանը գրել է, որ չինական ժողովրդական կրոնում, ինչպես փոխանցվում է հայտնի ժողովրդական գրող Է Մեյի վաղ վեպերում, «պանդեիզմի ռոմանտիկ ոգին կարելի է տեսնել ամենուր»: Վան Ջունկանը լրացուցիչ գրում է Է Մեյի նկարագրությունների մասին՝ «վերարտադրության պաշտամունքը պանդեիզմի ներքո, ինչպես ցույց է տրված գյուղացիների երգած ռոմանտիկ երգերում՝ ցուցադրելու կենսունակության և մարդկության ուժեղ իմպուլսը և վայրի բնության գեղեցկությունը»: Նշվել է, որ հեղինակ Շեն Ցունվենը վերագրել է մի տեսակ հիստերիա, որը «տառապեցնում է այն երիտասարդ աղջիկներին, ովքեր ինքնասպանություն են գործում՝ քարանձավներ թռչելով-"լուոդոնգ" 落洞», «ճնշող տեղական ռազմական մշակույթին, որը խիստ սեռական օրենսգրքեր է պարտադրում կանանց, և միաո ժողովրդի մեջ պան-դեիզմի ազդեցությանը», քանի որ «նիմֆոմանի համար քարանձավ թռչելը հանգեցնում է քարանձավի աստծո հետ վերջնական միավորման»: Վայնշտայնը նմանապես գտել է, որ 17-րդ դարի ճապոնացի նեո-կոնֆուցիական փիլիսոփա Յամազակի Անսայի հայացքները, ով պաշտպանում էր համընդհանուր փոխադարձ փոխկապակցվածության տիեզերագիտություն, հատկապես համահունչ էին պանդեիզմի հետ:
#### Արևմտյան
«Ուխտագնացությունը դեիզմից դեպի ագնոստիցիզմ» գրքում Մոնկուր Դանիել Քոնվեյը նշել է, որ «պանդեիզմ» տերմինը «ոչ գիտական համադրություն է»: Քոնվեյի քննադատությանը նման մի քննադատություն՝ որպես հունարենի և լատիներենի «անգեղ» համադրություն, արվել է Վայնշտայնի՝ պանդեիզմի քննարկման վերաբերյալ ուսումնասիրության մեջ: 1905 թվականին, Վայնշտայնի ընդարձակ ուսումնասիրության հրապարակումից մի քանի տարի առաջ, Օթմար Հեգեմանը նկարագրել է Ֆրանց Մախի «Նոր կաթոլիցիզմը» որպես պանդեիզմի ձև: 1906 թվականին ունիտարական քահանայի խմբագրականում «Չաթանուգա Դեյլի Թայմս»-ում նշվում էր, որ Հիսուսը, «ով հրճվանքով ասաց՝ «Ես և Հայրը մեկ ենք», պանդեիստ էր, հավատում էր տիեզերքի և դրանում պարունակվող բոլոր բաների նույնականացմանը Աստվածության հետ»: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին Յելի համալսարանի Շեֆիլդի գիտական դպրոցի հրապարակած «Յելի Շեֆիլդ Մանթլի» ամսագրի հոդվածում մեկնաբանվում էր այն մասնագիտական կարծիքը, որ պատերազմը «նշանակում է քրիստոնեության մահը և պանդեիզմի դարաշրջան կամ գուցե նույնիսկ այն ամենի ոչնչացումը, որը մենք անվանում ենք ժամանակակից քաղաքակրթություն և մշակույթ»: Հաջորդ տարի 19-րդ դարի սկզբի գերմանացի փիլիսոփա Պաուլ Ֆրիդրիխ Քյոլերը գրեց, որ պանթեիզմը, պանդեիզմը, մոնիզմը և դուալիզմը բոլորը վերաբերում են նույն Աստծուն՝ լուսավորված տարբեր ձևերով, և որ անկախ պիտակից, մարդկային հոգին բխում է այս Աստծուց:
Գրական քննադատ Մարտին Լյուդկեի համաձայն, 20-րդ դարի սկզբի պորտուգալացի բանաստեղծ Ֆերնանդո Պեսոան արտահայտել է պանդեիստական փիլիսոփայություն, հատկապես Ալբերտո Կաեյրո կեղծանվան ներքո գրված աշխատություններում: Բրազիլացի լրագրող և գրող Օտավիո դե Ֆարիան և բրիտանացի գիտնական ու պորտուգալական գրականության թարգմանիչ Ջովաննի Պոնտիերոն, ի թիվս այլոց, նույնականացրել են պանդեիզմը որպես 20-րդ դարի կեսերի բրազիլացի բանաստեղծ Կարլոս Նեժարի գրվածքների վրա ազդեցություն:

Պանդեիզմն ուսումնասիրվել է աստվածաբան Չարլզ Հարթշորնի կողմից, ով գործընթացի փիլիսոփա Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդի գլխավոր աշակերտներից էր: Իր գործընթացի աստվածաբանության մեջ, որը Ուայթհեդի աշխատանքի ընդլայնում էր, Հարթշորնը նախընտրում էր պանդեիզմը պանթեիզմից՝ բացատրելով, որ «իրականում նկարագրվողը theos-ը չէ»: Այնուամենայնիվ, նա հատկապես մերժեց պանդեիզմը վաղ շրջանում՝ գտնելով, որ Աստված, ով ունի «բացարձակ կատարելություն որոշ հարցերում, հարաբերական կատարելություն մյուս բոլոր հարցերում», «ի վիճակի էր հետևողականորեն ընդգրկել այն ամենը, ինչը դրական է և՛ դեիզմում, և՛ պանդեիզմում»:

Կալվինիստ գիտնական Ռուսաս Ջոն Ռաշդունին սուր քննադատության ենթարկեց Կաթոլիկ եկեղեցին իր 1971 թվականի «Մեկը և շատերը. Ուսումնասիրություններ կարգի և հելլենիստական փիլիսոփայության մեջ» աշխատության մեջ՝ գրելով. «Պապ Պողոսի դիրքորոշումը մոտ էր պան-դեիզմին, և պան-դեիզմը հելլենիստական մտքի վիրուսի տրամաբանական զարգացումն է», և հետագայում՝ «անկեղծ իդեալիստը, ըստ էության պան-դեիստական հավատքով, խորապես մտահոգված աշխարհի և ժամանակի խնդիրներով, կարող է լինել Գիբելլին պապ, և Դանթեի Գիբելլինները վերջապես հաղթել են»: Ադվենտիստ աստվածաբան Բերթ Բ. Բիչը 1974 թվականին գրել է, որ «Վատիկանի խորհրդի ժամանակ եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի շրջանակներում քննադատություն կար» այն մասին, որ «էկումենիզմը աղտոտվում էր «պան-դեիստական» և սինկրետիկ միտումներով»:

Գիտաֆանտաստիկ գրող Ռոբերտ Ա. Հայնլայնը պանդեիզմի գաղափարը բարձրացրել է իր մի քանի աշխատություններում։ Գրական քննադատ Դեն Շնայդերը Հայնլայնի «Օտարը օտար երկրում» գրքի մասին գրել է, որ Ջուբալ Հարշոուի հավատը սեփական ազատ կամքի հանդեպ այն էր, «որը Մայքը, Ջիլը և Ֆոստերականները սխալ են մեկնաբանում որպես պանդեիստական մղում, Դու ես Աստված!»։ Հայնլայնը ինքը Բավական ժամանակ սիրո համար գրքի «Լազարուս Լոնգի Աֆորիզմներում» գրել է. «Աստված իրեն բաժանեց բյուրավոր մասերի, որպեսզի ընկերներ ունենա։ Սա կարող է ճշմարիտ չլինել, բայց լավ է հնչում և ավելի անհեթեթ չէ, քան ցանկացած այլ աստվածաբանություն»։

1990 թվականին *Chicago Tribune*-ին տված հարցազրույցում Լոս Անջելես Լեյքերսի մարզիչ և ժամանակ առ ժամանակ հոգևոր գրքերի հեղինակ Ֆիլ Ջեքսոնը, նկարագրելով իր կրոնական հայացքները, ասել է. «Ինձ միշտ դուր է եկել Աստծո՝ մարդկային մտքի ընկալումից վեր լինելու հասկացությունը։ Կարծում եմ, որ ամերիկացիների համար գոյություն ունի պանթեիստական-դեիստական-ամերիկյան հնդկական կրոնների համակցություն։ Դա ինձ համար ճշմարիտ է հնչում»։ Ջիմ Գարվինը՝ Վիետնամի պատերազմի վետերան, ով դարձավ տրապիստյան վանական Վիրջինիայի Բերրիվիլի Սուրբ Խաչի Աբբայությունում, նկարագրել է իր հոգևոր դիրքորոշումը որպես «'պանդեիզմ' կամ 'պան-են-դեիզմ', մի բան, որը շատ մոտ է ամեն ինչ ներթափանցող Մեծ Հոգու մասին ամերիկյան բնիկների հասկացողությանը»։

Ժնևյան Ռեֆորմացված Ուսումնասիրությունների Ինստիտուտի հովիվ Բոբ Բերբրիջը գրել է. «Եթե Աստված լիներ յուրաքանչյուր գործողության անմիջական պատճառը, դա բոլոր իրադարձությունները կդարձներ 'Աստված շարժման մեջ'։ Դա ոչ այլ ինչ է, քան պանթեիզմ, կամ ավելի ճշգրիտ՝ պանդեիզմ»։ Բերբրիջը մերժում է այս մոդելը՝ նշելով, որ քրիստոնեության մեջ «Արարիչը տարբերվում է իր արարչագործությունից։ Երկրորդական պատճառների իրականությունն է, որ քրիստոնեական թեիզմը տարանջատում է պանդեիզմից»։ Բերբրիջը պնդում էր, որ «Աստծուն մեղքի հեղինակ կոչելը պահանջում է տիեզերքի պանդեիստական ընկալում, որն արդյունավետորեն վերացնում է մեղքի և բարոյական օրենքի իրականությունը»։

### 21-րդ դարի իրադարձություններ
Հեղինակ Ուիլյամ Ք. Լեյնը պնդում է, որ պանդեիզմը գերմանացի փիլիսոփա Գոթֆրիդ Լայբնիցը այն առաջարկի տրամաբանական ածանցումն է, որ մերը լավագույնն է բոլոր հնարավոր աշխարհներից: 2010 թվականին Լեյնը գրել է՝
Ընդունելով, որ ամերիկացի փիլիսոփա Ուիլյամ Ռոուն բարձրացրել է «հզոր, ապացուցողական փաստարկ ընդդեմ էթիկական թեիզմի», Լեյնը այնուհետև պնդեց, որ պանդեիզմն առաջարկում է փախչել չարից ապացուցված փաստարկից (այսինքն՝ «չարի խնդիրը»)։

Հասարակագետ Սալ Ռեստիվոն նույնպես պանդեիզմը համարում է չարի խնդրից խուսափելու միջոց:

Ծաղրանկարիչ և փորձագետ Սքոթ Ադամսը կրոնի մասին երկու գիրք է գրել՝ *«Աստծո բեկորները»* (2001) և *«Կրոնի պատերազմը»* (2004),  , որոնցից «Աստծո բեկորները» ներկայացնում է պանդեիզմի տեսությունը, որտեղ Աստված ինքն իրեն պայթեցնում է՝ տեսնելու, թե ինչ կլինի։ պատահել, ինչը դառնում է մեր տիեզերքի պատճառը:  «Աստծո բեկորներում» Ադամսն առաջարկում է, որ թեիստական ​​կրոնների հետևորդները, ինչպիսիք են քրիստոնեությունը և իսլամը, ենթագիտակցորեն գիտակցում են, որ իրենց կրոնները կեղծ են, և որ այդ գիտակցումն արտացոլվում է նրանց նման կրոնների պես հետևողական գործելակերպով և մեղավորներին դատապարտելու սպառնալիքներով։, կեղծ են։ 2017-ին տված հարցազրույցում Ադամսն ասաց, որ այս գրքերը կլինեն «իր վերջնական ժառանգությունը»: 2023 թվականին Ադամսը փակցված թվիթում հայտարարեց, որ ինքը վերահրատարակել է գիրքն անվճար իր բաժանորդների համար և շուտով կհրապարակի AI-ի ձայնով աուդիոգրքի տարբերակը։ 
2010 թվականին գերմանացի աստղաֆիզիկոս և հանրաճանաչ գիտնական Հարալդ Լեշը գիտության մեջ հավատի դերի մասին բանավեճում նկատեց՝
Ալան Դոուի 2011թ. «Աստված արտոնություն» գիրքը, թեև իմիջիայլոց նշում է պանդեիզմը որպես գոյություն ունեցող բազմաթիվ աստվածաբանական տեսություններից մեկը,  հրաժարվում է ընդունել որևէ «իզմ»՝ որպես իր տեսակետը ընդգրկող, թեև Դոուի տեսությունը ներառում է մարդկային փորձը որպես ժամանակավոր առանձնացված հատված։ Աստծո փորձառությունից: Պանդեիզմի աստվածաբանության այս ասպեկտը (պանթեիզմի և պանթեիզմի հետ մեկտեղ) համեմատվել է Գործք Առաքելոց 17:28-ի աստվածաշնչյան հորդորին, որ «Նրա մեջ մենք ապրում և շարժվում ենք և ունենք մեր գոյությունը», մինչդեռ Ուիքլիֆի Աստվածաշնչի հանրագիտարանը ունեցել է 1975-ը նկարագրեց Բաբելոնի կրոնը որպես «հստակորեն պանդեիզմի մի տեսակ, որը ձևավորվել է քրիստոնեության և սինթեզից. հեթանոսություն».  Մեկ այլ քրիստոնյա աստվածաբան՝ Գրեհեմ Ուորդը, պնդում է, որ «Քրիստոսի և Հոգու հանդեպ ուշադրությունը մեզ ազատում է պանթեիզմից, պանդեիզմից և գործընթացի աստվածաբանությունից»,  իսկ կաթոլիկ հեղինակ Ալ Կրեստան նշում է։

2011 թվականին Գերմանիայի Հեսսեն շրջանի ուսումնասիրության մեջ, գերմանացի կրոնի սոցիոլոգ և աստվածաբան Միխայել Ն. Էբերցը և գերմանացի հեռուստահաղորդավար ու հեղինակ Մայնհարդ Շմիդտ-Դեգենհարդը եզրակացրին, որ «Կարելի է տարբերակել կրոնական կողմնորոշման վեց տեսակ. «Քրիստոնյաներ»—«Ոչ քրիստոնյա թեիստներ»—«Կոսմոթեիստներ»—«Դեիստներ, Պանդեիստներ և Բազմաստվածներ»—«Աթեիստներ»—«Այլք»»։ Պանդեիզմը նաև նկարագրվել է որպես «ավելի հին հոգևոր և կրոնական ավանդույթներից» մեկը, որի տարրերը ներառված են Նոր Դարաշրջանի շարժման մեջ, բայց նաև՝ որպես ժամանակակից գիտության հետ համատեղելի հոգևոր հավատալիքներից մեկը։ Նյարդաբան Մայքլ Պ. Ռեմլերը պանդեիզմը կապել է պանփսիխիզմի հետ՝ նկարագրելով որպես արմատական «պան-դեիստական դիրքորոշում, որ որոշ «Գիտակցություն» փոխազդում է ողջ նյութի հետ»։ Պանդեիզմի հանդեպ հետաքրքրության վերածնունդն այնքան մեծ էր, որ 2022 թվականին Գորազդ Անդրեյչը և Վիկտորիա Դոս Սանտոսը MDPI *Religions* հատուկ թողարկման՝ «Կրոն, գիտություն և տեխնոլոգիա պանթեիզմում, անիմիզմում և հեթանոսության մեջ» ներածականում գրեցին. «Մինչ պանթեիզմը և նրա «զարմիկները» (պանենթեիզմը, պանդեիզմը) վերջին տարիներին այս ոլորտում որոշ աշխույժ զարգացում են ապրել, ժամանակակից անիմիստական և հեթանոսական տեսանկյունները նույն ոլորտում ավելի քիչ քննադատական ուշադրության են արժանացել»։

2020-ական թվականներին պանդեիզմը նկարագրվել է որպես աստվածաբանական հնարավոր ավելի լավ մոդելներից մեկը, որը ներառում է մարդկության հարաբերությունները ապագա արհեստական ​​ինտելեկտի հետ։

## Հայտնի գաղափարակիցներ
*Բրյուս Փարրի
*Ալֆրեդ Թեննիսոն
*Մաքս Բերնարդ Ուենսթեյն
*Ուոլթ Ուիթմեն 
*Փոուլ Զարզինսկի

## Տես նաև
* Անրի Բերգսոն
* Սքոթ Ադամս
* Օմնիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Discussion of ''Creative Evolution'' (from the Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* "Beyond Physicalism: Philosopher Hedda Hassel Mørch defends the idea that consciousness pervades the cosmos", John Horgan, *Scientific American*, December 9, 2019

Կատեգորիա:Աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Դեիզմ
Կատեգորիա:Թեիզմ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնագիտություն
Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հավատք
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Պանթեիզմ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ուղղություններ և դպրոցներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն