Իլոմանցիի ճակատամարտ

**Իլոմանցիի ճակատամարտ** (ֆին. *Ilomantsin taistelu*), ռազմական գործողություններ խորհրդային և ֆիննական զորքերի միջև Խորհրդա-ֆիննական 1941–1944 թթ. պատերազմի ընթացքում, որոնք տեղի են ունեցել Իլոմանցի բնակավայրից հյուսիս-արևելք՝ 1944 թ. հուլիսի 26-ից մինչև օգոստոսի 13-ը։ Կարելի է դիտարկել որպես Կարելական ճակատի Սվիրյան-Պետրոզավոդսկյան գործողության մի դրվագ։

**1944 թվականի հուլիսի վերջում** 32-րդ բանակի կազմի մեջ մտնող 176-րդ և 289-րդ հետևակային դիվիզիաները երկարատև հարձակման արդյունքում դուրս եկան 1940 թվականի խորհրդա-ֆիննական պետական սահմանի գիծ։ Սակայն Ֆինլանդիայի տարածք 10–12 կիլոմետր խորանալուց հետո խորհրդային զորքերը ենթարկվեցին ֆիննական «R» օպերատիվ խմբավորման ստորաբաժանումների հակահարձակմանը, հայտնվեցին շրջափակման մեջ և, կրելով զգալի կորուստներ, ստիպված եղան նահանջել։

## 32-րդ բանակի գրոհը,  1944 թ հունիս-հուլիս
[ձախից|մինի|260x260փքս|[Պորոսոզերո (գյուղ, Սուոյարոսկի շրջան)|Պորոսոզերո գյուղում նահանջող ֆիննական զորքերի կողմից այրվել են տներ, հուլիսի 7, 1944թ.]]
1944 թվականի հունիսի 21-ին Կարելական ճակատի խորհրդային զորքերը սկսեցին Սվիր-Պետրոզավոդսկ գործողությունը։ Սվիր գետի գծից հիմնական հարձակումն իրականացրել է 7-րդ բանակը։ Միևնույն ժամանակ, 32-րդ բանակի ստորաբաժանումները հարձակման անցան Օնեգա լճից հյուսիս ընկած տարածքից՝ ճեղքելով հակառակորդի պաշտպանությունը և սկսեցին առաջ շարժվել դեպի պետական սահման։ Նահանջելիս ֆիննական զորքերը կատաղի դիմադրություն ցույց տվեցին, պայթեցրին կամուրջները և ականապատեցին ճանապարհները, ինչը զգալիորեն նվազեցրեց հարձակման տեմպերը։ Այնուամենայնիվ, հուլիսի վերջին մարտերում անցնելով ավելի քան 160 կիլոմետր, 32-րդ բանակի 176-րդ (հրամանատար՝ գնդապետ Վ. Ի. Զոլոտարև) և 289-րդ (գեներալ-մայոր Ն. Ա. Չերնուխա) հրաձգային դիվիզիաները հասան պետական սահման՝ Կուոլիսմայի արևմուտքում։

Այդ ժամանակ ճակատի մյուս հատվածներում իրավիճակը կայունացել էր, և մարտերը հիմնականում դիրքային բնույթ էին ստացել։ Հաշվի առնելով դա ՝ Գերագույն հրամանատարության շտաբը սկսեց մի շարք ստորաբաժանումներ դուրս բերել Կարելյան ճակատից իր ռեզերվ՝ այլ տարածքներ տեղափոխելու համար։

## Ռազմական գործողությունների ընթացքը
### Մարտեր պետական սահմանին, հուլիսի 21-30
Հուլիսի 21-ի առավոտյան 176-րդ հրաձգային դիվիզիայի 55-րդ գնդի ստորաբաժանումներն առաջինը հասան Ֆինլանդիայի հետ պետական սահման Լոնգոնվաարա բնակավայրի տարածքում, հաջորդ օրը դիվիզիայի 63-րդ գունդը հասավ սահման։ Մեծ նշանակություն տալով հենց այն փաստին, որ 32-րդ բանակի առաջավոր ստորաբաժանումները հասել էին պետական սահմանին՝ ռազմաճակատի հրամանատար Կ.Ա.Մերեցկովն անմիջապես զեկուցեց Գերագույն հրամանատարության շտաբին այս հաջողության մասին։

Շարունակելով հարձակումը, 176-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները հուլիսի վերջին օրերին սկսեցին առաջխաղացում կատարել դեպի Ֆինլանդիա, սակայն հանդիպեցին 3-րդ սահմանապահ ծառայության, ինչպես նաև ֆինների 1-ին և 6-րդ Յագեր գումարտակների կազմակերպված դիմադրությանը: 52-րդ հրաձգային գունդը, որը գործում էր դիվիզիայի աջ թևում, Հուլարի շրջանից առաջ շարժվեց անտառային ուղիներով և հասավ Հաթուվարայի ծայրամաս, բայց չկարողացավ գրավել գյուղը։ Միևնույն ժամանակ, 55-րդ գունդը կռվել է թշնամու դեմ Իլայանջոկի գետի գծում, իսկ 63-րդը՝ Ուտրիո գյուղի տարածքում:

Այս պահին Լյուսվարա շրջանում կռվում էր 289-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը գործում էր 176-րդ դիվիզիայից անմիջապես հարավում: Այստեղ շրջափակվել և ոչնչացվել է Ֆինլանդիայի 21-րդ հետևակային բրիգադի 2 գումարտակ, գրավվել է 5 հրացան և 22 մեքենա: Հետապնդելով նահանջող թշնամուն՝ հուլիսի 27-ին դիվիզիայի առաջապահ ստորաբաժանումները սահման են հասել Լուտիկկովաարա բնակավայրի տարածքում։ Դիվիզիայի 1046-րդ գունդը, որն առաջինը հասավ սահման, շարունակեց իր առաջխաղացումը Կուոլիսմա-Մյոխկո -Իլոմանցի ճանապարհով։ Էյկկեսենվաարա գյուղի տարածքում, որտեղ ճանապարհն անցնում էր Սյուսմաջարվի և Կոննուկաջյարվի լճերի միջև ընկած նեղ շրջանի երկայնքով, Ֆինլանդիայի 21-րդ հետևակային բրիգադի ստորաբաժանումները կազմակերպեցին ուժեղ պաշտպանություն։ Այս գծում սկսվեց կատաղի մարտ, որը տեւեց մի քանի օր։

Հաշվի առնելով երկու սովետական դիվիզիաների դիրքերի խոցելիությունը, որոնք առաջ էին գնացել շատ առաջ, որոնց մասերը կռվում էին մի քանի ուղղություններով՝ միմյանցից զգալի հեռավորության վրա, ինչպես նաև այն փաստը, որ ռազմաճակատի այլ հատվածներում այլևս ակտիվ մարտական գործողություններ չէին ընթանում, ֆիննական հրամանատարությունը որոշեց ուժեր տեղափոխել Իլոմանցի շրջան և անցնել հակահարձակման։ Մինչ Յագերի գումարտակները և 21-րդ հետևակային բրիգադի ստորաբաժանումները զսպում էին խորհրդային հարձակումը, հուլիսի 28-ին Կարելյան Իսթմուսից ժամանեց հեծելազորային բրիգադ: Առաջիկա հարձակման համար զորքերը միավորվեցին «R» աշխատանքային խմբի մեջ՝ գեներալ Է. Ռապպանի հրամանատարությամբ (ընդհանուր առմամբ մոտ 14000 մարդ): Ֆիննական խումբը որոշակի առավելություն ուներ կենդանի ուժով, հուլիսի 31-ին խորհրդային երկու դիվիզիաների ընդհանուր թիվը չէր գերազանցում 11200 հոգին։

### Ֆիննական հակահարձակում
1944 թ. հուլիսի 31-ին «R» օպերատիվ խումբը անցավ հակահարձակման։ Ֆիննական ստորաբաժանումները, օգտագործելով «Մոտտի» մարտավարությունը, գործում էին փոքր, շարժական խմբերով՝ խորհրդային երկու դիվիզիաների ցրված ստորաբաժանումների դեմ՝ փորձելով կտրել նրանց հաղորդակցման ուղիները, բաժանել առանձին մեկուսացած ջոկատների և ապա ոչնչացնել նրանց մաս առ մաս։

Այսպես, հարձակման առաջին օրը հեծելազորային բրիգադը Ուտրիոյի տարածքում իր հիմնական ուժերով հարձակվեց 176-րդ հրաձգային դիվիզիայի 63-րդ գնդի վրա և ստիպեց նրան շտապ նահանջել։ Հենվելով իրենց հաջողության վրա՝ օգոստոսի 1-ին հեծելազորային բրիգադի ստորաբաժանումները արագ առաջխաղացում կատարեցին անտառային ուղիներով դեպի Լուովենյարվի լճի հարավ-արևելք՝ դեպի Կուոլիսմա-Իլոմանցի ճանապարհը։

Միաժամանակ հարձակման են ենթարկվել նաև 176-րդ հրաձգային դիվիզիայի երկու այլ գնդեր։ 52-րդ գունդը հատկապես մեծ կորուստներ է կրել Հաթտուվաարայի շրջանում, հարավից հանկարծակի հարձակվել է հեծելազորային բրիգադի ստորաբաժանումների, ինչպես նաև 3-րդ սահմանային Յագերի գումարտակի և Ջեյգերի առանձին խմբի կողմից՝ կապիտան Լ. Թուրնիի ղեկավարությամբ: Մեծ կորուստներ կրելով՝ 52-րդ գնդի ստորաբաժանումները ստիպված եղան շտապ նահանջել արևելք՝ Հուլարիի  ուղղությամբ։ Հակառակորդի ճնշման տակ 176-րդ հրաձգային դիվիզիայի հիմնական ուժերը ստիպված են եղել նահանջել Վելլիվաարա-Լեհմիվաարա շրջան և ժամանակավորապես անցնել այնտեղ պաշտպանական դիրքի։

Ծանր իրավիճակում են հայտնվել նաև 289-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները։ Էյկկեսենվաարայի տարածքում 21-րդ հետևակային բրիգադի ֆիննական շարժական ստորաբաժանումները և Յագեր գումարտակները դուրս են եկել դիվիզիայի առաջապահ ջոկատի դիրքերից (1046-րդ և 1044-րդ գնդերի ստորաբաժանումները) և շուտով շրջապատել են այն։ Զգալի կորուստներ կրելով՝ զինվորներն ու հրամանատարները ստիպված են եղել ինքնուրույն դուրս գալ կամ դեպի արևելք՝ Կոննուկաջյարվի լճի ափին, կամ դեպի հյուսիս՝ Լյուտիկկովարայի ուղղությամբ, որտեղ դիվիզիայի հիմնական ուժերը պահում էին գիծը։

Երբ ռազմաճակատի զորքերը մոտենում էին պետական ​​սահմանին Կուոլիսմա շրջանում, երկու դիվիզիա հայտնվեց ծանր դրության մեջ։ Բարդ, խորդուբորդ տեղանքում ֆինները փոքր խմբերով շրջապատեցին նրանց՝ տեղ-տեղ ներթափանցելով մարտական ​​գծեր: Դիվիզիոններից մեկի մատակարարման ուղիները կտրվել են։ Որոշ ժամանակ նրան ինքնաթիռով սնունդ ու զինամթերք էին հասցնում։ Նման ձախողումները առավել զայրացուցիչ էին, քանի որ, ընդհանուր առմամբ, Հիտլերի ֆինն գործընկերներին ջախջախելու գործողությունները բարենպաստ էին ընթանում։

Օգոստոսի 2-ին 176-րդ և 289-րդ հրաձգային դիվիզիաները մեկուսացվեցին միմյանցից և բաժանվեցին մի քանի առանձին ստորաբաժանումների։ Խորհրդային խմբին 32-րդ բանակի մնացած անդամների հետ կապող միակ լավ ճանապարհը կտրվեց։ Այս իրավիճակում խորհրդային ստորաբաժանումները սկսեցին զգալ սննդի և զինամթերքի սուր պակաս: Ճակատի հրամանատարի հրամանով հուլիսի 3-ից 5-ը պաշարների մատակարարումը կազմակերպվել է Po-2 և R-5 ինքնաթիռներով, որոնք կարողացել են մարտական շրջան տեղափոխել ավելի քան 6 տոննա բեռ։ Դա օգնեց կանխել ֆիննական զորքերին ամբողջությամբ վերացնել շրջապատված խմբերը: 176-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները Վելլիվաարա-Լեհմիվարա շրջանում, իսկ 289-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները Լուտտիկովարի շրջանում հետ մղեցին թշնամու բոլոր հարձակումները։ Չնայած դրան՝ շրջապատված զորքերի վիճակը շարունակում էր մնալ ծանր։ Հակառակորդի հրետանին արդյունավետ է եղել՝ մարտերի ընթացքում արձակելով ավելի քան 36000 կրակոց, մինչդեռ խորհրդային հրետանին զինամթերքի պակասի պատճառով նույն ժամանակահատվածում արձակել է ընդամենը մոտ 10000 արկ ֆիննական դիրքերի ուղղությամբ։

### 176-րդ և 289-րդ հրաձգային դիվիզիաների ապաշրջափակում
Ստեղծված իրավիճակը ստիպեց Կարելիայի ռազմաճակատի հրամանատարությանը ձեռնարկել շտապ միջոցառումներ։ Մարտական գործողությունների շրջան առաջինը հասավ 70-րդ ծովային հրաձգային բրիգադը և անմիջապես անցավ հարձակման՝ նպատակ ունենալով ապաշրջափակել 176-րդ հրաձգային դիվիզիան, սակայն հաջողության չհասավ։ Օգոստոսի 4-5-ին Կուոլիսմայի շրջան ժամանեցին 3-րդ, 69-րդ ծովային հետևակային բրիգադները և 29-րդ տանկային բրիգադի մի մասը։ Գործողությունը անձամբ ղեկավարում էր 32-րդ բանակի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Դ. Գորելենկոն։ 3-րդ ծովային հետևակային բրիգադին և 29-րդ տանկային բրիգադի ստորաբաժանումներին առաջադրանք տրվեց հարձակվել Կուոլիսմա–Լուտտիկովարա ճանապարհով և վերականգնել կապը 289-րդ հրաձգային դիվիզիայի հետ, իսկ 69-րդ և 70-րդ բրիգադները պետք է հարձակվեին Լոնգոնվարա ուղղությամբ և ապաշրջափակեին 176-րդ հրաձգային դիվիզիան։

Մի քանի օր շարունակվել են կատաղի մարտերը։ Ֆիննական շրջափակումը ամուր չէր և շուտով վերականգնվեց կապը 176-րդ և 289-րդ հրաձգային դիվիզիաների հետ: Հաշվի առնելով, որ երկու դիվիզիաներն էլ զգալի կորուստներ են կրել, և որ դրանց մատակարարումը կապված է մեծ դժվարությունների հետ, ռազմաճակատի հրամանատարությունը որոշել է զորքերը դուրս բերել սահմանից 5-7 կիլոմետր դեպի արևելք ավելի շահեկան դիրքեր։ Ֆիննական խումբը, որը նույնպես զգալի կորուստներ է կրել, բավարար ուժեր չուներ դա կանխելու համար։ 176-րդ և 289-րդ հրաձգային դիվիզիաների անձնակազմի մեծ մասը հաջողությամբ փախել է շրջապատից, բայց քանի որ նահանջն իրականացվել է անտառային ուղիներով, մարտադաշտում մնացել է զգալի քանակությամբ տեխնիկա և ծանր սպառազինություն։

Իլոմանցի շրջանում մարտերից հետո ակտիվ ռազմական գործողություններն ավարտվեցին Կարելիայում, և օգոստոսի 10-ին ճակատային գիծը վերջնականապես կայունացավ Կուդամա-գուբա – Կուոլիսմա – Լոիմոլա – Պիտկյարանտա գծի երկայնքով։
աջից|մինի|280x280փքս|Ֆին զինվորները զննում են լքված խորհրդային ԶԻՍ-3 ատրճանակը, Լեհմիվարա շրջան,  1944 թ․ օգոստոսի 7,.

## Կորուստներ
Ըստ ռուս պատմաբան Յու. Մ.Կիլին, հիմնվելով ՑԱՄՕ-ի հավաքածուների փաստաթղթերի վրա, խորհրդային կողմից Իլոմանցի ճակատամարտին մասնակցել է մոտ 20000 հոգանոց խումբ։ Ամենամեծ կորուստները կրել են շրջափակված դիվիզիաները։ Այսպիսով, 176-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը հուլիսի 31-ին ուներ 5722 մարդ, օգոստոսի 1-ից 11-ը կորցրեց մոտ 1980 զինվոր և սպա (660 սպանված, 150 անհետ կորած, 1170 վիրավոր): Նույն ժամանակահատվածում 298-րդ հրաձգային դիվիզիան հուլիսի 31-ի 5500-ից կորցրել է մոտ 1120 զինվոր և սպա (մոտ 300 սպանված, 120 անհայտ կորած, 700 վիրավոր)։ Անհետ կորածներից մի շարք մարդիկ գերի են ընկել։

Ծովային հրաձգային բրիգադները, որոնք օգոստոսի սկզբին ժամանել են Կուոլիսմա շրջան և ապաշրջափակել շրջապատված խումբը, զգալի կորուստներ են կրել։ Օգոստոսի 1-ից 11-ը 3-րդ ռազմածովային հրաձգային բրիգադում կորուստները կազմել են 904 մարդ (156 սպանված և 748 վիրավոր), 69-ում՝ 339 մարդ (89 սպանված և 250 վիրավոր), իսկ 70-ում՝ 235 մարդ (64 սպանված և 171 վիրավոր)։

Ընդհանուր առմամբ օգոստոսի 1-ից 11-ը խորհրդային հրաձգային ստորաբաժանումները (առանց 29-րդ տանկային բրիգադի) կորցրել են 4578 մարդ (1269 սպանված, 270 անհայտ կորած և 3039 վիրավոր): Այս թիվը վերջնական չէ, քանի որ հուլիսի վերջին մարտերում 176-րդ և 289-րդ հրաձգային դիվիզիաների կորուստները հստակ հայտնի չեն։ Բացի այդ, ըստ ֆիննական տվյալների, խորհրդային զորքերը մարտի դաշտում թողել են 94 հրացան, 6 հրթիռ, 82 ականանետ, 66 մեքենա, 7 տանկ և մեծ քանակությամբ այլ զինտեխնիկա։

Ֆիննական աշխատանքային R խմբի կորուստները կազմել են 277 սպանված և 1388 վիրավոր։ Ըստ այլ աղբյուրների՝ Ֆինլանդիայի կորուստները հուլիսի 24-ից օգոստոսի 13-ը կազմել են մոտ 2500 սպանված և վիրավոր։

## Վիրահատության արդյունքը
ձախից|մինի|270x270փքս|Խորհրդային և Ֆինլանդիայի խորհրդարանականների հանդիպումը Կուոլիսմա-Իլոմանցի ճանապարհին հրադադարի համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո։1944 թ ․սեպտեմբերի 5
Լենինգրադի և Կարելական ճակատների հարձակողական գործողությունները Ֆինլանդիան դրեցին ծայրահեղ ծանր դրության մեջ։ Արդեն օգոստոսին Ֆինլանդիայի կառավարությունը հրաժարվեց Գերմանիայի հետ դաշինքից, իսկ սեպտեմբերի 19-ին Մոսկվայում զինադադար կնքվեց ԽՍՀՄ-ի և Ֆինլանդիայի միջև։

Սակայն պարտությունը նյարդայնացրեց խորհրդային բարձր հրամանատարությանը։ Որոշելով, որ «Կարելյան ճակատի ձախ թևի վերջին գործողությունը մեծ մասամբ անհաջող ավարտվեց զորքերի ղեկավարության և հրամանատարության վատ կազմակերպման պատճառով», Գերագույն հրամանատարության շտաբը հեռացրեց Կարելական ճակատի մի շարք բարձրաստիճան զինվորականների պաշտոններից, և ռազմաճակատի ռազմական խորհրդին հրամայվեց անհապաղ վերացնել գլխավոր հրամանատարությունը։

Խորհրդային զորքերի հարձակումը Հարավային Կարելիայում, ի տարբերություն Կարելյան Իսթմուսի գործողությունների և Սվիր-Պետրոզավոդսկի օպերացիայի սկզբնական փուլի, այլևս ռազմավարական նշանակություն չուներ և, ըստ Ֆինլանդիայի ռազմական առաջնորդ Կ. Լ. Էշայի, թելադրված էր միայն հեղինակության նկատառումներով, չնայած դրան՝ Իլոմանցիում տարած հաղթանակը մեծ նշանակություն է ստանում ֆիննական պատմագրության մեջ։ Այս ճակատամարտում հաջողությունը, ինչպես նաև «պաշտպանական հաղթանակները» ճակատի այլ հատվածներում (հիմնականում Կարելյան Իսթմուսում գտնվող Թալի-Իհանթալա շրջանում), Ֆինլանդիային թույլ տվեցին հասնել «հաղթանակի առճակատման մեջ», կնքել խաղաղություն պայմաններով (թեև ծայրահեղ դժվարին) և, հետևաբար, պաշտպանել իր ազգային անկախությունը։

Իլոմանցիում տարած հաղթանակն այնքան ոգեշնչող ազդեցություն ունեցավ մեր հոգնած բանակի վրա, որ այն պետք է անսովոր մեծ համարել։ Երկամսյա մարտերից հետո, որոնք պահանջում էին մեծ նյարդային լարվածություն, հակառակորդի առաջխաղացումը վերջնականապես կասեցվեց։

Իլոմանցի մունիցիպալիտետում 1944 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսների մարտերի վայրերում ստեղծվել են բազմաթիվ հուշահամալիրներ և տեղադրվել հիշատակի ցուցանակներ։ 1994 թվականին Ֆինլանդիայում մեծ աղմուկով նշվեց ճակատամարտի 50-ամյակը։ Տոնակատարություններին ներկա էին գործող վարչապետ Է. Տ.Ահոն, ինչպես նաև Ֆինլանդիայի նախկին ղեկավար Մ.Կոյվիստոն, ով եղել է Իլոմանցի ճակատամարտի անմիջական մասնակիցը։

## Ծանոթագրություններ
**Մեկնաբանություններ**

**Աղբյուրներ**

## Հոդվածներ
* *[[Килин, Юрий Михайлович|Килин Ю. М.]]* Сражение в районе Иломантси 21 июля — 9 августа 1944 г. [Текст] / Ю. М. Килин // Карельский фронт и Европейский Север России в годы Великой Отечественной войны. Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ. — Петрозаводск ПетрГУ, 2015. — С.25-35.

## Հղումներ
* kuolismaa.ru (сайт-мартиролог, воинам 176 и 289 стрелковых дивизии, 3-й, 69-й и 70-й бригад морской пехоты — погибшим и пропавшим без вести в июле-августе 1944 года).
* avia.karelfront.ru (Поиск места захоронения — бойцы и командиры 176СД, 289СД, 3 МСТБР, 69 МСТБР, 70 МСТБР -Суоярвский р-н, КАРЕЛИЯ, 1944 г.)
* Ilomantsi sodassa (Финский сайт, посвященный военной истории Иломантси).
* Фотоархив сил обороны Финляндии (SA-Kuva).
* Ilomantsin torjuntavoitto 1944.
* S. Elaurant, J. Saari. Finland at War in 1944. Part Two.

## Տես նաև
* Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1941-1944)
* Ճակատամարտեր Վուոսալմիի համար
* Թալի-Իհանթալայի ճակատամարտ

Կատեգորիա:1944 Եվրոպայում
Կատեգորիա:1944 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:1944 Ֆինլանդիայում
Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:1944 ռազմական պատմության մեջ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով