Տիամատ

**Տիամատ, Տամտում** կամ **Տալատի** (,  կամ 𒀭𒌓𒌈 , ,  Տալատի), միջագետքյան կրոնում ջրի աստվածություն, նախքան աշխարհի ստեղծումը վերգետնյա աղի ջրերով ծով, որը զուգավորվում է աքքադական Աբզու (Ապսու) օվկիանոսի ստորգետնյա քաղցրահամ ջրերի հետ՝ բաբելոնյան տիեզերաստեղծման և աստվածածնության «Էնումա էլիշ» (որը թարգմանվում է որպես «երբ բարձրության վրա է») էպոսում։ Նա հիշատակվում է որպես կին և էպոսի տարբեր պահերին ունի մի շարք մարդակերպ հատկանիշներ (օրինակ՝ կուրծք) և կենդանակերպ հատկանիշներ (օրինակ՝ պոչ)։

Բաբելոնյան արարչագործության *Էնումա էլիշ* էպոսում, Տիամատն իր ջրերը խառնելով արական Աբզուի ջրերի հետ, ծնում է աստվածների առաջին սերունդը։ Աստվածները շարունակում են բազմանալ՝ ձևավորելով աստվածային երեխաների աղմկոտ նոր զանգված։ Աբզուն, չդիմանալով նրանց արձակած աղմուկին, փորձում է ոչնչացնել իր սերունդներին և սպանվում է։ Ամուսնու մահից զայրացած՝ Տիամատը նույնպես պատերազմում է իր և Աբզուի ջրերի միախառնումից ծնված երեխաների դեմ՝ որպես զենք ծնելով մի շարք հրեշների։ Նա նաև վերցնում է նոր կողակից՝ Քինգուին, և նրան տալիս է Ճակատագրերի սալիկը, որը խորհրդանշում է աստվածային օրինական կառավարումը: Նա, ի վերջո, պարտվում և սպանվում է Էնկիի որդու՝ փոթորկի աստված Մարդուկի կողմից, բայց նախքան այդ նա կախարդում է հրեշներին, որոնց մարմինները լցնում է «արյան փոխարեն թույնով»։ Մարդուկը մասնատում է նրան, ապա Տիամատի մարմնից ձևավորում է տիեզերքի տարրերը։

## Ստուգաբանություն
Ըստ Թորքիլդ Յակոբսենի և Վալտեր Բուրկերտի` Տիամատը կապված է աքքադերեն ծով բառի՝ **' () հետ, որը հաջորդում է ''ti'amtum'' վաղ ձևին: Բուրկերտը ստուգաբանությունը շարունակում է՝ լեզվական կապ հաստատելով [[Տեթիս|Տեթիսի]] հետ։ Ավելի ուշ ձևը Թալա՛տի (Θαλάττη), որը հանդիպում է հելլենիստական [[Բաբելոնի թագավորություն|բաբելոնացի]] գրող [[Բերոսոս|Բերոսոսի]] «Համընդհանուր պատմության» առաջին հատորում, հստակորեն կապված է հունարեն Թա՛լատա (Θάλαττα) բառի հետ, արևելյան Թա՛լասա (Θάλασσα)` ''ծով'' տարբերակի հետ: Կարծիք կա, որ ''«տի՛ամատ»'' ինքնանունը, որը [[կոչական]] կամ [[Սեմա-քամյան լեզվաընտանիք|սեմա-քամյան]] կառուցվածքային [[Ձևաբանություն (լեզվաբանություն)|ձևն]] է, բնօրինակ տեքստերի երկրորդական թարգմանությունների արդյունք է, քանի որ ''Էնումա Էլիշ'' էպոսի որոշ աքքադացի գրագիրներ «Տիամատ»-ը փոխարինել են սովորական ''«տամտու»'' (''tāmtu,'' «ծով») բառով, երկու անուններն էլ էապես նույնն են դարձել՝ ասոցացման արդյունքում: Պնդվում է նաև, որ ''«Տիամատ»-ը'' կապ ունի հյուսիսարևմտյան [[Սեմական լեզուներ|սեմական]] ''«[[թեհոմ]]»'' (, «խորքեր, անդունդ») բառի հետ, որը հանդիպում է [[Ծննդոց|«Ծննդոց» գրքի]] 1։2-ում:

Բաբելոնական «''Էնումա էլիշ»'' [[Էպոս|էպոսն]] անվանվել է իր նախասկիզբ (Incipit) բառի պատճառով. «Երբ բարձրության վրա [կամ՝ Երբ վերևում]», երկինքը դեռ գոյություն չուներ, ոչ էլ երկիրը ներքևում, այնտեղ էին Աբզուն՝ ստորգետնյա օվկիանոսը, «առաջինը, արարիչը», և Տիամատը, վերերկրյա ծովը, «նա, ով ծնեց նրանց բոլորին». նրանք «խառնում էին իրենց ջրերը»: Կարծիք կա, որ [[Միջագետք|Միջագետքում]] կին աստվածություններն ավելի հին են, քան տղամարդ աստվածությունները, և Տիամատը, հնարավոր է, սկիզբ է առել միջագետքյան ''[[Նամմու]]'' աստվածությունից՝ ջրային ստեղծագործ ուժի [[Մայրիշխանություն|կանացի սկզբի պաշտամունքի]] շրջանակներում, որն ունի նույնքան ուժեղ կապեր ստորգետնյա աշխարհի հետ, որը նախորդում է [[Էա (աստված)|Էա-Էնկիի]] ի հայտ գալուն:

Բրիտանացի հնագետ Հարիեթ Քրոուֆորդն այս «ջրերի խառնումը» համարում է [[Պարսից ծոց|Պարսից ծոցի]] միջին հատվածի բնական առանձնահատկություն, որտեղ արաբական ջրատար շերտի քաղցրահամ ջրերը միանում և խառնվում են ծովի աղի ջրերին: Այս առանձնահատկությունը հատկապես վերաբերում է [[Բահրեյն|Բահրեյնի]] տարածաշրջանին, որի անունը [[Արաբերեն|արաբերենից]] նշանակում է «երկու ծով», և որը, ենթադրվում է, [[Dilmun|Դիլմունի]] շումերական արարչագործության համոզմունքների սկզբնական վայրի [[Դիլմունի դամբարանաբլուրներ|տեղանքն]] է: Աղի և քաղցրահամ ջրերի տեսակարար կշիռների տարբերությունը հանգեցնում է նշանակալի բաժանման (Halocline)։

== Արտաքին տեսք և բնույթ ==
''Էնումա էլիշ'' էպոսում Տիամատը ֆիզիկական նկարագիր ունի, որը ներառում է պոչ, ազդր, «ստորին մասեր» (որոնք միասին թափահարվում են), որովայն, [[Կուրծ|կուրծք]], կողոսկրեր, պարանոց, գլուխ, գանգ, աչքեր, քթանցքեր, բերան և շուրթեր: Նա ունի ներքին օրգաններ (հնարավոր է՝ «աղիքներ»), սիրտ, զարկերակներ և արյուն:

Տիամատը համարվել է [[ծովային օձ]] կամ [[Վիշապ (գերբնական էակ)|վիշապ]], չնայած ասորագետ Ալեքսանդր Հայդելը նախկինում ընդունել էր, որ «վիշապի կերպարանքը չի կարող վստահորեն վերագրվել Տիամատին»։ Նրան դեռևս հաճախ անվանում են հրեշ, չնայած այս նույնականացումը հավաստիորեն կասկածի տակ է դրվել: ''«Էնումա էլիշ»'' էպոսում Տիամատը հստակ պատկերված է որպես հրեշների մայր, բայց դրանից առաջ նա նույնքան հստակ պատկերված է որպես բոլոր աստվածների մայր։

== Դիցաբանություն ==
Տիամատից Աբզուն (կամ Ապսուն) ծնում է [[Լահմու]] (իգական) և [[Լահամու]] (արական՝ «մազոտ») ավագ աստվածություններ: Այդ տիտղոսները տրվում են [[Էրիդու|Էրիդուում]] [[Էա (աստված)|Էնկիի]] կառուցած «Աբզու տաճարի» (կամ Է-Էնգուրա «ստորգետնյա ջրերի տուն», E-abzu - 𒂍𒍪𒀊) դռնապաններին։ Լահմուն և Լահամուն, իրենց հերթին, երկնքի «ծայրերի» ([[Անշար]], ''an-šar'', «երկինք-ամբողջություն/ծայր») և երկրի ([[Կիշար]]) ծնողներն էին։ Անշարն ու Կիշարը համարվում էին հորիզոնում հանդիպողներ՝ այդպիսով դառնալով [[Անու|Անուի]] ([[Երկինք|Երկնքի]]) և [[Կի|Կիի]] ([[Երկիր]]) ծնողները։

Տիամատը ծովի «շողշողուն» մարմնացումն էր, որը մռնչում և զարնվում էր սկզբնական արարչագործության քաոսի մեջ։ Նա և Աբզուն լցնում են [[Թեհոմ|տիեզերական անդունդը]] նախասկզբյան ջրերով։ Տիամատը «**Ումմու-Հուբուր»*' է [բառացի` մայր-ջրերի հուն], որը ստեղծեց ամեն ինչ»։

[[Սեպագիր|Սեպագիր սալիկների]] վրա արձանագրված առասպելի համաձայն՝ աստված [[Էա (աստված)|Էնկին]] (հետագայում՝ Էա) ճիշտ էր կարծում, որ Աբզուն պլանավորում էր սպանել երիտասարդ աստվածներին՝ նրանց ստեղծած աղմկոտ իրարանցումից բարկանալու հետևանքով։ Այս նախազգացումը Էնկիին դրդում է գերի վերցնել Աբզուին և նրան գերի պահել Աբզուի սեփական տաճարի՝ [[Է (տաճար)|Է-Աբզուի]] («Աբզուի տաճար») տակ։ Սա զայրացնում է նրանց որդուն՝ [[Քինգու|Քինգուին]], որը կատարվածի մասին հայտնում է Տիամատին, որից հետո վերջինս ստեղծում է տասնմեկ հրեշների՝ աստվածությունների դեմ պայքարելու և Աբզուի մահվան համար վրեժ լուծելու համար։ Սրանք նրա սեփական սերունդներն էին՝ [[Բաշմու|Բաշմուն]](«Թունավոր օձ»), [[Ուշումգալու|Ուշումգալլուն]] («Մեծ վիշապ»), [[Մուշմահու|Մուշմահդուն]] («Բարձրացված օձ»), [[Մուշհուշու|Մուշհուշշուն]](«Կատաղի օձ»), [[Լահմու|Լահմուն]] («Մազոտը»), [[Ուգալու|Ուգալլուն]] («Մեծ Եղանակային Հրեշը»), [[Ուրիդիմմու|Ուրիդիմմուն]](«Խելագար Առյուծ»), [[Գիրտաբլիլու|Գիրտաբլիլուն]] («Կարիճ-Մարդ»), [[Ումու դաբրուտու|Ումու դաբրուտուն]] («Կատաղի փոթորիկներ»), [[Կուլուլլու|Կուլուլլուն]] («Ձկնամարդ») և [[Կուսարիկկու|Կուսարիկկուն]] («Ցուլ-Մարդ»):

Տիամատը տիրապետում էր [[Ճակատագրերի սալիկ|Ճակատագրերի սալիկին]], և նախաստեղծման ճակատամարտում նա մասունքը տալիս է Քինգուին՝ աստվածությանը, որին նա ընտրել էր որպես իր սիրեցյալ և իր զորքի առաջնորդ, և որը նաև իր երեխաներից մեկն էր։ Սարսափած աստվածներին փրկում է [[Անու|Անուն]]` իրեն որպես «[[աստվածների թագավոր]]» մեծարելու խոստման դիմաց։ Նա կռվում է Տիամատի դեմ քամիների նետերով, ցանցով, մահակով և անպարտելի նիզակով։ Անուին հետագայում փոխարինում է նախ [[Էնլիլ|Էնլիլը]], այնուհետև (ըստ ավելի ուշ տարբերակի, որը պահպանվել է [[Բաբելոն|Բաբելոնի]] [[Հին Բաբելոն|առաջին դինաստիայից]] հետո) [[Մարդուկ|Մարդուկը]]՝ [[Էա (աստված)|Էայի]] որդին։



Էպոսի գլխավոր թեման Մարդուկին օրինական վեր հանելն է՝ բոլոր աստվածությունների վրա իշխելու համար։ Ամերիկացի ասորիագետ Է. Ա. Սփայզերը 1942 թվականին նշել է. «Վաղուց է հասկացվել, որ Մարդուկի էպոսը, չնայած իր բոլոր տեղական գունազարդումներին և բաբելոնացի աստվածաբանների կողմից հավանական մշակմանը, էապես արտացոլում է ավելի հին շումերական նյութ։ ... Սակայն շումերական ճշգրիտ նախատիպը մինչ օրս չի հայտնաբերվել»: Այնուամենայնիվ, այս ենթադրությունը, որ պատմության բաբելոնական տարբերակը հիմնված է ավելի հին էպոսի փոփոխված տարբերակի վրա, որտեղ Էնլիլը, այլ ոչ թե Մարդուկն է այն աստվածը, որը սպանել է Տիամատին, հետագայում մերժվել է որպես «բացարձակ անհավանական»:

== Մեկնաբանություններ ==
Ըստ որոշ տեսակետների` Տիամատի առասպելը քաոսի դեմ պայքարի` *քաոսկամպֆ* դիցաբանական մոտիվ է, որը սովորաբար ներառում է մշակութային հերոսի և [[Խթոնյան աստվածներ|քթոնիկ]] կամ [[Ծովային օձ|ջրային հրեշի]], [[Օձ (դիցաբանություն)|օձի]] կամ [[Վիշապ (գերբնական էակ)|վիշապի]] միջև կռիվը, ամենավաղ գրանցված տարբերակներից մեկն է: *Քաոսկամպֆի* մոտիվներն այլ դիցաբանություններում, որոնք հնարավոր է կապված լինեն Տիամատի առասպելի հետ, ներառում են՝ [[Խեթական դիցաբանություն|խեթական]] [[Իլույանկա]] առասպելը, [[Ապոլլոն|Ապոլլոնի]] կողմից [[Պիթոն (դիցաբանություն)|Պիթոնին]] սպանելու մասին հունական ավանդույթը՝ որպես [[Պիթիա|Դելֆյան Օրակուլը]] գրավելու անհրաժեշտ գործողություն և Եբրայական Աստվածաշնչի [[Ծննդոց|Ծննդոց գիրքը]]:

Մի շարք գրողներ առաջ են քաշել գաղափարներ Տիամատի մասին. օրինակ՝ [[Ռոբերտ Գրեյվս|Ռոբերտ Գրեյվզը]] Տիամատի մահը [[Մարդուկ|Մարդուկի]] ձեռքով համարել է իր նախկինում տված վարկածի ապացույց, որ իշխանությունը [[Մայրիշխանություն|մայրական]] հասարակությունից անցել է դեպի [[Հայրիշխանություն|հայրական]]: Տեսությունը ենթադրում է, որ Տիամատը և այլ հին հրեշավոր կերպարները պատկերում էին խաղաղ, կանացի կողմնորոշված կրոնների նախկին գերագույն աստվածություններին: Նրանց պարտությունը տղամարդ հերոսի ձեռքով համապատասխանում էր այս մայրական կրոնների և հասարակությունների տապալմանը տղամարդկանց գերիշխող կրոնների և հասարակությունների ձեռքով:

== Հանրաճանաչ մշակույթում ==
Տիամատի բազմագլուխ վիշապի կերպարանքը տարածվել է 1970-ականներին՝ որպես *Dungeons & Dragons* դերային համակարգչային խաղի անբաժանելի մաս, որը ոգեշնչված է ավելի վաղ աղբյուրներից, որոնք Տիամատին կապում են ավելի ուշ շրջանի դիցաբանական կերպարների, ինչպիսին է յոթգլխանի օձանման ծովահրեշ [[Լոտան (դիցաբանական կերպար)|Լոտանը]] ([[Լևիաթան|Լևիաթանում]]):

«*Հրեշների* տիեզերք» հորինված աշխարհում անտեսանելի հրեշը «Գոձիլլան ընդդեմ Քոնգի» նախապատմության մեջ անվանվում է «Տիտանուս Տիամատ»։ Տիամատն ամբողջությամբ հայտնվում է որպես ջրային օձաձև վիշապ *«Գոձիլլան ընդդեմ Քոնգի»* [[փրիքվել]] գրաֆիկական վեպում՝ *«Գոձիլլա Դոմինիոն»* -ում, նախքան *«Գոձիլլա x Քոնգ. Նոր կայսրություն»'' ֆիլմում իր դեբյուտը:

## Տես նաև
* Նու (դիցաբանություն)նմանատիպ դեր ունեցող հին եգիպտական աստվածություն
* Քաոս (կոսմոգոնիա)Հին հունական աստվածություն՝ նմանատիպ դերով
* Իմիր (սկանդինավյան դիցաբանություն)
* Պանգու (չինարեն)
* Սուֆի ծովՄանդեիզմում տիեզերագիտության մեջ խավարի աշխարհում նախասկզբյան ծով
* Թեհոմ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 

## Արտաքին  հղումներ
* Enuma Elish
* Enuma Elish, the Babylonian creation story

Կատեգորիա:Առասպելական արարածներ
Կատեգորիա:Առասպելական կերպարներ
Կատեգորիա:Կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Ջուր
Կատեգորիա:Աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Շումերական մշակույթ
Կատեգորիա:Աքքադյան դիցաբանություն
Կատեգորիա:Բաբելոնի մշակույթ
Կատեգորիա:Քաոս
Կատեգորիա:Ծովային աստվածներ
Կատեգորիա:Կոսմոգոնիա