Խելացի Հանս

**Խելացի Հանս** (; 1895-1916), ձի, որը 20-րդ դարի սկզբին Գերմանիայում ցուցահանդեսների ժամանակ թվաբանական և այլ ինտելեկտուալ առաջադրանքներ է կատարել։

1907 թվականին հոգեբան Օսկար Պֆունգստը ցույց է տվել, որ ձին իրականում չի կատարում այս մտավոր գործողությունները, այլ հետևում է իր վարժեցնողի արձագանքին: Ձին ուղղակիորեն արձագանքել է իր վարժեցնողի մարմնի լեզվի ակամա ազդանշաններին՝ անկախ վերջինիս գիտակցության։ Ի պատիվ Պֆունգստի ուսումնասիրության, հետազոտության մեթոդաբանության մեջ այս տեսակի արտեֆակտը այն ժամանակվանից կոչվում է «Խելացի Հանսի էֆեկտ» և շարունակում է կարևոր լինել դիտորդ-ակնկալվող արդյունքի և կենդանիների ինտելեկտի հետագա ուսումնասիրությունների համար։ Պֆունգստը գերմանացի փիլիսոփա և հոգեբան Կարլ Շտումպֆի օգնականն է եղել, որը Հանսի հետ ունեցած փորձը ներառել է կենդանիների հոգեբանության և ֆենոմենոլոգիայի վերաբերյալ իր գաղափարների հետագա աշխատանքի մեջ:

## Ներկայացում

20-րդ դարասկզբին հանրությունը հատկապես հետաքրքրված էր կենդանիների ինտելեկտով՝ հիմնականում Չարլզ Դարվինի հրապարակումների շնորհիվ: Խելացի Հանսի դեպքը դիտարկվել է կենդանու մոտ թվի զգացողության առաջադեմ մակարդակ ցույց տալու համար:

Հանսը ձի է, որը պատկանել է Վիլհելմ ֆոն Օստենին, որը գիմնազիայում մաթեմատիկայի ուսուցիչ էր, ձիերի սիրողական վարժեցնող, գանգագուշակ և համարվում էր միստիկ: Ասում են, թե Հանսին սովորեցրել են գումարել, հանել, բազմապատկել, բաժանել, աշխատել կոտորակների հետ, ասել ժամը, հետևել օրացույցին, տարբերել երաժշտական հնչերանգները և կարդալ, տառ առ տառ ասել բառերը և հասկանալ գերմաներեն: Ֆոն Օստենը հարցրել է Հանսին. «Եթե ամսվա ութերորդ օրը ընկնում է երեքշաբթի, ո՞րն է հաջորդ ուրբաթ օրը»։ Հանսը պատասխանել է՝ տասնմեկ անգամ թակելով։ Հարցերը կարող են տրվել ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր: Ֆոն Օստենը Հանսին ցուցադրել է ողջ Գերմանիայում և երբեք մուտքի համար վճար չի պահանջել: Հանսի կարողությունների մասին հոդված է գրվել *[[The New York Times]]*-ում 1904 թվականին:

1909 թվականին ֆոն Օստենի մահից հետո Հանսին գնել են մի քանի տարբեր սեփականատերեր։ Այնուհետև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Հանսը զորակչվել է որպես զինվորական ձի և «սպանվել 1916 թվականին գործողության ընթացքում կամ սնունդ է դարձել քաղցած զինվորների համար»:

## Ուսումնասիրություն
Խելացի Հանսի նկատմամբ հանրային մեծ հետաքրքրությունը ստիպել է գերմանական կրթության խորհրդին հանձնաժողով նշանակել՝ ֆոն Օստենի գիտական ​​պնդումները հետաքննելու համար։ Փիլիսոփա և հոգեբան Կարլ Շտումպֆի 13 հոգուց բաղկացած խումբ է ձևավորել, որը հայտնի է որպես *Հանսի հանձնաժողով*: Այս հանձնաժողովը բաղկացած էր անասնաբույժից, կրկեսի կառավարչից, հեծելազորի սպայից, դպրոցի մի շարք ուսուցիչներից և Բեռլինի կենդանաբանական այգիների տնօրենից։ Այս հանձնաժողովը 1904 թվականի սեպտեմբերին եզրակացրել է, որ Հանսի ելույթում ոչ մի հնարք չի եղել։

Հանձնաժողովն իր գնահատականը փոխանցել է Օսկար Պֆունգստին, որը ձիու կարողությունների հիմքը հետևյալ կերպ է փորձարկել.

* Ձիու և հարցադրողի մեկուսացում հանդիսատեսից, այնպես որ նրանցից ոչ մի ազդանշան չէր կարող գալ։
* Հարցերը տալու համար ձիու տիրոջից բացի օգտագործել է այլ անձանց։
* Աչքակալների միջոցով՝ փորձելով հասկանալ տարբերությունը, երբ ձին տեսնում է հարց տվողին։
* Ստուգելով, թե արդյոք հարց տվողը նախապես գիտի հարցի պատասխանը, թե ոչ:
Իրականացնելով զգալի թվով փորձարկումներ՝ Պֆունգստը պարզել է, որ ձին կարող է տալ ճիշտ պատասխանը, նույնիսկ եթե ինքը՝ ֆոն Օստենը, հարցերը չտա՝ այսպիսով բացառելով խարդախության հնարավորությունը։ Այնուամենայնիվ, ձին ճիշտ պատասխան է տվել միայն այն ժամանակ, երբ հարց տվողը իմացել է ճիշտ պատասխանը, և ձին հնարավորություն է ունեցել տեսնելու հարց տվողին: Նա նկատել է, որ երբ Հանսը տեսել է հարց տվողին, այն  կարողացել է ճշտությամբ տալ պատասխանների 89 տոկոսը (56-ից 50-ը ճիշտ է պատասխանել), բայց երբ Հանսը չի տեսել հարցը տվողին, ձին ճիշտ է պատասխանել հարցերի միայն 6 տոկոսին (35-ից 2-ը)։

Պֆունգստը լավատեղյակ է եղել կրկեսի վարժեցնողների մեթոդներին, որոնք սովորեցնում են ձիերին արձագանքել փոքր ժեստերին, և տեղյակ է եղել շների վարժեցման մի շարք դեպքերից, ինչպես օրինակ անգլիացի աստղաֆիզիկոս սըր Ուիլյամ Հագինսի շունը, որոնք կարողացել են ցույց անել այն առարկան, որին իրենց վարպետը նայել է, կամ կարողացել են «հաչել» հարցի պատասխանը՝ նայելով իրենց տիրոջ դեմքին: Այսպիսով բացառելով շշուկով կամ նման բաներով խարդախություն գործելու իր նախնական կասկածը՝ սկսել է մտածել Հանսի հետ պատահական հաղորդակցության մասին: Այնուհետև Պֆունգստը մանրամասն ուսումնասիրել է հարց տվողի պահվածքը և ցույց տվել, որ երբ ձիու թակոցները մոտեցել են ճիշտ պատասխանին, հարց տվողի կեցվածքն ու դեմքի արտահայտությունը փոխվել են այնպես, որ համահունչ են եղել լարվածության աճին, որն նվազել է, երբ ձին կատարել է վերջնական, ճիշտ թակոցը: Հարց տվողի կեցվածքն ու դեմքի արտահայտությունը թույլ են տվել ձիուն հասկանալ ճիշտ պահը և դադարեցնել թակելը։ Ձիերի սոցիալական հաղորդակցման համակարգերը կարող են կախված լինել փոքր կեցվածքային փոփոխությունների հայտնաբերումից, և սա կարող է բացատրել, թե ինչու է Հանսն այդքան հեշտությամբ ընկալել ֆոն Օստենի կողմից տրված ազդանշանները, նույնիսկ եթե դրանք ենթագիտակցական են եղել: 

Պֆունգստը լաբորատոր թեստեր է անցկացրել մարդկանց հետ, որոնցում նա խաղացել է ձիու դերը։ Պֆունգստը սուբյեկտներին խնդրել է կանգնել իր աջ կողմում և «կենտրոնացվածության բարձր աստիճանով» մտածել որոշակի թվի կամ պարզ մաթեմատիկական խնդրի մասին: Այնուհետև Պֆունգստը աջ ձեռքով սկսել է տկտկացնել պատասխանը: Նա հաճախ է նկատել, որ մարդիկ կատարում են «գլխի հանկարծակի թեթևակի ցնցում դեպի վեր», երբ հասնում է վերջին տկտկոցը, և նկատել է, որ դա համապատասխանել է այն դիրքին, որը ընդունել է մարդը նախքան հարցը մտածելը։ 

Պֆունգստի ուսումնասիրություններից հետո ֆոն Օստենը՝ այդպես էլ չհամոզվելով Պֆունգստի բացահայտումներով, շարունակել է Հանսին ցուցադրել Գերմիանիայի տարբեր շրջաններում՝ գրավելով մեծ ու ոգևորված ամբոխների։

## Խելացի Հանսի էֆեկտ
Օգտագործելով Խելացի Հանսի օրինակը՝ ձևավորվել է մեթոդաբանական մի տերմին, որը կոչվում է Խելացի Հանսի էֆեկտ։ Սա այն իրավիճակն է, երբ հետազոտողը թյուրիմացաբար կարծում է, որ կենդանին գիտի կամ հասկանում է ինչ-որ բան, երբ իրականում հենց հետազոտողն իր վարքագծով անգիտակցաբար հուշել է կենդանուն։ Խելացի Հանսի էֆեկտի ռիսկի պատճառներից մեկն է, թե ինչու են համեմատական հոգեբանները սովորաբար կենդանիների վրա փորձեր անում մեկուսացված միջավայրում՝ առանց նրանց հետ փոխազդեցության: Այնուամենայնիվ, սա ինքնին խնդիրներ է ստեղծում, քանի որ կենդանիների ճանաչողության ամենահետաքրքիր երևույթներից շատերը կարող են դրսևորվել միայն սոցիալական համատեքստում, և դրանք վարժեցնելու և ցուցադրելու համար անհրաժեշտ է ստեղծել սոցիալական հարաբերություն վարժեցնողի և կենդանու միջև: Այս տեսակետը խիստ վիճարկվել է Այրին Փեփերբերգի կողմից՝ կապված թութակների (Ալեքս) իր ուսումնասիրությունների հետ, և Ալեն և Բեատրիքս Գարդներըի կողմից՝ շիմպանզե Ուոշոյի մասին իրենց ուսումնասիրության ժամանակ։ Որպեսզի նման ուսումնասիրությունների արդյունքները համընդհանուր ընդունելություն ստանան, ապա անհրաժեշտ է գտնել կենդանիներին փորձարկելու ինչ-որ միջոց, որը կվերացնի Խելացի Հանսի էֆեկտների վտանգը: Այնուամենայնիվ, վարժեցնողին պատկերից պարզապես հեռացնելը չի կարող ճիշտ ռազմավարություն լինել, քանի որ այն դեպքում, երբ վարժեցնողի և կենդանու միջև սոցիալական հարաբերությունները ամուր են, վարժեցնողի հեռացումը կարող է առաջացնել հուզական արձագանքներ՝ խաթարելով կենդանու գործողությունները։ Ուստի անհրաժեշտ է մշակել ընթացակարգեր, որտեղ ներկաներից ոչ ոք չիմանա, թե ինչպիսին կարող է լինել կենդանու հավանական արձագանքը:

Խելացի Հանսի էֆեկտը նկատվել է նաև թմրադեղեր որոնող շների մոտ: Կալիֆոռնիայի Դևիսի համալսարանում անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ցուցումները կարող են ազդանշաններ տալ շներին, ինչը կարող է հանգեցնել կեղծ դրական արդյունքների:

2012 թվականին անցկացված հետազոտությունը ուսումնասիրել է մարդկանց հետ շների սոցիալ-հաղորդակցական կարողությունը՝ ուսումնասիրելով, թե որքան ազդեցություն կունենա տերը (եթե ներկա գտնվի) իր շան վրա օբյեկտի ընտրության առաջադրանքի ժամանակ։ Հետազոտությունը հանգել է այն եզրակացության, որ այն դեպքում, երբ փորձն իրականացնողը ցույց է տալիս մատնանշող ժեստ, որի մասին տեղյակ չէ տերը, և այն դեպքում, երբ շանը ոչ մի ցուցիչ չի տրվում, շունը առաջադրանքը կատարվում է միայն պատահականության մակարդակով: Այս ուսումնասիրությունն ապացուցել է, որ այս առաջադրանքի համար չի եղել Խելացի Հանսի էֆեկտ, որը կազդեր շան աշխատանքի վրա։

Նմանապես, 2013-ին կատարված ուսումնասիրությունը նաև ուսումնասիրեց, թե արդյոք Խելացի Հանսի էֆեկտը առկա է օբյեկտների ընտրության երկկողմանի թեստում և ներառում էր փորձարարական խումբ, որտեղ տերերը ակտիվորեն փորձում էին ազդել իրենց շան որոշման վրա: Արդյունքները ցույց են տվել, որ փորձարարն ամենաուժեղ ազդեցությունն է ունեցել այս առաջադրանքում շան ընտրության վրա՝ անկախ տիրոջ գիտելիքներից կամ գործողություններից։ Սա վկայում է այն մասին, որ Խելացի Հանսի էֆեկտը միշտ չէ, որ առկա է մարդկանց և շների փոխազդեցության ժամանակ:

Պֆունգստի վերջին փորձը ցույց է տվել, որ Խելացի Հանսի էֆեկտը կարող է լինել ինչպես կենդանիների, այնպես էլ մարդկանց հետ փորձերում։

### Խելացի Հանսի էֆեկտը արհեստական բանականության մեջ

Արհեստական բանականության ոլորտում Խելացի Հանսի էֆեկտը նկարագրում է այն երևույթը, երբ ալգորիթմը կարժես թե ճիշտ կանխատեսումներ է անում՝ առանց ունենալու համապատասխան տեղեկություն և/կամ օգտագործելով սխալ դատողություն։ Այս էֆեկտը կարող է հայտնվել, երբ Խոր նեյրոնային ցանցի կանխատեսումներում գերակշռում են անհայտ հատկանիշները, որոնք նախատեսված չեն առաջադրանքի համար, օրինակ՝ երբ Պատկերների դասակարգիչը «կարդում է» տեքստը լուսանկարի վրա՝ պատկերի մոտիվը վերլուծելու փոխարեն։

Խելացի Հանսի էֆեկտը կարող է դիտվել նաև որպես Խորը նեյրոնային ցանցերի «գաղտնի» գերհամապատասխանություն անհայտ հատկանիշի նկատմամբ: Այս չափից ավելի համապատասխանությունը կարող է ընդհանրապես չազդել ալգորիթմի վրա, քանի դեռ առկա է անհայտ հատկանիշը, մինչդեռ դա կարող է հանգեցնել անկանխատեսելի ձախողումների՝ անհայտ հատկանիշի բացակայության դեպքում: Այս էֆեկտի առկայությունը և դրա գործնական աննկատելիությունը սահմանափակում են արհեստական բանականության մոդելների մեծ մասի կայունությունն ու վավերականությունը: Բացատրելի արհեստական բանականության հետազոտությունը փորձում է գտնել մեթոդներ, որոնք կօգնեն լիովին ըմբռնելու ԱԲ մոդելների որոշումների կայացումը, որպեսզի հնարավոր լինի հայտնաբերել Խելացի Հանսի հարաբերակցությունները։

Գերմանացի կոնցեպտուալ նկարիչ Մաքս Հաարիխը արհեստական բանականությամբ ստեղծված «Խելացի Հանս» գեղարվեստական ինստալացիայի միջոցով ցուցադրել է Խելացի Հանսի էֆեկտը։ Հիմնվելով Օսկար Պֆունգստի «Խելացի Հանս» (1911) գրքի տեղեկությունների վրա՝ ինստալացիան ցույց է տալիս անիմացիոն ձի, որն օգտագործում է դեմքի ճանաչումը և դիրքի գնահատումը՝ կանխատեսելու, թե որ թվի մասին է այժմ մտածում մարդը։

## Աղբյուրներ
*  Hothersall, David. History of Psychology. McGraw-Hill. 2004.
* Pfungst, O. (1911). ''Clever Hans (The horse of Mr. von Osten): A contribution to experimental animal and human psychology'' (Trans. C.L. Rahn). New York: Henry Holt. (Originally published in German, 1907).
* 

## Արտաքին հղումներ

* Clever Hans the Math Horse

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիտական թերահավատություն
Կատեգորիա:Հայտնի կենդանիներ
Կատեգորիա:Հայտնի ձիեր