ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի համաճարակաբանություն

thumb|350px|ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի արդյունքում ձեռք բերած անաշխատունակությամբ պայմանավորված կյանքի տևողությունը յուրաքանչյուր 100,000 բնակչի հաշվով, 2002 թվական
**[[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ]]-ի (մարդու իմունանբավարարության վիրուս և ձեռքբերովի իմունանբավարարության համախտանիշ) [[Համաճարակ]]ը** սկսվել է 1981 թվականին և դեռևս շարունակում է լինել համաշխարհային հանրային առողջապահության գլխավոր խնդիրներից։ Համաձայն Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) տվյալների՝ 2021 թվականի դրությամբ՝ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը մոտավորապես 40.1 միլիոն մարդու մահվան պատճառ է եղել, իսկ 38.4 միլիոնը աշխարհի մակարդակով վարակված են։ Այս 38.4 միլիոն մարդկանց 75%-ը ներկայումս ստանում են հակառետրովիրոյսային թերապիա։ 2018 թվականին արձանագրվել է 770,000 մահ՝ պայմանավորված ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով, իսկ 2020 թվականին մահերի թիվը 680,000 էր։ Հիվանդության համաշխարհային բեռի (ՀՀԲ)՝ 2015 թվականին արված ուսումնասիրության գնահատականներով՝ ՄԻԱՎ-ի վարակման առավելագույն դեպքերն աշխարհի մակարդակով 1997 թվականին էր արձանագրվել՝ տարեկան 3.3 միլիոն դեպքերով։ Համատարած կերպով դեպքերի թիվն արագորեն անկում ապրեց 1997-ից 2005 թվականների ընթացքում՝ հասնելով տարեկան մինչև մոտավորապես 2.6 միլիոնի։ ՄԻԱՎ-ի արձանագրած դեպքերը շարունակել են անկում ապրել տարեց տարի՝ 2010-ից 2020 թվականների ընթացքում նվազելով 23%-ով, ընդ որում՝ գերակշիռ առաջընթաց արձանագրվել է Արևելյան Աֆրիկայում և Հարավային Աֆրիկայում։ 2020 թվականի տվյալներով՝ աշխարհում ՄԻԱՎ-ով վարակման տարեկան մոտավորապես 1.5 միլիոն նոր դեպք է արձանագրվում։

Համաձայն Առողջության համաշխարհային կազմակերպության՝ 2018 թվականին ՄԻԱՎ-ի տարածվածությունը Աֆրիկա մայրցամաքում 1.1 միլիոն մարդ էր գնահատվում։ Աշխարհում ՄԻԱՎ-ով վարակվածության դեպքերի երկու երրորդը հանդիպում են Աֆրիկայի տարածաշրջանում։ Մերձսահարային Աֆրիկան ՄԻԱՎ-ից ամենատուժած տարածաշրջանն է։ 2018 թվականին ՄԻԱՎ-ով վարակվելու նոր դեպքերի 61%-ը հանդիպել են այս տարածաշրջանում, իսկ 2020 թվականի տվյալների համաձայն՝ ՄԻԱՎ դրական մարդկանց ավելի քան երկու երրորդն ապրում են Աֆրիկայում։ ՄԻԱՎ-ի տարածման արագություններն այս տարածաշրջանում, այնուամենայնիվ, նվազել են։ 2010-ից 2020 թվականներին, արևելյան և հարավային Աֆրիկայում ՄԻԱՎ-ի նոր դեպքերը կրճատվել են 38%-ով։ Ամեն դեպքում, Հարավային Աֆրիկան, համեմատած աշխարհում ցանկաված այլ երկրի հետ, ունի ՄԻԱՎ-ով վարակված ամենամեծաթիվ բնակչությունը՝ 8.45 միլիոն, այսինքն՝ ըստ 2022 թվականի տվյալների՝ բնակչության 13.9%-ը։ 2022 թվականի դրությամբ՝ մեծահասակների շրջանում ՄԻԱՎ-ի տարածվածության արագությունը գանահատված է 6.2%: 2011 UNAIDS World Aids Day զեկույցի համեմատ՝ արձանագրված է 1.2% աճ։

Արևմտյան Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում ՄԻԱՎ դրական մարդկանց մեծամասնությունն ունի բուժման հասանելիություն, որի արդյունքում՝ ապրում են երկար և առողջ կյանք։ 2020 թվականի դրությամբ՝ այս տարածաշրջանում ապրող ՄԻԱՎ-ով վարակված մարդկանց 88%-ը տեղյակ է իրենց կարգավիճակի մասին, և 67%-ն արդեն ճնշել են վիրուսի քանակներն իրենց օրգանիզմում։ 2019 թվականին ԱՄՆ-ում մոտավորապես 1.2 միլիոն մարդ ուներ ՄԻԱՎ, որից 13%-ը տեղյակ չէր, որ վարակակիր են։ 2016 թվականին Կանադայում գրանցվել է ՄԻԱՎ-ի 63,110 դեպք։ 2020 թվականին Միացյալ Թագավորությունում 106,890 մարդ էր ապրում ՄԻԱՎ-ով, որից 614-ը մահացել են (հատկանշական է, որ մահվան դեպքերից 99-ը պայմանավորված էին COVID-19 վիրուսի կոմորբիդության հետ)։ 2020 թվականի տվյալների համաձայն՝ Ավստրալիայում արձանագրվել է 29,090 դեպք։

Աշխարհում ՄԻԱՎ-ն անհավասարապես է ազդում բնակչությունների որոշ կոնկրետ խմբերի (մարմնավաճառների ու իրենց այցելուների, տղամարդկանց, ովքեր սեռական հարաբերություն են ունենում այլ տղամարդկանց հետ, թմրանյութեր ներարկվող մարդկանց, և տրանսգենդեր մարդկանց) ու իրենց զուգընկերների վրա։ Այս խմբերը ՄԻԱՎ-ով վարակվածության առումով աշխարհում ամբողջ դեպքերի 65%-ն են կազմում, և Մերձսահարյան Աֆրիկայից դուրս արձանագրվող դեպքերի 93%-ը։ Արևմտյան Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում ՄԻԱՎ-ի դեպքերի համարյա երկու երրորդը կազմում են այն տղամարդիկ, ովքեր սեռական կապի մեջ են այլ տղամարդկանց հետ։

Պայմանավորված գենդերային անհավասարությամբ և սեռով պայմանավորված բռնությամբ՝ կանայք ավելի շատ են ենթարկվում վիրուսով վարակմանը, քան տղամարդիկ։ Մերձսահարյան Աֆրիկայում վարակված նոր դեպքերի 63%-ը կանայք են, որից երիտասարդ աղջիկների շրջանում (15-ից 24 տարեկան) կրկնակի ավելի հավանական է հայտնաբերվի ՄԻԱՎ, քան տարիքային նույն խմբին պատկանող տղաների շրջանում։

ՄԻԱՎ-ը ծագել է Կենտրոնական Աֆրիկայում ոչ մարդկային պրիմատներից, և անցել է մարդկանց մի քանի անգամ 19-րդ դարի վերջին և 20 դարասկզբին։ Իր գենետիկ պատմության վերաբերյալ վարկածներից մեկն այն է, որ ենթադրաբար, ՄԻԱՎ-1-ին պատկանող M խումբը՝ համաճարակ առաջացնող շտամը, ծագել է Կինշասայից՝ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության մայրաքաղաքից, 1920 թվականին։ ՁԻԱՀ-ն առաջին անգամ բացահայտվել է 1981 թվականին, իսկ արդեն 1983 թվականից պարզ էր, որ ՁԻԱՀ-ի առաջացման գլխավոր պատճառը ՄԻԱՎ-ն է։

## ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ համաշխարհային տվյալներ
1981 թվականից ի վեր, երբ առաջին անգամ արձանագրվեց ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեպք, վիրուսը շարունակում է մնալ ամենատարածվածներից և աշխարհով մեկ մահացու համաճարակներ պատճառողներից։ Հիվանդության վերահսկման կենտրոնը (ՀՎՀ) (անգլ.՝ *The Center for Disease Control*) նշում է, որ ՄԻԱՎ հիվանդությունը շարունակում է առողջապահական լուրջ խնդիր լինել աշխարհի տարբեր հատվածների համար։ 2018 թվականին աշխարհում ՄԻԱՎ-ով վարակման 1.7 միլիոն նոր դեպք է արձանագրվել։ Նույն թվականին մոտավորապես ՄԻԱՎ-ով վարակված 37,9 միլիոն մարդ էր ապրում աշխարհում, որից 24.5 միլիոնը ստանում էին հիվանդության դեմ ուղղված համապատասխան բուժում՝ հակառետրովիրուսային թերապիա (ART): Ի հավելումն սրան՝ 2018 թվականի կոշտ գնահատականներով՝ մոտավորապես 770,000 մարդ է մահացել ՁԻԱՀ-ով պայմանավորված հիվանդություններից։

ՀՎՀ-ն հաղորդում է, որ Մերձսահարային Աֆրիկային նման տարածաշրջաններն աշխարհում ամենաշատն են խոցված ՄԻԱՎ-ից և ՁԻԱՀ-ից, և արձանագրված բոլոր նոր դեպքերի մոտավորապես 61%-ը վերագրվում են այս տարածաշրջանին։ ՄԻԱՎ-ի և ՁԻԱՀ-ի ազդեցությանը վարակված նշանակալի մյուս տարածաշրջաններն են Ասիան, Խաղաղօվկիանոսյան կղզիները, Լատինական Ամերիկան և Կարիբյան ավազանը, Արևելյան Եվրոպան և Կենտրոնական Ասիան։

Ամբողջ աշխարհում կա ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի շուրջ տարածված ստիգմա և խտրականություն։ Համապատասխանաբար, վարակված անհատներն ավելի հակված են ենթարկվելու քննադատության, ոտնձգությունների, բռնի ուժով գործողություններ իրականացնելու հարկադրանքի։ Նրանք հիմնականում գալիս են արվարձանային շրջաններից, որտեղ գումարի, թմրամիջոցների և արտարժույթի այլ տեսակների ապօրինի փոխանակման գործողութնուններում ներգրավվելը բավականին տարածված է։

AVERT-ը՝ 1986 թվականին ՄԻԱՎ-ի և ՁԻԱՀ-ի համար ստեղծված հանգանակությունը, շարունակական ջանքեր է գործադրում՝խնդրին առաջնահերթություն տալու, երևույթը նորմալացնելու և ամենաթարմ տեղեկություններով կիսվելու ուղղությամբ, ինչպես նաև կրթական ծրագրեր է մշակում ՄԻԱՎ-ով և ՁԻԱՀ-ով վարակված անհատների և այն տարածաշրջանների համար, որոնք ամենաշատն են տուժել այս հիվանդությունից։ AVERT-ը մեկնաբանում է, որ խտրականություն և մարդու իրավունքների այլ խախտումներ կարող են տեղի ունենալ առողջապահական հաստատություններում՝ մարդկանց խոչընդոտելով օգտվել առողջապահական ծառայություններից կամ օգտվել որակյալ առողջապահությունից։

Ախտորոշիչ թեստերի հասանելիությունը նույնպես նշանակալի դեր է խաղացել որոշ ազգերի համար՝ համապատասխան արձագանքներ տալու կամ կանխարգելիչ արագացված գործողություններ իրականացնելու ուղղությամբ։ Աշխարհում ՄԻԱՎ դրական մարդկանց մոտավորապես 81%-ը տեղյակ էր իրենց կարգավիճակի մասին 2019 թվականին։ Մնացած 19%-ը (շուրջ 7.1 միլիոն մարդ) դեռ կարիք ունի ախտորոշիչ թեստերի ծառայությունների։ ՄԻԱՎ-ի համար թեստավորումը կարևոր դարպաս է ՄԻԱՎ-ը կանխարգելելու և բուժելու տեսանկյունից։ Ախտորոշիչ թեստավորում կարող են անցնել 13-ից 64 տսրեկան բոլոր անհատները։ ՀՎՀ-ն առաջարկում է, որ ՄԻԱՎ-ի թեստ գոնե մի անգամ անցնեն բոլորը։ ՄԻԱՎ-ի թեստերը, որոնք իրենցից ներկայացնում են հակամարմնային թեստեր, հակածին/հակամարմին թեստեր և NATS (նուկլեինաթթվային թեստ), ունեն ճշտության բարձր մակարդակ****։

2019 թվականին ամբողջ աշխարհում գրեթե 38 միլիոն մարդ վարակված էր ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով, որոնցից 36.2 միլիոնը մեծահասակակներ, իսկ 1.8 միլիոնը՝ 15 տարեկանից փոքրեր։

## Որոշ երկրների համար պատմական տվյալներ
thumb|341x341px|Աշխարհում ՄԻԱՎ-ի տարածվածությունն ու մահվան գրանցված դեպքերը 
 1990-ից 2019 թվականների ընթացքում**2001-ից 2014 թվականների ընթացքում աշխարհում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի տրածավածությունը մեծահասակների շրջանում։ Տվյալները վերցված են CIA WORLD FACTBOOK-ից**։ 

## Ըստ տարածաշրջանի
Համաճարակը բոլոր տարածաշրջանների համար համազոր չէ, որը նշանակում է, որ կան երկրներ, որոնք ավելի շատ են ենթարկվում համաճարակին, քան մյուսները։ Անգամ երկրի մակարդակով՝ վարակվածության առումով շրջանների և բնակչության կոնկրետ խմբերի միջև կան ակնհայտ տարբերություններ։ Ներկայումս ՄԻԱՎ-ի տարածման տեմպերը նվազել են (2010-ից 2020 թվականների ընթացքում արձանագրվել է դեպքերի 23%-անոց անկում), սակայն դեռ կան երկրներ, որտեղ հիվանդացության մակարդակը գնալով աճում է։ Մերձսահարային Աֆրիկան ամենաշատ տուժած աշխարհամասն է այս առումով, որտեղ թիրախային համապատասխան միջամտություններն, այնուամենայնիվ, դրական են ազդում վիրուսի տարածման կանխարգելման դեմ։ Չնայած նրան, որ Ասիայում և Խաղաղօվկիանոսյան կղզիներում ՄԻԱՎ-ի դեպքերը նշանակալիորեն կրճատվել են, այնուամենայնիվ Ֆիլիպիններում և Պակիստանում վերջինիս թվերը շարունակ աճում են։ 2010-ից 2020 թվականների ընթացքում ՄԻԱՎ-ով վարակման դեպքերը Լատինական Ամերիկայում աճել են 21%-ով, Միջին Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում՝ 22%-ով, իսկ Արևելյան Եվրոպայում և Կենտրոնական Աֆրիկայում՝ 72%-ով։

2005 թվականից ի վեր ՄԻԱՎ-ով պայմանավորված մահվան դեպքերը շարունակաբար նվազել են, որը պայմանավորված է հակառետրովիրուսային թերապիայի հասանելիության մեծացման հետ։

## ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ ուսումնասիրություն և հասարակություն
2001 թվականի հունիսին Միացյալ ազգերի կազմակերպությունը (ՄԱԿ) գումարեց Հատուկ Ընդհանուր Ժողով՝ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ համաճարակի դեմ պայքարն ինտենսիվացնելու ուղղությամբ, ինչպես նաև մոբիլիզացնելու ամբողջ ռեսուրսներն այս հիվանդությունը վերացնելու համար։ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի համաճարակը համարվում էր համաշխարհային ճշգնաժամ,։

2001 թվականից ի վեր Ամերիկայի միացյալ նահանգներում ՄԻԱՎ-ի ուղղությամբ լայնածավալ հետազոտություններ են իրականացվել։ Առողջապահության ազգային ինստիտուտը (ԱԱԻ) (անգլ․՝ *National Institutes of Health NIH*), որը ԱՄՆ Առողջապահության և մարդկային ծառայությունների դեպարտամենտի (անգլ․՝ *U.S department of Health and Human Services (HHS)*) կողմից ֆինանսավորվող գործակալություն է, էապես բարելավել է բազմաթիվ անհատների առողջությունն ու կյանքի որակը՝ տրամադրելով նպատակաուղղված բուժում։ Մարդու իմունանբավարարության վիրուսը ՁԻԱՀ-ի առաջացման հիմնական նախապայմանն է։ Մինչ օրս վիրուսի դեմ ոչ մի բուժում չկա։ Այնուամենայնիվ, հասանելի են դարձել որոշ դեղամիջոցներ, կրթական ծրագրեր, բժշկական պատշաճ օգնություն և աջակցություն։

ԱԱԻ-ն համակարգվում է ՁԻԱՀ-ի հետազոտությունների գրասենյակի (OAR) կողմից, և այս հետազոտությունն իրականացվել է ԱԱԻ-ի գրեթե բոլոր ինստիտուտների և գիտական կենտրոնների կողմից։ Այլ գործակալություններ, ինչպիսիք են, օրինակ, Ալերգիայի և վարակիչ հիվանդությունների ազգային ինստիտուտը, նույնպես զգալի ջանքեր են գործադրել՝ տրամադրելու հասանելի նորագույն հետազոտություններն ու բուժումը։

ԱԱԻ-ն պարզել է, որ աշխարհի որոշ հատվածներում ռիսկային վարքագծի և ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի ձեռքբերման փոխկապակցվածությունը պատճառահետևանքային է։ Թմրամիջոցների պարբերաբար օգտագործումը և դրա հետ կապված ռիսկային վարքագիծը, ինչպիսին է թմրամիջոցների կամ փողի դիմաց սեռական հարաբերություն ունենալը, ուղղակիորեն կապված են ծայրամասերում ՄԻԱՎ-ի ձեռքբերման ռիսկի հետ։ Ալերգիայի և վարակիչ հիվանդությունների ազգային ինստիտուտը և առողջապահության ազգային այլ ինստիտուտներ աշխատում են մշակել վնասի նվազեցմանն ուղղված հատուկ միջամտությունների, որոնք ներարկային և ոչ ներարկային թմրամիջոց օգտագործողների շրջանում կպակասեցնեն թմրամիջոցների օգտագործմամբ պայմանավորված և սեռական ճանապարհով փոխանցվող ՄԻԱՎ-ի ձեռք բերման ռիսկը։ Շատ կազմակերպություններ համագործակցում են աշխարհով մեկ՝ հասկանալու, ախտորոշելու, բուժելու և պայքարելու այս հիվանդության դեմ։ Հատկանշական է, որ 1998 թվականից ի վեր կոնկրետ միջոցառումների և մշակված կանխարգելիչ ծրագրերի միջոցով ՄԻԱՎ-ի ձեռքբերման և ՁԻԱՀ-ի զարգացման ռիսկը կտրուկ նվազել է 40%-ով։

Չնայած գիտության զարգացմանը, մինչ օրս ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ հասանելի բուժում դեռ չկա։ Այնուամենայնիվ, հակառետրովիրուսային արդիականացված թերապիայի միջոցով հիվանդությունը ճնշելու և շատ անհատների կյանքը բարելավելու հիմնական ջանքերը հանգեցրել են դրական և խոստումնալից արդյունքների, որոնք մի օր կարող են հանգեցնել բուժման։ ԱՄՆ նախագահի արտակարգ իրավիճակների՝ ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ծրագիրը (անգլ․՝ *The U.S. President's Emergency Plan for AIDS Relief (PEPFAR)*) ԱՄՆ կառավարության ամենաընդլայնուն արձագանքն է ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի համավարակին։ PEPFAR-ը 2019 ֆինանսական տարում ՄԻԱՎ-ի թեստավորման ծառայություններ է տրամադրել 79,6 միլիոն մարդու, իսկ 2019 թվականի սեպտեմբերի 30-ի դրությամբ՝ մոտ 15,7 միլիոն տղամարդկանց, կանանց և երեխաների աջակցել է կյանքեր փրկող հակառետրովիրուսային թերապիայի ստացման հարցում։ 2019 թվականի վերջի՝ ամբողջ աշխարհում ՄԻԱՎ-ով վարակված 25,4 միլիոն մարդ (67%) ստանում էր հակառետրովիրուսային թերապիա(ART)։ Դա նշանակում է, որ 12,6 միլիոն մարդ դեռ սպասում է նման հնարավորության։ ՄԻԱՎ-ի բուժման հասանելիությունը առանցքային գործոն է ՁԻԱՀ-ի՝ որպես հանրային առողջության սպառնալիքի, վերացնելու համաշխարհային ջանքերի համար։ Այն անհատներին, ովքեր ոչ միայն տեղյակ են իրենց կարգավիճակի վերաբերյալ, այլև պարբերաբար ստանում են ART թերապիա, խրախուսվում է հետևողական մնալ իրենց բուժմանը, որպեսզի իրենց միջոցով նվազի վարակի տարածումն ու վիրուսակրությունը։

Քանի որ ՄԻԱՎ-ը ավելի տարածված է Միացյալ Նահանգների քաղաքային շրջաններում, գյուղաբնակները հիմնականում անմասն են մնում ՄԻԱՎ-ի ախտորոշման գործընթացից։ ՀՎՀ-ն պարզել է, որ ՄԻԱՎ-ի դեպքերի հսկայական տարբերություններ են արձանագրվում հյուսիսային և հարավային շրջանների միջև։ Հարավային շրջաններում ՄԻԱՎ-ի հանդիպման հավանականությունը 15,9 տոկոսով ավելի մեծ է։ Ի տարբերություն դրա՝ Հյուսիսային շրջաններում և Միջին Արևմուտքի ՄԻԱՎ-ի ընդհանուր ցուցանիշները կազմում են համապատասխանաբար 9 և 7,2 տոկոս, որը խոսում է տարածվածության զգալիորեն ցածր ցուցանիշի մասին։ ՄԻԱՎ-ի դեմ պատվաստանյութի մշակումը վերջին քառասուն տարիների ընթացքում շատ առաջընթաց չի գրանցել, սակայն փՌՆԹ (անգլ․՝ *mRNA*) տեխնոլոգիայի զարգացման շնորհիվ, որն օգտագործվում է SARS-CoV2 շտամի համար որպես COVID-19-ի դեմ պատվաստանյութերի արագ ստեղծման մեթոդ, ՄԻԱՎ-ի պատվաստանյութի ստեղծումը շատ ավելի խոստումնալից է թվում։ Թե ինչու չի կիրառվում COVID-19-ի դեմ պատվաստանյութի մշակման նույն սկզբունքները պայմանավորված է նրանով, որ ՄԻԱՎ-ն ունի վիրուսի անհամեմատ ավելի շատ շտամներ, որոնցից յուրաքանչյուրի դեմ պետք է պատվաստանյութն արդյունավետ գործի։

ՀՎՀ-ի տվյալներով՝ ՄԻԱՎ-ով վարակման ամենաշատ դեպքերը գրանցվել են հոմոսեքսուալների, բիսեքսուալների կամ այլ տղամարդկանց շրջաններում, ովքեր սեռական կապի մեջ են եղել ուրիշ տղամարդկանց հետ։ 2018 թվականին ՄԻԱՎ-ի՝ 37,968 գրանցված նոր դեպքերի 69%-ը կազմել են հոմոսեքսուալ և բիսեքսուալ տղամարդիկ, իսկ այդ տարվա ամբողջ ախտորոշումների 86%-ը եղել են տղամարդիկ։ Միայն այս խմբի մարդկանց չէ, որ ՄԻԱՎ-ն ախտահարում է։ Հետերոսեքսուալները նույնպես հակված են ՄԻԱՎ-ով վարակվելուն։ 2018 թվականին ԱՄՆ-ում հետերոսեքսուալները ՄԻԱՎ-ի գրանցած 37,968 նոր դեպքերի 24%-ն են կազմել։

* ՄԻԱՎ-ի ախտորոշման նոր դեպքերի 8%-ը կազմել են հետերոսեքսուալ տղամարադիկ։
* ՄԻԱՎ-ի ախտորոշման նոր դեպքերի 16%-ը կազմել են հետերոսեքսուալ կանայք։

UNAIDS-ը նշում է, որ վիրուսի ձեռք բերման ռիսկի կոնկրետ խմբերում սովորաբար գտնվում են հետևյալ մարդիկ․

* տղամարդիկ, ովքեր սեռական կապի մեջ են այլ տղամարդկանց հետ․ *28 անգամ ավելի բարձր ռիսկ*
* ներարկային թմրամիջոցներ ընդունող անհատները․ *29 անգամ ավելի բարձր ռիսկ*
* մարմնավաճառներ․ *30 անգամ ավելի բարձր ռիսկ*
* տրանսգենդերներ․ *13 անգամ ավելի բարձր ռիսկ*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհ
Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Կատեգորիա:Հանրային առողջություն
Կատեգորիա:Հետերոսեքսուալություն
Կատեգորիա:Հիվանդությունների բռնկումներ
Կատեգորիա:Հոմոսեքսուալություն
Կատեգորիա:ՁԻԱՀ
Կատեգորիա:ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ