Թունավորում

thumb|right|228px|<center> Cicuta maculata բույսի տոքսիններով թունավորված կով </center>

**Թունավորում,** օրգանիզմի կենսագործունեության խանգարում, որն առաջացել է թույնի կամ տոքսինի օրգանիզմ մտնելու հետևանքով, ինչպես նաև այնպիսի հիվանդություն առաջացրած գործողություն (օրինակ՝ թույնի օգնությամբ սպանություն կամ ինքնասպանություն):

Սերտ հասկացություն` ինտոկսիկացիա։ Այն օգտագործվում է բժշկության և դեղագիտության մեջ։

## Սուր թունավորումներ առաջացնող նյութերի հիմնական խմբերն են
Կախված նրանից, թե որ թունավոր նյութն է առաջացրել թունավորումը, առանձնանում են:
* ածխածնի երկօքսիդի և կոքսագազի թունավորում;
* սննդային թունավորումներ;
* թունավորում թունաքիմիկատներով;
* թթուների և ալկալիների թունավորում;
* թմրամիջոցների և ալկոհոլի թունավորում:

Սուր թունավորումներ առաջացնող նյութերի հիմնական խմբերն են:
* դեղորայք;
* ալկոհոլ և փոխարինողներ;
* այրող հեղուկ
* ածխածնի օքսիդ;
* սնկեր

Թունավորումները բնութագրելիս օգտագործում են թունավորումների գոյություն ունեցող դասակարգումները` ըստ դրանց գործողության սկզբունքի (նյարդայնացնող, այրող, հեմոլիտիկ և այլն):

Կախված մարմնում թունավորումների ընդունման ուղուց, առանձնանում են ինհալացիոն (շնչուղիների միջոցով), բերանացի (բերանի միջոցով), պերկուտան (մաշկի միջոցով), ներարկային (պարենտերալ ներարկումով) և այլ թունավորումներ:

Կլինիկական դասակարգումը հիմնված է հիվանդի վիճակի ծանրության գնահատման վրա (թեթև, միջին ծանրության, ծանր, ծայրահեղ ծանր թունավորում), ինչը հաշվի առնելով առաջացման պայմանները (Կենցաղային, արտադրական) և այս թունավորման պատճառները (պատահական, ինքնասպանության և այլն), մեծ նշանակություն ունի դատաբժշկական առումով:

## Թունավորումների դասակարգումը ըստ օրգանիզմի վրա թունավոր նյութի ազդեցության բնույթի
Ըստ օրգանիզմի վրա թունավոր նյութի ազդեցության բնույթի, առանձնանում են թունավորման հետևյալ տեսակները`
* Սուր թունավորում (acute intoxication), օրգանիզմի ախտաբանական վիճակ, որը միանվագ կամ կարճաժամկետ ազդեցության արդյունք է: Ուղեկցվում է արտահայտված կլինիկական նշաններով
* Ենթասուր ինտոքսիկացիա (subacute intoxication), օրգանիզմի ախտաբանական վիճակ, որը մի քանի կրկնվող ազդեցությունների արդյունք է։ Կլինիկական նշանները պակաս ցայտուն են սուր թունավորման համեմատ։
* Գերսուր թունավորում (over-acute intoxication), սուր թունավորում, որը բնութագրվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի վնասմամբ, որի նշաններն են ջղաձգումները, համակարգման խանգարումը։ Մահացու ելքը տեղի է ունենում մի քանի ժամվա ընթացքում։
* Քրոնիկ թունավորումը (chronic intoxication), օրգանիզմի ախտաբանական վիճակ է, որը երկարատև (քրոնիկ) ազդեցության արդյունք է։ Հաճախ չի ուղեկցվում արտահայտված կլինիկական նշաններով։

## Առաջին օգնություն թունավորման համար
Թունավորումից տուժածներին առաջին օգնությունը պետք է ցուցաբերել հնարավորինս շուտ, քանի որ սուր թունավորումների դեպքում հնարավոր է շնչառության, արյան շրջանառության և սրտի բաբախումների շատ արագ խանգարում: Ժամանակին ցուցաբերված առաջին օգնությունը, հաճախ կանխում է մահվան հավանականությունը։ 
* Սննդային թունավորումների մեծ մասի դեպքում առաջին օգնությունը պետք է կրճատվի ստամոքս-աղիքային տրակտից թունավոր նյութերի արագ հեռացմամբ (առատ լվացում, լուծողականների ընդունում), ուղեկցվում է կլանող նյութերի ընդունմամբ` էնտերոսորբենտներ, օրինակ` ակտիվացված ածուխ: Էնտերոսորբենտներիի օգտագործումը արդիական է տարբեր տեսակի թունավորումների դեպքում (սննդային թունավորում, ալկոհոլ, ծխախոտ, ծանր մետաղների աղեր, մարմնի թունավորում սնկով, էնտերովիրուսներ, դեղորայքային թունավորում, տարբեր ալերգենների ազդեցություն, թունավորում օնկոլոգիական հիվանդությունների ժամանակ, դիսբակտերիոզ): Ստամոքսը լվանալիս տուժածը պետք է պառկի ձախ կողքի վրա, քանի որ նստած դիրքում ողողման գործընթացը հրահրում է ստամոքսից թունավոր նյութի արագ ներթափանցումը աղիքներ:
* Եթե թույնները ընկնում են մարմնի մաշկի վրա, ապա անհրաժեշտ է դրանք արագ հեռացնել մաշկի մակերեսից բամբակյա կամ թանզիֆե տամպոնով, լավ լվանալ մաշկը տաք օճառաջրով կամ սոդայի թույլ լուծույթով:
* Շնչուղիների միջոցով թունավոր նյութերով թունավորվելու դեպքում անհրաժեշտ է տուժածին դուրս բերել մաքուր օդի, ազատել նրան շնչելը դժվարեցնող հագուստից։ Այնուհետև անհրաժեշտ է լվանալ բերանը և կոկորդը սոդայի թույլ լուծույթով: Եթե անհրաժեշտ է տուժածին արհեստական շնչառություն կատարել, իսկ շատ ծանր դեպքերում` կատարել սրտի փակ մերսում: Նախքան բժշկի ժամանումը, տուժածին պետք է պառկեցնել անկողնում, տաք փաթաթել։ 
* Եթե թթուները կամ ալկալիները ընկնում են մաշկի վրա, ապա դրանք պետք է լվացվեն 5-10 րոպեի ընթացքում տաք ջրի տակ։ Եթե թունավոր նյութը հայտնվում է աչքերի մեջ, ապա դրանք պետք է լվանալ հոսող ջրի տակ 20-30 րոպե: Լվանալուց հետո վնասված աչքի վրա վիրակապ դրել և անմիջապես դիմել բժշկի:
* Շնչառական դեպրեսիայի և (կամ) սրտի գործունեության համար օգտագործվում են անալեպտիկներ և գանգլիոնային խթանիչներ:
* Եթե դուք թունավորվում եք շմոլ գազով (ածխածնի երկօքսիդով), ապա անհրաժեշտ է անմիջապես տուժածին դուրս բերել մաքուր օդ, սառը կոմպրես կիրառել գլխի և կրծքավանդակի վրա, խմել ուժեղ թեյ կամ սուրճ։
* Թույլ շնչառության դեպքում արհեստական շնչառություն կատարել:
* Ալկոհոլային թունավորմամբ տուժածին տալիս են շնչել անուշադրի սպիրտ, ստամոքսը լվանում է տաք ջրով կամ սոդայաջրի թույլ լուծույթով, իսկ ծանր դեպքերում իրականացվում է արհեստական շնչառություն և սրտի փակ մերսում: 
* Թունավոր սնկերով թունավորվելու դեպքում մի քանի անգամ կատարում են ստամոքսի լվացումներ, տրվում են ակտիվացված ածխածնի կամ լիգինի (ֆիլտրում) հիման վրա էնտերոսորբենտներ, լուծողական, տուժածին տաքացնում են ջերմակով։ Տուժածին անհրաժեշտ է շտապ հոսպիտալացնել։
* Թթուներով թունավորվելու դեպքում տուժածին տալիս են խմել կաթ, հում ձու կամ բուսական յուղ: Վ
* Կծու ալկալիներով թունավորվելիս ստամոքսային լվացում է կատարվում, լուծողականները հակացուցված են։ 
Թունավորումների բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է հնարավորինս շուտ դիմել բժշկի:

## Տես նաև
* Հակաթույներ
* Շմոլ գազով թունավորումներ
* Կապարով թունավորում
* Ցիանիդային թունավորում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* «Стиль жизни»: Первая помощь при пищевых и бытовых отравлениях — видео, М24.