Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին վանք (Չնքուշ)

**Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, 1561 թվականին հիմնադրված հայկական վանք Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Չնքուշի գավառակի Չնքուշ գյուղի մոտ, Եփրատ գետի ձախ ափին։

## Պատմություն
Վանքը հիմնադրվել է 1561 թվականին։ Ըստ հայ ազգագրագետ Գարեգին Սրվանձտյանցի «Թորոս Աղբար» աշխատության, վանքի հիմնադիրը մոտակա բնակավայր Ջերմուկից փախստական դարձած Պողոս վարդապետն է, որն այստեղ է տեղափոխել նաև առաջնորդարանը։ Նախորդ առաջնորդարանը հաճախ ենթարկվում էր ավազակային հարձակումների, իսկ Չնքուշում այն պաշտպանված էր և գտնվում էր տեղի հայ համայնքապետի հովանու ներքո։ Վանքը նշանավորվել է հաջոդ վանահայր Մարտիրոս Չնքուշեցու օրոք (1593-1632), որը հիմնել է Չնքուշի վարդապետանոցը: Մարտիրոս վարդապետն աշակերտել է նշանավոր վարդապետ և եկեղեցական գործիչ Պետրոս Կարկառեցուն (1552-1608): Չնքուշում զարգացել է նաև գրչությունը, որը նշանավորվել է հատկապես 16-րդ դարավերջի գրիչ Գասպարի գործերով:

17-19-րդ դարերում վանքը ընդարձակվել և բարեկարգվել է, շրջապատվել է պարսպով։ 1698 թվականին Երուսաղեմի հայոց պատրիարք դարձած Մինաս Ամդեցին իր եղբորորդի Հովհաննես Բ-ին նշանակել է վանքի առաջնորդ։ 1593-1680 թվականներին այստեղ գործել է վանական համալսարան, որը տվել է մի շարք նշանավոր հոգևորականներ, այդ թվում՝ Երուսաղեմի պատրիարքներ Աստվածատուր Գ-ն և Եղիազար Ա Այնթափցին, որը 1682-1691 թվականներին եղել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։

18-րդ դարում վանքը բարեկարգել են առաջնորդներ Նիկողայոսը և Գասպարը։ Առաջինը կառուցել է նոր սրահ, դարպասներ և առաջնորդարան, իսկ երկրորդը վերանորոգել է վանքի պատերն ու կառուցել ջրաղաց։ Հովհաննես Գ-ն կառուցել է ուխտավորների համար կացարաններ ու ջրամբար։

19-րդ դարում վանքն արդեն ամրացված էր Բաղդասար Տիգրանակերտցու (1836-1841, 1847-1863) կողմից, որը 1841 թվականին նաև վերակառուցել է վանքի գլխավոր եկեղեցին։

1895 թվականին համիդյան ջարդերի ժամանակ վանքը ենթարկվել է ավերածությունների և թալանի։ 1908 թվականին Դիարբեքիրի թեմի առաջնորդը վերստին օծել է եկեղեցին, սակայն ամբողջական վերականգնում այդպես էլ չի իրականացվել։ 1909 թվականին վանքը կրկին թալանվել է։

1915 թվականի հայոց ցեղասպանության ժամանակ զոհվել է վանքի վերջին առաջնորդ հայր Եղիա Ղազանջյանը։

## Ճարտարապետություն
Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին վանքը բաղկացած էր գլխավոր եկեղեցուց, հարավային մատուռ-զանգակատնից, մոտ 30 խցերից և առաջնորդարանի շենքից՝ իր մեջ ներառող թանգարանային սրահից, ջրաղացից, ներքին բակային շատրվանից, արտաքին աղբյուրներից և վանքի պատերից դուրս գտնվող դամբարանից։

Եկեղեցին եռախորան, խաչաձև կառույց էր՝ բեմով և 1841 թվականին կառուցված գլխավոր խորանով։ Այն նվիրված էր Աստվածածնին, իսկ երկրորդական խորանները նվիրված էին Սուրբ Մինասին և Սուրբ Գևորգին։ Մատուռ-զանգակատունը նվիրված էր Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին։

## Ներկա վիճակ
Վանքը բռնագրավվել է հայոց ցեղասպանությունից հետո։ 2008 թվականի դրությամբ նրա բոլոր բնակելի ու օժանդակ կառույցները վերացած էին, եկեղեցին կանգուն էր, սակայն վթարային վիճակում։ Արձանագրվել են կամայական ավերումներ և կրող հատվածների վնասումներ։ Վանքի գանձերից փրկվել է միայն Սուրբ Մինասի արծաթապատ աջը, որն այսօր գտնվում է Երուսաղեմի Սրբոց Հակոբյանց մայր տաճարի գանձատանը։ Չնայած բոլոր երկրաշարժերին ու գանձագողերին, Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին վանքը դեռ կանգուն է՝ շնորհիվ նաև հայ քարաշեն վարպետների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:16-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Դիարբեքիրի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ