Զինվորիկ (խաղալիք)

[thumb|right|250px|Հռոմեական լեգեոներներ (''Museo de Soldaditos de Plomo L’Iber'')  [Վալենսիայում]]

**Զինվորիկը** (*խաղալիք զինվորը)* մանրակերտ արձանիկ է, որը պատկերում է հին աշխարհի, միջնադարյան պետությունների ռազմիկներին, նոր և նորագույն ժամանակների կանոնավոր կամ անկանոն բանակների զինծառայողներին, հատուկ ջոկատայիններին կամ զինված խաղաղ բնակիչներին։ Այն օգտագործվում է սյուժետային կամ դերային խաղերի համար՝ հատակին կամ սեղանին։ Տերմինը կիրառվում է բոլոր ժամանակների և ժողովուրդների զինվորական ու քաղաքացիական մանրակերտ խաղալիքների համար, օրինակ՝ հռոմեացիների, վիկինգների, ասպետներ, ծովահեններ, հնդիկներ, կովբոյներ և այլոց։ Մանրակրկիտության տեսանկյունից զինվորները տատանվում են պարզ խաղալիքներից մինչև շատ իրատեսական և մանրակրկիտ մոդելներ:

Սովորաբար զինվորիկների չափը մեկ դյույմից մինչև 6–7 սմ է, իսկ ամենատարածվածը՝ 54–60 մմ (1:32 և 1:30 մասշտաբներով)։ Ավելի մեծ կերպարները ու տիկնիկները կարող են նաև զինվորական համազգեստով լինել, բայց պաշտոնապես զինվորիկների շարքին չեն դասվում։ Ամենահաճախ օգտագործվող նյութերը պլաստիկն ու անագն են։

Սովորաբար զինվորիկներով խաղում են մարտական գործողություններ (պատերազմներ) կամ զորահանդեսներ ու վարժանքներ, ուստի խաղալու համար պետք է շատ զինվորիկներ ունենալ։ Ընդհանուր առմամբ, դրանցով խաղում են տղաները, սակայն հատուկ աղջիկների համար արտադրվել են ոչ միայն զինվորական, այլև այսպես կոչված «քաղաքացիական» հավաքածուներ, որոնք ներառում էին զինվորիկների հետ նույն չափսի խաղաղ բնակիչների, կենդանիների, տեղանքի տարբեր առարկաների և շինությունների մանրակերտեր՝ զինվորների խաղն ավելի բազմազան դարձնելու համար։

## Ռազմա-պատմական մանրակերտներ
[thumb|right|250px|«Մեծն բանակի» անագե զինվորները [Փարիզի ցուցահանդեսում, 2014 թվական]]Սովորական զինվորիկներից սովորաբար տարբերվում են ռազմա-պատմական մանրակերտները (արձանիկները), որոնք բնութագրվում են ավելի մեծ պատմական հավաստիությամբ, ավելի մանրամասն մշակմամբ և պրոֆեսիոնալ նկարչությամբ, ինչպես նաև ունեն ստանդարտացված մասշտաբ։ Նման մանրակերտերի հիմնական մոդելները պատրաստվում են ռազմական պատմության, հնագիտության, համազգեստի, զինանշանագիտության, ֆալերիստիկայի և այլ ոլորտների մասնագետների մասնակցությամբ։ պահանջվում են արդյունաբերական մամլիչ ձուլման ձևեր, մինչդեռ անագից պատրաստված ռազմական-պատմական մանրակերտները (ՌՊՄ) հաճախ արտադրվում են արհեստավորական եղանակով։ Ռազմական մանրակերտները սովորաբար արտադրվում են սահմանափակ քանակությամբ, առաջարկվում են ավելի բարձր գնով և ի սկզբանե նախատեսված չեն զանգվածային սպառողի համար։ Պլաստմասսայից մանրակերտները հաճախ օգտագործվում են ոչ թե խաղալու, այլ հավաքելու և մոդելավորման համար, ինչպես նաև ցուցադրումների, թանգարանային էքսպոզիցիաների համալրման, ռազմական-պատմական տրամապատկերների ստեղծման նպատակով։ Ամենատարածված մասշտաբներն են՝ 1:35 և 1:72 (պլաստմասսայից մանրակերտների համար) և 1:32 (54 մմ)՝ անագից պատրաստվածների համար։ Ավելի հազվադեպ հանդիպում են մանրակերտներ, որոնք կարող են օգտագործվել թե՛ խաղերի, թե՛ ցուցադրական տրամապատկերների համար։

## Պատմություն
[thumb|right|250px|[Ուշեբտիներ եգիպտացի ռազմիկների տեսքով Մեսեքթիի գերեզմանից, Ասյուտի նոմարք,  XX դար մ.թ.ա ]]

Ռազմիկ զինվորների ամենավաղ արձանիկները հայտնվել են Հին Եգիպտոսում Միջին Թագավորության ժամանակ՝ մոտավորապես Ք.ա. 2000 թվականին։ Այս ժամանակաշրջանում լայն տարածում է գտել ազնվականների գերեզմաններում տեղադրել նվիրաբերական արձանիկներ*([[ուշեբտի]])*, որոնք սովորաբար պատրաստված են ներկված փայտից: Նմանատիպ ուշեբտիների երկու հավաքածու՝ նիզակներով և վահաններով եգիպտացի ռազմիկների ջոկատների և ինչպես նաև նուբիացիների աղեղնաձիգների ջոկատ, հայտնաբերվել է Ասյուտի (Լիկոպոլիս) նոմարխ Մեսեխթիի գերեզմանում (X դինաստիա, Ք.ա. XX դար) և այժմ ցուցադրվում է Կահիրեի թանգարանում։ Մոտավորապես նույն ժամանակին են թվագրվում թեթև զինված նուբիացի հետևակային մարտիկի և ծանր զրահով եգիպտացու փայտե ներկված արձանիկները, որոնք գտնվել են Էմսահ փարավոնի որդու գերեզմանում:

Նման զինվորներ կային Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում, որտեղ պեղումների ժամանակ գիտնականները գտել են քարից, փայտից և բրոնզից պատրաստված զինվորներ: Ամենավաղ կապարե զինվորներից մեկը պահվում է Բրիտանական ազգային թանգարանում և թվագրվում է մ.թ. 250 թվականին: 14-րդ դարում Սեն գետում հայտնաբերվել է 60 մմ բարձրությամբ կապարե ասպետի արձանիկ, որը ներկայումս ցուցադրվում է Փարիզի Կլունի թանգարանում:

Միջնադարում զինվորիկներ պատրաստվում էին ասպետական դասի երեխաների և պատանիների համար՝ մարտական արվեստի ուսուցման նպատակով։ Դրանց միջոցով սեղանի վրա սկսեցին մոդելավորել առանձին ռազմական ստորաբաժանումների գործողությունները։ Ռազմական խաղերը պարտադիր առարկա դարձան եվրոպական գահերի ժառանգորդների կրթության մեջ։

1516 թվականին աուգսբուրգցի վարպետ Հանս Բուրգմայերը կայսր Մաքսիմիլիան I-ի համար պատրաստել է ոտքով ասպետների արձանիկների հավաքածու։

1578 թվականին Գերմանիայի Նյուրնբերգի քաղաքային խորհուրդը պաշտոնապես օրինականացրել է զինվորների արձանիկների՝ որպես մանկական խաղալիքների արտադրությունը։

Հայտնի է 300 զինվորների հավաքածու, որը Մարի դե Մեդիչիի կողմից նվիրել է իր որդուն՝ ապագա Լյուդովիկոս XIII- ին: Խաղալիք բանակ ուներ նաև Լյուդովիկոս XIV-ը, որի բանակը կազմված էր ստվարաթղթից պատրաստված 20 ջոկատներից և 10 գումարտակից։ 1650 թվականին Փարիզի քանդակագործ Շասելը և ոսկերչության վարպետ Մալենը նրա համար նոր բանակ են պատրաստել արծաթից։ Օրանյան արքայազնը ևս ուներ արծաթե զինվորիկների հավաքածու։ Նապոլեոն կայսեր որդու համար ոսկե զինվորներ են պատրաստել։ 117 ֆիգուրներից բաղկացած այս հավաքածուն պահպանվել է մինչ օրս։ Այն համարվում է աշխարհի ամենաթանկ խաղալիքը։ Հավաքածուն ի սկզբանե բաղկացած էր 120 ֆիգուրներից, որոնք նմանակում էին կորսիկացի կամավորներին, ովքեր հայտնի դարձան 1800 թվականին Մարենգոյի ճակատամարտում: Հորթենս թագուհին դրանք պահել է մինչև 1821  թվականը։ Այնուհետև դրանք վերաներկվել են՝ համապատասխանեցնելով ավստրիական բանակի համազգեստի գույներին, և հավաքածուն տեղափոխվել է Վիեննա, որտեղից այն վերադարձվել է Ֆրանսիա 1832 թվականին։

Ռուսական կայսր Պետրոս Առաջինն նույնպես մեծ հետաքրքրություն ուներ այս զբաղմունքի նկատմամբ․ նրա տրամադրության տակ կար մանրակերտ հրետանու մեծ հավաքածու՝ անագից պատրաստված հրետանավորներով։ Լավ հայտնի է նաև ռուսական կայսր Պետրոս III-ի (1728–1762) զինվորիկների հավաքածուն։ Այն ներառում էր ոչ միայն փայտից, մոմից, կապարից պատրաստված պարզ արձանիկներ, այլև նույնիսկ բամբակից պատրաստված, շաքարի փոշիով պատված զինվորներ։ Բացի դրանից, նրա հավաքածուի մեջ կային նաև մեխանիկական արձանիկներ, որոնք պատրաստվել էին սաքսոնական վարպետների կողմից։ Կայսրն ուներ հատուկ աշխատասենյակ, որի դարակներին կանգնած էին բազմաթիվ զինվորիկներ, իսկ սեղանին տեղադրված էր խաղալիք ամրոց, որտեղ նա մոդելավորում էր մարտեր և ուսումնասիրում ռազմական գործը։ Կայսր Պետրոս Առաջինի զինվորիկները ներկրվում էին, սակայն նրա համար հրանոթներ ու ռազմական նավերի մանրակերտներ պատրաստում էին ռուս վարպետները։ Պատմության մեջ պահպանվել է դրանցից մեկի անունը՝ Կ․ Վ․ Դանիլով, ով ստեղծել է հայտնի խաղալիք «Պավլովյան մարտկոցը»։ Զինվորիկների մեծ երկրպագուներ էին նաև Նիկոլայ Պավլովիչ մեծ իշխանն (ապագա Նիկոլայ Առաջին կայսրը) և նրա եղբայր Միխայիլը։ 1854 թվականին Նիկոլայ Առաջին կայսրը պատվիրել է հայտնի նյուրնբերգյան ֆիրմայի հիմնադրի որդի Վիլհելմ Հայնրիխսենին պատրաստել Ռուսական կայսերական գվարդիայի զինվորների արձանիկներ՝ որպես ուսումնական նյութ կադետական կորպուսի համար։ Այս 60 մմ բարձրությամբ զինվորիկների շարքը ներառում էր գվարդիական կիրասիրների, հուսարների, հեծյալ գրենադերների, դրագունների, կազակների, հեծյալ հրետանու և գվարդիական հետևակի ֆիգուրներ։ Յուրաքանչյուր հեծյալ գնդի համար պատրաստվում էր 6 արձանիկ՝ գնդի հրամանատար, սպա, դրոշակակիր, շեփորահար, ենթասպա և շարքային զինվոր։ Գվարդիական կիրասիրների համար բացառություն էր արվում՝ ավելացվում էին նաև թմբկահար և առաջին շարքի շարքային զինվոր (սուրը փոխարինված նիզակով)։ Գվարդիական հետևակը բաղկացած էր հեծյալ գնդի հրամանատարից, սպայից, երկու երաժիշտներից և շարքայինից։ Որոշ զինվորիկներ, օրինակ՝ հեծյալ հրետանին և դրագունները, տնտեսման նպատակով կրկնվում էին և տարբերվում միայն ներկման գույներով։ Ամբողջ այս պատվերը գնահատվել էր 15,000 գուլդենի։ Ներկված թիթեղյա զինվորներն իրենց ժամանակակից տեսքով հայտնվեցին մոտ 1730 թվականին Պրուսիայում Ֆրիդրիխ Մեծ թագավորի օրոք (նրանք սկզբում օգտագործվում էին սեղանի տեղանքի մոդելների տակտիկական սկզբունքներ մշակելու համար, այնուհետև պալատականները սկսեցին խաղալ նրանց հետ, իսկ ավելի ուշ դրանք սկսեցին արտադրվել որպես մանկական խաղալիքներ)։

Հարթ թիթեղյա մանրանկարչության ծաղկման շրջանը կապված է Կոբուրգի (Սաքսոնիա) բնակիչ Յոհան Հիլպերտի անձի հետ: 1760 թվականին նա հիմնել է առանձին արտադրություն և կարճ ժամանակում մշակել թիթեղյա արձանիկի չափանիշ՝ այն պարզ խաղալիքից վերածելով արվեստի գործի։ Բարձր պահանջարկը արհեստավորներից պահանջում էր զինվորներ արտադրելու ծախսարդյունավետ միջոցներ գտնել:

thumb|right|250px|Անտոնիո Մանչինի՝ «Տղան խաղում է զինվորների հետ» (1876)

1819 թվականին բեռլինյան քանդակագործ Գուստավ Սոլկեն գործարան էր բացել և թագավորի համար արտադրել պրուսական բանակի բոլոր ճյուղերի զինվորների հարթ արձանիկներ։ 19-րդ դարի սկզբին «անագի ֆաբրիկաներ» սկսեցին բացվել ոչ միայն Նյուրնբերգում, Ֆյուրտում և Աուգսբուրգում, այլև Բեռլինում, Պոտսդամում, Լայպցիգում, Ֆրայբուրգում, Մայսենում, Դրեզդենում և գերմանական այլ քաղաքներում։1839 թվականին Սիլեզիայից նկարիչ և փորագրիչ Էռնստ Հայնրիխսենը () Նյուրնբերգում բացել է իր սեփական արտադրությունը և ներկայացրել 30 մմ «ստանդարտ» չափս՝ ոտքերի և ֆիգուրների համար։ 40 մմ ձիասպորտի ֆիգուրների համար: Նրա արտադրությունը մեծ տարածում գտավ և հետագայում արժանացավ միջազգային ճանաչման «Նյուրնբերգյան մանրանկարներ» անվան տակ։ «Նյուրնբերգյան ստանդարտի» մեկ այլ սահմանում կարելի է գտնել նաև գրականության մեջ՝ 32 մմ ոտքի և 44 մմ ձիասպորտի համար՝ չհաշված գլխազարդերը: Այս անհամապատասխանությունը պայմանավորված է ֆիգուրների բարձրությունը չափելու տարբեր եղանակներով՝ կա՛մ գլխի «երևակայական» պսակով (որը սովորաբար անհասանելի է գլխազարդի առկայության պատճառով), կա՛մ աչքերի մակարդակով (այս չափը փոքր է զինվորի իրական հասակից):

Ֆրանսիան եռաչափ արձանիկների ծննդավայրն է, որոնց պատրաստման տեխնոլոգիան հնարավորություն է տվել որոշակի ճշգրտությամբ վերարտադրել հագուստի մանր դետալները: 19-րդ դարի երկրորդ կեսը դարձավ պատմական թիթեղյա մանրանկարչության «ոսկե դարը»։ 1893 թվականին բրիտանացի  Ուիլիամ Բրիթեյն () կրտսերը հեղափոխություն արեց խաղալիք զինվորների արտադրության մեջ՝ ներմուծելով շլիքերային ձուլման մեթոդը, որը զինվորներին դարձնում էր ավելի թեթև և մատչելի։

Հարուստ եվրոպացիների և 19-րդ դարի երկրորդ կեսի ազնվականության տներում խաղալիք զինվորները՝ ներառյալ թիթեղյաները, դարձան տղաների համար նախատեսված մանկական սենյակների ինտերիերի անբաժանելի մասը, նրանք հայտնվեցին, օրինակ, կերպարվեստում, գեղարվեստական գրականության մեջ, պոեզիայում, Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոնի մանկական բալլադներում։

### Զինվորիկները 20-րդ դարում
Հ.Դ.Ուելսի 1913 թվականին իր «Փոքրիկ պատերազմներ» (Little Wars) գրքով մեծապես տարածել է զինվորիկներով խաղը։ Որպես պացիֆիստ, նա հույս ուներ, որ «բավականաչափ խաղալով զինվորների հետ», ապագա երեխաները չեն ցանկանա մասնակցել իրական պատերազմների։

1950-ական թվականներին անագե արձանիկների արտադրությունը նվազել է։ Նրանք սկսել են արտադրվել այլ նյութերից։ Մասնավորապես, զարգացած երկրների շուկայում հայտնվեցին պլաստմասսայե զինվորներ, որոնք սովորաբար արտադրվում էին 5-12 կտորից բաղկացած հավաքածուներով։ Նման զինվորների ֆիգուրներ են արտադրվել առավել հաճախ՝ 1։ 32 (5,4-6 սմ) մասշտաբով։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին խաղալիք զինվոր արտադրողների շարքում առաջատար ընկերություններն էին «Barzso», «Louis Marx and Company», «Miller», «Paragon», «Revell», «TSSD» (ԱՄՆ), «Conte» (Կանադա), «Domplast», «Elastolin», «Hemo», «Heyde», «Manurba» (Գերմանիա), «Linde», «Pfeiffer», «Schweizer» (Ավստրիա), «Expeditionary Force» (Սինգապուր) և այլն:

thumb|right|250px|Հնդկացիների հավաքածու բրիտանական «TIMPO» ընկերությունից, 1980-ական թվականներ

Ամենահայտնին ամերիկյան «Louis Marx and Company» ընկերության պլաստիկ հավաքածուներն էին (Louis Marx & Co., Inc.), օրինակ՝ «Հասարակ մարդիկ», «Եգիպտացիներ», «Հույներ», «Վիկինգներ», «Ասպետներ», «Ծովահեններ», «Հնդկացիներ», «Կովբոյներ» և այլք «Աշխարհի մարտիկները» շարքից, որը նույնպես արտադրվում է «Charmore»-ի կողմից Գերմանիայում 1956-ից, 1958 թվականից «Plastimarx»-ի կողմից Մեքսիկայում, և բրիտանական «Quaker Oats C»-ի կողմից 1962-ից Հոնկոնգում, իսկ 1965 թվականից Թայվանում «WOW» ընկերության կողմից: 1975 թվականին այս հավաքածուների համար կաղապարները գնվեցին «V/O Novoexport»-ի կողմից, որից հետո այդ թվերը զանգվածային արտադրվեցին 1977-1997 թվականներին Դոնեցկի խաղալիքների գործարանում (DZI)։ 1979 թվականից եգիպտացիների հավաքածուն արտադրվում է Դնեպրոպետրովսկի խաղալիքների գործարանում (DFI)։ 1984 թվականից ի վեր այս գործիչների մի քանի օրինակներ (կովբոյներ, վիկինգներ) արտադրվել են Մոսկվայի «Օգոնյոկ» փորձարարական գործարանում։

### Թանգարանային հավաքածուներ
[thumb|right|250px|[Անագյա զինվորը կաղապարի մեջ ձուլելուց հետո]]
2007 թվականին Վալենսիայում (Իսպանիա)՝ միջնադարյան «Palacio de Malferit»-ում (14-15-րդ դարեր) բացվել է «Museo de Soldaditos de Plomo L’Iber» թանգարանը, որը պարունակում էր ավելի քան 95000 ցուցանմուշ։ Այսօր այն պատմական մանրապատկերների աշխարհի ամենամեծ հանրային հավաքածուն է։

## Զինվորիկները մշակույթի մեջ
* Հեքիաթ Հ․ Ք.Անդերսենի «Անագե տոկուն զինվորիկը» (1838):
* Ռոբերտ Լուի Սթիվենսոնի «Bedside Country» և «My Treasures» (1885) բալլադները։
* «Թիթեղյա զինվորների պատերազմը» պատմվածքը Ս.Ռ. Մինցլով (1904)
* Պ.Մուրիի «Թիթեղյա զինվորի նշումները» պատմվածքը (ֆրանսերենից թարգմանել է Վոլֆը 1910 թվականին)
* Պոեմ (և երգ) Վլադիմիր Վիսոցկու «Թիթեղյա զինվորներ» (1968)։
* Սթիվեն Քինգի «Մարտադաշտ» (1972) պատմվածքը, որտեղ զինվորները կենդանանում են անհայտ պատճառով։
* «Մենախոսություն» (ԽՍՀՄ, 1972) գեղարվեստական ֆիլմ, ռեժիսոր՝ Ի. Ավերբախ։
* «Խաղալիք զինվորները» մարտաֆիլմ է, նկարահանված Ջոն Ֆիշերի կողմից (ԱՄՆ, 1984)։
* «Խաղալիք զինվորները» (), 1991 թվականին նկարահանված անգլո-ամերիկյան դրամա, ռեժիսոր Դենիել Պետրի կրտսերի կողմից։
* «Խաղալիք զինվորները» գիտաֆանտաստիկ ֆիլմ է, նկարահանված Ջո Դանթեի (ԱՄՆ, 1998 թ.)։
* Ռուսական ֆոլկ-ռոք խմբի «Մելնիցա» Հելավիսայի «Կրակատուկ» երգը ներառված է նրա երրորդ «Luciferaza» (2018) սոլո ալբոմում։
Զինվորների հետ խաղի զարգացումը կարելի է համարել համակարգչային խաղերը ( Army Men, Toy Soldiers շարք):

## Տես նաև
* Մանրանկարչական մոդել
* Խաղալիք
* Տրամապատկեր
* Ընկույզ ջարդելու ունելիք

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Глезеров С. Пластилиновое воинство. В Петербурге показали солдатиков времен Отечественной войны 1812 года // Санкт-Петербургские ведомости. — 2023. — 21 марта.

## Արտաքին հղումներ
* Армия, покорившая время — фильм о военно-исторической миниатюре.
* Солдатики — телефильм Антона Войцеховского для телеканала «Наука 2.0».

Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Զինվորներ
Կատեգորիա:Խաղալիքներ
Կատեգորիա:Խաղեր
Կատեգորիա:Մանկական խաղեր
Կատեգորիա:Ռազմական մշակույթ