Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունն Իրանում

**Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը** (, ) Իրանում ծավալել է երկարատև գործունեություն՝ սկսած կուսակցության գործունեության սկզբնական տարիներից (1890ական թվականներ)։

Դաշնակցությունը նշանակալի դեր է խաղացել՝ լինելով ժամանակակից իրանական քաղաքականության զարգացման առաջամարտիկներից մեկը, և մեծ ներդրում է ունեցել Իրանի սահմանադրական հեղափոխության գործում։ Թեև ՀՅԴ-ի հիմնական նպատակն էր ստեղծել անկախ հայկական պետություն, որը կներառեր նախկին Խորհրդային Միության և Թուրքիայի հայկական տարածքները, նա երբեք հավակնություններ չի ներկայացրել Իրանի տիրապետության տակ մնացած պատմական հայկական հողի նկատմամբ: 

Այն Իրանում գոյություն ունեցող միակ հայկական կուսակցությունն է։

## Պատմություն
1890 թվականին Դաշնակցության հիմնադրումից կարճ ժամանակ անց այն արդեն սկսել է ներկայացուցիչներ ուղարկել Ղաջարական Իրանում բնակվող հայ անդամներին համալրելու համար։ Ինչպես նշվում է *Encyclopaedia Iranica* հանրագիտարանում, Պարսկաստանում ապրող դաշնակցական ամենավաղ անդամներից էին Յոնան Դաւթեանը, Իշխան Յովսէփ Արլուտեանը, Նիկոլ Դումանը (Նիկողայոս Տեր-Հովհաննիսյան), Ստեփան Զորյանը, Սարգիս Մեհրաբյանը, Ֆարհատը (Սարգիս Օհանջանյան), Ստեփան Ստեփանյանը (Բալաճան), Սատենիկ Մատինյանը, Յովսէփ Միրզայանը, Վրթանես Փափազյանը և այլք։ Դաշնակցությունն մեծամասամբ իր աջակցությունը ստացել է Թավրիզի և մասնավորապես Լիլավայի շրջանի հայերից։ ՀՅԴ-ի գործունեությունը հիմնականում ուղղված էր Կովկասից Օսմանյան կայսրության հայկական գավառներ զենքի և մարտիկների տեղափոխման ապահով դարպասի ապահովմանը։ Նրանք որպես իրենց գործունեության կենտրոն են օգտագործել Սուրբ Թադևոսի վանքը (գտնվում է Մակուի մոտ) և Սուրբ Ստեփանոս վանքը Արաքս գետի ափին։ Դաշնակցությունը նույնիսկ Թավրիզում ուներ զենքի գործարան, որը հիմնադրվել էր 1891 թվականին։ Միևնույն ժամանակ ՀՅԴ-ն հրապարակումներ անելու երկար պատմություն ուներ։ Թավրիզում հրատարակել է «Առավատ» շաբաթաթերթը (1909–12), ինչպես նաև «Գարաբար» ամսաթերթը, որը հետագայում փոխվել է «Ղարադաղ»-ի (1913–14), ինչպես նաև «Այգ» շաբաթաթերթը (1914–20), որը ի վերջո դարձել է «Առավաթ»-ը՝ որպես կուսակցության գլխավոր թերթ։

ՀՅԴ պարտիզանական խմբերը Իրանական Ադրբեջանից հատել են օսմանյան սահմանը՝ օսմանցիների դեմ կռվելու համար։ Իրանի միապետությունը թույլատրում էր նման պարտիզանական գործողությունները, քանի որ դա ձեռնտու էր նաև իրենց և դա թուլացնում էր օսմանյան իշխանությունը, որոնք ապրում էին օսմանա-քաջար սահմանամերձ շրջաններում։ Իրանի կառավարությունը, որն այն ժամանակ թույլ էր, գործում էր միայն դաշնակցական գործունեության դեմ՝ ռուսական կամ օսմանյան կառավարությունների ճնշման ներքո։ Օրինակ, ըստ *Encyclopaedia Iranica* հանրագիտարանի, 1897 թվականին Վանի նահանգ կատարած Խանասորի արշավանքից հետո շատ դաշնակցական մարտիկներ և պարտիզաններ ձերբակալվել են, իսկ ինը մահապատժի են ենթարկվել Իրանի կառավարության կողմից։ Կուսակցական գործունեությունը ժամանակավորապես դանդաղեցվել են շարունակվող արտաքին ճնշման պատճառով: Այնուամենայնիվ, 1904–1906 թվականներին Դաշնակցությունը կրկին աճել է իր նախկին հզորությամբ։

## Իրանի սահմանադրական հեղափոխություն
Իրանի պատմության մեջ Դաշնակցության ամենակարեւոր դրվագը տեղի է ունեցել Իրանի սահմանադրական հեղափոխության ժամանակ։ Դաշնակցության անդամները անհատապես ներգրավված էին սահմանադրական խմբակցությունում 1906 թվականից: 

Դաշնակցության հետագա հավատարմությունը Սահմանադրական գործին խթանվել է Օսմանյան կայսրության՝Իրանական Ադրբեջան ներխուժմամբ և տարածաշրջանի հայկական գյուղերի ընդհանուր թալանով:  1907 թվականին, Չորրորդ Ընդհանուր Համագումարի ժամանակ, ՀՅԴ ղեկավարների կողմից քվեարկություն է կատարվել՝ քննարկելու Դաշնակցության բաց և պաշտոնական մասնակցությունը սահմանադրական հեղափոխությանը։ 25 կողմ և 1 բացակա ձայներով ՀՅԴ-ն պաշտոնապես ներգրավվում է ապահովել։ 

1908 թվականին և 1909 թվականի սկզբին, Իրանի սահմանադրական հեղափոխության ֆոնին, հայկական գումարտակներն ու մարտիկները կազմում էին Սաթար Խանի և Բաքեր Խանի գլխավորած հեղափոխական ուժերի վճռորոշ մասերը և առանցքային դեր են ունեցել սահմանադրականների աշխատանքներոյմ՝ վերահսկողություն սահմանելու Իրանական Ադրբեջանի տարբեր հատվածներում։ 

Ֆիդայի Նիկոլ Դումանը ներգրավված էր մինչև 1911 թվականի դեկտեմբերը Թավրիզի պաշտպանությանը՝ ղեկավարելով սահմանադրական պաշտպանությունը, երբ ռուսական ուժերը լիովին ջախջախել էին նրանց։ Ռուսական կողմից քաղաքը հաջողությամբ գրավելուն հաջորդած ժամանակահատվածում բազմաթիվ սահմանադրականներ մահապատժի են ենթարկվել և ձերբակալվել, որոնց թվում էին նաև որոշ դաշնակցականներ:

1921 թվականին դաշնակցական գործողություններն ընդդեմ ռուսական Հայաստանի խորհրդայնացման լիովին փլուզվել են։ Արդյունքում մոտ 10000 դաշնակցական կուսակցական ղեկավարներ, մարտիկներ, մտավորականներ (և նրանց ընտանիքները) հատել են Իրանի սահմանը՝ այնտեղ ապաստան գտնելու համար։ Նրանց ներկայության ուղղակի արդյունքն այն էր, որ Դաշնակցությունը կապահովեր իր գերակայությունը Իրանում գործող մյուս հայկական կուսակցությունների, հետևաբար և ամբողջ հայ համայնքի նկատմամբ:

## Փահլավիի դարաշրջանը՝ ներառյալ 21-րդ դարը
Իրանում ՀՅԴ մարմինը սովորաբար աջակցում էր Փահլավի ռեժիմին (1925-1979), որն իր հերթին գնահատում էր կուսակցության հակասովետական ​​դիրքորոշումը, ինչպես նաև Իրանի տարածքի նկատմամբ հավակնություններ չունենալու դիրքորոշումը: Փահլավի ռեժիմի դեմ միակ իրական հակընդդեմ կետը եղել է այն ժամանակ, երբ Ռեզա շահը փակել է փոքրամասնությունների դպրոցների մեծ մասը (այդ թվում՝ հայկականը): Անգլո-խորհրդային ուժերի ներխուժման և դրան հաջորդած՝ 1946 թվականի իրանական ճգնաժամի ժամանակ իրանահայ համայնքն ընտրել է Դաշնակցության դեմ թշնամաբար տրամադրված պատգամավորների, մինչդեռ օկուպացիոն սովետները բանտարկել և աքսորել են Իրանում հաստատված դաշնակցական առաջնորդներից մի քանիսին:

Իսլամական հեղափոխության ժամանակ (1979 թվական) Իրանում վերահաստատվել են հայ ձախակողմյան ուժերը։ Թեև նոր կառավարությունն անվստահություն ուներ ՀՅԴ նկատմամբ (վեջինս բոլոր ձախերին դիտարկել է որպես պոտենցիալ վտանգ իր գաղափարների համար), Իսլամական Հանրապետությունը շուտով եկել է այն եզրակացության, որ Դաշնակցությունը սպառնալիք չէ և չի աշխատում Իսլամական Հանրապետության դեմ: Թեև այս ընթացքում որոշ դաշնակցականներ ձերբակալվել և հարցաքննվել են, սակայն հարաբերությունները ի վերջո կարգավորվել են։ Ինչպես ավելացնում է Encyclopaedia Iranica-ն. «Դաշնակցությունը հայկական սփյուռքի կարևորագույն քաղաքական կուսակցություններից է, միակ հայկական կուսակցությունը, որին թույլատրված է (կիսապաշտոնապես) գոյություն ունենալ Պարսկաստանում, և խորհրդարանական ընդդիմության առաջատար ուժը նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետությունում»:

## Ծանոթագրություններ

## Ընթերցանության նյութեր
* E. Abrahamian, Iran between Two Revolutions, Princeton, N.J., 1982.
* 
* 
* V. Demirǰean, “Ancʿkerə Darašambi S. Stepʿanos Naxavkayi Vankʿum 1905-1965 Tʿ. Tʿ.,” in V. Demirǰean, ed., Diwan Atrpatakani hayocʿ patmutʿean I, Tehran, 1345 Š./1966, pp.&nbsp;99–130. (in Armenian)
* 
* A. Ter Minassian, La question arménienne, Paris, 1983. (in French)
* 

* 

Կատեգորիա:Իրանի սահմանադրական հեղափոխություն
Կատեգորիա:Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն