Դիդրոյի էֆեկտ

[մինի|''Դենի Դիդրոյի դիմանկարը,'' Լուի-Միշել վան Լու, 1767թ.: [Դենի Դիդրո|Դենի Դիդրոն նկարագրել է այս էֆեկտը իր 1769 թվականի «Զղջում եմ իմ հին խալաթից բաժանվելու համար» էսսեում:]]
**Դիդրոյի էֆեկտ** (), երևույթ, որը տեղի է ունենում, երբ նոր իրի ձեռքբերումը հանգեցնում է սպառման պարույրի, որը հանգեցնում է ավելի շատ իրերի ձեռքբերման։ Այլ կերպ ասած, նոր իր գնելը կարող է շղթայական ռեակցիա առաջացնել, որը կհանգեցնի ավելի ու ավելի շատ իրերի գնման: Յուրաքանչյուր նոր իր մարդուն այնպիսի զգացողություն է առաջացնում, որ իրեն անհրաժեշտ են այլ իրեր՝ դրան համընթաց կամ դրան համընթաց քայլելու համար: Սա կարող է հանգեցնել գերծախսերի և ավելի շատ իրերի կուտակման, քան մարդն օգտագործում է կամ նրան անհրաժեշտ է։

Այս տերմինը ստեղծել է մարդաբան և սպառման ձևերի գիտնական Գրանտ Մաքքրաքենը 1986 թվականին և անվանել է ֆրանսիացի փիլիսոփա Դենի Դիդրոյի (1713-1784) անունով, որն առաջին անգամ նկարագրել է այդ ազդեցությունը «Զղջում եմ իմ հին խալաթից բաժանվելու համար, կամ նախազգուշացում նրանց, ովքեր ավելի շատ ճաշակ ունեն, քան բախտ» վերնագրով էսսեում։

Այս տերմինն օգտագործվել է կայուն սպառման և կանաչ սպառողականության քննարկումներում՝ նկատի ունենալով այն գործընթացը, որի միջոցով գնումը կամ նվերը դժգոհություն է առաջացնում առկա ունեցվածքի և շրջակա միջավայրի նկատմամբ՝ առաջացնելով սպառման պոտենցիալ պարուրաձև օրինաչափություն՝ բացասական բնապահպանական, հոգեբանական և սոցիալական հետևանքներով։

## Ծագում
[մինի|299x299փքս|Դիդրոն կարմիր խալաթով, [Դմիտրի Լևիցկի, 1773]]
Այս էֆեկտն առաջին անգամ նկարագրվել է Դիդրոյի 1769 թվականի «Զղջում եմ իմ հին խալաթից բաժանվելու համար» էսսեում։ Այս էսսեում Դիդրոն պատմում է, թե ինչպես է նվեր ստացած գեղեցիկ կարմիր խալաթը հանգեցնում անսպասելի արդյունքների, որոնք, ի վերջո, նրան պարտքերի մեջ են գցում։ Սկզբում նվերից գոհ Դիդրոն հետագայում զղջացել է իր նոր հագուստի համար։ Նոր նրբագեղ խալաթի համեմատ, նրա մնացած ունեցվածքը սկսել է անճաշակ թվալ, և նա դժգոհել է, որ դրանք չէին համապատասխանում իր նոր ունեցվածքի նրբագեղությանն ու ոճին։ Օրինակ՝ նա իր հին ծղոտե աթոռը փոխարինել է մարոկկոյական կաշվով պատված բազկաթոռով. ին սեղանը փոխարինել է թանկարժեք նոր գրասեղանով.  նախկինում սիրած տպագրությունները փոխարինել է ավելի թանկ տպագրություններով և այլն։ «Ես իմ հին խալաթի բացարձակ տերն էի, - գրում է Դիդրոն, - բայց ես դարձել եմ իմ նորի ստրուկը... Զգուշացեք հանկարծակի հարստանալու աղտոտումից։ Աղքատ մարդը կարող է հանգստանալ՝ առանց մտածելու արտաքին տեսքի մասին, բայց հարուստը միշտ լարվածության տակ է»։

## Օգտագործում
Մարդաբան Գրանտ Մաքքրաքենը 1986 թվականին Դիդրոյի էֆեկտը բնութագրում է որպես «արտադրանքի լրացումների» կամ «Դիդրո միասնությունների» շրջանակներում գտնվող օբյեկտների և սպառողների փոխազդեցության արդյունք: Դիդրոյի միասնությունը մշակութային առումով միմյանց լրացնող օբյեկտների խումբ է:  Մաքքրաքենը ենթադրում է, որ սպառողը ավելի քիչ հավանականություն ունի շեղվելու Դիդրոյի նախընտրելի միասնությունից՝ ձգտելու արտաքին տեսքի և իր սոցիալական դերի ներկայացման միասնության: Այնուամենայնիվ, դա կարող է նաև նշանակել, որ եթե ձեռք է բերվում Դիդրոյի նախընտրելի միասնությունից ինչ-որ կերպ շեղվող օբյեկտ, դա կարող է հանգեցնել նրան, որ սպառողը սկսի հետևել Դիդրոյի բոլորովին այլ միասնության:

Սոցիոլոգ և տնտեսագետ Ջուլիետ Շորը այս եզրույթն օգտագործում է իր 1992 թվականի *«Ավելորդ ծախսած ամերիկացին. Ինչու ենք մենք ուզում այն, ինչ մեզ պետք չէ»* գրքում՝ նկարագրելու համար անբավարարվածության հետևանքով առաջացող մրցակցային, կարգավիճակի գիտակցմամբ սպառման գործընթացները: Շորի 2005 թվականի «Սովորելով Դիդրոյի դասը. Ցանկության վերելքի կանգնեցումը» էսսեն նկարագրում է ժամանակակից սպառողական մշակույթի վրա դրա ազդեցությունը դրա բացասական բնապահպանական հետևանքների համատեքստում։

Ջեյմս Քլիրը այս տերմինն օգտագործում է իր 2018 թվականի *«Ատոմային սովորություններ»* գրքում և Դիդրոյի վարքագիծը նկարագրում է որպես «գնումների շղթայական ռեակցիա» և Դիդրոյի էֆեկտը կապում է սովորությունների կուտակման նկարագրության հետ։

## Գրականություն
* McCracken, Grant *Culture and Consumption: New Approaches to the Symbolic Character of Consumer Goods and Activities*. Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis, 1988 ; pp.118–129
* Schor, Juliet B. "The Overspent American: Why We Want What We Don't Need" Harper Perennial; 1st HarperPerennial Ed Pub. 1999 edition. ISBN&nbsp;0-06-097758-2 
* Schor, Juliet B. ‘Learning Diderot's Lesson: Stopping the Upward Creep of Desire,’ in Tim Jackson (ed), Sustainable Consumption (2005)
* 'Diderot Effect’Evans, D, in: P. Robbins, J. Mansvelt and G.Golson, editor(s). "Encyclopaedia of Green Consumerism". Sage; 2010.
* Pantzar, Mika "Domestication of Everyday Life Technology: Dynamic Views on the Social Histories of Artifacts" in *Design Issues*, Vol. 13, No. 3 (Autumn, 1997), pp.&nbsp;52–65

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Կատեգորիա:Մարդկային վարք
Կատեգորիա:Մարքեթինգ