Ընտանիքի պատմություն

**Ընտանիքի պատմություն**(), սոցիալական պատմության ճյուղ, որը վերաբերում է ազգակցական խմբերի սոցիալ -մշակութային էվոլյուցիային նախապատմական ժամանակներից մինչև մեր օրեր։ Ընտանիքն ունի համընդհանուր և հիմնական դեր բոլոր հասարակություններում։ Ընտանիքի պատմության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները ներառում են տարբեր գիտակարգեր և մշակույթներ՝ նպատակ ունենալով հասկանալ ընտանիքի կառուցվածքն ու գործառույթը բազմաթիվ տեսանկյուններից: Օրինակ, անհատի, նրա հարազատների և պատմական ժամանակի միջև փոխհարաբերությունները դիտարկելու համար օգտագործվում են սոցիոլոգիական, էկոլոգիական կամ տնտեսական տեսանկյուններ։ Ընտանիքի պատմության ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ընտանեկան համակարգերը ճկուն են, մշակութային առումով բազմազան և հարմարվողական են էկոլոգիական և տնտեսական պայմաններին։

## Ընտանիքի սահմանում
Ընտանիք հասկացության ձևավորման մեջ էական դեր են խաղում թե՛ համատեղ բնակությունը, թե՛ ազգակցական կապերի հիման վրա ձևավորումը։ Միևնույն բնակավայրում ապրող խումբը, որը կազմում է տնային տնտեսություն, կարող է ունենալ գոյատևման ընդհանուր նպատակներ և կիսել նույն բնակավայրը, սակայն միշտ չէ, որ բավարարում է ընտանիքի սահմանման բազմազան և երբեմն էլ ոչ միանշանակ պահանջները։ (Լատիներենում familia- ն ՝ անգլերեն «family» բառի աղբյուրը, նշանակում էր «տնային տնտեսություն» կամ «ստրուկ անձնակազմ»: Լատիներեն domus բառը նշանակում էր և՛ «ընտանիք», և՛ «տնային տնտեսություն»)։

## Պատմագրություն
Ընտանիքի պատմությունը որպես պատմության առանձին ոլորտ ի հայտ եկավ 1970-ականներին՝ սերտ կապեր ունենալով մարդաբանության և սոցիոլոգիայի հետ։ Այս միտումը ակնառու էր ԱՄՆ-ում և Կանադայում։ Այն շեշտը դնում է ժողովրդագրական օրինաչափությունների և հանրային քաղաքականության վրա։ Այն բավականին առանձնացված է ծագումնաբանությունից, թեև հաճախ հենվում է նույն առաջնային աղբյուրների վրա, ինչպիսիք են մարդահամարները և ընտանեկան գրառումները։ 1978 թվականին լույս տեսավ ազդեցիկ և նորարարական ուսումնասիրություն՝ «*Կանայք, աշխատանք և ընտանիք*» վերնագրով։ Հեղինակներ՝ Լուիզ Ա. Թիլլին և Ջոան Վ. Սքոթը, նոր հորիզոններ բացեցին իրենց լայն մեկնաբանական շրջանակով՝ շեշտադրելով կանանց տեղը ընտանիքում և տնտեսությունում Ֆրանսիայում և Անգլիայում ձևավորող փոփոխական գործոնները: Այն կանանց վարձատրվող աշխատանքի վերլուծության մեջ դիտարկել է արտադրության և վերարտադրության փոխազդեցությունը և այդպիսով օգնել է միավորել աշխատանքը և ընտանեկան պատմությունը։ Մեծ ծավալի ուսումնասիրություններ են իրականացվել նաև կանանց կյանքի մասնավոր և հանրային ոլորտների երկատման վերաբերյալ։ 7000 տարի ընդգրկող համաշխարհային նորագույն ակնարկի համար տե՛ս Մեյնս և Ուոլթներ (2012)։

## Ընտանեկան պատմության մեթոդներ

Ընտանեկան պատմության վաղ շրջանի գիտնականները կիրառել են Դարվինի կենսաբանական էվոլյուցիայի տեսությունը ընտանեկան համակարգերի էվոլյուցիայի իրենց տեսության մեջ:  Ամերիկացի մարդաբան Լյուիս Հ. Մորգանը 1877 թվականին հրատարակել է «Հին հասարակություն» աշխատությունը ՝ հիմնվելով մարդկային առաջընթացի երեք փուլերի՝ վայրենությունից մինչև բարբարոսություն և քաղաքակրթություն տեսության վրա: Մորգանի գիրքը ոգեշնչում էր Ֆրիդրիխ Էնգելսի «*Ընտանիքի, մասնավոր սեփականության և պետության ծագումը*» գրքի համար, որը հրատարակվել է 1884 թվականին: Էնգելսը ընդլայնել է Մորգանի այն վարկածը, որ տնտեսական գործոններն են պատճառը պարզունակ համայնքի վերափոխմանը դասակարգային բաժանված հասարակության: Էնգելսի ռեսուրսների վերահսկման տեսությունը և հետագայում նաև Կարլ Մարքսի տեսությունը կիրառվել են ընտանիքի կառուցվածքի և գործառույթների փոփոխության պատճառներն ու հետևանքները բացատրելու համար։ Այս տեսության հանրաճանաչությունը հիմնականում անգերազանցելի էր մինչև 1980-ականները, երբ այլ սոցիոլոգիական տեսություններ, հատկապես կառուցվածքային ֆունկցիոնալիզմը, սկսեցին լայն ընդունում գտնել։

Ֆիլիպ Արիեսի «*Մանկության դարեր*» գիրքը, որը հրատարակվել է Ֆրանսիայում 1960 թվականին, մեծ ազդեցություն է ունեցել ընտանեկան պատմության ուսումնասիրությունների ոլորտի վերածննդի վրա: Արիեսը ժողովրդագրական տվյալների վերլուծությունն օգտագործել է այն եզրակացության համար, որ մանկության հասկացությունը ժամանակակից միջուկային ընտանիքներում ի հայտ եկած հասկացություն է։ Մանկության պատմությունը զարգացող ենթաոլորտ է։

### Հետազոտության մեթոդաբանություն
20-րդ դարից սկզբից ի վեր գիտնականները սկսել են միավորել տվյալների հավաքագրման մեթոդները։ Վ․Ի․ Թոմասի և Ֆլորիան Զնանեցկիի մի ուշագրավ գիրք «*Լեհ գյուղացին Եվրոպայում և Ամերիկայում*» (1918), ազդեցիկ դեր է խաղացել համակարգված երկայնական տվյալների վերլուծության նախադեպի հաստատման գործում։ Եկեղեցական գործերի, դատարանի գրառումների, նամակների, ճարտարապետական և հնագիտական ապացույցների, արվեստի և պատկերագրության, ինչպես նաև սննդի և նյութական մշակույթի հավաքագրումը մեծացրել է ընտանեկան վերակառուցման ուսումնասիրությունների օբյեկտիվությունն ու վերարտադրելիությունը։ Ընթացիկ ընտանեկան համակարգերի ուսումնասիրությունները լրացուցիչ օգտագործում են որակական դիտարկումներ, հարցազրույցներ, կենտրոնացված խմբերի և քանակական հարցումներ։

## Ընտանիքի ծագում
Աշխարհի մշակույթների մեծ մասում ընտանեկան պատմության սկիզբը դրվում է արարչագործության առասպելներում: «*Գործեր և օրեր*» աշխատության մեջ հին հույն բանաստեղծ Հեսիոդոսը նկարագրում է մարդու նախորդ չորս դարաշրջանների էպիկական ոչնչացումը։ Ուտոպիական Ոսկեդարը ի վերջո փոխարինվեց ներկայիս Երկաթե դարով՝ մի ժամանակաշրջան, երբ աստվածները մարդկանց ստիպեցին ապրել «*Անհույս թշվառության և տքնաջան աշխատանքի*» մեջ։ Հեսիոդոսի երկրորդ «*Թեոգոնիա*» պոեմում նկարագրվում են հույն աստվածների հարաբերություններն ու ընտանեկան կապերը։ Հին հույները հավատում էին, որ նրանց թվում կային աստվածների ժառանգներ, որոնք որակավորվում էին քահանայության կամ այլ արտոնյալ սոցիալական կարգավիճակի համար։

Հրեա-քրիստոնեական ավանդույթը սկիզբ է առնում Աստվածաշնչի «Ծննդոց» գրքից։ Աստծո կողմից ստեղծված առաջին տղամարդն ու կինը հիմք հանդիսացան ողջ մարդկության համար։ Աստվածաշունչը արտացոլում է նահապետական աշխարհայացքը և հաճախ անդրադառնում է բազմակնության պրակտիկային։ Աստվածաշնչյան ժամանակներում տղամարդիկ ձգտում էին ապացուցել իրենց ծագումը Մովսես մարգարեի ընտանիքից՝ քահանայություն ընդունելու համար։

Հռոմեական ընտանիքները ներառում էին տան բոլոր անդամներին՝ հոր՝ pater familias-ի ավտորիտար իշխանության ներքո․ սա վերաբերում էր ինչպես չափահաս երեխաներին, այնպես էլ տան ստրուկներին։ Ամուսնությունից դուրս, ընդհանուր և օրինական հարճությունից ծնված երեխաները չէին կարող ժառանգել հոր ունեցվածքը կամ անունը. փոխարենը, նրանք պատկանում էին իրենց մոր սոցիալական խմբին և ընտանիքին։

Հին մշակույթների մեծ մասը, ինչպիսիք են Ասորեստանը, Եգիպտոսը և Չինաստանը, պահպանում էին իշխող դինաստիաների իրավահաջորդների գրառումները՝ իրենց իշխանությունը որպես աստվածային ծագում օրինականացնելու համար: Ինկերի թագավորը և եգիպտական ​​փարավոնը պնդում էին, որ իրենք Արևի աստծո անմիջական ժառանգներն են, և մինչև Բրիտանական քաղաքացիական պատերազմը Անգլիայի միապետները համարվում էին Աստծուց հետո երկրորդը և Աստծո ներկայացուցիչները երկրի վրա: Շատ այլ մշակույթներ, ինչպիսիք են Հարավային Ամերիկայի ինկերը, Աֆրիկայի կինտեները և Նոր Զելանդիայի մաորիները, գրավոր լեզու չունեին և իրենց ծագման պատմությունը պահպանում էին որպես բանավոր ավանդույթ։

Շատ մշակույթներ օգտագործել են այլ խորհրդանիշներ՝ իրենց ծագման պատմությունը փաստագրելու համար։ Տոտեմային սյուները բնիկ են Խաղաղօվկիանոսյան հյուսիսարևմտյան շրջանի ժողովուրդների համար: Սյուների խորհրդանշական պատկերացումը սկիզբ է առնում նրանց նախնիների պատմությունից և ընտանեկան ինքնությունից, ինչպես նաև առնչվում է հոգևոր աշխարհի հետ։

Եվրոպական ազնվականությունը երկարատև և լավ փաստագրված ազգակցական կապեր ուներ, որոնք երբեմն արմատներ էին գցում միջնադարում: 1538 թվականին Անգլիայի Հենրի VIII թագավորը հրամայեց եկեղեցիներին սկսել գրառումների վարման պրակտիկան, որը շուտով տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում։ Մեծ Բրիտանիայի 1086 թվականի Դատաստանագիրքը եվրոպական ամենահին տոհմաբանական գրառումներից մեկն է: Հին և միջնադարյան նախնիների պատմությունը երաշխավորում էր կրոնական և աշխարհիկ հեղինակություն:

Քրիստոնեական մշակույթը զգալի շեշտադրում է կատարում ընտանիքի վրա։ Միջնադարում քրիստոնեական Եվրոպայում ի հայտ եկան երկու տարբեր ընտանեկան մոդելներ։ Հարավային և Արևելյան Եվրոպայի մեծ մասում ամուսնությունը տեղի էր ունենում երկու անհատների միջև, ովքեր երկար ժամանակ ապրել էին իրենց ծնողների հետ։ Տղամարդը սովորաբար ավելի մեծ էր երևում քսան տարեկանի վերջում, իսկ աղջիկը՝ դեռահաս։ Նրանց ընտանիքը բաղկացած էր մի քանի սերունդներից, ինչը ժողովրդագիրները նշում են որպես «բարդ» ընտանիք։ Ի տարբերություն դրա՝ Հյուսիսարևմտյան Եվրոպայում ձևավորվեց տվյալ ժամանակաշրջանի համար յուրահատուկ ընտանեկան կառուցվածք։ Տղամարդն ու կինը սովորաբար մոտավորապես նույն տարիքի էին և սպասում էին մինչև քսան տարեկանի սկիզբը՝ ամուսնանալու համար։ Ամուսնությունից հետո զույգը ստեղծում էր իր սեփական անկախ ընտանիքը (կոչվում է «միջուկային» տնային կառուցվածք)։ Սա հանգեցրեց ծնելիության ցածր մակարդակի, ինչպես նաև նոր զույգի տնտեսական կայունության ավելի բարձր մակարդակի։ Այդ մոդելը նաև նպաստում էր Եվրոպայում բնակչության աճի սահմանափակմանը։ Այս ժամանակահատվածում այս տարածաշրջանի շատ կանայք երբեք չէին ամուսնանում։ Պատմականորեն, կաթոլիկ մշակույթում և երկրներում ընդլայնված ընտանիքները հիմնական ընտանեկան միավորն էին։

1632 թվականին Վիրջինիան Նոր Աշխարհի առաջին նահանգն էր, որը պարտադրեց քաղաքացիական օրենք, որը պահանջում էր մկրտությունների, ամուսնությունների և թաղումների գրանցում: Ընտանիքի պատմաբանները լայնորեն օգտագործել են այնպիսի տոհմաբանական տվյալներ, որոնք հավաքվել են ժառանգների կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են՝ Հին Պլիմութի գաղութի ժառանգների ազգային ընկերությունը, Մեյֆլաուերի ժառանգների ընկերությունը, Ամերիկյան հեղափոխության դուստրերը, Ամերիկյան հեղափոխության որդիների ազգային ընկերությունը և Նոր Անգլիայի հիմնադիր հայրերի ժառանգների ընկերությունը։ Քեմբրիջի բնակչության և սոցիալական կառուցվածքի պատմության խումբը, որը Անգլիայում հիմնադրված խոշոր գիտական ​​կազմակերպություն է, որը 1964 թվականին հիմնադրվել է, պարբերաբար խորհրդակցել է տոհմաբանների հետ՝ անգլիական ընտանիքի պատմության և երկարաժամկետ ժողովրդագրական միտումների վիճակագրական վերլուծության վերաբերյալ իրենց տվյալների բազան մշակելու համար:

## Տնային տնտեսության էվոլյուցիա
Նախարդյունաբերական ընտանիքի կազմակերպումը այժմ համարվում է նման ժամանակակից ընտանիքի տեսակներից։ Շատ սոցիոլոգներ նախկինում կարծում էին, որ միջուկային ընտանիքը արդյունաբերականացման արդյունք է, սակայն պատմաբան Պիտեր Լասլետի կողմից ընդգծված ապացույցները ենթադրում են, որ պատճառահետևանքային կապը հակադարձ է, և արդյունաբերականացումը այդքան արդյունավետ է եղել Հյուսիսարևմտյան Եվրոպայում, հատկապես այն պատճառով, որ միջուկային ընտանիքի նախագոյությունը նպաստել է դրա զարգացմանը։

Նախարդյունաբերական Եվրոպայի ընտանեկան տեսակները բաժանվում էին երկու հիմնական խմբերի՝ «պարզ տնային տնտեսություն» (միջուկային ընտանիք) և «համատեղ ընտանեկան համակարգ» (ընդլայնված ընտանիք): Պարզ տնային տնտեսությունը բնութագրվում էր ամուսնության համեմատաբար ուշ տարիքով և ամուսնությունից կամ նոր տեղայնացումից հետո առանձին տնային տնտեսության հիմնադրմամբ: Համատեղ ընտանեկան տնային համակարգը բնութագրվում էր կանանց վաղ ամուսնությունով, ամուսնու ընտանիքի հետ համատեղ բնակությամբ կամ հայրական տեղայնությամբ և մի քանի սերունդների համատեղ բնակությամբ: Շատ տնային տնտեսություններ ներառում էին ազգակցական կապ չունեցող ծառաների և աշակերտների, որոնք տարիներով բնակվում էին այնտեղ և այդ ընթացքում համարվում էին այդ ընտանիքին։ Նախաարդյունաբերական աշխարհում կյանքի կարճ տևողության և մահացության բարձր մակարդակի պատճառով ընտանիքի կառուցվածքի մեծ մասը կախված էր կանանց ամուսնության միջին տարիքից: Ուշ ամուսնությունները, ինչպես տեղի էին ունենում պարզ տնային տնտեսությունների համակարգում, քիչ ժամանակ էին թողնում երեք սերունդներից բաղկացած ընտանիքների ձևավորման համար: Եվ հակառակը, համատեղ ընտանեկան տնային տնտեսությունների համակարգում վաղ ամուսնությունները թույլ էին տալիս ձևավորել բազմասերունդ ընտանիքներ:

Նախարդյունաբերական ընտանիքն ուներ բազմաթիվ գործառույթներ, այդ թվում՝ սննդի արտադրություն, հողատիրություն, ժառանգության կարգավորում, վերարտադրություն, սոցիալականացում և կրթություն: Արտաքին դերերը հնարավորություն էին տալիս մասնակցելու կրոնական և քաղաքական կյանքին։ Սոցիալական կարգավիճակը նույնպես սերտորեն կապված էր անձի ընտանիքի հետ։

Բացի այդ, պետական հաստատությունների բացակայության պայմաններում ընտանիքն էր միակ հենարանը՝ հիվանդության և ծերության հետ կապված դժվարությունները հաղթահարելու համար։ Արդյունաբերական հեղափոխության և աշխատանքի ու կենցաղի նոր պայմանների հետևանքով ընտանիքները փոխվեցին՝ սննդի արտադրության, ինչպես նաև իրենց ծեր և հիվանդ անդամների կրթության ու խնամքի պատասխանատվությունը փոխանցելով հանրային հաստատություններին։ Հետարդյունաբերական շրջանում ընտանիքները դարձան ավելի մասնավոր, միջուկային և տնային բնույթի՝ հիմնված ամուսնու և կնոջ, ինչպես նաև ծնողների և երեխաների միջև հուզական կապի վրա։

Պատմաբան Լոուրենս Սթոունը Անգլիայում առանձնացնում է ընտանեկան կառուցվածքի երեք հիմնական տեսակ. մոտավորապես 1450–1630 թվականներին գերիշխում էր բաց տոհմածառային ընտանիքը: Վերածննդի դարաշրջանը՝ 1550–1700 թվականներին, բերեց սահմանափակ պատրիարխալ միջուկային ընտանիք: Վաղ ժամանակակից աշխարհը՝ 1640-1800 թվականներին, շեշտը դրեց փակ, ընտելացված միջուկային ընտանիքի վրա: Սթոունի եզրակացությունները վիճարկվել են այլ պատմաբանների կողմից․ Փիթեր Լասլեթը և Ալան ՄաքՖարլեյնը կարծում են, որ միջուկային ընտանիքը տարածված է եղել Անգլիայում տասներեքերորդ դարից սկսած:

Վերածննդից հետո նյութականական և հետմոդեռն արժեքները դարձել են ընտանեկան հետազոտությունների առարկա։ 1990 թվականին Ջուդիթ Սթեյսին նշում էր. «Ինձ թվում է, մենք ապրում ենք ընտանեկան պատմության մի անցումային և վիճարկվող շրջափուլում, որը տեղի է ունենում ժամանակակից ընտանիքի կարգի ավարտից հետո»։ 2019 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում ապրում է ավելի քան 110 միլիոն միայնակ անձ։ Ամերիկացի չափահաս բնակչության ավելի քան 50%-ը միայնակ է, մինչդեռ 1950 թվականին այդ ցուցանիշը կազմում էր 22%։ Փենսիլվանիայի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր Ջերեմի Գրինվուդը ուսումնասիրել է, թե ինչպես է տեխնոլոգիական առաջընթացը ազդել ընտանիքի վրա: Նա, մասնավորապես, քննարկում է, թե ինչպես տեխնոլոգիական զարգացումը հանգեցրել է այն բանին, որ ամուսնացած կանայք ավելի շատ են աշխատում, իջեցրել է ծնելիությունը, ավելացրել միայնակ տնային տնտեսությունների թիվը, բերել սոցիալական փոփոխությունների, երկարացրել կյանքի տևողությունը և բարձրացրել թոշակում անցկացվող կյանքի մասնաբաժինը։ Սոցիոլոգ Էլյակիմ Կիսլևը թվարկում է ընտանեկան ինստիտուտի անկման հիմնական շարժիչ ուժերից մի քանիսը՝ կանանց աճող անկախությունը, ամուսնալուծությունների դարաշրջանում ռիսկի դիմելուց խուսափելը, պահանջկոտ կարիերան, կրթության մակարդակի բարձրացումը, անհատականությունը, աշխարհիկացումը, զանգվածային լրատվամիջոցները, աճող միջազգային շարժունակությունը և քաղաքայնացման գործընթացները։

## Տես նաև
* Ընտանիք
* Ընտանիքի տնտեսագիտություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
* Coleman, Marilyn and Lawrence Ganong, eds. *The Social History of the American Family: An Encyclopedia* (4 vol, 2014).  600 articles by scholars; 2144pp; excerpt
*
*
*Field, Corinne T., and Nicholas L. Syrett, eds. *Age in America: The Colonial Era to the Present* (New York University Press, 2015). viii, 338 pp.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

Կատեգորիա:Ընտանիք
Կատեգորիա:Սոցիալական պատմություն