Սոմալիի քաղաքացիական պատերազմ

**Քաղաքացիական պատերազմ Սոմալիում** (սոմալ՝․ Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya), բազմակողմ զինված հակամարտություն, որը սկսվել է Մուհամեդ Սիադ Բարեի ռեժիմի դեմ պայքարով և հանգեցրել է պետականության փլուզմանը և միջկլանային պատերազմին: Միաժամանակ հակամարտությունում ներգրավված են եղել ԱՄՆ զինված ուժերն ու ՄԱԿ-ի խաղաղապահները։

2006 թվականից ի վեր քաղաքացիական պատերազմ է սկսվել Սոմալիի կենտրոնական կառավարության և Իսլամական դատարանների միության իսլամիստների միջև: Իսլամիստների ուժեղացումը և կառավարական զորքերի պարտությունը ստիպել են Եթովպիային իր զորքերը ուղարկել հարևան երկիր։ Եթովպական բանակի Սոմալի ներխուժումից հետո հակամարտությունը թևակոխել է պարտիզանական պատերազմի փուլ։ 2011-2012 թվականներին Քենիայի բանակը (Եթովպիայի բանակի աջակցությամբ) բավականին հաջող գործողություն է իրականացրել իսլամիստների դեմ։ Ներկայում Սոմալիում անվտանգությունը հիմնականում պահպանում է ԱՄԻՍՈՄ խաղաղապահ ուժերը, որոնք Սոմալիի կառավարական ուժերի հետ միասին պայքարում են «Աշ Շաբաբ» խմբավորման դեմ։

## Սիադ Բարրեի անկում
### Զինված ընդդիմություն Սիադ Բարրեի ռեժիմի դեմ
1978 թվականին Եթովպիայի հետ պատերազմում Սոմալիի բանակի պարտությունից հետո Սոմալիի նախագահ Մուհամեդ Սիադ Բարեի իշխանությունը դարձել է ավելի ավտորիտար և կամայական, ինչը նրա վարչակարգի նկատմամբ աճող հակազդեցություն է առաջացրել։ 1978 թվականի ապրիլին մի խումբ դժգոհ սպաներ՝ Մաջերթին կլանի գնդապետ Մուհամմադ Շեյխ Ուսմանի հրամանատարությամբ ձեռնարկել են ռազմական հեղաշրջման անհաջող փորձ։ Բոլոր 17 ենթադրյալ դավադիրները մահապատժի են ենթարկվել: Դավադիրներից մեկը՝ փոխգնդապետ Աբդիլլաահի Յուսուֆ Ահմադը փախել է Եթովպիա՝ աքսորում հիմնելով Սոմալիի փրկության ճակատը (SSF) ուղղված է եղել Սիադ Բարրեի ռեժիմի դեմ: 1982 թվականի հոկտեմբերին փրկության ճակատը միավորվել է արմատական ձախակողմյան Սոմալիի աշխատավորական կուսակցության և Սոմալիի դեմոկրատական ազատագրման ճակատի հետ՝ ստեղծելով Սոմալիի դեմոկրատական փրկության ճակատը (SDFS):
ձախից|մինի|Մոհամմեդ Սիադ Բարե՝ Սոմալիի նախագահ (1969-1991):
1981 թվականի ապրիլին Լոնդոնում բնակվող Իսահակ կլանի մի խումբ էմիգրանտներ ստեղծել են Սոմալիի ազգային շարժումը (SNM)՝ նպատակ ունենալով տապալել Սիադ Բարեի ռեժիմը։ Հետագայում ուժերը իրենց կենտրոնակայանը Լոնդոնից տեղափոխել են Եթովպիա, որտեղից սկսել է զինված պայքարը Սոմալիի կառավարության դեմ։ 1982 թվականի հունվարի 2-ին ուժերը իրականացրել են իր առաջին ռազմական գործողությունը Եթովպիայում՝ ընդդեմ Սոմալիի ռեժիմի և հարձակվել են Բերբերայի մոտ գտնվող Մանդերա բանտի վրա և ազատելով հյուսիսային մի քանի այլախոհների։ Սոմալիի իշխանությունները արձագանքեցին՝ հայտարարելով արտակարգ դրություն, արգելելով տեղաշարժը դեպի հյուսիս Սոմալի կամ դուրս գալը, իսկ հունվարի 8-ին՝ փակելով սահմանը Ջիբութիի հետ՝ կանխելու ապստամբների՝ երկրից փախչելու փորձերը: Հուլիսի կեսերին սոմալիացի ապստամբները՝ Եթովպիայի օդուժի աջակցությամբ ներխուժել են կենտրոնական Սոմալի՝ սպառնալով երկիրը երկու մասի բաժանել։ Նրանց հաջողվել է գրավել Սոմալիի սահմանամերձ Բալումբալե և Գալդոգոբ քաղաքները։ Սոմալիի ղեկավարությունը պատերազմական գոտում հայտարարել է արտակարգ դրություն և օգնություն խնդրել ՆԱՏՕ-ի երկրներից ներխուժումը հետ մղելու համար: ԱՄՆ-ը և Իտալիան սկսել են ռազմական տեխնիկա մատակարարել Սոմալիի ռեժիմին։ Սոմալիի կառավարությունը պնդել է, որ 1985 թվականի հունիսից մինչև 1986 թվականի փետրվարը երեսուն գործողություններ է իրականացրել կառավարական ուժերի դեմ:

1988 թվականի փետրվարին Սոմալիի ազգային շարժման ապստամբները գրավել են երեք գյուղ Տոգոչալեի շրջակայքում՝ փախստականների ճամբարը Եթովպիա-Սոմալի սահմանի մոտ: Այս ժամանակահատվածում եթովպիա-սոմալի հարաբերությունները բարելավվել են: Ապրիլի 4-ին Սիադ Բարեն և Եթովպիայի առաջնորդ Մենգիստու Հայլե Մարիամը ստորագրել են համատեղ կոմյունիկե, որում նրանք պայմանավորվել են վերականգնել դիվանագիտական հարաբերությունները, փոխանակել ռազմագերիներին, սկսել զորքերի փոխադարձ դուրսբերումը սահմանամերձ շրջաններից և դադարեցնել դիվերսիան և թշնամական քարոզչությունը միմյանց դեմ։

### Սոմալիի հեղափոխություն
Եթովպիայի ռազմական օգնության դադարեցման հետ հանդիպելով՝ Սոմալիի ազգային ուժերը հարձակում են սկսել հյուսիսային Սոմալիում: Մայիսի 27-ին ՍԱԻ-ի զորքերը հարձակվել են Բուրաոյի և Հարգեյսաի վրա՝  նրանց վերցնելով վերահսկողության տակ։ Նախագահ Մոհամմեդ Սիադ Հերսիի փեսայի հրամանատարությամբ «Մորգանի» կառավարական ուժերը Հարգեյսան ենթարկել են ծանր հրետակոծության և ինտենսիվ օդային ռմբակոծության։ Դաժան մարտերի արդյունքում երկրի մեծությամբ երկրորդ քաղաքը ավերվել է ավելի քան 70%-ով, Իսահակ կլանի ավելի քան 300 հազար ներկայացուցիչներ քաղաքի բնակիչներից ստիպված են եղել փախչել Եթովպիա։ Հանդիպելով ժողովրդականության անկմանը, ինչպես նաև զինված և կազմակերպված ներքին դիմադրությանը՝ Սիադ Բարրեն սարսափ է առաջացրել Մաջիրթին, Հավիյա և Իսահակ կլանների դեմ։
ձախից|մինի|250x250փքս|Ավերված տներ Հարգեյսայում, 1991
Ըստ որոշ տվյալների՝ 1988 թվականի մայիսի 27-ից մինչև դեկտեմբերի վերջը սպանվել է մոտ 5 հազար իսահակ, որից 4 հազարը զոհվել է մարտերում, իսկ մնացածը այդ թվում՝ կանայք և երեխաներ սպանվել են սվիններով։ 1989 թվականի հուլիսի 14-ին՝ Կուրբան Բայրամ տոնին կառավարական ուժերը առավոտյան աղոթքից հետո ձերբակալել են վեց նշանավոր իմամների: Զորքերը սպանել են իրենց հոգևոր առաջնորդների ձերբակալության դեմ բողոքող 450 մուսուլմանների, ավելի քան 2 հազար մարդ վիրավորվել է։ Հաջորդ օրը 47 հոգի, հիմնականում Իսահակի տոհմից՝ բռնի ուժով տարվել են Ջասիրա լողափ և մահապատժի ենթարկվել։
մինի|250x250փքս|Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակաշրջանի հուշարձան Հարգեյսայում: 1988 թվականին ռմբակոծության ժամանակ քաղաքն ավերվել է ավելի քան 70%-ով։
1990 թվականի սկզբին Սոմալիում մահացել է 50-ից 60 հազար մարդ, ևս մոտ կես միլիոնը փախել է երկրից, մեծ մասը՝ հարևան Եթովպիա։ 1990 թվականի օգոստոսից Միացյալ Սոմալիի Կոնգրեսի ուժերը ակտիվացրել են իրենց գործունեությունը, մի քանի անգամ հարձակվելով Մոգադիշոյի վրա և մինչև տարեվերջում հաղորդվել է, որ նրանք գտնվել են մայրաքաղաքից 50 կմ հեռավորության վրա:

Նոյեմբերի վերջից մինչև տարեվերջ Մոգադիշոյում ավելի քան 150 մարդ է զոհվել հիմնականում՝ Աբգալ և Գալգալո կլանների միջև կռիվների հետևանքով։ Աբգալը մեղադրել է Գալգալոյին այն հարձակումների համար, որոնք հրահրվել են կառավարության կողմից: Բացի այդ՝ բանակին և անվտանգության ուժերին պատկանող անցնող մեքենաների կրակոցներից շատ խաղաղ բնակիչներ են զոհվել։

1990 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1991 թվականի հունվարը՝ ОСК-ն և Սոմալիի հայրենասիրական շարժումը (SPM) մոտեցել են մայրաքաղաքին, սակայն Սիադ Բարեն ռազմական գործողություններ է հրահրել քաղաքում: Դեկտեմբերի 30-ին դաժան կռիվներ են սկսվել Դարոդ կլանի անդամների (որոնցից շատերին զինված էին Սիադ Բարրեն) և Մոգադիշոյի ամենամեծ կլանի՝ Հավիյայի միջև, որի հետևանքով զոհվել են հազարավոր հիմնականում Հավիյայի խաղաղ բնակիչներ։ 1991 թվականի հունվարի 19-ին ОСК զորքերը գեներալ Մուհամմեդ Ֆարահ Աիդիդի հրամանատարությամբ մտել են մայրաքաղաք։ Հունվարի 26-ի երեկոյան Սիադ Բարրեն ստիպված է եղել հեռանալ Մոգադիշոյից՝ մնացած ուժերով նահանջելով դեպի Կիսմայո։ Գյուղում Բարեի նահանջող ուժերը թալանել և ավերել են գյուղերը։ Թալանից ու կռվից փրկվել են միայն երկրի հյուսիսային շրջանները։ Դրանով ավարտվել է Սիադ Բարեի 22-ամյա թագավորությունը։ Դրան զուգահեռ 1991 թվականի հունվարին դադարել են գոյություն ունենալ կառավարությունը, խորհրդարանը, դատական համակարգը, բանակը, ոստիկանությունը, հեռուստատեսությունը, մամուլը։ Երկիրը կանգնած է եղել փլուզման և միջկլանային բախումների եզրին։

## Միջկլանային պատերազմ
### Զինված բախումների սկիզբ
Այն բանից հետո, երբ ապստամբները տապալել են Սիադ Բարեի ռեժիմը՝ Սոմալիի Միացյալ Կոնգրեսը 1991 թվականի հունվարի 29-ին նշանակել է Ալի Մահդի Մուհամմադին որպես ժամանակավոր նախագահ և դիմել այլ խմբակցություններին նոր կառավարություն ձևավորելու առաջարկով: Սակայն մյուս խմբերը չեն ճանաչել Ալի Մահդի Մուհամմեդի կառավարության օրինականությունը։ Միևնույն ժամանակ՝ USC-ում պառակտում է տեղի ունեցել Ալի Մահդի Մուհամմեդի և գեներալ Աիդիդի կողմնակիցների միջև: Խմբերի միջև հակասությունները աստիճանաբար վերաճել են զինված դիմակայության։

Նոյեմբերի 17-ին գեներալ Աիդիդի ստորաբաժանումները, որոնք հիմնականում համալրված են եղել Հավիյա կլանի Խաբար Գեդիր ենթակլանի ներկայացուցիչներով՝ հարձակում են գործել Ալի Մահդի Մուհամեդի դիրքերի վրա, նրանց գլխավորել է Աբղալի ենթակլանը։ Աիդիդի մարտիկներին հաջողվել է գրավել մայրաքաղաքի մեծ մասը, սակայն նրանք չեն կարողացել հեռացնել Ալի Մահդի Մուհամմեդի ուժերը քաղաքի հյուսիսում գտնվող իրենց հենակետերից։ Տարեվերջին Մոգադիշոն հայտնվել է պառակտված վիճակում։ «Աիդիդ»-ի մարտիկները գրավել են քաղաքի հարավային շրջանները, ներառյալ նավահանգիստը և միջազգային օդանավակայանը, մինչդեռ Ալի Մահդի Մուհամեդի ուժերը վերահսկել են նախագահական պալատի շրջակայքը մայրաքաղաքի կենտրոնում և հյուսիսում։ Africa Watch-ն գնահատում է, որ միայն Մոգադիշոյում՝ 1991 թվականի նոյեմբերի 17-ից մինչև 1992 թվականի փետրվարի 29-ը ընկած ժամանակահատվածում 14 հազար մարդ է սպանվել, ևս 27 հազարը վիրավորվել է։

Տարբեր պատերազմող խմբավորումների միջև ռազմական գործողություններից բացի՝ Սոմալիում իրավիճակը սրվել է առաջացող հումանիտար աղետի պատճառով: Մինչև 1992 թվականը մոտ 4,5 միլիոն մարդ գտնվել է սովի, քրոնիկ թերսնման և հարակից հիվանդությունների վտանգի տակ: Ենթադրվում է, որ երկրում ընդհանուր առմամբ մահացել է 300,000 մարդ։

### Պայքար Սոմալիի ազգային ճակատի դեմ
Մինչդեռ Սիադ Բարրային հավատարիմ ուժերը Մոգադիշոյից փախչելուց հետո անցել են Բեյ և Ջուբա նահանգներով/,Աիդիդի գլխավորած զորքերը հետապնդել են նրանց։ Գահընկեց արված նախագահի փեսան՝ Մուհամմադ Սաիդ Հերսին «Մորգանը», վերախմբավորել է Սոմալիի ազգային բանակի մնացորդները և  նախկին առաջնորդ Մասլահի որդու հետ միասին ստեղծել է Սոմալիի ազգային ճակատը (SNF), որը փորձել է պայքարել նախկին ռեժիմի վերականգնման համար։ Մարտին Սիադ Բարրային հավատարիմ ուժերը հարձակում են սկսել Մոգադիշոյին հետ գրավելու համար: Սեպտեմբերին նրանք վերցրել են նաև Բայոդան։

1991 թվականի ապրիլին և սեպտեմբերին Սոմալիի ազգային ճակատը, որը ստեղծվել է նույն թվականի մարտին Մարեհանի կլանի հիման վրա, գեներալ Մորգանի հրամանատարությամբ երկու անգամ փորձել է գրավել Մոգադիշոն, բայց երկու անգամ էլ այն հետ է մզվել Աիդիդի զորքերի կողմից: Միևնույն ժամանակ մարտեր են տեղի ունեցել Կիսմայո քաղաքի շուրջ։ 1991 թվականի ամռանը Սիադ Բարեի կողմնակիցները գրավել են Ռահանվեյն կլանի մայրաքաղաք Բայդոան և բռնաճնշումներ սկսել Ռահանվեյն կլանի տեղի բնակիչների դեմ, որը նրանք համարել են Սիադ Բարեի թշնամին և նրա իշպանության վերադարձի խոչընդոտներից մեկը: 1992 թվականի ամբողջ առաջին կեսին Ռահանվեյն կլանի տարածքում կատաղի մարտեր են տեղի ունեցել Բարրե և Աիդիդի զորքերի միջև, ինչը հանգեցրել է տեղի բնակչության տնտեսական փլուզմանը։

Օգտվելով USC խմբակցությունների միջև տեղի ունեցած մարտերից՝ Ազգային ճակատը ևս մեկ հարձակում է սկսել Մոգադիշոյի վրա (1992 թվականի մարտին)։ Այս գործողության ընթացքում ճակատային ուժերը սպանել են բազմաթիվ խաղաղ բնակիչների, որոնք չեն պատկանել Դարոդ կլանին, այլ եղել են հիմնականում Ռահանվեյն և Հավիյա կլաններից։ Ապրիլին USC ստորաբաժանումները Աիդիդի հրամանատարությամբ ետ են մղել թշնամուն Աֆգոյից և շարժվել են Քենիայի սահմանի մոտ գտնվող Գարբահար քաղաքը գրավելու, որտեղ այդ ժամանակ Սիադ Բարեն հիմնել է իր բազան։ Հակահարձակման անցնելով՝ գեներալ Աիդիդի զորքերը մտել են Ազգային ճակատի վերահսկվող տարածքները, որոնք բնակեցված են եղել Մարեհանի ենթակլանով՝ հարձակվելով Մարեհանի և Դարոդի կլանի խաղաղ բնակիչների վրա, ինչպես նաև արշավանքներ կազմակերպելով Քենիայի սահմանով: Պարտված Մուհամեդ Սիադ Բարրեն նույն տարվա մայիսին փախել է հարևան Քենիա։ Այնուամենայնիվ Քենիայի զինվորականների օգնությամբ ճակատի ուժերը՝ Սաիդ Հերսի «Մորգանի» հրամանատարությամբ հետ են գրավել Գեդո շրջանը և հոկտեմբերին գրավել են նաև Բարդերան։

1992 թվականի փետրվարին Ազգային ճակատը գեներալ «Մորգանի» հրամանատարությամբ գրավել է Կիսմայո նավահանգիստը և շարժվել դեպի Մոգադիշո։ 1992 թվականի ապրիլի վերջին Մորգանի զորքերը՝ մի քանի հազար մարդ, արդեն գտնվել են Մոգադիշոյից 30 կմ դեպի արևմուտք։ Այստեղ կռիվ է սկսվել Սոմալիի ազատագրական բանակի գեներալ Աիդիդի և Ազգային ճակատի (նախկին նախագահ Մուհամեդ Սիադ Բարեի կողմնակիցների Սոմալիի ազգային ճակատ) գեներալ «Մորգանի» միջև։ Գեներալ «Մորգանը» պարտություն է կրել և փախել հյուսիս-արևմուտք՝ Բայդոա։ Շուտով Բայդոան ընկել է Աիդիդի զորքերի ձեռքը և նրանից հետո՝ ապրիլի 28-ին, գեներալ «Մորգանը» կորցրել է Գարբահարե քաղաքը, նախկին նախագահ Սիադ Բարեի նստավայրը: Բնակավայրը կորցնելուց հետո Սիադ Բարեն փախել է Սոմալիից և այդպես էլ չի վերադարձել մինչև իր մահը՝ 1995 թվականը։ Մինչդեռ 1992 թվականի մայիսի 15-ին Սոմալիի ազատագրական բանակը մեկուկես ժամ մարտից հետո Կիսմայոյին հետ է գրավել։

1993 թվականի հունվարի 25-ին գեներալ Մորգանը կրկին հարձակվել է Կիսմայոյի վրա, որն այն ժամանակ վերահսկվել է Էիդի դաշնակից գնդապետ Օմար Ջեսսի զորքերի կողմից։ ՄԱԿ-ի խաղաղապահները հարձակվել են խաղաղության պայմանագրերը խախտած գեներալ Մորգանի զորքերի վրա և նա պարտություն է կրել։ Սակայն երկրորդ փորձի ժամանակ Մորգանի զորքերը գրավել են Կիսմայոն և այնտեղից դուրս քշել Օմար Ջեսսի զորքերը։ 1993 թվականի մարտի 17-ին ամերիկյան զորքերի աջակցությամբ Աիդիդի ուժերը հետ են գրավել Կիսմայոն։

Որոշ աղբյուրների համաձայն՝ Մորգանը ներգրավված է եղել 1996 թվականի հուլիսի 28-ին Մոգադիշոյի փողոցներում գեներալ Էյդիդի դեմ հարձակման մեջ, որի ժամանակ վերջինս ծանր վիրավորվել է և շուտով մահացել։

2001 թվականին գեներալ Մորգանը միացել է Սոմալիի հաշտեցման և վերակառուցման խորհրդին (SRRC), որը ստեղծվել է այդ տարվա մարտին: 2004 թվականի հոկտեմբերին Մորգանը փորձել է վերագրավել Կիսմայոն խաղաղության կոնֆերանսի ժամանակ՝ անցումային իշխանություններ ստեղծելու համար, սակայն պարտվել է Ջուբայի հովտի դաշինքին և ռազմական ճնշման տակ ստիպված է եղել միանալ բանակցային գործընթացին և ճանաչել Սոմալիի Անցումային Դաշնային կառավարությունը։

1991 թվականին, երբ Մորգանը Սիադ Բարեի կառավարության պաշտպանության նախարարն է եղել, նա իր հրամանատարության տակ ունեցել է 54,000 զինվոր։ 14 տարի անց նրա հրամանատարության տակ գտնվող այս բանակից մնացել է ընդամենը 1 հազար զինվոր։

### ՄԱԿ-ի խաղաղապահ գործողություն Սոմալիում
1992 թվականի հունվարին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը Սոմալիի վրա զենքի էմբարգո է սահմանել։ Սոմալիում տեղի ունեցած հումանիտար աղետի ֆոնին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը ապրիլի 24-ին ստեղծել է UNOSOM I առաքելությունը։ Շուտով խոսվել է նաև Սոմալիում չորս խաղաղապահ գումարտակ տեղակայելու մասին՝ հումանիտար գործողությունները պաշտպանելու համար։ Այնուամենայնիվ, այդ գումարտակներից առաջինը (պակիստանցի), որը նույն տարվա աշնանը տեղակայվել է Մոգադիշոյում՝ բացահայտ թշնամանքով է ընդունվել տեղի խմբերի կողմից: Հոկտեմբերի 28-ին գեներալ Աիդիդը հայտարարել է մայրաքաղաքում պակիստանյան UNOSOM գումարտակի հետագա ներկայության արգելքի մասին։ Շուտով նրա զորքերը կրակ են բացել օդանավակայանը վերահսկող UNOSOM ուժերի վրա, իսկ Ալի Մուհամեդ Մահդիի զորքերը կրակել են մատակարարման նավերի վրա, որոնք փորձել են մտնել Մոգադիշո նավահանգիստ: Նոյեմբերի 13-ին Պակիստանի զորքերը, որոնք վերահսկել են Մոգադիշոյի օդանավակայանը՝ բախվեցին գեներալ Աիդիդի ստորաբաժանումների հետ։

Դեկտեմբերի 3-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդն ընդունել է 794 բանաձևը, որը հիմնվելով ՄԱԿ-ի կանոնադրության VII գլխի վրա լիազորել է Սոմալի մեկնող միջազգային ուժերին օգտագործել «բոլոր անհրաժեշտ միջոցները»՝ մարդասիրական օգնության անխոչընդոտ առաքումը ապահովելու համար։ Գործողությունը կոչվել է «Հույսի վերածնունդ» ( ): Միավորված ազգերի կազմակերպության աշխատանքային խումբը, որը բաղկացած է ավելի քան 20 երկրների կոնտինգենտներից, գլխավորում էր Միացյալ Նահանգները։ Դեկտեմբերի 9-ին ՄԱԿ-ի ինտեգրված աշխատանքային խմբի առաջին ստորաբաժանումները վայրէջք կատարեցին Մոգադիշոյի մերձակայքում գտնվող ափին: Դեկտեմբերի 13-ին ամերիկյան զորքերը վերահսկողություն հաստատեցին Բելեդվեյնի օդանավակայանի վրա, իսկ դեկտեմբերի 16-ին նրանք գրավել են Բայդոան։ Գործողությունը հաջող է անցել, բայց ՄԱԿ-ի ուժերը թույլ են տվել իրենց ներքաշվել ներսոմալիական հակամարտության մեջ և սկսել են հարձակվել երկրի նախագահի թեկնածուներից մեկի՝ պատերազմի ղեկավար Մուհամեդ Աիդիդի զինյալների կողմից: Խաղաղապահների և գրոհայինների միջև մի քանի բախումներից հետո՝ երբ հակամարտությունը սրվել է 1993 թվականի հոկտեմբերի 3-ին, 18 ամերիկացի զինվոր է սպանվել գործողության ընթացքում և երկու ուղղաթիռ է խփվել: ԱՄՆ-ում այս իրադարձությունները հանրության կողմից ընկալվեցին որպես Սոմալիի քաղաքացիական պատերազմին Ամերիկայի ներգրավվածության նշան, որը ստիպեց նախագահ Քլինթոնին դուրս բերել ամերիկյան զորքերը Սոմալիից: 1995 թվականի մարտին երկիրը լքել են նաև ՄԱԿ-ի ստորաբաժանումները այլ երկրներից։ 1996 թվականին Աիդիդի մահից հետո ղեկավարի դերը փոխանցվել է նրա որդուն՝ Հուսեյն Ֆարահ Աիդիդին, բայց նրա խմբակցությունն այլևս երբեք մեծ դեր չի խաղացել երկրի կյանքում:

Հակամարտությունը մտել է թաքնված փուլ, ռազմական բախումներ են տեղի ունեցել միայն տնտեսական պատճառներով, ինչպիսիք են զենքի շուկայից եկամուտների բաժանումը կամ ռեսուրսների արտահանման վերահսկողությունը։ Սոմալին դարձել է Հնդկական օվկիանոսի ծովահենների բազան: Նավերի և պատանդների գրավումը հաճախակի երևույթ է դարձել։ Ծովահեններն օգտագործել են նավակներ և զենքեր՝ գնդացիրներ և նռնականետեր։

2000 թվականին փորձ է արվել միավորել երկիրը, երբ ռազմավարների ներկայացուցիչները, հանդիպելով Ջիբութիի Արտա քաղաքում՝ նախագահ են ընտրել խորհրդային համալսարանի շրջանավարտ Աբդուլ-Կասիմ Սալաթ Հասանին: Սակայն Եթովպիայի կողմից աջակցվող պատերազմական ղեկավարները հրաժարվել են հնազանդվել նրան։ 2004 թվականին Եթովպիան լոբբինգ է ա արել այլընտրանքային ժամանակավոր կառավարության ստեղծման համար՝ Աբդուլահի Յուսուֆ Ահմեդի գլխավորությամբ:
աջից|մինի|280x280փքս|Աբդուլահի Յուսուֆ Ահմեդ

## Պատերազմ իսլամիստների հետ և ռազմական գործողությունների շարունակություն
2006 թվականի գարնանը Մոգադիշոն դարձել է Իսլամական դատարանների միության (CUI) իսլամիստների և Խաղաղության վերածննդի հակաահաբեկչական դաշինքի ամերիկամետ դաշտային հրամանատարների մարտերի թատերաբեմ: Մայիսին Սոմալիի հարավում խմբակային մարտեր են սկսվել, որոնք շատ ավելի լուրջ են եղել, քան նախորդ տասը տարիներին: Իսլամական դատարանների միությունը բախվել է ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող TFG համադաշնության հետ: Հունիսի 5-ին Իսլամական դատարանների միությունը լիակատար վերահսկողություն է հաստատել մայրաքաղաքի վրա, դաշտային հրամանատար «Ինդաադի» կազմավորումները որոշիչ դեր են խաղացել։

2006 թվականի հունիսի 14-ին Իսլամական դատարանների միության իսլամիստները, ծանր տեխնիկայի աջակցությամբ, երեք կողմերից մտել են Ջուհար քաղաք՝ գործնականում չհանդիպելով լուրջ դիմադրության, իսկ հաջորդ օրը նրանք գրավել են Բելեդվեյնին, որոնց վերահսկողության տակ է անցել Սոմալիի ողջ հարավը։

Հուլիսի 21-ին ICU-ի ղեկավար շեյխ Հասան Դահիր Աուեյսը կոչ է արել *«սոմալիի ժողովրդին [[Ջիհադ|սուրբ պատերազմ]] սկսել եթովպացիների դեմ Սոմալիում»*:

Սեպտեմբերի 24-ին Իսլամական դատարանների միությունը առանց կռվի վերահսկողություն է հաստատել ռազմավարական Կիսմայո նավահանգստի վրա:

Մի քանի ամիսների ընթացքում Իսլամական դատարանների միության իսլամիստներն արդեն վերահսկել են Սոմալիի հարավային տասը շրջաններից յոթը, այդ թվում՝ Մոգադիշոն: Նրանք այն անվանել են «աննախադեպ կայունության» և «հանցագործության դեմ պայքարում հսկայական հաջողության» ժամանակաշրջան: Ճանապարհների արգելապատնեշների հեռացումը, բեկորների մաքրումը, օդանավակայանների և ծովային նավահանգիստների բացումը և դատական լայն համակարգի շեշտադրումը հանգեցրել են անվտանգության և ազատության բարձրացմանը։ 1991 թվականին Սոմալիի փլուզումից հետո առաջին անգամ ներկայիս ռեժիմը լայն աջակցություն է ստացել (95%): Նշվել է, որ հասարակ քաղաքացիները կրկին կարող են ապահով քայլել Մոգադիշոյի փողոցներով: ՀՔԾ-ն կտրուկ դեմ է արտահայտվել և պնդել է, որ բոլոր օտարերկրյա զորքերը պետք է լքեն երկիրը։ Հետագա բանակցությունները խթանեցին որոշ երկխոսություն ուժերի միջև, սակայն ձախողվել են 2006 թվականի երկրորդ կեսին: Արդյունքում Եթովպիան մոբիլիզացրել է իր զորքերը։ 2006 թվականի նոյեմբերին հրապարակված ՄԱԿ-ի զեկույցը մտահոգություն է առաջացրել երկիր զենքի անվերահսկելի հոսքի վերաբերյալ, որը ներառում է մատակարարման էմբարգոն խախտող տասնյակ պետություններ: Միաժամանակ մտավախություն առաջացավ, որ Սոմալին կարող է դառնալ Եթովպիայի և Էրիթրեայի միջև ռազմական գործողությունների ասպարեզ։ ՀՔԾ-ում օտարերկրյա զինյալների առկայությունը անհանգստություն է առաջացրել Արևմուտքում, իսկ Սոմալիի նկատմամբ ԱՄՆ քաղաքականությունը որոշակի բնույթ է ստացել։ ԱՄՆ-ի պաշտոնյաները պնդել են, որ ղեկավարությունը գտնվում է Ալ-Քաիդայի վերահսկողության տակ և դա կարող է դիտվել որպես ԱՄՆ-ի կողմից Եթովպիայի գործողություններին աջակցելու պատճառ:

### Եթովպիական միջամտություն
2006 թվականի դեկտեմբերի 13-ին իսլամիստները արգելափակել են Բայդոան՝ Սոմալիի Անցումային Դաշնային կառավարության վերահսկողության տակ գտնվող միակ քաղաքը, իսկ դեկտեմբերի 21-ին սկսել են գրոհել քաղաքը։ Դեկտեմբերի 24-ին Եթովպիայի ռազմաօդային ուժերը ավիահարվածներ են հասցրել իսլամիստների դիրքերին։ Եթովպիայի տեղեկատվության նախարար Բերհան Հայլուն ասել է, որ՝ «Եթովպիայի կառավարությունը երկար ժամանակ համբերատար է եղել, բայց այժմ որոշում է կայացվել ինքնապաշտպանական միջոցներ ձեռնարկել։ Մենք մտադիր ենք հակահարված տալ Իսլամական դատարանների միության ագրեսիվ ծայրահեղական ուժերին և միջազգային ահաբեկչական խմբավորումներին»: Իսլամիստների դիրքերը Բելեդվեյնեում, Բանդիրադլիում, Դինսուրում և Բուր-Հակաբում ենթարկվել են ավիահարվածների։ Նույն օրը Եթովպիայի կառավարությունը հայտարարեց «Միացյալ իսլամական դատարանների և օտարերկրյա ահաբեկչական խմբավորումների ծայրահեղականների դեմ» գործողություն սկսելու մասին՝ դրանով իսկ պաշտոնապես պատերազմ հայտարարելով Իսլամական դատարանների միությանը: Դեկտեմբերի 25-ին մտնելով Սոմալիի տարածք և գրավելով սահմանամերձ Բելեթ Ուեյն քաղաքը, կառավարական զորքերը Եթովպիայի բանակի և օդուժի աջակցությամբ հարձակում սկսեցին Իսլամական դատարանների միության դիրքերի դեմ։ Առավոտյան իսլամիստները հեռացել են Բուրհակաբայից։ Դրանից հետո եթովպիա-սոմալիական զորքերը գրավեցին հարավում՝ Դինսոր և Գալկայո քաղաքները, իսկ հյուսիսում՝ Բուլոբարդե քաղաքները, որից հետո հարձակումը շարունակվեց Ջովհարի ուղղությամբ։ Դեկտեմբերի 27-ին դաշնակիցները գրավեցին Ջովհարը։ Ջովհարի անկումից հետո եթովպիա-սոմալիական զորքերը շարժվեցին դեպի Մոգադիշո։ Մայրաքաղաքից 30 կմ հեռավորության վրա զորքերը կանգ առան և սկսեցին նախապատրաստվել քաղաքի վրա հարձակմանը: Դեկտեմբերի 28-ին իսլամիստներն առանց կռվի հեռացան Մոգադիշոյից, որից հետո մայրաքաղաք են մտել Անցումային դաշնային կառավարության և Եթովպիայի միացյալ ուժերը։

Կորցնելով մայրաքաղաքը՝ ՀՔԾ ստորաբաժանումները նահանջել են դեպի Կիսմայո։ 2007 թվականի հունվարի 1-ին եթովպիա-սոմալիական զորքերը գրավել են Կիսմայոն և գրավել են նաև Ջիլիբ քաղաքը։ Հունվարի 13-ին Սոմալիի կառավարությունը երկրում երեք ամսով արտակարգ դրություն է հայտարարել։ Նույն օրը Սոմալիի Անցումային Դաշնային կառավարության զորքերը Եթովպիայի զորքերի աջակցությամբ գրավել են իսլամիստների դիմադրության վերջին հենակետը՝ Ռաս Կամբոնի գյուղը։ Սակայն Իսլամական դատարանների միության ջոկատները, որոնք ցրվել են Քենիայի հետ սահմանի անտառում, անցել են պարտիզանական պատերազմի։ Այս իրադարձությունների ֆոնին ԱՄՆ-ը 1994 թվականից ի վեր առաջին անգամ միջամտել է Սոմալիի իրադարձություններին։ Ամսվա ընթացքում ամերիկյան ինքնաթիռները մի քանի ավիահարվածներ են հասցրել Սոմալիի հարավում գտնվող ՀՔԾ-ի և Ալ-Քաիդայի ղեկավարների կասկածելի վայրերին: Հունվարի 23-ին Եթովպիան սկսել է իր զորքերը դուրս բերել քաղաքացիական պատերազմից տուժած երկրից։

2007 թվականի փետրվարից մայիս ամիսներին մայրաքաղաքից հեռացել է մոտ 400 հազար մարդ, որից 125 հազարը հետագայում վերադարձել է։ Այնուամենայնիվ, մի կողմից իսլամիստների, մյուս կողմից անցումային կառավարության և Եթովպիայի զորքերի կազմավորումների միջև անվերջ զինված բախումները շարունակել են խաղաղ բնակչության զանգվածային արտագաղթի պատճառ դառնալ։ Ըստ ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով գերագույն հանձնաժողովի տվյալների՝ նույն թվականի հունիսին Մոգադիշոյից փախել է 6 հազար մարդ, իսկ հաջորդ ամիս քաղաքից փախածների թիվն արդեն կազմել է 21 հազար մարդ։

Այս հակամարտությունն ավարտվեց նրանով, որ Եթովպիան դուրս բերեց իր զորքերը Սոմալիից։ 2007 թվականի դրությամբ Իսլամական դատարանների միության մարտիկներից զոհվել է 225 եթովպացի զինվոր, այդ ժամանակահատվածում կորուստները կազմել են մոտ 8000 մարդ։

2008 թվականի ապրիլին Խաբար-Գիդիր (Սալեբան, Այր, Դուդուբլե) ցեղերի առաջնորդները հռչակել են *Հիման և Չեբ Ինքնավար Տարածք* Ադադո կենտրոնով Մուհամեդ Ահմեդ Ադենի (Թեյի) գլխավորությամբ։

### Պատերազմ Սոմալիում Եթովպիայի զորքերի դուրսբերումից հետո
2009 թվականի հունվարի 25-ին Եթովպիայի բանակը դուրս է եկել Սոմալիից՝ թողնելով անցումային կառավարություն և Աֆրիկյան միության զորքերի մի խումբ: Հաջորդ օրը արմատական իսլամիստական «Ալ-Շաբաբ» շարժման զինյալները առանց դիմադրության գրավել են Բայդոան։ Այս ֆոնին հունվարի 31-ին Ջիբութիում երդվել է Սոմալիի Անցումային խորհրդարանի նոր նախագահը։ Նա դարձել է չափավոր իսլամիստ Շարիֆ Շեյխ Ահմեդը: Սակայն շուտով Ալ-Քաիդայի առաջնորդներից Աբու Յահիա ալ-Լիբին ջիհադի կոչ է արել նոր նախագահի դեմ՝ մեղադրելով նրան Միացյալ Նահանգների խամաճիկ լինելու մեջ, իսկ մեկ ամիս անց՝ Ալ- Քաիդան՝ Ուսամա բենը, կոչ է արել տապալել նոր նախագահ Լադենին։ Չնայած դրան, փետրվարին Շարիֆ Ահմեդը համաձայնել է զինադադար կնքել իսլամիստների հետ և անգամ Սոմալիում շարիաթի օրենքներ մտցնել։ Մարտի 10-ին կառավարությունը քվեարկել է Սոմալիում շարիաթի օրենքը ներմուծելու օգտին, իսկ ապրիլի 18-ին այս որոշումը հաստատվել է անցումային խորհրդարանի կողմից։

Սակայն երկրում քաղաքացիական պատերազմը չի դադարել։ Եթովպական զորքերի դուրսբերումից հետո երկրի հարավային հատվածը շուտով անցել է արմատական իսլամիստների վերահսկողության տակ, որոնք փոխարինել են տեղական ինքնակառավարման մարմիններին և վերահսկվող տարածքում շարիաթի օրենքներ են մտցրել։ 2009 թվականի մայիսի 7-ին իսլամիստները հարձակվել են Մոգադիշոյի վրա, գրավել են քաղաքի մեծ մասը, բայց չկարողացան տապալել կառավարությունը, որը պահել է իր վերահսկողության տակ մնացած մի քանի քառակուսի կիլոմետրը:

2010 թվականի օգոստոսին պաշտոնապես հայտարարվել է դաշնային Սոմալիի կազմում նոր ինքնավար շրջանի ձևավորման մասին։ Տեղական վարչակազմը, որը կոչվել է Ավդալենդ կամ Ադալ նահանգ չի ճանաչել անջատողական Սոմալիլենդի կառավարության պահանջները ինքնիշխանության կամ նրա տարածքի նկատմամբ:

2011 թվականի գարնանը Սոմալիի տարածքում առաջացել են ևս մեկ ինքնահռչակ պետություն։ 2011 թվականի ապրիլի 3-ին Քենիայի մայրաքաղաք Նայրոբիում հռչակվել է **Ազանիա** նահանգի անկախությունը, որի նախագահը եղել է Մուհամեդ Աբդի Գանդին։

2011 թվականի հուլիսի դրությամբ անցումային կառավարությունը վերահսկել է Մոգադիշոյի 60%-ը: Սակայն անցումային կառավարության զինված ուժերը շատ թույլ են եղել եւ չեն կարողացել զսպել Ալ-Շաբաբի զորքերի առաջխաղացումը։ Միայն Աֆրիկյան միության խաղաղապահ ուժերը (20 հազար զինվոր Ուգանդայից, Բուրունդիից և մի շարք այլ երկրներից) խանգարել են իսլամիստներին ամբողջական վերահսկողություն հաստատել Մոգադիշոյում։ Վերջին շրջանում իրավիճակը ռազմաճակատներում կայունացել է. Ալ-Շաբաբը վերահսկել է Սոմալիի հարավային և կենտրոնական շրջանները, ինչպես նաև Մոգադիշոյի 40%-ը: Անցումային կառավարությունը աֆրիկացի խաղաղապահների հետ վերահսկել է Մոգադիշոյի 60%-ը։ Երկրի մնացած տարածքները գրավված են եղել անկախ պետությունների կողմից։ Անցումային կառավարության վիճակը սրվել է ներքաղաքական բախումներով և կառավարական զորքերի թալանով։

Օգոստոսի 6-ին Մոգադիշոն ամբողջությամբ ազատագրվել է գրոհայիններից։ Մինչդեռ իրենք՝ զինյալները, մայրաքաղաքից առնվազն 100 կիլոմետրանոց նահանջն անվանել են «մարտավարական մանևր»։

2011 թվականի հոկտեմբերի 4- ին Մոգադիշոյում հզոր պայթյուն է որոտացել, որի հետևանքով զոհվել է ավելի քան 80 մարդ։ Ահաբեկիչը ականապատ մեքենայով պայթուցիկ սարք է գործարկել կառավարական թաղամասում. Զոհվածների և վիրավորների թվում եղել են բազմաթիվ զինվորականներ, անվտանգության ուժեր, ուսանողներ։ Միջազգային հանրությունը խստորեն դատապարտել է ահաբեկչությունը։ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բան Կի Մունը դա զզվելի է անվանել։ Պայթյունի պատասխանատվությունը ստանձնել է Ալ-Շաբաբը, իսկ ահաբեկիչները խոստացել են, որ հարձակումները կշարունակվեն։

### Քենիայի միջամտություն
2011 թվականի հոկտեմբերի 13-ին «Բժիշկներ առանց սահմանների» ոչ կառավարական կազմակերպությունում աշխատող Իսպանիայի երկու քաղաքացիներ առևանգվել են Քենիայում ալ-Շաբաբի կողմից: Նրանք աշխատել են սոմալիի փախստականների ճամբարում, որտեղ ապրել են մոտ 500 հազար մարդ։ Ի պատասխան «Բժիշկներ առանց սահմանների» կազմակերպությունը մասամբ դադարեցրել է իր գործունեությունը Քենիայում։ Առեւանգվածներից մեկի՝ Մարի Դեդիեի մահվան մասին հայտնի է դարձել հոկտեմբերի 19-ին։

2011 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Քենիայի բանակը ռազմական գործողություն է սկսել Ալ-Շաբաբի դեմ՝ ի պատասխան օտարերկրացիների առևանգումների։ Կիրակի օրը ռազմական տեխնիկայի սյունակներ են հատել Սոմալիի սահմանը։ Ռեյդի նպատակը, ինչպես հայտարարել են Քենիայի իշխանությունները, սահմանամերձ շրջաններից ալ-Շաբաբ կազմավորումներին դուրս մղելն էր և զինյալների մուտքը Քենիայի տարածք: Իսլամիստները սպառնացել են վրեժ լուծել Քենիայից իր տարածքում, եթե նա դուրս չբերի իր զորքերը Սոմալիից։ Արմատականները «ջիհադ» են հայտարարել քենիացի զինվորականների դեմ, որոնք Սոմալիի կառավարության ուժերի հետ համատեղ իրականացրել են Ալ-Շաբաբի զինյալների ոչնչացման գործողությունը։

2011 թվականի նոյեմբերի 19-ին Եթովպիայի բանակը ներխուժել է Սոմալի՝ օգնելու Քենիային Ալ-Շաբաբի դեմ հարձակման ժամանակ։

2012 թվականի հունիսին Քենիայի զորքերը պաշտոնապես ենթարկվել են AMISOM առաքելությանը։

2012 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Սոմալիի հարավում գտնվող ալ-Շաբաբի գլխավոր հենակետը Կիսմայո քաղաքը գրավվել է կատաղի մարտի ժամանակ: Գործողության ընթացքում քենիական զորքերը նավերից վայրէջք են կատարել քաղաքում։

### Պետականության վերականգնում
[մինի|300x300փքս|Խաղաղապահ ուժերի քենիացի հրետանավորները [Կիսմայոյի օդանավակայանում հետ են մղում Ալ-Շաբաբի ուժերի հարձակումը, օգոստոսի 22, 2013]]
2012 թվականի օգոստոսի 20-ին Ազգային հիմնադիր ժողովը, որը ձևավորվել է կլանային և տարածաշրջանային էլիտաների ներկայացուցիչների կողմից, ընտրել է Սոմալիի Դաշնային խորհրդարանը։

2012 թվականի օգոստոսին Մոգադիշոյի հիմնադիր ասամբլեան ընդունել է ժամանակավոր Սահմանադրություն, որով Սոմալին սահմանել է որպես դաշնություն։ Ձևավորվել է Դաշնային կառավարությունը՝ առաջին մշտական միջազգայնորեն ճանաչված կառավարությունը երկրում քաղաքացիական պատերազմի բռնկումից հետո։

2012 թվականի սեպտեմբերի 10-ին խորհրդարանը երկրի նախագահ է ընտրել Հասան Շեյխ Մահմուդին։ Նրա օրոք երկրի տարածքի մեծ մասը վերադարձել է Սոմալիի կառավարության վերահսկողությանը։ 2013 թվականի ապրիլին առաջին անգամ բանակցություններ են տեղի ունեցել կենտրոնական կառավարության և Սոմալիլենդի իշխանությունների միջև։ 2013 թվականի օգոստոսին Ջուբալանդի իշխանությունների հետ պայմանագիր է ստորագրվել այնտեղ ինքնավար կառավարություն ստեղծելու և տեղի զինված ուժերը ազգային բանակին ինտեգրելու վերաբերյալ։ Ստեղծվել են նաև Գալմուդուգի և Հարավ-Արևմտյան նահանգների (Հարավ-Արևմտյան Սոմալի) ինքնավար վարչակազմեր։

Սակայն ալ-Շաբաբը շարունակել է պայքարը: Այսպիսով, 2012 թվականի սեպտեմբերի 12-ին երեք մահապարտ ահաբեկիչներ պայթուցիկ սարքեր են գործարկել հյուրանոցի դիմաց, որտեղ նախագահը բանակցություններ է վարել Քենիայի արտաքին գործերի նախարարի հետ։ 2014 թվականին Ալ-Շաբաբի զինյալները երկու անգամ անհաջող ներխուժել են նախագահական նստավայր՝ 2014 թվականի փետրվարի 21-ին և հուլիսի 8-ին։ AMISOM-ի խաղաղապահները գործնականում միակ ուժն են եղել, որը կարողացել է համեմատաբար զսպել զինված բախումները, և նույնիսկ այն ժամանակ հիմնականում մայրաքաղաքում և երկրի ռազմավարական կարևոր տարածքներում:

### «Հնդկական օվկիանոս» գործողություն
2014 թվականի օգոստոսին սկսվել է «Հնդկական օվկիանոս» գործողությունը, որը կազմակերպվել է Սոմալիի ուժերի կողմից: Սեպտեմբերի 1-ին ամերիկյան անօդաչու թռչող սարքը արկ է արձակել, որը սպանել է ալ-Շաբաբի առաջնորդ Գոդանին: Այս իրադարձությունն ընկալվել է որպես մեծ հաղթանակ, և հիմնական ուժերի ցրման և խմբակցությունների պառակտման ակնկալիքով Սոմալիի կառավարությունը 45-օրյա համաներում հայտարարել է չափավոր ալ-Շաբաաբի զինյալների համար։

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* Коновалов И. П. «Распад государства и гражданская война в Сомали». 14 октября 2010 года
* Коновалов И. П. «СОМАЛИ: бесконечность войны». 18 Февраля 2014 года
* В. В. Куделев. Ситуация в Сомали: май 2012 года
* В. В. Куделев. Ситуация в Сомали: апрель 2013 г.
* В. В. Куделев. Ситуация в Сомали: июнь 2014 г.
* Валецкий Олег Витальевич. «Война в Сомали-история и современность»

Կատեգորիա:1980-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:1990-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հակամարտություններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:2000-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:2010-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:2015 հակամարտություններ
Կատեգորիա:2016 հակամարտություններ
Կատեգորիա:2022 հակամարտություններ
Կատեգորիա:2024 հակամարտություններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի հակամարտություններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատերազմներ
Կատեգորիա:Անջատողականություն
Կատեգորիա:Ապակենտրոնացում
Կատեգորիա:Աֆրիկայի ժողովուրդների պատերազմներ
Կատեգորիա:Գործող հակամարտություններ
Կատեգորիա:Եթովպիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Պատերազմներ
Կատեգորիա:Սառը պատերազմի հակամարտություններ
Կատեգորիա:Սոմալի
Կատեգորիա:Սոմալիի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Սոմալիի պատմություն
Կատեգորիա:Սոմալիի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Սոմալիլենդ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պատերազմներ