Վալենտինա Գրիզոդուբովա

**Վալենտինա Ստեպանովնա Գրիզոդուբովա** (, ) խորհրդային օդաչու, գնդապետ, ռեկորդային թռիչքներից մեկի մասնակից, Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից, առաջին կինը, որն արժանացել է Խորհրդային Միության հերոսի (1938) և Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի (1986) կոչումների։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 1-ին գումարման պատգամավոր։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Վալենտինա Գրիզոդուբովան գյուտարար և օդաչու Ստեպան Վասիլևիչ Գրիզոդուբովի դուստրն է։ Ծնվել է Խարկովում 1909 թվականի մայիսի 10-ին (հին տոմարով ապրիլի 27-ին)։ Հայրը եղել է ազնվական, Խարկովի ժառանգական պատվավոր քաղաքացի, էլեկտրամեխանիկ  տեխնիկ, գյուտարար և ինքնաթիռաշինարար, մայրը՝ Նադեժդա Անդրեևնա Կոմարենկոն, դերձակուհի՝ գյուղացիական ընտանիքից։

Գրիզոդուբովների տանը եղել է երկու մեծ դաշնամուր և գրադարան, որը ժառանգել է իր նախապապից։ Վալենտինան մանկուց շատ է կարդացել, սովորել է գերմաներեն և ֆրանսերեն, զբաղվել է երաժշտությամբ և երգել մոր հետ, ով գեղեցիկ ձայն ուներ։ Նադեժդա Անդրեևնան օգնել է Ստեպան Վասիլևիչին ինքնաթիռաշինության գործում՝ պատրաստելով թևերի շրջանակների համար կտավե ծածկույթներ։ Ստեփան Վասիլևիչի կողմից կառուցված առաջին երկու ինքնաթիռները թռիչք են կատարել ընդամենը մի քանի վայրկյան, բայց երրորդը վստահորեն թռիչք է կատարել։ Ընդամենը երկուսուկես տարեկան հասակում Վալենտինան Խարկովի օդանավակայանից թռել է հոր ինքնաթիռով․ նա շատ կապված է եղել հոր հետ։ 14 տարեկանում իր առաջին թռիչքն է կատարել Կոկտեբելում կայացած սավառնակային հավաքի ժամանակ։ Հայտնի սավառնակային հավաքներից մեկի ժամանակ Վալենտինան ծանոթացել է Սերգեյ Կորոլյովի հետ։

Միջնակարգ ու երաժշտական դպրոցներն ավարտելուց հետո ընդունվել է Խարկովի կոնսերվատորիայի դաշնամուրի դասարան  և միաժամանակ Խարկովի տեխնոլոգիական ինստիտուտ։

### Աէրոակումբի մարզուհի
1928 թվականի նոյեմբերի 4-ին, Խարկովի տեխնոլոգիական ինստիտուտում ուսանելու տարիներին ընդունվել է Խարկովի կենտրոնական աէրոակումբի առաջին հավաքակազմ: Երեք ամսում ավարտել է աէրոակումբը: Խարկովում թռիչքային ուսուցումը շարունակելու հնարավորություններ չեն եղել, ուստի Գրիզոդուբովան թողել է ինստիտուտը և ընդունվել ՕՍՕԱՎԻԱԽԻՄ-ի Տուլայի 1-ին թռիչքային-սպորտային դպրոց: 1929 թվականին ընդունվել է Պենզայի թռիչքային հրահանգիչների դպրոց․ զբաղվել է ճախրասավառնմամբ:

1930-1933 թվականներին Տուլայի «Դոբրոլյոտ» աէրոակումբում աշխատել է որպես թռիչքային հրահանգիչ՝ մարզելով տասնյակ երիտասարդ օդաչուների: Նրա շրջանավարտների թվում է եղել Խորհրդային Միության ապագա կրկնակի հերոս Բորիս Սաֆոնովը:

Այնուհետև, որպես հրահանգիչ, աշխատել է մերձմոսկովյան Տուշինո գյուղի մոտ գտնվող թռիչքային դպրոցում։

1934-1935 թվականներին որպես օդաչու աշխատել է Մոսկվայի Կենտրոնական օդանավակայանում տեղակայված Գորկու անվան  ագիտէսկադրիլիայում։ Էսկադրիլիայում ծառայելիս թռիքներ է կատարել գրեթե ամբողջ երկրի տարածքով՝ այդ ժամանակվա տարբեր ինքնաթիռներով խրախուսելով երիտասարդ կանանց միանալ թռիչքային ակումբներին։ Եղել է Պամիրում, Կաբարդինո-Բալկարիայում և Ֆերգանայի հովտում։ 

Ամուսնացել է փորձարկող օդաչու Վ. Ա. Սոկոլովի հետ։ 1936 թվականի աշնանը ծնվել է նրանց որդին՝ Վալերին, և նույն թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գրիզոդուբովան արժանացել է իր առաջին պետական պարգևին՝ Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի՝ «զինվորական ստորաբաժանումներում մշակութային և կրթական աշխատանքներին ակտիվ մասնակցության համար»։

### Ռեկորդներ
#### Ռեկորդների սահմանումը և դրանց նշանակությունը
1930-ական թվականներին ավիացիոն ռեկորդները համարվել են թռիչքային հմտությունների գագաթնակետը. տարբեր երկրներից օդաչուներ մրցոել են, թե ով կարող է թռչել ամենահեռավորը, ամենաբարձրը և ամենաարագը։

Ռեկորդները սահմանվել են հստակ գործողությունների ալգորիթմների հիման վրա․

* Օդանավակայանում վայրէջք կատարելիս անձնակազմը պարտավոր է եղել զեկուցել տեղական սպորտային հանձնակատարներին, որոնք պատասխանատու են եղել բենզինի և յուղի բաքերի, գործիքների ամրացման կնիքների և գործիքների կնիքների ստուգման, «ինքնաթիռի վայրէջքի վկայականի» և «վայրէջքից հետո կնքված բաքերի ստուգման ակտի» լրացման համար: Այնուհետև պետք է հանվեին երեք կնքված բարոգրաֆներ և կազմվեր արձանագրություն, որում նշվել  վայրէջքի ժամանակ աշխատող ցանկացած սարքի ժամանակը և համարը: Միայն դրանից հետո պետք է կանգնեցվեին բոլոր բարոգրաֆների ժամացույցները: Տվյալների գրանցումն ավարտելու համար «սպորտային հանձնակատարներից մեկը, վերցնելով բոլոր ակտերն ու բարոգրաֆները, ինչպես նաև ճանապարհորդության գրանցամատյանը, պարտավոր է եղել ցանկացած հնարավոր միջոցով գնալ Մոսկվայի Տուշինո քաղաքում գտնվող ԽՍՀՄ Կենտրոնական աէրոակումբի աէրո սպորտի բաժին»: 
* Օդանավակայանից դուրս վայրէջք կատարելիս անձնակազմը կազմել է համապատասխան արձանագրություն՝ տեղի բնակիչներից առնվազն երկու վկաների մասնակցությամբ, որոնց ինքնությունը հաստատվել է պետական պաշտոնյաների կողմից ստորագրություններով։ Այնուհետև սպորտի հանձնակատարներին հեռագրով կանչել են վայրէջքի վայր. ժամանելուն պես նրանք գրանցել են արձանագրությունը՝ համաձայն օդանավակայանի վայրէջքի ընթացակարգի։
* «Գիշերը օդանավակայանից դուրս կամ անմարդաբնակ տարածքում» վայրէջք կատարելիս անձնակազմը պարտավոր է եղել կազմել վայրէջքի ժամանակի և վայրի մասին արձանագրություն՝ նշելով վկաների բացակայության պատճառները և քարտեզի վրա մոտակա բնակեցված վայրի մոտավոր հեռավորությունը։ Այդ կետին հասնելուն պես անձնակազմը կազմել է «վկաների հետ շփման ժամանակի մասին արձանագրություն», այնուհետև ապահովել է, որ վկաները տեղափոխվեն վայրէջքի վայր՝ տվյալ ժամին և վայրում ինքնաթիռի գտնվելու վայրը ստուգելու համար։ Այնուհետև սպորտային հանձնակատարներին հեռագրով կանչել են վայրէջքի վայր՝ կատարելով իրենց պարտականությունները՝ համաձայն ընթացակարգի։

Բոլոր թռիչքների ընթացքում շտուրմանները վարել են ճանապարհորդության գրանցամատյաններ, որոնք կցվել են Միջազգային ավիացիոն ֆեդերացիային ներկայացված փաստաթղթերին՝ բնօրինակով և ֆրանսերեն թարգմանությամբ։

### Հեռավոր թռիչքներ

1937 թվականի հոկտեմբերին Գրիզոդուբովան սահմանել է հինգ համաշխարհային ավիացիոն ռեկորդ կանանց համար Յակովլևի նախագծած թեթև սպորտային ինքնաթիռներով]: 1937 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Գրիզոդուբովան և Մարինա Ռասկովան սահմանել են ուղիղ թռիչքի հեռավորության ռեկորդ (Մոսկվա - Ակտյուբինսկ) 1-ին կատեգորիայի թեթև ինքնաթիռների համար:

Իր մարզական նվաճումների համար օդաչուն պարգևատրվել է Կարմիր աստղի շքանշանով, որը նա ստացել է Կրեմլում Միխայիլ Կալինինից: 1938 թվականին Գրիզոդուբովան որոշել է գերազանցել կանանց աշխարհի ռեկորդը, որը կազմել է 4000 կմ և պատկանել է ֆրանսիացի օդաչուներին։ Քանի որ ավելի մեծ հեռավորությունը կարող էր հաղթահարվել միայն ռմբակոծիչով, իսկ խորհրդային կին օդաչուները նախկինում երբեք ռազմական ինքնաթիռներով չէին թռչել, Գրիզոդուբովան համոզել է իր ղեկավարներին վստահել իրեն այդ առաջադրանքի կատարումը՝ ընտրելով АНТ-37 հեռահար ռմբակոծիչը և առաջարկելով այն անվանել «Հայրենիք»։ Վալենտինան հրավիրել է Պոլինա Օսիպենկոյին, որն այդ ժամանակ արդեն հայտնի օդաչու է եղել և շտուրման Մարինա Ռասկովային միանալ իր անձնակազմին։

1938 թվականի սեպտեմբերի 24-ից 25-ին Գրիզոդուբովան՝ որպես անձնակազմի հրամանատար, Պոլինա Օսիպենկոյի և Մարինա Ռասկովայի հետ միասին, անվայրէջք  թռիչք է կատարել Մոսկվայից դեպի Հեռավոր Արևելք՝ սահմանելով կանանց միջազգային հեռավորության ռեկորդ (6450 կմ-ն  անցնելով 26 ժամ 29 րոպեում): Ուրալ հասնելուց հետո ռադիոկապը գետնի հետ կորել է, այդ պատճառով  անձնակազմը թռչել է Ամուրի Կոմսոմոլսկի մոտակայքով, որտեղ նախատեսված է եղել վայրէջքը և հանդիսությունները: Վառելիքի պաշարը մնացել է ընդամենը կես ժամվա թռիչքի համար, Գրիզոդուբովան որոշել է վայրէջք կատարել տայգայում՝ իջեցված շասսիով, և հրամայել է Ռասկովային պարաշյուտով ցատկել, քանի որ շտուրմանի խցիկը գտնվել է ինքնաթիռի քթի մասում և հարկադիր վայրէջքը կվտանգեր անձնակազմի այդ անդամի կյանքը: Ինքնաթիռը վայրէջք է կատարել Ամգուն գետի վերին հոսանքի ճահիճներում: Ակտիվ որոնումների արդյունքում  անձնակազմը ի վերջո, հայտնաբերվել է օդից: Քերբի գյուղից դուրս է եկել «Դալնևոստոչնի» նավակը, իսկ անձնակազմը հայտնաբերվել է Ամգունի գետի վերին հոսանքներում։ Ռասկովային գտել են տասներորդ օրը։

Այդ թռիչքի համար, 1938 թվականի նոյեմբերի 2-ին, անձնակազմի անդամներին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում և Լենինի շքանշան: 1939 թվականի նոյեմբերի 4-ին հատուկ շքանշանի հաստատումից հետո օդաչուները պարգևատրվել են «Ոսկե աստղ» մեդալներով: Գրիզոդուբովային շնորհվել է 104-րդ մեդալը, իսկ Ռասկովային՝ 106-րդը: 105-րդ մեդալը նախատեսված է եղել Օսիպենկոյի համար, բայց նրա մահվան պատճառով այն չի շնորհվել։

Հեռավոր Արևելք թռիչքի համար Գրիզոդուբովան, Օսիպենկոն և Ռասկովան երկրի ղեկավարությունից ստացել են յուրաքանչյուրը 25000-ական ռուբլի պարգևատրում:

#### Համաշխարհային ավիացիոն ռեկորդներ

C դաս - ցամաքային ինքնաթիռներ (1930-ականների դասակարգում)

Դաս С-բիս — հիդրոինքնաթիռներ (1930-ականների դասակարգում)

1-ին և 2-րդ կատեգորիաներ՝ տարբեր թռիչքային քաշ ունեցող ինքնաթիռներ (սովորաբար փոքր)։

### Աշխատանքը քաղաքացիական ավիացիայում
1939 թվականին նշանակվել է ԽՍՀՄ քաղաքացիական օդային նավատորմի (ՔՕՆ) միջազգային օդային գծերի վարչության պետ։ Սովորել է Լենինգրադի քաղաքացիական օդային նավատորմի ինժեներների ինստիտուտում։

Երբ Գրիզոդուբովան ստանձնել է վարչության ղեկավարությունը, ավիացիոն պարկը բաղկացած է եղել ընդամենը հինգ ինքնաթիռից։ Նրա ղեկավարությամբ ավիացիոն նավատորմը հասել է 20 ինքնաթիռի։ Վալենտինա Ստեպանովնան իրեն դրսևորել է որպես տաղանդավոր կազմակերպիչ և դիվանագետ՝ սկիզբ դնելով առաջին կանոնավոր չվերթներին դեպի Եվրոպա՝ դեպի Բալկաններ, Սկանդինավիա, Գերմանիա և Ֆրանսիա։

1940 թվականի հունվարի 8-ին գործարկվել է Մոսկվա-Մինսկ-Բելիստոկ-Քյոնիգսբերգ (Կալինինգրադ)-Դանցիգ (Գդանսկ)-Բեռլին միջազգային ավիաընկերությունը, որը սպասարկել են «Աէրոֆլոտ» և «Դոյչե Լուֆթհանզա» ընկերությունները։ Չվերթը եղել է կապակցող. խորհրդային ինքնաթիռները թռչել են մինչև  Քյոնիգսբերգ, որտեղ ուղևորները գիշերել են, իսկ գերմանական ինքնաթիռները թռչել են մինչև Բեռլին։ Երթուղին սպասարկել են «Դուգլաս» DC-3 ինքնաթիռները ամենօրյա պարբերականությամբ, թռիչքի տևողությունը՝ 24 ժամ՝ հաշվի է առնված կապակցումները և գիշերակացը։

### Ռազմաճակատում
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ 1942 թվականի մարտից մինչև 1943 թվականի հոկտեմբերը, եղել է 101-րդ հեռահար ավիացիոն գնդի հրամանատար։ Դա առաջին դեպքն է, երբ կինը նշանակվել է բացառապես տղամարդկանցից բաղկացած գնդի հրամանատար։

Մինչև 1943 թվականի մայիսը Գրիզոդուբովան անձամբ մոտ 200 մարտական թռիչք է իրականացրել (այդ թվում 132 գիշերային թռիչք) Լի-2 ինքնաթիռով (լրասարքավորված մինչև 500 կգ տրամաչափի ռումբեր տեղափոխելու համար)՝ թշնամու թիրախները ռմբակոծելու, առաջնագիծ զինամթերք և ռազմական բեռներ հասցնելու և պարտիզանական ջոկատների հետ կապը պահպանելու համար։ 1943 թվականին նրան շնորհվել է գնդապետի կոչում։

Օդային ուժերի հրամանատարությունում եղել են տղամարդիկ, որոնցից մի քանիսը նախանձով են վերաբերվել Գրիզոդուբովայի աշխատանքին: 1943 թվականին ռազմաճակատից ամուսնուն ուղղված նամակում նա գրել է. 

«...Եթե կարողանային, պարզապես կենդանի կհոշոտեին ինձ: Հետամնացություն, վայրենի տղամարդկային սնապարծություն: Մեր կուսակցությունից շատ, շատ տարիներ կպահանջվեն կապիտալիզմի այս մնացուկները տղամարդկանց ուղեղից վերացնելու համար: Եթե «կինը» ստանձնել է մի բան, որը իրենը չէ: Եթե (նրա համար ավելի մեծ մեղք է) նա առողջ միտք ունեի, տեսնում է վիրավորանքներ և բարձրաձայնում դրանց մասին, ապա ձեռնարկվում են բոլոր միջոցները և ստեղծվում են պայմաններ, որպեսզի նա ինքը հրաժարվի ամեն ինչից և վերադառնա տնական օջախ: Եվ այդ ամենը արվում է բարեհամբույր ժպիտով...»

Պատերազմի ողջ ընթացքում տղամարդկանցից բաղկացած ավիացիոն գնդի հրամանատարը պարգևատրվել է միայն Հայրենական պատերազմի շքանշանով։ Գունդը ստացել է գվարդիական պատվավոր կոչում, իսկ Լենինգրադի մոտ տեղի ունեցած մարտերից հետո այն վերանվանվել է «Կրասնոսելսկի» գունդ։ Երբ հրամանատարը չի եղել «Լենինգրադի պաշտպանության համար» մեդալի թեկնածուների ցուցակում, օդաչուները հրաժարվել են ստանալ մեդալները։ Կոնֆլիկտը լուծվել է կորպուսի հրամանատար Վիկտոր Եֆիմովիչ Նեստերցևի անձնական այցից հետո, ով մեդալը հանձնել է Գրիզոդուբովային։ Այնուհետև նրա ենթակաները համաձայնել են ստանալ պարգևատրումները։

Այդ հանգամանքները ստիպել են Վալենտինա Ստեպանովնային 1944 թվականին անմիջականորեն դիմել Գերագույն գլխավոր հրամանատարին, ինչը ԽՍՀՄ հեռահար ավիացիայի հրամանատար Ալեքսանդր Գոլովանովը իր հուշագրություններում մեկնաբանել է որպես անձամբ իր դեմ ուղղված բողոք: Արխիվային փաստաթղթերը վկայում  են, որ Գրիզոդուբովայի և Գոլովանովի ՀամԿ(բ)Կ  Կենտկոմին ուղղված դիմումները թվագրված են նույն ամսաթվով. Գոլովանովը, հավանաբար, տեղեկացել է Գրիզոդուբովայի նամակի բովանդակության մասին և նրա Ստալինին ուղղված դիմումը փոխանցվել է երկրորդը, այդպիսով նրան դնելով անբարենպաստ դրության մեջ։

Հետաքննությունից հետո Վալենտինա Ստեպանովնայի բողոքը համարվել է անհիմն, որից հետո Գրիզոդուբովան հեռացվել է հեռահար ավիացիայից, իսկ նրա գունդը մի քանի ամիս անց վերանվանվել է 31-րդ գվարդիական ռմբակոծիչ գունդ։

### Պատերազմից հետո
1946 թվականից գնդապետ Գրիզոդուբովան եղել է պահեստազորում։ Խորհրդային բանակից զորացրվելուց հետո նա երկար ժամանակ ծառայել է որպես թիվ 17  գիտահետազոտական ինստիտուտի (հետագայում՝ Սարքաշինության ինստիտուտ, այժմ՝ «Վեգա» ռադիոտեխնիկական կոնցեռն) ղեկավարի տեղակալ թռիչքային մասով։ Նրա ստորաբաժանումը իրականացրել է ռազմաօդային ուժերի և քաղաքացիական ավիացիայի էլեկտրոնային սարքավորումների փորձարկումներ։ Նա անձամբ մասնակցել է թռիչքներին՝ փորձարկելով և ճշգրտելով թիվ 17 գիտահետազոտական ինստիտուտում մշակված ռադիոլոկացիոն սարքավորումները։

Ռադիոլոկացիոն սարքավորումների և տեխնիկայի  փորձարկման հետաքրքրությունը Վալենտինա Ստեպանովնային է փոխանցվել հորից, որը 1930-ականներին զբաղվել է էլեկտրոնիկայով։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, Գորոդոկ բնակավայրի (Բելառուս) մոտակայքում, գերմանացիները ռադիոլոկատորներ  են օգտագործել Գրիզոդուբովայի գնդին պատկանող վեց ինքնաթիռներին խոցելու համար։ Այդ պատճառով էլ, Վալենտինա Ստեպանովնան շատ լավ է հասկացել ռազմական ավիացիայի համար էլեկտրոնիկայի կարևորությունը։

1963 թվականին Գրիզոդուբովայի անձնական նախաձեռնությամբ Սոլնցևոյի օդանավակայանում ստեղծվել է եզակի Գիտահետազոտական թռիչքային փորձարկման կենտրոնը (ԳՀԹՓԿ), որը նա է ղեկավարել։

1972 թվականին Գրիզոդուբովան վերադարձել է Սարքաշինության ինստիտուտ որպես փոխտնօրեն, որտեղ աշխատել է մինչև 1993 թվականը։ 1986 թվականին նրան շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում։

### Հասարակական գործունեություն
1937 թվականին Վալենտինա Ստեպանովնան, Միխայիլ Գրոմովի, Գեորգի Բայդուկովի և Վալերի Չկալովի հետ միասին, ընտրվել է ԽՍՀՄ  Գերագույն Խորհրդի 1-ին գումարման (1937–1946) պատգամավոր: Ինչպես հիշում է նրա օգնական Նադեժդա Վինոգրադովան. «Լինելով պատգամավոր՝ Վալենտինա Ստեպանովնան հսկայական թվով նամակներ էր ստանում: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունում ասում էին. «Ավելի շատ, քան որևէ մեկը»: Շատ ծրարների վրա գրված էր՝ «Մոսկվա։ Ստալինին և Գրիզոդուբովային»: Տասնյակ մարդիկ ուղիղ նրա տուն էին գալիս: Վալենտինա Ստեպանովնան զանգահարում էր մորը և ասում. «Խեղճ մարդիկ, մենք պետք է օգնենք ինչով կարող ենք՝ կերակրենք նրանց, հագցնենք, մինչ ես շարունակում եմ հետամուտ լինել…»:
1941 թվականին նա անդամագրվել է ՀամԿ (բ)Կ-ին:

Ղեկավարել է Խորհրդային կանանց հակաֆաշիստական կոմիտեն (1941–1945): 1945 թվականի ապրիլի 23-ին ՀամԿ (բ)Կ քարտուղարությանը ուղղված նրա ելույթում ընդգծվել է. «Խորհրդային Միության կանանց կյանքի նկատմամբ կանանց լայն զանգվածների անկեղծ և խորը հետաքրքրությունը լավ են հաշվի առնում բուրժուական կանանց կազմակերպությունները և այնպիսի ազդեցիկ գործիչներ, ինչպիսիք են Էլեոնոր Ռուզվելտը, Կլեմենտինա Չերչիլը: Նրանց ընդհանուր մարտավարությունն է նախաձեռնություն ցուցաբերել Խորհրդային Միության կանանց հակաֆաշիստական կոմիտեի հետ բարեկամական հարաբերություններ հաստատելու հարցում և ներկայանալ որպես իրենց երկրի կանանց իսկական ներկայացուցիչներ՝ պահպանելով Խորհրդային Միության մասին տեղեկատվության նկատմամբ վերահսկողությունը»: Գրիզոդուբովան կարծել է, որ Խորհրդային Միության կանանց հակաֆաշիստական կոմիտեն պետք է նախաձեռնի միջազգային կանանց կազմակերպության ստեղծումը, որը թույլ կտար «օգտագործել շերտավորումը և նախաձեռնություն ստանձնել ձախակողմյան ժողովրդավարական կազմակերպություններում»: Այդ նախաձեռնությունը դրսևորվել է Կանանց միջազգային դեմոկրատական ֆեդերացիայի ստեղծմամբ, որն իր առաջին կոնգրեսը գումարեց Փարիզում 1945 թվականի դեկտեմբերի 1-ին:

1942 թվականին Գրիզոդուբովան ընդգրկվել է ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի արվեստի կոմիտեին կից ստեղծված Հուշարձանների հաշվառման և պաշտպանության հանձնաժողովի կազմում, որը գլխավորել է Արհմիությունների Համամիութենական կենտրոնական խորհրդի քարտուղար Նիկոլայ Շվերնիկը: Հանձնաժողովի կազմում են եղել նաև ՀամԿ(բ) Կ կենտրոնական կոմիտեի քարտուղար Ա. Ա. Ժդանովը, միտրոպոլիտ Նիկոլայը, ակադեմիկոսներ Ն. Ն. Բուրդենկոն, Բ. Ե. Վեդենեևը, Տ. Դ. Լիսենկոն, Է. Վ. Տարլեն, Ի. Պ. Տրայնինը և գրող Ալեքսեյ Տոլստոյը։ Եղել է նաև գերմանա-ֆաշիստական զավթիչների վայրագությունների հետաքննության հանձնաժողովի անդամ (1942):

### Անձնական որակներ
Գրիզոդուբովան, օգտագործելով իր համբավը և բարձր շրջանակներում իր ծանոթությունները, բազմիցս միջնորդել է բռնաճնշումներից տուժած մարդկանց օգնության համար: Մասնավորապես, հայտնի օդաչու Միխայիլ Գրոմովի հետ միասին նա պաշտպանել է Սերգեյ Կորոլյովին՝ խորհրդային տիեզերական ծրագրի ապագա հիմնադիրին: Հենց նրանց ջանքերի շնորհիվ է, որ նա Կոլիմայի ճամբարից տեղափոխվել է ԿԿՀ-29։

Գրիզոդուբովան իր ամբողջ կյանքը նվիրել է գործընկերներին իրենց մասնագիտական աշխատանքում օգնելուն: Նրա հովանավորյալների թվում են  եղել ինքնաթիռաշինարար Անդրեյ Տուպոլևը, բանաստեղծ Սերգեյ Գորոդեցկին, գյուտարար Լև Տերմենը, փորձարկող օդաչու Մարկ Գալլայը, ԽՍՀՄ տիեզերագնաց Սվետլանա Սավիցկայան, ԽՍՀՄ փորձարկող օդաչու և տիեզերագնաց Իգոր Վոլկը և շատ ուրիշներ։

«Շտուրմանի գրառումներ» գրքում Մարինա Ռասկովան հիշում է, որ Վալենտինա Գրիզոդուբովան հայտնի էր գեղեցիկ հագնվելու և նորաձևությանը հետևելու իր ունակությամբ: Նույնիսկ օդանավակայանում նա կարող էր հայտնվել բարձրակրունկ կոշիկներով, գեղեցիկ վերարկուով և նորաձև գլխարկով:

АНТ-37 «Ռոդինա» ինքնաթիռով թռիչքից հետո բոլոր օդաչուներին տրամադրվել են բնակարաններ Մոսկվայի Գորկու փողոցում: Ռասկովան և Օսիպենկոն տեղափոխվել են, մինչդեռ Գրիզոդուբովան իր բնակարանը փոխանակել է Ժուկովսկու անվան զինօդային ճարտարագիտական ակադեմիայի ղեկավար Զինովի Պոմերանցևի հետ՝ մնալով ակադեմիայի պրոֆեսորական մասնաշենքում: Երբ նրան առաջարկել են ավելի հարմարավետ և ընդարձակ բնակարան ԽՄԿԿ Կենտկոմի ավագ պաշտոնյաների համար նախատեսված շենքում, նա հրաժարվել է ասելով․ «Օրական հարյուր մարդ է գալիս ինձ մոտ: Նրանք պե՞տք է լրացնեն ձևաթուղթ մուտքի մոտ: Ինձ դա պետք չէ»:

### Մահ
Վալենտինա Ստեպանովնա Գրիզոդուբովան մահացել է 83 տարեկան հասակում, 1993 թվականի ապրիլի 28-ին, Մոսկվայում: Թաղված է Նովոդևիչյան գերեզմանատանը (11-րդ տեղամաս):

### Ընտանիք
Հայրը՝ Ստեպան Վասիլևիչ Գրիզոդուբով, մայրը՝ Նադեժդա Անդրեևնա Գրիզոդուբովա (Կոմարենկո): [աղբյուրը չի նշվում]

Ամուսինը՝ Վիկտոր Ալեքսանդրովիչ Սոկոլով (նոյեմբերի 8, 1909, Տուլա, Ռուսական կայսրություն - 1974, Մոսկվա, ԽՍՀՄ) - փորձարկող օդաչու: Զորակոչվել է զինվորական ծառայության 1932 թվականի մարտի 19-ին, իսկ 1930-ական թվականներին եղել է փորձարկող օդաչու թիվ 1 գործարանում: 1939 թվականին տեղափոխել է АНТ-37 «Ռոդինա»ինքնաթիռը, որը Գրիզոդուբովան օգտագործել է Հեռավոր Արևելք, Ամուրի Կոմսոմոլսկ և ապա Մոսկվա ուղիղ թռիչքներ կատարելու համար: Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ եղել է 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատի 15-րդ օդային բանակի 315-րդ կործանիչ ավիացիոն դիվիզիայի 832-րդ կործանիչ ավիացիոն գնդի հրամանատարը։ 1949 թվականի փետրվարի 8-ից եղել է պահեստազորում՝ թոշակի անցնելով գնդապետի կոչումով։ Պատերազմից հետո նա մասնակցել է թռիչքային փորձարկումների թիվ 82 ավիացիոն գործարանում (Տուշինո)։

Որդին՝ Վալերի Վիկտորովիչ Սոկոլով (1936-1986), ունեցել է երկու երեխա։ [աղբյուրը նշված չէ]

## Պարգևներ և կոչումներ
* Խորհրդային Միության հերոսի կոչում (1938 թվականի նոյեմբերի 2) «Ոսկե աստղ» մեդալ № 104,
* Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում (1986 թվականի հունվարի 6),
* Լենինի երկու շքանշան (1938, 1986),
* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի երկու շքանշան (1945, 1985),
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան,
* Աշխատանքի կարմիր դրոշի շքանշան (1936),
* Կարմիր աստղի շքանշան (1937 թվականի դեկտեմբերի 19)՝ «ավիացիոն տեխնիկայի գռրազանց տիրապետման համար»,
* Մեդալներ, այդ թվում՝
**«Հայրենական պատերազմի պարտիզան» 1-ին աստիճանի մեդալ,
**«1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ,
**«1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի քսան ամյակի» հոբելյանական մեդալ,
**«1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի երեսուն ամյակի» հոբելյանական մեդալ,
**«1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի քառասուն ամյակի» հոբելյանական մեդալ:
* Պենզա քաղաքի պատվավոր քաղաքացի (1965):

## Հիշատակ
### Ռուսաստան
* Գրիզոդուբովայի անվամբ փողոցներ կան Մոսկվայում, Խաբարովսկում, Վլադիվոստոկում, Գեորգիևսկում, Եկատերինբուրգում, Ժուկովսկիում, Զավոլժեում, Զելենոգրադսկում, Կուրգանում, Նովոալտայսկում, Նովոսիբիրսկում, Օմսկում, Պավլովոյում, Սմոլենսկում, Ստավրոպոլում, Սուզունում, Դոնի Ռոստովում, Յակուտսկում, Շարյայում (Կոստրոմայի մարզ), Գրյազիւմ  (Լիպեցկի մարզ), Պետրյաևկա ավանում (Նիժնի Նովգորոդի մարզ), Լենինսկ-Կուզնեցկում (Կեմերովոյի մարզ), Չերեմխովոյում  (Իրկուտսկի մարզ), Չապաևսկում  (Սամարայի մարզ), Սմոլենսկում:
* Կալուգայի մարզի Վորոտինսկ ավանում, Մ. Ի. Վորոտինսկու անվան թիվ 1 միջնակարգ դպրոցի տարածքում, Խորհրդային Միության հերոս Վալենտինա Ստեպանովնա Գրիզոդուբովայի պատվին յասամանի ծառուղի է տնկվել։ Մոսկվայում՝ Կուտուզովսկի պողոտայում, Մոսկվայի Սարքաշինական  գիտահետազոտական ինստիտուտի (թիվ 34 շենք, ներկայումս՝ «Վեգա» ռադիոտեխնիկայի կոնցեռն) մուտքի մոտ, 2000 թվականի սեպտեմբերի 1-ին բացվել է Գրիզոդուբովայի հուշարձանը, որի քանդակագործներն են Սալավատ Շչերբակովը և Ֆյոդոր Վասիլևիչ Վիկուլովը։
* Պենզայում՝ ԴՈՍԱԱՖ-ի շենքի մոտ (Կոմունիստիչեսկայա փողոց, 30), 2018 թվականի հոկտեմբերի 31-ին բացվել է Վալենտինա Գրիզոդուբովայի կիսանդրին, որի քանդակագործը Սալավատ Շչերբակովն է։ Պոլինա Օսիպենկոյի անվան գյուղում (Խաբարովսկի երկրամաս) 2016 թվականի հունիսի 2-ին տեղադրվել է Վալենտինա Ստեփանովնա Գրիզոդուբովայի հուշատախտակը։
* Մոսկվայի թիվ 185 դպրոցն անվանակոչվել է Վալենտինա Ստեփանովնա Գրիզոդուբովայի անունով։ Դպրոցում բացվել է Վալենտինա Ստեփանովնա Գրիզոդուբովային նվիրված թանգարան։
* Մոսկվայում հուշատախտակ է տեղադրվել Լենինգրադսկի պողոտայի 44 հասցեում գտնվող շենքի վրա, որտեղ նա բնակվել է։
* Կուրգանում հուշատախտակ է տեղադրվել Գրիզոդուբովի  փողոցի 2բ հասցեում։
* Կոմսոմոլսկ Ամուրի վրա քաղաքում Կիրովի փողոցի 49 հասցեում տեղադրվել է Վալենտինա Գրիզոդուբովայի, Պոլինա Օսիպենկոյի և Մարինա Ռասկովայի հուշատախտակը։
* Ժուկովսկիում գտնվող «Թռիչքային փորձարկում և արտադրություն» ինքնաթիռաշինական ընկերությունը կրում է Գրիզոդուբովայի անունը։
* Վալենտինա Գրիզոդուբովայի անունն է շնորհվել 103-րդ գվարդիական Կրասնոսելսկի կարմիր դրոշի շքանշանակիր ռազմական տրանսպորտային ավիացիոն գնդին՝ տեղակայված Սմոլենսկում, սակայն 2009 թվականի հոկտեմբերին գունդը կազմացրվել է, իսկ մարտական դրոշը և պատմական ֆորմուլյարը տեղափոխվել են Օրենբուրգի ավիացիոն բազա։
* 2010 թվականին Գրիզոդուբովայի պատվին թողարկվել է Ռուսաստանի փոստային նամականիշ։
* 1973 թվականի սեպտեմբերի 24-ին՝ Մոսկվայից Հեռավոր Արևելք ԱՆՏ-37 «Ռոդինա» ինքնաթիռի անընդմեջ թռիչքի 35-ամյակի առթիվ, Պոլինա Օսիպենկոյի անվան  գյուղում (Խաբարովսկի երկրամաս), Ամգունսկայա և Շկոլնայա փողոցների խաչմերուկում, բացվել է միայն կանանցից բաղկացած անձնակազմի պատվին նվիրված հուշակոթող՝ գրանիտե թև, որը ձգվում է դեպի երկինք։
* 2020 թվականի ապրիլի 24-ին Երմոլինո օդանավակայանում (Կալուգայի մարզ, Բորովսկի շրջան) ԱՆ-12 ինքնաթիռի մոտ բացվել է օդաչու Վալենտինա Գրիզոդուբովայի հուշարձանը։
* Վալենտինա Գրիզոդուբովայի հուշամեդալ է թողարկվել է «Ռուսաստանի կանանց միություն» համառուսաստանյան հասարակական-պետական կազմակերպության կողմից։

### Ուկրաինա
Մելիտոպոլում կա Գրիզոդուբովայի անվան փողոց և նրբանցք, Գրիզոդուբովայի անվամ փողոցներ կան նաև  Սնեժնիում, Զապորոժիեում, Չերկասիում, Սումիում, Կրիվոյ Ռոգում, Լուցկում, Դոնեցկում, Բելայա Ցերկովում, Մակիևկայում, Խարկովում և Մարիուպոլում։

Ուկրաինայի պաշտպանության աջակցության ընկերության Խարկովի աէրոակումբը կրում է Գրիզոդուբովայի անունը։ Գրիզոդուբովների թանգարանը գտնվում է Խարկովում՝ եռահարկ շենքի առաջին հարկի բնակարանում, որտեղ նրանք բնակվելեն (Միրոնոսիցկայա փողոց, 54 Բ)։ 2008 թվականին շենքի ձեղնահարկում տեղի ունեցած հրդեհի ժամանակ թանգարանը ջրից վնասվել է և երկու տարի փակ է եղել։ Այնուամենայնիվ, դա չի խանգարել թանգարանի աշխատակիցներին 2009 թվականի մայիսի 22-ին Խարկովում նախապատրաստել և անցկացնել «Գրիզոդուբովի հետքը ավիացիայի պատմության մեջ» խորագրով գիտական կոնֆերանս՝ նվիրված Ստեպան Գրիզոդուբովի ծննդյան 125-ամյակին և Վալենտինա Գրիզոդուբովայի ծննդյան 100-ամյակին: Կոնֆերանսի նյութերը հրատարակվել են 2010 թվականին:

### Բելառուս
* Մինսկում կա Գրիզոդուբովի անվան փողոց։

### Ղազախստան
Ալմա-Աթայում կա Գրիզոդուբովի անվան փողոց։

### Ֆիլատելիայում

Grizodubova, Osipenko, Raskova (envelope).png|ԽՍՀՄ փոստային ծրար. Մոսկվա-Հեռավոր Արևելք չվերթի 50-ամյակ
The Soviet Union 1939 CPA 662 stamp (Valentina Grizodubova).jpg|ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ
Rus Stamp-Grizodubova.jpg|Ռուսական փոստային նամականիշ


## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ Ազգությունների խորհրդի 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Կանայք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կին օդաչուներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ