Շոկային թերապիա

Տնտեսագիտության մեջ **շոկային թերապիան** քաղաքականությունների խումբ է, որը նախատեսված է միաժամանակ իրականացնել տնտեսության ազատականացման համար, ներառյալ բոլոր գների ազատականացումը, սեփականաշնորհումը, առևտրի ազատականացումը և կայունացումը խիստ դրամավարկային քաղաքականության և հարկաբյուջետային քաղաքականության միջոցով։ Հետկոմունիստական պետությունների դեպքում այն իրականացվել է հրամանատարական տնտեսությունից շուկայական տնտեսության անցնելու նպատակով։

## Ընդհանուր ակնարկ
Շոկային թերապիան ծրագիր է, որը նախատեսված է տնտեսապես ազատականացնելու խառը տնտեսությունը կամ անցում կատարելու պլանային տնտեսությունը կամ զարգացող տնտեսությունը ազատ շուկայական տնտեսության՝ հանկարծակի և դրամատիկ նեոլիբերալ բարեփոխումների միջոցով։ Շոկային թերապիայի քաղաքականությունը, ընդհանուր առմամբ, ներառում է գների վերահսկողության դադարեցում, պետական սուբսիդիաների դադարեցում, պետական սեփականություն հանդիսացող արդյունաբերության սեփականաշնորհում և ավելի խստ հարկաբյուջետային քաղաքականություն, ինչպիսիք են բարձր հարկային դրույքաչափերը և նվազեցված պետական ծախսերը։ Ըստ էության, շոկային թերապիայի քաղաքականությունը կարող է թորվել մինչև գների ազատականացում, որն ուղեկցվում է խիստ խնայողությամբ։

Շոկային թերապիայի առաջին օրինակը Չիլիի նեոլիբերալ բարեփոխումներն էին Պինոչետի օրոք, որոնք իրականացվել են ռազմական հեղաշրջումից հետո Ավգուստո Պինոչետի կողմից։ Բարեփոխումները հիմնված են եղել ազատական տնտեսական գաղափարների վրա, որոնք կենտրոնացած էին Չիկագոյի համալսարանի վրա, որը հայտնի է դարձել որպես Չիկագոյի տղաներ։ Տերմինը կիրառվում է նաև Բոլիվիայի դեպքում։ Բոլիվիան հաջողությամբ հաղթահարեց հիպերինֆլյացիան 1985 թվականին նախագահ Վիկտոր Պազ Էստենսորոյի և պլանավորման նախարար Գոնսալո Սանչես դե Լոզադայի օրոք՝ օգտագործելով տնտեսագետ Ջեֆրի Սաքսի գաղափարները։

Տնտեսական լիբերալիզմը հայտնի դարձավ 1960-ականներից հետո, և լիբերալ շոկային թերապիան սկսեց ավելի ու ավելի շատ օգտագործվել որպես տնտեսական ճգնաժամերի պատասխան, օրինակ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) կողմից 1997 թվականի ասիական ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ։ Շոկային թերապիան հակասական է եղել, որի կողմնակիցները պնդում էին, որ այն օգնել է վերջ տալ տնտեսական ճգնաժամերին, կայունացրել է տնտեսությունները և ճանապարհ է հարթել տնտեսական աճի համար, մինչդեռ դրա քննադատները, ներառյալ տնտեսագետ Ջոզեֆ Ստիգլիցը, կարծում էին, որ այն օգնում է խորացնել դրանք անհարկի և ստեղծել անհարկի սոցիալական տառապանք։

Հետխորհրդային Ռուսաստանում և հետկոմունիստական այլ երկրներում Վաշինգտոնի կոնսենսուսի վրա հիմնված նեոլիբերալ բարեփոխումները հանգեցրին մահացության ավելցուկային աճին և կրճատեցին կյանքի տևողությունը, աճող տնտեսական անհավասարության, կոռուպցիայի և աղքատության հետ մեկտեղ։ Մասաչուսեթսի համալսարանից Իզաբելլա Վեբերն ասել է՝ «Շոկային թերապիայի արդյունքում Ռուսաստանում մահացության աճը գերազանցում է արդյունաբերական զարգացած երկրի ցանկացած նախկին խաղաղ ժամանակաշրջանի փորձը»։  Ջինիի հարաբերակցությունը բոլոր հետկոմունիստական պետությունների համար միջինը 9 կետով ավելացավ։ Միջին հետկոմունիստական պետությունը վերադարձել էր 1989 թվականի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մակարդակին մինչև 2005 թվականը, չնայած ոմանք դեռ շատ հետ են մնում դրանից։ Ռուսաստանում մարդկանց 99 տոկոսի միջին իրական եկամուտը 2015 թվականին ավելի ցածր է եղել, քան 1991 թվականին։  Ըստ Ուիլյամ Իսթերլիի, հաջող շուկայական տնտեսությունները հիմնված են օրենքի, կանոնակարգման և հաստատված պրակտիկայի վրա, որը չի կարող ակնթարթորեն ստեղծվել նախկինում ավտորիտար, խիստ կենտրոնացված և ակտիվների պետական սեփականության ենթակա հասարակության մեջ։ Գերմանացի պատմաբան Ֆիլիպ Թերը պնդում էր, որ շոկային թերապիայի պարտադրումը քիչ կապ ունի ապագա տնտեսական աճի հետ։

## Պատմություն
### Արևմտյան Գերմանիա, 1948 թվական

#### Նախապատմություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Գերմանիան ավարտեց Եվրոպական թատրոնը իր անվերապահ կապիտուլյացիայով 1945 թվականի մայիսի 8-ին։ 1945 թվականի ապրիլից մինչև 1947 թվականի հուլիսը դաշնակիցները գրավեցին Գերմանիան ՝ համաձայն Միացյալ շտաբի պետերի 1067 հրահանգի (JCS 1067): Այս հրահանգը նպատակ ուներ գերմանական տնտեսությունը ծանր արդյունաբերությունից տեղափոխել գյուղատնտեսություն, որպեսզի Գերմանիան ի վիճակի չլինի պատերազմի։ Քաղաքացիական արդյունաբերությունները, որոնք կարող էին ունենալ ռազմական ներուժ, և «տոտալ պատերազմի» ժամանակակից դարաշրջանում դրանք գրեթե բոլոր արդյունաբերություններն էին որոնք խիստ սահմանափակ էին։ Վերջին սահմանափակումը սահմանվել է խաղաղ ժամանակներում Գերմանիայի կողմից հաստատված կարիքների համաձայն, որոնք սահմանվել են միջին եվրոպական ստանդարտի հիման վրա։ Այս նպատակին հասնելու համար արդյունաբերության յուրաքանչյուր տեսակ հետագայում վերանայվեց՝ որոշելու համար, թե քանի գործարան է պահանջվում Գերմանիայից՝ ըստ պահանջների Այս նվազագույն մակարդակի։

Շուտով ակնհայտ դարձավ, որ այս քաղաքականությունը կայուն չէ։ Գերմանիան չէր կարող բավարար քանակությամբ սնունդ աճեցնել իր համար, և թերսնումը գնալով ավելի ու ավելի էր տարածված։ Եվրոպական հետպատերազմյան տնտեսական վերականգնումը չիրականացավ, և ավելի ու ավելի ակնհայտ դարձավ, որ եվրոպական տնտեսությունը կախված է գերմանական արդյունաբերությունից։  1947թ. հուլիսին Նախագահ Հարրի Ս. Թրումանը չեղյալ հայտարարեց «ազգային անվտանգության նկատառումներով» պատժիչ JCS 1067-ը, որը Գերմանիայում ԱՄՆ օկուպացիոն ուժերին հրահանգում էր «ոչ մի քայլ չձեռնարկել Գերմանիայի տնտեսական վերականգնման ուղղությամբ»։ Այն փոխարինվել է JCS 1779-ով, որը փոխարենը շեշտում էր, որ «կանոնակարգ, բարգավաճ Եվրոպան պահանջում է կայուն և արդյունավետ Գերմանիայի տնտեսական ներդրումները»։

1948 թվականին Գերմանիան տառապում էր մոլեգնող հիպերինֆլյացիայից։ Այն ժամանակվա արժույթը (ռայխսմարք) չուներ հանրային վստահություն, և դրա և գների վերահսկման շնորհիվ սև շուկայի առևտուրը ծաղկեց, իսկ փոխանակումները շատացան։ Բանկերը իրենց գլխավերեւում էին պարտքերի մեջ, իսկ արտարժույթի ավելցուկը առատ էր։  Շնորհիվ JCS 1779-ի ներդրման և գերմանական կառավարում ստեղծելու դաշնակիցների առաջին փորձերի, ինչ-որ բան կարելի էր անել այս հարցում։ Տնտեսագետ Լյուդվիգ Էրհարդը, ով երկար ժամանակ է ծախսել հետպատերազմյան վերականգնման խնդրի վրա, աշխատել է օկուպացիոն ամերիկյան ուժերի կողմից ստեղծված վարչակազմի վրա, մինչև որ դարձավ բրիտանական և բրիտանական համատեղ Բիզոնալ տնտեսական խորհրդի տնտեսագիտության տնօրեն։ Ամերիկայի օկուպացված գոտիները (որոնք հետագայում, Ֆրանսիայի օկուպացված տարածքի ավելացմամբ, հիմք դարձան Արևմտյան Գերմանիայի համար)։

#### Տնտեսական բարեփոխումներ
Արժութային բարեփոխումը ուժի մեջ է մտել 1948 թվականի հունիսի 20-ին՝ Ռայխսմարկին փոխարինող գերմանական մարկը ներմուծելով և գումար տպելու միակ իրավունքը փոխանցելով Deutsche Länder բանկին։

Հունիսի 27-ի գերմանական արժույթի փոխակերպման մասին օրենքի համաձայն, մասնավոր ոչ բանկային վարկային մնացորդները փոխարկվել են 10 RM փոխարժեքով 1 ԴՄ-ի, իսկ կեսը մնացել է սառեցված բանկային հաշվում։ Չնայած փողի պաշարը ազգային արտադրանքի առումով շատ փոքր էր, գնային կառուցվածքի ճշգրտումն անմիջապես հանգեցրեց գների կտրուկ աճի, ինչը պայմանավորված էր համակարգով փողի բարձր արագությամբ։ Արդյունքում, հոկտեմբերի 4-ին ռազմական կառավարությունները ջնջեցին մնացած սառեցված մնացորդների 70%-ը, ինչի արդյունքում արդյունավետ փոխանակում կատարվեց 10:0,65։ Ֆինանսական ակտիվների սեփականատերերը (ներառյալ շատ փոքր ժամանակ խնայողներ) ունեզրկվեցին, և բանկերի պարտքը Reichsmarks-ում վերացավ, փոխարենը փոխանցվեց հողատարածքների, իսկ ավելի ուշ Դաշնային կառավարության նկատմամբ պահանջների։ Աշխատավարձերը, վարձավճարները, կենսաթոշակները և այլ պարբերական պարտավորությունները փոխանցվել են։ Արժույթի բարեփոխման օրը Լյուդվիգ Էրհարդը հայտարարել է, չնայած դաշնակիցների վերապահումներին զգալիորեն կթեթևացվի և գների վերահսկողությունը կվերացվի։

#### Արդյունքներ
Կարճաժամկետ հեռանկարում արժութային բարեփոխումները և գների վերահսկողության վերացումը օգնեցին վերջ դնել հիպերինֆլյացիային։ Նոր արժույթը զգալի վստահություն էր վայելում և հանրության կողմից ընդունվեց որպես վճարման միջոց։ Արժութային բարեփոխումները երաշխավորեցին, որ փողը ժամանակին ավելի սակավ էր, և գների վերահսկման թուլացումը խթաններ ստեղծեց արտադրության, վաճառքի և այդ գումար վաստակելու համար։ Գնային վերահսկողության վերացումը նշանակում էր նաև խանութներ նորից լցված ապրանքներով, ինչը հոգեբանական հսկայական գործոն էր նոր արժույթի ընդունման գործում։

Ինչպես հետագայում տեղի ունեցավ հետխորհրդային պետություններում, շոկային թերապիան հանգեցրեց միջոցների վերաբաշխմանը ներքևից վերև՝ օգուտ բերելով նրանց, ովքեր տիրապետում էին ոչ դրամական ակտիվներին։ Թեև Էրհարդի գների ազատականացումը բացառեց վարձավճարները և հիմնական ապրանքները, այն դեռ առաջացրեց գնաճի աճ և հանգեցրեց համընդհանուր գործադուլի։  ազատ շուկայից սոցիալական շուկայական տնտեսություն անցումն իրականացվում էր Էդերմանի ծրագրի համաձայն, և մինչև 1948 թվականի վերջը «Գերմանիայում անցումային գործընթացն իրականացվում էր երկկողմանի սխեմայով ՝ պլանավորված միջուկով և շուկայի կողմից համակարգվող ծայրամասով»։

### Չիլի, 1975 թվական
#### Տնտեսական բարեփոխումներ
Կառավարությունը ողջունեց օտարերկրյա ներդրումները և վերացրեց պրոտեկցիոնիստական առևտրային խոչընդոտները՝ ստիպելով չիլիական ձեռնարկություններին հավասար հիմունքներով մրցակցել ներմուծման հետ, այլապես դուրս գալ բիզնեսից։ Պղնձի հիմնական ընկերությունը՝ Codelco-ն, մնաց կառավարության ձեռքում ՝ Սալվադոր Ալյենդեի կողմից ավարտված պղնձի ազգայնացման պատճառով, սակայն մասնավոր ընկերություններին թույլատրվեց ուսումնասիրել և զարգացնել նոր հանքեր։

Կարճաժամկետ հեռանկարում բարեփոխումները կայունացրին տնտեսությունը։ Երկարաժամկետ հեռանկարում Չիլին ունեցել է ՀՆԱ-ի ավելի բարձր աճ, քան իր հարևան երկրները, բայց եկամուտների անհավասարության նկատելի աճով։

### Բոլիվիա, 1985 թվական
#### Նախապատմություն
1979-1982 թվականներին Բոլիվիան կառավարվում էր մի շարք հեղաշրջումների, հակահեղաշրջումների և ժամանակավոր կառավարությունների կողմից, ներառյալ Լուիս Գարսիա Մեզա Տեխադայի  բռնապետությունը։ Քաղաքական անկայունության այս շրջանը հիմք դրեց հիպերինֆլյացիայի համար, որը հետագայում հաշմանդամ դարձրեց երկիրը։ 1982 թվականի հոկտեմբերին զինվորականները հրավիրեցին Կոնգրես, որն ընտրվել էր 1980 թվականին՝ ղեկավարելու նոր գործադիր ղեկավար ընտրելու համար։ Երկիրն ընտրեց Էրնան Սիլես Զուազոյին, ում օրոք սկսվեց շրջապտույտ հիպերինֆլյացիոն գործընթացը։ Զուազոն սակավ աջակցություն ստացավ քաղաքական կուսակցություններից կամ կոնգրեսի անդամներից, որոնցից շատերը ցանկանում էին այսքան տարի ավտորիտարիզմից։ Զուազոն հրաժարվեց ստանձնել արտասահմանադրական լիազորություններ (ինչպես նախկին ռազմական կառավարությունները արել էին նմանատիպ ճգնաժամերի ժամանակ) և փոխարենը կենտրոնացավ ժողովրդավարության պահպանման վրա՝ կրճատելով իր ժամկետը մեկ տարով՝ ի պատասխան իր ոչ հանրաճանաչության և իր երկիրը ցնցող ճգնաժամի:1 985 թվականի օգոստոսի 6-ին ընտրվեց Վիկտոր Պազ Էստենսորոն։

#### 21060 հրամանագրի նախաբան
Օգոստոսի 29-ին Վիկտոր Պազ Էստենսորոյի նախագահ ընտրվելուց և շոկային թերապիայի ճարտարապետ Գոնսալո Սանչես դե Լոզադային պլանավորման նախարար նշանակելուց ընդամենը երեք շաբաթ անց, ընդունվեց 21060 հրամանագիրը։ 21060 հրամանագիրը ընդգրկում էր Բոլիվիայի տնտեսության բոլոր ասպեկտները, որոնք հետագայում կոչվեցին շոկային թերապիա։ Հրամանագրի նախօրեին Գոնսալո Սանչես դե Լոզադան հիշեց, թե ինչ էր պատրաստվում անել նոր կառավարությունը՝ ասելով՝ «ձեռնարկել այս բոլոր կոշտ քայլերը, որոնք պետք է ձեռնարկվեին, առաջին երկիրն էր, որը կանգնեցրեց հիպերինֆլյացիան ժողովրդավարական երկրում՝ չզրկելով մարդկանց քաղաքացիական իրավունքներից և չխախտելով մարդու իրավունքները»։

Նախագահի երդմնակալության և 21060 հրամանագրի միջև ընկած երեք շաբաթվա ընթացքում նա ասել է «Մենք մեկ շաբաթ անցկացրեցինք ասելով. և հետո ևս մեկ շաբաթ քննարկելով շոկային բուժումն ընդդեմ աստիճանականության, վերջապես, մենք մեկ շաբաթ տևեցինք այդ ամենը գրելու համար»։ Երբ նրանք որոշեցին գործել, դե Լոզադան հիշեց «մեծ քննարկման մասին, թե արդյոք դուք կարող եք դադարեցնել հիպերինֆլյացիան, թե գնաճը, վերջապես, աստիճանական քայլեր ձեռնարկելով»։ Նա ավելացրեց «Շատերն ասում էին, որ դուք պետք է դանդաղ ընդունեք այն։ Դուք պետք է բուժեք հիվանդին։ Շոկային բուժումը նշանակում է, որ դուք ունեք շատ հիվանդ հիվանդ [և] դուք պետք է վիրահատեք մինչև հիվանդի մահը։ Դուք պետք է դուրս հանեք քաղցկեղը։ կամ դուք պետք է դադարեցնեք վարակը»։ Նա բացատրեց «Ահա թե ինչու մենք հորինեցինք արտահայտությունը, որ գնաճը նման է վագրի, և դու ունես միայն մեկ կրակոց, եթե չհասնես այն մեկ կրակոցով, այն քեզ կհասնի։ Դուք վստահություն ունեք, որ դուք Եթե դուք պահպանում եք աստիճանականությունը, մարդիկ չեն հավատում ձեզ, և հիպերինֆլյացիան պարզապես շարունակում է ուժեղանալ, ուստի ցնցող թերապիան այն է, որ ավարտեք այն, ավարտեք այն, դադարեցրեք հիպերինֆլյացիան և սկսեք վերակառուցել ձեր տնտեսությունը, որպեսզի հասնեք աճի»։

#### 21060 հրամանագիր
21060 հրամանագիրը ներառում էր հետևյալ միջոցառումները՝

* Թույլ տալով պեսոյին ազատ լողալ
* Գների վերահսկողության դադարեցում և պետական հատվածի սուբսիդիաների վերացում։
* Պետական նավթային և թիթեղային ընկերությունների աշխատակիցների երկու երրորդի կրճատում և մնացած աշխատողների և պետական հատվածի աշխատողների աշխատավարձերի սառեցում։
* Ներմուծման սակագների ազատականացում՝ 20% միասնական սակագին սահմանելով.
* ԱՄՀ-ի հետ բանակցված գործարքի շրջանակներում արտաքին պարտքի վճարման դադարեցում.

### Հետխորհրդային պետություններ
Բացառությամբ Բելառուսի, արևելաեվրոպական պետությունները շոկային թերապիայի են դիմել։ Գրեթե բոլոր այս հետխորհրդային պետությունները շոկային թերապիայից հետո խորը և երկարատև անկում են ապրել,  աղքատությունն աճել է ավելի քան տասն անգամ։ 1990-ականների արդյունքում առաջացած ճգնաժամը երկու անգամ ավելի ինտենսիվ էր, քան 1930-ականներին Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում և ԱՄՆ-ում տեղի ունեցած Մեծ դեպրեսիան։ Որպես շոկային թերապիայի մաս նախատեսված գների մեկանգամյա թռիչքի վարկածը իրականում հանգեցրեց չափազանց բարձր գնաճի երկարատև ժամանակահատվածի՝ արտադրանքի անկմամբ և հետագա ցածր աճի տեմպերով։ Շոկային թերապիան արժեզրկեց սոցիալիզմի ներքո անհատների կողմից կուտակված համեստ հարստությունը հարստության ռեգրեսիվ վերաբաշխում էր ՝ հօգուտ ոչ դրամական ակտիվներ ունեցող էլիտաների։ Հակառակ շոկային թերապիայի կողմնակիցների սպասումներին, Ռուսաստանի արագ անցումը շուկա ավելի շուտ ուժեղացրեց կոռուպցիան, քան թուլացրեց այն։

Դա թանկ է արժեցել մարդկային զոհերի համար, քանի որ խաղաղ ժամանակ Ռուսաստանը տեսել է մահացության ամենաբարձր ցուցանիշը բոլոր արդյունաբերական երկրների համեմատ։ 1987 և 1988 թվականներին Ռուսաստանի բնակչության մոտ 2%-ն ապրել է աղքատության մեջ (գոյատևելով օրական 4 դոլարից պակաս գումարով), 1993-1995 թվականներին այդ ցուցանիշը կազմել է 50%։ Ըստ Քրիստեն Գոդսիի և Միտչել Ա. Օրենշտեյնի գիտական հետազոտությունների զգալի մասը ցույց է տալիս, որ նեոլիբերալ տնտեսական բարեփոխումների հետ կապված արագ սեփականաշնորհման սխեմաներն իրոք հանգեցրել են նախկին Արևելյան բլոկի երկրներում առողջության վատթարացմանը՝ կապիտալիզմին անցնելու ժամանակ, ընդ որում Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն ինքը հայտարարում է, որ «ԱՄՀ-ի տնտեսական բարեփոխումների ծրագրերը կապված են հետկոմունիստական Արևելյան Եվրոպայի և նախկին խորհրդային երկրներում տուբերկուլյոզի դեպքերի, տարածվածության և մահացության մակարդակի զգալիորեն վատթարացման հետ»։ Նրանք ավելացնում են, որ արևմտյան ինստիտուտներն ու տնտեսագետները անտարբեր են շոկային թերապիայի հետևանքների նկատմամբ, քանի որ նրանց առաջնահերթություններն են պետական սոցիալիստական համակարգի մշտական ապամոնտաժումը և այդ երկրների ինտեգրումը զարգացող գլոբալ կապիտալիստական տնտեսության և նախկին Արևելյան դաշինքի երկրների շատ քաղաքացիներ եկել են այն համոզման, որ արևմտյան տերությունները միտումնավոր իրենց պատճառում են այդ ամենը՝ որպես պատիժ լիբերալ ժողովրդավարության և շուկայական տնտեսության արևմտյան իդեալները անտեսելու համար։

Կան փաստարկներ այն մասին, թե արդյոք այդ անբարենպաստ հետևանքները պայմանավորված են խորհրդային տնտեսության ընդհանուր փլուզմամբ (որը սկսվել է մինչև 1989 թվականը), հետագայում վարվող քաղաքականությամբ, թե երկուսի համադրությամբ։ Ինքը՝ Սաքսը, հրաժարական է տվել իր խորհրդականի պաշտոնից՝ ասելով, որ կարծում է, որ իր խորհուրդները չեն լսվել և իր քաղաքական առաջարկությունները գործնականում չեն կիրառվել։  Բացի իր քննադատությունից, թե ինչպես են Ռուսաստանի իշխանությունները իրականացրել բարեփոխումները, Սաքսը նաև քննադատել Է ԱՄՆ-ին և ԱՄՀ-ին՝ Ռուսաստանին լայնածավալ ֆինանսական օգնություն չտրամադրելու համար, որը նրա կարծիքով բարեփոխումների հաջողության անբաժանելի մասն է։

Շոկային թերապիայի կողմնակիցները Լեհաստանը դիտում են որպես հետկոմունիստական պետություններում շոկային թերապիայի հաջողության պատմություն և պնդում են, որ շոկային թերապիան պատշաճ կերպով չի կիրառվել Ռուսաստանում, մինչդեռ քննադատները պնդում են, որ Լեհաստանի բարեփոխումները բոլոր երկրներից ամենաառաջադեմն են եղել և Չինաստանի բարեփոխումները համեմատում են Ռուսաստանի բարեփոխումների և դրանց բոլորովին տարբեր ազդեցությունների հետ։ Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ «շոկային թերապիայի» սեփականաշնորհման շատ արագ տեմպերը կարևոր են և հատկապես ուժեղ ազդեցություն են ունեցել Ռուսաստանում մահացության մակարդակի վրա։

#### Նախապատմությունը Լեհաստանում
1989 թվականի հունիսի 4-ի ընտրություններում կոմունիստական ​​իշխանության ձախողումից հետո պարզ է դարձել, որ նախկին վարչակարգն այլևս լեգիտիմ չէ։ Մագդալենկայի ոչ պաշտոնական բանակցությունները, իսկ այնուհետև 1989 թվականի լեհական կլոր սեղանի բանակցությունները թույլ են տվել իշխանության խաղաղ անցում կատարել ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված կառավարությանը։

նտեսական իրավիճակն այնպիսին է եղել, որ գնաճը բարձրացել է հասնելով 600%-ի՝ իր գագաթնակետին, իսկ պետական ​​մենաշնորհների և հոլդինգների մեծ մասը հիմնականում անարդյունավետ և ամբողջովին հնացած են եղել տեխնոլոգիական առումով։ Թեև Լեհաստանում գործնականում գործազրկություն չի եղել՝ աշխատավարձերը ցածր են եղել և տնտեսության պակասը հանգեցրել է խանութներում նույնիսկ ամենատարրական սննդամթերքի բացակայությանը։ Այնուամենայնիվ ի տարբերություն մյուս հետկոմունիստական ​​երկրների՝ Լեհաստանն ունեցել է կապիտալիստական ​​տնտեսության որոշակի փորձ, քանի որ գյուղատնտեսության մեջ դեռևս եղել է մասնավոր սեփականություն, իսկ սննդամթերքը դեռ վաճառվել է ֆերմերների շուկաներում։

1989 թվականի սեպտեմբերին Լեհաստանի առաջատար տնտեսագետ, ֆինանսների նախարար և Լեհաստանի փոխվարչապետ Լեշեկ Բալցերովիչի նախագահությամբ ստեղծվել է փորձագետների հանձնաժողով։ Հանձնաժողովի անդամներից են եղել Ջեֆրի Սաքսը, Ստանիսլավ Գոմուլկան, Ստեֆան Կավալեցը և Վոյցեխ Միսիգը։

#### Բալցերովիչի ծրագիրը
Հոկտեմբերի 6-ին ծրագիրը ցուցադրվել է Հանրային հեռուստատեսությամբ, իսկ դեկտեմբերին Սեյմը ընդունել է 11 օրենքների փաթեթ, որոնցից յուրաքանչյուրը նախագահի կողմից ստորագրվեցլ է 1989 թվականի դեկտեմբերի 31-ին։ Դրանք են

# Պետական ընկերություններում ֆինանսական խնայողության մասին օրենքը, որը թույլ է տալիս պետական ձեռնարկություններին սնանկ հայտարարել և վերջ դնել այն հորինվածքին, որով ընկերությունները կարող են գոյություն ունենալ, նույնիսկ եթե դրանց արդյունավետությունն ու հաշվետվողականությունը մոտ են զրոյին։
# Բանկային գործունեության մասին օրենք, որն արգելում է Ազգային կենտրոնական բանկի կողմից պետական բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորումը և նոր արժույթի թողարկումը։
# Վարկերի մասին օրենք, որը վերացրել է պետական ընկերությունների համար արտոնյալ վարկերը և տոկոսադրույքները կապել է գնաճի հետ։
# Ավելորդ աշխատավարձի բարձրացման հարկման մասին օրենքը, որը սահմանում է այսպես կոչված պոպիվեկի հարկը, որը սահմանափակում է պետական ընկերություններում աշխատավարձի բարձրացումը՝ հիպերինֆլյացիան սահմանափակելու նպատակով։
# Ընդունել հարկային նոր կանոնների մասին օրենք, որը սահմանում է ընդհանուր հարկումը բոլոր ընկերությունների համար և վերացնում է հատուկ հարկերը, որոնք նախկինում կարող էին կիրառվել մասնավոր ընկերությունների նկատմամբ վարչական որոշումների միջոցով։
# Օտարերկրյա ներդրողների տնտեսական գործունեության մասին օրենք, որը թույլ է տալիս օտարերկրյա ընկերություններին և անհատներին ներդրումներ կատարել Լեհաստանում և իրենց շահույթն արտահանել արտերկիր։
# Արտարժույթի մասին օրենք, որը ներմուծում է զլոտիի ներքին փոխանակման հնարավորությունը և վերացնում պետական մենաշնորհը միջազգային առևտրում։
# Մաքսային օրենսդրության մասին օրենք, որը սահմանում է միասնական մաքսային դրույքաչափ բոլոր ընկերությունների համար։
# Զբաղվածության մասին օրենքը, որը կարգավորում է զբաղվածության գործակալությունների պարտականությունները։
# Հատուկ հանգամանքների մասին օրենք, որի դեպքում աշխատողը կարող է ազատվել աշխատանքից՝ պաշտպանելով պետական ձեռնարկությունների աշխատողներին զանգվածային աշխատանքից ազատելուց և երաշխավորելով գործազրկության նպաստներն ու արձակման նպաստները։

Ընկերությունների մասնավորեցումը հետաձգվել է ավելի ուշ։

#### Արդյունքները Լեհաստանում
Կարճաժամկետ հեռանկարում բարեփոխումները դադարեցրել են աճող հիպերինֆլյացիան, նախքան բարձր մակարդակի հասնելը, վերջ տվեցին սննդի պակասին, ապրանքները վերադարձրեցին խանութների դարակներ և կիսով չափ կրճատեցին աշխատավայրերում աշխատողների թիվը։ Այնուամենայնիվ բարեփոխումները նաև հանգեցրել են նրան, որ շատ պետական ընկերություններ միաժամանակ փակվել են՝ թողնելով իրենց աշխատողներին առանց աշխատանքի և պետական վիճակագրությունը ցույց է տալիս այս փոփոխությունը, քանի որ գործազրկությունը 1990 թվականի հունվարին 0,3%-ից (բարեփոխումներից անմիջապես հետո) աճել է մինչև 6,5% մինչև այդ տարվա վերջ, իսկ ՀՆԱ-ն նվազել է հաջորդ երկու տարիների ընթացքում առաջին տաում՝ 9,78%, իսկ երկրորդում՝ 7,02%):

1995-1997 թվականներին ՀՆԱ-ն անշեղորեն աճել է մինչև մոտ 6-7%, 2001 թվականին ընկել է հասնելով նվազագույնի՝ 1,2%, իսկ 2007 թվականին կրկին աճել է՝ հասնելով 6-7%-ի, հաճախ շնորհիվ փոքր սպասարկման բիզնեսի, որը երկար ժամանակ ճնշվում էր կոմունիստական կառավարության կողմից։ 2007 թվականին ՀՆԱ-ն աճել է մինչև 1,2%, իսկ 2007 թվականին այն կրկին աճել է մինչև 6-7%։ Այնուամենայնիվ, չնայած ՀՆԱ-ն վկայում է Լեհաստանի բարգավաճման մասին, գործազրկության մակարդակը շարունակեց կայուն աճել՝ հասնելով 16,9%-ի 1994 թվականի հուլիսին, այնուհետև կայունորեն իջել է մինչև 9,5% ցածր 1998 թվականի օգոստոսին, այնուհետև կրկին բարձրացավ մինչև 20,7%-ի 2003 թվականի փետրվարին, որից այն իջել է մինչև 2008 թվականը։ 2008 թվականի օգոստոսին գործազրկության մակարդակը բարձրացել է մինչև 1998 թվականի օգոստոսը, իսկ 2008 թվականին ենթադրվում է, որ առաջին տարիներին գործազրկության մակարդակն ավելի ցածր է եղել, քանի որ նրանցից շատերը, ովքեր պնդում էին իրենց գործազրկությունը՝ աշխատում էին գորշ (ոչ ֆորմալ) տնտեսության մեջ, չնայած դա կարող է լինել գործազրկության մակարդակի ոչ ավելի քան 5%-ը։

Կտրուկ աճել է սպառվող նյութերի (ավտոմեքենաներ, հեռուստացույցներ, տեսաձայնագրիչներ, լվացքի մեքենաներ, սառնարաններ, անհատական համակարգիչներ և այլն) սեփականատերերի թիվը, ինչպես նաև մրգերի և բանջարեղենի, մսի և ձկան սպառումը։  Սակայն լայնածավալ տնտեսական վերափոխումները, որոնց ենթարկվել է Լեհաստանը զանգվածային անհանգստություն են առաջացրել։

2008 թվականի դրությամբ ՀՆԱ-ն 77%-ով ավելի բարձր է եղել, քան 1989 թվականին։ Ավելին Լեհաստանում անհավասարությունն իրականում նվազել է տնտեսական բարեփոխումներից անմիջապես հետո, չնայած հետագա տարիներին այն կրկին աճել է։ Այսօր՝ չնայած Լեհաստանը բախվում է մի շարք տնտեսական խնդիրների, նրա ՀՆԱ-ն դեռ ավելի բարձր է, քան կոմունիզմի ժամանակ և տնտեսությունն աստիճանաբար զարգանում է։ 1993-2004 թվականներին Լեհաստանը եկամուտների մակարդակով մոտեցել է ԵՄ-ին։ Ըստ Financial Times-ի՝ Լեհաստանում շոկային թերապիան ճանապարհ է բացել ձեռներեցների համար և օգնել է կառուցել տնտեսություն, որն ավելի քիչ խոցելի է արտաքին ցնցումների նկատմամբ, քան Լեհաստանի հարևաններինը։ 2009 թվականին՝ մինչ մնացած Եվրոպան անկում էր ապրում, Լեհաստանը շարունակում էր աճել՝ առանց մեկ քառորդով աճի տեմպը կրճատելու։

#### Արդյունքները Ռուսաստանում
Խորհրդային Միությունում 1990-1991 թվականների սանձարձակ հիպերինֆլյացիայի, սովի, աղքատության և դեպրեսիայի պատճառով Ռուսաստանի ղեկավարները փորձել են շոկային թերապիա կիրառել տնտեսության վրա։ Սա լավ չի ընդունվեկ ռուսական հանրության կողմից, քանի որ խորացրել է խնդիրները և նպաստել ռուս օլիգարխների վերելքին։ Ռուսաստանում շոկային թերապիայի փլուզումը նշանավորվել է համատարած սոցիալական ցնցումներով, տնտեսական անկայունությամբ և օլիգարխների իշխանության գալով, ինչը մեծացրել է հանրային քննադատությունը և խարխլել վստահությունը կառավարության նեոլիբերալ բարեփոխումների ծրագրի նկատմամբ։

## Տեսություն
### «Շոկային թերապիա» տերմինի ծագումը
Այս տերմինը հանրահռչակվել էՆաոմի Քլեյնի կողմից։ 2007 թվականին լույս տեսած իր «շոկի դոկտրին» գրքում նա պնդում է, որ նեոլիբերալ ազատ շուկայի քաղաքականությունը (որը պաշտպանում է տնտեսագետ Միլթոն Ֆրիդմանը) ամբողջ աշխարհում համբավ է ձեռք բերել «շոկային թերապիայի» ռազմավարության շնորհիվ։ Նա պնդում է, որ նման քաղաքականությունը հաճախ ոչ պոպուլյար է, հանգեցնում է անհավասարության աճի և ուղեկցվում է քաղաքական և սոցիալական «ցնցումներով», ինչպիսիք են ռազմական հեղաշրջումները, պետության կողմից հովանավորվող ահաբեկչությունը, հանկարծակի գործազրկությունը և աշխատանքային գործունեության ճնշումը։

Տնտեսագետ Ջեֆրի Սաքսը (որին երբեմն վերագրվում է տերմինի գյուտը) ասում է, որ ինքը երբեք չի օգտագործել «շոկային թերապիա» տերմինը, իրեն այնքան էլ դուր չի գալիս այն և պնդում է, որ այդ տերմինը «մի բան էր, որի վրա դրված էին լրագրությունը և հանրային քննարկումները» և որ այն «շատ ավելի ցավոտ է թվում, քան երբևէ»։ Սաքսի գաղափարներն այն մասին, թե ինչ են անվանում ոչ տնտեսագետները «շոկային թերապիա»՝ հիմնված է դրամավարկային և տնտեսական ճգնաժամի պատմական ժամանակաշրջանների ուսումնասիրության վրա և որ վճռական հարվածը կարող է վերջ տալ դրամավարկային քաոսին, հաճախ մեկ օրվա ընթացքում։

### Սեփականաշնորհման տեմպեր
Շոկային թերապիայի ջատագովներ Սաքսը և Լիպթոնը 1990 թվականին պնդում էին, որ «հիմնական առեղծվածն այն է, թե ինչպես կարելի է սեփականաշնորհել հսկայական թվով ֆիրմաներ արդար, արագ, քաղաքականապես կենսունակ ձևով, որը հավանաբար թույլ կտա ստեղծել արդյունավետ կորպորատիվ վերահսկողության կառուցվածք»։ Նրանք խորհուրդ են տվել, որ տեմպերը «արագ լինեն, բայց ոչ անխոհեմ» և «հավանաբար իրականացվեն շատ ձևերով»։ Ըստ շոկային թերապիայի կողմնակիցների առևտրի ազատականացումը հիմնականում պահանջում է ներքին գների ազատականացում՝ այսպիսով գների ազատականացման «մեծ պայթյունը», որը ընկած է ինչպես սեփականաշնորհման, այնպես էլ առևտրի ազատականացման հիմքում՝ «ցնցում» է ստեղծում «շոկային թերապիայի» անվան տակ։

Գործնականում շոկային թերապիայի արագ կիրառումն ընդհանուր առմամբ աղետալի հետևանքների է հանգեցրել հետխորհրդային պետություններում։

### Հեռանալով «անտեսանելի ձեռքից»
Չնայած տնտեսագետները երբեմն շոկային թերապիան անվանում են «կառուցող» շուկաներ՝ Իզաբելլա Վեբերը պնդում է, որ շոկային թերապիան իրականում չի ստեղծում այդպիսի նոր կառույցներ կամ հաստատություններ։ Նա գրում է, որ շոկային թերապիայի կողմնակիցները հույս ունեն, որ հրամանատարական կամ պլանային տնտեսության ոչնչացումը ինքնաբերաբար կհանգեցնի շուկայական տնտեսության ստեղծմանը և որ «անտեսանելի ձեռքը» կարող է հայտնվել այն բանից հետո, երբ հրամանատարական կամ պլանային տնտեսությունը «ցնցվի մինչև մահ»։

Ըստ Վեբերի՝ շոկային թերապիայի ներդրումից հետո շուկայական տնտեսության առաջացման ակնկալիքները տարբերվում են Ադամ Սմիթի «անտեսանելի ձեռքի» բնօրինակ փոխաբերությունից և Սմիթը դա մեկնաբանում է որպես տեսակետ, ըստ որի շուկան դանդաղ է ձևավորվում, քանի որ շուկայի փոխանակմանը նպաստող հաստատությունները զարգանում են, ինչպես նաև այն կարող է առաջանալ «անտեսանելի ձեռքի» գնագոյացման մեխանիզմի միջոցով։

### Պատրանքային ցնցում
Պատրանքային թերապիան վերաբերում է շոկային տնտեսական քաղաքականության պարտադրմանը տնտեսությանը այնպես, որ հասարակությունը ցնցում չզգա կամ ենթադրի, որ քաղաքականության կտրուկ փոփոխությունն այնքան ցնցող կամ արմատական չէ, որքան իրական աշխարհում։ Պատրանքային թերապիայի կիրառման առաջին փորձը փաստագրվել է Իրանում սուբսիդավորման բարեփոխումների նախագծի իրականացումից հետո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարեփոխումներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Հետխորհրդային պետություններ
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության իրավական կարգավորում
Կատեգորիա:Տնտեսական լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն