Պսակաձև զարկերակների խցանում

**Պսակաձև զարկերակների խցանում** (), արյան հոսքի մասնակի կամ ամբողջական խանգարում պսակաձև զարկերակներում։ 

Այս վիճակն առաջին անգամ քննարկել է 1910 թվականին Վիլյամ Օսլերը: Այս հիվանդությունը դանդաղեցնում կամ արգելափակում է թթվածնով հարուստ արյան մատակարարումը սրտին: Այն կարող է հանգեցնել սրտամկանի իշեմիայի, իսկ առանց բուժման՝ կարող է առաջացնել սրտամկանի ինֆարկտ և սրտային անբավարարություն: Այն սիրտ-անոթային հիվանդությունների ամենատարածված ձևն է և հանդիսանում է մահացության հիմնական պատճառը։

## Նկարագրություն
Պսակաձև զարկերակների խցանումը կարող է առաջանալ ծխելու, սրտի կամ արյան այլ հիվանդություններ ունենալու կամ ֆիզիկական ցածր ակտիվության պատճառով: Այն նաև ունի ժառանգական նախատրամադրվածություն: Ախտանիշներն են՝ ցավ կրծքավանդակում, հևոց, ցավ մարմնի վերին հատվածում, հոգնածություն, սրտխառնոց, անկանոն սրտխփոց և քնկոտություն:

Պսակաձև զարկերակների խցանումն ախտորոշելու համար բժիշկը կարող է ուսումնասիրել բուժառուի հիվանդության պատմությունը կամ կատարել պսակային անոթագրություն. բժիշկը կաթետեր է ներմուծում դաստակի կամ աճուկի միջոցով, այն հասցնում մինչև սիրտ և ներարկում հեղուկ՝ ռենտգենյան պատկեր ստանալու համար:

Պսակաձև զարկերակների խցանումը բուժելու համար կարող են օգտագործվել դեղամիջոցներ՝ ախտանիշները թեթևացնելու նպատակով: Կարող են կիրառվել նաև միջմաշկային կորոնար միջամտություն կամ աորտակորոնար շունտավորման վիրահատություն:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ախտանիշներն են՝ ցավ կրծքավանդակում կամ կրծքային հեղձուկ, հևոց և հոգնածություն։

Պսակաձև զարկերակի ամբողջական խցանումը հանգեցնում է սրտամկանի ինֆարկտի առաջացման։ Սրտամկանի ինֆարկտի տարածված ախտանիշներն են՝ ցավ կրծքավանդակում կամ կրծքային հեղձուկ, ցավ կամ անհանգստության զգացում, որը տարածվում է դեպի ուս, բազուկ, թիկունք, պարանոց, ծնոտ, ատամներ կամ որովայնի վերին հատված, սառը քրտինք, հոգնածություն, այրոցի զգացում կրծքավանդակում, սրտխառնոց, հևոց կամ գլխապտույտ։

## Պատճառագիտություն
մինի|Աթերոսկլերոզ
Պսակաձև զարկերակների խցանումը առաջանում է սրտի զարկերակների պատերին և դրանց ներսում ճարպերի, խոլեսթերինի և այլ նյութերի կուտակման հետևանքով: Աթերոսկլերոզային վահանիկի կուտակմանը զուգընթաց՝ զարկերակները նեղանում են: Վահանիկը հաճախ սկսում է ձևավորվել դեռևս մանկության տարիներին և ժառանգական նախատրամադրվածությունը, կենսակերպը և արյան մեջ խոլեստերինի բարձր մակարդակը կարևոր ազդեցություն ունեն վահանիկի ձևավորման գործում: Այս վիճակն անվանում են աթերոսկլերոզ: Սրտի զարկերակների պատերին առաջացած կուտակումներն անվանում են վահանիկ: Վահանիկը հանգեցնում է զարկերակների նեղացմանը և արգելափակում է արյան հոսքը:

Շաքարային դիաբետը կամ ինսուլինակայունությունը, զարկերակային գերճնշումը, նստակյաց կենսակերպը, ինչպես նաև ծխախոտի օգտագործումը նպաստում են պսակաձև զարկերակների հիվանդության զարգացմանը։

Տարիքը, սեռը և ժառանգականությունը այն ռիսկի գործոններն են, որոնք հնարավոր չէ վերահսկել։ Տարիքի մեծացման հետ մեծանում է զարկերակների վնասման և նեղացման ռիսկը: Տղամարդիկ ունեն պսակաձև զարկերակների հիվանդության զարգացման ավելի մեծ ռիսկ, իսկ կանանց մոտ այդ ռիսկը մեծանում է դաշտանադադարից հետո:

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Պսակաձև զարկերակների խցանումը առաջանում է արյունատար անոթներում վահանիկների ձևավորման հետևանքով, որոնք թթվածնով հարուստ արյուն են մատակարարում սրտին: Վահանիկը գոյանում է ճարպային կուտակումներից և սպիական հյուսվածքից, որոնք կպչում են պսակաձև զարկերակների պատերին: Վահանիկի զարգացումը տևում է տարիներ և հանգեցնում է պսակաձև զարկերակների նեղացման ու արյան հոսքի աստիճանական նվազման: Դանդաղ զարգացման շնորհիվ օրգանիզմը հարմարվում է և ստեղծում փոքր արյունատար անոթներ, որոնք շրջանցում են խցանումը: Այս փոքր անոթները ձևավորում են խցանման բնական շրջանցում, սակայն հաճախ չեն մատակարարում բավարար քանակությամբ արյուն՝ բավարարելու համար օրգանիզմի մեծացած պահանջները սթրեսային գործոնների և ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության դեպքում։

Երբ վահանիկն առաջացնում է անոթի տրամագծի ավելի քան 50% նեղացում, ծանրաբեռնվածության ժամանակ պսակաձև զարկերակով արյան հոսքի նվազումը կարող է հանգեցնել կրծքային հեղձուկի զարգացման: Սուր պսակային պատահարները տեղի են ունենում, երբ վահանիկի վնասման պատճառով ձևավորվում է թրոմբ: Սրտամկանի սուր ինֆարկտի դեպքում խցանումն ավելի մեծ է, քան անկայուն կրծքահեղձուկի ժամանակ, որտեղ զարկերակային խցանումը մասնակի է: Հետագայում թրոմբով ավելի հեռադիր մասերի էմբոլիան կարող է առաջացնել միկրոինֆարկտներ:

## Ախտորոշում
Սրտի հիվանդությունները հաճախ մնում են չախտորոշված, մինչև որ առաջանում է լուրջ խնդիր,  մասնավորապես սրտամկանի ինֆարկտ կամ սրտի կանգ: Կանոնավոր հետազոտությունները կարող են հանգեցնել վաղ ախտորոշման և կանխարգելիչ բուժման: Սքրինինգային թեստերը և ռիսկերի գնահատումը պետք է սկսել մոտ 20 տարեկանից, եթե անձը չունի ռիսկի որևէ գործոն: Սքրինինգը պետք է սկսել դեռ մանկության տարիներին, եթե կան ռիսկի գործոններ, որոնցից են ճարպակալումը, նստակյաց կենսակերպը կամ սրտի հիվանդությունների ընտանեկան պատմությունը։

Նշանակվում են արյան համապատասխան հետազոտություններ ստուգելու համար խոլեսթերինի, եռգլիցերիդների, լիպոպրոտեիդների, շաքարի մակարդակը, ինչպես նաև այն սպիտակուցների մակարդակը, որոնք հանդիսանում են բորբոքման նշան:
մինի|Պսակաձև զարկերակների անոթագրություն, որը ցույց է տալիս խցանված պսակաձև զարկերակներ։
Ախտորոշումը լիարժեք դարձնելու համար իրականացվում են նաև էլեկտրասրտագրություն, պսակաձև զարկերակների կալցիումի սկանավորում, սթրես-թեստ, սրտի մագնիսառեզոնանսային շերտագրություն, սրտի պոզիտրոն-էմիսիոնային շերտագրություն, ինվազիվ կորոնար անգիոգրաֆիա և/կամ պսակաձև անոթների ՀՇ-անոթագրություն:

## Բուժում
Խորհուրդ է տրվում ողջ կյանքի ընթացքում հետևել սրտի համար առողջ կենսակերպի կանոններին՝ առողջ սննդակարգ, ֆիզիկական ակտիվություն, ծխախոտի դադարեցում, քնի հիգիենայի կարգավորում, քաշի նվազեցում, զարկերակային ճնշման վերահսկում, խոլեսթերինի մակարդակի վերահսկում և սթրեսի կառավարում։

Որոշ դեղամիջոցներ կարող են նշանակվել անոթների լայնացմանը նպաստելու և սրտի արտամղման ֆունկցիան բարելավելու համար։ Դրանք են՝  

* ԱՓՖ արգելակիչները, 
* բետա-պաշարիչները, 
* կալցիումական անցուղիների պաշարիչները, 
* նիտրատները և
* ռանոլազինը:

Կարող են նշանակվել դեղամիջոցներ խոլեստերինի մակարդակը կառավարելու համար, որոնք են՝ 
* ստատինները, 
* ոչ ստատինային դեղամիջոցները,
* ֆիբրատները:

Սրտի հիվանդությունների ռիսկի այլ գործոնների կառավարման համար նշանակվում են արյան մեջ շաքարի մակարդակը և մարմնի քաշը կարգավորող դեղամիջոցներ՝ էմպագլիֆլոզինը, կանագլիֆլոզինը, մետֆորմինը, լիրագլուտիդը, օրլիստատը և սեմագլուտիդը։

Դեղորայքային բուժումից բացի կարող է անհրաժեշտ լինել սրտի վիրահատություն: Որոշ միջամտություններ ներառում են միջմաշկային կորոնար միջամտությունը, աորտոկորոնար շունտավորումը  և միջսրտամկանային լազերային ռևասկուլյարիզացիան (պսակաձև զարկերակի ներզարկերակահատում):

Որպես կանխարգելիչ միջամտություն կարելի է իրականացնել բարիատրիկ վիրահատություն, որը կարող է նվազեցնել պսակաձև զարկերակների հիվանդության ռիսկը:

## Կանխատեսում
Պսակաձև զարկերակների խցանումը հնարավոր չէ բուժել: Հետագա բարդությունները նվազեցնելու համար հիվանդներին պետք է ուղղորդել ֆիզիկական վարժությունների վրա հիմնված սրտային վերականգնողական բուժման:

Սրտամկանի ինֆարկտի կանխատեսումը զգալիորեն բարելավվում է, երբ մարդիկ անհապաղ ստանում են շտապօգնություն, թեև շատերը մահանում են նախքան հիվանդանոց հասնելը: Սրտամկանի ինֆարկտ ստացած յուրաքանչյուր 10 պացիենտից մեկը մահանում է առաջին երեքից չորս ամսվա ընթացքում:

## Համաճարակաբանություն
Պսակաձև զարկերակների խցանումը տղամարդկանց և կանանց մահացության հիմնական պատճառն է: Այս վիճակը համարվում է բոլոր մահացությունների մեկ երրորդի պատճառը, ինչը ավելի վատ է ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակ ունեցող տարածքներում: Մահացությունը տղամարդկանց շրջանում գրեթե հինգ անգամ ավելի բարձր է, քան կանանց շրջանում, սակայն մահացության այս տարբերությունը նվազում է տարիքի հետ:

Սևամորթ կանանց շրջանում ավելի հաճախ է հանդիպում սրտամկանի ինֆարկտը, քան սպիտակամորթ կանանց շրջանում։ Սևամորթ մեծահասակների շրջանում սրտամկանի ինֆարկտից մահացության մակարդակն ավելի բարձր է, քան սպիտակամորթ մեծահասակների շրջանում:

Ասիացի մեծահասակների շրջանում պսակաձև զարկերակների հիվանդության տարածվածությունը ամենացածրն է։ Սակայն հնդիկ տղամարդիկ, ֆիլիպինցի տղամարդիկ և ֆիլիպինցի կանայք ունեն ավելի բարձր ռիսկ, քան սպիտակամորթները։

## Հետազոտական ուղղություններ
մինի|Համակարգչային շերտագրության սարքավորման պատկերը։
Պսակաձև զարկերակների հիվանդության կանխարգելման և բուժման հետագա հետազոտական ուղղությունները ներառում են՝

* Սրտային անբավարարության բջջային հիմքերը,
* Ժառանգականությունը և սրտային անբավարարությունը,
* Սեռը և սրտային անբավարարությունը,
* Վերականգնողական թերապիաները։

## Պատմություն
Պսակաձև զարկերակների խցանումն առաջին անգամ քննարկել է Վիլյամ Օսլերը 1910 թվականին, որն անդրադարձել է այս թեմային «Լամլեյան դասախոսությունների» ժամանակ:

1912 թվականին Ջեյմս Հերիքը JAMA ամսագրում հրապարակել է հոդված, որտեղ փաստագրում էր կենդանիների մոտ պսակաձև զարկերակների խցանման վերաբերյալ իր հետազոտության արդյունքները:

Ըստ Ռոբերտ Կ. Մասսիի «Նիկոլայ և Ալեքսանդրա. Ռոմանովների դինաստիայի անկումը» գրքի՝ ցար Նիկոլայ II-ը ունեցել է պսակաձև զարկերակի խցանում հենց այն պահին, երբ նա պետք է գահընկեց արվեր 1917 թվականի ռուսական հեղափոխության ժամանակ:

Դատաբժշկական փորձագետները պսակաձև զարկերակի խցանումը նշել են որպես Մոնտգոմերի Կլիֆտի մահվան պատճառ:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սրտաբանություն
Կատեգորիա:Սրտային հիվանդություններ