Թրոմբոէմբոլիա

**Թրոմբոէմբոլիա (մակարդուկախցանում)**, վիճակ, երբ արյան մակարդուկը (թրոմբը) պոկվում է իր սկզբնական տեղից և արյան հոսքով տեղաշարժվում (որպես էմբոլ (խցան))՝ խցանելով անոթը, ինչն առաջացնում է հյուսվածքների իշեմիա (արյան մատակարարման դադարեցում) և օրգանների վնասում:

Թրոմբոէմբոլիան կարող է դրսևորվել ինչպես երակային, այնպես էլ զարկերակային համակարգերում՝ առաջացնելով տարբեր կլինիկական ախտանիշներ և պահանջել բուժման տարբեր մեթոդներ։

## Երակային թրոմբոէմբոլիա
Երակային թրոմբոէմբոլիան ներառում է հետևյալ վիճակները՝

* Խորանիստ երակների թրոմբոզ
* Թոքային էմբոլիա։

Երակային թրոմբոէմբոլիան սիրտ-անոթային համակարգի տարածված խանգարում է, որն ուղեկցվում է հիվանդացության և մահացության բարձր ցուցանիշներով։

### Նշաններ և ախտանիշներ
Երակային թրոմբոէմբոլիան կարող է դրսևորվել տարբեր ախտանիշներով, ինչպիսիք են ոտքի ցավոտ այտուցը, կրծքավանդակի ցավը, հևոցը (դիսպնոե), արյունախխումը (հեմոպտիզ), ուշագնացությունը (սինկոպե) և նույնիսկ մահը՝ կախված թրոմբի տեղակայումից և չափերից։ Երակային թրոմբոէմբոլիան կարող է առաջացնել նաև երկարաժամկետ բարդություններ, ինչպիսիք են՝ կրկնվող երակային թրոմբոէմբոլիան, հետթոքային էմբոլիկ համախտանիշը, քրոնիկական թրոմբոէմբոլիկ թոքային հիպերտենզիան և հետթրոմբոտիկ համախտանիշը։

### Բուժում
Երակային թրոմբոէմբոլիայի կառավարման հիմնասյունը հակամակարդիչ թերապիան է, որը կանխում է թրոմբի տարածումը և էմբոլիայի առաջացումը: Նման բուժումը նվազեցնում է հիվանդության կրկնության ռիսկը։ Հակամակարդիչի ընտրությունը և բուժման տևողությունը կախված է տվյալ պացիենտի անհատական ռիսկի գործոններից, ինչպես նաև արյունահոսության ռիսկից։

Ուղղակի գործող բերանային հակամակարդիչները դարձել են կարևոր այլընտրանքային պրեպարատներ, ինչպիսիք են վիտամին K-ի անտագոնիստները և ցածր մոլեկուլային հեպարինները՝ շնորհիվ իրենց արագ ազդեցության, կանխատեսելի ֆարմակոկինետիկայի, հաստատուն դեղաչափերի և արյունահոսության ավելի ցածր ռիսկի: Ուղղակի գործող բերանային հակամակարդիչները կարող են նաև հեշտացնել տնային պայմաններում բուժումը։

Բացի հակամակարդիչ թերապիայից, երակային թրոմբոէմբոլիայով որոշ բուժառուներ կարող են օգտվել օժանդակ բուժումներից, ինչպիսիք են թրոմբոլիզը, կաթետերային միջամտությունները կամ ստորին խորանիստ երակի ֆիլտրերը՝ թրոմբը հեռացնելու կամ դրա տեղաշարժը կանխելու համար: Այնուամենայնիվ, այս թերապիաները կապված են արյունահոսության և բարդությունների ավելի բարձր ռիսկի հետ: Այս մեթոդները սովորաբար չեն կիրառվում գործող ուղեցույցներով, բացառությամբ հատուկ ցուցումների՝ զանգվածային թոքային էմբոլիայի, զստա-ազդրային խորանիստ երակների թրոմբոզի կամ հակամակարդիչների օգտագործման հակացուցումների: Երակային թրոմբոէմբոլիայի հակամակարդիչ բուժման օպտիմալ տևողությունը որոշվում է կրկնության և արյունահոսության ռիսկիերի միջև հավասարակշռությամբ և պետք է անհատականացվի յուրաքանչյուր բուժառուի համար: Ընդհանուր առմամբ տարբերում ենք անցողիկ կամ դարձելի ռիսկի գործոնով հարուցված երակային թրոմբոթմբոլիա (օրինակ՝ վիրահատություն, վնասվածք կամ անշարժություն), որը պետք է բուժվի երեք ամիս և մշտական կամ հարաճուն ռիսկի գործոնով հարուցված երակային թրոմբոթմբոլիան (օրինակ՝ քաղցկեղ)՝ պետք է բուժվի անժամկետ: Այն երակային թրոմբոէմբոլիան, որը տեղի է ունենում ռիսկի գործոնի բացակայության պայմաններում, ունի կրկնության բարձր ռիսկ և կարող է պահանջել անժամկետ հակամակարդիչ թերապիա՝ կախված պացիենտի առանձնահատկություններից և նախասիրություններից: Թրոմբոզի կրկնության (ռեցիդիվի) ռիսկը նույնպես վճռորոշ դեր է խաղում բուժման տևողության հարցում: Այն պացիենտները, որոնց մոտ առկա է եղել հիմնական դարձելի ռիսկի գործոն՝ լուրջ վնասվածք կամ վիրահատություն, ունեն կրկնության ավելի ցածր հաճախականություն և պահանջում են բուժման ավելի կարճ ժամանակահատված։ Այն անձինք, որոնց մոտ թրոմբոզը հարուցվել է դարձելի ռիսկի գործոնով, ունեն թրոմբի կրկնության ավելի բարձր հավանականություն և պահանջում են բուժման ավելի երկար ժամանակահատված: Նման գործոնների շարքին են դասվում երկարատև թռիչքները, էստրոգենային թերապիան, հղիությունը և հետծննդաբերական շրջանը, ինչպես նաև ոտքերի թեթև վնասվածքները։ Առաջին անգամ երակների թրոմբոէմբոլիա ունեցած բոլոր բուժառուները, անկախ նրանից, թե ինչն է հարուցել սկզբնական թրոմբոզը, ունեն կրկնության (ռեցիդիվի) 50% հավանականություն՝ հակամակարդիչ բուժման դադարեցումից հետո առաջիկա 8-10 տարիների ընթացքում։

Անժամկետ հակամակարդիչ թերապիայի կիրառման ցուցումները ներառում են արական սեռը, թոքային էմբոլիայի տեսքով հիվանդության դրսևորումը (հատկապես զուգակցված խորանիստ երակների թրոմբոզի հետ), դրական Դ-դիմեր թեստը՝ հակամակարդիչների դադարեցումից հետո, հակաֆոսֆոլիպիդային հակամարմինների առկայությունը և արյունահոսության ցածր ռիսկը։ Անժամկետ թերապիայի համար օգտագործվող հակամակարդիչի տեսակը երկրորդական նշանակություն ունի, սակայն ցածր դեղաչափով ուղղակի ազդող բերանային հակամակարդիչները կարող են լինել հարմար և ավելի անվտանգ տարբերակ։ Քաղցկեղով պայմանավորված երակների թրոմբոէմբոլիայի դեպքում նախապատվությունը տրվում է լրիվ դեղաչափով ուղղակի ազդող բերանային հակամակարդիչներին, քան ցածր մոլեկուլային հեպարիններին, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ առկա են ստամոքս-աղիքային տրակտի վնասումներ (լորձաթաղանթի դեֆեկտներ), որոնք մեծացնում են արյունահոսության ռիսկը։

Կոմպրեսիոն գուլպաները՝ էլաստիկ հագուստներ են, որոնք աստիճանական ճնշում են ապահովում ստորին վերջույթների վրա՝ բարելավելով արյան հոսքը։ Այս գուլպաները սովորաբար ցուցված չեն խորանիստ երակների թրոմբոզից հետո որպես մշտական միջոց, բայց կարող են օգտակար լինել, եթե առկա է ոտքի կայուն այտուց։ Դեղամիջոցները, ինչպիսին է պենտոքսիֆիլինը, սահմանափակ դեր ունեն հետթրոմբոտիկ համախտանիշի բուժման մեջ: Թոքային էմբոլիայից հետո պացիենտները պետք է գտնվեն հսկողության տակ՝ քրոնիկ թրոմբոէմբոլիկ թոքային հիպերտենզիայի նշանների և ախտանիշների հայտնաբերման համար, որը երակների թրոմբոէմբոլիայի հազվադեպ հանդիպող լուրջ բարդություն է։ Թոքերի օդափոխության և պերֆուզիայի սկանավորումը ու էխոսրտագրությունը հանդիսանում են քրոնիկ թրոմբոէմբոլիկ թոքային հիպերտենզիայի ախտորոշման առաջնային թեստերը: Հաստատված քրոնիկ թրոմբոէմբոլիկ թոքային հիպերտենզիայով հիվանդները պետք է ենթարկվեն թոքային թրոմբէնդարտերէկտոմիայի, թոքային բալոնային անգիոպլաստիկայի կամ անոթալայնիչ (վազոդիլատատոր) թերապիայի։

### Ռիսկի գործոններ
Կան մի քանի գործոններ, որոնք մեծացնում են երակային թրոմբոէմբոլիայի զարգացման ռիսկը

* Բարձր ռիսկ՝ ոսկրերի կոտրվածք (հատկապես կոնքազդրային հոդի), կոնքազդրային կամ ծնկան հոդի վերջերս կատարված էնդոպրոթեզավորում, ողնուղեղի վնասվածքներ,
* Միջին ռիսկ՝ ծնկան հոդի արթրոսկոպիկ վիրահատություն, կենտրոնական երակային կաթետրներ, քիմիաթերապիա, սրտային կանգային անբավարարություն, շնչառական անբավարարություն, հորմոն փոխարինող թերապիա, քաղցկեղ, բերանային հակաբեղմնավորիչների օգտագործում, հղիություն և հետծննդաբերական շրջան, նախկինում ունեցած երակների թրոմբոէմբոլիա և այնպիսի վիճակներ, ինչպիսին է թրոմբոֆիլիան։
* Ցածր ռիսկ՝ երկարատև անշարժություն (երկարատև ուղևորություն մեքենայով կամ ինքնաթիռով, անկողնային ռեժիմ առնվազն 3 օր տևողությամբ), բարձր տարիք, լապարոսկոպիկ վիրահատություն, ճարպակալում և երակների վարիկոզ լայնացում։

### Կանխարգելում
Հոսպիտալացված լինելը նույնպես երակների թրոմբոէմբոլիայի զարգացման ռիսկի գործոն է: Ենթադրվում է, որ հիվանդանոցային պայմաններում գտնվող պացիենտների մեծամասնությանը պետք է նշանակվի թրոմբոպրոֆիլակտիկայի որևէ տեսակ: Որոշ տարբերակներ ներառում են ոչ ֆրակցիոն հեպարինը, ցածր մոլեկուլային հեպարինը՝ օրինակ էնոքսապարինը և Վիտամին K-ի անտագոնիստները։

## Զարկերակային թրոմբոէմբոլիա
Զարկերակային թրոմբոէմբոլիան ավելի քիչ տարածված, բայց ավելի ծանր ձև է, որը կարող է ախտահարել տարբեր օրգաններ՝ ուղեղ, սիրտ, երիկամներ, վերջույթներ և միջընդերք:

Զարկերակային թրոմբոէմբոլիան կարող է առաջացնել կյանքին սպառնացող վիճակներ՝ կաթված, սրտամկանի ինֆարկտ, երիկամների սուր վնասում, վերջույթների և միջընդերքի իշեմիա: Զարկերակային թրոմբոէմբոլիան սովորաբար առաջանում է աթերոսկլերոզի հետևանքով, որը բերում է վահանիկի պատռման և թրոմբի ձևավորման, կամ կարդիոէմբոլիզմի հետևանքով, որն առաջանում է սրտային թրոմբի էմբոլիզացիայից՝ պայմանավորված այնպիսի սրտային հիվանդություններով, ինչպիսիք են շողացող առիթմիան, փականային հիվանդությունը կամ սրտամկանի դիսֆունկցիան:

### Պատճառագիտություն
Գոյություն ունեն զարկերակային թրոմբոէմբոլիայի մի քանի տեսակներ, որոնք սկիզբ են առնում մարմնի տարբեր հատվածներից: Որոշ գործոններ, որոնք դեր են խաղում զարկերակային թրոմբոէմբոլիայի ձևավորման ռիսկի գործում, ներառում են միջընդերքի զարկերակի հիվանդությունը, երիկամային զարկերակի հիվանդությունը, աորտա-զատային օկլյուզիոն հիվանդությունը և ստորին վերջույթների զարկերակային օկլյուզիոն հիվանդությունը։ Այս վիճակները հիմնականում պայմանավորված են աթերոսկլերոզով: Գոյություն ունեն նաև մի շարք ոչ աթերոսկլերոտիկ հիվանդություններ, որոնք կարող են հանգեցնել զարկերակային թրոմբոէմբոլիայի առաջացմանը: Այդ հիվանդությունների թվին են պատկանում հսկաբջջային արտերիտը, Տակայասուի արտերիտը, Էհլերս-Դանլոսի համախտանիշը, Մարֆանի համախտանիշը, էլաստիկ պսևդոքսանտոման, Կավասակիի հիվանդությունը և ճառագայթմամբ պայմանավորված արտերիտը։ Այս հիվանդությունների հետևանքով առաջացած զարկերակների քրոնիկական բորբոքումը կարող է հանգեցնել անոթի պատի հաստացման, ֆիբրոզի, նեղացման և ի վերջո թրոմբի ձևավորման։

### Բուժում
Զարկերակային թրոմբոէմբոլիայի վարումը կախված է իշեմիայի տեղակայումից, ծանրության աստիճանից և հիմնական պատճառագիտությունից: Զարկերակային թրոմբոէմբոլիայի վարման հիմնական նպատակներն են արյան հոսքի վերականգնումը, հետագա թրոմբոզի կանխարգելումը և հիմնական պատճառի բուժումը: Բուժման տարբերակները ներառում են հակաթրոմբոտիկ թերապիա, ռեվասկուլյարիզացիոն միջամտություններ և ռիսկի գործոնների փոփոխություն: Հակաթրոմբոտիկ թերապիան բաղկացած է հակաագրեգանտներից, ինչպիսիք են ասպիրինը կամ կլոպիդոգրելը, կամ հակամակարդիչներից՝ հեպարին կամ ուղղակի ազդող հակամակարդիչները՝ կախված ցուցումներից և հակացուցումներից: Ռեվասկուլյարիզացիոն միջամտությունները ներառում են թրոմբոլիզիսը, թրոմբէկտոմիան, անգիոպլաստիկան, ստենտավորումը կամ շունտավորման վիրահատությունը և ցուցված են ծանր կամ անարդյունավետ դեղորայքային թերապիայով պացիենտներին:

### Ռիսկի գործոններ և կենսակերպի փոփոխություններ
Ռիսկի գործոնների փոփոխությունը ներառում է կենսակերպի փոփոխություններ, ինչպիսիք են ծխելը դադարեցնելը, ֆիզիկական վարժությունները և սննդակարգը, ինչպես նաև դեղաբանական միջամտություններ՝ ստատիններ, հակագերճնշումային դեղամիջոցներ և գլյուկոզան իջեցնող միջոցներ՝ կրկնվող զարկերակային թրոմբոէմբոլիայի ռիսկը նվազեցնելու և կանխատեսումը բարելավելու համար: Զարկերակային թրոմբոէմբոլիայի դեպքում հակաթրոմբոտիկ թերապիայի տևողությունը փոփոխական է՝ կախված թրոմբի տեսակից և տեղակայումից, պրոթեզավորման սարքի առկայությունից և արյունահոսության ռիսկից: Ընդհանուր առմամբ զարկերակային թրոմբոէմբոլիայովով պացիենտները ստանում են ցմահ հակաագրեգանտային թերապիա, եթե չկա հակամակարդիչների օգտագործման հատուկ ցուցում կամ հակացուցում։

## Ծանոթագրություն


Կատեգորիա:Անոթային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Կատեգորիա:Պաթոլոգիական փոփոխություններ
Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային հիվանդություններ