Հինդուիզմի փիլիսոփայություն

**Հինդուիզմի փիլիսոփայություն**, տերմին, որը նշանակում է տարբեր փիլիսոփայական համակարգեր, որոնք վերադառնում են մեկ «գաղափարական աղբյուրի»՝ գաղափարների և հասկացությունների համալիրին, որոնք քիչ թե շատ բնորոշ են հինդուիզմի տարբեր դպրոցներին և համակարգերին։

Հինդուիզմի փիլիսոփայությունը զարգացել է Հինդուստանում Վեդայական շրջանի ավարտից ավելի քան երկու հազարամյակ հետո։ Դրա հիման վրա հայտնվել են հնդկական կամ հինդու փիլիսոփայության վեց հիմնական ուղղափառ, թեիստական դպրոցներ, որոնք կոչվում էին աստիկա (սանսկրիտ՝ «Վեդաների հեղինակության ճանաչում»)։ Հետագայում այս դպրոցները նույնացվեցին դասական հինդուիզմի հետ, որը սկիզբ էր առել հին վեդայական կրոնից։

## Դարշանաներ
Հինդու փիլիսոփայությունը բաժանված է վեց ուղղափառ փիլիսոփայական դպրոցների կամ դարշանաների.

# Սանքհյա
# Յոգա
# Նյայա
# Վայշեշիկա
# Միմանսա
# Վեդանտա։

«Դարշանա» բառը սանսկրիտում ունի մի շարք իմաստներ, որոնցից մեկը նշանակում է «հայեցակետեր» (հայացքների համակարգ)։ Կան նաև վեց փիլիսոփայական դպրոցներ, որոնք կոչվում են դարշանաներ, որոնք համարվում են, որ բխում են փիլիսոփայությունից և կրոնական պրակտիկայից, որոնք սկիզբ են առնում վեդաների և վեդայական շրջանի դարաշրջանից։ Ի տարբերություն «նաստիկաների», ովքեր չեն ճանաչում Վեդաների հեղինակությունը (բուդդիզմ, ջայնիզմ, լոկայաթա-չարվակա), աստիկա դարշանաները հիմնված են Բացարձակի (Բրահմա, որը կարող է ընդունել հինդուիզմի գլխավոր աստվածների ձևը) ճանաչման վրա` որպես Տիեզերքի մեկ Սկիզբ, Վեդաների հեղինակություն և այլն։

### Սանքհյա

Սանքհյան համարվում է հինդուիզմի ուղղափառ փիլիսոփայական համակարգերից ամենահինը, որի ստեղծումը վերագրվում է իմաստուն Կապիլային։ Սանքյան նշում է, որ ամեն ինչ իրականում բխում է պուրուշայի (ոգի կամ հոգի) և պրակրիտիի (նյութ, ստեղծագործություն, էներգիա) փոխազդեցությունից։ Անհատական գիտակցությամբ մի շարք հոգիներ կան47։

*Պրակրիտին* կամ մատերիան ունի երեք հիմնական հատկություն՝ կայունություն (սատվա), գործողություն (ռաջաս) և անգործություն (թամաս), որոնք հայտնի են որպես նյութական բնույթի երեք *գունաներ* (հատկություններ)։ Հոգիների և բնության գունաների փոխազդեցությունը նյութական աշխարհում գործունեության պատճառն է։ Ազատագրումը (մոկշա) ձեռք է բերվում այն բանից հետո, երբ հոգին ազատվում է նյութական բնույթի գունաների ազդեցությունից։

Չնայած Սանքհյան դուալիստական փիլիսոփայություն է, սակայն կան որոշակի տարբերություններ Սանքհյայի և դուալիզմի այլ ձևերի միջև։ Արևմուտքում դուալիզմը գոյություն ունի խելքի և մարմնի միջև, մինչդեռ Սանքհյայում՝ **ես**-ի և մատերիայի միջև։ «Ես» հասկացությունը Սանխյայում, մի շարք հետազոտողների կարծիքով, որոշ նմանություններ ունի խելքի արևմտյան հայեցակարգի հետ։ Ընդհանրապես ընդունված է, որ Սանկհյան ի սկզբանե եղել է աթեիստական փիլիսոփայություն49, որը հետագայում զգացել է յոգայի ազդեցությունը և վերածվել հնդկական փիլիսոփայության թեիստական ուղղության։

### Ռաջա-յոգա
Հնդկական փիլիսոփայության մեջ Ռաջա-յոգան վեց ուղղափառ փիլիսոփայական դպրոցներից մեկն է։ Հնդկաստանում այս դպրոցի հիմնադիրը Պատանջալին է49։ Թեև գործնականում նա միայն համակարգել է մինչ այդ կուտակված տեսական և գործնական փորձը և այն ուրվագծել Յոգա սուտրաների տեքստում։

Յոգայի փիլիսոփայական համակարգը շատ սերտորեն կապված է Սանքհյա դպրոցի հետ49։ Հաշվի առնելով Սանքհյայի հոգեբանությունը և մետաֆիզիկան՝ յոգան ավելի թեիստական դպրոց է, քան Սանքհյան, ինչի մասին է վկայում Աստվածային Էության ավելացումը Սանքհյայի քսանհինգ տարրերին։ Յոգան և Սանքհյան շատ մոտ են իրար. Այս առիթով Մաքս Մյուլլերն ասել է, որ «հասարակական կարծիքի մեջ երկու փիլիսոփայություններ էին տարբերակում` Սանքհյան Աստծո հետ և Սանքհյա առանց Աստծո»։ Սանքհյայի և յոգայի սերտ կապը բացատրում է նաև Հենրիխ Զիմմերը.

Երկու փիլիսոփայությունները Հնդկաստանում համարվում են երկվորյակներ, նույն դիսցիպլինի տարբեր ասպեկտներ։ Սանքհյան տալիս է մարդու բնության հիմնական տեսական բացատրությունը՝ թվարկելով և սահմանելով դրա տարրերը, վերլուծելով նրանց փոխազդեցության միջոցները վիճակներով պայմանավորված (բանդհա) և նկարագրելով նրանց վիճակը Մոկշայի ազատագրված վիճակում, մինչդեռ յոգան հատուկ նվիրված է ազատագրման գործընթացի շարժիչ ուժի որոշմանը, նկարագրելով այս ազատագրման հասնելու գործնական մեթոդները...

Յոգայի դպրոցի հիմնական տեքստը Պատանջալիի յոգա սուտրաներն են։

### Նյայա

Նյայա փիլիսոփայական դպրոցը հիմնված է Նյայա-սուտրաների վրա, որոնք կազմել է Ակշապադա Գաութաման42, ենթադրաբար մ.թ.ա. 2-րդ դարում։ Այս դպրոցի ամենակարևոր ներդրումը հինդու փիլիսոփայության զարգացման մեջ նրա մեթոդաբանությունն էր, որը հիմնված էր տրամաբանության համակարգի վրա, որը հետագայում ընդունվեց հնդկական փիլիսոփայական դպրոցների մեծ մասի կողմից։ Սա կարելի է համեմատել արևմտյան գիտության և փիլիսոփայության հարաբերությունների հետ, որոնք հիմնականում բխում են արիստոտելյան տրամաբանությունից։

Նյայան իր հետևորդների կողմից դիտվում էր որպես շատ ավելին, քան պարզապես տրամաբանությունը։ Նյայայի հետևորդները կարծում էին, որ ճշմարիտ գիտելիքի ձեռքբերումը տառապանքից ազատվելու միակ ճանապարհն է, և ամեն ջանք գործադրեցին այս ճշմարիտ գիտելիքի աղբյուրները պարզելու համար՝ սովորելով տարբերել այն կեղծ ենթադրություններից և տեսակետներից։ Նյայայում գիտելիքի չորս աղբյուր կա՝

# ընկալում (պրատյակշա)
# եզրակացություն (անումանա)
# համեմատություն (ուպամանա) 
# հեղինակություն կամ ապացույց (շաբդա)42:

Այս աղբյուրներից մեկից ձեռք բերված գիտելիքը կարող է ճիշտ լինել կամ չլինել։ Նյայան սահմանում է ճշմարտության մի քանի չափանիշներ. Այս առումով, նյայան ներկայացնում է վերլուծական փիլիսոփայությանն ամենամոտ հնդկական համարժեքը։ Հետագա նյայայիկները, ի պատասխան բնածին աթեիստական բուդդիզմի, տրամաբանական ապացույցներ են բերել մեկ ու միակ Իշվարայի (տիրակալ-աստված) յուրովի գոյության։ Հետագայում Նյայայի փիլիսոփայության նշանակալի զարգացումը հանգել է Նավյա-Նյայա համակարգին։

### Վայշեշիկա

Վայշեշիկա դպրոցը հիմնադրել է Կանադա ռիշին և աչքի է ընկել ատոմային բազմակարծությամբ։ Նյութական տիեզերքի բոլոր առարկաները վերածվում են ատոմների որոշակի տեսակների, և Բրահմանը համարվում է այն սկզբնական ուժը, որը գիտակցություն է տալիս այդ ատոմներին44-45:

Չնայած այն հանգամանքին, որ Վայշեշիկա դպրոցը սկզբում զարգանում էր Նյայայից անկախ, նրանց մետաֆիզիկական հասկացությունների նմանության պատճառով դրանք հետագայում միավորվեցին մեկի մեջ։ Իր դասական ձևով, սակայն, Վայշեշիկա դպրոցը մեկ էական տարբերություն ունի Նյայա դպրոցից. Նյայան ընդունում է ճշմարիտ գիտելիքի չորս աղբյուր, Վայեշեշիկան ընդունում է միայն երկուսը՝ ընկալումը և եզրակացությունը։

### Միմանսա
Միմանսա (կամ վաղ՝ Պուրվա Միմանսա) դպրոցը հիմնադրել է Ջայմինին։ Այս դպրոցի հիմնական նպատակը Վեդաների հեղինակության հաստատումն էր։ Որպես հետևանք, այս դպրոցի ամենաարժեքավոր ներդրումը հինդուիզմի զարգացման գործում եղել է վեդայական գիտելիքների մեկնաբանման կանոնների ձևակերպումը51։ Միմանսայի հետևորդները կարծում են, որ անհատը պետք է անսասան հավատ ունենա վեդաների նկատմամբ և կանոնավոր կերպով կատարի վեդական յաջնաներ՝ կրակի զոհաբերություններ։ Նրանք կարծում են, որ վեդայական մանտրաների և կրակի զոհաբերությունների ուժը պահպանում է գործունեությունը տիեզերքում։ Միմամսայի հետևորդները մեծ նշանակություն են տալիս դհարմային, որը նրանց համար բաղկացած է վեդայական ծեսերի կատարումից։

Միմանսա դպրոցը ընդունում էր այլ դպրոցների տրամաբանական և փիլիսոփայական ուսմունքները, բայց կարծում էր, որ նրանք բավարար ուշադրություն չեն դարձնում ճիշտ գործողություններին։ Միմանսայի հետևորդները կարծում էին, որ այլ փիլիսոփայական դպրոցները, որոնց հիմնական նպատակը մոկշան էր, նյութական ցանկություններից և կեղծ էգոյից ամբողջական ազատագրման հնարավորություն չէին տալիս, քանի որ նրանք ձգտում էին ազատագրման պարզապես դրան հասնելու ցանկության հիման վրա։ Ըստ միմանսայի, մոկշայի կարելի է հասնել միայն Վեդաների հրահանգներին համապատասխան գործողությունների միջոցով։

Ավելի ուշ միմանսա դպրոցը փոխեց իր հայացքները և սկսեց քարոզել Բրահմանի և ազատության վարդապետությունները։ Նրա հետևորդները պնդում էին մաքուր, հոգևոր գործունեության միջոցով հոգին նյութական գոյության կապանքներից ազատելու հնարավորությունը։ Միմանսայի ազդեցությունն առկա է ժամանակակից հինդուիզմի պրակտիկայում, հատկապես ծեսերի, արարողությունների և օրենքների առնչությամբ, որոնք զգալի ազդեցություն են ունեցել դրա վրա։

### Վեդանտա
Վեդանտան կամ ավելի ուշ՝ ուտարա միմանսան, կենտրոնանում է ոչ թե Բրահմաններ սուրբ գրքում շարադրված ծիսական կարգի, այլ Ուպանիշադներում շարադրված փիլիսոփայության վրա։

Վեդանտայի ավելի փիլիսոփայական բարդ համակարգը արտացոլում է վեդաների հիմնական էությունը, ինչպես նկարագրված է Ուպանիշադներում։ Վեդանտան հիմնականում հիմնված է վեդայական տիեզերագիտության, օրհներգերի և փիլիսոփայության վրա։ Ամենահին Ուպանիշադներից մեկը՝ Բրիհադ Արանյակա Ուպանիշադը, ստեղծվել է մոտավորապես մ.թ.ա 10-րդ դարում։ Գոյություն ունի Ուպանիշադների կանոն, որը կոչվում է *մուկտիկա*, որը բաղկացած է 108 Ուպանիշադներից, որոնցից 11-ը կազմում են մուկխյա կանոնը և համարվում են ամենահին և նշանակալիցը։ Վեդանտական մտքի հիմնական ներդրումներից մեկը կարելի է համարել Գերագույն Բրահմանի գիտակցությունից անհատական գիտակցության չտարբերակման գաղափարը։

Վեդանտա-սուտրաների աֆորիզմները ներկայացված են հանելուկային, բանաստեղծական ոճով, որը թույլ է տվել տարաբնույթ մեկնաբանություններ։ Դրա արդյունքում Վեդանտան բաժանվեց վեց դպրոցների, որոնցից յուրաքանչյուրը տվեց տեքստերի իր մեկնաբանությունը և ստեղծեց դրանց վերաբերյալ իրենց մեկնաբանությունները։ Նրանցից մի քանիսը նկարագրված են ստորև։

#### Ադվայտա-վեդանտա
Ադվայտավեդանտան հաճախ համարվում է Վեդանտայի բոլոր դպրոցներից ամենահայտնին։ *Ադվայտա* բառացի նշանակում է «ոչ երկակիություն»։ Նրա հիմնադիրը համարվում է Շանկարան (788-820), ով շարունակել է Ուպանիշադների որոշ ուսուցիչների փիլիսոփայական գիծը, մասնավորապես՝ իր պարամա-գուրու Գաուդապադայի գիծը։ Վերլուծելով փորձի երեք փուլերը՝ նա հաստատեց Բրահմանի միակ իրական լինելը, որտեղ անհատական հոգին և Բրահմանը միասնական են և իրարից չեն տարբերվում։ Աստծո անձնական ասպեկտը՝ Իշվարան, հանդես է գալիս որպես Բրահմանի դրսևորում անհատի նյութական մտքի համար՝ դեռևս ավիդյա կոչվող պատրանքային ներուժի ազդեցության տակ։

#### Վիշիշտա-ադվայտա
Ռամանուջան (1040 - 1137) եղել է որոշակի ձևով, անունով և հատկանիշներով օժտված Գերագույնի հայեցակարգի հիմնական ջատագովը։ Նա Վիշնուն համարում էր Բացարձակի սկզբնական, անհատական ձևը և սովորեցնում էր, որ իրականությունը դրսևորվում է երեք ասպեկտներով՝ որպես Վիշնու, որպես հոգի (ջիվա) և որպես մատերիա / բնություն (պրակրիտի)։ Այս երեքից միայն Վիշնուն ունի լիակատար անկախություն՝ նրանից է կախված ջիվաների ու պրակրիտիի գոյությունը։ Ուստի Ռամանուջայի փիլիսոփայական համակարգը հայտնի է որպես «հատուկ մոնիզմ»։

#### Դվայտա
Մադհվաչարյան (1238-1317), ինչպես և Ռամանուջան իրենից առաջ, Բրահմանը նույնացնում էր Վիշնուի հետ, սակայն իրականությունը տեսնում էր բազմակարծիք։ Ըստ Դվայտայի՝ կան երեք հիմնական իրողություններ՝ Վիշնու, ջիվա և պրակրիտի, որոնց միջև կան հինգ հիմնական տարբերություններ.

# Վիշնուն տարբեր է ջիվաներից
# Վինուն տարբեր է պրակրիտիից
# ջիվաները տարբեր են պրակրիտիից
# ամեն ջիվա տարբեր է այլ ջիվայից
# պրակրիտին տարբեր է այլ պրակրիտիից։

Ջիվաներն իրենց բնույթով հավերժական են և միշտ կախված են Վիշնուի կամքից։ Այս աստվածաբանությունը փորձում է լուծել չարի խնդիրը՝ ասելով, որ հոգիները հավերժական են և երբեէ անստեղծ։

#### Դվայտա-ադվայտա (բհեդա-աբհեդա)
Դվայտա-ադվայտայի հիմնադիրը 13-րդ դարի վայշնավա փիլիսոփա Նիմբարկան էր, որը ենթադրաբար ծագել էր ժամանակակից Անդհրա Պրադեշ նահանգի տարածքից։ Ըստ նրա փիլիսոփայական համակարգի՝ իրականության երեք կատեգորիա կա՝ Բրահմա, հոգի և մատերիա։ Հոգին և մատերիան տարբերվում են Բրահմանից նրանով, որ նրանք ունեն այլ, սահմանափակ հատկություններ և կարողություններ։ Բրահմանը հավերժ անկախ է, մինչդեռ հոգին և մատերիան միշտ կախվածության մեջ են։ Այսպիսով, հոգին և մատերիան իրենց գոյության մեջ առանձին են Բրահմանից, բայց միևնույն ժամանակ կախված են նրանից։ Բրահմանը հանդես է գալիս որպես գերագույն վերահսկիչ, հոգին՝ որպես վայելող, իսկ մատերիան՝ որպես վայելքի առարկա։ Երկրպագության գերագույն առարկաները Կրիշնան և նրա հավերժ սիրելի Ռադան են, ովքեր միշտ շրջապատված են հազարավոր գոպի` հովիվ-աղջիկներով իրենց դրախտային Գոլոկա Վրինդավանայում։ Ռադայի և Կրիշնայի պաշտամունքը հիմնված է ամբողջական և անձնուրաց նվիրվածության և սիրառատ ծառայության վրա (բհակտի)։ Դվայտա-ադվայտայում Ռադհա-Կրիշնան Աստծո իգական և արական ձևն է՝ անանձնական Բրահմանի և ամբողջ տիեզերքի սկզբնական աղբյուրը։

#### Շադհա-ադվայտա
Շուդհա Ադվայտայի հիմնադիրը Վալաբհան էր (1479-1531), որը ծագումով Անդրայի շրջանից էր, սակայն հետագայում հաստատվեց Գուջարաթում։ Շուդհա-ադվայտայում, ինչպես նաև դվայտա-ադվայտայում, Կրիշնա-բհակտին հայտնվում է որպես մոկշա ձեռք բերելու միակ միջոց, որը հոգևոր աշխարհում Կրիշնայի հավերժական բնակավայրին հասնելն է՝ Գոլոկա Վրինդավանա մոլորակին։ Ասում են, որ այս մոլորակը, ինչպես իր բոլոր բնակիչները, ունի սատ-չիթ-անանդա բնույթ և այն վայրն է, որտեղ հավերժ կատարվում են Կրիշնա աստծո և նրա համախոհների հոգևոր զվարճությունները։

#### Աչինտյա-բհեդա-անհեդա
Չայտանյա Մահապրաբհուն (1486-1534), աչինտյա-բհեդա-աբհեդայի («անբացատրելի միասնություն և տարբերություն») փիլիսոփայական համակարգի հիմնադիրը, ձևակերպեց փիլիսոփայություն, որը սինթեզ էր մոնիստական և դուալիստական հասկացությունների միջև։ Նա պնդում էր, որ ջիվան և՛ տարբեր է, և՛ նույնական է Կրիշնային, որին Չայտանյան ճանաչեց որպես Աստծո սկզբնական գերագույն ձև հինդուիզմում։ Չայտանյայի կարծիքով՝ Աստծո այս անհասկանալի էությունը կարող է իրականացվել բհակտիի կամ բհակտի յոգայի «սիրով նվիրված ծառայության» գործընթացի պրակտիկայի միջոցով։ «Անբացատրելի միասնության և տարբերության» այս հայեցակարգը գտնվում է ժամանակակից գաուդիա-վայշնավա ավանդույթի շարժումների հիմքում, ներառյալ *Կրիշնայի գիտակցության միջազգային միությունը*։

## Բնութագրեր




## Տես նաև
* Հնդկական փիլիսոփայություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
*  Bollingen Series XXVI, խմբ.`  Ջոզեֆ Քեմպբել
* 
*  Reprint edition; Originally published under the title of *The Six Systems of Indian Philosophy*.
* Flood, Gavin. *An Introduction to Hinduism*. Cambridge University Press: Cambridge, 1996. ISBN 0-521-43878-0.
* Radhakrishnan, Sarvepalli; and Moore, Charles A. *A Source Book in Indian Philosophy*. Princeton University Press; 1957. Princeton paperback 12th edition, 1989. ISBN 0-691-01958-4.
* Rambachan, Anantanand. «The Advaita Worldview: God, World and Humanity.» 2006.
* Чаттопадхьяя, Дебипрасад. «Живое и мертвое в индийской философии». Издание второе. М. 1983.

Կատեգորիա:Արևելյան փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հինդուիզմի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ուղղություններ և դպրոցներ