open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Իսկրա (պարբերաթերթ)

մինի|Իսկրա թերթ

**«Իսկրա»** («», «Կայծ»), Ռուսաստանի վտարանդի սոցիալիստների քաղաքական թերթ, որը ստեղծվել էր որպես Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) պաշտոնական օրգան։ Համարվել է ռուսական առաջին մարքսիստական ընդհատակյա պարբերաթերթը։ Լույս է տեսել 1900—1905 թվականներին։

խմբագրավայրը՝ Մյունխեն (1900-1902), Լոնդոն (1902), ժնև (1903—1905)։ Տպագրվել է Լայպցիգում։ Սկզբում եղել է ամսաթերթ, 1902 թվականից՝ երկշաբաթաթերթ։

Խմբագրության կազմում էին Վլադիմիր Լենինը, Գեորգի Պլեխանովը, Յուլի Մարտովը, Պավել Աքսելրոդը, Վերա Զասուլիչը և Ալեքսանդր Պոտրեսովը։ Սկզբնապես թերթի մշակումը կատարում էր Լենինը։ «Իսկրա»-ի հրատարակմանն աջակցել են Կլարա Ցետկինը, Ա. Բրաունը, Յուրի Մարխլեսկին, Կ. Կվելչը։ խմբագրությունը հրատարակել է նաև «Զարյա» ամսագիրը, ագիտացիոն գրքեր, բրոշյուրներ, թռուցիկներ։ Որպես բնաբան վերցված էր դեկաբրիստների «Կայծից բոց կբռնկվի» () ասույթը։ 1903 թվականի նոյեմբերի 1-ին Լենինը դուրս եկավ «Իսկրայի» խմբագրությունից, թերթը անցավ Պլեխանովի և նրա գործընկերների ղեկավարությանը։ Թերթն անցավ մենշևիկների վերահսկողության տակ և մինչև 1905 թվականը տպագրվում էր Պլեխանովի կողմից։ Միջին տպաքանակը կազմում էր 8000։

1902-ին Սամարայում հիմնադրվում է «Իսկրայի» ռուսական կազմակերպության բյուրոն՝ ռուս, մարքսիստների գաղափարական և կազմակերպչական կենտրոնը, ստեղծվում են թերթի գործակալական ցանց և իսկրայական խմբեր, որոնք հետագայում դարձան բոլշևիկյան կուսակցության միջուկը։ Թերթի հրատարակումը դադարեց 1905-ին, 112-րդ համարից։

Լենինյան «Իսկրան» խորհրդային գաղափարախոսությամբ լայնորեն լուսաբանել է Անդրկովկասի (մասնավորապես Հաղպատի) հեղափոխական իրադարձությունները, մեծ տեղ հատկացրել ծավալվող բանվորական շարժումներին։ Լենինը «Իսկրայի» 33-րդ համարում անդրադարձել է «Պրոլետար» թերթում տպագրված «Հայ սոցիալդեմոկրատների միության» մանիֆեստին։

Լենինյան «Իսկրայի» գործունեությանն ակտիվ մասնակցել են Բոգդան Կնունյանցը և Ստեփան Շահումյանը։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ամսագրեր
Կատեգորիա:Ռուսական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ռուսական հասարակական պարբերականներ
Սպեկտրալուսաչափական վերլուծություն

**Սպեկտրալուսաչափական վերլուծություն** քիմիայում, լուծույթներում, միներալներում և այլ նմուշներում խառնուրդների քանակական պարունակությունը որոշող եղանակների համալիր։ Քանակական վերլուծության ֆիզիկաքիմիական եղանակ Է։ Կոնցենտրացիան որոշվում է լուծույթի օպտիկական խտությունը (D) կամ լյումինեսցենցիայի (ֆլյուորեսցենցիա, ֆոսֆորեսցենցիա) պայծառությունը չափելով։ Կլանման սպեկտրալուսաչափական վերլուծությունը հիմնված է Բուգեր-Լամբերտ-Բերի օրենքի վրա, որտեղից բխում է c=\frac{D}{\varepsilon l} (c-ն կոնցենտրացիան Է, \varepsilon-ն՝ կլանման մոլային գործակիցը, l-ը՝ կլանող լուծույթի շերտի հաստությունը)։ Եթե որոշվող բաղադրիչը գունավորված չէ, ապա նախօրոք փոխարկում են որևէ այլ՝ գունավոր միացության (հաճախ օգտագործում են ներկանյութեր)։ Սպեկտրալուսաչափական վերլուծությունն իրականացնում են ֆոտոկոլորիմետրերի, սպեկտրալուսաչափերի, ֆլյուորիմետրերի և այլ սարքերով։

Կատեգորիա:Անալիտիկ քիմիա
Կատեգորիա:Սպեկտրասկոպիա
Կատեգորիա:Դիտողական աստղագիտություն
Կատեգորիա:Օպտիկա
Արտաշես Գմբեթյան

**Արտաշես Փեսենդիի Գմբեթյան** (), հայ դերասան։

## Կենսագրություն
Արտաշես Գմբեթյանը ծնվել է 1900 թվականին Արևմտյան Հայաստանի Սեբաստիայի նահանգի Սեբաստիա քաղաքում։
Բեմական գործունեությունն սկսել է Պոլսի հայ դրամատիկական խմբում։ 1923 թվականից հաստատվել է Փարիզում, խաղացել Փարիզի հայկական դրամատիկական խմբում։ Դերերից են՝ Իշխան (Շանթի «Հին աստվածներ», 1924), Ռուստամ, Սաղաթել (Շիրվանզադեի «Նամուս», 1924, «Պատվի համար», 1930), Քիլոն (Սենկնիչի «Յո՛ երթաս», 1925), Յագո (Շեքսպիրի «Օթելլո», 1932), Պաղտասար աղբար (Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար»)։ Որպես ասմունքող հանդես է եկել Ալիշանի, Թումանյանի, Իսահակյանի, Չարենցի, Վարուժանի բանաստեղծությունների արտասանությամբ։ Նկարահանվել է ֆրանսիական կինոյում։

Մահացել է 1969 թվականին Փարիզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Բորիս Իոֆան

**Բորիս Միխայլովիչ Իոֆան** (, ), խորհրդային ճարտարապետ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետ (1970)։ ԽՄԿԿ անդամ 1926 թվականից։ Հռոմում ավարտել է գեղեցիկ արվեստների բարձրագույն ինստիտուտը (1916) և ինժեներական դպրոցը (1919)։ Եղել է Իտալիայի կոմկուսի անդամ (1921-1924)։ 1924 թվականից աշխատում է ԽՍՀՄ–ում։ Հեղինակ է Մոսկվայում կառուցված խոշոր բնակելի զանգվածների, բուհերի համալիրների, հասարակական շենքերի, համաշխարհային ցուցահանդեսներում ԽՍՀՄ տաղավարների (Փարիզում՝ 1937, քանդակակագործ Վ. Ի. Մուխինա, Գրան պրի, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1941, և Նյու Յորքում՝ 1939, Կ. Ս. Հալաբյանի և քանդակագործ Վ. Ա. Անդրեևի հետ)։ Մասնակցել Է Մոսկվայում խորհուրդների պալատի նախագծմանը (մրցույթ 1931, բարձրագույն մրցանակ, մրցույթ 1958)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կոնստրուկտիվիստ ճարտարապետներ
Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի** անունը կարող է վերաբերել՝
* Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի, հայկական առաքելական եկեղեցի Ալավերդի քաղաքում,
* Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Վանաձոր)
* Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Վաղաշեն)
* Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր)
* Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Ալավերդի)
* Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի, գյուղ Ղադոլար Վրաստան)
Գոնդոլ (այլ կիրառումներ)

մինի|Գոնդոլ Վենետիկում
**Գոնդոլ** (իտալ.՝ gondola),

* Գոնդոլ - հարթ հատակով, ձնավոր բարձր ծայրամասերով միաթի մակույկ։ Տարածված է, գլխավորապես, Վենետիկում (աղբյուրներում հիշատակվում է 11 դարի վերջից)։ Միջին երկարությունը 10 մ Է, լայնությունը՝ 1,3 մ։ Գոնդոլը թիավարում է մեկ գոնդոլավար, նավախելի վրա կանգնած՝ դեմքով դեպի շարժման ուղղությունը։ Ունի ուղևորների խցիկ կամ ծածկ։ Ժամանակակից գոնդոլներն օգտագործվում ևն զբոսանքների համար։
* Գոնդոլ - երկաթուղային, հորիզոնական հարթ հատակով ինքնադատարկվող կիսավագոն։ Տես Վագոն։
* Գոնդոլ - թռչող ապարատի, օդապարիկի խցիկ՝ անձնակազմը, սարքավորումը և բալաստը տեղավորելու համար։ Ստրատոստատներում օգտագործում են մետաղից կամ պլաստմասսայից պատրաստված հերմետիկ գնդաձև գոնդոլներ՝ ուռենու շիվերից պատրաստված կամ պնևմատիկ մեղմիչով։ Կիսակոշտ և կոշտ դիրիժաբլների շրջահոս ձն ունեցող՛ մետաղե գոնդոլներն ամրացնում են նրանց իրանին։ Ներքևից գոնդոլի վրա տեղակայում են պնևմատիկ մեղմիչ կամ ինքնաթիռի շասսիի տիպի եռանիվ շասսի։
Նիկոլայ Յուդենիչ

**Նիկոլայ Նիկոլայևիչ Յուդենիչ** (, ), ռուս ռազմական գործիչ, հետևազորի գեներալ (1915)։ Ռուսական ամենահաջող գեներալներից մեկն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ղեկավարել է հակաբոլշևիկյան զորքերը հյուսիսարևմտյան ուղղության վրա ու Հյուսիսարևմտյան հանրապետության պաշտպանության նախարար։ Սբ. Գեորգիի 2-րդ դասի շքանշանի վերջին ասպետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1862 թվականի հուլիսի 30-ին Մոսկվայում։
Առաջին համաշխարհային պատերազմում զբաղեցրել է Կովկասյան ռազմաճակատի շտաբի պետի պաշտոնը։ 1915 թվականին ջախջախել է Էնվեր փաշայի զորքը Սարիղամիշում։ Նույն թվականին լուրջ մարտեր է վարել Վան քաղաքի համար, որը մի քանի անգամ անցել է ձեռքից ձեռք։ 1916 թվականին գրավել է Էրզրումը, իսկ այնուհետև Տրապիզոնը։ Նույն թվականի վերջում ռուսական զորքերի հսկողության տակ էր անցել Արևմտյան Հայաստանի մեծ մասը։

Բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո նա գլխավորել է Հյուսիս-արևմտյան հանրապետության նախարարի պաշտոնը՝ Ստեփան Գևորգի Լիանոսյանի կառավարության ներքո, իսկ հանրապետության կործանումից հետո տեղափոխվել է Ֆրանսիա։

Յուդենիչը մահացել է 1933 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Փարիզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Թերմաիկոս

**Թերմաիկոս** (), ծոց Եգեյան ծովի հյուսիս֊արևմտյան մասում, Հունաստանի ափերի մոտ։ Երկարությունը 160 կմ է, լայնությունը մուտքի մոտ՝ շուրջ 90 կմ, խորությունը միջին մասում՝ մինչև 80 մ։ Ծոցի ափին է Սալոնիկ նավահանգիստը։ Հայտնի է նաև *Սալոնիկի ծոց* անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եգեյան ծովի ծոցեր
Կատեգորիա:Ծոցեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հունաստանի ծոցեր
Հենրիխ Գրաֆտիո

**Հենրիխ Օսիպովիչ Գրաֆտիո** (, ), խորհրդային ինժեներ-էներգետիկ, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1932)։

## Կենսագրություն
1892 թվականին ավարտել է Օդեսայի Նովորոսիյսկյան համալսարանը և 1896 թվականին՝ Պետերբուրգի հաղորդակցության ուղիների ինժեներական ինստիտուտը։ Մասնակցել է ԳՈԷԼՌՈ-ի պլանի մշակմանը, գլխավորել Վոլխովի ն Նիժնեսվիրսկի ՀԷԿ-երի շինարարությունը, կազմել Ղրիմի ն Անդրկովկասի երկաթուղիների էլեկտրիֆիկացման նախագծերը։ 1938-1945 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ էլեկտրակայանների մինիստրության հիդրոէլեկտրակայանների գլխավոր տեսուչ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Հիշատակ
Գրաֆտիոի անունն է կրում Նիժնեսվիրսկի ՀԷԿ-ը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Օդեսայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Պորտիլյո դե Տոլեդո

**Պորտիլյո դե Տոլեդո ** (), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Տոլեդո պրովինցիայի Կաստիլիա լա Մանչա ինքնավար համայնքի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է թվականի Տոռիխոս շրջանում։ Տարածքը կազմում է 20 կմ2, բնակչությունը՝ 2244 մարդ (2010 տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 31 հեռավորության վրա։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* պաշտոնական կայք
* Diputación de Toledo .

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Աբգար Իսահակյան

**Աբգար Իսահակի Իսահակյան** (), հայ խորհրդային մանրէաբան, մանկավարժ։ Պրոֆեսոր (1929), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1940)։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունն ստացել է Թիֆլիսի 2-րդ գիմնազիայում։ 1911 թվականին ավարտել է Օդեսայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը և աշխատել նույն համալսարանում, ապա՝ Վոզնեսենսկում։ 1914 թվականին վերադարձել է Հայաստան։ Էջմիածնում աշխատանքներ է ձեռնարկել մալարիայի և որովայնային տիֆի դեմ պայքարելու ուղղությամբ, մեծ օգնություն է ցույց տվել Արևմտյան Հայաստանից գաղթած հայ բնակչությանը, մասնակցել որբերի խնամքի ու բուժման գործին։ 1915-1920 թվականներին աշխատել է Պարսկաստանի Խոյ քաղաքում։ 1920 թվականին վերադարձել է Հայաստան, ձեռնամուխ եղել քիմիա-բակտերիալոգիական ինստիտուտի կազմակերպմանը, ուր 1921 թվականին պատրաստվել է ծաղկի առաջին վակցինան։ 1920 թվականին Լ. Հովհաննիսյանի և Իսահակյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել «Մալարիա» գիտահասարակական հանդեսը։ Եղել է Երևանի բժշկական, անասնաբուժական-անասնաբուծական ինստիտուտների ամբիոնների, համաճարակագիտության ու հիգիենայի ինստիտուտի մանրէաբանության բաժանմունքի վարիչ։

Գիտական աշխատությունները նվիրված են մալարիայի, որովայնային տիֆի, խոլերայի, ծաղկի, բրուցելոզի ախտորոշման, բուժման և կանխարգելման հարցերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Թերեք-Կումայի ջրանցք

**Թերեք-Կումայի ջրանցք**, ոռոգիչ֊ջրավորող ջրանցք Հյուսիսային Կովկասում։ Սկիզբ է առնում Թերեք գետի ձախ ափից՝ Մոզդոկ քաղաքից վերև և թափվում Կումա գետը՝ Լևոկումսկի պատվարի մոտ։ Բացվել է 1961 թվականին։ Երկարությունը 150.3 կմ է։

Ջրանցքի ջրերով ոռոգվում է շուրջ 100 հազար հա և ջրարբիացվում՝ ավելի քան 1 միլիոն հողատարածություն
:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ջրանցքներ
Պեպինո (Տոլեդո)

**Պեպինո (Տոլեդո)** () մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Տոլեդո պրովինցիայի Կաստիլիա լա Մանչա ինքնավար համայնքի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է թվականի Կաստալիա-Լա-Մանչա շրջանում։ Տարածքը կազմում է 46 կմ2, բնակչությունը՝ 2429 մարդ (2010 տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 84 հեռավորության վրա։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ 
* PepinOnline Web no oficial 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Բորիս Գոլիցին

**Բորիս Բորիսովիչ Գոլիցին** (, ), Պետրորգրադ), ռուս երկրաֆիզիկոս, սեյսմոլոգիայի հիմնադիրներից մեկը, Պետերբուրգի ԳԱ ակադեմիկոս (1908)։

Ավարտել է Պետերբուրգի ծովային ակադեմիան (1886) և Ստրասբուրգի համալսարանը (1890)։ Աշխատությունները վերաբերում են ջերմային և ռենտգենյան ճառագայթմանը, սեյսմոլոգիային և օպտիկային։ Մշակել է էլեկտրադինամիկ սեյսմոգրաֆների կառուցվածքի և տեսությաև հարցերը։ 1911 թվականին ընտրվել է միջազգային սեյսմիկական ասոցիացիայի պրեզիդենտ, իսկ 1913 թվականին Գլխավոր ֆիզիկական աստղադիտարանի տնօրեն, 1916 թվականին Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս երկրաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ստրասբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Թերմոպիլե

**Թերմոպիլե** (), լեռնանցք Թեսալյան հարթավայրից հարավ, միացնում է Հունաստանի հյուսիսային և հարավային շրջանները։

## Անվանում
Անվանումը հին հունարեն բառացի նշանակում է «տաք դրունք» (մոտակայքում կան հանքային տաք աղբյուրներ)։ Դիցաբանական աղբյուրներին համաձայն հունական հերոս  Հերակլես ը իր մահից առաջ հրահանգում է հետնոդրներին այրել իր դին Էտա լեռան գագաթին։  Խարույկի հետևանքով էտայի ստորոտին տաք աղբյուրներ են ժայթքում, ի պատիվ որոնց  հարևան լեռնանցքը ստանում է իր անունը։ Էտայի և Թերմոպիլների հարևանությամբ գտնվում է Դորիդա լեռնային շրջանը, որտեղ հետագայում հանգրվանում են Հերակլեսի որդիները։

## Պատմություն
Մ․ թ․ ա․ 480 թվականին, հույն-պարսկական պատերազմների ժամանակ, 300 սպարտացիներ՝ Լեոնիդաս թագավորի գլխավորությամբ տոկուներեն պաշտպանեցին Թերմոպիլեն պարսիկներից և բոլորը զոհվեցին անհավասար մարտում
:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հունաստանի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրություն
Տուրկու

**Տուրկու** ( ,  ), քաղաք և նավահանգիստ Ֆինլանդիայի հարավ-արևմուտքում։ Տուրկուում՝ որպես քաղաք, սկսել են բնակվել 13-րդ դարում, և հավանաբար Տուրկուն հիմնադրվել է այդ դարի վերջին՝ հանդիսանալով ամենահին քաղաքը Ֆինլանդիայում։ Այն արագ դարձավ Ֆինլանդիայի ամենակարևոր քաղաքներից մեկը և այդ կարգավիճակը պահպանեց հարյուրավոր տարիներ։
Քաղաքը պաշտոնապես երկլեզու է. ֆիններենը՝ որպես հիմնական լեզու, օգտագործվում է բնակչության 87.7 % կողմից, իսկ շվեդերենը մայրենի լեզու է հանդիսանում բնակչության 5.3 %-ի համար։ Տուրկուն հանդիսանում է դարպասներ դեպի Արևմուտք, իսկ եվրոպական E18 երթուղին Տուրկուն կապում է ինչպես Սանկտ Պետերբուրգի, այնպես էլ Ստոկհոլմի հետ։ Քաղաքն ունի մեծ նավահանգիստ, որն ապահովում է բեռնափոխադրում և ուղևորափոխադրում՝ կապ հաստատելով Ալանդյան կղզիների և Շվեդիայի հետ։ Տուրկուի օդակայանը Ֆինլանդիայում հանդիսանում է հինգերորդը մեծությամբ և երկրորդը բեռնափոխադրմամբ։ 
Տուրկուն հայտնի է որպես գիտական և մշակութային կենտրոն. 13-րդ դարից այստեղ գործում էին երկու դպրոցներ, իսկ 1640 թվականին հիմնադրվեց առաջին համալսարանը։ 1722 թվականին քաղաքում սկսեց տպագրվել Ֆինլանդիայում առաջին թերթը։
Տալլինի՝ Էստոնիայի մայրաքաղաքի հետ միասին 2011 թվականին Տուրկուն ընտրվեց որպես Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք։ 1996 թվականին այն հռչակվեց Ֆինլանդիայի Սուրբ ծննդյան մայրաքաղաք։

## Պատմություն
Տուրկուն ունի երկար պատմություն որպես Ֆինլանդիայի ամենամեծ քաղաք և վարչական կենտրոն, սակայն վերջին երկու հարյուր տարիների ընթացքում Տուրկուին գերազանցում է Հելսինկին։ Հանդիսանում է Ֆինլանդիայի ամենահին քաղաքը և պետության առաջին մայրաքաղաքը։ Սկզբնապես, «Ֆինլանդիա» բառը վերաբերում էր միայն Տուրկուին։ Չնայած այս տարածքում հայտնաբերված հնէաբանական մնացորդները վերագրվում են Քարե դարին, Տուրկուն՝ որպես քաղաք, հիմնադրվել է ուշ 13-րդ դարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1229 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ
Կատեգորիա:Տուրկու
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի քաղաքներ
Աբաս Իսահակյան

**Աբաս Գևորգի Իսահակյան** (), հայ խորհրդային բանասեր։

Ծնվել է Ղազարապատում։ 1918 թվականին և 1920 թվականին կռվել է Շիրակ ներխուժած թուրքերի դեմ։ Ավարտել է Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Լենինական) ռուսական միջնակարգ առևտրական դպրոցը, 1926 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանը։ Տպագրության է պատրաստել Ավետիք Իսահակյանի մի քանի ժողովածուներ, Ա․ Իսահակյանի «Հեքիաթ արևի տակ» ժողովածուի 1974 թվականի հրատարակությունը։ Մասնակցել է Երևանում Վարպետի տուն-թանգարանի ստեղծմանը։ Հայերեն և ռուսերեն հրատարակել է «Ավ. Իսահակյանի մասին» (1971) ժողովածուն, Ավ. Իսահակյանի «Մեր գրի անմահ փառքը» (Հ. Թումանյանի մասին, 1969) տպագիր և անտիպ հոդվածների, ասույթների գիրքը։ 1959 թվականին տողացի ռուսերենի է վերածել Աբու-Լալա Մահարի պոեմը և մի շարք այլ երկեր, որոնք այնուհետև թարգմանվել են ԽՍՀՄ ու աշխարհի շատ լեզուներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Մորեհավեր

**Մորեհավեր**, շահրիկների ընտանիքի թռչուններ։ Հայաստանում հայտնի է 3 տեսակ՝ անապատային մորեհավ, դալուկ մորեհավ, կանաչ մորեհավ (վերջինիս կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի)։ Թփուտային, մոխրաավազագույն փետրածածկով, հիմնականում լռակյաց, թաքնված, կիսաանապատներին հարմարված թռչուններ են։

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Իսմայիլ I

**Իսմայիլ I**, լրիվ անունը Աբու լ-Մուզաֆար Իսմայիլ բին Հեյդար աս-Սեֆևի, նաև Իսմայիլ Բահադուր շահ կամ Իսմայիլ Սեֆևի (), Իրանի շահ 1502 թվականից, Սեֆյանների դինաստիայի հիմնադիրը։ Արդաբիլի շեյխ Սեֆի-էդ-Դինի սերունդներից է եղել։ Կըզլբաշ ցեղերի օժանդակությամբ գրավել է Ադրբեջանը և 1502 թվականին Թավրիզում հռչակել կըզլբաշների պետության հիմնադրումը։ 1503-1510 թվականներին իրեն է ենթարկել Հայաստանը, ամբողջ Իրանը, արաբական Իրաքը, Միջին Ասիայի մի մասը։ Շիիզմը հայտարարել է պետական կրոն և թշնամական դիրք գրավել Օսմանյան նկատմամբ։ 1514 թվականին Չալդրանի ճակատամարտում Իսմայիլի պարտությունից հետո Հայաստանի արևմտյան մասը, Քրդստանը և Իրաքը անցել են Թուրքիային։ Այս ճակատամարտից հետո օսմանյան սուլթանը գերի է վերցնում Իսմայիլի երկու կանանց, ինչպես նաև ամբողջ հարեմը։ Այս պարտությունից հետո Իսմայիլը ընկճված էր և սկսեց ալկոհոլ օգտագործել։ Նրա անպարտելիության աուրան ցնցվեց, Իսմայիլը դադարեց մասնակցել պետական և ռազմական գործերին, քանի որ, ըստ երևույթին, կորցրել էր ինքնավստահությունը։ Հալածելով սուննի մուսուլմաններին՝ համեմատաբար մեղմ է եղել քրիստոնյա հպատակների նկատմամբ, հաստատել է հայոց եկեղեցու հողատիրական իրավունքներն ու հարկային արտոնություններ շնորհել հայ հոգևորականությանը։ Իսմայիլը հովանավորել է ներքին և արտաքին առևտրի, արհեստների զարգացումը, գիտության և արվեստի գործիչներին։ Մեզ հասել է Իսմայիլի պարսկերեն և ադրբեջաներեն բանաստեղծությունների դիվանը՝ «Խաթայի» (այսինքն՝ «մեղավոր» կամ «չինացի») ստորագրությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սեֆյաններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Պարեդես դե Էսկալոնա

**Պարեդես դե Էսկալոնա ** (), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Գտնվում է Տոլեդո պրովինցիայի Կաստիլիա լա Մանչա ինքնավար համայնքի կազմում։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է Տոռիխոս շրջանում։ Տարածքը կազմում է 25 կմ2, բնակչությունը՝ 158 մարդ (2010 տվյալներով)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից գտնվում է 58 կմ հեռավորության վրա։

Քաղաքի հովանավորն է հանդիսանում սուրբ Վիսենտեն։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* պաշտոնական կայք
* Web no oficial sobre Paredes de Escalona 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Նրբագեղիկներ

**Նրբագեղիկներ** (), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 12, Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝ ալպիական նրբագեղիկ, խայտաբղետ նրբագեղիկ, անտառային նրբագեղիկ. Դժվար նկատելի թռչուններ են՝ փետրածածկի ցայտուն գույների բացակայության պատճառով։

## Թռիչք
Չափազանց զգույշ են. ցածր թռիչքներ կատարելով՝ սողոսկում են փուտների, խոտաբույսերի մեջ և թաքնվում։ Հիմնականում լռակյաց են. երգը ցածր տոնայնության է։ Բնադրում են գետնին, ծառերի վրա, թփուտներում, ժայռաճեղքերում և այլն։

## Տեսակները
* Альпийская завирушка (*Prunella collaris*)
* Гималайская завирушка (*Prunella himalayana*)
* Сибирская завирушка (*Prunella montanella*)
* Бледная завирушка (*Prunella fulvescens*)
* Пёстрая завирушка (*Prunella ocularis*)
* Йеменская завирушка (*Prunella fagani*)
* Черногорлая завирушка (*Prunella atrogularis*)
* Лесная завирушка (*Prunella modularis*)
* Японская завирушка (*Prunella rubida*)
* Завирушка Козлова (*Prunella koslowi*)
* Шиферная завирушка (*Prunella immaculata*)
* Рыжегорлая завирушка (*Prunella rubeculoides*)
* Рыжегрудая завирушка (*Prunella strophiata*)

## Պատկերասրահ

Alpenbraunelle (Prunella collaris).jpg
Prunella collaris erythropygia and Empetrum nigrum subsp. asiaticum.jpg
AccentorErythropygiusSmit.jpg
Prunella atrogularis.jpg
BirdsAsiaJohnGoIVGoul 0184.jpg


Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Տորմակ եկեղեցի

**Տորմակ եկեղեցի**, 5-6-րդ դարերի հայկական եկեղեցի, գտնվում է Գյուլագարակ գյուղից մոտ երկու կմ հարավ, Տորմակադուռ (Որմակադուռ) ավերակ գյուղատեղիում։ Վաղ միջնադարյան Հայաստանում տարածված՝ արտաքին սրահով միանավ եկեղեցիներից է։ Ընդգրկված է Գյուլագարակի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Պատմություն
Գյուլագարակի Տորմակ եկեղեցին հայ ճարտարապետության սրահավոր միանավ դահլիճների ինքնատիպ և լավագույն օրինակներից է։
Եկեղեցին հորինվածքով դահլիճի տիպի է, Օձունի գմբեթավոր բազիլիկի նման երեք կողմից շրջապատված սրահով։ Բեմին հարավից կից է քառակուսի հատակագծով, խաչվող թաղերով ծածկված ավանդատունը, որն արևելքից վերջավորվում է կիսաշրջանաձև խորանով։ Եկեղեցու առանձնահատկություններից է դասական ճակտոնը, որի հորիզոնական գոտին զուգակցված է լուսամուտի պարակալին, կամարիկներով մշակված քիվը վերևից շրջանցում է լուսամուտը։ Ճակտոնի այսպիսի լուծումը զուտ հայկական արվեստին հատուկ դեկորատիվ ձև է։

Ներկայում Տորմակ եկեղեցին կիսավեր է։ Քանդված են ծածկը, հյուսիսային պատի միջին հատվածը, ավագ խորանը, թափված է երեսպատման քարերի մեծ մասը։ Բուտոբետոնե շարվածքը երեսպատված է բազալտի միջին խոշորության սրբատաշ քարերով։ Աղոթասրահը ուղղանկյուն հատակագծով, արևելյան խորանով սրահ է՝ զույգ որմնամույթերով բաժանված երեք մասերի, որին հարավից կից է քառակուսի հատակագծով, արևելյան արտաքին խորանով ավանդատունը։ Արտաքին խորանը քանդված է, պահպանվել են ավանդատան խաչվող թաղածածկի հետքեր։ Աղոթասրահը երեք կողմից (բացի արևելյանից) շրջափակված է եղել 210 սմ լայնությամբ արտաքին սրահով, որի արևմտյան թևը եզերվել է հոծ պատով՝ միջին մասում ունենալով կամարակապ բացվածք (203 սմ լայնությամբ)։ Երկայնական թևերում, որ ունեցել են ոչ սիմետրիկ լուծում, հիմնականում պահպանվել են արտաքին պատի ստորին շարքը, հարավային թևի արևելյան վերջավորության պայտաձև խորանը։ Աղոթասրահը (12,9x5,6 մետր) և արտաքին սրահը, ըստ շինարարական տեխնիկայի և գործածված շինանյութի, համաժամանակյա կառույցներ են։ Արտաքին սրահից պահպանվել է արևմտյան պատը գրեթե ամբողջությամբ, իսկ հարավային և հյուսիսային կողմերում՝ մոտ երկու-երեք մետր հատվածներ։ Սրահն արևմտյան կողմում ունեցել է կամարակապ մեծ բացվածքով մուտք, որից միայն հետքեր են մնացել։ Արտաքին սրահի արևմտյան և հարավային կողմերում, հատակին կան տապանաքարեր։ Եկեղեցու արտաքին հարդարանքից պահպանվել են դռան, լուսամուտի կամարակապ պարակալի առանձին մանրամասեր, արևմտյան ճակտոնի հորիզոնական գոտու մաս՝ զարդարված խորադիր, պայտաձև կամարիկներով։

Եկեղեցին շրջապատված է եղել պարսպով, որի մնացորդները կան արևմտյան և հյուսիսային կողմերում՝ 20-25 մետր հեռավորության վրա։

## Փաստեր
* Եկեղեցու ավերակներում նկարահանվել են «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի  1962 թվականի «Տերն ու ծառան» ֆիլմի մի քանի դրվագներ։

## Պատկերասրահ

Gyulagarak Tormak Church 1.jpg
Տորմակավանք, 5-6-րդ դարեր (5).jpg
Տորմակավանք, 5-6-րդ դարեր (3).jpg
Տորմակավանք, 5-6-րդ դարեր (4).jpg
Տորմակավանք, 5-6-րդ դարեր (6).jpg
Տորմակավանք 01.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:6-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Գուգարաց թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայկական առաքելական չգործող վանքեր և եկեղեցիներ (Հայաստան)
Red Wings Airlines

մինի|Red Wings Airlines
**Red Wings Airlines**, ռուսական ավիաընկերություն։ Ավիաընկերության գրասենյակը գտնվում է Մոսկվա Դոմոդեդովոյում։ 2007 թվականից ավիաընկերությանը նաև անվանել են «Ավիաուղիներ 400»։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է 1999 թվականին ստացել է «Ավիաուղիներ 400» անվանումը, այնուհետև 2007 թվականին ստացել է իր ներկայիս անվանումը։ Հունիսի 22-ին ավիաընկերությունը վերսկսել է կանոնադրությամբ թռիչքներ, սկսած 2013 թվականի հուլիսի 12-ից, և կանոնավոր չվերթներ Մոսկվայում։

## Ուղղություններ
Հիմնական օդանավակայանը Red Wings-ի գտնվում է Մոսկվայի Դեմոդեդովո օդանավակայանում, որտեղ ընկերությունը գործում է չվերթները դեպի 14 ուղղություններով։

2014 թվականին ավիաընկերությունը իրականացրել է կանոնավոր չվերթներ հետևյալ ուղղություններով՝:
մինի|աջից|Red Wings

## Չվերթներ
Red Wings Airlines ամենամեծ ռուսական օդանավը դա Տու-204-ն է։ Ավիաընկերությունը 2014 թվականի օգոստոսից ողջ միջին տարիքը կազմել է 11 տարի։





## Տուրիզմի ցուցանիշները
Red Wings Airlines հանդիսանում է 17 խոշորագույն ավիաընկերություններից Ռուսաստանում։

* 2009 թվականին-695 433 ուղևոր
* 2010 թվականին-875 938 ուղևոր
* 2011 թվականին-781 357 ուղևոր
* 2012 թվականին-817 452 ուղևոր
* 2013 թվականին-352 726 ուղևոր (24-րդ տեղը Ռուսաստանում)։
* 2014 թվականին (1-ին կիսամյակում)-447 309 ուղևոր (20-րդ տեղը Ռուսաստանում)։

## Պատկերասրահ

RA-64018 Tu204 Red Wings friendly pilot (4169171021).jpg
RA-64019 T204 Redwings (5223852287) (3).jpg
RA-64017 PS + £ NO + rp + JPNO.JPG
Tupolev Tu-204-100B, Red Wings JP7770408.jpg
Туполев Ту-204-100 Red Wings.JPG
RA-64043 Tupolev Tu-204 Red Wings DME 15-jul-2014.jpg
RA-64020,RED WINGS (2931401143).jpg
RA-64043 and apron (4200244659).jpg
RA-64043 AP (4200988620) (3).jpg
Tupolev Tu-204-100B, Red Wings JP6805572.jpg
Tupolev Tu-204-100B, Red Wings JP7674185.jpg
Tupolev Tu-204-100V, Red Wings AN1568252.jpg
Tupolev Tu-204-100V, Red Wings AN1682657.jpg
Tupolev Tu-204-100V, Red Wings AN1717531.jpg
Туполев Ту-204-214 1450743764043, Москва - Внуково RP17970.jpg
Туполев Ту-204-214 1450743764043, Москва - Внуково RP21106.jpg
Туполев Ту-204-214 1450743764043, Москва - Внуково RP3614.jpg
Туполев Ту-204-214 1450743764043, Москва - Внуково RP6011.jpg
Tupolev Tu-204-100B, Red Wings JP6534132.jpg
Туполев Ту-204-214 1450744864047, Москва - Внуково RP22361.jpg
Туполев Ту-204-214 1450744864047, Москва - Внуково RP14486.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* 
* 
* [Ред Вингз (Red Wings)](http://russianplanes.net/airline/Red_Wings_(Airlines_400)) — պատմությունը, չվերթները, նորոթյունները կայքում RussianPlanes.net
* Ред Вингз (Red Wings) на Airlines-Inform.ru

Կատեգորիա:1999 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Մոսկվայի ընկերություններ
Կատեգորիա:Ռուսական ավիաընկերություններ
Բագրատ Իսահակյան

**Բագրատ Հովհաննեսի Իսահակյան** (), զրահատանկային զորքերի գեներալ-մայոր (1954)։

Բագրատ Իսահակյանը ծնվել է 1904 թվականին շուշեցի այգեգործի ընտանիքում։ 1920 թվականին կամավոր ընդունվում է 18-րդ հրաձգային դիվիզիա, ապա ծառայում է 9-րդ բանակի զորամասերում։ Սովորում ու ավարտում է Երևանի Մյասնիկյանի անվան ռազմական դպրոցը, ապա երկար ժամանակ ծառայում է Հայկական դիվիզիայի զորամասերում՝ 2-րդ գնդում, Լենինականում և Դիլիջանում։ Իսահակյանը 1929 թվականից մինչև 1938 թվականը ծառայել է 66-րդ Կովկասյան հեծյալ գնդում, եղել է դասակի, էսկադրոնի հրամանատար, գնդի դպրոցի պետ, գնդի շտաբի պետի օգնական և ապա գնդի շտաբի պետ։ 1938 թվականի աշնանը նրան տեղափոխում են Պսկովի 25-րդ հեծելազորային դիվիզիան և նշանակում 63-րդ հեծյալ գնդի հրամանատար։

Մայոր Իսահակյանի հրամանատարությամբ գործող 63-րդ հեծյալ գունդը ակտիվ մասնակցություն է ունենում սպիտակ ֆինների դեմ կռիվներին։

Հեծելազորային միավորումները վերակազմելու հետևանքով, փոխգնդապետ Իսահակյանին նշանակում են Լվովի զինվորական օկրուգի 1-ին տանկային դիվիզիայի 1-ին մոտոհրաձգային գնդի հրամանատար։

Շարային ուսուցման աշխատանքների մեծ փորձ ունեցող Իսահակյանը, ավարտելով Ռազմական ակադեմիայի օպերատիվ ֆակուլտետը, նշանակվում է 3-րդ մեխանիկական կորպուսի 1-ին մոտոցիկլետային գնդի հրամանատար։

Հայրենական Մեծ պատերազմի նախօրյակին Իսահակյանի հրամանատարությամբ գործող 1-ին մոտոցիկլետային գունդը գտնվում էր Արևելյան Պրուսիայի սահմանամերձ գոտում։ Երբ Գերմանիան հարձակվում է ԽՍՀՄ-ի վրա, Իսահակյանի զորամասը 2-րդ տանկային դիվիզիայի հետ միասին առաջին համազարկերը տվեց գերմանացիներին։

Վելիկիե Լուկիի ուղղությամբ Բեժանիցի բնակավայրի և Լոկնյա գետի արանքում թշնամու առաջխաղացումը կանգնեցնելու համար մղվող անզիջում կռիվներից մեկի ժամանակ փոխգնդապետ Իսահակյանը կոնտուզիա է ստանում։ Կարճ ժամանակում նա բուժվում է և ստանում նոր նշանակում 16-րդ հեծելազորային դիվիզիայի 260-րդ հեծյալ գնդի հրամանատար, ապա ստանում է գնդապետի կոչում, վարում է 111-րդ հեծելազորային դիվիզիայի շտաբի պետի պաշտոնը և մասնակցում է Վոլգոգրադի պաշտպանության մարտերին, իսկ 1943 թվականին 8-րդ բանակի հետ մասնակցում է Կովկասի համար մղվող մարտերին։

Գվարդիայի գնդապետ Իսահակյանը այնուհետև ծառայում է Ուկրաինական 2-րդ ռազմաճակատում իբրև Վոլգոդրադյան տանկային բրիգադի հրամանատար։ Ռազմաճակատի զորքերի հետ թշնամուն կրնկակոխ հետապնդելով, գնդապետ Իսահակյանի տանկային բրիգադը ակտիվ մասնակցություն է ունենում Կորսուն-Շևշենկովյան հայտնի օպերացիային։

Նույն տանկային զորամասում Իսահակյանը ծառայեց մինչև 1951 թվականը։ Հետպատերազմյան շրջանում նա վարում է մի շարք դիվիզիաների, կորպուսի հրամանատարի տեղակալի պաշտոններ։ Գվարդիայի գնդապետ Իսահակյանը 1949 թվականին ավարտում է Մոսկվայի Տանկային զորքերի զինվորական ակադեմիան։

ԽՍՀՄ Նախարարների խորհուրդը 1954 թվականի մայիսին գվարդիայի գնդապետ Բագրատ Իսահակյանին շնորհում է տանկային զորքերի գեներալ-մայորի զինվորական կոչում։

Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր Դրոշի երկու, Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի, Կարմիր Աստղի շքանշաններով և մի շարք մեդալներով, ինչպես նաև լեհական կառավարության «Զվիցենստվո ի վլնոստ» մեդալով։ ԽՄԿԿ անդամ 1931 թվականից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ զրահատանկային զորքերի հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Դենիել

**Դենիել** (անգլերեն` Daniel)` աստվածաշնչային ծագումով Դանիել անվան անգլերեն արտասանությունն է։ Ունի կրճատ ձևեր՝ **Դենի** (անգլերեն` Danny), **Դեն** (անգլերեն` Den)։

## Անունը կրողները
* Դենիել Կահնեման (*1934 թ.Թել Ավիվ, Իսրայել), եբրայերեն՝ דניאל כהנמן), իսրայելա-ամերիկացի հոգեբան ՆՄ2002 
* Դենիել ՄակՖադդեն (*1937 թ.) •Daniel L. McFadden• ամերիկացի տնտեսագետ ՆՄ2000
* Դենիել Շերմեն (*1986 թ.) •• բրիտանացի դերասան
* Դենիել Ուելբեք (Դենի Ուելբեք) (*1990 թ.Մանչեսթեր, Անգլիա) •Daniel Nii Tackie Mensah Welbeck• գանացի ծագումով անգլիացի ֆուտբոլիստ
* Դենիել Ռեդկլիֆ (*1989 թ.Լոնդոն) •Daniel Jacob Radcliffe• մոր կողմից հրեական ծագումով անգլիացի դերասան
* Դենի Գլովեր (*1946 թ.) •Danny Lebern Glover• ամերիկացի դերասան և ռեժիսոր
* Դենի Գրենջեր (*1983 թ.) •Danny Grenger, Jr.• ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ
* Դենի Դե Վիտո (*1944 թ.) •Danny DeVito• ամերիկացի դերասան, ռեժիսոր և փրոդյուսեր
* Դենի Ռոուզ (*1990 թ. Դոնքասթեր, Անգլիա) •Daniel Lee "Danny" Rose• անգլիացի ֆուտբոլիստ
* 120px
* Դենի Տրեհո (*1944 թ.) •Dan "Danny" Trejo• մեքսիկացի ծագումով ամերիկացի դերասան
* Դեն Բրաուն (*1964 թ. Նյու Հեմփշիր) •Dan Brown• ամերիկացի գրող և լրագրող
* Դեն Հոուելլ (*1991 թ.) •Daniel James "Dan" Howell• անգլիացի բլոգեր
* Դեն Մարինո (*1961 թ. Փիթսբուրգ, Փենսիլվանիա) •Daniel "Dan" Marino, Jr.• ամերիկացի նախկին պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ

## Ազգանուններում
* Բրայան Դենիելսոն (Դենիել Բրայան, (*1981 թ.) •Bryan Danielson• ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ
* Բրիթանի Դենիել (*1976 թ.) •Brittany Daniel• ամերիկացի դերասանուհի
## Ծանոթագրություններ
Պիրոլներ

**Պիրոլներ** (), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայաստանում հայտնի է 1 տեսակ՝ պիրոլը. բնադրող չվող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին տեսք
Մարմնի երկարությունը 24 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 44-47 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 70-85 գ։ Նրբակազմ թռչուն է։ Հասունի կտուցը կարմիր է։ Արուն վառ ոսկեգույն-դեղին է, թևերը, սանձիկը, պոչը՝ սև։ Էգի մարմինը վերևից դեղին-կանաչ է, ներքևից՝ բաց մոխրագույն՝ կանաչ-մոխրագույն խայտերով։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն մարմինը վերևից թեփուկանման նախշերով է, կտուցը՝ դարչնագույն։ Կերակրվում է ծառերի կատարին, նախընտրում խիտ սաղարթը։
 
## Ձայն
Ձայնը նման է կատվի մլավոցի, երգը յուրօրինակ սրնգային ելևէջներով է։ Թռիչքն արագ է, ձգձգված ալիքաձև։ Բնակվում է սաղարթավոր անտառներում, պտղատու այգիներում, պուրակներում։

## Սնունդ
Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով։ Գարնանային վերադարձը՝ ապրիլի վերջ-մայիսի 1-ին տասնօրյակին։ Բնադրազույգերը ձևավորվում են մայիսի կեսերից։ Արուների ակտիվ, չափազանց բնորոշ սրնգային երգը լսելի է մայիսի 2-րդ կեսից հուլիսի 2-րդ տասնօրյակի վերջը, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ ավելի երկար։

## Բույն
Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 120-140 մմ)՝ ճյուղից կախված (նման է զամբյուղի), հյուսում են էգը և արուն՝ խոտերից, բուսաթելերից, բրդից։ Որոշակի հակում ունի բույնը թաքցնելու ընկուզենու կամ բարդու խիտ ճյուղերի մեջ։

## Ձու
Ձվերը լրիվ քանակով բներում հայտնվում են մայիսի վերջից, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ մինչև հունիսի վերջը։ Թխսակալում է առավելապես էգը՝ 13-15 օր, արուն կերակրում է էգին և պաշտպանում բույնը։ Թռիչքին տիրապետող երիտասարդ ձագերը մեծ քանակությամբ հայտնվում են հունիսի վերջից-օգոստոսի սկիզբ։ Աշնանային ուշացած չուն՝ մինչև սեպտեմբերի սկիզբը։ Գունագեղ դեղինի, նուրբ կանաչի և սևի համադրությամբ փետրավորման շնորհիվ հեշտ ճանաչելի է և որոշակի գեղագիտական արժեք է ներկայացնում։ Որսվում է պատահական մարդկանց և որսագողերի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Թռչունների ընտանիքներ
Ատալանտա (ֆուտբոլային ակումբ)

**Ատալանտա** (), իտալական ֆուտբոլային ակումբ Բերգամո քաղաքից։ Ակումբը հիմնադրվել է 1907 թվականին և ներկայումս հանդես է գալիս Սերիա A-ում՝ Իտալիայի բարձրագույն դիվիզիոնում։ Տնային խաղերը անցկացնում է Ատլետի Աձուրի դ'Իտալիա մարզադաշտում։

Ատալանտան հաղթել է Իտալիայի գավաթը 1963 թվականին և հասել ՈՒԵՖԱ Գավաթակիրների գավաթի կիսաեզրափակիչ 1988 թվականին, երբ դեռ խաղում էր Սերիա B-ում։ Բացի այդ, թիմը 2 անգամ մասնակցել է ՈՒԵՖԱ Գավաթին՝ 1990-1991 մրցաշրջանում հասնելով գավաթի քառորդ եզրափակիչ։

Ներկայումս ակումբի գլխավոր մարզիչն է Ջան Պիերո Գասպերինին։

## Պատմություն
Բերգամո քաղաքի առաջին ֆուտբոլային ակումբը Բերգամո ՖԱ-ն է, որը հիմնադրվել է 1903 թվականին շվեյցարացի էմիգրանտների կողմից, որոնք հանդես էին գալիս Լոմբարդիայի առաջնությունում։

1907 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Էուջենիո Ուրյոն, Ջուլիո և Ֆերուչո Ամատիները, Ալեսանդրո Ֆորլինին և Ջովանի Ռոբերտին ստեղծեցին Ատալանտա սպոտային միությունը, որը ստացավ իր անվանումը ի պատիվ հունական դիցաբանության հերոսի։

## Նվաճումներ

### Ազգային
* **[[Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթ|Իտալիայի գավաթ]]**
** **Հաղթող (1).** 1962–63
** *Երկրորդ տեղ (2).* 1986–87, 1995–96
* **[[Սերիա B (Իտալիա)|Սերիա B]]**
** **Հաղթող (6).** 1927–28, 1939–40, 1958–59, 1983–84, 2005–06, 2010–11
** *Երկրորդ տեղ (4).* 1936–37, 1970–71, 1976–77, 1999–00
* **[[Սերիա C1 (Իտալիա)|Սերիա C1]]**
** **Հաղթող (1).** 1981–82

### Միջազգային
* **[[ՈՒԵՖԱ Գավաթակիրների գավաթ]]**
** *Կիսաեզրափակիչ* *(1).* 1987–88
* '''ՈՒԵՖԱ Գավաթ/ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա'''
** *Քառորդ եզրափակիչ* *(1).* 1990–91
* **[[Միտրոպայի գավաթ]]**
** *Երկրորդ տեղ (1).* 1985

## Արտաքին հղումներ
* Ատալանտայի պաշտոնական կայքը
* Ատալանտայի պաշտոնական Տվիտերի էջը
* Ատալանտայի պաշտոնական Ֆեյսբուքի էջը
* Ատալանտայի պաշտոնական Ինստագրամի էջը
* Ատալանտայի պաշտոնական ՅուԹյուբի էջը
* Ատալանտան transfermarkt-ում
* Ատալանտան futbol24.com-ում
* Ատալանտան soccerway.com կայքում
* Ատալանտան ՈՒԵՖԱ-ի պաշտոնական կայքում

Կատեգորիա:Իտալական ֆուտբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:1907 հիմնադրումներ Իտալիայում
Կատեգորիա:1907 հիմնադրված ֆուտբոլային ակումբներ
Պտղակերներ

**Պտղակերներ** (), տերևոլորների ընտանիքի թիթեռներ, որոնց թրթուրները զարգանում են բույսերի պտուղներում։ Մանր թիթեռներ են։ 
## Արտաքին տեսք
Մարմինը երկարավուն է, թևերի բացվածքը՝ 8- 20 մմ։ Առջևի թևերը մուգ մոխրագույն են, սովորաբար՝ խայտաբղետ, հետևինները՝ ավելի բաց, միագույն, եզրերը՝ ծոպավոր։ Պտղակերների ընդհանուր գունավորումը պաշտպանողական տիպի է։ Թրթուրները կարմրավարդագույնից սպիտակ են, մուգ գլխով։ Հարսնյակավորվում են սնման վայրերում կամ հողում։ Տարածված են ամենուր։ Անտառի պտղատու և այլ գյուղաւոնտ. մշակաբույսերի վնասատուներ են։ Հայաստանում հայտնի է 4 տեսակ, առավել վտանգավոր են խնձորենու, տանձենու, սալորենու և արևելյան Պտղակերներ, որոնք հանդիպում են պտղաբուծ. բոլոր շրջաններում։ Անտառին վնասում են տխլենու, հաճարենու, կաղնու Պտղակերներ։ Գյուղատնտեսությանը մեծ վնաս են հասցնում ոլոռի պտղակերներ։

Կատեգորիա:Թիթեռներ
Ապոլլոն Գրիգորև

**Ապոլլոն Ալեքսանդրովիչ Գրիգորև** (, ), ռուս գրաքննադատ ու բանաստեղծ։ 1940-ական թվականներին տարվել է ուտոպիական սոցիալիզմով և մասոնականությամբ։ Հոդվածներում գլխավոր ուշադրությունը դարձրել է ժամանակակից արվեստի ազգային ու բարոյական խնդիրներին։ Գրիգորևի լավագույն երգերն ամփոփված են «Պայքար» (1857) քնարական շարքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ջրահովվիկներ

**Ջրահովվիկներ** (), կռունկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 138, Հայաստանում՝ 8 տեսակ՝ գաճաճ ճահճահովվիկ, եղեգնահավ, եվրոպական ճահճահովվիկ, մեծ ճահճահովվիկ, մարգահավ, ջրահովվիկ, սև փարփար, սուլթանական հավ։

## Արտաքին տեսք
Մարմինը (երկարությունը՝ 13-63 սմ) կողքերից սեղմված է։ Ոտքերը միջին երկարության են, մատները՝ երկար։ ճահճային, հազվադեպ՝ ջրային թռչուններ են՝ խիտ մացառուտներում ապրելուն հարմարված։ Որոշ տեսակներ լողում և սուզվում են, որոշները՝ արագ վազում։ Վատ են թռչում։ Մեծ մասն ակտիվ է մթնշաղին և գիշերը։ Դնում են 2-16 ձու։

## Պատկերասրահ

Takahe.jpg
GuamRail02.jpg
Red-Legged Crake.jpg
Porzana porzana 5 (Marek Szczepanek).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ջրահովվիկներ
Որորակտուց ջրածիծառ

**Որորակտուց ջրածիծառ** (), ջրածիծառների ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Ընդհանուր բնութագիր
Բնադրող-չվող և քիչ տարածված տեսակ է։ Մարմնի երկարությունը 35-38 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 100-111 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 200 գ։ Կտուցը կարճ է, հաստ և սև, ոտքերը՝ սև, թեթևակի մկրատաձև կտրվածքով պոչը՝ կարճ։ Բնադրման շրջանում հասունի գագաթը սև է, մարմնի վերին մասը՝ բաց մոխրագույն, իսկ ներքևից՝ սպիտակ։ Հետբնադրմաև շրջանում գլուխը սպիտակ է, աչքը՝ մուգ բծով։ Երիտասարդի գագաթը, ծոծրակը և մարմինը վերևից թույլ դարչնավուն նախշերով են, աչքը՝ փոքր մուգ բծով։ Չափազանց աղմկոտ է։ Կերը կտցում է գետնից՝ թռիչքի պահին։ Բնակվում է ձկնաբուծական լճակներում, լճերում։ Սնվում է անողնաշարավորներով, մանր ողնաշարավորներով։

## Բնադրում
Գարնանային վերադարձը և հարսանեկան զույգերի ձևավորումը ապրիլի վերջին-մայիսի սկզբին է։ Բույնը ոչ խորը փոսիկ է։ Բնադրում է գետնին։ Դնում է 49 մմ տրամագծով, բաց դեղնադարչնագույն և սև պտերով 1-4 ձու։ Աշնանային չուն մինչև նոյեմբերի վերջ է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հարավային և Միջին Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Ավստրալիայում և Ամերիկայում։

Հավանաբար, բնադրում է Արարատի մարզի Արմաշի ձկնաբուծական տնտեսության տարածքում, ինչպես նաև Գեղարքունիքի մարզի նախկին Գիլլի լճի շրջակայքում։

## Պահպանություն
Խիստ սահմանափակ արեալով Հայաստանում հազվագյուտ տեսակ է։ Քիչ մտահոգող կարգավիճակով տեսակը ընդգծված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Հայաստանում բնադրումները հայտնի չեն։ Տեսակը հանդիպում է զույգերով կամ 4-6 առանձնյակներից կազմված խմբերով։

Սպառնացող վտանգներից է փոքր թվաքանակը, տնտեսական գործունեության արդյունքում բնորոշ բնադրավայրերի ոչնչացումը և անասունների արածեցումը ենթադրվող բնադրավայրերի մոտ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Պատկերասրահ

Tern in Chilka, Orissa I IMG 9309.jpg
Tern in Chilka, Orissa I IMG 9354.jpg
Gelochelidon nilotica.jpg
Gull-billed Tern (Gelochelidon nilotica) W IMG 6889.jpg
Gelochelidon nilotica vanrossemi.jpg
Gelochelidon nilotica MHNT.ZOO.2010.11.142.1.jpg |Museum specimen 


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քարադրանմաններ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ջրածիծառներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ալեքսանդր Իսբախ

**Ալեքսանդր Աբրամովիչ Իսբախ** (, իսկական ազգանունը՝ Իսբախ-Բախրախ) (), ռուս խորհրդային գրող, գրականագետ։

Լույս են տեսել Իսբախի «Հրացանով ու գրքով» (1926 թ.), «Առաջավոր գծի մարդիկ» (1960 թ.), «Եվրոպայի ճանապարհներին» (1964 թ.), «Պատանություն իմ, կոմերիտմիություն իմ» (1966 թ.) և այլ պատմվածքների ժողովածուներ, ինչպես նաև «Արհեստավորներ» վեպը (1966 թ.)։ Հեղինակ է «Լուի Արագոն։ Կյանքը և ստեղծագործությունը» (1962 թ.), «Ֆարմանով» (1968 թ.), ինչպես նաև խորհրդային ու արտասահմանյան գրողների գիտագեղարվեստական կենսագրականների։

## Ալեքսանդր Իսբախը հայերեն
* Որդին (պատմվածք), Ե., Հայպետհրատ, 1941 թ., 7 էջ։ Ռուս. թարգմ.՝ Բ. Եղիազարյան։
* Նրանք մարտնչել են Ֆրանսիայի համար (պատմվածք Մանուշյանի և նրա ընկերների մասին), Ե., «Հայաստան», 1967 թ., 155 էջ։ Ռուս. թարգմ.՝ Մ. Հակոբյան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրականագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Պոդալիրիուս

**Պոդալիրիուս** (), առագաստավորների ընտանիքի թիթեռ։ Հայաստանում հանդիպում է Արարատյան դաշտում, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Խոշոր և գեղեցիկ թիթեռ է, թևերի բացվածքը՝ 62-72 մմ։

## Արտաքին տեսք
Թևերի բաց դեղնավուն ընդհանուր գունավորման վրա դասավորված են սեպաձև լայնակի շերտեր։ Հետին թևերը կրում են բավական լավ արտահայտված երկար պոչիկներ։ Թրթուրը կանաչավուն է՝ դեղին կողքային թեք Պորչինսկրս ժայռային մողես Պտղակերներ, սալորենու (1) և խնձորենու (2) պտղակերի թրթուրը և թիթեռը գծերով։ 
## Սնունդ
Սնվում է վարդազգիների տերևներով, սակայն վնասն աննշան է։ Հարսնյակը գորշ դեղնավուն է։ Տարեկան տալիս է 2 ոչ լրիվ սերունդ։ 
## Թռիչք
Թիթեռի թռիչքը՝ մայիս-հունիսին և հուլիս-օգոստոսին՝ պտղատու այգիներում, անտառի բացատներում, ցածր անտառային զանգվածներում։ Ձմեռում է հարսնյակը։ Նվազող տեսակ է, ունի 2-րդ կարգավիճակ։
## Պատկերասրահ

Iphiclides podalirius - Segelfalter.jpg
Iphiclides podalirius by Nemos.jpg
Iphiclides podalirius dessin.jpg
Почтовая марка СССР № 5803. 1987. Красная Книга СССР. Бабочки.jpg


Կատեգորիա:Թիթեռներ
Դանիիլ

**Դանիիլ** (ռուսերեն` Даниил)` աստվածաշնչային ծագումով Դանիել անվան ռուսական տարբերակն է։

## Անունը կրողները
* **[[Դանիիլ Գրանին]]** (*1919 թ.) •Даниил Александрович Герман• ռուս խորհրդային գրող
* **[[Դանիիլ Շաֆրան]]** (1923 թ.Լենինգրադ-1997 թ.Մոսկվա) •Даниил Борисович Шафран• խորհրդային թավջութակահար
## Ծանոթագրություններ
Էլ Վիսո դե Սան Խուան

**Էլ Վիսո դե Սան Խուան** (իսպ․՝ El Viso de San Juan), մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Տոլեդո պրովինցիայի Կաստիլիա լա Մանչա ինքնավար համայնքի կազմի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Լա Սագռա* շրջանի կազմում։ Տարածքը զբաղեցնում է 53 կմ²։ Բնակչությունը 3558 մարդ (2010 թվականի տվյալներով)։ Հեռավորությունը պրովինցիայի վարչական կենտրոնից՝ 39 կմ։

## Ժողովրդագրություն

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Սինագոգ

մինի|Ժողովարան
**Սինագոգ** կամ **ժողովարան** կամ **ժողովուրդ**, հուդայական կրոնի պաշտամունքային կառույց, աղոթարան, որտեղ կատարվում են ժամերգություն, Հնգամատյանի (մովսեսական օրենքներ), Թալմուդի, հրեական կրոնաէթնիկական և իրավական դրույթների ընթերցանություն։ Ձևավորվել է Պաղեստինում, մ.թ.ա. IV դարում, և Եգիպտոսում՝ մ.թ.ա. III դարում։ Մ.թ.ա․ 70 թվականին հռոմեացիների՝ Երուսաղեմի տաճարի ավերումից և հրեաների նոր տարագրությունից հետո սինագոգներ են կառուցվել այն վայրերում (Միջին Արևելք, Հռոմեական կայսրություն և այլն), որտեղ ապրում էին հրեաներ։ Սինագոգի ճարտարապետական տիպերը բազմազան են. ընդհանրությունն ուղղանկյուն հատակագիծն է, 3 կամ 5 նավով աղոթասրահը, «պատգամի տապանը» (արևելյան պատի մոտ) և սրբազան տեքստերի ընթերցանության համար նախատեսված ամբիոնը։

## Արտաքին հղումներ
*Սինագոգ - դասարան․ամ
*Սինագոգ - Կրոնադարան

Կատեգորիա:Կրոնական կառույցներ
Կատեգորիա:Սինագոգ
Ջրաճնճղուկներ

**Ջրաճնճղուկներ**, (Cinclidae), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։

## Ընդհանուր բնութագիր
Հայտնի է 4 (5), Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ ջրաճնճղուկը (Cinciuscinclus). նստակյաց է, քիչ տարածված։ Մարմնի երկարությունը՝ 18սմ է, թևերի բացվածքը՝ 25,5-30 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 50-70 գ մարմինը գեր է, թևերն ու պոչը՝ կարճ։ Մարմինը վերևից սևավուն է, գագաթը, ծոծրակը, փորը՝ դարչնագույն, կոկորդը, կուրծքը՝ սպիտակ։ Երիտասարդի մարմինը վերևից մոխրագույն է՝ փետուրների ավելի մուգ երիզներով, ներքևից' մոխրագույն-սպիտակ՝ մոխրագույն թեփուկանման նախշերով։ Կատարում է մարմնի վեր ու վար շարժումներ, թռչում է արագ, ուղիղ գծով, ջրի մակերեսին մոտ։ Նստում է ջրից դուրս ցցված քարերին, սուզվում ջրի հատակը և քայլելով կեր որոնում։ Սնվում է ջրային անողնաշարավորներով։

## Բնակություն
Բնակվում է արագահոս լեռներում, գետերում, հազվադեպ՝ ջրամբարներում։

## Բնադրում
Բնադրում է առափնյա փոսերում կամ քարերի վրա։ Բույնը գավաթաձև է (գնդանման), հաստ պատերով։ Դնում է 26 մմ տրամագծով, սպիտակ 4-6 ձու։

## Պատկերասրահ

Cinclus mexicanus FWS.jpg
Eurasian White-fronted Dipper, C cinclus.JPG


Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Վիճակագրական մեխանիկա

**Վիճակագրական մեխանիկա**, տեսական ֆիզիկայի (ինչպես նաև՝ մաթեմատիկական ֆիզիկայի) ճյուղ, որը օգտագործելով հավանականությունների տեսությունը, ուսումնասիրում է մեխանիկական համակարգի միջին վարքագիծը, երբ համակարգը անորոշ վիճակում է։

Վիճակագրական մեխանիկան օգտագործվում է մեծ համակարգերի ջերմադինամիկական վարքագիծը բացատրելու համար։ Վիճակագրական մեխանիկայի այս բաժինը, որը վերաբերում է դասական ջերմադինամիկային, հայտնի է **վիճակագրական ջերմադինամիկա** կամ **հավասարակշռության վիճակագրական մեխանիկա** անվամբ։ Մակրոսկոպական մեխանիկական օրենքները չունեն այնպիսի հասկացությունների, ինչպիսիք են ջերմաստիճանը, տաքությունը կամ էնտրոպիան։ Սակայն, վիճակագրական մեխանիկան ցույց է տալիս, թե ինչպես են այս հասկացությունները առաջանում համակարգի վիճակի բնական անորոշությունից, երբ համակարգը ստեղծվել է գործնականում։ Վիճակագրական մեխանիկան տրամադրում է՝ ջերմադինամիկական մեծությունները (ինչպես օրինակ՝ ջերմունակություն) մակրոսկոպիկ վարքագծերի հետ կապող մեթոդներ, մինչդեռ, դասական ջերմադինամիկային միակ հասանելի տարբերակը այս մեծությունների ճափումն է։ Վիճակագրական մեխանիկան նաև թույլ է տալիս ջերմադինամիկայի օրենքները տարածել այնպիսի պայմանների վրա, որոնք հաշվի չեն առնվում դասական ջերմադինամիկայում, օրինակ՝ մակրոսկոպիկ համակարգեր և փոքր ազատությամբ մեխանիկական այլ համակարգեր։

**Ոչ֊հավասարակշռության վիճակագրական մեխանիկան** զբաղվում է հավասարակշռության մեջ չգտնվող անշրջելի գործընթացների մակրոսկոպական մոդելավորմամբ։ Այսպիսի գործընթացի օրինակ են քիմիական ռեակցիաները կամ մասնիկների և ջերմության հոսքը։ Վիճակագրական մեխանիկայի այս բաժինը շարունակում է մնալ ակտիվ տեսական հետազոտությունների առարկա։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Feynman Lectures on Physics: The Principles of Statistical Mechanics

Կատեգորիա:Վիճակագրական մեխանիկա
Կատեգորիա:Ֆիզիկա
ՀՀ Պետական պարգևների մասին ընդհանուր դրույթներ

**Պետական պարգևները**՝ շքանշանները, մեդալները, պատվավոր կոչումները, շնորհվում են հայրենիքին և ժողովրդին բացառիկ ու ակնառու ծառայություններ մատուցած անձանց, գիտամշակութային, առողջապահության և տնտեսության բնագավառներում աչքի ընկնող հաջողություններ ու վաստակ ունեցող գործիչներին և ստեղծագործական կոլեկտիվներին։

* Հայաստանի Հանրապետությանը, հասարակայնությանը մատուցած ակնառու և բացառիկ ծառայությունները նշելու համար հիմնվում են պետական պարգևներ՝ Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն կոչում, Հայաստանի Հանրապետության շքանշաններ և մեդալներ։
* Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևները հիմնում է Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը։
* Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն կոչումը շնորհում, Հայաստանի Հանրապետության շքանշաններով և մեդալներով պարգեւատրում է Հայաստանի Հանրապետության նախագահը՝ դրանց վերաբերյալ հրապարակելով հրամանագրեր։
* Հայաստանի բարձրագույն կոչման, շքանշանների եւ մեդալների վերաբերյալ *Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդն* ընդունում է օրենքներ, որոնք սահմանում են պարգևատրման կարգը, պետական պարգևները կրելու կանոնները։

*Հայաստանի Հանրապետության շքանշանների*, մեդալների նկարագրությունները և նմուշները հաստատում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը՝ ըստ իր կողմից անցկացված մրցույթի արդյունքների։ Հայաստանի Հանրապետության նախարարությունների, գերատեսչությունների, ստեղծագործական միությունների, գիտական ընկերությունների, հասարակական կազմակերպությունների և այլ հաստատությունների հիմնած շքանշանների և մեդալների նմուշները չպետք է արտաքին նմանություն ունենան Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևների հետ։

* *Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն կոչումը* շնորհվում է միայն Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներին։ Հայաստանի Հանրապետության շքանշաններով և մեդալներով պարգևատրվում են Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիները և քաղաքացիություն չունեցող անձինք։
* Հայաստանի Հանրապետության նախագահը, փոխնախագահը, Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի և տեղական խորհուրդների պատգամավորները չեն կարող պարգևատրվել Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևներով։
* Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևի տեսակը որոշվում է պարգատրվողի անձի ծառայությունների բնույթին ու կարևորությանը համապատասխան։

Պարգևատրված անձանց նոր ծառայությունները կարող են կրկին նշվել պետական պարգևով։ Նույնանուն պետական պարգեւով մեկից ավելի պարգևատրում չի կատարվում, բացառությամբ այն շքանշանների, որոնք ունեն աստիճաններ։ Շքանշանի նույն աստիճանը մեկից ավելի անգամ չի տրվում։

* Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևներով պարգևատրումը կատարվում է նաև հետմահու։

Կատեգորիա:Հայաստանի պարգևներ