open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դեկտեմբերի 1

**Դեկտեմբերի 1**, տարվա 335-րդ (նահանջ տարիներին՝ 336-րդ) օրն է։
* Ձմռան առաջին օրացուցային օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 30 օր։

## Դեպքեր
* 1824 - Թիֆլիսում բացվեց Ներսիսյան դպրոցը (շարունակեց գործել մինչև 1924 թ.)
* 1827՝ Սուլթան Մահմուդ II-ը շուրջ 12 հազար հայ կաթոլիկներ է արտաքսում Կ. Պոլսից, որոնցից 4 հազարը ցրտից մահանում են ճանապարհին, իսկ մնացածները անցնում Փոքր Ասիայի գավառները
* 1827 - Շուշիի հայկական տպարանի հիմնադրումը
* 1876՝ Թուրքական կառավարության ցուցումներով հրդեհվեց Վանի շուկան, զգալի նյութական վնաս հասցվեց տեղի բնակչությանը
* 1894՝ Հրատարակվեց Հայ բանվոր հեղափոխականների ասոցիացիայի նոր օրգան «Կռիվ» թերթ
* 1907 - Թիֆլիսում լույս է տեսնում «Անկախ մամուլի» առաջին համարը։
* 1914 - Սարիղամիշի օպերացիան, Էնվեր փաշայի բանակի ջախջախումը
* 1915 - Միացյալ Նահանգների նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը հաղորդում է. «Թուրքերը հայերի նկատմամբ կատարել են գագաթնակետին հասնող բռնություններ։ Հայերի տառապանքն այնքան անգութ է և սարսափելի, որ դժվար է որևէ կերպ անվանել այն։ Դրանք նման են այնպիսի անգթությունների, որոնք պատճառել են նվաճող ազգերի հետևորդները, ինչպես Աթթիլայի և Չինգիզ Խանի։ Դա զարհուրելի է, որ այսպիսի բաներ կարող են կատարվել և մեր երկիրը, այնուամենայնիվ, կարող է չեզոք մնալ»
* 1917՝ Խորհրդային Ռուսաստանի ազգությունների գործերի ժողովրդական կոմիսարիատին կից Մոսկվայում ստեղծվում է հայկական գործերի կոմիսարիատ, որի կոմիսար է նշանակվում ականավոր պետական գործիչ Վառլամ Ավանեսովը, իսկ տեղակալ՝ բանաստեղծ Վահան Տերյանը
* 1920 - Ադրբեջանի հեղափոխական խորհուրդը հայտարարեց, որ ճանաչում է Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը, Նախիջևանը որպես Հայաստանի բաղկացուցիչ մասեր
* 1921՝ Հայաստանում սկսվում են գյուղական, գավառակային և գավառային խորհուրդների առաջին ընտրությունները
* 1923 - Երևանում բացվում է Հայաստանի պետական կոնսերվատորիան
* 1929՝ Սկսում է գործել Քանաքեռի նոր ռադիոկայանը
* 1941՝ Երևանում կազմավորվում է 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիան՝ գնդապետ Սիմոն Զաքյանի հրամանատարությամբ
* 1953 - Չիկագոյում լույս է տեսնում «Փլեյբոյ» ամսագրի առաջին համարը
* 1989՝ Երևանում կայացած Գերագույն խորհրդի և ԼՂԻՄ Ազգային Խորհրդի միացյալ նիստում ընդունվեց պատմական որոշում՝ Հայաստանի հետ Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին

## Ծնունդներ
* 1083 - Աննա Կոմնենե, Ալեքսիոս Ա Կոմնենոսի դուստրը, պատմության մեջ հայտնի առաջին կին պատմիչներից մեկը
* 1918 - Արտավազդ Մխիթարյան, հայ սովետական մեխանիկ
* 1921 - Լուսիկ Կարապետյան, հայ գրականագետ (մ. 2009)
* 1955 - Սերժ Ավետիքյան, ֆրանսահայ ռեժիսոր, դերասան, պրոդյուսեր, սցենարիստ
*1972 - Նիկոլայ Լոբաչևսկի, ռուս նշանավոր մաթեմատիկոս (մ. 1856)

## Մահեր
* 1899 - Տիգրան Երկաթ՝ հասարակական գործիչ և հրապարակագիր
*1903 - Մանվել Քաջունի՝ պատմաբան, աշխարհագետ, բանասեր (ծ. 1823)
*1980 - Զարեհ Որբունի՝ ֆրանսահայ գրող
*1992 - Բոգդան Վերդյան, հայ գրող
* 2009 - Լուսիկ Կարապետյան՝ հայ գրականագետ (ծ. 1921)

## Տոներ
* ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համաշխարհային օր
1203

Հանդիսանում է 13-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1200-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1202 և 1204 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
### Հայաստան
* Դվինի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում Զաքարյանները հաղթում են թյուրքերին, ազատագրում քաղաքը ու իրենց հսկողության տակ վերցնում ողջ Արարատյան դաշտը։
* Հայաստանի կենտրոնական մասի քաղաքների ու բերդերի համար մղված ճակատամարտերում աչքի ընկած Վասակ Խաղբակյանը՝ Զաքարյաններից ժառանգական տիրակալության իրավունքով նոր տիրույթներ է ստանում Գառնիի կողմերում ու Վայոց ձորում և նշանակվել կուսակալ՝ «ի Գառնոյ մինչև ի Բարգուշատ»։
* Կիլիկիայի Սիս քաղաքում գումարված ժողովը, Լևոն Բ-ի կամքին հնազանդ, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս է ընտրում Հովհաննես արքեպիսկոպոսին։
### Եվրոպա
* Խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ժամանակ վենետիկյան խաչակիրները պաշարում և գորհում են Կոստանդնուպոլիսը։

### Ասիա
* Չինգիզ խանը գրավում է Մոնղոլիայի արևելյան շրջանները։

## Ծնունդներ
* Ֆիլիպ Անտիոքացի - Կիլիկիայի հայոց թագավոր (1222-1224)։
* Մինդովգ - Լիտվայի մեծ իշխան (1236-1263)

## Մահեր
* Գրիգոր Զ Ապիրատ - Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս (1194-1203)

## Ծանոթագրություններ
1204

Հանդիսանում է 13-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1200-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1203 և 1205 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Խաչակիրները գրավեցին Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը և ստեղծեցին Լատինական կայսրությունը։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1206

Հանդիսանում է 13-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1200-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1205 և 1207 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ
* Ֆիլիպ-Կիլիկիայում Հայոց արքա

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1211

Հանդիսանում է 13-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1210-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1210 և 1212 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1221

Հանդիսանում է 13-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 1220-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1220 և 1222 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1231

Հանդիսանում է 13-րդ դարի չորրորդ տասնամյակի՝ 1230-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1230 և 1232 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Համբուրգ

**Համբուրգ** (գերմաներեն՝ Hamburg), մեծությամբ Գերմանիայի երկրորդ քաղաքն է (Բեռլինից հետո), յոթերորդ խոշորագույնը Եվրամիությունում և առավել բնակեցված քաղաքը Եվրոպական միության ոչ մայրաքաղաքների մեջ։

Համբուրգը խոշոր նավահանգստային քաղաք է։ Նրա բնակչությունը գերազանցում է 1.7 միլիոնը, իսկ Համբուրգ Մետրոպոլիտան մարզը ունի ավելի քան 5 միլիոն բնակիչ։ Քաղաքը գտնվում է Էլբա գետի մոտ։ Համբուրգը համարվում է տրանսպորտային հանգույց՝ լինելով 2-րդ խոշորագույն նավահանգիստը Եվրոպայում։ Այն հանդիսանում է ԶԼՄ-ների և արդյունաբերության կենտրոն։ Ռադիո և հեռուստաալիքներ հեռարձակող Norddeutscher Rundfunk Gruner + Jahr և Spiegel-Verlag համարվում են Համբուրգի մեդիա դաշտի կարևորագույն սյուները։

Համբուրգը դարեր շարունակ եղել է կարևոր ֆինանսական կենտրոն և համարվում է աշխարհում երկրորդ հնագույն բանկի՝ *Berenberg Bank*-ի նստավայրը։

## Անվանում
Հիմնադրել է ֆրանկների կայսր Կարլոս Մեծը 811 թվականին ձկնորսական գյուղի տեղում՝ որպես պաշտպանական կետ։ Անվանումը, որ կազմված է ստորին գերմաներեն Ham ― «խորշ» և Burg ― «ամրացված քաղաք» բառերից, նշանակում է «ամրության խորշի ափին»։

## Կլիմա
Համբուրգն ունի օվկիանոսային կլիմա։ Ձյուն այստեղ շատ հազվադեպ է տեղում, սովորաբար տարվա մեջ մեկ կամ երկու անգամ։

## Պատկերասրահ

HH Rathaus pano1.jpg|
Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg|
Altona1000251.JPG|
Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg|
Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg|
Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg|
Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg|
StGertrud Uhlenhorst Hamburg.jpg|
Mess-Turm.jpg|


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Հյուսիսային ծովի նավահանգստային քաղաքներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ
Կատեգորիա:Քաղաք-պետություններ
1241

Հանդիսանում է 13-րդ դարի հինգերորդ տասնամյակի՝ 1240-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1240 և 1242 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1251

Հանդիսանում է 13-րդ դարի վեցերորդ տասնամյակի՝ 1250-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1250 և 1252 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Հրարվեստ

մինի|Հրավառություն Սինգապուրի երիտասարդական օլիմպիական խաղերի փակման արարողության ժամանակ
**Հրարվեստ** (հուն. *πυροτεχνία*)՝ գիտության մի բնագավառ է, որն ուսումնասիրում է քիմիական բաղադրությունների բոցավառման հատկությունները, ինչպես նաև ընդհանրապես կրակի ստացման և լուսավորության մեջ օգտագործվող սարքերն ու պրոցեսները։

## Ստուգաբանություն
«Պիրոտեխնիկա» բառը հունարենից բառացիորեն կարելի է թարգմանել որպես կրակի («պիրես») հետ վարվելու արվեստ («տեխնիկա»)։

## Պատմություն
Հրարվեստի զարգացման պատմությունը ընթացել է երկու հիմնական ուղղություններով՝ ռազմական և «կենցաղային»։ Ռազմական բնագավառում պիրոտեխնիկայի կիրառությունը կարելի է կապել մարդու կողմից դեռևս շատ վաղուց կրակի՝ որպես ազդանշանային հնարքի օգտագործման հետ։ Կրակով (ավելի ճիշտ լույսով) հաղորդակցությունը մնացել է մինչև այժմ, օրինակ, մորզեյի այբուբենը, կամ գունավոր ազդանշանային լույսերը։

Անտիկ ռազմական հրարվեստում հեղաշրջումային նշանակություն ունեցավ «Հունական կրակի» հայտնագործությունը, որն պահվում էր խստագույնս գաղտնի (նրա բաղադրության մեջ մտնում էր ծծումբ, սելիտրա, գինեքար և խեժ)։ Հունական կրակն օգտագործվել է երկու նպատակով՝ նետող և հրկիզող։

Կատեգորիա:Այրում
Կատեգորիա:Պայթուցիկ նյութեր
Կատեգորիա:Հրարվեստ
Միջազգային հնչյունական այբուբեն

**Միջազգային հնչյունական այբուբենը** (, ) գրանշանների հնչյունային համակարգ է՝ տառադարձությունների գրառության համար, ստեղծված լեզվաբանների կողմից։ Այն նախատեսված է ստանդարտ, ճշգրիտ և միանշանակ ձևով աշխարհի բոլոր լեզուների հնչյունների գրառության համար։

1000px

## Արտաքին Հղումներ
* Միջազգային Հնչյունական Կազմակերպության պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Սաքսոնիա

**Սաքսոնիա** ( (Զաքսեն); սորբերեն Sakska (Սակսկա);  (Սաքսոնիա)) Գերմանիայի մարզ է։ Սաքսոնիայի մայրաքաղաքը Դրեզդենն է։Սահմանակցում է հյուսիսից Բրանդերբուրգ,հյուսիս-արևմուտքից Սաքսոնիա-Անհալթ,արևմուտքից Թյուրինգիա,հարավ-արևմուտքից Բավարիա երկրամասերին,հարավից Չեխիային,արևելքից՝ Լեհաստանին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1990 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Սաքսոնիա-Անհալթ

**Սաքսոնիա-Անհալթ** ( (Զաքսեն-Անհալթ), ավանդական հայերեն ուղղագրությամբ՝ Սաքսոնիայ-Անհալթ) Գերմանիայի մարզ է` սահմանակցելով Բրանդենբուրգին, Սաքսոնիային, Թյուրինգիային և Ստորին Սաքսոնիային։ Տարածքը 20 447,7 կմ քառակուսի է
և բնակչությունը 2,2 միլիոն՝ դառնալով Գերմանիայի տարածքով ութերորդ խոշորագույն մարզը և 11-րդ խոշորագույնը բնակչությամբ։ Մայրաքաղաքը Մագդեբուրգն է՝ և խոշորագույն քաղաքը՝ Հալլեն։

Սաքսոնիա-Անհալթ մարզը կազմավորվել է 1945 թվականի հուլիսին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ Գերմանիայում Խորհրդային ռազմական ադմինիստրացիան օկուպացված Գերմանիայում նախկին պրուսական  Սաքսոնիայի մարզից և Ազատ պետություն Անհալթից ձևավորեց մարզը։ Սաքսոնիա-Անհալթը դարձավ Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետության մաս 1949 թվականին, սակայն կազմալուծվեց 1952 թվականին վարչատարածքային բարեփոխումների արդյունքում և նրա տարածքը բաժանվեց Հալլե և Մագդեբուրգ շրջանների միջև, որին միացավ Տորգաու քաղաքը Լայպցիգից։ Գերմանիայի վերամիավորումից հետո Սաքսոնիա-Անհալթը վերահիմնադվեց 1990 թվականին և դարձավ Գերմանիայի դաշնային հանրապետության նոր մարզ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Տետրոդոտոքսին

**Տետրոդոտոքսին** - ամենաթունավոր նյութն է (կուրարեանման) բնական ծագման, որի ամենամեծ կոնցենտրացիան ֆուգու ձկան մեջ է (լյարդ)։

## Պատմություն
Հայտի է որ, դեռ շատ վաղուց հին ցեղերի վհուկներին հայտնի է եղել ֆուգու ձկան մասին։ Նրանք աղացել են ձուկը և ստացել տետրոդոտոքսինով հարուստ այսպես կոչված զոմբի փոշին, որը տալով անսանձ բնակիչներին, նրան հասցրել են մի երրորդ հոմեոստազի վիճակի, որը կոչվում է Պորտալ սիրտ, այնուհետև նրան արթնացնելով հայտարարել են, որ խնդրեցին աստվածներին ու կյանքի կոչեցին նրան, մյուս անգամ աստվածները էլ չեն գթա։

## Ազդեցության մեխանիզմը
Մեզ հայտնի է նյարդաթելով գրգռի անցման մեխանիզմը։ Տետրոդոտոքսինի բաղադրության մեջ մտնում է գուանիդինային խումբը, որը իր ֆիզիկաքիմիական հատկություններով շատ նման է նատրիումական իոններին, և գործողության պոտենցիալի ժամանակ նա խցանի պես փակում է նատրիումական անցուղիները, որով և խաթարում է գրգռափոխանցումը։ Այսպիսով մարդը որոշակի քանակի տետրադոտոքսին ստանալու դեպքում ընկնում է այլ հոմեոստատիկ վիճակի մեջ։

* Թեթև աստիճանի թունավորում - էյֆորիկ վիճակ
* Միջին աստիճանի թունավորում - պորտալ սիրտ
* Ծանր աստիճանի թունավորում - մահ

## Օգտագործումը բժշկության մեջ
Այս թույնով պատրաստված պրեպարատները կարելի է օգտագործել թմրամոլությունը բուժելու գործում, որովհետև նա չի առաջացնում ֆիզիկական կախվածություն և հիվանդին հնարավորություն է տալիս դիմանալու ժուշկալման սինդրոմին մինչև էնդորֆինների սինթեզի վերականգնումը, որը տևում է մոտ 2 շաբաթ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ողնաշարավորների տոքսիններ
Էյֆորիա

մինի|Խաղը կարող է հանգեցնել ուրախության և բավարարվածության ինտենսիվ վիճակի
**Էյֆորիան** ( «պտղաբերություն», из  «լավ» +  «կրող», այսինքն` բառացիորեն «լավը կրող») այն վիճակն է, որի մեջ մարդը ընկնում է կամ ուղեղում թթվածնի ոչ բավարար քանակից, կամ թմրանյութերի  օգտագործումից։ Կարող է առաջանալ նաև երաժշտությունից, երաժշտություն գրելիս և պարելիս։ Էյֆորիան նաև հատուկ նյարդոլոգիական խանգարումների համախտանիշ է։ Ռոմանտիկ սերը և մարդու սեռական ցիկլը նույնպես կարող են առաջացնել էյֆորիա։ Էյֆորայի ժամանակ արյան մեջ բարձրանում են երջանկության հորմոները։ Պոզիտիվ հուզական խանգարումներից հուզական վիճակների և հակազդումների ախտահարումներից մեկի՝ հիպերթիմիայի արտահայտվող ձևերից է։ Էյֆորիան հուզական վիճակ է, որը բնութագրվում է բարձր տրամադրությամբ, ուրախության և երջանկության զգացումով, ֆիզիկական և հոգեկան բարձր տոնուսով։ Էյֆորիկ վիճակը բացառում է որևէ բացասական ապրում և չի համապատասխանում ոչ շրջակա իրականությանը, ոչ էլ՝ հիվանդի ֆիզիկական վիճակին։ Քննադատությունը սեփական «ես»-ի և իրականության նկատմամբ իջած է։

## Հոգեբուժության մեջ
Հիվանդագին բարձր տրամադրության ձև է, որ բնորոշ է խաղաղ երանության, խաղաղ երջանկության վիճակին։ Ի տարբերություն հիպերտեմիայի` էյֆորիային հատուկ չէ շարժողական և ինտելեկտուալ ակտիվությունը, ընդհակառակը, կարող է դիտվել մտային ակտիվության անկում։

## Նարկոլոգիայի մեջ
Երևույթը, որ նարկոտիկ արբեցման սինդրոմների մի մասն է կազմում, հոգեկան վիճակի փոփոխությունն ու այն մարդու սոմատիկ տարբեր զգացումներն են, ով գտնվում է թմրամիջոցների ազդեցության տակ։ Այսինքն` լայն իմաստով էյֆորիան իր մեջ ոչ միայն ներառում է էմոցիոնալ փոփոխությունները, այլ նաև հոգեկան և մարմնական զգացումների մի ամբողջ շարք, ինչի շնորհիվ մարդը հասնում է դրական էմոցիոնալ փոփոխության։

Էյֆորիայի կառուցվածքը տարբեր է արբեցման տարբեր վիճակների համար, որ տարբեր թմրամիջոցների օգտագործման հետևանքով կարող է ստեղծվել։ Ալկոհոլի և քնաբեր դեղամիջոցների հետևանքով առաջացած էյֆորիան դրսևորվում է էմոցիոնալ հոգեվիճակի փոփոխությամբ, որ ուղղորդվում է շարժական և ինտելեկտուալ ունակությունների արգելակման հաճելի զգացմամբ։ Օպիատային էյֆորիան բնութագրվում է էմոցիոնալ հանգստի սոմատիկ հաճույքով` առանց ինտելեկտուալ արգելակման երանելիության ֆոնի։ Գրավչանյութերի օգտագործման պարագայում դրական էմոցիաների փոփոխությունը երկրորդական է և դրսևորվում է ֆիզիկական և ինտելեկտուալ պայծառությամբ, կենսուրախության ընդհանուր բարձրացմամբ։ Հոգեմետ դեղերի և կաննաբինոիդների ազդեցությամբ էյֆորիան դրսևորվում է ընկալման և մտածողության փոփոխությամբ, գիտակցության ֆանտաստիկ վիճակով։

Չնայած հոգեկանի տարբեր փոփոխություններին, որ առաջանում են տարբեր նարկոտիկ նյութերի ազդեցությամբ` կարելի է նշել, որ ինչքան շատ են արտահայտվում հետևյալ նշանները, այդքան ուժեղ էյֆորիա է զգում մարդը.
* հոգեկան անհավասարակռություն և անկառավարելիություն
* հոգեկան գործունեության դիսոցիացիա
* խորության, անպատժելիության, անհասկանալիության զգացում։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Նիրվանա
* Ապատիա
* BTS -You are the couse of my euphoria

Կատեգորիա:Աֆեկտներ
Կատեգորիա:Երջանկություն
Կատեգորիա:Էմոցիաներ
Կատեգորիա:Թմրամոլություն
Կատեգորիա:Հաճույք
Կատեգորիա:Հոգեկան խանգարումների ախտանիշներ
Կատեգորիա:Հույզեր
Էնդորֆին

Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Հորմոններ
Կատեգորիա:Ներսածին մորֆինանման նյութեր
մինի|Ալֆա-էնդորֆինի 3D կառուցվածքային մոդելը
**Էնդորֆիններ**, պեպտիդներ: Արտադրվում են ուղեղում և արգելակում են ցավի ընկալումը, ինչպես նաև բարձրացնում են բարեկեցության և հաճույքի զգացումը։

Էնդորֆինները արտադրվում և կուտակվում են հիպոֆիզում։ Օրգանիզմի սեփական ցավազրկող նյութերն են և հաճախ արտադրվում են ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության կամ օրգազմի ժամանակ։ Դրանք նվազեցնում են ցավը, մկանային սպազմերը և օգնում են թեթևացնել սթրեսը։

## Աշխտանքի մեխանիզմ
Էնդորֆինները արտազադրվում են հիպոֆիզում՝ սովորաբար ի պատասխան ցավի, և կարող են ազդել ինչպես կենտրոնական նյարդային համակարգում, այնպես էլ ծայրամասային նյարդային համակարգում։

ԾՆՀ-ում հիմնականում արտազատվում է β-էնդորֆինը, որը հիպոֆիզի հիմնական էնդորֆինն է։ Էնդորֆինները ճնշում են ցավային ազդակների փոխանցումը՝ կապվելով ծայրամասային նյարդերի μ-ռեցեպտորների հետ, ինչի արդյունքում արգելակվում է նեյրոմեդիատոր substance P-ի արտազատումը։

ԿՆՀ-ում մեխանիզմը նմանատիպ է, սակայն այստեղ արգելակվում է այլ նեյրոմեդիատոր՝ գամմաամինակարագաթթուն (ԳԱԿԹ)։ ԳԱԿԹ-ի արգելակման արդյունքում մեծանում է դոֆամինի արտադրությունն ու արտազատումը:

## Սինթեզ
մինի|Բետա-էնդորֆինի 3D կառուցվածքային մոդելը
Տարբերում են երեք տեսակներ՝ α-էնդորֆին, β-էնդորֆին և γ-էնդորֆին։

Բոլոր էնդորֆինները սինթեզվում են նույն նախանյութից՝ պրոօպիոմելանոկորտինից (POMC):

α- և γ-էնդորֆինները առաջանում են β-էնդորֆինի պրոտեոլիտիկ ճեղքման արդյունքում:

α-էնդորֆինը ունի ամենակարճ ամինաթթվային հաջորդականությունը, իսկ β-էնդորֆինը՝ ամենաերկարը։

## Ֆունկցիաներ
Էնդորֆինները կարևոր դեր ունեն օրգանիզմի ցավի նկատմամբ արգելակող (ինհիբիտոր) պատասխաններում։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մեդիտացիան կարող է խթանել էնդորֆինների արտազատումը։

Ծիծաղը նույնպես կարող է խթանել էնդորֆինների արտադրությունը և բարձրացնել ցավային շեմը։

Էնդորֆինների արտադրությունը կարող է խթանվել ինտենսիվ ֆիզիկական վարժություններով։ 

## Տես նաև

* Դոֆամին
* Ֆիզիոլոգիա
Հայերեն տառատեսակներ

Այստեղ ներկայացված են տարբեր հայերեն տառատեսակների նմուշները «Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ» արտահայտության օրինակի վրա։

* Արիան ԱՄՅու
** սովորականՊատկեր:Arianamur.png
** թավՊատկեր:Arianamub.png
** շեղՊատկեր:Arianamui.png
** թավ շեղՊատկեր:Arianamubi.png
* ArmNet HelveticaՊատկեր:Armnet.png
* :en:Code2000Պատկեր:Code2000.png
* Chrysanthi Unicode Պատկեր:Chrys.png
* DejaVu տառատեսակներ
** սովորականՊատկեր:Dejavur.png
** թավՊատկեր:Dejavub.png
** շեղՊատկեր:Dejavui.png
** թավ շեղՊատկեր:Dejavubi.png
* Everson MonoՊատկեր:Everson.png
* FMBF BardiՊատկեր:Bardi (font).png
* FMBF Hanragitaran
** սովորականՊատկեր:Hanr.png
** թավՊատկեր:Hanrb.png
** շեղՊատկեր:Hanri.png
** թավ շեղՊատկեր:Hanrbi.png
* FMBF NotrՊատկեր:Notr.png
*Tahoma
** սովորականՊատկեր:Tahoma hy.svg
** թավՊատկեր:Tahomab.png
* FMBF WienՊատկեր:Wien.png
* FreeMonoՊատկեր:Freemono.png
* FreeSansՊատկեր:Freesans.png
* Mshtakan
** սովորականՊատկեր:Mshtakanr.png
** թավՊատկեր:Mshtakanb.png
** շեղՊատկեր:Mshtakani.png
** թավ շեղՊատկեր:Mshtakanbi.png

## Հայերեն ձեռագրերի հիմնական տառատեսակները

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայերեն տառատեսակներ
* Ռուբեն Թարումեանի տառատեսակները
* Հայատիպ - հայերեն տառատեսակներին նվիրված կայք 
* Armeniapedia.org տառատեսակները
* Րենդերֆորեստի տառատեսակները

Կատեգորիա:Հայերեն տառատեսակներ
Թյուրինգիա

**Թյուրինգիա** (, Թյուրինգեն, , աւանդական հայերէն ուղղագրութեամբ՝ Թիւրինգիա) Գերմանիայի մարզ է։ Թյուրինգիայի մայրաքաղաքը Էրֆուրտն է։Սահմանակցում է հարավից Բավարիա, արևմուտքից՝ Հեսսեն, արևելքից՝ Սաքսոնիա, հյուսիսից՝ Ստորին Սաքսոնիա,հյուսիս-արևելքից՝ Սաքսոնիա-Անհալթ, երկրամասերին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1990 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1920 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Ավետարան ըստ Ղուկասի

մինի|Ղուկաս ավետարանիչ

**Ավետարան ըստ Ղուկասի** (), Նոր Կտակարանի մեջ մտնող չորս Ավետարաններից մեկը։ Ղուկասը հույն բժիշկ էր, աշակերտել է Պողոս առաքյալին, դարձել նրա հավատարիմ գործակիցը և շատ անգամ ճանապարհորդել նրա հետ։

Ղուկասի Ավետարանը Հիսուսին ներկայացնում է որպես Իսրայելի և մանավանդ ամբողջ մարդկության Փրկչի։ Ավետարանի սկզբում կա մի երկար մուտք, որտեղ նկարագրված են Հովհաննես Մկրտչի ու Հիսուսի ծնունդների ավետումն ու ծննդյան հանգամանքները՝ Զաքարիայի օրհներգով, Մարիամի փառաբանական երգով, հրեշտակների օրհներգությամբ և Սիմեոն ծերունու օրհնաբանությամբ հանդերձ, որոնք հենց սկզբից մեզ են փոխանցում Ղուկասի Ավետարանի հիմնական պատգամը Քրիստոսի Աստվածային ծագման և փրկության համաշխարհային նշանակության մասին։

Ղուկասի ավետարանում նաև հատուկ ձևով արտացոլված է Աստծու սերը, մանավանդ խոնարհ դասի մարդկանց նկատմամբ։ Այս Ավետարանը հաճախ կոչում են «Մեղավորի Ավետարան»։ Դա խոնարհների, աղքատների, զրկվածների, այրիների և օտարականների Ավետարանն է։ Այս Ավետարանը առավել ամբողջական կերպով տալիս է Հիսուսի կյանքի պատմությունը՝ սկսած Հովհաննես Մկրտչի ծնունդից մինչև Հիսուսի հարությունը։ Հեղինակի նպատակն է եղել Հիսուսի կյանքի դեպքերը պատմել կանոնավոր դասավորումով։ Իսկ Հիսուսի հարությունից հետո քրիստոնեության տարածման և զորացման պատմությունը նույն հեղինակը պատմում է «Առաքյալների գործերը» գրքում։

Հատկանշականն այն է, որ մի շարք դրվագներ և առակներ գտնում ենք միայն Ղուկասի Ավետարանում։ Այսպես, օրինակ, Հիսուսի ծննդյան ժամանակ հրեշտակների երգը, հովիվների այցը, պատանի Հիսուսը տաճարում, փարիսեցու և մաքսավորի, բարի սամարացու, անառակ որդու և այլ առակներ, Զակքեոսի և խաչված ավազակի դարձը և այլն։

## Ավետարանի ամփոփ բովանդակությունը

* Նախաբան (1.1-4)։
* Հովհաննես Մկրտչի և Հիսուսի ծնունդն ու մանկությունը (1.5-2.52)։
* Հովհաննես Մկրտչի առաքելությունը (3.1-20)։
* Հիսուսի մկրտությունն ու փորձությունը (3.21-4.13)։
* Հիսուսի առաքելությունը Գալիլեայում (4.14-9.50)։
* Հիսուսի երթը Գալիլեայից Երուսաղեմ (9.51-19.27)։
* Վերջին շաբաթը Երուսաղեմում և նրա շրջակայքում (19.28-23.56)։
* Հիսուսի հարությունը, հարությունից հետո երևալը և համբարձումը (24.1-53)։

## Արտաքին Հղումներ
Ավետարան ըստ Ղուկասի

Կատեգորիա:Նոր Կտակարանի գրքեր
Կատեգորիա:Ավետարան
Դավթակ Քերթող

**Դավթակ Քերթող** (), հայ բանաստեղծ, ապրել է 7-րդ դարում Գարդման աշխարհում։

## Աշխատություններ
Ստեղծագործություններից պահպանվել է միայն «Ողբ ի մահն Ջևանշերի մեծի իշխանին» պոեմը, որն ունի աշխարհիկ բովանդակություն։ Պոեմում հեղինակը փառաբանում է Աղվանքի քաջ զորավար Ջևանշերին, որը դավադրաբար սպանվում է։ Պոեմն ունի հայրենասիրական բովանդակություն, աչքի է ընկնում իր հերոսականությամբ և բանաստեղծական բարձր արվեստով։ Այդ պոեմը Մովսես Կաղանկատվացին ներկայացրել է իր «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» գրքի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Դավթակ Քերթող 

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Հովհաննես Թլկուրանցի

**Հովհաննես Թլկուրանցի** (), միջնադարյան հայ բանաստեղծ-քնարերգու։

## Կենսագրություն
մինի
Հովհաննես Թլկուրանցու կենսագրությունն անհայտ է։ Բանասիրական մանրակրկիտ քննությամբ հաստատված է, որ տաղերգուն ապրել է 14-րդ դարի երկրորդ և 15-րդ դարի առաջին կեսում։ Նա ոչ միայն գրել է տաղերը, այլև ինքն էլ կատարել է դրանք, եղել է երգիչ և երգահան։ Բանաստեղծություններից մեկում նա գրում է, որ 70 տարեկան է։ Հովհաննես Թլկուրանցու բանաստեղծություններն առաջին անգամ հրատարակվել է հայ առաջին տպագիր երգարանում Հակոբ Մեղապարտի կողմից 1513 թվին։ Մինչ վերջերս ընդունված էր, որ բանաստեղծ Թլկուրանցին և Կաթողիկոս Հովհաննես Թլկուրանցին, որն ապրել է XV-XVI դարերում, նույն անձն է։ Ըստ այդմ, համարվում էր, որ Թլկուրանցին առաջին միջնադարյան բանաստեղծն է, որի ստեղծագործությունները տպագրվել են իր կենդանության օրոք։ Սակայն այժմ ապացուցված է, որ բանաստեղծ Հովհաննես Թլկուրանցին՝ ապրելով XIV-XV դարերում, չի կարող Կաթողիկոս Հովհաննես Թլկուրանցին լինել։

## Երկեր
* Յովհաննէս Թլկուրանցին եւ իւր տաղերը, Թիֆլիս, 1892, 60 էջ։ 
* Տաղագիրք, Երուսաղէմ, 1958, 116 էջ։ 
* Տաղեր, Երևան, 1960, 298 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կոստանդին Երզնկացի

**Կոստանդին Երզնկացի** (), տաղերգու, հայ միջնադարյան տաղերգության ամենանշանավոր դեմքերից մեկը։

## Կենսագրություն
Կոստանդին Երզնկացին հայ միջնադարյան տաղերգության մեջ բնության և սիրո առաջին երգիչն է:Կոստանդին Երզնկացու մասին շատ քիչ տեղեկություններ կան։ Նա ապրել ու ստեղծագործել է XIII դարի երկրորդ կեսից մինչև XIV դարի առաջին տասնամյակները։ Հայտնի է, որ Երզնկացին ծնվել է Մեծ Հայաստանի Եկեղյաց գավառի Երզնկա քաղաքում, 1250-ական թվականներին։ Ենթադրվում է, որ ուսումնական առաջին տարիները նա անցկացրել է Երզնկայի մոտ գտնվող Տիրաշենի վանքի հանրահայտ դպրոցներից մեկում։

## Ստեղծագործություններ
Երզնկացին գրում էր միջին հայերենով, այն ժամանակ ամենքին հասանելի լեզվով։

Կոստանդին Երզնկացին հայ միջնադարյան սիրային քնարերգության հիմնադիրն է։ Իր սկզբնական տաղերում սերը գովերգում էր այլաբանությամբ՝ սոխակի ու վարդի սիրավեպի ձևով։

## Երկեր
* Կոստանդին Երզնկացի. ԺԴ դարու ժողովրդական բանաստեղծ եւ իւր քերթուածները, Վենետիկ, 1905, 208 էջ։ 
* Տաղեր, Երևան, 1962, 297 էջ։ 
* Լոյսն առավօտուն (տաղեր), Երևան, 1981, 201 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Կոստանդին Երզնկացու կենսագրության և ստեղծագործությունների մասին lusamut.net-ում 
* Կրճատ կենսագրությունը և ստեղծագործություններից հատվածներ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ տաղերգուներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ձևաբանություն (լեզվաբանություն)

**Ձևաբանությունը** լեզվաբանության մեջ զբաղվում է բառի, նրա ձևերի և այդ ձևերի (արմատներ, ածանցներ և այլ խոսքի մասեր) արտահայտած քերականական իմաստների ուսումնասիրությամբ։ Այն վերլուծում և բացատրում է խոսքի մասերի և նրանց հատուկ բառակազմական օրինաչափությունները։

Ձևաբանությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հնչյունաբանության, քերականության, պատմական լեզվաբանության և լեզվի տիպաբանության մեջ։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Յուրաքանչյուր լեզու ունի երեք բաղադրիչ տարրեր՝ հնչյունական համակարգ, բառապաշար և քերականական կառուցվածք։ Լեզվի հնչյունական համակարգի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է հնչյունաբանությունը,բառապաշարի ուսումնասիրությամբ՝ բառագիտությունը,իսկ քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրությամբ՝ քերականությունը։

Քերականությունն ունի երկու բաժին՝ ձևաբանություն և շարահյուսություն։

Ձևաբանություն տերմինը առաջացել է հունարեն մորֆոլոգիա () բառից, որն առաջացել է *μορφο*-ձև և *λογοσ*-ուսմունք բառերից։ Ձևաբանությունը ուսումնասիրում է լեզվի ձևաբանական կառուցվածքը, բացահայտում բառերի ձևաբանական փոփոխությունները, նրանց խոսքիմասային պատկանելիությունը, քերականական կարգերը, քերականական ձևերի և իմաստների հարաբերությունները։

Ձևաբանության ուսումնասիրության առարկան բառն է իր ձևերի և քերականական իմաստների մասին, խոսքի մասերի և նրանց հատուկ բառակազմական օրինաչափությունների մասին։

## Գրականություն
* Ալեքսանդր Մարգարյան, Հայոց լեզվի քերականություն։ Ձևաբանություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատ., 2004, 626 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեզվաբանության բաժիններ
Կատեգորիա:Քերականություն
Կատեգորիա:Ձևաբանություն
Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Գրիգոր (այլ կիրառումներ)

**Գրիգոր** անվանումը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

***[[Գրիգոր Լուսավորիչ]]** (մոտ 257-331), Հայ Առաքելական Եկեղեցու եպիսկոպոսապետ և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս՝ 302 թ-ից։ Հայ Առաքելական Եկեղեցու սուրբ
*Գրիգոր Գ Պահլավունի, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս (1113-1166 թթ.)
*Գրիգոր Արծրունի (1845-1892), հայ հրապարակախոս, քննադատ, գրական-հասարակական գործիչ
*Գրիգոր Արշակունի, հայ զորավար VI դարի կեսին 
*Գրիգոր Նարեկացի (մոտ 951-1003), հայ միջնադարյան հոգևորական, բանաստեղծ, երաժիշտ և փիլիսոփա
*Գրիգոր Նազիանզացի (329-389), հայտնի նաև որպես Գրիգոր Աստվածաբան, քրիստոնյա աստվածաբան, Եկեղեցու հայրերից մեկը
*Գրիգոր Տաթևացի (1346 -1409), Հայ Առաքելական Եկեղեցու վարդապետ և սուրբ

## Տես նաև
*Գրիգոր (մանրանկարիչ), զանազան կիրառումներ
Գրիգոր Մլիճեցի

**Գրիգոր Մլիճեցի (Սկևռացի)** (), XII-XIII դարերի հայ մանրանկարիչ, գրիչ, Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոցի Սկևռայի գրչատան ներկայացուցիչ։

## Կենսագրություն
Գրիգոր Մլիճեցին գործել է նաև Մլիճի և Հռոմկլայի գրչատներում։ Նրա արվեստագետ ավագ ընկերներից ճանաչված են Կոստանդինն ու Վարդանը։ Երեքով 1173 թվականին նկարազարդել են «Տիգրանակերտի Ավետարանը» (ձեռագրի տեղն անհայտ է)։ 1173-1215 թվականներին նկարազարդել է հինգ ձեռագիր։

Մահացել է ծերության հասակում՝ անավարտ թողնելով վերջին Ավետարանի (1215, Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչ վանք, ձեռ․ JSP 546) նկարազարդումը։

### «Մատեան ողբերգութեան»
Գրիգոր Մլիճեցին իր ժամանակին ճանաչված է եղել որպես «մեծահռչակ», «գովյալ» նկարիչ։ Պատմական ու գեղարվեստական մեծ արժեք ունեն Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» մագաղաթե ձեռագրի (Մատենադարան, ձեռագիր № 1568) խորանազարդերի, գլխատառերի, հյուսվածքավոր լուսանցազարդերի, Նարեկացու չորս դիմանկարի նուրբ վարպետությամբ կատարված ձևավորումները։ Այն պատվիրել է Ներսես Լամբրոնացին 1173 թվականին։ Մագաղաթյա այս մատյանում մեծ նրբությամբ ու ճաշակով են կատարված խորանազարդերը, անվանաթերթ կիսախորաններն ու գլխազարդերը։ Ուշագրավ են գլխատառերը, որոնք խաչքարերի զարդաքանդակային մոտիվներ են։ Վարպետորեն են արված հյուսվածքավոր լուսանցազարդերը։ Ձեռագիրն առանձնապես արժեքավոր է Գրիգոր Նարեկացու դիմանկարների շարքով։ Նկարիչը չորս պատկերներով ցանկացել է ստեղծել Նարեկացու մի քանի բնորոշ կողմերը՝ փիլիսոփա, հսկող (աղոթող), ճգնավոր՝ միաժամանակ դրանց մեջ ընդգծելով նրա բանաստեղծական կերպարը։

### «[[Սկևռայի Ավետարան]]»
Գրիգոր Մլիճեցու գեղագրած (բոլորգիր երկաթագիր) և նկարազարդած «Սկևռայի Ավետարանը» (1197, «Լվովի Ավետարան», մինչև 1830-ը՝ Լվովում) գերմանացի բյուզանդագետ Գ. Պրինցիգը 1993 թվականին հայտնաբերել է լեհական Գնիեզնո քաղաքի արքեպիսկոպոսարանում (գունապատճենը Հայաստանի ազգային գրադարանում)։ 1997 թվականին այն ցուցադրվել է Մետրոպոլիտեն թանգարանում (Նյու Յորք)։

Գրիգոր Մլիճեցու արվեստը դարձել է XIII դ. Կիլիկյան մանրանկարչության զարգացման հիմքերից։

## Գրականություն
* Ազարյան Լ․, Կիլիկյան մանրանկարչությունը XII—XIII դդ․, Ե․, 1964։ Ա․

## Տես նաև
Կիլիկյան Հայաստանի մանրանկարչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Գրիգոր Պիծակ

**Գրիգոր Պիծակ** (), Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոցի մանրանկարիչ։

## Կենսագրություն
Գործել է Ասի և Գռների գրչատներում, աշակերտել Հովհաննես Արքաեղբորը։ Նրա պատկերազարդած ձեռագրերի՝ «Մասունք Նոր կտակարանի» (1284), Ավետարան (1297), Մանրուսմունք (1312) (բոլորը՝ Մատենադարան, ձեռագրեր № 196, 7663, 8623) պատկերներին հատուկ է գծային ճկունությունը. ոսկեփայլ ֆոնին սպեկտրի գույներով նկարված բուսական և կենդանական զարդամոտիվները ստեղծում են օպտիկական փակ միջավայր («Աստծո լույսի» սիմվոլիկա)։

Գրիգոր Պիծակի ավանդները զարգացրել է որդին՝ Սարգիս Պիծակը։

## Գրականություն
* Ղազարյան Վ., Սյուժետային մանրանկարը Կիլիկիայում (XIII դարի վերջ - XIV դարի սկիզբ), Երևան, 1984։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Ավագ

**Ավագ Ծաղկող** (), հայ միջնադարյան մանրանկարիչ, կիլիկյան դպրոցի ներկայացուցիչ։ Ստեղծագործել է Սիսում, Գլաձորում, Սուլթանիայում, Մարաղայում, Փայտակարանում, Կիլիկիայում։

13-14-րդ դդ. Արևելյան Հայաստանում կազմակերպված բարձր տիպի դպրոցները, կից նկարչական արվեստանոցներով անջնջելի հետք թողեցին հայոց մշակույթի պատմության մեջ։ Այդպիսի դպրոցներից մեկում էլ՝ Գլաձորի համալսարանում, խոշոր մանկավարժ ու գիտնական Եսայի Նչեցու մոտ իր կրթությունը ստացավ Ավագ Ծաղկողը։ Նա եղել է նաև դպիր, աշխատել է ոչ միայն Գլաձորում, այլ նաև Կիլիկիայում և Պարսկաստանում։ Հայտնի է որ Սարգիս Պիծակի հետ միասին նկարազարդել է 1336 թվականի ավետարանը։

thumb|250x250px|1337 թվականի հայկական մանրանկար՝ կատարված Ավագ Ծաղկողի կողմից Սուլթանիայում (Թավրիզ)։Ավագի գեղանկարչական ժառանգությունից մեզ հասել է յոթ ձեռագիր։ Այդ ձեռագրերի մանրանկարչությունը բացահայտում է ավանդույթներով, նոր ճաշակի արտահայտմամբ, ինչպես նաև ինքնուրույն պրպտումներով հարուստ մի արվեստ։ Դասականի զգացողությունը Ավագի մոտ երևան է գալիս մերթ առանձին կերպարների մեկնաբանման, մերթ յուրօրինակ հավասարակշռություն հաղորդելու, մերթ էլ ներդաշնակ գունային ընդհանրացումների հասնելու ձգտման մեջ։ Բայց Ավագի արվեստի մեծ նվաճումը տարբեր դիտակետերից, տարբեր դիրքերում ու հարթություններում մարմնի պատկերումն է։ Սա է այն կարևոր նորույթը, որ բերեց հայ արվեստ ռոսլինյան գիծը շարունակող ու ամբողջացնող այս տաղանդավոր վարպետը։ Նորարարությունների մեջ նա համարձակ է ու համառ, նոր արվեստի թե՛ ներքին բովանդակությունը, թե՛ ոճական հիմքերն այնքան դինամիկ են, որ զուգահեռներ են առաջացնում ժամանակի հզոր գեղարվեստական ուղղություններից մեկի՝ պալեոլոգյան արվեստի հետ։

Պատկերազարդման գործունեությամբ և կատարման վարպետությամբ աչքի է ընկնում 1337 թվականի ավետարանը։ Այս ձեռագիրը նա ընդօրինակել և նկարազարդել է պարսկաստանի Սուլթանիա քաղաքում։ Ձեռագիրը հարուստ է թեմատիկ նկարներով։ Ձեռագրում կան այնպիսիները, որոնք քիչ են հանդիպում։ Օրինակ՝ «Բարի Սամարացին», «Պիղատոսը լվանում է ձեռքերը», «Հուդայի մահը»։ Գունագեղ ու շքեղ են նրա նկարազարդված խորանները ու անվանաթերթերը։ Ավագի արվեստում համատեղվում են Գլաձորի և Կիլիկիայի մանրանկարչության առանձին տարրեր։

Իր ամբողջության մեջ Ավագի արվեստը խոշոր նշանակություն ունի ողջ հայ մանրանկարչության պատմության համար։ Այն վկայում է հայ մշակույթի ասպարեզում 13-րդ դարի վերջից սկսած ու 14-րդ դարում իր բարձրակետին հասած տեղաշարժերի ու քրիստոնյա աշխարհի արվեստների հետ նրանց համահունչ լինելուն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Հակոբ Ջուղայեցի (մանրանկարիչ)

**Հակոբ Ջուղայեցի** (), 16-րդ դարի կեսի 17-րդ դարի սկզբի հայ մանրանկարիչ։ Ծնվել է Ջուղայում, սովորել Զաքարիա Գնունեցու մոտ, Վանա լճի Լիմ կղզու վանքում։ 1605 թվականին Ջուղայի բնակիչների հետ բռնագաղթվել է Սպահան։ 1595-1610 թվականներին պատկերազարդած նրա ութ ձեռագրերից չորսը գտնվում են Երևանի Մատենադարանում։ Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի ավանդույթները Հակոբ Ջուղայեցու արվեստում ձեռք են բերել նոր որակ։ Նկարչի ոճի էվոլյուցիան անցել է մի քանի փուլով և զարգացել կոմպոզիցիայի կառուցման, ամբողջականության, ռիթմի առավել լարվածության, գունահագեցվածության և ուրվագծերի շոշափելիության ուղղությամբ։ Հակոբ Ջուղայեցու արվեստը առանձնանում է ուրախ, տոնական տրամադրությամբ, կանոնների հանդեպ առավել ազատ վերաբերմունքով, մոնումենտալությամբ, դեկորատիվությամբ, էքսպրեսիայով, կոմպոզիցիոն տարրերի հարստությամբ, վառ, մաքուր գույներով, զարդաձևերի առատությամբ։ Հակոբ Ջուղայեցին մանրանկարչության հայ վերջին ականավոր ներկայացուցիչն է։

## Գրականություն
* Դրամբյան Ի., Հակոբ Ջուղայեցու մանրանկարների պատկերագրությունը, ԲՄ, 1971, № 10։

Կատեգորիա:Հայ գրաֆիկներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Հումոր

**Հումորը** մարդկանց, իրերի կամ հանգամանքների արժանիքը կամ հնարավորություն է մարդկանց մոտ խինդի և ուրախության զգացմունքի առաջացման։ Տերմինը նաև ընդգրկում է ծիծաղի պահանջ և երջանկության զգացում առաջացնող մարդկային շփման և զվարճալից ժամանցի իմաստը։

## Ստուգաբանություն
Բառը ունի հին հունական ծագում։ Հին բժշկության մեջ մարդու ինքնազգացումը բնորոշվում էր չորս հեղուկի հարաբերակցությամբ՝ արյան, ավշի, դեղին և սև լեղիների, որոնց հին հույները տալիս էին հավաքական «հումոր» անվանումը։ Այս հեղուկների հարաբերակցությունն ու ներդաշնակությունը որոշում էին մարդու առողջությունն ու ինքնազգացումը։

Կատեգորիա:Հումոր
Պորտուգալալեզու երկրների համագործակցություն

**Պորտուգալալեզու երկրների համագործակցություն** (), միջազգային կազմակերպություն, որը կազմված է պորտուգալերենը որպես պաշտոնական լեզու օգտագործող երկրներից։ Կազմակերպության ֆունկցիաներից մեկն է վերահսկել պորտուգալերենի զարգացումը և բարեփոխումների կոորդինացումը։

Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը մոտ 300 միլիոն մարդ է։ Պորտուգալերենը Հարավային կիսագնդի ամենատարածված լեզուն է։

Համագործակցության կազմում են Պորտուգալիան և նրա նախկին գաղութները՝ Անգոլան, Բրազիլիան, Գվինեա-Բիսաուն, Կաբո Վերդեն, Մոզամբիկը, Սան Տոմե և Պրինսիպին։ 2002 թվակնին, անկախություն հռչակելոց հետո համագործակցությաը միացել է Արևելյան Թիմորը, իսկ 2014-ին՝ Հասարակածային Գվինեան։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ

Կատեգորիա:1996 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Բրազիլիայի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Պորտուգալերեն
Դեկտեմբերի 6

**Դեկտեմբերի 6**, տարվա 340-րդ (նահանջ տարիներին՝ 341-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 25 օր։

## Դեպքեր
* 1958՝ Հայաստանի գերագույն խորհրդի հրամանագրով Միկոյանի շրջանը և համանուն ավանը վերանվանվեցին Եղեգնաձոր։
* 2015 - Հայաստանում տեղի ունեցավ սահմանադրական փոփոխությունների հանրաքվե։

## Ծնունդներ
* 1778 - Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակ, ֆրանսիացի ֆիզիկոս և քիմիկոս։
* 1942 - Պետեր Հանդքե, ավստրիացի գրող, դրամատուրգ և թարգմանիչ։
* 1958 - Նիկ Պարկ, բրիտանացի մուլտիպլիկատոր։
* 1981 - Ֆեդերիկո Բալցարետտի, իտալացի ֆուտբոլիստ։

## Մահեր
* 1882 - Գևորգ Դ Կոստանդնուպոլսեցի (Քերեստեճյան), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1866-ից։
* 1956 - Դերենիկ Դեմիրճյան, հայ ականավոր գրող։
* 1970 - Ռուբեն Աղաբաբյան, հայ բանաստեղծ, ճարտարապետ, ճարտարապետության դոկտոր, պրոֆեսոր։
*1983 - Ումբերտո Էլիա Տեռաչինի,իտալական բանվորական շարժման գործիչ։
*1985 - Միքայել Շաթիրյան, հայ արձակագիր, դրամատուրգ։
* 2002 - Ռուզան Քյուրքչյան, հայ քանդակագործ։
*2014 - Լավրենտի Բարսեղյան, հայ պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր։

## Տոներ
* ՝ Անկախության տոն
Դեկտեմբերի 8

**Դեկտեմբերի 8**, տարվա 342-րդ (նահանջ տարիներին՝ 343-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 23 օր։

## Դեպքեր
* 1810` Ռուսական զորքերը գրավում են Ախալքալաքը։
* 1895` Կովկասի փոխարքան կարգադրեց հայկական ծխական դպրոցները ենթարկել պետական դպրոցական իշխանություններին։
* 1918 - Թիֆլիսում լույս տեսավ «Կոմունիստ» բոլշևիկյան թերթը հայերեն։

## Ծնունդներ
*մ.թ.ա. 65 - Հորացիուս, հին հռոմեացի գրող։
*1723 - Փոլ Անրի Հոլբախ, ֆրանսիացի մատերիալիստ,  համարվում է գիտական աթեիզմի հիմնադիրը 
* 1919 - Հրաչյա Հովհաննիսյան (բանաստեղծ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ
*1922 - Լյուսյեն Ֆրոյդ, բրիտանացի նկարիչ, Զիգմունդ Ֆրոյդի թոռը 
*1930 - Մաքսիմիլիան Շելլ, ավստրիացի դերասան, ռեժիսոր, սցենարիստ և պրոդյուսեր
*1941 - Վազգեն Ամարյան, հայ թարգմանիչ։
*1943 - Ջիմ Մորիսոն, ամերիկացի երգիչ, պոետ, երգերի հեղինակ, դերասան։
*1955 - Լևոն Խեչոյան, հայ արձակագիր։
*1960 - Արմեն Աթանյան, քանդակագործ, նկարիչ։
*1978 - Իեն Սոմերհոլդեր, ամերիկացի դերասան։

## Մահեր
*1496 - Ամիրդովլաթ Ամասիացի, հայ նշանավոր բնագետ–բժիշկ, մատենագիր, բառարանագիր։ 
*1681 - Գերարդ Տերբորխ, հոլանդացի նկարիչ։
*1903 - Հերբերտ Սփենսեր, անգլիացի փիլիսոփա, հոգեբան, սոցիոլոգ։
*1970 - Աբրահամ Ալիխանով, հայ նշանավոր ֆիզիկոս։
*1980 - Ջոն Լենոն, անգլիացի ռոք-երաժիշտ։
Դեկտեմբերի 10

**Դեկտեմբերի 10**, տարվա 344-րդ (նահանջ տարիներին՝ 345-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 21 օր։

## Դեպքեր

* 1827 - Երևանի Սարդարի պալատում, ռուս սպաների ուժերով առաջին անգամ բեմադրվում է Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս» կատակերգությունը
* 1864` Ռուսական Սենատի դատավճռով Միքայել Նալբանդյանը աքսորվում է Կամիշին
* 1901 - Ռիգայում տեղի ունենում է Ռուսաստանի հայ ուսանողների համագումար, որտեղ Ստեփան Շահումյանը ղեկավարում էր հեղափոխական սոցիալ-դեմոկրատական խումբը
* 1917 - Թիֆլիսում բացվում է կովկասյան բանակի երկրային երկրորդ համագումարը, որը որոշում է ընդունում Կովկասում անհապաղ խորհրդային իշխանություն ստեղծելու մասին
* 1920 - ՀԽՍՀ Հեղկոմը որոշում է ընդունում բանկերի ազգայնացման մասին
* 1922 - Բաքվում բացվում է Անդրկովկասյան խորհուրդների առաջին համագումարը, որը որոշում է ԱՍՍՖՀՄ-ն վերակազմել ԱՍՖՍՀ-ի
* 1924` Հիմնադրվում է Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը։
* 1948` Ընդունվում է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը
* 1991 - Արցախն անցկացնում է անկախության հանրաքվե։ Ընտրության մասնակցողների 82%-ը քվեարկում է 99.7% կողմ։

## Ծնունդներ
* 1610 - Ադրիան վան Օստադե, հոլանդացի գեղանկարիչ և գրաֆիկ (վ. 1685)
*1830 - Էմիլի Դիքինսոն, ամերիկացի բանաստեղծուհի (մ. 1868)
*1888 - Արմենակ Սալմասլյան, հայ մատենագետ
* 1957 - Մայքլ Կլարկ Դունկան, ամերիկացի դերասան, պրոդյուսեր
* 1957 - Դավիթ Պետրոսյան, բանաստեղծ, գրականագետ, մամուլի պատմաբան
*1987 - Գոնսալո Իգուաին, արգենտինացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող

## Մահեր
* 1937 - Քրիստափոր Արարատյան, հայ ռազմական գործիչ, Սարդարապատի ճակատամարտում հրետանու հրամանատար, Հայաստանի առաջին Հանրապետության երկրորդ պաշտպանության նախարար
* 1998 - Մանուկ Աթոյան, գյուտարար, ինժեներ (ծ. 1925)
* 2004 - Խորեն Աբրահամյան, դերասան և ռեժիսոր (ծ. 1930)
*2010 - Մայքլ Հակոբ Հակոբյան, ամերիկահայ ռեժիսոր և գրող, Հայոց ցեղասպանության վերապրող (ծ. 1913)
Դեկտեմբերի 3

**Դեկտեմբերի 3**, տարվա 337-րդ (նահանջ տարիներին՝ 338-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 28 օր։

## Դեպքեր
* 1900 - Փարիզում ֆրանսերեն լույս տեսավ «Pro Armenia» երկշաբաթաթերթը։
* 1920` Ստորագրվեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը Հայաստանի և Թուրքիայի միջև։ Հայաստանն ունեցավ տարածքային ծանր կորուստներ։
* 1958 - Երևանի կայարանամերձ հրապարակում տեղի ունեցավ «Սասունցի Դավիթ» արձանի հանդիսավոր բացումը։

## Ծնունդներ
* 1755 - Գիլբերտ Սթյուարտ, ամերիկացի գեղանկարիչ
* 1842 - Սրբուհի Տյուսաբ, արևմտահայ վիպասան (մահ. 1901)։
* 1842 - Մեսրոպ Նուպարյան, լեզվագետ, թարգմանիչ (մահ. 1929)։
* 1864 - Լևոն Մանվելյան, հայ գրող
* 1994 - Ներսես Մանուկյան, ռեժիսոր, սցենարիստ
* 1883 - Անտոն Վեբերն, ավստրիացի կոմպոզիտոր (մահ. 1945)
* 1895 - Աննա Ֆրոյդ, ավստրիական ծագմամբ բրիտանացի հոգեբան և հոգեվերլուծաբան, հոգեվերլուծության հիմնադիր Զիգմունդ Ֆրոյդի կրտսեր դուստրը
* 1896 - Ավիս Նուրիջանյան, հեղափոխական, կուսակցական ու պետական գործիչ
* 1903 - Գուրգեն Գաբրիելյան Կինոյի և թատրոնի հայ ճանաչված դերասան։ Լավագույն ֆիլմերից են՝ «Ոսկե ցլիկը», «Պեպո», «Զանգեզուր», «Կարո»։
* 1915 - Սերո Խանզադյան, հայ գրող (մահ. 1998)
* 1927 - Էնդի Ուիլյամս, ամերիկացի երգիչ, դերասան
* 1948 - Օզզի Օսբորն, բրիտանացի երգիչ, Բլեք Սաբաթ խմբի հիմնադիրներից մեկը
* 1961 - Մովսես Գորգիսյան, հայ քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, Հայաստանի ազգային հերոս
* 1968 - Բրենդեն Ֆրեյզեր, ամերիկացի դերասան
* 1971 - Կիգան Քոնոր Թրեյսի, կանադացի դերասանուհի
* 1981 - Դավիթ Վիլյա, իսպանացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող
* 1982 - Մայքլ Էսսյեն, գանացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան
* 1986 - Հռիփսիմե Հակոբյան, հայ երգչուհի

## Մահեր
*1919 - Օգյուստ Ռենուար, ֆրանսիացի նշանավոր նկարիչ, իմպրեսիոնիստ (ծն. 1841)
*1990 - Վալյա Սամվելյան, հայ ճանաչված երգչուհի (ծն. 1937)
* 1937 - Աթիլա Յոժեֆ, հունգարացի բանաստեղծ
* 2018 - Անդրեյ Բիտով, ռուս գրող
1263

Հանդիսանում է 13-րդ դարի յոթերորդ տասնամյակի՝ 1260-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1262 և 1264 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1271

Հանդիսանում է 13-րդ դարի ութերորդ տասնամյակի՝ 1270-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1270 և 1272 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1281

Հանդիսանում է 13-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1280-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1280 և 1282 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Քաղաքաշինություն

**Քաղաքաշինությունը** քաղաքների պլանավորման և կառուցման տեսական և պրակտիկական բնագավառն է, որն ընդգրկում է հասարակա-տնտեսական, շինարարա-տեխնիկական, ճարտարապետական, սանիտարո-հիգիենական և կապիտալ շինարարության պրոցեսում ծագող մի շարք այլ խնդիրների ուսումնասիրությունը։

## Քաղաքաշինությունը Հայաստանում
Հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերված ամենահին քաղաքները պատկանում են Ուրարտուի քաղաքակրթության ժամանակաշրջանին։ Այսպես թագավոր Մենուան Վանա լճի մոտակայքում կառուցել էր ջրամատակարարման բարդ համակարգ, որի նպատակն էր սնել լճի ափին բարգավաճող Տուշպա (ներկայիս Վան) բնակավայրը, ինչպես նաև հանդիսանալ ոռոգման աղբյուր գյուղատնտեսական հողերի համար։

### Քաղաքաշինությունը Հայկական ԽՍՀ-ում
* Երևանի վերածնունդը, Ալեքսանդր Թամանյան, Կարեն Դեմիրճյան (Կարեն շինարար), Երևանի մետրոպոլիտեն
* քաղաքաշինությունը մարզերում

### Արդի Հայաստանի քաղաքաշինությունը
* 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժի աղետի գոտու վերականգնումը
* Լինսի Հիմնադրամ, Հյուսիսային պողոտա, Կասկադ

## Արտաքին հղումներ
*Քաղաքաշինության վերաբերյալ գրքերի հղումներ
1291

Հանդիսանում է 13-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ 1290-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1290 և 1292 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Հայաստանի տոների և հիշատակի օրերի ցանկ

7Հայաստանում նշվող տոները և հիշատակի օրերը սահմանվում են «Տոների և հիշատակի օրերի մասին» Հայաստանի օրենքով, որն ընդունվել է ազգային ժողովի կողմից Հայաստանի Նախագահի առաջարկությամբ 2001 թվականի հունիսի 24-ին։

Հայաստանում նշվում են հետևյալ տոները և հիշատակի օրերը՝

Հայաստանում կարող են նշվել նաև ավանդական և եկեղեցական տոներ, միջազգային օրեր, իսկ կառավարության որոշմամբ՝ մասնագիտական և այլ տոներ ու հիշատակի օրեր։

Կառավարությունը հավանություն է տվել օրենքի փոփոխության նախագծի համաձայն որի հունվարի 3, 4 և 5-ը կհամարվեն աշխատանքային օրեր։ Նախագծի ընդունման դեպքում ոչ աշխատանքային տոների քանակը Հայաստանում կկազմի 13 օր։

## Տես նաև
* Հայաստանում հայտարարված սգո օրերի ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի տոներ և հիշատակի օրեր
Կատեգորիա:Տոների ցանկեր
Հայ եկեղեցիներ

[մինի|աջից|[Տրդատ Գ-ի կնքումը Գրիգոր Լուսավորչի կողմից]]

**Հայ Եկեղեցիներ** հավաքական անվան տակ ընդգրկվում են երեք հայ ինքնավար կրոնական համայնքները՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցին, Հայ Կաթողիկե Եկեղեցին և Հայ Ավետարանական Եկեղեցին։

## Հայոց Եկեղեցու Ստեղծումը
Հայ Եկեղեցու առաջին հիմնադիրներն են Սուրբ Թադեոս և Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալները, որոնք կոչվում են Հայաստանի Առաջին Լուսավորիչներ։ Նրանց շիրիմները որպես նվիրական սրբավայրեր հարգվել ու պահպանվել են պատմական Հայաստանի Արտազի (Մակու) և Աղբակի (Պաշքալե) վանքերում։

Բոլոր քրիստոնյա եկեղեցիները համամիտ են Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալի մասին եղած հայոց ավանդությանը և անվարան ընդունում են թե՛ նրա առաքելական շրջանը և թե՛ Հայաստանում քարոզելն ու այնտեղ մարտիրոսված լինելը։ Իսկ Սուրբ Թադեոս առաքյալի մասին ավանդությունները տարբերվում են։ Սուրբ Թադեոս Դիդիմոս (երկվորյակ) առաքյալի՝ Սուրբ Թովմաս առաքյալի եղբոր, Եդեսիա և այնտեղից Արտազ գնալու մասին հայոց ավանդությունը ծանոթ չէ Հույներին ու Լատիններին, իսկ ասորական ավանդությունը չի ընդունում նրա՝ Եդեսիայից Արտազ անցնելը։ Համաձայն հայոց ավանդության Հայաստանում ավետարանական քարոզչության սկիզբը վերագրվում է Սուրբ Հուդա Թադեոս առաքյալին ևս, որը նաև Ղեբեոս էր կոչվում։ Այս ավանդությունը, որի հետ համաձայնվում են նաև Հույն ու Լատին եկեղեցիները, բավական է հաստատելու համար Հայ Եկեղեցու ավանդության վավերականությունը։

Առաքելական ծագումը, որը յուրաքանչյուր քրիստոնեական եկեղեցուց որպես պայման է պահանջում հաստատելու համար Քրիստոսի՝ Եկեղեցու Երկնավոր Հիմնադրի հետ միավորված ու կապակցված լինելը, երկու տեսակ է։ Մեկը ուղղակի ծագումն է, երբ որևէ եկեղեցի անուղղակիորեն առաքյալներից մեկի քարոզությամբ է սկիզբ առել, և մյուսը անուղղակի սկսելն է, երբ ծագումն առաջ է եկել առաքյալների հաստատած մի ուրիշ եկեղեցու միջնորդությամբ։ Ըստ այժմ Հայոց Եկեղեցին ուղղակի առաքելական ծագում ունի։

Ժամանակագրությունը, սովորաբար, Սուրբ Թադեոս առաքյալի քարոզությանը ութը տարվա շրջան է վերագրում (35-43 թթ.), իսկ Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալին՝ տասնվեց տարվա (44-60 թթ.)։

Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների քարոզչությունը և նահատակությունը Հայաստանում, սեղմեք այստեղ՝ http://www.lusamut.net/level2_.php?id=106&id_2=191&cat_=6&s=15&PHPSESSID=6fff64cec4a54e3c3bf48147938f4c3e 

## Հայ Առաքելական Եկեղեցի

Հիմնադրվել է 301 թ. Տրդատ Երրորդ թագավորի կողմից և Գրիգոր Լուսավորչի առաջնորդությամբ։

## Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի

Հիմնադրվել է 1742 թ. Հռոմի Պապ Բենեդիկտ XIV-ի կողմից և Աբրահամ Արծիվյանի առաջնորդությամբ։

## Հայ Ավետարանական Եկեղեցի

Հիմնադրվել է 1 հուլիս 1846 թ.Կոստանդնուպոլսում

Եկեղեցիներ
Բրիտանական Ավիաուղիներ

**Բրիտանական Ավիաուղիները** Միացյալ Թագավորության խոշորագույն ավիաուղիներից է։ Այն նաև Եվրոպայի երրորդ խոշորագույն ավիաուղին է (Air France-KLM-ից և Lufthansa-ից հետո) և առաջինն է տրանս-ատլանտիկ թռիչքների քանակությամբ։  Ավիաընկերությունը ունի ավելի քան մեկդարյա պատմություն, որի ընթացքում այն եղել է Մեծ Բրիտանիայի առաջատար ավիափոխադրողը, ինչպես նաև՝ առևտրային ավիացիայի մի քանի դարաշրջանների առաջամարտիկ։ Բրիտանական Ավիաուղիները երեք համաշխարհային խոշորագույն  ավիաընկերությունների դաշինքներից մեկի՝ oneworld® -ի հիմնադիր անդամներից մեկն է։ Բրիտանական Ավիաուղիների կարգախոսն է՝ «Բրիտանական Ավիաուղիներ. թռչել, ծառայել»։ 2021 թվականի դեկտեմբերի 30 -ի դրությամբ Բրիտանական Ավիաուղիները շահագործում է ավելի քան 284 արդիական ինքնաթիռներից  բաղկացած մեծ նավատորմ։ Նեղ թափքով Էյրբաս Ա320 ընտանիքի ինքնաթիռների համադրությունը լայն թափքով Բոինգ 777, Բոինգ 787 Dreamliner, Էյրբաս Ա350 XWB և Էյրբաս Ա380 թույլ են տալիս լոնդոնյան ավիաընկերությանը և նրա դուստր ձեռնարկությանը BA CityFlyer-ին պահպանել իրենց գլոբալ գերակայությունը՝ չվերթներ իրականացնելով 80 երկրների ավելի քան 200 ուղղություններով։ 2011-ի հունվարին Բրիտանական Ավիաուղիներիի և Իբերիայի միավորման արդյունքում`ստեղծվեց International Airlines Group (IAG) հոլդինգային ընկերությունը՝ գրանցված Իսպանիայի Մադրիդ քաղաքում։ IAG-ն եկամտի առումով երրորդն է աշխարհի ավիաընկերությունների խմբերից և մեծությամբ երկրորդն է  Եվրոպայում։

Բրիտանական հեղինակավոր Skytrax -ը իր օդանավակայանի և թռիչքային արտադրանքի և անձնակազմի ծառայությունների որակի համար Բրիտանական Ավիաուղիներին դասկարգվել է 4 աստղանի ավիաընկերությունների շարքին. այն ներառում է նստատեղեր, հարմարություններ, սնունդ և խմիչքներ, IFE, մաքրություն և այլն, իսկ ծառայությունների վարկանիշը վերաբերում է ինչպես սպասարկող անձնակազմին, այնպես էլ ցամաքային անձնակազմին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բրիտանական Ավիաուղիների կայքը

Կատեգորիա:Օդային տրանսպորտի միջազգային ասոցիացիայի անդամներ
Հռոմի պապ

[մինի|Հռոմի պապ [Լևոն XIV]]
**Պապ** (,  *pappas* երեխաների լեզվով *հայր*), ամբողջ աշխարհի Կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդ։ Կաթոլիկ եկեղեցում Հռոմի պապը համարվում է Պետրոս առաքյալի հետնորդը։ Հռոմի պապը Լևոն XIV-ն է, ընտրվել է 2025 թվականի մայիսի 8-ին՝ պապական կոնկլավի ժամանակ։ 

Կաթոլիկ եկեղեցու հոգևոր և վարչական գերագույն առաջնորդը Հռոմի պապն է։ Կաթոլիկ եկեղեցու հոգևորականները կոչվում են կարդինալներ։ Նրանք են ընտրում Հռոմի պապին։ Հռոմի պապի նստավայրը` Վատիկանը, ինքնուրույն քաղաք-պետություն է, որի ղեկավարը նույնպես Հռոմի պապն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ եկեղեցի