Արցախի Հանրապետության ընդհանուր նկարագիր

[thumb|[Արցախի Հանրապետության գտնվելու վայրը]]

Հետևյալ ընդհանուր նկարագիրը ակնարկ և թեմատիկ ուղեցույց է Արցախի Հանրապետության վերաբերյալ.

**Արցախ** (պաշտոնապես՝ **Արցախի Հանրապետություն** կամ **Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն**), չճանաչված հայկական պետություն Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան մասում, Արևելյան Եվրոպայի հարավկովկասյան տարածաշրջանի Լեռնային Ղարաբաղի վիճելի տարածքում։ Մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերի 28-ը դե ֆակտո անկախ հանրապետություն էր։ Արևելքում սահմանակցում է Ադրբեջանին, որի մայրաքաղաք Բաքվից հեռու է 270 կիլոմետր, իսկ արևմուտքում սահմանակցում է Հայաստանին։

## Ընդհանուր անդրադարձ
* Արտասանություն -  
* Անգլերենով տարածված անվանում - Artsakh կամ Nagorno-Karabakh
* Պաշտոնական անգլերեն անվանում - Republic of Artsakh (Արցախի Հանրապետություն) կամ նախկինում և դեռևս լայնորեն կիրառվող Republic of Nagorno-Karabakh (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն)
* Ընդհանուր ինքնանվանում(ներ) - Արցախ կամ Լեռնային Ղարաբաղ
* Պաշտոնական ինքնանվանում(ներ) - Արցախի Հանրապետություն կամ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն
* Ածական(ներ) - արցախյան, ղարաբաղյան
* Տեղաբնականուն(ներ) - արցախցի, ղարաբաղցի
* Ստուգաբանություն - Արցախի անվանում, Ղարաբաղի անվանում
* ISO երկրի կոդեր - ISO 3166-2:AM
* ISO շրջանների կոդեր
* Ինտերնետի վերին մակարդակի ազգային դոմենի կոդ - .am

## Արցախի աշխարհագրություն
thumb|Արցախի Հանրապետության խոշորացված տեղագրական քարտեզը

* Արցախի Հանրապետությունը եղել է ''դե ֆակտո'' անկախ երկիր, սակայն պաշտոնապես ներկայումս Ադրբեջանի Հանրապետության մաս է
* Տեղադրություն՝
** Եվրասիա
*** Կովկաս (Եվրոպայի և Ասիայի միջև)
**** Հարավային Կովկաս
** Ժամային գոտի - Հայաստանի ժամանակ, UTC+4
* Արցախի բնակչություն - 
* Արցախի տարածք - 11,458&nbsp;կմ2
* Արցախի ատլաս

### Արցախի շրջակա միջավայրը
* Արցախի Հանրապետության կլիմա
* Վերականգնվող էներգիան Արցախում
* Արցախի Հանրապետության երկրաբանություն
* Արցախի Հանրապետության պահպանվող տարածքներ
** Արցախի Հանրապետության բնապատմական արգելոցներ
*** Հունոտի կիրճ
** Արցախի Հանրապետության կենսոլորտային տարածքներ
** Արցախի Հանրապետության ազգային պարկեր
* Արցախի Հանրապետության վայրի բնություն
** Արցախի Հանրապետության կենդանական աշխարհ
*** Արցախի Հանրապետության թռչուններ
*** Արցախի Հանրապետության կաթնասուններ

#### Արցախի բնաշխարհագրական առանձնահատկություններ

* Արցախի Հանրապետության սառցադաշտեր
* Արցախի Հանրապետության լճեր
* Արցախի Հանրապետության լեռներ
** Արցախի Հանրապետության հրաբուխներ
* Արցախի Հանրապետության գետեր
** Արցախի Հանրապետության ջրվեժներ
* Արցախի Հանրապետության հովիտներ
* Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ Արցախի Հանրապետությունում - չկա

### Արցախի տարածաշրջաններ
[thumb|right|Արցախի շրջանները․<br />1․ [Մարտակերտի շրջան|Մարտակերտ, 2․ Ասկերան, 3․ Ստեփանակերտ (քաղաք), 4․ Մարտունի, 5․ Շուշի, 6․ Հադրութ, 7․ Շահումյան, 8․ Քաշաթաղ(Արցախի շրջանները ներկայումս բռնազավթված են Ադրբեջանի կողմից)]]

#### Արցախի էկոշրջաններ

#### Արցախի վարչական բաժանում

### Արցախի շրջաններ

Արցախի Հանրապետությունը բաժանված է 8 շրջանների։ Մայրաքաղաք Ստեփանակերտը նույնպես շրջանի կարգավիճակ ունի։
* Ստեփանակերտ
* Ասկերան
* Հադրութ
* Մարտակերտ
* Մարտունի
* Շահումյան
* Շուշի
** Բերդաձորի ենթաշրջան
* Քաշաթաղ

##### Արցախի համայնքներ

[thumb|Ընդհանուր տեսարան մայրաքաղաք [Ստեփանակերտից]]
* Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք - Ստեփանակերտ
* Արցախի քաղաքների և բնակավայրերի ցանկ
** Արցախի Հանրապետության զույգ քաղաքների և քույր քաղաքների ցանկ

### Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ

### Արցախի ժողովրդագրություն

* Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներ (2023)

## Արցախի կառավարում և քաղաքականություն

* Կառավարման ձև - Ունիտար նախագահական հանրապետություն
* Արցախի մայրաքաղաք - Ստեփանակերտ
* Ընտրություններ Արցախի Հանրապետությունում
** Արցախի Հանրապետության անկախության հանրաքվե
** Արցախի 5-րդ գումարման Ազգային ժողովի ընտրություններ
** Արցախի 6-րդ գումարման Ազգային ժողովի ընտրություններ
** Արցախի Հանրապետության սահմանադրական հանրաքվե (2017)
** Արցախի 7-րդ գումարման Ազգային ժողովի ընտրություններ
* Արցախի քաղաքական կուսակցությունների ցանկ

### Արցախի կառավարության ստորաբաժանումներ

*** Արցախի կառավարությանն առընթեր մարմիններ
**** Արցախի Հանրապետության արտակարգ իրավիճակների վարչություն

#### Արցախի կառավարության գործադիր մարմին
[thumb|[Արցախի նախագահական պալատ]]
* Պետության գլուխ և կառավարության ղեկավար - Արցախի նախագահ, Սամվել Շահրամանյան
** Արցախի կառավարություն - Արցախի Հանրապետության Պետական նախարար
*** Արցախի Հանրապետության առողջապահության նախարարություն
*** Արցախի Հանրապետության պաշտպանության նախարարություն

#### Արցախի կառավարության օրենսդիր մարմին
thumb|Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովը Ստեփանակերտում
* Ազգային ժողով (միապալատ) - Ազգային Ժողովի նախագահ

#### Արցախի կառավարության դատական մարմին

* Արցախի Հանրապետության Գերագույն ատյան
** Արցախի Հանրապետության Գերագույն դատարան
* Արցախի Հանրապետության Վերաքննիչ ատյան
** Արցախի Հանրապետության Վերաքննիչ դատարան
* Արցախի Հանրապետության Առաջին ատյան
** Արցախի Հանրապետության ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան
* Արցախի Հանրապետության արդարադատության խորհուրդ

### Արցախի պետական կառավարման այլ մարմիններ
* Արցախի Հանրապետության հաշվեքննիչ պալատ

### Արցախի արտաքին քաղաքականություն

* Արցախա-ամերիկյան հարաբերություններ
* Արցախա-մերձդնեստրական հարաբերություններ
* Հայաստանա-արցախյան հարաբերություններ
* Արցախի Հանրապետության ներկայացուցչությունների ցանկ
** Արցախի դիվանագիտական ներկայացուցչություններ
* Արտաքին գործերի նախարար
* Արցախի Հանրապետության վիզային քաղաքականություն
* Արցախի քաղաքացիներին ներկայացվող վիզային պահանջներ
** Արցախի անձնագիր

#### Միջազգային կազմակերպության անդամակցություն
* Չճանաչված պետությունների համագործակցություն
* Անկախ ֆուտբոլային ասոցիացիաների կոնֆեդերացիա

#### Արցախի կազմակերպություններ
* Արցախական միություն
* Արցախ հայրենակցական միություն
* Ոսկանապատ

### Կարգուկանոնը Արցախում

* Արցախի Սահմանադրություն
* Հանցավորությունը Արցախի Հանրապետությունում
* Մարդու իրավունքները Արցախում
** Հավատքի ազատություն Արցախի Հանրապետությունում
* Արցախի Հանրապետության իրավապահ մարմիններ

### Արցախի բանակ

* Հրամանատարություն
** Գերագույն հրամանատար։
*** Արցախի Հանրապետության պաշտպանության նախարարություն
* Ուժեր
** Արցախի Հանրապետության զինված ուժեր
*** Արցախի Հանրապետության պաշտպանական շրջաններ
**** Շահումյանի պաշտպանական շրջան
**** Մարտունիի պաշտպանական շրջան
** Արցախի Հանրապետության ռազմաօդային ուժեր
*** Արցախի Հանրապետության ավիացիա
** Արցախի Հանրապետության հատուկ նշանակության ուժեր
** Հայկական կամավորական ջոկատներ
*** Հայկական կամավորական ջոկատների հրամանատարներ
* Արցախի Հանրապետության ռազմական պատմություն
* Արցախի Հանրապետության զինվորական կոչումներ
* Ականների հետ կապված իրավիճակը Արցախի Հանրապետությունում
* Արցախյան շփման գիծ

### Արցախի տեղական ինքնակառավարման մարմիններ

## Արցախի պատմություն

* Արցախի պատմություն
** Արցախ նահանգ
*** Բերդաձոր
*** Կողթ
*** Հարճլանք
*** Մեծ Առանք
*** Մեծ Կուանք
*** Մյուս Հաբանդ
*** Մուխանք
*** Պարզկանք
*** Պիանք
*** Սիսական-ի-Կոտակ
*** Վայկունիք
*** Քուստ-ի-Փառնես
** Արևելից կողմանք Հայոց
** Խաչեն
*** Հաթերք
*** Վարանդա
** Միհրանյաններ
** Փառիսոսի իշխանություն
** Փառիսոսի թագավորություն
** Արցախի թագավորություն
** Խաչենի իշխանական տուն
** Խաչենի իշխանություն
** Ծարի իշխանություն
*** Ծար
** Խաղբակյաններ
** Ղարաբաղի կուսակալություն
** Արցախի մելիքություններ
*** Գյուլիստանի մելիքություն
*** Խաչենի մելիքություն
*** Ծարի մելիքություն
*** Ջրաբերդի մելիքություն
*** Արցախի ազատագրական պայքար (1724-1731)
**** Գանձակի պայմանագիր (1724)
** Քաշաթաղի մելիքություն
** Ղարաբաղի խանություն
** Ռուս-պարսկական պատերազմ (1804-1813)
** Կասպիական մարզ
** Ելիզավետպոլի նահանգ
*** Ելիզավետպոլի գավառ
*** Զանգեզուրի գավառ
*** Ղազախի գավառ
*** Շուշիի գավառ
*** Ջաբրայիլի գավառ
*** Ջևանշիրի գավառ
*** Գյուղացիական ռեֆորմ Հայաստանում (1870)
** Գայբալուի կոտորած
** Շուշիի ջարդեր
** Արցախի բռնակցումը Խորհրդային Ադրբեջանին
** Լեռնային Ղարաբաղը Անդրկովկասի խորհրդայնացման տարիներին
*** Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի կովկասյան բյուրո
*** Ադրբեջանական ԽՍՀ
**** Զանգելանի շրջան
**** Քելբաջարի շրջան
***** Կարմիր Քուրդիստան
** Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ
*** Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի շրջաններ
**** Ասկերանի շրջան
**** Հադրութի շրջան
**** Մարտակերտի շրջան
**** Մարտունու շրջան
*** Արցախյան շարժում
**** ԼՂԻՄ ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհրդի 20-րդ գումարման արտահերթ նստաշրջան
**** Ասկերանի դեպքեր
*** ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախարարների խորհրդի որոշում (մարտի 24, 1988)
**** Հատուկ կառավարման կոմիտե (ԼՂԻՄ)
**** ԼՂԻՄ բնակչության լիազոր ներկայացուցիչների համագումար (1989)
**** ԼՂԻՄ-ն Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի կազմից դուրս բերելու գործընթաց
**** Միացում
**** Մութ ու ցուրտ տարիներ
** Արցախյան ազատամարտ
*** ԱՄՆ-ը և Արցախյան ազատամարտը
*** Արաբական աշխարհը և Արցախյան ազատամարտը
*** Ռուսաստանը և Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմը
*** Ֆրանսիան և Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմը
*** Օդաչուներն Արցախյան ազատամարտում
*** Մալիբեկլուի ազատագրում (1992)
*** Սարսանգի հիդրոհանգույցի ազատագրում
*** Սրխավենդի և շրջակա գյուղերի ազատագրում
*** Քարվաճառի ազատագրում
*** Մարաղայի կոտորած
** Արցախի Հանրապետության պատմություն
*** Արցախի Հանրապետության անկախության հռչակում
**** Արցախի Հանրապետության անկախության հռչակագիր
*** Մեծ հարսանիք
*** Արցախում Մի-24 ուղղաթիռի խոցում (2014)
*** Բերձորյան միջադեպ (2015)
*** Բողոքի ակցիաներ Ստեփանակերտում (2018)
*** Արտակարգ իրավիճակ Արցախի Հանրապետությունում (2020)
*** Արայիկ Հարությունյանի երկրորդ կառավարություն
**** 44-օրյա պատերազմ
***** Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցու հրթիռակոծություն (2020)
***** Քարվաճառի հանձնում
**** Արցախի Հանրապետության շրջափակում (2022-2023)
*** Արցախի նախագահական ընտրություններ (2023)
*** Սամվել Շահրամանյանի կառավարություն
**** Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023)
***** Ստեփանակերտի ռմբակոծում (2023)
***** Ռուսաստանցի խաղաղապահների սպանությունը Արցախում
***** Պայթյուն Ստեփանակերտի բենզինի պահեստում
***** Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներ (2023)
* Արցախի Հանրապետության ռազմական պատմություն
* Արցախի պատմության ժամանակագրություն
* Պատմության կեղծարարությունն Ադրբեջանում
** 1915 թվականի հայկական ողբերգությունը
** Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացում

## Արցախի մշակույթ

[thumb|150px|13-րդ դարի հայատառ մեծ [խաչքար Գանձասարի վանքի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ տաճարի մոտ]]
* Արցախի Հանրապետության ճարտարապետություն (Հայկական ճարտարապետություն)
** Արցախի բերդեր և ամրոցներ
*** Ականա
** Մելիքական ապարանքներ
*** Ավետարանոցի առաջին մելիքական ապարանք
*** Ավետարանոցի երկրորդ մելիքական ապարանք
*** Ավետարանոցի երրորդ մելիքական ապարանք
*** Քաշաթաղի մելիքական ապարանք
** Արցախի Հանրապետության վանքերի և եկեղեցիների ցանկ
** Արցախյան ազատամարտի հուշարձաններ
* Արցախյան խոհանոց (Հայկական խոհանոց)
* Արցախի փառատոներ
* Արցախի ֆորումներ
* Արցախի լեզուներ
* Արցախի թանգարաններ
** Ղարաբաղի պատմության Ադրբեջանի պետական թանգարան
** Ստեփանակերտի պատկերասրահ
* Արցախի զանգվածային լրատվության միջոցներ
** Արցախի թերթերի ցանկ
*** Երիտասարդ բոլշևիկ
* Արցախի պետական խորհրդանիշներ
** Արցախի Հանրապետության զինանշան
** Արցախի Հանրապետության դրոշ
** Արցախի Հանրապետության պետական օրհներգ
* Արցախի Հանրապետության պարգևներ
* Արցախի ժողովուրդ
** Արցախի հայեր
* Արցախի պետական տոներ և հիշատակի օրեր
* Արցախի ռեկորդների ցանկ
[thumb|[Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար]]
* Կրոնը Արցախում
** Քրիստոնեությունը Արցախում
***Հայ Առաքելական եկեղեցի
** Հինդուիզմը Արցախում
** Իսլամը Արցախում
** Հուդաիզմը Արցախում
** Սիկհիզմը Արցախում
* Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ Արցախում - չկան

### Արցախի արվեստ
* Արցախի արվեստ
* Արցախի կինո
** Արցախյան ազատամարտի արտացոլումը կինոյում
* Արցախի գրականություն
** Արցախի մասին գրքեր
*** Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները (ՀՃՈՒՀ)
*** Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում (ՀՃՈՒՀ)
*** Ղարաբաղի պատմություն (գիրք) (Միրզա Ջամալ Ջևանշիր)
* Արցախի երաժշտություն
* Հեռուստատեսությունը Արցախում
** Արցախյան պատերազմի արտացոլումը հեռուստատեսությամբ
* Արցախի Հանրապետության թատրոն

### Սպորտը Արցախում

* Ֆուտբոլը Արցախում
* Արցախն Օլիմպիական խաղերում

## Արցախի տնտեսություն և ենթակառուցվածքներ

[thumb|[Ստեփանակերտի օդանավակայան]]
* Տնտեսական վարկանիշը՝ ըստ անվանական ՀՆԱ-ի (2007)։
* Արցախի Հանրապետության գյուղատնտեսություն
* Արցախի բանկային համակարգ
** Արցախի ազգային բանկ
* Հաղորդակցությունը Արցախում
** Համացանցը Արցախում
* Արցախի Հանրապետության ընկերություններ
*Արցախի ազգային արժույթ - Արցախյան դրամ և Հայկական դրամ
**ISO 4217 - տեղեկություն չկա
* Արցախի էներգետիկա
** Էներգետիկ քաղաքականությունը Արցախում
** Արցախ ՀԷԿ
* Արցախի Հանրապետության առողջապահություն
* Հանքարդյունաբերությունը Արցախում
* Արցախի ֆոնդային բորսա
* Զբոսաշրջությունն Արցախի Հանրապետությունում
[thumb|[Արցախի պետական համալսարան]]
* Արցախի Հանրապետության տրանսպորտ և կապ
** Արցախի օդանավակայաններ
** Երկաթուղային տրանսպորտը Արցախում
*** Ստեփանակերտ (երկաթուղային կայարան)
*** Միջնավան (երկաթուղային կայարան)
** Արցախի Հանրապետության ճանապարհներ
* Ջրամատակարարումը և ջրահեռացումը Արցախում
* Արցախի Հանրապետության աշխատանք և զբաղվածություն

## Կրթությունը Արցախում

* Գիտությունն Արցախի Հանրապետությունում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախ