Եռակի աստվածուհի

**Եռակի աստվածուհի** (), անգլիացի գրող Ռոբերտ Գրեյվսի դիցաբանական և բանաստեղծական «Սպիտակ աստվածուհի» տրակտատի մեծ կնոջ աստվածություն, որը հարգված է եղել հեթանոսական Եվրոպայի բոլոր ժողովուրդների կողմից: Ազգագրության և կրոնների պատմության մասնագետների կողմից քննադատաբար ընդունված Գրեյվսի աշխատանքը ոգևորությամբ է ընդունվելնեոհեթանոսական համայնքների կողմից։ Եռակի աստվածուհու կերպարը դարձել է (Եղջավոր Աստծո հետ միասին) Վիկկայի նեոհեթանոսական կրոնի կենտրոնական մաս:

Ըստ Գրեյվսի՝ Եռակի աստվածուհին (նա ինքն է նրան անվանել «Ծննդյան, սիրո և մահվան սպիտակ աստվածուհի») պաշտվում է որպես «կույս», «մայր» և «պառավ» ձևերով, որոնք համապատասխանում են կնոջ կյանքի և լուսնի երեք փուլերին՝ նորալուսին, լիալուսին և մահացող լուսին:

Եռակի աստվածուհու կերպարը շատ առումներով մոտ է բազմաթիվ ժողովուրդների կողմից հարգված Մայր աստվածուհու արխետիպային կերպարին։ Մի շարք դիցաբանություններում կան նաև «իգական Եռակիներ» ( երեք Քարիտներ, երեք Մոյրաներ, ալ-Լաթ, ալ-Ուզա և Մանաթ), որոնցից մի քանիսը լիովին համապատասխանում են Գրեյվսի նկարագրած «Սպիտակ աստվածուհու» կերպարին (նախամայր,

կին - դուստր):

## Ծագում
Նոր հեթանոսական Եռակի աստվածուհու և հին կրոնի միջև կապը հակասական է։

Նեոհեթանոսության հետազոտող Ռոնալդ Հաթթոնը կարծում է, որ եռակի լուսնային աստվածուհու՝ Կույս-Մայր-Պառավ գաղափարը, որի յուրաքանչյուր դեմք համապատասխանում է լուսնային փուլերից մեկին իսկական չէ և մշակվել է ժամանակակից գրող Ռոբերտ Գրեյվսի կողմից, նրա աշխատանքը հիմնված է եղել 19-րդ և 20-րդ դարերի այնպիսի գիտնականների աշխատանքի վրա, ինչպիսիք են Ջեյն Հարիսոնը, Մարգարետ Մյուրեյը, Ջեյմս Ֆրեյզերը և Քեմբրիջի ծեսերի խմբի այլ անդամներ։ Ինչպես նաև ներդրում են ունեցել օկուլտիստ Ալիստեր Քրոուլիի ստեղծագործությունները։ Իր աշխատություններում Հաթոնը հստակորեն առանձնացրել է Եռակի աստվածուհու գաղափարը Մարիա Գիմբուտասի և այլ հետազոտողների կողմից նկարագրված նախապատմական Մեծ Մայր աստվածուհու կերպարից։ Նա Մայր աստվածուհու պաշտամունքի գոյությունը համարել է ոչ ապացուցված, ոչ հերքված։ Հաթոնը նաև չի ժխտել, որ հնագույն հեթանոսական պաշտամունքները հաճախ ներկայացրել են «երեք աստվածային կանանց միության» կերպարը, թեև նա մատնանշել է, որ հետազոտող Ջեյն Հարիսոնը, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել Գրեյվսի վրա՝ կարող էր հատուկ ուշադրություն դարձնել բացառապես այդպիսի «միություններին»՝ միևնույն աստվածուհուն որպես մայր և կույս հարգելու համար (Եռակիի երրորդ անձը մնացել է անանուն): Ըստ Հաթոնի այս պահին նա զարգացրել է հայտնի հնագետ սըր Արթուր Էվանսի գաղափարները, որը Կրետեում անցկացված Քնոսոսի պեղումների ժամանակ եկել է այն եզրակացության, որ նախապատմական կրետացիները պաշտել են մեկ հզոր աստվածուհու, որը եղել է  մայր և կույս: Ըստ Հաթոնի՝ Էվանսն այս ենթադրության համար «անշուշտ պարտական է» Մարիամ Աստվածածնի պաշտամունքի քրիստոնեական ավանդույթին ։

Բանաստեղծ և առասպելաբան Գրեյվսը պնդել է, որ Եռակի աստվածուհու մասին իր գաղափարը պատմական հիմք ունի և մինչ օրս նրա պաշտամունքը շարունակական բնույթ է կրում բանաստեղծների շրջանում: Գրեյվսի տեսությունը խիստ քննադատության է ենթարկվել ակադեմիական գիտության կողմից և պատմականորեն կեղծ է հայտարարվել, բայց չնայած դրան, այն դեռշարունակում է էական ազդեցություն ունենալ նեոհեթանոսության շատ ոլորտների վրա:

## Ժամանակակից հավատալիքներ և պրակտիկա

Շատ նեոհեթանոսներ չեն համարվում վիկկաններ և սովորույթներն ու հավատալիքները շատ տարբեր են, սակայն շատ վիկկաններ և այլ նեոհեթանոսներ երկրպագում են Եռակի աստվածուհուն՝ կույսին, մորը և Պառավին։ Այդ պրակտիկան սկիզբ է առել Անգլիայում՝ քսաներորդ դարի կեսերից: Նրանց տեսանկյունից սեքսուալությունը, հղիությունը, կրծքով կերակրելը և աստվածուհուն մարմնավորող կանացի վերարտադրողական այլ պրոցեսները զոհաբերություն ստեղծելու եղանակներ են:

* Կույսը ներկայացնում է կախարդանք, սկիզբ, աճ, նոր սկիզբների խոստում, ծնունդ, երիտասարդություն և ոգևորություն: Ներկայացված է նորալուսնի տեսքով:
* Մայրը ներկայացնում է հասունություն, պտղաբերություն, սեքսուալություն, բավարարվածություն, կայունություն, ուժ: Ներկայացված է լիալուսնի տեսքով:
* Պառավը ներկայացնում է իմաստություն, խաղաղություն, մահ և վերջ: Ներկայացված է մահացող լուսնի տեսքով:

Եռակի աստվածուհին նույնականացվում է հունական լուսնային աստվածուհիների հետ՝

* Արտեմիդան կույսն է, քանի որ նա կույս է եղել և որսի աստվածուհին։
* Սելենեն մայրն է, քանի որ նա Էնդիմիոնի երեխաների մայրն էր և սիրում էր նրան։
* Հեկատան ծեր կին է, քանի որ նա հաճախ ասոցացվում է անդրաշխարհի և մոգության հետ և հետևաբար, համարվում է «Վհուկների թագուհի»:

Հելեն Բերգերը գրում է, որ «ըստ հավատացյալների՝ սա արտացոլում է կնոջ կյանքի տարբեր փուլերը և այդպիսով կինը կարող է իրեն նույնացնել Աստվածուհու հետ, ինչը նրանց համար անհնար է եղել հայրիշխանական կրոնների ծաղկման ժամանակներից»: Բոլոր աշխարհների եկեղեցին նեոհեթանոսական շարժման ներկայացուցչական օրինակն է, որը նույնացնում է Եռակի աստվածուհուն որպես «պտղաբերության շրջանի» անձնավորում: Ենթադրվում է նաև, որ այս կերպարը կլանում է երբևէ ծնված յուրաքանչյուր կնոջ անձնական գծերն ու ներուժը: Մյուս համոզմունքները, որոնք կիսում են շատ հավատացյալներ (օրինակ՝ վիկկան Դիանա Քոնուեյը), ներառում են այն համոզմունք, որ Մեծ աստվածուհու հետ վերամիավորումը կենսական նշանակություն ունի մարդկության հոգևոր և ֆիզիկական առողջության համար «բոլոր մակարդակներում»: Քոնուեյը ներառում է հունական աստվածուհիներին՝ Դեմետրային, Պերսեփոնեին և Հեկատային Կույս-Մայր-Պառավ մոդելում: Քոնուեյի համար Եռակի աստվածուհին նշանակում է միասնություն, փոխազդեցություն և կապ բոլոր արարածների հետ, մինչդեռ արական աստվածները ներկայացնում են անմիաբանությունը, բաժանումը և բնության տիրապետությունը: Այս հայտարարությունը քննադատության է ենթարկվել նեոհեթանոսների և գիտական հանրության կողմից, քանի որ այն վերածնում է հնացած գենդերային կարծրատիպերը և անտեսում է աշխարհի ներկայիս էթնիկ և բնապահպանական իրավիճակը:

### Դիանական Վիկկա
Վիկկայի Դիանայական ճյուղը վերցրել է Գրեյվսի ուսմունքը՝ Երրորդ աստվածուհու մասին, այն համատեղելով ավանդական վիկկանիզմի տարրերի հետ և անվանակոչվել է ի պատիվ Դիանայի, որը ողջ  կախարդների աստվածուհին է համաձայն Չարլզ Գոդֆրի Լելանդի Արադիա գրքի։ Շուշաննա Բուդապեշտը, որը համարվում է Դիանայական Վիկկայի հիմնադիրը՝ Եռակի աստվածուհուն անվանում է «սկզբնական Սուրբ Երրորդություն՝ Կույս, մայր, պառավ»: Դիանայական Վիկկանները՝ ինչպիսին է Ռութ Բարեթը, Բուդապեշտի հետևորդը և *Դիանայի տաճարի* համահիմնադիրը, օգտագործում են Եռակի աստվածուհու կերպարը իրենց ծեսերում և կապում են երեք «հիմնական ուղղությունները»՝ «վերևում», «կենտրոնում» և «ներքևում», կամ «վերևում», «ներսում» և «տակ», այս ամենը արվում է համապատասխանեցվում է Կույսի, Մոր և Պառավի հետ: Բարեթն ասում է՝ «Դիանայական Վիկկանությունը պաշտում է «*Նրան»,* ում իրենց դուստրերը պաշտում են շատ ժամանակ, շատ վայրերում և շատ անուններով»:

### Արխետիպերի նեոհեթանոսական տեսություն
Որոշ նեոհեթանոսներ պնդում են, որ Եռակի աստվածուհու պաշտամունքը սկիզբ է առել նախաքրիստոնեական Եվրոպայում և հավանաբար մինչև պալեոլիթը, ինչպես նաև պնդում են, որ իրենց կրոնը հնագույն հավատալիքների մնացորդ է: Նրանք կարծում են, որ Եռակի աստվածուհին արխետիպ է, որը մարմնավորվել է դարերի ընթացքում տարբեր մշակույթներում՝ տարբեր անուններով և որ շատ առանձին աստվածուհիներ կարող են նույնականացվել որպես Եռակի աստվածուհու մարմնավորումներ: Այս տեսության տարածումը հանգեցրել է նրան, որ նեոհեթանոսները սկսել են օգտագործել տարբեր անկախ մշակույթների աստվածների պատկերներ և անուններ իրենց ծիսական նպատակների համար, օրինակ՝ Քոնուեյը և ֆեմինիստ նկարչուհի Մոնիկա Սիոն ( ) ասոցացնում են Եռակի աստվածուհուն հինդուիստական Տրիդևիի հետ (բառացիորեն «երեք աստվածուհի»), որը բաղկացած է Սարասվատիից, Լակշմիից և Փարվատիից (Կալի/Դուրգա):

### Ֆեմինիզմ և սոցիալական քննադատություն
Ֆեմինիստ լրագրողներն օգտագործել են Եռակի աստվածուհու կերպարը՝ հասարակության մեջ կանանց դերը և նրանց նկատմամբ վերաբերմունքը քննադատելու համար։ Գրականագետ Ժաննա Ռոբերթսը միջնադարում վհուկների հալածանքների հիմնական պատճառը համարում է Պառավօ կերպարի քրիստոնեական մերժումը։

## Ֆիլմերի և գրականության քննադատական վերլուծության մեջ
Հեղինակ Մարգարեթ Էթվուդը նշել է, որ 19 տարեկանում կարդացել է Գրեյվսի *«Սպիտակ աստվածուհին»*: Էթվուդը Գրեյվսի «Եռակի աստվածուհու» հայեցակարգն անվանում է դաժան և սխալ կերպար, որը ճնշում է ստեղծագործ կանանց: Ըստ Էթվուդի՝ ժամանակին այս մոդելն իրեն հեռացրել է գրելուց։ Քննադատները նշել են, որ Էթվուդի գրքերում Եռակի աստվածուհու կերպարը մեկ անգամ չէ, որ ծաղրվել կամ մերժվել: Էթվուդի «Մադամ գուշակը» վեպը մեկնաբանվում է որպես Գրեյվսի «Եռակի աստվածուհու» գիտակցված ծաղրերգություն, որը պատմում է Գրեյվսի «Աստվածուհու» կերպարը և ի վերջո ազատում է գլխավոր կին հերոսին նրա ստեղծած կանացի ստեղծագործության ճնշող մոդելից:

Գրականագետ Էնդրյու Ռեդֆորդը քննադատել է Թոմաս Հարդիի խորհրդապաշտությունը՝ 1891 թվականի *[[Տեսսը դ'Էրբերվիլների տոհմից]]* վեպում Կույսին և Պառավին նա ներկայացնում է որպես կնոջ կյանքի ցիկլի երկու փուլ, որով անցնում է Տեսսը: Լինելով Պառավի փուլում՝ Տեսսը ընդունում է այս փուլը որպես քողարկում, որը պատրաստում է նրան սրտաճմլիկ փորձառության:

Եռակի աստվածուհու հասկացությունը օգտագործվել է Շեքսպիրի ֆեմինիստական մեկնաբանությունների մեջ։

Թոմաս դե Քուինսին «*Suspiria De Profundis*»-ում պատկերել է եռամիասնական կերպար Արցունքների տիկինը (), Հառաչների տիկին () և Խավարի տիկինը (), որը նման է Գրեյվսի Եռակի աստվածուհուն, բայց առանձնանում է Դե Քուինսիին բնորոշ մելամաղձոտությամբ։

Ըստ հետազոտող Ջուլիետ Վուդի՝ ժամանակակից ֆենտեզի ժանրը բազմաթիվ կապեր ունի ժամանակակից նեոհեթանոսականության հետ: Երեք գերբնական կին կերպարներ, որոնք կոչվում են Տիրուհիներ, Կամենեի մայրեր, Բարիներ () և այլ անուններ, հայտնվում են Նիլ Գեյմանի *«Ավազե մարդը»* կոմիքսում և միավորում են Ճակատագրի աստվածուհու և Եռակի աստվածուհու կերպարները։ Ալան Գարների «*Բուի գործակալություն»* գիրքը հիմնված է Մաբինոգիոնի վրա և հիմնականում ոգեշնչված է Ռոբերտ Գրեյվսից, հստակ պատկերում է Եռակի աստվածուհու կերպարը: Հետագայում Գարներն ավելի հեռուն է գնացել՝ իր հետագա գրքերի յուրաքանչյուր կին կերպար դարձնելով Եռակի աստվածուհու ինչ-որ ասպեկտի մարմնացում: Ջորջ Ռեյմոնդ Ռիչարդ Մարտինի «Սառույցի և կրակի երգը» վիպաշարում՝ *Կույսը, Մայրը և Պառավը* Յոթ կրոնի պաշտամունքի մեկ աստվածության երեք ասպեկտներ են:

Եռակի աստվածուհու կերպարն օգտագործվում է նաև կինոգիտության մեջ։ Նորման Հոլանդը զննել է Ալֆրեդ Հիչքոքի «Գլխապտույտ» ֆիլմի կին կերպարները Յունգի տեսանկյունից՝ ներառյալ Գրեյվսի «Եռակի աստվածուհի» մոտիվը: Ռոզ Քավենին Ջեյմս Քեմերոնի «Այլմոլորակայիններ»-ի գլխավոր հերոսներին տեսնում է որպես եռամիասնական աստվածուհու երեք ասպեկտների արտացոլումներ՝ Պառավ (Այլմոլորակային թագուհի), Մայր (Ռիփլի) և Կույս (Նյուտ):

## Մշակույթում
Եռակի աստվածուհին հիշատակվել է Մարիոն Զիմմեր Բրեդլիի «Ավալոնի մշուշները» գրքում ( )։

Ամերիկյան «*The Sword»* հևի մետալ խմբի ամենահայտնի երգերից մեկը՝ «Maiden, Mother & Crone»-ը նկարագրում է հանդիպումը Եռակի աստվածուհու հետ: Երգը ներառվել է նրանց «*Gods of the Earth»* ալբոմում: Այս երգի պաշտոնական տեսահոլովակում աստվածուհու երեք կերպարները խորհրդանշականորեն պատկերված են լուսնային երեք փուլերի՝ նորալուսնի, լիալուսնի և մահացող լուսնի տեսքով:

Մայքլ Սքոթի *«Ալքիմիկոսը»* գրքում հայտնվում է Հեկատա անունով մի կերպար (): Նա պատկերված է որպես մի կին, որի տարիքը փոխվում է օրվա ընթացքում՝ առավոտյան աղջկանից մինչև երեկոյան պառավ: Ամեն երեկո նա մահանում է և հաջորդ առավոտ վերածնվում։

Թերի Պրատչեթի «Disworld» շարքում երեք Լանկրի վհուկներին հաճախ անվանում են «Կույր, Մայրը և... Մյուսը»:

Տարա Մոսի «Պանդորա» վիաշարում գլխավոր հերոսի մորաքույր Սելիան կախարդ է, որը պաշտում է Եռակի աստվածուհուն։

«Mass Effect» խաղերի շարքում կա «Ատամեի պաշտամունքը»՝ Ասարի ցեղի կրոնը: Ատամե աստվածուհին ունի երեք կերպար՝ կույս, մատրոն, մատրիարք՝ հենց ասարիների կյանքի ցիկլը: Կույսը ժամանցի, ինքնաբացահայտման և ճանապարհորդության փուլ է։ Մատրոնան այն փուլն է, երբ ասարին հաստատվում է, աշխատանք է ստանում և ընտանիք ստեղծում: Մատրիարքը ասարի կյանքի վերջին փուլն է: Նրանք դառնում են քաղաքական և կրոնական գործիչներ և նվիրվում են հասարակական կյանքին։

«Սաբրինայի սարսափազդու արկածները» հեռուստասերիալում Եռակի աստվածուհին նշվում է որպես Եկեղեցու պաշտամունքի նոր առարկա և ուժի աղբյուր Լյուցիֆերի փոխարեն:

## Քննադատություն
Բրիտանացի մի շարք փորձագետներ նշել են Գրեյվսի աշխատանքում առկա սխալները։ Մասնավորապես վատ մեթոդաբանություն, վատ բանասիրություն, սխալ տեքստերի օգտագործում և հնացած հնագիտական տվյալներ Ենթադրվում է նաև, որ «Սպիտակ աստվածուհին» () հիմնականում հիմնվում է բացառապես հեղինակի երևակայությունների վրա:

## Տես նաև
* Տրիսկելիոն
* Մոյրաներ

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* *Гимбутас Мария.* Цивилизация Великой Богини: Мир Древней Европы / Пер. с англ. М. С. Неклюдовой. Под ред. О. О. Чугай. — М.: РОССПЭН, 2006. — 584 с.: ил. — Серия «Гендерная коллекция. Зарубежная классика». — ISBN 5-8243-0600-1.
* *Грейвс Роберт.* Белая Богиня. Историческая грамматика поэтической мифологии / Пер. с англ. Л. Володарской. — Екатеринбург: У-Фактория, 2005. — 656 с. — Серия «Bibliotheca Mythologica». — ISBN 5-94799-484-4.
* *Пенник Найнджел, Пруденс Джонс.* История языческой Европы / Пер. с англ. — СПб.: Евразия, 2000. — 448 с.: ил. — Серия «Barbaricum». — ISBN 5-8071-0051-4.
* 
* 

Կատեգորիա:Աստվածուհիներ
Կատեգորիա:Լուսնի աստվածներ
Կատեգորիա:Հեթանոսություն
Կատեգորիա:Նոր հեթանոսություն
Կատեգորիա:Վիկկա