Շահագործող գործարար (արդյունաբերող)

[մինի|300x300փքս|1904 թվականին արված մի պատկեր, որը ներկայացնում է գերիշխելու և ուրիշներին իր կամքին ենթարկելու հակում ունեցող «Standard Oil» ընկերությունը (հիմնադիր՝ [Ջոն Դևիսոն Ռոքֆելլեր), որը ներկայացվում է որպես ամենակարող ութոտնուկ]]
**Շահագործող գործարար** (երբեմն՝ Գող բարոն) (), եզրույթ, որով 19-րդ դարում ամերիկացի լրագրողներն ու հասարակական քննադատները բնութագրում էին որոշակի հարուստ, ազդեցիկ և ոչ բարեխիղճ գործարարների։ Այս եզրույթն առաջին անգամ հանդիպել է 1870 թվականի օգոստոսին «The Atlantic Monthly» ամսագրում։ 19-րդ դարի վերջին եզրույթը սովորաբար կիրառվում էր այն գործարարների նկատմամբ, ովքեր իրենց հարստությունը կուտակել էին սեփականաշորթման մեթոդներով։ Այդ մեթոդները ներառում էին բնական ռեսուրսների անկաշկանդ սպառումն ու ոչնչացումը, կառավարության բարձր մակարդակների վրա ազդեցությունը, վարձու ստրկությունը, մրցակիցներին գնելով մրցակցության ճնշումը և շուկան վերահսկող մենաշնորհներ կամ տրեստներ ստեղծելը։ Այս եզրույթը միավորում է հանրապետությունում քրեականի («գող») և անօրինական արիստոկրատիայի («բարոն») իմաստները։

## Կիրառություններ
Գող բարոն եզրույթի արմատները գալիս են միջնադարյան Գերմանիայից, որտեղ գոյություն ուներ «գող ասպետներ» հասկացությունը ()։ Միջնադարյան գերմանացի իշխանները, չունենալով Սրբազան Հռոմեական կայսեր թույլտվությունը, իրենց տիրույթներով անցնող ճանապարհներին կամ Հռենոս գետի երկայնքով սահմանում էին ապօրինի կամ չափազանց բարձր տուրքեր։

Այս համեմատությունն առաջին անգամ հանդիպել է 1859 թվականի փետրվարի 9-ին, երբ «The New York Times» ամսագիրն այն օգտագործեց Կոռնելիս Վանդերբիլտի ձեռնարկատիրական գործունեությունը ներկայացնելու համար։ Պատմաբան Թ. Ջ. Սթայլզի խոսքերով՝ «այս համեմատությունը մեր առջև կենդանացնում է ակնառու կերպարներ՝ հզոր մենաշնորհատերերի, ովքեր ոտնահարում էին մրցակիցներին, խեղաթյուրում շուկաները և կաշառում կառավարությանը։ Ըստ ավանդության՝ իրենց անհագ կրքի ու անսահմանափակ իշխանության շնորհիվ նրանք տիրում էին անզոր ժողովրդավարությանը»։ Թշնամաբար տրամադրված ծաղրանկարիչները կարող էին հանցագործներին թագավորական հանդերձանքով պատկերել՝ ընդգծելու ժողովրդավարության դեմ ուղղված նրանց հանցանքը։

Առաջին անգամ եզրույթը կիրառվել է Վանդերբիլտի դեմ այն բանի համար, որ նա գումար էր վերցնում կառավարության հովանավորությամբ գործող բարձր սակագներով փոխադրողներից՝ իրենց երթուղիներում մրցակցությունից խուսափելու համար։ Թեև պետական կապեր ունեցող մարդիկ պետությունից հատուկ փոխադրման ուղիներ էին ստացել, սակայն նրանք օրենսդիր մարմիններին ասում էին, որ իրենց ծախսերն այնքան մեծ են, որ իրենք պետք է բարձր գներ սահմանեն և դեռ հարկատուներից լրացուցիչ գումար ստանան որպես ֆինանսավորում։ Վանդերբիլտի մասնավոր փոխադրման ընկերությունը սկսեց գործել նույն երթուղիներով՝ գանձելով գնի միայն մի մասը և մեծ շահույթ ստանալով առանց հարկատուների ֆինանսական աջակցության։  Դրանից հետո պետական ֆինանսավորում ստացող փոխադրողները սկսեցին Վանդերբիլտին գումար վճարել իրենց երթուղիներով չփոխադրելու համար։ Այս մարտավարության քննադատներից մեկը քաղաքական ծաղրանկար ստեղծեց, որտեղ Վանդերբիլտը պատկերված էր որպես ֆեոդալական գող բարոն, որը տուրք է գանձում։

Մեթյու Ջոզեֆսոնն իր «Շահագործող գործարարները՝ ամերիկացի մեծ կապիտալիստները 1861-1901» վերնագրով 1934 թվականին լույս տեսած գրքում պնդում էր, որ այն արդյունաբերողները, որոնց անվանում էին շահագործող գործարարներ, ամերիկյան տնտեսական և սոցիալական կյանքի պատմության մեջ բարդ  ու երկակի ժառանգություն են թողել։ Գրքի բնօրինակ առաջաբանում նա պնդում է, որ շահագործող գործարարները.«․․․․քիչ թե շատ գիտակցաբար առաջատար դերեր են խաղացել արդյունաբերական հեղափոխության դարաշրջանում։ Նույնիսկ նրանց վեճերը, ինտրիգներն ու անհաջողությունները (որոնք չափազանց հաճախ ներկայացվում են որպես պարզապես զվարճալի կամ գեղատեսիլ դրվագներ) մեր պատմության մեխանիզմի մասն են։ Նրանց ձեռքերում մեր տնտեսական կյանքի արմատական նորացումը անդադար առաջ էր շարժվում՝ լայնածավալ արտադրությունը փոխարինեց ցրված, ապակենտրոնացված արտադրության եղանակին, արդյունաբերական ձեռնարկությունները դարձան ավելի կենտրոնացված, տեխնիկապես ավելի «արդյունավետ» և էությամբ «կոոպերատիվ», մինչդեռ նախկինում զուտ անհատական էին և ողբալիորեն անարդյունավետ։ Սակայն այս ամբողջ հեղափոխական ջանքը կրում է արդյունաբերության նոր կապիտանների մասնավոր շահի դրոշմը։ Ազգի ռեսուրսները հսկայական մասշտաբով կազմակերպելն ու շահագործելը, նրա ֆերմերներին ու բանվորներին արտադրողների ներդաշնակ խմբերի վերածելը, և այս ամենը միայն մասնավոր շահի անվերահսկելի ցանկությամբ անելը, ահա հենց այն մեծ ներհատուկ հակասությունը, որից այնքան շատ աղետ, վրդովմունք և թշվառություն է բխել»։Չարլզ Ռ. Գեյսթն ասում է. «Դարվինիզմի դարաշրջանում Վանդերբիլտը ձեռք բերեց ավազակի համբավ, ով գերիներ չէր վերցնում»։ Հել Բրիջեսն ասել է, որ այս եզրույթն արտացոլում է այն գաղափարը, որ «Միացյալ Նահանգների գործարար առաջնորդները 1865-ից մինչև 1900 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում, ընդհանուր առմամբ, ագահ խաբեբաների մի խումբ էին, ովքեր սովորաբար խաբում և կողոպտում էին ներդրողներին ու սպառողներին, կոռումպացնում էին կառավարությանը, անխնա կռվում էին միմյանց դեմ և ընդհանուր առմամբ զբաղվում էին գիշատչական գործունեությամբ, որը համեմատելի էր միջնադարյան Եվրոպայի գող բարոնների գործունեությանը»։

## Քննադատություն
Պատմաբան Ռիչարդ Ուայթը պնդում է, որ անդրմայրցամաքային երկաթուղիներ կառուցողները մեծ ուշադրություն են գրավել, սակայն մեկնաբանությունները նրանց մասին շատ հակասական են՝ սկզբում շատ թշնամական, իսկ հետո՝ շատ բարենպաստ։ Ուայթը գրում է, որ նրանք պատկերվել են որպես՝«Շահագործող գործարարներ, որոնք խորհրդանշում էին կոռուպցիայի, մենաշնորհի և անզուսպ անհատապաշտության ոսկեզօծ դարաշրջանը։ Նրանց հզոր ընկերությունները ամենակուլ ութոտնուկներ էին, որոնք կուլ էին տալիս իրենց ճանապարհին ամեն ինչ։ Քսաներորդ և քսանմեկերորդ դարերում նրանք դարձան ձեռներեցներ, բիզնես հեղափոխականներ, ովքեր անխնա փոխում էին գոյություն ունեցող գործելաոճերը և ցույց տալիս ամերիկյան կապիտալիզմի բազմակերպությունը։ Նրանց նոր ընկերությունները նույնպես վերափոխվեցին և դարձան «Տեսանելի ձեռքի»՝ կառավարման ողջամտության դրսևորումներ, որը վերացրեց վատնումը, բարձրացրեց արտադրողականությունը և բերեց բուրժուական արժեքներ ֆինանսական ավազակների արժեքների փոխարեն»։

### 1860-1920-ական թվականներ
Պատմաբան Ջոն Թիփլը ուսումնասիրել է 1865-1914 թվականների ընթացքում «շահագործող գործարար» մոդելն օգտագործած 50 ամենաազդեցիկ վերլուծաբանների աշխատությունները։ Նա պնդում էր.«Շահագործող գործարար հասկացության հիմնադիրները ոչ թե տուժածներն էին, աղքատները, քմահաճ մարդիկ, նախանձոտները կամ զրկված էլիտան, այլ դիտորդների հիասթափված խումբ, որը երկարատև դաժան ճգնաժամի տարիների ազդեցության տակ վերջապես հավատացել էր, որ բոլորի համար առատ բարգավաճման ամերիկյան երազանքն անհույս միֆ է։ .․.. Այսպիսով, «շահագործող գործարար» կարծրատիպի ստեղծումը, կարծես, ամերիկյան հասարակության կառուցվածքի փոփոխությունը պարզ բացատրելու անմիջական ժողովրդական արձագանքի արդյունք էր։ Փոփոխության բարդ գործընթացները հասկանալու ջանքեր գործադրելու փոխարեն, քննադատների մեծ մասը, կարծես, հակված էր պատմությունը պարզունակորեն մեկնաբանելու չարագործների տեսանկյունից, ովքեր անմեղորեն ենթադրում էին, որ բոլոր մարդկային դժբախտությունների հետևում թաքնված են հեշտությամբ բացահայտվող մի խումբ չարագործների՝ այս դեպքում՝ Ամերիկայի խոշոր գործարարների դավադրությունները։ Այս ենթադրությունը հստակորեն առկա էր այդ ժամանակաշրջանի գրեթե բոլոր քննադատություններում»։

### 1930–1970-ական թվականներ
Ամերիկացի պատմաբան Մեթյու Ջոզեֆսոնը հետագայում ավելի տարածված դարձրեց այս տերմինը Մեծ ճգնաժամի ժամանակ՝ իր 1934 թվականին հրատարակված գրքում։ Ջոզեֆսոնի կարծիքով՝ ինչպես միջնադարյան գերմանական իշխանները, այդպես էլ ամերիկացի խոշոր գործարարները հսկայական հարստություններ էին կուտակել անբարոյական, անօրեն և անարդար ճանապարհներով։ Այս թեման տարածված էր 1930-ականների Մեծ ճգնաժամի ժամանակ, երբ հասարակությունը հաճախ արհամարհանք էր արտահայտում խոշոր բիզնեսի նկատմամբ։ Պատմաբան Սթիվ Ֆրեյզերը նշում է, որ տրամադրությունները խիստ թշնամական էին խոշոր բիզնեսի հանդեպ.Մելոնի, Կարնեգիի և Ռոքֆելլերի կենսագրությունները հաճախ համեմված էին բարոյական դատապարտմամբ՝ զգուշացնելով, որ «արդյունաբերության պահպանողականները» սպառնալիք են ժողովրդավարության համար, և որ մակաբուծությունը, արիստոկրատական կեցվածքը և բռնապետությունը կենտրոնացված հարստության անխուսափելի հետևանքն են՝ անկախ նրանից, թե այն կուտակվել է դինաստիական ճանապարհով, թե ավելի անձնավորված կերպով՝ անհատական դեմք չունեցող ընկերությունների միջոցով։ Այս գիտական աշխատությունը և այն մշակութային համոզմունքը, որի արտահայտությունն էր այն, հիմնված էին խորը արմատներ ունեցող զգացողության վրա, որը մասամբ կրոնական էր, մասամբ էլ ոչ կրոնական և ժողովրդավարական՝ զգացողթյուն, որը ձգվում էր դեպի Վիլյամ Ջենինգս Բրայանը, Էնդրյու Ջեքսոնը և Թոմ Փեյնը։Այնուամենայնիվ, ճգնաժամի ավարտին ակադեմիական պատմաբանների կողմից սկսեցին հայտնվել հակադիր կարծիքներ։ Բիզնեսի պատմաբան Ալան Նեվինսը առաջ քաշեց «Արդյունաբերական պետական գործիչ» թեզն իր «Ջոն Դ. Ռոքֆելլեր․ Ամերիկյան ձեռներեցության հերոսական դարաշրջան» (2 հատոր, 1940) աշխատության մեջ՝ պնդելով, որ թեև Ռոքֆելլերը ներգրավված էր անբարոյական և անօրինական բիզնես գործունեության մեջ, նա նաև օգնեց կարգավորել ժամանակի արդյունաբերական քաոսը։ Նեվինսի կարծիքով՝ հենց Ոսկեզօծ դարաշրջանի կապիտալիստներն էին, որոնք մրցակցային բիզնեսին կարգ ու կայունություն հաղորդելով՝ 20-րդ դարում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները դարձրին առաջատար տնտեսություն։

1958 թվականին Բրիջեսը հայտնեց, որ «Բիզնեսի պատմության մեջ ամենաթեժ և համառ բանավեճը եղել է ամերիկացի գործարարի «շահագործող գործարար» հասկացության քննադատների և պաշտպանների միջև ծավալվածը»։

## Ժամանակակից կիրառություններ
Ժողովրդական մշակույթում այս փոխաբերությունը շարունակում է կիրառվել։ 1975 թվականին Սթենֆորդի համալսարանի ուսանողական խորհուրդը քվեարկեց իրենց սպորտային թիմերի համար «Շահագործող գործարարներ» մականունն օգտագործելու օգտին։ Սակայն համալսարանի ադմինիստրացիան արգելեց այն՝ պատճառաբանելով, որ դա անհարգալից վերաբերմունք կլինի դպրոցի հիմնադիր Լելանդ Սթենֆորդի նկատմամբ։

Ակադեմիական շրջանակներում Մարդասիրական գիտությունների ազգային հիմնադրամի կրթական բաժինը դպրոցների համար մշակել է դասի պլան, որը հարց է բարձրացնում, թե որ տերմինն է ավելի լավ՝ «շահագործող գործարար» թե՞ «արդյունաբերության առաջատար»։ Նրանք նշում են.«Այս դասի ընթացքում դուք և ձեր ուսանողները կփորձեք տարբերակել «շահագործող գործարարներին» և «արդյունաբերության առաջատարներին»։ Ուսանողները կբացահայտեն ինչպես մեծ արդյունաբերողների և ֆինանսիստների ոչ այնքան պատվավոր արարքները, այնպես էլ նրանց խորամանկ բիզնես քայլերն ու բարձր բարեգործական գործունեությունը։ Միայն այն պատճառով, որ նման մարդիկ կարողացան կուտակել մեծ քանակությամբ կապիտալ, մեր երկիրը կարողացավ դառնալ աշխարհի ամենամեծ արդյունաբերական տերությունը։ Այս մարդկանց որոշ գործողություններ, որոնք կարող էին տեղի ունենալ միայն տնտեսական լիբերալիզմի ժամանակաշրջանում, հանգեցրին աշխատողների վատ պայմանների, բայց, ի վերջո, գուցե նրանք նպաստեցին մեր այսօրվա կենսամակարդակի ձևավորմանը»։Բիզնեսի որոշակի գործելաոճերի բարոյականության շուրջ այս բանավեճը շարունակվել է նաև ժամանակակից մշակույթում, ինչպես օրինակ՝ 2012 թվականին Եվրոպայում Բրյուս Սփրինգսթինի կատարումների ժամանակ, ով բանկիրներին նվիրված երգերում նրանց ներկայացնում էր որպես «ագահ գողեր» և «շահագործող գործարարներ»։ 2011 թվականի «Գրավի՛ր Ուոլլ սթրիթը» բողոքի ակցիաների ժամանակ այս տերմինն օգտագործվել է Վերմոնտի սենատոր Բեռնի Սանդերսի կողմից՝ Ուոլ Սթրիթի հասցեին իր քննադատություններում։

Այս փոխաբերությունը օգտագործվել է նաև Վլադիմիր Պուտինի մերձավոր ռուս օլիգարխներին բնութագրելու համար։

Մեծ տեխնոլոգիական ընկերությունների ղեկավարներին, հատկապես Ջեֆ Բեզոսին՝ իր «Washington Post» ամսագրի վրա ունեցած ազդեցության համար, հաճախ համեմատում են մեր օրերի շահագործող գործարարների հետ։ Մինչ նրանց հարստությունն ու իշխանությունը աճում են, միջին խավը գնալով փոքրանում է։ Իլոն Մասկին նույնպես մեղադրել են ժամանակակից աշխարհի շահագործող գործարար լինելու մեջ։

Ի հակադրություն, պահպանողական ամերիկացի պատմաբան Բարթոն Վ. Ֆոլսոմ Կրտսերը պնդում է, որ շահագործող գործարարները կամ քաղաքական ձեռներեցներ էին (ովքեր գործադրում էին իրեն ազդեցությունը կառավարության վրա սուբսիդիաներ և մենաշնորհային իրավունքներ ստանալու համար), կամ շուկայական ձեռներեցներ (ովքեր նորարարություններ էին անում և նվազեցնում ծախսերը՝ լավագույն ապրանքը կամ ծառայությունը ամենացածր գնով մատուցելու համար)։

Իր նախագահական հրաժեշտի ուղերձում ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը օգտագործեց «շահագործող գործարար» տերմինը՝ զգուշացնելու ամերիկյան հասարակության մեջ կենտրոնացված հարստության և իշխանության աճող ազդեցության դեմ։ Նա զգուշացրեց, որ այս զարգացումները կարող են ցույց տալ դեպի օլիգարխիա տեղաշարժ, զուգահեռներ անցկացնելով Ոսկեզօծ դարաշրջանի տնտեսական և սոցիալական անհավասարությունների հետ։

## «Շահագործող գործարարներ» կոչված գործարարների ցանկ
[մինի|1901 թվականի ամերիկյան ծաղրանկար [«Puck» ամսագրից, որտեղ ''Ջոն Դ. Ռոքֆելլերը'' պատկերված է որպես բիզնեսի տիրակալ]]
Ջոզեֆսոնի «Շահագործող գործարարները» (1934) գրքում նշված անհատներն են`

* Ջոն Ջեյքոբ Աստոր (անշարժ գույք, մորթի) – Նյու Յորք
* Էնդրյու Քարնեգի (պողպատ) – Փիթսբուրգ և Նյու Յորք
* Ջեյ Կուկ (ֆինանսներ) – Ֆիլադելֆիա
* Չարլզ Քրոքեր (երկաթուղիներ) – Կալիֆոռնիա
* Էդվարդ Լ. Դոհենի (նավթ) – Կալիֆոռնիա
* Դանիել Դրյու (ֆինանսներ) – Նյու Յորք
* Ջեյմս Բյուքենան Դյուք (ծխախոտ, էլեկտրաէներգիա) – Դարհեմ, Հյուսիսային Կարոլինա
* Ջեյմս Ֆիսկ (ֆինանսներ) – Նյու Յորք

* Հենրի Մորիսոն Ֆլագլեր (Standard Oil, երկաթուղիներ) – Նյու Յորք և Ֆլորիդա
* Հենրի Քլեյ Ֆրիկ (պողպատ) – Փիթսբուրգ և Նյու Յորք
* Ջոն Ուորն Գեյթս (փշալար, նավթ) – Տեխաս
* Ջեյ Գուլդ (երկաթուղիներ) – Նյու Յորք
* Է. Հ. Հարիման (երկաթուղիներ) – Նյու Յորք
* Ջեյմս Ջեյ Հիլ (վառելիք, ածուխ, շոգենավեր, երկաթուղիներ) – Սենթ Փոլ, Մինեսոտա
* Քոլիս Փոթեր Հանթինգթոն (երկաթուղիներ) – Կալիֆոռնիա, Վիրջինիա, Արևմտյան Վիրջինիա
* Էնդրյու Մելոն (ֆինանսներ, նավթ) – Փիթսբուրգ
* Ջ. Պ. Մորգան (ֆինանսներ, արդյունաբերական համախմբում) – Նյու Յորք
* Ջոն Դ. Ռոքֆելլեր (Standard Oil) – Քլիվլենդ, Օհայո
* Հենրի Հաթլսթոն Ռոջերս (Standard Oil, պղինձ), Նյու Յորք
* Թոմաս Ֆորչուն Ռայան (հասարակական տրանսպորտ, ծխախոտ) – Նյու Յորք
* Ռասել Սեյջ (ֆինանսներ, երկաթուղիներ) – Նյու Յորք
* Չարլզ Մ. Շվաբ (պողպատ) – Փիթսբուրգ և Նյու Յորք
* Լելանդ Սթենֆորդ (երկաթուղիներ) – Կալիֆոռնիա
* Կոռնելիուս Վանդերբիլթ (ջրային տրանսպորտ, երկաթուղիներ) – Նյու Յորք
* Փիթեր Արել Բրաուն Վիդեներ (հասարակական տրանսպորտ) – Ֆիլադելֆիա, Փենսիլվանիա
* Չարլզ Յորքս (քաղաքային երկաթուղիներ) – Չիկագո

Այլ աղբյուրների կողմից որպես շահագործող գործարարներ նշված անձինք`

* Ուիլյամ Ա. Քլարկ (պղինձ) – Բյութ, Մոնտանա
* Ջեյմս Դանսմյուր (ածուխ, փայտանյութ) – Վիկտորիա, Բրիտանական Կոլումբիա, Կանադա
* Մարշալ Ֆիլդ (մանրածախ առևտուր) – Չիկագո
* Ուիլյամ Ռենդոլֆ Հերսթ (մեդիամագնատ) – Կալիֆոռնիա
* Չարլզ Թ. Հայնդ (երկաթուղիներ, ջրային տրանսպորտ, նավագնացություն, հյուրանոցներ) – Իլինոյս, Միսսուրի, Կենտուկի, Կալիֆոռնիա
* Մարկ Հոփքինս կրտսեր (երկաթուղիներ) – Կալիֆոռնիա
* Ջոն Ք. Օսգուդ (ածխի արդյունահանում, երկաթ) – Կոլորադո
* Հենրի Բ. Փլանթ (երկաթուղիներ) – Ֆլորիդա
* Ա. Ս. Վ. Ռոզենբախ (հնագույն գրքերի վաճառական) – Ֆիլադելֆիա
* Ջոզեֆ Սելիգման (բանկային գործ) – Նյու Յորք
* Ջոն Դ. Սփրեքելս (ջրային տրանսպորտ, երկաթուղիներ, շաքար) – Կալիֆոռնիա

Ժամանակակիցները՝

* Ջեֆ Բեզոս (Amazon, Blue Origin, «Washington Post»-ի գնում)
* Բիլ Գեյթս (Microsoft)
* Իլոն Մասկ (SpaceX, Տեսլա, X, The Boring Company)
* Մարկ Ցուկերբերգ (Facebook, նրա կողմից Oculus-ի, WhatsApp-ի, Instagram-ի և Mapillary-ի ձեռքբերումները)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Beatty, Jack. (2008). *Age of Betrayal: The Triumph of Money in America, 1865–1900* Vintage Books. 
* Bridges, Hal. (1958) "The Robber Baron Concept in American History" *Business History Review* (1958) 32#1 pp.&nbsp;1–13 in JSTOR
* Burlingame, D. F., ed. (2004). *Philanthropy in America: A Comprehensive Historical Encyclopaedia* (3 vols. ABC Clio).
* Cochran, Thomas C. (1949) "The Legend of the Robber Barons." *Explorations in Economic History* 1#5 (1949) online.
* Fraser, Steve. (2015). *The Age of Acquiescence: The Life and Death of American Resistance to Organized Wealth and Power* Little, Brown and Company. 
* Harvey, Charles, et al. "Andrew Carnegie and the Foundations of Contemporary Entrepreneurial Philanthropy." *Business History* 53.3 (2011): 425–450. online
* Jones, Peter d'A., ed. (1968). *The Robber Barons Revisited* (1968) excerpts from primary and secondary sources.
* Josephson, Matthew. (1934). *The Robber Barons: The Great American Capitalists, 1861–1901*
* Marinetto, M. (1999). "The Historical Development of Business Philanthropy: Social Responsibility in the New Corporate Economy" *Business History* 41#4, 1–20.
* Ostrower, Francie (1995). *Why the Wealthy Give: The Culture of Elite Philanthropy* (Princeton University Press).
* Ostrower, Francie (2002). *Trustees of Culture: Power, Wealth and Status on Elite Arts Boards* (University of Chicago Press).
* 
* Wren, D.A. (1983) "American business philanthropy and higher education in the nineteenth century" *Business History Review*.  57#3 321–346.
* Zinn, Howard. (2005). "Chapter 11: Robber Barons and Rebels" from *[[A People's History of the United States]]* Harper Perennial. 

## Արտաքին հղումներ
* Full Show: The New Robber Barons. *[[Moyers & Company]].* December 19, 2014. Interview with historian Steve Fraser
* Industrial Age in America: Robber Barons or Captains of Industry EDSITEment lesson from National Endowment for the Humanities
* *[https://www.youtube.com/watch?v=3kz9K409sZI&ab_channel=RomeroInstitute Robber Barons, Oil, and Power from 1860] - Daniel Sheehan, University of California Santa Cruz, "The Trajectory of Justice in America 2019, Class #5"*
* college-level lectures on Robber Barons

Կատեգորիա:Ազնվականություն
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Հասարակական դասեր
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն