Երեխայի խնամակալություն

**Երեխայի խնամակալություն,** խնամակալության հետ կապված իրավական տերմին, որն օգտագործվում է նկարագրելու ծնողի կամ խնամակալի և այդ անձի խնամքի տակ գտնվող երեխայի իրավական և գործնական հարաբերությունները: Երեխայի խնամակալությունը բաղկացած է օրինական խնամակալությունից, որը երեխայի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու իրավունքն է, և ֆիզիկական խնամակալությունը, որը երեխային տնով ապահովելու և խնամելու իրավունքն ու պարտականությունն է։ Ամուսնացած ծնողները սովորաբար ունեն համատեղ իրավական և ֆիզիկական խնամակալություն իրենց երեխաների նկատմամբ: Երեխայի խնամակալության վերաբերյալ որոշումները սովորաբար ծագում են ամուսնալուծության, չեղյալ հայտարարման, բաժանման, որդեգրման կամ ծնողի մահվան հետ կապված դեպքերում: Իրավասությունների մեծ մասում երեխայի խնամակալությունը որոշվում է երեխայի չափանիշների լավագույն շահերին համապատասխան։

Երկրների մեծ մասում Երեխաների իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի վավերացումից հետո տերմիններ, ինչպիսիք են ծնողական պատասխանատվությունը, «բնակավայրը» և «կոնտակտը» (նաև հայտնի է որպես «այցելություն», «պահպանություն» կամ «ծնողական ժամանակ» Միացյալ Նահանգներում ) որոշ անդամ երկրներում փոխարինել են «խնամակալություն» և «մուտք» հասկացություններով: Փոխարենը, որ ծնողը ունենա երեխայի «խնամակալություն» կամ «մուտք» երեխային, այժմ ասում են, որ երեխան «բնակվում է» կամ «շփվում» է այդ ծնողի հետ։

## Իրավական խնամակալություն
**Իրավական խնամակալությունը** ներառում է իրավունքների բաշխում ծնողների միջև՝ իրենց անչափահաս երեխաներին առնչվող կյանքի կարևոր որոշումներ կայացնելու համար: Նման որոշումները կարող են ներառել երեխայի դպրոցի ընտրություն, բժիշկ, բժշկական բուժում, օրթոդոնտիկ բուժում, խորհրդատվություն, հոգեթերապիա և կրոն**։**

Իրավական խնամակալությունը կարող է լինել համատեղ, որի դեպքում երկու ծնողներն էլ կիսում են որոշումներ կայացնելու իրավունքը կամ միանձնյա, որի դեպքում ծնողներից մեկն իրավունք ունի կայացնելու հիմնական որոշումներ՝ հաշվի չառնելով մյուս ծնողի ցանկությունները։

## Ֆիզիկական խնամակալություն
**Ֆիզիկական խնամակալությունը** սահմանում է, թե որտեղ է երեխան ապրում և ով է որոշում երեխայի առօրյա խնդիրները: Եթե ծնողը ունի երեխայի ֆիզիկական խնամակալություն, ապա այդ ծնողի տունը սովորաբար կլինի երեխայի օրինական բնակության վայրը ( բնակավայրը ): Ժամկետները, որոնց ընթացքում ծնողները տրամադրում են կացարան և խնամք երեխայի համար, սահմանվում է դատարանի կողմից որոշված խնամակալության ծնողական ժամանակացույցով, որը նաև հայտնի է որպես ծնողական պլան։

### Ձևաթղթեր
Ֆիզիկական խնամակալության տարբեր ձևերը ներառում են․

* **Միանձնյա խնամակալություն,** պայմանավորվածություն, ըստ որի միայն մեկ ծնող ունի երեխայի ֆիզիկական խնամակալությունը: Խնամակալության իրավունք չունեցող մյուս ծնողը սովորաբար կանոնավոր այցելության իրավունք ունի։
* **Համատեղ ֆիզիկական խնամակալություն,** ընդհանուր ծնողական պայմանավորվածություն, որտեղ երկու ծնողներն էլ ունեն երեխային մոտավորապես հավասար ժամանակով, և որտեղ երկուսն էլ խնամակալ ծնողներ են։
* **Թռչունների բույնի խնամակալություն** (նաև կոչվում է «բնադրում» կամ «թռչնաբնակներ»), *համատեղ ֆիզիկական խնամակալության* տեսակ, որով ծնողները ետ ու առաջ են գնում այն բնակավայրից, որտեղ միշտ ապրում է երեխան՝ ցնցումների և շարժման բեռը դնելով ոչ թե երեխայի, այլ ծնողների վրա։
* **Պառակտված խնամակալություն,** պայմանավորվածություն, ըստ որի մի ծնող ունի միանձնյա խնամակալություն որոշ երեխաների վրա, իսկ մյուս ծնողը՝ մնացած երեխաների նկատմամբ։
* **Այլընտրանքային խնամակալություն,** պայմանավորվածություն, որով երեխան երկար ժամանակ ապրում է մի ծնողի հետ և այլընտրանքային ժամանակ՝ մյուս ծնողի հետ: Այս տեսակի պայմանավորվածությունը կոչվում է նաև բաժանված խնամակալություն։
* **Երրորդ կողմի խնամակալություն,** պայմանավորվածություն, ըստ որի երեխաները չեն մնում որևէ կենսաբանական ծնողի մոտ և դրվում են երրորդ անձի խնամակալության ներքո։

### Համատեղ ֆիզիկական խնամակալություն
Համատեղ ֆիզիկական խնամակալությունը կամ ընդհանուր դաստիարակությունը նշանակում է, որ երեխան ապրում է երկու ծնողների հետ հավասար կամ մոտավորապես հավասար ժամանակ: Համատեղ խնամակալության ժամանակ երկու ծնողներն էլ խնամակալ ծնողներ են, և ծնողներից ոչ մեկը խնամակալության իրավունք չունեցող ծնող չէ։ Համատեղ ֆիզիկական խնամակալության դեպքում այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք են «հիմնական խնամակալ ծնողը» և «հիմնական բնակության վայրը», չունեն այլ իրավական նշանակություն, քան հարկային կարգավիճակը որոշելը։«Տեսակցություն» տերմինը չի օգտագործվում համատեղ ֆիզիկական կալանքի գործերում, այլ միայն միանձնյա խնամակալության հրամանների համար: Համատեղ ֆիզիկական խնամակալության ժամանակ երեխայի իրական կացարանը և խնամքը բաշխվում են դատարանի կողմից սահմանված խնամակալության ժամանակացույցի համաձայն, որը նաև հայտնի է որպես *ծնողական պլան* կամ *ծնողական ժամանակացույց*։

### Միանձնյա խնամակալություն
*Միակ ֆիզիկական խնամակալությունը նշանակում է, որ երեխան ապրում է միայն մեկ ծնողի հետ, մինչդեռ մյուս ծնողը կարող է ունենալ տեսակցության իրավունք իր երեխայի հետ: Նախկին ծնողը խնամակալ ծնողն է, իսկ վերջինս՝ ոչ խնամակալ ծնողը։*

## Տարածվածություն
Համեմատելով արևմտյան 36 երկրները 2005/06 թթ.՝ Թորոդդուր Բյարնասոնը ուսումնասիրել է 11-15 տարեկան երեխաների համամասնությունը, որոնք ապրում են երեխաների խնամակալության տարբեր կազմակերպություններում: Մոր և հոր հետ անձեռնմխելի ընտանիքներում ապրող երեխաների տոկոսն ամենաբարձրն է եղել Մակեդոնիայում (93%), Թուրքիայում (89%), Խորվաթիայում (89%) և Իտալիայում (89%), մինչդեռ ամենացածրը՝ Միացյալ Նահանգներում (60%), Ռումինիան (60%), Էստոնիան (66%) և Լատվիան (67%): Մյուս անգլոֆոն երկրներում այն կազմել է 70% Միացյալ Թագավորությունում, 71% Կանադայում և 82% Իռլանդիայում: Երեխաների շրջանում, ովքեր չեն ապրել իրենց երկու ծնողների հետ, ընդհանուր ծնողական ընդդեմ միանձնյա խնամակալության պայմանավորվածության տոկոսն ամենաբարձրն է եղել Շվեդիայում (17%), Իսլանդիայում (11%), Բելգիայում (11%), Դանիայում (10%), Իտալիայում (9%) և Նորվեգիան (9%): 2%-ով կամ ավելի քիչ՝ այն ամենացածրն է եղել Ուկրաինայում, Լեհաստանում, Խորվաթիայում, Թուրքիայում, Նիդեռլանդներում և Ռումինիայում: Իռլանդիայում և ԱՄՆ-ում այն կազմել է 5%, Կանադայում և Միացյալ Թագավորությունում՝ 7%։ Համատեղ ծնողությունը մեծանում է իր ժողովրդականության մեջ, և մինչև 2016ից 17 թվականներին Շվեդիայում այդ տոկոսն աճել է մինչև 34% 6-12 տարեկան տարիքային խմբերում և 23% 13-ից 18 տարեկան երեխաների շրջանում։

## Իրավասություն
Երեխայի խնամակալության վերաբերյալ գործը պետք է հարուցվի այն դատարանում, որն իրավասու է երեխայի խնամակալության հետ կապված վեճերը: Իրավասությունը սովորաբար ծագում է երեխաների՝ որպես ազգի կամ պետության օրինական բնակիչների ներկայությունից, որտեղ խնամակալության գործ է հարուցվում։ Այնուամենայնիվ, որոշ երկրներ կարող են ճանաչել իրավազորությունը՝ հիմնվելով երեխայի քաղաքացիության վրա, նույնիսկ եթե երեխան բնակվում է այլ երկրում, կամ կարող է դատարանին թույլ տալ իրավազորություն վերցնել երեխայի խնամակալության գործով ժամանակավոր կամ մշտական հիմունքներով՝ այլ գործոնների հիման վրա։

Ժողովի գնումները կարող են տեղի ունենալ ինչպես ազգերի միջև, այնպես էլ, որտեղ օրենքներն ու գործելակերպը տարբերվում են տարածքների միջև, ազգի ներսում: Եթե հայցվորը ներկայացնում է իրավական իրավասություն, որը հայցվորի կարծիքով ունի ավելի բարենպաստ օրենքներ, քան այլ հնարավոր իրավասություններ, այդ հայցվորը կարող է մեղադրվել ժողովի գնումների մեջ:

Հաագայի կոնվենցիան փորձում է խուսափել դրանից, նաև Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 50 նահանգների կողմից ընդունվել է Երեխաների խնամակալության միասնական իրավասության և կատարման ակտը, ընտանեկան իրավունքի դատարանները ստիպված են եղել հետաձգել իրավազորությունը հայրենի պետությանը։

## «Լավագույն շահ» կանոն
Խնամակալության հետ կապված գործերի համատեքստում «լավագույն շահի» կանոնը առաջարկում է, որ երեխային տեղավորելու համար ընդունված բոլոր իրավական որոշումները կայացվում են երեխայի երջանկությունը, անվտանգությունը և ընդհանուր բարեկեցությունն ապահովելու նպատակով: Կան բազմաթիվ տարբեր գործոններ, որոնք ազդում են երեխայի լավագույն շահերից ելնելով ընդունված որոշման վրա, որոնք ներառում են՝ երեխայի առողջությունը, շրջակա միջավայրը և սոցիալական շահերը, յուրաքանչյուր ծնողի փոխհարաբերությունները երեխայի հետ և յուրաքանչյուր ծնողի՝ երեխայի կարիքները հոգալու կարողությունը։

### «Լավագույն շահ» կանոնի հետ կապված խնդիրներ
«Լավագույն շահ» կանոնը պատմության մեջ ամենավերջին 40 տարիների ընթացքում համարվում է չափանիշ երեխայի խնամակալության որոշման համար: Թեև այն այդքան լայնորեն տարածված է եղել իրավական համակարգերի շրջանում, հայեցակարգում կան որոշ թերություններ: Ամերիկացի իրավաբան, հեղինակ և Հարվարդի իրավաբանական դպրոցի իրավունքի պրոֆեսոր Ռոբերտ Մնուկինը պնդում է, որ լավագույն շահի կանոնն անորոշ է: Այն համարվում է ուղեցույցների լայն և անորոշ շարք, որը հանգեցնում է միայն ծնողների միջև կոնֆլիկտի աճի` համագործակցությունը խթանելու փոխարեն, որն իրականում կհանգեցնի երեխայի լավագույն շահերի բավարարմանը։ Այս խնդիրներից մի քանիսը մասնավորապես ներառում են.

* Լավագույն շահի ներկայիս թեստը առաջացնում է բարձր ծախսեր, որոնք կարող են պարտադրել ինչպես դատարանին, այնպես էլ հակառակորդ կողմերին։
* Լավագույն շահի ստանդարտի ստուգելիությունը դժվար է հասնել: Ընտանեկան կյանքի գաղտնիությունը դժվարացնում է տրամադրված ապացույցների գնահատումը: Լավագույն շահերի չափանիշը միայն վատթարացնում է խնդիրը, երբ երկու կողմերին էլ խրախուսվում է ներկայացնել իրենց ծնողական դաստիարակության որակի ապացույցները (ինչը նաև նպաստում է հակառակ կողմի` երեխային խնամակալության ենթարկելու հնարավորությունները հերքելու փորձերին)։
* Ամուսնալուծության օրինակում երկու կողմերն էլ ապրում են սթրեսի բարձր մակարդակ, ինչը կարող է վատ հիմք հանդիսանալ ընտանեկան վարքագծի և հարաբերությունների գնահատման համար։

Երեխաների «լավագույն շահը» ավելի լավ վերլուծելու համար մի քանի փորձեր են իրականացվել՝ դիտարկելու հենց երեխաների կարծիքը։ Պարզվեց, որ ամուսնալուծված երեխաները հավասար ժամանակ են ցանկանում իրենց երկու ծնողների հետ: Ուոլերսթայնի, Լյուիսի և Բլեյքսլիի (2002թ.) կատարած ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ բոլոր տարիքային խմբերի երեխաները ցույց են տալիս, որ հավասար կամ ընդհանուր ծնողությունը նրանց լավագույն շահն է 93 տոկոս դեպքերում։ Մի քանի այլ հետազոտություններ կարողացան տալ նմանատիպ արդյունքներ, այդ թվում՝ Smart (2002), Fabricus,Hall (2003), Parkinson, Cashmore և Single (2003)։ Արդյունքում, վերջին տարիներին առաջ է քաշվել երեխաների համատեղ խնամակալությունը թույլատրելու համար, ինչը ձգտում է լավագույնս բավարարել երեխաների շահերը և ակնհայտորեն պաշտպանում է գենդերային չեզոք դիրքորոշումը խնամակալության հարցում: Այնուամենայնիվ, որոշումը խիստ իրավիճակային է, քանի որ համատեղ խնամակալությունը կարող է իրականացվել միայն որոշակի բացառությունների բացակայության դեպքում: Օրինակ, ծնողներից որևէ մեկի կողմից հայտնաբերված ընտանեկան բռնության պատմությունը, անշուշտ, կարող է հաղթահարել երեխայի համատեղ խնամակալության հնարավորությունը։

## Տնտեսագիտություն
Տնտեսական վերլուծության մեջ Իմրան Ռասուլը եկել է այն եզրակացության, որ եթե ծնողներից մեկն ավելի շատ է գնահատում երեխայի որակը, քան մյուսը, ամուսինները նախընտրում են, որ այդ ծնողն ունենա միանձնյա խնամակալություն, մինչդեռ համատեղ խնամակալությունը օպտիմալ է երեխայի որակը համեմատաբար հավասար գնահատող ծնողների համար: Նա այնուհետև եզրակացրեց, որ «համատեղ խնամակալությունն ավելի հավանական է, որ օպտիմալ լինի, երբ ամուսնալուծության ծախսերը նվազում են, այնպես որ երեխաները պահպանում են կապը երկու ծնողների հետ», և որ «սա կարող է բարելավել երեխաների բարեկեցությունը»։

## Գենդերային խնդիրներ
Քանի որ վերջին մի քանի դարերի ընթացքում երեխաների դերերը փոխվել են տնտեսական ակտիվներից անհատների, այնպես էլ մայրերի և հայրերի դերը, ովքեր լավագույնս կապահովեն երեխային։ Շատ դատարաններ և դատավորներ ավելի շատ հակված են դեպի մայրական կերպարը, երբ տեղի է ունենում երեխայի խնամակալության դատավարություն: Համաձայն UCLA-ում կատարված Family Change և Time Allocation in American Families ուսումնասիրության՝ կանայք շաբաթական մոտ 13,9 ժամ են հատկացնում երեխաների խնամքին, իսկ տղամարդիկ՝ շաբաթական մոտ 7 ժամ։ Բացի այդ, ըստ ընթացիկ բնակչության հետազոտության, 2013թ.-ին խնամակալություն իրականացնող մայրերը ավելի հավանական է, որ ունենային երեխայի աջակցության պայմանագրեր (52.3 տոկոս), համեմատած խնամակալ հայրերի հետ (31.4 տոկոս):

Կանանց և հայրերի իրավունքների պաշտպանները հաճախ են ներգրավվում երեխաների խնամակալության հարցերում, քանի որ հավասար ծնողության հարցը վիճելի է, և շատ դեպքերում երեխայի շահերը համատեղում են մայրերի կամ հայրերի շահերի հետ: Կանանց իրավունքների պաշտպանները մտահոգված են «ընտանեկան բռնությամբ, առաջնային խնամքի ճանաչմամբ և անհավասարություններով, որոնք կապված են օրինական համատեղ խնամակալության շնորհման հետ՝ առանց երեխայի խնամքի ներգրավման համար համապատասխան պատասխանատվության»: Հոր իրավունքների պաշտպաններն ավելի շատ մտահոգված են «երեխաների կյանքից իրենց իրավունքների զրկմամբ, ծնող-երեխա կապվածության կարևորությամբ, ծնողների օտարման դեմ պայքարով և մուտքի իրավունքի կիրառմամբ»: Դատարանները չեն կարող որոշակիորեն որոշել առանձին երեխայի լավագույն շահերը, և դատավորները «ստիպված են ապավինել երեխաների շահերի սեփական մեկնաբանություններին, յուրօրինակ կողմնակալություններին և արժեքների վրա հիմնված սուբյեկտիվ դատողություններին, ներառյալ գենդերային կողմնակալությունը»: Դատավորները ներկայումս օգտագործում են «երեխայի լավագույն շահը» չափանիշը, որը մշակվել է մայրերի և հայրերի առջև երեխայի շահերը հաշվի առնելու համար, ներառյալ երեխայի մտավոր, էմոցիոնալ, ֆիզիկական, կրոնական և սոցիալական կարիքները:

Մանկական աղքատությունը, ռեսուրսների բացակայությունը և կանանց տնտեսական կախվածությունը տղամարդկանցից մնում են հրատապ խնդիրներ, որոնք արդյունավետորեն չեն նշվում խնամակալության դատավարությունների ընթացքում:

## Ավստրալիա
Յուրաքանչյուր ծնող պատասխանատվություն է կրում 1975 թվականի Ավստրալիայի *ընտանեկան իրավունքի մասին օրենքի* համաձայն իրենց երեխաների համար: Ծնողական պատասխանատվությունը չի փոխվում երկու ծնողների բաժանման կամ աշխատանքի խանգարման դեպքում։

Ամուսնալուծության կամ ծնողների բաժանման դեպքում շատ խոչընդոտներ կարող են առաջանալ իրենց երեխաների խնամակալության, որոշելու, թե ով է լինելու խնամակալ ծնողը և այլն: Ավստրալիայում, երբ ծնողները չեն կարողանում համաձայնության գալ, որը բավարարում է նրանց երկու կարիքները, երբ խոսքը վերաբերում է իրենց երեխային կամ երեխաների խնամակալությանը, գործերը տեղափոխվում են Ավստրալիայի ընտանեկան դատարան, ինչը տեղի է ունենում ավելի շատ սցենարներով, քան սպասվում էր: Երբ ծնողները չեն կարողանում համաձայնության գալ այս պայմանավորվածությունների շուրջ և հարցերը հանձնել դատարան, դատարանը որոշումներ է կայացնում ծնողական պարտականությունների վերաբերյալ և իրավասու է հաստատել և համաձայնություն տալ։

## Չեխիայի Հանրապետություն
Չեխիայում երկու ծնողներին էլ վստահված է երեխայի խնամակալությունը, քանի դեռ դատարանը այլ բան չի որոշում:

Ամուսնալուծությունը հնարավոր է միայն խնամակալության մասին դատարանի որոշում կայացնելուց հետո։ Որոշումը պետք է կայացվի վեց ամսվա ընթացքում, սակայն երբ ծնողները չեն կարողանում համաձայնության գալ, գործերը սովորաբար շատ ավելի երկար են տևում: Դատարանը որոշում է կայացնում՝ հաշվի առնելով երեխայի լավագույն շահը: 12 տարեկան և բարձր երեխաների դեպքում երեխայի նախապատվությունը առանցքային է դառնում դատարանի վճռի համար։ Դատարանը կարող է նաև միջնորդել ծնողներին, փորձել խնամակալության տարբեր միջոցառումների «փորձարկման եղանակներ» կամ պահանջել երեխաների և ծնողների հոգեբանական և հոգեբուժական գնահատում: Ծանր հանգամանքներում ծնողը կարող է նախնական արգելք ներկայացնել խնամակալության կամ երեխայի աջակցության վճարման համար: Դատարանը յոթ օրվա ընթացքում պետք է որոշի, թե արդյոք պետք է կայացնի արգելանքը։

## Հնդկաստան
Հնդկաստանում երեխաների խնամակալության մասին օրենքները հիմնականում պատկանում են տարբեր կրոններին հատուկ անձնական օրենքներին և աշխարհիկ խնամակալների և խնամակալների ակտին, 1890 թ.։ Ահա մի ակնարկ.

**Հինդուիստական օրենք.** Հինդուիստների համար 1955 թվականի հինդուական ամուսնության մասին օրենքը և 1956 թվականի հինդուական փոքրամասնության և խնամակալության մասին օրենքը կարգավորում են երեխայի խնամակալությունը: Հինգ տարեկանից փոքր երեխայի խնամակալությունը սովորաբար տրվում է մորը, իսկ հինգից բարձր երեխաների համար դատարանը երեխայի բարեկեցությունը համարում է առաջնային գործոն։

**Իսլամական օրենք.** Մուսուլմանների համար խնամակալությունը կարգավորվում է ներգրավված կողմերի անձնական օրենքներով: Ընդհանրապես մայրը ստանում է երեխաների խնամակալությունը մինչև որոշակի տարիք (Հիզանաթ), որից հետո հայրը ստանում է խնամակալություն։

**Քրիստոնեական օրենք.** Քրիստոնյաների համար ամուսնալուծության օրենքը, 1869, կարգավորում է երեխաների խնամակալությունը: Այն սովորաբար որոշվում է՝ ելնելով բարեկեցության սկզբունքից՝ հաշվի առնելով երեխայի լավագույն շահերը:

**Պարսի  օրենք.** Պարսիի համար երեխայի խնամակալությունը կարգավորվում է 1936 թվականի Պարսի ամուսնության և ամուսնալուծության մասին ակտով, որտեղ դատարանը երեխայի բարեկեցությունը համարում է հիմնական չափանիշ։

**Աշխարհիկ օրենք.** Խնամակալների ակտը, 1890 թ., կիրառելի է բոլոր համայնքների համար և նախատեսում է դրույթներ անչափահասների և խնամակալության հարցերով խնամակալների նշանակման համար։

Խնամակալության հարցերում Հնդկաստանի դատարանները կենտրոնանում են երեխայի լավագույն շահերի և բարօրության վրա: Խնամակալության հարցը որոշելիս նրանք հաշվի են առնում այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են երեխայի տարիքը, կրթությունը, առողջությունը և հուզական բարեկեցությունը: Սովորական է, երբ դատարանները համատեղ խնամակալության կամ տեսակցության իրավունքներ են շնորհում խնամակալության իրավունք չունեցող ծնողին, որպեսզի երկու ծնողներն էլ ակտիվ դեր ունենան երեխայի կյանքում:

## Պակիստան
Պակիստանում 1890 թվականի խնամակալների ակտը հիմնական օրենքն է, որը կարգավորում է երեխաների խնամակալությունը: Այդ կանոնադրության և նախադեպային իրավունքի համաձայն՝ երեխայի խնամակալության որոշումների սկզբունքը, լինի դա ծնողի, թե երրորդ անձի, անչափահասի բարեկեցությունն է։

## Միացյալ Նահանգներ
Երեխաների խնամակալության պատմությանը նայելը ցույց է տալիս, թե ինչպես են փոխվել երեխաների հայացքները և ամուսինների և կանանց հարաբերությունները ժամանակի ընթացքում: Երեխաների տեսակետը տնտեսական ակտիվներից փոխվել է սեփական շահերով անհատների: Ժամանակին հայրերը նույնպես համարվում էին ընտանիքի գլխավոր՝ համեմատած այսօրվա հետ, երբ հայրերն ու մայրերը ավելի հավասար դիրք ունեն իրենց երեխաների խնամքի հարցում։

### Գաղութային դարաշրջան և վաղ հանրապետություն. 1630-1830 թթ
Այս ժամանակահատվածում խնամակալության հետ կապված խնդիրներ են ծագել ամուսնալուծությունից բացի, օրինակ՝ հոր կամ երկու ծնողների մահը, երեխաներին խնամելու ծնողների անկարողությունը կամ անօրինական երեխաների հետ կապված իրավիճակները: Երեխաներն այն ժամանակ համարվում էին աշխատանքային արժեք ունեցող տնտեսական արժանիք: Ի հավելումն սրան, խնամակալությունը որոշելիս միակ այլ կարևոր նկատառումը մեծահասակների՝ երեխային վերահսկելու և մեծացնելու կարողությունն էր: Այրիները կկորցնեին իրենց երեխաներին, քանի որ նրանք չէին կարողանա պահել նրանց։ Այս երեխաները կվերցվեին մորից և տրվեին մեկ այլ ընտանիքի, որը կաջակցեր երեխային երեխայի աշխատանքային ծառայությունների դիմաց: Հակառակ դեպքում հայրերը համարվում էին ընտանիքի ղեկավար և ունեին երեխաների խնամակալության լիարժեք իրավունք։

### XIX դար
Երեխաների՝ որպես իրենց հայրերի ծառաների և տնտեսական արժեքների տեսակետը սկսեց փոխվել տասնիններորդ դարում: Երևում էր, որ երեխաները ունեին իրենց հետաքրքրությունները, որոնք հաճախ կապված էին խնամող մոր խնամքի հետ: Ժամանակի կանանց շարժումն իր քարոզարշավում պայքարում էր նաև երեխաների խնամակալության կանանց իրավունքի համար։ Դատավորները, ի վերջո, սկսեցին պաշտպանել «երեխայի լավագույն շահը», որը, հատկապես երիտասարդ և իգական սեռի երեխաների համար, կապված էր մայրերի հետ: Մայրական կանխավարկածը դատական կարգով մշակվել է օրենսդիր մարմինների միջոցով, ինչպիսին է «Քնքուշ տարիներ դոկտրինը», որը ենթադրում էր, որ երեխաները պետք է իրենց մայրերի հետ դրվեն խնամակալության վերաբերյալ բանավեճերում։ Հորը խնամակալության տրամադրումը դիտվում էր որպես «բնությունը արհամարհելու և սիրալիր մոր ծոցից անօգնական, մանկությունը հանելու և այն հոր կոպիտ ձեռքերում դնելու համար», երբ մայրը «մանկության ամենափափուկ և անվտանգ բուժքույրն էր։ This maternal presumption continued for over a hundred years. The only exception to maternal presumption was if the mother was considered to be "unfit." Most often, this occurred when women had committed adultery or left their husband.

### Քսաներորդ դարի սկզբին
Քսաներորդ դարասկզբին ամուսնալուծությունների դեպքերն ավելի տարածված դարձան, և խնամակալության հետ կապված վիճարկվող հարցը միևնույն ժամանակ դարձավ խնդիր, որն ազդեց բազմաթիվ ընտանիքների վրա: Մռնչյուն 20-ականների վերաբերմունքի փոփոխության հետ մեկտեղ կնոջ սեռական վարքագիծն այլևս չէր խանգարում նրան ստանալ իր երեխաների խնամակալությունը։ Հանվել են հայրերի և մայրերի սեռական վարքագծի երկակի ստանդարտները։ Նոր կանոնը, ըստ Keezer-ի ամուսնության և ամուսնալուծության մասին օրենքի մասին, ասում էր, որ «որտեղ երեխաները քնքուշ տարիքի են, այլ հավասար պայմաններում, մայրը նախընտրելի է որպես նրանց խնամակալ, և դա առավելապես իգական սեռի երեխաների դեպքում, և սա թեև նա կարող է նախկինում մեղավոր լինել իրավախախտումների համար, բայց չկա որևէ ապացույց, որ նա իրավախախտ է եղել դատարանի կողմից հարցը որոշելու պահին»։

### Քսաներորդ դարի վերջ և քսանմեկերորդ դարի սկիզբ
Քսաներորդ դարի վերջին և քսանմեկերորդ դարի սկզբին ամուսնալուծությունների թիվը կտրուկ աճեց: Ամուսնալուծության բնույթի պատճառով երեխայի խնամակալությունը կարգավորող կանոնները գնալով դժվարանում էին որոշել: Հենց այս ժամանակ էր, որ վիճարկվեց ամուսնալուծության դեպքում երեխաների խնամակալության իրավունքը մայրերին տրվելու գաղափարը: «Մայր լինելու պարզ փաստն ինքնին չի ցույց տալիս այնպիսի որակյալ խնամք ցուցաբերելու կարողություն կամ պատրաստակամություն, որը տարբերվում է նրանից, որ հայրը կարող է ապահովել», - հայտարարել է Նյու Յորքի դատարանը 1973 թվականին։ Հենց այս ժամանակ էր, որ փոխվեց «լավագույն շահի կանոնի» հիմքը՝ անդրադառնալով երեխայի խնամքի բազմաթիվ ասպեկտներին՝ խնամակալության վերաբերյալ որոշումներում գենդերային չեզոքությունը խթանելու նպատակով: Այս ասպեկտները ներառում են երեխայի մտավոր, զգացմունքային, ֆիզիկական, կրոնական և սոցիալական կարիքները: Բոլոր երեխաներն իրավունք ունեն օգտվելու ծառայություններից, որոնք կանխում են նրանց ֆիզիկական կամ հոգեբանական վնասը: Սա նշանակում է, որ երեխայի լավագույն շահը գնահատելիս կարևոր է ոչ միայն գնահատել ծնողներին, ովքեր պայքարում են խնամակալության համար, այլ նաև այն միջավայրերը, որտեղ երեխան կդրվի ծնողներից որևէ մեկի խնամակալության ներքո: Այն իրավիճակում, երբ ծնողներից ոչ մեկը չի համարվի երեխայի համապատասխան խնամակալ, խնամակալությունը կտրվի խնամատարության կենտրոնին։

Որոշ նահանգներում համատեղ ֆիզիկական խնամակալությունը ստեղծում է հավասար բաշխված ծնողության ենթադրություն, սակայն շատ նահանգներում համատեղ ֆիզիկական խնամակալությունը պարտավորություն է ստեղծում ծնողներից յուրաքանչյուրին տրամադրել ֆիզիկական խնամակալության «զգալի ժամկետներ»՝ երեխային երաշխավորելու «հաճախակի և շարունակական շփում» երկու ծնողների հետ։ Օրինակ, ԱՄՆ նահանգները, ինչպիսիք են Ալաբամա, Կալիֆոռնիան և Տեխասը, պարտադիր չէ, որ պահանջում են համատեղ խնամակալության հրամաններ, որպեսզի հանգեցնեն ծնողական էապես հավասար ժամանակին, մինչդեռ այնպիսի նահանգներ, ինչպիսիք են Արիզոնան, Ջորջիան և Լուիզիանան, պահանջում են համատեղ խնամակալության հրամաններ, որպեսզի հանգեցնեն էականորեն հավասար ծնողական ժամանակի, որտեղ դա հնարավոր է: Դատարանները հստակ չեն սահմանել, թե ինչ է նշանակում «նշանակալի ժամանակաշրջաններ» և «հաճախակի և շարունակական շփում», ինչը պահանջում է ծնողներից դատի տալ՝ պարզելու համար:

## Հղումներ

Կատեգորիա:Ամուսնություն
Կատեգորիա:Անչափահասների իրավունքներ
Կատեգորիա:Դաստիարակություն
Կատեգորիա:Ընտանեկան իրավունք