Վիկտոր Համբարձումյան

**Վիկտոր Համազասպի Համբարձումյան** (Գեղարքունիքի մարզ Վարդենիս Խորհրդային Հայաստան), հայ աստղագետ և աստղաֆիզիկոս, տեսական աստղաֆիզիկայի հիմնադիրներից մեկը։ Համբարձումյանի աշխատությունները վերաբերում են աստղերի և միգամածությունների ֆիզիկայի, արտագալակտիկական աստղագիտության, աստղային համակարգերի դինամիկայի, աստղերի և գալակտիկաների տիեզերածնության և մաթեմատիկական ֆիզիկայի, միջուկային ֆիզիկայի բնագավառներին։ Սկզբունքորեն նոր տիեզերածնական հայեցակարգի հեղինակ է։ Ստալինյան մրցանակի կրկնակի (1946, 1950) դափնեկիր, Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1968, 1978), Հայաստանի ազգային հերոս (1994), Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակի դափնեկիր, արժանացել է բազմաթիվ ակադեմիական պարգևների։ Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիրն է։

## Կենսագրություն
ձախից|մինի|Վիկտոր Համբարձումյանի հայրն ու պապը
Վիկտոր Համբարձումյանը ծնվել է Թիֆլիսում, 1908 թվականի սեպտեմբերի 18-ին։ Հայրը՝ Համազասպ Համբարձումյանը եղել է իրավաբան, գրականագետ։ Նկատելով երեք-չորս տարեկան որդու՝ թվերի նկատմամբ ունեցած մեծ հետաքրքրությունը, հայրն ավելի լրջորեն է զբաղվել օժտված զավակով՝ զարգացնելով նրա բնատուր բնագիտական ձիրքը։ Դպրոցական տարիներին առավել ցայտուն են դրսևորվել մաթեմատիկայի և աստղագիտության նկատմամբ նրա հակումները։ Այդ տարիներին արդեն հրապարակային դասախոսություններ է սկսել կարդալ ֆիզիկայի և աստղագիտության խնդիրների վերաբերյալ։ 1924 թվականի մարտին 15-ամյա Համբարձումյանը Երևանի պետական համալսարանում անվանի պրոֆեսորների, դասախոսների ուսանողների և աշակերտների համար դասախոսություն է կարդացել Ալբերտ Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսության վերաբերյալ, որն ընդունվել է մեծ հետաքրքրությամբ։ Մի քանի ամիս անց նույն դասախոսությունը կրկնել է Թիֆլիսում։

1924 թվականին Վիկտորն ընդունվել է Լենինգրադի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկա-մաթեմատիկական բաժինը։ Մեկ տարի անց տեղափոխվել է Լենինգրադի պետական համալսարան։ 1926 թվականին, տակավին ուսանող, նա հրատարակել է իր առաջին գիտական հոդվածը՝ նվիրված արեգակնային ջահերին։ Ուսանողական տարիներին տպագրել է ավելի քան 15 հոդված։ Համալսարանն ավարտելուց հետո, 1928-1931 թվականներին Վ. Համբարձումյանն ուսանել է Պուլկովոյի աստղադիտարանի ասպիրանտուրայում՝ ակադեմիկոս Ա․ Բելոպորսկու ղեկավարությամբ։ 1934 թվականին Լենինգրադի համալսարանում չորս տարի աշխատելուց հետո, Համբարձումյանը հիմնադրել և ղեկավարել է ԽՍՀՄ առաջին աստղաֆիզիկայի ամբիոնը։

1935 թվականին Համբարձումյանին շնորհվել է ֆիզմաթ գիտությունների դոկտորի աստիճան՝ առանց ատենախոսության պաշտպանության, ինչը նրա գիտական մեծ հեղինակության և համաշխարհային համբավի և վաստակի արդյունքն էր։
300px|մինի|Հուշաքար Վիկտոր Համբարձումյանի տան մոտ
1939 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անդամ, և նշանակվել ԵՊՀ պրոռեկտոր՝ գիտակազմակերպչական աշխատանքների գծով։ 1943 թվականին հիմնադրվել է Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիան, որի փոխնախագահ է ընտրվել Վ. Համբարձումյանը։ 1947 թվականից Երևանի համալսարանի պրոֆեսոր է եղել։ 1947 թվականին ընտրվել է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահ՝ փոխարինելով Հովսեփ Օրբելուն։ Այդ պաշտոնում վերընտրվել է մինչև 1993 թվականը։

1947 թվականին հրատարակել է իր հայտնի աշխատանքը՝ «Աստղերի էվոլյուցիան և աստղաֆիզիկան», որում ապացուցել է, որ իր հայտնագործած աստղային համակարգերը՝ աստղասփյուռները, կազմված են միանման աստղերից, և դրանով է պայմանավորված նմանատիպ աստղերի բարձր խտությունը։ Ըստ Համբարձումյանի ստացած արդյունքների` աստղասփյուռների տարիքը չէր կարող գերազանցել մի քանի տասնյակ միլիոն տարին։ Եզրակացվել է նաև, որ նույն աստղասփյուռի բոլոր աստղերն առաջացել են միասին։ Դրանով իսկ ապացուցվել է, որ մեր Գալակտիկայում աստղառաջացման պրոցեսը շարունակվում է, և ծեր աստղերի հետ միասին գոյություն ունեն նաև երիտասարդ աստղեր։ Այս աշխատանքի համար Վ. Համբարձումյանը 1950 թվականին արժանացել է պետական մրցանակի։

1948-1955 թվականներին եղել է Միջազգային աստղադիտական միության փոխնախագահ, 1961-1964 թվականներին՝ նախագահ, 1968-1972 թվականներին՝ *Գիտական ընկերությունների միջազգային խորհրդի* նախագահ։

1953 թվականին Վ. Համբարձումյանն ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս։

1966 թվականին Բյուրականի աստղադիտարանում կազմակերպվել է Միջազգային աստղագիտական միության 29-րդ ժողովը, ինչը վկայում է Բյուրականի աստղադիտարանում իրականացվող հետազոտությունների կարևորության մասին։

Մինչև կյանքի վերջը Վ. Համբարձումյանը համոզմունքն է ունեցել, որ մեր ժամանակներում նույնպես գալակտիկաներ են ծնվում։

Վ. Համբարձումյանն աշխարհի ավելի քան 30 ազգային ակադեմիաների և միջազգային կազմակերպությունների պատվավոր անդամ էր, իսկ 1958-1961 թվականներին գլխավորել է Միջազգային աստղագիտական ընկերությունը։ Նա երկու անգամ ընտրվել է Գիտական միությունների համաշխարհային խորհրդի նախագահ (1966-1972 թվականներ)։

1993 թվականին դարձել է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր նախագահ։

1994 թվականին արժանացել է Հայաստանի ազգային հերոսի կոչման։

Վիկտոր Համբարձումյանը մահացել է 1996 թվականի օգոստոսի 12-ին Բյուրականում։ Թաղված է Բյուրականի աստղադիտարանի 2,6 մ աստղադիտակից ոչ հեռու՝ Համբարձումյանների ընտանեկան գերեզմանատանը։ Նրա առանձնատունն այժմ Վիկտոր Համբարձումյանի տուն-թանգարան է դարձել, իսկ Բյուրականի աստղադիտարանը 1998 թվականից կրում է իր հիմնադրի անունը։

### Ընտանիք
Հայրը՝ Համազասպ Համբարձումյանը, իրավագետ էր, թարգմանիչ, գրականագետ։ Հայտնի թարգմանություններից է Հոմերոսի «Իլիականը»։ Մայրը՝ Հռիփսիմեն, Ցխինվալիի քահանա Տեր-Սահակ Խախանյանցի դուստրն էր։ Քույրը՝ Գոհար Համբարձումյանը, մաթեմատիկոս էր, ֆիզմաթ գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։ Վիկտոր Համբարձումյանի եղբայրը՝ Լևոնը, նրանից փոքր էր երկու տարով, աշխատել է Լենինգրադի աստղագիտական ինստիտուտի գրավիմետրիկ արշավախմբերում։ Մահացել է 1933 թվականին։

1931 թվականի վերջին Վիկտոր Համբարձումյանն ամուսնացել է Վերա Ֆյոդորովնա Կլոչիխինայի հետ։ Չորս զավակներից երկուսը՝ Ռաֆայելը և Ռուբենը, ֆիզիկոսներ են։

## Գիտական գործունեության հիմնական ուղղություններ
### Աստղերի թաղանթների և գազային միգամածությունների ֆիզիկա
1932 թվականին Լոնդոնի Թագավորական աստղագիտական ընկերության «Monthly Notices» հանդեսը հրապարակել է Համբարձումյանի «On the radiative equilibrium of a planetary nebula» (*Մոլորակաձև միգամածության ճառագայթման հավասարակշռության մասին*) հոդվածը, որն այժմ համարվում է գազային  միգամածությունների ժամանակակից տեսության անկյունաքարը։ Այդ խնդրին է նվիրված Համբարձումյանի աշխատությունների մի ամբողջ շարք, որոնցում ստեղծված է աստղերի գազային թաղանթների և գազային միգամածությունների տեսության հենքը և բացատրված են դրանց սպեկտրերի մի շարք առանձնահատկություններ։ Նրա մշակած եղանակները կիրառվել են անկայուն աստղերի գազային թաղանթների հետազոտման համար։ Այդ աշխատություններից մեկում (Ն. Ա. Կոզիրևի հետ համատեղ) հաջողվել է առաջին անգամ գնահատել նոր աստղերի արտանետած գազային թաղանթների զանգվածները։ Այդ զանգվածների գնահատականը շատ էական դեր է ունեցել աստղերի զարգացման խնդիրները դիտարկելիս։ Մասնավորապես, այն հնարավորություն է ընձեռել հայտնաբերել աստղային անկայունության ամենաաննշան դրսևորումները։

### Աստղային համակարգերի դինամիկա և վիճակագրական մեխանիկա
Կիրառելով վիճակագրական մեխանիկայի ինքնատիպ եղանակներ՝ Համբարձումյանը կարևոր արդյունքներ է ստացել։ 1936 թվականին այդ ճանապարհով լուծել է անգլիացի աստղագետ Արթուր Էդինգտոնի առաջադրած մաթեմատիկական խնդիրը՝ գտնել աստղակույտի աստղերի տարածական արագությունների բաշխումը՝ ունենալով դրանց տեսագծային արագությունների բաշխումը։ Այդ խնդրի լուծումը տպագրվել է «Monthly Notices» հանդեսում հենց Էդինգտոնի ներկայացմամբ։ Տասնամյակներ անց այդ նույն խնդիրը վերստին ի հայտ է եկել՝ բժշկական համակարգչային ախտորոշման կապակցությամբ։ Ի վերջո (1979 թվական), այդ մաթեմատիկական խնդրի լուծումը նշանավորվել է Գոդֆրի Հունսֆիլդի` բժշկության բնագավառի Նոբելյան մրցանակով «Համակարգչային տոմոգրաֆիայի մշակման համար»։

Աստղային համակարգերի վիճակագրական մեխանիկայի եղանակները Համբարձումյանին հնարավորություն են տվել գնահատել աստղային համակարգերի տարիքները։ Մասնավորապես, 1935-1937 թվականներին Համբարձումյանը գիտական բանավեճ է ունեցել անգլիացի նշանավոր գիտնական Ջեյմս Ջինսի հետ՝ մեր աստղային համակարգի՝ Գալակտիկայի տարիքի առիթով և ապացուցել, որ մեր Գալակտիկան առնվազն 1000 անգամ երիտասարդ է Ջինսի տված համընդհանուր հայտնի գնահատականից։

Աստղային համակարգերի դինամիկայի և վիճակագրության վերաբերյալ Համբարձումյանի աշխատություններն ընկած են աստղային համակարգերի արդի վիճակագրական մեխանիկայի հիմքում։ 1995 թվականին Համբարձումյանն այդ հետազոտությունների համար Ռուսաստանի Դաշնությունից Պետական մրցանակ է ստացել։

### Միջաստղային նյութ և ֆլուկտուացիաների տեսություն
Վիկտոր Համբարձումյանի աշխատությունների մի ամբողջ շարք նվիրված է Գալակտիկայում միջաստղային նյութի հետազոտությանը։ Սզբունքորեն նոր արդյունք է ստացել, որի համաձայն՝ Գալակտիկայում կլանող նյութն ունի պատառաձև բաշխում և լույսի կլանման պատճառը միջաստղային տարածության մեջ բազմաթիվ գազափոշային ամպերի առկայությունն է։ Միջաստղային ամպերի ամբողջության հետազոտման հզոր միջոց եղավ *ֆլուկտուացիաների տեսությունը*, որը նոր ուղիներ բացեց աստղագիտության մեջ։

### Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսություն
Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Համբարձումյանը ստեղծել է պղտոր միջավայրում լույսի ցրման նոր տեսություն, որ հիմնված էր իր առաջարկած ինվարիանտության սկզբունքի վրա։ Կիրառելով այդ նրբագեղ մաթեմատիկական հնարքը՝ Համբարձումյանը լուծել է լույսի ցրման ոչ գծային խնդիրների մի ամբողջ շարք։ Ինվարիանտության սկզբունքը ներկայումս լայնորեն կիրառվում է մաթեմատիկական ֆիզիկայի բազմաթիվ ճյուղերում։

Ռ․ Է․ Բելմանը, Ռ․ Է, Կալաբան և Մ․ Ս․ Պրետրուդն իրենց «Ինվարիանտ համադրում. ճառագայթային տեղափոխումը վերջավոր լայնության շերտերում» գրքում գրում են. «Այդ նորարարական աշխատանքի շնորհիվ հնարավոր դարձան վերլուծական մոտեցումները և պարզ թվային լուծումները։ Հետագայում այդ գաղափարները զարգացրեց  և ընդհանրացրեց  Չանդրասեկհարն  իր հիմնարար հոդվածների շարքում և 1950 թվականի գրքում... Լուծվեցին բազմաթիվ խնդիրներ, որ չէին լուծվում այլ եղանակներով, և եղավ մեծ առաջընթաց»։
 
Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման տեսութունն ստեղծելու համար Համբարձումյանը 1946 թվականին պարգևատրվել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակով (Ստալինյան մրցանակ)։

### Աստղասփյուռներ և աստղերի էվոլյուցիա
[thumb|[Աստղասփյուռներ Օրիոնի համաստեղությունում|250x250փքս]]
Գալակտիկայում աստղային համակարգերին վերաբերող դիտողական նյութի տեսական վերլուծության միջոցով Համբարձումյանը հայտնաբերել է նոր տիպի աստղային համակարգեր։ Դրական էներգիայով այդ լայնացող համակարգերը նա անվանել է «աստղասփյուռներ» և ապացուցել դրանց «երիտասարդ» լինելը։ Դա հեղաշրջում էր աստղերի տիեզերաբանության մեջ, քանի որ այստեղից հետևում էր, որ աստղառաջացման գործընթացը Գալակտիկայում շարունակվում է նաև ներկայումս, և աստղերը առաջանում են խմբերով։

Աստղասփյուռների հայտնաբերման և հետազոտության համար 1950 թվականին Վ. Համբարձումյանը պարգևատրվել է երկրորդ Ստալինյան մրցանակով։

### Երիտասարդ աստղերի ֆիզիկա և աստղերի էներգիայի աղբյուրներ
[thumb|ձախից|[Նախաստղ, աստղի ձևավորման վաղ փուլ, որն առաջին անգամ ձևակերպել է Վիկտոր Համբարձումյանը|250x250փքս]]
Շատ ուշագրավ են Համբարձումյանի հետազոտությունները այսպես կոչված անընդհատ առաքման վերաբերյալ, որոնք դիտվել է Ցուլի տաու տիպի երիտասարդ աստղերի և նրանց արբանյակ-անկայուն աստղերի սպեկտրներում։ Այդ հետազոտությունները հանգեցրել են աստղերի էներգիայի աղբյուրների բնույթի վերաբերյալ կարևոր եզրակացությունների։ Համբարձումյանն առաջարկել է նախաստղային նյութի նոր հայեցակարգ։ Դասական վարկածը ենթադրում է, որ աստղերը առաջանում են ցրված նյութի խտացման միջոցով։ Նոր վարկածը, նախորդին հակառակ, ընդունում է անհայտ բնույթի զանգվածեղ մարմինների՝ նախաստղերի գոյությունը։ Նախաստղերի տրոհման պրոցեսները հանգեցնում են աստղերի ձևավորմանը աստղասփյուռներում։

### Արտագալակտիկական աստղագիտություն
Համբարձումյանի աշխատությունների մի մեծ շարք նվիրված է մեր Գալակտիկայի նման հսկայական աստղային համակարգերի՝ գալակտիկաների էվոլյուցիայի խնդիրներին։ Ի մասնավորի՝ հարկ է նշել գալակտիկաների կորիզների (կենտրոնական խտացումների) ակտիվության մասին նոր հայեցակարգը։ Ըստ այս հայեցակարգի, գալակտիկաների կորիզները վճռորոշ դեր են կատարում գալակտիկաների և դրանց համակարգերի ծագման և էվոլյուցիայի մեջ։ Այս հետազոտությունների շնորհիվ արտագալակտիկական աստղագիտության գլխավոր խնդիրը դարձել է գալակտիկաներում դիտվող ահռելի չափերի անկայունության երևույթների ուսումնասիրությունը։ Այս շարքին են հարում և' Համբարձումյանի, և' իր աշակերտների կարևոր հետազոտությունները՝ նվիրված հսկա գալակտիկաների կորիզներից կապույտ արտանետումների, նոր տիպի գալակտիկական համակարգերի՝ այսպես կոչված՝ կոմպակտ գալակտիկաների կոմպակտ խմբերի հայտնաբերմանն ու ուսումնասիրությանը։ Գալակտիկաների կորիզների պայթյունների մասին 1958 թվականի Համբարձումյանի առաջին Սոլվեյյան դասախոսությունը ահռելի ազդեցություն է ունեցել։ Այդ դասախոսությունը և դրա հետևանքները նկարագրված են Ջերսի Նոյմանի «Հիշողություններ տիեզերաբանության մեջ հեղափոխական շրջափուլի մասին» հոդվածում (Problems of Physics and Evolution of the Universe, Publishing House of the Armenian Academy of Sciences, Yerevan, 1978, pp.&nbsp;243–250)։ Ինչպես հիշում է Ջ. Նոյմանը, հակառակ սկզբնական թերահավատությանը, «Համբարձումյանի փաստարկները և համակողմանի ապացույցները ներկա գտնվող գիտնականներին ստիպեցին մտմտալ, որին հետևեց միջազգային բազմաբնույթ մեծ գործունեությունը...»։ Նոյմանը եզրակացնում է. «Այժմ Համբարձումյանի վարկածի օգտին եղած տվյալները շշմեցնում են։ Սրտագին շնորհավորանքս պրոֆեսոր Համբարձումյանին՝ Կոպեռնիկոսյան Հեղափոխականին»։

### Դաշտի քվանտային տեսություն
Դիմիտրի Իվանենկոյի հետ մեկտեղ Համբարձումյանն առաջին անգամ առաջ է քաշել այն գաղափարը, որ ոչ զրոյական զանգվածով տարրական մասնիկները փոխազդեցության ընթացքում կարող են ծնվել կամ ոչնչանալ։ Ոչ զրոյական զանգվածով մասնիկներ առաջանալու գաղափարը կատարելապես նորություն էր և չէր բխում դասական նկատառումներից։ Զանգված ունեցող մասնիկների առաջացման Համբարձումյան-Իվանենկոյի հիպոթեզը (1930 թվական) դարձել է ժամանակակից դաշտի քվանտային տեսության անկյունաքարը՝ այսպիսով ձևավորելով դաշտի քվանտային տեսությունը և տարրական մասնիկների ֆիզիկան։

### Ատոմի միջուկ
Գիտական գործունեության սկզբում՝ 1930 թվականին, Համբարձումյանը Իվանենկոյի հետ համատեղ աշխատություն է հրապարակել, որը կարելի է ընդգրկել ատոմի միջուկի կառուցվածքի մասին ամենաէական աշխատանքների շարքում։ Հակառակ այդ ժամանակ ընդունված պատկերացումների, որոնց համաձայն ատոմական միջուկները բաղկացած են պրոտոններից և էլեկտրոններից, Համբարձումյանը և Իվանենկոն ցույց են տվել, որ միջուկի ներսում ազատ էլեկտրոնը չի կարող գոյություն ունենալ և որ պետք է պրոտոնների փոխարեն լինեն ինչ֊որ չեզոք մասնիկներ։ Ըստ էության սա նեյտրոնի գոյության կանխատեսումն էր, նախքան Ջեյմս Չեդվիկը փորձնականորեն կհայտնաբերեր այն երկու տարի անց։

### Համակարգչային տոմոգրաֆիա
Համբարձումյանի աշխատանքները նպաստել են համակարգչային տոմոգրաֆիայի զարգացմանը։ Մասնավորապես, նա առաջինն է տվել Ռադոնի ձևափոխության թվային ինվերսիան։ Սա ներառում է աստղերի արագությունների եռաչափ բաշխումը գալակտիկայում։ Շատ տարիներ անց տոմոգրաֆիայի Նոբելյան մրցանակակիր Ալան Կորմակը Համբարձումյանի աշխատանքների մասին ասել է․

## Մանկավարժական գործունեություն
Համբարձումյանը գիտական աշխատանքը զուգակցել է աշխույժ մանկավարժական գործունեության հետ։ Նա հեղինակն է *տեսական աստղաֆիզիկա* առարկայի՝ ԽՍՀՄում առաջին դասագրքի (1939) և հեղինակակիցն է «Տեսական աստղաֆիզիկայի» դասընթացի (1952), որը թարգմանված է բազմաթիվ լեզուների։ 1931 թվականից դասախոսություններ է կարդացել Լենինգրադի համալսարանում։ 1934 թվականին Լենինգրադի համալսարանում հիմնել է ԽՍՀՄ առաջին աստղաֆիզիկայի ամբիոնը, որ ղեկավարել է մինչև 1947 թվականը։ 1939-1941 թվականներին եղել է Լենինգրադի համալսարանի աստղադիտարանի տնօրենը, իսկ 1940 թվականից՝ նույն համալսարանի գիտական պրոռեկտորը։ 1941-1943 թվականները եղել է Լենինգրադի համալսարանի տարհանված գիտական մասնաճյուղի վարիչը Ելաբուգայում։ 1944 թվականին Աստղաֆիզիկայի ամբիոն է հիմնել Երևանի համալսարանում։ Համբարձումյանը գիտական դպրոցներ է հիմնել Լենինգրադում և Բյուրականում, որոնք զգալի հետք են թողել աստղագիտության տարբեր ճյուղերի զարգացման վրա։ Գիտության ժողովրդականացման-տարածման ջատագով էր,  աստղաֆիզիկայի զանազան խնդիրներին նվիրված բազմաթիվ հոդվածների և գրքերի հեղինակ։

## Գիտա-կազմակերպչական գործունեություն
Համբարձումյանը գիտության երևելի կազմակերպիչ էր Հայաստանում, Ռուսաստանում և միջազգային ասպարեզում։ Եղել է Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիրն ու տնօրենը, Հայաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի փոխնախագահ ու նախագահ, ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի նախագահության անդամ, Միջազգային Աստղագիտական Միության փոխնախագահ (1948–1955) և նախագահ (1961-1964), Գիտական Միությունների Միջազգային Խորհրդի (ICSU) նախագահ՝ բացառության կարգով ընտրվելով երկու անգամ (1968–1970 թթ․, 1970–1972 թթ․)։ Իր «Կյանքի դրվագներ» հուշագրությունում Գիտական Միությունների Միջազգային Խորհրդի նախագահ ընդունվելու մասին Համբարձումյանը գրում է․

## Հասարակական-քաղաքական գործունեություն
1940 թվականին Վ. Համբարձումյանը դարձել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության անդամ։ 1947 թվականին ընտրվել է Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ 1950–1990 թվականներին բոլոր գումարումների ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր է ընտրվել, եղել է ԽՄԿԿ 19, 22–25-րդ համագումարների պատգամավոր։ 1989 թվականին ընտրվել է ԽՍՀՄ Ժողովրդական պատգամավորների համագումարի պատգամավոր։ 1948–1989 թվականներին Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ է եղել, Հայաստանում գիտության պետական հովանավորության քաղաքականության պատասխանատուն։

## Գիտական կազմակերպությունների անդամակցություն
thumb|Համբարձումյանի պատկերով հայկական փոստանշան
մինի|Համբարձումյանի պատկերով 100 դրամանոց հայկական թղթադրամ - 1998 (դիմերես)
Համբարձումյանն աշխարհում 24 գիտությունների ակադեմիաների և 15 գիտական կազմակերպությունների անդամ էր։ Դրանք են՝
* Ավստրիայի գիտությունների ակադեմիա
* Ադրբեջանի ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիա
* Բելգիայի գիտությունների ակադեմիա
* Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիա (1974),
* Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետության գիտությունների ակադեմիա
* Վրաստանի գիտությունների ակադեմիա
* Դանիայի գիտությունների ակադեմիա
* Իտալիայի գիտությունների ակադեմիա
* Լոնդոնի թագավորական ընկերություն
* Նիդեռլանդների գիտությունների ակադեմիա
* ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա
* Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա
* Շվեդիայի գիտությունների ակադեմիա
* Արվեստի և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
* Նյու-Յորքի գիտությունների ակադեմիա
* «Լեոպոլդինա» գերմանական բնագետների ակադեմիա
* Բրիտանական թագավորական աստղագիտական ընկերություն
* Թագավորական կանադական աստղագիտական ընկերություն
* Ամերիկյան աստղագիտական ընկերություն
* Քեմբրիջի փիլիսոփայական ընկերություն
* Լիեժի համալսարան (պատվավոր դոկտոր),
* Ավստրալիայի ազգային համալսարան
* Լա-Պլատայի համալսարան
* Փարիզի համալսարան
* Պրահայի համալսարան
* Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի անվան Տորունի համալսարան:

## Պարգևներ և կոչումներ
մինի|1905 փոքր մոլորակի եռաչափ մոդել|250x250փքս
* Հայաստանի ազգային հերոս (11 հոկտեմբերի, 1994)
* Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1968, 1978)
* Երկրորդ աստիճանի Ստալինյան մրցանակ (1946)՝ *պղտոր միջավայրերում լույսի ցրման նոր տեսություն ստեղծելու համար, շարադրված է  «Պղտոր միջավայրում լույսի ցրման հաշվարկի նոր եղանակ», «Մոլորակների մթնոլորտներով լույսի ցրման մասին», «Պղտոր միջավայրում լույսի դիֆուզային անդրադարձման հարցի մասին» աշխատություններում ([[1942]]-[[1944]])*
* Ստալինյան առաջին աստիճանի մրցանակ (1950), *նոր տիպի աստղային համակարգերի  ([[աստղասփյուռներ]]) բացահայտման և ուսումնասիրման համար, շարադրված է «Բյուրականի աստղադիտարանի տեղեկատու»,  «Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի զեկույցներ», «Աստղագիտական ամսագիր» ամսագրերի մի շարք հոդվածներում ([[1949]])*
* Ռուսաստանի Դաշնության պետական մրցանակ (1995), *«Աստղային համակարգերի դինամիկայի կառուցում» աշխատանքների շարքի համար*
* Հայաստանի ԽՍՀ պետական մրցանակ (1988)
* Հինգ Լենինի շքանշան (10 հունիսի 1945, 17 սեպտեմբերի 1958, 17 սեպտեմբերի 1968, 1974, 17 սեպտեմբերի 1978)
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան (16 սեպտեմբերի 1983)
* Աշխատանքային Կարմիր դրոշի երկու շքանշան (21 փետրվարի 1944, 1953)
* Պատվո շքանշան
* «Պատվո նշան» շքանշան (23 դեկտեմբերի 1988)
* «Աշխատանքային արիության համար» մեդալ (1960)
* 1 աստիճանի «Կիրիլ և Մեֆոդի» շքանշան (Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետություն, 1969)
* Դրոշի շքանշան (Հունգարիայի ժողովրդական հանրապետություն, 1975)
* Լեհաստանի Հանրապետության Վաստակի շքանշանի կոմանդոր (Լեհաստանի ժողովրդական հանրապետություն, 1973)
* Հայաստանի ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1940)
* Ֆրանսիական աստղագիտական ընկերության Ժյուլ Ժանսենի մրցանակ (1956)
* Խաղաղօվկիանոսյան աստղագիտական ընկերության Կետրին Բրյուսի անվան մեդալ (1960)
*Գյումրու պատվավոր քաղաքացի (1964)
* Վրաստանի ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1968)
* ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի Վավիլովի անվան ոսկե մեդալ (1970)
* Սլովակիայի գիտությունների ակադեմիայի ոսկե մեդալ (1970)
* ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի Լոմոնոսովի անվան մեծ ոսկե մեդալ (1971)
* Բեռլինում Գերմանիայի գիտությունների ակադեմիայի Հելմհոլցի անվան ոսկե մեդալ (1971):

Վ. Հ. Համբարձումյանի անվամբ է կոչվել թիվ 1905 փոքր մոլորակը, որ հայտնաբերել է Տ. Մ. Սմիռնովան՝ Ղրիմի աստղադիտարանում 1972 թվականի մայիսի 14-ին։ Բյուրականի աստղադիտարանը ևս Համբարձումյանի անունով է կոչվել։ Համբարձումյանի ծննդյան օրը՝ սեպտեմբերի 18-ը, Հայաստանի Հանրապետությունում նշվում է որպես Աստղագիտության օր։

## Վիկտոր Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակ
2010 թվականին հիմնվել է Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակ։ Մրցանակը կշնորհվի աստղաֆիզիկայում, ինչպես նաև ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի հարակից ոլորտներում նշանակալի գիտական աշխատանքների համար, անկախ գիտնականի քաղաքացիական պատկանելությունից։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Վիկտոր Համբարձումյան (2).JPG|Վիկտոր Համբարձումյանի հուշարձանը Երևանի աստղադիտարանի բակում
Ambartsumian statue Vardenis.jpg|Վիկտոր Համբարձումյանի կիսանդրին Վարդենիսում
Ambartzumyan statue Byurakan.jpg|Վիկտոր Համբարձումյանի կիսանդրին Բյուրականում
Viktor Hambardzumyan museum in Byurakan.jpg|thumb|Վիկտոր Համբարձումյանի տուն-թանգարանը Բյուրականում


## Երկեր
# Գալակտիկաները և նրանց կորիզները, «Գիտություն և տեխնիկա», 1964, №1։
# Տիեզերքի էվոլյուցիայի պրոբլեմները, Երևան, 1968։
# Հարդագողի ճանապարհին։ «Գարուն», 1967, № 3, էջ 2-8։
# Курс астрофизики и звездной астрономии. Л., 1934
# К статистике двойных звезд // Астрономический журнал. 1937. Т. 14. Выпуск 3
# К вопросу о динамике открытых скоплений // Ученые записки [Ленинградского гос. университета]. № 22. Серия математических наук. Астрономия. 1938. Вып. 4
# Хромосферы // Успехи астрономических наук. М.-Л. 1939
# Теоретическая астрофизика. Л.-М. 1939
# Флюктуации в числе внегалактических туманностей и галактическое поглощение // Бюллетень Абастуманской астрофизической обсерватории. 1940. № 4
# Рассеяние и поглощение света в планетных атмосферах // Ученые записки [Ленинградскою гос. университета]. № 82. Серия математических наук. Астрономия. 1941. Выпуск 11
# О рассеянии света атмосферами планет // Астрономический журнал. 1942. Т. 19. Выпуск 5
# Новый способ расчета рассеяния света в мутной среде // Известия Акад. наук СССР. Серия географическая и геофизическая. 1942. № 3
# К вопросу о диффузном отражении света мутной средой // Доклады АН СССР. 1943. Т. 38. № 8
# К вопросу о характере связи диффузных туманностей с освещающими их звездами // Доклады АН Армянской ССР. 1945. [Т.] 2. № 3
# К вопросу об относительном распределении светлой и поглощающей материи в Галактике // Доклады АН Армянской ССР. 1946. Т. 4. № 3
# О поверхностных яркостях в Галактике // Астрономический журнал. 1946. Т. 23. Выпуск 5
# Эволюция звезд и астрофизика. Ер., 1947
# Эволюция звезд и астрофизика. Ер., 1947
# Звездные ассоциации // Астрономический журнал. 1949. Т. 26. Вып. 1
# Теоретическая астрофизика. М., 1952
# Научные труды. [В трех томах]. Под редакцией В.В.Соболева. Издательство АН Армянской ССР. Т.1 и Т 2-1960г., Т.3-1988г.
# Проблемы внегалактических исследований, в кн.։ Вопросы космогнии, т. 8, М., 1962.
# Развитие астрономии в СССР. М., 1967
# Проблемы эволюции Вселенной. Ер., 1968
# Вспыхивающие звезды в Плеядах. Ер., 1969
# Проблемы современной космогонии. М., 1969
# Нестационарные обьекты во Вселенной и их значение для исследования происхождения и эволюции небесных тел, в кн.։ Проблемы современной космогонии, 2 изд., М., 1972.
# Философские вопросы науки о Вселенной. Ер., 1973
# Критический туман вокруг «Туманности Андромеды»։ Письмо в редакцию // Литературная газета. 1959. 29 авг. 
# On the radiative equilibrium of a planetary nebula. Л. 1933 (Պուլկովի աստղադիտարանի տեղեկատու, հ. 13. № 114)
# On the Evolution of the Galaxies, «La structure et l'évolution de l'univers», Bruxelles, Ed. Stoops, 1958.
# On the Nuclei of Galaxies and Their Activity, «The structure and Evolution of Galaxies», Interscience Publishers, London-New York-Sydney, 1965.

## Գրականություն
# Վ․ Հ․ Համբարձումյան (կենսամատենագիտություն), Ե․, 1958։
# Միրզոյան Լ․ Վ․, Վիկտոր Համբարձումյան (ծննդյան 70-ամյակի առթիվ), Ե․, 1978։
# Խաչիկյան Է․ Ե․, Վիկտոր Համբարձումյան (ծննդյան 80-ամյակի առթիվ) 
# Վ. Հ. Համբարձումյան, Կյանքի դրվագներ, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., Երևան, 2003։
# В. А. Амбарцумян [биобиблиография], Е., 1954.
# В. А. Амбарцумян Философские вопросы науки о вселенной. Сборник докладов, выступлений и статей. Издательство АН Армянской ССР. 1973г.
# В. А. Амбарцумян [биобиблиография], М., 1975.
# В. А. Амбарцумян Эпизоды жизни. Издательство "Гитутюн" НАН РА. 2001г.
# Ambartsumian, V.A. A life in astrophysics։ selected papers of Viktor Ambartsumian. 1998 Allerton Press, Inc.

### Մամուլ
* Ուսումնասիրեցեք ռուս գրականությունը։ «Գրական թերթ», 1948, № 1:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիկտոր Համբարձումյան
* Հանճարների դարի ավարտը
* Վիկտոր Համբարձումյանը դասարան․ամ կայքում
* Bruce Medal page  (անգլերեն)
* Awarding of Bruce Medal (անգլերեն)
* ''«Գործն է անմահ, լաւ իմացէք», հարցազրոյց Վ. Համբարձումեանի հետ իր ութսունամեակին առթիւ'', «Յառաջ», 1988 թ. հոկտեմբերի 11, N16857, էջ 2։

Կատեգորիա:20-րդ դարի աստղագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գյումրու պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական կրկնակի մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ աստղագետներ
Կատեգորիա:Հայ աստղաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ