Պեդրո Սանտանա

**Պեդրո Սանտանա Ֆամիլիաս** (), Լաս Կարրերասի առաջին մարկիզ, դոմինիկանցի զինվորական և քաղաքական գործիչ, որը երեք անգամ ծառայել է որպես Առաջին Դոմինիկյան Հանրապետության նախագահ (1844-1861) և եղել է առաջին գեներալ-նահանգապետը Դոմինիկյան Հանրապետության Իսպանիայի հետ միացման շրջանում (1861-1865), որը կատարվել է Սանտանայի խնդրանքով: Կենդանության ժամանակ կրում էր «Հայրենիքի ազատարար» տիտղոսը, սակայն այսօր Սանտանան համարվում է բռնապետ իր ավտորիտար վարչակարգի պատճառով:

Սանտանան եղել է 1844 թվականի հունվարի 16-ի Մանիֆեստի ստորագրողներից մեկը, որը 1844 թվականի փետրվարի 27-ին հայտարարեց դոմինիկանական անկախությունը: Նա ստանձնեց հարավային արշավախմբի ղեկավարությունը և հայտնի դարձավ Ազուայի ճակատամարտում իր հաղթանակով: Նա գլխավորեց պետական հեղաշրջումը Կենտրոնական կառավարող խորհրդի դեմ և նշանակվեց նախագահ ժամանակավոր հիմունքով: Իր կառավարման ժամանակ ընդունվեց Դոմինիկյան Հանրապետության առաջին սահմանադրությունը, և նա նշանակվեց Դոմինիկյան Հանրապետության առաջին սահմանադրական նախագահ: Սակայն 1848 թվականին Սանտանան հրաժարական տվեց քաղաքական տարաձայնությունների և ժողովրդական դժգոհությունների պատճառով:

1847 թվականի Հայիթիի նախագահ Ժան-Բատիստ Ռիշեի մահից հետո գեներալ Ֆոստեն Սուլուկը դարձավ Հաիթիի նախագահ և 1849 թվականի մարտին գլխավորեց արշավանք Դոմինիկյան Հանրապետության դեմ: Դոմինիկյան նախագահ Մանուել Խիմենեսի անգործության պատճառով դոմինիկանական կոնգրեսը կանչեց Սանտանային՝ Սուլուկին հակազդելու համար: Սանտանան գլխավորեց աշտպանությունը հաիթյան ուժերի դեմ 1849 թվականի ապրիլին Լաս Կարրերասի ճակատամարտում: Այնուհետև նա տապալեց Խիմենեսին և ծառայեց որպես պետության ղեկավար Գերագույն պետ տիտղոսով, մինչև ընտրվեց նոր նախագահ: Կոնգրեսը նրան դարձրեց Դոմինիյան Հանրապետության բանակների գլխավոր գեներալ և տվեց Հայրենիքի ազատարար տիտղոսը:

1853 թվականին նա վերադարձավ նախագահության, 1854 թվականին ընդունեց նոր սահմանադրություն, շատ երկրների կողմից ստացավ Դոմինիկյան Հանրապետության անկախության ճանաչում և 1856 թվականին դարձյալ հրաժարական տվեց: Բուենավենտուրա Բաեսը նրան կես տարի անց աքսորում է, բայց վերադարնում է Սիբաենյո հեղափոխությունից քիչ անց և միանում ապստամբներին: 1858 թվականին նա գրավեց մայրաքաղաքը և տապալեց նախագահ Խոսե Դեսիդերիո Վալվերդեին՝ երրորդ անգամ ստանձնելով նախագահությունը:

Ի տարբերություն իր քաղաքական հակառակորդների, որոնք ցանկանում էին անկախ դոմինիկյան պետություն, Սանտանան ձգտում էր Դոմինիկյան Հանրապետությունը կրկին ինտեգրել Իսպանական կայսրությանը: Նա վերահսկեց Սանտո Դոմինգոյի կապիտան-գեներալության վերահաստատումը, աքսորեց և բանտարկեց մի շարք ազգայնական ընդդիմադիրների, որոնք նրա հետ միասին պայքարել էին Դոմինիկյան անկախության պատերազմում: 1862 թվականին Իսպանիայի թագուհի Իսաբելլա II-ը նրան շնորհեց Լաս Կարրերասի մարկիզի տիտղոսը Սանտո Դոմինգոյի Իսպանիայի հետ վերամիավորման համար: Նա մահացավ Դոմինիկյան անկախության պատերազմի ժամանակ, որից հետո երկիրը 1865 թվականին կրկին ձեռք բերեց անկախություն:

## Ծագում
Սանտանան ծնվել է 1801 թվականի հունիսի 29-ին Հինչե քաղաքում, Սեն-Դոմենգ, Հաիթի: Նույն թվականին Տուսեն Լուվերտյուրը գրավեց Սանտո Դոմինգոյի կապիտան-նահանգապետությունը՝ կիրառելով 1795 թվականի Բազելյան խաղաղության պայմանագիրը, որի միջոցով Իսպանիան Սանտո Դոմինգոն փոխանցեց Ֆրանսիային: Անապահովության պատճառով Սանտանայի ծնողները՝ Պեդրո Սանտանան և Պետրոնիլա Ֆամիլիասը, որոնք կանարյան ծագում ունեցող գյուղական անասնապահներ (*hateros*) էին, տեղափոխվեցին դեպի արևելք: Նախ նրանք բնակվեցին Գուրաբոյում՝ Սանտյագո դե լոս Կաբալյերոսի մոտ, ապա՝ Սաբանա Պերդիդայում՝ Սանտո Դոմինգոյի մոտ, և ապա՝ Էլ Սեյբոյում:

Սանտանան ուներ ավագ եղբայր՝ Ռամոն, և կրտսեր եղբայր՝ Ֆլորենսիո (ծնված 1805 թվականի նոյեմբերի 14), որը հաշմանդամ, համր և հոգեկան հիվանդ էր:

Սանտանայի հայրը դարձավ ոստիկանության կապիտան և պատերազմել է 1808 թվականի Պալո Հինկադոյի ճակատամարտում գեներալ Խուան Սանչես Ռամիրեսի հրամանատարությամբ՝ Սանտո Դոմինգոյի իսպանական վերագրավման ժամանակ: Ավագ Սանտանան գլխատեց Ժան-Լուի Ֆերանի դին նրա ինքնասպանությունից հետո և նրա գլուխը վերցրեց որպես ռազմական ավար:

Սաբանա Պերդիդայում Պեդրոն և Ռամոն Սանտանան հաճախ ճանապարհորդում էին Սանտո Դոմինգո քաղաք՝ վառելափայտ վաճառելու համար: Էլ Սեյբոյում Սանտանայի հայրը ձեռք բերեց Էլ Պրադո հոտը գործակցությամբ Միգել Ֆեբլեսի հետ, որը նույնպես տեղափոխվել էր Հինչեից: Իր հոր և Ֆեբլեսի մահից հետո Սանտանան ամուսնացավ Ֆեբլեսի այրի՝ Միկաելա Անտոնիա Ռիվերա դե Սոտոյի հետ, որը 15 տարով մեծ էր նրանից, մինչդեռ նրա եղբայր Ռամոնը ամուսնացավ Ֆեբլեսի դուստր Ֆրոյլանա Ֆեբլեսի հետ: Այս ամուսնությունների շնորհիվ Սանտանա եղբայրները ձեռք բերեցին չափավոր հարստություն և մեծ ազդեցություն Էլ Սեյբոյում, չնայած նրանք երբեք կրթություն չէին ստացել:

## Կառավարման շրջան
1822 թվականին, երբ Սանտանան 20 տարեկան էր, Հաիթիի նախագահ Ժան-Պիեռ Բոյերը ներխուժեց Սանտո Դոմինգո և այն միացրեց Հաիթիի Հանրապետությանը՝ ընդամենը երկու ամիս անց նրանից, երբ Խոսե Նունյես դե Կասերեսը հայտարարեց անկախություն որպես Իսպանական Հաիթիի Հանրապետություն: Բոյերը վերացրեց ստրկությունը, բռնագրավեց Կաթոլիկ եկեղեցու և կրիոլյո երկրատերերի սեփականությունները և հողահատվածներ բաշխեց ազատված ստրուկների և այլոց միջև, ինչպես արվել էր Հաիթիում: Չնայած այս քաղաքականությունն ընդհատվեց մի քանի տարի անց, *հատերոները* շարունակում էին հակառակվել հաիթիացիներին և ցանկանում էին վերադառնալ իսպանական կառավարմանը:

1843 թվականին Բոյերի անկումից հետո դոմինիկյան «Լա Տրինիտարիա» կազմակերպությունը գաղտնի պայմանավորվեց անկախություն հայտարարել: 1843 թվականի մայիսի 3-ին Սանտանա եղբայրներին մոտեցան Խուան Պաբլո Դուարտեն և Վիսենտե Սելեստինո Դուարտեն, որոնցից վերջինս առևտրական գործունեություն ուներ Լոս Լյանոսում՝ Էլ Սեյբոյի մոտ: Դուարտեն Ռամոն Սանտանային առաջարկեց գնդապետի աստիճան, բայց նա հրաժարվեց՝ նախընտրելով Պեդրոյին: Ռամոնի խոսքերով.

Խուան Էստեբան Այբար Բելյոն անկախության ծրագիրը փոխանցեց Պեդրոին, որը պատասխանեց. «Այո, ես պատրաստ եմ նպաստել հեղափոխությանը, բայց ես եմ հրամայում»: Չնայած միացել էր տրինիտարիոներին, Սանտանան չէր կիսում նրանց քաղաքական հայացքները:

Հաիտյան Ռիշիես ընտանիքի հետ տարաձայնությունների պատճառով նոր նախագահ Շառլ Ռիվիեր-Հերարն ստիպեց Սանտանա եղբայրներին ամեն օր հաճախել Պալատ՝ Սանտո Դոմինգոյի Պլասա դե Արմասում, բայց Սանտանաները փախան Սաբանա Բուեյ՝ Բանիի մոտ, և թաքնվեցին Լոս Մեդանոսում՝ Լուիս Տեխեդայի և Ռոսա Պիմենտելի սեփականության վրա, այնտեղից գնացին Լոմա դել Պինտո: Հերարդը 200 գուրդ պարգև առաջարկեց Սանտանաների համար:

## Առաջին Հանրապետություն
### Հարավային բանակի ղեկավար

1843 թվականի վերջին Ֆրանսիսկո դել Ռոսարիո Սանչեսի գլխավորությամբ տրինիտարիոները համաձայնության հասան պահպանողական *աֆրանսեսադոսների* («ֆրանսիացված») մի մասի հետ, որոնց գլխավորում էր Տոմաս Բոբադիլյան: Երկու ղեկավարներն էլ գրեցին Դոմինիկյան անկախության ակտը (1844), որը հռչակում էր Դոմինիկյան Հանրապետությունը որպես ինքնիշխան պետություն: Սանչեսի 1844 թվականի փետրվարի 27-ին Դոմինիկյան Հանրապետություն հայտարարելուց մի քանի ժամ առաջ Պեդրո և Ռամոն Սանտանաները գրավեցին Էլ Սեյբոն և պատրաստվեցին քայլել Սանտո Դոմինգո: Դրանից հետո Դոմինիկյան կենտրոնական կառավարող խորհուրդը Սանտանային շնորհեց գեներալի աստիճան:

Սանտանան այնուհետև գլխավորեց 3000 զորքի ուղարկումը դեպի արևմուտք՝ հանդիպելու հաիթյան նախագահ Հերարդի առաջխաղացող բանակին: Մարտի 19-ին Սանտանան պարտության մատնեց Հերարդի 10,000 բանակը Ազուայի ճակատամարտում, որն օգնեց դոմինիկայան բարոյական ոգու բարձրացմանը: Սակայն Սանտանան զգուշորեն նահանջեց Սաբանա Բուեյ՝ թույլ տալով Հերարդին առանց դիմադրության մտնել Ազուա: Դրանից հետո Հերարդն ավելի առաջ չգնաց:

Խուան Պաբլո Դուարտեն վերադարձավ Վենեսուելայից աքսորից և նշանակվեց գեներալ և հարավային բանակի համատեղ հրամանատար Սանտանայի հետ: Երկուսի միջև առաջացան տարաձայնություններ. Դուարտեն ուզում էր անցնել հարձակման, Սանտանան՝ պաշտպանվել, մինչև Ֆրանսիան հաստատի վերահսկողություն Դոմինիկյան Հանրապետության նկատմամբ, ինչը հաստատվել էր մարտի 8-ին պահպանողական Բոբադիլյայի գլխավորությամբ Կենտրոնական կառավարող խորհրդի կողմից՝ մինչև Դուարտեի երկիր գալը: Բոբադիլյան այնուհետև Դուարտեին հետկանչվեց Սանտո Դոմինգո:

1844 թվականի մայիսի 26-ին, Հերարդի տապալումից հետո, Բոբադիլյան հրապարակավ կոչ արեց հաստատել ֆրանսիական պահպանողականությունը, ինչը անհամաձայնություն ստեղծեց դոմինիկանցիների միջև: Հունիսի 9-ին Դուարտեի գլխավորությամբ տրինիտարիոները պահպանողականներին դուրս հանեցին կառավարող խորհրդից: Նախագահությունը անցավ Սանչեսին, իսկ Դուարտեն ուղարկվեց Սիբաո՝ նոր կառավարության համար աջակցություն ստանալու: Սանտյագոյում տրինիտարիո Մատիաս Ռամոն Մելյան հայտարարեց Դուարտեին հանրապետության նախագահ: Սանտանան նախ մնաց զգույշ և ներկայացրեց հրաժարականը՝ վկայակոչելով վատ առողջությունը, բայց երբ Խունտան գնդապետ Էստեբան Ռոկային ուղարկեց նրան փոխարինելու, զինվորները գնդապետ Մանուել Մորայի հուզմամբ հայտարարեցին հնազանդություն Սանտանային: Սանտանան այնուհետև անցավ Սանտո Դոմինգո՝ տապալելու Խունտան: Մայրաքաղաքի տարածաշրջանային նախագահ Խոսե Խոակին Պուելյոն չդիմադրեց, և խորհուրդը տապալվեց: Որոշ տրինիտարիոներ բանտարկվեցին, և ձևավորվեց նոր խորհուրդ Սանտանայի նախագահությամբ: Սիբաոն ճանաչեց նոր կառավարությունը, իսկ Դուարտեն իր ամենամոտ ընկերակիցների հետ արտաքսվեց երկրից:

Սանտանայի եղբայր Ռամոնը մահացավ հունիսի 15-ին՝ անկախության պատերազմի ընթացքում։

### Առաջին նախագահություն

1844 թվականի հոկտեմբերին հիմնադրվեց հիմնադիր ժողով։ Ժողովի անդամները, որոնք գրեթե բոլորը պահպանողականներ էին, տեղափոխվեցին Սան Կրիստոբալ՝ Սանտանայի ազդեցությունը նվազեցնելու նպատակով։ 1844 թվականի Սահմանադրության հեղինակն ու «աֆրանսեսադոս» շարժման առաջնորդ Բուենավենտուրա Բաեսը առաջարկեց, որ հիմնադիրները հռչակեն իրենց գործառույթի անձեռնմխելիությունը։ Նոյեմբերի 6-ին ընդունված Սահմանադրությամբ Սանտանան նշանակվեց նախագահ երկու հաջորդական ժամկետով, սակայն նրա լիազորությունները սահմանափակվեցին։ Սանտանան հրաժարվեց նախագահի պաշտոնից նման պայմաններով և, Բոբադիլյայի խորհրդով, պահանջեց ներառել 210-րդ հոդվածը, որը նրան ազատում էր իր գործողությունների համար հաշվետու լինելու պարտականությունից։ Հետագայում Սանտանան այդ հոդվածը օգտագործեց իրեն ընդդիմացողներին մահապատժի ենթարկելու համար։

Որոշ լիբերալներ փորձեցին պաշտոնանկ անել պետության քարտուղարներին, ինչը Սանտանան համարեց դավադրություն և հրամայեց ստեղծել հատուկ դատարաններ։ Դրանք մահապատժի ենթարկեցին Մարիա Տրինիդադ Սանչեսին՝ Ֆրանցիսկո դել Ռոսարիո Սանչեսի մորաքրոջը, նրա եղբորը և ևս երկու անձի։ Բոլորին գնդակահարեցին 1845 թվականի փետրվարի 27-ին՝ անկախության առաջին տարեդարձին։ 1847 թվականին բացահայտվեց նոր դավադրություն, որը ղեկավարում էր այն ժամանակվա ներքին գործերի քարտուղար Խոսե Խոակին Պուելոն՝ նպատակ ունենալով հեռացնել Սանտանային։ Պուելոն, նրա եղբայր Գաբինո Պուելոն և մի քանի այլ անձինք գնդակահարվեցին։ Փոքր գողությունը ևս պատժվում էր մահապատժով. օրինակ՝ տարեց Բանիֆասիո Պարեդեսը գնդակահարվեց Էլ Սեյբոյում բանան գողանալու համար։

Սանտանան նաև մերժեց Կաթոլիկ եկեղեցու պահանջը՝ վերադարձնելու հաիթցիների կողմից բռնագրավված եկեղեցական ունեցվածքը, թեև ինքը հավատացյալ կաթոլիկ էր։ Պատերազմի քարտուղար և «Տրինիտարիոս» շարժման անդամ գեներալ Մանուել Խիմենեսը ղեկավարեց ևս մեկ դավադրություն։ Աճող դժգոհության պայմաններում Սանտանան ապաստան գտավ Էլ Պրադոյում և 1848 թվականի օգոստոսի 4-ին ներկայացրեց իր հրաժարականը։

### Երկրորդ նախագահություն

Խիմենեսը պալատների կողմից ընտրվեց նախագահ և հայտարարեց համաներում, որի շնորհիվ աքսորված «Տրինիտարիոս» անդամները կարողացան վերադառնալ երկիր։ Բոլորը վերադարձան, բացառությամբ Խուան Պաբլո Դուարտեի։ Սակայն շուտով երկիրը ներխուժեց հաիթացի գեներալ Ֆոսթեն Սուլուկը, որը երկու տարի առաջ էր դարձել Հաիթիի նախագահ։ Խիմենեսը սկզբում որպես հարավային բանակի հրամանատար նշանակեց գեներալ Անտոնիո Դուվերժեին, բայց օրենսդրական պալատները, Բուենավենտուրա Բաեսի առաջարկով, դավադրեցին և նշանակեցին Սանտանային բանակի գլխավոր հրամանատար։

Սանտանան հավաքեց նոր զորախումբ Սեյբոյից և 1849 թվականի ապրիլի 21-ին Օկոա գետի ափին Լաս Կառերասի ճակատամարտում հաղթեց հաիթցիներին։ Մի քանի օր անց պալատները պաշտոնանկ արեցին Խիմենեսին և հռչակեցին Սանտանային երկրի ղեկավար։ Շնորհակալություն հայտնելով նրա ծառայությունների համար՝ նրան շնորհվեց «Ազատարար» տիտղոսը, պարգևատրվեց «Ազատարարի պատվի սուր»-ով, և նրա դիմանկարը տեղադրվեց կառավարական պալատում՝ Քրիստափոր Կոլումբոսի և Խուան Սանչես Ռամիրեսի դիմանկարների կողքին։ Սանտանային տրվեց նաև Սաոնա կղզու շահագործման իրավունք և տուն Սանտո Դոմինգոյում։ Այնուամենայնիվ, Սանտանան հետաքրքրված չէր նախագահի պաշտոնը վերսկսելու հարցում, ուստի պալատները կենտրոնացան Խիմենեսի փոխարինողի նշանակման վրա։ Սանտանայի նախընտրելին Սանտյագո դե լոս Կաբալյերոսի ներկայացուցիչ Սանտյագո Էսպայյատն էր, սակայն վերջինս հրաժարվեց։ Փոխարենը ընտրվեց Բաեսը, որը գլխավորում էր ընդդիմությունը Խիմենեսին։

1849-1853 թվականներին Բաեսը վարեց արդյունավետ վարչակազմ և ձեռք բերեց դիվանագիտական ճանաչում Մեծ Բրիտանիայի (1850), Դանիայի (1851), Ֆրանսիայի (վավերացվել է 1852 թվականին, չնայած փաստացի ճանաչվել էր 1848 թվականին) և Նիդերլանդների (1853) կողմից։ Բաեսի չորսամյա ժամկետի ավարտից հետո Սանտանան որոշեց վերադառնալ նախագահի պաշտոնին։ Վերանշանակվելուց կարճ ժամանակ անց նա հարձակվեց Բաեսի վրա և վտարեց նրան երկրից, բաժանելով ազգը իրենց կողմնակիցների։ 1855 թվականի վերջում տեղի ունեցավ Հաիթիի երրորդ ներխուժումը՝ կրկին Սուլուկի գլխավորությամբ։ Թեև Սանտանան այս անգամ չմեկնեց ռազմաճակատ, պատերազմն օգտագործեց իր իշխանությունը հաստատելու համար՝ 1854 թվականի փետրվարին և դեկտեմբերին իրականացված սահմանադրական փոփոխություններով։ Վերջին փոփոխությունները գործադիր իշխանությունը ավելի էին ուժեղացնում, քան անգամ 210-րդ հոդվածը։

Սանտանայի երկրորդ նախագահության ընթացքում Դոմինիկյան Հանրապետությունը ճանաչվեց Սարդինիայի թագավորության, Միացյալ Նահանգների, Իսպանիայի և Բրեմենի ազատ քաղաքի կողմից։ Դոմինիկյան ներկայացուցիչ Մատիաս Ռամոն Մելան Իսպանիայում առաջարկեց ընտրություն կատարել՝ միացման կամ ճանաչման միջև (ցույց տալով, որ Սանտանան արդեն այդ ժամանակ դիտարկում էր Իսպանիային միանալու տարբերակը), սակայն Իսպանիայի կառավարությունը՝ վախենալով Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի դիմադրությունից, ընտրեց ճանաչումը։

Գեներալ Դուվերժեն, խորհրդակցելով բաեսիստների հետ, Էլ Սեյբոյում դատվեց և գնդակահարվեց իր որդու հետ միասին։ Դրանից հետո Սանտո Դոմինգոյի բաեսիստները հավաքվեցին իսպանացի հյուպատոս Անտոնիո Մարիա Սեգովիայի շուրջ, որը ժամանել էր 1855 թվականի վերջում։ Սեգովիան իսպանական քաղաքացիություն տրամադրեց ցանկացած դոմինիկացու, ով կդիմեր, և բաեսիստները դա օգտագործեցին Սանտանայի դեմ պաշտպանվելու համար։ Քանի որ Սանտանայի դեմ ցույցերը բազմապատկվեցին, նա նախընտրեց հրաժարվել պաշտոնից, քան մուտք գործել հակամարտության մեջ Իսպանիայի հետ։ Սանտանան նաև բանակցեց Սամանայի թերակղզին ԱՄՆ-ին վարձակալությամբ հանձնելու հարցը, սակայն հրաժարվեց այդ գործարքից՝ Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի հյուպատոսների ճնշումների հետևանքով։

### Երրորդ նախագահություն

Սանտանայի հրաժարականից անմիջապես հետո Բաեսը վերադարձավ երկիր և նշանակվեց փոխնախագահ՝ այն մտադրությամբ, որ նա անմիջապես փոխարինի ժամանակավոր նախագահ Մանուել դե Ռեգլա Մոտային։ Նախագահի պաշտոնը ստանձնելուց հետո Բաեսը ձերբակալեց Սանտանային և 1857 թվականի հունվարի 11-ին նրան աքսորեց Մարտինիկ։ Սակայն հուլիսի 7-ին Սանտյագոյում սկսվեց լիբերալ ապստամբություն Բաեսի դեմ, որի արդյունքում ձևավորվեց ժամանակավոր կառավարություն Խոսե Դեսիդերիո Վալվերդեի գլխավորությամբ։ Վալվերդեն վերադարձրեց Սանտանային և նշանակեց նրան Բաեսի դեմ ռազմական գործողությունների գլխավոր հրամանատար։ Այդ ժամանակ Բաեսը փակված էր Սանտո Դոմինգոյի ամրապատված մայրաքաղաքում։ Տասնմեկամսյա պաշարումից հետո Սանտանան գրավեց մայրաքաղաքը, սակայն գրեթե անմիջապես դավաճանեց Վալվերդեին և 1858 թվականի հուլիսին հեռացրեց նրան։

Սեպտեմբերին Սանտանայի երրորդ նախագահությունը պաշտոնապես սկսվեց։ Մոտ մեկ տարվա քաղաքացիական պատերազմից հետո դոմինիկյան թղթադրամը արժեզրկվեց՝ հասնելով մեկ պեսոյի դիմաց ավելի քան 500 պեսոյի փոխարժեքի, և դժգոհությունըներն արագ աճեցին։ Գեներալ Դոմինգո Ռամիրեսը իր մի քանի ենթակաների հետ փախավ Հաիթի։ Դավադրությունները կրկին տարածվեցին։ Բաեսի կողմնակից Ֆրանցիսկո դել Ռոսարիո Սանչեսը ներգրավվեց դրանցից մեկում և ստիպված էր մեկնել աքսոր։

## Իսպանական ծառայություն և մահ
### Միացում Իսպանիային
1860 թվականին Սանտանան գեներալ Ֆելիպե Ալֆաուին ուղարկեց Իսպանիա, որը 1853 թվականին այնտեղ այցելած պատվիրակության անդամ էր։ Կուբայի իսպանացի գեներալ-կապիտան Ֆրանցիսկո Սերրանոյի ներկայացուցիչները ժամանեցին Սանտո Դոմինգո, իսկ Դոմինիկյան ֆինանսների քարտուղար Պեդրո Ռիկարտը մեկնեց Հավանա։ Կառավարությունների միջև բանակցությունները գաղտնի էին, սակայն իսպանացիներին հաջողվեց ապահովել Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի աջակցությունը միացման հարցում։

Սանտանան վստահեցնում էր, որ վերաինտեգրումը հեշտ կլինի մշակութային կապերի պատճառով. «Կրոնը, լեզուն, համոզմունքները և ավանդույթները՝ մենք բոլորն էլ պահպանում ենք մաքրությամբ»։

Լոս Լյանոսում Սանտանան և Անտոնիո Պելաես դե Կամպոմանեսը բանակցեցին միացման պայմանները․ Սանտո Դոմինգոն դառնում էր արտերկրյա պրովինցիա, դոմինիկացիները ստանում էին իսպանական միապետության հպատակների լիարժեք իրավունքներ, ստրկությունը, որը դեռ գործում էր Կուբայում և Պուերտո Ռիկոյում, չէր վերականգնվելու, Սանտանան դառնում էր տեղական վարչակազմի ղեկավար՝ կապիտան-գեներալի կոչմամբ, իսկ դոմինիկյան բանակի աստիճաններն ու պաշտոնները ճանաչվելու էին՝ պահպանելով նրանց աշխատավարձերն ու թոշակները։ Վերջապես Իսպանիան պարտավորվում էր փոխանակել դոմինիկյան արժույթը իսպանականով՝ նույն արժեքով։

1860 թվականի վերջին Ֆրանցիսկո դել Ռոսարիո Սանչեսը և Խոսե Մարիա Կաբրալը, ովքեր եղել էին Բաեսի նախագահության մասնակիցներ, Սենթ Թոմասում հրապարակեցին մանիֆեստ, որով դատապարտում էին միացումը և կոչ անում հեռացնել Սանտանային։ Սանչեսը կազմեց Հեղափոխական խունտա, հիմնականում բաղկացած բաեսիստներից, և տեղափոխվեց Հաիթի։

**Սանտանայի հակամանիֆեստը** (1861 թվականի հունվարի 21)

Santana issued his own counter-manifesto:

Մոկայում բացահայտվեց Խոսե Կոնտրերասի գլխավորած դավադրությունը, և հրահրողները գնդակահարվեցին։ Սանչեսը հունիսին վերադարձավ երկիր, սակայն ժողովուրդը չապստամբեց Սանտանայի դեմ, և նա բռնվեց, հուլիսի 4-ին Սան Խուան դե լա Մագուանայում դատվեց և իր քսան զինակիցների հետ միասին գնդակահարվեց։

Իսպանացի պաշտոնյաները դժգոհ էին Սանտանայի ավտոկրատական կառավարմանից և մահապատիժներից։ Վեճեր առաջացան նաև այն պատճառով, որ նրանք փորձում էին ստեղծել բյուրոկրատիա, որը չէր վերահսկվելու Սանտանայի կողմնակիցների կողմից, ինչպես նաև Սանտանայի զորքերը և սպաները պահեստազորում տեղադրելու որոշման շուրջ, ինչը Սանտանան համարում էր դոմինիկանցիների հանդեպ խտրականություն՝ չնայած նրանց ավելի բարձր աշխատավարձին։ Անկարող լինելով դիմակայել Իսպանիային՝ Սանտանան առողջական պատճառաբանությամբ հրաժարական տվեց նահանգապետի պաշտոնից։ Կան ենթադրություններ, որ նա ակնկալում էր, թե թագուհի Իզաբելլա II-ը մերժելու է հրաժարականը, սակայն դա տեղի չունեցավ։ Փոխարենը իսպանացիները փորձեցին շահել Բաեսի համակրանքը՝ նրան շնորհելով դաշտային մարշալի կոչում։ Սանտանային փոխհատուց շնորհվեց Լաս Կարերասի մարկիզի տիտղոսը և սենատորի պաշտոն՝ տարեկան 12,000 պեսո աշխատավարձով։ Նա վերադարձավ իր Էլ Պրադոյի ռանչո։

1863 թվականի փետրվարին Նեյբայում, Սանտյագոյում և Գուայուբինում բռնկվեցին իսպանական տիրապետության դեմ ապստամբություններ, որոնք դարձան Դոմինիկյան Վերականգնման պատերազմի նախերգանքը, որ սկսվեց օգոստոսին։ Սեպտեմբերին Սանտյագոյում ձևավորվեց Դոմինիկյան ժամանակավոր կառավարություն։

Սանտանան առաջարկեց իր ռազմական ծառայությունները իսպանացիներին, և նրանք նրան նշանակեցին Սիբաո ուղարկվող արշավախմբային բանակի հրամանատար։ Սանտյագոյի կառավարությունը Գրեգորիո Լուպերոնի հրամանատարությամբ զորք ուղարկեց՝ Սանտանային ճանապարհին կանգնեցնելու համար։ Ճակատ մեկնելուց առաջ Լուպերոնը պահանջեց, որ կառավարությունը Սանտանային հռչակի պետական դավաճան և մահապատժի դատապարտի։ Սանտանան կորցրեց արժեքավոր ժամանակը՝ չշարժվելով Սիբաո ուղղությամբ մինչ դիմադրությունը լիովին կազմակերպվելը՝ փոխարենը որոշելով ամրապնդել իր դիրքերը Գուանումայում։ Սա հնարավորություն տվեց Լուպերոնին գրավել ռազմավարական «Սիլիոն դե լա Վիուդա» լեռը՝ Սանտանայից առաջ։ Հետագա Արոյո Բերմեխոյի ճակատամարտում Լուպերոնը հաղթեց, և Սանտանան նահանջեց Գուանումա։

1864 թվաակնի մարտի 31-ին Խոսե դե լա Գանդարայի Նավարրոն նշանակվեց իսպանական նահանգապետ։ Նա բախվեց Սանտանայի հետ, որն անտեսեց Սանտո Դոմինգո նահանջելու հրամանը։ Նահանգապետը նրան կանչեց մայրաքաղաք՝ անհարգալից վերաբերմունքի մեղադրանքով, մտադրություն ունենալով նրան կղզուց հեռացնել։ Սակայն ժամանելուց ընդամենը մի քանի օր անց՝ հունիսի 14-ին, Սանտանան մահացավ։

### Մահից հետո
Սանտանան զավակներ չուներ։ Իր ունեցվածքը նա կտակեց իր զարմիկներին, սանիկներին և խորթ երեխաներին։ Նա կենսաթոշակ ներառեց նաև իր հաշմանդամ եղբոր՝ Ֆլորենսիոյի և հորաքույր Դոմինգա Ֆամիլյասի համար։

Սանտանային հողարկավորեցին Սանտո Դոմինգոյի Օզամա ամրոցում։ 1865 թվականի հուլիսին, երբ իսպանացիները պատրաստվում էին լքել Սանտո Դոմինգոն, վարչապետ Ռամոն Մարիա Նարվաեսը և պահպանողական պատգամավոր Անտոնիո Կանովաս դել Կաստիլյոն ապարդյուն փորձեր արեցին, որպեսզի Սանտանայի աճյունը տեղափոխվի Իբերիական թերակղզի․

1879 թվականի հունվարի 9-ին, Սեսարեո Գիլյերմոյի նախագահության օրոք, Ֆրոյլանա Ֆեբլեսի խնդրանքով Սանտանայի աճյունը հանվեց և տեղափոխվեց Ռեգինա Անխելորում եկեղեցի։ 1890 թվականին այն տեղափոխվեց Մայր տաճարի զանգակատուն՝ արքեպիսկոպոս Մերինյոյի կարգադրությամբ։ 1931 թվականի մարտին, Ռաֆայել Տրուխիլիոյի նախագահության ժամանակ, աճյունը տեղափոխվեց Էլ Սեյբո։

1978 թվականին նախագահ Խոակին Բալագուերի նախաձեռնությամբ նրա աճյունը տեղափոխվեց Դոմինիկյան Հանրապետության Ազգային Պանթեոն։ Դուարտիանո ինստիտուտի առաջնորդությամբ բողոքող խմբերը ճնշում են գործադրել, որպեսզի նրա աճյունը, ինչպես նաև մյուսները, դուրս բերվեն Պանթեոնից։

## Պատմագրություն

Նրան հաճախ համարում են փայլուն ռազմական գործիչ և Հաիթիից Դոմինիկյան Հանրապետության անկախացման գլխավոր գործիչներից մեկը։ Սակայն պատմաբաններից շատերը, ներառյալ Նանսի Լ. Գոնսալեսն ու Հաուարդ Ջ. Վիարդան, նշում են, որ նրա հետագա որոշ քայլեր նրան զրկեցին իսկական ազգային հերոսի համբավից։

Դոմինիկյան անկախության պատերազմի ընթացքում Հաիթիի բանակը դուրս մղելուց հետո Սանտանան գրեթե անմիջապես սկսեց վերացնել հենց այն անկախականներին, ովքեր պայքարել էին իր կողքին։ Նա համոզված էր, որ նորաստեղծ պետությունը չի կարող գոյատևել առանց Իսպանիային միանալու, իսկ Տրինիտարիայի անկախականները դա չէին ընդունում։ Սանտանան անընդհատ ձերբակալում կամ վտարում էր Տրինիտարիայի անդամներին։ Առաջին վտարվածը եղավ պետության հիմնադիր հայրերից Խուան Պաբլո Դուարտեն, որը մահացավ Կարակասում։

1849 թվականի արշավից հետո Սանտանայի և ֆրանս-դոմինիկյան հայտնի հերոս գեներալ Անտոնիո Դուվերժեի միջև հակամարտությունը սրվեց։ Դուվերժեին մեղադրեցին դավադրության մեջ և 1855 թվականի ապրիլի 11-ին, իր 23-ամյա որդու՝ Ալսիդես Դուվերժեի հետ, գնդակահարեցին։ Դուվերժեի մահը մեծ ցնցում առաջացրեց դոմինիկյան հասարակության մեջ։

Սանտանան հարձակվեց նաև հանրապետության առաջին կին հերոսուհու՝ Մարիա Տրինիդադ Սանչեսի վրա, ով Ֆրանսիսկո դել Ռոսարիո Սանչեսի հորաքույրն էր և առաջին ազգային դրոշի համահեղինակներից։ Նա կալանավորվեց, ենթարկվեց խոշտանգումների և գնդակահարվեց 1845 թվականի փետրվարի 27-ին, անկախության հռչակումից ճիշտ մեկ տարի անց, քանի որ հրաժարվեց ասել «դավադիրների» անունները։ Սա նրան դարձրեց հանրապետության առաջին (բայց ոչ վերջին) կին նահատակ։ 16 տարի անց՝ 1861 թվականին, նույն ճակատագրին ենթարկվեց նաև Ֆրանսիսկո դել Ռոսարիո Սանչեսը, որը Հաիթիի տարածքով մուտք գործեց երկիր՝ ընդդեմ Իսպանիային միացման, բայց Սանտանայի կողմնակիցների դավադրության հետևանքով բռնվեց և դատապարտվեց մահվան։

Ժամանակակից շրջանում Սանտանայի կերպարի շուրջ վեճերը շարունակվում են։ 2018 թվականին Դոմինիկյան պատմաբանները և կոնգրեսականները քննարկեցին՝ արդյոք նրա աճյունը պետք է մնա Ազգային Պանթեոնում։ Տասը բանախոսներից միայն երկուսն էին պաշտպանում նրա «հերոսի» կերպարը, մնացած ութը նրան համարում էին բռնապետ, որը միշտ պաշտպանում էր պահպանողական շրջանակները։ Պատմաբան Ռոբերտո Կասսան ասաց․ «Նա դավաճան չէր, որովհետև երբեք հայրենասեր չի եղել»։

Պատմաբան Խոսե Վասկեսը ևս ընդգծեց, որ Սանտանան երբեք չի հավատացել անկախությանը և խոսել է միայն «բաժանման» մասին։ Երկուսն էլ կողմ էին, որ նրա աճյունը դուրս բերվի Պանթեոնից և դրվի նրանց կողքին, ում նա սպանել է։ Սենատոր Դիոնիս Սանչեսը ներկայացրեց համապատասխան օրինագիծը, իսկ բանախոսները հիշեցրին, որ Սանտանան եղել է դաժան և անողոք, բայց նրա ռազմական գործողությունները երկրի պաշտպանության գործում կարևոր էին։

Պատմաբան Ալվարո Կաամանյոն կասկածի տակ դրեց Սանտանայի «անպարտ» կերպարը՝ այն համարելով քաղաքականորեն կառուցված մի միթոս։ Նա նշեց, որ այս պատկերացումը մաս է կազմել քաղաքական լեգիտիմության ռազմավարության, որը նպաստել է ավտոկրատ ղեկավարների իշխանությանը։

Միևնույն ժամանակ, ուսուցիչներ Հենրի Կուելյոն և Մանուել Օտիլիո Պերեսը պաշտպանեցին Սանտանային՝ շեշտելով նրա ռազմական փառքը և անհրաժեշտությունը՝ ուսումնասիրել նրա կյանքը իր ժամանակաշրջանի համատեքստում։ Պերեսը հիշեցրեց, որ Լաս Կարրերասի ճակատամարտում Սանտանան հաղթանակ տարավ անհուսալի թվացող իրավիճակում, ինչի համար էլ արժանի է, որ նրա աճյունը մնա Ազգային Պանթեոնում։

## Ամուսնություններ և ժամանակակից բարեկամներ
Սանտանան նշանված էր Մարիա դել Կարմեն Ռուիսի հետ, ով մահացավ, երբ ձիուց ընկավ՝ վերադառնալով Էլ Սեյբոյից դեպի Հիգուեյի Սուրբ Ալտագրասիայի սրբավայր ուխտագնացությունից հետո։ Վերջինիս մահը Սանտանային ծանր դեպրեսիայի մեջ գցեց։ Դրանից հետո Սանտանան ամուսնացավ այրի Միկաելա Անտոնիա դել Ռիվերոյի հետ, ով նաև իր եղբոր՝ Ռամոն Սանտանայի նշանած Ֆրոյլանա Ֆեբլեսի մայրն էր։ Այս ամուսնության արդյունքում Ֆրոյլանա Ֆեբլեսը դարձավ Պեդրո Սանտանայի միաժամանակ եղբոր կինն ու խորթ դուստրը, մինչդեռ Միկաելա դել Ռիվերոն դարձավ Ռամոն Սանտանայի միաժամանակ մորաքույրն ու զոքանչը։ Սանտանա-դել Ռիվերո ամուսնությունը դժբախտ էր, սակայն Սանտանային իշխանություն և ազդեցություն տվեց հարավ-արևելյան շրջանում։

Կնոջ՝ Միկաելայի մահից հետո՝ 1854 թվականի դեկտեմբերի 12-ին, Սանտանան ամուսնացավ Աանա Սորրիյայի հետ, ով նույնպես մեծահասակ և հարուստ այրի էր։ Նրանք երեխաներ չունեցան։

Ռամոն Սանտանայի և Ֆրոյլանա Ֆեբլեսի ամուսնությունից Պեդրո Սանտանան ուներ երեք զարմիկ՝ Մանուել (ծնված 1833 թվականի մարտի 24), Ֆրանցիսկո և Ռաֆայել Սանտանա (ծնված 1834-1835 թվականներին), և մեկ զարմուհի՝ Մարիա դե լոս Անխելես Սանտանա (ծնված 1844 թվականին), ով ժառանգեց Սանտանայի ունեցվածքը։

Ռաֆայել Սանտանայի և նրա կնոջ՝ Պաուլա Բոբադիլյայի ժառանգների թվում են կարդինալ Օկտավիո Բերաս Ռոխասը և հումորիստ Ֆրեդի Բերաս-Գոյկոն։ Դերասանուհի Գաբի Դեսանգլեսը Ռաֆայել Սանտանայի հինգերորդ և Պեդրո Սանտանայի վեցերորդ սերնդի բարեկամուհին է։

Սանտանայի զարմուհի Մարիա դե լոս Անխելես Սանտանա Ֆեբլեսի և նրա ամուսնու՝ Իսիդորո Դուրանի ժառանգների թվում են նախարար և նախկին սենատոր Խոսե Իգնասիո Պալիսան, դիվանագետ Պատրիսիա Վիլեգասը և պատգամավոր Օռլանդո Խորխե Վիլեգասը։

## Ժառանգություն և պարգևներ

1954 թվականի օգոստոսի 24-ին, Հեկտոր Տրուխիլյոյի նախագահության ժամանակ, թիվ 3915 օրենքով ստեղծվեց «Հերոսության Կարգ Սանտանա Գլխավոր Կապիտան»-ը։

1963 թվականի Սան Պեդրո դե Մակորիսի Մեխիկոյի ամրոցը վերանվանվեց «Գլխավոր Պեդրո Սանտանայի ամրոց»։

Էլիաս Պինյա նահանգում Սանտանայի անունով կա քաղաք՝ Պեդրո Սանտանա։

1861 թվականի օգոստոսին Սանտանան իր կտակով Լիբերատորի Սուրը, որը նրան նվիրել էր Դոմինիկյան Հանրապետությունը, առաջարկեց Կուբայի գլխավոր կապիտան Ֆրանսիսկո Սեռրանոյին։ Սեռրանոն հրաժարվեց այն ընդունել Սանտանայի կենդանության օրոք, սակայն համաձայնեց վերցնել նրա մահից հետո։ Այսպիսով՝ Սանտանայի մահից հետո (1864), Սուրը անցավ Սեռրանոյին՝ ըստ կտակի։ 1865 թվականի փետրվարին գնդապետ Խոսե Մարիա Վելասկոն Մադրիդում Սուրը հանձնեց Սեռրանոյին, ով այն հանձնեց թագուհի Իզաբելա II-ին՝ 1865 թվականի մարտի 8-ին, և այն տեղադրվեց Թագավորական Զենքասրահում՝ որպես Սանտո Դոմինգոյի անեքսիայի հիշատակ։

1936 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, Գեներալ Սանտանայի և Խուան Սանչես Ռամիրեսի կամուրջների բացումից հետո, Սանտանայի Սուրը հանձնվեց նախագահ Ռաֆայել Տրուխիլյոյին՝ նախկին արքեպիսկոպոս Ադոլֆո Ալեխանդրո Նուելի կողմից։ Սուրը Տրուխիլյոյին հանձնելիս՝ Նուելը ասաց․

## Կերպար և անհատականություն
1861 թվականի հունիսի 16-ին *El Panorama Universal* հանդեսը հրապարակեց Սանտանայի հետևյալ նկարագրությունը․

Բրիգադի գեներալ Անտոնիո Պելաես դե Կամպոմանեսը, ով այցելել էր նրան 1860 թվականին, ասել է։

1860-ականների սկզբին ամերիկացի Վ․ Ս․ Քորթնին Սանտանային նկարագրել է այսպես․

Գրեգորիո Լուպերոնը, նրա հակառակորդը Դոմինիկյան Վերականգնման պատերազմում, 19-րդ դարում գրել է․

Նրա երկարամյա հակառակորդ Խուան Պաբլո Դուարտեն Սանտանային նվիրել է բանաստեղծություն։

## Ծագում

## Ծանոթագրություններ

* 

## Տես նաև
*Դոմինիկյան Հանրապետություն
*Հայիթի
*Իզաբելլա II

## Գրականություն
*Բալկասեր, Խուան Դանիել. *Պեդրո Սանտանա. բռնապետի քաղաքական պատմություն*: Սանտո Դոմինգո, 1974: 
*Մարտինես, Ռուֆինո. *Սանտանա և Բաես*: Սանտյագո, 1943:
*Մարտինես, Ռուֆինո. *Դոմինիկանական կենսագրական-պատմական բառարան, [[1821]]-[[1930]]*: Սանտո Դոմինգո, 1998:
*Մոլինա Մորիլյո, Ռաֆաել. *Փառք և մերժում*: Մեքսիկա, 1959: 
*Ռոդրիգես Դեմորիսի, Էմիլիո. *Գեներալ Սանտանայի փաստաթղթեր*: Հռոմ, 1952:

### Հավելյալ գրականություն
*Էմիլիո Ռոդրիգես Դեմորիսի, *Գեներալ Պեդրո Սանտանա* (1982):
*Կասսա, Ռոբերտո. *Պեդրո Սանտանա. ինքնակալ և միացականապետ*: Սանտո Դոմինգո. Տոբոգան, 2000:

## Արտաքին հղումներ
*Dominican Republic Heads of State
*Pedro Santana Familias (in Spanish) by Miosotis de Jesus

|-

|-

|-

|-

|-

Կատեգորիա:19-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Դոմինիկյան Հանրապետության անձինք
Կատեգորիա:Իսպանական ազնվականություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի զինվորական անձնակազմ
Կատեգորիա:Իսպանացի գեներալներ
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա