Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերի հուշահամալիր

**Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերի հուշահամալիր,** Նովոմոսկովսկ քաղաքի Ուրվանսկի անտառի Հիշատակի պուրակում գտնվող հուշահամալիրը, որը նվիրված է խորհրդային զինվորներին, ովքեր զոհվել են Հայրենական մեծ պատերազմում քաղաքի համար մղված մարտերում։ 1941 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Կարմիր բանակի զորամասերը պաշտպանել էին, իսկ հետո 17-օրյա օկուպացիայից հետո ազատագրել էին քաղաքը գերմանա-ֆաշիստական զորքերից։ Հուշարձանը բացվել է 1981 թվականին եղբայրական գերեզմանի տեղում։

## Պատմություն
1945 թվականի նոյեմբերի 11-ին Ուրվանսկի անտառում գտնվող եղբայրական գերեզմանոցում բացվել է հուշարձան՝ ի հիշատակ Ստալինոգորսկի (այժմ՝ Նովոմոսկովսկ) ազատագրման համար զոհված զինվորների։ Ընդհանուր առմամբ թաղվել է 165 զինվոր և սպա։

1980-ական թվականների սկզբին ԳԻԱՊ-ի մասնաճյուղի երիտասարդության նախաձեռնությամբ և կուսակցական կոմիտեի ու ինստիտուտի ղեկավարության աջակցությամբ հայտարարվել է հուշարձանի վերակառուցման մրցույթ։ Մշակված մի քանի թեմաներից ժյուրին ընտրել է երիտասարդ ճարտարապետ, ԳԻԱՊ-ի մասնաճյուղի արդյունաբերական էսթետիկայի խմբի ղեկավար Իգոր Իվանովիչ Ռոդինի նախագիծը։ Նախագծին հավանություն է տվել ԽՄԿԿ քաղաքային կոմիտեն։

Հուշահամալիրի կառուցմանը մասնակցել են քաղաքի մի շարք ձեռնարկությունների կոլեկտիվները, ԳԿ-ի ՎԼԿՍՄ-ի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է համակցված կոմերիտական-երիտասարդական ջոկատ։ Օգնություն է ցուցաբերել նաև քաղաքի տարբեր կազմակերպությունները՝ «Նովոմոսկովսկգորրեմստրոյ», «Նովոմոսկովսկխիմստրոյ», էներգատեխնիկական գործարան, ՆԻ ՌԽՏՈՒ։

1981 թվականին ավարտվել է շինարարական աշխատանքներն, և Ուրվանի անտառում բացվեցլ է հուշահամալիր՝ 12 մետրանոց մետաղյա ստելա՝ «1941-1945 թվականներ» թվերով, որի առջև գրանիտե սալերի վրա տեղադրված էին հնգաթև աստղ և Հավերժական կրակ։ Համաձայն նախագծի՝ հուշահամալիրի կողքին տնկվել էին կապույտ եղևնիներ և տեղադրվել լուսատուներ։ Հետագայում կատարվել են առանձին մանրամասների մշակումներ, որոնց ավարտից հետո հուշահամալիրը և Հիշատակի պուրակը սկսել են ավարտված տեսք ունենալ։ Ի. Ի. Ռոդինի հուշերի համաձայն՝ աշխատանքների ընթացքում նախագծում փոքր փոփոխություններ են մտցվել, բայց ընդհանուր առմամբ նրան հաջողվել է կյանքի կոչել մտածվածը։

1999 թվականի մայիսին Ուրվանսկի անտառում գտնվող եղբայրական գերեզմանի մոտ բացվել է հուշաքար, որը տեղադրվել էր վետերանների քաղաքային խորհրդի, վարչակազմի և Մունիցիպալ խորհրդի նախաձեռնությամբ։ Սպիտակ մարմարից պատրաստված քարը ծածկվծ է սև մարմարե սալիկով՝ ոսկեգույն մակագրությամբ՝ «1941 թվականի նոյեմբերին Ստալինոգորսկը պաշտպանել են 239-րդ հրաձգային դիվիզիայի զինվորները։ 1941 թվականի դեկտեմբերին ազատագրել են 330-րդ հրաձգային դիվիզիայի, 2-րդ գվարդիական հեծելազորային դիվիզիայի, 2-րդ գվարդիական տանկային բրիգադի զինվորները։ Հավերժ փառք հերոս զինվորներին»։

2010 թվականին Հաղթանակի 65-ամյակի առթիվ իրականացվել է հուշահամալիրի վերակառուցում, թարմացված համալիրի հեղինակն է նկարիչ Եֆիմ Լվովիչ Լիտվակը։ Հավերժական կրակի մոտ հայտնվել էր սև խորանարդներ՝ բոլոր 7668 ստալինգորցիների անուններով, ովքեր չեն վերադարձել ռազմաճակատից։ Առանձին կանգնած տապանաքարի վրա դրվել է բրոնզից ձուլված դրոշը՝ ինչպես Մոսկվայի Կրեմլի պատերի մոտ գտնվող Անհայտ զինվորի գերեզմանին։

Հիշարժան օրերին, ինչպես նաև հարսանեկան արարողությունների ժամանակ հուշահամալիրը ծաղիկներ և ծաղկեպսակներ դնելու ավանդական վայր է։

## Հուշարձանի կազմ
Հուշահամալիրը բաղկացած է մի քանի տարրերից՝
* գրանիտե գերեզմանոցը զոհված խորհրդային զինվորների անուններով՝ Ստալինոգորսկի համար,
* Ճակատային Մայրիկի քանդակ,
* սպիտակավուն թևավոր կամար, որը բարձրանում է Ճակատային Մայրիկի վրա,
* կիսշրջանաձև քարե սյունակ՝ գրությամբ՝ «Նովոմոսկովցիներ՝ Սովետական Միության հերոսներ՝ Ալեքսեև, Իվան Պավլովիչ, Արչակով Ն. Ի., Գոլովին Ի. Վ., Զագրայդսկի Ն. Ի.,
* Կուկունին Ս. Ա., Պրեսգին Ն. Ա., Սապելկին Ի. Ֆ., Սեբրովա Ի. Ֆ., Սիդորով Դ. Ս., Ստրիժկով Մ. Պ., Ֆալին Վ. Կ., Ֆրոլով Մ. Ի., Շարով Դ. Մ., Կոմով Ֆ. Ա., Ֆեդոնով Ա. Տ., Բատյաև Վ. Ս., Վագին Ս. Տ., Կուդրյավցև Ն. Գ., Կարփով Ա. Ա., Պոլուկարով Ն. Տ., Տրչև Կ. Մ., Պոլույանով Գ. Պ.»,
* շպիլյա՝ գրությամբ «1941-1945 թվականներ»,
* Հավերժական կրակի, որը վառվել է աշտարակի հիմքում,
* սև խորանարդներ 7668 ստալինգորցիների անուններով, որոնք չեն վերադարձել ռազմաճակատից։

## Տես նաև
* Տուլայի պաշտպանական գործողություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Валентинов В.* Вечная слава воинам-героям / В. Валентинов // Новомосковская правда. — 1999. — 8 мая.
* *Викторов Е.* Мы живы, пока помним / Е. Викторов // Новомосковская правда. — 1999. — 8 мая.
* *Викторов Е.* Помнят сердца: открытие мемориального комплекса и парка памяти / Е. Викторов // Новомосковская правда. — 1985. — 9 мая.

## Արտաքին հղումներ
* Հայրենական պատերազմում զոհված զինվորների հիշատակին նվիրված հուշահամալիր և հիշատակի պուրակ։ Հայրենական պատերազմում զոհված զինվորների հիշատակին նվիրված հուշահամալիր և հիշատակի պուրակ։
* Բաց հուշահամարիլ։ Նովոմոսկովսկ քաղաքի մունիցիպալ կազմավորման պաշտոնական կայքը։ 09.05.2010։