Սևքարեցի Սաքո

**Սևքարեցի Սաքո**, *Անմեղ, Անմեղյան* (Սարգիս Սարիբեկի Ծովանյան) (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Ազգային-ազատագրական գաղափարների ձևավորմանը մեծապես նպաստել է 1890 թվականին Սարգիս Կուկունյանի հետ ծանոթությունը և ՀՅԴ հիմնադիր-անդամներ Քրիստափոր Միքայելյանի, Ստեփան Զորյանի (Ռոստոմ) հետ համագործակցությունը։ 1892 թվականին որպես զինատար հայդուկ հաստատվել է պարսկա-թուրքական սահմանին՝ Դերիկի վանքում (որը հենակետ էր դեպի Արևմտյան Հայաստան ճանապարհին), մասնակցել քրդերի դեմ մղված կռիվներին, նպաստել զինատար խմբերի անցմանը Արևմտյան Հայաստան, ուղեկցել Պարսկաստան անցնող հայդուկներին։ Որպես հեծյալ խմբի հրամանատար՝ Սևքարեցի Սաքոն 1897 թվականի հուլիսին մասնակցել է Խանասորի արշավանքին։ Այնուհետև անցել է Վաղարշապատ։ 1898 թվականին մասնակցել է Թիֆլիսում կայացած Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության 2-րդ ընդհանուր ժողովին։ 1898 թվականին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության 2-րդ ընդհանուր ժողովի որոշմամբ Սևքարեցի Սաքոն ընտրվել է ՀՅԴ Դուրան-Բարձրավանդակի (Մուշ - Սասուն) Կենտրոնական կոմիտեի անդամ և նույն ժողովի հանձնարարությամբ, մի քանի ուղեկիցներով, Կարսից անցել է Արևմտյան Հայաստան, սակայն, Մշո դաշտի Ղզլաղաճ գյուղում ձերբակալվել է թուրքական իշխանությունների կողմից։ Սևքարեցի Սաքոն սկզբում տեղափոխվել է Մուշի, այնուհետև՝ Կարինի բանտ։ Որպես Սուրբ Կարապետ վանքի ուխտավոր ներկայանալու Սաքոյի բոլոր ճիգերն անցել են ապարդյուն։ Ի վերջո, հայդուկային գործունեության, Աղբյուր Սերոբի և Գուրգենի (Բաղդասար Մալյան) հետ ունեցած նամակագրական կապերի և այլնի համար թուրքական դատարանի կողմից դատապարտվել է նախ 101 տարվա բանտարկության, ապա՝ մահվան։ Սակայն, 1901 թվականին ռուսական հյուպատոսարանի ճնշման տակ, Սևքարեցի Սաքոն, որպես ռուսահպատակ, հանձնվել է ռուսական իշխանությունների դատին, որոնք նրան շուտով ազատ են արձակել։ 1905-1906 թվականների հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ կազմակերպել է Ղազախ-Շամշադինի ինքնապաշտպանությունը՝ միաժամանակ ակտիվորեն երկու կողմերում հանդես է եկել համերաշխության կոչերով։ 1907 թվականին մասնակցել է Վիեննայում կայացած ՀՅԴ 4-րդ ընդհանուր ժողովին, որտեղ որոշվել է օգնել 1905 թվականից Իրանում սկսված հեղափոխությանը։

## Գործունեություն
1895-1896թվականներին Վան մեկնած խմբերի մեջ կային բազմաթիվ արևելահայ հայդուկներ, որոնցից էր նաև Սևքարեցի Սաքոն։ Նկարագրելով ՀՅԴ կազմած հայդուկային խմբերի անցումը Վան և Տարոն՝ Սևքարեցի Սաքոն հետաքրքիր տեղեկություններ է հաղորդել դրանց գործունեության վերաբերյալ։ Նրա կարծիքով՝ այդ խմբերում պետք է լինեին երեք կարգի գործիչներ՝ քարոզիչներ, ավազակային խմբեր, Պարսկաստանից զենք փոխադրողներ։ Ավազակային խմբեր ասելով Սևքարեցի Սաքոն հասկանում էր կռվող հայդուկների խմբերը։

Զենքի հավաքումը և կամավորների փնտրտուքը ստիպում էին Սաքոյին անդադար ճանապարհորդել։ «Ռազմամթերքի փոխադրութեան իրական մի չարվադար է դառնում․ կարաւանները կազմակերպում, մարդիկ ու սուրհանդակներ է ճամբում ասդին ու անդին։ Եւ այնքան է կլանւում իրա վրայ դրուած այդ նոր աշխատանքով, որ մի կողմ է դնում նորէն Երկիր երթալու իր ջերմ փափագը։ Իրոք, չէր էլ կարող երթալ, քանի որ կուսակցութեան ղեկավարութիւնն էր նպատակայարմար գտել յատկապէս նրան յանձնելու զէնքի մատակարարման դժվարին գործը։» Այսպես է Սևքարեցի Սաքոյի մասին գրում Վ․ Վալադյանը։ 

Պահանջվում էր մեծ հմտություն ու համարձակություն՝ խուսանավելու հյուսիսից ռուս սահմանապահների, հարավից թուրքերի դիմահար կրակոցներից, իսկ թուրքական կառավարությունը ամեն միջոց գործադրում էր պատժելու ոչ միայն խրոխտ ֆիդայիներին, այլև նրանց զենք ու զինամթերք մատակարարողներին: Պատահական չէ, որ այդ կարևոր և համարձակ գործը հանձնարարվել էր Սևքարեցի Սաքոյին: 1897 թվականին, անասելի դժվարություններ հաղթահարելով, նա Թիֆլիսից իր մարտական ընկերների աջակցությամբ զանազան հնարքներով զենք էր տեղափոխում Հայաստան, ապա սահմանն անցնում Արաքսով, այն հասցնում մարտնչող ֆիդայիներին: Հայտնի է նրա կողմից Դերեկի եկեղեցուպաշտպանությունը մինչև ատամները զինված մեծաքանակ քուրդ բաշիբոզուկների ու թուրք ասկյարների դեմ: 

Սևքարեցի Սաքոն մասնակցելով Խանասորի արշավանքին գրում է․ «Ամեն կողմից լսվում էին ձայներ․ Տղերք առանց խնայելու կոտորեցեք քրդերին, 800 արմենականների ոսկորները պահանջում են ձեզանից վրեժ առնել անօրեններից»։ 

Սևքարեցի Սաքոյի գործուն մասնակցությունը Խանասորի արշավանքին այսպես է գնահատել Նիկոլ Դումանի խմբի անդամներից Ֆարհադը․ «Այստեղ պէտք է շեշտենք, որ մեր հեծելազօրի մատուցած ծառայութիւնը իրենց դիրքէր գրաւելն էր, որ փայլուն եւ արագ կերպով կատարեցին։ Եւ հեծելազօրը փայլուն կերպով արդարացրեց իր վրայ դրած յոյսերը, մենք պարտական ենք հեծելազօրին, որոնք իր ժամանակին դիրքերը գրաւելով, ահագին կերպով դիւրացրին մեր գործը»։

## Հիշատակ
Որպես հեծյալ խմբի հրամանատար՝ ուղևորվել է Պարսկաստան, սակայն ռուս-պարսկական սահմանին հիվանդացել է խոլերայով և տեղափոխվել Երևան, ուր և շուտով մահացել է։ Սևքարեցի Սաքոն թաղվել է Երևանում՝ ներկայիս Կոմիտասի անվան պանթեոնի տարածքում։ 1938 թվականին խորհրդային իշխանության կողմից նրա գերեզմանը ավերվել է, իսկ սպիտակ մարմարից կերտված գերեզմանաքարը փոխադրվել և դրվել է հայ նշանավոր բոլշևիկյան հասարակական-քաղաքական գործիչ Ասքանազ Մռավյանի շիրմին։

Սևքարեցի Սաքոյի հիշատակին է նվիրված բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյանի «Սաքոյի գեղեցիկ հիշատակին» բանաստեղծությունը։ Սևքարեցի Սաքոյի կյանքն ու գործունեությունն իր արտացոլումն է գտել արձակագիր Իգնատ Մամյանի «Մեթերհեմ բանտի կալանավորը» վիպակում (Երևան, 1989) և Իլյիչ Բեգլարյանի «Մահկանաբերդի արծիվը՝ Սևքարեցի Սաքո» փաստագրական վեպում։ Սևքարեցի Սաքոյի անունով փողոց է անվանակոչվել Երևանի Նոր Արաբկիր թաղամասում։

## Պատկերասրահ

Ֆիդայական շարժման «Զորավար Անդրանիկ» թանգարան21.jpg|Սևքարեցի Սաքոյի կիսանդրին Ֆիդայական շարժման «Զորավար Անդրանիկ» թանգարանում
Sevkaretsi Sako.jpg|Սևքարեցի Սաքոյի կիսանդրին Գյումրիի Զորավար Անդրանիկի հրապարակում


## Գրականություն
* Վալադեան Վալադ, Սևքարեցի Սաքօն, «Հայրենիք» ամսագիր, Բոսթոն, 1959, թիւ 2, էջ 1-12, թիւ 3, էջ 10-19, թիւ 4, էջ 49-61, թիւ 5, էջ 55-64, թիւ 6, էջ 42-52, թիւ 7, էջ 74-83, թիւ 8, էջ 78-84։
* Սև-քարեցի Սաքոյի ինքնակենսագրականը, Բեյրութ, 1994, 192 էջ։
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Ա, Գ, Թեհրան, 1982, Երևան, 1990։
* Իլյիչ Բեգլարյան, Մահկանաբերդի արծիվը. Սևքարեցի Սաքո, Երևան, 2007, 304 էջ։
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 413-414։
* Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 2, Երևան, 2007, էջ 452-453։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երևանի փողոցներում. Սևքարեցի Սաքո

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության բանտարկյալներ և կալանավորներ
Կատեգորիա:Ֆիդայական կեղծանուններ