Ճերմակ ճագար

**Ճերմակ ճագար** կամ **լեռնային ճագար** (), նապաստականմանների դասի նապաստակների ցեղի կաթնասուն կենդանու տեսակ։ Տարածված է հյուսիսային Եվրոպայում և Ասիայում, ինչպես նաև Ալպերում և Բրիտանական կղզիներում։ Հիմնականում հարմարեցված է բևեռային և լեռնային շրջաններին։

Հայտնի է նաև այլ անվանումներով՝ կապույտ, տունդրայի, փոփոխական, սպիտակ, ձյունաճերմակ, ալպյան և իռլանդական ճագար։

## Արտաքին տեսք
Չափահաս կենդանիների մարմնի երկարությունը 44-ից 65 սմ է, երբեմն հասնում է 74 սմ-ի, մարմնի քաշը 1,6-4,5 կգ։ Միջին չափերը նվազում են հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք։ Չափսերով ամենամեծն ապրում է Արևմտյան Սիբիրի տունդրայում (մինչև 5,5 կգ), ամենափոքրը Յակուտիայում և Հեռավոր Արևելքում (3 կգ)։ Ականջները երկար են (7,5-10 սմ), բայց նկատելիորեն ավելի կարճ, քան ականջները։ Պոչը սովորաբար պինդ սպիտակ է, համեմատաբար կարճ և կլորացված, 5-10,8 սմ երկարությամբ թաթերը համեմատաբար լայն են։ ոտքերը, ներառյալ մատների բարձիկները, ծածկված են խիտ մազերով։ Ներբանների տարածքի 1 սմ² բեռը կազմում է ընդամենը 8,5-12 գ, ինչը թույլ է տալիս հեշտությամբ շարժվել նույնիսկ չամրացված ձյան վրա։ (Համեմատության համար՝ աղվեսի համար այն կազմում է 40-43 գ, գայլի համար՝ 90-103 գ, իսկ որսորդական շան համար՝ 90-110 գ)։

Գույնի մեջ կա հստակ արտահայտված սեզոնային դիմորֆիզմ. ձմռանը ճերմակ է, բացառությամբ ականջների սև ծայրերի. ամառային մորթու գույնը տեսականու տարբեր հատվածներում տատանվում է կարմրավուն մոխրագույնից մինչև շիֆեր-մոխրագույն՝ շագանակագույն գծերով։ Գլուխը սովորաբար մի փոքր ավելի մուգ է, քան մեջքը, կողքերը ավելի բաց են։ Փորը սպիտակ է։ Միայն այն վայրերում, որտեղ չկա կայուն ձյան ծածկ, նրանք ձմռան համար չեն սպիտակում։ Էգը միջինում ավելի մեծ է, քան արուները և գույնով չի տարբերվում։ Կարիոտիպի մեջ կա 48 քրոմոսոմ։

Մորթաթափ է լինում տարեկան 2 անգամ՝ գարնանը և աշնանը։ Դա խստորեն կապված է արտաքին պայմանների հետ. դրա սկիզբը պայմանավորված է ցերեկային ժամերի տևողության փոփոխությամբ, և օդի ջերմաստիճանը որոշում է գործընթացի արագությունը։ Մարմնի յուրաքանչյուր հատված մորթաթափ է լինում որոշակի միջին օրական ջերմաստիճանում։ Գարնանային մորթաթափումը միջակայքի մեծ մասում սկսվում է փետրվար-մարտ ամիսներին և տևում է 75-80 օր. Արևելյան Սիբիրի հյուսիսում և Հեռավոր Արևելքում՝ ապրիլ-մայիս ամիսներին և ընթանում է ավելի բուռն՝ մոտ մեկ ամսից։ Գագաթնակետը սովորաբար տեղի է ունենում ձյան հալման ժամանակաշրջանում. Այս պահին ձմեռային բուրդը թափվում է զանգվածներով։ Ընդհանուր առմամբ, արտանետումը տեղի է ունենում գլխից մինչև կոճ և մեջքից մինչև փորը։ Ամբողջովին մորթաթափ եղած կենդանիները սկսում են հանդիպել բնության մեջ մայիսի կեսերից (հարավ) մինչև հունիսի սկիզբը (արմատից հյուսիս)։

## Էվոլյուցիա
Ռուսաստանի տարածքում գտնվող բրածո մնացորդներում հայտնի է Դոնի վերին պլեյստոցենի հանքավայրերից, Ուրալի միջին հոսանքի շրջանից, Արևմտյան Անդրբայկալյան տարածքներ (Տոլոգոյ լեռ)։

## Տարածում
մինի|Գորշ նապաստակ (վերևում) համեմատած ճերմակ ճագարի հետ
Տարածված է Եվրասիայի տարածքի զգալի մասում (հիմնականում հյուսիսում), ապրում է Հյուսիսային Եվրոպայի տունդրայում, անտառային և մասամբ անտառային տափաստանային գոտիներում (Սկանդինավիա, հյուսիսարևելյան Լեհաստան, մեկուսացված պոպուլյացիաներ Իռլանդիայում, Շոտլանդիայում, Ուելսում), Ռուսաստան, Ղազախստան, արևմտյան Մոնղոլիա, հյուսիսարևելյան Չինաստան, Ճապոնիա (Հոկայդո կղզի)։ Հարմարվել է Հարավային Ամերիկայում (Չիլի և Արգենտինա)։ Բնակվում է Արկտիկայի որոշ կղզիներում (Նովոսիբիրսկի, Վայգաչ, Կոլգուև)։ Համեմատաբար ոչ վաղ անցյալում այն ​​տարածված էր շատ ավելի հարավ։ Շվեյցարական Ալպերում պահպանվել է նախկին լեռնաշղթայի ռելիկտային տարածքում։

Ռուսաստանում այն ​​տարածված է տարածքի մեծ մասում, հյուսիսում մինչև տունդրայի գոտին և ներառյալ։ Շղթայի հարավային սահմանն անցնում է անտառային գոտու հարավային եզրերով։

### Ենթատեսակներ
2005 թվականի ամփոփագրում հայտնաբերվել է 16 ենթատեսակ։ Միևնույն ժամանակ, Ի. Մ. Գրոմովը և Մ. Ա. Էրբաևան, հետևելով Ս. Ի. Օգնևին, նշում են, որ Ռուսաստանի տարածքում հայտնաբերվել է 10 ենթատեսակ, ևս 2 ենթատեսակի անվանումերը, որոնք նկարագրված են երկրի տարածքից, նրանց կողմից համարվում են հոմանիշներ.

* Lepus timidus timidus L., 1758, անվանական ենթատեսակ է, Ռուսաստանում այն ​​ապրում է եվրոպական մասի հյուսիս-արևմուտքում՝ Ալթայում և Արևմտյան Սիբիրի հարավում։
* Lepus timidus kozhevnikovi Ognev, 1929 - Ռուսաստանի տարածքում, ապրում է Ռուսաստանի կենտրոնական մասում մինչև Ուրալ (շղթայի հյուսիսային սահմանն անցնում է Լենինգրադի մարզի երկայնքով և անվանական ենթատեսակի սահմանով, հարավայինը ՝ տեսակների սահմանով)։
* Lepus timidus sibiricorum Johanssen, 1923 - տարածված է Արևմտյան Սիբիրի հարթավայրային մասում, որը տարածվում է հյուսիսում մինչև Տարայի և Չուլիմի միջանցքը։
* Lepus timidus transbaikalicus Ognev, 1929 - տարածված է Անդրբայկալյան երկրամասում և Մեծ Խինգանի լեռնաշղթայի տարածքում։
* Lepus timidus gichiganus Allen, 1903 - տարածված է Կամչատկայում, Օխոտի ծովի հյուսիսային ափին և կենտրոնական Յակուտիայի, երբեմն Կամչատկայի ճերմակ ճագարը դասակարգվում է որպես առանձին ենթատեսակ՝ Lepus timidus kamtschaticus Dybowski, 1922:
* Lepus timidus mordeni Goodwin, 1933 - տարածված է Ամուրի միջին և ստորին հոսանքում (Պրիմորիեի երկրամաս)։
* Lepus timidus orii Kuroda, 1928 - տարածվել է Սախալինում։
* Lepus timidus kolymensis Ognev, 1922 - ապրում է Կոլիմայի և Ինդիգիրկայի հովիտներում։
* Lepus timidus begitschevi Koljuschev, 1936 - անվանական ենթատեսակ, Ռուսաստանում այն ​​ապրում է եվրոպական մասի հյուսիս-արևմուտքում, Ալթայում և Արևմտյան Սիբիրի հարավում, երբեմն ալթայի նապաստակ նապաստակը նույնացվում է որպես առանձին ենթատեսակ՝ Lepus timidus lugubris Kastschenko, 1899 թ.}}
* Lepus timidus tschuktschorum Nordqvist, 1883 - տարածված է Չուկոտկա թերակղզու հյուսիսարևելյան եզրին։

Ռուսաստանից դուրս նկարագրվել է ևս 4 ենթատեսակ
* Lepus timidus ainu Barrett-Hamilton, 1900 - տարածված է Հոկայդո կղզում (գուցե այս ենթատեսակը հայտնաբերվել է նաև Ռուսաստանի տարածքում, Կունաշիր և Իտուրուպ կղզիներում։ Բայց, որքան հայտնի է, բնակվող ենթատեսակային առանձնացում չի իրականացվել)։
* Lepus timidus hibernicus Bell, 1837 - տարածված է Իռլանդիայում, ձմռանը գրեթե երբեք չի սպիտակում։
* Lepus timidus scoticus Hilzheimer, 1906 - տարածված է Շոտլանդիայում։
* Lepus timidus varronis Miller, 1901 - տարածված է Ալպյան լեռներում։

## Ապրելակերպ
մինի|Շոտլանդական ճագար Lepus timidus scoticus
Իր հսկայական տիրույթում ճերմակ ճագար բաշխված է անհավասարաչափ՝ ձգվելով դեպի այն տարածքները, որոնք ապահովում են նրան սնունդ և հուսալի պաշտպանություն։ Այն առավել հավասարաչափ բաշխվում է ամռանը, երբ կա առատ սնունդ և հեշտ տեղաշարժ, կատարում է սեզոնային միգրացիաներ աշնանը և ձմռանը։ Գրեթե համընդհանուր տարածված է մեծ գետերի հովիտներում, որտեղ ոչ միայն լավ կերակրման պայմաններ է գտնում, այլև գետի ավազի մեջ «լողանալով» փախչում է մակաբույծներից։ Տունդրայի գոտում այն ​​հարմարված է թփուտային տունդրայում, տարածված է ծովի ափին։ Անտառային գոտում գրեթե երբեք չի հանդիպում շարունակական անտառներում (հատկապես տայգայում)՝ ծառերի բարձր խտությամբ պայմանավորված։ Ամենագրավիչ անտառներն են նոսր մարգագետիններով, գետահովիտներով, ինչպես նաև հին, գերաճած այրված տարածքներով և բացատներով վայրերը։ Շատ բարենպաստ են Ռուսաստանի կենտրոնական շրջանները, որտեղ փշատերև անտառային տարածքները սովորաբար հարում են սաղարթավոր և գյուղատնտեսական հողատարածքներին։ Խուսափում է ընդարձակ բաց ճահիճներից։ Արևելյան Սիբիրում այն ​​տարածված է ինչպես ուռենու թավուտներով գետահովիտներում։ Արևմտյան Սիբիրի և Ղազախստանի անտառ-տափաստանում տարածված է կեչու թավուտների, եղեգի թավուտների և բարձր, խիտ խոտերի մեջ։ Լեռներում (Ալպեր, Ալթայ, Սայաններ) հանդիպում է նախալեռներից մինչև լեռնային տունդրա։ Գտնվում է ամենուր՝ բնակեցված վայրերի մոտ։

Սովորաբար, վարում են միայնակ, տարածքային կենսակերպ՝ զբաղեցնելով 3–30 հեկտար առանձին հողատարածքներ։ Իր տիրույթի մեծ մասում այն ​​նստակյաց է, և նրա շարժումները սահմանափակվում են կերակրման վայրերի սեզոնային փոփոխություններով։ Աշնանը և ձմռանը բնորոշ են սեզոնային միգրացիաները դեպի անտառներ. գարնանը - բացել այն վայրերը, որտեղ հայտնվում է առաջին խոտը։ Շարժումների պատճառները կարող են լինել տեղումները՝ անձրևոտ տարիներին հեռանում են ցածրադիր վայրերից և տեղափոխվում բարձրադիր վայրեր։ Լեռներում սեզոնային ուղղահայաց շարժումներ են անում։ Ամռանն իրենց տիրույթի հյուսիսում գաղթում են բաց տարածքներ. ձմռանը գաղթում են ցածր ձյան ծածկով վայրեր։ Յակուտիայում աշնանն իջնում ​​են գետերի սելավատարներ, իսկ գարնանը բարձրանում են լեռներ՝ քայլելով օրական մինչև 10 կմ։ Զանգվածային միգրացիաները բնորոշ են միայն տունդրային, հատկապես երբ նրանց թիվը մեծ է։ Դրանց պատճառը հիմնականում բարձր ձյան ծածկույթն է, որը թույլ չի տալիս նրանց ուտել ցածր աճող տունդրայի բուսականությունը։ Օրինակ՝ Թայմիրում սեպտեմբերից շարժվում են դեպի հարավ՝ հավաքվելով 15-20 կամ նույնիսկ 70-80 անհատներից բաղկացած հոտերով։ Միգրացիոն ճանապարհի երկարությունը երբեմն հասնում է հարյուրավոր կիլոմետրերի։ Գարնանային միգրացիաներն ավելի քիչ են նկատելի, քան աշնանայինները։

### Օրական ռիթմ
Հիմնականում գիշերային կենդանի է։ Առավել ակտիվ է վաղ առավոտյան և ուշ երեկոյան ժամերին։ Սովորաբար սնվելը սկսվում է մայրամուտից և ավարտվում լուսաբացին, բայց ամռանը գիշերը բավարար չէ և սնվում են առավոտյան։ Ամռանը տունդրայում, փախչելով միջատներից, անցնում են ցերեկային կերակրման։ Սովորաբար ճագարն օրական անցնում է ընդամենը 1-2 կմ, թեև որոշ շրջաններում ամենօրյա միգրացիան դեպի կերակրման վայրեր հասնում է տասնյակ կիլոմետրերի։ Հալվելու, ձյան տեղումների և անձրևային եղանակների ժամանակ հաճախ դուրս չի գալիս սնվելու։ Նման օրերին էներգիայի կորուստը մասամբ փոխհատուցվում է կոպրոֆագիայով (ուտող արտաթորանք)։
մինի|կմախքային կառուցվածք
Օրն անցկացնում է տեղում, որն ամենից հաճախ կազմակերպվում է մեկուսացված վայրերում խոտը տրորելով։ Վայրի ընտրությունը կախված է սեզոնից և եղանակային պայմաններից։ Այսպիսով, հալոցքի կամ անձրևոտ եղանակի ժամանակ ճերմակ ճագարը հաճախ պառկում է խոտի բաց տեղերում, երբեմն հենց հերկված ակոսում։ Ձմռանը, սաստիկ ցրտահարությունների ժամանակ, 0,5-1,5 մ երկարությամբ փոսեր է փորում ձյան մեջ, որոնցում կարող է ամբողջ օրը անցկացնել և հեռանալ միայն վտանգի դեպքում։ Փոս փորելիս սեղմում է ձյունը, քան դուրս նետում։ Տունդրայում ձմռանը շատ խորը փոսեր են փորում մինչև 8 մ երկարությամբ, որոնք նրանք օգտագործում են որպես մշտական ​​կացարաններ։ Ի տարբերություն իրենց անտառային գործընկերների, տունդրայի սպիտակները վտանգի ժամանակ չեն թողնում իրենց փոսերը, այլ թաքնվում են ներսում։ Ամռանը նրանք երբեմն օգտագործում են նաև հողային փոսեր՝ զբաղեցնելով արկտիկական աղվեսների կամ արջամկների դատարկ փոսերը։

Հանգստավայրից մինչև սնուցման վայր, ճագարները վազում են նույն ճանապարհով, հատկապես ձմռանը։ Միևնույն ժամանակ նրանք տրորում են այն ուղիները, որոնք սովորաբար օգտագործում են մի քանի կենդանիներ։ Ձմռանը նույնիսկ առանց դահուկների մարդը կարող է քայլել լավ տրորված ճանապարհով։ Քնելու ժամանակ սովորաբար շարժվում է երկար ցատկերով և շփոթում է իր հետքերը՝ դարձնելով այսպես կոչված. «կրկնապատկումներ» (վերադառնալ դեպի սեփական արահետ) և «ավլում» (մեծ թռիչքներ դեպի արահետի կողմը)։ Ունի ամենալավ զարգացած լսողությունը. տեսողությունը և հոտառությունը թույլ են, և երբեմն շատ մոտ է վազում կանգնած մարդուն, նույնիսկ բաց տեղում։ Հետապնդողների դեմ նրա պաշտպանության միակ միջոցը արագ վազելու կարողությունն է։

### Սնուցում
Խոտակեր կենդանի է՝ հստակ սահմանված սեզոնային սննդակարգով։ Գարնանը և ամռանը սնվում է բույսերի կանաչ հատվածներով; տեսականու տարբեր հատվածներում՝ նախապատվությունը տալով երեքնուկին, խատուտիկին, ոսկեշվին, հազարատերևուկին, մակարդախոտին։ Դաշտերում հեշտությամբ սնվում է վարսակով և բոշխով։ Իր տիրույթի հյուսիս-արևմուտքում այն ​​ուտում է մեծ քանակությամբ հապալասի տերևներ և պտուղներ։ Տեղ-տեղ ուտում է ձիաձետեր և սունկ, որը փորում է գետնից։

Աշնանը, երբ խոտը չորանում է, սկսում են ուտել թփերի փոքր ճյուղերը։ Քանի որ ձյան ծածկույթը զարգանում է, կոպիտ մթերքներով սնվելն ավելի կարևոր է դառնում։ Ձմռանը սնվում է տարբեր ծառերի ու թփերի ընձյուղներով և կեղևներով։ Գրեթե ամենուր նրա սննդակարգը ներառում է տարբեր ուռիներ և կաղամախիներ։ Կեչն ու խոզապուխտը նրանց կողմից այնքան էլ հեշտությամբ չեն ուտվում, բայց իրենց հասանելիության պատճառով նրանք ծառայում են որպես սննդի կարևոր աղբյուր, հատկապես հյուսիսային և արևելյան շրջաններում։ Հարավում հաճախ սնվում է լայնատերև տեսակների՝ կաղնու, թխկու շիվերով։ Որոշ տեղերում սննդակարգում կարևոր է լաստենու, գիհու և մասրենու դերը։ Հնարավորության դեպքում նույնիսկ ձմռանը փորում և ուտում է խոտաբույսեր և հատապտուղներ։ Հեռավոր Արևելքի լեռներում նա ձյան տակից փորում է մայրու գաճաճ կոներ։

Գարնանը սնվում են երիտասարդ խոտով սիզամարգերի վրա 10-30 քանականոց խմբերով և ագահորեն ուտում այն։ Այս ժամանակ նրանք երբեմն այնքան են տարվում կերակրելով, որ կորցնում են իրենց սովորական զգուշությունը։ Ինչպես բոլոր խոտակեր կենդանիները, ճերմակ ճագարն էլ հանքային աղերի պակաս է զգում։ Հետևաբար, այն պարբերաբար ուտում է հողը և կուլ է տալիս մանր խիճերը։ Ինչպես նաև կրծում սատկած կենդանիների ոսկորները և թափված եղջյուրները։

## Վերարտադրություն
Ճերմակ ճագարը շատ բեղմնավոր կենդանի է։ Արկտիկայում, հյուսիսային Յակուտիայում և Չուկոտկայում էգերին հաջողվում է տարեկան արտադրել ընդամենը 1 ձագ (ամռանը), սակայն տիրույթի մեծ մասում նրանք բազմանում են տարեկան 2-3 անգամ։ Արուների միջև կռիվները սովորական են։ Առաջին շրջանը տեղի է ունենում փետրվարի վերջին - մարտի սկզբին միջակայքի հարավում. մարտի վերջին - Ռուսաստանի եվրոպական մասի հյուսիսում, Արևմտյան Սիբիրի հյուսիսում, Յակուտիայի և Սախալինի հարավում, ապրիլին - մայիսի սկզբին Յակուտիայի հյուսիսում, Չուկոտկայում և Սիբիրի արկտիկական շրջաններում։ Այն սովորաբար ներառում է իգական սեռի ներկայացուցիչների 80-90%-ը։ Ծնվում են 47-55 օր հետո, ապրիլի կեսերին - մայիսի կեսերին։ Անտառներում այս պահին տեղ-տեղ դեռ ձյուն է տեղում։ Ծնելուց անմիջապես հետո երկրորդ անգամ է զուգակցվում։ Երկրորդ ռիթմը տեղի է ունենում մայիսին - հունիսի սկզբին, և դրան մասնակցում են գրեթե բոլոր կանայք։ Երկրորդ սերնդի ձագերը ծնվում են հունիսի վերջին-հուլիսին։ Հուլիսին - օգոստոսի սկզբին Ռուսաստանի կենտրոնական և հարավային շրջաններում տեղի է ունենում երրորդ ռիթմը։ Կանանց միայն 40%-ն է մասնակցում դրան։ Երրորդ սերնդի ձագերը ծնվում են օգոստոսի վերջին-սեպտեմբերի սկզբին, իսկ երբեմն էլ ավելի ուշ՝ տերևաթափի ժամանակ, ինչի պատճառով էլ նրանց անվանում են տերեւաթափ։ Երբեմն առաջին սերնդի ձագերը նկատվում են դեռ մարտին, իսկ վերջինները՝ նոյեմբերին, սակայն վաղ և ուշ ձագերը, որպես կանոն, սատկում են։

Ընդհանուր առմամբ, կան 1-ից 11; Տայգայի և տունդրայի ճագարները ունեն միջինը 7 ձագ մեկ սերնդի համար, միջակայքի միջին և հարավային մասերում ՝ 2-5: Արդյունքում, հարավային ճերմակ ճագարի տարեկան պտղաբերությունը մի փոքր ավելի է, քան հյուսիսային նապաստակինը։ Ամենամեծ թվով ճագարները միշտ հանդիպում են երկրորդ՝ ամառային սերնդի ժամանակ։ Բազմացումը սովորաբար տեղի է ունենում հողի մակերեսին, մեկուսի վայրում։ Միայն Հեռավոր հյուսիսում էգերը երբեմն մակերեսային փոսեր են փորում։ Ծնվում են 90-130 գ, ծածկված հաստ մորթով, տեսողությամբ։ Արդեն կյանքի առաջին օրը նրանք կարողանում են ինքնուրույն շարժվել։ Կաթը շատ սննդարար է և յուղոտ (12% սպիտակուց և 15% յուղ), ուստի կարող է կերակրել իր ձագերին ոչ ավելի, քան օրական մեկ անգամ։ Աճն ու զարգացումը արագ է, 8-10 օրվա ընթացքում սկսում են սնվել խոտով։ Նրանք անկախանում են 2 շաբաթականում։ Սեռական հասունությունը հասնում է 10 ամսականում։

Սպիտակ սպիտակները բնության մեջ ապրում են մինչև 7-17 տարի, չնայած ճնշող մեծամասնությունը չի ապրում մինչև 5 տարի։ Էգերն առավել պտղաբեր են 2-7 տարեկանում, սակայն արդեն կյանքի 4-րդ տարուց պտղաբերությունը սկսում է նվազել։

## Քանակն ու նշանակությունը մարդկանց համար
Ընդհանուր առմամբ, ճերմակ ճագարը սովորական տեսակ է, որը հեշտությամբ հարմարվում է մարդկանց ներկայությանը։ Տարեցտարի այդ թիվը տարբերվում է ամենուր, երբեմն՝ մի քանի հարյուր անգամ։ Հայտնի են մակաբույծ որդերից ճերմակ ճագարի զանգվածային մահվան դեպքեր, որոնցից ամենավտանգավորը կլոր որդերն են, որոնք նստում են թոքերում։ Միևնույն ժամանակ, էպիզոոտիան ընդգրկում է տեղական բնակչության մինչև 100%-ը։ Հաճախ հանդիպում են նաև աղիքային հելմինթոզ հիվանդությունները, որոնք առաջանում են նեմատոդներով և ցեստոդներով։ Որոշ վայրերում ճերմակ ճագարը տուժում են լյարդի ծակոցից և kոկցիդիոզից, ինչը հատկապես վտանգավոր է երիտասարդ կենդանիների համար։ Հայտնի են նաև բակտերիալ բնույթի էպիզոոտիաներ՝ տուլարեմիա, պսևդոտուբերկուլյոզ։ Հայտնի են դեպքեր, երբ որսի սեզոնին նրանք իրարից վարակվել են տուլարեմիայով։ Մեծ քանակության տարիներին ավելանում է նրանց ոչնչացնող գիշատիչների թիվը՝ լուսաններ, աղվեսներ, արծիվներ։ Երբ էպիզոոտիան սկսվում է, գիշատիչները արագացնում են ճագարների ոչնչացումը, իսկ դրա ավարտից հետո նրանք հետաձգում են բնակչության վերականգնումը։ Բարձր և ցածր առատության տարիները փոխվում են որոշակի ցիկլայինությամբ։ Հյուսիսում ճերմակ ճագարի մեծ «բերքահավաքը» տեղի է ունենում 10-12 տարին մեկ անգամ. հարավում մի փոքր ավելի հաճախ, բայց ավելի քիչ ճշգրտությամբ։ Միևնույն ժամանակ, ոչ բարձր «բերքը», ոչ էլ ժանտախտը երբևէ չեն ընդգրկում ողջ կենդանակազմը միաժամանակ։

Սպորտային որսի և մորթու առևտրի կարևոր առարկա է, որսում են զգալի քանակությամբ մսի և մորթի։ Վնասակար է այգիների և անտառային տնկարկների համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Позвоночные животные России: Заяц-беляк 
* Охота на зайцев

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Վայրի կենդանիներ