Արեգակի և մոլորակների շարժումը երկնոլորտում

[thumb|right|300px|Մարսի տեսանելի շարժումը աստղերի նկատմամբ Երկրից 2003 թվականին։ Մարսի հետադարձ շարժումը տեղի է ունեցել հուլիսի 31-ից մինչև սեպտեմբերի 30-ը: Այս աղեղի միջնակետում, օգոստոսի 28-ին, տեղի է ունեցել Մարսի [Մոլորակների առճակատում|առճակատում (Մեծ առճակատում).]]
**Արեգակի և մոլորակների շարժումը երկնոլորտում** վերաբերվում է միայն դրանց Երկրի վրա գտնվող դիտորդի համար թվացյալ շարժումները: Սակայն երկնային մարմինների ցանկացած շարժում երկնոլորտում կապված չէ Երկրի օրական պտույտի հետ, քանի որ վերջինս վերարտադրվում է հենց երկնոլորտի պտույտով։

## Արեգակի շարժումը
Արեգակը գրեթե հավասարաչափ (Երկրի ուղեծրի էքսցենտրիկության պատճառով) շարժվում է երկնոլորտի մեծ շրջանագծով, որը կոչվում է խավարածիր, արևմուտքից արևելք (այսինքն՝ երկնոլորտի պտույտին հակառակ ուղղությամբ), կատարելով ամբողջական պտույտ մեկ աստղային տարում (365,2564 օր): Աստղային տարին տարբերվում է արևադարձային տարուց, որը որոշում է եղանակների փոփոխությունը՝ Երկրի առանցքի պրեցեսիայի պատճառով:

## Արեգակի հասարակածային կոորդինատների փոփոխություն
Երբ Արեգակը գտնվում է գարնանային գիշերահավասարի կետում, նրա ուղիղ ծագումը և թեքումը զրո են: Յուրաքանչյուր անցնող օրվա հետ Արեգակի ուղիղ ծագումն ու թեքումը ավելանում են, իսկ ամառային արևադարձի ժամանակ ուղիղ ծագումը հասնում է 90°-ի (6ժ), իսկ թեքումը հասնում է առավելագույնի՝ +23°26′: Այնուհետև ուղիղ ծագումը շարունակում է աճել, իսկ թեքումը նվազում է՝ աշնանային գիշերահավասարի ժամանակ հասնելով համապատասխանաբար 180°-ի (12ժ) և 0°-ի: Այս պահից հետո ուղիղ ծագումը շարունակում է աճել՝ ձմեռային արևադարձի ժամանակ հասնելով 270°-ի (18ժ), իսկ թեքումը նվազելով հասնում է նվազագույնի՝ -23°26′, որից հետո այն կրկին սկսում է աճել։

## Վերին և ստորին մոլորակներ
Կախված երկնոլորտում իրենց շարժումից՝ Արեգակնային համակարգի մոլորակները բաժանվում են երկու խմբի՝ ստորին (Մերկուրի, Վեներա) և վերին (բոլոր մյուս մոլորակները, բացի Երկրից): Սա պատմականորեն պահպանված տերմինաբանություն է. օգտագործվում են նաև ավելի ժամանակակից տերմիններ՝ ներքին և արտաքին (Երկրի ուղեծրի նկատմամբ) մոլորակներ։

Ստորին մոլորակների տեսանելի շարժման ընթացքում դրանք ենթարկվում են փուլային փոփոխությունների, ինչպես Լուսինը: Վերին մոլորակների տեսանելի շարժման ընթացքում դրանք փուլային փոփոխությունների չեն ենթարկվում. դրանց լուսավորված կողմերը միշտ ուղղված են դեպի Երկրի վրա գտնվող դիտորդը: Եթե դիտորդը, օրինակ՝ ԱՄԿ-ն, գտնվում է, ոչ թե Երկրի վրա, այլ Սատուրնի ուղեծրից այն կողմ, ապա Մերկուրիի և Վեներայի փուլային փոփոխություններից բացի, նրանք կկարողանան դիտարկել Երկրի, Մարսի, Յուպիտերի և Սատուրնի փուլային փոփոխությունները։

## Ստորին մոլորակների շարժումը
Երկնոլորտում իրենց շարժման մեջ Մերկուրին և Վեներան երբեք չեն հեռանում Արեգակից (Մերկուրին՝ ոչ ավելի, քան 18°-28°, Վեներան՝ ոչ ավելի, քան 45°-48°) և կարող են գտնվել արևելյան կամ արևմտյան կողմում: Արեգակից արևելք մոլորակի ամենամեծ անկյունային հեռավորության պահը կոչվում է արևելյան կամ երեկոյան էլոնգացիա, արևմուտքից՝ արևմտյան կամ առավոտյան էլոնգացիա։

Արևելյան էլոնգացիայի ժամանակ մոլորակը տեսանելի է արևմուտքում՝ մայրամուտից կարճ ժամանակ անց։ Արևելքից արևմուտք շարժվելով կամ հետադարձ շարժումով, մոլորակը մոտենում է Արեգակին, սկզբում դանդաղ, ապա ավելի արագ, մինչև որ թաքնվում է նրա ճառագայթների տակ։ Այս պահը կոչվում է ստորին միաձուլում (մոլորակն անցնում է Երկրի և Արեգակի միջև)։ Որոշ ժամանակ անց այն տեսանելի է դառնում արևելքում արևածագից կարճ ժամանակ առաջ։ Շարունակելով իր հետադարձ շարժումը, այն հասնում է արևմտյան էլոնգացիային, կանգ է առնում և սկսում է շարժվել արևմուտքից արևելք կամ ուղիղ շարժումով, հասնելով Արեգակին։ Հասնելով դրան, այն կրկին դառնում է անտեսանելի՝ բարձրագույն միաձուլում (այս պահին Արևը անցնում է Երկրի և մոլորակի միջև)։ Շարունակելով իր ուղիղ շարժումը, մոլորակը կրկին հասնում է արևելյան էլոնգացիային, կանգ է առնում և սկսում է հետադարձ շարժում. ցիկլը կրկնվում է։

## Վերին մոլորակների շարժումը
Վերին մոլորակները նույնպես հերթականությամբ կատարում են ուղիղ և հետադարձ շարժումներ։ Երբ արևամուտից կարճ ժամանակ անց վերին մոլորակը տեսանելի է արևմուտքում, այն շարժվում է երկնոլորտում ուղիղ շարժումով, այսինքն՝ նույն ուղղությամբ, ինչ Արեգակը։ Սակայն, վերին մոլորակի շարժումը երկնոլորտում միշտ ավելի դանդաղ է, քան Արեգակինը, ուստի գալիս է մի պահ, երբ այն անցնում է մոլորակին՝ մոլորակի միաձուլում Արեգակի հետ (վերջինս գտնվում է Երկրի և մոլորակի միջև)։ Երբ Արեգակը անցնում է մոլորակին, այն տեսանելի է դառնում արևելքում՝ արևածագից անմիջապես առաջ։ Նրա ուղիղ շարժման արագությունը աստիճանաբար նվազում է, մոլորակը կանգ է առնում և սկսում է շարժվել աստղերի մեջ արևելքից արևմուտք, այսինքն՝ հետադարձ շարժումով։ Իր հետադարձ աղեղի միջնակետում մոլորակը գտնվում է երկնոլորտում Արեգակի ներկայիս դիրքի հակառակ կետում։ Այս դիրքը կոչվում է առճակատում (Երկիրը գտնվում է Արեգակի և մոլորակի միջև)։ Որոշ ժամանակ անց մոլորակը կրկին կանգ է առնում և փոխում է իր շարժման ուղղությունը՝ ուղիղ շարժման, և ցիկլը կրկնվում է։

Մոլորակի դիրքը Արեգակից 90° արևելք կոչվում է արևելյան քառանկյուն, իսկ 90° արևմուտք՝ արևմտյան քառանկյուն։

## Միջին հետադարձ շարժման աղեղներ
Մոլորակները ունեն հետևյալ միջին հետադարձ շարժման աղեղները՝ Մերկուրի - 12°, Վեներա - 16°, Մարս - 15°, Յուպիտեր - 10°, Սատուրն - 7°, Ուրան - 4°, Նեպտուն - 3°, Պլուտոն - 2°:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկնային մեխանիկա