Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Կիպրոսում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիություն** և **[[տեղեկատվության ազատություն]] (ՏԱ)**, պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունք, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում:

Կիպրոսում տեղեկատվության հասանելիության իրավունքը երաշխավորված է խոսքի ազատության վերաբերյալ սահմանադրական դրույթներով, սակայն իրավական շրջանակը լուրջ թերություններ ունի, Կիպրոսի Հանրապետությունում տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենք չկա, իսկ Կիպրոսի հյուսիսային մասում օրենքը չի համապատասխանում Եվրոպայի խորհրդի չափանիշներին:

2011 թվականի դրությամբ, «Բաց Կիպրոս» նախագծի անցկացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ամբողջ կղզում տեղեկատվության հարցումներին ի պատասխան վարչական լռության մակարդակը կազմել է 75%։ Հարցմանը մասնակցածների կեսից ավելին նշել է, որ գործնականում հիմնական փաստաթղթերին հասանելիություն հնարավոր չէ։

2013 թվականի վերջից ի վեր Կիպրոսի (Հարավային) Հանրապետության խորհրդարանում քննարկվում է հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի մասին օրենքի նախագիծը։

## Հյուսիսային Կիպրոս
Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքը տրամադրվում է Հյուսիսային Կիպրոսի Սահմանադրության 24-րդ հոդվածով: Նույնիսկ եթե սահմանադրական հոդվածը կրկնում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի (ՄԻԵԿ) 10-րդ հոդվածը, փորձագետները նշում են, որ հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու հիմնարար իրավունքը սահմանափակելու հնարավորությունները տրամադրվում են չափազանց լայն ձևով։ Մասնավորապես, ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածի (2) կետում ասվում է, որ խոսքի ազատության իրավունքի վրա դրված պայմաններն ու սահմանափակումները պետք է լինեն «անհրաժեշտ ժողովրդավարական հասարակությունում»: Փոխարենը, նույնիսկ եթե Հյուսիսային Կիպրոսի Սահմանադրությունը՝ 24-րդ հոդվածի համաձայն, նախատեսում է նման իրավունքի սահմանափակման անհրաժեշտության ստուգում, այն չի նշում ժողովրդավարական հասարակությունում անհրաժեշտ լինելու հիմնական որակումը, ինչպես պահանջվում է ՄԻԵԿ-ի 10-րդ հոդվածով։

Կիպրոսի հյուսիսային մասում հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքը կարգավորող համապատասխան օրենքներն են՝ «Տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի մասին» 2006 թվականի թիվ 12 օրենքը, «Պետական պաշտոնյաների մասին» 1979 թվականի թիվ 7 օրենքը, «Պետական գնումների մասին» կանոնակարգը, «Խորհրդարանի կանոնակարգը և ընթացակարգը» և «Անձնական տվյալների պաշտպանության մասին» 2007 թվականի թիվ 89 օրենքը։

Տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի մասին օրենքը պարտավորեցնում է «պետական մարմիններին» մշակել բոլոր տեղեկատվական հարցումները՝ անկախ դրանց ներկայացման եղանակից։

2011 թվականի մի հետազոտություն խորհուրդ է տալիս, որ երկրի հյուսիսային մասում տեղեկատվության մատչելիության մասին օրենքի վերաբերյալ օրենքի շրջանակը պետք է ընդլայնվի՝ ներառելով պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվության բոլոր դասերը։ Բացի այդ, փորձագետների կարծիքով, պետք է հաստատվի կիրարկող կանոնակարգ, որը կպարզաբանի տեղեկատվություն պահանջելու և ստանալու վարչական ընթացակարգը։ Վերջապես, օրենքով նախատեսված տեղեկատվության մատչելիության գնահատման հանձնաժողովը դեռևս չի նշանակվել։

## Կիպրոսի Հանրապետություն
Կիպրոսի կառավարությունը չի կարողացել ստորագրել կամ վավերացնել 2009 թվականի Եվրոպայի խորհրդի պաշտոնական փաստաթղթերին հասանելիության մասին կոնվենցիան, քանի որ այն չուներ թափանցիկության մասին օրենք, որը համապատասխանել է կոնվենցիայի նվազագույն չափանիշին: Մինչև 2017 թվականը Կիպրոսը եղել է Եվրոպայի միակ երկիրը, բացի Լյուքսեմբուրգից, որը չի ունեցել տեղեկատվություն ստանալու իրավունքը երաշխավորող օրենք։ Սակայն 2018 թվականից օրենքը հրապարակվել է (Օրենք 184(I)/2017):

Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի վերաբերյալ համապատասխան օրենքներն են՝

* Սահմանադրության 19-րդ և 29-րդ հոդվածները
* 2001 թվականի «Անձնական տվյալների մասին» թիվ 138 օրենքը, որը հստակեցնում է, որ այս տվյալներին կարող են մուտք գործել միայն տուժած անձ(ը/երը)։
* «Պետական հատվածի մարմինների կողմից պահվող առկա տեղեկատվության վերաօգտագործման մասին» 2006 թվականի թիվ 132 օրենքը. այն ապահովում է, որ երբ մարմինը մեկ օգտատիրոջը թույլտվություն է տալիս օգտագործել մեծ ծավալի տեղեկատվություն, այն պետք է նույն պայմաններով հասանելիություն տրամադրի նաև մյուս օգտատերերին։
* 1985 թվականի «Մամուլի մասին» թիվ 145 օրենքը. այն շնորհում է պետական մարմինների կողմից պահվող բոլոր տեղեկատվություններ մուտք գործելու ընդհանուր իրավունք։
* 2004 թվականի «Շրջակա միջավայրի տեղեկատվության մասին» թիվ 119 օրենքը, որը հստակորեն տրամադրում է տեղեկատվության հասանելիություն՝ առանց խտրականության։
* «Պետական արխիվների մասին» 1991 թվականի թիվ 208 օրենքը՝ արխիվներում պահվող տեղեկատվության համար։ Այն հանրությանը հասանելիություն չի տրամադրում մինչև երեսուն տարի ժամկետով։
* «Պետական գաղտնիքների մասին» 2002 թվականի թիվ 2016 օրենքը
* 1990 թվականի «Հանրային ծառայության մասին» թիվ 1 օրենքը
* «Հանրային գնումների մասին» 200 թվականի թիվ 1 օրենքը
* 2001 թվականի «Պետական օգնության մասին» թիվ 30 օրենքը
* 1999 թվականի «Վարչական սկզբունքների մասին» թիվ 158 օրենքը։
Մասնագետների կարծիքով, այս ոչ կոնկրետ օրենքները, որոնք կարող են հասանելիություն տրամադրել տեղեկատվության որոշ դասերի, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի մասին տեղեկատվությունը կամ արխիվները, պահանջում են փոփոխություններ՝ համապատասխանեցնելու միջազգային և եվրոպական հիմնական չափանիշներին։

2014 թվականի ապրիլից ի վեր Կիպրոսի Հանրապետությունը հանրային խորհրդակցություններ է անցկացնում տեղեկատվության ազատության մասին օրենքի մշակման ուղղությամբ։ 2015 թվականի հոկտեմբերին Կիպրոսի արդարադատության նախարար Իոնաս Նիկոլաուն հայտնել է իր հանձնառությունը ընդունել տեղեկատվության հասանելիության (տեղեկատվության ազատության) մասին հստակ օրենք, որը կլինի «Եվրոպական Միության լավագույններից մեկը»։

2017 թվականի փետրվարին Access Info Europe ասոցիացիան կրկին դիմել է Կիպրոսի խորհրդարանին՝ խնդրելով վերանայել նման նախագիծը: Մասնավորապես, Access Info Europe-ը պաշտպանել է տեղեկատվության հարցումներ կատարելու համար վճարների վերացումը և բարդ հարցումների համար հնարավոր 60-օրյա երկարաձգման կրճատումը, որը ներառվել է նախագծում։ Ավելին, ըստ Access Info-ի, վերանայման կարիք ունի նաև հնարավոր բացառությունների ռեժիմը: Ներկայումս նախագիծը ներառում է բացարձակ բացառություններ՝ առանց հանրային շահի չափանիշի։ Ավելին, միջազգային և եվրոպական թափանցիկության ստանդարտների համաձայն, երբ տեղեկատվության բացահայտումը մերժվում է, հարցումներ կատարողներին պետք է տրվեն հստակ պատճառներ, թե ինչու է կիրառվել բացառությունը։

2017 թվականի մարտին Access Info Europe-ի մշակված առաջարկություններն ուղարկվել են Կիպրոսի խորհրդարանի իրավական կոմիտե։

2015 թվականի մարտից ի վեր ամբողջ կղզում ստեղծվել են Քաղաքացիների սպասարկման կենտրոններ՝ պետական գործակալությունների/կազմակերպությունների հետ գործ ունենալու այլընտրանքային ուղի հանդիսացող բազմաթիվ ծառայություններ մատուցելու համար: Դրանք աշխատում են մեկ քառանիշ համարի (1434) միջոցով, որին քաղաքացիները կարող են զանգահարել՝ ՔԾԿ-ների կողմից առաջարկվող մոտ 90 ծառայությունների վերաբերյալ տեղեկատվություն ստանալու համար, ինչպիսիք են դիմում ներկայացնելու իրավասության չափանիշները, ներկայացվող փաստաթղթերը, գանձվող վճարները և այլն: Այս զանգերի կենտրոնի միջոցով քաղաքացիները կարող են նաև դիմումներ ներկայացնել որոշակի փաստաթղթերի/լիցենզիաների/վկայականների տրամադրման և այլնի վերաբերյալ 18 ծառայությունների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Կիպրոս
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ