Համաչափության սկզբունք

**Համաչափության  սկզբունք,** օրենքում ընդհանուր սկզբունք, որն ընդգրկում է մի քանի առանձին (թեև կապված) հասկացություններ.

* Համաչափության հայեցակարգն օգտագործվում է որպես արդարության չափանիշ կանոնադրական մեկնաբանման գործընթացներում, հատկապես սահմանադրական օրենսդրության մեջ, որպես տրամաբանական մեթոդ, որը նպատակ ունի օգնելու ճիշտ հավասարակշռություն գտնել ուղղիչ միջոցի կողմից սահմանված սահմանափակման և արգելված արարքի բնույթի խստության միջև:
* Քրեական օրենսդրության շրջանակներում հայեցակարգն օգտագործվում է այն գաղափարը փոխանցելու համար, որ հանցագործի պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործությանը:
* Համաձայն միջազգային մարդասիրական իրավունքի, որը կարգավորում է ուժի օրինական կիրառումը զինված հակամարտությունների ժամանակ, համաչափությունն ու տարբերակվածությունը կարևոր գործոններ են ռազմական անհրաժեշտությունը գնահատելու համար:
* Համաձայն Միացյալ Թագավորության քաղաքացիական դատավարության կանոնների՝ ծախսերը պետք է լինեն «համաչափ և ողջամիտ կերպով կատարված» կամ «համաչափ և ողջամիտ չափով», եթե դրանք պետք է մաս կազմեն ծախսերի վերաբերյալ դատարանի որոշմանը։

## Համաչափությունը որպես ընդհանուր սկզբունք իրավունքում
### Պատմություն
Համաչափության հայեցակարգը, որը փորձարկվում էր իրավունքով, առաջին անգամ մշակվեց գերմանական վարչական դատարաններում 19-րդ դարի վերջին, հատկապես Պրուսական Oberverwaltungsgericht-ում (ընդհանուր վարչական իրավասության վերաքննիչ դատարան), որը իշխում էր ոստիկանությանը օրենքով սահմանված կարգով տրված գործելու հայեցողությամբ։ Հետագայում համաչափության թեստը տարածվեց Գերմանիայի Դաշնային սահմանադրական դատարանի (գերմ.՝ Bundesverfassungsgericht) իրավագիտությունում իր կիրառմամբ, որն իր գոյությունն ընդունեց և տեղափոխեց սահմանադրական իրավունքի դաշտ։ Մասնավորապես, այն պահանջում էր, որ հիմնարար իրավունքները սահմանափակող կանոնադրությունները և նման կանոնադրության վրա հիմնված ակտերը նույնպես բավարարեն համաչափության թեստը։

### Եվրոպական միության իրավունք
Եվրոպական միության օրենսդրության մեջ ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ համաչափության թեստի չորս փուլ կա, այն է

* պետք է լինի լեգիտիմ նպատակ միջոցի համար
* միջոցը պետք է հարմար լինի նպատակին հասնելու համար (հնարավոր է, որ ապացույցների պահանջը ցույց տա, որ այն կունենա այդ ազդեցությունը)
* միջոցը պետք է անհրաժեշտ լինի նպատակին հասնելու համար, դա անելու համար չի կարող լինել ոչ պակաս ծանր ճանապարհ
* միջոցը պետք է լինի ողջամիտ՝ հաշվի առնելով առկա տարբեր խմբերի մրցակցային շահերը

Այնուամենայնիվ, հաճախ երևում է, որ երրորդ և չորրորդ չափորոշիչները հաճախ միավորվում են մեկի մեջ Արդարադատության եվրոպական դատարանի կողմից՝ կախված այն հայեցողության սահմանից, որը Դատարանը տեսնում է, որ տրված է անդամ պետությանը: Օրինակներ կարելի է գտնել R (Seymour-Smith) ընդդեմ զբաղվածության հարցերով պետքարտուղարի, որտեղ ԵԴ-ն նշում է, որ անդամ պետությունը որոշակի հայեցողություն ունի իր վարած քաղաքականության մեջ՝ կապված անարդար աշխատանքից ազատման հետ, գործազրկությունը նվազեցնելու համար: Համաչափության թեստի հետագա օրինակները կարելի է տեսնել Մանգոլդն ընդդեմ  Հելմի և Կուքուկդևցին ընդդեմ Սվեդեքս Գմբհի և Կո ԿԳի գործերում:

### Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայում համաչափությունը հիմնական սկզբունքներից մեկն է, որն օգտագործվում է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից, որն օգտագործվում է ազգային իշխանությունների կողմից ընդունված գործողությունները մանրամասն ուսումնասիրելու համար, որոնք սահմանափակում են Կոնվենցիայով նախատեսված իրավունքները, - մյուսը գնահատման սահմանն է:

### Ավստրալիա
Թեև Եվրամիությունը հետևողականորեն կենտրոնացել է համաչափության թեստի վրա՝ քաղաքական հարցերի, մասնավորապես՝ մարդու իրավունքների համատեքստում, Ավստրալիայի համատեքստում համաչափության թեստը սահմանադրական մեկնաբանության հարց է՝ կապված Սահմանադրությամբ օրենսդիր իշխանության հետ: Ի տարբերություն Եվրոպայի, համաչափության թեստը որպես միջոց՝ բնութագրելու, թե արդյոք Համագործակցության օրենսդրությունը պատկանում է իշխանության ղեկավարին Ավստրալիայի Սահմանադրության 51-րդ բաժնի համաձայն,գրավել է տարբեր տեսակետներ, որոնցում Քիրբի Ջեյը նշել է, որ «թեստը համընդհանուր բարեհաճություն չի վայելել»։ Այնուամենայնիվ, Օուեն Դիքսոն ՍՋ-ն պարզաբանել է, որ «հարցն ըստ էության վերաբերում է կապին, այլ ոչ թե համաչափության նպատակահարմարությանը, և երբ բավարար կապ է հաստատվում, դատարանը չպետք է դատի, թե արդյոք օրենքը անպատշաճ կամ անհամաչափ է»։

## Քրեական իրավունք
Քրեական իրավունքում համամասնական արդարադատության սկզբունքն օգտագործվում է նկարագրելու այն գաղափարը, որ որոշակի հանցագործության պատիժը պետք է համաչափ լինի բուն հանցագործության ծանրությանը: Գործնականում իրավունքի համակարգերը մեծապես տարբերվում են այս սկզբունքի կիրառման հարցում: Մեղքի սկզբունքը բացարձակ չափանիշ է, որից առաջացել է Անգլիայի 17-րդ դարի արյունոտ օրենսգիրքը, որը սահմանում էր մահապատիժ նույնիսկ փոքր հանցագործությունների համար։ 18-րդ դարում Չեզարե Բեկարիան հրատարակեց «Հանցագործությունների և պատիժների մասին» հոդվածը, որը պետք է ստեղծեր պատիժաբանության հիմքը՝ հիմնված մեղավորության հարաբերական չափանիշի վրա:

Արդյունքում Ջերեմի Բենթեմը զարգացրեց համայնապատկերի գաղափարը, որտեղ բանտարկյալներին պարզապես կհետևեին, այլ ոչ թե ենթարկվեին մարմնական պատժի: Գաղափարը գործնականում դարձավ դաժան և անարդյունավետ ուղղիչ։ Որոշ համակարգերում համաչափությունը մեկնաբանվում էր որպես lex talionis, (աչք աչքի դիմաց): Մյուս դեպքերում դա հանգեցրել է դատապարտման ավելի սահմանափակ ձևի. օրինակ, Եվրամիության բոլոր երկրները որպես պայմանագրային պարտավորություն ընդունել են, որ ոչ մի հանցագործություն չի պահանջում մահապատիժ, մինչդեռ աշխարհի որոշ այլ երկրներ դա օգտագործում են:

Ինքնապաշտպանության դեպքում պաշտպանի կիրառած ուժի չափը պետք է համաչափ լինի սպառնացող ագրեսիվ ուժին: Եթե ​​մահացու ուժը կիրառվում է ոչ մահացու ուժից պաշտպանվելու համար, ապա դերասանի հասցրած վնասը (մահ կամ լուրջ մարմնական վնասվածք) ավելի մեծ կլինի, քան խուսափած վնասը (ավելի քիչ, քան լուրջ մարմնական վնասվածք): Նույնիսկ եթե մահացու ուժը համաչափ է, դրա կիրառումը պետք է անհրաժեշտ լինի: Հակառակ դեպքում, անօրինական վարքագիծը արդարացված կլինի միայն այն դեպքում, երբ այն ներառում է երկու վնասակար ընտրության ավելի փոքր վնաս: Եթե ​​ոչ մահաբեր ուժով կամ ընդհանրապես առանց ուժի հակազդելը խուսափում է սպառնացող վնասից, մահացու ուժի պաշտպանական կիրառումն այլևս երկու ընտրության փոքրագույն չարիքն է: Առկա են այլընտրանքներ, որոնք ներառում են դեռևս ավելի քիչ սոցիալական վնաս:

Միացյալ Նահանգների օրենսդրության մեջ Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանը 1980-ականների ընթացքում առաջարկել է Համաչափության Դոկտրինը երեք դեպքերում, մասնավորապես՝ Էնմունդն ընդդեմ Ֆլորիդայի (1982), Սոլեմն ընդդեմ Հելմի (1983) և Թիսոնն ընդդեմ Արիզոնայի (1987), պարզաբանելու համաչափության այս հիմնական սկզբունքը Ութերորդ փոփոխության դաժան և անսովոր պատժի դրույթի շրջանակներում։ Համաչափության հիմքում ընկած հիմնարար սկզբունքն այն է, որ պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործությանը: 1983 թվականին ԱՄՆ Գերագույն դատարանը որոշեց, որ դատարանները պետք է երեք բան անեն՝ որոշելու, թե արդյոք պատիժը համաչափ է կոնկրետ հանցագործությանը․

# Համեմատեք իրավախախտման բնույթն ու ծանրությունը և պատժի խստությունը,
# Համեմատեք նույն իրավասության մյուս հանցագործների նկատմամբ նշանակված պատիժները. այսինքն՝ ավելի ծանր հանցագործությունները ենթակա են նույն պատժի, թե ավելի քիչ ծանր պատիժների, և
# Համեմատեք նույն հանցագործության կատարման համար նշանակված պատիժները այլ իրավասություններում:

Համաչափությունը առկա է նաև Միացյալ Նահանգների մունիցիպալ իրավունքի այլ ոլորտներում, ինչպիսին է քաղաքացիական դատավարությունը: Օրինակ, այն մարմնավորված է Fed.R.Civ.P. 26(b)(2)(C), որը հաշվի է առնում, թե արդյոք առաջարկվող հայտնագործության բեռը կամ ծախսը գերազանցում է դրա հավանական օգուտը։ Համաչափությունը հայտնաբերման գործընթացում հիմնական նկատառումն է և կիրառվել է էլեկտրոնային հայտնաբերման համար, որտեղ այն վերագրվել է ծախսերի զգալի խնայողության։ Հավանական է, որ համաչափությունը կկիրառվի իրավունքի նոր և զարգացող ոլորտներում, ինչպիսին է իրավական տեխնոլոգիաների օրենքը:

## Միջազգային մարդասիրական իրավունք
Պաշտպանված քաղաքացիական անձանց կամ քաղաքացիական գույքին հասցված վնասը պետք է լինի համաչափ և ոչ «չափազանց՝ կապված ռազմական օբյեկտի վրա հարձակման արդյունքում ակնկալվող կոնկրետ և ուղղակի ռազմական առավելությունների հետ»։

Լուիս Մորենո-Օկամպոն Միջազգային քրեական դատարանի գլխավոր դատախազն էր, ով հետաքննում էր 2003 թվականին Իրաք ներխուժման ժամանակ ռազմական հանցագործությունների մեղադրանքները: Նա բաց նամակ է հրապարակել, որը պարունակում է իր բացահայտումները. «Պատերազմական հանցագործությունների վերաբերյալ պնդումներ» վերնագրված բաժնում նա պարզաբանում է համաչափության այս օգտագործումը.

## Հղումներ

## Արտաքին լինքեր
* 
* 

Կատեգորիա:Իրավական դոկտրիններ և սկզբունքներ
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Հանրային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Պետական կառավարում
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Կատեգորիա:Վարչական իրավունք
Կատեգորիա:Քրեական իրավունք