Վրաստանի արքեպիսկոպոսություն

**Վրաստանի արքեպիսկոպոսություն** (` *սաքարթվելոս սաէգզարքոսո*), ամբողջական անվանումը՝ **ռուս ուղղափառ եկեղեցու սուրբ ղեկավարող սինոդի Վրաստանի արքեպիսկոպոսություն**, ռուս ուղղափառ եկեղեցու ենթակայությամբ գործող եկեղեցական ընդհանուր տարածքային նվիրապետական միավորում ռուսահպատակ Վրաստանում 1811-1920 թվականներին։ Ստեղծվել է ռուս-պարսկական և ռուս-թուրքական պատերազմների ընթացքում, երբ պատմական Վրաստանի մեծագույն մասը միացվել էր Ռուսաստանին։ Արքեպիսկոպոսությունը միավորում է վրացական ուղղափառ եկեղեցու մինչ այդ ինքնավար թեմերը։ Այն դե ֆակտո գոյություն ունեցավ մինչև 1917 թվականի մարտը, երբ հռչակվեց վրաց եկեղեցու ինքնավարությունը։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Թբիլիսիում կայացած վրաց ուղղափառ եկեղեցու խորհուրդը հաստատեց ինքնավարությունը և համայն Վրաստանի պատրիարք ընտրեց եպիսկոպոս Կիրիոն II (Գիորգի) Սաձագլիշվիլիին:

## Պատմություն
1801 թվականին Արևելյան Վրաստանը Ռուսական կայսրությանը միացնելուց հետո Անտոնի II պատրիարքը, ով ուներ Ռուսաստանի սուրբ Սինոդի մշտական ​​անդամի կարգավիճակ, 1811 թվականի հունիսի 30-ին ազատվեց Վրաստանի հոգևոր գործերի կառավարումից և միևնույն ժամանակ վերացավ պատրիարքի կոչումը։ Վրաց հոգևորականության ղեկավարին հրամայվել է կոչվել Մցխեթի և Քարթլիի մետրոպոլիտ՝ Սուրբ Սինոդի անդամի և Վրաստանի արքեպիսկոպոսի կոչումով։ Թեմերի թիվը, որոնք այն ժամանակ Վրաստանում հասնում էին 13-ի (ունեին 2218 գյուղացիական տնտեսություն), կրճատվեցին երկուսի՝ «Մցխեթ և Քարթլի» և «Ալավերդի և Կախեթի»։
մինի|350px|Վրաստանի արքեպիսկոպոսություն
1818 թվականին Վրաստանում ստեղծվել է մեկ թեմ՝ Քարթլի և Կախեթի անունով, ինչի պատճառով Վրաստանի առաջնորդը սկսել է կոչվել Քարթլիի և Կախեթի արքեպիսկոպոս, ևս մեկ թեմ՝ Իմերեթում, Մեգրելիայում և Գուրիայում։ Հետագայում որոշ փոփոխություններ կատարվեցին թեմերի բաշխման մեջ։

1819 թվականի հունիսին Վրաստանի արքեպիսկոպոս մետրոպոլիտ Թեոֆիլակտը (Ռուսանով), սինոդալ գրասենյակի աշխատակիցներին ուղարկեց Իմերեթ, որոնք սկսեցին փակել եկեղեցիները և վտարել քահանաներին և ժողովրդին հայտարարեց բնական հարկերի դրամայնացման մասին:

Առանձին կովկասյան կորպուսի հրամանատար, գեներալ Ալեքսեյ Երմոլովը հետևյալ կերպ է նկարագրել ժողովրդական հուզումների ծագումն ու հետևանքները.

Այս փոփոխությունները մասամբ անհրաժեշտ էին, քանի որ հոգևորականները չափից դուրս էին, եկեղեցիները՝ աղքատ, հետևաբար՝ առանց պատշաճ վայելչության, եկամուտը սահմանված չէր, և դրանց օգտագործումը՝ առանց հստակ հաշվառման։ Այս փոփոխությունները, սակայն, այնքան էլ հաճելի չէին, քանի որ այս երկրում հոգևորականների մեջ կան մարդիկ, ովքեր պատկանում են ամենաազնվական ընտանիքներին և ունեն ամուր կապեր։ Նրանք վիրավորված էին խիստ ենթակայությունից, որը ոչնչացրեց նրանց նախկին նշանակությունը. Ոչ պակաս տխուր էր այն փաստը, որ նրանք չէին կարող եկամուտներն օգտագործել առանց հաշվետվության և իրենց շահի համար. բայց Վրաստանում դա ոչ մի վատ հետևանք չտվեց, քանի որ արքեպիսկոպոսը տեղական իշխանություններին օգնության կանչեց։ Իմերեթում, սակայն, կառավարության բարեփոխումը աղաղակող կերպով մեկնաբանվեց ազնվականության շրջանում չարամիտ մարդկանց և հատկապես նրանց հոգևորականների կողմից, և հասարակ ժողովուրդը, որն իր անտեղյակության մեջ ամենաշատը հնազանդվում էր դրան, հիմք ընդունելով. գաղտնի առաջարկությունները, ոչ միայն շատ տեղերում թույլ չէին տալիս Էկզարխի ուղարկած կոմիսարներին նկարագրել եկեղեցական ունեցվածքը, այլ սպառնում էին նրանց և նույնիսկ իրենց կյանքը կորցնելու վտանգի տակ էին։ Մետրոպոլիտ Թեոփիլակտը, ում ես մեկ անգամ չէ, որ զգուշացրել եմ, որ անհնար է հավասար փոփոխությունների գնալ ինչպես Վրաստանում, այնպես էլ Իմերեթում, քանի որ վերջինում, վերջին շրջանում կախվածության պատճառով, իշխանությունները լիարժեք չեն գործում և չեն գործում։ հնազանդվել է, և որ հասարակ ժողովրդին, անհամեմատ ավելի մեծ տգիտության վիճակում, քան Վրաստանում, հեշտությամբ կարող են հանգեցնել անկարգությունների, և նրանց ընտելացնելու համար անհրաժեշտ կլինի դիմել ծայրահեղ միջոցների։ Մետրոպոլիտը կարծես համաձայն էր իմ կարծիքի հետ, բայց նա կարծում էր, որ իր ներկայությունը կվերացնի բոլոր անկարգությունները և ժամանակ կունենա իրականացնելու նոր բարեփոխում մտցնելու իր մտադրությունը: Նա գնաց Իմերեթ և մնալով Քութայիսում՝ ղեկավարում էր իր կոմիսարների գործողությունները, սակայն երբ ժողովուրդը սկսեց ամբոխով հավաքվել, շրջաններում հաստատված իշխանությունները, չկարողանալով պահել նրանց հնազանդության մեջ և ցրել ամբոխը, հետ քաշվեցին, և անհրաժեշտ եղավ զորք ուղարկել նրանց խաղաղեցնելու համար, ապա մետրոպոլիտը հետ գնաց Թբիլիսի։ Նրա շտապողականությունը բացահայտեց նրա վախկոտությունն ու երկչոտությունը, և նա, թույլ տալով անկարգ ժողովրդի պահանջներին, հրամայեց վերադարձնել եկեղեցական կալվածքների որոշակի մասը։
[մինի|Առաջնորդանիստ [Սիոնի տաճարը 1890 թվականին]]
1885 թվականին արքեպիսկոպոսությունը բաղկացած էր հինգ թեմերից.

* Վրացական թեմը, որն ընդգրկում էր Թիֆլիսի, Բաքվի, Ելիզավետպոլի և Երևանի նահանգների և Կարսի, Դաղստանի և Անդրկասպյան շրջանների 12 վանք և 485 ծխական եկեղեցի, ղեկավարվում էր Թիֆլիսում բնակվող Վրաստանի արքեպիսկոպոսի կողմից. նա ունի երկու փոխանորդ՝ Գորիի և Ալավերդու եպիսկոպոսները։
* Վլադիկավկազի թեմը ձևավորվել է Թերեքի մարզի և Հյուսիսային Օսիայի երկու վանքերից և 122 եկեղեցիներից։
* Իմերեթի թեմն ուներ 8 վանք և 478 եկեղեցի Իմերեթում, այսինքն՝ Քութայիսի նահանգի Քութայիսի, Շորապանի և Ռաճայի գավառներում։ Վարչությունը գտնվում էր Քութաիսիում։
* Նովոսենակի կամ Գուրիա-Մեգրելիայի թեմը ձևավորվել է Մեգերելիայի և Գուրիայի հինգ վանքերից և 407 եկեղեցիներից, այսինքն՝ Լեչխումի, Սենակի, Զուգդիդի և Օզուրգեթի գավառներից և Քութայիսի նահանգի Բաթումի և Արդվին գավառներից (Վելյամինո)՝ Նովոսենակիի հետ։
* Նախկին Աբխազիայի թեմի փոխարեն ձևավորվել է Սուխումի թեմը՝ իր նստավայրով Սուխումում. Ներառում էր վանքը և Սուխումի գավառի 46 եկեղեցի, ինչպես նաև Սևծովյան շրջանի մի մասը (9 եկեղեցի)՝ Նովոռոսիյսկ և Անապա քաղաքներով և Վելյամինովո, Գելենջիկ, Ջուբա, Վուլան և Ադլեր գյուղերով, Դախովսկի (Սոչի) և Վեսելայա գյուղը։

1864 թվականից արքեպիսկոպոսությունը հրատարակում է ամենամսյա հանդեսը՝ «Վրաց հոգևոր ազդարարը»։

Վրաց արքեպիսկոպոսությունն ուներ 1 ճեմարան Թիֆլիսում և 6 աստվածաբանական դպրոց։ 1884 թվականի դրությամբ Վրաստանի արքեպիսկոպոսության հոգևորականներն էին՝ 28 վարդապետ, 660 քահանա, 144 սարկավագ և 735 հոգևորական, 160 վանական, 109 ունկնդիր, 29 միանձնուհի, 135 ունկնդրուհի։

19-րդ դարի վերջից սկսեց ուժեղանալ վրացական ինքնիշխանության վերականգնման շարժումը, որին աջակցում էին ինչպես հոգևորականության ներկայացուցիչները, այնպես էլ ականավոր աշխարհիկները։

20-րդ դարի սկզբին արքեպիսկոպոսությունը քաղաքացիական հարաբերությունների մեջ ներառեց Ռուսաստանի վեց նահանգների տարածքները՝ Թիֆլիս, Բաքու, Երևան, Ելիզավետպոլի, Քութայիսի և Սև ծովի տարածքները. մեկ մարզ՝ Կարս և մեկ օկրուգ՝ Զաքաթալա; Եկեղեցական առումով այն բաժանված էր 4 թեմի, որոնցից ամենամեծը Վրաստանի թեմն էր, որը ներառում էր նաև հետևյալ քաղաքները՝ Կարս, Երևան, Ելիզավետպոլ, Լենքորան, Բաքու և Յալամա։

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Ռուսական միապետության անկումից հետո վրաց եկեղեցականների դժգոհությունը սինոդալ ռուսական քաղաքականությունից ստացավ ինքնիշխանության և հակառուսական շարժման ձև; Ռուս եպիսկոպոսները ստիպված էին մի քանի ամսվա ընթացքում հեռանալ իրենց աթոռներից։

1917 թվականի մարտի 12 (25)-ին Մցխեթի ժողովը հռչակեց վրաց եկեղեցու ինքնավարությունը, որը ճանաչվեց Մոսկվայի պատրիարքարանի կողմից միայն 1943 թվականին։

## Արքեպիսկոպոսներ
### Վրաստան
* Մետրոպոլիտ Վարլաամ (Էրիստավի) (1811-1817)
* Մետրոպոլիտ Թեոֆիլակտ (Ռուսանով) (1817-1821)
* Մետրոպոլիտ Յոնան (Վասիլևսկի) (1821-1832)
* Մովսես արքեպիսկոպոս (Բոգդանով-Պլատոնով) (1832-1834)
* Արքեպիսկոպոս Եվգենի (Բաժենով) (1834-1844)
* Արքեպիսկոպոս Իսիդոր (Նիկոլսկի) (1844-1858)
* Արքեպիսկոպոս Եվսեբիոս (Իլյինսկի) (1858-1877)
* Արքեպիսկոպոս Իոաննիկի (Ռուդնև) (1877-1882)
* Պավել արքեպիսկոպոս (Լեբեդև) (1882-1887)
* Արքեպիսկոպոս Պալադի (Ռաև) (1887-1892)
* Վլադիմիր արքեպիսկոպոս (Բոգոյավլենսկի) (1892-1898)
* Արքեպիսկոպոս Ֆլավիանոս (Գորոդեցկի) (21 փետրվարի, 1898 – 10 նոյեմբերի, 1901)
* Արքեպիսկոպոս Ալեքսի (Օպոցկի) (նոյեմբերի 10, 1901 - հուլիսի 1, 1905)
* Արքեպիսկոպոս Նիկոլայ (Նալիմով) (հուլիսի 1, 1905 - հունիսի 9, 1906)
* Արքեպիսկոպոս Նիկոն (Սոֆիայի) (9 հունիսի, 1906թ. – սպանվել է 1908 թվականի մայիսի 28-ին)
* Արքեպիսկոպոս Իննոկենտիոս (Բելյաև) (դեկտեմբերի 7, 1909 — † 9 սեպտեմբերի, 1913)
* Արքեպիսկոպոս Ալեքսի (Մոլչանով) (4 հոկտեմբերի, 1913 — 20 մայիսի, 1914)
* Արքեպիսկոպոս Պիտիրիմ (Օկնով) (26 հունիսի 1914 - 23 նոյեմբերի 1915)
* Արքեպիսկոպոս Պլատոն (Ռոժդեստվենսկի) (5 դեկտեմբերի, 1915 - օգոստոսի 13, 1917)
### Կովկաս
* Արքեպիսկոպոս Պլատոն (Ռոժդեստվենսկի) (13 օգոստոսի, 1917 - 22 փետրվարի, 1918)
* Մետրոպոլիտ Կիրիլ (Սմիրնով) (ապրիլի 1, 1918 - ապրիլ 1920)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Православная богословская энциклопедия* Александра Павловича Лопухина, Т.IV. — Пг, 1903. — С. 716—750 (обзорная статья, таблица статистических данных на 1900 год, карта).
* Абашидзе З., Н. Т.-М., Бубулашвили Э., Павлиашвили К. Грузинский экзархат Русской Православной Церкви // Православная энциклопедия. — М., 2006. — Т. XIII: Григорий Палама — Даниель-Ропс. — С. 321-351. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-022-6.
* Philipp Ammon, *Georgien zwischen Eigenstaatlichkeit und russischer Okkupation. Die Wurzeln des Konflikts vom 18. Jh. bis 1924. Neuauflage mit einem Nachwort von Uwe Halbach* (Frankfurt am Main: Verlag Vittorio Klostermann, 2019)

Կատեգորիա:Վրաստանը Ռուսական կայսրության կազմում
Կատեգորիա:Վրաց ուղղափառ եկեղեցի