Կալիֆոռնիական որդ

**Կալիֆոռնիական որդ** կամ կոմպոստային (), փոքրիկ մազաշատ որդերի տեսակ է, որը պատկանում է սակավախոզաններին՝ ()։։ Տեսակային անվանումը՝ () նշանակում է «վատ հոտ ունեցող», ինչը կապված է այդ որդի մարմնից արձակվող յուրահատուկ և տհաճ հոտի հետ։ Դրանք էպիգեային են, գետնամակերևութային, հիմնականում ապրում են օրգանական նյութերի վերին շերտերում և հազվադեպ են հանդիպում հողի մեջ։ Այս հատկանիշով նման են անձրևաորդերին՝ ()։

### Ստեղծման պատմություն
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում այս որդը ինտենսիվորեն մշակվել է 1950-ական թվականներին, որտեղից էլ առաջացել է դրա առևտրային անվանումը։ Այն ստացվել է ամերիկացի Թոմաս Ջեյսոն Բարեթի (1884 – 1975 թ․թ․) երկարատև աշխատանքի արդյունքում։ Նա Միացյալ Նահանգներում արդյունաբերական որդաբուծության հիմնադիրն է։

Կալիֆոռնիական որդերի նախնին սովորական գոմաղբի որդն է։ Միացյալ Նահանգներում այս տեխնոլոգիապես ընդունելի որդերի տեսակը հիմք է հանդիսացել բուծման աշխատանքների համար, որոնց ընթացքում 1959 թվականին բուծվել է կարմիր կալիֆոռնիական որդը։

Իր բնօրինակ վայրի նախորդներից տարբերվող տեսակն ունի բազմանալու ունակություն այգու մարգերում առանց որևէ շենքի կամ ջերմոցների։ Այն բաց երկնքի տակ տալիս է 18-26 անգամ ավելի սերունդ մեկ մշակության ցիկլի ընթացքում և 512 անգամ ավելի՝ փակ ջերմոցային պայմաններում, մինչդեռ վայրի ազգականները տալիս են միայն 4-6 անգամ ավելի սերունդ։ 
Անողնաշարավոր է, ինչպես նաև մնացած բոլոր որդերը և իր կյանքի տևողությունը հասնում է մինչև 16 տարի։ Կալիֆոռնիական որդերը չեն սիրում ոչ շատ սառը ոչ էլ շատ տաք օդ (40°С — ից բարձր)։ Ամենանորմալ ջերմաստիճանը իրենց բազմանալու և կենսահումուսի առաջացման համար 19 — ից 20°С է։

### Նկարագրություն
Կալիֆոռնիական որդը կարմրա-շագանակագույն է, մարմնի վրա ունի փոքր օղակներ և դեղնավուն պոչ։ Նրա յուրաքանչյուր հատվածի վրա կան խոզանների նման մազիկներ՝ սետաներ՝ (), որոնք բարակ, կոշտ մազանման ձևավորումներ են, գտնվում են որդերի մարմնի յուրաքանչյուր հատվածի վրա։ Դրանք ծառայում են որպես շարժման և ամրացման օժանդակ կառուցվածքներ, երբ որդը սողում է հողի միջով։
() տեսակը ծագումով Եվրոպայից է, սակայն հատուկ կամ պատահական կերպով ներմուծվել է բոլոր մայրցամաքներ՝ բացի Անտարկտիդայից։

Այս որդն ունի յուրահատուկ բնական պաշտպանական համակարգ՝ իր մարմնային խոռոչի հեղուկում ()։ Այնտեղի բջիջները՝ coelomocytes, արտադրում են սպիտակուց՝ լիզենին (), որը թունավոր է և ունակ է ծակել ու քանդել ներխուժող բջիջները։ 
Լիզենինը հատկապես ազդում է այն բջիջների վրա, որոնց թաղանթներում շատ է սֆինգոմիելինը։ Այն կարող է վնասել նաև որոշ բակտերիաներ, օրինակ՝ (), որը գրամ-դրական ձվաձև բակտերիաների տեսակ է և լայնորեն կիրառվում է գյուղատնտեսության և այգեգործության ոլորտներում՝ որպես կենսապարարտանյութերի բաղադրիչ։ Սա հողի մեջ հանդիպող ամենամեծ բակտերիաներից մեկն է, թեև նրա ազդեցության ուղին ամբողջությամբ հայտնի չէ։ 

Որդի մարմնի երկարությունը կազմում է  6-ից 10 սանտիմետր։ Մարմինը կազմված է 105 հատվածից (սեգմենտից), և յուրաքանչյուր հատվածում առկա է մանուշակագույն օղակ։ Մարմնի գույնը կարմրավուն է։ Համեմատած որդերի այլ տեսակների հետ՝ կոմպոստային որդը  շատ շարժուն է և վտանգի դեպքում անմիջապես փորձում է փախչել։
thumb|right|300px|Որդերի բեղմավորման մեխանիզմ

### Բազմացում
Կալիֆոռնիական որդը  () ևս հերմաֆրոդիտ է, այսինքն՝ ունի միաժամանակ և արական և իգական սեռական օրգաններ։ Սովորաբար բազմացումը տեղի է ունենում երկու որդերի փոխադարձ կցման միջոցով, հնարավոր է նաև ինքնաբեղմնավորում։

Երկու որդերը միանում են իրենց կլիտելումներով։ Կլիտելումը () որդերի և տզրուկների մարմնի առաջային հատվածում գտնվող հաստացած, գեղձային և չմարմնավորված հատված է, որը արտադրում է թանձր, լորձանման պատյան՝ ձվերի համար։ Այն տեղակայված է մարմնի առաջային մասում՝ 14-րդից մինչև 17-րդ հատվածների (սեգմենտների) միջև։ Դրանք տեսանելի են դառնում միայն բազմանալու ընթացքում։ Զուգավորման ժամանակ նրանք միմյանց փոխանցում են սերմնահեղուկ։ Այնուհետև երկու որդերն էլ արտադրում են բոժոժներ, որոնցից յուրաքանչյուրում տեղադրվում է մի քանի ձու։
Բոժոժներն ունեն կիտրոնի ձև։ Սկզբում ունեն բաց դեղնավուն գույն, իսկ զարգանալուն զուգընթաց նրանց գույնը հասնում է շագանակագույնի։ Դրանք տեսանելի են անզեն աչքով։
25°C պայմաններում մոտ 3 շաբաթ հետո ()-ի ձագերը դուրս են գալիս բոժոժից։

Որդի սեռական հասունացումը կարելի է որոշել նրա օղակով՝ կլիտելումներով։ Թեև կալիֆոռնիական որդերը հերմաֆրոդիտ են (ունեն թե արական, թե իգական սեռական օրգաններ), բազմացման համար անհրաժեշտ են երկու տեսակի առանձնյակներ։

### Տարածվածություն
Կոմպոստային որդը հիմնականում ապրում է քայքայված բույսերի տակ՝ օրինակ՝ կոմպոստի կամ գոմաղբի կույտերում, ինչպես նաև մարգագետիններում։

### Կիրառություն
Տեսակն օգտագործվում է վերմիկոմպոսացման մեջ, որը օրգանական նյութերի քայքայման արդյունք է և ստացվում է տարբեր տեսակների որդերի՝ սովորաբար կարմիր որդերի, սպիտակ որդերի և այլ ցեցային որդերի միջոցով։ Այս գործընթացի արդյունքում առաջանում է խառնուրդ՝ բաղկացած քայքայվող բուսական կամ սննդային թափոններից, անկողնային (ծածկույթային) նյութերից և որդերի արտազատումներից՝ այսինքն՝ վերմիկաստից։

Այս գործընթացը կոչվում է վերմիկոմպոստացում, իսկ որդերի բուծումն այս նպատակով՝ որդաբուծություն կամ վերմիկուլտուրա։ (օրգանական պարարտանյութի) արտադրության մեջ։
thumb|right|300px|Կալիֆոռնիական որդի մարմնի կառուցվածքը

### Որդաբուծություն
Որդերի բուծումը կատարվում է կենցաղային, գյուղատնտեսական կամ արդյունաբերական Նպատակներով։ Դրանք օգտագործվում են կոմպոստացման, հողի բարելավման կամ սպիտակուցային զանգված ստանալու համար, ինչպես նաև թույլ է տալիս վերամշակել տարբեր տեսակի օրգանական թափոններ՝ վերածելով բարձրորակ էկոլոգիապես մաքուր պարարտանյութի՝ կենսահումուսի: Բացի այդ, որդերի բերրիության շնորհիվ, կարելի է մեծացնել դրանց կենսազանգվածը՝ որպես կերային հավելումներ օգտագործելու համար գյուղատնտեսական կենդանիների և թռչունների սննդակարգում:

Որդեր բուծելու համար կոմպոստը պատրաստվում է տարբեր օրգանական թափոններից՝ գոմաղբ, հավի գոմաղբ, ծղոտ, թեփ, ընկած տերևներ, մոլախոտեր, ծառերի և թփերի ճյուղեր, վերամշակող արդյունաբերության թափոններ, բանջարեղենի պահեստավորում և այլն: Կոմպոստի շրջակա միջավայրի պայմանները օպտիմալացնելուց հետո որդերը տեղադրվում են կոմպոստի մեջ: 2-3 ամիս անց բազմապատկված որդերը նմուշառվում են ստացված կենսահումուսից:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պարարտանյութեր
Կատեգորիա:Օղակավոր որդեր
Կատեգորիա:Օրգանական արարտանյութեր