Շի Լան

**Շի Լանգ** (հին չինարեն` 施琅, ) կամ  **Մարքիզ Ջինհայ**, որը նաև հայտնի է որպես **Սեկոե** կամ **Սեգո**, չինացի ծովակալ, ով ծառայել է Մինգ և Ցին դինաստիաների օրոք 17-րդ դարում։ Նա Ցին նավատորմի գլխավոր հրամանատարն էր, որը 1660-ականներին ոչնչացրեց Չժեն Չենգոնգի ժառանգների իշխանությունը և գլխավորեց Չժենգ ընտանիքի Թուննինգ թագավորության նվաճումը Թայվանում 1683 թվականին: Հետագայում Շինը կառավարում էր Թայվանի մի մասը՝ որպես մարքիզ։

## Վաղ կյանք և գործունեություն
Շի Լանը ծնվել է նշանավոր տոհմից Ֆուջիանում, 1621 թվականին։ Նա իր երիտասարդության տարիներին սովորել է ռազմավարություն և հատկապես հմտացել է ռազմածովային պատերազմում: Նա հայտնի էր նաև իր ուժով, կատաղությամբ և մարտական հմտություններով։ Կանգսի կայսրը մի անգամ նկարագրել է նրան որպես կատաղի մարտիկի, ով նաև շատ հմուտ էր ռազմական հրամանատարության հմտությունների մեջ, սակայն նա կոպիտ մարդ էր, ով չուներ տարրական վարք և քաղաքավարություն: Հոր հետ  մի շարք աննշան գործողությունների դեմ պայքարելուց հետո նա միացավ Չժեն Չժիլունգի ծովային նավատորմին՝ որպես կապիտան: Շի Լանը ծառայել է 1640-ականների սկզբի Չժենգ ընտանիքի նավատորմում, որտեղ, ըստ երևույթին, տեսել է որոշակի կոնֆլիկտ Չժեն Չժիլոնի որդու՝ Չժեն Չենգունի հետ: Երբ 1646 թվականին Շին հեռացավ Ցին կայսրությունից, Չժեն Չենգոնգը սպանեց Շիի հորը, եղբորը և որդուն։

## Քարոզարշավ Չժենգ ընտանիքի դեմ
Ցինի կառավարիչները Շի Լանին գնահատել են նրա մեծ ծովային փորձի և Արևելյան Ասիայի խոշոր առևտրային նավահանգիստներում նրա կապերի համար: Նա ուղեկցեց արքայազն Ջիդուին ( Ջիրգալանգի որդի) 1656 թվականին Ֆուջիան արշավախմբի ժամանակ և ստացավ գեներալ-բրիգադի օգնականի կոչում։ Չժենգ ընտանիքի դեմ 1663 թվականի արշավում նա հրամայեց հոլանդական նավերին և մարդկանց հետևել Ցինի հաղթանակներին։ 1668 թվականին նա ներկայացրեց Մինգ դինաստիային Թայվանից և Պեսկադորներից (Պենգու) քշելու ծրագիր, սակայն առաջարկը չօգտագործվեց: Նա պաշտոն ստացավ Կայսերական թիկնազորում և կցվեց Չինաստանի սահմանամերձ դեղին դրոշին։

## Թայվանի նվաճում
1681 թվականին, երեք ֆեոդատորների ապստամբությունից հետո, Կանսի կայսրը հնարավոր առաջնորդ փնտրեց Թայվանի դեմ դեսանտային գործողության համար: Հետևելով Լի Գուանգդիի խորհրդին՝ նա ընտրեց Շի Լանին։ Շի Լանը պնդում էր, որ անկախ հրամանատարություն ունենա, այլ ոչ թե Յաո Քիշենգի ՝ Ֆուջիանի գլխավոր նահանգապետի հետ: 1683 թվականի հուլիսի 8-ին, լայնածավալ նախապատրաստությունից հետո, Շի Լանը ղեկավարեց 300 ռազմանավ և 20,000 զինվորական ուժեր Տոնգշանից (Ֆուջիան): Հուլիսի 16–17-ին նա հաղթեց Չժենգ ընտանիքի առաջատար ռազմածովային հրամանատար Լյու Գուոքսուանին Պեսկադորների մոտ տեղի ունեցած խոշոր բախման ժամանակ։ Սեպտեմբերի 5-ին Շի Լանը ստացավ Չժենգ Քեշուանգի՝ հանձնվելու առաջարկը։ Հոկտեմբերի 3-ին նա հասավ Թայվան և պաշտոնապես ձեռք բերեց Լիու Գուոքսուանի և Չժեն Կեշուանգի կապիտուլյացիան։

Այս հաջող արշավից հետո Շի Լանը վերադարձավ Չինաստանի մայրցամաք և քրտնաջան աշխատեց համոզելու Կանսի կայսրին՝ Թայվանը դարձնել Չինաստանի ճանաչված տարածքի մաս: Այդ ժամանակ Ցինի կառավարությունում շատերի մեջ ընդդիմություն կար Թայվանի բռնակցման դեմ՝ պնդելով, որ դրա պահպանումը տնտեսական բեռ կդառնա կայսրության համար: Այնուամենայնիվ, Կանգսի կայսրը ընդունեց Շի Լանի տեսակետները, և 1684 թվականին Թայվանը բաժանվեց երեք շրջանների և հաստատվեց որպես Ֆուցզյան նահանգի պրեֆեկտուրա։

Շի Լանը հայտարարվել է «Ծովերում խաղաղություն պահպանող գեներալ» () և նրան տրվել է մարքիզայի ժառանգական կոչումը։ Իր իսկ խնդրանքով նրան հատուկ տրվել է պատվավոր սիրամարգի փետուր կրելու արտոնություն։ Շի Լանը շարունակեց իր պաշտոնը Ֆուջիանում՝ իր շահի համար խլելով հարավային Թայվանի զարգացած հողերի գրեթե կեսը: Շին ամեն տարի դրամական ռեսուրսներ էր կորզում ինչպես հարուստ, այնպես էլ աղքատ տեղական համայնքներից և հաստատում քաղաքականություն, որը միտումնավոր նպատակ ուներ մեկուսացնել Թայվանը Ցին կայսրության մնացած մասից: Թեև հետագայում նրան մեղադրեցին ամբարտավանության մեջ, 1688 թվականին Կանսի կայսրը Պեկինում ընդունեց Շի Լանին և թույլ տվեց նստել կայսրերի հետ։Շի Լանը վերադարձավ Ֆուջյան և այնտեղ պաշտոնավարեց մինչև իր մահը՝ 1696 թվական։

## Ժառանգություն

Շի Լանին հետմահու տրվել է «Սյանճուան» (), և ժառանգորդի կրտսեր դաստիարակի կոչումը: 1732 թվականին նրա անունը դրվել է պաշտամունքի համար ականավոր պետական գործիչների տաճարում։ Նրա որդիներից մեկը ստացել է ծովակալի կոչում, իսկ մյուսը պետական պաշտոնյա էր: Շի ընտանիքին տրվել է հատուկ արտոնություն՝ թաղելու իրենց նախնիների գերեզմանատանը Ցզինցզյանում, այլ ոչ թե Բաններների հողերում, ինչպես դա եղավ այլ Բաններմենների դեպքում:

Թեև հայտնի է իր ռազմական նվաճումներով, Շի Լանը շարունակում է մնալ հակասական դեմք ժամանակակից Չինաստանում: Նա ընդհանուր առմամբ դատապարտվում է որպես դավաճան գործիչ, ով լքել է Մինգի հավատարիմ գործը Ցինի համար։ Որպես հեռացող, նրա սխրագործությունները հիմնականում նսեմացվել են ինչպես Թայվանի, այնպես էլ Չինաստանի կառավարությունների կողմից, և նա Թայվանում հիշվում է որպես նվաճող և դաժան կառավարիչ:

## Ժողովրդական մշակույթում
Շի Լանը հայտնվում է որպես թույլ կերպար Լուի Չայի *«Եղնիկներն ու կաթսան»* ուսյայի վեպում: Վեպում Կանգսի կայսրը հրամայեց Շի Լանին օգնել գլխավոր դերակատար Վեյ Սյաոբաոյին միստիկ վիշապի պաշտամունքը ոչնչացնելու գործում։ Պենգհուի ճակատամարտը, որում Շի Լանը առաջնորդեց Ցինի նավատորմը դեպի Թուննինգ թագավորության ուժերի նկատմամբ հաղթանակի, նույնպես հիշատակվում է հետագա գլուխներում։

## Տես նաև
*Շի Շիլուն՝ Շի Լանգի որդին
*Յաո Քիշենգ՝ Թայվան ներխուժման մեկ այլ մասնակից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապրիլի 22 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 7 ծնունդներ
Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքական գործիչներ