Կրոնագիտություն

**Կրոնագիտություն**, որը նաև հայտնի է որպես **կրոնի ուսումնասիրություն**, կրոնի ուսումնասիրություն է պատմական կամ գիտական ​​տեսանկյունից: Չկա կոնսենսուս այն մասին, թե ինչն է որակվում որպես կրոն, և դրա սահմանումը խիստ վիճելի է: Այն նկարագրում, համեմատում, մեկնաբանում և բացատրում է կրոնը՝ ընդգծելով էմպիրիկ, պատմականորեն հիմնված և միջմշակութային հեռանկարները:

Մինչ աստվածաբանությունը փորձում է հասկանալ տրանսցենդենտալը կամ գերբնականը ավանդական կրոնական պատմությունների համաձայն, կրոնական ուսումնասիրությունները ավելի գիտական ​​և օբյեկտիվ մոտեցում են ցուցաբերում՝ անկախ որևէ կրոնական տեսակետից: Այսպիսով, կրոնական ուսումնասիրությունները հիմնվում են բազմաթիվ ակադեմիական առարկաների և մեթոդաբանությունների վրա, ներառյալ մարդաբանությունը, սոցիոլոգիան, հոգեբանությունը, փիլիսոփայությունը և կրոնի պատմությունը:

Կրոնական ուսումնասիրությունները սկիզբ են առել 19-րդ դարի Եվրոպայում, երբ ծաղկել էր Աստվածաշնչի գիտական ​​և պատմական վերլուծությունը, երբ հինդուիստական ​​և բուդդայական hոգևոր տեքստերը առաջին անգամ թարգմանվեցին եվրոպական լեզուներով: Վաղ ազդեցիկ գիտնականների թվում էին Ֆրիդրիխ Մաքս Մյուլերը Անգլիայում և Կորնելիս Պետրուս Տիելեն Նիդեռլանդներում։ Այնուամենայնիվ, Մաքս Մյուլլերը լեզվաբան էր, ոչ թե կրոնագիտության պրոֆեսոր, մինչդեռ Կորնելիս Թիելը եղել է կրոնագիտության մասնագետ: Այսօր կրոնագիտությունը ակադեմիական առարկա է, որը կիրառվում է ողջ աշխարհի գիտնականների կողմից։ Իր վաղ տարիներին այն հայտնի էր որպես «համեմատական ​​կրոն» կամ կրոնի գիտություն, իսկ Միացյալ Նահանգներում կան մարդիկ, ովքեր այսօր գիտեն նաև որպես «Կրոնի պատմություն» (կապված մեթոդաբանական ավանդույթների հետ, որոնք վերագրվում են ընդհանուր առմամբ Չիկագոյի համալսարանին, և մասնավորապես Միրչա Էլիադին` 1950-ականների վերջից մինչև 1980-ականների վերջը):

Կրոնագիտության գիտնական Ուոլթեր Քեփսը նկարագրեց կարգապահության նպատակը որպես «կրոնի առարկայի վերաբերյալ հարցումներ ուղղորդելու և վարելու ուսուցում և պրակտիկա»։ Միաժամանակ, Քեփսը նշել է, որ դրա մյուս նպատակն էր օգտագործել «հետազոտության սահմանված եղանակներ և մեթոդներ՝ կրոնի թեման հասկանալի դարձնելու համար»։ Կրոնագիտության գիտնական Ռոբերտ Ա. Սեգալը կարգապահությունը բնութագրեց որպես «թեմա», որը «բաց է բազմաթիվ մոտեցումների համար», և, հետևաբար, այն «չի պահանջում ոչ տարբերակիչ մեթոդ, ոչ էլ տարբերակիչ բացատրություն՝ կարգապահական կարգավիճակի արժանի լինելու համար»։

Ոլորտում գործող տարբեր գիտնականներ ունեն տարբեր հետաքրքրություններ և մտադրություններ. ոմանք, օրինակ, ձգտում են պաշտպանել կրոնը, իսկ մյուսները փորձում են բացատրել այն, իսկ մյուսները ցանկանում են օգտագործել կրոնը որպես օրինակ՝ ապացուցելու իրենց սեփական տեսությունը։ Կրոնագիտության որոշ գիտնականներ հետաքրքրված են հիմնականում ուսումնասիրելով այն կրոնը, որին նրանք պատկանում են։ Այլ գիտնականներ ավելի անաչառ մոտեցում են ցուցաբերում և լայնորեն ուսումնասիրում են պատմական փոխհարաբերությունները բոլոր հիմնական կրոնական գաղափարախոսությունների միջև պատմության ընթացքում՝ կենտրոնանալով ընդհանուր նմանությունների, այլ ոչ թե տարբերությունների վրա։ Կրոնագետները պնդում են, որ առարկայի ուսումնասիրությունը օգտակար է անհատների համար, քանի որ այն նրանց կտրամադրի գիտելիքներ, որոնք տեղին են միջանձնային և մասնագիտական ​​համատեքստերում՝ ավելի ու ավելի գլոբալացված աշխարհում։ Նաև պնդում են, որ կրոնի ուսումնասիրությունը օգտակար է աղանդավորական լարվածությունը և կրոնական բռնությունը գնահատելու և հասկանալու համար։

## Ստուգաբանություն
«Կրոն» տերմինը ծագել է լատիներեն «religio» սունից, որը ձևավորվել է երեք բառակապակցություններից մեկից՝ relegere (մշտապես վերադառնալ/ուշադիր հետևել), religare (կապել իրեն [վերադարձնել]) և reeligere (կրկին ընտրել): Այս երեք տարբեր պոտենցիալ իմաստների պատճառով միայն ստուգաբանական վերլուծությունը չի լուծում կրոնի սահմանման երկիմաստությունը, քանի որ յուրաքանչյուր բայ մատնանշում է կրոնի ըմբռնման տարբեր պատկերացումները: Միջնադարում «կրոնական» տերմինն օգտագործվում էր որպես գոյական՝ նկարագրելու մեկին, ով միացել էր վանական միաբանությանը («կրոնական»)։

## Կրոնի սահմանում

Կրոնագիտության պատմության ընթացքում «կրոն» տերմինը սահմանելու բազմաթիվ փորձեր են եղել: Դրանցից շատերը եղել են միաձույլ՝ ձգտելով որոշել հիմնական, էական տարրը, որը կիսում են բոլոր կրոնները, որը կարող է օգտագործվել «կրոնը» որպես կատեգորիա սահմանելու համար, և որը պետք է անհրաժեշտ լինի, որպեսզի ինչ-որ բան դասակարգվի որպես «կրոն»: Կան մոնոթետիկ սահմանման երկու ձևեր. առաջինը նյութական է, որի նպատակը կրոնի առանցքում գտնվող որոշակի հենքի ճանաչումն է, օրինակ՝ Աստծո կամ աստվածների նկատմամբ հավատը, կամ ուժի վրա կենտրոնացումը։ Երկրորդը ֆունկցիոնա է, ձգտում են սահմանել «կրոնը» այն առումով, թե ինչ է այն անում մարդկանց համար, օրինակ՝ սահմանելով այն փաստարկով, որ այն գոյություն ունի մահից վախը մեղմելու, համայնքը միավորելու կամ մի խմբի վերահսկողությունը մյուսի նկատմամբ ուժեղացնելու համար։ Սահմանման այլ ձևերը պոլիթետիկ են՝ ստեղծելով կրոնին բնորոշ հատկանիշների ցանկ: Այս սահմանման մեջ չկա որևէ հատկանիշ, որը պետք է ընդհանուր լինի կրոնի բոլոր ձևերում։

Հետագա բարդություններ է առաջացնում այն ​​փաստը, որ կան տարբեր աշխարհիկ աշխարհայացքներ, ինչպիսիք են ազգայնականությունը և մարքսիզմը, որոնք կրում են շատ նույն հատկանիշները, որոնք սովորաբար կապված են կրոնի հետ, բայց հազվադեպ են իրենց համարում կրոնական։

Ընդհակառակը, կրոնագիտության այլ գիտնականներ պնդում են, որ կարգը պետք է ընդհանրապես մերժի «կրոն» տերմինը և դադարեցնի այն սահմանելու փորձերը։ Այս տեսանկյունից, «կրոնը» համարվում է արևմտյան հայեցակարգ, որը պարտադրվել է այլ մշակույթների՝ ինտելեկտուալ իմպերիալիզմի ակտի արդյունքում։ Կրոնագիտության գիտնական Ռասել Տ. ՄակԿչյունի համաձայն, «մի շարք ժողովուրդներ, որոնց մենք ուսումնասիրում ենք այս կատեգորիայի միջոցով, ընդհանրապես չունեն նմանատիպ տերմին կամ հասկացություն»: Սանսկրիտի նման լեզուներում, օրինակ, «կրոն» բառ չկա:

## Մտավոր հիմք և նախապատմություն
Կրոնագիտությունը Նիդերլանդներում ինքնին ոլորտ դարձավ՝ 1876թ.-ին հրապարակելով այսպես կոչված «դուպլեքս օրդո» օրենքը: Մինչ այդ, մի քանի կարևոր մտավոր գործիչներ կրոնն ուսումնասիրեցին տարբեր տեսանկյուններից: Այդ գործիչներից մեկը հայտնի պրագմատիկ Վիլյամ Ջեյմսն էր։ Նրա 1902 թվականին թողարկված Գիֆորդի դասախոսությունները և «Կրոնական փորձառության տարատեսակները» գիրքը կրոնը քննում էր հոգեբանական-փիլիսոփայական տեսանկյունից և մինչ օրս ազդեցիկ է: Նրա «Հավատալու կամքը» էսսեն պաշտպանում է հավատքի ռացիոնալությունը:

Մաքս Վեբերը կրոնը ուսումնասիրել է տնտեսական տեսանկյունից իր ամենահայտնի աշխատանքում՝ «Բողոքական էթիկան և կապիտալիզմի ոգին» (1904–1905), նրա ամենահայտնի աշխատությունը։ Որպես սոցիոլոգիայի խոշոր գործիչ, նա, անկասկած, ազդել է ավելի ուշ կրոնի սոցիոլոգների վրա։ Էմիլ Դյուրկհայմը նույնպես շարունակական ազդեցություն ունի որպես սոցիոլոգիայի հայրերից մեկը: Նա իր «Ինքնասպանություն» աշխատության մեջ ուսումնասիրել է բողոքական և կաթոլիկ վերաբերմունքն ու վարդապետությունը ինքնասպանության վերաբերյալ: 1912 թվականին նա հրատարակեց կրոնի մասին իր ամենահիշարժան աշխատությունը՝ «Կրոնական կյանքի տարրական ձևերը»։

## Պատմություն
Կրոնի ընդհանուր ուսումնասիրության նկատմամբ հետաքրքրությունը ծագել է առնվազն Հեկատեոս Միլեթացուց (մ.թ.ա. մոտ 550 – մ.թ.ա. մոտ 476) և Հերոդոտոսից (մ.թ.ա. մոտ  484 – մ.թ.ա. մոտ 425 թ.): Հետագայում՝ միջնադարում, իսլամական գիտնականներ, ինչպիսին Իբն Հազմն էր (մ.թ. 1064 թ.) ուսումնասիրեցին պարսկական, հրեական, քրիստոնեական և հնդկական կրոնները, ի թիվս այլոց։ Կրոնի առաջին պատմությունը եղել է «Կրոնական և փիլիսոփայական աղանդների մասին տրակտատը» (մ.թ. 1127 թ.), որը գրվել է մահմեդական գիտնական Մուհամմադ ալ-Շահրաստանիի կողմից։ Պետրոս Մեծը, նույնպես աշխատելով տասներկուերորդ դարում, ուսումնասիրեց իսլամը և հնարավոր դարձրեց Ղուրանի լատիներեն թարգմանությունը:
Չնայած կրոնի ուսումնասիրության նկատմամբ երկարատև հետաքրքրությանը, Կրոնագիտության ակադեմիական առարկան համեմատաբար նոր է: Քրիստոֆեր Փարթրիջը նշում է, որ «առաջին պրոֆեսորական պաշտոնները հաստատվել են դեռևս տասնիններորդ դարի վերջին քառորդում»։

Տասնիններորդ դարում կրոնի ուսումնասիրությունը կատարվում էր գիտության աչքերով։ Մաքս Մյուլլերը Օքսֆորդի համալսարանի համեմատական ​​բանասիրության առաջին պրոֆեսորն էր՝ հատուկ նրա համար ստեղծված ամբիոն։ Կրոնի գիտության ներածությունում (1873) նա գրել է, որ «նրանց պարտականությունն է, ովքեր իրենց կյանքը նվիրել են աշխարհի հիմնական կրոնների ուսումնասիրությանը իրենց բնօրինակ փաստաթղթերում, և ովքեր գնահատում և հարգում են այն ցանկացած ձևով, որը կարող է ներկայանալ, տիրանալ այս նոր տարածքին՝ հանուն ճշմարիտ գիտության»:

Հիմնական գիտնականներից շատերը, ովքեր օգնեցին հաստատել կրոնի ուսումնասիրությունը, իրենց համարում էին ոչ թե որպես կրոնագիտության գիտնականներ, այլ աստվածաբաններ, փիլիսոփաներ, մարդաբաններ, սոցիոլոգներ, հոգեբաններ և պատմաբաններ։

Փարթրիջը գրում է, որ «քսաներորդ դարի երկրորդ կեսին կրոնի ուսումնասիրությունը դառնում էր ակադեմիական հետազոտության նշանավոր և կարևոր ոլորտ»: Նա նշում է տասնիններորդ դարի էմպիրիզմի նկատմամբ աճող անվստահությունը և ոչ քրիստոնեական կրոնների և հոգևորության նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը, որը զուգորդվում է հասարակագետների և կրոնագետների աշխատանքի սերտաճմամբ, որպես կրոնագիտության աճի գործոններ:

Ամենավաղ ակադեմիական հաստատություններից մեկը, որտեղ կրոնագիտությունը ներկայացվում էր որպես առանձին առարկա, Համալսարանական քոլեջ Իբադանն էր, այժմ՝ Իբադանի համալսարանը, որտեղ Ջեֆրի Փերինդերը 1949 թվականին նշանակվեց կրոնագիտության դասախոս։

1960-1970-ական թվականներին «կրոնագիտություն» տերմինը սովորական դարձավ, և այդ ոլորտի նկատմամբ հետաքրքրությունը մեծացավ։ Հիմնադրվեցին նոր բաժիններ և հիմնվեցին կրոնագիտության ազդեցիկ ամսագրեր (օրինակ՝ «Կրոնագիտություն և կրոն» ամսագրերը։ «Կրոնի ուսումնասիրության մոտեցումներ» գրքում Նինյան Սմարթը գրել է, որ «անգլիախոս աշխարհում [կրոնական ուսումնասիրությունները] հիմնականում սկսվում են 1960-ականներից, թեև մինչ այդ կային այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են «կրոնի համեմատական ​​ուսումնասիրությունը», «կրոնի պատմությունը», «կրոնի սոցիոլոգիան» և այլն:

1980-ականներին և՛ Բրիտանիայում, և՛ Ամերիկայում «ուսանողների դիմումների նվազումը և 1980-ականներին ռեսուրսների նվազումը հանգեցրին կրոնագիտության բաժինների վրա ազդող կրճատումների»: Ավելի ուշ, տասնամյակի ընթացքում, կրոնական ուսումնասիրությունները սկսեցին զարգանալ՝ կրոնական ուսումնասիրությունները այլ առարկաների հետ ինտեգրվելու և ուսումնական ծրագրերի ձևավորման արդյունքում, որոնք խառնում էին կարգապահությունը ավելի օգտակար ուսումնասիրության հետ:

Կրոնի փիլիսոփայությունը օգտագործում է փիլիսոփայական գործիքներ կրոնական պնդումներն ու վարդապետությունները գնահատելու համար: Արևմտյան փիլիսոփայությունը ավանդաբար օգտագործվում է անգլիախոս գիտնականների կողմից: (Որոշ այլ մշակույթներ ունեն իրենց փիլիսոփայական ավանդույթները, ներառյալ հնդկական, մուսուլմանական և հրեական): Կրոնի (արևմտյան) փիլիսոփայության կողմից դիտարկվող ընդհանուր խնդիրներն են Աստծո գոյությունը, հավատքը և ռացիոնալությունը, տիեզերագիտությունը և տրամաբանական հետևողականության տրամաբանական եզրակացությունները սուրբ տեքստերից:

Թեև փիլիսոփայությունը վաղուց օգտագործվել է կրոնական պնդումների գնահատման համար (օրինակ՝ Օգոստինոսի և Պելագիոսի բանավեճը սկզբնական մեղքի վերաբերյալ), տասնմեկերորդ դարում սխոլաստիկայի վերելքը, որը ներկայացնում էր «մտավոր կյանքում կարգուկանոնի որոնումը» (Ռասել, 170), ավելի լիարժեք ինտեգրեց արևմտյան փիլիսոփայական ավանդույթի ուսումնասիրությունը։

## Ակադեմիական առարկաներ կրոնագիտության շրջանակներում
Որոշակի համընկնումներ կան կրոնական ուսումնասիրությունների ենթակատեգորիաների և բուն կարգապահության միջև: Կրոնագիտությունը ձգտում է ուսումնասիրել կրոնական երևույթները որպես ամբողջություն, այլ ոչ թե սահմանափակվել դրանց ենթակատեգորիաների մոտեցումներով:

### Կրոնի մարդաբանություն
Կրոնի մարդաբանությունը հիմնականում վերաբերում է մարդու ընդհանուր հիմնական կարիքներին, որոնք կատարում է կրոնը: Կրոնի մշակութային մարդաբանությունը հիմնականում վերաբերում է կրոնի մշակութային ասպեկտներին: Կրոնների մշակութային մարդաբանին առաջնահերթ մտահոգություն են ներկայացնում ծեսերը, հավատալիքները, կրոնական արվեստը և բարեպաշտության սովորույթները։

### Կրոնի տնտեսագիտություն
Gallup-ի հարցումները ցույց են տվել, որ աշխարհի ամենաաղքատ երկրները կարող են լինել ամենակրոնականները: 2000 դոլարից ցածր միջին եկամուտ ունեցող երկրներից 95%-ը նշել է, որ կրոնը կարևոր դեր է խաղացել իրենց առօրյա կյանքում: Դրան հակադրվում է ամենահարուստ երկրների միջինը 47%-ը, որոնց եկամուտները գերազանցում են $25,000-ը (ԱՄՆ-ը խախտում է միտումը` կազմելով 65%)։ Սոցիալական գիտնականները ենթադրում են, որ կրոնը ֆունկցիոնալ դեր է խաղում (օգնում է մարդկանց հաղթահարել) ավելի աղքատ երկրներում։

### Կրոնի պատմություն

Կրոնների պատմությունը, անկախ դրանց պատմական նշանակությունից, չի առնչվում աստվածաբանական պնդումներին: Այս կարգապահության որոշ թեմաներ են կրոնական գործիչների պատմականությունը, իրադարձությունները և վարդապետական ​​հարցերի էվոլյուցիան։

### Միջկրոնական ուսումնասիրություններ
Միջկրոնական ուսումնասիրությունները զարգացող ակադեմիական ոլորտ է, որը կենտրոնացած է կրոնական խմբերի միջև փոխգործակցության վրա, ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով միջկրոնական երկխոսությամբ: Հատկապես 2010-ականներին աճեցին ամսագրերը և միջառարկայական կազմակերպման ջանքերը: Ոլորտի առանցքային անթոլոգիան միջկրոնական ուսումնասիրություններն է՝ Էբու Փաթելի, Ջենիֆեր Հոու Փիսի և Նոա Սիլվերմանի կողմից նոր դաշտի սահմանում։

### Գրական մոտեցումներ
Սուրբ տեքստերի ուսումնասիրության բազմաթիվ մոտեցումներ կան։ Այդ մոտեցումներից է տեքստը որպես գրական օբյեկտ մեկնաբանելը։ Այս մոտեցման մեջ հետաքրքրություն են ներկայացնում փոխաբերությունը, թեմատիկ տարրերը, հերոսների բնույթն ու շարժառիթները: Այս մոտեցման օրինակ է *«Աստված. կենսագրություն»*՝ Ջեք Մայլզի հեղինակությամբ։

### Նյարդաբանական մոտեցումներ
Տեմպորալ լոբեն, որը նաև անվանվել է ուղեղի «Աստծո կենտրոն», դարձել է հետաքրքրության առարկա (Ռամաչանդրան, գլուխ 9): Կրոնական փորձառության հետ կապված նյարդաբանական հայտնագործությունները դեռևս լայնորեն ընդունված կարգ չեն կրոնագիտության մեջ։ Գիտնականները SPECT սկաներ են օգտագործել քրիստոնյա խորհրդածողների և բուդիստ մեդիտատորների ուղեղի ակտիվությունը վերլուծելու համար, և հայտնաբերել, որ դրանց ակտիվությունը բավականին նման է:

### Կրոնի ծագում
«Կրոնի ծագում» հասկացությունը վերաբերում է կրոնական վարքի ի հայտ գալուն նախապատմության մեջ, մինչ գրավոր աղբյուրների գոյությունը։

### Կրոնի հոգեբանություն

Կրոնների հոգեբանությունը վերաբերում է կրոնական համայնքներում և գործիչների մեջ գործող հոգեբանական սկզբունքներին: Վիլյամ Ջեյմսի *«Կրոնական փորձառության տեսակները»* աշխատանքը վերլուծել է անձնական փորձը՝ հակադրելով այն կրոնի սոցիալական երևույթի հետ: Հոգեբանների համար կրոնների ոլորտում ուսումնասիրության թեմաներից են կրոնական փոխակերպման հոգեբանական բնույթը, կրոնական որոշումների կայացումը, կրոնը և երջանկությունը, ինչպես նաև կրոնական պնդումների գնահատման հոգեբանական գործոնները:

Զիգմունդ Ֆրեյդը հոգեբանության և կրոնի բնագավառում մեկ այլ գործիչ էր: Նա օգտագործեց իր հոգեվերլուծական տեսությունը՝ բացատրելու կրոնական հավատալիքները, սովորույթները և ծեսերը՝ արդարացնելու կրոնի դերը մարդկային մշակույթի զարգացման գործում։

### Կրոնի սոցիոլոգիա
Կրոնագիտության սոցիոլոգիան վերաբերում է կրոնի և հասարակության միջև դիալեկտիկական հարաբերությանը՝ կրոնական պրակտիկաները, պատմական հիմքերը, զարգացման գործընթացները, համընդհանուր թեմաները և կրոնի դերը հասարակությունում։ Առանձնահատուկ շեշտադրում կա կրոնի կրկնվող դերի վրա բոլոր հասարակություններում և արձանագրված պատմության ընթացքում: Կրոնի սոցիոլոգիան տարբերվում է կրոնի փիլիսոփայությունից նրանով, որ այն չի պատրաստվում գնահատել կրոնական համոզմունքների վավերականությունը, թեև բազմաթիվ հակասական դոգմաների համեմատության գործընթացը կարող է պահանջել այն, ինչ Պիտեր Լ. Բերգերը նկարագրել է որպես բնորոշ «մեթոդաբանական աթեիզմ»։ Մինչդեռ կրոնի սոցիոլոգիան լայնորեն տարբերվում է աստվածաբանությունից՝ ենթադրելով գերբնականի անվավերությունը, տեսաբանները հակված են ընդունել կրոնական պրակտիկայի սոցիալ-մշակութային իրականացումը:

Կրոնի սոցիոլոգիան նաև անդրադառնում է այն բանին, թե ինչպես է կրոնը ազդում հասարակության վրա՝ կապված այն դրական և բացասական կողմերի հետ, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ կրոնը խառնվում է հասարակությանը: Մարքսի նման տեսաբանն ասում է, որ «կրոնը ժողովրդի ափիոնն է»՝ այն գաղափարը, որ կրոնը դարձել է մարդկանց համար իրենց խնդիրները լուծելու միջոց: Առնվազն մեկ համապարփակ ուսումնասիրություն հերքում է այս գաղափարը։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ աշխարհիկ դեմոկրատիաները, ինչպիսիք են Ֆրանսիան կամ Սկանդինավիան, գերազանցում են ավելի շատ թեիստական ​​դեմոկրատիաներին հասարակության առողջության տարբեր չափորոշիչներով: Հեղինակները բացատրում են, որ «հրատապ հարցերը ներառում են այն պատճառները, թեիստական, թե ոչ թեիստական, որ բացառիկ հարուստ ԱՄՆ-ն այնքան անարդյունավետ է, որ շատ ավելի բարձր աստիճանի սոցիալական անհանգստություն է ապրում, քան պակաս կրոնական, ավելի քիչ հարուստ բարգավաճ ժողովրդավարությունները: Ընդհակառակը, ինչպե՞ս են վերջիններս հասնում բարձրագույն հասարակության առողջությանը, մինչդեռ կրոնական արժեքների կամ ինստիտուտների հետ կապված քիչ բան ունեն»։

### Օրենք և կրոն
Ֆոգելը հայտնում է, որ 1970-ականներին նոր «օրենք և կրոն» մոտեցումը աստիճանաբար իր ներդրումն է ունեցել կրոնագիտության մեջ: Մինչև 1983 թվականը ձևավորվեցին ավելի քան մեկ տասնյակ գիտական ​​կազմակերպություններ և կոմիտեներ, և գիտական ​​եռամսյակը, որն առաջին անգամ հրատարակվեց այդ տարի, իսկ Եկեղեցական իրավունքի ամսագիրը բացվեց 1999 թվականին։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում ամբողջ աշխարհում ստեղծվել են բազմաթիվ բաժիններ և կենտրոններ։ 2012 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ի իրավունքի և կրոնի հիմնական կազմակերպությունները ներառում էին 500 իրավագիտության դասախոս, 450 քաղաքագետ և բազմաթիվ այլ ոլորտների մասնագետներ, ինչպիսիք են պատմությունը և կրոնագիտությունը: 1985-ից 2010 թվականներին ոլորտում հրատարակվել են մոտ 750 գրքեր և 5000 գիտական ​​հոդվածներ։ Գիտնականները ոչ միայն կենտրոնացած են կրոնական ազատության կամ չհաստատման վերաբերյալ խիստ իրավական հարցերի վրա, այլ նաև կրոնների ուսումնասիրության վրա, քանի որ դրանք որակվում են դատական ​​զրույցների կամ կրոնական երևույթների իրավական ըմբռնման միջոցով: Փորձագետները դիտում են կանոնական իրավունքը, բնական իրավունքը և պետական ​​իրավունքը, հաճախ համեմատական ​​տեսանկյունից։  Մասնագետները ուսումնասիրել են արևմտյան պատմության թեմաները, որոնք վերաբերում են քրիստոնեությանը և արդարությանը և ողորմությանը, կանոնին և արդարությանը, կարգապահությանը և սիրուն։  Հետաքրքրությունների ընդհանուր թեմաները ներառում են ամուսնությունը և ընտանիքը, և մարդու իրավունքները։ Շարժվելով քրիստոնեությունից դուրս՝ գիտնականները դիտարկել են իրավունքի և կրոնի փոխհարաբերությունները օրենքի և կրոնի մեջ մահմեդական Մերձավոր Արևելքում, և հեթանոս Հռոմում։

### Կրոն և կինո
Կրոնի և կինոյի փոխհարաբերությունների մասին ամենավաղ լուրջ գրականությունը հայտնվել է կինոքննադատների, ինչպես օրինակ Ժան Էպշտեյնի աշխատանքներում 1920-ականներին։ Թեման մեծ ժողովրդականություն է վայելել ուսանողների շրջանում և նշվում է որպես առանձնահատուկ արդիականություն՝ հաշվի առնելով ֆիլմի տարածվածությունը ժամանակակից մշակույթում։ Գիտնականների մոտ կրոնի և կինոյի ուսումնասիրության մոտեցումները տարբեր են. Ֆունկցիոնալիստական ​​մոտեցումները, օրինակ, դիտում են ֆիլմը որպես մի վայր, որտեղ դրսևորվում է կրոնը, մինչդեռ աստվածաբանական մոտեցումները ֆիլմը դիտարկում են որպես Աստծո ներկայության արտացոլում ամեն ինչում։

## Մեթոդաբանություններ
Կրոնագիտության մեջ կիրառվում են մի շարք մեթոդաբանություններ։ Մեթոդաբանությունները հերմենևտիկա կամ մեկնաբանական մոդելներ են, որոնք ապահովում են կրոնական երևույթների վերլուծության կառուցվածքը։

### Ֆենոմենոլոգիա
Ֆենոմենոլոգիան «հավանաբար ամենաազդեցիկ մոտեցումն է 20-րդ դարում կրոնի ուսումնասիրության հարցում»: Այս տերմինն առաջին անգամ հանդիպում է գերմանական իդեալիզմի ազդեցիկ փիլիսոփա Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգելի «Հոգու ֆենոմենոլոգիա» աշխատության վերնագրում։ Ֆենոմենոլոգիան կիրառվել էր դեռևս շատ առաջ՝ որպես փիլիսոփայական մեթոդ՝ որպես դրա հիմնադիր Էդմունդ Հուսերլի կողմից բացահայտվելուց առաջ։ Կրոնի ֆենոմենոլոգիայի համատեքստում, այնուամենայնիվ, տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է Պիեռ Դանիել Շանթեփի դե լա Սոսայեն իր «Lehrbuch der Religiongeschichte» (1887) աշխատությունում։ Շանթեփիի ֆենոմենոլոգիան դասակարգում էր կրոնի նկատելի բնութագրերը, ինչպես կենդանաբանը կդասակարգեր կենդանիներին կամ միջատաբանը միջատներին:

Հուսերլի ազդեցությամբ «ֆենոմենոլոգիա» տերմինը սկսեց վերաբերվել ավելի բարդ մեթոդի, որը պահանջում էր ավելի շատ, քան պարզապես Շանտեպիեի փաստերի գրանցումը: Հուսերլը պնդում էր, որ գիտելիքի հիմքը գիտակցությունն է։  Նա հասկացավ, որ «որքան հեշտ է նախկին համոզմունքների և մեկնաբանությունների համար անգիտակցաբար ազդել մարդու մտածողության վրա, Հուսերլի ֆենոմենոլոգիական մեթոդը փորձում էր թողնել այս բոլոր ենթադրություններն ու մեկնաբանությունները»: Հուսերլը ներմուծեց «էիդետիկ տեսլական» տերմինը, որպեսզի նկարագրի դիտելու ունակությունը՝ առանց «նախնական համոզմունքների և մեկնաբանությունների», որոնք ազդում են ըմբռնման և ընկալման վրա:

Նրա մյուս հիմնական հայեցակարգային ներդրումը դարաշրջանի գաղափարն է՝ մի կողմ դնել մետաֆիզիկական հարցերը և երևույթներն ինքնին դիտարկել՝ առանց քննիչի կողմից որևէ կողմնակալության կամ պարտավորությունների: Դարաշրջանը, որը նաև հայտնի է որպես ֆենոմենոլոգիական կրճատում, ներառում է  երևույթին չեզոք դիրքորոշմամբ մոտենալը, այլ ոչ թե մեր հատուկ վերաբերմունքը: Այս կրճատումն իրականացնելիս, ինչ երևույթի էլ որ մենք մոտենում ենք, ընկալվում է ինպես որ այն կա, այլ ոչ թե մեր սեփական տեսանկյունից:

Կրոնագիտության ոլորտում ֆենոմենոլոգիական մեթոդի ժամանակակից ջատագովը Նինիան Սմարթն է։ Նա առաջարկում է, որ մենք պետք է կատարենք դարաշրջանը որպես միջմշակութային ուսումնասիրություններով զբաղվելու միջոց: Դրանով մենք կարող ենք վերցնել ուրիշի համոզմունքները, խորհրդանիշները, ծեսերը և այլն իրենց սեփական տեսանկյունից, այլ ոչ թե մերը պարտադրել նրանց: Մեկ այլ ավելի վաղ գիտնական, ով կիրառում է կրոնի ուսումնասիրության ֆենոմենոլոգիական մեթոդը, Գերարդուս վան դեր Լևն է: Իր «Կրոնը էության և դրսևորման մեջ» (1933) աշխատության մեջ նա ուրվագծում է, թե ինչպիսին պետք է լինի կրոնի ֆենոմենոլոգիան.
* Նախ, պնդում է վան դեր Լևը, կրոնի ուսանողը պետք է կրոնական երևույթները դասակարգի առանձին կատեգորիաների. զոհաբերություն, հաղորդություն, սուրբ տարածություն, սուրբ ժամանակ, սուրբ խոսք, տոներ և առասպել:
* Երկրորդ, գիտնականներն այնուհետև պետք է երևույթները ներառեն իրենց կյանքում: Այսինքն, նրանք պետք է կարեկցանքով (Einfühlung) փորձեն և հասկանան կրոնը ներսից: Կրոնագիտության գիտնականի կողմից ուսումնասիրված կյանքը, պնդում է վան դեր Լեուն, պետք է «իր տեղը ձեռք բերի հենց ուսանողի կյանքում, ով պետք է դա հասկանա իր ներքինից»:
* Երրորդ, վան դեր Լյովն ընդգծում է, հավանաբար, ֆենոմենոլոգիական հիմնարար սկզբունքը, այն է՝ դարաշրջանը, արժեքային դատողությունների կասեցումը և չեզոք դիրքորոշման ընդունումը։
* Չորրորդ, գիտնականները պետք է հստակեցնեն ցանկացած ակնհայտ կառուցվածքային հարաբերություններ և իմաստավորեն տեղեկատվությունը: Դրանով նրանք շարժվում են դեպի ամբողջական ըմբռնում, թե ինչպես են կրոնի տարբեր ասպեկտները կապված և գործում միասին:
* Հինգերորդ, սա բնականաբար հանգեցնում է մի փուլի, որտեղ «այս բոլոր գործողությունները, որոնք ձեռնարկվում են միասին և միաժամանակ, կազմում են իսկական ըմբռնում. քաոսային և համառ «իրականությունը» այսպիսով դառնում է դրսևորում, հայտնություն» (էիդետիկ տեսլական):
* Վեցերորդը, այսպիսով ձեռք բերելով այս ընդհանուր ըմբռնումը, շարունակական անհրաժեշտություն կա համոզվելու, որ այն համընկնում է այլ առարկաների արդի հետազոտությունների հետ, ինչպիսիք են հնագիտությունը, պատմությունը, բանասիրությունը և այլն: Վան դեր Լեուի, ինչպես և այլ ֆենոմենոլոգների համար, արդյունքների շարունակական ստուգումը չափազանց կարևոր է պահպանման օբյեկտի համար: Ֆանտազիայի վերածվելուց խուսափելու համար ֆենոմենոլոգիան միշտ պետք է սնվի փաստերով։
* Վերջապես, անցնելով վերը նշված վեց փուլերը, ֆենոմենոլոգը պետք է հնարավորինս մոտ լինի ուսումնասիրված կրոնական երևույթների «իմաստը» հասկանալուն և կարողանա իր ըմբռնումը կապել ուրիշների հետ:


Կրոնի ֆենոմենոլոգիական ուսումնասիրությանը բնորոշ սուբյեկտիվությունը խիստ դժվարացնում է ամբողջական և համապարփակ ըմբռնումը: Այնուամենայնիվ, ֆենոմենոլոգները նպատակ ունեն առանձնացնել կրոնի իրենց պաշտոնական ուսումնասիրությունը սեփական աստվածաբանական աշխարհայացքից և հնարավորինս վերացնել ցանկացած անձնական կողմնակալություն (օրինակ՝ քրիստոնյա ֆենոմենոլոգը կխուսափի հինդուիզմը քրիստոնեության ոսպնյակի միջոցով ուսումնասիրելուց):

Ֆենոմենոլոգների շրջանում տարածված են ինչպես տեսական, այնպես էլ մեթոդաբանական մի շարք մոտեցումներ.

* Ֆենոմենոլոգները հակված են հակադրվել սպեկուլյատիվ մտածողության մեջ կառուցված աննկատելի հարցերի և մեծ համակարգերի ընդունմանը.
* Ֆենոմենոլոգները հակված են հակադրվել նատուրալիզմին (նաև կոչվում է օբյեկտիվիզմ և պոզիտիվիզմ), որը աշխարհայացքն է, որն աճում է ժամանակակից բնական գիտությունից և տեխնոլոգիայից, որը տարածվել է Հյուսիսային Եվրոպայից Վերածննդի դարաշրջանից ի վեր.
* Դրականորեն ասած՝ ֆենոմենոլոգները հակված են արդարացնել ճանաչողությունը (և ոմանք նաև գնահատումը և գործողությունը)՝ հղում կատարելով Էդմունդ Հուսերլն անվանել Էվիդենց, որն իրենից ներկայացնում է իրազեկվածություն՝ իր տեսակի մեջ ամենահստակ, հստակ և ադեկվատ ձևով։
* Ֆենոմենոլոգները հակված են կարծելու, որ ոչ միայն բնական և մշակութային աշխարհների առարկաները, այլև իդեալական առարկաները, ինչպիսիք են թվերը, և նույնիսկ գիտակցական կյանքը, կարող են ակնհայտ դառնալ և այդպիսով ճանաչելի լինել.
* Ֆենոմենոլոգները հակված են այն կարծիքին, որ հարցումը պետք է կենտրոնանա այն բանի վրա, ինչը կարելի է անվանել «հանդիպում», քանի որ այն ուղղված է առարկաներին և, համապատասխանաբար, «օբյեկտների, ինչպես դրանք հանդիպում են» (այս տերմինաբանությունը լայնորեն տարածված չէ, բայց շեշտը դրվում է երկակի խնդրի և դրա համար պահանջվող ռեֆլեկտիվ մոտեցման վրա).
* Ֆենոմենոլոգները սովորաբար ճանաչում են նկարագրության դերը համընդհանուր, նախորդող կամ «էիդետիկ» տերմիններով՝ որպես բացատրությունից առաջ, որն իրականացվում է պատճառներով, նպատակներով կամ հիմքներով։
* Ֆենոմենոլոգները հակված են վիճելու, թե արդյոք այն, ինչ Հուսերլը անվանում է տրանսցենդենտալ ֆենոմենոլոգիական դարաշրջան և կրճատում, օգտակար է կամ նույնիսկ հնարավոր:


Կրոնագիտության շատ գիտնականներ պնդում էին, որ ֆենոմենոլոգիան «դաստիարակության տարբերակիչ մեթոդն է»։ 2006 թվականին կրոնի ֆենոմենոլոգ Թոմաս Ռիբան նշել է, որ կրոնի ուսումնասիրության այս մոտեցումը «մտել է նիրհի շրջան»։ Ֆենոմենոլոգիական մոտեցումները հիմնականում տաքսոնոմիական էին, ընդ որում Ռոբերտ Ա. Սեգալը նշում էր, որ այն կազմում է «ոչ ավելի, քան տվյալների հավաքագրում»՝ «հավաքված տվյալների դասակարգմանը» զուգընթաց։

### Ֆունկցիոնալիզմ
Ֆունկցիոնալիզմը, կապված կրոնական ուսումնասիրությունների հետ, կրոնների և դրանց հետևորդների տարբեր համայնքների վերլուծությունն է՝ օգտագործելով կրոնական որոշակի երևույթների գործառույթները՝ մեկնաբանելու կրոնական համայնքների կառուցվածքը և նրանց համոզմունքները: Մոտեցումը ներկայացվել է բրիտանացի մարդաբան Ալֆրեդ Ռեդքլիֆ-Բրաունի կողմից։ Ֆունկցիոնալիզմի հիմնական քննադատությունն այն է, որ այն իրեն տրամադրում է հեռաբանական բացատրություններ: Ֆունկցիոնալիստական ​​մոտեցման օրինակ է Հնգամատյանում պարունակվող սննդակարգի սահմանափակումների ըմբռնումը որպես առողջությունը խթանելու կամ սոցիալական ինքնություն ապահովելու գործառույթ (այսինքն՝ պատկանելության զգացում ընդհանուր պրակտիկայի դեպքում):

### Կենդանի կրոն
Ապրած կրոնը ազգագրական և ամբողջական շրջանակն է՝ կրոնական ուսումնասիրություններում կրոնական և հոգևոր մարդկանց հավատալիքները, սովորույթները և ամենօրյա փորձառությունները հասկանալու համար: Կենդանի կրոն անվանումը ծագել է կրոնի սոցիոլոգիայի ֆրանսիական ավանդույթից՝ «la fetare vécue»:

Կենդանի կրոն հասկացությունը տարածվեց քսաներորդ դարի վերջին կրոնական ուսումնասիրության գիտնականների կողմից, ինչպիսիք են Ռոբերտ Ա. Օրսին և Դեյվիդ Հոլը: Կենդանի կրոնի ուսումնասիրությունը սկսել է ներառել առարկայական ոլորտների լայն շրջանակ՝ որպես հետազոտելու և շեշտելու միջոց, թե ինչ է անում կրոնավորը և ինչին է հավատում: Այսօր կենդանի կրոնի ոլորտը ընդլայնվում է՝ ներառելով բազմաթիվ թեմաներ և գիտնականներ:

## Կրոնագիտություն և աստվածաբանություն
Կրոնի արևմտյան փիլիսոփայությունը, որպես ժամանակակից կրոնագիտության հիմնական նախահայր, տարբերվում է աստվածաբանությունից և արևելյան բազմաթիվ փիլիսոփայական ավանդույթներից՝ ընդհանուր առմամբ գրված լինելով երրորդ կողմի տեսանկյունից: Պետք չէ, որ գիտնականը հավատացյալ լինի: Աստվածաբանությունը հակադրվում է կրոնի և կրոնագիտության փիլիսոփայությանը նրանով, որ, ընդհանուր առմամբ, գիտնականը նախ և առաջ հավատացյալ է, որն օգտագործում է և՛ տրամաբանությունը, և՛ սուրբ գրությունը որպես ապացույց:  Աստվածաբանությունը, ըստ այս ըմբռնման, համապատասխանում է այն սահմանմանը, որը Անսելմ Քենթերբերիացին տվել է նրան տասնմեկերորդ դարում՝ credo ut intelligam կամ հասկացողություն փնտրող հավատք (բառացի՝ «Ես հավատում եմ, որպեսզի հասկանամ»): Ավանդաբար աստվածաբանը համարվում էր կրոնական պարտավորությունները հասկանալի դարձնելու կամ պարզաբանելու խնդիր: Այնուամենայնիվ, աստվածաբանության ժամանակակից շատ գիտնականներ նման երկփեղկություն չեն ենթադրում: Փոխարենը, գիտնականներն այժմ աստվածաբանությունը հասկանում են որպես կրոնի ուսումնասիրության մեթոդաբանություն, մոտեցում, որը կենտրոնանում է ցանկացած համայնքի կրոնական բովանդակության վրա, որը նրանք կարող են ուսումնասիրել: Սա ներառում է նրանց համոզմունքների, գրականության, պատմությունների և պրակտիկայի ուսումնասիրությունը։

## Քննադատություն
Գիտնականներ, ինչպիսիք են Ջոնաթան Զ. Սմիթը, Թիմոթի Ֆիցջերալդը, Թալալ Ասադը, Թոմոկո Մասուզավան, Ջեֆրի Ա. Օդին, Ռիչարդ Ի. Քինգը և Ռասել Թ. ՄաքՔաչոնը, քննադատել են կրոնական ուսումնասիրությունները որպես աստվածաբանական նախագիծ, որն իրականում հայացքներ է պարտադրում մարդկանց, որոնց նպատակն է ուսումնասիրել: Նրանց հետազոտության ոլորտները մեծապես համընկնում են հետգաղութային ուսումնասիրությունների հետ։

1998թ.-ին Ջոնաթան Զ. Սմիթը գրել է մի գլուխ Կրոնական ուսումնասիրությունների քննադատական ​​տերմիններում, որը հետևում է կրոն տերմինի պատմությանը և պնդում, որ համաշխարհային կրոնների ժամանակակից ըմբռնումը ժամանակակից քրիստոնեական և եվրոպական տերմին է, որի արմատները տասնվեցերորդ դարի եվրոպական գաղութային էքսպանսիայից են։ Թիմոթի Ֆիցջերալդը 2000 թվականին պնդում էր, որ 20-րդ դարի համեմատական ​​կրոնը իրականում քողարկում է աստվածաբանական օրակարգ, որը խեղաթյուրում է արևմտյան աշխարհից դուրս գտնվող հասարակությունների գործելակերպը և մեկնաբանում դրանք քրիստոնեական նորմերին համապատասխան։ Ֆիցջերալդը պնդում է, որ այս աստվածաբանական օրակարգը չի հաղթահարվել կրոնական ուսումնասիրությունների վերջին ջանքերով` համեմատական ​​կրոնից դուրս անցնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն

* 
* Eaton, Mark E. "Religious Studies Encyclopedism: A Recent History." *The Reference Librarian* (2016): 1-13.
* Eliade, Mircea and Ioan P. Couliano. *The HarperCollins Concise Guide to World Religion: The A-to-Z Encyclopedia of All the Major Religious Traditions* (1999)
** Eliade, Mircea ed. *Encyclopedia of Religion* (16 vol. 1986; 2nd ed 15 vol. 2005; online at Gale Virtual Reference Library). 3300 articles in 15,000 pages by 2000 experts.
* Elliott, Scott S. ed. *Reinventing Religious Studies: Key Writings in the History of a Discipline* (Acumen, 2013) 280pp
* 
* Fitzgerald, Timothy. *The Ideology of Religious Studies* (Oxford University Press, 2000).
* Hart, Darryl G. *The University Gets Religion: Religious Studies in American Higher Education* (Johns Hopkins University Press, 1999).
* Hafner, Johann. "Relating Theology and Religious Studies: Reflections on the German Academic Landscape." *Toronto Journal of Theology* (2015): 1-9.
* McCutcheon, Russell T. *The Discipline of Religion: Structure, Meaning, Rhetoric* (Routledge, 2003)
* Martin, Luther H., and Donald Wiebe. "Religious studies as a scientific discipline: The persistence of a delusion." *Journal of the American Academy of Religion* (2012) Online 
* Miles, Jack.  *God: A Biography*.  New York: Vintage, 1996.
* Olson, Carl. *The Allure of Decadent Thinking: Religious Studies and the Challenge of Postmodernism* (Oxford University Press, 2013).
* Pals, Daniel L.  *Nine Theories of Religion*.  3rd Edition.  New York: Oxford University Press, 2014.
* Sharpe, Eric J.  *Comparative Religion: A History*, London: Duckworth, 1975 (2nd revised edition 1986).
* Sloan Wilson, David.  *Darwin's Cathedral: Evolution, Religion and the Nature of Society*.  Chicago: University of Chicago Press, 2003.
* Stark, Rodney.  *Discovering God: The Origins of Great Religions and the Evolution of Belief*.  New York: HarperCollins, 2007.
* Torre, Renée de la, and Eloísa Martín. "Religious Studies in Latin America". *Annual Review of Sociology* 42.1 (2016).
* 
* 
* Witte, John. "The Study of Law and Religion in the United States: An Interim Report," *Ecclesiastical Law Journal* (2012) 14#3 pp 327–354.

## Արտաքին հղումներ

* The Institute for the Biocultural Study of Religion (IBCSR)
* IBCSR Research Review – briefly annotates and furnishes online information about scholarly articles and books related to brain, behavior, culture, and religion.
* The Religious Research Association (archived 19 May 2008)
* The Society for the Scientific Study of Religion (SSSR)
* The Institute for the Study of American Religion ()

### Ակադեմիական հաստատություններ
* Australian Association for the Study of Religions (AASR)
* American Academy of Religion (AAR)
* British Association for the Study of Religions (BASR)
* Canadian Corporation for Studies in Religion (CCSR)
* European Association for the Study of Religions (EASR)
* International Association for the Cognitive Science of Religion (IACSR) 
* International Association for the History of Religions (IAHR)
* International Philosophy of Religion Association (IPRA) 
* Irish Society for the Academic Study of Religions (ISASR)
* New Zealand Association for the Study of Religions (NZASR)
* North American Association for the Study of Religion (NAASR)
* Society for the Scientific Study of Religion (SSSR)
* European Association of Social Anthropologists (EASA) – Anthropology of Religion 

### Առցանց աշխատություններ և աղբյուրներ
* Studying Religion in Culture, University of Alabama
* "Religious studies web guide: Online journals

Կատեգորիա:Ակադեմիական առարկաներ
Կատեգորիա:Աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնագիտություն
Կատեգորիա:Հումանիտար գիտություններ
Կատեգորիա:Մշակույթ