Յակոբուս Արմինիուս

**Յակոբուս Արմինիուս** (), իսկական անունը՝ **Յակոբ Հերմանսեն** (), ), հոլանդացի բողոքական աստվածաբան, արմինիզմի հիմնադիր։

Ծնվել է Իսպանական Նիդերլանդների հարավային մասում գտնվող Աուդերվաթեր քաղաքում: Հայրենիքում նախնական կրթությունը ստանալուց հետո աստվածաբանական ուսումը շարունակել է Մարբուրգի, Լեյդենի, Ժնևի և Բազելի համալսարաններում: Ժնևում Արմինիուսի ուսուցիչն է եղել հայտնի բողոքական աստվածաբան Թեոդոր Բեզան, որը Ժան Կալվինի ուղեկիցն էր: Բեզայից ստացված գերազանց առաջարկությունները Արմինիուսին թույլ են տվել 1588 թվականին հովվական պաշտոն ստանալ Ամստերդամում: 16-րդ դարի վերջին տասնամյակը, որի ընթացքում Արմինիուսը ծառայել է Ամստերդամում, Հոլանդական Հանրապետությունում եղել է բողոքականության տարածման և աստվածաբանական բուռն բանավեճերի ժամանակաշրջան, որոնցում Արմինիուսը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել։ 1603 թվականին ընդունել է Լեյդենի համալսարանի պրոֆեսոր դառնալու առաջարկը։ Լեյդենում Արմինիուսի գլխավոր հակառակորդն է եղել ռեֆորմատական ուսմունքի կողմնակից Ֆրանցիսկոս Գոմարուսը։ Հավատալով, որ Արմինիոսը ազատ կամքի և մարդու փրկության գործում ակտիվ մասնակցության վարդապետության կողմնակից է, Գոմարոսը նրան մեղադրել է պելագիանականության և կիսապելագիանականության հերետիկոսության մեջ։ Նրանց հակամարտությունը բազմիցս քննարկվել է հանրապետության քաղաքացիական իշխանությունների առջև, և Արմինիուսը իր ամենահայտնի աշխատանքը՝ «Կարծիքի հռչակագիրը», ներկայացրել է 1608 թվականի հոկտեմբերի 20-ին՝ Գլխավոր նահանգների առջև ունեցած իր ելույթում։ Աստվածաբանը մահացել է իր ուսմունքի շուրջ վեճերի կիզակետում․ «Ռեմոնստրանտներ» կոչվող նրա հետևորդները կազմակերպվել են նրա մահից հետո։

Արմինիուսի բազմաթիվ աշխատություններ հիմնականում բանավեճային բնույթ ունեն։ Արմինիուսը ժամանակ չուներ գրելու իր հայացքներն ամփոփող աշխատություն։ Նրա աստվածաբանական համակարգը վերակառուցելու փորձերը բազմաթիվ ուսումնասիրությունների առարկա են եղել։ Ժամանակակից գիտական կոնսենսուսի համաձայն՝ Արմինիուսը գաղափարախոսորեն զգալիորեն ավելի մոտ է եղել ժամանակակից ռեֆորմացված սխոլաստիկներին, քան 17-րդ դարի արմինիններին։ Արմինիուսի համակարգում Աստված, որպես մաքուր գործողություն, կամենում է բարություն և իր իմաստությամբ կամենում է ազատ արարածների գոյությունը, որոնք կճանաչեն նրան իր բարության մեջ։ Իր արարածների բարօրության համար Աստված ստեղծեց մի աշխարհ, որտեղ հնարավոր է ազատորեն և արդարացիորեն դիմել նրան, երկրպագել, ուրախանալ, փառաբանել և սիրել նրան։ Արմինիուսի ընկալմամբ՝ մարդկային գործողությունների ազատությունն ապահովվում է Աստծո կողմից ժամանակից առաջ կայացրած որոշումների առումով պատահական գործողությունների անորոշությամբ։ Հետևաբար, մարդիկ կարող են դիմադրել շնորհի գործողությանը, որը, ըստ Արմինիուսի, ցույց է տալիս աստվածային արդարադատությունը և չի դարձնում Աստծուն մեղքի աղբյուր։

## Կենսագրություն
### Կայացում
thumb|left|Աուդերվաթերի ոչնչացումը իսպանական զորքերի կողմից 1575 թվականին
Ըստ Արմինիուսի ավանդական կենսագրության, որը սկիզբ է առնում Պետրուս Բերտիուսի հուղարկավորության ճառից, ապագա աստվածաբանը ծնվել է 1560 թվականի հոկտեմբերի 10-ին, Աուդերվաթեր քաղաքում, որը գտնվում է Ուտրեխտից 12 մղոն հեռավորության վրա: Ծննդյամբ նրա անունը Յակոբ Հերմանզեն (*Jacob Harmensz*) է եղել, որը հետագայում լատինացվել է այդ ժամանակ ընդունված սովորության համաձայն [մեկն․ 1]: Յակոբի հորը, ավանդույթի համաձայն, կոչել են դանակագործ Հերման Յակոբսեն (Jacob Harmensz), որի ծագումը անհայտ է եղել: Արմինիուսի մայրը՝ Անժելիկա Յակոբսդոտերը (*Engeltje Jacobsdr*), եղել է Դորդրեխտից: Ընտանիքը միջին կարողության տեր է եղել, բայց ընտանիքի հոր վաղաժամ մահից հետո Անժելիկան և նրա երեխաները հայտնվել են ծանր պայմաններում, իսկ 1575 թվականին՝ Աուդերվաթերի պաշարման ընթացքում Անժելիկան մահացել է, ինչպես նաև ավերվել է նրանց տունը: Այս տարբերակը 1609 թվականին ներկայացրել է Պետրուս Բերտիուսը, այնուհետև՝ Արմինիուսի հետագա կենսագիրները։ 1971 թվականին Կարլ Բանգսը կասկածի տակ է դրել այն՝ հիմնվելով արխիվային աղբյուրների վերլուծության վրա։ Հետազոտողը եզրակացրել է, որ չկան համապատասխան փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են ծննդյան ամսաթիվը՝ 1560 թվականի հոկտեմբերի 10-ը, և որ ավելի հավանական է, որ ծննդյան տարեթիվը 1559 թվականն է։ Աստվածաբանի հոր և մոր ծագման մասին տեղեկությունները նույնպես, ամենայն հավանականությամբ, սխալ են եղել։ Մյուս կողմից, նրան հաջողվել է բացահայտել Արմինիուսի հայրական ազգակցական կապերը, ինչը հնարավորություն է  տվել բացատրել տոհմական զինանշանի եռաստիճան եղջյուրի ծագումը։ Արմինիուսի հորաքույրը՝ Գերտա Յակոբսդոտերը (*Geertje Jacobsdr*), երկրորդ անգամ ամուսնացել է աստվածաբան Յոհաննես Կուխլինուսի հետ, որի նախորդ ամուսնությունից դուստրն ամուսնացել է Բերտիուսի հետ։ Կուլինուսի մյուս փեսան քահանա Ֆեստուս Հոմիուսն է եղել։ Արմինիուսը սերտ կապերի մեջ է եղել նրանց բոլորի հետ Լեյդենում անցկացրած վերջին տարիներին։

Բերտիուսը Արմինիուսի նախնական կրթության հոգսը վերագրում է քահանա Թեոդորոս Էմիլիուսին (*Theodorus Aemilius*), որի մասին ոչինչ հայտնի չէ: Արմինիուսի ծննդյան ժամանակ Աուդերվաթերը դեռևս պատկանել է Իսպանիային և մինչև 1574 թվականը հիմնականում կաթոլիկ քաղաք է եղել: Շատ հնարավոր է, որ Յակոբը իր երիտասարդական տարիներն անցկացրել է Ուտրեխտում՝ հաճախելով Սուրբ Երոնիմի վանքի դպրոցը, որտեղ էլ հանդիպել է իր ամենամտերիմ ընկեր և համախոհ Յոհաննես Ուտենբոգերտին (1557–1644): Էմիլիուսի մահով, որը ենթադրաբար թվագրվում է 1574 կամ 1575 թվականներով, սկսվում է Արմինիուսի կյանքի նոր փուլը, որը կապված է լեզվաբան և մաթեմատիկոս Ռուդոլֆ Սնելիուսի (1547–1613) անվան հետ: Սնելիուսը, որը նույնպես ծնունդով Աուդերվաթերից է եղել, իր երիտասարդ հայրենակցի հետ լքել է պատերազմից ավերված Նիդեռլանդները՝ մտադրվելով Յակոբին ընդունել Մարբուրգի բողոքական համալսարան: Դա, հավանաբար, տեղի է ունեցել 1575 թվականի ամռան սկզբին, բայց արդեն օգոստոսին, ինչպես հաղորդում է Բերտիուսը, Արմինիուսը սգացել է իր հարազատների մահը հայրենի քաղաքի ավերակներում: Շուտով նա վերադարձել է Սնելիուսի մոտ՝ Մարբուրգ, ամբողջ 400 կիլոմետրանոց ճանապարհը ոտքով անցնելուց հետո: Մոտ մեկ տարի անց, իմանալով Լեյդենում առաջին համալսարանի բացման մասին, Յակոբուսը որոշել է վերադառնալ հայրենիք: Ճանապարհին նա կարճ ժամանակով կանգ է առել Ռոտերդամում, որտեղ ծանոթացել է ռեֆորմատական աստվածաբաններ Ժան Տաֆինի (1529–1602) և Բերտիուս Ավագի հետ:           

Լեյդենում Արմինիուսը դարձել է նորաստեղծ համալսարանի աստվածաբանական ֆակուլտետ ընդունված տասներկուերորդ ուսանողը։ Նրա հետ նույն կուրսում սովորել է երիտասարդ Պետրուս Բերտիուսը։ Մոտավորապես 1578 թվականին Սնելիուսը Լեյդենում ստանձնել է հին եբրայերենի և մաթեմատիկայի պրոֆեսորի պաշտոնը։ Արմինիուսը կարճ ժամանակով եղել է նրա ուսանողը՝ ինչի արդյունքում ծանոթացել է Պիեռ դե լա Ռամեի փիլիսոփայությանը։ Լեյդենում Արմինիուսի սովորելու ընթացքում նրա դասախոսների թվում են եղել հայտնի եբրայագետ Յոհան Դրուզիուսը, հունարեն դասավանդել է Պյոտր Տիարան, իսկ 1578 թվականից՝ Բոնավենտուրա Վուլկանիուսը, լատիներեն՝ Նիկոլայ Դամմիուսը, իսկ իրավունք՝ Յոստ դե Մենինը (*Joost de Menijn*) և Կոռնելիուս Գրոցիուսը՝ Հուգո Գրոտիոսի հորեղբայրը։ Սակայն, հիմքեր չկան կարծելու, որ Արմինիուսը սովորել է իրավագիտություն։ 1575-1579 թվականներին աստվածաբանության գլխավոր պրոֆեսորը եղել է Գիյոմ Ֆյոգերը։ Ֆյոգերից բացի, Արմինիուսի աստվածաբանական կրթությամբ զբաղվել է նաև Լամբեր Դանոն։ Լեյդենում իր առաջին այցելության ժամանակ Յակոբուսը ականատես է եղել մի վեճի, որի արձագանքները իրենց ազդեցությունն են ունեցել նրա հետագա ճակատագրի վրա։ Ռեֆորմացիայի վաղ շրջանում շատ խոշոր քաղաքներ ինքնուրույն են որոշել իրենց դիրքորոշումը վարդապետական հարցերի վերաբերյալ։ Լեյդենը եղել է այն  հոլանդական քաղաքներից մեկը, որի իշխանությունները զգալի թշնամանք են ցուցաբերել կալվինիզմի նկատմամբ՝ նախընտրելով իրենց համար պահել կրոնական կյանքի վերաբերյալ հիմնարար որոշումներ կայացնելու իրավունքը։ Ժան Կալվինը այդպիսի մոտեցումը քամարհանքով անվանել է «լիբերտինական», միաժամանակ այն հայտնի է եղել նաև որպես էրաստիանիզմ, որը կոչվել է շվեյցարացի Թոմաս Էրաստուսի անունով։ Քաղաքային իշխանությունների կողմից որպես քահանա հրավիրված Կասպար Կոոլխասը լարված պայքար է մղել արմատական կալվինիստների դեմ, ակադեմիական պաշտոն չունենալով՝ նա նաև դասախոսություններ է կարդացել աստվածաբանության մասին: Արմինիուսի հակամարտությանը մասնակցության մասին ուղղակի փաստեր չկան, բայց հետագայում նա երախտագիտություն է  հայտնելԿոոլխասին]: Դասախոսներից Ֆոգերը չափավոր հայացքներ է ունեցել, իսկ Դանոն՝ արմատական: Արմինիուսի ուսանողական կյանքի մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ, բացի այն, որ նա, ինչպես մյուս ուսանողներն ու դասախոսները, ամեն տարի արտոնության իրավունք է ունեցել գինու և գարեջրի հարկերից, և որ նա և մի քանի այլ ուսանողներ սենյակ են կիսել եբրայագետ Հերման Ռեյնեխերուսի (*Hermannus Reynecherus*) տանը:

### Ժնևում և Բազելում (1581–1588)
1581 թվականին Արմինիուսն ավարտոել է ուսումը Լեյդենում և, ցուցաբերելով ակնառու հաջողություններ, գրավել քաղաքային իշխանությունների և հոգևորականության ուշադրությունը, որոնք 21-ամյա երիտասարդին հնարավորություն են տվել շարունակել իր աստվածաբանական ուսումը: Սեպտեմբերի 31-ին վաճառականների միությունը (Kramersgilde) նրան հատկացրել է 100 գուլդեն և ինքը գրավոր պարտավորագիր է ներկայացրել՝ շարունակել ուսումը և իր ապագա կյանքը նվիրել Ամստերդամի եկեղեցու բարօրությանը, սակայն այդ փաստաթուղթը չի պահպանվել: Հետագայում նա այցելել է քաղաքապետերին: Որպես ուսման վայր ընտրվել է Ժնևը։ 1582 թվականի հունվարի 1-ին Արմինիուսն ընդունվել է Ժնևի համալսարան, որը ղեկավարել է Ժան Կալվինի աշակերտ Թեոդոր Բեզան: Բեզայի անունը հաճախ կապվում էր բարեփոխված սխոլաստիկայի ի հայտ գալու հետ, ով առանց փոխելու իր ուսուցչի ուսմունքի տառը, զգալիորեն փոխել է դրա շեշտադրումները՝ կանխորոշելով ուսմունքի առաջնային նշանակությունը: Կանխագուշակելով Աստծո որոշումների հաջորդականության վերաբերյալ բանավեճերը՝ Բեզան կողմնակից է եղել այն տեսակետներին, որոնք 1618 թվականի Դորդրեխտի սինոդից հետո հայտնի են դարձել որպես սուպրալապսարյանություն: Նրա կարծիքով, որոշ մարդկանց փրկության, իսկ մյուսների՝ դատապարտման ընտրությունը կատարվում  է Աստծո կողմից մինչև ժամանակի սկսվելը և համապատասխանաբար, մարդկության մեխսագործությունից առաջ: Ըստ Բերտիուսի և Կասպար Բրանդտի, դրանք հենց այն տեսակետներն են եղել, որոնց Արմինիուսը դավանել է Ժնևում ուսումնառության տարիներին և Ամստերդամում պաստորական ծառայության սկզբի տարիներին: Այդ ժամանակահատվածում նրա մտավոր հետաքրքրություններից մեկը Ռամեի փիլիսոփայությունն է եղել՝ հիմնված Արիստոտելի մեթոդաբանության մերժման վրա: Յոհան Ուտենբոգերտը տեղեկացնում է Արմինիուսի կողմից ռամիզմի կրքոտ պաշտպանության մասին: Ըստ Բերտիուսի՝ նրա փիլիսոփայության ուսուցիչ իսպանացի արիստոտելիստ Պետրուս Գալեզիուսը (Petrus Galezius) հոլանդացի ուսանողի ելույթը համարել է անտեղի, և Արմինիուսը ստիպված է եղել որոշ ժամանակով մեկնել Բազել:

Բազելում Արմինիուսը լավ հարաբերություններ է հաստատել սրբազան գրականության պրոֆեսոր Յոհան Յակոբուս Գրինեուսի հետ: Գրինեուսի ազդեցության մասին քիչ բան է հայտնի, բացի այն, որ նրա ղեկավարությամբ Յակոբուսը դասախոսություններ է պատրաստել Հռոմեացիներին ուղղված ուղերձի վերաբերյալ․ Բազելում ընդունված է եղել ուսանողներին վստահել հանրային դասախոսություններ կարդալ: Ուշագրավ է, որ Արմինիուսը մի քանի տարի անց նույնպես սկսել է իր քարոզչությունը Ամստերդամում այդ դասախոսությամբ: Բազելում Յակոբուսը ավելի քան ութ հանրային բանավեճեր է անցկացրել, ավելի շատ, քան այդ ժամանակների ցանկացած այլ ուսանող: 1583 թվականի սեպտեմբերին Գրինեուսը գովասանական նամակ է գրել Ամստերդամի իշխանություններին՝ գովաբանելով իր ուսանողի բարեպաշտությունն ու կրթական նվաճումները: Նամակի մեկ այլ թեմա է եղել ֆինանսական օգնության խնդրանքը, քանի որ կրթաթոշակը ժամանակին չի փոխանցվել, և Արմինիուսը հաճախ ստիպված է եղել պարտք վերցնել: 1583 թվականի նոյեմբերի 21-ին նա պաշտպանել է իր դիսերտացիան և Բազելի համալսարանից ստացել դոկտորի կոչում և աշխատավարձի վճարման առաջարկ: Իրեն չափազանց երիտասարդ համարելով նման պատվի համար՝ Արմինիուսը վերադարձելէ Ժնև

Հավանաբար նա Ժնև է վերադարձել 1584 թվականի օգոստոսին, բայց ակադեմիայում աշխատանքի է անցել հոկտեմբերին: Ինչպես նշել է Ուտենբոգերտը, վերադառնալուց հետո նա ցուցաբերել է ավելի մեծ չափավորություն իր հայացքներում և ավելի քիչ հակվածություն ռամիզմի նկատմամբ: Հաջորդ տարվա հունիսով է թվագրվում Թեոդոր Բեզայի կողմից Ամստերդամից ուղարկված հարցման պատասխանը, որը գովեստի խոսքեր է ներառել Արմինիուսի մասին (նամակն իր նպատակին հասել է և Յակոբին գումար են ուղարկել): Այդ  ժամանակահատվածում նրանց հարաբերությունները, հավանաբար, բարեկամական են եղել, բայց հարց է առաջանում,  արդյոք Արմինիուսը Բեզայի կալվինիստական հայացքների կողմնակիցն է եղել: Հավանաբար Բեզան չի փորձել իր հայացքները պարտադրել ուսանողներին, որոնց թվում են եղել ռեմոնստրանտների վաղ շրջանի երեք առաջնորդները (Ուտենբոգաերտ, Արմինիուս և Կոնրադ Վորստիուս): 1586 թվականին Արմինիուսը Ժնևից մեկնել է Իտալիա, որտեղ մնացել է յոթ ամիս՝ Պադովայի համալսարանում սովորելով հայտնի ավերոյիստ և սխոլաստիկայի քննադատ Ջակոմո Զաբարելլայի մոտ: Ամստերդամի իշխանությունները, որոնք շարունակել են վճարել Արմինիուսի կրթության համար, անհանգիստ են եղել նրա Իտալիա կատարած ճանապարհորդության կապակցությամբ, մեղադրանքներ են ներկայացրել, որ նա համբուրել է Հռոմի պապի մատանին կամ շփվել կարդինալ Բելարմինի հետ՝ բարեպաշտ կալվինիստը ոչ մի պատճառ չի ունեցել Հակաքրիստոսի ենթակայության տակ գտնվող տարածք մեկնելու համար:

### Քահանա Ամստերդամում (1588-1603)
thumb|right|Ամստերդամի Հին եկեղեցին վիճակախաղի տոմսի վրա, մոտ․ 1558 թվական
1587 թվականի աշնանը Արմինիուսը վերադարձել է Ամստերդամ և հոկտեմբերի 5-ին ներկայացել քաղաքի կլասիսին: Որպես Հոլանդական ռեֆորմատական եկեղեցու տարածաշրջանային ղեկավար մարմին (նմանություն ունի երեցականական պրեսբիտերական եկեղեցուն)՝ կլասիսը նախնական քննություն է անցկացրել քահանայական պաշտոնի թեկնածուների համար: Թեկնածուները պարտավոր են եղել ստորագրել Բելգիական խոստովանությունը: Թեոդոր Բեզայի և Յոհան Գրինեուսի առաջարկությունները քննարկելուց հետո ժողովը միաձայն որոշել է Արմինիուսին ընդունել որպես քահանա, հենց որ նա քաղաքից ստանա համապատասխան թույլտվություն և հանձնի  քննությունը: Հիմնական ձևականությունները ավարտվել են հաջորդ տարվա փետրվարի առաջին շաբաթում, և Արմինիուսը սկսել է մասնակցել Հին եկեղեցում մատուցվող ժամերգություններին։ Ֆինանսական հարցերը ձգձգվել են մինչև ամռան վերջ՝ քաղաքային իշխանությունները լիովին չեն վճարել Վաճառականների միության  պարտքը, և օգոստոսի 27-ին Արմինիուսը ձեռնադրվել է որպես ներկայացուցիչ, այսինքն՝ քահանայի թեկնածու։ Սկզբում նրա պարտականությունների մեջ են մտել քաղաքացիներին այցելությունները նրանց հավատքը ստուգելու համար, ինչպես նաև երեկոյան ժամերգություններ մատուցելը։ Քանի որ Ամստերդամում եկեղեցու կադրային հարցերը պահանջել են քաղաքային իշխանությունների համաձայնությունը, Արմինիուսի որպես քահանա հաստատումը տեղի է ունեցել երկու փուլով՝ 1588 թվականի հուլիսի 21-ին կոնսիստորիան քվեարկել է նրա թեկնածության օգտին, իսկ մեկ շաբաթ անց ստացվել է բուրգոմիստերի համաձայնությունը։ Արմինիուսի ձեռնադրությունը տեղի է ունեցել օգոստոսի 27-ին, որից հետո նա սկսել է քարոզել Հին և Նոր եկեղեցիներում՝ քաղաքի հինգ այլ քահանաների հետ միասին։ Կենսագիրների կարծիքով նրա քարոզները հատկապես ժողովրդականություն են վայելում քաղաքի էլիտայի շրջանում։ 1589 թվականի ապրիլի 17-ին Արմինիուսն ընտրվել է կլասիսի քարտուղար, իսկ 1590 թվականի հունիսի 25-ին նրան հանձնարարվել է մասնակցել Հորնում կայացած տեղական սինոդին։

1590 թվականին Արմինիուսն ամուսնացել է Լեյսբեթ Ռեալի (Lijsbet Reael)՝ ազդեցիկ քաղաքային խորհրդի ազդեցիկ անդամ Լաուրենս Յակոբս Ռաելի (Laurens Jacobsz Reael) դստեր հետ։ Ալտերացիայից հետո Ամստերդամի քաղաքացիական և եկեղեցական կյանքը կառավարվել է ընտանիքների փոքր շրջանակից կազմված խորհրդի կողմից: Արմինիուսը իր կնոջ մասին որևէ հիշատակում չի թողել: Նրա կրտսեր եղբայրը Լորենս Ռեալը (1583-1637) 1616-1617 թվականներին եղել է Հոլանդական Օստ Ինդիայի գեներալ-նահանգապետը։ Նորապսակները, հավանաբար, սկզբում ապրել են ավագ Ռեալի տանը: 1593 թվականի մայիսին նրանք տեղափոխվել են Սուրբ Ուրսուլայի վանք, որտեղ զբաղեցրել են երկու տուն։ Նրանց առաջնեկը՝ Հերմանը (Harmen), որին կոչել են Արմինիուսի հոր անունով, ծնվել է 1591 թվականի հուլիսին և մահացել հաջորդ ամսին։ Երկրորդ որդին, որին նույնպես կոչել են Հերման, ծնվել և մահացել է 1592 թվականի ապրիլին:

Ամստերդամ տեղափոխվելուց կարճ ժամանակ անց Արմինիուսը ներքաշվել է նախասահմանման ուսմունքի շուրջ վեճի մեջ։ Բերտիուսի մոտավորապես 1591 թվականի մի պատմվածքի համաձայն՝ Դելֆտից որոշ «բարի եղբայրներ» տարածել են «Responsio ad argumenta quaedam Bezae et Calvini ex tractatu de preedestinatione in cap. IX ad Romanos» պամֆլետը, որը կասկածի տակ է դրել Դիրք Ֆոլկերցուն Քորնհերտի, Ժան Կալվինի և Բեզայի տեսակետները ինֆրալապսարյան տեսանկյունից։ Մարտին Լիդիուսը, որը նախկինում քարոզել է Ամստերդամում, իսկ ավելի ուշ դարձել է Ֆրիսլանդի Ֆրանեկերի պրոֆեսոր, պամֆլետն ուղարկել է Արմինիուսին, որպեսզի նա պաշտպանի իր նախկին ուսուցչին։ Հերքումը գրելու ընթացքում, ըստ Բերտիուսի, Արմինիուսի տեսակետները երկու անգամ փոխվել են․ նախ, քննելով ճշմարտությունը փնտրող կողմերի փաստարկները, նա ընդունել է Դելֆտ եղբայրների տեսակետը, բայց հետո մերժել է նրանց ուսմունքը՝ ընդունելով Ֆիլիպ Մելանխթոնի և դանիացի լյութերական Նիկոլաս Հեմինգսենի մոտեցումը։ Բրանդտը նմանատիպ պատմվածք է ներկայացրել, որը թվագրված է երկու տարի առաջ։ Բենգսի վերլուծության համաձայն՝ նկարագրված իրադարձությունների ժամանակ Արմինիուսը վաղուց արդեն հրաժարվել է Բեզայի տեսակետներից, դեռ Ամստերդամում իր ծառայության սկզբից ի վեր։ Այդ ժամանակ նա սկսել է քարոզել նոր ուսմունք, որը 1592 թվականի հունվարի 2-ին դարձել է կոնսիստորիայի քննարկման առարկա։ Արմինիուսը և նրա կողմնակից Յոհաննես Հալսբերգիուսը հրաժարվել են բանավեճի մեջ մտնել բուրգոմիստրի ներկայությամբ և պահանջել են, որ միայն քահանաները մասնակցեն։ Այդ ժամանակ Լիդիուսը, լսելով այդ իրադարձությունների մասին, մեկնել է Հաագա, որտեղ դիմել է  Յոհաննես Ուտենբոգերտին, արքունիքի շտատհալդեր պաստոր Մորից Օրանսկուն խնդրելով նրան միջնորդ դառնալ բանավեճի ընթացքում։ Ուտենբոգերտը համաձայնվել է և ժամանել Ամստերդամ, որտեղ նա, իր հերթին, դիմել է Վալոնական եկեղեցու պաստոր Ժան Թաֆինին։ Հունվարի 7-ին կամ 14-ին որոշվել է բանավեճի մասնակիցների կազմը, որը տեղի է ունեցել հանդիսավոր պայմաններում: Պետեր Պլանցիուսը հանդես է եկել ընդդիմախոսների կողմից՝ մեղադրելով Արմինիոսին պելագիանիզմի մեջ, որը հետևում է հին եկեղեցու հայրերի սխալներին, հեռանում է Բելգիական խոստովանությունից և Հայդելբերգյան կատեխիզիսից և հավատարիմ է մնում նախասահմանության և մարդու կենդանության օրոք կատարելության կեղծ ուսմունքին: Արմինիոսը հերքել է պելագիանիզմի և բողոքականության դոգմաներից հեռանալու մեղադրանքը, ինչպես նաև պաշտպանել հայրերի ուսմունքը: Նա հրաժարվել է քննարկել նախասահմանությունը, քանի որ քննարկման համար հայտարարված թեման Հռոմեացիներին ուղղված նամակի յոթերորդ գլուխն է եղել, որտեղ ոչինչ չի ասվել դրա մասին: Արդյունքում, քննարկումը փակուղի է մտել: Հաջորդ քննարկումը տեղի է ունեցել քաղաքային ռատուշայում նույն թվականի փետրվարի 11-ին՝ քահանաների և քաղաքապետերի մասնակցությամբ, որոնք բարյացակամ են տրամադրված եղել Արմինիուսի նկատմամբ՝ ընտանեկան, հիմնականում բարեկամական կապերի պատճառով։ Քաղաքային իշխանությունները հրաժարվել են մասնակցել կրոնական բանավեճի լուծմանը՝ կոչ անելով ընդդիմախոսներին փնտրել փոխադարձ հանդուրժողականություն և խաղաղություն Եկեղեցում։

1593 թվականի սկզբին բանավեճերը վերսկսվել են։ Մարտի 25-ին կայացած կոնսիստորիայի նիստում Արմինիուսին մեղադրել են Ուղերձի 9-րդ գլխում Հռոմեացիներին ուղղված իր քարոզներով ծխականներին շփոթեցնելու և քահանաների միջև անհամաձայնություն սերմանելու մեջ։ Ոմն  աշխարհիկ Պիտեր Դիրկսենը (Piter Dirksen), հրաժարվել է հաղորդություն ստանալ եկեղեցում, որտեղ քարոզվել է «արմինիականություն», նրան աջակցել են Պլանցիուսը և քաղաքապետ Կլաես Ֆրանս Էտգենսը (Claes Fransz Oetgens)։ Հակառակորդ ճամբարի միջուկը կազմել են Յան, Ռեմնիդ և Սիմոն Բիսկոպ եղբայրները։ Արմինիուսը համաձայն չի եղել՝ հայտարարելով, որ իր մեկնաբանությունները չեն հակասում Սուրբ Գրքին կամ բողոքականության վարդապետական բանաձևերին, որից հետո հանդիպումն ավարտվել է անորոշությամբ։ Ապրիլի 22-ին հակառակորդները պահանջել են, որ Արմինիուսը հստակ և միանշանակ անդրադառնա հավատքի բոլոր հարցերին, սակայն  այդ պահանջը մերժվել է որպես անսովոր և անպատեհ։ Արմինիուսին կրկին մեղադրանք է առաջադրվել մայիսի սկզբին և բանավեճ է նշանակվել մայիսի 20-ին, սակայն ընդդիմախոսները կրկին չեն կարողացել որևէ կոնկրետ պահանջ ներկայացնել աստվածաբանի դեմ։ Մեկ շաբաթ անց, կոնսիստորիայի նիստում, Պլանցիուսը վերջապես ձևակերպել է իր մեկնաբանությունները երեք թեզիսներով։ Նախ, Արմինիուսին մեղադրել են պարսավանքը միայն մեղքի հիման վրա ճանաչելու մեջ, ինչը երեխաներին բացառել է պարսավանքից և հակասել է Բեզայի նախասահմանության ուսմունքին։ Երկրորդ, Արմինիուսին մեղադրել են բարեգործությունը ժխտելու և  վերջապես, հրեշտակների անմահությանը չհավատալու մեջ։ Առաջին հարցի վերաբերյալ աստվածաբանը Պլանկիոսի ուշադրությունն է հրավիրել առաջին մեղքին, որը նա մոռացել է և որը հավասարապես վերաբերում է երեխաներին, Արմինիուսը խուսափել է երկրորդ հարցի քննարկումից, իսկ երրորդի վերաբերյալ նա անմահության մասին խոսել է միայն Պլանկիոսի տանը տեղի ունեցած անձնական զրույցի ժամանակ, որտեղ նա ասել է, որ միայն Աստված է անմահ և որ հրեշտակների անմահությունը նույն բնույթի չէ, ինչ Աստծո անմահությունը։ Քննարկվել է նաև Արմինիուսի կողմից բելգիական խոստովանության «Հավերժական ընտրության մասին» 16-րդ հոդվածի ընդունման հարցը, որով սահմանվել է, թե ովքեր են հանդիսանում «բոլոր» նրանք, «ում ըստ իր հավերժական և անփոփոխ որոշման, ընտրել է մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսը, ըստ Իր մեծ բարության, առանց նրանց գործերի քննության»՝ անկախ նրանից, թե դրանք բոլոր հավատացյալներն են, թե նրանք, ում հավատ է շնորհվել հատուկ աստվածային որոշմամբ, Արմինիուսը նախընտրել է առաջին տարբերակը։ Կոնսիստորիան Արմինիուսի բացատրությունը բավարար է համարել և փակել գործը և այդ ժամանակվանից ի վեր նրա դեմ որևէ պաշտոնական մեղադրանք չի առաջադրվել։

Հռոմեացիներին ուղղված ուղերձից բացի, Ամստերդամում  իր ծառայության ընթացքում Արմինիուսը դիմել էր Մաղաքիա մարգարեի գրքին, որին նա նվիրել է 69 քարոզ, ինչպես նաև Մարկոսի, Հովնանի գրքերին, Գաղատացիների և Հայտնության ուղերձներին։ 1594 թվականի հունիսի 14-ին Արմինիուսը և նրա կինը ունեցել են դուստր՝ Էնգելտիեն (Engheltien) անունով։ Նրանց երրորդ որդին ծնվել է 1594 թվականի դեկտեմբերի 24-ին, որին կոչել են Հերման, ինչպես առաջին երկուսին։ 1596 թվականի հոկտեմբերի 7-ին ծնված իրենց հինգերորդ երեխային անվանակոչել են Պիտեր (Pieter)՝ Լեյսբեթի մայրական պապի անունով։ Հաջորդ երեխան, որին անվանակոչել են Յոհան Ուտենբոգերտի անունով, ծնվել է 1598 թվականի օգոստոսի 25-ին։ Յոթերորդ որդին, որին անվանակոչել են Լեյսբեթի հոր անունով, մահացել է մանկության տարիներին՝ 1600 թվականի դեկտեմբերին։ Նրանց հաջորդ որդին, ծնվել է 1601 թվականի սեպտեմբերի 20-ին, կրկին անվանակոչել են Լաուրենս՝ իր պապի պատվին։ Այսպիսով, Յակոբն ու Լեյսբեթը Լեյդեն տեղափոխվելու պահին ունեցել են հինգ ողջ մնացած երեխա։

Բանավեճերի շրջանի ավարտից հետո Արմինիուսը վարել է սովորական քաղաքային քահանայի կյանք՝ խաղաղ ապրելով կլասիսի իր գործընկերների հետ: 1594 թվականին, բուրգոմիստրի խնդրանքով, նա իրականացրել է քաղաքի լատինական դպրոցների բարեփոխում՝ նրա նախապատրաստած կանոնները ուժի մեջ են մնացել ամբողջ 17-րդ դարի ընթացքում: Նա նաև մասնակցել է կոնսիստորիայի գործունեությանը, ինչի մասին են վկայում նիստերի պահպանված արձանագրությունները: Ինչպես երևում է դրանցից, Արմինիուսը կատարել է տիպիկ պաստորական պարտականություններ՝ այցելելով հիվանդներին, խորհուրդներ տալով ծխականներին, փորձելով լուծել հակամարտությունները և վերահսկելով հասարակական բարոյականությունը: Ապրիլից Յակոբը կատարել է նաև կլասիսի քարտուղարի (scriba) պարտականությունները, այնուհետև մի քանի անգամ ընտրվել է քվեստոր (quaestor), այսինքն՝ գանձապետ: 1590-ականներին և 1600-ականների սկզբին նա բազմիցս եղել է Ամստերդամի  պատվիրակ Հյուսիսային Հոլանդիայի տեղական եկեղեցական  ժողովներում: 1600 թվականին նա նախագահել է դրանցից մեկում։ Նրան մի քանի անգամ հանձնարարվել է ներկայացնել քաղաքը եկեղեցական հարցերի վերաբերյալ բանակցություններում և օժանդակել այլ մարզերում կրոնական խնդիրների լուծմանը։ Արմինիուսը մի քանի անգամ ստիպված է եղել գործ ունենալ Վալոնիայի բրաունիստների հետ. որոնց աղանդը, դավանաբանորեն հավատարիմ մնալով ռեֆորմատական գաղափարախոսությանը, լիակատար մերժում է ցուցաբերել հոլանդական եկեղեցու ծեսերի նկատմամբ։ Երկար ժամանակ Արմինիուսը գործել է Ժան Տաֆինի, Ֆրանցիսկոս Յունիուսի և Պլանցիուսի հետ համատեղ և անհաջող փորձեր է կատարել նրանց հետ համաձայնության գալու  հարցում։ Արդյունքում, բրաունիստները բացասական կարծիք են ձևավորել Արմինիուսի աստվածաբանության վերաբերյալ, որը նրանք պահպանել են, երբ պուրիտանների հետ տեղափոխվել են Մասաչուսեթս։ Արմինիուսի անձնական հանդիպումը Յունիուսի հետ տեղի է ունեցել 1596 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, որին հաջորդել է երկար նամակագրություն, որը հիմնականում նվիրված է եղել նախասահմանության խնդրին։ Նրանց առանձին նամակներ տարածվել են ձեռագրերով 1597 թվականից սկսած, իսկ ամբողջությամբ տպագրվել են 1613 թվականին՝ «Amica cum D. Francisco Iunio de praedestinatione per litteras habita collatio» վերնագրով։

### Առաջին տարիները Լեյդենում (1603-1607)
thumb|right|Լեյդենի Գարենմարկտ փողոցը 19-րդ դարի սկզբին
Արմինիուսի կյանքի համաչափ ընթացքը խաթարվել է 1601–1602 թվականներին Հոլանդիայում մոլեգնող ժանտախտի համաճարակի պատճառով։ Ամստերդամում հոգևորականությունը գործնականում չի տուժել, սակայն Լեյդենում իրավիճակն ավելի վատ է եղել․ 1602 թվականի օգոստոսի 28-ին մահացել է Լեյդենի համալսարանի աստվածաբանության պրոֆեսոր Լուկաս Տրելկատիուսը։ Արմինիուսի ընկերները ցանկացել են, որ նա զբաղեցնի թափուր պաշտոնը և Հուգո Գրոտիոսին, որն այդ ժամանակ Սկալիգերի մոտ իրավաբանություն է սովորել, որոշել է գործել Ուտենբոգերտի միջոցով։ Վերջինս սեպտեմբերին նամակ է գրել Արմինիուսին՝ կոչ անելով նրան ընդունել Լեյդենի ամբիոնը, եթե իրեն առաջարկեն։ Հոկտեմբերին Արմինիուսը պատասխանել է, որ ընդհանուր առմամբ դեմ չէ, բայց չի ուզում հիասթափեցնել ամստերդամցի մագիստրոսներին, որոնց նկատմամբ իրեն պարտավորված է զգում և որոնց հետ լավ հարաբերություններ է հաստատել։ Այլ մտահոգություններ էլ են եղել․ մեծ ընտանիքը պահանջել է ապրուստի միջոցներ, իսկ ցմահ պայմանագիրը (որի խզումը կարող էր բարդություններ առաջացնել) լավ եկամուտ է ապահովել Ամստերդամում։ Տրելկատիուսի որդին՝ Լուկաս Տրելկատիուս կրտսերը (մահացել է 1607 թվականին), չի ձգտել այդ պաշտոնին և միայն հաջորդ տարի է ստանձնել արտահաստիքային պրոֆեսորի պաշտոնը։ 1602 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Ֆրանցիսկուս Յունիուսը մահացել է, և Լեյդենում միակ աստվածաբանության պրոֆեսոր է մնացել Ֆրանցիսկուս Գոմարուսին (1563–1641), որը վճռականապես է տրամադրված եղել Արմինիուսի նկատմամբ և նրան համարել է հերետիկոս։ Հոկտեմբերի 29-ին Արմինիուսը արձագանքել է Յունիուսի մահվանը Ուտենբոգերտին ուղղված նամակով, որում նա հանգուցյալ պրոֆեսորի միակ իրական փոխարինող է անվանել Հերբորնի ակադեմիայից Յոհաննես Պիսկատորին։ Մինչդեռ, Գերագույն դատարանի անդամները Ուտենբոգաերտի հետ զրույցներում պաշտպանել են Արմինիուսին, և  ըստ լուրերի, լեյդենցի ուսանողները նույնպես միաձայն պաշտպանել են նրա թեկնածությունը։ Եղել են նաև շատ հակառակորդներ՝ Գոմարուսին է միացել Յոհաննես Կուխլինուսը Աստվածաբանական քոլեջից (Staten College) և մի շարք պաշտոնյաներ։ Արմինիուսի թեկնածությունը քննարկելու համար անցկացվել են մի քանի կոնֆերանսներ։ Առարկությունների թվում նշվոել են Ամստերդամից եկած քահանայի երիտասարդությունը, անփորձությունը և կոնֆլիկտային բնավորությունը։ 1603 թվականի հունվարի 21-ին նա ինքը գործով այցելել է Լեյդեն, և երբ հարցրել են իր ծրագրերի մասին, հաստատել է, որ պատրաստ է քննարկել առաջարկը, եթե ազատվի Ամստերդամում իր պարտականություններից։ Սակայն փետրվարին Գոմարուսը սկսել է բողոքել որպես միակ պրոֆեսոր հսկայական աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունից և ապրիլի 15-ին համաձայնեցվել են այն պայմանները, որոնց հիման վրա Արմինիուսը կարող էր ընդունել Լեյդենից ստացված առաջարկը, այդ թվում՝ պահանջել հանդիպում  Գոմարուսի հետ և լուծել այլասերվածության վերաբերյալ կասկածները։ Վիճահարույց հարցերի քննարկումը նախատեսված է եղել մայիսի 6-ին Հաագայում՝ Լեյդենի գրադարանի վարիչ Յանուս Դաուսի տանը, որտեղ Յակոբը ժամանել է Ուտենբոգերտի և Ռոմբաուտ Հոգերբետսի հետ միասին։ Ներկա են գտնվել նաև Հյուսիսային և Հարավային սինոդների պատվիրակները, հրավիրված է եղել Ամստերդամի կոնսիստորիան, բայց իր ներկայացուցիչներին չի ուղարկել։ Բանավեճը տևել է երկու օր և դրա հիմնական թեմաներն են եղել Արմինիուսի մեկնաբանությունը Հռոմեացիներին ուղերձի յոթերորդ գլխի վերաբերյալ և Յունիոսի հետ նամակագրության մեջ պարունակվող գաղափարները։ Քանի որ Գոմարուսը մանրակրկիտ ծանոթ չի եղել իր ընդդիմախոսի աշխատանքներին, հանդիպումը, ընդհանուր եկեղեցական հարցեր քննարկելուց հետո, խաղաղությամբ ավարտվել է համալսարանի ղեկավարության կողմից կազմակերպված ընթրիքով։ 1603 թվականի մայիսի 8-ին Արմինիուսը պաշտոնապես նշանակվել է Լեյդենի համալսարանի աստվածաբանական քոլեջի պրոֆեսոր։ 

Տեղափոխությունը, ըստ երևույթին, դժվար փորձություն է դարձել Արմինիուսի ընտանիքի համար։ Չնայած ընդամենը 25-30 մղոն հեռավորությանը, նրանք ստիպված են եղել նավով տեղափոխել հինգ երեխաների, որոնցից ամենափոքրը երկու տարեկան է եղել և ինը ամսական հղի Լեյսբեթին։ Անհայտ է, թե որտեղ են նրանք հանգրվանել Լեյդենում, հնարավոր է՝ Յանուս Դաուսի տանը՝ on de oulde oisrterling plaets (այժմ՝ Գարենմարկտ) փողոցում։ Տունը, որտեղ բնակվել  է Արմինիուսի ընտանիքը, չի պահպանվել,  այն ավերվել է 1807 թվականի հզոր պայթյունի ժամանակ։

Ամբիոնը ստանձնելուց հետո Արմինիուսը, համալսարանի ղեկավարության պահաջով, պարտավորվել է ստանալ աստվածաբանության դոկտորի կոչում։ Հունիսի 19-ին նա քննություն է հանձնել Գոմարուսի մոտ, իսկ հուլիսի 10-ին հաջողությամբ պաշտպանել իր թեզը «De natura Dei» թեմայով հանրային բանավեճում։ Բանավեճի պաշտոնական ընդդիմախոսների թվում են եղել Բերտիուսը և Հոմիուսը։ Հաջորդ օրը տեղի է ունեցել գիտական աստիճանի շնորհման հանդիսավոր արարողությունը, որի ժամանակ Արմինիուսը, սովորույթի համաձայն, շնորհակալություն է հայտնել Աստծուն և Գոմարուսին՝ խոստանալով արդարացնել իր հետ կապված հույսերը։ Նրա պաշտոնական նշանակումը որպես իսկական պրոֆեսոր թվագրվում է սենատի 1603 թվականի հոկտեմբերի 11-ի ակտով: Հոկտեմբերի 28-ից Արմինիուսը սկսել է նախագահել հանրային բանավեճերում: Գոմարուսի հետ հարաբերություններում շուտով ի հայտ է եկել լարվածություն, երբ վերջինս ժխտողաբար է վերաբերվել նոր պրոֆեսորի կողմից նախասահմանման ուսմունքի մեկնաբանմանը 1604 թվականի փետրվարի 7-ի բանավեճի ժամանակ: Այդ բանավեճի հիմնական թեմաները հրապարակվել են 1613 թվականին «Examen thesium Gomari» վերնագրով, եղել են աստվածային արդարացիությունն ու քրիստոսաբանությունը: Գոմարուսը իր սեփական տեսակետները հրապարակել է նույն թվականի հոկտեմբերի 31-ին, որի մասին  Արմինիուսը հաջորդ օրը հայտնել է Ուտենբոգաերտին ուղղված նամակում՝ իր ընդդիմախոսին բնութագրելով որպես offensissimus: Երկու բանավեճերն էլ թարգմանվել են հոլանդերեն և հայտնի դարձել հանրությանը։ Հակամարտությունը շարունակվել է մի քանի ամիս անց, երբ 1605 թվականի ապրիլի 30-ին Արմինիուսի ուսանողներից մեկը հերքել է Գոմարուսի թեզերը։ Այդ քննադատությունը Յակոբի կողմից կազմակերպված սադրանք ընկալելով՝ Գոմարուսը իր պատասխանն ուղղել է ոչ թե ուսանողին, այլ պրոֆեսորին։ Միևնույն ժամանակ, Կուլինուսը նույնպես թշնամանք է ցուցաբերել Արմինիուսի նկատմամբ՝ Բելգիական խոստովանության վերաբերյալ իր դասախոսությունները նշանակելով Արմինիուսի դասախոսությունների հետ նույն ժամերին։ Արմինիուսը բողոքել է Լեյդենի քաղաքապետին, բայց քաղաքապետը չի միջամտել դասերի ժամանակացույցին՝ հարցը թողնելով հոգաբարձուի հայեցողությանը։ Համալսարանում ծագած լարվածությունը լայնորեն հայտնի է դարձել և եկեղեցիներում սկսել են խոսել նոր ֆանատիկների (նիդ.՝ nieuwigheyt-drijvers) ի հայտ գալու մասին, իսկ Դորդրեխտի կլասիսը հրամանագիր (gravamen) է հրապարակել՝ պահանջելով սինոդ գումարել՝ պառակտումն ու սկանդալը դադարեցնելու համար: Հաշվի առնելով հակամարտության նկատմամբ նման ուշադրությունը՝ համալսարանի հոգաբարձուները, Լեյդենի մագիստրոսները և Լեյդենի համալսարանի աստվածաբանները 1605 թվականի օգոստոսի 10-ին համատեղ հայտարարություն են տարածել՝ հերքելով բանավեճի կողմերի միջև հայացքների սկզբունքային անհամաձայնության առկայությունը։ Փաստաթուղթը ստորագրել են բոլոր պրոֆեսորները՝ Կուխլինուսը, Գոմարուսը, Տրելկատիուս Կրտսերը և Արմինիուսը։

Այն փաստը, որ պրոֆեսորները ստորագրել են բացարձակապես բարեկամական փաստաթուղթ է, ինչպես հաղորդում է Արմինիուսի կենսագիր Կասպար Բրանդտը, շատերին է զարմացրել: Այնուամենայնիվ, հարաբերություններում լարվածությունը մնացել է և ժամանակակից հետազոտող Կիտ Ստենգլինը դա վերագրում է Գոմարուսի դյուրագրգռությանը, որը սաստկացել է իր փեսա Հոմիուսի և Պիտեր Պլանցիուսի բացասական ազդեցությամբ: Բրանդտը, որի մեկնաբանությունը արմինիանամետ բնույթ է ունեցել, նշել է նաև, որ 1604 թվականի սկզբին Գոմարուսը վիրավորված է զգացել, երբ Արմինիուսը սկսել է դասախոսություններ կարդալ Նոր Կտակարանի մասին, որը նա համարել է «իր տիրույթը»: Ինչպես Կուխլինուսի դեպքում, Արմինիուսը նույնպես փորձել է լուծել այս հակամարտությունը՝ դիմելով իր խնամակալներին: Ավելի քիչ բան է հայտնի նրա և Տրելկատիուսի հարաբերությունների մասին, որի մտավոր մակարդակը Արմինիուսը համարել է ոչ այնքան բարձր: Արմինիուսը Տրելկատիուսի նախասահմանության վերաբերյալ տեսակետները համարել է անհեթեթություն, ինչը, սակայն, չի հակասել այն փաստին, որ հարցերի մեծ մասի վերաբերյալ բոլոր պրոֆեսորները ունեցել են նմանատիպ տեսակետներ։

### Վերջին բանավեճեր, հիվանդություն և մահ (1605-1609)
thumb|right|Հուշատախտակ Լեյդենի Սուրբ Պետրոս եկեղեցում
1605 թվականի փետրվարին Արմինիուսը մեկ տարով ընտրվել է համալսարանի *Rector Magnificus*։ Այդ ընտրությունն արտացոլել է այն բարձր հարգանքը, որը նրա գործընկերները տածել են պրոֆեսորի նկատմամբ, բայց նրա յուրաքանչյուր քայլն ու խոսքը մանրակրկիտ ուսումնասիրվել է նրա թշնամիների կողմից, որոնք մեղադրանքների հիմքեր են փնտրել։ Շարունակել են լուրեր շրջանառվել, որ Լեյդենում նոր ուսմունք է դասավանդվում։ Հունիսի 30-ին Հյուսիսային և Հարավային Հոլանդիայի տարբեր քաղաքներից հինգ քահանաներ դիմել են Արմինիուսին՝ խնդրելով նրան փարատել իրենց կասկածները, որոնք ծագել են այն լուրերից, որ բարեփոխված աստվածաբանության ամբողջականությունը վտանգված է։ Այդ լուրերը, ի թիվս այլ բաների, հիմնված են եղել մի քանի շարժառիթների վրա, երբ Արմինիուսի ուսանողների դեմ արտահայտվել են ոչ ուղղափառության կասկածներ։ Հասկանալով, որ եթե ինքը համաձայնվի, նման խնդրանքները անընդհատ կկրկնվեն, Արմինիուսը մերժել է պատվիրակությանը։ Քահանաները չեն ընդունել  մերժումը, և նրանց անունից Ֆրանցիսկոս Լանսբերգիուսը հայտարարել է, որ նրանք լիազորված են իրենց սինոդների կողմից, գործում են պաշտոնապես, հետևաբար, ակնկալվում է, որ իրենց խնդրանքը կբավարարվի։ Ի պատասխան՝ Արմինիուսն առաջարկել է, որ նրանք գործեն իրենց հոգաբարձուների միջոցով և բացատրություններ պահանջեն Գոմարուսից և Տրելկատիուսից, ինչին քահանաները համաձայնվել են։ Այնուհետև, օգոստոսի վերջին, Հարավային Հոլանդիայի Սինոդը ընդունել է Դորդրեխտի կլասիսների խնդրանքը և խնդրել համալսարանի հոգաբարձուներին որոշել պրոֆեսորների դիրքորոշումը վիճահարույց հարցերի վերաբերյալ: Նրանց կանչել են և վերահաստատվել է, որ առկա տարաձայնությունները կրթական գործընթացի շրջանակից դուրս չեն, որի ընթացքը չպետք է մտահոգի Դորդրեխտի աստվածաբաններին: Նոյեմբերի 9-ին սինոդի պատվիրականեր Լանսբերգիուսը և Ֆեստուս Հոմիուսը դասախոսական կազմին ինը հարց են ներկայացրել՝ ընտրության և հավատքի կապի, նախնական մեղքի, բարի գործերի օգտակարության, հավատքի ողորմած բնույթի, փրկության վստահության, սրբերի տոկունության և կատարելության հնարավորության վերաբերյալ: Պրոֆեսորները հրաժարվել են համագործակցել, բայց տարվա վերջում Արմինիուսը ձևակերպել է իր անձնական կարծիքը «Responsio ad questions novem» տրակտատում և Ուտենբոգաերտի հետ նամակագրության մեջ: 

1606 թվականի սկզբին Արմինիուսը կրկին սկսել է դասախոսություններ կարդալ Մաղաքիա մարգարեի գրքի վերաբերյալ և քանի որ դրա երկրորդ տողում հիշատակվել է Հակոբի և Եսայու մասին, նա չի կարողացել չանդրադառնալ նախասահմանության թեմային։ Փետրվարի 8-ին, ավարտելով որպես *Rector Magnificus* իր պաշտոնավարման ժամկետը, Արմինիուսը երկար ելույթ է ունեցել քրիստոնյաների միջև կրոնական տարաձայնությունների լուծման վերաբերյալ: Պրոֆեսորը կարծել է, որ լուծումը կարող է լինել ներկայացուցչական սինոդը, որտեղ պատվիրակները կարող էին արտահայտվել տրամաբանական մեթոդներով՝ առանց շեղվելու քաղաքականության և այլ անտեղի հարցերի վրա: Արդյունքը կլիներ Սուրբ Գրքի վրա հիմնված կոնսենսուսը: 1607 թվականի մայիսի 26-ին մի խումբ հոգևորականներ հանդիպել են քննարկելու առաջիկա ազգային սինոդը: Պատվիրակների թվում են եղել Արմինիուսը, Գոմարուսը, Ուտենբոգաերտը, քահանա Յոհաննես Բոգերմանը (ով նախագահել է Դորդրեխտի սինոդում 1618 թվականին) և Ֆրանկերի համալսարանի պրոֆեսոր Սիբրանդուս Լյուբերտուսը: Վարչակազմի հանձնարարությամբ այդ «Նախապատրաստական ժողովը» (Conventus praeparatorius) պետք է որոշեր սինոդում պատվիրակությունների կազմման սկզբունքները, կարծիքներ հայտնելու կանոնները և եկեղեցու համար ընդունված որոշումների պարտադիր բնույթը: Մի շարք հարցերի շուրջ արագ համաձայնություն է ձեռք բերվել: Սինոդը պետք է տեղի ունենար հաջորդ ամռանը Ուտրեխտում և հրավերներ պետք է ուղարկվեին բոլոր նահանգային սինոդներին, այդ թվում՝ Վալոնական եկեղեցուն և Ֆրանսիայում և Գերմանիայում գտնվող հոլանդացի փախստականների համայնքներին: Անհամաձայնություն է առաջացել  այն հարցի շուրջ, թե արդյոք պատվիրակները պետք է կապված լինեն միայն Աստծո խոսքով, թե՞ ճանաչեն նաև Հայդելբերգի կատեխիզիսը և Բելգիական խոստովանությունը: Միայն Արմինիուսը, Ուտենբոգերտը և Ուտրեխտի երկու քահանաներ դեմ են արտահայտվել այդ վարդապետական փաստաթղթերին ապրիորության կարգավիճակ տալուն: Կատեխիզիսի օտարերկրյա ծագումը որոշ պատվիրակների համար փաստարկ է եղել դրանում  փոփոխություն կատարելու դեմ, մինչդեռ մյուսների համար՝ վերանայման պատճառ: Հետևաբար, սինոդի գումարման նպատակի հարցը նույնպես վիճելի է դարձել: Պատվիրակների ժողովում տեղի ունեցած բուռն բանավեճերի մասին լուրերը լայնորեն տարածվել է երկու խմբակցությունների կողմնակիցների կողմից։ Լյուբերտուսի նամակագրական գործունեության շնորհիվ Արմինիուսի «հերետիկոսությունը» հայտնի է դարձել Փարիզում, Հայդելբերգում, Շոտլանդիայում, Ժնևում և Ցյուրիխում։ Լուրեր են շրջանառվել, որ Արմինիուսը և Ուտենբոգերտը նամակներ են ստացել պապից, որոնցում մեծ կաշառք են առաջարկել հավատուրացության համար, ինչը զգալի հասարակական անկարգություններ է առաջացրել Իսպանիայի հետ զինադադարի բանակցությունների ընթացքում։ Արմինիուսը նույնպես փորձել է տարածել իր տեսակետները։ 1607 թվականի երկրորդ կեսին նա նամակագրություն է սկսել Շտայնֆուրտի Արնոլդինում ռեֆորմատորական գիմնազիայի պրոֆեսոր Կոնրադ Վորստիուսի հետ։ Ուշադիր ուսումնասիրելով Արմինիուսի փաստարկները՝ Վորստիուսը դարձել է նրա կողմնակիցը և մահից հետո զբաղեցրել նրա աթոռը Լեյդենում։ 1608 թվականի ապրիլին Արմինիուսը իր տեսակետներն է ներկայացրել Նիդեռլանդներում Պֆալցի դեսպան Իպպոլիտ ֆոն Կոլիին (Hippolyt von Colli)՝ սկզբում բանավոր, ապա գրավոր։ 1607 թվականի մայիսին Արմինիուսի աշխատավարձը բարձրացվել է մինչև տարեկան 300 գուլդեն, ինչը թույլ է տվել նրան ընտանիքին տեղափոխել Պիտերսկերխոֆ փողոցում գտնվող նոր բնակարան։
thumb|left|Լեյդենի համալսարանի գրադարանը 1610 թվականին
1608 թվականի ապրիլին Արմինիուսը և Ուտենբոգերտը հանրագիր են ներկայացրել Հոլանդիայի և Արևմտյան Ֆրիզլանդիայի գլխավոր նահանգներին՝ պնդելով, որ սինոդի հրավիրման վերաբերյալ իրենց դիրքորոշումը, չնայած բազմաթիվ խնդիրներ է առաջացրել բոլորի համար, չի նախատեսում ստեղծել որևէ նոր իրավիճակ  և որ նրանք նվիրված են Ռեֆորմատական եկեղեցուն «մինչև իրենց վերջին շունչը»։ Նահանգների որոշմամբ Արմինիուսը և Գոմարուսը, ինչպես նաև համաժողովի մյուս չորս պատվիրակները, պարտավոր են ներկայանալ Գերագույն դատարան, բացատրություններ տալ և համաձայնության գալ։ 1608 թվականի մայիսի 30-ին և 31-ին հանդիպումը տեղի է ունեցել, սակայն դատարանը հարկ չի համարել միջամտել հոգևոր վեճերին, իսկ Գոմարոսը հրաժարվել է մեղադրել Արմինիոսին աշխարհիկ իշխանությունների առջև: Գոմարոսը հայտարարել է, եթե Արմինիուսն ունի որևէ բողոք, նա պետք է դրանք ներկայացնի: Իր հերթին, Արմինիոսը զարմանք է հայտնել իրեն պատճառված բոլոր անհանգստություններից հետո նման վերաբերմունքից և շարունակել կոնկրետացնել իր բողոքները: Աստվածաբանների միջև կարճ քննարկում է տեղի ունեցել վերագրվող արդարության թեմայով, որից հետո դատարանը երկուսին էլ խնդրել է գրավոր ներկայացնել իրենց դիրքորոշումները և քննադատություններն իրենց ընդդիմախոսների նկատմամբ, ինչը նրանք կատարել են: Եզրափակելով՝ նահանգները ևս մեկ անգամ հաստատել են, որ հիմնարար անհամաձայնություններ չկան, և որ Լեյդենի աստվածաբաններն այսուհետ կապրեն խաղաղության և ներդաշնակության մեջ՝ հավատարիմ մնալով Սուրբ Գրքին և եկեղեցու դավանաբանական փաստաթղթերին: Գոմարոսը չի համաձայնվել այդ գնահատականի հետ և բողոքել է՝ հնարավոր չհամարելով, ինչպես ինքն է արտահայտվել «Տիրոջ գահի առջև ներկայանալ այնպիսի հայացքներով», որոնք, եթե չճնշվեն, կհանգեցնեն ընդհանուր թշնամանքի: Իր հերթին, Արմինիուսը կրկին ներկայացրել է իր ուսմունքը որպես Սուրբ Գրքին լիովին համապատասխան և հաստատել իր պատրաստակամությունը պաշտպանելու այն ցանկացած սինոդում կամ Գլխավոր Նահանգների առջև:

Արմինիուսին հնարավորություն է  տրվել ներկայացնելու իր տեսակետները, և 1608 թվականի հոկտեմբերի 20-ին նրան հրավիրել են մասնակցելու Գլխավոր Նահանգների նիստին, որը պետք է տեղի ունենար տասը օր անց: Նշանակված ժամին նա ելույթ է ունեցել Բինենհոֆում, որը հայտնի է դարձել որպես «Կարծիքի հռչակագիր» (նիդ.՝ Verclaringhe Iacobi Arminii Saliger ghedachten, in zijn leven Professor Theologiae binnen Leyden: Aengaende zyn ghevoelen, լատ․ Declaratio sententiae): «Կարծիքի հռչակագիրը» Արմինիուսի վերջին նշանակալի աշխատանքն է եղել: Շուտով Գոմարուսը թույլտվություն է ստացել ելույթ ունենալ Նահանգներում, և դեկտեմբերի 12-ին նա մեղադրել է Արմինիուսին պելագյանների և ճիզվիտների սխալներին հետևելու մեջ՝ երանության  և ազատ կամքի արտահայտման, արդարացման և սրբացման հարցերում: Իր նախասահմանության ուսմունքում Գոմարուսը սխալ է համարել  Արմինիուսի տեսակետներն Աստծո կողմից կանխատեսված հավատքի կարևորության մասին։ Գոմարուսի կարծիքով՝ Արմինիուսը իր հերետիկոսական ուսմունքները բացահայտորեն չի շարադրել համալսարանում, որտեղ նրա գաղտնի լյութերականությունը բացահայտվել է, այլ քարոզել է ուսանողներին իր տանը։ Յուրաքանչյուր ճամբարի ներկայացուցիչ տարբեր կերպ է գնահատել երկու ելույթների ազդեցությունը․ արմինիուսական ուղղության պատմաբանները կարծել են, որ Արմինիուսի հանգիստ ելույթն ավելի բարենպաստ տպավորություն է թողել, մինչդեռ կալվինիստները նրա հաջողությունը վերագրել են նահանգների ատենակալների միամիտությանը։

1609 թվականի փետրվարի 7-ին Արմինիուսի մոտ տուբերկուլյոզը սրացել է, որով նա տառապել է երկար տարիներ։ Հիվանդի վիճակը ծայրահեղ ծանր է գնահատվել, բուժմանը ներգրավվել են քաղաքի լավագույն բժիշկները, այդ թվում՝ անատոմիայի պրոֆեսոր Պիտեր Պաուվաին և բժշկության պրոֆեսոր Ռեյնիե Բոնտիուսին։ Մինչդեռ, համալսարանի հոգաբարձուները և քաղաքապետը միջոցներ են տրամադրել նրան և Գոմարուսին՝ աստվածաբանական թեզեր հրատարակելու համար: Թեզիսները արագորեն վաճառվել են, բայց ցանկալի նպատակին չեն հասել և «պամֆլետների պատերազմը» շարունակվել է: Առողջությունը փոքր-ինչ վերականգնելուց հետո, Արմինիուսը շարունակել է բանավեճը և վերադարձել դասավանդմանը, հուլիսի 25-ին նա վերջին անգամ նախագահել է  ուսումնկան բանավեճը: Իրավիճակը լարվել է և Գլխավոր նահանգները, ցանկանալով խուսափել ազգային սինոդի հրավիրումից, կազմակերպել են «բարեկամական համաժողով»՝ կարծիքներ փոխանակելու համար: Յուրաքանչյուր կողմին թույլատրվել է հրավիրել չորս աստվածաբանլ, Արմինիուսին օգնել են Ուտենբոգաերտը, Ադրիան Բորիուսը Լեյդենից, Նիկոլաաս Գրևինհովիուսը Ռոտերդամից և Ադոլֆ Վենատորը Ալկմարից: Գոմարուսին ուղեկցել են Հոմմիուսը, Յոհան Ակրոնիուսը Շխիդամից, Յակոբ Ռոլանդուսը Ամստերդամից և Յոհան Բոգարդուսը Ալկմարից: Բացման խոսքով հանդես է եկել դիվանագետ Յոհան վան Օլդենբարնևելտը՝ ընդգծելով բանավեճի մասնակիցերի միջև հաշտեցման անհրաժեշտությունը: Բանավեճը մեկ օրում չի ավարտվել, հաջորդ նիստը նախատեսվել է օգոստոսի 18-ին, սակայն ընդմիջման ժամանակ Արմինիուսն իրեն այնքան վատ է զգացել, որ ստիպված է եղել վերադառնալ տուն: Կոնֆերանսն ավարտվել է օգոստոսի 21-ին, երբ պարզ է դարձել, որ հաշտեցման հեռանկար չկա: Սեպտեմբերի 12-ին Արմինիուսը հայտնել է խորհրդարանին, որ քիչ հավանական է, որ ինքը մասնակցի հետագա նիստերին: Հոկտեմբերի 19-ին նա մահացել է Լեյդենի իր տանը: Բերտիուսի կարծիքով՝ Արմինիուսի թշնամիները նրան հալածել են մինչև իր կյանքի վերջին օրերը՝ կիրառելով վիրավորական անագրամաներ, մինչդեռ մահամերձ մարդը պահպանել է իր արժանապատվությունը և շատ աղոթել։

## Արմինիուսի աստվածաբանական մեթոդաբանություն
Ընդհանուր կարծիք կա, որ Արմինիուսի աստվածաբանությունը «հակասխոլաստիկ» է, այսինքն՝ հիմնված է անմիջապես աստվածաշնչյան տեքստերի վրա, այլ ոչ թե ձևական տրամաբանական դատողության վրա: Նրա հայացքների ինքնատիպությունը հաճախ արդարացվում է այդ ձևով: Օրինակ՝ հոլանդացի բողոքական աստվածաբան Գերիտ Յան Հենդերդաալը Արմինիուսի և Գոմարուսի նախասահմանության վերաբերյալ հայացքների տարբերությունները ուղղակիորեն կապել է նրանց սխոլաստիկ մեթոդաբանության վերաբերյալ հակադիր դիրքորոշումների հետ: 20-րդ դարի վերջից ի վեր «Բարեփոխված սխոլաստիկայի» հայեցակարգը ժողովրդականություն է ձեռք բերել պատմագրության մեջ՝ հիմնավորելով հետկալվինիստական աստվածաբանության մեթոդաբանական շարունակականությունը միջնադարյան համալսարանական ուսուցման ավանդույթի հետ: Այդ հայեցակարգի համաձայն, մինչև 16-րդ դարի սկիզբը սխոլաստիկ փիլիսոփայությունը, հիմնված Արիստոտելի տեքստերի և կուտակված արիստոտելյան ավանդույթի ուսումնասիրության և մեկնաբանության վրա, հիմնական մտավոր համակարգն է եղել: Ռեֆորմացիան, որը սխոլաստիկ աստվածաբանության հետ մեկտեղ առաջ է քաշել sola Scriptura և sola fide սկզբունքները, մերժել է նրանց փիլիսոփայական մեթոդաբանությունը: Մարտին Լյութերը հրաժարվել է ճանաչել աշխարհիկ գիտելիքի նշանակությունը և պնդել է, որ «աստվածաբանության մեջ տրամաբանության և փիլիսոփայության հասկացությունները օգտագործելով՝ անխուսափելիորեն կառուցվում է կեղծ համակարգեր»: Լյութերի կարծիքը կիսել են Ռեֆորմացիայի այլ հիմնադիրներ, այդ թվում՝ Ժան Կալվինը, Ուլրիխ Ցվինգլին և ավելի քիչ, Ֆիլիպ Մելանխթոնը: 16-րդ դարի երկրորդ կեսին բողոքականների համար հուգենոտ Պետեր Ռամուսի (1515-1572) ուսմունքները դարձել են արիստոտելականության այլընտրանք: Ձգտելով կործանել Արիստոտելի կոշտ սխեմաները Ռամուսը փորձել է տրամաբանությունը վերածել «գործնական» գիտության: Նրա մոտեցումը բաղկացած է եղել իրական սիլլոգիզմների թվի կրճատումից և գիտելիքի կառուցվածքի ընդհանուր պարզեցումից՝ հաջորդական երկատման միջոցով. յուրաքանչյուր ընդհանուր պնդում բաժանվել է երկու մասի, և գործընթացը կրկնվել է անհրաժեշտ քանակությամբ: Այսպիսով, քերականությունը, որը սահմանվել է որպես «ճիշտ խոսելու արվեստ», բաժանվել է ստուգաբանության և շարահյուսության, ստուգաբանությունը՝ տառերի և արտասանության և այդպես շարունակ: Սխոլաստիկ մեթոդաբանության նման, ռամիզմը չի պարտադրել էական սահմանափակումներ և դրա օգնությամբ իրենց աստվածաբանական համակարգերն են կառուցել Զաքարիա  Ուրսինը, իր համոզմունքների փոփոխականությամբ աչքի ընկնող Յոհաննես Պիսկատորը և պուրիտանիզմի գաղափարախոս Ուիլյամ Պերկինսը: Արմինիուսը բարձր է  գնահատել ռամիզմը որպես մտքի արդիական ուղղություն, և նրա «Ատենախոսությունը» Հռոմեացիներին ուղղված ուղերձի յոթերորդ գլխի վերաբերյալ պարունակում է ռամիստական դիագրամ նախասահմանության թեմայով: Բովանդակային առումով Ռամուսը լիովին չի մերժել Արիստոտելին, մասնավորապես՝ «Մետաֆիզիկայում»  ներկայացված չորս պատճառների բաժանումը: «Ատենախոսության» մեջ Արմինիուսը օգտագործել է դիխոտոմիզացիայի մեթոդը՝ նախասահմանվածության նյութական, ձևական, արդյունավետ և վերջնական պատճառները բացահայտելու համար։

Մի շարք պատճառներով ռամիզմի ազդեցությունը բավականին սահմանափակ է եղել, բայց տեղեկատվության ներկայացման նրա բնորոշ տեսողական տեխնիկան արագորեն ընդունվել է կաթոլիկ և բողոքական արիստոտելականների կողմից: Ժնևում արիստոտելականությունը վերականգնել է իր դիրքերը համալսարանական կրթության բնագավառում շնորհիվ Թեոդոր Բեզայի և իտալացի ներգաղթյալների (Պետեր Մարտիր Վերմիլի, Ջիրոլամո Զանչի և ուրիշներ): Արմինիուսի գործունեության ժամանակ արիստոտելականության ամենաազդեցիկ ներկայացուցիչը իսպանացի ճիզվիտ Ֆրանցիսկո Սուարեսն է եղել (1548-1617), որի «Disputationes metaphysicae»-ը նույնպես հայտնի էր բողոքականներին: Սուարեսի կողմից առաջարկվող ճանաչողության մեթոդը դիտարկում է ցանկացած առարկայի իրական կամ պոտենցիալ գոյությունը («an sit») և էությունը («quid sit»), էության տեսանկյունից, առարկան կարող է ճանաչվել «կատարյալ» կամ մասնակի՝ որոշակի պատահականությունների սահմաններում: Պատճառականության սխոլաստիկ հասկացողական ապարատը, Սուարեսի մեկնաբանությանը մոտ մեկնաբանությամբ, օգտագործվել է նույնիսկ այն բողոքական աստվածաբանների կողմից, ովքեր, ինչպես Կալվինը, ընդհանուր առմամբ մերժել են սխոլաստիկ մեթոդը: Թե որքանով է Արմինիուսը տիրապետել այդ տեխնիկային, վիճելի է: Ե՛վ կողմնակիցները, և՛ հակառակորդները համաձայն են, որ Արմինիուսը իր աշխատություններում սխոլաստիկ ժարգոնն օգտագործել է զգալիորեն ավելի քիչ, քան իր գործընկերները: Վերջիններս նույնիսկ հակված են եղել հավատալ, որ նա լիովին անգործունակ է մետաֆիզիկայի և սխոլաստիկ աստվածաբանության նրբությունների մեջ: Այդ համբավը պահպանվել է բավականին երկար ժամանակ, և 1825 թվականին Արմինիուսի աշխատությունների առաջին անգլերեն ժողովածուի հրատարակիչ Ջեյմս Նիկոլսը պնդել է, որ նա դիտավորյալ խուսափել է մետաֆիզիկական գիտելիքների հետ կապված ամեն ինչից: Ըստ Կ. Ստենգլինի, այդպիսի համբավը բխում է Արմինիուսին՝ որպես աստվածաբանական հումանիստի, այլ ոչ թե սխոլաստիկի ներկայացնելու գաղափարից  և ընդհանուր առմամբ չի համապատասխանում իրականությանը։ Արմինիուսը հաջողությամբ օգտագործել է սխոլաստիկայի տեխնիկան, երբ դա նպատակահարմար է եղել՝ հաշվի առնելով Լեյդենի համալսարանի առանձնահատկությունները:

## Աշխատություններ
thumb|right|Նախասահմանության վերաբերյալ դիագրամներ Արմինիուսի Ուտենբոգերտին գրած XXVI նամակում (1598), 1684 թվականի հրատարակություն
Որպես աստվածաբան՝ Արմինիուսը առաջին հերթին եղել է քահանա և քարոզիչ, բայց ոչ թե նշանավոր քրիստոնյա գրող։ Իր կարճ կյանքի ընթացքում նա ստեղծել է մի քանի ստեղծագործություններ, որոնցից ոչ մեկը չի կարող համարվել նրա magnum opus-ը։ Նրա աշխատությունների մեծ մասը կարելի է դասել  աստվածաբանական և բանավեճային ժանրին։ Արմինիուսի վաղ շրջանի աստվածաբանական աշխատությունները ոչ ամբողջությամբ են պահպանվել։ Մասնավորապես, նրա ամստերդամյան շրջանի քարոզները չեն պահպանվել։ Այնուամենայնիվ, ըստ Կարլ Օ. Բանգսի (Carl O. Bangs), աստվածաբանի ողջ աշխատությունների 45%-ը բաժին է ընկնում այդ բեղուն ժամանակահատվածին, այդ թվում՝ Հռոմեացիներին ուղղված ուղերձի 7-րդ և 9-րդ գլուխների մեկնաբանությունները, Ֆրանցիսկոս Յունիուսի և Իոհան Ուտենբոգերտի հետ նամակագրությունը և Ուիլյամ Պերկինսի գրքի քննադատությունը։ Այդ բոլորը հրատարակվել են հեղինակի մահից հետո։ «Հռոմեացիներին ուղղված ուղերձի յոթերորդ գլխի իրական և ճշգրիտ իմաստի վերաբերյալ ատենախոսությունը» գրվել է լատիներենով այն տարիներին, երբ Արմինիուսը քարոզներ է կարդացել այդ առարկայից: Ատենախոսության վերջին  խմբագրությունը, դատելով «ինը որբերին» նվիրված ձոնից, պատրաստվել է Արմինիուսի մահից կարճ ժամանակ առաջ: Նախասահմանության խնդիրը մանրամասնորեն քննարկվել է նույն ուղերձի 9-րդ գլխի մեկնաբանության մեջ: Դրա ստեղծման առիթ է դարձել ֆրիզլանդցի բարեփոխիչ Ժիլլիուս Սնեկանուսի գործունեությունը, որը, Մելանխթոնի ոգով, ապացուցել է պայմանական նախասահմանության ուսմունքի ընդունելիությունը, որը կախված էր մարդու գործողություններից: Նման պնդումներից վրդովված՝ 1593 թվականին Թեոդոր Բեզան դիմել է իր հոլանդացի ընկերներին՝ Ժան Տաֆինին և Յոհան  Ուտենբոգերտին՝ խնդրելով դադարեցնել Սնեկանուսի գործունեությունը: Բեզայի խնդրանքը լսվել է, բայց Տաֆինի ջանքերը ապարդյուն են անցել: Իր հերթին, ի պատասխան Սնեկանուսի 9-րդ գլխի վերաբերյալ տրակտատի 1596 թվականին հրատարակման, Արմինիուսը նրան դիմել է աջակցության նամակով՝ նշելով իրենց տեսակետների նմանությունը և խոստանալով գիրք գրել նույն թեմայով: Արմինիուսի տրակտատն առաջին անգամ հրատարակվել է 1612 թվականին Գոդեֆրիդուս Բասոնի կողմից՝ որպես Ուիլյամ Պերկինսի հետագա քննադատության հավելված: Պերկինսը (1558–1602), որին կարելի է համարել չափավոր պուրիտան, իր ժամանակի մեծագույն անգլիացի աստվածաբաններից մեկն էր: Պերկինսի ամենակարևոր աշխատությունները վերաբերում էին նախասահմանվածության հարցին: Նրա «Նախասահմանվածության ձևի և կարգի մասին» («De pradestinationis mode et ordine: et de amplitudine gratiae divinae») տրակտատը հրատարակվել է Քեմբրիջում 1598 թվականին և վերահրատարակվել Բազելում հաջորդ տարի: Պերկինսի աշխատանքի երկրպագու Արմինիուսը անմիջապես կարդացել է գիրքը և վրդովվել դրանից: Ցանկանալով իր կարծիքն արտահայտել հեղինակին, նա սկսել է մանրամասն պատասխան պատրաստել («Examen modestum libelli, quem D. Gulielmus Perkinsius apprime doctus theologus edidit ante aliquot annos de praedestinationis modo et ordine, itemque de amplitudine gratiae divinae»), բայց չի կարողացել ավարտին հասցնել մինչև Պերկինսի մահը՝ 1602 թվականը։

1603 թվականին, Լեյդենում դոկտորական աստիճան ստանալու կապակցությամբ, Արմինիուսը հանդես է եկել ճառով Քրիստոսի սրբազանության մասին (Oratio de sacerdotio): Նույն թվականին, պրոֆեսորի պաշտոնը ստանձնելուց հետո, նա աստվածաբանության թեմայով երեք ճառ է կարդացել (Orationes tres)։ Համալսարանական ճառերից տարբերվող՝ Արմինիուսի ամենակարևոր ճառը՝ «Կարծիքի հայտարարություն»-ը (Verklaring van Jacobus Arminius), գրվել է հոլանդերենով: Ձեռագիրը, որից նա իր ճառը կարդացել է 1608 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Հաագայում, պահպանվել է և հրատարակվել է 1610 թվականին Թոմաս Բասոնի կողմից, իսկ անհայտ հեղինակի լատիներեն թարգմանությունը ներառվել է ժողովածուների մեջ: «Ինը հարցերի պատասխանների» հետ միասին «Կարծիքի հայտարարություն»-ը դարձել է Արմինիուսի առաջին աշխատանքը, որը թարգմանվել է անգլերեն: 1608 թվականով է թվագրվում նաև «Apologia adversus articulos XXXI» գովաբանական աշխատությունը, որտեղ աստվածաբանը, օգտագործելով Եկեղեցու հայրերի աշխատություններից մեջբերումների ընդարձակ նյութեր, հիմնավորել է իր վիճարկվող դիրքորոշումները: 

Արմինիուսի ստեղծագործությունների ժողովածուն ներառում է նաև նրա նախագահության օրոք Լեյդենում 1603–1609 թվականներին տեղի ունեցած բանավեճերը: «Opera theologica»-ի (1629) հրատարակությունը ներառում է 25 հանրային և 79 մասնավոր բանավեճեր՝  258 էջ ընդհանուր ծավալով: Կ. Ստանգլինի ջանքերով հայտնաբերվել են նախկինում չհրապարակված 36 բանավեճեր: 1613 թվականին հրատարակվել են նաև Գոմարուսի թեզիսները և Արմինիուսի պատասխանները դրանց («Examen thesium Gomari»), որոնք հրապարակվել են 1604 թվականի հոկտեմբերի 31-ին: Այդ աստվածաբանական տեքստերի վերաբերյալ վիճելի է հեղինակության հարցը, այսինքն՝ որքանով է կարելի Արմինիուսի ուսանողների միջև բանավեճերի թեզիսները ճանաչել որպես իրենց ուսուցչին պատկանող: Ընդհանուր առմամբ, բանավեճերի հեղինակությունը որոշելու ընդհանուր մոտեցում չի եղել և որպես կանոն, դրանք վերագրվել են նախագահողին։ Սակայն եղել են բացառություններ, և Լեյդենի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի 16-րդ դարի կեսերից մինչև 1630 թվականը տեղի ունեցած բանավեճերի համար հաստատվել է, որ թեզիսները գրվել են հենց ուսանողների կողմից։ Կ. Ստանգլինի կարծիքով՝ իրավիճակը տարբեր էր Աստվածաբանության ֆակուլտետում, կամ առնվազն Արմինիուսի ուսանողների շրջանում։ Հետազոտողը որպես ապացույց է բերում հետևյալ փաստարկները՝ Արմինիուսի վկայությունը, որը որպես իր ուղղափառության ապացույց մեջբերում է իր ղեկավարությամբ տեղի ունեցած բանավեճերը, այն մասին, որ Արմինիուսը հաճախ անձամբ է պաշտպանել պաշտպանության համար ներկայացված դիրքորոշումները, Արմինիուսի գործընկերների, հիմնականում՝ Ուտենբոգաերտի կարծիքը, որը բանավեճերում տեսնում էր իր աստվածաբանական համակարգի բացատրությունը և տարբեր ուսանողների թեզիսների միջև նշանակալի տեքստային և գաղափարախոսական ընդհանրությունը։ Մյուս կողմից, եղել են բավականին համոզիչ փաստարկներ՝ հօգուտ բանավեճերի ավելի զգույշ օգտագործման՝ որպես Արմինիուսի աստվածաբանական համոզմունքները որոշելու աղբյուր։ Բանավեճերին ուղեկցել է «Examen thesium Gomari» տրակտատը, որը հայտնվել է որպես պատասխան Գոմարուսի նախասահմանության վերաբերյալ հրապարակային բանավեճերին։ «Examen»-ը առաջին անգամ հրատարակվել է 1645 թվականին։

Արմինիուսի ավելի քան 100 նամակ է պահպանվել։ «Praestantium ac eruditorum virorum epistolae ecclesiasticae et theologicae» վերնագրով նամակագրական ժողովածուն հրատարակել է Ֆիլիպ վան Լիմբորխը և 1704 թվականից հետո չի վերահրատարակվել։ Շուրջ  50 նամակ է հասցեագրվել Ուտենբոգաերտին։ Դրանցից մեկի (Լիմբորխի հավաքածուի XXVI համարը, 1598) կարևորությունը Արմինիուսի աստվածաբանությունը հասկանալու համար առաջին անգամ նշել է Կ. Բանգսը։ Այնտեղ, Ռամիստական դիագրամների վերլուծության միջոցով, Արմինիուսը գալիս է այն եզրակացության, որ ոչ ոք չի փրկվի առանց նախասահմանության։ Հոլանդացի փիլիսոփա Էֆ Դեկկերը (Eef Dekker), որը ուշադիր վերլուծել է նամակում դիագրամների հիմքում ընկած մոդալ տրամաբանությունը, եկել է այն եզրակացության, որ Արմինիուսը հավատարիմ է եղել մի տեսակ «մետաֆիզիկական դետերմինիզմի»։ 1608 թվականին պֆալցյան  դեսպան Հիպոլիտուս ֆոն Կոլիին գրված նամակը («Epistola») նույնպես ունի ինքնուրույն նշանակություն։

## Նախակարապետներ  և փորձված ազդեցություններ
Արմինիուսի ընդդիմախոսները հաճախ նրան մեղադրել են նրան կաթոլիկության ազդեցության տակ գտնվելու մեջ։ Գոմարուսը պնդել է, որ իր ուսման համար պարտական է կաթոլիկ սխոլաստիկներ Թովմա Աքվինացու, Գաբրիել Բիելի, Ալբերտ Պիգիուսի, Լուիս դե Մոլինայի, Ֆրանցիսկո Սուարեսի և Տրիդենտյան եկեղեցու հայրերին։ Արմինիուսը իսկապես շատ բարձր է գնահատել Աքվինացուն՝ հիանալով նրա «հանճարով և գիտակությամբ»։ Միևնույն ժամանակ, Դորդրեխտի սինոդին մեղադրել են նախորդ սերնդի հարգված բարեփոխված աստվածաբանների՝ Ժան Կալվինի, Թեոդորոս Բեզայի, Պետեր Մարտիր Վերմիլիի, Ջիրոլամո Զանչիի և Հայդելբերգի կատեխիզիսի հեղինակ Զաքարիա Ուրսինուսի ուսմունքները մերժելու մեջ։ Ժամանակակից բարեփոխված աստվածաբան Հերման Հոքսեման Արմինիուսի նախասահմանման ուսմունքը վերագրում է Կալվինի վաղ քննադատներին՝ պնդելով, որ իր ուսմունքում Արմինիուսը «միավորել է Հուբերտ Դոյֆհույսի (1531–1581), Դիրկ Կոորնհերտի (1522–1590), Կասպար Կուլհասի (1536–1615), Ադոլֆ Վենատորի (մահ.՝ 1618) և մյուսների հերետիկոսական ուսմունքի տարրերը»։ Չնայած նշված հեղինակների աշխատությունների մեծ մասը գտնվել է Արմինիուսի գրադարանում և նրա աշխատությունները պարունակել են բազմաթիվ մեջբերումներ իր նախորդների աշխատություններից, սակայն  դժվար է վստահությամբ խոսել որևէ ազդեցության առկայության մասին: Միակ բանը, որ կարելի է վստահ լինել, այն է, որ Արմինիուսի համար, ինչպես բոլոր բողոքական աստվածաբանների համար, Աստվածաշունչը բարձրագույն հեղինակություն է եղել: Նրա համար անսովոր չի եղել կասկածել հայրաբանական մեկնաբանության անսխալականության վրա և նախապատվություն տալ հին հեղինակներին: Վաղ քրիստոնյա եկեղեցական գրողներից Արմինիուսը նախապատվությունը տվել է Տերտուղիանոսին, Որոգինեսին, Լակտանտիոսին, Հիլարիոս Պուատիացուն, Ամբրոսիոս Միլանացուն, Հովհաննես Ոսկեբերանին, Հիերոնիմոսին Ստրիդոնացուն, Պրոսպեր Ակվիտանիացուն, Հովհաննես Դամասկոսցուն և ամենից առաջ, Օգոստինոսին:

Ուշ անտիկ շրջանի աստվածաբան Օգոստինոս Երանելին (354-430) հատկապես կարևոր նշանակություն է ունեցել վաղ բողոքականության համար բազմաթիվ պատճառներով, քանի որ նրա նախասահմանման ուսմունքը արձագանք է գտել Մարտին Լյութերի և Ժան Կալվինի հայացքներին: Մյուս կողմից, աֆրիկացի եպիսկոպոսի ծավալուն աշխատանքը պարունակել է թեմայի վերաբերյալ բազմազան մոտեցումներ և մինչ բողոքականների մեծ մասը նախընտրել է Օգոստինոսի հետագա աշխատանքները պելագյան հերետիկոսության դեմ պայքարի ընթացքում, Արմինիուսը նրա վաղ շրջանի աշխատանքներն ավելի ճիշտ է համարել։ Մոտեցումների տարբերությունը հստակ երևում է Հռոմեացիներին ուղղված ուղերձի 7-րդ գլխի մեկնաբանության մեջ («Dissertatio de vero et genuino sensu capitis VII ad Romanos»): Իր դասախոսություններում Արմինիոսը Նոր Կտակարանի այդ տեքստի հակասական մեկնաբանություն է առաջարկել: Այդ ժամանակ ընդունված տեսակետի համաձայն՝ «աղքատ» և անգրագետ մարդը, որի մասին խոսում է Պողոս առաքյալը, վերածնված անձնավորություն է, որն արդեն շնորհ է ստացել, բայց դեռևս ենթարկվում է Հին Կտակարանի օրենքներին: Ի տարբերություն դրա, Արմինիոսը, հետևելով «վաղ» շրջանի Օգոստինոսին, կարծում է, որ խոսքը չվերածնված անձի մասին է, և որ այդ գլուխը պատկերում է օրենքի գործառույթը՝ հեռանալ մեղքից և առաջնորդվել դեպի Քրիստոսը: Աստվածաբանը նշել է, որ չնայած Օգոստինոսը հետագայում փոխել է իր տեսակետները, եկեղեցին չի դատապարտել նրա սկզբնական դիրքորոշումը: Ավելին, Արմինիոսը լայնածավալ մեջբերումներ է օգտագործել՝ ապացուցելու համար, որ իր ժամանակակիցների մեկնաբանությունները լիովին չեն համընկնում «ուշ»շրջանի  Օգոստինոսի հետ, որի վրա ազդել են «որոշ մեկնաբաններ»: Վերջինիս պնդումների վրա հենվելով՝ Արմինիուսը հիմնավորում է, որ իր աշխատությունները ոչ միայն չեն պարունակում պելագիանիզմ, այլև հերքում են այն։

Կարևոր վիճաբանական հարց է համարվում Արմինիուսի օրիգինալ աստվածաբանության ձևավորման ժամանակի և պատճառների հաստատումը։ Բերտիուսի և Բրանդտի կարծիքով՝ Թեոդոր Բեզայի մոտ Ժնևում սովորելիս, այնուհետև իր քահանայական ծառայության սկզբում, Արմինիուսը հավատարիմ է մնացել իր ուսուցչի սուպրալապսարյան հայացքներին։ Նրանց ընկալման մեջ շրջադարձային հանգամանք է դարձել Դիրկ Կուրնգաերտի ուսմունքների շուրջ ծագած վեճը, որը բռնկվել է 1589 թվականին կամ մի փոքր ավելի ուշ, որից հետո Արմինիուսը հիասթափվել է անվերապահ նախասահմանության ուսմունքի երկու տարբերակներից էլ։ Բանգսի կարծիքով, այն պնդումը, որ Արմինիուսն արդեն համաձայն չէր Բեզայի ուսմունքի հետ Ամստերդամում իր ծառայության սկզբում, կոռեկտ չէ։ Կիտ Ստենգլինը ուշադրություն է հրավիրում Արմինիուսի Լեյդենի աստվածաբանական քոլեջ գալու ժամանակ գոյություն ունեցող կարծիքների բազմազանության և հաստատության ներսում բանավեճի մշակույթի վրա: Նրա վերլուծության համաձայն՝ մյուս բոլոր պրոֆեսորները սուպրալապսարյան հայացքներ են ունեցել, բայց մինչև Կուխլինուսի մահը՝ 1606 թվականին, բանավեճը ընթացել է քաղաքակիրթ ձևով, ինչը ենթադրում է նախասահմանության շուրջ տարաձայնությունները խորացել են ավելի ուշ: Այնուամենայնիվ, դասական բացատրությունը չի մերժվել և 2010 թվականին հոլանդացի կրոնագետ Ուիլյամ դեն Բուրը Արմինիուսի կասկածների սկիզբը կրկին կապել է Բեզայի ուսմունքի վերաբերյալ Կոորնգերտի հայացքների շուրջ առաջացած վեճի հետ, որի մեջ նրան ներքաշել է Մարտին Լիդիուսը։

## Հայացքներ
### Աստվածային բնույթ և կյանք
Համաձայն տարածված տեսակետի՝ Արմինիուսի հայացքների էությունը համարվում է նախասահմանման ուսմունքը։ Այնուամենայնիվ, նրա աստվածաբանական ժառանգությունը զգալիորեն ավելի լայն է և ընդգրկում է քրիստոնեական դավանանքի զգալի մասը: Աստվածային բնույթի մեկնաբանման ոլորտում Արմինիուսին է վերագրվում Աստծո գոյությունը ապացուցելու 10 աքսիոմների և փաստարկների առաջարկը (Disp. priv. XIV): Աստծո բնույթի և նրա հատկանիշների իր ըմբռնման մեջ Արմինիուսը չի շեղվել իր ժամանակի ռեֆորմատական ուղղափառությունից: Ընդհանուր առմամբ, իր ելույթներում և բանավեճերում նա արտահայտել է այն կարծիքը, որ մարդը չի կարող ապրիորի ճանաչել աստվածային բնույթը, այլ այն պետք է դիտարկել միայն «խորհրդավորության հայելու միջոցով»։ Այնուամենայնիվ, Արմինիուսը մանրամասնորեն մշակել է Աստծո բնույթի մասին ուսմունքը, որի հատկանիշները նա վերագրում է «աստվածության առաջին պահին (լատ․՝ momentum)»։ Նրա աստվածաբանական համակարգում հիմնական դիրք է զբաղեցնում աստվածային պարզության ուսմունքը, այսինքն՝ այն գաղափարը, որ Աստված կազմված չէ ինչ որ մասերից, նրա էությունը ոչնչով պայմանավորված չէ և ինքնաբավ է՝ սկզբնավորվում է ինքն իրենից (լատ․՝ a se): Թովմա Աքվինացու դասական փաստարկը հիմնավորում է բոլոր աստվածային հատկանիշների համարժեքությունը միմյանց միջև և դրանցից յուրաքանչյուրը՝ Աստծո հետ, ինչը ենթադրում է այլ ավելի հիմնարար աստվածային տարրերի բացակայությունը: Թովմայի ապացույցն ունեցել է մի շարք խնդիրներ, որոնք բխել են հատկությունների ռեալիստական մեկնաբանությունից: Ժամանակակից փիլիսոփա Ալվին Կառլ Պլանտինգայի կարծիքով՝ հիմնական խնդիրն այն է, որ, ի վերջո, պարզվում է, որ Աստված յուրօրինակ նախախնամություն է և բավականին դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կարող է որևէ նախախնամություն ստեղծել աշխարհը կամ մարմնավորվել դրանում։ Սխոլաստիկայում նոմինալիստներն ունեցել են այլընտրանքային մոտեցում, որոնցից Յոհաննես Դունս Սկոտը, ով մերժել է նախախնամության գոյությունը և  պարզության խնդիրը լուծել ավելի պակաս վիճահարույց ձևով: Ռիչարդ Մյուլլերը կարծել է, որ Արմինիուսն ավելի մոտ է վերջինիս, քանի որ նա աստվածային պարզության իր սահմանումը կառուցել է ժխտողական ոճով՝ որը ենթադրում է որևէ տեսակի, ձևի կամ նյութի կառուցվածքի կամ մասերի բացակայություն։

Արմինիուսի համար նույնքան կարևոր հարց է աստվածային անսահմանության խնդիրը, որը նա հասկանում է որպես աստվածային բնույթի ազատություն բոլոր սահմաններից և սահմանափակումներից: Պարզությունից և անսահմանությունից նա այնուհետև բխեցնում է մի շարք լրացուցիչ ատրիբուտներ (լայն ընդգրկունություն, անզգայունություն, անփոփոխություն, միասնություն, բարություն և սրբություն), որոնք օգտագործվում են Աստծո հատկությունների գերադրական հատկանիշների բնութագրումը բարձրացնելու համար: Միաժամանակ, Արմինիուսի կողմից այդ հատկանիշների մեկնաբանությունը բավականին ստանդարտ է՝ նա ընդգրկունությունը պանթեիզմի կամ հավերժության ոգով չի հասկանում որպես Աստծո արտաժամանակություն: Հատկանշական է, որ ռեֆորմատոր  աստվածաբանների համար Աստծո անփոփոխությունը ոչ մի կերպ չի ենթադրում նրա պասիվություն՝ ընդհակառակը, Աստված հասկացվում է որպես «մաքուր գործողություն» (լատ․՝ actus purus): Դա նշանակում է, որ Աստված չի ենթարկվում կրքերի և որ խաչված Որդու տանջանքը նրա մարդկային բնույթի հատկանիշն է: Մյուս կողմից, Արմինիուսը կիսում է լատինական աստվածաբանական ավանդույթը, որտեղ Աստված ցուցաբերում է որոշակի աֆեկտներ, հիմնականում աստվածային սեր և զայրույթ, որոնք տարբերվում են մարդկային զգացմունքներից։

«Աստվածության երկրորդ պահի», այսինքն՝ աստվածային կյանքի շրջանակներում, Արմինիուսը աստվածային բանականությունը (intellectus), կամքը և իշխանությունը դիտարկում էր որպես կարգավորող առաջնահերթության: Տվյալ դեպքում Արմինիուսը կրկին հետևում է Թոմիզմին՝ կանխորոշելով Աստծո ճանաչողական ունակությունը որպես միջոց, որով նա տարբերակում է բոլոր իրերը և որոշել դրանց փոխկապակցվածությունը: Աստված գիտի ամեն ինչ, ինչ գոյություն ունի և ամեն ինչ, ինչ կարող է գոյություն ունենալ: Գիտելիքը չի «ծագում» Աստծո մեջ, այլ բնորոշ է նրա բնույթին, ուստի չի կարող հասկացվել մարդկային գիտելիքների համանմանությամբ: Աստված գիտի բոլոր ճշմարտությունները՝ առավելաքանակայինն և անհրաժեշտ, իրենց ամբողջականությամբ։ «De natura Dei» բանավեիճի 30-րդ թեզիսում Արմինիուսը աստվածային գիտելիքը սահմանում է որպես «իր կյանքի ունակություն, նախ բնության և կարգի մեջ, որով նա առանձին հասկանում է ամեն ինչ և ցանկացած երևույթ, անկախ նրանից, թե ինչ էություն ունեն դրանք՝ հիմա, անցյալում, ապագայում, կամ որոնք կարող են լինել, կամ որոնք ենթադրաբար կարող են լինել, իրենց կարգի, կապի և տարբեր ասպեկտների մեջ, որոնք նրանք ունեն կամ կարող են ունենալ՝ չբացառելով նույնիսկ այնպիսի էություններ, որոնք վերաբերում են բանականությանը և որոնք գոյություն ունեն կամ կարող են գոյություն ունենալ միայն մտքում, երևակայության կամ բանականության մեջ»։ Էֆ Դեքերը ենթադրում է, որ «ամեն ինչ և ցակացած բան» արտահայտությունը ենթադրում է, որ Աստված գիտի ոչ միայն ունիվերսալիաներ, այլև առանձին առարկաներ։ «Հնարավոր» և «հիպոթետիկորեն հնարավոր» երևույթների միջև տարբերությունը, հավանաբար, վերաբերում է իսպանացի ճիզվիտ Լուիս դե Մոլինայի (1535–1600) միջին գիտելիքի հասկացությանը, որը հայտնի է որպես «մոլինիզմ»։ Տվյալ դեպքում Արմինիուսը համաձայն է Մոլինայի աստվածային գիտելիքի եռակողմ միջոցների հետ, որոնք տարբերակում էին իրական հնարավորությունների փաստացի գիտելիքը («ազատ գիտելիք», scientia libera), բոլոր հնարավորությունների գիտելիքը («բնական գիտելիք», scientia naturalis) և, վերջապես, այն հիպոթետիկ հնարավորությունների գիտելիքը, որոնց վերաբերյալ նա չի ձևակերպել իր կամքը և թողել է իր ստեղծածների ազատ կամքին։ Արմինիուսի աստվածաբանության մեջ Աստծո ամենագիտությունն ու նախագիտությունը պատահական իրադարձությունները անհրաժեշտ չեն դարձնում, ինչը հնարավորություն է տալիս խուսափել դետերմինիզմից։ Փրկության հարցի վերաբերյալ Աստված որոշակի ձևով է բաշխում շնորհը մարդկանց միջև և գիտի, թե ինչպես է այս կամ այն մարդը ընդունելու կամ մերժելու այն։ Որոշ գիտնականներ վիճարկում են Դեքերի եզրակացությունները՝ պնդելով, որ Արմինիուսը լրջորեն չի քննարկել միջին գիտելիքի գաղափարը և չի կիսել մոլինիստական նախասահմանվածության հայեցակարգը։

Ընդունելով Թովմա Աքվինացու մտավորական դիրքորոշումը՝ Արմինիոսն ասում է, որ աստվածային կամքը «հետևում է աստվածային բանականությանը և ստեղծվում է դրանից»։ Քանի որ Աստծո գիտելիքը ուղղված է դեպի բարին, նույնը վերաբերում է նաև նրա կամքին։ Հետևելով Հովհաննես Դամասկոսցու ժամանակներից եկող հին տարբերակմանը՝ Արմինիոսը տարբերակում է Աստծո «նախորդող» (նախնական) և «հետևող» (հաջորդական) կամքերը։ Առաջինի համաձայն՝ Աստված կամենում է, որ բոլոր մարդիկ փրկվեն (Ա Տիմոթեոս 2։4), մինչդեռ երկրորդի համաձայն՝ նա մերժում է դա որոշների համար (Մատթեոս 23։37, 38)։ Այսպիսով, նախորդող կամքին կարելի է դիմադրել, և արդյունքում Աստված կարող է կամենալ այնպիսի բան, որը տեղի չի ունենա։ Բարեփոխված աստվածաբանությունը, ընդհանուր առմամբ, մերժում է այդպիսի տարբերակումը։ Համանման կերպով, Արմինիոսը տարբերակում է Աստծո բացարձակ (անվերապահ) և պայմանական կամքերը։ Սակայն, քանի որ Աստված պարզ է, նրա կամքն էլ է պարզ և ոչ հակասական է։ Համաձայն իր հայտնության, Աստծո կամքը Արմինիուսի և այլ բողոքականների կողմից բաժանվում է գաղտնի կամքի (voluntas arcana, սահմանման կամք, decreti), որի մասին ոչինչ ճշգրիտ չի կարելի իմանալ, և հայտնության կամքի (voluntas revelata, պատվիրանների կամք, praecepti): 1603 թվականից հետո Արմինիուսը խուսափում է օգտագործել այդ դասակարգումը: Կ. Ստենգլինի կարծիքով  Արմինիուսը ավելի քիչ է հակված եղել աստվածային սահմանումները համարել գաղտնի, քան մյուս բարեփոխված աստվածաբանները։

### Փոխհարաբերություններ Աստծո և մարդու միջև
Արմինիուսի կողմից աշխարհի արարման ուսմունքի մշակումը՝ Աստծո անհրաժեշտ բարության լույսի ներքո, ավարտված չէ։ Ընդհանուր առմամբ, այն հանգում է այն մտքին, որ Աստված, որևէ սահմանափակումից զերծ գործողությամբ, իր իմաստությանն ու բարությանը համապատասխան, ստեղծել է այս աշխարհը։ Այդ գործողությունը անհրաժեշտ չէ, բայց ստեղծված լինելով՝ աշխարհը լիովին համաձայնության մեջ է Աստծո հետ։ Նախասահմանman ուսմունքի լույսի ներքո հետագա քննարկումները ներկայացված են  XXIV բանավեճում (Disp. priv. XXIV), ինչպես նաև ավելի համառոտ՝ «Կարծիքի հայտարարություն» և «Articuli nonnulli» աշխատություններում։ Արմինիուսի կողմից արված հիմնական եզրակացությունը հակասում է Գոմարուսի տեսակետներին, որը արարման վերաբերյալ աստվածային որոշումները ստորադասում է նախասահմանության որոշումներին։ Բեզայի և Գոմարուսի սուպրալապսարյանության մեջ Աստծո ընտրելու կամ դատապարտելու որոշումը տրամաբանորեն նախորդում է արարմանը, որը ենթադրում է մարդկանց որպես «անորոշ կանխատեսելի բանական արարածներ» (creaturae rationales indifinite praescitae): Արմինիուսը այդպիսի մոտեցումը համարել է գոյաբանորեն անընդունելի, քանի որ Աստված իշխանություն չունի հնարավորի նկատմամբ և նույնիսկ Իր բացարձակ զորության տեսանկյունից՝ գոյություն չունեցող մարդկանց փրկությունը կամ դատապարտումը անհնար է: Հետևելով Թովմա Աքվինացու օրինակին, որը պնդում է, որ Աստված ստեղծել է ոչ թե «ինչից», այլ «ինչին», Արմինիուսն ասում է, որ Աստծո առաջին գործողությունը մարդկանց բարին հաղորդելն է: Հետևաբար, Գոմարուսը սխալվում է, երբ ասում է, որ Աստծո առաջին գործողությունը մարդկանց բարու և չարի բաժանելն է, կամ, ինչը նույնն է, նրանց մեկ կամ մեկ այլ արդյունքի նախասահմանելը, որը անհնար է ոչ միայն գոյաբանորեն, այլև բարոյապես, քանի որ այն Աստծուն դարձնում է չարի աղբյուր, այլ ոչ թե բարու: Այսպիսով, Արմինիուսի աստվածաբանության մեջ արարչագործությունը զբաղեցնում է առաջնային տեղ՝ որպես նախասահմանման հիմք:

Աստծո հարաբերությունները մարդկանց հետ որոշվում են, մի կողմից, նրանց միջև եղած «անսահման» տարբերությամբ, այնպես որ արարածները «միշտ ավելի մոտ են ոչնչությանը, քան իրենց ստեղծողին» (Orationes tres): Մյուս կողմից, այն փաստը, որ Աստված ձևակերպել է իր պատվիրանները, որոնցով ստանձնել է որոշակի պարտավորություններ, պահանջում է մտորումներ: Այդ տեսանկյունից, գործելով իր պատվիրանների կատարմանը համապատասխան, արարչագործության ակտը կարող է ընկալվել որպես Աստծո գործողություն՝ իր պարտավորությունը կատարելու համար (potentia ordinata): Այդ հասկացությունը, որը սկիզբ է առել Օգոստինոսից, հետևորդներ է ունեցել միջնադարում, և 14-րդ դարի առաջին կեսի անգլիացի սխոլաստիկ Ռոբերտ Հոլկոտը հստակորեն նշել է, որ «մեր Տերը պարտապան է դառնում Իր սեփական երդման պատճառով»: Բողոքականները այս ձևակերպումը համարել են աստվածային գերիշխանության նվազեցում: Արմինիոսը, Գոմարիուսի հետ միասին, համաձայն է, որ «Աստված ոչ մեկի պարտապանը չէ» (Deus nulli est debitor), բայց դա չի ենթադրում, որ Աստված պետք է ցանկանա կամ չարիք պատճառի նրանց, ովքեր պատժի արժանի չեն: Արմինիուսի տերմինաբանությամբ, իր արարածների նկատմամբ աստվածային կամքը նկարագրվում է որպես certum foedus՝ «որոշակի պայմանագիր»։

### Նախախնամության և նախասահմանման ուսմունք
Բողոքական աստվածաբանությունը նախասահմանության բազմաթիվ սահմանումներ է առաջարկել: Իր «Կարծիքի հռչակագրում» Արմինիուսը առաջարկում է հետևյալ ձևակերպումը․

 

Արմինիուսի նախասահմանության ուսմունքի հիմնական տարրերը Աստծո կողմից ստեղծված աշխարհի պահպանման և կառավարման գաղափարներն են: Առանց Աստծո մշտական մասնակցության աշխարհը կդադարեր գոյություն ունենալ, բայց աստվածային նախախնամությունը աջակցում և լրացնում է արարածների գործունեությանը, թույլ տալով նրանց գործել իրենց բնույթին համապատասխան: Նախախնամությունը, այլ ոչ թե ազատ կամքը կամ պատահականությունն է կարգավորում և կառավարում ամեն ինչ: Արմինիուսը հատուկ ուշադրություն է դարձնում աստվածային համագործակցությանը (concursus), այսինքն՝ այն գաղափարին, որ Աստված, ստեղծված էակներին հնարավորություններ և կարողություններ տալով, մասնակցում է նրանց գործերին: Միևնույն ժամանակ, Արմինիուսը համաձայն չէ որոշ սխոլաստիկների կարծիքի հետ, որոնք Աստծո մասնակցությունը դիտարկում էին որպես մարդկային գործողությունների երկրորդական կամ ցածր կարգի պատճառ: Նրա կարծիքով, համաձայնությունը դրսևորվում է Աստծո և նրա արարածների միաժամանակյա գործողություններում։ Արմինիուսը նաև «թույլտվությունը» ներառում է աստվածային նախախնամության կառավարման կատեգորիաների շարքում, ինչը հատկապես կարևոր է չարի գոյության պատճառի իր դիտարկումներում: Իր բանավեճերում այդ հարցին անդրադառնալով՝ Արմինիուսը նախ մերժում է աշխարհում չարի գոյությունն ու զորությունը ժխտելու կամ չարը որպես պատրանքային ճանաչելու ռազմավարությունը: Նա նաև սխալ է համարում Աստծո գործուն զորությունը ժխտելը կամ նվազեցնելը՝ ներկայացնելով նրան որպես աշխարհիկ գործերից հեռացած: Արմինիուսը մերժում է թե՛ «մանիքեիզմը», որը չարիքի ծագումը վերագրում է Աստծուն, թե՛ Աստծուն մեղքի աղբյուր հայտարարելու հնարավորությունը: Արմինիուսը վերջին մոլորությունը, ի թիվս այլոց, վերագրում է Կալվինին, որը հավատում է, որ «նրանք, ովքեր դատապարտված են նզովքի, չեն կարող խուսափել մեղքի անհրաժեշտությունից, քանի որ նման անհրաժեշտությունը նրանց մեջ ներդրվում է Աստծո վարքագծով»: Արմինիուսը այդ հարցերի լուծումը համատեղում է աստվածային մասնակցության  և մարդկային ազատության հետ: Ուիլյամ Պերկինսի տրակտատի քննադատության մեջ նա բացատրում է այն իմաստը, որով Աստված «թույլ է տալիս» մեղքը հետևյալ կերպ՝մեղքը անհնարին չդարձնելով, Նա չի բացառում դրա առաջացումը: 

Նախասահմանման ուսմունքը, որը դիտարկում է Աստծո նախախնամությունը մարդկանց բաժանելու արդարների, որոնք կփրկվեն, և մեղավորների, որոնք կդատապարտեն, գոյություն ունի բողոքականության բոլոր հոսանքներում: Հիմնական վիճելի հարցերն են սիներգիզմի հնարավորությունը, այսինքն՝ ազատ մարդկային գործողությունների մասնակցությունը նրա փրկության գործում  և Աստծո որոշումների հաջորդականության (ordo decretorum) խնդիրը: Վերջինս վաղ բողոքական սխոլաստիկայում, որին պատկանում է Արմինիուսը, լուծվել է այլ կերպ, քան 1618 թվականի Դորդրեխտի սինոդից հետո ընկած ժամանակահատվածում: 17-րդ դարի սկզբին մի քանի թեզիսներ համարվել են ընդհանուր առմամբ ընդունված, այդ թվում՝ այն փաստը, որ որոշումները վերաբերում են բոլոր երևույթներին և համապատասխանաբար, նախասահմանման վերաբերյալ որոշումները տարբերակվել են միայն տերմինաբանորեն՝ ոչինչ չի կատարվում աստվածային ծրագրից դուրս. որոշումները գոյություն ունեն հավերժ, դրանք ժամանակագրական կարգ չունեն, որոշումների կատարումը տեղի է ունենում ժամանակի ընթացքում։ «Սուպրալապսարյանություն» տերմինը (supra lapsum-ից՝ «մեղսագործությունից առաջ») Արմինիուսի կենդանության օրոք դեռևս չի օգտագործվել, բայց այդ հասկացությունը գոյություն է ունեցել և լայնորեն տարածված եղել։ Այն ենթադրել է աստվածային որոշումների տրամաբանական (ոչ թե ժամանակագրական) կարգավորում,  նախ՝ Աստված որոշել է, թե որ մարդիկ կփրկվեն և ովքեր կնզովվեն, ապա հետևել է մարդկությանը ստեղծելու որոշումը, այնուհետև՝ նրա մեղանչումը։ Այդ սխեման նախատեսված է եղել ընդգծելու Աստծո գերիշխանությունը նրա որոշումներում և ապահովելու փրկվածների փրկության անվիճելիությունը։ Արմինիուսի առարկությունները սուպրալապսարյանության նկատմամբ երկակի են՝ եկեղեցական-պատմական և դոգմատիկ։ Պատմականորեն, առումով նա նշում է, որ նախասահմանության հարցին անդրադարձած ոչ մի տիեզերական կամ նշանակալի տեղական ժողով, իսկ այդպիսիք քիչ չեն, այդ թվում՝ պելագյան և կիսապելագյան հերետիկոսությունները դատապարտող ժողովները, համաձայն չեն եղել նման բանի հետ։ Սուպրալապսարյանությունը բնորոշ չի եղել այդ ժամանակվա բողոքական եկեղեցիներին, և չի եղել աստվածաբանական ավանդույթ, որը այն համարվեր փրկության հիմք։ Արմինիոսի տեսական առարկությունները ներառում են այնպիսի փորձեր, որոնք նպատակ ունեն ցույց տալ, որ վիճարկվող ուսմունքը հակասում է աստվածային բնության հիմնարար սկզբունքներին՝ հատկապես արդարությանը և պարզությանը: Դրանց շարքին Արմինիոսը դասում է այն սկզբունքները, ըստ որոնց՝ դատապարտումից առաջ պատժելը անարդար է, իսկ մեղք գործած ընտրյալներին պարգևատրելը՝ անհեթեթ, քանի որ, ըստ այդ ուսմունքի, ընտրյալի կյանքի ընթացքում գործած որևէ մեղք չի կարող փոխել ընտրվելու մասին ընդունված որոշումը:

Աստծո ինքնիշխանության և մարդու ազատ կամքի միջև եղած կապի վերաբերյալ «լիբերտարիանական» և պայմանական հայացքների միջև ընկած սպեկտրում Արմինիուսը ավելի շուտ հակված է եղել առաջին մոտեցմանը: «Apologia adversus articulos XXXI»-ում նա բացատրում է անհրաժեշտության, պայմանականության և որոշվածության միջև եղած տարբերությունը՝ «ոչ մի պայմանական բան, այսինքն՝ ոչինչ, որ տեղի է ունենում կամ տեղի է ունեցել պայմանականորեն, չի կարող համարվել անհրաժեշտ կամ անհրաժեշտ աստվածային որոշումների հետ կապված»: Պայմանական բաները այն են, որոնք պարտադիր չէ որ տեղի ունենային այնպես, ինչպես տեղի են ունեցել, ի տարբերություն անհրաժեշտ բաների: Միայն պայմանական գործողությունները, այդ թվում՝ մեղսագործությունը, կարող են ազատ լինել: Իրադարձության պայմանականությունը, սակայն, չի նշանակում, որ այն տեղի է ունեցել Աստծո կամքին հակառակ և Նրա գիտությունից դուրս. ընդհակառակը, Աստված այն կանխատեսել է Իր անսխալական ամենագիտությամբ և Նրա կամքով չի պայմանավորվել դրա տեղի ունենալը: Այսպիսով, Արմինիուսը համաձայն չէ թե՛ կալվինիզմի հետ, որը աստվածային նախագիտությունը օժտում է պատճառական ուժով, թե՛ բաց թեիզմի ժամանակակից ուսմունքի հետ, որը մերժում է Աստծո պայմանական իրադարձությունների մասին գիտելիքները։

Ամերիկացի աստվածաբան Ռոբերտ Է. Պիչիրիլին Արմինիուսի նախասահմանության վերաբերյալ տեսակետները ամփոփել է հետևյալ կերպ. «Աստծո գերիշխան որոշումների անվերապահությունը պարտադիր չէ, որ նշանակի, որ Աստծո կողմից սահմանված բոլոր արդյունքները ձեռք են բերվում անվերապահորեն կամ անհրաժեշտաբար»: Հետազոտողները նաև ուշադրություն են հրավիրում Արմինիուսի ուսմունքի քրիստոսակենտրոն բնույթի վրա, որը Քրիստոսի դերը որպես միջնորդի համարում է նախասահմանության հիմք, քանի որ Քրիստոսի հետ հարաբերությունների միջոցով է, որ Աստված իմանում է յուրաքանչյուր մարդու մասին: Իրականում, իր «Կարծիքի հռչակագրում» Արմինիոսը պնդել է, որ Աստված անվերապահորեն նշանակել է Քրիստոսին կատարելու իր ծառայությունները որպես «միջնորդ, մեղքերը քավող, փրկիչ, քահանա և թագավոր»։ Երկրորդ, Աստված որոշել է փրկել նրանց, ովքեր զղջացել և հավատացել են Քրիստոսին, մինչդեռ իր զայրույթն է արտահայտել չզղջացող մեղավորների նկատմամբ։ Երրորդ, Աստված անվերապահորեն որոշել է փրկության միջոցները տնօրինել իր իմաստությանն ու արդարադատությանը համապատասխան։ Չորրորդ, նա անվերապահորեն որոշել է փրկել և դատապարտել որոշ անհատների ՝ նրանց կանխատեսելի հավատքին և անհավատությանը համապատասխան։ Այսպես է Արմինիոսը ներկայացնում անհատական պայմանական ընտրության և դատապարտման մասին իր ուսմունքը։

### Մեղքի, երանության և փրկության մասին ուսմունք
Մարդը, ստեղծված լինելով Աստծո պատկերով և նմանությամբ, բաղկացած է երկու մասից՝ բնական և գերբնական։ Առաջինը նրան սահմանում է որպես մարդ, երկրորդը ներառում է այնպիսի յուրահատուկ հատկանիշներ, ինչպիսիք են բանականությունը, հակումները և ազատ կամքը։ Մարդու Աստծո նմանությամբ իրենց երկու բաղադրիչներն էլ, արտահայտվում են հոգում։ Իրենց սկզբնական վիճակում մարդու կամքն ու բանականությունը ուղղված են բարությանն ու արդարությանը, բայց իրենց ազատության շնորհիվ դրանք հանգեցնում են մեղսագործության։ Արմինիոսի կարծիքով՝ Աստծո և Ադամի միջև կնքվել է ուխտ` ներառելով աշխատելու ցուցում, պարգևատրման խոստում և պատժի սպառնալիք։ Ուխտին հետևելը և Աստծուն հնազանդվելը Ադամին կտաներ դեպի փառք և հավերժական կյանք։ Իր բանավեճերից մեկում (Priv. disp. XXVI) Արմինիոսը նշել է, որ «եթե մարդը չմեղանչեր, մարմինը երբեք չէր մահանա»: Այնուամենայնիվ, իր ազատ գործողությամբ Ադամը մեղք է գործել, որի անմիջական հետևանքը ժամանակավոր և հավերժական մահացության պարտադրումն էր որպես պատիժ: Ավելին, Ադամը կորցրել է իր անապական բարեպաշտությունը, որը ապահովված էր Սուրբ Հոգու ներկայությամբ: Ադամի մեղքն ազդել է ոչ միայն նրա, այլև «նրա ողջ տոհմի և սերոնդների վրա»: Հենց այդ բարեպաշտության կորուստն է, որ Արմինիուսը անվանում է սկզբնական մեղք: Ընկած վիճակում մարդը կորցնում է ինքնուրույն բարեպաշտության ձգտելու ունակությունը, և այդ իմաստով նրա կամքը ազատ չէ: Այսինքն՝ ազատ լինելով անհրաժեշտությունից, մարդկային կամքը ազատ չէ մեղքից և նզովքից:

Ազատ կամքի մասին դատողություններ անելիս ո՛չ Արմինիուսը, ո՛չ էլ Լեյդենի մյուս աստվածաբանները դետերմինիզմի կողմնակից չեն եղել, խոսքը գնում է  բացառապես մարդու բարօրության համար ազատ պայքարելու հնարավորության մասին: Այստեղ տարբերակվել են գոյության երեք եղանակներ՝ անմեղ վիճակը մեղսադործությունից առաջ, արատավոր վիճակը անկումից հետո և վերածնված վիճակը, որը հնարավոր է դարձել Քրիստոսի քավիչ զոհաբերությամբ: Անվիճելի է, որ Ադամը ազատ կամք ուներ մեղսագործությունից առաջ: Հարցն ավելի բարդ է մարդու ապականված վիճակում և այն եղանակով, որով իրականացվել է նրա անցումը վերածննդին։ Մինչդեռ Արմինիուսի գործընկերներ Գոմարուսը և Կուխլինուսը բավականին հստակորեն ժխտել են մարդու ազատ շարժումը դեպի փրկություն մինչև վերածնունդը, Արմինիուսի հայացքների նրբությունները որոշ չափով ավելի դժվար է ամփոփել: Համաձայն բարեփոխված ուղղափառության՝ Արմինիուսը երանության ստացումը համարել է փրկության միակ միջոցը: Նա երանությունն ինքնին սահմանում է ավանդական ձևով որպես այն, ինչ Աստված ուղարկում է իր սիրելի արարածներին՝ «ոչ թե արժանիքների կամ պարտքի համար, և ոչ թե որովհետև այն ինչ-որ բան կավելացնի իրեն»: Փրկարար երանությունն Աստծո առաջին քայլն է՝ մեղավորներին ընդունելու, նրանց վերածննդի և սրբացման ուղղությամբ վերափոխելու համար: Ընդհանուր առմամբ, Արմինիուսի կողմից երանության նկարագրությունը համապատասխանում է իր բարեփոխված գործընկերների կարծիքներին: Այսպիսով, մարդու հավատքի կամ անհավատության, նրա փրկության կամ դատապարտման պատճառը Աստծո հավերժական որոշումները չեն, այլ անձի սեփական որոշումը՝ ընդունել կամ մերժել երանությունը։ Ժամանակակից գիտնականները տարբեր կարծիքներ ունեն այն մասին, թե արդյոք Արմինիուսը կարող է համարվել սիներգիստ, թե՞ նա բացառել է մարդու մասնակցությունը փրկությանը։ Արմինիուսի որպես այդպիսին ճանաչման կողմնակիցների թվում են Կ. Ստենգլինը, Թ. Մաքքոլը և Ռ. Օլսոնը, իսկ նրա հակառակորդների թվում են Կ. Բանգսը, Ռ. Պիչիրիլին և ուրիշներ։ Ըստ Արմինիուսի, մարդկանց փրկությունը ձեռք է բերվում բացառապես երանության և հավատքի միջոցով։ Արմինիուսն ինքը ուշադրություն է հրավիրում այն էական տարբերության վրա, որ մարդը կարող է դիմադրել երանության գործողությանը:

## Պատմագրություն
### Ազդեցություն
Արմինիուսը իրեն չի առանձնացրել Ռեֆորմատական Եկեղեցուց և մահացել է նրա գրկում։ «Արմինիացիները» կամ «Բողոքականները», որպես առանձին բողոքական շարժում, սկսել են ի հայտ գալ նրա մահից հետո, երբ 1610 թվականին նրա հետևորդները ընդունել են մի դավանաբանական փաստաթուղթ, որը հայտնի է որպես «Բողոքականների հինգ հոդվածներ»: Փաստաթղթի առաջին հոդվածի համաձայն, որը մեծապես հիմնված է Կարծիքի հռչակագրի վրա, «Աստված, իր Որդու՝ Հիսուս Քրիստոսի հավիտենական և անփոփոխ նվիրվածության մտադրությամբ, աշխարհի հիմնադրումից առաջ, Քրիստոսի համար և Քրիստոսի միջոցով, որոշեց փրկել մարդկության ընկած և մեղավոր ցեղից նրանց, ովքեր Սուրբ Հոգու շնորհով կհավատան իր Որդուն՝ Հիսուսին, և կշարունակեն գոյատևել այդ հավատքի և հնազանդության մեջ՝ իր երանությամբ, մինչև վերջ և մյուս կողմից, թողնել անուղղելիներին և անհավատներին մեղքի և ցասման մեջ և դատապարտել նրանց որպես Քրիստոսին օտարներ»: Նման ձևակերպումը հաստատում է, որ նախասահմանությունը հիմնված է մարդու կանխատեսված հավատքի վրա: Երկրորդ և չորրորդ կետերը երանությունը նկարագրել են որպես համընդհանուր և ենթադրյալ անընդունելի, ինչը նույնպես հակասել է կալվինիստական մոտեցմանը: Ժամանակակից արմինիական աստվածաբան Ռոջեր Օլսոնի կարծիքով՝ արմինիականությունը «ավետարանական սիներգիզմ» է, ի տարբերություն հերետիկոսական կամ հումանիստական սիներգիզմի, որը դատապարտվում է որպես կիսա-պելագիանիզմ և հերետիկոսական մոներգիզմ (պելագիանիզմ): Այսպիսով, ըստ Օլսոնի, արմինիականությունը ենթադրում է երանության կանխատեսում մարդու կողմից՝ իր բարի կամքն առ Աստված ուղղելով, ներառյալ Քրիստոսից եկող փրկությանը չդիմադրելը: Կալվինիզմի հետ տարբերությունների առումով՝ արմինիականությունը հերքում է անվերապահ ընտրությունը, ինչը բացառում է որոշ մարդկանց փրկության հնարավորությունը: Արմինիուսը մերժում է կալվինիստական տարբերակումը Աստծո մեխսագործության հրամանի և դրա թույլտվության միջև՝ այն համարելով աղետալի բարության տեսանկյունից: Ի տարբերություն Արմինիուսի, նրա հետևորդներից շատերը (Սիմոն Եպիսկոպիոս, Ֆիլիպ վան Լիմբորխ) մերժում են փրկության անվերապահ երաշխիքը կամ անկումը կանխող երանությունը:

Արմինիականությունը որպես առանձին բողոքական շարժում ի հայտ է եկել 17-րդ դարում՝ Դորդրեխտի սինոդից բխող արգելքից և հետագա հալածանքներից հետո, որոնք շարունակվել են մինչև 1625 թվականը՝ շտադհոլդեր Մորիս Օրանցու մահը: «Բողոքականների հավատքի խոստովանությունը» կազմվել է Սիմոն Եպիսկոպիոսի կողմից 1621 թվականին, իսկ նրանց աստվածաբանությունն առաջին անգամ համակարգված կերպով շարադրվել է Ֆիլիպ վան Լիմբորխի (1633-1721) «Քրիստոնեական աստվածաբանություն» «Theologia Christiana» (1686) տրակտատում: Հաշվի առնելով Արմինիուսի և նրա հետագա համախոհների միջև եղած տարաձայնությունները, «Արմինիուսի» և «Բողոքական» աստվածաբանությունների, այսինքն՝ Արմինիուսի սեփական հայացքների և Բողոքականների երկրորդ սերնդի հայացքների միջև եղած կապի հարցը վիճելի է։ Ինչպես նշում է Կ. Բենգսը, շատ հետազոտողներ, ովքեր Արմինիուսի աշխատանքները դիտարկում են Դորդրեխտի ժողովի և հետագա իրադարձությունների պրիզմայով, զարմանում են, որ դրանցում չեն գտնում հետագա արմինիանականությանը բնորոշ գծեր։ Հետևաբար, Արմինիուսի աստվածաբանության դիրքի վերաբերյալ կարծիքների սպեկտրը նրան մոտ ուսմունքների շրջանում բավականին լայն է։ Աստվածաբանության ամերիկացի պրոֆեսոր Ջոն Մարկ Հիքսը (John Mark Hicks) առանձնացնում է երեք մոտեցում։ Առաջինի համաձայն՝ արմինիանականությանը բառի նեղ իմաստով նույնական է բողոքականությանը և դրանք միասին, տարբեր հեղինակների կողմից, կապված են սոցինիանիզմի, վեսլեյանիզմի կամ պելագիանիզմի հետ։ Որոշ հեղինակներ, ինչպիսիք են Իսահակ Դորները և Չարլզ Հոջը, Արմինիուսի ուսմունքը համարում են միջանկյալ քայլ դեպի արմինիանականություն։ Վերջապես, շատերը պաշտպանում են այն տեսակետը, որ կա արմատական տարբերություն Արմինիուսի, ով այնուհետև դասվում է տասնվեցերորդ դարի Ռեֆորմացիայի գործիչների շարքին և նրա հետևորդների միջև: Ամերիկացի աստվածաբան և Ուելչ քոլեջի նախագահ Ջ. Մեթյու Փինսոնի (J. Matthew Pinson) կարծիքով, երբ խոսքը վերաբերում է հետագա աստվածաբանությանը, շատ պատմաբաններ կատարում են տրամաբանական սխալ՝ post hoc ergo propter hoc, Արմինիուսին վերագրելով հետագա մտածողության հոսանքների վրա ազդեցությունը: Այսպիսով, շվեյցարացի ռեֆորմատ բապտիստ Ռոջեր Նիկոլը Արմինիուսին նկարագրել է որպես «սայթաքուն արահետի» նախահայր, որը «սոցինյանականությամբ ներծծված» Եպիսկոպիոսի և վան Լիմբորխի միջոցով հանգեցրել է ունիթորության, ունիվերսալիզմի և Էդգար Բրայթմանի լիբերալ փիլիսոփայության։

### Ուսումնասիրության կարգավիճակ
Արմինիուսի աստվածաբանությունը առաջացրել և շարունակում է առաջացնել զգալի հակասություններ, սակայն ուշագրավ է, որ 17-20-րդ դարերի բանավեճին մասնակցած շատերի համար Արմինիուսն ինքը մնացել է վերացական կերպար, «ճշմարտության համար նահատակ» կամ հերետիկոս: Հետևաբար, Արմինիուսի գիտական կարգավիճակը բնութագրվում է այն պնդմամբ, որը շատ գիտնականներ կրկնում են, որ նա ամենաթերագնահատված և սխալ հասկացված քրիստոնյա աստվածաբաններից մեկն է: Ամերիկացի պատմաբան Քեյթ Դ. Ստենգլինը (Keith D. Stanglin) կարծում է, որ այդ կարգավիճակը պայմանավորված է 400 տարվա ընթացքում առասպելների կուտակմամբ, որոնք, իրենց հերթին, բխում են հոլանդացի աստվածաբանի բնօրինակ տեքստերի հետ վատ ծանոթությունից, ինչպես նաև նրան որոշակի պատմական կամ մտավոր համատեքստում տեղակայելու դժվարությունից: Արդյունքում, մինչ օրս, Արմինիուսի աստվածաբանությունը համակարգված կերպով բացատրող աշխատությունները բացակայում են: Համատեքստավորման խնդիրը, մի կողմից, Արմինիուսի տեքստերի հետ վատ ծանոթության ուղղակի հետևանք է, մյուս կողմից՝ համեմատության համար համարժեք մեթոդաբանության բացակայություն, որի արդյունքում համեմատությունն իրականացվում է հիմնականում նրանից կախված 18-րդ դարի աստվածաբանների հետ։ Վերջապես, օբյեկտիվ վերլուծության խոչընդոտ է հանդիսանում շատ հետազոտողների կողմնակալությունը, նրանց ցանկությունը՝ ապացուցելու կամ հերքելու Արմինիուսի հայացքների հերետիկոսությունը։ Ինչպես նշում է Ջ. Մեթյու Փինսոնը, այդ իրավիճակի հետևանք է եղել Արմինիուսի կենսագրությունը հնարավորինս համառոտ ներկայացնելու միտումը՝ այն կրճատելով մինչև «Արմինիուսը արմինիականության հայրն է» թեզը, ապա անցնել բողոքի հինգ կետերի և Սիմոն Եպիսկոպիոսի ուսմունքների բացատրությանը։ 

Արմինիուսի առաջին կենսագրությունները եղել են նրա ընկերոջ՝ Աստվածաբանական քոլեջի ռեգենտ Պետրուս Բերտիուսի հիշատակման ճառը («De vita et obitu reverendi & clarissimi viri D. Iacobi Arminii oratio», 1609) և մեկ դար անց ռեմոնստրանտ քահանայապետ Կասպար Բրանդտի կողմից հրատարակված գիրքը («Istoriaico vitaminie», «Istoriabiabiaminie», «Pest. 1724)։ 1905 թվականին հրատարակված Յան Մարոնիեի մենագրությունը մեծապես հիմնված է նրանց աշխատությունների վրա: Կարլ Բանգսի կողմից նախապատրաստված կենսագրությունը՝ «Arminius: A Study in the Dutch Reformation» (1971) դարձել է նրա բազմամյա հետազոտությունների գագաթնակետը: Այստեղ նա նախկինում հայտնի տեղեկատվությունը լրացրել է եկեղեցական և քաղաքային արխիվներից վերցված նյութերով՝ ճշտելով Արմինիուսի ծննդյան ամսաթիվը և այլ կենսագրական տվյալներ: Բանգսի գիրքը համարվում է հիմնական կենսագրական աղբյուրը: Բանգսի ներդրումն ավելի նշանակալի է ռեֆորմատական պատմագրությանը բնորոշ այն գաղափարների դեմ պայքարում, որ Արմինիուսը «խորամանկ կեղծաբարո մարդ էր, որը գաղտնի կերպով դասավանդում էր իր հրատարակված աշխատություններում պարունակվողից տարբերվող ուսմունք»։ Բանգսի աշխատանքը զգալի խթան է տվել արմինիական ուսումնասիրություններին, կապելով Արմինիուսի կյանքի հանգամանքները նրա մտքի նրբությունների և կալվինիստների ու արմինիականների միջև հետագա բանավեճի հետ: Արմինիուսի «պատմական» աստվածաբանության ուսումնասիրությունները սկսվել են 1990-ականներին՝ Ռիչարդ Մյուլլերի, Էֆ Դեկկերի, Ֆ. Ստյուարտ Քլարկի և Քեյթ Ստենգլինի աշխատություններով: Թեման զարգացնելով պատմական աստվածաբանական մեթոդներով՝ Մյուլլերի աշխատանքը կենտրոնանում է Արմինիուսի և ժամանակակից բարեփոխված աստվածաբանների կողմից տարբեր աստվածաբանական հարցերի քննարկման վրա: Ինչպես ցույց է տվել Մյուլլերը («God, Creation, and Providence in the Thought of Jacob Arminius», 1991)՝ Արմինիուսը բողոքական սխոլաստիկայի հիմնական ուղղության մեջ է և լավ տեղեկացված իր լյութերական և կաթոլիկ ժամանակակիցների միջև տեղի ունեցող բանավեճերի մասին: Մյուլլերը Արմինիուսի էկլեկտիկ մեթոդաբանությունը բնութագրում է որպես փոփոխված թոմիզմ, հետևաբար, սխալ է համարում այն դասակարգել որպես հակասխոլաստիկ ճամբարին և աստվածաշնչյան հումանիզմի ավանդույթին պատկանող։ Իր հետագա աշխատանքներում Մյուլլերը շեշտը տեղափոխել է Արմինիուսին որպես «արարչագործության աստվածաբան» ներկայացնելուն՝ ավելի մեծ ուշադրություն դարձնելով Լեյդենի աստվածաբանի ուսմունքներում աստվածային ինքնասահմանափակման գաղափարին։ Էֆ Դեկկերի «Rijker dan Midas: vrijheid, genade en predestinatie in de theologie van Jacobus Arminius (1559-1609)» (1993) ատենախոսության մեջ համակարգված ձևով վերլուծվում է Արմինիուսի աստվածաբանությունը ազատության, երանության  և նախասահմանության գաղափարների տեսանկյունից։ Համապատասխանաբար, Դեկկերը Արմինիուսին ներկայացնում է որպես «ազատության աստվածաբան»։ 2006 թվականին Ռիչարդ Մյուլլերի ղեկավարությամբ Կ. Ստենգլինի պաշտպանված ատենախոսության հիմնական թեզը այն փաստի հիմնավորումն է, որ Արմինիուսի հեռացումը բարեփոխված աստվածաբանությունից կապված է փրկության ապահովման գաղափարի հետ, մինչդեռ նախասահմանության և ազատ կամքի թեմաները միայն հետևանք էին: Իր 2010 թվականի մենագրության մեջ Ուիլյամ դեն Բուրը, հաշվի առնելով երկրորդական գրականության մեջ առկա տեսակետների բազմազանությունը, որոշել է Արմինիուսի համար աստվածային արդարադատության հայեցակարգի կարևորության վերաբերյալ իր եզրակացությունները հիմնել Արմինիուսի աշխատությունների անմիջականորեն օգտագործման վրա: 2000-ականներին լույս տեսած աշխատություններից արժե նշել Կ. Ստենգլինի և Թոմ Մաքքոլի (Tom McCall) «Jacob Arminius: Theologian of Grace»  (2012) մենագրությունը և նույն թվականին անցկացված «Rethinking Arminius: Wesleyan and Reformed Theology for the Church Today» կոնֆերանսի նյութերը: Հեղինակները արմինիական ուսումնասիրությունների (Arminius studies) ժամանակակից փուլի խնդիրները համարում են «պատմական Արմինիուսին խոսք տրամադրելը», պատմական և աստվածաբանական համատեքստերի բացահայտումը և Արմինիուսի տեքստերի ամբողջ ժողովածուի վերլուծությունը:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Bangs C. Arminius: A Study in the Dutch Reformation. — Eugene : Wipf and Stock[англ.], 1998. — 388 p. — ISBN 978-1-579-10150-3.
* Blacketer R. A. Arminius' Concept Of Covenant In Its Historical Context // Dutch Review of Church History. — 2000. — Vol. 80, № 2. — P. 193—220. — JSTOR 24011297.
* Boer W. God’s Twofold Love. The Theology of Jacob Arminius (1559—1609). — Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht, 2010. — Vol. 14. — (Reformed Historical Theology). — ISBN 978-3-647-56908-6.
* Brandt K. The life of James Arminius / Tr. by J. Guthrie. — Nashville, 1857. — 405 p.
* Buis H. Historic Protestantism and Predestination. — Philadelphia : Presbyterian and reformed Publishing Company, 1958. — 152 p.
* Dekker E. Jacobus Arminius and His Logic: Analysis of a Letter // Journal of Theological Studies. — 1993. — Vol. 44. — P. 118—142.
* Dekker E. Was Arminius a Molinist? // The Sixteenth Century Journal. — 1996. — Vol. 27, № 2. — P. 337—352. — JSTOR 2544137.
* Fesko J. V. Beyond Calvin. Union with Christ and Justification in Early Modern Reformed Theology (1517—1700). — Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht, 2012. — 416 p. — ISBN 9783647570228.
* Goudriaan A. «Augustine Asleep» Or «Augustine Awake»? Jacobus Arminius’s Reception Of Augustine // Arminius, Arminianism, and Europe. — Leiden : BRILL, 2009. — P. 51—72. — ISBN 978 90 04 17887 8.
* Gunter W. S. Arminius and His Declaration of Sentiments. — Waco : Baylor University Press, 2012. — 215 p. — ISBN 978-1-60258-569-0.
* Hicks J. M. The Theology of Grace in the Thought of Jacobus Arminius and Philip van Limborch: A Study in the Development of Seventeenth-Century Dutch Arminianism. — Westminster Theological Seminary, 1985. — 153 p. — (Ph.D. diss.).
* Muller R. A. The Federal Motif in Seventeenth Century Arminian Theology // Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis. — 1982. — Vol. 62, № 1. — P. 102—122. — doi:10.1163/002820382x00069.
* Muller R. A. The Christological Problem in the Thought of Jacobus Arminius // Dutch Review of Church History. — 1988. — Vol. 68, № 2. — P. 145—163. — JSTOR 24009454.
* Olson R. E. Arminian Theology: Myths and Realities. — Downers Grove : InterVarsity Press, 2006. — 250 p. — ISBN 978-0-8308-7443-9.
* Pinson J. M. Jacobus Arminius: Reformed and Always Reforming // Grace for All. The Arminian Dynamics of Salvation / С. Р. Pinnock, J. D. Wagner (eds.). — Eugene : Resource Publications, 2015. — P. 146—176. — ISBN 978-1-4982-0012-7.
* Stanglin K. D. Arminius on the Assurance of Salvation. The Context, Roots, and Shape of the Leiden Debate, 1603—1609. — Leiden; Boston : BRILL, 2007. — Vol. XXVII. — (Brill’s Series in Church History). — ISBN 978 90 04 15608 1.
* Stanglin K. D. Arminius and Arminianism. An Overview of current Research // Arminius, Arminianism, and Europe. — Leiden : BRILL, 2009. — P. 3—24. — ISBN 978 90 04 17887 8.
* Stanglin K. D., McCall T. H. Jacob Arminius. Theologian of Grace. — New York : Oxford University Press, 2012. — 240 p. — ISBN 978-0-19-975566-0.
* White P. Predestination, Policy and Polemic: Conflict and Consensus in the English Church from the Reformation to the Civil War. — Cambridge : Cambridge University Press, 1992. — 336 p. — ISBN 0 521 39433 3.

## Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Works by Jacobus Arminius at Post-Reformation Digital Library
* Jacobus Arminius at the Mathematics Genealogy Project

Կատեգորիա:16-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:17-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Բողոքական կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Կրոնական առաջնորդներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի փիլիսոփաներ