open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նորալուսին

250px|մինի|1=Նորալուսին
250px|մինի|1=Նորալուսին
**Նորալուսին** (), Լուսնի փուլ, որի ժամանակ նրա էկլիպտիկ երկայնությունը նույնն է, ինչ Արևինը։ Այդպիսով, այդ պահին Լուսինը գտնվում է Երկրի ու Արևի միջև նրանց հետ գրեթե մեկ գծի վրա։ Եթե նրանք գտնվում են ճիշտ նույն գծի վրա, տեղի է ունենում Արևի խավարում։

Նորալուսնի ժամանակ Լուսինը տեսանելի չի լինում գիշերային երկնքում, քանի որ այդ ժամանակ նա շատ մոտ է լինում Արևին երկնային մթնոլորտում (ոչ հեռու, քան 5°) և միևնույն ժամանակ այն շրջված է լինում դեպի մեզ գիշերային կողմով։ Երբեմն, սակայն, այն կարելի է տեսնել արևի սկավառակի ֆոնին (Արևի խավարում)։ Բացի այդ, որոշ ժամանակ անց (սովորաբար մոտ 2 օր) նորալուսնից հետո կամ առաջ շատ պարզ մթնոլորտի դեպքում ամեն դեպքում հնարավոր է նկատել Լուսնի սկավառակը` լուսավորված Երկրից արտացոլվող թույլ լույսով (Լուսնի մոխրագույն լույս)։

Նորալուսինների միջև շրջափուլը տևում է միջին հաշվով 29.530589 օր (սինոդիկ ամիս)։

## Նորալուսին և օրացույցներ
* Նորալուսնին են սկսվում հրեական Նոր տարին և չինական (ճապոնական, կորեական, վիետնամական) Նոր տարվա վաթսունամյա շրջանը։

## Նորալուսինը Աստվածաշնչում
Նորալուսնի տոնումը հատկապես մեծ դեր ունի Հին կտակարանում (Թվեր 10:10, 23:24)։ Այն նշանավորվել է հատուկ զոհաբերություններով, որոնք ուղեկցվել են փողային գործիքի նվագակցությամբ։ Նորալուսնի ուրախ օրերը նշվել են ընդհանուր հավաքներով, առավոտյան և երեկոյան տաճարներում զոհաբերություններով։ Նորալուսնի օրերին չեղարկվել են պահքերը, դադարեցրել են առևտուրը և հասարակական զբաղմունքները։ Պողոս առաքյալը գրել է, որ այս բոլոր տոները եղել են «ապագայի ստվերները» (Թուղթ առ Կողոսացիս 2:16)։

## Տես նաև
* Լիալուսին
* Գերլուսին

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լուսին
Մոլախաղ

300px|մինի|Լասվեգասյան ,,Կեսարի պալատ,, խաղատունը գիշերով , 2007 թ. /ԱՄՆ/
300px|մինի|Տոկիոյի ձիարշավարանի խաղադրույքների սրահը
**Մոլախաղ**, փողի կամ արժեքավոր այլ բաների խաղարկության մի տեսակ, որի ելքն անորոշ է, և խաղի մեջ ընդգրկվածներից յուրաքանչյուրը ձգտում է հաղթել ու տիրանալ գումարի կամ նյութական այլ արժեքների (դրանց ընդհանուր անվանումն է՝ *խաղադրույք*)։

## Հակիրճ տեղեկատվություն
Մոլախաղին բնորոշ է հետևյալ երեք տարրերի պարտադիր առկայությունը. 1. հաշվակը կամ հաշվենկատությունը, 2. ռիսկը (պատահականությունը), 3.շահումը։ Խաղարկման արդյունքը հաճախ ակնհայտ է դառնում անմիջապես, օրինակ՝ զառերը նետելուց, բախտանիվի (ռուլետկայի) պտտվելուց, թղթախաղի մեկ շրջանն ավարտելուց, արշավի դուրս բերված ձիերի կողմից եզրագիծը հատելուց հետո։ Սակայն տարածում են գտել նաև ավելի տևական ժամանակային շրջանակներ, որոնք թույլ են տալիս խաղադրույք կատարելու գալիք մարզական մրցումների կամ նույնիսկ մարզական ողջ տարեշրջանի արդյունքների վրա։

Աշխարհի երկրների զգալի մասում մոլխաղերը կարգավորված են օրենքով, ստեղծված են դրանց նկատմամբ հսկողություն իրականացնող հատուկ մարմիններ։ Օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիայում այդ մարինը կոչվում է Gambling Commission, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում համանման գործառույթներ իրականացնում են Nevada Gaming Control Board-ը և մյուս նահանգների հարանման կառույցները։

Միաժամանակ հարկ է նշել, որ մոլախաղերը միջազգային առևտրական գործունեության հիմնական տեսակներից մեկն են համարվում։ Բավական է հիշատակել, որ հենց միայն 2009 թվականին օրինական դաշտում գործած մոլախաղային շուկայի արժեքը գնահատվում էր 335 միլիարդ ամերիկյան դոլարի շրջանակներում։

## Մոլախաղը դասական գրականության մեջ
Մոլախաղին և դրանով տարված անձի ճակատագրին են իրենց որոշ երկեր նվիրել ռուս դասական մի շարք գրողներ։ Ալեքսանդր Պուշկինի «Պիկովայա դամա» վիպակի դիպաշարը հյուսված է թղթախաղի վրա։ Նիկոլայ Գոգոլի «Խաղամոլները» կատակերգությունում ծաղրի են ենթարկված նենգ խաղամոլները։ Միխայիլ Լերմոնտովը մոլախաղը որպես դիպաշարային հանգույց է օգտագործել իր «Դիմակահանդես» չափածո թատերգությունում, «Տամբովյան գանձապահուհին» պոեմում։ Ֆեոդոր Դոստոևսկին «Խաղամոլը» վեպում նկարագրում է, թե ինչպես է մոլախաղը մարդուն հասցնում հոգևոր կուրացման։ Ալեքսանդր Կուպրինի «Համակարգ» պատվածքի հերոսը մի խաղամոլ է, Մոնտե Կառլոյի խաղատների մշտական հաճախորդ, որը միշտ շահած է դուրս գալիս, և որին խաղատների տերերը ի վերջո արգելում են մուտք գործելու իրենց հաստատությունները։

## Գրականություն
*Fools of Fortune; or, Gambling and Gamblers by John Philip Quinn
*Betting & Gambling: A National Evil by B. Seebohm Rowntree
*The History of Gambling in England by John Ashton

## Պատկերասրահ
### Մոլախաղը կերպարվեստում


Պատկեր:DUYSTER, Willem Cornelisz - Card-Playing Soldiers.jpg|Վիլլեմ Դեյստեր -Զինվորական խաղամոլներ (1630-1640 թթ.)
Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|Կարավաջո -«Նենգախաղորդները»
Պատկեր:Georges de La Tour 025.jpg|Ժորժ դը լա Տուր - Հաղթաթղթով նենգախաղորդը




## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Institute for the Study of Gambling and Commercial Gaming at the University of Nevada, Reno

Կատեգորիա:Խաղեր
Ժոբերցիա Սովիչի

**Ժոբերցիա Սովիչի** (), տորոնազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Մինչև 40 սմ բարձրությամբ, կոտրատվող, ստորին մասում՝ սպիտակավուն ցողուններով, կիսաթուփ է։ Տերևները հակադիր են, գծային, հիմքի մասում՝ տերևապատյանով։ Ծաղիկները խմբված են կիսահովանոցներում, տերևների անութներում և ճյուղերի գագաթներին։ Պսակը երկար խողովակով է և 4-5-բաժան ետծալով, վարդագույն։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (լեռնագագաթ՝ Երանոս, Երախի լեռնաշղթա, Զովաշեն գյուղի շրջակայք), Դարեղեգիսի (Չիվա գյուղի շրջակայք) և Մեղրու (Մեղրի քաղաքի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Հանդիպում է նաև Նախիջևանում և Հյուսիսային Իրանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 600-1300 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ, կրաքարային լանջերին, ֆրիգանանման բուսականության մեջ։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղակալում՝ հուլիսին-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Խոցելի տեսակ է։ Հայտնի են 3 պոպուլյացիաներ։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, հետևաբար սպառնալիքի կատեգորիան նվազեցվում է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Տորոնազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Թեզիում սեղմված

**Թեզիում սեղմված** (), սանտալազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
15–40 սմ բարձրությամբ ուղիղ արմատով, ճիպոտանման անկյունավոր սեղմված ճյուղերով միամյա խոտաբույս է։ 1,5-6 սմ երկարությամբ, գծային, սրացած տերևները թեթևակի մսալի են։ Ծաղկաբույլը հասկանման է, երկար, բարակ, փուխր։ Ծաղիկները շատ մանր են, սպիտակավուն։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում, Արարատ բանավանի շրջակայքում։ Հանդիպում է նաև Կենտրոնական Անատոլիայում և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում` ծովի մակարդակից 800-850 մ բարձրությունների վրա, աղակալված ճահիճներում։ Ծաղկում է մայիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում` հունիս-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Կապված ինտենսիվ տնտեսական գործունեության հետ` տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման անմիջական սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

ՀՀ Կառավարության որոշմամբ՝ 2008 թ. Արարատի ճահճուտները առանձնացվել են որպես պահպանվող տարածք՝ «Աղակալած ճահճուտ» բնության հուշարձան։ Սակայն պահպանության համար գործողություններ դեռ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Սանտալազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Միամյա բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Յոհան Պաշ

մինի||250փքս|Hönstavlan (1747)
**Յոհան Պաշ** (, ), շվեդ նկարիչ։

## Կենսագրություն
Յոհան Պաշը ծնվել է 1706 թվականի մարտի 12-ին Ստոկհոլմում։ Նա շվեդ հայտնի նկարիչների ընտանիքի ներկայացուցիչ է։ Դիմանկարիչ Լորենց Պաշ Ավագի (1702-1766) կրտսեր եղբայրն է, Շվեդիայի ազատ արվեստների թագավորական ակադեմիայի անդամներ Լորենց Պաշ Կրտսերի (1733-1802) և Ուլրիկա Պաշի (1735-1796) հորեղբայրը։

Յոհան Պաշը սովորել է Շվեդիայի գեղանկարչության ակադեմիայում, ապա Հոլանդիայում ու Փարիզում։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո աշխատել է որպես թագավորական ամրոցների դեկորատոր։ Դասավանդել է Շվեդիայի արվեստների ակադեմիայում։

1748 թվականից եղել է պալատական նկարիչ, 1758 թվականից՝ պալատի ինտենդանտ։

Ի տարբերություն իր դիմանկարիչ եղբոր՝ Յոհան Պաշը հայտնի է եղել որպես նկարիչ-դեկորատոր։ Նրա ստեղծագործությունների հիմնական թեման եղել են ալեգորիկ աշխատանքները, որոնք պատկերել են տարվա չորս եղանակները կամ չորս մայրցամաքները, որ բնութագրական են ֆրանսիական ռոկոկոյի համար։ Հեղինակել է նաև մի քանի դիմանկարներ։

Յոհան Պաշի աշխատանքներից առավել հայտնի է «Գեղատեսիլ հավեր» («Hönstavlan», 1747) նկարը, որը պատկերում է պալատական կանանց ընտանի կենդանիների մարմիններով

Յոհան Պաշի նկարներ ներկայում ցուցադրվում են Ուպսալայի համալսարանի գրադարանում և Շվեդիայի ազգային թանգարանում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Johan Pasch

Կատեգորիա:Շվեդ նկարիչներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի նկարիչներ
Կատեգորիա:Շվեդ մանկավարժներ
Ռեջինալդ Հարթ

**Սըր գեներալ Ռեջինալդ Քլեր Հարթ** (, ), իռլանդա-բրիտանական բանակի սպա։ Պարգևատրվել է Վիկտորյայի խաչ շքանշանով, որը քաջագործության ամենաբարձր և ամենահեղինակավոր պարգևատրումն է, որ կարող են շնորհել Մեծ Բրիտանիան և Ազգերի համագործակցությունը։

## Վաղ կյանք և կարիերա
Հարթը ծնվել է Քլեր կոմսության Սկարիֆ գյուղում՝ բրիտանական բանակի սպա Հենրի Ջորջ Հարթի ընտանիքում։ Կրթությունը ստացել է Չելթենհեմ քոլեջում։ Ընդգրկվել է Ինժեներների արքայական կորպուսում։

## Մանրամասներ Վիկտորյա խաչի մասին
Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմի ժամանակ նա 30 տարեկան էր։ Այդ ժամանակ որպես լեյտենանտ ծառայում էր Բրիտանական բանակի Ինժեներների արքայական կորպուսում։ 1879 թվականի հունվարի 31-ին պատերազմի ժամանակ աչքի ընկավ հետևյալ սխրագործությամբ, որի համար էլ արժանացավ Վիկտորյայի խաչի։

## Հետագա կարիերա
Հարթը 1896 թվականի մարտի 2-ին նշանակվում է տարածաշրջանային հրամանատար Բելգաում քաղաքի Մադրասի բանակում։ Հարավային Աֆրիկայում անգլո-բուրական պատերազմի սկսվելուց հետո՝ 1899 թվականի հոկտեմբերի 5-ին, նշանակվում է Կուետա տարածաշրջանի ժամանակավոր հրամանատար (որի հրամանատարին ուղարկել էին Հարավային Աֆրիկա)։ Գրեթե երեք տարի մնում է այնտեղ՝ մինչև ստանում է գեներալ սպայի կոչում և 1902 թվականի վերջում նշանակվում Թեմզա տարածաշրջանի հրամանատար։ Գեներալի կոչում ստանալուց հետո նա՝ 1914 թվականից մինչև 1918 թվականը, ծառայում է որպես Ջերնսիի լեյտենանտ նահանգապետ։

Մահացել է 1931 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Դորսեթ կոմսության Բորնմութ քաղաքում։

Սըր Ռեջինալդ Քլեր Հարթը թաղված է Նեթերբերիի Սուրբ Մարիամ եկեղեցու բակում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* The Register of the Victoria Cross (1981, 1988 and 1997)
* 
* Ireland's VCs  (Dept of Economic Development 1995)
* Monuments to Courage (David Harvey, 1999)
* Irish Winners of the Victoria Cross (Richard Doherty and David Truesdale, 2000)

## Արտաքին հղումներ
* Ինժեներական արքայական կորպուսի թանգարան 
* Գերեզմանի վայր և շքանշան *(Դորսեթ)*

Կատեգորիա:Բրիտանացի ռազմական գործիչներ
Արևի խավարումը Լուսնի վրա

200px|մինի|Արևի խավարումը տեսանելի է Լուսնի կենտրոնական հատվածից, օգոստոսի 28, 2007
200px|մինի|Ֆրանսիացի նկարիչ Լյուսիեն Ռյուդոյի նկարը, որը ցույց է տալիս` ինչպես կարող է լինել լուսավորությունը Լուսնի վրա Արևի խավարման ժամանակ:
**Արևի խավարումը Լուսնի վրա**, աստղագիտական երևույթ, որը տեղի է ունենում, երբ Լուսինը, Երկիրը և Արևը մի գծով են շարվում, ընդ որում, Երկիրը գտնվում է Լուսնի ու Արևի միջև։ Երկրի ստվերն այդ ժամանակ ընկնում է Լուսնի վրա, որը Երկրից դիտարկվում է իբրև Լուսնի խավարում։ Այդ ժամանակ Լուսնից կարելի է դիտել Արևի խավարում, որի ժամանակ Երկրի սկավառակը ծածկում է Արևի սկավառակը։ Այդպիսով, Լուսնի վրա Արևի խավարումները տեղի են ունենում նույնքան հաճախ, ինչպես Երկրի վրա` Լուսնի խավարումները, ընդ որում Արևի խավարման լիարժեք փուլի շարունակակությունը, որը դիտարկվում է Լուսնից, կենտրոնական խավարման պարագայում կարող է հասնել 2.8 ժամի։ Քանի որ Լուսինը ամբողջ ժամանակ Երկրին միայն մի կողմով է ուղղված, Լուսնի վրա Արևի խավարումները կարող են դիտարկվել Լուսնի` Երկրին ուղղված կողմում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* KAGUYA (SELENE) Successfully Captures Moving Images of the Earth at the Time of a Penumbral Lunar Eclipse using HDTV 

Կատեգորիա:Լուսին
Լուսնի ձգողականություն

200px|մինի|Լուսնի մակերևույթի ձգողական անոմալիաների քարտեզ
**Լուսնի ձգողականություն**, Լուսնի ձգողականության ուժ։ Այն վեց անգամ թույլ է Երկրի ձգողականության ուժից։ Լուսինը նույնիսկ չի ձգում իր ընդերքից արտազատվող գազերը, ինչի հետևանքով դրանք հայտնվում են տիեզերքում։ Հենց դրա պատճառով Լուսինը չունի նորմալ մթնոլորտ։ Լուսնի ձգողականությունն ուսումնասիրվել է նրա արհեստական արբանյակներից` ուղեծրի վրա նրա արտազատումների ազդեցությունը պարզելու նպատակով։ «Լունա-10» և «Լունար օրբիտեր» հետազոտական սարքերի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ արբանյակի մակերևույթի տակ գոյություն ունի զանգվածների ավելցուկ` մասկոններ։ Ենթադրվում է, որ մասկոններն առաջացել են Լուսնի ընդերքից խիտ նյութերի` մակերևույթի վերին շերտեր ներթափանցումով։ Մասկոնները գտնվում են ծովերի կենտրոնի տակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լուսին
Գնարբուկ սրտատերև

**Գնարբուկ սրտատերև** (), գնարբուկազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Բազմամյա բույս է, որն ունի 10-20 (40) սմ բարձրություն։ Տերևաթիթեղը սրտաձև հիմքով է, հանկարծակի  լայն թևավոր կոթունի անցնող, համարյա մերկ։ Պսակը լիմոնի դեղին է։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Լոռու (Պուշկինի լեռնանցք) ֆլորիստիկական շրջանում։ Աճում է նաև Մեծ Կովկասում և Անդրկովկասում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ենթալպյան գոտում՝ ծովի մակարդակից 2000-2400 մ բարձրությունների վրա, մարգագետիններում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ մայիս-հունիսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, Կովկասի էնդեմիկ, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Բույսին սպառնացող վտանգներն են՝ որպես գեղազարդային բույս ինտենսիվ հավաքը և ինտենսիվ արածեցման, կլիմայի գլոբալ փոփոխության հետևանքով  աճելավայրերի կորուստը կամ դեգրադացիան։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Գնարբուկազգիներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Հափուկ գնդապտուղ

**Հափուկ գնդապտուղ** (), հափուկազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Երկամյա կամ միամյա բույս է։ Ցողունները մերկ են։ Տերևները հնգաբլթակ են, բլթակները նեղ թիաձև, փնջով հեռացող, տերևի վերին կեսում։ Ծաղկաբույլի ճյուղիկները դեպի վերև սեղմված են։ Բաժակաթերթերը գծային են, պտղի ժամանակ՝ պահպանվող և համարյա չմեծացող։ Տուփիկը գնդաձև տափակացած է, երկարությունից լայն։

## Տարածվածություն
Աճում է Մեղրու (Ագարակ, Նյուվադի) ֆլորիստիկական շրջանում։ Աճում է նաև Նախակովկասում, Մեծ Կովկասյան լեռների վրա, Կենտրոնական և Արևելյան Անդրկովկասում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1000 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, ֆրիգանանման համակեցություններում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Մեղրու շրջանի Ագարակ ավանի շրջակայքում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Հափուկազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Գորտնուկ մազոտ

**Գորտնուկ մազոտ** (), գորտնուկազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Բազմամյա խոտաբույս է, որն ունի 30-80 սմ բարձրություն և ծածկված  է երկար չռված մազիկների խավոտությամբ։ Արմատամերձ տերևները կլորավուն, հնգանկյուն են, եռաբաժան, ոչ խոր հատված լայն ատամնասղոցաեզր սեգմենտների։ Ծաղիկները դեղին են։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Ճակատեն գյուղի շրջակայք, Խուստուփ լեռ)։ Աճում է նաև Արևելյան Կովկասում, Ղարաբաղում, Թալիշում, Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1300 մ բարձրությունների վրա, կաղնու և բոխու անտառներում, մարգագետիններում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողու­թյուններ չեն իրականացվում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Գորտնուկազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Երջանիկ Հակոբյան

**Երջանիկ Մանվելի Հակոբյան** (), հայ քաղաքական գործիչ, իրավագետ, ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամավոր։

## Կրթություն
1995-2005 թվականներին սովորել է Երևանի թիվ 171 հիմնական դպրոցում։ 2005-2009 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետում` ստանալով բակալավրի աստիճան։ 2011-2014 թվականներին սովորել է նույն ֆակուլտետի մագիստրատուրան։

2009-2011 թվականներին ծառայել է ՀՀ Զինված Ուժերում։

## Աշխատանքային գործունեություն
2018 թվականի հունիսից մինչև նոյեմբեր զբաղեցրել է ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեի ներքին անվտանգության վարչության պետի տեղակալի, այնուհետև վարչության պետի պաշտոնը։

2018 թվականի դեկտեմբերի 9-ին կայացած Ազգային Ժողովի ընտրություններում պատգամավոր է ընտրվել «Իմ քայլը» դաշինքի համապետական ցուցակով։

Մաքսային ծառայության մայոր է։

## Ընտանիք
Ամուսնացած չէ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ իրավագետներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցության անդամներ
Այրիսար (բլուր)

**Այրիսար**, բլուր Հայաստանի Արարատի մարզոսմ, Վեդի գետի աջափնյակում, Վեդի քաղաքից 2,5 կմ արևմուտք։ Բարձրություն 891 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բլուրներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի բլուրներ
Կատեգորիա:Արարատի մարզի լեռնագրություն
Տանձենի Դարեղեգիսի

**Տանձենի Դարեղեգիսի** (), վարդազգիների ընտանքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
5 մ բարձրությամբ, բոգաձև սաղարթով ծառ է։ Տերևները էլիպսաձև են, 8-10 սմ երկարությամբ, 3-5 սմ լայնությամբ, հիմքում լայն-սեպաձև, գագաթի մոտ՝ կարճ սրացած,  երկու ծայրերում միանման նեղացած, մանր սրատամ, թարթիչավոր, վերևից մերկ են, իսկ տակից՝ ցրված մազիկներով։ Պտուղները տանձաձև են, մինչև 3-4 սմ երկարությամբ կոթը՝հաստավուն։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Դարեղեգիսի (Եղեգիս գետի կիրճ, Ջերմուկ, Կեչուտ) և Զանգեզուրի (Տաշտուն) ֆլորիստիկական շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Աճում է վերին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1700-2200 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է, որի տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 5000 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Վերա Վեյցման

**Վերա Վեյցման** (ծննդյան անունը` Շացման, ), բժիշկ և սիոնիստական շարժման գործիչ։

Իսրայելի առաջին նախագահ Խայիմ Վեյցմանի կինը։

## Կենսագրություն
Վերան  ծնվել է Ռոստովում, Իսայի և Ֆեոդոսիա  Շացմանների ընտանիքում։ Բժշկական կրթություն է ստացել Ժնևի համալսարանում։ Ժնևում, համալսարանի սիոնիստական ակումբում, ծանոթանում է Խայիմ Վեյցմանի հետ և ամուսնանում նրա հետ 1906 թվականին, հարսանիքը տեղի է ունենում Սոպոտում (այդ ժամանակ` Գերմանական կայսրության տարածք), որից հետո Վեյցմանի ընտանիքը շուրջ երեսուն տարի բնակվում է Մանչեստերում (Մեծ Բրիտանիա)։

Խայիմը և Վերան ունեցան երկու որդի Բինյամինը (1907) և Միքայելը (1916)։ 1913 թվականին Վերան ստանում է բժշկական արտոնագիր և աշխատում որպես մանկաբույժ։

1920 թվականին Վերա Վեյցմանը հանդես է գալիս որպես Կանանց միջազգային սիոնիստական կազմակերպության (WIZO) հիմնադիրներից մեկը և շուրջ 40 տարի այնտեղ զբաղեցնում ղեկավար պաշտոններ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո Վերա Վեյցմանը Մեծ Բրիտանիայում ստեղծեց երիտասարդական ալիայի բաժին և հետագայում ղեկավարեց այն Իսրայելում, որպես պատվավոր նախագահ։ Վերայի և Խայիմի կրտսեր որդին` Միքայելը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ծառայում էր բրիտանական ՌՕՈւ-ում որպես օդաչու և զոհվել է, երբ նրա ինքնաթիռը խփվել է Բիսկայան ծոցում։

Իսրայելի անկախության համար մղվող պատերազմի ժամանակ Վերա Վեյցմանը զբաղվում էր վիրավորների բուժմամբ և վերականգնմամբ, իսկ պատերազմի ավարտից հետո հիմնեց և ղեկավարեց անկախության պատերազմի հաշմանդամների ասոցիացիա։ Նա ստեղծեց վիրավորների վերականգնողական երկու կենտրոն, Բեյթ-Քեյը Նագարիայում և Խաիմ Շիբայի անվան բժշկական կենտրոնի վերականգնողական բաժանմունքը, ինչպես նաև աջակցություն էր ցուցաբերում Մագեն Դավիդ Ադոմին և տասնյակ բարեգործական կազմակերպությունների։ Որպես առաջին տիկին` նա մասնակցել է Վեյցմանի տան ներքին հարդարման աշխատանքների նախագծմանը և Վեյցմանի ինստիտուտի համալիրի մեջ մտնող տան նախագծմանը, որտեղ բնակվում էին ամուսինները։ Ամուսնու մահից հետո ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Խայիմ Վեյցմանի արխիվի ստեղծման աշխատանքներին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *The impossible takes longer: the memoirs of Vera Weizmann, wife of Israel’s first President, as told to David Tutaev*. London, 1967. in Google Books

## Արտաքին հղումներ
* Vera Weizmann

Կատեգորիա:Բժշկուհիներ
Կատեգորիա:Ժնևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Իսրայելի հրեաներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի բժշկուհիներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի մանկաբույժներ
Գրանիկոս

**Գրանիկոս** (, **Բիգաչայ**, ),  գետ Թուրքիայում։ Գետը սկսվում է Իդա լեռան լանջից։ Գետի երկարությունը կազմում է 80 կմ։ Թափվում է Մարմարա ծով։ Գետի ջրի քանակը խիստ փոփոխվում է եղանակային պայմանների հետ կապված։ Գետը վարարում է ձմռանը, ջրառատ է հատկապես նոյեմբերից դեկտեմբեր ամիսներին։ Գետի ջրի մակարդակի ամենաքիչ ծավալը դիտվում է ամռանը՝ օգոստոսից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում։

## Տեղը պատմության մեջ
Մ.թ.ա. 334 թվականին Ալեքսանդր Մեծի մակեդոնական և պարսկական  զորքերի միջև ճակատամարտ է տեղի ունեցել Գրանիկոս գետի ափին (Գրանիկոսի ճակատամարտ)։

## Անվանումը
Ժամանակակից թուրքականը անումը Բիգչայ է (*Biga Çayı*) կապված Բիգա քաղաքի անվան հետ, որը գտնվում է Գրանիկոսի ափին։ *Çay* թուրքերեն նշանակում է «գետ»։ Իր հերթին «Բիգա» բառը առաջացել է քաղաքի հունական անվան ձևից *Πηγαί* < *πηγή*, որը նշանակում է «ջրային հոսք»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Չանաքքալեի մարզի ռելիեֆ
Արման Աբովյան

**Արման Վլադիմիրի Աբովյան** (), հայ քաղաքական գործիչ, քաղաքական վերլուծաբան, Բարգավաճ Հայաստան կուսակցության անդամ, ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամավոր։ «Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցության քարտուղար։

## Կենսագրություն
Արման Աբովյանը ծնվել է 1973 թվականին։ Սովորել է Երևանի թիվ 85 դպրոցում։ 1991 թվականին ընդունվել է Հայկական բաց համալսարան։ 1991-2001 թվականներին աշխատել է ամերիկյան «Խաղաղության կորպուսում», 2001-2012 թվականներին՝ Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանատանը, 2013-2015 թվականներին եղել է «ՈւկրԲուդ» պետական ընկերության տնօրենի խորհրդական, 2015-2018 թվականներին աշխատել է Ուկրաինայում Հայաստանի դեսպանի խորհրդական։

## Աշխատանքային գործունեություն
Երկար տարիներ խաղացել է «Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» հեռուստաշոուի հայաստանյան տարբերակում։ Երկու անգամ իր գլխավորած թիմը դարձել է խաղի հաղթող։

2018 թվականի սեպտեմբերի 23-ին կայացած Երևանի ավագանու արտահերթ ընտրությունների արդյունքում «Բարգավաճ Հայաստան կուսակցության համամասնական ցուցակով ընտրվել է Երևան քաղաքի ավագանու անդամ։

2018 թվականի դեկտեմբերի 9-ին կայացած Ազգային Ժողովի ընտրություններում պատգամավոր է ընտրվել Բարգավաճ Հայաստան կուսակցության համապետական ցուցակով։

## Ընտանիք
ունի  որդի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԲՀԿ անդամներ
Կատեգորիա:Երևանի ավագանու 4-րդ գումարման անդամներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:«Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» խաղի մասնակիցներ
Հուդայի մատնությունը

thumb|280px|Հուդան մատնության գործարք է կնքում քահանայապետերի հետ, Դասիոյի պատկերը, վաղ 14-րդ դար
thumb|280px|Հուդայի մատնությունը, Լիփո Մեմմիի որմնանկարը, 14-րդ դար
**Հուդայի մատնությունը**, աստվածաշնչյան հատված, որը կապված է Հիսուսի կյանքի հետ։ Այն նկարագրված է բոլոր երեք Համատես ավետարաններում։ ,  և  և պատմում է, թե ինչպես է Հուդա Իսկարիովտացին հրեա քահանայապետերի հետ Հիսուսին մատնելու գործարք կնքում։

Մատթեոսի Ավետարանում նշվում է, որ Հուդան ստացել է երեսուն արծաթե դրամ․
 
Այդ ժամանակ տասներկու առաքյալներից մեկը, որ կոչվում էր Հուդա Իսկարիովտացի, գնում է քահանայապետերի մոտ և ասում․ «Ի՞նչ կտաք ինձ, եթե ես ձեզ մատնեմ նրան»։ Եվ նրանք երեսուն արծաթ են կշռում և տալիս նրան։ Եվ նա այնուհետև հարմար ժամանակ էր որոնում, որ մատնի Հիսուսին։


Բառը, որը թարգմանվում է «վերահաշվարկել» (, *estēsan*), ժամանակակից թարգմանություններում, ինչպիսիք են՝ «Լավ լուրերի թարգմանությունը» և «Նոր միջազգային տարբերակը», ունի «նրանք նրան նշանակեցին» բացատրությունը, Ժնևյան Աստվածաշնչում՝ «նրանք ուխտեցին նրա հետ», Հակոբոս թագավորի տարբերակում՝ «նրանք կշռում էին»։  մարգարեական տեքստի անգլերեն շատ թարգմանություններում գործածվում է «կշռել» բառը․
:*Եվ ես նրանց ասացի․ «Եթե դա ճիշտ է թվում ձեզ համար, տվե′ք ինձ իմ վարձատրությունը, իսկ եթե ոչ, պահե′ք այն » և նրանք կշռեցին որպես իմ վարձատրություն երեսուն արծաթե դրամ*։

Մարկոսի և Ղուկասի Ավետարաններում ոչ մի գին չի նշված։ Ղուկասի Ավետարանում նշվում է, որ Սատանան մտնում է Հուդայի մեջ և դրդում նրան մատնության․

 
Եվ բաղարջակերաց տոնը մոտեցավ, որ Զատիկ է կոչվում, քահանայապետերն ու դպիրները Հիսուսից ազատվելու ճանապարհ էին որոնում, որովհետև վախենում էին ժողովրդից։ Այդ ժամանակ սատանան մտավ տասներկու առաքյալներից մեկի՝ Հուդայի մեջ, որ կոչվում էր  Իսկարիովտացի։ Եվ Հուդան գնաց քահանայապետերի և իշխանների մոտ և քննարկեց նրանց հետ, թե ինչպես կարող է մատնել Հիսուսին։ Նրանք ուրախացան և խոստացան նրան դրամ տալ։ Նա խոսք տվեց և հարմար ժամանակ էր որոնում առանց ամբոխի ներկայության Հիսուսին հանձնել նրանց։


Նոր Կտակարանում Հիսուսը Հուդայի համբույրի միջադեպից ավելի ուշ մատնվում է։ *Հուդայի մատնությունը* համարվում է *Հիսուսի Խաչելության* շաբաթվան վերաբերող յոթ բանալի դրվագներից մեկը։

## Տես նաև

* Հիսուսի ժամանակագրությունը
* Աստվածաշնչյան ներդաշնակություն
* Հիսուսը կանխագուշակում է իր մատնությունը
* Հուդայի համբույր
* Հուդա Իսկարիովտացի
* Հիսուսի կյանքը Նոր Կտակարանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հուդա Իսկարիովտացի
Կիրկոր Փափազյան

**Կիրկոր Հովսեփի Փափազյան** (, ), բուլղարահայ բանաստեղծ և լրագրող։

Կիրկոր Փափազյանը ծնվել է 1936 թվականի օգոստոսին Պլովդիվում, հայկական ընտանիքում, հայրը ակնագործ-ոսկերիչ էր, մայրը՝  տնային տնտեսուհի։ Մորական կողմից փաստաբան և սպա, գնդապետ Կարապետ Վարդազարմյանի թոռն է և Դոյրան քաղաքի առաջին  բուլղարական պարետ՝ գնդապետ Պողոս Պողոսյանի եղբորորդին։ Սովորել է Պլովդիվի հայկական դպրոցում և գիմնազիայում։ Ավարտել է Սոֆիայի համալսարանի բուլղարական լեզվաբանության բաժինը։ Ավարտելուց հետո, ոչ երկար ժամանակ ուսուցիչ է աշխատել։ Անցել է  է լրագրության և խմբագրական աշխատանքի։ Աշխատել է Խրիստո Դանովի հրատարակչությունում և «Խասկովո տրիբունա» թերթում։ Եղել է «Պլովդիվ» ռադիոկայանի խմբագիրը։ «Մարիցայի ալմանախը» և «Շուշու-մուշու, թող մեր մեջ մնա» ռադիոշարքերի հեղինակն է։

Մահացել է երկարատև հիվանդությունից՝ լեյկեմիայից 1993 թվականին։

Հրատարակվել են նրա բանաստեղծությունների  ժողովածուները` «Պատասխանը » (1968), «Սեգա» (1985)։ «Թամ » (1994) և  «Մերկ ու անհայտ» (1997) ժողովածուները հրատարակվել են  հետմահու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բուլղարահայ լրագրողներ
Լուսնի հովիտների ցանկ

Համաձայն ընդունված կանոնների` Լուսնի հովիտները կոչվում են իրենց մոտակա աշխարհագրական օբյեկտների` խառնարանների ու լեռների պատվին։

## Աղբյուրներ
* Միջազգային աստղագիտական միության տեղեկատու

Կատեգորիա:Լուսին
Սան Ֆրանցիսկո Ֆորթինայներս

**Սան Ֆրանցիսկո Ֆորթինայներս** (), Կալիֆոռնիա նահանգի Սան Ֆրանցիսկո քաղաքի ամերիկյան ֆուտբոլի պրոֆեսիոնալ ակումբ, որը հանդես է գալիս Ֆուտբոլի ազգային լիգայում (NFL)։ Հանդես է գալիս Ֆուտբոլի ազգային կոնֆերենցիայի Արևմտյան դիվիզիոնում։ Ակումբը հիմնադրվել է 1946 թվականին և հանդես եկել Ֆուտբոլի համաամերիկյան կոնֆերենցիայում, իսկ 1949 թվականին երկու լիգաների միաձուլման արդյունքում մտել է NFL կազմի մեջ։ 1981-ից 1994 թվականների միջև ընկած ժամանակաշրջանում ակումբը 5 Սուպերբոուլ է հաղթել։ Ակումբը հինգ հաղթանակով չեմպիոնական տիտղոսների քանակով երկրորդ տեղը կիսում է «Դալաս Կովբոյս» ակումբի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:1946 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի ազգային լիգայի ակումբներ
Կելխի հավիկ

**«Կելխի հավիկ»** (), ոսկերչական ձու, որը դարձավ Կելխի 7 զատկական ձվերից առաջինը՝  պատրաստված Կարլ Ֆաբերժեի ընկերությունում ռուս արդյունաբերող Ալեքսանդր Կելխի համար։ Այն ստեղծվել է 1898 թվականին։ Ոսկերչական ձուն Ալեքսանդր Կելխը Զատկի տոնին նվիրել է կնոջը՝ Վարվառա Կելխին։

Այսօր «Կելխի հավիկ» ոսկերչական ձուն պահպանվում և ցուցադրվում է Ֆաբերժեի թանգարանում (Նարիշկինների և Շուվալովների պալատ, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան) և պատկանում է Վիկտոր Վեկսելբերգի ֆոնդին։

## Դիզայն
«Կելխի հավիկ» ոսկերչական ձուն առաջին կայսերական ձվի՝ «Հավիկի» դիզայնով է պատրաստված։ Ձուն պատված է թափանցիկ ելակային կարմիր էմալով։ Ձվի մի գագաթին մեծ ադամանդ է տեղադրված, որի տակ նախկինում եղել է Նիկոլայ II կայսեր մանրանկարը։ Ձվի փեղկերը բացվում են հատուկ սեղմակով, որն իրենից ներկայացնում է հարթ ադամանդ, որի տակ տեղադրված է ստեղծման տարեթիվը՝ «»:

Պահպանվել է նաև ձվի զարդատուփը։ Այն բացելիս, վերևի հատվածում երևում է Ֆաբերժեի ընկերության դրոշմակնիքը, երկգլխանի արծիվ և ռուսերենով գրություն՝ «» («Կ. Ֆաբերժե / Սանկտ Պետերբուրգ / Մոսկվա»)։

## Անակնկալ
«Կելխի հավիկ» ոսկերչական ձվի անակնկալը դրանում տեղադրված «դեղնուցն» է, որը պատված է փայլատ էմալով։ Այն տեղադրված է սպիտակ էմալից պատրաստված փոսիկի մեջ։ Դեղնուցի մեջ, զամշե աստառի վրա տեղադրված է ոսկե հավիկը՝ պատված նարնջագույն, դեղին, կարմիր և շագանակագույն երանգների թափանցիկ էմալով։ Թևերի փետուրները մասամբ պատված են սպիտակ էմալով, իսկ աչքերը պատրաստված են ադամանդներից։

Հավիկն էլ իր հերթին է բացվում պոչին ամրացված ծղխնուց։ Այստեղ թաքցրած է փոքրիկ մոլբերտ և նկարի շրջանակ։ Մոլբերտի վերևը պսակված է ադամանդով։ Շրջանակի մեջ՝ լեռնային բյուրեղապակուց պատրաստած ապակու տակ տեղադրված է արքայազն Ալեքսեյ Նիկոլաևիչի դիմանկարը  (դիմանկարը տեղադրվել է ավելի ուշ, քանի որ արքայազնը ծնվել է ձվի ստեղծումից վեց տարի անց)։ Ըստ էության, արքայազնի նկարի փոխարեն եղել է պատվիրատուի՝ Կելխի դիմանկարը։

## Պատմություն
«Կելխի հավիկ» ոսկերչական ձուն պատրաստել է Ֆաբերժեի ընկերության ոսկերիչ Միխայիլ Պերխինը։ Այս ձուն նման է առաջին կայսերական ձվին՝  «Հավիկին»։

Այս ոսկերչական ձուն 1920-ական թվականներին գնել է Լեոն Գրինբերգը՝ «A La Vieille Russie»-ի ներկայացուցիչը։ Այն Փարիզում վաճառել է ոսկերիչ Մորգանը՝ հինգ այլ ձվերի հետ միասին։

## Տես նաև
* Ֆաբերժեի ձվեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Фото яйца «Курочка Кельха» с выставки, 2011
* LiveInternet

Կատեգորիա:1898 աշխատություններ
Կատեգորիա:Ոսկերչություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Վեկսելբերգի հավաքածու
Կատեգորիա:Ֆաբերժե
Կատեգորիա:Ֆաբերժեի ձվեր
Սիրահարները Վալդարոյից

thumb|Սիրահարները Վալդարոյից
**Սիրահարները Վալդարոյից**  կամ **Սիրահարները Մանտուայից** (), երիտասարդ տղայի և աղջկա կմախքներ են, հայտնաբերվել են Սան Ջորջոյի մոտ գտնվող Նոր քարի դարի դամբարանում՝ Իտալիայի Մանտուա քաղաքից ոչ հեռու։ Տարիքը 6000 տարուց ոչ պակաս է։ Պեղումները կատարել է հնէաբան Ելենա Մարիա Մենոտտին 2007 թվականին։

Հետազոտությունը պարզել է, որ երիտասարդները մահվան պահին 18-20 տարեկան են եղել։ Նրանց հասակը մոտավորապես 1,57 մետր է եղել։

Հնէաբաններին հետաքրքրել է կմախքների դիրքը։ Նրանք պառկած են եղել իրար շատ մոտ, դեմքերով իրար հպված, իսկ ձեռքերն ու ոտքերը իրար փաթաթված։ Դիրքը նմանեցրել են սիրահարների գրկախառնության։

Գիտնականները ուսումնասիրելով կմախքները, եկել են եզրակացության, որ դիակներին այդ դիրքն են տվել մահից հետո։  Ուսումնասիրությունը պարզել է, որ երիտասարդները մահացել են բնական մահով՝ բռնության նշաններ չեն հայտնաբերվել։

Հայտնաբերումից յոթ տարի անց՝ 2014 թվականի ապրիլի 11-ին «Սիրահարները» ապակե սարկոֆագով դրվել են ցուցադրության Մանտուայի դքսի պալատում գտնվող Ազգային հնէաբանական թանգարանում։ «Սիրահարները Մանտուայից» կազմակերպության նախագահ Սիլվիա Բանյոլին պայքարում է առանձին ցուցադրություն ունենալու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հնագիտական գտածոներ
Կատեգորիա:Նոր քարի դարի Եվրոպա
Ռուբեն Միրոյան

**Ռուբեն Խաչիկի Միրոյան** (), հայ կուսակցական և պետական գործիչ, ՀԺԿ վարչության քարտուղար, ՀՀ ԱԺ փոխնախագահ (1999):

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1939 թվականի նոյեմբերի 19-ին Երևանում։

### Կրթություն
* 1959-1964 թթ. -  Երևանի պետական համալսարան, տնտեսագիտության ֆակուլտետ։
*1985 թ. ավարտել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդրին առընթեր ժողովրդական տնտեսության ակադեմիան՝ ստանալով տնտեսագետի որակավորում։

### Աշխատանքային գործունեություն
1965-1971 թթ.-ին եղել է ՀԼԿԵՄ Երևանի 26 կոմիսարների շրջկոմի առաջին քարտուղար։ 1971-1974 թթ.-ին աշխատել է ՀԿԿ Կենտկոմում։ 1974 թվականից եղել է Երևանի 26 կոմիսարների շրջխորհրդի նախագահի տեղակալ, առաջին տեղակալ, 1985-1991 թթ.-ին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի տեսուչ, Երևանի Լենինյան շրջխորհրդի գործկոմի նախագահ, ՀԿԿ Երևանի 26 կոմիսարների շրջկոմի առաջին քարտուղար։ 1992-1999 թթ.-ին աշխատել է ՀՀ փոստի և հեռահաղորդակցության նախարարության համակարգում։

## Քաղաքական գործունեություն
300px|մինի|Հոկտեմբերի 27-ի զոհերի հիշատակին ՀՀ Ազգային ժողովի շենքի բակում տեղադրված Բիբլիական Դավիթը, հեղինակ՝ Երվանդ Քոչար
1999 թ. մայիսի 30-ին ԱԺ պատգամավոր է ընտրվել «Միասնություն» դաշինքի համամասնական ընտրացուցակով։ 1999 թ. հունիսի 10-ին ընտրվել է ԱԺ նախագահի տեղակալ։ «Միասնություն» խմբակցության անդամ։ ՀԺԿ վարչության քարտուղար։ Հետմահու Պարգևատրվել է «Անանիա Շիրակացի մեդալով»։

## Մահ
Զոհվել է 1999 թ. հոկտեմբերի 27-ին ԱԺ նիստի ժամանակ կատարված ահաբեկչության ժամանակ։

## Ընտանիք
Ամուսնացած էր, ուներ երկու երեխա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչության զոհեր
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀԺԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Քարբեկ երմատնանի

**Քարբեկ երմատնանի** (), քարբեկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
5-20 սմ բարձրությամբ միամյա խոտաբույս է։ Արմատամերձ վարդակում գտնվող ցողունային տերևները սովորաբար 3-5 բլթակներով են։ Ծաղկաբույլը փռված ճյուղավորված է և բարակ ծաղկակոթերով։ 5-7 մմ տրամագծով ծաղիկները մանր են, պսակաթերթերը՝ սպիտակ և երկու անգամ բաժակից երկար։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Երևանի (Վեդի, «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց) և Իջևանի (Իջևանի լեռնաշղթա, Հաղարծին գյուղի մոտ) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախակովկասում, Դաղստանում, Արևմտյան և Արևելյան Անդրկովկասում, Եվրոպայում, միջերկրածովյան ավազանի երկրներում, Ղրիմում, Բալկաններում և Միջին Ասիայում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 900-1500 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև ժայռոտ տեղերում, քարքարոտ կրաքարային լանջերին և ջրահոսքերի ափերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

## Պահպանություն
Խոցելի տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է, քանի որ տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Միամյա բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Քարբեկազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Տանձենի Գրոսհեյմի

**Տանձենի Գրոսհեյմի** (), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Առանց փշերի կամ թույլ փշոտ ծառ է, որն ունի մինչև 20 մ բարձրություն։ 6-10 սմ երկարությամբ, 3-5 սմ լայնությամբ տերևները երկար ձգված են, ծալված սրացած գագաթով, ձվաձև կամ էլիպսաձև, հիմքում՝ բութ-կլորավուն, սուր մանրատամնավոր, կոթերը՝ բարակ և երկար։ 2-2,5 սմ տրամագծով պտուղները ձվաձև գնդաձև են և փնջերով, կոթերը համարյա 3 անգամ գերազանցում են պտուղի երկարությանը։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Զանգեզուրի (Արավուս գյուղի շրջակայք) և Մեղրու (Տաշտուն) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Լոկալիտետները երկուսն են, որոնց միջև հեռավորությունը 42 կմ է։ Տեսակն աճում է նաև Թալիշում և Հյուսիսային Իրանում (Էլբուրս)։

## Էկոլոգիա
Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 1800-2300 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև անտառներում և անտառների եզրերին։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է 2 պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության գործողություններ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Բիոնիկ ճարտարապետություն

[150px|մինի|Լոնդոնյան «Վարունգը» անվանում են բիո-թեքի հռչակագիր, ճարտ.` [Նորման Ֆոսթեր]]
**Բիոնիկ ճարտարապետություն** կամ **Բիո-թեք**, ժամանակակից նեոօրգանիկ ճարտարապետական ոճ, որտեղ կառույցի արտահայտչականությունն արտահայտվում է բնական ձևերի փոխկապակցվածությամբ։ Հաճախ այն հակադրվում է հայ-թեք ոճին։

## Նկարագրություն
Բիոնիկայի տարրերը բնորոշ են 1920-ական թվականների գերմանական էքսպրեսիոնիզմին և 1960-ական թվականների ստրուկտուրալիզմին։ Ինչպես էքսպրեսիոնիստներն էին ընդունում, բնական ձևերի ուղղակի պատճենումը դրական արդյունքների չի հանգեցնում, քանի որ ճարտարապետական կառույցում ի հայտ են գալիս ոչ ֆունկցիոնալ տարածություններ։ Բիոուրբանիստիկայի դրույթը ենթադրում է բնական ձևերի կիրառումը ճարտարապետության մեջ (բույսերի, բնական լանդշաֆտի տարրերի միջոցով)։

Ճարտարապետական այս ոճը գտնվում է զարգացման ակտիվ փուլում, ինչի արդյունքում տեսական ու հետազոտական բաղադրիչները գերիշխում են քաղաքաշինական պրակտիկայում։ Ճարտարապետական բիոնիկայի գլխավոր հակասությունը ավանդական ուղղանկյուն նախագծման հետ է, երբ շինության կառուցողական սխեման հակադրվում է թեք և ինքնատիպ ֆրակտալ ձևերին։ Բիո-թեքի հիմնական խնդիրներից է այս հակասությանը գեղագիտական ու տնտեսական արդարացված լուծումներ տալը։

## Բիո-թեքի ճարտարապետներ
* Գրեգ Լինն
* Ֆրայ Օտտո
* Բեյթս Սմարթ
* Նիկոլաս Գրիմշոու
* Սանտիագո Կալատրավա
* Կեն Յանգ
* Մայքլ Սորկին
* Նորման Ֆոսթեր

## Պատկերասրահ

National Space Centre, Leicester.jpg|Մեծ Բրիտանիայի ազգային տիեզերական կենտրոն (ճարտ.` Նիկոլաս Գրիմշոու)
ValenciaHemisphere2corr.jpg|Արվեստների և գիտության քաղաք, Վալենսիա, Իսպանիա (ճարտ.` Սանտիագո Կալատրավա)
Milwaukee-Art-Museum.JPG|Միլուոկիի գեղարվեստի թանգարան (ճարտ.` Սանտիագո Կալատրավա)
Beijing (5144031586).jpg|Ազգային մարզադաշտ, Պեկին (ճարտ.` *Herzog & de Meuron Architekten* ընկերություն)


## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* *Յու. Ս. Լեբեդև* Ճարտարապետական բիոնիկա. — М.: Ստրոյիզդատ, 1990. — 269 с.
* *Չարլզ Ջենքս* Նոր ուղղություն ճարտարապետության մեջ // International 5 նախագիծ
* Био-сити — Ճարտարապետների ֆուտուրիստական ճարտարապետական նախագիծ, Ս. Վ. Ռաստարգուև և Մ. Ն. Կուդրյաշովա
* Zoomorphic — Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարանի ցուցադրության էջ

Կատեգորիա:Ճարտարապետական ոճեր
Թեզիում փռված

**Թեզիում փռված** (), սանտալազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Փռված ճյուղավորված ցողուններով, առանց թխակապույտ փառի բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևները բարակ են և գծային։ Ծաղկաբույլը բարակ եզրային ճյուղիկներով պարզ ողկույզ է։ Ծաղիկները համարյա նստադիր են և մանր։ Ծաղկապատը սպիտակավուն է և լայն բաժականման։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Սևանի լեռնանցք և Մարգահովիտ գյուղի շրջակայք)։ Տեսակը աճում է նաև Կովկասյան Գլխավոր լեռնաշղթայի վրա, Դաղստանում, Կենտրոնական Հարավային Կովկասում, Արցախում և Զուվանդում։

## Էկոլոգիա
Աճում է վերին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1800-2100 մ բարձրությունների վրա, ենթալպյան մարգագետիններում և անտառների եզրերին։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Կովկասի էնդեմիկ է։ Քանի որ տեսակի հիմնական տարածման շրջանը գտնվում է Հայաստանի սահմաններից դուրս, սպառնալիքի կատեգորիան նվազեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Դիլիջան» ազգային պարկի պահպանման գոտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Սանտալազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Էկվադորի հրաբուխներ

**Էկվադորի հրաբուխներ**, աշխարհագրական առումով գտնվում են երկու հիմնական տարածքներում՝ էկվադորյան Անդերում և Գալապագոսյան կղզիներում։

## Անդեր
Աղյուսակում ներկայացված են հրաբուխներ, որոնք գտնվում են Էկվադորի մայրցամաքային մասում՝ ըստ ծովի մակերևույթից ունեցած բարձրության նվազման կարգի։ Հրաբուխների մեծ մասը (8) գտնվում են Պիչինչա նահանգում։ Հրաբուխները հիմնականում պատկանում են ստրատոհրաբուխների տիպին։

## Գալապագոսյան կղզիներ
Գալապագոսյան կղզիների հրաբուխները պատկանում են վահանային հրաբուխների դասին։ Աղյուսակում հրաբուխները ներակայացված են ըստ ծովի մակերևույթից ունեցած բարձրության նվազման կարգի՝
 

## Ծանոթագրություններ

*
Կատեգորիա:Հրաբուխների ցանկեր
Եսթեր (թագուհի)

**Եսթերի** մասին գրված է Եսթեր գրքում, որպես պարսիկ արքա Արտաշեսի (Xerxes I) հրեական թագուհի։ Ըստ պատմվածքի Արտաշեսը փնտրում էր նոր թագուհի իր նախկին Վաշթի թագուհուց հետո, և գերվելով Եսթերի գեղեցկությամբ ընտրում է իրեն։

## Աստվածաշնչյան պատմություն
մինի|Եսթերը խոսում է Մուրթքեինի հետ
Արտաշես թագավորը հարբում է փառատոնում և պատվիրում է իր թագուհուն` Վաշթիին, ներկայանա նրա և իր հյուրերի համար, որպեսզի ցուցադրի իր գեղեցկությունը։ Երբ նա հրաժարվում է գալ, նա թողնում է նրան և փնտրում է նոր թագուհի շատ ավելի գեղեցիկ։ Ամենագեղեցիկ կին է ընտրում Եսթեր անունով կնոջը։ Եսթերը որբ էր՝ նրան խնամում էր իր ազգական՝ Մուրթքեը և իր խնամակալը։ 
ձախից|մինի|255x255փքս|Եսթերի պճնվելը
Հետագայում Մուրթքեիը հրաժարվում է խոնարհվել Համանի առջև, որը Արտաշեսի գլխավոր խորհրդականն էր։ Դրանից հետո Համանը թույլտվություն է խնդրում Պարսկաստանի բոլոր հրեաներին սպանելու համար։ Մուրթքեը հորդորում է Եսթերին գնալ թագավորի մոտ, սակայն Եսթերը չէր ցանկանում ասելով, որ նա իրեն չի հրավիրել։ Ի վերջո գնում է թագավորի մոտ և թագավորը ողջունում է նրան ասելով, որ նա կտա նրան ինչ ցանկանա։ Ճաշկերույթի ժամանակ թագավորը կրկին հարցնում է կա որևէ բան, որ Եսթերը ցանկանում է և այդ ժամանակ պատասխանում է, ցանկանալով իր և բոլոր հրեաների կյանքը։ Թագավորը հարցնում է, թե ով է իրենց սպառնում և պատասխանում է, որ այդ մարդը Համանն է։ Այդ ժամանակ Համանը իրեն նետում է Եսթերի որտքերին, սակայն թագավորը հասկանում է թե հարձակվում է իր վրա և մահապատժի է ենթարկում, իսկ Համանի ամբողջ ունեցվածքը հանձնում է Եսթերին։

Եսթերը թագավորին պատմում է Մուրթքերի դերը իր կյանքում և թագավորը նրան իր գլխավոր խորհրդական է նշանակում։

## Պարսկական մշակույթ
Հաշվի առնելով պարսից և հրեական պատմություններ միջև պատմական մեծ կապը, ժամանակակից պարսկական հրեաները կոչվում են «Եսթերի երեխաներ»։ Եսթերի և Մուրթքեի թանգարանը, գտնվում է Իրան Համադանում, չնայած Իսրայելի հյուսիսում գտնվող Կաֆար Բարամի գյուղը ևս պնդում է, որ այնտեղ է թագուհու թանգարանը։

## Գրականություն
* . Postmodern theoretical apparatus, e.g., Jacques Derrida, Emmanuel Levinas
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Եսթեր (գիրք)

## Նշում


## Արտաքին հղումներ
* Հրեական օնլայն հանրագիտարան։ Եսթեր

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ
Կատեգորիա:Եսթեր
Ազբուկա-Ատտիկուս հրատարակչական խումբ

**Հրատարակչական խումբ «Ազբուկա-Ատտիսկու»**, Ռուսաստանում ամենախոշոր հրատարակչական խմբերից մեկը։  Ըստ ռուսական գրքի պալատի, 2017 թվականին խումբը գրավել է 4-րդ տեղը թողարկված գրքի անվանակարգերի քանակով. 2011 թվականին եկամուտը կազմել է գրեթե 45 մլն դոլար. Հիմնական ուղղություններն են՝ ռուսական և արտասահմանյան դասականները, ժամանակակից ներքին և թարգմանչական գրականությունը, պատմական և արվեստի բնագավառում ներդրված գրականության բառարաննները, մանկական գրականությունը և տեղեկատու գրքերը։

Հիմնադրվել է 2008 թ.-ի հունիսին «Ազբուկա» հրատարակչության միաձուլումից հետո՝ ռուս գործարար Ալեքսանդր Մամուտի "Ատտիսու-Պաբլիշինգ" հրատարակչական խմբի հետ, որը ներառում էր «Иностранка]», «ԿոԼիԲրի» և «Մախանո» հրատարակչությունները։ Ա.Մամութից բացի, համանախագահներն էին Մաքսիմ Կլյուչենկո ("Ազբուկա"-ի հրատարակչության հիմնադիրը), Արկադի Vitruk ("Ազբուկա-Ատտիկսու"- ի գլխավոր գործադիր տնօրենը մինչեւ 2012 թ.), Սերգեյ Պարկհոմենկոն ("Ազբուկա-Ատտիկսու"- ի նախկին տնօրեն) և նրա կինը՝ Վարվարա Գորնոստաևան (նախկին գլխավոր խմբագիր՝ "Օտարերկրացի "): Հիմնադրման պահից մինչեւ 2008 թ. Ավարտը խմբի գլխավոր խմբագիրն էր Սերգեյ Փարխոմենկոն, Օտարերկրացի- ի գլխավոր խմբագիրն ու Կոլիբրիին `Վարվարա Գորնոստաեւան։ 2008 թվականից Ալեքսեյ Գերնը գլխավոր խմբագիրն է, 2012 թվականից `Ալեքսանդր Ժիկարենսևը։ 2011 թ. Ֆրանսիական «Լագարդերե» ընկերությունը (Հատչետե ապրանքանիշի սեփականատերը) ձեռք է բերել խմբի + 1 բաժնետոմսի 25% բաժնեմասը, մինչև 2014 թ. Աշնանը վերահսկելի բաժնետոմս գնելիս։ Միևնույն ժամանակ, 2011-2012 թթ. Ալեքսանդր Մամուտը գնել է փոքրամասնությունների բոլոր բաժնետերերի բաժնետոմսերը, և 2013 թ. Սկզբին ընկերությունում նրա մասնաբաժինը կազմում էր 75% մինուս մեկ բաժնետոմս։

Խմբում ներառվում են **«**Ազբուկա**»** «Иностранка», «ԿոԼիԲրի» և «Մախանո» հրատարակչությունները։

Վերջին տարիներին թողարկված հատվածի ծավալը համաձայն PSC- ի տվյալների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրատարակչություններ
Խռնդատ երևանյան

**Խռնդատ երևանյան** (), խլածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Մոնոկարպիկ բույս է։ 30-60 սմ բարձրությամբ ցողունները ստորին մասում ունեն մոխրագույն թաղիքե թավոտություն։ Արմատամերձ տերևները կոթուններով են, տերևաթիթեղը՝ երկարավուն կամ երկարավուն ձվաձև, իսկ ցողունային տերևները՝ նստադիր։ Ծաղկաբույլը հուրանաձև է, թույլ ճյուղավորված, փուխր և երկարացած, ծաղիկների փնջերը՝ միմյանցից խիստ հեռացած։ Պսակը գոգավոր է և դեղին։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Մեղրու ֆլորիստիկական շրջանում, Ագարակ ավանի շրջակայքում։ Տեսակը աճում է նաև Նախիջևանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 600-1000 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին և ֆրիգանանման բուսականության մեջ։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ է։ Տարածման և բնակության շրջանի մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին, կապված աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ, սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։ Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Ագարակ ավանի շրջակայքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խլածաղկազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Խռնդատ մերկացողուն

**Խռնդատ մերկացողուն** (), խլածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
15-70 սմ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Արմատամերձ տերևները փետրաձև հատված են, նշտարաձև կամ երկարավուն սեգմենտներով։ Ծաղկաբույլը սովորաբար ճյուղավորված է և ողկուզանման։ 12-22 մմ տրամագծով պսակը դեղին է։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Գոռավան, Վեդի, Վաղարշապատ, Ուշակերտ)։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Դաղստանում, Արևելյան Անդրկովկասում, Արևելյան Անատոլիայում և Իրանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 700-1000 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև չոր քարքարոտ լանջերին, կիսաանապատներում և ավազային անապատներում։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա Արարատյան դաշտում՝ ինտենսիվ գյուղատնտեսական գործունեության տարածքներում։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես անհետացած տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Գոռավանի ավազուտներ» արգելավայրի տարածքում՝ «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խլածաղկազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր