Անկախ լրատվամիջոցներ

**Անկախ լրատվամիջոցներ**, զանգվածային լրատվամիջոցներ, ինչպիսիք են հեռուստատեսությունը, թերթերը կամ համացանցային հրատարակությունները, որոնք ազատ են կառավարության կամ կորպորատիվ շահերի ազդեցությունից: Անկախությունը մեդիա քաղաքականության և մամուլի ազատության անկյունաքարային սկզբունք է, որը ներկայացնում է «էապես վիճարկվող հասկացություն»: Հասկացությունը հաճախ օգտագործվում է պետական վերահսկողությունից, շուկայական ուժերից կամ կոնվենցիաներից անկախություն նշանակելու, հայտարարելու կամ պնդելու համար, և լրատվամիջոցների կազմակերպություններն ու անհատները դրա միջոցով հաստատում են իրենց օրինականությունն ու հեղինակությունը։

Տարբեր քննարկումներում, ինչպիսիք են լրատվամիջոցների դերի վերաբերյալ ավտորիտար հասարակություններում կամ եվրոպական հանրային հեռարձակողների կամ «այլընտրանքային մամուլի» կարևորության վերաբերյալ քննարկումներում, անկախության հասկացությունը մեկնաբանվում է տարբեր կերպ։ Միջազգային զարգացման մեջ «անկախ լրատվամիջոցներ» տերմինն օգտագործվում է նոր լրատվամիջոցների զարգացման համար, մասնավորապես այն տարածքներում, որտեղ լրատվամիջոցների ներկայությունը քիչ է կամ ընդհանրապես բացակայում է։ Բացի այդ, թվային վերփոխումները հակված են վարկաբեկել մամուլը որպես ընդհանուր բարիք (լրագրության և գովազդի միջև եղած տարբերությունը մշուշոտելով) դրա բերած տեխնոլոգիական, քաղաքական և սոցիալական դինամիկայի միջոցով։ Այդ պատճառով այլ նորմեր, ինչպիսիք են թափանցիկությունը և մասնակցությունը, կարող են համարվել ավելի համապատասխան։

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ անկախ լրատվամիջոցները կարևոր դեր են խաղում կառավարության հաշվետվողականության բարելավման և կոռուպցիայի նվազեցման գործում։

## Ակնարկ
Լրատվամիջոցների կարգավորող մարմինների ազդեցությունը լրատվամիջոցների խմբագրական անկախության վրա, որը դեռևս խորապես կապված է քաղաքական և տնտեսական ազդեցությունների և ճնշումների հետ: Մասնավոր լրատվամիջոցները՝ գործելով կառավարության վերահսկողությունից դուրս և նվազագույն պաշտոնական կարգավորումներով, այնուամենայնիվ կախված են գովազդային աջակցությունից, ինչի արդյունքում առաջանում է գովազդատուների հնարավոր չարաշահման ռիսկը՝ որպես քաղաքական գործիք, հատկապես մեծ գովազդատուների, օրինակ՝ կառավարության կողմից։ Նոր տեխնոլոգիաները նոր իմաստ են հաղորդել լրատվամիջոցների անկախությունը սահմանողին: Տվյալների հավաքագրումը, ընտրությունը, համախմբումը, սինթեզը և մշակումը այժմ ավելի ու ավելի հաճախ վստահվում են ավտոմատացման ձևերին: Մինչդեռ սոցիալական ցանցերում գրառումների փոխանակումը կարևոր է որոշակի լրատվական աղբյուրների կամ պատմությունների կարևորությունը բարձրացնելու համար, այն, ինչ հայտնվում է առանձին լրատվական հոսքերում, ինչպիսիք են Facebook-ը կամ լրատվական ագրեգատորները, ինչպիսիք են Google News-ը, նույնպես այլ ուժերի արդյունք է: Սա ներառում է ալգորիթմական հաշվարկներ, որոնք հեռացնում են մասնագիտական խմբագրական դատողությունը՝ հօգուտ անհատ օգտատիրոջ և նրա սոցիալական ցանցի անցյալի սպառման ձևերի: 2016 թվականին օգտատերերը հայտարարեցին, որ նախընտրում են ալգորիթմները խմբագիրների փոխարեն՝ իրենց կարդացած լուրերը ընտրելու համար։ Չնայած ակնհայտ չեզոքությանը, ալգորիթմները հաճախ կարող են վտանգել խմբագրական ամբողջականությունը և, ինչպես պարզվել է, հանգեցնում են մարդկանց նկատմամբ խտրականության՝ նրանց ռասայի, սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի և աշխարհագրական դիրքի հիման վրա։ Անյա Շիֆրինը նշում է, որ չնայած սկզբնական լավատեսությանը, որ սոցիալական մեդիան կնվազեցնի նման միտումները՝ հնարավորություն տալով քաղաքացիների ավելի լայն մասնակցությանը լրատվամիջոցներում, աճում են ազդանշանները, որ սոցիալական մեդիան նույնպես ենթակա է քաղաքական գրավմանը և բևեռացմանը, ինչը հետագայում ազդում է այն վստահության վրա, որը օգտատերերը կարող են ունենալ այս հարթակներում տեղեկատվության նկատմամբ։

## Կարգավորում
Կարգավորող մարմինների (լիցենզավորված հեռարձակող հաստատություններ, բովանդակության մատակարարներ, հարթակներ) դերը և քաղաքական ու առևտրային միջամտության նկատմամբ դիմադրությունը լրատվամիջոցների ոլորտի ինքնավարության մեջ համարվում են լրատվամիջոցների անկախության կարևոր բաղադրիչներ։ Լրատվամիջոցների անկախությունն ապահովելու համար կարգավորող մարմինները պետք է գտնվեն կառավարությունների հրահանգներից դուրս։ Սա կարելի է չափել օրենսդրության, գործակալությունների կանոնադրությունների և կանոնակարգերի միջոցով։

### Կառավարության կանոնակարգեր
#### Լիցենզավորում
Լիցենզիաների տրամադրման գործընթացը շատ տարածաշրջաններում դեռևս թափանցիկ չէ և համարվում է անհասկանալի և թաքցնող ընթացակարգերով։ Շատ երկրներում կարգավորող մարմինները մեղադրվում են կառավարության և իշխող կուսակցության օգտին քաղաքական կողմնակալության մեջ, որի արդյունքում որոշ հավանական հեռարձակողների մերժվել են լիցենզիաները կամ սպառնացել են լիցենզիաները հետ վերցնել։ Շատ երկրներում բովանդակության և տեսակետների բազմազանությունը նվազել է, քանի որ մենաշնորհները, որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն խթանվել են պետությունների կողմից՝ նվազել են։ Սա ոչ միայն ազդում է մրցակցության վրա, այլև հանգեցնում է իշխանության կենտրոնացման՝ հնարավոր չափազանց մեծ ազդեցությամբ հասարակական կարծիքի վրա։ Բաքլին և այլք որպես օրինակներ են նշում խմբագրական քննադատական լրատվամիջոցների համար լիցենզիաների երկարաձգման կամ պահպանման բացակայությունը, կարգավորող մարմնի միացումը կառավարության նախարարություններին կամ նրա լիազորությունների և գործողությունների մանդատների կրճատումը, ինչպես նաև կարգավորող որոշումների ընդունման գործընթացի բացակայությունը, ի թիվս այլոց, որպես օրինակներ, որոնցում այս կարգավորող մարմինները պաշտոնապես համապատասխանում են անկախության վերաբերյալ իրավական պահանջների շարքին՝ միաժամանակ կիրառելով քաղաքական օրակարգեր։

#### Կառավարության կողմից հաստատված նշանակումներ
Պետական վերահսկողությունը դրսևորվում է նաև կարգավորող մարմինների աճող քաղաքականացման մեջ, որն իրականացվում է կարգավորող մարմիններում ղեկավար պաշտոնների կուսակցական հայացքներ ունեցող անձանց փոխանցումների և նշանակումների միջոցով:

#### Համացնանցի կարգավորում
Աշխարհի կառավարությունները փորձել են ընդլայնել կարգավորումը համացանցային ընկերությունների վրա, անկախ նրանից՝ կապի մատակարարներ են, թե հավելվածների ծառայություններ մատուցողներ, և անկախ նրանից՝ գործում են երկրի ներսում, թե արտասահմանում։ Լրագրողական բովանդակության վրա ազդեցությունը կարող է լուրջ լինել, քանի որ համացանցային ընկերությունները կարող են չափազանց զգուշավոր լինել և հեռացնել լրատվական հաղորդումները, այդ թվում՝ ալգորիթմական, միաժամանակ տուժած լրատվական արտադրողներին անբավարար հնարավորություններ առաջարկելով վնասի վերականգնման համար։

### Ինքնակարգավորում
#### Տարածաշրջանային
Արևմտյան Եվրոպայում ինքնակարգավորումը պետական կարգավորող մարմիններին այլընտրանք է հանդիսանում: Նման համատեքստերում թերթերը պատմականորեն ազատ են եղել լիցենզավորումից և կարգավորումից, և նրանց վրա բազմիցս ճնշում է գործադրվել ինքնակարգավորվելու կամ առնվազն ներքին օմբուդսմեններ ունենալու համար. սակայն, հաճախ դժվար է եղել ստեղծել իմաստալից ինքնակարգավորվող կառույցներ: Շատ դեպքերում ինքնակարգավորումները գոյություն ունեն պետական կարգավորման ստվերում և գիտակցում են պետության միջամտության հնարավորությունը: Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի շատ երկրներում ինքնակարգավորվող կառույցները, կարծես, բացակայում են կամ պատմականորեն չեն ընկալվել որպես արդյունավետ։ Արբանյակային ալիքների աճը, որոնք ուղղակիորեն մատուցվում են հեռուստադիտողներին կամ մալուխային կամ առցանց համակարգերի միջոցով, շատ ավելի լայնացնում է չկարգավորվող ծրագրերի ոլորտը: Այնուամենայնիվ, Արևմտյան Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի տարածաշրջանի որոշ մասերում, արաբական տարածաշրջանում և Ասիայում ու Խաղաղ օվկիանոսում ծրագրավորողների արբանյակային տրանսպոնդերներին հասանելիությունը կարգավորելու տարբեր ջանքեր են գործադրվում:

#### Միջազգային կազմակերպություններ և ՀԿ-ներ
Ինքնակարգավորումը արտահայտվում է որպես լրագրողների կողմից արտոնյալ համակարգ, ինչպես նաև որպես լրատվամիջոցների ազատության և զարգացման կազմակերպությունների աջակցություն՝ միջկառավարական կազմակերպությունների, ինչպիսիք են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և ոչ կառավարական կազմակերպությունները: Կոնֆլիկտային և հետկոնֆլիկտային իրավիճակներում ինքնակարգավորվող մարմիններ, ինչպիսիք են մամուլի խորհուրդները, ստեղծելու շարունակական միտում է նկատվում: Խոշոր համացանցային ընկերությունները արձագանքել են կառավարությունների և հանրության ճնշմանը՝ մշակելով ինքնակարգավորման և բողոքարկման համակարգեր անհատական ընկերությունների մակարդակով՝ օգտագործելով Գլոբալ ցանցային նախաձեռնության շրջանակներում մշակված սկզբունքները: Գլոբալ ցանցային նախաձեռնությունը ընդլայնվել է՝ ներառելով մի քանի խոշոր հեռահաղորդակցական ընկերություններ, ինչպես նաև համացանցային ընկերություններ, ինչպիսիք են Google-ը, Facebook-ը և այլն, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններ։ Եվրոպական հանձնաժողովի 2013 թվականի հրատարակությունը՝ «ՏՀՏ ոլորտի ուղեցույցը Միավորված ազգերի կազմակերպության բիզնեսի և մարդու իրավունքների վերաբերյալ ուղեցույց սկզբունքների իրականացման վերաբերյալ», ազդում է անկախ լրագրության առկայության վրա՝ սահմանելով այն սահմանները, թե ինչ պետք է կամ չպետք է իրականացվի և առաջնահերթություն տրվի ամենատարածված թվային տարածքներում։

#### Մասնավոր հատված
Տեխնոլոգիական հսկաների վրա հանրային ճնշումը խթանել է նոր ռազմավարությունների մշակումը, որոնք ուղղված են ոչ միայն «կեղծ լուրերի» բացահայտմանը, այլև դրանց ի հայտ գալու և տարածման որոշ կառուցվածքային պատճառների վերացմանը: Facebook-ը ստեղծել է նոր կոճակներ, որպեսզի օգտատերերը կարողանան հաղորդել այն բովանդակության մասին, որը նրանք համարում են կեղծ՝ հետևելով առցանց ատելության խոսքի և ոտնձգությունների դեմ պայքարին ուղղված նախորդ ռազմավարություններին: Այս փոփոխությունները արտացոլում են տեխնոլոգիական հսկաների շրջանում տեղի ունեցող ավելի լայն փոխակերպումները՝ իրենց թափանցիկությունը բարձրացնելու համար: Ինչպես ցույց է տալիս Ranking Digital Rights Corporate Accountability Index-ը, խոշոր համացանցային ընկերությունների մեծ մասը, ըստ հաղորդումների, համեմատաբար ավելի բաց են դարձել իրենց քաղաքականության հարցում՝ կապված երրորդ կողմի բովանդակության հեռացման կամ մուտք գործելու հարցումների հետ, հատկապես կառավարությունների հարցումների դեպքում։ Միևնույն ժամանակ, սակայն, ուսումնասիրությունը ցույց է տվել մի շարք ընկերություններ, որոնք ավելի անթափանց են դարձել՝ բացահայտելով, թե ինչպես են նրանք կիրառում իրենց սեփական ծառայության պայմանները՝ սահմանափակելով որոշակի տեսակի բովանդակություն և հաշիվներ։

#### Փաստերի ստուգում և լրատվական գրագիտություն
Բացի ավելի հստակ սահմանված ինքնակարգավորման մեխանիզմների ճնշմանը արձագանքելուց և այսպես կոչված «կեղծ լուրերի» շուրջ բանավեճերից ոգեշնչվելուց, համացանցային ընկերությունները, ինչպիսին է Facebook-ը, արշավներ են սկսել՝ օգտատերերին սովորեցնելու, թե ինչպես ավելի հեշտությամբ տարբերակել «կեղծ լուրերը» իրական լրատվական աղբյուրներից: Օրինակ՝ 2017 թվականի Միացյալ Թագավորության ազգային ընտրություններից առաջ Facebook-ը թերթերում հրապարակեցլ է մի շարք գովազդներ՝ «Խորհուրդներ կեղծ լուրերը հայտնաբերելու համար» վերնագրով, որոնք առաջարկում էին 10 բան, որոնք կարող են ազդարարել, թե արդյոք պատմությունը իսկական է, թե ոչ։ Եղել են նաև ավելի լայն նախաձեռնություններ, որոնք միավորում են տարբեր դոնորների և գործիչների՝ փաստերի ստուգման և լրատվական գրագիտության խթանման համար, ինչպիսին է Նյու Յորքի քաղաքային համալսարանի լրագրության դպրոցի «Նորությունների ամբողջականության նախաձեռնությունը»։

## Ազդեցությունները մեդիա համակարգերում
Աշխարհի մեդիա համակարգերը հաճախ ճնշման են ենթարկվում քաղաքական գործիչների կողմից լրատվամիջոցների՝ որպես հարգված ինստիտուտի, լայնորեն լեգիտիմացված չլինելու և լրատվամիջոցները, մասնավորապես՝ առցանց լրատվամիջոցները գրավելու ուղղությամբ գործադրվող աճող ջանքերի պատճառով, որոնք հաճախ համարվում են վերահսկողության նման ձևին ավելի դիմացկուն, քան լրատվամիջոցների այլ տեսակները։

### Անօրինականացման մարտավարություն

#### Վարկաբեկում
Հզոր գործիչները, ինչպիսիք են կառավարությունները, հաճախ սկսել և ներգրավվել են լրատվամիջոցների վրա համակարգված հարձակումների գործընթացում՝ դրանք թերագնահատելով կամ երբեմն դրանք որպես «թշնամի» բնութագրելով, ինչը լայնածավալ հետևանքներ ունի ոլորտի անկախության և բարեկեցության համար: Սա կարող է հատկապես ակնհայտ լինել ընտրությունների ժամանակ: Տարածված մարտավարություն է հիմնական լրատվական լրատվամիջոցների և սոցիալական լրատվամիջոցներում չստուգված բովանդակության զանգվածի միջև եղած տարբերությունը մշուշոտելը: Լեգիտիմացումը քարոզչության նուրբ և արդյունավետ ձև է, որը նվազեցնում է հանրության վստահությունը լրատվամիջոցների նկատմամբ՝ կառավարությանը վերահսկելու կոլեկտիվ գործառույթ կատարելու համար: Սա կարելի է դիտարկել որպես քաղաքական և սոցիալական բևեռացման հետ կապված կապ։

#### Հարձակումներ լրատվամիջոցների վրա
Որոշ շրջաններում լեգիտիմացումը, ըստ որոշ տեղեկությունների, զուգորդվում է անկախ լրատվամիջոցների վրա ավելի լայնածավալ հարձակումների հետ. հիմնական սեփականությունները փակվել կամ վաճառվել են կառավարության հետ կապեր ունեցող կուսակցություններին: Պետական իշխանության և հսկայական ռեսուրսների հետ կապված նոր մուտք գործողները ձեռք են բերում իշխանություն: Այս ճնշումներին դիմադրությունը կարող է ամրապնդել մամուլի պաշտպանությունը որպես քաղաքացիական հասարակություն և մոբիլիզացնել հանրությանը բողոքի ակցիայի ժամանակ, սակայն որոշ դեպքերում այս հակամարտությունը հանգեցնում է վախի հետևանքով առաջացած անտարբերության կամ նահանջի: Գովազդատուներն ու ներդրողները կարող են վախենալ լեգիտիմացումից։

#### Քրեական զրպարտություն
Քրեական զրպարտության դեմ պայքարի ջանքերը դեռևս շարունակվում են շատ տարածաշրջաններում, սակայն քաղաքացիական հայցերի վտանգները, որոնք ունեն բարձր ծախսեր և բարձր ռիսկ, նույնպես աճում են, ինչը հանգեցնում է լրատվամիջոցների սնանկացման ավելի մեծ հավանականության: Անկախությունը թուլանում է այնտեղ, որտեղ սպառնալիքի տակ է լրագրողների՝ պետական պաշտոնյաներին քննադատելու իրավունքը: Լրատվամիջոցների վրա ընդհանուր հարձակումը կարող է հանգեցնել այնպիսի միջոցառումների, որոնք լրագրողներին ավելի հաճախ կդարձնեն պատասխանատու պետական գաղտնիքներ հրապարակելու համար, և կարող է նվազել նրանց աղբյուրները պաշտպանելու կարողությունը: Լրատվամիջոցների լեգիտիմացումը հեշտացնում է այս իրավական փոփոխությունների արդարացումը, որոնք լրատվական բիզնեսն ավելի անկայուն են դարձնում:

### Լրատվամիջոցների գրավում
Լրատվամիջոցների գրավումը վերաբերում է այն ուժերի ամբողջ շրջանակին, որոնք կարող են սահմանափակել կամ աղավաղել լուսաբանումը: Այն սահմանվել է որպես «իրավիճակ, երբ լրատվամիջոցները չեն կարողացել դառնալ ինքնուրույն սեփական կամքը դրսևորելու հարցում, ոչ էլ կարողացել են կատարել իրենց հիմնական գործառույթը, մասնավորապես՝ մարդկանց տեղեկացնելու: Փոխարենը, նրանք շարունակել են մնալ միջանկյալ վիճակում՝ ունենալով ոչ միայն կառավարության, այլև անձնական շահեր, օգտագործելով դրանք այլ նպատակներով»։ Մունջիու-Պիպիդին, որը առաջիններից մեկն է, ով փաստագրել է այս երևույթը․ կարծում է, որ գրավումը խաթարում է լրատվամիջոցների հիմնական դերը՝ հանրությանը տեղեկացնելը, ընդ որում՝ լրատվամիջոցները փոխարենը նախընտրում են փոխանակել իրենց ազդեցությունը և մանիպուլյացիաներ կատարել տեղեկատվության հետ։ Սա կարող է ներառել խմբագրական առումով անկախ հանրային լրատվամիջոցները պետական լրատվամիջոցների վերածելը կամ նույնիսկ ազդեցիկ անձանց յուրացումը՝ ավտորիտար ռեժիմի պատմությունը ավելի գաղտնի առաջ մղելու համար։

Լրիվ գրավումը նույնպես կարող է բարդ լինել: Վճարովի թրոլները, որոնք հանգեցնում են այնպիսի երևույթների, ինչպիսիք են վճարովի Twitter-ը և ամբոխային հարձակումները, կեղծ լուրերի հետ մեկտեղ, ըստ տեղեկությունների, կարողանում են լայնորեն տարածել իրենց հարձակումները անկախ լրագրողների վրա՝ բոտերի օգնությամբ: Աֆրիկայի մեծ մասում «սերիական զանգահարողների» միտումը գնալով ավելի տարածված է դառնում: Նաև նկատվում է այլ տարածաշրջաններում, օրինակ՝ Հյուսիսային Ամերիկայում, որտեղ երևույթը սովորաբար անվանում են «աստրոտուրֆինգ», սերիական զանգահարողները հաճախ քաղաքական գործիչների կողմից հանձնարարված անձինք են՝ անընդհատ զանգահարելու հայտնի ռադիոհաղորդումներին՝ ծրագիրը իրենց շահերից շեղելու կամ ազդելու մտադրությամբ։

### Ֆինանսական կանոնակարգեր և բիզնես մոդելներ
#### Լրատվամիջոցների սեփականության կենտրոնացում
Լրատվամիջոցների անկախության ֆինանսական սպառնալիքները կարող են լինել սեփականության կենտրոնացված իշխանությունը, սնանկացումը կամ հանրային հեռարձակողների անկայուն ֆինանսավորումը: Բոլոր տարածաշրջաններում լրատվամիջոցների կապիտալի վերահսկողություն է սահմանվում՝ լրատվամիջոցների ոլորտում ուղղակի օտարերկրյա ներդրումները կառավարելու համար: Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի, ինչպես նաև Ասիայի և Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանների շատ կառավարություններ ընդունել են խիստ օրենքներ և կանոնակարգեր, որոնք սահմանափակում կամ արգելում են օտարերկրյա լրատվամիջոցների սեփականությունը, հատկապես հեռարձակման և հեռահաղորդակցության ոլորտներում, ինչը խառը ազդեցություն ունի խմբագրական անկախության վրա: Լատինական Ամերիկայում Համաշխարհային բանկի կողմից օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների վերաբերյալ ուսումնասիրության մեջ ընդգրկված 15 երկրների գրեթե երկու երրորդը սահմանափակումներ է դնում թերթերի հրատարակչական ոլորտում օտարերկրյա սեփականության վրա: Գրեթե բոլոր երկրները սահմանում են լրատվամիջոցների ոլորտում օտարերկրյա ներդրումների սահմանափակում, չնայած տարածաշրջանում ռազմավարությունն ավելի ու ավելի է կողմնորոշվում մասնավոր և օտարերկրյա կապիտալի և լրատվամիջոցների կառավարման փորձի կլանման մեջ՝ առանց լրատվամիջոցների ոլորտի սեփականության և քաղաքական վերահսկողությունը կորցնելու։ Ավելի բարդ է սեփականության հարցերը կարգավորել, երբ ընկերությունները բազմաթիվ իրավասություններ ընդգրկող ինտերնետային հարթակներ են, չնայած եվրոպական մրցակցային և հարկային օրենսդրությունը արձագանքել է այս առումով որոշ մարտահրավերների՝ ինտերնետային ընկերություններում լրագրողական բովանդակության անկախության հարցի վրա անորոշ ազդեցությամբ:

#### Նոր բիզնես մոդելներ
Ամբողջ ոլորտում լրատվամիջոցները վերագնահատում են մեդիա բովանդակության արժեքը, համապատասխանաբար աճելով կառավարության զարգացման ծրագրերը, կորպորատիվ բարերարները և այլ հատուկ շահագրգիռ կողմերի ֆինանսավորումը կամ մեդիա բովանդակության խաչաձև ֆինանսավորումը: Այս տեսակի ֆինանսավորումը պատմականորեն տարածված է եղել միջազգային հեռարձակման մեջ, և դրանք սովորաբար ազդում են իրական մեդիա բովանդակության, շրջանակների և «կարմիր գծերի» վրա, որոնք տարբերվում են մասնագիտական սկզբունքներից, որոնք լրագրողները չեն կարողանում հատել: Մինչդեռ խոշոր մեդիա ընկերությունները հույսը դրել են իրենց սեփական գովազդատուներին առցանց ներգրավելու վրա, այժմ գոյություն ունեն բազմաթիվ առցանց միջնորդներ, ինչպիսին է Google Ads-ը, ինչը փաստացի նշանակում է, որ փոքր առցանց մեդիա ընկերությունները կարող են որոշակի եկամուտներ ստանալ առանց հատուկ հարմարություններ ունենալու, չնայած Facebook-ի նման հարթակների պահանջները տեսանյութերի բովանդակության համար և առանց խորհրդակցության նորությունների հոսքերը փոխելու լիազորությունը վտանգում են խմբագրական ինքնավարությունը: Բացի այդ, համապատասխան մեդիա կազմակերպությունն այլևս չի կարող ուժեղ վերահսկողություն իրականացնել ցուցադրվող գովազդների նկատմամբ, ինչպես նաև չի կարող օգտվել լսարանի ամբողջական տվյալներին մուտք գործելուց՝ իր սեփական եկամտի հեռանկարները ուժեղացնելու համար։

### Լրագրողների ընկալումներ
Համաձայն «Լրագրության աշխարհներ» ուսումնասիրության՝ Արևմտյան Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի 21 հարցված երկրներից 18-ի լրագրողները վերջին հինգ տարիների ընթացքում կրճատել են խմբագրական որոշումներ կայացնելու իրենց ազատությունը։ Մյուս բոլոր տարածաշրջաններում երկրների մեծ մասում լրագրողների մեծ մասը նշել է, որ իրենց խմբագրական ազատությունն ամրապնդվել է։ Չնայած այս նահանգներում տպագիր գովազդի վաճառքի զգալի անկում է նկատվում, որոշ թերթեր հայտնում են թվային գովազդից ստացված եկամուտների և բաժանորդագրությունների աճի մասին, ինչը հնարավորություն է տվել ընդլայնել նախկինում զգալի ֆինանսական դժվարությունների բախվող լրատվական խմբագրությունները։ Այս զարգացումը մասամբ արտացոլում է հիմնական լրատվական ապրանքանիշերի և ընտրական ցիկլերի միջև եղած կապը, բայց այն կարող է նաև ազդարարել ընթերցողների կողմից որակյալ թվային բովանդակության համար վճարելու պատրաստակամության աճը։

### Քաղաքական և տնտեսական միջամտության մեղմացում
Մի շարք գործիքներ և կազմակերպություններ պարտավորվում են մեղմել մեդիա համակարգում քաղաքական և տնտեսական միջամտությունը։

#### Կարգավորող մարմիններ
Որոշ երկրներում առևտրային մարմինների ՝ որպես պաշտպանության գերիշխող վայրի ի հայտ գալը, կարծես, սահմանափակում է ներգրավված կամ խորհրդակցվող ձայների բազմակարծությունը՝ որոշումների կայացման գործընթացում հիմնականում սեփականատերերի շահերը ներկայացնողների համար։ Սա տեղի է ունեցել, քանի որ մեդիա էլիտայի լոբբիստական ուժը մեծացել է սեփականության համախմբման հետ մեկտեղ, մասնավորապես Հյուսիսային Ամերիկայում։ Որոշ դեպքերում, մեդիա կարգավորողի համեմատաբար ֆորմալ անկախությունը կառավարությունից, հնարավոր է, այն ավելի խոցելի է դարձրել առևտրային շահերի կողմից գերեվարվելու համար։ Այս առևտրային մարմինների և ասոցիացիաների խորհրդի որոշ անդամներ անդամակցում են կառավարության աշխատանքային խմբերին և կոմիտեների անդամներ են։ Նման անդամները հաճախ նպաստում են ասոցիացիաների անուղղակի մասնակցությանը մեդիա օրենքների և քաղաքականության մշակման գործում։

#### Կարգավորող մարմինների մասնագիտացում
Համաձայն «Արտահայտման ազատության և լրատվամիջոցների զարգացման համաշխարհային միտումները 2017/2018 թվականների գլոբալ զեկույցի»՝ կարգավորող և լրատվամիջոցների մարմինների մասնագիտացման նկատմամբ հասարակության մեծ պահանջարկ կա.

* Կառավարական դաշինքներ, ինչպիսիք են «Ազատության առցանց կոալիցիան», և ՀԿ-ներ, ինչպիսիք են IFEX-ը և «Մեդիաների իրավական պաշտպանության նախաձեռնությունը»։
* Իրավաբանների և դատավորների վերապատրաստումը ձեռք է բերել ժողովրդականություն: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այս ուղղությամբ վերապատրաստում է անցկացրել Լատինական Ամերիկայի դատական ոլորտի 5000 աշխատակիցների համար և նմանատիպ նախաձեռնություն է սկսում Աֆրիկայում։
* Աճ է նկատվում նաև լրագրության առցանց ուսուցման ոլորտում։ Մասսայական բաց առցանց դասընթացներ (MOOC) և ինտերնետի հասանելիության աճ աշխարհի բոլոր տարածաշրջաններում. Միացյալ Նահանգներում և Միացյալ Թագավորությունում գործում են մի շարք հեռավար ուսուցման ծրագրեր, ինչպիսին է Ամերիկայի լրագրության ասպետական կենտրոնը, որը նաև դասընթացներ է առաջարկում Լատինական Ամերիկայի իսպաներեն լեզվով խոսող երկրներում։ BBC ակադեմիան մեկ այլ ակնառու օրինակ է։ Հարավային Աֆրիկայի համալսարանը համաշխարհային լսարանին առաջարկում է առցանց աստիճաններ և կարճաժամկետ դասընթացներ, այդ թվում՝ լրատվամիջոցների ոլորտում։
* Տեխնոլոգիական ընկերությունները ցուցաբերել են աճող հետաքրքրություն այս գործունեության նկատմամբ, մասնավորապես՝ այն ժամանակ, երբ նրանք փորձում են ազդել քաղաքականության վրա ներքին մակարդակով: Google-ը, Facebook-ը և այլք վերջերս քաղաքականության գրասենյակներ են հիմնել նաև Աֆրիկայում և արաբական տարածաշրջանում՝ իրենց արտադրանքի համար նպաստավոր քաղաքականության և իրավական շրջանակների մշակմանը, ինչպես նաև տեղեկացված իրավաբանների և քաղաքականության մշակողների աջակցության մանդատով։

#### Լրագրողական չափանիշներ
* Էթիկայի կանոնագրերը լրագրողական չափանիշները խթանելու տարածված միջոց են: Չնայած լրագրողների համար գոյություն ունեն մի շարք էթիկայի կանոնագրեր, որոնք ձգտում են համընդհանուր կարգավիճակի, և նույնիսկ որոշները՝ «առցանց լրագրողների» և բլոգերների համար, միջազգային լրատվական գործակալությունների և հեռարձակողների մեծ մասը հետևում է իրենց սեփական կանոնագրերին, չնայած ոչ բոլորն են հանրությանը հասանելի։
* Շատ տարածաշրջաններում թերթերը մշակել են իրենց սեփական վարքագծի կանոնագիրքերը՝ հետևողական արժեքներով և չափանիշներով, որոնք հրատարակիչներն ու լրագրողները պետք է պահպանեն: Որոշ թերթեր նաև նշանակել են օմբուդսմեն կամ ընթերցողների ներկայացուցիչ՝ հանրության բողոքները քննարկելու համար:
* Շատ երկրներում մամուլի խորհուրդներն ու ասոցիացիաները գործում են որպես արհմիություններ լրագրողների համար, որոնք ձգտում են բարելավել աշխատանքային պայմանները և վերացնել լրագրողների առջև ծառացած խոչընդոտները նորություններ հավաքելիս։
* Կախված երկրից, անկախ մամուլի խորհուրդները ստեղծվում են ոչ կանոնադրական հիմունքներով, իսկ որոշ դեպքերում դրանք պարտադիր են օրենքով։

#### Մեդիա զարգացում

Մեդիայի զարգացումը և խոսքի ազատությունը հաճախ խթանվում են ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից։ Այս կազմակերպությունները կարող են իրենց մասնագիտական փորձը բերել բյուջեի հավասարակշռման կամ խմբագրական անկախություն չունեցող պետական լրատվամիջոցներից անկախ հանրային ծառայության լրատվամիջոցների անցման վերաբերյալ։ Հյուսիսարևելյան համալսարանի 2018 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ 2010-2015 թվականներին 6568 հիմնադրամների կողմից բաշխվել է 1.8 միլիարդ դոլարի լրագրության և լրատվամիջոցների հետ կապված դրամաշնորհներ, սակայն թերթերի արդյունաբերության փլուզումը մեծ խոչընդոտ է հանդիսացել բարեգործական կազմակերպությունների կարողությունների զարգացման ջանքերի համար։ 2018 թվականի ուսումնասիրությունը նշում է, որ «հիմնադրամները կուլիսային դեր են խաղացել ոչ առևտրային լրատվական ոլորտի ուղղությունը ուղղորդելու գործում, ներառյալ լուսաբանվող թեմաների տեսակները, աջակցվող կազմակերպությունները և առաջնահերթություն տրվող տարածաշրջանները»։ Համաշխարհային հյուսիսում գտնվող մասնավոր հիմնադրամները ավելի ու ավելի շատ դրամաշնորհներ էին տրամադրում Համաշխարհային հարավի լրատվամիջոցներին: Նման միջոցները հաճախ ուղղորդվում են հետաքրքրության որոշակի թեմաների լուսաբանմանը, ինչպիսիք են առողջապահությունը կամ կրթությունը:

## Տես նաև
* Լրագրողական էթիկա և չափանիշներ
* Մեդիամանիպուլյացիա
* Գրաքննություն
* Կենտրոնական բանկի անկախությունը
* Քաղաքացիական ծառայության անկախություն
* Եկեղեցու բաժանումը պետությունից 
* Բաց կառավարություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լրագրություն
Կատեգորիա:Լրատվամիջոցներ
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք