Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Թուրքիայում

**Հանրային տեղեկատվության հասանելիություն** և **Տեղեկատվության ազատություն (FOI),** վերաբերում է պետական մարմինների տրամադրության տակ գտնվող տեղեկատվության մատչելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «իմանալու իրավունք»։ Ենթադրվում է, որ հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը հիմնարար է ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն մեծացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, ընդլայնում է մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց գիտակցաբար մասնակցել հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքնված լինել միայն այն օրինական պատճառների հիման վրա, որոնք պետք է մանրամասն նկարագրվեն օրենքում։ Հանրային տեղեկատվության մատչելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ հանրային տեղեկատվությունը, որը գտնվում է պետական հաստատություններում, սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքնված լինել միայն այն օրինական պատճառների հիման վրա։

1982 թվականի Թուրքիայի Սահմանադրության մեջ ամրագրված չէր տեղեկատվության հասանելիության որևէ կոնկրետ իրավունք, 26-րդ հոդվածը փոխարենը վերաբերում էր ազատ արտահայտվելու իրավունքին, այդ թվում ՝ «տեղեկատվություն ստանալու իրավունքին»։ 2001 թվականի փոփոխություններով Սահմանադրության մեջ 74-րդ հոդվածը մասնավորապես վերաբերում է տեղեկատվության իրավունքին՝ սահմանելով, որ յուրաքանչյուր ոք ունի տեղեկատվություն ստանալու իրավունք։ 2010 թվականի սահմանադրական փոփոխություններից հետո նախատեսվում է նաև Մարդու Իրավունքների պաշտպանին դիմելու իրավունք։ Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը կարգավորվում է «տեղեկատվության իրավունքի մասին» օրենքով, 2004 թվականի թիվ 4982 օրենքով։ Օրենքը ուժի մեջ է մտել Եվրոպական միության անդամակցության բանակցությունների շրջանակներում։

2016 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Բաց կառավարման գործընկերության (OGP) ղեկավար կոմիտեն որոշեց Թուրքիայի ոչ ակտիվ կարգավիճակը OGP գործողությունների ծրագրի վերաբերյալ, որը, ի թիվս այլ նպատակների, ներառում էր Թուրքիայի քաղաքացիների համար հանրային տեղեկատվության հասանելիության բարելավում։ Ղեկավար կոմիտեն եզրակացրել է, որ Թուրքիայի կառավարությունը գործել է OGP գործընթացին հակառակ գործողությունների ծրագրի երկու հաջորդական ցիկլերի ընթացքում։

## Իրավական դաշտ
Ի լրումն թիվ 4982 օրենքի, 2004 թվականին ընդունվել է նաև վարչապետի շրջաբերականը «հանրագրեր ներկայացնելու և տեղեկատվություն ստանալու իրավունքի իրականացման մասին» (շրջաբերական թիվ 25356)։ Այն սահմանում է այս քաղաքականության հիմքը, որը կոչվում է «հանրային ծառայությունների ոլորտում քաղաքացիներին ուղղված մոտեցում»։

Համաձայն թիվ 4982 օրենքի՝ օրենքը կիրառվում է ցանկացած ֆիզիկական և իրավաբանական անձի նկատմամբ, որն իրավունք ունի դիմել հաստատություններ՝ տեղեկատվության իրավունքի իրականացման կարգով։ Օտարերկրյա ռեզիդենտները կարող են օգտվել այս իրավունքից՝ պայմանով, որ իրենց պահանջած տեղեկատվությունը կապված է իրենց կամ նրանց գործունեության ոլորտի հետ և հիմնված է փոխադարձության սկզբունքի վրա։

Օրենքը կիրառվում է «ցանկացած գրավոր, տպագիր կամ պատճենահանված ֆայլի, փաստաթղթի, գրքի, ամսագրի, գրքույկի, էսքիզի, նամակի, ծրագրաշարի, հրահանգի, ուրվագծի, պլանի, ֆիլմի, լուսանկարի, ժապավենի ժապավենի և տեսաերիզի, հաստատությունների քարտեզի, ինչպես նաև տեղեկատվության, նորությունների և այլ տվյալների վրա, որոնք գրանցվում և պահվում են էլեկտրոնային ձևաչափով, որոնք ենթակա են օրենքի»։

Պետական մարմինները պարտավոր են պատասխանել 15 աշխատանքային օրվա ընթացքում։ Նրանք պետք է ներկայացնեն կամ փաստաթղթի վավերացված պատճենը, կամ, եթե պատճենը հնարավոր չէ պատրաստել, դիմողերը կարող են ծանոթանալ պետական հաստատությունում, գերատեսչությունում։

Ի սկզբանե, տեղեկատվության իրավունքի գնահատման (վերանայման) խորհուրդը (Bilgi Edinmek Değerlendirme Kurulu - BEDK) շատ սակավ տեղեկատվություն է տրամադրել իր գործունեության և որոշումների վերաբերյալ։ Նա սկսեց հրապարակել իր որոշման վերաբերյալ ամբողջ տեղեկատվությունը միայն 2008 թվականին՝ իր կայքի գործարկմամբ։ ԲԵԴԿ-ի իրավասությունը տեղեկատվության տրամադրման մերժման բողոքարկման վերաբերյալ ի սկզբանե սահմանափակվում էր Ազգային անվտանգության և պետության տնտեսական շահերի հետ կապված գործերով։ 2005 թվականի նոյեմբերին օրենքը փոփոխվեց՝ թույլ տալով ցանկացած տեսակի բողոք ներկայացնել։ Համաձայն ԵՄ առաջընթացի 2016 թվականի զեկույցի՝ տեղեկատվության հասանելիության վերանայման հանձնաժողովը արդյունավետորեն կատարել է իր դերը դիմորդների բողոքարկումները վերանայելու և համապատասխան որոշումները առցանց հրապարակելու գործում։ Զեկույցում նշվում է նաև, որ, սակայն, դիմորդներին տրվող պատասխաններում որակի երաշխիք չկա։

Համաձայն 2016 թվականի օգոստոսի 4-ի թիվ 2016/1 որոշման ՝ «արտակարգ իրավիճակների պետական ապակենտրոնացման մասին օրենքների համատեքստում միջոցառումների և գործարքների վերաբերյալ տեղեկատվության տրամադրման մասին հայտարարությունների մասին», դիմողները, ովքեր տեղեկատվություն և փաստաթղթեր են պահանջում հանրային ծառայությունից ազատված անձանց և այն հիմնարկներն ու կազմակերպությունները, որոնք փակվում են արտակարգ դրության մասին օրենքի հրամաններին համապատասխան, բացառվում են տեղեկատվություն ստանալու իրավունքի շրջանակից։

Ըստ Եվրոպական հանձնաժողովի (ԵՀ)՝ Թուրքիայում 2016 թվականի աշխատանքի ընթացքի վերաբերյալ զեկույցի՝ հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենքը լիովին չի համապատասխանում միջազգային չափանիշներին։ Մեկ այլ խնդիր, որի վրա Եվրոպական հանձնաժողովը ուշադրություն է դարձրել, պետական և առևտրային գաղտնիքների մասին օրենսդրության չընդունումն է, ինչը խանգարում է Տեղեկատվության ազատության վերաբերյալ հարցումները գնահատելիս պահպանել գաղտնիության և թափանցիկության միջև հավասարակշռությունը։

### Բացառություններ
4982 օրենքի 20-28-րդ հոդվածների համաձայն, տեղեկատվության իրավունքը կարող է սահմանափակվել, եթե այդպիսի տեղեկատվությունը վերաբերում է։
* Պետական գաղտնիքին վերաբերող տեղեկություններ և փաստաթղթեր, որոնք ակնհայտորեն վնաս կհասցնեին պետության անվտանգությանը, արտաքին գործերին կամ ազգային պաշտպանությանը և ազգային անվտանգությանը,
* Պետության տնտեսական շահերին վերաբերող տեղեկություններ և փաստաթղթեր, որոնք կարող են վնասել պետության տնտեսական շահերին կամ հանգեցնել անբարեխիղճ մրցակցության կամ հարստացման,
* Քաղաքացիական և ռազմական հետախուզության ստորաբաժանումների պարտականություններին եւ գործունեությանը վերաբերող պետական հետախուզությանը վերաբերող տեղեկություններ և փաստաթղթեր,
* Տեղեկատվություն և փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում են վարչական քննությանը, որոնք խախտում են գաղտնիության իրավունքը, սպառնալիք են ստեղծում անհատի անվտանգության կամ կյանքի համար, վտանգում են հետաքննության անվտանգությունը, բացահայտում են տեղեկատվության աղբյուրը, որը պետք է գաղտնի պահվի,
* Դատական քննությանը և քրեական հետապնդմանը վերաբերող տեղեկություններ կամ փաստաթղթեր,
* Ֆիզիկական անձանց անձնական կյանքի անձեռնմխելիություն, որը կարող է ազդել ֆիզիկական անձի բժշկական գրառումների, անձնական և ընտանեկան կյանքի, պատվի և արժանապատվության, ինչպես նաև տնտեսական և մասնագիտական շահերի վրա,
* Հաղորդակցության գաղտնիություն,
* Առևտրային գաղտնիք և մտավոր սեփականություն,
* Հաստատությունների ներքին կանոնակարգեր, կարծիքներ, տեղեկատվական գրառումներ և առաջարկություններ։

Գործնականում պետական գաղտնիքների, առևտրային գաղտնիքների և անձնական կյանքի անձեռնմխելիության պաշտպանությունը հարցումը մերժելու ամենատարածված հիմքերից էին։ Փորձագետի կարծիքով՝ այս բոլոր պայմանները մեծապես զրոյացնում են այն իրավական դրույթները, որոնք կոչված են պաշտպանելու Թուրքիայում հանրային տեղեկատվության իրավունքը։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիություն գործնականում
Հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի իրականացումը հատկապես խնդրահարույց է Թուրքիայի համատեքստում, որտեղ հանրային գործերի կառավարումը բնութագրվում է իշխանության և քաղաքականության նկատմամբ գաղտնի մոտեցմամբ, և մի շարք խնդիրներ ազդում են ազատ արտահայտվելու իրավունքի իրականացման և զանգվածային լրատվության միջոցների ազատության վրա։ Իրավիճակը վատթարանում է 2016 թվականի հուլիսի 15-ի հեղաշրջման փորձից հետո արտակարգ դրություն մտցնելու պատճառով, ինչը հանգեցրել է լրատվամիջոցների և տեղեկատվության տարածման ազատության, մամուլի ազատության սահմանափակումների, թերթերի և լրագրողների դեմ պատժամիջոցների, գրաքննության և ինքնագրաքննության։

Տեղեկատվության իրավունքի վերաբերյալ հարցումը կարող է կատարվել :tr:CİMER կայքի միջոցով։

2014 թվականին մերժվել է տեղեկատվության հասանելիության հարցումների միայն 2,7%-ը ՝ 2013-ի 3,4%-ի դիմաց։ Տեղեկատվության հասանելիության վերահսկողության հանձնաժողովի կողմից մերժված բողոքների մասնաբաժինը 2013 թվականին 50,6%-ից նվազել է մինչև 2014 թվականին՝ 36,3%: Եվրոպական հանձնաժողովի տվյալներով՝ ինչպես 2015 թվականին, այնպես էլ 2016 թվականին տարեկան ավելի քան 2 միլիոն դիմում է ներկայացվել տեղեկատվություն ստանալու համար։ Մերժված հարցումների տոկոսը մնացել է փոքր՝ մոտավորապես 3,7% մինչև 2016 թվականի հունիսը ՝ 2015 թվականի 3%-ի դիմաց։

Ինչ վերաբերում է փաստաբանների տեղեկատվություն ստանալու իրավունքին, հատկապես, երբ նրանք աջակցություն են ցուցաբերում ահաբեկչության մեջ մեղադրվող ամբաստանյալներին, ապա նրանք բախվում են լուրջ խնդիրների։ Գործին վերաբերող փաստաթղթերին նրանց հասանելիությունը կարող է սահմանափակվել մինչև դատաքննության սկիզբը։

2016 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Բաց կառավարման գործընկերության ղեկավար կոմիտեն Թուրքիային շնորհել է անգործության կարգավիճակ՝ գործողությունների ծրագրի երկու հաջորդական ցիկլերի ընթացքում OGP գործընթացին հակասող գործողությունների համար։ OGP-ի գործողությունների ծրագիրը, ի թիվս այլ նպատակների, ներառում էր Թուրքիայի քաղաքացիների համար հանրային տեղեկատվության հասանելիության հնարավորության բարելավում։ Այս որոշումը հետևում է OGP-ի ղեկավար կոմիտեի կողմից միաձայն հաստատված բանաձևին՝ 2016 թվականի մայիսի 4-ին Հարավային Աֆրիկայի Քեյփթաուն քաղաքում իրենց նախարարների հանդիպման ժամանակ։ Այս բանաձևում կոչ էր արվում Թուրքիայի կառավարությանը քայլեր ձեռնարկել OGP-ին մասնակցությունը վերսկսելու համար, ներառյալ քաղաքացիական հասարակության լայն մասնակցությամբ գործողությունների ազգային ծրագրի մշակումը մինչև 2016 թվականի սեպտեմբերի 1-ը։

## Տես նաև
* Հանրային տեղեկատվության հասանելիություն Եվրոպայում
* Տեղեկատվության ազատություն
* Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքներ ըստ երկրի
* Թուրքիայի ԶԼՄ-ներ
* ԶԼՄ-ների ազատությունը Թուրքիայում
* ԶԼՄ-ների սեփականության թափանցիկությունը Եվրոպայում

## Ծանոթագրություններ

## Ապագա ընթերցման
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն