Կրկնակի արծիվ (1933)

1933 թվականին **Կրկնակի արծիվը** () Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 20-դոլարանոց ոսկի մետաղադրամ է։ Թեև 1933 թվականին հատվել է Սեն-Գոդենի այս երկգլխանի արծվի 445,500 օրինակ, ոչ մեկը պաշտոնապես չի շրջանառվել, և բոլորը, բացի երկուսից, հրամայվել է հալեցնել։ Սակայն ևս 20-ը, ինչպես հայտնի է, փրկվել են հալվելուց, քանի որ գողացվել են և հայտնվել հավաքորդների ձեռքում, այնուհետև հայտնաբերվել և ոչնչացվել են։ Հայտնաբերված մետաղադրամներից ութը ոչնչացվել են, ինչն էլ այս մետաղադրամը դարձնում է աշխարհի ամենահազվագյուտ մետաղադրամներից մեկը, մնացել է միայն 14 հայտնի նմուշ, որոնցից միայն մեկն է մասնավոր սեփականություն, որը հայտնի է որպես Վայցմանի նմուշ։ Հաշվի առնելով այն փաստը, որ մետաղադրամը երբեք չի տրվել հանրությանը, անօրինական է մասնավոր սեփականություն ունենալ 1933 թվականի կրկնակի արծիվներից որևէ մեկը, բացառությամբ Վայցմանի նմուշի։

Երկու խնայված մետաղադրամներ գտնվում են ԱՄՆ ազգային դրամագիտական հավաքածուում, տասը այլ մետաղադրամ պահվում է Ֆորտ Նոքսում գտնվող Միացյալ Նահանգների ձուլակտորների պահոցում, իսկ մնացած հայտնաբերված մետաղադրամները վաճառվել են 2002 թվականին մասնավոր հավաքորդ Ստյուարտ Վայցմանին, (որը այդ ժամանակ որպես գնորդ մնացել է անանուն) 7,59 միլիոն ԱՄՆ դոլար վճարելով (համարժեք է 12,2 միլիոն դոլարին 2022 թվականի դրությամբ)՝ երկրորդ ամենաբարձր գինը, որը վճարվել է աճուրդում ԱՄՆ մեկ մետաղադրամի համար։ Մետաղադրամը կրկին վաճառվել է անանուն գնորդին 2021 թվականի հունիսին աճուրդում 18,8 միլիոն ԱՄՆ դոլարով, ինչը այն դարձնում է երբևէ ամենաթանկ վաճառված մետաղադրամը։

## Արտադրություն
1933 թվականին, փորձելով վերջ տալ 1930-ականների ընդհանուր բանկային ճգնաժամին, ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը արձակել է 6102 գործադիր հրամանը, որը ներառում էր`

ա) Ոսկու այնպիսի քանակություն, որը կարող է պահանջվել արդյունաբերության, մասնագիտության կամ արվեստի մեջ օրինական և ողջամիտ ժամկետում օգտագործելու համար, ներառյալ ոսկին մինչև զտումը և ոսկու պաշարները ողջամիտ քանակությամբ, որոնք համապատասխանում են հանքարդյունաբերության և վերամշակման սեփականատերերի սովորական առևտրային պահանջներին։

բ) Ոսկու մետաղադրամներ և ոսկու վկայագրեր՝ մեկ անձին պատկանող 100,00 ԱՄՆ դոլար ընդհանուր գումարով. և՛ հազվագյուտ և՛ արտասովոր մետաղադրամներ հավաքողների համար առանձնահատուկ արժեք ճանաչած ոսկե մետաղադրամներ։

գ) Ոսկի մետաղադրամ և ձուլակտոր, որոնք նախատեսված են կամ պահվում են հավատարմագրված օտարերկրյա ճանաչված կառավարության կամ օտարերկրյա կենտրոնական բանկի կամ Միջազգային հաշվարկների բանկի համար։

դ) Ոսկու մետաղադրամներ և ձուլակտորներ, որոնք լիցենզավորված են այլ պատշաճ գործառնությունների համար (կուտակման հետ չկապված), ներառյալ՝ վերաարտահանման համար ներմուծված կամ մինչև արտահանման լիցենզիա ստանալու հայտերի վերաբերյալ որոշում կայացնելը պահվող ոսկե մետաղադրամները և ոսկու ձուլակտորները։

1934 թվականին կոնգրեսը լրացուցիչ ընդունել է Ոսկու պահուստի մասին օրենքը, որն արգելել է Միացյալ Նահանգների ոսկյա մետաղադրամների շրջանառությունն ու մասնավոր տիրապետումը ընդհանուր շրջանառության համար՝ բացառելով կոլեկցիոն մետաղադրամների առկայությունը հավաքորդների մոտ։ Այս ակտը հայտարարել է, որ ոսկե մետաղադրամներն այլևս օրինական վճարում չէին Միացյալ Նահանգներում, և մարդիկ ստիպված էին փոխանակել իրենց ոսկե մետաղադրամները այլ տեսակի արժույթներով։ 1933 թվականի ոսկե կրկնակի արծիվները հատվել են այս գործադիր հրամանից հետո, բայց քանի որ դրանք այլևս օրինական վճարման միջոց չէին, 1933 թվականի ոսկե մետաղադրամների մեծ մասը հալվել է 1934 թվականի վերջին, իսկ որոշները ոչնչացվել են փորձարկումների ժամանակ։ 20 դոլար արժողությամբ կրկնակի արծիվներից երկուսը Միացյալ Նահանգների դրամահատարանը նվիրել է ԱՄՆ ազգային դրամագիտական հավաքածուին, իսկ մեկը ներկայումս ցուցադրվում է Ամերիկյան պատմության ազգային թանգարանում՝ «Փողի արժեքը» ցուցահանդեսում։

Այս երկու մետաղադրամները պետք է լինեին 1933 թվականի միակ կրկնակի արծվի մետաղադրամները։ Սակայն, դրամահատարանի համար անհայտ, մի շարք մետաղադրամներ (մինչև 20-ը հայտնաբերվել են) գողացվել են, հավանաբար, ԱՄՆ դրամահատարանի գանձապահի կողմից և գտել են իրենց ճանապարհը Ֆիլադելֆիայի ոսկերիչ Իսրայել Սվիտի միջոցով կոլեկցիոներների ձեռքում։ Մետաղադրամները մի քանի տարի շրջանառվում էին կոլեկցիոներների շրջանում, մինչև Գաղտնի ծառայությունը տեղեկացել են դրանց գոյության մասին։ Հարցը հայտնվել է դրամահատարանի պաշտոնյաների ուշադրության կենտրոնում, երբ հետաքննող լրագրողը ուսումնասիրել է մետաղադրամների պատմությունը, որը նա նկատել էր *Stack's Bowers* մետաղադրամների աճուրդում և կապվեց դրամահատարանի հետ՝ որպես իր հետազոտության մաս։ Արդյունքում, Գաղտնի ծառայության կողմից պաշտոնական հետաքննություն սկսվել է 1944 թվականի մարտին։ Նախքան հետաքննությունը, Տեխասի դիլերը վաճառել է մետաղադրամներից մեկը օտարերկրյա գնորդին, և այն լքել է ԱՄՆ-ը 1944 թվականի փետրվարի 29-ին։

Հետաքննության առաջին տարվա ընթացքում յոթ մետաղադրամ առգրավվել կամ ինքնակամ հանձնվել է Գաղտնի ծառայությանը և հետագայում ոչնչացվել դրամահատարանում. ութերորդ մետաղադրամը հայտնաբերվել է հաջորդ տարի և արժանացել նույն ճակատագրին։ 1945 թվականին հետաքննությունը պարզել է ենթադրյալ գողի և նրա հանցակից Սվիթի ինքնությունը, որը խոստովանել է, որ վաճառել է ինը (գտնված) մետաղադրամները, բայց ասել է, որ չի կարող հիշել, թե ինչպես է դրանք ձեռք բերել։ Արդարադատության դեպարտամենտը փորձել է նրանց հետապնդել, սակայն վաղեմության ժամկետն անցել էր։ Իններորդ մետաղադրամը հայտնաբերվել և ոչնչացվել է 1952 թվականին։

Ի հակադրություն 1933 թվականի արծիվը թողարկվել է մինչև Ռուզվելտի հրամանի դուրսբերմանը, ուստի դրանք կարող են օրինականորեն պատկանել մասնավոր քաղաքացիներին։ Այնուամենայնիվ, հաշվարկվում է, որ գոյություն ունի ոչ ավելի, քան 40, մնացածը հալվել են, ինչը նրանց դարձնում է բացառիկ հազվադեպ։

## Ֆարուկի նմուշ
### 1944 Արտահանում և հետագա անհետացում
Բացակայող կրկնակի արծիվը ձեռք է բերել Եգիպտոսի թագավոր Ֆարուկը, որը բազմազան իրերի կոլեկցիոներ էր, ներառյալ կայսերական Ֆաբերժեի ձվերը, հնաոճ ասպիրինի շշերը, թղթե կշռաքարերը, փոստային նամականիշները և մետաղադրամները, որոնցից նա ուներ ավելի քան 8500 հավաքածու։ 1944 թվականին Ֆարուկը գնել է 1933 թվականի կրկնակի արծիվ, և օրենքին խստորեն հետևելով՝ նրա նախարարները դիմել են Միացյալ Նահանգների ֆինանսների նախարարություն՝ մետաղադրամի արտահանման լիցենզիա ստանալու համար։ Սխալմամբ դրամահատարանի գողության բացահայտումից ընդամենը օրեր առաջ լիցենզիան տրվել է։ Ֆինանսների նախարարությունը փորձել է դիվանագիտական ուղիներով աշխատել՝ Եգիպտոսից մետաղադրամը վերադարձնելու պահանջով, սակայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը մի քանի տարով հետաձգել է նրանց ջանքերը։ 1952 թվականին Ֆարուկ թագավորը գահընկեց արվեց պետական հեղաշրջման արդյունքում, և նրա ունեցվածքից շատերը հասանելի դարձան հանրային աճուրդի (տնօրինում է *Stacks Bowers*-ը)՝ ներառյալ կրկնակի արծվի մետաղադրամը *(1933 Saint-Gaudens Double Eagle. | Stacks Bowers*): Միացյալ Նահանգների կառավարությունը խնդրել է վերադարձնել մետաղադրամը, իսկ Եգիպտոսի կառավարությունը հայտարարել է, որ կկատարի պահանջը։ Սակայն մետաղադրամն անհետացել է և Եգիպտոսում այլևս չի հայտնաբերվել։

### Վերականգնում (1996)
1996 թվականին կրկնակի արծիվը կրկին հայտնվել է ավելի քան 40 տարվա անհայտությունից հետո, երբ բրիտանացի մետաղադրամների վաճառող Սթիվեն Ֆենթոնը ձերբակալվել է ԱՄՆ Գաղտնի ծառայության գործակալների կողմից Նյու Յորքի *Waldorf-Astoria* հյուրանոցում հատուկ գործողության ժամանակ։ Թեև նա սկզբում քննիչներին ասել է, որ մետաղադրամը գնել է իր խանութից, սակայն հետագայում փոխել է իր պատմությունը։ Երդվյալ ցուցմունքների համաձայն՝ նա պնդել է, որ կրկնակի արծիվը եկել է Ֆարուկ թագավորի հավաքածուից, թեև դա հնարավոր չէր ստուգել։ Այնուհետև Ֆենթոնի դեմ հարուցված քրեական մեղադրանքը հանվելմ է, և նա պաշտպանել է մետաղադրամի իր սեփականությունը քաղաքացիական դատարանում։ Քաղաքացիական գործը լուծվել է 2001 թվականին, երբ համաձայնություն է ձեռք բերվել, որ կրկնակի արծվի սեփականությունը կվերադառնա Միացյալ Նահանգների կառավարությանը, և այնուհետև մետաղադրամը կարող է օրինական կերպով վաճառվել աճուրդում ամենաբարձր գնով մասնավոր սեփականատիրոջը։ Միացյալ Նահանգների գանձապետարանը թողարկել է մետաղադրամը «թողարկելու և դրամայնացնելու» եզակի փաստաթուղթ՝ դրանով իսկ ԱՄՆ-ում այն դարձնելով օրինական ոսկի։

Երբ մետաղադրամը առգրավվեց, այն տեղափոխվեց պահարան, որը համարվում է անվտանգ՝ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի գանձապահարանները։ Երբ 2001թ. հուլիսին դատական լուծումը ձեռք բերվեց, Առևտրի կենտրոնի ոչնչացումից ընդամենը երկու ամիս առաջ, մետաղադրամը պահպանության համար փոխանցվեց Ֆորտ Նոքս։

### Վաճառք (2002)
2002 թվականի հուլիսի 30-ին 1933 թվականի կրկնակի արծիվը Նյու Յորքում անցկացված Stacks Bowers աճուրդում վաճառվեց անանուն գնորդին 6,6 միլիոն դոլարով, գումարած գնորդի 15 տոկոս հավելավճարը և լրացուցիչ 20 դոլար, որն անհրաժեշտ էր անվանական արժեքը «դրամայնացնելու» համար մետաղադրամի, որպեսզի այն դառնա օրինական արժույթ։ Սա բերեց վաճառքի վերջնական գինը $7,590,020.00-ին, ինչը գրեթե կրկնակի գերազանցում է մետաղադրամի նախորդ ռեկորդը։ Աճուրդի գնի կեսը պետք է հանձնվեր Միացյալ Նահանգների գանձապետարան, գումարած 20 դոլարը՝ մետաղադրամը դրամայնացնելու համար, մինչդեռ Սթիվեն Ֆենթոնը իրավունք ուներ մյուս կեսին։ Աճուրդը տևել է ինը րոպեից պակաս։

### Վաճառք (2021)
2002 թվականի գնորդը անանուն մնաց մոտ երկու տասնամյակ՝ մինչև 2021 թվականի մարտը, երբ *New York Times*-ի հոդվածում պարզվեց, որ նա կոլեկցիոներ Ստյուարտ Վայցմանն է։ 2002 թվականից ի վեր իրեն որպես մետաղադրամի սեփականատեր հայտնելու Վայցմանի որոշումը համընկավ այն վաճառելու նրա որոշման հետ՝ *Sotheby's*-ի աճուրդում, որը նախատեսված էր 2021 թվականի հունիսին։ Մետաղադրամը 2021 թվականի հունիսի 8-ին *Sotheby's* աճուրդում կատալոգացվել է որպես Լոտ 1 և այդ օրը վաճառվել է 18,872,250 դոլարով։

## Եվս տասը մետաղադրամների հայտնաբերում
2005 թվականի օգոստոսին Միացյալ Նահանգների դրամահատարանը հայտնաբերվեց ևս տասը ոսկի կրկնակի արծվի հայտնաբերում Ֆիլադելֆիայի ոսկերիչ Իսրայել Սվիթի ընտանիքից՝ մետաղադրամների ապօրինի վաճառողից։ Գաղտնի ծառայության կողմից ճանաչված որպես գողության կողմ, ով խոստովանեց, որ վաճառել է առաջին ինը։ կրկնակի արծիվները վերականգնվել են կես դար առաջ։ 2004 թվականի սեպտեմբերին մետաղադրամների ենթադրյալ սեփականատերը՝ Ջոան Սվիթ Լենգբորդը, կամավոր հանձնեց 10 մետաղադրամներ գաղտնի ծառայությանը։ 2005 թվականի հուլիսին մետաղադրամները հաստատվեցին ԱՄՆ դրամահատարանի կողմից՝ Սմիթսոնյան ինստիտուտի հետ աշխատելուց հետո, որպես 1933 թվականի իրական երկգլխանի արծիվներ։ Սվիթը հավանաբար ձեռք է բերել 1933 թվականի գողացված կրկնակի արծիվները գլխավոր գանձապահի հետ հարաբերությունների միջոցով։

Ըստ տարբեր տեղեկությունների՝ Իսրայել Սվիթը բազմաթիվ կապեր և ընկերներ ուներ Ֆիլադելֆիայի դրամահատարանում և, ըստ տեղեկությունների, մուտք ուներ դրամահատման գործընթացի շատ կետեր։ Երկրորդական աղբյուրը հայտնում է, որ Գաղտնի ծառայությունը պարզել է, որ միայն մեկ մարդ՝ Ջորջ ՄաքՔենը, այդ ժամանակ մուտք ուներ մետաղադրամներին և բանտում էր 1940 թվականին նմանատիպ յուրացումների համար։ Տեսություններից մեկն այն է, որ *McCann*-ը նախորդ տարվա կրկնակի արծիվները փոխանակել է 1933-ի նմուշների հետ նախքան հալվելը, այդպիսով խուսափելով հաշվապահական գրքերի և գույքագրման ցուցակներում գրանցվելուց։ Դրամագիտական աշխարհի մետաղադրամների փորձագետները հիմնավորել են այն փաստարկը, որ Սվիթը կարող էր օրինական կերպով ձեռք բերել 1933 թվականի մետաղադրամները, երբ ոսկու ձուլակտորը փոխանակում էր մետաղադրամների հետ։ Թեև դրամահատարանի գրառումները հստակ ցույց են տալիս, որ 1933 թվականի երկակի արծիվներ չեն թողարկվել, 1933 թվականի մարտին իբր երեք շաբաթ է եղել, երբ հնարավոր է եղել օրինական կերպով ձեռք բերել նոր կրկնակի արծիվներ

:

Դրամահատարանը սկսեց ձուլել կրկնակի արծիվներին մարտի 15-ին, և Ռուզվելտի գործադիր հրամանը՝ դրանք արգելելու մասին, վերջնական տեսքի չեկավ մինչև ապրիլի 5-ը։ 1933թ. մարտի 6-ին գանձապետարանի քարտուղարը հրամայեց դրամատան տնօրենին ոսկի վճարել միայն տրված լիցենզիայի համաձայն։ Պետքարտուղարը և Միացյալ Նահանգների դրամահատարանի գանձապահի ամենօրյա հայտարարությունները չեն արտացոլում, որ 1933 թվականին երկակի արծիվները վճարվել են։

Մինչև 1970-ականների սկիզբը (երբ նախագահ Նիքսոնը հանեց Միացյալ Նահանգները ոսկու ստանդարտից, և նախագահ Ֆորդը ստորագրեց օրենսդրությունը, որը կրկին օրինական դարձրեց հանրության համար ոսկու ձուլակտորների սեփականությունը), 1933 թվականի ցանկացած վերականգնված կրկնակի արծիվ, որպես ոսկու ձուլակտոր, պետք է լիներ վճարված։ Հետևաբար, մինչ 1974-ից առաջ հայտնաբերված կրկնակի արծիվները հալվել էին, այժմ հայտնաբերված ցանկացած կրկնակի արծիվ կարող է խնայվել այս ճակատագրից։ Ներկայումս, բացառությամբ 2002 թվականի հուլիսի 30-ին վաճառվածի, 1933 թվականին կրկնակի արծիվ մետաղադրամները չեն կարող լինել հասարակության որևէ անդամի օրինական սեփականությունը, քանի որ դրանք երբեք չեն թողարկվել և, հետևաբար, մնում են Միացյալ Նահանգների կառավարության սեփականությունը։

2010 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Միացյալ Նահանգների շրջանային դատարանի դատավոր Լեգրոմ Դ. Դևիսը հրապարակեց 20 էջանոց որոշում Իսրայել Սվիտի ժառանգների կողմից մետաղադրամների նկատմամբ պահանջների վերաբերյալ, ինչը հանգեցրեց դատավարության 2011 թվականի հուլիսին։ 2011 թվականի հուլիսի 20-ին, տասնօրյա դատավարությունից հետո, երդվյալ ատենակալները միաձայն վճիռ են կայացրել հօգուտ Միացյալ Նահանգների կառավարության՝ տասը լրացուցիչ կրկնակի արծիվների սեփականության վերաբերյալ։ Դատարանը եզրակացրեց, որ անուղղակի ապացույցները ապացուցում են, որ Իսրայել Սվիթն ապօրինի կերպով ձեռք է բերել մետաղադրամները Միացյալ Նահանգների կառավարությունից, և որ հետևաբար, դեռևս պետական սեփականություն են։

Որոշումը հաստատվել է 2012 թվականի օգոստոսի 29-ին, և հայցվորները ծրագրել են բողոքարկել։ Տասը կրկնակի արծիվները պահվել են Fort Knox Bullion Depository-ում։ Նրանք երդվյալ ատենակալներին ցույց են տվել Ֆիլադելֆիայում 2011 թվականի հուլիսի դատավարության ժամանակ, այնուհետև վերադարձվել են Ֆորտ Նոքս, որտեղ նրանք պետք է մնային այնքան ժամանակ, մինչև որոշում կայացվեր իրենց տնօրինման վերաբերյալ։

1933 թվականի կրկնակի արծիվները դիտվել են ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Սթիվեն Մնուչինի և Սենատի մեծամասնության ղեկավար Միթչ Մաքքոնելի կողմից 2017 թվականի օգոստոսի 21-ին Ֆորտ Նոքսում գտնվող Միացյալ Նահանգների ձուլակտորների պահեստարան կատարած այցի ժամանակ։ Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքի փաստաթղթում, որը հրապարակվել է նրանց այցելությունից հետո, մետաղադրամները հիշատակվում են որպես «10 «1933 Կրկնակի Արծիվ» ոսկե մետաղադրամներ, որոնք վերջերս վերադարձվել են դրամահատարանի հսկողության տակ»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Alison Frankel, *Double Eagle: the epic story of the world's most valuable coin*. New York: Norton, 2006 
* David Tripp, *Illegal tender: gold, greed, and the mystery of the lost 1933 Double Eagle*. New York: Free Press, 2004 
* Bryan Christy, "Curse of the Double Eagle", *[[Playboy]]*, April 2004
* Linda Fairstein, *The Kills* (a fictional story based on the King Farouk–owned 'Double Eagle' coin). Little Brown, 2004 
* James Twining, *The Double Eagle*, an investigation novel involving the FBI, United States Department of Treasury, Fort Knox, etc.

## Արտաքին հղումներ
* The Double Eagle: the history of the $20 United States Gold Coin 1849–1933
* "The Story: The Forbidden Fruit of Coins: The Fabulous 1933 Double Eagle" (archived from the original at archive.org), The United States Mint
* 

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Մետաղադրամ
Կատեգորիա:Մետաղադրամների արտադրություն