Ֆերոպորտին-1

**Ֆերոպորտին-1**, հայտնի է նաև որպես **լուծված նյութ կրողների ընտանիք 40-ի անդամ 1** **(SLC40A1)** կամ **երկաթով կարգավորվող փոխադրիչ 1 (IREG1)**, սպիտակուց, որը մարդու օրգանիզմում կոդավորվում է SLC40A1 գենով։ Ֆերոպորտինը տրանսմեմբրանային սպիտակուց է, որը տեղափոխում է երկաթը բջջի ներսից դեպի դուրս։ Ֆերոպորտինը ներկայումս երկաթի արտահանման միակ հայտնի փոխադրիչն է։

Սննդային երկաթի ներծծումից հետո բարակ աղու բջիջների մեջ, ֆերոպորտինը հնարավորություն է տալիս այդ երկաթի տեղափոխմանը տվյալ բջիջներից դեպի արյան շրջանառություն։ Բացի այդ, ֆերոպորտինը մասնակցում է նաև փայծաղում և լյարդում գտնվող մակրոֆագների վերամշակած երկաթի դուրսբերմանը։

Ֆերոպորտինի գործունեությունը կարգավորվում է հեփսիդինով, որն արտադրվում է լյարդում։ Հեփսիդինը կապվում է ֆերոպորտինին և սահմանափակում է նրա երկաթ արտահանող ակտիվությունը՝ այդպիսով նվազեցնելով երկաթի մատակարարումն արյան պլազմա։ Հետևաբար, ֆերոպորտինի և հեփսիդինի փոխազդեցությունը կարգավորում է երկաթի համակարգային հոմեոստազը։

## Կառուցվածք
Ֆերոպորտինի ընտանիքի անդամները կազմված են 400–800 ամինաթթվային մնացորդներից և բնութագրվում են խիստ պահպանված հիստիդինով 32-րդ դիրքում (H32), ինչպես նաև ունեն 8–12 ենթադրյալ տրանսմեմբրանային դոմեններ։ Մարդու ֆերոպորտինը (Fpn) բաղկացած է 571 ամինաթթվային մնացորդից։ Մկների մոտ, երբ H32 հիստիդինը ենթարկվում է մուտացիայի, երկաթի տեղափոխման ակտիվությունը խանգարվում է։

Վերջին ժամանակներում ստացված բյուրեղային կառուցվածքները, որոնք ստացվել են ֆերոպորտինի բակտերիային հոմոլոգից (Bdellovibrio bacteriovorus-ից), բացահայտել են, որ ֆերոպորտինի կառուցվածքը նման է հիմնական ֆասիլիտատորների գերաընտանիքի (MFS) փոխադրիչներին։ Ենթադրյալ սուբստրատի կապման տեղը գտնվում է սպիտակուցի N-ծայրային և C-ծայրային կեսերի սահմանագծում և հերթափոխով հասանելի է դառնում բջջաթաղանթի երկու կողմերից։ Սա համապատասխանում է MFS փոխադրիչներին։

## Գործառույթ
Ֆերոպորտինի միջոցով իրականացվող երկաթի արտահոսքը ակտիվացվում է կալցիումով։ Xenopus laevis-ի օվոցիտներում արտահայտված մարդու ֆերոպորտինի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կալցիումը անհրաժեշտ կոֆակտոր է ֆերոպորտինի համար, սակայն ֆերոպորտինը չի փոխադրում կալցիում։ Այսպիսով, ֆերոպորտինը չի գործում որպես երկաթ/կալցիում հակափոխադրիչ։ Ֆերոպորտինի թերմոդինամիկ շարժիչ ուժը մնում է անհայտ։

Բացի երկաթից, մարդու ֆերոպորտինը կարող է փոխադրել նաև կոբալտ, ցինկ և նիկել։ Ֆերոպորտինը կարող է նաև գործել որպես մանգանի արտահանող։

## Հյուսվածքային բաշխում
Ֆերոպորտինը հայտնաբերվում է կաթնասունների աղիքային էպիթելի բազոլատերալ թաղանթների վրա, ներառյալ՝

* տասներկումատնյա աղիքի էնտերոցիտներ
* հեպատոցիտներ
* ռետիկուլոէնդոթելիալ համակարգի մակրոֆագեր
* ադիպոցիտներ։

## Դերը զարգացման մեջ
Ֆերոպորտին-1-ը կարևոր դեր ունի նյարդային խողովակի փակման և առաջային ուղեղի պատերնացման մեջ։ Slc40a1 գենից զուրկ մկների սաղմերը հեռացվում են մինչև գաստրուլյացիան, ինչը ցույց է տալիս, որ ֆերոպորտին-1 սպիտակուցն անհրաժեշտ է նորմալ սաղմնային զարգացման համար։ Ֆերոպորտին-1-ը էքսպրեսվում է մկների ընկերքի սինցիտիոտրոֆոբլաստի բջիջներում և ընդերային էնտոդերմում՝ E7.5 փուլում։ Մի քանի հետահայաց ուսումնասիրություններ նշել են սպինա բիֆիդայի դեպքերի աճ, որն առաջացել է սաղմնային և պտղային զարգացման ընթացքում մոր երկաթի ցածր մակարդակից հետո։

Մկների Slc40a1 գենի տարբեր մուտացիաների հետևանքներն ուսումնասիրող հետազոտությունը ցույց է տվել, որ առաջացել են նյարդային խողովակի և պատկերման մի շարք ծանր արատներ, ներառյալ՝ սպինա բիֆիդա, էքզենցեֆալիա և առաջային ուղեղի կրճատում։ Մինչ օրս կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա կան բազմաթիվ ապացույցներ, որ ամբողջական երկաթափոխադրման մեխանիզմները կարևոր են նյարդային խողովակի նորմալ փակման համար։ Բացի այդ, այլ փորձեր ցույց են տվել, որ ֆերոպորտին-1-ի արտադրանքը և ակտիվությունն անհրաժեշտ են կենդանու ամբողջ առաջահետին առանցքի երկայնքով, որպեսզի նյարդային խողովակը ճիշտ փակվի:

## Դերը պտղաբերության մեջ
Հայտնի է, որ ֆերոպորտինի (SLC40A1) գենի արտահայտումը ցածր մակարդակի է անպտուղ կանանց շրջանում։ Պարզվել է, որ այս կանանց մոտ ֆերոպորտինի մ-ՌՆԹ-ի մակարդակները նվազած են, մասնավորապես գրանուլոզ բջիջներում։ Բացի այդ, ֆերոպորտինի ցածր քանակությունը կապված է անպտղության հետ այն դեպքում, երբ հաշվի են առնվում այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են տարիքը և ծխելու սովորությունները։ Կարևոր է նշել, որ ֆերոպորտինի նվազ քանակը դիտվում է ոչ միայն գրանուլոզ բջիջներում, այլ նաև անպտուղ կանանց արգանդի վզիկի բջիջներում, և այս կապը պահպանվում է նաև այն դեպքում, երբ մ-ՌՆԹ-ի ֆերոպորտինի  մակարդակները փոփոխվում են տարիքային և ծխելու կարգավիճակի հետ։

## Դերը երկաթի նյութափոխանակության մեջ
Ֆերոպորտինը արգելակվում է հեփսիդինով, որը կապվում է ֆերոպորտինին և խթանում վերջինիս անցումը բջիջների մեջ։ Սա հանգեցնում է երկաթի պահպանմանը էնտերոցիտներում, հեպատոցիտներում և մակրոֆագներում, որի հետևանքով արյան շիճուկում երկաթի մակարդակը նվազում է։ Սա հատկապես նշանակալի է էնտերոցիտների դեպքում, որոնք իրենց կյանքի վերջում շերտազատվելու արդյունքում առաջացնում են երկաթի զգալի կորուստ։ Հեփսիդինը արտադրվում է ի պատասխան տարբեր ցիտոկինների, ինչպես նկարագրված է հեփսիդինի վերաբերյալ հոդվածում և "Ganz" հոդվածում։

Ֆերոպորտինի արտահայտումը կարգավորվում է նաև IRP (երկաթ կարգավորող սպիտակուց) կարգավորիչ մեխանիզմով։ Եթե երկաթի կոնցենտրացիան շատ ցածր է, IRP-ի կոնցենտրացիան բարձրանում է, ինչի արդյունքում արգելակվում է ֆերոպորտինի տրանսլյացիան և մեծանում են ներբջջային երկաթի և ֆերիտինի կոնցենտրացիաները։ Ֆերոպորտինի տրանսլյացիան հետտրանսկրիպցիայի մակարդակում նվազեցվում է նաև miR-485-3p միկրոՌՆԹ-ի միջոցով, որը արտադրվում է երկաթի պակասի պայմաններում։

## Կլինիկական նշանակություն
Ֆերոպորտինի գենի մուտացիաները հայտնի են որպես երկաթի կուտակման աուտոսոմ-դոմինանտ ձևի պատճառ, որը կոչվում է հեմոքրոմատոզի 4-րդ տիպ կամ ֆերոպորտինի հիվանդություն։ Մուտացիաների ազդեցությունները սովորաբար ծանր չեն, սակայն տարբեր մուտացիաների դեպքում դիտվում է կլինիկական դրսևորումների լայն բազմազանություն։ Ֆերոպորտինը նաև կապված է աֆրիկյան երկաթի կուտակման հետ։ Ֆերոպորտինը և հեփսիդինը կարևոր սպիտակուցներ են օրգանիզմում երկաթի համակարգային հոմեոստազի կարգավորման համար։

## Սպիտակուցային ընտանիք
Ֆերոպորտինը պատկանում է ֆերոպորտինների (Fpn) ընտանիքին։ Այս ընտանիքի անդամները հանդիպում են էուկարիոտների շրջանում՝ ինչպես կենդանիների, այնպես էլ բույսերի շրջանում, ինչպես նաև պրոտեոբակտերիաների շրջանում, որոնք բակտերիաների խումբ են։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ferroportin ԱՄՆ Ազգային բժշկական գրադարանի բժշկական առարկաների ցանկում

Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Կատեգորիա:Երկաթի նյութափոխանակություն
Կատեգորիա:Մարդու սպիտակուցներ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Կատեգորիա:Սպիտակուցի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Սպիտակուցներ