Յանիս Քսենակիս

**Յանիս Քսենակիս** (; ), հունական ծագմամբ ֆրանսիացի կոմպոզիտոր և ճարտարապետ։ Եղել է ստոխաստիկական երաժշտության ստեղծողը,  ժամանակակից նոր երաժշտության և ճարտարապետական կոնցեպտուալիզմի առաջնամարտիկներից մեկը։

## Կենսագրություն

### Վաղ տարիներ
Ծնվել է հունական ապահով ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Կլեարխոս Քսենակիսը, ծագումով Էվբեա կղզուց է եղել, աշխատել է անգլիական արտահանման ընկերության ներկայացուցիչ, եղել է օպերայի մեծ սիրահար։ Յանիսի մայրը՝ Ֆոտինի Պողոսը, ծնվել է Լեմնոս կղզում և հրաշալի դաշնակահարուհի է եղել։

1932 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Հունաստան՝ Սպեցե կղզի։ Այնտեղ Քսենակիսը սերտել է երաժշտության առաջին դասերը՝ հարմոնիա և դաշնամուր։ 1940 թվականին Աթենքում ընդունվել է պոլիտեխնիկական համալսարան, որտեղ ստացել է ինժեներական կրթություն. այն  ավարտել է 1946 թվականին։ Միաժամանակ չի դադարել զբաղվել երաժշտությամբ, ուսումնասիրել է երաժշտական կոմպոզիցիա և ձայնակարգություն։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին «ԷԼԱՍ»-ի պարտիզանական ջոկատում կռվել է ֆաշիստների, իսկ հետո՝ 1944 թվականի դեկտեմբերյան մարտերում՝ անգլիացիների հետ։ Նա ծանր վիրավորվել է, երբ արկը հարվածել է այն տանը, որտեղ ինքը թաքնված է եղել. հրազենային հարվածի հետևանքով կորցրել է աչքը։ Զորակոչվել է հունական կանոնավոր բանակ, սակայն թաքնվել է նավի վրա, որը մեկնել է Ֆրանսիա։ Հայտարարվել է պետական հանցագործ և դատապարտվել մահապատժի։ Նրան հաջողվել է փախչել, սկզբում Իտալիա, ապա՝ Ֆրանսիա (1948)։ Նրա եղբայրն ու հայրը բանտարկվել են։

### Հետագա տարիներ
Ֆրանսիա ժամանելով՝ աշխատանքի է ընդունվել ֆրանսիացի հայտնի ճարտարապետ, ավանգարդի ներկայացուցիչ Շառլ Էդուար լը Կորբյուզիեի արվեստանոցում՝ Փարիզում։ Մասնակցել է բազմաթիվ նախագծերի մշակմանը, ինչպիսիք են Մարսելի բնակելի միավորը (1949), Հնդկաստանի Չանդիգարխ քաղաքի խորհրդարանի շենքը (1951), Լա Թուրետ վանքը (1953) և այլն։

1956 թվականին լը Կորբյուզյեն ստացել է Բրյուսելի ԷՔԱՊՈ-58 համաշխարհային ցուցահանդեսի համար Ֆիլիպսի (հոլանդական հայտնի կոնցեռնից) տաղավարի նախագծման պատվեր։ Այս նախագծի մշակումը, որն անվանվել է «էլեկտրոնային պոեմ», Կորբյուզյեն վստահել է Քսենակիսին։ Տաղավարի բարդ և անսովոր ձևերի մոդելավորումը կատարվել է 2-րդ և 3-րդ կարգի մակերեսների (ռոտացիայի հիպերբոլոիդ) կառուցման մաթեմատիկական մեթոդով։ Նրա հիմնական դիզայնը  հիշեցնում է հնացած լարային երաժշտական գործիք։ Տաղավարի ներսում իրականացված «էլեկտրոնային պոեմ» տեսալսողական ծրագիրը կոլեկտիվ ստեղծագործության արգասիքն է։

«Պոեմի» ձայնասկավառակը ստեղծվել և ձայնագրվել է Քսենակիսի և Վարեզի կողմից։ Քսենակիսի *«Concret PH»* երեք րոպեանոց էլեկտրոնային կոմպոզիցիայի հնչյունների ներքո հանդիսականները տաղավար են մտել և զբաղեցրել իրենց տեղերը, այնուհետև սկսվել է ութ րոպեանոց «Էլեկտրոնային պոեմ»՝ Վարեզի աուդիոհամակարգով։ Տաղավարի ճարտարապետության հեղինակը երկար ժամանակ համարվել է լը Կորբյուզյեն, քանի որ տաղավարի նախագիծը ստեղծվել է նրա արվեստանոցում, բացի այդ՝ «էլեկտրոնային պոեմի» հայեցակարգի սկիզբը նա է դրել։

Քսենակիսի ստեղծած Ֆիլիպսի տաղավարի կառուցվածքը նորարարական է եղել և, ըստ էության, աննախադեպ. այն տաղավարների շինարարության նոր ուղղության սկիզբ է դրել (օրինակ՝ Տոկիոյի Օլիմպիական համալիրը, Կենդզո Տանգեի ճարտարապետական կառույցը)։ Կորբյուզյեին և Քսենակիսին համախմբել է ոչ միայն մաթեմատիկայի նկատմամբ սերը (Կորբյուզյեն հենց այդ ժամանակ ստեղծել է իր հայտնի «Մոդուլոր»-ը, որը մաթեմատիկական համամասնությունների հավաքածու է եղել), այլև նորարարականության որոնման ձգտումը, հետաքրքրասիրությունը, տարբերվող մտածելակերպը։ Կորբյուզիեի արվեստանոցում Յանիս Քսենակիսը աշխատել է 1948-1960 թվականներին՝ ընդհանուր առմամբ տասներկու տարի։

Փարիզում Քսենակիսը վերսկսել է իր երաժշտական պարապմունքները, դասեր է վերցրել կոմպոզիտորներ Արթուր Հոնեգերից և Դարիուս Միյոից (1948-1950)։ Շառլ Մեսսիանի (1950-1953) մոտ՝ Փարիզի կոնսերվատորիայում, ուսումնասիրել է կոմպոզիցիա։ Իր վաղ ստեղծագործություններում նա ավանդական ձևերը համատեղել է ժամանակակից միտումների հետ՝ հաճախ միահյուսելով ազգային հունական մոտիվներով։ Այդ ժամանակ նրանք գրել են «Գարնանային Սիմֆոնիա» (1949-1950), *«Zygia», «Zygia kathisto»,* «Տրիո» (1952), *«Anastenaria»* և «Երթ դեպի վճիտ ջրեր» (1953), «Խաղաղության աղավնի» (1953) ստեղծագործությունները։

## Ստեղծագործություն
մինի|242x242փքս|Յանիս Քսենակիսը իր Փարիզի արհեստանոցում, 1970 թվական
Քսենակիսին ճանաչում է բերել նվագախմբի համար գրված *«Metastasis»* պիեսը, որի պրեմիերան տեղի է ունեցել 1955 թվականի հոկտեմբերին՝ Գերմանիայի Դոնաուեշինգեն քաղաքում՝ ժամանակակից երաժշտության փառատոնում, ինչպես նաև այն հոդվածները, որոնցում նա քննադատել է ավանգարդիստների շրջանում հայտնի պուանտիլիստական սերիալիզմի տեսությունը։ Պիեսը մերժվել է ոչ միայն պահպանողականների, այլև ժամանակակից նոր երաժշտության այնպիսի հայտնի ներկայացուցիչների կողմից, ինչպիսիք են Կառլհայնց Շտոքհաուզենը և Բուլեզ Պերը։ Քսենակիսի հոդվածները, որոնք ուղղված էին պուանտիլիստական սերիալիզմի դեմ, հրատարակվել են նրա ջերմեռանդ երկրպագու, դիրիժոր Հերման Շերխենի *(Hermann Scherchen)* կողմից. այս հոդվածները ավանգարդի բոլոր ներկայացուցիչներին տրամադրել են Քսենակիսի դեմ։ Հետագայում Շերխենն առաջին անգամ կատարել է Քսենակիսի մի քանի ստեղծագործություններ՝ *«Pithoprakta»*, *«Achorripsis», «Polla ta dhina»* և *«Terretektorh»*։

1960-ական թվականների սկզբին Քսենակիսը՝ սովորական երաժշտական գործիքների հետ մեկտեղ, սկսել է օգտագործել այն ժամանակվա համակարգչային տեխնիկան և *Fortran* լեզվի հատուկ ծրագրեր, որոնց միջոցով առաջացրել է հնչյուններ։

Նա մշակել է մաթեմատիկական սկզբունքների վրա կառուցված սեփական կոմպոզիցիայի համակարգը, էլեկտրոնիկայով նոր հնչյուններ է  ստեղծել։ Նրան է պատկանում երաժշտության մեջ տեխնիկայի և ճշգրիտ գիտությունների մեթոդների, մասնավորապես՝ հավանականության տեսության ներդրման միտքը։

Քսենակիսին համաշխարհային ճանաչում են բերել նրա *«Kraanerg»* և *«Antikhthon»* բալետները, ինչպես նաև *«Jonchaies»* և *«Empreintes»* նվագախմբի համար նախատեսված ստեղծագործությունները։ Նա գիշերները՝ բաց երկնքի տակ՝ սիմֆոնիկ նվագախմբի, երգչախմբի և էլեկտրոնային հնչյունների համերգներ է տվել՝ հատուկ լուսային էֆեկտներով լուսավորված հին ճարտարապետության ռոմանտիկ միջավայրում։

1983 թվականին եղել է Ֆրանսիայի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամ, 1997 թվականին՝ Bath համալսարանի երաժշտության պատվավոր դոկտոր։

Քսենակիսի երաժշտական ստեղծագործությունն առանձնանում է բարդությամբ՝ և՛ գրվածքի, և՛ կատարման առումով։ Այնուամենայնիվ, այսօր էլ Յանիս Քսենակիսը երաժշտական ավանգարդի դասական ճանաչված երգահան է, երաժշտության մեջ մոդեռնիզմի ինքնատիպ ճյուղի ստեղծողներից մեկը։

## Մեջբերումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Xenakis I.* Musiques formelles, nouveaux principes formels de composition musicale. Paris, 1963.
* *Xenakis I.* Formalized Music. Thought and Mathematics in Composition. — N.Y., 1992.
* *Xenakis I.* Kéleütha. Ecrits. Paris, 1994.
* *Дубов М. Э.* Арборесценции: об одном из видов композиторской техники Яниса Ксенакиса // Harmony. — 2008. — № 7.
* *Дубов М. Э.* Янис Ксенакис: архитектор новейшей музыки. Дисс. … канд. иск. МГК им. П. И. Чайковского. М., 2008. 232 с.
* *Землякова К. Н.* Стохастический метод Яниса Ксенакиса // Музыка в современном мире: наука, педагогика, исполнительство: Сб. статей по материалам Х Международной научно-практической конференции 7 февраля 2014 года. — Тамбов: ТГМПИ им. С. В. Рахманинова, 2014. С. 578—586.
* *Землякова К. Н.* «Komboi» Яниса Ксенакиса: о математической модели и пьесы и проблемах её восприятия // Актуальные проблемы музыкально-исполнительского искусства: История и современность. Вып. 7: Материалы Всероссийской научно-практической конференции, Казань, 2 апреля 2014 года / Сост. В. И. Яковлев; Казан. гос. консерватория. — Казань, 2015. С.88-94.
* *Землякова К. Н.* «Формализованная музыка»: теоретическое осмысление стохастического метода Янниса Ксенакиса // Традиции и новаторство в культуре и искусстве: связь времен: Сб. статей по материалам III Всероссийской научно-практической конференции 27 марта 2015 года / Гл. ред. — Л. В. Саввина, ред.-сост. — В. О. Петров. — Астрахань: ГАОУ АО ДПО «АИПКП», 2015. С. 52-57.
* *Иль Я.* Пространственные композиции Янниса Ксенакиса (на примере Polytopes). Дипломная работа РАМ им. Гнесиных. М., 2007.
* *Кон Ю. Г. *О теоретической концепции Янниса Ксенакиса // Кризис буржуазной культуры и музыка. Вып. 3. М., 1976. — С.106-134.
* *Ксенакис Я.* Музыка и наука // Зарубежная музыка XX века. Очерки. Документы. Вып.3. М., 2000. С.206-212.
* *Ксенакис Я.* Пути музыкальной композиции. Пер. Ю. Пантелеевой // Слово композитора. Сб. трудов РАМ им. Гнесиных. Вып. 145. М., 2001. С.22-35.
* *Ксенакис Я.* Формализованная музыка. СПб., 2008. 123 с.
* *Ксенакис Я.* Из московских бесед // Композиторы о современной композиции. Хрестоматия. М., 2009. С.76-87.
* *Ксенакис Я.* Кризис сериальной музыки (пер. М. Э. Дубова) // Композиторы о современной композиции. Хрестоматия. М., 2009. С.88-91.
* *Осипова О.* Музыкальная композиция Янниса Ксенакиса: творческий метод и его реализация в сочинениях 70-80-х годов. Дипломная работа РАМ им. Гнесиных. М., 1996.
* *Ферапонтова Е. В.* Вокальная музыка Янниса Ксенакиса как феномен его композиторского творчества. Дисс. … канд. иск. МГК им. П. И. Чайковского. М., 2008. 387 с.

## Արտաքին հղումներ
* Ա. Գլազկով «Յանիս Քսենակիս. Կատարողական վերլուծության փորձը» «reMusik» ամսագիր, Ժամանակակից ակադեմիական երաժշտության Սանկտ-Պետերբուրգյան կենտրոնը
*Յանիս Քսենակիս. կենսագրություն / Հատուկ ռադիո, 2009
* Էսսե Քսենակիս կոմպոզիտորի մասին 
*Յանիս Քսենակիսը Last.fm-ում

Կատեգորիա:Հույն կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հույն ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հույն ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հույն երգիչներ
Կատեգորիա:Մահապատժի դատապարտվածներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական երաժշտություն
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Մոդեռնիստ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ
Կատեգորիա:Հույն արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հույն երաժիշտներ