Նելսոնի համախտանիշ

**Նելսոնի համախտանիշ** (), Քուշինգի հիվանդության բուժման նպատակով երկու մակերիկամների հեռացման ենթարկված յուրաքանչյուր չորրորդ պացիենտի մոտ ի հայտ եկող հիվանդություն:

Ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոն (ԱԿՏՀ) արտազատող հիպոֆիզի ադենոմաներով հիվանդների շրջանում երկկողմանի ադրենալէկտոմիայից հետո մակերիկամային հետադարձ կապի կորուստը կարող է առաջացնել ադենոմայի աճի արագացում, ինչը հանգեցնում է տեսողական ախտանիշների (օրինակ՝ բիտեմպորալ հեմիանոպսիա) և հիպերպիգմենտացիայի։ Հիվանդության ծանրությունը կախված է մաշկի վրա ԱԿՏՀ-ի ազդեցության ուժից, հիպոֆիզի զանգվածային սեղման պատճառով հիպոֆիզար այլ հորմոնների կորստից, ինչպես նաև հիպոֆիզի շրջակա կառուցվածքներ ներաճելուց։

Նելսոնի համախտանիշի առաջին դեպքը նկարագրել է բժիշկ Դոն Նելսոնը 1958 թվականին: Վերջին տարիներին բարելավումներ են կատարվել Քուշինգի համախտանիշով հիվանդների հայտնաբերման և հսկողության ոլորտում: Հիպոֆիզի ճառագայթային թերապիայի, ԱԿՏՀ թեստի, տրանսսֆենոիդալ հիպոֆիզի վիրահատությունների, ՄՌՇ հետազոտությունների և ստորին վիմային ծոցի նմուշառման նման մեթոդները թույլ են տվել բժիշկներին գտնել բուժման այլընտրանքային ուղիներ նախքան մակերիկամների երկկողմանի հեռացումը:

Նելսոնի համախտանիշը կոչվում է նաև հետադրենալէկտոմիայի համախտանիշ, որը է Քուշինգի հիվանդության դեպքում կատարված ադրենալէկտոմիայի հետևանք լինի։

## Ախտանիշներ և նշաններ
Ընդհանուր ախտանիշները ներառում են՝

* մաշկի հիպերպիգմենտացիա,
* տեսողական խանգարումներ
* գլխացավեր,
* բետա-MSH (մելանոցիտ խթանող հորմոն) և ACTH- ի աննորմալ բարձր մակարդակներ,
* հիպոֆիզի չափերի մեծացում,
* կանանց շրջանում դաշտանային ցիկլի ընդհատում։

## Պատճառներ
Պատճառը Քուշինգի հիվանդության բուժման համար երբեմն իրականացվող (մոտ 7%) երկկողմանի ադրենալէկտոմիան է:  Հիվանդության կարող է սկսվել երկկողմանի ադրենալէկտոմիայի իրականացումից մինչև 24 տարի անց, միջինը՝ մինչև 15 տարի անց: Կանխարգելիչ միջոցառում, որը կարող է օգտագործվել, երկկողմանի ադրենալէկտոմիայի դեպքում, պրոֆիլակտիկ ճառագայթային թերապիան է՝ Նելսոնի համախտանիշի դրսևորումը կանխելու համար: Սքրինինգը կարող է իրականացվել նաև մագնիսառեզոնանսային շերտագրման միջոցով՝ հիպոֆիզի ուռուցքների պատկերավորման համար: Եթե ուռուցքներ չեն հայտաբերվում, ապա ՄՌՏ հետազոտությունը պետք է կատարվի պարբերաբար: Հիպերպիգմենտացիան և պլազմայում ACTH-ի 154 պմոլ/լ-ից բարձր մակարդակը կանխատեսում են Նելսոնի համախտանիշը ադրենալէկտոմիայից հետո: Ռիսկի գործոններից են երիտասարդ տարիքը և հղիությունը:

## Մեխանիզմ
Երկկողմանի ադրենալէկտոմիայից հետո կորտիզոլի մակարդակը այլևս նորմալ չէ։ Սա մեծացնում է կորտիկոտրոպ ռիլիզինգ հորմոնի արտադրությունը, քանի որ այն այլևս չի ճնշվում հիպոթալամուսում։ Կորտիկոտրոպ ռիլիզինգ հորմոնի մակարդակի բարձրացումը նպաստում է ուռուցքի աճին։ Գեների և գլյուկոկորտիկոիդային ընկալիչի մուտացիաները նույնպես կարող են ազդել ուռուցքի վրա։ Նելսոնի համախտանիշը տարբերվում է Քուշինգի հիվանդությունից հետևյալի պատճառով՝ ուռուցքներից արտազատուկների, գլյուկոկորտիկոիդների փոխարինման և հիպոթալամուսի վնասվածքի՝ հիվանդների շրջանում ճառագայթային թերապիայի պատճառով։ Նելսոնի համախտանիշի ախտաֆիզիոլոգիան լավ հասկանալի չէ։ Կորտիկոտրոֆինոմաները առաջանում են կորտիկոտրոֆ բջիջներից։ Ֆունկցիոնալ ԿՌՀ և վազոպրեսին V3 ընկալիչների արտահայտությունը քանակով ավելանում է։ Բացի այդ, կան գլյուկոկորտիկոիդային ընկալիչների երկու իզոձևեր։ Նելսոնի համախտանիշի դեպքում առկա ուռուցքներում կարող է առաջանալ գլյուկոկորտիկոիդային ընկալիչի հետերոզիգոտության կորուստ։ Ընդհանուր առմամբ, ոչ բոլոր այն հիվանդների շրջանում է, զարգանում Նելսոնի համախտանիշ, ովքեր ունեցել են երկկողմանի լրիվ ադրենալէկտոմիա, ինչը դժվարացնում է նման հազվագյուտ հիվանդության մեխանիզմի հասկացողությունը։ Հստակ չէ, արդյոք ադրենալէկտոմիան, թե կորտիզոլի սեկրեցիայի նվազումն է առաջացնում ուռուցքի ագրեսիվ աճ։

## Ախտորոշում
Տարածված ախտորոշիչ մեթոդները ներառում են՝

* ՄՌՇ,
* ՀՇ,
* արյան նմուշներ։

Արյան նմուշները կատարվում են ալդոստերոնի և կորտիզոլի բացակայությունը կամ առկայությունը հաստատելու համար: Ֆիզիկական զննումները նույնպես կարևոր են, տեսողությունը, մաշկի պիգմենտացիան, ստերոիդների ազդեցությամբ մարմնի փոփոխությունները գնահատելու և գանգուղեղային նյարդերը ուսումնասիրելու համար: ՄՌՇ-ի նվաճումները թույլ են տալիս հայտնաբերել ադենոմաները Նելսոնի համախտանիշի վաղ փուլերում: Ֆիզիկական զննումը, ներառում է հասակը, քաշը, կենսական նշանները, արյան ճնշումը, աչքերի զննումը, վահանաձև գեղձի զննումը, որովայնի զննումը, նյարդաբանական զննումը, մաշկի զննումը և սեռական հասունացման փուլը: Արյան ճնշման և անոթազարկի չափումների միջոցով կարող է կասկածվել հիպոթիրեոզ և մակերիկամային անբավարարություն: Հիպերպիգմենտացիայի, հիպոռեֆլեքսիայի և տեսողության կորուստի առկայությունը նույնպես կարող են ենթադրել Նելսոնի համախտանիշը, երբ դրանք միասին են դրսևորվում: Մասնավորապես երեխաների շրջանում Նելսոնի համախտանիշի կասկածի դեպքում, պետք է մանրամասն հետազոտել երեխաներին և ուշադրություն դարձնել մյուս ախտանիշները սխալ ախտորշում չիրականացնելու համար: Հիվանդին պետք է հարցնել, թե որքան հաճախ և ինչ աստիճանի են առաջանում գլխացավերը, տեսողական խանգարումները և հիպոֆիզի դիսֆունկցիայի հետ կապված ախտանիշները: Բացի այդ, պետք է գնահատվի մակերիկամային ստերոիդային փոխարինման հնարավորությունը։

## Բուժում
Նելսոնի համախտանիշի բուժման հիմնական մեթոդները ներառում են ճառագայթային թերապիան կամ վիրահատական միջամտությունը։ Ճառագայթումը թույլ է տալիս սահմանափակել հիպոֆիզի և  հիպոֆիզի ադենոմաների աճը։ Եթե ադենոմաները սկսում են ազդել ուղեղի հարակից կառուցվածքների վրա, ապա կարող է կիրառվել միկրովիրաբուժական միջամտություններ՝ տրանսսֆենոիդալ (սեպոսկրային՝ գանգի հիմքում գտնվող ոսկրի միջով) եղանակով ադենոմաները հեռացնելու համար։ Մահը կարող է վրա հասնել տեղային ագրեսիվ հիպոֆիզար ուռուցքի զարգացման հետևանքով, սակայն դա հիպոֆիզի հիվանդությունների դեպքում հաճախ չի հանդիպում։ Հազվադեպ ԱԿՏՀ արտադրող ուռուցքները կարող են դառնալ չարորակ։ Հիվանդացությունը կարող է պայմանավորված լինել հիպոֆիզի հյուսվածքի սեղմմամբ կամ փոխարինմամբ, ինչպես նաև հիպոֆիզար փոսը շրջապատող կառուցվածքների ճնշմամբ։ Ուռուցքը կարող է նաև վնասել տեսողական ապարատը, խաթարել ողնուղեղային հեղուկի հոսքը, առաջացնել մենինգիտ, իսկ հազվադեպ դեպքերում՝ ամորձիների մեծացում։

## Հետազոտություն
Բժշկական ոլորտի բազմաթիվ առաջընթացների շնորհիվ մասնագետները կարողացել են հրաժարվել երկկողմանի ադրենալէկտոմիայից որպես Քուշինգի հիվանդության բուժման միջոց։ Սա նվազեցրել է Նելսոնի համախտանիշի առաջացման ռիսկը։ Հայտնաբերվել են Նելսոնի համախտանիշի այլընտրանքային բուժումներ։ Նելսոնի համախտանիշի համար ամենատարածված մեթոդը տրանսսֆենոիդալ վիրահատությունն է։ Բացի այդ, վիրաբուժական միջամտությանը զուգահեռ օգտագործվել են դեղորայքային թերապիա, ճառագայթային թերապիա և ռադիովիրաբուժություն։ Դեղորայքային դեղամիջոցները կարող են նաև տրվել տրանսսֆենոիդալ վիրահատության հետ մեկտեղ, ներառյալ հետևյալը՝ պասիրեոտիդ, թեմոզոլոմիդ և օկտրեոտիդ։ Առնետների/մկների մոտ ռոզիգլիտազոնը եղել է արդյունավետ միջոց, սակայն այն դեռևս չի հայտնաբերվել մարդկանց մոտ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ
Կատեգորիա:Ներզատաբանություն
Կատեգորիա:Ներզատական համակարգ
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակության խանգարումներ