Երիկամաքարային հիվանդություն

**Երիկամաքարային հիվանդություն** կամ միզաքարային հիվանդություն, հայտնի է որպես **ուրոլիթիազ**, բնութագրվում է արտազատական համակարգում պինդ նյութի մասնիկների՝ երիկամային քարերի առաջացմամբ։ Երիկամային քարերը սովորաբար առաջանում են երիկամներում և օրգանիզմից հեռանում մեզի հոսքի հետ։ Եթե քարը 5 միլիմետրից մեծանում է, կարող է առաջացնել միզածորանի խցանում, ինչը ուղեկցվում է գոտկատեղի հատվածում ուժեղ ցավով։ Քարը կարող է առաջացնել սրտխառնոց, մեզի մեջ արյան առկայություն կամ դժվարամիզություն։

Մարդկանց կեսի մոտ տասը տարվա ընթացքում նորից քար է ձևավորվում։ Քարերի մեծամասնությունը առաջանում է ժառանգականության և միջավայրի գործոնների զուգակցման արդյունքում։ Ռիսկի գործոնները ներառում են մեզի մեջ կալցիումի բարձր մակարդակը (հիպերկալցիուրիա), ճարպակալումը, կալցիումային հավելումները, հիպերպարաթիրեոզը, հոդատապը, որոշ սննդամթերքներ, դեղանյութեր և բավարար չափով հեղուկներ չխմելը։

Նրանք, ովքեր ունեցել են քարեր, կարող են կանխարգելել նոր քարերի առաջացումը՝ շատ հեղուկ խմելով, որպեսզի օրվա ընթացքում երկու լիտրից ավելի մեզ արտադրվի։ Եթե դա բավականաչափ արդյունավետ չէ, կարելի է ընդունել թիազիդային միզամուղներ, ցիտրատներ (կիտրոնաթթվի ածանցյալներ) կամ ալոպուրինոլ։ Խորհուրդ է տրվում խուսափել ֆոսֆորական թթու պարունակող զովացուցիչ ըմպելիքներից (օրինակ՝ կոլա)։ Եթե քարը ախտանիշներ չի առաջացնում, բուժում չի նշանակվում, և սահմանվում է հսկողություն։ Ախտանիշների առկայության պարագայում առաջին հերթին նշանակվում են ցավազրկողներ, օրինակ՝ ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ կամ օպիոիդներ։ Մեծ քարեր ընկնելուն կարելի է օժանդակել տամսուլոսին դեղամիջոցով կամ արտամարմնային հարված-ալիքային լիթոտրիպսիայի՝ քարափշրման պրոցեդուրայով, ուրետրոսկոպիայով կամ ենթամաշկային նեֆրոլիթոտոմիայով։

Աշխարհում մարդկանց 1-ից 15%-ը իրենց կյանքի ինչ-որ փուլում ունենում են երիկամային քարեր։ 2015 թվականին 22.1 միլիոն դեպք է գրանցվել, ինչը հանգեցրել է մահվան 16,100 դեպքի։ Դրանք արևմտյան երկրներում ավելի հաճախ սկսել են հանդիպել 1970թ․-ից։ Սովորաբար երիկամային քարերը տղամարդկանց մոտ ավելի հաճախ են հանդիպում, քան կանանց մոտ։ Երիկամային քարերի առկայությունը մարդկանց մոտ նկարագրվել է մարդկության պատմության ընթացքում։ Մ․թ․ա․ 600 թվականին թվագրվող վկայություններ կան երիկամային քարերի հեռացման վիրահատությունների վերաբերյալ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
[thumb|upright=1.2|Նկարում պատկերված է երիկամային սուր ցավին՝կոլիկին, բնորոշ տեղակայումը կրծքավանդակից ներքև և [կոնքից վերև ընկած հատվածում։ ]]
Միզածորանում կամ երիկամի ավազանում խցանում առաջացրած քարի նշան է տանջալի, ընդմիջվող ցավը, որը ճառագայթվում է կողքից դեպի աճուկը կամ ազդրի ներքին հատվածը։ Երիկամային սուր ցավը (երիկամային կոլիկը) բնութագրվում է որպես ցավի ամենաուժեղ զգացողություններից մեկը։ Երիկամային քարերի պատճառով առաջացած երիկամային կոլիկը սովորաբար ուղեկցում է միզելու սուր ցանկությամբ, անհանգստությամբ, արյունամիզությամբ (հեմատուրիա), քրտնարտադրությամբ, սրտխառնոցով և փսխմամբ։ Այն սովորաբար ընմիջվող է, տևում է 20-60 րոպե և առաջանում է միզածորանի գալարակծկանքի պատճառով, որի նպատակը քարը դուրս մղելն է։

Արտազատական համակարգի, վերարտադրողական համակարգի և մարսողական համակարգի միջև սաղմնաբանական կապը ընկած է դեպի սեռական գեղձերը ցավի ճառագայթման, ինչպես նաև ուրոլիթիազին բնորոշ սրտխառնոցի և փսխման հիմքում։ Մեկ կամ երկու միզածորաններում մեզի հոսքի կանգի պատճառով կարող է դիտվել հետերիկամային ազոտեմիա և երիկամի ջրակալում (հիդրոնեֆրոզ)։

Որովայնի ստորին ձախ հատվածում ցավը երբեմն կարելի է շփոթել դիվերտիկուլյոզի (հաստ աղիքի դիվերկուլային հիվանդություն) հետ, քանի որ այդ հատվածում սիգմայաձև խթաղիքը հարում է միզածորանին և ցավի իրական տեղը դժվար է որոշել։

## Ռիսկի գործոններ
Քիչ քանակությամբ հեղուկ ընդունելու հետևանքով առաջացած ջրազրկումը քարերի ձևավորման գլխավոր պատճառն է։ Ճարպակալումը նույնպես մեծ ազդեցություն ունեցող ռիսկի գործոն է։

Սննդում կենդանական ծագման սպիտակուցների, նատրիումի, շաքարների, այդ թվում՝ մեղրի, զտված շաքարների, ֆրուկտոզի և ֆրուկտոզի բարձր պարունակությամբ եգիպտացորենի օշարակի, օքսալատների, թուրինջի հյութը և խնձորի հյութը կարող են մեծացնել երիկամային քարերի առաջացման ռիսկը։

Երիկամային քարերը կարող են առաջանալ նյութափոխանակության խանգարումներից, օրինակ՝ երիկամային տուբուլյար ացիդոզից, Դենտի հիվանդությունից, հիպերպարաթիրեոզից, առաջնային հիպերօքսալուրիայից կամ սպունգային երիկամներից։ Երիկամային քարեր ունեցող մարդկանց 3-20%-ը ունի սպունգային երիկամներ։

Երիկամային քարերը ավելի տարածված են Կրոնի հիվանդություն ունեցող մարդկանց մոտ։ Կրոնի հիվանդությունը կապված է հիպերօսքալուրիայի և մագնեզիումի թերներծծման հետ։

Կրկնվող երիկամային քարեր ունեցող մարդը կարող է հետազոտվել՝ այս հիվանդությունների առկայությունը պարզելու համար։ Դա սովորաբար արվում է մեզի 24-ժամյա հավաքմամբ։ Մեզը հետազոտվում է, որպեսզի պարզվի, թե ինչն է նպաստում քարերի առաջացմանը։

### Կալցիումի օքսալատ
Կալցիումը մտնում է ամենահաճախ հանդիպող երիկամային քարերից մեկի՝կալցիումական քարերի,բաղադրության մեջ։ Ըստ որոշ հետազոտությունների մարդիկ ովքեր ստանում են կալցիում կամ վիտամին D, որպես սննդային հավելումներ ունեն երիկամաքարային հիվանդության առաջացման ավելի մեծ ռիսկ։ ԱՄՆ-ում երիկամում քարերի առաջացման հաճախականությունը դիտվում է որպես ավելցուկային կալցիումի օգտագործման ցուցիչ օրական առաջարկվող չափաբաժնի կոմիտեի կողմից։

1990-ականների սկզբներին կանանց առողջության նախաձեռնության համար կատարված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ հետկլիմակտերիկ կանանց մոտ, ովքեր օրական ընդունել են 1000 մգ հավելյալ կալցիում և 400 միջազգային միավոր վիտամին D 7 տարվա ընթացքում քարերի առաջացման հավանականությունը 17%-ով ավելի էր քան պլացեբո ստացողների մոտ։ Բուժքույրերի առողջության ուսումնասիրությունը նույնպես ապացուցեց կապը կալցիումի հավելյալ քանակների օգտագործման և քարերի առաջացման միջև կապը։

Ի տարբերություն կալցիումի հավելյալ օգտագորցման,օրապահիկ կալցիումի օգտագործումը,ըստ երևույթին չիВառաջացնում քարեր և կարող է անգամ կանխել դրանց առաացումը։ Հնարավոր է,որ սա պայմանավորված է ՍԱՈՒ-ում կալցիումի օքսալատ կապելու հատկության հետ։ Կալցիումի օգտագործման քանակների նվազման հետևանքով ներծծվող օքսալատի քանակը ավելանում է,որը հետագայում մեծ քանակներով դուս է մղվում մեզով։ Մեզում օքսալատը հանդիսանում է կալցիումի օքսալատի առաջացման ուժեղ խթանիչ՝ 15 անգամ ավելի ուժեղ քան կալցիումը։

2004թ հետազոտությունները ցույց տվեցին,որ կալցիումի քիչ քանակներով դիետաները կապված են երիկամային քարերի առաջացման ավելի մեծ ռիսկի հետ։ Մարդկանց մեծամասնության մոտ այլ ռիսկի գործոնները ինչպիսիք են օքսալատների մեծ քանակների օգտագրծումը և հեղուկների քիչ օգտագործումը ավելի մեծ դեր են խաղում քան կալցիումի օգտագործումը։

### Այլ էլեկտրոլիտներ
Կալցիումը միակ էլեկտրոլիտը չէ,որը ազդում է երիկամում քարերի առաջացման վրա։ Օրինակ կալցիումի արտազատումը ավելացնելով և ռացիոնում նատրիումի մեծ քանակները կարող են մեծացնել քարերի առաջացման ռիսկը։

Ֆտորացված ջրամատակարարվող ջրերի խմելը կարող է մեծացնել երիկամներում քարերի առաջացման ռիսկը՝նույնատիպ մեխանիզմով, չնայած անհրաժեշտ են հետագա համաճարակաբանական հետազոտություններ,պարզելու համար թե արդյոք ջրի ֆտորիդները կապված են երիկամներում քարերի առաջացման ռիսկի հետ։ Կալիումի մեծ քանակների օգտագործումը նվազեցնում է երիկամներում քարերի առաջացումը,քանի թր կալիումը նպաստում է մեզով ցիտրատի արտազատմանը՝արգելակելով կալցիումի կրիստալների առաջացումը։

Երիկամներում քարերը հաճախ առաջանում են և մեծանում չափերով,եթեսննդում մագնեզիումը անբավարար է։ Մագնեզիումը խոչնդոտում է քարերի առաջացմանը։

### Կենդանական սպիտակուց
Արևմտյան երկրների դիետաները սովորաբար մեծ քանակությամբ կենդանական սպիտակուց են պարունակում։ Կենդանական սպիտակուցի օգտագործումը առաջացնում է թթվային բեռնվածություն, որը մեծացնում է կալցիումի և միզաթթվի արտազատումը և իջեցնում ցիտրատի քանակությունը։ Մեզով ծծմբային ամինաթթուների(օրինակ՝ցիստեինը և մեթիոնինը) ավելցուկի,միզաթթվի և կենդանական սպիտակուցների այլ թթվային մետբոլիտների արտազատումը թթվեցնում է մեզը, որը նպաստում է երիկամներում մեզի առաջացմանը։ Ցիտրատների արտազատման նվազեցում դիտվում է կենդանական սպիտակուցների մեծ քանակներ օգտագործողների մոտ, մինչդեռ բուսակերների մոտ սովորաբար դիտվում է ցիտրատների արտազատման մեծ քանակներ։ Մեզում ցիտրատների ցածր քանակությունը նույնպես նպաստում է քարերի առաջացմանը։

### Վիտամիններ
Ապացույցները, որ վիտամին С-ի քանակների ավելացումը կապված են երիկամաքարերի առաջացման հաճախականության մեծացման հետ համոզիչ չեն։ Սննդում վիտամին С-ի հավելյալ քանակների օգտագործումը կարող է բարձրացնել կալցիումի օքսալատային քարերի առաջացման ռիսկը․ պրակտիկայում հազվադեպ է հանդիպում։ Կապը վիտամին D-ի օգտագործման և երիկամաքարերի միջև նույնպես աննշան է։ Վիտամին D-ի մեծ քանակների օգտագործումը աղիներում կալցիումիներծծման մեծացման միջոցով կարող է բարձրացնել քարերի առաջացման ռիսկը։

### Այլ
Չկան համոզիչ տվյալներ ալկոհոլային խմիչքների օգտագործման և երիկամաքարերի առաջացման միջև։ Այնուամենայնիվ որոշ մարդիկ գտնում են,որ վարքային որոշ դրսևորումներ՝կապված ալկոհոլի հաճախակի օգտարծման հետ, բերելով օրգանիզմի ջրազրկման կարող են նպաստել երիկամային քարերի առաջացմանը։

Ամերիկյան ուռոլոգիական ասոցիացիան կանխատեսում է, որ գլոբալ տաքացումը ԱՄՆ-ում կբարձրացնի երիկամային քարերի առաջացման հաճախականությունը։

Ըստ մի հետազոտության լիմֆոպրոլիֆերատիվ/միելոպրոլիֆերատիվ խանգարումներով մարդկանց մոտ, ովքեր ստացել էին քիմիոթերապիա, երիկամային քարերի ախտանիշներ առաջացան 1,8% դեպքերում։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
### Հիպոցիտրատուրիա
Հիպոցիտրատուրիան(ավելի քիչ քան 320 մգ/օր) 2/3 դեպքերում առաջացնում է երիկամային քարեր։ Ցիտրատները ունեն պաշտպանական մի քանի մեխանիզմ՝ նվազեցնում է մեզի կալցիումական աղերով գերհագեցումը առաջացնելով լուծելի միացություններ կալցիումի իոնների հետ՝ ճնշելով կրիստալների աճը և ագրեգացիան։ Մագնեզիումի ցիտրաըի կամ մեգնեզիումի և կալիումի ցիտրատները օգտագործվում են թերապիայում մեզում ցիտրատի քանակությունը ավելացնելու և քարերի առաջացման արագությունը նվազեցնելու նպատակով։

### Մեզի գերհագեցում
Երբ մեզը դառնում է գերհագեցած(երբ միզային լուծիչը պարունակում է ավելի շատ լուծված նյութ քան կարող է պարունակել) մեկ կամ ավելի քարածին նյութերով, ապա դրանք կարող են դառնալ քարի միջուկ։ Հետերոգեն կորիզագոյացումը(որտեղ կա կոպիտ մակերես,որի վրա կարող է կուտակվել բյուրեղը) ավելի արագ է կատարվում քան հոմոգեն կորիզագոյացումը(որտեղ բյուրեղը պոտք թ առաջանա հեղուկ միջավայրում), որովհետև ավելի քիչ էներգիայի օգտագործում է պահանջում։ Միջուկային բյուրեղը կպչելով երիկամային պտկիկների բջիջների մակերեսին կարող է մեծանալ և ադհեզիայի ենթարկվել։ Կախված բյուրեղի քիմիական կառուցվածքից քարի առաջացումը կարող է արագանալ մեզի pH-ի ցածր կամ բարձր արժեքների դեպքում։

Մեզի գերհագեցումը քարածին նյութով կախված է մեզի pH-ից։ Օրինակ՝միզաթթվի լուծելիությունը pH≈7 պայմաններում կազմում է 158 մգ/ 100 մլ։ pH-ի իջեցումը 5 միզաթթվի լուծելությունը դարձնում է 8 մգ/ 100 մլ։ Միզաթթվային քարերի առաջացումը պահանջում է հիպերուրիկոզուրիա(մեզում միզաթթվի բարձր քանակներ) և ցածր pH։ Հիպերուրիկոզուրիան չի կարող բերել քարերի առաջացման հիմնային pH պայմաններում։ Մեզի գերհագեցումը անհրաժեշտ է, բայց ոչ պարտադիր պայման ցանկացած տեսակի քարի առաջացման համար։ Մեզի գերհագեցումը հնարավոր է ընկած է միզաթթվային և ցիստինային քարերի հիմքում,բայց կալցիումական քարերը ունեն ավելի բարդ մեխանիզմ։

### Քարագոյացման արգելակիչ
Նորմալ մեզը պարունակում է խելատաառաջացնող մասնիկներ, օրինակ՝ցիտրատներ, որոնք արգելակում են կալցիումական բյուրեղների կորիզագոյացումը,աճը և ագրեգացիան։ Այլ էնդոգեն արգելակիչներից է կալգրանուլինը (S-100 կալցիում կապող սպիտակուց),Տամ-Հորսֆոլ սպիտակուցը, գլիկոզամինոգլիկանները, ուրոպոնտինը (օստեոպոնտինի տարաձև), նեֆրոկալցինը (թթու գլիկոպրոտեին), պրոթրոմբին F1 սպիտակուցը և բիկունին (ուրոնաթթվով հարուստ սպիտակուց)։ Բիոքիմիական մեխանիզմները դեռ լիովին բացահայտված չեն։ Այնուամենայնիվ, երբ այս նյութերի քանակը նորմայից ընկնում է քարերը կարող են առաջանալ բյուրեղների կուտակումից։

Մագնեզիումի և ցիտրատների բավարար քանակներով օգտագործումը խոչնդոտում է կալցիումի ֆոսֆատային և օքսալատային քարերի առաջացմանը, բացի այդ մագնեզիումը և ցիտրատո ազդում են սիներգիկ մեխանիզմով, արգելակելով երիկամներում քարերի առաջացումը։ Մագնեզիումի արդյունավետությունը քարագոյացման պրոցեսում կախված է չափաքանակից։

## Ախտորոշում
Քարերի ախտորոշումը դրվում է անամնեզի, ֆիզիկալ զննման, մեզի անալիզի և ռենտգենոգրաֆիկ տվյալների հիման վրա։ Կլինկական ախտորոշումը դրվում է ցավի արտահայտվածության և տեղակայման հիման վրա, որպես օրենք ունենում է խիթանման բնույթ։ Մեջքի ցավը առաջանում է, երբ քարը առաջացնում է երիկամի խցանում։ Ֆիզիկալ հետազոտությամբ կարող են հայտնաբերվել տենդ և ախտահարված կողմի կող-ողնաշարային անկյան շրջանում լարվածություն։

### Պատկերային հետազոտություններ
Անամնեզում քարեր ունեցող և 50տ փոքր մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն առանց նշանների քարերի ախտանիշներ կարիք չունեն ՀՇ հետազոտության։ ՀՇ սովորաբար խորհուրդ չի տրվում երեխաներին։

Հակառակ դեպքում ոչ կոնտրաստային ՀՇ հետազոտությունը 5 մմ կտրվածքներով հանդիսանում է ախտորոշման ընտրության միջոց ռենտգենոգրաֆիկ կասկածելի պատկեր ունեցողների մոտ։ Բոլոր քարերը հայտնաբերվում են ՀՇ հետազոտությամբ, բացի որոշ հազվադեպ քարերից, որոնք առաջանում են որոշակի դեղերի մնացորդներից մեզի մեջ, օրինակ՝ ինդինավիր։ Կալցիումական քարերը որովայնի ռենտգենով հայտնաբերվում են։ Քարերի մոտավորապես 60%-ը ռենտգեն թափանցիկ են։ Ընդհանուր առմամբ կալցիումի ֆոսֆատային քարերը ունեն ոչ մեծ խտություն, հետո գալիս են կալցիումի օքսալատային և մագնեզիումի ամոնիակային քաերը։ Ցիստինային քարերը թույլ ռենտգեն խտություն ունեն, իսկ միզաթթվային քարերը լիովին ռենտգենթափանցիկ են։

Եթե ՀՇ-ն հասանելի չէ կարելի է կատարել ներերակային երիկամագրություն՝ ախտորոշումը հաստատելու համար։ Սա ներառում է ներերակային կոնտրաստ նյութի ներարկում։ Երիկամների, միզածորանների և միզապարկի քարերը ավելի լավ կարող են երևալ կոնտրաստավորման պայմաններում։ Ռետրոգրադ երիկամագրության միջոցով նույնպես կարող են հայտնաբերվել քարերը։

ՈՒՁՀ հետազոտությունը նույնպես կարող է օգտակար լինել, քանի որ նրա միջոցով կհայտնաբերվի հիդրոնեֆրոզը, որը թույլ կտա կասկացել, որ քարը խցանում է մեզի հոսքը։ Ռենտգեն թափանցիկ քարերը նույնպես կարող են երևալ ՈՒՁՀ-ով։ ՈՒՁՀ-ի մյուս առավելությունը կայանում է նրանում,որ այն թանկարժեք չէ և հիվանդը ճառագայթման չի ենթարկվում։ ՈՒՁՀ կատարվում է այն դեպքերում, երբ ռենտգեն հետազոտությունը և ՀՇ-ն խորհուրդ չեն տրվում, օրինակ՝ երեխաների և հղի կանանց մոտ։ Չնայած առավելություններին 2009թ-ին երիկամների ՈՒՁՀ-ն չէր հանդիսանում ՀՇ-ի փոխարինող երիկամաքարային հիվանդության սկզբնական ախտորոշման հարցում։ Սրա հիմնական պատճառը կայանում է նրանում, որ ՈՒՁՀ-ն չի կարող հայտնաբերել փոքր քարերը և այլ լուրջ խանգարումները, որոնք բերում են ախտանիշների առաջացման։ 2014թ հետազոտությունը ցւյց տվեց, որ ՈՒՁՀ-ն այլ ոչ ՀՇ-ն, որպես առաջնային ախտորոշման մեթոդ բերում է ավելի քիչ ճառագայթման և չհայտնաբերեց լուրջ բարդություննեի առաջացում։

### Լաբորատոր հետազոտություններ
Լաբորատոր հետազոտությունը, որպես օրենք ներառում է ՝Лабораторные исследования, как правило, включают:

* մեզի մանրադիտակային հետազոտություն, որը կարող է ցույց տալ էրիթրոցիտներ,բակտերիաներ, լեյկոցիտներ և բյուրեղներ։
* Մեզի ցանքս բակտերիաների տեսակը հայտնաբերելու և դրանց զգայունությունը հակաբիոտիկների հանդեպ որոշելու համար։
* մեզի ընդհանուր անալիզ, օրինակ նեյտրոֆիլիան խոսում է բակտերիալ վարակի մասին, ըստ երևույթին ստրուվիտային քարերի ֆոնի վրա։
* երիկամային ֆունկցիոնալ թեստեր արյան մեջ կալցիումի անոմալ քանակները հայտնաբերելու համար։
* մեզի 24 ժամյա հավաքում դիուրեզի, մագնեզիումի, նատիումի, միզաթթվի, կալցիումի, ցիտրատի, օքսալատի և ֆոսֆատի քանակները որոշելու համար։
* Ցանկալի է մեզը հավաքել(միզելով քարերի համար նախատեսված բաժակի մեջ կամ թեյի քամիչի մեջ)։ Քարի քիմիական հետազոտությունը կարող է ցույց տալ դրա բաղադրությունը, որը իր հերթին կարող է օգնել հետագա պրոֆիլակտիկ և թերապևտիկ բուժումը կատարելիս։

### Բաղադրություն

#### Կալցիում պարունակող քարեր
Ամենահաճախակի հանդիպող քարերի տեսակն է։ Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում կազմում է բոլոր դեպքերի 80%-ը, մեծ մասամբ պարունակելով միայն կալցիումի օքսալատ կամ կալցիումի ֆոսֆատի հետ համատեղ՝ ապատիտի կամ բրուշիտի տեսքով։ Օքսալատային բյուրեղների նստեցմանը նպաստող ռիսկի գործոնները, ինչպիսին է հիպերօքսալուրիան, կապված են կալցիումի օքսալատային քարերի առաջացման հետ։ Կալցիումի ֆոսֆատային քարերի առաջացումը կապված է այնպիսի իրավիճակների հետ ինչպիսիք են հիպերպարաթիրեոիդիզմը և երիկամային տուբուլյար ացիդոզը։

Օքսալուրիան ավելանում է որոշ ՍԱՈՒ-ի ախտահարումներ ունեցող (աղիների բորբոքային հիվանդությունները, օրինակ՝ Կրոնի հիվանդությունը ) կամ ուղիղ աղու մասնահատման ենթարկված հիվանդների մոտ։ Օքսալուրիան ավելանում է նաև այն հիվանդների մոտ, ովքեր օգտագործում են օքսալատների ավել քանակներ (պարունակվում է բանջարեղեններում և ընկուզեղենում)։ Առաջնային հիպերօքսալուրիան հազվադեպ հանդիպող աուտոսոմ ռեցեսիվ հիվանդություն է, որը դիտվում է մանկական հասակում։

Կալցիումի օքսալատի բյուրեղները մանրադիտակով երևում են ինչպես «ծրարներ» կամ «մարզագունդ»։

#### Ստրուվիտային քարեր
Մոտավորապես 10–15% երիկամային քարերը կազմված են ստրուվիտից (մագնեզիումի ամոնիոֆոսֆատ՝ NH 4 MgPO 4 · 6H 2 O)։ Ստրուվիտային քարերը(հայտնի նաև «վարակային քարեր», ուրեազներ կամ եռֆոսֆատային քարեր անվանմամբ) ավելի հաճախ հանդիպում է միզանյութ քայքայող բակտերիաներով վարակի ժամանակ։ Օգտագործելով ուրեազա ֆերմենտը այս բակտերիաները միզանյութը մետաբոլիզմում են ամոնիակի և ածխաթթու գազի։ Սա հիմնայնացնում է մեզը նպաստավոր պայմաններ ստեղծելով ստրուվիտային քարերի առաջացման համար։ *Proteus mirabilis-ը*,*Proteus vulgaris-ը* и *Morganella morganii-ն* հանդիսանում են ամենահաճախ հանդիպողները, իսկ ավելի քիչ տարածվածներից են *Ureaplasma urealyticum-ը* և *Providencia-ի*, *Klebsiella-ի*, *Serratia-ի* и *Enterobacter-ի* որոշ տեսակներ։ Այս քարերը առաջանում են այն մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն միզուղիների ինֆեկցիաներ առաջանալու ռիսկի գործոններ, օրինակ՝ ողնուղեղի վնասվածծքերի և այլ ծագման նյարդածին միզապարկի ժամանակ, միզապարկ-միզածորանային հետհոսքի և օբստրուկտիվ ուրոպաթիանրի ժամանակ։ Սրանք նաև հանդիպում են նյութափոխանակության խանգարումներ ունեցող(ինչպիսիք են իդիոպատիկ հիպերկալցիուրիան, հիպերարաթիրեոիդիզմը և հոդատապը) հիվանդների մոտ։

Ստրուվիտային քարերը մանրադիտակով ունեն "դագաղի կափարիչի" տեսք։

#### Միզաթթվային քարեր
Բոլոր քարերի 5–10%-ը առաջանում են միզաթթվից։  Որոշակի նյութափոխանակային խանգարումներ, ներառյալ ճարպակալում ունեցող մարդկանց մոտ կարող են առաջանալ միզաթթվային քարեր։ Նրանք կարող են առաջանալ այնպիսի իրավիճակներում, երբ դիտվում է հիպերուրիկոզուրիա հիպերուրիկեմիայի հետ կամ առանց դրա։ Մեզի H -ի իջեցումը նույնպես նպաստում է միզաթթվի բյուրեղների նստեցմանը։ Երիկամաքարային հիվանդության ախտորոշումը հասատվում է մշտական թթվային մեզի պարագայում ռենտգեն թափանցիկ քարերի և թարմ մեզում միզաթթվային բյուրեղների հայտնաբերման միջոցով։

Ինչպես արդեն նշվեց ՍԱՈՒ-ի բորբոքային հիվանդություններ(Կրոնի հիվանդություն, խոցային կոլիտ) ունեցող մարդիկ հակված են օքսալատային քարերի առաջացմանը։ Նրանց մոտ միզաթթվային քարերի առաջացման ռիսկը նույնպես բարձր է։ Միզաթթվային քարերը հատկապես տարածված են հաստ աղու մասնահատում տարած հիվանդների մոտ։

Միզաթթվային քարերը բազմաձև են, սովորաբար ռոմբաձև։ Նրանք կաող են լինել նաև խորանարդաձև կամ ձողաձև։

#### Այլ տեսակի քարեր
Որոշ հազվադեպ հանդիպող բնածին նյութափոխանակային խնդիրներ ունեցող մարդկանց մոտ կա հակում մեզի բյուրեղագոյացնող նյութերի կուտակման։ Օրինակ ցիստինուրիայով, ցիստինոզով և Ֆանկոնի համախտանիշով մարդկանց մոտ կարող են առաջանալ ցիստինային քարեր։ Վերջինիս առաջացումը կանխելու համար հարկավոր է մեզը հիմնայնացնել և սահմանափակել սպիտակուցի օգտագործումը։ Քսանտինուրիայով մարդկանց մոտ հաճախ առաջանում են քսանտինային քարեր։ Ադենինֆոսֆորիբոզիլտրանսֆերազի անբավարարությամբ հիվանդները առաջացնում են 2,8-դիհիդրոքսիադենինային քարեր, իմունոգլիցինուրիկ պրեպարատները առաջացնում են գլիցինային, պրոլինային և հիդրոքսիպրոլինային քարեր։ Ինդինավիր, սուլֆադիազին և տրիամտերեն օգտագործողների մոտ առաջանում են դեղային բյուրեղներ։

### Տեղադրություն
Միզաքարային հիվանդության քարերը առաջանում են միզային համակարգում, ներառյալ երիկամները և միզապարկը։ Նեֆրոլիթիազը քարերի առկայությունն է երիկամներում։ Քարերի կուտակումը փոքր և մեծ բաժակիկներում կոչվում է բաժակային քարեր։ ՈՒրեթրոլիթիազը քարի կուտակումն է միզածորանում։ Միզապարկում նույնպես կարող են առաջանալ կամ անցնել միզապարկ։

### Չափսեր
5մմ-ից փոքր քարերի 98%-ը անցնում են ինքնուրույն, մինչդեռ 5-10մմ քարերի 53% է անցնում ինքնուրույն.։

Բավարար մեծ չապսերի քարերը, որոնք խցանում են երիկամների բաժակիկները կոչվում են եղջյուրավոր, սրանք հիմնականում ստրուվիտային բնույթի են։ Եղջյուրավոր քարեր կարող են առաջացնել ցիստեինից, կալցիումի օքսալատի մոնոհիդրատից և միզաթթվից կազմված քարերը։

## Կանխարգելում
Կանխարգելիչ միջոցառումները կախված են քարերի տեսակից։ Կալցիումային քարեր ունեցողներին խորհուրդ է տրվում խմել շատ հեղուկ, թիազիդային միզամուղներ և ցիտրատներ։ Արյան կամ մեզի մեջ միզաթթվի աղերի բարձր պարունակության դեպքում արդյունավետ է ալոպուրինոլի ընդունումը։[thumb|Scanning electron micrograph of the surface of a kidney stone showing tetragonal crystals of [Weddellite (calcium oxalate dihydrate) emerging from the amorphous central part of the stone (the horizontal length of the picture represents 0.5 mm of the figured original)]]
[thumb|Multiple kidney stones composed of [uric acid and a small amount of calcium oxalate]]
thumb|A lenticular kidney stone, excreted in the urine

### Սննդակարգային փոփոխություն
Բուժումը պետք է համապատասխանեցվի քարի տեսակին։ Սննդակարգը կարող է էական ազդեցություն ունենալ երիկամային քարերի առաջացման վրա։ Կանխարգելիչ միջոցառումները ներառում են սննդակարգի փոփոխության և դեղամիջոցների որոշակի համադրություններ և միտված են երիկամներում արտազատվող մեզի մեջ քար առաջացնող նյութերի նվազեցմանը։ Ներկայումս երիկամային քարերի ձևավորումը նվազեցնելու համար խորհուրդ է տրվում՝

* մեծացնել հեղուկի ընդունումը, որպեսզի մեզի օրական արտազատումը գերազանցի երկու լիտրը,
* սահմանափակել կոլա զովացուցիչ ընմպելիքի օգտագործումը և չխմել շաբաթական մեկ լիտրից ավելի, քանի որ այն պարունակում է ֆոսֆորական թթու։ Մեծացնել կիտրոնաթթվի ընդունումը․ կիտրոնի հյութը կիտրոնաթթվի ամենահարուստ բնական աղբյուրն է,
*սահմանափակել կենդանական սպիտակուցի ընդունումը (օրական երկու անգամից ոչ ավելի) (կենդանական սպիտակուցի ընդունման և երիկամային քարերի առաջացման միջև կապը ցույց է տրվել տղամարդկանց մոտ)

Մեզի քանակի ավելացումը հանդիսանում է երիկամային քարերի կանխարգելման հիմնական եղանակը։ Հեղուկի քանակը պետք է լինի այնքան, որ մեզի օրական քանակը նվազագույնը կազմի 2 լիտր։ Գտնում են, որ հեղուկի մեծ քանակների օգտագործումը նվազեցնում է կրկնությունների հավանականությունը 40%-ով, սակայն բավարար ապացույցներ չկան։

Կալցիումը կապվում է աղեստամոսային համակարգի ազատ օքսալատի հետ նվազեցնելով դրա ներծծումը արյունային հուն, իսկ օքսալատի աբսորբցիայի նվազեցումը իջեցնում է օքսալատային քարերի առաջացման ռիսկը։ Սրա հետ կապված, որոշ բժիշկներ խորհուրդ են տալիս օգտագործել կալցիումական պրեպարատներ օքսալատային սնունդ օգտագործելու ժամանակ։ Երբ կալցիումի քանակը հնարավոր չէ այլ եղանակներով ավելացնել կարելի է սննդի հետ օգտագործել կալցիումի ցիտրատ։ Երիկամաքարերի առաջացման մեծ ռիսկ ունեցողների համար նախընտրելի է կալցիումի ցիտրատը, քանի որ այն ուժեղացնում է ցիտրատի արտազատումը։

Բացի հեղուկների մեծ քանակների և կալցիումի օգտագործումից անհրաժեշտ է հրաժարվել վիտամին С-ի մեծ քանակներից և օքսալատ պարունակող սննդից, որով հարուստ են որոշ բանջարեղեններ, շոկոլադը, սոյայով հարուստ սննդամթերքները։ Այնուամենայնիվ չի անցկացվել ոչ մի ռանդոմիզացված հետազոտություն ստուգելու այն հիպոթեզը, որ օքսալատի քանակի նվազեցումը իջեցնում է երիկամում քարերի առաջացման ռիսկը։ Որոշ տվյալներ վկայում են, որ մագնեզիումի օգտագործումը նվազեցնում է ախտանշանային քարերի առաջացումը։

### Մեզի հիմնայնացում
Միզաթթվային քարերի բուժման համար իրականացնում են մեզի հիմնայնացում(pH-ի բարձրացում)։ Միզաթթվային քարերը պատկանում են այն քարերի տեսակին, որոնք ենթարկվում են քիմոլիզի։ Ացետազոլամիդը մեզը հիմնայնացնող դեղամիջոց է։ Ի հավելում ացետազոլամիդի կամ ալտերնատիվ տարբերակներ կան սննդային հավելումներ, որոնք հիմնայնացնում են մեզը։ Դրանց են պատկանում նատրիումի բիկարբոնատը, կալիումի ցիտրատը, մագնեզիումի ցիտրատը և Բիցիտրա-ն (լիմոնաթթվի մոնոհիդրատի և նատրիումի ցիտրատի դիհիդրատի խառնուրդ)։ Սրանք բացի մեզի հիմնայնացումից մեծացնում են մեզում ցիտրատի քանակը, որը իջեցնում է կալցիումի օքսալատային քարերի ագրեգացիան։

Մեզի pH-ի բարձրացումը 6.5 ստեղծում է նպաստավոր պայմաններ միզաթթվային քարերի լուծման համար։ pH-ի բարձրացումը 7-ից ավել նպաստում է կալցիումի ֆոսֆատային քարերի առաջացմանը։ Մեզի պարբերաբար փորձարկումը նիտրազինային թղթով թույլ է տալիս վերահսկել մեզի օպտիմալ pH-ը։ Այս մեթոդի կիրառմամբ կարելի է սպասել, որ քարերի լուծումը կկազմի 10 մմ ամսական։

### Միզամուղներ
Քարերի բուժման մեթոդներից է համարվում թիազիդային և թիազիդանման միզամուղների կիրառումը, ինչպիսիք են քլորթալիդոնը և ինդապամիդը։ Այս միզամուղները կանխում են կալցիումական քարերի առաջացումը նվազեցնելով կալցիումի արտազատումը։ Նատրիումի սահմանափակումը անհրաժեշտ է միզամուղների կլինիկական ազդեցության համար, քանի որ նատրիումի հավելյալ քանակները ավելացնում են կալցիումի արտազատումը։ Թիազիդները ավելի լավ գործում են հիպերկալցիուրիայի պայմաններում, որը առաջացել է երիկամների ֆունկցիայի խանգառման հետևանքով։ Թիազիդները օգտակար են աբսորբտիվ հիպերկալցիուրիայի բուժման ժամանակ, որը առաջացել է աղեստամոքսային ուղղուց կալցիումի հավելյալ ներծծման հետևանքով։

### Ալոպուրինոլ
Հիպերուրիկոզուրիայով և կալցիումական քարերով հիվանդների համար ալոպուրինոլը հանդիսանում է այն քիչ մեթոդներից մեկը. որը նվազեցնում է քարերի առաջացման կրկնությունների քանակը։ Ալոպուրինոլը կանխում է լյարդի կողմից միզաթթվի առաջացումը։ Պրոպարատը օգտագործվում է պոդագրայով և հիպերուրիկեմիայով հիվանդների մոտ։ Արյան շիճուկում միզաթթվի քանակը ( 6&nbsp;մգ/100&nbsp;մլ կամ պակաս ) հաճախ հանդիսանում է թերապևտիկ։ Հիպերուրիկեմիան պարտադիր պայման չէ միզաթթվային քարերի համար, հիպերուրիկոզուրիան կարող է առաջանալ շիճուկում միզաթթվի նորմալ կամ անգամ ցածր թվերի դեպքում։ Որոշ փորձագետներ խորհուրդ են տալիս ալոպուրինոլը օգտագործել միայն հիպերուրիկեմիայի և հիպերուրիկոզուրիայի պայմաններում, անկախ մեզը հիմնայնացնող միջոցների օգտագործումից։

## Բուժում
Քարի չափսը ազդում է քարի ինքնաբերական տեղաշարժին։ Օրինակ՝ փոքր քարերի (5 մմ-ից փոքր տրամագծով) մինչև 98%-ը կարող է ախտանիշների ի հայտ գալուց չորս շաբաթվա ընթացքում ինքնաբերաբար ընկնել միզարձակման ժամանակ, իսկ մեծ քարերի (5-10մմ տրամագծով) ընկնելու հավանականությունը 53%-ից փոքր է։ Քարի սկզբնական տեղակայումը ևս ազդում է ընկնելու հավանականության վրա։ Ընկնելու հավանականությունը մերձադիր միզածորանում 48% է, մինչդեռ միզապարկամիզածորանային միացման հատվածում հասնում է 79%-ի՝ անկախ քարի չափսից։ Եթե արտազատական համակարգում բարձր աստիճանի խցանում կամ դրա հետ կապված բորբոքում չկա, ախտանիշները համեմատաբար թույլ են արտահայտված․ քարերի հեռացմանը նպաստելու համար կարող են օգտագործվել տարբեր ոչ վիրահատական միջոցներ։ Հաճախակի քարեր ունեցողներին անհրաժեշտ է ավելի խիստ վերահսկողություն, ներառյալ բավարար քանակությամբ հեղուկի և որոշակի դեղամիջոցների ընդունումը։

### Ցավերի կառավարում
Ցավի բուժման համար հաճախ կիրառում են ներերակայիին ՈՍՀԲԴ-ներ կամ օփիոիդներ։ Երիկամների նորմալ ֆունկցիայով հիվանդների մոտ ՈՍՀԲԴ-ները ավելի լավ ազդեցություն են ունենում քան օփիոիդները կամ պարացետամոլը։ Ներընդունման պրեպարատները օգտագործվում են թույլ արտահայտված ցավերի ժամանակ։ Սպազմոլիտիկները չունեն հետագա առավելություններ։

### Էքսպուլսիվ բժշկական թերապիա
Պրեպարատների օգտագործումը, որոնք բերումեն միզածորանով քարերի դուրսբերման արագացման կոչվում է էքսպուլսիվ բժշկական թերապիա։ Ալֆա ադրենոբլոկատորները ( տամսուլոզին ) և կալցիումական անցուղիների պաշարիչները կարող են արդյունավետ լինել։ Ալֆա ադրենոբլոկատորները ամենայն հավանականությամբ մարդկանց մոտ բերում են քարերի ավելի արագ դուրսբերման։ Ալֆա ադրենոբլոկատորները օգտակար են ավելի մեծ չափսերի քարերի դեպքում (5 մմ-ից մեծ ) քան փոքր։ Ավելի էֆեկտիվ է տամսուլոզինի և կորտիկոստերոիդների համատեղ կիրառումը։ Այս ամենը օգտագործվում է նաև լիթոտրիպսիայի ժամանակ։

### Լիթոտրիպսիա
մինի|աջից|Լիտոտրիպսիայի սարքը վիրահատական սենյակում։ Հետին պլանում երևում են նաև այլ սարքեր, օրինակ՝ ցավազրկման սարքը և շարժական ֆլութորոսկոպիկ համակարգը (C-arm)
Արտամարմնային հարված-ալիքային քարափշրումը (ԱՀԱՔ) երիկամային քարերը հեռացնելու ոչ ինվազիվ եղանակ է։ Հիմնականում այս եղանակը կիրառվում է, երբ քարը գտնվում է երիկամի ավազանին մոտ։ Քարափշրման ժամանակ 30-ից 60 րոպեի ընթացքում քարափշրիչ մեքենան արձակում է մեծ ինտենսիվությամբ ֆոկուսացված ուլտրաձայնային էներգիայի բաժիններ, որոնք առաջացնում են քարերի մասնատում։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 1984 թվականին ներմուծվելուց հետո քարափշրումը լայնորեն ընդունվեց որպես երիկամային և միզածորանային քարերի այլընտրանքային բուժում։ Քարափշրումը ներկայումս կիրառվում է երիկամում կամ միզածորանի վերին հատվածում տեղակայված քարերի փշրման համար, եթե քարերի ընդհանուր չափսը չի գերազանցում 20մմ-ը, իսկ ախտահարված երիկամի կառուցվածքը պահպանված է։

Եթե քարը ավելի մեծ է, քան 10 մմ (0,4 դյույմ), ապա ԱՀԱՔ- ը չի կարող օգնել կոտրել քարը մեկ բուժմամբ, կարող է երկու կամ երեք ընթացակարգերի անհրաժեշտություն առաջանալ։ Սովորական քարերի մոտ 80-85% -ը կարող է արդյունավետ կերպով բուժվել ԱՀԱՔ-ի:միջոցով։ Մի շարք գործոններ կարող են ազդել դրա արդյունավետության վրա, ներառյալ քարի քիմիական կազմը, երիկամի ոչ նորմալ անատոմիան և երիկամի մեջ քարի կոնկրետ գտնվելու վայրը, հիդրոնեֆրոզի առկայությունը, մարմնի զանգվածի ինդեքսը և քարի մաշկի մակերևույթից հեռավորությունը։ ԱՀԱՔ- ի ընդհանուր կողմնակի ազդեցությունները ներառում են սուր վնասվածքներ, ինչպիսիք են ցնցման վայրում արյունահոսությունները և երիկամի անոթների վնասումը։ Իրականում, ընդունված բուժման պարամետրերով կիրառող համապատասխան դոզայով հարվածային ալիքներով բուժում ստացող մարդկանց մեծամասնությունը կարող է ունենալ երիկամների սուր վնասում։

ԱՀԱՔ-ի կողմից առաջացած սուր երիկամների վնասվածքը դոզա կախյալ է (ավելանում է ցնցուղային ալիքների ընդհանուր քանակի ավելացմամբ և ուժեղ քարափշրող սարքի օգտագործումից) և կարող է լինել ծանր, ներառյալ ներքին արյունահոսություն և ենթակապսուլյար հեմատոմա։ Հազվագյուտ դեպքերում կարող է պահանջվել արյան փոխներարկում և նույնիսկ հանգեցնել սուր երիկամային անբավարարության:Հեմատոմայի հաճախականությունը կարող է կապված լինել քարափշրող սարքի տեսակի հետ՝ տարբեր քարափշրող սարքերի համար հեմատոմայի առաջացման հաճախականությունը կազմում է 1-13% -ից հեմատոմա։ Վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հյուսվածքների վնասվածքը նվազում է հարվածային ալիքների ցածր արագության դեպքում։

Բացի վերը նշված երիկամի սուր վնասվածքների առաջացումից, կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ աստիճանաբար կարող է նվազել երիկամների ֆունկցիոնալ ծավալը։ Վերջերս կատարված պրոսպեկտիվ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարեցների մոտ ԱՀԱՔ-ի կիրառումից հետո բարձր է հիպերտենզիայի առաջացման ռիսկը։ Բացի այդ, 2006 թ.-ի Մայո-ի կլինիկայի հետազոտողների կողմից կատարված ռետրոսպեկտիվ հետազոտության տվյալները վկայում են, որ ԱՀԱՔ-ի ենթարկված հիվանդների մոտ շաքարային դիաբետի և հիպերտոնիայի զարգացման ռիսկը ավելի բարձր է քան ոչ վիրաբուժական միջամտության ենթարկված հիվանդների մոտ։

Այս խնդիրների լուծման համար Ամերիկյան ուռոլոգիական ասոցիացիան ստեղծել է աշխատանքային խումբ, որը տալիս է փորձագիտական եզրակացություն ԱՀԱՔ-ի ռիսկերի և անվտանգության հարաբերության մասին։ Աշխատանքային խումբը 2009թ-ին հրապարակեց իր եզրակացությունների մասին։ Նրանք եկան այն եզրակացության, որ շատ մարդկանց համար օգուտը ավելի շատ է քան վնասը։ ԱՀԱՔ-ի առավելություններից են նրա ոչ ինվազիվ լինելը, վերին միզուղիների քարերի մեծամասնության տեխնիկապես հեշտ բուժման հնարավորությունը, հեշտ տանելիությունը հիվանդների մեծամասնության համար։ Այնուամենայնիվ նրանք խորհուրդ տվեցին հարվածային ալիքի հաճախականությունը րոպեում 120-ից իջեցնել 60, երիկամների վնասման ռիսկը իջեցնելու համար։

### Վիրահատություն

5 մմ և պակաս քարերի մեծ մասը դուրս են գալիս ինքնուրույն։ Այնուամենայնիվ շտապ վիրահատություն անհրաժեշտ է մեկ երիկամ ունեցողների, երկկողմանի խցանող քարերի, միզային ուղիների վարակի, անտանելի ցավի և երիկամների վարակի ժամանակ։ 1980-ական թվականների կեսերից սկսած նվազ ինվազիվ բուժման մեթոդները, ինչպիսիք են ԱՀԱՔ-ը, ուրեթրոսկոպիան, միջմաշկային քարահատումը եկան փոխարինելու վիրբուժական ճանապարհով քարերի բուժմանը։ Վերջին ժամանակներս ճկուն ուրեթրոսկոպերը օգտագործվեցին միջմաշկային քարահատման ժամանակ, որպես ռետրոգրադ նեֆրոստոմեր։ Այս մեթոդը դեռ ուսումնասիրության փուլում է գտնվում, չնայած առաջին արդյունքները բարեհաջող են։ Միջմաշկային նեֆրոլիթոտոմիան կամ հազվադեպ անատրոֆիկ նեֆրոլիթոտոմիան բուժման ընտրության մեթոդ է մեծ կամ բարդացած քարերի դեպքում կամ այն քարերի դեպքում, որոնք չեն հաջողվում հեռացնել նվազ ինվազիվ մեթոդներով։

#### Ուրեթերոսկոպիկ վիրահատություն

Քարերի հեռացման առավել վերջնական ուրեթրոսկոպիկ տեխնիկաները ընդգրկում են գերձայնային ուրեթերոլիթոտրիպսիան ( քարափշրումը) կամ զամբյուղաձև ուրեթերոսկոպով հեռացումը։ Մեկ այլ տեխնիկա է լազերային քարափշրումը, որը ներառում է Հոլմիում։ Իտրիում Ալյումին գարնետ (Հո։ ԻԱԳ) լազեր` հատվածավորելու միզապարկում, միզածորաններում, երիկամներում գտնվող քարերը։ [98]

Ուրեթերոսկոպիկ տեխնիկաները, մասնավորապես Հո:ԻԱԳ լազերը  ավելի արդյունավետ է (մոտ 93-100%) միզածորանի ստորին հատվածում տեղակայված քարերի համար, քան Արտաօրգանային շոկաալիքային քարափշրումը (ԱՇԱՔ)։ Չնայած շատ բժիշկներ ԱՇԱՔ-ը նախընտրում են միզածորանի վերին մասում գտնվող քարերի բուժման համար, վերջերս հետազոտությունները տալիս են հստակ առավելություններ ուրեթրոսկոպիկ տեխնիկաների կիրառման պարագայում վերին քարերի բուժման արդյունավետության համար։ Վերջինիս հաջողության բարձր մակարդակը բացատրվում է ավելի քիչ կատարվող միջամտությունների և հետվիրահատական այցերի քանակով, ինչպես նաև մատչելիությամբ։ Այս առավելությունները հատկապես ակնառու են, երբ քարերի տրամագիծը մեծ է ավելի քան 10 մմ-ը։ Իսկ այն դեպքում, երբ  քարերի տրամագիծը փոքր է 10 մմ-ից, շատ ուռոլոգներ նախընտրում են կիրառել ԱՇԱՔ։ Ուրեթերոսկոպիան գերադասելի բուժում է հղիների և ճարպալումով հիվանդների շրջանում, ինչպես նաև արյան համակարգի խնդիրներ ունեցող մարդկանց համար։

## Համաճարակաբանություն

մինի|Մահացությունը միզաքարային հիվանդությունից 2012 թվականին
Երիկամաքարային հիվանդությունը հանդիպում է բոլոր աշխարհագրական, մշակութային և էթնիկ խմբերը։ Զարգացած երկրներում ռիսկը կազմում է 10-15%, իսկ միջին արևելքում 20-25%,պայմանավորված ջրազրկման մեծ ռիսկով, դիետայում 50% քիչ կալցիումի և 250% ավել օքսալատների կիրառմամբ։ Միջին արևելքում միզաթթվային քարերը ավելի հաճախ են հանդիպում քան կալցիումական քարերը։ 1990-2010 թթ երիկամաքարերից մահացությունը կազմում է 19000 տարեկան։

Հյուսիսային ամերիկայում և Եվրոպայում նոր դեպքերի հաճախականությունը տարեկան կազմում է 0.5%: Միացյալ Նահանգներում միզաքարային հիվանդության հաճախականությունը ավելացել է 3.2%-ից 5.2% սկսած 1970-ականների կեսերից մինչև 1990-ականների կեսեր։ Միացյալ Նահանգների բնակչության 9% ունի երիկամաքարային հիվանդություն։

2003թ միզաքարային հիվանդության բուժման համար ծախսվել է 2 միլիարդ դոլար։ 65–80% դեպքերում եղել են տղամարդիկ,երիկամում քարերով:Կանանց մոտ քարերի մեծ մասի առաջացումը պայմանավորված է մետաբոլիկ խանգարումներով կամ ինֆեկցիաներով։ Տղամարդկանց մոտ առաջին դրսևորումները լինում են 30-40 տարեկան հասակում, իսկ կանանց մոտ ավելի ուշ։ Կանանց մոտ էպիզոդների մեծամասնությունը դիտվում է 35 տարեկանում և 55 տարեկանում։ Կրկնությունների հաճախականությունը 10 տարում կազմում է 50%, իսկ 20 տարվա ընթացքում 75%, որոշ մարդկանց մոտ դեպքերը կրկնվում են 10 անգամ և ավելի։

2010թ հետազոտությունը ցւյց տվեց, որ հիվանդությունը աճում է։

## Պատմություն
Քարերի առկայությունը երիկամներում հայտնի էր դեռ հազարավոր տարիներ առաջ, իսկ լիթոտոմիան որպես քարերի հեռացման գլխավոր եղանակ երկար ժամանակ օգտագործվել է, որպես վիրահատական բուժման հիմնական մեթոդ։ 1901թ-ին Եգիպտական մումիայի կոնքից հայտնաբերված քարը առաջացել է մ․թ․ա․ 4800թ։ Միջագետքի, Հնդկաստանի, Չինաստանի, Հունաստանի, Հռոմի հին բժշկական մատյաններում նկարագրված է քարային հիվանդություն։ Հիպոկրատի երդվյալների մի մասը գտնում է, որ հին հունաստանում կային լիթոտոմիա կատարող վիրաբույժներ։ Հռոմեական բժշկական *[[De Medicina]]* տրակտատում նշվում է լիթոտոմիայի նկարագրությունը, որը մինչև 18-րդ եղել է լիթոտոմիայի համար հիմք։

Հայտնի մարդկանցից երիկամաքարային հիվանդություն են ունեցել Նապոլեոն I, Էպիկուրը, Նապոլեոն III, Պետրոս մեծը, Լուի XIV, Ջորջ IV, Օլիվեր Կրոմվելը, Լինդոն Բ․ Ջոնսոնը, Բենջամին Ֆրանկլինը, Միշել դը Մոնտեն, Ֆրենսիս Բեկոնը, Իսահակ Նյուտոնը, Սամուել Պեպիսը, ՈՒիլյամ Հարվեյը, Հերման Բոերհավը և Անտոնիո Սկարպան։

Լիթոտոմիայի նոր մեթոդները ի հայտ եկան 1520թ, սակայն ռիսկային էին։ 1878թ Հենրի Յակոբ Բիգելոուին առաջարկեց քարափշրման տեխնիկան, որը մահացությունը իջեցրեց 24%-ից 2.4%։ Այնուամենայնիվ վիրահատական այլ եղանակները մնում էին շատ ռիսկային, հատկապես անփորձ ուռոլոգների կողմից։ 1980թ Dornier MedTech կազմակերպությունը ներկայացրեց արտամարմնային հարված-ալիքային քարափշրման (ԱՀԱՔ) սարքը, որը մեծ տարածում ստացավ։

### Ծագումնաբանություն
Երիկամային քար- լատիներեն rēnēs-քար և calculus-խիճ։ Քարերի առաջացումը երիկամներում կոչվում է նեֆրոլիթիազ՝(),-երիկամ + -քար և -խանգարում։

## Հետազոտության ուղղություններ
Կալցիումի օքսալատի բյուրեղացումը կարծես թե արգելակվում է մեզում որոշակի նյութերով, որոնք նվազեցնում են առաջացումը, աճը, ագրեգացիան և ադհեզիան երիկամային բջիջների հանդեպ։ Որոշ գիտնականներ մեզը մաքրելով աղային պրեցիպիտատներով, իզոէլեկտրիկ ֆոկուսավորմամբ և քրոմատոգրաֆիայով հայտնաբերել են կալգրանուլին սպիտակուցը, որը սինթեզվում է երիկամներում, վերջինս ին վիվո կալցիումի օքսալատի առաջացման ինհիբիտորն է։ Հաշվի առնելով կալգրանուլինի բարձր արգելակող ազդեցությունը վերջինս կարող է պրոֆիլակտիկ օգտագործվել նեֆրոլիթիազի կանխարգելման համար։

## Երեխաներ
Չնայած երեխաների մոտ քիչ է հանդիպում, այնուամենայնիվ հիվանդացությունը աճում է։ Քարերը 2/3 դեպքերում գտնվում են երիկամներում, իսկ մնացած մասը միզածորաններում։ Մեծ երեխաները անկախ սեռից գտնվում են ռիսկի բարձր խմբում։

Ինչպես և մեծերի երեխաների մոտ ամենահաճախը հանդիպում են կալցիումի օքսալատային քարերը, իսկ ստրուվիտային և կալցիումի ֆոսֆատային քարերը հազվադեպ են։ Կալցիումի օքսալատային քարերի առաջացումը պայմանավորված է թթվային մեզում կալցիումի, օքսալատի և մագնեզիումի բարձր քանակներով։

## Այլ կենդանիներ
Որոճավորների մոտ քարերը արուների մոտ ավելի հաճախ են առաջանում, որի պատճառը ամենայն հավանականությամբ արուների միզածորանների սիգմայաձև ծռումն է, որը խոչնդոտում է դուրսբերմանը։ Վաղ կաստրացիայի ենթարկված արուները միզուկի կարճացման պատճառով ավելի են հակված քարերի առաջացման։

Ca:P հարաբերության նվազումը բերում է ֆոսֆատային քարերի (օրինակ՝ ստրուվիտային) առաջացման։ Խոյերի մոտ ռիսկը կարելի է մինիմալի հասցնել Ca:P 2:1 հարաբերության պայմաններում։

Հիմնային pH նպաստում է կարբոնատային և ֆոսֆատային քարերի առաջացմանը։ Տնայինորոճավորների մոտ կատիոն։ Անիոնային հարաբերությունը վերահսկվում է, որպեսզի մեզը թթվային լինի, կանխարգելելով քարերի առաջացումը։

Կան տարբեր ընդհանրացումներ թե ինչպես է ազդում pH-ը սիլիկատային քարերի առաջացման վրա։ Կարելի է նշել, որ որոշ դեպքերում կալցիումի կարբոնատը ուղեկցում է սիլիկատային քարերին։

Խտացված կերերը կարող են բերել ֆոսֆատային քարերի առաջացման ֆոսֆորի ավելացաց արտազատմամբ պայմանավորված։ Որքան քիչ է թքում ֆոսֆատի քանակը, այքան շատ է այն արտազատվում մեզով (Թքի ֆոսֆատի մեծ մասը արտազատվում է կղանքով)։

Օքսալատային քարերը որոճողների մոտ կարող են հանդիպել, սակայն օքսալատների կիրառմամբ պայմանավորված նման դեպքերը հարաբերականորեն քիչ են հանդիպում։ Արձանագրվել են դեպքեր օքսալատների կիրառումից հետո առաջացած քարերի մասին։ Այնուամենայնիվ չեն արձանագրվել միզուղիների ախտահարման կամ քարերի նշանակալի քանակների դեպքեր սննդում օքսալատի 6.5% քանակներ օգտագործելիս։

Ջրի օգտագործումը սահմանափակող դեպքերը կարող են բերել քարերի առաջացման։

Վիրաբուժական մի շարք միջոցառումներ կարող են կիրառվել թեթեվացնելով օբստրուկտիվ քարերի կլինիկան։

## Տես նաև
* Նեֆրոկալցինոզ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Information from the European Urological Association 
* Kidney Stone Guide Book  University of Chicago Kidney Stone Program

Կատեգորիա:Երիկամ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ուրոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Սուր ցավեր