open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կարմիր ջրիմուռներ

մինի
**Կարմիր ջրիմուռներ** (), ջրիմուռների բաժին։ Բազմաբջիջ կամ միաբջիջ օրգանիզմներ են։ Լինում են մուգ կարմիր, վարդագույն, դեղնավուն, պղնձակապտավուն գույնի, որը պայմանավորված է քրոմատոֆորներում պարունակվող d քլորոֆիլ (կանաչ), R-ֆիկո-էրիթրին (կարմիր) և R-ֆիկոցիան (կապտականաչ) պիգմենտներով։ Կարմիր ջրիմուռների մարմինը թելաձև է, թիթեղանման, երբեմն հատվածավորված է ցողունի և տերևանման օրգանների։ Բազմանում են սեռական և անսեռ ճանապարհով։ Զարգացման ընթացքում բնորոշ առանձնահատկություն է շարժական մտրակավոր փուլերի բացակայությունը և ինքնատիպ սեռական պրոցեսը։ Արական սեռական օրգաններում գոյանում են ոչ շարժունակ բջիջներ, որոնք ջրի միջոցով շարժվում են դեպի իգական սեռական օրգանները՝ կարպոգոնները։ Հայտնի է 600 ցեղ, 3750 տեսակ։ Ապրում են հիմնականում ծովերում, սակավ՝ քաղցրահամ ջրերում, հողում։ Բրածո ձևերը գտնվել են կավճի հասակի նստվածքներում։ Առանձին տեսակներից ագար-ագար, ագարոիդ են ստանում, պորֆիրա տեսակն օգտագործվում է որպես սնունդ։

Կատեգորիա:Ջրիմուռներ
Ստեփան Մինասյան

**Ստեփան Արմենակի Մինասյան** (), հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրություն
1943-1950 թվականներին սովորել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի գեղանկարչության բաժնում, 1950-1957 թվականներին` Երևանի գեղարվեստի պետական ինստիտուտում։
Մինասյանի աշխատանքներում դոմինանտ է կյանքի իրատեսությունն ու աշխարհի մատերիալիստական և իդեալիստական երևույթների գերիդեալականացումը։

Ստեփան Մինասյանի անունն է կրում Գավառում գտնվող նկարչական դպրոցը, որի հիմնադրման գործում վերջինս մեծ ներդրում է ունեցել։

## Ստեղծագործական ուղի
Հեղինակ է բազմաթիվ գրքերի ձևավորումների։
Որմնանկարներ է արել մշակույթի պալատների, գործարանների համար, հեռուստատեսության համար գրել է սցենարներ, լրագրերում, ամսագրերում հրապարակած գիտական հոդվածների հեղինակ է։ Նկարչի աշխատանքներից կան տարբեր թանգարաններում, մշակութային ֆոնդերում, դպրոցներում, արտերկրում, տարբեր անհատական հավաքածուներում։
Գեղանկարչի վրձնին են պատկանում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսների` Ներսես Աշտարակեցու, Գևորգ Չորեքչյան, Խորեն Առաջին, Մատթեոս Իզմիրյանի, Գևորգ Հինգերորդի յուղաներկ դիմանկարները, որոնք գտնվում են Էջմիածնի Մայր Աթոռի Վեհարանում։

## Ցուցահանդեսներ
* 1957 - Երիտասարդության և ուսանողության հանրապետական 1-ին ցուցահանդես, Հայաստանի նկարչի տուն
* 1959 - Խմբակային ցուցահանդես Կիրովականի քիմիական կոմբինատի մշակույթի պալատում, Կիրովական
* 1960 - Անհատական ցուցահանդես Կիրովականի քիմիական կոմբինատի մշակույթի պալատում, Կիրովական
* 1962 - «Հայ դպրության առաջին էջը» մրցանակաբաշխություն Հայաստանի նկարչի տանը, Երևան
* 1962 - Հովվի տոնին նվիրված ցուցահանդես Մարտունու մշակույթի պալատում, Մարտունի
* 1966 - Անհատական ցուցահանդես Լուսավորության աշխատողների տանը, Երևան
* 1972 - Հանրապետական ցուցահանդես Հայաստանի նկարչի տանը, Երևան
* 1974 - Անհատական ցուցահանդես Կեմերովոյի գործարանում, Կեմերովո
* 1975 - Հանրապետական ցուցահանդես Հայաստանի նկարչի տանը, Երևան
* 1976 - Ցուցահանդես-վաճառք Լոս Անջելեսում, ԱՄՆ
* 1983-2009 - մասնակցություն Հայաստանի նկարիչների միությունում կազմակերպված ցուցահանդեսներին

## Մեջբերումներ Ստեփան Մինասյանի մասին

## Մեջբերումներ Ստեփան Մինասյանից
«Վազգեն Առաջինը մեծություն էր։ Իմ կյանքում դեռ այդքան մարդասեր, խորագիտակ ու տրամաբանող անհատականության չեմ հանդիպել։ Շատ եմ ափսոսում, որ նրան չեմ նկարել, սակայն մի կարևոր հանգամանք կար, ես ինձ իրավունք չէի վերապահում՝ մեծ վարպետից՝ Մարտիրոս Սարյանից հետո նրան նկարել։ Վազգեն Առաջինի հետ մենք անքուն գիշերներ ենք լուսացրել, երկար զրուցել հուզող հարցերի շուրջ։ Նա փայլուն երաժշտագետ էր»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 17 մահեր
Կարմա

**Կարմա** (կաստա, սանսկրիտ, արարք, վարմունքի հետևանք), խորհրդավոր զորություն կամ կանոն բրահմայական և բուդդայական և հինդու կրոնական պատկերացումներում։ Ըստ Կարմայի, մարդու մահից հետո նրա հոգին փոխադրվում է այլ մարմին։ Հոգու վերամարմնավորման բնույթը կանխորոշվում է մարդու արարքներով։ Եթե նրա արարքները «արդարացի ու ազնիվ» են, ապա հոգին տեղափոխվում է ավելի «վեհ ու ազնիվ» մարմին, իսկ եթե «անարդարացի ու անազնիվ» են՝ «ստոր» և անգամ ստորակարգ կենդանու մարմին։ Բրահմանները նույնիսկ սահմանել են, որ մտացածին մեղքի համար հոգին փոխադրվում է ցածր կաստայի մարդու, արտահայտած մեղքի համար՝ այս կամ այն կենդանու մարմին, կատարած, գործած մեղքի համար՝ անշունչ առարկայի մեջ։ Կարմայի համաձայն, ամենաարդար մարդիկ հասնում են հոգու փրկության (մոկշի), այսինքն՝ հոգին ազատվում է վերամարմնավորման տառապանքից և ձուլվում «համընդհանուր ոգուն»՝ Աստծուն, իսկ ըստ բուդդայականության՝ հասնում նիրվանայի։

Կատեգորիա:Բուդդայականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Ջայնիզմ
Կատեգորիա:Թեոսոֆիա
Կատեգորիա:Էզոթերիզմ
Կարմիր ահաբեկչություն

[200px|մինի|«Մահ բուրժուազիային և դրա կամակատարներին - կեցցե Կարմիր տեռորը» գրառմամբ ցուցապաստառ ([սեպտեմբերի 2, 1918, Պետրոգրադ)]]
**Կարմիր տեռոր** (), Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին (1917–1922) բոլշևիկների կողմից սանձազերծված քաղաքական բռնաճնշումների և զանգվածային  սպանությունների ժամանակաշրջան։

Կարմիր տեռորը հռչակվել է 1918 թվականի սեպտեմբերին ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի որոշմամբ, որով սպիտակ-գվարդիական կազմակերպությունների մասնակիցների նկատմամբ նախատեսվում էին խստագույն պատժամիջոցներ։ Կարմիր տեռորի նախատիպ է ծառայել Ֆրանսիական հեղափոխության Ահաբեկչության ժամանակաշրջանը։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ
Վարդգես Ալեքսանյան

**Վարդգես Ալեքսանյան** (26 ապրիլի, 1974, Ստեփանակերտ - 23 օգոստոսի, 1993, Ղուբաթլու), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Վարդգես Ալեքսանյանը ծնվել է 1974 թ. ապրիլի 26-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Շուշիի գնդում, մասնակցել մի շարք մարտերի։ Զոհվել է 1993 թ. օգոստոսի 23-ին՝ Ղուբաթլուի (Բաշարաթ) մարտական գործողությունների ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:1974 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 23 մահեր
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Վլադիմիր Ալեքսանյան

**Վլադիմիր Ալեքսանյան** (17 նոյեմբերի, 1950, Նուխի&nbsp;-&nbsp;23 հունիսի, 1993, Մանիքլու, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Վլադիմիր Ալեքսանյանը ծնվել է 1950 թ. նոյեմբերի 17-ին Նուխի քաղաքում։ Տեղի ռուսական դպրոցում ութերորդ դասարանն ավարտելուց հետո ընտանիքով տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատանքի անցել կարի արհեստանոցում որպես դերձակ և միաժամանակ ավարտել գիշերօթիկ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է էլեկտրատեխնիկական գործարանում։

1992 թ. մտել է ինքնապաշտպանական ուժերի շարքերը։ Ծառայել է սակրավորական զորամասում։ Զոհվել է 1993 թ. հունիսի 23-ին Մարտակերտի շրջանի Մանիքլու գյուղում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 23 մահեր
Կատեգորիա:1993 մահեր
Նաիրի Զարյանի անվան 130 հիմնական դպրոց

**Երևանի Արաբկիր համայնքի թիվ 130 դպրոց**, հանրակրթական դպրոց Երևանում։ Հիմնադրվել է 1963 թվականին։ 1967 թվականից դպրոցը ստացել է բանասիրական (հայագիտական) թեքում։ 1971 թվականից դպրոցը անվանակոչվել է Նաիրի Զարյանի անվամբ։

2024 թվականին դպրոցի տնօրինությունը ստանձնել է Նելլի Ղազարյանը։

1974 թվականին դպրոցի առջև տեղադրվել է Նաիրի Զարյանի կիսանդրին (քանդակագործ՝ Նիկողայոս Նիկողոսյան, ճարտարապետ՝ Ջիմ Թորոսյան)։

## Տես նաև
Նաիրի Զարյանի կիսանդրի (Երևան)

## Աղբյուրներ
* «Պատիվ ունեմ...» խորագրով բեմականացում Ն.Զարյանի անվան հ.130 հիմնական դպրոցում
* Դպրոցի միջոցառման տեսահոլովակը

Կատեգորիա:Երևանի դպրոցներ
Լևոն Գևորգյան

**Լևոն Մուշեղի Գևորգյան** (), ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1972)։ Ճարտարապետության միջազգային ակադեմիայի Մոսկվայի մասնաճյուղի պրոֆեսոր (1995), թղթակից անդամ (2001)։

## Կենսագրություն
1953 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1953-1956 թվականներին՝ Ակտյուբինսկ քաղաքի և մարզի (Ղազախստան) գլխավոր ճարտարապետ։ 1956 թվականից՝ ՀՀ պետշինի, 1958 թվականից՝ Երևաննախագիծ ինստիտուտի խմբի ղեկավար, նախագծի գլխավոր ճարտարապետ, փոխտնօրեն, 1973-1977 թվականներին՝ տնօրեն։ 1971-1973 թվականներին և 1986-1989 թվականներին՝ Երևանի գլխավոր ճարտարապետի առաջին տեղակալ։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Գևորգյանի նախագծերով իրականացվել են բնակելի տներ և վարչական շենքեր Ակտյուբինսկում (1956), Ջամբուլում (1956), Երևանում (1957 թվականից)՝ Գարեգին Նժդեհի հրապարակի ստորգետնյա հասարակական կենտրոնի համալիրը (1986-1992)՝ Երևանի մետրոպոլիտենի («Գարեգին Նժդեհ», 1987) կայարանով և այլն։  
Երիտասարդ ճարտարապետների ստեղծագործության (1962), «Տարվա լավագույն կառույց» (1986) համամիութենական ստուգատեսների դափնեկիր։ 
Գրաֆիկական աշխատանքների ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1980), Միլանում (1982) և Մինսկում (1991)։

## Պատկերասրահ

Garegin Nzhdeh square view.jpg|Գարեգին Նժդեհի հրապարակ (Երևան)
Սուրեն Սպանդարյան.jpg|Սուրեն Սպանդարյանի հուշարձան (Երևան)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Մաուրո Տասսոտտի

**Մաուրո Տասսոտտի** (, ), իտալացի նախկին պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ (պաշտպան), ֆուտբոլային մարզիչ։ Միլան ակումբի մարզչի օգնականն է։

17 տարի խաղացել է իտալական Միլան ակումբում՝ թիմի հետ հաղթելով 17 գլխավոր տիտղոսներ, որոնց թվում՝ 5 սկուդետտո և 3 Չեմպիոնների Լիգա։

4 տարի (1997&nbsp;-&nbsp;2001) մարզել է նույն ակումբի երիտասարդական թիմը։

## Արտաքին հղումներ
* Տասսոտտիի վիճակագրությունը National-Football-Teams.com կայքում
* Տասսոտտիի պրոֆիլը figc.it կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լացիոյի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Արմեն Ալուխանյան

**Արմեն Ալուխանյան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Արմեն Ալուխանյանը ծնվել է 1969 թ. հունիսի 15-ին Բաքու քաղաքում։ Ավարտել է տեղի դպրոցներից մեկը։ 1987-89 թթ. ծառայել է Խորհրդային բանակում Վրաստանի Բաթում քաղաքում։ Զորացրվելուց հետո տեղափոխվել է Արցախ։ Ծառայել է Այգեստանի վաշտում։ Մասնակցել է Խոջալուի, Ջանհասանի, Կարագյավի, Նախիջևանիկի, Փրջամալի համար մղված մարտերին։ Զոհվել է 1992 թ. հուլիսի 9-ին Մարտակերտի շրջանի Նարեշտարի ճանապարհին ականի պայթյունից։ Հետմահու պարգևատրվել է «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Այգեստանի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հունիսի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:1969 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 9 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Դավիթ Ալուխանյան

**Դավիթ Ալուխանյան** (27 օգոստոսի, 1974, Ստեփանակերտ&nbsp;-&nbsp;7 մարտի, 1993, Մեծշեն, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Դավիթ Ալուխանյանը ծնվել է 1974 թ. օգոստոսի 27-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է Բաքվի թիվ 201 դպրոցում։ 1988 թ. հոկտեմբերին ընտանիքով բռնի տեղափոխվել է Ստեփանակերտ։ 1990 թ. անդամագրվել է ազատամարտիկների առաջին ջոկատներից մեկին, ծառայել հետախուզական վաշտում։ Մասնակցել է Կրկժանի, Խոջալուի, Քյոսալարի, Ջանհասանի, Շուշիի, Նախիջևանիկի, Չափարի, Կուսապատի, Մեծ շենի մարտերին։ Զոհվել է 1993 թ. մարտի 7-ին Մարտակերտի շրջանի Մեծշեն գյուղի ազատագրման համար մղված մարտում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ և ԼՂՀ «Արիության համար» մեդալներով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի Հուշահամալիրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 27 ծնունդներ
Կատեգորիա:1974 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 7 մահեր
Կատեգորիա:1993 մահեր
Զորավար Անդրանիկ կամավորական ջոկատ (Երևան)

**«Զորավար Անդրանիկ» կամավոր ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին Երևանում։ Ունեցել է շտաբ, զինանշան։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Տավուշի (Մովսեսգյուղ, Ներքին Կարմիրաղբյուր, Պառավաքար), Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար), Ճամբարակի (Արծվաշեն, Վահան), Իջևանի, Վայքի, Սիսիանի և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ, Էրքեջ, Մանաշիդ, Վերինշեն), Մարտունու (Վարանդա), Ասկերանի (Մալիբեկլու, Խոջալու), Մարտակերտի (Կարմիրավան, Մարաղա, Մարտակերտ, Հոռաթաղ), Քաշաթաղի շրջան («Մարդասիրական միջանցք»), Կուբաթլուի, Աղդամի (Փափրավենդ, Շահբուլաղ) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Ավետիս Գրիգորյանը, շտաբի պետը՝ Հովհան Ավագյանը, հետախուզության պետը՝ Վարազդատ Գասպարյան։ Ջոկատից զոհվել է 3 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Կարծախ

**Կարծախ** կամ **Կարզախ**, (վրաց. კარწახი), հայաբնակ գյուղ Ջավախքում, Վրաստանի Սամցխե-Ջավախքի մարզի Ախալքալաքի շրջանում, Ախալքալաք քաղաքից 29 կմ հարավ-արևելք, Խոզապին լճից արևմուտք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 1860 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1977 թվականին ուներ 1225 բնակիչ (300 ընտանիք), մինչև 1960 թվականը՝ մոտ 4500 բնակիչ (800—900 ընտանիք)։ Միայն 1950-1960-ական թվականներին շուրջ 400—500 ընտանիք տեղափոխվել ու բնակություն են հաստատել Հայաստանում (հիմնականում Երևանում) և Հյուսիսային Կովկասում (Արմավիր)։

## Տնտեսությունը
Բնակիչներն զբաղվում են հողագործությամբ (հացահատիկների մշակություն) և անասնապահությամբ։ Խորհրդային տարիներին գործում էր կաթի վերամշակման գործարան, այն մսակաթնային պետական տնտեսություն էր։

Գյուղում կար միջնակարգ դպրոց, գրադարան, մանկապարտեզ։

## Պատմական ակնարկ
Կարծախի հայերը գաղթել են 1830 թվականին՝ Արևմտյան Հայաստանի էրզրումի վիլայեթի Օգոմի, Ալվար, Երկնիստ, Մեծ Դու և Փոքր Դու գյուղերից։

1881 թվականին Կարծախում բացվել է մեկդասյա դպրոց։ Պահպանվում է 1894 թվականին կառուցված եկեղեցին (Սուրբ Կարապետ), որին կից գործել է 4-դասյա դպրոց։

1918 թվականի մայիսին թուրք նվաճողների արշավանքի հետևանքով գյուղի հայերը տեղահանվել և ժամանակավորապես հաստատվել են Ծալկայում։

Կարծախում է ծնվել աշուղ Ջիվանին։

Մինչև 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը այստեղ էր գտնվում Աղդաշ սահմանաքարը՝ Ռուսական կայսրության և Օսմանյան կայսրության միջև՝ Ախալքալաքից Արդահան տանող ճանապարհի մոտ։

## Պատկերասրահ

Kaytsakh Armenian church Saint Astvatsatsin (8).jpg|Սուրբ Հովհաննես Կարապետ եկեղեցու ներսը
Lake Kartsakhi 1.jpg|Կարծախ գյուղի հարակից լիճը
Monument to Jivani in Kartsakh 02.jpg|Աշուղ Ջիվանու կիսանդրին



## Տես նաև
* Սուրբ Հովհաննես Կարապետ եկեղեցի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախալքալաքի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ջավախք
Կատեգորիա:Վրաստանի հայաբնակ գյուղեր
Թովուզ կամավորական ջոկատ

**«Թովուզ» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Թովուզում (այժմ՝ ՀՀ Տավուշի մարզում)։ Ունեցել է շտաբ։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է Տավուշի (Ներքին Կարմիրաղբյուր), Այգեպարի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Հ. Գրիգորյանը (ընդհանուր հրամանատար), Մ. Խաչատրյանը, Հ. Փուզյանը, Բ. Աբգարյանը, Գ. Արզումանյանը, Ս. Արզոմանյանը, Վ. Գյուրջինյանը, Ս. Խաչատրյանը, շտաբի պետ՝ Ա. Արզումանյանը։ Ջոկատից զոհվել է 4 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Եզոպոսյան լեզու

[մինի|աջից|[Դիեգո Վելասկես «Եզոպոս», Պրադո թանգարան]]
**Եզոպոսյան լեզու** (հին հունական հայտնի առակագիր Եզոպոսի անունից), գաղտնագրության տեսակ գրականության մեջ, գրավոր կամ բանավոր խոսք, որտեղ հեղինակի մտքերն արտահայտվում են միտումնավոր քողարկված ձևով, այսպես կոչված «կեղծ միջոցներով» . դրանք են ավանդական փոխաբերական հնարները (զանազան այլաբանություններ, թափանցիկ ակնարկներ, փոխաբերական արտահայտություններ, հեգնանք, շրջասություն), առակների «կերպարները», կիսաթափանցիկ համատեքստային կեղծանունները։

Այդպիսի խոսքի բուն իմաստը պետք է որոնել «տողերի արանքում», թաքուն ակնարկների մեջ։ Օգտագործել են հատկապես առաջավոր մտածողներն ու գրողները՝ գրաքննության արգելքները շրջանցելու, իրենց գաղափարները ժողովրդին հասցնելու նպատակով։

Հայ իրականության մեջ եզոպոսյան լեզուն վարպետորեն է օգտագործել Հ. Պարոնյանը, Վարդան Այգեկցին, ռուս գրականության մեջ՝ Սալտիկով-Շչեդրինը։

## Գրականություն
* Лосев Л. В., Эзопов язык в современной русской литературе, 1984. 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրաքննադատություն
Կատեգորիա:Լեզվի պատկերավորման միջոցներ
Կարկասային շենք

մինի|Փայտե տան կարկասը շինարարության ժամանակ
**Կարկասային շենք**, շենք, որի կրող կոնստրուկցիան ամուր նյութերից (պողպատ, երկաթբետոն, փայտ) պատրաստված կարկասն է։ Բնակելի և հասարակական շենքերում լայն կիրառություն են գտել երկաթբետոնե միաձույլ, հավաքովի և հավաքովի-միաձույլ կարկասային կոնստրուկցիաները։ Կարկասի կրող տարրերը (սյուներ, հենարաններ) միացվում են հարկային հանգույցներում։ 
# կարկասային շենքի կոնստրուկտիվ սխեման 
# սյուն, պարզունակ 
# ծածկի պանել 
# կոշտության դիաֆրագմա 
# արտաքին պատի պանել 
# կարկասային շենք
Կարկասային շենքերի արտաքին և ներքին պատերը պատրաստվում են թեթև նյութերից և հնարավորին չափ բարակ, հիմնականում ելնելով ջերմամեկուսացման և ձայնամեկուսացման պահանջներից։ Սեյսմիկ շրջաններում, հատկապես բազմահարկ շենքերում, նախապատվությունը տրվում է երկաթե կարկասին։

Կատեգորիա:Շինարարություն
Զովունի կամավորական ջոկատ

**«Զովունի» կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին Նաիրիի շրջանի Զովունի գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Կոտայքի մարզում)։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Վարդենիսի, Իջևանի (Կիրանց), Նոյեմբերյանի (Բարեկամավան, Ոսկեպար), Կապանի և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Վանք, Լենինավան, Վաղուհաս, Չլդրան և այլն), Շահումյանի (Գյուլիստան, Շահումյան), Ֆիզուլիի (Հորադիզ), Զանգելանի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Խաչատուր Սիմոնյանը, ով 1998 թվականին պարգևատրվել է արիության մեդալով։ Զոհվել է 2 ազատամարտիկ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Կրկժանի ինքնապաշտպանական ընդհատակյա խումբ

**Կրկժանի ինքնապաշտպանական ընդհատակյա խումբ**, կազմավորվել է 1989 թվականին։ Մասնակցել է Ստեփանակերտի (Կրկժան), Մարտակերտ-Քարվաճառ, Ստեփանակերտ-Շուշի, Կիչան-Մարտակերտ ճանապարհներ, գյուղ Քոլատակ-Կըրխկըզ լեռնագագաթ ուղղությունների Հադրութի (Դոլանլար) մարտական գործողություններին։ Խմբի հրամանատարն է եղել Բ. Հակոբյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Լուկաշ Տեսակ

**Լուկաշ Տեսակ** (, ), սլովակ ֆուտբոլիստ, ռուսական «Տորպեդո (Մոսկվա)» ակումբի խաղացող։ Հանդես է գալիս ձախ պաշտպանի/կիսապաշտպանի դիրքում։

## Կարիերա

2004/2005 մրցաշրջանը սկսել է որպես պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, ստորագրելով պայմանագիր «Դուբնիցա» ակումբի հետ։ Հանդես է եկել նաև հետևյալ երեք ակումբների կազմում. «Ժիլինա», «Սենիցա», «Տատրան»։ 2010 թ. օգոստոսին Տեսակը 2 տարվա պայմանագիր ստորագրեց ուկրաինական «Զարյա (Լուգանսկ)» ակումբի հետ։ 2012 թ. նա տեղափոխվեց Ռուսաստան, որտեղ սկսեց հանդես գալ «Տորպեդո (Մոսկվա)» ակումբի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
• Տեսակը www.transfermarkt.co.uk կայքում

Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Սլովակ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Տորպեդո Մոսկվայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Զարյա Լուգանսկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սլովակիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կրասնոսելսկի կամավորական գումարտակ

**Կրասնոսելսկի կամավորական գումարտակ, զորամիավորում**։ Կազմավորվել է 1992 թվականին Կրասնոսելսկի (այժմ՝ Ճամբարակի շրջան) շրջանի Արծվաշեն, Վահան, Ճամբարակ, Թթուջուր սահմանամերձ գյուղերի կամավորական ջոկատների հիմքի վրա։ 1991 թվականին կամավորականների մի խմբից կազմավորվել է «Հատուկ գնդի» մեկ վաշտ։ 1989-1994 թվականներին ջոկատները և գումարտակը մասնակցել են Հայաստանի Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար), Տավուշի, Վարդենիսի, Ճամբարակի (Արծվաշեն, Վահան, Ճամբարակ, Թթուջուր սահմաններ) և Քարվաճառի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ա. Ղանադյանը, Ս. Հովսեփյանը, Կ. Մելքումյանը, Մ. Առաքելյանը, Ս. Խեչոյանը, շտաբի պետ՝ Ա. Մեդոյանը։ Ջոկատից և գումարտակից զոհվել է 59 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Դյուրադարձուկ

**Դյուրադարձուկ**, **դարձգիր** կամ **պալինդրոմ** (Նորեն ահա Ներոն,
Նարեկն առան կերան,
Կերոնն առան նորեկ,
Նորեն նագան Ներոն։
::::Գևորգ Էմին

Ռուսերեն.

А роза упала на лапу Азора. (Աֆանասի Ֆետ)
:: Аргентина манит негра.

Անգլերեն.

«Madam, I’m Adam» («Մադամ, ես Ադամն եմ», — ներկայացավ առաջին տղամարդը առաջին կնոջը)
:: «Eve» («Եվա», համեստորեն պատասխանեց կինը)

Լատիներեն.

Sum summus mus (Ես ամենաուժեղ մուկն եմ)

Ֆիններեն.

Ամենաերկար օգտագործվող պալինդրոմ բառը ֆիններեն «օճառ վաճառող»  բառն է։

## Մաթեմատիկա
Օրինակ՝
պալինդրոմ են 1 թվանշանով կազմված թվերի քառակուսիները 
*1²=1
*11²=121
*111²=12321
*1111²=1234321
*11111²=123454321
676 թիվը ամենափոքր պալինդրոմն է, որը ոչ պալինդրոմ թվի (26) քառակուսի է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բառագիտություն
Կատեգորիա:Թվեր
Կատեգորիա:Բառախաղեր
Կարմիր զինվոր (1920-1938)

**«Կարմիր զինվոր»**, խորհրդային շրջանի շաբաթաթերթ, երկօրյա թերթ, վերջում՝ օրաթերթ։ Հանիսացել է ԽՍՀՄ կարմիր բանակի քաղբաժնի, այնուհետև՝ ԽՍՀՄ հավաքական բրիգադի քաղբաժնի, Հայկական հավաքական դիվիզիայի քաղբաժնի, Հայկական հրաձգային դիվիզիայի քաղբաժնի, վերջում՝ Կլիմենտ Վորոշիլովի անվան 76-րդ լեռնահրաձգային կարմրադրոշ հայկական դիվիզիայի օրգանը։ Լույս է տեսել 1921-1938 թվականներին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Վ. Ծովյան, Ա. Մարության, Եղիա Չուբար, Ս. Ասլիբեկյան, Համբարձում Տեր-Դանիելյան, Միսակ Դավթյան, Մ. Պարոնիկյան, Ա. Ալեքսանյան, Գ. Գյոլեցյան, Ղ. Հովհաննիսյան, Ա․ Նիկողոսյան, Շ. Հովհաննիսյան։ 1920-1921 թվականներին լույս է տեսել «Կարմիր բանակ» անունով։

Պրոպագանդել է կոմունիստական կուսակցության ներքին և արտաքին քաղաքականությունը, լուսաբանել դիվիզիայի ստորաբաժանումների մարտական պատրաստության, զինվորների քաղաքական դաստիարակության հարցերը։ Թղթակցել են Ալեքսանդր Մյասնիկյանը, Հայկ Բժշկյանցը (Գայ), Հ. Հովսեփյանը, Հովսեփ Լազյանը և ուրիշներ։

Բանակային երկօրյա թերթը այնուհետև դարձել է 89-րդ հայկական Թամանյան հրաձգային դիվիզիայի քաղբաժնի օրգան՝ լույս տեսնելով 1942-1956 թվականներին՝ Երևանում, իսկ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին՝ դիվիզիայի տեղակայման վայրերում։ Խմբագիրներ՝ Գ. Հարության, Սիմոն Նալբանդյան, Հարություն Առաքելյան։

Տպագրել է Մարտիրոս Սարյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Նաիրի Զարյանի և ուրիշների նամակներն ու ուղերձները՝ հասցեագրված խորհրդային զինվորներին։ Ետպատերազմյան տարիներին թերթը «պայքարել է» զինվորների մարտական պատրաստականության բարձրացման, քաղաքական դաստիարակության ամրապնդման համար, խորհրդային գաղափարախոսության դիրքերից մեկնաբանել ժամանակի քաղաքական իրադարձությունները։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական ռազմական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կարմիր Լոռի

**«Կարմիր Լոռի»**, բոլշևիկյան ագիտացիոն թերթ։ Հանդիսացել է ՀԿ(բ)կ Լոռվա գավառային և հեղափոխական կոմիտեների օրգանը։ Լույս է տեսել 1921-1922 թվականներին։ Հիմնադրվել է Ալավերդիում, Լոռու՝ 1921 թվականի փետրվարյան ապստամությունից հետո, որի հետևանքով Լոռին կցվեց Խորհրդային Հայաստանին։ 1921 թվականի դեկտեմբերին գավառական կենտրոնը տեղափոխվեց  Ջալալօղլի (այժմ՝ Ստեփանավան), որտեղ էլ շարունակվեց հրատարակվել անկանոն պարբերականությամբ։ Տպագրվել է Ղարաքիլիսայում (հետագայում՝ Կիրովական, այժմ՝ Վանաձոր), Կարմիր բանակի զորակայանի տպարանում։ Խմբագիրներ՝ Կ. Ղազարյան, Գ. Մեհրաբյան, Սիմակ Սահակյան (Մաճկալ Շմավոն)։

Տեղական բարբառին մոտ լեզվով ներկայացրել է խորհրդային ռեժիմի կառուցվածքն ու էությունը, ծանոթացրել Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության գործունեությանը։ Լուսաբանել է գավկոմի, գյուղխորհուրդների գործունեությունը, մեծ տեղ տրամադրել հողային հարցի լուծմանը։

Խորհրդային հասարակարգի կառուցման գործում կարևոր դեր է հատկացրել կանանց շրջանում տարվող աշխատանքներին, երիտասարդության ագիտացիոն դաստիարակության, կրթության և սպորտի հարցերին։ Ունեցել է «Լոռվա կարմիր երիտասարդ», «Լոռվա աշխատավոր կնոջ թերթիկ», «Հեծգնդի թերթիկ» էջերը։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Թաթուլ Բոլորչյան

**Թաթուլ Պողոսի Բոլորչյան** (1931, ապրիլի 14, գ. Գումբուրդո, Ախալքալաք&nbsp;-&nbsp;2014, փետրվարի 20, Երևան), հայ բանաստեղծ։ Հայաստանի գրողների միության անդամ 1968 թվականից։

## Կենսագրություն
1965 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։

Արդեն 1960-ական թվականներին նա ճանաչում է ստացել իր բանաստեղծություններով։

1966-1974 թթ. աշխատել է «Հայրենիքի ձայն» շաբաթաթերթում, 1985-2003 թվականներին՝ Խաչատուր Աբովյանի տուն-թանգարանի ավագ գիտաշխատող։ 2003 թվականից աշխատել է ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարությանը կից ինստիտուտում։

Հեղինակ է 14 բանաստեղծական ժողովածուի։

Մահացել է երկարատև հիվանդությունից հետո, 2014 թվականի փետրվարի 20-ին, Երևանում։

## Մատենագիտություն
### Գրքեր
#### Բանաստեղծական ժողովածուներ
* «Արևի մտերմությունը» (1965)
* «Սաղարթ» (1970)
* «Կիսված գիշեր» (1971) 
* «Ամռան լուսաբաց» (1973)
* «Արմատներ» (1980)
* «Արմատներ և աստղեր» (1985, ռուսերեն)
* «Երկնային ծաղիկներ» (1987)
* «Արմատի կանչը» (1997)
* «Ծարավ ջրեր» (2000)

#### Մանկական գրքեր
* «Գույների խաղը» (1976)
* «Ստի պոչը» (1995)
* «Ոգու ծաղիկներ» (2003)

### Մամուլ
* Մորս; «Աչքերիդ մեջ ծովը մեռավ...»; «Ուշանում ես, սեր իմ...»; «Գնացքները վաղուց կայարան են հասել...»; «Հիմա ինչ-որ տեղ հյուրընկալվում է...»; «Զարմանալի չէ, որ ես արևից...»: «Գարուն», 1967, № 5, էջ 12-13։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Թաթուլ Բոլորչյան 
* Թաթուլ Բոլորչյան

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ մանկագիրներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Դիցարոտի լեռնանցք

**Դիցարոտի լեռնանցք**, լեռնանցք Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում, Արեգունի լեռներում, Դրախտիկ գետի վերնագավառից դեպի Բարեբեր գետի հովիտը։ Բարձրություն 2320 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լեռնագրություն
Դրանդատափ (հանդ)

**Դրանդատափ**, հանդ Հայաստանի Լոռու մարզում, համանուն լեռան հարավ-արևմտյան լանջին, Ալարեքս գետի ձախափնյակում, Եղեգնուտ գյուղից 2,5 կմ հարավ-արևելք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի աշխարհագրություն
Դրունք (լեռնանցք)

**Դրունք**, լեռնանցք Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Ադրբեջանի Նախիջևանի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռների կենտրոնական մասում, Արևիս գյուղից 6,5 կմ հարավ-արևմուտք՝ Դրունքասարի հարևանությամբ։ Բարձրություն 2563 մ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Զանգեզուրի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռնանցքներ
Հայաստանի Հանրապետության մեդալներ

**Հայաստանի Հանրապետության մեդալներ** - Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևների տեսակ։ Հիմնադրվել են 1994 թվականի «Պետական պարգևների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով (ուժը կորցրել է 2014 թվականի օգոստոսի 9-ին), վերասահմանվել են 2014 թվականի «Պետական պարգևների և պատվավոր կոչումների մասին» ՀՀ օրենքով։ Համաձայն ՀՀ Սահմանադրության 55-րդ հոդվածի 16-րդ կետի, Հայաստանի Հանրապետության մեդալներով պարգևատրում է Հայաստանի Հանրապետության Նախագահը` դրանց վերաբերյալ հրապարակելով հրամանագրեր։
## Հայաստանի Հանրապետության մեդալներ

## Տես նաև
*Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևներ
*Հայաստանի Հանրապետության շքանշաններ

## Աղբյուրներ
* Հայաստանի մեդալներ - president.am
* Հայաստանի մեդալներ - arlis.am

Կատեգորիա:ՀՀ պետական պարգևներ
Կարմին (ներկ)

**Կարմին**

thumb|right|233px|Կարմինական թթու

**Կարմին** (, արաբ. կիրմիգ՝ որդան կարմիր և ` կարմիր ներկ, խրուկաներկ), կարմիր ներկանյութ, ստացվում է կարմինաթթուն պաղլեղներով մշակելիս։ Վերջինս անջատում են թևատ էգ որդան կարմրից՝ տաք ջրով և քացախաթթվով մշակելիս։ Կարմինաթթուն օրգանական բարդ թթու է։ Լուծվում է ջրում և ալկալիներում։ Որդան կարմիրը պարունակում է 10% կարմինաթթու, 1 գ կարմինը ստացվում է 150—175 միջատից։ Կիրառվում է որպես ներկանյութ՝ սննդի և օծանելիքների արտադրության մեջ, ինչպես նաև միկրոսկոպիկ պատրաստուկներ ներկելու համար։ Հայաստանում կարմինը օգտագործել են մետաքսյա, բրդյա թելերը ներկելու համար։ Հայաստանից այն արտահանվել է Արևելքի և Արևմուտքի շատ երկրներ։ VIII— XIII դդ. այնքան շատ են եղել ներկատներ և կարմինի արհեստանոցներ Դվինում և Արտաշատում, որ այլազգիները դրանց անվանել են «կարմիր» քաղաքներ։

Կատեգորիա:Ներկանյութեր
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Սննդի ներկեր
Կարմիր մոծակ

**«Կարմիր մոծակ»**, խորհրդային շրջանի հայկական երգիծական շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1926-1927 թվականներին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Արամայիս Երզնկյան, էդուարդ Խոճիկ։

Ծաղրել է *«բյուրոկրատական քաշքշուկը»*, վերհանել *«հնից եկող կենցաղային արատներն ու հոռի սովորությունները»*, դեմ արտահայտվել խորհրդային իշխանության հակառակորդներին։ Տպագրել է էդուարդ Խոճիկի, Լեռ Կամսարի, Դերենիկ Դեմիրճյանի և այլոց երգիծական ստեղծագործությունները։ Աշխատակցել են ծաղրանկարիչներ Միքայել Արուտչյանը, Վահրամ Գայֆեճյանը։ 4-րդ համարը նվիրված է եղել Հակոբ Պարոնյանի մահվան 35-ամյակին։

2018 թվականին լույս է տեսել Համո Սուքիասյանի և Նարինե Երանոսյանի հեղինակած «Խորհրդային Հայաստանի երգիծական մամուլը 1920-ական թվականներին» գիրքը։ Այն նվիրված է «Շեշտ», «Զուռնա», «Կարմիր մոծակ» երգիծաթերթերի հիմնադրման, ընթացքի, գրաքննական հալածանքի արդյունքում դրանց հրատարակության դադարեցման հանգամանքների բացահայտմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական երգիծական պարբերականներ
Թելման Գևորգյան (ճարտարապետ)

**Թելման Եգորի Գևորգյան** (), հայ ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
1959 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

1964-1976 թվականներին աշխատել է Երևաննախագիծ ինստիտուտում որպես նախագծի գլխավոր ճարտարապետ։ 1976-1979 թվականներին Գեոդեզիայի ինստիտուտում ստեղծել և ղեկավարել է ճարտարապետական հուշարձանների չափագրության բաժինը։ 1979-1998 թվականներին աշխատել է ՀՀ պատմության ու մշակույթի հուշարձանների պահպանման և օգտագործման վարչությունում։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Գևորգյանի նախագծերով Երևանում իրականացվել են՝

* «Մոսկվա» ամառային կինոթատրոնը (1966, ՀԼԿԵՄ մրցանակ՝ 1967)
* ՀՀ Կառավարության վարչական շենքը («3-րդ կառավարական տունը», 1976)
* «Ձորագյուղ» ազգագրական թանգարան-թաղամասը (1982)
* Դիլիջանի ազգագրական ճարտարապետական թանգարան-թաղամասը (1970-ական թթ.)

Աշխատությունները նվիրված են հայկական ճարտարապետական հուշարձաններում միջնադարյան չափային համակարգի կիրառման, հատակագծման և ծավալատարածային հորինվածքի համաչափական կարգի վերլուծությանը։ Հրատարակության է պատրաստել «Հայկական ճարտարապետության համաչափությունները» մենագրությունը։ 
 
Երիտասարդ ճարտարապետների ստեղծագործության (1968), «Տարվա լավագույն կառույց և նախագիծ» (1989) համամիութենական ստուգատեսների, Սոֆիայի «Բիենալե-85»-ի դափնեկիր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Տալաի իբն Ռուզիք

**Տալաի իբն Ռուզիք** (, ամբողջական անունը բոլոր տիտղոսներով՝ *Աբուլ Ղարաթ Ֆարիս ալ-Մուսլիմ ալ-Մալիք ալ Սալիհ Թալայի իբն Ռուզզիք ալ-Ղասանի ալ Արմանի*, ), արաբ բանաստեղծ և Ֆաթիմյան խալիֆայության ռազմական ու պետական գործիչ, ծագումով հայ։

Եղել է Եգիպտոսի Մունիեթ–Բեն (Մինիա) նահանգի կառավարիչը։ 1154 թ.-ին գրավել է Կահիրեն, դարձել երկրի բացարձակ տերը՝ վեզիրը։ Նրա անվան հետ են կապված մի շարք կառույցներ, այդ թվում Բաբ–Զավիլայի մզկիթը (Կահիրեի մոտ)։ 1161 թվականին առեղծվածային հանգամանքներում սպանվել է, որից հետո վեզիրի պաշտոնում նրան փոխարինել է իր որդին՝ Ռուզզիք իբն Թալային։ Ուսումնասիրողներից շատերի կարծիքով Աբուլ Ղարաթ Թալային եղել է Ֆաթիմյան խալիֆայության վերջին հզոր վեզիրը, ում կառավարման օրոք պետության ներսում վերահաստատվել է կայունությունը, խալիֆայությունը հաջողությամբ հետամուտ է եղել իր շահերին միջերկրածովյան տարածաշրջանի արևելյան հատվածում և կարողացել է ընդարձակել իր տիրապետության տակ գտնվող տարածքները։ Թիերի Բիանկիսը նրան բնորոշել է որպես Ֆաթիմյան պատմության վերջին մեծ ղեկավարի, ով ձգտել է վերակերտել հզոր Եգիպտոս, որն ի զորու կլիներ առաջ տանելու իր ինքնուրույն արտաքին քաղաքականությունը։
 
Աբուլ Ղարաթ Թալայիի բանաստեղծություններից պահպանվել են միայն հատվածներ։ Հավաքել է նաև Իմամ Ալիի մասին զրույցները («Համառներին ընդդիմախոսելու հենարան»)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Իպն Խալլիքան, Վեֆայաթ Էլ–Սայան, թրգմ. Գ. Մըսրլյան, Գահիրե, 1935
* Մըսրլյան Գ., Ականավոր հայեր Եգիպտոսի մեջ, Գահիրե, 1947
* Մամուր–Ֆաթիմի Գ., Միջնադարյան մի հայազգի զորավարի ու բանաստեղծի մասին, «Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԳԱ, հաս. գիտ.», 1956, № 5

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Միջնադարի եգիպտահայեր
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Շիա մուսուլման հայեր
Դրունքասար

**Դրունքասար**, լեռնագագաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզի և Ադրբեջանի Նախիջևանի սահմանագլխին, Զանգեզուրի լեռներում, Սիսիան գետի վերնագավառում, Արևիս գյուղից 6,5 կմ հարավ-արևմուտք։ Բարձրություն 2705 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Զանգեզուրի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի լեռներ
Գրիգորի Գրիգորյան (ճարտարապետ)

**Գրիգոր Հայկի Գրիգորյան** (), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1987)։ Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամ (1966)։

## Կենսագրություն
1959 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

1975-1985 թվականներին՝ Երևանի գլխավոր ճարտարապետի, 1985-1991 թվականներին՝ Հայաստանի ճարտարապետների միության վարչության նախագահի տեղակալ։ 1993-1999 թվականներին՝ Զվարթնոց օդակայանի գլխավոր ճարտարապետ։ 1968 թվականից դասախոսում է ԵՊՃՇՀ-ում (պրոֆեսոր՝ 2003 թվականից)։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Գրիգորյանի նախագծերով Երևանում իրականացվել են «Զվարթնոց» օդանավակայանի հրապարակի վերակառուցումն ու վարչական շենքերը (1993-1998 թվականներ), «Եռանկյունի» հյուրանոցային համալիրը (1998), Արմեն Աղալյանի հետ՝ Հայ-պետտրանսնախագիծ (1967), Հայպետջրնախագիծ (1969), Կապի նախագծային (1970, այժմ՝ ԱրմենՏել), էլեկտրոնային արդյունաբերության (1971) ինստիտուտները, միջքաղաքային ավտոմատ հեռախոսային կայանը (1971) և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Արմեն Աղալյան

**Արմեն Ֆրեյդունի Աղալյան** (), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1987)։

Ճարտարապետ Ֆրեյդուն Աղալյանի որդին է։

## Կենսագրություն
1954 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

1964-1969 թվականներին՝ Երևանի գլխավոր ճարտարապետի տեղակալ, 1969-1973 թվականներին՝ Երևաննախագիծ ինստիտուտի արվեստանոցի ղեկավար, 1980-1990 թվականներին՝ ԵՊԻ ճարտարապետաշինարարական ֆակուլտետի դեկան, պրոֆեսոր 1990 թվականից։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Աղալյանի նախագծերով Երևանում կառուցվել են՝
* Ճարտարագիտագեոդեզիական հետախուզումների և նկարահանումների հայկական պետական ինստիտուտը (1972-1978)
* Հայպետտրանսնախագիծ (1967)
* Հայպետջրնախագիծ (1969)
* Կապի նախագծային (1970, այժմ՝ ԱրմենՏել)
* Էլեկտրոնային արդյունաբերության նախագծային (1971) ինստիտուտները
* Միջքաղաքային ԱՀԿ (1971)
* ԵՊԻ մասնաշենքերից երկուսը (1981-1985)
* «Հյուսիսային» ավտոկայանը, (1986-1988)

Երևանի Արաբկիր համայնքում գտնվող «Վահագն Վիշապաքաղ» հուշարձանի ճարտարապետն է (համահեղինակ՝ Գրիգոր Գրիգորյան, քանդակագործ՝ Վահե Հարությունյան)։

Կերպափոխվող միջնորմի, հավաքովի միաձույլ կմախքով շենքի կառուցման Աղալյանի եղանակով Սպիտակի երկրաշարժից հետո, 1990 թվականին, նախագծվել է իննհարկանի սեյսմակայուն փորձարարական բնակելի շենք։

## Մահ
Մահացել է 2015 թվականին Լոս Անջելեսում, թաղված է Երևանում։

## Պատկերասրահ

Վահագն Վիշապաքաղ.JPG|Վահագն Վիշապաքաղի հուշարձան (Երևան, Վաղարշյան փողոց)
Plaques, Yerevan, 2016.JPG|Հուշատախտակ Երևանում


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևան քաղաքում թաղվածներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Թենգիզ Աբուլաձե

**Թենգիզ Աբուլաձե Եվգենիի** (, ), վրացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ, մանկավարժ։ Վրաստանի ժողովրդական արտիստ (1966)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1980)։ Համարվում է խորհրդային լավագույն կինոռեժիսորներից մեկը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1924 թվականի հունվարի 31-ին։ Սովորել է Թբիլիսիի թատերական ինստիտուտում (1943–1946), ավարտել է Կինեմատոգրաֆիայի համամիութենական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետը (1953)։ Աբուլաձեի գեղարվեստական ֆիլմերից են՝ «Մագդանայի Լուրջան» (1956), «Ուրիշի երեխաները» (1959), «Ես, տատիկը, Իլիկոն և Իլարիոնը» (1963), «Աղերսանք» (1969), «Ցանկությունների ծառ» (1977), «Զղջում» (1987)։ Նրա կինոնկարները միջազգային կինոփառատոներում արժանացել են մրցանակների։ Հիշարժան են հատկապես «Զղջում» գեղարվեստական կինոնկարի համար ռեժիսորին շնորհված պարգևները. Լենինյան մրցանակ (1988), Նիկա մրցանակ «Լավագույն խաղարկային ֆիլմ», «Լավագույն ռեժիսորական աշխատանք», «Լավագույն սցենարական աշխատանք» անվանակարգերում, Կաննի միջազգային հեղինակավոր կինոփառատոնի ժյուրիի հատուկ մրցանակ՝ գրան-պրի։ Թենգիզ Աբուլաձեին՝ որպես նրա հեղինակության առհավատչյա և վաստակի գնահատում՝ 1987 թվականին ընդգրկել են Մոսկվայի միջազգային կինոփառատոնի ժյուրիի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Кто есть кто в России и в ближнем зарубежье: Справочник. — М., Издательский дом «Новое время», «Всё для вас», 1993. — ISBN 5-86564-033-X

## Արտաքին հղումներ
*Abuladze, Tengiz, The Dictionary of Georgian National Biography. Retrieved 30 January 2007.
* 
* 
* 

Կատեգորիա:20-րդ դարի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Դիդուբեի պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:Սցենարիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վրացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Վրացի մանկավարժներ
Կարմիր ծիլեր

**Կարմիր ծիլեր**, խորհրդային շրջանի հայերեն մանկական պատկերազարդ ամսագիր։ Հանդիսացել է Վրաստանի ԼԿԵՄ Կենտկոմի և լուսժողկոմատի հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1923-1941 թվականին, Թբիլիսիում (1939-ից անվանվել է «Հոկտեմբերյան սերունդ»)։ Խմբագիրներ՝ Հակոբ Հակոբյան, Հովհաննես Պողոսյան, Ռուբեն Աղաբաբ։

Փորձել է նպաստել հայ սովետական մանկական գրականության ձևավորմանն ու զարգացմանը։ Տպագրել է Վրաստանում և Հայաստանում ստեղծագործող գրողների, արվեստագետների, մանկավարժների գործերը, թարգմանական նմուշներ՝ համաշխարհային դասական գրականությունից։

Առանձին մատենաշարով լույս է ընծայել մանկական ստեղծագործությունների ժողովածուներ։ «Կարմիր ծիլերը» հայկական դպրոցներում գործածվել է որպես ուսումնական ձեռնարկ։

Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական մանկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մանկավարժական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Իլիա Աբուլաձե

**Իլիա Վլադիմիրի Աբուլաձե** (), վրացի բանասեր, հայագետ, ՎՍՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1950), գիտությունների վաստակավոր գործիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն

Ծնվել է նոյեմբերի 24-ին, Զեդա–Սաքարայում (Վրաստանի Զեստափոնի շրջան), ուսուցչի ընտանիքում։ Կրթությունը ստացել է Քութայիսի առաջին գիմնազիայում։ Ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանը։ Աշակերտել է Հրաչյա Աճառյանին, Մելիքսեթ-Բեկին, Ա. Շանիձեին։ Հիմնականում զբաղվել է հայ և վրաց բանասիրությանը վերաբերող հարցերի ուսումնասիրությամբ։ Համալսարանը գեբազանց ավարտելուց հետո նա ընդունվել է ասպիրանտուրա հայ-վրացական բանասիրության գծով։

Պրոֆեսոր Աբուլաձեի նախաձեռնությամբ է, որ հիմնադրվել է Կեկելիձեի անվան ձեռագրերի ինստիտուտը, որի անփոփոխ տնօրենը եղել է նա, ղեկավարել ձեռագրերի նկարագրության 15 հատորանոց մատենաշարը, հրատարակել «Վրացական գրի նմուշներ» նշանավոր հավաքածուն։

Աբուլաձեն երկար տարիներ Թբիլիսիի համալսարանում դասավանդել է հին հայերեն, բազմիցս եղել Հայաստանում, ուսումնասիրություններ կատարել Էջմիածնի գրապահոցում, իսկ այնուհետև՝ Մատենադարանում, զեկուցումներով հանդես է եկել Հայաստանում կազմակերպված գիտաժողովներում, հոդվածներ տպագրել հայագիտական հանդեսներում։ Երկար տարիներ նա եղել է «Պատմաբանասիրական հանդեսի» խմբագրական կոլեգիայի անդամ։ Նրա դոկտորական դիսերտացիան է եղել «Հայ և վրաց գրականությունների առնչությունները 9-10-րդ դարերում» ուսումնասիրությունը։

Մահացել է հոկտեմբերի 9-ին, Թբիլիսիում։

## Ուսումնասիրություններ
Շուրջ 100 տպագիր աշխատությունների հեղինակ է։ 1938 թ. հրատարակել է «Վկայաբանություն Շուշանիկի» վարքագրության վրացերեն և հայերեն տեքստերը։ Գրել է «Հայ–վրացական գրական կապերը IX–X դարերում» աշխատությունը (1944), տպագրել վրաց ժողովրդի հնագույն պատմության՝ «Քարթլիս ցխովրեբա»–ի գրաբար տեքստը, վրացերեն թարգմանությունը և դրան նվիրված հետազոտությունը (1953)։

Աբուլաձեի «Հովհաննես Դրասխանակերտցի» ուսումնասիրությունը (1937) վրաց հայագիտության նվաճումներից է։ Կազմել է գրաբարի (1935), վրացերենի (հայկական դպրոցների համար, 1965) դասագրքեր և «Հին վրացերեն–գրաբար բառարան» (անտիպ)։ 1937 թ.-ին Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի № 7117 ձեռագրում Աբուլաձե հայտնաբերել է աղվանական գիրը։

## Երկեր
* Հայերենի և վրացերենի բառարանային հանդիպումները, «Աշխատությունների ժողովածու ՀՍՍՀ ԳԱ Լեզվի ինստ–ի», 1948, № 3
* К открытию Кавказских албанцев, «Известия ин-та языка, истории и материальних культуры груз. филиала АН СССР», 1938, т. 4

## Աղբյուրներ
* Մ․ Բաբուրյան «Իլյա Աբուլաձե», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1968, էջ 262-263
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրացի հայագետներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Վրացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Վրացի բանասերներ
Կատեգորիա:Վրացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Վրացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Վրացի գիտնականներ
Կարծրախտ

**Կարծրախտ**, *սկլերոզ*, մարդու և կենդանիների որևէ օրգանի կամ հյուսվածքի շարակցահյուսվածքային կարծրացում։ Կարծրախտի ժամանակ օրգանի պարենքիմայի ֆունկցիոնալ արժեքավոր տարրերը ոչնչանում են և փոխարինվում շարակցական հյուսվածքով, երբեմն՝ ամիլոիդի, հիալինի, կրիկուտակումով։ Նորաստեղծ շարակցական հյուսվածքը սովորաբար առաջանում է շարակցահյուսվածքային բջիջների՝ ֆիբրոբլաստների բազմացման ճանապարհով և կոլազենի մոլեկուլի արագ առաջացումով։ Կարծրախտը կարող է լինել տարածուն և օջախային։ Տարածուն կարծրախտի դեպքում լինում է ամբողջ օրգանի զգալի կարծրացում, որի մակերեսը հաճախ մնում է հարթ, օջախայինի դեպքում՝ հատիկավոր, իսկ երբեմն էլ թմբիկավոր (այստեղից էլ՝ «հատիկավոր երիկամ», «թմբիկավոր լյարդ» անվանումները)։ Հատիկավորությունը և թմբիկավորությունը պայմանավորված են մի կողմից կարծրախտի ոչ հավասար զարգացումով, մյուս կողմից կարծրացող օրգանի պարենքիմայի մնացորդների կոմպենսատոր գերաճի և հիպերպլազիայի երևույթներով։ Կարծրախտ ոչ սակավ ուղեկցվում է միայն տվյալ օրգանի փոքրացումով և կարծրացումով։ Օրգանի մակերեսը մնում է սովորական, հարթ։

## Ախտանշաններ
Կարծրախտի առաջացմանը նպաստում են քրոնիկական բորբոքային հիվանդությունները (սիֆիլիս, ռևմատիզմ, տուբերկուլոզ, ակտինոմիկոզ, քրոնիկական թարախակալումներ)։ Բորբոքումների հետևանքով առաջացած կարծրախտը ըստ էության չի տարբերվում հյուսվածքի սպիացման պրոցեսներից։ Կարծրախտի առաջացումը կարող է պայմանավորվել նաև արյան շրջանառության խանգարումներով (երակային կանգ) և օրգանի պարենքիմայի ետաճման պրոցեսներով (ետաճման հասակային գործոններ, որ լինում են գլխավորապես ծերության շրջանում, ետծննդյան փոփոխություններ արգանդի անոթներում, փոփոխություններ ձվարանների դեղին մարմինների տեղերում)։ Նյարդային համակարգում կարծրախտ առաջանում է գլխավորապես, իսկ երբեմն էլ բացառապես, գլիոզ տարրերի գերաճման հաշվին։ Տարածուն կարծրախտի դեպքում օրգանները քիչ թե շատ չափով կորցնում են իրենց ֆիզիոլոգիական հատկությունները։ Կարծրախտի հետևանքով կարող են առաջանալ օրգանների ձևափոխություն (թամբաձև քիթ, բլթավոր լյարդ), ախտաբանական պրկում, անոթների լուսանցքի նեղացում, կնճռոտում և ախտաբանական այլ փոփոխություններ։ Տես նաև աթերոսկլերոզ, կարդիոսկրելոզ, պնևմոսկլերոզ՝ թոքերի կարծրացում։

Կատեգորիա:Կարծրախտ
Գլեբ Կրժիժանովսկի

**Գլեբ Մաքսիմիլիանովիչ Կրժիժանովսկի** (, ), լեհական ծագմամբ ռուս հեղափոխական (հին բոլշևիկ), խորհրդային քաղաքական գործիչ, գիտնական-էներգետիկ, գրող, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1929), Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1957)։

Վլադիմիր Լենինի հետ մասնակցել է Պետերբուրգի «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միության» ստեղծմանը։ 1894 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի տեխնոլոգիական ինստիտուտը։ ՌՍԴԲԿ II համագումարում ընտրվել է կուսակցության ԿԿ անդամ։ Մասնակցել է ՌՍԴԲԿ III համագումարի նախապատրաստմանը, 1905-1907 թվականների հեղափոխությանը։ Փետրվարյան հեղափոխության (1917) ժամանակ եղել է Մոսսովետի բոլշևիկյան ֆրակցիայի անդամ։ 1920 թվականներից՝ Ռուսաստանի էլեկտրիֆիկացիայի պետական հանձնաժողովի (ԳՈԷԼՌՈ), 1921-1930 թվականներին՝ Պետպլանի, 1930-1932 թվականներին՝ ծանր արդյունաբերության ժողկոմատի գլխէներգոյի, 1932-1936 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԿԳԿ-ին առընթեր բարձրագույն տեխնիկական կրթության կոմիտեի նախագահ և ԽՍՀՄ լուսժողկոմի տեղակալ։ 1929-1939 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ փոխնախագահ։ 1930 թվականին հիմնադրել և մինչև կյանքի վերջը ղեկավարել է ԽՍՀՄ ԳԱ էներգետիկական ինստիտուտը։

Աշխատությունները նվիրված են էներգահամակարգերի, էներգահաշվեկշռի կազմման և զարգացման գիտական հիմունքների, երկրի միասնական էներգահամակարգի ստեղծման, տնտեսության ճյուղերի էլեկտրիֆիկացման, էներգետիկ ռեսուրսների համապարփակ օգտագործման և այլ խնդիրների։ Հեղինակ է Վլադիմիր Լենինի մասին հիշողությունների։ Եղել է կուսակցության XIV-XVII համագումարների պատգամավոր, XIII-XVII համագումարներում ընտրվել է ՀամԿ(բ)կ ԿԿ-ի անդամ։

Եղելէ Համառուսաստանյան ԿԳԿ-ի և ԽՍՀՄ ԿԳԿ-ի անդամ, ԽՍՀՄ I գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ։

Պարգևատրվել է Լենինի 5 և 2 այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կենտրոնական հետախուզական վարչություն

**Կենտրոնական հետախուզական վարչություն**, **ԿՀՎ** (, *CIA*), ԱՄՆ դաշնային կառավարության արտասահմանյան հետախուզության կենտրոնական ծառայություն։ Կոչված է ողջ աշխարհում ազգային անվտանգության տեղեկատվության հավաքման, մշակման և վերլուծության համար։ Որպես ԱՄՆ հետախուզական համայնքի (IC) անդամ, հաշվետու է Ազգային հետախուզության տնօրենին, ինչպես նաև մասնագիտացված է ԱՄՆ նախագահի և կառավարության համար հետախուզական ծառայություններ մատուցելու մեջ։

Ստեղծվել է 1947 թվականին՝ Ալեն Դալասի կողմից։ ԿՀՎ-ի միջուկն են կազմում 5 վարչությունները՝ թվային նորարարության, վերլուծության, օպերատիվ (հետախուզական միջոցառումների նախապատրաստում), գիտատեխնիկական (ռադիոալիքակալում, օդային և տիեզերական հետախուզություն և այլն) և օժանդակության։ ԿՀՎ տնօրենը նշանակում է նախագահի, և հաստատվում սենատի կողմից։ Գրասենյակը գտնվում է Լենգլի բնակավայրում (Վիրջինիա նահանգ)։

Գործունեության ողջ ընթացքում ԿՀՎ-ն հաճախ է հայտնվել քննադատությունների կիզակետում։ ԿՀՎ-ի նախաձեռնությամբ տարիների ընթացքում կատարվել են փորձարկումներ մարդկանց վրա, արտահերթ արտահանձնումներ, ֆիզիկական բռնությամբ կիրառվել հարցաքննություններ, կազմակերպվել թիրախային սպանություններ, մահափորձեր, ինչպես նաև ֆինանսավորվել և մարզվել են զինյալների խմբեր, որոնք ավելի ուշ վերածվել են դասալիքների։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Կենտրոնական հետախուզական վարչություն
Դեղին տառեղ

**Դեղին տառեղ** (), տառեղների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 44-47 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 80-92 սմ։ Դեղին-դարչնագույն թռչուն է, վիզը և ոտքերը՝ կարճ, թռչելիս ակնառու են սպիտակ թևերը։ Գոտկատեղը և պոչը բաց գույնի են, մեջքը՝ ավելի մուգ։ Գլխին առկա են երկար փետրածփքեր՝ սև և դեղնավուն զոլերով։ Կտուցը կապույտ է՝ սև ծայրով, ոտքերը՝ վարդագույն։ Աշնանը ոտքերը և կտուցը կանաչավուն են։ Երիտասարդն առանց փետրածփքերի է։ Վիզը և կրծքի վերին մասը խայտավոր են, թևերը սպիտակ՝ դարչնագույն վրձնախազերով։ Կտուցը խամրած դեղին է, վերնակտուցը՝ մուգ։ Հաճախ սապատավորի կեցվածք է ընդունում։

## Կենսակերպ
Կերը հայթայթում է միայնակ՝ բուսուտների սահմանագծից ոչ հեռու։ Բնակվում է ձկնաբուծական լճակներում, լճերում, ճահճուտներում։ Սնվում է մանր ձկներով, երկկենցաղներով, ջրային միջատներով։ 
Գարնանային վերադարձը՝ մարտի վերջին։ Բնադրում է ապրիլի առաջին կեսին՝ եղեգնուտներում։ Բույնը գաղութային, ոչ խոր հարթակ է՝ եղեգի չոր ցողուններից, տերևներից։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսից հունիսի սկիզբը։

## Բազմացում և զարգացում
Դնում է 39 մմ տրամագծով, մուգ կապույտ 4-6 ձու։ Գաղութային բնադրումը համատեղում է 5-6 տեսակի այլ տառեղների հետ։ Թխսակալում են արուն և էգը՝ 20-22 օր։ Ձագերը բներում հայտնվում են մայիսի վերջին, թռիչքի են դիմում հուլիս-օգոստոսին։ Աշնանային չուն՝ հոկտեմբեր-նոյեմբերին։

Կատեգորիա:Տառեղներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Դեղնագլուխ արքայիկ

**Դեղնագլուխ արքայիկ** կամ շիր (), արքայիկների ընտանիքի թռչուն։ Ձմեռող է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 9 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 13,5-15,5 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 5,9-6,9 գ։ Փոքրամարմին է, դիմային մասը՝ միագույն, գագաթը՝ վառ նախշով։ Հասուն արուի գագաթի կենտրոնական շերտը նարնջագույն է, էգինը՝ դեղին։ Կոկորդաշերտը կարճ է՝ մուգ։ Երիտասարդի գլուխը կանաչ է, գագաթի շերտը բացակայում է։ Արձակում է մեկ կամ մի քանի անգամ կրկնվող ձայներ։ Մշտապես թռչկոտում է ճյուղից ճյուղ՝ թևերի արագ թափահարումներով, մի պահ կանգ առնելով օդում։ Թռիչքն արագ է՝ թևերի դժժոցով։ Բնակվում է բարձրաբուն ծառերի վրա, այգիներում։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում, որպես ձմեռող, հայտնվում է հուլիսի 2-րդ կեսից ապրիլի վերջին։ Ստեփանավանի «Սոճուտ» բուսաբանական այգում ձմռանը գրանցված է 250 թռչուն, Դիլիջանում՝ 80, Երևանի շրջակայքում՝ 1-11։ Օգտակար է. ոչնչացնում է անտառի վնասատու միջատների ձմեռող տեսակներ։ Մետաքսանուրբ, խայտաբղետ փետրավորման շնորհիվ որոշակի գեղագիտական արժեք է ներկայացնում։ 

Կատեգորիա:Արքայիկներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կենտրոնական վիճակագրական վարչություն (ԽՍՀՄ)

մինի|ԿՎՎ գրասենյակը («Ցենտրոսոյուզ» կենտրոն)
**Կենտրոնական վիճակագրական վարչություն**, **ԿՎՎ** (), գլխավոր վիճակագրական կազմակերպությունը նախկին Խորհրդային Միությունում։

Հիմնադրվել է 1918 թվականին։ 1930-1948 թվականներին ենթարկվել է ԽՍՀՄ Պետպլանին, 1948-1978 թվականներին առընթեր է եղել ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդին։ Գործունեությունը իրականացրել է պետական վիճակագրական տեղական մարմինների՝ միութենական հանրապետությունների ԿՎՎ-ների, ինքնավար հանրապետությունների, երկրամասերի, մարզերի վիճակագրական վարչությունների, վարչական շրջանների պետական վիճակագրական տեսչությունների միջոցով։ Ունեցել է հաշվողական աշխատանքների գլխավոր վարչություն, գլխավոր հաշվողական կենտրոն և հաշվողական կենտրոն, հանրապետությունները՝ հաշվողական կենտրոն, մարզերը՝ հաշվողական կենտրոն կամ մեքենա-հաշվիչ կայան, բազմաթիվ շրջաններում ստեղծված են եղել շրջանային մեքենա-հաշվիչ կայաններ կամ հաշվողական կայաններ։

Կատեգորիա:Վիճակագրական կազմակերպություններ