Սիֆիլիսի ուսումնասիրության փորձարկումներ Գվատեմալայում

**Սիֆիլիսի ուսումնասիրության փորձարկումներ Գվատեմալայում,** Միացյալ Նահանգների կողմից ղեկավարվող մարդկային փորձարկումներ, որոնք անցկացվել են Գվատեմալայում 1946-1948 թվականներին: Փորձերը ղեկավարել է բժիշկ Ջոն Չարլզ Քաթլերը, ով նույնպես մասնակցել է Թասկիգիի սիֆիլիսի փորձարկման ուշ փուլերին: Բժիշկները վարակել են 1300 մարդու, այդ թվում՝ առնվազն 600 զինվորի և տարբեր աղքատ խմբերի մարդկանց (ներառյալ, բայց չսահմանափակվելով դրանով, սեռական աշխատողներ, որբեր, հոգեբուժարանների հիվանդներ և բանտարկյալներ) սիֆիլիսով, գոնորեայով և փափուկ շանկրով՝ առանց մասնակիցների տեղեկացված համաձայնության: Նրանցից միայն 700-ն է բուժում ստացել: Ընդհանուր առմամբ, բոլոր հետազոտական փորձարկումներին մասնակցել է 5500 մարդ, որոնցից 83-ը մահացել են 1953 թվականի վերջին, չնայած անհայտ է, թե արդյոք ներարկումներն էին պատասխանատու այս բոլոր մահերի համար: Շմաբանական ուսումնասիրությունները շարունակվել են մինչև 1953 թվականը՝ ներգրավելով նույն խոցելի խմբերին, բացի պետական դպրոցներից, մանկատներից և գյուղական քաղաքներից երեխաներից: Այնուամենայնիվ, հիվանդների դիտավորյալ վարակումն ավարտվել է սկզբնական ուսումնասիրությամբ:

2010 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ԱՄՆ նախագահը, պետքարտուղարը և առողջապահության և մարդկային ծառայությունների նախարարը պաշտոնապես ներողություն են  խնդրել Գվատեմալայից էթիկական խախտումների համար: Գվատեմալան դատապարտել է փորձը՝ որպես մարդկության դեմ հանցագործություն: Այդ ժամանակվանից ի վեր ԱՄՆ-ում բազմաթիվ անհաջող դատական հայցեր են ներկայացվել։

Ուելսլի քոլեջի Սյուզան Մոկոտոֆ Ռևերբին այս փորձերի մասին տեղեկություններ է բացահայտել Քաթլերի արխիվային հոդվածներում 2005 թվականին՝ Թասկիգիի սիֆիլիսի ուսումնասիրության ուսումնասիրության ժամանակ։ Նա իր արդյունքները կիսել է Միացյալ Նահանգների կառավարության պաշտոնյաների հետ; Ֆրենսիս Քոլինզը, ով բացահայտումների ժամանակ ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտի տնօրենն է եղել, փորձերը անվանել է «բժշկության պատմության մութ գլուխ» և նշել, որ ժամանակակից կանոնները արգելում են մարդկանց վրա հետազոտություններ անցկացնել առանց տեղեկացված համաձայնության։

## Պատմական ակնարկ
Սիֆիլիսի բուժումը փորձարկելու համար ճագարներ են օգտագործել 20-րդ դարի սկզբից, երբ Սահաչիրո Հատան նրանց ներարկել է արսֆենամին, որը հայտնի է դարձել որպես սիֆիլիսի բուժման «կախարդական փամփուշտ»։ Ավելի ուշ՝ 1940-ականներին, նրանց ներարկվել է պենիցիլին, որպես սիֆիլիսի կանխարգելման մեթոդների հետազոտության մաս։ Մոտավորապես այս նույն ժամանակահատվածում բժշկական մասնագետները, այդ թվում՝ ԱՄՆ գլխավոր վիրաբույժ Թոմաս Պարրանը, ջանքեր են գործադրել սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների վերաբերյալ գիտելիքները խորացնելու և մարդկանց մոտ ավելի կենսունակ պրոֆիլակտիկայի և բուժման տարբերակներ հայտնաբերելու համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես նոր մեթոդների այս որոնումները ավելի են ուժեղացել և ավելի շատ կողմնակիցներ ձեռք բերել։ Սա մեծապես պայմանավորված էր ԱՄՆ զինված ուժերը սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների, ինչպիսին է գոնորեան, տարածված վարակներից պաշտպանելու ջանքերով, ինչպես նաև արծաթե պրոտեինատի ներարկմամբ մասնակիցների առնանդամի մեջ պրոֆիլակտիկայի հատկապես ցավոտ ռեժիմով։ Այդ ժամանակ գնահատվել է, որ սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունները կազդեն 350,000 զինվորի վրա, ինչը հավասարազոր կլիներ ամբողջ տարվա ընթացքում երկու զինված դիվիզիայի ոչնչացմանը։ Այս կորուստների արժեքը, որն այդ ժամանակ կկազմեր մոտ 34 միլիոն դոլար, սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների բուժման հետազոտությունները դարձրեց հատկապես հրատապ։

Սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների բուժման և կանխարգելիչ միջոցառումների նոր զարգացումների այս մղմամբ իրականացված առաջին դաշտային փորձարկումները 1943-1944 թվականներին Տերե Հոտե բանտային փորձերն են եղել, որոնք անցկացվել և աջակցվել են նույն անհատներից շատերի կողմից, ովքեր մի քանի տարի անց մասնակցելու էին Գվատեմալայի սիֆիլիսի փորձարկումներին։

Այս փորձի նպատակն էր գտնել ավելի հարմար սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների պրոֆիլակտիկա՝ բանտային բնակչությունից հավաքագրված մարդկանց գոնորեայով վարակելու միջոցով: Չնայած սկզբում մարդկանց օգտագործելու գաղափարը վիճահարույց է եղել, Թոմաս Պարրանի և ԱՄՆ բանակի բժշկական կորպուսի գործադիր սպա գնդապետ Ջոն Ա. Ռոջերսի աջակցությունը հնարավորություն է տվել Ջոն Ֆ. Մահոնիին և Կասիուս Ջ. Վան Սլայկին սկսել փորձերի իրականացումը: Մահոնիի երիտասարդ գործընկեր Ջոն Քաթլերը օգնել է անցկացնել փորձերը և շարունակել ղեկավարել Գվատեմալայի սիֆիլիսի փորձերը:

Տերե Հոտեում անցկացված փորձերը նախորդել են Գվատեմալայի փորձերին։ Դրանք առաջինն էին, որ ցույց են տվել, թե որքան եռանդուն կերպով են ռազմական առաջնորդները առաջ մղում սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների դեմ պայքարի նոր զարգացումները և մարդկանց վարակելու պատրաստակամությունը։ Դրանք նաև բացատրել են, թե ինչու են ուսումնասիրության բժիշկները ընտրել Գվատեմալան՝ խուսափելու անհատական համաձայնության, այլ անբարենպաստ իրավական հետևանքների և վատ հրապարակայնության հետ կապված էթիկական սահմանափակումներից։

## Ուսումնասիրության մանրամասներ
Հետազոտությունը ղեկավարել է ԱՄՆ Հանրային առողջապահության ծառայությունը՝ սկսած 1946 թվականից մինչև 1948 թվականը։ Սկզբում փորձերը պետք է անցկացվեին Ինդիանա նահանգի Տերե Հոտե քաղաքի բանտում, սակայն տեղափոխվել են Գվատեմալա, քանի որ հետազոտողները դժվարանում էին բանտարկյալներին անընդհատ վարակել գոնորեայով։ Գվատեմալա տեղափոխելը առաջարկել էր Գվատեմալայի սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների վերահսկման վարչության ղեկավար Խուան Ֆունեսը։ Փորձերը ֆինանսավորվել են ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտների (NIH) կողմից Պանամերիկյան սանիտարական բյուրոյին տրամադրված դրամաշնորհով. ներգրավվել են նաև Գվատեմալայի մի քանի կառավարության նախարարություններ։

Հարավային Ջորջիայի համալսարանում անցկացված ուսումնասիրությունը պնդում է, որ Գվատեմալայի ընտրությունը որպես սիֆիլիսի փորձարկումներ անցկացնելու վայր ԱՄՆ իշխանությունների կողմից կայացված ռասայական դրդապատճառներով որոշում էր, հաշվի առնելով, որ ուսումնասիրության մեջ ներառված էին սպիտակամորթ բժիշկներ և հետազոտողներ, որոնք փորձարկումներ էին անցկացնում ԱՄՆ-ի կողմից որպես փոքրամասնություն համարվող անձանց վրա:  Մեկ այլ ուսումնասիրություն պնդում է, որ պատճառը գվատեմալացի բանտարկյալների արտոնությունն էր վճարել մարմնավաճառներին, որպեսզի տպավորություն ստեղծվի, որ վարակները բնական են՝ վարակված մարմնավաճառի հետ սեռական հարաբերություն ունենալու պատճառով:

Փորձին մասնակցած անձանց ընդհանուր թիվը պարզ չէ։ Որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ ներգրավվել է մոտ 1500 ուսումնասիրության մասնակից, չնայած արդյունքները երբեք չեն հրապարակվել։ Այլ աղբյուրներ նշում են, որ ուսումնասիրությանը մասնակցել է ավելի քան 5000 անձ, այդ թվում՝ երեխաներ։

Ուսումնասիրության նպատակն էր դիտարկել պենիցիլինի արդյունավետությունը սեռական հարաբերությունից հետո սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների վարակի կանխարգելման գործում: Արդյունքում, մոտ 696 գվատեմալացի դիտավորյալ վարակվել է սիֆիլիսով, գոնորեայով և փափուկ շանկրով: Ուսումնասիրության նպատակն էր նաև հայտնաբերել պենիցիլինից բացի այլ դեղամիջոցներ տարբեր սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների համար:

Արխիվացված փաստաթղթերում Թոմաս Պարրան կրտսերը, որ փորձարկումների ժամանակ ԱՄՆ գլխավոր վիրաբույժն է եղել, ընդունել է, որ գվատեմալական աշխատանքը չի կարող իրականացվել երկրի ներսում. ծրագրի մանրամասները նույնպես թաքցվել են գվատեմալացի պաշտոնյաներից։ Ավելին, մասնակիցները հնարավորություն չեն ստացել տալ տեղեկացված համաձայնություն, քանի որ հետազոտության նպատակն ու մանրամասները նույնպես թաքցվել են նրանցից։

Մասնակիցները ենթարկվել են սիֆիլիսի մանրէների վարակման՝ վարակիչ կին սեքս աշխատողների հետ թույլատրված այցելությունների միջոցով, որոնք ֆինանսավորվում էին ԱՄՆ կառավարության միջոցներով: Հիվանդությունը մասնակիցներին փոխանցելու այլ փորձերից են եղել մանրէները մարմնի տարբեր թեթևակի քերծված մասերի վրա լցնելը, ինչպիսիք են տղամարդ մասնակիցների սեռական օրգանները, նախաբազուկները և դեմքերը: Որոշ մասնակիցներ նույնիսկ վարակվել են ողնաշարի հարկադիր պերֆորացիայի միջոցով: Մասնակիցները, որոնց մոտ սիֆիլիսի թեստը դրական էր, բուժվել են պենիցիլինով: Այնուամենայնիվ, չկան ապացույցներ, որ բոլոր մասնակիցներին տրամադրվել է համարժեք բուժում կամ արդյոք բոլոր վարակված անձինք բուժվել են։

Թեև ուսումնասիրությունը պաշտոնապես ավարտվել է 1948 թվականին, բժիշկները շարունակել են հյուսվածքների նմուշներ վերցնել և նախկին մասնակիցներից դիահերձումներ կատարել մինչև 1958 թվականը։ Փորձի ընթացքում մահացել է ութսուներեք մարդ, չնայած պարզ չէ, թե արդյոք պատվաստումներն էին այդ մահերի պատճառը։ Չնայած ուսումնասիրությունը տևել է այդքան երկար և հավաքել է հսկայական քանակությամբ տվյալներ, հետազոտողները երբեք ոչինչ չեն հրապարակել Գվատեմալայի սիֆիլիսի փորձերից։ Հետազոտողների կողմից իրենց պաշտպանելու փորձի հավանականությունը ցածր է՝ Թասկիգիի սիֆիլիսի ուսումնասիրությունների վերաբերյալ նրանց ավելի ուշ հրապարակված ուսումնասիրությունների պատճառով։ Ոչ մի ապացույց չի ցույց տալիս, թե ինչու են փորձարկումները ավարտվել կամ որ դրանք դադարեցվել են։

## Ուսումնասիրության մեթոդներ
Փորձի մասնակիցներին վարակելու սկզբնական փորձերը ներառել են ԱՄՆ Առողջապահության և սոցիալական ապահովության ծառայության (USPHS) աշխատակիցների կողմից մարմնավաճառներին նապաստակների մեջ աճած մանրէներով պատվաստումը, ապա նրանց վճարումը կալանավորների հետ սեռական հարաբերություն ունենալու համար: Գվատեմալայում մարմնավաճառները պարտավոր էին շաբաթը երկու անգամ կառավարական կլինիկայում թեստավորվել սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների վարակի համար: Փորձերի նպատակով վարակված մարմնավաճառուհիներին Գվատեմալայի առողջապահության նախարարության ղեկավարը ուղարկել է Քաթլեր:

Նրանք գործել են այն ենթադրությամբ, որ մեկ մարմնավաճառ կարող է սեռական հարաբերություն ունենալ մինչև ութ տղամարդու հետ 71 րոպեում, ինչը ստեղծում է վարակի մեծ մակարդակ: Այս փորձերը ձախողվել են բավականաչափ արագ վարակներ առաջացնելու հարցում, քանի որ բանտարկյալները հրաժարվել են բազմիցս արյան նմուշառումներից։

Հետազոտողները անցան հիվանդների անմիջական պատվաստմանը, երբ Քաթլերը ընդունել է Կառլոս Սալվադոյի՝ Գվատեմալա քաղաքի «Ասիլո դե Ալիենադոս» հոգեբուժական հիվանդանոցի տնօրենի առաջարկը: Այս հիվանդանոցը զգալիորեն թերհագեցած է եղել անձնակազմով և չի ունեցել տարրական սարքավորումներ ու դեղորայք: Սկզբնապես բանտի կամավորներին տրամադրվող 1500 դոլարը տրամադրվել է հոգեբուժարանին՝ «Դիլանտին» անվամբ հակաէպիլեպտիկ դեղամիջոցի և այլ անհրաժեշտ սարքավորումների ձեռքբերման համար:

Բժիշկները հաճախ սիֆիլիսի շտամներ են ներարկել հիվանդների ողնուղեղային հեղուկի մեջ կամ մաշկի մեջ՝ վարակը հեշտացնելու համար: Այս շտամները, որոնցով նրանք վարակել են հիվանդներին, հավաքվել էին այլ վարակված հիվանդներից կամ «փողոցային շտամներից», որոնք սահմանված չեն եղել:

Հիվանդների սիֆիլիսով վարակվելուց հետո, հիվանդների միայն մոտ կեսն է բուժում ստացել վարակի դեմ։  Փորձերի ընթացքում մահացել է ութսուներեք հիվանդ։

1947 թվականին Քաթլերը սկսեց գվատեմալացի զինվորների վրա գոնորեայի փորձարկումներ է անցկացրել։ Մեկուկես տարի անց մոտ 600 զինվոր վարակվել է հիվանդությամբ։ Վարակված սեռական աշխատողները օգտագործվել են զինվորներին վարակելու համար, իսկ զինվորների առնանդամներից գոնորեայի թարախը ներարկվում էր մյուս զինվորներին։ Շանկրոիդային փորձարկումներ միաժամանակ անցկացվել են նաև մոտ 80 զինվորների վրա, որոնց ընթացքում բժիշկները քերծում էին զինվորների ձեռքերը և վարակում վերքերը։ Համաձայնությունը տվել էին զինվորների պաշտոնյաները կամ հիվանդ բժիշկները, բայց չի հաղորդվել, որ դա տրվել է հենց մասնակիցների կողմից։

Այս փորձի ընթացքում մասնակիցների վերաբերյալ փաստաթղթավորված պրոֆիլը մանրամասն նկարագրություն է տալիս․  Բերտան հոգեբուժական հիվանդանոցի կին հիվանդ էր... 1948 թվականի փետրվարին Բերտային սիֆիլիս ներարկեցին նրա ձախ ձեռքին։ Մեկ ամիս անց նրա մոտ քոս առաջացավ (մաշկի քոր առաջացնող վարակ, որն առաջացել էր տզից)։ Մի քանի շաբաթ անց բժիշկ Քաթլերը նշեց, որ նրա մոտ նաև կարմիր բշտիկներ առաջացան այն տեղում, որտեղ նա ներարկել էր նրա ձեռքը, վնասվածքներ ձեռքերին և ոտքերին, և նրա մաշկը սկսեց չորանալ։ Բերտան սիֆիլիսի դեմ բուժվեց միայն ներարկումից երեք ամիս անց։ Կարճ ժամանակ անց՝ օգոստոսի 23-ին, բժիշկ Քաթլերը գրեց, որ Բերտան այնպիսի տեսք ուներ, կարծես մահանալու էր, բայց չմանրամասնեց, թե ինչու։ Նույն օրը նա մեկ այլ տղամարդուց ստացված գոնորեայի թարախը ներարկեց Բերտայի երկու աչքերի, ինչպես նաև միզուկի և ուղիղ աղիքի մեջ։ Նա նաև նրան կրկին վարակեց սիֆիլիսով։ Մի քանի օր անց Բերտայի աչքերը լցվեցին գոնորեայից առաջացած թարախով, և նա արյունահոսում էր միզուկից։ Երեք օր անց՝ օգոստոսի 27-ին, Բերտան մահացավ։ 

## Փորձի մասնակիցներ
Ընդհանուր առմամբ, հաստատվել է, որ 1308 մարդ է մասնակցել է փորձին։ Այս խմբից 678 անհատներ գրանցվել են որպես որևէ տեսակի բուժում ստացողներ։ Այնուամենայնիվ, որոշ հաղորդագրություններ նշում են, որ մինչև 5128 անհատներ ենթարկվել են ախտանիշների հսկողության կամ մասնակցել են փորձին բնական վարակի միջոցով։ Մասնակցող բնակչությունը բաղկացած է եղել երեխաներից և մեծահասակներից, որոնք զբաղվել են սեքս ծառայություններով, բանտարկյալներից, զինվորներից, որբերից, բորոտությամբ տառապող հիվանդներից և հոգեբուժարանների հիվանդներից։ Այս մասնակիցներից շատերը բնիկ և աղքատության մեջ ապրող գվատեմալացիներ են  եղել։ Նրանց տարիքը տատանվում էր 10-ից մինչև 72 տարեկան, չնայած միջինում մասնակիցները 20 տարեկան են եղել։

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները ընդունում են, որ «ուսումնասիրությունների նախագծումն ու անցկացումը բազմաթիվ առումներով անբարոյական են եղել, այդ թվում՝ մասնակիցներին դիտավորյալ ենթարկելը հայտնի լուրջ առողջական սպառնալիքների, ուսումնասիրության մասնակիցների կողմից փորձարարական ընթացակարգերի վերաբերյալ գիտելիքների և համաձայնության բացակայության, ինչպես նաև խիստ խոցելի բնակչության օգտագործման պատճառով»։  Ընդհանուր առմամբ մահացել է 83 մասնակից, չնայած փորձի հետ ճշգրիտ կապը մնում է չհաստատված։

## Հետևանքներ
### Շարունակական հետազոտություն
Գվատեմալայի սիֆիլիսի փորձերի ավարտից հետո, փորձերի ընթացքում վերցված նմուշներից շատերը տեղափոխվել են Միացյալ Նահանգներ: Գրառումները ցույց են տալիս, որ այդ նմուշները հետագայում տրամադրվել են Միացյալ Նահանգների լաբորատորիաներին, որտեղ դրանք օգտագործվել են հետազոտությունների համար: Գվատեմալայի սիֆիլիսի փորձերի նմուշներն օգտագործող լաբորատորիաներից շատերին հետագայում որպես փորձերի նմուշներ տրվել են Թասկիգիի սիֆիլիսի հետազոտության համար: Լաբորատոր նմուշների վերաբերյալ կանոնակարգերի բացակայության պատճառով անհայտ է, թե արդյոք ուսումնասիրություններից վերցված նմուշները դեռևս օգտագործվում են այսօր. սակայն, գրառումները ցույց են տալիս, որ դրանք օգտագործվել են առնվազն 1957 թվականից:

### Ներողություն և պատասխան
2010 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ կառավարությունը պաշտոնապես ներողություն է խնդրել և հայտարարել, որ այդ բժշկական հետազոտություններում մարդու իրավունքների խախտումը դեռևս դատապարտելի է, անկախ նրանից, թե որքան ժամանակ է անցել։ Ներողություն խնդրելուց հետո Բարաք Օբաման 2010 թվականի նոյեմբերի 24-ին խնդրել է հետաքննություն անցկացնել Բիոէթիկական հարցերի ուսումնասիրության նախագահական հանձնաժողովին։ Հանձնաժողովը ինը ամիս անց եզրակացրել է, որ փորձերը "ներառել են էթիկայի խոշոր խախտումներ, ինչպես դատվում է ինչպես այսօրվա չափանիշների, այնպես էլ հետազոտողների սեփական հասկացողության դեմ"։ Միացյալ հայտարարության մեջ Պետական քարտուղար Հիլարի Քլինթոն և Առողջապահության եւ Մարդկային ծառայությունների քարտուղար Քեթլին Սեբելիուսը հայտարարել են.Չնայած այս իրադարձությունները տեղի են ունեցել ավելի քան 64 տարի առաջ, մենք վրդովված ենք, որ նման դատապարտելի հետազոտություն կարող էր տեղի ունենալ հանրային առողջապահության քողի տակ։ Մենք խորապես ցավում ենք, որ դա տեղի է ունեցել, և ներողություն ենք խնդրում բոլոր այն անձանցից, ովքեր տուժել են նման զզվելի հետազոտական գործընթացներից։ Ուսումնասիրության ընթացքում ցուցաբերված վարքագիծը չի արտացոլում ԱՄՆ արժեքները կամ մեր նվիրվածությունը մարդկային արժանապատվությանը և Գվատեմալայի ժողովրդի նկատմամբ մեր մեծ հարգանքը։ Նախագահ Բարաք Օբաման ներողություն խնդրեց նախագահ Ալվարո Կոլոմից, որը փորձարկումները որակել էր «մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն»։ Հաշվետվության լեզվից պարզ է դառնում, որ ամերիկացի հետազոտողները հասկացել են ուսումնասիրության խորապես անբարոյական բնույթը։ Իրականում, գվատեմալական սիֆիլիսի ուսումնասիրությունը անցկացվել է հենց այն ժամանակ, երբ Նյուրնբերգում (1946 թվականի դեկտեմբեր -1947 թվականի օգոստոս) տեղի էր ունենում « Բժիշկների դատավարությունը », երբ 23 գերմանացի բժիշկներ դատարանի առաջ կանգնեցին նացիստական ծրագրերին մասնակցելու համար, որոնք ուղղված էին համակենտրոնացման ճամբարների կալանավորների վրա էվթանազիայի կամ բժշկական փորձարկումների իրականացմանը։ 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* "Normal Exposure" and Inoculation Syphilis: A PHS "Tuskegee" Doctor in Guatemala, 1946-48 
* NBC Nightly News segment on the experiments, from October 1, 2010
* Records held at the National Archives at Atlanta
* Decades Later, NARA Posts Documents on Guatemalan Syphilis Experiments, NSA Archive

Կատեգորիա:1940-ականների իրադարձություններ
Կատեգորիա:1946 Գվատեմալայում
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Կատեգորիա:Գիտական փորձեր
Կատեգորիա:Գվատեմալայի պատմություն
Կատեգորիա:Կենսաբանական հետազոտությունների մեթոդներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Սկանդալներ
Կատեգորիա:Վեներական հիվանդություններ