Եռակի աստվածություն

[մինի|ունական աստվածուհի [Հեկատա (աստվածուհի)|Հեկատա]]
**Եռակի աստվածությունը** աստվածություն է, որն ունի երեք ակնհայտ ձևեր, որոնք գործում են որպես մեկ ամբողջություն: Նման աստվածությունները երբեմն կարող են անվանվել եռակի, եռամաս, եռամիասնական, եռյակային կամ երրորդություն: Երեք թիվն առասպելական ասոցիացիաների երկար պատմություն ունի և եռակի աստվածությունները տարածված են համաշխարհային դիցաբանության մեջ: Կարլ Յունգը աստվածությունների եռյակների դասավորությունը համարել է կրոնի պատմության նախատիպ։

Դասական կրոնական ավանդույթներում երեք առանձին էակներ կարող են ներկայացնել կամ եռյակ, որոնք սովորաբար հանդես են գալիս որպես խումբ (հունական Մոյրայներ, հռոմեական Պարկեներ, սկանդինավյան Նորններ, բալթյան Դեկլա, Կարտա և Լայմա, կամ իռլանդական Բադբ, Մախա և Մորիգան), կամ մեկ աստվածություն, որը աչքի է ընկնում երեք ասպեկտով (հունական Հեկատե և հելլենիստական Հերմես Եռամեծ)։ Քրիստոնեական երրորդությունըճանաչում է երեք «աստվածային անձնավորություն»՝ Հայր Աստված, Որդի և Սուրբ Հոգի, որոնք սովորաբար տարբերվում են անկախ աստվածների կամ ասպեկտների գաղափարից։

## Ծագում
Ժորժ Դյումեզիլը իր եռաֆունկցիոնալ վարկածում առաջարկել է, որ հին հնդեվրոպական հասարակությունն այն ընկալում է որպես երեք գործունեության շուրջ կառուցված՝ պաշտամունք, պատերազմ և աշխատանք։ Հասարակական կառուցվածքների զարգացմանը զուգընթաց, հասարակությունների որոշակի հատվածներ ավելի սերտորեն են կապվել երեք հիմնարար գործունեություններից մեկի հետ: Այս հատվածները, իրենց հերթին, ամրապնդվել են որպես երեք առանձին «դասեր», որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացված է իր սեփական աստծով։ 1970 թվականին Դյումեզիլը առաջարկել է, որ որոշ աստվածուհիներ ներկայացնում են այս երեք հատկանիշները որպես տարբեր ասպեկտներ կամ տեսակներ: Մեկնաբանելով տարբեր աստվածություններ, այդ թվում՝ իրանական Անահիտան և հռոմեական Յունոնան, նա բացահայտել է, թե որոնք են, իր կարծիքով, դրա օրինակները։ Դյումեզիլի եռաֆունկցիոնալ վարկածը վիճահարույց է եղել: Շատ քննադատներ այն դիտարկել որպես հնդեվրոպական կրոնի վրա ժամանակակից կիրառում, այլ ոչ թե որպես հասարակության մեջ առկա գաղափար։

Վեսնա Պետրեսկան ենթադրում է, որ Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի մշակույթներում առկա առասպելները, որոնք ներառում են իգական սեռի առասպելական էակների եռյակներ, կարող են վկայել ճակատագիր «մանող» եռադեմ իգական էակների հանդեպ հնդեվրոպական հավատալիքների մասին։ Սակայն, ըստ լեզվաբան Մ. Լ. Ուեսթի, Եվրոպայում տարբեր կանացի աստվածություններ և դիցաբանական կերպարներ ցույց են տալիս նախահնդեվրոպական աստվածուհիների պաշտամունքի ազդեցությունը, իսկ եռակի կանացի ճակատագրի աստվածություններ, որոնք սովորաբար ճակատագրի «մանողներ» են և վկայվում են ամբողջ Եվրոպայում ու բրոնզի դարաշրջանի Անատոլիայում։

## Հինդուիզմ
[մինի|[Տրիմուրտին իրենց կողակիցների հետ։]]
Հինդուիզմում գերագույն աստվածության եռամիասնությունը, որտեղ արարչագործության, պահպանման և ոչնչացման տիեզերական գործառույթները անձնավորված են որպես աստվածությունների եռամիասնություն, կոչվում է Տրիմուրտի (Սանսկրիտ.  «երեք ձևեր» կամ «եռյակ»), որտեղ Բրահման համարվում է արարիչ, Վիշնուն՝ պահպանող, իսկ Շիվան՝ կործանիչ։

Հինդուիզմի սրբազան խորհրդանիշը՝ Օմը (կամ Աումը), որը սրբազան հնչյուն է, վանկը, մանտրան և կանչը, համարվում է Տրիմուրտիին հղում, որտեղ բառի Ա, Ու և Մ հնչյունները համարվում են արարչագործություն, պահպանում և ոչնչացում, որոնց ավելացվում է ամբողջությունը՝ որպես տրանսցենդենտալ կամ բացարձակ Բրահմանի խորհրդանիշ։ Այն նաև ցույց է տալիս գիտակցության երեք հիմնական վիճակները, որոնցից բացի, ամբողջ վանկը մեկնաբանվում է որպես գիտակցության սուբյեկտ՝ ինքնասկզբունք (*[[Ատման]]*), որը համարվում է Բրահմանի հետ նույնական։

Տրիդևին Տրիմուրտիի աստվածների աստվածուհիների եռամիասնությունն է, որը սովորաբար մարմնավորվում է հինդու աստվածուհիներ Սարասվատիի, Լակշմիի և Պարվատիի կողմից: Շակտիզմում այս եռամիասնական աստվածուհիները համարվում են Մահադևիի՝ Գերագույն Աստվածուհու (կանացի բացարձակ) դրսևորումները, որը հայտնի է նաև որպես Մուլա-Պրակրիտի կամ Ադի Պարաշակտի:

## Անտիկ դարաշրջան
մինի|Մ.թ.ա. առաջին դարի դինար, որի վրա պատկերված է Դիանայի գլուխը և նրա եռակի պաշտամունքի արձանը
Հռոմեական աստվածուհի Դիանան մեծարվել է մ.թ.ա. վեցերորդ դարի վերջից՝ որպես *diva triformis*, «եռակերպ աստվածուհի» և վաղ շրջանում այն համադրվել է նմանատիպ պատկերված հունական աստվածուհի Հեկատեի հետ։ Անդրեաս Ալֆյոլդին ուշ հանրապետական դրամագիտական պատկերը մեկնաբանել է որպես Դիանա՝ «ընկալված որպես աստվածային որսորդուհու, Լուսնի աստվածուհու և ստորերկրյա աշխարհի աստվածուհի Հեկատեի եռակի միասնություն»։ Այս մետաղադրամը ցույց է տալիս, որ եռակի աստվածուհու պաշտամունքային պատկերը դեռևս կանգնած էր Նեմիի *լուկուսում* մ.թ.ա. 43 թվականին։ Նեմի լիճը Վերգիլիոսի համար *Triviae lacus* է եղել ( *Էնեական* 7.516), մինչդեռ Հորացիոսը Դիանային անվանել է *montium custos nemoremque virgo* («լեռների պահապան և Նեմիի կույս») և *diva triformis* («եռակերպ աստվածուհի»)։ Վերգիլիոսի մասին իր մեկնաբանության մեջ Մաուրուս Սերվիուս Հոնորատոսն ասել է, որ նույն աստվածուհին երկնքում կոչվում էր Լուսին, երկրի վրա՝ Դիանա, իսկ դժոխքում ՝ Պրոսերպինա։

Հունական կախարդական պապիրուսների կախարդանքներում և հիմներում աստվածուհուն (որը կոչվում է Հեկատե, Պերսեփոնե և Սելենե, այլ անունների շարքում) անվանում են «եռահնչյուն, եռագլուխ, եռաձայն, եռաթև, եռակի դեմքով, եռապարզիկ»։ Օրինակ՝ մեկ հիմնում «եռակի դեմքով Սելենեն» միաժամանակ նույնականացվում է երեք քարիտների, երեք մոյրերի և երեք էրինիների հետ, նրան նաև դիմում են մի քանի աստվածուհիների տիտղոսներով։ Թարգմանության խմբագիր Հանս Դիտեր Բեթցը նշում է. «Աստվածուհի Հեկատեն, որը նույնական է Պերսեփոնեի, Սելենեի, Արտեմիսի և հին բաբելոնյան աստվածուհի Երեշիգալի հետ, պապիրուսներում ամենահաճախ հիշատակվող աստվածություններից մեկն է»։

Է. Քոբհեմ Բրյուերի 1894 թվականի «Բառակապակցությունների և առակների բառարանը» պարունակում է «Հեկատե՝ Եռակի աստվածություն, որը կոչվում է Ֆիբե կամ Լուսին երկնքում, Դիանա՝ երկրի վրա և Հեկատե կամ Պրոսերպինա՝ դժոխքում» գրառումը և նշում էր, որ «չինացիներն ունեն եռակի աստվածուհի Պուսային»։ Հռոմեացի բանաստեղծ Օվիդը, հույն կին Մեդեայի կերպարի միջոցով, Հեկատեին անվանում է «եռակի աստվածուհի», ավելի վաղ շրջանի հույն բանաստեղծ Հեսիոդոսը նրան ներկայացնում է որպես եռակի աստվածուհի՝ երկրի, ծովի և աստղազարդ երկնքի բաժիններով։ Հեկատեն պատկերվել է տարբեր կերպ՝ որպես մեկ կանացի կերպարանք. երեք կին մեջք մեջքի, երեք գլխով կին, երբեմն կենդանիների գլուխներով, կամ կանանց երեք վերին մարմիններ, որոնք բխում են մեկ ստորին մարմնից («մենք տեսնում ենք երեք գլուխ և ուսեր և վեց ձեռք, բայց նրա մարմնի ստորին մասը միակն է և շատ նման է Եփեսոսի Արտեմիսի մարմնին»)։

Պլատոնական փիլիսոփայության մեջ Օլիմպիական դեմիուրգիկ եռյակը կազմված է եղել Զևսից (համարվում էր Երկնքի Զևս [աստվածների թագավոր]), Պոսեյդոնից (ծովերի Զևս) և Պլուտոն / Հադեսից (ստորգետնյա աշխարհի Զևս): Բոլորը համարվում են, վերջին հաշվով, մոնադ։ Նույն Զևսը նաև հիմք է հանդիսացել Տիտանական դեմիուրգիկ եռյակի՝ Հելիոսի (արևը, երբ երկնքում է), Ապոլլոնի (մարդկության աշխարհում երևացող արևը) և Դիոնիսոսի ( առեղծվածների աստված կամ ստոգետնյա աշխարհի «արև»), ինչպես Պլատոնի «Ֆեդրոս»-ում, որը վերաբերում է Դիոնիսոսի և տիտանների առասպելին։

## Հին կելտական մշակույթներ
[մինի|''Մատրեսի'' տերակոտայից ռելիեֆը Բիբրակտեից, [Գալլիա|Գալիայի Աեդուի քաղաքից:]]
Մատրաները կամ Մատրոնաները սովորաբար ներկայացված են երեք հոգուց բաղկացած խմբով, բայց երբեմն մինչև 27 (3 × 3 × 3) արձանագրություններով։ Դրանք կապված էին մայրության և պտղաբերության հետ։ Այս աստվածությունների արձանագրություններ հայտնաբերվել են Գալիայում, Իսպանիայում, Իտալիայում, Հռենոսում և Մեծ Բրիտանիայում, քանի որ նրանց պաշտամունքը կրում էին հռոմեական զինվորականները մ.թ. առաջին դարի կեսերից մինչև երրորդ դարը։ Միրանդա Գրինը նշում է, որ «եռյակությունը» արտացոլում է «աստվածայինը արտահայտելու, այլ ոչ թե որոշակի աստվածային տեսակների ներկայացման ձև։  կամ  էակները ամենուրեք են ուելսական և իռլանդական դիցաբանական պատկերներում» (նա օրինակներ է բերում, այդ թվում՝ իռլանդական մարտական ֆուրիաները, Մախան և Բրիգիտը)։ «Գալիայի և Բրիտանիայի կրոնական պատկերագրական ռեպերտուարը հռոմեական ժամանակաշրջանում ներառում է եռյակ ձևերի լայն տեսականի. ամենատարածված եռյակ պատկերումը եռյակ մայր աստվածուհու պատկերումն է» (նա թվարկում է բազմաթիվ օրինակներ)։

Իռլանդական Բրիգիդի դեպքում կարող է երկիմաստ լինել՝ նա մեկ աստվածուհի է, թե՞ երեք քույր, որոնք բոլորը Բրիգիդ անունով են։ Մորիգանը երբեմն հանդես է գալիս որպես մեկ էակ, իսկ երբեմն՝ որպես երեք քույր, ինչպես նաև իռլանդական ինքնիշխանության երեք աստվածուհիները՝ Էրիուն, Ֆոդլան և Բանբան։

## Քրիստոնեություն

Նիկիական քրիստոնյաները դավանում են «մեկ Աստված երեք աստվածային անձերում» (Աստված Հայր, Աստված Որդի և Աստված Սուրբ Հոգի): Սա չպետք է հասկանալ որպես երեք Աստվածների հավատ (կամ երկրպագություն), ոչ էլ որպես այն համոզմունք, որ մեկ Աստծո մեջ կան երեք սուբյեկտիվորեն ընկալվող «ասպեկտներ», որոնցից երկուսն էլ Կաթոլիկ եկեղեցին դատապարտում է որպես հերետիկոսություն: Կաթոլիկ եկեղեցին նաև մերժում է այն պատկերացումները, որ Աստված «կազմված է» իր երեք անձերից և որ «Աստված» մի տեսակ է, որը պարունակում է երեք անձեր՝ ո՛չ խառնելով անձերը, ո՛չ էլ բաժանելով էությունը:

Չորրորդ դարի գնոստիկական «Եռամորֆ Պրոտեննոիա» տեքստը ներկայացնում է Աստվածային Մտքի երեք ձևերի եռակի քննարկում՝ Հայր, Որդի և Մայր (Սոֆիա)։ Միքաեուսը, Միքարը և Մնեսինոսը՝ մկրտության երեք երկնային հոգիները, նույնպես հանդիպում են տարբեր սեթական գնոստիկական տեքստերում։

Որոշ քրիստոնյա սրբեր, մասնավորապես նահատակները, եռյակներ են, որոնք կիսում են տոնը կամ այլ հիշատակի օրերը։ Անկախ նրանից, թե նրանք ենթարկվում են իրական երկրպագության և աղոթում են նրանց գերբնական օգնության համար, թե պարզապես պատվի են արժանանում, տարբերվում է քրիստոնեական դավանանքից։

### Մոդալիստական մոնարխիզմ
Մինչդեռ Նիկիական քրիստոնյաները դավանում են «մեկ Աստված երեք աստվածային անձերով» ( Աստված Հայր, Աստված Որդի և Աստված Սուրբ Հոգի), մոդալիզմը քրիստոնեական ունիտարիզմի մի ձև է, որը հակադրվում է Երրորդությանը և պնդում է, որ մեկ Աստված նույնպես մեկ անձ է, բայց հանդես է գալիս երեք տարբեր ձևերով՝ Հայր, Որդի և Հոգի: Մոդալիզմը պնդում է, որ նույն մեկ Աստվածը պատմության ընթացքում հանդես է գալիս տարբեր ձևերով: Օրինակ, Հիսուսը նույն Աստծո մեկ ձևն է եղել, ուստի մոդալիզմը պնդում է, որ «Հայրը» խաչի վրա տառապել է ոչ պակաս, քան «Որդին», քանի որ սրանք պարզապես մեկ աստվածության երկու անուններ են, որոնք հանդես են գալիս տարբեր ձևերով: Բացի այդ, մոդալիզմը պնդում է, որ Սուրբ Հոգին նույնպես առանձին անձ չէ Հորից, այլ տերմին է, որը նկարագրում է Աստծուն գործողության մեջ: Մոդալիզմը հերետիկոսություն է համարվում ուղղափառ քրիստոնեության մեջ։

## Նեոհեթանոսություն
[մինի|[Եռակի աստվածուհի|Եռակի աստվածուհու խորհրդանիշը՝ կազմված աճող մահիկից, լիալուսնից և նվազող մահիկից]]
Մորիգանը իռլանդական դիցաբանության կարևորագույն դեմք է, նրա և նրա եռակի բնույթի որոշ կողմեր տեղափոխվել են մինչև ժամանակակից նեոհեթանոսություն։ Նա սերտ կապեր ունի կախարդության և կանացիության փուլերի հետ, որոնք բաղկացած են հետևյալներից՝ Աղջիկը՝ խորհրդանշում է անձի վաղ, ավելի միամիտ կյանքը, Մայրը՝ խորհրդանշում է կյանքի միջին փուլերը, երբ կարևոր է պաշտպանել և խնամել ուրիշներին, իսկ վերջինը պատկերում է կնոջ կյանքի ավելի տարեց տարիները՝ դաշտանադադարից հետո։ Այն կարող է նաև ոգեշնչել Արթուրյան առասպելի Մորգանա փերուն։

## Տես նաև
* Եռակի աստվածուհի
* Առասպել
* Ֆերեյդուն
* Տրիտոն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Jung, C. G. "A Psychological Approach to the Dogma of the Trinity" (1948), in *Collected Works of C. G. Jung*, Princeton University Press 1969, vol. 11,  2nd edition, pp.&nbsp;107–200.
* 

Կատեգորիա:Աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Աստվածներ
Կատեգորիա:Բազմաստվածություն
Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Նոր հեթանոսություն