Գլիկոպրոտեիններ

**Գլիկոպրոտեիններ** (հնացած. գլիկոպրոտեիդներ), երկու կառուցվածքային բաղադրիչ պարունակող սպիտակուցներ, որոնցում սպիտակուցային (պեպտիդ) մասը մոլեկուլային կովալենտ կապով կապված է մեկ կամ մի քանի հետերոլիգոսախարիդային խմբերի հետ։ Բացի գլիկոպրոտեիններից, գոյություն ունեն նաև պրոտեոգլիկաններ և գլիկոզամինոգլիկաններ։

Գլիկոպրոտեինները կենդանական և բուսական օրգանիզմների բջջային թաղանթների կարևոր կառուցվածքային բաղադրիչն են կազմում: Գլիկոպրոտեինների թվին են պատկանում սպիտակուցային հորմոնների մեծ մասը: Էրիթրոցիտների մեմբրանային գլիկոպրոտեինները, հատուկ գլիկոզիլացված որոշակի ածխաջրային մնացորդներով, բայց հոմոլոգ սպիտակուցային մասի պարունակության շնորհիվ կանխորոշում են մարդկանց արյան խումբը։ Բացի այդ, գլիկոպրոտեինները են բոլոր հակամարմինները, ինտերֆերոնները,  կոմպլեմենտի համակարգի բաղադրիչները, արյան պլազմայի սպիտակուցները, կաթը, ընկալիչային սպիտակուցներ և այլն:

## Գլիկոզիլացման տեսակներ
Հայտնի են գլիկոզիլացման մի քանի տեսակներ, որոնցից առաջին երկուսը ամենատարածվածն են համարվում․

# N-գլիկոզիլացման ժամանակ ածխաջրերը միանում են ազոտին, սովորաբար ասպարագինաթթվի ամիդային կողմնային շղթայի միջոցով
# O-գլիկոզիլացման ժամանակ ածխաջրերը միանում են թթվածնին, հազվադեպ սերինին կամ թրեոնինին, երբեմնել թիրոզինին, հիդրօքսիլիզինին և հիդրօքսիպրոլինին
# P-գլիկոզիլացման ժամանակ ածխաջրերը միանում են ֆոսֆորին՝ ֆոսֆոսերինի վրա
# C-գլիկոզիլացման ժամանակ ածխաջրերը միանում են անմիջապես ածխածնին, օրինակ՝ տրիպտոֆանին մաննոզա ավելացնելիս
# S-գլիկոզիլացման ժամանակ բետա-GlcNAc-ը միանում է ցիստեինի SH խմբի ծծմբի ատոմին
# Գլիկացիայի ժամանակ, որը հայտնի է նաև որպես ոչ ֆերմենտային գլիկոզիլացում, ածխաջրերը կովալենտ կապով միանում են սպիտակուցային կամ լիպիդային մոլեկուլի հետ՝ առանց ֆերմենտի ազդեցության, բայց Մայարի ռեակցիայի միջոցով (օրինակ՝ գլիկոզիլացված հեմոգլոբինի առաջացումը)։

## Մոնոսախարիդներ
էուկարիոտ բջիջների գլիկոպրոտեիններում հանդիպող մոնոսախարիդներն են՝ գլյուկոզան, ֆուկոզան, մաննոզան, գլյուկոզամինը, գալակտոզամինը, քսիլոզան, սիալաթթուները, գալակտոզան և այլն։
thumb|Ութ մոնոսախարիդներ, որոնք սովորաբար սովորաբար պարունակվում են գլիկոպրոտեիններում
Սպիտակուցի հետ կապված որոշակի մոնոսախարիդներ փոխում են նրա կենսաքիմիական և իմունաբանական հատկությունները, տարածական կառուցվածքը և այլն: Կարևոր օրինակ է սպիտակուցների կապը սիալաթթվի հետ, ինչը հանգեցնում է սիալոգլիկոպրոտեինների ձևավորմանը։ Այս միացումը նպաստում է արյան պլազմայում սպիտակուցի T1/2-ի ավելացմանը: Սպիտակուցների արտաբջջային հատվածները նույնպես գլիկոզիլացվում են:

Գլիկոպրոտեինները նաև կարևոր ինտեգրալ թաղանթային սպիտակուցներ են, որտեղ նրանք դեր են խաղում միջբջջային փոխազդեցություններում։

## Օրինակներ
Օրգանիզմում հայտնաբերված գլիկոպրոտեիններից են մուցինները, որոնք արտազատվում են շնչառական և մարսողական ուղիների լորձի հետ միասին: Մուցիններին միացած ածխաջրերը տալիս են նրանց զգալի ջուր պահելու կարողություն, ինչպես նաև պաշտպանում են մարսողական ֆերմենտների կողմից պրոտեոլիզի ենթարկվելուց: Գլիկոպրոտեինները կարևոր են լեյկոցիտների ճանաչման համար.

* մոլեկուլներ, ինչպիսիք են հակամարմինները (իմունոգլոբուլիններ), որոնք ուղղակիորեն փոխազդում են անտիգենների հետ
* հիմնական հիստոհամատեղելիության համալիրի (կամ MHC) մոլեկուլներ, որոնք էսպրեսվում են բջիջների մակերեսին և փոխազդում են T բջիջների հետ՝ որպես հարմարվողական իմունային պատասխանի մաս
* Լյուիս X-ի սիալաթթվային անտիգեն լեյկոցիտների մակերեսին
* H անտիգեն արյան համատեղելիության ABO անիգենի նկատմամբ։

Գլիկոպրոտեինների այլ օրինակներ․

# գոնադոտրոպիններ (լուտեինացնող հորմոն, ֆոլիկուլ խթանիչ հորմոն)
# գլիկոպրոտեին IIb / IIIa, թրոմբոցիտային ինտեգրին, որն անհրաժեշտ է թրոմբոցիտների նորմալ ագրեգացման և էնդոթելին միանալու համար
# փայլուն թաղանքի (zona pellucida) բաղադրիչները, որոնք շրջապատում են ձվաբջիջը և ապահում են սերմնաբջիջների հետ փոխազդեցությունը
# շարակցական հյուսվածքի կառուցվածքային գլիկոպրոտեինները: Դրանք կազմում են մանրաթելերի, բջիջների և շարակցական հյուսվածքի հիմնական կապող նյութը: Դրանք կարող են օգնել հյուսվածքի բաղադրիչներին կապել անօրգանական նյութեր, ինչպես օրինակ ոսկորների կալցիֆիկացման դեպքում
# գլիկոպրոտեին-41(gp41) և գլիկոպրոտեին-120 (gp120), ՄԻԱՎ վիրուսի պատյանի սպիտակուցներ են
# լուծվող գլիկոպրոտեինները հաճախ ունեն բարձր մածուցիկություն, օրինակ ՝ ձվի սպիտակուցում կամ արյան պլազմայում
# միրակուլինը Synsepalum dulcificum մրգի մեջ պարունակվող գլիկոպրոտեին է, այն բնական քաղցրացուցիչ է, փոխում է մարդու լեզվի ընկալիչների կարողությունը՝ ճանաչել թթու մթերքները որպես քաղցր
# տարբեր մակերեսային գլիկոպրոտեինները թույլ են տալիս մակաբույծին տրիպանոսոմներին խուսափել տիրոջ օրգանիզմի իմունային պատասխանից:

## Հորմոններ
Հորմոններ, որոնք հանդիսանում են գլիկոպրոտեիններ․

* էրիթրոպոետին (ԷՊՈ)
* ալֆա-ֆետոպրոտեին
* թիրեոտրոպ հորմոն
* մարդու խորիոնային գոնադոտրոպին
* ֆոլիկուլ խթանիչ հորմոն
* լուտեինացնող հորմոն։

## Գլիկոպրոտեինների և պրոտեոգլիկանների միջև տարբերություններ
Մեջբերում IUPAC-ի առաջարկություններից.
Գլիկոպրոտեինը ածխաջրեր (կամ գլիկան) պարունակող միացություն է, որը կովալենտ կապով միացած է սպիտակուցի հետ: Ածխաջրածինը կարող է հանդես գալ մոնոսախարիդի, դիսախարիդ(ներ)ի օլիգոսախարիդների, պոլիսախարիդների կամ դրանց ածանցյալների (օրինակ ՝ սուլֆո - կամ ֆոսֆոսախարիդներ) տեսքով: Պրոտեոգլիկանները իրենցից ներկայացնում են  գլիկոպրոտեինների ենթադաս, որոնցում ածխաջրածնային միավորները ներկայացված են պոլիսախարիդների տեսքով և պարունակում են ամինոսախարիդներ։ Նման պոլիսախարիդները հայտնի են նաև գլիկոզամինոգլիկաններ անունով։

## Գործառույթներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ածխաջրեր
Կատեգորիա:Բազմաշաքարներ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Իմունաբանություն
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Կենսաքիմիա
Կատեգորիա:Հետտրանսլացիոն մոդիֆիկացիա
Կատեգորիա:Հորմոններ
Կատեգորիա:Մոլեկուլային կենսաբանություն
Կատեգորիա:Պոլիմերներ
Կատեգորիա:Սպիտակուցներ
Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն
Կատեգորիա:Քիմիա