Չինական օրացույց

300px|մինի|աջից|Չինական օրացույց 2017թ-ի համար
**Չինական օրացույցը** ներկայացված է երկու տեսակի օրացույցներով (գյուղատնտեսական) և **արևա-լուսնային**։ Նրանցից երկրորդը պատմականորեն հայտնի է երկու տարբերակով․ *Սյա* օրացույց («Սյա» դինաստիայի անունով, 夏), առավել հայտնի է Արևելյան Ասիայում, տարին սկսվում է գարնանը, և Չժուան օրացույց ()՝ Ցին դինաստիայի նախահայր Չժուան Սյուի անունով, տարվա սկիզբը համարվում է աշունը։

Ժամանակակից Չինաստանում կիրառվում է նաև գրիգորյան օրացույցը, սակայն լուսնային օրացույցը, ինչպես նախկինում, այժմ էլ համատարած օգտագործվում է ավանդական տոների (Չինական նոր տարի) և այս կամ այն գյուղատնտեսական աշխատանքները սկսելու օրերը որոշելու համար։

«Գարնան տոնը» (Նոր տարի) լուսնային օրացույցում փոփոխական է և նշվում է ամեն տարի նորալուսնի առաջին օրը։ *Սյա* օրացույցը կիրառվում է մաթեմատիկական նպատակներով, օրինակ, ամուսնության կամ նոր հարաբերություններ սկսելու համար ամենաբարենպաստ օրվա որոշում և այլն։

Չինաստանում գրիգորյան օրացույցը կոչվում է «ստանդարտ» (公曆 gōnglì), «արևմտյան» (西曆 xīlì) կամ «արևային» (日曆 rìlì)։ Գրիգորյան օրացույցի ի հայտ գալով՝ այն նաև համարվեց նոր, իսկ լուսնային օրացույցը՝ հին։

## Պատմություն
### Շան դինաստիայի օրացույցի ժամանակաշրջան
Շան դինաստիայի ժամանակաշրջանի հնագույն արձանագրություններում (մ․թ․ա․ XVI—XI դարեր) տարին նկարագրվում է 12 լուսնային ամսով, որին ավելանում էր տեսական տասներեքերրորդը, երբեմն նաև տասնչորսերրորդը, որպեսզի խուսափեն իրական և օրացույցային տարվա շեղումից։ Արդեն այդ ժամանակ օգտագործվում էր հաշվարկման վաթսունական համակարգը։ Ավանդույթն ասում է, որ տարին սկսվում է ձմեռային արևադարձից հետո առաջին նորալուսնին։

### Չժոու դինաստիայի օրացույցի ժամանակաշրջան
Չժոու դինաստիայի ժամանակաշրջանի հնագույն արձանագրությունները (մ․թ․ա XI—III դարեր) նախորդի օրինակով տարին ներկայացնում են 12 լուսնային ամսով, որտեղ կրկին ավելանում է տասներեքերրորդը։ Ամիսները հերթագայում են 29 և 30 օրերով, իսկ անհամապատասխանությունից խուսափելու համար երբեմն լրացուցիչ օր է ավելացվում ամսվա ավարտին։ Տարվա սկիզբը համարվում է ձմեռային արևադարձից առաջ նորալուսինը։

### Ցին դինաստիայի օրացույց
Մեր թվարկությունից առաջ 221 թվականին, երբ Ցին Շի Հուանդի կայսրը միավորեց Չինաստանը, նա արեց օրացույցային բարեփոխումներ և մտցրեց մեկ ընդհանուր օրացույց։ Ցին դինաստիայի ժամանակ գործնականում մտցվեց 24 եղանակ, որոնք որոշվում էր խավարածրում արևի դիրքով, որն էլ հիմք հանդիսացավ գյուղատնտեսական օրացույցին։ Եղանակներն անմիջական կապ չունեն Լուսնի շարժի հետ։

## Տարբերակներ
Արևելյան այլ օրացույցները կամ ամբողջությամբ նույնացվում են չինականին (կորեական), կամ շատ առումներով նման են չինական, սակայն ունեն որոշակի տարբերություն (վիետնամական՝ կենդանակերպի ցիպլում ճագարը փոխարինված է կատվով, տիբեթական՝ որոշակի փոփոխություն կենդանակերպի անուններում, ճապոնական՝ փոխված է հաշվարկման սկզբունքը)։

Չինական (չինա-ույղուրական) օրացույցի տարրերը մոնղոլների արշավանքների շնորհիվ հասան իսլամադավան աշխարհին։

## Չինական գյուղատնտեսական օրացույց
Այս օրացույցը տարին բաժանում է 24 գյուղատնտեսական եղանակի, որոնք որոշվում են խավարածրում արևի դիրքով։ Եղանակների հերթափոխը կապ չունի լուսնի փուլերի հետ։

## Չինական ցիկլային օրացույց
Չինական ցիկլային օրացույցը կիրառում է վաթսունական ցիկլը։ Հանդիսանում է 10 և 12 տարվա համակցված ցիկլ։ 10 և 12 թվի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը 60-ն է, ինչի հետևանքով օրացույցը կրկնվում է յուրաքանչյուր 60 տարին մեկ։

### Գրիգորյան օրացույցով ցիկլի համարի հաշվում
* Ժամանակակից եղանակ․
:: 2006 年 − *3* = *60* × 33 + 23; 2006 ≈ 34-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի
* Ավանդական եղանակ․
:: 2006 年 + *2397* = *60* × 73 + 23; 2006 ≈ 74-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի
* Հնագույն եղանակ․
:: 2006 年 + *2697* = *60* × 78 + 23; 2006 ≈ 79-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի
* Եվս մեկ եղանակ․
:: 2006 年 + *2637* = *60* × 77 + 23; 2006 ≈ 78-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի

### 1888-2067թթ-ի պարզեցված աղյուսակ

## Լուսնային օրացույցով տարվա ստույգ սկիզբ
*(Ամսաթիվը գրված է Օր․Ամիս․Տարի ֆորմատով, տարեթվի առաջին երկու նիշը գրված չէ)*

### Տարեթվի առաջին երկու նիշը՝ 19

### Տարեթվի առաջին երկու նիշը՝ 20

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени»
* Չինական ամիսներ
* Չինական օրացույց և տոներ 
* Chinese calendar with Auspicious Events

Կատեգորիա:Օրացույցներ