Չժաոսյան-վան (Ցին)

**Ցին Չժաոսյան-վան** (), **Ին Ցզե** անունը (), Ցին թագավորության (Վան) կառավարիչը մ.թ.ա. III դարում Պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանում, Ցին Շի Հուանդի կայսեր մեծ պապը, Ցին Ու-վանի կրտսեր եղբայրը։ Թագավորել է մոտ 55 տարի։

## Կենսագրություն
Մ.թ.ա. 306 թվականին, երբ մահացել է Ու-վանը, Չժաոսյան-վանը պատանդ է եղել Յան թագավորությունում և ազատ է արձակվել գահը զբաղեցնելու համար։ Նա օգտվել է Չժաո Ուլին-վանի՝ Չժաո թագավորության կառավարչի օգնությունից, և նրան հաջողվել է բարձրանալ գահ իր կրտսեր եղբոր դեմ պայքարում։ Նա կարողացել է դիմակայել պալատական դավադրությանը և մահապատժի է ենթարկել դավադիրներին։

Նրա երկարատև կառավարման շրջանը բնութագրվում էր Ցին թագավորության կտրուկ ռազմական հզորացմամբ և էքսպանսիայով։ Պատերազմները վարում էին գեներալներ Սիմա Ցոն և Բայ Ցին։ Վանը հետևում էր համաներում հայտարարելու և ներման արժանացած հանցագործներով ու գերիներով ռազմական արշավանքների ժամանակ ձեռք բերված նոր հողերը բնակեցնելու քաղաքականությանը, ինչը հանգեցրել է Ցին թագավորության աստիճանական հզորացմանը մինչև լիակատար գերիշխանություն և բոլոր թագավորությունների կողմից հնազանդության հայտարարումը մ.թ.ա. 254 թվականին։

Մ.թ.ա. 296 թվականին Ցի, Հան, Վեյ, Չժաո և Սունգ հինգ իշխանություններ միասին հարձակվեցին Ցին թագավորության վրա, և Ցինը ստիպված է եղել հանուն խաղաղության զիջել Հուանգե գետից հյուսիս գտնվող հողերը:

Մ.թ.ա. 293 թվականին տեղի է ունեցել Իցյուեի ճակատամարտը, որում Ցին թագավորությունը հաղթել է Հան և Վեյ ուժերին։ Այս ճակատամարտից հետո Հանը և Վեյը զգալիորեն թուլացան՝ ճանապարհ հարթելով Ցին թագավորության գերիշխանության համար։ Ցինը շարունակել է պատերազմներ մղել Հանի և Վեյի դեմ՝ աստիճանաբար խլելով տարածքներ և այնտեղ ձևավորելով նոր գավառներ:

279 թվականից սկսվել է նոր պատերազմ Չուի դեմ։ Մ.թ.ա. 278 թվականին Ցին զորավար Բայ Ցին կարողացել է գրավել Չուի մայրաքաղաքը՝ Ին (郢) քաղաքը:

267 թվականին մահացել է գահի ժառանգորդ Դաոն, և 265 թվականին մեկ այլ որդի՝ Անգոն, նշանակվել է նոր ժառանգորդ:

260 թվականին Չժաոսյան-վանը հաղթել է Չանպինի ճակատամարտում՝ ջախջախելով Չժաո թագավորության բանակը։ Հաղթանակից հետո գեներալ Բայ Ցին հրամայել է կենդանի թաղել գետնի մեջ գերի հանձնված Չժաոյի բոլոր 400 հազար զինվորներին:

Գրավելով Չժաոյի թագավորության տարածքը՝ Չժաոսյան-վանը գրավել է կիսաքոչվոր Իցյույ (義渠) ժողովրդի տարածքը, Լունսի (陇西/隴西), Բեյդի (北地) և Շան (上) շրջանները և պատեր է կառուցել «հինգ բարբարոսական ցեղերի» (Վուհու) դեմ:

257 թվականին գեներալ Բայ Ցին հակամարտության մեջ մտել է վանի հետ Չժաոյի թագավորության դեմ պատերազմ վարելու ռազմավարության հարցում և հայտնվել է անհարության մեջ։ Նրան մեղադրեցին հանցագործությունների մեջ, զրկեցին կոչումից և աքսորեցին: Այնուհետև նրա հետ թշնամացած առաջին նախարար Ֆան Սույի զրպարտության պատճառով Ցին թագավորության կառավարիչը հրամայել է Բայ Ցիին ինքնասպան լինել։

Ճաոյի, Վեյի և Հանի դեմ մշտական նվաճողական պատերազմները լրջորեն անհանգստացնում էին իշխաններին։ 256 թվականին Արևմտյան Չժոուի կառավարիչը հավաքել է իշխանների միություն և ելել է Ցինի դեմ Իցյուե լեռնային անցումով։ Այնուհետև գեներալ Ցզյուն արշավել է Արևմտյան Չժոուի դեմ, և կառավարիչը հայտնել է իր հնազանդությունը, որից հետո նորից ստացել է իր տիտղոսը։ Սակայն արդեն 255 թվականին Ցին թագավորությունը ջախջախել է Չժոու թագավորության մայրաքաղաքը՝ բռնագրավելով կայսերական ռեգալիաները և ինը եռոտանիները, այդ պատճառով էլ պատմաբանները հաճախ Չժաոսյան-վանին համարում են Չժոուի վաների գծի իրավահաջորդը և նրա կառավարումը հաշվում են 255 թվականից։ Չժոուի բնակչությունը փախել է դեպի արևելք:

254 թվականին բոլոր իշխանները հայտնեցին իրենց հնազանդությունը Ցին թագավորությանը, իսկ Վեյի ներկայացուցիչը ուշացել է, բայց պատժիչ արշավից հետո Վեյը նույնպես ընդունել է հնազանդությունը:

Չժաոսյան-վանը մահացել է մ.թ.ա. 251 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Сыма Цянь*. Исторические записки. / Перевод Р. В. Вяткина. — Т. 2 (гл. 5 «Основные записи [о деяниях] дома Цинь»). — С. 44—51.

Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 250
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 250-ականների մահեր
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ դարի մահեր
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 4-րդ դարի ծնունդներ
Կատեգորիա:Չինաստանի կայսրեր