Ոճիր և պատիժ

**«Ոճիր և պատիժ»** (), ռուս գրող Ֆյոդոր Դոստոևսկու վեպը, առաջին անգամ հրատարակվել է «Ռուսական պարբերականում» 1866 թվականին (№ 1, 2, 4, 6-8, 11, 12)։ Հայերեն թարգմանվել է Համբարձում Մազմանյանի կողմից։ Վեպը բազմաթիվ անգամներ բեմականացվել և էկրանավորվել է, այդ թվում նաև Հայաստանում՝ Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում։

1870 թվականին վեպն առանց լրացուցիչ ուղղումների զետեղվում է Դոստոևսկու երկերի ժողովածուի չորրորդ հատորում, իսկ 1877 թվականին հեղինակի կենդանության օրոք լույս է տեսնում վեպի առաջին հրատարակությունը՝ ոճային աննշան ուղղումներով ու կրճատումներով։ Ինչպես և Դոստոևսկու մյուս ստեղծագործություններում, այստեղ ևս փիլիսոփայական ու բարոյական խնդիրների լայն շրջանակը դրված է ժամանակակից և առօրյա կյանքի հարթության վրա։

Վեպի կենտրոնական թեման 19-րդ դարի 60-ական թվականների ռուս երիտասարդության հոգևոր պատկերն է։ Վեպում արծածված գլխավոր խնդիրներից է 1860-ական թվականներին արմատական երիտասարդության շրջանում լայն տարածում գտած նիհիլիզմի կրոնափիլիսոփայական միտքը, որի միջոցով Դոստոևսկին ցանկանում էր ցույց տալ, թե ինչի կարող է հանգեցնել Աստծո նկատմամբ հավատը կորցնելն ու բարոյականությունից հրաժարվելը։

## Սյուժե
thumb|315px|Նիկոլայ Կարազին, «Ոճիր և պատիժ» վեպի նկարազարդում
Վեպի գործողությունը սկսվում է հուլիսյան շոգ կեսօրին Սանկտ Պետերբուրգում։ Ուսանող Ռոդիոն Ռոմանովիչ Ռասկոլնիկովը, փող չունենալու պատճառով ստիպված լինելով լքել համալսարանը, գնում է վարկառու Ալյոնա Իվանովնայի բնակարան, որպեսզի «փորձ կատարի իր ձեռնարկության համար»։  Վերջին մեկ ամսվա ընթացքում հերոսի մտքում հասունանում է «տգեղ պառավ կնոջը» սպանելու գաղափարը. այդ հանցագործությունը, ըստ Ռասկոլնիկովի, կփոխի իր կյանքը և կփրկի քրոջը՝ Դունյային, որն ստիպված է ամուսնանալ «բարերար» Պյոտր Պետրովիչ Լուժինի հետ։  Չնայած իրականացված «հետախուզությանը», ուշադիր մտածված ծրագիրը խախտվում է Ռոդիոն Ռոմանովիչի ներքին խուճապի պատճառով։ Ի վերջո նա գտնում է արժեքավոր իրեր և լցնում գրպանը, սակայն անսպասելի վերադառնում է Ալյոնա Իվանովնայի քույրը. լուռ, անվնաս, «մշտապես հղի» Լիզավետան, որը դառնում է հանցագործության ակամա վկա, դառնում է ուսանողի երկրորդ զոհը։ 

Հանցագործությունից առաջ և հետո Ռոդիոն Ռոմանովիչի ճանապարհին շատ տարբեր մարդիկ են հանդիպում։ Պանդոկում նա ծանոթանում է տիտղոսային խորհրդական Սեմյոն Զախարովիչ Մարմելադովի, իսկ ավելի ուշ՝ նրա կնոջ՝ Կատերինա Իվանովնայի և ավագ դստեր՝ Սոնյայի հետ, որը մտերիմներին փրկելու համար դարձել է մարմնավաճառ։  Սոնյայի հարևանը հողատեր Սվիդրիգայլովն է, որը լսում է մարդասպանի խոստովանությունը և փորձում է այդ խոստովանությամբ շանտաժի ենթարկել նրա քրոջը՝ Ավդոտյա Ռոմանովնային։  Առանձնահատուկ է քննիչ Պորֆիրի Պետրովիչը, որը «Периодическая речь» թերթում գտնում է Ռասկոլնիկովի «Հանցագործության մասին» հոդվածը, որը տպագրվել է վարկառու կնոջ սպանությունից մի քանի շաբաթ առաջ։  Դրանում հեղինակը ներկայացնում է իր նկատառումները, որ բոլոր մարդիկ բաժանվում են երկու կատեգորիայի՝ «դողացող արարածներ» և «իրավունք ունեցող»։  Հանցագործության էության մասին Պորֆիրի Պետրովիչի հետ զրույցներն այնքան են հյուծում հերոսին, որ նա որոշում է ներկայանալ խոստովանությամբ։ 

Վեպի վերջաբանում գործողությունը տեղափոխվում է սիբիրյան աքսորավայր, որտեղ գտնվում է Ռասկոլնիկովը, որը դատարանի կողմից դատապարտվել է երկրորդ կարգի ութ տարվա ծանր աշխատանքի։  Նրա հետևից Սիբիր է տեղափոխվում նաև Սոնյա Մարմելադովան՝ փորձելով իր զոհաբերական սիրով և նվիրվածությամբ աջակցել հերոսին։  Ռոդիոն Ռոմանովիչի աստիճանական վերածնունդը կապված է «նապոլեոնյան գաղափարից» հրաժարվելու և այն համոզմունքի հետ, որ նա կկարողանա սիրով և նվիրվածությամբ քավել Սոնյայի բոլոր տառապանքները։ 

Շատ առումներով նա [Սոնյա], նրա նվիրած Ավետարանը հանցագործ ուսանողին վարակում է կյանքի անհաղթահարելի ծարավով։  Ռասկոլնիկովը գիտի, որ «նոր կյանքն ինքն իզուր չի ստացեկ», որ նա ստիպված կլինի վճարել դրա համար ապագա մեծ սխրանքով... Մենք երբեք չենք իմանա, թե ապագայում ինչ մեծ սխրանք է կատարել ինքնասպանությունից զերծ մնացած և հարություն առած Ռասկոլնիկովը, քանի որ նրա հետագա ճակատագրի մասին նոր պատմություն... այդպես էլ չի հետևել։

## Ստեղծման պատմություն
thumb|left|230px|Էջ Դոստոևսկու տետրից
Վեպի մտահղացումն ու սյուժեն միանգամից չէ, որ պարզ էին Դոստոևսկու համար։ Գաղափարը հասունացել է տարիների ընթացքում։ Սկզբում նա մտադրվում է երկ գրել, որի կենտրոնական կերպարն, ըստ էության, Մարմելադովն էր լինելու։ Սակայն քիչ ժամանակ անց այդ գաղափարն սկսում է ավելի քիչ հետաքրքրել Դոստոևսկուն, քանի որ շուտով նա մտադրվում է գրել մի վիպակ երիտասարդ սերնդի ներկայացուցչի մասին։ Դոստոևսկին ձգտում էր նոր երկում պատկերել իր ժամանակի երիտասարդությանը, նրա հասարակական լայն հետաքրքրությունները, նրա աղմկալից վեճերը բարոյական ու քաղաքական հրատապ հարցերի մասին, նրա մատերիալիստական ու աթեիստական հայացքները, որը նա բնորոշում էր որպես «բարոյական անկայունություն»։

1865 թվականի սեպտեմբերին «Ռուսական լրաբեր» («Русский вестник») ամսագրի գլխավոր խմբագիր Մ. Ն. Կատկովին ուղղված նամակում Դոստոևսկին գրում է.

Հերոսի հոգեբանական վիճակը դառնում է վեպի համընդհանուր տարերքը, և, առհասարակ, Դոստոևսկու բոլոր ստեղծագործություններում կերպարների ներաշխարհը պատկերված է գերլարված ժամանակաշրջաններում, երբ անձի հոգեվիճակն ու զգացմունքները ծայրահեղ սրված են։ Հենց այդ իրավիճակն է, որ հեղինակին հնարավորություն է տալիս ներթափանցել մարդկային հոգու խորը հորձանուտն ու բացահայտել մարդկային բնության բարդությունն ու հակասականությունը։

Այստեղ գլխավոր կերպար Ռասկոյլնիկովը ևս ներկայանում է նման հոգեվիճակում՝ օրորվելով իր երազանքները ժխտելու ու դրանք իրականացնելու հորձանուտում։ Դոստոևսկին ոչ միայն ցույց է տալիս հերոսի հոգեկան ներքին պայքարը, այլ նաև հատուկ ընդգծում է մի ծայրահեղությունից մյուսին անցնելու վիճակը։

Ռասկոյլնիկովի հենց բնավորությունը բացառում է ստոր նպատակների ու անձնական հարստացման համար ոճրագործություն կատարելու ամեն մի հնարավորություն։ Նրան տանջում են իրականության ծանր տպավորությունները՝ Մարմելադովների ընտանիքի կյանքը, Սվիդրիգայլովների կալվածքում Դունեչկայի տարած ստորացումները, Կանոգվարդեյսկի բուլվարում հարբած աղջկան հանդիպելը։ Այդ բոլոր տպավորությունները կենտրոնանում են Ռասկոյլնիկովի երազում, որտեղ խորհրդանշական կերպով մարմնավորված են տանջամեռ և հլու-հնազանդ մարդկանց տառապանքներն իրենց թշնամի սեփականատիրական աշխարհում, մի պատկեր, որը վկայում է չքավորների մարդկային գոյության անկարելիությունը հաջողությունների հասնող սեփականատերեր Լուժինների աշխարհում։ Եվ Ռասկոյլնիկովի ոճրագործությունն ընթերցողի առաջ ներկայանում է առաջին հերթին որպես փորձ՝ այդ փակուղուց ինչ-որ մի ելք գտնելու համար։

Ռասկոյլնիկով-անհատապաշտը ծանր կերպով է ապրում շրջապատողների նկատմամբ իր գերակշռության հավատի կործանումը։ Միևնույն ժամանակ նա տանջվում է բարոյական մաքրության կորստից, որովհետև մարդուն ոչնչացրած մարդը, Դոստոևսկու տեսակետով, ամենից առաջ ինքնասպան է։

Վեպում իբրև քրիստոնեական գաղափարի մարմնացում է հանդես գալիս Սոնյա Մարմելադովայի կերպարը, որը տառապանքների ապոթեզ է, բարձրագույն անձնվիրության, սեփական անձի լիակատար մոռացման օրինակ։ Սոնյայի համար կյանքն աներևակայելի է առանց Աստծո և հոգու անմահությանը հավատալու.

Վեպի սևագրություններում այս միտքը շատ պարզ է արտահայտել նաև Մարմելադովը։ Պատասխանելով Ռասկոյլնիկովի այն դիտողությանը, թե Աստված գուցե չկա՝ Մարմելադովն ասում է.

Արտաքին և ներքին աշխարհների միջև բախումով Դոստոևսկին ցույց է տալիս կյանքի «ուրվականության» զգացողությունը։ Իրականությունը կարծես դառնում է գիտակցության շարունակությունը՝ ընկղմված թանձր մառախուղի մեջ։ Տվյալ ժամանակի բնորոշ գծերից է վեպի հերոսների գաղափարական ինքնաճանաչումը։ Եվ՝ ստորացվածներն ու նվաստացվածները (Ռասկոյլնիկով, Մարմելադովներ), և՛ նրանք, ովքեր կարծում են իրենց «կյանքի տերը» (Լուժին, Սվիդրիգայլով) ստիպված են հստակեցնել ու ձևավորել իրենց դիրքորոշումը, նրանք սահմանափակված են զգում քրիստոնեական ավանդական բարոյախոսության կաղապարների մեջ։ Հենց դրա մեջ էլ, ըստ Դոստոևսկու, արտահայտվում էր իր ժամանակների աշխարհայացքի անկայունությունը։

Դոստոևսկին անբարոյական էր համարում այն թեորիաները, որոնք արդարացնում էին նպատակի իրականացմանն ուղղված այն միջոցները, որոնց համար պետք էր զոհաբերել բարոյական արժեքներն ու արգելքները։

Վեպում մենախոսություններն ու երկխոսություններն իրենց վրա կրում են մտավոր հսկայական ծանրություն։ Դոստոևսկին առաջին անգամ գրականության մեջ մտցնում է գրական նոր հնարք. Հերոսներն իրենք են պատմում իրենց հոգեբանական վիճակի մասին։ «Ոճիր և պատիժ» վեպով Դոստոևսկին բացում է իր իսկ ստեղծագործության նոր, բարձրագույն շրջանը՝ դառնալով համաշխարհային գրականության մեջ վեպի նորարարության հեղինակ, քանի որ հենց այս վեպով է ստեղծվում պոլիֆոն (բազմաձայն) վեպը։ Կերպարների խոսքը աներևակայելի արտահայտիչ է։ Դիմանկարային բնութագիրները ևս վեպում կարևոր դեր են խաղում՝ նպաստելով մարդու ներաշխարհի հոգեբանական ընկալմանը։

## Ոճը
«Ոճիր և պատիժ» վեպի բովանդակությունը գրված է երրորդ դեմքի տեսանկյունից։ Այն ներկայացվում է հիմնականում Ռասկոլնիկովի տեսանկյունից, բայց երբեմն անցնում է այլ կերպարների, ինչպիսիք են Սվիդրիգայլովը, Ռազումիխինը, Լուժինը, Սոնյան կամ Դունյան։ Այս պատմողական տեխնիկան, որը պատմողին շատ սերտորեն միաձուլում է կենտրոնական կերպարների գիտակցության և տեսակետի հետ, ինքնատիպ էր իր ժամանակաշրջանի համար։ Ֆրանկը նշում է, որ Դոստոևսկու կողմից հիշողության ժամանակային տեղաշարժերի և ժամանակային հաջորդականության մանիպուլյացիայի կիրառումը մոտ է Հենրի Ջեյմսի, Ջոզեֆ Քոնրադի, Վիրջինիա Վուլֆի և Ջեյմս Ջոյսի ավելի ուշ շրջանի փորձերին։ Սակայն, տասնիններորդ դարի վերջի ընթերցողը սովոր էր մեկնաբանական պատմողականության ավելի կարգավորված և գծային տեսակների։

Դոստոևսկին տարբեր կերպարների համար օգտագործում է տարբեր խոսքային ձևեր և տարբեր երկարության նախադասություններ: Նրանք, ովքեր օգտագործում են արհեստական ​​լեզու, օրինակ՝ Լուժինը, համարվում են անհրապույր մարդիկ: Տիկին Մարմելադովի քայքայվող միտքը արտացոլվում է նրա լեզվով: Ռուսերեն բնօրինակ տեքստում գլխավոր հերոսների անուններն ունեն երկակի իմաստ, բայց թարգմանության մեջ ռուսերեն լեզվի նրբությունը հիմնականում կորչում է լեզվական կառուցվածքի և մշակույթի տարբերությունների պատճառով:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* «Ոճիր և պատիժ» վեպի հայերեն թարգմանության թվային տարբերակը
**Քննադատություններ**
* University of Minnesota study guide
* Text and Analysis at Bibliomania

**Առցանց տեքստ**
* 
* A search engine for the novel's text
* Ոճիր և պատիժ վեպն ամբողջությամբ՝ Կարունիկա պորտալում
* Full text, translated by Constance Garnett
* Dual Language E-Book – ''Crime and Punishment'' Անգլերեն և ռուսերեն էջերով
* Full text in the original Russian 
* Lit2Go audiobook version of the Constance Garnett translation.

**Քարտեզներ**
* ''Crime and Punishment'' Map 
* Mapping St. Petersburg - ''Crime and Punishment'' 

**Կարծիքներ**
* Book Review of ''Crime and Punishment'' by TeenInk.
* Book Review by BCF Reviews
* Book Review - ''Crime and Punishment'' 

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* :
** Peace, Richard.  "Introduction", 1–16.
** Fanger, Donald. "Apogee: Crime and Punishment", 17–35.
** Lindenmeyr, Adele. "Raskolnikov's City and the Napoleonic Plan", 37–49.
** Wasiolek, Edward. "Raskolnikov's City and the Napoleonic Plan", 51–74.
** Peace, Richard.  "Motive and Symbol", 75–101.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1866 գրքեր
Կատեգորիա:1866 թվականի ռուսական վեպեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էկրանավորված ռուսական վեպեր
Կատեգորիա:Հոգեբանական վեպեր
Կատեգորիա:Ֆեոդոր Դոստոևսկու ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Ֆեոդոր Դոստոևսկու վեպեր