Կամ Թաքսիմ, կամ մահ

**Կամ Թաքսիմ, կամ մահ** (), Հունաստանի և հույների դեմ կարգախոս, որը թուրքերն օգտագործել են 1950-ականների վերջին Թուրքիայում և Կիպրոսում անցկացված հանրահավաքների ժամանակ՝ պահանջելով Կիպրոս կղզու ամբողջական միացումը Թուրքիային: Հանրահավաքներն ուղեկցվել են «Կամ Թաքսիմ, կամ մահ» քաղաքական կարգախոսով, որը միևնույն ժամանակ համարվել է Թուրքիայի «Թաքսիմի քաղաքականության» գլխավոր կարգախոսը։

## Պատմություն
1950-ական թվականներին Կիպրոսում բրիտանական վարչակազմի դեմ հույն կիպրացիների գործողություններն ուժգնացել էին։ Կիպրոսի հույների «ԷՕԿԱ» անունը կրող պարտիզանական բանակը բախվել էր բրիտանացիների հետ և ձգտում էր կղզին միավորել Հունաստանին։ Հենց այդ պատճառով կիպրոսցի թուրք Ֆազըլ Քյուչյուքը և իր ընկերներն ստեղծեցին քաղաքական կուսակցություն։ Վերջինս, որը նախկինում հայտնի էր որպես Կիպրոսի ազգային թուրքական միասնության կուսակցություն, 1955 թվականի օգոստոսի 15-ին կայացած համագումարից և Կիպրոսի թուրքական ասոցիացիայի նախագահ Հիքմեթ Բիլի հետ կապեր հաստատելուց հետո վերանվանվեց «Կիպրոսի թուրքական կուսակցություն»։

1955 թվականի ապրիլի 1-ին Կիպրոսի թուրքերը՝ ի հակադրություն Կիպրոսի հունական «ԷՕԿԱ» կազմակերպության, հիմնադրեցին Կիպրոսի թուրքերի դիմադրության միությունը (թուրքերեն՝ Kıbrıs Türk Mukavemet Birliği): 1955 թվականի սեպտեմբերին միությանը կից հիմնադրվեց «Վոլքան» թերթը: 1955 թվականին Կիպրոսի թուրքերի պատվիրակությունը մեկնեց Լոնդոն Թուրքիայի, Հունաստանի և Միացյալ Թագավորության արտաքին գործերի նախարարների միջև եռակողմ համաժողովին մասնակցելու համար: Սակայն բանակցությունները որևէ արդյունք չտվեցին։ Կիպրոսի թուրքերի դիմադրության միության կազմում ծառայել են այնպիսի գործիչներ, ինչպիսիք են Ֆազըլ Քյուչյուքը, Շաքիր Օզելը, Սելչուք Հոջան, Ռաուֆ Դենքթաշը, Բուրհան Նալբանթօղլուն և Մուստաֆա Քեմալ Թանրըսևդին:

### Թաքսիմ (քաղաքականություն)

Այդ տարիներին Կիպրոսի հարցում Թուրքիայի քաղաքականությունը հստակ էր դարձել։ Թուրքիան կտրականապես դեմ էր Հունաստանին Կիպրոսի միավորմանը։ «Թաքսիմ»-ը ներկայացվել է որպես կիպրոսցի թուրքերի և Թուրքիայի շահերը պաշտպանելու լավագույն լուծում։ Թուրքական մամուլը նաև արշավ էր սկսել՝ կոչ անելով Միացյալ Թագավորությունից կղզու անջատման դեպքում այն միացնել Թուրքիայի Հանրապետությանը։

### Բողոքի ցույցեր
1950-ական թվականների վերջին հրապարակներում սկսվել են «Կամ Թաքսիմ, կամ մահ» անվամբ հայտնի հանրահավաքները: Այս անվամբ առաջին հանրահավաքը տեղի է ունեցել Կիպրոսում, որին մասնակցել են կիպրոսցի թուրքերը: Թուրքիայում անցկացված ցույցերի շարքում, մեծաքանակ բազմության առումով, առանձնահատուկ ուշադրություն են գրավել չորսը։ Առաջինը տեղի է ունեցել 1956 թվականի հունիսի 12-ին մայրաքաղաք Անկարայում, երկրորդը՝ 1958 թվականի հունիսի 7-ին Ստամբուլի Բեյազիտի հրապարակում, իսկ երրորդը՝ 1958 թվականի հունիսի 12-ին՝ կրկին Անկարայում: Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի դամբարանում՝ Անըթքաբիրում Ազգային ուսանողական ֆեդերացիայի կազմակերպած երրորդ հանրահավաքը ամենամեծն էր, որին մասնակցում էր մոտ 200,000 մարդ: Հանրահավաքի ժամանակ Անըթքաբիրի արարողակարգային հրապարակում ցուցարարներն այրել են Մակարիոս III-ին ծաղրող սև մորուքավոր քահանաների պատկերներ և «կախաղան բարձրացրել»: Հանրահավաքի ընթացքում ելույթ է ունեցել նաև Ֆազըլ Քյուչյուքը: Չորրորդ հանրահավաքը սկսվել է 1964 թվականի մարտի 15-ին Բեյազիտում և ավարտվել Թաքսիմի հրապարակում: 1958 թվականի հունիսի 7-ին Բեյազիտում կայացած հանրահավաքից մեկ օր առաջ հրապարակ էր եկել մոտ 300 հազար մարդ, որոնց հավաքի պատճառն էր Կիպրոսում իբրև թե հույների կողմից 54 թուրքերի սպանության մասին լուրերը։

Բեյազիտում սկսված և Թաքսիմում ավարտված հանրահավաքը Թուրքիայի տարբեր մասերում կազմակերպված «Կամ Թաքսիմ, կամ մահ» հանրահավաքների նախաբանն էր։ Ստամբուլի հանրահավաքից հետո տարբեր տարիների ընթացքում Թուրքիայում անցկացվել է ևս 43 հանրահավաք։ Ֆազըլ Քյուչյուքը, որը 1958 թվականին մեկնել էր Թուրքիա, ելույթ է ունենում Թուրքիայի տարբեր մասերում, մասնավորապես՝ Ստամբուլում և Անկարայում անցկացված հանրահավաքների ժամանակ։ Այդուհանդերձ, քանի որ Միացյալ Թագավորության հետ բանակցությունները արդյունք չտվեցին, կիպրոսցի հույների՝ էնոզիսի և կիպրոսցի թուրքերի՝ «Թաքսիմի» պահանջները մնում են անկատար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բողոքի ցույցեր Թուրքիայում
Կատեգորիա:Կարգախոսներ