Քթուլհուի առասպել

**Քթուլհուի առասպել** (), առասպելագործություն և ընդհանուր հորինված տիեզերք։ «Քթուլհու» անվանումը ծագում է ամերիկացի սարսափ գրող Հովարդ Ֆիլիպս Լավքրաֆտի ստեղծագործություններից: Այս տերմինը ստեղծել է Օգյուստ Դերլեթը՝ Լավքրաֆտի ժամանակակից թղթակից և հովանավորը՝ Լավքրաֆտի և նրա գրական հաջորդների կողմից օգտագործվող միջավայրերը և ավանդույթները նշելու համար։ «Քթուլհու» անվանումը ծագում է Լավքրաֆտի «Քթուլհուի կանչը» կարճ պատմվածքի գլխավոր արարածից, որն առաջին անգամ հրատարակվել է Weird Tales ամսագրում 1928 թվականին:

Ռիչարդ Լ. Թիրնին, գրող, որը նույնպես գրել է առասպելական պատմվածքներ, ավելի ուշ օգտագործեց «Դերլեթի առասպել» («Derleth Mythos») տերմինը՝ Լավքրաֆտի ստեղծագործությունները Դերլեթի ավելի ուշ շրջանի պատմվածքներից տարբերակելու համար, որոնք փոփոխում են առասպելի հիմնական դրույթները: Մասնավորապես լավքրաֆտյան սարսափ ժանրի հեղինակները հաճախ օգտագործում են Քթուլհուի առասպելի տարրեր:

## Պատմություն
alt=A June 1934 photograph of H. P. Lovecraft, facing left|մինի|Հ. Ֆ. Լավքրաֆտ՝ Քթուլհուի առասպելի հեղինակ
Իր «Հ. Ֆ. Լավքրաֆտը և Քթուլհուի առասպելը» էսսեում Ռոբերտ Մ. Փրայսը նկարագրել է Քթուլհուի առասպելի զարգացման երկու փուլ։ Փրայսն առաջին փուլն անվանել է «Քթուլհուի իրական առասպել»։ Այս փուլը ձևավորվել է Լավքրաֆտի կենդանության օրոք և ենթարկվել է նրա առաջնորդությանը։ Երկրորդ փուլը ղեկավարել է Օգյուստ Դերլեթը, ով, բացի Լավքրաֆտի պատմությունները նրա մահից հետո հրատարակելուց, փորձել է դասակարգել և ընդլայնել առասպելը:

### Առաջին փուլ
Լավքրաֆտի ստեղծագործության մեջ շարունակական թեմա է մարդկության լիակատար անտարբերությունը տիեզերքում, ըստ երևույթին, գոյություն ունեցող տիեզերական սարսափների առջև։ Լավքրաֆտը հաճախակի հղումներ էր անում «Մեծն Հներին»՝ տիեզերքի հին, հզոր աստվածությունների ազատ պանթեոնին, որոնք մի ժամանակ կառավարում էին Երկիրը և այդ ժամանակվանից ի վեր ընկել են մահվան պես քնի մեջ: Թեև այս հրեշավոր աստվածությունները ներկա էին Լավքրաֆտի հրատարակած գրեթե բոլոր աշխատանքներում (նրա երկրորդ՝ «Դագոն» պատմվածքը, որը հրատարակվել է 1919 թվականին, համարվում է «առասպելի» սկիզբը), առաջին պատմվածքը, որն իսկապես ընդլայնել է «Մեծերի» և դրա թեմաների պանթեոնը, «Քթուլհուի կանչն» է, որը հրատարակվել է 1928 թվականին։

Լավքրաֆտը խզեց կապերը ժամանակի մյուս գրողների հետ՝ գլխավոր հերոսների միտքը վատթարացնելով, երբ նրանց հնարավորություն տրվեց տեսնելու, թե ինչ կա իրենց ընկալած իրականությունից դուրս։ Նա ընդգծեց այս կետը՝ պատմվածքի առաջին նախադասության մեջ նշելով. «Աշխարհում ամենաողորմելի բանը, կարծում եմ, մարդկային մտքի անկարողությունն է՝ կապելու իր ողջ բովանդակությունը»:

Գրող Դիրք Վ. Մոսիգը նշել է, որ Լավքրաֆտը «մեխանիստական մատերիալիստ» էր, որն ընդունում էր տիեզերական անտարբերության փիլիսոփայությունը և հավատում էր աննպատակ, մեխանիկական և անտարբեր տիեզերքին: Նրա կարծիքով, մարդիկ, իրենց սահմանափակ կարողություններով, երբեք չեն կարող լիովին հասկանալ այս տիեզերքը, և այս բացահայտման հետևանքով առաջացած ճանաչողական դիսոնանսը հանգեցնում է խելագարության:

Այս հորինված էակների խումբը դասակարգելու փորձեր են եղել: Ֆիլիպ Ա. Շրեֆլերը պնդում է, որ Լավքրաֆտի գրվածքներն ուշադիր ուսումնասիրելով՝ ի հայտ է գալիս գործունակ շրջանակ, որն ուրվագծում է ամբողջ «պանթեոնը»՝ սկսած անհասանելի «Արտաքիններից» (օրինակ՝ Ազաթոթը, որը զբաղեցնում է տիեզերքի կենտրոնը) և «Մեծն Հներից» (օրինակ՝ Քթուլհուն, որը բանտարկված է Երկրի վրա՝ Ռ'լյեհի խորտակված քաղաքում) մինչև ավելի ցածր կաստաներ (ստոր ստրուկ շոգգոթները և Մի-Գո-ն):

Դեյվիդ Է. Շուլցն ասել է, որ Լավքրաֆտը երբեք չի մտադրվել ստեղծել կանոնիկ առասպել, այլ նախատեսել է, որ իր երևակայական պանթեոնը ծառայի պարզապես որպես ֆոնային տարր: Լավքրաֆտն ինքը հումորով իր առասպելն անվանել է «Յոգ Սոթոթերիա» (Դիրք Վ. Մոսիգը պատահաբար առաջարկել է «Յոգ-Սոթոթ առասպելի ցիկլ» տերմինը փոխարինել Քթուլհուի առասպելով): Երբեմն Լավքրաֆտը նույնիսկ ստիպված էր հիշեցնել իր ընթերցողներին, որ իր «առասպելական» ստեղծագործությունները լիովին հորինվածք են:

Այն տեսակետը, որ խիստ կառուցվածք գոյություն չունի, բացատրում է Ս. Թ. Ջոշին, որն ասել է.Փրայսն ասաց, որ Լավքրաֆտի գրվածքներն առնվազն կարելի է բաժանել  կատեգորիաների և առանձնացրեց երեք տարբեր թեմաներ՝ «Դանսենյան» (գրված լորդ Դանսենի ոճով), «Արքհեմ» (տեղի է ունենում Լավքրաֆտի գեղարվեստական նոր անգլիական միջավայրում) և «Քթուլհու» (տիեզերական պատմություններ) ցիկլերը: Գրող Ուիլ Մյուրեյը նշել է, որ չնայած Լավքրաֆտը հաճախ օգտագործում էր իր հորինված պանթեոնը այլ հեղինակների համար գրված պատմություններում, նա Արքհեմը և նրա շրջակայքը վերապահել էր բացառապես այն պատմությունների համար, որոնք նա գրել էր իր անունով:

Չնայած «առասպելը» նրանց միջև պաշտոնականացված կամ ճանաչված չէր, Լավքրաֆտը նամակագրվել է, անձամբ հանդիպել և պատմողական տարրերով է կիսվել այլ ժամանակակից գրողների հետ, այդ թվում՝ Քլարկ Աշտոն Սմիթի, Ռոբերտ Է. Հովարդի, Ռոբերտ Բլոխի, Ֆրենկ Բելկնապ Լոնգի, Հենրի Քաթների, Հենրի Ս. Ուայթհեդի և Ֆրից Լեյբերի հետ, որոնք հայտնի են որպես «Լավքրաֆտի շրջանակ»:

Օրինակ՝ Ռոբերտ Է. Հովարդի կերպար Ֆրիդրիխ ֆոն Յունցտը կարդում է Լավքրաֆտի Նեկրոնոմիկոնը «Գիշերվա երեխաները» (1931) պատմվածքում, իսկ Լավքրաֆտը, իր հերթին, հիշատակում է Հովարդի «Unaussprechlichen Kulten»-ը «Eons of the Eons» (1935) և «The Shadow of Time» (1936) պատմվածքներում: Հովարդի բնօրինակ չխմբագրված կոնան պատմություններից շատերը նույնպես ներառում են Քթուլհուի առասպելից մասեր:

### Երկրորդ փուլ
Փրայսը նշանակում է երկրորդ փուլի մեկնարկը Օգյուստ Դերլեթի հետ, որտեղ Լավքրաֆտի և Դերլեթի միջև հիմնական տարբերությունը Դերլեթի կողմից հույսի օգտագործումն է և այն գաղափարի զարգացումը, որ Քթուլհուի առասպելը, ըստ էության, ներկայացնում է բարու և չարի միջև պայքար:

Փրայսն ասել է, որ Դերլեթի համակարգի հիմքը գտնվում է Լավքրաֆտն է. «Արդյո՞ք Դերլեթի կողմից «Ավագ Աստվածներ» ռուբրիկի օգտագործումն այդքան խորթ էր Լավքրաֆտի «Խելագարության լեռներում» ստեղծագործության համար։ Հնարավոր է՝ ոչ։ Իրականում, հենց այս պատմությունը, «Ստվերը Ինսմութի վրայով» գրքից որոշ ակնարկների հետ միասին, տալիս է «Դերլեթի առասպելի» ծագման բանալին։ Քանի որ «Խելագարության լեռներում» ստեղծագործությունում ներկայացված է միջաստղային ռասաների միջև հակամարտության պատմությունը, որոնցից առաջինը Ավագներն են և Քթուլհուի սերունդը»:

Դերլեթն ասել է, որ Լավքրաֆտը ցանկանում էր, որ այլ հեղինակներ ակտիվորեն գրեին առասպելի մասին, այլ ոչ թե այն լիներ առանձին սյուժետային հնարք իր սեփական պատմվածքների մեջ: Դերլեթն ընդլայնեց առասպելի սահմանները՝ որպես ժանրի մաս ներառելով Լավքրաֆտյան մեկ այլ հեղինակի պատմվածքի տարրերի ցանկացած անցողիկ հղում։ Ճիշտ այնպես, ինչպես Լավքրաֆտն անցողիկ հղում արեց Քլարկ Աշտոն Սմիթի «Էյբոնի գիրքը» աշխատությանը, Դերլեթը, իր հերթին, առասպելին ավելացրեց Սմիթի Ուբբո-Սաթլային(կերպար):

Դերլեթը նաև փորձեց կապել առասպելների աստվածությունները չորս տարրերի (օդ, հող, կրակ և ջուր) հետ՝ ստեղծելով որոշակի տարրերի ներկայացուցիչ նոր էակների՝ իր դասակարգման համակարգը օրինականացնելու համար: Նա ստեղծեց «Կթուլհուն» որպես կրակի տարրի մի տեսակ, երբ Ֆրենսիս Թաուներ Լեյնիի երկրպագուն բողոքեց, որ նա անտեսել էր այդ տարրը իր սխեմայում: Լեյնին՝ «Acolyte» ամսագրի խմբագիրը, դասակարգել էր առասպելները մի ակնարկում, որն առաջին անգամ լույս էր տեսել ամսագրի 1942 թվականի ձմեռային համարում:

Տպավորված բառարանով՝ Դերլեթը խնդրեց Լեյնիին վերաշարադրել այն՝ «Արքհեմ Հաուսի» «Քնի պատից այն կողմ» (1943) ժողովածուում հրատարակելու համար: Լեյնիի էսսեն («Քթուլհուի առասպելը») հետագայում վերահրատարակվեց «Քթուլհուի դամբարան #32»-ում (1985): Տարրական տեսությունը կիրառելով տիեզերական մասշտաբով գործող էակների վրա (օրինակ՝ Յոգ-Սոթոթ), որոշ հեղինակներ ստեղծեցին հինգերորդ տարր, որը նրանք անվանեցին եթեր:

## Գաղտնի աղանդներ
«Չարագործ գերբնական էակներին» նվիրված մի շարք հորինված պաշտամունքներ են հայտնվում «Քթուլհուի առասպելում»՝ Լավքրաֆտի և նրա ստեղծագործություններից ոգեշնչված այլ գրողների կողմից գրված սարսափ պատմությունների շարքում, որը միմյանց հետ թույլ կապ ունի: Այս հորինված պաշտամունքները որոշ առումներով իրենց սեփական կյանքն են սկսել Լավքրաֆտի ստեղծագործությունների էջերից այն կողմ։ Հեղինակ Ջոն Էնգլի խոսքերով՝ «Էզոտերիկ կախարդական և օկուլտիստական պրակտիկաների իրական աշխարհը Լավքրաֆտին և նրա ստեղծագործություններն ընդգրկել է իր կանոնի մեջ, որոնք ձևավորել են ծիսական պրակտիկաները կամ նույնիսկ հիմք են հանդիսացել որոշակի խարդավանքների և կախարդական շրջանակների համար»:

## Նշանակություն
Հ. Ֆ. Լավքրաֆտի Քթուլհուի առասպելը համարվում է մեծ ազդեցություն ունի գեղարվեստական ​​ժանրի վրա: Այն անվանվել է «ֆենթըզիի, գիտաֆանտաստիկայի և սարսափի պաշտոնական գեղարվեստական ​​կրոն, աներևակայելի բազմազան հավաքածու այն գրողների համար, ովքեր կարիք ունեն անհավանականորեն հսկայական և անհավանականորեն անտարբեր, աննկատելի էակների»:

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* Dziemianowicz, Stefan. "The Cthulhu Mythos: Chronicle of a Controversy". In The Lovecraft Society of New England (ed) *Necronomicon: The Cthulhu Mythos Convention 1993* (convention book). Boston: NecronomiCon, 1993, pp.&nbsp;25–31
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Lovecraft Archive
* 
* The Virtual World of H. P. Lovecraft a mapping of Lovecraft's imaginary version of New England
* Lovecraft: Fear of the Unknown – full documentary at the Snagfilms company YouTube channel
* Schema on Lovecraft's »The Call of Ctuhulhu« and the Cthulhu Mythos 

Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ աշխատություններ
Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Կատեգորիա:Գոթական վեպեր
Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Գրքեր
Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Էկրանավորված ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Հորինված աշխարհներ
Կատեգորիա:Հորինվածք
Կատեգորիա:Սարսափ գրականություն
Կատեգորիա:Սարսափ ժանրեր
Կատեգորիա:Սարսափներ
Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ գրականություն
Կատեգորիա:Ֆանտաստիկա
Կատեգորիա:Ֆենտեզի