Տիխո (լուսնային խառնարան)

մինի|Տիխո
**Տիխո** ()՝ 85 կիլոմետրանոց հարվածային խառնարան Լուսնի վրա, Լուսնի տեսանելի կողմի հարավային մասում։ Անվանված է ի պատիվ XVI դարի դանիացի աստղագետ և ալքիմիկ Տիխո Բրահեյի։ Այն մեկն է առավել հետաքրքրական լուսնային խառնարաններից՝ շրջապատված է Լուսնի վրա հազարավոր կիլոմետրեր տարածվող, ամենատեսանելի պայծառ ճառագայթների համակարգով։ Հատկապես լավ են երևում լիալուսնի ժամանակ, բայց և նկատելի են, երբ լուսավորված են Երկրի լույսը։

Տիխոն շրջապատված է բազմաթիվ տարբեր չափերի խառնարաններով։ Նրանցից մի քանիսը համարվում են երկրորդ աստիճանի (գոյացել են Տիխոյի ստեղծման հարվածից դուրս նետված մարմիններից)։

### Նկարագրությունը
thumb|Տիխո խառնարանից տարամիտվող ճառագայթներ

Տիխոն Լուսնի խոշոր խառնարաններից ամենաերտասարդն է՝ այն հայտնվել է ընդամենը 109±4 միլիոն տարի առաջ (կոպեռնիկոսյան ժամանակաշրջանում)։ Այդ իսկ պատճառով այն լավ պահպանվել է՝ նրան չեն ավերել հետագա հարվածները։ Չեն հասցրել անհետանալ նույնիսկ նրան շրջապատող ճառագայթները, որոնք բաղկացած են ստեղծման ժամանակ դուրս նետված ապարներից։ Ժամանակի ընթացքում նրանք մգանում են տիեզերական հողմահարումներից, և դա է պատճառը, որ հին խառնարանների մոտ չեն նկատվում։ Մի տեսության համաձայն խառնարանը կարող էր առաջանալ Բապտիստինի ընտանիքին պատկանող աստերոիդից։
Խառնարանի մոտակա հարևան խառնարաններից են արևմուտքում Վիլհելմ խառնարանը, հյուսիս-արևմուտքում Հենզիուս և Օրոնցիում խառնարանները, հյուսիս-արևելքում Սասերիդ խառնարանը, արևելքում Պիկտե խառնարանը, հարավում Սթրիթ և հարավ-արևմուտքում Բրաուն խառնարանները։ Ամպերի Ծովը գտնվում է խառնարաններից հյուսիս։ 
Տիխոյի տրամագիծը 85 կիլոմետր է։ Խառնարանի պատնեշի ներքին թեքությունը վառ արտահայտված տառասատիպ կառուցվածք ունի, թասի կենտրոնում տեղադրված է զանգվածեղ կենտրոնական պիկը, որը հատակից բարձրացած է 2,4 կմ-ով, իսկ խառնարանի թասը՝ միջինը 4,7 կմ (ամենաբարձր կետում ավելի քան 5 կմ)։ Կենտրոնական պիկի բաղադրությունը գաբբրո-նորիտա-տրոկտոլիտային անորտոզիթ է 80-85 % պլագիոկլազիի պարունակությամբ (GNTA2), անորտիզիթային գաբբրո (AG), անորտոզիթային գաբբրո-նորիտ (AGN) և գաբբրո (G): Տիխոյի հատակը բավական վառ է, իսկ դրսից այն շրջապատված է մուգ մոտ 60 կմ լայնքով օղակներով։ Հնարավոր է, այն առաջացել է այնպիսի նյութից, որը դուրս է նետվել ընդերքի հարվածից։ Հետո նորից սկսվում է ճառագայթների վերածվող «օրեոլ» վառ մակերևույթը։ Նրանք այս խառնարանում ավելի քան հարյուրի են հասնում, Տիխո խառնարանը լուսնային ասոցիացիայի և մոլորակային աստղագիտության (ALPO) կողմից ներառված է ճառագայթների վառ համակարգով խառնարանների ցուցակի մեջ։
[thumb|Տիխոյի կենտրոնական պիկը արևածագին։ ''[Lunar Reconnaissance Orbiter* զոնդի լուսանկարը, 2011]]

Ամենամեծ ճառագայթը, որը, տարածված տեսակետներով, պատկանում է Տիխո խառնարանին, [[Պարզության ծովը]] բաժանում է երկու հավասար մասի և 4000 կմ ձգվում է խառնարանից (լուսնային միջօրեականի երկարության 3/4-ը)։ Բայց այն սկսվում է ոչ թե հենց Տիխոյից, այլ նրանից հեռու (Պարզության ծովի ծայրից), և բացառված չէ, որ նրա ծագումը կապված է [[Մենելայ (լուսնային խառնարան)|Մինելայ]] խառնարանի հետ։
Տիխո խառնարանը դասվում է 50 կմ-ից մեծ տրամագծով խառնարանների դասին, որոնց համար բնութագրական է զանգվածեղ կենտրոնական պիկի առկայությունը, թասի ներքին թեքության տեռսայնությունը և հատակի համեմատաբար հարթությունը։ Այսպիսի խառնարանները դասվում են [[Լուսնային խառնարան#Լուսնային խառնարանների դասակարգում|TYC դասին]] (կախված խառնարանի անունից)։

=== Անվանումը և հետազոտությունը ===
[[Պատկեր:LRO Tycho crater central peak summit.jpg|thumb|Տիխո խառնարանի կենտրոնական պիկի գագաթը:  *Lunar Reconnaissance Orbiter* զոնդից արված նկար:]]

Դեռևս XVII դարում Տիխո խառնարանը իրեն շրջապատող ճառագայթներով անցկացվել է լուսնային քարտեզի վրա։Այն իրենց քարտեզի վրա նշել են իտալացի աստղագետ [[:en:Francesco Fontana|Ֆրանչեսկո Ֆոնտանը]] [[1629—1630]] թվականներին և չեխ օպտիկ, աստղագետ [[Անտոն-Մարիա Ռեյտա|Անտոն-Մարիա Շիրլեուսը Ռեյտայից]] [[1645]] թվականին։ Լուսնի տարբեր հետազոտողներ այդ խառնարանն տվել են տարբեր անուններ։ [[1636]] թվականին [[Պիեռ Գասսաշենդի|Պիեռ Գասսենդին]] հրատարակել է այդ ժամանակների լավագույն լուսնային քարտեզներից մեկը, անվանել է այն *Umbilicus Lunaris* («Լուսնի պորտ»)։ Հոլանդացի աստղագետ և քարտեզագիր [[Միխաել վան Լանգրեն]]ը [[1645]] թվականին խառնարանը անվանել է [[Սինայ (սար)|սար Սիայով]] (*Sinai Mons*): 
 
[[1651]] թվականին [[Բատիստ Ջովաննի Րիչչոլի]]ն՝ մեկը ժամանակակից Լուսնի մակերևույթի դետալների [[Մոլորակային նոմենկլատուրա#Լուսին|նոմենկլատուրայի]] հիմնադիրներից, խառնարանին կոչել է դանիացի աստղագետ, գիտնական [[Տիխո Բրահե]]յի անունով։ Խառնարաններին տված անունների նրա առաջարկած համակարգը մտել է գործածության մեջ, և [[1935]] թվականին հաստատվել է [[Միջազգային աստղագիտական միություն|Միջազգային աստղագիտական միության]] կողմից։ Բացի դրանից Տիխո Բրահեյի պատվին [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] մոլորակի վրա 105 կիլոմետրանոց [[Տիխո Բրահե (խառնարան)|Տիխո Բրահե]] խառնարան կա։

=== Տիեզերական ապարատների վայրէջքի վայրերը ===
* [[1968]] թվականի հունվարին Տիխոյի հյուսիսային եզրի մոտ «[[Սերվեյեր-7]]» ամերիկական ավտոմատ կայանը վայէջք կատարեց, տալով բնահողի քիմիական բաղադրության մասին տվյալներ և մոտակայքի նկարները։ 
* [[1972]] թվականին Տիխոյից 2250 կմ հեռավորության վրա՝ [[Պարզության ծով]]ի եզրին [[Ապպոլոն-17]]-ի տիեզերագնացները խառնարանի ճառագայթից նմուշ վերցրին, որը հնարավորություն տվեց որոշել նրա տարիքը։

=== Կարճատև լուսնային երևույթներ ===
Տիխո խառնարանում նկատվել են խավարման ժամանակ մուգ երիզաշերտի տեսքի փոփոխման, երկրի ստվերում ճառագայթների ճառագայթման [[Կարճատև լուսնային երևույթներ]]։

=== Արբանյակային խառնարաններ ===
[[Պատկեր:Tycho sattelite craters map.jpg|552x552px|մինի|Քարտեզից հատվածներ LAC-111, LAC-112:]]
Այս խառնարանները կրում են Տիխոյի անունը լատինական մեծատառի ավելացմամբ։


== Մեջբերումներ գեղարվեստական ստեղծագործություններում ==
* Ըստ սյուժեյի Տիխո խառնարանում (ԼՄԱ-1) լուսնային մագնիսական անոմալիան, հիշատակվում է [[Արտուր Չարլզ Կլարկ|Արտուր Կլարկի]] [[2001: Տիեզերական ոդիսական (վեպ)|«2001: Տիեզերական ոդիսական»]] նույնանուն ստեղծագործությունում և [[2001 թվականի տիեզերական ոդիսական|ֆիլմում]]։ 
* «[[Աստղային ուղի։ Առաջին կոնտակտ]]» ֆիլմում խառնարանը հանդիսանում է XXIV դարում «Տիխո- Սիթի» լուսնային քաղաքի գտնվելու վայրը։ 
* «[[Սևազգեստ մարդիկ (ֆիլմ)|Սևազգեստ մարդիկ]]» ֆիլմում ագենտ Քեյը, [[Թոմի Լի Ջոնս]]ի պերսոնաժը, հիշատակում է այլմորոկայինների կողմից «Տիխոյական պայմանագրի nbsp|1}}4153 մասի խախտումը» ()։
* [[Կլիֆորդ Դոնալդ Սայմակ|Կլիֆորդ Սայմակին]] ֆանտաստիկ պատմվածք ունի  (1961), ռուսերեն թարգմանությամբ՝ «Չարագուշակ Տիխո Խառնարանը»։
* Սովետական գրող [[Գեորգի Սերգեյի Մարտինով|Գեորգի Մարտինովի]] «[[Գիանեյա]]» գիտաֆանտաստիկ վեպում Տիխո խառնարանում է գտնվում այլմորոլակային ապարատների գերգաղտնի բազա [[Երկրի արհեստական արբանյակ]]։
* [[Էդմոնդ Համիլտոն]]ի վեպերի շարքում Տիխո խառնարանում գտնվում է սուպերհերոս  բազան։

== Պատկերասրահ ==
<gallery>
Tycho LO-V-125M LTVT.JPG|Տիխո խառնարանի լուսանկարը [[Լունար Օրբիտար-5|Lunar Orbiter - V]] զոնդից։
LRO Polygonal fractures on Tycho ejecta deposits.jpg|Տիխո խառնարանի սահմաններից դուրս բազմանկյուն ճեղքվածքների հալումը։[[Lunar Reconnaissance Orbiter]] զոնդի լուսանկարը։
LROC WAC Tycho crater stereo digital terrain model.png|Խառնարանների տեղագրական մոդել։
LRO Tycho crater central peak summit boulder.jpg|120-մետրանոց գլաքար կենտրոնական պիկի գագաթին։ [[Lunar Reconnaissance Orbiter]] զոնդի լուսանկարը։
</gallery>



== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* 

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.lpi.usra.edu/resources/lunar_orbiter/bin/srch_nam.shtml?Tycho%7C0 Цифровой фотографический атлас Луны.]
* [http://www.lpi.usra.edu/resources/apollo/search/feature/?feature=Tycho Снимки кратера с борта Аполлона-10, Аполлона-14.]
* Карты: [http://planetarynames.wr.usgs.gov/images/Lunar/lac_112_wac.pdf кратер] и [http://planetarynames.wr.usgs.gov/images/Lunar/lac_111_wac.pdf его западные окрестности]
* [http://www.lpi.usra.edu/resources/mapcatalog/usgs/I713/ Селенологическая карта окрестностей кратера.]
* [http://lroc.sese.asu.edu/posts/384 Tycho Central Peak Spectacular!]
* [http://lroc.sese.asu.edu/posts/162 Chaotic crater floor in Tyco.]
* [http://lroc.sese.asu.edu/posts/159 Polygonal fractures on Tycho ejecta deposits.]
* [http://lroc.sese.asu.edu/posts/253 Ejecta in Tycho crater.]
* [http://lroc.sese.asu.edu/posts/201 Impact melt features in Tycho crater's floor.]
* [http://www.lpod.org/archive/LPOD-2004-10-21.htm 60* of Tyco.] 
* Transformative Image. 
* And the Walls came Tumbling Down. 
* Ballistic Rake. 
* What? More Tycho? 
* Abrasion and Rhino Hide. 
* 14 inches of Tycho (extraordinary telescopic hi-res photograph, by George Tarsoudis). 
* Тихо на The-Moon Wiki. 
* Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.

Կատեգորիա:Լուսնային խառնարաններ
Կատեգորիա:Խառնարաններ այբբենական կարգով