Քրքում

Սապտուկ (, Քրմածաղիկ (արաբ.՝ **զաֆրան),** (թուրք․՝ **shafran)**, (պարս.՝ **զաֆարուն [[زعفران]]**) (*Crocus  sativus*), հիրիկազգիների ընտանիքի բազմամյա պալարակոճղեզավոր, անցողուն խոտաբույսերի ցեղ։

## Տարածվածություն
մինի|ձախից|Զաֆրան գարուն.  Բուսաբանական վկայում է գրքի О. В. Томе «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885
Լեռնային բազմամյա բույս է։ Առավել տարածված է Իրանի հյուսիսարևելյան շրջաններում։ Իրանում է արտադրվում զաֆրանի բերքի 90%-ը։

## Բուսաբանական նկարագրություն
Տերևները վեցն են, արմատամերձ, նեղ գծաձև, զարգանում են հիմնականում ծաղկման շրջանում կամ ծաղկումից հետո։ Ծաղիկները մեկական են (հազվադեպ՝ 2-3-ական), հիմքում՝ ձուլված, թաղանթային, երկսեռ, լինում են բաց վարդագույն, վարդամանուշակագույն կամ բաց մանուշակագույն։ Ծաղիկն ունենում է 3 առէջ՝ վառ արտահայտված նարնջագույն գույնով, որից էլ ստանում են զաֆրանը։ Քրքում հրաշալին ծաղկում է սեպտեմբեր-հոկտեմբերին, իսկ Ադամի քրքումը՝ մարտ-մայիսին։ Ծաղկապատը ձագարաձև է, որը վերածվում է խողովակի։

## Նշանակություն
Գեղազարդիչ և համեմունքային բույս է։ Համարվում է աշխարհի ամենաթանկ համեմունքը և սովորաբար վաճառվում է գրամներով։ Զաֆրանի 1 գրամը ստացվում է մոտ 150 ծաղկից։

## Բազմացում
Բազմանում է պալարակոճղեզներով, պալարաբողբոջներով և սերմերով։

## Դասակարգում

## Տեսակներ
Աշխարհում հայտնի է քրքումի մոտ 80 տեսակ։ Հայաստանում աճում է 2 տեսակ՝ Քրքում հրաշալի (Crocus speciosus) և Քրքում Ադամի (Crocus adamii) և տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում (միջին գոտուց մինչև ալպյան մարգագետիններ)։ Քրքումի երկու տեսակներն էլ գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

thumb|right|''Crocus serotinus'' subsp. ''clusii''

## Սննդային արժեքը
3,5ունց=100գ զաֆրանը պարունակում է

կիլոկալորիա    310

ճարպեր       5,85

սպիտակուցներ 11,43

ածխաջրեր     65,37

### վիտամիններ

A   530

B1  0,115

B2  0,267

B3  1,460

C   80,8

Ca  111

Fe  11,10

Mg  264

P   252

K  1724

Na  148

Zn  1,09

Se 5,6

ֆոլաթթու 93

B6  1,010

thumb|right

## Կիրառությունը
Լայնորեն կիրառվում է սննդի, հրուշակեղենի, դեղագործության, և արտադրական այլ ճյուղերում համի, բույրի և գույնի համար։thumb|right|''Crocus vernus'' subsp. ''vernus''

## Բժշկական կիրառությունը
Զաֆարանի թուրմը ունի հակաբորբոքային, հակաբակտերիալ,հակաքաղծեղային, հակադեպրեսանտ և հակաօքսիդային հատկություն, բարելավում է մարսողական համակարգը։ Թեյն ունի թարմացնող հատկություն։thumb|right|Crocus sativus
thumb|right|Սոխուկները ''Crocus chrysanthus''

## Սննդային կիրառությունը
Զաֆրանն օգտագործվում է բրնձի հետ, թեյի կամ թուրմի տեսքով, ինչպես նաև քաղցրավենիք, հրուշակեղենի և պաղպաղակի արտադրություններում։ Լայնորեն կիրառվում է իրանական, իսպանական, հնդկական, պակիստանյան խոհանոցներում։

Թուրմ պատրաստելու համար նախընտրելի է թրմել ապակուց տարայի մեջ, թրմել եռացած և մի քիչ հովացրած ջրում կամ պարզապես սառույցի կտորների վրա ավելացնել փոշին կամ առէջները ավելի արտահայտիչ բույր ստանալու համար։

;1 ենթադաս *Crocus*
: **Բաժին ա**. *Crocus*
;Շարք *Crocus*
::* 
::* 
::* ,
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Շարք Kotschyani
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Շարք Longiflori
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Շարք Scardici
::* 
::* 

;Շարք *Verni*
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Շարք *Versicolores*
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Բաժին բ. Nudiscapus
:: ;Շարք *Aleppici*
::* 
::* 
::* 

;Շարք *Biflori*
::* 
::* 
::* 
::*  
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Շարք *Carpetani*
::* 
::* 

;Շարք *Flavi*
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Շարք *Intertexti*
::* 

;Շարք *Laevigatae*
::* 
::* 
::* 

; Շարք *Orientales*
::* 
::* 
::* 

;Շարք *Reticulati*
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 
::* 

;Շարք *Speciosi*
::* 
::* 

;2 ենթադաս *Crociris*
::* 

## Գրականություն
*Род 306. Шафран — Crocus // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. и ред. тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1935. — Т. IV. — С. 499—511. — 760 + XXX с. — 5175 экз.
*Рукшан Я.Х. Крокусы // Цветоводство։ журнал. — 1979. — № 4-5. — С. 18-19.
** اطلاعات بیشتر در مورد خواص زعفران (انگلیسی) [۷]
** خواص ضد افسردگی زعفران مقاله علمی به زبان انگلیسی

## Արտաքին հղումներ

* Видовые очерки, фотографии  
* Галерея фотографий различных видов крокуса  
* International Bulb Society 
* Pacific Bulb Society 
* Зимняя выгонка крокусов Комнатные растения 
* Осенние крокусы — весенний вид осеннего сада
* «Шафран помогает лечить от рака — ученые»

Կատեգորիա:Հիրիկազգիներ