Նեստոր Մախնո

**Նեստոր Իվանովիչ Մախնո ** (, ), ուկրաինացի ձախակողմյան անարխիստ և հեղափոխական, 1917-1922 թվականների քաղաքացիական պատերազմի մասնակից։ Հրամանատարել է Ուկրաինայի հեղափոխական ապստամբական բանակին և հեղինակել է «Հիշողություններ» հուշագրությունը։

## Կենսագրություն
Նա ծնվել է 1888 թվականի հոկտեմբերի 26-ին (նոյեմբերի 7-ին), Գուլյայպոլեից գյուղացիների ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Իվան Ռոդիոնովիչ Մախնոն (Միխնենկո), և մայրը՝ Եվդոկիա Մատվեևնա Մախնոն (ծննդյան ազգանունը՝ Պերեդերիյ), գյուղական բնակիչներ էին (պետական գյուղացիներ)։

Նեստորն ունեցել է չորս ավագ եղբայր (Պոլիկարպ, Սավելի, Էմելյան, Գրիգորի) և քույր՝ Ելենան։ Էմելյանը մահացել է 1918 թվականին, Պոլիկարպը հետագայում սպանվել է հետման Սկորոպադսկու հայդամակների, Սավելին՝ սպիտակամորթների, իսկ Գրիգորին՝ կարմիրների կողմից։ Նեստորը մեծացել է առանց հոր։ Նա ավարտել է Գուլյայպոլեի երկամյա նախակրթարանը։ Վաղ տարիքից Նեստորը սեզոնային գյուղատնտեսական աշխատանքներ է կատարել հողատերերի և հարուստ գյուղացիների մոտ։ 1903 թվականից նա աշխատել է որպես բանվոր ներկերի վաճառական խանութում, և Մ. Քերների երկաթամշակման գործարանում Գուլայպոլում։

Նա ուկրաինացի էր և խոսում էր սուրժիկերեն, բայց բացարձակ անտարբեր էր ցանկացած ազգային գաղափարի նկատմամբ։
thumb|right|Նեստոր Մախնոն 1909 թվականին։
left|thumb|Նեստոր Մախնոն (նստած է առաջին շարքում, ձախ կողմում) Գուլյաիպոլեի անարխիստական կազմակերպության մյուս անդամների հետ 1907 թվականի մայիսի 1-ին:
1906 թվականի օգոստոսի վերջից Նեստորը Գուլյայպոլեում գործող «Անարխիստ կոմունիստների գյուղացիական խմբի» (հայտնի է նաև որպես «Ազատ հացահատիկ աճեցնողների միություն») անդամ էր։ 1906 թվականի հոկտեմբերի 14-ից խմբի կազմում նա մասնակցել է ահաբեկչական գործողությունների և հարուստների «բռնագրավման»։ Նա նախ ձերբակալվել է 1906 թվականի վերջին՝ զենքի անօրինական պահման համար (շուտով ազատ է արձակվել), ապա 1907 թվականի հոկտեմբերի 5-ին՝ Գուլյայպոլեի պահակներ Զախարովի և Բիկովի սպանության փորձի մեղադրանքով (նա պահվում էր Ալեքսանդրովսկի շրջանային բանտում)։ 1908 թվականի օգոստոսի 26-ին ձերբակալվել է զինվորական վարչակազմի պաշտոնյայի սպանության համար։ Օդեսայի ռազմական շրջանային դատարանի 1910 թվականի մարտի 22-ի նիստում նա դատապարտվել է կախաղան հանելու միջոցով մահվան, որը փոխարինվել է ցմահ բանտարկությամբ։ 1911 թվականին նրան տեղափոխել են Մոսկվայի Բուտիրկա բանտի տուգանային բաժանմունք։

Իր խցում Մախնոն հանդիպել է հայտնի անարխիստ ակտիվիստ Պյոտր Արշինովի և Գրիգորի Կոտովսկու հետ։ Արշինովը ստանձնել է Մախնոյի գաղափարական պատրաստվածության և կրթության պատասխանատվությունը։ Կիսագրագետ գյուղացին ոչ միայն մանրակրկիտ ուսումնասիրել է հայտնի հեղափոխականների և քաղաքական գործիչների աշխատությունները, այլև ուսումնասիրել է մաթեմատիկա, գրականություն, պատմություն և ֆրանսերեն։

Լինելով բանտային բողոքի ցույցերի ակտիվ մասնակից՝ նա վեց անգամ ուղարկվել է մենախուց և հիվանդացել տուբերկուլյոզով։

### 1917 թվական
1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Մախնոն, ինչպես շատ այլ քաղբանտարկյալներ, համաներման է արժանացել: Նա մեկնել է Բեսարաբիա՝ Կոտովսկու հետ տեսակցելու: Բոլգրադ հասնելուն պես նա բուռն վեճի մեջ է մտել Կոտովսկու հետ քաղաքական հարցերի շուրջ և երեք շաբաթ անց վերադարձել Գուլյայպոլե: Այնտեղ նա անմիջապես ակտիվ մասնակցություն է ունեցել հասարակական կյանքին. ընտրվել է վոլոստ զեմստվոյի ընկեր (փոխնախագահ), մարտի 29-ին գլխավորել է Գուլյայպոլեի անարխիստական համոզմունքի գյուղացիական միության ղեկավար կոմիտեն, իսկ Գյուղացիների և զինվորների տեղակալների խորհրդի վերակազմակերպումից հետո Նեստոր Մախնոն ընտրվել է Խորհրդի նախագահ և միաժամանակ միացել Գուլյայպոլեի հանրային փրկության կոմիտեին: Նույն ժամանակահատվածում Մախնոն ղեկավարել է նաև տեղական անարխիստական խումբ: Անարխիստական խմբի ներքո ստեղծվել են բռնագրավողների ջոկատներ, որոնք մի քանի զինված ասպատակություններ են իրականացրել։

Մախնոն կողմնակից էր անհապաղ, արմատական հեղափոխական բարեփոխումների՝ առանց սպասելու Հիմնադիր ժողովի գումարմանը: 1917 թվականի մայիսի 1-ին նա ստորագրել է Պետրոգրադ ուղղված հեռագիր՝ պահանջելով տասը «կապիտալիստ նախարարների» վտարումը Ժամանակավոր կառավարությունից: Հունիսին Մախնոյի նախաձեռնությամբ Գուլյայպոլեի ձեռնարկություններում հաստատվել է բանվորական վերահսկողություն: Հուլիսին, իր կողմնակիցների աջակցությամբ, Մախնոն լուծարել է նախկին զեմստվոն, անցկացրել նոր ընտրություններ, դարձել զեմստվոյի նախագահ և միաժամանակ իրեն հռչակել է Գուլյայպոլե շրջանի կոմիսար:

1917 թվականի օգոստոսին, Կոռնիլովի ապստամբության դեմ պայքարի ժամանակ, Մախնոն Գուլյաիպոլում ստեղծել է Հեղափոխության փրկության կոմիտեն՝ անարխիստական կազմակերպության անդամներից կազմելով «Սև գվարդիա» անվամբ զինյալ խումբ։ Անարխիստների և անձամբ Մախնոյի հեղինակությունը ամրապնդվել է 1917 թվականի սեպտեմբերին նրա կողմից իրականացված հողատերերի հողերի բռնագրավմամբ։ Մախնոն առաջարկել է «անհապաղ բռնագրավել եկեղեցական ու հողատերերի հողերը և կազմակերպել ազատ գյուղատնտեսական համայնքներ կալվածքների վրա՝ հնարավորության դեպքում այդ համայնքներում հողատերերի և կուլակների մասնակցությամբ»։ Սեպտեմբերի 5-ին Մախնոն ստորագրել է շրջանային խորհրդի հրամանագիրը հողի ազգայնացման մասին և այն բաժանել գյուղացիների միջև։

1917 թվականի դեկտեմբերի սկզբին Մախնոն որպես Գուլյայպոլյան խորհրդի պատվիրակ մասնակցել է Եկատերինոսլավում կայացած Աշխատավորների, գյուղացիների և զինվորների տեղակալների խորհուրդների նահանգային համագումարին։ Նա աջակցել է պատվիրակների մեծամասնության պահանջներին՝ Խորհուրդների Համաուկրաինական համագումար հրավիրելու վերաբերյալ։

Մախնոն ընտրվել է Ալեքսանդրովսկի հեղափոխական կոմիտեի դատական հանձնաժողովում՝ խորհրդային կառավարության կողմից ձերբակալված անձանց գործերը քննելու համար։ Մենշևիկների և սոցիալիստ հեղափոխականների ձերբակալություններից կարճ ժամանակ անց նա սկսել է դժգոհություն հայտնել դատական հանձնաժողովի գործողություններից և առաջարկել պայթեցնել քաղաքային բանտը և ազատ արձակել ձերբակալվածներին։ Նա դժգոհություն է հայտնել Հիմնադիր ժողովի ընտրությունների նկատմամբ՝ ստեղծված իրավիճակը անվանելով «քարտային խաղ»։ Չստանալով Հեղափոխական կոմիտեի աջակցությունը՝ նա հրաժարական է տվել դրանից։ 1917 թվականի դեկտեմբերին Կենտրոնական Ռադայի զորքերի կողմից Եկատերինոսլավի գրավումից հետո նա նախաձեռնել է Գուլյայ-Պոլյեի շրջանային խորհուրդների արտակարգ համագումար, որն ընդունել է բանաձև, որով պահանջվում էր «Կենտրոնական Ռադայի մահը»։

### 1918 թվական
1918 թվականի հունվարի 4-ին Մախնոն հրաժարական է տվել Խորհրդի նախագահի պաշտոնից և որոշել ակտիվ դիրքորոշում ընդունել հեղափոխության հակառակորդների դեմ պայքարում։ Շուտով նա դարձել է Գուլյայ-Պոլեի հեղափոխական կոմիտեի ղեկավարը, որի կազմում էին անարխիստների, ձախ սոցիալիստ հեղափոխականների և ուկրաինացի սոցիալիստ հեղափոխականների ներկայացուցիչներ։

1918 թվականի հունվարի 27-ին (փետրվարի 9-ին) Բրեստ-Լիտովսկում գերմանական և ավստրո-հունգարական պատվիրակությունները առանձին խաղաղության պայմանագիր կնքեցին Ուկրաինայի կենտրոնական ռադայի պատվիրակության հետ։ Հունվարի 31-ին (փետրվարի 13-ին) Բրեստում Ուկրաինայի ժողովրդական հանրապետության պատվիրակությունը դիմել է Գերմանիային և Ավստրո-Հունգարիային՝ Կարմիր բանակի դեմ օգնության համար։

Գերմանական զորքերը, փետրվարի 18-ին մտնելով Ուկրաինայի տարածք (Ավստրո-Հունգարական բանակը հարձակումը սկսել է մեկ շաբաթ անց), աստիճանաբար առաջխաղացան դեպի արևելք և հարավ՝ հանդիպելով նախկին Ռուսական կայսերական բանակի և Կարմիր բանակի առաջնագծի ստորաբաժանումների քիչ դիմադրությանը։ Եկատերինոսլավի նահանգապետության տարածքը փոխանցվել է Ավստրո-Հունգարական վարչակազմին։

1918 թվականի ապրիլի սկզբին Նեստոր Իվանովիչը մեկնել է Մոսկվա՝ բոլշևիկների համար աջակցություն փնտրելու։ Ապրիլի 16-ին, Ցարեկոնստանտինովկայում գտնվելիս, Նեստոր Իվանովիչը իմացել է, որ Սև գվարդիայի ստորաբաժանումները զինաթափվել են Չեկայի կողմից, իսկ հայտնի անարխիստները՝ մահապատժի ենթարկվել։ Մոսկվա գնալու ճանապարհին Նեստորը կանգ է առել Տագանրոգում, որտեղ մասնակցել է Տագանրոգի համաժողովին։ Այնտեղ կենդանի մնացած Գուլյայպոլյեն և այլ անարխիստներ համաձայնվել են 5-10 հոգանոց առանձին ջոկատներով վերադառնալ Գուլյայպոլյեի շրջան և իրենց ուժերով սկսել գյուղացիներին ապստամբության պատրաստել։

Մոսկվա մեկնելու ճանապարհին Մախնոն այցելել է Դոնի Ռոստով, Սարատով և Տամբով, որտեղ ծանոթացել է ռուս անարխիստների գործունեությանը: Մոսկվայում նա հանդիպել է տեղի անարխիստ առաջնորդներ Պ. Արշինովի, Ա. Ա. Բորովի, Ի. Ս. Գրոսմանի, Պյոտր Կրոպոտկինի, Լ. Չերնիի (Տուրչանինով), ինչպես նաև խորհրդային կառավարության ղեկավարներ Վլադիմիր Լենինի, Յակով Սվերդլովի, Լև Տրոցկու և Գրիգորի Զինովևի հետ։ Յակով Սվերդլովը կազմակերպել է իր հանդիպումը Վլադիմիր Լենինի հետ՝ քննարկելու «անարխիստների տեղն ու դերը հեղափոխության մեջ»։ Մախնոյի խոսքով, ով իրեն անվանում էր «Բակունին-Կրոպոտկինի համոզմունքի անարխիստ-կոմունիստ», նա ցանկանում էր իմանալ բոլշևիկյան կառավարության մտադրությունները առաջնային աղբյուրներից։.

Լենինի հետ հանդիպումից մի քանի օր անց Մախնոն նամակով դիմել է իր Գուլյայպոլյեի ընկերներին, որի հիմնական գաղափարը հետևյալն էր. «*Եկեք միասին աշխատենք ստրկատիրական համակարգը ոչնչացնելու համար, որպեսզի մենք և մեր մյուս եղբայրները կարողանանք նոր կարգի ուղին բռնել։ Եկեք այն կազմակերպենք ազատ հասարակության սկզբունքներով, որի բովանդակությունը թույլ կտա ամբողջ բնակչությանը, որը չի շահագործում ուրիշների աշխատանքը, ազատորեն և անկախ պետությունից և նրա պաշտոնյաներից, նույնիսկ կարմիրներից, իրենց ողջ հասարակական կյանքը կառուցել լիովին անկախ իրենց բնակավայրերում, միմյանց միջև... Կեցցե՛ մեր գյուղացիական և բանվորական միությունը։ Կեցցե՛ մեր օժանդակ ուժերը՝ անձնուրաց աշխատող մտավորականությունը։ Կեցցե՛ ուկրաինական սոցիալական հեղափոխությունը։ Ձեր Նեստոր Իվանովիչ*»։

Հունիսին Մախնոն մասնակցել է Անարխիստների Մոսկվայի համաժողովին, որը մշակել է մարտավարություն Հեթման Սկորոպադսկու ռեժիմի և Ուկրաինայում ավստրո-գերմանական ուժերի դեմ պայքարի համար: Հասկանալով, որ Խորհրդային Ռուսաստանում անարխիստները զուրկ էին հեղափոխական իրադարձությունների ընթացքին էականորեն ազդելու ունակությունից, Մախնոն որոշել է վերադառնալ Ուկրաինա, որտեղ նման հնարավորություն կար: Այդ ժամանակ Ուկրաինայում արդեն գործում էին տասնյակ ցրված գյուղացիական ջոկատներ: Խորհրդային Ռուսաստանը, որը կապված էր Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի պայմաններով, աջակցում էր ապստամբական շարժմանը զենքով, սնունդով և փողով։

Համաձայն ապստամբական շարժման ղեկավարման համուկրաինական բյուրոյի հետ և կատարելով անարխիստների Տագանրոգի կոնֆերանսի որոշումը, հունիսի 29-ին Մախնոն, ռուս բոլշևիկների օգնությամբ, լքել է Մոսկվան՝ Ուկրաինայում գերմանա-ավստրիական և հետտմանական զորքերի դեմ զինված պայքար կազմակերպելու համար։

Հուլիսի 21-ին Մախնոն ժամանել է Խարկով Ի. Շեպելի անունով անձնագրով, իսկ ավելի ուշ միացել է իր խմբին Գուլյաիպոլեի շրջանում գործող պարտիզանական ջոկատի հետ։ Գերմանական զորքերի դեմ իր առաջին հաջող մարտական գործողությունից հետո Մախնոն ընտրվել է ջոկատի հրամանատար։ Զենք ձեռք բերելու համար Մախնոն մի շարք բռնագրավումներ է իրականացրել Եկատերինոսլավի նահանգի բանկերից, իսկ հետագայում ձեռք է բերել զենք, ձիեր և այլ իրեր՝ հարձակվելով հողատերերի կալվածքների և օկուպացիոն ուժերի ջոկատների վրա։ Նրա քաջությունը, փորձը, կազմակերպչական տաղանդը և իր գործի արդարության հանդեպ համոզմունքը Մախնոյին դարձրել են ապստամբական շարժման իսկական առաջնորդ՝ ներգրավելով նոր մարտիկների։

Մինչև աշունը Մախնոյի ուժերը գործում էին հիմնականում Ալեքսանդրովսկի շրջանում՝ հարձակվելով ավստրիական ջոկատների և հետման Սկորոպադսկու «վարտայի» վրա: 1918 թվականի սեպտեմբերին և հոկտեմբերին մի քանի պարտիզանական ջոկատներ՝ Գուլյայպոլյեի անարխիստներ Վիկտոր Բելաշի, Վ. Կիրիլենկոյի, Թեոդոսիյ Շչուսի և ուրիշների գլխավորությամբ, միավորվել են Բատկո Մախնոյի հրամանատարության ներքո: Այս ժամանակ Մախնոն արդյունավետորեն ղեկավարում էր ապստամբական շարժումը ոչ միայն Գուլյայպոլյեի շրջանում, այլև ամբողջ Եկատերինոսլավի նահանգում: Եկատերինոսլավի և Հյուսիսային Տավրիայի գյուղացիները ապստամբներին ցուցաբերում էին ամեն հնարավոր օգնություն՝ կերակրելով նրանց, մատակարարելով զենք և ձիեր հեծելազորի համար, անցկացնելով հետախուզություն, և ամբողջ գյուղեր միանալով Մախնոյի ուժերին: Նոյեմբերին Մախնոյի ուժերը կազմում էին մինչև 6000 մարդ: Մախնոյի աճող ժողովրդականությունը նպաստել է բռնագրավման գործողություններին և «բուրժուազիայից» խլված գույքի ու սննդի բաշխմանը բնակչությանը։

1918 թվականի Նոյեմբերյան հեղափոխությունը Գերմանիայում հանգեցրել է նրա պարտությանը Առաջին համաշխարհային պատերազմում: Այդ ժամանակ հետման Սկորոպադսկու զորքերը հուսահատված էին և պատրաստ չէին կռվել, և օկուպացիոն ուժերի հրամանատարությունը ձգտում էր իրենց ստորաբաժանումները հնարավորինս արագ դուրս բերել Ուկրաինայից: Խորհրդային Ռուսաստանը Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը հայտարարել է անվավեր:

Նոյեմբերի կեսերին ուկրաինական բուրժուա-ազգայնական կուսակցությունները կազմել են իրենց սեփական կառավարությունը՝ Դիրեկտորիան, որը սկսել է զինված պայքար իշխանության համար Ուկրաինայում: Նոյեմբերի 28-ին Ուկրաինայի Խորհուրդների Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի անդամների մի խումբ հռչակել է Ուկրաինայի Ժամանակավոր աշխատավորների և գյուղացիների կառավարությունը, որը հայտարարել է Ուկրաինայում խորհրդային իշխանության վերականգնման մասին: Արդյունքում ստեղծված «ուկրաինական երկիշխանության» իրավիճակում Մախնոն փորձել է պահպանել անկախությունը: Դիրեկտորիայի առաջարկին՝ Պետլյուրիտների և պարտիզանական ջոկատների համատեղ գործողությունների վերաբերյալ, Մախնոն պատասխանել է. «Պետլյուրիզմը արկածախնդրություն է, որը շեղում է զանգվածների ուշադրությունը հեղափոխությունից»։

Նոյեմբերի 27-ին Մախնոն գրավել է Գուլյայպոլեն, հայտարարել է պաշարման դրություն և ստեղծել ու ղեկավարել «Գուլյայպոլեի հեղափոխական շտաբը»։ Այդ օրերին Մախնոն սպասողական դիրք է ընդունել խորհրդային իշխանության նկատմամբ։ Սակայն, այն բանից հետո, երբ տեղեկատուն և Պետլյուրայի ստորաբաժանումները ակտիվացրին ռազմական գործողությունները, սպառնալով Մախնոյին, սկսել են ցրել հեղափոխական բանվորական ջոկատները, լուծարել հաստատված խորհուրդները և ճնշել բոլշևիկներին ու համակիրներին, Մախնոն ընդունել է Ուկրաինայի կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Եկատերինոսլավյան կոմիտեի առաջարկը՝ Պետլյուրայի ուժերի դեմ համատեղ զինված գործողություններ սկսելու վերաբերյալ։

Դեկտեմբերի 26-ին Բոլշևիկյան կուսակցության Եկատերինոսլավի նահանգային կոմիտեի և Նահանգային հեղափոխական կոմիտեի զինված ստորաբաժանումները, Մախնոյի ուժերի հետ միասին, վռնդեցին պետլյուրիտներին Եկատերինոսլավից։ Այս գործողության արդյունքում յոթ հազար հոգանոց պետլյուրիտյան կայազորը ջախջախվել է։ Մախնոյի ուժերին հանձնարարվել է պաշտպանել Եկատերինոսլավի ամրացված շրջանը և վերականգնել քաղաքում բնականոն կյանքը։ Մախնոն ընդգրկվել է ռազմական հեղափոխական կոմիտեի կազմում և նշանակվել Եկատերինոսլավի շրջանի Խորհրդային հեղափոխական բանվորական և գյուղացիական բանակի հրամանատար։ Մախնոյին հրամայվել է ամրապնդել ճակատը, բայց նրա առաջին մտահոգությունը իր բանակի զենքի և զինամթերքի ապահովումն էր։ Օգտվելով ապստամբ հրամանատարության անփութությունից՝ պետլյուրիտները երկու-երեք օր անց սկսել են լայնածավալ հակահարձակում և վռնդել մախնովիստներին քաղաքից։ «Բատկան», գործնականում առանց կռվի հանձնելով Եկատերինոսլավը, վերադարձավ իր «մայրաքաղաք»՝ Հուլյաիպոլե։ Մինչդեռ Պետլյուրիտները դաժանորեն են վարվել Եկատերինոսլավյան ապստամբության մասնակիցների հետ։ Ապստամբները նույնպես զգալի կորուստներ են կրել։ Մախնոյի բանակը բաղկացած էր 100 սրերից և 400 հետևակից բաղկացած հեծելազորային ջոկատից։ Միայն մոտ երկու հարյուր մարդ վերադարձել է Հուլյաիպոլե։
մինի|Ապստամբ բանակի (մախնովիստների) դրոշներից մեկը
1919 թվականի հունվար և փետրվար ամիսներին Գուլյաիպոլեի շրջանում Մախնոն պայքարել է գերմանացի գաղութարարների զինված կազմավորումների դեմ, որոնք 1918 թվականին առաջացել էին ավստրո-գերմանական օկուպատորների օգնությամբ, խոչընդոտել է բոլշևիկների կողմից սննդամթերքի հարկերի գանձման միջոցառումներին և կոչ է արել գյուղացիներին առանց նախնական ծանուցման իրականացնել «սեփական աշխատանքի վրա հիմնված հողօգտագործման հավասարեցման» գաղափարը։

1919 թվականի փետրվարի 12-16-ը Գուլյայպոլեի շրջանի խորհուրդների 2-րդ շրջանային համագումարում Մախնոն հայտարարել է.

Եթե բոլշևիկ ընկերները Մեծ Ռուսաստանից գալիս են Ուկրաինա՝ մեզ օգնելու հակահեղափոխության դեմ դժվարին պայքարում, մենք պետք է նրանց ասենք. «Բարի գալուստ, սիրելի՛ բարեկամներ»։ Եթե նրանք այստեղ են գալիս Ուկրաինան մոնոպոլիզացնելու նպատակով, մենք նրանց կասենք. «Ձեռքերը հեռու՛»։

### Մախնոյի առաջին դաշինքը կարմիրների հետ
1919 թվականի փետրվարի կեսերին, գեներալ Ա. Դենիկինի զորքերի Դոնբասի ուղղությամբ առաջխաղացման սպառնալիքի, Ուկրաինայում Կարմիր բանակի (Ուկրաինական ճակատ) հաջող հարձակման և Ուկրաինական ԽՍՀ զինված ուժերի կանոնավոր ստորաբաժանումների ստեղծման սկզբի առջև, մախնովիստները ռազմական համաձայնագիր են կնքել Կարմիր բանակի հրամանատարության հետ, որի համաձայն՝ նրանց մինչև 50 հազար հոգուց բաղկացած ապստամբական բանակը, պահպանելով ներքին ինքնավարությունը, 1919 թվականի փետրվարի 21-ին մտել է Ուկրաինական ճակատի 1-ին Զադնեպրովսկայա ուկրաինական խորհրդային դիվիզիայի կազմի մեջ՝ ձևավորելով դրա 3-րդ Զադնեպրովսկայա բրիգադը։ Բրիգադը, բրիգադի հրամանատար Մախնոյի հրամանատարությամբ, գործառնականորեն ենթարկվում էր Հարավային ճակատի հրամանատարությանը և կռվում էր Դենիկինի զորքերի դեմ Մարիուպոլ-Վոլնովախա գծի ճակատի աջ թևում։

1919 թվականի ապրիլի 10-ին Գուլյայպոլյե շրջանի խորհուրդների 3-րդ շրջանային համագումարում Մախնոն ընտրվել է պատվավոր նախագահ։ Իր ելույթում նա հայտարարել է, որ խորհրդային կառավարությունը դավաճանել է «հոկտեմբերյան սկզբունքներին», և որ կոմունիստական կուսակցությունը օրինականացրել է իր իշխանությունը և «պարսպապատվել է չեկաներով»։ Շչուսի, Կոգանի և Մավրոդայի հետ միասին Մախնոն ստորագրել է համագումարի բանաձևը, որում արտահայտվում էր հակասություն Խորհուրդների 3-րդ համուկրաինական համագումարի (1919 թվականի մարտի 6-10, Խարկով) հողերի ազգայնացման վերաբերյալ որոշումների նկատմամբ, բողոքում էր չեկաների և բոլշևիկների քաղաքականության դեմ և պահանջում էր բոլշևիկների կողմից նշանակված բոլոր պաշտոնյաների հեռացումը ռազմական և քաղաքացիական պաշտոններից։ Ավելի ուշ, Անտոնով-Օվսեենկոյի հետ հանդիպման ժամանակ, նա հետ է վերցրել իր ստորագրությունը։

Մախնովիստները պահանջում էին հողի, գործարանների և գործարանների «սոցիալականացում», սննդի քաղաքականության փոփոխություններ, խոսքի, մամուլի և հավաքների ազատություն բոլոր «ձախ կուսակցությունների և խմբերի» համար, անձի անձեռնմխելիություն, ՌԿՊ(բ)-ի դիկտատուրայի մերժում, աշխատավոր գյուղացիների և բանվորների խորհուրդների ընտրությունների ազատություն։

Ապրիլի 15-ին ավարտվել է 2-րդ Ուկրաինական Խորհրդային Բանակի կազմավորումը Խարկովի ուղղության ուժերի խմբի ստորաբաժանումներից: 1-ին Զադնեպրովսկի Ուկրաինական խորհրդային դիվիզիայի հրամանատարությունը, 2-րդ առանձին բրիգադը, 3-րդ Զադնեպրովսկի բրիգադը և Ղրիմի բրիգադը միավորվեցին երկու օրգանական դիվիզիայի՝ 3-րդ Ուկրաինական խորհրդային դիվիզիայի (նախկինում՝ 1-ին Զադնեպրովսկի Ուկրաինական Խորհրդային Դիվիզիայի և այլ ստորաբաժանումների հրամանատարական և 1-ին Զադնեպրովսկի բրիգադ) և 7-րդ Ուկրաինական խորհրդային դիվիզիայի (նախկինում՝ 1-ին Զադնեպրովսկի Ուկրաինական խորհրդային դիվիզիայի և այլ ստորաբաժանումների 3-րդ Զադնեպրովսկի բրիգադ)։

1919 թվականի ապրիլի 15-ից Մախնոն հրամանատարում էր Հարավային ճակատի ապստամբական բրիգադը, որը կազմում էր 3-րդ Ուկրաինական Խորհրդային բանակը: 1919 թվականի մայիսի 7-ին Գրիգորիևի ապստամբության բռնկումից հետո Մախնոն ընդունել է սպասողական մոտեցում, ապա որոշել է մնալ Ռակովսկու ուկրաինական խորհրդային կառավարության կողքին: 1919 թվականի մայիսին Մարիուպոլում ապստամբ հրամանատարների հանդիպման ժամանակ Մախնոն աջակցել է առանձին ուկրաինական ապստամբական բանակ ստեղծելու նախաձեռնությանը:

մինի|Ապստամբների առաջնորդները 1919 թվականին (ձախից աջ) Սեմյոն Կարետնիկով, Նեստոր Մախնո, Ֆեոդոսի Շչուսմինի|Մախնոն կնոջ հետ՝ շրջապատված իր գործընկերներով։ 1920 թվական1919 թվականի մայիսին Մախնոյի բրիգադը, որը զրկվել էր զինամթերքից և սարքավորումներից Կարմիր բանակի հրամանատարության կողմից, ծանր կորուստներ է կրել Կովկասյան դիվիզիայի ստորաբաժանումների հետ մարտերում (գեներալ Ա. Շկուրոի հրամանատարությամբ): Սպիտակները ճեղքել են ճակատը և գրավել Դոնբասը:

Հունիսի 6-ին Հեղափոխական ռազմական խորհրդի նախագահ Լև Տրոցկիի հրամանով Մախնոն օրենքից դուրս հայտարարվել է «ճակատի աշխատանքը խափանելու և հրամանատարությանը չենթարկվելու համար»։ Հունիսի 8-ին Ա. Կրուսերը նշանակվել է բրիգադի հրամանատար Մախնոյի փոխարեն (նա մահացել է հունիսի 10-ի գիշերը Տավրիկ նահանգի Պոլոգի կայարանի մոտ, որտեղ նրա զրահապատ գնացքը հայտնվել է գնդացիրային կրակի տակ)։

Հունիսի 9-ին Մախնոն որոշել է խզել խորհրդային կառավարության հետ կնքված համաձայնագիրը և հեռագիր ուղարկել Լենինին, ինչպես նաև Կամենևին, Զինովևին, Տրոցկուն, Վորոշիլովին և Ռակովսկուն, որում նա հայտարարել է իր նվիրվածության մասին հեղափոխական գործին և Կարմիր բանակի հետ կապերը խզելու իր որոշումը բացատրել է «կենտրոնական կառավարության ներկայացուցիչների» և «կոմունիստական-բոլշևիկյան մամուլի» կողմից իր վրա անընդհատ հարձակումներով։ Միևնույն ժամանակ, հեռագրում Մախնոն խնդրում էր ազատվել դիվիզիայի հրամանատարությունից (հունիսին հրաման է տրվել մախնովյան ապստամբական բրիգադը կանոնավոր հրաձգային դիվիզիայի վերակազմակերպելու մասին)՝ «հաշվի առնելով ստեղծված անտանելիորեն աբսուրդային իրավիճակը»։

Բոլշևիկների հետ կապերը խզելուց հետո Մախնոն իր ստորաբաժանման մնացորդների հետ նահանջել է Խերսոնի նահանգ և Գրիգորիևի հետ միասին շարունակել զինված դիմադրությունը Դենիկինի զորքերի դեմ՝ միաժամանակ կլանելով ինչպես փոքր ապստամբական ջոկատներ, այնպես էլ մեծ ստորաբաժանումներ ու խմբավորումներ՝ շրջապատված Կարմիր բանակի զինվորներից, ձևավորելով մարտունակ ստորաբաժանումներ և 40․000-անոց ապստամբական բանակի կազմավորումներ։ 1919 թվականի հուլիսի կեսերին Մախնոն գլխավորել է Ուկրաինայի հեղափոխական ապստամբական բանակի (ՈՒՀԱԲ) հեղափոխական ռազմական խորհուրդը, իսկ Դենիկինի ուժերի հետ կապ պահպանող Գրիգորիևի սպանությունից հետո դարձել դրա գլխավոր հրամանատարը։

1919 թվականի ամռանը Սպիտակ բանակի Մոսկվայի վրա հարձակման սկսվելուն պես Մախնոն լայնածավալ պարտիզանական պատերազմ է սկսել սպիտակների թիկունքում և կրկին կոչ արել գյուղացի ապստամբներին դաշինք կնքել կարմիրների հետ.
Մեր գլխավոր թշնամին՝ ընկեր գյուղացիներ, Դենիկինն է։ Կոմունիստները դեռ հեղափոխականներ են... Մենք կարող ենք նրանց հետ հաշիվները մաքրել ավելի ուշ։ Այժմ ամեն ինչ պետք է ուղղված լինի Դենիկինի դեմ։

### Պերեգոնովկայի ճակատամարտ և սպիտակների թիկունքի վրա հարձակում
[right|thumb|280px|Մախնոյի ապստամբական բանակի 2-րդ հետևակային գնդի դրոշը։ [Ուկրաինայի պատմության ազգային թանգարան, Կիև]]
Ճնշված Պետլյուրովցիների կողմից հյուսիսից և արևմուտքից, ինչպես նաև սպիտակների կողմից հարավից և արևելքից, Մախնոն իր պարտիզանական ջոկատները տարավ արևմուտք, և սեպտեմբերի սկզբին մոտեցավ Ումանին, որտեղ նա հայտնվեց լիակատար շրջափակման մեջ: Դենիկինի հիշողություններում կարդում ենք.

Մախնոն բանակցություններ սկսեց Պետլյուրայի շտաբի հետ, և կողմերը համաձայնության եկան. փոխադարձ չեզոքություն, վիրավոր մախնովիստներին Պետլյուրայի խնամքին հանձնելը և Մախնոյին զինամթերքով ապահովելը։ Շրջափակումից դուրս գալու համար Մախնոն որոշեց համարձակ քայլի դիմել. սեպտեմբերի 12-ին նա անսպասելիորեն հավաքեց իր զորքերը և, ջախջախելով ու հետ մղելով գեներալ Սլաշչևի երկու գնդերը, շարժվեց դեպի արևելք՝ վերադառնալով Դնեպր։ Այս շարժումն իրականացվեց փոխարինող սայլերով և ձիերով անսովոր արագությամբ. 13-ին՝ Ուման, 22-ին՝ Դնեպր, որտեղ, հաղթելով անցումները ծածկելու համար շտապ տեղակայված մեր թույլ ստորաբաժանումներին, Մախնոն անցավ Կիչկասի կամուրջը։ 24-ին նա հայտնվեց Գուլյաիպոլում՝ 11 օրում մոտ 600 մղոն անցնելուց հետո։

Մախնոյի ամենամտերիմ օգնականներից մեկը՝ Պ. Արշինովը, իր «Հուշագրություններում» գրել է նույն իրադարձությունների մասին.

Մինչդեռ, ուշ գիշերը, մի քանի գյուղերում տեղակայված բոլոր մախնովիստական ստորաբաժանումները նահանջեցին և շարժվեցին դեպի արևելք՝ դեպի թշնամին, որի հիմնական ուժերը տեղակայված էին մախնովիստների կողմից գրավված Պերեգոնովկա գյուղի մոտակայքում։

Հաջորդած գիշերային ճակատամարտում սպիտակները պարտություն են կրել, և Մախնոն անձամբ գլխավորել է հեծելազորը հարձակման մեջ։

Պերեգոնովկայի մոտ շրջափակումը ճեղքելով՝ Մախնոյի զորքերը ասպատակություններ են իրականացրել Ազովի մարզում՝ գրավելով խոշոր քաղաքներ և կարևոր ռազմավարական վայրեր։ Ինչպես նաև Դենիկինը գրել է.
...արդյունքում, հոկտեմբերի սկզբին Մելիտոպոլը, Բերդյանսկը, որտեղ նրանք պայթեցրին հրետանային պահեստները, և Մարիուպոլը, որը գտնվում էր շտաբից (Տագանրոգ) 100 մղոն հեռավորության վրա, ընկան ապստամբների ձեռքը։ Ապստամբները մոտենում էին Սինելնիկովոյին և սպառնում էին Վոլնովախային՝ մեր հրետանային բազային... Մախնոյի դեմ սկզբնապես տեղակայված պատահական ստորաբաժանումները՝ տեղական կայազորները, պահեստային գումարտակները և Պետական գվարդիայի ջոկատները, հեշտությամբ ջախջախվեցին նրա մեծ ջոկատների կողմից։ Իրավիճակը դառնում էր ծանր և պահանջում էր բացառիկ միջոցառումներ։ Ապստամբությունը ճնշելու համար, չնայած ռազմաճակատում ստեղծված ծանր իրավիճակին, անհրաժեշտ էր դուրս բերել ստորաբաժանումները դրանից և օգտագործել բոլոր պահեստազորները։ ...Այս ապստամբությունը, որը ստացել էր այդքան լայնածավալ մասշտաբներ, խաթարեց մեր թիկունքը և թուլացրեց ռազմաճակատը՝ դրա ամենադժվարին պահին։

Այսպիսով, Մախնոյի կողմից սպիտակ բանակի թիկունքը ոչնչացնելու կուսակցական գործողությունները էական ազդեցություն են ունեցել պատերազմի ընթացքի վրա և օգնել են կարմիրներին հետ մղել Դենիկինի հարձակումը Մոսկվայի վրա։

### Գյուղացիական հանրապետություն
1919 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Մախնոն հռչակել է «Ուկրաինայի հեղափոխական ապստամբական բանակի» ստեղծման մասին: 1919 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Մախնոյի ուժերը կրկին գրավել են Եկատերինոսլավը: 1919 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ալեքսանդրովսկում բանակի հեղափոխական ռազմական խորհրդի և գյուղացիների, բանվորների և ապստամբների համագումարի ժամանակ Մախնոն առաջ է քաշել գործողությունների ծրագիր, որի նպատակն էր Դենիկինի զորքերի թիկունքում (կենտրոնը՝ Եկատերինոսլավում) ստեղծել անկախ գյուղացիական հանրապետություն: Մախնոյի ծրագիրը կոչ էր անում վերացնել պրոլետարիատի դիկտատուրան և Կոմունիստական կուսակցության առաջատար դերը, ինչպես նաև ինքնակառավարման զարգացումը անկուսակցական «ազատ խորհուրդների» հիման վրա, կազմակերպել «երրորդ սոցիալական հեղափոխություն»՝ բոլշևիկներին տապալելու և *ժողովրդական իշխանություն* հաստատելու համար, վերացնել *գյուղացիության շահագործումը*, պաշտպանել գյուղը սովից և պատերազմական կոմունիզմի քաղաքականությունից, հողը փոխանցել *գյուղացիական զանգվածներին* ազատ օգտագործման համար (միևնույն ժամանակ, կարծրատիպին հակառակ, մախնովիստները, ինչպես Ռուսաստանի և Ուկրաինայի գյուղացիները ընդհանրապես, դեմ էին հողի ցանկացած սեփականության՝ համարելով, որ հողը պետք է պատկանի այն մշակողներին և պարբերաբար վերաբաշխվի «ուտողների միջև»)։

thumb|left|Մախնովիստական կեղծ փող

Այսպիսով, 1919 թվականի աշնանը, սպիտակների փլուզման և նահանջի ֆոնին, Դնեպրի մեծ ոլորանում Մախնոյի գլխավորությամբ ի հայտ է եկել մի տեսակ ինքնավար, անարխիկ կիսահանրապետություն։ Ապստամբները բարեկամաբար դիմավորել են առաջխաղացող կարմիրներին և հաճախ անցել նրանց կողմը (ինչը բնական էր, հաշվի առնելով, որ մախնովիստներից շատերը կարմիր բանակի նախկին զինվորներ էին, որոնք միացել էին իրենց «հորը» կարմիր բանակի ամառային նահանջի ժամանակ)։ Սակայն, այն բանից հետո, երբ մախնովիստները 1919 թվականի դեկտեմբերին մահապատժի են ենթարկել կոմունիստ հրամանատար Պոլոնսկուն, հարաբերությունները վատթարացան։

1920 թվականի հունվարի 9-ին Համաուկրաինական հեղափոխական կոմիտեն «Մախնոյին և նրա խմբին» հայտարարեց օրենքից դուրս՝ որպես «դասալիքներ և դավաճաններ»։ Ուկրաինայի ապստամբական բանակի փլուզման և տիֆի համաճարակի ֆոնին այն հրամայել է բանակի ժամանակավոր լուծարումը։ 1920 թվականի գարնանը այն վերակազմավորվել է և վերսկսել ասպատակությունները հարավային Ուկրաինայում։

Ցանկանալով գրավել գյուղացիների համակրանքը, գեներալ Վրանգելի կառավարությունը 1920 թվականի ամռանը Մախնոյին առաջարկել է դաշինք կնքել բոլշևիկների դեմ՝ խոստանալով հաղթանակի դեպքում իրականացնել լայնածավալ հողային բարեփոխումներ: Սակայն Մախնոն մերժել է առաջարկը: Վրանգելի դեսպանորդը հրապարակայնորեն մահապատժի է ենթարկվել Գուլյայպոլում։

### Կարմիրների հետ դաշինքը Վրանգելի դեմ
Մարտական պատրաստության մեջ գտնվող ապստամբական ստորաբաժանումները Վրանգելի դեմ օգտագործելու ցանկությամբ՝ 1920 թվականի աշնանը բոլշևիկյան կառավարությունը կրկին Մախնոյին առաջարկել է ռազմական դաշինք կնքել։ 1920 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Մախնոն կրկին (Ստարոբելսկում) համաձայնագիր է ստորագրել Ուկրաինական ԽՍՀ կառավարության հետ։ Այս համաձայնագրի արդյունքում Պերեկոպի շրջան է ուղարկվել մինչև 2500 մարտիկներից բաղկացած ապստամբական ջոկատ՝ Սեմյոն Կարետնիկի ընդհանուր հրամանատարության ներքո։

Ղրիմի համար մղված ճակատամարտի ժամանակ մախնովիստները մասնակցել են Սիվաշի անցմանը և գեներալ Ի. Բարբովիչի հեծելազորային կորպուսի հետ մարտերին Իշունի և Կարպովա Բալկայի մոտ։ Ռազմական գործողությունների ավարտից հետո կարմիր հրամանատարությունը որոշել է ազատվել իր գաղափարական թշնամուց։ Նոյեմբերի 26-ին մախնովիստական ջոկատը շրջապատվել է, բայց կարողացել է դուրս գալ թերակղզուց։ Նահանջի ժամանակ այն գրավվել է գերազանցող «կարմիր» ուժերի կողմից և մասամբ ոչնչացվել գնդացիրային կրակով։ Միայն 250 մարտիկ կարողացել է փախչել, նրանք Մախնոյին պատմել են, թե ինչ էր տեղի ունեցել դեկտեմբերի 7-ին Ստարի Կերմենչիկ գյուղի մոտ։

«Սպիտակ» Ղրիմի անկումից կարճ ժամանակ անց Կարմիր բանակի հրամանատարությունը հրաման է արձակել մախնովիստներին Հարավային Կովկաս վերաբաշխելու մասին: Հավատալով, որ այս հրամանը ծուղակ է՝ Մախնոն հրաժարվել է կատարել այն: Բոլշևիկները պատասխանել են ռազմական գործողությամբ՝ «կուսակցական գործունեությունը վերացնելու» համար: Մախնոյի ստորաբաժանումները մարտերով դուրս են եկել շրջապատումից Գուլյայպոլյեի մոտակայքում և մի քանի ամիս անցկացրել են Ուկրաինայով՝ խուսափելով հետապնդումից։

1921 թվականի ամռան վերջին, Կարմիր բանակի գերազանց ուժերի հետ բազմաթիվ բախումներից հետո, անարխիստական ջոկատների մնացորդները մղվել են դեպի Ռումինիայի սահմանը։

### Արտագաղթ
Օգոստոսի 28-ին Մախնոյի գլխավորած 78 տղամարդկանցից բաղկացած ջոկատը՝ կնոջ՝ Չեռնայա Խմարայի, Յակով Դոմաշչենկոյի և Վասիլի Խարլամովի հետ միասին, Յամպոլի մոտ հատել է Ռումինիայի սահմանը։ Նա վիրավորվել է 12 փամփուշտից, ստացել է արկի ցնցում և կոտրել ոտքը։ Ռումինացիները անմիջապես ներկալեցին Մախնոյի մարդկանց։ Երկար ժամանակ նրանք ստիպված էին ապրել ծայրահեղ վատ պայմաններում՝ տիֆով լի, ոջիլներով լի զորանոցներում, առանց դեղորայքի կամ վիրակապերի և գոյատևելով եգիպտացորենի ապուրով։ Նրանց ժամանումից երկու շաբաթ անց ՌՍՖՍՀ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինը պահանջել է Մախնոյի արտահանձնումը։ Սակայն ռումինացիները մի քանի ամիս հրաժարվել են։

1922 թվականի ապրիլին Մախնոն, նրա կինը և ևս 17 ընկերներ փախել են Լեհաստան՝ տեղական իշխանությունների օգնությամբ, որոնք ոչ մի հետաքրքրություն չեն ունեցել ո՛չ բոլշևիկներին հանդարտեցնելու, ո՛չ էլ նրանց հետ հակամարտության մեջ մտնելու հարցում: Ապրիլի 11-ին փախստականները հայտնվել են լեհական ճամբարում:

Իսրայելցի պատմաբան Մոշե Գոնչարոկի խոսքերով՝ Մախնոն Եվրոպա է ժամանել առանց որևէ գրոշի՝ միայն զինվորական բաճկոնով։ Նա պարբերաբար ամերիկացի անարխիստներից սննդի համար գումար էր ստանում։ 1920-ականներին Մախնոն հետաքրքրություն էր ներկայացնում լեհական քաղաքականության շատերի համար։ Պետլյուրիտները առաջինն էին, որ առաջարկել են կազմակերպել կոմունիստների դեմ արտագաղթողների ընդհանուր ճակատ։ Մախնոն հրաժարվել է նույնիսկ քննարկել դա։ Ուկրաինացի ազգայնականներին հետևելով՝ ժամանեցին լեհ կոմունիստները։ Մախնոն նույնպես մերժել է նրանց ծրագրերը։

1923 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Մախնոն ձերբակալվել է իր կնոջ՝ Գալինա Կուզմենկոյի, և ընկերներ Ի. Խմարայի և Յա. Դոմաշչենկոյի հետ միասին և տեղափոխվել Վարշավայի Մոկոտովի բանտ։ 1923 թվականի նոյեմբերի 27-ին նրանք դատվել են Արևելյան Գալիցիայում ապստամբություն կազմակերպելու մեղադրանքով՝ այն Խորհրդային Ուկրաինային միացնելու համար։ Դատարանը արդարացրել է Մախնոյին և նրա ընկերներին, և Մախնոն աքսորվել է Թորուն։ 1923 թվականի դեկտեմբերին Մախնոն հրապարակային հայտարարություն է արել բոլշևիկների և խորհրդային իշխանության դեմ իր պայքարի մասին, ինչը առաջացրել է Լեհաստանի կառավարության բացասական արձագանքը։ 1924 թվականի ապրիլի 14-ին՝ ինքնասպանության փորձից հետո, նա ոստիկանության հսկողության ներքո տեղափոխվել է  Գդանսկ քաղաք։ Նույն թվականին, ռուս անարխիստ ներգաղթյալների օգնությամբ, նա ստացել է թույլտվություն արտագաղթելու Գերմանիա։

Մ. Գոնչարոկի վկայությամբ՝ Մախնոն գերի է վերցվել Դանցիգում Կոմինտերնի հետախուզական գործակալության լեհական բաժնի չեկիստների՝ Ելանսկու և Յան Սոսնովսկու կողմից և տարվել Բեռլին՝ խորհրդային դեսպանատուն։ Մախնոն դուրս է ցատկել մեքենայից և հանձնվել գերմանական ոստիկանությանը։ Նա փող չի ունեցել, և 1925 թվականի ապրիլին քաղցած ձմռանից հետո տարվել է Փարիզ։ Մախնոն աշխատել է որպես հյուսն, ատաղձագործ և նույնիսկ հողաթափեր է գործել՝ ապրելով նկարիչ և անարխիստ Իվան Լեբեդևի բնակարանում։ Նա օգնություն էր ստանում տեղական անարխիստական կազմակերպություններից։ Մինչև 1934 թվականը նա ապրել է Փարիզի արվարձան Վենսենում։
альт=Нестор Махно со своей дочерью незадолго до смерти.|մինի|Նեստոր Մախնոն իր դստեր հետ մահից կարճ ժամանակ առաջ։

Կյանքի վերջին տարիներին Մախնոն ակտիվորեն մասնակցել է եվրոպական անարխիստական միավորումների կյանքին, առանձին ակնարկներ հրապարակել «Delo Truda» (Փարիզ) անարխիստական ամսագրում, իսկ ռուսական անարխիզմի ականավոր գործիչ հրապարակախոս Մարիա Գոլդսմիթի օգնությամբ պատրաստել է իր հուշագրությունները։

### Մահ
մինի|Նեստոր Մախնո, 1930 թվական
մինի|Մախնոյի մոխիրը պարունակող սափոր և նրա անունով հուշատախտակ Փարիզի Պեր Լաշեզ գերեզմանատան պատին։

1934 թվականի հուլիսի 6-ին (կամ, այլ աղբյուրների համաձայն, հուլիսի 25-ին), 45 տարեկան Նեստոր Մախնոն մահացել է Փարիզի հիվանդանոցներից մեկում՝ ոսկրային տուբերկուլոզից։ Հուլիսի 28-ին նրա մարմինը դիակիզվել է, իսկ մոխիրը պարունակող սափորը փակվել է Պեր Լաշեզ գերեզմանատան կոլումբարիումի պատին՝ 6685 խցիկում։

## Ընտանիք
մինի|Նեստոր Մախնոն կնոջ՝ Գալինայի և դստեր՝ Ելենայի հետ|320x320пкс
Մախնոն մի քանի անգամ ամուսնացած է եղել։

1917 թվականի նոյեմբերին նա ամուսնացել է իր հայրենակից Անաստասիա Վասեցկայայի հետ։

1918 թվականի մայիսին նա ծնել է նրա որդուն (երեխան մահացել է մեկ շաբաթ անց): Երբ գերմանացի օկուպանտները մտել են Գուլյապոլե, Մախնոն ստիպված է եղել փախչել անտառ, իսկ մի քանի շաբաթ անց նրա կնոջը տեղեկացրել են, որ Մախնոն սպանվել է, նա ամուսնացել է հարևանի հետ:

1919 թվականին Մախնոն ամուսնացել է Ագաֆյա Անդրեևնա Կուզմենկոյի հետ, ով հարսանիքից հետո ստացել է նոր անուն՝ Գալինա։ Զույգը բաժանվել է 1927 թվականին Փարիզում։

Այս ամուսնության մեջ ծնվել է դուստր՝ Ելենան (1922-1993), որը երիտասարդության տարիներին, ըստ գերմանական անձնագրի, կրել է Միխնենկո ազգանունը։

1945 թվականի դեկտեմբերին Գալինա Անդրեևնան և Ելենա Նեստորովնան, որոնք նախկինում կալանավորված էին Բեռլինում, Հատուկ անվտանգության ծառայության կողմից դատապարտվեցին համապատասխանաբար 8 տարվա ազատազրկման աշխատանքային ճամբարում և 5 տարվա աքսորի։

## Մախնոյի կերպարը մշակույթում
Մախնոյի կերպարը տարիների ընթացքում կտրուկ փոխվել է։ Դրա վառ օրինակ է Ա. Տոլստոյի «Տառապանքի ուղիներով» եռագրությունը, որը պատկերում է Եկատերինոսլավի գրավումը մախնովիստների կողմից և հիմք է հանդիսացել համանուն բազմամաս ֆիլմի (1957-1959) և երկու հեռուստասերիալների համար՝ մեկը 1977 թվականին և մեկը 2017 թվականին։

Մախնոյի գրոտեսկային բացասական կերպարը ցուցադրված է նաև Պավել Բլյախինի «Կարմիր սատանաներ» (1921) արկածային վեպում, որի հիման վրա վրացի սցենարիստ և ռեժիսոր Իվան Պերեսթիանին նկարահանել է համանուն ֆիլմ (1923):

Խորհրդային գրող Կոնստանտին Պաուստովսկիին իր «Կյանքի մասին պատմություններ» հուշագրություններում Նեստոր Մախնոյի մասին բացասական նկարագրություն է թողել.
«Կարմիր սապյան կաշվից պատրաստված հետևի նստատեղին, լանդոյի մեջ պառկած էր մի նիհար, փոքրահասակ մարդ՝ սև գլխարկով և բացված կազակինով, դեմքը՝ կանաչավուն, գորշ գույնի։ Նա ոտքերը դրել էր կառքի առաջամասի վրա, և նրա ողջ կեցվածքը արտահայտում էր ծուլություն և հանդարտ, հագեցած հանգստություն։ Տակը կախված ձեռքում նա պահում էր մի մաուզեր և խաղում էր դրա հետ՝ թեթևաբար նետելով այն և օդում բռնելով։

Ես տեսա տղամարդու դեմքը, և կոկորդս զզվանքի հիվանդագին զգացում բարձրացավ։ Նրա թաց փնջերը կախված էին նեղ, կնճռոտ ճակատին։ Նրա աչքերը՝ և՛ զայրացած, և՛ դատարկ, աքիսի և՛ պարանոյայի աչքեր, փայլում էին կատաղի զայրույթից։ Սուր զայրույթը, ակնհայտորեն, երբեք չէր հանդարտվել այս մարդու մեջ, նույնիսկ հիմա, չնայած նրա անտարբեր և հանգիստ կեցվածքին։

Պետք է հաշվի առնել, որ Պաուստովսկու վկայության հավաստիությունը կասկածելի է, քանի որ նա ֆիզիկապես չի կարողացել անձամբ հանդիպել Մախնոյի և մախնովական բանակի հետ. Պաուստովսկին Պոմոշնայա կայարան է ժամանել 1919 թվականի հոկտեմբերի վերջին կամ նոյեմբերի սկզբին, մինչդեռ Մախնոն և մախնովականները այս տարածքով անցել են 1919 թվականի սեպտեմբերի վերջին - հոկտեմբերի սկզբին՝ Ումանից դեպի Գուլյայպոլե իրենց երթի ժամանակ և այլևս այնտեղ չեն հայտնվել։ Պաուստովսկու օրագրում և նրա ակնարկում, որը հրատարակվել է Օդեսայում 1919 թվականի դեկտեմբերին, մախնովականների Պոմոշնայա տարածքով անցման մասին խոսվում է անցյալ ժամանակով։

Մյուս կողմից, ժողովրդական գրականությունը մախնովիստներին համարում էր քաղաքացիական պատերազմի հերոսներ («Օդեսայի բանտից...»): Ժամանակակիցների, այդ թվում՝ Սերգեյ Եսենինի, խոսքերով՝ Մախնոյի անհատականությունն ու նրա գաղափարները բավականին տարածված էին գյուղացիության շրջանում.

Եվ ի պատասխան կուսակցական հրահանգին՝
Գյուղացու աշխատանքի հարկի համար,
Երկրում բանդաներն իրար հետևից են անցնում,
Իշխանության ազատությունը մտրակ են համարում։
Ու ում կարող ենք մեղադրել մենք այսօր?
Ո՞վ կարող է փակել պատուհանը,
Որպեսզի չտեսնի՝ ինչպես բանտային ոհմակը
Եվ գյուղացիներն այնքան են սիրում Մախնոյին...
 

Մախնոն այս բանաստեղծությունում ուղղակիորեն պատկերված էր ավազակ Նոմախ անվամբ (ինչպես վկայել է ինքը՝ բանաստեղծը). Եսենինը նույնիսկ ցանկանում էր բանաստեղծությունն անվանել այս հերոսի անունով։ Նո-մախ նշանակում է մախ-նո, բանաստեղծը պարզապես վերադասավորել է ազգանվան վանկերը։

Սերգեյ Եսենինի՝ Ե. Լիվշիցին ուղղված 1920 թվականի օգոստոսի 11-12-ի նամակում բանաստեղծը գրում է «Սորոկուստ» պոեմի իրական աղբյուրի մասին. «Պողպատե ձին հաղթեց կենդանի ձիուն։ Եվ այս փոքրիկ քուռակը ինձ համար մեռնող գյուղի վառ, սիրելի պատկերն էր և Մախնոյի դեմքը»։ Բանաստեղծը Մախնոյի «դեմքը» հավասարեցրել է սրբի հետ։
մինի|Անարխիստներ Նեստոր Մախնոն և Ալեքսանդր Բերկմանը Փարիզում, 1927 թվական
Էդուարդ Բագրիցկին նկարագրում է Մախնոյին իր «Դումա Օպանաների մասին» (1926) բանաստեղծության մեջ. «Մախնոն ունի խիտ մազեր, որոնք հասնում են մինչև ուսերը…»։

Մախնոն, Լև Զադովը, «կարմիրների» հետ հարաբերությունները և Խարկովը 1920 թվականին գրավելու փորձը պատկերված են Իգոր Բոլգարինի և Վիկտոր Սմիրնովի քաղաքացիական պատերազմի մասին երկու վեպերում՝ «Դահիճի ողորմածությունը» և «Արյունագույն փետրախոտեր»։

1936 թվականին՝ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, Մախնոյի անունով անվանակոչվել է իսպանացի անարխոսինդիկալիստների ռազմական բրիգադներից մեկը, որը կռվում էր գեներալ Ֆրանկոյի բանակի դեմ։

Մի շարք ֆանտաստիկ վեպերում Մայքլ Մուրքոկի հերոսը՝ Նեստոր Մախնոն, մասնակցում է հորինված իրադարձությունների, ինչպիսիք են, օրինակ, անարխիստական ապստամբությունները Կանադայում (Ջերի Կորնելիուսի շարքի «Էնտրոպիական տանգո» («*The Entropy Tango*») վեպում), «Պողպատե թագավորը» վեպը՝ Օսվալդ Բասթեյբլի մասին շարքից, որտեղ նկարագրվում է պատերազմը Պողպատե Թագավոր Ջուգաշվիլիի դեմ, և նմանատիպ այլ պատմություններ։

Ուկրաինացի գրող Օլես Գոնչարի «Մայր տաճար» (1968) վեպում Մախնոն պատմողական ֆլեշբեքի հերոսներից մեկն է (նկարագրվում է այն տեսարանում, որտեղ Նեստոր Իվանովիչը և նրա գործընկերները հարցաքննում են հայտնի ուկրաինացի պատմաբան Դ. Յավորնիցկուն): Գոնչարի կողմից Մախնոյի կերպարը երկիմաստ է, չեզոք և երանգավորված թաքնված համակրանքով:

2008 թվականին ռուսական «Կորոլ ի Շուտ» խումբը թողարկել է Մախնոյին նվիրված «Тринадцатая Рана» երգը՝ որպես «Ծաղրածուի ստվերը» ալբոմի մաս։

2009 թվականին ռեժիսոր Կոնստանտին Դոբրունովը Մարիուպոլի դրամատիկական թատրոնում բեմադրել է «Սև և կարմիր, կամ Նեստոր Մախնոյի Մարիուպոլի գանձը» պիեսը: Պիեսը պատմում է 1919 թվականի մարտին Մախնոյի բրիգադի կողմից Մարիուպոլի գրավման, ինչպես նաև մախնովիստական շարժման ականավոր գործիչ Իվան Լեպեչենկոյի ճակատագրի մասին, որը աքսորից վերադառնալուց հետո ապրել է Մարիուպոլում և այնտեղ մահապատժի ենթարկվել 1937 թվականին:

Ռուսական «Մոնղոլ Շուուդան» ռոք խմբի երգերում բազմաթիվ հղումներ կան ինչպես Մախնոյի, այնպես էլ ընդհանրապես Մախնովշչինայի մասին, որոնց ստեղծագործությունների հիմնական թեման 1917-1923 թվականների քաղաքացիական պատերազմն է։

### Կինոյում
* «Կարմիր սատանաներ» (1923)` խաղացել է Վլադիմիր Կուչերենկոն (ըստ տիտրերի՝ Վլադիմիր Սուտիրին)
* «Սավուր-գերեզման» (1926)` խաղացել է Վ. Սուտիրինը
* «Ալեքսանդր Պարխոմենկո» (1942)` խաղացել է Բորիս Չիրկովը
* «Մռայլ առավոտ» (1959)` մարմնավորել է Վիտալի Մատվեևը
* «Ողջույն, Մարիա» (1970)` խաղացել է Վալերի Զոլոտուխինը
* «Տառապանքի ուղիներով» (1977)` խաղացել է Ալեքսեյ Կրիչենկովը
* «Մեծ-փոքր պատերազմը» (1980)` խաղացել է Գենադի Սաիֆուլինը
* «Նեստոր Մախնոյի ինը կյանքերը» (2006), «Բենդեր. Սկիզբը» (2021), «Բենդեր. Կայսրության ոսկին» (2021)` խաղացել է Պավել Դերևյանկո
* «Տառապանքի ուղիներով» (2017)` խաղացել է Եվգենի Ստիչկինը
* «Հետտրավմատիկ ռապսոդիա» (2018)` խաղացել է Իլյա Կիվան
* «Բատկա» վավերագրական ֆիլմ (2010)

### Պոեզիայում
* Makhno’s Philosophers` Ջոն Մանիֆոլդի բանաստեղծությունը
* Кому много дано… ` Իննա Կաբիշի բանաստեղծությունը

## Հիշողություն
thumb|Ուկրաինայի Ազգային բանկի հուշադրամ
* 1992-1995 թվականներին Զապորոժիեից երգիչ և կոմպոզիտոր Անատոլի Սերդյուկը գրել է Նեստոր Մախնոյին և «Գուլյայպոլյեի ազատներին» նվիրված երգերի շարք՝ «Яблучко», «Столиця степів», «Соловей-розбійник», «Хрестини Махна», «Степ», «Тринадцята рана», «Чому не вийшло», «Паризькій дощ» և այլն: Այս երգերով 1999 թվականին թողարկվել է «Гуляй-Поле» ձայներիզային ալբոմը, 2003 թվականին՝ համանուն CD-ն, իսկ 2013 թվականին՝ DVD տեսահամերգը։
* 1998 թվականին, Նեստոր Մախնոյի ծննդյան 110-ամյակի պաշտոնական տոնակատարության շրջանակներում, Հուլյաիպոլե և Զապորոժիե քաղաքներում ցուցադրվել է «Гуляє Гуляй-Поле» երաժշտական ներկայացումը, որում ներառված էին զապորոժիացի երգիչ և կոմպոզիտոր Անատոլի Սերդյուկի Մախնոյի մասին երգերը։
* 2006 թվականից՝ Ուկրաինայի Անկախության օրը, Գուլյաիպոլե քաղաքում անցկացվում է «Անկախության օրը Նեստոր Մախնոյի հետ» էթնո փառատոնը։
* 2006 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Դնեպրում (նախկինում՝ Եկատերինոսլավ) «Բրատստվո» կուսակցության առաջնորդ Դմիտրի Կորչինսկին իր համախոհների հետ միասին հուշատախտակ է տեղադրել Դմիտրի Յավորնիցկի պողոտայում գտնվող «Աստորիա» հյուրանոցի վրա, որտեղ 1919 թվականին տեղակայված էր Նեստոր Մախնոյի շտաբը։
* 2008 թվականին ռուսական «Կորոլ ի Շուտ» ռոք խումբը թողարկել է «Тринадцатая рана» երգը, որը նվիրված էր Նեստոր Մախնոյին։ Այն խմբի միակ երգն է սուրժիկ լեզվով։
* 2009 թվականի օգոստոսի 24-ին Գուլյաիպոլում հանդիսավոր կերպով բացվել է Նեստոր Մախնոյի հուշարձանը։
* 2013 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Ուկրաինայի Ազգային բանկը թողարկել է 2 գրիվնա անվանական արժեքով հուշադրամ «Ուկրաինայի ականավոր դեմքերը» շարքից՝ նվիրված Նեստոր Իվանովիչ Մախնոյին։
* Դիբրովսկի անտառում՝ Մահվան կաղնու մնացորդների մոտ, հուշատախտակ է տեղադրվել։

## Պատմական փաստեր
* Մախնոյի ապստամբ բանակը միջազգային էր։ Նրա անդամների մեծ մասը ուկրաինացիներ էին, բայց կային նաև ռուսներ, հրեաներ, հույներ և նույնիսկ էստոնական ռազմական նվագախումբ, որը գերի էր վերցվել Կարմիր բանակից։
* Հրեա անարխիստ Սամուիլ Շվարցբուրդը, որի բազմաթիվ հարազատներ սպանվել էին Պետլյուրայի զորքերի կողմից Ուկրաինայում, 1926 թվականի մայիսի վերջին Փարիզում գտնվելու ժամանակ այցելել է իր գաղափարական դաշնակցին՝ Մախնոյին։ Նա Մախնոյին պատմել է Ուկրաինայում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ հրեական ջարդերի և դրանց համար Պետլյուրային սպանելու իր մտադրության մասին։ Մախնոն փորձել է համոզել Շվարցբուրդին, բայց այնուամենայնիվ որոշել է կրակել Պետլյուրայի վրա, իրականացրել է իր ծրագիրը և հետագայում արդարացվել երդվյալ ատենակալներ կողմից։

## Կարմիր Դրոշի շքանշան
Չի ներառվել 1920 թվականի «Կարմիր հերոսներ։ Կարմիր դրոշի շքանշանով պարգևատրված քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցների ցանկ» պաշտոնական հրատարակության բոլոր չորս մասերում։

## Ստեղծագործություններ
* Մախնովշչինան և նրա նախկին դաշնակիցները՝ բոլշևիկները (Պատասխան Մ. Կուբանինի «Մախնովշչինա» գրքին)` Փարիզ. Մախնովիստական գրադարանի հրատարակչություն, 1928 թվական։
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* ISBN 5-901606-07-8
* 
* 
* 
* *Данилов А.*  (с редкими фотографиями). 2008
* 
* *Елизаров М. А.* Революционные матросы и анархистское движение Н. Махно. // Военно-исторический журнал. — 2007. — № 6. — С.36-41.
* 
*  (в книге также напечатан ответ Н. И. Махно)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* Նեստոր Իվանովիչ Մախնոյի պաշտոնական կայքը (ֆորում, հոդվածներ, ակնարկներ, գրականություն, լուսանկարների արխիվ)
* Նեստոր Իվանովիչ Մախնոյին նվիրված գլոբալ բազմալեզու պորտալ
* Մախնոյի կոմունիստական բնութագրերը 1919 թվականին և այլ փաստեր
* 
* 
* Կենսագրական ռադիոպիես Մախնոյի մասին «Ֆրենկի շոու» ռադիոհաղորդման եթերում, 2010 թվականի մայիսի 16-ից
* Նեստոր Մախնոն պատմական և ժամանակակից սոցիալ-քաղաքական դիսկուրսներում

Կատեգորիա:Անարխիստներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Մահապատժի դատապարտվածներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի զինվորականներ
Կատեգորիա:Պարտիզաններ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Փարիզ քաղաքում թաղվածներ