Իզմիրի մահափորձ

1926 թվականին թուրքական ոստիկանությունը ձերբակալել է տասնյակ մարդկանց, այդ թվում՝ նախկին նախարարների, օրենսդիրների և մարզպետների, որոնք մեղադրվել են Թուրքիայի առաջին նախագահ Մուսթաֆա Քեմալի դեմ 1926 թվականի հունիսի 14-ին Իզմիրում կազմակերպված մահափորձի համար։ Նախատեսված է եղել, որ մահափորձը պետք է իրականացվի Իզմիրի Քեմերալթը շրջանում։ Պլանավորված էր այսպես․ երբ Մուսթաֆա Քեմալի մեքենան դանդաղորեն մոտենալիս էր լինելու խաչմերուկներին, Զիյա Հուրշիթ բեյթը կրակելու էր նրա վևա Գաֆարզադե հյուրանոցից, իսկ Գյուրջու (վրացի) Յուսուֆը և Լազ Իսմայիլը ռումբեր և պայթուցիկներ պետք է նետեին հյուրանոցի ներքևում գտնվող վարսավիրանոցից։ Նախատեսված է եղել, որ այս ամենից հետո նրանք փախուստի պետք է դիմեին Չոփուր Հիլմիի և Գիրիլթի (կրետացի) Շևքիի հետ, որոնք պետք է նրանց սպասեին կողքի փողոցում կայանված մեքենայի մեջ, որից հետո էլ մոտորանավակով տեղափոխեին Քիոս կղզի։ Սակայն հունիսի 14-ին Իզմիրի նահանգապետ Քազըմ բեյը հեռագիր է ուղարկել Մուսթաֆա Քեմալ փաշային, որով բացահայտել է մահափորձի այս ծրագիրը, և արդյունքում Քեմալը հետաձգել է իր այցը Իզմիր։ 1926 թվականի հունիսի 15-ին Գիրիլթի Շևքիի՝ Իզմիրի նահանգապետին ուղղված նամակում ներառված է եղել այն մարդկանց մասին տեղեկություն, որոնք պետք է մահափորձն իրականացնեին։ Կարճ ժամանակ անց 4 հիմնական կասկածյալները ձերբակալել են և խոստովանել են իրենց մեղքը։     

Այս միջադեպից հետո Իզմիր ժամանած Անկախության դատարանի կողմից կազմակերպված լսումների ժամանակ պարզվել է, որ միջադեպի հետևում կանգնած էին ավելի լայն ընդդիմադիր խմբեր։ Հունիսի 26-ից հուլիսի 13-ը դատված քառասուն անձանցից 15-ը դատապարտվել է մահվան, որից երկուսը՝ հեռակա կարգով, իսկ մեկը աքսորվել է։ Մի քանի շաբաթ անց՝ օգոստոսի 2-ից 26-ը, Անկարայում տեղի ունեցած դատի ժամանակ 57 մարդկանցից չորսը մահվան է դատապարտվել, վեցը աքսորվել է, իսկ երկուսը՝ բանտարկվել են։ Ընդհանուր առմամբ հարցաքննվել է 130 մեղադրյալ, որից 34-ը ազատ է արձակվել առանց դատավարության անհրաժեշտության։

Պատմաբաններ Էրիկ-Յան Ցյուրխերը և Ռայմոնդ Գևորգյանը նշել են, որ որևէ մահափորձ էլ չի եղել Քեմալի դեմ և հետապնդումը եղել է ցուցադրական դատավարություն՝ նպատակ ունենալով վերացնել իր քաղաքական հակառակորդներին և հատկապես «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության նախկին անդամներին։

## Նախաատմություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո 1918 թվականի նոյեմբերին համաժողովի որոշմամբ լուծարված «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության անդամները բաժանվել են մի քանի խմբերի։ Մի խումբը սկսել է համագործակցել սուլթանի հետ, կոմիտեի ղեկավարների մի խումբ փախել է արտասահման, իսկ երրորդ խումբը միացել է քեմալական շարժմանը։ Վերջին խումբը բաժանված է եղել երկու մասի, որոնցից մեկը հակված է եղել ստեղծել ազգային պետություն, իսկ մյուսը՝ ազգայնական շարժման հաղթանակից հետո վերակառուցել հին համակարգը։ 1922 թվականի հունվարին Քարա Քեմալ բեյի գլխավորությամբ Ստամբուլում սկսվել են մի շարք գործողություններ՝ վերստեղծելու «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունը։ 1922 թվականի նոյեմբերի 29-ին Քարա Քեմալի նապագահությամբ գաղտնի հանդիպում է կազմակերպվել Ստամբուլում, որին մասնակցել են կոմիտեի նախկին անդամներ։ Այս գաղտնի գործողությունները չեն դադարել նույնիսկ Քըլըչ Ալիի և Ալի Իհսանի հետ բանակցություններից հետո, որոնք Ստամբուլ էին ուղարկվել Մուսթաֆա Քեմալի կողմից՝ կանխելու կոմիտեի վերստեղծումը։ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության լրագրող և Ստամբուլի նախկին ներկայացուցիչ Հուսեյն Ջահիդ բեյը 1923 թվականի ընտրություններից առաջ հոդված է գրել՝ հայտարարելով, որ կոմիտեն չի մասնակցելու այդ ընտրություններին։ Հուսեյն Ջահիդը, որը հոդվածներ է հրապարակել լուծարված կուսակցության անունից, 1925 թվականի մայիսի 7-ին ցմահ բանտարկության է դատապարտվել Չորումում, իսկ նրա Տանին թերթը փակվել է 1925 թվականի ապրիլի 16-ին։  

1925 թվականի փետրվարին կենտրոնական կառավարության դեմ Շեյխ Սայիդի ապստամբությունից ը 1925 թվականի գարնանը դրա ճնշումից հետո ընդդիմադիր մամուլը լռեցվել է՝ հիմվելով 1925 թվականի մարտի 4-ին ընդունված Կարգի պահպանման մասին օրենքով ()։ Մինչ այդ 1924 թվականի նոյեմբերի 17-ին «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության նախկին որոշ անդամներ ստեղծել են Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցությունը։ Քյազըմ Քարաբեքիրի նախագահությամբ կուսակցությունը փակվել է 1925 թվականի հունիսի 3-ին՝ այն հիմքով, որ վերջինս «աջակցել է ապստամբությամբը՝ հղում կատարելով կրոնական զգացմունքներին»։ Այնուամենայնիվ կուսակցության անդամները շարունակել են իրենց ներկայությունն ունենալ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովում՝ որպես անկուսակցական։ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության նախկին որոշ անդամներ, որոնք իրենց կուսակցության փակումից հետո չեն միացել Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությանը, մնացել են Ստամբուլում՝ որպես գաղտնի ընդդիմադիր շարժում։  

Մյուս կողմից Մուսթաֆա Քեմալ Անկարայից դուրս է եկել 1926 թվականի մայիսի 7-ին և սկսել է գնացքով այցեր կազմակերպել երկրի տարբեր քաղաքներում՝ մայիսի 8-ին հասնելով Աքհիսար, այնուհետև անցնելով Էսքիշեհիրով, Աֆյոնքարահիսարով և ապա Քոնյայով։ Մայիսի 9-ին նա այցելել է Տարսոն, մայիսի 10-ին՝ Մերսին, մայիսի 16-ին՝ Ադանա, մայիսի 18-ին՝ Քոնյա, մայիսի 20-ին՝ Բուրսա, հունիսի 13-ին՝ Բալըքեսիր և նախատեսված էր, որ Իզմիր է հասնելու հունիսի 14-ին։

## Տեղեկության արտահոսք և ձերբակալություններ
Բալըքեսիրում գտնվելիս Մուսաթաֆա Քեմալը հեռագիր է ստացել Իզմիրի քաղաքապետ Քյազըմ (Դիրիք) բեյից, որում վերջինս հայտնել է նրա դեմ Իզմիրում կազմակերպվող մահափորձի մասին։ Մահափորձի ծրագրի մասին տեղեկացնող նամակը գրվել էր Գիրիլթի Շևքի անունով ոմն մոտոցիկլիստի կողմից, որն այդ ծրագրում պետք է դերակատարում ունենար։ Հունիսի 15-ի գիշերը մնալով Բալըքեսիրում՝ Մուսթաֆա Քեմալը Իզմիր է ուղևորվել հունիսի 16-ին՝ շարունակելու իր ճանապարհորդությունը և մանրամասներ պարզելու, թե ինչ է տեղի ունեցել։ Մյուս կողմից վարչապետ Իսմեթ փաշան հունիսի 14-ին Իզմիրից ստացված հեռագրերի միջոցով է տեղեկացել մահափորձի մասին։ Այն բանից հետո, երբ Իսմեթ փաշան հեռագրերը ներկայացրել է Անկախության դատարանի դատախազների և դատավորներին, որոշում է կայացվել ձերբակալել Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության բոլոր պատգամավորներին, հետախուզել նրանց տները և գտնված փաստաթղթերն ուղարկել Իզմիր։ Անկախության դատարանի ապատվիրակությունը Իզմիր է ժամանել հունիսի 17-ին։

Իզմիրի ոստիկանությունը շուտով քայլեր է ձեռնարկել գտնելու այն անհատներին, որոնց անունները հայտնվել են մահափորձի մասին տեղեկացնող հեռագրում․ առաջինը ձերբակալվել է Զիյա Հուրշիդ բեյը Գաֆֆարզադե հյուրանոցում, որտեղ նա բնակվում էր, և նրա մահճակալի տակից գտնվել են զենքեր և ռումբեր։ Լազ Իսմայիլը, Գյուրջու Յուսուֆը և Չոփուր Հիլմն ձերբակալվել են Ռագըփ փաշա հյուրանոցում, Սարը Էֆե Էդիփ բեյը՝ Ստամբուլի Բրիստոլ հյուրանոցում։ Մինչև Անկարայից Իզմիր ուղևորվելը՝ Անկախության դատարանի պատվիրակությունը հրամայել է ձերբակալել «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության նախկին որոշ անդամների և Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության բոլոր անդամներին, որոնք դադարել էին խորհրդարանում երևալ, բացի Քասթամոնուի ներկայացուցիչ Հալիթ բեյից։ Ձերբակալվածների շարքում են եղել քեմալական պատերազմների մասնակից այնպիսի կերպարներ, ինչպիսիք են Քյազըմ Քարաբեքիրը, Ալի Ֆուաթը, Ջաֆեր Թայարը, Բեքիր Սամին, Ռյուշթու փաշան, Ռեֆեթ փաշան և ֆինանսների նախկին նախարար Մեհմեթ Ջավիդ բեյը։ Սակայն վարչապետ Իսմեթ Ինյոնյուն ազատ է արձակել Քյազըմ Քարաբեքիրին, որը ձերբակալվել էր Անկարայում, քանի որ չի հավատացել, որ Քյազըմ Քարաբեքիրը մեղավոր է եղել, և նաև խորհրդարանական անձեռնմխելիությունը թույլ չի տվել նման ձերբակալություն։ Անկախության դատարանի հետ բանակցությունների ընթացքում Իսմեթ փաշային տեղեկացրել են, որ նման դեպքերում անձեռնմխելիությունը չի գործում, և նա կարող է ձերբակալվել ըստ անհրաժեշտության։ Մուսթաֆա Քեմալի հետևից Իզմիր ուղևորված Իսմեթ փաշան հայտարարել է, որ կսպասի դատարանի եզրակացությանը։ Մահափորձի և դրա նախաձեռնողների մասին տեղեկությունը հանրությանը ներկայացվել է հունիսի 18-ին՝ Հաքիմիյեթ-ի Միլլիյե թերթում հրապարակված հայտարարությամբ։ Անադոլու գործակալությանը Անկախության դատարանների կողմից փոխանցված ցանկի համաձայն՝ Անկարայում, Իզմիրում և Ստամբուլում ձերբակալությունների առաջին ալիքի ընթացքում ձերբակալվել է 49 մարդ։ Մահափորձի մասին տեղեկության հանրայնացումից հետո երկրի տարբեր մասերում և հատկապես Իզմիրում բազմաթիվ ցույցեր են կազմակերպվել։

## Իզմիրի դատավարություններ և մահափորձի ծրագիր

Լսումները սկսել են հունիսի 26-ին Էլհամրա թատրոնում։ Անկախության դատարանի պատվիրակության նախագահը եղել է Աֆյոնքարահիսարից ներկայացուցիչ Քել Ալին, հիմնական անդամներ են եղել Այնթապից ներկայացուցիչ Քըլըչ Ալին և Այդընից ներկայացուցիչ Ռեշիդ բեյը, Ռիզեից ներկայացուցիչ Լազ Ալին եղել է փոխնախագահ, իսկ Դենիզլիից ներկայացուցիչ Նեջիփ Ալի բեյը՝ դատախազ։ Այս դատարանը հայտնի է դարձել նաև «Ալիների դատարան» անունով, քանի որ դատարանի անդամներից չորսի անունը Ալի է եղել։ Մեղադրյալները բաժանվել են չորս խմբի՝ մահափորձի մեջ ուղղակիորեն ներգրավվածներ, մահափորձի կազմակերպիչներ և հրահրողներ, նախկին Իթթիհադականներ, որոնք ուղղակիորեն ներգրավված չեն եղել մահափորձի մեջ, սակայն դեմ են եղել թուրքական հեղափոխությանն ու Մուսթաֆա Քեմալին, և փակված Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության անդամներ և փաշաներ։ 

Դատավարության արդյունքում դատախազ Նեջիփ Ալի բեյի առաջադրած մեղադրական եզրակացությունը պատրաստվել է՝ հիմնվելով մեղադրյալների հայտարարությունների վրա, որոնք մանրամասներ են ներկայացրել, թե ինչպես և երբ է ծրագրվել մահափորձը։ Ըստ մեղադրական եզրակացության՝ Զիյա Հուրշիդ բեյ՝ Լազիստանի ներկայացուցիչ Թուրքիայի 1-ին խորհրդարանում, որը նախկինում առաջադրվել էր Անկարայից, Լազ Իսմայիլը, որը մեղադրվել է գողության համար, և Գյուրջու Յուսուֆը ֆինանսական աջակցություն են ստացել խորհրդարանում Իզմիթի ներկայացուցիչ Ահմեդ Շյուքրու բեյից, որից հետո տեղափոխվել են Անկարա և մնացել Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության գլխամասում։ Ավելի ուշ Ահմեդ Շյուքրու բեյի տանը տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակ նրանք նախ ընտրել են Էսքիշեհիրի ներկայացուցիչ Արիֆ բեյի՝ Չանքայայից ոչ հեռու գտնվող առանձնատունը, սակայն հետո ընտրվել է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի շենքը և Անատոլիայի ակումբի հանդիպումների շենքը, մինչև որ Զիյա Հուրշիդ բեյի եղբայր և Օրդուի ներկայացուցիչ Ֆայիք բեյը տեղեկացել է դրության վերաբերյալ և խանգարել նրանց շարունակել իրենց ծրագրերը։ Ծրագիրը չեղարկվել է, երբ Երզնկայի ներկայացուցիչ Սաբիթ բեյը նույնպես նրանց սպառնացել է՝ ծանուցմամբ։ Չնայած ավելի ուշ որոշվել է, որ մահափորձը պետք է կազմակերպվի Բուրսայում, ծրագիրը չեղարկվել է այն բանից հետո, երբ Լազ Իսմայիլը Նաջիյե Նիմեթ անունով մի կնոջ հետ ուսումնասիրել է քաղաքը և պարզել, որ այն հարմար չէ ծրագրի համար։ Ի վերջո Իզմիրն է ընտրվել՝ որպես մահափորձի իրականացման վայր։ Զիյա Հուրշիդ բեյը, Լազ Իսմայիլը և Գյուրջու Յուսուֆը, Ստամբուլում Ահմեդ Շյուքրու բեյից ստանալով անհրաժեշտ զինամթերք և գումար, հունիսի 15-ին SS *Germanic* նավով ուղևորվել են Իզմիր և սկսել նախապատրաստությունը։ Իզմիրում Զիյա Հուրշիդ բեյը տեղավորվել է Գաֆարզադե հյուրանոցում, իսկ Լազ Իսմայիլը և Գյուրջու Յուսուֆը տեղավորվել են Ռագըփ փաշա հյուրանոցում։ 

Երեք մարդասպանները հանդիպել են Սարը Էֆե Էդիփ բեյին՝ շնորհիվ Զիյա Հուրշիդ բեյին Ահմեդ Շյուքրու բեյի կողմից տրված և Միրալայ Ռասիմ բեյի կողմից ստորագրված նամակի։ Սարը Էդե Էդիփ բեյի տան կառավարիչ Չոփուր Հիլմիի մասնակցությամբ խումբը նախ հավաքվել է Քարշըյաքալը Իդրիսի այգում, այնուհետև Գիրիլթի Շևքի անունով մոտոցիկլիստի տանը՝ քննարկելու մահափորձեի ծրագիրը։ Ըստ բացահայտված մանրամասների՝ որոշված է եղել, որ մահափորձն իրականացվելու է Իզմիրի Քեմերաալթը թաղամասում։ Ըստ ծրագրի՝ Մուսթաֆա Քեմալի մեքենան դանդաղեցնելու էր ընթացքը Բաշ Դուրաք (ներկայիս Անաֆարթալար փողոցը) և Հյուքումեթ փողոցների (ներկայիս 853-րդ փողոցը) խաչմերուկում՝ հնարավորություն տալով Զիյա Հուրշիդ բեյին, Գյուրջու Յուսուֆին ու Լազ Իսմայիլին Գաֆարզադե հյուրանոցի վարսավիրանոցից կրակ բացել և ռումբեր նետել Մուսթաֆա Քեմալի մեքենայի վրա։ Միևնույն ժամանակ Չոփուր Հիլմին և Գիրիթլի Շևքին, որոնք պետք է սպասեին մեքենայի մեջ կողքի փողոցում, պետք է օգնեին նրանց փախչել դեպքի վայրից և այնուհետև անցնել Քիոս՝ Գիրիթլի Շևքիի կողմից տրամադրված մեքենայով։ Սպանության ամբողջ ծրագիրը բացահայտվել է հունիսի 14-ին Գիրիլթի Շևքիի կողմից Իզմիրի նահանգապետ Քյազիմ բեյին ուղղված նամակով․ Շևքիի մոտ կասկածներ են առաջացել Սարը Էֆե Էդիփ բեյի Ստամբուլ մեկնելուց հետո և հասկանալով ծրագրի բնույթը՝ որոշել է նամակով տեղեկացնել Մուստաֆա Քեմալին։

### Իզմիրի դատավարությունների հարցաքննություններ

Եզրակացության ընթերցումից հետո առաջին հարցաքննությունը տեղի է ունեցել Զիյա Հուրշիդ բեյի հետ։ Վերջինիս ցուցմունքի համաձայն, նրանք մահափորձը պլանավորել են Անկարայի նախկին նահանգապետ Աբդուլքադիր բեյի հետ միասին։ Նա ավելացրել է, որ իրենց նաև հանդիպել են Իզմիրի ներկայացուցիչ Ահմեդ Շյուքրու բեյին, որը պետք է նրանց աջակցեր ֆինանսապես, և որ իրենք չեն կարողացել մահափորձը իրականացնել Անկարայում և Բուրսայում։ Լազ Իսմայիլը, Գյուրջու Յուսուֆը և Չոփուր Հիլմին, որոնց հարցաքննել են հաջորդիվ, նմանատիպ ցուցմունք են տվել։ Սարը Էֆե Էդիփ բեյը, ում հարցաքննել են Չոփուր Հիլմիից հետո, բացատրել է, թե ինչու է մահափորձի նախորդ օրը գնացել Ստամբուլ՝ նշելով, որ ծրագրի վերաբերյալ ցանկացել է տեղեկացնել Ջելալ բեյին։ Նա նշել է, որ Ահմեդ Շյուքրու բեյը հրահրել է իրեն՝ միանալու մահափորձին և նրան տվել է անհրաժեշտ գումարը։ Միրալայ Ռասիմ բեյը և Աբիդին բեյը, որոնց ավելի ուշ են հարցաքննել, հերքել են իրենց կապը մահափորձի հետ։ Այս հարցաքննությամբ մահափորձին մասնակցություն ունեցած առաջին աստիճանի հանցագործների հարցաքննությունն ավարտվել է։ 

Զիյա Հուրշիդ բեյի ավագ եղբայրը Ֆայիք բեյի ցուցմունքի համաձայն, Ռաուֆ բեյը իրեն հայտնել է, որ իր եղբայր Զիյա Հուրշիդ բեյը մահափորձի ծրագրի մեջ է ներգրավված և Սաբիթ բեյից այս մասին տեղեկացվելուց հետո փորձել է կանգնեցնել եղբորը։ Միևնույն ժամանակ Ֆայիք բեյը նշել է, որ երբ իր եղբայրը հերքել է այդ պնդումները, նա սկզբում հանգստացել է, սակայն հետո որոշել է գնալ Չանքայայում Արիֆ բեյի տուն և այնտեղ հանդիպել է Ահմեդ Շյուքրու բեյին։ Ավելի ուշ Ռաուֆ բեյը հավելել է, որ այդ մասին նաև տեղեկացրել է Քյազըմ Քարաբեքիրին և Ռըֆաթ փաշային, սակայն նրանք լռեցլ են՝ հաշվի առնելով, որ այդ լուրերը հորինված էին։ Ահմեդ Շյուքրու բեյը, որին հարցաքննել են Ֆայիք բեյից հետո, հերքել է բոլոր մեղադրանքները՝ նշելով, որ ինքը որևէ առնչություն չի ունեցել մահափորձի հետ և Զիյա Հուրշիդ բեյին ժամանակ առ ժամանակ հանդիպել է, սակայն Լազ Իսմայիլին առհասարակ չի ճանաչել։ Զիյա Հուրշիդ բեյի այն հայտարարությունը, թե Սարը Էֆէ Էդիփ բեյին տրված նամակը եղել է ծխախոտի առևտրի վերաբերյալ, հակադարձվել է Միրալայ Ռասիմ բեյի և Սարը Էֆե Էդիփի կողմից։ Չնայած վերջինս նշել է, որ նրանք միասին են պլանավորել մահափորձը և նամակը եղել է հենց դրա վերաբերյալ, Ահմեդ Շյուքրու բեյը հերքել է այդ պնդումները։ Մյուս կողմից Միրալայ Ռասիմ բեյը ընդունել է, որ ինքը նամակ է գրել Սարը Էֆե Էդիփ բեյին՝ հարբած Ահմեդ Շյուքրու բեյի խնդրանքով։ Հաջորդիվ հարցաքննված Արիֆ բեյը հայտնել է, որ խաղատանը կարճ հանդիպում է ունեցել Զիյա Հուրշիդ բեյի հետ և հերքել է այն պնդումները, թե Լազ Իսմայիլը մնացել է իր տանը։ Ի հակադրություն Արիֆ բեյի հայտարարությանը՝ Լազ Իսմայիլը հայտնել է, որ Արիֆ բեյը իր անձնական մեքենայով նրան տարել է իր տուն։ Չնայած Արիֆ բեյի վարորդի և սպասավոր Այշեի նմանատիպ հայտարարություններին՝ Արիֆ բեյը շարունակել է հերքել այդ պնդումների իսկությունը։ 
Մյուս կողմից, որոշ անձինք, ում մասնակցությունը մահափորձին հնարավոր չի եղել ապացուցել, ազատ են արձակվել, օրինակ՝ Բուրսայի ներկայացուցիչ Օսման Նուրի բեյը, Տրապիզոնի ներկայացուցիչ Ահմեդ Մուհթար բեյը, Էրզրումի ներկայացուցիչ Մունիր Հյուսրև բեյը, Իզմիրի ներկայացուցիչ Մուսթաֆա բեյը, Քասթամոնուի ներկայացուցիչ Հալիթ բեյը, Կարսի ներկայացուցիչ Օմեր բեյը և Սարը Էֆե Էդիփ բեյի քենակալ դոկտոր Մուսթաֆա Շևքեթը։

Դատախազ Նեջիփ Ալի բեյի մեղադրական եզրակացությունը, որը հրապարակվել է հունիսի 30-ին, ավելի շատ վերաբերել է այն փաշաներին և մեղադրյալներին, որոնք մահափորձի մեջ հիմնական կասկածյալները չեն եղել։ Մեղադրական եզրակացության մեջ նշված անձինք մեղադրվել են մահափորձի պլանավորման փուլում մասնակցություն ունենալու և այն թաքցնելու համար։ Հուլիսի 3-ին հարցաքննվել են փաշաները։

Ռյուշթու փաշան, որին կրկին հարցաքննել են, երբ Սաբիթ բեյը կրկնել է իր սկզբնական ցուցմունքը, ասել է, որ ինքը որևէ առնչություն չի ունեցել մահափորձի հետ և հավելել, որ մահափորձի պլանավորման մեջ Շյուքրու բեյի ներգրավվածության մասին լսել է Սաբիթ բեյից, սակայն ավելի ուշ նրանք այդ փաստը հերքել են։ Հարցաքննության ժամանակ Քյազմ Քարաբեքիր փաշան հայտնել է, որ ինքը մահափորձի մասին տեղյակ չի եղել, և որ նրանք, ովքերը գիտեին այդ մասին, պետք է տեղեկացնեին կառավարությանը և չնայած մասնակիցների շարքերում կային Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության անդամներ, նրանք պետք է լուծարեին կուսակցությունը։ Հաջորդիվ հարցաքննված Ալի Ֆուադ փաշան ասել է, որ որևէ կապ չի ունեցել մահափորձի հետ և չի հավատացել, որ խմելիս բարձրացված մահափորձի խոսակցությունները կարող են իրական լինել։ Նմանապես Ռեֆեթ փաշան և Ջաֆեր Թայար փաշան հայտնել են, որ նա տեղյակ չի եղել մահափորձի նախապատրաստման մասին։

Հալիս Թուրգութ բեյը, որին հարցաքննել են փաշաներից հետո և որը հայտարարել է, որ որևէ առնչություն չի ունեցել մահափորձի հետ, առերեսում է ունեցել Զիյա Հուրշիդ բեյի հետ։ Առերեսման ընթացքում Զիյա Հուրշիդ բեյը նշել է, որ Ստամբուլում հանդիպել է Ահմեդ Շյուքրու բեյին և քննարկել է մահափորձի ծրագիրը, և Հալիս Թուրգութ բեյը իրեն չի տվել խոստացված զենքերը։ Ավելի ուշ Հալիս Թուրգութ բեյը ասել է, որ այդ ամենը սուտ է եղել։ Ֆինանսների նախկին նախարար Ջավիդ բեյին հարցաքննել են հուլիսի 6-ին, նա հերքել է իրեն առաջադրված բոլոր մեղադրանքները։ Հարցաքննությունից հետո դատախազ Նեջիփ Ալի բեյը խնդրել է, որ հարցաքննություններն ու դատավարությունը շարունակվեն Անկարայում՝ պնդելով, որ միջադեպը երկդիմի է և ներառում է ինչպես Իզմիրում կազմակերպվող մահափորձը, այնպես էլ ճգնաժամ ստեղծելու և ի վերջո կառավարությունը տապալելու միտումը։ Այսպիսով ինը մեղադրյալների դատավարությունը տեղափոխվել է Անկարա։ Ստամբուլի ներկայացուցիչ Իսմայիլ Ջանբուլաթ բեյը հարցաքննության ժամանակ ասել է, որ Ջավիդ բեյի տանը տեղի ունեցախ հանդիպումը եղել է Մուսթաֆա Քեմալին ներկայացվելիք առաջարկի մասին, և որ հաջորդ հանդիպումը կազմակերպվել է՝ իմանալու Քարա Քեմալի և Մուսթաֆա Քեմալի միջև տեղի ունեցած հանդիպման մանրամասները, և որ ինքը տեղյակ չի եղել մահափորձի մասին։ Հուլիսի 8-ին դատախազ Նեջիփ Ալի բեյը պահանջել է հարցաքննել Թոքաթի ներկայացուցիչ Բեքիր Սամի բեյին, Աֆյոքարահիսարի ներկայացուցիչ Քյամիլ բեյին, Դերսիմի ներկայացուցիչ Ֆերիդուն Ֆիքրի բեյին, Մերսինի ներկայացուցիչ Բեսիմ բեյին, Էրզրումի նախկին ներկայացուցիչ Նեջաթի բեյին, Այնթափի ներկայացուցիչ Հաֆըզ Մեհմեդ բեյին, Սեբաստիայի նախկին ներկայացուցիչ Քարա Վասըֆ բեյին և Ըսփարտայի նախկին ներկայացուցիչ Ջեմալ փաշային, որոնք մահափորձի ծրագրի մասին լսելուց հետո հավաքվել են Ռեֆեթ փաշայի տանը։ Ինչպես նաև պահանջել է հեռակա կարգով դատել Ռաուֆ բեյին, Ստամբուլի ներկայացուցիչ Ադնան բեյին և Իզմիրի նախկին նահանգապետ Ռահմի բեյին, որոնք, ասում էին, թե մահափորձի սկզբնական փուլերը նախապատրաստելուց հետո գնացել են Եվրոպա։ Դատախազի այս պահանջից հետո հարցաքննությունները սկսել են։   

Բեքիր Սամի բեյից հետո խոսելով՝ Ֆերիդուն Ֆիքրի բեյը հայտնել է, որ ինքը տարիքով մարդ է և որևէ ձգտում չունի՝ հավելելով, որ հանդիպումը որևէ կոնկրետ նպատակ չի հետապնդել, և նրանք պարզապես քննարկել Ահմեդ Շյուքրու բեյի ձերբակալությունը՝ չնայած նրան, որ վերջինս պատգամավոր է եղել։ Բեսիմ բեյից հետո Գյումուշհանեի ներկայացուցիչ Զեքի բեյը և Ջանիկի ներկայացուցիչ Ահմեդ Նաֆըզ բեյը հերքել են իրենց կապը մահափորձի հետ, որից հետո Մերսինի ներկայացուցիչ Սելահաթին բեյի հարցաքննությունն է սկսել։ Պաշտպանելով այն գաղափարը, որ առանց ընդդիմադիր կուսակցության չի կարող ժողովրդավարություն լինել՝ Սելահաթթին բեյը հայտարարել է, որ իր հարաբերությունները Քարա Քեմալ բեյի հետ եղել են միայն նրա քաղաքական փորձից օգուտ քաղելու նպատակով։ Հուսեյն Ավնի բեյը՝ Էրզրումի նախկին ներկայացուցիչ, հայտնել է, որ ինքը մասնակցել է Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության հանդիպումներին, քանի որ դրանք իր ծրագրին հարմար է համարել՝ հավելելով, որ հանդիպել է Իթթիհադականներին միայն տեղեկություններ ստանալու նպատակով և որ այդ ժամանակ տեղյակ չի եղել մահափորձի մասին։ Խոստովանելով, որ կապ է ունեցել մահափորձի ծրագրի հետ՝ Հաֆըզ Մեհմեդ բեյը հայտնել է, որ այն օր, երբ ինքը հանդիպել է Զիյա Հուրշիդ բեյին, պլանավորման գործում նրանց աջակցել են Սաբիթ բեյը, Ռաուֆ բեյը և Հալիս Թուրգութ բեյը։   

Հուլիսի 11-ին դատախազ Նեջիփ Ալի բեյի կողմից ընթերցված մեղադրական եզրակացությունը ներկայացրել է, որ Ալի Ֆուաթ բեյը և նրա ընկերները տեղեկացված են եղել մահափորձի մասին, և որ միայն Սաբիթ բեյն է փորձել կանխել Անկարայում նախատեսվող մահափորձը։ Ահմեդ Շյուքրու բեյը, Միրալայ Ռասիմ բեյը, Զիյա Հուրշիդ բեյը, Լազ Իսմայիլը, Գյուրջու Յուսուֆը, Չոփուր Հիլմին, Հաֆըզ Մեհմեդ բեյը, Քարա Քեմալ բեյը և Աբդուլքադիր բեյը դատապարտվել են մահապատժի, մինչդեռ Հալիս Թուրգութ բեյը, Իսմայիլ Ջանբուլաթ բեյը, Ռահմի բեյը, սյուրմենեցի Վահափը, Ադնան բեյը, Ռաուֆ բեյը և Ռյուշթու փաշան դատապարտվել են հարկադիր աշխատանքի։ Քյազմ Քարաբեքիր փաշան, Ջաֆեր Թայար փաշան, Ալի Ֆուաթ փաշան, Ռեֆեթ փաշան, Ջեմալ փաշան, Սաբիթ բեյը, Մյունիր Հյուրսև բեյը, Ֆայիք բեյը, Բեքիր Սամի բեյը, Քյամիլ բեյը, Զեքիր բեյը, Բեսիմ բեյը, Ֆերիդուն Ֆիքրի բեյը, Հալիթ բեյը և Նեջաթի բեյը մեղադրական եզրակացությամբ արդարացվել են։

### Իզմիրի դատավարություններում ներկայացված պաշտպանության խոսքեր

Հարցաքննություններից և մեղադրական եզրակացության հրապարակումից հետո մեղադրյալներին հունիսի 12-ին բերել են դատարանի դահլիճ՝ պաշտպանության խոսքով հանդես գալու։ Զիյա Հուրշիդ բեյը առաջինն է հանդես եկել իր պաշտպանության խոսքով՝ ընդունելով, որ ինքը պլանավորել է մահափորձը և միտում է ունեցել այն իրագործելու, ուստի պետք է դատապարտվի աքսորի՝ համապատասխան Թուրքական քրեական օրենսգրքի 46-րդ հոդվածի, սակայն նա հերքել է այն մեղադրանքները, որոնք վերաբերել են սահամանդրությունը փոխելու և կառավարությունը տապալելու նրա միտումին։ Չնայած Սարը Էֆե Էդիփ բեյը հայտարարել է, որ ինքը մասնակցություն է ունեցել մահափորձին, սակայն հերքել է իր մեղքը և ասել, որ պատրաստվել է գնալ Ստամբուլ և տեղեկացնել Ջելալ բեյին նախատեսվող մահափորձի ծրագրի վերաբերյալ, ուստի խնդրել է այս դրվագը հաշվի առնել իր դատավճիռը կայացնելու ժամանակ։ Գյուրջու Յուսուֆը և Լազ Իսմայիլը պահանջել են ներել իրենց՝ պնդելով, որ անտեղյակ են եղել և խաբվել են։ Չոփուր Հիլմի պահանջել է, որ դատավճիռը մեղմացվի՝ նշելով, որ սկզբում մահափորձը համարել է ծառայություն երկրին, սակայն ինքը այնպիսի մարդ չէր, որ ներքաշվեր նման բաների մեջ և նա ցանկացել է իշխանություններին տեղեկացնել խնդրի մասին, սակայն Գիրիլթի Շևքին ավելի արագ է գործել։ Ահմեդ Շյուքրու բեյը հայտարարել է, որ մեղադրանքներն անհիմն են և իր նման մարդը չէր կարող մահափորձ իրականացնել որևէ մեկի նկատմամբ։ Հերքելով իր դեմ առաջադրված մեղադրանքները՝ Արիֆ բեյը պնդել է, որ ինքը տեղյակ չի եղել մահափորձի պլանավորման ծրագրերից, իսկ Լազ Իսմայիլը չի մնացել իր տանը, և որ վարորդը և սպասուհին կեղծ հայտարարություններ են արել։ Ասելով, որ ինքը անմեղ է և որևէ բանի հետ կապ չի ունեցել՝ Աբիդին բեյը ասել է, որ ինքը գումար չի տվել և չի հիշում Ռյուշթու փաշայի հետ խոսակցությունը, քանի որ այդ ժամանակ հիվանդ է եղել։ Հաֆըզ Մեհմեդ բեյը հայտարարել է, որ ինքը սկզբում ներգրավված է եղել մահափորձի պլանավորման մեջ, սակայն հետո հետ է կանգնել և մեղավոր չէ։ Մինչդեռ Միրալայ Ռասիմ բեյը որևէ լրացուցիչ պաշտպանություն չի ներկայացրել իր օգտին, սյուրմենեցի Վահափը հրաժարվել է ընդունել մեղադրանքները՝ ասելով, որ ինքը գնացել է իր հորեղբայր Հաֆըզ Մեհմեդ բեյի մոտ, որպեսզի վերջինս օգնի իրեն աշխատանք գտնել, և հորեղբայրը ի վերջո նրան ուղարկել է Զիյա Հուրշիդ բեյի մոտ և որ ինքը չի հասկացել որևէ բան, ինչ իրեն ասվել է, քանի որ ինքը անտեղյակ մարդ է։ Ասելով, որ ինքը տեղյակ չի եղել, թե ինչու է հանդիպումն անցկացվել Քարշըյաքայի իր այգում՝ Իդրիսը հայտարարել է, որ Նաջիե Նիմեթ հանըմը, Իսմայիլ Ջանբուլաթ բեյը և Հալիս Թուրգութ բեյը մեղավոր չեն։ Ռյուշթու փաշան, որը որևէ պաշտպանության խոսք չի ներկայացրել՝ ապավինելով դատարանի «արդարության և արդարադատության» վրա։ Քյազըմ Քարաբեքիր փաշան, Ալի Ֆուաթ փաշան, Ռեֆեթ փաշան, Ջաֆեր Թայար փաշան և Բեքիր Սամի բեյը հայտարարել են, որ պաշտպանության խոսքով հանդես չեն գալու։

### Իզմիրի դատավարությունների արդյունքներ

Իզմիրի դատավարությունները ավարտվել են 1926 թվականի հուլիսի 13-ին։ Դատավարությանը մասնակցած 49-ը մարդկանցից 15-ը, որոնք ուղղակիորեն ներգրավված են եղել մահափորձի պլանավորման մեջ և տեղյակ են եղել այս ծրագրերից ու դրա մասին չեն հայտնել իշխանություններին, մահապատժի են ենթարկվել։ Մեղադրյալներից մեկը դատապարտվել է 10 տարվա բանտարկության ամրոցում, սակայն ի վերջո աքսորվել է Քոնյա։ Ինը մեղադրյալ չի դատվել Իզմիրում և փոխարենը տարվել է Անկարա՝ դատվելու Իթթիհադականների հետ միասին։ Մնացած 24-ը արդարացվել է։ Աբդուլքադիր բեյը, որը դատին չի մասնակցել և հեռակա կարգով դատապարտվել է մահվան, բռնվել է Բուլղարիա փախուստի դիմելու ժամանակ և ավելի ուշ դատվել է Անկարայում։ Քարա Քեմալ բեյը, որը չի մասնակցել դատաքննությանը, ինքնասպան է եղել, երբ հուլիսի 27-ին փորձել են նրան ձերբակալել Ստամբուլում։ Մահապատիժներն իրականացվել են հուլիսի 13-ի ուշ երեկոյան և հուլիսի 14-ի առավոտյան Իզմիրի տարբեր մասերում։ Մահապատիժներից հետո մարմինները տեղափոխվել են Կենտրոնական հիվանդանոց և անձնական իրերը վերցնելուց հետո թաղվել են Քադիֆեքալեի մոտ գտնվող Քոքլուջայի գերեզմանատանը։ Իզմիրում տեղի ունեցած դատավարությունների արդյունքում կալանավորները և նրանց վերաբերյալ կայացված որոշումները հետևյալն են՝

;Մահապատիժ

# Զիյա Հուրշիդ բեյ
# լազ Իսմայիլ
# վրացի Յուսուֆ
# Չոփուր Հիլմի
# Ահմեդ Շուքրու բեյ
# Մեհմեդ Արիֆ բեյ
# Իսմայիլ Ջանբուլաթ բեյ (չնայած նա սկզբում դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման, նրա պատիժն ավելի ուշ փոխվել է մահապատժի)
# Սարը Էֆե Էդիփ բեյ
# Աբիդին բեյ
# Հալիս Թուրգութ բեյ (չնայած նա սկզբում դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման, նրա պատիժն ավելի ուշ փոխվել է մահապատժի)
# Ռուշթու փաշա
# Հաֆըզ Մեհմեդ բեյ
# Միրալայ Ռասիմ բեյ
# Քարա Քեմալ բեյ (նա հեռակա կարգով մահվան է դատապարտվել, սակայն 1926 թվականի օգոստոսի 27-ին ինքնասպան է եղել այն բանից հետո, երբ երկար ժամանակ փախուստի մեջ գտնվելուց հետո նրան գրեթե բռնել էին)
# Աբդուլքադիր բեյ (նա հեռակա կարգով մահվան է դատապարտվել և բռնվել է Բուլղարիա փախուստի պահին։ Ավելի ուշ նրան դատել են Անկարայում՝ կրկին մահվան դատապարտելով, որն իրականացվել է 1926 թվականի օգոստոսի 31-ի գիշերը)։

;Այլ պատիժներ
# սյուրմենեցի Վահափ (նա դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման ամրոցում, սակայն ի վերջո աքսորվել է Քոնյա)

;Անկարայում դատվողներ
# Իհսան բեյ
# Հիլմի բեյ
# Ջավիդ բեյ
# Սելահաթին բեյ
# Քարա Վասըֆ բեյ
# Հուսեյն Ավնի բեյ
# Ռահմի բեյ
# Ռաուֆ բեյ
# Ադնան բեյ

;Արդարացվածներ

:1. Ֆաիք բեյ
:2. Սաբիթ բեյ
:3. Հալեթ բեյ
:4. Ֆերիդուն Ֆիքրի բեյ
:5. Քյամիլ բեյ
:6. Զեքի բեյ
:7. Սամի Բեքիր
:8. Բեսիմ բեյ
:9. Նեջաթի բեյ
:10. Մյունիր Հյուսրև բեյ
:11. Քյազըմ Քարաբեքիր
:12. Ալի Ֆուաթ Ջեբեսոյ

:13. Ռեֆեթ Բելե փաշա
:14. Ջաֆեր Թայար փաշա
:15. մերսինցի Ջեմալ
:16. Նեջաթի բեյ
:17. Ահմեդ Նաֆիզ բեյ
:18. թորբալըցի Էմին էֆենդի
:19. տրապիզոնցի Նաջիե Նիմեթ հանըմ
:20. սյուրմենեցի Քելեշ Մեհմեթ
:21. Բահչըվան Իդրիս
:22. Մուսթաֆա օղլու Շահին Չավուշ
:23. Սաբահաթին էֆենդի
:24. Գիրիլթի Հուսեյն օղլու Լաթիֆ

## Անկարայի դատավարություններ
Անկախության դատարանի պատվիրակությունը, որը Իզմիրից դուրս էր եկել հուլիսի 16-ին՝ գործի երկրորդ մասը քննելու համար, Անկարա է հասել հաջորդ օրը։ Մեղադրյալների սկզբնական հետաքննությունները սկսել են հունիսի 21-ին և ավարտվել հուլիսի 31-ին, և հուլիսի 28-ին Դենիզլիից ճանապարհ ընկած դատախազ Նեջիփ Ալի բեյի կողմից կազմված մեղադրական եզրակացությունը ավարտին է հասցվել հուլիսի 31-ին։ Նախկին Իթթիհադականների դատավարությունները, որոնք շարունակվել են Անկարայում, սկսել են օգոստոսի 2-ին Խորհրդարանական խորհրդի նախկին շենքում։ Մեղադրական եզրակացության համաձայն, ատելությունից բացի, սպանության դավադրությունը հովանավորվել է կառավարությունը տապալելու և իշխանությունը զավթելու նպատակով ստեղծված գաղտնի կոմիտեի կողմից, որը կազմված էր Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության որոշ անդամներից և «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության նախկին անդամներից․ այն նախագահել է Քարա Քեմալ բեյը։

### Անկարայի դատավարությունների հարցաքննություններ
Հարցաքննությունները սկսել են Թալեաթ բեյից։ Թալեաթ բեյը ասել, որ ինքը եղել է «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության անդամ, սակայն չի միջամտել համայնքի գործունեությանը կառավարության և տնտեսական հարցերում։ Ավելի ուշ հարցաքննվել են «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի գլխավոր քարտուղար Միդհատ Շյուքրուն (Բլեդա), ոստիկանության պետ Ազմի բեյը, նախկին արտգործնախարար Ահմեդ Նեսիմի բեյը, դոկտոր Հուսեյնզադե Ալի բեյը, Այուփ Սաբրի բեյը, դոկտոր Ռասուհի բեյը և Համդի Բաբան։

Դոկտոր Նազըմ բեյը, որը ութ ամիս շարունակ եղել է «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության քարտուղարը, ասել է, որ ինքը տեղյակ չի եղել, թե ինչ է եղել մարդկանց կողմից կատարված նվիրատվությունների հետ և հավելել է, որ Ղրիմ, ապա Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիա փախչելուց հետո մասնակցել է Իսլամական հեղափոխությունների ընկերության հիմնադրմանը։ Նա հավելել է, որ ինքը նպատակ չի ունեցել քաղաքական կուսակցություն հիմնադրելու և որևէ առնչություն չի ունեցել մահափորձի հետ, քանի որ ինքը դեմ չի եղել Մուսթաֆա Քեմալին։ Հարցաքննություն ժամանակ Ջավիդ բեյը հայտնել է, որ ինքը հանդիպել է Քարա Քեմալ բեյին և Իսմայիլ Ջանբուլաթ բեյին, և Իթթիհադականների հանդիպում է տեղի ունեցել իր տանը այն բանից հետո, երբ Քարա Քեմալ բեյը հանիդպել է Մուսթաֆա Քեմալին, և հանդիպման թեման եղել է սահմանադրության փոփոխությունը, և որևէ այլ նպատակ չի ունեցել։ Հուսեյն Ջահիդ բեյը ևս նշել է, որ մասնակցել է Ջավիդ բեյի տանը կազմակերպված հանդիպմանը, և այն չի ունեցել որևէ գաղտնի նպատակ։ Նա հավելել է, որ հրավիրվել է կուսակցություն՝ որպես Ստամբուլի պատգամավորի թեկնածու՝ Առաջադեմ հանրապետական կուսակցության ստեղծման վաղ փուլում, սակայն չի ընդունել առաջարկը։

Հաջորդ օրերին տեղի ունեցած դատաքննությունների ժամանակ ենթադրյալ հանցագործությունների հետ կապված հետաքննվել են Սալահ Ջիմջոզ բեյը, Միդհատ Շյուքրու բեյը, Ահմեդ Նեսիմի բեյը, դոկտոր Ռասուհի բեյը, Հուսեյնզադե Ալի բեյը, Էյուփ Սաբրի բեյը, Ազմի բեյը, Համդի Բաբան, Նայիլ բեյը, Սայիդ բեյը, Իբրահիմ բեյը, Նայիմ Ջևադ բեյը, Հասան Ֆեհմի բեյը և Համալ Ֆերիդը։ Օգոստոսի 16-ին դատվել են Նայիմ Ջևադ բեյը, Միդհատ բեյը, Նասիբ բեյը և Նայիլ բեյը։ Ավելի ուշ Ռըզա բեյը և Նասիբ բեյը ազատ են արձակվել, օգոստոսի 19-ին դատվել են Սելահադդին բեյը, Քարա Վասըֆ բեյըև Հուսեյն Ավնի բեյը։ Վելիդ բեյի և Ահմեդ Էմին բեյի հարցաքննության հաջորդ օրը՝ օգոստոսի 21-ին, դատախազ Նեջիփ Ալի բեյի կազմած մեղադրական եզրակացության մեջ ներկայացվել է 4 հոգի մահապատժի պահանջ։ Մեղադրական եզրակացության մեջ նշված է եղել, որ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունը մարդկանց զրկել է իրենց իրավունքներից, երկիրը ներքաշել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ՝ Գերմանիայի շահերից ելնելով։ Այնտեղ նաև նշվել է, որ կուսակցության իշխող խումբը պարտությունից հետո փախել է երկրից և ծրագրել Իզմիրի դավադրությունը՝ որոշ ժամանակ անց իշխանությունը վերականգնելու ցանկությամբ։ Իհսան բեյի հայտարարության համաձայն, Ջավիդ բեյն է ներքաշել Քարա Քեմալ բեյին և Շյուքրու բեյին մահափորձի մեջ։

### Անկարայում դատավարություններում ներկայացված պաշտպանության խոսքեր
Մեղադրյալների պաշտպանության խոսքը ներկայացվել է օգոստոսի 25-ին։ Մեղադրյալների մեծ մասը նոր որևէ բան չեն ասել։ Ռաուֆ բեյը, որը չի հարցաքննվել և որևէ պաշտպանության խոսք չի ասել, քանի որ եղել է արտասահմանում, հոկտեմբերի 12-ին նամակ է ուղարկել Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի նախագահությանը՝ նշելով, որ պատգամավորական անձեռնմխելիության պատճառով, որից չի կարելի հրաժարվել, նա չէր կարող քրեական հետապնդման ենթարկվել, և քանի որ նա գտնվում էր արտասահմանում, նա չէր կարող որևէ կապ ունենալ սպանության դավադրության հետ։

Ի պաշտպանություն իրեն՝ Ջավիդ բեյը հայտարարել է, որ երբ ինքը եղել է ֆինանսների նախարար, չի ցանկացել, որ երբ երկիրը ներքաշվի Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ, և իր որոշումների շնորհիվ կառավարության բյուջեն թեթևացվել է։ Նա հավելել է, որ չնայած ցանկացել է մասնակցել քեմալականների պատերազմին, իր դիմումը չի ընդունվել ,և ինքը որևէ կապ չի ունեցել մահափորձի հետ։ Նայիլ բեյը ասել է, որ ինքը որևէ քայլ չի ձեռնարկել, որը կարող էր վնաս հասցնել երկիրին և ազգային, և տեղյակ չի եղել սպանության դավադրության մասին։ Դոկտոր Նազըմ բեյը նշել է, որ ինքը աջակցել է քեմալականների պատերազմներին և Իսլամական հեղափոխության ընկերությանը, քանի որ նա օգնել է վերջինիս ստեղծմանը Գերմանիայում։ Նա հավելել է, որ Էնվեր փաշան իրեն խանգարել է Անատոլիա գալ, և որ ինքը մասնակցել է Ջավիդ բեյի տանը կազմակերպված հանդիպումներին՝ կարծելով, որ դրանք տեղի են ունենում Մուստաֆա Քեմալի թույլտվությամբ։ Ի պաշտպանություն իրեն՝ նշել է, որ երկու տարի չի հանդիպել Շյուքրու բեյին, Իսմայիլ Ջանփոլադին և Քարա Քեմալ բեյին և որևէ առնչություն չի ունեցել մահափորձի հետ։ Հիլմի բեյը ասել է, որ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովից դուրս գալուց և քաղաքականությունը մի կողմ թողնելուց հետո զբաղվել է առևտրով և հավելել է, որ Քարա Քեմալին երկար ժամանակ չի տեսել և մահափորձի մասին տեղեկացել է թերթերից։ 

Մինչ Ջավիդ բեյի դատավարությունը շարունակվել է, Աբդուլքադիր բեյը, որը Իզմիրում հեռակա կարգով մահվան է դատապարտվել, բռնվել է Բուլղարիա փախչելու ճանապարհին և դատվել է Անկարայում կայացած լսումների ժամանակ։ Աբդուլքադիրի առաջին դատաքննությունը տեղի է ունեցել օգոստոսի 29-ին, որի ժամանակ նա նշել է, թե ով է իրեն օգնել փախուստի դիմել և հավելել է, որ ինքը աջակցել է Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցությանը։ Նա մեղադրվել է կառավարությունը տապալելու մտադրության համար՝ պլանավորելով սպանել նախագահին և զավթել իշխանությունը․ օգոստոսի 31-ին նրան դատապարտել են մահվան։

### Անկարայի դատավարությունների արդյունքներ
Օգոստոսի 26-ին ընթերցված որոշման համաձայն, 1922-1923 թվականների Լոզանի կոնֆերանսի ժամանակ Ջավիդ բեյի տանը գաղտնի անցկացվող հանդիպումների նպատակը եղել է «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության նախկին անդամների մուտքը խորհրդարան՝ որպես ներկայացուցիչներ և պատգամավորներ, կամ հին ընկերության վերստեղծումը, եթե վերջինս հնարավոր չլիներ։ Ձախողման դեպքում փորձ էր արվելու պառակտել Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությանը Ռաուֆ բեյի միջոցով և զավթել իշխանությունը՝ պարարտ հող նախապատրաստելով Առաջադիմական-հանրապետական կուսակցության ստեղծման համար։ Դատավճռով ներկայացվել է չորս մահապատժի, վեց աքսորի և երկու բանտարկության որոշում, մինչդեռ մյուս կասկածյալներն արդարացվել են։ Մահվան դատապարտված չորդ հոգու մահապատիժը իրականացվել է Ջեբեջիում Ընդհանուր բանտի առջև օգոստոսի 26-ի գիշերը և օգոստոսի 27-ի առավոտյան։ Մահապատժի ենթարկվածները թաղվել են բանտի բակում։ Անկարայում տեղի ունեցած դատավարությունների արդյունքում կալանավորները և նրանց վերաբերյալ կայացված որոշումները հետևյալն են՝

;Մահապատիժներ
# Ջավիդ բեյ
# Հիլմի բեյ
# Նաիլ բեյ
# Նազըմ բեյ

;Այլ պատիժներ
# Վեհբի բեյ (սկզբում 10 տարի ազատազրկման է դատապարտվել, սակայն հետո աքսորվել է)
# Հյուսնու բեյ (սկզբում 10 տարի ազատազրկման է դատապարտվել, սակայն հետո աքսորվել է)
# Իբրահիմ բեյ (սկզբում 10 տարի ազատազրկման է դատապարտվել, սակայն հետո աքսորվել է)
# Էթհեմ բեյ (սկզբում 10 տարի ազատազրկման է դատապարտվել, սակայն հետո աքսորվել է)
# Ռահմի բեյ (սկզբում 10 տարի ազատազրկման է դատապարտվել, սակայն հետո աքսորվել է)
# Ռաուֆ բեյ (սկզբում 10 տարի ազատազրկման է դատապարտվել, սակայն հետո աքսորվել է)
# Ալի Օսման Քահյա (10 տարվա ազատազրկում)
# Սալիհ Քահյա (10 տարվա ազատազրկում)

;Արդարացումներ

:1. Հուսեյն Ջահիդ Յալչըն
:2. Մուսթաֆա Վասըֆ Քարաքոլ
:3. Ազմի բեյ
:4. Ադնան բեյ 
:5. Քյուչուք Թալեաթ բեյ
:6. Միդհատ Շյուքրու բեյ
:7. Հուսեյնզադե Ալի բեյ
:8. Էյուփ Սաբրի բեյ
:9. Սալահ Ջիմջոզ բեյ
:10. Քյուչուք Նազըմ բեյ
:11. Ջեմալ Ֆերիդ բեյ
:12. Նաիմ Ջևաթ բեյ
:13. Հասիփ բեյ
:14. Ռըզա բեյ
:15. ակնոցավոր Միդհատ բեյ

:16. Հասան Ֆեհմի բեյ
:17. Իհսան բեյ
:18. Ալի Ռըզա բեյ
:19. Սաադեթին բեյ
:20. Բեքիր բեյ
:21. Մեհմեթ Ալի բեյ
:22. Հիլմի բեյ
:23. Ջավիդ բեյ
:24. Իզզեթ բեյ
:25. Սեյիդ բեյ
:26. Սալիհ Ռեիս բեյ
:27. Թըրնաքչը Սալիմ բեյ
:28. Ալի Օսման Քահյա բեյ
:29. Սելահաթին բեյ
:30. Հուսեյն Ավնի բեյ

:31. այնթափցի Ահմեդ Մուհթար բեյ
:32. Ռըֆաթ բեյ
:33. Սուդի բեյ
:34. Հայդար Ռեշիդ բեյ
:35. Զարջը Ռեֆիք բեյ
:36. Բյույուք Միդհատ բեյ
:37. Գանի բեյ
:38. Ռաշիդ բեյ
:39. Մուհիդդին բեյ
:40. Հասան Սաբրի բեյ
:41. Իսմայիլ Ջաբբար բեյ
:42. Հուսեյն բեյ
:43. Ահմեդ Նեսիմի բեյ
:44. Համդի բաբա
:45. Դոկտոր Ռասուհի

Պատմաբան Ռայմոնդ Գևորգյանը նշել է, որ Անկարայի դատավարությունից հետո մահապատժի ենթարկված չոր անձինք եղել են Հայոց ցեղասպանության կազմակերպումից հետո ողջ մնացած բարձրաստիճան անձնիք, չնայած որ դատավարությունը որևէ հղում չի կատարել ցեղասպանության մեջ նրանց դերին։

## Հետագա իրադարձություններ
Լսումների արդյունքում Ռյուշթու փաշայից բացի, մյուս փաշաները արդարացվել են։ Այս փաշաները բանակ չեն վերադարձել և 1927 թվականի հունվարի 27-ին տեղեկացվել են, որ թոշակի են անցել։ Ռաուֆ բեյը, որը դատապարտվել էր տասը տարվա աքսորի, սակայն որոշման կայացման ժամանակ գտնվում էր արտասահմանում և վերադարձել է երկիր 1935 թվականի հուլիսի 5-ին, արդարացվել է Հանրապետական-ժողովրդական ​​կուսակցության փոխնախագահ և վարչապետ Ռեֆիկ Սայդամի կողմից 1939 թվականի հոկտեմբերի 22-ին հրապարակված հայտարարության միջոցով, իսկ ավելի ուշ դարձել է Կաստամոնուի ներկայացուցիչ։ 1943 թվականի հուլիսի 23-ին Ռազմական վճռաբեկ դատարան դիմում ներկայացնելուց հետո նա դատվել է Իզմիրի մահափորձի գործի փաստաթղթերի ուսումնասիրությամբ, և իր նախկին ծառայությունների շնորհիվ նա ստացել է իր կենսաթոշակը և ամբողջությամբ հեռացվել է գործից։

Իզմիրի մահափորձի 30-րդ տարելիցի ժամանակ՝ 1956 թվականի օգոստոսին որոշ թերթերում հայտնվել է տեղեկություն, որտեղ օգոստոսի 25-ին մարդիկ հրավիրվում էին Շիշլիի մզկիթ՝ ի հիշատակ Նայիլ բեյի, Ջավիդ բեյի, Հիլմի բեյի և դոկտոր Նազըմ բեյի, որոնք Անկարայի դատավարությունների արդյունքում մահապատժի էին դատապարտվել։ Միջոցառման կազմակերպիչը Նադիր Նայիլ Քեչիլին է եղել՝ Նայիլ բեյի որդին։ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության նախկին անդամներից մեկը՝ Ֆահրի Ջանը, որը աղոթքից հետո մզկիթի բակում լրագրողներին հայտարարություններ է արել, անդրադարձել է Ռաուֆ Օրբայի արդարացմանը՝ նշելով, որ նմանատիպ սխալներ կարող էին թույլ տրվել նաև այլ մեղադրյալների նկատմամբ քրեական հետապնդման ժամանակ։ Ջանը նշել է, որ նա ներկայացնում է մահապատժի ենթարկվածների ընտանիքներին և ցանկանում է, որ կրկին դատաքննություն իրականացվի, և հավելել է, որ մահապատժի ենթարկվածների աճյունները պետք է տեղափոխվեն Ազատության պանթեոն, որտեղ նրանց արժանավոր տեղն է։ Հայտարարությունից օրեր անց այն հայտնվել է ժամանակի տպագիր մամուլում, սակայն ավելի ուշ այն կորցրել է իր կարևորությունը և չի հասել իշխանություններին։

## Զանգվածային մշակույթում
Մահափորձի պատմությունը ներկայացված է «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության անդամներից մեկի աչքերով 1969 թվականին Քեմալ Թահիրի կողմից գրվախ «Գայլի օրենք» (*Kurt Kanunu*) վեպում։ Երեք գլխից կազմված գրքի բաժիններում իրադարձությունները պատմված են համապատասխանաբար Աբդուլքադիր բեյի (գրքում հիշվում է որպես Աբդուլքերիմ բեյ), Քարա Քեմալ բեյի և նրա մանկության ընկեր Էմին բեյի կողմից։ Վեպի հիման վրա 1992 թվականին ֆիլմ է նկարահանվել, իսկ 2012 թվականին՝ հեռուստասերիալ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1920-ականներ Թուրքիայում
Կատեգորիա:Ահաբեկչական գործողություններ Թուրքիայում
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական պատմություն
Կատեգորիա:Հայտնիների սպանություններ
Կատեգորիա:Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք