Ռուս-չեչենական հակամարտություն

**Ռուս-չեչենական հակամարտություն** (), դարավոր էթնիկ և քաղաքական հակամարտություն, հաճախ զինված, Ռուսաստանի, խորհրդային և կայսերական Ռուսաստանի կառավարությունների և տարբեր չեչենական ուժերի միջև։ Հակամարտության վերջին փուլը սկսվել է Խորհրդային Միության փլուզումից հետո՝ 1991 թվականին, և ավարտվել չեչեն անջատողական առաջնորդների ճնշումներով և անջատողական շարժման ճնշմամբ հանրապետությունում 2017 թվականին։

Չեչնիայում պաշտոնական ռազմական գործողությունները սկիզբ են առել 1785 թվականից, չնայած հակամարտության տարրերը կարելի է գտնել բավականին ավելի վաղ։ Ռուսական կայսրությունը, ըստ երևույթին, քիչ հետաքրքրություն է ունեցել Հյուսիսային Կովկասի նկատմամբ, բացի իր դաշնակից Քարթլի-Կախեթի թագավորության (արևելյան Վրաստան) և նրա թշնամիների՝ Պարսկական և Օսմանյան կայսրությունների հետ հաղորդակցման ուղուց, սակայն տարածաշրջանում ռուսական գործողությունների հետևանքով առաջացած աճող լարվածությունը հանգեցրել է չեչենների ապստամբությանը ռուսական ներկայության դեմ 1785 թվականին, որին հաջորդել են հետագա բախումները և Կովկասյան պատերազմի բռնկումը 1817 թվականին։ Ռուսաստանը պաշտոնապես հաղթանակ է տարել Իմամատի դեմ 1864 թվականին, բայց չեչենական ուժերին կարողացել է հաղթել միայն 1877 թվականին։

Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ չեչենները և այլ կովկասյան ազգեր մի քանի տարի ապրել են անկախության մեջ, մինչև 1921 թվականին խորհրդայնացվելը։ 1944 թվականին՝ առաջխաղացող գերմանական ուժերի հետ լայնածավալ համագործակցության կասկածելի մեղադրանքների հիման վրա, չեչեն ազգը որպես կոլեկտիվ արտաքսվել է Կենտրոնական Ասիա։

Չեչենական և ռուսական կառավարությունների միջև վերջին հակամարտությունները սկսվել են 1990-ականներին։ Խորհրդային Միության փլուզմանը զուգընթաց, չեչենները 1991 թվականին հռչակել են իրենց անկախությունը։ 1994 թվականի վերջին սկսվել է Առաջին չեչենական պատերազմը, և երկու տարի տևած մարտերից հետո Ռուսաստանի կառավարությունը 1996 թվականի օգոստոսին բանակցություններ է վարել զինադադարի շուրջ։ 1999 թվականին մարտական գործողությունները վերսկսվել են, ինչը հանգեցրել է ևս մեկ խոշոր զինված հակամարտության, որի հետևանքով երկու կողմերն էլ մեծ թվով զոհերեն ունեցել։ Գրոզնիի ճակատամարտում Չեչնիայի մայրաքաղաքը մեծ ավերածություններ է կրել։ Ռուսական զինվորականները Չեչնիայի նկատմամբ վերահսկողություն են հաստատել 2000 թվականի ապրիլի վերջին՝ ավարտելով պատերազմի հիմնական մարտական փուլը, որի ընթացքում ապստամբությունն ու ռազմական գործողությունները շարունակվել են մի քանի տարի։

## Ծագում
Հյուսիսային Կովկասը, որը լեռնային շրջան է, ներառում է Չեչնիան, ձգվում կամ գտնվում է Ռուսաստանի և Մերձավոր Արևելքի միջև կարևոր առևտրային և հաղորդակցական ուղիների մոտ, որոնց վերահսկողության համար հազարամյակներ շարունակ պայքարել են տարբեր տերություններ։ Ռուսաստանի մուտքը տարածաշրջան հաջորդել է ցար Իվան Ահեղի կողմից 1556 թվականին Ոսկե Հորդայի Կազանի և Աստրախանի խանությունների նվաճմանը, ինչը սկիզբ է դրել Հյուսիսային Կովկասի ուղիների վերահսկողության համար երկարատև պայքարի այլ ժամանակակից տերությունների հետ, այդ թվում՝ Պարսկաստանի, Օսմանյան կայսրության և Ղրիմի խանության հետ։

16-րդ դարի ընթացքում Ռուսական թագավորությունը փորձել է ազդեցություն ձեռք բերել Հյուսիսային Կովկասում՝ դաշինք կնքելով տեղական իշխանների հետ, ինչպիսիք են Կաբարդիայի Տեմրյուկը և Չեչնիայի Շիխ-Մուրզա Օկոտսկին։ Տեմրյուկը վերահսկել է Հյուսիսարևմտյան Կովկասը և Ռուսաստանի օգնությամբ կարողացել է կանխել Ղրիմի ներխուժումները։ Հյուսիսարևելյան Կովկասը մեծապես վերահսկել են Շամխալի իշխանները, ավարական խաները և Օկոտսկի (չեչենական ֆեոդալական կազմավորում) հզոր տիրակալ Շիխ արքայազնը, որի ազդեցությունը հասնել է ամբողջ Հյուսիսարևելյան Կովկասին։ Այս իշխանները զենքեր են գնել և ռուս կազակների բնակեցրել Թերեք գետի մոտ՝ իրենց իշխանությունն ու ազդեցությունը ամրապնդելու համար։ Արքայազն Շիխ Օկոտսկին իր բանակում ունեցել է մոտ 500 կազակ և հաճախ հակաիրանական և հակաօսմանյան արշավանքներ է իրականացրել Դաղստանում։

Արքայազն Շիխի վարած քաղաքականությունը Ռուսական ցարությանը ավելի մեծ ազդեցություն է ունեցել Հյուսիսարևելյան Կովկասում, Թերեք գետի երկայնքով կառուցվել են մի շարք ռուսական ամրոցներ (որոնցից ամենանշանակալին էր Տերկի ամրոցը), ինչպես նաև կազակների գյուղեր։ Մինչ այդ կազակները գրեթե ոչ մի ներկայություն չունեին Չեչնիայում և Դաղստանում: Այս գյուղերն ու ամրոցները չեչենների մոտ անվստահություն են առաջացրել արքայազն Շիխի նկատմամբ, քանի որ ամրոցները կառուցվել են չեչեններին պատկանող արոտավայրերում: Միչկիզիները (հարթավայրային չեչեններ) և Օկոկիի մի մասը (Աուխի չեչենական ցեղ), որոնք հավատարիմ են եղել չեչեն մոլլա Մայդային, միացել են կումիկական վտարանդի իշխան Սուլթան-Մութին, որը շատ երկար ժամանակ դաշինք է կնքել Թերեք- Սուլակ գետերի միջանցքի հարավում ապրող չեչենների հետ: Սուլթան-Մութը սկզբում դեմ է եղել Կովկասում ռուսական քաղաքականությանը, նա չեչենների, կումիկների և ավարների հետ միասին կռվել է ռուս կազակների դեմ և այրել ռուսական ամրոցները: Ռուս ցարը դրան հակազդել է՝ ռազմական արշավանքներ ուղարկելով Դաղստան: Այս երկու արշավանքներն էլ հանգեցրել են Ռուսաստանի պարտությանը և գագաթնակետին են հասել Քարամանի դաշտի ճակատամարտում, որտեղ Սուլթան-Մութի գլխավորությամբ դաղստանա-չեչենական բանակը հաղթե; է ռուսական բանակին: Ռուսաստանիայս անհաջող արշավանքներն ու ճակատամարտերը հանգեցրել են արքայազն Շիխի թուլացմանը և նրա սպանությանը 1596 թվականին Սուլթան-Մութի եղբայրներից մեկի կողմից։

Սուլթան-Մութը շարունակել է հակառուսական քաղաքականություն վարել մինչև 17-րդ դարի սկիզբը և հայտնի է եղել նրանով, որ երբեմն ապրել է չեչենների հետ և նրանց հետ ասպատակում ռուս կազակներին։ Սակայն սա սկսել է փոխվել, քանի որ Սուլթան-Մութը մի քանի անգամ փորձել է միանալ ռուսներին և խնդրել քաղաքացիություն։ Քաղաքականության այս փոփոխությունը զայրացրել է շատ չեչենների և հանգեցրեկ է նրանց հեռանալուն Սուլթան-Մութից։ Սա անվստահություն է առաջացրել Աուխի նկատմամբ Էնդիրեյի (չեչեն-կումիկ քաղաք, որը վերահսկվում էր Սուլթան-Մութ ընտանիքի և նրա չեչեն Սալա-Ուզդեն դաշնակիցների կողմից) բնակիչների և աուխ չեչենների միջև։

1774 թվականին Ռուսաստանը օսմաններից վերահսկողություն է ձեռք բերել Օսիայի, և դրա հետ մեկտեղ՝ ռազմավարական առումով կարևոր Դարիալ լեռնանցքի նկատմամբ։ Մի քանի տարի անց՝ 1783 թվականին, Ռուսաստանը ստորագրել է Գեորգիևսկի դաշնագիրը Քարթլի-Կախեթի թագավորության Հերակլ II-ի հետ, որով արևելյան վրացական թագավորությունը՝ թշնամական մուսուլմանական պետություններով շրջապատված քրիստոնեական անկլավը, դարձավ ռուսական պրոտեկտորատ։ Պայմանագրով ստանձնած իր պարտավորությունները կատարելու համար Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա Մեծը սկսել է Դարիալ լեռնանցքով անցնող վրացական ռազմական ճանապարհի կառուցումը, ինչպես նաև մի շարք ռազմական ամրոցներ՝ ճանապարհը պաշտպանելու համար։ Սակայն այս գործողությունները զայրացրել են չեչեններին, ովքեր ամրոցները համարել են և՛ լեռնականների ավանդական տարածքների նկատմամբ ոտնձգություն, և՛ պոտենցիալ սպառնալիք։

## Պատմություն
### Չեչենների հակամարտությունը Ռուսաստանի կայսրության հետ

#### Մուրատ Կուչուկովի ապստամբությունը
Չեչենների (և Հյուսիսային Կովկասի մյուս ժողովուրդների) և ռուսների միջև առաջին նշանակալի հակամարտությունը բռնկվել է 1708 թվականին։ Այս հակամարտությունը հիմնականում պայմանավորված է եղել կոռումպացված նահանգապետերի, տեղական իշխանների գործողություններով և Հյուսիսային Կովկասի բնակչության վրա խտրական քաղաքականության ու հարկերի կիրառմամբ։ Լարվածությունն ավելի է սրվել մուսուլման կրոնական և ռազմական գործիչ Մուրադ Կուչուկովի գործունեության արդյունքում, որը դաշնակցել է Թուրլովների իշխող տոհմից ամիրախամզա Թուրլովի հետ։ Կուչուկովի ուսմունքների արդյունքում Կուչուկովը համախմբել է Հյուսիսային Կովկասից ավելի քան 1600 մարտիկ, այդ թվում՝ 700-ը՝ Չեչենական հարթավայրից։ Հատկանշական է, որ Կուչուկովի ուժերի մեծ մասը եղել են ախշեր։

1708 թվականի փետրվարին այս ուժերը հարձակում են սկսել Տերկի ամրոցի վրա։ Սակայն ռուսական և կալմիկական լրացուցիչ ուժերի ժամանումը փոխել է իրավիճակը ապստամբների դեմ։ Ի վերջո, Մուրատ Կուչուկովը գերի է ընկել և հետագայում մահապատժի ենթարկվել, ինչը վճռորոշ պարտություն է հանդիսացել հյուսիսկովկասյան ապստամբների համար։

#### Շեյխ Մանսուրի շարժումը և դրա հետևանքները, 1785–1794 թվականներ
Մոտավորապես այս ժամանակահատվածում չեչեն իմամ Շեյխ Մանսուրը սկսել է քարոզել իսլամի մաքրագործված տարբերակ և խրախուսել Հյուսիսային Կովկասի տարբեր լեռնային ժողովուրդներին միավորվել իսլամի դրոշի ներքո՝ հետագա օտարերկրյա ոտնձգություններից պաշտպանվելու համար: Նրա գործունեությունը ռուսները դիտարկել են որպես տարածաշրջանում իրենց շահերին սպառնացող սպառնալիք, և 1785 թվականին 3000-անոց զորք են ուղարկվել՝ նրան գերի վերցնելու: Չհաջողելով դա անել՝ ուժերը այրել են նրա չզբաղեցված հայրենի գյուղը, բայց վերադարձի ճանապարհին ուժերին դարանակալել են Մանսուրի հետևորդներիը և ոչնչացրել՝ սկսելով առաջին չեչեն-ռուսական պատերազմը: Մանսուրը ձեռք է բերել ժողովրդականություն, և շուտով Հյուսիսային Կովկասից մի քանի հազար մարդ է միացել նրա բանակին: Սակայն չի կարողացել երկու անգամ գրավել Ղզլյարի և Գրիգորիոպոլիսի ամրոցները, որից հետո նրա կողմնակիցներից շատերը լքել են նրան: Կաբարդիա արշավանքի ժամանակ նա ջախջախիչ պարտություն է կրել Թաթարտուպի մոտ: Այդ պահից սկսվել է ապստամբության անկումը, չնայած Մանսուրը շարունակել է զորահավաք անել մարտիկների համար, սակայն 1787 թվականի հունիսին նրան հաջողվել է հավաքել ընդամենը 1000 մարդ, որոնք նույնպես շուտով լքեցին նրան՝ իր արշավանքներում անվճռականություն ցուցաբերելուց հետո։ Նույն թվականի հուլիսին մեկնել է Չերքեզիա, որտեղ արագորեն ստացել է չերքեզների աջակցությունը։ Սակայն այնտեղ նա նաև մի քանի ծանր պարտություն է կրել։

#### Շեյխ Մանսուրի շարժումը և դրա հետևանքները, 1785–1794 թվականներ
1812 թվականի պատերազմում Ռուսաստանի ֆրանսիական Նապոլեոնյան զորքերի պարտությունից հետո, ցար Ալեքսանդր I-ը կրկին ուշադրությունը սևեռել է Հյուսիսային Կովկասին՝ իր ամենահայտնի զորավարներից մեկին՝ Ալեքսեյ Պետրովիչ Երմոլովին, նշանակելով տարածաշրջանի նվաճումը։ 1817 թվականին Երմոլովի հրամանատարությամբ ռուսական զորքերը ձեռնամուխ են եղել Կովկասի նվաճմանը։ Երմոլովի դաժան մարտավարությունը, որը ներառել է տնտեսական պատերազմ, կոլեկտիվ պատիժներ և բռնի տեղահանություններ, սկզբում հաջող է եղել, բայց նկարագրվել է որպես հակաարդյունավետ, քանի որ այն արդյունավետորեն վերջ դրեց Ռուսաստանի ազդեցությանը չեչենական հասարակության և մշակույթի վրա և ապահովել է չեչենների երկարատև թշնամանքը։ Երմոլովը հրամանատարական պաշտոնից ազատվել է միայն 1827 թվականին։

Հակամարտության շրջադարձային կետը նշանավորվել է 1828 թվականին, երբ ի հայտ է եկել մուրիդիզմի շարժումը։ Այն գլխավորել է դաղստանցի ավար Իմամ Շամիլը։ 1834 թվականին միավորել է Հյուսիսարևելյան Կովկասի ազգերը իսլամի ներքո և «սրբազան պատերազմ» է հայտարարել Ռուսաստանի դեմ։ 1845 թվականին Շամիլի զորքերը Դարգոյում շրջապատել և սպանել են հազարավոր ռուս զինվորների և մի քանի գեներալների՝ ստիպելով նրանց նահանջել։
մինի|Չեչեն հրետանավորները 1885 թվականին։
1853-1856 թվականների Ղրիմի պատերազմի ժամանակ չեչենները աջակցել են Օսմանյան կայսրությանը Ռուսաստանի դեմ պայքարում։ Սակայն ներքին ցեղային հակամարտությունները թուլացրել են Շամիլին, և նա 1859 թվականին գերի է ընկել։ Պատերազմը պաշտոնապես ավարտվել է 1862 թվականին, երբ Ռուսաստանը խոստացավ ինքնավարություն Չեչնիայի և այլ կովկասյան էթնիկ խմբերի համար։ Սակայն Չեչնիան և շրջակա տարածաշրջանը, ներառյալ Հյուսիսային Դաղստանը, միացվել են Ռուսական կայսրությանը՝ որպես Թերեքի մարզ։ Որոշ չեչեններ Շամիլի հանձնվելը ընկալել են որպես դավաճանություն, այդպիսով ստեղծելով լարվածություն դաղստանցիների և չեչենների միջև այս հակամարտության մեջ, ընդ որում՝ դաղստանցիներին չեչենները հաճախ մեղադրում են որպես Ռուսաստանի համագործակիցներ։

### Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմ և խորհրդային շրջան
Ռուսական հեղափոխությունից հետո Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդները հիմնել են Հյուսիսային Կովկասի Լեռնային Հանրապետությունը։ Այն գոյություն է ունեցել մինչև 1921 թվականը, երբ նրանք ստիպված են եղել ընդունել խորհրդային իշխանությունը։ Իոսիֆ Ստալինը անձամբ բանակցություններ է վարել կովկասյան առաջնորդների հետ 1921 թվականին և խոստացել լայն ինքնավարություն խորհրդային պետության կազմում։ Այդ տարի ստեղծվել է Լեռնային Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը, բայց գոյատևել է միայն մինչև 1924 թվականը։ Չեչեն-Ինգուշական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը ստեղծվել է 1934 թվականին։ Չեչենների և խորհրդային կառավարության միջև բախումներ են առաջացել 1920-ականների վերջին՝ կոլեկտիվացման ժամանակ։

#### Չեչենների էթնիկ զտումը իրենց հայրենիքից
[մինի|[Ալեքսեյ Երմոլովի արձանը Գրոզնիում ՝ չեչենների մասին նրա մեջբերումներից մեկով. «Արևի տակ ավելի նողկալի և նենգ ժողովուրդ չկա»։ Արձանը վերականգնվել է 1949 թվականին՝ չեչենների էթնիկ մաքրումից չորս տարի անց, և այն կանգուն է մնացել մինչև 1989 թվականը։ Ժամանակակից ժամանակներում Երմոլովը մեղադրվել է ցեղասպանության մեջ։]]
Նացիստական Գերմանիան ներխուժել է Խորհրդային Միություն 1941 թվականի հունիսին: Խորհրդային պատմագրությունը կեղծ մեղադրանքներ է ներկայացրել չեչեններին Վերմախտին զանգվածաբար միանալու մեջ, չնայած այս տեսակետը չի ընդունվում որևէ այլ ակադեմիական ատյանում։ Ժամանակակից ռուսական պատմագրությունն ինքնին ընդունում է, որ այս մեղադրանքները քիչ հիմնավորված են։ 1943 թվականի հունվարին սկսվել է գերմանական նահանջը, մինչդեռ խորհրդային կառավարությունը սկսել է քննարկել չեչենների և ինգուշների տեղահանությունը Հյուսիսային Կովկասից հեռու, չնայած այն հանգամանքին, որ չեչեններն ու ինգուշները ծառայել են Կարմիր բանակում, ինչպես Խորհրդային Միության մյուս բոլոր ազգերը: 1944 թվականի փետրվարին Լավրենտի Բերիայի անմիջական հրամանատարությամբ գրեթե կես միլիոն չեչեններ և ինգուշներ տեղահանվել են իրենց տներից և բռնի կերպով բնակեցվել են Կենտրոնական Ասիայում՝ էթնիկ զտման ակտի շրջանակներում: Նրանք ուղարկվել են Ղազախստանի և Ղրղզստանի հարկադիր աշխատանքային ճամբարներ։ Զոհերի թիվը տատանվում է 170,000-ից մինչև 200,000, որոշ ապացույցներ ցույց են տալիս, որ զոհվել է 400,000 մարդ։ Հիմնական զոհերը եղել են հիպոթերմիայի (սառցակալման հետևանքով մահանալու) և սովի պատճառով։ Տեղահանության ընթացքում տեղի ունեցած կոտորածներից ամենանշանակալին եղել է Խայբախի կոտորածն, որի ժամանակ մոտ 700 չեչեն երեխաներ, տարեցներ և կանայք փակվել են գոմի մեջ և կենդանի այրվել, ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նրանց տեղափոխման հետ կապված խնդիրների պատճառով։ Ջարդի համար պատասխանատու սպա Միխայիլ Գվիշիանիին գովաբանել և մեդալ խոստացել է Լավրենտի Բերիան։ Եվրախորհրդարանի 2004 թվականի բանաձևում նշվում է, որ տեղահանությունը ցեղասպանություն է եղել։

#### Էթնիկ բախումներ (1958-65 թվականներ)
1957 թվականին չեչեններին թույլատրվել է վերադառնալ իրենց տները։ Վերականգնվել է Չեչենո-Ինգուշական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը։ Բռնությունները սկսվել են 1958 թվականին՝ ռուս նավաստու և ինգուշ երիտասարդի միջև մի աղջկա պատճառով ծագած կոնֆլիկտից հետո,։ Դեպքը արագորեն վերածվել է զանգվածային էթնիկ անկարգությունների, քանի որ սլավոնական ամբոխը չորս օր շարունակ հարձակվել է չեչենների և ինգուշների վրա և թալանել նրանց ունեցվածքը ամբողջ տարածաշրջանում։ Էթնիկ բախումները շարունակվել են 1960-ական թվականներին, և 1965 թվականին հաղորդվել է մոտ 16 բախման մասին, որոնց հետևանքով 185 մարդ ծանր վիրավորվել է, որոնցից 19-ը՝ մահացու։ 1960-ականների վերջին տարածաշրջանը հանդարտվել է, և չեչեն-ռուսական հակամարտությունը հասել է իր ամենացածր կետին մինչև Խորհրդային Միության փլուզումը և 1990 թվականին չեչենական պատերազմների բռնկումը։

### Հետխորհրդային դարաշրջան
#### Չեչենական պատերազմներ

[աջից|մինի|225x225փքս|[Չեչեններ|Չեչեն մարտիկ՝ *[[Կ6-92 գնդացիր-ատրճանակ|«Բորզ»]]* գնդացիրով, 1995 թվականԼ]]
1991 թվականին, չեչենական հեղափոխությունից հետո, Չեչնիան հռչակել է իր անկախությունը՝ որպես Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետություն: Որոշ աղբյուրների համաձայն, 1991-1994 թվականներին ոչ չեչեն ազգության տասնյակ հազարավոր մարդիկ (հիմնականում ռուսներ, ուկրաինացիներ և հայեր) լքել են հանրապետությունը՝ ոչ չեչեն բնակչության նկատմամբ բռնության և խտրականության մասին հաղորդագրությունների ֆոնին։ Այլ աղբյուրներ տեղահանությունը չեն նշում որպես այդ ժամանակաշրջանի իրադարձությունների էական գործոն, փոխարենը կենտրոնանալով Չեչնիայի ներսում վատթարացող ներքաղաքական իրավիճակի, Չեչնիայի նախագահ Ջոխար Դուդաևի ագրեսիվ քաղաքականության և Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինի ներքաղաքական նկրտումների վրա։ Ռուսական բանակի ուժերը 1994 թվականին մտել է Գրոզնի, սակայն երկու տարվա լարված մարտերից հետո ռուսական զորքերը, ի վերջո, դուրս բերվեցին Չեչնիայից՝ Խասավյուրտի համաձայնագրի համաձայն։ Չեչնիան պահպանել է իր *փաստացի* անկախությունը մինչև երկրորդ պատերազմի բռնկումը՝ 1999 թվականին։
[մինի|Չեչնիայի իրավիճակը Առաջին չեչենական պատերազմի ավարտից մինչև Երկրորդ չեչենական պատերազմի սկիզբը ընկած ժամանակահատվածում։ Կարմիր գույնով նշված է [Ռուսաստան|Ռուսաստանի Դաշնության վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը, կանաչով՝ Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետության վերահսկողության տակ գտնվող տարածքը, իսկ մոխրագույնով՝ իսլամիստների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքները։]]
1999 թվականին Ռուսաստանի կառավարական ուժերը սկսել են հակաահաբեկչական արշավ Չեչնիայում՝ ի պատասխան չեչենական իսլամական ուժերի Դաղստան ներխուժմանը: 2000 թվականի սկզբին Ռուսաստանը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացրել է Գրոզնի քաղաքը և ապրիլի վերջին հաջողվել է Չեչնիան դնել Մոսկվայի անմիջական վերահսկողության տակ:

#### Չեչենական ապստամբություն
2000 թվականի մայիսին Երկրորդ չեչենական պատերազմի ավարտից ի վեր, ցածր մակարդակի ապստամբությունները շարունակվել են, մասնավորապես Չեչնիայում, Ինգուշեթիայում և Դաղստանում: Ռուսաստանի անվտանգության ուժերին հաջողվել է վերացնել իրենց որոշ առաջնորդների, ինչպիսին է Շամիլ Բասաևը, որը սպանվել է 2006 թվականի հուլիսի 10-ին։ Բասաևի մահից հետո Դոկկա Ումարովը ղեկավարել է ապստամբական ուժերը Հյուսիսային Կովկասում մինչև իր մահը՝ թունավորման պատճառով։

Չեչնիայից և Հյուսիսային Կովկասի այլ հանրապետություններից իսլամիստները մեղադրվել են Ռուսաստանում տեղի ունեցած մի շարք ահաբեկչական հարձակումների համար, մասնավորապես՝ 1999 թվականին ռուսական բնակարանների ռմբակոծությունների․ 2002 թվականին Մոսկվայի թատրոնի, 2004 թվականին Բեսլանի դպրոցի ահաբեկչությունների, 2010 թվականին Մոսկվայի մետրոյի ռմբակոծությունների և 2011 թվականին Դոմոդեդովո միջազգային օդանավակայանի ռմբակոծության համար։

Ներկայումս Չեչնիան գտնվում է Ռուսաստանի կողմից նշանակված առաջնորդ Ռամզան Քադիրովի իշխանության ներքո։ Չնայած նավթով հարուստ տարածաշրջանը Կադիրովի օրոք պահպանել է համեմատաբար կայունություն, քննադատներն ու քաղաքացիները նրան մեղադրում են մամուլի ազատությունը ճնշելու և այլ քաղաքական ու մարդու իրավունքներ խախտելու մեջ։ Ռուսաստանի շարունակական կառավարման պատճառով տարածքում տեղի են ունեցել անջատողական խմբավորումների կողմից փոքր պարտիզանական հարձակումներ։ Լարվածությունն էլ ավելի է սրվել այն պատճառով, որ տարածաշրջանում գոյություն են ունեցել «Իսլամական պետության» և «Ալ-Քաիդայի» հետ կապված ջիհադիստական խմբավորումներ։

Սոցիոլոգ Գեորգի Դերլուգյանը Չեչնիայում ստեղծված իրավիճակը նկարագրել է հետևյալ կերպ․Եվ երկրորդ պատերազմի ժամանակ՝ 1999 թվականից հետո, ռուսները որդեգրեցին մի ռազմավարություն, որը նրանք համարում էին շատ խելացի՝ որպես մահվան ջոկատներ օգտագործելով չեչենական դիմադրության այն տարրերին, որոնք նախկինում կռվել էին ռուսների դեմ, բայց գայթակղվել էին միանալ ռուսական կողմին։ Բայց երբ դուք, ըստ էության, ծովահեններին և ավազակներին օգտագործում եք որպես մահվան ջոկատներ և տեղական իշխանությունը վստահում եք նրանց որպես օկուպացիոն իշխանություն, արդյունքում դուք ոչնչացնում եք այն ամենը, ինչ մնացել է կանոնավոր կառավարման կառույցներից։Չնայած Ռուսաստանի կառավարության և չեչեն զինյալների միջև ապստամբությունն ավարտվել է 2017 թվականին, զինյալների վերացումը շարունակվել է դրանից հետո։

### Ռուսաստանից դուրս
Չեչենների և ռուսների միջև հակամարտությունը նկատվում է նաև Ռուսաստանի սահմաններից դուրս։ Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ չեչեն զինյալները, որոնք հավատարիմ են մնացել փլուզված Չեչենական Իչկերիայի Հանրապետությանը և արմատական չեչեն իսլամիստներին, նույնպես կռվել են ռուսական բանակի և նրա դաշնակից Բաշար ալ-Ասադի դեմ Սիրիայում ՝ ցանկանալով տապալել Ասադի կառավարությունը և այն փոխարինել չեչեններին համակրող ավելի կառավարությունով։

2014 թվականին բազմաթիվ հակառուսական չեչեններ կամավորագրվել են Դոնբասում Ռուսաստանի և Դոնբասում գտնվող ռուսական անջատողական ուժերի դեմ պատերազմելու համար՝ որպես ուկրաինական կամավորական գումարտակների մաս՝ կազմելով Շեյխ Մանսուրի և Ջոխար Դուդաևի գումարտակները։ Ուկրաինամետ չեչենները ռուս-ուկրաինական պատերազմը համարում են ներդրում հակառուսական ավելի լայն պայքարում։ Մինչդեռ Կադիրովի գլխավորությամբ չեչենական ուժերը ներկա են եղել ինչպես Ղրիմի Ռուսաստանի Դաշնության կողմից բռնակցման, այնպես էլ Դոնբասում հաջորդած պատերազմի ժամանակ։

2019 թվականի օգոստոսի 23-ին Բեռլինի այգում սպանվել է Զելիմխան Խանգոշվիլին՝ Երկրորդ չեչենական պատերազմի ժամանակ Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետության ռազմական դասակի նախկին հրամանատարը, նրան սպանել է ռուս ԱԴԾ գործակալ, որին հետագայում գերմանական դատարանը դատապարտել է ցմահ ազատազրկման:

Չեչնիան զգալի մասնակցություն է ունեցել 2022 թվականին Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժմանը, Չեչնիայից ռուսամետ կադիրովականներ տեղակայվել են Ուկրաինայում՝ որպես ռուսական ուժերի խթան։ Արևմտյան աղբյուրները չեչեն կադիրովականների տեղակայումը նկարագրել են որպես «չեչեն զինվորների ներկայության օգտագործում Ուկրաինայում՝ որպես հոգեբանական զենք ուկրաինացիների դեմ»։ Մինչդեռ ուկրաինական չեչեն կամավորական գումարտակները վերսկսել են իրենց պայքարը ռուսական ուժերի դեմ։

## Զոհեր
Այս հակամարտության չեչեն զոհերի ճշգրիտ թիվը դժվար է որոշել՝ գրառումների բացակայության և բախումների երկար ժամանակահատվածի պատճառով: Մեկ աղբյուր նշում է, որ միայն 1990-ական և 2000-ական թվականներին Առաջին և Երկրորդ չեչենական պատերազմներում զոհվել է առնվազն 60,000 չեչեն։ Այս երկու պատերազմների զոհերի բարձր գնահատականները տատանվում են մինչև 150,000 կամ 160,000-ի սահմաններում, ինչպես նշել է Չեչնիայի ժամանակավոր խորհրդարանի ղեկավար Տաուս Ջաբրաիլովը։

Ռուսաստանի էթնիկական գործերի նախարարության տվյալներով՝ 1991-1999 թվականներին Չեչնիայում սպանվել է ավելի քան 21,000 ռուս (առանց ռազմական գործողությունների ժամանակ զոհվածների)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Անկախության պատերազմներ
Կատեգորիա:Բռնություն բնիկ ժողովուրդների դեմ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Ասիայում
Կատեգորիա:Կովկասի պատմություն
Կատեգորիա:Հակամարտություններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Կովկասի պատմություն
Կատեգորիա:Չեչնիա
Կատեգորիա:Չեչնիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուս-չեչենական հակամարտություն
Կատեգորիա:Ռուսաստան
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատերազմներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ռազմական պատմություն