Խմբի դինամիկա

**Խմբի դինամիկա** (), գործընթացներ, որոնք տեղի են ունենում փոքր խմբի անդամների միջև փոխգործակցության ժամանակ։ Այս գիտական ուղղությունը ուսումնասիրում է այդ փոխգործակցությունը։ Խմբի դինամիկա տերմինը առաջին անգամ առաջարկել է Կուրտ Լյուինը, ով նաև համարվում է այս ուղղության հիմնադիրը։ Նա նկարագրել է սոցիալական խմբերում տեղի ունեցող դրական և բացասական գործընթացները։

Կուրտ Լյուինի կարծիքով, խմբի դինամիկան պետք է ուսումնասիրվի այն հարցերի շուրջ, որոնք վերաբերում են խմբերի բնույթին, դրանց զարգացման և կատարելագործման օրինաչափություններին, ինչպես նաև խմբերի փոխազդեցությանը անհատների, այլ խմբերի և ինստիտուցիոնալ կազմավորումների հետ: 1945 թվականին Կուրտ Լյուինը հիմնել է «Group Dynamics Research Center»-ը Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում։ Այս գիտական ուղղությունը կապված է հոգեբանության, սոցիոլոգիայի և հաղորդակցության տեսության հետ։ Այն հիմնականում ուսումնասիրում է փոքր խմբերի վարքագիծը։

## Գործընթացներ
Քանի որ խմբի անդամները փոխազդում և ազդում են միմյանց վրա, խմբում առաջանում են գործընթացներ, որոնք տարբերում են այն անհատների հավաքածուից։ Այս գործընթացներից են.

* շահերի հիման վրա ենթախմբերի ձևավորում
* առաջնորդների հայտնվելը և նրանց նահանջը ստվերում
* խմբային որոշումների կայացում
* խմբում համախմբվածություն և կոնֆլիկտներ
* խմբի անդամների դերերի փոփոխություն
* ազդեցություն վարքի վրա
* պատկանելության անհրաժեշտություն
* խմբի փլուզում

## Խմբերի ձևավորման պատճառներ

Կան երկու տեսակի փոքր խմբեր՝ ֆորմալ և ոչ ֆորմալ: Դրանց առաջացման պատճառները տարբեր են: Ֆորմալ խմբերը ձևավորվում են արտաքին գործոնների ազդեցության ներքո, որոնք սահմանում են կանոնակարգերի համակարգ, դերերի և կարգավիճակների բաշխում և նույնիսկ խմբային նպատակների սահմանում: Արտաքին գործոնները հոգեբանական մեխանիզմներ չեն։

Ոչ ֆորմալ խմբի հիմքը մարդու ցանկությունն է պատկանել խմբին: Սա հիմնականում բացատրվում է մարդու շփման կարիքով, և փոքր խումբը դառնում է այն միջավայրը, որտեղ կարելի է բավարարել այս կարիքը։ Աղբյուրների շարքում, որոնց օգնությամբ կարելի է բավարարել հաղորդակցության կարիքը, ամերիկացի հոգեբան Մ. Շոուն ներառում է նաև միջանձնային գրավչությունը և խմբակային անդամակցությունը՝ վերջինս համարելով հնարավորությունը՝ բավարարելու փոխկապակցված կարիքը՝ խմբին պատկանելու և ուրիշների հետ կապված լինելու անհրաժեշտությունը։

## Խմբի դինամիկայի մեխանիզմներ
Խմբի դինամիկայի մեխանիզմներն այն գործընթացներն են, որոնց միջոցով տեղի է ունենում խմբի ձևավորում։

Հանրային խմբի մեջ հակասությունների լուծումը կարևոր է խմբի կայուն և արդյունավետ կառուցվածքի ձևավորման համար։ Գիտակցվում է, որ խմբին անհրաժեշտ է անցնել որոշակի թվով հակասություններ, որպեսզի մշակեն իրենց «խմբային նորմերը», որոնք նույնը կլինեն բոլոր անդամների համար։ Այդ հակասությունների հաղթահարման միջոցով կկայունանա խմբի կառուցվածքը և բարելավվի անդամների փոխգործակցությունը։ Կան մի քանի տեսակի ներգրավված հակասություններ, որոնցից կարելի է առանձնացնել հետևյալները.

* ***Նպատակների վերաբերյալ հակասություններ․*** երբ խմբի անդամներն ունեն տարբեր պատկերացումներ այն մասին, թե ինչի պետք է հասնել։
* ***Պատասխանատվության վերաբերյալ հակասություններ․*** երբ անդամներն ունեն տարբեր կարծիքներ խմբում իրենց պարտականությունների և դերի վերաբերյալ։
* ***Անձնական հակասություններ․*** երբ անձնական տարաձայնությունները սկսում են ազդել խմբի գործունեության վրա։
* ***Համաձայնության վերաբերյալ հակասություններ․*** երբ տեղի է ունենում պայքար խմբում ղեկավարության և ազդեցության համար։

**Նորմերի և արժեքների վերաբերյալ հակասություններ․** երբ խմբի անդամներն ունեն տարբեր պատկերացումներ բարոյական նորմերի ու արժեքների մասին, ինչը կարող է խոչընդոտել ընդհանուր միջավայրի ստեղծմանը։

**«Իդիոսինկրատիկ վարկ»** նշանակում է, որ խումբը թույլ է տալիս բարձր կարգավիճակ ունեցող անդամին վարք դրսևորել, որը սովորաբար չի համընկնում խմբի նորմերին։ Հանդիսանում է, որ թույլտվությունը ավելի մեծ է, երբ այդ անդամը մեծ ներդրում է ունեցել խմբի նպատակներին հասնելու գործում։ Իդիոսինկրատիկ վարկը խթանում է նոր գաղափարների ու մոտեցումների ընդունումը խմբում, ինչը նպաստում է խմբի զարգացման։ Այդ պատճառով այն համարվում է խմբի զարգացման գործոն։

**Փսիխոլոգիական փոխանակում**՝ խումբը բարձրացնում է անդամի հոգեբանական կարգավիճակը՝ նրա ավելի մեծ ներդրման համար խմբի կյանքում։ Կա պսիխոլոգիական փոխանակման երկու մակարդակ։ Կա փսիխոլոգիական փոխանակման երկու մակարդակ։

**Դիադային մակարդակ**՝ սա բնորոշ է խմբի զարգացման սկզբնական փուլերին, երբ այն դեռ ամբողջական կազմություն չէ։ Փոխանակումը տեղի է ունենում երկու խմբի անդամների միջև, և վերջում այն տեղի է ունենում բազմաթիվ դիադաների ներսում։ Այս փոխանակման արդյունքը անդամների միջև միմյանց որոշակի կարգավիճակների վերագրումն է։

**Խմբային մակարդակ**՝ սա բնորոշ է արդեն ձևավորված խմբերին։ Այս դեպքում, փոխանակումը տեղի է ունենում ոչ միայն երկու անդամների միջև, այլև ամբողջ խմբի ներսում։ Խումբը, որպես միասնական սուբյեկտ, որոշում է իր անդամների կարգավիճակը՝ հիմնված նրանց ներդրումների վրա, որոնք կարևոր են խմբի կյանքում։

## Փոքր խմբի զարգացման փուլեր
**Խմբի** **ձևավորումը** խմբի դինամիկայի պրոցես է, որը վերաբերում է խմբի զարգացմանը՝ տարբեր փուլերի փոփոխությամբ։ Փուլերի փոփոխությունը ցույց է տրվում Բ. Թակմենի մոդելով, որը լայնորեն օգտագործվում է։ Այս մոդելը տարածված է, քանի որ Թակմեն առանձնացնում է խմբի գործունեության երկու ոլորտ՝ **գործնական** (տեխնիկական, որը վերաբերում է խմբի խնդիրների լուծմանը) և **էմոցիոնալ** (արտահայտչական, որը ուղղված է անձնական հարաբերություններին)։ Յուրաքանչյուր ոլորտի համար ստեղծվել են իրենց մոդելները։

***Միջանձնային գործունեության ոլորտում*** (այստեղ է սկսվում Բ. Թաքմանի խմբի ձևավորման վերլուծությունը), դրանք ներառում են.

* *«Թեստավորման և կախվածության» փուլ* - ցուցիչ վարքագիծ և խմբի անդամների կողմից փոխընդունելի վարքագծի որոնում.
* *«ներքին կոնֆլիկտի» փուլ -* խմբում հակասությունների սրում.
* *«Խմբային համախմբվածության զարգացման» փուլը* ` կոնֆլիկտների լուծման միջոցով համախմբվածության բարձրացում.
* *«Ֆունկցիոնալ-դերային հարաբերակցության» փուլ՝* դերային կառույցների ձևավորում:

***Գործարար գործունեության ոլորտում*** Բ. Թաքմանի կարևորագույն կետերը.

* *«Խնդրին կողմնորոշվելու» փուլ -* խմբի անդամների կողմից խնդիրը լուծելու լավագույն հնարավորության որոնում.
* *«Առաջադրանքի պահանջներին հուզական արձագանքման» փուլ* ՝ խմբի անդամների հակադրությունը անձնական շահերի և առաջադրանքը կատարելու համար անհրաժեշտ պայմանների անհամապատասխանության պատճառով.
* *«Համապատասխան մեկնաբանությունների բաց փոխանակման» փուլ* ՝ խմբի անդամների միջև տեղեկատվության փոխանակում.
* *«Որոշումների կայացման» փուլ* ՝ խնդիրը լուծելու կառուցողական փորձեր։

## Առաջնորդություն
Առաջնորդը փոքր խմբի անդամ է, ով առաջադրվում է խմբի անդամների փոխազդեցության արդյունքում՝ խումբը կազմակերպելու կոնկրետ առաջադրանք լուծելու համար: Առաջնորդությունը զուտ խմբակային երեւույթ է, որը հնարավոր չէ իրականացնել մեկ անձի շրջանակներում։ Այդ իսկ պատճառով այս երեւույթը վերաբերում է դինամիկ գործընթացներին։

Առաջնորդն ավելի ընդգծված ակտիվության մակարդակ ունի խմբային խնդիրներ լուծելիս։ Առաջնորդը որոշակի գործառույթներ է ստանձնում ժամանակի որոշակի կետում: Խմբի մնացած անդամներն ընդունում են այդ գործառույթները կատարելու իրավունքը։ Հարաբերությունները կառուցված են այնպես, որ առաջնորդն է առաջնորդը, իսկ մնացածը «հետևում են նրան»: Բայց այդ հարաբերությունները կարող են լինել ասիմետրիկ. առաջնորդի ձգտումների մակարդակը կարող է շատ ավելի բարձր լինել, քան մյուսների պատրաստակամությունը՝ ընդունելու իր առաջատար դերը։

## Խմբային որոշումների կայացման գործընթաց
Խմբային որոշումը խմբի անդամների կողմից իրենց առջեւ ծառացած խնդրի լուծումն է: Առաջնորդի գործառույթը ներառում է խմբի կազմակերպման գործընթաց։ Բազմաթիվ ապացույցներ և հաստատումներ կան, որ շատ դեպքերում խմբակային որոշումն ավելի արդյունավետ է, քան անհատականը: Խմբային որոշումների ընդունման ամենատարածված ձևը խմբային քննարկումն է: Խմբային քննարկման հատուկ դեպք է ուղեղային գրոհը։

## Խմբի միաբանվածություն
Միաբանվածությունը խմբի դինամիկ բնութագիր է, որը բնութագրում է համայնքի աստիճանը, խմբի միասնությունը, միջանձնային հարաբերությունների կայունությունը և խմբի հուզական գրավչության աստիճանը իր անդամների համար: Խմբի համախմբվածությունը լայնորեն ուսումնասիրվել է տարբեր հոգեբանական ոլորտներում: Նախ և առաջ, այս երևույթի ուսումնասիրությունը հիմնված է խմբի ըմբռնման վրա՝ հիմնականում որպես հուզական հիմքի վրա հիմնված միջանձնային հարաբերությունների համակարգի։

Այս երևույթի առաջին ուսումնասիրությունները սկսվել են խմբային դինամիկայի դպրոցում։ Խմբի համախմբվածությունը չափվել է խմբի անդամների կողմից խմբի գրավչության հուզական գնահատականների հիման վրա: Լ. Ֆեստինգերի կողմից իրականացված ուսումնասիրություններում համախմբվածությունը վերլուծվել է խմբում հաղորդակցական կապերի հաճախականության և ուժի հիման վրա։ Դ.Մորենոյի սոցիոմետրիկ ուղղությամբ խմբային համախմբման մոտեցումը տարբեր է։ Այստեղ խմբի համախմբվածության մակարդակը կապված է խմբի անդամների փոխադարձ հուզական գրավչության մակարդակի հետ և որոշվում է փոխադարձ դրական ընտրությունների հարաբերական քանակով (բաժնետոմսեր) կամ խմբի անհատների դրական հուզական գնահատականներով։

## Հոգեբանական անվտանգություն
Ցանկացած խմբի կայուն գոյության և զարգացման կարևոր պայման է *հոգեբանական անվտանգությունը*։ Այսինքն՝ իրավիճակ կազմակերպությունում, թիմում, ընտանիքում և սոցիալական այլ միավորներում, որը խմբի անդամներին թույլ է տալիս գործել՝ առանց վախենալու բացասական հետևանքներից՝ կապված ինքնագնահատականի, կարգավիճակի կամ կարիերայի հետ (Kahn 1990, p. 708): Կարող է նաև սահմանվել որպես խմբի՝ առանց միջանձնային ռիսկերի գործելու կարողություն: *Հոգեբանորեն ապահով* խմբերում մարդիկ իրենց գնահատված և հարգված են զգում: Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ հոգեբանական անվտանգությունը *խմբի դինամիկայի* և թիմային ուսուցման զարգացման կարևորագույն պայմանն է:

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Սոցիալական հոգեբան-պրակտիկանտի ABC. Խմբի դինամիկա (անհասանելի հղում 14-06-2016 թվականից [3145 օրեր])
* Խմբային հարաբերությունների տեսությունը    ում
* Խմբի դինամիկա, գործընթացներ և զարգացում:

Կատեգորիա:Սոցիալական դասակարգեր
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն