Ասորիները Թուրքիայում

**Ասորիները Թուրքիայում** հանդիսանում են բնիկ սեմալեզու էթնիկ խումբ և ճնշված փոքրամասնություն՝ որպես ասորիների հայրենի երկրի բաղկացուցիչ մաս։ Երկրում բնակվել են վաղնջական ժամանակներից, մայրենի լեզուն արևելյան արամեերենն է, մեծ մասը ասորական ուղղափառ, քաղդեական կաթոլիկ, ասորական հոգեգալստյան​, ասորական ավետարանական կամ Արևելքի հին եկեղեցիների անդամներ են։ 21-րդ դարի սկզբին թվաքանակը եղել է մոտ 30 հազար անձ։

Նրանք ունեն ընդհանուր պատմություն և ազգային ինքնություն, որը հիմնված է լեզվական, մշակութային և կրոնական ավանդույթների վրա՝ Իրաքի ասորիների, Իրանի ասորիների և Սիրիայի ասորիների, ինչպես նաև ասորական սփյուռքի հետ։ Շվեդիայի և Գերմանիայի նման եվրոպական երկրներում ասորիները սովորաբար թուրոյո բարբառով խոսողներ կամ արևմտյան ասորիներ են, և հակված են ծագումով Թուրքիայից լինել։

Ասորիները մի ժամանակ Օսմանյան կայսրությունում մեծ ազգային փոքրամասնություն էին կազմում, որոնք ապրում էին ժամանակակից Հաքքյարիի, Շըրնաքի և Մարդինի մարզերում, սակայն ասորիների ցեղասպանությունից հետո նրանց մեծ մասը սպանվել կամ արտաքսվել է Հյուսիսային Իրաք, Սիրիայի հյուսիս-արևելք և Իրանի հյուսիս-արևմուտք՝ միանալու իրենց հայրենակից ասորիներին։ Ցեղասպանությունից փրկված և ժամանակակից Թուրքիայում մնացածների մեծ մասը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին լքել է երկիրը և մեկնել Արևմտյան Եվրոպա՝ Քրդական բանվորական կուսակցության և թուրքական ցամաքային ուժերի միջև հակամարտությունների պատճառով։ 2019 թվականի դրությամբ երկրի 25,000 ասորիներից մոտավորապես 18,000-ը բնակվում է Ստամբուլում։ Ասորիական ուղղափառ համայնքի հոգևոր առաջնորդ Յուսուֆ Չեթինի խոսքով՝ 2023 թվականի դրությամբ Թուրքիայում կա 25,000-30,000 ասորի, այդ թվում՝ 17,000-ից 22,000՝ Ստամբուլում, նրանց մեծ մասը՝ Եշիլքյոյում, որտեղ 2023 թվականի հոկտեմբերի 8-ին բացվել է նոր՝ Մոր Եփրեմ ասորիական ուղղափառ եկեղեցին։

## Պատմություն
### Օսմանյան դարաշրջան
մինի|Նախքան առաջին համաշխարհային ապատերազմը ասորի բնակչության տոկոսը, որը ներկայացվել է ասորա-քաղդեական պատվիրակության կողմից 1919 թվականի խաղաղության համաժողովում։
left|մինի|Ասորական բնակավայրերի քարտեզը իրենց հայրենիքում՝ Տուռ Աբդինում
Օսմանյան կայսրությունն ուներ ոչ մուսուլման «Գրքի ժողովրդին» կառավարելու մշակված համակարգ։ Այսինքն՝ նրանք զիջումներ էին անում ընդունված մոնոթեիստների համար, որոնք ունեին սուրբգրային ավանդույթ և տարբերակում էին նրանց այն մարդկանցից, որոնց նրանք սահմանում էին որպես հեթանոսներ։ Որպես Գրքի ժողովուրդ (կամ զիմմի)՝ հրեաները, քրիստոնյաները և մանդեացիները (որոշ դեպքերում՝ զրադաշտականները) երկրորդ կարգի վերաբերմունքի էին արժանանում, բայց հանդուրժվում էին։

Օսմանյան կայսրությունում այս կրոնական կարգավիճակը համակարգվեց որպես «միլլեթ» վարչական կառուցվածք։ Յուրաքանչյուր կրոնական փոքրամասնություն հաշվետու էր կառավարությանը իր գլխավոր կրոնական ներկայացուցչի միջոցով։ Օսմանցիների կողմից 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի նվաճմամբ աստիճանաբար, բայց վերջնականապես նվաճված քրիստոնյաները արդեն բաժանված էին բազմաթիվ էթնիկ խմբերի և դավանանքների, որոնք սովորաբար կազմակերպվում էին պատրիարքի գլխավորած եպիսկոպոսների հիերարխիայում։

Ինչ վերաբերում է Հաքքյարիի 5 ասորական ցեղերին, Ղոդշանիսի Շիմուն պատրիարքարանը, որին ցեղերը երկրպագում էին, քանի որ դա Արևելքի Սուրբ Աթոռի ասորական եկեղեցին էր, անմիջականորեն ենթարկվում էր Բարձր Դռանը, որին աթոռը վճարում էր ցեղերից հավաքված հարկերը։

Նրանք, ովքեր դարձի էին եկել բողոքականության, չէին ցանկանում տարեկան տուրք վճարել հին եկեղեցիներին տեղական եպիսկոպոսների միջոցով, ովքեր այնուհետև դրա մի մասը փոխանցում էին պատրիարքին, ով էլ հարկերի տեսքով փոխանցում էր Դռանը: Նրանք ցանկանում էին անմիջականորեն գործ ունենալ Դռան հետ՝ անկախ ազգային պատկանելությունից (նույնիսկ մուսուլման կառավարչի միջոցով), որպեսզի ունենային իրենց սեփական ձայնը և չենթարկվեին պատրիարքական համակարգի կառավարմանը: Այս ընդհանուր բողոքական կանոնադրությունը տրվել է 1850 թվականին։

Բեդիրխանիների քրդական երկրորդ ապստամբության ժամանակ, որը բռնկվեց 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքում, ասորիները Հաննե Սաֆարի գլխավորությամբ, զգալի ռազմական աջակցություն ցուցաբերեցին Օսմանյան կայսրությանը: Ապստամբության ընթացքում ցուցաբերած օգնության և հավատարմության համար Հաննե Սաֆարը հետագայում պարգևատրվեց սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի կողմից՝ փաշա տիտղոսով և նվիրաբերվեց օծված սուր։ Չնայած Միդյաթի շրջակայքը խուսափեց կոտորածներից, այլ տարածքների, ինչպիսին է Դիարբեքիրի ասորիները, ավելի քիչ բախտավոր էին, ինչի արդյունքում մոտ 25,000 ասորի զոհ դարձավ 1895 թվականի Դիարբեքիրի կոտորածների ժամանակ
մինի|Ասորի կանայք փախչում են լեռներով Սայֆոյի ժամանակ, 1915թ.
Գաունտը գնահատել է ասորիների բնակչությունը 500,000-ից 600,000 մարդ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց անմիջապես առաջ, ինչը զգալիորեն ավելի բարձր է, քան Օսմանյան մարդահամարի տվյալներում նշվածները: Դիարբեքիրի վիլայեթի Միդյաթը Օսմանյան կայսրության միակ քաղաքն էր, որտեղ ասորիները մեծամասնություն էին կազմում, չնայած բաժանված էր ասորի ուղղափառների, քաղդեացիների և բողոքականների միջև։ Ասորի ուղղափառ քրիստոնյաները կենտրոնացած էին Միդյաթի շրջակայքի բլրոտ գյուղական վայրերում, որը հայտնի էր որպես Տուռ Աբդին, որտեղ նրանք բնակեցնում էին գրեթե 100 գյուղ և զբաղվում էին գյուղատնտեսությամբ կամ արհեստներով։ Ասորական ուղղափառ մշակույթը կենտրոնացած էր Մարդինի մոտ գտնվող երկու վանքերում (Տուռ Աբդինից արևմուտք)՝ Մոր Գաբրիելում և Դեյրուլզաֆարանում։ Ասորական հիմնական բնակավայրերի տարածքից դուրս նրանք բնակվում էին Դիարբեքիր, Ուրֆա, Խարբերդ և Ադըյաման քաղաքներում, ինչպես նաև գյուղերում կային նաև զգալի բնակչություն: Ի տարբերություն Տուռ Աբդինի ասորի բնակչության, այս ասորիներից շատերը խոսում էին այլ լեզուներով։

Արևելքի եկեղեցու պատրիարքի ղեկավարությամբ, որը գտնվում էր Ղուդշանիսում, ասորական ցեղերը կառավարում էին Հաքքարի լեռները (Տուռ Աբդինից արևելք, Օսմանա-պարսկական սահմանին հարակից)՝ աշիրեթի կարգավիճակով՝ տեսականորեն նրանց տալով լիակատար ինքնավարություն՝ ենթակա գյուղացիների հետ։ Հաքքյարին շատ լեռնային է՝ գագաթներով, որոնք հասնում են մինչև 4000 մետր (13,000 ոտնաչափ) և բաժանված են զառիթափ կիրճերով, այնպես որ շատ տարածքներ կարելի էր հասնել միայն լեռների լանջերին փորված արահետներով։ Ասորական ցեղերը երբեմն կռվում էին միմյանց դեմ իրենց քուրդ դաշնակիցների համար։ Արևելքի եկեղեցու բնակավայրը սկսվում էր Պարսկաստանում գտնվող Ուրմիո լճի արևմտյան ափից՝ Ուրմիա քաղաքում և շրջակա գյուղերում. հյուսիսում՝ Սալմաստում, քաղդեական անկլավ էր: Բիթլիսի վիլայեթում Սիիրթի շրջակայքում կար մի փոքրիկ քաղդեական տարածք (Տուռ Աբդինից հյուսիս-արևելք և Հաքքյարիից հյուսիս-արևմուտք), որը լեռնային էր, բայց առավել քիչ քան Հաքքյարին, սակայն քաղդեացիների մեծ մասը ապրում էր ավելի հարավ՝ ժամանակակից Իրաքում և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ցեղասպանության ենթարկված գոտուց դուրս: Ուղղափառ քրիստոնյա ասորիները կազմում էին ժամանակակից Թուրքիայի սահմաններում գտնվող ասորիների 99%-ը։

### Թուրքիայի Հանրապետություն
1923 թվականից հետո տեղական քաղաքական գործիչները հակաքրիստոնեական արշավ սկսեցին, որը բացասաբար ազդեց ասորական համայնքների վրա (օրինակ՝ Ադանայի, Ուրֆայի կամ Ադիյամանի), որոնք չէին տուժել 1915 թվականի ցեղասպանությունից: Շատերը ստիպված էին լքել իրենց ունեցվածքը և փախչել Սիրիա՝ ի վերջո բնակություն հաստատելով Հալեպում, ալ-Կամիշլիում կամ Խաբուր գետի շրջակայքում: ասորական ուղղափառ պատրիարքարանը վտարվեց Թուրքիայից 1924 թվականին՝ չնայած նոր թուրքական կառավարությանը հավատարմության հռչակագրերին։ Հայերի, հրեաների և հույների համեմատ, ասորիները 1923 թվականի Լոզանի պայմանագրով չէին ճանաչվել որպես փոքրամասնություն։ Մնացած բնակչությունը ապրում էր քուրդ աղաների ենթակայության տակ և ենթարկվում էր մշտական ​​​​հետապնդումների և բռնությունների, որոնք նրանց դրդում էին արտագաղթել։ Թուրքական օրենքները զրկում էին քաղաքացիությունից փախածներին և բռնագրավում նրանց ունեցվածքը: Չնայած իրենց իրական քաղաքացիության իրավունքին, Թուրքիայում մնացած շատ ասորիներ ստիպված էին հետ գնել իրենց սեփական ունեցվածքը քուրդ աղաներից, հակառակ դեպքում վտանգում էին կորցնել իրենց թուրքական քաղաքացիությունը։ Որոշ ասորիներ շարունակեցին ապրել Տուռ Աբդինում մինչև 1980-ական թվականները. սա Թուրքիայի վերջին զգալի քրիստոնյա բնակչությունն էր, որը գյուղական կյանք էր վարում իր բնիկ հայրենիքում։ Որոշ գիտնականներ ասորիների շարունակական վտարումն ու հետապնդումները Թուրքիայում նկարագրել են որպես Սայֆոյի շարունակություն։
մինի|Մոր Հանանյո վանքը կարևոր ասորի ուղղափառ վանք է Տուռ Աբդինում
Ի տարբերություն այլ հալածված քրիստոնեական խմբերի, ինչպիսիք են հույները և հայերը, Թուրքիայի ասորական համայնքը կարողացավ պահպանել իր թվաքանակը ասորիների ցեղասպանությունից հետո, բայց այնուամենայնիվ նրանք բազմաթիվ դժվարություններ ունեցան: 1960-ական թվականներին այն ավելի ու ավելի անվտանգ դարձավ ասորիների/ասորիների համար Միդյաթում՝ Տուռ Աբդինի տարածաշրջանային կենտրոնում: Կիպրոսում տեղի ունեցող իրադարձություններին ի պատասխան՝ մուսուլմանները հրահրեցին բռնի հակաքրիստոնեական բողոքի ցույցեր։ Սա հանգեցրեց նրան, որ շատ ասորիներ իրենց համար ապագա չտեսան իրենց նախնիների հայրենիքում։ 1980-ական թվականներին Թուրքիայի ասորի բնակչությունը կազմում էր մոտ 70,000 մարդ, չնայած ցեղասպանությունից հետո ողջ մնացածների ընդհանուր թվաքանակը կազմում էր մոտ 300,000։ Այսօրվա 28,000 ասորիների թվի նվազումը հիմնականում պայմանավորված էր 1980-ական թվականների քրդական ապստամբություններով և Մերձավոր Արևելքի մեծ մասի վատ վիճակով, ինչպես նաև թուրքական կառավարության կողմից մշտապես առկա խտրականության խնդրով։ 1990-ականների վերջին հակամարտության ավարտին Տուռ Աբդինում կամ Հաքքարիում դեռևս 1000-ից պակաս ասորի կար, մնացածը՝ Ստամբուլում էին։

2001 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը ասորիներին հրավիրեց վերադառնալ Թուրքիա, սակայն որոշ մարդիկ ենթադրում են, որ առաջարկն ավելի շատ գովազդային հնարք էր, քանի որ կարճ ժամանակ առաջ ընդունված հողային օրենքը հանգեցրեց նրան, որ պետության կողմից բռնագրավվեցին չմշակված ֆերմաներ կամ անտառներով հողեր ունեցող ասորիները (ինչը մեծ թվով ասորիներ ունեին, քանի որ սփյուռքում գտնվողները չէին կարող մշակել կամ պահպանել իրենց պատկանող կալվածքները, երբ ապրում էին այլուր), և պետությունը նրանց հողերը վաճառեց երրորդ կողմերին: Մեկ այլ օրենքով ոչ թուրք քաղաքացիների համար անօրինական դարձավ Մարդին նահանգում հող գնելը, որտեղ ասորիների մեծ մասը կարող էր ներգաղթել։ Այդ օրենքներից անկախ՝ մի քանիսը վերադարձան, օրինակ՝ նրանք, ովքեր դեռ ունեին քաղաքացիություն և կարողացան գույք գնել և կարողացան խուսափել իրենց հողերի խլումից, բայց շատ ավելի շատերը, ովքեր կարող էին վերադառնալ, չկարողացան վերադառնալ ընդունված օրենքների շնորհիվ:
մինի|Մոր Եփրեմ ասորի ուղղափառ եկեղեցի, Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր կառուցված առաջին եկեղեցին
Իսլամական պետությունից փախած որոշ ասորիներ ժամանակավոր տներ են գտել Միդյաթ քաղաքում: Միդյաթի մոտակայքում գտնվում է փախստականների կենտրոն, սակայն Միդյաթում փոքր ասորական համայնքի առկայության պատճառով ճամբարում գտնվող ասորի փախստականներից շատերը գնացին Միդյաթ՝ հույս ունենալով ավելի լավ պայմաններ, քան փախստականների ճամբարն ուներ։ Շատ փախստականների օգնություն և կացարան տրամադրեց տեղի ասորական համայնքը՝ հավանաբար ցանկանալով, որ փախստականները մնան, քանի որ Միդյաթի համայնքն ավելի շատ անդամների կարիք ունի։

2013 թվականին ասորիներին թույլատրվեց բացել 1928 թվականից ի վեր իրենց մայրենի լեզվով գործող առաջին դպրոցը։ Նույն թվականին Մարդինի մարզում թուրքական պետության կողմից բռնագրավված 55 ասորական եկեղեցիներ, վանքեր և գերեզմանատներ վերադարձվեցին նրանց։ 2023 թվականի հոկտեմբերի 8-ին բացվեց Մոր Եփրեմ ասորի ուղղափառ եկեղեցին՝ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր կառուցված առաջին եկեղեցին։ 2023 թվականի դրությամբ ասորի համայնքը տիրապետում է համայնքային հիմնադրամների անունով գրանցված 113 սեփականության։

## Լեզու
Ի տարբերություն հայերի, հրեաների և հույների՝ ասորիները 1923 թվականի Լոզանի պայմանագրով չեն ճանաչվել որպես փոքրամասնություն և չեն կարող բացել իրենց լեզվով դասավանդող դպրոցներ։ Վերջին ասորերեն լեզվով դպրոցը փակվել է 1928 թվականին, սակայն վերաբացվել 2023 թվականին։

2013 թվականի հունիսի 18-ին Անկարայի 13-րդ շրջանային վարչական դատարանը որոշում կայացրեց ասորիների՝ Լոզանի պայմանագրում նշված մայրենի լեզուն օգտագործելու իրավունքի օգտին։ Կրթության նախարարությունը ընդունեց որոշումը, և առաջին մանկապարտեզը բացվեց 2014 թվականին։ 2023 թվականին Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարեց կառավարության կողմից ֆինանսավորվող նոր ասորական դպրոցի բացման մասին։

Դասական ասորերենը և ժամանակակից սուրայաթը դասավանդվում են Մարդինի Արթուքլու համալսարանում։

2017 թվականի հարցման համաձայն՝ Ստամբուլի ասորիների 64%-ը «ասորերենը» հայտարարել է որպես իրենց մայրենի լեզու, մինչդեռ 27%-ը՝ թուրքերենը։

## Կրոն
[մինի|[Ասորական կաթոլիկ եկեղեցի Ստամբուլում]]
Ասորիներն ազգային խումբ են, որը բաժանված է տարբեր քրիստոնեական եկեղեցիների, և այդ եկեղեցիները զգալիորեն տարբերվում են իրենց ծիսակատարությամբ և կառուցվածքով, և նույնիսկ թելադրում են ինքնությունը։ Թուրքիայում ասորիների շրջանում գերիշխող քրիստոնեական դավանանքը ասորի ուղղափառ եկեղեցին է, որի 15,000-20,000 հետևորդները կոչվում են ասորիներ։ Միգրացիայի պատճառով այսօր Թուրքիայում ասորիների հիմնական բնակության վայրը Ստամբուլն է, որտեղ ապրում է 12,000-ից 18,000 մարդ։ Տուռ Աբդինում դեռևս ապրում են 2,000-ից 3,000 ասորի ուղղափառներ, որոնք տարածված են 30 գյուղերում, գյուղակներում և քաղաքներում։ Այս վայրերից մի քանիսում գերակշռում են ասորիները, իսկ մյուսներում՝ քրդերը։ Բացի այդ, կան մի քանի ասորի ուղղափառ քրիստոնեական համայնքներ Իզմիրում, Անկարայում, Իսքենդերունում, Դիարբեքիրում, Ադըյամանում, Մալաթիայում, Խարբերդում և մի քանի այլ վայրերում Վերադարձի շարժման շրջանակներում որոշ ասորի ուղղափառներ վերադարձել են Տուռ Աբդինի գյուղեր Գերմանիայից, Շվեդիայից և Շվեյցարիայից։

Երկրորդ ամենամեծ դավանանքը Թուրքիայում Քաղդեական կաթոլիկ եկեղեցին է, որն ունի մոտ 7000-8000 անդամ, որոնք հիմնականում ապրում են Դիարբեքիրում, Մարդինում, Շըրնաքի մարզում և Ստամբուլում: 2016 թվականին գնահատվել է, որ Թուրքիայում կա մոտ 48594 քաղդեական կաթոլիկ։ Դիարբեքիրը այն քաղաքն էր, որտեղ հիմնադրվեց Քաղդեական կաթոլիկ եկեղեցին, երբ այն 1552 թվականին անջատվեց Արևելքի ասորական եկեղեցուց: Սայֆոյից առաջ կար նաև նեստորականների կամ Արևելքի ասորական եկեղեցու հետևորդների և ասորի կաթոլիկների մեծ համայնք: Նեստորական ցեղերը բնակվում էին Հաքքյարիի լեռներում՝ Թուրքիայի սահմանի հարավարևելյան եզրին, որն այժմ ժամանակակից Շըրնաքի և Հաքքյարիի մարզերի մի մասն է։ Բացի այդ, նեստորական եկեղեցու պատրիարքի աթոռը մինչև 1915 թվականի կեսերը գտնվում էր այդ տարածաշրջանի մի գյուղում, որը հայտնի էր որպես Ղոդշանիս, այն բանից հետո, երբ նա և իր հետևորդները բնակություն հաստատեցին այնտեղ 1660-ական թվականներին, ինչը Թուրքիան դարձրեց նրանց եկեղեցական կառուցվածքի կենտրոնը։

Ասորի կաթոլիկ եկեղեցին իր աթոռն ուներ Մարդինում 1800-ական թվականներին, այն բանից հետո, երբ Հալեպից վտարվեց ասորի ուղղափառ եկեղեցու կողմից ճնշման պատճառով: Մեծ համայնք էր ապրում հարավ-արևելքում՝ Տուռ Աբդին շրջանում, մինչև նրանց կոտորեցին և ստիպեցին փախչել Լիբանան Սայֆոյի ժամանակ, որտեղ վերականգնվեց աթոռը: Մարդինում և Ստամբուլում դեռևս ապրում է ասորի կաթոլիկ համայնք բայց ասորի կաթոլիկների մեծ մասն այժմ ապրում է Իրաքում, Սիրիայում և Լիբանանում: Ասորական բողոքական եկեղեցիներ գոյություն ունեն նաև Թուրքիայում։

## Պատկերասրահ

Syriac Orthodox church and cemetery in Zeytinburnu.jpg|Ասորական ուղղափառ եկեղեցի և գերեզմանատուն Ստամբուլում
Dêra Marpetyun a keldaniyan a Amêdê 2 2010.JPG|Դիարբեքիրի սուրբ Հարություն եկեղեցի
Mor Gabriel Manastırı Kuleleri.jpg|Տուռ Աբդինի Մոր Գաբրիել եկեղեցի
Virgin Mary Church Diyarbakir DSCF9174.jpg|Սբ. Մարիամ եկեղեցի, Դիարբեքիր
Nahansicht Mutter-Maria-Kirche.jpg|Ասորական ուղղափառ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի, Ստամբուլ


## Տես նաև
* Ասորիներն Ադրբեջանում
* Ասորիները Հայաստանում
* Ասորիներն Իրանում
* Ասորիները Ռուսաստանում
* Ասորիները Վրաստանում

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
*
*
*
*
* 
* 
*

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ասորական սփյուռք
Կատեգորիա:Թուրքիայի ազգեր