Իրանի քաղաքական համակարգ

**[[Իրան]]**ը 1978-1979 թթ.-ի Իրանական հեղփոխության արդյունքում 1979 թ.-ի ապրիլի 1-ին հռչավել է Իրանի Իսլամական Հանրապետություն։ Իրանի քաղաքականությունը հազվագյուտ է իր կրոնապետական համակարգով։ Երկրի պետական կրոն է ընդունված իսլամի շիական ուղղվածությունը։

## Գերագույն ղեկավար
Երկրի Գերագույն ղեկավարը՝ *Ռախբարը* հանդիսանում է պետության գլխավոր կառավարիչը և գլխավոր զորահրամանատարը։ Նա վերահսկում է պետական ԶԼՄ-ները։ Ըստ Սահմանադրության 57-րդ հոդվածի, որը վերաբերում է պետական կառավարության կազմավորմանը՝ Գերագույն ղեկավարը նշանակում է գործադիր, օրենսդիր և դատական մարմինների պաշտոնյաներին։ Նա է հաստատում նախագահի թեկնածությունը։ Գերագույն ղեկավարի կողմից են նշանակվում նաև Պաշտպանների խորհրդի 6 հոգևոր անդամները։
Գերագույն ղեկավարը նշանակվում է Գիտակների խորհրդի կողմից և ամբողջովին պատասխանատու է այդ պետական մարմնին և կարող է ցանկացած պահին պաշտոնազրկվել վերջինիս կողմից։

## Օրենսդիր իշխանություն
### Խորհրդարան

Իսլամական խորհրդատվական խորհուրդը՝ *Մեջլիս*ը իրենից ներկայացնում է միապալատ խորհրդարան։ Այն կազմված է 290 դիվանագետներից, ովքեր ընտրվում են ժողովրդական քվեարկությամբ 4 տարի ժամկետով և հաստատվում Պաշտպանների խորհրդի կողմից։ 
Իսլամական խորհրդատվական խորհուրդը գլխավորապես զբաղվում է օրինական նախագծերով, երկրի բուջեյով և միջպետական պայմանագրերով։ 
Մեջլիսի կողմից են հաստատվում Նախարարների կաբինետի 21 նախարար և 10 փոխնախագահ։

### Պաշտպանների խորհուրդ
Խորհուրդը կազմված է 12 պաշտոնյաներից՝ 6 հոգևոր պաշտոնյա և 6 իրավաբան։ Հոգևոր պաշտոնյաները նշանակվում են Գերագույն ղեկավարի կողմից, իսկ իրավաբանները՝ դատական համակարգի գլխավոր պաշտոնյայի կողմից։
Պաշտպանների խորհրդի իրավասություններն են՝
* Փոփոխության ենթարկել Սահմանադրությունը
* Հաստատել բարձր պաշտոնյաների, այդ թվում նաև նախագահի թեկնածությունը
* Հետևել Մեջլիսի գործունեությանը
* Վետոյով հետաձգել ցանկացած պետական որոշում

### Նպատակահարմարության խորհուրդ
Խորհուրդը կազմված է 28 պաշտոնյայից և իրենից ներկայացնում է Գերագույն ղեկավարին կից խորհրդատվական մարմին։ Նպատակահարմարության խորհրդի գլխավոր դերակատարությունն է լուծել Մեջլիսի և Պաշտպանների խորհրդի միջև առաջացող հակասությունները։

## Գործադիր իշխանություն
### Նախագահ

Նախագահը երկրի 2րդ գլխավոր պաշտոնյան է Գերագույն ղեկավարից հետո։ Սահմանադրությամբ նախագահը համարվում է գործադիր իշխանության գլուխ։ 
Նախագահն է նշանակում Կաբինետի նախարարներին, որոնց թեկնածությունը հաստատվում է Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Փաստորեն նախագահը ունի նախահեղափոխական ժամանակաշրջանի վարչապետի իրավասությունները։ Նախագահը չի վերահսկում երկրի զինված ուժերը և որևէ առնչություն չունի այդ պետական մարմնի հետ։ Նա իրավունք ունի միայն առաջադրելու պաշտպանության նախարարի թեկնածու, որը պետք է հաստատվի Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև գիոտության նախարարի պաշտոնի ստանձման դեպքում։ 
Նախագահը ընտրվում է ժողովրդական քվեարկությամբ և հաստատվում Պաշտպանների խորհրդի ու Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Ընտրությունը կատարվում է 4 տարի ժամկետով և միայն մեկ անգամ վերընտրվելու իրավունքով։

### Նախարարների խորհուրդ
Նախարարների խորհրդի կամ Կաբինետի անդամներն ընտրվում են նախագահի կողմից և հաստատվում Գերագույն ղեկավարի և Մեջլիսի կողմից։ Խորհրդարանը ունի նաև նախարարներին պաշտոնազրկելու իրավունք։ Խորհրդարանը ղեկավարվում է նախագահի և առաջին փոխնահագահի կողմից։ Պաշտպանության, զինված ուժերի և արտաքին գործերի նախարարությունները գտնվում են Գերագույն ղեկավարի խիստ վերահսկողության տակ։

## Դատական իշխանություն
### Դատական համակարգի ղեկավար

Դատական համակարգի գլխավոր պաշտոնյան նշանակվում է պետության Գերագույն ղեկավարի կողմից։ Նա վերահսկում է դատական համակարգի բոլոր պետական մարմինները։ Նա է պաշտոնի նշանակում Գերագույն դատարանի նախագահին և գլխավոր դատախազին։

### Դատական համակարգ
#### Ազգային պաշտպանության բարձրագույն խորհուրդ

Վերոնշյալ պետական կազմավորումը ստեղծված է վերահսկելու ազգային անվտանգությունը և հետևելու ներքին վտանգին վերաբերող գործընթացներին։ Խորհրդի անդամները նշանակվում են նախագահի կողմից։ Իրանի ազգային պաշտպանության բարձրագույն խորհուրդը իր կառուցվածքով և գործառույթներով մեծապես հիշեցնում է ԱՄՆ-ի Ազգային անվտանգության խորհուրդը։

#### Հեղափոխական դատարան
Սույն պետական մարմինը ստեղծվել է 1979 թ.-ին Իրանական հեղափոխությունից հետո։ Այն կազմավորվել է երկիրը պաշտպանելու ներքին և արտաքին, ինչպես նաև պետության կառավարությանը սպառնացող վտանգից։ Հեղափոխական դատարանի որոշումները վերջնական են և վերանայման կամ բողոքարկման չեն ենթարկվում։

#### Հատուկ հոգևոր դատարան
Հատուկ հոգևոր դատարանը անկախ է երկրի մյուս բոլոր դատարաններից։ Այն գործում է հոգևոր սկզբունքներով։ Դատարանի որոշումները հիմնված են Ղուրանի վրա և վերանայման կամ բողոքարկման չեն ենթարկվում։

## Սահմանադրություն
Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրությունն ընդունվել է 1979 թ.-ի դեկտեմբերի 3-ին՝ հանրաքվեի մասնակիցների 99.5% քվեարկությամբ։ Սահմանադրությունը լուրջ բարեփոխումների է ենթարկվել 1989 թ.-ին։ 
ԻԻՀ-ի Սահմանադրությունը բաղկացած է հետևյալ գլուխներից՝
* I  Հիմնական սկզբունքներ
* II  Պետական լեզու, այբուբեն, պատմություն, պետական դրոշ
* III Ազգային իրավունք
* IV  Տնտեսագիտություն և ֆինանսներ
* V  Ազգային ինքնիշխանություն և պետական մարմիններ
* VI  Օրենսդիր իշխանություն
* VII Խորհուրդներ
* VIII Պետական ղեկավարություն, երկրի կառավարման խորհուրդ
* IX  Գործադիր իշխանություն
* X  Արտաքին քաղաքականություն
* XI  Դատական իշխանություն
* XII Զանգվածային լրատվական միջոցներ
* XIII Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհուրդ
* XIV Սահմանադրության վերանայում

## Գիտակների խորհուրդ
Խորհուրդը կազմված է 86 մուջտախիդներից, ովքեր ընտրվում են ժողովրդական քվեարկությամբ 8 տարի ժամկետով։ Մուջտախիդը կրոնական պաշտոնյա է, որը իրավունք ունի որոշումներ կայացնելու՝ հիմնվելով միայն Ղուրանի և ոչ այլ մուջտախիդների որոշման վրա։ Գիտակների խորհուրդը երկրի գլխավոր խորհուրդն է, որի իրավասությունների մեջ է մտնում երկրի Գերագույն ղեկավարի նշանակումը և պաշտոնազրկումը, ինչպես նաև կրոնական ոլորտին վերաբերող որոշումների կայացումը։ 
Գիտակների խորհրդի նիստը տեղի է ունենում տարվա մեջ 2 անգամ և տևում է առնվազն 2 օր։
Գիտակների խորհրդի իրավունքները չեն սահմանվում Սահմանադրությամբ, սակայն Պաշտպանների խորհրդին տրվում է իրավունք վետո դնելու մուջտախիդների որոշումների վրա։

## Կուսակցություններ
1983 թ.-ին 3 ընդդիմադիր կուսակցությունների կազմալուծումից հետո Իսլամական Հանրապետական Կուսակցության միակուսակցական համակարգ։ Երկրում գործում են նաև մի շարք այլ փոքր կուսակցություններ։ Երկրի բոլոր օրինական կուսակցությունները իսլամական են։
Իսլամական Հանրապետական Կուսակցությունը բաժանված է երկու դաշնակցությունների՝ պահպանողական և ազատամտական։ Իրանում այժմ հաստատված է պահպանողականների կառավարությունը։

## Վարչաքաղաքական բաժանում
Իրանը կազմված է 30 նահանգից, 324 շրջանից, 865 համայնքից։ Նահանգները ղեկավարում են ներքին գործերի նախարարության կողմից նշանակված և նախագահի կողմից հաստատված կառավարիչները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի կառավարություն
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք