Դուհքհա

**Դուհքհա** (հնչում է /ˈduːkə/) (սանսկրիտերեն՝ दुःख, պալի՝ dukkha), «տառապանք», «ցավ», «անհանգստություն», «անբավարարվածություն», կարևոր հասկացություն բուդդայականությունում, ջայնիզմում և հինդուիզմում։ Դրա իմաստը կախված է համատեքստից և կարող է ավելի կոնկրետ վերաբերել անցողիկ «բաների» (զգայական օբյեկտների, ներառյալ մտքերի) հանդեպ ունեցած տենչանքի և կառչելու «անբավարարվածությանը» կամ «անհանգստությանը»՝ դրանցից հաճույք ակնկալելով, միաժամանակ անտեղյակ լինելով այդ անցողիկությունից։ Բուդդայականությունում դուհքհան չորս ազնիվ ճշմարտություններից առաջինի մասն է և գոյության երեք նշաններից մեկը։ Այս տերմինը հանդիպում է նաև հինդուիզմի սուրբ գրություններում, ինչպես օրինակ Ուպանիշադներում՝ մոկշայի (հոգևոր ազատագրման) քննարկումների ժամանակ։ Մինչ դուհքհա տերմինը առաջացել է du*-* («վատ» կամ «դժվար») և kha («դատարկ», «անցք») բառերից, որը նշանակում է սայլի կամ կառքի վատ հարմարեցված ակ, շատ խորդուբորդ ճանապարհորդություն, այն կարող է իրականում առաջացած լինել duḥ-stha*-*ից՝ «dis-/ bad- + stand-», այսինքն՝ «վատ, անկայուն կանգնած», «անկայուն»:

## Ստուգաբանություն և իմաստ
Դուհքհան (սանսկրիտերեն՝ दुःख, պալի՝ dukkha) տերմին է, որը հանդիպում է Ուպանիշադներում և բուդդայական տեքստերում, նշանակելով ամեն ինչ, որ «անհանգիստ է, անհարմար, անհաճո, դժվար, պատճառում է ցավ կամ տխրություն»։ Այն նաև հասկացություն է հնդկական կրոններում՝ անցողիկ երևույթների բնույթի մասին, որոնք ներհատուկ կերպով «անհաճո են», «տառապանք են», «ցավ են», «վիշտ են», «տագնապ են», «թախիծ են» կամ «դժբախտություն են»։ Դուհքհա տերմինը չունի միաբառ անգլերեն թարգմանություն և մարմնավորում է անհաճո մարդկային փորձառությունների տարբեր կողմերը։ Այն հաճախ ընկալվում է որպես սուքհայի (sukha) հակառակը, որը նշանակում է տևական «երջանկություն», «հանգստություն» կամ «հեշտություն»։

### Ստուգաբանություն
#### Առանցքի անցք
Բառը վերջին ժամանակներում բացատրվել է արիական տերմինաբանության բխում, որը վերաբերում է առանցքի անցքին, որը կենտրոնում չէ և հանգեցնում է խորդուբորդ, անհարմար երթևեկության: Ըստ Ուինթրոպ Սարժանտի՝Ջոզեֆ Գոլդշտեյնը ՝ ամերիկացի վիպասանայի ուսուցիչ և գրող, ստուգաբանությունը բացատրում է հետևյալ կերպ՝

#### «Անկայուն դիրք»
Այնուամենայնիվ, ըստ Մոնյե Վիլլիամսի, պալի դուհքհա տերմինի իրական արմատները կարծես սանսկրիտ են दुस्- (*dus-* «վատ») + स्था (*sthā* «կանգնել»):  Հնչյունաբանական կանոնավոր փոփոխությունները սանսկրիտի տարբեր պրակրիտի զարգացման մեջ հանգեցրին *dus-sthā- ից duḥkha-* ի անցմանը՝ դուհքհա։

Անալայոն համաձայնում է, նշելով duḥ-sthā*-*ից ստացված «անհանգիստ» կամ «անհարմար» իմաստները: Մետաքսի ճանապարհի բանասեր Քրիստոֆեր Բեքվիթը մանրամասնում է այս ծագումը։ Ըստ Բեքվիթի՝

### Թարգմանություն
Դուհքհայի բառացի իմաստը, ինչպես օգտագործվում է ընդհանուր առմամբ, «տառապանք» կամ «ցավալի» է։ Դրա ճշգրիտ թարգմանությունը կախված է համատեքստից։ Բուդդայական տեքստերի ժամանակակից թարգմանիչները օգտագործում են անգլերեն բառերի բազմազանություն՝ dukh-ի տարբեր ասպեկտները փոխանցելու համար։ Բուդդայական տեքստերի վաղ արևմտյան թարգմանիչները (մինչև 1970-ականները) սովորաբար պալի dukkha տերմինը թարգմանում էին որպես «տառապանք»։ Ավելի ուշ թարգմանիչները շեշտել են, որ «տառապանքը» չափազանց սահմանափակ թարգմանություն է duḥkha տերմինի համար, և նախընտրել են թողնել տերմինը չթարգմանված կա՛մ պարզաբանել այդ թարգմանությունը այնպիսի տերմիններով, ինչպիսիք են տագնապը, վիշտը, հիասթափությունը, անհանգստությունը, անբավարարվածությունը, չունենալ այն, ինչ ցանկանում ես, ունենալ այն, ինչ չես ցանկանում, և այլն։ «Ծնունդը ցավալի է» հաջորդականության մեջ դուհքհան կարող է թարգմանվել որպես «ցավալի»։ Երբ կապված է վեդանայի՝ «զգացողության» հետ, դուհքհան («անհաճո», «ցավալի») հակառակն է սուկհայի («հաճույք», «հաճելի»), սակայն բոլոր զգացողությունները դուհքհա են այնքանով, որ դրանք անկայուն, պայմանավորված երևույթներ են, որոնք անբավարար են, անընդունակ տևական բավարարվածություն տրամադրելու։ Չինաստանում դուհքհա տերմինը հաճախ օգտագործվում է՝ շեշտելու «աղտոտված կարմայի և տառապանքների ազդեցության տակ կյանքի» անբավարարությունը։

## Բուդդայականություն
### Վաղ բուդդայականություն

Դուհքհան գոյության երեք նշաններից մեկն է, մասնավորապես՝ անիտյա («անցողիկ»), դուհքհա («անբավարար»), անատման (առանց տևական էության)։

Տարբեր սուտրաներ ամփոփում են, թե ինչպես են ճանաչողական գործընթացները հանգեցնում անհաճո իրավիճակների և փորձառությունների (դուհքհա) նկատմամբ հակակրանքի՝ կազմելով աղավաղված գործընթաց հաճույքին (սուքհա) կառչելու և տենչալու լրացուցիչ գործընթացի հետ միասին։ Սա արտահայտվում է որպես սամսարա՝ մահվան և վերածննդի շարունակական գործընթաց, բայց նաև ավելի կոնկրետ և ոչ մետաֆիզիկական կերպով՝ հինգ սկանդհաների գործընթացի բանաձևում՝

# Ծնունդը դուհքհա է, հասունացումը դուհքհա է, ծերացումը դուհքհա է, հիվանդությունը դուհքհա է, մահը դուհքհա է
# Վիշտը, ողբը, ցավը, թախիծը և հուսահատությունը դուհքհա են
# Ոչ սիրելի մարդո հետ զուգորդումը դուհքհա է, սիրելիից բաժանումը դուհքհա է
# Ցանկացածը չստանալը դուհքհա է
# Եզրակացնելով՝ հինգ կառչող-ագրեգատները (սկանդհաները) դուհքհա են

Վաղ շրջանում շեշտը դրվում էր դուհքհայի բնույթի, կառչման և տենչանքի աղավաղված գործընթացի մեջ ներըմբռնում զարգացնելու կարևորության վրա, որը սկսվում է զգայական շփումից, ինչպես նկարագրված է սկանդհաներում, և թե ինչպես կարելի է հաղթահարել այս աղավաղումը՝ մասնավորապես մեդիտացիաների գործընթացով գագաթնակետին հասնող մտքի մարզման միջոցով։ Սա ամփոփված է չորս ազնիվ ճշմարտությունների ուսմունքներում և բուդդայական արթնացման ուղու այլ բանաձևային արտահայտություններում։

Բուդդայական սուտրաների շրջանակում դուհքհան ունի լայն իմաստ և նաև հատկորոշվել է երեք կատեգորիաներում՝

* Դուհքհա՝ ֆիզիկական տառապանքի նկատմամբ հակակրանք – սա ներառում է ծննդյան, ծերացման, հիվանդության, մահվան ֆիզիկական և մտավոր տառապանքները; տագնապ՝ պայմանավորված նրանով, ինչը ցանկալի չէ
* Վիպարինամա-դուհքհա՝ անհետացող երջանկության հիասթափություն – սա հաճելի կամ երջանիկ փորձառությունների դուհքհան է, որոնք փոխվում են անհաճոյի, երբ հաճելի փորձառություններ առաջացնող պատճառներն ու պայմանները դադարում են
* Սանքհարա-դուհքհա՝ փոփոխվող և անցողիկ «բաների» անբավարարություն – պայմանավորված բաների անկարողությունը մեզ տևական երջանկություն տալու։ Սա ներառում է «հիմնարար անբավարարություն, որը տարածվում է ամբողջ գոյության, կյանքի բոլոր ձևերի վրա, քանի որ կյանքի բոլոր ձևերը փոփոխվող են, անցողիկ և առանց որևէ ներքին միջուկի կամ էության»։ Այս մակարդակում տերմինը ցույց է տալիս տևական բավարարվածության բացակայություն կամ զգացողություն, որ բաները երբեք չեն համապատասխանում մեր ակնկալիքներին կամ չափանիշներին

### Չինական բուդդայականություն
Չինական բուդդայական ավանդույթը ենթարկվել է տաոիզմի և կոնֆուցիական տեսության ազդեցությանը, որը կարծում է, որ դուհքհան կապված է էնդոգեն հիվանդության յոթ հույզերի տեսության հետ՝ պո-ի ոգու ձևավորման միջոցով, և վերաբերում է էգոյի արևմտյան հոգեբանական հասկացությանը կամ մարդու հոգու աստվածաբանական հիշատակմանը: Այս տեսությունը բացատրվում է չինական ավանդական բժշկության կիրառման մեջ՝ հիվանդությունների, ցավերի և տառապանքների բուժման և կանխարգելման համար:

### Բառացի տառապանք և զարթոնք
Արթնանալը, այսինքն՝ արթնանալը դատարկության և կարեկցանքի իրական մտքի մեջ, պարտադիր չէ, որ վերջ դնի ֆիզիկական տառապանքին: Բուդդայական ավանդույթում արթնանալուց հետո տառապանքը հաճախ բացատրվում է որպես նախկին ներկա կյանքի կարմայի մշակում կամ լուծարում:

## Հինդուիզմ
Հինդուիզմում դուհքհան ընդգրկում է բազմաթիվ իմաստներ, ինչպիսիք են ցավի և վշտի ֆենոմենոլոգիական զգացողությունները, աշխարհիկ գոյության սահմանափակումների հանդեպ խորը դժգոհությունը և անցողիկության ավերիչ բնույթը։

Հինդուիստական սուրբ գրություններում, ամենավաղ Ուպանիշադները՝ Բրիհադարանյական և Չհանդոգյան, ամենայն հավանականությամբ նախորդում են բուդդայականությունի ի հայտ գալուն։ Հինդուիզմի այս սուրբ գրություններում սանսկրիտերեն դուհքհա (दुःख) բառը հայտնվում է «տառապանք, վիշտ, տագնապ» իմաստով և Ատմանի («էություն») իմացության միջոցով հոգևոր ձգտման ու ազատագրման համատեքստում։

Վշտի և տառապանքի հասկացությունը, և ինքնաճանաչումը որպես դրանք հաղթահարելու միջոց, լայնորեն հայտնվում է այլ տերմիններով նախաբուդդայական Ուպանիշադներում։ Դուհքհա տերմինը նաև հայտնվում է շատ այլ միջին և ուշ հետբուդդայական Ուպանիշադներում, ինչպես օրինակ Շվետաշվատարա Ուպանիշադի 6.20 տողում, ինչպես նաև Բհագավադ Գիտայում՝ բոլորը մոկշայի և բհակտիի համատեքստերում։

Տերմինը նաև հայտնվում է հինդուիստական փիլիսոփայության վեց դպրոցների հիմնարար Սուտրաներում, ինչպես օրինակ Սամքհյա դպրոցի Սամքհյա կարիկայի բացման տողերում։ Սամքհյա դպրոցը նույնականացնում է տառապանքի երեք տեսակ։ Պատանջալիի Յոգա սուտրաները նշում են, որ «նրա համար, ով ունի խտրականություն, ամեն ինչ տառապանք է» (դուհքհամ էվա սարվամ վիվեկինահ)։

Հինդու սուրբ գրությունների որոշ հատվածներ, որոնք վերաբերում են դուհքհային, հետևյալն են՝

## Ջայնիզմ
Դուհքհան բացատրվում է Սաթվարտա սուտրայում, որը 2-րդ դարի հեղինակավոր ջայնական սուրբ գրություն է:

## Տես նաև

* Էքզիստենցիալ ճգնաժամ
* Չորս ազնիվ ճշմարտություններ
* Պաթոս
* Տառապանք

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
;Տպագիր աղբյուրներ

* 
* 
* 

* 
* 

* 

* 
* 

* 
* 
* 

* 
*

* 

* 

*

* 

* 
* 

* 
* 

## Հետագա ընթերցում

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Everything Is Teaching Us, Ajahn Chah (2018), Amaravati Publications
* How does mindfulness transform suffering? I: the nature and origins of dukkha, JD Teasdale, M Chaskalson (2011)
* Explanations of dukkha, Tilmann Vetter (1998), Journal of the International Association of Buddhist Studies
* What Buddha Taught, Walpola Rahula
* ''Dukkha'', edited by John T. Bullitt - Access to Insight
* ''The Buddha's Concept of Dukkha'', Kingsley Heendeniya
* [''Ku'' 苦 entry](http://buddhism-dict.net/cgi-bin/xpr-ddb.pl?82.xml+id('b82e6')) (use "guest" with no password for one-time login), Digital Dictionary of Buddhism
* The Buddha Did Not Teach an End to Suffering, Douglas C. Bates

Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Բուդդայականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Կատեգորիա:Կրոնական էթիկա
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Հինդուիզմի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հնդկական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Սանսկրիտ
Կատեգորիա:Սանսկրիտ եզրույթներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն