Վալյա Խաչատրյան

**Վալյա Խաչիկի Խաչատրյան** (), հայ դերասանուհի-տրավեստի, 1960-1970-ական թվականներին՝ Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնի տրավեստի հարմարադերի անվանի դերասանուհիներից։

## Կենսագրություն
Վալյա Խաչատրյանը ծնվել է 1938 թվականի օգոստոսի 14-ին, Նախիջևանի Ջուղա գյուղում։

Մանկությունն ու պատանեկությունն անցկացրել է Ջուղայում և Երևանում։

Վաղ տարիքում կորցրել է մորը, խնամել է մորական տատը՝ Վարսենիկը։

Հայրը՝ Խաչիկ Խաչատրյանը, ծնվել է Վանում։ 1915 թվականի ջարդի ժամանակ թուրքերը սպանել են նրա հորը։ Չորս երեխաները հայտնվել են ամերիկյան որբանոցում։ Հոր մորը՝ Զանազանին, հետագայում հաջողվել է գտնել երեք երեխաներին ու նրանց հետ հաստատվել Երևանում։ Չորրորդին՝ Գոհար անունով աղջնակին, որդեգրել ու իր հետ տարել էր մի ամերիկացի։

Վալյա Խաչատրյանը Երևանում սովորել է Ն.Կ. Կրուպսկայայի (այսօր՝ Նիկոլ Աղբալյանի) անվան դպրոցում, հաճախել Պիոներների քաղաքային պալատի գրական խմբակ, խմբակի պարապմունքների շրջանակում հաճախ հանդիպել ժամանակի անվանի գրողների՝ Սիլվա Կապուտիկյանի, Մարո Մարգարյանի, այլոց հետ։

8-րդ դասարանը վերջացնելուց հետո ընդունվել և ավարտել է Ակումբա-գրադարանային տեխնիկումի «Ակումբային» բաժինը։

1958 թվականին, Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի երիտասարդ ռեժիսոր Հրաչյա Ղափլանյանի հրավերով ընդունվել է աշխատանքի որպես դերասանուհի։

### Ստեղծագործական գործունեություն
ՊՀԹ-ում առաջին դերը Զավեն Տատինցյանի բեմադրած «Ս. Ա. Բյուրեղիկներ» ներկայացման մեջ էր՝ ըստ Լվովսկու համանուն պիեսի, 1958 թվականին։

Աշխատանքն ու համագործակցությունը հայ թատրոնի անվանի ու երիտասարդ ռեժիսոր-բեմադրիչների՝ Հրաչյա Ղափլանյանի, Զավեն Տատինցյանի, Մարատ Մարինոսյանի, Աստղիկ Աղասյանի, Նորայր Սարգսյանի, Երվանդ Ղազանչյանի, Արսեն Վարդանյանի, Յուրի Էլոյանի և այլոց հետ հղկել են արտիստուհու դերասանական վարպետությունը։

Թատրոնին զուգահեռ, մասնակցել է հեռուստատեսային հաղորդումների պատրաստմանը՝ համագործակցելով ժամանակի հայտնի հեռուստառեժիսորներ Օլգա Մելիք-Վրթանեսյանի, Էլմիրա Հեքեքյանի հետ։
Ռադիոթատրոնի մանկական բեմադրությունների ձայնագրման ակտիվ մասնակիցներից է եղել։

Աշխատել է նաև «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի կինոկրկնօրինակման բաժնում։ Նրա ձայնով են հայերեն խոսում «Գնդակը վախենում է քաջից», «Թանկարժեք տղա» և այլ ֆիլմերի պատանի հերոսները։

Թատերական բեմադրությունները, որոնցում հիմնականում գլխավոր դերերով մասնակցել է նաև Վալյա Խաչատրյանը, տարբեր տարիներին արժանացել են ՀԽՍՀ և ԽՍՀՄ կուլտուրայի մինիստրությունների, ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատվոգրերի ու դիպլոմների։

Դերասանական կարիերայի ընթացքում հանրապետական, անդրկովկասյան ու համամիութենական թատերական տարբեր ստուգատես-փառատոների ժամանակ մի քանի անգամ հատուկ նշվել ու ճանաչվել է իբրև «ԽՍՀՄ լավագույն տրավեստի-դերասանուհի»։
Երեխաների և պատանիների համար թատրոնների համաշխարհային ասոցիացիայի՝ ԱՍՍԻՏԵԺ-ի նախագահ Կոնստանտին Շահ-Ազիզովը ռուսական ու միութենական այլ հանրապետությունների թատրոնների առաջատար տրավեստի-դերասանուհիներ Վալենտինա Սպերանտովայի, Ալեքսանդրա Օխիտինայի, Վերա Սինգաևսկայայի, Նինա Կազարինովայի, Օլգա Վոլկովայի և էլի մի քանիսի անունների հետ առանձնացրել է նաև Վալյա Խաչատրյանի անունն ու նրան ներառել ԽՍՀՄ տասը լավագույն տրավեստի- դերասանուհիների ցանկում՝ շեշտելով դերասանական ակնառու վարպետությունը։

Հաջող դերասանական գործունեությունը, սակայն, ընդհատվել է, երբ 1978 թվականին ամուսնու ծնողին տեսնելու համար մեկնել է Ֆրանսիա։ Վերադառնալուց հետո սկսվել են իր ու ընտանիքի անդամների հանդեպ ՊԱԿ-ի հետապնդումները, գաղտնալսումները, վախեցնելը։ Նա հայտնվել է, այսպես կոչված, «սև ցուցակում»։

1979 թվականին, ՊՀԹ-ի կեսդարյա հոբելյանի առթիվ, ներկայացվել է ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ պատվավոր կոչման, սակայն, անունը դիտավորությամբ, իբրև «սև ցուցակում» ընդգրկվածի, հանվել է ցանկից։

1980-ական թվականների սկզբներին ընտանիքով մեկնել ու հաստատվել է Ֆրանսիայում։

Վերջին տասնամյակներին հաջողությամբ նկարում է։ Նրա գեղանկարչական աշխատանքները բարձր են գնահատվում և՛ արվեստասեր հանրության, և՛ մասնագետների կողմից։

2023 թվականին լույս է տեսել հոբելյանական տարեդարձին նվիրված «Վալյա Խաչատրյան-85» պատկերազարդ գիրք-ալբոմը, որի շնորհանդեսն ու արտիստուհու մեծարման միջոցառումն անցկացվել է Երևանի Համո Սահյանի անվան գրադարանում։

2024 թ. Փարիզից 10 կիլոմետր հարավ-արևմուտք ընկած Կլամար արվարձանում ապրող հայկական համայնքի «Վահե Ֆատտալ» մշակութային կենտրոնում գեղանկարչության, ձեռագործի և դերասանական արվեստի պարապմունքներ է անցկացնում Արցախից, Լիբանանից, Ռուսաստանից վերջին մի քանի տարիներին Ֆրանսիա տեղափոխված 7-ից 13 տարեկանների հետ:

## Դերակատարումների տարեգրություն
### Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն
* Լվովսկի, «Ս.Ա. Բյուրեղիկներ», Աղջիկ, 1958 թվական
* Արաքսմանյան, «Երբ տանն աչքեր չկան», Լիլիթ, 1958 թվական
* Սումարոկով, «Մայրը», Լյովա, 1958 թվական
* Մալյարևսկի, «Կախարդական կարասը», Դորժի պապի թոռը, 1960 թվական
* Յաղջյան, «Գիշերային հրաշք», Սուրիկ, Աշոտ, 1960 թվական
* Շահինյան, «Սուրի և Սամի արկածները», Մանուշ, 1960 թվական
* Ղափլանյան, «Իմ աղջիկը», Տղա, 1960 թվական
* Արաքսմանյան, «Այսպես էին անցնում տարիները», Տղա, 1960 թվական
* Շվարց, «Ձյունե թագուհին», Փոքր ավազակուհի, 1961 թվական
* Միխալկով, «Սոմբրերո», Ալլա, 1961 թվական
* Ռիբակով, «Քեզ կանչում են հեռուները», Դպրոցական տղա, 1961 թվական
* Գոգոլաշվիլի, «Կռունկներ», Պարող աղջիկ, 1962 թվական
* Տվեն, «Արքայազնն ու աղքատը», Մանկլավիկ, 1962 թվական
* Շահինյան, «Փոքր բակի մեծ հոգսերը», Մանուշ, 1963 թվական
* Լվովսկի, Կորոստիլյով, «Անտեսանելի Դիմկա», Պետյա Երշով, 1963 թվական
* Ժուլկևսկայա, Բուգայսկի, «Կախարդի աշակերտը», Տղա (գլխավոր հերոս), 1965 թվական
* Մամլին, «Հրաշքներ կեսօրին», Ստյոպա, 1965 թվական
* Բայանդուր, «Աղմկալից փողոց», Պետո (գլխավոր հերոսներից մեկը), 1966 թվական
* Վեհմիր Խաչիկյան, «Թագաժառանգը», Պարուհի, 1966 թվական
* Շահինյան, «Իմ սիրելի փոքրիկը», Փոքրիկ (գլխավոր հերոս), 1966 թվական
* Խմելիկ, «Սրվակներ», Վոլոդյա Լապտև, 1966 թվական
* Թումանյան, «Գիքոր», Մակիչ, 1966 թվական
* Տվեն, «Թոմ Սոյերի արկածները», Բեքի Տեչեր, 1968 թվական
* Թումանյան, «Գիքոր», Գիքոր (գլխավոր հերոս), 1969 թվական
* Արշավիր Ղազարյան, «Երեք գիշեր», Փոքրիկ, 1970 թվական
* Ալեքսին, «Եղբայրս կլարնետ է նվագում», Պետկա, 1970 թվական
* Սարոյան, «Մարդկային կատակերգություն», Յուլիսիս, 1971 թվական
* Կորչակ, «Մաթիուշ Առաջին թագավորը», Մաթիուշ Առաջին (գլխավոր հերոս), 1971 թվական
* Շահինյան, «Խրտվիլակ», Ճնճղուկ, 1972 թվական
* Լինդգրեն, «Մանչուկն ու Կարլսոնը», Մանչուկ (գլխավոր հերոս), 1973 թվական
* Մամլին, «Հրավառություն», Միտյա Վասին, 1975 թվական
* Օլշանսկի, «Թոմմին մամոնտի ժամանակակիցը», Ջերրի, 1978 թվական
* Շահինյան, «Երկնագույն և կարմիր երազներ» («Իմ սիրելի փոքրիկը»), Փոքրիկ (գլխավոր հերոս), 1979 թվական

### Փարիզ
* Շվարց, «Մերկ արքան», Դայակ, Փարիզ, 1989 թվական

## Կարծիքներ, գնահատականներ

  

## Պարգևներ և մրցանակներ

* Հայաստանի Հանրապետության Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության պատվոգիր՝ «Թատերարվեստի ոլորտում երկարամյա աշխատանքային գործունեության համար» (Հրամանի թիվ 1255-Ա, 2023 թվական)
* «Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն» ՀՈԱԿ-ի հիմնադրման 95-ամյակի առթիվ, թատերարվեստի ոլորտում ունեցած ծանրակշիռ ավանդի, ստեղծագործական և գեղարվեստական արժեքների ստեղծման ու տարածման, երկարատև գործունեության, արդյունավետ ու անբասիր աշխատանքի համար պարգևատրվել է «ՊՀԹ – 95» Պատվո հուշամեդալով (08.05.2025, Հրաման № 41-Ա)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ