Թոմաս Միջլի

**Թոմաս Միջլի** (), ամերիկացի ինժեներ և քիմիկոս։ Կարևոր դեր է խաղացել քառաէթիլկապարի և որոշ առաջին քլորֆտորածխածինների զարգացման գործում, որոնք ավելի հայտնի են Միացյալ Նահանգներում ֆրեոն ապրանքանիշի ներքո. հետագայում երկու ապրանքներն էլ արգելվել են մարդու առողջության և շրջակա միջավայրի վրա դրանց վնասակար ազդեցության պատճառով։ Իր կարիերայի ընթացքում ստացել է ավելի քան 100 արտոնագիր։

1940 թվականին Միջլին հիվանդացել է պոլիոմիելիտով և դարձել հաշմանդամ․1944 թվականին նրան գտել են խեղդված իր հորինած սարքի կողմից, որը հնարավորություն էր տալիս առանց օգնության վեր կենալ անկողնուց։ 1980-ականների վերջին մահացել է իր հոր մահից հետո, հանրությանը հաղորդվել էր, որ նա պատահաբար սպանվել է իր իսկ գյուտի պատճառով, սակայն մասնավոր կերպով նրա մահը հայտարարվել է ինքնասպանություն։ Գյուտը կապված էր շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցության հետ. բնապահպան և պատմաբան Մաքնիլը հայտարարել է, որ այն «ավելի շատ բացասական ազդեցություն է ունեցել մթնոլորտի վրա, քան երկրի պատմության մեջ ցանկացած այլ առանձին օրգանիզմ», գրող Բիլ Բրայսոնը նշել է, որ այն ունեցել է «գրեթե գերբնական բնազդ ափսոսանքի համար», իսկ գիտական գրող Ֆրեդ Փիրսը այն նկարագրել է որպես «մի մարդու կողմից կատարված էկոլոգիական աղետ»։

## Վաղ կյանք
Ծնվել է 1889 թվականի մայիսի 18-ին Փենսիլվանիա նահանգի Բիվեր Ֆոլս քաղաքում, Հեթի Լուիզայի (1865-1950) և Թոմաս Միջլի ավագի (1840-1934) ընտանիքում։ Ընտանիքը գյուտի պատմություն ուներ. հայրը ավտոմոբիլային անվադողերի ոլորտում գյուտարար էր, մայրական պապը՝ Ջեյմս Էմերսոնը, հայտնագործել է պտուտակային սղոցը։ Մեծացել է Օհայո նահանգի Կոլումբուս քաղաքում, 1911 թվականին, որպես ինժիներմեխանիկ ավարտել է Կոռնելի համալսարանը։

## Կարիերա
### Էթիլացված բենզին
thumb|right|Հին բեզինի պոպմի վրա գրություն, որը գովազդում է ՏԵԼի հակադետոնացիոն ազդեցությունը էթիլ բենզինի վրա
1916 թվականին Միջլին սկսել է աշխատել Ջեներալ Մոթորսում։ 1921 թվականի դեկտեմբերին, աշխատելով Չարլզ Կետերինգի ղեկավարած Դեյթոնի հետազոտական լաբորատորիաներում՝ Ջեներալ Մոթորսի հիմնադրած ձեռնարկությունում, հայտնաբերել է (դժվար հեռացվող հոտի պատճառով տելուրի դեն նետելուց հետո), որ բենզինին տետրաէթիլ կապարի  ավելացումը կանխում է ներքին այրման շարժիչների պայթյունը։ Ընկերությունը նյութը անվանել է «Էթիլ»՝ խուսափելով զեկույցներում և գովազդներում կապարի մասին որևէ հիշատակումից։  Նավթային ընկերությունները և ավտոարտադրողները (հատկապես Ջեներալ Մոթորսը, որին պատկանում էր արտոնագիր, որը համատեղ ներկայացվել էր Կետերինգի և Միջլիի կողմից) խթանեցին ՏԵԼ հավելումը որպես էժան այլընտրանք, այն գերազանցում է էթանոլը կամ էթանոլի հետ խառնված վառելիքը, ինչի վրա նրանք կարող էին շատ քիչ շահույթ ստանալ։ 1922 թվականի դեկտեմբերին «Ամերիկյան քիմիական ընկերություն»-ը Միջլիին պարգևատրել է 1923 թվականի Նիքոլսի մեդալով՝«Շարժիչային սարքերի վառելիքներում հակադետոնացիոն միացությունների օգտագործման համար»։ Սա իր կարիերայի ընթացքում վաստակած մի քանի խոշոր մրցանակներից առաջինն էր։

1923 թվականին Թոմասը երկար արձակուրդ է վերցրել Մայամիում՝ կապարով թունավորումից ապաքինվելու համար։ Նա ասել է. «Ես գտնում եմ, որ իմ թոքերը վնասվել են, և անհրաժեշտ է թողնել բոլոր աշխատանքները ու մաքուր օդի մեծ պաշար ստանալ»։ Նույն թվականին Ջեներալ Մոթորսը ստեղծել է Ջեներալ Մոթորս քիմիական ընկերությունը՝ «DuPont»-ի կողմից ՏԵԼի արտադրությունը վերահսկելու համար։ Կետերինգը ընտրվել էր ընկերության ղեկավար, իսկ Միջլին ղեկավարի օգնականն էր։ Այնուամենայնիվ, 1924 թվականին Օհայո նահանգի Դեյթոն քաղաքում գտնվող ՏԵԼ փորձարարական գործարանում երկու մահվան և կապարով թունավորման մի քանի դեպքերից հետո հայտարարվել է, որ Դեյթոնի անձնակազմը «ճնշվել է այն աստիճանի, որ մտածում է հրաժարվել տետրաէթիլ կապարի արտադրության ամբողջ ծրագրից»։ Հաջորդ տարվա ընթացքում Նյու Ջերսեյ նահանգի Դիպուոթեր քաղաքում գտնվող *DuPont* գործարանում զոհվեց ևս ութ մարդ։ 1924 թվականին, դժգոհ լինելով «DuPont»-ի ՏԵԼ հավելումի արտադրության արագությունից՝ օգտագործելով «բրոմիդի պրոցեսը», Ջեներալ Մոթորսը և Նյու Ջերսիի «Standard Oil» ընկերությունը (այժմ հայտնի է որպես ExxonMobil) ստեղծել են *էթիլային բենզինի արտադրության կորպորացիա*՝ ՏԵԼ արտադրելու և շուկա հանելու համար։ Էթիլ կորպորացիան կառուցել է նոր քիմիական գործարան՝ օգտագործելով բարձր ջերմաստիճանի էթիլ քլորիդի արտադրության ձևը Նյու Ջերսիի Բայվեյ նավթավերամշակման գործարանում։ Այնուամենայնիվ, նոր գործարանում աշխատելու առաջին երկու ամիսների ընթացքում կապարով թունավորման, հալյուցինացիաների, խելագարության և հինգ մահվան դեպքեր են տեղի ունեցել։

Կապարի ազդեցության հետ կապված ռիսկերը հայտնի էին առնվազն 150 տարի առաջ, երբ Բենջամին Ֆրանկլինը գրում էր տպագրիչի իր փորձի մասին։ Միջլին նույնպես կապարով թունավորում է ունեցել և նախազգուշացվել է ԹԵԼ հավելումի կապարի թունավորման վտանգի մասին դեռ 1922 թվականին։ Նա լավ գիտեր կապարի վտանգների մասին։ Թոմասն ուսումնասիրել էր, թե արդյոք ռիսկերը կարող են կառավարվել ինչպես արտադրության, այնպես էլ օգտագործման ժամանակ։ Արտանետվող գազերի փորձարկումը բարեհաջող ավարտ է ունեցել, փորձի նպատակն էր աջակցել այն գաղափարներին, որ 1 մաս տետրէթիլ կապար 1300 բենզինի համար կարող է անվտանգ օգտագործվել։ Աշխատողների վրա նախնական ազդեցությունից հետո մշակվել են հսկողության միջոցներ, որոնք ապահովում են գործընթացի անվտանգ աշխատանքը։ Էթիլացված բենզինի սպառումը երկրաչափական աճ է գրանցել։ Կապարի շրջակա միջավայրի քրոնիկ ազդեցությունը խիստ թերագնահատվել է։

1924 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Միջլին մասնակցել է մամուլի ասուլիսի՝ ցույց տալու նպատակով ՏԵԼի ակնհայտ անվտանգությունը, որտեղ նա թափել է ՏԵԼը իր ձեռքերին, շիշը մոտեցրել քթին և ներշնչել դրա գոլորշիները 60 վայրկյան՝ ասելով, որ կարող է դա անել ամեն օր՝ առանց որևէ խնդրի։ Մի քանի օր անց Նյու Ջերսի նահանգի ղեկավարը հրամայել է փակել Բայվեյ նահանգը, այդ օրվանից ՏԵԼ կարելի էր արտադրել միայն պետական թույլտվություն ունենալու դեպքում։ Արտադրությունը վերսկսվել է 1926 թվականին Դաշնային կառավարության միջամտությունից հետո։ Կապարից ստացված բարձր օկտանային վառելիքը կարևոր էր զինվորականների համար։ Ավելի ու Թոմասը արձակուրդ է վերցրել աշխատանքից այն բանից հետո, երբ նրա մոտ կապարի թունավորում է ախտորոշվել։ 1925 թվականին ապրիլին ազատվել է «GMCC»-ի փոխնախագահի պաշտոնից, ըստ տեղեկությունների պատճառը կազմակերպչական հարցերում իր անփորձությունն էր, սակայն Ջեներալ Մոթորսում որպես աշխատակից շարունակել է աշխատել։

### Ֆրեոն
1920-ականների վերջին օդորակման և սառեցման համակարգերը որպես սառնագենտներ օգտագործում էին այնպիսի միացություններ, ինչպիսիք են ամոնիակը (NH3), քլորոմեթանը (CH3Cl), պրոպանը, մեթիլֆորմատը (C2H4O2) և ծծմբի օքսիդը (SO2)։ Չնայած արդյունավետությանը, դրանք թունավոր էին, դյուրավառ և պայթունավտանգ Ջեներալ Մոթորսի Ֆրիջիդեր ստորաբաժանումը, որն այն ժամանակ նման համակարգերի առաջատար արտադրողն էր, փնտրում էր այս սառնագենտների ոչ թունավոր, ոչ դյուրավառ այլընտրանք։

Թոմասն, աշխատելով Ալբերտ Լեոն Հեննեի հետ, շուտով իր ուշադրությունը կենտրոնացրել է ալկիլ հալոգենների վրա (ածխածնային շղթաների և հալոգենների համադրություն), որոնք, ինչպես հայտնի էր, ունեն բարձր անկայունություն (սառնագենտի պահանջ), ինչպես նաև քիմիապես իներտ են։ Ի վերջո, նրանք լուծեցին ածխաջրածինում ֆտոր ներառելու գաղափարը։ Նրանք մերժեցին այն ենթադրությունը, որ նման միացությունները թունավոր կլինեն՝ հավատալով, որ ածխածին-ֆտոր կապի կայունությունը բավարար կլինի ջրածնի ֆտորիդի կամ այլ պոտենցիալ քայքայման արտադրանքի արտանետումը կանխելու համար։ Նրա թիմը սինթեզեց դիքլորդիֆտորորմեթանը՝ առաջին քլորֆտորածխածինը(CFC), որը նրանք անվանեցին «Ֆրեոն»։ Այս միացությունը հաճախ անվանում են «Ֆրեոն 12» կամ «Ռ 12»։

Ֆրեոնը և այլ քլորֆտորածխածինները շուտով փոխարինեցին այլ սառնագենտների, բայց ունեին նաև այլ կիրառություններ։ Հատկանշական օրինակ էր դրանց օգտագործումը որպես վառելիք աերոզոլային արտադրանքներում և ասթմայի ինհալատորներում։ 1937 թվականին Թոմասը այս աշխատանքի համար Քիմիական արդյունաբերության ընկերության կողմից պարգևատրվել է *Պերկինի* մեդալով։ 1941 թվականին կրկին այս աշխատանքի համար ամերիկյան քիմիական ընկերությունը Միջլիին շնորհել է *Փրիսթլիի* մեդալը*,* որը այն ժամանակ ընկերության ամենաբարձր պարգևն էր։ Դրան հաջորդել է 1942 թվականին ստացած *Ուիլարդ Գիբսի* մրցանակը։ Նա նաև ուներ երկու պատվավոր աստիճան և ընտրվել էր Միացյալ Նահանգների Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։

## Մահ
1940 թվականին՝ 51 տարեկան հասակում, Թոմասը հիվանդացել է պոլիոմիելիտով և դարձել ծանր հաշմանդամ։ Նա հորինել է պարանների և բլոկների բարդ համակարգ՝ անկողնուց բարձրանալու համար։ 1944 թվականի նոյեմբերի 2-ին, 55 տարեկան հասակում, նրան գտել են մահացած Ուորթինգթոն քաղաքում գտնվող իր տանը։ Սպանվել է իր ստեղծած սարքով այն բանից հետո, երբ խճճվեց դրա մեջ և մահացավ խեղդամահությունից։ Մահանալով լքել է այրի Քերի Ռեյնոլդսին, ում հետ ամուսնացել էր 1911 թվականի օգոստոսի 3-ին։ Հանրությանը հաղորդվել է, որ նրա մահը դժբախտ պատահար է, բայց մասնավոր կերպով այն հայտարարվել է ինքնասպանություն։

## Ժառանգություն
Միջլիի ժառանգությունը էթիլացված բենզինի և ֆրեոնի բացասական ազդեցությունն է շրջակա միջավայրի վրա։ Շրջակա միջավայրի պատմաբան Մաքնիլը կարծիք է հայտնել, որ Թոմասը «ավելի բացասական ազդեցություն է ունեցել մթնոլորտի վրա, քան Երկրի պատմության ցանկացած այլ առանձին օրգանիզմ», իսկ Բիլ Բրայսոնը նշել է, որ նա ուներ «ափսոսանքի բնազդ, որը գրեթե անսովոր էր»։ Ֆրեդ Փիրսը, ով գրում էր *New Scientist* թերթի համար, Միջլիին նկարագրել է «որպես մեկ մարդու էկոլոգիական աղետ»։

Նրա հորինած կապարի բենզինի օգտագործումը մեծ քանակությամբ կապար է արտանետել մթնոլորտ ամբողջ աշխարհում Մթնոլորտում կապարի բարձր մակարդակը կապված է եղել մանկությունից ի վեր առողջության հետ կապված լուրջ երկարաժամկետ խնդիրների հետ, ներառյալ նյարդաբանական խանգարումները, ինչպես նաև Ամերիկայում և ամբողջ աշխարհում բռնության և հանցավորության մակարդակի բարձրացումը։ *[[Թայմ]]* ամսագիրն իր «50 ամենավատ գյուտեր»-ի ցանկում ներառել է կապարի բենզինի և քլորֆտորածխածինների հայտնաբերումը։

Միջլին մահացել է երեք տասնամյակ առաջ, երբ լայնորեն հայտնի դարձավ մթնոլորտի վրա օզոնային շերտը քայքայող քլորֆտորածխածինների ազդեցության և ջերմոցային գազերի արտանետումների մասին լուրը։ 1987 թվականին Մոնրեալի արձանագրությունը փուլ առ փուլ դադարեցրեց քլորֆտորածխածինների օգտագործումը, ինչպիսիք են Ֆրեոնը և կապարի բենզինը։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցում
* 
* The Brilliant Inventor Who Made Two of History’s Biggest Mistakes. Stephen Johnson, New York Times Magazine,  March 15, 2023.
* Midgley–Man of Marvels,  (page 1 of 2),  (page 2 of 2). Charles F. Kettering, The American Weekly, Hearst Corporation, March 25, 1945.

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* The Man Who Accidentally Killed The Most People In History (video by YouTube producer Derek Muller on Thomas Midgley Jr., April 2022)

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով