Լույսը հնձանից

**«Լույսը հնձանից»**, հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի գրողների միության անդամ Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից։ Գրվել է 1962 թվականին և զետեղված է «Վարք հարանց» շարքում մեջ։

## Գնահատական
«Վարք հարանց» վերնագիրը կրող շարքի յուրաքանչյուր պատմվածք սկսվում է մերօրյա մի դրվագով, որի հոգևոր ակունքը բանահյուսական ենթաշերտերով կապվում է պատմական իրադրության հետ։ Մերօրյա կերպարների (Առաքել, Հակոբ, Դետ Նավասարդ նախահայրը) նույն անուններով ապրել է Մաշտոցի ժամանակներում։ Մաշտոցի կերպարը («Լույսը հնձանից», «Կամուրջը», «Վարք Մաշտոցի») պատմվածքներում մերօրյա այն հոգևոր կռվանն է, որ կամուրջ է կապում ազգային կեցության «ծայրերի»` գալիքի և ներկայի միջև։ Մաշտոցի կերպարն իրական զուգորդումներում ներկայացված է կենդանի, հյութեղ, ժողովրդի կյանքով ու ճակատագրով անմիջական մտահոգվող, հեռատես, պայծառ մի դեմք, որ տեսնում է վաղվա օրը։ Ահա նրա հղած պատգամը, որն իր էպիկական բովանդակությամբ խանզադյանական աշխարհի միասնականությունն է արտահայտում ամբողջության մեջ. «Ես գիր տվի ձեզ, որ լույս ունենաք ձեր տանն ու հոգում։ Բայց կմարի լույսը, եթե մոռանանք սուրն ու սուր բռնելու գործը։ Սուրն ու գիրը ձեզ պաշտպան, հիշեցեք»։ 

«Վարք հարանց» շարքում, պահպանելով պատմության բնորոշ ոգին ու կոլորիտը, Ս. Խանզադյանը հաճախ շեղվում է Մ. Մաշտոցի կենսագրության պատմական-փաստական կողմերից։ Սակայն պատմվածքներում Մ. Մաշտոցին որպես «մեր գոյության ու հիշողության», մեր մեծագույն քաղաքագետի (որի «շահած անարյուն ճակատամարտի հետ չի կարող համեմատվել մեր սպարապետների փառավոր հաղթանակներից և ոչ մեկը») ներկայացնելու խանզադյանական միտումը ինչ-որ չափով արդարացնում է հեղինակին։ Մաշտոցի ամբողջ կյանքը կռիվ է եղել։ Նա կռվել է մարերի դեմ, աչքի է ընկել որպես հմուտ զորական, բայց բոլոր կռիվներից ամենա նշանակալիցը եղել է կռիվը խավարի դեմ` հանուն լույսի, հանուն «հայոց այբ ու բենի»։

## Սյուժե
Գյուղի անունը Մեսրոպավան է։ Ծեր այգեպան Առաքելը նայում է գյուղի եկեղեցու քարե նստարաններին` «սրանց մոտ այբ, բեն են սովորել իր ապուպապերը, իր պապը, ինքը, որդին, հիմա էլ թոռան ձայնն է լսվում,- Այբ, բեն…»: 

Պատմվածքում հեռավոր անցյալի ու ներկայի համադրումը և ժամանակների զարմանալի ներդաշնակությամբ մոտեցումն ու միաձուլումը խորհրդանշական իմաստ ունեն։ 
«Ժամանակների հանդիպադրումը» տեղի է ունենում Մեսրոպի ու գինեգործ Առաքելի միջոցով։ «Գինեգործ Առաքել ապերը այս հողից բուսած ժառանգն է այստեղ` հայապատկեր այս Գողթան գավառում, ու նրա գլխի մշուշոտ ծալքերում հնչում է հնամենի զրույցը` Մեսրոպի, նրա գրերի մասին»։ Գինեգործ Առաքել ապոր ապուպապը նույնպես Առաքել անունն է ունեցել, Մեսրոպի ընկերն է եղել, երկրպագել է կրակին ու թերահավատորեն է նայել Մեսրոպի գործին. «Եկել է։ Ինչի՞ է եկել։ Ինչո՞ւ հեռացավ զորական կյանքից և կրեց ամենակեցույցի խաչը։ Ասում է` դպրանոց եմ ուզում հիմնել այստեղ, մանկտիք սնել։ Ասո՜ւմ է։ Իսկ ի՞նչ լեզվով պիտի կրթի-սնի, ինչո՞վ»։ 

Մեսրոպը փրկել է Առաքելի կյանքը, երբ միասին զորական են եղել։ Նա հիմա բրուտանոցում կավ է հունցում ու լսում է Մեսրոպին. «Ամենքը ձև ունեն, մենք` ոչ, բրո՛ւտ Առաքել։ Հայոց արևմուտքում հոռովմ լեզուն է գիր մեզ համար, հարավում` ասորերենը, արևելքում` պարսկերենը, հյուսիսում… հյուսիսը դատարկ է։ Ո՞րն է քո հոգու պատկերը։ Այդ կուլայի նախշերն ու լեզուն ամենքն էլ ունեն, իրենցը, սեփականը։ Դու սեփականը չունես»։ 

Մաշտոցի համար պատմվածքում ամենադժվարինը ժողովրդին, որ մարմնավորված է հեթանոս բրուտ Առաքելի կերպարում, ճշմարիտ հավատի բերելն է. «Անկարգ ու անխնամ ժողովուրդ եք,- խոսեց Մեսրոպ Մաշտոցը… Գերի եք հին մոլորություններին ու վայրենի»։ 

Ու հավատ է ներշնչում Մաշտոցը բրուտ Առաքելին, հավատ առ այն, որ քո գրով քեզ չեն շփոթի ո՛չ մարերի հետ, ո՛չ ասորու, ո՛չ բյուզանդացու, ո՛չ էլ մեկ ուրիշի հետ։ Գրով կմնա քո լեզուն քոնը, քո գինին` հայկական, և քո կուլայի նախշերը կխոսեն հայոց լեզվով։ «Ես էլ եմ ուզում իմն ունենալ, ես ուզում իմ կուլան իմ լեզվով խոսի։ Կարո՞ղ ես, խոսեցրու…»: 

Բրուտ Առաքելի թրծած կուլաներն ու կարասները, գինու գավերը նախշազարդված են խաղողի ողկույզներով ու նռներով, գեղանի աղջիկներով, զանազան թռչուններով ու ծաղիկներով.։ Անշունչ կավից սիրամարգեր է կերտում, որ ուր որ է կդայլայլեն։ Կանացի ոտքի ձևով գինու գավաթներ է ստեղծում բրուտ Առաքելը, վրան դեռատի կնոջ ոտքի ջերմությունը, հրաշք նախշեր և անսպառ կենդանություն։ Մաշտոցը փոխում է բրուտի պատկերացումներն արմատապես, ու դրանից հետո կուլաներն ու կավերը երիզվում են մեսրոպյան գրերով և հայերեն շնչում, նոր իմաստ են տալիս ու նոր խորքեր բացում, նոր ձևեր տալիս անշունչ կավին։ Բրուտի ընկալումներն ավելի կոնկրետ ու առարկայական են դառնում։ Հետո մեսրոպյան գրերը միանում են իրար, դառնում տուն, հայրենիք, առասպել ու միֆ, ու նա, որպես պատգամ գալիք դարերին ու սերունդներին, թրծում է կրակի բոցերի մեջ մեսրոպյան տառերով նախշազարդված գինու գավը` «գրով շենանա տունն Հայոց, Առաքե՛լ»… Գրերի գյուտից հետո հատկապես սահմանամերձ գյուղերում ու ավաններում հիմնվում են դպրոցներ, և հայ ուսուցիչներն ու աշակերտները դառնում են սահմանապահ զինվորներ, երկիր են պահում ու շենացնում։ Հայոց գիրն է հային հայ պահել, տարել բազմաթիվ փորձությունների միջով, ու հիմա բրուտ Առաքելի` հայտնի չէ, թե որերորդ թոռը` Այգեգործ Առաքելը, հնձանում խաղող է ճմլում ու ականջներում հնչում են նոր-նոր դպրոց հաճախող փոքրիկ Առաքելի ձայնը` «Այբ, բեն…»:

## Տես նաև
* Կամուրջը
* Խոսում է մագաղաթի պատառիկը
* Վարք Մաշտոցի (Սերո Խանզադյան)
* Ամիրդովլաթ՝ որդի Եղիայի
* Հայրենի կարգավ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1955 գրքեր