Պռոշ Խաղբակյան

**Պռոշ Խաղբակյան**, նաև հայտնի է որպես **Հասան Պռոշ**, Հայաստանի Զաքարյան իշխաններից վասալական կախման մեջ գտնվող հայ իշխան։ Նա Խաղբակյանների դինաստիայի անդամ էր, որը նրա անունով հայտնի է նաև  Պռոշյանների դինաստիա։ Հանդիսանում էր  Զաքարյանների բանակի գերագույն հրամանատարն էր (սպարապետ) 1223-1284 թվականներին՝ հաջորդելով իր հորը՝ Վասակին։ Նա Մեծ Հայքի գլխավոր իշխաններից մեկն էր, որը կնքեց դաշինքը իր սուվերեն վրաց թագավոր Դավիթ Ուլուի և մոնղոլ հրամանատար  Հուլավուի միջև՝ Մերձավոր Արևելքի մոնղոլական նվաճման ժամանակ (1258-1260)։մինի

Պռոշը իշխան Վասակ Խաղբակյանի և նրա կնոջ՝ Մամայի կրտսեր որդին էր։ Նա ուներ երկու եղբայր՝ Պապակ և Մկդեմ։ Խաղբակյանները սկզբում Խաչենի շրջանում ազնվական տոհմ էին։ Վասակը և նրա որդիները աչքի ընկան սելջուկների դեմ վրաց-հայկական պատերազմներում։ 1201-1203 թվականներին նրանք Հայաստանի Զաքարյան իշխաններից ստացան նոր ժառանգական տիրույթներ Գառնիի շրջակայքում և Վայոց ձորում և նշանակվեցին Գառնիից մինչև [Սյունիքի ամրոց] Բարգուշատ հողերի կառավարիչներ՝ իրենց ծառայությունների դիմաց Պռոշը հաջորդեց հորը նրա մահից հետո՝ մոտ 1223 թվականին։ Նրա ավագ եղբայր Պապակը զոհվել էր ղփչաղների դեմ մարտում 1222 թվականին, և, կարծես, Մկդեմը նույնպես մահացել էր հորից առաջ, ուստի ժառանգությունը անցավ Պռոշին 
մինի|Գեղարդում գտնվող Պռոշ Խաղբակյանի դամբարանը։

Մոնղոլները դեռևս 1230-ական թվականներից ստանում էին հայ իշխանների աջակցությունը։ Բազմաթիվ վրաց-հայ զորամասեր մասնակցել են մոնղոլների կողմից Ալամութի նվաճմանը 1256 թվականին, որտեղ նրանց անձամբ գլխավորել է Վրաստանի թագավոր Դավիթ VII-ը
մինի|Պռոշյանների զինանշանը

1258 թվականին Պռոշ Խաղբակյանը գլխավորում էր հայկական զորքերը, որոնք մասնակցում էին մոնղոլների կողմից Բաղդադի պաշարմանը, մինչդեռ Զաքարե Գ Զաքարյանը ղեկավարում էր վրացական զորքերը։ Նա, ինչպես նշվում է, վարել է բանակցությունները Բաղդադի խալիֆ ալ-Մուստասիմի հետ, սակայն 
ապարդյուն։ Պռոշ Խաղբակյանը հանդիսացել է հայկական պատմիչ Կիրակոսի կողմից Բաղդադի անկման նկարագրության հիմնական աղբյուրը:

1258–1260 թվականներին Պռոշը, իր հայկական Զաքարյան գերիշխան Շահնշահի հետ միասին, [12] գլխավորեց վրացիներից և հայերից կազմված մեծաթիվ զորք՝ աջակցելու Հուլագուի մոնղոլական համեմատաբար փոքրաթիվ բանակին Մայյաֆարիկինի (**Նփրկերտ**) պաշարման ժամանակ։ Քաղաքը պաշտպանվում էր իր վերջին Այյուբյան տիրակալ Ալ-Քամիլ Մուհամմադի կողմից։ [մինի|Սուրբ [Գեղարդի մասունքը, ցուցադրված է եղել Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանում 2018 թվականի սեպտեմբերի 21-ից մինչև 2019 թվականի հունվարի 13-ը, ներկայումս ցուցադրված չէ։]]Բախումների ընթացքում զոհվեց Խաչենի հայ իշխան Սևադան։ Երկու տարի տևած պաշարումից հետո, երբ քաղաքը վերջապես գրավվեց, մուսուլման բնակչությունը կոտորվեց, իսկ քրիստոնյաները խնայվեցին : Քրիստոնեական սրբությունները հավաքվեցին և վերադարձվեցին Հայաստան, մասնավորապես՝ Հաղպատի վանք:

Միևնույն ժամանակ Հուլագուն շարունակեց Սիրիայի մնացած տարածքների նվաճումը՝ իրեն ուղեկցող Կիլիկիայի Հայկական թագավորության Հեթում Ա-ի զորքերի և Անտիոքի Բոհեմունդ VI-ի, խաչակիրների մասնակցությամբ: Վրաց թագավոր Դավիթ VII-ը հրաժարվեց նոր վրացա-հայկական զորքեր տրամադրել մոնղոլների սիրիական արշավանքների համար՝ պատճառաբանելով, որ 1258 թվականի Բաղդադի պաշարման ընթացքում արդեն իսկ կրել էր ծանր կորուստներ

Պռոշ Խաղբակյանը ներգրավված էր Հայաստանի Կոտայքի մարզում գտնվող Գեղարդի վանքի զարգացման գործում․ վանքը մասամբ փորված է հարակից լեռան մեջ և շրջապատված է ժայռերով

13-րդ դարի կեսերին նա Զաքարյաններից գնեց վանքը և կառուցեց ժայռի մեջ փորված մի շարք լրացուցիչ մատուռներ։ Կարճ ժամանակահատվածում Պռոշյանները ստեղծեցին այն քարայրային կառույցները, որոնք Գեղարդին բերեցին մեծ համբավ՝ երկրորդ քարայրային եկեղեցին, Պապակի և Ռուզուկանի ընտանեկան ժամատունը, հավաքների և ուսումնառության սրահը (որը փլուզվել է 20-րդ դարի կեսերին), ինչպես նաև բազմաթիվ խցեր։ Գավթի հյուսիս-արևելյան կողմից բացվող սենյակը 1283 թվականին դարձավ իշխան Պռոշ Խաղբակյանի դամբարանը։

Սուրբ նիզակով պահարան-մասունքը կրում է 1269 թվականին իշխան Պռոշի կատարած նվիրատվական արձանագրությունը. «1269 թվականին ես՝ իշխան Պռոշը, Վասակի որդին, այս Աստծո կողմից պատրաստված սուրբ նիզակի ժառանգորդը, այն զարդարեցի թանկարժեք պահարանով, որպեսզի այն բարեխոսի ինձ համար Քրիստոսի ահեղ դատաստանի ժամանակ։ Մեծ հույսով այն նվիրեցի Այրիվանքի վանքին՝ իմ թանկագին թաղման վայրին, հավիտենական հիշատակ իմ և իմ զավակների՝ Պապակի, Ամիր Հասանի և Վասակի, ինչպես նաև իմ կնոջ՝ տիկին Խութլուի, որ ննջեց ի Քրիստոս, և Մկդեմի ու տիկին Գոհարի, որոնք վաղաժամ հեռացան այս աշխարհից»-Նիզակի մասունքարան :

***Արձանագրության մեջ նա*** հիշատակում է իր կնոջը՝ Խութլու խաթունին, ինչպես նաև իր զավակներին՝ Պապակ Պռոշյանին (մահ.՝ 1298), Վասակին (մահ.՝ մոտ 1268–1273), Ամիր Հասան Ա-ին (մահ.՝ 1292)  և Մկդեմին։ Նա խնամիական կապերով կապված էր վրացական բանակի արքունական պաշտոնյա և ամիրսպասալար (գլխավոր հրամանատար) Խութլուբուղայի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

Կատեգորիա:Խաղբակյաններ
Կատեգորիա:Հայ ազնվականություն