Հայ-ադրբեջանական համաձայնագիր (1919)

**Հայ-ադրբեջանական համաձայնագիր,** 1919 թվականի նոյեմբերի 23-ին Հայաստանի առաջին հանրապետության և Ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետության միջև Թիֆլիսում կնքված միջազգային փաստաթուղթ։

## Պայմանագրի ստորագրում
Կովկասում ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչները Ադրբեջանի և Հայաստանի կառավարությունների ղեկավարներին իրենց մտահոգությունն են հայտնել տարածաշրջանում ռազմական իրավիճակի սրման կապակցությամբ, որը կխոչընդոտեր Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի աշխատանքներին։ ԱՄՆ ներկայացուցիչ գնդապետ Ջեյմս Ռեյը առաջարկեց Թիֆլիսում համաժողով անցկացնել՝ կողմերի միջև վեճերը խաղաղ ճանապարհով լուծելու համար։ Նոյեմբերի 20-22-ը Թիֆլիսում կայացել են Ադրբեջանի և Հայաստանի կառավարությունների ղեկավարներ Նասիբ-բեկ Ուսուբբեկովի և Ալեքսանդր Խատիսյանի գլխավորած պատվիրակությունների հանդիպումները։ Համաձայնագիրը ստորագրվել է նոյեմբերի 23-ին միջնորդների՝ Կովկասի հարցերով գերագույն հանձնակատարի տեղակալ Ջեյմս Ք. Ռեյի և Վրաստանի արտգործնախարար Է. Գեգեչկորիի մասնակցությամբ։ Պայմանագրի ստորագրման պատճառը Անդրկովկասի երկու հանրապետությունների դեմ Դենիկինի զորքերի հարձակման սպառնալիքն էր։

Համաձայնագրի կետերից էին․

* Հայաստանի և Ադրբեջանի կառավարությունները պարտավորվել են դադարեցնել շարունակվող բախումը և այլևս ուժի չդիմել։
* Կողմերը պայմանավորվել են արդյունավետ միջոցներ ձեռնարկել Զանգեզուրի ճանապարհների և բաց ճանապարհների երթևեկությունը բարելավելու ուղղությամբ։
* Կողմերը պարտավորվել են լուծել բոլոր հարցերը խաղաղ ճանապարհով, այդ թվում՝ սահմանների հետ կապված հարցերը։ Խաղաղության համաձայնագրի բացակայության դեպքում երկու կողմերն էլ ամերիկացի գնդապետ Ռեյին դիտարկում էին որպես արբիտր և համաձայնում էին ենթարկվել նրա որոշումներին:
* Որոշվել է նոյեմբերի 26-ին Բաքվում անցկացնել ադրբեջանա-հայկական համաժողով։
* Համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել ստորագրման օրվանից։ Երկրների խորհրդարանների կողմից հաստատվելուց հետո այն իրավական ուժ է ստանում։

## Հետագա իրադարձություններ
Պայմանագրի ստորագրումից անմիջապես հետո ադրբեջանական կողմը Հայաստանին մեղադրեց Զանգեզուրի վրա հարձակվելու մեջ, որը հանգեցրեց 300 մուսուլմանի մահվան։ Նոյեմբերի 29-ին Հայաստանն ընդունեց Զանգեզուրի մոտ տեղի ունեցած ռազմական բախումների փաստը, սակայն հայտարարեց, որ գործողությունն իրականացվել է բացառապես թուրքական զորքերի դեմ։ Դեկտեմբերի 8-ին Ադրբեջանը պահանջեց ստեղծել Զանգեզուրի հարցով հանձնաժողով՝ սպառնալով դուրս գալ համաձայնագրից։ Արդյունքում նոյեմբերի 26-ին նախատեսված ադրբեջանա-հայկական համաժողովը տեղի ունեցավ միայն դեկտեմբերի 14-21-ը։ Այս համաժողովում գործնական որոշումներ չընդունվեցին։ 1920 թվականի ապրիլին տեղի ունեցած քննարկումները նույնպես դրական արդյունք չտվեցին։ Այս պահին Հայաստանի կառավարությունը տեղեկացավ Զանզեգուրի մոտ Ադրբեջանի ռազմական ներկայության կուտակման մասին, և Ադրբեջանը փորձեց զինաթափել Ղարաբաղի հայ բնակչությանը:

Ապրիլի 28-ին Բաքվում տեղի ունեցավ բոլշևիկյան հեղաշրջում։

1920 թվականի օգոստոսի 10-ին ՌԽՖՍՀ-ի և Հայաստանի առաջին հանրապետության միջև կնքվեց համաձայնագիր, ըստ որի ՌԽՖՍՀ Կարմիր բանակը գրավեց Հայաստանի և Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի միջև վիճելի Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և Նախիջևանի տարածքները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Насибзаде Н.* Малая внешняя политика (1918—1920). — Баку, 1996,
* *И. Мусаев*. Внешняя политика Азербайджана, часть 3, часть I. — Баку, 2003 
* A – Argelander (азерб.) // Азербайджанская национальная энциклопедия: энциклопедия : [В 25 томах] (тираж: 10 000; 608 с.). — Баку: “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi, 2009. — C. I. — ISBN 978-9952-441-02-4.
* 
* 

Կատեգորիա:1919 Հայաստանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանի միջազգային պայմանագրեր
Կատեգորիա:Հայաստանի միջազգային պայմանագրեր