Ժան-Ռոբեր Իպուստեգի

**Ժան-Ռոբեր Իպուստեգի** (;), ֆրանսիացի քանդակագործ, նկարիչ, ջրաներկ նկարիչ և գրող։ Նրա աշխատանքները կարելի է տեսնել բազմաթիվ քաղաքների փողոցներում և հրապարակներում, հասարակական վայրերում, եկեղեցիներում և արվեստի թանգարաններում, հեղինակավոր աճուրդներում։

## Կենսագրություն
Ժան Ռոբերը ծնվել և մեծացել է Դեն-սյուր-Մեզ փոքր կոմունայում () Մեզ դեպարտամենտում՝ Վերդեն և Սեդան քաղաքների միջև, Ֆրանսիայի հյուսիս-արևելքում։ Նրա հայրը ապրուստն էր վաստակում որպես ատաղձագործ, որը նուրբ փայտե աշխատանքներ էր կատարում. միևնույն ժամանակ նա շատ էր կարդում, սիրողական նկարչությամբ էր զբաղվում, ջութակ էր նվագում, մասնակցում էր սիրողական թատերական բեմադրություններին և որդուն արվեստի սեր էր ներարկում։ Սրան նպաստում էր նաև դպրոցի ուսուցիչը, որը ընդլայնում էր աշակերտների ընթերցանության շրջանակը, տանում էր նրանց Լուվր և ժամանակակից նկարիչների ու քանդակագործների պատկերասրահներ։ Ժան Ռոբերը ասում էր, որ իրեն բախտ է վիճակվել սովորել երկու հրաշալի հայրերից։

1938 թվականին՝ 18 տարեկան պատանի հասակում, նա տեղափոխվեց Փարիզ, որտեղ սկզբում աշխատում էր որպես պարալեգալ և սուրհանդակ։ Քաղաքային արվեստի դպրոցում () երեկոյան նկարչության և գեղանկարչության դասընթացների ընդունելության հայտարարությունը տեսնելով՝ Ժանը անմիջապես գրանցվեց այնտեղ։ Սակայն շուտով նրա ուսումը ընդհատվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառով, ուր Ժանը զորակոչվեց որպես զինվոր ընդհանուր մոբիլիզացիայի շրջանակներում։

### Կարիերա
Վերադառնալով խաղաղ կյանքին, նա սկզբում նվիրվեց նկարչությանը, այնուհետև մասնակցեց Մոնռուժ քաղաքի Սուրբ Հակոբի եկեղեցու () վիտրաժների վերականգնմանը, որտեղ աշխատեց երկու տարի (1947-1948)։

1949 թվականից, Փարիզի մոտ գտնվող Շուազի-լե-Ռուա տեղափոխվելուց հետո, Ժան Ռոբերը բացառապես անցավ ծավալային պլաստիկայի։ Այդ ժամանակ նա ապրում էր լքված խեցեգործական գործարանում, որը վերածեց հսկայական արվեստանոցի։ Իր աշխատանքները սկսեց ցուցադրել հեղինակավոր սալոնի () ցուցահանդեսներում՝ շնորհիվ նկարչի, այդ սալոնի հիմնադիրներից մեկի օգնության։ Համարվում է, որ հենց Ադամն է խորհուրդ տվել Ժան Ռոբերին փոխել իր անունը Ժան-Ռոբեր Իպուստեգի՝ ավելացնելով մոր բասկյան ծագման աղջկական ազգանունը՝ ()։ Հայտնի պատկերասրահի տնօրեն Դանիել Կանվեյլերը կարիերայի սկզբում նախազգուշացրել էր նրան. «Հիշիր, որ դու քանդակագործ ես դառնում քո սեփական ռիսկով»։

Իպուստեգին իր ողջ կյանքի ընթացքում, սեփական խոստովանությամբ, մնաց ինքնուս, չստացավ անհրաժեշտ ակադեմիական կրթություն և աշխատեց իր ժամանակի արվեստի հիմնական ուղղություններից մեկուսի, ինչի պատճառով պաշտոնական շրջանակներում երկար ժամանակ անտեսվում էր։

1962 թվականին Ժան-Ռոբերը կարևոր ճամփորդություն կատարեց դեպի Հունաստան՝ անտիկ քանդակագործությանն ավելի լավ ծանոթանալու համար։ Այս ճամփորդությունն ազդեց նրա հետագա գործունեության վրա։ 1967 թվականին Իպուստեգին աշխատում էր անմիջականորեն Կարարայի մարմարի հանքերում։ Նրա ուշադրության կենտրոնը տեղափոխվեց մարդու վրա, նա նույնիսկ ուսումնասիրում էր անատոմիան՝ դիմելով Վերածննդի դարաշրջանից հայտնի էկորշեի մեթոդին։ Իպուստեգին կանոնավոր կերպով անդրադառնում էր այս թեմային քանդակագործության մեջ՝ (1963) «Մարդ» (ֆր.՝ L'homme), (1966) «Մարդը, որ անցնում է դարպասի միջով» (ֆր.՝ Homme passant la porte)։ 1979 թվականին նա Բեռլինից պատվեր ստացավ միջազգային կոնգրես կենտրոնի (ICC) առջև ստեղծելու «Մարդը կառուցում է իր քաղաքը» (ֆր.՝ L'homme construit sa ville) քանդակային համալիրը, պատերազմից հետո ամենամեծը։ Իպուստեգին կոնկրետացրեց թեման՝ ընտրելով Ալեքսանդր Մակեդոնացու՝ Էկբատանա քաղաք (այժմ՝ Համադան Իրանում) մուտք գործելու սյուժեն։ Նրա հսկայական քանդակը (մոտ 7 մ բարձրությամբ և 5 մ լայնությամբ), որը ձուլվել էր Իտալիայում, վնասվել էր Շպրեե գետով տեղափոխման ժամանակ թույլատրելի չափերը գերազանցելու պատճառով։ Ձեռքերից մեկը «ամպուտացվել» էր և միայն Բեռլինում վերադարձվեց իր տեղը։ ICC շենքի առջև կառույցի տեղադրումից քսան տարի անց (1980-2005) ժանգի հետ կապված խնդիրներ առաջացան։ Հարկ եղավ կոմպոզիցիան ապամոնտաժել, ուղարկել պահեստավորման, այնուհետև՝ վերականգնման։

Մինչև 1982 թվականը Իպուստեգիի բազմաթիվ աշխատանքներ պարբերաբար ցուցադրվում էին Կլոդ Բեռնարի պարիզյան պատկերասրահում (ֆր.՝ Galerie Claude Bernard), ցուցադրվել են 1964 թվականի «documenta III» և 1977 թվականի «documenta 6» ցուցահանդեսներում Կասելում։

Ընդհանուր առմամբ Ժան-Ռոբեր Իպուստեգին թողել է շատ մեծ ժառանգություն՝ 612 քանդակ, հարյուրավոր նկարներ, 3000 նկար, վեպեր, բանաստեղծություններ, ֆիլմեր։

### Անձնական կյանք
1943 թվականին Ժան Ռոբերը ամուսնացավ Ժենևիև Ժիլի հետ (ֆր.՝ Geneviève Gilles), երկու տարի անց նրանք ունեցան որդի՝ Դոմինիկին (1945): Քսան տարի անց՝ 1963 թվականին, Իպուստեգին ամուսնացավ Ֆրանսուազ Դելակտուրիերի հետ (ֆր.՝ Françoise Delacouturiere), նրանք ունեցան երկու դուստր՝ Սելին (1965) և Մարի-Պիեր (1969): 1960-ականների վերջին ծնողների և մտերիմ ընկերների մահը բացատրում է 1968 թվականի աշխատանքների մռայլ թեմատիկան, այդ թվում՝ «Հոր մահը», «Մոր ագոնիան»: 1974 թվականի նոյեմբերին Իպուստեգին հեռախոսով իմացավ իր դուստր Սելինի հանկարծակի մահվան մասին: Սա դաժան ցնցում էր, որը ստիպեց նրան որոշ ժամանակով ընդհանրապես թողնել աշխատանքը:

2004 թվականին Իպուստեգին վերադարձավ իր հայրենի Դեն-սյուր-Մյոզ համայնք, որտեղ երկու տարի անց մահացավ 86 տարեկան հասակում: Թաղված է Փարիզի Մոնպարնաս գերեզմանատանը: Նկարչի՝ 2006 թվականի մահից հետո նրա այրին՝ Ֆրանսուազը, ինչպես նաև երեխաները՝ Դոմինիկը և Մարի-Պիերը, նախաձեռնեցին Իպուստեգիի հետմահու հետահայաց ցուցահանդեսի բացումը իտալական Լենյանո քաղաքում:

## Աշխատանքների ոճը
Իպուստեգիի ոճի բազմազանությունը նշել են շատ հեղինակներ, նրանց թվում գրող Ջոն Ափդայքը։

Ժան Իպուստեգիի վաղ աշխատանքների համար բնորոշ են ճարտարապետական և վերացական ձևերը, մինչև որ նա 1955 թվականին դիմեց էքսպրեսիոնիզմի պատկերավոր արտահայտչականությանը։ Այնպիսի աշխատանքներ, ինչպիսիք են «Վարդը» (ֆր.՝ La rose) (1955) և «Կենոտաֆը» (ֆր.՝ Le cénotaphe) (1957) ակնհայտորեն կատարված են Անրի-Ժորժ Ադամի ազդեցության ներքո։

Սակայն աստիճանաբար Իպուստեգին հեռանում է սկզբնական հստակ և պարզ ձևերից՝ փոխելով իր ոճը արտահայտիչ-դինամիկի։ Նրա գլխավոր ներշնչանքի աղբյուրը դարձավ սյուրռեալիզմը՝ մարդուն դնելով ուշադրության կենտրոնում։ Առաջին բնական չափերի ծավալային ֆիգուրը եղավ «Մարդ» (ֆր.՝ L'homme) քանդակը, որը ստեղծվել է 1963 թվականին։ Դրա տարբերակներից մեկը տեղադրված է Բեռլինի Բուխ թաղամասի Մաքս Դելբրյուկի անվան մոլեկուլյար բժշկության կենտրոնի համալսարանական քամպուսի տարածքում։

1985 թվականին քաղաքային գրադարանի առջև տեղադրվել է «Ընթերցանություն» (ֆր.՝ Lecture) քանդակը։ Ոտքերը խաչած նստած աղջիկը մի ձեռքով բռնել է գիրքը, մյուսով շոյում է ծնկներին նստած կատվին։ Ընթերցողի ֆիգուրի միջով անցնում են նրան ծակող հարթություններ։ Արևոտ օրերին լույսի և ստվերի հակադրությունները ուժեղացնում են այս հարթությունները գրքերի էջերի և ընթերցանության բացահայտած հորիզոնների հետ համեմատության ակնարկը։

1966 թվականին գերմանական Ցելլե քաղաքի հետիոտնային փողոցում հայտնված «Մարդը ճեղքում է դարպասը» (գերմ.՝ Ein Mann durchstößt die Pforte) բրոնզե քանդակը խորհրդանշական կապ ունի մահացածների թագավորության դիցաբանության հետ։ Մարդը թափանցում է «դժոխքի դարպասի» միջով՝ նրա աջ ոտքն ու երկու ձեռքերի դաստակները արդեն դրսում են, բայց ձախ ձեռքով նա դեռ բռնված է դարպասի հենասյունից ներսից։ Ձեռքի և մեջքի միջև քանդակում երևում է Աիդես արքայի հավատարիմ շուն՝ Կերբերոսի երեք գլուխներից մեկը, որը պահպանում է ելքը անդրշիրիմյան աշխարհից։ Մարդու գլխի վրայի ուռուցիկությունները ցույց են տալիս մազերի մնացորդները՝ ըստ առասպելների, Պերսեփոնեն (Աիդեսի կինը) կտրում էր որոշ մահացածների մազերը։

Փարիզում, Զինանոցի գրադարանի (ֆր.՝ Bibliothèque de l'Arsenal) շենքի մոտ, Սյուլլի փողոցում (ֆր.՝ Rue de Sully) ուշադրություն է գրավում յուրօրինակ հորինվածքը, որը պատվիրվել է Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Միտերանի կողմից և նվիրված է բանաստեղծ Արթուր Ռեմբոյին։ Երկու մասի բաժանված կերպարը խորհրդանշում է պատանու ճակատագիրը, նրա ըմբոստությունը և թափառաշրջիկության ձգտումը աշխարհում, հանուն որի նա 18 տարեկանում հրաժարվեց պոեզիայից։ Իպուստեգիի քանդակի անվանման մեջ խաղարկվել է հնարամիտ մականունը, որը Պոլ Վեռլենը տվել էր Արթուր Ռեմբոյին՝ «Քամով պատված կոշիկներով ճամփորդ» (ֆր.՝ l'Homme aux semelles de vent)։ Ժան-Ռոբեր Իպուստեգին փոխարինել է (ֆր.՝ de vent)-ը (ֆր.՝ devant)-ով և իր քանդակը անվանել է «Վեր թռած կոշիկներով ճամփորդ» (ֆր.՝ l'Homme aux semelles devant)։ Որոշ ժամանակակիցներ դա համարեցին պատահական սխալ՝ չկռահելով բառախաղի գիտակցական բնույթը և քանդակային հորինվածքի անվանման դիտավորյալ փոփոխությունը։ «Ռեմբոյի դեմքը» (ֆր.՝ Visage Rimbaud) դիմանկարային էտյուդը գտնվում է Իպուստեգիի մշակութային կենտրոնի (ֆր.՝ Centre Culturel Ipoustéguy) մշտական ցուցադրության մեջ՝ արվեստագետի հայրենի Դեն-սյուր-Մյոզում։

Իպուստեգիի մի քանի տարբեր ոճային ծավալային աշխատանքներ 1982 թվականին հայտնվեցին Լիոնի Լուի Պրադելի հրապարակում։ Սա Մեծ Լիոնի առաջին նախագահ՝ հենց Լուի Պրադելի իրատեսական դիմանկարն է, որի գլխի հետ բարձրաքանդակի վրա հարևանությամբ գտնվում է Լիոնի զինանշանը։ Կողքին տեղադրված է «Լիոնի պատմության բուրգը» (ֆր.՝ Pyramide de l'Histoire de Lyon), որը ներառում է կերպարներ, ըստ Իպուստեգիի խոսքերի, ստեղծված որպես «երգիծական և հումորային կոմիքսներ»՝ Ռաբլեի ստեղծագործությունների և ժողովրդական առասպելների մոտիվներով։ Բուրգի հետ արձագանքում է «Գինյոլ» (ֆր.՝ Guignol) հորինվածքը՝ որպես հիշատակ XVIII դարի վերջում - XIX դարի սկզբում Լիոնում հայտնված տոնավաճառային թատրոնի տիկնիկներին։ Մոտակայքում բարձրանում է XVI դարի լիոնցի բանաստեղծներ՝ Մորիս Սևի և Լուիզա Լաբեի պատվին ստեղծված քանդակը, որում նկատվում է բարոկկո ոճի հետ արձագանք։

Իպուստեգիի շատ աշխատանքներ կատարված են ավանդական նյութերից՝ մարմարից, բրոնզից, պողպատից, որոնց հետ աշխատելիս նա ընդգծում էր «կենդանի հակասությունները» հոսուն և քարացած ձևերի միջև, իմպրովիզացիա էր անում ինտերիերի և էքստերիերի հատումներով, քանդում էր կայուն ծավալների պատրանքը, գծեր էր նկարում օդում, նմանակում էր թղթի տեքստուրան՝ օգտագործելով ոչ ճկուն մետաղ։

Քանդակագործի ստեղծագործությունները կան տարբեր քաղաքների այգիներում և հրապարակներում։ Շալոն-սյուր-Մարն քաղաքում սյունը նվիրված է պահածոների գյուտարար Նիկոլա Ապերին։

## Գնահատականներ և պարգևներ
«Այսօր ապրող ֆրանսիացի քանդակագործների մեծագույնը» անվանել է Ժան-Ռոբեր Իպուստեգին ամերիկացի գրող Ջոն Ապդայքը իր «Պարզ հայացք» (ֆր.՝ Un simple regard) գրքում (1989)։ Ապդայքի կարծիքով, մի շարք մրցանակների ու պարգևների չնայած, թերագնահատված է մնացել Իպուստեգիի ժառանգության եզակիությունը, ով չի առաջնորդվել որևէ մեկ ուղղության կամ ոճի հիմունքներով՝ ակնհայտորեն ցուցադրելով ոճային կապը արվեստի պատմության տարբեր դարաշրջանների հետ։ Նրա աշխատանքների յուրօրինակությունը նշել է նաև քննադատ Ջեյմս Քիրքափը (անգլ.՝ James Kirkup)։ Նույնիսկ երբ քանդակագործի մոնումենտալ ստեղծագործությունները հանդիպում էին կրոնական և քաղաքական խմբերի դիմադրությանը, դրանք այնուամենայնիվ տեղադրվում էին նախատեսված վայրերում։

Ժան Իպուստեգիի ստեղծագործությունները բազմիցս արժանացել են տարբեր մրցանակների և հատուկ պարգևների, օրինակ՝ 1964 թվականի Վենետիկի բիենալեում։
* 1964: Վենետիկի բիենալեի հատուկ մրցանակ
* 1968: Դարմշտադտ քաղաքի մրցանակ
* 1977: Արվեստի ազգային «Գրան պրի»
* 1984: Պատվո լեգեոնի ասպետ
* 1989: Ցելլե քաղաքի «Հայթլանդ հիմնադրամի» արվեստի մրցանակ
* 2003: Փարիզում «Սիմոն և Չինո դել Դուկա հիմնադրամի» քանդակագործության մրցանակ։

Նկարչի աշխատանքների ցուցահանդեսները (գրաֆիկական, գեղանկարչական, քանդակագործական) վերջին տարիներին կազմակերպվել են Փարիզում, Բեռլինում, Թոմբլենում, Սետում։ Իպուստեգիի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ, Փարիզի համալսարանական քաղաքում գտնվող «Հայնրիխ Հայնեի տունը» (գերմ.՝ Maison Heinrich Heine) 2020 թվականի հունվար-փետրվար ամիսներին անցկացրեց նախատեսված ինը հոբելյանական ցուցահանդեսներից առաջինը։

## Աշխատանքներ (ընտրովի)
* 1958: «Ծակված սաղավարտ» (ֆր.՝ Casque fendu)
* 1962: «Երկրագունդ» (ֆր.՝ La Terre). Բրոնզ, Թեյթ պատկերասրահ, Լոնդոն
* 1962: «Ռեմոլուս» (ֆր.՝ Remoulus). Բրոնզ, Կլոդ Բեռնարի պատկերասրահ, Փարիզ
* 1963: «Մարդ» (ֆր.՝ L'homme). Բրոնզ, Բեռլին, Մաքս Դելբրյուկի կենտրոն
* 1966: «Դռնով անցնող մարդը» (ֆր.՝ Homme passant la porte). Ցելլե
* 1968: «Հոր մահը» (ֆր.՝ La mort du père)
* 1972: «Պահակների ուտողները» (ֆր.՝ Le mangeur de gardiens)
* 1975: «Հիդրոֆագիա» (ֆր.՝ Hydrophage). Բրոնզ, Փարիզ, Բացօթյա քանդակների թանգարան (ֆր.՝ Musée de sculptures en plein air)։
* 1976։ «Ժամանակակից կյանքի կատակերգական տեսարաններ» (ֆր.՝ Scène comique de la vie moderne)
* 1977։ (ֆր.՝ Grand Val de Grace)
* 1979։ «Ալեքսանդրը Էկբատանա քաղաքի առջև» (ֆր.՝ Alexandre devant Ekbatana)։ Բրոնզ, Բեռլին, Միջազգային կոնգրես կենտրոնի առջև (2005 թվականից տեղափոխվել է այլ վայր)
* 1983։ «Յուրաքանչյուրի լույսի ներքո» (ֆր.՝ A la Lumiere de Chacun 3), Վաշինգտոնում Ֆրանսիայի դեսպանատան առջև
* 1984։ «Վեր թռած կոշիկներով ճամփորդը» (ֆր.՝ l'Homme aux semelles devant), ի պատիվ Արթուր Ռեմբոյի։ Բրոնզ, Փարիզ, Ֆրանսիայի Ազգային գրադարանի առջև
* 1991։ «Նիկոլա Ապպեր»։ Բրոնզե սյուն Շալոն-ան-Շամպանում, պատվիրված Նիկոլա Ապպերի Միջազգային ասոցիացիայի կողմից
* 1999։ «Երկնքի դարպասներ» (ֆր.՝ Porte du Ciel)։ Պողպատ, Բրաունշվայգ, Սուրբ Ալբերտ Մեծի եկեղեցու առջև (ֆր.՝ St. Albertus Magnus)

### Թանգարաններ, որտեղ կան Իպուստեգիի աշխատանքները
Բացի հիմնական հավաքածուից, որը հավաքված է արվեստագետի հայրենիքի մշակութային կենտրոնում, նրա բազմաթիվ աշխատանքները ներկայացված են Եվրոպայի, Ասիայի, Ամերիկայի թանգարաններում, աշխարհի խոշորագույն պետական և մասնավոր հավաքածուներում։
* Աբու Դաբի, Սաադիյաթ կղզու ազգային թանգարան
* Բալթիմոր, Արվեստի թանգարան
* Բեռլին, Բեռլինի ազգային պատկերասրահ
* Բոբինյի, Ժամանակակից արվեստի դեպարտամենտի հիմնադրամ
* Շալոն-ան-Շամպայն, Գեղարվեստի և հնագիտության թանգարան
* Չիկագո, Արվեստի ինստիտուտ
* Դարմշտադտ, Հեսսենի պետական թանգարան
* Դեն-սյուր-Մյոզ, Իպուստեգի մշակութային կենտրոն
* Գրենոբլ, Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Հաննովեր, Շպրենգելի թանգարան
* Կոպենհագեն, Կարլսբերգի նոր գլիպտոտեկա
* Լոնդոն, Թեյթ պատկերասրահ
* Լոնդոն, Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարան
* Լիոն, Գեղարվեստի թանգարան
* Մարսել, Կանտինի թանգարան
* Մելբուռն, Վիկտորիայի ազգային պատկերասրահ
* Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Նյու Յորք, Սոլոմոն Գուգենհայմի թանգարան
* Փարիզ, Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Փարիզ, Բացօթյա քանդակագործության թանգարան
* Պիտսբուրգ, Կարնեգիի արվեստի թանգարան
* Տոկիո, Հակոնեի արվեստի թանգարան
* Տուլուզ, Արտոտեկա
* Տրուա, Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Վաշինգտոն, Հիրշհորն թանգարան և Քանդակների այգի

## Տրակտատներ
* 1997: *Хроника ранних лет.* Воспоминания. Editions La Différence, ISBN 2-7291-1147-6.
* 2000: *Мосты чистилища.* Поэзия. Editions La Différence, ISBN 2-7291-1338-X.
* 2002: *Секретный агент.* Роман. Editions La Différence, ISBN 2-7291-1416-5.

## Գրականություն և կինո
* 
* Jacques Kébadian (Режиссёр): *Rencontres avec Ipoustéguy.* Film, 52 Minuten, Coproduktion des Institut National d’Audiovisuel und Playfilm

## Ծանոթագրություններ
* Repères biographiques 
* Le Centre Culturel Ipoustéguy
* Jean-Robert Ipousteguy Аудиовизуальная энциклопедия современного искусства
* Événements 
* Ipousteguy Biographie
**Մեկնաբանություններ**

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ