open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Օրգան (կենսաբանություն)

[աջից|մինի|200px|[Լեոնարդո Դա Վինչի - Կնոջ ներքին օրգանները]]
**Օրգան**, բազմաբջիջ օրգանիզմների Ֆունկցիոնալ և անատոմիական կառուցվածքային միավոր, որը կազմված է առնվազն երկու տեսակի (հաճախ բազմաթիվ) հյուսվածքներից, որը ունակ է կատարել մեկ կամ մի քանի գործողություններ օրգանիզմում։ Որպես օրինակ կարող է հանդիսանալ արմատը, ցողունը, տերևը և այլն՝ բույսերի մոտ և երիկամը, լյարդը, մաշկը և այլն՝ կենդանիների մոտ։

Կախված զարգացումից և կառուցվածքից առանձնացնում են օրգանի խոշոր մասեր (*Բլթեր*, *Սեգմենտներ*) և մանր մասեր (*բլթակներ*)։ Օրգանի ամենափոքր կառուցվածքային միավորը հանդիսանում է *օրգանի կառուցվածքա-ֆունկցիոնալ միավորը*։ Վերջինս օրգանի ամենափոքր մասնիկն է, որն ունակ է կատարել տվյալ օրգանին հատուկ բոլոր ֆունկցիաները։ Օրինակ Նյարդային Համակարգի կառուցվածքա-ֆունկցիոնալ միավորը հանդիսանում է նեյրոնը։ Հաճախ դժվար է լինում գտնել սահմանը օրգանների և օրգան համակարգերի միջև, այդուհանդերձ՝ տարբեր օրգանների նույնատիպ ֆունկցիոնալ միավորումը մեկ ընդհանուրի մեջ հաճախ անվանում են օրգան համակարգ։

Մարդու
Օրգան համակարգեր
1Հենաշարժիչ 
2Մարսողություն
3Շնչառություն 
4Սիրտ-Անոթային
5Միզասեռական

Գեղձեր 
1Ներզատկական գեղձ

Մակուղեղ,վահանագեղձ,
Մակերիկամներ,կոնաձև գեղձը և ուրցագեղձը։

2Արտազատական գեղ
Լյարդ,թքագեղձ,
Քրտնագեղձ,
Արցունքագեղձ,
Ճարպագեղձ,և
Կաթնագեղձ։

3Խատը գեղձ
Ենթաստամոքսային գեղձ
և սեռական գեղձ։

## [[Ծայրամասային նյարդային համակարգ]]
* Շնչառական համակարգ
* Միզասեռական համակարգ

## Աղբյուրներ
* **The Penguin Dictionary of Biology** 11th edition ISBN 0-14-101396-6
* **Анатомия Нервной Системы** Козлов В. И. Цехмистренко Т. А. 2006 ISBN 5-03-003567-2

Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Արծիվ (համաստեղություն)

**Արծիվ,** համաստեղություն, հասարակածային համաստեղություն։ Գտնվում է Աղեղ,  Վահագն, Օձակիր, Օձ, Վահան, Աղեղնավոր, Այծեղջյուր, Ջրհոս և Դելֆին համաստեղությունների միջև։ Ալֆա աստղը՝ Ալտաիրը Ամառային Եռանկյունու անկյուններից է։ Արծիվը Պտղամեոսի 2-րդ դարում նշած 48 համաստեղություններից է եղել, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից է համարվում։

Արծիվ համաստեղության մեջ են գտնվում NGC 6781 մոլորակային միգամածությունը և B143-4 մութ միգամածությունը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Հովհաննես Դավթյան (այլ կիրառումներ)

**Հովհաննես Դավթյան** կարող է վերաբերել՝

* Հովհաննես Դավթյան - 1887 թվականին ծնված հայ թարգմանիչ, մանկավարժ, լրագրող։
* Հովհաննես Դավթյան - (1911-1990), խորհրդային գիտնական քիմիկոս, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, մշակել է գազերի և իզոտոպների տարանջատման ընդհանուր տեսությունը, ստեղծել է վառելիքի էլեմենտներ տիեզերանավի սնուցման համար։
* Հովհաննես Դավթյան - 1983 թվականին ծնված հայ ձյուդոիստ, միջազգային մրցաշարերի մրցանակակիր։
Մարգար Դավթյան

**Մարգար Դանիելի Դավթյան** (), հայ արձակագիր, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շոռոթ գյուղում (Նախիջևանի ԻՄ)։ 1924 թվականին տեղափոխվել է Բաքու, ուր և ստացել է միջնակարգ կրթությունը (1930)։ Այնուհետև սովորել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտում, ապա Բաքվի համալսարանում։ Եղել է Բաքվի «Կոմունիստ» (հայերեն) թերթի գրականության և արվեստի բաժնի վարիչը, 1957-1964 թվականներին՝ «Գրական Ադրբեջան» հանդեսի արձակի բաժնի վարիչը։ Միաժամանակ 1939-1964 թվականներին Ադրբեջանի գրողների միության հայկական մասնաճյուղի նախագահն էր։ Եղել է Ադրբեջանական ԽՍՀ II-IV գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Ռուսերեն լույս են տեսել նրա «Ուռենու տակ» (Բաքու, 1950), «Վազը» (Բաքու, 1958), «Արշալույստ քաղաքի վրա» (Բաքու, 1964), ադրբեջաներեն՝ «Արևածագից առաջ» (Բաքու, 1962) գրքերը։

Մահացել է Բաքվում։

## Մարգար Դավթյանի երկերի մատենագրություն
* Ձորը, Բաքու, Ազերնեշր, 1933, 78 էջ։
* Առաջին կինը, Երևան, Պետհրատ, 1933, 79 էջ։
* Վերջին ճիչը, Բաքու, Ազերնեշր, 1935, 104 էջ։
* Երջանկություն (պատմվածքներ), Բաքու, ԱդրԼԿԵՄ Կենտկոմի մանկա-պատանեկան գրականության հրատարակչություն, 1939, 184 էջ։
* Ուղիղ ճակատին (պատմվածքներ), Բաքու, ԱդրԼԿԵՄ Կենտկոմի մանկա-պատանեկան գրականության հրատարակչություն, 1942, 60 էջ։
* Ծիրանի ծառ (պատմվածքներ), Բաքու, Ազերնեշր, 1944, 150 էջ։
* Վերադարձ, Բաքու, Ազերնեշր, 1946, 140 էջ։
* Մեր գյուղում (պատմվածքներ, վիպակներ), Բաքու, Ազերնեշր, 1948, 276 էջ։
* Ուռենու տակ (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1949, 136 էջ։
* Մեր քաղաքում (վեպ), Ազերնեշր, 1950, 298 էջ։
* Լուսավոր ուղի (վիպակ), Բաքու, Ազերնեշր, 1952, 151 էջ։
* Երբ ծագում է արևը (վիպակներ), Բաքու, Ազերնեշր, 1954, 444 էջ։
* Վազը (վեպ), Բաքու, Ազերնեշր, 1955, 231 էջ։
* Պատմվածքներ, Բաքու, Ազերնեշր, 1957, 372 էջ։
* Առաջին շիվը (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 307 էջ։
* Հափշտակված սերը (պատմվածքներ), Բաքու, Ազերնեշր, 1960, 224 էջ։
* Հավերժական կտակ (պատմավեպ՝ նվիրված նկարիչ-բանաստեղծ Նաղաշ Հովնաթանին), Երևան, «Հայաստան», 1965, 416 էջ։
* Կյանքն իր հունով (պատմվածքներ), Բաքու, Ազերնեշր, 1966, 348 էջ։

## Մ. Դավթյանի կատարած թարգմանությունները (ադրբեջաներենից)

* Ջալալ Միր, Մի երիտասարդի մանիֆեստը (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1952, 167 էջ։
* Միրզա Իբրահիմով, Կգա օրը (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 590 էջ։
* Գո Մո-Ժո։ Ընտիր երկեր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1954.- 423 էջ.- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
* Գրիշաշվիլի Իոսեբ։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1951.- 280 էջ.- Բովանդ-ից՝ Երգիր ինձ համար, ով գեղեցկուհի։
* Իբրահիմով Միրզա։ Կգա օրը։ Վեպ.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1953.- 590 էջ։
* Ջալալ Միր։ Մի երիտասարդի մանիֆեստը.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1952.- 167 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ադրբեջաներենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Մաթևոս Դարբինյան

**Մաթևոս Կարապետի Դարբինյան** (), հայ արձակագիր, դրամատուրգ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թովուզ գյուղում (այժմ՝ Տավուշի մարզ Տավուշ գյուղ)։ 1908 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, ապա զբաղվել ուսուցչությամբ։ Մինչև 1914 թ. ուսուցչություն է արել հայկական զանազան դպրոցներում։ 1918 թ. ընդունվել է Անդրկովկասյան համալսարանի պատմալեզվաբանական ֆակուլտետը, սակայն չի ավարտել համալսարանը փակվելու պատճառով։
Առաջին անգամ գրել է 1908 թ. մանկական պատմվածքներ «Հասկեր» ամսագրում և երգիծաբանական պատմվածքներ «Խաթաբալա»-ում։

1915 թվականից աշխատակցել է սոցիալ-դեմոկրատական հայ թերթերին, իսկ 1921 թ. «Կարմիր աստղ»-ին, «Մարտակոչ»-ին և «Կարմիր ծիլեր»-ին։

Գրել է գլխավորապես պատմվածքներ գյուղական կյանքից, առակներ, ֆելիտոններ, մանկական պատմվածքներ, հեքիաթներ և պիեսներ։

1921 թվականին, Թիֆլիսում, հրատարակել է «Կարմիր աքլոր» երգիծական շաբաթօրյա հանդեսը։ Նրա առաջին պատմվածքը՝ «Արամի տնակն ու Հայկանուշի տիկնիկը» լույս է տեսել «Հասկեր»-ում, 1907 թվականին։ Մի որոշ ժամանակ եղել է Վրաստանի հայ պատանի հանդիսատեսի թատրոնի տնօրենը։

Թիֆլիսում բեմադրվել է նրա «Մինիստրներ» կատակերգությունը։ Բեմադրվել է նաև նրա «Ջաղացպան», «Ոճիր», «Գիքոր» (ըստ Հովհաննես Թումանյանի պատմվածքի), «Լայլի և Մաջնուն» պիեսները։

Նրա «Գլուխ պահող Կիկոսը» վիպակի հիման վրա «Հայֆիլմը» 1932 թվականին նկարահանել է «Կիկոս» կինոնկարը։ ԽՄԿԿ անդամ 1910 թվականից։

Մահացել է 1937 թվականին։

## Երկեր
* Մինիստրներ (կոմեդիա), Թիֆլիս, 1924, 32 էջ։
* Վլաստը, կոմդեզը, քոթոթը, Թիֆլիս, 1925, 30 էջ։
* Ցարն ու մուրճը, Թիֆլիս, 1925, 27 էջ։
* Շահ-Զադեի աբասին (արևելյան լեգենդ), Թիֆլիս, 1927, 16 էջ։
* Ճուտիկներ, Թիֆլիս, 1928, 7 էջ։
* Կիկոսը (վիպակ), Երևան, Պետհրատ, 1929, 107 էջ։
* «Նորը» (պատմվածք), Թիֆլիս, 1929, 32 էջ։
* Կոմսոմոլ (հակակրոնական կոմեդիա), Թիֆլիս, 1930, 32 էջ։
* Ջրաղացպան Անտոնը (վիպակ), Երևան, Պետհրատ, 1930, 131 էջ։
* Զարթնող գյուղը, Երևան, Պետհրատ, 1930, 126 էջ։
* Փարսադան, Թիֆլիս, «Սախելգամի», 1930, 44 էջ։
* Ճլկուտը, Երևան, Պետհրատ, 1931, 40 էջ։
* Կոլխոզային, Թիֆլիս, «Սախելգամի», 1931, 102 էջ։
* Ոսկե թելեր, Թիֆլիս, 1932, 52 էջ։
* Վերջինը (վեպ), Թիֆլիս, «Սախելգամի», 1934, 224 էջ։
* Փոքրիկ հերոսներ, Թիֆլիս, «Սախելգամի», 1934, 104 էջ։
* Խալիչա, Թիֆլիս, հրատարակչություն «Պրոլետար» թերթի, 1936, 56 էջ։
* Սոիլդին ու Բուլդին, Երևան, Պետհրատ, 1936, 27 էջ։
* Ծավիկն ու հատիկը, Երևան, Պետհրատ, 1937, 38 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 436 էջ։
* Սուլդին ու Բուլդին, Երևան, «Հայաստան», 1965, 26 էջ։
* Ծավիկն ու հատիկը, Երևան, «Սովետական գրող», 1976, 203 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Դանակ (համաստեղություն)

**Դանակ,** նվաղ համաստեղություն հարավային երկնքում, որը հայտնաբերվել է 18-րդ դարում Նիկոլա Լուի Լակայլի կողմից։ Դա ներկայացնում է քանդակագործի դուրը, և ութերորդ ամենափոքր համաստեղությունն է, մակերեսով Հարավային թագից հաջորդ փոքրը։

Դանակը գտնվում է Էրիդան, Ժամացույց, Ոսկե ձկնիկ, Կենդանագիր, Աղավնի և Նապաստակ համաստեղությունների միջև։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է աշնանն ու ձմռանը։

## Աղբյուրներ
Դելֆին (համաստեղություն)

**Դելֆին,** համաստեղություն հյուսիսային երկնքում, երկնային հասարակածի մոտ։ Ժամակակակից 88 համաստեղություններում մեծությամբ 69-րդ է, նրան դասելով ավելի փոքր համաստեղությունների շարքում։ Դա նաև 2-րդ դարում Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղություններից մեկն է եղել։ Գտնվում է Ալտաիրից փոքր-ինչ հյուսիս արևելք։

Նրա հարևաններն են (սկսելով հյուսիսից և ժամացույցի սլաքների հետ շարժվելով)՝ Աղվեսը, Աղեղը, Արծիվը, Ջրհոսը, Փոքր ձին, և Պեգասը։
Դելֆին համաստեղության իրանը կազմում են α(3,77m),β(3,63m), γ(3,91m) և δ(4,44m) աստղերը, որոնք շեղանկյան նման դասավորված են Ծիր Կաթնի եզրին։ Դելֆին համաստեղության փոքր-ինչ կորացած պոչը վերջանում է ε(4,04m) կապտավուն աստղի մոտ։ γ -ն կրկնակի աստղ է, 3,7m մեծության, դեղին ու սպիտակ բաղադրիչներով և գտնվում է Դելֆինի դնչիկի ծայրին։
Դելֆինի մեջ են գտնվում NGC 6905 մոլորակային միգամածությունը, NGC 7006 և NGC 6934 գնդային աստղաբույլերը, և Gamma Delphini կրկնակի աստղը։

## Լեգենդ
Դելֆինը համաստեղության է վերածվել ծովերի տիրակալ Պոսեյդոնի սիրային գործերում«ակտիվ մասնակցություն ունենալու համար»։ Այսպես է պատմում հին հունական լեգենդներից մեկը. իբր թե Պոսեյդոնը մի անգամ տեսել է ծովագուշակ Ներևսի գեղանի դուստր Ամփիտրիտեին իր քույրերի հետ Նաքոս կղզու ափին շուրջպար բռնելիս։ Հմայվել է նրա գեղեցկությամբ ծովերի արքան ու կամեցել է թևավոր երկանիվով նրան տանել դեպի իր ստորջրյա զարմանահրաշ պալատը։ Սակայն Ամփիտրիտեն խույս է տվել ու ապաստան գտել երկինքն իր հզոր ուսերի վրա պահող Ատլասի մոտ։ Երկար է որոնել Պոսեյդոնը Ներևսի դստերն ու չի գտել նրան։ Ծովային խորքերի մեծ տիրակալին իր ծառայությունն է մատուցել Դելֆինը՝ նրան ցույց տալով ապագա տիրուհու ապաստանի տեղը։ Այդ արարքի համար Պոսեյդոնը նրան դասել է երկնային համաստեղությունների շարքում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Հովհաննես Դավթյան (թարգմանիչ)

**Հովհաննես Արտեմի Դավթյան** (1887 - 1985, մայիս), հայ թարգմանիչ, մանկավարժ, Վրացական ԽՍՀ վաստակավոր ուսուցիչ, լրագրող, երաժշտագետ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Վրաստանի Գորիի գավառի Սուրամ ավանում։ Ութ տարեկանում եղել է կոշկակարի աշակերտ, հետո սովորել է ծխական դպրոցում։ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը ավարտելուց (1907) հետո ընդունվել է Պետերբուրգի հոգե-նյարդաբանական ինստիտուտը, որը, սակայն, չի ավարտել։ 60 տարի ուսուցչություն է արել Վրաստանի և Ադրբեջանի հայաբնակ վայրերում։ Նրա երաժշտական ուսուցիչներն են եղել Մակար Եկմալյանը, Կոմիտասը, Քրիստափոր Կարա-Մուրզան։ Հայերենից թարգմանել է վրացերեն, վրացերենից՝ հայերեն։

Վրացերեն է թարգմանել Խաչատուր Աբովյանի, Րաֆֆու, Շիրվանզադեի, Գաբրիել Սունդուկյանի, Ավետիք Իսահակյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Նար-Դոսի, Հովհաննես Թումանյանի, Մուրացանի, Ակսել Բակունցի, Հրաչյա Քոչարի, Սերո Խանզադյանի, Հովհաննես Շիրազի, Համո Սահյանի, Սարմենի, Վախթանգ Անանյանի, Ստեփան Կուրտիկյանի, Վաղարշակ Նորենցի, Ծատուր Թորգոմյանի, Բենիկ Սեյրանյանի, Պարույր Սևակի, Հրաչյա Հովհաննիսյանի, Վահագն Կարենցի, Սահակ Մանվելյանի, Մկրտիչ Ասլանյանի, Գևորգ Գրիգի և այլոց բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ Ապրել է Թբիլիսիում։ Նրա որդիները Արտաշես Դավթյանը և Հրաչիկը (Արչիլ Դավթյան) նույնպես թարգմանիչներ են, այդ պատճառով Թբիլիսում նրանց անվանել են *թարգմանչաց ընտանիք։*

Մահացել է 98 տարեկան հասակում, Թբիլիսիում։

## Հ. Դավթյանի կատարած թարգմանությունները (վրացերենից)

* Պանտելեյմոն Չխիկվաձե, Հարկեր (վեպ), թարգմանեցին Ա. և Հ. Դավթյանները, Երևան, Պետհրատ, 1934, 196 էջ։
* Վրաց գրականության ընտիր էջեր (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Հովհ. Դավթյանը), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 648 էջ։
* Թենգիզ Պերվելի, Կրակոց կեսգիշերին (երգիծական պատմվածքներ և նովելներ, թարգմանեցին Հ. Դավթյանը և Ս. Ավչյանը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 143 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հովհաննես Դավթյանը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:1887 ծնունդներ
Կատեգորիա:1985 մահեր
Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Վրացերենից հայերեն թարգմանիչներ
Դրախտային թռչուն

**Դրախտային Թռչուն,** նվաղ համաստեղություն հարավային երկնքում, որն առաջին անգամ բացատրվել է 16-րդ դարում։ Համաստեղության հարևաններն են Հարավային Եռանկյունին, Կարկինը, Ճանճը, Քամելեոնը, Օկտանտը, Սիրամարգը և Զոհասեղանը։

## Աստղեր
Հակառակ անվանը՝ այս համաստեղությունը խավար և քիչ աչքի ընկնող է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* WIKISKY.ORG, Դրախտային Թռչուն
Եզնարած (համաստեղություն)

**Եզնարած,** համաստեղություն հյուսիսային երկնքում։ Դա 2-րդ դարում Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղություններից, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկն է։ Նրա մեջ է գնտվում գիշերվա երկնքի երրորդ ամենապայծառ աստղը՝ Արկտուրը։

Եզնարածի մեջ են գնտվում NGC 5248 գալակտիկան, NGC 5660 գնդային աստղաբույլը, Epsilon Bootis և Xi Bootis կրկնակի աստղերը, NGC 5660 և NGC 5676-ը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Եռանկյունի (համաստեղություն)

**Եռանկյունի,** փոքր համաստեղություն հյուսիսային երկնքում։ Դա չպիտի շփոթել Հարավային Եռանկյունու հետ։ Դա 2-րդ դարում Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղություններից մեկն է եղել, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկն է համարվում։

Եռանկյունու մեջ է գտնվում մեկ Մեսյե առարկա՝ M33 գալակտիկան (NGC-598)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
3G

**3G** կամ **երրորդ սերնդի ցանց** - բջջային հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաների խումբ, որն ի տարբերություն երկրորդ սերնդի ցանցի՝ (GSM) թույլ է տալիս լայնաշերտ համացանցի հնարավորություն։ Իրականացվում է UMTS/HSPA կամ նրա մրցակից CDMA2000 տեխնոլոգիաների միջոցով։ Սերնդին պատկանող տվյալների փոխանցման առավելագույն արագության նվազագույն շեմ է ընդունված 200 Կբ/վ, տեխնոլոգիայից կախված փոխանցման արագությունը կարող է հասնել համապատասխանաբար 3.6, 7.2 և 14.4Մբ/վ, առավելագույն տեսական արագությունն է 56Մբ/վ։ Այս ցանցը մի շարք առավելություններ է տալիս բանացանցի կառուցման տեսանկյունից։

Հայաստանում այն տրամադրում են բոլոր բջջային օպերատորները՝ Վիվա-ն, Team Telecom Armenian-ն, Յուքոմը և բոլորը UMTS/HSPA տեխնոլոգիայի միջոցով։

## [[Վիվա Արմենիա|Վիվա]]
3G ծառայութունը մատուցում է 17/03/2009 թվականից, հանդիսանում է ոլորտի առաջատարը։ 3G կապը տրամադրում է իրական 700-1300(առավելագույնը 2100) կբիթ/վ արագությամբ, ծածկույթը հասանելի է բոլոր մարզերում, բացակայութան դեպքում կապը տրամադրվում է GPRS ցանցի միջոցով։

17.11.2009 ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ը և GNC-Alfa ընկերությունը ստորագրել են պայմանագիր, որի արդյունքում ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ը հնարավություն կստանա կառուցել սեփական արագընթաց օպտիկամանրաթելային մայրուղային ցանցը։ Պայմանագրով նախատեսված է, որ ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ը ձեռք կբերի օպտիկական մանրաթելեր GNC-Alfa ընկերությանը պատկանող մալուխային ցանցից, որը ձգվում է հայ-իրանական սահմանից մինչև Երևան։ Այժմ 3 օպերատորներն էլ օգտվում են ոլորտի նախկին մոնոպոլիստ՝ ԱրմենԹելի ելքային կապուղիներից

## [[Յուքոմ]]
Մուտք է գործել 3G+ կատարելագործված տարբերակով, սակայն ծառայությունը փաստացի տրամադրել է մեկ շաբաթ անց, զգալի իջեցրել է ծառայության սակագները բարձրացրել որակական պահանջները, ինչին մի քանի օրվա ընթացքում արձագանքել է ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ը՝ առաջարկելով քիչ ավելի էժան համարժեք փաթեթներ, ԱրմենՏելն արձագանքեց միայն մեկ ամիս անց՝ առաջարկելով զեղչեր միայն ADSL ծառայության 1 տարվա պայմանագրի կնքման դեպքում Հայտարարում է հանրապետության տարածքի 65% ծածկույթի մասին։

## [[Տելեկոմ Արմենիա|Team Telecom Armenia]]
Առաջինն է ներմուծել 3G ծառայությունը, սակայն ակնհայտ ետ է մնացել մրցակցությունից՝ 9/12/2009 ի դրությամբ։ Ներկայումս այն վերականգնել է իր բոլոր ուժերը և այժմ ապահովում է 3G ցանց ամբողջ Երևանում։ Բիլայնը ներմուծել է ավելի նոր տեխնոլոգիա, մասնավորապես՝ HSUPA տեխնոլոգիան, որը հնարավորություն է տալիս ցանցի բաժանորդներին մատակարարել մինչև 14,4 մբ/վրկ ներբեռնում և 5,7 մբ/վրկ. վերբեռնում.
Ընկերությունը խոստացել է ապահովել 3G ցանց ամբողջ Հայաստանում մինչև 2010 թ. վերջ.
Պաշտոնապես հայտարարվել է, որ Երևանում ներկայումս ապահովվում է միջինում 3 մբ/վրկ. արագություն։
Ըստ հարցումների՝ հայտարարված արագությունը իսկապես մատակարարվում է բաժանորդներին։

## Տես նաև
Հայաստանի ինտերնետ պրովայդերների ցուցակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բջջային հեռահաղորդակցության ստանդարտներ
Կատեգորիա:Ճապոնական հայտնագործություններ
Վահան Դաքեսյան

**Վահան Տիգրանի Դաքեսյան** (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1957 թ.-ից։ ԽՄԿԿ անդամ 1957 թվականից։ Կրել է *Մրջյուն, Վ. Սիհուն, Ս. Հրայր* կեղծանունները։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կիլիկիայի Ադանա քաղաքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի Աբգարյան երկրորդական վարժարանում։ 1921 թ. արտագաղթել է Հունաստան, որտեղ հետևել է հայոց լեզվի և գրականության դասընթացներին։ 1936-1937 թթ. եղել է «Նաիրի» ամսագրի (Աթենք) խմբագիրը, 1937-1939 թթ.՝ «Վերածնունդ» թերթի (Աթենք) պատասխանատու քարտուղարը, 1944 թ.՝ «Երևան» երկօրյա թերթի (Աթենք), իսկ 1945-1946 թթ.՝ «Նոր կյանք» օրաթերթի (Աթենք) խմբագիրը։ Մասնակցել է «Երևան» առաջադիմական ու «Կայծ» երիտասարդական և հունահայ ժողովրդական միությունների ստեղծմանը։

1946 թ. ներգաղթել է Հայաստան։ 1946-1971 թթ. աշխատել է «Հայաստան» հրատարակչությունում որպես ավագ խմբագիր և գեղարվեստական գրականության խմբագրության վարիչի տեղակալ։ Մահացել է Երևանում։

## Երկեր
* Հանգրուաններ, Աթէնք, 1946, 160 էջ։
* Հայրենի հողին վրա, Ե., Հայպետհրատ, 1947, 84 էջ։
* Ակրոպոլիսի մատույցներում, Ե., 1958, 486 էջ։
* Արևոտ ուղիներում, Ե., Հայպետհրատ, 1963, 160 էջ։
* Ընդհատված գարուն, «Հայաստան», 1965, 270 էջ։
* Միջօրեից հետո, Ե., «Հայաստան», 1970, 128 էջ։
* Առաջին առավոտից հետո, Ե., «Հայաստան», 1974, 300 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հունաստանից Հայաստան արտագաղթածներ
Զարզանդ Դարյան

**Զարզանդ Դարյան** (*Զարզանդ Մովսեսի Մովսիսյան*, ), հայ արձակագիր, դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Տարոն գավառի Կոփ գյուղում։ 1931 թվականին ավարտել է Երևանի մանկավարժական տեխնիկումը և մի քանի տարի ուսուցչություն արել։ 1939 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1939-1954 թթ. աշխատել է «Ավանգարդ» թերթի, «Գրական թերթի», «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրի խմբագրություններում։
1970 թվականին Գաբրիել Սունդուկյանի անվան դրամատիկական թատրոնը բեմադրել է նրա «Հանրապետության նախագահը» պիեսը։ Թարգմանվել և առանձին գրքով ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Իմ առավոտը» (Մոսկվա, 1952), «Սայաթ-Նովա» (Մոսկվա, 1973) գործերը։

Մահացել է Երևանում, թաղված է ՀՀ Կոտայքի մարզի Բուժական գյուղում։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի (1972) և ժողովուրդների բարեկամության շքանշաններով։

## Ստեղծագործություն
Լույս են տեսել Դարյանի «Քննություն» (1953), «Մայիս» (1957), «Սայաթ-Նովա» (հ. 1-2, 1960-1963), «Արծիվ Վասպուրականի» (1965), «Այս հին աշխարհը» (1974), «Քառուղիներ» (գիրք 1-2, 1981-1982) վեպերը։ «Արծիվ Վասպուրականի» վեպը գրել է 1965 թվականին։ Վեպը պատկերում է 1915 թվականի Վանի հերոսամարը։

## Երկեր
* Պատմվածքներ, Երևան, 1938, 210 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, 1946, 150 էջ։
* Գարուն (Պատմվածքներ), Երևան, 1949, 196 էջ։
* Աղբյուր (Պատմվածքներ), Երևան, 1951, 154 էջ։
* Իմ առավոտը, Մոսկվա 1952։
* Քննություն (վեպ), Երևան, 1953, 324 էջ։
* Մայիս (վեպ), Երևան, 1957, 392 էջ։
* Գարնան աղմուկ (պիեսներ), Երևան, 1959, 276 էջ։
* Սայաթ-Նովա (վեպ), գիրք 1-2, Երևան, 1960-1963։
* Սայաթ-Նովայ, Պէյրութ, 1960-1963։
* Քասաղ (պատմվածքներ և ակնարկներ), Երևան, 1962, 340 էջ։ 
* Արծիվ Վասպուրականի, Երևան, 1965, 844 էջ։ 
* Վերջին թռիչքը (պատմվածք, կինոպատմվածք, դրամատիկ պատկեր, ակնարկ), Երևան, 1967, 260 էջ։
* Հասմիկ (պատմվածքներ և զրույցներ), Երևան, 1969, 344 էջ։ 
* Հանրապետության նախագահը (դրամաներ), Երևան, 1971, 252 էջ։
* Այս հին աշխարհը (վեպ), Երևան, 1974, 420 էջ։
* Շուշան (պատմվածքներ և զրույցներ), Երևան, 1975, 224 էջ։
* Երկեր, գիրք 1, Երևան, 1976, 720 էջ։ 
* Սայաթ–Նովա (վեպ), Երևան, 1978, 928 էջ։ 
* Քառուղիներ (վեպ), գիրք 1–2, Երևան, 1981–1982: 
* Ասք Նգա (ակնարկ), Երևան, 1983, 328 էջ։
* Մեր համր, մեր հազարալեզու հողը (վավերագրական պատում), Երևան, 1985, 392 էջ։
* Այսպիսի սեր (պատմվածքներ և զրույցներ), Երևան, 1986, 368 էջ։ 
* Արծիվ Վասպուրականի, Երևան, 1988, 632 էջ։
* Արևագալ (վեպեր, դրամաներ), Երևան, 1990, 765 էջ։

### Մամուլ
* Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ... (ակնարկ)։ «Գրական թերթ», 1965, № 2: (Մայիսյան գյուղի մասին)։

## Գրականություն
* Տիգրան Պետրոսյանց, Զարզանդ Դարյան. Կենսամատենագիտություն։ Երևան, 1988 թ.:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Զոհասեղան (համաստեղություն)

**Զոհասեղան** (լատիներեն՝ Аrа), համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում։ Գտնվում է Անկյունակապ, Կարիճ, Հարավային թագ, Հեռադիտակ, Սիրամարգ, Դրախտային թռչուն, Հարավային Եռանկյունի համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը երրորդ աստղային մեծության է։ Հարավային երկնքում, որը գտնվում է Կարիճ և Հարավային Եռանկյունի համաստեղությունների միջև։ Դա 2-րդ դարում Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղություններից մեկը, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Երկվորյակներ (համաստեղություն)

**Երկվորյակներ**, կենդանակերպի համաստեղություններից։ Հունական դիցաբանությունում Կաստոր և Պոլիդևկես երկվորյակներին է պատկանում։ Սիմվոլն է՝ 18px (Յունիկոդ՝ ♊)։ Գտնվում է Ցուլ համաստեղության արևելքում և Խեցգետին համաստեղության արևմուտքում, Կառավար և Լուսան համաստեղությունների հարավում և Միաեղջյուր և Փոքր շուն համաստեղությունների հյուսիսում։

Երկվորյակները պարունակում է մեկ Մեսյե առարկա՝ M-35 բաց աստղաբույլը։ Նաև Երկվորյակներում են գտնվում NGC 2158 աստղաբույլը, NGC 2371-2 և NGC 2392 (Էսկիմո Միգամածություն) մոլորակային միգամածությունները, և NGC 2420 բաց աստղաբույլը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Էրիդանոս (համաստեղություն)

**Էրիդանոս** կամ **Էրիդան,** համաստեղություն, որը պատկերացված է իբրև գետ. իր անունը հունարեն Պո գետից է գալիս։ Էրիդանոսը 2-րդ դարում Պտղամեոսի 48 նշած համաստեղություններից է եղել, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկի։ Ժամանակակից համաստեղություններում մեծությամբ 6-րդ է։

Էրիդանոսում է գտնվում Էրիդանոսի գերդատարկությունը (աշխարհի մի մաս, որը դատարկ է գալակտիկաներից), որը մինչ 2007 թ. աշխարհի ամենամեծ հայտնաբերված գերդատարկությունն է համարվում։ Նրա տրամագիծը մեկ միլիարդ լուսատարի է։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Ընձուղտ (համաստեղություն)

**Ընձուղտ,** մեծ բայց նվաղ համաստեղություն հյուսիսային երկնքում։ Համաստեղությունը առաջին անգամ նկարագրել է Յակոբ Բարչը 1624 թվականին, սակայն դա ստեղծվել է ավելի վաղ՝ Պետրոս Պլանկիոսի միջոցով։
Թռչող ձուկ (համաստեղություն)

**Թռչող Ձուկ,** համաստեղություն հարավային երկնքում։ Թռչող Ձուկը Պետրոս Պլանկիոսի ստեղծած տասներկու համաստեղություններից մեկն է։

Թռչող Ձուկում են գտնվում Gamma Vol և Epsilon Vol կրկնակի աստղերը, և NGC 2442 և NGC 2434 գալակտիկաները։

## Ծանոթագրություններ
Ժամացույց (համաստեղություն)

**Ժամացույց,** փոքր և նվաղ համաստեղություն հարավային երկնքում։ Դա ստեղծվել է 18-րդ դարում Նիկոլա Լուի Լակայլի միջոցով։ Դա ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկն է։

Ժամացույց համաստեղությունում է գտնվում NGC 1261 գնդային աստղաբույլը։

## Աղբյուրներ
Լուսան (համաստեղություն)

**Լուսան,** համաստեղություն հյուսիսային երկնքում։ Շատ նոսր համաստեղություն է։Համաստեղության ամենապայծառ աստղերը կեռմանաձև գիծ են կազմում։ 
## Պատմություն
Այս համաստեղությունը 1660 թ. մտցրել է Յոհանես Հևելիուսը՝ Մեծ Արջի և Կառավար համաստեղությունների միջև եղած բաց տարածությունը լցնելու համար։ Համաստեղության այս անունը տալը մեկնաբանում էր այսպես. «Երկնքի այս մասում աստղերն այնքան մանր են, որ դրանք տարբերելու և ճանաչելու համար լուսանի աչքեր են պետք»։ Հևելիուսը նաև ավելացրել է. «Ում դուր չի գալիս իմ ընտրածը, կարող է ինքն այստեղ նկարել իր ուզածը»։
Կառավար (համաստեղություն)

**Կառավար** (), համաստեղություն հյուսիսային կիսագնդում։ Այն 2-րդ դարում Պտղամեոսի նշած 48 համաստեղություններից մեկը և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկն է։ Գտնվում է Ցուլ, Պերսևս, Ընձուղտ, Լուսան, Երկվորյակներ համաստեղությունների միջև։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է ամբողջ տարին։ Նրա ամենապայծառ աստղն է Կապելան։

Կառավարում են գտնվում հետևյալ Մեսյեի հետևյալ օբյեկտները՝

Նաև Կառավարում են գտնվում ADS 4000 կրկնակի և ADS 5188 եռյակի աստղերը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Մոսկվայի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտ

**Մոսկվայի ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտ** (Պետական համալսարան), համալսարան Դոլգոպրուդնի քաղաքում (Մոսկվայի մարզ), Ռուսաստան։ Հաճախ անվանում են Ֆիզտեխ։ Ստեղծվել է 1947 թվականին Մոսկվայի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետի հիման վրա։ Ծառայել է որպես գիտառազմական կադրերի պատրաստման կենտրոն։ Մասնագիտական շրջանում համարվում է ֆիզիկայի ու տեխնիկայի ոլորտի կադրերի պատրաստման լավագույն կենտրոններից մեկը, ինչի համար երբեմն անվանում են «Ռուսական MIT»։ Իր կառուցվածքով տարբերվում է սովորական համալսարաններից, ինչի պատճառով դուրս է մնում US Report-ի բարձր վարկանիշով համալսարանների ցանկից։ Ընդգրկվել է Լույս հիմնադրամի կողմից աջակցվող համալսարանների նախնական ցանկում, սակայն, ընտրության մեթոդի սահմանափակումից հետո՝ «Լույսի գործընկերներ» ծրագրով փոխանցվել «Այբ» կրթական հիմնադրամին, ուսանողները, սակայն, ըստ պայմանագրի համարվում են «Լույսի Ուսանող»ներ։

## Հայ շրջանավարտներ
Այդ համալսարանն են ավարտել ավելի քան (40-50) հայ երիտասարդներ։

Որոնցից են՝

* Աշոտ Ասլանյան
* Մեսրոպ Արամյան
* Գագիկ Գրիգորյան
* Արթուր Իշխանյան
* Կարեն Մուսայելյան
* Դավիթ Յան
* Արամ Փախչանյան
* Դավիթ Փախչանյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով պարգևատրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտահետազոտական ինստիտուտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի համալսարաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հետազոտական ինստիտուտներ
Պինդարոս

մինի|200px|Պինդարոս
**Պինդարոս** (հին հունարեն՝ *Πίνδαρος*, մ.թ.ա. 521-441), հին հույն բանաստեղծ, հանդիսավոր քնարերգության ամենախոշոր ներկայացուցիչը։

Ծնվել է Թեբեին մոտ գտնվող Կյունոսկեֆալես գյուղում։ Նրա մասին կենսագրական տեղեկություններ շատ քիչ են։ Ենթադրվում է, որ հայրը եղել է զինվորական, որը սիրել է երաժշտությունը։ Ապրել է արիստոկրատ ընտանիքում, որտեղ սիրվել է արվեստը։

Սկզբնական կրթությունը ստանում է Թեբեում. հայրը տեսնելով որդու ընդունակությունները՝ ուղարկում է Աթենք, որտեղ շարունակում է ուսումը և կատարելագործվում արվեստում։ Այստեղից վերադառնում է Թեբե։

Պինդարոսը սկսել է գրել 20 տարեկան հասակից։ Նա գրել է ներբողներ (օդաներ)։ Առաջին ստեղծագործությունը 10-րդ պյությական ներբողն է, որ գրել է 501 թվին։ Պինդարոսը բանաստեղծական արվեստով զբաղվում է մինչև իր կյանքի վերջը։ Նա ձեռք է բերում մեծ հանբավ, իսկ նրա 7-րդ Օլիմպիականը փորագրվում է Թեբերի տաճարում։

Պինդարոսը կյանքը մեծ մասամբ անց է կացրել Թեբեում և այդտեղից ճանապարհորդել զանազան քաղաքներ։ Իր երգերի մեջ ներբողել է թե՛ Թեբեի, թե՛ Հռոդոսի, թե՛ Կորնթոսի և թե՛ այլ քաղաքների հերոսներին, որոնք մասնակցել են հույն-պարսկական կռիվներին։ Նա եղել է Սիցիլիայում, տեսել է Էտնան և նկարագրել այն։ Մահացել է 441 թվին 80 տարեկան հասակում։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
*Պինդարոսի ներբողները

Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 441 մահեր
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 521 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Բակքիլիդես

**Բակքիլիդես** (հին հունարեն՝ *Βακχυλίδης*, ծն. է մոտ մ.թ.ա. 500 - մահ. 452), հին հույն բանաստեղծ։

Բակքիլիդեսը Սիմոնիդես Քիոսացու ազգականն է և նրա ժամանակակիցը։ Ծնվել է Քիոս կղզում։ Նրա մասին կենսագրական տեղեկությունները շատ սուղ են։ Ասում են, որ նա իր ամբողջ կյանքը նվիրել է արվեստին։ Նա նույնպես, Սիմոնիդեսի և Պինդարոսի նման, ապրել է բռնապետների պալատում, եղել արիստոկրատ բանաստեղծ։ Նրա երեք ներբող նվիրված է Սիրակուզա քաղաքի Հերոն բռնապետին։

Մինչև 1897 թվականը նրա երգերից հայտնի է եղել միայն 50-ը, այն էլ ոչ լրիվ վիճակում։ Բայց հետո գտնվել է եգիպտական պապիրուս, որը պարունակել է Բակքիլիդեսի 20 պոեմները, բաղկացած 1400 ոտանավորից,  որոնք պահվում են Բրիտանական թանգարանում։ Այդ պոեմներից 14-ը հաղթական օդաներ են։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հույն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 452 մահեր
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Խեցգետին (համաստեղություն)

**Խեցգետին,** կենդանակերպի տասներեք համաստեղություններից մեկը։ Իր սիմվոլն է Յունիկոդ՝ ♋։ Խեցգետինը փոքր է, և իր աստղերը նվաղ են։ Այն գտնվում է Երկվորյակների արևելքում, Առյուծի արևմուտքում, Լուսանի հարավում և Փոքր Շան և Հիդրայի հյուսիսում։ Արեգակն այստեղ է ժամանում հուլիսի 17-ին և մեկնում օգոստոսի 9-ին։

Խեցգետնում են գտնվում երկու Մեսյե առարկա՝ M44 և M67 բաց աստղաբույլերը, ինչպես նաև NGC 2775 գալակտիկան։

## Դիրքը
Երկնքում Խեցգետին համաստեղությունն առաջին փորձից հեշտ չէ գտնել, քանի որ դրա կազմում 4m-ից պայծառ աստղ չկա։ Դա կարելի է անել «հարևանների» օգնությամբ։ Այսպես, եթե ուղիղ գծով իրար միացնենք Ռեգուլ (α Leo), Պրոցիոն (α CMi) և (β Gem) աստղերը, ապա կստացվի մի հավասարասրուն եռանկյուն, որի ներսում համարյա ամբողջովին «տեղավորվում է» Խեցգետնի մարմինը։

## Աղբյուրներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Խոյ (համաստեղություն)

**Խոյ,** կենդանակերպի առաջին համաստեղությունը։ Արեգակը երկնքի այս մասում է հանգրվանում ապրիլի 17-ից մինչև մայիսի 13-ը։ Նրա սիմվոլն է 20px (Յունիկոդ՝ ♈), որը պատկերում է խոյի կոտոշները։ Խոյը 2-րդ դարում Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղություններից մեկն է եղել, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկը։

## Նկարագրություն
Խոյ համաստեղության մոտակա հարևաններն են Ցուլ, Ձկներ, Էրիդանա, Եռանկյուն, Պերսեոս, Կետ համաստեղությունները։ Երկնքում դրա զբաղեցրած «փարախը» ընդամենը 441 քառակուսի աստիճան է։ Անզեն աչքով տեսանելի աստղերը 50-ն են։ Խոյ համաստեղությունում 2000 տարի առաջ գտնվելիս է եղել գարնանային գիշերահավասարի կետը, որն արժմ տեղափոխվել է Ձկների համաստեղություն։

## Անվանումը
Համաստեղության անվանումը ըստ երևույթին կապված է արգոնավորդների կողմից Հունաստան բերված ոսկե գեղմի հետ։ Ըստ հունական էպոսի հողմերի աստված Էոլոսի որդի Աթամասի երկրում՝ Օրքոմենոսում, այդ տարի դաշտերում ցանած սերմերը չէին բուսնում։ Այս ամենի պատճառը Աթամասի երկրորդ կին Էոլեն էր, որն օրքոմենուհիներին համոզել էր չորացնել ցանքսի սերմացուն։ Նա դա արել էր Աթամասի առաջին կնոջ՝ ամպերի աստվածուհի Նեփելեի զավակների՝ Փրիքսոսի և Հելլայի հանդեպ ունեցած ատելությունից դրդված։ Քաղցը սպառնում էր Օրքոմենոսի բնակչությանը։ Այդ չարիքից ազատվելու համար Աթամասը պետք է զոհաբերեր իր որդուն՝ Փրիքսոսին։ Այն պահին, երբ դանակը բարձրացրած քուրմը պատրաստվում է հարվածել զոհին, հանկարծ հայտնվում է ոսկեգեղմ խոյն ու, ու իր մեջքին առնելով տղային ու գեղանի Հելլային, նրանց փախցնում է դեպի հյուսիս։ Ծովի վրայով սլանալիս վայր է ընկնում Հելլան, ու այդ ժամանակից ի վեր ծովը կոչվում է Հելլայի ծով (այժմյան Դարդանելի նեղուցը)։ Խոյը Փրիքսոսին հասցնում է Կողքիսի (հույները Կողքիս էին անվանում Անդրկովկասի սևծովյան ափերը) Փասիս (այժմ Ռիոնը) գետի ափերը։ Այստեղ էլ հասակ առավ Փրիքսոսն ու ամուսնացավ Կողքիսի տիրակալ, կախարդ Էյետոսի դստեր հետ։ Ոսկեգեղմ խոյը զոհաբերեցին մեծն Զևսին։ Էյետոսն այն կախեց պատերազմի աստված Արեսի սրբազան անտառում, որին հսկում էր երբեք աչքերը չփակող հրացայտ երախով վիշապը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
5 պեսո (Չիլի)

**Չիլիի 5 պեսոն** (իսպաներեն՝ *cinco pesos*) չիլիական պեսոյի մանրադրամ է, իր ցածր արժեքի պատճառով՝ գործնականորեն չօգտագործվող, թեև շարունակվում է արտադրվել Չիլիի Կենտրոնական բանկի կողմից։

Այս արժողության դրամանիշը (5 պեսո) արտադրվել է բազմաթիվ տեսակներով, մետաղադրամի և թղթադրամի տեսքով, 1851 թվականից սկսած։ Հատվել է տարբեր մետաղներից և համաձուլվածքներից, սկզբում՝ ոսկուց, ապա՝ արծաթից, ալյումինից, և այլն։ Արդի 5 պեսո մետաղադրամի բաղադրությունը պղնձի և նիկելի համաձուլվածք է (մելքիոր)։

### Ընդհանուր շրջանառության չիլիական 5 պեսո մետաղադրամներ
* 5 պեսո (Չիլի, «Հավասարություն») (1851-1873)
* 5 պեսո (Չիլի, Y-36) (1895-1896)
* 5 պեսո (Չիլի, Y-38) (1898, 1900, 1911)
* 5 պեսո (Չիլի, «Պասկուճ») (1927)
* 5 պեսո (Չիլի, ալյումին) (1956)
* 5 պեսո (Չիլի, KM#209) (1976-1980)
* 5 պեսո (Չիլի, KM#217) (1981-1990)
* 5 պեսո (Չիլի, «Օ'Հիգգինս») (1990-1992)
* 5 պեսո (Չիլի, «Օ'Հիգգինս», ութակողմ) (1992-մինչև հիմա)

Կատեգորիա:Արծաթե դրամներ
Կատեգորիա:Բեռնարդո Օ'Հիգգինսի պատկերով դրամներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Ոսկե դրամներ
Կատեգորիա:Չիլիական պեսո
Կատեգորիա:Չիլիի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Պասկուճի պատկերով դրամներ
Կատեգորիա:Պեսո
Քվինտուս Ռոսցիուս Գալլուս

**Քվինտուս Ռոսցիուս Գալլուս** (, մ.թ.ա. 130-62), հռոմեացի դերասան։

Ռոսցիուսը իր ժամանակի խոշորագույն դեմքերից է արվեստում։ Ծագումով ստրուկ էր, օժտված ֆիզիկական գեղեցկությամբ և միմիկայի արտասովոր ընդունակությամբ։ Նա ունեցել է իր դերասանական դպրոցը, որը տվել է տաղանդավոր դերասաններ։

Ռոսցիուսը արժանացել է հռոմեական հասարակության համակրանքին և վայելել է մեծ հեղինակություն։ Նրան դատական գործի կապակցությամբ պաշտպանել է Կիկերոնը։ Ռոսցիուսը իր փայլուն տաղանդով կարողացավ հռոմեական հասարակության մեջ բարձրացնել դերասանի կոչումը։ Ռոսցիուսը պայքարեց դիմակով բեմ դուրս գալու օգտին, որին դեմ էր հռոմեական արիստոկրատիան։

Պոլոնիուսը նրա տարեկան հոնորարը համարել է 500.000 սեստերց, իսկ Կիկերոնը նրա 10 տարվա ստանալիքը համարում է 6.000.000 սեստերց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի դերասաններ
Սիրուշո (ալբոմ)

***Սիրուշո***, Սիրուշոյի 1-ին ստուդիական ալբոմը։

## Երգացանկ

## Արտաքին հղումներ
* Offical
* Buy the Album 

Կատեգորիա:2000 ալբոմներ
Կատեգորիա:Սիրուշո ալբոմներ
Շերամ (ալբոմ)

***Շերամ***-ը Սիրուշոի 2-րդ ստուդիական ալբոմն է։

## Երգացանկ

## Արտաքին հղումներ
* Buy the Album
* Offical

Կատեգորիա:2005 ալբոմներ
Կատեգորիա:Սիրուշո ալբոմներ
Հիմա (ալբոմ)

***Հիմա***-ն Սիրուշոի 3-րդ ստուդիական ալբոմն է։

## Երգացանկ

## Արտաքին հղումներ
*Buy the Album
*Offical 

Կատեգորիա:2007 ալբոմներ
Կատեգորիա:Սիրուշո ալբոմներ
Ջան Ջան

**«Ջան Ջան»**-ը Ինգա և Անուշ Արշակյանների Մենք ենք մեր սարերը ալբոմի 2-րդ սինգլն է, որը ներկայացվել է Եվրատեսիլ 2009-ում։ Երգի հեղինակներն են Մանե Հակոբյանը, Վարդան Զադոյանը և Ավետ Բարսեղյանը։
Երգը գրավել է 10-րդ տեղը, հավաքելով 92 միավոր։

## Հիթ շքերթներում գրաված հորիզոնականներ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայաստանի երգերը Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Կատեգորիա:Հայերեն երգեր
Ատելանա

**Ատելանա** (լատիներեն՝ *fabula atellana* - ատելայան զրույցներ), հռոմեական գրականության կատակերգական ժանր հնագույն և առաջին ձևը։

Ժանրի **ատելանա** անունն առաջացել է օսկերի Ատելլա քաղաքի անունից, որը կործանվել է Հաննիբալի և հռոմեացիների միջև տեղի ունեցած պատերազմի ժամանակ (211 թվականին) և դարձել ծաղրի առարկա։ Ժանրը կոչվել է նաև **օսկական երգ** (**լուդի օսկի**)։

Ատելաները ժողովրդական գեղարվեստական ստեղծագործություններ են, որոնք իրենց մեջ պահպանել են նաև գռեհիկ, անվայել կենցաղային հետքեր։

Ըստ հռոմեական պատմագրության, ատելանաները հատուկ դերասաններ չեն բեմադրել և դրանք չեն գրանցվել, որպեսզի հասարակությունը ծանոթանա ընթերցանության միջոցով, այլ բեմադրել են սիրողները։

Հունական դրամայից բեմադրությունից հետո, որը ձանձրույթ էր պատճառում Հռոմի հունարեն չիմացող հասարակությանը, երիտասարդությունը բեմ էր բարձրանում և հանպատրաստից բեմադրում էր ժողովրդական այդ պիեսը։

Ժողովրդական այս ստեղծագործությունները, սակայն տհաճությամբ էր ընդունում հունական կրթություն ստացած մտավորական խավը։ Ատելանները մուտք են գործում գրականություն, ստանում գրական մշակված ձև և բեմադրվում։ Այս վիճակում ատելաները բեմադրում են ոչ երիտասարդ սիրողները, այլ իսկական դերասաններ, որոնք որպես այդ ժանրի առանձնահատուկ բեմադրողներ, հռոմեական հասարակության մեջ վայելում էին մեծ համակրանք։

Առաջին անգամ ատելաներին գրական ձևավորում են տվեկ հռոմեական երկու բանաստեղծներ՝ Լուցիուս Պոմպոնիուսը և Նովիուսը։

Գրական ձևավորում ստացած ատելաները փոքր, զավեշտական պիեսներ են եղել մեկ գործողությամբ։

Ատելաներից մեզ հասել է 106 անուն։

## Ատելանաների կերպարները
#### Մակկուս

Մակկուսը խեղկատակ (հարլեկին) է, հիմար և որկրամոլ։ Նա Ապուլիայի գյուղացի է, ներկայանում է զանազան վիճակում՝ կամ որպես զինվոր, կամ որպես պանդոկապետ, երկվորյակ եղբայր, կամ հալածական, հաշտարար և նույնիսկ որպես կույս։ Հնագույն քանդակագործության մեջ Մակկուսը պատկերված է ստրկի հագուստով, սապատավոր, կտուցանման քթով և ճաղատ գլխով։

#### Բուկկո
Բուկկոն պատկերված է ուռած թշերով, մեծ բերանով, որկրամոլ է, ծաղակևատ և սնապարծ։ Պոմպոնիուսի պիեսների մեջ գրավում է գլխավոր տեղ և հանդիսանում կենտրոնական դեմք։

#### Պապպուս
Պապպուսը պարզամիտ ծերունի է, որին բոլորը ծաղրում են։ Պոմպոնիուսը Պապպուսին ներկայացնում է մի քանի պիեսների մեջ, որոնք կրում են հետևյալ անունները՝ «Pappus agricola» (Պապպուս երկրագործ), «Sponsa Pappi» (Նշանած Պապպուս) և այլն։

#### Դորսենուս կամ Դոսսենուս
Դորսենուսը կամ Դոսսենուսը սապատավոր է, գիտուն ու խորամանկ, որ խաբեբայությամբ կողոպտում է դյուրահավատ ու միամիտ մարդկանց։

## Ատելանաները և պետությունը
Ատելենաները հռոմեական հանրապետության և կայսրության ժամանակաշրջանում դասակարգային բովանդակություն են ստանում, որի պատճառով հռոմեական խշխանությունը հալածում է ատելանաները բեմադրող դերասաններին կամ ուղղակի արգելում ատելանաների բեմադրությունը։

Հայտնի է, որ Հուլիոս Կեսարը արգելեց բեմադրել ատելենան, և սրան փոխարինեց միմոսը, իսկ Կալիգուլա կայսրը հրամայեց կենդանի այրել ատելանան բեմադրող դերասանին, որովհետև վերջինս չարամիտ ակնարկով ծաղրել էր Կալիգուլային։ Ներոնը Հռոմից վտարում է ատելանան բեմադրող դերասանին։

Ատելանաները հալածանքի են ենթարկվել նաև եկեղեցու կողմից, ինչպես Տերտուլիանոսը և ուրիշները, ատելաները հռչակել են անբարոյական գործողություն։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Դրամատիկական սեռի ժանրեր
Կատեգորիա:Հին հռոմեական թատրոն
Անաքսիմենես

**Անաքսիմենես** (, մ.թ.ա. 585-528), անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփա։

Ծնվել է Միլեթոսում։ Անաքսիմենեսը Անաքսիմանդրոսի աշակերտն է եղել։

Անաքսիմենեսը տիեզերքի նախապատճառն օդն է համարում։ Ենթադրվում է, որ նա է հայտնել այն միտքը, թե լուսինն իր լույսը ստանում է արեգակից։

Անաքսիմենեսը առաջինն է արտահայտել քանակից որակի անցման գաղափարը, տարբերել մոլորակներն անշարժ աստղերից, առաջարկել Արեգակի ու Լուսնի խավարումները, ինչպես նաև Լուսնի փուլերը բացատրող վարկած։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին հոնիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին միլեթացիներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 6-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Նախասոկրատեսյան փիլիսոփաներ
Աբրահամ Զամինյան

**Աբրահամ Հարությունի Զամինյան** (), հայ գրականագետ, մանկավարժ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թ.-ից։

Ծնվել է Նոր Նախիջևանում։ Կրթությունն ստացել է տեղի թեմական դպրոցում, ապա Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ Երկար տարիներ հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել Նոր Նախիջևանի թեմական դպրոցում։ Գործուն մասնակցություն ունեցել Նոր Նախիջևանի կրթական-մշակութային կյանքին։ Մահացել է Երևանում։

## Ա. Զամինյանի երկերի մատենագրություն
* Հայոց եկեղեցու պատմութիւն, հատոր 1, Նոր Նախիջեւան, 1908։
* Հայոց եկեղեցու պատմութիւն, հատոր 2, Նոր Նախիջեւան, 1909։
* Հայոց եկեղեցու պատմութիւն, հատոր 1, երկրորդ տպագրութիւն, Նոր Նախիջեւան, 1914։
* Հայ գրականության պատմութիւն, Ա մաս, Նոր Նախիջևան, տպարան Ս. Հ. Աւագեան, 1914, 244 էջ։
* Պատմութիւն հայոց հին գրականութեան, Բ. տպագրութիւն, Պէյրութ, տպարան «Յոյս», 1941, 234 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աբրահամ Զամինյանի արխիվը, Ադամյան, Ա. Հ. (1971) Աբրահամ Զամինյանի արխիվը. Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, № 11 . pp. 91-93. 

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Անաքսիմանդրոս

**Անաքսիմանդրոս** (, ), հին հույն փիլիսոփա, աստղագետ, աշխարհագետ։

Ծնվել է Միլեթ քաղաքում։ Նա շարունակում է Թալեսի գիտական հետազոտությունները և առաջին անգամ իր եզրակացությունները շարադրում արձակ ձևով իր մի գրվածքի մեջ, որ անվանել է «Բնության մասին»։ Այս գիրքը մեզ չի հասել։

Անաքսիմանդրոսն առաջինն է, որը նկարել է երկրի քարտեզը։ Քարտեզը նկարվել է առաջին անգամ Եգիպտոսում, բայց այնտեղ նկարել են առանձին մարզեր և այն էլ եգիպտական աշխարհագրական պատկերացումները Նեղոսի հովտի սահմաններից հեռու չի թափանցել, բայց Անաքսիմանդրոսը տվել է ամբողջ երկրագնդի քարտեզը և դրանով հիմք դրել աշխարհագրական գիտությանը։ Նա հայտնագործել է նաև առաջին արեգակնային ժամացույցը (գնոմոն)։

## Ապեյրոնի գաղափարը
Անաքսիմանդրոսը եղել է Թալեսի աշակերտը, ում նա չէր կարողանում համոզել, որ ամեն ինչի սկիզբը ջուրն է։ Ըստ նրա՝ ամեն ինչ սկիզբն ապեյրոնն է։ Այս բառը թարգմանվում է երեք տարբեր իմաստներով՝ սկզբնապատճառ, անորոշ, անսահման, որոնք հանդես են գալիս միասին։ Ապեյրոնը գիտական վերացարկում է. մտային, հորինված, արհեստական էություն, որն իր բնույթով զգայական չէ։ Անաքսիմանդրոսն զգում էր, որ նյութական երևույթից այն կողմ պետք է լինի մի ուրիշ էություն, որն էլ հենց պետք է լինի այդ նյութականի պատճառը։ Ըստ նրա՝ ապեյրոնը ծերանալ չունի, այն անմահ է ու անոչնչանալի, ապեյրոնն ինքն է ստեղծում ամեն ինչ։ Ապեյրոնից են առաջանում նախ հակադրությունները՝ տաքն ու սառը, չորն ու թացը, ծանր ու թեթևը և այլն, որոնցից հավերժական շարժման ու անհրաժեշտության միջոցով առաջանում է զգայական աշխարհի բոլոր ձևերը. Աշխարհն առաջանում է ապեյրոնից և պարբերաբար ապեյրոնի է վերածվում. այսինքն՝ աշխարհը պարբերաբար կործանվում է և նորից առաջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն աշխարհագետներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն աստղագետներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին հոնիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին միլեթացիներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 6-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Նախասոկրատեսյան փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քարտեզագիրներ
Խալիֆա

**Խալիֆ** (արաբերեն՝ خليفة‎, կարդ. *խալիֆա*, բառացի՝ փոխանորդ, տեղապահ), մուսուլմանների մոտ խալիֆաթի (պետության) ղեկավարն է, բացարձակ միապետ, իսլամական աշխարհի կրոնապետ, զինվորական առաջնորդ։ Համարվել է Մուհամմադ մարգարեի հաջորդը, իսկ Օմայաններից սկսած՝ աստծու տեղապահը։ Ընտրվել է մուսուլմանական համայնքի ավագանու ժողովում։

Օմայանների (661 - 750) և Աբբասյանների (750 - 1258) օրոք խալիֆը ղեկավարի ժառանգական տիտղոս էր, որ միավորում էր իր մեջ աշխարհիկ և հոգևոր իշխանությունները։ Խարիջիների մոտ խալիֆն ընտրվող ղեկավարի տիտղոս է, որը սահմանափակված է համայնքով։ IX դարի 2-րդ կեսից, երբ հզորացել են վեզիրներն ու արքունի մյուս պաշտոնյաները, խալիֆի հեղինակությունն ընկել է։ X դարում խալիֆ են անվանվել նաև Իսպանիայի Օմայանները և Եգիպտոսի Ֆաթիմյանները։ Եգիպտական սուլթանությունում խալիֆները եղել են բացառիկ հոգևոր առաջնորդներ, որոնք թողնում էին աշխարհիկ ղեկավարությունը սուլթաններին։ 1258 թվականին մոնղոլական զորապետ Հուլպվուն գրավել է Բաղդադը, սպանել խալիֆին։ Աբբասյան տան մնացորդներն ապաստանել են Կահիրեում և մամլուք սուլթաններից ձևականորեն ճանաչվել խալիֆ։ 1517 թվականին թուրք սուլթան Սելիմ I-ը գրավել է Եգիպտոսը և յուրացրել խալիֆ տիտղոսը, նստավայրը տեղափոխել Կ. Պոլիս։ 1924-ից խալիֆի տիտղոսը ոչ մի մարդ չի կրում։

## Գրականություն
* Tyan E., Institutions du droit public musulmans, P., 1953. Ա. Տեր-Ղեոնդյան

Կատեգորիա:Տիտղոսներ
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Կատեգորիա:Օսմանյան տիտղոսներ
Պալիատա

**Պալիատա** (լատիներեն՝ *Palliata* կամ *fabula palliata*), անտիկ դարաշրջանի հռոմեական դրամատիկական ստեղծագործություններ։

Պալիատա բառն առաջացել է *pallium* բառից, որը նշանակում է *թիկնոց*։ Այսպես է կոչվում կատակերգությունը, որովհետև դերասանը բեմի վրա հագել է հունական թիկնոց (պալիում)։ Գոյություն է ունեցել երկու դեսակ կոմեդիա պալիատա։

Առաջին՝ հին պալիատայի առանձնահատկությունն այն է, որ կոմեդիան կազմել է հունական ազատ մշակումով, որի ներկայացուցիչը համարվել է Պլավտիուսը։

Երկրորդը՝ ուշ շրջանի պալիատան՝ հունական տեքստը մշակում է համեմատաբար ավելի հարազատ մնալով նրան, քան առաջինը, որի ներկայացուցիչն է հանդիսանում Տերենտիուսը։

Կոմեդիա պալիատայի մեջ կիրառվել է կոնտամինացիան։ Քնարական պահը ուժեղ է Պլավտիուսը ստեղծագործությունների մեջ, մինչդեռ Տերենտիուսը մեջ դա համեմատաբար պակասել է։ Կոնտամինացիան որպես գրական նորություն առաջին անգամ կիրառել է Գնեոս Նևիուսը իր կատակերգության մեջ։ Կոնտամինացիայով կազմված այս պալիատաները կամ արտասանվել կամ երգվել են երաժշտական գործիքի նվագակցությամբ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Դրամատիկական սեռի ժանրեր
Կատեգորիա:Հին հռոմեական թատրոն
Արևմտահայերենի հնչյունական համակարգ

**Արևմտահայերենի հնչյունական համակարգը** զգալիորեն տարբերվում է արևելահայերենից։ Գրության մեջ պահելով ավանդական համակարգը՝ արևմտահայերենը տարբերություն չի ներկայացնում արևելահայերենից և պահպանում է բոլոր գրանիշերը։ Սակայն արտասանության մեջ կան մի շարք տարբերություններ։

## Պայթական բաղաձայնների եռաստիճան համակարգը
Պայթական բաղաձայնների գրաբարյան եռաստիճան համակարգը գրական արևմտահայերենում վերածվել է երկաստիճան խլազուրկ համակարգի։

Բացի այդ՝ տեղի է ունեցել հնչյունափոխական մի շարք երևույթներ, որոնք Հրաչյա Աճառյանը անվանել է տեղաշարժ-տեղափոխություն։ Ըստ այդ համալիր հնչյունափոխության՝ բոլոր խուլ պայթականները դարձել են ձայնեղներ, իսկ ձայնեղ պայթականները՝ շնչեղ խուլեր։

 
::::բ - պ - փ
::::գ - կ - ք
::::դ - տ - թ
::::ձ - ծ - ց
::::ջ - ճ - չ

Սրանից հետևում է, որ առաջին շարքի տառերը արտասանվում են երրորդի նման, իսկ երկրորդ շարքի տառերը առաջինի նման՝ բերան-փերան, գերան-քերան, դանակ-թանագ, ձայն-ցայն, ջուր-չուր, պապիկ-բաբիգ, կատու-գադու, տուն-դուն, ծաղիկ-ձաղիկ, ճանճ-ջանջ։

Սակայն վերը նշված տեղաշարժ-տեղափոխություն կանոնը ոչ միշտ է գործում. այստեղ դեր են խաղում մի շարք հանգամանքներ՝ խոսողի բարբառային պատկանելիությունը, սփյուռքի տվյալ գաղթօջախում գերակշիռ լեզվի ազդեցությունը, ինչպես նաև զուտ լեզվական երևույթներ՝ կախված բառի մեջ հնչյունի ունեցած դիրքից։

Կարծիք կա, որ ժամանակի ընթացքում գերակշիռ (դոմինանտ) լեզուների ազդեցությամբ վերականգնվել է արևմտահայերենի պայթականների եռաստիճան համակարգը։

## Ռ-Ր հնչյունների արտասանությունը
Գրական արևմտահայերենում վերատամնայնություն-ոչ վերատամնայնություն հակադրությունը, արևելահայերենի համեմատությամբ թույլ է արտահայտված։ Նշված հակադրության թուլացման հետևանքով արևմտահայերենում **ր**-**ռ** հնչույթների տարբերակումը հաճախ չի հստակվում և տեղիք է տալիս ուղղագրական սխալների։

Արևմտահայերենում մի շարք բառերի մեջ ռ-ր շփոթումն է և զուգաձև գրությունը՝ ձառ-ձար, րաբբի-ռաբբի, րեժիմ-ռեժիմ, ռոք-րոք, ռուբլի-րուբլի։ Այս նույն պատճառով այսօր արևմտահայության մեջ շրջանառվում են *Րաֆֆի* և *Ռաֆֆի* անձնանունները, որոնք միանման են արտասանությամբ։ Այս երևույթի առաջացման գլխավոր պատճառը արևմտահայերենի գործածման տիրույթի շրջակա լեզուներում ռ-ր հակադրության բացակայությունն է, որի հետևանքով բանավոր տարբերակում բացակայում է **ռ** հնչույթը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արևմտահայերեն
Միջին հայերեն

**Միջին հայերեն**՝ մի շարք բարբառների խումբ, որոնք պայմանականորեն միավորվում են մեկ խմբի մեջ։ Դրանցից հիմնականը Կիլիկյան բարբառը։ Միջին հայերեն են համարում 12 – 16-րդ դարերի հայ գրականությամբ ավանդված լեզվական այն բազմազան տարրերի ամբողջությունը, որը հասկանալի էր տարբեր բարբառներով խոսող հայ ժողովրդի տարբեր հատվածներին։

## Միջին հայերենի կազմավորումը
5 – 9 դարերում հայերենի հնչյունային համակարգը զգալի փոփոխություններ է կրել։ Որը ժամանակի ընթացքում առաջացնում է ճեղքվածք։ Ձայնավորների ու ձայնորդների հաջորդող ձայնեղ բաղաձայները (**բ**, **գ**, **դ**, **ձ**, **ջ**) խլանում են, իսկ խուլերը (**պ**, **կ**, **տ**, **ծ**, **ճ**)՝ դառնում ավելի ձայնեղ։ Անփոփոխ են մնում **սկ**, **ստ**, **սպ**, **շպ**, **շկ**, **շտ** տառակապակցությունները  և **ն**-ին հաջորդող ձայնեղների արտասանությունը (**նբ**, **նգ**, **նդ**, **նձ**, **նջ**)։

Միջին հայերենով սկսում են գրել գրաբարին զուգահեռ, սակայն միջին հայերեն կիրառությունները ավելի չէին, քան գրաբարինը։ Գրիչներին շեղում էր առկա արտասանությունը։ Միջին հայերենի առաջին օրինակը, ըստ Աճառյանի, Վահրամ սպարապետի որդի Գրիգորի դեղագրի՝ Բուսայիդի ձեռագիրն է՝ գրված 1037 թվականին, որտեղ գրաբարից այլ տարբերություններից բացի նաև առաջին անգամ կիրառվում է **[[ֆ]]** տառը։ Ներսես Շնորհալին իր առակներն ու հանելուկները գրում էր ժողովրդական՝ միջին հայերենով, իսկ *Ընդհանրականը* ու *Յիսուս Որդին*՝ գրաբարով։

Միջին հայերենի կազմավորման գործընթացը զուգադիպում է արաբական տիրապետության վերացմանը, հայ պետականության վերականգնմանը և հայ ժողովրդի տնտեսական ու մշակութային կյանքի աշխուժացմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Միջին Հայերենի Բառարան, Ռուբեն Սերոբի Ղազարյան եւ Հենրիկ Միսակի Ավետիսյան։ Երևանի Պետական Համալսարանի Հրատարակչություն, Երեւան, 2009։

Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական մշակույթ
Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Հայկական լեզուներ
Կատեգորիա:Հայոց լեզվի պատմություն
Մարո Զուրաբյան

**Մարո (Աղավնի) Զուրաբյան** (), հայ արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1929 թվականից։ Հանդես է եկել նաև *Մարո* գրական անունով։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կարս քաղաքում։ Գիտելիքներ ձեռք է բերել ինքնակրթությամբ։ 1905 թվականին տեղափոխվել է Բաքու։ Աշխատել է նավթագործների շրջանում։ Նրա գրական առաջին գործերը տպագրվել են Հակոբ Հակոբյանի նախաձեռնությամբ հրատարակվող «Կարմիր մեխակներ» (1914) ալմանախում։ Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո տեղափոխվել է Թիֆլիս, գործուն մասնակցություն ունեցել Վրաստանի գրողների միության հայկական մասնաճյուղի աշխատանքներին։ Մահացել է 1954 թվականին։

## Մ. Զուրաբյանի երկերի մատենագրություն
* Ապրանքը, Թիֆլիս, «Զակկնիգա», 1929, 36 էջ։
* Թափառաշրջիկ կինը (պատմվածք), Թիֆլիս, «Պրոլետար» թերթի հրատարակություն, 1929, 50 էջ։
* Նաստյան (պատմվածք), Երևան, Պետհրատ, 1929։
* Դեպի բարձրացող ալիքը (վեպ), հատոր 1, Երևան, Պետհրատ, 1936, 402 էջ։
* Դեպի բարձրացող ալիքը (վեպ), հատոր 2, Երևան, Պետհրատ, 1936, 250 էջ։
* Բարձրացող ալիքը (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 491 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ