Սոպոտ

**Սոպոտ** (, ), քաղաք և ծովափնյա առողջարան Լեհաստանի հյուսիսում՝ Պրիմորիեի վոևոդությունում, Բալթիկ ծովի ափին։ Ընկած է Գդանսկի ու Գդինիայի միջև և դրանց հետ մեկտեղ կազմում է Տրույմյաստո (Trójmiasto - Եռաքաղաք) կոչվող քաղաքային ագլոմերացիան, որը փաստացի մեկ քաղաք է՝ մոտավորապես մեկ միլիոն ընդհանուր բնակչությամբ։ Բուն Սոպոտի բնակչության թվաքանակը 2017 թվականի տվյալներով եղել է 33&nbsp;500, 2021 թվականի հունիսի 30-ի տվյալներով՝ 35 049: Զբաղեցրած տարածքը 17,28 քառակուսի կիլոմետր է, բնակչության միջին խտությունը՝ 2114,2 մարդ/կմ2։

Սոպոտը շրջանի (պովիատի) իրավունքով օժտված ամենափոքր քաղաքն է Լեհաստանում։

## Անվան ծագումնաբանություն
Ենթադրվում է, որ անունը ծագել է հին սլավոնական *սոպոտ* բառից, որը նշանակում է «առվակ» կամ «աղբյուր»։ Նույն արմատը հանդիպում է հին սլավոնական մի շարք այլ տեղանուններում. այն հավանաբար բնաձայնություն է, ընդօրինակում է հոսող ջրի ձայնը՝ խշշոց (Šepot):

Անունն առաջին անգամ՝ 1283 թվականին արձանագրվել է որպես «Sopoth», իսկ 1291 թվականին արդեն «Sopot»: Գերմանական «Zoppot»-ն ուղղակիորեն առաջացել է բնօրինակ անունից։ 19-րդ դարում և միջպատերազմյան տարիներին գերմանական անունը վերալեհականացվել է որպես «Sopoty» (հոգնակի ձև, ավելի մոտ գերմանական արտասանությանը)։ «Sopot»-ը դարձավ պաշտոնական լեհական անվանումը, երբ 1945 թվականին քաղաքը կրկին անցավ լեհական իշխանության տակ։

## Պատմություն
### Վաղ պատմություն
Սոպոտի ներկայիս տարածքում 7-րդ դարում սլավոնական (պոմերանյան) ամրոց է եղել, որն սկզբում ծառայել է որպես առևտրային ֆորպոստ։ Ընդ որում՝ առևտուրը տարածվում էր ինչպես Վիսլա գետով, այնպես էլ հյուսիսում՝ Բալթիկ ծովի ափին գտնվող քաղաքներով։ Ժամանակի ընթացքում ամրոցի նշանակալիությունը նվազել է, և 10-րդ դարում բնակավայրը վերածվել է ձկնորսական գյուղի, որն ի վերջո լքվել է։ Այնուամենայնիվ, մեկ դար անց տարածքը նորից բնակեցվել է, և այսօրվա քաղաքի սահմաններում հիմնվել են երկու գյուղ՝ Ստավովեն և Գրենզովոն։ Դրանք առաջին անգամ հիշատակվել են 1186 թվականին, երբ որպես նվեր տրվել են Օլիվայում գտնվող ցիստերցյան աբբայությանը։ Մեկ այլ գյուղ՝ Սվեմիրովոն, որը ներկայիս Սոպոտի տարածքում էր, առաջին անգամ հիշատակվել է 1212 թվականին Մեստվին I-ի մի փաստաթղթում, ով այն շնորհել է Զուկովոյի մոտ գտնվող պրեմոնստրանտյան (նորբերտինյան) վանքին։

Սոպոտ գյուղը, որի անունով հետագայում կոչվեց ամբողջ քաղաքը, առաջին անգամ հիշատակվել է 1283 թվականին, երբ այն տրվել է ցիստերցյաններին։ Այդ ժամանակից մինչև 14-րդ դարում տևտոնական օրդենի ներխուժումը այն գտնվել է Լեհաստանի կազմում։ Մինչև 1316 թվականը աբբայությունը գնել էր տարածքի բոլոր գյուղերը և դարձել քաղաքի բոլոր տարածքների սեփականատերը։ Տոռունյան երկրորդ հաշտության պայմանագրով (1466 թ.) տարածքը վերստին մտել է Լեհաստանի թագավորության կազմ։

### Ռեչ Պոսպոլիտա
Գդանսկի քաղաքացիների համար նախատեսված առողջարանային ջրաբուժական կենտրոնը գործել է 16-րդ դարից։ Մինչև այդ դարի վերջը Գդանսկի ազնվական և մագնատ ընտանիքները դաստակերտներ են կառուցել Սոպոտում։ Օլիվայի պայմանագրի շուրջ բանակցությունների ժամանակ Լեհաստանի թագավոր Յան II Կազիմիրը և նրա կինը՝ թագուհի Մարի Լուիզա Գոնզագան ապրում էին այդ դաստակերտներից մեկում, իսկ շվեդ բանակցող Մագնուս դե լա Գարդին՝ մեկ ուրիշում, որն այդ ժամանակից ի վեր հայտնի է որպես Շվեդական դաստակերտ (Dwór Szwedzki)։ Շվեդական դաստակերտը հետագայում դարձել է լեհ թագավորներ Օգոստոս II-ի (1710 թ.) և Ստանիսլավ Լեշչինսկու (1733 թ.) կեցավայրը։

1733 թվականին Լեհական ժառանգության համար պատերազմի ժամանակ Ստանիսլավ Լեշչինսկին մի քանի օր կանգ է առել Սոպոտում՝ նախքան մոտակա Գդանսկ քաղաք մեկնելը։ Այնուհետև ռուսական կայսերական զորքերը պաշարել են Գդանսկը և մեկ տարի անց կողոպտել ու հիմնիվեր այրել են Սոպոտ գյուղը։ Սոպոտի մեծ մասը հակամարտության ընթացքում և հետագա տարիներին մնացել է լքված վիճակում, քանի որ պատերազմից ուժասպառ եղած Գդանսկի պատրիկները չէին կարող իրենց թույլ տալ վերակառուցել իրենց սոպոտյան բնակարանները։

1750-ական թվականներին Պոմերանիայի լեհ ազնվականությունը սկսեց վերակառուցել գյուղը։ Ավերված դաստակերտների մեծ մասը 1757 և 1758 թվականներին գնել է Պժեբենդովսկիների մագնատ ընտանիքը։ Գեներալ Յոզեֆ Պժեբենդովսկին գնեց այս պալատներից ինը, իսկ 1786 թվականին նրա այրին՝ Բեռնարդինա Պժեբենդովսկան, գնեց մնացած երկուսը։ Սեռակովսկիների ընտանիքը նույնպես ձեռք բերեց որոշ գույք, ներառյալ ավերված շվեդական դաստակերտը։ 1790-ական թվականներին Լեհաստանի բաժանումներից հետո կոմս Կայետան Օնուֆրի Սերակովսկին կառուցեց Սերակովսկու առանձնատունը շվեդական կալվածքի տեղում՝ տիպիկ լեհական դաստակերտ, որը համարվում է նախաառողջարանային Սոպոտի առավել աչքի ընկնող շինություններից մեկը։

## Տեսարժանություն
Սոպոտում է գտնվում Եվրոպայի ամենաերկար ծովային փայտե նավամատույցը (), որն ունի 515,5 մետր երկարություն։ Դրանից ոչ հեռու տեղակայված են սոպոտյան հայտնի փարոսը և այսպես կոչված՝ «Ծուռ տնակը» ():

Զբոսաշրջիկների կողմից հաճախ այցելվող վայրերից են նաև ձկնորսական նավահանգիստը (Przystań rybacka), Aleja Wojska Polskiego առափնյա փողոցի վրա գտնվող ձկնորսական մատուռը։

## Միջազգային միջոցառումներ
Սոպոտին լայն ճանաչում է բերել երգի ամենամյա միջազգային փառատոնը, որը Եվրոպայում խոշորագույններից մեկն է համարվում։ 1970—1980-ական թվականներին այդ փառատոնին հիմնականում մասնակցում էին սոցիալիստական երկրների երաժիշտ-կատարողներ։

2014 թվականի մարտին Սոպոտում անց է կացվել թեթև աթլետիկայի աշխարհի մարզասրահային առաջնությունը։

## Քույր քաղաքներ

2014 թվականից Սոպոտը բարեկամական հարաբերություններ էր հաստատել Ռուսաստանի Պետերհոֆ քաղաքի հետ, սակայն 2022 թվականին դադարեցրել է եղբայրությունը՝ ի պատասխան Ուկրաինայում Ռուսաստանի ձեռնարկած հատուկ ռազմական գործողության։ Փոխարենը եղբայրացել է ուկրաինական Դնեստրի Բելգորոդ քաղաքի հետ։

## Ժողովրդագրություն
450px|կենտրոն|մինի|Սոպոտի 2014 թվականի բնակչության բուրգը՝ ըստ կանանց և տղամարդկանց թվաքանակի
; Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները.
* Ամենաշատ բնակիչ Սոպոտն ունեցել է 1977 թվականին՝ 54 539: 

ImageSize = width:860 height:310
PlotArea = left:55 right:30 top:25 bottom:35
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:60000
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:20 align:left
 bar:1875 from:0 till:2834
 bar:1880 from:0 till:3543
 bar:1890 from:0 till:4772
 bar:1910 from:0 till:15015
 bar:1925 from:0 till:22377
 bar:1933 from:0 till:27305
 bar:1939 from:0 till:31000
 bar:1946 from:0 till:26917
 bar:1950 from:0 till:36703
 bar:1960 from:0 till:44035
 bar:1970 from:0 till:47661
 bar:1977 color:cobar2 from:0 till:54539
 bar:1980 from:0 till:51290
 bar:1988 from:0 till:48203
 bar:1995 from:0 till:43576
 bar:2000 from:0 till:42348
 bar:2005 from:0 till:40075
 bar:2010 from:0 till:38858
 bar:2015 from:0 till:37231
 bar:2020 from:0 till:35562

PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1875 at: 2834 text: 2834 shift:(-8,5)
 bar:1880 at: 3543 text: 3543 shift:(-8,5)
 bar:1890 at: 4772 text: 4772 shift:(-12,5)
 bar:1910 at: 15015 text: 15.015 shift:(-18,5)
 bar:1925 at: 22377 text: 22.377 shift:(-18,5)
 bar:1933 at: 27305 text: 27.385 shift:(-18,5)
 bar:1939 at: 31000 text: 31.000 shift:(-18,5)
 bar:1946 at: 26917 text: 26.917 shift:(-18,5)
 bar:1950 at: 36703 text: 36.703 shift:(-18,5)
 bar:1960 at: 44035 text: 44.035 shift:(-18,5)
 bar:1970 at: 47661 text: 47.661 shift:(-18,5)
 bar:1977 at: 54539 text: 54.539 shift:(-18,5)
 bar:1980 at: 51290 text: 51.290 shift:(-18,5)
 bar:1988 at: 48203 text: 48.203 shift:(-18,5)
 bar:1995 at: 43576 text: 43.576 shift:(-18,5)
 bar:2000 at: 42348 text: 42.348 shift:(-18,5)
 bar:2005 at: 40075 text: 40.075 shift:(-18,5)
 bar:2010 at: 38858 text: 38.858 shift:(-18,5)
 bar:2015 at: 37231 text: 37.231 shift:(-18,5)
 bar:2020 at: 35562 text: 35.562 shift:(-18.5)


## Պատկերասրահ

Sopot (DerHexer) 2010-07-16 047.jpg|Grand Hotel-ը
Sopot Molo and main square 2024 aerial.jpg|Նավամատույցի տեսքը ծովից
Faro, Plaza Zdrojowy, Sopot, Polonia, 2013-05-22, DD 02.jpg|Փարոսը
Sopot - panoramio (28).jpg|Ջրաբուժական կենտրոնը
Skwer przed domem zdrojowym.jpg|*Dom Zdrojowy*-ն և պարտեզը 
Krzywy Domek w Sopocie.jpg|[«Ծուռ տունը»
Państwowa Galeria Sztuki w Sopocie.JPG|Պետական պատկերասրահը
Museum of Sopot, Poland.jpg|Թանգարանը
Sopot, ul. Mickiewicza 36.JPG|''Sopocki Belwederek''-ը
Danuta Siedzikówna Memorial Sopot.JPG|[Դանուտա Սեձիկուվնայի պատվին տեղադրված հուշաքարը
Muelle de Sopot, Polonia, 2013-05-22, DD 22.jpg|Մանրավազ լողափերից մեկը
Hotel Sheraton, Plaza Zdrojowy, Sopot, Polonia, 2013-05-22, DD 01.jpg|Sheraton հյուրանոցը


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Notizen über den Seebadeort Zoppot.* In: *Preußische Provinzial-Blätter.* Band 17. Königsberg 1837, S. 222–227.
* Halffter: *Notizen über die Wirkungen und den Erfolg des Seebades Zoppot bei Danzig.* In: *Preußische Provinzial-Blätter.* Band 17. Königsberg 1837, S. 551–554.
* Johann Eduard Boettcher: *Der Seebade-Ort Zoppot bei Danzig in geschichtlicher, topographischer, statistischer, naturwissenschaftlicher und socialer Hinsicht; sein Sagenkreis und seine Wirksamkeit als Sanitäts-Anstalt. Mit Karten und erläuternden Zeichnungen.* Danzig 1842 (Digitalisat bei Google Books).
* Hans Prutz: *Geschichte des Kreises Neustadt in Westpreußen*. Danzig 1872 (Digitalisat bei Google Books).
* Franz Schultz: *Chronik der Stadt Seebad Zoppot.* A. W. Kafemann, Danzig 1905 (Digitalisat).
* Ernst Bahr: *Zoppot.* In: *Handbuch der historischen Stätten, Ost und Westpreußen.* Kröner, Stuttgart 1981, ISBN 3-520-31701-X, S. 246.
* Olga Kurilo: *Zoppot, Cranz, Rigascher Strand: Ostseebäder im 19. und 20. Jahrhundert.* be.bra wissenschaft verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-937233-81-9, S. 45–76.

## Արտաքին հղումներ
* Սոպոտի պաշտոնական կայքէջը (լեհերեն)
* Sopot. In: Danzig.info 
* Sopot. In: Polish-Online.com 
* Sopot. In: Polen.Travel
* Paweł Mehring: Zoppot/Sopot. In: OME-Lexikon
* Informationsbroschüre über Sopot (PDF)

Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Լեհաստանի համայնքներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքներ