Նատրիումի նիտրոպրուսիդ

**Նատրիումի նիտրոպրուսիդ,** զարկերակային ճնշումը իջեցնող դեղամիջոց: Oգտագործվում է շատ բարձր զարկերակային ճնշման դեպքում և վիրահատությունների ընթացքում՝ կառավարվող հիպոտենզիա ստանալու և արյունահոսությունը նվազեցնելու համար: Կիրառվում է անընդհատ ներերակային ներարկման միջոցով բժշկի հսկողությամբ: Ազդեցությունը գրեթե ակնթարթային է և տևում է մինչև 10 րոպե: Նատրիումի նիտրոպրուսիդը հզոր անոթալայնիչ է։ Հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններից են հիպոտենզիան և ցիանիդային թունավորումը:

Այլ լուրջ կողմնակի ազդեցություններից է մեթհեմոգլոբինեմիան։ Նատրիումի նիտրոպրուսիդը սովորաբար չի նշանակվում հղիության ընթացքում՝ կողմնակի ազդեցությունների պատճառով։ Բարձր դեղաչափերը խորհուրդ չեն տրվում տասը րոպեից ավելի օգտագործել։ Այն բարձրացնում է արյան մեջ ազոտի օքսիդի(NO) մակարդակը, ինչը մեծացնում է բջիջներում ցիկլիկ գուանոզին մոնոֆոսֆատը և առաջացնում արյունատար անոթների լայնացում։

Նատրիումի նիտրոպրուսիդը հայտնաբերվել է 1850 թվականին, իսկ բժշկության մեջ դրա օգտակարությունը հաստատվել է 1928 թվականին։ Ներառված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղամիջոցների ցանկում։ Նատրիումի նիտրոպրուսիդը լուսազգայուն է, ուստի այն պետք է պահել լույսից հեռու։ Վաճառվում է **Nitropress** բրենդային անվանմամբ, հասանելի է նաև որպես ջեներիկ դեղամիջոց:

## Բժշկական կիրառումներ
Նատրիումի նիտրոպրուսիդը ներարկվում է երակային ճանապարհով սուր գերճնշումային կրիզի դեպքում: Ազդեցությունը սովորաբար նկատվում է մի քանի րոպեի ընթացքում:

Ազոտի օքսիդը նվազեցնում է ինչպես ընդհանուր ծայրամասային անոթային դիմադրությունը, այնպես էլ երակային վերադարձը՝ դրանով իսկ նվազեցնելով սրտի նախաբեռնվածությունը և հետբեռնվածությունը: Հետևաբար, այն կարող է օգտագործվել  կանգային սրտային անբավարարության ծանր դեպքերումմ, որտեղ այս ազդեցությունների համակցումը կարող է նպաստել սրտի արտամղման մեծացմանը: Այն իրավիճակներում, երբ սրտի արտամղումը նորմալ է, ազդեցությունը դրսևորվում է զարկերակային ճնշման նվազեցմամբ: Այն երբեմն օգտագործվում է նաև վիրահատությունների ժամանակ կառավարվող թերճնշում առաջացնելու համար՝ արյունահոսությունը նվազեցնելու նպատակով։

Այս դեղամիջոցը չափազանց օգտակար է բժշկական պրակտիկայում, քանի որ ազդեցությունը դադարում է այն վայրկյանին, երբ ներարկումը դադարեցվում է: Սա պայմանավորված է դեղի նյութափոխանակությամբ և դրա արագ ապաակտիվացմամբ՝ դառնալով թիոցիանատ:

Նատրիումի նիտրոպրուսիդը օգտագործվել է նաև աորտալ փականի ստենոզի, կերակրափողի անոթների լայնացման, սրտամկանի ինֆարկտի, թոքային գերճնշման, նորածինների շնչառական դիսթրես համախտանիշի, շոկի և էրգոտ թունավորումների բուժման նպատակով։

## Հակացուցումներ
Նատրիումի նիտրոպրուսիդը չի օգտագործվում կոմպենսատոր գերճնշման դեպքում (օրինակ՝ զարկերակերակային ստենտի կամ աորտայի կոարկտացիայի պատճառով)։ Այն չի կարելի կիրառել վիտամին B12-ի անբավարարություն, սակավարյունություն, երիկամների ծանր հիվանդություն, հիպովոլեմիա, գլխուղեղի անբավարար արյան շրջանառություն ունեցող կամ մահամերձ հիվանդների շրջանում։

Ցիանիդ/թիոցիանատ բարձր հարաբերակցության հետ կապված հիվանդություններով (օրինակ՝ բնածին տեսողական նյարդի ատրոֆիա, ծխախոտային ամբլիոպիա) հիվանդները պետք է բուժվեն նատրիումի նիտրոպրուսիդով մեծ զգուշությամբ:Դրա օգտագործումը սուր կոնգեստիվ սրտային անբավարարություն ունեցող հիվանդների շրջանում, խորհուրդ չի տրվում: Օգտագործումը լյարդի անբավարարություն ունեցող անհատների շրջանում նույնպես խորհուրդ չի տրվում, ինչպես նաև նախկինում առկա հիպոթիրեոզի դեպքում:

Հղի կանանց դեպքում դրա կիրառումը խորհուրդ չի տրվում, թեև առկա ապացույցները հուշում են, որ այն կարող է անվտանգ լինել, եթե մոր pH-ը և ցիանիդի մակարդակը խիստ վերահսկվեն։ Որոշ տվյալներ ցույց են տալիս, որ ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող երեխաների մոտ նատրիումի նիտրոպրուսիդի կիրառումը կարող է անվտանգ լինել նույնիսկ առանց ցիանիդի մակարդակի մշտադիտարկման։

## Կողմնակի ազդեցություններ
*Կողմնակի ազդեցությունները ըստ հաճախականության և ծանրության*

**Տարածված**

* Դանդաղասրտություն (սրտի զարկերի ցածր հաճախականություն)
* Թերճնշում 
* Սիրտխփոց
* Հաճախասրտություն
* Տագնապայնություն
* Անհանգստություն
* Շփոթվածություն
* Գլխապտույտ
* Գլխացավ
* Քնկոտություն
* Ցան
* Քրտնարտադրություն
* Վահանաձև գեղձի ճնշում
* Մկանային ջղաձգումներ
* Օլիգուրիա
* Երիկամային ազոտեմիա:

**Հայտնի չէ**

* Սրտխառնոց
* Փսխման զգացում
* Տագնապ
* Կրծքավանդակի անհանգստություն
* Պարեսթետիկ ջերմություն
* Որովայնի ցավ
* Օրթոստատիկ հիպոտենզիա
* էլեկտրասրտագրության փոփոխություններ
* Մաշկի գրգռվածություն
* Կարմրություն
* Ներարկման տեղի էրիթեմա
* Ներարկման տեղի գծավորում:

**Ամենալուրջ և կյանքին սպառնացող կողմնակի ազդեցություններ**
* Աղիքային անանցանելիություն
* Թրոմբոցիտների ագրեգացիայի նվազում
* Արյունահոսություն
* Ներգանգային ճնշման բարձրացում
* Մետաբոլիկ ացիդոզ
* Մեթհեմոգլոբինեմիա 
* Ցիանիդային թունավորում
* Թիոցիանատային տոքսիկություն:

### Գերդոզավորում
Իր ցիանածին բնույթի պատճառով գերդոզավորումը կարող է շատ վտանգավոր լինել: Նատրիումի նիտրոպրուսիդի գերդոզավորման բուժումը ներառում է.

* Նատրիումի նիտրոպրուսիդի ներմուծման դադարեցում:
* Ցիանիդի բուֆերացում՝ օգտագործելով նատրիումի նիտրիտ, որպեսզի հեմոգլոբինը վերածվի մեթհեմոգլոբինի այնքանով, որքանով անվտանգ է հիվանդի համար:
* Նատրիումի թիոսուլֆատի ներարկում՝ ցիանիդը թիոցիանատի վերածելու համար։

Հեմոդիալիզն անարդյունավետ է օրգանիզմից ցիանիդը հեռացնելու համար, բայց այն կարող է օգտագործվել վերոնշյալ փուլերի արդյունքում առաջացած թիոցիանատի մեծ մասը հեռացնելու համար։

### Թունաբանություն
Ցիանիդը կարող է թունազերծվել ծծմբի դոնորի հետ ռեակցիայի միջոցով, օրինակ՝ թիոսուլֆատով, որը կատալիզվում է ռոդանեզ ֆերմենտով։ Բավարար քանակությամբ թիոսուլֆատի բացակայության դեպքում ցիանիդի իոնները կարող են արագորեն հասնել թունավոր մակարդակի։ Հիդրոքսոկոբալամինը կարող է կիրառվել նատրիումի նիտրոպրուսիդով պայմանավորված թիոցիանատային թունավորման ռիսկը նվազեցնելու համար։

## Փոխազդեցություններ
Միակ հայտնի դեղորայքային փոխազդեցությունները բնույթով ֆարմակոդինամիկ են, այսինքն՝ հնարավոր է, որ այլ հակահիպերտենզիվ դեղամիջոցները նվազեցնեն վտանգավոր հիպոտենզիվ ազդեցությունների շեմը։

## Ազդեցության մեխանիզմ
Ազոտի օքսիդի (NO) վերածվելու արդյունքում նատրիումի նիտրոպրուսիդն ունի հզոր անոթալայնացնող ազդեցություն զարկերակիկների և երակիկների վրա (զարկերակների վրա ավելի շատ, քան երակների), մինչդեռ այլ նիտրատներն ավելի ընտրողական են երակների նկատմամբ (օրինակ՝ նիտրոգլիցերինը)։

Նատրիումի նիտրոպրուսիդը արյան շրջանառության մեջ տրոհվում է՝ անջատելով ազոտի օքսիդ (NO)։ Այն դա անում է՝ կապվելով օքսիհեմոգլոբինի հետ, ինչի արդյունքում անջատվում են ցիանիդ, մետհեմոգլոբին և ազոտի օքսիդ:

# NO-ն ակտիվացնում է գուանիլատցիկլազը անոթների հարթ մկաններում։
# Սա մեծացնում է ցԳՄՖ-ի (ցիկլիկ գուանոզին մոնոֆոսֆատ) արտադրությունը։
# ցԳՄՖ-ն ակտիվացնում է պրոտեինկինազ G-ն, որն իր հերթին ակտիվացնում է ֆոսֆատազները։
# Ֆոսֆատազները ապաակտիվացնում են միոզինի թեթև շղթաները, որոնք պատասխանատու են մկանների կծկման համար։
# Արդյունքում անոթների հարթ մկանների թուլացում և լայնացում։

Այս մեխանիզմը նման է ֆոսֆոդիեսթերազ 5 ինհիբիտորների ազդեցությանը, ինչպիսիք են սիլդենաֆիլը (Վիագրա) և տադալաֆիլը, որոնք բարձրացնում են cGMP-ի խտությունը՝ կանխելով դրա քայքայումը։

Ազոտի օքսիդի (NO) դերը տարբեր հոգեկան խանգարումների մեջ, ներառյալ շիզոֆրենիան, երկբևեռ խանգարումը և մեծ դեպրեսիվ խանգարումը հաստատվել է մի շարք կլինիկական փորձարկումներով։  Այս գտածոները կարող են վկայել այնպիսի դեղամիջոցների պոտենցիալի մասին, որոնք փոխում են NO ազդանշանը (ինչպիսին է SNP-ն) դրանց բուժման հարցում։

## Կառուցվածք և հատկություններ

Նիտրոպրուսիդը անօրգանական միացություն է ՝ Na2[Fe(CN)5NO] քիմիական բանաձևով, սովորաբար հանդիպում է որպես դիհիդրատ, Na2[Fe(CN)5NO]·2H2O։ Այս կարմիր գույնի նատրիումի աղը լուծվում է ջրում կամ էթանոլում՝ առաջացնելով դիանիոն ազատ կոմպլեքս պարունակող լուծույթներ[Fe(CN)5NO]2−։

Նիտրոպրուսիդը բարդ անիոն է, որն ունի օկտաէդր երկաթի(II) կենտրոն, որը շրջապատված է հինգ սերտորեն կապված ցիանիդային լիգանդներով և մեկ գրեթե գծային ազոտի օքսիդի լիգանդով (Fe-N-O անկյուն = 176.2°): Անիոնն ունի իդեալականացված C4v սիմետրիա:

Գծային Fe-N-O անկյան, համեմատաբար կարճ N-O հեռավորության (113 պմ) և 1947 սմ−1բարձր տատանողական հաճախականության շնորհիվ կոմպլեքսը ձևավորվում է որպես NO+ լիգանդ պարունակող միացություն։ Հետևաբար, երկաթին վերագրվում է +2 օքսիդացման աստիճան։ Երկաթի կենտրոնն ունի դիամագնիսական ցածր սպինային d6 էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա, թեև EPR սպեկտրոսկոպիայի միջոցով դիտվել է պարամագնիսական երկարակյաց մետաստաբիլ վիճակ։

Նատրիումի նիտրոպրուսիդի քիմիական ռեակցիաները հիմնականում կապված են NO լիգանդի հետ: Օրինակ՝ S2− իոնի ավելացումը [Fe(CN)5(NO)]2−  կոմպլեքսին առաջացնում է մանուշակագույն [Fe(CN)5(NOS)]4− իոն, որը հիմք է հանդիսանում S2− իոնների հայտնաբերման զգայուն թեստի համար: Համանման ռեակցիա տեղի է ունենում նաև OH− իոնների հետ՝ առաջացնելով  [Fe(CN)5(NO2)]4−։

Ռուսենի կարմիր աղը (K2[Fe2S2(NO)4]) և Ռուսենի սև աղը (NaFe4S3(NO)7)  երկաթի նիտրոզիլային համալիրներ են: Առաջինը սկզբնապես ստացվել է նիտրոպրուսիդը ծծմբով մշակելիս:

## Սինթեզ
Նատրիումի նիտրոպրուսիդը կարող է սինթեզվել կալիումի ֆերոցիանիդի ջրային լուծույթը ազոտական թթվով մշակելով, որին հաջորդում է նատրիումի կարբոնատով չեզոքացումը.

:

Որպես այլընտրանք, նիտրոզիլ լիգանդը կարող է ներմուծվել նիտրիտի օգտագործմամբ։

:

## Պատմություն
Նատրիումի նիտրոպրուսիդը հիմնականում օգտագործվում է որպես անոթալայնիչ։ Այն առաջին անգամ բուժման մեջ կիրառվել է 1928 թվականին։ Մինչև 1955 թվականը արդեն հասանելի էին տվյալներ ծանր հիպերտենզիա ունեցող մարդկանց մոտ դրա կարճաժամկետ օգտագործման անվտանգության վերաբերյալ։ Բայց քիմիական պատրաստման դժվարությունների պատճառով այն վերջնականապես չի հաստատել ԱՄՆ-ի սննդի և դեղերի վարչությունը մինչև 1974 թվականը։ Մինչև 1993 թվականը Նատրիումի նիտրոպրուսիդի հանրաճանաչությունն այնքան էր աճել, որ ընդհանուր վաճառքը ԱՄՆ-ում կազմել էր 2 միլիոն ԱՄՆ դոլար

## Այլ կիրառումներ

Նատրիումի նիտրոպրուսիդը հաճախ օգտագործվում է որպես էտալոնային միացություն Մեսբաուերյան սպեկտրոմետրերի չափաբերման համար։ Նատրիումի նիտրոպրուսիդի բյուրեղները հետաքրքրություն են ներկայացնում նաև օպտիկական տվյալների պահպանման համար։ Այս կիրառության մեջ նատրիումի նիտրոպրուսիդը կարող է դարձելիորեն անցնել մետաստաբիլ գրգռված վիճակի կապույտ-կանաչ լույսի միջոցով և վերադառնալ հիմնական վիճակի ջերմության կամ կարմիր լույսի ազդեցությամբ

Ֆիզիոլոգիական հետազոտություններում նատրիումի նիտրոպրուսիդը հաճախ օգտագործվում է էնդոթելից անկախ անոթալայնացումը  ստուգելու համար։ Օրինակ՝ իոնտոֆորեզը թույլ է տալիս դեղամիջոցի տեղային ներմուծումը, ինչը կանխում է վերոնշյալ համակարգային ազդեցությունները, բայց միևնույն ժամանակ առաջացնում է տեղային միկրոանոթային լայնացում:

### Անալիտիկ կիրառություն
Նատրիումի նիտրոպրուսիդը օգտագործվում է որպես անալիտիկ ռեագենտ՝ նատրիումի նիտրոֆերիցիանիդ անվան տակ, մեթիլկետոնների, ամինների և թիոլների հայտնաբերման համար։ Այն նաև կիրառվում է որպես կատալիզատոր ջրի նմուշներում ամոնիակի քանակական որոշման համար՝ ֆենատային մեթոդով

#### Կետոններ
Նիտրոպրուսիդային ռեակցիան օգտագործվում է մեզի հետազոտության մեջ կետոնների հայտնաբերման համար։ 1882 թվականին հայտնաբերվեց, որ հիմնային պայմաններում նատրիումի նիտրոպրուսիդը փոխազդում է ացետոնի կամ կրեատինի հետ։ Ռոթերան կատարելագործեց այս մեթոդը՝ նատրիումի կամ կալիումի հիդրոքսիդի փոխարեն օգտագործելով ամոնիակ։ Ռեակցիան դարձավ սպեցիֆիկ մեթիլկետոնների համար։ Ամոնիումի աղերի (օրինակ՝ ամոնիումի սուլֆատի) ավելացումը ևս բարձրացրեց թեստի զգայունությունը։

Այս թեստում, որը հայտնի է որպես Ռոթերայի թեստ, մեթիլկետոնները (CH3C(=O)-) հիմնային միջավայրում տալիս են վառ կարմիր գունավորում։ Ռոթերայի թեստն ի սկզբանե կիրառվել է մեզի նմուշներում կետոնուրիան հայտնաբերելու նպատակով։ Այս ռեակցիան այժմ օգտագործվում է մեզի թեստ-երիզների տեսքով (օրինակ՝ «Ketostix»)։

#### Թիոլների և Ցիստեինի հայտնաբերում
Նիտրոպրուսիդային ռեակցիան քիմիական թեստ է, որն օգտագործվում է սպիտակուցներում ցիստեինի թիոլային խմբերի առկայությունը հայտնաբերելու համար: Ազատ թիոլային խումբ ունեցող սպիտակուցները տալիս են կարմիր գունավորում, երբ ավելացվում են նատրիումի նիտրոպրուսիդի և ամոնիակի ջրային լուծույթին: Որոշ սպիտակուցներ դրական արդյունք են տալիս միայն բնափոխումից հետո, ինչը վկայում է այն մասին, որ թիոլային խմբերն ազատվել են։

Նատրիումի նիտրոպրուսիդն օգտագործվում է մեզի հետազոտության առանձին թեստում, որը հայտնի է որպես ցիանիդ-նիտրոպրուսիդային թեստ կամ Բրենդի թեստ: Այս թեստում մեզին ավելացվում է նատրիումի ցիանիդ և թողնում մոտ 10 րոպե: Այս ընթացքում ցիանիդը քայքայում է դիսուլֆիդային կապերը: Այդ կապերի քայքայումն ազատում է ցիստեինը՝ ցիստինից, և հոմոցիստեինը՝ հոմոցիստինից։

#### Ամիններ
Նատրիումի նիտրոպրուսիդն օգտագործվում է նաև ամինների հայտնաբերման համար, ներառյալ  արգելված թմրամիջոցներում: Այս միացությունն օգտագործվում է որպես ներկող նյութ՝ նրբաշերտային քրոմատոգրաֆիայում ամինները հայտնաբերելու համար: Նատրիումի նիտրոպրուսիդը համանմանորեն կիրառվում է որպես նախնական թեստ՝ ալկալոիդների առկայությունը ստուգելու համար, վերջիններս բնորոշ են ապօրինի նյութերին:

Սայմոնի թեստը իրականացվում է հետևյալ կերպ. անհայտ նյութին ավելացվում է նատրիումի նիտրոպրուսիդի և ացետալդեհիդի լուծույթի 1 ծավալ, որից հետո ավելացվում է նատրիումի կարբոնատի ջրային լուծույթի 2 ծավալ: Որոշ երկրորդային ամինների առկայության դեպքում թեստի գույնը դառնում է կապույտ:

Դատաբժշկական քիմիայում ամենատարածված երկրորդային ամիններն են 3,4-մեթիլենդիօքսիմեթամֆետամինը (MDMA) և ֆենէթիլամինները, ինչպիսին է մեթամֆետամինը: Նատրիումի նիտրոպրուսիդը նաև օգտակար է նիտրոպրուսիդային ռեակցիայում մերկապտանների (թիոլային խմբերի) նույնականացման համար:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Երկաթի միացություններ
Կատեգորիա:Կոմպլեքսային միացություններ
Կատեգորիա:Կոմպլեքսային ցիանիդներ
Կատեգորիա:Նատրիումի աղեր
Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կատեգորիա:Ցիանիդներ