open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Խոյգան

**Խոյգան**, հայաբնակ գյուղ Իրանում, Սպահանի նահանգի Փերիա գավառում, Սպահանից 140 կմ հյուսիս-արևմուտք։ 1960 թվականին ուներ 1365 (220 տուն) բնակիչ։

Հայերը Խոյգանում բնակություն են հաստատել 1604 թվականին, շահ Աբբաս I-ի (1588 - 1628) կազմակերպած բռնագաղթի ժամանակ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ և գորգագործությամբ։ Խոյգանում կար երեք եկեղեցի (Ս. Հովհաննես՝ կառուցված 1605 - 1620 թվականներին, Ս. Աստվածածին՝ կառուցված՝ 1892 թվականին, Ս. Ներսես՝ կառուցված 1917 թվականին)։ 1850 թվականից Խոյգանում մշտապես գործել է դպրոց, 1938 թվականին կառուցվել է նոր դպրոց, որը 1953 թվականին պետականացվել ու վերանվանվել է «Խայամ»։ Սկսած 1965 թվականից Խոյգանի հայերը տեղափոխվել ու բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում ու քաղաքներում։ Մոտ 120 ընտանիք ներգաղթել է Հայաստան։ 1980 թվականի դրությամբ Խոյգանում ապրում է 60 հայ ընտանիք։

Կատեգորիա:Իրանի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:1604 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Radio Studio 54 Network

մինի
**Radio Studio 54 Network** կամ **Studio 54 Network** իտալական մասնավոր ռադիոկայան է, հիմնվել է Իտալիայի Կալաբրիա շրջանի Լոկրի քաղաքում։ Ստուդիո 54 ռադիոցանցի հեռարձակումները հասանելի են հարավային Իտալիայի հինգ շրջանների ինը մարզերում. Մեսսինա, Կալաբրիա, Վիբո Վալենտիա, Կատանձարո, Կոսենցա, Կրոտոնե, Լլեչչե, Պոտենցա և Սալերնո։

Հիմնական ծրագրերն են երաժշտական հիթերը և լուրերի տեղեկատվությունը, թարմացնելով օրը 28 անգամ։

## Արտաքին հղումներ
* Radio Studio 54 Network պաշտոնական կայք
* Studio 54 Network ինտերնետային հեռարձակումը

Կատեգորիա:Իտալիայի ռադիոկայաններ
Էրիկ Հարությունյան

**Էրիկ Երվանդի Հարությունյան** (), հայ կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիան (1957, դասատուներ՝ Սարգիս Բարխուդարյան, Ա. Բալանչիվաձե)։ 1968 թվականից դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում։

Գրել է օպերա («Հեքիաթ մեծերի համար», ըստ Հովհաննես Թումանյանի «Մի կաթիլ մեղրը» բալլադի, բեմադրում՝ 1970, Համամիութենական մրցույթի 1-ին կարգի դիպլոմ, Մոսկվա, 1970), հինգ սիմֆոնիա, կոնցերտ-պոեմ ջութակի և նվագախմբի համար, դաշնամուրի և նվագախմբի, փողի և նվագախմբի, գալարափողի և նվագախմբի, ջութակի և նվագախմբի կոնցերտներ, օրատորիա («Հայրենիք», խոսք՝ Գարիկ Բանդուրյանի), գործիքային, խմբերգային երկեր, ռոմանսներ և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Լևոն Հարությունյան (բժիշկ)

**Լևոն Ասատուրի Հարությունյան** ( (օգոստոսի 3), 1903, գյուղ Կյադիկսաթըլմիշ, Կարսի մարզ&nbsp;-&nbsp;ապրիլի 20, 1973, Երևան), հայ բժիշկ, հիգիենիստ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1940), պրոֆեսոր (1941), ԽՍՀՄ ԲԳԱ թղթակից անդամ (1961)։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1956)։

## Կենսագրություն
1927 թվականին ավարտել է ԵՊՀ բժշկական ֆակուլտետը։ 1932-1934 թվականներին եղել է ԵԲԻ սննդի հիգիենայի, 1950 թվականից՝ ընդհանուր հիգիենայի ամբիոնների վարիչ։ 1934 թվականին նշանակվել է ընդհանուր հիգիենայի ամբիոնի դոցենտ՝ զինվորական հիգիենայի գծով։ Միաժամանակ՝ 1938-1956 թվականներին՝ Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի սանիտարական փորձագիտության ամբիոնի վարիչ։ 1944-1948 թվականներին և 1969-1971 թվականներին՝ ԵԲԻ գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, 1958-1960 թվականներին՝ ռեկտոր, 1972-1973 թվականներին՝ ընդհանուր հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների ԳՀԻ տնօրենի տեղակալ։

1953-1973 թվականներին եղել է Հիգիենիստների և սանիտար բժիշկների հայկական գիտական ընկերության նախագահը, Հիգիենիստների համամիութենական միության նախագահության անդամ, 1953-1973 թվականներին՝ ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր հիգիենիստը։ Հարությունյանի անունով է կոչվում Երևանի սանիտարահակահամաճարակային քաղաքային կայանը։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Գիտական գործունեություն
[մինի|Լևոն Հարությունյանի հուշատախտակը [Նալբանդյան փողոց (Երևան)|Երևանի Նալբանդյան 47 հասցեում]]
Գիտական աշխատանքները վերաբերում են մի շարք սննդամթերքների քիմիական կազմի բազմակողմանի ուսումնասիրությանը, կոմունալ հիգիենայի հարցերին։ Կարևոր են սննդամթերքների մեջ թունավոր նյութերի առաջացման և սննդային թունավորումների կանխարգելման, ինչպես նաև Հայաստանում հիգիենայի զարգացման պատմության վերաբերյալ Հարությունյանի հետազոտությունները։

## Երկեր
* Սննդամթերքների լաբորատոր հետազոտման համառոտ ձեռնարկ։ Երևան, 1951 (համահեղինակ)
* Սանիտարական հիգիենիկ հետազոտությունների համառոտ ձեռնարկ։ Երևան, 1953
* Սննդային թունավորումները և նրանց պրոֆիլակտիկան։ Երևան, 1955

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ հիգիենիստներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Բեսլան

**Բեսլան** ( ); ), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնությունում, Հյուսիսային Օսիայի Հանրապետություն&nbsp;-&nbsp;Ալանիայի Աջափնյա շրջանի վարչական կենտրոն։

Բեսլանը Հյուսիսային Օսիայի մեծությամբ երրորդ քաղաքն է՝ Վլադիկավկազից և Մոզդոկից հետո։ Քաղաքը գտնվում է Թերեկ գետի աջ ափին՝ Վլադիկավկազից դեպի հյուսիս 15 կմ հեռավորության վրա։

## Բնակչություն
Համաձայն 2010 թվականին Ռուսաստանում անցկացված մարդահամարի, քաղաքի բնակչությունը կազմում է 37 037&nbsp;մարդ։ Ազգային կազմը՝ օսեր &nbsp;-&nbsp;81,77 %, ռուսներ &nbsp;-&nbsp;13,51 %։

## Արդյունաբերություն
Բեսլանը օսական սպիրտի արտադրության գլխավոր կենտրոններից է։

## Հայտնի մարդիկ
* Ալան Բադոև &nbsp;-&nbsp;ուկրաինացի ռեժիսոր
* Վադիմ Բերոև &nbsp;-&nbsp;խորհրդային կինոյի և թատրոնի դերասան
* Ալան Ձագոև &nbsp;-&nbsp;ֆուտբոլիստ, ԲՄԿԱ և Ռուսաստանի ազգային հավաքականի կիսապաշտպան
* Ռամազան Ձագոև &nbsp;-&nbsp;Ազատ ոճի ըմբշամարտի Ռուսաստանի վաստակավոր մարզիչ
* Ալան Դուդաև &nbsp;-&nbsp;ռուս ըմբշամարտիկ, ազատ ոճի ըմբշամարտի աշխարհի չեմպիոն
* Ասլան Զասեև &nbsp;-&nbsp;ռուս ֆուտբոլիստ
* Բեսիկ Քուդուխով &nbsp;-&nbsp;ռուս ազատ ոճի ըմբշամարտիկ, աշխարհի չեմպիոն, Օլիմպիական խաղերի մրցանակակիր
* Թիմուր Քուսով &nbsp;-&nbsp;ռուս հեռուստալրագրող
* Սոսլավ Քցոև &nbsp;-&nbsp;ռուս ազատ ոճի ըմբշամարտիկ, Ռուսաստանի և Եվրոպայի չեմպիոն
* Թայմուրազ Մամսուրով&nbsp;-&nbsp;Հյուսիսային Օսիայի նախագահ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1847 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հյուսիսային Օսիայի քաղաքային բնակավայրեր
Խոյեր

մինի|աջից|250px|Բիհորն ցեղատեսակի ոչխար
**Խոյեր** (Ovis), սնամեջ եղջերավորների ընտանիքի երկկճղակավոր, որոճող կենդանիների ցեղ։ Մարմնի երկարությունը՝ մինչև 160 սմ, քաշը՝ 40 - 200 կգ։

Արուներն ունեն խոշոր, ծանր պտուտակաձև եղջյուրներ, որոնց ծանրության շնորհիվ խոյերը գլուխը պահում են բարձր և քիչ ետ ընկած, հպարտ տեսքով։ Որոշ տեսակներ ունեն այտամորուք։ Ապրում են բաց տարածություններում, հիմնականում բարձր (մինչև 5, 5 հզ. մ բարձրության) լեռնային շրջաններում։ Սնվում են խոտաբույսերով։ Սեռահասուն են դառնում կյանքի երկրորդ տարում, ունենում են 1 - 2 ձագ։ Կյանքի տևողությունը 12 - 15 տարի է։ Օգտագործվում է միսը և մորթին։ Շատ վայրերում խոյերի քանակը խիստ կրճատվել է, և այժմ որսը մասամբ արգելված է։ Ընտանի ոչխարի նախնիներն են։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խոյեր
Խոյի բարբառ

**Խոյի բարբառ**, Սալմաստ-Խոյի բարբառ, Ուրմիայի բարբառ, հայերենի բարբառ։ Ըստ հայերենի բարբառների ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «լիս» կամ «էլ» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևելյան խմբակցության հարավարևելյան բարբառախմբին։ Խոսվել է Խոյի, Սալմաստի, Մակուի, Իգդիրի և Նախիջևանի գավառներում, այժմ խոսվում է Արտաշատի, Արարատի, Վայքի , Եղեգնաձորի, մասամբ՝ Էջմիածնի, Սիսիանի, Կոտայքի, Ապարանի շրջաններում։ Խոյի բարբառի հնչյունական համակարգով նման է Վանի բարբառին, իսկ քերականությամբ՝ Մարաղայի բարբառին։ Հնչյունական համակարգում առկա են ա, օ, ու, է, ի, ը, ա̈, օ̈, ո̈ւ ձայնավորները (բան >**պա̈ն**, բով>**պօ̈վ**, ուլ>**ո̈ւլ**) և երկբարբառակերպ ո͡ւօ հնչույթը (խոտ>**խո͡ւօտ**, ձոր>**ծո͡ւօր**)։ Որոշ խոսվածքներում կա նաև կոշտ ի (կըն*ը*իկ)։ Գրաբարյան երկբարբառները վերածվել են պարզ ձայնավորների (հայր>խէր, սեաւ>սէվ, արիւն>արուն)։

Խոյի բարբառի բաղաձայնական համակարգը ենթարկվում է առաջին տեղաշարժին՝ գրաբարյան ձայնեղ պայթականները, սովորաբար, վերածվում են խուլերի (բերել>պէրէլ, գայլ>կ*յ*էլ, դաշտ-տա̈շտ, ձայն>ծէն, ջուր>ճուր), իսկ պարզ խուլերը և շնչեղ խուլերը մնում են անփոփոխ։ Բարդ կիսաշփական ձ, ծ, ց, ջ, ճ, չ բաղաձայնից առաջ կորցնում են իրենց պայթական բաղադրիչները՝ վերածվելով պարզ շփականների (իջանել>էջնէլ, միջնակ >**մջնէկ**, կծկել-**ըսկէլ**, աչք>**աշկ** և այլն)։ Կան քմային գ*յ*, կ*յ*, ք*յ* հնչյունները (ընկեր >ինգ*յ*էր, սկեսուր >կ*յ*ըսուր, քեռի>ք*յ*էռի) և պայթական ղ̊ հնչույթը՝ առավելապես փոխառյալ բառերում (ղարիբ>ղ̊արիբ, ղափաղ>ղ̊ափաղ)։ Գրաբարյան հ-ն, որպես կանոն, վերածվում է խ-ի (հաց>խաց, հանել>խանէլ, հայր>խէր)։ Խոյի բարբառն ունի 4 հոլովաձև, բացակայում է ներգոյականը։ Սեռականը հոդ չի ստանում, բացառականը կազմվում է է(ն), իսկ առանձին դեպքերում նաև՝ մէ(ն) վերջավորությամբ։ Հատկանշական է հոդերի կիրառությունը դիմավոր բայերի հետ (թըփէլիս, «ծեծում է ինձ», օրօխկէլիտ, «ուղարկում է քեզ»)։

Խոյի բարբառի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակը կազմվում է ս վերջավորվող դերբայով, իսկ առանձին խոսվածքներ՝ լ վերջավորվող դերբայով (կ*յ*իրէս էմ, կ*յ*իրէս էս, կ*յ*իրէլի կամ կ*յ*իրել էմ, կ*յ*իրէլ էս, կ*յ*իրէլի), վաղակատար դերբայը կազմվում է իր, հարակատարը՝ ած և ուկ մասնիկներով։ Ե խոնարհման պարզ բայերի կատարյալի հիմքը արմատական է (կ*յ*իրիմ, կ*յ*իրիր, կ*յ*իրէց)։ Հարկադրական եղանակը կազմվում է տի կամ տիկ*յ*ը= կ*յ*ըտը մասնիկներով։ Անցյալ ժամանակաձևերը կազմվում են ներկա ժամանակաձևերից՝ էր բառ-մասնիկի հավելմամբ (կ*յ*իրէս էմ-կ*յ*իրէս էմ էր, կ*յ*իրիր էմ-կ*յ*իրիր էմ էր, կ*յ*իրէմ֊կ*յ*իրէմ էր, տի կ*յ*իրէմ-տի կ*յ*իրէմ էր և այլն)։

Կատեգորիա:Լիս ճյուղի բարբառներ
Խոյի ճակատներ

[մինի|Խոյի ճակատներ [Ստրուկների մեծ լիճ|Ստրուկների մեծ լճի ափին (Կանադա)]]
**«Խոյի ճակատներ»**, արմատական ապարների ժայռոտ ելուստներ՝ հարթված ու հղկված շարժվող սառցադաշտերից։ Դեպի շարժվող սառցադաշտն ուղղված լանջը ողորկ է, ունի մեղմ թեքություն և կլորավուն կտրվածք։ Հակադիր լանջը համեմատաբար զառիվեր է, անհարթ։ Ունենում են մինչև 100 մ երկարություն, 50 մ բարձրություն։ Տարածված են ժամանակակից և հին մայրցամաքային ու լեռնային սառցապատումների շրջաններում։

Կատեգորիա:Սառցադաշտեր
Իսահակ Հարությունյան

**Իսահակ Ղազարի Հարությունյան** (), հայ հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, մանկավարժ։ Հարությունյանը հայ իրականության մեջ փորձարարական մանկավարժության հիմնադիրներից ու տարածողներից է, մանկավարժական բնույթի հոդվածների, դասավանդման ծրագրերի ու կանոնների, մեթոդական ձեռնարկների հեղինակ։

## Կենսագրություն
1883 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը։ Սովորել է Այզենախի (Գերմանիա) ուսուցչական սեմինարիայում, Լայպցիգի ու Ենայի համալսարանների փիլիսոփայական ֆակուլտետներում։ 1888 թվականին վերադարձել է Թիֆլիս և դասավանդել Ներսիսյան, Հովնանյան և Գայանյան դպրոցներում։ Մասնակցել է Լայպցիգի հայ ակադեմիական, Կովկասի հայ գրողների, ուսուցիչների, ազգագրական, հրատարակչական, բարեգործական և այլ ընկերությունների և միությունների աշխատանքներին։ Հարությունյանի փիլիսոփայական հայացքները սկզբնական շրջանում ձևավորվել են Վիլհելմ Հումբոլդտի և Վիլհելմ Վունդտի ազդեցությամբ։ Ավելի ուշ իր քննարկած խնդիրները (հոգեկանի էության, հոգեկանի և նյութականի, փորձի և տեսության, զգայականի և բանականի փոխհարաբերություններ և այլն) մեկնաբանել է մատերիալիստորեն։ Հարությունյանը քննել է նաև բարոյադաստիարակչական, գեղագիտական և այլ հարցեր (հումանիզմ, անհատական, ազգագրական ու համամարդկային երջանկություն ևն), ուսումնասիրել նաև հայ և համաշխարհային գրականություն։ Հեղինակել է հայ և համաշխարհային գրականությանը (Գաբրիել Սունդուկյան, Ռեթեոս Պերպերյան, Վրթանես Փափազյան, Գյոթե, Ժան-Ժակ Ռուսո, Անոտոն Չեխով, Մաքսիմ Գորկի) նվիրված բազմաթիվ գրաքննադատական հոդվածներ։ Հայերեն է թարգմանել գեղարվեստական ու գիտական աշխատություններ։ Եղել է հայ իրականության մեջ էքսպերիմենտալ մանկավարժության հիմնադիրներից ու տարածողներից (բայց չի բացարձակացրել էքսպերիմենտի դերը)։ Հեղինակել է նաև մանկավարժական բնույթի հոդվածներ, դասավանդման ծրագրեր ու կանոններ, մեթոդական ձեռնարկներ։

Աշխատությունները հրատարակվել են նաև «Լ.», «Լորդ», «Պանդուխտ ռուսահայ», «Ի.Հ.», «Բրիչ», «Գյուղասեր», «Մանկավարժ» ծածկանուններով։

## Աշխատություններ
* Հայոց գիրը, Թիֆլիս, 1892։
* Գերմանիայի մանկավարժական բարձրագոյն հաստատութիւնների գործունէութիւնը եւ հայ ուսանողները։ 1893։
* Համառոտ տրամաբանություն, Տփխիս, 1895։
* Համառօտ տրամաբանութիւն ։ Ձեռնարկ հայ ուսուցիչների եւ թեմ. դպր. վերջին դաս. աշակերտների համար։ 1895։
* Աշակերտի յուշատետրը։ Հատուած 1։ 1897։
* Սանահին, 1898։
* Զգացմունքների աշխարհ։ (Խ. Աբովեանի երկերի առթիւ)։ 1898։
* Ծաղկոց, Թիֆլիս, 1901։
* Տարերք ազգագրութեան։ Մասն I: 1902:
* 1500 տարի առաջ (404-1904) ։  Հայոց տառերի գիւտը։ 1904։
* Ձեռնարկ հոգեբանության, Տփխիս, 1911։
* Իմ օրագիրը, Թիֆլիս, 1911։

## Գրականություն
* *Շավարշյան, Արշավիր Մեսրոպի*։ Մանկավարժ Իսահակ Հարությունյան։ Երևան։ Ա.հ., 1956:
* *Բադալյան, Մելքոն*։ Իսահակ Հարությունյանի մանկավարժական հայացքները։ Երևան։ Լույս, 1980։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ստեղծագործական կեղծանուններ
Վարդան Հասրաթյան

**Վարդան Սերգեյի Հասրաթյան** (), հայ ինժեներ-շինարար, ինժեներ-գնդապետ (1964)։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1967), պրոֆեսոր (1968)։

Ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի ռազմաօդային ակադեմիան (1943)։ 1956-1970 թվականներին եղել է նույն ակադեմիայի պաշտպանական կառույցների, 1970-1972 թվականներին՝ Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքացիական ավիացիայի, 1972-1986 թվականներին՝ Սանկտ Պետերբուրգի ինժեներատնտեսագիտական ինստիտուտների մեխանիկայի ամբիոնների վարիչ։

Աշխատանքները վերաբերում են միջուկային և այլ տեսակների զենքի կործանիչ ազդեցությունից պաշտպանող կառույցների կրող կոնստրուկցիաների հաշվարկին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ շինարարներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Անտոն Պետրոս Թ Հասունյան

**Անտոն Հասունյան** (), հայ կաթոլիկ եկեղեցական գործիչ։ Կրթությունն ստացել է Հռոմում։ Եղել է Անարզաբայի (Հայոց Կիլիկիա) հայ կաթոլիկ համայնքի եպիսկոպոս, 1846 թվականից՝ Կ. Պոլսի կաթոլիկ հայերի պատրիարք, 1847 թվականից՝ կաթոլիկ հայերի կաթողիկոս՝ Անտոն Պետրոս Թ անունով։ Եպիսկոպոսական աթոռներ է հաստատել Կ. Պոլսում, Հալեպում, Կիլիկյան Հայաստանում (Մարաշ, Ադանա), Դիարբեքիրում։ 1850-ական թթ. ձևավորված հասունյան կուսակցությունը դավանաբանական պայքար է ծավալել Էջմիածնի կաթողիկոսության, Պոլսի պատրիարքարանի դեմ և միջոցների մեջ խտրություն չդնելով, դավանափոխել բազմաթիվ հայերի, ինչը զայրույթ է առաջացրել նույնիսկ կաթոլիկ հայերի մեջ, որոնք աջակցել են հակահասունյան խմբակցությանը, պայքարել մայրենի լեզվի և ազգային ավանդույթների պահպանման համար։ Հակահասունյանների ճնշման տակ՝ Հասունյանը հարկադրված հեռացել է Հռոմ, դիմել Հռոմի պապի օգնությանը։ Կարդինալների օգնությամբ Հասունյանը վերադարձել է Կ. Պոլիս, պայքարն ավելի է սրվել։ Հռոմի պապը, գիտակցելով, որ Հասունյանի ներկայությունը վնասում է Վատիկանի արևելյան քաղաքականությանը, հետ է կանչել նրան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Կանարիաս

մինի|«Պավելլոն Ինսուլար Սանտյագո Մարտին» մարզապալատը
**«ԲԱ 1939 Կանարիաս»** (իսպ.՝ *CB 1939 Canarias*), իսպանական պրոֆեսիոնալ բասկետբոլային ակումբ, որը հանդես է գալիս Իսպանիայի ACB լիգայում։ Տեղակայված է Կանարյան կղզիների Սան Քրիստոբալ դե լա Լագունա բնակավայրում։ Տան հանդիպումները «Կանարիասն» անցկացնում է «Պավելլոն Ինսուլար Սանտյագո Մարտին» մարզապալատում։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Իսպանական բասկետբոլային ակումբներ
Բիլբաո ԲԱ

**«Բիլբաո Բասկետ»** (իսպ.՝ *Bilbao Basket*), իսպանական պրոֆեսիոնալ բասկետբոլային ակումբ, որն հանդես է գալիս Իսպանիայի ACB լիգայում և Եվրագավաթում։ Տեղակայված է Բիլբաո քաղաքում։ Տան հանդիպումները «Բիլբաոն» անցկացնում է «Բիլբաո արենա» մարզապալատում։ Հիմնադրվել է 2000 թվականին՝ փոխարինելու գործունեությունը դադարեցրած «Կախա Բիլբաո» ակումբին։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Իսպանական բասկետբոլային ակումբներ
Վալենսիա ԲԱ

**«Վալենսիա բասկետբոլային ակումբ»** (իսպ. անվանում՝ *Valencia Basket Club, S.A.D.*), իսպանական պրոֆեսիոնալ բասկետբոլային ակումբ, որն հանդես է գալիս Իսպանիայի ACB լիգայում և Եվրագավաթում։ Տեղակայված է Վալենսիա քաղաքում։ Տան հանդիպումները «Վալենսիան» անցկացնում է «Ֆուենտե Սան Լուիս» մարզապալատում։ Հիմնադրվել է 1986 թվականին և հանդիսանում է Լա Լիգայում հանդես եկող համանուն ֆուտբոլային ակումբի մասը։

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք
*Էջը ACB.com կայքում 

Կատեգորիա:Իսպանական բասկետբոլային ակումբներ
Խոնավաչափ

մինի|աջից|250px|Պարզագույն խոնավաչափ. <br>1. Չոր ջերմաչափ, <br>2. Թրջված ջերմաչափ, <br>3.Բամբակյա Գործվածք, <br>4.թորած ջրով բաժակ

**Խոնավաչափ**, հեղուկների, գազերի և պինդ մարմինների (այդ թվում՝ սորուն) խոնավությունը չափելու սարք։ Օդի խոնավությունը սովորաբար չափում են հիգրոմետրերով և պսիխրոմետրերով։

Հեղուկների (որոնց հիմնական բաղադրիչը ջուրը չէ, օրինակ, նավթի, ալկոհոլի) խոնավությունը չափելու համար կիրառվում են ծավալային և կոնդուկաոմետրական խոնավաչափեր, որոնց աշխատանքը համապատասխանաբար հիմնված է հեղուկի դիէլեկտրիկ հաստատունի կամ դիէլեկտրիկ կորուստների և հեղուկի էլեկտրահաղորդականության որոշման վրա։ Պինդ մարմինների խոնավությունը չափելու համար կիրառվում են ծավալային, կոնդուկտոմետրական և ռադիոիզոտոպային, ինչպես նաև այնպիսի խոնավաչափեր, որոնց աշխատանքը հիմնված է ջրի կազմի մեջ մտնող ջրածնի միջուկի կողմից ռադիոալիքների ռեզոնանսային կլանման երևույթի վրա։

Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Խոնարհում

մինի|աջից|300px|Խոնարհման հարացույց
**Խոնարհում**, բայի այն փոփոխությունը, որով արտահայտվում են գործողության կատարման եղանակը, ժամանակը, դեմքը և թիվը։

Խոնարհման ձևերն ունենում են համադրական և վերլուծական կազմություն։ Տարբեր լեզուներում բայի եղանակների և ժամանակների, հետևաբար, սրանց համապատասխան բայաձևերի, քանակը տարբեր է։ Արդի հայերենն ունի հինգ եղանակ, սրանցում բաշխված բացարձակ կամ իրադրական երեք գլխավոր ժամանակների (ներկա, անցյալ, ապառնի) և անցյալ ժամանակների նկատմամբ առնված հարաբերական ժամանակների բավականին ներդաշնակ համակարգ։

Հայերենի խոնարհման ձևերը կազմվում են բայի ներկայի և անցյալ կատարյալի հիմքերից։ Ըստ անորոշ դերբայի լծորդության՝ բայերը լինում են «ա» կամ «ե», արևմտահայերենում՝ նաև «ի» խոնարհման։ Ըստ ստորոգման բովանդակության խոնարհումը լինում է դրական և ժխտական, ըստ կազմության օրինաչափությունների՝ կանոնավոր և անկանոն։ Խոնարհման համակարգը պատմականորեն փոփոխվող երևույթ է։

Արդի արևելահայերենի խոնարհումը, առաջացած լինելով «ում» ճյուղի բարբառների խոնարհումից, միաժամանակ գրաբարի խոնարհման պատմական զարգացման արդյունքն է։ Արևմտահայերենի խոնարհումը որոշ կողմերով ավելի հարազատ է գրաբարին, քան արևելահայերենինը։ Գրաբարի խոնարհմանը բնորոշ են բայաձևերի համադրական կազմությունը, եղանակա-ժամանակային ձևերի բազմիմաստությունը, այլաձևությունները։ Արևելահայերենի խոնարհումն առավելապես դերբայական է, կանոնավոր և ունի եղանակա-ժամանակային իմաստների հատուկ տարբերակում։

## Գրականություն
* Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 4, գիրք 1 - 2, Ե., 1953 - 61
* Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Ե., 1965
* Բարսեղյան Հ., Արդի հայերենի բայի և խոնարհման տեսություն, Ե., 1953
* Աղայան Է., ժամանակակից հայերենի հոլովումը և խոնարհումը, Ե., 1967
* Ջահուկյան Գ., ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքներ, Ե., 1974

Կատեգորիա:Քերականություն
Խոշաբ (գետ)

**Խոշաբ** (ստորին հոսանքում կոչվում է նաև **Անգղ**), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Վանա լճի ավազանում։ Երկարությունը մոտ 113 կմ է։ Սկիզբ է առնում Աղբակի լեռնաշղթայի Ակունիք գագաթի արևմտյան լանջից, մոտ 2940 մ բարձրությունից, հոսում դեպի հյուսիս, ապա՝ արևմուտք և թափվում Վանա լիճը։ Սնումը՝ մթնոլորտային տեղումներից և ստորերկրյա ջրերից, հորդացումը՝ մայիսին։ Խոշաբի վրա կա ուրարտական ժամանակաշրջանում կառուցված ջրանցույց (Շամիրամի առու)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Կատեգորիա:Վանա լճի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Վանի մարզի աշխարհագրություն
Խոշաբ (բերդ)

**Խոշաբ**, Խոշապ, բերդ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Խոշաբի գավառի կենտրոնում, համանուն գետի ափին։

Բերդն իր անունն ստացել է Խոշաբ գետի անունից։ XIII դարի արաբ մատենագիր Յակուտը Խոշաբը հիշում է «Խավշաբ» ձևով՝ Վասպուրականի Անձևացյաց գավառում։ Բերդի շուրջը բերդաքաղաքն էր՝ երեք կողմից շրջապատված լեռներով։ XIX դարի կեսին կանգուն էին միայն աշտարակները։

Մինչև 1850-ական թթ. Խոշաբ բերդաքաղաքն ունեցել է մոտ 1500 ընտանիք, որից 1000-ը՝ հայ։ Մինչև 1847 թ.-ը այդտեղ ապրում էին նաև քուրդ կիսանկախ բեկեր, սակայն հենց այդ նույն տարին թուրքական կառավարությունը, գրավելով բերդը՝ վերացրեց նրանց կիսանկախ հյուքումեթությունը։ Խոշաբի հայերն զբաղվում էին երկրագործությամբ, արհեստներով, առևտրով, իսկ քրդերը՝ անասնապահությամբ։ Խոշաբում կար երկու հայկական եկեղեցի, որոնք հայերի հեռանալուց հետո ավերվել են։ XX դարի սկզբին Խոշաբն ամայացել է։ Այնտեղ ապրում էր ընդամենը 40 տուն քուրդ։ Ավերվել է նաև Խոշաբի բերդը։

Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Վասպուրականի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վանի նահանգի պատմություն
Կատեգորիա:Վանի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Մինաս Հյուսյան

**Մինաս Գրիգորի Հյուսյան** (), հայ գրականագետ։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1962 թ.), պրոֆեսոր (1963 թ.)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1942 թվականից։

## Կենսագրություն
Մինաս Հյուսյանը ծնվել է 1903 թվականի փետրվարի 15-ին, Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Վանում և Բաքվում։ 1931 թվականին ավարտել է Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան մանկավարժական տեխնիկումը, 1937 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի հայկական բաժինը։ Այնուհետև սովորել է ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 1937-1941 թվականներին դասախոսել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում։ 1942-1948 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում։ 1948-1952 թվականներին դասախոսել է Լենինականի մանկավարժական և երկամյա ինստիտուտներում, միաժամանակ նույն ինստիտուտներում եղել է ամբիոնի վարիչ։ 1952-1969 թվականներին դասախոսել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում։ 1941 թվականին «Գ. Զոհրապի նորավեպերը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1962 թվականին «Գրիգոր Զոհրապ» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ 1969-1984 թվականներին դասավանդել է ԵՊՀ-ում։ Աշխատությունները հիմնականում վերաբերում են արևմտահայ գրականությանը, մասնավորապես՝ Գրիգոր Զոհրապի ստեղծագործությանը («Գրիգոր Զոհրապ. կյանքը և ստեղծագործությունը», 1957 թ., «Գրիգոր Զոհրապի արվեստը», 1964 թ., «Մեծ եղեռնի զոհ գրողները», 1965 թ.)։

## Երկեր
* Դավիթ Բեկ, Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ, 1943, 39 էջ։
* Գրիգոր Զոհրապ. կյանքը և ստեղծագործությունը, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 376 էջ։
* Գրիգոր Զոհրապի արվեստը, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 214 էջ։
* Մեծ եղեռնի զոհ գրողները, Երևան, «Գիտելիք», 1965, 38 էջ։
* Ա. Ս. Պուշկին, Երևան, հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1968, 58 էջ։
* Սարմեն, Երևան, «Գիտելիք», 1969, 35 էջ։
* Ազնիվ Պետրոսյան, Երևան, Գիտելիք», 1976, 30 էջ։
* Էջեր արևմտահայ գրականության պատմությունից, Երևան, Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն, 1977, 328 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Հյուսում

մինի|Հյուսում
**Հյուսում**, ժողովրդական զբաղմունք։

Հնում հյուսումով պատրաստել են տնտեսության մեջ կիրառվող առարկաներ (կողով, սալա, զամբյուղ, մաղ, տափան, պարան, խսիր, կեմ, մտրակ և այլն)՝ որպես նյութ օգտագործելով որոշ ծառատեսակների ճկուն, դալար ճյուղեր, ծղոտ, եղեգ, խոտ, կաշի, ձիու և այծի մազ, բուսաթելեր և այլն։ Որպես զբաղմունք հյուսումը Հայաստանում զարգացած է եղել դեռևս միջին դարերում (զամբյուղի մնացորդներ են գտնվել Անիի պեղումներից)։ Այժմ այդ զբաղմունքը գոյատևում է Հայաստանի որոշ մարզերում, Արցախում, Ջավախքում և այլուր։

Կատեգորիա:Հյուսում
Գևորգ Հյուրմյուզյան

**Գևորգ Հյուրմյուզյան (Հյուրմյուզ)** (), հայ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական, մշակութային գործիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Վենետիկի Մխիթարյանների վարժարանում։ Մխիթարյան միաբանության անդամ (1819), աբբահայր (1846)։ Մինչև 1848 թվականը հայկաբանություն է դասավանդել Կ. Պոլսի և Վենետիկի Մխիթարյան վարժարաններում։ Հյուրմյուզյանը (եղբոր՝ Էդուարդ Հյուրմյուզյանի հետ) թարգմանել է Շ. Ռոլենի «Հնախօսութիւն» (հատոր 1-6, 1825-1829) աշխատությունը, որով առաջին անգամ հայ ընթերցողին է ներկայացվել Հին Եգիպտոսի, Ասորեստանի, Բաբելոնի, Մարաստանի, Պարսկաստանի, Հունաստանի և Մակեդոնիայի պատմությունը։ Թարգմանել է նաև Պ. Կոռնելի «Պոլիկտոս վկա Հայկազն» (1858), Ժ. Ռասինի «Գոթողիա» (1862), Պ. Մետաստազիոյի «Թեմիստոկլես» (1886, «Բազմավեպ», № 4-6) չափածո ողբերգությունները, գրել կատակերգություններ։

## Թարգմանություններ

* Կռիլով Իվան։ Առակներ։ Հատընտիր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1944.- 125, 3 չհ. էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Մխիթարյան միաբանության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Էդուարդ Հյուրմյուզյան

**Էդուարդ Հյուրմյուզյան (Հյուրմյուզ)** (), հայ բանաստեղծ, բանասեր-լեզվաբան, աստվածաբան։ Հայկական կլասիցիզմի ներկայացուցիչ։ Սովորել է Վենետիկի Մխիթարյանների վարժարանում։ Մխիթարյան միաբանության անդամ (1819 թ.)։ Եղել է միաբանության գործակալը Հռոմում, շուրջ 30 տարի՝ ուսուցիչ, ապա վերակացու՝ Հռոմի հայկական վարժարանում։ Գրել է «Առձեռն ճարտասանութիւն» (1839 թ.) և «Առձեռն բանաստեղծութիւն» (1839 թ.) աշխատությունները։ «Բուրաստանք» չափածո երկում (1851 թ.) նկարագրել է Հայաստանի բուսական աշխարհը։ Գրել է նաև երգ, ներբող, ուղերձ, մշակել Աստվածաշնչից վերցված դրվագներ։ Մեծ է Հյուրմյուզյանի դերը հայոց լեզուն (գրաբարը) օտարամուծություններից մաքրելու գործում («Դուռն քերականութեան հայկազնեան լեզուի», 1833 թ., «Քերականութիւն գործնական...», 1836 թ. և այլն)։ Հեղինակ է «Յաւարտ տպագրութեան մեծի հայ բառագրոց» (1838 թ.), «Առձեռն դիցաբանութիւն կամ Առասպելախառն վէպք...» (1840 թ.), «Մաղթանք-չափաւ» (1843 թ.), «Առակացն գիրք երկեակ» (1865 թ.), «Ծաղկաքաղ քերթուածք» (1878 թ.) և այլ տեսական, աստվածաբանական գործերի։

## Արտաքին հղումներ
* Բառգիրք յաշխարհաբառէ ի գրաբառ, Գերապայծառ Եդուարդ Հիւրմիւզեան։ Տպարան Սուրբ Ղազար, Վենետիկ, 1869։ (Հայերէնի առաջին ծաւալուն բարբառային բառարանը։)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Մխիթարյան միաբանության անդամներ
Աթշա

**Աթշա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում։ Գտնվում էր Ֆարկին գյուղաքաղաքից 7 կմ հյուսիս-արևելք՝ սարահարթին։

## Պատմություն
Բնակչության մեծ մասը զոհվել է 1915-1918 թվականների ջարդերի ժամանակ։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 30 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահություն, այգեգործություն և երկրագործությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Աթշան ուներ հայկական եկեղեցի, որը կառուցված էր 1290 թվականին։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ վարժարան։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Դիգորա

**Դիգորա** ( ); ), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնությունում, Հյուսիսային Օսիայի Հանրապետություն&nbsp;-&nbsp;Ալանիայի Դիգորի շրջանի վարչական կենտրոն։ Հիմնվել է 1852 թվականին։

## Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է Ուրսդոն գետի (Թերեկի վտակ) ափերին, Վլադիկավկազից դեպի հյուսիս-արևելք՝ 49կմ հեռավորության վրա։

## Անվանում
Քաղաքի անվանումը առաջացել է օսական *Дигорæ* («Դիգորիա»&nbsp;-&nbsp;Արևելյան Օսիա, աշխարհագրորեն և էթնո-լեզվականորեն տարբերվում է արևմտյանից)։

## Բնակչություն
Համաձայն 2013 թվականին Ռուսաստանում անցկացված մարդահամարի, քաղաքի բնակչությունը կազմում է 10 462&nbsp;մարդ։ Ազգային կազմը՝ օսեր&nbsp;-&nbsp;95,8%, ռուսներ&nbsp;-&nbsp;2%։

## Տնտեսություն
*«Բերդ Լավերա» շամպայն գինիների գործարան
*Գյուղատնտեսական հումքի վերամշակում

## Սպորտ
Քաղաքում գործում է «Դիգորա» ֆուտբոլային ակումբը, որը հանդես է գալիս Հյուսիսային Օսիայի մրցաշարերին։

## Կրոն
* ռուսական ուղղափառ Սուրբ Աստվածածնի եկեղեցի

## Հայտնի մարդիկ
; Ռազմական գործիչներ
* Ախսարբեկ Աբաև &nbsp;-&nbsp;Խորհրդային միության հերոս
* Պավել Բիլաոնով &nbsp;-&nbsp;Խորհրդային միության հերոս, գեներալ-լեյտենանտ
* Սերգեյ Բիցաև &nbsp;-&nbsp;Խորհրդային միության հերոս
* Ասթան Կեսաև &nbsp;-&nbsp;Խորհրդային միության հերոս
* Ալեքսանդր Քիբիզով &nbsp;-&nbsp;Խորհրդային միության հերոս
* Կիմ Ցագոլով &nbsp;-&nbsp;գեներալ-մայոր
* Սոլթան Կալիցով &nbsp;-&nbsp;գեներալ-մայոր
* Ալեքսեյ Քեսաև &nbsp;-&nbsp;գեներալ-մայոր

; Հեղափոխականներ
* Մարկ Ավսարագով
* Սիմոն Թակոև
* Դանել Թոգոև
* Գեորգի Ցագոլով (1897&nbsp;-&nbsp;1919)

; Գիտնականներ
* Գեորգի Կոկիև
* Վլադիմիր Կորնաև &nbsp;-&nbsp;իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

; Մշակույթի գործիչներ
*Եզեթխան Ուրույմագովա (1905&nbsp;-&nbsp;1955) &nbsp;-&nbsp;գրող
*Վադիմ Ցալլթի &nbsp;-&nbsp;կինոյի և թատրոնի դերասան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1852 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Դիգորի շրջան
Կատեգորիա:Հյուսիսային Օսիայի քաղաքային բնակավայրեր
Հյուսվածազարդ

**Հյուսվածազարդ**, հյուսածո մոտիվներից կազմված զարդատեսակ։ Ակունքները շումերական արվեստում են։ Ինքնուրույն թե երկրաչափական, կենդանական կամ բուսական մոտիվների հետ համակցված՝ այն տարածվել է վաղ քրիստոնեական շրջանում՝ մերովինգյան հնություններում, ղպտիական, հայկական, վրացական, իռլանդական պատկերաքանդակներում, ձեռագրերում և դաջածո զարդերում։ Հյուսվածազարդն իր տարատեսակներով (հյուսածո, շարահյուսք, ժապավենազարդ, հանգուցազարդ, ցանցկեն և այլն) հանդիպում է հայ ճարտարապետության (օրինակ, Զվարթնոց, Նորավանք և այլն), մանրանկարչության մեջ, խաչքարերում, դաջածո զարդերում և այլն։ Հյուսվածազարդը կիրառվում է նաև արդի արվեստում։

Կատեգորիա:Զարդարանքներ
Կատեգորիա:Արվեստ
Արե (Դիարբեքիրի գավառ)

**Արե**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում։ Գտնվում էր Տիգրիս ձախ ափին՝ ափից 6-7 կմ հյուսիս՝ հարթավայրում, Դիարբեքիր քաղաքից 45 կմ արևելք։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խոդնով

**Խոդնով**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում։ Գտնվում էր Բաթմասու գետի լեռնային ակունքներից մեկի մոտ, Ֆարկին գյուղաքաղաքից 19-20 կմ հյուսիս։

## Պատմություն
Գյուղը թուրքերի ձեռքով կողոպտվել ու ավերվել է 1895 թվականի ջարդերի ժամանակ։ Հայ բնակչությունը կոտորվել է։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 100 տուն հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սառնիս

**Սառնիս**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Լճեի գավառակում։ Գտնվում էր Լճե գյուղաքաղաքից 4 կմ հարավ-արևելք։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը բարձրադիր էր և լեռնային։

## Պատմություն
1895 թվականին բնակչության մի մասը բռնի մուսուլմանացվել է։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 17 տուն հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային աղբյուրներ
Սառնիսն ուներ 5 հայկական եկեղեցի (Ս․ Թովմաս, Ս․ Սարգիս, Ս․ Հակոբ, Ս․ Թորոս և Մար–Շամո) և վարժարան։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ագրակ (Դերսիմի գավառ)

**Ագրակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Դերսիմի գավառում։

Բնակչության մասին տվյալներ չեն պահպանվել։ Նրանք բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տուժիկ

**Տուժիկ**, ավան (գյուղ, քաղաք) Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Դերսիմի գավառում։ Հանդիսանում էր Տուժիկ գավառակի կենտրոնը։ Գտնվում էր Տուժիկ լեռան ստորոտում, Սատո գյուղից արևելք, Մնձուր գետի ափին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 150 տուն՝ 750 բնակչով։ Բնակչության մեծամասնությունը քրդեր էին։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Փրոզիկ

**Փրոզիկ**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Չմշկածագի գավառակում։ Գտնվում էր Ձնձոր և Գոմեր գյուղերի միջև։

## Աշխարհագրություն
Գյուղն ուներ ձորով ակոսվող բերրի և ընդարձակ հողատարածություններ։

## Բնակչություն
Գյուղակում բնակություն էին հաստատել Բերդակի Թթենիկ գյուղից 1870 թվականին տեղափոխված 2 տուն քրդեր։

## Տնտեսություն
Բնակչության զբաղմունքը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բագուսի

**Բագուսի**, գյուղ Փոքր Հայքում, Կեսարիայի նահանգում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։

## Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի անվանումն ըստ ոմանց կապված է Բաքս հեթանոսական աստծո անվան հետ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Բաինդուր

**Բաինդուր**, գյուղ պատմական Փոքր Հայքում, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառակում։ Գտնվում էր վիլայեթի հյուսիս-արևմտյան կողմում, Արաբկիր քաղաքից 28-29 կմ հարավ-հարավ-արևելք, Եփրատ գետի աջ ափից 1.5 կմ հեռու։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին ուներ 60 տուն բնակիչ։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խոսրով Անձևացի

**Խոսրով Անձևացի** (), հայ եկեղեցական գործիչ, մատենագիր։ Աշակերտել է Արամ մատենագրին։

Գրիգոր Նարեկացու հայրը։

Սկզբում եղել է աշխարհական, կնոջ վախճանվելուց հետո ստացել է հոգևորական աստիճան։ Անանիա Մոկացի կաթողիկոսից 940-ական թթ. ձեռնադրվել է Վասպուրականի Անձևացիք գավառի եպիսկոպոս (նույն կաթողիկոսը նրան հորջորջում է «այր համեստ և գիտնավոր»)։ Որդիներին՝ Հովհաննեսին և Գրիգորին, Խոսրով Անձևացին հանձնել է Նարեկավանք՝ Անանիա Նարեկացու մոտ կրոնավորելու (միջնակ որդին՝ Սահակը, հավանաբար եղել է աշխարհական)։

Խոսրով Անձևացուց մեզ է հասել երկու մեկնություն։ 950-ական թթ. գրել է հայ եկեղեցու պատարագի մեկնությունը։ Իր թելադրանքով որդին՝ Հովհաննեսը, 950 թվականին մեկնել է Աղոթամատույցը։ Հայոց եկեղեցու ժամակարգության մեկնությանը նվիրված աշխատության մեջ («Մեկնութիւն Ժամակարգութեան») Խոսրով Անձևացին վերլուծում է հայոց եկեղեցական օրհնությունները, աղոթքներն ու մաղթանքները, քարոզները, դրանց արարողակարգը։

Այդ մեկնությունները կարևոր են նաև պատմական տեսակետից, որովհետև առատ տեղեկություններ են պարունակում X դ. եկեղեցական ծիսական գրքերի հորինվածքի վերաբերյալ։ Խոսրով Անձևացու աշխատություններում ուշագրավ տվյալներ կան նաև միջնադարյան Հայաստանի հասարակական-տնտեսական հարաբերությունների մասին։

Ծերացած Խոսրով Անձևացին 954 թվականին մեղադրվել է աղանդավորականությանը (ըստ երևույթին թոնդրակյաններին) հարելու մեջ և բանադրվել Անանիա Մոկացի կաթողիկոսի կողմից։ Վերջինս Խոսրով Անձևացուն նվիրված թղթում («Պատճառ յաղագս զԽոսրով նզովելոյն զԱնձեւացւոց եպիսկոպոսն», «Արարատ», 1897, N» 6) նրան դատապարտում է հերձամիտ հակումների ու արարքների համար և շեշտում, որ Խոսրով Անձևացին ավելորդ է համարել խաչի օրհնությունը, հրեշտակներին պաշտելը, կաթողիկոսին, եպիսկոպոսներին մեծարելը և այլն։ Կաթողիկոսը ջանացել է Խոսրով Անձևացուն ետ պահել աղանդավորական միտումներից, բայց՝ ապարդյուն։

## Երկեր
* Մեկնութիւն ժամակարգութեան, Օրթագիւղ, [ԿՊ], 1840։ 
* Մեկնութիւն աղօթից պատարագին, Վնտ., 1869։

## Գրականություն
* Ստեփաննոս Օրբելեան, Պատմութիւն նահանգին Սիրական, Թ., 1910։ 
* Տեր-Մկրտչյան Գ., Հայկականք, Վաղ-պատ, 1894։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խոսրով Անձևացի «Խրատ»

Կատեգորիա:10-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Անձևացիներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Խոսրով Բ Փարվեզ

**Խոսրով Բ Ափարվեզ** (*[[պարսկերեն|պարսկ.]]*` خسرو پرویز, բառացի՝ «հաղթող», 570 - 628), պարսից արքա 591 թվականից։ Սասանյանների դինաստիայից։ Գահ է բարձրացել սպարապետ Բահրամ (Վահրամ) Չուբինի ապստամբության ժամանակ։ Ազնվականների դավադրությունից և ապստամբության աճող վտանգից վախեցած՝ փախել է Բյուզանդիա։ Մորիկ կայսրը Հայաստանի արևելյան մասը, Վրաստանը, Միջագետքի կարևոր ամրություններ Դարան և Նփրկերտը ստանալու պայմանով ռազմական օգնություն է խոստացել նրան։ Ատրպատականի Գանձակ (Շիզ) քաղաքի մոտ բյուզանդական, հայկական (մոտ 15 հազար զինվոր) և Խոսրով Բ Ափարվեզին հավատարիմ պարսկական միացյալ ուժերը պարտության են մատնել Չուբինին։

591 թվականին Մորիկը և Խոսրով Բ Ափարվեզը Հայաստանը բաժանել են իրար միջև։ Երկու երկրների սահմանը Հայաստանում դարձել է Ազատ գետը, Կոգովիտ գավառը, Մակուն, Վանա լիճը։

605 թվականին պարսկական զորքերը գրավել են Հայաստանի բյուզանդական մասը, Վրաստանը և հասել Կ. Պոլիս։ Պարսկական զորքերը գրավել են նաև Ասորիքը, Պաղեստինը, Երուսաղեմը, Եգիպտոսը։ Սակայն 627 թվականին բյուզանդական զորքը գրավել և ավերել է Գանձակը (Շիզ), մոտեցել Տիզբոնին։ Ռազմական անհաջողություններից դժգոհ ազնվականությունը բանտարկել է Խոսրով Բ Ափարվեզին։

Խոսրով Բ Փարվեզը Սասանյանների վերջին խոշոր ներկայացուցիչն էր, որի ժամանակ Պարսկաստանը գտնվել է իր քաղաքական զարգացման գագաթնակետին։

Կատեգորիա:Սասանյան Պարսկաստանի արքաներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ
Սամվել Կամրջաձորեցի

**Սամվել Կամրջաձորեցի** (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), X–XI դարերի հայ մատենագիր, աստվածաբան։

Ենթադրվում է, որ ուսումը ստացել է Այրարատի Արշարունիք գավառի Կամրջաձոր վանքում, որի վանահայրն է դարձել հետագայում։ Ըստ միջնադարյան աղբյուրների, 1007-ի Ծռազատկի խռովություններից հետո բյուզանդական Վասիլ II կայսրի հրավերով մեկնել է Կ. Պոլիս, մասնակցել զատկական վեճերին և հիմնավորել Զատիկի վերաբերյալ Հայ եկեղեցու տոմարական հաշվարկների պատմականությունն ու ճշգրտությունը։

Սամվել Կամրջաձորեցին հեղինակ է մի շարք աստվածաբանական, մեկնողական երկերի։ Խաչիկ Ա Արշարունու հանձնարարությամբ 986 թվականին գրել է ջատագովական մի թուղթ՝ ուղղված հունաց Թեոդորոս մետրոպոլիտին։ Սամվել Կամրջաձորեցու անունով մեզ է հասել դավանաբանական մի հարց ու պատասխան, որը պարունակում է Ոսկեձեռն անունով մի իշխանի հարցերն ու Սամվել Կամրջաձորեցու պատասխանները։

Նրա գրչին է պատկանում նաև Տերունի տոների իմաստը մեկնաբանող մի երկ։ Համաձայն Ստեփանոս Տարոնեցու (Ասողիկ) և Մատթեոս Ուռհայեցու, Սամվել Կամրջաձորեցին գործուն մասնակցություն է ունեցել Հայսմավուրք և Տոնապատճառ ժողովածուների կազմման և խմբագրման աշխատանքին, նաև իր երկերով հարստացրել դրանք։ Տոնապատճառում նրա գրչին են պատկանում արարչության օրվա պատճառը կամ մեկնաբանությունը։ Այդտեղ տեղ են գտել նաև հատվածներ Սամվել Կամրջաձորեցու «Վերլուծութիւն ընթերցուածոց գրոց» և «Վասն աղուհացից» երկերից, որոնք պարունակում են ծիսական ընթերցվածների և պահքի բացատրությունը։

Սամվել Կամրջաձորեցին թաղվել է Կամրջաձոր վանքում։

## Գրականություն
* Անթաբյան Փ., «Տօնապատճառ» ժողովածուն, ԲՄ, դ 10, 1971։
* Պողարյան Ն., Հայ գրողներ, Երուսաղեմ, 1971, էջ 162–163։

Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Խորան

մինի|Սաղմոսավանքի Ավագ խորանը
մինի|Հրեական խորան (վերականգնված տեսքը)
**Խորան** (, , , *միշկան*, «կացավայր», , *օհել մոեդ*, «ժողովքի, հանդիպման վրան»), հատուկ վրան (տաղավար)՝ պատրաստված կտավից կամ մորթուց։ Աստվածաշունչը խորան է անվանում այն վրանը, որն անապատում շինեց Մովսեսը՝ որպես հրեից պաշտամունքի ժամանակավոր տաճար։

Այս խորանը հաճախ կոչվում էր «խորան վկայության» կամ «խորան ժողովքի»։

Խորան է անվանվում նաև քրիստոնեական տաճարի այն մասը, ուր տեղադրվում է պատարագի Ավագ սեղանը (այստեղից էլ՝ Ավագ խորան)։ Որպես կանոն ընդգրկում է կառույցի արևելյան աբսիդը։ Խորանի կիսաշրջան հատակագծով, գմբեթարդով ծածկված ավանդական ձևը պայմանավորված էր վաղ քրիստոնեական եկեղեցուն հարմարեցված շենքի՝ բազիլիկի նմանաձև տարրի առկայությամբ։ Հայոց վաղքրիստոնեական եկեղեցիներում (որոնք հիմնականում ձևափոխված մեհենական շենքեր են եղել) խորանը, մինչև պարտադիր աբսիդաձև դառնալը, եղել է ուղղանկյուն հատակագծով։

Խորան են նաև կոչվում Ավագ Խորանից աջ ու ձախ կամ տաճարի արևմտյան անկյուններին (նաև գավթի արևելյան անկյուններին) տեղադրված այն սենյակները (հաճախ երկհարկ), որոնք ունեն խորանաձև (աբսիդաձև) խորշ և լրացուցիչ սեղան՝ պատարագի կամ եկեղեցական այլ արարողությունների համար։

Խորան է աշխարհիկ կառույցներում, մասնավորապես պալատներում, հատուկ ձևով շինված սենյակ-դահլիճ արքունի խորհրդի կամ այլ նպատակի համար։ Ըստ Հովսեփ Օրբելու, այս խորանները հավանաբար գմբեթածածկ են եղել։

Հայերենում վաղ ժամանակներից խորան բառը օգտագործվել է նաև փոխաբերական բազմաթիվ իմաստներով՝ խորան երկնից (երկնքի խորանաձև կամարը), յոթնաստեղյան խորան (յոթ մոլորակների գոտին), խորան՝ որպես եկեղեցի, տաճար, խորան՝ որպես տուն, սենյակ, խորան հոգվո (մարդու մարմինը)։

## Արտաքին հղումներ
* Խորան - Միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետության պատմության եզրերի պատկերազարդ բառարան
* Խորան - կրոնադարան

Կատեգորիա:Հուդայականություն
Կատեգորիա:Եկեղեցական ճարտարապետություն
Խորան (մանրանկարչություն)

մինի|Խորան` 1637 - 1638 թթ. հայկական ձեռագիր Ավետարանից (նկարիչը` Մալնազար)
մինի|Մուղնու Ավետարանի խորանը (11–րդ դար)

**Խորան**, ձեռագիր չորս Ավետարանների պատկերազարդ ցանկ (համաձայնության տախտակներ, կանոններ)։ Ստեղծել է եպիսկոպոս Եվսեբիոս Կեսարացին, որը չորս Ավետարանները բաժանել է հատվածների և յուրաքանչյուրը գլխագրել մինչև վերջ։ Ստացված գլուխների համարների օգնությամբ կազմել է համաձայնության տասը տախտակներ (կանոններ)։ Սկզբում մի քառասյունակ տախտակում կարգաբերել է այն գլուխների համարները, որոնց բովանդակությունը կրկնվում է չորս ավետարաններում, ապա երեք համակցություններով՝ երեք տարբեր ավետարաններում, այնուհետև՝ հինգ համակցություններով՝ երկու ավետարաններում և վերջապես նրանք, որոնք ոչ մի զուգահեռ չունեն մնացած ավետարաններում։

Եկեղեցական արարողության համար Եվսեբիոսը, իբրև նախաբան, կանոնների առջև դրել է ընկերոջը՝ Կարպիանոսին ուղղված «Թուղթ»-ը։ Այս կանոնները «Թղթի» հետ տեղադրվել են վեցից մինչև տասներկու էջերում՝ աղյուսակների ձևով, զարդապատկամարները պահող սյուների միջև։ Կանոնները ընդգրկող ձևավորված էջը հայերը անվանել են խորան։

Չնայած Եվսեբիոս Կեսարացու մշակած նախատիպին (որի հուսալի պատճենը հավանաբար 989-ի «էջմիածնի Ավետարանն» է), տարբեր երկրներում (Բյուզանդիա, Սիրիա, Արևմտյան Եվրոպա, Եթովպիա) և ժամանակներում փոփոխվել է խորանների կառուցվածքը (կամարներն աստիճանաբար դարձել են ուղղանկյուն գորգադաշտեր, իսկ սյուները կորցրել զանգվածայնության պատրանքը), համամասները, զարդապատումը։ Եկեղեցական առաջին հայրերի ասույթների վրա հենվելով՝ միջնադարյան որոշ հայ հեղինակներ (Ստեփանոս Սյունեցի, Ներսես Շնորհալի և ուրիշներ) խորաններին, դրանց զարդամոտիվներին (բույսեր, թռչուններ), գույներին տվել են խորհրդանշական-այլաբանական իմաստ, որոնցից, սակայն, մանրանկարիչները շեղվել են։

Խորանների ամենաճոխ պատկերազարդումը Բյուզանդիայում եղել է X - XI դդ., Հայաստանում՝ XIII դ. Կիլիկյան թագավորության շրջանում։

## Արտաքին հղումներ
* Էջմիածնի Ավետարանի խորանները 

Կատեգորիա:Մանրանկարչություն
Կատեգորիա:Ավետարաններ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Կատեգորիա:Ավետարան
Հառիճի ընկերություն

**Հառիճի ընկերություն** (**Հառիճավանքի ընկերություն**, **Հառիճի վանական ընկերություն**), հայկական մշակութային կրթական կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1850-ին, Գյումրիում՝ տեղի հայրենասեր երիտասարդների նախաձեռնությամբ։ Հիմնադիր անդամներն էին Աղաբեկ Տիգրանյանը, Հովսեփ Կոստանյանը, Գրիգոր Վեքիլյանը, Բարսեղ Խանանուշյանը և ուրիշներ։ Ընկերության նպատակն է եղել նորոգել և պահպանել Շիրակի ճարտ. գոհարներից մեկը՝ Հառիճ գյուղի Ս. Աստվածածնա տաճարը։ Ընկերության եկամտի աղբյուրը հիմնականում անդամավճարը և նվիրատվությունն էր։ Նորոգումն իրականացրել են Գյումրի քաղաքի նշանավոր վարպետները (Թաթոս Անտիկյան և ուրիշներ)։ Հառիճի ընկերության անդամներ են եղել ժամանակի նշանավոր դեմքեր, այդ թվում Ավետիք Իսահակյանի ծնողները՝ Սահակ Նիկողոսի Իսահակյանը և Ալմաստ Գաբրիելի Իսահակյանը։ Ընկերության գործունեությունը լայն արձագանք է գտել, նրան անդամագրվել են ոչ միայն Շիրակի գյուղերից ու քաղաքներից, այլև Արևմտահայաստանից, Ռուսաստանից, նույնիսկ՝ օտարազգիներ։ Հառիճի ընկերության նախագահ, կրթական նշանավոր գործիչ Հովսեփ Կոստանյանի անմիջական ղեկավարությամբ Հառիճում կառուցվել են բազմաթիվ տնտ. շենքեր, հյուրասենյակներ։ Ալեքսանդրապոլի տիկնայք 1881-ին կազմել են ընկերության Ս. Սանդխտյան խնամակալություն՝ Շիրակի գյուղաշխարհի աղջիկների կրթությանը նպաստելու համար։ Հառիճի ընկերության ջանքերով վերաբացվել է Հառիճի դպրոցը, որը դարձել է Գևորգյան ճեմարանի նախապատրաստական բաժանմունք։ Հառիճի ընկերությունը գործել է մինչև 1910-ական թթ., գրեթե 70 տարի անընդհատ և խոշոր միջոցներ է ծախսել վանքի նորոգման ու պահպանության և Հառիճի դպրոցը պահելու վրա։

Կատեգորիա:Հայաստանի մշակութային կազմակերպություններ
Ռուբեն Հասան-Ջալալյան

**Ռուբեն Հասան-Ջալալյան** (), հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ։

Ավարտել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը և Պետերբուրգի համալսարանի արևելագիտական ֆակուլտետը։ Բանաստեղծություններ է տպագրել «Հյուսիսափայլում» («Արաքս և Կուր գետերի գանգատը», 1861, «Կյանք», 1862, և այլն)։ 1880-ական թվականներին Երևանում կազմակերպել է «Հայասեր-ազգասեր» միությունը, որի հիմնական նպատակը արևմտահայության ազատագրումն էր։ 1884 թվականին ցարական կառավարությունը նրան աքսորել է։ Վերադառնալուց հետո Հասան-Ջալալյանը փաստաբան է աշխատել Վաղարշապատում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հասան-Ջալալյաններ
Հասկեր (ամսագիր)

**«Հասկեր»**, հայկական մանկական պատկերազարդ ամսագիր։ Լույս է տեսել 1905-1917, 1922 թվականներին, Թիֆլիսում։ Խմբագիր-հրատարակողներ՝ Կ. Լիսիցյան, Ս. Լիսիցյան։ Խմբագրության աշխատանքներին մասնակցել են Հակոբ Աղաբաբը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Ս. Սահակյանը, Ս. Քափանակյանը, Ա. Գուլոյանը (Սեյրին) և ուրիշներ։
մինի
Տպագրել է հեքիաթներ, լեգենդներ, առակներ, բնության երևույթները բացատրող գիտահանրամատչելի ակնարկներ ու զրույցներ։ Մանկավարժական բաժինը, որին աշխատակցել են Հ. Տեր-Միրաքյանը, Տ. Ռաշմաճյանը, Ի. Հարությունյանը, լուսաբանել է երեխաների գեղագիտական, ֆիզիկական դաստիարակության հարցեր։ Գրակա-գեղագիտական բաժնում տեղ են գտել Հովհաննես Թումանյանի, Աթաբեկ Խնկոյանի, Հ. Հայրապետյանի, Հ. Աղաբաբի մանկական ստեղծագործությունները։ Նախադպրոցական տարիքի երեխաներին հասցեագրված «Մարիամ տատի տոպրակից», «Մարիամ տատի հեքիաթները» խորագրերով հրատարակել է պատմությունների և զրույցների շարքը։ Թարգմանաբար ներկայացրել է ռուսական մանկական գրականություն։ «Մանկավարժական գրադարան» խորագրով, որպես հավելված, լույս է ընծայել մասնագիտական գրականություն։ «Հասկեր» կարևոր տեղ է գրավում հայկական մանկական պարբերականների շարքում։

Հանդեսը մանուկներին ծանոթացրել է նշանավոր մարդկանց կյանքին ու գործունեությանը, հայ ժողովրդի ծագման և ձևավորման պատմությանը, երեխաների մեջ սերմանել է մարդկային բարձր արժեքներ՝ սեր հայրենիքի ու հայրենի բնաշխարհի նկատմամբ, քաջություն, ազնվություն, բարություն։ «Հասկերում» նախադպրոցական տարիքի երեխաների համար տպագրվել են «Մարիամ տատի տոպրակից», «Մարիամ տատի հեքիաթները» խորագրերով պատմությունների ու զրույցների շարքեր։ «Զվարճալիք», «Այլ և այլք», «Դեսից դենից» բաժիններում զետեղվել են հանելուկներ, մանկական խաղեր, շուտասելուկներ, խմբերգերի տեքստեր, որոնք պատրաստել են մշակութային և հասարակական գործիչ Մարիամ Թումանյանը, գրող և մանկավարժ Հ. Աղաբաբը։ Հանդեսի նյութերի պատրաստմանը մասնակցել են նաև երեխաներ։ Նրանց հեղինակած նյութերը տեղ են գտել «Իմ հասկերը» բաժնում, որը վարել է գեղանկարիչ Գևորգ Բաշինջաղյանը։
Առանձին բաժնում տպագրվել են մանկավարժությանը, մատաղ սերնդի բարոյական և գեղագիտական դաստիարակությանը, ֆիզիկական զարգացմանը վերաբերող հոդվածներ։ Որպես հավելված՝ ամսագիրը հրատարակել է «Մանկավարժական գրադարան» մատենաշարով գրքեր՝ նվիրված մանկական հոգեբանությանը և դաստիարակությանը

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական մանկական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մանկավարժական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով