Ուղղափառ հուդայականություն

**Ուղղափառ հուդայականություն** Հուդայականության ավանդական շարժումների ընդհանուր անվանումը։ Պատմական տեսանկյունից այն հրեական կրոնական աշխարհայացքի շարունակությունն է, որը վերջնականապես ձևավորվել է ուշ միջնադարի դարաշրջանում և նորագույն դարաշրջանի սկզբում։ Ուղղափառ հուդայականության կրոնական հայեցակարգում կենտրոնական տեղը զբաղեցնում են Թորան և Հալախան այն ձևով, որով այն արձանագրված է Բանավոր օրենքում (Միշնայում և Գեմարայում, այսինքն՝ Թալմուդում) և ծածկագրված Շուլչան Արուչում:

## Ձևավորման փուլեր
Որպես կրոնական շարժում, ուղղափառ հուդայականությունը ի հայտ եկավ 19-րդ դարի առաջին կեսին, որպես արձագանք հուդայականության մեջ ռեֆորմիզմի առաջացմանը, Հասկալայի տարածմանը և հրեական կյանքի աշխարհիկացմանն ազատագրման ընթացքում։ «Ուղղափառ հրեաներ» տերմինը օգտագործվել է 19-րդ դարի սկզբին և կեսերին գերմանացի հրեաների կողմից, որոնք համահունչ էին լուսավորչական գաղափարներին և բարեփոխական հուդայականությանը, որպես նվաստացուցիչ տերմին այն հրեաների համար, ովքեր դիմադրում էին համայնքի կրոնական և սոցիալական կյանքի փոփոխություններին: Նման փոփոխությունների հակառակորդներն իրենք իրենց անվանում էին Ջերեյմ («բարեպաշտ») կամ Հարեդիմ («Աստվածավախ»), և միայն 19-րդ դարի կեսերից նրանք նույնպես երբեմն սկսեցին իրենց անվանել «ուղղափառ»։

## Հոսանքներ
### Ուլտրա-ուղղափառ հուդայականություն
Շատ հրեաներ, ովքեր դավանում են ուլտրաուղղափառ հուդայականություն, նախընտրում են Հարեդի ինքնաանվանումը։

#### Լիտվակներ
Դասական ուղղության ներկայացուցիչներ են հուդայականության աշքենազական ճյուղում։ Նրանք կոչվում են «Լիտվակներ», քանի որ նրանց հիմնական հոգևոր կենտրոնները՝ յեշիվները, մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, հիմնականում գտնվում էին  Լիտվայի նախկին Մեծ Դքսության տարածքում: Լիտվակները Վիլնայի գաոն ռաբբի Էլիահու բեն Շլոյմե Զալմանի հետևորդներն են, ով դեմ էր հասիդիզմին, ինչի համար հասիդները մինչ օրս նրանց անվանում են misnagdim («դիմադրողներ»): Իսրայելի ուլտրաուղղափառների մոտ մեկ երրորդը լիտվացիներ են։

#### Հասիդիմ
Խոշոր կրոնական և առեղծվածային շարժում, որն առաջացել է 18-րդ դարում և ի սկզբանե հալածվել է լիտվակների կողմից, մինչև 19-րդ դարում երկու շարժումների հաշտեցումը։ Ներառում է տարբեր հասիդական դինաստիաներ («դատարաններ»)՝ Լյուբավիչ Հասիդիմ (Չաբադ), Գուր Հասիդիմ, Սաթմար Հասիդիմ և մի շարք այլ դինաստիաներ։ Հասիդիզմի կենտրոնները գտնվում են Իսրայելում, ԱՄՆ-ում և Ուկրաինայում։ Ներկայումս Հասիդիմները կազմում են աշխարհի բոլոր հրեաների մոտ 5%-ը։

### Ուղղափառ մոդեռնիզմ
Ուղղափառ մոդեռնիզմը հավատարիմ է ուղղափառ հուդայականության բոլոր սկզբունքներին` միաժամանակ ինտեգրելով դրանք ժամանակակից մշակույթին և քաղաքակրթությանը, ինչպես նաև սիոնիզմի կրոնական ըմբռնմանը: Իսրայելում նրա հետևորդները հանդիսանում են ուղղափառ հրեա բնակչության կեսից ավելին։

19-րդ դարում ուղղափառ մոդեռնիզմի սկզբնական ձևերը ստեղծվել են ռաբբիների կողմից՝ Ազրիել Հիլդեշայմերը (1820-1899)  և Շիմշոն-Ռաֆայել Հիրշը (1808-1888), ովքեր հռչակել են Torah ve-derech eretz-ի սկզբունքը՝ Թորայի  շրջապատող (ժամանակակից) աշխարհի հետ ներդաշնակ։ Համադրությունը։

#### Կրոնական սիոնիզմ
Հուդայականության ուղղափառ մոդեռնիզմի ուղղություններից հատկապես Իսրայելում տարածվածներից մեկը կրոնական սիոնիզմն է։ Այս շարժման հիմնադիրը, հուդայականությունը սիոնիզմի հետ համատեղելով, համարվում է ռաբբի Զվի Կալիշերը։ 20-րդ դարի սկզբին այն մշակվել և տարածվել է Աբրահամ Յիցչակ Կուկի կողմից՝ Պարտադիր Պաղեստինի առաջին աշքենազի գլխավոր ռաբբիի կողմից: Ինչպես ասաց Ռավ Կուկը, «Աստվածը ցանկանում է, որ Իսրայելի զավակները վերադառնան իրենց տուն, որպեսզի ստեղծեն հրեական անկախ պետություն, որտեղ հրեաները կարող են ապրել Թորայի օրենքների համաձայն»։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին շարժման հիմնական գաղափարախոսներն էին ռաբին Զվի Յեհուդա Կուկը, Ահարոն Լիխտենշտեյնը և Աբրահամ Շապիրան (Իսրայել), ինչպես նաև Յոսեֆ Դով Սոլովեյչիկը (ԱՄՆ)։

Կրոնական սիոնիզմի հայտնի ժամանակակից ռաբբիներ են՝ Մորդեխայ Էլոն, Շլոմո Ռիսկին, Յեհուդա Ամիտալին։

Ռուսալեզու հրեական համայնքում կրոնական սիոնիզմի սկզբունքներին հետևում է «Մահանայմ» կազմակերպությունը։

## Ծանոթագրություններ


*

Կատեգորիա:Իսրայել
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Հուդայական աստվածաբանություն
Կատեգորիա:Հուդայականություն
Կատեգորիա:Հրեական մշակույթ
Կատեգորիա:Հրեաներ