Էնդրյու Սարրիս

**Էնդրյու Սարրիս** (, ), ամերիկացի կինոքննադատ, կինոքննադատության հեղինակային տեսության առաջատար ջատագովներից։

## Վաղ կյանք
Սարրիսը ծնվել է Բրուքլինում, Նյու Յորք, հույն ներգաղթյալ ծնողների՝ Թեմիսի (ծնվ. Կատավոլոսում) և Ջորջ Էնդրյու Սարրիսի ընտանիքում և մեծացել Քուինսի Օզոն Պարկում։ Հարավային Օզոն Պարկում Ջոն Ադամսի միջնակարգ դպրոց հաճախելուց հետո 1951 թվականին ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը, այնուհետև Կորեայի պատերազմի ժամանակ, նախքան Փարիզ տեղափոխվելու տարին, որտեղ նա դարձել է Ժան-Լյուկ Գոդարի և Ֆրանսուա Տրյուֆոյի ընկերը, երեք տարի ծառայել է ԱՄՆ բանակի ազդանշանային զորաբանակում։ Վերադառնալով Նյու Յորք, նախքան կինոքննադատությունը որպես մասնագիտություն ընտրելը Սարրիսը կարճ ժամանակում ավարտում է իր մագիստրոսական ուսումը մայր բուհում և Թիչերս քոլեջում, Կոլումբիայի համալսարանում։

## Կարիերա
Սկզբում *[[Film Culture]]*-ի համար գրելուց հետո Սարրիսը տեղափոխվել է *[[The Village Voice]]*, որտեղ նրա առաջին ստեղծագործությունը՝ «Psycho» ակնարկը, հրատարակվել է 1960 թվականին։ Ավելի ուշ նա հիշել է. «*The Voice-ը* ուներ այս բոլոր ընթերցողներին՝ ծեր տիկնայք, որոնք ապրում էին Վեսթ Սայդում, տղաներ, որոնք կռվել էին Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմում, և դա նրանց այնքան հետընթաց էր թվում, որ համարում էին, թե Հիչքոքը մեծ նկարիչ էր»։ Մոտավորապես այս ժամանակ նա վերադարձել է Փարիզ, որտեղ ներկա է գտնվել ֆրանսիական Նոր ալիքի այնպիսի ֆիլմերի պրեմիերային, ինչպիսիք են Տրյուֆոյի «Կրակի՛ր դաշնամուր նվագողին» (1960) և Գոդարի «Կինը կին է» (1961 թ.) ֆիլմերը։ Փորձը ընդլայնել է Սարրիսի տեսակետը կինոքննադատության վերաբերյալ. «Իմ մտածողության բաժանարար գիծը ցույց տալու համար, երբ ես 1958-ին «Ձայն»-ի թոփ տասնյակն էի կազմում, ցանկում պահեցի Սթենլի Կրամերի ֆիլմը և հեռացրի Vertigo-ն ու Touch of Evil-ը*The Voice»*։ Նա շարունակել է կանոնավոր կերպով կինոքննադատությամբ զբաղվել մինչև 2009 թվականը The New York Observer-ի համար և եղել է Կոլումբիայի համալսարանի կինոյի պրոֆեսոր (որտեղ ստացել է անգլերենի մագիստրոսի կոչում 1998 թվականին), դասավանդել է միջազգային կինոպատմության, ամերիկյան կինոյի և Ալֆրեդ Հիչքոքի դասախոսություններ մինչև 2011 թվականին թոշակի անցնելը։ Սարրիսը կինոքննադատների ազգային միության համահիմնադիրն էր։

## Հեղինակային տեսության մասին նշումներ
Սարրիսին, ընդհանուր առմամբ, վերագրվում է ԱՄՆ-ում հեղինակային տեսության հանրահռչակումն ու 1962 թվականի իր «Նշումներ հեղինակի տեսության մասին» էսսեն, որի իրագործումը ոգեշնչել էին Cahiers du Cinéma-ի քննադատները։ Սարրիսը գրել է «Ամերիկյան կինո. 1929–1968 թվականների ռեժիսորներ և ուղղություններ» (1968) ազդեցիկ գիրքը, որը տվյալ դարաշրջանի ֆիլմերի գնահատականն է։ Գիրքը ազդեցություն ունի շատ այլ քննադատների վրա և օգնում է բարձրացնել կինոռեժիսորի դերն ու, մասնավորապես, հեղինակի տեսության մասին իրազեկվածությունը։ The American Cinema-ում Սարրիսը թվարկում է այն ամենն, ինչ նա անվանել է ԱՄՆ-ում հաջողած 14 մեծագույն կինոռեժիսորների «պանթեոնը». ամերիկացիներ Ռոբերտ Ֆլաերտին, Ջոն Ֆորդը, Դ. Վ. Գրիֆիթը, Հովարդ Հոքսը, Բասթեր Քիթոնը, գերմանացիներ/ավստրիացիներ՝ Ֆրից Լանգը, Էռնստ Լյուբիչը, Ֆ. Վ. Մուրնաուն, Մաքս Օֆուլսը և Յոզեֆ ֆոն Շտերնբերգը, բրիտանացի Չարլզ Չապլինը և Ալֆրեդ Հիչքոքը, ֆրանսիացի Ժան Ռենուարը։ 1998 թվականի իր «Դու դեռ ոչինչ չես լսել. 1927–1949 թվականների ամերիկյան խոսող ֆիլմ, պատմություններ և հիշողություններ» գրքում Սարրիսը բարձրացրել է Բիլի Ուայլդերի գնահատանքը և ներողություն խնդրել «Ամերիկյան կինո» ֆիլմում նրա նախկին կոշտ գնահատականի համար։

Երկար տարիներ նա գրել է ինչպես NY Film Bulletin-ի, այնպես էլ The Village Voice-ի համար։ Իր կարիերայի այս ժամանակաշրջանում նա հաճախ դիտվում էր՝ որպես Փոլին Քեյլի մրցակից, ով ի սկզբանե քննադատել էր հեղինակային տեսությունն իր «Շրջանակներ և քառակուսիներ» էսսեում։ Խոսելով Քեյլի հետ իրենց երկարամյա քննադատական վեճերի մասին՝ Սարրիսն ասում է․ «Մենք ձևավորել ենք իրար։ Հաստատել ենք դիալեկտիկա»։

## Ժառանգություն
2001 թվականին ֆիլմագետ և քննադատ Էմանուել Լևին խմբագրել է *Citizen Sarris, American Film Critic: Essays in Honor of Andrew Sarris-ը*, նշանավոր քննադատների և ֆիլմագետների 39 էսսեների ժողովածուն՝ Սարրիսի ստեղծագործությունների հետ մեկտեղ։

Կինոքննադատներ, ինչպիսիք են Ջ. Հոբերմանը, Քենեթ Թուրանը, Արմոնդ Ուայթը, Մայքլ Ֆիլիպսը համարել ենն Սարրիսին ոգեշնչման աղբյուր։ Նրա կարիերան քննարկվում է «Հանուն կինոյի սիրո. ամերիկյան կինոքննադատության պատմությունը» գրքում, սկզբում այլ քննադատների հետ քննարկելով, թե ինչպես է նա բերել հեղինակային տեսությունը Ֆրանսիայից, իսկ հետո ինքը՝ Սարրիսը, բացատրելով, թե ինչպես է կիրառել այդ տեսությունը Ալֆրեդ Հիչքոքի *Psycho*-ի մասին իր սկզբնական գրախոսության մեջ։ 1997 թվականին Կամիլ Պագլիան Սարրիսին նկարագրեց՝ որպես իր կողմից երրորդ սիրված քննադատ՝ գովաբանելով նրա սուր դիտարկումները The Village Voice-ի ժամանակաշրջանում։

## Անձնական կյանք
1969 թվականին Սարրիսն ամուսնացել է կինոքննադատ Մոլլի Հասքելի հետ։ Նրանք ապրում էին Մանհեթենի Իսթ Սայդում։ Մահացել է Մանհեթենի Սուրբ Լուկա հիվանդանոցում 2012 թվականի հունիսի 20-ին՝ հիվանդության խորացումից հետո։

The New York Observer-ում Սարրիսը գրել է. «Երբ մարդիկ ինձ խնդրեցին անվանել բոլոր ժամանակների մեծագույն ֆիլմը, իհարկե, իմ համեստ կարծիքով, իմ պատասխանն անփոփոխ էր վերջին 30 տարիների ընթացքում. Մաքս Օֆուլսի «Մադամ դե ...» (1953): Նա հավելեց, որ սովորաբար պատասխանում է բոլոր ժամանակների մեծագույն ֆիլմի մասին հարցերին՝ անմիջապես նշելով իր երկու երկրորդ տեղը զբաղեցրած՝ Միզոգուչիի «Ugetsu Monogatari» (1953) և Ռենուարի «La Règle du Jeu» (1939 թ.) ֆիլմերրը։

## Քննադատություն
Ամերիկյան կինոյում ռեժիսորների վարկանիշավորման Սարրիսի մեթոդը համարվել է խիստ և սուբյեկտիվ։ Նրանք, ովքեր չեն գնահատել նրա 1968 թվականի «Պանթեոն»-ը, հեռացվել են բովանդակության աղյուսակից։

Հեղինակային տեսության քննադատությունը հաճախ բխում է դրա անառարկելի էությունից։ Անվերջ վերանայելով իր կարծիքները՝ Սարրիսը պաշտպանեց իր «Notes on Auteur Theory» հոդվածը The American Cinema-ում՝ նշելով, որ հոդված իր կարծիքով գրված էր համեստ, փորձնական, փորձառու ձևով, և այն, իհարկե, նախատեսված չէր որպես թեմայի վերջին խոսք։ Այնուհետև նա հայտարարեց, որ հեղինակային տեսությունը պետք է համարել ոչ թե տեսություն, այլ ավելի շուտ՝ փաստերի հավաքածու և վերակենդանացման ենթակա ֆիլմերի, ժանրերի, վերագտնվող ռեժիսորների  մասին հիշեցում։

## Աշխատություններ
* Յոզեֆ Ֆոն Շտերնբերգի ֆիլմերը,
* Ամերիկյան կինո. 1929–1968 թվականների ռեժիսորներ և ուղղություններ, 
* Հարցազրույցներ կինոռեժիսորների հետ,
* Մշակույթի խոստովանություններ,
* Առաջնային էկրան,
* Քաղաքականություն և կինո,
* Ջոն Ֆորդի ֆիլմի առեղծվածը,
* Դեռ ոչինչ չես լսել. Ամերիկյան խոսող ֆիլմ․ 1927–1949 թվականների պատմություն և հիշողություններ, 
* Կինոյի նոթատետր, անգլերեն(խմբագիր), Նյու Յորք, 1966 թ․,
* Քաղաքացի Սարիս. Էսսեներ Էնդրյու Սարիսի պատվին։ Բալթիմոր, 2000 թ.։

## Տես նաև
* Կինոքննադատություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Andrew Sarris's ''New York Observer'' movie review archive
* Andrew Sarris's Top Ten Lists: 1958–2006
* Kent Jones' tribute to Sarris in ''Film Comment''
* Profile/interview at *[[The New York Times]]*
* Columbia University profile
* Official Andrew Sarris tribute site
* Andrew Sarris Papers at the Rare Book and Manuscript Library, Columbia University, New York, NY

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոքննադատներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ