Բեհիսթունի արձանագրություն

**Բեհիսթունի արձանագրություն**, Աքեմենյան արքա Դարեհ Ա հրամանով մ.թ.ա. 523-521 թվականներին Բեհիսթուն ժայռի վրա փորագրված եռալեզու (հին պարսկերեն, էլամերեն և բաբելոներեն) տեքստ։ Գտնվում է Պարսկաստանի Քիրմանշահ քաղաքի մոտ։ Ըստ նշանակության՝ Աքեմենյան Պարսկաստանի դարաշրջանին պատկանող մինչ այժմ գտնված ամենակարևոր արձանագրությունն է։ Վերծանվել է XIX դարի 30-40-ական թվականներին անգլիացի գիտնական Հենրի Կրեսվիկ Ռոուլինսոնի կողմից։

Արձանագրությունը բովանդակում է Պարսից արքա Կամբյուսեսի մահից հետո Աքեմենյան տերության մեջ ծագած ապստամբությունների և դրանք Դարեհ Ա կողմից ճնշման պատմությունը։ Ապստամբած երկրների թվում հիշատակվում է նաև Հայաստանը (Հայաստանի համար հին պարսկերենով գործածված է «Արմինա», բաբելոներենով՝ Ուրարտու (Ուրաշտու) և էլամերենով՝ Հարմինուեա անունները), ընդարձակ տեղեկություններ կան Հայաստանում ապստամբության ընթացքի վերաբերյալ։

Սա աշխարհում առաջին տեքստը չէ, որտեղ օգտագործվում է Հայաստան անունը։

## Արտաքին տեսք
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Behistun_Inscription_Eger.png|մինի|250x250փքս|Բեհիստունի բարձրաքանդակի պատկերը, որը պատկերում է Դարեհի հաղթանակը մոգ Գաումատայի (Կեղծ Բարդի) և ապստամբ «արքաների» նկատմամբ` մ.թ.ա. վեցերորդ դարի վերջ: Պարսից թագավորը ոտքի տակ է ոտնակոխ անում ընկած Գաումատային, իսկ նրա առջև ինը պարտված ապստամբ առաջնորդներ ողորմություն են խնդրում: Թագավորի հետևում կանգնած են թիկնապահը և «անմահների» զինվորը:
Արձանագրությունը փորագրվել է հին Մարաստանի տարածքում՝ Բաբելոնն ու Էկբատանան կապող ճանապարհից 105 մետր բարձրության վրա։ Արձանագրության չափերը մոտավորապես 7 մետր բարձրություն և 22 մետր լայնություն ունեն։ Բարձրաքանդակը պատկերում է Դարեհին՝ Ահուրա Մազդա աստծո պաշտպանության ներքո, որը բախվում է իր պարտված թշնամիների հետ։ Արձանագրությունների տակ գտնվող ժայռը ուղղահայաց կտրված էր պահպանման նպատակներով, ինչը այն դարձնում էր գրեթե անհասանելի։

Տեքստը բաղկացած է 4 սյունակից, որոնք գրված են երեք լեզուներով (հին պարսկերեն, էլամերեն և բաբելոներեն) և թվագրվում են մ.թ.ա. 521-520 թվականներով, և 5-րդ սյունակից, որը գրված է միայն հին պարսկերենով և ավելի ուշ լրացում է։ Բեհիսթունի արձանագրությունը պարունակում է Ահուրամազդայի առաջին (պահպանված բնօրինակի ամսաթվի համաձայն) հիշատակումը և այս աստծո ամենավաղ հայտնի պատկերումը։ Տեղեկություններ «կախարդ Գաումատայի» հեղաշրջման մասին և արձանագրության մեջ պարունակվող Դարեհ I-ի կողմից Գաումատայի տապալման մասին տեղեկությունները զգալիորեն լրացնում են Հերոդոտոսի նույն իրադարձությունների մասին պատմությունը։

Տեքստերի վերևում պատկերված է բարձրաքանդակ Ահուրամազդա աստվածը, ձախ ձեռքը մեկնելով Դարեհին, խորհրդանշորեն թագավորական իշխանությունը հանձնում է նրան, իսկ բարձրացված աջ ձեռքով օրհնում է թագավորին։ Դարեհը պատկերված է կենդանի չափսի՝ կրելով թագավորական թագը։Նրա աջ ձեռքը աղոթքի ժեստով մեկնված է դեպի Ահուրամազդա, իսկ ձախով՝ հենված է աղեղի վրա։Ձախ ոտքով Դարեհը ոտնակոխ է անում պարտված կախարդ Գաումատային, որը գահը գրավել էր Կամբիսեսի կենդանության օրոք։ Գաումատայի հետևում պատկերված են ևս ութ ապստամբներ, որոնք ապստամբություն են բարձրացրել, երբ Դարեհը բարձրացել է գահը, և սակա Տիգրահաուդա ցեղի ապստամբ առաջնորդ Սկունհան։Բանտարկյալների ձեռքերը կապված են մեջքի ետևում, նրանք շղթայված են մեկ երկար շղթայով։ Դարեհի ետևում կանգնած են նրա երկու զինվորները՝ նիզակակիր Գոբրիասը և նետաձիգ Ասպատինոսը։ Բարձրաքանդակի կողքերով ձգվում են տեքստի սյուներ։

Այսօր արձանագրություններն ու բարձրաքանդակները կարելի է տեսնել միայն հեռվից, դրանք մոտիկից զննել անհնար է։ Ավելի քան 2500 տարի առաջ հին քանդակագործները, ավարտելով իրենց աշխատանքը, իջան և քանդեցին իրենց ետևում գտնվող քարե աստիճանները՝ կանխելով հուշարձան վեր բարձրանալու ցանկացած հնարավորություն: Հնարավոր է՝ սա է պատճառը, որ Բեհիսթունի արձանագրությունը համեմատաբար լավ է պահպանվել մինչ օրս։Նույն հանգամանքն ունեցավ մեկ այլ շրջադարձ. համեմատաբար կարճ ժամանակ անց մարդիկ մոռացան, թե ինչ էր պատկերված այստեղ։ Արդեն հին հույն բժիշկ և աշխարհագրագետ Կտեզիասը, որը մ.թ.ա. 5-րդ և 4-րդ դարերի սահմանագծին ապրել է պարսկական արքունիքում, Բեհիսթունի բարձրաքանդակը անվանել է Բաբելոնի թագուհի Շամիրամի հուշարձան:

## Գրության բովանդակություն
*«Դարեհ I թագավորն ասում է. «Այստեղ թագավոր էր մեր տոհմից Կամբիսես անունով մի մարդ, Կյուրոսի որդի։ Այս Կամբիսեսն ուներ Բարդիա անունով մի եղբայր, նույն հորից և մորից»։Կամբիսեսը սպանեց այս Բարդիային, Երբ Կամբիսեսը սպանեց Բարդիային, մարդիկ չգիտեին, որ Բարդիան սպանվել է։ Այնուհետև Կամբիսեսը գնաց Եգիպտոս։Երբ Կամբիսեսը գնաց Եգիպտոս, ժողովուրդը ապստամբեց, և ստերը տարածվեցին ամբողջ երկրով՝ թե՛ Պարսկաստանում, թե՛ Մարաստանում, ինչպես նաև այլ երկրներում։Կար մի մարդ, մի կախարդ, անունով Գաումատա, որը ապստամբեց Պիշիավադայում, Արակադրիշ լեռան մոտ,Այնտեղից նա ապստամբություն սկսեց։ Վիյակնա ամսին, 14-ին (մ.թ.ա. 522 թվականի մարտի 11-ին), նա ապստամբեց։ Նա ստեց ժողովրդին՝ ասելով.«Ես Բարդիան եմ՝ Կյուրոսի որդին, Կամբիսեսի եղբայրը»«Այն ժամանակ Կամբիսեսից նրա կողմը ապստամբեցին բոլոր ժողովուրդները՝ թե՛ Պարսկաստանը, թե՛ Մարաստանը և թե՛ մնացած երկրները»։ Նա զավթեց իշխանությունը. դա Հարմապադայի 9-ին էր (ապրիլի 2-ին): Այնուհետև Կամբիսեսը մահացավ՝ ինքնասպան լինելով... Այս իշխանությունը, որը կախարդ Գաումատան խլեց Կամբիսեսից, մեր ցեղին էր պատկանում հնագույն ժամանակներից ի վեր:Ապա Գաումատան Կամբիսեսից վերցրեց Պարսկաստանը, Մարաստանը և մյուս հողերը, նա դրանք իր համար հայտարարեց և դարձավ թագավոր։ Չկար ոչ մի մարդ՝ ո՛չ պարսիկ, ո՛չ մարացի, ո՛չ էլ մեր տեսակի մեջ, որ կարողանար խլել իշխանությունը այս կախարդ ԳաումատայիցՄարդիկ շատ էին վախենում նրանից, նա կարող էր մահապատժի ենթարկել Բարդիային ճանաչող շատ մարդկանց, որպեսզի նրանք չիմանային, որ նա Կյուրոսի որդին Բարդիան չէ։Մինչև ես չժամանեցի, ոչ ոք չէր համարձակվում որևէ բան ասել Գաումատա Հրաշագործի մասին։Ապա ես օգնության համար աղոթեցի Ահուրամազդային։ Ահուրամազդան ինձ օգնություն ուղարկեց։ Բաղայադիշ ամսին, 10-ին (մ.թ.ա. 522 թվականի սեպտեմբերի 29-ին), ես մի քանի մարդկանցով ոչնչացրի այս Գաումատային և նրա ամենաազնիվ հետևորդներինՄեդիայում՝ Նիսայա կոչվող շրջանում, կա Սիկայուվատիշ անունով մի ամրոց, որտեղ ես ոչնչացրի նրան և խլեցի նրանից իշխանությունը։Ահուրամազդայի կամքով ես թագավոր դարձա։ Ահուրամազդան ինձ տվեց թագավորությունը։Ես վերադարձրել եմ մեր ընտանիքից խլված ուժը և դրել այն իր տեղում, ինչպես որ նախկինում էր։ Ես վերականգնեցի կախարդի կողմից ավերված տաճարները, վերադարձրի մարդկանց բարիքները, նախիրներն ու բնակարանները՝ Գաումատայի կողմից խլված տները,Ես վերականգնել եմ ժողովրդին իրենց նախկին դիրքին՝ թե՛ Պարսկաստանում, թե՛ Մարաստանում և այլ երկրներում։ Ես վերականգնել եմ այն, ինչ խլվել էր։Ահուրամազդայի կամքով ես այս ամենը իրականացրել եմ։ Ես աշխատել եմ մեր տունը վերականգնելու իր նախկին դիրքին, ինչպես այն եղել է հին ժամանակներում, փորձել եմ (սալարկել) Ահուրամազդայի կամքի համաձայն, կարծես Գաումատան չավերած լիներ մեր տունը։*

Բեհիսթունի արձանագրությունը պատմում է Կամբիսեսի Եգիպտոս կատարած արշավանքի և դրան հաջորդած իրադարձությունների մասին։ Ըստ արձանագրության՝ Կամբիսեսը, նախքան եգիպտացիների դեմ դուրս գալը, հրամայել է գաղտնի սպանել իր եղբորը՝ Բարդիային։Ապա մի կախարդ (քահանա) Գաումատան սկսեց ձևացնել, թե Բարդիա է և գրավեց գահը։Կամբիսեսը, որը տեղափոխվել էր Պարսկաստան, մահացավ խորհրդավոր հանգամանքներում, և Գաումատայի իշխանությունը ճանաչվեց Պարսկական հսկայական կայսրության բոլոր երկրներում։ Սակայն յոթ ամիս անց՝ մ.թ.ա. 522 թվականի սեպտեմբերի 29-ին, պարսիկ ազնվականները գաղտնի մտան այն պալատը, որտեղ մնում էր Գաումատան և սպանեցին նրան։ Դավադիրներից մեկը՝ Կամբիսեսի հեռավոր ազգականը՝ 28-ամյա Դարեհը, դարձավ թագավոր։

Հերոդոտոսը և այլ հին հույն պատմաբաններ պատմում են այս իրադարձությունների մասին, սակայն նրանց պատմությունները զգալիորեն տարբերվում են Բեհիսթունի արձանագրության մեջ պարունակվող տարբերակից։ Որոշ ժամանակակից պատմաբաններ կարծում են, որ Դարեհն իրականում սպանել է Բարդիային՝ նրան հայտարարելով կախարդ Գաումատա, որպեսզի ինքը դառնար թագավոր։

Պարսկական կայսրության ժողովուրդներն իրենք համոզված էին, որ իրենց վրա թագավորում է Կյուրոսի որդի Բարդիան։

## Արձանագրության պատճեններ
19-րդ դար՝ Արևելքի թանգարանի հավաքածուից, որը ստեղծվել է արձանագրության հիման վրա։ Արձանագրության տեքստը ներկայացված է նահանգի երեք հիմնական լեզուներով։ Հին պարսկերեն, այսինքն՝ Դարեհի մայրենի լեզուն, աքքադերեն՝ բաբելոնացիների և ասորեստանցիների լեզուն, ինչպես նաև էլամերեն, որով խոսում էին էլամացիները՝ Իրանի հարավարևմտյան շրջաններում բնակվող ամենահին մշակութային ժողովուրդներից մեկը։Արձանագրությունը թարգմանվել է բազմաթիվ այլ լեզուներով, և դրա տեքստը տարածվել է ամբողջ թագավորությունում։ Նմանատիպ մեկ օրինակ պահպանվել է պապիրուսի վրա Եգիպտոսից։Այն գրված էր արամեերենով՝ ամբողջ Պարսկական կայսրության պաշտոնական հոգևորական լեզվով։ Բաբելոնի ավերակներում հայտնաբերվել է նաև Բեհիսթունի արձանագրության աքքադական տեքստով փորագրված մի մեծ քարե բլոկ։

Դարեհը, որը մեծ քարոզչական արշավ սկսեց Պարսկական կայսրության հիմնական լեզուներով։Ամենայն հավանականությամբ, նա հրամայել է Բեհիսթունի արձանագրությունը թարգմանել հունարեն և բաժանել Փոքր Ասիայի քաղաքների հույն բնակչության շրջանում։Այս արձանագրության արամեերեն և աքքադական տարբերակները, որոնք մինչև մեր օրերը պահպանվել են Էլեֆանտինայում, Նուբիայի հետ սահմանին գտնվող Եգիպտոսում և Բաբելոնում, և արձանագրության ուղղակի ցուցում։ Այն, որ Դարեհը հրամայել է 523-521 թվականների իրադարձությունների իր տարբերակը տարածել Պարսկական կայսրության բոլոր երկրներում, կասկած չի թողնում,որ Բեհիսթունի արձանագրությունը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով և տարածվել ամբողջ թագավորությունում: Աստվածաշնչյան աղբյուրները նաև հաստատում են, որ Աքեմենյանները գրել են «յուրաքանչյուր նահանգում իր սեփական գրով» և «յուրաքանչյուր ժողովրդի համար՝ իր սեփական լեզվով»

## Բեհիսթունի արձանագրությունը հայերի ապստամբության մասին
«Դարեհ թագավորն ասում է. Երբ ես Բաբելոնի մեջ էի գտնվում, իմ դեմ ապստամբեցին հետևյալ երկրները՝ Պարսկաստան, Շոշաստան, Մեդիա, Ասորիք, Եգիպտոս, Պարթևստան, Մարգիանա, Սատտագուշ (Պենջաբ), Հայաստան («Արմենիա»)։

...Դարեհ թագավորն ասում է. Արդ՝ Արմենիա («Արմինա») ուղարկեցի մի արմեն («արմենիյա») իմ Դադարշիշ անունով ծառային և այսպես պատվիրեցի. «Գնա', նվաճի'ր այդ ապստամբ ժողովրդին, որ ինձ չի հպատակվում»։ Դադարշիշը գնաց Արմենիան նվաճելու։ Երբ նա եկավ Արմենիա, ապստամբները դուրս եկան Դադարշիշի դեմ ճակատամարտ տալու համար։ Դադարշիշը ճակատամարտն ընդունեց։ Արմենիայի մեջ Զուզա անունով մի ավան կա. ճակատամարտը տեղի ունեցավ այնտեղ։ Արամազդն ինձ օգնեց։ Շնորհիվ Արամազդի` իմ բանակը շատ մարդ կոտորեց թշնամու բանակից։ Թուրավահարա ամսի 8-ին էր (Ըստ Յուստիի՝ 521 թվականի ապրիլի 19, իսկ ըստ Կյոնիգի՝ 521 թվականի մայիսի 21), երբ ճակատամարտը տեղի ունեցավ։

...Դարեհ թագավորն ասում է. Ապստամբները երկրորդ անգամ հավաքեցին իրենց ուժերը և նորից դուրս ելան Դադարշիշի դեմ պատերազմի։ Արմենիայի մեջ Տիգրա անունով մի բերդ կա. ճակատամարտը տեղի ունեցավ այնտեղ։ Արամազդն ինձ օգնեց։ Շնորհիվ Արամազդի` իմ բանակը թշնամու բանակին հալածեց։ Թուրավահարա ամսի 18-ն էր (ըստ Յուստիի՝ 521 թվականի ապրիլի 29, իսկ ըստ Կյոնիգի՝ 521 թվականի մայիսի 31), երբ ճակատամարտը տեղի ունեցավ։

...Դարեհ թագավորն ասում է. Ապստամբները երրորդ անգամ հավաքվեցին և դուրս ելան Դադարշիշի դեմ պատերազմի։ Արմենիայի մեջ Ուհյամա անունով մի բերդ կա. ճակատամարտը տեղի ունեցավ այնտեղ։ Արամազդն ինձ օգնեց։ Շնորհիվ Արամազդի` իմ բանակը շատ մարդ կոտորեց թշնամի բանակից։ Թայգրաչի ամսի 9-ն էր (Ըստ Յուստիի՝ 521 թվականի մայիսի 20, ըստ Կյոնիգի՝ 521 թվականի հունիսի 21), երբ ճակատամարտը տեղի ունեցավ։ Հետո Դադարշիշը, հնազանդվելով իմ հրամանին, մնաց Արմենիայում, մինչդեռ ես իմ նիզակը ուղղում էի դեպի Մեդիա։

...Դարեհ թագավորն ասում է. այնուհետև Արմենիա ուղարկեցի Վահումիսա անունով մի պարսկի, իմ ծառային, և այսպես պատվիրեցի. «Գնա', նվաճի'ր այդ ապստամբ ժողովուրդն, որ ինձ չի հնազանդվում»։ Վահումիսան գնաց Արմենիան նվաճելու։ Ապստամբները հավաքվեցին և դուրս ելան Վահումիսայի դեմ պատերազմի։ Ասորեստանի մեջ Իզալա անունով մի երկիր կա. ճակատամարտը տեղի ունեցավ այնտեղ։ Արամազդն ինձ օգնեց։ Շնորհիվ Արամազդի` իմ բանակը շատ մարդ սպանեց ապստամբների բանակից։ Անամակա ամսի 15-ն էր (ըստ Յուստիի՝ 520 թվականի հունվարի 18, ըստ Կյոնիգի՝ 522 թվականի դեկտեմբերի 31), երբ ճակատամարտը տեղի ունեցավ»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աքեմենյան Պարսկաստանի դեմ հայերի ապստամբությունը մ.թ.ա 523-21թթ

## Գրականություն
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Աքեմենյան պետություն
Կատեգորիա:Իրանի հնագիտական վայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իրանում
Կատեգորիա:Հնագիտական նմուշներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի աշխատություններ
Կատեգորիա:Սատրապական Հայաստան
Կատեգորիա:Սեպագրեր