Մշակույթի փիլիսոփայություն

**Մշակույթի փիլիսոփայություն**, փիլիսոփայության ճյուղ, որը ուսումնասիրում է մշակույթի էությունը և իմաստը։

## Վաղ ժամանակակից [[տրամասություն]]ներ

### Գերմանական ռոմանտիզմ
[thumb|upright|[Յոհան Գոթֆրիդ Հերդերը ուշադրություն է հրավիրել ազգային մշակույթների վրա։ ]]

Գերմանացի փիլիսոփա Իմանուիլ Կանտը (1724–1804) ձևակերպել է «լուսավորության» ինդիվիդուալիստական սահմանումը, որը նման է *bildung* հասկացությանը․ «Լուսավորությունը մարդու՝ ինքնաբավ լինելու անհասունությունից դուրս գալն է»։ Նա ասել է, որ այս անհասունությունը գալիս է ոչ թե հասկանալու կարողության պակասից, այլ ազատ մտածելու համարձակության պակասից։ Այս մտավոր վախկոտության դեմ Կանտը հորդորել է․ «*Sapere aude*», որը նշանակում է «Համարձակվե՛ք լինել իմաստուն»։ Ի պատասխան Կանտի՝ գերմանացի մի շարք գիտնականներ, որոնցից է Յոհան Գոթֆրիդ Հերդերը (1744–1803), պնդել է, որ մարդկային ստեղծագործականությունը, որը անհրաժեշտորեն ընդունում է անկանխատեսելի և բավականին բազմազան ձևեր, նույնքան կարևոր է, որքան մարդկային ռացիոնալությունը և բանականությունը։ Ավելին՝ Հերդերը առաջարկել է *bildung–*ի հավաքական ձևը․ «Հերդերի համար *Bildung*–ը այն փորձառությունների ընդհանրացումն է, որը ժողովրդի համար ապահովում է համահունչ ինքնություն և ընդհանուր ճակատագրի զգացում»։

[thumb|left|upright|[Ադոլֆ Բաստիանը ստեղծել է մշակույթի համընդհանուր մոդել։]]

1795 թվականին փիլիսոփա և լեզվաբան Վիլհելմ Հումբոլդտը (1767–1835) կոչ է արել ստեղծել մարդաբանություն, որը կհամախմբի Կանտի և Հերդերի գաղափարները։ Ռոմանտիզմի դարաշրջանում Գերմանիայի գիտնականները՝ հատկապես նրանք, որոնք մտահոգված են եղել ազգային շարժումներով, որոնցից էին տարբեր իշխանությունների միջև ծավալած ազգայնական պայքարը «Գերմանիա» ստեղծելու համար, և ազգային փոքրամասնությունների ազգայնական պայքարը Ավստրո–Հունգարական կայսրության դեմ, մշակել են մշակույթի ավելի ընդգրկուն պատկերացում՝ «աշխարհայացք» (*Weltanschauung*)։ Համաձայն այս մտքի դպրոցի՝ յուրաքանչյուր էթնիկ խումբ ունի իրեն հատուկ աշխարհայացք, որը տարբերվում է մյուս խմբերի աշխարահայացքից։ Լինելով ավելի ընդգրկուն քան նախկին տեսակետները՝ մշակույթի այս մոտեցումը դեռ թույլ էր տալիս տարբերակել մշակույթները որպես «քաղաքակիրթ» և «նախնական» կամ «տոհմական»։

1860 թվականին Ադոլֆ Բաստիանը (1826–1905) խոսել է «մարդկության հոգեկան միասնության» մասին։ Նա առաջարկել է մի տարբերակ, որի համաձայն մարդկային բոլոր հասարակությունների գիտական համեմատությունը ցույց կտա, որ տարբեր աշխարհայացքները կազմված են եղել նույն հիմնական տարրերից։ Ըստ  Բաստիանի՝ մարդկային բոլոր հասարակությունները կիսում են «տարրական գաղափարների» մի շարք (*Elementargedanken*)։ Տարբեր մշակույթները կամ տարբեր «ժողովրդական գաղափարները» (*Völkergedanken*) տարրական գաղափարների տեղական ձևափոխումներ են։ Այս տեսակետը ճանապարհ է հարթել մշակույթի ժամանակակից ըմբռնման համար։

### Անգլիական ռոմանտիզմ

19–րդ դարում անգլիացի բանաստեղծ և էսսեիստ Մեթյու Առնոլդը օգտագործել է մշակույթ բառը՝ նկատի ունենալով անհատական մարդկային կատարելագործման իդեալը՝ «լավագույնը, որը աշխարհում երբևէ ասվել և մտածվել է»։ Մշակույթի այս հայեցակարգը համեմատելի է գերմանական «*bildung*» հայեցակարգի հետ, համաձայն որի՝ «․․․մշակույթը մեր ամբողջական կատարելության ձգտումն է՝ հասկանալու այն ամենը, որը մեզ ամենաշատն է հուզում՝ լավագունը, որը աշխարհում երբևէ ասվել և մտածվել է»։

Գործնականում մշակույթը որպես այդպիսին վերաբերել է վերնախավի իդեալ և ասոցացվել է արվեստի, դասական երաժշտության և բարձրաճաշակ խոհանոցի հետ։ Քանի որ այս ամենը կապված է եղել քաղաքային կյանքի հետ, «մշակույթ» հասկացությունը նույնացվել է «քաղաքակրթության» հետ (*civitas՝* քաղաք)։  

Ռոմանտիկական շարժման մյուս կողմը եղել է բանահյուսության հանդեպ մեծացած հետաքրքրությունը, որը հանգեցրել է մշակույթի բացահայտմանը բացի վերնախավից նաև մյուս բնակիչների մոտ։ Այս տարբերությունը հաճախ բնութագրվում է բարձր մշակույթի, մասնավորապես իշխող սոցիալական խմբի և ցածր մշակույթի միջև։ Այլ բառերով 18–րդ դարում և 19–րդ դարի սկզբին Եվրոպայում զարգացած մշակույթի գաղափարը արտացոլել է այստեղ իշխող սոցիալական անհավասարությունը։

Մեթյու Առնոլդը մշակույթը հակադրել է անարխիային։ Այլ եվրոպացիները, հետևելով փիլիսոփաներ Թոմաս Հոբսին և Ժան-Ժակ Ռուսոյին, մշակույթը հակադրել են «բնության վիճակին»։ Ըստ Հոբսի և Ռուսոյի՝ բնիկ ամերիկացիները, որոնց 16–րդ դարից սկսած նվաճել են եվրոպացիները, ապրել են բնական վիճակում։ Այս հակադրությունը արտահայտվել է «քաղաքակիրթի» և «ոչ քաղաքակիրթի» միջև տարված հակադրության շնորհիվ։

19–րդ դարի այլ քննադատներ, հետևելով Ռուսոյին, ընդունել են բարձր և ցածր մշակույթի տարբերակումը, սակայն բարձր մշակույթի կատարելագործումը համարել են անբնական զարգացում, որը խեղաթյուրում է մարդկանց էական բնույթը։ 1870 թվականին մարդաբան Էդվարդ Թեյլորը (1832–1917) կիրառել է մշակույթի ավելի բարձր և ցածր գաղափարներ՝ առաջարկելով կրոնի էվոլյուցիայի տեսությունը։ Համաձայն այս տեսության՝ կրոնը զարգանում է բազմաստվածությունից դեպի միաստվածության։ Ընթացքում նա վերաիմաստավորել է մշակույթը՝ որպես մարդկային բոլոր հասարակություններին բնորոշ գործունեության բազմազանություն։ Հենց այս տեսակետն էլ ճանապարհ է հարթել մշակույթի ժամանակակից ըմբռնման համար։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*A Philosophy of Culture: The Scope of Holistic Pragmatism by Morton White
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայության ճյուղեր
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Մշակութաբանություն
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփայություն