Նյալա

**Նյալա** (Դաջու լեզվով՝ «զրույց անելու վայր»), Սուդանի հարավ-արևմուտքում գտնվող Հարավային Դարֆուր նահանգի վարչկենտրոնը։

## Պատմություն
Նյալան Դաջու կայսրության մայրաքաղաքն էր, որը հիմնադրվել էր Ջեբել Ում-Քուրդոսի շրջակայքում։ Այնուամենայնիվ, հնությունների շատ վայրեր, խեցեգործություն, ճակատամարտերի փորագրված նկարներ, ձիեր, կենդանիներ և որսեր դեռ կարիք ունեն հետագա գիտական հնագիտական աշխատանքի Ջեբել Դաջուում։ Դեռ չբացահայտված ամենակարևոր հնագիտական վայրերն են Նարին, Քեդինգնիրը, Դոբոն, Սիմիաթ Հիլզը, Ջեբել Քեիման, Կալոկիթինգը, Ջեբել Ուարան և Ջեբել Մարրան։

Երբ Միացյալ Թագավորությունը նվաճել է ներկայիս Սուդանը, բրիտանացի գլխավոր հրամանատարը հանդիպել է սուլթան Ադամ Սուլեյմանին 1932 թվականին՝ իմանալու ջրի աղբյուրների և հողի տեղագրության հասանելիության ամենահարմար վայրերը, որպեսզի Դարֆուրում հիմնի Բրիտանական վարչության շտաբը։ Սուլթան Ադամ Սուլեյմանն այդ նպատակի համար ընտրել է Նյալան։

### Դարֆուրի հակամարտություն
Դարֆուրի հակամարտության ընթացքում հազարավոր տեղահանված մարդիկ էին հավաքվել քաղաքի մոտ՝ պաշտպանություն ստանալու հույսով։ Նյալայի հարավային հատվածում գտնվող փախստականների ճամբարը Կալման էր։ Շուրջ 90․000 մարդ բնակվում էր այդ ճամբարում։

### Սուդանի պատերազմ
2023 թվականի ապրիլին Արագ աջակցության ուժերը գրավել են քաղաքի արևմտյան հատվածը և օդանավակայանը 2023 թվականի Սուդանի հակամարտության ընթացքում։ Քաղաքի գրավումից հետո արբանյակի նկարները ֆիքսել են զինյալների ավերած կողքի գյուղերը, ինչպես նաև Նյալայի որոշ հատվածներ։ Ըստ տեղի ակտիվիստների,  շուրջ 600․000 մարդ տեղահանվել է շրջանից և կռվի ընթացքում չի կարողացել ստանալ մարդասիրական օգնություն։ Մինչդեռ հրադադար էր հայտարարվել, երբեմն տեղ-տեղ մարտեր էին ընթանում քաղաքում մայիս ամսին։ Այդ տարի ավելի ուշ հոկտեմբերի 26-ին հաղորդվում է, որ Արագ աջակցության ուժերն իրենց վերահսկողության տակ են վերցրել Նյալան, քանի որ հակամարտությունը ստիպել է ավելի քան 670․000 մարդու փախչել իրենց տներից։

## Տնտեսություն
Տեղի արդյունաբերություններն արտադրում են տեքստիլ, ինչպես նաև վերամշակված սնունդ և կաշվե իրեր։ Նյալան և՛ ճանապարհի, և՛ երկաթուղու համար վերջնակետեր ունի, և նաև քաղաքի ներսում թռիչքներ իրականացնող օդանավակայան, Նյալայի օդանավակայանը։ Նյալան առևտրային վայր է ծառայում արաբական խեժի համար և Սուդանի Գյուղատնտեսական բանկի և Մարդկանց Համագործակցության բանկի մասնաճյուղեր ունի։ Նյալայում է գտնվում նաև Նյալայի պետական համալսարանը։

## Ջրային ենթակառուցվածք
Նյալան ունի ջրային ենթակառուցվածքի լուրջ խնդիրներ, որոնք առաջացել են երաշտներից և ջրի թույլ կառավարումից, ներառյալ ջրի աղբյուրների վատ վարվեցողությունը և մատակարարման մեթոդները։ Նյալայի տարածքում և դրանից դուրս օգտագործված ջրերի մեծ մասը ստորգետնյա ջրեր են․ սրանք մեծապես աղտոտված են մարդկային գործունեության պատճառով և կրում են թափոնների ոչ բավարար կառավարման և պատշաճ սանիտարական մաքրման պակասի հետևանքները։ Քաղաքում ջրի պաշարները պարունակում են բակտերիայի ավելի բարձր մակարդակներ, քան թույլատրելի չափերն են, որն էլ իր հերթին առողջական խնդիրներ է առաջացնում։ Շատ դեպքերում տեղաբաշխման համար հավաքված ջուրը ինչպես հարկն է քլորացված չէ, ինչն էլ նպաստում է բակտերիայի մակարդակների հետագա բարձրացմանը։

## Կրթություն
Երկրում կրթական հաստատությունները գրեթե կրկնապատկվել են 2000-2010 թվականների ընթացքում։ 2000 թվականին կային 135 հիմնական և 58 միջնակարգ դպրոցներ, իսկ 2010-ին արդեն կային 308 հիմնական և 106 միջնակարգ դպրոցներ։ Քաղաքում կրթական համակարգի հետ կապված հիմնական մտահոգությունը կրթության որակն է։ Դպրոցների աձնակազմը որակավորված չէ և քիչ է վարձատրվում այս հաստատություններում որակյակ դասավանդման համար։ Կառավարությունը հաճախ չի կատարում իր ֆինանսական պարտավորությունը դպրոցի նկատմամբ։ Սա ազդում է դպրոցների գործունեության վրա և ծանրաբեռնում է դրանց, որ ներդնեն իրենց սեփական ռեսուրսներից։ Նաև շատ երեխաներ չեն հաճախում դպրոց և կարող են աշխատել ու ավելացնել իրենց ընտանիքի եկամուտը։

## Կլիմա
Չնայած տարեկան գրեթե 400 միլիմետր կամ 16 դյույմ տեղումներին, Նյալան ունի սահմանային տաք անապատային կլիմա (Կյոպպենի կլիմաների դասակարգում), անմիջապես ներքևում տաք կիսաանապատային կլիմա՝ շնորհիվ չափազանց բարձր գոլորշունակության։

## Ամել կենտրոն
Ամել կենտրոնը, որը ղեկավարում է Մոսսադ Մոհամեդ Ալի Մոսսադը և Միավորված ազգերի կազմակերպության նախկին գլխավոր քարտուղար Կոֆի Աննանը, բժշկական վերականգնողական կենտրոն է Նյալայում խոշտանգումներից տուժածների համար։ Կենտրոնը Մոսսադին և Աննանին արժանացրել է Օլօֆ Պալմեի մրցանակով։ Մինչև 2007 թվականը կենտրոնի տնօրենը եղել է Մոհամեդ Ահմեդ Աբդալահը, որն իր աշխատանքի համար պարգևատրվել է Ռոբերտ Քենեդու մարդու իրավունքներ մրցանակով։

thumb|280px|right| Նյալան Արևմտյան Սուդանում (ձախից ներքև)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Arckell, A.J., History of Darfur 1200-1700 A.D. SNR.
* UNESCO General History of Africa, Vol. IV, Abridged Edition: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century (UNESCO General History of Africa) by Joseph Ki-Zerbo and DjiBril Tamsir Niane (Paperback - May 10, 1998) – Abridged
* Buchanan-Smith, M. (2011, January). City limits: Urbanisation and vulnerability in Suda [Pdf]. ODI.
* Abdelrahman, A. A., & Eltahir, Y. M. (2010). Bacteriological quality of drinking water in Nyala, South Darfur, Sudan. Environmental Monitoring and Assessment, 175(1-4), 37- 43. doi:10.1007/s10661-010-1491-7

## Արտաքին հղումներ

* Adventures of Sudan: Nyala 
* Historical weather for Nyala 

Կատեգորիա:Աֆրիկայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սուդանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սուդանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Քաղաքներ