Թեժ փողեր

**Թեժ փողեր** (), հասկացությունը տնտեսագիտությունում վերաբերում է այն ֆինանսական միջոցների կամ կապիտալի հոսքին, որը տեղափոխվում է մի երկրից մյուսը՝ կարճաժամկետ շահույթ ստանալու նպատակով՝ հիմնվելով տոկոսադրույքների տարբերությունների կամ սպասվող փոխարժեքի փոփոխությունների վրա։ Այս սպեկուլյատիվ կապիտալի հոսքերին անվանում են «թեժ փողեր», քանի որ դրանք կարող են շատ արագ մտնել կամ դուրս գալ շուկայից՝ հավանականությամբ, որ կառաջացնեն շուկայական անկայունություն։

## Թեժ փողերի արտածում
Թեժ փողերի արտածման օրինակ. 2011 թվականի սկզբին ԱՄՆ-ում մեկ տարվա ավանդային վկայագրի միջին տոկոսադրույքը կազմել է 0,95%: Համեմատության համար՝ Չինաստանում տոկոսադրույքը կազմում էր 3%։ Միևնույն ժամանակ, չինական փոխարժեքը՝ ռենմինբին (յուանը), լրջորեն արժեզրկվել էր աշխարհի հիմնական առևտրային փոխարժեքների նկատմամբ, և այդ պատճառով մեծ հավանականություն կար, որ առաջիկա տարիներին այն կարժևորվի ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։ Այս պայմաններում՝ ԱՄՆ-ում գտնվող ներդրողը, ով գումար կդներ չինական բանկում, ավելի բարձր եկամուտ կստանար, քան ամերիկյան բանկում ավանդ դնելու դեպքում։ Սա Չինաստանը դարձնում էր թեժ փողերի ներհոսքի հիմնական թիրախ։ Սա պարզապես պատկերավոր օրինակ է։ Իրականում, թեժ փողերը կարող են ներդրվել տարբեր կերպ։

Այս երեւույթը լրացուցիչ պատկերացնելու համար կարելի է դիտարկել հետևյալ նկարագրությունը. «Երբ համաշխարհային տնտեսության որևէ երկիր կամ ոլորտ ֆինանսական ճգնաժամի է ենթարկվում, կապիտալը խուճապահար դուրս է հոսում երկրից։ Ներդրողներն իրենց գումարները տեղափոխում են՝ ավելի գրավիչ շահույթի ակնկալիքով։ Նոր վայրում կապիտալի ներհոսքը բում է առաջացնում, որը ուղեկցվում է պարտքերի աճով, ակտիվների գների բարձրացմամբ և սպառման աճով՝ որոշ ժամանակով։ Սակայն շատ հաճախ այդ կապիտալի ներհոսքին հաջորդում է նոր ճգնաժամ։ Որոշ մեկնաբաններ կապիտալային հոսքերի նմանօրինակ օրինաչափությունները նկարագրում են որպես «թեժ փողեր», որոնք հոսում են մի ոլորտից կամ երկրից դեպի մյուսը՝ իրենց հետևում թողնելով ավերածությունների հետք»։

## Թեժ փողերի տեսակները
Թեժ փողերի տեսակները

Ինչպես նշվեց վերևում, հետևյալ ձևաչափով կապիտալը կարող է համարվել թեժ փողեր,եթե այն․

* Կարճաժամկետ արտաքին պորտֆելային ներդրում է, ներառյալ ներդրումները սեփական կապիտալում, պարտատոմսերում և ֆինանսական ածանցյալ գործիքներում;
* Կարճաժամկետ արտաքին բանկային վարկ է;
* Արտասահմանյան բանկերից ստացված վարկ է կարճաժամկետ ներդրումային հորիզոնով:

Այս կատեգորիաների կապիտալը ունի ընդհանուր բնութագրեր՝ ներդրման հորիզոնը կարճ է, և այն կարող է արագորեն մտնել շուկա և նույնքան արագ էլ դուրս գալ։

## Ընդհանուր արժեքի գնահատում
Չկա հստակ սահմանված մեթոդ որևէ ժամանակահատվածում երկիր հոսող թեժ փողերի ծավալը գնահատելու համար, քանի որ թեժ փողերը շրջանառվում են շատ արագ և այն թույլ է վերահսկվում։ Բացի այդ, երբ նույնիսկ որևէ նախնական գնահատում է արվում, թեժ փողերի քանակը կարող է հանկարծակի աճել կամ նվազել՝ կախված ֆոնդերի հոսքը պայմանավորող տնտեսական իրավիճակից։ Թեժ փողերի հոսքը մոտավորապես գնահատելու ամենատարածված եղանակներից մեկը տվյալ երկրի ոսկու տարադրամային ռեզերվի փոփոխությունից առեւտրային հաշվեկշռի և օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների գումարը հանելն է:

Թեժ փողեր (մոտավոր) =Ոսկու տարադրամային ռեզերվի փոփոխություն − Առեւտրային հաշվեկշիռ − Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ:

## Առաջացման աղբյուրները և պատճառները
Թեժ փողերը հիմնականում ծագում են կապիտալով հարուստ, զարգացած երկրներից, որոնց ՀՆԱ-ի աճի տեմպը և տոկոսադրույքներն ավելի ցածր են, զարգացող տնտեսություններում, ինչպիսիք են Հնդկաստանը, Բրազիլիան, Չինաստանը, Թուրքիան, Մալայզիան և այլն։ Թեժ փողերի հոսքի կոնկրետ պատճառները տարբեր ժամանակաշրջաններում կարող են որոշ չափով տարբերվել, սակայն ընդհանուր առմամբ կարելի է նշել հետևյալ հիմնական պատճառները․

* Զարգացած, արդյունաբերացված երկրներում տոկոսադրույքների կայուն նվազում։ Ցածր տոկոսադրույքները զարգացած երկրներում ստիպում են ներդրողներին փնտրել ավելի բարձր եկամտաբերություն ունեցող ուղղություններ, օրինակ՝ Ասիայում կամ Լատինական Ամերիկայում։
* Միջազգային ներդրումների դիվերսիֆիկացիայի ընդհանուր միտում  խոշոր ֆինանսական կենտրոններում և համաշխարհային կապիտալի շուկաների աճող ինտեգրացիա։
* Զարգացող երկրները սկսում են կիրառել արժույթային և բյուջետային առողջ քաղաքականություններ, ինչպես նաև դեպի շուկան ուղղված բարեփոխումներ, ներառյալ առևտրի և կապիտալի շուկայի ազատականացումը։ Քաղաքականության այսպիսի  բարեփոխումներն ավելացնում են ներդրումների շահութաբերությունը։

Ինչպես նշվեց վերևում, թեժ փողերը կարող են հանդես գալ տարբեր ձևերով։ Հեջ ֆոնդերը, այլ պորտֆելային ներդրումային ֆոնդերը և տեղական ֆինանսական հաստատությունների միջազգային վարկավորումը սովորաբար դիտարկվում են որպես թեժ փողերի հիմնական ձևեր։ 1997 թ․ Արևելյան Ասիայի ֆինանսական ճգնաժամի և 1998 թվականի Ռուսաստանի ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ թեժ փողերի հիմնական աղբյուրը բանկերն էին, ոչ թե պորտֆելային ներդրողները։

## Ազդեցություն
Կապիտալի հոսքերը կարող են բարելավել բարեկեցության մակարդակը՝ հնարավորություն տալով տնային տնտեսություններին ժամանակի ընթացքում հարթեցնել իրենց սպառումը և հասնել ավելի բարձր սպառման մակարդակի։ Կապիտալի հոսքերը կարող են օգնել զարգացած երկրներին՝ ավելի լավ դիվերսիֆիկացնել իրենց ներդրումային պորտֆելները։

Սակայն կարճաժամկետ ներդրումային հեռանկարով կապիտալի խոշոր և հանկարծակի հոսքերը կարող են առաջացնել բացասական մակրոտնտեսական հետևանքներ՝ ներառյալ դրամավարկային համակարգի արագ ընդլայնում, գնաճային ճնշումներ, իրական փոխարժեքի արժևորման և ընթացիկ հաշվի պակասուրդի խորացում։ Հատկապես, երբ կապիտալը մեծ ծավալով մուտք է գործում փոքր և թույլ զարգացած տեղական ֆինանսական շուկաներ, փոխարժեքն արժևորվում է, ակտիվների գները բարձրանում են, և տեղական ապրանքների գները՝ աճում։ Այս դրական շարժերը ակտիվների գների ոլորտում բարելավում են պետական ֆինանսական ցուցանիշները և խթանում ներքին վարկավորման աճը։ Սա էլ իր հերթին խորացնում է բանկային համակարգի կառուցվածքային թուլությունները։ Երբ համաշխարհային ներդրողների տրամադրվածությունը փոխվում է զարգացող շուկաների հանդեպ, հոսքերը հակադարձվում են, և ակտիվների գները կտրուկ նվազում են՝ ստիպելով տնտեսությանը անցնել ցավալի հարմարվողականության փուլ։

Ստորև ներկայացված են այն վտանգները, որոնք թեժ փողերը կարող են առաջացնել ընդունող երկրի տնտեսության համար՝

* **Կարճաժամկետ ներդրումային հեռանկարով հսկայական կապիտալի ներհոսքը (թեժ փողեր)** կարող է հանգեցնել ակտիվների գների աճի և գնաճի։ Օտարերկրյա խոշոր գումարների հանկարծակի ներհոսքը (եթե կենտրոնական բանկը պահպանում է ֆիքսված փոխարժեքը) մեծացնում է դրամական բազան, ինչը նպաստում է վարկային բումի ձևավորմանը։ Սա հանգեցնում է «չափազանց շատ փող՝ չափազանց քիչ ապրանքների հետևից» իրավիճակին, որի արդյունքը գնաճն է։

Բացի այդ, թեժ փողերը կարող են հանգեցնել փոխարժեքի արժևորման կամ նույնիսկ չափազանց մեծ արժևորման։ Իսկ եթե այս արժևորումը շարունակական լինի, ապա այն վնաս կհասցնի երկրի արտահանման ոլորտի մրցունակությանը՝ դարձնելով երկրի ապրանքներն ու ծառայությունները ավելի թանկ՝ համեմատած արտասահմանյան համանմանների հետ։

* **Թեժ փողերի հանկարծակի արտահոսքը**, որն անխուսափելի է, կարող է նվազեցնել ակտիվների գները և նույնիսկ արժեզրկել տվյալ երկրի փոխարժեքը։ Սա հատկապես վտանգավոր է այն երկրներում, որոնք ունեն համեմատաբար քիչ միջազգայնորեն իրացվող ակտիվներ։ Ընդհանուր համաձայնություն կա, որ սա տեղի է ունեցել 1997 թվականի Արևելյան Ասիայի ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ։ Մինչ այդ ճգնաժամը, Հարավային Կորեայի, Թաիլանդի և Ինդոնեզիայի ընկերություններն ու մասնավոր հատվածը կուտակել էին մեծ ծավալի կարճաժամկետ օտարերկրյա պարտքեր (թեժ փողերի տեսակ)։ Այս երեք երկրները բնութագրվում էին կարճաժամկետ արտաքին պարտքի և միջազգային պահուստների բարձր հարաբերակցությամբ։ Երբ կապիտալի արտահոսքը սկսվեց, դա հանգեցրեց ակտիվների գների և փոխարժեքների կործանման։ Ֆինանսական խուճապը խորացավ՝ ստիպելով օտարերկրյա վարկատուներին ետ պահանջել իրենց վարկերը, իսկ ավանդատուներին՝ դուրս բերել միջոցները բանկերից։ Այս ամենը խորացրեց ներքին ֆինանսական համակարգի իրացվելիության պակասը և ստիպեց թևակոխել ևս մեկ թանկարժեք ակտիվների վաճառքի և գների անկման փուլ։ Երեք երկրներում էլ ֆինանսական հաստատությունները մոտեցան իրենց արտաքին կարճաժամկետ պարտավորությունների չկատարման եզրին:

Այնուամենայնիվ, որոշ տնտեսագետներ և ֆինանսական փորձագետներ պնդում են, որ թեժ փողերը կարող են դրական դեր խաղալ այն երկրներում, որոնք ունեն օտարերկրյա արժույթի ցածր պահուստներ, քանի որ կապիտալի ներհոսքը կարող է օգտակար հնարավորություն ստեղծել այդ երկրների կենտրոնական բանկերի պահուստները համալրելու համար։

## Վերահսկում
Ընդհանուր առմամբ, հաշվի առնելով զարգացած երկրների համեմատ բարձր տոկոսադրույքները, զարգացող շուկաները հաճախ դառնում են թեժ փողերի հիմնական ուղղությունը։ Չնայած այն բանին, որ զարգացող երկրները ողջունում են կապիտալի նման ձևերը՝ ինչպես օրինակ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումները, թեժ փողերի բացասական ազդեցությունները ստիպում են այդ երկրներին մշակել և կիրառել քաղաքականություններ, որոնք ուղղված են դրանց կանխարգելմանը։

Տարբեր երկրներ կիրառում են տարբեր մեթոդներ թեժ փողերի հսկման համար։ Ստորև ներկայացված են հիմնական մոտեցումները.

#### 1. Փոխարժեքի արժևորման քաղաքականություն
Փոխարժեքը կարող է օգտագործվել որպես գործիք թեժ փողերի մուտքը սահմանափակելու համար։ Եթե ազգային արժույթը համարվում է թերհաշվարկված (under-valued), ապա դա կարող է խթանել թեժ փողերի ներհոսքը։ Նման դեպքերում տնտեսագետները հաճախ առաջարկում են **մեկանգամյա էական արժևորման քայլ**, քան աստիճանաբար արժևորում, քանի որ աստիճանական արժևորմանը կուղեկցի նոր ներդրումների ներհոսք։ Թերությունը՝ արժևորումը կարող է վնասել արտահանման ոլորտի մրցունակությանը։

#### 2. Տոկոսադրույքների իջեցում
Այն երկրները, որոնք ընտրում են այս ճանապարհը, իջեցնում են կենտրոնական բանկի տոկոսադրույքները՝ նվազեցնելու ներդրումների խթանները։ Օրինակ՝ 2010թ․ դեկտեմբերի 14-ին Թուրքիայի Կենտրոնական բանկը անսպասելիորեն իջեցրեց տոկոսադրույքները՝ չնայած բարձր աճի և գնաճի։ Երկրի ֆինանսների նախարար Մեհմեթ Շիմշեքը նշեց, որ այդ քայլերից հետո ավելի քան $8 միլիարդ կարճաժամկետ ներդրում է լքել Թուրքիան։ Շուկաներն արդեն հասկացան, որ Թուրքիան չի ցանկանում թեժ փողերի մուտք»։

#### 3. Կապիտալի վերահսկողության միջոցներ
Այս մոտեցումը կիրառվում է օրինակ՝ Չինաստանում․

* Արգելվում է օտարերկրյա ներդրողներին ուղղակի մուտք գործել չինական կապիտալի շուկա։
* Կենտրոնական բանկը սահմանում է քվոտաներ կարճաժամկետ պարտքի օգտագործման համար և արգելում է բանկերին գերազանցել այդ քվոտաները։
* Օրինակ՝ Չինաստանում 1991-ին կիրառվեց 20% չվարձատրվող ռեզերվի պահանջ այն ընկերություններին, որոնք ուղղակիորեն պարտք էին վերցնում օտարերկյա տարադրամով: Այն ներմուծվող արժութային պարտավորությունների համար պահվում էր Կենտրոնական բանկում մեկ տարի ժամկետով օտարերկյա տարադրամով:

**4.** **Բանկերի պահուստային պահանջների ավելացում և ստերիլիզացիա**

Որոշ երկրներ, որոնք պահպանում են ֆիքսված փոխարժեքի քաղաքականություն, ներգրավվում են արտաքին արժույթի շուկայում՝ կանխելու ազգային արժույթի արժևորումը։ Դրանից հետո նրանք ստերիլիզացնում են դրամավարկային ազդեցությունը՝ բաց շուկայում գործարքների կամ պահուստային պահանջների ավելացման միջոցով։

Օրինակ՝ երբ ԱՄՆ-ից թեժ փողերը մտնում են Չինաստան, ներդրողները օտարերկրյա փոխանակման շուկայում սկսում են վաճառել դոլար և գնել յուան: Սա բարձրացնում է յուանի արժեքը: Որպեսզի այն չբարձրանա, Կենտրոնական բանկը սկսում է նոր յուան տպել, որ դոլար գնի։ Սա բարձրացնում է փողի առաջարկը` առաջացնելով գնաճ։

Չինաստանը ստիպված է լինում կա'մ բարձրացնել պահուստային պահանջները, կա'մ թողարկել պետական պարտատոմսեր՝ հետ բերելու  միջամտության գործընթացի ժամանակ բաց թողնված գումարը։

Բայց այս մոտեցումն ունի սահմանափակումներ՝

* Կենտրոնական բանկը չի կարող պահել պահուստային պահանջների շարունակական աճը, քանի որ վնասում է բանկերի շահութաբերությանը։
* Զարգացող երկրների ֆինանսական շուկաները հաճախ բավարար խորություն չունեն բաց շուկայի գործիքների արդյունավետության համար։

#### 5. [[Հարկաբյուջետային քաղաքականություն|Ֆիսկալ]] կրճատումներ ([[համախառն պահանջարկ]]ի նվազեցում)
Այս մոտեցման նպատակը պետական ծախսերի կրճատումն է, հատկապես՝ ոչ առևտրային ապրանքների ոլորտում, որպեսզի նվազեցվի ընդհանուր պահանջարկը և կանխվի կապիտալի ներհոսքից առաջացող գնաճային ճնշումը։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Միջազգային ֆինանսներ
Կատեգորիա:Ներդրումներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Փող
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ