Բորիս Սավինկով

**Բորիս Վիկտորովիչ Սավինկով** (), ռուս գրող և հեղափոխական։ Լինելով ՍՍՀ մարտական կազմակերպության՝ Սոցիալիստական հեղափոխական կուսակցության կիսառազմական թևի ղեկավարներից մեկը՝ Սավինկովը ներգրավված է եղել կայսերական մի քանի բարձրաստիճան պաշտոնյաների սպանությունների մեջ 1904 և 1905 թվականներին։

1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո դարձել է յոթերորդ բանակի Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարության կոմիսար, ապա՝ Հարավարևմտյան ռազմաճակատ։ Հենց այնտեղ էլ նա հանդիպեց Լավր Կորնիլովին և Ալեքսանդր Կերենսկուն խորհուրդ տվեց 1917 թվականի ամառային հարձակման ժամանակ  բարձրացնել իր պաշտոնը։ Սավինկովը հետագայում եղել է պատերազմի նախարարի օգնականը (պաշտոնավարել է 1917 թվականի հուլիսից օգոստոս) ժամանակավոր կառավարությունում։ Նույն թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո զինված դիմադրություն է կազմակերպել իշխող բոլշևիկների դեմ։

1921 թվականին գրել է․Սավինկովը 1920 թվականին արտագաղթել է Խորհրդային Ռուսաստանից, սակայն 1924 թվականի օգոստոսի 16-ին ձերբակալվել է Մինսկում՝ Լյուբով Եֆիմովնա Դիկգոֆի և նրա ամուսնու՝ Ա. Ա. Դիկգոֆի հետ միասին։ OGPU-ն գործակալ Անդրեյ Ֆեդորովի օգնությամբ (ով ձեռք էր բերել Սավինկովի վստահությունը) նրան վերադարձրեց Խորհրդային Միություն Syndicate-2 գործողության շրջանակներում:  Նրան կա՛մ սպանել են բանտում, կա՛մ ինքնասպան է եղել։

## Վաղ կյանք
Ծնվելով Խարկովում (այժմ՝ Խարկով, Ուկրաինա) որպես Վիկտոր Միխայլովիչ Սավինկովի որդի, ով աշխատում էր որպես Վարշավայի տարածաշրջանային ռազմական դատավոր, Բորիս Սավինկովը ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական բաժինը 1897 թվականին, բայց 1899 թվականին հեռացվել է ուսանողական ապստամություններին մասնակցելու պատճառով։ Հետագայում սովորել է Բեռլինում և Հայդելբերգում։ 1898 թվականից անդամ է եղել տարբեր սոցիալիստական կազմակերպությունների։ Ձերբակալվելով 1901 թվականին և աքսորվելով Վոլոգդա, նա իր աքսորը անցկացրեց մի քանի նշանավոր ռուս մտավորականների հետ, ներառյալ Նիկոլայ Բերդյաևը և Անատոլի Լունաչարսկին: Սակայն նա հիասթափվեց մարքսիզմից և անցավ ահաբեկչության։ 1903 թվականին Սավինկովը փախավ Ժնև և միացավ Ռուսաստանի սոցիալիստական հեղափոխական կուսակցությանը, որտեղ շուտով դարձավ  Մարտական կազմակերպության ղեկավարի տեղակալ Եվնո Ազեֆի օրոք։

## Սոցիալիստական հեղափոխական կուսակցություն
մինի|Սալինկովը 1900–1917 թվականներին
1906 թվականին ձերբակալվել և դատապարտվել է Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար Վյաչեսլավ ֆոն Պլեհվեի սպանության և Ռուսաստանի մեծ դուքս Սերգեյ Ալեքսանդրովիչի ռմբակոծությանը մասնակցելու համար։ Սակայն, ըստ տեղեկությունների, նա փախել է Սևաստոպոլի իր բանտախցից, քանի որ պահակը համաձայնել է իր խցում փոխանակվել տեղերով։ Սավինկովը դուրս է եկել հսկիչի համազգեստով, անառարկելիորեն, իսկ պահակին կախել են նրա փոխարեն:

Նա հեռացավ Ռուսական կայսրությունից՝  ազատազրկումից խուսափելու համար։ Երբ 1908-ին Ազեֆը բացահայտվեց որպես «Օխրանայի» լրտես, Սավինկովը նշանակվեց SR մարտական կազմակերպության ղեկավար, որն այժմ արդեն բավականաչափ ուժեղ չէր որևէ լուրջ գործողություններ իրականացնելու համար: Ֆրանսիայում գտնվելու ժամանակ Սավինկովը կամավոր ծառայեց ֆրանսիական բանակում Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: 1917 թվականի ապրիլին՝ Փետրվարյան հեղափոխությունից մի քանի ամիս անց, նա վերադարձավ Ռուսաստան, իսկ հուլիսին դարձավ պատերազմի փոխնախարար Ալեքսանդր Կերենսկու օրոք: Օգոստոսի 30-ին, սակայն, նա հրաժարական տվեց իր պաշտոնից և հեռացվեց Սոցիալիստական հեղափոխական կուսակցությունից գեներալ Լավր Կորնիլովի կողմից վարչապետ Կերենսկու դեմ հեղաշրջման փորձին մասնակցելու պատճառով։

## Քաղաքացիական պատերազմ
մինի|Սավինկովը (կենտրոնում) Ալեքսանդր Կերենսկու (աջից երկրորդը) և Ռուսաստանի ռազմական նախարարության մնացած անդամների կողքին 1917 թվականի օգոստոսին։
Սավինկովը մնաց Ռուսաստանում Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո և հիմնադրեց նոր հակահեղափոխական կազմակերպություն, որը կոչվում էր «Հայրենիքի և ազատության պաշտպանության միություն», որի շտաբը գտնվում էր Մոսկվայի Մոլոչնիի 4-րդ նրբանցքում, որտեղ նրա տեղակալ դոկտոր Գրիգորիևը բժշկական հաստատություն էր պահում որպես բուժհաստատություն ճակատ։

Հայրենիքի և ազատության պաշտպանության միության առաջնորդ Սավինկովը ղեկավարեց մի քանի զինված ապստամբությունների կազմակերպումը բոլշևիկների դեմ, որոնցից առավել նշանավոր էին 1918 թվականի հուլիսի Յարոսլավլում, Ռիբինսկում և Մուրոմում տեղի ունեցածները։

Կարմիր բանակի կողմից այս ապստամբությունները ջախջախելուց հետո Սավինկովը վերադարձավ Ֆրանսիա։ Այնտեղ նա տարբեր պաշտոններ է զբաղեցրել ռուսական էմիգրացիոն ընկերություններում և եղել է ծովակալ Ալեքսանդր Կոլչակի գլխավոր ներկայացուցիչը Փարիզում։ 1919–1920 թվականների լեհ-խորհրդային պատերազմի ժամանակ նա տեղափոխվեց Լեհաստան, որտեղ ստեղծեց ռուսական քաղաքական կազմակերպություն, որը պատասխանատու էր նախկին Կարմիր բանակի ռազմագերիներից մի քանի հետևակային դիվիզիաների և հեծելազորային ստորաբաժանումների ձևավորման համար։ Մերեժկովսկու հետ Վարշավայում հրատարակել է «Հանուն ազատության» թերթը։

1921 թվականի հոկտեմբերին Լեհ-խորհրդային պատերազմն ավարտվելուն պես, Լեհաստանի իշխանությունները Սավինկովին արտաքսեցին երկրից, որպեսզի հետագա բախումներ չառաջացնեն Խորհրդային Միության հետ:

## Վստահության օպերացիան և մահ

մինի|283x283փքս|Սավինկովը Խորհրդային Միության Գերագույն տրիբունալի ռազմական կոլեգիայում. 1924 թ
Նա ծանոթ էր Սիդնի Ռայլիի՝ լեգենդար ուրացող բրիտանական գործակալի հետ և ներգրավված էր մի շարք հակահեղափոխական դավադրությունների մեջ բոլշևիկների դեմ՝ երբեմն համագործակցելով բրիտանական գաղտնի հետախուզական ծառայության (SIS) հետ։ Այս ջանքերն արդյունավետորեն խաթարվեցին ԽՍՀՄ անվտանգության գործակալության OGPU-ի կողմից իրականացվող Trust Operation(Վստայության օպերացիա)-ի կողմից: Սավինկովը գայթակղվեց ԽՍՀՄ՝ կեղծ դավադիրների հետ հանդիպելով և, հետևաբար, ձերբակալվեց: ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանը նրան դատապարտեց մահապատժի, սակայն ՎՑԻԿ նախագահությունը փոխեց պատիժը 10 տարվա ազատազրկման։ Իր դատավարության ժամանակ Սավինկովը հայտարարեց, որ ճանաչում է բոլշևիկների իշխանությունը և ընդունում է իր պարտությունը։ Բանտարկության ընթացքում նա երգիծական պատմություններ էր գրում սպիտակ գաղթականների մասին և նրան թույլ տվեցին դրանց լույս ընծայել Մոսկվայում։

Ըստ NKVD-ի՝ նա ինքնասպանություն է գործել՝ ցած նետվելով Մոսկվայի Լուբյանկա բանտի պատուհանից։ Սակայն, ըստ Ալեքսանդր Սոլժենիցինի և այլոց ժամանակակից հրապարակումների, Սավինկովը սպանվել է բանտում OGPU-ի սպաների կողմից: Սեմյոն Իգնատևը «Բժիշկների դավադրության» ժամանակ գրել է, որ Ստալինը բողոքել է, որ ՄԳԲ-ն չափազանց մարդասեր է եղել բանտարկյալներին հարցաքննելիս՝ բացականչելով. «Ուզու՞մ եք ավելի հումանիստ լինել, քան Լենինը, որը Ձերժինսկուն հրամայեց Սավինկովին պատուհանից նետել» (Սավինկովի Ռուսաստան վերադառնալուց հետո Լենինը արդեն մի քանի ամիս մահացած էր):

## Personality and ideology
Էլյա Էրենբուրգը, ով 1916 թվականին Փարիզում հանդիպել էր Սավինկովին, գրել է․Սավինկովը հիանում էր Բենիտո Մուսոլինիով՝ գովաբանելով նրա ազգայնական և հակակոմունիստական քաղաքականությունը և մի քանի անգամ անձամբ հանդիպել նրա հետ՝ հույս ունենալով ստանալ իտալական աջակցություն իր հակահեղափոխական դավադրություններում։ Սավինկովը կարծում էր, որ ֆաշիստական Իտալիան հիմնովին ժողովրդավարական է, քանի որ իր աջակցությունը ստանում է իտալական գյուղացիությունից: Իր մահից երկու օր առաջ գրված իր վերջին նամակում Սավինկովը խոստովանել է, որ ֆաշիզմը «հոգեբանորեն և գաղափարապես ամենամոտ» է իր սեփական հայացքներին։

## Ժառանգություն
Սավինկովը գրել է մի քանի գիրք։ Նրա ամենահայտնին երկու ինքնակենսագրություններ են՝ «Ահաբեկչի հուշերը» և «Գունատ ձին» ինքնակենսագրական վեպը։ Սավինկովի աշխատանքները մեծ հակասություններ առաջացրեցին ՍՌ-ների շրջանում, որոնցից շատերը հերքվեցին որպես ահաբեկչության մասին «խաբեություն»:

Լեհաստանում 2017 թվականին Վարշավայի Պրագա Պոլնոց թաղամասի մի փողոց անվանակոչվել է Սավինկովի անունով: Փողոցի նախկին անվանումը եղել է Dąbrowszczacy՝ ի պատիվ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի Դաբրովսկի գումարտակի լեհ կամավորներին (գումարտակն իր անունը ստացել է կոմունարների առաջնորդ Յարոսլավ Դաբրովսոկու անունով: ) Փոփոխությունը կատարվել է կոմունիզմի և այլ տոտալիտար գաղափարախոսությունների քարոզչությունն արգելող օրենքի պատճառով։ Սա հանդիպեց հակասությունների և փոփոխությունը չեղյալ համարելու արշավի,  և 2019 թվականին փողոցի անունը փոխվեց և դարձյալ Dąbrowszczacy.

## Ժողովրդական մշակույթում
### Ֆիլմեր

* Կարեն Շախնազարովը 2004 թվականին նկարահանել է «Հեծյալը մահ անունով» ֆիլմը, որը հիմնված է Սավինկովի ինքնակենսագրական «Գունատ ձին» գրականության վրա:

### Հեռուստատեսություն
* Սավինկովին մարմնավորել է Քլայվ Մերիսոնը 1983 թվականին BBC-ի «Ռեյլի. Լրտեսների Էյսը» մինի սերիալում։

## Ստեղծագործություններ
* *The Pale Horse* (վեպ), 1909 (Անգլերեն հրատարակումը 1919, ),  ()&nbsp;– published under the pseudonym "V. Ropshin"
* *What Never Happened: A Novel of The Revolution*, 1912 (Անգլերեն հրատարակումը 1917, ),  ()&nbsp;– published under the pseudonym "V. Ropshin"
* *Memoirs of a Terrorist*, 1917 (Անգլերեն հրատարակումը 1931),  ()
* *On The Path to a "Third" Russia*, 1920 (Ռուսական հրատարակումը 1920), ()
* *The Black Horse* (novel), 1924 (Ռուսական հրատարակումը 1923),  ()
* *In the prison* (novel), 1924 (Ռուսական հրատարակումը1924), ()
* *In France during the war* (հոդվածների հավաքաշու), 1917 (Ռուսական հրատարակումը 1917),  ()&nbsp;– published under the pseudonym "V. Ropshin"
* *Why I Recognized Soviet Power?* (հոդվածների հավաքածու ), 1924 (Ռուսական հրատարակումը 1924),  ()
* "Boris Savinkov's Letter to Felix Dzerzhinsky", in *[[The Russian Review]]*, Vol. 29, No. 3 (Հուլիս 1970), Էջ &nbsp;325–327

## Հղումներ


## Հետագա ընթերցանություն
* Alexandrov, Vladimir. *To Break Russia's Chains: Boris Savinkov and His Wars Against the Tsar and the Bolsheviks*, Pegasus Books, 2021.
* Spence, Richard B. *Boris Savinkov: Renegade on the Left*, Columbia University Press, 1991.
* Wędziagolski, Karol. *Boris Savinkov: Portrait of a Terrorist*, Kingston Press, 1988.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Archive of Boris Viktorovič Savinkov Papers at the International Institute of Social History
* Visions of Terror :  Boris Viktorovich Savinkov (1879-1925)
*