Մոսկվայի ճակատամարտ

**Մոսկվայի ճակատամարտ** 1941-1942, սովետական զինված ուժերի ռազմական գործողությունները Հայրենական մեծ պատերազմի (1941—1945) ժամանակ՝ Մոսկվան գերմանա-ֆաշիստական զորքերից պաշտպանելու և նրանց ջախջախելու նպատակով։

Մոսկվայի ճակատամարտը բաժանվում է երկու շրջանի՝ պաշտպանական (1941 թվականի սեպտեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 4-ը) և հարձակողական (1941 թվականի դեկտեմբերի 5-ից 1942 թվականիի ապրիլի 20-ը)։ Պատերազմի առաջին օրերին Մոսկվան արագորեն զավթելու գերմանա-ֆաշիստական պլանի ձախողումից հետո գերմանական հրամանատարությունը նախապատրաստեց խոշոր հարձակողական օպերացիա, որը պայմանականորեն կոչեց «Թայֆուն»։ Այն պետք է իրականացներ «Կենտրոն» (հրամանատար՝ գեներալ-ֆելդմարշալ Ֆ․ Բոկ) բանակախումբը (75 դիվիզիա, 1․800 հզ մարդ, 1700 տանկ, ավելի քան 14 հզ հրանոթ ու ականանետ, 1390 ինքնաթիռ)։

Սովետական զորքերի համար կացությունը խիստ անբարենպաստ էր ռազմական, տնտեսությունը դեռևս չէր բավարարում գործող բանակի պահանջները։ Թշնամուն դիմադրելու էին Արևմտյան (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Ի․ Կոնև), Բրյանսկի (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Ա․ Երյոմենկո), Պահեստային (հրամանատար՝ Սովետական Միության մարշալ Ս․ Բուդյոննի), Կալինինի ռազմաճակատների զորքերը։ Մոսկվայի հեռավոր մատույցներն էին ուղարկվում լավագույն զորամասեր ու միավորումներ։ Արևմուտքի ուղղությամբ զորքերի թիվը կազմում էր 1․250 հզ մարդ, 990 տանկ, 7600 հրանոթ ու ականանետ, 677 ինքնաթիռ։ Թշնամին ուներ որակական և քանակական առավելություն ռազմական, տեխնիկայի գծով։

Գերմանացիները հարձակման անցան սեպտեմբերի 30-ին Բրյանսկի և հոկտեմբերի 2-ին Վյազմայի ուղղություններով։ Չնայած սովետական զորքերի համառ դիմադրությանը, թշնամին ճեղքեց պաշտպանությունը և առաջացավ 40—50 կմ Օրյոլի, Ցուխնովի և Վյազմայի ուղղություններով, հոկտեմբերի 3-ին գերմանական զորքերը մտան Օրյոլ, հոկտեմբերի 4-ին գրավեցին Սպաս-Դեմենսկը և Կիրովը, հոկտեմբերի 5-ին՝ Ցուխնովը, հոկտեմբերի 6-ին՝ Բրյանսկը, 7-ին դուրս եկան Վյազմայի շրջան։ Համառ դիմադրությամբ, շրջապատման մեջ, սովետական զորքերը կաշկանդեցին թշնամու 28 դիվիզիա, ոչնչացրին մեծ քանակությամբ զորք և ռազմական տեխնիկա։ Բայց մեծ վտանգ էր ստեղծվել Մոսկվայի համար։ Ամուր պաշտպանություն ստեղծելու նպատակով Գերագույն գլխավոր հրամանատարությունը միավորեց Արևմտյան և Պահեստային ռազմաճակատները Արևմտյան ռազմաճակատի մեջ (հրամանատար՝ բանակի գեներալ Գ․ Ժուկով)։ Ամրացվեցին Մոսկվա տանող կարևոր ուղղությունները՝ Վոլոկոլամսկի, Մոժայսկի, Մալոյարոսլավեցի և Կալուգայի, քաղաքի մատույցներում կառուցվեցին պաշտպանական բնագծեր։ Մոսկվայից էվակուացվեցին կուսակցական և կառավարական հիմնարկությունները, ռազմական գործարանները, գիտական և մշակութային հաստատությունները։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը, պաշտպանության պետական կոմիտեի և ռազմակայանի մի մասը մնացին Մոսկվայում։

Մոժայսկի ուղղությամբ ծանր մարտերում սովետական զորքերը համառ դիմադրությամբ մի քանի օր կասեցրին թշնամու առաջխաղացումը։ Սակայն հոկտեմբերի 13-ին ֆաշիստական զորքերը գրավեցին Կալուգան, հոկտեմբերի 16-ին՝ Բորովսկը, հոկտեմբերի 18-ին՝ Մոժայսկը և Մալոյարոսլավեցը, հոկտեմբերի 17-ին՝ Կալինինը։ Թշնամու հարձակումը կասեցվեց Տուլայի ուղղությամբ։ Հոկտեմբերի 19-ին Մոսկվայում և նրա հարակից շրջաններում մտցվեց պաշարողական դրություն։ ՀՕՊ-ի զորքերը լարված պայքարում էին թշնամու դեմ օդում՝ պաշտպանելով քաղաքը ավերածությունից։ Սովետական զորքերի հակագործողությունները գնալով դառնում էին ավելի համառ ու կազմակերպված, բայց թշնամին նորանոր ուժեր էր նետում մարտի մեջ և պահպանում առավելությունը։ Ծանր մարտերը շարունակվում էին Մոժայսկի և Կալինինի ուղղություններով։ Կուտակելով նորանոր ուժեր՝ թշնամին (որի նպատպկն էր մինչև ձմեռ ինչ գնով էլ լիներ գրավել Մոսկվան) վերսկսեց հարձակումը նոյեմբերի 15-18։ Հակառակորդը հանդիպեց հուժկու դիմադրության։ Մահվան դեմ հանդիման կանգնած էին գեներալ-մայոր Ի․ Պանֆիլովի, Ա․ Բելոբորոդովի, Լ․ Դովատորի, գնդապետ Մ․ Կատուկովի և ուրիշների զորամիավորումները։ «Ռուսաստանը մեծ է, բայց նահանջելու տեղ չկա․ ետևում Մոսկվան է»՝ այսպիսին էր մայրաքաղաքի պաշտպանների նշանաբանը։ Մեծ կորուստների գնով թշնամուն հաջողվեց զավթել Կլինը, Սոլնեչնոգորսկը, Իստրան, դուրս գալ Մոսկվայի անվան ջրանցք Ցախրոմայի շրջանում, գրավել Կրասնայա Պոլյանան (Մոսկվայից՝ 27 կմ վրա)։ Այստեղ թշնամու գրոհը կասեցվեց, և նա հարկադրված անցավ պաշտպանության։ Ծանր մարտեր էին մղվում Կաշիրայի և Տուլայի շրջաններում, որտեղ գործողությունների նախաձեռնությունն անցավ սովետական զորքերին։ Սովետական զորքերի հակահարվածները ձախողում էին թշնամու՝ Մոսկվա հասնելու վերջին փորձերը։ Մայրաքաղաքի պաշտպանության ընթացքում ընկճվեցին գերմանա-ֆաշիստական բանակի ոգին և ուժերը։ Նախադրյալներ էին ստեղծվում սովետական զորքերի հակահարձակման համար։ Սովետական զորքերը համալրեցին ուժերը, դեկտեմբերի 5-6 հակահարձակման անցան Կալինին-Ելեց ռազմաճակատում և հենց առաջին օրերին ճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը։ Թշնամու «Կենտրոն» բանակախումբը ընկավ ծանր կացության մեջ։

Դեկտեմբերի 8-ին Հիտլերը հրաման տվեց ամբողջ գերմանական ճակատում պաշտպանության անցնելու և գրաված կարևոր շրջանները պահելու մասին։ Դեկտեմբերի 9-ին սովետական զորքերն ազատագրեցին Ռոգաչևոն, Վենյովը, Ելեցը, դեկտեմբերի 11-ին՝ Ստալինոգորսկը, դեկտեմբերի 12-ին՝ Սոլնեչնոգորսկը, 13-ին՝ Եֆրեմովը,15-ին՝ Կլինը, 16-ին՝ Կալինինը, 20-ին՝ Վոլոկոլամսկը, 26-ին՝ ՆարոՖոմինսկը, Մալոյարոսլավեցը, Բորովսկը և արդեն 25-ին լայն ճակատով դուրս եկան Օկա գետը։ 1942 թվականի հունվարի սկզբին հակահարձակումն ավարտվեց, որի շնորհիվ ջախջախվեց թշնամու 38 դիվիզիա։ Հիտլերը պաշտոնից հեռացրեց ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար գեներալ-ֆելդմարշալ Վ․ ֆոն Բրաուխիչին, Ֆ․ Բոկին, տանկային բանակների հրամանատարներ Հ․ Գուդերիանին, Ա․ Շտրաուսին և ուրիշների։

1942 թվականի հունվարի սկզբին սովետական զորքերը բոլոր կարևոր ստրատեգիական ուղղություններով անցան ընդհանուր հարձակման՝ «Կենտրոն» բանակախմբի գլխավոր ուժերը ջախջախելու նպատակով։ Սակայն միջոցները և հնարավորությունները չբավարարեցին նպատակին հասնելու համար, արդյունքում ազատագրվեցին մի շարք բնակավայրեր (հաջողությամբ էին ընթանում Կալինինի և Հյուսիս-Արևմտյան ռազմաճակատների ռազմական գործողությունները), չհաջողվեց շրջապատել թշնամու խմբավորումը Վյազմայի շրջանում։ Ապրիլի 20-ին սովետական զորքերը հրաման ստացան Ռժև, Գժատսկ, Կիրով, Ժիզդրա սահմանագծով պաշտպանության անցնելու մասին։ Ընդհանուր առմամբ, հարձակումը արմ․ ուղղությամբ պսակվեց խոշոր հաղթանակով։ Հակահարձակման հետևանքով թշնամին ետ մղվեց Մոսկվայից 100—250 կմ։ Ամբողջովին ազատագրվեցին Մոսկվայի, Տուլայի, Ռյազանի մարզերը, Կալինինի, Սմոլենսկի, Օրյոլի մարգերի շատ շրջաններ։ Թշնամին կորցրեց ավելի քան 500 հզ մարդ, 1300 տանկ, 2500 թնդանոթ, 15 հզ մեքենա ևն։ Մոսկվայի ճակատամարտում սովետական զորքերն առաջինն էին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, որ պարտության մատնեցին ֆաշիստական Գերմանիայի բանակը և ցրեցին նրա անպարտելիության առասպելը։ Ձախողվեց «կայծակնային պատերազմի» հիտլերյան պլանը։ Սովետական զորքերն իրենց ձեռքը վերցրին ստրատեգիական նախաձեռնությունը։ Այն նշանավորեց ռազմական գործողությունների շրջադարձ հօգուտ ՍՍՀՄ-ի և մեծ ազդեցություն ունեցավ պատերազմի ամբողջ հետագա ընթացքի վրա։ Հաղթանակը ձեռք բերվեց սովետական ռազմիկների մասսայական հերոսությամբ և սովետական մարդկանց աշխատանքային խիզախումներով։ Սովետական Միության հերոսի կոչման արժանացավ 110 զինվոր (այդ թվում 28 պանֆիլովականներ)։ Մարտական վարպետություն ցուցաբերեցին բանակների հրամանատարները, մեծ օգնություն ցույց տվեցին պարտիզանները։ 1944 թվականին սահմանվեց «Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալ, 1965 թվականին քաղաքին շնորհվեց հերոս քաղաք կոչումը։ Մոսկվայի ճակատամարտին մասնակցել են մեծ թվով հայեր։ Արևմտյան ռազմաճակատում աչքի ընկավ գնդապետ Հ․ Մարտիրոսյանի գլխավորած 239-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը մարտեր մղեց Նովոմոսկովսկ, Ուզլովայա, Դոնսկոյ, Եպիֆան և այլ քաղաքների շրջանում։ Մայոր Ն․ Բաչոյանը (մոտոհրաձգային գնդի, ապա՝ 146-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար) մասնակցեց Նարո-Ֆոմինսկի ազատագրմանը։ Վոլոկոլամսկի և Մոժայսկի ուղղությամբ էին գործում գնդապետ Ա․ Գինոսյանի դիվիզիան, գնդապետ Հ․ Ղազարյանի և փոխգնդապետ Հ․ Մելիքյանի գնդերը։ Ալեքսին քաղաքի ազատագրմանը մասնակցեց գնդապետ Ս․ Մարտիրոսյանի գլխավորած դիվիզիան։ Մոսկվայի ճակատամարտում հվ-արմ․ ուղղության զորքերի հրետանու հրամանատարն էր գեներալ-լեյտենանտ Մ․ Պարսեղովը, ռազմաճակատի հրետանու հրամանատարի տեղակալ գեներալ-մայոր Ի․ Վեքիլյանը։ 1941-ի դեկտեմբերին Ելեցի շրջանում մղված մարտերին մասնակցեց գեներալ-լեյտենանտ Հ․ Բաղրամյանը, որը զորքերի հատուկ շարժական խմբի շտաբի պետ էր։ Մոսկվայի հայերից մարտերում աչքի ընկան Հ․ Ալիբեկյանը, Գ․ Կուլօղլյանը, Ա․ Մանուկյանը (հրետանային դիվիզիոնի հրամանատար) և շատ ուրիշներ։ Վնուկովո կենտրոնական օդանավակայանի պարետն էր գնդապետ Վ․ Մելիքյանը։

## Նախորդող իրադարձություններ
Խորհրդային Միության դեմ պատերազմը, չնայած սկզբնական հաղթանակներին, գերմանական հրամանատարության համար զարգանում էր փոքր-ինչ այլ սցենարով, քան Լեհաստանի կամ արևմտաեվրոպական երկրների հետ: Բլիցկրիգի ծրագիրը նախատեսում էր Մոսկվայի գրավումը պատերազմի առաջին 10-12 շաբաթների ընթացքում: Սակայն, չնայած վերմախտի հաջողություններին հարձակման առաջին օրերին, Կարմիր բանակի ուժեղացող դիմադրությունը և մի շարք օբյեկտիվ պատճառներ խանգարեցին դրա իրականացմանը:

Միայն 1941 թվականի հուլիս-սեպտեմբերի Սմոլենսկի ճակատամարտը երկու ամսով հետաձգեց նվաճողների առաջխաղացումը դեպի Մոսկվա: Գերմանական ռազմավարները չկարողացան լիովին կանխատեսել ճակատի զգալի ընդլայնման, հարվածային խմբավորումների նյութական մասի մաշվածության և զինվորների ու սպաների հարձակողական ոգու անկման հետ կապված բոլոր կորուստները՝ հակառակորդի չնախատեսված համառ դիմադրության դեպքում:

1941 թվականի սեպտեմբերի սկզբին մոսկովյան ուղղությունը մնում էր գլխավորը գերմանական բարձրագույն հրամանատարության համար: 1941 թվականի հուլիսի 31-ի հեռագրում «Կենտրոն» բանակների խմբին հրամայվեց դեռևս «պատրաստվել Մոսկվայի վրա հարձակմանը»:

Ֆելդմարշալ Ֆյոդոր ֆոն Բոկը ժամանեց Մոսկվայի վրա հարձակվող վերմախտի զորամասերի հրամանատարության հետ հանդիպման: Նիկոլսկոյե, 1941 թվականի հոկտեմբերի սկիզբ-1941 թվականի սեպտեմբերի 6-ին հրապարակվեց թիվ 35 հրահանգը, որի համաձայն վերմախտի հրամանատարությունը մոտ ապագայում նախատեսում էր անցկացնել երկու խոշոր գործողություն: Առաջինը՝ Կարմիր բանակի Հարավ-արևմտյան ճակատի ջախջախումը «Կենտրոն» և «Հարավ» բանակների խմբերի ուժերով, և երկրորդը՝ զորքերի վճռական հարձակումը դեպի Մոսկվա, բայց «Կենտրոն» բանակների խմբի հարավային թևին սպառնացող վտանգը վերացնելուց հետո: Այս հրահանգի հրապարակմամբ սկսվեց խորհրդային մայրաքաղաքի գրավման գործողության անմիջական նախապատրաստությունը: Նախաբանում Հիտլերը բացատրեց իր որոշման դրդապատճառները.

Սեպտեմբերին հարձակման ընդհանուր ծրագիրը մշակվեց և ձևակերպվեց հրամանների տեսքով, որոնցում մանրամասն ներկայացվում էին խնդիրները զորքերի յուրաքանչյուր միավորման համար: Սեպտեմբերի 19-ին գործողությունը ստացավ «Թայֆուն» ծածկագիրը: Մտահղացումը բավականին պարզ էր և դասական գերմանական ռազմավարության համար. խոշոր խմբավորումների հզոր հարվածներով, որոնք կենտրոնացված էին Դուխովշչինայի (3-րդ տանկային խումբ), Ռոսլավլի (4-րդ տանկային խումբ) և Շոստկայի (2-րդ տանկային խումբ) շրջաններում, շրջապատել Կարմիր բանակի զորքերի հիմնական ուժերը, որոնք պաշտպանում էին մայրաքաղաքը, և ոչնչացնել դրանք Բրյանսկի և Վյազմայի շրջաններում, այնուհետև արագորեն շրջանցել Մոսկվան հյուսիսից և հարավից՝ այն գրավելու նպատակով:

Մոսկվայի վրա հարձակմանը նախորդեց մանրակրկիտ օդային հետախուզություն ինչպես բուն քաղաքի, այնպես էլ շրջակա տարածքի: Հետախուզական թռիչքներն իրականացնում էր Լյուֆտվաֆեի գլխավոր հրամանատարի ենթակայության տակ գտնվող հեռակա հետախուզության 1-ին էսկադրիլիան (այսպես կոչված «Ռովելի խումբ»[4]) — 1.(F)/Ob.d.L.[5]:

Մոսկվայի վրա առաջին զանգվածային գերմանական հարձակումը տեղի ունեցավ 1941 թվականի հուլիսի 22-ի գիշերը: Առաջին հարձակմանը հաջորդեցին ևս երկուսը, գրեթե նույնքան հզոր: Այնուհետև քաղաքի վրա հարվածներին մասնակցող ռմբակոծիչների ընդհանուր թիվը նվազեց: Մոսկվայի վրա հարձակումների գագաթնակետը եղավ 1941 թվականի նոյեմբերին՝ մեկ ամսվա ընթացքում 45 օդային տագնապ: Բայց ռմբակոծությունները քաղաքին էական վնաս չհասցրին: 1941 թվականի հուլիսից մինչև 1942 թվականի հունվարն ընկած ժամանակահատվածում մայրաքաղաք հասավ թշնամու 7146 ինքնաթիռներից միայն 229-ը:

Սեպտեմբերի 26-ին Ֆյոդոր ֆոն Բոկը ստորագրեց № 1620/41 հրամանը «Կենտրոն» բանակների խմբի՝ Մոսկվայի վրա հարձակման մասին: Հարևան «Հյուսիս» և «Հարավ» բանակների խմբերը պետք է ծածկեին գլխավոր հարվածները մոսկովյան ուղղությամբ՝ հարձակվելով արևելյան ուղղությամբ: Ալբերտ Կեսսելրինգի 2-րդ օդային ֆլոտին խնդիր էր դրվում ոչնչացնել խորհրդային ավիացիան հարձակվող զորքերի ճակատի առջև և աջակցել հարձակմանը բոլոր առկա ուժերով, որի կապակցությամբ արդյունաբերական ձեռնարկությունների զանգվածային ռմբակոծությունները հետաձգվեցին:

Մոսկովյան ուղղությամբ գերմանական հրամանատարությունը կենտրոնացրեց 3 դաշտային բանակ (9-րդ, 4-րդ, 2-րդ), 3 տանկային խումբ (3-րդ, 4-րդ, 2-րդ) և 1 օդային ֆլոտ (2-րդ): 1941 թվականի հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ գերմանական զորքերի ընդհանուր թվաքանակը հասնում էր 1800 հազար մարդու, մոտ 1,7 հազար տանկ, ավելի քան 14 հազար հրանոթ և ականանետ, 1390 մարտական ինքնաթիռ: Երեք խորհրդային ճակատների (Արևմտյան, Կալինինյան և Բրյանսկյան) զորքերն ունեին մոտ 1250 հազար մարդ, 990 տանկ, 7,6 հազար հրանոթ և ականանետ, 677 ինքնաթիռ: Ուժերի հարաբերակցությունը անձնակազմի գծով կազմում էր 1:1,4, հրանոթների և ականանետների գծով՝ 1:1,4, տանկերի գծով՝ 1:1,6:

### «Թայֆուն» գործողության սկիզբ
1941 թվականի սեպտեմբերի վերջին ստեղծվել էր մի իրավիճակ, որի պայմաններում Մոսկվայի արագ գրավման հավանականությունը հակառակորդի տանկային և մոտորիզացված զորամասերի կողմից Մալոյարոսլավեցի և Մոժայսկի ուղղություններով շատ բարձր էր: Գերմանական հրամանատարությունը ամուր պահում էր ռազմավարական նախաձեռնությունը իր ձեռքերում: Խորհրդային զորքերի խմբավորման օպերատիվ խտությունն ընդհանուր առմամբ ցածր էր, հատկապես հրետանու գծով՝ ընդամենը 12 հրանոթ և ականանետ ճակատի 1 կիլոմետրի վրա: Զինամթերքի սուր պակաս էր նկատվում 76-մմ և 152-մմ թնդանոթների, 122-մմ հաուբիցների, 82-մմ և 120-մմ ականանետների համար: Հակառակորդի կրակային ոչնչացման արդյունավետության վրա հույս դնել պաշտպանության մեջ չէր կարելի:

Գերմանական հարվածային խմբավորումները զբաղեցրին ելակետային շրջանները «Թայֆուն» գործողության սկզբից մեկ-երկու օր առաջ: Սեպտեմբերի 30-ին Շոստկայի շրջանից հարձակման անցավ գեներալ Հայնց Գուդերիանի 2-րդ տանկային խումբը, իսկ հոկտեմբերի 2-ի վաղ առավոտյան՝ 9-րդ և 4-րդ դաշտային բանակները:

3-րդ և 4-րդ տանկային խմբերը հարձակվեցին Կարմիր բանակի դիրքերի վրա հարավ-արևմտյան մոսկովյան ուղղությամբ և միաժամանակ ճակատի մի քանի հատվածներում: Ադոլֆ Հիտլերը, վստահ լինելով խորհրդային մայրաքաղաքի արագ և անխուսափելի գրավման մեջ, 1941 թվականի հոկտեմբերի 2-ի՝ արևելյան ճակատի զինվորներին և սպաներին ուղղված հրամանում հայտարարեց.

Սկսվեց Մոսկվայի ռազմավարական պաշտպանական գործողությունը, որը տևեց 67 օր, 1941 թվականի սեպտեմբերի 30-ից մինչև դեկտեմբերի 5-ը:

Հոկտեմբերի 2-ի վերջին գեներալ Հոտի 3-րդ տանկային խմբի զորամասերը ճեղքեցին ճակատը 19-րդ և 30-րդ խորհրդային բանակների հատման կետում, իսկ գեներալ Հյոպների 4-րդ տանկային խումբը՝ 43-րդ բանակի պաշտպանության գոտում՝ Վարշավյան մայրուղուց հարավ:

Խորհրդային Գերագույն հրամանատարության բոլոր ջանքերն ու ուշադրությունն այդ պահին կենտրոնացած էին օրլովյան ուղղության և Խարկովի շրջանի վրա. գերմանական 2-րդ տանկային խումբը՝ Գուդերիանի գլխավորությամբ, երկու օրվա ընթացքում 120 կիլոմետր խորացել էր Բրյանսկի ճակատի պաշտպանական գոտի:

Պահեստային ճակատի 43-րդ բանակի երեք հրաձգային դիվիզիաները և երկու տանկային բրիգադները չդիմացան 4-րդ տանկային խմբի տասներկու դիվիզիաների զանգվածային հարվածին: Նույն օրը Հյոպների առաջապահ միավորումներն արդեն հարված էին հասցնում ճակատի երկրորդ էշելոնին՝ պաշտպանության առաջնային գծից 40 կմ հեռավորության վրա, որը զբաղեցրել էին ժողովրդական աշխարհազորի դիվիզիաները: Ցրելով Բրյանսկի և Պահեստային ճակատների զորքերը, տանկային և մոտորիզացված դիվիզիաները սլացան դեպի հյուսիս՝ Վարշավյան մայրուղով:

Գուդերիանի 2-րդ տանկային խմբի առաջապահ ստորաբաժանումները հոկտեմբերի 3-ին գրավեցին Օրյոլը և զարգացնում էին հարձակումը դեպի Մցենսկ և Տուլա:

Արևմտյան ճակատի 30-րդ և 19-րդ բանակների միջև առաջացավ 30-40 կմ լայնությամբ ճեղքվածք: Վերմախտի և ՍՍ-ի մոտորիզացված միավորումները ճեղքեցին ճակատը դեպի Վյազմա: Հոկտեմբերի 4-ի վերջում Հոտի և Հյոպների դիվիզիաներն արդեն քաղաքից 60-70 կմ հեռավորության վրա էին[11]:

Հոկտեմբերի 3-4-ին Պահեստային ճակատի 24-րդ և 43-րդ բանակների գոտում 4-րդ գերմանական տանկային խմբի զորամասերն ուղղվեցին դեպի Վյազմայից արևելք՝ Արևմտյան ճակատի զորքերի թիկունք:

Հոկտեմբերի 5-ի առավոտյան հակառակորդը մարտից գրավեց Յուխնովը (մոտավորապես 195 կիլոմետր հարավ-արևմուտք Մոսկվայից): Ղեկավարությունը քաղաքի գրավման մասին իմացավ միայն օրվա երկրորդ կեսին: Արևմտյան ճակատի ՌՕՈւ-ի ՊԴԾ պետ կապիտան Ի. Գ. Ստարչակը, որը հրամանատարում էր մի քանի հարյուր մարդուց բաղկացած օդադեսանտային ջոկատը, իր նախաձեռնությամբ պաշտպանություն կազմակերպեց Ուգրա գետի վրա՝ Յուխնովից այն կողմ: Կամուրջը պայթեցնելով, դեսանտայինները կարողացան մեկ օրով զսպել վերմախտի 57-րդ մոտորիզացված կորպուսի առաջապահ զորամասերի հարձակումը: Շուտով դեսանտայիններին օգնության եկավ առաջապահ ջոկատը, որը կազմված էր ՊՊՈւ և ՊԱՈւ կուրսանտներից՝ հրետանու հետ, որը 24 ավտոմեքենաներով Պոդոլսկից ուղևորվել էր Յուխնով նույն օրը երեկոյան. Ղեկավարության պահեստից 17-րդ տանկային բրիգադը: Շուտով հաջողվեց ջոկատն ուժեղացնել մեդինյան ոչնչացման ջոկատի և 108-րդ պահեստային հրաձգային գնդի ՄՎՇ-ի մարտիկներով:

Օպերատիվ իրավիճակը Մոսկվայի հեռավոր մոտեցումներում շատ արագ էր փոխվում և ոչ հօգուտ Կարմիր բանակի: Բարձրագույն հրամանատարությունը վստահ էր, որ ճակատի գիծը Մոսկվայից 280-350 կիլոմետր հեռավորության վրա է, քանի որ հոկտեմբերի 4-ի առավոտյան Սպաս-Դեմենսկ քաղաքը դեռ զբաղեցված էր խորհրդային զորքերի կողմից: Մոժայսկի պաշտպանական գծի կազմում ընդգրկված բոլոր ամրացված շրջանները այդ պահին դեռ զորքերով ապահովված չէին: Դիրքերը զբաղեցնում էին շտապ տեղափոխված, սակավաթիվ ստորաբաժանումները:

1941 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Շոստկայի շրջանից, Օրյոլ-Տուլա ուղղությամբ, հարձակման անցավ վերմախտի 2-րդ տանկային խումբը, իսկ հոկտեմբերի 2-ին՝ 9-րդ և 4-րդ դաշտային բանակները, 3-րդ և 4-րդ տանկային խմբերը հարձակվեցին խորհրդային զորքերի դիրքերի վրա մոսկովյան ուղղությամբ ճակատի մի քանի հատվածներում և արագորեն զարգացնում էին հարձակումը դեպի Մալոյարոսլավեց, Վյազմա, Գժատսկ և Կալուգա: *OKH-ն* սկսեց իրականացնել իր հիմնական մտահղացումը 1941 թվականին՝ «Թայֆուն» գործողությունը:

Հեյնց Գուդերիանը՝ 2-րդ տանկային խմբի հրամանատարը, որոշեց հարձակվել բոլորից երկու օր շուտ: Դա նրան հնարավորություն տվեց հարձակման ժամանակ օգտագործել ավիացիայի խոշոր ուժեր, որոնք դեռևս ներգրավված չէին ճակատի այլ հատվածներում «Կենտրոն» բանակների խմբի միավորումների գործողություններում, և լավ եղանակ, որը տիրում էր 1941 թվականի սեպտեմբերի վերջին 2-րդ տանկային խմբի հարձակման գոտում:

Սեպտեմբերի 30-ին, երբ գերմանացիների հարձակումն արդեն սկսվել էր, Ա. Ի. Երյոմենկոն, այդ ժամանակ Բրյանսկի ճակատի հրամանատարը, հոկտեմբերի 3-ին նշանակեց հակահարված «ճակատի պաշտպանության մեջ խրված տանկային սեպի» թևերին 13-րդ բանակի և գեներալ Երմակովի խմբի ուժերով: Հարձակման անցած 2-րդ տանկային խմբի ուժերը ճակատի հրամանատարության կողմից գնահատվեցին որպես մի քանի դիվիզիաների հարված Սևսկի ուղղությամբ:

Բացի այդ, հակառակորդի գլխավոր հարվածի ուղղությունը նույնպես սխալ էր որոշվել. Երյոմենկոն սպասում էր հարվածի Բրյանսկին և իր հիմնական պահեստները պահում էր քաղաքի շրջանում: Սեպտեմբերի 30-ին հարձակման անցան ոչ թե մի քանի դիվիզիաներ, այլ երեք մոտորիզացված կորպուսներ, միայն Երմակովի խմբի դեմ հակառակորդը կենտրոնացրեց երկու-երեք անգամ ավելի շատ ուժեր: Հակահարվածի համար նշանակված դիվիզիաները կարող էին միայն թույլ «գնդասեղի խայթոցներ» հասցնել 2-րդ տանկային խմբի թևերին:

Սևսկի կողմից հարված պետք է հասցներ լավ համալրված 42-րդ տանկային բրիգադը գեներալ-մայոր Ն. Ի. Վոեյկովի գլխավորությամբ: Բայց արդեն երկու օր անց 24-րդ մոտորիզացված կորպուսի զորամասերը գրավեցին Օրյոլը: Երբ գերմանական 4-րդ տանկային դիվիզիայի առաջապահ զորամասերը ներխուժեցին քաղաք, փողոցներով դեռ տրամվայներ էին երթևեկում և ամենուր արդյունաբերական սարքավորումներով արկղեր էին թափված, որոնք նախատեսված էին տարհանման համար:

Հոկտեմբերի 5-ի վերջում Բրյանսկի ճակատին հանձնարարվեց զորքերը հետ քաշել պաշտպանության երկրորդ գոտի՝ Դեսնա գետի գծով և պահել Բրյանսկը: Հոկտեմբերի 6-ին 17-րդ տանկային դիվիզիան դուրս եկավ քաղաքի թիկունքից և գրավեց այն: Կարաչևը նույն օրը առավոտյան գրավվեց 18-րդ տանկային դիվիզիայի կողմից: Ա. Ի. Երյոմենկոն ստիպված էր բանակներին հրաման տալ ճեղքել ճանապարհը դեպի արևելք «շրջված ճակատով»:

Բրյանսկի տակ շրջապատման մեջ ընկան 3-րդ, 13-րդ և 50-րդ խորհրդային բանակները. 27 դիվիզիա, 2 տանկային բրիգադ, 19 հրետանային գունդ ՌԳԿ, Բրյանսկի ճակատի 50-րդ, 3-րդ և 13-րդ բանակների շտաբները: Զոհվեց 50-րդ բանակի հրամանատար գեներալ-մայոր Մ. Պ. Պետրովը: Հոկտեմբերի 13-ին գերմանական ավիացիայի հարձակման ժամանակ ինքը՝ Երյոմենկոն վիրավորվեց և գիշերը ինքնաթիռով տեղափոխվեց Մոսկվա, իսկ նրա պարտականությունները ստանձնեց ճակատի շտաբի պետ գեներալ Գ. Ֆ. Զախարովը: Միևնույն ժամանակ, 1-ին գվարդիական հրաձգային կորպուսը և Մոսկվայի ժողովրդական աշխարհազորի դիվիզիաները, որոնք ուղարկվել էին Մցենսկի տակ, կարողացան մի քանի օր զսպել հակառակորդի առաջխաղացումը՝ թույլ չտալով նրան անմիջապես գրավել Տուլան:

Հոկտեմբերի 2-ին Մոսկվայի ռազմավարական ուղղությամբ սկսվեց «Կենտրոն» բանակների խմբի գլխավոր ուժերի հարձակումը: Ստեղծելով ճնշող առավելություն նեղ հատվածներում, գերմանական զորքերը ճեղքեցին խորհրդային պաշտպանության ճակատը Ելնիայի և Սպաս-Դեմենսկի շրջանում: Հոկտեմբերի 4-ի վերջում գրավվեցին Սպաս-Դեմենսկը և Կիրովը, հոկտեմբերի 5-ին՝ Յուխնովը: Նույն օրը հակառակորդը դուրս եկավ Վյազմայի շրջան:

Ինչպես և Բրյանսկի տակ, հրամանատարությունը չկարողացավ որոշել հակառակորդի գլխավոր հարվածի ուղղությունը: Ենթադրվում էր, որ գերմանացիների տանկային և մոտորիզացված խմբավորումները հիմնական հարվածը կհասցնեն Մինսկի մայրուղու երկայնքով, Կ. Կ. Ռոկոսովսկու 16-րդ բանակի պաշտպանության գոտում: Այստեղ ստեղծվել էր ամուր էշելոնավորված պաշտպանություն: Օրինակ, 112-րդ հրաձգային դիվիզիան պաշտպանում էր 8 կիլոմետր ճակատ՝ 10 հազար մարդ թվաքանակով, հարևան 38-րդ հրաձգային դիվիզիան զբաղեցնում էր 4 կիլոմետր ճակատ, նույն թվաքանակով և հրանոթների ու ականանետների բարձր խտությամբ:

Գերմանացիները իրենց գլխավոր հարվածը հասցրին Մինսկի մայրուղուց հյուսիս՝ ինչպես սովորաբար, 30-րդ և 19-րդ բանակների տեղամասերի հատման կետում: Այստեղ երկու խորհրդային հրաձգային դիվիզիաների դեմ հարձակման անցան չորս կորպուս՝ 41-րդ և 56-րդ մոտորիզացված (որոնցից յուրաքանչյուրին հավելյալ կցված էր մեկ հետևակային դիվիզիա) Գ. Հոտի 3-րդ տանկային խմբից, ինչպես նաև 5-րդ և 6-րդ բանակային կորպուսները: Հարավում հարձակվում էր 8-րդ բանակային կորպուսը: Հարվածային խմբավորման կազմում ընդհանուր առմամբ կար մոտ 16,5 դիվիզիա, այդ թվում՝ երեք տանկային (ավելի քան 420 տանկ) և երկու մոտորիզացված: Մի քանի ժամ անց 30-րդ բանակի պաշտպանության գոտին ճեղքվեց, և հակառակորդը սկսեց զարգացնել հարձակումը խորքում և 19-րդ բանակի աջ թևի ուղղությամբ:

Հարձակվող խմբավորման թևային հակահարվածի համար ստեղծվեց Ի. Վ. Բոլդինի ճակատային խումբը: Սակայն Խոլմ-Ժիրկովսկիից հարավ շրջանում տանկային մարտի արդյունքում խորհրդային զորքերը պարտություն կրեցին: Հոկտեմբերի 7-ին գերմանական 3-րդ տանկային խմբի 7-րդ տանկային դիվիզիան և 4-րդ տանկային խմբի 10-րդ տանկային դիվիզիան փակեցին Արևմտյան և Պահեստային ճակատների զորքերի շրջապատման օղակը Վյազմայի շրջանում: Շրջապատման մեջ ընկան ՌԿԿԲ-ի 4 բանակներ (19-րդ, 20-րդ, 24-րդ և 32-րդ):

Հոկտեմբերի 9-ին «Ռեյխ» ՍՍ մոտորիզացված դիվիզիայի առաջապահ ջոկատը, որը բաղկացած էր 10 տանկից և մոտոհետևակից (ըստ գերմանական տվյալների), գրավեց Գժատսկը: Այսպիսով, ձևավորվեց արտաքին օղակ Վյազմայի տակ շրջապատված խորհրդային բանակների շուրջ: Կտրվեցին Մինսկի մայրուղին և Վյազմա-Սիզրան և Մոսկվա-Սմոլենսկ երկաթուղիները:

Հոկտեմբերի 7-ի վերջին Մոսկվայի հեռավոր մոտեցումների պաշտպանությունը փաստորեն փլուզվեց: «Կաթսաներում» կամ կիսաշրջապատման մեջ արևմտյան ուղղությամբ հայտնվեցին 37 դիվիզիա, 9 տանկային բրիգադ, 31 հրետանային գունդ ՌԳԿ և Արևմտյան ու Պահեստային ճակատների 19-րդ, 20-րդ, 24-րդ և 32-րդ բանակների շտաբները: Իսկ Բրյանսկի տակ լիակատար շրջապատման մեջ էին 27 դիվիզիա, 2 տանկային բրիգադ, 19 հրետանային գունդ ՌԳԿ և Բրյանսկի ճակատի 50-րդ, 3-րդ և 13-րդ բանակների շտաբները: Շրջապատման մեջ էին 7 բանակների շտաբներ (15-ից այդ ուղղությամբ), 64 դիվիզիա (95-ից), 11 տանկային բրիգադ (13-ից) և 50 հրետանային գունդ ՌԳԿ (64-ից): Այս միավորումները և զորամասերը մտնում էին 13 բանակների և մեկ օպերատիվ խմբի կազմի մեջ: Այնուամենայնիվ, հետագայում ՌԿԿԲ-ի 16 դիվիզիաների մնացորդներին հաջողվեց մարտերով դուրս գալ շրջապատումից:

Մինչև հոկտեմբերի 11-ը շրջապատված զորքերը փորձում էին ճեղքել պաշարումը, միայն հոկտեմբերի 12-ին հաջողվեց կարճ ժամանակով բացել ճեղքվածք, որը շուտով կրկին փակվեց:

Կարմիր բանակի ընդհանուր կորուստների մասշտաբը Վյազմայի և Բրյանսկի աղբյուրներում մինչ օրս ճշգրիտ հայտնի չէ: Խորհրդային ռազմական կառավարման մարմինների անձնական հաշվառման տվյալները ակնհայտորեն թերի են, ինչը միանգամայն բնական է․ կորուստների մասին տեղեկություններ են ներկայացրել միայն այն զորամիավորումները, որոնք խուսափել են շրջապատումից կամ դուրս են եկել դրանից: Արևմտյան ռազմաճակատի մի շարք բանակներ (և նրա կազմի մեջ ներառված Պահեստային ռազմաճակատի) հոկտեմբերի ընթացքում ընդհանրապես տեղեկություններ չեն ներկայացրել կորուստների մասին: Օրինակ, Արևմտյան ռազմաճակատի զեկույցների համաձայն, այն կորցրել է 7665 մարդ՝ զոհված, 16613՝ վիրավոր, 618՝ հիվանդ, 32503՝ անհետ կորած, 89՝ գերի, 8904՝ այլ պատճառներով դուրս եկած, ընդհանուր առմամբ՝ 66392 մարդ; Բրյանսկի ռազմաճակատը կորուստների մասին զեկույցներում նշել է 26688 մարդ[1]: Ռուսական հետազոտողների տվյալների համաձայն, շրջապատումից հաջողվել է դուրս գալ միայն մոտ 85 հազար մարդու: Վյազմայի «կաթսայում» գերի են ընկել 19-րդ բանակի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Մ. Ֆ. Լուկինը և նրան օգնության ուղարկված 32-րդ բանակի նախկին հրամանատար գեներալ-մայոր Ս. Վ. Վիշնևսկին, զոհվել է 24-րդ բանակի հրամանատար գեներալ-մայոր Կ. Ի. Ռակուտինը: Մոսկվայի համար մղված ճակատամարտի պատմության գրականության մեջ ավելի հաճախ հանդիպում են տվյալներ, որոնք հնչեցվել են «Կենտրոն» բանակների խմբի հրամանատար ֆելդմարշալ Ֆ. ֆոն Բոկի կողմից 1941 թվականի հոկտեմբերի 19-ի զորքերին ուղղված հրամանում. «Ընդհանուր առմամբ գերեվարվել են՝ 673098 գերիներ, 1277 տանկեր, 4378 հրետանային զենքեր, 1009 հակատանկային և հակաօդային զենքեր, 87 ինքնաթիռներ և մեծ քանակությամբ ռազմական նյութեր»:

Կարմիր բանակի զինվորների քաջարի, բայց ոչ միշտ հմուտ դիմադրությունը չկարողացավ կանգնեցնել գերմանական տանկային միավորումները: Պահեստային և Արևմտյան ռազմաճակատների շատ դիվիզիաներ համալրված էին ժողովրդական աշխարհազորայիններով, որոնք կռվում էին հերոսաբար, սակայն չունեին անհրաժեշտ փորձ և պատրաստվածություն: Գերմանացիները առավելագույնս օգտագործեցին իրենց առավելությունը հրաշեղ հզորության և շարժունակության մեջ: Վերմախտի դաշտային հրամանատարները ստանում էին խորհրդային շտաբների միջև ռադիոհաղորդակցության տվյալներ և կիրառում էին ռադիոխաբեություն:

### Ավիացիայի գործողություններ
Քանակական գերազանցությունը և շահավետ աերոդրոմային տեղակայումը գերմանական զորքերին լավ պայմաններ էին ստեղծում օդում գերիշխանությունը պահպանելու համար: Սեպտեմբերի երկրորդ կեսից լյուֆտվաֆեն կտրուկ ավելացրեց երկաթուղային հանգույցների, կայանների, կամուրջների, զորքերի և աերոդրոմների ռմբակոծությունը:

Ավելացավ գերմանական օդային հետախուզության ինտենսիվությունը, որը ձգտում էր բացահայտել խորհրդային զորքերի խմբավորումը, որոշել պաշտպանության բնույթը, բացահայտել ճանապարհների վիճակը և հաստատել ավիացիայի տեղակայման շրջանները:

Հարձակման սկզբից առաջ գերմանացիներին չհաջողվեց բացահայտել խորհրդային ավիացիայի խմբավորումը և օդային հարվածներով խափանել դրա ներուժը: Դրան նպաստեց աերոդրոմների լավ քողարկումը, դրանցում ինքնաթիռների ցրվածությունը և խորհրդային կործանիչ ավիացիայի բարձր ակտիվությունը: Միևնույն ժամանակ, գերմանական ավիացիան դեռ հիմնական աերոդրոմներում կենտրոնացման գործընթացում խորհրդային ավիացիայի հարվածների տակ էր ընկել և զգալի կորուստներ էր կրել:

1941 թվականի սեպտեմբերի 20-ական թվականներին խորհրդային օդային հետախուզությունը հաստատել էր գերմանական ավիացիայի տեղակայումը Սմոլենսկ, Շատալով, Բորովսկայա, Օրշա, Վիտեբսկ, Կամենկա, Զուբովո աերոդրոմներում: Արևմտյան ռազմաճակատի ՌՕՈւժերը ուժեղացրեցին ռմբային հարվածները հակառակորդի զորքերի և աերոդրոմների ուղղությամբ: Արևմտյան ռազմաճակատի Ռազմական խորհուրդը որոշում կայացրեց ակտիվացնել ավիացիայի գործողությունները՝ կանխելու գերմանական զորքերի նախապատրաստվող հարձակումը:

Հարձակման համար պատրաստվող թշնամու խոշոր խմբավորմանը հարված հասցնելու համար, ի լրումն առկա 206 սարքին ինքնաթիռների, Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբը մի քանի օրով լրացուցիչ հատկացրեց մինչև 400 ինքնաթիռ: Խնդիր էր դրվում ռմբակոծել և գրոհային ինքնաթիռներով ջախջախել գերմանական զորքերի կենտրոնացված խմբավորումները:

Գերմանացիների հարվածային խմբավորման խոցման համար ներգրավվում էր ավիացիա այլ ռազմաճակատներից: Գլխավոր հրամանատարության հեռահար ռմբակոծող ավիացիան և Մոսկվայի ռազմական օկրուգի ռազմաօդային ուժերը: Միաժամանակ, ռազմաճակատի ավիացիան ակտիվորեն գործում էր թշնամու օդանավակայանների, բազաների և հաղորդակցությունների դեմ: Սեպտեմբերի ընթացքում այն իրականացրել է 4101 ինքնաթիռ-թռիչք և թշնամու օբյեկտների վրա նետել 831 տոննա ռումբ:

Սեպտեմբերի վերջին օրերին գերմանացիները ուժեղացրին օդային հետախուզությունը, հաճախակի դարձան զանգվածային հարվածները առավել կարևոր պաշտպանական ձեռնարկությունների և օբյեկտների, ինչպես նաև մոտակա ռազմաճակատային թիկունքի դեմ: Օգոստոսին Մոսկվայի կորպուսային շրջանի ՀՕՊ գոտում նշվել էր գերմանական ավիացիայի 1998 ինքնաթիռ-թռիչք: Թշնամու ռմբակոծիչների մի քանի խմբեր հարձակումներ էին իրականացնում պաշտպանական նշանակության խոշոր օբյեկտների վրա՝ Մոսկվայի մոտակա մատույցներում: Այս ամենը վկայում էր այն մասին, որ գերմանական հրամանատարությունը նախապատրաստում էր հարձակումը մայրաքաղաքի ուղղությամբ:

## Կողմերի ուժերը 1941 թվականի սեպտեմբերի վերջին
### Գերմանիա
Բանակային խումբ «Կենտրոն»(գեներալ-ֆելդմարշալ Ֆեդոր ֆոն Բոկ)
* 9-րդ բանակ (գեներալ-գնդապետ Ա. Շտրաուս)
** 23-րդ բանակային կորպուս (հետևակի գեներալ Ա. Շուբերտ; 3-րդ տանկային խմբի ձախ թևում)՝ 251-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Կ. Բուրդախ), 102-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Յ. Անսատ), 256-րդ[de] (գեներալ-լեյտենանտ Գ. Կաուֆման) և 206-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Գ. Հյոֆլ) հետևակային դիվիզիաներ։
* 3-րդ տանկային խումբ (9-րդ բանակի ենթակայության տակ; գեներալ-գնդապետ Գ. Գոտ, հոկտեմբերի 5-ից՝ տանկային զորքերի գեներալ Գ. Ռեյնհարդ)
** 6-րդ բանակային կորպուս (ինժեներական զորքերի գեներալ Օ. Վ. Ֆորստեր)՝ 110-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Է. Զայֆերտ) և 26-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Վ. Վայս) հետևակային դիվիզիաներ
** 41-րդ մոտորիզացված կորպուս (տանկային զորքերի գեներալ Գ. Ռեյնհարդ)՝ 36-րդ մոտորիզացված (գեներալ-լեյտենանտ Օ. Է. Օտտենբախեր), 1-ին տանկային (գեներալ-մայոր Վ. Կրյուգեր) և 6-րդ հետևակային (գեներալ-լեյտենանտ Խ. Աուլեբ) դիվիզիաներ
** 56-րդ մոտորիզացված կորպուս (տանկային զորքերի գեներալ Ֆ. Շաալ)՝ 6-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Լանդգրաֆ) և 7-րդ (գեներալ-մայոր Գ. ֆոն Ֆունկ) տանկային և 129-րդ հետևակային (գեներալ-լեյտենանտ Շ. Ռիտտաու) դիվիզիաներ
** 5-րդ բանակային կորպուս (հետևակի գեներալ Ռ. Ռուոֆֆ)՝ 5-րդ (գեներալ-մայոր Կ. Ալմենդինգեր), 35-րդ (հետևակի գեներալ Վ. Ֆիշեր ֆոն Վայկերշտալ) և 106-րդ (հետևակի գեներալ Է. Դեներ) հետևակային դիվիզիաներ
* 9-րդ բանակ, շարունակությունը 3-րդ տանկային խմբի աջ (հարավային) թևում
** 8-րդ բանակային կորպուս (հրետանու գեներալ Վ. Գեյտց)՝ 8-րդ (գեներալ-մայոր Գ. Հյոնե),
** 28-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Յ. Զիննհուբեր) և 87-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Բ. Շտուդնից) հետևակային դիվիզիաներ
** 27-րդ բանակային կորպուս (հետևակի գեներալ Ա. Վագեր)՝ 86-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Ի. Վիտտհյոֆտ), 162-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Գ. Ֆրանկե) և 255-րդ (հետևակի գեներալ Վ. Վետցել) հետևակային դիվիզիաներ
* 4-րդ բանակ (գեներալ-ֆելդմարշալ Գյունթեր ֆոն Կլյուգե)
** 9-րդ բանակային կորպուս (գեներալ հետևակի Գ. Գեյեր)՝ 137-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Բերգմանն), 263-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Է. Հեկել), 183-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Բ. Դիպպոլդ) և 292-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Վ. Զիգեր) հետևակային դիվիզիաներ
** 20-րդ բանակային կորպուս (գեներալ հետևակի Ֆ. Մատերնա)՝ 268-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Է. Շտրաուբե), 15-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Է.Է. Հելլ) և 78-րդ (գեներալ-մայոր Է. Մարգգրաֆ) հետևակային դիվիզիաներ
** 7-րդ բանակային կորպուս (գեներալ հրետանու Վ. Ֆարմբախեր)՝ 7-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Է. ֆոն Գաբլենց), 23-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Հ. Հելմիխ), 197-րդ (գեներալ-մայոր Գ. Մեյեր-Ռաբինգեր) և 267-րդ (գեներալ-մայոր Ֆ.Կ. ֆոն Վախտեր) հետևակային դիվիզիաներ
** 4-րդ տանկային խումբ (4-րդ բանակին ենթակա; գեներալ-գնդապետ Է. Գյոպներ)
*** 57-րդ մոտորիզացված կորպուս (գեներալ տանկային զորքերի Ա. Կունցեն)՝ 20-րդ տանկային (գնդապետ Գ. Բիսմարկ), 3-րդ մոտորիզացված (գեներալ-լեյտենանտ Կ. Յան) դիվիզիաներ և ՍՍ «Ռայխ» դիվիզիա (գրուպենֆյուրեր Պ. Հաուսեր)
*** 46-րդ մոտորիզացված կորպուս (գեներալ տանկային զորքերի Գ. ֆոն Ֆիթթինգհոֆ-Շեել)՝ 5-րդ (գեներալ-մայոր Գ. Ֆեն) և 11-րդ (գեներալ-մայոր Գ-Կ. ֆոն Էզեբեկ) տանկային, 252-րդ հետևակային (գեներալ-լեյտենանտ Դ. ֆոն Բյոմ-Բեզինգ) դիվիզիաներ
*** 40-րդ մոտորիզացված կորպուս (գեներալ տանկային զորքերի Գ. Շտումմե)՝ 2-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Ռ. Ֆեյել) և 10-րդ (գեներալ-մայոր Վ. Ֆիշեր) տանկային, 258-րդ հետևակային (գեներալ-մայոր Կ. Պֆլաում) դիվիզիաներ
*** 12-րդ բանակային կորպուս (գեներալ հետևակի Վ. Շրոտ)՝ 98-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Է. Շրեկ) և 34-րդ (գեներալ հրետանու Գ. Բելենդորֆ) հետևակային դիվիզիաներ  2-րդ բանակ (գեներալ-գնդապետ Մաքսիմիլիան ֆոն Վեյխս)
** 13-րդ բանակային կորպուս (գեներալ հետևակի Հանս-Գուստավ Ֆելբեր)՝ 17-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Գ. Լոխ) և 260-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Գ. Շմիդտ) հետևակային դիվիզիաներ
** 43-րդ բանակային կորպուս (գեներալ հետևակի Գ. Հեյնրիցի)՝ 52-րդ (գեներալ-մայոր Լ. Ռենդուլիչ) և 131-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Գ. Մեյեր-Բյուրդորֆ) հետևակային դիվիզիաներ
** 53-րդ բանակային կորպուս (գեներալ հետևակի Կ. Վայզենբերգեր)՝ 56-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Կ. ֆոն Օֆեն), 31-րդ (գեներալ-մայոր Գ. Բերտոլդ) և 167-րդ (գեներալ-մայոր Վ.Գ. Տրիրենբերգ) հետևակային դիվիզիաներ
** 2-րդ բանակի պահեստ՝ 112-րդ հետևակային դիվիզիա (գեներալ հետևակի Ֆ. Միտ)  2-րդ տանկային խումբ, հոկտեմբերի 5-ից՝ 2-րդ տանկային բանակ (գեներալ-գնդապետ Հայնց Գուդերիան)
** 47-րդ մոտորիզացված կորպուս (գեներալ տանկային զորքերի Յոախիմ Լեմելզեն)՝ 17-րդ (գեներալ տանկային զորքերի Գյունթեր ֆոն Առնիմ) և 18-րդ (գեներալ-մայոր Վալտեր Ներինգ) տանկային, 29-րդ մոտորիզացված (գեներալ-մայոր Մ. Ֆրեմերեյ) դիվիզիաներ
** 24-րդ մոտորիզացված կորպուս (գեներալ տանկային զորքերի Լ. Գեյր ֆոն Շվեպպենբուրգ)՝ 3-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Վալտեր Մոդել) և 4-րդ (գեներալ-մայոր Վ. ֆոն Լանգերման և Էրլենկամպ) տանկային, 10-րդ մոտորիզացված (գեներալ-լեյտենանտ Ֆրանկ վոն Լյոպեր) դիվիզիաներ
** 48-րդ մոտորիզացված կորպուս (գեներալ տանկային զորքերի Վ. Կեմպֆ)՝ 9-րդ տանկային (գեներալ-լեյտենանտ Ա. ֆոն Հուբիցկի) և 16-րդ (գեներալ-մայոր Ի. Շտրայխ) ու 25-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Գ. Կլյոսսներ) մոտորիզացված դիվիզիաներ
** 35-րդ հրամանատարություն (գեներալ հրետանու Ռուդոլֆ Կեմպֆե)՝ 95-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Գ.Գ. Սիքստ ֆոն Առնիմ), 296-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Վ. Շտեմերման), 262-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Է. Թիզեն), 293-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Յուլիս ֆոն Օբերնից) հետևակային և 1-ին հեծելազորային դիվիզիաներ (գեներալ-մայոր Կ. Ֆելդտ)
** 34-րդ հրամանատարություն (գեներալ հետևակի Գ. Մեց)՝ 45-րդ (գեներալ-մայոր Ֆ. Շլիպեր) և 134-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Կ. ֆոն Կոխենհաուզեն) հետևակային դիվիզիաներ

Ավիացիոն աջակցություն՝ գեներալ-ֆելդմարշալ Ա. Կեսսելրինգի 2-րդ օդային նավատորմ («Թայֆուն» գործողության իրականացման համար նավատորմը տնօրինում էր 549 մարտապատրաստ ինքնաթիռ, այդ թվում՝ 158 միջին և ամրաոստյուն ռմբակոծիչներ և 172 կործանիչներ)։ 1941 թվականի նոյեմբերի կեսերին 2-րդ օդային նավատորմի շտաբը տեղափոխվել է Իտալիա 2-րդ ավիակորպուսի հետ միասին, իսկ Ա. Կեսսելրինգը նշանակվել է Հարավ-Արևմուտքի (Միջերկրական ծով-Իտալիա) գերմանական զորքերի գլխավոր հրամանատար։ «Կենտրոն» բանակների խմբի ավիացիոն աջակցության համար թողնվել է 8-րդ ավիակորպուսը (ավիացիայի գեներալ Վ. ֆոն Ռիխտհոֆեն)։

Վերմախտի կազմում Ֆրանսիայի դրոշի ներքո կռվում էր Բոլշևիզմի դեմ ֆրանսիական կամավորների լեգեոնը (նացիստական Գերմանիայի զինված ուժերում պաշտոնական անվանումը՝ 638-րդ հետևակային գունդ, )։

### ԽՍՀՄ
Մոսկվայի ուղղությամբ մոտ 800 կմ տարածքի պաշտպանությունն իրականացնում էին Արևմտյան, Բրյանսկի և Պահեստային ճակատների զորքերը, որոնք միասին հաշվարկում էին շուրջ 1,250,000 մարդ, ավելի քան 10,500 հրետանի և ականանետ (որից մոտ 1,200-ը հակատանկային), 1044 տանկ։ Բացի դրանից, Մոսկվայի պաշտպանության ընթացքում ներգրավված էին նաև 21 աշխարհազորային դիվիզիա՝ ընդհանուր 200,000 մարդ, 14 պահեստային դիվիզիա՝ 120,000 մարդ ընդհանուր թվով, օդադեսանտային զորքերի 6 գվարդիական դիվիզիա, Սիբիրից տեղափոխված 9 դիվիզիա, ինչպես նաև՝ 2 թերի կազմով տանկային դիվիզիա և 14 առանձին թերի կազմով տանկային գումարտակ։ Բացի այդ՝ Մոսկվայի հակաօդային պաշտպանության ավիացիան բաղկացած էր 3 ավիադիվիզիայից։

**Արևմտյան ճակատը** (գեներալ-գնդապետ Ի.Ս. Կոնևի հրամանատարությամբ) ներառում էր․

* 22-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Վ.Ա. Յուշկևիչ)
* 29-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ի.Ի. Մասլեննիկով)
* 30-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Վ.Ա. Խոմենկո)
* 19-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ֆ. Լուկին)
* 16-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Կ.Կ. Ռոկոսովսկի)
* 20-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ֆ.Ա. Երշակով)

**Պահեստային ճակատը** (ԽՍՀՄ մարշալ Ս.Մ. Բուդյոննու հրամանատարությամբ)՝

*(Արևմտյան ճակատի երկրորդ գծում)*

* 31-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Վ.Ն. Դալմատով)
* 49-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ի.Գ. Զախարկին)
* 32-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Ս.Վ. Վիշնևսկի)
* 33-րդ բանակ (բրիգադի հրամանատար Դ.Ն. Օնուպրիենկո)

*(Առաջին գծում)*

* 24-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Կ.Ի. Ռակուտին)
* 43-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Պ.Պ. Սոբեննիկով)

**Բրյանսկի ճակատը** (գեներալ-գնդապետ Ա.Ի. Երյոմենկոյի հրամանատարությամբ)՝

* 50-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Մ.Պ. Պետրով)
* 3-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Յա.Գ. Կրեյզեր)
* 13-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Ա.Մ. Գորոդնյանսկի)
* Օպերատիվ խումբ (գեներալ-մայոր Ա.Ն. Երմակով)

Երեք խորհրդային ճակատների ՌՕՈւ-ն ուներ 568 ինքնաթիռ (210 ռմբակոծիչ, 265 կործանիչ, 36 գրոհիչ, 37 հետախուզական)։ Լև Լոպուխովսկին նշում է 545 ինքնաթիռ։ Այլ տվյալներով՝ «Թայֆուն» օպերացիայի նախօրեին Մոսկվայի պաշտպանության համար ԽՍՀՄ ՌՕՈւ-ն ուներ 936 ինքնաթիռ (այդ թվում՝ 545 շահագործման համար պիտանի), որոնցից՝ 578 ռմբակոծիչ (301 պիտանի), 285 կործանիչ (201 պիտանի), 36 գրոհիչ (13 պիտանի) և 37 հետախուզական (30 պիտանի)։

Վերին գլխավոր հրամանատարության շտաբը ՌՕՈՒ-ի ուժեղացման համար ներգրավեց 6-րդ հակաօդային կորպուսի կործանիչ ավիագնդերը, գլխավոր հրամանատարության 40-րդ, 42-րդ, 50-րդ, 51-րդ և 52-րդ երկարաշավիղ ռմբակոծիչ դիվիզիաների օդուժը, ինչպես նաև Մոսկվայի ռազմական օկրուգի ՌՕՈւ ստորաբաժանումները։ Շատ ավիագնդեր դեռ ձևավորման փուլում էին։ Ընդհանուր առմամբ ճակատների ՌՕՈւ-ն ուժեղացնելու համար ներգրավվել էր 154 պիտանի ինքնաթիռ։

Արևմտյան ճակատի ավիացիան բաղկացած էր 5 ավիադիվիզիայից, որոնց կազմում կար 14 ավիագունդ (8 կործանիչ, 2 գրոհիչ, 4 ռմբակոծիչ)։ Նրանցից 2 ռմբակոծիչ ավիագունդ զինված էր ծանր, չորսշարժիչանի ՏԲ-3 ռմբակոծիչներով։ Ֆրոնտի ՌՕՈւ-ն ուներ 252 մարտական պատրաստականությամբ անձնակազմ։

Պահեստային ճակատի ավիացիան ուներ երեք խառը ավիադիվիզիա, որոնք ընդգրկում էին 11 ավիագունդ (7 կործանիչ, 3 ռմբակոծիչ, 1 գրոհիչ), և ուներ 59 մարտական պատրաստականությամբ անձնակազմ։

Բրյանսկի ճակատի ՌՕՈւ-ի կազմում գործում էին երեք խառը ավիադիվիզիա և 24-րդ Կարմիր դրոշի ռմբակոծիչ ավիագունդ։ Ճակատների ՌՕՈւ-ի կազմում ռմբակոծիչների սակավությունը բացասաբար էր անդրադառնում ավիացիայի գործողությունների վրա։

Պատմաբան Ալեքսեյ Իսաևը փաստում է, որ արդեն Մոսկվայի ճակատամարտի առաջին օրերին մարտի են նետվել 368 հեռահար ռմբակոծիչ, 423 կործանիչ և 9 հետախուզական կործանիչ՝ Մոսկվայի հակաօդային պաշտպանությունից։ Նրա կարծիքով՝ Կարմիր բանակի ՌՕՈւ ուժերը մոսկովյան ուղղությամբ գրեթե չեն զիջել թշնամուն և կազմել են 1368 ինքնաթիռ։

## Մոսկվայի պաշտպանությունը 1941 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին
### Մոժայսկի պաշտպանական գիծ
Մոժայսկի պաշտպանական գիծը կառուցվել է հապշտապ 1941 թվականի հուլիսի 16-ից՝ հետևյալ սահմանագծով՝ Մոսկվայի ծով - Վոլոկոլամսկ - Մոժայսկ - Մալոյարոսլավեց - Դետչինո: Գծի ընդհանուր նախագծային երկարությունը կազմում էր 220 կմ: Պաշտպանության խորությունը 50-ից 80 կմ էր, 380 կմ² տարածքում՝ երեք գոտիով:

Ստեղծվել են երեք ամրացված շրջաններ (ԱՇ)՝ 35-րդ՝ Վոլոկոլամսկի, 36-րդ՝ Մոժայսկի և 37-րդ՝ Մալոյարոսլավեցի, իսկ օգոստոսի 26-ին՝ Կալուգայի 38-րդ շրջանը:

Շինարարական և ամրաշինական կառույցների աշխատանքները հանձնարարվել են ԽՍՀՄ ՊԺԿ ռազմադաշտային շինարարության 20, 21 և 22-րդ վարչություններին: Սակայն միայն Մոժայսկի ԱՇ-ի ամրաշինական կահավորումն իրականացնում էին վեց սապյորական գումարտակ, 20-րդ ՌԴՇՎ ութ շինարարական գումարտակ, Մոսկվայի 14 շրջանների բնակիչներ և երեք քաղաքացիական շինարարական կազմակերպություններ:

Մոժայսկի ԱՇ-ն կառուցողների ընդհանուր թիվը հասնում էր 50,000 մարդու: Գործարկվել էր 5 բետոնի գործարան, երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների մի մասը մատակարարվում էր երկաթուղով:

Նախատեսվում էր 1941 թվականի հոկտեմբերի 10-ից 25-ն ընկած ժամանակահատվածում իրականացնել առաջին հերթի ամրաշինական և շինարարական աշխատանքները, իսկ նոյեմբերի 15-25-ին ամբողջությամբ ավարտել Մոսկվայի Մոժայսկի պաշտպանական գծի շինարարությունը:

Երբեմն ամրությունների կառուցմանը ներգրավվում էին ժողովրդական աշխարհազորի դիվիզիաներ, որոնք, ըստ պլանի, պետք է պաշտպանեին այդ սահմանագծերը, սակայն «ռազմաճակատում բարդ իրավիճակի պատճառով» նրանց հաճախ տեղափոխում էին առաջնագիծ, որտեղ վատ պատրաստված և թույլ զինված՝ նրանք արագ անհետանում էին հակառակորդի հզոր հարվածների տակ:

Օրինակ, 1941 թվականի հուլիսի 18-ին 37-րդ Մալոյարոսլավեցի ԱՇ-ի գոտում Իլյինսկի սեկտորի պաշտպանական կառույցների շինարարությանը ներգրավվեցին վերջերս ձևավորված 17-րդ (Մոսկվորեցկի) ժողովրդական աշխարհազորի դիվիզիայի մարտիկները՝ գնդապետ Պ.Ս. Կոզլովի հրամանատարությամբ:

Սակայն արդեն հուլիսի 31-ին դիվիզիայի ողջ անձնակազմը համազգեստով և սպառազինությամբ սկսեցին տեղափոխել երկաթուղով՝ Սպաս-Դեմենսկից հարավ՝ 33-րդ բանակի կազմում Բուրակի - Պոդլեսնոյե հատվածում Վարշավայի խճուղին ծածկելու համար: Սովետական հրամանատարությունը փորձում էր ամրապնդել պաշտպանության երկրորդ էշելոնը: Հուլիսի վերջին - օգոստոսի սկզբին հակառակորդը լայնածավալ հարձակում ձեռնարկեց Ռոսլավլի ուղղությամբ՝ մոտորիզացված և երկու բանակային կորպուսների ուժերով, որոնք տեղափոխվել էին Օրշա և Սմոլենսկ քաղաքներից: Օգոստոսի 3-ին գերմանացիները գրավեցին Ռոսլավլը, և ռազմաճակատի գիծը կարճ ժամանակով կայունացավ Եկիմովիչի - Դուբրովկա - Տրուբչևսկ - Շոստկա սահմանագծում:

1941 թվականի հոկտեմբերի սկզբին գծի շինարարությունն ավարտված չէր, կահավորումը կատարվել էր միայն 40%-ով: Ընդհանուր առմամբ կառուցվել էր 296 ԴՕՏ, 535 ԴԶՕՏ, 170 կմ հակատանկային խրամատներ և 95 կմ էսկարպներ: Հիմնականում ԴՕՏ-երը չունեին դռներ, զենքի անցքեր և զրահապատված վահաններ: Որպես կանոն՝ քողարկում և օդափոխություն չկար, էլեկտրականություն ամենուր չէր, դիտարկման սարքեր չկային:

Գերագույն հրամանատարության պլանների համաձայն՝ Մոժայսկի պաշտպանական գիծը, անհրաժեշտության դեպքում, պետք է զբաղեցնեին և պաշտպանեին 32, 33 և 34-րդ բանակների միավորումները, բայց սկսած 1941 թվականի հուլիսի կեսից՝ պահեստազորում գտնվող կամ սահմանագծերում տեղակայվող շատ զորամասեր սկսեցին տեղափոխել Ելնյա, Սպաս-Դեմենսկ, Վյազմա շրջաններ և Լենինգրադի տակ՝ «պաշտպանության մեջ անցքեր լցնելու» կամ այնտեղ օպերատիվ ռեզերվներ ստեղծելու համար:

Այսպես, 1941 թվականի օգոստոսի 22-ին գնդապետ Ա.Ֆ. Նաումովի 312-րդ հրաձգային դիվիզիան ամբողջ կազմով ժամանեց Մալոյարոսլավեց կայարան՝ Մալոյարոսլավեցից մինչև Դետչինո հատվածում պաշտպանություն զբաղեցնելու և ամրանալու խնդրով, սկսելով բեռնաթափվել: Սակայն արդեն հաջորդ օրվա առավոտյան այն ներառվեց Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի 52-րդ բանակի կազմում և շտապ տեղափոխվեց Վալդայի շրջան, որտեղ ամբողջ սեպտեմբերին գտնվում էր պահեստազորում:

Հոկտեմբերի 8-10-ին դիվիզիան շտապ վերադարձվեց իր «պլանային տեղակայման» շրջան՝ Մալոյարոսլավեցի տակ, բայց այժմ բեռնաթափվել պետք էր հակառակորդի ավիացիայի անընդհատ հարվածների տակ՝ կորցնելով մարդկանց, տեխնիկա և սպառազինություն:

43-րդ բանակի հատվածում հակառակորդի արագ ճեղքումից և Յուխնովի գրավումից հետո, նույն օրը՝ ՊՊԿ-ն կարգադրություն տվեց մարտական տագնապով բարձրացնել Վ.Ի. Լենինի անվան Ռազմաքաղաքական ակադեմիայի ունկնդիրներին, Մոսկվայի և Պոդոլսկի վեց ռազմական ուսումնարանների կուրսանտներին՝ Մոժայսկի պաշտպանական գծում դիրքեր զբաղեցնելու և հակառակորդին ցանկացած գնով կանգնեցնելու խնդրով:

37-րդ Մալոյարոսլավեցի ԱՇ-ի հիմքը կազմել են Պոդոլսկի հետևակային և հրետանային ուսումնարանների կուրսանտների միացյալ ջոկատը (մոտ 3,500 մարդ), պահեստային հրաձգային գունդը, հակատանկային պաշտպանության երկու գունդ, հաուբիցային հրետանային գունդը և Մյատլևո շրջան ժամանող տանկային բրիգադը:

35-րդ Վոլոկոլամսկի ամրացված շրջանի հատվածներում պաշտպանություն էին զբաղեցրել ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի անվան Հետևակային ուսումնարանի կուրսանտները (մոտ 1,000 մարդ), հակատանկային պաշտպանության երկու մարտկոցների, 33-րդ հրաձգային բրիգադի գումարտակի անձնակազմը: Հոկտեմբերի 6-ին Լվովո - Բոլիչևո գծում սկսեցին տեղակայվել գեներալ-մայոր Ի.Վ. Պանֆիլովի 316-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները: 1939 թվականի մարտական կանոնադրության համաձայն, դիվիզիան կարող էր պաշտպանել 8-12 կմ ճակատով և 4-6 կմ խորությամբ գոտին: Տեղակայվել պետք էր 41 կիլոմետր ճակատով:

Հոկտեմբերի 8-ին 37-րդ (Մալոյարոսլավեցի) ամրացված շրջանի սահմանագծերում սկսեց տեղակայվել Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի պահեստազորից ժամանած գնդապետ Ա.Ֆ. Նաումովի 312-րդ հրաձգային դիվիզիան: Մյուս զորամասերը սկսեցին ժամանել երկրի խորքից «առավելագույն տեմպով»: Մեդինի, Մալոյարոսլավեցի, Բորովսկի և Կալուգայի շրջաններում հերոսաբար մարտնչում էին 53, 149, 113, 211, 222-րդ հրաձգային դիվիզիաների և այլ ստորաբաժանումների նահանջող մնացորդներից (շրջապատվածներից) կազմված ջոկատները:

Հոկտեմբերի 10-ին ռազմաճակատի Ռազմական խորհրդի հրամանով Մոժայսկի պաշտպանական գծի բոլոր ամրացված շրջանները (ԱՇ-ները) վերափոխվեցին մարտական տեղամասերի:

Հոկտեմբերի 12-ին, ռազմաճակատի գծի մոտեցման կապակցությամբ, Պաշտպանության պետական կոմիտեն որոշում ընդունեց մայրաքաղաքի մոտակա մոտեցումներում պաշտպանական կառույցների համակարգի շինարարության մասին: ԶԳՀ Ստավկայի հրամանով ստեղծվում է Մոսկվայի պաշտպանության գոտին (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Պ.Ա. Արտեմև): 1941 թվականի հոկտեմբերի սկզբին Մոսկվայի գոտին ներառում էր մայրաքաղաքի շուրջը ամրությունների համակարգ, որը բաղկացած էր երեք սահմանագծից: Առաջինն անցնում էր Կլյազմինսկի ջրամբարով, Խլեբնիկովո, Կլյազմա գետով, Սխոդնյա, Նախաբինո, Պերխուշկովո, Կրասնայա Պախրա և Դոմոդեդովո: Երկրորդ և գլխավոր սահմանագիծը Մոսկվայից հեռացված էր 15-20 կմ-ով: Երրորդ սահմանագիծը գտնվում էր քաղաքի սահմաններում և ներառում էր պաշտպանական գիծ՝ Շրջանային երկաթուղով, Այգեպատ և Բուլվարային օղակներով, Մոսկվա գետով՝ մայրաքաղաքի հարավում:

Արևմտյան ուղղության զորքերի ղեկավարությունը միավորելու նպատակով, Պահեստային ռազմաճակատի մնացած զորքերը հոկտեմբերի 10-ին փոխանցվեցին Արևմտյան ռազմաճակատի կազմին, որի զորքերի հրամանատար այդ օրը նշանակվեց բանակի գեներալ Գ.Կ. Ժուկովը (Ի.Ս. Կոնևը մնաց որպես նրա տեղակալ):

Արևմտյան ռազմաճակատին էին ենթարկվում Մոժայսկի պաշտպանական գծի զորքերը, սակայն Մոժայսկի գծում պաշտպանություն զբաղեցրած զորքերի վիճակը մնում էր բացառիկ ծանր: Մոսկվայի ծովից մինչև Կալուգա հաշվվում էր ընդամենը մոտ 90 հազար մարտիկ: Այս պայմաններում հրամանատարությունը ձգտում էր ամուր պաշտպանել միայն ամենակարևոր՝ տանկավտանգ ուղղությունները:

Հոկտեմբերի 12-ին ընկան Կալուգան և Մեդինը, հոկտեմբերի 14-ին՝ Բորովսկը, հոկտեմբերի 18-ին՝ Մոժայսկը և Մալոյարոսլավեցը, հոկտեմբերի 24-ին՝ Տարուսան: Հակառակորդի կողմից կտրվեցին կարևորագույն ավտոմոբիլային և երկաթուղային մայրուղիների մի շարք:

Գժատսկի և Վոլգայի ափերի միջև՝ Կալինինի շրջանում, առաջացավ մինչև 80 կմ ընդհատում, որը փակելու հնարավորություն չկար: Ռազմաճակատի աջ թևի զորքերը նահանջում էին Վոլգայի ձախ ափ: 22-րդ և 29-րդ բանակների միավորումները զբաղեցրին պաշտպանություն Օսաշկովից մինչև Ստարիցա: Կալինին - Տուրգինովո - Վոլոկոլամսկ սահմանագծում պաշտպանության կազմակերպման պատասխանատվությունը դրվեց 30-րդ բանակի վրա, որը նահանջել էր այդ շրջան:

Հոկտեմբերի 18-ին Լյուֆտվաֆեն զանգվածային օդային հարված հասցրեց Մոժայսկին և 5-րդ բանակի զորամասերին: Երկարատև հրետանային նախապատրաստությունից հետո, մոտոհետևակի և տանկերի մեծ խումբ հարձակվեց 32-րդ հրաձգային դիվիզիայի վրա: Թշնամու հզոր ճնշման տակ կարմիրբանակայինները ստիպված էին լքել Մոժայսկը, Վերեյան և հեռանալ պաշտպանության ամրացված տեղամասերից: Մոժայսկի գծի պաշտպանության առանձին օջախներ դիմացան մինչև հոկտեմբերի 29-ը:

1941 թվականի հոկտեմբերին շատ բան կախված էր տրանսպորտի անխափան աշխատանքից: Երկաթուղայինները հակառակորդի մշտական կրակոցների և ռմբակոծությունների տակ, վերականգնելով ուղիները, հաշվի չէին առնում սեփական կորուստները և կատարեցին զորքերի, զինամթերքի և ռազմական տեխնիկայի՝ նշված շրջաններ օպերատիվ տեղափոխման խնդիրները՝ դրանով իսկ հսկայական ներդրում ունենալով Մոսկվայի պաշտպանության գործում:

Թշնամուն կանգնեցնել Մոսկվայի հեռավոր մոտեցումներում՝ Մոսկվայի ծով - Վոլոկոլամսկ - Մոժայսկ - Մալոյարոսլավեց - Դետչինո - Կալուգա գծով այն ժամանակ չհաջողվեց, և հոկտեմբերի վերջին մարտերն արդեն ընթանում էին Մոսկվայից 60-100 կիլոմետր հեռավորության վրա: 43-րդ բանակի զորամասերին հսկայական ջանքերի գնով հաջողվեց հոկտեմբերի 29-ին կանգնեցնել հակառակորդին Նարա գետի սահմանագծում և ստիպել նրան անցնել պաշտպանության:

### Մոսկվայի պաշարման դրություն
Հոկտեմբերի 15-ին ԽՍՀՄ Պաշտպանության պետական կոմիտեն որոշում ընդունեց Մոսկվայի տարհանման մասին: Հաջորդ օրը սկսվեց Մոսկվայից (դեպի Գորկի, Կույբիշև, Սարատով, Մոլոտով և այլ քաղաքներ) Գլխավոր շտաբի վարչությունների, ռազմական ակադեմիաների, ժողկոմատների և այլ հիմնարկների, ինչպես նաև օտարերկրյա դեսպանատների տարհանումը: Իրականացվում էր գործարանների, էլեկտրակայանների, կամուրջների ականապատումը:

Հոկտեմբերի 16-ին մի քանի օրով քաղաքն ընկավ խուճապի մեջ: Խուճապային տրամադրությունների հիմնական գործոնը դարձավ Մոժայսկի պաշտպանական գծի ճեղքումը և Մոսկվայում գերմանական առաջատար ջոկատների հնարավոր հայտնվելը:

Հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ Պաշտպանության պետական կոմիտեն Մոսկվայում և արվարձաններում մտցրեց պաշարման դրություն: Մայրաքաղաքի պաշտպանությունը հանձնարարվեց Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատար, բանակի գեներալ Ժուկովին, իսկ Մոսկվայի պաշտպանությունը նրա մոտեցումներում՝ Մոսկվայի ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Պ.Ա. Արտեմևին:

Հոկտեմբերի 21-ին Արտեմևը հրապարակեց №01 հրաման «Մոսկվայի ամուր և կայուն պաշտպանության ստեղծման մասին», համաձայն որի անհապաղ պետք էր սկսել կրակային կետերի և բարիկադների կառուցումը քաղաքի փողոցներում ու հրապարակներում և նրա շրջակայքում: Նախատեսվում էր ստեղծել երեք պաշտպանական սահմանագիծ՝

Առաջինը՝ քաղաքի ծայրամասերով՝ Շրջանային երկաթուղու երկայնքով

Երկրորդը՝ Այգեպատ օղակով 

Երրորդը՝ Ա օղակով և Մոսկվա գետով (հարավից)

Պաշտպանությունը կառուցվում էր դիմադրության հենակետային հանգույցների ստեղծման սկզբունքով՝ օգտագործելով առավել ամուր շենքերը: Այդ սահմանագծերի միջև պաշտպանությունը պետք է կառուցվեր երթևեկելի փողոցների երկայնքով՝ փակելով նրանց վրա այլ փողոցներից ելքերը կրակային միջոցներով և արգելքներով: Հրամանով թույլատրվում էր տեղադրել կրակային միջոցներ բնակարաններում, նկուղային և ձեղնահարկային տարածքներում՝ շրջանային գործկոմների կարգադրություններով մարդկանց այլ տեղ տեղափոխելով: Կարճ ժամանակում քաղաքը կառուցապատվեց բարիկադներով և հակատանկային արգելքներով:

1941 թվականի հոկտեմբերի 22-ին և 23-ին ՊՊԿ-ն ընդունեց №830ս և 831ս որոշումները «Քաղաքային պաշտպանության կոմիտեների մասին», համաձայն որոնց Մոսկվայի մերձակայքի շատ քաղաքներում (Պոդոլսկ, Նոգինսկ, Զագորսկ, Սերպուխով և այլն), ինչպես նաև Մոսկվայի մարզին հարևան մարզկենտրոններում (Տուլա, Վլադիմիր, Տամբով, Ռյազան և այլն) ստեղծվեցին քաղաքային պաշտպանության կոմիտեներ, որոնք ձևավորվում էին կուսակցական, խորհրդային, ռազմական մարմինների և ՆԳԺԿ մարմինների ներկայացուցիչներից, որոնց ձեռքում կենտրոնացվում էր ամբողջ իշխանությունը՝ քաղաքների և դրանց շրջակայքի պաշտպանության կազմակերպման շահերով:

Հոկտեմբերի 28-ին գեներալ-լեյտենանտ Արտեմևի կողմից հաստատվեց «Մոսկվա քաղաքի պաշտպանության պլանը», որը սահմանեց մայրաքաղաքի մոտեցումների և անմիջականորեն քաղաքի ներսում պաշտպանության կառուցման կարգը, ինչպես նաև հրապարակվեց №0021 հրամանը «Մոսկվայի պաշտպանության համար մոսկվայի բանվորների դիվիզիայի և երկու բրիգադայի ձևավորման մասին», որը պարտադրում էր անհապաղ սկսել մոսկովյան ձեռնարկությունների բանվորների թվից զինվորական զորամասերի ձևավորումը:

Քաղաքային սահմանագծի պաշտպանությունը դրվում էր Մոսկվայի ամրացված շրջանի վրա, որը 1942 թվականի հունվարի կեսին վերաձևավորվեց 157-րդ ամրացված շրջանի, որը գոյատևեց մինչև պատերազմի վերջը: Մոսկվայի (157-րդ) ԱՇ-ն համալրված էր գնդացրային գումարտակներով, կրակամետ վաշտերով, հակատանկային պաշտպանության հրետանային դիվիզիոններով: Մարտական գործողություններ նա չէր վարում, և պատերազմի ողջ ժամանակահատվածում նրա անձնակազմը զբաղվում էր մարտական ու քաղաքական պատրաստությամբ, ամրացված շրջանի կրակային կետերի, ինժեներական կառույցների ու արգելքների մարտունակ վիճակում պահպանմամբ և կատարելագործմամբ, ինչպես նաև դրանց պահպանությամբ և պարեկությամբ: 157-րդ ամրացված շրջանի պաշտպանության տեղամասը բաժանված էր երկու սեկտորի՝ Հյուսիսային և Հարավային:

Դեկտեմբերի սկզբին Ստալինի հետ զրույց ունեցած գեներալ Վլադիսլավ Սիկորսկին ԽՍՀՄ-ում բրիտանական դեսպան Ստաֆֆորդ Կրիպսի հետ զրույցում նշեց. 

### Կալինինի պաշտպանական գործողություն
Այդ ընթացքում, գերմանական 3-րդ տանկային խումբը շրջվեց դեպի Կալինին և հոկտեմբերի 14-ին գրավեց քաղաքը: Այդպիսի շրջադարձի հիմնական խնդիրը «Կենտրոն» բանակների խմբի հյուսիսային թևում 9-րդ բանակի և 3-րդ տանկային խմբի ուժերով նոր «կաթսայի» ստեղծումն էր:

Մայրաքաղաքը հյուսիս-արևմուտքից ծածկելու համար հոկտեմբերի 17-ին Արևմտյան ռազմաճակատի աջ թևի զորքերի հիմքի վրա (22-րդ, 29-րդ, 31-րդ և 30-րդ բանակներ) ստեղծվեց Կալինինի ռազմաճակատը (գեներալ-գնդապետ Ի.Ս. Կոնև):

Ռազմաճակատի զորքերը ավիացիայի աջակցությամբ ամեն օր հարձակվում էին գերմանացիների վրա Կալինինի շրջանում: Այս գործողությունների արդյունքում հոկտեմբերի 23-ին ֆոն Բոկը հրահանգ տվեց դադարեցնել Կալինինի միջով հարձակումը: Այսպիսով, Կալինինի շրջանում եռանդուն հարվածները, թեև չհանգեցրին քաղաքի գրավմանը, բայց խափանեցին հիմնական խնդրի կատարումը, որի համար 3-րդ տանկային խումբը շրջվում էր Մոսկվայից դեպի հյուսիս:

### Ձմեռվա սկիզբ
Հոկտեմբերի 18-19-ին սկսվեցին հորդառատ անձրևներ: «Կենտրոն» բանակների խմբի շտաբի մարտական գործողությունների մատյանում հոկտեմբերի 19-ին գրանցվել էր. «Հոկտեմբերի 18-ից 19-ը գիշերը բանակների խմբի ռազմաճակատի ամբողջ հատվածում անձրևներ էին: Ճանապարհների վիճակն այնքան է վատթարացել, որ զորքերին պարենով, զինամթերքով և հատկապես վառելիքով մատակարարման ծանր ճգնաժամ է սկսվել: Ճանապարհների վիճակը, եղանակային պայմանները և տեղանքը զգալիորեն դանդաղեցրել են մարտական գործողությունների ընթացքը: Բոլոր միավորումների գլխավոր հոգսը նյութատեխնիկական միջոցների և պարենի մատակարարումն է»: Նմանատիպ բողոքներ ցեխակալման մասին արտահայտում էին նաև խորհրդային հրամանատարները:

Նոյեմբերի 4-ին սկսվեց սառնամանիք, ցեխակալման ժամանակաշրջանը ավարտվեց, և ցեխում խրված տրանսպորտը դադարեց զսպող գործոն լինել երկու կողմերի զորքերի համար: Գերմանական հրամանատարությունը մոտեցրեց պահեստազորը և անցկացրեց վերախմբավորում:

### Տուլայի պաշտպանություն
Տուլայի պաշտպանությունը հանձնվել էր 50-րդ բանակին (գեներալ-մայոր Ա․ Ն․ Երմակով, նոյեմբերի 22-ից՝ գեներալ-լեյտենանտ Ի․ Վ․ Բոլդին): Հակառակորդի գերակշռող ուժերի ճնշման տակ նրա փոքրաթիվ զորքերը ստիպված էին նահանջել հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ՝ դեպի Տուլա: 3-րդ բանակի միավորումները նահանջում էին արևելք՝ դեպի Եֆրեմով:

Մցենսկի շրջանում ծանր մարտերից հետո գերմանական զորքերը հոկտեմբերի 23-24-ին շարունակեցին հարձակումը Տուլայի վրա: Սակայն Բրյանսկի ռազմաճակատի բազմաթիվ միավորումների մնացորդների դուրս գալը շրջապատումից թույլ տվեց Շտաբին վերականգնել ռազմաճակատը՝ ավելի քիչ ուժեր ծախսելով պահուստից և ռազմաճակատի այլ հատվածներից:

Հոկտեմբերի 29-ին գերմանական զորքերը հասան Տուլա: Երեք օրվա ընթացքում գերմանական զորքերը կատաղի հարձակումներ էին իրականացնում՝ քաղաքին տիրանալու նպատակով: Չնայած այն բանին, որ Տուլա էր հասցրել նահանջել միայն 50-րդ բանակի զորքերի մի մասը, նրանք տեղական կայազորի (ՆԿՎԴ 156-րդ գունդ, ՀՕՊ 732-րդ զենիթային հրետանային գունդ) և աշխարհազորայինների (Տուլայի բանվորական գունդ) հետ միասին պաշտպանեցին քաղաքը: Բնակչության օգնությամբ քաղաքի շուրջը ստեղծվեցին երեք պաշտպանական գոտիներ: Արդյունքում նոյեմբերի 1-ին և 2-ին գերմանական 24-րդ մոտորացված կորպուսի հարձակումները Տուլայի վրա հաջողությամբ հետ մղվեցին: Նոյեմբերի առաջին կեսին հակառակորդի կողմից ձեռնարկված Տուլան հարավից ճակատային հարվածով գրավելու, ինչպես նաև հյուսիսից շրջանցելու նոր փորձերը հետ մղվեցին խորհրդային զորքերի կողմից՝ քաղաքի ողջ բնակչության ակտիվ մասնակցությամբ:

### Խորհրդային ավիացիայի գործողությունները գերմանական հարձակումը հետ մղելիս
Գերմանական «Կենտրոն» բանակային խմբի զորքերը հարձակումը սկսեցին տանկային միավորումների տեղաշարժով՝ ավիացիայի աջակցությամբ։ Խորհրդային զորքերը կատաղի դիմադրություն ցույց տվեցին։ Պայքարին միացավ նաև խորհրդային ավիացիան։ Խորհրդային զորքերի ավիացիոն ստորաբաժանումներին սկսեցին մատակարարվել նոր մոդելի ինքնաթիռներ՝ Յակ-1, ԼաԳԳ-3, ՄիԳ-3, Իլ-2, Պե-2, և թռիչքային կազմն արդեն ուներ բավարար մարտական փորձ։

Գերմանական զորքերի ճեղքած տանկային և մոտորիզացված միավորումների առաջխաղացումը խափանելու նպատակով օգտագործվում էր ճակատների ավիացիան։ Մարտական գործողությունների որոշ շրջաններում ավիացիան դարձավ գրեթե միակ միջոցը գերմանական տանկերի առաջընթացը կասեցնելու համար։ Խորհրդային ավիացիոն դիվիզիաների գործողությունները ապահովվում էին կործանիչներով։ Ավիացիային առաջադրվել էր խնդիր՝ ոչնչացնել գերմանական տանկերը, ինչպես ցերեկը, այնպես էլ գիշերը պայքարել մոտեցող պահեստազորի դեմ։

Օրյոլ-Տուլայի ուղղությամբ պաշտպանություն ստեղծելու և ծածկելու նպատակով Օրյոլի շրջանի Մցենսկ քաղաք տեղափոխվեցին պահեստային միավորումներ և ստորաբաժանումներ։ Զորքերի և զինամթերքի տեղափոխմանը մասնակցում էին քաղաքացիական օդային նավատորմի և հեռահար ռմբակոծիչ ավիացիայի ինքնաթիռները։ Երեք օրվա ընթացքում նրանք ճակատի գծի մոտ հասցրին 5500 զինվոր և հրամանատար՝ զինված, և 13 տոննա ռազմամթերք։

Գերագույն գլխավոր հրամանատարության Գերագույն շտաբի 6-րդ պահեստային ավիացիոն խումբը, բաղկացած հինգ ավիացիոն գնդից, գործում էր Բրյանսկի ճակատում։ Ինքնաթիռների անձնակազմերը Մցենսկի և Օրյոլի շրջաններում գերմանական տանկային և մոտորիզացված շարասյուների վրա շարունակական հարձակումներով զգալի կորուստներ էին պատճառում թշնամու կենդանի ուժին և տեխնիկային, խցանումներ էին ստեղծում ճանապարհներին, դանդաղեցնում էին նրանց հարձակման տեմպերը, ոչնչացնում էին ինքնաթիռներ թշնամու օդանավակայաններում, ապահովում էին սեփական զորքերի պաշտպանությունը և իրականացնում օդային հետախուզություն։

Հոկտեմբերին 6-րդ պահեստային ավիացիոն խմբի ստորաբաժանումները իրականացրին մոտ 700 ինքնաթիռային թռիչք, օդային մարտերում խոցեցին և ոչնչացրին լյուֆտվաֆֆեի 21 ինքնաթիռ, ինչպես նաև բազմաթիվ տանկեր, զրահամեքենաներ և բեռնատարներ։ Այս մարտերում խումբը կորցրեց 19 ինքնաթիռ։ Մեխանիզացված շարասյուների դեմ առավել արդյունավետ հարվածներ հասցնում էին ռեակտիվ հրթիռներով զինված Իլ-2 գրոհիչները։

Մոսկվայի հարավից շրջանցումը կանխելու և ցամաքային զորքերին օգնություն ցուցաբերելու նպատակով, Գերագույն գլխավոր հրամանատարության որոշմամբ, մինչև հոկտեմբերի 10-ը Միջին Ասիայի ռազմական օկրուգի ՌՕՈւ կազմից Վրաստանի 134-րդ և 459-րդ ռմբակոծիչ ավիացիոն գնդերը (յուրաքանչյուրը՝ 20 ՍԲ ինքնաթիռներով) և 39-րդ ծանր ռմբակոծիչ էսկադրիլիան (14 ՏԲ-3 ինքնաթիռով) տեղափոխվեցին և հանձնվեցին Արևմտյան ճակատի ՌՕՈւ հրամանատարի ենթակայությանը։ Ճակատի ավիացիան, շուրջօրյա հարվածներ հասցնելով գերմանական առաջացող տանկային շարասյուներին, օգնում էր խորհրդային զորքերին դանդաղեցնել գերմանական 2-րդ տանկային բանակի առաջխաղացումը դեպի Տուլա։

Գերմանական տանկային շարասյուների ճեղքումները խանգարում էին զորքերի կառավարմանը։ Այս պայմաններում մեծացավ օդային հետախուզության դերը, որն անհրաժեշտ էր թշնամու շարասյուների տեղաշարժի տվյալներ ստանալու համար։ Մայրաքաղաքի արևմտյան ճանապարհների հետախուզությունը իրականացնելու համար Մոսկվայի ռազմական օկրուգի ՌՕՈւ հրամանատարը յուրաքանչյուր մայրուղու համար տրամադրել էր մեկական կործանիչ ավիացիոն գունդ։ Օդային հետախուզության տվյալները հնարավորություն տվեցին հասկանալ բարդ իրավիճակը և ժամանակին բացահայտել գերմանական զորքերի խմբավորումները և մտադրությունները։

Խորհրդային ավիացիան, ուժեղ հակաօդային պաշտպանության պայմաններում, ռմբակոծիչ հարվածներ էր հասցնում թշնամու մարտական շարքերի ամբողջ խորությամբ՝ ձգտելով թշնամուն ոչնչացնել առանձին հատվածներով։ Հատկապես բարդ իրավիճակում էին կործանիչ օդաչուները, ովքեր ոչ միայն ուղեկցում էին գրոհիչներին և ռմբակոծիչներին և օդային մարտեր վարում, այլև մասնակցում էին գրոհային գործողությունների և իրականացնում օդային հետախուզություն։

Գերմանական զորքերը տեղաշարժվելիս պաշտպանվում էին հակաօդային պաշտպանության միջոցներով։ Տանկային միավորումների կենտրոնացումը ծածկելու համար գերմանացիները ներգրավում էին մինչև 150 զենիթային հրանոթ, ինչը զգալիորեն բարձրացնում էր խորհրդային ինքնաթիռների կորուստները օդում։ Թռիչքի շառավիղը կրճատելու և թռիչքների քանակը մեծացնելու համար խորհրդային երկու գնդերի գիշերային անձնակազմերը տեղափոխվեցին դաշտային օդանավակայան, ինչը հնարավորություն տվեց ուժեղացնել գիշերային թռիչքների ինտենսիվությունը։

6-րդ հակաօդային պաշտպանության կործանիչ ավիացիոն կորպուսը հետ էր մղում Մոսկվայի դեմ օդային հարձակումները, պաշտպանում էր Արևմտյան ճակատի զորքերի մարտական շարքերը, պայքարում էր թշնամու հետևակի և տանկերի դեմ և շրջափակում գերմանական օդանավակայանները։ Կորպուսի կազմում ընդգրկված էին մեկ մոտակա ռմբակոծիչ և 17 կործանիչ ավիացիոն գնդեր։ Կորպուսը ուներ 344 բարեխղճորեն պատրաստված մարտական ինքնաթիռ և 416 օդաչու, որոնցից 118-ը ունեին գիշերային և բարդ մետեո պայմաններում թռիչքներ կատարելու պատրաստվածություն։

Հոկտեմբերին գերմանական ռմբակոծիչները Մոսկվայի վրա իրականացրին 31 օդային հարձակում, որոնցից 13-ը՝ ցերեկը, 18-ը՝ գիշերը։ Հարձակումներին մասնակցել են 1998 ինքնաթիռ, որոնցից միայն 72-ը (3.6%) կարողացել են հասնել քաղաք։ Հակաօդային պաշտպանության մարտիկները օդային մարտերում և զենիթային հրետանու ու գնդացրերի կրակով այդ ընթացքում խոցեցին 278 ինքնաթիռ, ինչը կազմում է հարձակման մասնակցած ինքնաթիռների 13.9%-ը։

Լյուֆտվաֆեն, ունենալով ուժերի գերազանցություն, կիրառում էր ավիացիոն խմբավորումների մանևրում։ Դրա համար ճակատի գծից 7-10 կմ հեռավորությամբ ստեղծվում էին փոքր օդանավակայաններ՝ Մե-109 կործանիչների և «Հեյնկել-126» հետախուզական ինքնաթիռների համար։ Այդ հենակետերն օգտագործվում էին նաև ռմբակոծիչ էսկադրիլիաների ուղեկցման համար։

«Կենտրոն» բանակային խմբի հարձակումը ուղեկցվում էր նրա ավիացիայի զանգվածային հարվածներով։ Հոկտեմբերի հարձակման առաջին տասն օրում Լյուֆտվաֆֆեի ինքնաթիռները Արևմտյան ճակատի գոտում իրականացրել էին մինչև 4000 ինքնաթիռային թռիչք։ Օգտվելով խորհրդային զորքերի թույլ հակաօդային պաշտպանությունից՝ գերմանական օդաչուները իջնում էին մինչև 25-50 մետր և իրականացնում գրոհային հարձակումներ։

Գերմանական ռմբակոծիչները կործանիչների ուղեկցությամբ շարունակում էին խմբերով հարվածներ հասցնել խորհրդային զորքերի մարտական շարքերին։ Բացի այդ, թշնամին օգտագործում էր առաջին մարտական օրերին գրավված խորհրդային Р-5 և СБ ինքնաթիռները՝ գիշերային և վատ եղանակային պայմաններում օդային հետախուզություն իրականացնելու համար։

Ակտիվ մարտական գործողություններից հետո Արևմտյան ճակատի ՌՕՈւ կազմում հոկտեմբերի 10-ին մնացել էր 200-ից պակաս ինքնաթիռ, ճակատային զորքերի ավիացիան նույնպես ուներ սահմանափակ քանակությամբ ինքնաթիռներ, իսկ որոշ ընդհանուր զորքերի բանակների ՌՕՈւ առհասարակ չուներ ավիացիա։

Արևմտյան ճակատի զորքերի մարտական գործողությունները աջակցելու համար ներգրավվեցին 6-րդ հակաօդային պաշտպանության կործանիչ ավիացիոն կորպուսը, Մոսկվայի ռազմական օկրուգի ՌՕՈւ, մի քանի հեռահար ռմբակոծիչ ավիացիոն դիվիզիաներ և չորս նոր ձևավորված ավիացիոն գնդեր։ Այս ավիացիոն խմբավորումը հոկտեմբերի ինը օրվա ընթացքում իրականացրեց մոտ 3000 ինքնաթիռային թռիչք՝ Յուխնովի և Վյազմայի ուղղություններով Վերմախտի առաջացող զորքերի դեմ ռմբակոծիչ և գրոհային հարվածներ հասցնելու նպատակով։

### Վերջին գերմանական գրոհը Մոսկվայի վրա
Մոսկվայի վրա հարձակումը վերասկսելու համար Վերմախտը կենտրոնացրեց հիսունմեկ դիվիզիա, այդ թվում՝ տասներեք տանկային և յոթ մոտորիզացված դիվիզիա։ Գերմանական հրամանատարության ծրագրով, բանակների «Կենտրոն» խումբը պետք է ջախջախեր խորհրդային զորքերի պաշտպանության թևերը և շրջապատեր Մոսկվան։

Խորհրդային հրամանատարությունը վտանգավոր հատվածները ուժեղացրեց պահեստային ուժերով և լրացումներով։ Մեծ քաղաքական նշանակություն ունեցավ 1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին Կարմիր հրապարակում անցկացված զորահանդեսը։

Ձնհալի ավարտից հետո գերմանական զորքերը վերսկսեցին հարձակումը՝ նպատակ ունենալով շրջափակել Մոսկվան։ Վերմախտի 3-րդ և 4-րդ տանկային խմբերը պետք է Կլինի և Սոլնեչնոգորսկի ուղղությամբ առաջանալով շրջանցեին քաղաքը հյուսիսից, իսկ 2-րդ տանկային խումբը՝ շրջանցելով Կարմիր Բանակի պահած Տուլան, շարժվեր Կաշիրայի և Կոլոմնայի ուղղությամբ՝ հարավից։ Շրջափակման օղակը նախատեսվում էր փակել Նոգինսկի շրջանում։ Վերմախտի 4-րդ դաշտային բանակի առջև դրված էր առաջադրանք «կապել Արևմտյան ռազմաճակատի զորքերը» կենտրոնում։ Հարձակումը հյուսիսային ուղղությամբ սկսվեց նոյեմբերի 15–16-ին, իսկ հարավային ուղղությամբ՝ նոյեմբերի 18-ին։

Մոլեգին մարտեր ծավալվեցին Վոլոկոլամսկի մայրուղու շրջանում, որտեղ խիզախորեն կռվում էին գեներալ-մայոր Կոնստանտին Ռոկոսովսկու հրամանատարությամբ գործող խորհրդային 16-րդ բանակի ստորաբաժանումները՝ գեներալ-մայոր Իվան Պանֆիլովի 316-րդ հրաձգային դիվիզիան, գնդապետ Սերգեյ Մլադենցևի ղեկավարած ՌԽՖՍՀ Գերագույն խորհրդի անվան ուսումնարանի առանձին կուրսանտական գունդը, գեներալ-մայոր Ալեքսեյ Բելոբորոդովի 78-րդ հրաձգային դիվիզիան, գեներալ-մայոր Լև Դովատորի 2-րդ գվարդիական հեծյալ կորպուսը և գնդապետ Միխայիլ Կատուկովի 1-ին գվարդիական տանկային բրիգադը։

Ծանր մարտերից հետո Վերմախտի 3-րդ տանկային խումբը նոյեմբերի 23-ին գրավեց Կլինը, իսկ նոյեմբերի 24-ին՝ Սոլնեչնոգորսկը։ Շրջափակումից խուսափելու համար 16-րդ բանակի աջ թևի զորքերը նահանջեցին Իստրայի ջրամբարի արևելյան ափ։ Նոյեմբերի 26-ին Վերմախտի 10-րդ տանկային դիվիզիան ներխուժեց Իստրա։ Նոյեմբերի 30-ին գերմանացիները գրավեցին Դեդովսկը, Պետրովսկոյեն, Սելիվանիխան, Սնեգիրին։ Այստեղ՝ Վոլոկոլամսկի մայրուղու 42-րդ կիլոմետրում, վերջին պաշտպանական գիծը պահում էր Բելոբորոդովի 9-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան։

Իր հուշերում Գեորգի Ժուկովը գրել է, որ այդ օրերին Ստալինը իրեն հարցրել է՝ հնարավոր է արդյոք պահել Մոսկվան, և պահանջել «պատասխանել ազնվորեն՝ որպես կոմունիստ»։ Ժուկովը պատասխանել է, որ հնարավոր է, սակայն դրա համար անհապաղ անհրաժեշտ են պահեստային ուժեր։ Նոյեմբերի 27-ի դրությամբ Վերմախտի 7-րդ տանկային դիվիզիան կարողացել էր արագությամբ գրավել Յախրոման Դմիտրովից հարավ և անցնել Մոսկվա-Վոլգա ջրանցքը՝ Յախրոմայի կամրջով, որը չէին հասցրել պայթեցնել, և ամրանալ ջրանցքի մյուս կողմում։ Գերմանական դիրքերից մինչև Կրեմլ մնացել էր մոտ 60 կմ։

Սակայն խորհրդային զինվորների կատաղի դիմադրությունը Պերեմիլովսկայա բարձունքում, որը ճակատագրական պահին օժանդակվեց Դմիտրովից օգնության եկած զրահագնացքով, կանգնեցրեց թշնամու առաջխաղացումը։ Ապա խորհրդային 50-րդ հրաձգային բրիգադի ուժեղ հակագրոհը և գերմանացիների ուժերի թուլությունը ստիպեցին նրանց նոյեմբերի 28-ին լքել իրենց հենակետը և նահանջել։ Մոսկվայի հյուսիս-արևմուտքում Վերմախտի զորքերը գրավեցին Կրասնայա Պոլյանան (այժմ՝ Լոբնյայի տարածք) և մոտեցան Կրեմլին 29 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Գերմանացի սպաները դաշտային հեռադիտակներով արդեն տեսնում էին Մոսկվայի ամենամեծ շենքերը, սակայն նրանց ուժերը լրջորեն քայքայված էին․ որոշ գնդերում մնացել էին ընդամենը 150–200 մարտունակ զինվոր, այսինքն՝ մեկ-երկու լիակազմ վաշտ։

Հյուսիսային ուղղությամբ գերմանացիների առաջխաղացումը խոչընդոտեց Իստրայի և Իվանյկովոյի ջրամբարներից և Մոսկվայի ջրանցքի մյուս ջրամբարներից ջրերի բաց թողումը, քանի որ ջրամբարների ամբարտակները պայթեցվել էին նոյեմբերի 24-ին։ Մարշալ Շապոշնիկովի վկայությամբ՝ «գերմանացիների մոտենալով ջրամբարներին, ջրային անցքերն ավերվեցին (մեր զորքերի անցումից հետո), ինչի արդյունքում առաջացավ մինչև 2.5 մ բարձրությամբ ջրային հոսք, ձգվող մինչև 50 կմ հարավ»։

Արևմտյան ռազմաճակատի կազմում ընդգրկվեցին 1-ին Հարվածային բանակը (գեներալ-լեյտենանտ Վասիլի Կուզնեցով) և 20-րդ բանակը (գեներալ-մայոր Անդրեյ Վլասով), որոնք փակեցին 30-րդ (հրամանատար՝ գեներալ-մայոր Դմիտրի Լելյուշենկո) և 16-րդ բանակների միջև առաջացած բացը։ Խորհրդային պահեստային ուժերի ներգրավման շնորհիվ թշնամին կանգնեցվեց և հարկադրվեց անցնել պաշտպանության։

Դեկտեմբերի 1-ին Վերմախտի 4-րդ բանակը փորձեց ճեղքել դեպի Մոսկվա՝ Արևմտյան ռազմաճակատի 5-րդ, 33-րդ և 43-րդ բանակների պաշտպանության գծում՝ Մինսկի և Կիևյան մայրուղիների ուղղությամբ։ Սակայն Կուբինկայի և Զվենիգորոդի ուղղությամբ հարձակումը հետ մղվեց։

Մոսկվայից հարավ 2-րդ տանկային բանակը փորձեց շրջապատել Տուլան՝ առաջխաղացման օրական տեմպը լինելով 5-10 կմ։ Տեմպի դանդաղումը պայմանավորված էր Տուլայի մերձակայքում տեղակայված խորհրդային 49-րդ և 50-րդ բանակների ֆլանգային հարձակումներով, գերմանացի զորքերի հոգնածությամբ և ձմեռային հանդերձանքի բացակայությամբ։ Չնայած դրան, Գուդերյանը նոյեմբերի 22-ին գրավեց Ստալինոգորսկ-2-ը (Ստալինոգորսկ-1-ը պաշտպանվում էր մինչև նոյեմբերի 25-ը) և նոյեմբերի 26-ին մոտեցավ Կաշիրային, սակայն խորհրդային զորքերի հակագրոհը նրան ետ մղեց ելման դիրքեր։ Հարավային ուղղությամբ գերմանացիներին չհաջողվեց զգալիորեն մոտենալ Մոսկվային։

Քանի որ հյուսիսից և հարավից շրջանցման փորձերը ձախողվեցին, դեկտեմբերի 1-ին բանակների «Կենտրոն» խմբի հրամանատարությունը ձեռնարկեց Մոսկվայի վրա ուղիղ հարձակման փորձ արևմտյան ուղղությամբ՝ Մոսկվա-Մինսկ մայրուղու երկայնքով՝ Նարա-Ֆոմինսկի շրջանում (Ապրելևկայի մոտակայքում)։ Հարձակումը իրականացվում էր փոքրաթիվ տանկերով և հանդիպեց լավ ամրացված պաշտպանությանը։ 1-ին գվարդիական մոտոհրաձգային դիվիզիայի դիմադրության և 33-րդ բանակի ֆլանկային հակագրոհների արդյունքում գերմանական առաջխաղացումը դադարեցվեց, և չորս օր անց Վերմախտը հետ շպրտվեց։

Այս հարձակմանը մասնակցում էր նաև Վերմախտի 638-րդ հետևակային գունդը՝ միակ օտարազգիներից բաղկացած ստորաբաժանումը, որը ներգրավված էր Մոսկվայի գրոհում։ Դեկտեմբերի 2-ին Վերմախտի հետախուզական գումարտակը հասավ Խիմկի քաղաք՝ Մոսկվա-Վոլգա ջրանցքի կամրջի և երկաթուղային կայարանի մոտ՝ Կրեմլից 30 կմ հեռավորության վրա։ Սակայն գեներալ Եֆրեմովի 33-րդ և գեներալ Գովորովի 5-րդ բանակների լավ համակարգված փոխգործակցության շնորհիվ գերմանական առաջխաղացումը կանխվեց։ Գլխավոր հրամանատարությունը հրամայեց նոր 10-րդ և 20-րդ բանակները և 24-րդ ու 60-րդ բանակները մտցնել Մոսկվայի պաշտպանական գոտի։

Դեկտեմբերի 2-ին 1-ին Հարվածային և 20-րդ բանակների առաջապահ ստորաբաժանումները հետ մղեցին բոլոր գերմանական հարձակումները Մոսկվայից հյուսիս՝ Դմիտրովի շրջանում և հարավում՝ դրդելով թշնամուն դադարեցնել հարձակումը։ Դեկտեմբերի 3–5-ը 1-ին Հարվածային և 20-րդ բանակները մի քանի ուժեղ հակագրոհներ իրականացրին Յախրոմայի և Կրասնայա Պոլյանայի շրջանում և սկսեցին հետ մղել թշնամուն։ 16-րդ բանակի ձախ թևի դիվիզիաները 5-րդ բանակի հետ համատեղ թշնամուն ետ շպրտեցին Մոսկվայի գետի մեծ ոլորանից՝ Զվենիգորոդից հյուսիս-արևելք։ 33-րդ բանակի հարվածային խումբը դեկտեմբերի 4–5-ին ջախջախեց թշնամական ուժերը և վերականգնեց դիրքերը Նարա գետի գծում։

### Լենդ-լիզի օգնություն
1941 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Մոսկվայի մոտ իրավիճակը շարունակում էր մնալ ծանր: Ստալինը ռադիոյով դիմեց ժողովրդին՝ կոչ անելով գործադրել առավելագույն ջանքեր Հայրենիքը փրկելու համար։ Նույն օրը Ֆրանկլին Ռուզվելտը Ստալինին ուղարկեց հեռագիր, որտեղ տեղեկացնում էր, որ ուսումնասիրել է Մոսկվայի կոնֆերենցիայի փաստաթղթերը և հաստատել ԽՍՀՄ նախատեսված բոլոր զենքերի և հումքի մատակարարումները։ Նա հրահանգել էր, որ դրանք անմիջապես իրականացվեն ամերիկյան կողմից։ Առաջարկվել էր այդ մատակարարումները՝ մինչև մեկ միլիարդ դոլարի արժեքով, իրականացնել Լենդ-լիզի ծրագրի շրջանակում։

Նոյեմբերի 4-ին Ստալինը պատասխան հեռագրում ընդգծեց, որ «մեկ միլիարդ դոլարի գումարով անհատույց վարկի տրամադրման վերաբերյալ այս որոշումը խորհրդային կառավարությունը սրտանց շնորհակալությամբ է ընդունում՝ որպես լայնածավալ և ամենադժվար պայքարում ընդհանուր թշնամու դեմ կարևոր աջակցություն»։ Այդ պահից ԽՍՀՄ-ը մտավ այն երկրների շարքը, որոնք ստանում էին Լենդ-լիզի օգնություն։

1941 թվալանի օգոստոսի 31-ին առաջին բրիտանական կոնվոյը հասավ Արխանգելսկ։ Դրանից հետո բրիտանական արկտիկական կոնվոյները, այսպես կոչված *PQ* շարքի, հիմնականում ուղևորվում էին Մուրմանսկ և Արխանգելսկ՝ ամսական երկու անգամ։ 1941 թվականի ավարտին ԽՍՀՄ-ին մատակարարվել էին 187 *Matilda II* և 249 *Valentine* տանկեր, որոնք ընդհանուր առմամբ կազմում էին Կարմիր բանակի միջին և ծանր տանկերի քանակի 25 տոկոսը։

Մոսկվայի ճակատի պաշտպանական փուլի ավարտական փուլում բրիտանական տանկերն արդեն ընդգրկված էին Կարմիր բանակի բազմաթիվ տանկային ստորաբաժանումներում՝ կազմելով միջին և ծանր մարտական մեքենաների ընդհանուր քանակի 30-40 տոկոսը։ Բրիտանական տանկերը առաջին անգամ մարտի մեջ մտան գերմանացիների դեմ 1941 թվականի նոյեմբերի 20-ին՝ մեկ առանձին տանկային գումարտակի կազմում։

1941 թվականի դեկտեմբերին Մոսկվայի երկինքը պաշտպանող կործանիչների 16 տոկոսը կազմում էին բրիտանական *Hawker Hurricane* և ամերիկյան *Curtiss Tomahawk* ինքնաթիռները։ Ընդհանուր առմամբ՝ հաշվի առնելով սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին իրականացված ամերիկյան մատակարարումները, ԽՍՀՄ-ը ստացել էր 750 տանկ, 800 ինքնաթիռ, 2300 ավտոմեքենա և ավելի քան 100 000 տոննա այլ բեռներ։ Սակայն, օրինակ, հոկտեմբերից դեկտեմբեր ամիսներին (երբ Կարմիր բանակը Մոսկվայի ճակատում սուր անհրաժեշտություն ուներ ռազմական տեխնիկայի), ԱՄՆ-ը և Մեծ Բրիտանիան Լենդ-լիզի շրջանակում ԽՍՀՄ-ին չէին մատակարարել նախատեսված 450 ինքնաթիռ և մոտ հազար տանկ։

### Մոսկվայի ճակատի պաշտպանական փուլի արդյունքներ
Մոսկվայի ճակատի պաշտպանական փուլում խորհրդային զորքերը կրել էին ահռելի կորուստներ՝ 514 338 անհետ կորածներ և 143 941 վիրավորներ (առանց ներառելու կործանիչ գումարտակների, ՆԿՎԴ կազմավորումների և պարտիզանական ուժերի կորուստները)։

Մոսկվայի վրա հարձակման ժամանակ, 1941 թվականի հոկտեմբերից մինչև դեկտեմբերի սկիզբ, գերմանական «Կենտրոն» բանակային խմբի զորքերը կորցրել էին ավելի քան 145 000 մարդ, այդ թվում՝ 32 100 սպանված, 5 400 անհետ կորած և 98 800 վիրավոր։ Նրանց ամսական կորուստները այդ ժամանակահատվածում առանձնապես չէին գերազանցում նախորդ ժամանակահատվածի միջին ցուցանիշը (հոկտեմբերի 1-ից առաջ, գերմանական տվյալներով, բանակային խումբը կորցրել էր 229 000 մարդ՝ սպանված, վիրավոր և անհետ կորած)։ Բրյանսկի և Վյազմայի մերձակայքում տեղի ունեցած «կործանման մարտը» ֆոն Բոկի զորքերին արժեցել էր 25 000 մարդ։ Այստեղ ամենամեծ կորուստները կրել էին հետևակային միավորումները (8-րդ բանակային կորպուսը կորցրել էր 4077 զինվոր և սպա՝ սպանված, վիրավոր և անհետ կորած)։

Այնուամենայնիվ, բանակային խմբի համալրումը մնում էր ծայրահեղ անհամապատասխան, ինչը անմիջական ազդեցություն էր թողնում գերմանական ստորաբաժանումների մարտունակության վրա, երբ Կարմիր բանակը անցավ հակահարձակման։ Դեկտեմբերին «Կենտրոն» բանակային խմբի կորուստները կազմել էին 103 600 մարդ, մինչդեռ համալրումը կազմել էր 40 800 մարդ։ Հաջորդ ամիսների կորուստ-համալրում հարաբերակցությունը հետևյալն էր՝

* հունվար՝ 144 900 կորուստ / 19 100 համալրում
* փետրվար՝ 108 700 կորուստ / 69 700 համալրում
* մարտ՝ 79 700 կորուստ / 50 800 համալրում։

Այսպիսով, չորս ամսում բանակային խմբի կորուստները կազմել էին 436 900 մարդ, որոնցից 256 500-ի կորուստը չէր փոխհատուցվել։

Պաշտպանական փուլի ընթացքում խորհրդային հրամանատարությունը հակառակորդին պարտադրել էր «սպառման պատերազմ» (երբ մարտի է նետվում «վերջին գումարտակը», որն պետք է վճռի ճակատամարտի ելքը)։ Սակայն, եթե ճակատամարտի ընթացքում գերմանական հրամանատարության բոլոր ռեզերվները սպառվել էին, ապա խորհրդային հրամանատարությանը հաջողվել էր պահպանել հիմնական ուժերը (ստրատեգիական ռեզերվներից մարտի մեջ էին մտցվել միայն 1-ին հարվածային բանակը և 20-րդ բանակը)։

Գերմանական 2-րդ տանկային բանակի հրամանատար Հայնց Գուդերյանը իր ամփոփագրում գրել է.Սպառման շրջադարձը զգալով՝ խորհրդային հրամանատարությունը հրաման տվեց հակահարձակման։

## Խորհրդային հակահարձակումը Մոսկվայի մոտ
Մարտերի պաշտպանական փուլում Կարմիր բանակը պաշտպանեց Մոսկվան։ Թշնամու հարձակումը, չնայած 1941 թվականի ամռան և աշնան հաջողություններին, կանգնեցվեց։ Թշնամին չկարողացավ հասնել բլիցկրիգի իր գլխավոր նպատակին՝ ձմռան գալուց առաջ խորհրդային զինված ուժերի ոչնչացմանը։ Գերմանիան կանգնեց ԽՍՀՄ-ի հետ երկարատև պատերազմի անխուսափելիության առջև։

1941 թվականի հոկտեմբերի վերջից մինչև դեկտեմբերի սկիզբը հաջողվեց ամրացնել ճակատը և երկրի խորքերից թարմ դիվիզիաներ և զինտեխնիկա բերել։ Միայն Արևմտյան ճակատին էին փոխանցվել երեք ընդհանուր ռազմական բանակներ (1-ին հարվածային, 20-րդ և 10-րդ), ինը հետևակային և երկու հեծելազորային դիվիզիաներ, ութ հետևակային և վեց տանկային բրիգադներ և մեծ քանակությամբ հատուկ ստորաբաժանումներ։

Կալինինի ճակատն ու Հարավ-Արևմտյան ճակատի աջ թևը նույնպես զգալիորեն համալրվեցին անձնակազմով և զինատեսակներով։ Այս ճակատների ավիացիոն միավորումները համալրվեցին Մոսկվայի ռազմական շրջանի, ՀՕՊ 6-րդ կորպուսի և Գլխավոր հրամանատարության պահեստի հեռահար ռմբակոծիչ ավիացիայի ստորաբաժանումներով։

Դեկտեմբերի հակահարձակման մեկնարկին խորհրդային ուժերը ուներ ավելի քան 1,1 մլն զինվոր, 7652 հրետանի և ականանետ, 415 ռեակտիվ հրետանային կայան, 774 տանկ (222-ը՝ ծանր և միջին) և 1000 ինքնաթիռ։ Գերմանիայի «Կենտրոն» բանակային խմբի կազմում կար մոտ 1,708 մլն զինվոր, շուրջ 13,500 հրետանի և ականանետ, 1170 տանկ և 615 ինքնաթիռ։

Հետագա գերմանական ուժերի ուժեղացումը կանխելու նպատակով խորհրդային զորքերը անցկացրեցին Տիխվինի (նոյեմբերի 10-ից) և Ռոստովի (նոյեմբերի 17-ից) հարձակողական գործողությունները։

Դեկտեմբերի 5-ին Կալինինի, իսկ դեկտեմբերի 6-ին Արևմտյան և Հարավ-Արևմտյան ճակատների զորքերը անցան հակահարձակման։ Մոսկվայի մոտ Կարմիր բանակի հարձակման սկսվելուց երեք օր անց Հիտլերը ստիպված եղավ ստորագրել թիվ 39 հրահանգը, որով գերմանական զորքերին հրահանգվում էր անցնել պաշտպանողական մարտավարության ողջ խորհրդա-գերմանական ճակատում։

Դեկտեմբերի 5-ը՝ Մոսկվայի մոտ խորհրդային հակահարձակման մեկնարկի օրը, համարվում է Ռուսաստանի ռազմական փառքի օրերից մեկը։

* — տվյալները ներկայացված են «Խորհրդային զորքերի հակահարձակումը Մոսկվայի մոտ» հրապարակման տեքստի համաձայն.

### Ավիացիան հակահարձակման ընթացքում
Ֆրոնտերի հակահարձակման ապահովման գործում զգալի դեր էր վերապահված ավիացիային։ Հիմնական ծանրաբեռնվածությունը դրված էր Արևմտյան ռազմաճակատի Ռազմաօդային ուժերի վրա, որի կազմում այդ ժամանակ ընդգրկված էին յոթ ավիացիոն դիվիզիաներ։ Ավիացիոն դիվիզիաները ամրացվում էին համազորային բանակներին։ Ընդհանուր առմամբ, դեկտեմբերի 6-ի դրությամբ Արևմտյան ֆրոնտի ՌՕՈւ կազմում, ներառյալ բանակային ավիացիան, հաշվվում էր 26 ավիացիոն գնդեր՝ 7 կործանիչ, 4 գրոհային և 15 ռմբակոծիչ։

Ավիացիային հանձնարարված էին հետևյալ խնդիրները՝ հուսալիորեն ծածկել ռազմաճակատի զորքերը և Մոսկվան գերմանական ավիացիայի հարձակումներից, աջակցել ցամաքային զորքերին ռմբակոծիչ և գրոհային հարվածներով, խափանել թշնամու պահեստային ուժերի մոտեցումները, խանգարել հակառակորդի զորքերի ղեկավարմանը, իրականացնել օդային հետախուզություն։ Ավիացիայի հիմնական ուժերը որոշվել էր օգտագործել Մոսկվայից հյուսիս գտնվող թշնամու խմբավորման վրա հարվածներ հասցնելու համար։

Հակահարձակման նախապատրաստման ժամանակ մեծ ուշադրություն էր դարձվում Ռազմաօդային ուժերի թիկունքին։ Արևմտյան ճակատի ավիացիայի համար հատկացվել էր յոթ ավիաբազավորման շրջան, 30 օդանավակայանային սպասարկման գումարտակ, 32 օդանավակայանատեխնիկական վաշտ, 9 ինժեներաօդանավակայանային գումարտակ և այլ թիկունքային ստորաբաժանումներ։ Ճակատի գծից 15-30 կմ հեռավորության վրա կազմակերպվում էին կործանիչների թաքստոց օդանավակայաններ և գրոհայինների դաշտային հենակետեր։ Բացվում էին ավիացիոն պահեստներ, որոնք ունեին 15-20 օրվա մարտական գործողությունների պաշար։

Սովետական զորքերի հարձակման անցնելուց հետո ավիացիոն աջակցությունը իրականացվում էր բոլոր ճակատային և բանակային ավիացիոն ստորաբաժանումներով, Մոսկվայի պաշտպանական գոտու ՌՕՈւ-ով և Գերագույն հրամանատարության երկարաժամկետ ռմբակոծիչ ավիացիայով։ Հիմնական թիրախները կազմում էին հիտլերյան զորքերի հենակետերն ու դիմադրության հանգույցները։ Ավիացիան ռմբակոծում և հարձակվում էր նահանջող հետևակային, զրահատանկային և ավտոտրանսպորտային շարասյունների վրա։

Դեկտեմբերի առաջին կեսին օդաչուները հաճախ ստիպված էին գործել բուքի պայմաններում, ցածր ամպամածության և վատ տեսանելիության պայմաններում, ինչը բարդացնում էր կենտրոնացված հարվածների հասցնումը։ Այս պայմաններում ավիացիան հիմնականում կիրառում էր անհատական ինքնաթիռների և փոքր խմբերի փուլային մարտավարություն։ Հարձակման հաջողության մեջ կարևոր դեր խաղացին Ռ-5, Ռ-Z, Պո-2 ինքնաթիռներով զինված գնդերը։

Դեկտեմբերի կեսերին, ձյունհալքից հետո, սկսվեցին ուժեղ սառնամանիքներ, ինչը ճանապարհներին առաջացրեց սառույց։ Գերմանական զորքերի նահանջի ճանապարհներին կուտակվել էր մեծ քանակությամբ տանկեր, հրետանի և ավտոմեքենաներ, որոնք դարձել էին սովետական ռմբակոծիչ ավիացիայի լավ թիրախներ։ Հատկապես արդյունավետ էր գործում 710-րդ գիշերային ռմբակոծիչ ավիացիոն գունդը, որն աշխատում էր սերտ համագործակցությամբ 1-ին հարվածային բանակի զորքերի հետ։

Հարձակման սկսման պահին գերմանական «Կենտրոն» բանակային խմբի կազմում հաշվվում էր 615 մարտական ինքնաթիռ՝ 236 ռմբակոծիչ, 284 կործանիչ և 95 հետախուզական ինքնաթիռ։ Սովետական հարձակման ընթացքում թշնամին սկսեց այլ հատվածներից ավիացիա ներգրավել իր զորքերին աջակցելու համար․ գերմանական հրամանատարությունը, սովետական զորքերի հարձակումը զսպելու նպատակով, որոշեց ուժեղացնել «Կենտրոն» բանակային խումբը ևս մեկ գրոհա-ռմբակոծիչ խմբով՝ ավելացնելով մոտ 120 ինքնաթիռ։ Բացի այդ, զորքեր տեղափոխելու նպատակով Դուբնայի և այլ շրջաններ, «Հարավ» բանակային խմբի կազմից տրամադրվեց 200 տրանսպորտային ինքնաթիռ։

Գերմանական ավիացիան անընդհատ ռմբակոծում էր Արևմտյան և Կալինինյան ճակատների հարձակվող զորքերը, օդանավակայանները, շտաբները, երկաթուղային կայարանները և այլ օբյեկտներ։ Լյուֆտվաֆֆեի ամենամեծ ակտիվությունը նկատվել է Դմիտրովի, Յախրոմայի, Դեդովսկի, Կուբինկայի և Գոլիցինոյի շրջաններում։ Գերմանական ավիացիան գործում էր հետևյալ սխեմայով․ սկզբում թիրախի վրա հայտնվում էր հետախուզական ինքնաթիռ, ապա նրա տվյալներով գործում էին 10-20 ինքնաթիռանոց խմբեր։ Առանձին օրերին ֆաշիստական ավիացիայի թռիչքների քանակը հասնում էր 500-600-ի։

Գերմանա-ֆաշիստական ռմբակոծիչ ավիացիային դիմադրում էին ճակատային կործանիչ ավիացիան և Մոսկվայի ՀՕՊ գոտին։ Կործանիչների հետ միասին ակտիվորեն գործում էր նաև ՀՕՊ հրետանին․ դեկտեմբերի ընթացքում ՀՕՊ հրետանին խոցել էր 64 գերմանական ինքնաթիռ (24 Յու-88, 12 Յու-87, 5 Մե-109, 5 Հե-111, 1 Հշ-123, 1 Դո-17, 3 Մե-110, 2 Հե-113, 1 Հշ-126 և 5 անհայտ տիպի ինքնաթիռներ)։ Ընդհանուր առմամբ իրականացվել էր 12040 կրակոց, այսինքն՝ միջինը 188 արկ յուրաքանչյուր խոցված ինքնաթիռի համար։

Ֆրոնտային ավիացիայի սակավության պատճառով հարձակվող զորքերին աջակցելու համար օգտագործվում էր նաև ՀՕՊ կործանիչ ավիացիան։ Այսպես, 6-րդ կործանիչ ավիացիոն կորպուսի ստորաբաժանումները, շարունակելով Մոսկվան պաշտպանել թշնամական ավիացիայի հարձակումներից, իրենց մարտական թռիչքների մինչև 90%-ը կատարել էին հարձակվող զորքերի աջակցման համար։

Սովետական ավիացիան ակտիվորեն աջակցում էր ցամաքային զորքերին նրանց առաջխաղացման մեջ։ Թշնամու նահանջի ընթացքում գերմանա-ֆաշիստական զորքերի ՀՕՊ համակարգը խախտվել էր, ՀՕՊ միջոցների կորուստների պատճառով թուլացել էր հրետանային կրակի խտությունը և նվազել էր լյուֆտվաֆեի ակտիվությունը։ Նահանջող թշնամու շարասյուները դարձել էին խորհրադային ավիացիայի համար լավ թիրախ, քանի որ նահանջող ստորաբաժանումները բավարար ծածկույթ չունեին։

Հարավ-արևմտյան ֆրոնտի ՌՕՈւ կազմում հաշվվում էր 236 աշխատունակ ինքնաթիռ, որոնք, չնայած անբարենպաստ եղանակային պայմաններին, դեկտեմբերի ընթացքում իրականացրել էին ավելի քան 1500 թռիչք՝ թշնամու հետևակի և մարտական տեխնիկայի ոչնչացման նպատակով։

Արևմտյան ֆրոնտի ՌՕՈւ կազմում (առանց բանակային ավիացիայի) գործում էին հինգ ավիացիոն դիվիզիաներ՝ 183 մարտական ինքնաթիռներով։ Դեկտեմբերի ընթացքում ֆրոնտի ավիացիան կատարել էր 5066 թռիչք և թշնամու վրա նետել ավելի քան 8000 ավիացիոն ռումբ։

Մոսկվայի ռազմական օկրուգի և Մոսկվայի ՀՕՊ գոտու ավիացիան հիմնականում հարվածում էր գերմանական օդանավակայաններին։ Թշնամու կործանիչներից և ՀՕՊ հրետանուց կորուստները նվազեցնելու համար ռմբակոծությունները հիմնականում կատարվում էին լուսաբացին։ Գիշերային ռմբակոծությունները իրականացվում էին հատուկ նշանակված անձնակազմերի կողմից, որոնցից յուրաքանչյուրին տրվում էր հստակ թիրախ։

Երկարաժամկետ ռմբակոծիչ ավիացիայի կազմում ընդգրկված էին յոթ ռմբակոծիչ ավիացիոն դիվիզիաներ։ Հարձակման սկզբում երկարաժամկետ ռմբակոծիչ ավիացիան գործում էր հիմնականում թշնամու զորքերի դեմ, իսկ հետագայում դրա հիմնական մասը ներգրավվեց երկաթուղային հանգույցների, էշելոնների և հատվածների վրա հարվածներ հասցնելու գործում, որպեսզի խափանվեր հիտլերյան զորքերի և տեխնիկայի մատակարարումը դեպի ռազմաճակատ։

Սովետական ավիացիայի հաջող ռազմական գործողությունները պայմանավորված էին արդյունաբերությունից մատակարարվող ինքնաթիռների քանակի ավելացմամբ և որակի բարելավմամբ։ 1941 թվականի դեկտեմբերին Կարմիր բանակի ՌՕՈւ ստացել էին 693 ինքնաթիռ, 1942 թվականի հունվարին՝ 976, փետրվարին՝ 822, մարտին՝ 1352, իսկ ապրիլին՝ 1423 ինքնաթիռ։ Սովետական ՌՕՈւ կազմում զգալիորեն աճել էր նոր տիպի ինքնաթիռների՝ Պե-2, Յակ-1, Յակ-7բ, Իլ-2 և այլոց տեսակարար կշիռը՝ հասնելով 53,2%-ի։ Ավիացիոն արդյունաբերության գործարանները արտադրում էին նոր մոդելների ինքնաթիռներ՝ ԼաԳԳ-3, Յակ-1, Յակ-7բ կործանիչներ, Պե-2 ռմբակոծիչներ և Իլ-2 գրոհիչներ։ Ընդհանուր գերազանցությունը ավիացիայի ոլորտում գտնվում էր սովետական կողմի մոտ։

### Կալինինյան հարձակողական գործողություն
1941 թվականի դեկտեմբերի սկզբին Կալինինի շրջանում կենտրոնացվել էր հարվածային խումբ, որը բաղկացած էր 31-րդ բանակի հինգ հրաձգային դիվիզիաներից և 29-րդ բանակի երեք հրաձգային դիվիզիաներից։ Այս բանակները չէին ստացել նոր կազմավորված դիվիզիաներ և մարտեր էին վարում Մոսկվայի համար մարտերում ուժասպառված ստորաբաժանումներով։

29-րդ բանակի ձախ թևի միավորումները, գեներալ-լեյտենանտ Ի.Ի. Մասլեննիկովի (դեկտեմբերի 12-ից՝ գեներալ-մայոր Վ.Ի. Շվեցովի) հրամանատարությամբ, անցան հարձակման դեկտեմբերի 5-ին, սակայն չկարողացան ճեղքել 9-րդ բանակի հետևակային դիվիզիաների պաշտպանությունը։

31-րդ բանակի զորքերը, գեներալ-մայոր Վ.Ա. Յուշկևիչի հրամանատարությամբ, երեքօրյա կատաղի մարտերից հետո ճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը, դեկտեմբերի 9-ի վերջում առաջացան 15 կմ և սպառնալիք ստեղծեցին Կալինինի շրջանում հակառակորդի խմբավորման թիկունքին։

Միևնույն ժամանակ Արևմտյան ճակատի 30-րդ բանակի հարձակումը սպառնում էր գերմանական 9-րդ բանակի թիկունքին կալինինյան ուղղությամբ։ Դեկտեմբերի 16-ի գիշերը 9-րդ բանակի հրամանատարությունը հրամայեց Կալինինի շրջանից նահանջել։ Դեկտեմբերի 16-ի առավոտյան 31-րդ և 29-րդ բանակների զորքերը վերսկսեցին հարձակումը։ Քաղաքը ազատագրվեց դեկտեմբերի 16-ին։

Դեկտեմբերին 22-րդ և 29-րդ բանակների միացման գոտում ներգրավվեց թարմ 39-րդ բանակը (գեներալ-լեյտենանտ Ի.Ի. Մասլեննիկովի հրամանատարությամբ)։ Դեկտեմբերի վերջում Կալինինյան ճակատի զորքերը 39-րդ բանակի գոտում ամբողջությամբ ճեղքեցին հակառակորդի պաշտպանությունը։ 1942 թվականի հունվարի 2-7-ի մարտերի ընթացքում ճակատի աջ թևի զորքերը դուրս եկան Վոլգա գետի գիծ, կենտրոնում ճեղքեցին թշնամու կողմից Վոլգայի աջ ափին կազմակերպված նոր պաշտպանական գիծը և շրջանցեցին Ռժևը արևմուտքից և հարավարևմուտքից։

### Կլինսկո-Սոլնեչնոգորսկյան հարձակողական գործողություն
Օպերացիայի գաղափարը կայանում էր նրանում, որ 30-րդ բանակի հարվածներով հյուսիսից և 1-ին հարվածային, 20-րդ և 16-րդ բանակների հարվածներով արևելքից պետք է բաժանվեին գերմանական 3-րդ և 4-րդ տանկային խմբերի հիմնական ուժերը Կլին, Իստրա, Սոլնեչնոգորսկ շրջաններում և ստեղծվեին բարենպաստ պայմաններ արևմուտք ուղղությամբ հետագա հարձակման համար։

Դեկտեմբերի 6-ին հարձակման անցած 30-րդ բանակի (գեներալ-մայոր Դ.Դ. Լելյուշենկոյի) զորքերը ճեղքեցին իրենց դիմաց գտնվող հակառակորդի երկու մոտորիզացված դիվիզիաների պաշտպանությունը։ Դեկտեմբերի 7-ի վերջում նրանք առաջացան 25 կմ։ 1-ին հարվածային բանակը (գեներալ-լեյտենանտ Վ.Ի. Կուզնեցովի հրամանատարությամբ) հիմնական ջանքերը կենտրոնացրել էր աջ թևում և կենտրոնում, Յախրոմայի շրջանում։

Ամենադժվարը հակահարձակման անցումն էր 20-րդ (գեներալ-մայոր Ա.Ա. Վլասովի) և 16-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Կ.Կ. Ռոկոսովսկու) բանակների համար։ Միայն դեկտեմբերի 9-ին սկսվեց 16-րդ բանակին դիմակայող գերմանական զորքերի նահանջը հյուսիս-արևմտյան և արևմտյան ուղղություններով։

Արևմտյան ճակատի աջ թևում հիմնական մարտերը ծավալվեցին Կլին քաղաքի շուրջ։ Արդեն դեկտեմբերի 13-ի երեկոյան Կլինի շրջանի հակառակորդի խմբավորումը հայտնվեց կիսաշրջափակման մեջ։ Դեկտեմբերի 15-ի գիշերը 30-րդ բանակի ստորաբաժանումները մտան Կլին։ Մարտերի ավարտից հետո, դեկտեմբերի 16-ին, 30-րդ բանակը փոխանցվեց Կալինինյան ճակատին։

Այս ընթացքում 16-րդ և 20-րդ բանակները առաջանում էին արևմուտք։ Իստրայի ջրամբարի գծում գերմանական զորքերը փորձեցին լուրջ և երկարատև դիմադրություն ցույց տալ խորհրդային զորքերին։ Ջրամբարի ջուրը բաց էր թողնվել, սառույցը նստել էր մի քանի մետր, և արևմտյան ափիը ծածկված էր մոտ 35-40 սմ ջրի շերտով։ Սակայն դեկտեմբերի 15-ին ջրամբարի հյուսիսում և հարավում երկու խորհրդային կողմնակի խմբավորումների դուրս գալը ստիպեց գերմանական հրամանատարությանը արագ նահանջել արևմուտք։ Այսպիսով, Իստրայի ջրամբարի գծում հակառակորդի պաշտպանությունը ճեղքվեց։

Դեկտեմբերի 11-ին հարձակման անցավ 5-րդ բանակը (գեներալ-լեյտենանտ Լ.Ա. Գովորովի հրամանատարությամբ)։ Այն ապահովեց գեներալ-մայոր Լ.Մ. Դովատորի 2-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսի մարտի մեջ ներգրավումը։ Հարձակման հենց առաջին օրը հակառակորդը հետ շպրտվեց Մոսկվայի գետի հյուսիսային ափին գտնվող իր դիրքերից։ Գրավվեցին Կոլյուբակինո-Լոկոտնյա շրջանները, ազատագրվեց մի շարք բնակավայրեր։

Դեկտեմբերի 20-ին գերմանական զորքերը դուրս շպրտվեցին Վոլոկոլամսկից։ Նույն օրը 1-ին հարվածային բանակի աջ թևի ստորաբաժանումները, շարունակելով հակառակորդի հետապնդումը, հասան Լամա գետ։ 1-ին հարվածային, 16-րդ և 20-րդ բանակների փորձը՝ հանկարծակի ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը, նշանակալի արդյունքներ չտվեց։ Այս հատվածում մարտական գործողությունները դարձան երկարատև։

### Նարա-Ֆոմինսկի-Բորովսկի գործողություն
1941 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Վերմախտի 57-րդ մոտորացված կորպուսի ստորաբաժանումները՝ բաղկացած 258-րդ հետևակային և 3-րդ մոտորացված դիվիզիաներից, որոնք ուժեղացված էին 20-րդ տանկային դիվիզիայի 21-րդ տանկային գնդով, օգտագործելով խորհրդային 5-րդ և 43-րդ բանակների թույլ պաշտպանված հենակետը, գրավեցին Բորովսկը։ 1941 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Վերմախտի 57-րդ մոտորացված կորպուսի 258-րդ հետևակային դիվիզիան, օգտագործելով Վերեայի, Բորովսկի և Մալոյարոսլավցի հատվածներում ստեղծված ճեղքվածքը, մոտեցավ Նարա-Ֆոմինսկ քաղաքի արվարձաններին։ Հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 22-ին, քաղաքի ներսում սկսվեցին բազմօրյա փողոցային մարտեր 33-րդ բանակի (գեներալ-լեյտենանտ Մ. Գ. Եֆրեմով) ստորաբաժանումների հետ։

33-րդ բանակի հրամանատարությունը փորձեց գրավել քաղաքը մինչև հոկտեմբերի 28-ը։ Այդ օրը 1-ին գվարդիական մոտոհրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները փորձեցին դուրս մղել թշնամուն քաղաքի հյուսիսարևելյան արվարձաններից, սակայն կրեցին զգալի կորուստներ և մինչև երեկո ստիպված էին նահանջել իրենց սկզբնական դիրքերը։ Դրանից հետո, մինչև 1941 թվականի դեկտեմբերի կեսերը, Նարա-Ֆոմինսկի շրջանում ճակատում հաստատվեց հարաբերական հանդարտություն, և կողմերը անցան պաշտպանական գործողությունների։

Նարա-Ֆոմինսկի շրջանում գերմանական առաջապահ դիրքերը գտնվում էին Մոսկվայից 50–70 կմ հեռավորության վրա։ Այստեղ կենտրոնացված խմբավորումը, ուժեղացված հրետանիով, ներկայացնում էր իրական սպառնալիք մայրաքաղաքի համար։ Այս ուղղությունը գտնվում էր Արևմտյան ճակատի հրամանատարության և Գերագույն հրամանատարության (Ստավկա) հատուկ վերահսկողության ներքո։ Հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Նարա գետի երկայնքով տեղակայված գրեթե բոլոր դիվիզիաները համալրվեցին նոր անձնակազմով և զինտեխնիկայով։ Նոր ուժեր էին գալիս երկրի խորքերից։

Դեկտեմբերին 33-րդ բանակի շտաբը մշակեց քաղաքի ազատագրման գործողության ծրագիրը։ Դեկտեմբերի 13-ին ստացվեց հարձակման սկսման հրամանը։ Ճակատի կենտրոնում կատարվեց մարտական հետախուզություն, որից հետո հարձակման անցան 1-ին գվարդիական մոտոհրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները՝ ուժեղացված առանձին դահուկային բատալիոններով։ Համակցված առաջապահ ջոկատի հրամանատար էր 6-րդ մոտոհրաձգային գնդի հրամանատար գնդապետ Գրեբնյովը։ Շուտով նրանց միացան 110-րդ, 113-րդ և 222-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումները։ Հարձակման բոլոր ուղղություններում ականանետային աջակցությունը թույլ էր տալիս թշնամուն զանգվածաբար ոչնչացնել հեռավոր մոտեցումներում։ Քաղաքը պաշտպանում էին 33-րդ, 351-րդ և 81-րդ գնդերը։ Սակայն թե այդ օրը, թե հաջորդ շաբաթվա ընթացքում ՌԿԿԱ-ին (Կարմիր Բանակ) չհաջողվեց գրավել Նարա-Ֆոմինսկը։ Հոկտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին հանգիստ ժամանակահատվածում գերմանացիները հասցրել էին ամրապնդել իրենց դիրքերը, ստեղծել խաչաձև կրակի համակարգ, և նույնիսկ այն հատվածները, որտեղ պաշտպանական շարունակական գիծ չկար, լավ հրակոծվում էին։ Կառուցվել էին առանձին հազիվ նկատելի, բայց ամուր հենակետեր՝ անհրաժեշտ հաղորդակցման ուղիների համակարգով։

33-րդ բանակի ճակատի ողջ երկարությամբ ընթացան ծանր մարտեր։ Առավել դաժան մարտերը ծավալվեցին դեկտեմբերի 18-ին, երբ հարձակման անցան նաև ձախ թևի 43-րդ և աջ թևի 5-րդ բանակների հիմնական ուժերը։ Այնուամենայնիվ, ճակատային գրոհները հաջողություն չբերեցին, և 33-րդ բանակի շտաբում սկսեցին փնտրել թշնամու պաշտպանության թույլ տեղերը՝ ճեղքման հասնելու և ռեզերվներով հարձակումը զարգացնելու նպատակով։

Գալդերը գրի էր առել և հետագայում հրապարակել էր Հիտլերի հետևյալ խոսքերը 1941 թվականի դեկտեմբերի 20-ի խորհրդակցության ընթացքում.

Գերմանական ստորաբաժանումները բառացիորեն «կպել էին հողին», հաճախ անցնում էին հակագրոհների և փորձում էին պահել յուրաքանչյուր մետր, յուրաքանչյուր տուն մինչև վերջին զինվորը։ Ճակատի շտաբում դժգոհ էին 33-րդ բանակի հրամանատարության գործողություններից, և Կուբինկայի մոտ հերթական ճեղքման վերացումից հետո Եֆրեմովից վերցրին բոլոր ճակատային պահուստները, իսկ նոր հասած դիվիզիաները հազիվ էին կարողանում ծածկել ճակատը։

Դեկտեմբերի 26-ին, Սիբիրից ժամանած գեներալ-մայոր Կ. Մ. Էրաստովի 93-րդ հետևակային դիվիզիան, որն օրերս մտցվել էր 33-րդ բանակի կազմի մեջ, գրոհով անցավ հարձակման և 43-րդ բանակի հետ հենակետի միացման հատվածում ճեղքեց թշնամու պաշտպանությունը։ 113-րդ հետևակային դիվիզիայի մարտիկների հետ միասին կարմիրբանակայինները սկսեցին հաջող հարձակումը Դոբրինո, Սթարոմիխայլովսկոե ուղղությամբ՝ դեպի երկաթուղային կայարանը և Բալաբանովո բնակավայրը։ Շրջապատումից խուսափելու նպատակով թշնամին շտապ սկսեց Նարա-Ֆոմինսկից հիմնական ուժերի դուրսբերումը Բորովսկի ուղղությամբ, քաղաքում թողնելով հզոր պատնեշային ստորաբաժանումներ։ Սակայն նույն օրվա ավարտին Նարա-Ֆոմինսկը գրեթե ամբողջությամբ մաքրվեց թշնամուց։

Դեկտեմբերի 28-ին 43-րդ բանակի 5-րդ օդադեսանտային կորպուսի և 33-րդ բանակի 93-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները ազատագրեցին Բալաբանովո գյուղը և կայարանը, իսկ 1942 թվականի հունվարի 2-ին՝ Մալոյարոսլավց քաղաքը։

1941 թվականի դեկտեմբերի 31-ին 93-րդ հետևակային դիվիզիայի 129-րդ հետևակային գունդը շրջանցեց Բորովսկը հարավից և կտրեց Բորովսկ-Մալոյարոսլավեց ճանապարհը Ուվարովսկոե գյուղի մոտ։ Հետո, նույն օրը երեկոյան, 129-րդ գունդը կտրեց Բորովսկից արևմուտք տանող ճանապարհը դեպի Մեդինա Բուտովկա գյուղի մոտ։ Բորովսկի արվարձաններում և քաղաքում սկսվեցին կռիվներ։ Հունվարի 3-ին 129-րդ հետևակային գունդը ավարտեց շրջանցող մանևրը և փակեց երրորդ ճանապարհը դեպի Վերեա։ Արևելքից Բորովսկի արվարձան՝ Ռոշչա գյուղի մոտեցավ գնդապետ Գ. Գ. Պաեգլեի 201-րդ լատվիական դիվիզիան։ Հյուսիս-արևելքում կռվում էին գնդապետ Վ. Գ. Կուչինևի 338-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները։ Բորովսկի գերմանական կայազորը ամբողջությամբ շրջապատվեց խորհրդային զորքերի կողմից։ Բորովսկում տեղի ունեցած քառօրյա կատաղի մարտերը, որոնք հաճախ հասնում էին ձեռնամարտի, ավարտվեցին 1942 թվականի հունվարի 4-ի վաղ առավոտյան։ Բորովսկի գերմանական խմբավորումը ոչնչացվեց, ավարտվեց Բորովսկի գերմանական օկուպացիան, որը շարունակվել էր 1941 թվականի հոկտեմբերի 14-ից։

Բորովսկի շրջանի ամբողջական ազատագրումը գերմանական զորքերից տեղի ունեցավ միայն 1942 թվականի հունվարի 15-16-ին, երբ Բորովսկին մոտեցավ 160-րդ հետևակային դիվիզիան։

### Ելեցկի հարձակողական գործողություն

1941 թվականի հոկտեմբերին Մոսկվայի վրա անհաջող հարձակման հետևանքով գերմանական հրամանատարությունը իր ուշադրությունը փոխադրեց թևերի վրա։ 4-րդ բանակը անցավ պաշտպանության, մինչդեռ 3-րդ և 4-րդ տանկային բանակները (նախկինում՝ տանկային խմբեր) հյուսիս-արևմուտքից փորձում էին մղվել դեպի Մոսկվա, ձախից պաշտպանվելով 9-րդ ընդհանուր զինվորական բանակով։

Գուդերիանի 2-րդ տանկային բանակը շարունակում էր հարձակումը դեպի մայրաքաղաք՝ նպատակ ունենալով շրջանցել Մոսկվան հարավարևելքից։ Նրա աջ թևը Ելեց-Բոգորոդիցկ գծում պաշտպանվում էր 2-րդ գերմանական բանակի կողմից, որը գործում էր Հարավ-Արևմտյան ճակատի աջ թևի (3-րդ և 13-րդ բանակներ) դեմ։ Նոյեմբերի սկզբին հակառակորդի 2-րդ բանակը ուժեղացվել էր 34-րդ և 35-րդ բանակային կորպուսների ստորաբաժանումներով։

Ձմռան գալով և «հողային ճանապարհների կայունացմամբ» պայմանավորված՝ նոյեմբերի 18-ին Գուդերիանի առաջապահ խմբավորումը հարված հասցրեց Բոգորոդիցկի ուղղությամբ և ճեղքեց Արևմտյան ճակատի 50-րդ բանակի պաշտպանության գիծը Կունդուկի-Նիկիտսկոյե հատվածում։ Ճեղքումը անմիջապես օգտագործեցին հիմնական ուժերը, որոնք առաջ շարժվեցին Ստալինոգորսկի և Կաշիրայի ուղղություններով։

Միաժամանակ, նպատակ ունենալով ընդարձակել ճեղքումը արևելք և հարավ-արևելք, 112-րդ, 167-րդ հետևակային և 18-րդ տանկային դիվիզիաները սկսեցին հարձակումը Վոլովո-Մասլովո հատվածում և այնուհետև Եֆրեմովի ուղղությամբ, որը հակառակորդը գրավեց նոյեմբերի 22-ին։

Նոյեմբերի 25-ին, բանակային «Կենտրոն» խմբավորման հարավային թևում առաջ շարժվող 2-րդ գերմանական բանակը երեք հարվածային խմբերով հարձակվեց Հարավ-Արևմտյան ճակատի աջ թևի վրա՝ ուղղություններով դեպի Լեբեդյան, Ելեց, Զադոնսկ և Կաստորնոյե։ Նոյեմբերի 26-ին գերմանացիները գրավեցին Լիվնին, դեկտեմբերի 3-ին՝ Պավելեցը, իսկ դեկտեմբերի 4-ին՝ կարևոր երկաթուղային հանգույց Ելեցկ քաղաքը։

Կտրելով կարևորագույն երկաթուղային և ավտոմոբիլային ճանապարհները, Կարմիր բանակը զրկվում էր Տուլայի, Միխայլովի և Ռյազանի շրջաններում իր զորամիավորումներին օպերատիվ մատակարարում և վերախմբավորելու հնարավորությունից։ Նոյեմբերի վերջի և դեկտեմբերի սկզբի ծանր պաշտպանական մարտերի ընթացքում Եֆրեմով-Լիվնի շրջանում մեր զորքերը ծանր կորուստներ կրեցին և կարիք ունեին լրացումների և տեխնիկայի։

Դեկտեմբերի 5-ին Հարավ-Արևմտյան ճակատի 3-րդ (գեներալ-մայոր Յա. Գ. Կրեյզեր) և 13-րդ (գեներալ-մայոր Ա. Մ. Գորոդնյանսկի) բանակներին, Ստավկայի և ճակատի հրամանատարության կողմից, դրվեցին երկու հիմնական խնդիր. պարտության մատնել Ելեցում կենտրոնացած հակառակորդին և կազմակերպելով հակահարձակումը՝ շարժական խմբավորումներով դուրս գալ Խոմուտովո–Վերխովյե շրջան՝ այդպիսով սպառնալիք ստեղծելով Հայնց Գուդերիանի բանակի թիկունքին։

Առաջիկա գործողութուններում նախատեսվում էր ներգրավել երեք ընդհանուր զինվորական բանակ՝ 3-րդը, 13-րդը և 40-րդը, սակայն հիմնական խնդիրն առաջադրվեց 13-րդ բանակի զինվորներին և հրամանատարությանը, որը մեծ կորուստներ էր կրել հոկտեմբերյան մարտերում Բրյանսկի և Օռլի մոտ։ Բանակում մնացել էր ոչ ավելի, քան 20 հազար մարդ և ընդամենը 21 հրանոթ։ Դեկտեմբերի սկզբին այն համալրվեց անձնակազմով և սպառազինությամբ՝ ստանալով 1-ին գվարդիական, 34-րդ մոտոհրաձգային, 32-րդ հեծյալ դիվիզիաները, ինչպես նաև 129-րդ տանկային բրիգադը և ՌԳԿ չորս հրետանային գնդեր։ Հետևակային ստորաբաժանումներին հատկացվեց մոտ 200 հակատանկային միջոց։ Նոր ժամանած զորքերը բեռնաթափվում էին և կենտրոնանում Կաստորնայա երկաթուղային հանգույցի շրջանում՝ մշտական ռմբակոծությունների տակ, ապա արագացված քայլերթով ուղարկվում էին ելման դիրքեր՝ բեռնաթափման կետից 50-70 կմ հեռավորության վրա։

Դեկտեմբերի առաջին օրերին գերմանացիները դեռ չէին նկատում «Կարմիրբանակայինների հակահարձակման նախապատրաստությունները»։ 2-րդ գերմանական բանակի զորքերը դանդաղ առաջ էին շարժվում։ Դեկտեմբերի 2-ին 134-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները կտրեցին Մոսկվա-Ռոստով ճանապարհը, գրավելով Ստանովոյե ավանը՝ Ելեցկից 23 կմ հյուսիս և Կազակի գյուղը՝ քաղաքից 15 կմ արևմուտք։ Քաղաքի հարավային մատույցներին մոտեցան 45-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները։

Դեկտեմբերի 4-ին 1-ին գվարդիական հեծյալ կորպուսի հակահարվածով «Էբերբախ» հարվածային խումբը և 17-րդ տանկային դիվիզիան հետ շպրտվեցին Կաշիրայից մինչև Մորդվես։

Այդ օրվա վերջում 13-րդ բանակի հրամանատար գեներալ-մայոր Գորոդնյանսկին հրամայեց թողնել Ելեցկ քաղաքը՝ նպատակ ունենալով կանխել հակառակորդի առաջխաղացումը դեպի հյուսիս, որտեղ արդեն կենտրոնացել էր գնդապետ Յա. Գ. Կուլիևի հարվածային խումբը, որի զինվորներն ու հրամանատարները պատրաստվում էին հակահարվածի Ելեցկից հյուսիս՝ Տրոսնա-Ստանովոյե ուղղությամբ։ Կուլիևի խմբին հաջողվեց մի քանի կիլոմետր խորությամբ խոցել հակառակորդի պաշտպանությունը, բայց երեկոյան ստիպված եղան հետ քաշվել ելման դիրքեր։ Միաժամանակ հարավից 148-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումների հարվածը նույնպես հաջողություն չբերեց։ Դեկտեմբերի 5-ի դրությամբ 13-րդ բանակի ստորաբաժանումների մարտերը ծավալվում էին Եֆրեմովի, Ելեցկի, Կաստորնոյի և Լիվնու քաղաքների շրջանում՝ մոտ 110 կմ ճակատով և 90-100 կմ խորությամբ։

Հարավ-Արևմտյան ճակատի աջ թևի գլխավոր հարձակումը սկսվեց դեկտեմբերի 6-ին՝ գեներալ-մայոր Կ. Ս. Մոսկալենկոյի հյուսիսային խմբավորման հարվածով, որը շրջանցում էր Ելեցկը հյուսիսից։ Դեկտեմբերի 7-ին հարձակման մեջ մտցվեց նաև ճակատային (հարավային հեծյալ-մեխանիզացված) խմբավորումը՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Յա. Կոստենկոյի հրամանատարությամբ։

Կենտրոնում հարձակվում էին 148-րդ հետևակային դիվիզիան (գնդապետ Ֆ. Մ. Չերոկմանով), 129-րդ տանկային բրիգադը, 38-րդ մոտոցիկլետային գունդը, 143-րդ հետևակային դիվիզիան (գնդապետ Գ. Ա. Կուրնոսով) և 6-րդ հետևակային դիվիզիան (գնդապետ Մ. Դ. Գրիշին)։

Կռվի արդյունքում՝ դեկտեմբերի 14-ին, հանդիպեցին շարժական երկու խմբավորումները և ավարտվեց գերմանական 45-րդ և 134-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումների շրջապատումը Ելեցից արևմուտք։ Դեկտեմբերի 15-ի գիշերը 134-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ ֆոն Կոխենգաուզենը ինքնասպան եղավ իր մեքենայի մեջ ճանապարհին։ Դեկտեմբերի 15-ի ընթացքում շրջապատված գերմանական երկու դիվիզիաների ստորաբաժանումները բաժանվեցին մի քանի խմբերի, իսկ դեկտեմբերի 16-ին՝ ցրվեցին կամ ոչնչացվեցին։

Դեկտեմբերի 24-ին վերստեղծվեց Բրյանսկի ճակատը (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Յա. Տ. Չերեվիչենկո)։ Նրան ենթարկվեցին 3-րդ, 13-րդ և թարմ 61-րդ բանակները։ Մինչև 1942 թվականի հունվարի կեսերը զորքերը առաջացան 30-130 կմ։ Շուտով ճակատային գիծը կայունացավ և որոշ տեղամասերում մնաց անփոփոխ մինչև 1943 թվականի ամառվա կեսը, քանի որ դեկեմբերյան մարտերից հյուծված երեք բանակներով հնարավոր չէր ճեղքել Օռլի շրջանում հակառակորդի լավ ամրեցված պաշտպանությունը։

### Տուլայի հարձակողական գործողություն
Դեկտեմբերի սկզբին Տուլայի ուղղությամբ հարձակվող գերմանական զորքերի ակտիվության նկատելի նվազումից հետո խորհրդային զորքերը, ստանալով նոր ուժեր, ձեռնարկեցին ուժեղ հակահարված, որի նպատակը Տուլայի ուղղությամբ գործող գերմանական զորքերի հիմնական խմբավորման ջախջախումն էր և Մոսկվան հարավից ու հարավ-արևելքից շրջանցելու սպառնալիքի վերացումը։ Նախատեսվում էր նորաստեղծ 10-րդ բանակի ուժերով՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Ի. Գոլիկովի հրամանատարությամբ, հզոր հարված հասցնել հակառակորդի 2-րդ տանկային բանակի թևին, որտեղ լայն ճակատով առաջ էր շարժվում գերմանական 10-րդ մոտորիզացված դիվիզիան։

10-րդ բանակի ստորաբաժանումները անցան հարձակման դեկտեմբերի 6-ին, իսկ արդեն դեկտեմբերի 7-ի առավոտյան 328-րդ հրաձգային դիվիզիայի մարտիկները ազատագրեցին Միխայլով քաղաքը։ Գեներալ-մայոր Պ. Ա. Բելովի հրամանատարությամբ գործող 1-ին գվարդիական հեծելազորային կորպուսի հեծյալները դեկտեմբերի 9-ին գրավեցին Վենյով քաղաքը, դեկտեմբերի 11-ին ազատագրեցին Ստալինոգորսկը, իսկ դեկտեմբերի 14-ին՝ կարևորագույն երկաթուղային հանգույց Ուզլովայա կայարանը։ Հեծելազորայինների առաջապահ ստորաբաժանումները հասան Ուպա գետին։

Դեկտեմբերի 14-ին հարձակման անցան նաև 49-րդ բանակի դիվիզիաները։ Երկու օրվա մարտերից հետո նրանց զորքերը առաջ շարժվեցին 15-30 կմ։ Դեկտեմբերի 16-ից 19-ը իրականացվեց Օկա գետի ափին գտնվող Ալեքսին քաղաքի և երկաթուղային կայարանի ազատագրման գործողությունը, որտեղ գերմանացիները հզոր և բազմաշերտ պաշտպանություն էին կազմակերպել։ Արագ ու վճռական հարվածի արդյունքում ջախջախվեցին հակառակորդի 131-րդ, 31-րդ և 52-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումները։ Գերմանացիները Ալեքսինում և նրա մերձակայքում կորցրեցին մոտ 8000 սպանված և վիրավոր զինվոր, ինչպես նաև մեծ քանակությամբ տեխնիկա, զենք և զինամթերք։

Ազատագրելով քաղաքը՝ 49-րդ բանակի ստորաբաժանումները անցան բարդ առաջադրանքի կատարմանը՝ Օկայի լայն և ջրառատ գետի ձախ ափին պլացդարմներ գրավելու համար։ Գետի մի քանի հատվածներում պատրաստվեցին սառցե անցումներ, հաստացվեց սառույցը, և այդ սառցե ճանապարհներով տեղափոխվեցին հրաձգային ստորաբաժանումներ և տեխնիկա։ Գրավվեցին ձախափնյա պլացդարմներ, ինչը հնարավորություն տվեց նվազագույն կորուստներով դեկտեմբերի 19-ին ազատագրել Տարուսա քաղաքը և հետագայում շարունակել հարձակումը դեպի Կալուգա, Վիսոկինիչի և Նեդելնոյե։

50-րդ բանակի (հրամանատար՝ Ի. Վ. Բոլդին) ստորաբաժանումներին տրվել էր հատուկ առաջադրանք։ Մարշալ Շապոշնիկովը, իր «Մարտը Մոսկվայի համար» գրքում, նշում է․

49-րդ բանակի Ալեքսինի ազատագրման գործողության սկսվելու հաջորդ օրը՝ դեկտեմբերի 17-ին, 50-րդ բանակի զորքերը հարավային ուղղությամբ հարձակման անցան և տեղաշարժի ընթացքում գրավեցին գերմանական հենակետը՝ Շչեկինո քաղաքը, որը գտնվում էր Տուլայից 25 կմ հեռավորության վրա։ Մի քանի օր առաջ, հետևելով Արևմտյան ճակատի հրամանատարի հրահանգին, բանակի շտաբում մշակվել էր Կալուգայի ուղղությամբ արագ գրոհի ծրագիր։ Այդ նպատակով նոր ժամանած ստորաբաժանումներից ստեղծվել էր հարվածային խմբավորում, որը ղեկավարում էր Բոլդինի տեղակալը՝ գեներալ-մայոր Վ. Ս. Պոպովը։ Շչեկինոն գրավելուց հետո Բոլդինի զորքերը ուղղվեցին արևմտյան և հյուսիս-արևմտյան ուղղություններով և ստացան առաջադրանք՝ փոխգործակցելով գեներալ Զախարկինի 49-րդ բանակի հետ, գրավել Կալուգան։

Գործողության արդյունքում հակառակորդի զորքերը ողջ ճակատով ետ շպրտվեցին 60-130 կիլոմետր։ Ստեղծվեցին պլացդարմներ՝ հետագա հարձակումը Կալուգայի և Մոսկվայից հարավ-արևմուտք՝ 265 կմ հեռավորության վրա գտնվող Սուխինիչիի կարևորագույն երկաթուղային հանգույցի ուղղությամբ զարգացնելու համար։

### Կալուգայի գործողություն
1941 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Արևմտյան ճակատի զորքերի հրամանատար Գ. Կ. Ժուկովը հրամայեց 10-րդ, 49-րդ, 50-րդ բանակներին և նորաստեղծ Բելովի խմբին «շարունակել առանց դադարի հակառակորդի հետապնդումը և ազատագրել Կալուգան»։

Կարմիր բանակի հակահարձակման արդյունքում Ելեցի, Միխայլովի և Տուլայի շրջանում ստեղծվեց Գուդերիանի 2-րդ տանկային բանակի միավորումների շրջափակման վտանգ, որի հիմնական ուժերը սկսեցին նահանջել դեպի հարավարևմուտք՝ Օրյոլի ուղղությամբ, իսկ ձախ թևով՝ դեպի արևմուտք՝ Յուխնովի ուղղությամբ։ Այս խմբավորումների միջև առաջացավ բացվածք, որի լայնությունը դեկտեմբերի 17-ի երեկոյան հասավ 30 կիլոմետրի։

50-րդ բանակի կազմում ստեղծվեց շարժական հարվածային խումբ, որը ղեկավարում էր բանակի հրամանատարի տեղակալ, գեներալ-մայոր Վ. Ս. Պոպովը։ Առանց մարտերի մեջ մտնելու՝ Պոպովի խումբը դեկտեմբերի 20-ի ավարտին գաղտնի մոտեցավ Կալուգային հարավից և դեկտեմբերի 21-ի առավոտյան, գրավելով Օկա գետի կամուրջը, ներխուժեց քաղաք և սկսեց փողոցային մարտեր հակառակորդի կայազորի հետ։

Դեկտեմբերի 22-ից 29-ը խումբը ծանր մարտեր էր մղում շրջափակման պայմաններում՝ Կալուգայի կայազորին օգնության հասած 31-րդ, 131-րդ, 137-րդ հետևակային և 20-րդ տանկային դիվիզիաների, ինչպես նաև օդային ճանապարհով Կրակովից շտապ տեղափոխված «Օստմարկ» ՍՍ-ի 4-րդ գնդի ուժերի հետ։ Այս գնդի 3-րդ գումարտակը կատաղի պաշտպանում էր երկաթուղային կայարանի շրջանը, որը ամբողջությամբ հաջողվեց գրավել միայն դեկտեմբերի 30-ի առավոտյան՝ 340-րդ հետևակային դիվիզիայի 885-րդ գնդի մարտիկների կողմից։

1941 թվականի դեկտեմբերի 24-ին գեներալ Պ. Ա. Բելովի օպերատիվ խմբի հեծելազորայինները դուրս եկան Կալուգայից հարավ գտնվող Լիխվին քաղաք, և խմբին տրվեց հրաման՝ «արագ դուրս գալ Օկա գետ, ստիպել այն Բելյով քաղաքից հյուսիս և հիմնական ուժերով շրջվել հյուսիս-արևմուտք՝ դեկտեմբերի 28-ին գրավելու Յուխնովը»։ 10-րդ բանակին հանձնվեց գրավել Բելյով քաղաքը և Սուխինիչի խոշոր երկաթուղային հանգույցը։

Տուլայից և Ալեքսինից նահանջող գերմանական զորքերը հայտնվեցին խոր շրջափակման մեջ հարավից։ Օգտվելով այս իրավիճակից՝ 50-րդ բանակի դիվիզիաները սկսեցին շրջանցող մանևր։ Միաժամանակ 49-րդ բանակի ձախ թևի դիվիզիաները հյուսիսից ճնշում էին Կալուգայի մոտ գտնվող հակառակորդի խմբավորումը և մղում էին արյունահեղ մարտեր նրա ամրացված կետերի հետ՝ ամբողջ երկաթուղային գծի երկայնքով (Մոսկվա-Բրյանսկ)՝ Երդենևոյից մինչև Սլյադնևո և օկուպանտների կողմից վերականգնված Սարակալուգայի խճուղու երկայնքով։

Հակառակորդը փորձում էր պահել Կալուգան՝ վերածելով այն հենակետ։ Միայն 1941 թվականի դեկտեմբերի 30-ի գիշերը՝ 258-րդ և 340-րդ հետևակային դիվիզիաների, ինչպես նաև Պոպովի խմբի մարտիկների ուժերով հաջողվեց վերջնականապես դուրս մղել գերմանացիներին քաղաքից։ Հակառակորդի ողջ մնացած ստորաբաժանումները սկսեցին նահանջել դեպի Կոնդրովո և Յուխնով։ Երկաթուղային կայարանում 885-րդ գնդի մարտիկները կարողացան գրավել մեկ բեռնատար գնացք, որն արդեն պատրաստ էր ուղարկման, բեռնված՝ 30 տանկով, 11 հաուբիցային հրանոթով, 1110 արկղ ականներով, 15 ականանետով, մի քանի այլ արկերով, մի քանի գնդացրով և մի քանի միլիոն փամփուշտով, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ գույքով և սննդամթերքով։

Կալուգայից հյուսիս՝ 15-20 կիլոմետր հատվածում (Երդենևո - Միզգի - Սլյադնևո) 49-րդ բանակի գեներալ Ի. Գ. Զախարկինի ստորաբաժանումները շարունակում էին մղել արյունահեղ մարտեր մինչև 1942 թվականի հունվարի 10-ը։ Միայն Միզգի գյուղը, որը գտնվում էր ճանապարհների խաչմերուկում, ութ օր շարունակ անցնում էր ձեռքից ձեռք օրական մի քանի անգամ։

### Բելևյան-Կոզելսկյան գործողություն
Շարունակելով հարձակումը՝ գեներալ Բելովի խմբի ստորաբաժանումները դեկտեմբերի 28-ին գրավեցին Կոզելսկը։ Մի քանի օր առաջ՝ դեկտեմբերի 25-ին, 2-րդ տանկային բանակի հրամանատար Հայնց Գուդերիանը հեռացվել էր իր պաշտոնից։ 2-րդ տանկային բանակի և 2-րդ դաշտային բանակի զորքերը միավորվել էին գեներալ-գնդապետ Ռուդոլֆ Շմիդտի հրամանատարության ներքո:

Դեկտեմբերի 27-ին Բելևի վրա հարձակումը սկսեց խորհրդային 10-րդ բանակը։ Դեկտեմբերի 31-ին քաղաքը ազատագրվեց։ Հրաձգային դիվիզիաները շարունակեցին առաջխաղացումը դեպի Սուխինիչի և 1942 թվականի հունվարի 2-ին հասան քաղաքի ծայրամաս։ Նույն օրը 323-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, շրջանցելով քաղաքը հյուսիսից, գրավեցին Միխալևիչին և մարտեր մղեցին Սուխինիչի-Գլավնիե կայարանի համար, սակայն, բախվելով թշնամու աճող դիմադրությանը, այլևս առաջ շարժվել չկարողացան և անցան պաշտպանության։ Հունվարի 6-ի դրությամբ քաղաքի տարածքում գտնվող գերմանական խմբավորումը ամբողջությամբ շրջապատված էր, և մարտերը ստացան դիրքային բնույթ։ Սուխինիչին լիովին մաքրվեց հիտլերյան զորքերից միայն 1942 թվականի հունվարի 29-ի առավոտյան։

### Հիտլերի «կանգ-հրաման» գնահատական
Դեկտեմբերի 16-ին բանակային խմբի հրամանատարությանը փոխանցված Հիտլերի հրամանը պահանջում էր դադարեցնել զորքերի նահանջը և արգելում էր ցամաքային բանակի խոշոր ստորաբաժանումների նահանջը լայն տարածքներում։ Բանակային խմբին հանձնարարաված էր, հավաքելով բոլոր ռեզերվները, վերացնել թշնամու ճեղքումները և պահպանել պաշտպանական գիծը։

Մարտերի ծանր պայմաններն ու խորհրդային հակահարձակման արագ զարգացումը վախեցնում էին վերմախտի որոշ բարձրագույն հրամանատարներին։ Գեներալ Գոտհարդ Հայնրիցին 1941 թվականի դեկտեմբերի 19-ին գրում էր իր կնոջը.

Հիտլերի «կանգառի հրամանը» ստացավ հակասական գնահատական։ 4-րդ գերմանական բանակի շտաբի պետ Գ. Բլյումենթրիտը գրել է.

### Փոփոխություններ գերմանական հրամանատարության մեջ
Մոսկվայից նահանջելու արդյունքում 1941 թվականի դեկտեմբերի 19-ին ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար, գեներալ-ֆելդմարշալ ֆոն Բրաուհիչը ազատվեց իր պաշտոնից, և բանակի հրամանատարությունն անձամբ իր վրա վերցրեց Հիտլերը։ Նույն օրը գեներալ-ֆելդմարշալ ֆոն Բոկը հեռացվեց «Կենտրոն» բանակային խմբի հրամանատարի պաշտոնից, և նրա փոխարեն նշանակվեց նախկինում 4-րդ բանակը ղեկավարած գեներալ-ֆելդմարշալ Հանս Գյունթեր ֆոն Կլուգեն։ Գերմանական 4-րդ բանակի հրամանատար նշանակվեց լեռնային զորքերի գեներալ Կյուբլերը։

1941 թվականի դեկտեմբերի 26-ին ազատվեց 2-րդ տանկային բանակի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Հայնց Գուդերիանը, իսկ դեկտեմբերի 31-ին՝ 6-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, ռազմաճարտարագիտական զորքերի գեներալ Օտտո-Վիլհելմ Ֆյորստերը և 9-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, հետևակի գեներալ Գյունթեր Գեյերը։ 1942 թվականի հունվարի 7-ին ազատվեց 7-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար Վիլհելմ Ֆարմբախերը, իսկ հունվարի 14-ին՝ 13-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, հետևակի գեներալ Հանս-Գյունթեր Ֆելբերը։

1942 թվականի հունվարի 8-ին 4-րդ տանկային բանակի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Էրիխ Գյորները ազատվեց պաշտոնից՝ «վախկոտության և հրամաններին չենթարկվելու» մեղադրանքով։ Հիտլերը հրամայեց նրան զրկել թոշակից և արգելել զինվորական համազգեստ և պարգևներ կրել (ինչը հակասում էր օրենքներին և Վերմախտի կանոնակարգին), սակայն Գյորները դատարան դիմեց այս որոշման դեմ և շահեց գործը։

1942 թվականի հունվարի 16-ին ազատվեց 9-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Ադոլֆ Շտրաուսը։

### Ռժևյան-Վյազմյան ռազմավարական հարձակողական գործողություն
Մոսկվայի մերձակայքում հակահարձակման ավարտից անմիջապես հետո առանց դադարի սկսվեց Ռժևյան-Վյազմյան հարձակողական գործողությունը։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբը 1942 թվականի հունվարի 7-ի իր հրահանգով հանձնարարեց Կալինինի ճակատի աջ թևի բանակներին հարձակողական մանևրային գործողություններով՝ հյուսիս-արևմուտքից դեպի Ռժև, շարժվել Սիչյովկայի և Վյազմայի ուղղությամբ, իսկ Արևմտյան ճակատի ձախ թևի բանակներին՝ Կալուգայի շրջանից հարձակվել Յուխնովի և Վյազի ուղղությամբ՝ միաժամանակ մնացած բանակներով հարձակվել Սիչյովկայի և Գժատսկի ուղղությամբ՝ նպատակ ունենալով օղակել, մասնատել և ոչնչացնել «Կենտրոն» բանակային խմբի հիմնական ուժերը Ռժևի, Վյազմայի, Յուխնովի և Գժատսկի շրջաններում։

Ռժևյան-Վյազմյան գործողության արդյունքում, որը շարունակվեց մինչև 1942 թվականի ապրիլը, ազատագրվեցին Մոսկվայի, Տուլայի մարզերը և Կալինինի ու Սմոլենսկի մարզերի մի շարք շրջաններ։ Սակայն, չնայած խորհրդային զորքերի շատ մեծ կորուստներին, նրանց չհաջողվեց օղակել և ոչնչացնել Ռժևյան-Վյազմյան հատվածում կենտրոնացած Վերմախտի ուժերին։

### Մոսկվայի մոտ հակահարձակման արդյունքներ
Մարտերի ընթացքում գերմանական զորքերը զգալի կորուստներ կրեցին։ Հակահարձակման և ընդհանուր հարձակման արդյունքում նրանք հետ մղվեցին 100-250 կմ հեռավորության վրա։ Ամբողջությամբ ազատագրվեցին Տուլայի, Ռյազանի և Մոսկվայի մարզերը, ինչպես նաև Կալինինի, Սմոլենսկի և Օրյոլի մարզերի բազմաթիվ շրջաններ։ «Բարբարոսա» պլանը վերջնականապես տապալվեց, և պատերազմը վերածվեց Երրորդ Ռեյխի և հակահիտլերյան կոալիցիայի տնտեսությունների երկարատև պայքարի։ Ռազմավարական տեսանկյունից Արևելյան ճակատում հաստատվեց անկայուն, բայց համառ հավասարակշռություն, որը պահպանվեց մինչև 1942 թվականի ամառը։ Այս ընթացքում Խորհրդային Միությունը շահեց՝ գրեթե ամբողջությամբ ավարտելով արդյունաբերության տարհանումը դեպի Արևելք և սկսելով արագ զարգացման գործընթացը։

Միևնույն ժամանակ, Վերմախտի ուժերին հաջողվեց պահպանել ճակատային գիծը և Ռժև-Վյազմայի պլացդարմը։ Խորհրդային զորքերին չհաջողվեց ջախջախել «Կենտրոն» բանակային խմբավորումը։ Այսպիսով, ռազմավարական նախաձեռնության տիրապետման հարցի լուծումը հետաձգվեց մինչև 1942 թվականի ամառային արշավը։

Զինտեխնիկայի, մարտավարության և զորքերի ղեկավարության մեջ առկա բազմաթիվ թերությունները, ինչպես նաև գերմանական զորքերի համառ դիմադրությունը հանգեցրեցին նրան, որ Կարմիր բանակի կորուստները զգալիորեն գերազանցեցին գերմանական զորքերի կորուստները։ Միայն 1941 թվականի դեկտեմբերին «Կենտրոն» բանակային խմբավորման ընդհանուր կորուստները կազմեցին մոտ 103 600 սպանված և վիրավորված զինվոր։

Խորհրդային զորքերի ընդհանուր կորուստները հակահարձակման ընթացքում կազմեցին 370 955 մարդ (որից 139 586-ը՝ անդառնալի կորուստներ)։

Ընդհակառակը, ներկայումս տարածված կարծիքի, բազմաթիվ գերմանացի գեներալներ բարձր էին գնահատում Կարմիր բանակի մարտունակությունը։ Մարտերից մեկ ամիս անց գերմանական Գլխավոր շտաբի պետ Հալդերը գրի էր առնում ֆելդմարշալ Բրաուխիչի հետևյալ եզրակացությունը. 

Նույն եզրակացության էր եկել նաև «Հարավ» բանակային խմբավորման հրամանատարությունը. 

Գերմանիայի քարոզչության նախարար Գեբելսը, ով մինչ հարձակումը կարծում էր, որ «բոլշևիզմը կփլուզվի ինչպես խաղաքարտերի տուն», արդեն 1941 թվականի հուլիսի 2-ին գրում էր իր օրագրում.

Գեներալ Գյունթեր Բլյումենտրիտը նշում էր.

ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհուրդի Նախագահության 1944 թվականի մայիսի 1-ի հրամանագրով ստեղծվեց «Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալը։ Մինչ 1995 թվականի հունվարի 1-ը այդ մեդալով պարգևատրվել էր մոտ 1 028 600 մարդ։

## Կողմերի ընդհանուր կորուստներ
Մարդկային կորուստների թվով Մոսկվայի ճակատամարտը դարձավ պատերազմի ամենաարյունալի մարտերից մեկը։ Պաշտոնապես ճանաչված տվյալներով, Կարմիր բանակի ընդհանուր կորուստները պաշտպանության և հարձակման փուլերում կազմել են. անդառնալի կորուստներ՝ 936 644 մարդ, սանիտարական (վիրավորվածներ և հիվանդներ)՝ 898 689 մարդ։

Պատմաբան Վ. Վ. Լիտվինենկոյի տարբեր փաստաթղթերի հաշվարկներով, գերմանական զորքերի կորուստները Մոսկվայի ճակատամարտի ողջ ընթացքում կազմել են 1 միլիոն 130 հազարից մինչև 1 միլիոն 280 հազար մարդ։

## Դիվանագիտական հետևանքներ
### Էդենի դեկտեմբերյան այցը Մոսկվա
1941 թվականի նոյեմբերի 21-ի Ուինսթոն Չերչիլի՝ Իոսիֆ Ստալինին հասցեագրված ուղերձում նշվում էր.

Չերչիլը գրում էր, որ ցանկանում է աշխատել (Ստալինի հետ) նույնքան բարեկամաբար, որքան աշխատում է Ռուզվելտի հետ։ Նույնպես փաստաթղթում նշվում էր Մեծ Բրիտանիայի վճռականությունը՝ պատերազմ հայտարարել Ֆինլանդիային, եթե վերջինս առաջիկա 15 օրվա ընթացքում չդադարեցնի ռազմական գործողությունները ԽՍՀՄ-ի դեմ։

Բրիտանական վարչապետը առաջարկում էր ավելի մանրամասն քննարկել ապագա խորհրդա-բրիտանական հարաբերությունները և հետպատերազմյան աշխարհի կազմակերպումը.

Բոլոր ձևականությունների համաձայնեցումից հետո որոշում ընդունվեց Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Էնթոնի Էդենի այցի մասին Մոսկվա։

1941 թվականի դեկտեմբերի 7-ին բրիտանական ռազմածովային ուժերի «Քենթ» ծանր հածանավով, Օրկնեյան կղզիների Սկապա Ֆլոու ռազմածովային բազայից բանակցողները ուղևորվեցին ԽՍՀՄ։ Ծովային անցումը տևեց շուրջ չորս ու կես օր։ Բրիտանական պատվիրակությանը ուղեկցում էր ԽՍՀՄ դեսպանը Մեծ Բրիտանիայում՝ Ի. Մ. Մայսկին։

1941 թվականի դեկտեմբերի 12-ին պատվիրակությունը ժամանեց Մուրմանսկ և այնտեղից գնացքով մեկնելով՝ դեկտեմբերի 15-ին արդեն Մոսկվայում էր, որտեղ Էդենին միացավ Մեծ Բրիտանիայի դեսպանը ԽՍՀՄ-ում՝ Սթաֆորդ Քրիպսը, ով դիվանագիտական կորպուսի շտապ տարհանման պատճառով մի քանի շաբաթների ընթացքում չուներ ուղղակի կապ խորհրդային ռազմա-քաղաքական ղեկավարության հետ։

Բրիտանական պատվիրակությունը Մոսկվայում մնաց գրեթե մեկ շաբաթ։ Այդ ընթացքում Էդենը մի քանի հանդիպում ունեցավ Ի. Վ. Ստալինի և Վ. Մ. Մոլոտովի հետ, որոնց ընթացքում մտքերի փոխանակում տեղի ունեցավ նացիստական Գերմանիայի դեմ համատեղ պայքարի և Չերչիլի նոյեմբերի 21-ի ուղերձում առաջարկված «հետպատերազմյան վերակազմավորման» հարցերի շուրջ։

Ստանալով արևմտյան դաշնակիցներից իրական ռազմական համագործակցության հասնելու ցանկություն, Ստալինը փորձեց ընդլայնել նաև քաղաքական քննարկումների շրջանակը։ Խորհրդային կողմը ներկայացրեց «հակադարձ ծրագրի» նախագիծ հետպատերազմյան կարգավորման վերաբերյալ, ըստ որի.
* Արևելյան Պրուսիան փոխանցվում է Լեհաստանին, Տիլզիտը և Նեման գետի հյուսիսում գտնվող գերմանական տարածքը՝ Լիտվայի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությանը։ Ռեյնի շրջանը բաժանվում է Գերմանիայից։ Ավստրիան և հնարավոր է՝ Բավարիան ձեռք են բերում անկախություն։
* Եթե Ֆրանսիան կորցնում է մեծ տերության կարգավիճակը, ապա Մեծ Բրիտանիան զբաղեցնում է Բուլոն և Դյունքերկ քաղաքները որպես ռազմական բազաներ, ինչպես նաև հենակետեր Բելգիայում և Նիդերլանդներում։
* Սովետական կողմը չէր առարկում Մեծ Բրիտանիայի ռազմական բազաների ստեղծմանը Նորվեգիայում և Շվեդիայում։
* ԽՍՀՄ-ի արևմտյան սահմանը (ներառյալ 1939-1940 թվականների Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի արդյունքները) պետք է ճանաչվեր Մեծ Բրիտանիայի կողմից 1941 թվականի հունիսի 22-ի դրությամբ՝ ներառյալ Բալթյան հանրապետությունները, Բեսարաբիան և Հյուսիսային Բուկովինան Խորհրդային պետության կազմում։
* Ռումինիան պետք է տրամադրեր ԽՍՀՄ-ին ռազմաօդային բազաներ։
Ստալինը առաջարկեց ստորագրել համապատասխան գաղտնի արձանագրություն, սակայն Էդենը, հղում անելով Ատլանտյան խարտիային, հայտարարեց, որ առանց կառավարության հետ խորհրդակցելու չի կարող ստորագրել այդպիսի արձանագրություն և որ բրիտանական կառավարությունը դեռ վերջնական որոշում չունի հետպատերազմյան սահմանների վերաբերյալ։

Բանակցությունների ընթացքում բրիտանական կողմը հաստատեց, որ ԽՍՀՄ-ին ռազմական տեխնիկայի, զինամթերքի և անհրաժեշտ այլ ապրանքների մատակարարումները կշարունակվեն 1942 թվականին ևս, և դրանց ծավալները կաճեն։ Կողմերին չհաջողվեց պայմանավորվել բրիտանական զորքերի անմիջական մասնակցության վերաբերյալ։ Անգլիացիները առաջարկում էին իրենց ներդրումը սահմանափակել «Կովկասում նավթային շրջանների պաշտպանությամբ», սակայն խորհրդային կառավարությունը մերժեց այս առաջարկը։

Նաև քննարկվում էր Ճապոնիայի հետ պատերազմի հարցը։ Ստալինը հայտարարեց, որ եթե ճապոնացիները հարձակվեն ԽՍՀՄ-ի վրա, ԽՍՀՄ-ը կպայքարի, սակայն ավելի լավ կլիներ, որ դա հնարավորինս ուշ տեղի ունենար։

Էդենը ցանկություն հայտնեց այցելել ռազմաճակատ, և 1941 թվականի դեկտեմբերի 19-ին նա և պատվիրակության անդամները այցելեցին Կլին՝ անցնելով այն տարածքներով, որտեղից գերմանացիները վտարվել էին դեկտեմբերի 15-ին։ Դրանից հետո պատվիրակությունը վերադարձավ Մուրմանսկ։

## Մշակույթ
### Կինեմատոգրաֆիա

### Համակարգչային խաղեր
* «Blitzkrieg» և «Blitzkrieg II» - ԽՍՀՄ-ի արշավանքի ընթացքում մի ամբողջ գլուխ նվիրված է Մոսկվայի պաշտպանությանը։
* «В тылу врага 2: Братья по оружию» - Խաղի մեկ առաքելության գործողությունները տեղի են ունենում, երբ գերմանական զորքերը փորձում են ճեղքել Վոլոկոլամսկի խճուղով։
* «Вторая мировая» - ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի արշավանքներից յուրաքանչյուրում կա մեկ առաքելություն, որը նվիրված է Մոսկվայի ճակատամարտին։
* «Cauldrons of War - Barbarossa» — Մոսկվայի գրավումը կամ պաշտպանությունը հանդիսանում է ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի խաղային արշավանքների վերջնական նպատակ։
* «Իլ-2 Շտուրմավիկ» և «Իլ-2 Շտուրմավիկ. Մոռացված ճակատամարտեր» - Մոսկվայի ճակատամարտը ներկայացված է ինչպես ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի հիմնական արշավանքներում, այնպես էլ մի շարք սյուժետային արշավանքներում։
* «Enlisted» - Մոսկվայի ճակատամարտը ներկայացված է նույնանուն արշավանքում և եղել է առաջին արշավանքը, որում հնարավոր էր խաղալ։

### Երաժշտություն
* Песня «Битва за Москву» исполнителя Radio Tapok, в дальнейшем переведённая на английский язык шведской пауэр-металл-группой «Sabaton».
* Марш защитников Москвы (1942) — военный марш Красной Армии, появившийся в ходе Битвы за Москву. Слова Алексея Суркова, музыка Бориса Мокроусова.

## Տես նաև
* Հայրենական մեծ պատերազմ

## Ծանոթագրություններ
### Աղբյուրներ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Հրապարակախոսություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Миренков А. И.* Военно-экономический фактор в битве под Москвой. // Военно-исторический журнал. — 2006. — № 5. — С.8-14.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Հղումներ

* 
* 
* «Катастрофы можно было избежать» Почему начало битвы за Москву в 1941 году обернулось для Красной армии провалом // 30 сентября 2021
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Արտաքին մեդիաֆայլեր

* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մոսկվա
Կատեգորիա:Մոսկվայի մարզ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն