Իվան I Դանիլովիչ Կալիտա

**Իվան I Դանիլովիչ Կալիտա** (), Մոսկվայի իշխան 1325 թվականից, Վլադիմիրի մեծ իշխան 1328 թվականից։ Դաժան և խորամանկ, խելացի և համառ կառավարող էր։ Մեծ դեր է խաղացել Մոսկվայի իշխանության հզորացման, նրա շուրջը ռուս, հողերի միավորման գործում՝ այդ նպատակի համար օգտագործելով Ոսկե Հորդայի օգնությունը։ Անխնա ճնշել է ժողովրդական դժգոհությունները, հաշվեհարդար է տեսել քաղաքական հակառակորդների՝ մյուս ռուս, իշխանների հետ։ Ազդեցությունը տարածվել է Հյուսիս-Արևելյան Ռուսիայի Մի շարք հողերի վրա (Տվեր, Պսկով, Նովգորոդ)։ Նա կուտակել է մեծ հարստություն (այստեղից «կալիտա»՝ «քսակ» մականունը), որն օգտագործել է այլ իշխանություններից ու տիրույթներից հողեր գնելու համար։ Նրա օրոք Մոսկվան դարձել է համայն Ռուսիայի պատրիարքի նստավայրը, դրվել է Մոսկվայի քաղաքական և տնտեսական հզորության հիմքը և սկսվել է Ռուսիայի տնտեսական վերելքը։

## Կենսագրություն
Իվան Կալիտան պատկանում էր Ռուրիկների տոհմին, ավելի ճիշտ՝ Վսևոլոդ Յուրիևիչ ժառանգներին (ինչպես հյուսիս-արևելյան Ռուսաստանի մյուս իշխանների մեծ մասը)։ Նրա հայրը՝ Դանիիլ Ալեքսանդրովիչը , Վսևոլոդի թոռան՝ Ալեքսանդր Յարոսլավիչ Նևսկու չորս որդիներից կրտսերն էր։ Դանիելի եղբայրները՝ Դմիտրի Պերեյասլավսկին և Անդրեյ Գորոդեցկին, Վլադիմիրի մեծ դուքսն էին 1276-1294 և  1294-1304 թվականներին, համապատասխանաբար, և նա իր ողջ կյանքի ընթացքում թագավորեց Մոսկվայում, որի առաջին կառավարիչը դարձավ 1273-1282 թվականներին ։

Ընդհանուր առմամբ Դանիելը յոթ որդի ուներ։ Իվանը չորրորդ էր Յուրիից, Ալեքսանդրից և Բորիսից հետո (չնայած վարկած կա, որ նա ծնվել է երկրորդը՝ Յուրիից անմիջապես հետո ): Նրա կրտսեր եղբայրն էր Աթանասիոսը։ Բացի այդ, աղբյուրները նշում են Սեմյոնին և Անդրեյին, որոնք, ըստ երևույթին, մահացել են մանկության տարիներին։ Անհայտ է, թե Դանիելը դուստրեր ուներ ։ Նրա կնոջ ծագման մասին տեղեկություն չկա, որին Ռոստովի տաճարի կազմող Սինոդիկը անվանում է Ագրիպինա (որոշ անուղղակի տվյալներով նա կարող էր լինել գալիցիայի արքայազն Լև Դանիլովիչի դուստրը) ։ Տղամարդկանց կողմից Իվանի երկրորդ զարմիկը նրա գլխավոր թշնամին Ալեքսանդր Միխայլովիչ Տվերսկոյն էր՝ Յարոսլավ Վսեվոլոդովիչի ծոռը ։

Արքայազն Իվան Կալիտայի մականունը կապված է մեծ քսակի անվան հետ, որը սովորաբար կրում էին գոտու վրա։ Որոշ աղբյուրների համաձայն՝ Իվան Դանիլովիչն այդ  մականունն ստացել է աղքատների հանդեպ ունեցած առատաձեռնության պատճառով ։  Ըստ Պաֆնուտիուս Բորովսկու՝ արքայազնը «շատ ողորմած էր և իր գոտում վահան էր կրում, միշտ արծաթ էր լցնում և ուր էլ գնում էր, միշտ տալիս էր աղքատներին այնքան, որքան կարող էր լվանալ» :19-րդ դարում կարծիք առաջացավ, որ մականունը հեգնական է, և որ Իվան Դանիլովիչն այն ստացել է իր ժլատության պատճառով ։

## Վաղ տարիներ
Իվան Կալիտայի ծննդյան ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Հետազոտողները նրա ծննդյան տարեդարձը որոշում են այն փաստի հիման վրա, որ մինչ իր մահը արքայազնը վանական է դարձել Անանիա անունով։ Այս քրիստոնյա սրբի տոնակատարությունն ընկնում է հոկտեմբերի 1-ին, ըստ Հուլյան օրացույցի, իսկ ընդամենը ութ օր առաջ՝ սեպտեմբերի 23-ին, ուղղափառ քրիստոնյաները տոնում են Հովհաննես Մկրտչի ծննդյան օրը։ Ենթադրաբար, Կալիտայի կնիքների վրա պատկերված է որպես նրա անձնական սուրբ։ Այսպիսով, Իվան Դանիլովիչը կարող էր ծնվել հոկտեմբերի 1-ին։ Հետազոտող Նիկոլայ Բորիսովը 1288 թվականը սահմանում է որպես ծննդյան տարեթիվ՝ հիմնվելով Նովգորոդում Կալիտայի թագավորության ամսաթվի վրա (1296) և նրա պապի և հորեղբոր տարիքին, երբ նրանց բերեցին Նովգորոդ ։ Մյուս կողմից, Վ.Կուչկինը նշում է, որ քանի որ 1296 թվականի իրադարձությունների հետ կապված Կալիտան կոչվում է ոչ թե Իվաշկո, ինչպես երեխա, այլ Իվան, ապա նա պետք է լիներ առնվազն 12 տարեկան ։

Պահպանված աղբյուրներում Կալիտայի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են 1296 թվականին։ Այնուհետև Նովգորոդցիները վտարեցին Մեծ Դուքս Անդրեյին և Դանիելին հրավիրեցին թագավորության, իսկ նա նրա փոխարեն ուղարկեց որդուն՝ Իվանին։ Վերջիններիս փոխարեն գործերն ակնհայտորեն տնօրինում էին մոսկովյան բոյարները. Իվանի անվանական թագավորությունը երկար չտևեց մինչև 1298 թվականը, և նրա անունը նույնիսկ չընդգրկվեց Նովգորոդի իշխանների տարեգրության ցուցակում։ Այնուամենայնիվ, երիտասարդ արքայազնը, ըստ երեւույթին, կարողացավ իր առաջին քաղաքական փորձը ձեռք բերել Վոլխովի ափին ։

1300 թվականին Իվան Դանիլովիչը որպես կնքահայր հանդես եկավ Մոսկվայի բոյար Ֆյոդոր Բյակոնտի ավագ որդու մկրտության ժամանակ։ Նրա սանիկը ստացավ Էլեւթերիուս անունը եւ հետագայում դարձավ մետրոպոլիտ Ալեքսի անունով ։

## Յուրիի օրոք
1303 թվականին Դանիիլ Ալեքսանդրովիչը մահացավ։ Նրա ավագ որդին Յուրին դարձավ Մոսկվայի արքայազնը, իսկ մյուս չորս Դանիլովիչները, այդ թվում՝ Իվանը, հակառակ այն ժամանակվա ավանդույթի,

ժառանգություն չստացան։ Մինչդեռ Մոսկվայի իշխանությունն այս տարիներին զգալիորեն մեծացել է չափերով։ Այն կլանել է Կոլոմնան, որը նախկինում պատկանել է Ռյազանի իշխանությանը, և Մոժայսկը, այսինքն՝ վերահսկողության տակ է վերցրել ամբողջ Մոսկվա գետի ավազանը՝ դեպի Օկա ելքով. Բացի այդ, Յուրին վերահսկում էր Պերեյասլավլ-Զալեսսկին , ինչը դարձավ Մոսկվայի և Մեծ Դուքս Անդրեյի միջև վեճի առարկա։ Վերջինս մահացավ 1304 թվականին, Յուրին հայտարարեց մեծ թագավորության իր հավակնությունների մասին՝ մրցակից գտնելով Միխայիլ Յարոսլավիչ Տվերսկոյում ։

Այս հակամարտության հետ կապված, որն արագորեն վերածվեց բացահայտ պատերազմի, Իվան Կալիտան հիշատակվում է աղբյուրներում երրորդ անգամ։ Եղբայրը նրան ուղարկեց Պերեյասլավլ՝ Տվերից հարձակման դեպքում այս քաղաքը պահելու համար։ Շուտով Տվերի բանակը՝ բոյար Ակինֆ Գավրիլովիչ Մեծի գլխավորությամբ, փաստացի մոտեցավ Պերեյասլավլին։ Իվանը, նախօրոք իմանալով վտանգի մասին, կարողացավ Պերեյասլավլի բնակիչներին առաջնորդել, որպեսզի նրանց խաչը համբուրեն և օգնության ուղարկեն։ Պաշարման չորրորդ օրը նա Տվերի բնակիչների վրա հարձակվել է Մոսկվայից ժամանած բոյար Նեստեր Ռյաբեցը։ Պերեսլավ-Զալեսկի կատաղի ճակատամարտում մոսկվացիները լիակատար հաղթանակ տարան , Ակինֆը և նրա փեսան Դավիդը մահացան ճակատամարտում, որից հետո Պերեյասլավլում, ըստ մատենագրի, եղան «կենսուրախություն ևուրախություն» ։

Ոսկե Հորդայի տիրակալը՝ Թոխտան, մեծ թագավորության պիտակը հանձնեց Միխայիլին։ Այնուամենայնիվ, հետագա տարիներին Տվերի և Մոսկվայի միջև պայքարը շարունակվեց, և դրա կապակցությամբ աղբյուրներում ժամանակ առ ժամանակ հիշատակվում է Իվան Դանիլովիչը։ 1310 թվականին նա ներկայացնում էր իր ավագ եղբորը Պերեյասլավլ-Զալեսսկու եկեղեցական ժողովում, որտեղ նա աջակցում էր մետրոպոլիտ Պետրոսին, որին Տվերացիները մեղադրում էին սիմոնիայի մեջ։ Արդյունքում պատրիարքի ներկայացուցիչը Պետրոսին անմեղ հայտարարեց :1316-ին, ենթադրաբար, բանակը Տվեր տեղափոխելու Իվանի դրսևորված մտադրությունն էր, որը ստիպեց Միխայիլ Յարոսլավիչին ընդհատել արշավը Նովգորոդի դեմ և շտապ վերադառնալ տուն :1317 թվականին Կալիտան որպես դեսպան այցելեց Նովգորոդ և համոզեց հանրապետության իշխանություններին

մասնակցել Տվերի հետ հաջորդ պատերազմին ։

Ի վերջո Յուրին մեծ թագավորություն ստացավ խանի կողմից և հասավ Միխայիլի (1317-1318) մահապատժին։ Միևնույն ժամանակ աստիճանաբար մեծանում էր հավանականությունը, որ Իվան Դանիլովիչը կդառնա հաջորդ մոսկովյան արքայազնը։ Յուրին որդի չուներ, Ալեքսանդրը մահացավ շատ երիտասարդ 1308 կամ 1309 թվականներին , իսկ Բորիսը Նիժնի Նովգորոդում թագավորեց 1311 թվականից և նույնպես երեխաներ չուներ։ Մոսկվայում գտնվողներից Կալիտան ընտանիքի երկրորդ դասի անդամն էր, իսկ 1310-ականների կեսերից՝ Յուրիի փաստացի համիշխանը։ Վերջինս նրան թողել է որպես իշխանության պահապան Հորդա կատարած իր ճանապարհորդությունների ժամանակ՝ 1315 թվականի ամռանը՝ 1317 թվականի աշնանը, 1318 թվականի ամռանը՝ 1319 թվականի գարնանը։ 1320 թվականին Բորիս Դանիլովիչը մահացավ, և Իվանն ինքը գնաց Հորդա, ենթադրաբար, Խան Ուզբեկից Նիժնի Նովգորոդի համար պիտակ ստանալու համար ։

## Իշխանության գալը
1322-ի գարնանը դեսպան Ախմիլը Յուրի Դանիլովիչին հայտարարեց, որ մեծ թագավորությանը կփոխանցվի Միխայիլ Տվերսկոյի որդուն՝ Դմիտրի Գրոզնիե Օչիին։ Հորդայի քաղաքականության այս շրջադարձի պատճառը Յուրիի կողմից Տվերի տուրքը թաքցնելն էր։ Ավելին, երկու աղբյուր՝ «Նիկոնի տարեգրությունը» և «Վլադիմիր քրոնիկերը», պնդում են, որ Իվան Կալիտան ղեկավարել է Մոսկվան 18 տարի, այսինքն՝ նրա թագավորությունը սկսվել է 1322 թվականին։ Ըստ այդմ, պատմագրության մեջ վարկած կա, որ Ախմիլը Յուրիին զրկել է ոչ միայն Վլադիմիրի, այլև Մոսկվայի թագավորությունից։ Դրա հետ մեկտեղ պահպանվել է Կալիտայի թագավորության սկզբի ավանդական թվագրությունը՝ 1325 թվական, երբ Յուրին սպանվեց Հորդայի մայրաքաղաքում Դմիտրի Տվերսկու կողմից։

Յուրիին սպանողը ձերբակալվել է։ Մեծ թագավորության ճակատագիրը կրկին կասկածի տակ էր։ Հայտնի է, որ Կալիտան ներկա է եղել եղբոր հուղարկավորությանը (1326 թվականի փետրվարի 8-ին Մոսկվայում), իսկ հետո երկրորդ անգամ գնացել է Հորդա։ Վարկածներից մեկի համաձայն՝ նա անմիջապես գնացել է, և նրա նպատակն է եղել երաշխիք ստանալ Մոսկվայի թագավորության համար ։

Շուտով տեղի ունեցավ եւս մեկ անսպասելի շրջադարձ, 1327 թվականի օգոստոսին Տվերի բնակիչները ապստամբեցին և սպանեցին իրենց իշխանի հետ եկած Բասկակ Չոլխանի ջոկատը։ Ալեքսանդրը կամ չկարողացավ կանխել իր հպատակներին, կամ նույնիսկ հավանություն տվեց նրանց գործողություններին։ Ուստի Ուզբեկը կանչեց Կալիտան, Սուզդալի Ալեքսանդր Վասիլևիչին  մի շարք այլ իշխանների 1327-1328 թվականների ձմռանը նրանք նորից գնացին

Ռուսաստան՝ ուղեկցելով պատժիչ բանակին ։ Տեմնիկներից մեկի անունից այս արշավը կոչվեց «Ֆեդորչուկի բանակ» ։

Տվերի մատենագիրն այս իրադարձությունների կապակցությամբ Կալիտան անվանում է «Տվերքաղաքներ տանող» ։ Ենթադրաբար, Իվան և Ալեքսանդր  Սուզդալսկին առաջնորդել են Հորդային, որին նրանք միացել են իրենց ջոկատներին, Վոլգայի սառույցի վրայով, որպեսզի խուսափեն հարակից տարածքների թալանից։ Ալեքսանդր Տվերսկոյը, չընդունելով ճակատամարտը, փախավ Պսկով, և նրա ամբողջ ունեցվածքը ավերվեց։ «Եվ շատ մարդ սպանեցիր, ուրիշներին էլ գերի տարար, Տվերն ու ամբողջ քաղաքը կրակով այրեցիր» :Պատժիչ բանակը թալանել է նաեւ Տորժոկի մատույցները և փրկագին խլել Մեծ Նովգորոդից ։ Այս արշավից անմիջապես հետո Կալիտան կրկին գնաց Հորդա և այնտեղ մեծ թագավորություն ստացավ։ Սակայն Ուզբեկը անսովոր որոշում է կայացրել՝ Վլադիմիրի իշխանապետության հողերը բաժանել է երկու մասի։ Իվանը ստացավ Կոստրոմա  հսկողություն Մեծ Նովգորոդի վրա, իսկ Վլադիմիրը համապատասխան Վոլգայի շրջանը (ենթադրաբար Նիժնի Նովգորոդը և Գորոդեցը) մնացին Ալեքսանդր Սուզդալ ։  Միայն վերջինիս մահից հետո՝ 1331 թվականին, այս տարածքներն անցան Կալիտայի վերահսկողության տակ ։

## Մահը և կտակը
Կալիտայի գահակալության վերջին խոշոր իրադարձությունը Սմոլենսկի դեմ արշավանքն էր, որին մասնակցում էին Հորդայի և Զալեսկի իշխանների զորքերը։Հորդան եւ նրանց վասալները թալանեցին Սմոլենսկի երկիրը և նահանջեցին  : Ենթադրաբար սա ուժի ցուցադրություն էր Լիտվայի դեմ, որպեսզի Գեդիմինասը չօգնի Լեհաստանին, որի վրա ուզբեկը որոշեց հարձակվել։ Նպատակները ձեռք բերվեցին, 1340 թվականի ամռանը Հորդան ներխուժեց Փոքր Լեհաստան՝ այդպիսով կանխելով անցումը Գալիսիա-Վոլին Ռուսիայի Պիաստներին։ Բայց դա տեղի ունեցավ մոսկովյան իշխանի մահից հետո ։

Հայտնի է, որ 1340 թվականի սկզբին Կալիտան, ով մինչ այդ երկար ժամանակ հիվանդ էր, վանական դարձավ Անանիա անունով։ Մարտի 31-ին նա մահացավ և հենց հաջորդ օրը թաղվեց Մոսկվայի Հրեշտակապետաց տաճարում։ Պահպանվել է արքայազնի կտակի երկու տարբերակ, որոնց միջև տարբերությունն աննշան է։ Մեկը պարունակում է ևս մի քանի գյուղեր և վոլոստեր։ Որոշ պատմաբաններ

կարծում են, որ դրանք երկու տարբեր փաստաթղթեր են, մյուսները կարծում են, որ կտակը մեկն է, իսկ հակասությունները առաջացել են պատճենահանողների պատճառով։ Իվան Դանիլովիչը իշխանությունը բաժանեց իր երեք ողջ մնացած որդիների միջև, եւ մայրաքաղաքը դարձավ երեքի անբաժան սեփականությունը։ Ավագ որդին ստացավ ավելին, քան մնացածը, և դա հիմք դրեց այն ավանդույթին, որի համաձայն կազմվում էին բոլոր հետագա մոսկովյան իշխանների կտակը։ Կալիտան Սեմյոնին է կտակել Մոսկվայից հետո մելիքության գլխավոր քաղաքները՝ Մոժայսկը և Կոլոմնան ,

Իվանին՝ Զվենիգորոդը և Ռուզան, Անդրեյին՝ Լոպասնյա, Սերպուխով և Պրզեմիսլը։

## Ընտանիք
Իվան Կալիտան ամուսնացած է եղել երկու անգամ։ Նրա առաջին կնոջ անունը Ելենա էր, և նրա ծագման մասին հստակ ոչինչ հայտնի չէ։ Վարկած կա, որ նա եղել է Սմոլենսկի իշխան Ալեքսանդր Գլեբովիչիդուստրը ։
Այս ամուսնությունից ծնվել են.

* Սեմյոն Իվանովիչ Հպարտ (1317-1353)
* Դանիիլ Իվանովիչ (ծնված դեկտեմբերի 11, 1319/1320)
* Իվան II Իվանովիչ Կարմիր (մարտի 30, 1326 – նոյեմբերի 13, 1359)
* Անդրեյ Իվանովիչ Սերպուխով (հուլիսի 4, 1327 – հունիսի 6, 1353)
* Մարիա Իվանովնա, 1328 թվականից Ռոստովի իշխան Կոնստանտին Վասիլևիչի կինը
* Եվդոկիա Իվանովնա (մահացել է 1342 թվականին), արքայազն Յարոսլավլ Վասիլի Դավիդովիչի կինը
* Ֆեոդոսիա Իվանովնա (մահացել է 1389-ից հետո), արքայազն Բելոզերսկի Ֆյոդոր Ռոմանովիչի կինը 
* Ֆեոտինյա Իվանովնա 

Արքայադուստր Հելենան մահացել է 1331 թվականի մարտի 1-ին ։ Մեկ տարի անց Կալիտան նորից ամուսնացավ, և միայն անունն հայտնի նրա երկրորդ կնոջ՝ Ուլյանայի մասին։ Գոյություն ունի վարկած, ըստ որի նա եղել է Գալիսիացի Ֆյոդոր Դավիդովիչի դուստրը՝ որպես օժիտ իր հոր իշխանության կեսը ։ Ըստ Ա.Վ.Էկզեմպլյարսկու, իր երկրորդ ամուսնության ժամանակ Իվան Դանիլովիչն ուներ մեկ դուստր ։ Վ.Ա.Կուչկինն առաջարկեց, որ կան երկու դուստրեր՝ Մարիան և Թեոդոսիան, որոնք արքայազնի կտակում հայտնվում են որպես «փոքր երեխաներ»։ Նրանցից մեկը ողջ էր 1359 թ. Մյուսի մասին ոչինչ հայտնիչէ ։ Ուլյանան ավելի երկար ապրեց ամուսնուց եւ մահացավ 1366-1372 թվականներին ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Աղբյուրներ

# 
# 
# 
# 
# 
# 

### Հետազոտություն
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

Կատեգորիա:Մոսկվայի իշխանություն