Candida albicans

**Candida albicans,** օպորտունիստական ախտածին խմորասունկ, որը մարդու աղիքային միկրոֆլորայի բնակիչներից է։ Այն կարող է գոյատևել նաև մարդու մարմնից դուրս: Առողջ մեծահասակների 40–60%-ի մոտ այն հայտնաբերվում է ստամոքսաղիքային ուղում և բերանի խոռոչում: Սովորաբար կոմենսալ օրգանիզմ է՝ չի վնասում տիրոջը, սակայն տարբեր պայմաններում կարող է դառնալ ախտածին՝ իմունային անբավարարություն ունեցող անձանց մոտ: Այն *Candida* ցեղի այն սակավաթիվ տեսակներից է, որոնք առաջացնում են մարդու կանդիդոզ վարակը, ինչը սնկի խթանված աճի հետևանք է: Կանդիդոզը հաճախ նկատվում է ՄԻԱՎ-ով վարակված բուժառուների մոտ: *C. albicans*-ը սնկային վարակների ամենատարածված տեսակն է, որը ամենուրեք է՝ ձևավորված կամ մշտական ներպատվաստված բժշկական սարքերի, մարդկային հյուսվածքների վրա: *C. albicans*, *C. tropicalis*, *C. parapsilosis* և *C. glabrata* տեսակները միասին պատասխանատու են մարդկանց մոտ կանդիդոզի բոլոր դեպքերի 50–90%-ի համար: *C. albicans-ով* պայմանավորված համակարգային կանդիդոզով հիվանդների մոտ գրանցվել է 40% մահացություն: Ըստ որոշ գնահատականների՝ հիվանդանոցներում ձեռք բերված ինվազիվ կանդիդոզը ԱՄՆ-ում տարեկան 2,800-ից մինչև 11,200 մահվան դեպքեր պատճառ է դառնում:

*C. albicans*-ը հաճախ օգտագործվում է որպես կենսաբանական մոդել սնկային ախտածինների հետազոտման համար: Այն սովորաբար անվանում են դիմորֆ՝ երկձև սունկ, քանի որ այն աճում է և՛ որպես խմորասունկ, և՛ որպես թելանման բջիջ։ Այնուամենայնիվ, այն ունի մի քանի տարբեր մորֆոլոգիական ֆենոտիպեր, որոնցից են անթափանց, աղեստամոքսային ուղու և կեղծ հիֆային ձևերը: Երկար ժամանակ *C. albicans*-ը համարվում էր դիպլոիդ օրգանիզմ՝ առանց հապլոիդ փուլի։ Սակայն դա այդպես չէ։ Հապլոիդ փուլից բացի, *C. albicans*-ը կարող է գոյություն ունենալ նաև տետրապլոիդ փուլում։ Վերջինս ձևավորվում է, երբ դիպլոիդ *C. albicans* բջիջները կրկնապատկվում են, երբ նրանք անթափանց ձևում են: Դիպլոիդ գենոմի չափը մոտավորապես 29 Մբ է, և սպիտակուց կոդավորող գեների մինչև 70%-ը դեռևս բնութագրված չէ: *C. albicans*-ը հեշտությամբ մշակվում է լաբորատորիայում և կարող է ուսումնասիրվել ինչպես փորձանոթում (), այնպես էլ փորձանոթից դուրս (): Կախված սննդամիջավայրից՝ կարող են իրականացվել տարբեր հետազոտություններ, քանի որ միջավայրն ազդում է սնկի մորֆոլոգիական վիճակի վրա։ Սննդամիջավայրի հատուկ տեսակ է «CHROMagar Candida»-ն, որն օգտագործվում է *Candida*-ի տարբեր տեսակների նույնականացման համար:

## Ստուգաբանություն
*«Candida albicans»* անվանումը կարող է դիտվել որպես նույնաբանություն։ *«Candida»*-ն առաջացել է լատիներեն *candidus* բառից, որը նշանակում է «փայլուն սպիտակ»։ *«Albicans»*-ն իր հերթին լատիներեն *albicō* բառի ներկա ձևն է, որը նշանակում է «սպիտակող» կամ «սպիտակ դարձող»։

Այն հաճախ կարճ անվանում են կաթնախտ (), կանդիդոզ կամ կանդիդա: Ավելի քան հարյուր հոմանիշներ են օգտագործվել *C. albicans*-ը նկարագրելու համար: *Candida* ցեղի շրջանակներում նկարագրվել է ավելի քան 200 տեսակ։ Կաթնախտի մասին ամենահին հիշատակումը, որն ամենայն հավանականությամբ հարուցված է եղել *C. albicans*-ի կողմից, թվագրվել է մ.թ.ա. 400 թվականին՝ Հիպոկրատի «Համաճարակների մասին» () աշխատության մեջ, որտեղ նկարագրվում է բերանի խոռոչի կանդիդոզը:

## Գենոմ

*C. albicans*-ի գենոմի հապլոիդ չափը մոտ 16 Մբ է (դիպլոիդ փուլում՝ 28 Մբ) և բաղկացած է 8 զույգ քրոմոսոմներից, դրանք են՝ chr1A, chr2A, chr3A, chr4A, chr5A, chr6A, chr7A և chrRA: Երկրորդ հավաքածուն, քանի որ *C. albicans*-ը դիպլոիդ է ունի նույն անվանումները, սակայն վերջում «B» տառով՝ chr1B, chr2B, ... և chrRB: Ամբողջ գենոմը պարունակում է 6,198 բաց ընթերցման շրջանակներ (ORF), որոնց 70%-ը դեռևս բնութագրված չէ։ *C. albicans*-ը առաջին սնկերից մեկն է, որի գենոմն ամբողջությամբ սեքվենավորվել՝ հաջորդականությունը որոշվել է (-ից և -ից հետո): Բոլոր բաց ընթերցման շրջանակները (ORFs) հասանելի են նաև ադապտացված վեկտորներում։ Բացի այս ORF-երի հավաքածուից, գոյություն ունի նաև GRACE (գենի փոխարինում և պայմանական էքսպրեսիա) խումբը՝ *C. albicans*-ի գենոմի կենսական կարևորության գեներն ուսումնասիրելու համար: Հետազոտությունների համար ամենահաճախ օգտագործվող շտամներն են WO-1-ը և SC5314-ը։ WO-1 շտամը հայտնի է «սպիտակ-անթափանց» ձևերի միջև բարձր հաճախականությամբ անցումներով, իսկ SC5314-ը օգտագործվում է որպես հղումային շտամ գեների հաջորդականության համար:

*C. albicans*-ի գենոմի կարևորագույն հատկանիշներից մեկը բարձր հետերոզիգոտությունն է։ Սրա հիմքում ընկած են քրոմոսոմային քանակական և կառուցվածքային վերակառուցումները, որոնք ապահովում են գենետիկական բազմազանությունը։ Դրանք ներառում են քրոմոսոմների երկարության պոլիմորֆիզմը՝ կրկնությունների կրճատում կամ ընդլայնումը, տրանսլոկացիաները, քրոմոսոմների դելեցիաները, ոչ միանման միանուկլեոտիդային պոլիմորֆիզմները և առանձին քրոմոսոմների տրիսոմիան։ Այս կարիոտիպային փոփոխությունները հանգեցնում են ֆենոտիպային փոփոխությունների, ինչը սնկի հարմարվողականության ռազմավարությունն է:

*Candida* ցեղի անսովոր հատկանիշն այն է, որ շատ տեսակների մոտ, օրինակ՝ *C. albicans* և *C. tropicalis*, բացառությամբ *C. glabrata-ն, առկա է* **CUG** կոդոնը, որը սովորաբար կոդավորում է լեյցին ամինաթթուն, այստեղ կոդավորում է սերին ամինաթթվին։ Սա ստանդարտ գենետիկական կոդից շեղման եզակի օրինակ է: Այս փոփոխությունը որոշ միջավայրերում օգնում է սնկին՝ առաջացնելով մշտական սթրեսային պատասխան, որը ջերմային շոկի պատասխանի ավելի ընդհանրացված ձևն է: Սակայն այս տարբերությունը դժվարացնում է *C. albicans*-ի սպիտակուց-սպիտակուցային փոխազդեցությունների ուսումնասիրումը մոդելային *S. cerevisiae* օրգանիզմում։ Այս խնդիրը հաղթահարելու համար մշակվել է հատուկ *C. albicans*-ին բնորոշ երկհիբրիդային համակարգ:

*C. albicans*-ի գենոմը խիստ դինամիկ է, ինչին նպաստում է CUG կոդոնի տրանսլյացիան։ Այս փոփոխականությունը հաջողությամբ օգտագործվում է տեսակի մոլեկուլային համաճարակաբանական և պոպուլյացիոն հետազոտություններում։ Գենոմի հաջորդականության վերլուծությունը թույլ է տվել հայտնաբերել պարասեքսուալ՝ հարսեռական ցիկլի առկայությունը ընդ որում մեյոտիկ բաժանում չի հայտնաբերվել: *Candida* ցեղի վեց տեսակների սեռական վերարտադրության էվոլյուցիոն ուսումնասիրությունը ցույց է տվել մեյոտիկ տրամախաչման ձևավորման հիմնական ուղու բաղադրիչների կորուստ, սակայն երկրորդական ուղին պահպանվում է: Հեղինակները ենթադրում են, որ եթե *Candida* տեսակները ենթարկվում են մեյոզի, ապա դա տեղի է ունենում կրճատված կամ այլ մեխանիզմների միջոցով, ինչը մատնանշում է շատ տեսակների մոտ չբացահայտված մեյոտիկ ցիկլերի հնարավոր առկայությունը։ Մեկ այլ էվոլյուցիոն հետազոտության մեջ CUG կոդոնի նույնականացման մասնակի վերասահմանումը *Saccharomyces cerevisiae* կլոնների մեջ առաջացրել է սթրեսային պատասխան, որը բացասաբար է անդրադարձել սեռական վերարտադրության վրա։ Ենթադրվում է, որ CUG-ի այս վերասահմանումը, որը տեղի է ունեցել *Candida* տեսակների նախնիների մոտ, «կողպել» է այս տեսակները դիպլոիդ կամ պոլիպլոիդ վիճակում՝ հնարավորինս արգելափակելով սեռական վերարտադրությունը:

## Ձևաբանություն
*C. albicans*-ը դրսևորում է մորֆոլոգիական ֆենոտիպերի լայն շրջանակ՝ շնորհիվ ֆենոտիպային փոփոխման և բողբոջից հիֆի անցման գործընթացների։ Խմորասնկից հիֆի անցումը՝ ֆիլամենտացիան արագ գործընթաց է, որը խթանվում է շրջակա միջավայրի գործոններով։ Ֆենոտիպային փոփոխումը տեղի է ունենում ինքնաբերաբար, ավելի ցածր արագությամբ, և որոշ շտամների մոտ հայտնի են մինչև յոթ տարբեր ֆենոտիպեր։ Ամենալավ ուսումնասիրված մեխանիզմը «սպիտակից անթափանց» անցումն է, որն էպիգենետիկ գործընթաց է։ Նկարագրվել են նաև այլ համակարգեր: Երկու հիմնական համակարգերը՝ բարձր հաճախականությամբ փոփոխման համակարգը և սպիտակից անթափանց անցումը բացահայտվել են Դեյվիդ Ռ. Սոլի և նրա գործընկերների կողմից: *C. albicans*-ի փոփոխությունների վրա հաճախ, բայց ոչ միշտ, ազդում են շրջակա միջավայրի պայմանները, ինչպիսիք են CO2-ի մակարդակը, անաերոբ պայմանները, օգտագործվող սննդամիջավայրը և ջերմաստիճանը: Խմորասունք *C. albicans*-ի չափսերը տատանվում են 10-ից 12 միկրոնի սահմաններում: Կեղծ հիֆերի վրա կարող են ձևավորվել սպորներ, որոնք կոչվում են քլամիդոսպորներ։ Դրանք օգնում են սնկին գոյատևել անբարենպաստ պայմաններում, օրինակ՝ չոր կամ շոգ եղանակներին:

### Խմորասնկից հիֆի անցում
Թեև *C. albicans*-ը հաճախ համարվում է  դիմորֆ ձև, այն իրականում պոլիֆենիկ է: Ուստի հաճախ անվանում են նաև պլեոմորֆ: Երբ *C. albicans*-ը մշակվում է լաբորատոր ստանդարտ սննդամիջավայրում, այն աճում է որպես ձվաձև «խմորասնկային» բջիջ։ Սակայն ջերմաստիճանի, CO2-ի, սննդանյութերի և ջրածնային ցուցիչի անգամ թեթևակի փոփոխությունները կարող են հանգեցնել մորֆոլոգիական անցմանը դեպի ֆիլամենտային աճին: Թելանման բջիջները շատ նմանություններ ունեն խմորասնկային բջիջների հետ, սակայն երկու տիպերն էլ ունեն իրենց ուրույն դերը *C. albicans*-ի գոյատևման և ախտածնության մեջ: Խմորասնկային բջիջները ավելի հարմարված են արյան հոսքով տարածվելուն՝ դիսեմինացիայի համար։ Հիֆային բջիջները դիտարկվում են որպես վիրուլենտության՝ ախտածնության աստիճանի գործոն։ Դրանք ունեն ինվազիվ բնույթ և կարևոր դեր են խաղում հյուսվածքների մեջ թափանցելուն, օրգանների գաղութացման, ինչպես նաև մակրոֆագերից՝ իմունային բջիջներից պաշտպանվելու և դրանցից «փախչելու» գործում: Խմորասնկային բջիջներից հիֆային բջիջների անցումը համարվում է *C. albicans*-ի վիրուլենտության առանցքային գործոններից մեկը, թեև այն պարտադիր չէ բոլոր դեպքերում: Երբ բջիջները մշակվում են այնպիսի միջավայրում, որը նմանակում է մարդու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պայմաններին, դրանք աճում են որպես թելանման բջիջներ՝ ինչպես իսկական հիֆեր, այնպես էլ կեղծ հիֆեր։ *C. albicans*-ը կարող է ձևավորել նաև քլամիդոսպորներ, որոնց ֆունկցիան դեռևս անհայտ է, բայց ենթադրվում է, որ դրանք դեր են խաղում դժվար պայմաններում գոյատևելու հարցում:

Այս մորֆոգենեզի համար վճռորոշ նշանակություն ունի cAMP-PKA ազդանշանային կասկադը։ Իսկ խմորասնկանման բջիջներից թելանման բջիջների անցման կարևոր տրանսկրիպցիոն կարգավորիչը **՝** սպիտակուցն է:

### Բարձր հաճախականությամբ փոփոխում
Բացի լավ ուսումնասիրված «խմորասնկից հիֆի» անցումից, նկարագրվել են նաև փոփոխման այլ համակարգեր: Դրանցից մեկը «բարձր հաճախականությամբ փոփոխման» համակարգն է։ Այս գործընթացի ժամանակ ինքնաբերաբար առաջանում են բջջային տարբեր ձևաբանություններ՝ ֆենոտիպեր։ Ի տարբերություն այլ մեխանիզմների, այս տիպի փոփոխումը տեղի չի ունենում զանգվածաբար, այլ ներկայացնում է փոփոխականության համակարգ, որն անկախ է շրջակա միջավայրի պայմաններից: Օրինակ՝ 3153A շտամը կարող է առաջացնել առնվազն յոթ տարբեր գաղութային ձևաբանություններ: Շատ շտամների մոտ տարբեր փուլերը ցածր հաճախականությամբ ինքնաբերաբար փոխակերպվում են մի ձևից մյուսին։ Այս փոփոխումը դարձելի է, և գաղութի տեսակը կարող է ժառանգվել սերնդեսերունդ։ Տարբեր ֆենոտիպերի միջև փոխվելու այս ունակությունը թույլ է տալիս *C. albicans*-ին աճել տարբեր միջավայրերում՝ և՛ որպես կոմենսալ, և՛ որպես ախտածին:

3153A շտամում հայտնաբերվել է SIR2 () կոչվող գենը, որը կարևոր է ֆենոտիպային փոփոխման համար: SIR2-ն ի սկզբանե հայտնաբերվել է *Saccharomyces cerevisiae*-ի (գարեջրի խմորասնկի) մոտ, որտեղ այն մասնակցում է քրոմոսոմային «լռեցմանը»։ Սա տրանսկրիպցիոն կարգավորման ձև է, որի դեպքում գենոմի որոշակի հատվածներ դարձելիորեն ապաակտիվանում են քրոմատինի կառուցվածքի փոփոխությունների միջոցով։ Խմորասնկերի մոտ սեռական բազմացման տիպի վերահսկմանը մասնակցող գեները գտնվում են հենց այդ «լռեցված» հատվածներում, և SIR2-ը ճնշում է դրանց էքսպրեսիան: *C. albicans*-ի SIR2 գենի հայտնաբերումը ենթադրում է, որ այն նույնպես ունի SIR2-ով վերահսկվող լռեցված շրջաններ, որտեղ կարող են գտնվել ֆենոտիպին բնորոշ գեները։ Այն, թե ինչպես է SIR2-ը կարգավորվում *S. cerevisiae*-ի մոտ, կարող է հետագա հուշումներ տալ *C. albicans*-ի փոփոխման մեխանիզմների վերաբերյալ:

### Սպիտակ-անթափանց փոփոխում
Բացի դիմորֆիզմից և բարձր հաճախականության փոփոխման առաջին համակարգից, *C. albicans*-ն անցնում է ևս մեկ գործընթացով, որը կոչվում է «սպիտակ-անթափանց» փոփոխում։ Սա *C. albicans*-ում հայտնաբերված երկրորդ բարձր հաճախականությամբ ֆենոտիպային փոփոխման համակարգն է և իրենից ներկայացնում է էպիգենետիկ փոփոխման մեխանիզմ: Այս համակարգը բաղկացած է երկու հիմնական ձևերից՝ սպիտակ ձև, որի բջիջները կլոր են, առաջացնում են հարթ, սպիտակ գաղութներ։ Անթափանց ձևի բջիջները ձգված են՝ ցուպիկանման, առաջացնում են տափակ, մոխրագույն գաղութներ։

Այս անցումը վճռորոշ նշանակություն ունի *C. albicans*-ի վիրուլենտության և զուգավորման գործընթացի համար։ Անթափանց ձևը հանդիսանում է զուգավորման համար իրավասու ձևը: Այն միլիոն անգամ ավելի արդյունավետ է զուգավորվում, քան սպիտակ ձևը: Այս փոփոխումը կարգավորվում է WOR1 () սպիտակուցի միջոցով։ Վերջինիս էքսպրեսիան ճնշվում է զուգավորման տիպի լոկուսի (MTL) ռեպրեսորի (a1-α2) կողմից: Բացի սպիտակ և անթափանց փուլերից, գոյություն ունի նաև երրորդ՝ մոխրագույն ֆենոտիպը։ Այս ֆենոտիպն ունի մաշկային վարակներ առաջացնելու ամենաբարձր հակումը։ Այս երեք ձևերը կազմում են միասնական համակարգ: Սպիտակ բջիջները կարող են անցնել անթափանց փուլի և հակառակը, սպիտակ բջիջները կարող են անդարձելիորեն վերածվել մոխրագույնի, իսկ մոխրագույն բջիջները կարող են փոխակերպվել անթափանց ձևի: Այս ձևերը միմյանցից տարբերելու համար սննդամիջավայրին հաճախ ավելացնում են ֆլոքսին B (phloxine B) ներկանյութը:

Մեկ այլ հավանական կարգավորող մոլեկուլ է Efg1p տրանսկրիպցիոն գործոնը։ Այն էքսպրեսվում է միայն սպիտակ բջիջներում և բացակայում է մոխրագույն բջիջներում։ Մոխրագույն ձևի մեջ Efg1p-ի արհեստական գերէքսպրեսիան հանգեցնում է դրա արագ վերածմանը սպիտակ ձևի:

### Շրջակա միջավայրի սթրես
Գլյուկոզի քաղցը՝ պակասը շրջակա միջավայրի ամենատարածված սթրեսային գործոններից մեկն է, որին *C. albicans*-ը հանդիպում է իր բնական միջավայրում:  Գլյուկոզի պակասը բերում է բջջի ներսում թթվածնի ռեակտիվ ձևերի՝ օքսիդանտների ավելացմանը։ Այս սթրեսը կարող է խթանել նույն սեռական տիպն ունեցող երկու առանձնյակների միջև զուգավորումը։ Ենթադրվում է, որ նման փոխազդեցությունը բնության մեջ կարող է հաճախակի լինել հենց սթրեսային պայմանների ժամանակ:

### Սպիտակ-GUT փոփոխում
Ֆենոտիպային փոփոխման առանձնահատուկ տեսակ է «սպիտակ-GUT» անցումը (GUT – Gastrointestinally-IndUced Transition կամ ստամոքսաղիքային համակարգով հարուցված անցում)։ GUT բջիջները չափազանց լավ են հարմարված մարսողական ուղում գոյատևելուն՝ շնորհիվ այնտեղ առկա սննդանյութերի նկատմամբ նյութափոխանակային հարմարվողականության: GUT բջիջներն ապրում են որպես կոմենսալ օրգանիզմներ և իրենց կենսունակությամբ գերազանցում են այլ ֆենոտիպերին։ Սպիտակ բջիջներից GUT բջիջների անցումը խթանվում է աղիքային ուղով անցնելու ժամանակ, որտեղ միջավայրի պարամետրերը միացնում են այս անցումը՝ բարձրացնելով WOR1 գենի էքսպրեսիան:

## Դերը հիվանդությունների առաջացման մեջ
*[[Կանդիդոզ|Կանդիդոզը]]* տարածված է ամբողջ աշխարհում, սակայն այն առավել հաճախ ախտահարում է իմունային անբավարարություն ունեցող անձանց, ովքեր տառապում են այնպիսի լուրջ հիվանդություններով, ինչպիսիք են ՄԻԱՎ-ը և քաղցկեղը: *Կանդիդոզը* դասվում է հիվանդանոցային վարակներ առաջացնող օրգանիզմների ամենատարածված խմբերի շարքին: Հատկապես բարձր ռիսկային խմբում են գտնվում այն բուժառուները, ովքեր վերջերս ենթարկվել են վիրահատության, օրգանների փոխպատվաստման կամ գտնվում են վերակենդանացման բաժանմունքներում: *C. albicans*-ը սնկային վարակների հիմնական աղբյուրն է, որա հանդիպում է ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող կամ իմունային անբավարարություն ունեցող հիվանդների մոտ: Այս բուժառուների մոտ հիմնականում զարգանում է բերան-ըմպանային կանդիդոզ կամ կաթնախտ, ինչը կարող է հանգեցնել թերսնուցման և խաթարել դեղամիջոցների ներծծումը: Փոխանցման ուղիները ներառում են՝ մորից երեխային՝ ծննդաբերության ժամանակ, մարդուց մարդ փոխանցվող վարակները, որոնք առավել հաճախ տեղի են ունենում հիվանդանոցային պայմաններում, որտեղ իմունային անբավարարություն ունեցող բուժառուները վարակվում են բուժաշխատողներից (դեպքերի մոտ 40%-ը): Վարակում սեռական ճանապարհով՝ հեշտոցային սնկային վարակ ունեցող կնոջից:

Մարմնի այն մասերը, որոնք սովորաբար վարակվում են, ներառում են մաշկը, սեռական օրգանները, կոկորդը, բերանի խոռոչը և արյունը: Հեշտոցային վարակի բնորոշ հատկանիշներն են արտադրությունը, հեշտոցի լորձաթաղանթի կամ մաշկի չոր ու կարմրավուն տեսքը: *Candida*-ն շարունակում է մնալ արյան հոսքի վարակների ժամանակ չորրորդ ամենահաճախ առանձնացվող օրգանիզմը: Առողջ մարդիկ սովորաբար չեն տառապում մակերեսային վարակներից, որոնք առաջանում են տեղային բջջային իմունիտետի փոփոխության հետևանքով, ինչը նկատվում է, օրինակ, օրալ կորտիկոստերոիդներ օգտագործող ասթմայով հիվանդների մոտ:

### Մակերեսային և տեղային վարակներ
Այս վարակը սովորաբար հանդես է գալիս որպես բերանի խոռոչի կամ հեշտոցի լորձաթաղանթների մակերեսային ախտահարում: Կանանց մոտ 75%-ը կյանքի ընթացքում գոնե մեկ անգամ տառապել է վուլվովագինալ կանդիդոզով, և այս վարակների մոտ 90%-ը հարուցված է եղել *C. albicans*-ի կողմից: Այն կարող է ախտահարել նաև այլ հատվածներ: Օրինակ՝ լեզվի փիրսինգ ունեցող երիտասարդների մոտ արձանագրվել է *C. albicans*-ի գաղութացման ավելի բարձր տարածվածություն՝ փիրսինգ չունեցողների համեմատ, սակայն նման կապ չի հայտնաբերվել ներբերանային օրթոդոնտիկ ակրիլային սարքեր օգտագործողների մոտ: Ընկալ հյուսվածքը վարակելու համար *C. albicans*-ի սովորական միաբջիջ խմորասնկանման ձևը արձագանքում է շրջակա միջավայրի ազդակներին և վերածվում ինվազիվ, բազմաբջիջ թելանման ձևի. երևույթ, որը կոչվում է դիմորֆիզմ: Բացի այդ, սնկի չափազանց մեծ աճով պայմանավորված վարակը համարվում է սուպերինֆեկցիա: Այս տերմինը սովորաբար կիրառվում է, երբ վարակը դառնում է օպորտունիստական և խիստ դիմացկուն հակասնկային դեղամիջոցների նկատմամբ: Այդ դեպքում այն հեշտ ճնշվում է հակաբիոտիկների կողմից: Վարակը երկարաձգվում է, երբ նախնական զգայուն շտամը փոխարինվում է հակասնկային դեղամիջոցների նկատմամբ կայուն շտամով:

Կանդիդոզը առաջացնում է ստամոքսաղիքային (ՍԱ) ախտանիշներ, հատկապես իմունային անբավարարություն ունեցող բուժառուների մոտ, կամ նրանց ովքեր ընդունում են ստերոիդներ (օրինակ՝ ասթմայի բուժման համար) կամ հակաբիոտիկներ: Վերջին շրջանում ավելանում են գիտական տվյալներն այն մասին, որ նորմալ իմունիտետ ունեցող անձանց բարակ աղիքում սնկերի չափազանց մեծ աճը կարող է առաջացնել անբացատրելի ՍԱ ախտանիշներ: Բարակ աղիքի սնկային գերաճը (SIFO) բնութագրվում է բարակ աղիքում սնկային օրգանիզմների չափազանց մեծ քանակությամբ, որն ուղեկցվում է ստամոքսաղիքային ախտանիշներով: Այս պացիենտների մոտ նկատվող ամենատարածված ախտանիշներն են՝ որոճումը, փորափքանքը (մետեորիզմ), մարսողության խանգարումը, սրտխառնոցը, լուծը և գազերը: SIFO-ի առաջացմանը նպաստող հիմնական մեխանիզմները դեռևս պարզ չեն: Անհրաժեշտ են հետագա ուսումնասիրություններ՝ թե՛ այս դիտարկումները հաստատելու, և թե՛ սնկային գերաճի կլինիկական նշանակությունը հետազոտելու համար:

### Համակարգային վարակներ
Համակարգային սնկային վարակները՝ ֆունգեմիաները, օրինակ*C. albicans*-ի կողմից հարուցված վարակը, դարձել է հիվանդացության և մահացության կարևոր պատճառներից մեկը իմունային անբավարարություն ունեցող պացիենտների շրջանում (օրինակ՝ ՁԻԱՀ-ի, քաղցկեղի քիմիոթերապիայի, օրգանների կամ ոսկրածուծի փոխպատվաստման ժամանակ): *C. albicans*-ը հաճախ մարմնի ներսում ձևավորում է կենսաթաղանթներ: Նման կենսաթաղանթները կարող են առաջանալ ներպատվաստվող բժշկական սարքերի կամ օրգանների մակերեսին: Այս կենսաթաղանթներում սունկը հաճախ հանդիպում է *[[Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ]]* բակտերիայի հետ համատեղ: Նման բազմատեսակ վարակները հանգեցնում են մահացության ավելի բարձր ցուցանիշների: Բացի այդ, *C. albicans*-ով պայմանավորված հիվանդանոցային վարակները դարձել են առողջապահական լուրջ խնդիր: Հատկապես այն դեպքում, երբ կանդիդայի բջիջները թափանցում են արյան հոսքի մեջ, կարող է գրանցվել բարձր մահացություն՝ ընդհուպ մինչև 40–60%:

Թեև *Candida albicans*-ը հանդիսանում է կանդիդեմիայի ամենատարածված պատճառը, վերջին տարիներին նկատվում է դեպքերի նվազում և *Candida*-ի այլ տեսակների մեկուսացման աճ: Կանխարգելիչ միջոցառումները ներառում են՝ բերանի խոռոչի լավ հիգիենայի պահպանումը, առողջ ապրելակերպը, ներառյալ լիարժեք սնունդը, հակաբիոտիկների զգուշավոր օգտագործումը, վարակված հատվածների ժամանակին բուժումը, մաշկը չոր և մաքուր պահելը՝ զերծ բաց վերքերից

### Ախտորոշում
2022 թվականին ԱՄՆ-ում իրականացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ կանդիդոզի դեպքերի մեծ մասը բուժվում է էմպիրիկ եղանակով՝ առանց ցանքսի, մինչև ցանքսի պատասխանը ստանալը կամ ախտանիշների հիման վրա, երբ ցանքսում կանդիդա չի հայտնաբերվել։ Այս դեպքում հաճախ հայտնի չի լինում՝ հիվանդությունը հարուցված է *Candida albicans*-ի՞, թե՞ *Candida*-ի մեկ այլ տեսակի կողմից: Կանդիդոզի տեսակը որոշելու համար կարող է իրականացվել սնկային ցանքս, որին հաջորդում է սաղմնային խողովակի թեստը։ Այս թեստի ընթացքում սնկային սպորների նմուշը կախույթ է ձևավորում կենդանական շիճուկում և հետազոտվում է մանրադիտակով՝ սաղմնային խողովակների առկայությունը հայտնաբերելու համար: Սնկային ցանքսի վրա սպիտակ կամ սերուցքագույն գաղութների առկայությունը, որոնք տալիս են սաղմնային խողովակի դրական թեստ, հանդիսանում է *Candida albicans*-ի հաստատման հիմնական ցուցիչը:

File:Candida albicans PHIL 3192 lores.jpg|C. albicans-ի ագարի թիթեղի կուլտուրա
File:C albicans germ tubes.jpg|*Candida albicans-ի մանրէային խողովակները*
File:Candida Gram stain.jpg|Candida albicans-ի Գրամի մեթոդով ներկում՝ հեշտոցային քսուքից։ Փոքրիկ օվալաձև քլամիդոսպորները 2–4 մկմ տրամագծով են 
File:CHROMAgar with N glabratus, P kudriavzevii, Candida albicans and Candida tropicalis, annotated.jpg|Քրոմոգեն ագարը կարող է օգնել Candida-ի հիմնական տեսակները համեմատել նմանատիպ սնկերի հետ։ (Ցուցադրված է CHROMAgar-ը)
File:Mycology algorithm.png|Candida albicans-ի ախտորոշման ալգորիթմը ընդդեմ դիֆերենցիալ ախտորոշման


### Բուժում
Գոյություն ունեն համեմատաբար քիչ դեղամիջոցներ, որոնք կարող են հաջողությամբ բուժել կանդիդոզը: Բուժումը սովորաբար ներառում է

* Ամֆոտերիցին B, էխինոկանդին կամ ֆլուկոնազոլ՝ համակարգային վարակների դեպքում,
* Նիստատին՝ բերանի խոռոչի և կերակրափողի վարակների դեպքում,
* Կլոտրիմազոլ՝ մաշկի և սեռական օրգանների սնկային վարակների դեպքում

Ինչպես հակաբիոտիկների դեպքում, այնպես էլ այստեղ բազմաթիվ հակասնկային դեղամիջոցների նկատմամբ կայունության՝ ռեզիստենտության ձևավորումը դառնում է լուրջ խնդիր: Անհրաժեշտ է մշակել նոր հակասնկային միջոցներ այս խնդրին դիմակայելու համար, քանի որ առկա դեղամիջոցների քանակը սահմանափակ է: Ընդհանուր խնդիրն այն է, որ, ի տարբերություն բակտերիաների, սնկերը հաճախ անտեսվում են որպես առողջապահական պոտենցիալ վտանգ:

### Տնտեսական հետևանքներ
Հաշվի առնելով այն փաստը, որ կանդիդոզն աշխարհում չորրորդ (կամ երրորդ) ամենահաճախ հանդիպող հիվանդանոցային վարակն է, այն հանգեցնում է հսկայական ֆինանսական հետևանքների։ Միայն ԱՄՆ-ում տարեկան գրանցվող համակարգային կանդիդոզի մոտ 60,000 դեպքերը պատճառ են դառնում 2-4 միլիարդ դոլարի ծախսի: Կանդիդոզի ընդհանուր ծախսերը ամենաբարձրերից են՝ համեմատած այլ սնկային վարակների հետ, ինչը պայմանավորված է դրա լայն տարածվածությամբ: Այս զգալի ծախսերը մասամբ բացատրվում են վերակենդանացման բաժանմունքում կամ հիվանդանոցում բուժառուների ավելի երկար մնալով։ Հազվադեպ չեն այն դեպքերը, երբ վարակված բուժառուների հիվանդանոցային կացությունը երկարաձգվում է մինչև 21 օրով՝ չվարակված բուժառուների համեմատ:

## Կենսաթաղանթի մշակում
### Կենսաթաղանթի ձևավորման փուլերը
*C. albicans*-ի կենսաթաղանթը ձևավորվում է չորս փուլերով։ Առաջինը ադհեզիայի փուլն է, որտեղ խմորասնկանման բջիջները կպչում են սուբստրատին։ Երկրորդը կոչվում է միջանկյալ փուլ, որի ժամանակ բջիջները բազմանում են՝ ձևավորելով միկրոգաղութներ, և առաջանում են սաղմնային խողովակներ, որոնք վերածվում են հիֆերի։ Հասունացման փուլում կենսաթաղանթի կենսազանգվածն ընդլայնվում է, կուտակվում է արտաբջջային մատրիքսը և մեծանում է դեղակայունությունը։ Կենսաթաղանթի ձևավորման վերջին փուլում խմորասնկանման բջիջներն անջատվում են՝ շրջակա միջավայրը գաղութացնելու համար։ Կենսաթաղանթից անջատված խմորասնկային բջիջներն օժտված են նոր հատկություններով, ներառյալ՝ բարձր վիրուլենտությամբ և դեղամիջոցների նկատմամբ հանդուրժողականությամբ:
### Zap1
Zap1-ը, որը հայտնի է նաև որպես Csr1 և Sur1 (ցինկի նկատմամբ զգայուն ակտիվատոր սպիտակուց), տրանսկրիպցիոն գործոն է, որն անհրաժեշտ է կենսաթաղանթներում *C. albicans*-ի հիֆերի ձևավորման համար։ Zap1-ը վերահսկում է խմորասնկային և հիֆային բջիջների հավասարակշռությունը, ինչպես նաև ցինկի տրանսպորտային համակարգերը և ցինկով կարգավորվող գեները *C. albicans*-ի կենսաթաղանթներում:

### Ցինկ
Ցինկը (Zn2+) կարևոր է *C. albicans*-ի բջջային գործառույթների համար, և Zap1-ը վերահսկում է բջիջներում ցինկի մակարդակը Zrt1 և Zrt2 տրանսպորտային սպիտակուցների միջոցով։ Բջիջներում ցինկի կոնցենտրացիայի կարգավորումը կենսական նշանակություն ունի բջիջների կենսունակության համար, քանի որ ցինկի չափազանց բարձր մակարդակը թունավոր է բջիջների համար։ Zrt1-ը տեղափոխում է ցինկի իոնները բարձր խնամակցությամբ, իսկ Zrt2-ը՝ ցածր խնամակցությամբ:

## Ախտածնության համար կարևոր մեխանիզմներ և սպիտակուցներ
### Թելիկավորում
Խմորասնկային բջիջների և հիֆային բջիջների միջև փոխարկվելու ունակությունը վիրուլենտության կարևոր գործոն է։ Այս բարդ գործընթացում դեր են խաղում բազմաթիվ սպիտակուցներ: Հիֆերի ձևավորումը կարող է օգնել *Candida albicans*-ին, օրինակ, «փախչել» մարդու օրգանիզմի մակրոֆագերից: Ավելին, *C. albicans*-ն անցնում է խմորասնկից հիֆի փոխարկման հենց մակրոֆագի թթվային ֆագոսոմի ներսում։ Սա սկզբում առաջացնում է ֆագոսոմի թաղանթի ձգում, որն ի վերջո բերում է ֆագոսոմի հիմնայնացմանը՝ ֆիզիկական պատռման միջոցով, ինչին հաջորդում է սնկի «ազատումը»:

### Hwp1
*Hwp1* նշանակում է «Հիֆային պատի սպիտակուց 1» ()։ Այն մաննոպրոտեին է, որը տեղակայված է *C. albicans*-ի հիֆային ձևի մակերեսին։ Hwp1-ը կաթնասունների տրանսգլուտամինազ ֆերմենտի սուբստրատ է։ Այս ֆերմենտը թույլ է տալիս *Candida albicans*-ին կայուն կերպով կպչել ընկալ էպիթելային բջիջներին: *C. albicans*-ի ադհեզիան (կպչունությունը) հյուրընկալող բջիջներին վարակի գործընթացի առաջին և անհրաժեշտ քայլն է գաղութացման և լորձաթաղանթի հետագա վարակման համար:

### Slr1
Slr1 ՌՆԹ-կապող սպիտակուցը դեր է խաղում *C. albicans*-ի հիֆերի ձևավորման և վիրուլենտության խթանման գործում:

### Կանդիդալիզին
Կանդիդալիզինը ցիտոլիտիկ, 31 ամինաթթվից բաղկացած ալֆա-պարուրաձև պեպտիդային տոքսին է, որն արտազատվում է *C. albicans*-ի կողմից հիֆերի ձևավորման ժամանակ։ Այն նպաստում է վիրուլենտությանը լորձաթաղանթային վարակների ժամանակ:

### PRA1
Հեշտոցային վարակների ժամանակ PRA1 (pH-ով կարգավորվող անտիգեն) գենի ակտիվությունը բարձրանում է։ Դրա էքսպրեսիան ուղղակիորեն կապված է նախաբորբոքային ցիտոկինների կոնցենտրացիայի հետ:

## Գենետիկական և գենոմային գործիքներ
Հաշվի առնելով *C. albicans*-ի՝ որպես մոդելային օրգանիզմի նշանակությունը, դրա դերը մարդու ախտաբանության մեջ և գենետիկական կոդի առանձնահատկությունը (CUG կոդոնի թարգմանությունը սերինի փոխարեն լեյցինի), ստեղծվել են մի շարք հատուկ նախագծեր և գործիքներ այն ուսումնասիրելու համար: Դիպլոիդ բնույթը և սեռական ցիկլի բացակայությունը դժվարացնում են օրգանիզմի հետազոտումը, սակայն վերջին 20 տարիների ընթացքում մշակվել են բազմաթիվ համակարգեր դրա գենետիկան դիտարկելու համար:

### Ընտրողական մարկերներ
*C. albicans*-ում ամենահաճախ օգտագործվող սելեկտիվ մարկերներն են CaNAT1 կայունության մարկերը (ապահովում է կայունություն նուրսեոտրիցինի նկատմամբ) և MPAr կամ IMH3r մարկերները (ապահովում են կայունություն միկոֆենոլաթթվի նկատմամբ): Բացի վերոհիշյալ մարկերներից, ստեղծվել են մի քանի աուքսոտրոֆ շտամներ՝ համապատասխան մարկերների հետ աշխատելու համար։ URA3 մարկերը (URA3 blaster մեթոդ) հաճախ կիրառվող ռազմավարություն է ուրիդինային աուքսոտրոֆ շտամներում, սակայն հետազոտությունները ցույց են տվել, որ գենոմում URA3-ի դիրքի տարբերությունները կարող են ազդել *C. albicans*-ի ախտածնության վրա: Բացի URA3-ից, կարելի է օգտագործել նաև հիստիդինի, լեյցինի և արգինինի աուքսոտրոֆիան։ Սրանց առավելությունն այն է, որ մկների մոդելում դրանք դրսևորում են վայրի տիպի կամ վայրի տիպին մոտ վիրուլենտություն՝ ի տարբերություն URA3 համակարգի: Լեյցինի, արգինինի և հիստիդինի ավտոտրոֆիայի կիրառություններից է, օրինակ Candida երկհիբրիդային համակարգը:

### Գենոմի ամբողջական հաջորդականությունը
*C. albicans*-ի ամբողջական գենոմը սեքվենավորվել է և հասանելի է Candida-ի հանրային տվյալների բազայում։ Այս նախագծի համար օգտագործվել է SC5314 լաբորատոր հետերոզիգոտ դիպլոիդ շտամը:

### ORFeome նախագիծ
Կանխատեսված յուրաքանչյուր բաց ընթերցման շրջանակ (ORF) տեղադրվել է ադապտացված վեկտորի (pDONR207) մեջ և հասանելի է հանրությանը։ Այս վեկտորները՝ պլազմիդները կարող են բազմացվել *E. coli*-ի մեջ։ Այս համակարգի շնորհիվ հնարավոր է հետաքրքրող ORF-ը տեղափոխել ցանկացած այլ ադապտացված վեկտոր՝ հետագա մանրամասն հետազոտությունների համար:

### CIp10 ինտեգրատիվ պլազմիդ
Ի տարբերություն *S. cerevisiae* խմորասնկի, էպիսոմալ պլազմիդները *C. albicans*-ի մեջ կայուն չեն մնում։ Հետևաբար, *C. albicans*-ի հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է օգտագործել ինտեգրատիվ մոտեցում (պլազմիդի ներդրում գենոմի մեջ)։ Մեկ այլ խնդիր է այն, որ պլազմիդային տրանսֆորմացիաների մեծ մասը բավականին անարդյունավետ են այս սնկի մոտ։ Սակայն CIp10 պլազմիդը հաղթահարում է այս խնդիրները և թույլ է տալիս բարձր արդյունավետությամբ տրանսֆորմացնել *C. albicans*-ը։ Պլազմիդն ինտեգրվում է RP10 լոկուսում, քանի որ մեկ RP10 ալելի խաթարումը չի ազդում սնկի կենսունակության և աճի վրա:

### Կանդիդա երկհիբրիդային (C2H) համակարգ
*C. albicans*-ի գենետիկական կոդի առանձնահատկության CUG կոդոնի այլընտրանքային տրանսկրիպցիայի պատճառով սովորական ընկալող օրգանիզմների, օրինակ՝ *Saccharomyces cerevisiae*-ի օգտագործումը երկհիբրիդային հետազոտությունների համար քիչ արդյունավետ է: Այս խնդիրը հաղթահարելու համար ստեղծվել է կանդիդա երկհիբրիդային (C2H) համակարգը:

Այս համակարգի ստեղծման համար օգտագործվել է SN152 շտամը, որն աուքսոտրոֆ է լեյցինի, արգինինի և հիստիդինի նկատմամբ: Համակարգը հարմարեցվել է գենոմում ինտեգրելով HIS1 ռեպորտերային գենը, որին նախորդում են հինգ LexAOp հաջորդականություններ:

C2H համակարգում «խայծ» պլազմիդը () պարունակում է *Staphylococcus aureus*-ի LexA ԴՆԹ-կապող դոմենը (BD), իսկ «որս» պլազմիդը () կրում է վիրուսային AD VP16 ակտիվացնող դոմենը: Երկուսն էլ ինտեգրատիվ պլազմիդներ են, քանի որ էպիսոմալ պլազմիդները *C. albicans*-ում կայուն չեն:

Երբ հետազոտվող սպիտակուցները փոխազդում են, HIS1 ռեպորտերային գենը ակտիվանում է, ինչը թույլ է տալիս բջիջներին աճել հիստիդինից զուրկ սննդամիջավայրում: Այս համակարգի միջոցով արդեն հայտնաբերվել են մի շարք սպիտակուցային փոխազդեցություններ ինչպես փոքրածավալ հետազոտությունների, այնպես էլ բարձր արդյունավետությամբ սքրինինգների ժամանակ: Փոխազդող սպիտակուցների մասին տվյալները հասանելի են BioGRID տվյալների բազայում:

### Բիմոլեկուլային ֆլուորեսցենտային կոմպլեմենտացիա (BiFC)
Բացի C2H համակարգից, մշակվել է նաև BiFC համակարգը՝ *C. albicans*-ում սպիտակուց-սպիտակուցային փոխազդեցություններն ուսումնասիրելու համար։ Այս համակարգի շնորհիվ սպիտակուցների փոխազդեցությունները կարող են հետազոտվել իրենց բնական բջջային տեղակայման մեջ, ի տարբերություն C2H համակարգի, որտեղ սպիտակուցները հարկադրաբար տեղափոխվում են կորիզ։ BiFC-ի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել, օրինակ, բջջային կամ վակուոլային թաղանթի վրա տեղի ունեցող փոխազդեցությունները:

### Միկրոչիպեր
Նախագծվել են ինչպես ԴՆԹ, այնպես էլ սպիտակուցային միկրոչիպեր ()՝ *C. albicans*-ի բջջային պատի սպիտակուցների դեմ պացիենտների մոտ հակամարմինների արտադրությունը և ԴՆԹ-ի էքսպրեսիայի պրոֆիլները հետազոտելու համար:

### GRACE «գրադարան»
Օգտագործելով տետրացիկլինով կարգավորվող պրոմոտորային համակարգը՝ ստեղծվել է գեների փոխարինման և պայմանական էքսպրեսիայի () գրադարան 1,152 գեների համար։ Կարգավորվող պրոմոտորի կիրառմամբ և տվյալ գենի ալելներից մեկի հեռացմամբ հնարավոր է դարձել տարբերակել կենսական անհրաժեշտ և ոչ անհրաժեշտ գեները։ Թեստավորված 1,152 գեներից 567-ը նույնականացվել են որպես կենսականորեն անհրաժեշտ։ Այս գիտելիքը կարող է օգտագործվել նոր հակասնկային դեղամիջոցների հայտնաբերման համար:

### CRISPR/Cas9
**CRISPR/Cas9** գենոմի խմբագրման համակարգը հարմարեցվել է *C. albicans*-ում կիրառելու համար: Այս համակարգի օգտագործմամբ արդեն իրականացվել են մի շարք գիտական հետազոտություններ:

## Կիրառությունը ճարտարագիտության մեջ
*C. albicans*-ն օգտագործվել է ածխածնային նանոխողովակների հետ համակցությամբ՝ ստեղծելու կայուն, էլեկտրահաղորդիչ բիոնանոկոմպոզիտային հյուսվածքային նյութեր։ Այս նյութերն օգտագործվել են որպես ջերմաստիճանը զգացող՝ տերմոսենսորային տարրեր:

## Նշանավոր C. albicans հետազոտողներ
* Նիլ Ա. Ռ. Գոու
* Ալեքսանդր Դ. Ջոնսոն
* Ֆրենկ Ս. Օդս
* Չարլզ Ֆիլիպ Ռոբին
* Ֆրեդ Շերման
* Դեյվիդ Ռ. Սոլ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* ''Candida'' Genome Database
* U.S. National Institutes of Health on the ''Candida albicans'' genome
* Mycobank data on ''Candida albicans''

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Խմորասնկեր
Կատեգորիա:Միկրոօրգանիզմներ
Կատեգորիա:Սնկային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Սնկեր