Շանհայի պատմություն

մինի|Դաջինգ տաղավարի պատը, Շանհայի Հին քաղաքի պատի միակ մնացած հատվածը
**Շանհայի պատմությունը** տևել է ավելի քան հազար տարի և սերտորեն զուգահեռ է ժամանակակից Չինաստանի զարգացմանը: Ի սկզբանե փոքր գյուղատնտեսական գյուղ Շանհայը զարգացել է ուշ Ցին դինաստիայի ժամանակ (1644 - 1912) որպես Չինաստանի գլխավոր առևտրային նավահանգիստներից մեկը։ Չնայած անվանականորեն Չինաստանի մաս էր կազմում, գործնականում օտարերկրյա դիվանագետները վերահսկում էին քաղաքը արտատարածքային քաղաքականության ներքո: 1990-ական թվականների սկզբի տնտեսական բարեփոխումներից ի վեր քաղաքը վերելք է ապրել՝ դառնալով Ասիայի խոշոր ֆինանսական կենտրոններից մեկը և աշխարհի ամենաբանուկ կոնտեյներային նավահանգիստը։

## Վաղ դարաշրջան
մինի|Շանհայի վաղ բնակավայրեր
Մ.թ.ա. մոտ 6000 թվականին Շանհայի շրջանի միայն արևմտյան հատվածը, որն ընդգրկում է այսօրվա Ցինպու, Սոնցզյան և Ջինշան շրջանները, չոր հողեր էին, որոնք ձևավորվել էին հնագույն Տայհու լիճի լճային տիղմից: Ժամանակակից Ջիադինգի, Մինհանգի և Ֆենգսիանիթաղամասերը առաջացել են մոտ 1000 մ.թ.ա., մինչդեռ քաղաքի կենտրոնը մնացել է ջրի տակ:

Այս տարածքում հայտնի նեոլիթյան դարաշրջանի ամենավաղ բնակավայրերը թվագրվում են Մաջիաբանգի մշակույթին (մ.թ.ա. 5000–3300)։ Սա համընկնում էր Սոնծեի մշակույթի հետ մ.թ.ա. մոտ 3800–3300 թվականներին։ Ժամանակակից Ցինպու թաղամասում գտնվող Սոնծե պեղումների վայրի ստորին շերտում հնագետները գտել են Շանհայի ամենավաղ բնակիչներից մեկի՝ 25-30 տարեկան տղամարդու հակված կմախքը՝ գրեթե ամբողջական գանգով, որը թվագրված է Մաջյաբանգի դարաշրջանին։

4-րդ և 5-րդ դարերում՝ Արևելյան Ցին դինաստիայի օրոք (317–420), Սոնգ գետի երկայնքով զարգացել էր ձկնորսության բարգավաճ արդյունաբերությունը, որն այժմ հայտնի է որպես Սուճոու գետ, որը Հուանպու գետի վտակն է։ Գտնվելով Յանցզի գետի գետաբերանից՝ Չինաստանի ամենամեծ ներքին ջրային ուղուց 12 մղոն (19 կմ) հեռավորության վրա, գետն այն ժամանակ հայտնի էր որպես Հու (沪), կերպար, որը ներկայացնում է ձկնորսական թակարդը, որից մի քանիսը գետում կային։ Հու նիշը դեռ օգտագործվում է որպես քաղաքը նշելու հապավում, օրինակ՝ ավտոմեքենաների համարանիշների վրա։ Ցինլոն Չժեն (青龙镇; 芊龍鎮), «Լազուր վիշապի կայազորը», առաջին կայազորն այս տարածքում, հիմնադրվել է 746 թվականին Թան դինաստիայի օրոք (618–907) ներկայիս Շանհայի Ցինպու շրջանում։ Հինգ տարի անց Հուատինգ Չժենը (花亭镇; 華亭镇; «Ծաղկի տաճարի կայազոր» հաջորդեց՝ ցույց տալով տարածաշրջանի աճը և նրա աճող քաղաքական և աշխարհագրական նշանակությունը

1074 թվականին Սոնգի կայսր Շենծոնգը ստեղծեց ծովային գրասենյակ և ապրանքների վերահսկման բյուրո Հուատինգ Չժենից հյուսիս-արևմուտք՝ Շանհայի հին քաղաքի մոտավոր դիրքում, խրամատի կամ pu-ի (浦) հարևանությամբ, որը հոսում էր դեպի հյուսիս, որը հոսում էր դեպի հյուսիս՝ Սուչժոու գետի մեջ և թույլ էր տալիս բեռնել և բեռնաթափել բեռները։

Հետագայում Հարավային Սոնգ դինաստիայի (1127–1279) մայրաքաղաք Հանչժոուին հարող տարածքը շահութաբեր դարձավ։  Իր առևտրային գործունեության հետ մեկտեղ Ցինլոն Չժենը դարձավ ռազմական և ռազմածովային բազա, իսկ 12-րդ դարի սկզբին բնակավայրը հաստատել էր արտաքին առևտրի տեսուչի պաշտոնը, որը վերահսկում էր առևտուրը և հարկերի հավաքագրումը հինգ երկրներում։ Արդյունքում ծաղկուն ու բարգավաճ քաղաքը ստացել է «Փոքրիկ Հանչժոու» մականունը։

Կառավարության պաշտոնական աղբյուրների համաձայն՝ Շանհայը առաջին անգամ քաղաք է դարձել 1291 թվականին Յուան դինաստիայի օրոք (1271–1368 թթ.)։ Այդ ժամանակ Հուատինգ Չժենի գյուղերից հինգը միավորվեցին՝ ժամանակակից քաղաքի կենտրոնում ձևավորելու համար նոր Շանհայի շրջան (上海县; 上海縣; Shànghǎi Xiàn): Այս նոր բնակավայրն ուներ մոտ 300,000 բնակչություն, որոնցից շատերը զբաղվում էին նավագնացության առևտրով։

## Մին դինաստիա
մինի|Շանհայի Հին քաղաքի քարտեզ
15-րդ դարի սկզբին Շանհայը բավական կարևոր էր Մին դինաստիայի ինժեներների համար, որպեսզի սկսեին Հուանգպու գետը (նաև հայտնի է որպես Շեն) փորել: 1553 թվականին քաղաքային պարիսպ կառուցվեց Հին քաղաքի (Նանշի) շուրջ՝ որպես պաշտպանություն Վոկուի (ճապոնական ծովահենների) ավերումներից։ Շանհայը իր առաջին կապն ունեցավ ճիզվիտների հետ 1603 թվականին, երբ Շանհայի գիտնական-բյուրոկրատ Սյու Գուանգկին մկրտվեց ճիզվիտ քահանա Մատեո Ռիչիի կողմից։ Հետագայում Սյուն Շանհայում՝ ներկայիս Սյուձիահուի, այսինքն՝ Սյու ընտանիքի գյուղում գտնվող իր հողերի մի մասը կաթոլիկ եկեղեցուն կտակեց: Մին դինաստիայի վերջում՝ 1644 թվականին, Շանհայը դարձել էր բամբակի և տեքստիլի հիմնական կենտրոն, որի բնակչությունը շուտով կհասներ 200,000-ի:

## Ցին դինաստիա
մինի|Շանհայի Հին քաղաքի պահակները
Ուշ Ցին դինաստիայի ժամանակ Շանհայի տնտեսությունը սկսեց մրցակցել Սուչժոուի ավելի մեծ շուկայի հետ: 18-րդ դարում և 19-րդ դարի սկզբին բամբակի և մետաքսի արտահանումը հասավ մինչև Պոլինեզիա և Պարսկաստան։

1832 թվականին Արևելահնդկական ընկերությունը ուսումնասիրեց Շանհայը և Յանծի գետը որպես թեյի, մետաքսի և ափիոնի պոտենցիալ առևտրի կենտրոն, սակայն տեղի պաշտոնյաները մերժեցին: Չինական փորձերը՝ արգելելու ափիոնի առևտուրը Չինաստան, հանգեցրին Միացյալ Թագավորության հետ ափիոնի առաջին պատերազմին (1839–1842 թթ.); Նանջինի պայմանագիրը, որն ավարտեց պատերազմը բրիտանական հաղթանակով, Չինաստանում հինգ պայմանագրային նավահանգիստներ բացեց բրիտանացի վաճառականների համար, ներառյալ Շանհայը: Նմանատիպ պայմանագրեր արագ ստորագրվեցին արևմտյան այլ պետությունների հետ, և ֆրանսիացի, ամերիկացի և գերմանացի վաճառականները միացան իրենց բրիտանացի գործընկերներին Շանհայում իրենց ներկայությունը հաստատելու համար՝ բնակվելով ինքնիշխան զիջումների մեջ, որտեղ նրանք ենթակա չէին չինական օրենքներին: Բրիտանացիներն իրենց կոնցեսիոն հաստատեցին 1845 թվականին, ամերիկացիները 1848 թվականին Հոնկոնգում, Սուճոու Քրիքից հյուսիս, իսկ ֆրանսիացիները ստեղծեցին իրենց կոնցեսիան 1849 թվականին հին չինական քաղաքից արևմուտք և բրիտանական կոնցեսիոնից հարավ։ 1846 թվականին Փիթեր Ռիչարդսը հիմնադրել է Richards' Hotel-ը՝ Չինաստանի առաջին արևմտյան հյուրանոցը։ Այն հետագայում կդառնա Աստոր տուն։ 1850 թվականին լույս տեսավ Շանհայում առաջին անգլալեզու թերթը՝ North China Herald-ը։
ձախից|մինի|408x408փքս|Շանհայ
Տայպինյան ապստամբությունը խոշորագույնն էր մի շարք համատարած ապստամբություններից՝ ընդդեմ չափազանց ոչ հանրաճանաչ Ցին ռեժիմի: 1853 թվականին Շանհայը գրավեց ապստամբների եռյակը, որը կոչվում էր «Փոքր սրերի միություն»: Կռիվները ավերեցին գյուղերի մեծ մասը, սակայն անձեռնմխելի թողեցին օտար բնակավայրերը։
մինի|Զենքի փոխադրում Շանհայի Ցզյանգան Արսենալում (上海江南制造兵工厂)Ինքնաուժեղացման շարժման ժամանակ
1854 թվականին մի խումբ արևմտյան գործարարներ հանդիպեցին և ստեղծեցին Շանհայի մունիցիպալ խորհուրդը, որը կազմակերպում էր ճանապարհների վերանորոգում, մաքսազերծում և հարկերի հավաքագրում զիջումների միջոցով: 1863 թվականին ամերիկյան կոնցեսիոնը (Հուանգպու գետի դիմաց գտնվող հողը Սուճոու Քրիքից հյուսիս-արևելք) պաշտոնապես միացավ Բրիտանական բնակավայրին (ձգվում է Յանգ-Չինգ-Պանգ Քրիկից մինչև Սուչժոու Քրիկ)՝ դառնալով Շանհայի միջազգային բնակավայր։ Նրա ափը դարձավ միջազգայնորեն հայտնի Բունդը: Շանհայի ֆրանսիական կոնցեսիան, որը գտնվում էր հին քաղաքի արևմուտքում, մնաց անկախ, և չինացիները պահպանեցին վերահսկողությունը սկզբնական պարսպապատ քաղաքի և օտարերկրյա անկլավների շրջակա տարածքի վրա: 1860-ականների վերջին Շանհայի պաշտոնական ղեկավար մարմինը գործնականում անհատական զիջումներից տեղափոխվել էր Շանհայի քաղաքային խորհուրդ: Միջազգային կարգավորումն ամբողջությամբ վերահսկվում էր օտարերկրյա կողմից, որտեղ բրիտանացիները զբաղեցնում էին խորհրդի ամենամեծ թվով տեղերը և ղեկավարում էին բոլոր քաղաքային վարչությունները: Միջազգային բնակավայրում բնակվող ոչ մի չինացի իրավունք չուներ միանալ խորհրդին մինչև 1928 թվականը:

Ժարդինի՝ 1876 թվականին Վուսունգի «Ճանապարհ» երկաթգիծը կառուցելու փորձը, որն առաջինն էր Չինաստանում, ի սկզբանե հաջողված էր, մինչև որ գծերի վրա զինվորի մահը դրդեց Չինաստանի կառավարությանը պահանջել դրա ազգայնացումը: 1877 թվականին վերջին վճարումից հետո տեղի փոխարքայը հրամայեց ապամոնտաժել շահութաբեր երկաթուղին և տեղափոխել Թայվան։  Երկաթուղու գծի երկայնքով ամրացված հեռագրին, որը նույնպես առաջինն էր Չինաստանում, թույլատրվեց շարունակել գործել:

1880-ականների կեսերին Շանհայի մունիցիպալ խորհուրդը գործնական մենաշնորհ ուներ քաղաքի ծառայությունների մեծ մասի վրա։ Այն գնել է տեղական բոլոր գազամատակարարները, էլեկտրաէներգիա արտադրողները և ջրային ընկերությունները։ 20-րդ դարի սկզբին այն վերահսկողության տակ վերցրեց բոլոր ոչ մասնավոր ռիկշաները և բնակավայրի տրամվայները: Այն նաև կարգավորում էր ափիոնի վաճառքը և մարմնավաճառությունը մինչև դրանց արգելքը՝ համապատասխանաբար 1918 թվականին և 1920 թվականներին:

Շիմոնոսեկիի պայմանագիրը, որն ավարտեց Առաջին '''Ճապոնա-չինական պատերազմ,''' տեսավ, որ Ճապոնիան հայտնվեց որպես լրացուցիչ արտաքին ուժ Շանհայում: Ճապոնիան Շանհայում կառուցեց առաջին գործարանները,որոնց շուտով հաջորդեցին այլ օտար տերություններ: Չինաստանի պարտությունը նաև դրդեց Ցինի կառավարության բարեփոխիչներին ավելի արագ արդիականանալ, ինչը հանգեցրեց Սոնհու երկաթուղու վերականգնմանը և դրա ընդլայնմանը Շանհայ-Նանջինգ երկաթուղու մեջ:

## Չինաստանի Հանրապետություն
մինի|1933 Շանհայի քարտեզ
1911 թվականի Սինհայական հեղափոխությունը, որը մասամբ խթանվել էր Շանհայի շրջակայքում գտնվող հայրենական երկաթուղիների դեմ ուղղված գործողություններով, հանգեցրեց Չինաստանի Հանրապետության ստեղծմանը: Այս ընթացքում Շանհայը դարձավ բազմաթիվ իրադարձությունների կենտրոն, որոնք ի վերջո ձևավորեցին ժամանակակից Չինաստանը:

1936 թվականին Շանհայը աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկն էր՝ 3 միլիոն բնակչով։ Դրանցից միայն 35,000-50,000-ն էին եվրոպական ծագումով, բայց նրանք վերահսկում էին քաղաքի կեսը անհավասար պայմանագրերով, որոնք ապահովում էին արտատարածքայինությունը մինչև 1943 թվականը։   Շատ սպիտակ ռուսներ փախել են Չինաստան 1917 թվականի ռուսական հեղափոխությունից հետո մտնելով Շանհայ 1920-ական թթ.: Ռուսական ծագում ունեցող մարդկանց թիվը 1930-ականներին մոտ 35000 էր, ինչը զգալիորեն գերազանցում էր եվրոպական ծագում ունեցող այլ մարդկանց թիվը: Շանհայի ռուսները երբեմն անվստահությամբ էին դիտվում արևմտյանների կողմից, քանի որ նրանց ընդհանուր աղքատությունը ստիպում էր նրանց ընդունել եվրոպացիների համար ոչ պիտանի աշխատանք, ներառյալ մարմնավաճառությունը։ Սակայն ռուսական արտագաղթի մեջ կային նաև շերտեր, այդ թվում՝ մեծահարուստներ։ Ռուս արվեստագետները Շանհայի գեղարվեստական կյանքում իշխում էին գրեթե միայնակ։ Նացիստական Գերմանիայից բազմաթիվ հրեա փախստականներ ժամանեցին 1930-ականներին։

Այսպիսով, քաղաքը բաժանվեց իր եվրոպական արևմտյան և ավանդական չինական արևելյան կեսի միջև: Նոր գյուտերը, ինչպիսիք են էլեկտրաէներգիան և տրամվայը, արագորեն ներդրվեցին, և արևմտյան բնակիչները օգնեցին Շանհայը վերածել մետրոպոլիայի: Բրիտանացի և ամերիկացի գործարարները մեծ գումարներ էին վաստակում առևտրի և ֆինանսների ոլորտում, իսկ գերմանացիներն օգտագործում էին Շանհայը որպես Չինաստանում ներդրումներ կատարելու հիմք: Շանհային բաժին է ընկել Չինաստանի ներմուծման և արտահանման կեսը։ Շանհայի արևմտյան մասը չորս անգամ ավելի մեծ էր, քան չինական մասը 20-րդ դարի սկզբին։
աջից|մինի|204x204փքս|Այգու կանոնակարգ, 1917 թ
Շանհայի եվրոպացի և ամերիկացի բնակիչներն իրենց անվանում էին շանհայլանդցիներ։ Իր սկզբնական մի քանի տարիների ընթացքում Հանրային այգին Բունդից հյուսիս՝ Չինաստանի առաջին հանրային զբոսայգին և այսօրվա Հուանգպու զբոսայգին, տասնամյակներ շարունակ վերապահված էր օտարերկրյա քաղաքացիների համար և արգելված էր չինացիների համար: Միջազգային բնակավայրը կառուցվել է բրիտանական ոճով՝ մեծ ձիարշավարանով, որը գտնվում է այսօրվա Ժողովրդական հրապարակի տեղում: Առաջացավ նոր դաս՝ կոմպրադորները, որոնք խառնվեցին տեղի տանտերերի հետ՝ ձևավորելով նոր դաս՝ չինական բուրժուազիա։  Շատ կոմպրադորներ Չինաստանի արդիականացման շարժման առաջատար եզրին էին։ Շանհայն այն ժամանակ Արևելյան Ասիայի ամենամեծ ֆինանսական քաղաքն էր։

### Չինական հասարակություն
Չինական հասարակությունը բաժանված էր բնիկ վայրերի ասոցիացիաների կամ գավառական գիլդիաների: Այս գիլդիաները պաշտպանում էին ընդհանուր հայրենի քաղաքների առևտրականների շահերը: Նրանք ունեին իրենց հագուստի կոդերը և ենթամշակույթները: Չինաստանի կառավարությունը գրեթե կազմակերպված չէր, քանի որ օտարերկրյա կառավարությունները վերահսկում էին տնտեսությունը: Փոխարենը հասարակությունը վերահսկվում էր բնիկ վայրերի միավորումների կողմից։ Գուանդունի բնիկ ժողովուրդների ասոցիացիաները ներկայացնում էին Շանհայի հմուտ աշխատողներին: Այս բնիկ վայրերի ասոցիացիաները պատկանում էին Շանհայի հասարակության վերին մասին: Ամենաշատը եղել են Նինգբո և Ցզյանսուի բնիկ վայրերի ասոցիացիաները: Նրանք ներկայացնում էին հասարակ աշխատողներին։ Ոմանք եկել են Չինաստանի հյուսիսից։ Նրանք գտնվում էին սոցիալական սանդուղքի ստորին աստիճանում։ Նրանցից շատերը ստիպված էին աշխատել որպես սեզոնային բանվորներ կամ նույնիսկ մաֆիոզներ։
աջից|մինի|300x300փքս|Բաք Քլեյթոնը ելույթ է ունենում 1930-ականներին Canidrome-ում

### Շանհայ Գրանդ
1920-1930-ական թվականներին Շանհայը հայտնի դարձավ որպես «Արևելքի Փարիզ, Արևմուտքի Նյու Յորք»։ 1927 թվականին Շանհայը դարձավ հատուկ քաղաք, իսկ 1930 թվականի մայիսին՝ մունիցիպալիտետ։ Քաղաքի արդյունաբերական և ֆինանսական հզորությունը մեծացավ, քանի որ վաճառականները վերահսկում էին քաղաքը, մինչդեռ Չինաստանի մնացած մասը բաժանված էր պատերազմական հրամանատարների միջև։

Գեղարվեստական առումով Շանհայը դարձավ արվեստի երեք նոր ձևերի կենտրոն՝ չինական կինո, չինական անիմացիա և չինական հանրաճանաչ երաժշտություն: Զվարճանքի այլ ձևերը ներառում էին Lianhuanhua կոմիքսներ: Այն ժամանակվա ճարտարապետական ոճը մոդելավորվել է բրիտանական և ամերիկյան նախագծերի հիման վրա: The Bund-ի ամենահիասքանչ շենքերից շատերը, ինչպիսիք են Շանհայի ակումբը, Ասիայի շենքը և HSBC շենքը, կառուցվել կամ վերանորոգվել են այս պահին: Քաղաքը ստեղծեց մի հստակ պատկեր, որը բաժանում էր նրան բոլոր մյուս չինական քաղաքներից, որոնք եկել էին իրենից առաջ։

«Տարօրինակ գովազդային ցուցադրություններն առօրյա իրականություն էին… թեև երբեմն մտածում եմ՝ արդյոք առօրյա իրականությունն այն միակ տարրն էր, որը բացակայում էր քաղաքից», - իր ինքնակենսագրության մեջ հիշում է բրիտանացի վիպասան Ջեյմս Բալլարդ «Ես կտեսնեի ինչ-որ տարօրինակ և առեղծվածային բան, բայց վերաբերվեք դրան որպես սովորական… Ամեն ինչ հնարավոր էր, և ամեն ինչ կարելի էր գնել և վաճառել»: Այս փորձառությունը ոգեշնչեց նրա հետագա գրվածքների մեծ մասը։

Իր տնտեսական ձեռքբերումների թվում քաղաքը դարձել է Արևելյան Ասիայի առևտրային կենտրոն, որը գրավում է բանկերը ամբողջ աշխարհից:։ Երբ ֆիլմերն ու գրականությունը պատկերում են անցյալ Շանհայի ոսկե օրերը, դա ընդհանուր առմամբ կապված է այս դարաշրջանի հետ:

### Իշխանության պայքար
աջից|մինի|300x300փքս|Սուչժոու գետ մոտ 1920 թ
մինի|300x300փքս|Jiujiang Road, Շանհայ, 1920-ականների վերջ
1920-ականներին քաղաքը նաև ափիոնի մաքսանենգության ազգային և միջազգային կենտրոնն էր։ 1930-ական թվականներին «Մեծ աշխարհ» զվարճանքի պալատը մի վայր էր, որտեղ ափիոնը, մարմնավաճառությունը և մոլախաղերը միավորվում էին գանգստեր Հուանգ Ջինրոնգի ղեկավարությամբ, որը նաև հայտնի էր որպես «Պոկմարկ Հուանգ»։ Հուանգը Ֆրանսիայի Կոնցեսիոն Ոստիկանության (FCP) ամենաբարձրաստիճան չինացի հետախույզն էր և վարձեց Կանաչ խմբավորման (Qingbang) առաջնորդ Դու Յուեշենին որպես մոլախաղերի և ափիոնի թրաֆիկինգի իր վերահսկող: Կանաչ հանցախումբը մեծ ազդեցություն ունեցավ Շանհայի միջազգային կարգավորման վրա, որտեղ Շանհայի քաղաքային ոստիկանության հանձնակատարը զեկուցեց, որ առևտրի հետ կապված կոռուպցիան ազդել է իր ուժերի մեծ մասի վրա: 1925-ին տեղի ունեցած լայնածավալ ճնշումը պարզապես տեղափոխեց առևտրի կենտրոնացումը դեպի հարևան Ֆրանսիական Կոնցեսիոն:

Միևնույն ժամանակ, հասարակության ավանդական բաժանումն ըստ բնիկ ասոցիացիաների փլուզվում էր: Աշխատավորների նոր դասակարգերը պատրաստ չէին լսելու նույն բնիկ միությունների ղեկավարներին 1910-ականներին։ Շանհայում օտարերկրյա ներկայության դեմ դժգոհությունը բարձրացավ ինչպես ձեռնարկատերերի, այնպես էլ Շանհայի աշխատողների շրջանում: 1919 թվականին մայիսի 4-րդ շարժման բողոքի ցույցերը ընդդեմ Վերսալյան պայմանագրի հանգեցրին փիլիսոփաների նոր խմբի առաջացմանը, ինչպիսիք են Չեն Դյուսյուն և  Հու Շիհը, ով մարտահրավեր նետեց չինական ավանդականությանը նոր գաղափարախոսություններով: «Նոր երիտասարդության» պես գրքերը տարածեցին նոր մտքի դպրոցը, մինչդեռ հանցագործությունն ու ռազմավարական ավազակապետությունը համոզեցին շատերին, որ գոյություն ունեցող կառավարությունը հիմնականում անարդյունավետ է:

Գոմինդանի առաջնորդ Չան Կայշին  և շանհայլանդացիները ոչ պաշտոնական դաշինքի մեջ մտան Կանաչ խմբավորման հետ, որը գործում էր կոմունիստների դեմ և կազմակերպում արհմիությունները։ Ազգայնականները հեղափոխությունից ի վեր համագործակցել են բանդաների ղեկավարների հետ։ Թեև նախկինում տեղի էին ունենում ժամանակավոր բախումներ գանգստերների և կոմունիստների միջև, շատ կոմունիստներ սպանվեցին մեծ անակնկալ հարձակման հետևանքով ապրիլի 12-ին Չինաստանի կողմից վերահսկվող Շանհայում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ: Այլ հայացքների մեջ կասկածվողներին տեղում գնդակահարեցին, ուստի շատերը, այդ թվում՝ Չժոու Էնլայը, փախան քաղաքից։

1920-ականների վերջին և 30-ականների սկզբին օտարերկրյա կոնցեսիաներից  հյուսիս կառուցվեցին մեծ բնակելի տարածքներ: Այս բնակելի տարածքները ժամանակակից էին, լավ ճանապարհներով և մեքենաների կայանատեղիներով: Կառուցվեց չինական նոր նավահանգիստ,  որը կարող էր մրցակցել Շանհայլանդի նավահանգիստների հետ։ Չան Կայշին շարունակաբար մեծ գումարներ էր պահանջում ֆինանսական աշխարհից Շանհայում: Բանկիրների և առևտրականների մեծ մասը պատրաստ էր ներդրումներ կատարել բանակում, բայց դա դադարեց 1928 թվականին: Չիանգը պատասխանեց՝ ազգայնացնելով բոլոր ձեռնարկությունները։ Չիանգի խնամին Վ. Սունգը խրատեց իր նախկին ազգականին, գրելով, որ ավելի լավ է միայն բանակի վրա կենտրոնանալու փոխարեն ուժեղացնել կուսակցությունն ու տնտեսությունը։

Աջակցված առաջադեմ բնիկ վայրերի ասոցիացիաների կողմից՝ Չան Կայշիի իշխանությունը դառնում էր ավելի ու ավելի ինքնիշխան։ Գանգստերների հզորությունը բարձրացավ 1930-ականների սկզբին, հատկապես Կանաչ խմբավորման առաջնորդ Դու Յուեշենգի իշխանությունը, ով ստեղծեց իր հայրենի վայրերի ասոցիացիան: Չան Կայշին նախընտրեց համագործակցել գանգստերների հետ, որպեսզի պահպանի իր վերահսկողությունը չինական հասարակության վրա: Սա նշանակում էր, որ գանգստերները մնացին միջնորդ ազգայնականների կառավարման ժամանակ՝ վերահսկելով հասարակությունը՝ հաճախակի գործադուլներ կազմակերպելով։ Մաֆիոզները ներխուժել են Շանհայի ֆոնդային բորսա՝ դրա վրա վերահսկողություն հաստատելու համար: Ոչ ոք չմիջամտեց՝ ոստիկանությունը, քանի որ նրանք 1919 թվականից գտնվում էին մաֆիայի տիրապետության տակ, շանհայնցիները, որովհետև դա ներքին չինական խնդիր էր, իսկ ազգայնականները, որովհետև փորձում էին կոտրել գործարարների իշխանությունը։ Գործարարները ստիպված են եղել գործարք կնքել երկրորդ արշավանքից հետո։

### Մեծ Շանհայի պլան
1927 թվականին Չինաստանի Հանրապետության ազգայնական կառավարությունը մշակեց Հուանգպու գետի հարևանությամբ քաղաքի հյուսիս-արևելքում հողատարածք մշակելու ծրագիր: 1922թ.-ին այս տարածքը հատկացվել էր Չինաստանի Հանրապետության հիմնադիր Սուն Յաթ-Սենի կողմից՝ որպես Չինաստանի զարգացման ծրագրերի կենտրոն, որպեսզի Շանհայը դառնա համաշխարհային առևտրային կենտրոն: 1931 թվականին Շանհայի հատուկ քաղաքային նոր կառավարությունը հաստատել և սկսել է աշխատանքը Մեծ Շանհայի պլանի վրա՝ օգտագործելով բրիտանացի փորձագետ Էբենեզեր Հովարդի 1902 թվականի «Վաղվա պարտեզի քաղաքները» գրքից բխող գաղափարները։ Նոր տարածքի ցանցային դասավորությունը նույնպես հետևել է եվրոպական և ամերիկյան քաղաքաշինության ժամանակակից միտումներին:

## Հին Շանհայի ավարտը (1937–1945)
[աջից|մինի|300x300փքս|[Battle of Shanghai|Շանհայի ճակատամարտ]]

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և ճապոնական օկուպացիա
Կայսերական Ճապոնիայի ռազմածովային ավիացիոն ծառայությունը ռմբակոծեց Շանհայը 1932 թվականի հունվարի 28-ին՝ անվանականորեն ջախջախելու չինացի ուսանողների բողոքի ցույցերը Մանջուրիայի ճապոնական օկուպացիայի դեմ։ Հունվարի 28-ի այսպես կոչված միջադեպին չինացիները հակահարված են տվել։ Երկու կողմերը կռվեցին մինչև վերջ, և մայիսին հրադադար հաստատվեց:

Երկրորդ չին-ճապոնական պատերազմի ժամանակ քաղաքի չինացիների կողմից վերահսկվող հատվածները ընկան 1937-ի Շանհայի ճակատամարտից հետո (Չինաստանում հայտնի է որպես Սոնհուի ճակատամարտ)։ Արտաքին կոնսեցիաները հայտնի դարձավ որպես «Միայնակ կղզու» ժամանակաշրջան։ Շատ օտարերկրյա հաստատություններ, ինչպիսիք են բանկերը, շարունակել են գործել այս տարածքում։ Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմի բռնկմամբ Ճապոնիան 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին գրավեց Շանհայի օտարերկրյա տարածքները։  Այն գրավեց Շանհայի շրջանների բանկերի մեծ մասը և հայտարարեց, որ ազգայնական արժույթի ֆաբին պետք է փոխանակվի Վանգ Ցզինվեյի ռեժիմի թղթադրամներով։

Քաղաքում տիրող լարվածությունը հանգեցրեց սպանությունների ալիքի չինացի պաշտոնյաների դեմ, ովքեր աշխատում էին ճապոնական իշխանությունների հետ։ 1939թ. հունվար և փետրվար ամիսներին 16 ճապոնամետ պաշտոնյաներ և գործարարներ սպանվեցին չինական դիմադրության կազմակերպությունների կողմից։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Շանհայը ավելի քիչ տուժեց, քան շատ այլ քաղաքներ, և ճապոնացի օկուպանտները փորձեցին պահպանել կյանքի շատ ասպեկտներ, ինչպես նախկինում էին: Շանհայի մրցավազքի ակումբը վերաբացվեց օկուպացիայից անմիջապես հետո և շարունակեց անցկացնել մրցարշավներ ողջ պատերազմի ընթացքում, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ բրիտանացի և ամերիկացի Շանհայի բնակիչների մեծ մասը ինտերնվեց: Մրցավազքները շարունակվեցին մինչև 1945 թվականի օգոստոսի վերջը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օտարերկրյա կոնցեսիաների արտատարածքային լինելը ապաստան ստեղծեց առանց վիզայի եվրոպացի փախստականների համար: Այն ֆրանկոիստական Իսպանիայի հետ միասին աշխարհում միակ վայրն էր, որն անվերապահորեն բաց էր հրեաների համար: Այնուամենայնիվ, իրենց դաշնակից նացիստական Գերմանիայի ճնշման ներքո, ճապոնացիները հրեաներին տեղափոխեցին 1941 թվականի վերջին Շանհայի գետտո, որտեղ սովը և վարակիչ հիվանդությունները, ինչպիսիք են դիզենտերիան, սկսեցին տարածվել: Օտարերկրյա բնակչությունը 1936-ին 35,000-ից հասել է 150,000-ի 1942-ին (հրեաների ներգաղթը եղել է 20000-25000 1933-1941 թթ.): Սրանք կամաց-կամաց կորցրին իրենց արտոնությունները և ստիպված էին կրել B, A կամ N տառերը հասարակական վայրերում քայլելիս, նրանց վիլլաները վերածվեցին հասարակաց տների և խաղատների, և նրանք վերջապես 1943-ին ներարկվեցին համակենտրոնացման ճամբարներում, մասնավորապես՝ Լունգհուա Քաղաքացիական ժողովի կենտրոնում: Ամբողջ Շանհայը մնաց ճապոնական օկուպացիայի տակ մինչև Ճապոնիայի հանձնումը 1945 թվականի օգոստոսի 15-ին:

Շանհայի ճապոնական օկուպացիայի ավարտից հետո վատ վարձատրվող չինական ազգայնական ուժերը երբեմն զբաղվում էին թալանով։

### Օտարերկրյա կոնցեսիաների ավարտ
Փերլ Հարբորի վրա հարձակումից հետո ճապոնացիները Շանհայում վերջ դրեցին բոլոր օտարերկրյա կոնցեսիաներին զիջումներին, բացառությամբ ֆրանսիացիների: Այն ամրագրվել է 1943 թվականին Անգլիայի և Չինաստանի միջև բարեկամության պայմանագրով։ Ֆրանսիացիներն իրենք հրաժարվեցին իրենց արտոնություններից 1946 թվականի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո։

## Վաղ կոմունիստական ​​իշխանություն (1949–1980-ական թվականներ)
աջից|մինի|150x150փքս|Լի Ցզինհուին՝ Շանհայի արվեստի աշխարհի բազմաթիվ նշանավոր դեմքերից մեկը, ով մահացել է քաղաքական հետապնդումների հետևանքով։

### Կոմունիստական ​​անցում
մինի|1949 թվականի մայիսի 25-ին ժողովրդական ազատագրական բանակի զորքերը մտան Նանջինգ ճանապարհ:
Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի վերջին փուլերում Շանհայի արշավը 1949 թվականի մայիսի 25-ին քաղաքի քաղաքային միջուկը բերեց Չեն Իի Ժողովրդական ազատագրական բանակի և Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության վերահսկողության տակ: Սուճոու Քրիքից անմիջապես հյուսիս ընկած թաղամասերը գրավվեցին Հաջորդ օրը և ամբողջ ներկայիս քաղաքապետարանը, ներառյալ Չոնգմինգ կղզին, հետագայում ընկավ հունիսի առաջին օրերին: Չինաստանի Հանրապետության բանակը խոստացել էր քաղաքը դարձնել «Չինաստանի Ստալինգրադ» այնպես, ինչպես նախկինում վիճարկում էր կայսերական ճապոնական վերահսկողությունը 1937 թվականին, սակայն քաղաքի արտաքին թաղամասերում 210 000 հոգանոց պաշտպանական ուժերից 153 000-ին կորցնելուց հետո, այն չկարողացավ դիմակայել հետագա փողոցային կռիվները կենտրոնական շրջաններում, ինչի հետևանքով որոշ գիտնականներ, ինչպիսիք են Դիկյոթերը, իրենց դիմադրությունը համարեցին «նվազագույն»։

Տեղի բնակչությունը աջակցում է Գոմինդանին, Չինաստանի կոմունիստական հեղափոխության ժամանակ ձեռնարկված առաջին գործողություններից մեկը հակահեղափոխական համարվող մարդկանց սպանելն էր: Այն վայրերը, ինչպիսին է Կանիդրոմը, էլեգանտ պարասրահներից վերածվեցին զանգվածային մահապատժի վայրերի։ Սա ներառում էր հազարավոր թափառաշրջիկների, հանցագործների և ռիկշաների վարորդների զանգվածային ձերբակալություններ՝ սկսած 1949թ. դեկտեմբերից, ինչպես նաև մոլախաղերի և մարմնավաճառության դեմ ավելի լայն ճնշում։ Այս իրողությունը հիմնականում գրաքննության է ենթարկվել՝ չնայած արևմտյան բազմաթիվ տեքստերին, որոնք նկարագրում են ժողովրդական ազատագրական բանակի ժամանումից հետո թշնամական իշխանությունը։

Օտարերկրյա ընկերությունների մեծ մասը իրենց գրասենյակները տեղափոխեցին Շանհայից Հոնկոնգ, մասնավորապես՝ Նորթ Փոյնթ, որի Արևելյան շրջանը հայտնի դարձավ որպես «Փոքրիկ Շանհայ»։  Թեև կոմունիստները սկզբում փորձեցին քաղաքին թույլատրել հարաբերական ինքնավարություն, նրա տնտեսությունը անկում ապրեց Թայվանի շրջափակման և արտաքին առևտրի կոմունիստական սահմանափակումների պատճառով։

### Լևիզմի սուն
Շանհայը Պեկինի հետ միասին միակ նախկին  ROC քաղաքապետարանն էր, որը հաջորդ տասնամյակի ընթացքում չմիավորվեց հարևան նահանգներին: Այնուհետեւ Շանհայը ենթարկվել է մի շարք փոփոխությունների իր ստորաբաժանումների սահմաններում:

1950-ականների և 1960-ականների ընթացքում Շանհայը դարձավ արդյունաբերական և հեղափոխական ձախականության կենտրոն։ Մաոիզմի ժամանակաշրջանում քաղաքը տնտեսապես լճացավ։ Շանհայը մնաց կենտրոնական կառավարության համար հարկային եկամուտների ամենամեծ աղբյուրը, սակայն դա տեղի ունեցավ Շանհայի ենթակառուցվածքների, կապիտալի և գեղարվեստական զարգացման լուրջ վատթարացման գնով։  Սա նաև սկզբում զրկեց քաղաքին տնտեսական ազատություններից, որոնք հետագայում հասանելի դարձան հարավային նահանգներին, ինչպիսին Գուանդունն է: 1980-ականների կեսերին Գուանդուն նահանգը գրեթե ոչ մի հարկ չէր վճարում կենտրոնական կառավարությանը և այդպիսով ընկալվում էր որպես հարկաբյուջետային ծախսվող։ Գուանդունը օգուտ քաղեց Դեն Սյաոպինի օրոք Չինաստանի տնտեսական բարեփոխումներից, մինչդեռ Շանհայը ստիպված էր սպասել ևս մեկ տասնամյակ մինչև 1991 թվականը:

## Տնտեսական և մշակութային վերականգնում (1990–ներկա)
աջից|մինի|300x300փքս|Նանջինգ ճանապարհը Շանհայում 2003թ.
Թեև Շանհայում քաղաքական իշխանությունը ավանդաբար դիտվում էր որպես Չինաստանի կենտրոնական կառավարությունում ավելի բարձր պաշտոններ տանող քայլ, քաղաքի ժամանակակից վերափոխումն իրականում սկսվեց միայն այն բանից հետո, երբ Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության երրորդ սերնդի գլխավոր քարտուղար Ցզյան Զեմինը իշխանության եկավ 1989թ.։ Իր վարչապետ Չժու Ռոնջիի հետ մեկտեղ Ցզյանը ներկայացնում էր քաղաքական Աջ ցենտրիզմ «Շանհայի կլիկան» և սկսեց նվազեցնել Շանհայի հարկային բեռը: Խրախուսելով և՛ օտարերկրյա, և՛ ներքին ներդրումները, նա ձգտում էր խթանել քաղաքը, հատկապես Պուդունի Լուձիազույ թաղամասը, որպես Արևելյան Ասիայի տնտեսական կենտրոն և Չինաստանի ներքին տարածք տանող դարպաս: Այդ ժամանակից ի վեր Շանհայը գլխավորել է Չինաստանի ընդհանուր զարգացումը և ունեցել է տարեկան 9–15% շարունակական տնտեսական աճ, միգուցե Հոնկոնգի հաշվին:

Շանհայը Չինաստանի ամենամեծ առևտրային և արդյունաբերական քաղաքն է: Երկրի հողատարածքի 0,1%-ով ապահովում է մունիցիպալ եկամուտների ավելի քան 12%-ը և իրականացնում է Չինաստանի նավահանգիստներով անցնող ընդհանուր առևտրի ավելի քան մեկ քառորդը: 2010 թվականին նրա բնակչությունը, ըստ Չինաստանի վերջին մարդահամարի, կազմել է 23,02 միլիոն և 2000 թվականի մարդահամարի համեմատ աճել է 6,61 միլիոնով:

Ընտանիքի միջին չափը Շանհայում 1990-ականներին նվազել է մինչև երեք հոգի, և պարզ է, որ Շանհայի բնակչության աճի մեծ մասը պայմանավորված է միգրացիայի, այլ ոչ թե բնական գործոններով, որոնք հիմնված են ծնելիության բարձր մակարդակի վրա: Շանհայը երկար տարիներ ունեցել է Չինաստանում ծնելիության ամենացածր ցուցանիշը, այն ավելի ցածր է, քան ամերիկյան խոշոր քաղաքները, ինչպիսին է Նյու Յորքը։

Ինչպես Չինաստանի շատ քաղաքներ, Շանհայը չափազանց մեծ վարչական տարածք ունի: 2010 թվականին քաղաքը բաղկացած էր 16 շրջաններից և մեկ շրջանից, որոնք միասին զբաղեցնում էին 6,340,5 քառակուսի կիլոմետր (2,448,1 քառակուսի մղոն) տարածք։ Չոնգմինգն ունի զգալի գյուղական հողեր և գյուղական մի շարք բնակիչներ, ովքեր շարունակում են զբաղվել գյուղատնտեսությամբ իրենց ապրուստի համար: Քաղաքն ունի բնակչության ամենաբարձր խտությունը Չինաստանի բոլոր առաջին կարգի վարչական ստորաբաժանումների մեջ՝ 3630.5/կմ2 (9402.9/քմ/քմ) 2010 թվականին։ Իր շարունակական աճի և արդյունաբերական և առևտրային զարգացման շնորհիվ Շանհայը նաև ունի ամենաբարձր ուրբանիզացիայի ինդեքսը Չինաստանի բոլոր առաջին կարգի վարչական ստորաբաժանումների մեջ՝ պաշտոնական բնակչության 89,3%-ը (20,6 միլիոն) դասակարգված է որպես քաղաքային:

Շանհայում շինարարական գործունեության ծավալը, որը սնուցվում է կառավարության ներդրումային ծախսերով, շարունակում է ապշեցուցիչ մնալ: 1980-ականներից ի վեր Շանհայի տնտեսությունը 2000 և 2001 թվականներին ՀՆԱ-ի ներքին արդյունքի ավելի քան 77%-ից տեղափոխվել է ավելի հավասարակշռված ոլորտային բաժանում՝ 48% արդյունաբերության և 51% ծառայությունների ոլորտում: Արտադրության ոլորտում զբաղվածությունը հասել է գրեթե 60%-ի 1990թ.-ին և դրանից հետո անշեղորեն նվազել է մինչև 41%-ը 2001թ.-ին, մինչդեռ երրորդային հատվածում զբաղվածությունը 1990թ.-ի 30%-ից հասել է ավելի քան 47%-ի 2001թ.-ին:

Բնակչության, գործարանների և ավտոտրանսպորտային միջոցների արագ աճը բնապահպանական խնդիրներ է առաջացրել: Փորձագետներն ասում են, որ հիմնական խնդիրները կապված են օդի և ջրի աղտոտվածության և պինդ թափոնների կուտակման հետ։

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ

### Աղբյուրներ

* 
* 

## Գրականություն
* Arkaraprasertkul, Non. "Power, politics, and the making of Shanghai." *Journal of Planning History* 9.4 (2010): 232–259, since 1980
* Balfour, Alan and Zheng Zhiling, Shanghai (Chichester 2002).
* Bergère, Marie-Claire. *Shanghai: China's Gateway to Modernity* (Stanford University Press, 2009). 497pp
* Bickers, Robert. "Shanghailanders: The formation and identity of the British settler community in Shanghai 1843-1937." *Past and Present* (1998): 161-211. in JSTOR
* Bracken, Gregory. "Treaty Ports in China: Their Genesis, Development, and Influence." *Journal of Urban History* (2019), Vol. 45 Issue 1, pp 168–176. online 
* Carter, James. *Champions Day: The End of Old Shanghai* (W.W. Norton, 2020). abstract; about November 12, 1941
* Chen, Xiangming. *Shanghai Rising: State Power and Local Transformations in a Global Megacity* (2009) excerpt and text search
* Denison, E. and Guan Yu Ren. *Building Shanghai: The Story of China's Gateway* (Wiley-Academy, 2006)
* Dillon, Nara, and Jean Oi, eds. *At the Crossroads of Empires: Middlemen, Social Networks, and State-Building in Republican Shanghai* (2007) excerpt and text search
* Fung, Ka‐Iu; Yan, et al. “Shanghai: China’s World City.” In Yue‐man Yeung and Xu‐wei Hu, eds., *China's Coastal Cities: Catalysts for Modernization* (University of Hawaii Press, 1992)
* Gamble, Jos. *Shanghai in Transition: Changing Perspectives and Social Contours of a Chinese Metropolis* (2002) excerpt
* Horesh, Niv. "Location Is (Not) Everything: Re-Assessing Shanghai’s Rise, 1840s-1860s." *Provincial China* 1.2 (2009). online
* Horesh, Niv. *Shanghai, past and present: A concise socio-economic history, 1842–2012* (Sussex Academic, 2015).
* Ji, Zhaojin. *A History of Modern Shanghai Banking: The Rise and Decline of China's Financial Capitalism* (2003)
* Johnson, Linda. *Shanghai: From Market Town to Treaty Port, 1074-1858* (Stanford University Press, 1995)
* Keller, Wolfgang, Ben Li, and Carol H. Shiue. "Shanghai's Trade, China's Growth: Continuity, Recovery, and Change since the Opium Wars." *IMF Economic Review* 61#2 (2013): 336-378. covers 1840s-2010. online; many tables and graphs.
* King, A. H. ed. *Eastern banking: essays in the history of the Hongkong and Shanghai Banking Corporation* (1983) 
* Lee, Leo Ou-fan, and Oufan Li. *Shanghai modern: The flowering of a new urban culture in China, 1930-1945* (Harvard University Press, 1999).
* Lu Hanchao. *Beyond the Neon Lights: Everyday Shanghai in the Early Twentieth Century* (U of California Press,  1999)
** Wasserstrom, Jeffrey N. "New approaches to old Shanghai." *Journal of Interdisciplinary History* 32.2 (2001): 263–279 online review of Lu
* Murphey, Rhoades. *Shanghai, Key to Modern China* (Harvard University Press, 1953)
* Nield, Robert. "The China Coast: Trade and the First Treaty Ports". Hong Kong: Joint Publishing Co, 2010.
* Tian, Gang. *Shanghai's role in the Economic Development of China: Reform of Foreign Trade and Development* (Praeger, 1996)
* Wakeman Jr., Frederic. *Policing Shanghai, 1927-1937* (1996) excerpt
* Walker, Kathryn. *Shanghai* (1957), 48pp; for middle schools. 
* Wasserstrom, Jeffrey N. *Global Shanghai, 1850–2010: A History in Fragments* (2008) excerpt and text search
* Xu, Xiaoqun. *Chinese professionals and the republican state: The rise of professional associations in Shanghai, 1912–1937* (Cambridge University Press, 2000)
* Yan Jin. "Shanghai Studies: An evolving academic field" *History Compass* (October 2018) e12496 Historiography of recent scholarship. online
* Yeh, Wen-hsin. *Shanghai Splendor: A Cultural History, 1843-1949* (2008)
* Yeh, Wen-hsin. "Corporate space, communal time: everyday life in Shanghai's Bank of China." *American Historical Review* 100.1 (1995): 97-122 online.
* Yeung, Y.M. and Sung Yun‐wing, eds.*Shanghai: Transformation and Modernization under China's Open Policy* (Hong Kong: Chinese University Press, 1996).

### Պատմագրություն
* Jin, Yan. "Shanghai Studies: An evolving academic field." *History Compass* 16.11 (2018): e12496  https://doi.org/10.1111/hic3.12496
* Scheen, Lena. "History of Shanghai." *Oxford Research Encyclopedia of Asian History* 18 (2022) 
* Wasserstrom, Jeffrey N. "Is global Shanghai 'good to think'? Thoughts on comparative history and post-socialist cities." *Journal of World History* (2007): 199-234.
* Wasserstrom, Jeffrey N. "New approaches to old Shanghai." *Journal of Interdisciplinary History* 32.2 (2001): 263–279 online review of Lu (1999)

### Առաջնային աղբյուրներ
* Virtual Shanghai - Առցանց արխիվային փաստաթղթերի, քարտեզների և Շանհայի պատմության հետ կապված այլ առաջնային աղբյուրների հավաքածու:
* Primary Sources: History of Modern Shanghai - Առցանց բաց հասանելիության հիմնական աղբյուրների լայնածավալ հավաքածու, հիմնականում անգլերեն լեզվով, ժամանակակից Շանհայի պատմության վերաբերյալ:

; Շանհայի մասին գրված պատմական պատմություններ

* 
* 
* Arnold Wright, *Twentieth century impressions of Hongkong, Shanghai, and other treaty ports of China: their history, people, commerce, industries, and resources* (1908). online

Կատեգորիա:18-րդ դար
Կատեգորիա:18-րդ դար ըստ երկրի
Կատեգորիա:19-րդ դար
Կատեգորիա:19-րդ դար ըստ երկրի
Կատեգորիա:Պատմության ենթաբաժիններ
Կատեգորիա:Պատմության թանգարաններ
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ քաղաքի