Սնուցում և հղիություն

**Սնուցում և հղիություն,** սննդանյութերի ընդունում և սննդակարգի պլանավորում՝  հղիությունից առաջ, ընթացքում և հետո:

Պտղի սնուցումը սկսվում է բեղմնավորման պահից: Այդ պատճառով մոր սնունդը կարևոր է բեղմնավորումից առաջ (հավանաբար ամիսներ շարունակ), ինչպես նաև հղիության և կրծքով կերակրման ողջ ընթացքում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մոր ընդունած սնունդը ազդեցություն կունենա երեխայի վրա՝ մեծացնելով քաղցկեղի, սրտանոթային հիվանդությունների, զարկերակային գերճնշման և շաքարային դիաբետի ռիսկը հետագա ողջ կյանքի ընթացքում:

Որոշ սննդանյութերի անբավարար կամ չափազանց մեծ քանակը կարող է առաջացնել պտղի արատներ կամ բժշկական խնդիրներ, իսկ նյարդաբանական խանգարումներն ու հաշմանդամությունները ռիսկային են այն մայրերի համար, ովքեր թերսնված են։  Աշխարհում մոտավորապես 24%-ը ծնվում է նորմայից ցածր քաշով՝ պատշաճ սնուցման բացակայության պատճառով։  Անձնական սովորությունները, ինչպիսիք են ալկոհոլի կամ կոֆեինի մեծ քանակի օգտագործումը, կարող են բացասաբար և անդառնալիորեն ազդել երեխայի զարգացման վրա, ինչը տեղի է ունենում հղիության վաղ փուլերում։ Հղիության ընթացքում կոֆեինի օգտագործումը մեծացնում է հղիության ընդհատման ռիսկը։

## Սնուցում հղիությունից առաջ
Ինչպես ցանկացած սննդակարգերում, կա գերհավելման ռիսկ: Որպես ընդհանուր խորհուրդ, թե՛ պետական, թե՛ բժշկական առաջարկություններն այն են, որ հղիները հետևեն վիտամինների պիտակների վրա նշված հրահանգներին։

* Ֆոլաթթվի հավելումը խորհուրդ է տրվում ընդունել մինչև բեղմնավորումը՝ սպինա բիֆիդայի և նյարդային խողովակի այլ արատների զարգացումը կանխելու համար: Այն պետք է ընդունվի առնվազն 0.4 մգ/օր հղիության առաջին եռամսյակի ընթացքում՝ 0.6 մգ/օր հղիության ընթացքում և 0.5 մգ/օր կրծքով կերակրման ընթացքում՝ ֆոլաթթվով հարուստ սննդամթերքների, օրինակ՝ կանաչ տերևավոր բանջարեղենի, օգտագործման հետ մեկտեղ։
* Հղիների շրջանում յոդի մակարդակը հաճախ չափազանց ցածր է, իսկ յոդը անհրաժեշտ է վահանաձև գեղձի նորմալ գործունեության և պտղի մտավոր զարգացման համար, նույնիսկ կրետինիզմի դեպքում։ Հղի կանայք պետք է նախածննդյան շրջանում ընդունեն յոդ պարունակող հավելումներ։ 
* Վիտամին D-ի մակարդակը տատանվում է արևի լույսով պայմանավորված։ Թեև ենթադրվել է, որ լրացուցիչ ընդունումը անհրաժեշտ է միայն բարձր լայնությունների տարածքներում, ԱՄՆ-ում և շատ այլ երկրներում վիտամին D-ի մակարդակի վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կանանց մեծ մասը հիպովիտամինոզ ունի։
* Հղիների մեծ մասի շրջանում հայտնաբերվել է վիտամին B12- ի ցածր մակարդակ, սակայն դեռևս չի ապացուցվել, որ հավելումները բարելավում են հղիության արդյունքը կամ նորածնի առողջությունը։ 
* Երկար շղթայով բազմաչհագեցած ճարպաթթուները, մասնավորապես՝ դոկոզահեքսաենաթթուն (DHA) և էյկոզապենտաենաթթուն (EPA), օգտակար են պտղի զարգացման համար։
* Երկաթը անհրաժեշտ է պտղի և ընկերքի առողջ աճի համար, հատկապես երկրորդ և երրորդ եռամսյակների ընթացքում: Խորհուրդ է տրվում, որ առաջին և երրորդ եռամսյակների ընթացքում պահպանվի 11 գրամ/դեցիլիտրից բարձր խտություն, իսկ երկրորդ եռամսյակում մակարդակը լինի 10.5 գրամից բարձր մեկ դեցիլիտրում:  Այն նաև կարևոր է հղիությունից առաջ հեմոգլոբինի արտադրության համար: Չկան ապացույցներ, որ 7 գրամ/100 մլ կամ ավելի բարձր հեմոգլոբինի մակարդակը վնասակար է հղիության համար, սակայն պետք է ընդունել, որ մայրական արյունահոսությունը մայրական մահացության հիմնական աղբյուրն է ամբողջ աշխարհում։

## Սնուցում հղիության ընթացքում
Միացյալ Նահանգները և Եվրոպական Միությունը հղիության և կրծքով կերակրման ընթացքում վիտամինների և հանքանյութերի վերաբերյալ առաջարկություններ են սահմանել: Ստորև բերված աղյուսակում ներկայացված քանակները: Հղումներում առանձին ներկայացված են հղիության և կրծքով կերակրման վերաբերյալ առաջարկությունները։

### Վիտամինային և հանքային հավելումներ
Երկաթի և ֆոլաթթվի հետ միասին ընդունվող բազմաթիվ հավելումներ կարող են բարելավել զարգացող երկրներում կանանց ծննդաբերության ցուցանիշները: Այս հավելումները նվազեցնում են թերհաս երեխաների և մեռելածնության թիվը այն կանանց շրջանում։ Թերսնված կանայք կարող են օգուտ ստանալ սննդակարգի վերաբերյալ կրթական դասընթացներից և էներգետիկ հավասարակշռված  և սպիտակուցային հավելումներից: Պետք է նշել, որ սննդակարգի վերաբերյալ տեղեկատվությունը մեծացրել է սպիտակուցներով հարուստ սննդի ընդունումը։ Սպիտակուցային և էներգետիկ հավասարակշռված սնունդը նվազեցրել է մեռելածնության ռիսկը և մեծացրել քաշի ավելացումը թե՛ մոր, թե՛ երեխայի համար: Չնայած անհրաժեշտ են ավելի շատ հետազոտություններ մայրերի և նորածինների առողջության վրա երկարաժամկետ ազդեցության վերաբերյալ, կարճաժամկետ ազդեցությունը խոստումնալից է թվում։

Նախածննդյան վիտամինները սովորաբար պարունակում են ֆոլաթթվի, յոդի, երկաթի, վիտամին A-ի, վիտամին D-ի, ցինկի և կալցիումի ավելի մեծ քանակություն՝ համեմատած ստանդարտ մուլտիվիտամինների քանակի հետ։  Ներկայումս բավարար ապացույցներ չկան, որ հղիության ընթացքում ցինկի հավելումները բարելավում են նորածնի կամ մոր վիճակը։

Հղիության ընթացքում մոտավորապես 30 գր կալցիում է կուտակվում պտղի օրգանիզմում, որի մեծ մասը պտղի կմախքում է (25 գրամ): Որոշ հետազոտությունների համաձայն  հղիության ընթացքում կալցիումի լրացուցիչ ընդունումը կարող է նվազեցնել պրեէկլամպսիայի ռիսկը: Կալցիումի հավելումները կարող են նվազեցնել հղիության 37-րդ շաբաթից առաջ  ծննդաբերության (վաղաժամ ծննդաբերություն) ռիսկը։

Վիտամին D-ն, վիտամին E-ն և ցինկը մանկության տարիներին նվազեցնում են  շնչահեղձության հավանականության հետ։ Օմեգա-3 երկար շղթայով բազմաչհագեցած ճարպաթթուն ընդունումը նվազեցնում է մանկության տարիներին էկզեմայի զարգացման ռիսկի։

#### Ֆոլաթթու
Ֆոլաթթուն, կարևոր է ինչպես նախածննդյան, այնպես էլ հետծննդյան շրջանում:  Ֆոլաթթվի անբավարարությունը կարող է առաջացնել պտղի նյարդային խողովակի արատներ։ Ավելի քան 80 երկիր որոշակի սննդամթերքներ հարստացնում է ֆոլաթթվով:

#### Վիտամին C և E
Վիտամին E-ի և վիտամին C-ի համադրությունը, որպես լրացում, արդյունավետ չէ  մեռելածնության, նորածնային մահվան, վաղաժամ ծննդաբերության, պրեէկլամպսիայի կամ  այլ բարդությունները  նվազեցնելու տեսանկյունից։ Հակաօքսիդանտային վիտամինները որպես սննդային հավելումներ օգտակար են, եթե ընդունվեն հղիության ընթացքում։ Հետազոտությունների արդյունքում  ստացված տվյալները չեն հիմնավորում C վիտամինի պարբերական ընդունումը միայնակ կամ այլ հավելումների հետ համատեղ՝ պտղի կամ նորածնի մահվան, պտղի դանդաղ աճի, վաղաժամ ծննդաբերության կանխարգելման համար:

#### Վիտամին B12
Վիտամին B12-ի համար ԱՄՆ-ում հղիության դեպքում խորհուրդ տրվող չափաքանակը (RDA) 2.6 մկգ/օր է, կրծքով կերակրման դեպքում՝ 2.8 մկգ/օր։ Այնուամենայնիվ, նույն գիտական ապացույցներին նայելով՝ Սննդի անվտանգության Եվրոպական գործակալությունը (EFSA) սահմանում է իբրև բավարար չափաքանակ 4.5-ը մկգ/օր՝ հղիության և 5.0 մկգ/օր՝ կրծքով կերակրման դեպքում։ Վիտամին B12-ի ցածր մակարդակը, մեծացնում է վիժման, անհաս նորածնի և վաղաժամ ծննդաբերության ռիսկը։ Հղիության ընթացքում ընկերքը կլանում  է վիտամին B12-ը որպեսզի նորածիններն ունենան վիտամինի ավելի բարձր շիճուկային կոնցենտրացիա, քան իրենց մայրերը։ Կանայք, ովքեր իրենց սննդակարգում ներառում են քիչ կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքներ կամ բուսակեր են, ավելի մեծ ռիսկ ունեն հիպովիտամինոզի հղիության ընթացքում, ինչը կարող է հանգեցնել սակավարյունության։

### Սննդի անվտանգություն
Հղիներին խորհուրդ է տրվում ուշադրություն դարձնել ընթացքում իրենց ընդունած սննդին՝ զարգացող պտղի համար վնասակար նյութերի կամ մանրէների ազդեցության ռիսկը նվազեցնելու համար: Սա կարող է ներառել պոտենցիալ վնասակար հարուցիչներ, ինչպիսիք են լիստերիան, տոքսոպլազմոզը և սալմոնելլան։ Ռետինոլի մեծ քանակությամբ ընդունումը հանգեցնում է բնածին արատների և անոմալիաների:

### Ջուր
Սննդի անվտանգության Եվրոպական գործակալությունը խորհուրդ է տալիս օրական 300 մլ-ով ավելացնել ջրի ընդունման սովորական չափաբաժինը, ընդհանուր բավարար ջրի ընդունումը (սննդից և հեղուկներից) հասցնելով 2300 մլ-ի, կամ մոտավորապես 1850 մլ/օր միայն հեղուկներից:

### Կոֆեին
Հղիության ընթացքում կնոջ քաշն ավելանում է մոտ 12 կիլոգրամով։ Հղիության ընթացքում կոֆեինի բարձր չափաբաժինների ընդունումը կարող է մեծացնել վիժման և հղիության որոշ լուրջ բացասական հետևանքների ռիսկը։

Ներկայիս գիտական ապացույցները չեն հաստատում հղիության ընթացքում կոֆեինի չափավոր օգտագործումը որպես անվտանգ, և խորհուրդ տվեց հղի կանանց և հղիանալու մասին մտածող կանանց խուսափել կոֆեինից: 
### Ալկոհոլ
Պտղի ալկոհոլային սպեկտրի խանգարումները վիճակների խումբ են, որոնք կարող են առաջանալ այն անձանց շրջանում, որոնց մայրը հղիության ընթացքում ալկոհոլ է օգտագործել: Վիճակի ամենածանր ձևը հայտնի է որպես պտղի ալկոհոլային համախտանիշ: Խնդիրները կարող են ներառել՝ ցածր հասակ, մարմնի ցածր քաշ, գլխի փոքր չափս, վատ կոորդինացիա, ցածր ինտելեկտ, վարքային խնդիրներ, լսողության կորուստ և տեսողության խնդիրներ։ Պտղի ալկոհոլային համախտանիշը սովորաբար առաջանում է, երբ հղի կինը օրական խմում է չորսից բաժակից ավել: Ավելի մեղմ ախտանիշներ են հայտնաբերվել հղիության վաղ շրջանում օրական երկու բաժակ խմելու դեպքում։ Օրական երկու բաժակից պակաս կամ շաբաթական 10 բաժակ ալկոհոլ խմելու վնասի ապացույցները հստակ չեն:

Ամերիկյան մանկաբուժության ակադեմիան 2015 թվականին մշակել է առաջարկությունների մի շարք. «Հղիության ընթացքում. ալկոհոլի ոչ մի քանակություն չպետք է համարվի անվտանգ. ալկոհոլ օգտագործելու համար անվտանգ եռամսյակ չկա, ալկոհոլի բոլոր տեսակները, ինչպիսիք են գարեջուրը, գինին և այլ խմիչքները, նմանատիպ ռիսկ են ներկայացնում. և չափից շատ խմելը ռիսկ է ներկայացնում զարգացող պտղի համար»:  Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը խորհուրդ է տալիս, որ հղիության ընթացքում ալկոհոլից լիովին խուսափել, հաշվի առնելով հղիության ընթացքում ալկոհոլի նույնիսկ փոքր քանակությունների համեմատաբար անհայտ հետևանքները:

### Ձուկ և օմեգա-3 ճարպաթթու
Հղիության ընթացքում ձկան օգտագործումը խրախուսվում է եվրոպական,  ավստրալիական և ամերիկյան ուղեցույցներով։  Պատճառն այն է, որ ճարպ պարունակող ձկները, ինչպիսիք են սաղմոնը և թունան, պարունակում են էյկոզապենտաենաթթու (EPA) և դոկոզահեքսաենաթթու (DHA): Սրանք կոչվում են երկար շղթայով, օմեգա-3, բազմաչհագեցած ճարպաթթուներ և համարվում են կարևոր պտղի նյարդային համակարգի զարգացման համար։ Բացի այդ, ձուկը A, D և B12 վիտամինների, ինչպես նաև յոդի լավ աղբյուր է։

Ծանր մետաղներով թունավորումը պտղի նյարդային համակարգի զարգացման համար ռիսկի գործոն է և շատ մայրեր մտահոգված են հղիության ընթացքում ձուկ ուտելով։ Ընդհանուր առմամբ, ներկայիս հետազոտությունները հավաստում են, որ հղիության ընթացքում ձկան օգուտները գերազանցում են ռիսկերը։  Ներկայիս հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հղիության ընթացքում շաբաթական 2-3 բաժին ցածր մեթիլսնդիկի պարունակությամբ ձուկը և՛ անվտանգ է, և՛ օգտակար։  Սնդիկը կուտակվում է ձկների մեջ իրենց սեփական սննդակարգի միջոցով։ Ընդհանուր կանոնն այն է, որ սննդային շղթայի ավելի բարդ մակարդակ ունեցող և ավելի երկար կյանքի տևողությամբ ձկները կպարունակեն սնդիկի ավելի բարձր մակարդակ։ Սննդային շղթայի ավելի պարզ մակարդակ ունեցող և ավելի կարճ կյանքի տևողությամբ ձկները կունենան մետաղի ավելի ցածր պարունակություն։ Այնուամենայնիվ, կարևոր է նշել, որ ձկների մեջ մետաղների կուտակումը կախված է նաև աշխարհագրական դիրքից։  Ձկան սպառման այլընտրանք է ձկան յուղի սննդային հավելումների օգտագործումը, որոնք պարունակում են և՛ EPA, և՛ DHA, կամ միայն ջրիմուռներից ստացված DHA յուղեր։ The New York Times-ը հաղորդել է 30 հայտնի ձկան յուղի հավելումների լաբորատոր գնահատման մասին։ Դրանցից մի քանիսը պարունակում էին DHA-ի ավելի քիչ քանակություն, քան նշված է պիտակի վրա։

## Սնուցում հղիությունից հետո
Ծննդաբերությունից հետո ճիշտ սնունդը կարևոր է՝ մոր վերականգնվելու համար, ինչպես նաև կնոջը երեխային կրծքով կերակրելու համար բավարար էներգիա և սննդանյութեր ապահովելու համար։ Կանայք, որոնց արյան շիճուկում ֆերիտինի մակարդակը 70-ից ցածր է, կարող են  երկաթի հավելումներ ստանալ հղիության և ծննդաբերության ընթացքում երկաթ պակասորդային սակավարյունության կանխարգելման համար։

Կրծքով կերակրման ընթացքում կարող է անհրաժեշտ լինել ավելացնել ջրի ընդունումը: Մարդու կաթը 88%-ով կազմված է ջրից, և ՄՄԿ-ն(Միգրացիայի միջազգային կազմակերպություն) խորհուրդ է տալիս կրծքով կերակրող կանանց ավելացնել ջրի ընդունումը մոտ 300 մլ/օրից մինչև 3000 մլ/օր:

## Տես նաև
* Պտղի ալկոհոլային սպեկտրի ախտահարում
* Նախածննդյան խնամք
* Հղիություն և քուն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Health Education Authority (1996) *Folic acid - what all women should know (leaflet)* London:HEA

Կատեգորիա:Առողջ ապրելակերպ
Կատեգորիա:Առողջապահություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Հղիություն
Կատեգորիա:Մանկաբարձություն
Կատեգորիա:Սննդագիտություն
Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Սնունդ
Կատեգորիա:Վիտամիններ