Կողբ գյուղի սարում կատարվող հին ավադույթներն ու խաղերը

մինի|Կողբի համայնապատկերը

Կողբ գյուղն ունի բազում հետաքրքիր ավանդույթներ, խաղեր և սովորույթներ։ Դրանք եկել են հնուց ի վեր։ Ավանդույթների մի մասը պահպանվել է, իսկ մյուսները պարզապես հիշվում են։

## Սար գնալը
Ապրիլ ամսվա վերջին Կողբեցիները գնում էին սար`Կարմիր գյուղ։ Առավոտյան գնում էին մինչև Կոզման կոչվող հանդամաս (այնտեղ կա նաև ամրոց՝ հենց Կոզման անվանումով), այնտեղ գիշերում էին, կթում կովերին, իսկ առավոտյան արդեն հասնում էին սար։  Յուրաքանչյուր տոհմ ուներ իր ուրթատեղը (սարում մնալու տարածք)` օրինակ` Յարալոնց ուրթատեղ, Միսկարոնց ուրթատեղ և այլն։ Տղամարդիկ պատրաստում էին վրաններ, յուրաքանչյուր ուրթ ուներ իր տավարածը, հորթարածը, չոբանն ու գառնարածը։ Մինչև օգոստոսի սկիզբը գյուղացիները մնում էին սարում, հետո տեղափոխվում անտառային բացատ (Կոզման թալա, Խլագոմ և այլն) մինչև ձյան գալը, նոր միայն տեղափոխվում էին գյուղ։

## Սովորությունները Սարում
Հուլիս ամսվա վերջի կիրակի օրը Վարդավառի ավանդական տոնն էր կատարվում։ Մինչ օրս էլ Կողբում Վարդավառը նշվում է հենց այդ ժամանակ։ Հնում այդ տոնի ժամանակ Կողբեցիները սարում անասուն էին մորթում, տոնախմբություն անում, միմյանց վրա ջուր ցանում։ Աղջիկները ճլորթի էին գցում, ծաղիկներ քաղում։ Կանայք  թխում էին համեղ և քաղցրահամ գաթա  ու նազուկ, ապա ուղարկում գյուղ` բարեկամների և հրազատների համար։

## Նուրի-Նուրի
Երաշտ տարվա ժամանակ սարերում հնուց սովորույթ էր` Նուրի-Նուրի տոնը։

Կանայք փոքրիկ տիկնիկները` տղա և աղջիկ, շրջում էին վրանից վրան։ Իսկ երրորդ անձը (գլխավոր դերակատարը) կանգնում էր վրանի առջև և բարձր ձայնով արտասանում էր`Նուրի Նուրի եկելա,                         
Հաջմա Հուրին եկելա,               
Շիլա-շապիկ հագելա,                    
Կարմիր գոտի կապելա,
Ձու բերեք թաթը դրեք,
Յուղ բերեք սիրտը քսեք,
Ջուր բերեք գլուխն ածեք։Տվյալ տանտերը մի բաժակ ջուր էր լցնում տիկնիկի գլխին և գլխավոր դերակատարին տալիս քաղցրեղեն և այլ համեղ բաներ։ Այս գործողությունը կատարվում էր յուրաքանչյուր վրանի առջև։ Այս սովորույթի գլխավոր իմաստը Աստծուց խնդրելն էր, որ հաճախ անձրև գա, առատ խոտ լինի, անասունները կեր ունենան, կաթն առատ լինի և աղբյուրենրը վարարեն։

## Անձրևոտ տարի
Անձրևոտ տարում սարի սովորությունները այլ կերպ էին լինում։ Կանայք առավոտյան կթից հետո հավաքվում էին և ուրթի կենտրոնում կրակ էին վառում, լավաշ թխելու շաջը (մետաղյա կլոր երկաթը) հակառակ կողմով դնում էին կրակի վրա և ցեխից պատրաստած խնձորի չափ գնդիկները տաքացնում էին և նետում դեպի երկինք։ Աստծուց խնդրում էին, որպեսզի երկար անձրևից հետո արև լինի։ Հնում գյուղի պապիկները անձրևոտ տարիների մասին ասում էին՝ «Անձրևոտ տարին ավելի սով է լինում»։

## Ուխտատեղ (Կարմիր գյուղի խեչ)
Անձրևոտ տարում սարի սովորությունները այլ կերպ էին լինում։ Կանայք առավոտյան կթից հետո հավաքվում էին և ուրթի կենտրոնում կրակ էին վառում, լավաշ թխելու շաջը (մետաղյա կլոր երկաթը) հակառակ կողմով դնում էին կրակի վրա և ցեխից պատրաստած խնձորի չափ գնդիկները տաքացնում էին և նետում դեպի երկինք։ Աստծուց խնդրում էին, որպեսզի երկար անձրևից հետո արև լինի։ Հնում գյուղի պապիկները անձրևոտ տարիների մասին ասում էին՝ «Անձրևոտ տարին ավելի սով է լինում»։։
Կողբի սարը՝ Կարմիր գյուղն ունի իր ուխտատեղը․ այն անվանվում է խեչ։ Այդ վայրի մասին ստույգ տվյալներ չկան, սակայն ըստ մեզ հասած տեղեկությունների՝ այնտեղ կան 4-5 գերեզմաններ, կանայք կիրակի օրերին գնում էին այնտեղ՝ մոմ վառում,աղոթում, հավ մորթում (տապլա), մատաղ անում։

## Ճեռ
Սարերում որպես խաղ ընդունված էր նաև ճեռ խաղալը։ Այն պատրաստված էր մեկ մետր բարձրությամբ ուղղահայաց հաստ, ամուր հենափայտից, իսկ ծայրի մասը բարակ է մատի չափ և 4-6 մետր երկար ու 10-15 սանտիմետ հաստ գերանից, որի կենտրոնում անցք կար, այն միացնում էին հենասյանը և մեկական հոգի ծայրերի ծայրերով հրվելով՝ պտտվում էր առանցքի շուրջը։ Սա կոչվում էր ճեռ ընկնել։ Պատահել է, որ ճեռի սուր մասը երկար օգտագործելուց մաշվել է և կոտրվել, դառնալով մահվան պատճառ։ Նման պատահարից մահացել է Սուրիկ Ամիրզյանը՝ 1935 թվականին մնալով ճեռի տակ։

## Օյն
Օյնը սարերի անբաժան մասն էր։ XI-XII դարերից եկող այս սովորույթը պահպանվել է մինչև 1940-ական թվականները։ Օյնը տղամարդ էր, որը կանացի շոր հագած, գլուխը քլաղով (գլխաշորով) կապած, մեկական զուռնա և դհոլ նվագող անձանց հետ գնում էր ուրթի մի հարմար տեղ, որտեղ սկսում էին ուրախ նվագը և ժողովրդին պարի էին հրավիրում։ Օյնները հիմնականում գալիս էին Ապարանից և բարձրանում Կողբի սարերը։ Այդ տղամարդը պարում էր և հրավիրում ուրթի կանանց նույնպես պարի հրավիրում։ Նրանց գալու հիմնական նպատակը ուրախացնելն էր և սարի բարիքներով (յուղ, պանիր և այլն) վարձատրվելը։ Ուրթատեր տղամարդիկ և հովիվները նրանց հրավիրում էին իրենց տուն՝ հարգում, պատվում և ճանապարհում։ Սարում ապրելու ժամանակահատվածում օյինները այցելում էին մեկ անգամ։

## Այլ միջոցառումներ
Կային կանայք, որ սարերում վարձատրվելով գարի էին գցում՝ բախտ բացում, կամ թղթախաղով բախտագուշակություններ կատարում։

## Աշուղները
Կողբում, հատկապես՝ ձմռան ամիսներին, սովորություն կար․ 1-2 անգամ աշուղներ էին գալիս և իրենց արվեստը ցուցադրում էին գյուղում։ Նրանք գալիս էին իրենց ծանոթների տուն և այդպես լուր էր տարածվում, որ աշուղներն եկել են։ Երեկոյան գյուղացիները հավաքվում էին, և ընտրվում էր գյուղի մի անվանի մարդու տուն (գլխատուն), որտեղ և նրանք ելույթ էին ունենում։ 1920 թվականից մինչև 1940-ականներն անփոփոխ էր գլխատան տերը՝ Աբել Աբովյանը։ Աշուղը (կամ աշուղները) երգում էին մինչև լուսաբաց, իսկ ունկրդիրները նրանց վարձատրում էին (ցորեն, գարի, պանիր և այլն)։ Կողբ գյուղում երկար տարիներ երգել են աշուղներ Ալասկյարը, Վարդանը, Գրիգրոը, Ալավերդին ( հնում այս անունը նաև գործածվում էր որպես մարդու անուն)։ Հիշատակության արժանի է շամշադինեցի Աշուղ Գրիգորը, որը հետագայում արժանացել է Լենինի շքանշանի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավանդույթներ
Կատեգորիա:Կողբ
Կատեգորիա:Հայաստանի գյուղեր