Սիցիլիական երեկո

**Սիցիլիական երեկո** ( ; ) հաջողված ապստամբություն էր Սիցիլիա կղզում, որը բռնկվեց 1282 թվականի Զատիկին ընդդեմ ֆրանսիական ծագումով Անժուի թագավոր Կառլ I- ի իշխանության, որը կառավարում էր Սիցիլիայի թագավորությունը 1266 թվականից։ Ապստամբությունը տեղի ունեցավ Սիցիլիայի վրա Կապետյան Անժուների կառավարումից քսան տարի հետո, որի կառավարությունը սիցիլիական բնակչության շրջանում հարգանք չէր վայելում։

Պալերմոյում տեղի ունեցած միջադեպից առաջացած ապստամբությունը արագ տարածվեց Սիցիլիայի մեծ մասում: Վեց շաբաթվա ընթացքում մոտ 13,000 ֆրանսիացի սպանվեց ապստամբների կողմից, և Կառլի կառավարությունը կորցրեց կղզու վերահսկողությունը: Ապստամբության համար աջակցություն փնտրելով՝ սիցիլիացիները գահը առաջարկեցին Պեդրո III-ին, ով հավակնում էր թագը իր կնոջ՝ Կոնստանս Սիցիլիացու անունից: Արագոնյան միջամտությունը ապստամբությունը վերածեց լայնածավալ Սիցիլիական երեկոյի պատերազմի:

## Նախապատմություն
Վերելքը ծագել է Հռոմի պապի և Հոհենշտաուֆեն Սրբազան Հռոմեական կայսրերի միջև Իտալիան՝ հատկապես Պապական մարզը, վերահսկելու համար պայքարում: Դրանք ընկած են հյուսիսային Իտալիայի Հոհենշտաուֆենի հողերի և հարավում՝ Սիցիլիայի Հոհենշտաուֆեններին ենթարկվող թագավորության միջև։ Հոհենշտաուֆենները այդ ժամանակ նաև կառավարում էին Գերմանիան:

1245 թվականին Հռոմի Պապ Իննոկենտիոս IV-ը  Ֆրիդրիխ II-ին անջատեց կաթոլիկ եկեղեցուց և հայտարարեց նրան գահընկեց արված, և նրա դեմ ընդդիմություն բարձրացրեց Գերմանիայում ու Իտալիայում: Երբ Ֆրիդրիխը մահացավ 1250 թվականին, նրա տիրապետությունը ժառանգեց նրա որդին՝ Կոնրադ IV-ը: 1254 թվականին Կոնրադի մահվանը հաջորդեց իրարանցման շրջան, և Սիցիլիայի թագավորությունը սկսեց ենթարկվել Մանֆրեդին, Ֆրիդրիխի ապօրինի որդուն, ով թագավորեց 1258-1266 թվականներին։

Մանֆրեդը ներգրավվածություն չուներ գերմանական քաղաքականության մեջ, որտեղ մինչև 1274 թվականը կայսր չկար: Նա սկզբում իրեն անվանեց որպես իր եղբորորդի Կոնրադինի ՝ Կոնրադի որդու փոխարինող: Այնուամենայնիվ, կեղծ լուրերից հետո, որ Կոնրադինը մահացել է, Մանֆրեդն ինքն իրեն թագավոր է թագադրել: Նա ցանկանում էր հաշտվել պապականության հետ, ինչը կարող էր բացատրել նրա աջակցությունը հողազուրկ Լատինական կայսր Բալդվին II-ին: Այնուամենայնիվ, Հռոմի Պապ Ուրբանոս IV-ը և հետագայում Պապ Կլիմենտ IV-ը պատրաստ չէին ճանաչել Մանֆրեդին որպես Սիցիլիայի օրինական կառավարիչ և սկզբում հեռացրին նրան, ապա փորձեցին գահընկեց անել զինված պայքարով:

Անգլիային որպես Մանֆրեդի դեմ պապականության ներկայացուցիչ ներգրավելու անհաջող փորձերից հետո Ուրբանոս IV-ը իր հույսը դրեց Կառլ I-ի վրա՝ որպես սիցիլիական գահի թեկնածու։ Կառլը ներխուժեց Իտալիա և 1266 թվականին Բենևենտոյի ճակատամարտում հաղթեց և սպանեց Մանֆրեդին՝ դառնալով Սիցիլիայի թագավոր: 1268 թվականին Կոնրադինը, ով միևնույն ժամանակ դարձել էր չափահաս, ներխուժեց Իտալիա՝ գահին հավակնելու համար, բայց նա պարտություն կրեց Տալիակոցոյի ճակատամարտում և դրանից հետո մահապատժի ենթարկվեց։ Կառլն այժմ Սիցիլիայի թագավորության միանձնյա տիրակալն էր:

### Կառլը I-ը և սիցիլիական անկարգությունները
Կառլը իր սիցիլիական տարածքները համարում էր իր միջերկրածովյան նպատակների մի մաս, որոնք ներառում էին Բյուզանդական կայսրության Միքայել VIII Պալեոլոգոսին գահընկեց անելը և Կոստանդնուպոլիսի նվաճումը: Կոստանդնուպոլիսը գրավվեց չորրորդ խաչակրաց արշավանքի ժամանակ և 57 տարի շարունակ այն դարձավ հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու մի մաս Լատինական կայսրության գերիշխանության ներքո: 1261 թվականին Բյուզանդիայի կողմից քաղաքի վերագրավմամբ Միքայել VIII Պալեոլոգոսը սկսեց վերակառուցել այն, ինչ մնացել էր տնտեսապես ռազմավարական քաղաքից՝ որպես կարևոր առևտրային ճանապարհ դեպի Եվրոպա:

Սիցիլիայում անկարգություններ սկսվեցին Կառլի կայսրությունում նրա շատ ստորադաս դերի պատճառով. նրա ազնվականները ոչ մի բաժին չունեին իրենց կղզու կառավարությունում և չէին փոխհատուցվում արտասահմանում եկամտաբեր պաշտոններով, ինչպես Կառլի ֆրանսիացի, պրովանսիացի և նեապոլիտանական հպատակները։ Նաև Կառլը Սիցիլիայից վերցրած հարկերը ծախսում էր Սիցիլիայի սահմաններից դուրս պատերազմների վրա, որոնք Սիցիլիան որոշ չափով դոնորային տնտեսություն էին դարձնում Կառլի նորածին կայսրության համար:

Անկարգությունները հրահրվել են նաև բյուզանդական գործակալների կողմից՝ Կառլի նախատեսած ներխուժումը խափանելու համար։ Սիցիլիայի գործերի մեջ խառնվում էր նաև Արագոնի թագավոր Պեդրո III-ը, Մանֆրեդի փեսան, ով տեսնում էր իր կնոջը՝ Կոնստանսին, որպես սիցիլիական գահի օրինական ժառանգորդ։

## ապստամբությունը
մինի|Սուրբ Հոգու եկեղեցին Պալերմոյում։
Իրադարձությունն իր անունը ստացել է ապստամբությունից, որը սկսվեց Երեկոյան աղոթքի սկզբում, որը նշանավորում է Զատկի հաջորդ երկուշաբթի օրը՝ 1282 թվականի մարտի 30-ին, Պալերմոյից դուրս գտնվող Սուրբ Հոգու եկեղեցում: Այդ գիշերվանից սկսած վեց շաբաթվա ընթացքում Սիցիլիայում ապրող հազարավոր ֆրանսիացիներ սպանվեցին։ Ապստամբությունը սկիզբ դրած իրադարձությունները հաստատապես հայտնի չեն, սակայն տարբեր վկայություններն ունեն ընդհանուր տարրեր։

Ըստ Սթիվեն Ռանսիմանի, սիցիլիացիները եկեղեցում տոնակատարություններով էին զբաղվում, և մի խումբ ֆրանսիացի պաշտոնյաներ եկան, որպեսզի միանան նրանց ու սկսեցին խմել: Դրուեթ անունով մի սերժանտ ամբոխից քաշեց մի երիտասարդ ամուսնացած կնոջ՝ նեղացնելով նրան իր առաջարկություններով: Այնուհետև նրա ամուսինը դանակով հարձակվեց Դրուեի վրա՝ սպանելով նրան: Երբ մյուս ֆրանսիացիները փորձեցին վրեժխնդիր լինել իրենց ընկերոջից, սիցիլիական ամբոխը հարձակվեց նրանց վրա՝ սպանելով բոլորին։ Այդ պահին Պալերմոյի բոլոր եկեղեցիների զանգերը սկսեցին ղողանջել Երեկոյան աղոթքի համար։

Ըստ Լեոնարդո Բրունիի (1416 թ.) Պալերմացիները փառատոն էին անցկացնում քաղաքից դուրս, երբ ֆրանսիացիները եկան ստուգելու զենքերը, և այդ պատրվակով սկսեցին շոյել իրենց կանանց կրծքերը։ Այնուհետև այդտեղ կռիվ սկսվեց: Ֆրանսիացիների վրա հարձակվեցին սկզբում քարերով, ապա զենքերով, և բոլորը սպանվեցին։ Լուրը տարածվեց այլ քաղաքներում, ինչը հանգեցրեց ապստամբության ամբողջ Սիցիլիայում:

Կա նաև իրադարձությունների երրորդ վարկածը, որը բավականին մոտ է Ռանսիմենի վարկածին, որը տարբերվում է միայն մանր մանրամասներով: Այս պատմությունը կղզու բանավոր ավանդազրույց է մինչ այժմ: Այս բանավոր ավանդույթը չի կարող ստուգվել, սակայն հետաքրքրում է սոցիոլոգներին: Ըստ լեգենդի, Ջովաննի դա Պրոչիդան դավադրության կազմակերպիչն էր, թեև ժամանակակից աղբյուրները Պրոչիդայի դերը ապստամբություն հրահրելու մեջ համարում են կա՛մ չափազանցություն, կա՛մ ուղղակի պատմական անճշտություն։ Կարծես թե նա շփվում էր ինչպես Միքայել VIII Պալեոլոգոսի, այնպես էլ Պեդրո III-ի հետ: Երեքն էլ հետագայում հայտարարվեցին կաթոլիկ եկեղեցուց անջատված Հռոմի պապ Մարտին IV-ի կողմից 1282 թվականին։

## Անմիջապես հետևանք
Պալերմոյում առաջնորդներ ընտրվելուց հետո ապստամբները սկսեցին լուրեր տարածել ամբողջ կղզում, որպեսզի ապստամբները արագ հարվածներ հասցնեն, որպեսզի ֆրանսիացիները դիմադրություն կազմակերպելու ժամանակ չունենան: Երկու շաբաթվա ընթացքում ապստամբները վերահսկողություն ձեռք բերեցին կղզու մեծ մասի վրա, և վեց շաբաթվա ընթացքում այն ամբողջ ապստամբների վերահսկողության տակ էր, բացառությամբ Մեսինայի, որը լավ պաշտպանված էր, և որի առաջատար ընտանիքը՝ Ռիսոն, հավատարիմ մնաց կառլին: Բայց ապրիլի 28-ին այնտեղ նույնպես ապստամբութուն սկսվեց ՝  հրամանատարությամբ։ Եվ, որ ամենակարևորն է, կղզու բնակիչների առաջին գործողությունը նավահանգստում Կառլի նավատորմի հրկիզումն էր։

## Արագոնյան միջամտություն
մինի|Պեդրո III Արագոնացու ժամանումը Սիցիլիա (1282 թ.): Մենք կարող ենք տեսնել նրան՝ կնոջ և նրա թագավորական աղախինների ուղեկցությամբ՝ պահանջելու իր օրինական գահը։ «Arrivo Aragonesi» (Biblioteca Vaticana)
Հռոմի պապը մերժեց ապստամբների խնդրանքը, որ նրանք ստնան ազատ կոմունայի կարգավիճակ։ Հետևաբար, սիցիլիացիներն իրենց խնդրանքներն ուղարկեցին Պեդրո III- ին, որն ամուսնացած էր Սիցիլիայի թագավոր Մանֆրեդի դստեր և Հոհենշտաուֆենի Սրբազան Հռոմեական կայսր Ֆրիդրիխ II- ի դստեր՝ Կոնստանսի հետ: Այդ կայսրի բոլոր ժառանգներից նա միակն էր, որ գերի չէր և կարողացավ պաշտպանել իր իրավունքները։ Պեդրո III-ը պաշտպանում էր իր կնոջ պահանջը Սիցիլիայի Թագավորությունում իշխանության հարցում:

Նախքան Երեկոյան, Պեդրո III-ը կառուցեց և պատրաստեց նավատորմ պատերազմի համար: Երբ Հռոմի պապը հարցրեց, թե ինչու է իրեն անհրաժեշտ այդքան մեծ պատերազմական նավատորմ, Պեդրոն հայտարարեց, որ այն կօգտագործվի սարակինոսների դեմ Աֆրիկայի հյուսիսային ափի երկայնքով, քանի որ այնտեղ նա օրինական առևտրային շահեր ուներ և պետք է պաշտպաներ դրանք: Այսպիսով, երբ Պեդրոն սիցիլիացիներից օգնության խնդրանք ստացավ, նա գտնվում էր Աֆրիկայի հյուսիսային ափին՝ Թունիսում, կղզուց ընդամենը 200 մղոն հեռավորության վրա: Սկզբում Պեդրոն ձևացնում էր, որ անտարբեր է սիցիլիացիների խնդրանքին և նրանց ծանր վիճակին, բայց մի քանի օր անց, երբ սիցիլիցացիները հիասթափվել էին Հռոմի պապից, նա միջամտեց ապստամբությանը: Պեդրոն հրամայեց իր նավատորմը նավարկել դեպի Սիցիլիա և վայրէջք կատարեց Տրապանիում 1282 թվականի օգոստոսի 30-ին: Պեդրո III-ի միջամտությունը փոխեց ապստամբության բնույթը՝ տեղական ապստամբությունից վերաճելով եվրոպական պատերազմի: Երբ Պեդրոն սեպտեմբերի 2-ին ժամանեց Պալերմո, նա սկզբում ընդունվեց բնակչության կողմից անտարբերությամբ, քանի որ պարզապես մի օտար թագավոր փոխարինում էր մյուսին: Այնուամենայնիվ, երբ Պապ Մարտինը պարզեց իր հրամանը, որ սիցիլիացիները ընդունեն Կառլին, Պեդրոն կղզու բնակիչներին խոստացավ, որ նրանք կվայելեն այն հնագույն արտոնությունները, որոնք ունեին նորմանական թագավոր Վիլյամ II-ի օրոք: Այսպիսով, նա ընդունվեց որպես համեմատաբար լավ երկրորդ ընտրություն և թագադրվեց Պալերմոյի տաճարում սեպտեմբերի 4-ին, այդպիսով դառնալով նաև Պեդրո I Սիցիլիայի թագավոր:

Հռոմի պապի օժանդակությամբ Կառլիի հակագրոհը չուշացավ։ Նրա նավատորմը Նեապոլի թագավորությունից ժամանեց և շրջափակեց Մեսինայի նավահանգիստը։ Մի քանի փորձ կատարեց զորքերը կղզում վայրէջք կատարելու, բայց բոլորը անհաջողությամբ ավարտվեցին:

## Միքայել Պալեոլոգոսի մեկնաբանությունը
Տարիներ անց, Բյուզանդիայի կայսր Միքայել VIII-ն իր ինքնակենսագրության մեջ գրել է. Ինչպես Ռանսիմանը նկատում է, բյուզանդական ոսկով կամ առանց դրա, միայն Սիցիլիայի հպարտ ժողովուրդն էր, որ կռվեց իր զինված ճնշողի դեմ. և «Որքան էլ դա ծրագրված և պատրաստված լիներ, Պալերմոյում տեղի ունեցած Երեկոյան աղոթքը մի մարտի երեկո էր, որը կործանեց Կառլ թագավորի կայսրությունը»:

## Աղբյուրներ
* Runciman, Steven, *The Sicilian Vespers*, Cambridge: Cambridge University Press, 1958, .
*  դեռ գտնվում է Պալերմոյի Կենտրոնական գրադարանում։ Արդյոք դա ժամանակակից պատմվածք է, թե ոչ, կախված է տեքստի մեկ բառի մեկնաբանությունից: Ռանսիմեն (էջ.&nbsp;329) այս բառերը նկարագրում է որպես , առաջին դեմք հոգնակի, ընդդեմ  անանձնական լարվածությունը.
* Վեհաժողովի պատմական ամենավաղ աղբյուրը սիցիլիական  լեզուն է։, գրվել է թերեւս արդեն 1287 թ. Այն վերագրում է Հովհաննես Պրոսիդայինին ֆրանսիացիների տապալումը կազմակերպելու համար և նրան ներկայացնում է դրական լույսի ներքո: Երկու ավելի ուշ տոսկանական Գելֆի պատմություններ՝ *Liber Jani de Procida et Palialoco-ն* և , հնարավոր է հենվելով  վրա կամ  ' կորցրած աղբյուրը, հետևեք դրան՝ ընդգծելով Ջոնի մասնակցությունը, բայց նրանք պատկերում են նրան ավելի քննադատական լույսի ներքո: The , ինչպես հուշում է նրա վերնագրից, ընդգծում է Հովհաննեսի բանակցությունները Միքայել VIII-ի հետ («Պալիոլոկո»)։
* Սրանց կողքին կան երկու կարևոր ֆլորենցիական տարեգրություններ։  ժամանակին համարվում էր  ի աղբյուր Ջովաննի Վիլանիի, ինքն էլ Վեսպերի աղբյուր է: Brunetto Latini, իր  ում, նմանապես ընդունում է իրադարձությունների սիցիլիական տարբերակը, որը ներառում է բռնաբարության ամենավաղ տարբերակը։ The Tuscan  շրջում է բռնաբարության պատմությունը՝ ենթադրելով, որ սիցիլիացի կինը դանակ է քաշել իր ֆրանսիացի հայցվորի վրա, երբ ընկերները եկել են նրան օգնելու:
* *Կաթոլիկ հանրագիտարան* . Դրանում տրված է բոլոր աղոթքների «Գրասենյակների» նկարագրությունը՝ Վեսթեր, Մատթներ, Գովեստներ և այլն:
* Հորդանան, , ժամը pp.&nbsp;219–221 թթ. Սա Ֆրիդրիխ II-ի որպես թագավորի սրբապիղծ ու խորամանկ կերպարի լավագույն աղբյուրն է։
* Bäthgen,  նկարագրում է Ֆրեդերիկի փոքրամասնությունը. Տես նաև Վան Քլիվ, *Անվեյլերի Մարկվարդ* ; and Luchaire, *Innocent III*, vol. III; և , pp.&nbsp;153–204 թթ. Jordan (supra) at pp.&nbsp;272–74-ում քննարկվում է Գելֆի և Գիբելինի խմբակցությունների ծագումը։ Տես նաև Hefele-Leclercq,  vol VI, I, pp.&nbsp;6–9.
* Chalandon, , հատ. I, pp.&nbsp;189–211, 327–354 թթ. Սրանք հիանալի աղբյուրներ են, որոնք նկարագրում են Գիսկարների ընտանիքի կողմից Իտալիայի և Սիցիլիայի նորմանդական նվաճումը: Սիցիլիայում նրանց տիրապետության համար տե՛ս հ. II, *պասիմ* .

## 19-րդ դարի իտալական կտավներ, որոնք պատկերում են սիցիլիական  երեկոն

Պատկեր:Francesco_Hayez_022.jpg|alt=1821-1823 by Francesco Hayez| Ֆրանչեսկո Հայեզիկողմից 1821-1823 թթ․
Պատկեր:I_Vespri_Siciliani_-_Domenico_Morelli_1823-1901.jpg|alt=1859-1860 by Domenico Morelli|1859-1860 թթ․Դոմենիկո Մորելլիիկողմից
Պատկեր:I_vespri_siciliani_-_Michele_Rapisardi.JPG|alt=1865 by Michele Rapisardi|1865 թ․ Միքել Ռապիսարդիի կողմից
Պատկեր:I_vespri_siciliani_-_Erulo_Eroli.jpg|alt=1890-1891 by Erulo Eroli|1890-1891 թթ․ Էրուլո Էրոլիի կողմից


## Նշումներ


## Հղումներ
* Բրունի, Լեոնարդո . (1416), *Ֆլորենցիայի ժողովրդի պատմություն*, Հարվարդ, 2001 թ. : Համարվելով որպես պատմության առաջին գիրքը, որը կոչվել է «ժամանակակից», և առաջին ժամանակակից պատմաբանը, այն նաև ընդգրկում է այս ժամանակաշրջանի իրադարձությունները:
* Մենդոլա, Լուի. (2015), *Սիցիլիայի ապստամբությունը Չարլզ թագավորի դեմ*, . Lu Rebellamentu di Sichilia-ի թարգմանությունը.
* Mott, Lawrence V. *Ծովային ուժը միջնադարյան Միջերկրականում. Կատալոնա-Արագոնյան նավատորմը սիցիլիական վեսպերսի պատերազմում* (Ֆլորիդայի համալսարանի մամուլ, 2003 թ.):
* Ռանսիմեն, Սթիվեն . (1958), *Սիցիլիական երեկո*, . 
* Colomer Pérez, Guifré, Memòries de la guerra de les Vespres (1282–1285): Controvèrsies ideològiques i conflices polítics a la Mediterrània Occidental, Tesi Doctoral URV, 2022 (català) http://hdl.handle.net/10803/675697

Կատեգորիա:1282 Եվրոպայում
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Եվրոպայում