open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սեյսմաշրջանացում

**Սեյսմաշրջանացում**, պոտենցիալ երկրաշարժի վտանգավորության աստիճանով տեղամասերի շրջանների, մարզերի առանձնացում։ Երկրաշարժամետ տարածքների սահմանազատումը և քարտեզագրումը հիմնվում են անցյալի ուժեղ ու ժամանակակից երկրաշարժերի գրանցման, վերնակենտրոնային մարզերի ուսումնասիրման և տարածաշրջանի երկրաբանական ու տեկտոնական կառուցվածքների առանձնահատկությունների համատեղ վերլուծության արդյունքների վրա։

Սեյսմաշրջանացման քարտեզները, ըստ MSK-1964 սանդղակի, արտահայտում են սպասվող ցնցումների ուժգնությունը՝ գրունտների տատանման արագացմամբ, արագությամբ կամ դրանց համապատասխանող բալլայնությամբ, և դրվում են երկրաշարժակայուն շինարարության չափորոշիչների կազմման հիմքում։ Այս ուսումնասիրություններն ամփոփվել են «Հայաստանի Հանրապետության շինարարական նորմեր։ Սեյսմակայուն շինարարություն։ Նախագծման նորմեր»-ում (1994)։

ՀՀ տարածքը գտնվում է Տավրոսկովկասյան 8-10-բալլանոց սեյսմաակտիվ գոտում։ ՀՀ-ում սեյսմաշրջանացման առաջին քարտեզները կազմվել են 1937 թվականին։ 1994 թվականին կազմվել է ՀՀ տարածքի (մասշտաբ՝ 1։ 500000) սեյսմաշրջանացման քարտեզը (Է․ Խաչիյան, Բ․ Կարապետյան, Գ․ Սիմոնյան և ուրիշներ), որտեղ առանձնացվում են չափավոր (հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան շրջաններ՝ 8 բալլ), միջին (կենտրոնական և հարավարևելյան շրջաններ՝ 8-9 բալլ) և բարձր (հյուսիսային և հարավային 2 շրջան՝ 9 և ավելի բալլ) երկրաշարժայնության սեյսմածին գոտիներ։ Քարտեզը դրվել է ՀՀ-ում գործող նոր երկրաշարժակայուն շինարարության չափորոշիչների կազմման հիմքում։ Կազմվել են նաև Երևանի և հանրապետության խոշոր քաղաքների միկրոսեյսմաշրջանացման սխեմաներ։

Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա
Վաղինակ Մարգունի

[մինի|աջից|250px|Վաղինակ Մարգունու հուշատախտակը Երևանի [Հին Երևանցու փողոց (Երևան)|Հին Երևանցու փողոցի 47-րդ շենքի պատին]]
**Վաղինակ Խաչատուրի Մարգունի (Գրիգորյան)**, (, թաղված է Աշտարակում), հայ խորհրդային դերասան։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1965)։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։

1928-1930 թվականներին խաղացել է Ամո Խարազյանի շրջիկ թատրոնում։ 1930 թվականից մինչև կյանքի վերջն աշխատել է Սունդուկյանի անվան թատրոնում։ Բնութագրական դերերի կատարող էր։ Նրա մարմնավորած կերպարները գունեղ և արտահայտիչ են։

## Լավագույն դերերը թատրոնում
* Տանուտեր Սիմոն («Հացի խնդիր», ըստ Պերճ Պռոշյանի)
* Ճարտարապետ (Դերենիկ Դեմիրճյանի «Երկիր հայրենի»)
* Երկաթ, Աբիսողոմ աղա (Հակոբ Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար», «Մեծապատիվ մուրացկաններ»)
* Գասպար (Ժորա Հարությունյանի «Խաչմերուկ»)
* Կարանդիշև (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Անօժիտը»)
* Զուլիո (Լոպե դե Վեգայի «Այլոց համար հիմար, իրեն համար խելոք»)

Քսանհինգ տարուց ավելի խաղացել է Փողհարի (Մաքսիմ Գորկու «Եգոր Բուլըչովը և ուրիշները») և Բաղդասար ամու (Վրթանես Փափազյան «Ժայռը») դերերը։

## Ֆիլմագրություն
*«Դավիթ Բեկ», 1943 թվական
*«Անահիտ», 1947 թվական
*«Ոսկե ցլիկը», 1955 թվական
*«Նվագախմբի տղաները», 1960 թվական
*«Հյուսիսային ծիածան», 1960 թվական
*«Լալվարի որսկանը», 1966 թվական
*«Աղքատի պատիվը», 1969 թվական
*«Քաոս», 1973 թվական
*«Հույսի աստղ», 1978 թվական
*«Խոշոր շահում», 1981 թվական

## Շքանշաններ
Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

## Գրականություն
* Գևորգ Աբաջյան, Վաղինակ Մարգունի (ստեղծագործական դիմանկար), Ե., ՀԹԸ, 1987, 122 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Վաղինակ Մարգունի 

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Մատենագետ

**Մատենագետ**՝ 
* 1. Մատենագիտական աշխատանքի մասնագետ տպագիր և ձեռագիր երկերի վերաբերյալ բանավոր ու գրավոր տեղեկանքներ տվող, մատենագիտական ձեռնարկներ կազմող։ Հնում մատենագետի հատուկ մասնագիտություն չկար, մատենագիտական աշխատանք կատարում էին պատմիչները, փիլիսոփաները, բժիշկները, ինչպես, օրինակ, հին ու միջնադարյան Հայաստանում՝ Մովսես Խորենացին, Հովհաննես Սարկավագը, Կիրակոս Գանձակեցին, Գրիգոր Աբասի որդին, Ամիրդովլաթ Ամասիացին և ուրիշներ։ XIX դ. հայ նշանավոր մատենագետներն են Մ. Միանսարյանը, Գ. Զարբհանայյանը, Հ. Տաշյանը, XX դ.՝ Ա. Ղազիկյանը, Գ. Լևոնյանը։ Ներկայումս մատենագետը հատուկ մասնագիտություն է։ Աշխարհի շատ երկրներում կա մատենագիտական միջնակարգ և բարձրագույն կրթություն։ Հայաստանում այն իրականացվում է Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարաի (կուլտուրայի ֆակուլտետ, գրադարանային բաժին) և Էջմիածնի ակումբագրադարանային տեխնիկումում։ 
* 2. Գրքի պատմության, գրադարանային և գրահրատարակչական գործի, մասամբ նաև բնագրագիտության, աղբյուրագիտության մասնագետ, լայն առումով՝ գրքագետ։ Գրքերի գիտակ իմաստով մատենագետ տերմինը հայերենում գործածվել է V դարից (տես նաև Մատենագիտություն)։

Կատեգորիա:Մատենագիտություն
Մատենադարան (հիմնարկություն)

**Մատենադարան**, ձեռագիր ու տպագիր մատյանների (գրքերի) պահպանումն ու հասարակական օգտագործումը կազմակերպող հիմնարկություն։ Ունի նույն կիրառությունը, ինչ գրադարանը։ Միջնադարյան Հայաստանի գրադարանները կոչվել են գրատուն, գրանոց, արկեղք գրոց, գանձատուն, նշխարանոց, դիվան, ջամբռ, նաև մատենադարան։ Եղել են հիմնականում վանքերում, հաճախ ունեցել են հատուկ շինություններ, ասպատակություններից ապահով լինելու նպատակով տեղավորվել են նաև քարանձավներում։
[մինի|[Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան|Երևանի մատենադարանի շենքը]]
Մինչև 1512 թվականի տպագրության գյուտը մատենադարաններում պահվել են միայն ձեռագիր մատյաններ, ընդօրինակվել են ձեռագրեր։ Միջնադարում մատենադարաններ եղել են Էջմիածնում, Հաղպատում, Սանահինում, Սաղմոսավանքում, Տաթևում, Գեղարդում, Կեչառիսում, Գլաձորում, Բաղեշում, Սիսում, Հռոմկլայում, Բարձրբերդում, Ակներում։ Ներկայումս Մատենադարան անվանումը արևմտահայերենում շարունակում է նշանակել ընդհանրապես գրադարան։

Հայտնի են Վենետիկի և Վիեննայի Մխիթարյան, Երուսաղեմի սրբոց Հակոբյանց մատենադարանները։ Արևելահայերենում վերջին 60 տարվա ընթացքում մատենադարանի փոխարեն նույն իմաստով գործածվում է գրադարան։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանը, որը հիմնադրվել է 1958 թվականին, ավանդաբար կոչվում է Մատենադարան՝ էջմիածնից Երևան տեղափոխվելուց հետո։

Կատեգորիա:Մատենադարան
Մատենանիշ

**Մատենանիշ** (ինչպես նաև՝ *գրանիշ*, *ի գրոց*, *էքսլիբրիս*, *գրապիտակ*, *գրքանշան*), փոքր չափի գծանկար, որն արտահայտում է գրադարանի պատկանելությունը, բովանդակությունը, գրքի տիրոջ մասնագիտությունը, նախասիրությունները։ Կռնակի վրա կնքված գրապիտակի տարբերակը կոչվում է **գերգրքանշան** կամ *սուպերէքսլիբրիս*։ Սովորաբար գրապիտակի վրա են նշված տիրոջ անունն ու ազգանունը, ինչպես նաև մասնագիտության, հետաքրքրություններ կամ էլ գրադարանի տիրոջ կազմի մասին վկայող պատկեր։

Բազմացվում և փակցվում է գրքի կազմին, ներսի կողմից։ Ամենահին մատենանիշերը նկարվել են ֆրանսիական ձեռագրերի վրա։ Տպագիրները ստեղծել են Գերմանիայում, առաջինը՝ 1460 թվականին, գերմանացի ասպետ Բեռնարդ ֆոն Ռորբախի զինանշանի պատկերով։ Սկզբնական շրջանում տարածված էին զինանշանային մատենանիշերը, հետագայում՝ սյուժետայինները։ Շուտով Արևմտյան Եվրոպան և ապա ամբողջ աշխարհը որդեգրեցին այդ կուլտուրան։ Դրան մեծապես նպաստեց այն, որ մատենանիշեր սկսեցին ստեղծել հռչակավոր նկարիչներ Ա. Դյուրերը, Լ. Կրանախը, Հ. Հոլբայն Կրասերը և ուրիշներ, ինչպես և մատենանիշերի հավաքածու կազմելը։ 
Բովանդակությամբ մատենանիշերը բաժանվում էն չորս տեսակի՝ թեմատիկ-սյուժետային, զինանշանային, անվանագրային և տպատառային, ըստ պատրաստման միջոցների՝ նկարված, տպագրված և դաջված։ Պատրաստման տեխնիկան բազմազան է՝ փորագրություն, ասեղնագծում, օֆորտ, վիմագրություն, լուսապատճենում են։ 
Հայկական հին ձեռագրերը հիմք են տալիս մտածելու, որ Հայաստանում մատենանիշը գոյություն է ունեցել դեռևս միջնադարում։ Հին մատյաններն ունեն հիշատակարաններ, որտեղ գրիչները նշում են, թե ում է պատկանում ձեռագիրը, և առատորեն սփռված են գլխազարդերն ու վերջնազարդերը, սկզբնատառերի նկարազարդումները, թռչնագրերը, այսինքն՝ առկա են մատենանիշի երկու էական տարրերը՝ պատկանելություն ցույց տալն ու պատկերը, որոնք և վկայում են միջնադարյան Հայաստանում մատենանիշի հավանական կիրառության մասին։ Սակայն առայժմ հայտնի հայկական առաջին մատենանիշը ստեղծել է Վ. Սուրենյանցի Ֆ. Բուլգակովի համար, XIX դ. վերջերին։ Այդ ավանդույթը շարունակել են Մարտիրոս Սարյանն ու Հակոբ Կոջոյանը։ Սովետահայ մատենանիշային արվեստի հիմնադիրներից մեկը և անխոնջ պրոպագանդիստը եղել է Ռ. Բեղրոսովր՝ . Այդ արվեստի զարգացման գործում իրենց լուման ունեն նաև Ա. Մամաջանյանը, Պ. Կուգանյանը, 6ա. Ագոպսովիչը (Հովհաննես Հակոբյան, Լեհաստան), Մ. Բաղդասարյանը, Ա. Զաքարյանը, Ռ. Մնացականյանը և ուրիշներ։ Հայկական մատենանիշներ ստեղծվել են նաև Ռուսաստանում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Լեհաստանում և այլուր։
 
## Արտաքին հղումներ
* 1872 թվականի հայկական գրքանշան

Կատեգորիա:Գրքեր
Կատեգորիա:Գրաֆիկա
Կատեգորիա:Թղթարվեստ
Կատեգորիա:Մատենագիտություն
Մատենաշար

**Մատենաշար**, որևէ հատկանիշով (թեմատիկ, ժանրային և այլն) ու նպատակադրմամբ խմբավորվող և ձևավորմամբ ընդհանրացող գրքերի շարք։ Մատենաշարը լինում է լույս տեսնող գրքերի (հատորների) սահմանափակ կամ անսահմանափակ քանակությամբ։ Անցյալում լույս տեսած ու այժմ շարունակվող հայտնի մատենաշարերից են՝ «Համաշխարհային գրականության գրադարան», «Փիլիսոփայական ժառանգություն», «Անտիկ գրականության գրադարան», «Նշանավոր մարդկանց կյանքը», «Ընտիր մատենագիրք», «Մատենագրութիւնք նախնեաց», «Ղուկասյան մատենադարան», «էժանագին գրադարան», «Դպրոցական գրադարան», «Արկածային գրադարան», «Դրական հուշարձաններ», «Սփյուռքահայ գրողներ», «Հայ մատենագիրներ», «Հայ դասականների գրադարան», «Ռուս դասականների գրադարան» և այլն։

Կատեգորիա:Մատենագրություն
Սևան-Հագարիի տեկտոնական գոտի

**Սևան-Հագարիի տեկտոնական գոտի**, Սևանի օֆիոլիթային գոտի, ՀՀ արևելյան մասում՝ Արցախի արևմուտքում։ Ձգվում է հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք  (երկարությունը՝ մոտ 200&nbsp;կմ, լայնությունը՝ 1030&nbsp;կմ)։  Ընդգրկում է Սևանի ու Արցախի լեռնաշղթաները և Հագարի գետի միջին ու ստորին ավազանները։ Խորքային բեկվածքի վրա տեղադրված գրաբեն-գոգածալք է։

## Կառուցվածք
Երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են յուրայի ու կավճի կավավազաքարային և կայծքարային հրաբխային շերտախմբեր, հիմնային, գերհիմնային ու կրաքարային ապարներ։ Ապարները ալպյան տեկտոնական կազմությամբ պարբերաբար ենթարկվել են ճզմման և ծալքավորման։ Ժամանակակից ռելիեֆը հետմիոցենյան տեկտոնական ուղղաձիգ շարժումների հետևանք է։

Կատեգորիա:Հայաստանի տեկտոնական գոտիներ
Ռոման Ռեյնս

**Լիտի Ջոզեֆ «Ջո» Անոա'յ** (անգլ.` *Leati Joseph "Joe" Anoa'i*, ), առավել հայտնի **Ռոման Ռեյնս** (*Roman Reigns*) ռինգային անվամբ, ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր) և  նախկին կանադական ֆուտբոլիստ (պաշտպան)։ Ներկա պահին հանդես է գալիս «WWE» կազմակերպությունում։

Մասնագիտական կարիերայում մեկ անգամ նվաճել է WWE թիմային (Սեթ Ռոլինսի հետ) և երեք անգամ՝ WWE աշխարհի ծանրքաշային տիտղոսները, ինչպես նաև մեկ անգամ հաղթանակ է տարել «Թագավորական կռիվ» (2015) մրցույթում։

Սամոա-ամերիկյան Անոա'յ դինաստիայի անդամ է։

## Ռեստլինգում
### Ավարտող հնարքներ
* Շախմատ (պտտվող հեդլոկ բուլդոգ)
* Լռության պահ (ուրանաժ)
* Հարփուն
* Եռակի փաուերբոմբ («Շիլդի» կազմում)

### Այցեքարտային հնարքներ
* Հետարմունկային հարված
* Եվրոպական օպերկոտ
* Ցատկային քլոթսլայն
* Վազող նախաբազկահարված
* Սամոական դրոպ
* միաթև ԴԴՏ
* Սուպերմենային բռնցքահարված

## Արյունով կապվածները
2020 Դժոխք Վանդակում պրեմիում միջոցառման ժամանակա Սամոական ընտանիքի մեծերը ՝Աֆա և Սիկա Անոաները հայտնի իրենց բեմական մականունով որպես  Վայրի Սամոացիներ Ռոման Ռեյնսի հաղթանակից հետո տվեցին Սամոկան ավանդական զարդը՝ Ուլա Ֆալուն դրանով նրան կնքելով որպես ընտանքի գլուխ արժանացնելով Ցեղապետ անվանը ։ Որպես ցեղապետ իր խորհրդատու ՝ Իմաստունի Փոլ Հեյմանի հետ նա ստեղծեց նոր խմբավորում որը հայտնի դարձավ Արյունով կապվածները անունով։

Արյունով կապվածները խմբավորումը բաղկացած էր Ջիմի և Ջեյ Ուսոներից, Սոլո Սիկոայից , Պատվավոր ՞Ուս՞ Սեմի Զեյնից ինչպես նաև ոչ պաշտոնապես Տամինայից և Ջիմի Ուսոյի կնոջից ՝ Նաոմիից ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը WWE.com կայքում 
* Էջը Ջորջիայի տեխնիկական համալսարանի սպորտային կայքում  

Կատեգորիա:1985 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 25 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Սամոական ծագման ամերիկացիներ
Սևքար-Սարիգյուղի մանգանի հանքավայր

**Սևքար-Սարիգյուղի մանգանի հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Տավուշի մարզում։ Ջրաջերմային-նստվածքային միջին հարստության հանքավայր է՝ բաղկացած Սևքարի ու Սարիգյուղի տեղամասերից։ Հայտնի է հնագույն ժամանակներից։

## Կառուցվածք
Երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են վերին յուրայի և վերին կավճի հրաբխանստվածքային ու նստվածքային ապարներ։ Հաճախ հանդիպում են նաև վերին կավճի ձիթակնային դոլերիտների շերտախմբեր։ Մանգանի հանքայնացումը կապված է հրաբխանստվածքային ապարներում առկա սիլիկահողային գոյացումների հետ և ներկայացված է երակներով, ոսպնյակներով, բներով ու ցանային ներփակումներով։ Հանքանյութը կազմված է կրիպտոմելան, հոլանդիտ, մանգանիտ միներալներից։ Մանգանի միջին պարունակությունը 24-27% է, հանքալքարմինների հաստությունը՝ 2-80 սմ, երկարությունը՝ մինչև 500 մ։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Սերպենտինիտ

**Սերպենտինիտ** կամ **օձաքար**, ներժայթուք ջրաջերմային, փոխակերպային ապար՝ կազմված սերպենտինային միներալներից (քրիզոտիլ, լիզարդիա, անտիգորիա) և կարբոնատի, մագնետիտի, տալկի, քվարցի և այլ խառնուրդներից։ Կառուցվածքը թերթաքարային է, հոծ, գույնը՝ կանաչամոխրագույն, կանաչ, երբեմն՝ բծավոր (որոշ սերպենտինիտների գունավորումը հիշեցնում է օձի կաշի, այստեղից՝ անվանումը)։

## Հայաստանում
Հայաստանում տարածված է Սևանի և Վեդու օֆիոլիթային գոտիներում։ Առաջացել են պերիդոտիտների, դունիտների փոխակերպումից։ Սերպենտինիտների հետ են կապված նիկելի, կոբալտի, պղնձի, քրոմի, լեռնավուշի (ասբեստ), պլատինոիդների, մագնեզիտի ու տալկի հանքանյութերը։ Ակտինոլիտ-տրեմոլիտային տարբերակներն օգտագործվում են որպես զարդաքար։ Հայաստանում սերպենտինիտի ուսումնասիրությամբ զբաղվել է երկրաբան Վ․ Մ․ Լոդոչնիկովը (Նավավարյան)։

 

Կատեգորիա:Ապարներ
Վանյա Հովհաննիսյան

**Վանյա Միսակի Հովհաննիսյան** (**Իվան Ավանեսյան**, ), հայ դերասան և ռեժիսոր։ Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1982)։

## Կենսագրություն
1928-1930 թվականներին աշխատել է Գրոզնու Լերմոնտովի անվան ռուսական (միաժամանակ սովորել է կից ուսումնարանում) թատրոնում, 1930-1932 թվականներին՝ Բաքվի հայկական թատրոնում։ 1932 թվականից՝ Ստեփանակերտի հայկական թատրոնի դերասան և ռեժիսոր, 1958-1968 թվականներին՝ գլխավոր ռեժիսոր։

## Դերերը թատրոնում

## Ռեժիսոր

## Մրցանակներ և պարգևներ
* ԽՍՀՄ Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1958)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կավալենկո Շահգալդյան

**Կավալենկո Սուրենի Շահգալդյան** (), Հայաստանի պետական գործիչ, Հայաստանի Կոտայքի մարզի նախկին մարզպետ։

## Կրթություն
*1953-1963 թթ. - սովորել և ավարտել է Ալափարսի միջնակարգ դպրոցը։
*1963-1969 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի Կ. Մարքսի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտի «Մետաղահատ հաստոցներ և գործիքներ» ֆակուլտետը՝ ինժեներ-մեխանիկի մասնագիտացմամբ։
*1993-1996 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի արտաքին տնտեսական կապերի և կառավարման ինստիտուտի միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ֆակուլտետը՝ միջազգային տնտեսագետի մասնագիտացմամբ։

## Աշխատանքային գործունեություն
*1963-1973 թթ. – ԽՍՀՄ հաստոցաշինության և գործիքաշինության մինիստրության Չարենցավանի (Լուսավանի) հաստոցաշինական գործարանի կոնստրուկտոր, վարպետ, ապա արտադրամասի պետ։
*1973-1974 թթ. – աշխատել է Ալափարսի համատեղ տնտեսությունում որպես ինժեներ։
*1974-1984 թթ. - աշխատել է Չարենցավանի ավտոբեռնիչների գործարանում որպես վարպետ, ապա գործիքային, դարբնոցային և հավաքման արտադրամասի պետ։
*1984-1992 թթ. - «Հայավտո» արտադրական միավորումում արտադրության պետ, գլխավոր տնօրենի տեղակալ արտադրության գծով, գլխավոր տնօրենի առաջին տեղակալ։
*1992-1995 թթ. - ՀՀ արդյունաբերության նախարարության Չարենցավանի ավտոբեռնիչների գործարանի գործադիր տնօրեն։
*1995-1999 թթ. - «Արմավտո» բաց բաժնետիրական ընկերության նախագահ, գործադիր տնօրեն։
*1999 թ. ընտրվել Չարենցավանի քաղաքապետ և պաշտոնավարել է որպես մինչև 2001 թ.։
*2001 թ. հունվարի 18-ին ՀՀ Կառավարության որոշմամբ նշանակվել է ՀՀ Կոտայքի մարզպետ։
*2014 թ. մայիսի 8-ին ՀՀ Կառավարության որոշմամբ ազատվել է Հայաստանի Հանրապետության Կոտայքի մարզպետի պաշտոնից՝ իր դիմումի համաձայն։
*2014 թ. մայիսի 29-ին ՀՀ Վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի խորհրդական։

## Պարգևներ
* Անանիա Շիրակացու մեդալ
* ՀՀ ոստիկանության «Համագործակցության ամրապնդման համար» մեդալ
* Հայ Առաքելական Եկեղեցու «Սուրբ Ներսես Շնորհալի» հուշամեդալ

Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության անդամ է։

Ամուսնացած է, ունի երեք երեխա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1946 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անանիա Շիրակացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզպետներ
Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Տանյա Հովհաննիսյան

**Տանյա Տաճատի Հովհաննիսյան** (, Սպիտակի երկրաշարժի զոհ), հայ բանաստեղծուհի։

## Կենսագրություն
Ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը (1975)։ Ուսուցչություն է արել Հրազդան քաղաքում, աշխատել Գյումրու մանկական պատկերասրահում, «Բանվոր» (հետագայում՝ «Կումայրի») թերթի խմբագրությունում։

Լույս են տեսել նրա «Հրաբուխի ծաղիկ» (1986) և «Բաց հրապարակ» (1990) ժողովածուները։

Հովհաննիսյանի ստեղծագործությունները շնչում են մեղմ քնարականությամբ, հայրենի հողի հանդեպ տածած ջերմ սիրով։ ՀԳՄ Ավետիք Իսահակյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1990, հետմահու)։

Զոհվել է 1988 թ. Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տանյա Հովհաննիսյանի բանաստեղծությունների ընտրանին «Գրանիշ» կայքում

Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սպիտակի երկրաշարժի զոհեր
Արայիկ Թունյան

**Արայիկ Ժորայի Թունյան** (), պետական գործիչ, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի անդամ։

## Կրթություն
* 1973 — 1983 թթ. - սովորել է Ստեփանավանի Ա. Պուշկինի անվան թիվ 2 դպրոցում։
* 1984 — 1986 թթ. - ծառայել է խորհրդային բանակում։
* 1986 — 1991 թթ. - սովորել է Մ. Լոմոնոսովի անվան ՄՊՀ-ի իրավաբանական ֆակուլտետում (ավարտել է գերազանցության դիպլոմով)։
* 1992 — 1995 թթ. - Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի պետության և իրավունքի ինստիտուտի ասպիրանտ (իրավաբանական գիտությունների թեկնածու)։
* 2004 թ. - Համաշխարհային տնտեսական կազմակերպություն (Եգիպտոս, Կահիրե)։ Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների տարածաշրջանային ինստիտուտ։ «Տնտեսագիտություն և ձեռներեցություն» թեմայով որակավորման վկայական։
* 2007 թ. - Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկյան հանձնաժողովի քարտուղարություն։ «Եվրաինտեգրման սահմանադրական և օրենսդրական բարեփոխումները» թեմայով որակավորման վկայական։

## Աշխատանքային գործունեություն
* 1999 — 2001 թթ. - ՀՀ արդարադատության նախարարության օրենսդրական հարցերի վարչության գլխավոր մասնագետ։
* 2000 թ.-ից - Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի դասախոս։
* 2001 — 2003 թթ. - ՀՀ արդարադատության նախարարության օրենսդրական հարցերի վարչության պետի տեղակալ։
* 2003 — 2005 թթ. - ՀՀ արդարադատության նախարարության աշխատակազմի տնտեսական օրենսդրության բաժնի պետ։
* 2004 թ.-ից - Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանի քաղաքացիական իրավունքի ամբիոնի վարիչ։
* 2005 — 2007 թթ. - ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի պետաիրավական վարչության պետ։
* 2007 — 2014 թթ. - ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի իրավաբանական վարչության պետ։
* 2014 թ. հունիսի 9-ին ՀՀ Ազգային ժողովի որոշմամբ նշանակվել է ՀՀ Սահմանադրական դատարանի անդամ։
* 2024 թ. հունվարի -ից նշանակվել է ԵԱՏՄ դատարանի դատավոր:

## Կոչումներ, պարգևներ, դասային աստիճաններ
* Իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։
* 2002 թ. - շնորհվել է Արդարադատության 1-ին դասի խորհրդականի դասային աստիճան։
* 2006 թ. - շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության երկրորդ դասի պետական խորհրդականի դասային աստիճան։
* 2011 թ. - շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության առաջին դասի պետական խորհրդականի դասային աստիճան։
* 2013 թ. - Բարեխիղճ և արդյունավետ աշխատանքի համար պարգևատրվել է Մխիթար Գոշի մեդալով։

## Գիտական գործունեություն
Մի շարք գիտական հոդվածներ իրավունքի տեսության, քաղաքացիական իրավունքի, քաղաքացիական դատավարության իրավունքի, հողային իրավունքի բնագավառներում։ Մագիստրոսական ծրագրերի ղեկավար։
Գիտական հոդվածների ցանկ|http://rau.am/downloads/publ.kafedr/spisok_trudov_yur_Tunyan.pdf  ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արայիկ Ժորայի Թունյան 
* Արայիկ Ժորայի Թունյան
* Ա. Թունյանը Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանի կայքում  
* «ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ» ՊՈԱԿ-Ի ԽՈՐՀՐԴԻ ԿԱԶՄԸ 
* ՎՊՄԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴ 

Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:ՀՀ Սահմանադրական դատարանի անդամներ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծառայության առաջին դասի պետական խորհրդականներ
Կատեգորիա:Մխիթար Գոշի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական դատավարության իրավունքի մասնագետներ
Վաչագան Հովհաննիսյան

**Վաչագան Արտաշեսի Հովհաննիսյան** (1929, մայիսի 13, գ․ Մուլքի, Արագածոտնի մարզում&nbsp;-&nbsp;20՞՞, Երևան], մաթեմատիկայի դասավանդման մեթոդիկայի բնագավառի գիտնական։ Մանկավարժական գիտությունների դոկտոր (1986), պրոֆեսոր (1988)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը (1954)։ 1969-1972 թվականներին և 1994 թվականից՝ նույն ինստիտուտի մաթեմատիկայի և տարրական ուսուցման, 1972-1974 թվականներին՝ մաթեմատիկայի և նրա դասավանդման, 1980-1988 թվականներին՝ մաթեմատիկայի դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ, 1988-1990 թվականներին՝ նաև ֆիզմաթ ֆակուլտետի դեկան։ 1990-1994 թվականներին՝ ուսումնական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր։

Աշխատանքները վերաբերում են մաթեմատիկայի դպրոցական ուսուցման բովանդակության ընտրության չափանիշների և սկզբունքների համակարգին։ Մեծ ավանդ ունի մաթեմատիկայի դասագրքերի ստեղծման գործում։ Դպրոցական բազմաթիվ դասագրքերի հեղինակ և համահեղինակ է։

ՀՀ մանկավարժական (1997) և մանկավարժական կրթության միջազգային (1998) ակադեմիաների անդամ։

## Երկեր
* Принципы отбора основного содержания обучения математики в средней школе, Е․, 1984․

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Ֆրանսիայի Հանրապետության հռչակում (1870)

**Ֆրանսիայի Հանրապետության հռչակումը** տեղի է ունեցել 1870 թվականի սեպտեմբերի 4-ին։

Ֆրանս-պրուսական պատերազմի (1870–1871 թվականներ) առաջին շրջանում (հուլիսի 19–ից սեպտեմբերի 4–ը 1870 թվական) Երկրորդ կայսրության կրած ծանր պարտությունները և առանձնապես Սեդանի աղետը, երբ սեպտեմբերի 2-ին կայսր Նապոլեոն III գերի հանձնվեց, արագացրին հեղափոխական իրադարձությունները Ֆրանսիայում։ Սեպտեմբերի 3-ի երեկոյան Փարիզում սկսված հեղափոխական խմորումը սեպտեմբերի 4-ին վերաճեց հեղափոխության։ Ապստամբած ժողովուրդը տապալեց միապետությունը, և Ֆրանսիան հռչակվեց հանրապետություն (Երրորդ հանրապետություն), դա ժողովրդական լայն զանգվածների, բանվոր դասակարգի հեղափոխական ելույթի անմիջական հետևանքն էր։ Սեպտեմբերի 4-ի երեկոյան կազմվեց «Ազգային պաշտպանության կառավարություն» աջ հանրապետականներից և միապետականներից՝ Փարիզի գեներալ-նահանգապետ գեներալ Լ․ Ժ․ Տրոշյուի գլխավորությամբ։ Կառավարությունը, որի մեջ չընդգրկվեցին հեղափոխական դեմոկրատիայի ներկայացուցիչները, և որտեղ իրական իշխանությունը միապետականների ձեռքին էր, վարեց հեղափոխական ու դեմոկրատական շարժումները ճնշելու քաղաքականություն։

## Տես նաև
* Սեդանի ճակատամարտ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն
Սևորդիներ

**Սևորդիներ**, Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում հաստատված ցեղ։ Ենթադրվում է, որ պատկանել են սավիրների ցեղախմբին (որոշ ուսումնասիրողներ ազգակից են համարում հոներին)։ Սավիրները 5–6-րդ դարերում հաստատվել են Կասպից ծովի արևմտյան ափերին, հատկապես Դարբանդի շրջանում և Աղվանքում։ 9-րդ դարի սկզբին նրանց մի մասն անցել է Ուտիք նահանգ և ընդունել քրիստոնեություն։ Ըստ հայ պատմիչների, Հայաստանում նրանք իրենց նահապետ Գևորգ Սևի կամ Սևկոյի անվամբ կոչվել են սևորդիներ, Ուտիք նահանգի մի մասը նրանց անունով հորջորջվել է նաև Սևորդիք կամ Սևորդյաց գավառ (Ստեփանոս Տարոնացին Սևորդիք գավառը սխամամբ նշում է Տաշիրում)։ 852 թվականին սևորդիների իշխան Ստեփանոս Կոնին գերել է արաբ զորավար Բուղան և հայ իշխանների հետ աքսորել Սամարա։ 10-րդ դարում սևորդիները առանձին զորամաս են ունեցել Հայոց թագավոր Սմբատ Ա Բագրատունու բանակում։ 910 թվականին Ատրպատականի Յուսուֆ ամիրայի դեմ Ձկնավաճառի ճակատամարտում սևորդիների զորամասը վճռական պահին դավաճանաբար նահանջել է՝ պատճառ դառնալով Հայոց բանակի պարտության։ Սևորդիները աստիճանաբար հայացել են և 10-րդ դարից հետո այլևս չեն հիշվում աղբյուրներում։ 

Կատեգորիա:Ուտիքի իշխաններ
Ֆիլիպո Մարինետտի

**Ֆիլիպո Տոմազո Մարինետտի** (, ), իտալացի գրող։ Ֆուտուրիզմի հիմնադիրն ու տեսաբանը եվրոպական գրականության և արվեստի մեջ։ Գրել է իտալերեն և ֆրանսերեն։ Սկսել է որպես ապագա ոտանավորի բանաստեղծ։ 1909 թվականին առաջին անգամ հրատարակել է «Ֆուտուրիզմի մանիֆեստը»։ Մարինետտին կոչ էր անում ազատագրվել անցյալի «մեռած մշակույթից», հումանիստական իդեալներից, ստեղծել «ապագայի դինամիկ գրականություն»՝ «futuro» (այստեղից էլ՝ ֆուտուրիզմ), որը գովերգեր մեքենայական տեխնիկան, պատերազմը՝ որպես «աշխարհի միակ հիգիենայի»։ Մարինետտին գովերգել է Աֆրիկայի բռնազավթումը («Մաֆարկա ֆուտուրիստը», վեպ, 1910), իտալա-թուրքական պատերազմը («Զանգ-աում-աում», բանաստեղծությունների ժողովածու, 1914)։ Որպես կամավոր մասնակցել է 1914-1918 թվականների առաջին համաշխարհային պատերազմին։ 1919 թվականից Մուսոլինիի համախոհ էր։ Ֆաշիստական տիրապետության տարիներին ընտրվել է ակադեմիկոս, եղել Իտալիայի գրողների միության նախագահը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի դիզայներներ
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Մոդեռնիստ գրողներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռազմական թղթակիցներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Մարզական կոչում

**Մարզական կոչում**, **սպորտային կոչում**, կոչում, որը տրվում է միջազգային, ազգային և/կամ այլ պաշտոնական մրցումների արդյունքների, միասնական մարզական դասակարգման նորմաների ու պահանջների կատարման, մարզական ու մանկավարժական բեղմնավոր և մրցավարական ակտիվ գործունեության համար՝ ցմահ։

## Մարզական կոչումներ Հայաստանում
Համաձայն «Մարզական կոչումներ և մարզական կարգերի վկայականների և կրծքանշանների ձևերն ու նկարագրությունները հաստատելու մասին» ՀՀ օրենքի (N 1068-Ն), Հայաստանում գործում են հետևյալ մարզական կոչումները՝

* «Հայաստանի Հանրապետության միջազգային կարգի սպորտի վարպետ»
* «Հայաստանի Հանրապետության սպորտի վարպետ»
* «Հայաստանի Հանրապետության առաջին կարգի մարզիկ»
* «Պատանեկան կարգի մարզիկի»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոչումներ
Օլիվեր Կան

**Օլիվեր Ռոլֆ Կան** (գերմաներեն՝ Oliver Rolf Kahn, ), գերմանացի նախկին ֆուտբոլիստ, դարպասապահ, չորս անգամ ճանաչվել է Աշխարհի և Եվրոպայի լավագույն դարպասապահ (1999, 2000, 2001, 2002), երկու անգամ Գերմանիայի լավագույն դարպասապահ (2000, 2001), հինգ անգամ Բունդեսլիգայի լավագույն դարպասապահ (1994, 1997, 1998, 1999, 2001), Մունդիալ 2002-ի լավագույն ֆուտբոլիստ և լավագույն դարպասապահ։ Համարվում է 20-րդ դարավերջի-21-րդ դարասկզբի աշխարհի լավագույն դարպասապահներից մեկը։

### Ակումբ

### Միջազգային

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բավարիա Մյունխենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հունիսի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:Կարլսռուհեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Եվրոպայի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Սպորտի ղեկավարներ և կառավարիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գործարարներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Դեմարխիա

**Դեմարխիա** ( - ժողովուրդ և archo - կառավարում եմ), ուղիղ ժողովրդավարության և ժողովրդական կամ արտահայտման ձև, որի ժամանակ պատահականությամբ ընտրված քաղաքացիները քաղաքական որոշումներ են ընդունում ողջ ազգաբնակչության անունից։ Տվյալ դեպքում, կարելի է զուգահեռներ անցկացնել երդվյալ ատենակալների հետ, ովքեր քրեական մեղադրանքներ են քննում։

Տեսականորեն դեմարխիան հանում է բնակչության և արհեստավարժ քաղաքական գործիչների շահերի բախման խնդիրը։ Տերմինն առաջին անգամ մտցվել է ավստրալիացի փիլիսոփա Ջոն Բյորնհայմի կողմից 1985 թ.-ին` բնորոշելու այնպիսի ժողովրդավարությունը, երբ առաջնորդների և քաղաքական կուրսի ընտրությունը իրականացվում է վիճակահանության, այլ ոչ թե սովորական ընտրությունների միջոցով։ Ըստ Ջոն Բյորնհայմի՝ դեմարխիան առավել տրամաբանական է ժամանակակից հասարակության համար և նվազեցնում է կոռուպցիայի և լոբբիզմի հնարավորությունները։ Բյորնհայմը արդարացիորեն քննադատում է ներկայացուցչական ժողովրդավարությունը, սակայն նրա ընդդիմախոսները նրա առաջարկած ժողովրդավարության մոդելն անիրական են համարում։

## Պատմություն
Վիճակահանությամբ կառավարչի պատահական ընտրությունը հայտնի էր դեռևս անտիկ շրջանից և տարածում ուներ Աթենքում և այլ հին հունական պոլիսներում։

Դեմարխիան կիրառվում էր կանադական Օնթարիո և Բրիտանական Կոլումբիա նահանգներում՝ տեղական ընտրական համակարգերում փոփոխություններ մտցնելու համար։

## Տերմինի հայերեն տարբերակը
«Քաղաքագիտության և քաղաքականության Օքսֆորդի բացատրական բառարան»-ում տերմինը հայերեն թարգմանվում է որպես «ժողովրդիշխանություն»։

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Carson, Lyn; Martin, Brian (1999) Random Selection in Politics. PRAEGER Westport, Connecticut and London.
* Friedrich August von Hayek։ *Law, legislation and liberty*, Volume 3, pp.&nbsp;38–40.

Կատեգորիա:Ընտրական համակարգեր
Կատեգորիա:Քաղաքական համակարգեր
Սև փտում

մինի|Սալորի ծառր սև փտում
**Սև փտում**, բույսերի հիվանդություններ, երբ հյուսվածքները քայքայվում և սևանում են։ Հարուցիչները սնկերը և հողի բակտերիաներն են։ Առավել հաճախ վնասում է կարտոֆիլի պալարները, լոլիկի պտուղները, գետնաելակի հատապտուղները, խաղողը, գազարի արմատապտուղները, ծխախոտի արմատները և այլն։

## Կորտոֆիլի պալարների սև փտում
Հարուցիչը նույնն է, ինչ սև ոտիկ հիվանդությանը։ Հիվանդ պալարները կենտրոնից սկսում են փտել, կտրվածքի վրա երևում են սևացած, փտած հյուսվածքներ։ Ուժեղ վարակվածության դեպքում պալարների վրա առաջանում են ճեղքեր, որոնցից հոսում է պղտոր, օդում սևացող հարուցիչներ պարունակող հեղուկ։ Հիվանդությունը շարունակվում է նաև պահեստարաններում։ Պայքարի միջոցառումները, տես Սև ոտիկ։

## Գազարի սև փտում
Հարուցիչը Alter–naria radicina О և Е սունկն է, որը վարակում է նաև մաղադանոսը և նեխուրագգիների (հովանոցավորների) ընտանիքի որոշ վայրի տեսակները։ Արմատապտուղների վրա գոյանում են փոս ընկած մոխրագորշ բծեր, որոնց կտրվածքի վրա երևում է սև քայքայվող հյուսվածքը։ Վարակվում է դաշտում, պահեստարանում։ Վարակի աղբյուր են՝ վարակված սերմերը, արմատապտուղները, հողը, բուսական մնացորդները։ Պայքարի միջոցառումներ․ ցանքաշրջանառություն, սերմերի ախտահանում, առողջ արմատապտուղների պահեստավորում։

## Լոլիկի սև փտում
Հարուցիչը Diplo-dina destructiva Plowr անկատար սունկն է։ Կանաչ պտուղների վրա առաջանում են փոքրիկ մոխրագույն ներս ընկած բծեր, որոնց վրա հետագայում գոյանում են սնկի սև կետիկներ, բծերի շուրջը լուսավոր գոտի է։ Բծերը սևանում են, պտուղները՝ փտում։ Հիվանդությանը նպաստում է խոնավ եղանակը, ուշ բերքահավաքը։ Հարուցիչը պահպանվում է վարակված պտուղների մնացորդների վրա։ Պայքարի միջոցառումները, հիվանդ պտուղների հեռացում դաշտից, պահեստարաններից, խորը ցրտահերկ։

## Գետնաելակի սև փտում
Հարուցում են բորբոսասնկերը, հաճախ առաջանում են մեխանիկական վնասվածքներ ստացած և արևայրուկված հատապտուղների վրա, որոնք գորշանում են, հետո առաջանում է սև թաղիքանման փառ, բազմաթիվ սև կետիկներով։ Հիվանդ պտուղները պիտանի չեն օգտագործման համար։ Պայքարի միջոցառումները, հիվանդ պտուղների հեռացում դաշտից, բերքահավաքի ժամկետների պահպանում, սրսկում սնկասպաններով։

## Խաղողի սև փտում
Հարուցիչը Guignar-dia Bidwellii սունկն է։ Պտուղները գորշանում, չորանում են, ծածկվում մանր, գորշ գորտնուկանման գոյացումներով։ Տերևների վրա առաջանում են մուգ կետերով գորշ բծեր։ Պայքարի միջոցառումները նույնն են, ինչ միլնդյու հիվանդությանը։ 

Կատեգորիա:Բույսերի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Սիենայի դպրոց

[մինի|[Դուչչո, Տիրամայրը]]
մինի|ձախից|Դոմենիկո դի Բարտոլո
[մինի|[Սիմոնե Մարտինի]]
**Սիենայի դպրոց**, Իտալիայի գեղանկարչության դպրոցներից։ Կազմավորվել է XIII դարում (Գվիդո դա Սիենա և ուրիշներ), հիմնվելով իտալա-բյուզանդական սրբանկարչոթյան, ինչպես և Սիենայի շրջակա բենեդիկտյան աբբայություններում զարգացած գրքի մանրանկարչության արվեստի վրա։ Ծաղկման շրջանում (XIII–XIV դարի առաջին կես) նրա վարպետները (Դուչչո դի Բուոնինսենյա, Սիմոնե Մարտինի, Լիպպո Մեմմի) ստեղծել են կերպարային կառուցվածքի սպիրիտուալիզմով, կոլորիտի հագեցվածությամբ, գծային ռիթմի նրբագեղությամբ, երբեմն պատումի կենսական հավաստիության ձգտումով առանձնացող գործեր։ Պրուոոռենեսանսի հետ (այդ թվում՝ Ջոտտոյի արվեստի) սերտորեն կապված էր Պիետրո և Ամբրոջո Լորենցետի եղբայրների ստեղծագործությունը։ XV դարում Սիենայի դպրոցի մի շարք վարպետներ ձգտել են հաղթահարել գոթական արվեստի միտումները և յուրացնել Ֆլորենցիայի դպրոցի նորույթները, սակայն հիմնականում մնացել են XIV դարի արվեստի (Տրեչենտո) դիրքերում. Սիենայի դպրոցի կարևորագույն գիծը եղել է կոլորիտի և կոմպոզիցիայի նրբագեղ դեկորատիվությունը, ինչպես և կերպարային կառուցվածքի բանաստեղծական հայեցողականությունը, որը շատերի (Սասետտա, Ջովաննի դի Պաոլո) աշխատանքներին հաղորղել է հեքիաթային տրամադրություն։ XVI դարի Սիենայի դպրոցն ունեցել է մի շարք ինքնատիպ վարպետներ (Սոդոմա, մանիերիստ Դ. Բեկկաֆումի և ուրիշներ), որոնք արդեն աշխատում էին բոլորովին այլ ոճով, որը բնորոշվում է որպես մաներիզմ։

## Գրականություն
* Лазарев В․ Н․, Происхождение итальянского Возрождения, т․ 1–2, М․, 1956-59․ 

Կատեգորիա:Իտալիայի արվեստ
Կատեգորիա:Վերածննդի կերպարվեստ
Կատեգորիա:Գեղանկարչական դպրոցներ
Չատոնու Թեփիսի

**Չատոնու Թեփիսի**, վաղ նեոլիթյան ամենահնագույն (մեր թվարկությունից առաջ VIII հազարամյակ) բնակավայրը Հայկական լեռնաշխարհում, Հայոց Աղձնիք նահանգի Անգեղտուն գավառում, Արևմտյան Տիգրիսի աջ վտակներից մեկի ափին [այժմ՝ Թուրքիայի Դիարբեքիրի վիլայեթի Էրգանի (Արղանա) ավանի մոտ]։ 1963 թվականից ընդհատումներով պեղել է ամերիկա-թուրքական արշավախումբը՝ Ռ․ Բրեյդվուդի և Հ․ Չամբելի ղեկավարությամբ։ Չատոնու Թեփիսին 250 մետր առավելագույն տրամագծով և 4, 5 մետր բարձրությամբ օվալաձև, արհեստական բլուր-բնակատեղի է։ Ունի 5 հաջորդական հորիզոնական մշակութային շերտ։ Ստորին՝ 2-րդ և 3-րդ շերտերում, հայտնաբերվել են ուղղանկյուն, կենտրոնական սենյակից ու կից փոքր խցերից բաղկացած, մինչև 5x10 մ² մակերեսով քարակերտ տներ և 9x10 մ² չափի խոշոր կառույց, որի հատակը պատված է գունավոր խճաքարերով։ Վերին՝ 4-րդ և 5-րդ շերտերում բացվել են նույնպես ուղղանկյուն, սակայն հում աղյուսով կառուցված տներ։ 4-րդ շերտում պեղվել է նաև 6–7 փոքր սենյակից բաղկացած արհեստանոց և հայտնաբերվել տան կավե մոդել։ Չատոնու Թեփիսին յուրացնողից արտադրող տնտեսության անցման ժամանակաշրջանի բնակավայր է։ Ստորին շերտերում հանդիպում են միայն շան ոսկորներ և հացահատիկի մնացորդներ, իսկ վերին շերտերում՝ մշակովի այլ բույսերի (2 տեսակի հացահատիկ, սիսեռ, ոսպ, գլուլ և այլն) ու ընտելացված կենդանիների (ոչխար, այծ, խոզ) տեսակներ։ Չատոնու Թեփիսիից գտնվել են նաև քարե ամանների ու նախնական խեցանոթների բեկորներ (գտնված է միայն 2-րդ շերտում, մյուս շերտերում բացակայում է), քարե (կայծքար, Բյուրակն բարձրավանդակից, Սիփան, Նեմրութ սարերից բերված օբսիդիան) ու ոսկրե բազմաթիվ գործիքներ, կավե փոքր արձանիկներ, ծովախեցիներ (վկայում են Միջերկրական ծովի ափերի հետ փոխանակային կապերի մասին)։ Խոշոր հայտնագործություններ են Արդանա Մադենի հանքերից բերված պղնձի բնակտորներից կռմամբ ու գայլիկոնմամբ պատրաստված իրերը (ուլունքներ, հելուններ, ասեղներ և այլն)։

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն երկրներ
Կատեգորիա:Նեոլիթյան բնակավայրեր Հայաստանում
Կատեգորիա:Թուրքիայի նախկին բնակավայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Թուրքիայում
Կատեգորիա:Հարավարևելյան Անատոլիայի հնավայրեր
Ինժեներական գրաֆիկա

**Ինժեներական գրաֆիկա**, սա գիտություն է, որն ուսումնասիրում է պատկերումների տարբեր եղանակներ։ Օգտագործվում է բոլոր մեքենաշինական գիտությունների բնագավառներում։ Բաղկացած է երկու մասից՝ գծագրական երկրաչափություն և մեքենաշինական գծագրություն։ Սովորաբար, նույնիսկ պարզ բաղադրիչն ամբողջությամբ նկարագրելու համար մի քանի գծագրեր են անհրաժեշտ։

Կատեգորիա:Ճարտարագիտություն
Կատեգորիա:Գծագրություն
Կատեգորիա:Տվյալների վիզուալացում
Մարաշ (ամսագիր)

**«Մարաշ»**, երկամսյա տեղեկատու պարբերաթերթ, Մարաշի հայրենակցական միության պաշտոնաթերթ։ Լույս է տեսել 1954-1966 թվականներին, Բուենոս Այրեսում, հայերեն և իսպաներեն։ խմբագիր՝ Ս. Չալյան։ Լուսաբանել է Հարավային Ամերիկայի երկրներում բնակություն հաստատած մարաշցիների մշակութային, կրթական և երիտասարդական կյանքը։ Կոչ է արել հանգանակությամբ կրթական ֆոնդ ստեղծել Մերձավոր Արևելքի երկրներում ապրող հայ երիտասարդների համար։ «Հայրենի աշխարհ» խորագրով ներկայացրել է Հայաստանի մշակութային ու տնտեսական կյանքը, տպագրել հայրենիք ներգաղթած մարաշցիների նամակները, հրապարակել Մարաշի անցյալին ու ներկային վերաբերող հուշեր, ականատեսների նկարագրություններ, ուսումնասիրություններ։ 	

Կատեգորիա:Արգենտինայի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Մարաշի ճեմարան

**Մարաշի ճեմարան** (ակադեմիա), հիմնադրվել է 1891 թվականին, Թուրքիայի Մարաշ քաղաքում, միսիոներ Թովմաս Դեյվիտսըն Քրիստի նախաձեռնությամբ, ավետարանական երեք եկեղեցիների նյութական աջակցությամբ։

Ճեմարանի նպատակն էր պատրաստել ուսանողներ Այնթապի Թուրքիո Կեդրոնական կոլեջի առաջին կարգի համար։ Դասավանդվել են հայերեն, թուրքերեն, անգլերեն, ընդհանուր և ազգային պատմություն, հանրահաշիվ, գիտական ուսմանց նախատարերք, երգ, երաժշտություն, ճարտասանություն, կրոն։ Սովորում էին թոշակավոր և կիսաթոշակավոր սաներ։ 1893-1895 թվականներին ճեմարանը տվել է 82 շրջանավարտ։ Ուսումնառել են նշանավոր հայ մտավորականներ Ա. Հայկազյանը, Գ. Գալուստյանը, Հ. Քեշիշյանը, Ն. Զեյթունցյանը, դասավանդել են Ա. Շիրաճյանը, Լ. Ալճյանը, Հ. Չիլինկիրյանը, Ե. Պեհեսնիլյանը (Քասունի), Լ. Միլիտոնյանը, Ս. Սամվելյանը և ուրիշներ։ 1910 թվականին Մարաշի ճեմարանը միացվել է 1880 թվականին հիմնված Ազգային կեդրոնական վարժարանին և վերանվանվել Միացյալ կեդրոնական վարժարան։ 

Կատեգորիա:Հայկական համալսարաններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի կրթօջախներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Բալաբեկ Մարտիրոսյան

**Բալաբեկ Գրիգորի Մարտիրոսյան** (), կուսակցական և պետական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1927)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Երևանի 1-ին և 2-րդ աստիճանի կուսակցական դպրոցներում (1925-1929), ավարտել Բաքվի մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտը (1936), 1929-1931 թվականներին կոմերիտական կազմակերպչական աշխատանքի է եղել Նոր Բայազետի (այժմ՝ Գավառ) և Ղամարլուի (այժմ՝ Արտաշատ) շրջկոմներում։ 1936 թվականից աշխատել է ՀԿ(բ)կ Երևանի կոմիտեի պրոպագանդայի և ագիտացիայի տանը։ 1937 թվականի մայիսից եղել է ՀԿ(բ)կ Երևանի քաղկոմի երկրորդ քարտուղար, սեպտեմբերին նշանակվել է ՀԿԿ ԿԿ-ի ագիտացիայի և պրոպագանդայի բաժնի վարիչ։ 1938-1942 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ լուսավորության ժողկոմ։ 1942-1953 թվականներին՝ Հայկական գյուղատնաեսական ինստիտուտի տնօրեն, միաժամանակ՝ ինստիտուտի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնի վարիչ (1942-1949)։ 1953 թվականին նշանակվել է ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ, 1959-1961 թվականներին՝ բարձրագույն և միջնակարգ մասնագիտական կրթության պետական կոմիտեի նախագահ։ Միաժամանակ 1958 թվականից՝ ՀԽՍՀ արտաքին գործերի նախարար՝ այդ պաշտոնում մնալով մինչև իր կյանքի վերջը։ Խորհրդային պատվիրակության կազմում մասնակցել է (1958, 1959, 1971) ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նսաաշրջաններին։ Եղել է ՀամԿ (բ) կ 23-րդ և ՀԿ (բ) կ 10-14-րդ համագումարների պատգամավոր, ԽՍՀՄ 1-ին և ՀԽՍՀ 2-7-րդ գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, ՀԿԿ ԿԿ-ի անդամ (1938-1948)։

## Պարգևներ
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի 2 շքանշան
* Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշան
* «Պատվո նշան» շքանշան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Մարաշի հայրենակցական միություն

**Մարաշի հայրենակցական միություն**։ Մարաշցիներն իրենց առաջին հայրենակցական միությունը՝ «Մարաշի կրթասիրաց ընկերակցությունը» հիմնել են 1906 թվականին Նյու Յորքում, Կոստան Մոմճյանի նախաձեռնությամբ, Մարաշի հայ երեխաների կրթության գործին օժանդակելու նպատակով։ 1918 թվականին վերակազմվել է և կոչվել «Մարաշի նպաստամատույց ընկերություն», որը 1925 թվականին միավորվել է 1912 թվականին Բոստոնում ստեղծված «Մարաշի  կրթասիրաց ընկերակցության» հետ, կազմելով Մարաշի հայրենակցական միություն։ Միությունը մասնաճյուղեր ունի ԱՄՆ-ի հայաշատ քաղաքներում, Արգենտինայում, Բրազիլիայում, Ուրուգվայում, Հունաստանում, Ֆրանսիայում, Լիբանանում, Սիրիայում, Հորդանանում, Պաղեստինում։ Ղեկավար մարմին ճանաչված է ԱՄՆ-ի Ուստր քաղաքում գործող կենտրոնական վարչությունը (նախագահն ու ընդհանուր քարտուղարն է բժիշկ Ե. Տ. Մկրտչյանը (Մուկար))։ Միության պաշտոնաթերթն է «Դերմանիկ» հանդեսը, որը լույս է տեսնում Նյու Յորքում, 1930 թվականից։ 1954-1966 թվականին Բուենոս Այրեսում լույս է տեսել միության «Մարաշ» թերթը։ Ընդառաջելով Մարաշի հայրենակցական միության 1949 թվականի խնդրանքին (նախաձեռնողը Արգենտինայի միությունն էր)՝ Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Երևանի արևելյան բարձրադիր մասում հիմնադրվեց Նոր Մարաշ թաղամասը։ 1969 թվականին հանդիսավորությամբ նշվեց Նոր Մարաշի հիմնադրության 20-ամյակը՝ արտասահմանյան պատվիրակների մասնակցությամբ։ Մարաշի հայրենակցական միություն սերտ կապերի մեջ է Խորհրդային Հայաստանի հետ։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ կրթություն
Մարիամ Մարտիրոսյան

**Մարիամ Արտաշեսի Մարտիրոսյան** (2013.02.24), գնացել է լողի։

ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Մարիամ Արտաշեսի Մարտիրոսյանը ծնվել է 2013թ.-ին փետրվարի 24-ին։ Նա հաճախել է` ակրոբատիկայի, գիմնաստիկայի և լողի։ Նա հիմա գնում է ԹՈՒՄՈ (Գյումրի)։ Նրա մայրը`  Քրիստինա Սովոյան հայրը` Արտաշես Մարտիրոսյան։ Մարիամի մայրը աշխատում է բուժ-քույր Գյումրի կենտրոնում; շատ լավ անձ։

## Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը։ 1977 թվականից եղել է Էջմիածնի շրջանի Մեծամոր գյուղի կոլտնտեսության վարչության նախագահ։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում է շնորհվել անջրդի պայմաններում հացահատիկի բարձր բերք ստանալու համար (40 ց՝ հացահատիկից)։ Եղել է ԽՍՀՄ 3-րդ գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ գյուղատնտեսներ
Հենրիկ Մարգարյան

**Հենրիկ Ռուբենի Մարգարյան** (, Երևան, Հայաստան), խորհրդային հայ  կինոռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967)։

## Կենսագրություն
Հենրիկ Մարգարյանը ծնվել է 1925 թվականին Լենինականում։ 1951 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը (Լևոն Քալանթարի արվեստանոցը)։ 1955 թվականից աշխատել է «Հայֆիլմ» ստուդիայում։ Ստեղծել է գեղարվեստական և փաստագրական ֆիլմեր։ 1972 թվականից Հայաստանի հեռուստատեսային ստուդիայում իրականացրել է հեռուստատեսային բեմադրություններ։ Ավելի քան 30 տարի ղեկավարել է Հայֆիլմին կից դերասանի դպրոց-ստուդիան։

## Ֆիլմագրություն
### Ռեժիսոր

### Սցենարիստ

### Դերերը կինոյում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հենրիկ Մարգարյանի մասին dic.academic.ru կայքում

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ սցենարիստներ
Կատեգորիա:Հայ երկարակյացներ
Մարուսյա Մարտիրոսյան

**Մարուսյա Սահակի Մարտիրոսյան** (նոյեմբերի 29, 1924, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մայիսի 22, 2001, Երևան, Հայաստան), հայ խորհրդային դերասանուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1967)։

Բալետմայստեր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Մաքսիմ Մարտիրոսյանի քույրը։

## Կենսագրություն
Աշխատել է Երևանի պատանի հանդիսատեսի (1944-1945), Կիրովականի Հովհաննես Աբելյանի անվան (1946-1948), Էջմիածնի (1948-1951) և Ալավերդու (1951-1953) շրջանային, Լենինականի Մռավյանի անվան (1953-1970) թատրոններում։ ԽՄԿԿ անդամ 1965 թվականից։ 1971 թվականից աշխատել է Երևանի դրամատիկական թատրոնում։

## Դերեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Սիմոնե Մարտինի

**Սիմոնե Մարտինի** () (), իտալացի նկարիչ, կերպարվեստի սիենական դպրոցի ներկայացուցիչ։ Դուչչո դի Բուոնինսենյայի հետևորդը և աշակերտը։

Կրել է ֆրանսիական ուշ գոթական արվեստի ազդեցությունը։ Տոսկանայից բացի, աշխատել է Նեապոլում (1317), Օրվիետոյում (1320), Ասսիզիում (1320-ական թվականներին)։ Մարտինիի ստեղծագործություններում («Մաեստա» որմնանկար Պալացցո Պուբլիկոյում, 1315, կոնդոտյեր Գվիդորիչչո դա Ֆոլիանոյի պատկերը, 1328, երկուսն էլ՝ Սիենայում, «Ավետում», 1333, Ուֆֆիցի պատկերասրահ, Ֆլորենցիա և այլն) հետզհետե գերակշռող է դարձել ուշ ասպետական մշակույթին բնորոշ սպիրիտուալիստական նրբագեղությունը, սերը պաճուճավոր գծի և ուրվապատկերի հանդեպ, արտահայտիչ գուներանգը։ Աշխատելով Ավինյոնում՝ Մարտինին մտերմացել է Պետրարկայի հետ, նրա համար ստեղծել Լաուրայի դիմանկարը (կորել է) և Վերգիլիոսի ձեռագրի ֆրոնտիսպիսը (Ամբրոզյան գրադարան, Միլան)։

## Պատկերասրահ

Galería Uffizi, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 26.jpg
Simone Martini 012.jpg
Simone Martini - Boston Polyptych.jpg
Simone Martini 071.jpg
Simone Martini - Christ Discovered in the Temple - Google Art Project.jpg
Simone Martini - Maestà - Google Art Project.jpg
SIMONE MARTINI Maestà (detail) 1315.jpg
Simone Martini 033 bright.jpg
Simone Martini 042 bright.jpg
Simone Martini 054 bright.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Чечилия Яннелла*. Симоне Мартини. Москва. Слово. 1995.
* *Степанов А. В.* Искусство эпохи Возрождения. Италия. XIV—XV века. — СПб: Азбука-классика, 2003. — С. 504. — ISBN 5-352-00597-6
* *Муратов П.* Образы Италии. Венеция. Путь к Флоренции. Флоренция. Города Тосканы. — СПб: Азбука-классика, 2005. — С. 384. — ISBN 5-352-01448-7
* *Беренсон Б.* Живописцы итальянского Возрождения. М., 1965

Կատեգորիա:Իտալացի նկարիչներ
Կալենց (այլ կիրառումներ)

**Կալենց**, հայկական ազգանուն։

* Արմինե Կալենց, հայ նկարչուհի, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ 1920-2007։
* Հարություն Կալենց, հայ նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ 1910-1967։
Հակոբ Մանուկյան

**Հակոբ Բալաբեկի Մանուկյան** (), հայ խորհրդային զինվորական, ավիացիայի մայոր, Խորհրդային Միության հերոս (1946), ԽՄԿԿ անդամ (1943)։

Ավարտել է Սևաստոպոլի Մյասնիկյանի անվան օդաչուական դպրոցը (1937 թվականին)։ 1938 թվականին մասնակցել է Խասան լճի շրջանում ճապոնական ուժերի դեմ մղված մարտերին, 1941 թվականի վերջից (որպես էսկադրիլիայի հրամանատար)՝ մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Աչքի է ընկել Կովկասի պաշտպանության, Կուբանի, Ուկրաինայի, Ղրիմի, Բելառուսիայի ազատագրման, Բեռլինի գրավման համար մղված մարտերում։ Խորհրդային Միության հերոսի կոչմանն արժանացել է էսկադրիլիան (որի 5 անդամներ նույնպես արժանացել են այդ կոչմանը) հմտորեն ղեկավարելու և ցուցաբերած անձնական խիզախության համար։ Պատերազմից հետո ծառայել է ԳԳՀ-ի խորհրդային զորամասերում։ Զորացրվելուց (1949) հետո աշխատանքի է անցել Խարկովում, 1952 թվականից՝ Երևանում։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 3, «Հայրենական պատերազմի» I աստիճանի և այլն շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ օդաչուներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կադմոս (այլ կիրառումներ)

**Կադմոս**, կարող է վերաբերել

* Կադմոս, ըստ ավանդության՝ հայ ժողովրդի անվանադիր Հայկ Նահապետի թոռը, Արամանյակի որդին։
* Կադմոս, հին հունական առասպելական հերոս։
Կամսարական (այլ կիրառումներ)

**Կամսարական**, հայկական ազգանուն։

* Կամսարականներ, հայ նախարարական տոհմ III-VIII դդ։
* Նար Կամսարական
* Հրահատ Կամսարական (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են), 6-րդ դարի բյուզանդական հայազգի զորավար։
* Ներսեհ Կամսարական (ծն․ և մահ․ թթ․ անհայտ), Հայոց իշխան 689-693 թվականներին։
* Գող Վասիլ (ծննդյան թվականը անհայտ — 1112), Կիլիկիայի հայ իշխան։
* Վասիլ Տղա, հայ իշխան, 1112-1117 թվականներին կառավարել է Եփրատեսի կամ Քեսունի իշխանությունը։
* Մինաս Կամսարական (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), 19-րդ դարի տոմարագետ։
* Արշակ Կամսարական, ռուսական բանակի ռազմական գործիչ, գեներալ-մայոր (1851-1936)։
* Դարիա Կամսարական, հայ, ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (1902-1986)։
* Կոստանդին Կամսարական, հայազգի ռուսական դիվանագետ և ռազմական գործիչ (գեներալ-լեյտենանտ) (1840-1922)։
* Տիգրան Կամսարական, հայ արձակագիր (1866-1941)։
* Սպանդարատ Կամսարական, հայ վիրաբույժ, համաճարակագետ (1876-1942)։
Մարզական մամուլ

[250px|մինի|Ֆուտբոլիստ [Հենրիխ Մխիթարյանը՝ «Մանչեսթեր Յունայթեդ» ակումբի պաշտոնական ամսագրի շապիկին]]
մինի|...
**Մարզական մամուլ**, **սպորտային մամուլ**, ֆիզկուլտուրան ու սպորտը պրոպագանդող թերթեր, հանդեսներ, տեղեկատուներ, տպագիր և/կամ առցանց այլ պարբերականներ։

Մարզական լրագրության սկիզբը դրվել է 19-րդ դարի սկզբներին։ Միջին և ցածր խավերի շրջանում սպորտի աճող ժողովրդականությանը համընթաց զանգվածային լրատվամիջոցներում սպորտային բովանդակությունն առավել լայն լուսաբանում ձեռք բերեց։

Հայաստանում առաջին անգամ սպորտային պարբերական լույս է տեսել 1956 թվականին՝ «Հայաստանի ֆիզկուլտուրնիկ» թերթը։ 1972 թվականին լույս է տեսել «Շախմատային Հայաստան» հանդեսը։

Մարզական մամուլ կարող են հրատարակել մարզական միությունները, ակումբները և մասնավոր հրատարակությունները։ Մարզական մամուլի հատուկ խումբ են կազմում միջազգային մարզական միավորումների թերթերը, ամսագրերն ու տեղեկատուները։ Ժամանակակից իրականության մեջ, համացանցային բլոգներն ու թվիթները (Թվիթեր կայքում արված միկրոբլոգային հրապարակումներ) առավել ընդլայնեցին մարզական մամուլի սահմանները։

Կատեգորիա:Մարզական մամուլ
Մարտինոս Օպավացի

**Մարտինոս Օպավացի**, Լեհացի ((, , , )), ժամանակագիր, կաթոլիկ եկեղեցական գործիչ։ Ազգությամբ չեխ (այլ կարծիքով՝ լեհ)։

Եղել է պապական պալատի երեց, կյանքի վերջում՝ Լեհաստանի եկեղեցական կենտրոն Դնեզնենի թեմակալ արքեպիսկոպոս։ Սխալմամբ նույնացվել է Մարինուս Շոտլանդացու, Մարտինոս Սանդոմիրցու և այլոց հետ։ Հայտնի է եկեղեցական իրավական կանոններով, քարոզներով և հատկապես Հռոմի կայսրերի ու պապերի ժամանակագրությամբ։ Մարտինոս Օպավիացին իր ժամանակագրությունը սկսել է նախահանրապետական և նախաքրիստոնեական Հռոմի պատմությունից և հասցրել մինչև 13-րդ դարի 2-րդ կեսը։ Օգտագործել է Տիտոս Լիվիոսի, Եվսեբիոս Կեսարացու, Պողոս Օրոզեոսի, Դամասոս պապի, Պողոս սարկավագ Հռոմեացու ժամանակագրությունները և այլն։ Մարտինես Оպավիացու ժամանակագրությունն անմիջապես թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով և օգտագործվել որպես ընդհանուր պատմության դասագիրք։ 1348 թվականին Ավինյոնում Ներսես Պալիանենցը այն թարգմանել է հայերեն։ Հայերեն թարգմանությունում առկա է նաև 1279-1342 թվականների ժամանակագրությունը, որն առ այսօր բնագրով հայտնի չէ։ Մարտինես Օպավիացու ժամանակագրությունը շարունակել է Ներսես Պալիանենցը՝ գրելով 1342-1351 թվականների պատմությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ եկեղեցականներ
Կատեգորիա:Չեխ պատմաբաններ
Կամախ (այլ կիրառումներ)

**Կամախ**, կարող է վերաբերվել

* Կամախ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։
* Կամախ, քաղաք Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի Դարանաղի գավառում։