Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբ

**Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբ** (ՀՕՀ), որը հաճախ կոչվում է պարզապես **հակաբեղմնավորիչ հաբ**, հակաբեղմնավորման տեսակ է, որը նախատեսված է կանանց կողմից բերանով ընդունման համար։ Այն համակցված հորմոնալ հակաբեղմնավորման օրալ ձևն է։ Հաբը պարունակում է երկու կարևոր հորմոն՝ պրոգեստին (պրոգեստոգեն/պրոգեստերոն հորմոնի սինթետիկ ձև) և էստրոգեն (սովորաբար էթինիլէստրադիոլ կամ 17β-էստրադիոլ): Ճիշտ ընդունման դեպքում այն փոփոխում է դաշտանային ցիկլը՝ կանխելով օվուլյացիան և հղիությունը։

Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերը առաջին անգամ հաստատվել են հակաբեղմնավորման նպատակով ԱՄՆ-ում 1960 թվականին և մինչ օրս մնում են հակաբեղմնավորման շատ տարածված միջոց։ Դրանք օգտագործվում են ավելի քան 100 միլիոն կանանց կողմից ամբողջ աշխարհում այդ թվում՝ մոտ 9 միլիոն կին ԱՄՆ-ում: 2015–2017 թվականներին ԱՄՆ-ում 15–49 տարեկան կանանց 12.6%-ը նշել է, որ օգտագործում է համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր, ինչը դարձնում է այն հակաբեղմնավորման երկրորդ ամենատարածված մեթոդը այս տարիքային խմբում (կանանց ստերիլիզացիան ամենատարածված մեթոդն է): Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերի կիրառումը զգալիորեն տարբերվում է երկրների, տարիքային խմբերի, կրթական մակարդակի և ընտանեկան կարգավիճակի միջև, օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիայում 16–49 տարեկան կանանց մոտ մեկ երրորդը օգտագործում է կամ համակցված հաբը, կամ միայն պրոգեստոգեն պարունակող հաբը, մինչդեռ Ճապոնիայում կանանց ոչ ավելի քան 3%-ն է օգտագործում այս մեթոդները (1950–2014 թվականների տվյալներով):

Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերը ընդգրկված են Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) էական դեղամիջոցների ցանկում: Հաբը հանդիսացել է սեռական հեղափոխության կարևոր խթաններից մեկը:

## Նախապատմություն
### Օրալ հակաբեղմնավորիչներ
մինի|176x176փքս|Պրոգեստերոնի քիմիական կառուցվածք
մինի|176x176փքս|Էստրոգենի քիմիական կառուցվածք
Հորմոնալ օրալ հակաբեղմնավորիչները կանխարգելիչ դեղամիջոցներ են, որոնք կանայք ընդունում են բերանով՝ հղիությունը կանխելու նպատակով՝ սեռական հորմոնների վրա ազդեցություն գործադրելով։ Առաջին օրալ հակաբեղմնավորիչը հաստատվել է ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի վարչության կողմից և շուկայում հայտնվել 1960 թվականին։ Գոյություն ունեն հորմոնալ օրալ հակաբեղմնավորիչների երկու տեսակ՝ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ և միայն պրոգեստերոն պարունակող հաբեր։ Օրալ հակաբեղմնավորիչները՝ թե՛ համակցված, թե՛ միայն պրոգեստերոն պարունակող, կարող են արդյունավետորեն կանխել հղիությունը՝ կարգավորելով դաշտանային ցիկլի ընթացքում հորմոնալ փոփոխությունները, ճնշելով օվուլյացիան և փոխելով արգանդի վզիկի լորձի հատկությունները՝ խոչընդոտելով սերմնաբջիջների շարժունակությունը։ Համակցված հաբերն ունեն նաև հավելյալ ազդեցություններ՝ դաշտանային ցիկլի կարգավորում և դաշտանային ցավերի մեղմացում։ Տարածված կիրառությունները ներառում են դաշտանային ցիկլի ճնշումը և ակնեի բուժումը, ընդ որում՝ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչները նաև կարող են նպաստել դաշտանային միգրենի մեղմացմանը։

### Տեսակներ
**Միայն պրոգեստերոն պարունակող հաբեր**

Միայն պրոգեստերոն պարունակող հաբերն օգտագործում են պրոգեստին՝ պրոգեստերոնի սինթետիկ ձևը, որպես միակ ակտիվ դեղորայքային բաղադրիչ։ ԱՄՆ-ում ամենատարածված կիրառվող միացություններն են դրոսպիրենոնը և նորեթինդրոնը։

**Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ**

Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչները սովորաբար դասակարգվում են ըստ սերունդների՝ համապատասխան պատմական զարգացման հերթականության։ Այս քննարկումը կարող է նաև օգնել տարբեր արտադրանքների որոշ հիմնական առանձնահատկությունների բացահայտմանը։ Ըստ Եվրոպական դեղերի գործակալության՝ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների առաջին սերունդը, որը կիրառել է միայն էստրոգենի բարձր կոնցենտրացիա, ստեղծվել է 1960-ական թվականներին, երկրորդ սերնդի արտադրանքներում կազմի մեջ ներմուծվել են պրոգեստոգեններ, իսկ էստրոգենի կոնցենտրացիան նվազեցվել է։ 1990-ական թվականներից սկսած համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների զարգացման ուղղվածությունը եղել է ձևակերպման մեջ ներառվող պրոգեստոգենի տեսակի փոփոխությունը։ Այս արտադրանքները կոչվում են երրորդ և չորրորդ սերունդներ։

**Էստրոգենային բաղադրիչներ**․ էստրադիոլ, էթինիլէստրադիոլ, էստետրոլ։

**1-ին սերնդի պրոգեստիններ**․ նորեթինդրոն ացետատ, էթինոդիոլ դիացետատ, լինեստրենոլ, նորեթինոդրել։

**2-րդ սերնդի պրոգեստիններ**․ լևոնորգեստրել, դլ-նորգեստրել։

**3-րդ սերնդի պրոգեստիններ**․ նորգեստիմատ, գեստոդեն, դեզոգեստրել։

### Դաշտանային ցիկլ
մինի|279x279փքս
Հորմոնալ օրալ հակաբեղմնավորիչները փոխազդում են կանանց դաշտանային ցիկլում տեղի ունեցող հորմոնալ փոփոխությունների հետ՝ կանխելով օվուլյացիան և այդպիսով ապահովելով հակաբեղմնավորիչ ազդեցություն։ 28-օրյա դաշտանային ցիկլում տարբերում են պրոլիֆերատիվ փուլը, օվուլյացիան և դրանից հետո՝ սեկրետոր փուլը։

Դաշտանը նշում է պրոլիֆերատիվ փուլի սկիզբը՝ 1–14-րդ օրերին։ Այս ժամանակահատվածում հիպոֆիզը արտազատում է ֆոլիկուլխթանիչ հորմոն՝ ազդանշան տալով ձվարանի ֆոլիկուլի զարգացմանը կանանց վերարտադրողական համակարգում։ Թեև ֆոլիկուլը ծառայում է որպես ձվաբջջի զարգացման միջավայր, այն արտազատում է էստրոգեն՝ հորմոն, որը ոչ միայն խթանում է արգանդի լորձաթաղանթի հաստացումը՝ իմպլանտացիային նախապատրաստվելու համար, այլ նաև բացասական հետադարձ կապի մեխանիզմով արգելակում է հիպոֆիզում ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնի արտազատում։

Մասնավորապես օվուլյացիայի ընթացքում էստրոգենի ժամանակավոր դրական հետադարձ ազդեցությունը թույլատրվում է հիպոֆիզից ՖԽՀ-ի և լյուտեինացնող հորմոնի արտազատման վրա, ինչի արդյունքում խթանվում է հասուն ձվաբջջի դուրս գալը ֆոլիկուլից։

Սեկրետոր փուլում՝ 14–28-րդ օրերին, ֆոլիկուլը փոխակերպվում է դեղին մարմնի և շարունակում է արյան մեջ արտազատել էստրոգեն և պրոգեստերոն։ Թեև էստրոգենն ու պրոգեստերոնը հիմնականում նպաստում են արգանդի լորձաթաղանթի հաստության պահպանմանը, հիպոֆիզում նրանց բացասական հետադարձ ազդեցությունը արգելակում է ՖԽՀ-ի և ԼՀ-ի արտազատումը։ ԼՀ-ի բացակայության դեպքում դեղին մարմինը դեգեներացվում է, ինչի հետևանքով արյան մեջ էստրոգենի և պրոգեստերոնի մակարդակները նվազում են։ Առանց հաստությունը պահպանող այս գործոնների՝ արգանդի լորձաթաղանթը քայքայվում է, և սկսվում է դաշտանը։

## Գործողության մեխանիզմ
Պրոգեստերոնը և էստրոգենը՝ թե՛ համակցված, թե՛ միայն պրոգեստերոնի տեսքով, հանդիսանում են հորմոնալ օրալ հակաբեղմնավորիչների ակտիվ բաղադրիչները։ Այս դեղամիջոցները ընդունվում են բերանով՝ համակարգային ներծծման միջոցով իրենց ազդեցությունը գործադրելու համար։ Ամբողջ դաշտանային ցիկլի ընթացքում արհեստականորեն բարձրացված պրոգեստերոնի մակարդակը արգելակում է հիպոֆիզից ՖԽՀ-ի և ԼՀ-ի արտազատումը, ինչի հետևանքով կանխվում են նրանց գործողությունները՝ ուղղված ֆոլիկուլի զարգացմանն ու օվուլյացիային։ Նմանապես, բարձրացված էստրոգենի մակարդակը ակտիվացնում է բացասական հետադարձ կապի մեխանիզմը՝ նվազեցնելով հիպոֆիզից ՖԽՀ-ի արտազատումը և դրանով կանխելով ֆոլիկուլի զարգացումը։  Զարգացած ֆոլիկուլի բացակայության պայմաններում օվուլյացիա տեղի չի ունենում և բեղմնավորումը դառնում է անհնար, ինչի արդյունքում ապահովվում է հակաբեղմնավորիչ ազդեցությունը։ Համեմատաբար, պրոգեստերոնը ավելի արդյունավետ է, քան էստրոգենը, ոչ միայն ԼՀ-ի լրացուցիչ արգելակման, այլև արգանդի վզիկի լորձը սերմնաբջիջներին անհաղթահարելի դարձնելու ունակության շնորհիվ։

Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն ստեղծվել են օվուլյացիան կանխելու համար՝ գոնադոտրոպինների արտազատումը ճնշելու միջոցով։ Համակցված հորմոնալ հակաբեղմնավորիչները, ներառյալ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն, արգելակում են ֆոլիկուլի զարգացումը և կանխում օվուլյացիան՝ որպես գործողության հիմնական մեխանիզմ։

Նորմալ պայմաններում լյուտեինացնող հորմոնը (ԼՀ) խթանում է ձվարանի ֆոլիկուլի տեկա բջիջներին՝ արտադրելու անդրոստենդիոն։ Այնուհետև ֆոլիկուլի գրանուլոզ բջիջները անդրոստենդիոնը փոխակերպում են էստրադիոլի։ Այս փոխակերպումը կատալիզացվում է արոմատազա  ֆերմենտի միջոցով, որը արտադրվում է ֆոլիկուլխթանիչ հորմոնի (ՖԽՀ) ազդեցությամբ։ Օրալ հակաբեղմնավորիչներ օգտագործող անձանց մոտ պրոգեստոգենի բացասական հետադարձ ազդեցությունը նվազեցնում է հիպոթալամուսից գոնադոտրոպին ռիլիզինգ հորմոնի (ԳՌՀ) արտազատման պուլսացիոն հաճախականությունը, ինչի հետևանքով նվազում է ՖԽՀ-ի արտազատումը և զգալիորեն նվազում է ԼՀ-ի արտազատումը առաջային հիպոֆիզից։ ՖԽՀ-ի նվազած մակարդակները արգելակում են ֆոլիկուլի զարգացումը՝ կանխելով էստրադիոլի մակարդակի բարձրացումը։ Պրոգեստոգենի բացասական հետադարձ ազդեցությունն ու էստրոգենի դրական հետադարձ ազդեցության բացակայությունը ԼՀ-ի արտազատման վրա կանխում են ցիկլի միջնամասում ԼՀ-ի պիկը։ Ֆոլիկուլի զարգացման արգելակումը և ԼՀ-ի պիկի բացակայությունը կանխում են օվուլյացիան։ Էստրոգենը սկզբնապես ներառվել է օրալ հակաբեղմնավորիչների մեջ՝ դաշտանային ցիկլի ավելի լավ վերահսկման համար (էնդոմետրիումի կայունացում և միջցիկլային արյունահոսության հաճախականության նվազեցում), սակայն հետագայում պարզվել է, որ այն նաև արգելակում է ֆոլիկուլի զարգացումը և օգնում է կանխել օվուլյացիան։ Էստրոգենի բացասական հետադարձ ազդեցությունը առաջային հիպոֆիզի վրա զգալիորեն նվազեցնում է ՖԽՀ-ի արտազատումը, ինչի հետևանքով արգելակվում է ֆոլիկուլի զարգացումը և օգնում է կանխել օվուլյացիան։ Պրոգեստոգեն պարունակող բոլոր հակաբեղմնավորիչների գործողության ևս մեկ հիմնական մեխանիզմ է սերմնաբջիջների ներթափանցման արգելակումը արգանդի վզիկով դեպի վերին սեռական ուղիներ (արգանդ և ձվատարներ)՝ արգանդի վզիկի լորձի ջրի պարունակության նվազեցման և մածուցիկության բարձրացման միջոցով։ Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերում առկա էստրոգենն ու պրոգեստոգենը ունեն նաև այլ ազդեցություններ վերարտադրողական համակարգի վրա, սակայն ապացուցված չէ, որ դրանք նպաստում են հակաբեղմնավորիչ արդյունավետությանը։

· Ձվատարների շարժունակության և ձվաբջջի տեղափոխման դանդաղում, ինչը կարող է խանգարել բեղմնավորմանը։

· Էնդոմետրիումի ատրոֆիա և մետալլոպրոտեինազների պարունակության փոփոխություն, ինչը կարող է խոչընդոտել սերմնաբջիջների շարժունակությունն ու կենսունակությունը կամ տեսականորեն արգելակել իմպլանտացիան։

· Էնդոմետրիումի այտուց, որը կարող է ազդել իմպլանտացիայի վրա։

Չկա բավարար ապացույց այն մասին, թե արդյոք էնդոմետրիումի փոփոխությունները իրականում կարող են կանխել իմպլանտացիան։ Գործողության հիմնական մեխանիզմներն այնքան արդյունավետ են, որ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր օգտագործելիս բեղմնավորման հնարավորությունը շատ փոքր է։ Քանի որ հղիությունը կարող է առաջանալ նույնիսկ էնդոմետրիումի փոփոխությունների առկայության պայմաններում, երբ հիմնական մեխանիզմները ձախողվում են, էնդոմետրիումի փոփոխությունները, հավանաբար, էական դեր չեն խաղում համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերի արդյունավետության մեջ։

## Ձևակերպումներ
Օրալ հակաբեղմնավորիչները ներկայացված են տարբեր ձևակերպումներով, որոշները պարունակում են և՛ էստրոգեն, և՛ պրոգեստիններ, իսկ որոշները՝ միայն պրոգեստին։ Հորմոնների դոզաները նույնպես տարբերվում են արտադրանքների միջև, և որոշ հաբեր միաֆազ են (ամեն օր տրամադրում են նույն դոզան), մինչդեռ մյուսները բազմաֆազ են (դոզաները փոփոխվում են օրերի ընթացքում)։ Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն կարելի է բաժանել նաև երկու խմբի՝ ըստ պրոգեստինների անդրոգենային ակտիվության (նորեթիստերոն ացետատ, էթինոդիոլ դիացետատ, լևոնորգեստրել, նորգեստրել, նորգեստիմատ, դեզոգեստրել, գեստոդեն) կամ հակաանդրոգենային ակտիվության (ցիպրոտերոն ացետատ, քլորմադինոն ացետատ, դրոսպիրենոն, դիենոգեստ, նոմեգեստրոլ ացետատ)։

Բժշկական գրականության մեջ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն որոշ չափով  խմբավորվել են ըստ սերունդների՝ կախված դրանց ներդրման ժամանակից։

* **Առաջին սերնդի** համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն երբեմն սահմանվում են որպես հաբեր, որոնք պարունակում են պրոգեստիններ՝ նորեթինոդրել, նորեթիստերոն, նորեթիստերոն ացետատ կամ էթինոդիոլ ացետատ, իսկ երբեմն՝ որպես համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր, որոնք պարունակում են ≥50 Մգ էթինիլէստրադիոլ
* **Երկրորդ սերնդի** համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն երբեմն սահմանվում են որպես հաբեր, որոնք պարունակում են նորգեստրել կամ լևոնորգեստրել, իսկ երբեմն՝ որպես  հաբեր, որոնք պարունակում են նորեթիստերոն, նորեթիստերոն ացետատ, էթինոդիոլ ացետատ, նորգեստրել, լևոնորգեստրել կամ նորգեստիմատ և 50 Մգ էստրոգեն։ Բացի այդ, որոշ ընթացիկ հետազոտություններ ցույց են տալիս հորմոնալ օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործման և կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի աճի միջև հնարավոր կապ, որը չի կարելի անտեսել։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության «Հակաբեղմնավորման բժշկական պիտանելիության չափանիշներ» (2015) փաստաթղթի համաձայն՝

* **Կատեգորիա 3** նշանակում է, որ տվյալ հակաբեղմնավորման մեթոդի օգտագործումը սովորաբար խորհուրդ չի տրվում, եթե չկան այլ ավելի համապատասխան կամ ընդունելի մեթոդներ և առկա են կլինիկական դատողության լավ հնարավորություններ,

**Կատեգորիա 4** նշանակում է, որ հակաբեղմնավորման մեթոդը չպետք է օգտագործվի նույնիսկ կլինիկական դատողության բավարար ռեսուրսների առկայության դեպքում։ Երկու կատեգորիաներն էլ ենթադրում են, որ կլինիկական դատողության սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում տվյալ հակաբեղմնավորման մեթոդները չպետք է օգտագործվեն։ Ստորև ներկայացված աղյուսակներում ամփոփված են Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության «Հակաբեղմնավորման բժշկական պիտանելիության չափանիշներ» (2015) փաստաթղթում նշված 3-րդ և 4-րդ կատեգորիաների վիճակները։

### Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների նախազգուշական միջոցներ և հակացուցումներ

գնահատումը կախված է կլինիկական հանգամանքներից և ուղեկցող ռիսկի գործոններից։

### Հիպերկոագուլյացիա
Բարձր դեղաչափերով էստրոգենը կարող է բարձրացնել թրոմբերի առաջացման ռիսկը։ Բոլոր համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր օգտագործողների մոտ առկա է երակային թրոմբոէմբոլիայի ռիսկի փոքր աճ՝ համեմատած չօգտագործողների հետ, և այդ ռիսկն առավել բարձր է օգտագործման առաջին տարվա ընթացքում: Այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն նախապես գոյություն ունեցող բժշկական վիճակներ, որոնք նույնպես բարձրացնում են թրոմբերի առաջացման ռիսկը, համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր օգտագործելիս թրոմբոտիկ դեպքերի ռիսկը զգալիորեն մեծանում է: Այսպիսի վիճակների շարքում են, բայց չեն սահմանափակվում՝ բարձր զարկերակային ճնշումը, նախապես գոյություն ունեցող սրտանոթային հիվանդությունները (օրինակ՝ փականի հիվանդություն կամ իշեմիկ սրտային հիվանդություն), թրոմբոէմբոլիայի կամ թոքային էմբոլիայի պատմությունը, ուղեղային կաթվածը, ինչպես նաև թրոմբերի ձևավորման ընտանեկան հակվածությունը (օրինակ՝ գործոն V, Լեյդենի մուտացիա): Կան նաև վիճակներ, որոնք համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր օգտագործելիս բարձրացնում են ոչ թե թրոմբոզի, այլ այլ անբարենպաստ ազդեցությունների ռիսկը։ Օրինակ՝ միգրեն աուրա ունեցող կանանց մոտ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը բարձրացնում է ինսուլտի ռիսկը, իսկ 35 տարեկանից բարձր ծխող կանանց մոտ՝ սրտամկանի ինֆարկտի ռիսկը:

### Հղիություն և հետծննդաբերական շրջան
Այն կանայք, որոնց մոտ հաստատված է հղիությունը, չպետք է ընդունեն համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր։ Կրծքով կերակրող կանանց նույնպես խորհուրդ չի տրվում սկսել համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների ընդունումը ծննդաբերությունից հետո առաջին 4 շաբաթվա ընթացքում՝ արյան թրոմբերի բարձր ռիսկի պատճառով։ Թեև հետազոտությունները հակասական արդյունքներ են ցույց տվել համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների ազդեցության վերաբերյալ կրծքով կերակրման տևողության և կաթի ծավալի վրա, կան մտահոգություններ, որ վաղ հետծննդաբերական շրջանում, երբ կաթարտադրությունը դեռ ձևավորվում է, համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչները կարող են ժամանակավոր բացասական ազդեցություն ունենալ կրծքի կաթի արտադրության վրա։ Վերոնշյալ ռիսկերի և կաթարտադրության հետ կապված լրացուցիչ մտահոգությունների պատճառով կրծքով կերակրող կանանց խորհուրդ չի տրվում սկսել համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը մինչև ծննդաբերությունից առնվազն վեց շաբաթ անց։ Իսկ չկերակրող կանայք, ովքեր չունեն արյան թրոմբերի լրացուցիչ ռիսկի գործոններ, կարող են սկսել համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների ընդունումը ծննդաբերությունից 21 օր անց։

### Կրծքագեղձի քաղցկեղ
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ չի տալիս համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր օգտագործել կրծքագեղձի քաղցկեղ ունեցող կանանց մոտ։ Քանի որ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչները պարունակում են թե՛ էստրոգեն, թե՛ պրոգեստին, դրանք խորհուրդ չեն տրվում հորմոնազգայուն քաղցկեղներ ունեցող անձանց, այդ թվում՝ կրծքագեղձի քաղցկեղի որոշ տեսակների դեպքում։ Այս հիվանդների համար որպես առաջնային հակաբեղմնավորման միջոցներ պետք է կիրառվեն ոչ հորմոնալ մեթոդները, օրինակ՝ պղնձե ներարգանդային պարույրը կամ պահպանակները, այլ ոչ թե համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր։

### Այլ հակացուցումներ
Հայտնի կամ կասկածվող էնդոմետրիումի քաղցկեղ ունեցող, ինչպես նաև անհայտ ծագման արգանդային արյունահոսություն ունեցող կանայք նույնպես չպետք է ընդունեն համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր՝ առողջական ռիսկերից խուսափելու համար։ Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն հակացուցված են նաև շաքարային դիաբետ ունեցող անձանց, լյարդի ուռուցքների, լյարդային ադենոմայի կամ լյարդի ծանր ցիռոզի դեպքում։ Քանի որ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչները մետաբոլիզացվում են լյարդում, լյարդի հիվանդությունները կարող են հանգեցնել դեղամիջոցի արտազատման նվազման։ Բացի այդ, ծանր հիպերխոլեստերինեմիան և հիպերտրիգլիցերիդեմիան նույնպես համարվում են հակացուցումներ, թեև առկա ապացույցները թույլ են այն մասին, որ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչները այս խմբում հանգեցնում են վատթարացած ելքերի։ Գիրությունը չի համարվում համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր ընդունելու հակացուցում։

## Կողմնակի ազդեցություններ
Ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ օրալ հակաբեղմնավորիչների առողջական ռիսկերը ցածր են, քան հղիության և ծննդաբերության հետ կապված ռիսկերը, և որ ցանկացած հակաբեղմնավորման մեթոդի առողջական օգուտները զգալիորեն գերազանցում են այդ մեթոդից բխող ցանկացած ռիսկ։ Որոշ կազմակերպություններ նշել են, որ հակաբեղմնավորման մեթոդը «ոչ մի մեթոդի» (այսինքն՝ հղիության) հետ համեմատելը նպատակահարմար չէ, և փոխարենը անվտանգության համեմատությունը պետք է կատարվի առկա հակաբեղմնավորման մեթոդների միջև։

### Հաճախ հանդիպող
Տարբեր աղբյուրներ նշում են կողմնակի ազդեցությունների տարբեր հաճախականություններ։ Ամենահաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցությունը միջցիկլային արյունահոսությունն է։ Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերը կարող են բարելավել դիսմենոռեայի, նախադաշտանային համախտանիշի և ակնեի ընթացքը, նվազեցնել էնդոմետրիոզի և պոլիկիստոզ ձվարանների համախտանիշի ախտանշանները և նվազեցնել անեմիայի ռիսկը։ Օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը նաև նվազեցնում է կյանքի ընթացքում ձվարանի և էնդոմետրիումի քաղցկեղի զարգացման ռիսկը։ Կարող են դիտվել սրտխառնոց, փսխում, գլխացավ, փքվածություն, կրծքերի զգայունություն, կոճերի կամ ոտքերի այտուց (հեղուկի պահպանում) կամ քաշի փոփոխություն։ Հնարավոր է նաև դաշտանների միջև արյունահոսություն (քսվող արյունահոսություն) կամ բաց թողնված/անկանոն դաշտաններ, հատկապես օգտագործման առաջին ամիսների ընթացքում։

### Սիրտ և արյունատար անոթներ
Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը կապված է երակային թրոմբոէմբոլիայի բարձրացված ռիսկի հետ, ներառյալ խորանիստ երակային թրոմբոզը և թոքային էմբոլիան։ Թեև էստրոգենի ավելի ցածր դեղաչափերով համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբերն ունեն ինսուլտի և սրտամկանի ինֆարկտի ավելի ցածր ռիսկ՝ համեմատած բարձր դեղաչափերով (>50 Մգ/օր) հաբերի հետ, ցածր դեղաչափով հաբեր օգտագործողներն էլ ունեն ավելի բարձր ռիսկ, քան չօգտագործողները։ Այդ ռիսկերը առավել բարձր են այն կանանց մոտ, ովքեր ունեն լրացուցիչ ռիսկի գործոններ, օրինակ՝ ծխելը (որը զգալիորեն բարձրացնում է ռիսկը) և երկարատև օգտագործումը, հատկապես 35 տարեկանից բարձր կանանց մոտ։ Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների ընթացիկ օգտագործման դեպքում երակային թրոմբոզի ընդհանուր բացարձակ ռիսկը կազմում է մոտ 60 դեպք՝ 100,000 կին-տարի հաշվով, մինչդեռ չօգտագործողների մոտ այն մոտ 30 է։ Թրոմբոէմբոլիայի ռիսկը տարբեր է՝ կախված օգտագործվող հաբերի տեսակից։ Լևոնորգեստրել պարունակող համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների հետ համեմատած, նույն էստրոգենի դեղաչափով և օգտագործման տևողությամբ, խորանիստ երակային թրոմբոզի հարաբերական գործակիցը կազմում է՝ նորեթիստերոնի դեպքում՝ 0.98, նորգեստիմատի՝ 1.19, դեզոգեստրելի՝ 1.82, գեստոդենի՝ 1.86, դրոսպիրենոնի՝ 1.64 և ցիպրոտերոն ացետատի՝ 1.88։ Համեմատության համար՝ հղի կանանց մոտ երակային թրոմբոէմբոլիան հանդիպում է տարեկան 100–200 դեպք՝ 100,000 կնոջ հաշվով։ Մի հետազոտություն ցույց է տվել, որ դրոսպիրենոն պարունակող համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ ընդունող կանանց մոտ արյան թրոմբերի ռիսկը ավելի քան 600%-ով բարձր է չօգտագործողների համեմատ, մինչդեռ լևոնորգեստրել պարունակող հաբեր օգտագործողների մոտ այդ աճը կազմում է մոտ 360%։ ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը իրականացրել է ավելի քան 800,000 կին ընդգրկող ուսումնասիրություններ և պարզել, որ երակային թրոմբոէմբոլիայի ռիսկը 93%-ով բարձր է այն կանանց մոտ, ովքեր դրոսպիրենոն պարունակող համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ են օգտագործել մինչև 3 ամիս, և 290%-ով բարձր՝ 7–12 ամիս օգտագործած կանանց մոտ, համեմատած այլ տեսակի օրալ հակաբեղմնավորիչներ օգտագործողների հետ։ Այս ուսումնասիրությունների հիման վրա 2012 թվականին ՍԴԱ-ն թարմացրել է դրոսպիրենոն պարունակող համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների պիտակը՝ ներառելով նախազգուշացում, որ այդ դեղամիջոցները կարող են ունենալ վտանգավոր արյան թրոմբերի ավելի բարձր ռիսկ։ 2015 թվականի համակարգված ակնարկը և մետաանալիզը ցույց են տվել, որ համակցված հակաբեղմնավորիչ հաբերն ասոցացված են ուղեղի երակային սինուսների թրոմբոզի ռիսկի 7.6 անգամ աճի հետ, սա ինսուլտի հազվադեպ ձև է, որի դեպքում արյան մակարդում է տեղի ունենում ուղեղի երակային սինուսներում։

### Քաղցկեղ
Ձվարանի, էնդոմետրիումի և կոլոռեկտալ քաղցկեղների նվազեցված ռիսկ

Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը նվազեցնում է ձվարանի, էնդոմետրիումի և կոլոռեկտալ քաղցկեղի ռիսկը։ 2010 թվականին հրապարակված երկու խոշոր կոհորտային հետազոտություններ ցույց են տվել ձվարանի և էնդոմետրիումի քաղցկեղից մահացության ճշգրտված հարաբերական ռիսկի էական նվազում այն կանանց մոտ, ովքեր երբևէ օգտագործել են օրալ հակաբեղմնավորիչներ, համեմատած երբեք չօգտագործողների հետ։ Օրալ հակաբեղմնավորիչների հինգ և ավելի տարվա օգտագործումը կյանքի հետագա շրջանում նվազեցնում է ձվարանի քաղցկեղի ռիսկը մոտ 50%-ով։ Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը նվազեցնում է ձվարանի քաղցկեղի ռիսկը մոտ 40%-ով և էնդոմետրիումի քաղցկեղի ռիսկը՝ մոտ 50%-ով՝ համեմատած երբեք չօգտագործողների հետ։ Ռիսկի նվազումը մեծանում է օգտագործման տևողության հետ՝ ավելի քան 10 տարի օգտագործման դեպքում հասնելով մինչև 80% նվազման թե՛ ձվարանի, թե՛ էնդոմետրիումի քաղցկեղի համար։ Այս պաշտպանիչ ազդեցությունը պահպանվում է առնվազն 20 տարի։

#### Կրծքագեղձի, արգանդի պարանոցի և լյարդի քաղցկեղների բարձրացված ռիսկ
Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչները դասակարգված են քաղցկեղի հետազոտության միջազգային գործակալության կողմից որպես 1-ին խմբի կարցինոգեն, ինչը նշանակում է, որ առկա են բավարար ապացույցներ դրանց քաղցկեղածին ազդեցության մասին մարդկանց մոտ։ Թեև սկզբում ենթադրվում էր կապ օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործման և լյարդի քաղցկեղի միջև, հետագա խոշոր պոպուլյացիոն հետազոտությունները չեն հաստատել այդ կապը։ Կրծքագեղձի քաղցկեղի բարձրացված ռիսկ է արձանագրվել համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ օգտագործող կանանց մոտ։ Ընթացիկ օգտագործողների մոտ կրծքագեղձի քաղցկեղի հարաբերական ռիսկը կազմել է 1.24 (95% վստահության միջակայք՝ 1.15–1.33), և այդ բարձրացված ռիսկը անհետացել է դադարեցումից 10 տարի անց։ Նշվել է նաև կրծքագեղձի քաղցկեղից վաղաժամ մահացության ավելի բարձր ռիսկ երկարատև օգտագործողների շրջանում (P < 0.0001)։ 24 դիտողական հետազոտություններ ցույց են տվել արգանդի պարանոցի քաղցկեղի բարձր ռիսկ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ օգտագործող կանանց մոտ, հատկապես օգտագործման տևողության ավելացման դեպքում։ 2013 թվականի մետաանալիզը եզրակացրել է, որ օրալ հակաբեղմնավորիչների ցանկացած օգտագործում կապված է կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի փոքր աճի (հարաբերական ռիսկ՝ 1.08), ինչպես նաև կոլոռեկտալ (0.86) և էնդոմետրիումի (0.57) քաղցկեղների ռիսկի նվազման հետ։ Պապիլոմա վիրուսով վարակված կանանց մոտ բարձրանում է արգանդի պարանոցի քաղցկեղի ռիսկը։ Նմանատիպ փոքր աճ կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկում արձանագրվել է նաև այլ մետաանալիզներում։ Դանիայում իրականացված ուսումնասիրությունը, որը ներառել է 1.8 միլիոն վերարտադրողական տարիքի կանանց և տևել է 11 տարի, ցույց է տվել, որ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ ներկայումս կամ վերջերս օգտագործած կանանց մոտ կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկը 20%-ով բարձր է եղել, քան երբեք չօգտագործողների մոտ։ Այդ ռիսկը մեծացել է օգտագործման տևողության հետ՝ ավելի քան 10 տարվա օգտագործման դեպքում հասնելով 38%-ի։

### Քաշ
2016 թվականի համակարգված ակնարկը ցույց է տվել ապացույցներ այն մասին, որ համակցված հորմոնալ հակաբեղմնավորիչների վերաբերյալ ուսումնասիրություններում քաշի զգալի տարբերություն չի արձանագրվել՝ համեմատած պլացեբոյի կամ միջամտություն չստացած խմբերի հետ։ Ապացույցները բավարար չեն՝ լիարժեք բացառելու քաշի որոշակի փոփոխությունը, սակայն էական ազդեցություն չի հայտնաբերվել։ Այդ նույն ակնարկը նաև ցույց է տվել, որ կանայք չեն դադարեցրել հաբերի կամ պլաստիրների օգտագործումը քաշի փոփոխության պատճառով։

### Սեքսուալ ֆունկցիա և ռիսկից խուսափում
#### Սեռական ցանկություն
Որոշ հետազոտողներ կասկածի տակ են դնում համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբեր օգտագործելու և լիբիդոյի նվազման միջև պատճառահետևանքային կապը։ 2007 թվականին իրականացված 1700 կանանց ընդգրկող հետազոտությունը ցույց է տվել, որ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչներ օգտագործող կանայք սեռական բավարարվածության փոփոխություն չեն զգացել։ 2005 թվականի լաբորատոր հետազոտությունը, որը ուսումնասիրել է սեռական գրգռվածությունը 14 կանանց մոտ՝ համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումից առաջ և հետո, ցույց է տվել, որ հաբեր սկսելուց հետո կանայք ունեցել են գրգռվածության արձագանքների ավելի լայն տիրույթ։ Գրգռվածության ցուցանիշների նվազումը և աճը հանդիպել են նույն հաճախականությամբ։ 2012 թվականին *Սեռական բժշկության ամսագրում* հրապարակված ակնարկը եզրակացրել է, որ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչների սեռական կողմնակի ազդեցությունները, հատկապես լիբիդոյի վրա ազդեցությունը, բավարար չափով ուսումնասիրված չեն, և արդյունքները խառն են, միայն կանանց փոքր տոկոսն է նշում աճ կամ նվազում, մինչդեռ մեծամասնությունը փոփոխություն չի արձանագրում։ 2013 թվականին *Եվրոպական հակաբեղմնավորման և վերարտադրողական առողջության պահպանման ամսագրում* հրապարակված 36 հետազոտությունների ակնարկը, որը ներառել է ընդհանուր առմամբ 8,422 կին, ցույց է տվել, որ 5,358 կին (63.6%) չեն նկատել լիբիդոյի փոփոխություն, 1,826 կին (21.7%) նշել են լիբիդոյի աճ, իսկ 1,238 կին (14.7%)՝ նվազում։ 2019 թվականին *նյարդաբանության և կենսավարքային ակնարկում* հրապարակված մետաանալիզը, որը ներառել է 22 հրապարակված և 4 չհրապարակված հետազոտություն (ընդհանուր՝ 7,529 կին), ցույց է տվել, որ կանայք դաշտանային ցիկլի տարբեր փուլերում տարբեր չափով են հակված ռիսկային վարքագծի, այդ թվում՝ սեռական ակտիվության։ Ֆոլիկուլային փուլի վերջին երրորդում և օվուլյացիայի ժամանակ, երբ էնդոգեն էստրադիոլի և լյուտեինացնող հորմոնի մակարդակները բարձր են, գրանցվել է սեռական ակտիվության աճ՝ համեմատած լյուտեինային փուլի և դաշտանի ժամանակահատվածների հետ։ 2006 թվականի հետազոտությունը, որը ներառել է 124 նախամենոպաուզային կանանց, չափել է սեռական հորմոնները կապող գլոբուլինի մակարդակները՝ մինչև և հետո օրալ հակաբեղմնավորիչների դադարեցումը։ Պարզվել է, որ օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը շարունակող կանանց մոտ սեռական հորմոն կապող գլոբուլինի մակարդակները եղել են չօգտագործողների համեմատ մոտ չորս անգամ բարձր և պահպանվել են բարձր նույնիսկ դադարեցումից հետո։ Տեսականորեն սեռական հորմոն կապող գլոբուլինի աճը կարող է հանդիսանալ բարձրացված հորմոնային մակարդակների ֆիզիոլոգիական պատասխան, սակայն դրա ոչ սպեցիֆիկ կապման պատճառով կարող է նվազեցնել այլ հորմոնների, օրինակ՝ անդրոգենների, ազատ մակարդակները։ 2020 թվականին *Դիաբետի լանցետ և էնդոկրինոլոգիա-*ում հրապարակված խաչաձև հետազոտությունը, որը ներառել է Ավստրալիայի Քվինսլենդ, Նոր Հարավային Ուելս և Վիկտորիա նահանգներից 18–39 տարեկան 588 նախամենոպաուզային կանանց, ցույց է տվել, որ տարիքին, մարմնի զանգվածի ինդեքսին, ցիկլի փուլին, ծխելուն, ծննդաբերություններին, զուգընկեր ունենալուն և հոգեներգործուն դեղերի օգտագործմանը վերահսկում իրականացնելուց հետո սեռական հորմոն կապող գլոբուլինի մակարդակները հակադարձորեն կապված են եղել սեռական ցանկության հետ։

#### Սեռական գրավչություն և ֆունկցիա
Համակցված բերանային հակաբեղմնավորիչ հաբերն կարող են մեծացնել բնական հեշտոցային խոնավացումը, մինչդեռ որոշ կանանց մոտ նկատվում է խոնավացման նվազում։ 2004 թ.-ին *Թագավորական հասարակության ջանքեր Բիոլոգիական գիտության* ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրության ընթացքում Նյուքասլի համալսարանի և Չարլզի համալսարանի 19–33 տարեկան 48 կանայք, որոնք հետազոտության ընթացքում հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ չէին ընդունում, լուսանկարվել են դաշտանային ցիկլի ուշ ֆոլիկուլյար և վաղ միջլյուտեինային փուլերում։ Ստացված լուսանկարների զույգերը գնահատվել են 261 կույր գնահատողների կողմից (130 տղամարդ և 131 կին) համապատասխան համալսարաններից։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ ուսումնասիրված կանանց ուշ ֆոլիկուլյար փուլի լուսանկարները ընկալվել են որպես ավելի գրավիչ, քան լյուտեինային փուլի լուսանկարները, ավելին, քան կարելի էր սպասել պատահականության դեպքում։ 2007 թ.-ին *Էվոլլյուցիա և մարդկային վարքագիծ* ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրության ընթացքում 18 պրոֆեսիոնալ պարուհիներ 60 օրվա ընթացքում գրանցել են իրենց դաշտանային ցիկլերը, աշխատանքային հերթափոխերը և թեյավճարների չափը ջենթլմենների ակումբներում։ Խառը մոդելի վերլուծությամբ ուսումնասիրվել է 296 աշխատանքային հերթափոխ (մոտ 5300 պար)։ Պարզվել է, որ նորմալ դաշտանային ցիկլ ունեցող 11 պարուհիները վաստակել են միջինը 335 ԱՄՆ դոլար մեկ 5-ժամյա հերթափոխում ուշ ֆոլիկուլյար փուլում և օվուլյացիայի ժամանակ, 260 դոլար՝ լյուտեին փուլում, և 185 դոլար՝ դաշտանի ընթացքում, մինչդեռ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ օգտագործող 7 պարուհիների մոտ եկամուտների նման աճ չի դիտվել։ 2008 թ.-ին նույն ամսագրում հրապարակված մեկ այլ ուսումնասիրության ընթացքում Նյու Յորքի նահանգային համալսարանի (Ալբանի) 51 ուսանողուհիների ձայները ձայնագրվել են դաշտանային ցիկլի տարբեր փուլերում՝ 1-ից 10 հաշվելիս։ Կույր գնահատողները ձայները ավելի գրավիչ են գնահատել այն փուլերում, երբ բեղմնավորման հավանականությունն ավելի բարձր է եղել, մինչդեռ հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ ընդունող կանանց ձայների գրավչության մեջ ցիկլային փոփոխություն չի նկատվել։

#### Ռիսկային վարքագիծ
1998 թ.-ին *Էվոլյուցիա և մարդկային վարքագիծ*  ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրության ընթացքում Ալբանիի Նյու Յորքի նահանգային համալսարանի 18–54 տարեկան (միջին տարիքը՝ 21.9) 300 ուսանողուհիներ հարցման միջոցով գնահատել են վերջին 24 ժամում իրենց մասնակցությունը 18 տարբեր վարքագծերի, որոնք տարբեր աստիճաններով կապված էին բռնաբարության կամ սեռական ոտնձգության ռիսկի հետ։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ օվուլյացիայի ընթացքում կանայք վիճակագրորեն նշանակալիորեն ավելի քիչ են ներգրավվում նման ռիսկային վարքագծերում, մինչդեռ հակաբեղմնավորիչ հաբեր ընդունող կանանց մոտ ցիկլային տարբերություններ չեն նկատվել։ Սա ենթադրում է դաշտանային ցիկլի հորմոնալ տատանումների հոգեբանական ադապտիվ ֆունկցիա։ 2003 թ.-ին հրապարակված հայեցակարգային կրկնօրինակող ուսումնասիրությունը հաստատել է այս արդյունքները։ 2006 թ.-ին Կոգնիտիվ գիտությունների ընկերության տարեկան համաժողովում ներկայացված ուսումնասիրության ընթացքում Միչիգանի պետական համալսարանի 176 ուսանողուհիներ մասնակցել են որոշումների կայացման փորձի, որտեղ ընտրել են երաշխավորված արդյունքի և ռիսկային տարբերակի միջև։ Պարզվել է, որ ռիսկից խուսափելու նախընտրությունները փոփոխվում են դաշտանային ցիկլի ընթացքում, և այդ ազդեցությունը դիտվում է միայն այն կանանց մոտ, որոնք հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ չեն ընդունում։ 2019 թ.-ի *Նյարդաբանության և կենսավարքային ակնարկներ* մետավերլուծությունը, որը ներառել է 26 ուսումնասիրություն և 7529 կին, ցույց է տվել, որ ուշ ֆոլիկուլյար փուլում և օվուլյացիայի ժամանակ կանայք ավելի լավ են ճանաչում ռիսկերը և խուսափում վտանգավոր իրավիճակներից՝ համեմատած լյուտեին փուլի հետ։

### Դեպրեսսիա
Սերոտոնինի ցածր մակարդակները ուղեղում կապվում են դեպրեսիայի հետ։ Էստրոգենի բարձր մակարդակները (ինչպես առաջին սերնդի համակցված բերանային հակաբեղմնավորիչներում) և պրոգեստինները (որոշ միայն պրոգեստին պարունակող հակաբեղմնավորիչներում) կարող են նվազեցնել ուղեղի սերոտոնինի մակարդակը՝ մեծացնելով այն ֆերմենտի կոնցենտրացիան, որը քայքայում է սերոտոնինը։ Այնուամենայնիվ, հակաբեղմնավորման վերաբերյալ ժամանակակից բժշկական տեղեկատու դասագրքերը և խոշոր կազմակերպությունները, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ի ACOG-ը ԱՀԿ-ն, և Մեծ Բրիտանիայի RCOG-ը, համաձայն են, որ առկա ապացույցները ցույց են տալիս՝ ցածր դոզայով համակցված բերանային հակաբեղմնավորիչները քիչ հավանական է, որ մեծացնեն դեպրեսիայի ռիսկը կամ վատթարացնեն արդեն առկա դեպրեսիան։

### Հիպերտոնիա
Բրադիկինինը նվազեցնում է արյան ճնշումը՝ առաջացնելով անոթների լայնացում։ Որոշ ֆերմենտներ, այդ թվում՝ անգիոտենզին փոխակերպող ֆերմենտը և ամինոպեպտիդազ P-ն, քայքայում են բրադիկինինը։ Պրոգեստերոնը կարող է բարձրացնել ամինոպեպտիդազ P-ի մակարդակը, ինչի արդյունքում բրադիկինինի քայքայումը արագանում է և մեծանում է հիպերտոնիայի զարգացման ռիսկը։

### Վահանաձև գեղձ
Օրալ հակաբեղմնավորիչներում պարունակվող էստրոգենը կարող է բարձրացնել վահանաձև գեղձի հորմոն կապող գլոբուլինի մակարդակը և նվազեցնել ազատ T4-ը։ Երկարատև օգտագործումը (ավելի քան 10 տարի) կարող է ուժեղորեն կապվել հիպոթիրեոզի հետ, և հակաբեղմնավորիչներ օգտագործող կանանց մոտ կարող է պահանջվել թիրոքսինի ավելի բարձր դոզա։

### Այլ ազդեցություններ
Ցածր դոզայով համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների հետ կապված այլ կողմնակի ազդեցություններ են լեյկոռեան (հեշտոցային արտազատումների ավելացում), դաշտանային արյունահոսության նվազումը, մաստալգիան (կրծքագեղձերի ցավոտություն) և ակնեի նվազումը։ Ավելի հին՝ բարձր դոզայով պատրաստուկները կապված են սրտխառնոցի, փսխման, արյան ճնշման բարձրացման և մելազմայի հետ։ Էստրոգենի ավելցուկը կարող է բարձրացնել լեղիում խոլեստերինի մակարդակը և նվազեցնել լեղապարկի շարժունակությունը՝ նպաստելով լեղաքարերի առաջացմանը։ Որոշ պրոգեստիններ կարող են սահմանափակել մկանային զանգվածի աճը քաշային մարզումների ընթացքում՝ անդրոգենային ռեցեպտորների արգելակման միջոցով։ Որոշ ուսումնասիրություններ պնդում են, որ հաբը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե ինչպիսի տղամարդու մարմնի հոտեր են նախընտրում կանայք, ինչը կարող է ազդեցություն ունենալ զուգընկերոջ ընտրության վրա։ Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը կապված է էնդոմետրիոզի ռիսկի նվազման հետ (հարաբերական ռիսկ՝ 0.63), սակայն ապացույցների որակը սահմանափակ է։ Համակցված բերանային հակաբեղմնավորիչները նվազեցնում են ընդհանուր տեստոստերոնը մոտ 0.5 նմոլ/լ-ով, ազատ տեստոստերոնը՝ մոտ 60 %-ով, և բարձրացնում են սեռական հորմոն կապող գլոբուլինի մակարդակը մոտ 100 նմոլ/լ-ով։ Երկրորդ սերնդի պրոգեստիններ պարունակող կամ 20–25 մկգ էթինիլէստրադիոլ ունեցող պատրաստուկները ավելի քիչ ազդեցություն ունեն սեռական հորմոն կապող գլոբուլինի վրա։ Հնարավոր է նաև ոսկրային խտության նվազում։

## Դեղերի փոխազդեցություն
Որոշ դեղեր կարող են նվազեցնել հաբի արդյունավետությունը և մեծացնել անցանկալի հղիության կամ միջդաշտանային արյունահոսության ռիսկը։ Դրանց թվում են ռիֆամպիցինը, բարբիտուրատները, ֆենիտոինը և կարբամազեպինը։ Նշվում է նաև զգուշություն լայն սպեկտրի հակաբիոտիկների (օր.՝ ամպիցիլին, դոքսիցիկլին) կիրառման դեպքում, որոնք կարող են խաթարել էթինիլէստրադիոլի վերաշրջանառությանը մասնակցող աղիքային միկրոֆլորան։ Բուժական խոտաբույս Սուրբ Հովհաննեսի զավակը (St John’s Wort) կարող է ակտիվացնել լյարդի P450 համակարգը՝ արագացնելով էթինիլէստրադիոլի և պրոգեստինների մետաբոլիզմը։

## Հասանելիություն
Դեղագործական արտադրանքների հասանելիությունը որոշվում է տեղական կարգավորող մարմինների կողմից։ ԱՄՆ-ում այդ գործառույթը իրականացնում է սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը։ 2023 թ. հուլիսին սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը հայտարարեց, որ առաջին անգամ օրական ընդունվող հորմոնալ հակաբեղմնավորիչը հասանելի է դարձել առանց բժշկական դեղատոմսի։ Թեև այս դեղերը հաստատվել էին դեռևս 1973 թ.-ին, պահանջվեց մոտ 50 տարի՝ դրանց իրավական կարգավիճակը փոխելու համար։ Սա հնարավոր դարձավ լայն հանրության շրջանում դրանց անվտանգ և արդյունավետ օգտագործման ապացույցների շնորհիվ։

## Պատմություն

1930-ական թվականներին գիտնականներին հաջողվել էր մեկուսացնել և որոշել ստերոիդ հորմոնների կառուցվածքը, ինչպես նաև պարզել, որ անդրոգենների, էստրոգենների կամ պրոգեստերոնի բարձր դոզաները արգելակում են օվուլյացիան,։ Սակայն այդ հորմոնների ստացումը, որոնք արտադրվում էին կենդանական հումքից, եվրոպական դեղագործական ընկերություններից չափազանց թանկ էր։ 1939 թվականին Փենսիլվանիայի պետական համալսարանի օրգանական քիմիայի պրոֆեսոր Ռասել Մարքերը մշակեց պրոգեստերոնի սինթեզի մեթոդ՝ բուսական ստերոիդ սապոգենիններից՝ սկզբում օգտագործելով սարասապարիլլայից ստացվող սարսապոգենինը, որը սակայն չափազանց թանկ էր։ Երեք տարվա ինտենսիվ բուսաբանական հետազոտություններից հետո նա հայտնաբերեց շատ ավելի հարմար ելանյութ՝ մեքսիկական յամսերի սապոնինը, որոնք աճում էին Վերակրուսի արևադարձային անտառներում՝ Օրիսաբայի մերձակայքում։ Այդ սապոնինը լաբորատոր պայմաններում հնարավոր էր փոխակերպել դրա ագլիկոն բաղադրիչին՝ դիոսգենինին։ Քանի որ Մարքերին չհաջողվեց հետաքրքրել իր հետազոտության հովանավոր Փարք-Դավիս ընկերությանը մեքսիկական յամսերից պրոգեստերոնի սինթեզի առևտրային ճանապարհով, նա հեռացավ Փենսիլվանիայի պետական համալսարանից և 1944 թվականին Մեխիկոյում երկու գործընկերների հետ համահիմնադրեց Սինտեքս ընկերությունը։ Երբ նա մեկ տարի անց հեռացավ Սինտեքսից, արդեն սկսվել էր «բարբասկո» յամսի առևտուրը և մեքսիկական ստերոիդային արդյունաբերության ծաղկման շրջանը։ Սինտեքսը կոտրեց եվրոպական դեղագործական ընկերությունների մենաշնորհը ստերոիդ հորմոնների ոլորտում՝ հաջորդ ութ տարիների ընթացքում պրոգեստերոնի գինը նվազեցնելով գրեթե 200 անգամ։ 20-րդ դարի կեսերին ստեղծվել էին հորմոնալ հակաբեղմնավորման զարգացման բոլոր նախադրյալները, սակայն դեղագործական ընկերությունները, համալսարանները և կառավարությունները հետաքրքրված չէին այդ ուղղությամբ հետազոտություններ իրականացնելու հարցում։

### Պրոգեստերոն՝ օվուլյացիան կանխելու համար
Պրոգեստերոնը՝ ներարկումների ձևով, առաջին անգամ ցույց է տվել օվուլյացիան արգելակելու հատկություն կենդանիների մոտ 1937 թվականին՝ Մեյքփիսի և գործընկերների կողմից։ 1951 թվականին վերարտադրողական ֆիզիոլոգ Գրեգորի Պինկուսը, որը հորմոնային հետազոտությունների առաջատարներից էր և Մասաչուսեթս նահանգի Շրուսբերի քաղաքում գտնվող Փորձարարական կենսաբանության Վուսթերյան հիմնադրամի համահիմնադիր, առաջին անգամ հանդիպեց ամերիկյան հակաբեղմնավորման շարժման հիմնադիր Մարգարեթ Սենգերին Մանհեթենում կազմակերպված ընթրիքի ժամանակ։ Ընթրիքը հյուրընկալել էր Աբրահամ Սթոունը՝ Planned Parenthood կազմակերպության բժշկական տնօրենը և փոխնախագահը, ով օգնել էր Պինկուսին ստանալ փոքր դրամաշնորհ՝ հորմոնալ հակաբեղմնավորման հետազոտությունները սկսելու համար։ Հետազոտությունները սկսվեցին 1951 թվականի ապրիլին, երբ վերարտադրողական ֆիզիոլոգ Մին Չուե Չանը կրկնեց և ընդլայնեց 1937 թվականի Մեյքփիսի և գործընկերների փորձերը։ 1953 թվականին հրապարակված արդյունքները ցույց տվեցին, որ պրոգեստերոնի ներարկումները ճագարների մոտ ճնշում են օվուլյացիան։ 1951 թվականի հոկտեմբերին G. D. Searle & Company ընկերությունը մերժեց Պինկուսի խնդրանքը՝ ֆինանսավորելու նրա հորմոնալ հակաբեղմնավորման հետազոտությունները, սակայն պահեց նրան որպես խորհրդատու և շարունակեց տրամադրել քիմիական միացություններ՝ փորձարկման համար։ 1952 թվականի մարտին Սենգերը կարճ գրությամբ տեղեկացրեց իր վաղեմի ընկերոջը և հովանավորին՝ սուֆրաժիստ և բարերար Քեթրին Դեքսթեր ՄաքՔորմիքին Պինկուսի հետազոտությունների մասին։ ՄաքՔորմիքը 1952 թվականի հունիսին այցելեց հանդիպելու Հադսոն Հոգլենդին և ծանոթանալու այնտեղ իրականացվող հակաբեղմնավորման հետազոտություններին։ Հիասթափված լինելով PPFA-ի թույլ հետաքրքրվածությունից և սահմանափակ ֆինանսավորումից՝ ՄաքՔորմիքը 1953 թվականի հունիսին կազմակերպեց հանդիպում WFEB-ում Սենգերի և Հոգլենդի մասնակցությամբ, որտեղ առաջին անգամ հանդիպեց Պինկուսին։ Պինկուսը պարտավորվեց զգալիորեն ընդլայնել և արագացնել հետազոտությունները՝ ՄաքՔորմիքի կողմից տրամադրվող ֆինանսավորմամբ, որը PPFA-ի նախկին աջակցությունից շուրջ 50 անգամ մեծ էր։ Պինկուսն ու ՄաքՔորմիքը հետազոտություններին ներգրավեցին Հարվարդի համալսարանի գինեկոլոգիայի կլինիկական պրոֆեսոր Ջոն Ռոքին՝ Կանանց ազատ հիվանդանոցի գինեկոլոգիայի բաժնի ղեկավարին և անպտղության բուժման փորձագետին՝ կանանց մասնակցությամբ կլինիկական փորձերը ղեկավարելու համար։ 1952 թվականին գիտաժողովի ընթացքում Պինկուսն ու Ռոքը պարզեցին, որ օգտագործում են նմանատիպ մոտեցումներ՝ հակառակ նպատակներով։ Նույն թվականին Ռոքը իր 80 անպտղությամբ հիվանդների մոտ ստեղծեց երեքամսյա անօվուլյատոր կեղծ հղիության վիճակ՝ բերանային ճանապարհով աստիճանաբար աճող էստրոգենի (օրական 5–30 մգ դիէթիլստիլբեստրոլ) և պրոգեստերոնի (օրական 50–300 մգ) դոզաներով։ Հաջորդ չորս ամիսների ընթացքում կանանց 15 %-ը հղիացավ։ 1953 թվականին Պինկուսի առաջարկով Ռոքը 27 անպտղությամբ հիվանդների մոտ կիրառեց միայն պրոգեստերոն պարունակող ռեժիմ՝ օրական 300 մգ, ցիկլի 5–24 օրերին՝ 20 օր շարունակ, որին հաջորդում էին հաբ չընդունելու օրեր՝ դադարային արյունահոսություն առաջացնելու համար։ Արդյունքում արձանագրվեց նույն՝ 15 % հղիության մակարդակը՝ առանց նախորդ ռեժիմին բնորոշ ամենորեայի։ Սակայն կանանց 20 %-ի մոտ նկատվեց միջդաշտանային արյունահոսություն, իսկ առաջին ցիկլում օվուլյացիան ճնշվեց միայն կանանց 85 %-ի մոտ, ինչը վկայում էր, որ անհրաժեշտ կլինեն ավելի բարձր և թանկ դոզաներ՝ օվուլյացիան հետևողականորեն ճնշելու համար։ Նմանապես, Իշիկավայի և գործընկերների ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ օրական 300 մգ օրալ պրոգեստերոնը օվուլյացիան արգելակում է միայն «որոշ դեպքերում»։ Չնայած երկու ուսումնասիրություններում հղիություններ չեն արձանագրվել, դա կարող էր պայմանավորված լինել նաև պատահականությամբ։ Սակայն Իշիկավան և գործընկերները նշեցին, որ պրոգեստերոն ընդունող կանանց մոտ արգանդի վզիկի լորձը դառնում է անթափանց սպերմատոզոիդների համար, ինչը կարող էր բացատրել հղիությունների բացակայությունը։ Այս կլինիկական ուսումնասիրություններից հետո պրոգեստերոնը որպես օրալ օվուլյացիայի արգելակիչ լքվեց՝ բարձր և թանկ դոզաների անհրաժեշտության, օվուլյացիայի ոչ ամբողջական ճնշման և միջդաշտանային արյունահոսության հաճախակի առաջացման պատճառով։ Փոխարենը հետազոտողները ապագայում կենտրոնացան ավելի հզոր սինթետիկ պրոգեստինների վրա։

### Պրոգեստիններ՝ օվուլյացիան կանխելու համար
1951 թվականի հոկտեմբերին քիմիկոս Լուիս Միրամոնտեսը՝ Կարլ Ջերասսիի ղեկավարությամբ և Ջորջ Ռոզենկրանցի ուղղորդմամբ Սինտեքս ընկերությունում (Մեխիկո), սինթեզեց առաջին օրալ հակաբեղմնավորիչը, որը հիմնված էր բարձր ակտիվ պրոգեստին նորեթիստերոնի վրա։ Ֆրենք Բ. Քոլթոնը Սիարլ ընկերությունում 1952 թվականին սինթեզեց բարձր ակտիվ նորեթինոդրելը (նորեթիստերոնի իզոմեր) և 1953 թվականին՝ նորեթանդրոլոնը։ Պինկուսը դիմեց դեղագործական ընկերություններում իր կապերին՝ խնդրելով ուղարկել պրոգեստոգեն ակտիվությամբ քիմիական միացություններ։ Չանը կենդանիների վրա փորձարկեց մոտ 200 միացություն և առանձնացրեց երեք ամենախոստումնալիները՝ Սինտեքսի նորեթիստերոնը և Սիարլի նորեթինոդրելն ու նորեթանդրոլոնը։ 1954 թվականի դեկտեմբերին Ռոքը սկսեց առաջին հետազոտությունները երեք օրալ պրոգեստինների՝ 5–50 մգ դոզաների օվուլյացիան ճնշելու հնարավորությունների վերաբերյալ։ Ուսումնասիրությունը տևեց երեք ամիս (յուրաքանչյուր ցիկլում 21 օր՝ 5–25-րդ օրեր, որին հաջորդում էին հաբ չընդունելու օրեր) և ընդգրկեց Մասաչուսեթս նահանգի Բրուքլայն քաղաքում գտնվող իր 50 անպտղությամբ հիվանդներին։ 5 մգ դոզայով նորեթիստերոնը կամ նորեթինոդրելը և նորեթանդրոլոնի բոլոր դոզաները ճնշում էին օվուլյացիան, սակայն առաջացնում էին միջդաշտանային արյունահոսություն։ Իսկ 10 մգ և ավելի բարձր դոզաներով նորեթիստերոնը կամ նորեթինոդրելը ճնշում էին օվուլյացիան առանց միջդաշտանային արյունահոսության և հաջորդ հինգ ամիսների ընթացքում արձանագրվեց 14 % հղիություն։ Պինկուսն ու Ռոքը ընտրեցին Սիարլի նորեթինոդրելը՝ որպես առաջին հակաբեղմնավորիչ փորձարկումների դեղամիջոց՝ պատճառաբանելով դրա անդրոգենային ազդեցության բացակայությունը՝ համեմատած Սինտեքսի նորեթիստերոնի շատ թույլ անդրոգենայնության հետ կենդանիների փորձերում։

### Համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ
Հետագայում պարզվեց, որ նորեթինոդրելը (և նորեթիստերոնը) պարունակում էին փոքր քանակությամբ էստրոգեն մեստրանոլ (նրանց սինթեզի միջանկյալ նյութը), ընդ որում Ռոքի 1954–1955 թթ. ուսումնասիրությունում օգտագործված նորեթինոդրելը պարունակում էր 4–7 % մեստրանոլ։ Երբ մաքրումը հասցվեց 1 %-ից ցածր, առաջացավ միջդաշտանային արյունահոսություն, ինչի արդյունքում որոշվեց նպատակաուղղված ավելացնել 2.2 % մեստրանոլ՝ այնպիսի քանակությամբ, որը չէր առաջացնում այդ ազդեցությունը։ Այս համակցությունը ստացավ Էնովիդ առևտրային անվանումը։ Էնովիդի առաջին հակաբեղմնավորիչ փորձարկումը, որը ղեկավարում էին Սելսո-Ռամոն Գարսիան և Էդրիս Ռայս-Ռեյը, սկսվեց 1956 թվականի ապրիլին Պուերտո Ռիկոյի Ռիո Պիեդրաս քաղաքում։ Երկրորդ փորձարկումը, որը ղեկավարում էր Էդվարդ Թ. Թայլերը, սկսվեց 1956 թվականի հունիսին Լոս Անջելեսում։ 1957 թվականի հունվարին Սիարլ ընկերությունը կազմակերպեց սիմպոզիում՝ ամփոփելու Էնովիդի վերաբերյալ մինչև 1956 թվականը կատարված գինեկոլոգիական և հակաբեղմնավորիչ հետազոտությունները և եզրակացրեց, որ կարելի է էստրոգենի պարունակությունը նվազեցնել 33 %-ով՝ առանց միջդաշտանային արյունահոսության հաճախականությունը էականորեն մեծացնելու, և այդպիսով նվազեցնել ստամոքսաղիքային էստրոգենային կողմնակի ազդեցությունները։ Չնայած այս լայնածավալ փորձարկումները նպաստեցին հաբի կլինիկական ազդեցությունների նախնական ըմբռնմանը, դրանց էթիկական կողմերը առաջացրին լուրջ հակասություններ։ Մասնավորապես, նշվում է Պուերտո Ռիկոյի խմբում ընդգրկված կանանց ինքնավարության և տեղեկացված համաձայնության ակնհայտ բացակայությունը փորձարկումներից առաջ։ Այս մասնակիցներից շատերը սոցիալապես անապահով, աշխատավոր դասի ներկայացուցիչներ էին։ Օրալ հակաբեղմնավորիչների հասանելիությունը տարբեր երկրներում լայնորեն տարբերվում է, և շատ երկրներում իրավական և իրական հասանելիության միջև կա տարբերություն։ 2013 թվականի ուսումնասիրության տվյալներով, որը հիմնված է 2011–2012 թվականների ընթացքում 147 երկրներից հավաքված տվյալների վրա, օրալ հակաբեղմնավորիչները՝

* անանուն կերպով, առանց դեղատոմսի հասանելի էին 38 %-ի երկրներում,
* իրավական առումով, առանց դեղատոմսի (առողջապահական մասնագետի նախնական ստուգում անհրաժեշտ չէր) հասանելի էին 24 %-ի երկրներում,
* իրավական առումով, առանց դեղատոմսի, սակայն ստուգում պահանջվում էր, հասանելի էին 8 %-ի երկրներում, միայն դեղատոմսով հասանելի էին 31 %-ի երկրներում

#### Միացյալ Նահանգներ
մինի|Օրալ հակաբեղմնավորիչ, 1970 թվական
Հանրային հասանելիություն և հաստատումներ

1957 թվականի հունիսին ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի գործակալությունը հավանություն տվեց Էնովիդ 10 մգ (9.85 մգ նորեթինոդրել և 150 միկրոգրամ մեստրանոլ) դեղին՝ որպես կլիմակտերիկ և դաշտանային խանգարումների բուժում, հիմնվելով ավելի քան 600 կանանց օգտագործման տվյալների վրա։ Բազմաթիվ լրացուցիչ հակաբեղմնավորիչների փորձարկումները ցույց տվեցին, որ Էնովիդը 10, 5 և 2.5 մգ դոզաներով շատ արդյունավետ է։ 1959 թվականի հուլիսին Սիարլ ընկերությունը ներկայացրեց լրացուցիչ հայտ՝ 10, 5 և 2.5 մգ դոզաներով Էնովիդը հակաբեղմնավորիչ նպատակով ընդգրկելու համար։ ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի գործակալությունը մերժեց հաշվի առնել հայտը մինչև Սիարլը համաձայնվեր նվազագույն դոզաների ձեւերը հանել հայտից։ 1960 թվականի մայիսին ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի գործակալությունը հայտարարեց, որ հավանություն կտա Էնովիդ 10 մգ-ը հակաբեղմնավորիչ օգտագործման համար և դա կատարվեց 1960 թվականի հունիսին։ Այդ պահին Էնովիդ 10 մգ-ը արդեն երեք տարի գտնվում էր լայն օգտագործման մեջ, և պահպանողական գնահատմամբ՝ այն օգտագործել էր առնվազն կես միլիոն կին։ Չնայած ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի գործակալությունը հավանություն էր տվել հակաբեղմնավորիչ օգտագործմանը, Սիարլը երբեք չգովազդեց Էնովիդ 10 մգ-ը հակաբեղմնավորիչ նպատակով։ Ութ ամիս անց՝ 1961 թվականի փետրվարին, ԱՄՆ սննդամթերքի և դեղերի գործակալությունը հավանություն տվեց Էնովիդ 5 մգ-ին հակաբեղմնավորիչ օգտագործման համար։ 1961 թվականի հուլիսին Սիարլը վերջապես սկսեց Էնովիդ 5 մգ (5 մգ նորեթինոդրել և 75 միկրոգրամ մեստրանոլ) մարքետինգը բժիշկների համար հակաբեղմնավորիչ դեղամիջոց՝ արդեն որպես ընդունված միջոց։ Չնայած ԱՄՆսննդամթերքի և դեղերի գործակալությունը առաջին օրալ հակաբեղմնավորիչը հաստատեց 1960 թվականին, ամուսնացած կանայք այն ամբողջ ԱՄՆ-ում կարողացան օգտագործել միայն Griswold v. Connecticut (1965) վճռից հետո, իսկ չամուսնացած կանայք՝ Eisenstadt v. Baird (1972) վճռից հետո։ Առաջին հրապարակված դեպքի զեկույցը, որում կնոջ մոտ Էնովիդի (Էնովիդ 10 մգ ԱՄՆ-ում) օգտագործման ժամանակ առաջացավ թրոմբ և թոքային էմբոլիա, հայտնվեց միայն 1961 թվականի նոյեմբերին, հաստատումից չորս տարի անց, այն ժամանակ երբ այն արդեն օգտագործվել էր մեկ միլիոնից ավելի կանանց կողմից։ Լրիվ ապացուցելու համար, որ օրալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը մեծացնում է երակային թրոմբոզի, ինսուլտի և սրտամկանի ինֆարկտի ռիսկը՝ հատկապես ծխող կանանց և բարձր ճնշում կամ այլ սրտանոթային/ուղեղային ռիսկերի դեպքում, անհրաժեշտ եղավ գրեթե մեկ տասնամյակ էպիդեմիոլոգիական ուսումնասիրություններ։ Այս ռիսկերն ընդգծված էին 1969 թվականի «Բժշկի գործը  ընդդեմ հաբի» գրքում՝ ֆեմինիստ լրագրող Բարբարա Սիմանի կողմից, ով նաև մասնակցեց 1970 թվականի Նելսոն հաբերի լսումների կազմակերպմանը՝ սենատոր Գեյլորդ Նելսոնի հրավերով։ Լսումներն անցկացվել են միայն տղամարդ սենատորների կողմից, իսկ առաջին լսումների վկաները նույնպես տղամարդիկ էին, ինչի պատճառով Ալիս Վոլֆսոնը և այլ ֆեմինիստներ բողոքեցին և լրատվամիջոցների ուշադրություն գրավեցին։ Նրանց աշխատանքը հանգեցրեց այն բանին, որ բերանային հակաբեղմնավորիչների փաթեթներում պարտադիր դարձավ ներառել հիվանդին տեղեկացնելու թերթիկ՝ կողմնակի ազդեցությունների և ռիսկերի մասին տեղեկացնելու համար։ Այսօր ստանդարտ դոզայով բերանային հակաբեղմնավորիչները պարունակում են էստրոգենի ավելի փոքր, մեկ երրորդի չափով դոզա առաջին շուկայարկված հաբի համեմատ և ավելի ցածր դոզայով, բայց ավելի հզոր պրոգեստիններ տարբեր կազմություններով։ 2015 թվականից որոշ նահանգներում ընդունվեց օրենսդրություն, որը թույլ է տալիս ֆարմացևտներին նշանակել օրալ հակաբեղմնավորիչներ՝ բժշկի որոշակի ցուցումների և կանանց համար խոչընդոտների նվազեցման նպատակով։ Օրեգոն, Կալիֆորնիա, Կոլորադո, Հավայներ, Մերիլենդ և Նյու Մեքսիկո նահանգներում ֆարմացևտները կարող են նշանակել հակաբեղմնավորիչներ, ստանալով համապատասխան մասնագիտական պատրաստություն և սերտիֆիկացում իրենց նահանգային ֆարմացիայի խորհրդից։ 2024 թվականի հունվարից ֆարմացևտները 29 նահանգներում իրավունք ունեն նշանակել օրալ հակաբեղմնավորիչներ։ 2023 թվականին ԱՄՆ արդյունաբերության և դեղերի գործակալությունը հաստատեց պրոգեստինային հաբ (Օփիլլ), որը հասանելի է **առանց դեղատոմսի**։ Իսկ էստրոգենային հաբերը 2024 թվականին դեռ պահանջում են դեղատոմս։

#### Ավստրալիա
ԱՄՆ-ից դուրս առաջին օրալ հակաբեղմնավորիչը Շերինգ ընկերության Անովլար-ն (նորեթիստերոն ագցետատ 4 մգ + էթինիլեստրադիոլ 50 միկրոգրամ) էր՝ 1961 թվականի հունվարին Ավստրալիայում։

#### Գերմանիա
Եվրոպայում առաջին օրալ հակաբեղմնավորիչը Շերինգ-ի Անովլար-ն էր՝ 1961 թվականի հունիսին Արևմտյան Գերմանիայում։ Նման ցածր հորմոնային դոզան ուսումնասիրել է բելգիացի գինեկոլոգ Ֆերդինանդ Պիթերսը։

#### Միացյալ Թագավորություն
1960-ականների կեսին Մեծ Բրիտանիայում դեղերի շուկայարկման նախնական հաստատում պահանջված չէր։ Բրիտանական ընտանեկան պլանավորման ասոցիացիան իր կլինիկաների միջոցով հիմնականում տրամադրում էր միայն իր հաստատված հակաբեղմնավորիչների ցանկում ընդգրկված դեղերը (ստեղծվել է 1934-ին)։ 1957-ին Սիարլը սկսեց Էնավիդ (Էնովիդ 10 մգ ԱՄՆ-ում) մարքետինգը դաշտանային խանգարումների համար։ Նույն թվականին Բրիտանական ընտանեկան պլանավորման ասոցիացիան ստեղծեց բեղմնավորման վերահսկման հետազոտման խորհուրդ՝ օրալ հակաբեղմնավորիչների փորձարկումն ու հսկողությունը կազմակերպելու համար, որը սկսեց կենդանիների վրա փորձարկումներ և 1960–1961 թվականներին անցկացրեց երեք խոշոր կլինիկական փորձարկումներ Բիրմինգհեմում, Սլոուում և Լոնդոնում։ 1960 թվականի մարտին Բիրմինգհեմի Բրիտանական ընտանեկան պլանավորման ասոցիացիան սկսեց փորձարկումներ նորեթինեդրել 2.5 մգ + մեստրանոլ 50 միկրոգրամ դոզայով, սակայն սկզբնական շրջանում բարձր հղիության մակարդակ արձանագրվեց՝ սխալմամբ միայն 36 միկրոգրամ մեստրանոլ պարունակող հաբերի պատճառով։ Պրոֆիլը փոխվեց նորեթինոդրել 5 մգ + մեստրանոլ 75 միկրոգրամ (ԿոնովիդՄեծ Բրիտանիայում, Էնովիդ 5 մգ ԱՄՆ-ում)։ 1960 թվականի օգոստոսին Սլոուի Բրիտանական ընտանեկան պլանավորման ասոցիացիան սկսեց նորեթինոդրել 2.5 մգ + մեստրանոլ 100 միկրոգրամ (Կոնովիդ-Է Մեծ Բրիտանիայում, Էնովիդ-Է ԱՄՆ-ում) փորձարկումները։ 1961 թվականի մայիսին Լոնդոնի Բրիտանական ընտանեկան պլանավորման ասոցիացիան  սկսեց Շերինգ-ի Անովլար-ի փորձարկումները։։ 1961 թվականի հոկտեմբերին, բժշկական խորհրդատվական խորհրդի խորհուրդով Բրիտանական ընտանեկան պլանավորման ասոցիացիան ավելացրեց Սիարլ-ի Կոնովիդ-ը հաստատված հակաբեղմնավորիչների ցանկում։ 1961 թվականի դեկեմբերին առողջապահության նախարար Էնոք Պաուելը հայտարարեց, որ Կոնովիդը կարելի է նշանակել ազգային առողջապահական ընկերության միջոցով ամսական 2 շիլինգով սուբսիդավորված գնով։ 1962-ին Շերինգ-ի Անովլարն և Սիարլ-ի Կոնովիդ-Է-ն ավելացվեցին Բրիտանական ընտանեկան պլանավորման ասոցիացիայի հաստատված հակաբեղմնավորիչների ցանկում։

#### Ֆրանսիա
1967 թվականի դեկտեմբերի Նոյվիրթ օրենքը լեգալացրեց հակաբեղմնավորումը Ֆրանսիայում, այդ թվում՝ հաբը։ Հաբը Ֆրանսիայում ամենատարածված հակաբեղմնավորիչ ձևն է, հատկապես երիտասարդ կանանց շրջանում՝ կազմում է հակաբեղմնավորման 60 %։ Հղիության դադարման մակարդակը կայուն մնացել է հաբի շուկայարկումից հետո։

#### Ճապոնիա
Ճապոնիայում ճապոնական բժշկական ասոցիացիայի լոբբինգը մոտ 40 տարի թույլ չտվեց հաբի ընդհանուր օգտագործումը։ Ավելի բարձր դոզայով երկրորդ սերնդի հաբերը հաստատվել էին միայն գինեկոլոգիական խնդիրների դեպքում, բայց ոչ հակաբեղմնավորման համար։ Ասոցիացիաները մտահոգված էին երկարատև օգտագործման անվտանգության հարցերով և այն փաստով, որ հաբի օգտագործումը կարող էր նվազեցնել կոնդոմների կիրառումը և ավելացնել սեռավարակների ռիսկը։ Այնուամենայնիվ, երբ Առողջապահության նախարարությունը Վիագրայի օգտագործումը հաստատեց ընդամենը 6 ամիս հետո՝ դիմումի ներկայացումից հետո, մինչդեռ հաբի օգտագործման համար պահանջում էր լրացուցիչ տվյալներ, կանանց խմբերը բողոքեցին։ Հաբը վերջապես հաստատվեց 1999 թվականի հունիսին, երբ Ճապոնիան դարձավ  ՄԱԿ-ի անդամ վերջին պետությունը, որը հաստատեց այն։ Սակայն հաբը չի դարձել տարածված Ճապոնիայում։ Արձանագրված է, որ միայն 28 միլիոն դաշտանային ցիկլում գտնվող կանանց 1.3 % օգտագործում է հաբ, մինչդեռ ԱՄՆ-ում այդ ցուցանիշը կազմում է 15.6 %։ Հաբի նշանակման ուղեցույցների համաձայն՝ կանայք պարտավոր են երեք ամիսը մեկ այցելել բժշկի կոնքի օրգանների ստուգման և սեռավարակների ու էնդոմետրիալ քաղցկեղի թեստերի համար։ ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում սովորաբար տարեկան կամ կիսամյակային այցն է ընդունված հաբ օգտագործողների համար։ 2007 թվականից շատ ճապոնացի գինեկոլոգներ սահմանել են տարեկան մեկ այց միայն, ավելի հաճախակի ստուգումներ խորհուրդ են տրվում միայն ծեր կամ ռիսկային խմբերի համար։ 2004 թվականին Ճապոնիայում հակաբեղմնավորիչների օգտագործման 80 %-ը կազմում էին կոնդոմները, ինչը հնարավոր է բացատրի երկրում ՁԻԱՀ-ի ցածր ցուցանիշը։

## Հասարակություն և մշակույթ
մինի|267x267փքս|ԱՄՆ-ի ծնելիության պատմական գրաֆիկը։ Հակաբեղմնավորիչ հաբի ի հայտ գալը 1960-ականներին համընկավ ծնելիության կտրուկ նվազման հետ՝ դրանով իսկ վերջ դնելով 20-րդ դարի կեսերի «բեյբի բումին»։ Այնպիսի երկրներում, ինչպիսին Իռլանդիան է, որտեղ հակաբեղմնավորիչները անօրինական էին կամ լայնորեն հասանելի չէին, «բեյբի բումը» շարունակվեց ավելի երկար ժամանակ։
Օրալ հակաբեղմնավորիչը ԱՄՆ-ում հաստատվել է ՍԴԱ-ի կողմից 1960-ականների սկզբին, և դրա օգտագործումը արագ տարածվեց նույն տասնամյակի վերջին, մեծ սոցիալական ազդեցություն ունենալով։ 1967 թվականի ապրիլին **Թայմ** ամսագիրը հաբը դարձրեց իր շապիկի թեմա։ Նախևառաջ, այն ավելի արդյունավետ էր նախորդ հակաբեղմնավորիչ մեթոդների մեծամասնությունից, ինչի շնորհիվ կանայք ստացան իրենց վարքի վրա աննախադեպ վերահսկողություն։ Հաբի օգտագործումը առանձին էր սեռական հարաբերությունից, ուստի որևէ հատուկ նախապատրաստում պահանջված չէր, և հաբը ընդունելու որոշումը մնաց անձնական։ Այս հանգամանքների համադրումը դարձրել է հաբը հայտնի մի քանի տարվա ընթացքում իր շուկայարկումից հետո։ Կլաուդիա Գոլդինի և այլոց կարծիքով՝ այս նոր հակաբեղմնավորիչ տեխնոլոգիան կարևոր դեր խաղաց կանանց ժամանակակից տնտեսական դերի ձևավորման մեջ, քանի որ այն երկարացրեց կանանց առաջին ամուսնության տարիքը, հնարավորություն տալով կրթության և մարդկային կապիտալի այլ տեսակի ներդրումներ կատարել, ինչպես նաև կարիերայով զբաղվելու ավելի մեծ ազատություն ապահովեց։ Հաբի լեգալացումից անմիջապես հետո կտրուկ աճ արձանագրվեց կանանց քոլեջ հաճախելության և ավարտելու մակարդակում։ Տնտեսագիտական տեսանկյունից՝ հաբը նվազեցրեց կրթություն ստանալու ծախսերը։ Հատուկ հարաբերությունները չկորցնելու հնարավորությունը թույլ տվեց կանանց կատարել երկարաժամկետ կրթական և կարիերայի պլանավորում։ Հաբի բարձր արդյունավետությունն ու արագ տարածումը բարձրացրին նաև բարոյական և առողջական քննարկումները նախամուսնական սեռական հարաբերությունների և պոռնոգրաֆիայի վերաբերյալ։ Նախկինում սեռական ակտիվությունը երբեք չէր տարանջատվել վերարտադրությունից։ Հաբ օգտագործող զույգերի համար սեռական հարաբերությունը դարձավ միայն սիրո կամ ֆիզիկական հաճույքի արտահայտություն, այլ ոչ թե վերարտադրության միջոց։ Չնայած նախորդ հակաբեղմնավորիչներին, դրանց ավելի բարձր ձախողման մակարդակները և ավելի քիչ տարածված լինելը չեն ընդգծել այս տարբերությունը այնպես, ինչպես հաբը։ Հաբի օգտագործման տարածումը առաջ բերեց բազմաթիվ կրոնական գործիչների և հաստատությունների քննարկումներ սեռականության ճիշտ դերի ու նրա կապի մասին վերարտադրության հետ։ Հատկապես Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցին, ուսումնասիրելով օրալ հակաբեղմնավորիչների երևույթը, կրկին շեշտեց ծնելիության վերահսկման վերաբերյալ իր ուսուցումը 1968 թվականի պապական էնկցիկլիկայում **Humanae vitae**։ Էնկցիկլիկան կրկնեց, որ արհեստական հակաբեղմնավորումը խեղաթյուրում է սեռականության բնույթը և նպատակը։ Մյուս կողմից՝ Անգլիական և այլ բողոքական եկեղեցիներ, ինչպիսիք են Գերմանիայի բողոքական եկեղեցին, ընդունեցին համակցված օրալ հակաբեղմնավորիչ հաբը։

1970 թվականին ԱՄՆ սենատը սկսեց լսումներ հաբի վերաբերյալ՝ լսելով տարբեր տեսակետներ բժշկական մասնագետներից։ Գինեկոլոգների ասոցիացիայի նախագահ, դոկտոր Մայքլ Նյուտոնը ասաց․Մյուս բժիշկը՝ դոկտոր Ռոյ Հերսըթ, նշեց, որ ցանկացած կին պետք է տեղեկացված լինի «մեր գիտելիքների և անգիտության մասին այս հարցերում», և բոլոր կանայք պետք է իմանան այդ փաստերը՝ որոշելու համար՝ ընդունել հաբը, թե ոչ։ Անցանկալի հետևանքների մասին տեղեկացվածության նպատակով այն ժամանակվա առողջապահության, կրթության և վերահսկողության նախարար Ռոբերտ Ֆինչը հայտարարեց, որ դաշնային կառավարությունը ընդունել է համընկնող նախազգուշացման հայտարարություն, որը կուղեկցի բոլոր հակաբեղմնավորիչների վաճառքին։

## Հաբի ազդեցությունը հանրային մշակությում
1960 թվականին հակաբեղմնավորման հաբի մուտքը թույլ տվեց ավելի շատ կանանց աշխատատեղ գտնել և շարունակել կրթությունը։ Կանանց ավելի շատ աշխատելը և կրթությունը ստիպեց, որ իրենց ամուսինները սկսեն ավելի շատ զբաղվել տնային գործերով՝ խոհարարությամբ և այլ առօրյայի պարտականություններով։ Հակաբեղմնավորիչի ազդեցությունը մշակույթի վրա արտացոլվել է նաև գրականություն, երաժշտություն և այլ մեդիա նախագծերում։

### Պոեմ
* *Հաբն ընդդեմ Սփրինգհիլի հանքի աղետի* – Ռիչարդ Բրաուտիգանի 1968 թվականի բանաստեղծությունների ժողովածուի վերնագիր։

### Երաժշտություն
* Երգչուհի Լորետա Լինը 1974 թվականին ալբոմում ներկայացրեց *Հաբը* երգը, որը պատմում էր ամուսնացած կնոջ մասին, ով օգտագործում էր հաբ՝ ազատվելով ավանդական դերի պարտականություններից որպես կին և մայր։

## Հաբի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա
Համակցված օրալհակաբեղմնավորիչներ օգտագործող կանայք արտազատում են մեզի և կղանքի միջոցով բնական էստրոգեններ՝ էստրոն (E1) և էստրադիոլ (E2), ինչպես նաև սինթետիկ էստրոգեն էթինիլեստրադիոլ (EE2)։ Այս հորմոնները կարող են անցնել ջրի մաքրիչ կայաններով և հասնել գետերին։ Այլ հակաբեղմնավորիչ ձևեր, օրինակ՝ պլաստիր, օգտագործում են նույն սինթետիկ էստրոգենը (EE2), որը կարող է բարձրացնել ջրի հորմոնային կոնցենտրացիան, երբ այն արտազատվում է։ Այս արտազատումը կարող է նպաստել էնդոկրին խանգարման առաջացմանը, ինչը ազդում է վայրի ձկների սեռական զարգացման և վերարտադրության վրա՝ աղտոտված ջրաշարժերի որոշ հատվածներում։ Բրիտանական գետերում անցկացված ուսումնասիրությունը հաստատեց, որ միջսեռային վայրի ձկների տարածվածությունը և ծանրությունը զգալիորեն համընկնում են E1, E2 և EE2 կոնցենտրացիաների հետ գետերում։ Ակտիվացված թափոնների, գործարանների աշխատանքների վերանայման արդյունքում պարզվեց, որ էստրոգենի հեռացման մակարդակները տարբեր են, միջին ցուցանիշները՝ էստրոն 78 %, էստրադիոլ 91 %, էթինիլեստրադիոլ 76 % (ստրիէոլի արտազատման մակարդակները տեղավորվում են էստրոնի և էստրադիոլի միջև, բայց այն շատ քիչ հզոր է էնդոկրին էֆեկտի համար ձկների վրա)։ Մի քանի ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ մարդկանց բնակչության աճի նվազեցումը՝ հակաբեղմնավորիչների, այդ թվում հակաբեղմնավորիչ հաբերի լայն հասանելիության միջոցով, կարող է արդյունավետ ռազմավարություն լինել կլիմայի փոփոխության մեղմման և հարմարվելու համար։ Թոմաս Վայրի համաձայն, բեղմնավորման կանխումը «ամենահրաշալի տեխնոլոգիան» է՝ գլոբալ տաքացման դեմ պայքարի ծախսարդյունավետության առումով, յուրաքանչյուր 7 դոլար ծախս հակաբեղմնավորիչների վրա կպակասեցնի գլոբալ ածխածնի արտանետումները 1 տոննայով 40 տարվա ընթացքում, մինչդեռ նույն արդյունքը նվազած ածխածնի տեխնոլոգիաներով կպահանջեր 32 դոլար։

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Ծնելիության կարգավորում
Կատեգորիա:Հորմոնալ բեղմնականխիչ միջոցներ