Կրոնի ազատությունը Աֆղանստանում

**Կրոնի ազատությունը Աֆղանստանում** փոխվել է 2002 թվականին Իսլամական Հանրապետության հաստատման ժամանակ՝ ԱՄՆ-ի գլխավորած ներխուժումից հետո, որը տապալել է նախկին Թալիբանի կառավարությունը։

Կրոնի ազատությունը կրկին փոխվել է, երբ թալիբները 2021 թվականի օգոստոսին վերադարձրել են վերահսկողությունը։

## Ակնարկ
Աֆղանստանի 2004 թվականի հունվարի 23-ի Սահմանադրության առաջին երեք հոդվածները պնդում են․

# Աֆղանստանը պետք է լինի Իսլամական Հանրապետություն, անկախ, միասնական և անբաժանելի պետություն։
# Իսլամի սուրբ կրոնը լինելու է Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության կրոնը։ Այլ հավատքների հետևորդները օրենքի սահմաններում ազատ են իրենց կրոնական իրավունքներն իրականացնելու և իրացնելու հարցում։
# Ոչ մի օրենք չի կարող հակասել Աֆղանստանում իսլամի սուրբ կրոնի սկզբունքներին և դրույթներին։

Սահմանադրության յոթերորդ հոդվածը պարտավորեցնում է պետությանը պահպանել Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը (ՄԻՀՀ) և այլ միջազգային պայմանագրերն ու կոնվենցիաները, որոնց մասնակից է երկիրը: ՄԻՀՀ-ի 18-րդ և 19-րդ հոդվածները, միասին վերցրած, փաստորեն հռչակում են, որ կրոնական քարոզչությամբ զբաղվելը մարդու համընդհանուր իրավունք է:

Անցյալում երկրում ապրել են նաև հինդուների, սիկհերի, հրեաների և քրիստոնյաների փոքր համայնքներ։ Իրենց թվաքանակի առավելագույնի ժամանակ այս ոչ մուսուլման փոքրամասնությունները կազմել են բնակչության միայն մեկ տոկոսը։ Երկրի հինդուների և սիկհերի փոքրաթիվ բնակչության գրեթե բոլոր անդամները, որոնք մի ժամանակ  մոտ 50․000 էին, արտագաղթել են կամ ապաստան են գտել արտասահմանում։ Ոչ մուսուլմանները, ինչպիսիք են հինդուները և սիկհերը, որոնց թիվը հասնում է մի քանի հարույրի, հաճախ աշխատում են որպես առևտրականներ։ Երկրում ապրող քիչ թվով քրիստոնյաներն ու հրեաները հիմնականում օտարերկրացիներ են, որոնք երկրում են՝ օտարերկրյա ոչ կառավարական կազմակերպությունների (ՀԿ-ների) անունից օգնություն ցուցաբերելու համար։

## Կրոնի ազատությունը մինչև 2001 թվականի նոյեմբեր
### Պատմություն

Թալիբները պարտադրել են իսլամական օրենքի իրենց մեկնաբանությունը՝ ստեղծելով «Առաքինության խթանման և արատների կանխարգելման նախարարություն»՝ դրանք կիրառելու նպատակով: Նախարարության պարտականություններից էր կրոնական ոստիկանության մարմնի ղեկավարումը, որը կիրառել է հագուստի կանոնակարգի, զբաղվածության, բժշկական օգնության հասանելիության, վարքագծի, կրոնական ծեսերի և ինքնաարտահայտման վերաբերյալ հրամանագրերը: Հրամանագիրը խախտող անձինք հաճախ ենթարկվել են տեղում կիրառվող պատիժների, որոնք ներառել են ծեծ և կալանք:

Թալիբանը հալածել է ինչպես իսլամի այլ ուղղությունների հետևորդներին, այնպես էլ ոչ մուսուլմաններին։ Ավանդաբար Աֆղանստանում իշխող ձևը իսլամի սուննի ուղղությունն է՝ հանաֆի մազհաբով (իրավական դպրոցով), որի հետևորդներից են համարվում նաև թալիբները։ Հնդկաստանի Դելիի մոտ գտնվող Դեոբանդ մեդրեսեն (կրոնական դպրոց) մոտ 200 տարի եղել է այս սուննիների ազդեցության աղբյուր: Թալիբանի ղեկավարության մեծ մասը հաճախել է Պակիստանի Դեոբանդի ազդեցության տակ գտնվող սեմինարիաներ: Դեոբանդ դպրոցը վաղուց է ձգտել «մաքրել» իսլամը՝ մերժելով հավատքի ենթադրաբար ոչ իսլամական հավելումները և վերաիմաստավորելով Ղուրանում և Հադիսում սահմանված մոդելները: Դեոբանդի գիտնականները հաճախ դեմ են արտահայտվել այն բանին, ինչը նրանք ընկալում են որպես արևմտյան ազդեցություն: Բնակչության մեծ մասն ընդունում է Դեոբանդի ազդեցությամբ ձևավորված հանաֆիական սուննիզմը, սակայն զգալի փոքրամասնություն հետևում է հանաֆիական սուննիզմի ավելի միստիկ տարբերակին՝ սուֆիզմին։ Սուֆիզմը կենտրոնացած է սրբերի կամ կրոնական առաջնորդների շուրջ ձևավորված եղբայրությունների և հոգևոր դպրոցների վրա։

Թալիբանի օրոք շիաները եղել են երկրի տնտեսապես ամենաանապահով խմբերից։ Հազարա անունով հայտնի էթնիկ խումբը հիմնականում շիա մուսուլմաններ են։ Երկրի կենտրոնական և հյուսիսային մասերում ապրում են նաև իսմայիլիների փոքրաթիվ խմբեր։ Իսմայիլիները շիա մուսուլմաններ են, բայց Աղա խանին համարում են իրենց հոգևոր առաջնորդը։

## Խոսքի ազատություն, այդ թվում՝ կրոնական հարցերում
Թալիբանն արգելել է խոսքի ազատությունը կրոնական հարցերի կամ քննարկումների վերաբերյալ, որոնք մարտահրավեր են նետել ուղղափառ սուննի մուսուլմանների հայացքներին: Ցանկացած տեսակի գրականության, այդ թվում՝ կրոնական նյութերի հրատարակումն ու տարածումն եղել է հազվադեպ: 1998 թվականին արգելքը կիրառելու համար արգելվել են հեռուստացույցները, տեսաերիզները, ձայներիզները և արբանյակային ալեհավաքները: Այնուամենայնիվ, հետագա հաղորդագրությունները ցույց են տվել, որ երկրի քաղաքային տարածքներում շատ մարդիկ շարունակել են ունենալ նման էլեկտրոնային սարքեր՝ չնայած արգելքին: Թալիբանը շարունակում է արգելել երաժշտությունը, ֆիլմերը և հեռուստատեսությունը կրոնական հիմքերով այն տարածքներում, որոնք դեռևս իրենց տիրապետության տակ են:

### Կրոնական խտրականություն
#### Ոչ մուսուլմանների նկատմամբ խտրականություն
Ըստ Human Rights Watch (HRW) կազմակերպության՝ 1998 թվականի սեպտեմբերին թալիբները հրամանագրեր են արձակել, որոնցով արգելվում էր ոչ մուսուլմաններին կառուցել նոր պաշտամունքի վայրեր, սակայն թույլատրվում էր աղոթել արդեն գոյություն ունեցող սրբավայրերում։ Թալիբանը նաև արգելել է ոչ մուսուլմաններին քննադատել մուսուլմաններին և ապրել նույն բնակարանում մուսուլմանների հետ, ինչպես նաև հրամայելով ոչ մուսուլմաններին նույնականացնել իրենց տները՝ տանիքներին դեղին կտոր դնելով և պահանջելով, որ ոչ մուսուլման կանայք կրեն հատուկ նշանով դեղին զգեստ, որպեսզի մուսուլմանները կարողանան հեռավորություն պահպանել։

Սահմանադրությունը սահմանափակում է Աֆղանստանի ոչ մուսուլմանների քաղաքական իրավունքները, և միայն մուսուլմաններին է թույլատրվում դառնալ նախագահ։

#### Սիկհերի նկատմամբ խտրականություն
2001 թվականի մայիսին, լրատվական հաղորդագրությունների համաձայն, թալիբները քննարկել են հրամանագիր, որը կպարտադրեր սիկհերին հագուստի վրա կրել նույնականացման նշաններ: 2001 թվականի մայիսի 23-ին թալիբների ռադիոն հայտարարել է, որ հրամանագիրը հաստատել են կրոնական պաշտոնյաները: Սակայն, ըստ հաղորդումների, մոլլա Օմարը չի ստորագրել հրամանագիրը, և այն չի կիրառվել: Այդ ժամանակաշրջանի կաստայական համակարգի պատճառով խտրականության են ենթարկվել ոչ միայն սիկհերը, այլև իրենց սեփական կրոնական պատկանելության ներկայացուցիչները:

### Հազարա շիա մուսուլմանների նկատմամբ խտրականություն
Հազարա էթնիկ խմբի՝ հիմնականում շիա մուսուլմանների նկատմամբ թալիբների ճնշումները եղել են բավականին խիստ: Թալիբները մեղադրվում են հատկապես հյուսիսում հացարաների զանգվածային սպանություններ կատարելու մեջ: Պնդվում է, որ թալիբները 1998 թվականի օգոստոսին Մազարի Շարիֆի գրավման ընթացքում և դրանից հետո կոտորել են հազարավոր քաղաքացիական անձանց և բանտարկյալների:

Ցեղասպանության պնդումներից բացի, կան պնդումներ էթնիկ ազարաների և տաջիկների բռնի վտարման մասին Թալիբանի կողմից վերահսկվող կամ նվաճված տարածքներից, ինչպես նաև այս փոքրամասնությունների նկատմամբ ոտնձգությունների և ոտնահարման դեպքերի մասին Թալիբանի վերահսկողության ներքո գտնվող ամբողջ տարածքում։

### Քարոզչության ազատություն
Երկրում թույլատրվել է փոքր թվով օտարերկրյա քրիստոնեական խմբերի տրամադրել մարդասիրական օգնություն, սակայն թալիբները նրանց արգելել են քարոզչություն անել: 2001 թվականի հունիսի հրամանագրով նշվել է, որ ոչ մուսուլմանների կողմից քարոզչությունը պատժվում է մահապատժով կամ արտաքսմամբ՝ օտարերկրացիների դեպքում: Թալիբանի պաշտոնյաները հետագայում հայտարարել են, որ հրամանագիրն ընդամենը ուղեցույց էր:

2001 թվականի օգոստոսի 3-ին Դեյնա Քարին և Հեզեր Մերսերը ձերբակալվել են՝ Գերմանիայում գործող *«Shelter Now»* քրիստոնեական օգնության կազմակերպության հետ աշխատելու համար: Թալիբները նաև առգրավել են Աստվածաշնչեր, տեսանյութեր և աուդիոձայներիզներ խմբի անդամներից: Աշխատողները դատվել են քարոզչության արգելքը խախտելու համար: 2001 թվականի նոյեմբերի 15-ին Քարին և Մերսերը ազատ են արձակվել «Հավերժական ազատություն» գործողության ուժերը, այն բանից հետո, երբ թալիբները փախել էին Քաբուլից:

### Կրոն դավանելու ազատություն
Աղոթքը պարտադիր է եղել բոլորի համար, և նրանք, ովքեր չեն աղոթել նշանակված ժամերին կամ ուշացել են աղոթքից, պատժվել են, հաճախ դաժան ծեծի միջոցով: 1998 թվականին հաղորդումներ են եղել, որ Քաբուլում նախարարության անդամները փողոցում կանգնեցրել են մարդկանց և պահանջել, որ նրանք կարդան Ղուրանի տարբեր աղոթքներ՝ իրենց կրոնական գիտելիքների չափը ստուգելու համար, և երբեմն նրանց ստիպել են հետևել որոշակի կրոնի, իսկ եթե հրաժարվել են, նրանց հետ վատ են վարվել և ստիպել են աշխատել:

### Բուդդայի արձանների ոչնչացում
2001 թվականի մարտին Թալիբանը ոչնչացրել է Բամիան նահանգում ժայռերի վրա փորագրված երկու հսկա նախաիսլամական Բուդդայի արձաններ՝ այն հիմքով, որ արձանները կռապաշտություն են։ Թալիբանը ոչնչացրել է արձանները՝ չնայած Միավորված Ազգերի Կազմակերպության, միջազգային ՀԿ-ների և համաշխարհային հանրության, այդ թվում՝ բազմաթիվ մուսուլմանական երկրների կոչերին՝ պահպանել երկու հազար տարեկան արձանները։

## Կրոնի ազատությունը 2001 թվականի նոյեմբերից մինչև 2021 թվականի սեպտեմբեր
2001 թվականի նոյեմբերին «Թալիբանը» հեռացվել է իշխանությունից։ Քաղաքական անկայունության պատճառով մարդու իրավունքներն ու կրոնական ազատությունը դանդաղորեն բարելավվել են։ 2021 թվականի զեկույցում նշվում է, որ չնայած կառավարության և հասարակության որոշ փոփոխություններին, կրոնական փոքրամասնությունների փոքր համայնքները (ներառյալ հինդուները, սիկհերը, քրիստոնյաները, ահմադի մուսուլմանները և բահայիները) շարունակել են վտանգված մնալ՝ չունենալով իրենց հավատքը հրապարակայնորեն դավանելու հնարավորություն՝ բռնի հաշվեհարդարից վախենալով։

Pew Forum-ի 2009 թվականի տվյալների զեկույցում նշվում է, որ սուննի մուսուլմանները կազմում են բնակչության 80-85%-ը, իսկ շիա մուսուլմանները՝ 10-15%-ը։ Այլ կրոնական խմբերը, հիմնականում հինդուները, սիկհերը, բահայականները և քրիստոնյաները, միասին կազմում են բնակչության 0.3 տոկոսից պակաս։ Երկրում մի քանի հարյուր Ահմադիա մուսուլմաններ կան և ոչ մի հրեա։

2015 թվականի մարտին Քաբուլում ամբոխը սպանել է 27-ամյա աֆղանուհուն Ղուրանի օրինակը այրելու կեղծ մեղադրանքների պատճառով։ Ֆարխունդա Մալիկզադային ծեծելուց և ոտքով հարվածելուց հետո ամբոխը նրան նետել է կամրջից, այրել նրա մարմինը և նետել գետը։

## Կրոնի ազատությունը 2021 թվականից հետո
Թալիբները վերադարձրել են իշխանությունը 2021 թվականի սեպտեմբերին։ 2022 թվականի զեկույցում նշվում է, որ նրանք հայտարարել են, որ երկիրը իսլամական էմիրություն է, որի օրենքներն ու կառավարումը պետք է համապատասխանեն շարիաթի օրենքին։

2022 թվականին Freedom House-ը Աֆղանստանի կրոնական ազատությունը գնահատել է 4-ից 1 միավորով։

2023 թվականին հաղորդվել է, որ փոքրամասնությունների նկատմամբ բռնությունները 2021 թվականի սեպտեմբերից հետո աճել են։ Մասնավորապես, կրոնական, կրոնական և էթնիկ փոքրամասնությունները, այդ թվում՝ շիա հազարաները և ահմադիները, փախել են հարևան երկրներ, ինչպիսիք են Իրանը և Պակիստանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆղանստան
Կատեգորիա:Դավանության ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն Աֆղանստանում