Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Սլովենիայում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիություն** և **[[տեղեկատվության ազատություն]] (ՏԱ)**, վերաբերում են պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվության հասանելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում։

Սլովենիայում հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը երաշխավորված է Սահմանադրության 39-րդ հոդվածով, որը պաշտպանում է խոսքի ազատությունը և հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքը: Տեղեկատվության հանրային հասանելիության սահմանադրական իրավունքը ամրագրված է 2004 թվականին ընդունված «Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքում: Սլովենիայում յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի ստանալու հանրային բնույթի տեղեկատվություն, որի նկատմամբ ինքը օրենքով ունի հիմնավորված իրավական շահագրգռվածություն, բացառությամբ օրենքով նախատեսված միակ բացառությունների: «Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքը նաև հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր քաղաքացու օգտվել Սահմանադրության 44-րդ հոդվածով ամրագրված՝ հանրային գործերի կառավարմանը ակտիվորեն մասնակցելու իրավունքից։

## Իրավական շրջանակ
Սլովենիան հանրային տեղեկատվության հասանելիության վերաբերյալ լավ կարգավորող շրջանակ ունի։ Սլովենիայի տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենքը համարվում է Եվրոպայի լավագույններից մեկը։

Սլովենիայի Սահմանադրությունը, որն ընդունվել է 1991 թվականին, առաջին անգամ իրավականորեն սահմանել է հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքը։

Սլովենիայում հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը կարգավորվում է «Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքով (2004 թվական), «Հանրային բնույթի տեղեկատվության հաղորդման և վերաօգտագործման մասին» հրամանագրով (2005 թվական) և դրանում փոփոխություններ կատարելու մասին հրամանագրով (2007 թվական), ինչպես նաև «Տեղեկատվության հանձնակատարի մասին» օրենքով (2005 թվական)։

Սլովենիայի «Հանրային տեղեկատվության մատչելիության մասին» օրենքի նպատակն է ապահովել պետական մարմինների աշխատանքի բաց և թափանցիկ լինելը և հնարավորություն տալ ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց իրականացնել իրենց իրավունքները՝ հանրային տեղեկատվություն ստանալու նման տեղեկատվություն պահող պետական մարմիններից: Այս նպատակին հասնելու համար օրենքը սահմանում է, որ պետական մարմինները պարտավոր են հանրությանը հնարավորինս լայնորեն տեղեկացնել իրենց աշխատանքի մասին։

Օրենքը սահմանում է «հանրային» համարվող տեղեկատվությունը, նշելով, որ տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի ենթակա հանրային տեղեկատվությունը վերաբերում է պետական մարմինների գործունեության ոլորտից ծագող տեղեկատվությանը և տվյալներին, անկախ դրա ձևից կամ ծագումից։

Հրապարակման կանոնից բացառությունները սահմանվում են Օրենքի 6-րդ հոդվածում: Մերժման պատճառները կարող են պայմանավորված լինել հարցվող տեղեկատվության զգայուն բնույթով, օրինակ՝ գաղտնի տվյալների մասին օրենքի համաձայն դասակարգված տեղեկատվությունը կամ անձնական տվյալներին վերաբերող տեղեկատվությունը, կամ երբ նման տեղեկատվության բացահայտումը կխոչընդոտի դատական կամ վարչական ընթացակարգի իրականացմանը։

Պետական մարմինները պարտավոր են տեղեկատվության հասանելիություն ապահովել ինչպես սլովենիայի, այնպես էլ օտարերկրյա քաղաքացիների, այդ թվում՝ օտարերկրյա լրատվամիջոցների համար։ Համապատասխան մարմինները պետք է որոշում կայացնեն տեղեկատվության ազատության հարցման վերաբերյալ 20 աշխատանքային օրվա ընթացքում․ այս ժամկետը կարող է երկարաձգվել մինչև առավելագույնը 30 աշխատանքային օր՝ այն հարցումների դեպքում, որոնք պահանջում են պահանջվող փաստաթղթերի բարդ հավաքածու։ Եթե պատասխանը չի տրամադրվում սահմանված ժամկետում, դիմումը համարվում է մերժված, և դիմորդը կարող է բողոք ներկայացնել Տեղեկատվության հանձնակատարին։

2005 թվականին «Տեղեկատվության հանձնակատարի մասին» օրենքով ստեղծվել է Տեղեկատվության հանձնակատարի ինստիտուտը՝ ինքնավար և անկախ մարմին, որը պատասխանատու է անձնական տվյալների պաշտպանության և հանրային տեղեկատվության հասանելիության վերահսկողության համար: Հանձնակատարը նշանակվում է Ազգային ժողովի կողմից՝ Հանրապետության նախագահի առաջարկությամբ։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
Երբ հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքն առաջին անգամ ներառվել է Սահմանադրության մեջ, սլովենացիների մեծ մասը տեղյակ չի եղել այս իրավունքի մասին: Որոշ փորձագետների կարծիքով, Սլովենիայի քաղաքացիների այս իրավունքի ճանաչմանը, ընդունմանը և օգտագործմանը տասը տարի է պահանջվել։ Հանրային տեղեկատվություն մուտք գործելու իրավունքն առավել լայնորեն օգտագործվում է լրագրողների և ՀԿ-ների կողմից, մինչդեռ քաղաքացիները ավելի ու ավելի հաճախ են հանրային տեղեկատվություն խնդրում «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքի համաձայն։

2015 թվականի սեպտեմբերի 28-ին նշվող « Տեղեկատվության իրավունքի միջազգային օրվա» կապակցությամբ տեղեկատվության հանձնակատար Մոյցե Պրելեշնիկը ընդգծել է, որ Սլովենիայում հանրային տեղեկատվության հասանելիության իրավունքին ազդող հիմնական խնդիրը պետական հաստատությունների կողմից որոշակի տվյալներ չպահպանելն է, ինչը հատկապես խնդրահարույց է այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը, առողջ սնունդը և սպառողների պաշտպանությունը։

## Տես նաև
* Տեղեկատվության ազատություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք