open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ֆոտոէֆեկտ

[մինի|300px|Ֆոտոէֆեկտի ցուցադրական փորձ։ Նեղ հաճախային շերտով լույսի փունջը ուղղվում է վակուումային անոթում գտնվող [կատոդին։  Անոդի և կատոդի մեջև կիրառված լարումն առաջացնում է կատոդից առաքված ֆոտոէլեկտրոնների հոսանք, որը կախված է կատոդին ուղղված լույսի հոսքի խտությունից և հաճախությունից։]]
[մինի|300px|[Ցինկից առաքվող ֆոտոէլեկտրոնի կինետիկ էներգիայի կախումը լույսի հաճախությունից։]]

**Ֆոտոէֆեկտ**, էլեկտրամագնիսական ճառագայթման (ֆոտոնների) կլանման հետևանքով նյութից էլեկտրոնների առաքման երևույթ։ Ֆոտոէֆեկտը կոչվում է արտաքին (ֆոտոէլեկտրոնային էմիսիա), եթե առաքվող էլեկտրոնները դուրս են գալիս տվյալ նյութից վակուում կամ այլ միջավայր։ Իսկ եթե դրանք մնում են նյութի մեջ, առաջ բերելով միայն նյութի էլեկտրոնների էներգիական վիճակների վերաբաշխում, երևույթը կոչվում է ներքին ֆոտոէֆեկտ։ Միջուկների
նուկլոնների վերաբաշխումը կամ առաքումը ֆոտոնների կլանման հետևանքով կոչվում է միջուկային ֆոտոէֆեկտ։

Ֆոտոէֆեկտը հայտնաբերել է Հենրիխ Հերցը 1887 թվականին, իսկ մանրամասն հետազոտվել է սկսած 1888 թվականից՝ Ալեքսանդր Ստոլետովի և այլոց աշխատանքներում։

Ֆոտոէֆեկտի Ստոլետովի օրենքները․
# Ֆոտոհոսանքն ուղիղ համեմատական է լուսային հոսքի խտությանը,
# Լույսի կլանման հետևանքով առաքված էլեկտրոնի կինետիկ էներգիան գծային է կախված լույսի հաճախականությունից և կախված չէ լուսավորության ինտենսիվությունից,
# Ամեն նյութի համար գոյություն ունի ֆոտոէֆեկտի կարմիր սահման, այսինքն լույսի փոքրագույն ν0 հաճախականություն, որից փոքրի դեպքում ֆոտոէֆեկտ տեղի չի ունենում։

Ֆոտոէֆեկտի Ստոլետովի օրենքների առաջին տեսական բացատրությունը տվել է Ալբերտ Այնշտայնը 1905 թվականին՝ Մաքս Պլանկի կողմից 1900 թվականին առաջադրված լույսի քվանտային բնույթի թեզի հիման վրա, նախքան քվանտային մեխանիկայի տեսության ստեղծումը։ Ֆոտոէֆեկտի դեպքում էներգիայի պահպանման օրենքն արտահայտվում է Այնշտայնի առնչությամբ՝ 

*E = hν — ε*0, 

որտեղ *E*-ն էլեկտրոնի կինետիկ էներգիան է, *h*ν-ն՝ ν հաճախականության ֆոտոնի էներգիան, *h*-ը՝ Պլանկի հաստատունը, *ε*0-ն՝ նյութի ատոմի իոնացման էներգիան կամ տվյալ նյութի էլեկտրոնի ելքի աշխատանքը։ Համապատասխանաբար, ֆոտոէֆեկտի կարմիր սահմանի համար ստացվում է 

ν0 = *ε*0/*h*։

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Քվանտային օպտիկա
Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա
Կատեգորիա:Ֆոտոէֆեկտ
Կատեգորիա:Ալբերտ Այնշտայն
Կաուստոբիոլիթներ

**Կաուստոբիուլիթներ**, օրգանական ծագման այրվող հանածոներ։ Կաուստոբիուլիթներ երկրաբանա-երկրաքիմիական գործոնների ազդեցությամբ բուսական և կենդանական օրգանիզմների վերափոխման արգասիքներ են։ Ըստ առաջացման պայմանների կաուստոբիուլիթները ստորաբաժանվում են երկու խմբի. 
1. ածխային շարքի կաուստոբիուլիթներ, դրանք ընդգրկում են նստվածքառաջացմանը սինգենետիկ ապարներ (տորֆեր, ածուխներ, այրվող թերթաքարեր) և միներալներ (օրինակ, սաթ), 
2. նավթային շարքի կաուստոբիուլիթներ, որոնք օժտված են միգրացիոն բնույթով (նավթեր, ասֆալտներ, օզոքերիտներ)։

Կատեգորիա:Կաուստոբիոլիթներ
Շեշտային ոտանավոր

**Շեշտային ոտանավոր** (ակցենտային բանաստեղծություն), համաշեշտ տաղաչափության (տոնիկական) ոտանավորի ստեղծման հիմնական ձև, ոտանավոր, որտեղ բանատողում կարգավորվում է միայն շեշտերի թիվը, որոնց միջև անշեշտների թիվն ազատորեն տատանվում է՝ տվյալ լեզվին բնորոշ, հատուկ օրենքներին համաձայն (ի տարբերություն դադարաչափի և տակտովիկի)՝ այդ թվում 3 վանկ գերազանցող։

Շեշտային ոտանավորը կիրառվում է միայն հանգավորման ժամանակ, հիմնականում կից (կամ հին գերմանական և կելտական քնարերգության մեջ՝ ալիտերացիոն (բաղաձայնույթային) ձևով), առանց հնչյունական հենարանի այդ տեսակ ոտանավորը համարվում է ազատ ոտանավոր, ավելի ազատ կիրառվում է անհանգ ոտանավորի մեջ։

## Տես նաև
* Կատակային ոտանավոր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Жирмунский В. М., Введение в метрику. Теория стиха, Л., 1925;
* Тимофеев Л. И., Из наблюдений над поэтикой Маяковского, в кн.: Творчество Маяковского, М., 1952;
* Никонов В., Ритмика Маяковского, «Вопр. лит-ры», 1958, № 7.

## Արտաքին հղումներ
* A Beginner's Guide to Prosody: Part IV (Anglo-Saxon Accentual Meter), Tina Blue, November 24, 2000
* Башкирская энциклопедия 
* КЛЭ

Կատեգորիա:Համաշեշտ տաղաչափություն
Կաստրատ

**Կաստրատ** (), արական առաձնահատուկ ձայն, որը դիսկանտի մոտ արհեստականորեն ստանում են մինչև ձայնի մուտացիան՝ վիրահատությամբ։ Ձայնը պահպանում է դիսկանտի տեմբրը, սակայն ձեռք է բերում տղամարդկային հզորություն և ուժ։ Բանն այն է, որ մանկական ձայնը՝ դիսկանտը, բավականաչափ բարձր, անգամ կոլորատուրային սոպրանոյի վերին նոտաներին հասնող հնչողական համակարգ ունի։ Որոշակի տարիքում՝ անցման շրջանում, երբ սեռական հասունացման ընթացքում օրգանիզմում հորմոնալ փոփոխություններ են տեղի ունենում, մանկական խռչակը նույնպես զարգացման նոր փուլ է անցնում և ձևափոխության ենթարկվում։ Խռչակի զարգացմանն ու ձևափոխմանը զուգընթաց փոխվում է նաև ձայնը։ Այն կոպտանում է, ծանրանում, դեպի ներքև է իջնում ձայնածավալը, և մանկական հնչողություն ունեցող ձայնը վերածվում է տղամարդկային ձայնի։ Ամորձատված երգիչը կարող էր տարբեր բնույթի ու ձայնածավալի ձայն ունենալ՝ նայած թե ինչ բնույթի և ինչ բարձրության է եղել նրա մանկական ձայնը՝ դիսկանտը։ Բայց, ամեն դեպքում, այդ ձայնը մշտապես բարձր է և իր բնույթով ու ձայնածավալով համապատասխանում է սոպրանոյի ենթատեսակներին։ Հայտնի են դեպքեր, երբ ամորձատված երգիչը կարողացել է մրցել շեփորի բարձր նոտաների և ուժի դեմ (Կառլո Բրոսսկի, Ֆարինելլի )։ 
Ամորձատված երգիչներն աչքի են ընկել վառ, սուր, ականջ ծակող և միայն գլխային հնչողություն ունեցող ձայնով։ 
Հայտնի է եղել դեռևս 3-րդ դարից և օգտագործվել է հոգևոր երգեցողության մեջ՝ փոխարինելով եկեղեցական երգեցողության շրջանում արգելված կանացի ձայներին։ Մեծ տարածում է ստացել 17-18-րդ դարերում օպերային արվեստի մեջ, իսկ 19-րդ դարում իսպառ վերացել է։

Կատեգորիա:Երգչական ձայներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերային տերմիններ
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կոլեկտիվ անվտանգություն

thumb|375px|Ներկայումս գործող կոլեկտիվ անվտանգության խոշոր կազմակերպությունները
**Կոլեկտիվ անվտանգություն**, պետությունների համագործակցություն՝ հանուն միջազգային խաղաղության ամրապնդման, խաղաղությանն սպառնացող վտանգի կանխման ու վերացման և, անհրաժեշտության դեպքում, ագրեսիայի ակտի դադարեցման։ Հարձակումը պայմանագրի մասնակիցներից որևէ մեկի վրա հարձակում է դիտվում նրա բոլոր մասնակիցների վրա։ Կոլեկտիվ անվտանգությունը կարող է իրագործվել ինչպես համընդհանուր, համակողմանի միջազգային կազմակերպության (օրինակ, Միավորված ազգերի կազմակերպության Անվտանգության խորհուրդ), այնպես էլ տարածաշրջանային կազմակերպությունների և փոխադարձ համաձայնությունների շրջանակներում։

Կատեգորիա:Միջազգային անվտանգություն
Կատեգորիա:Խաղաղություն
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ռազմաքաղաքական դաշինքներ
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերությունների տեսություն
Կատեգորիա:Ազգային անվտանգություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Արտաքին քաղաքականություն
Իվան Կրիպյակևիչ

**Կրիպյակևիչ Իվան Պետրովիչ** (), ուկրաինացի խորհրդային պատմաբան, հայագետ։ Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1958)։

## Կենսագրություն
1904 թվականին ընդունվել է Լվովի համալսարան։ 1909-1939 թվականներին պատմություն է դասավանդել Լվովի միջնակարգ դպրոցներում։ 1911 թվականին ընտրվել է Տ. Շևչենկոյի անվան գիտական ընկերության (Լվով) անդամ։ 1953-1962 թվականներին եղել է Ուկրաինաի ԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների ինստիտուտի (Լվով) տնօրենը։

1958 թվականին նա ընտրվել է ուկրաինական ակադեմիայի ակադեմիկոս, 1961 թվականին ստացել գիտության վաստակավոր գործչի կոչում։

Կրիպյակևիչի ղեկավարությամբ և օգնությամբ մշակված ծրագրով տասնյակ ուկրաինացի գիտնականներ սկսել են ուսումնասիրել հայ-ուկրաինական պատմական կապերն ու հայ գաղութները, այդ աշխատանքները հանրագումարի բերելով 1959 թվականին Երևանում, ապա 1962 թվականին Կիևում ու Լվովում հրավիրված համատեղ գիտական նստաշրջաններում։ Ինքը՝ Իվան Կրիպյակևիչը հանդես է եկել նույն նստաշրջաններում «Լեհահայ պատմաբան Սադոկ Բարոնչը» (1959) և «Լվովի հայ գաղութի սկզբնավորման հարցի շուրջը» (1962) գիտական զեկուցումներով։

## Աշխատություններ
Զբաղվել է ֆեոդալիզմի շրջանի Ուկրաինայի պատմությամբ, գրել ավելի քան 700 աշխատություն։ Սկսած 1907 թվականից բազմիցս անդրադարձել է Ուկրաինայի տարածքում եղած հայկական գաղթավայրերի, հատկապես Լվովի գաղութի միջնադարյան պատմությանը և հայ-ուկրաինական կապերին ու բարեկամությանը։ 1907 թվականին հրատարակել է «Լվովյան Ռուսիան 16-րդ դարի առաջին կեսին» մենագրությունը, որով ներկայացրել է միջնադարյան քաղաքի սոցիալ-տնտեսական կյանքը, դասերը, դասակարգային պայքարը, ազգային ու կրոնական փոխհարաբերությունները Լվովի բազմազգ բնակչության մեջ։

1953 թվականին նա հրատարակել է «Արևմտյան Ուկրաինայի հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ մինչև XVII դարի կեսերը» մենագրությունը, իսկ 1954 թվականին՝ «Բոգդան Խմելնիցկի» մոնումենտալ ուսումնասիրությունը։ 1955 թվականին Կրիպյակևիչը ձեռնարկել է նաև Ուկրաինայի քաղաքների պատմության ուսումնասիրության գործը։

## Աղբյուրներ
* Վ․ Ոսկանյան «Մեծավաստակ պատմաբանը» (Ի․ Պ․ Կրիպյակևիչի ծննդյան 80-ամյակի առթիվ), պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1966, էջ 303-304

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի հայագետներ
Կատեգորիա:1886 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 25 ծնունդներ
Կատեգորիա:1967 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 21 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Լվովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի մանկավարժներ
Մաքսիմ Կրիվոնոս

**Մաքսիմ Կրիվոնոս** (), ուկրաինական ժողովրդի 1648-1654 թթ.-ի ազատագրական պատերազմի հերոս, Բոգդան Խմելնիցկու մերձավոր զինակիցներից։ Գլխավորել է Ուկրաինայի գյուղացիների շարժումը և լեհերից ազատագրել Ձախափնյա Ուկրաինան և Աջափնյա Ուկրաինայի զգալի մասը։ Կրիվոնոսի ջոկատը մեծ դեր է խաղացել Կորսունի ճակատամարտում լեհերին ջախջախելու գործում։

Ապստամբության սկզբնական փուլում եղել է ծայրահեղական թևի պարագլուխը, մերժել ցանկացած կոմպրոմիս լեհերի ու լիտվացիների հետ, պահանջել, որ Ուկրաինայից վտարվեն բոլոր կաթոլիկներն ու հրեաները։ Դեռևս մինչև վերջ հստակեցված չէ, թե ինչ ծագում է ունեցել Մաքսիմ Կրիվոնոսը։ 1648 թվականին հրատարակված լեհական մի պամֆլետում նշված է, որ նա կալվածատեր Նեմիրիչների ճորտն է (այդ վարկածն ընդունվել է խորհրդային պատմագրության կողմից)։ 1648 թվականի գերմանական մի աղբյուր պնդում է, որ նա շոտլանդական ծագում ունի ("ein gebohrenen Schott"), և Կրիվոնոս, այսինքն՝ «Ծուռքթանի» մականունը հիմնված է ոչ թե նրա քթի ծռվածության վրա, այլ շոտլանդական Cameron ազգանվան թարգմանությունն է։

## Պատկերասրահ

Максим Кривонос.jpg|Կրիվոնոսի կիսանդրին Չիգիրինում՝ Բոգդան Խմելնիցկու թանգարանում
Samokysh Kryvonis.jpg|Կրիվոնոսի մարտը Յարեմայի դեմ, 1934 թ.
Пам'ятник Героям Визвольної війни Українського народу 1648–1654 рр Вид 185.jpg|Դրվագ ազատագրական պայքարի հերոսների հուշարձանից
Портрет Максима Кривоноса работы художника С. М. Ковальчука в Збаражском замке.jpg|Կրիվոնոսի դիմանկարը (նկարիչ՝ Ս. Կովալչուկ)



## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Максим Кривонос (? — 1648)
* Максим Кривоніс 
* Доблесть Максима Кривоноса 

Կատեգորիա:1648 մահեր
Կատեգորիա:Ուկրաինացի ռազմական գործիչներ
Ագրոանտառբարելավում

thumb|Անտառատափաստանային շրջան
**Ագրոանտառբարելավում,** անտառտնտեսական միջոցառումների համալիր, որոնք իրականացվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վրա բնական գործոնների (երաշտ, չորահողմ, հողի էրոզիա և մշակաբույսերի բերքատվությանը խանգարող անբարենպաստ ազդակներ) բացասական ազդեցության նվազեցման նպատակով։ Հիմնված է անտառի հողապաշտպան, ջրակարգավորիչ և այլ պաշտպանական հատկանիշների վրա։ Իրականացվում է դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ստեղծմամբ։

## Կիրառական նշանակություն
ձախից|մինի|420px Ագրոանտառբարելավումը բարերար ազդեցություն է ունենում կլիմայի և հողի վրա, մասամբ կանոնավորում է տեղումների քանակը, շրջապատի հողի ու գետերի ջրային ռեժիմը, բարձրացնում օդի հարաբերական խոնավությունը, նվազեցնում քամիների վնասակար ազդեցությունը, արգելակում հողի էրոզիան, ամրացնում ավազուտները։ Իրականացվում է դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ստեղծմամբ։

Լեռնային շրջաններում ագրոանտառբարելավում զուգակցվում է խոտացանությամբ և ջրատեխնիկական կառույցներով։

## Անտառբարելավման շրջաններ
Ըստ անտառաճեցման պայմանների' տարածքը բաժանվում է անտառբարելավման շրջանների (ագրոանտառբարելավման շրջանացում), որի հիմքում դրվում են հողակլիմայական, ջրաբանական, երկրաբանական, տեղագրական գործոնները և գյուղատնտեսական ուղղվածությունը։ Շրջանացումն օգտագործում են ագրոանտառբարելավման միջոցառումների նախագծման, ծառաթփային տեսակաշարի ընտրության, անտառաշերտերի հիմնադրման, դրանց մշակման ագրոտեխնոլոգիական միջոցառումների պլանավորման նպատակներով։

## Ագրոանտառբարելավումը Հայաստանում
ՀՀ-ում ագրոանտառբարելավումը սկսվել է 1926 թվականից։ Ագրոանտառբարելավման աշխատանքներ են կատարվել Կոտայքի մարզի Ողջաբերդ և Գառնի գյուղերի շրջակայքում, Արագածոտնի և Սյունիքի մարզերի էրոզիայի ենթարկված լեռնալանջերի և Սևանի ջրերից ազատված ավազուտների վրա։

Ագրոանտառբարելավումը նաև անտառաբուծության բնագավառ է, որն ուսումնասիրում է անտառտնկարկների միջոցով գյուղատնտեսական հողահանդակների արդյունավետության բարձրացման տեխնոլոգիական և կազմակերպական հարցեր։
Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի, 1965-1968 թվականին ստեղծվել են 14,9 հազար հա անտառային զանգվածներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտառտնտեսություն
Դիսկանտ

**Դիսկանտ** ( բաժանված երգեցողություն), տերմինն առաջացել է 12-րդ դարում ծագող բազմաձայնության մեջ՝ բնորոշելով Գրիգորիանական խորալի ձայնին հակառակ ուղղությամբ շարժվող՝ ուղեկցող ձայնը։ 16-րդ դարում վերևում շարժվող այդ ձայնը հանձնարարվում է նաև կաստրատներին, որոնք անվանվում էին սոպրանոներ, ինչի հետևանքով այդ ձայնը ստանում է նաև սոպրանո անվանումը։ Հետագայում դիսկանտ անվանումը հիմնովին ամրապնդվում է տղայական բարձր՝ (մինչև մուտացիան) ձայների համար։ Կարող է օգտագործվել նաև մինչև 14-15 տարեկան աղջիկների ձայնը որոշելու համար։ Դիապազոնը՝ առաջին օկտավայի c (դո)-ից մինչև երկրորդ օկտավայի c։ Ունի առանձնահատուկ մաքուր տեմբր, լուսավոր հնչողություն, հնչեղ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երգչական ձայներ
Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Սապֆոյական տուն

**Սապֆոյական տուն**, անտիկ տաղաչափության տուն՝ կազմված 4 տողից (լոգաեդներ), առաջին անգամ կիրառել է հույն բանաստեղծուհի Սապֆոն։ Փոքր սապֆոյական տունը հռոմեական քնարերգություն են փոխադրել և կիրառել Կատուլլուսը և Հորացիոսը, մեծը՝ Հորացիոսը։

; Փոքր սապֆոյական տուն
Փոքր սապֆոյական տունը ուշ անտիկ քնարերգության շրջանի ամենակիրառելի ձևերից էր, կազմված էր 3 տասնմեկավանկ «սապֆոյական փոքր» բանատողերից և 4-րդ՝ ադոնիայից՝ կարճ կիսատող-անդամ։

—U ¦ —X | —UU— | U— ¦ X
—U ¦ —X | —UU— | U— ¦ X
—U ¦ —X | —UU— | U— ¦ X
&nbsp;&nbsp;&nbsp; —UU— | X

*(Սապֆո, 31)*

*(Հորացիոս, Carmina I 2, 1—4)*

Но́чь была́ прохла́дная, све́тло в не́бе, 
Зве́зды бле́щут, ти́хо исто́чник лье́тся, 
Ве́тры не́жны ве́ют, шумя́т листа́ми
&nbsp;&nbsp;&nbsp; То́поли бе́лы.

*([[Ալեքսանդր Ռադիշչև|Ռադիշչև]], «Сапфические строфы» («Սապֆոյական քառյակներ»), 1—4)*

Հայ գրականության մեջ ևս կան սապֆոյական տան նմանակման օրինակներ.

Եվ արբած կյանքի անուշ գաղտնիքով, 
Ողջույն կըտամ ես ջրին ու հողին, 
Կըկանչեմ զվարթ ու արբուն երգով
&nbsp;&nbsp;&nbsp; Անց ու դարձողին...

*([[Վահան Տերյան|Վ. Տերյան]], «Թափառումի սեր»)*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Սապֆոյական տուն» հոդվածը «Սովետական մեծ հանրագիտարանում»

Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Բորիս Մեհրաբյան

**Բորիս Հակոբի Մեհրաբյան** (*Մեհրաբով*), (), հայ ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
Բորիս Մեհրաբյանը ծնվել է 1870 թվականի մայիսի 29-ին հոգևորականի ընտանիքում։

Ծննդավայրի վերաբերյալ կա երկու տարբերակ․ դա եղել է կամ Ղուշչի գյուղը՝ այժմ Վրաստանի Ծալկայի շրջանում կամ Մանգլիս հանգստավայրը՝ Թիֆլիսից 60 կմ հեռու։

Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսում։ Այնուհետև կա վարկած, որ մեկնել է Պետերբուրգ բարձրագույն կրթություն ստանալու, սակայն ոչ Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայի, ոչ Քաղաքացիական ճարտարագետների ինստիտուտի արխիվներում  նրա անունը չկա։ Էդմոն Տիգրանյանը եզրակացնում է, որ հավանական է՝ նա ուսումը ստացել է Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ 1890 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի հաղորդակցման ուղիների տեխնիկական ուսումնարանը։

1905 թվականին տեղափոխվել է Երևան ու Քաղաքային վարչության շինարարական բաժնում անցել է աշխատանքի՝ որպես քաղաքային տեխնիկ, որը ըստ էության Երևանի գլխավոր ճարտարապետի նախատիպն է։ 1906-1911 թվականներին գծել է Երևանի մինչ այդ գոյություն ունեցած ամենամանրամասն քարտեզը։

Մեհրաբյանը իր գործունեության ընթացքում բազմաթիվ շենքերի հեղինակ է դարձել։ Ոճով ավելի շատ ձգտել է ռուսական կլասսիցիզմին։

Մահացել է 1936 թվականին, Թբիլիսի քաղաքում։

## Նախագծեր
մինի|Երևանի 1906-1911 թթ. գլխավոր հատակագիծը
* 1906-1911 - Երևանի գլխավոր հատակագիծ
* 19-20 դդ. - Բաբաևների բնակելի տուն (այժմ՝ Ագաթանգեղոսի փողոց 3)
* 20 դ․ սկիզբ - Հովհաննես Գրիգորյան բնակելի տուն (Փավստոս Բուզանդի 2)
* 1908 - Ոստիկանության բաժանմունք (Խորենացու 22)
* 1909-1911 - Լիմոնադի գործարանի շենք (Նալբանդյան փող. 20ա)
* 1909-1914 - Գաբրիել Գաբրիելյանցի բնակելի տուն (Աբովյան 1/4)
* 1915 - Բժիշկ Հովհաննիսյանի տուն և հիվանդանոց (Աբովյան 3)
* 1920 - Թիֆլիսի առևտրական բանկ (Նալբանդյան փող. 2)
* Տաճարային հրապարակ (չի պահպանվել, այժմ՝ Շահումյան հրապարակ)
* Քաղաքային դումա (Խորենացու 16)
* Տեր-Իսահակյանի բնակելի տուն (Պուշկինի 23)
* Անդրեասյանի բնակելի տուն (Արամի 23)
* Ենգիբարյանի բնակելի տուն (Փավստոս Բուզանդի 4)

### Վերակառուցել է
* Քաղաքային ակումբը (Ջանփոլադյանի թատրոն, այժմ՝ «Սպայի տուն»)

## Պատկերասրահ

Ագաթանգեղոսի փող. 3, ArmAg (2).JPG|Բաբաևների բնակելի տուն (այժմ՝ Ագաթանգեղոսի փողոց 3)
ԱՕԿՍ 1.JPG|Բժիշկ Հովհաննիսյանի տուն և հիվանդանոց (այժմ՝ ԱՕԿՍ-ի շենք)


## Տես նաև
* Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Երևան)

## Աղբյուրներ
* ՄեդիաՄաքս, *[https://mediamax.am/am/news/yerevan-XX-century/5197/ «ԱՕԿՍ-ի շենք»` կենդանի պատմություն]*։ 11 Հունիս 2012

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1870 ծնունդներ
Կատեգորիա:1936 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Ական (լեզու)

**Ական** (թվա-ֆանտի), ականական լեզուներից և ականների լեզուներից մեկն է։ Տարածված է կենտրոնական և հարավային Գանայում, նաև Կոտ դ'Իվուարի արևելքում։ Խոսողների թիվը ավելի քան 7 միլիոն մարդ է (գնահատում, 1995 թ.)։

Ականը պատկանում է քվա լեզուների կենտրոնական խմբի թանո ճյուղին, որտեղ աբրոնի հետ միասին կապված էր ականական ենթախմբի հետ (այդ թվում վասան)։ Ականը իր բարբառով կապված է, բաղկացած Ֆանտիի (մֆանտսե) և թվայի (տվի) բարբառների հետ, որոնք հաճախ համարվում է որպես առանձին լեզուներ։ Վերջինս ներառում է՝ ակվապիմը (իրականում Թվա; ակուպեմ) ակեմ, ասանտե, ասեն, ահաֆոն և դանկիրա քվավու, ֆանտիից՝ աբուրա-ֆանտի, ագոն, անոմաբո-ֆանտի և գոմա բարբառները։

Ըստ Ականի ուղղագրական հանձնաժողովի ականն ունի 20, 000 բառ։ Ադինկրայում կան հին նշան-իդեոգրամներ։

## Տիրապետողների թիվը

## Գիրը
Այբուբենը հիմնված է լատինական գրերի վրա։ 1978 թ. որոշում ընդունվեց որ, աքաներենի ուղղագրությունը պետք է ունենա երեք հիմնական բարբառներ (ակվապիմ, աշանտի և ֆանտի) որոնք դեռ օգտագործում են իրենց սեփական գրավոր չափանիշները։

Ականի այբուբենը՝
: 

### Վիքիպեդիան ականով
Վիքիպեդիայի աքաներեն բաժնի առաջին խմբագրումը եղել է 2004 թվականի օգոստոսի 4-ին։ Այսօր՝    թվականին Վիքիպեդիայի Աքաներեն բաժինը ունի  ։ Գրանցված են  , նրանցից  կատարել են գոնե մեկ խմբագրում անցած 30 օրվա ընթացքում, իսկ   ունեն ադմինիստրատորի կարգավիճակ։ Ընդհանուր խմբագրումների թիվը հատում է -ը։

## Ական խոսակցական բառեր
* Akwaaba/Akɔaba – Բարի գալուստ
* Aane – Այո/Հա
* Yiw (Akuapim) - միշտ
* Yoo - լավ էղավ/լավ
* Daabi – Ոչ/Չէ
* Da yie – Բարի գիշեր
* Me rekɔ da (pronounced mee ko da) -ես գնացի քնելու
* Ɛ te sεn/Wo ho te sɛn? – Ինչպե՞ս են ձեր գործերը/Ինչպե՞ս ես (Ոնց ես) 
* Me da wo ase – Շնորհակալություն
* Me pa wo kyɛw – Խնդրում եմ/ներեցեք/Ներողություն եմ խնդրում
* Dwom/nnwom - Երգ/երգեր կամ երաժշտություն
* Wo din de sεn? - Ինչ է՞ ձեր անունը
* Me din de .../Yɛfrɛ me ... - Իմ անունը/Ես քեզ կզանգեմ ...
* Wadi mfeɛ ahe/sɛn? - Քան՞ի տարեկան է նա
* Woadi mfeɛ ahe/sɛn? - Քան՞ի տարեկան եք
* Ɛ wɔ hen? - Որտե՞ղ է նա
* Me rekɔ - Ես պատրաստվում եմ/Ես գնացի

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Christaller J. A dictionary of the Asante and Fante language called Tshi. Basel, 1881
* Akrofi C.A., Botchey G.L., Takyi B.K. An English-Akan-Eve-Ga Dictionary. Accra, 1996
* Kotey P. Twi Dictionary (Twi-English / English-Twi). New York, 1998

## Արտաքին հղումներ
* հայերեն-ական բառարան
* Ական Վիքիպեդիա

Կատեգորիա:Գանայի լեզուներ
Կատեգորիա:Կոտ դ'Իվուարի լեզուներ
Բաղակու քար

**Բաղակու քար**, վանք-ամրոց Սյունիքում։ 1126 թվականին սելջուկները Ամիր-Հասանի առաջնորդությամբ գրավել են Բաղակու քարը, ավերել ամրոցն ու հափշտակել Սունյաց թագավորության այլ վայրերից հավաքած ու թշնամուց պատսպարած գանձերն ու ձեռագրերը։

## Գրականություն
* Ստեփանոս Օրբելյան, «Պատմութիւն նահանգին Սիսական», Թիֆլիս 1910 թ., էջ 335։

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Սյունյաց թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:11-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կուրման-Գալի Կարակեև

**Կուրման-Գալի Կարակեև** (), խորհրդային պատմաբան, Կիրգիզական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1960 թ.) և նախագահ (1960 թվականից), ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ (1968 թ․)։ Խորհրդային միության կոմունիստական կուսակցության անդամ 1938 թվականից։ Ավարտել է ԽՄԿԿ կոմունիստական կուսակցության կից բարձրագույն կուսակցական դպրոցը (1946 թ․) և Հասարակական գիտությունների ակադեմիան (1959 թ)։

Գիտական ուսումնասիրությունները նվիրված են ԽՍՀՄ պատմությանը։ Ղրղզերեն է թարգմանել մարքսիզմ-լենինիզմի դասական համարվողների աշխատությունները, խմբագրել է «Կիրգիզիայի կոմունիստական կուսակցության պատմության ուրվագծեր» (1966 թ․), «Կիրգիզական ԽՍՀ պատմություն»-ը (3-րդ հատոր, 1967 թ․)։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Բանահավաք

[մինի|[Սամվել Կարապետյան (հուշարձանագետ)|Սամվել Կարապետյան (1961-2020)]]
**Բանահավաք**, ժողովրդական բանահյուսության նյութեր հավաքող, գրառող։ Բանահավաք տերմինն օգտագործվում է նաև ազգագրական, ժողովրդական երգ-երաժշտության, պարարվեստի նյութեր հավաքող-գրանցողին նկարագրելու համար։ Որպես գիտական հասկացություն՝ հայ իրականության մեջ երևան է եկել 19-րդ դարի 2-րդ կեսերին՝ հայ բանագիտության ձևավորմանը զուգընթաց։ Բանահավաքչական գործը սկսվել է հիմնականում Գարեգին Սրվանձտյանի ջանքերով։ Նրա օրինակին են հետևել Կոմիտասը, Գ. Հովսեփյանը, Ս. Հայկունին, Գ. Տեր-Աղեքսանդրյանը, Տ. Նավասարդյանը, Գ. Շերենցը, Ե. Լալայանը, Ս. Մելիքյանը, Սրբ. Լիսիցյանը և ուրիշներ։ Նրանց ջանքերով ժողովրդի տարբեր խավերից հավաքվել և հրատարակվել են բանահյուսական, ազգագրական, երաժշտական և պարարվեստի հարուստ նյութեր։ Նախախորհրդային շրջանում բանահյուսությունը կատարվում էր հիմնականում առանձին անհատների նախաձեռնությամբ և գրանցման պարզունակ եղանակով։ ԽՍՀՄ տարիներին այն իրագործվում էր գլխավորապես գիտական հաստատությունների կազմակերպված կոլեկտիվ արշավախմբերով և տեխնիկական նորագույն միջոցների կիրառությամբ։ 1991 թվականին Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո այս գործընթացը հիմնականում հետընթաց ապրեց՝ կապված ֆինանսական խնդիրների հետ։

## Տես նաև
* Սամվել Կարապետյան

## Գրականություն
* Աբեղյան Մ., Երկ., հ. 1, Երևան 1966 թ., էջ 13-14։
* Ղանալանյան Ա., «Հայ ժողովրդական բանահյուսություն», պր. 1, Երևան 1945 թ.։

Կատեգորիա:Ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Հայկական ժողովրդական բանահյուսություն
Էլեկտրական մեքենայի կոլեկտոր

**Էլեկտրական մեքենայի կոլեկտոր** (՝ հավաքիչ), հաճախականության մեխանիկական փոխակերպիչ, որը կոնստրուկտիվորեն
միացվում է էլեկտրական մեքենայի ռոտորին։ Կոլեկտորը բաղկացած է պղնձե սեղանաձև թիթեղներից, որոնք էլեկտրականապես մեկուսացված են իրարից և ռոտորի իրանից։ Յուրաքանչյուր թիթեղ միացվում է խարսխի փաթույթի մեկ կամ մի քանի գալարներին։ Խարսխի փաթույթը արտաքին էլեկտրական ցանցին միացվում է ածխե կոնտակտային խոզանակներով, որոնք խարսխի պտտման ժամանակ հերթով շփվում են կոլեկտորի թիթեղներին։ Առավել տարածված են գլանային, սակավ՝ սկավառակային կոլեկտորները։ Էլեկտրաշարժիչներում կոլեկտորի առկայությունը թույլ է տալիս լայն սահմաններում սահուն և խնայողաբար կարգավորել պտտման հաճախականությունը։ Թերություններն են՝ էլեկտրատեխնիկական պղնձի մեծ ծախսը, կայծարձակումը, մաշումը (խոզանակների շփումից)։

## Տես նաև

* Կոլեկտորային մեքենա

Կատեգորիա:Շարժիչներ
Գոտֆրիդ Կելլեր

**Գոտֆրիդ Կելլեր** (, ), շվեյցարացի գրող։

1840-1842 թվականներին սովորել է Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայում։ 1855 թվականին տպագրվել է Կելլերի «Կանաչ Հայնրիխ» վեպը, որը գրված է XVIII դարի «դաստիարակչական վեպի» ավանդույթներով։ Այնուհետև հրատարակվել են Կելլերի «Զելդվիլացիք» (հատոր 1-2, 1856-1874 թթ․), «Յոթ լեգենդ» (1872 թ․), «Ցյուրիխյան նովելներ» (1878 թ․), «Ասույթներ» (1881 թ․) ժողովածուները, «Մարտին Զալանդեր» (1886 թ․) վեպը։ Որպես իսկական լուսավորիչ Կելլերը ձգտել է ընթերցողի մեջ դաստիարակել քաղաքացու և հումանիստի գիտակցություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեյցարացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքական գործիչներ
Գագիկ Հաջոյան

**Գագիկ Ունիսի Հաջոյան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան առաջին պատերազմի մասնակից, «Արիության համար» հետմահում մեդալակիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1972 թվականի մայիսի 15-ին Ջրաշեն գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Արարատի մարզում) եզդիական ընտանիքում։ Արցախյան պատերազմի տարիներին Գագիկ Հաջոյանը ավելի քան 500 եզդիների թվում էր, որոնք մարտի մեկնեցին հանուն իրենց հայրենիքի՝ Հայաստանի։

Զոհվել է 1992 թվականի օգոստոսի 3-ին պաշտպանելով Գեղարքունիքի մարզի Արծվաշեն գյուղը։

Գագիկ Հաջոյանի աճյունը հանգչում են Եռաբլուր պանթեոնում։

## Պարգևներ
2002 թվականին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով հետմահու պարգևատրվել է «Արիության համար» մեդալով։

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Գրականություն
* Ազիզ Թամոյան // «Եզդի Ժողովրդի մասնակցությունը Ղարաբաղյան պատերազմում», «Սպիկա» հրատարակչություն, 2010 թ.

## Արտաքին հղումներ
* Տեսագրություն Գագիկ Հաջոյանի մասին

Կատեգորիա:Եզդի ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Եզդիներ
Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 3 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Եռաբլուր պանթեոնում թաղվածներ
Դմիտրի Մոտրիչ

**Դմիտրի Անատոլիի Մոտրիչ** (, հունվարի 1, 1969, Վլադիվոստոկ, Պրիմորիեի երկրամաս, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - նոյեմբերի 16, 1992, Ճարտար, Մարտունու շրջան, Արցախ), ռուս ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից, «Արիության համար» հետմահու մեդալակիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1969 թ. հունվարի 1-ին Վլադիվոստոկ քաղաքում։ Կամավոր մեկնել է Հայաստան՝ մասնակցելու Արցախյան պատերազմին հայկական ջոկատի կազմում։ Հրետանավոր էր։

Հանգչում է Ուստ Կալինոգորսկ քաղաքի գերեզմանատանը։

Ամուսնացած չէր։

## Պարգևներ
* ԱՀ անկախության 21-րդ տարեդարձի առթիվ, հետմահու արժանացել է «Արիության համար» մեդալով։
* Արիության մեդալ (2011 թ.)։

## Արտաքին հղումներ
* «Կամավոր». ֆիլմ Դմիտրի Մոտրիչի մասին
* В Москве состоялась премьера фильма о русских героях карабахской войны 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Ռուս ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Ֆիդել

[250px|մինի|Ֆիդել նվագող մինեզինգերի նկար ([Գերմանիա, 13-րդ դար)]]
**Ֆիդել** (,  - լար, այլ անվանումը՝ , ), լարային աղեղնավոր երաժշտական գործիք։

Տարածված է եղել VIII դ․—XIV դ․ կեսին, Արևմտյան Եվրոպայում՝ թափառական երաժիշտների շրջանում։ Ֆիդելի դասական տեսակը եղել է կիթառանման։ Ունեցել է 2 հարթ հնչերեսից (դեկա) կազմված իրան, փակագծաձև 2 ռեզոնատորային անցք, առանց լադերի գրիֆ, տափակ գլխիկ՝ ուղղահայաց դասավորված ականջներով։ Լարերի
քանակը՝ 1-5, լարվածքը՝ կվարտա-կվինտային։

## Գրականություն
* Струве Б․ А․, Процесс формирования виол и скрипок, М.» 1959, с․ 37 —55․

Կատեգորիա:Աղեղնավոր երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Կազակական ջոկատ

**Կազակական ջոկատ**, Արցախյան պատերազմում հայկական կողմից մասնակցած ջոկատ, որը կազմավորված էր Կուբանից կամավոր Հայաստան մեկնած կազակներից։

## Պատմություն
1992 թվականին Կուբանից 85 կազակ Հայաստան է մեկնել, Արցախը պաշտպանելու նպատակով, որոնցից 14 զոհվել են Վանք և Վաղուհաս գյուղերի ազատագրության ժամանակ։

## Հիշատակ
Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղում զոհված 14 կուբանցի կազակների հիշատակին նվիրված խաչքար է տեղադրվել 2011 թվականին, որոնց անունները դաջված են խաչքարի վրա։ Խաչքարի բացումը նվիրված էր մայիսի 28-ին նշվող Հայաստանի առաջին հանրապետության օրվան և Սարդարապատում ու Բաշ-Ապարանում թուրք զավթիչների նկատմամբ հայ ժողովրդի մայիսյան հաղթանակներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Օրենբուրգ

**Օրենբուրգ** (), քաղաք Ռուսաստանում։ Օրենբուրգի մարզի վարչական կենտրոնն է։ Բնակչությունը՝ 571 752&nbsp;մարդ (2013)։
1938 թվականից մինչև 1957 թվականները քաղաքը կոչվել է Չկալով՝ ի պատիվ ԽՍՀՄ ճանաչված օդաչու Վալերի Չկալովի, չնայած այն բանին, որ նա ոչ միայն չի ծնվել և չի մեծացել Օրենբուրգում, այլ նաև երբևէ չի եղել այդ քաղաքում։

## Ստուգաբանություն
Օրենբուրգ անվան ծագման տարբեր վարկածներ կան։ Օրենբուրգ արտահայտության հեղինակը ամենայն հավանականությամբ, Ի.Կ.Կիրիլովն Է՝ համանուն քաղաքի հիմնադիրը։ 1734 թվականին,իր նախագծին համապատւասխան առաջարկվեց փաստաթղթերի փաթեթ՝ Օր և Յաիկ (Ուրալ) գետերի միախառնման վայրում բերդաքաղաք հիմնադրելու մասին։ 1734 թվականի հունիսի 7-ին կայսրուհի Աննա Իոաննովնան  ստորագրեց > և չնայած որ շրջանի գլխավոր բերդի շինհրապարակը հետագայում մի քանի անգամ տեղափոխվեց Յաիկի (Ուրալ) հոսանքն ի վար, > կողմից հիմնադրված քաղաքի անունը պահպանվեց մինչև 1743թվականը հիմնադրված ամրոցի համար՝ Սաքմարա գետի գետաբերանում։
1933 - 1957 թվականներին քաղաքը կոչվում էր >։ Վ. Պ. Չկալովի բրոնզե քանդակը՝ վեց մետր բարձրությամբ, յոթ մետրանոց պատվանդանի վրա, տեղադրվել է 1954 թվականին՝ Բուլվարում (Ուրալ գետի ափ. այսպես կոչված > ), նրա ծննդյան 50-ամյակի առթիվ։

## Պատկերասրահ

|title= 
|width=160
|height=160
|lines=4
|table align=center
|text align=center
Պատկեր:Orenburg State University.jpg|Օրենբուրգի պետական համալսարանը
Պատկեր:Pedestrian bridge in Orenburg.jpg|կամուրջ Ուրալ գետի վրա
Պատկեր:Drama theatre. Orenburg.jpg|Մ.Գորկու անվան դրամատիկական թատրոնը


Կատեգորիա:1743 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Վալմար արվեստի սրահ

**Վալմար արվեստի սրահը** հիմնադրվել է 2004 թվականի ապրիլին։

Ցուցասրահը ներկայացնում է Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Վալմարի և նրա դստեր՝ Հռիփսիմե Մարգարյանի գեղանկարչական և գրաֆիկական աշխատանքները։

Ամեն տարի այստեղ կազմակերպվում է թեմատիկ նոր ցուցադրություն, որը հայ և օտարազգի հանդիսատեսին հնարավորություն է ընձեռում ծանոթանալու Վալմար գեղանկարչի ստեղծագործական ուղուն։

Ցուցասրահը գտնվում է Երևանի Փավստոս Բուզանդի փողոցում։

## Պատկերասրահ

|«Վալմար արվեստի սրահի» հիմնադիները՝ Վալմարը, կինը՝ Եվգինե Մինասյանը, դուստրը՝ Հռիփսիմե Մարգարյանը
Պատկեր:Valmar art gallery.jpg
Պատկեր:Վալմար արվեստի սրահ 1 (1).jpg
Պատկեր:Վալմար արվեստի սրահ 1 (3).jpg
Պատկեր:Վալմար արվեստի սրահ 1 (2).jpg


## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
*ՎԱԼՄԱՐ Արվեստի սրահ  
*Վալմար պատկերասրահ 

Կատեգորիա:Երևանի պատկերասրահներ
Ազատամարտ (թերթ)

**Ազատամարտ**, քաղաքական-հասարակական օրաթերթ։ ՀՀԴ կուսակցության օրգան։ Լույս է տեսել 1909-1915 թվականներին, Կոստանդնուպոլսում։ Խմբագիրներ՝ Ռ. Զարդարյան, Գ. Բարսեղյան։ Թերթի հրատարակությունը դադարեցվել է 1915-ին։ 1918 թվականին՝ առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, լույս է տեսել նրա շարունակությունը, որը նախ կոչվել է «Արդարամարտ» (1918), ապա՝ «Արիամարտ» (1918-1919), եւ վերջապես՝ «Ճակատամարտ» (1921-1924) անվանափոխումներով։ Երկրորդ շրջանում «Ազատամարտը» հրատարակել է նյութեր Մեծ եղեռնի վերաբերյալ, լուսաբանել 1920-1921 թվականների դեպքերը Կիլիկիայում, հայ գաղթականության վիճակը Հունաստանում, Մերձավոր Արևելքի երկրներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Իվան Ֆիգուրովսկի

**Իվան Վլադիմիրովիչ Ֆիգուրովսկի** (, ), ռուս կլիմայագետ, աշխարհագրագետ։

Հիմնական ուսումնասիրությունները վերաբերում են Կովկասի կլիմայական առանձնահատկությունների վերլուծությանը, Կովկասի կլիմաների դասակարգման և կլիմայական ու ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացման հարցերին։ Այդ աշխատանքներում վերլուծվում և ամփոփվում են նաև Հայաստանին վերաբերող նյութերը։ Հատուկ աշխատություն ունի Հայաստանի կլիմայի վերաբերյալ՝ «Հյուսիս-արևելյան Հայաստանի և հարևան շրջանների կլիմայական ակնարկ» (1920)։

Դա Հայաստանի կլիմային նվիրված առաջին մենագրությունն է։ Մասնակցել է Կուր-Արաքսի ավազանի ջրային ռեսուրսների օգտագործման հանձնաժողովի աշխատանքներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս կլիմայագետներ
Կատեգորիա:Ռուս աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Ֆիդեիզմ

**Ֆիդեիզմ** ( - հավատ), բանականության նկատմամբ հավատի առավելության պնդումը, բնորոշ է կրոնական աշխարհայացքին, որը
հենվում է հայտնության վրա։

Սահմանափակելով գիտության գործողության ոլորտը՝ ֆիդեիզմը ժխտում է գիտության ճանաչողության աշխարհայացքային նշանակությունը՝ աշխարհի ըմբռնման մեջ որոշիչ դեր հատկացնելով կրոն, հավատին։

Ֆիդեիզմը հատուկ է իդեալիստական փիլիսոփայության շատ ուղղությունների։

Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Ֆիզոյի փորձ

350px|աջից
**Ֆիզոյի փորձ**, շարժվող միջավայրերում (մարմիններում) լույսի արագության որոշման փորձ։ Իրականացրել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Լուի Ֆիզոն (1819-1896), 1851 թվականին և պարզել, որ լույսը մասամբ տարվում է շարժվող միջավայրով։

Լույսի արագությունը շարժվող միջավայրում հավասար է c/n±av, որտեղ
c/n-ը լույսի արագությունն է անշարժ միջավայրում, ո-ը՝ միջավայրի բեկման ցուցիչը, v-ն՝ միջավայրի արագությունը դիտորդի նկատմամբ (այսինքն՝ հաշվարկման լաբորատոր համակարգում), a-ն՝ տարման գործակիցը, «+» և «-» նշանները համապատասխանում են լույսի և միջավայրի շարժման միևնույն և հակառակ ուղղություններին։

Ֆիզոյի փորձը հաստատել է տարման գործակցի համար Օ․ Ֆրենելի ստացած բանաձևը․ a=1-1/ո²։ Ֆիզոյի փորձը կարևոր դեր է խաղացել շարժվող միջավայրերի էլեկտրադինամիկայի կառուցման համար։ Ավելի ուշ այն դարձել է հարաբերականության հատուկ տեսության փորձարարական հիմնավորումներից մեկը, որտեղ a-ն ստացվում է արագությունների գումարման ռելյատիվիստական բանաձևից՝ v/c-ի առաջին կարգի անդամներով սահմանափակվելու դեպքում։

Դիսպերսիան (ո-ի կախումը լույսի ալիքի X երկարությունից) հաշվի առնելիս տարման գործակցի մեջ ավելանում է ± (λ/n) (dn/d)v նոր գումարելի, 
որը տեսականորեն ստացել է Հենդրիկ Լորենցը, իսկ 1914 թվականին փորձով հաստատել է Պիտեր Զեեմանն աշխատակիցների հետ։

Կատեգորիա:Ֆիզիկական փորձեր
Մադինա (Յասրիբ)

**Մադինա** (՝ *ալ-մադինա ալ-մունաուառա*՝ «լուսավորյալ քաղաք»), նախաիսլամական շրջանում՝ **Յասրիբ** (), քաղաք Սաուդյան Արաբիայում՝ Մեքքայից 350 կմ հյուսիս։

Մադինան հյուսիսից հարավ ձգված մի օազիս է, որը ունի 4.5-5 կմ լայնություն, 10-11 կմ երկարություն։ Քաղաքը շրջապատում են 3 վադիներ, որոնք միանում են Իդամ, այժմ՝ ալ-Համդ վադիի մեջ։ Օազիսը ավելի տեղումնառատ է, քան Մեքքան։ Բացի այդ, կան ջրհորներ, երկրի մակերևույթին մոտ են ստորերկրյա ջրերը։ Ջրի առկայության շնորհիվ նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել երկրագործության զարգացման համար. Մադինան եղել և մնում է Հիջազի երկրագործության խոշորագույն կենտրոնը՝ շուրջ 2000 հա։

Ավտոճանապարհներով կապված է Յանբո, Ջիդդա նավահանգիստների և Մեքքայի հետ։ Բնակիչները զբաղվում են առևտրով, ուխտագնացներին սպասարկելով, պաշտամունքի առարկաների պատրաստումով, արմավենու, բանջարեղենի մշակությամբ։

622 թվականին իսլամի հիմնադիր Մուհամմադը Մեքքայից եկել վերաբնակվել է այստեղ, ստեղծել մուսուլմանական համայնք։ 7-րդ դարից Մադինան իսլամի 2-րդ սրբազան քաղաքն է (Մեքքայից հետո)։ Մեդինայում է Մուհամմադի գերեզմանը։ Ունի մեծ մզկիթ։

Կատեգորիա:Իսլամական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իսլամի սրբավայրեր
Կատեգորիա:Համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն
Կատեգորիա:Մադինա
Կատեգորիա:Ուխտագնացության վայրեր
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիա
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Սրբազան քաղաքներ
Կատեգորիա:Սրբավայրեր
Նովխանի

**Նովխանի** կամ **Նովխանա** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Ապշերոնի շրջանում, Բաքվից 21 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնվել է 17-րդ դարում, նրանից հետո, երբ բնական աղետը ոչնչացրել է մոտակայքում գտնվող Սիյան ավանը։ Վերջինի բնակիչները նոր տներ են կառուցել նախկին բնակավայրից ոչ հեռու, ինչ էլ նոր տեղանվան հիմք է դարձել (, *նովխանե* — «նոր տուն»։ Գյուղում կա 17-րդ դարի մզկիթ։ Նովխանիում է ծնվել Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության հիմնադիր Մամեդ Էմին Ռասուլզադեն։

Խորհրդային տարիներին գյուղում սովխոզ կար, որտեղ զաֆրան, նուշ և պիստակ էին աճեցվում, այժմ այդ տնտեսությունը մասնավոր անձանց է պատկանում։

2005 թվականից գործում է զվարճաընտանեկան համալիր։

## Հայտնի նովխանեցիներ
* Ազիմ Ազիմզադե, խորհրդային ֆիզիկոս, Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ (1927)։
* Լյութֆի Ասկեր Զադե (1921), ամերիկացի մաթեմատիկոս։
* Մեհդի Հուսեյնզադե, ԽՍՀՄ հերոս։
* Մամեդ Էմին Ռասուլզադե, ադրբեջանցի պետական, քաղաքական և հասարակական գործիչ, ժուռնալիստ և դրամատուրգ։ Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության (1918-1920 թթ.) ստեղծողներից մեկը։
* Մամեդ-Ալի Ռասուլզադե, Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր, Մամեդ էմին Ռասուլզադեի երկհարազատ եղբայրը։
* Սուլեյման Ռուսթամզադե, բանաստեղծ, Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական բանաստեղծ (1960)։
* Այդըն Սալման, երգիչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապշերոնի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Նովխանի
Նաբաթեա

մինի
**Նաբաթեա** կամ **Նաբաթեական թագավորություն** (, *մամլաքաթ ալ-անբատ*՝ Նաբատեացիների թագավորություն), հելլենիստական դարաշրջանի արաբական պետություն Հորդանանի թագավորության տարածքում (մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջ - մ.թ. 106)։ Գտնվում էր Հյուսիսային Արաբիայում՝ Եգիպտոսի և Պաղեստինի հարևանությամբ։ Այն ստեղծվել էր մ.թ.ա. 2-րդ դարում։ Այն ընկած էր Սինայի և Արաբական թերակղզիների հատման տարածքում, ներառում էր Հիջազը։ Հյուսիսում սահմանակցում էր Հուդայի, իսկ արևմուտքում՝ Եգիպտոսի Պտղոմեոսյան թագավորություններին։

Մայրաքաղաքը Պետրան էր (այժմ՝ Հորդանան)՝ հելլենիստական ոճի ժայռափոր տաճարներով և բնակելի շենքերով, խոշոր քաղաքներ էին Բոսրան (այժմ՝ Սիրիա), Մադաին Սալեհը (այժմ՝ Սաուդյան Արաբիա), Նիցանան (այժմ՝ Իսրայել)։

Մինչև մ.թ.ա. 3-րդ դարը նաբատեացիները հիմնականում զբաղվել են քոչվոր անասնապահությամբ, 2-1-ին դարերում նաև՝ երկրագործությամբ։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարի կեսին Նաբաթեան իր տիրապետությունն է հաստատել Հյուսիսային Հիջազում՝ Եգիպտոսից զավթելով Ամպելոնա նավահանգիստը (Կարմիր ծովի ափին), որտեղ խաչվում էին Հնդկաստանից և Արաբական թերակղզու հարավից Միջերկրականի ավազանը տանող առևտրական ուղիները, ինչի շնորհիվ Պետրան դարձել է առևտրական կենտրոն։

Նաբաթեայի հայտնի առաջին թագավորը Հարիթաթ I-ն է (թագավորել է մ.թ.ա. 169 թվականից)։ Նաբաթեան հզորության է հասել Հարիթաթ III-ի (մ.թ.ա. 87-62) օրոք, ով պարտության է մատնել Սելևկյաններին, մ.թ.ա. 85 թվականին գրավել է Դամասկոսը՝ Ասորիքի հարավային շրջանների հետ, մ.թ.ա. մոտ 84 թվականին հաղթել հրեական զորքին։ Մ.թ.ա. 73-72 թվականներին դաշնակցել է Փյունիկիայի հարավում հաստատված Սելևկյան թագուհի Կլեոպատրա-Սելենեին՝ ընդդեմ Տիգրան Բ Մեծի։ Դամասկոսի մոտ հայկական բանակից պարտվելուց հետո Հարիթաթ III-ը զիջել է Դամասկոսը Տիգրան Բ Մեծին և ընդունել նրա գերիշխանությունը (մ.թ.ա. 72-69)։

Մ.թ.ա. 64 թվականին Ասորիքում հռոմեական տիրապետության հաստատումից հետո Նաբաթեան դարձել է Հռոմից կախյալ թագավորություն։ Մ․թ․ 106 թվականին կայսր Տրայանոսը վերացրել է Նաբաթեայի թագավորությունը և դարձրել հռոմեական «Արաբիա» պրովինցիա։

## Պատկերասրահ

Aerial photograph of Avdat, Israel, June 2008.jpg|Ավդաթ, Իսրայել
Bosra_pano_Syria.jpg|Բոսրա, Սիրիա
Thamudi.jpg|Մադաին Սալեհ, Սաուդյան Արաբիա
Ruins of a church in Shivta in the Negev.jpg|Շիվտա, Իսրայել
Al_Khazneh.jpg|Պետրա, Հորդանան


## Գրականություն
* Шифман И․ Ш․, Набатейское государство и его культура, М, 1976․

Կատեգորիա:Հորդանանի պատմություն
Կատեգորիա:Հելլենիստական պետություններ
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի պատմություն
Կատեգորիա:Պաղեստինի պատմություն
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հռոմեական գաղութներ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Ասիայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Ասիայի պատմական միապետություններ
Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան վայրեր
Կատեգորիա:Պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ
Քաաբա

260px|մինի|աջից|Քաաբայի հատակագիծը
**Քաաբայի տաճար** (), խորանարդաձև կառույց Մեքքայի կենտրոնում, մուսուլմանների գլխավոր սրբավայրը։  Վաղ ժամանակներից սկսած ողջ աշխարհի մուսուլմանները աղոթելիս ուղղվում են դեպի Քաաբա։ Ըստ մուսուլմանների՝ Քաաբան Ալլահի առաջին տունն է, որ խորհրդանշում է մուսուլմանների միասնությունը և մուսուլմանները դեպի Մեքքա են ուղղում իրենց սրտերն ու մարմինները։ Քաաբան մուսուլմանները կոչում են ալ-բեյթ ալ հարամ ( المسجد الحرام ), որ թարգմանաբար նշանակում է Սուրբ տուն։ Մեկ այլ անուանում ևս ունի Բեյթուլ Ալլահ՝ Աստծու տուն։ Ինչ վերաբերում է Քաաբա բառին, այն արաբերէն է և թարգմանաբար նշանակում է ուղղանկիւն (الكعب‎ )։

Ի սկզբանե եղել է հեթանոսական տաճար, որտեղ եղել են արաբական տարբեր կուռքեր։ Մուհամմադ մարգարեի՝ Մեքքայից Մադինա (Յասրիբ) փախուստի ժամանակ՝ 622 թվականից, մուսուլմաններն աղոթելիս ուղղվում էին Երուսաղեմ, իսկ Մեքքայի ազատագրումից հետո՝ Քաաբա։

## Պատմություն
Ավանդության համաձայն՝ երբ ծնվեց Աբրահամի և Հագարի որդի Իսմայիլը, նրա մյուս կինը՝ Սառան, խանդեց ու խնդրեց Աբրահամին, որ նրանց իրենից հեռու ուղարկի։ Այդ ժամանակ ամենազոր Ալլահը լուսավորեց Աբրահամին (արաբերեն՝ Իբրահիմ), որ նա տանի նրանց Մեքքա։ Նրանց այնտեղ թողնելուց հետո Աբրահամը ժամանակ առ ժամանակ այցելում էր նրանց։ Որոշ ժամանակ անց Աբրահամը այցելության գնաց այնտեղ և տեսավ Իսմայիլին, որ նետեր էր արձակում Զամզամ աղբյուրի մոտ։ Նրան տեսնելիս Աբրահամը փաթաթվեց նրան հարազատ հոր պես ու ասաց, որ Ալլահը հրամայել է, որ այստեղ մի տուն կառուցի։

Այսպիսով՝ Աբրահամը և Իսմայիլը կառուցում են Ալլահի Տան պատերը։ Իսմայիլը քարեր էր հավաքում, և Աբրահամը կառուցում դրանցով պատերը։ Երբ պատը հասավ որոշ բարձրության, Աբրահամը իր կանգնած տեղը մի քար տեղադրեց, և իր որդու հետ միասին Աղաչեցին Ալլահին` ասելով, որ ընդունի տունը։ Դրանից հետո Իսմայիլի սերունդները շարունակեցին ապրել այդ տարածքներում` հայտնի դառնալով որպես «հագարացի»՝ իր մոր անունով, կամ «արաբ»՝ անապատաբնակ, քոչվոր։

Մեկ այլ ավանդության համաձայն՝ Քաաբան կառուցել էր Ադամը, իսկ Իբրահիմն ու Իսմայիլը միայն վերակառուցել են այն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաբական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Արաբական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իսլամ
Կատեգորիա:Իսլամական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իսլամը Սաուդյան Արաբիայում
Կատեգորիա:Իսլամի պատմություն
Կատեգորիա:Իսլամի սրբավայրեր
Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Մեքքայի մզկիթներ
Կատեգորիա:Մեքքայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ուխտագնացության վայրեր
Կատեգորիա:Սաուդյան Արաբիայի շենքեր և կառույցներ
Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն

**Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն (ԱԺՀ)** (), Անդրկովկասի մուսուլմանների ժամանակավոր ազգային խորհրդի (Ադրբեջանական ազգային խորհրդի) կողմից Անդրկովկասյան Ժողովրդավարական Ֆեդերատիվ Հանրապետության գոյության ավարտի ժամանակ Թիֆլիսում (Տփղիսում) 1918 թվականի մայիսի 27-ին հռչակված անկախ պետություն։

Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը հռչակված է եղել մուսուլմանների կողմից բնակեցված նախկին Կովկասյան կուսակալության, այդ թվում՝ Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգների, ինչպես նաև Զաքաթալայի շրջանի տարածքներում։ 1918 թվականի հոկտեմբեր-մայիս ժամանակաշրջանում ԱԺՀ տարածքի մեծամասնությունում թուրքական զորքեր էին տեղակայված, իսկ 1918 թվականի նոյեմբերի մինչև 1919 թվականի օգոստոսը Բաքվում և երկրի արևելյան մասում գտնվում էր բրիտանական բանակը։

1920 թվականի ապրիլի 27-ին ԲԳԿԲ 11-րդ բանակի ստորաբաժնումները հատել են ԱԺՀ սահմանը և ապրիլի 28-ին Բաքու մտել։ ԱԺՀ դադարել է իր գոյությունը և հռչակվել է Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը (ԱԽՍՀ)։

Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն իսլամադավան աշխարհի առաջին աշխարհիկ ժողովրդավարական պետությունն է, ինչպես նաև առաջին իսլամադավան պետությունը, որտեղ կանայք ընտրական իրավունք են ստացել։

## Տես նաև
* Մամեդ Էմին Ռասուլզադե

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն
Կատեգորիա:1918 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1920 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1918 հիմնադրումներ Ադրբեջանում
Կատեգորիա:1920 կազմալուծումներ Ադրբեջանում
Անդրանիկ Մարգարյանի կիսանդրի (Երևան)

**Անդրանիկ Մարգարյանի կիսանդրի**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Անդրանիկ Մարգարյանի անվան Երևանի թիվ 29 ավագ դպրոցի բակում։

## Հեղինակ
* Ճարտարապետ՝ Ալբերտ Սոխիկյան

## Պատմություն
2013 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ Երևանի թիվ 29 ավագ դպրոցի բակում տեղադրվեց ազգային-պետական գործիչ, 2000-2007 թթ. Հայաստանի վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի կիսանդրին։

Կիսանդրու բացման արարողությանը մասնակցել են ՀՀ Ազգային ժողովի փոխնախագահ Էդուարդ Շարմազանովը, ՀՀ կրթության և գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանը, ՀՀ քաղաքաշինության նախարար Սամվել Թադևոսյանը, կիսանդրու ստեղծման աջակից բարերարներ Կառլեն և Սառա Եսայանները, պաշտոնատար այլ անձինք, բազմաթիվ երևանցիներ։Հանդիսավոր բացման պատիվը վերապահվել է Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանին և կիսանդրու հեղինակ՝ ճարտարապետ Ալբերտ Սոխիկյանին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:«Անդրանիկ Մարգարյանի» կիսանդրին 1.jpg|Անդրանիկ Մարգարյանի կիսանդրին նրա անունը կրող Երևանի թիվ 29 ավագ դպրոցի բակում
Պատկեր:«Անդրանիկ_Մարգարյանի»_կիսանդրին_2.jpg|Անդրանիկ Մարգարյանի անվան Երևանի թիվ 29 ավագ դպրոցի բակ
Պատկեր:Անդրանիկ Մարգարյանի անվան թիվ 29 ավագ դպրոց.jpg|Անդրանիկ Մարգարյանի անվան Երևանի թիվ 29 ավագ դպրոց


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Ալբերտ Սոխիկյանի քանդակներ
Կատեգորիա:2013 քանդակներ
Քորեյ

**Մեծասար, Քորեյ** ( - «երգչախումբ»,  - «երգչախմբային ոտք, չափ»), երկու վանկանի բանաստեղծական ոտքի տեսակ (չափ)։

Անտիկ տաղաչափության (չափական) մեջ քորեյը բաղկացած էր երկար և նրան հաջորդող կարճ վանկերից, իսկ ժամանակակից (վանկաշեշտային տաղաչափություն, այդ թվում դասական ռուսական) ոտանավորում՝ շեշտված և ապա անշեշտ վանկերից (ـʼ‿)։ Քորեյական տողը շեշտեր է կրում կենտ վանկերի վրա և ունի հետևյալ սխեման.
:ـʼ‿ / ـʼ‿ / ـʼ‿ / ـʼ‿ /...

Որոշ լեզուներում (ինչպես՝ ռուսերենում) քորեյական ոտանավորը շատ տարածված է, որի վանկաշեշտային տաղաչափության մեջ առավել կիրառելի են քառաոտք և վեցոտնյա չափերը, իսկ 19-րդ դարի կեսերին՝ նաև հնգոտնյա։
:**Бу́՛**ря **мгло́՛**ю **не́՛**бо **кро́՛**ет,
:**Ви́՛х**ри **сне́՛ж**ны**е** кру**тя́՛**;
:**То**, как **зве́՛рь**, о**на́՛** за**во́՛**ет,
:**То** зап**ла́՛**чет, **как** ди**тя́՛**…
(''Ա. Պուշկին'', «Ձմեռվա իրիկունը», քառաոտք)

Հայ պոեզիայում, հայերենի վերջահար շեշտադրության պատճառով, զուտ քորեյով բանաստեղծություններ գրել շատ դժվար է։ Հազվագյուտ օրինակներից են հետևյալ տողերը.

Բրո՛նզ ես, հո՛ւր ես,
Բրո՛նզե սո՛ւր ես,
Բրո՛նզե փա՛ռք ես,
Բրո՛նզե փա՛յլ... 
(''Ե. Չարենց'')

## Ծանոթագրություններ
Կրիտիկական զանգված

**Կրիտիկական զանգված**, ռադիոակտիվ նյութի (ուրանի {}^{233}_{}\textrm{U} և {}^{235}_{}\textrm{U}, պլուտոնիումի {}^{239}_{}\textrm{Pu} և {}^{241}_{}\textrm{Pu} իզոտոպներ)  նվազագույն զանգված, որի դեպքում կարող է ընթանալ ատոմային միջուկների տրոհման ինքնապահպանվող շղթայական ռեակցիան։ Կրիտիկական զանգվածի մեծությունը կախված է միջուկային ռեակտորի կառուցվածքից, միջուկային վառելիքի և նեյտրոնների դանդաղիչի տեսակից։

Կատեգորիա:Զանգված‏‎
Կրիտիկական կետ

**Կրիտիկական կետ**, թերմոդինամիկական վիճակի դիագրամի վրա կրիտիկական վիճակին համապատասխանող կետ։ Հեղուկ-գոլորշի երկֆազ հավասարակշռության կրիտիկական կետը հավասարակշռության կորի վերջնակետն է և բնութագրվում է ջերմաստիճանի, ճնշման և ծավալի կրիտիկական արժեքներով։ Կրիտիկական կետը ֆազային անցման կետի մասնավոր դեպքն է, որին բնորոշ է թերմոդինամիկական կայունության կորուստը։

Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա
Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Կատեգորիա:Կրիտիկական արժեքներ
Շարգի Ռուս

**Շարգի Ռուս** (, , թարգ.՝ «Ռուսական արևելք»), Անդրկովկասի թաթարերենով (հետագայում՝ ադրբեջաներենով) առաջին պարբերական թերթը։

## Պատմություն
1902 թվականին Մամեդ-աղա Շահթախտինսկին արտասահմանից Ռուսական կայսրություն վերադառնալուց հետո սկսում է մտածել նոր թերթի ստեղծման վրա։ Նա վաճառում հորից ժառանգած սեփականությունը իր ծննդավայրում՝ Շահթախտ գյուղում, տեղափոխվում է Թիֆլիս (Տփղիս) և տպարան է բացում։ Իշխանություններին նոր թերթի բացման հայտ է ներկայացնում։ 1903 թվականի սկզբում իշխանությունները դրական պատասխան են տալիս այդ հայտին և «Շարգի Ռուս» անվանված թերթի առաջին հատորը լույս է տեսնում 1903 թվականի մարտի 30-ին։ Սկզբում լույս էր տեսնում շաբաթը երեք անգամ։ Գոյություն է ունեցել մինչև 1905 թվականի հունվարը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջաներեն թերթեր