Պլաստիկ արվեստ

**Պլաստիկ արվեստ**, նաև **տարածական արվեստ** (, ), արվեստի երեք դասերից մեկն է՝ տարածաժամանակային և ժամանակային արվեստների հետ մեկտեղ։ Այն միավորում է գեղարվեստական ստեղծագործության տեսակներ և ստեղծագործություններ, որոնք նյութական իմաստով գոյություն ունեն տարածության մեջ՝ առանց ժամանակի ընթացքում փոփոխվելու կամ զարգանալու: Պլաստիկ արվեստների ստեղծագործություններն ունեն նյութական, ֆիզիկական բնույթ և ստեղծվում են նյութի մշակմամբ, որի ձևավորման առանձնահատկությունները որոշում են դրանց տեսքը:

## Պլաստիկ արվեստի ստեղծագործություններ
Ակադեմիական ավանդույթում պլաստիկ արվեստները դասակարգվում են որպես առանձին դաս՝ իրենց բնորոշ հատկությունների և բնութագրերի շնորհիվ: Պլաստիկ արվեստի ստեղծագործությունը, առաջին հերթին, նյութական առարկա է, որը ժամանակի ընթացքում չի փոխվում կամ զարգանում: Երկրորդ, պլաստիկ արվեստի ստեղծագործությունը ընկալվում է տեսողականորեն, երբեմն՝ շոշափելիքի մասնակցությամբ (քանդակագործության և դեկորատիվ ու կիրառական արվեստների մեջ), ճարտարապետական ստեղծագործության և որոշ դեպքերում՝ մոնումենտալ գեղանկարչության և քանդակագործության գեղագիտական ընկալման համար անհրաժեշտ է նաև շարժողական ընկալում:

## Տերմինաբանություն
«Պլաստիկ» և «Պլաստիկ արվեստներ» տերմինները հայրենական արվեստագիտության մեջ բարդ պատմություն ունեն: Որոշ դեպքերում «պլաստիկ արվեստներ» տերմինն օգտագործվում է որպես մասնագիտական մեղմասություն «կերպարվեստ» արտահայտության համար: Օրինակ՝ Ռուսական գրական լեզվի փոքր ակադեմիական բառարանում (1981-1984) նշվում է, որ «պլաստիկ արվեստներ» արտահայտությունը համարժեք է «տարածական արվեստներ» սահմանմանը։ «Գեղարվեստական տերմինների համառոտ բառարան»-ի (1961) հրատարակության մեջ պարզաբանվում է, որ «տարածական արվեստներ» հասկացությունը, չնայած ընդհանուր առմամբ համընկնում է «կերպարվեստ» տերմինի իմաստի հետ (բայց ներառում է նաև ճարտարապետությունը), առաջացել է արվեստի ձևերի դասակարգումից՝ հիմնվելով այն մեթոդի վրա, որով մարմնավորվում են արվեստի գործերը՝ այս դեպքում տարածական արվեստները հակադրվում են «ժամանակավոր արվեստներին» (գրականություն, բանավոր պոեզիա, թատրոն, երաժշտություն): «Պլաստիկ արվեստներ» տերմինը շրջանառության մեջ է մտցվել՝ համապատասխան արվեստների «զգայական-տեսողական, նյութական բնույթը» ընդգծելու համար:

Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտի «Ապոլլոն» ակադեմիական բառարանը ներկայացնում է մի շարք հասկացություններ, որոնք, ըստ հեղինակների, հոմանիշ են՝ տարածական արվեստներ, տեսողական արվեստներ և նրբագեղ արվեստներ։ Հիմնավորումը հետևյալն է. «Արվեստի այն ձևերը, որոնց ստեղծագործությունները օբյեկտիվ բնույթ ունեն, ստեղծվում են նյութի վերամշակմամբ՝ տարածության մեջ գոյություն ունեցող պլաստիկ արվեստների ստեղծագործությունները ներկայացնում են ծավալային-տարածական կառուցվածքներ, որոնք ժամանակի ընթացքում չեն զարգանում՝ իրական կամ պատկերավոր՝ դրանց գեղագիտական արտահայտչականությունը կապված է տարածության մեջ ծավալային ձևի հաստատման և դրա տարածական զարգացման փորձի հետ, կապված ստեղծագործությունների իմաստային, գաղափարական և փոխաբերական իմաստի բոլոր առանձնահատկությունների, դրանց ռիթմիկ և գունային կառուցվածքի և դրանց կառուցվածքային կազմակերպման ամբողջ համակարգի հետ…  18-րդ դարից պլաստիկ արվեստների ստեղծագործությունները անվանվել են «գեղեցիկ», «էլեգանտ», և դա արտացոլում է դրանցում գոյության գեղեցկության, կատարելության և իդեալի արտահայտման պարզությունը, զգայական շոշափելիությունը։ Միևնույն ժամանակ, պլաստիկ արվեստները հնագույն ժամանակներից հատկապես սերտորեն կապված են եղել նյութական արտադրության, մարդկային կյանքի միջավայրի և նրան շրջապատող նյութական աշխարհի ստեղծման, մշակման և ձևավորման հետ»:

Սակայն արվեստի գործերի տարածաժամանակային կառուցվածքի հասկացությունները, որոնք հիմք են հանդիսանում արվեստները «տարածականի» և «ժամանակայինի» բաժանելու համար, վերանայվում կամ լիովին մերժվում են արվեստի ժամանակակից կառուցվածքային և ֆենոմենոլոգիական տեսությունների կողմից:

Այդ  հասկացությունների միջև եղած տարբերությունները նշանակալի են, չնայած դրանք հիմնականում կարևոր են պրոֆեսիոնալ նկարչի համար, այլ ոչ թե արվեստի որոշակի ստեղծագործությունների ընկալմամբ և մեկնաբանությամբ մտահոգված դիտողի կամ արվեստի քննադատի համար: Մոիսեյ Կագանը դեռևս 1970-ականներին գրել է, որ նման պարզեցված գոյաբանական մոտեցումը, որը ենթադրում է նյութական կառուցվածքի, արտաքին ձևի և արվեստի ստեղծագործության պատկերավոր բովանդակության զարգացման կատեգորիաների նույնականացումը կամ առնվազն մերձեցումը, պետք է «դիտարկվի որպես հստակ տեսական թյուրըմբռնում», քանի որ «երբ խոսքը գնում է արվեստները տարածականի, ժամանակայինի և տարածաժամանակայինի բաժանելու մասին, նկատի է առնվում ոչ թե դրանց պատկերային կարողությունների տարբերությունները, այլ դրանց գոյության ձևի տարբերությունները»: 

Պլաստիկությունը, իր ընդհանուր իմաստով, տեսողական ձևի որակներից մեկն է, որի հակառակ կատեգորիան տեկտոնիկան է: Պլաստիկ որակները կարող են բնութագրել արվեստի տարբեր տեսակի ստեղծագործություններ, ներառյալ ճարտարապետությունը, բալետը, մնջախաղը  և դերասանի բեմական վարպետությունը: Ավելին, «պլաստիկական» և «պլաստիկ» տերմինները հոմանիշներ չեն, այլ՝ հարանուններ, բայց ունեն տարբեր իմաստներ: «Պլաստիկ» ածականը օգտագործվում է պլաստիկ արվեստի՝ կերպարվեստի մի ձևի հետ կապված՝ ի տարբերություն քանդակագործության (և դրա տեկտոնիկայի): Քանդակագործության և պլաստիկ արվեստի ստեղծագործություններն ունեն եռաչափ ձև, բայց պլաստիկ արվեստը ստեղծվում է փափուկ, ճկուն նյութերից՝ կավից, մոմից, պլաստիլինից և գիպսից՝ ծեփակերտության տեխնիկայի միջոցով: Պլաստիկ արվեստը հիմնված է ձևակազմության հատուկ մեթոդի վրա, որը կոչվում է «ձևի ստեղծում», այսինքն՝ ձևի ավելացում կամ կուտակում, օրինակ՝ կավը շրջանակի վրա ծեփելիս: Այս մեթոդը հակադրվում է քանդակագործությանը բնորոշ ձևավորման մեթոդին, որը ստեղծում է աշխատանքներ կարծր նյութերից՝ փորագրության միջոցով, հեռացնելով քարի կամ այլ նյութի ավելորդ զանգվածը։

Դասական գերմանական արվեստագիտությունը, մասնավորապես Պաուլ Ֆրանկլի և Հանս Զեդլմայերի ստեղծագործություններում, ձևակազմության () գործընթացի համար օգտագործվում է նմանատիպ զույգ հասկացություններ՝ «պակասեցում» () և «ավելացում» (): Նկարիչը, որը տարիներ շարունակ ամեն օր աշխատում է պատկերավորման ձևի վրա, զարգացնում է ձևի և տարածության տեսողական և շոշափելի ընկալման որոշակի տեսակ՝ կախված այս կամ այն մեթոդի օգտագործումից: Այս տարբերությունը արտացոլվում է ոչ միայն արտաքին տեխնիկայի, այլև գեղարվեստական աշխարհայացքի էության մեջ։ Եթե հետևենք արվեստի պատմական զարգացմանը, կնկատենք, որ զարգացման վաղ փուլերում սովորաբար գերիշխում է քանդակագործական ոճը, մինչդեռ ավելի ուշ փուլերում՝ պլաստիկ ոճը:

«Պլաստիկ» ածանցյալի սահմանմամբ նկատի ունենք արվեստի գործի ձևի տեսողական որակներից մեկը, որն ունի «հոսունություն», մասերի կապվածության և մի մասից մյուսին  անցման փափկության (պլաստիկ շարժում, պլաստիկ ժեստ, պար և այլն) ակնհայտ հատկություններ կամ նյութի ֆիզիկական հատկություն, որը հեշտությամբ ենթարկվում է ցանկալի փոփոխության՝ պլաստիկ մոմի, պլաստիկ պլաստիլինի, պլաստիկ կավի (տե՛ս պլաստիկա):

«Պլաստիկական» տերմինը վերաիմաստավորվում է նաև ժամանակակից արվեստի ձևաբանության մեջ, քանի որ պլաստիկության որակները կարող են բնութագրել արվեստի լայն տեսակների ստեղծագործություններ, ներառյալ ճարտարապետությունը, բալետը, մնջախաղը և դերասանի բեմական վարպետությունը: Այսպես, Կագանը, վկայակոչելով երաժշտագետ Լև Մազելին, որպես օրինակ է բերում երաժշտության մեջ «պլաստիկ ինտոնացիա» տերմինը և «պլաստիկ-ինտոնացիոն կատարման» սահմանումը՝ կապված  մնջախաղի արվեստի հետ:

Պլաստիկ արվեստները, ինչպես արվեստի մյուս տեսակները, բնութագրվում են գեղարվեստական պատկերների միջոցով աշխարհի ուսումնասիրությամբ: Պլաստիկ արվեստի գեղարվեստական պատկերը կարելի է պայմանականորեն բաժանել երեք բաղադրիչի․
* Տեկտոնիկ, որը ներառում է նյութի կազմակերպումը եռաչափ տարածության մեջ, դրա կառուցվածքի և տեկտոնիկայի ձևավորումը, և առանձին մասերի դասավորությունը՝ կոմպոզիցիոն ամբողջականություն ապահովելու համար (կերպարվեստում և ճարտարապետությունում):
* Արտահայտիչ, որը ենթադրում է տեսողական և ձևական տարրերի օգտագործում՝ ուղղված որոշակի տրամադրություն ստեղծելուն (մարդու վրա հուզական ազդեցություն)։
* Պատկերավոր (յուրահատուկ  է հատկապես գեղանկարչությանը, քանդակագործությանը և գծանկարչությանը), որը ենթադրում է շրջակա միջավայրի առարկաների, ձևերի և երևույթների անմիջական տեսողական վերարտադրություն կամ դրանց մասին ասոցիատիվ հիշեցում:

## Պատմություն
Արվեստագիտության տեսության մեջ պլաստիկ արվեստների ի հայտ գալն ու զարգացումը անմիջականորեն կապված է արվեստի ի հայտ գալու հետ։ Պլաստիկ արվեստների սկիզբը կարելի է գտնել հին ժամանակներում՝ մարդկային միջավայրի մշակման և ձևավորման մեջ, որը, նախնադարյան արվեստի վաղ փուլերում, միաձուլվել է ոչ գեղագիտական գործունեության՝ նյութական արտադրության, առօրյա կյանքի և սոցիալական ծեսերի հետ։ Նախնադարյան հասարակությունում մարդկանց կողմից ստեղծված առարկաները արդեն իսկ հագեցած են եղել կախարդական կամ կրոնական իմաստով, ինչը բացահայտել է իրականության փոխաբերական ընկալման սկիզբը (նախնադարյան արվեստ): Ուշ պալեոլիթի դարաշրջանում ի հայտ են եկել պլաստիկ արվեստի առաջին օրինակները («Պալեոլիթի Վեներաները»), քարանձավային նկարների և ժայռապատկերների ծաղկումը, ինչպես նաև ոսկրային փորագրության զարգացումը։ Այս նախնական, պարզունակ փորձերից զարգացել է մի հմտություն, որը դրսևորվել է Մագդլենյան դարաշրջանի արվեստում՝ քարանձավային նկարներ (սովորաբար կատարված կարմիր, դեղին և սև ներկերով), քարի, ոսկորի և եղջյուրի վրա փորագրված նկարներ, բարձրաքանդակներ, իսկ երբեմն՝ կլոր քանդակներ։ Մեծ դեր են խաղացել կենդանիների՝ բիզոնի, եղջերուի, ռնգեղջյուրի, մամոնտի, քարանձավային առյուծի, արջի, վայրի խոզի, առյուծի, ձիու, թռչունների, ձկների և օձերի պատկերները։ Բույսերը չափազանց հազվադեպ են պատկերվել։

Պղնձի դարաշրջանում, գյուղատնտեսության և անասնապահության ի հայտ գալու և տարածման հետ մեկտեղ, բնակարանային պայմանները փոխվել են․ Տրիպոլյան մշակույթի բնակավայրերում ի հայտ են եկել ուղղանկյուն տներ՝ կավե սալիկապատ հատակներով, որոնք ներսից զարդարված էին որմնանկարներով, իսկ երբեմն կենտրոնում խաչաձև կավե խորան կար՝ զարդարված զարդապատկերով: Կերպարվեստում տեղի են ունեցել նշանակալի փոփոխություններ․ պատկերների սխեմայացումը մեծացել է զուգորդված պատմողական բարդության հետ, ինչը հանգեցրել է դինամիկան պատկերելու առաջին փորձերին: Կենտրոնական թեմա է դարձել մարդկանց համատեղ գործունեությունը՝ հին որսորդների կոլեկտիվը:

Մարդկության գեղարվեստական զարգացումը հանգեցրել է ճարտարապետության, կիրառական արվեստի, գեղանկարչության, գծանկարչության և քանդակագործության առանձնացմանը՝ որպես առանձին արվեստի ձևեր: Կերպարվեստն առաջինն է, որ ի հայտ է եկել որպես առանձին խումբ: Մինչդեռ պլաստիկ արվեստների վաղ փուլերում գեղանկարչական, քանդակագործական և գրաֆիկական պատկերները, հազվադեպ բացառություններով, զուրկ են եղել անկախությունից և օգտագործվել են որպես տների, գործիքների, զենքերի, սպասքի և այլնի զարդարման միջոցներ, դրանք հետագայում ձեռք են բերել «անկախ գոյություն», որը սովորաբար անվանում են հաստոցային արվեստ: Հաստոցային գեղանկարչության, գծնկարչության և քանդակագործության ստեղծագործությունները դարձել են անկախ գեղագիտական օբյեկտներ, որոնք կարծես գոյություն ունեին շրջապատող միջավայրից դուրս:

Հին Արևելքի ստրկատիրական հասարակարգում զարգացել են քանդակագործությունն ու գեղանկարչությունը, հաճախ սինթեզվելով մոնումենտալ ճարտարապետության, ինչպես նաև կերպարվեստի հետ։ Արվեստների այդ սինթեզը, որտեղ ճարտարապետությունը գերիշխող դեր է խաղացել, Հին Արևելքի մշակույթի յուրահատուկ առանձնահատկությունն ու կարևոր նվաճումն էր։ Առաջավոր Ասիայի հին արևելյան ժողովուրդների արվեստում հայնագործել են կանոնը, մոնումենտալ ճարտարապետությունը և քանդակագործությունը, գլիպտիկան, քանդակագործական ռելիեֆը և հարթաքանդակը, մետաղապլաստիկան, խճանկարային արվեստը, պալատական ճարտարապետությունը, ջնարակապատ աղյուսը, որմնանկարները և կամարները:

Հին Եգիպտոսի, իսկ ավելի ուշ՝ Հին Հունաստանի և Հին Հռոմի մշակույթում կերպարվեստի հաստոցային ձևերի զարգացումը դանդաղորեն է առաջ գնացել: Կերպարվեստում ինքնորոշման առաջին ձևը դիմանկարային պլաստիկան է եղել՝ ինտիմ, հոգեբանական դիմանկարչության ժանրում (Նեֆերտիտիի պատկերներ, Սկոպասի դիմանկարներ և դիմանկարային կիսանդրիներ Հին Հռոմում): Հին արվեստում ոչ միայն կերպարվեստը, այլև ճարտարապետությունը ձեռք են բերել ավելի մեծ գեղագիտական հարստություն և զարգացման ազատություն: Միևնույն ժամանակ, իրականության գեղարվեստական մշակման բոլոր ոլորտների միջև պահպանվել է օրգանական կապ, որն արտահայտվել է ոճի միասնությամբ հին դարաշրջանի ամբողջ առարկայական միջավայրում՝ սկսած մոնումենտալ ճարտարապետությունից մինչև կենցաղային պարագաներ, հագուստ և այլն:

Եվրոպայում և Ասիայում վաղ միջնադարում կրկին նկատվել է պլաստիկ արվեստների ավելի սերտ միաձուլում արհեստների և նյութական արտադրության հետ։ Այդ գործընթացի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել կրոնական գիտակցությունը, որը որոշ չափով սահմանափակվում էր աշխարհի անմիջական գեղագիտական ուսումնասիրությամբ։ Միաժամանակ, միջնադարը նշանավորվել է արվեստի կարևոր նվաճումներով, հիմնականում մարդու ներաշխարհի ուսումնասիրության բնագավառում։ Միջնադարում պահպանվել են գեղարվեստական ոճերի (ռոմանական և գոթական) մոնոլիտային տարատեսակները։ Գեղանկարչությունն ու քանդակագործությունը սինթեզվել են ճարտարապետության, դեկորատիվ ու կիրառական արվեստի և ընդհանուր առմամբ, ամբողջ նյութական մշակույթի հետ։ Օրինակ, բյուզանդական խճանկարները անբաժանելիորեն կապված էին ճարտարապետական ներքին ձևերի հետ և իրենց հերթին, կարևոր տարր էին ճարտարապետական պատկերների ձևավորման գործում:

Վերածննդի դարաշրջանը դարձել է Եվրոպայում պլաստիկ արվեստների պատմության շրջադարձային կետը։ Աշխատանքի բաժանման արագ զարգացումը նպաստել է պլաստիկ արվեստների վերջնական վերափոխմանը զուտ գեղարվեստական գործունեության։ Վերածննդի ժամանակակիցների գիտակցության մեջ գեղանկարչությունը, քանդակագործությունը և ճարտարապետությունը ձեռք են բերել «ազատ արվեստների» կարգավիճակ՝ պոեզիայի և երաժշտության հետ մեկտեղ, կրոնական պատկերները սկսել են ձեռք բերել աշխարհիկ բովանդակություն։ Աշխարհիկ ռեալիզմը վճռականորեն ընդլայնել է արվեստի սահմանները՝ աշխարհը նկարիչներին ներկայանալով նախկինում անհայտ հարստությամբ և բազմազանությամբ՝ զգալիորեն ընդլայնելով կերպարվեստի հնարավորությունները։ Նկարչությունն ու քանդակագործությունը առանձնացել են ճարտարապետությունից՝ առաջ մղելով հաստոցային արվեստի ձևերը։ Այդ գործընթացը հանգեցրե է ամբողջ պլաստիկ արվեստի ոճական և գաղափարախոսական ամբողջականության քայքայմանը և գեղարվեստական արհեստների ոլորտի անկմանը:

19-րդ դարում պլաստիկ արվեստների բնույթը կտրուկ փոխվել է. ոճի դանդաղ տեղաշարժի փոխարեն սկսվել է տարբեր շարժումների և դպրոցների դինամիկ հերթագայություն: Դարի կեսերից էկլեկտիզմը դարձել է ճարտարապետության և դեկորատիվ ու կիրառական արվեստների գերիշխող ուղղությունը՝ կերպարվեստում ակնհայտ է դարձել բազմազան գեղարվեստական ուղղությունների տեղաշարժը, պայքարը և համակեցությունը:

19-րդ դարի վերջին սրվել է բոլոր պլաստիկ արվեստների ոճական միասնության վերածննդի միտումը: Դարի սկզբին ի հայտ եկած մոդեռն ոճն իր առջև է դրել արվեստների սինթեզին վերադառնալու, միասնական «մեծ» ոճին վերադառնալու հիմնական նպատակ, որը կարող էր օրգանապես միավորել պլաստիկ արվեստները և նյութական միջավայրի գեղարվեստական մշակման բոլոր ոլորտները: 

20-րդ դարում պլաստիկ արվեստների ամբողջ համակարգը խորը փոփոխությունների է ենթարկվել, որոնք պայմանավորված են որակապես նոր գեղարվեստական ուղղությունների՝ ավանգարդիզմի և մոդեռնիզմի ի հայտ գալով: Տեխնոլոգիական առաջընթացը հանգեցրել է պլաստիկ արվեստի նոր տեսակների և ձևերի (ֆոտոմոնտաժ և այլն) ի հայտ գալուն՝ ընդլայնելով գեղարվեստական հմտությունների շրջանակը: Ձևավորվող զանգվածային մշակույթը դրսևորվել է գեղարվեստական դիզայնի, դեկորատիվ արվեստի և տպագրության ի հայտ գալով, որոնք առօրյա պրակտիկայից դուրս են մղել զանգվածային գեղարվեստական արհեստները (ժողովրդական արվեստը և արվեստներն ու արհեստները): Պլաստիկ արվեստը ավելի ու ավելի է կապվել հասարակության կյանքի հետ, ինչի մասին է վկայում քաղաքական ժանրերի՝ պաստառների, ծաղրանկարների, թերթերի և ամսագրերի գրաֆիկայի ինտենսիվ զարգացումը:

## Պլաստիկ արվեստի տեսակներ
Դասական արվեստագիտությունը պլաստիկ արվեստները բաժանում է երկու բաժնի.
*Կերպարվեստ (վերարտադրում է տեսողականորեն ընկալվող իրականությունը տարբեր աստիճանի ճշգրտությամբ)
**Գեղանկարչություն
**Քանդակագործություն
**Գրաֆիկա
**Մոնումենտալ արվեստ 
**Լուսանկարչական արվեստ
*Ոչ կերպարվեստային արվեստ (որտեղ տեսողական-տարածական ձևերը, որպես կանոն, իրականության հետ ուղղակի անալոգիաներ չունեն)
**Ճարտարապետություն 
**Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ
**Գեղարվեստական նախագծում (դիզայն)

Գեղարվեստական և ոչ գեղարվեստական արվեստների ոլորտների միջև սահմանները հաճախ շատ կամայական են: Դեկորատիվ և կիրառական արվեստները ակտիվորեն օգտագործում են ավելի կամ պակաս ավանդական պատկերային մոտիվներ, հաճախ ամբողջական պատկերներ, որոնք նման են կերպարվեստին (օրինակ՝ անոթներ մարդկային կամ կենդանական պատկերների տեսքով): Ճարտարապետության մեջ երբեմն վերարտադրվում են օրգանական և բուսական ձևեր, մինչդեռ ճարտարապետական դեկորը ներառում է բուսական, կենդանակերպական և մարդակերպական մոտիվներ:

Կերպարվեստում երբեմն դիմում են իրականությունից կտրված պատկերների և թեմաների (գրքային գրաֆիկայում, պաստառներում, մոնումենտալ գեղանկարչության և քանդակագործության մեջ): Զարդաքանդակը, որպես  կերպարվեստի ճյուղ է, կարող է ներառել ինչպես արտահայտչական, այնպես էլ ոչ արտահայտչական ձևեր:

Ճարտարապետությունը, կիրառական արվեստը և դիզայնը չեն կարող համարվել կերպարվեստ, քանի որ դրանց ստեղծագործությունները (շենքեր, անոթներ, աթոռներ, մեքենաներ, սարքեր և այլն) նյութական աշխարհում ոչինչ չեն պատկերում: Ոչ արտահայտչական արվեստները երբեմն անվանում են «փոխակերպող», քանի որ դրանցում նյութական աշխարհը չի պատկերվում, այլ փոփոխվում է (կերպարանափոխվում): Մոիսեյ Կագանը նախընտրում է դրանք անվանել «ճարտարակերտական արվեստներ» տերմինով:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Արվեստ ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Արվեստի ոճեր
Կատեգորիա:Արտմեդիա
Կատեգորիա:Թատրոն
Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստ
Կատեգորիա:Կերպարվեստ
Կատեգորիա:Քանդակագործության տեխնիկաներ
Կատեգորիա:Քանդակագործություն