Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը** և **[[Տեղեկատվության ազատություն|տեղեկատվության ազատությունը]] (ՏԱ)** վերաբերում են պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում։

Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը երաշխավորված է Հյուսիսային Մակեդոնիայի Սահմանադրությամբ (հոդված 16): Այս սահմանադրական իրավունքն իրականացնելու համար Մակեդոնիայի Հանրապետության խորհրդարանը 2006 թվականի հունվարին ընդունել է «Հանրային տեղեկատվությանը ազատ հասանելիության մասին» օրենքը, որը սահմանում է այս իրավունքի իրականացման ընթացակարգերը: Օրենքը զգալիորեն փոփոխվել է 2010 թվականի սկզբին։ Իրավունքի և ժողովրդավարության կենտրոնի կողմից անցկացված հետազոտության համաձայն՝ Մակեդոնիան զբաղեցնում է հանրային տեղեկատվությանը ազատ հասանելիության մասին ամենաարդյունավետ օրենք ունեցող պետությունների համաշխարհային վարկանիշային ցանկի բարձր՝ 14-րդ տեղը, չնայած այն հանգամանքին, որ այս իրավունքը Մակեդոնիայի իրավական համակարգ է ներմուծվել համեմատաբար վերջերս։ Այնուամենայնիվ, Եվրոպական հանձնաժողովի տվյալներով՝ «Հանրային տեղեկատվությանը ազատ հասանելիության մասին» օրենքի կիրառումը մնում է անարդյունավետ։

## Օրենքով սահմանված տեղեկատվության ազատության դրույթներ
«Տեղեկատվության ազատ մուտքի մասին» օրենքը շեշտում է հաստատությունների պարտավորությունը՝ տեղեկատվություն տրամադրել ճշգրիտ ժամկետներում. այն թույլ է տալիս անհատներին և իրավաբանական անձանց իրականացնել հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրենց իրավունքը և պարտավորեցնում է տեղեկատվություն տնօրինողներին տեղեկատվություն տրամադրել հանրությանը։

Օրենքին ենթակա պետական մարմիններն են՝ պետական հիմնարկները և օրենքով սահմանված այլ մարմիններն ու հաստատությունները, քաղաքային մարմինները, պետական հիմնարկներն ու ծառայությունները, պետական ձեռնարկությունները և հանրային ծառայություն մատուցող ֆիզիկական ու իրավաբանական անձինք։ Ընդհանուր առմամբ, տեղեկատվությունը պահող պետական մարմիններին հասանելի ողջ տեղեկատվությունը հանրային է։ Դրանց հասանելիությունը կարող է մերժվել օրենքով սահմանված բացառիկ դեպքերում։

Օրենքին ենթակա բոլոր հաստատությունները պարտավոր են նշանակել պաշտոնյաներ՝ տեղեկատվության հասանելիության հարցումները մշակելու համար։ Նրանք հանդիսանում են հանրային տեղեկատվությանը հասանելիություն ունենալու իրենց իրավունքն իրացնելու ցանկություն ունեցող քաղաքացիների համար հղման կետը։ Տեղեկատվության տիրապետողը պարտավոր է հանրությանը տեղեկացնել այն պաշտոնատար անձի մասին, որը պատասխանատու է տեղեկատվության տրամադրման համար։ Տեղեկատվության տրամադրման համար նշանակված անձը պետք է տրամադրի անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, աջակցի դիմողին և վարի հատուկ հաշվառում՝ տեղեկատվության վերաբերյալ դիմումների ընդունման համար։

Դիմորդները կարող են հարցումները ներկայացնել գրավոր կամ բանավոր: Հաստատության շենքում փաստաթղթերի ուսումնասիրությունն անվճար է: Փաստաթղթերի պատճենահանման, տառադարձման, թարգմանության կամ առաքման ծախսերը կարող են գանձվել դիմորդից։ Հարցման վերաբերյալ որոշումը պետք է կայացվի 30 օրվա ընթացքում։ Տեղեկատվությանը մուտք գործելը կարող է մերժվել, եթե այն սպառնում է ազգային կամ հասարակական անվտանգությանը, տնտեսությանը, շրջակա միջավայրին, առևտրային կամ մասնավոր օրինական շահերին, դրամավարկային և արժութային քաղաքականությանը կամ եթե խոչընդոտում է քրեական հանցագործությունների կանխարգելմանը։

Հանրային տեղեկատվության ազատ մուտքի իրավունքի պաշտպանության հանձնաժողովը (պատասխանատու է քաղաքացիներին տեղեկատվության հասանելիության վերաբերյալ տեղեկատվություն տրամադրելու, օրենքի կիրառման մոնիթորինգի և օրենքի կիրառման վերաբերյալ խորհրդարանին պարբերաբար տարեկան հաշվետվություններ ներկայացնելու համար: Բացի այդ, հանձնաժողովը անցկացնում է սեմինարներ և վերապատրաստումներ՝ նպատակ ունենալով պետական պաշտոնյաներին կրթել հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին օրենքի կիրառման իրենց պարտականությունների վերաբերյալ։ Եվրոպական հանձնաժողովի 2015 թվականի առաջընթացի զեկույցի համաձայն՝ հանձնաժողովը բավարար կարողություններ չունի տեղեկատվության նախաձեռնողական բացահայտման համապատասխանությունը վերահսկելու համար և իրավասություն չունի պատժամիջոցներ կիրառել օրենսդրության ավելի լավ կիրառման համար։

Դիմորդն իրավունք ունի բողոքարկել մերժումը: Առաջին բողոքը ներկայացվում է Հանրային տեղեկատվության ազատ մուտքի իրավունքի պաշտպանության հանձնաժողովին. եթե դիմորդը չի գոհանում որոշումից, նա կարող է դատական վերանայում սկսել։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
Չնայած լավ իրավական շրջանակին, «Հանրային տեղեկատվության ազատ մուտքի մասին» օրենքի կիրառումը մնում է անարդյունավետ։ Չպահպանելու համար տույժեր չեն կիրառվում։ Քաղաքական կուսակցությունները բացառված են տեղեկատվություն տնօրինողների ցանկից, ուստի նրանք դուրս են օրենքի գործողության շրջանակից։

Լրագրողների կարծիքով, պետական մարմինները միտում ունեն չարաշահել փաստաթղթերի «դասակարգումը»՝ տեղեկատվությանը հանրությանը հասանելիությունը կանխելու համար։ Ըստ Freedom House-ի՝ օրենքը կիրառվում է անհավասարաչափ և ընտրողաբար, պաշտոնյաները մերժում են պատասխանները և խուսափում անկախ կամ քննադատական լրատվամիջոցներից։

Օրենքի կիրառումը վերահսկելու և ստուգելու համար 2012 թվականին Մակեդոնիայի երիտասարդ իրավաբանների ասոցիացիան (ՄԵԻԱ) մի շարք պետական հաստատությունների է ներկայացրել հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող տեղեկատվությանը անվճար մուտք գործելու 145 հարցում։ Տեղեկատվություն տնօրինողների ավելի քան երկու երրորդը պատասխանել է օրենքով սահմանված ժամկետում և տրամադրել պահանջվող տեղեկատվությունը։ Այնուամենայնիվ, ի հայտ են եկել կիրառման որոշ խնդիրներ և դժվարություններ, ինչպիսիք են հարցումները այլ պետական հաստատություններ վերահասցեագրելու պրակտիկան՝ դրանք տրամադրելու փոխարեն։

«Բաց հասարակություն - Մակեդոնիա» հիմնադրամի կողմից 2013 թվականին անցկացված հարցման համաձայն՝ Մակեդոնիայի քաղաքացիների զգալի մասը չի կարծում, որ իրավունք ունի հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու և հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող տեղեկատվություն խնդրելու։ Հարցման համաձայն՝ քաղաքացիների կեսից ավելին երբեք չէր լսել և տեղյակ չէր «Հանրային տեղեկատվությանը ազատ մուտք գործելու մասին» օրենքի մասին. նրանց միայն 13%-ն էր լավ տեղեկացված օրենքի մասին։

## Տես նաև
* Տեղեկատվության ազատություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք