Պսակային անոթասպազմ

մինի|Սրտի պսակաձև անոթներ
**Պսակային անոթակծկանք** (անգլ.՝ *coronary vasospasm*), պսակաձև զարկերակի հանկարծակի առաջացող լրիվ կամ մասնակի ժամանակավոր սեղմում։

1959 թվականին Պրինցմետալը և համահեղինակները նկարագրել են կրծքավանդակի ցավի մի տեսակ, որն առաջանում է պսակաձև անոթների կծկանքի հետևանքով՝ դասակարգելով այն որպես դասական կրծքահեղձուկի տարբերակ: Գրականության մեջ այս կրծքահեղձուկը սկսել է հիշատակվել որպես Պրինցմետալի կրծքահեղձուկ: Հետագա հետազոտություններն ավելի հստակ տարբերակել են կրծքահեղձուկի այս տեսակը դասական կրծքահեղձուկից՝ ցույց տալով, որ այս դեպքում սրտի կաթետերացման ժամանակ հայտնաբերվում են նորմալ պսակաձև զարկերակներ: Այս պատկերը տարբերվում է դասական կրծքահեղձուկի ժամանակ կաթետերիզացիայով հայտնաբերված պսակային աթերոսկլերոզային վահանիկների պատկերից։

Պսակաձև անոթների կծկանքի պահին ժամանակավորապես առաջանում է իշեմիա: Դրան կարող են հաջորդել ախտանիշների լայն շրջանակ՝ սկսած սրտամկանի անախտանիշ իշեմիայից, որը երբեմն անվանում են համր իշեմիա, մինչև սրտամկանի ինֆարկտ և նույնիսկ սրտային հանկարծամահություն:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Պսակաձև անոթների կծկանքն առաջացնում է կրծքավանդակի ցավ հանգստի վիճակում, որը հայտնի է նաև որպես տարբերակային կրծքահեղձուկ (վազոսպաստիկ կրծքահեղձուկ կամ Պրինցմետալի կրծքահեղձուկ): Կրծքավանդակի ցավն ավելի հաճախ առաջանում է օրվա որոշակի ժամերին, սովորաբար ուշ գիշերից մինչև վաղ առավոտ: Այս դրվագները կարող են ուղեկցվել սրտխառնոցով, փսխումով, սառը քրտինքով և նույնիսկ ուշագնացությամբ : Պսակաձև անոթների կծկանքը կապված է նաև հոգնածության և թուլության զգացման, հևոցի ու սրտխփոցի հետ: Դրանք երբեմն կարող են հանդես գալ որպես առաջնային դրսևորվող ախտանիշներ, սակայն կարող են առաջանալ նաև կրծքավանդակի ցավի հետ համատեղ:

Կան պսակաձև անոթների կծկանքի դեպքեր, որոնք ընթանում են առանց որևէ ախտանիշի՝ հանգեցնելով սրտամկանի համր կամ անախտանիշ իշեմիայի դրվագների:

### Բարդություններ
Կախված թե որքան է տևում կծկանքը, կարող են զարգանալ սրտամկանի իշեմիկ տարբեր համախտանիշներ: Անոթակծկանքի ավելի կարճ դրվագները կարող են հանգեցնել սրտամկանի համր իշեմիայի: Այս դրվագները կարող են ուղեկցվել նաև առիթմիաներով: Անոթակծկանքի ավելի երկարատև դրվագները կարող են բերել անկայուն կամ լարվածության կայուն կրծքահեղձուկի, սրտամկանի ինֆարկտի և սրտային հանկարծամահության:

## Ռիսկի գործոններ
Ի տարբերություն դասական կրծքահեղձուկի, սիրտանոթային հիմնական ռիսկի գործոնները, ըստ ամենայնի, զգալիորեն կապված չեն պսակային անոթակծկանքի հետ: Բացառություն է կազմում ծխելը, որը հայտնի է որպես տարբերակային կրծքահեղձուկի ռիսկի գործոն:

Կան մի քանի ռիսկի գործոններ, որոնք, ինչպես ենթադրվում է, նպաստում կամ խթանում են պսակաձև անոթների կծկանքի դրվագներ: Այս գործոններից շատերը ազդում են վեգետատիվ նյարդային համակարգի վրա: Մեխանիզմներից մեկը, որի միջոցով դա տեղի է ունենում, սիմպաթիկ նյարդային համակարգի ակտիվացումն է: Սիմպաթիկ համակարգի գրգռումը հանգեցնում է արյունատար անոթների կծկանքի և անոթասեղմիչ ազդեցությունների դրսևորման: Օրինակ՝ կոկաինի օգտագործումը կարող է խթանել պսակաձև զարկերակների կծկանք՝ ադրենալինային ընկալիչների վրա իր ազդեցության միջոցով՝ առաջացնելով անոթասեղմում: Լրացուցիչ խթանող գործոններ են ֆիզիկական վարժությունները, ցուրտ եղանակը, ֆիզիկական ակտիվությունը կամ լարվածությունը, մտավոր սթրեսը և գերօդահարությունը:

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Պսակային անոթակծկանքի ստույգ ախտաֆիզիոլոգիան դեռևս պարզաբանված չէ: Փոխարենը, առաջարկվել է տարբեր գործոնների համակցություն, որոնք նպաստում են պսակաձև անոթների կծկանքին: Ենթադրվում է, որ պսակաձև զարկերակի ներսում առկա շեղված գործոնների ազդեցությամբ զարկերակը դառնում է գերզգայուն անոթասեղմիչ ազդակների նկատմամբ: Այս շեղումը կարող է տեղակայված լինել պսակաձև զարկերակի մեկ հատվածում կամ կարող է լինել տարածուն և առկա լինել ամբողջ զարկերակի երկայնքով: Երբ անոթասեղմիչ ազդակներն ազդում են զարկերակի գերզգայուն հատվածի վրա, առաջանում է անոթակծկանք: Խոշոր պսակաձև զարկերակների կծկանքը կարող է հանգեցնել զարկերակի ներսում արյան հոսքի լրիվ կամ անցողիկ դադարի: Որպես արդյունք՝ կարող է առաջանալ տվյալ զարկերակով սնուցվող հյուսվածքների իշեմիա: Դրան կարող են հաջորդել իշեմիայով պայմանավորված ախտանիշները:

Որոշ գործոններ, որոնք առաջարկվել են որպես պսակաձև անոթների կծկանքին նպաստող գործոններ՝

* Էնդոթելային դիսֆունկցիա
** Որոշ անոթալայնիչ միջոցներ իրենց ազդեցությունը թողնում են էնդոթելի՝ արյունատար անոթների ներքին շերտի բջիջների միջոցով: Մասնավորապես, այս միջոցներն աշխատում են էնդոթելային ազոտի օքսիդի սինթազից ազոտի օքսիդի արտադրության ուժեղացման միջոցով: Նորմայում ազոտի օքսիդն այնուհետև նպաստում է արյունատար անոթի անոթալայնացմանը սեփական մեխանիզմների միջոցով, ինչպիսին է անոթասեղմում առաջացնող նյութերի արտազատման ընկճումը:
** Էնդոթելային դիսֆունկցիան, որի դեպքում առկա է ազոտի օքսիդի արտադրության անբավարարություն, որոշ, բայց ոչ բոլոր դեպքերում կապված է եղել պսակաձև անոթների կծկանքի հետ: Այն անոթալայնիչ միջոցները, որոնց մեխանիզմները կախված են էնդոթելային ազոտի օքսիդի մակարդակից, էնդոթելային դիսֆունկցիայի պայմաններում կարող են առաջացնել անոթասեղմում՝ հանգեցնելով պսակաձև անոթների կծկանքի:
* Քրոնիկական բորբոքում
** Պսակաձև անոթների կծկանքի ժամանակ հայտնաբերվել են քրոնիկական մեղմ բորբոքման տարբեր մարկերներ։
** Բացի դրանից, պսակաձև անոթների կծկանքի ռիսկի գործոններից մեկը ծխելն է: Ապացուցվել է, որ ծխելու հետևանքով առաջացած քրոնիկական բորբոքումը բացասաբար է ազդում էնդոթելի բջիջների գործառույթի վրա։
* Օքսիդատիվ սթրես
** Թթվածնի ազատ ռադիկալները նպաստում են պսակաձև անոթների կծկանքի առաջացմանը՝ անոթային էնդոթելային բջիջների վրա իրենց վնասակար ազդեցության և կարևոր անոթալայնիչ միջոցի՝ ազոտի օքսիդի քայքայման միջոցով:
* Հարթ մկանների գերկծկողականություն
** Բջջային մակարդակի այն ուղիները, որոնք հանգեցնում են միոզինի թեթև շղթայի ֆոսֆորիլացման ուժեղացմանը, նպաստում են անոթասեղմմանը: Rho-կինազ ֆերմենտի ակտիվության բարձրացումը, որը հանգեցնում է միոզինի թեթև շղթայի ուժեղացված ֆոսֆորիլացման, ևս ներգրավված է պսակաձև անոթների կծկանքի ախտածնության մեջ:

## Ախտորոշում
Պսակային անոթակծկանքի ախտորոշման համար սահմանված հստակ չափորոշիչներ չկան: Կլինիցիստի  անամնեզի մանրակրկիտ հավաքումը կարող է օգնել պսակաձև անոթների կծկանքը հայտնաբերելուն: Այն դեպքերում, երբ առկա են կրծքավանդակի ցավի ախտանիշներ, տարբերակային կրծքահեղձուկի դրվագները դասական կրծքահեղձուկից տարբերակող հատկանիշների բացահայտումը կարող է նպաստել ախտորոշմանը: Այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են կրծքավանդակի ցավը հանգստի վիճակում, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության նկատմամբ տոլերանտության օրական տատանումները՝ առավոտյան ժամերին տոլերանտության նվազմամբ, և կրծքավանդակի ցավի արձագանքը կալցիումական անցուղիների պաշարիչներին և ոչ՝ բետա ադրենապաշարիչներին, կարող են կարևոր հուշումներ լինել:

ԷՍԳ-ն երբեմն կարող է օգտագործվել պսակաձև անոթների կծկանքի դրվագները ախտորոշելու համար: Այնուամենայնիվ, ԷՍԳ-ի վրա հիմնվել միշտ չէ, որ հնարավոր է՝ պսակաձև անոթների կծկանքի դրվագների անցողիկ բնույթի պատճառով: Քանի որ պսակաձև անոթների կծկանքի դրվագները արձանագրելը դժվար է, ախտորոշման համար կարոկարելի է կիրառել սրտի կաթետերիզացիայի ժամանակ պսակաձև անոթների կծկանք առաջացնող հետազոտություն: Այս հետազոտության ժամանակ կիրառում են անոթակծկանքի դրվագներ խթանող դեղամիջոցներ: Սովորաբար ներմուծվող միջոցներից են էրգոնովինը և ացետիլխոլինը: Երկու դեղամիջոցներն էլ պսակաձև զարկերակների վրա ունեն անոթասեղմիչ ազդեցություն: Այնուամենայնիվ, կլինիկական պայմաններում խթանիչ հետազոտությունը սովորաբար չի իրականացվում: Դրա պատճառը այս դեղամիջոցների կողմնակի ազդեցություններն են:

### ԷՍԳ փոփոխություններ
Պսակային անոթակծկանքի հետևանքով զարկերակի լրիվ փակման ժամանակ, ԷՍԳ-ն կարող է ցույց տալ ST հատվածի էլևացիա այն արտածումներում, որոնք բնորոշում են տվյալ զարկերակի սնուցման շրջանը: Կարող է դիտվել նաև ST հատվածի անցողիկ դեպրեսիա, սովորաբար զարկերակի ոչ լրիվ փակման դեպքում:

Պսակաձև անոթների կծկանքի ժամանակ ԷՍԳ-ի այլ փոփոխությունները ներառում են իշեմիայով պայմանավորված առիթմիաների նշաններ՝ փորոքային էքստրասիստոլաներ, փորոքային հաճախասրտություն, փորոքների շողացում և այլն:

## Պատմություն
Պսակաձև անոթների կծկանքով պայմանավորված կրծքավանդակի ցավը բժշկական գրականության մեջ նկարագրվել է Պրինցմետալի և համահեղինակների կողմից 1959 թվականին: Այս հայտնագործությունը հանգեցրեց նրան, որ կրծքահեղձուկի այս տեսակը գրականության մեջ սկսեց հիշատակվել որպես Պրինցմետալի կրծքահեղձուկ: Հաջորդող հետազոտություններն էլ ավելի տարբերակեցին այս կրծքահեղձուկը դասական կրծքահեղձուկից՝ հիմնվելով այն փաստի վրա, որ պսակաձև անոթների կծկանքով պայմանավորված կրծքավանդակի ցավ ունեցող պացիենտների մոտ սրտի կաթետերիզացիայի ժամանակ բացակայում էին աթերոսկլերոզի նշանները: Պսակաձև անոթների կծկանքով պայմանավորված կրծքահեղձուկը հայտնի է նաև որպես տարբերակային կրծքահեղձուկ:

1970-ական և 1980-ական թվականներին Ռոբերտ Ա. Շահինի գլխավորությամբ իրականացված ինտենսիվ հետազոտությունների արդյունքում հաջողվել է սահմանել անոթակծկանքի դերը Պրինցմետալի կրծքահեղձուկի ախտածագման մեջ, ինչը թույլ տվեց հեշտությամբ ախտորոշել այն և իրականացնել արդյունավետ բուժում:

## Տես նաև
* Կրծքային հեղձուկ
* Տարբերակային կրծքահեղձուկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Սրտային հիվանդություններ