Բախչիսարայի շատրվան (բալետ)

**Բախչիսարայի շատրվան**, կոմպոզիտոր Բորիս Ասաֆևի չորս գործողությունից, նախաբանից և վերջաբանից կազմված խորեոգրաֆիկ պոեմն ըստ Ալեքսանդր Պուշկինի համանուն պոեմի մոտիվների։ 1934 թվականին բեմադրել է բալետմաստեր Ռոստիսլավ Զախարովը` ըստ Նիկոլայ Վոլկովի սցենարի։

## Ստեղծման պատմություն
Կոմպոզիտոր Բորիս Ասաֆևը բալետում 20-րդ դարի 30-ական թվականներին խորեոդրամայի ուղղության գաղափարախոս էր։ Նիկոլայ Վոլկովը 1932 թվականին իր լիբրետոն ներկայացրել է կոմպոզիցիոն ձևով, որպես բալետային պիես։ Ռեժիսոր Ս. Է. Ռադլովը ստեղծել է ամուր ողբերգական հիմք արտահայտչական միջոցով, որն էլ դարձել է ժեստերի լեզուն` մնջախաղը։ Բալետմայստեր Ռ. Զախարովը, որն ուսումնասիրել է Ստանիսլավսկու համակարգը, նույնպես կողմ է եղել գործողությունների ավելացմանը, այն է` լեհական գործողությունը, Գիրեյի վերադարձը Լեհաստան փախչելուց հետո (2-րդ գործողություն), թաթար զինվորների պարը (4-րդ գործողություն) և Զարեմի մահապատիժը։ Նրա խնդրանքով բալետում հայտնվել է նոր հերոս` Գիրեյը։ Դրամատիկական բալետում հատուկ նշանակություն է ունեցել պարող դերասանի պարային լեզվի արտահայտչականությունը, նաև յուրաքանչյուր կեցվածք և ժեստ, որն իմաստ է ստացել։

Զախարովը տպավորված էր բանաստեղծական իմաստից և Ուլանովայի կատարմամբ Մարիի կերպարի հոգևոր գեղեցկությամբ։

Ալլա Շելեստը ստեղծել է Զարեմի խորը դրաամատիկական կերպարը, որում բուռն կերպով հնչում էր կանանոցի իշխանությունների բռնության դեմ բողոքը և որն էլ պատասխանել է Լեհաստանի գերուհու լուռ բողոքին։

«Զարեմի` Վեչեսլովայի և Մարիի` Ուլանովայի զուգապարը մտել է բալետի պատմության մեջ` որպես գործընկերների արտահայտչականության և ստեղծագործական փոխներգործությունը բեմում»։

Այսպես նաև հաջորդ` «Կորած պատրանքները» բալետում Զախարովը և Ասաֆևը որպես գրականական հիմք են վերցրել ողջ աշխարհում հայտնի Օնորե դե Բալզակի վեպը։

## Բալետի բովանդակություն և գործող անձինք
**Նախաբան**
Գիրեյ խանը «Արցունքի շատրվանի» մոտ է, որը կանգնեցվել է Մարիի պատվին Բախչիսարայում։

**Առաջին գործողություն**
**Առաջին տեսարան**
Լեհ անվանի իշխան Ադամը իր պալատում տոնում էր իր դստեր` Մարիի տարեդարձը, որը նշանված էր իշխան Վացլավի հետ։

Ծառուղուն են մոտենում թաթար լրտեսներ։

Պալատի դռները լայն բացվում են։ Այգի են իջնում հյուրերը և իշխանն իր աղջկա հետ։

Լեհ ազնվականների պարեր պոլոնեզ, կրակովյակ, մազուրկա, պանենկի, Մարիի և Վացլավի զուգապարը այգում։

**Երկրորդ տեսարան**
Զվարճանքը ընդհատվում է, երբ հայտնվում է վիրավոր պահակապետը և հայտնում թաթարների հարձակման մասին։ Տիկնայք պատսպարվում են պալատում։ Պատյանից հանելով սուսերները` լեհերը պատրաստվում էին դիմադրել թշնամիների հարձակմանը։ Պահակախումբը բերում է թաթար գերուն։ Այրվում է հրկիզված պալատը, որը պաշտպանելով զոհվում են Լեհաստանի իշխանները։ Փախչող Վացլավի և Մարիի ճանապարհը փակում է խան Գիրեյը։ Դաշույնի հարվածով նա սպանում է Վացլավին։ Զմայլված Մարիի գեղեցկությամբ` Գիրեյը Մարիին տանում է իր կանանոց։

**Երկրորդ գործողություն**
**Երրոորդ տեսարան**
(Նախաբեմ) Խանի զորքերը վերադառնում են արշավից։ Ծառաները պատգարակով զգուշորեն բերում են հարուստ ավարը` Մարիային։

**Չորրորդ տեսարան**
Գիրեյի Հարեմը Բախչիսարայում էր։ Հարուստ զարդարված օթյակում բազմաթիվ հարճերից մեջ խանի սիրելի կինը Զարեման էր, որը պատրաստվում էր դիմավորել իր տիրոջը։ Գիրեյը մտահոգ էր և սիրահարված, Զարեմը փորձում է վերադարձնել նրա սերը, բայց` ապարդյուն, խանը չի նկատում իրեն։

Պարեր. Երկրորդ կինը, զանգակներով պարը, սկուտեղներով պարը, Զարեմի վարիացիան։
**Երրորդ գործողություն**
**Հինգերորդ տեսարան** 
Մարիայի սենյակում։ Սենյակը հսկում էր ծեր սպասավորուհին (Մարիի աղախինը), խանի նազելի գերուհին տանջվում էր։ Մարին լյուտնյա էր նվագում և հիշում իր անցյալ կյանքը։

**Վեցերորդ տեսարան**
Գիրեյը խնդրում է Մարիին ընդունել իր սերը և ողջ հարստությունը։ Սակայն քնքուշ Մարիի ոգեղեն ուժը և հպարտ անմատչելիությունը ստիպում է նրան ետ քաշվել, և Գիրեյը հեռանում է։

**Յոթերորդ տեսարան**
Գիշերը իշխանուհու սենյակ է ներխուժում Զարեման, նա խնդրում է Մարիին իրեն վերադարձնի Գիրեյին և նրա սերը։ Սակայն Զարեմայի բուռն խոսքը, որը պատմում էր իր դժբախտության և կորցրած սիրո մասին, անհասկանալի էր Մարիի համար։ Բայց ահա Զարեման գտնում է Գիրեյի մոռացված թասակը, որն էլ նշանակում է, որ Գիրեյը եղել է այդտեղ։ Մարիի աղախինը վազում է խանի հետևից։ Գիրեյը հասնելով նետվում է Զարեմայի մոտ, սակայն նա խանդից դրդված դաշույնով սպանում է Մարիին։

**Չորրորդ գործողություն**
**Ութերորդ տեսարան**
Խանի պալատի փոքրիկ բակում։ Վերադառնալով պատերազմական արշավանքից` տափաստանի քոչվորները և ծառաները բերում են նոր գերուհիներին։ Գիրեյը անմխիթար է։ Պահակները Գիրեյի հրամանով Զարեմային նետում են անդունդը։

**Իններորդ տեսարան**
Նուրալի զորապետը փորձում էր շեղել պարոնին ռազմաշունչ պարերով մռայլ մտքերից։

**Վերջաբան**
Խանը «Արցունքների շատրվանի» մոտ մենակ է մնում (ինչպես ներկայացման սկզբում)։ Իր առջև տեսիլք է հայտնվում, դա գեղեցկուհի իշխանուհի Մարիի կերպարն էր։

## Բեմադրություններ
### Մարինյան թատրոն
* Պրեմիերան կայացել է Մարինյան թատրոնում, 1934 թվականի սեպտեմբերի 28-ին։ Բալետմայստեր` Ռոստիսլավ Զախարով (ռեժիսոր` Ս. Ռադլով)։ Բեմադրող դիրիժոր` Եվգենի Մռավինսկի, բեմադրող նկարիչ` Վ. Մ. Խոդասևիչ։

Մարիա` Գալինա Ուլանովա

Զարեմա` Օլգա Իոդան

Վացլավ` Կոնստանտին Սերգեև

Գիրեյ` Միխաիլ Դուդկո

** Վերաբեմադրություն **
* 1946 թվական` բեմադրող բալետմայստեր` Պյոտր Գուսև (ըստ Զախարովի)։

Մարիա` Ն. Ա. Ժելեզնովա

Զարեմա` Ալլա Շելեստ

Գիրեյ` Բորիս Շավրով

### Մեծ թատրոն
* 1936 թվականի հունիսի 11` Մեծ թատրոն։ Բալետմայստեր` Ռոստիսլավ Զախարով։ Դիրիժոր` Յու. Ֆ. Ֆայեր։

Մարիա` Վերա Վասիլևա

Զարեմա` Լյուբով Բանկ

Վացլավ` Միխայիլ Գաբովիչ
Գիրեյ` Պյոտր Գուսև

**Վերաբեմադրություն**
* 1944 թվական։

Մարիա` Մ. Ս. Բոգոլյուբսկայա (այնուհետև` Գալինա Ուլանովա)

Զարեմա` Ելենա Չիկբաիձե

**Վերաբեմադրություն**
* 1954 թվական։ Դիրիժոր` Գենադի Ռոժդեստվենսկի։

Մարիա` Մարիա Կոնդրատևա (1954 թվականի հունիսի 29, մայիսի 17), Ն. Ն. Չորոխովա (1954 թվականի հոկտեմբերի 1), Լ. Յա. Չադարայն (1955 թվականի սեպտեմբերի 11, հունվարի 1)

Զարեմա` Լ. Պ. Շտեյն (1954 թվականի հոկտեմբերի 1, հուլիսի 29, մայիսի 7, 1955 թվականի սեպտեմբերի 11, հունվարի 1)

Վացլավ` Ալեքսանդր Պլիսեցկիյ (1954 թվականի հոկտեմբերի 1, հուլիսի 29, մայիսի 17, 1955 թվականի սեպտեմբերի 11, հունվարի 1)

Գիրեյ` Վ. Գ. Զախարով (1954 թվականի հոկտեմբերի 1, հուլիսի 29, մայիսի 17, 1955 թվականի սեպտեմբերի 11, հունվարի 1)

Երկրորդ կին` Յու. Գ. Սկոտ (1954 թվականի հոկտեմբերի 1, հուլիսի 29, մայիսի 17), Ն. Ի. Սիմոնովա (1955 թվականի սեպտեմբերի11)

Զանգակներով պար` Ա. Պ. Պոպովա

Մազուրկա և կրակովյակ` Ն. Ա. Կապուստինա և Վ. Վ. Կուդրյաշով, Յա. Դ. Սեխ

### Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան երաժշտական ակադեմիական թատրոն
* 1936 թվականի ապրիլի 20` Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան երաժշտական ակադեմիական թատրոն։ Բալետմասեր` Ռոստիսլավ Զախարով, ռեժիսոր` Պ. Ա Մարկով, դիրիժոր` Վ. Ա. Էդելման

Մարիա` Գալինա Ուլանովա

Զարեմա` Վիկտորինա Կրիգեր

Վացլավ` Վ. Վ. Բելիկով

### Այլ թատրոններում
* 1936 թվական` Սամարայի օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոն, բեմադրող բալետմաստեր` Ա. Տոմսկիյ, 1949 թվական` Ն. Դանիլովա, 1954 թվական` Յու. Կովալև, 1969 թվական` Է. Տանն, 1988 թվական` Ե. Շիպյացկայա, 2019 թվական` Դ. Պավլենկո։
* 1937 թվական` Նիժնի Նովգորոդի Ա. Ս. Պուշկինի անվան օպերայի և բալետի թատրոն, բեմդրող բալետմաստեր` Կ. Պ. Յորկին, 1950 թվական` Յազվինսկիյ, 1958 թվական` Յա. Վ. Ռոմանովսկիյ, 1967 թվական` Մ. Մ. Գազիև, 1978 թվական` Տուլուբևա — 
* 1938 թվական` Եկատերինբուրգի օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Ս. Ն. Սերգեև, 1952 թվական` Մ. Լ. Սատունովսկիյ, 1969 թվական` Ս. Մ. Տուլուբևա։ 
* 1938 թվական` Կիևի Շևչենկոյի անվան օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Գ. Ա. Բերյոզովա, 1961 թվական` Վ. Ի. Վորոնսկիյ։
* 1938 թվական` Խարկովի Ն. Վ. Լիսենկոի անվան օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Ի. Ի. Արբատով, 1962 թվական` Ի. Վ. Կովտունով։
* 1939 թվական` Բելառուսի օպերայի և բալետի ազգային թատրոն, բալետմաստեր` Կասյան Գոլեյզովսկի, 2007 թվական` Ռոստիսլավ Զախարով։
* 1939 թվական` Թբիլիսիի օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Ս. Ն. Սերգեև, 1958 թվական` Վ. Ա. Իվաշկին։
* 1939 թվական` Բելառուսի օպերայի և բալետի ազգային թատրոն, բալետմաստեր` Կ. Յա. Գոլեյզովսկիյ, 1973 թվական` Ռ. Վ. Զախարով։
* 1941 թվական` Պերմի Պ. Ի. Չայկովսկու անվան օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Գ. Ի. Յազվինսկիյ, 1948` Յու. Պ. Կովալյով, 1960 թվական` Ռոստիսլավ Զախարով, Ն. Ի. Ավալիանի։
* 1942 թվական` Ղազախստանի Աբայի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոն, բալետմաստեր` Յուրի Կովալև, դիրիժոր` Ֆեդոր Կուզմիչ և նկարիչ` Անատոլի Նենաշև։
* 1945 թվական` Բաշկորտոստանի օպերայի և բալետի պետական թատրոն, բալետմաստեր` Ն. Զայցև, Ֆ.Սատարով, 1970 թվական` Սատարով։
* 2007 թվականի հունիսի 19` բեմադրող բալետմաստեր` ՇԾամմիլ Տերեգուլով, Երաժշտական ղեկավար և գլխավոր  դիրիժոր` Ռոբերտ Լյուտեր։
* 1945 թվական` Բուլղարիայի օպերայի և բալետի ազգային թատրոն, Ն. Ա. Անիսիմովա։
* 1946 թվական` Լատվիայի ազգային օպերա, Ե. Ա. Տանգիևա Բիրզնիեկ։ 
* 1946 թվական` Թաթարստանի Մուսա Ջալիլի (Казань) անվան օպերայի և բալետիի թատրոն, բալետմաստեր Լ. Ա. Ժուկով, 1972 թվական` Ն. Յուլտիևա։
* 1947 թվական` Բուխարեստի ազգային թատրոն, Ս. Ա. Վասիլևա։
* 1948 թվական` Օդեսայի օպերայի և բալետի թատրոն, Վ. Ի. Վրոնսկիյ։
* 1948 թվական` Ղրղզտանի օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Լ. Ա. Ժուկով, 1964 թվական` Մադեմիլովա։
* 1949 թվական` Լվովի օպերայի թատրոն, բալետմաստեր Կ. Յա. Գոլեյզովսկիյ, 1958 թվական` Ն. Ի.Տրեգուբով։
* 1949 թվական` Նովոսիբիրսկի օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Ե. Գ. Եֆիմով, 1961 թվական` Ս. Ն. Զվյագիան, Զ. Ա. Վասիլևա, Ս. Ա. Պավլով, ըստ Զախարովի։
* 1951 թվական` Սարատովի օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր Վ. Տ. Ադաշևսկիյ, 1964 թվական` Լ. Կրիևս, 1974 թվական բեմադրող բալետմաստեր` Ա. Պանտիկին։ Բեմադրող նկարիչ` Ա. Վ. Արեֆև։
* 1952 թվական` Հունգարիայի օպերային թատրոն, Ռ. Վ. Զախարով
* 1953 թվական` Բուլղարիայի օպերայի և բալետի ազգային թատրոն, Ն. Ա. Անիսիմովա։
* 1955 թվական` Գերմանիայի ազգային թատրոն Վեյմարում, Տ. Շիլինգ։
* 1955 թվական` Ազգային թատրոն (Պրահա), Ա. Ռ. Տոմսկիյ։
* 1956 թվական` Ֆինսկի ազգայի օպերա, Հելսինկի, Ռ. Վ. Զախարով։
* 1956 թվական` Չելյաբինսկի Մ. Գլինկայի անվան օպերայի և բալետի թատրոն, բալետմաստեր` Ա. Յա. Բերդովսկիյ, 1970 թվական` Լ. Բրունով։
* 1957 թվական` Ճապոնիա «Միկիկո Մացույամա» խումբ ():
* 1959 թվական` Իրկուտսկի երաժշտական կատակերգության մարզային թատրոն, Տ. Ե. Կուրժիյամսկայա։
* 1961 թվական` Բելգրադի ազգային թատրոն, Ռ. Վ. Զախարով։
* 1962 թվական` Վորոնեժի օպերայի և բալետի պետական թատրոն, Տ. Ե. Ռամոնովա։
* 1963 թվական` Կրասնոյարսկի երաժշտական թատրոն, Զարեմա` Օլգա Գրաբովսկայա։
* 1965 թվական` Բասելի մունիցիպալիտային թատրոն, Վ. Օռլիկովսկիյ։
* 1966 թվական` Բալթիական պետական օպերա, բալետմաստեր` Ն. Գ. Կոնյուս (կոմպոզիտորի Գ. Է. Կոնյուսի դուստր)։
* 1966 թվական` Կահիրեի օպերային թատրոն, բալետմաստեր` Ռ. Վ. Զախարով, 1972 թվական` Ռ. Վ. Զախարով։
* 1988 թվական` Կրասնոյարսկի օպերայի և բալետի պետական թատրոն, Մարիա` Նատալիա Չեխովսկայա, Լարիսա Սիչյովա, Զարեմա` Տատյանա Գուբինա, Վացլավ` Վասիլիյ Պոլուշին, Գիրեյ` Նիկոլայ Շիլնիկով։ Նկարիչ` Վլադիմիր Արեֆև։

## Էկրանավորում
1953 թվականին «Լենֆիլմ» կինոստուդիայում  նկարահանվել է «Ռուսական բալետի վարպետները» ֆիլմը։ Ֆիլմում հատվածներ էին ընդգրկված Բորիս Ասաֆևի «Բախչիսարայի շատրվան» բալետից։ Գլխավոր դերերը կատարել են` Գալինա Ուլանովա (Մարիա), Մայա Պլիսեցկայան (Զարեմա), Պյոտր Գուսև (Գիրեյ), Յուրի Ժդանով, Իգոր Բելսկիյ։

, 1953 թվականին «Ռուսական բալետի վարպետներ» ֆիլմից։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն
* 
* 

Կատեգորիա:1934 հիմնադրումներ ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Բալետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բորիս Ասաֆևի բալետներ