Ոչ-ոքի

**Ոչ-ոքի**, սպորտային խաղի կամ պարտիայի արդյունք, որի դեպքում մատչը համարվում է կայացած, բայց դրանում հաղթող չի ճանաչվում։ Ոչ-ոքիի շնորհման պայմանները որոշվում են մարզաձևի կանոններով և կարող են լրացվել կոնկրետ մրցաշարի կանոններով։ Որոշ դեպքերում սպորտաձևի կանոններով հնարավոր ոչ-ոքին, ընդհակառակը, սահմանափակվում կամ արգելվում է մրցաշարի կանոններով։

## Ոչ-ոքի շնորհելու պայմանները
Ոչ-ոքին կարող է շնորհվել կամ պայմանավորվել հետևյալ դեպքերից որևէ մեկում՝
* Երկու կողմերի կողմից հաղթանակի պայմանը միաժամանակ կատարելու կամ դրանք միաժամանակ կորցնելու դեպքում։ Ոչ-ոքի շնորհելու հիմնարար և Ունիվերսալ տարբերակը, որը լավագույնս պատկերված է «Միավոր» թղթախաղով՝ և ընդհատելիս, և նույն պարտիայում երկու խաղացողների բաշխումից 21 միավոր ստանալիս, խաղի մասնակիցները պարզապես մնում են իրենց խաղադրույքներում։
* Խաղի ընթացքում հակառակորդների հավաքած գոլերի կամ միավորների հավասար քանակի դեպքում՝ այն խաղերում, որտեղ մրցակիցները խաղի ընթացքում հավաքում են միավորներ, և շահումը որոշվում է նրանով, թե ով է դրանք քիչ թե շատ հավաքել։ Ամենահայտնի օրինակներն են՝ ֆուտբոլ և հոկեյ։
* Խաղի համար հատկացված ժամանակի կամ քայլերի ավարտից հետո՝ այն խաղերում, որտեղ շահման այլ պայմաններ նախատեսված չեն, բացի ամբողջական հաղթանակից կամ որոշակի առաջադրանքի կատարումից, որի կատարման առաջընթացի վրա խաղի ընթացքում հավաքած միավորները կամ որևէ կերպ չեն ազդում, կամ դրանք որպես այդպիսին բացակայում են։ Այս օրինակը ներառում է մեծ մասը տեսախաղեր և մարտավարական թիմային խաղեր նման airsoft կամ paintball:
* Երբ տեղի է ունենում մի իրավիճակ, երբ խաղի մեջ չի մնացել ոչ մի գոյատևող գործիչ, մարտական միավոր կամ, հազվադեպ դեպքերում, հենց իրենք՝ խաղացողներ։
* Երկու խաղացողների համաձայնության արդյունքում՝ մեկ խաղացող, գնահատելով փակուղային խաղային իրավիճակը, իր քայլի փոխարեն առաջարկում է ոչ-ոքի, մյուսն ընդունում է այն։ Օրինակների ճնշող մեծամասնությունը վերաբերում է տրամաբանական խաղերին, որոնցից ամենահայտնին շախմատն է։
* Եթե իրավիճակ է առաջանում, երբ խաղը միտումնավոր ձգձգվում է մինչև անսահմանություն ամենաթույլ խաղացողի կողմից, ով չի կարող հաղթել ուժեղագույնին, բայց չի զիջում հաղթանակը՝ պարտությունից հեռանալով խաղի կանոններով թույլատրված եղանակներով, և ամենաուժեղ խաղացողը ի վիճակի չէ դրան խոչընդոտել։ Օրինակ, շախմատում դա տեղի է ունենում հավերժական շահի պատճառով, ինչը հանգեցնում է կամ դիրքի եռակի կրկնության, կամ մինչև 50 քայլ պարտիայի ձգձգման՝ առանց գրավատների շարժման և ֆիգուրներ վերցնելու։
* Եթե ինչ-որ մեկի կողմից նույնիսկ տեսական հաղթանակի հասնելու անհնարինությունը տեղի է ունենում։ Օրինակ՝ շախմատում, երբ խաղադաշտում մնացել է միայն արքաը և նրան պատկանող փիղը կամ ձին, որոնք ի վիճակի չեն մատ տալ մեկ այլ միայնակ թագավորի։ Մեկ այլ օրինակ է airsoft-ի իրավիճակը, երբ երկու թիմերն էլ խաղի մեջ ունեն միայն «վիրավոր» մարզիկներ, որոնք խաղի կանոնների համաձայն չեն ինքնուրույն տեղաշարժվել, և այդ մարզիկները իրենց գտնվելու վայրից չեն կարող հարվածել միմյանց ուղղակի կրակոցով կամ նռնակի նետմամբ։ Եթե մրցանակի ընթացքում երկու թիմերն էլ չեն կարողացել ինքնուրույն տեղաշարժվել, ապա դա կարող է հանգեցնել նրան, որ երկու թիմերն էլ։
* Դատավորի կողմից շնորհվում է նրա համար միանշանակ հաղթող որոշելու անհնարինության պատճառով։ Օրինակ, ավելի վաղ սումոյում ոչ-ոքի էր հայտարարվում, եթե մրցավարների հանդիպումը չկարողացավ որոշել գոտեմարտի հաղթողին՝ ավտոարշավում և մոտոցիկլային սպորտում, մինչև արագընթաց տեսախցիկների հայտնվելը, նույնպես նման խնդիր կար, երբ երկու հեծանվորդների կողմից վերջնագիծը հատվում էր։
* Դա կարող է առաջանալ որոշակի խաղի համար հատուկ դիրքերի պատճառով, որի կանոնները սահմանում են այս դեպքում ոչ-ոքի արդյունքը։ Այս կատեգորիայի ամենահայտնի օրինակը շախմատային պատն է։
* Այն կարող է հարկադրաբար շնորհվել, երբ տեղի է ունենում այնպիսի իրավիճակ, երբ շահումը տեսականորեն հասանելի է մնում միայն կողմերից մեկի համար, բայց իրականում շահող կողմը չի ձգտում հասնել դրան՝ փոխարենը ուղղելով իր բոլոր ջանքերը՝ հասնելու ռեկորդային ցուցանիշների, որոնք դժվար է հասնել այլ եղանակներով՝ արդեն չկարողանալով հաղթել հակառակորդին, որն արդեն սահմանակից է ոչ սպորտային վարքի հայեցակարգին կամ նույնիսկ այդպիսին է։ Այս կատեգորիայի օրինակների մեծ մասը պատկանում է կիբեռսպորտին, սակայն այլ սպորտաձևեր ապահովագրված չեն խաղի նման արդյունքից։
* Շնորհվում է այն դեպքերում, երբ խաղը դադարեցվել է ինչ-որ տեխնիկական պատճառներով, և վերախաղարկումը հնարավոր չէ։
* Այն կարող է շնորհվել նաև խաղի ընթացքում կամ դրանից հետո հայտնաբերված կազմակերպչի ինչ-որ սխալի հետևանքով, որը անվավեր է դարձնում դրա արդյունքը։
* Տեխնիկապես շնորհվում է երկու մասնակիցների հանդիպմանը չներկայանալու դեպքում։

## Խաղեր, որտեղ ոչ-ոքի հնարավոր չէ
Որոշ սպորտաձևերում տեխնիկապես հնարավոր չէ ոչ-ոքի՝
* Վոլեյբոլում հաղթող է ճանաչվում այն կողմը, ով առաջինը որոշակի միավորներ կհավաքի։
* Գոյի և չանգի կանոնների մեծ մասում կողմերից մեկն ի սկզբանե ստանում է միավորների որոշակի քանակ՝ հենց ոչ-ոքիի հնարավորությունից խուսափելու համար։
* Մարտական և մարտավարական խաղերում, հարձակման ոչ-ոքի արդյունքով, հաղթանակը միշտ բաժին է ընկնում պաշտպանվող կողմին, քանի որ նա կատարել է իր պաշտպանական խնդիրը՝ հարձակվող կողմը, քանի որ չի կարողացել հասնել առավելության և կատարել համապատասխանաբար պաշտպանվող օբյեկտը գրավելու առաջադրանքը, ճանաչվում է որպես պարտվող։
* Մրցարշավային մրցումներում նման իրավիճակը բացառում է ժամանակակից գերարագ սարքավորումները, որոնք գրանցում են հեծանվորդի կողմից ուղու անցման ժամանակը վայրկյանի տասը հազարերորդի ճշգրտությամբ։
* «Դուռակ» թղթախաղում պարտվողը հայտարարվում է այն խաղացողը, ով մնում է վերջինը և միակը՝ քարտերը ձեռքին։ Որպես հետևանք, այն դեպքում, երբ երկու խաղացողին մնացել է մեկական քարտ, հաղթում է նա, ում քայլի իրավունքն է պատկանում՝ նա ամեն դեպքում ազատվում է իր քարտից առաջինը, և երկրորդ խաղացողի՝ այդ քարտը ծեծելու հնարավորությունը ոչ մի կերպ չի կարող խոչընդոտել դրան։

## Ոչ-ոքիների արհեստական բացառում
Հաճախ, չնայած կանոնների համաձայն, ոչ-ոքին հանդիպման հնարավոր արդյունքն է, նման արդյունքի փաստն ինքնին չափազանց անցանկալի է կազմակերպչական տեսանկյունից։ Ոչ-ոքի ունենալը բարդացնում է մրցաշարի մասնակիցների վաստակած միավորների մեխանիզմը, մեծացնում է մրցաշարի մի քանի մասնակիցների կողմից նույն քանակությամբ միավորներ հավաքելու հավանականությունը։ Բացի այդ, հնարավոր են դառնում պայմանավորված ոչ-ոքիներ՝ խաղեր, որոնցում մրցակիցները «ոչ-ոքիի» են խաղում ուղիղ կամ լուռ պայմանավորվածությամբ։ Դա տեղի է ունենում, երբ ոչ-ոքի արդյունքը, ստեղծված մրցաշարային իրավիճակի պատճառով, ձեռնտու է երկու մրցակիցներին։

Հայտնի օրինակ է շվեյցարական համակարգով անցկացվող ինտելեկտուալ խաղերի մրցաշարերը, որոնցում հաղթանակը կամ պարտությունը միանգամից նկատելիորեն բարձրացնում կամ իջեցնում է մասնակցին մրցաշարային աղյուսակում, մինչդեռ ոչ-ոքին թույլ է տալիս պահպանել դիրքը։ Սա ուժեղ խաղացողներին հրահրում է «պասիվ» մարտավարության՝ մոտավորապես հավասար մրցակիցների հետ հաղթանակի համար խաղալու փոխարեն, ինչը միշտ կապված է կորստի մեծ ռիսկի հետ, ավելի լավ է նրանց հետ ոչ-ոքի անել, իսկ միավորները «վաստակել» ակնհայտ թույլերի հետ պարտիաներում։

Նման իրավիճակներում նկատելիորեն տուժում է նաև դիտարժանությունը՝ ուժեղ մասնակիցների միջև հետաքրքիր սուր խաղերի փոխարեն հանդիսատեսը ստիպված է լինում դիտել կամ, լավագույն դեպքում, երկու կողմերի չափազանց զգույշ խաղը, որն աչքի չի ընկնում իրադարձությունների հագեցվածությամբ, կամ, ինչն ավելի հաճախ է տեղի ունենում, ուժեղագույնների պարտիաներում արհեստական «գրոսմայստերական ոչ-ոքիներ» և թույլերի հետ ուժեղագույնների պարտիաներում «մանուկների ծեծ»։

Այս պատճառներով հաճախ կիրառվում են մրցաշարի կանոնները, որոնք ուղղակիորեն արգելում են ոչ-ոքիի արդյունքը կամ խրախուսում են խաղացողներին ակտիվ գործողություններ ձեռնարկել, որոնք ուղղված են ոչ-ոքիից խուսափելուն։
* Հաղթանակի համար տրված միավորների քանակի ավելացում։ Սա չի բացառում ոչ-ոքին որպես այդպիսին, բայց ավելի մեծ օգուտ է տալիս հաղթողին՝ դրանով իսկ խթանելով խաղացողների գործունեությունը, քանի որ հաղթողը զգալիորեն ավելին է ստանում, քան կորցնում է պարտվողը։
* Կողմերի համաձայնությամբ ոչ-ոքիի հնարավորության սահմանափակում։ Այս դեպքում հնարավոր է նաև ոչ-ոքի, բայց դրա ձեռքբերումն արհեստականորեն դժվար է հենց պայմանավորվածությամբ այն ստանալու հնարավորությունը բացառելու համար (օրինակ՝ խաղացողները չեն կարող ոչ-ոքի գրանցել, եթե մրցավարը համաձայն չէ, որ պարտիայում դիրքը ոչ-ոքի է)։
* Ոչ-ոքիի սահմանաչափը.այն բանից հետո, երբ մասնակիցը որոշակի թվով ոչ-ոքիներ է խաղում մրցաշարում (գնահատվում է սովորական կանոններով), յուրաքանչյուր հաջորդ ոչ-ոքիի համար նա միավորներ է ստանում որպես պարտություն։
* Ցանկացած ոչ-ոքիի հավասարեցում երկու կողմերի պարտությանը։

Հիմնական կանոնների լրացումները կարող են օգտագործվել նաև ոչ-ոքիները վերացնելու համար։
* Լրացուցիչ խաղաժամանակ («Հավելյալ»), այդ թվում՝ մինչև առաջին գոլը («Ոսկե գոլ») կամ մինչև անհավասար հաշիվ լրացուցիչ խաղակեսերից մեկի վերջում, եթե դրանք մի քանիսն են («Արծաթե գոլ»)։
* Խաղի լրացուցիչ փուլի անցկացում հատուկ կանոններով («Թայ-բրեյք»), մինչև որոշակի (ոչ-ոքի) արդյունքի հասնելը։ Օրինակ՝ շախմատում կարող է անցկացվել լրացուցիչ կայծակնային պարտիա, որում գույներն ընտրվում են վիճակահանությամբ, սպիտակին տրվում է վեց րոպե, սևին՝ հինգ, իսկ ոչ-ոքիի դեպքում հաղթանակը շնորհվում է սևերին։
* Խաղի շարունակությունն անսահմանափակ քանակությամբ ժամանակ է մինչև առաջին անհավասար հաշիվը՝ հավասար թվով փորձերով («Ակնթարթային մահվան կանոն»)։ Ամենահայտնի օրինակը ֆուտբոլում հետխաղյա 11 մետրանոցներն են, իսկ հոկեյում՝ բուլիտները։
* Որոշ միավորների կամ ռեսուրսների հաշվարկ, որոնք չեն հանգեցնում հաղթանակի, որպես այդպիսին, բայց որոշում են հաղթողին հիմնական ցուցանիշի հավասարության դեպքում։ Ամենատարածված օրինակը գոյատևող ֆիգուրներն են կամ մարտական ստորաբաժանումները։ Մեկ այլ օրինակ է պոկերի հարվածողը՝ քարտ, որը չի մասնակցում հաղթող համադրության կազմմանը, բայց հաղթողին որոշում է իր սեփական ավագությամբ, եթե համադրությունները նույնն են։
* Հաղթողի որոշումը ոչ-ոքիի հանգեցրած խաղային իրավիճակի առանձնահատկություններով։ Օրինակ՝ ֆուտբոլում մի շարք խաղերում հաղթող է ճանաչվում այն թիմը, որը ավելի շատ գոլեր է խփել ուրիշի մարզադաշտում («Արտագնա գոլի կանոն»)։ Մեկ այլ օրինակ է որոշ տեսախաղերի մեխանիկան, որը երկու կամ ավելի հաղթանակի պայմանների առկայության դեպքում ստուգում է դրանց կատարումը ոչ թե զուգահեռ, այլ հաջորդաբար։ Ըստ այդմ, այս դեպքում հաղթող է ճանաչվում այն կողմը, որը կատարել է խաղի մեխանիկայի կողմից սահմանված ավելի «առաջնահերթ» պայմանը, որն առաջինն է ստուգվում։
* Վերախաղարկում։
* Վիճակ։ Ոչ-ոքիների լուծման այս մեթոդի կիրառման ամենահայտնի դեպքը 1968 թվականի Եվրոպայի ֆուտբոլի առաջնության կիսաեզրափակիչն է, երբ նետված մետաղադրամը ԽՍՀՄ հավաքականին արժեր մասնակցել եզրափակիչ խաղին։
* Ինչ-որ տեխնիկական պատճառներով մրցումը դադարեցնելու դեպքում որոշ դեպքերում թույլատրվում է հաղթողին որոշել մրցույթի արդեն իսկ անցկացված մասով, օրինակ՝ Ֆորմուլա 1-ի մրցումներում լիդերին բավական է անցնել ուղու միայն 75%-ը, որպեսզի մրցավազքը կայացած համարվի։

## См. также

* Ոչ-ոքի (շախմատ)

## Գրականություն
* Օզեգեգովի բացատրական բառարան։ Ս. Ի. Օժեգով, Ն. Յ. 1949-1992։

## Արտաքին հղումներ
* Ничья в шахматах

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սպորտային եզրույթներ
Կատեգորիա:Սպորտ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային եզրույթներ
Կատեգորիա:Խաղեր
Կատեգորիա:Բասկետբոլային եզրույթներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կանոններ
Կատեգորիա:Խաղերի տեսություն
Կատեգորիա:Մրցույթներ