Բավարիայի պատմություն

**Բավարիայի պատմություն**  համառոտ տեղեկատվություն Բավարիայի ազատ պետության պատմության մասին, ժամանակակից Գերմանիա (ԳԴՀ):

## Հնագույն պատմություն մինչև 1180 թվական
Հին Բավարիայի հողերի ամենավաղ բնակիչները ծագումով կելտեր ​​էին, հարավում էտրուսկների խառնուրդով, մասնավորապես՝ Վինդելիցիները հարթ լեռնաշխարհում մինչև Պանդոկ, արևելքում՝ Նորիչին, Ալպերում՝ Ռաետին և հյուսիսում Բոյների ցեղերը, որոնց հիմնական նստավայրը մ.թ.ա. 365 թվականից եղել է Բավարիայի կայսրության տարածաշրջանը։

Հռոմեացիների կողմից այսպես կոչված բարբարոսների արշավանքներից Գալիան առավել հաջող պաշտպանելու համար Օգոստոսը հանձնարարեց իր զորավարներին՝ Դրուսոսին և Տիբերիոսին, գրավել այդ երկրները և կազմակերպեց երկու գավառ՝ Ռաետիա՝ Ավգուստա Վինդելիկորում գլխավոր քաղաքով և Նորիկում։ Նրանց միջև սահման է ծառայել Ինն գետը։

Մ.թ.ա․ 1-ին դարից  Դանուբից հյուսիս գտնվող Բավարիայի և Չեխիայի հողերը բնակեցված են մարկոմանների գերմանական ցեղերով, որոնք ենթարկում են հարձակումների։

Արդեն 3-րդ դարում երկու գավառների խաղաղություն, որոնք  ժամանակի ընթացքում ամբողջովին հռոմեական բնույթ էին ստացել, սկսեց վտանգվել գերմանական ցեղերի տեղաշարժերից։  5-րդ դարում դրանք ժամանակավորապես գրավվել են հերուլիների, ռուգիների և սկիրիների կողմից, որոնք վտարվել են Դուկսի վրա գտնվող իրենց բնակավայրերից՝ հոների արշավանքով։ Հետագա անօրինությունը հանգեցրեց նրան, որ երկիրը հայտնվեց նախ օստրոգոթների, իսկ հետո 530-540 թվականներին Ավստրասիայի ֆրանկ թագավորների տիրապետության տակ։ Բայց դրանից ավելի վաղ՝ վեցերորդ դարի սկզբին, այնտեղ հաստատվեցին նոր ժամանածներ, հիմնականում մարկոմաննիների և քուադիի ցեղերը, որոնք ապրում էին Բոհեմիայում (Բոջոհեմում) և այնտեղից բերեցին Բաջուվարիի անունը։   Վեցերորդ դարի կեսերից նրանց գլխավորում էին Ագիլոլֆինգների ընտանիքի դուքսերը։

Դքսությունը զբաղեցնում էր Լեխ և Էնս գետերի, Ֆիխտել լեռների և Տրիդենտինյան Ալպերի միջև ընկած տարածքը։ Առաջին դուքսը, որի անունը հիշատակվում է պատմության մեջ, Գարիբալդ I-ն էր (մահացել է 590 թվականին), ով իր նստավայրն ուներ Ռեգենսբուրգում։ Միավորվելով լոնգոբարդների հետ ընդդեմ ֆրանկների տիրապետության՝ նա պարտություն կրեց վերջիններիս կողմից և ստիպված հաշտություն խնդրեց։ Նրան հաջորդեց իր ազգականը` Տասիլո I-ը (մահացել է 612 թվականին), ով աչքի է ընկել նրանով, որ առաջին անգամ ռազմական գործողություններ է սկսել սլավոնների և նրանց դաշնակից ավարների դեմ։ Նրա որդու՝ Գարիբալդ II-ի (մահացել է 630 թվականին.) օրոք, բավարացիները ստացան առաջին գրավոր օրենքները ֆրանկների թագավոր Դագոբերտ I-ից (Lex Baiuvariorum, 628-638 թվականներին)։ Նրա հրավերով այստեղ են եկել սուրբ Եվստաքիոսն ու Ագիլոսը և քարոզել քրիստոնեություն։

Քրիստոնեությունը վերջնականապես ներմուծվել է Թեոդոն II-ի օրոք (մահացել է 717 թվականին)՝ ֆրանկ միսիոներներ Ռուպերտի, Էմերամի և Կորբինյանի կողմից։

Դուքս Օդիլոնը (737-748)՝ Չարլզ Մարտելի փեսան, պաշտոնապես ստանձնեց թագավորական տիտղոսը, սակայն Ֆրանկի թագավորների գերագույն իշխանությունը տապալելու նրա փորձն ավարտվեց՝ Կառլոմանի և Պեպենի կողմից գահընկեց անելու միջոցով։ Նրա օրոք արքեպիսկոպոս Բոնիֆացիոսը Բավարիայի եկեղեցին բաժանեց չորս եպիսկոպոսությունների՝ Զալցբուրգի, Պասաուի, Ռեգենսբուրգի և Ֆրայզինգի։ Միաժամանակ հիմնվել են նաև մի քանի վանքեր։

Տասիլո III-ը (748-788) ստիպված եղավ հավատարմության երդում տալ Պեպին Կարճահասակին՝ Կոմպիենի պետական ​​սննդակարգի ժամանակ և նրանից ստացավ իր ժառանգական ունեցվածքը։ Բայց ավելի ուշ նա դրժեց այս երդումը և միացավ իր աներոջը՝ Լոմբարդների թագավոր Դեզիդերիուսին և Ակվիտանիայի դուքսին՝ ընդդեմ ֆրանկների։ Դեզիդերիուսի տապալումից հետո Կառլոս Մեծը դիմեց իր դաշնակցի դեմ և պատերազմի սպառնալիքով ստիպեց նրան նորոգել հավատարմության երդումը Վորմսում և հանձնել պատանդներին։ Տասիլոն, սակայն, չհնազանդվեց և հարաբերությունների մեջ մտավ ավարների հետ, ինչի համար 788 թվականին նրան կանչեցին Ինգելհայմում պետական ​​սննդակարգի, սուտ մատնության համար դատապարտեցին մահվան և ամբողջ ընտանիքի հետ միասին բանտարկեցին վանքում, որտեղ նրա տոհմը մահացել է: Բավարիան, թեև մնաց դքսություն և պահպանեց իր հին օրենքները, բայց բաժանվեց մի քանի փոքր շրջանների, որոնք, ինչպես նահանգի մյուս շրջանները, ենթարկվում էին կոմսերի կառավարմանը։ Այսպիսով, Բավարիան դարձավ Ֆրանկական պետության գավառը և ստացավ նույն քաղաքական կազմակերպությունը, ինչ ինքը։

Կարլոս Մեծի կողմից ձեռնարկված պետության բաժանման ժամանակ Բավարիան Իտալիայի հետ միասին անցավ իր երկրորդ որդու՝ Պեպինին, ով մահացավ հոր կենդանության օրոք։ Լյուդովիկոս Բարեպաշտը, ով հաջորդեց Կարլոս Մեծին, նախ իշխանությունը հանձնեց իր ավագ որդուն՝ Լոթերին՝ թագավորի տիտղոսով, բայց 817 թվականին նոր բաժանման ժամանակ այն անցավ Լյուդովիկոս II-ին, որը հետագայում կոչվեց գերմանացի, որն իրեն անվանեց rex Bojoariorum և Ռեգենսբուրգը ընտրեց  որպես իր նստավայր։ Լյուդովիկոսը մշտապես պատերազմում էր սլավոնական ժողովուրդների հետ, որոնք մեծ վնաս էին հասցնում իրենց հաճախակի արշավանքներով։ Մինչդեռ եպիսկոպոսների աշխարհիկ իշխանությունը հետզհետե ուժեղանում էր և ամրապնդվում էր պֆալցյան դուքսերի իշխանությունը, որոնք կառավարում էին որպես կառավարիչներ։ 876 թվականին Լյուդովիկոս Գերմանացու մահից հետո նրա որդին՝ Կարլոմանը, դարձավ Բավարիայի թագավոր, որն այդ ժամանակ ներառում էր նաև Կարինտիան, Կարնիոլան, Իստրիան, Ֆրիուլին, Պանոնիան, Բոհեմիան և Մորավիան։

879 թվականին Կառլոմանին հաջորդեց նրա կրտսեր եղբայրը՝ Լյուդովիկոս III-ը, իսկ մահից հետո՝ 881 թվականին, նրա երկրորդ եղբայրը՝ Չարլզ III Հաստատը, որը, ստանալով Ֆրանսիայի թագը 884 թվականին, այդպիսով միավորեց Չարլզի բոլոր նահանգները իր իշխանության ներքո։ Նրանից հետո այն 887 թվականին անցել է Կարլոմանի ապօրինի որդուն՝ Առնուլֆին, իսկ հետո 899 թվականին՝ նրա որդուն՝ Լուի Մանուկին, որի օրոք Բավարիան մեծապես տուժել է հունգարացիների հարձակումներից։ Լյուդովիկոս Մանուկի հետ Կարոլինգների գիծն ավարտվեց 911 թվականին, և բավարացիներն իրենց դուքս ընտրեցին Մարգրավ Լյուիտպոլդի որդուն՝ Առնուլֆ II Չարիքին, որը հայտնի էր կայսր Կոնրադ I-ի հետ իր թշնամությամբ։ Նրա մահից հետո նրա որդին՝ Օտտոն I Մեծը, Առնուլֆի որդուց՝ Էբերհարդից վերցրեց Բավարիան՝ փոխանցելով այն իր հորեղբորը՝ Բերթոլդին (մահացել է 947 թվականին), այնուհետև եղբորը՝ Հենրի I-ին, նշանակելով Էբերհարդի եղբորը՝ Առնուլֆին, Բավարիայի կոմս։ Սա ներքին հակասությունների տեղիք տվեց, որը Բավարիան դարձրեց ավերիչ պատերազմների թատերաբեմ։ Օգտվելով կայսր Հենրիի դեմ բռնկված ապստամբությունից՝ Առնուլֆը փորձեց վերականգնել իր վերահսկողությունը Բավարիայի ժառանգական դքսության վրա և օգնություն կանչեց հունգարացիներին, ովքեր ներխուժեցին Բավարիա, ավերեցին այն, բայց Լեխֆելդում պարտվեցին Օտտոնից։ Հենրի I-ին հաջորդեց նրա որդին՝ Հենրի II Համառը՝ այն ժամանակի ամենակրթված իշխաններից էր,  Օտտոն II-ի անխնա թշնամին, ով նրանից խլեց Բավարիան և հանձնեց Օտտոն Շվաբացուն (մահ. 982 թվականին)։

Օտտո II-ի մահից հետո Հենրին կրկին ստացավ Բավարիայի դքսությունը, որը նրանից հետո 995 թվականին անցավ իր որդուն՝ Հենրիխ IV-ին, որը հետագայում դարձավ Գերմանիայի կայսր Հենրի II անունով։ Նրա մահով Բավարիայի պատմության մեջ սկսվում է գրեթե 200 տարվա մի շրջան, որի ընթացքում երկիրը ստիպված է եղել շատ  դիմանալ այնպիսի բաների, ինչպիսին խաչակրաց արշավանքներ են, որոնք նրան զրկել են բնակչության զգալի մասից, այնպես էլ դուքսերի մշտական ​​փոփոխությունից, որոնք մեկ նշանակվում էին,  մեկ նորից վտարվում կայսրերի կողմից, և որոնք իրենց փոխադարձ տարաձայնություններով թույլ չէին տալիս նրան հանգստանալ։ Ի վերջո, Հենրիխ XII Առյուծի (Մյունխենի հիմնադիր) վտարումից հետո Բավարիան 1180 թվականին անցավ պֆալցյան կոմս Օտտոն Վիտելսբախին, որը Բավարիայի և Պֆալցյան տան հիմնադիրն էր։

## Բավարիան որպես [[Սրբազան Հռոմեական կայսրություն|Սրբազան Հռոմեական կայսրության]] մաս
Վիտելսբախի դուքս Օտտոն (մահացել է 1183 թվականին) և նրա ակտիվ իրավահաջորդ Լյուդվիգ I-ը զգալիորեն ընդլայնել են իրենց ժառանգական ունեցվածքը, և վերջինս, ի լրումն, Ֆրիդրիխ II կայսրից ստացել է Հռենիշի Պֆալցին որպես ֆիդային։ Լյուդվիգը մահացել է 1231 թվականին անհայտ անձի կողմից Կելհեյմի կամրջի վրա դաշույնի հարվածից (այստեղից էլ նրա մականունը՝ Լյուդվիգ Կելհեյմցին)։ Բավարիան նրան է պարտական ​​Լանդշուտ քաղաքի հիմնադրմամբ։

Նրա որդու՝ Օտտո Ամենահանդարտի (1231-1253) գահակալությունը նշանավորվեց ներքին կռիվներով եպիսկոպոսների աշխարհիկ իշխանության շուրջ, որոնք ձգտում էին լիակատար անկախության։ Կայսրին հավատարմության համար Հռոմի պապը վտարել է նրան։

Նրա որդիները՝ Լյուդվիգ II Խիստը և Հենրի XIII-ը միասին կառավարեցին երկու տարի, բայց 1255 թվականին նրանք երկիրը բաժանեցին իրենց միջև, Լյուդվիգը ստացավ Վերին Բավարիան Մյունխենի հետ, Հռենոսի Պֆալցը և կայսերընտրի տիտղոսը, իսկ Հենրին դարձավ Ստորին Բավարիայի տիրակալը։ իր գլխավոր Լանդշուտ քաղաքով (նրա հետնորդները կառավարել են Ստորին Բավարիայում մինչև 1340 թվականը)։ Բացի այդ, երկու եղբայրներն էլ ժառանգեցին Կոնրադին Հոհենշտաուֆենի ժառանգությունը։ Լյուդվիգ II-ի երկու որդիներից մեկը (մահացել է 1253 թվականին)՝ Լյուդվիգը կայսր է ընտրվել Լյուդվիգ IV Բավարիայի անունով (մահացել է 1347 թվականին)։ 1329 թվականին նա Պավիայում առանձին պայմանագիր է կնքում իր եղբոր որդիների հետ, որով վերջիններիս շնորհվում է Ռենիշի Պֆալց և Վերին Պֆալց։ Երկու կուսակցություններն էլ կորցրեցին իրենց ունեցվածքի օտարման և ժառանգության իրավունքը իգական սեռի գծով, մինչդեռ կայսերընտրի կոչումը պետք է պատկաներ երկուսին էլ հերթով։ Սակայն վերջին հրամանագիրը չեղյալ համարվեց 1356 թվականի Ոսկե ցուլով, որը ընտրական արժանապատվություն էր շնորհում Պֆալցու պալատին։ Այսպիսով, առաջացան Վիտելսբախի տան երկու հիմնական գիծ՝ Պֆալցը և Բավարիան։ Ստորին Բավարիայի գծի ավարտից հետո Լուի կայսրը, կալվածքների համաձայնությամբ, Ներքին Բավարիան միացրեց Վերինին։ Բավարիան նրան է պարտական ​​նաև ներքին վարչակազմի բազմաթիվ բարելավումների համար։ Այսպիսով, նա շնորհեց Մյունխենի քաղաքային իրավունքները, թողարկեց քաղաքացիական օրենսգիրք Վերին Բավարիայի համար և նոր դատական ​​օրենքներ Ստորին Բավարիայի համար: Լյուդվիգն իր հետևում թողեց վեց որդի և հարուստ ժառանգություն, որին, բացի Բավարիայից, պատկանում էին Բրանդենբուրգը, Հոլանդիայի և Զելանդիայի նահանգները, Տիրոլը և այլն: 1505 թվականին հնագույն Բավարիայի հողերի մեծ մասի միավորումը Ալբրեխտ IV-ի ձեռքում էր։

14-րդ դարում սկսվեց Բավարիայի դասակարգային պետական ​​կառուցվածքի աստիճանական զարգացման սկիզբը, քանի որ, օգտվելով իրենց իշխանների դժվարություններից և տարաձայնություններից, ազնվականությունն ու քաղաքները կորզեցին նրանցից տարբեր իրավունքներ և արտոնություններ՝ ստանալով հոգևոր իշխանությունների և կալվածատերերի աջակցությունը։ Հաստատված հարկերի բաշխումը դարձյալ կատարում էին կալվածքները, որոնք հավաքում ու ծախսում էին դրանք սեփական ժողովրդի, այլ ոչ թե դքսական պաշտոնյաների միջոցով։

Բավարիայի դասակարգային սահմանադրությունը ստիպված էր դիմակայել ծանր ճգնաժամի Դքս Ալբրեխտ IV-ի գահակալության սկզբում, որի բացարձակ հավակնությունները առաջացրել էին Ստորին Բավարիայի պաշտոնյաների էներգետիկ դիմադրությունը, որը հասավ բացահայտ ապստամբության: 1506 թվականին Ստորին և Վերին Բավարիայի կալվածքները միավորվեցին մեկ կալվածքային ժողովի մեջ, և դուքս Ալբրեխտը, գիտակցելով մինչ այդ գոյություն ունեցող ապանաժների բաժանման ողջ վնասը, հասավ նրանց կողմից՝ պետության և կարգի միասնության և անբաժանելիության ճանաչմանը։ Ըստ այդմ, նրա երեք որդիներից՝ Վիլհելմ IV-ից, Լյուդվիգից և Էռնստից, միայն Վիլհելմը պետք է հաջորդեր նրան. բայց 1508 թվականին նրա մահից հետո սկսվեցին վեճեր, որոնք հանգեցրին Ուիլյամի և Լյուդվիգի համատեղ կառավարմանը։ Նրանք երկուսն էլ առաջարկեցին ամենավճռական ընդդիմությունը Ռեֆորմացիայի դեմ, որը բազմաթիվ հետևորդներ գտավ նաև Բավարիայում։ Ուլյամը մահացել է 1550 թվականին։ Նրա որդին՝ Ալբրեխտ V Մեծանունը, նույնպես ճիզվիտների ընկերն էր, բայց միևնույն ժամանակ հովանավորում էր գիտությունն ու արվեստը։

Նրա երեք որդիներից 1579 թվականին նրան հաջորդեց Վիլյամ V Բարեպաշտը, ով 1597 թվականին Դիետի կողմից ստիպեց իշխանությունը հանձնել իր ավագ որդուն՝ Մաքսիմիլիան I-ին և թոշակի անցնել վանք։

Հազվագյուտ ունակություններով օժտված Մաքսիմիլիան I-ը Բողոքական միության դեմ կազմված լիգայի հոգին էր։ Երեսնամյա պատերազմի ժամանակ Ֆերդինանդ II կայսրը 1623 թվականին նրան շնորհեց Պֆալցը, նրան հանձնեց Վերին Պֆալտը որպես ռազմական ծախսերի գրավ։ Վեստֆալիայի խաղաղությունը հաստատեց Մաքսիմիլիան I-ի հինգերորդ կյուրֆյուստի տիտղոսը և Վերին Պֆալցին տիրապետելը, մինչդեռ միևնույն ժամանակ ստեղծվեց ութերորդ կյուրֆյուստությունը՝ Պֆալցի գծի համար և նրա իրավահաջորդության իրավունքը Բավարիայի նկատմամբ հաստատվեց Ուիլյամի ժառանգների անհետացման դեպքում։ Մաքսիմիլիանը մահացավ 1651 թվականի սեպտեմբերի 27-ին՝ 55 տարվա թագավորությունից հետո։

Նրա խաղաղ և խնայող իրավահաջորդի՝ Ֆերդինանդ Մարիայի օրոք, Բավարիայի Սեյմը  վերջին անգան հավաքվեց փորքաթիվ մարդկանցով։ Այդ ժամանակվանից Սեյմի բոլոր լիազորությունները փոխանցվեցին մշտական ​​կալվածքային հանձնաժողովին, որը ստացավ կալվածքի խորհրդի անվանումը (Landschafts Verordnung), որն ի սկզբանե ընտրվել էր ընդամենը 9 տարով։

Ֆերդինանդ Մարիային 1679 թվականին հաջորդեց նրա որդին՝ Մաքսիմիլիան II Էմանուելը, ով իսպանական իրավահաջորդության պատերազմում անցավ Ֆրանսիայի կողմը։ Արդյունքում, 1701 թվականի Հոխշտեդտի ճակատամարտից հետո կայսրը Բավարիային վերաբերվեց որպես նվաճված երկրի. Մաքսիմիլիանը հայտարարվեց դավաճան և զրկվեց իր իրավունքներից, որոնք նրան վերադարձվեցին միայն 1714 թվականին Բադենի խաղաղությամբ։

1726 թվականին նրան հաջորդել է Կարլ Ալբրեխտը։ Հիմք ընդունելով դուքս Ալբրեխտ V-ի և նրա կնոջ՝ Աննայի՝ կայսեր Ֆերդինանդ I-ի դստեր ամուսնական պայմանագիրը, և վերջինիս կամքով, նա պահանջեց Ավստրիայի ժառանգության մեծ մասը Կառլ VI-ի մահից հետո և պատերազմ սկսեց Մարիայի դեմ։ Ֆրանսիական բանակի աջակցությամբ նա գրավեց ողջ Վերին Ավստրիան, Պրահայի գրավումից հետո իրեն հռչակեց Բոհեմիայի թագավոր, իսկ 1742 թվականին Ֆրանկֆուրտում ընտրվեց գերմանական կայսր՝ Չարլզ VII-ի անունով։ Բայց այստեղ ավարտվեց նրա հաղթանակը: Ավստրիան գրավեց Բավարիան իր զորքերով, իսկ Կառլ Ալբրեխտը, ով շտապեց Մյունխեն, հանկարծամահ եղավ 1745 թվականի հունվարի 20-ին։

Նրա որդին և ժառանգորդ Մաքսիմիլիան Ժոզեֆը 1745 թվականի ապրիլի 22-ին Ֆյուսենում հաշտություն կնքեցին Ավստրիայի հետ՝ ճանաչելով պրագմատիկ պատժամիջոցը և դրա դիմաց հետ ստանալով Ավստրիայի կողմից նվաճված Բավարիայի բոլոր հողերը։ Անկեղծորեն տոգորված իր երկիրը երջանիկ տեսնելու ցանկությամբ՝ նա իր ողջ ուշադրությունը ուղղեց գյուղատնտեսության, արհեստների, հանքարդյունաբերության, արդարադատության, ոստիկանության, ֆինանսների և հանրային կրթության բարելավմանը:. Մյունխենում հիմնել է Գիտությունների ակադեմիան (1759) և մեծահոգաբար հովանավորել արվեստը։. Լինելով անզավակ, նա հաստատեց բոլոր գոյություն ունեցող ժառանգական պայմանագրերը Պֆալցի ընտրողների պալատի հետ: Ինչպես Վիտելսբախի տան պայմանագրերի, այնպես էլ Վեստֆալիայի խաղաղության դրույթների համաձայն, ընտրող Պալատինը ժառանգության անվիճելի իրավունքներ ուներ Բավարիայի նկատմամբ, երբ Վիտելսբախի գիծը մահացավ Մաքսիմիլիան Ջոզեֆի մահով 1777 թվականի դեկտեմբերի 30-ին: Բայց բոլորի համար անսպասելիորեն Ավստրիան պահանջներ ներկայացրեց Ստորին Բավարիայի նկատմամբ և գրավեց մի քանի շրջաններ:

Մաքսիմիլիան Ջոզեֆի ժառանգորդը և իրավահաջորդը՝ անզավակ Չարլզ Թեոդորը, ենթարկվելով կայսր Ջոզեֆ II-ի հորդորներին, 1778 թվականի հունվարի 3-ին և հունվարի 14-ին ստորագրեց համաձայնագրեր, որոնցում նա Ավստրիային խոստացավ զիջել Ստորին Բավարիան, տիրել Մինդելհայմին և Բոհեմիմ։ Բայց Ցվեյբրյուկենի դուքս Կառլը, որպես Բավարիայի ամենամոտ ագնատ և հավանական ժառանգորդ, հայտարարեց իրեն դեմ այս զիջմանը, որը կոչ արեց դա անել Պրուսիայի թագավոր Ֆրեդերիկ II-ի կողմից: Սա պատրվակ ծառայեց, այսպես կոչված, Բավարիայի իրավահաջորդության պատերազմի համար, որը, սակայն, ավարտվեց առանց արյունահեղության 1779-ին Թեշենի խաղաղությամբ, հիմնականում Ռուսաստանի միջամտության շնորհիվ, որը հանդես եկավ Ավստրիայի դեմ: Կառլ Թեոդորը մահացավ 1799 թվականի փետրվարի 16-ին: Նրա հետ իշխող դինաստիայի Նոյբուրգ-Զալցբախ գիծը մահացավ, և ընտրական արժանապատվությունը անցավ Ցվեյբրյուկենի գծին: Դուքս Չարլզը մահացավ 1795 թվականին՝ չթողնելով երեխաներ, և այդպիսով թագավորությունն անցավ նրա եղբորը՝ Մաքսիմիլիան IV Ջոզեֆին։

Վերջինս անմիջապես հաստատեց (1799 թվականի փետրվարի 16-ի արտոնագրով) երկրի իրավունքները կալվածքներում, բայց միևնույն ժամանակ կտրականապես հրաժարվեց ընդհանուր սեյմ գումարելուց և իր նախարար Մոնգելի միջոցով մտցրեց այսպես կոչված լուսավոր դեսպոտիզմի համակարգը։ Հետևեցին մի շարք միջոցառումներ, որոնք բացեցին նոր դարաշրջան՝ գրաքննության թուլացում, աշխարհիկ գործերում հոգևորականների իշխանության սահմանափակում և վանքերի վերացում։ Բայց այս ամենն առանց բռնության ու հանրային ունեցվածքի հափշտակության չի անցել։

## Նապոլեոնյան պատերազմներ
Լունեվիլի խաղաղությամբ (1801 թվականի փետրվարի 9) Բավարիան կորցրեց ամբողջ Ռենիշի Պֆալցը, Ցվեյբրյուկենի և Յուլիխի դքսությունները, բայց դրա համար ստացավ հարուստ պարգև, մասնավորապես՝ Վյուրցբուրգի, Բամբերգի, Ֆրեյզինգի և Աուգսբուրգի եպիսկոպոսությունը, որը կազմում էր Պասաուի մի մասը՝ 12 աբբայություններով և 17 կայսերական քաղաքներով, որոնց թվում էին Ուլմը, Քեմփտենը, Մեմմինգենը, Նորդլինգենը և Շվայնֆուրտը։

Այսպիսով, Բավարիան ձեռք բերեց 60 քառակուսի մղոն, 110,000 բնակիչ և ավելի քան մեկ միլիոն եկամուտ: Պրեսբուրգի պայմանագրով նրա տարածքն ավելացավ 500 քառակուսի մղոնով և 1 միլիոն բնակչով։ Նոր ձեռքբերումներից էին Տիրոլը, Ֆորարլբերգը, Բուրգաուի Մարգրավությունը, Էյխշտատի իշխանությունը, Անսբախի Մարգրավությունը, որի դիմաց Վյուրցբուրգը գնաց Տոսկանայի նախկին Մեծ Դքսին, իսկ Բերգի դքսությունը՝ Ֆրանսիա։ Օտար նվաճողի ձեռքից կասերընտիրը ստացավ ինքնիշխան իշխանություն և թագավորական տիտղոս, որը նա ընդունեց 1806 թվականի հունվարի 1-ին՝ Մաքսիմիլիան Ջոզեֆ I անունով։ Դրանից հետո նա դարձավ այն գերմանական ինքնիշխան իշխանների ղեկավարը, ովքեր 1806 թվականի հուլիսի 12-ին ստորագրեցին Ռայնի Համադաշնության ստեղծման ակտը, որը պարտավորվում էր 30000 զինվորներից բաղկացած զորախումբ տրամադրել Ֆրանսիայի կայսրին պատերազմի դեպքում։ Շուտով կայսերական Նյուրնբերգ քաղաքը նույնպես միացվեց նոր թագավորությանը։  Հին դասակարգային կառուցվածքը փաստացիորեն վերացավ, և կառավարությունը կամայականորեն ստանձնեց հարկեր հավաքելու իրավունքը։

Հին սահմանադրության պաշտոնական վերացմանը հաջորդեց 1808 թվականի մայիսի 1-ին նոր, շնորհված սահմանադրության հռչակումը, որը թեև խոստանում էր օրենքի առաջ հավասարություն, հարկերի հավասարություն, խղճի ազատություն և ընդհանուր, այլ ոչ թե դասակարգային, ներկայացուցչություն, այնուամենայնիվ մնաց միայն թղթի վրա։

Ավստրիայի դեմ 1809 թվականի արշավին մասնակցելու համար Բավարիան որպես պարգև ստացավ Ռեգենսբուրգի իշխանությունը, Բայրոյթի, Զալցբուրգի և Բերխտեսգադենի Մարգրավիաները, իսկ իր հերթին զիջելով Հարավային Տիրոլը, Ուլմը և որոշ այլ շրջաններ։ Բավարիան այդ ժամանակ ուներ 3 300 000 բնակչություն։

1812 թվականի ռուսական արշավում Բավարիայի 30000 հոգանոց զորախումբը գրեթե ամբողջությամբ զոհվեց ցրտից և սովից:

1813 թվականին Բավարիան Նապոլեոնի հրամանատարությամբ ստեղծեց նոր բանակ և միաժամանակ դիտորդական կորպուս կենտրոնացրեց Ավստրիայի սահմանին, բայց տեսնելով Նապոլեոնի դրության վատթարացումը՝ Բավարիայի կառավարությունն անմիջապես փոխեց իր քաղաքականությունը։ Լայպցիգի վճռական ճակատամարտից 10 օր առաջ նա լքեց Հռենոսի համադաշնությունը և պայմանագիր կնքեց Ավստրիայի հետ, ըստ որի, Տիրոլի, Ֆորարլբերգի, Զալցբուրգի, Ինսբրուկի և այլնի զիջման դիմաց նրա համար ապահովված էին մնացած բոլոր ունեցվածքը։ Այդ ժամանակվանից Բավարիան անցավ դաշնակիցների կողմը և մասնակցեց 1814 և 1815 թվականների արշավանքներին։

## Անցում սահմանադրական միապետության
Վիեննայի կոնգրեսում վերջնականապես կարգավորվեցին նրա տարածքային հարաբերությունները, և ճանաչվեցին Բավարիայի թագավորի իրավունքները՝ որպես ինքնիշխան իշխան։ Այս ամբողջ ժամանակահատվածում, որի ղեկավարում էր խելացի և եռանդուն նախարար Մոնգելան, Բավարիայում հիմնվեցին բազմաթիվ ֆրանսիական հաստատություններ, կրությունը և սովորելը, անշուշտ, առաջընթաց գրանցեց, թեև բավականին միակողմանի: Վիեննայի կոնգրեսում, ինչպես նաև 1817 թվականին Մոնգելի անկումից հետո, Բավարիայի կառավարությունը խանդով պաշտպանեց իր ինքնիշխան արտոնությունները։ Սահմանադրությունը հրապարակվել է 1818 թվականի մայիսի 26-ին։

Դա շնորհված սահմանադրություն էր։ Դրա ուժով Բավարիան պետք է մշտապես մնար անկախ պետություն՝ առանց որևէ այլ միապետության հետ միաձուլվելու։ Պետության բոլոր քաղաքացիները պետք է հավասարապես կրեն հանրային բեռը և հավասարապես օգտվեն անձնական ազատությունից։ Միաժամանակ հռչակվեց խղճի և մամուլի ազատություն, վերջինս որոշակի սահմանափակումներով։ Օրենսդիր իշխանությունը պատկանում է թագավորին երկու պալատների հետ միասին՝ Պետական ​​խորհրդականների և Պատգամավորների պալատի։ Վերջինս ընտրվում է 6 տարի ժամկետով և պետք է գումարվի երկու ամսով երեք տարին մեկ։ Օրենքների առաջարկը կարող է գալ միայն թագավորից, իսկ պալատների որոշումներն իրավական ուժ են ստանում միայն բարձրագույն իշխանության հաստատումից հետո։ Այնուամենայնիվ, սեփականության իրավունքին և հարկերին վերաբերող բոլոր կարգավորումները կարող են ընդունվել միայն պալատների մասնակցությամբ և հաստատմամբ: Սահմանադրության հրապարակմանը նախորդել է այն ժամանակվա համար բավականին ազատական ​​հիմքերով համայնքների կազմակերպման մասին հրամանագրի հրապարակումը։ Միաժամանակ կոնկորդատ է կնքվել հռոմեական կուրիայի հետ, որը ներառվել է սահմանադրության մեջ։ Արդեն 1819 թվականի առաջին սեյմի ժամանակ Ներկայացուցիչների պալատը դրսևորեց քաջություն, կարողություն և գործնական իմաստություն։ 1822 թվականի և 1825 թվականի սեյմները հիմնականում զբաղված էին ֆինանսների վերաբերյալ բանավեճերով, որոնք ուղեկցվում էին կառավարության համար տհաճ բազմաթիվ բացահայտումներով, ինչպես նաև մաքսային նոր օրենսդրության քննարկումներով, դատական ​​համակարգի բարելավմամբ, մարման հիմնադրամի ստեղծմամբ։

## Լյուդվիգ I-ի գահակալություն
Մաքսիմիլիան I-ի մահից հետո՝ 1825 թվականի հոկտեմբերի 13-ին, գահ բարձրացավ նրա որդին և սկսեց կառավարել Լյուդվիգ I անունով։ Նա պատմության մեջ մտավ որպես գիտության և արվեստի հովանավոր։  1826 թվականին նա համալսարանը Լանդշուտից տեղափոխեց Մյունխեն, որն այժմ հայտնի է որպես Մյունխենի Լյուդվիգ Մաքսիմիլիան համալսարան, և վերակազմավորեց Գեղարվեստի ակադեմիան։

Նրա ղեկավարությամբ Մյունխենը սկսեց վերածվել «երկրորդ Աթենքի»։ Սակայն թագավորի ձեռնարկությունները պահանջում էին հսկայական ծախսեր, որոնք առանձնապես չեն ողջունվել Պատգամավորների պալատի անդամների կողմից։ Սա Նիդեռլանդների Միացյալ Թագավորությունում բելգիական հեղափոխության և Ֆրանսիայում հուլիսյան հեղափոխության հետ հանգեցրեց նրան, որ ի սկզբանե լիբերալ թագավորը դարձավ ռեակցիոն։

1837 թվականին իշխանության եկան ուլտրամոնտանները, և Կառլ ֆոն Աբելը դարձավ առաջին նախարարը։ Ճիզվիտները դարձան  առաջին ջութակները երկրում, սկսվեցին բողոքականների հալածանքները, իսկ ազատական ​​հոդվածները մեկը մյուսի հետևից հանվեցին Սահմանադրությունից։ Միևնույն ժամանակ Լյուդվիգը համակրում է հունական ապստամբությանը և համաձայնում է իր որդու՝ Օտտոյի ընտրությանը՝ որպես հունական թագավոր, ինչը շատ թանկ արժեցավ Բավարիայի գանձարանի վրա՝ ստիպելով աջակցել ավերված երկրի թագավորին։

Սակայն ոչ թե ժողովրդական բողոքի ցույցերը, այլ թագավորի սիրային կապերը հանգեցրին Բավարիայի կղերական վարչակարգի փլուզմանը։ 1846 թվականին նա ընկավ իռլանդացի արկածախնդիր Էլիզա Գիլբերտի ուժեղ ազդեցության տակ, ով ներկայացավ որպես «իսպանացի պարուհի Լոլա Մոնտես», որը կարողացավ, ինչպես ասում էին, «հաղթել Լոյոլային», այսինքն՝ տապալել Աբելի հոգևոր նախարարությունը և ապա Մաուրերի չափավոր նախարարությունը։ Նոր վարչապետը փորձեց շահել լիբերալների համակրանքը՝ դիմելով պանգերմանիզմին, բայց այդպես էլ չկարողացավ ձևավորել կենսունակ կառավարություն։

## 1848-1849 թվականների հեղափոխություն
1848 թվականին Ֆրանսիայում հեղափոխության մասին լուրը հանգեցրեց ժողովրդական հուզումների։ Մարտի 11-ին թագավորը պաշտոնանկ արեց իր առաջին նախարարին, իսկ մարտի 20-ին, հասկանալով ժողովրդի վրդովմունքի չափն իր իշխանության նկատմամբ, ինքը հրաժարվեց գահից։ Նրա որդին՝ Մաքսիմիլիան II-ը, դարձավ նոր թագավոր։

1848 թվականի մարտի 6-ին Լյուդվիգ I-ը հրապարակեց մի հռչակագիր, որում խոստացավ, որ Բավարիայի կառավարությունը կգործի հանուն Գերմանիայի ազատության և միասնության։  Գործելով այս հռչակագրի ոգով, Մաքսիմիլիան II-ը ճանաչեց Ֆրանկֆուրտում գումարված գերմանական խորհրդարանի լիազորությունները և դեկտեմբերի 19-ին հրամանագիր արձակեց Բավարիայում Գերմանիայի խորհրդարանի կողմից ընդունված բոլոր օրենքների գործողության մասին:.Այնուամենայնիվ, գերմանական նահանգների ղեկավարությունը գնալով ավելի շատ սկսեց տեղափոխվել դեպի Պրուսիա, այլ ոչ թե Ավստրիա: Մաքսիմիլիանին աջակցեց խորհրդարանը, երբ նա հրաժարվեց համաձայնվել կայսերական թագը Պրուսիայի թագավոր Ֆրեդերիկ Վիլյամ IV-ին շնորհելու առաջարկին։ Այնուամենայնիվ, Մաքսիմիլիանը դեմ գնաց ժողովրդի կամքին՝ հրաժարվելով աջակցել Գերմանիայի Սահմանադրության նախագծին, երբ պարզ դարձավ, որ Ավստրիան դուրս է մնում Գերմանիայի Համադաշնությունից։

## Մաքսիմիլիան II-ի թագավորություն
Որպես տիրակալ՝ Մաքսիմիլիան II-ն աչքի էր ընկնում որոշակի ազատականությամբ. սահմանափակ էր ֆավորիտների և սիրուհիների ազդեցությունը, ովքեր կառավարում էին Բավարիան իր հոր օրոք. այլևս չէր խոչընդոտվում հանրակրթության տարածմանը. մամուլն ավելի ազատ դարձավ, իսկ թագավորը չցանկացավ հակասությունների մեջ մտնել ժողովրդի ներկայացուցիչների հետ, թեև շրջապատողները նրան բազմիցս հորդորում էին դա անել։

1864 թվականին նրա անսպասելի մահից հետո թագավոր դարձավ նրա 18-ամյա որդին՝ Լյուդվիգ II-ը։

## Բավարիան Գերմանիայի միավորման ժամանակ
1866 թվականին Բավարիայի թագավորությունը պարտություն կրեց Պրուսիայի դեմ կարճատև պատերազմում։ Եվ երբ 1871 թվականին որոշվում էր միասնական Գերմանական կայսրություն ստեղծելու հարցը, Լյուդվիգը ստիպված եղավ ստորագրել Վիլհելմ I-ին կայսր ճանաչելու նամակը։  Խախտվել է Բավարիայի ինքնիշխանությունը։ Բայց Լյուդվիգին գրավել էր մեկ այլ բան՝ Վագների երաժշտությունը և հենց կոմպոզիտորի անհատականությունը: Խոսակցություններ կային, որ Լյուդվիգը հոգեկան հիվանդ է։ Գեղեցիկ, բայց անհարկի դղյակների կառուցումը ոչ միայն դատարկում էր Լյուդվիգի սեփական միջոցները, այլեւ գրեթե ավերում է պետական ​​գանձարանը։ Կառավարությունը փորձեց թագավորին հեռացնել պետական ​​գործերից և նրան ճանաչեց անգործունյա։ 1886 թվականի հունիսի 13-ին Լյուդվիգի մարմինը հայտնաբերվել է Սթարնբերգ լճի ջրերում՝ նա երեկոյան զբոսանքի էր գնացել առանց թիկնապահների՝ բժշկի ուղեկցությամբ և այդպես էլ չվերադարձավ ամրոց։ Լճում հայտնաբերվել է նաեւ բժշկի դին։

## Բավարիան որպես Գերմանական կայսրության մաս
Լյուդվիգ II-ի մահից հետո թագավորությունում իշխանությունն անցավ նրա հորեղբորը՝ 65-ամյա Լյուիտպոլդին, ով Լյուդվիգի հոգեկան հիվանդ եղբոր՝ Օտտոն թագավորի ռեգենտն էր։ Նա ռեգենտ էր մինչև 1912 թվանակը։ Բավարիայի գահն այնուհետեւ անցավ նրա որդուն՝ Լյուդվիգ III-ին։

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանական կայսրության պարտությունից հետո, քաղաքական ճգնաժամի և 1918 թվականի նոյեմբերյան հեղափոխության պայմաններում, Լյուդվիգ III-ը փախավ երկրից, և այդպիսով ավարտվեց Բավարիայում Վիտելսբախի տան դարավոր իշխանությունը։

## Բավարիան 1918-1919 թվականներին
Բավարիայի վերջին թագավորի գահից հրաժարվելուց հետո ձևավորվեց Ժամանակավոր ազգային խորհուրդ (Provisorische Nationalrat) որպես ժամանակավոր խորհրդարան և Բավարիայի գլխավոր նախարարություն (Bayerischer Gesamtministerium) որպես ժամանակավոր կառավարություն։ 1919 թվականի հունվարի 12-ին տեղի ունեցան Բավարիայի Լանդտագի (Bayerischer Landtag) ընտրություններ, մարտի 1-ին որպես գործադիր մարմին ընտրեց գլխավոր նախարարությունը, իսկ օգոստոսի 14-ին ընդունեց «Բավարիայի ազատ պետության սահմանադրական ակտը»(*Verfassungsurkunde des Freistaats Bayern*), ըստ որի օրենսդիր մարմինը դարձավ Բավարիայի Լանդտագը՝ ժողովրդի կողմից ընտրված համամասնական ընտրակարգով 4 տարի ժամկետով, իսկ գործադիր մարմինը՝ Բավարիայի գլխավոր նախարարությունը՝ ընտրված Բավարիայի Լանդտագի կողմից։

1919 թվականի փետրվարի 21-ին Էյսները գնդակահարվեց աջ ազգայնական Անտոն Գրաֆ ֆոն Արկո աուֆ Վելիի կողմից, կոչումով արիստոկրատ և նախկին հեծելազոր, ով հավատում էր հրեաների, սոցիալիստների և այլ անցանկալի մարդկանց «մեջքից խոցող առասպելին», համաձայն որի հրեաները,սոցիալիստներնև այլ անցակալի տարրերն էին Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի պարտության պատճառները։

Էյսների սպանությունը անկարգություններ է առաջացրել Բավարիայում, զինվորների և բանվորների խորհուրդները համընդհանուր գործադուլ են հայտարարել և զենք են բաժանել իրենց կողմնակիցներին, ինչը հրահրել է արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին։ Տեղի ունեցան զանգվածային ցույցեր և արիստոկրատների առևանգում, փակվեց Մյունխենի համալսարանը, ղողանջեցին եկեղեցիների զանգերը։ Այս պահին ձախակողմյանների աջակցությունն ավելի մեծ էր, քան երբևէ, նույնիսկ երբ Էյսները ողջ էր։

Իշխանությունն անցել է Կենտրոնական խորհրդին՝ Էռնստ Նիեկիշի գլխավորությամբ։ Այնուհետև, 1919 թվականի մարտի 7-ին, սոցիալիստ նոր առաջնորդ Յոհաննես Հոֆմանը, հակառազմական և նախկին դպրոցի ուսուցիչ, կարողացավ ապահովել խորհրդարանական մեծամասնության աջակցությունը և կազմել կոալիցիոն կառավարություն, սակայն մեկ ամիս անց՝ ապրիլի 6-ի լույս  7-ին գիշերը կոմունիստներն ու անարխիստները՝ ոգեշնչված հեղափոխության լուրից Հունգարիայում հռչակվեց Բավարիայի Խորհրդային Հանրապետությունը (ԲՍՀ)՝ Էռնստ Տոլլերի գլխավորությամբ։ Տոլլերը կոչ է արել գոյություն չունեցող «Բավարիայի կարմիր բանակին» աջակցել պրոլետարիատի նոր դիկտատուրան և անխնա պայքարել հակահեղափոխական ցանկացած պահվածքի դեմ։

Հոֆմանի կառավարությունը փախավ Բամբերգ,  երբ նախարարների մեծ մասը հրաժարական տվեց։ Հոֆմանի կառավարությանը հավատարիմ զորքերը փորձեցին հակահեղաշրջում, բայց այն ավարտվեց անհաջողությամբ։ «Կարմիր բանակի» հետ բախումների հետևանքով զոհվել է 20 մարդ։

Շուտով հակառակորդ կառավարությունները ներքաշվեցին ռազմական բախումների մեջ։ Ապրիլի 18-ին Դախաուի մոտ 8000 Հոֆման զինվորներ հանդիպեցին Խորհրդային Հանրապետության 30000 զինվորների հետ։ Դախաուի առաջին ճակատամարտում հաղթեցին կոմունիստական ​​ուժերը՝ Էռնստ Տոլլերի գլխավորությամբ, սակայն Հոֆմանը դաշնակցեց Ֆրեյկորպսի հետ, որը 20000 հոգուց բաղկացած ուժ էր հավաքել գեներալ-լեյտենանտի հրամանատարության ներքո։

1919 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունվեց Բամբերգի Սահմանադրությունը, որը ստեղծեց Բավարիայի ազատ պետությունը նոր Վայմարյան Հանրապետության կազմում։

## Բավարիա 1919 թվականից հետո
1918 թվականի նոյեմբերի 12-ին հիմնադրվել է Բավարիայի ժողովրդական կուսակցությունը՝ Կաթոլիկ Բավարիայի կուսակցության մասնաճյուղի հիման վրա։ 1919-1933 թվականներին Բավարիայի ժողովրդական կուսակցությունն ամենաազդեցիկ քաղաքական ուժն էր Բավարիայում, որը հետևողականորեն մտնում էր բոլոր նահանգային կառավարությունները: Նրա ներկայացուցիչները երեք անգամ դարձել են Բավարիայի վարչապետներ․

* Ուգո ֆոն Լերխենֆելդ-Կոֆերինգ (21 սեպտեմբեր է921 — 8 նոյեմբեր 1922),
* Յուգեն ֆոն Կնիլինգ (8 նոյեմբեր 1922 — 1 հուլիս 1924),
* Հենրիխ Հելդ (2 հուիս 1924 — 10 մարտ 1933)։

1923 թվականի նոյեմբերին նացիստների կողմից իշխանությունը զավթելու առաջին փորձը տեղի ունեցավ Մյունխենում՝ Beer Hall Putsch-ի ժամանակ։ Այն ճնշվեց, դրա նախաձեռնողները՝ Ա.Հիտլերի գլխավորությամբ, ձերբակալվեցին։ Հիտլերն ու իր ընկերները պատիժը կրել են Լանդսբերգի բանտում։

1933 թվականին Բավարիայի Լանդտագը վերացվեց և նրա լիազորությունները փոխանցվեցին կայսերական կառավարչին։ 1946 թվականին վերականգնվեց Բավարիայի Լանդտագը, 1946 թվականի հունիսի 30-ին անցկացվեցին ընտրություններ, իսկ դեկտեմբերի 2-ին ընդունվեց նոր սահմանադրություն։ 1946 թվականի դեկտեմբերի 21-ին նա ստեղծեց Բավարիայի նահանգի կառավարությունը (Bayerische Staatsregierung) որպես գործադիր մարմին։

## Ծանոթագրություններ

**Սկզբնաղբյուրներ**


* /Year 1683/. Brno 2O22. ISBN 978 - 8O-9O8

Կատեգորիա:Բավարիայի պատմություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն