Մակույկաձև ոսկրի կոտրվածք

**Մակույկաձև ոսկրի կոտրվածքը** դաստակի մակույկաձև ոսկրի կոտրվածքն է ճաճանչդաստակային հոդում։ Հիմնական ախտանիշը  առաջին մատի շրջանի ցավն է, որն ուժեղանում է ձեռքի շարժումների ժամանակ, և անատոմիական ծխախոտատուփի շրջանի այտուցը։ Բարդություններից են կեղծ հոդի ձևավորումը, ավասկուլյար նեկրոզը, հոդաբորբը։

Հիմնականում առաջանում է տարածած ձեռքի վրա վայր ընկնելու հետևանքով։ Ախտորոշումը հիմնված է զննման և բժշկական հետազոտությունների վրա։ Որոշ դեպքերում կոտրվածքը կարող է չերևալ ռենտգեն պատկերում։ Այդ դեպքերում կատարվում է կրկնակի ռենտգեն հետազոտություն երկու շաբաթ անց, կամ հնարավոր է կատարել ՄՌՇ և ոսկրերի սցինտիգրաֆիա։

Կոտրվածքներից հնարավոր է խուսափել ձեռքին պաշտպանիչ թևնոց կրելով որոշ գործողությունների ժամանակ։ Առանց տեղաշարժի կոտրվածքների բուժումը հնարավոր է իրականացնել գիպսակապի միջոցով։ Տեղաշարժով կոտրվածքների դեպքում կատարվում է վիրաբուժական միջամտություն։ Վերականգնումը տևում է մոտավորապես վեց շաբաթ։ Սա դաստակի կոտրվածքների մեջ ամենատարածվածն է։ Ավելի շատ հանդիպում է տղամարդկանց քան կանանց մոտ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
thumb|Անատոմիական ծխախոտատուփ|alt=
Մակույկաձև ոսկրի կոտրվածքի դեպքում դիտվում է անատոմիական ծխախոտատուփի շրջանի փափկություն և այտուց։

Տեղային ցավոտություն զգացվում է հետևյալ երեք տեղերում.

1) Դաստակի ծայրամասում՝ դիստալ կոտրվածքների ժամանակ

2) Անատոմիական ծխախոտատուփի շրջանում՝ մակույկաձև ոսկրի մարմնի կամ միջին մասի կոտրվածքի ժամանակ

3) Լիստերի թմբկության շրջանում՝ մակույկաձև ոսկրի պրոքսիմալ(մոտակա) կոտրվածքների ժամանակ։

### Բարդություններ
thumb|Մակույկաձև ոսկրի կեղծ հոդ. մինչ բուժումը և Գերբերտի շյուղով բուժումից հետո:|alt=
thumb|Մակույկաձև ոսկրի արյունամատակարարումը կատարվում է երկու տարբեր անոթային ոտիկով: a. 20-30% արյունամատակարարումը ստանում է ճաճանչային զարկերակի մակերեսային ափային ճյուղից, որը թափանցում է ոսկրի մեջ թմբկության շրջանից: b. 70-80% արյունամատակարարում ստանում է ճաճանչային զարկերակի թիկնային ճյուղից, որը թափանցելով ոսկր հասնում  է մինչև ծայրամասային բևեռ: &nbsp;|alt=
Ավասկուլյար նեկրոզը ամենահաճախ հանդիպող բարդություններից է։ Քանի որ մակույկաձև ոսկրի արյունամատակարարումը երկու տարբեր ճյուղերով է իրականացվում, կոտրվածքները կարող են սահմանափակել արյան մատակարարման հասանելիությունը։

Ավասկուլյար նեկրոզի առաջացման ռիսկը կախված է կոտրվածքի տեղից.

* Պրոքսիմալ(մոտակա) 1/3-ի կոտրվածքները ունեն բարձր հաճախականություն(~30%):
* Մարմնի և միջին 1/3-ի կոտրվածքները ամենահաճախ հանդիպողն են և ունեն չափավոր ռիսկ։ 
* Դիստալ(հեռակա) 1/3-ի կոտրվածքներն հազվադեպ են բարդնում ավասկուլյար նեկրոզով։

Կեղծ հոդ կարող է առաջանալ չախտորոշված կամ չբուժված մակույկաձև ոսկրի կոտրվածքների դեպքում։ Զարկերակային հունը ոսկր է մտնում դիստալ հատվածից և ուղղվում դեպի պրոքսիմալ հատված։  Արյունամատակարարումը չնչին է, ինչը մեծացնում է կեղծ հոդ առաջացնելու հավանականությունը, հատկապես ոսկրի պրոքսիմալ հատվածի կոտրվածքների ժամանակ։ Կոտրվածքի ոչ ճիշտ բուժումը կարող է հանգեցնել դաստակի օստեոարթրոզի զարգացման։

Ախտանշաններից են դաստակի շրջանի ցավը, դաստակային հոդում շարժումները սահմանափակված են ու ցավոտ։ Եթե ռենտգեն հետազոտությամբ ախտորոշվում է  հնացած կոտրվածքի պատճառով առաջացած  հոդաբորբ, ապա առաջնային պլան մղվում է դրա բուժումը հակաբորբոքային դեղորայքներով և տեղադրվում է բեկակալ, եթե հիվանդն ունի ցավեր։ Եթե բուժման այս եղանակը արդյունավետ չի լինում, դաստակի մեջ ներարկվում են ստերոիդներ, որոնք օգնում են ցավի թեթևացմանը։ Եթե նշված բուժման եղանակները նշանակալի արդյունք չեն տալիս, կատարվում է վիրաբուժական միջամտություն։

## Առաջացման մեխանիզմ
thumb|(A) Դիստալ մասի կոտրվածք, (B) միջին մասի կամ մարմնի կոտրվածք,(C) պրոքսիմալ մասի կոտրվածք|alt=
Մակույկաձև ոսկրի կոտրվածք կարող է առաջանալ ուղղակի առանցքային սեղմման կամ դաստակի գերձգման հետևանքով, օրինակ տարածած ձեռքի վրա վայր ընկնելու հետևանքով։ Ըստ Գերբերտի դասակարգման տարբերում ենք կոտրվածքի երեք հիմնական տեսակ. 10%-20% դեպքերում կոտրվում է մակույկաձև ոսկրի պրոքսիմալ(մոտակա) հատվածը,  60%-80% միջին կամ մարմնի հատվածը և մանացած դեպքերում դիստալ(հեռակա) բևեռը։

## Ախտորոշում
thumb|Դաստակի մակույկաձև ոսկրի թմբիկի կոտրվածք|alt=

Մակույկաձև ոսկրի կոտրվածոները հիմնականում ախտորոշվում են զննման և ռենտգեն հետազոտության միջոցով։  Սակայն ոչ բոլոր կոտրվածքներն են ի սկզբանե ախտորոշվում։ Այդ դեպքում տուժածները գանգատվում են մակույկաձև ոսկրի շրջանի ցավից(նաև անատոմիական ծխախոտատուփի շրջանի ցավից) 7–10 օրվա ընթացքում, որից հետո կատարվում է երկրորդ ռենտգեն հետազոտությունը։  Համակրգչային շերտագրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ճշգրիտ ախտորոշում կատարել։ Հնարավոր է կատարել նաև ՄՌՇ հետազոտություն, եթե այն հասանելի է։ Ոսկրերի սցինտիգրաֆիան կոտրվածքների ախտորոշման արդյունավետ եղանակ է, եթե կոտրվածքը ռենտգենագրությամբ հնարավոր չի եղել ախտորոշել։
Պատկեր:ScaphoidFrac2Mark.png|Մակույկաձև ոսկրի գրեթե աննկատ, գծային առանց տեղաշարժի կոտրվածք
Պատկեր:ScaphoidFracDedMark.png|Ռենտգեն պատկերում առավել արտահայտված մակույկաձև ոսկրի մարմնի կոտրվածք
Պատկեր:Scaphoid fracture with a radiolucent line after 12 days.jpg|Մակույկաձև ոսկրի գրեթե 12 օրվա կոտրվածք, որը սկզբնական շրջանում հազիվ էր նշմարվում 


## Բուժում
Մակույկաձև ոսկրի կոտրվածքների բուժումը կախված է կոտրվածքի տեղից(մոտակա, միջին, հեռակա), կոտրվածքի տեսակից՝ տեղաշարժով կամ առանց տեղաշարժի, և իհարկե հիվանդի ցանկությունից։

Առանց տեղաշարժի կամ չնչին տեղաշարժով կոտրվածքները բուժվում են փակ եղանակով։ Անշարժացման նպատակով երկար կամ կարճ բեկակալների օգտագործումը քննարկվում է բժշկական գրականության մեջ, և վերջնական համաձայնություն ու ապացույցներ չկան, թե որ մեկի կիրառումն  է ավելի արդյունավետ, սակայն ավելի հաճախ կիրառվում են կարճ բեկակալները առանց տեղաշարժի կոտրվածքների անշարժացման համար։ Առանց տեղաշարժի կամ չնչին տեղաշարժով  կոտրվածքները հնարավոր է բուժել նաև վիրաբուժական եղանակով(մուտքի համար կատարվում է չնչին կտրվածք), որը տալիս է ոսկրաբեկորների համադրման բարձր արդյունավետություն, և հիվանդներն ավելի շուտ են վերականգնվում ու անցնում ակտիվ կյանքի։

Պրոքսիմալ կոտրվածքների վերականգնումն ավելի երկարատև է։ Դիստալ կոտրվածքների ժամանակ վերականգնում ակնկալվում է 6-8 շաբաթ անց, միջին մասի կամ մարմնի կոտրվածքների դեպքում 8-12 շաբաթ, իսկ պրոքսիմալ կոտրվածքները 12-24 շաբաթ անց։ Մակույկաձև ոսկրը արյունամատակորարում ստանում է ճաճանչային զարկերակից երկու տարբեր ճյուղերով։ Արյունը հոսում է ոսկրի ծայրամասից դեպի մոտակա(դիստալից պրոքսիմալ) բևեռ, և եթե կոտրվածքի ժամանակ արյունամատակրարումը խանգարվում է, ոսկրը կարող է չվերականգնվել։ Այս դեպքում պարտադիր է իրականացնել ոսկրաբեկորների համադրում վիրահատության միջոցով։

Խորհուրդ է տրվում կատարել միջմաշկային շյուղով համադրում, քանի որ այս եղանակը թույլ է տալիս խուսափել հետվիրահատական բարդություններից։ Այս մեթոդի ժամանակ հարկավոր է կատարել սեղանարդաձև ոսկրի ծայրամասի մշակում(աճառի քերում, հեռացում, էքսկավացիա), դեպի մակույկաձև ոսկր վիրաբուժական մուտք ապահովելու համար։

## Համաճարակաբանություն
Դաստակի մակույկաձև ոսկրի կոտրվածքները տարածված են երիտասարդ տղամարդկանց շրջանում։ Ավելի քիչ են հանդիպում երեխաների և մեծահասակների մոտ։ Կազմում են դաստակի վնասվածքների 50%-80%-ը։

## Տերմինաբանություն
Երբեմն մակույկաձև ոսկրի կոտրվածքն անվանվում է նաև դաստակի նավակաձև ոսկրի կոտրվածք եզրույթով, որը պետք չէ շփոթել ոտքի նավակաձև ոսկրի կոտրվածքի հետ։ 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* AAFP: Diagnosis and Management of Scaphoid Fractures 
*  Surgical Technique of Fixation of Scaphoid Fracture
* Wheeless: Scaphoid fracture
* Scaphoid blood supply Avascular Necrosis of Navicular

Կատեգորիա:Դաստակի կոտրվածք