open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թել Ավիվ

**Թել Ավիվ** (), քաղաքային ինքնակառավարական կենտրոն Իսրայելում, Միջերկրական ծովի արևմտյան ափին, բնակչության քանակով Իսրայելի երկրորդ քաղաքը, տնտեսական և մշակութային կենտրոն։ Բնակչությունը՝ ։

## Անվանում
Հիմնադրել են հրեա վերաբնակները 1909 թվականին Յաֆֆա քաղաքից մի փոքր հյուսիս․ 1949 թվականին ձուլվել է այդ քաղաքին։ Անվանումը եբրայերեն բառացի նշանակում է «գարնան բլուր»։

## Պատմություն
Երբ 1948 թվականին կազմավորվեց Իսրայել պետությունը, դարձավ նրա մայրաքաղաքը։ 1950 թվականի հունվարին Իսրայելի կառավարությունը, խախտելով ՄԱԿ֊ի Գլխավոր ասամբլեայի 1947 թվականի նոյեմբերի 29֊ի՝ Երուսաղեմի հատուկ կարգավիճակի մասին որոշումը, Իսրայելի մայրաքաղաք հայտարարեց Երուսաղեմը։

## Քույր քաղաքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1909 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսրայելի քաղաքներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ
Եղիազար Լազարյան

**Աղազար Նազարեթի Լազարյան** (), ռուսական բանակի գնդապետ էր, հայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչ, 1828 թվականի պարսկահայերի գաղթի կազմակերպիչներից։

## Գործունեությունը
1814 թվականից ծառայել է ցարի թիկնապահ գվարդիական հեծյալ գնդում։ 1827 թվականի հոկտեմբերին մասնակցել է Ատրպատականի և Թավրիզի գրավմանը, Եղել Թավրիզի պարետ, մասնակցել Դեհկարխանի և Թուրքմենչայի հաշտության բանակցություններին։ 1828 թվականի փետրվարին Պասկեվիչը Լազարյանին նշանակել է պարսկահայերի գաղթի հանձնաժողովի պետ։ 1828-1829 թվականներին այդ հանձնաժողովը Ատրպատականից Հայկական մարզ ու Արցախ գաղթեցրեց ավելի քան 50 հազար (8249 ընտանիք) հայ։ Դրա համար նա պարգևատրվել է Ս. Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Ներսես Աշտարակեցու աքսորվելուց (1828) հետո Լազարյանը հայկական աշխարհազոր ստեղծելու և հայկական պետականությունը վերականգնելու մեղադրանքով արտաքսվել է Կովկասից։ Վերադառնալով Պետերբուրգ՝ Լազարյանը թողել է զինվորական ծառայությունը։ 1830 թվականին պարգևատրվել է Առյուծ և Արև պարսկական շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լազարյաններ
Կատեգորիա:Հայ սպաներ
Վիլմոշ Լազար

**Վիլմոշ Հովհաննեսի Լազար** կամ **Լազարյան**, ** Ղազարյան** (), հունգարական հեղափոխության (1848-1849) հերոս էր, հայազգի զորապետ։

## Կենսագրություն
Լազարի նախնիները Բանատ են տեղափոխվել Եղիսաբեթուպոլսից և ստացել ազնվականության տիտղոս։ Մինչև 1844 թ. Լազարը ծառայության մեջ է եղել ավստրո-հունգարական կայսերական բանակում։ 1848-1849 թթ. հունգարական հեղափոխության հենց սկզբից անցել է հեղափոխական բանակի կողմը՝ հրաժարվելով զինվորական նախկին աստիճանից։ Գլխավորել է IX հեծելազորային գումարտակը, մասնակցել Սենյի, Տիմիշվարի, Կարանսեբեշի, Օրշովայի մարտերին, ղեկավարել Լուգոժի պաշտպանությունը։ 1849 թ. օգոստոսի 12-ին ստացել է հեղափոխական բանակի գնդապետի աստիճան։ 1849 թ. օգոստոսի 13-ին՝ հունգարական հեղափոխական բանակի հանձնվելուց հետո Լազարը ևս իր գումարտակով ստիպված հանձնվել է (օգոստոսի 19-ին) կայսերական զորքերին։ Հակառակ խոստացված ներման՝ գնդակահարվել է հեղափոխական այլ զորապետների (հայազգի գեներալ Էռնո Քիշ և ուրիշներ) հետ։ Հետագայում Լազարի դին տեղափոխվել և թաղվել է Մաչայում։

Շիրիմին կանգնեցված է դամբարան։ Արադում կառուցվել է հուշարձան՝ ի պատիվ Լազարի և մյուս 12 զորապետների։ Բուդապեշտի և այլ քաղաքների չորս փողոցներ կոչվում են Լազարի անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արադի նահատակներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ գեներալներ
Կատեգորիա:Հայերը Հունգարիայում
Արսեն Եղիազարյան

**Արսեն Արտաշեսի Եղիազարյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2001)։

Հայաստանի կանանց շախմատի հավաքականի նախկին գլխավոր մարզիչ։ Համաշխարհային երկու օլիմպիադաների մասնակից (Մոսկվա, 1994 և Երևան, 1996)։

«Երևան» ակումբի կազմում 1995 թվականին նվաճել է Եվրոպայի ակումբային գավաթը։

Լավագույն արդյունքները միջազգային մրցաշարերում.
* Երևան (1994, 3-5-րդ տեղեր)
* Թբիլիսի (2001, 1-ին)
* Բաթում (2001, 2-րդ)
* «Աերոֆլոտ Օփեն», «А2» մրցաշար, Մոսկվա (2005, 1-3-րդ տեղեր).

2012 թ. ՀՀ Նախագահի հրամանագրով շնորհվել է ՀՀ վաստակավոր մարզչի պատվավոր կոչում։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արսեն Եղիազարյանը Հայաստանի Շախմատային Ֆեդերացիայի կայքում
* Արսեն Եղիազարյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում 
* Շախմատային պարտիաներ «ChessGames» կայքում 

Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր մարզիչ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ
Արցախի թագավորություն

**Արցախի Թագավորություն**, միջնադարյան հայկական պետություն, որն ընդգրկում էր Խաչենի, Գարդմանի և Գեղարքունիքի իշխանությունները։ Արցախի թագավորական տոհմը Սյունիների մի ճյուղն էր կազմում և կոչվում էր Խաչենի իշխանական տոհմ։ Արցախի թագավորությունը ստեղծվեց այն ժամանակ, երբ Խաչենի իշխան Հովհաննես Սենեքերիմը 1000 թվականին յուրացրեց միապետական տիտղոսը և նրա իշխանությունը ճանաչվեց Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի կողմից։ **Արցախի թագավորություն**ը ուշ միջնադարում Արևելյան Հայաստանի հայկական պետականության վերջին բեկորն էր ու թեև այն վերացավ 1261 թվականին Արղուն խանի կողմից Արցախի թագավոր Ջալալ Ա-ի սպանությամբ, Արցախ-Խաչենի պայազատները շարունակեցին իշխել Արցախում մինչև 19-րդ դարի սկիզբ։ Արցախի իշխաններից են սերված Ղարաբաղի մելիքությունները և 20-րդ դարում հայկական ազնվականության զգալի մասը։ Հայոց պատմության այնպիսի դեմքեր, ինչպիսին են Իսրայել Օրին՝ 17-րդ դարում հայ ազգային ազատագրական շարժման հիմնադիրը, և Խաչատուր Աբովյանը՝ արդի արևելահայերեն գրական լեզի հիմնադիրը, սերված են եղել Արցախի թագավորներից։

## Աղբյուրներ
* Robert H. Hewsen. *The Kingdom of Arc'ax.* In Medieval Armenian Culture (University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies). Thomas J. Samuelian and Michael E. Stone (eds.) Chico, California։ Scholars Press, 1984. ISBN 0-8913-0642-0.
* Robert H. Hewsen (2001). *Armenia: A Historcial Atlas*. Chicago։ University of Chicago Press. p.&nbsp;118-121. ISBN 0-2263-3228-4.
* Մովսես Կաղանկատվացի, *Աղուանից աշխարհի պատմություն*, 3.20

Կատեգորիա:Արցախի պատմություն
Կատեգորիա:Խաչենի իշխանություն
Կատեգորիա:1000 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1261 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Հովհաննես Հովակիմի Լազարյան

**Հովհաննես Հովակիմի Լազարյան** (), հայ հասարակական և մշակութային գործիչ, ռուսական արքունիքի սենեկապետ, Լազարյանների ազնվական տոհմից։ Օգտագործել է ռուսական արքունիքի հետ ունեցած հարաբերությունները Հայաստանի ազատագրման համար։ Զգալի մասնակցություն է ունեցել ազատագրական ծրագրերի մշակմանը։

## Կենսագրություն
Հովհաննես Լազարյանը ծնվել է Մոսկվայում։ Սովորել է Մոսկվայի համալսարանական պանսիոնում, ապա՝ Պետերբուրգի գերմանական ուսումնարանում։ Ծառայել է ռուսական կայսերական գվարդիայում, արտաքին գործերի մինիստրությունում։ 1815 թվականից եղել է Լազարյան ճեմարանի հոգաբարձուն, 1836 թվականից՝ Ռուսաստանի արքունի սենեկապետ, 1837 թվականից՝ պետական խորհրդական։ 1826 թվականից հանդիսացել է Պերմի Լազարյանների գործարանի սեփականատերը։ 1938 թվականին օժանդակել է Խուդաբաշյանի հայ-ռուսերեն բառարանի տպագրությանը, կատարել իրավաբանական փաստաթղթերի թարգմանություններ (հայերենից ռուսերեն)։ 1851 թվականին Լազարյան ճեմարանի նախակրթարանի բացման համար 60000 ռուբլի է նվիրաբերել։

Մահացել է Պետերբուրգում, թաղված է Պետերբուրգի հայկական գերեզմանոցի եկեղեցում։

## Պարգևներ
* Ռուսական Մ. Աննայի առաջին աստիճանի 2 շքանշան 
* Պարսկական Առյուծ և Արևի շքանշան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հովհաննես Լազարյան Հայազգ կայքում

Կատեգորիա:Լազարյաններ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Լազարյան ավետարան

**Լազարյան ավետարան,** հայերեն ավետարան։ Գրիչ և ծաղկող Սահակ Վանանդացին այն ավարտել է 887 թվականին։

Այդպես է կոչվել Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանին պատկանելու համար։ Ճեմարանին էր նվիրել Թեոդոսիայի հայ վաճառական Խաչուկյանը 1847 թվականին։ 1925 թվականին ձեռագիրը Լազարյան հավաքածուի (215 միավոր) հետ տեղափոխվել է Էջմիածնի մատենադարան։ Այժմ պահպանվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մատենադարանում։ Լազարյան ավետարանը մեզ հասած հայերեն ամենահին ամբողջական ձեռագիրն է, որի գրության թվականը հայտնի է։ Հրատարակվել է դեռևս 1899 թվականին Մոսկվայում, լուսատիպ նմանահանությամբ։ Լազարյան ավետարանը նաև մեզ հայտնի թվակիր նկարազարդ առաջին ձեռագիրն է։ Պահպանվել են միայն երկու նկարազարդ թերթերը, որոնց զույգ էջերում նկարված են չորս խորաններ։ Ձեռագիրն ունի գրչի ամբողջական հիշատակարան։

## Գրականություն
* Ա. Մաթևոսյան, *Լազարյան ճեմարանի հնագույն ձեռագիրը* «ՊԲՀ» № 1 1973

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու գրքեր
Կատեգորիա:Հայերեն գրքեր
Կատեգորիա:Ռուսահայ կրթություն
Դեր Զորի կայանատեղի

**Դեր Զորի կայանատեղի** - Սիրիական անապատում գտնվող այն վայրը, որտեղ հազարավոր հայ գաղթականներ ուղարկվում էին մահվան Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Հետագայում Դեր Զորում կառուցվել է հայկական եկեղեցի և թանգարան զոհերի հիշատակին։
200px|thumb|Հայ գաղթականների կայանատեղին Դեր Զորի քարտեզի վրա|ձախից

## Գրականություն

*Survivors: An Oral History Of The Armenian Genocide, by Donald E. Miller, Lorna Touryan Miller, University of California Press, 1999, ISBN 0520219562

## Տես նաև
* Դեր Զոր

## Արտաքին հղումներ
* Դեր Զորի սարսափը տեսած լուսանկարի պատմություն
* Deir ez-Zor Armenian Genocide Memorial 
* Համառոտ Դեր Զորի մասին  

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության բնաջնջման կենտրոններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն
Մառի Պեյլերյան

**Մառի Պեյլերյան** (), հայ խմբագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Մառի Պեյլերյանը ծնվել է 1877 թվականին, Պոլսում։ Կրթվել, և ապա դասավանդել է Կոստանդնուպոլսի Եսայան վարժարանում։ Ուսանողական տարիներից, որպես սկսնակ գրող, աշխատել է «Արևելք» թերթում։ Ներգրավված է եղել Հնչակյան կուսակցության հայ ազատագրական շարժման մեջ։ Եղել է Կոստանդնուպոլսի 1895 թվականի սեպտեմբերի 18-ի «Բաբը Ալիի» խաղաղ ցույցի կազմակերպիչներից, որի պատճառով հետապնդվել է և անցել ընդհատակ։ 1896 թվականին, ձերբակալությունից խուսափելով, ապաստանել է Եգիպտոսում։

Պաշտոնավարելով Ալեքսանդրիայի հայկական վարժարանում՝ 1902-1903 թվականներին հիմնել ու խմբագրել է «Արտեմիս» ընտանեկան, գրական հանդեսը։ Պարբերականի հրապարակումից առաջ Պեյլերյանի ամուսինը՝ Ավո Նակաշյանը, Խրիմյան Հայրիկի աջակցությունը ստանալու նպատակով այցելել է Էջմիածին և ստացել նրա լիակատար աջակցությունը, ով է համաձայնել է նաև օգնել Պեյլերյանին իր նոր նախագծի հարցում։

1908 թվականին Օսմանյան սահմանադրության վերահաստատումից հետո, Պեյլերյանը վերադարձել է Թուրքիա, դասավանդել Իզմիրի Կեդրոնական, ապա Եվդոկիայի հայկական վարժարաններում։ Աշխատել է նաև «Դէպի վեր» խորագրով իր ստեղծագործությունների հավաքածուի վրա։ Զոհվել է Մեծ եղեռնի ժամանակ։

Մառի Պեյլերյանի հրապարակախոսական, մանկավարժական երկերում, գրական ստեղծագործություններում արծածված են հայրենիքի ազատության, հայ կնոջ իրավահավասարության, մտավոր և ֆիզիկական դաստիարակության հարցեր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Beyond Motherhood: Armenian Feminist Writers

## Աղբյուրներ
* Martyrs on Bloody Path, by Dr Yeghia Jerejian, Beirut, 1989, p.&nbsp;79-80 
* Victoria Rowe, A History of Armenian Women's Writing, 1880-1922, Cambridge Scholars Press: London, 2004, pp.&nbsp;131–168.
* Khudaverdyan, Konstantin, ed. (1996). "Armenian Question". Armenian Concise Encyclopedia. Yerevan. p.&nbsp;80.

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Գուրգեն Ա Կյուրիկե

**Գուրգեն Ա Կյուրիկե** ()՝ Լոռու թագավոր մոտ 970-991 թվականներին, Լոռու (Կյուրիկյան) թագավորության հիմնադիրը։ Աշոտ Գ Ողորմածի կրտսեր որդին։ Հայոց թագավորը նշանակել է Տաշիր-Ձորագետի՝ Դեբեդ և Աղստև գետերի ավազանների ու հարակից գավառների թագավոր։ 974 թվականին մասնակցել է Աշոտ Գ-ի գլխավորած զորահավաքին, որը կազմակերպվել էր բյուզանդական կայսր Հովհաննես Ա Չմշկիկի փոքր-ասիական արշավանքի կապակցությամբ, երբ սպառնալիք էր ստեղծվել Հայաստանի հարավային սահմանների համար։ Գուրգեն Կյուրիկեի օրոք ավարտվեց Սանահինի Ս. Աստվածածին և Հաղբատի Ս.Նշան եկեղեցիների շինարարությունը, որոնց կառուցումը ձեռնարկել էր իր մայրը՝ Խոսրովանույշ թագուհին՝ «Ի փրկություն Սմբատայ և Գուրգենայ» Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 56 »։ Լինելով խիստ բարեպաշտ ու կրոնասեր անձնավորություն, նա այնուհետև կամավոր թողել է գահը և Սանահինում ութ տարի կրոնավորելով վախճանվել։ Հուղարկավորվել է Սանահինի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցում» ։ Մեկ այլ տեղեկությամբ եղբոր՝ Անիի թագավոր Սմբատ Բ-ի մահվան տարում 989 թվականին մահացավ նաև Գուրգեն Ա-ն, Լոռու Կյուրիկյան թագավորության հիմնադիրն ու առաջին արքան։	Մարմինը տեղափոխվեց Սանահինի Ս. Աստվածածին եկեղեցու թագավորական դամբարան։ «Ս Աստվածածին եկեղեցու արևելյան պատի տակ, արտաքուստ գտնվում է միապաղաղ, եռանկյունաձև քարից շինած մի գերեզմանաքար, որի գեղեցկությունը, ձևը և վրան քանդակված կամարաձև խորանների հետքերը հուշում են, որ նշանավոր մարդու գերեզման պիտի լինի այստեղ ամփոփված։ Մոտենալով գերեզմանաքարին և շուրջն աճած խոտերն այս ու այն կողմ ցրելով՝ քարի երեսի մի անկյունում կարող ենք կարդալ հետևյալ տողերը. «Այս է հանգիստ Գուրգենայ որդոյ Աշոտոյ Ողորմածին»։ Ղ. Մովսիսյան. Լոռիի Կյուրիկյան թագավորների պատմություն, Վիեննա 1923 թվական։ Գուրգեն Ա-ն ունեցել է երկու որդի՝ Դավիթ ու Սմբատ։ Արիստակես Լաստիվերտցին հիշատակում է Գուրգենի մի դստերը առանց անուն, որն ամուսնացավ Դվինի ամիրա Ապուսուարինի հետ։ Գուրգեն Ա-ին հաջորդեց ավագ որդին՝ Դավիթ Անհողին, գահակից ունենալով կրտսեր եղբորը՝ Սմբատին։ Վերջինս ըստ էության քիչ է զբաղվել թագավորության կառավարման գործերով, այն ամբողջությամբ թողնելով եղբորը՝ Դավթին, որը դարձավ Կյուրիկյան տոհմի ամենանշանավոր գործիչը։

## Գրականություն
* Ղ. Մովսիսյան. *Լոռիի Կյուրիկյան թագավորներու պատմություն* Վիեննա 1923 թ.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայկական թագավորություններ 

Կատեգորիա:Բագրատունիներ
Կատեգորիա:Կյուրիկյաններ
Կատեգորիա:Տաշիր-Ձորագետի թագավորության արքաներ
Դրեյքի նեղուց

**Դրեյկի նեղուց** (Drake Strait, **Մանգաղներ ծով**: ), նեղուց Հրո Երկիր կղզիախմբի և Հարավային Շետլանդական կղզիների միջև։ Անվանվում  է 1578 թվականին նեղուցով անցած Ֆրենսիս Դրեյկի պատվին։ Միացնում է Հարավային օվկիանոսի ջրերը (մինչև 2000 թվականը Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսների)։ Նեղուցի հյւսիսում գտնվում Հարավային Ամերիկայի մայրցամաքի և Ամերիկա աշխարհամասի ամենահարավային կետը՝ Հրո Երկիր կղզիախմբի Դիեգո Ռամիրես կղզիները և Հորն հրվանդանը, իսկ հարավից՝ Հարավային Շետլանդական կղզիները (Անտարկտիդա)։ Երկրագնդի ամենալայն նեղուցն է (900-950 կմ), ամենանեղ մասը՝ 820 կմ է։ Համարվում է նաև ամենախոր նեղուցը, խորությունը մինչև 5840 մ։ Հաճախակի են փոթորիկները։ Հարավային մասը ձմռանը ծածկվում է լողացող սառույցներով։ Ամռանը շատ են այսբերգները։

## Անվան ծագումը
Նեղուցը անվանումը տվել է Կայսերական տրանսանտարկտիկական էքսպեդիցիայի ժամանակ, Շեքլտոն Էռնեստի կողմից, ի պատիվ անգլիացի ծովագնաց, հայտնի ծովահեն Ֆրենսիս Դրեյկի, ով 1578 թվականին երկրորդ շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարողն էր, Մագելանից հետո, իր 300 տ ջրատարողունակությամբ «Պելիկան» ֆրեգատով (եռակայմ հետախուզանավ), որն ավելի ուշ վերանվանվեց «Ոսկե եղնիկ»։

## Նեղուցի հիդրոօդերևութաբանությունը
Նեղուցով անցնում է Արևմտյան քամիների հոսանքը։ Նեղուցում հաճախակի են փոթորիկները, ընդ որում՝ մշտական արևմտյան քամիներն են, որոնք այստեղ համարվում են մոլորակի ամենաուժեղ քամիներից, երբեմն հասնելով 35 մ/վրկ (126 կմ/ժ), զուգակցվում են արևմուտքից դեպի արևելք, երբեմն հասնում 15 կմ/ժ, երբ  15 մետրից ավելի բարձրության ալիքներն արդեն հաճախակի են։ Դրեյկի նեղուցում, հիմնականում հարավային մասում, սառցադաշտերը շարժվում են արևմուտքից արևելք։ Ընդհանուր առմամբ, կլիման մերձարկտիկական է, սակայն փոթորիկների ժամանակ անցում է կատարում արկտիկականի։

## Նավարկությունը նեղուցում
Պատմականորեն նեղուցը համարվում է զգալի քանակությամբ նավերի գերեզմանոց, որով փորձել են անցնել նրա հոսանքին և քամիներին հակառակ՝ սկսած Մագելանից մինչև Պանամայի ջրանցքի բացվելը։ Անվտանգ նավարկումը հնարավոր է լինում միայն համեմատաբար հանգիստ եղանակին, մեծ ջրատարողությամբ բեռնատար նավերի համար  (օրինակ,« Պանամաքս» տանկերների), խոշոր ռազմական նավերի (օրինակ, հածանավերի և սավառնակակիր նավերի) և սուզանավերի համար։

## Գրականությունում հիշատակված
Դրեյկի նեղուցը հիշատակվում է Ժյուլ Վեռնի «Տասնհինգամյա նավապետը» արկածային գրքում։

## Պատկերասրահ

File:Drake2.JPG|Բարձր ալիքներ Դրեյկի նեղուցում
File:Drake3.JPG|Զբոսաշրջիկները դիտում են լողացող Դրեյկի նեղուցի կետերին
File:Drake4.JPG|Ալբատրոսները Դրեյկի նեղուցում
File:Drake5.JPG|Հեքիաթային տեսարան Դրեյկի նեղուցից
File:Hourglas dolphin crop.jpg|Դելֆինները լողում են Դրեյկի նեղուցում
File:Drake Passage - Lambert Azimuthal projection.png|Անտարկտիդայի և Հարավային Ամերիկայի միջև գտնվող Դրեյկի նեղուցը
File:Drake Passage - Orthographic projection.png|Դրեյկի նեղուց
File:Drake_passage_en.png
File:Drake-Passage_profile_hg.png


## Արտաքին հղումներ
* Դրեյքի նեղուց 

Կատեգորիա:Անտարկտիդայի նեղուցներ
Կատեգորիա:Արգենտինայի նեղուցներ
Կատեգորիա:Նեղուցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Չիլիի նեղուցներ
Ֆրենսիս Դրեյք

**Ֆրենսիս Դրեյք** (, ), անգլիացի ծովագնաց, կապեր, ռազմածովային սպա և հետախույզ, 16-րդ դարի անգլո-իսպանական գաղութային նվաճման գործուն մասնակից։ Ծովահենական հարձակումներ է գործել Իսպանիայի տիրույթների վրա Վեստ Ինդիայում։ 1577-1580 թվականներին կատարել է շուրջերկրյա երկրորդ ճանապարհորդությունը Ֆեռնան Մագելանից հետո։

## Կենսագրություն
Ֆրենսիս Դրեյքը ծնվել է Դեվոնշիրում (Անգլիա) մոտավ. 1540 թվականին, ֆերմերի ընտանիքում (հայրը հետագայում քահանա է դառնում)։ 1549 թվականին ընտանիքը տեղափոխվում է Քենթ։ Դրեյքը 13 տարեկանից ծովային է դառնում, 16 տարեկանից` փոքր նավի կապիտան։ Առաջին նավարկությունը դեպի Հյուսիսային ծով էր։ 1567 թվականին իր ազգականի՝ Ջոն Հոկինսի ստրուկներ հավաքող էքսպեդիցիայի նավերից մեկը գլխավորելով՝ նավարկում է Գվինեա և Վեստ-Ինդիա։ Անգլիական նավերը ենթարկվում են իսպանացիների հարձակմանը, չի խորտակվում միայն Դրեյքի նավը։

1572 թվականին կազմակերպում է սեփական էքսպեդիցիան դեպի Վեստ-Ինդիաի իսպանական տիրույթները։ Գրավում է Պանամայի պարանոցի Նոմբրե դե Դիաս քաղաքը, Կարտախենայի նավահանգստի նավերը, այրում է Պորտոբելլո քաղաքը։ Մի քանի անգամ կտրում է Պանամայի պարանոցը և թալանում իսպանական «Արծաթե քարավան»-ը։ 1573 թվականի օգոստոսի 9-ին Դրեյքի նավերը վերադառնում են Պլիմուտ։

1577 նոյեմբերի 17-ին Եղիսաբեթ I թագուհին Դրեյքին 5 նավով ուղարկում է Ամերիկայի Խաղաղ օվկիանոսյան ափերը։ Էքսպեդիցիայի նպատակը հայտարարված էր որպես նոր հողերի հայտնագործում, բայց իրական նպատակը իսպանական ոսկու կողոպուտն էր։ Դրեյքը, չմտնելով Մագելանի նեղուց, շրջանցում է Հրո Երկիրը և հասնում մինչև Սան Ֆրանցիսկո։ Դրեյքի միայնակ մնացած նավը կտրում է Խաղաղ օվկիանոսը և 1580 թվականի սեպտեմբերի 26-ին վերադառնում է Անգլիա (սա շուրջերկրյա ճանապարհորդություն էր)՝ իր հետ բերելով 600000 ֆունտ թանկարժեք մետաղ։ Այս էքսպեդիցիայի համար Դրեյքին շնորհվում է ասպետի կոչում։

1588 թվականին Դրեյքի և մի քանի այլ ադմիրալների ղեկավարությամբ անգլիական նավերը ջախջախում են իսպանական նավատորմը՝ «Անպարտելի Արմադան»։ Սրանից հետո Դրեյքը առաջարկում է Եղիսաբեթ I-ին հարձակվել Լիսաբոնի վրա։ Սակայն Լիսաբոնը գրավել չի հաջողվում, և Դրեյքը կորցնում է թագուհու բարեհաճությունը։

Ֆրենսիս Դրեյք մահացել է 1596 թվականի հունվարի 28-ին։

## Դրեյքը և աշխարհի քարտեզը

Դրեյքի անունով անվանված է Հրո երկիր և Հարավային Շոտլանդական կղզիների միջև նեղուցը՝ «Դրեյքի նեղուց» (*Drake Strait*)։ Միացնում է Հարավային օվկիանոսի ջրերը (մինչև 2000 թվականը Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսների)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Cummins, John, Francis Drake։ The Lives of a Hero, 1996, Palgrave Macmillan. ISBN 0-312-16365-7 
* Turner, Michael. (2005). In Drake's Wake - The Early Voyages, Paul Mould Publishing. ISBN 978-1-904959-21-2 
* Thomson, George Malcolm(1972), ‘Sir Francis Drake’, William Morrow & Company Inc. ISBN 978-0-436-52049-5 

## Արտաքին հղումներ
* With Drake on the Spanish Main by Herbert Strang
* Ֆրենսիս Դրեյք  
* Ֆրենսիս Դրեյքի շուրջերկրյա ճանապարհորդությունը 

Կատեգորիա:Անգլիացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ծովագնացներ
Կատեգորիա:Դիզենտերիայից մահացածներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Գնդեվազ

**Գնդեվազ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, մարզկենտրոնից 35 կմ արևելք, Արփա գետի ձախակողմյան սարավանդի վրա՝ Երևան-Ջերմուկ նոր խճուղու ձախ կողմում, ծովի մակարդակից 1850 մետր բարձրության վրա։ Գնդեվազի շուրջ բարձրացող ոչ բարձր լեռները նրա տեղը դարձնում են մի գեղեցիկ ամֆիթատրոն։ Մարզկենտրոն Եղեգնաձորից հեռու է 30 կմ, մայրաքաղաք Երևանից հեռավորությունը՝ 163 կմ։ Մոտակա քաղաքը Ջերմուկն է, որից հեռավորությունը 12 կմ է։

2004 թ.-ի տվյալներով գյուղն ունի 990 բնակիչ և հանդիսանում է այդ տարածքի հնագույն բնակավայրերից մեկը։ Գնդեվազը շրջապատված է երեք կողմից գեղեցիկ անտառներով և բարձր սարերով և մի կողմից դեպի Արփա գետը տանող խորը ձորով։

Գյուղի մերձակայքում կա հազարամյա մի եկեղեցի, որը կառուցվել է Սյունիքի Սոփիա իշխանուհու կողմից, օծվել 931 թ. և կոչվում է Գնդեվանք։

## Պատմություն
Գնդեվազը պատմական Հայաստանի Սյունիք աշխարհի Վայոց ձոր գավառի հնագույն բնակավայրերից է։ Մեզ հասած առաջին գրավոր հիշատակությունը Սիսական տան մեծ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանինն է, ուր ասվում է, որ Սյունաց Սոփի իշխանուհին Վայոց ձորի Գնդեվանք եկեղեցին կառուցելու հետ (936 թ.) հիմնել է նաև համանուն գյուղը և նվիրել վանքին։ Չնայած պատմիչի այս տեղեկությանը՝ տարածքի պատմամշակութային որոշ հուշարձաններ թույլ են տալիս պնդելու, որ բնակավայրը շատ ավելի հին է։ Պատմական հնություններից են Գնդեվազում գտնվող Սբ. Աստվածածին քարաշեն եկեղեցին (1686 թ.) և 11-րդ դարի ջրանցքը։ Գնդեվազի ջրանցքը կառուցվել է 1008 թ, Սյունիքի Վասակ թագավորի ժամանակ։ Վանքի վանահայր Սարգիսը Դիտավոր լեռան վրայից Ձկնարած գետի ակունքից ջուր է բերել տալիս։ Ջրանցքի երկարությունը 22 կմ է։ Այն ժամանակներում ջրանցքի ջրով ոռոգվել են մոտ 400 հա վանքապատկան հողեր, այժմ՝ մոտ 1000 հա։ Գնդեվազի այժմյան վարչական տարածքում պահպանվել են պատմական մի քանի բնակատեղիների ավերակներ, որոնց ուսումնասիրությունը կարևոր է։

## Բնակչություն
Գյուղի ներկայիս բնակիչների նախնիները 19-րդ դարի առաջին կեսին Պարսկաստանի Խոյ և Սալմաստ գավառներից Վայոց ձորի Խաչիկ, Գնիշիկ, Արենի գյուղերում վերաբնակված, ապա մասամբ Գնդեվազ տեղափոխված բնակիչների սերունդներն են։ Մի քանի տոհմերի նախնիներ ներգաղթել են 20-րդ դարի սկզբներին այլ տեղերից։

Գնդեվազի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, դաշտավարությամբ և այգեգործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գնդեվազից 2 կմ հարավ-արևմուտքում է գտնվում “Գնդեվանք”-ի համալիրը (X-XVII դարեր) և իջևանատունը (X-XIII դարեր), գյուղի հյուսիսային մասում՝ XVII-XVIII դարերի պարիսպը, 1 կմ հյուսիս՝ Սուրբ Խաչ մատուռը (XIX դար), ավերակ եկեղեցին (XVII-XVIII դարեր), բերդի ավերակներ (ուշ միջնադար) և XI-XIX դարերի խաչքարեր։

## Տես նաև
* Գնդեվազի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջերմուկ համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
8-րդ դար

thumb|upright=1.5|Արևելյան կիսագունդը 8-րդ դարի սկզբին:
**8-րդ դար**, 701 թվականից 800 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և 1-ին հազարամյակի ութերորդ դարը։ Նախորդել է 9-րդ դարին և հաջորդել 7-րդ դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է միջնադարյան առավել վաղ շրջանի՝ վաղ միջնադարի ընթացք։

Մերձավոր Արևելքը, Հյուսիսային Աֆրիկայի առափնյա հատվածը և Պիրենեյան թերակղզին արագ անցան արաբների տիրապետության տակ։ Արաբական կայսրության հետագա առաջընթացը դժվարությամբ կանգնեցվեց Կոստանդնուպոլսի պաշարումով Բյուզանդական կայսրության կողմից և Պուատիեի ճակատամարտով ֆրանկների կողմից։ Արաբական արշավանքները ավարտվեցին 8–րդ դարի կեսերին։

Եվրոպայում, դարի վերջերին վիկինգները, որոնք Սկանդինավիայի ժողովուրներն էին, սկսեցին հարձակվել Եվրոպայի և Միջերկրական ծովի առափնյա հատվածների վրա և հիմնեցին մի քանի կարևոր թագավորություններ։

Ասիայում Պալա կայսրությունը հիմնադրեց Բենգալիան։ Թան դինաստիան հասավ իր հզորության գագաթնակետին չինացի Խուանցոնգ կայսրի օրոք։ Ճապոնիայում սկսվեց Նառա ժամանակաշրջանը։

## Իրադարձություններ
* Համարվում է, որ այս դարում է գրվել Բեովուլֆ պոեմը։
* Դասական Մայա քաղաքակրթությունը սկսեց անկում ապրել։
* Դարի սկզբին ստեղծվեց առաջին սերբական պետությունը։
* Սկսվեց Հայտնի Ինդոնեզիական Բուդդիստական կառույց Բորոբուդուրի շինարարությունը։ 
[thumbnail|[Բորոբուդուրը Ինդոնեզիայում]]
* Բուդդիստ Ջատակայի պատմությունները թարգմանվեցին սիրիերեն և արաբերեն որպես Պանչատանտրա։
* Բուդդայի կյանքի պատմությունը թարգամնվեց հունարեն սուրբ Հովհաննես Դամասկոսցու կողմից և լայն ճանաչում ստացավ քրիստոնյաների մոտ։

## Ծանոթագրություններ
1026

Հանդիսանում է 11-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 1020-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1025 և 1027 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Սարուխան (այլ կիրառումներ)

**Սարուխան** կարող է վերաբերել՝

* Առաքել Զատիկի Սարուխան, *Սարուխանյան* (1863-1949), հայ պատմաբան, բանասեր, գրող և հասարակական գործիչ։
* Ալեքսանդր Հակոբի Սարուխան (1898-1977), հայ գրաֆիկ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ։
* Հրաչյա Լյուդվիգի Սարուխան, *Սարուխանյան* (1947-2016), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։
* Սարուխան, գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։
Էլդորադո

**Էլդորադո** (իսպաներեն՝ *El Dorado* - ոսկյա), ոսկու և թանկարժեք քարերի առասպելական երկիր, «Որտեղ գանձերը սովորական են, ինչպես՝ ճամփեզրի քարերը»։ 
Այդ երկրի մասին առաջին հիշատակումները կապված են Ամերիկայի հայտնագործման հետ։ Կոնկիստադոր Պիսառոյի զինակիցներից մեկը՝ Օրելյանոն, հնդկացիների պատմած ոսկով և գոհարեղենով հարուստ երկրների մասին պատմությունները գունավորելով սեփական երևակայությամբ, տարածել էր Եվրոպայում։ Ըստ Օրելյանոյի, Էլդորադոն գտնվում էր Ամազոն, Օրինոկո գետերի միջև՝ Պարիմե լճի ափերին։

Իսպանացի Մարտինեսն ավելի հեռու է գնացել։ Նա Եվրոպայում տարածել էր, որ 7 ամսով գտնվել է Էլդորադոյի մայրաքաղաք Մանոյում, որի արքան՝ Մոկսոն, ամեն առավոտ մարմինը ոսկեզօծում էր։ Նա մանրամասն նկարագրում էր արքայական պալատի հարստություններն ու շքեղությունը։

[մինի|աջից|250px|Զիպա արքայի ոսկեզոծվելու արարողությունը պատկերող արձան, ցուցադրվում է [Կալումբիայի, Բոգոտա քաղաքաի Ոսկու թանգարանում]] 
Այդ պատմությունները այնպես էին գրգռել մարդկանց երևակայությունը, որ հետագա 250 տարիներին Էլդորադոն հայտնաբերելու բազմաթիվ փորձեր են եղել։ Առաջին փորձը կատարել է 1535 թվականին Սեբաստիան դե Բալալկազարը, վերջինը՝ 1775 - 1780 թթ. Նիկոլայ Ռոդրիգեսը։ Էլդորադոն հայտնաբերելուն ամենից «մոտ էր»  Խիմենես դե Կեսադան, որին Իսպանական արքան նշանակել էր Էլդորադոյի կառավարիչ։ Իրականում Էլդորադոյի որոնումներն հարստացրեցին աշխարհագրությունն ու ազգագրությունը։

Իրականում առասպելի սկզբնավորումը կապված է հնդկացիական մի ցեղի սովորույթի հետ՝ երբ առաջնորդի «թագադրման» ժամանակ նրան օծում էին ոսկով, իսկ երբ արարողության վերջում առաջնորդը լողանում էր, Գուատավիտա լիճ էին նետում ոսկյա իրեր։ 
Միաժամանակ, Կանադայի Քվեբեք նահանգի հյուսիսում, առաջ էր եկել Սագնեյ երկրի (Էլդորադոյի նմանակի) առասպելը, որտեղ իբր ապրում էին սպիտակամաշկ մարդիկ, որոնք տիրապետում էին ոսկու, արծաթի և թանկարժեք մորթիների մեծ պահեստների։ Երկրի որոնմամբ զբաղվում էին ֆրանսիացի հետազոտողները։

## Արտաքին հղումներ
* Precolumbian Golden Boat – Հայտնի Էլդորադոյի արարողությունը պատկերող ոսկյա արձանը 

Կատեգորիա:Հնարած երկրներ
Աճանան (լեռ)

**Աճանան**, *Թափասար, Տափասար*, լեռնզազաթ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Բարգուշատի լեռնաշղթայի կենտրոնական մասում, Քաշունի գյուղից 2,5 կմ հարավ-արևելք, ծովի մակերևույթից 2393 մետր բարձրության վրա։

Հետաքրքիր տեսք ունի Սյունիքի մարզի Անտառաշատ գյուղից, այստեղից այն նմանվում է երկու հսկա մեծ աստիճանների կամ տապանի։ Լեռան բարձունքների վրա Աղվանի գյուղի ամառային արոտավայրերն են, իսկ ստորոտներն օգտագործվում են Անտառաշատ գյուղի տնտեսությունների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի լեռներ
StatoilHydro

[մինի|[Ստատֆյորդը Նորվեգական Հյուսիսային ծովում։]]
**StatoilHydro [[Allmennaksjeselskap|ASA]]** Նորվեգական էներգիայի ընկերություն է, ստեղծված 2007 թ.-ին միաձուլվումով Statoilի և Norsk Hydroի։ StatoilHydro ամենամեծ ծովեզերքից հեռու նավթի և գազի ընկերությունն է աշխարհում և ամենամեծ ընկերությունը շահույթով սկանդինավյան շրջանում։ Ընկերությունը արտադրական գործողություններ է կատարում տասներեք երկրներում և հատավաճառ գործողություններ ութը երկրներում։ Սա երկրներից, ընկերությունը տիրում է 8.71% Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի Ադրբեջանում։ 2008 թ., StatoilHydro-ը դասվել է 11-րդ ամենամեծ նավթի և գազի ընկերություն աշխարհում և 59-րդ ամենամեծ ընկերություն։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Նորվեգական ընկերություններ
Աճանան (այլ կիրառումներ)

**Աճանան** կարող է նշանակել՝

* Աճանան (գետ) - գետ Հայաստանում, Ողջիի ձախ վտակը։
* Աճանան (գյուղ) - գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։
* Աճանան (լեռ) - լեռ Հայաստանի Սյունիքի մարզում։
Ուֆֆիցի

250px|մինի|Ուֆֆիցի պատկերասրահի շենքը
**Ուֆֆիցի պատկերասրահ** (, Uffizi՝ գրասենյակ), պետական պատկերասրահ Ֆլորենցիայում, կառավարական գրասենյակների համար կառուցված շենքում (1560-1585)։

## Պատմություն
Ուֆֆիցի պատկերասրահի շենքի պատմությունը սկսել է 1559 թվականին, երբ Կոզիմո I Մեդիչին որոշում է քաղաքով մեկ տարածված գրասենյակները համախմբել մեկ շենքում։ Նախագիծը իրականացնելու համար հրավիրվում է Ջորջո Վազարին, որը սկսում է աշխատանքները 1560 թվականին։ 1574 թվականին Վազարին մահանում է և նրա գործը շարունակում է Բերնարդո Բուոնտալենտին։ Սակայն շենքը չծառայեց իր բուն նպատակին և 1575 թվականից Մեդիչի ընտանիքին պատկանող արվեստի ստեղծագործությունների հավաքածուի հիման վրա կազմավորվում ու հիմնադրվում է Ուֆֆիցի պատկերասրահը։

## Հավաքածուն
Սկզբում այստեղ պահպանվել են բնագիտական և այլ հուշարձաններ, որոնք 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարում փոխադրվել են այլ թանգարաններ։ Ուֆֆիցին ունի XIII-1XVIII դարերի իտալական գեղանկարչության՝ աշխարհում ամենահարուստ հավաքածուն (հատկապես մեծ տեղ են գրավում Վենետիկի և Ֆլորենցիայի գեղանկարչական դպրոցների գործերը)։ Ուֆֆիցիում պահվում են Սանդրո Բոտիչելլիի, Լեոնարդո դա Վինչիի, Ռաֆայելի, Ջորջոնեի, Տիցիանի և այլ վարպետների աշխատանքներ։

Հիանալի նմուշներ են ներկայացված անտիկ, ֆրանսիական, գերմանական, նիդերլանդական, հոլանդական և ֆլամանդական արվեստներից։

Եզակի է եվրոպական նկարիչների ինքնանկարների (այդ թվում նաև Հ. Այվազովսկու) հավաքածուն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Sandro_Botticelli_049.jpg|Սանդրո Բոտիչելլի, Հատված «Վեներայի ծնունդը» գործից
Պատկեր:Tizian - Venus von Urbino.jpg|Տիցիան, *[[Վեներան Ուրբինոյից]]*
Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 007.jpg|Կարավաջո, *[[Բաքոս (Կարավաջոյի նկար)|Բաքոս]]*
Պատկեր:Tizian 022.jpg|Տիցիան, Ֆլորա, 1515-1520
Պատկեր:Piero della Francesca 044.jpg|Պիեռո դելա Ֆրանչեսկա
Պատկեր:Fra Filippo Lippi - Madonna and Child with two Angels - Uffizi.jpg|Ֆրա Ֆիլիպո Լիպպի- Տիրամայրը Մանկան և երկու հրեշտակի հետ
Պատկեր:Medusa by Carvaggio.jpg|Կարավաջո, Մեդուզա
Պատկեր:Michelangelo_Buonarroti_-_Tondo_Doni_-_Google_Art_Project.jpg|Միքելանջելո
Պատկեր:Rembrandt Harmensz. van Rijn 138.jpg|Ռեմբրանդ վան Ռեյն, Ինքնանկար
Պատկեր:Sanzio 00.jpg|Ռաֆայել Սանտի, Ինքնանկար
Պատկեր:Aivazovsky - Self-portrait 1874.jpg|Հովհաննես Այվազովսկի, Ինքնանկար 1874
Պատկեր:Raffael workshop - Portrait of Julius II - Uffizi.jpg|Ռաֆայել Սանտի, *Հռոմի Հուլիոս II պապը*


## Արտաքին հղումներ
* Ուֆֆիցիի պալատը Ֆլորենցիայում  

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1581 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Իտալիայի ազգային թանգարաններ
Կատեգորիա:Իտալիայի պատկերասրահներ
Կատեգորիա:Ֆլորենցիայի թանգարաններ
Աճանան (գետ)

**Աճանան**, *Եջանան, Խալաջ, Հալաջ, Հաճանան, Ներքին Նորաշենիկ, Օխտարիգետ*, գետ Հայաստանում, Ողջիի ձախ վտակը։ Երկարությունը 29 կմ է, ավազանը 130 կմ²։ Սկիզբ է առնում Բարգուշատի լեռնաշղթայի հարավային լանջերից, 2700 մ բարձրությունից։ Վերին հոսանքն անցնում է անտառապատ ձորով։ Տարեկան միջին ծախսը 0,92 մ³/վրկ, առավելագույնը 14,4 մ³/վրկ, տարեկան հոսքը 29,0 մլն. մ³։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ողջի գետի վտակներ
Persona non grata

**Պերսոնա  նոն գրատա** ( (եզակի), personae non gratae (հոգնակի), կրճատ՝ ՊՆԳ), բառացիորեն թարգմանված՝ նշանակում է «անցանկալի անձ», գործածվում է դիվանագիտությունում հատուկ և օրինականորեն սահմանված նշանակությամբ։ «Պերսոնա նոն գրատա»-ի հականիշը «պերսոնա գրատա»-ն է։

## Դիվանագիտություն
* 1923 թ. Լոզանի դաշնագրում նշված էին Թուրքիայի 150 պերսոնա նոն գրատա պաշտոնյաներ և 100 այլ անձինք, որոնց արգելվում էր մուտք գործել Թուրքիայի նախկին Օսմանյան կայսրության սահմանը մինչև 1938 թ.։
* Ադրբեջանը պերսոնա նոն գրատա է հայտարարում բոլոր այն անձանց, որոնք Արցախի վիզա ունեն իրենց անձնագրերում կամ պարզապես այցելել են Արցախ։ 2010 թվականին ԼՂՀ Ազգային ժողովի ընտրությունների ընթացքին հետևելու նպատակով Արցախ այցելած միջազգային դիտորդները Ադրբեջանում համարվել են պերսոնա նոն գրատա, ներառյալ Պետական դումայի հինգ ռուս անդամներ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Դիվանագիտական իրավունք
Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Սև ցուցակ
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Սքոչ

մինի|«Scotch»
**Scotch**, ցելոֆանե հիմքով կպչուն ժապավենի տարատեսակ է, որի մի կողմը սոսնձի շերտ ունի։ «Scotch» և «Scotch Tape» - 3M ընկերության գրանցված ապրանքանշանն են։

## Պատմություն

1923 թվականին Ռիչարդ Դրյուն ընդունվում է Minnesota Mining and Manufacturing (այժմ կոչվում է 3M) ընկերության լաբորատորիա, որը զբաղվում էր հղկաթղթի արտադրությամբ։ Ընկերությունը փորձեր էր կատարում ցելոֆանով։ Ռիչարդ Դրյուին հանձնարարված էր հետևել «Wetordry» հղկանյութի օգտագործմանը ավտոարհեստանոցներում։

[|մինի|«Scotch»-ի [1930 թվականի փաթեթավորումը]]
Դրյուն նկատում է, որ ավտոմեքենան երկու կամ ավելի գույներով ներկելիս գունաբաժան գծերը ուղիղ չեն ստացվում և խոստանում է օգնել։ 1925 թվականին Դրյուն ավտոարհեստանոց է բերում մեկ կողմը սոսնձով ցելոֆանե 5 սմ լայնությամբ կպչուն ժապավեն, որը ներկից խոնավանալով ճմրթվում էր։ Վարպետը նկատեց, որ դրա պատճառը ժապավենի մասամբ սոսնձված լինելն էր (սոսինձը ժապավենի երկու եզրերին էր քսված)։

Ռիչարդ Դրյուն մի շարք տեխնիկական հարցեր լուծեց և 1930 թվականի սեպտեմբերի 8-ին առաջին փորձնական նմուշը ուղարկեց Չիկագո։ 1932 թվականին Ջորջ Բորդենը «Scotch»-ի ժապավենին կցեց կտրող դանակ։

## Անվանում

Չնայած իր անվանը ( շոտլանդական) «Scotch»-ը ոչ Շոտլանդիայում է ստեղծվել, ոչ էլ շոտլանդացու կողմից։ Սկզբում «Scotch»-ի միայն եզրերն էին սոսնձված։ Քանի որ շոտլանդացիները հայտնի են խնայողությամբ, ապա ամերիկացները «շոտլանդական» - «scotch» անվանեցին ժապավենը։ Հետագայում «Scotch»-ը դարձավ ապրանքանիշի պաշտոնական անվանումը։

## Տեսակներ և օգտագործում

«Scotch»-ի արտադրատեսակը ժամանակի ընթացքում մեծացել է։ «Scotch»-ը արտադրվում է ոչ միայն թափանցիկ, այլև գունավոր և տարբեր լայնության՝ նախկին ստանդարտ 2 դյույմի (5 սմ) փոխարեն։ Արտադրվում է նաև երկկողմանի «Scotch»։ Օգտագործվում է ամենատարբեր ոլորտներում։ Խոշոր ընկերությունները իրենց արտադրանքը փաթեթավորելու համար օգտագործում են հատուկ՝ իրենց լոգոտիպով «Scotch»։

## Արտաքին հղումներ
* «Scotch»-ի պատմությունը  
* 3M ընկերության կայքը 
* «Scotch»-ով նկարներ  

Կատեգորիա:Գրենական պիտույքներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:1930 հայտնված արտադրանքներ
Դերբի (այլ կիրառումներ)

**Դերբի**, կարող է վերաբերել՝
* Դերբի (քաղաք) — քաղաք է Անգլիայի Դերբիշիր կոմսությունում։
* Դերբի (ձիարշավի մրցանակ) — ձիարշավի գլխավոր մրցանակի անվանումն է։
* Դերբի - ձիարշավային մրցումներ ցեղական 3-ամյա զտարյուն հեծկան ձիերով՝ 2400 մ տարածության վրա
* Դերբի - սպորտային մրցախաղ նույն քաղաքի կամ շրջանի երկու մրցակից թիմերի միջև
Դերբի (սպորտային)

**Դերբի**, սպորտային մրցախաղ նույն քաղաքի կամ շրջանի երկու մրցակից թիմերի միջև։ Օրինակ՝ «Արսենալ» և «Տոտտենհեմ» ֆուտբոլային թիմերի մրցախաղը «Հյուսիսային Լոնդոնի դերբի» է։

Անվանումը առաջացել է Անգլիայի Դերբի քաղաքի անվանումից, որտեղ քաղաքի երկու թիմերի միջև թեժ մրցակցություն է եղել։ Որպես կանոն դերբի մրցախաղի ժամանակ թիմերի երկրպագուների միջև մթնոլորտը առավել շիկացած է լինում, քան սովորական խաղերի ժամանակ։

Որոշ երկրներում՝ Իսպանիա, Ուրուգվայ, Արգենտինա, Մեքսիկա, Բրազիլիա «դերբի»-ի տեղ օգտագործվում է «կլասսիկո» կամ «սուպերկլասսիկո» տերմինը։

## Արտաքին հղումներ
* Ֆուտբոլային դերբիների ցուցակ և հաշիվներ  FootballDerbies.com կայքում 

Կատեգորիա:Սպորտային մշակույթ
Կանարյան կղզիներ

**Կանարյան կղզիներ** կամ **Կանարներ** (իսպաներեն՝ Islas Canarias, բառացի՝ Շների կղզիներ, լատիներեն՝ *canis* – շուն), 13 հրաբխային ծագմամբ կղզիներից բաղկացած կղզեխումբ Ատլանտյան օվկիանոսում, Աֆրիկայի հյուսիսարևմտյան ափից քիչ հեռու։ Կղզիները պատկանում են Իսպանիային, որի ինքնավարություններից մեկն են 2003 թվականի օգոստոսի 16-ից։

## Անվանում
Կղզիներն իսպաներեն անվանվում են Islas Canarias՝ Շների կղզիներ ― լատիներեն canis՝ «շուն» բառից։ Այդպես է կղզիներն անվանել 1402 թվականին դրանք հայտնագործած ֆրանսիացի ծովագնաց Ժան դը Բետանկուրը՝ հիշելով, որ դեռ հռոմեացի գիտնական Պլինիոս Ավագը նշում էր, որ Աֆրիկայի ափերի դիմաց՝ Ատլանտյան օվկիանոսում գոյություն ունի մի կղզի, ուր ապրում են մեծ շներ։ Այդ պատճառով էլ ենթադրվող կղզուն տվել է Canaria անվանումը։

## Աշխարհագրություն
Տարածքը՝ 7 447 կմ2, բնակչությունը՝ 1 843 755 մարդ (2003 թ.), վարչական կենտրոնը՝ Սանտա Կրուզ դե Տեներիֆե և Լաս-Պալմաս քաղաքն է։ Հիմնական կղզիներն են՝ Տեներիֆե (2.057 կմ2), Ֆուերտևենտուրա (1.730 կմ2), Գրան-Կանարիա (1.532 կմ2), Գոմերա (378 կմ2), Պալմա (708 կմ2), Հիեռո (277 կմ2), Լանսարոտե (795 կմ2)։

Կան մի շարք քնած և գործող հրաբուխներ, որոնցից ամենաբարձրը Տեներիֆե կղզում գտնվող Տեյդե հրաբուխն է (3718 մ)։

### Բնություն
Գերակշռում են մշտադալար անտառներն ու թփուտները։

## Աստղագիտություն
Կանարյան կղզիների երկինքը համարվում է Եվրոպայում ամենապարզն ու լուսավորը։ Հենց այս պատճառով այնտեղ են տեղակայված Եւրոպական մի շարք հայտնի ընկերությունների աստղադիտարաններ։
Կղզիները այս պատճառով հաճախ "Եվրոպայի Աչքերն" են համարվում։

## Տնտեսություն
Գյուղատնտեսությունը արևադարձային է։ Զարգացած է ձկնորսությունն ու զբոսաշրջությունը։ Խոշոր նավահանգիստներն ու հանգստավայրերն են Լաս-Պալմասն ու Սանտա-Կրուզ-դե Տեներիֆեն։

## Տես նաև
* Բալեարյան կղզիներ
* Իսպանիայի վարչական բաժանում
* Կանարյան կղզիների թանգարան

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կանարյան կղզիներ
Դերբի (քաղաք)

**Դերբի** () (արտասանվում է *Դարբի* (ˈdɑrbi)), քաղաք է Անգլիայի Դերբիշիր կոմսությունում։ 233,700 բնակիչ (2005)։ Քաղաքի անվամբ սպորտային մրցախաղ և ձիարշավի մրցանակ են կոչվում։

## Անվանում
Հիշատակվում է 917 թվականից՝ Deoraby անունով։ Կազմված է deor «եղջերու» և by «գյուղ» բառերից։ Ենաթադրում են, որ անվանումը նշանակել է բնակավայր եղջերվի արգելանոցի մետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպական քաղաքներ
Գերհարդ Մերկատոր

**Գերհարդ Մերկատոր**, Գերհարդ վան Կրեմեր (Gerhardus Mercator, Gerhardus van Kremer, ), ֆլամանդացի քարտեզագիր։ Եվ գերմաներեն Kremer, և' նրա լատիներենացված Mercator ձևերը նշանակում են վաճառական։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1512 թվականին Ռուպելմոնդում (արևելյան Ֆլանդրիա, այժմ Բելգիա)։ Սկզբում սովորել է Հերտոգենբոսում (այժմ Նիդերլանդներ), ապա Լուվենի (այժմ Բելգիա) համալսարանում։ Համալսարանն ավարտելուց հետո՝ 1532 թվականից Գեմա Ֆրիսիուսի հետ միասին սկսում է պատրաստել Երկրի և Լուսնի գլոբուսներ, միաժամանակ պատրաստում է ճշգրիտ օպտիկական գործիքներ, դասավանդում աշխարհագրություն և աստղագիտություն։

1544 թվականին Մերկատորը, որ բողոքականության կողմնակից էր, մեղադրվում է հերետիկոսության մեջ և ձերբակալվում։ Ազդեցիկ կապերի միջոցով ազատվում է, բայց վախենալով հետապնդումներից տեղափոխվում է Դույսբուրգ (Գերմանիա)։ Մահացել է այդտեղ 1594 թվականին։

## Գործունեություն
[մինի|ձախից|[Եվրոպայի քարտեզը]]
Զբաղվել է ճշգրիտ օպտիկական (գեոդեզիական) գործիքների, գլոբուսների, քարտեզների պատրաստումով։ Հանույթային աշխատանքներ է կատարել Լոթարինգիայում ու Բավարիայում, կազմել այդ շրջանների առաջին տեղագրական քարտեզները։ Իր կազմած քարտեզների ժողովածուն անվանել է «Ատլաս», և այդ անունը, մտնելով համաշխարհային գրականության մեջ, գործածվում է աշխարհի բոլոր լեզուներում։

Ստեղծել է քարտեզագրական գլանային հավասարանկյուն պրոյեկցիան (Մերկատորի պրոյեկցիա), որը ծովային քարտեզների համար մինչև հիմա էլ անփոխարինելի է։ Այդ պրոյեկցիայի վրա լոքսոդրոմիան պատկերված է ուղիղ գծով, որը հնարավորություն է տալիս արագ ու հեշտ որոշելու նավի կուրսը։ Մեծ արժեք է ներկայացնում Մերկատորի կազմած և նրա մահից հետո՝ 1595 թվականին որդիների կողմից հրատարակված աշխարհի ատլասը, որը մաթեմատիկական ճշտությամբ և կատարման գեղեցկությամբ իր ժամանակին իր հավասարը չի ունեցել և օրինակ է ծառայել ուրիշ ատլասներ կազմելու համար։ Մերկատորը որոշել է երկրի մագնիսական բևեռների աշխարհագրական կոորդինատները։

## Մերկատորի անունով
* Գերհարդ Մերկատորի անունն է ստացել (4798) Մերկատոր աստերոիդը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մերկատորի եվրոպայի ատլասը(1570)  
* Մերկատորի ատլասը 

Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Բելգիացի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Բելգիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բելգիացի փորագրիչներ
Կատեգորիա:Գյուտարարներ
Կատեգորիա:Քարտեզագիրներ
Անատոլիա

**Անատոլիա** ( - արևածագ, արևելք), Փոքր Ասիա թերակղզու արևմտյան մասը։ Օսմանյան կայսրությունում Անատոլիա (Անադոլու) էր կոչվում Փոքր Ասիայի հյուսիսարևելյան մասն ընդգրկող վիլայեթը՝ Քյոթահյա կենտրոնով։ Հնում, մոտավորապես մ․թ․ա․ 5-4-րդ դարերում Անատոլիա են կոչել Փոքր Ասիա թերակղզին, և այսօր էլ այն երբեմն գործածվում է իբրև Փոքր Ասիա անվան հոմանիշ։

1923 թվականից թուրքական գրականության մեջ Անատոլիա են անվանում ողջ Ասիական Թուրքիան՝ ներառյալ Արևմտյան Հայաստանը, որով և խեղաթյուրվել է այդ տերմինի աշխարհագրական բովանդակությունը։

## Անվանում
Անվանումն առաջացել է հունարեն *անատոլե* (Ἀνατολή)՝ «արևելք» բառից (գտնվում է Հունաստանից արևելք)։ Բյուզանդիայում նշանակել է «Փոքր Ասիա»։ Այդ իմաստով այժմ էլ է հաճախ գործածվում։

Թուրքերը Փոքր Ասիան նվաճելուց հետո հեշտությամբ ընկալեցին թերակղզուն տրվող բյուզանդական «Անատոլիա» անվանումը, բայց այն արտասանեցին իրենց եղանակով՝ Անադոլու ()։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թերակղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմական տարածքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Պետությունների անվանումներ
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Արծվիկ Տարոնո

**Արծվիկ Տարոնո**, երկշաբաթաթերթ, հրատարակվել է 1863-1865 թվականներին, Մուշի Սուրբ Կարապետ վանքում։ Խմբագիրն էր Գ. Սրվանձտյանը։

«Արծվիկ Տարոնո»-ն արտացոլել է գավառահայության սոցիալ-քաղաքական ծանր կացությունը, քննադատել օտար հարստահարիչներին։ Բարձրացնելով գավառահայությանը հուզող կենսական խնդիրներ՝ թերթը ջանում էր, որ հայ գյուղացիներին վերադարձվեն նրանցից խլված հողերը, դիմագրավում էր գյուղն ամայացնող պանդխտությանը, պահանջում Ազգային սահմանադրության կիրառումը գավառում։ Ծավալելով արևմտահայությանը լուսավորելու աշխատանք՝ «Արծվիկ Տարոնո»-ն նպաստել է մշակութային միությունների և դպրոցների հիմնադրմանը։

«Արծվիկ Տարոնո»-ին աշխատակցել են Գլակա ժառանգավորաց վարժարանի և Կարինի ժառանգավորաց ուսումնարանի բազմաթիվ սաներ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Սև խաչ

**Սև խաչ**, հայ ազգային-ազատագրական կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո, Վանում հայերի ունեցվածքը քուրդ, թուրք բեկերի կողոպուտից զերծ պահելու և ինքնապաշտպանություն կազմակերպելու նպատակով։ Ըստ կանոնադրության, անդամները պետք է գործեին անձնվիրաբար և խիստ գաղտնի, դավաճանների վրա դրվելու էր «սև խաչ» (որից էլ ծագել է կազմակերպության անվանումը), այսինքն՝ դատապարտվելու էին մահվան։ Սերտ կապ է հաստատել Կարինի «Պաշտպան Հայրենյաց» գաղտնի կազմակերպության հետ։ Աջակցություն է ստացել Վանի ռուսական փոխհյուպատոս Կ. Կամսարականից։ Ունեցել է ակումբ (կազմակերպվել են դասախոսություններ, ազգային երգի երեկոներ և այլն), «Զինակիր» անունով երիտասարդական խումբ (որը 1882 թվականի մայիսին, Ազգային սահմանադրության 22-րդ տարեդարձի առթիվ, զինված երթ է կազմակերպել մինչև Վարագա վանքը)։ Կարինի «Պաշտպան Հայրենյաց»-ի ջախջախումից հետո (1882 թվականի վերջին) թուրքական իշխանությունները ձերբակալություններ են սկսել նաև Վանում։ Ենթադրվում է, որ «Սև խաչը»-ը գոյատևել է մինչև 1880-ական թվականների կեսը։ «Սև խաչ»-ի անդամների մեծ մասը մասնակցել է հայ առաջին քաղաքական կուսակցության՝ «Արմենական կազմակերպության» հիմնադրմանը։

## Արտաքին հղումներ
*armeniapedia.org կայքում Վանի և վանեցիների ազատագրական պայքարի մասին

Կատեգորիա:1877 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:1877 հիմնադրված ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Կատեգորիա:1880-ականների կազմալուծումներ
Կատեգորիա:Ազգային-ազատագրական կազմակերպություններ
Լոքսոդրոմիա

[մինի|աջից|180px|Դեպի [Հյուսիսային բևեռ գնացող լոքսոդրոմի տեսքը։
β-ն միջօրեականների հետ լոքսոդրոմի կազմած անկյունն է։]]

**Լոքսոդրոմ**, (հունարեն՝ λοɛός - թեք, δρομός - վազք, ճանապարհ բառերից) կոր գիծ է ոլորտի կամ պտտման այլ մակերևույթի վրա, որը բոլոր միջօրեականները հատում է միևնույն անկյան տակ։ 0° կամ 180° անկյան դեպքում լոքսոդրոմիան համընկնում է միջօրեականի, իսկ ± 90°-ի դեպքում՝ զուգահեռականի հետ։ Մյուս դեպքերում անսահմանափակ թվով պարույրներ կատարելով լոքսոդրոմն անվերջ մոտենում է բևեռին։

Լոքսոդրոմիան կիրառվում է ծովագնացության և օդագնացության մեջ։ 
Առաջին անգամ լոքսոդրոմիայի հատկություններն ուսումնասիրության է գրել պորտուգալացի մաթեմատիկոս Պեդրո Նունիշը 1537 թ.։

## Արտաքին հղումներ
*mathpages.com-ի էջերից

Կատեգորիա:Քարտեզագրություն
Կատեգորիա:Կորեր
Մարտունի (Արցախ)

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Մարտունի**, քաղաք Արցախի Հանրապետության արևելյան մասում, Մարտունու շրջանի վարչական կենտրոնը։ Գտնվում է հանրապետության հարավարևելյան հատվածում, մայրաքաղաք Ստեփանակերտից գտնվում է 58 կմ հեռավորության վրա։

Մարտունի համայնքում ընդգրկված են Կաքավաձոր և Քաջավան գյուղերը։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը հարթավայրային է, ունի 8243,64 հա տարածք, որից 5466,61 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 2364,73 հա անտառային հողեր։

Համայնքի տարածքում առկա են թվով 2 աղբյուրներ` «Քյահրիզ» և «Ավոյի աղբյուր»։ Մարտունի քաղաքում կան 2 չգործող ջրահավաք սրահներ։ Ոռոգման ջրի համար առկա են 21 արտեզյան ջրհորներ, որոնցից 6 գործող, իսկ խմելու ջրի համար՝ 5 գործող արտեզյան ջրհորներ։

Համայնքի տարածքում առկա են կրաքարի և կավի հանքային պաշարներ։

## Բնակչություն
2015 թվականին Մարտունի համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 5705 մարդ, կա 1624 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում աշխատում է տարբեր պետական հիմնարկներում, շրջկենտրոնի պետական և մասնավոր հիմնարկ-ձեռնարկություններում, ինչպես նաև զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` հողագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Համայնքի պատմամշակութային հուշարձաններն են` Ս. Մեծն Ներսես եկեղեցի (XX դ.), Գևորգավանի ռուսական եկեղեցի (XIX դ.):

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր քաղաքապետարան, «Մարտունու մշակույթի և երիտասարդության կենտրոն» ՊՈԱԿ, Մարտունու մշակույթի տուն, շրջանային հիվանդանոց, կար 2 դպրոց` 1 հոսքային և 1 հիմնական, որտեղ սովորում էին 765 աշակերտներ, և Մարտունու Ա. Խաչատրյանի անվան երաժշտական դպրոց, համայնքն ուներ 2 պետական մանկապարտեզ, որտեղ ընդհանուր առմամբ մանկապարտեզ հաճախում են 333 երեխաներ։

## Առողջապահություն
2013 թ.-ին Հայաստան համահայկական հիմնադրամն ԱՄՆ Արևելյան շրջանի (Նյու Յորք) իր տեղական մարմնի հովանավորությամբ Մարտունի քաղաքում կառուցել է հիվանդանոց։

## Հայտնի անձինք
* Արթուր Մոսիյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության քաղաքներ
Կատեգորիա:Մարտունի (Արցախ)
Ասկերան

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Մայրաբերդ**, **Ասկերան** (պարսկերեն՝ Askeran-զորանոց), քաղաք Արցախում, Ասկերանի շրջանի վարչական կենտրոնը, Ստեփանակերտից 18 կմ հյուսիս-արևելք՝ Կարկառ գետի ձախ ափին՝ 600 մ բարձրության վրա։ Տարածքը՝ 1562 հա։

## Պատմություն
Հայտնի է XVIII դ. կեսից։ Եղել է ռուսական բանակի զորանոց։ Ասկերանում պահպանվել է Բերդ ամրոցը (Մայրաբերդ. 1788-1789), որտեղ պատերազմի տարիներին տեղակայվել է Ասկերանի պաշտպանական շրջանի շտաբը։ Մինչև խորհրդային կարգերի հաստատումն Ասկերանը գյուղ էր Ռուսական կայսրության Շուշիի գավառում։ 1978&nbsp;-&nbsp;1991 թթ. Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Ասկերանի շրջանի վարչական կենտրոնն էր, իսկ 1991 թ. Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի կենտրոնը։ 1988 թվականի փետրվարին, հատկապես Ասկերանի դեպքերից հետո, շրջանի նախաձեռնող խմբի ղեկավարությամբ Ասերկանում և շրջանի գյուղերում ստեղծվել են ինքնապաշտպանական, իսկ 1990 թվականին՝ կամավորական ջոկատներ (ընդհանուր հրամանատարներ՝ Մ. Հակոբջանյան, Վ. Բալասանյան). որոնց հիմքի վրա կազմավորվել է Ասկերանի ՊՇ։
Ասկերանի ջոկատն առանձին և ՊՇ ստորաբաժանումների կազմում մասնակցել է Ասկերանի, Մարտունիի, Մարտակերտի, Շուշիի, Կուբաթլուի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին․ զոհվել է 37 ազատամարտիկ։

### Պատմամշակութային հուշարձաններ
#### Մայրաբերդ

#### Արցախյան ազատամարտի տանկ-հուշարձան

Ասկերան քաղաքից դեպի Տիգրանակերտ և Ակնա բնակավայր տանող ճանապարհի ձախ եզրին գտնվող փոքր բլրի վրա է գտնվում Արցախյան ազատամարտին նվիրված տանկ-հուշարձանը։ Այն կազմված է քարե պատվանդանից, վերջինի վրա կանգնեցված Տ-72 տանկից և հարակից պուրակից։ Տ-72 տանկը մասնակցել է Աղդամի ազատագրման ռազմական գործողությանը։ Հուշարձանի մոտ կազմակերպվում են ուխտագնացություններ, զինվորական երդման արարողություններ։


Արցախյան ազատամարտի տանկ - հուշարձան (Ասկերան), Tank monument of The Artsakh War (Askeran).jpg
Արցախյան ազատամարտի տանկ - հուշարձան (Ասկերան), Tank monument of The Artsakh War (Askeran) 03.jpg
Արցախյան ազատամարտի տանկ - հուշարձան (Ասկերան), Tank monument of The Artsakh War (Askeran) 02.jpg


## Տնտեսություն
Զբաղվում են երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ։ Ունի գինու-կոնյակի, ոչ ալկոհոլային խմիչքների գործարաններ, շինարարական ձեռնարկություններ, միջնակարգ և երաժշտական դպրոցներ, մշակույթի տուն, կենտրոնական շրջանային հիվանդանոց, համաճարակային հիվանդությունների կայան։

## Բնակչություն
1970 թ. Ասկերանի բնակչությունը կազմում էր 700 մարդ, որոնց մեծամասնությունը հայեր էին։ Ըստ 2005 թ. մարդահաշվին քաղաքում բնակվում էր 1.967 մարդ։ Իսկ 2009 թվականին քաղաքի բնակչությունը կազմում էր 2.180&nbsp;մարդ։

## Քույր քաղաք
*  Բուկ Բել Էր, Ֆրանսիա

## Տես նաև
* Մայրաբերդ
* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի
* Արցախյան ազատամարտի տանկ-հուշարձան (Ասկերան)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասկերան
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության քաղաքներ
1187

Հանդիսանում է 12-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ 1180-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1186 և 1188 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Սալահ ադ Դինի կողմից Երուսաղեմի պաշարումը։     
* Լևոն Բ-ի թագավոր թագադրվելը։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ