open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շաքարի ճակնդեղ

**Շաքարի ճակնդեղ** (*Beta vulgaris L*), թելուկազգիների (*Chenopodiaceae*) ընտանիքի Beta ցեղին պատկանող տեխնիկական մշակաբույս։ Մշակվում է մարդու սննդի համար կարևոր նյութի՝ շաքարի ստացման համար։

Մշակումն ունի նաև կերային նշանակություն։ Տերևները կազմում են արմատի քաշի 30-50 %-ը։ 100 կգ արմատը պարունակում է 25,7, իսկ տերևը՝ 19,5 կերային միավոր։

Շաքարի ճակնդեղի տերևները պարունակում են մեծ քանակությամբ վիտամիններ, ամինաթթուներ և միկրոտարրեր։ Շաքարի ճակնդեղի տերևներից պատրաստված ալյուրն ամինաթթուների կազմով քիչ է տարբերվում առվույտի ալյուրից. չորացած տերևի մեկ կիլոգրամը պարունակում է 75-80 գրամ մարսելի պրոտեին, որն օգտակար է համարվում խոշոր եղջերավոր անասունների և խոզերի համար։

Ունի նաև մեծ ագրոտեխնիկական հատկություն։ Որպես շարահերկ բույս այն լավագույն նախորդ է հանդիսանում մի շարք կուլտուրաների, հատկապես գարնանացան հացաբույսերի համար։

Շաքարի ճակնդեղն առաջին անգամ հետազոտվել է 16-րդ դարում։ Ճակնդեղի մեջ բյուրեղային շաքարը գերմանացի գիտնական Անդրեաս Զիգիզմունդ Մարկգրաֆի կողմից հայտնաբերվել է 1747 թվականին և միաժամանակ հաստատվել, որ ճակնդեղից ստացված շաքարը ոչնչով չի տարբերվում շաքարեղեգնից ստացված շաքարից։ Շաքարի ճակնդեղը լայն չափով սկսվել է վերամշակվել 18-րդ դարի վերջերից։

2011 թվականի դրությամբ աշխարհում շաքարի ճակնդեղի առավել խոշորածավալ արտադրող երկրներն են Ֆրանսիան, Միացյալ Նահանգները, Գերմանիան, Ռուսաստանը և Ուկրաինան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ա. Ա. Մաթևոսյան (1977) *«Բուսաբուծություն»*, *երկրորդ վերամշակված և վերափոխված հարատարակություն*, Երևան, «Լույս»,

## Արտաքին հղումներ
* Շաքարի բյուրեղների աճեցումը  
* Շաքարի ստացումը 

Կատեգորիա:Արմատապտուղներ
Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Երևան-Գյումրու տիպի տուֆ

**Երևան-Գյումրու տիպի տուֆ**, հրաբխային ապար, տուֆի տարատեսակ։ Առաջացել է անթրոպոգենում՝ հրաբխի իգնիմբրիտային (հրահեղեղային) ժայթքումից։ Շիկացած մագման արտավիժել է և, մեծ արագությամբ հոսելով, առաջացրել 0, 8-15&nbsp;մ հաստության Երևան-Գյումրու տուֆի հորիզոնական ծածկոց։

Քիմիական կազմը անդեզիտային, անդեզիտադացիտային է, գույնը՝ շագանակագույն, սև ու կարմիր, ծավալային կշիռը՝ 1, 5-2 գ/սմ³, ծակոտկենությունը՝ 20-40%։ Ջերմաձայնամեկուսիչ է, գեղազարդիչ, հեշտ մշակվող։

Տարածված է Երևանի և Գյումրու շրջակայքում։ Երևանի շրջակայքում ելքերը մերկանում են Արինբերդի տարածքում, Հրազդանի ու Գետառի կիրճերում, Ավանի խճուղու երկարությամբ։ Ավանի, Նորքի, Ջրվեժի և Նուբարաշենի հանքավայրերը շահագործվել են։ Գյումրուց հյուսիս և հյուսիս-արևմուտք անընդմեջ տուֆային շերտ է, տարածքը՝ 120&nbsp;կմ² (Վահրամաբերդ, Կարմրաքար, Կապս, Մայիսյան, Հովունի, Լեռնուտ գյուղերի մոտակայքի հանքավայրեր)։

Օգտագործվում է շինարարության և քանդակագործության մեջ։

Կատեգորիա:Տուֆ
Կատեգորիա:Ապարներ
Մայնինգենի թատրոն

thumb|Թատրոնի շենքը
**Մայնինգենի թատրոն**, գերմանական թատրոն։ Ստեղծվել է 18-րդ դարի վերջին, Մայնինգենում։ Սկզբում գործել են օպերային և դրամատիկ խմբեր, 1861 թվականից՝ միայն դրամատիկական թատերախումբ։ Համաշխարհային հռչակ է վայելել 19-րդ դարի 60-90-ական թվականներին։ Թատրոնի ստեղծագործական կյանքի բարձրակետը կապված է հերցոգ Գեորգ 2-րդի (զբաղվել է հիմնականում ներկայացումների ձեավորմամբ) և հատկապես ռեժիսոր Լ. Կրոնեկի գործունեության հետ։ Նրանց օգնել է դերասանուհի է. Ֆրանցը։ 1874-1890 թվականներին թատրոնը հյուրախաղերով հանդես է եկել Մեծ Բրիտանիայում, Բելգիայում, Նիդերլանդներում, Ավստրո-Հունգարիայում, Լեհաստանում, սկանդինավյան երկրներում, Եգիպտոսում, Ռուսաստանում (1885, 1890)։ Խաղացանկը (41 պիես) հատկապես կազմված էր դասական դրամատուրգիայի երկերից՝ Շիլլերի «Օռլեանի կույսը», «Մարի Ստյուարտ», «Ավազակներ», «Վալլենշտայնի ճամբարը», Շեքսպիրի «Հուլիոս Կեսար», «Համլետ», «Մակբեթ», «Վենետիկի վաճառականը»։ Ներկայացվել են նաև Գ. է. Լեսինգի, Ֆ. Գրիլպարցերի, Մոլիերի, Ջ. Բայրոնի, Գյոթեի, Հ. Իբսենի պիեսները։ Մայնինդենտի թատրոնը զարգացրել է Ֆ. Դինգելշւոեդի և է. Դերիենտի, այսպես կոչված, «գեղանկարչական ռեժիսուրայի ավանդույթները»՝ առաջնակարգ նշանակություն տալով ներկայացման բեմադրական կուլտուրային, պատմական, ազգագրական և կենցաղային հավաստիությանը։ Թատրոնը հետևել է դերասանական անսամբլային խաղի սկզբունքին, բոլոր բաղադրատարրերը ենթարկել միասնական մտահղացմանը, մասսայական տեսարաններին հաղորդել արտահայտիչ մշակվածություն։ 

Կատեգորիա:Գերմանիայի թատրոններ
Մայկոպյան մշակույթ

մինի|Տարածման քարտեզ

**Մայկոպյան մշակույթ**, մ. թ. ա. 3-րդ հազարամյակի մշակույթ Հյուսիսային Կովկասի նախալեռներում։ Անվանումն ստացել է Մայկոպյան դամբարանաբլուրից։ Ներկայացված է բազմաթիվ դամբարանաբլուրներով, երբեմն՝ ամրացված բնակատեղիներով։ Մայկոպյան մշակույթի ուշ շրջանում երևան են եկել քարե դամբարաններ, այդ թվում՝ դոլմեններ։ Աշխատանքային հիմնական գործիքներն ու զենքերը եղել են քարե գայլիկոնված կացինները, դանակի շեղբերը, մանգաղներն ու նետասլաքները, պղնձե կացինները, արորը, եղանները, դաշույնները, նիզակի ծայրերը։ Մայկոպյան մշակույթին հատուկ է կարմիր, փայլեցված, երբեմն՝ զարդարուն խեցեղենը։ Մի շարք զարդեր ցույց են տալիս մայկոպյան մշակույթի կապը Արևելքի երկրների հետ։ Մայկոպյան մշակույթի ցեղերն ապրել են նախնադարյան համայնական հասարակարգում։ Որոշ դամբարանների հարուստ գտածոները վկայում են գույքային անհավասարության մասին։

Կատեգորիա:Բրոնզի դար
Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Այծենի

[270px|մինի|Այծենուց պատրաստված [մագաղաթ]]
**Այծենի**, այծից ստացվող կաշի։ Որպես կաշվի արդյունաբերության հումք, շատ ավելի բարձր են գնահատվում, քան ոչխարներների և մյուս երեսացու կենդանիների կաշիները։ Այծենիներից ստացված քրոմային դաբաղված շեվրոն շատ ավելի ճկուն, դիմացկուն և գեղեցիկ արտաքինով երեսացու է կանանց, իսկ առանձին դեպքերում՝ տղամարդկանց և երեխաների կոշիկների համար, քան այլ տեսակի երեսացուները։ Լայն օգտագործում ունի գորգագործության մեջ։

Այծենուց ստացված կաշվի ամրությունն ու ճկունությունը բացցատրվում է դրա հյուսվածքային կառուցվածքի առանձնահատկությամբ, վերնամաշկի բարակությամբ, մաշկահիմքի պտկիկային ցանցային շերտերի համեմատական հաստությամբ և մի շարք այլ առանձնահատկություններով։ Համեմատած ոչխարենու հետ՝ այծենու ճարպագեղձերը քիչ են, ինչի շնորհիվ պատրաստի կաշին ավելի խիտ է, ամուր և դիմացկուն։

Այծենու մորթու կոլագենային խրձերը համեմատաբար ավելի ամուր են, փոքր-ինչ ավելի մեծ թեքման անկյունով, քան ոչխարենին, ինչը դրա ամրության հատկանիշներից մեկն է։ Այծենուց ստացված կաշվի երեսը ոչխարենու համեմատ կոշտ է, սակայն ավելի դիմացկուն, կաշվենանխշն ունի խոշոր հատիկային կառուցվածք, որը կախված է հասակային փոփոխության հետ։

Հռոմեական դիցաբանության մեջ Լուպերկալիայի տոնախմբության ժամանակ քահանաները կրում էին այծենիներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Յուրի Մարմարյան, Ս. Մարգարյան (2010). *«Կաշվի և մորթու քիմիա և տեխնոլոգիա»*, *մաս առաջին*, Երևան, «ՀՊԱՀ»,

Կատեգորիա:Այծեր
Կատեգորիա:Անասնապահություն
Կատեգորիա:Ընտանի կենդանիներ
Կատեգորիա:Նյութեր
Մագնետոն (այլ կիրառումներ)

**Մագնետոն** տերմինը ֆիզիկայում՝
*Միջուկային մագնետոն,  նուկլոնների և ատոմական միջուկների մագնիսական դիպոլային մոմենտի միավոր։
*Բորի մագնետոն, էլեկտրոնի մագնիսական մոմենտի միավոր։
Մայիսմեկյան հավեր

**Մայիսմեկյան հավեր**, (), հավերի մսաձվատու ցեղախումբ։ Ստեղծվել է Խարկովի մարզում Մայիսի 1-ի անվան թռչնաբուծական տնտեսությունում (հետագայում տոհմային աշխատանքները շարունակվել են Վորոնեժի և Պենզայի մարզերի տնտեսություններում), տեղական յուրլովյան հավերի և արտասահմանյան ռոդ-այլենդ ու վիանղոտ ցեղերի բարդ տրամախաչման եղանակով։ Հաստատվել է 1950 թվականին։

Փետրածածկն արծաթագույն է (պարանոցի, պոչի և թևերի ծայրափետուրներինը՝ գորշ)։ Վաղահաս են. ձվարկում են 6-6, 5 ամսականից։ Միջին ձվատվությունը՝ 142-180 հատ։ Հասուն հավերի կենդանի զանգվածը՝ 2, 6, իսկ աքաղաղներինը՝ մինչև 3 կգ է։

Կատեգորիա:Հավերի ցեղեր
Մայա գիր

**Մայա գիր**, ժամանակակից Մեքսիկայի (Յուկատան թերակղզի), Գվատեմալայի և Հոնդուրասի տարածքուվ բնակված հնդկացի մայա ցեղերի գիրը, որ հայտնի է մեր թվարկության առաջին դարերից մեզ հասած գրավոր հուշարձաններով։ Գործածվել է մինչև 16-րդ դարը։ Պահպանվել են 3 մեծ ձեռագրեր և բազմաթիվ արձանագրություններ՝ քարի ու խեցեղենի վրա։ Մայա գրի բնույթը երկար ժամանակ մասնագետների վեճերի առարկա է եղել։ Խորհրդային լեզվաբան Ոու. Կնոռոզովը, շարունակելով Լ. դը Ռոնիի, Ս. Թոմասի ու Բ. Ուորֆի ուսումնասիրությունները, ապացուցել է, որ Մայա գիրը բաղկացած է եղել գաղափարագրերից և հնչյունագրերից, ինչպես նաև դետերմինատիվներից։
մինի|աջից

Կատեգորիա:Գիր
Կատեգորիա:Գրային համակարգեր ըստ տարածաշրջանների
Կատեգորիա:Մեզոամերիկա
Կատեգորիա:Մայաներ
Ալբերտ Մայքելսոն

**Ալբերտ Աբրահամ Մայքելսոն** (, ), ամերիկացի ֆիզիկոս։

1892-1929 թթ. Չիկագոյի համալսարանի պրոֆեսոր, 1923-1927 թթ. ԱՄՆ ազգային ԳԱ նախագահ։ 1878-1882 և 1924-1926 թթ. լույսի արագության որոշման բազմաթիվ փորձեր է կատարել՝ Երկրի շարժման հաշվառումով։ Ստեղծել է մի ինտերֆերոմետր (Մայքելսոնի ինտերֆերոմետր), որի օգնությամբ 1892-1893 թթ. հետազոտել է սպեկտրային գծերի գերնուրբ կառուցվածքը։ Իբրև երկարության էտալոն՝ առաջարկել է կադմիումի կարմիր գծի ալիքի երկարությունը։ Կառուցել է գերբարձր լուծունակության սպեկտրային սարք (Մայքելսոնի էջելոն), աստղային ինտերֆերոմետր և զբաղվել աստղերի անկյունային տրամագծերի որոշմամբ։ Արժանացել է նոբելյան մրցանակի (1907)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագետներ
Հատիկաընդեղեն բույսեր

մինի|աջից
**Հատիկաընդեղեն բույսեր**, բակլազգիների (ընդավորների) ընտանիքի բույսեր, մշակում են հիմնականում հատիկ (սերմ) ստանալու համար։

## Նկարագիր
thumb|200px|ձախից
Բուսաբուծության մեջ հայտնի է 60-ից ավելի տեսակ։ Հիմնականում խոտաբույսեր են, որոնց ծաղկապսակը կազմված է հինգ ոչ միատեսակ պսակաթերթերից, վերինը կոչվում է առագաստ, ներքևի երկուսը՝ նավակ, երկու կողմնայինները՝ թիեր։ Հատիկաընդեղեն բույսերի փոշոտումը կատարվում է հիմնականում մեղուների և թիթեռների, հազվադեպ՝ թռչունների, երբեմն՝ ինքնափոշոտման միջոցով։ Հատիկաընդեղեն բույսերի արմատների վրա առաջանում են պալարիկներ, որոնց բջիջներում ապրում են օդի ազոտը յուրացնող բակտերիաներ (պալարաբակտերիաներ)։ Հատիկն ունի պարենային և կերային նշանակություն։ Սերմերը հարուստ են անփոխարինելի ամինաթթուներ (լիզին, ցիստին, տրիպտոֆան, արգինին, հիստիդին, վալին, մեթիոնին և այլնն) պարունակող սպիտակուցներով՝ միջին հաշվով 20-40% (լուպինը՝ 61%), ինչպես նաև ածխաջրերով, ճարպերով (հատկապես սոյան, գետնանուշը), վիտամիններով՝ C, B-ի համալիր, նախավիտամին A։

## Հատիկներ
Հատիկները կալորիականությամբ գերազանցում են կարտոֆիլին 3, 5, իսկ կաղամբին՝ 6 անգամ։ Հատիկը, կանաչ զանգվածը, քուսպը, պրոտեինով հարուստ և արժեքավոր են։ Սերմերում պարունակվող որոշ նյութեր օգտագործվում են բժշկության մեջ։ Հատիկաընդեղեն բույսերի արմատների վրա առաջանում են պալարաբակտերիաներ, որոնք յուրացնում են օդի ազոտը և հողը հարստացնում դրանով։ Հատիկաընդեղեն բույսեր լավ նախորդներ են գարնանացան հացահատիկային և տեխնիկական բույսերի համար։

## Հատիկաընդեղեն բույսեր
մինի
*Սիսեռ
* Ոլոռ
* Լոբի
* Սոյա
* Ոլոռ
* Լոբի
* Ոսպ

## Կիրառում
Որոշ տեսակներ կերաբույսեր են (երեքնուկ, կորնգան, առվույտ, վիկ, լուպին, տափոլոռ, բակլա, ուղտափուշ, իշառվույտ և այլն), կան դեղաբույսեր (սոֆորա, մատուտակ, թերմոպսիս և այլն), մեղրատու, դեղատու, խեժատու (գազի որոշ տեսակներ), ներկատու (օրոճ, լեղակենի և այլն), թունավոր, տեխնիկական և այլ բույսեր։ Հատիկը, կանաչ զանգվածը, քուսպը պրոտեինով հարուստ և արժեքավոր կեր են։ Սերմերում պարունակող որոշ նյութեր օգտագործվում են բժշկության մեջ։
Սիլոսի, սենաժի և խոտալյուրի համար օգտագործվում է բակլայի, սոյայի, ոլոռի, լուպինի կանաչ զանգվածը։

## Առավել տարածված հատիկաընդեղեն բույսեր
Աշխարհի երկրագործական շրջաններում առավել տարածված են սոյան (հիմնականում ԱՄՆ-ում, Չինաստանում, Բրազիլիայում, Ինդոնեզիայում), ոլոռը (Ասիայի, Եվրոպայի և Ամերիկայի բարեխառն կլիմայով շրջաններում), ոսպը, տափոլոռը և բակլան (Միջերկրածովյան երկրներում, Հնդկաստանում, Աֆղանստանում, Արգենտինայում), լոբին (Ասիայում, Եվրոպայում, Ամերիկայում), սիսեռը (գլխավորապես Հնդկաստանում)։ Մնացած կուլտուրաները՝ լուպինը, պորտիկը, մաշը են, սահմանափակ են տարածված։

## Գրականություն
* Курлович Б. С. и др. 1995. Кн. Теоретические Основы селекции «Генофонд и селекция зерновых бобовых культур» (Под ред. Б. С. Курловича и С. И. Репьева), СПБ, 430 стр.

## Արտաքին հղումներ
* Вклад Н. И. Вавилова
* Genetic Resources of Leguminous Plants in the N.I. Vavilov Institute of Plant Industry

Կատեգորիա:Բույսեր
Տամաշ Մայոր

**Տամաշ Մայոր** (, ), հունգարացի դերասան, ռեժիսոր, հասարակական գործիչ, ՀԺՀ ժողովրդական արտիստ (1950)։

1957-1966 թվականներին եղել է ՀՍԲԿ ԿԿ անդամ։ 1945-1962 թվականներին՝ Բուդապեշտի Ազգային թատրոնի տնօրենը, 1962 թվականից՝ գլխավոր ռեժիսորը։ Մայորի գործունեությունը նպաստել է հունգարիայի առաջադիմական ռեալիստական թատերարվեստի ամրապնդմանը։ Մայորի ներկայացումներին բնորոշ է սոցիալական խոր վերլուծությունը։ Պրոպագանդել է Կ. Ստանիսլավսկու սիստեմը։ Լավագույն դերերից են՝ Իվան Վասիլևիչ (Բուլգակովի «Իվան Վասիլևիչ»), Լյուցիֆեր (Մադաչի «Մարդու ողբերգությունը»)։ Բեմադրել է Գորկու «Թշնամիներ» (1949), Մադաչի «Մարդու ողբերգությունը» (1955, 1960, 1964), Բրեխտի «Բարի մարղը Սեզուանից» (1972)։ 1941 թվականից նկարահանվում է կինոյում. 1947 թվականից Հունգարիայի թատերական և կինոարվեստի բարձրագույն դպրոցի պրոֆեսոր։ Արժանացել է Կոշուտի անվան մրցանակների (1948, 1955)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունգարացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հունգարացի դերասաններ
Կատեգորիա:Կոշութի մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հունգարացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Թատերական ռեժիսորներ
Մայորդոմ

**Մայորդոմ** (ուշ լատ. major domus-տան ավագ), բարձրագույն պաշտոնյա Ֆրանկական պետությունում, *Մերովինգների* ժամանակ (5-րդ դարի վերջ-8-րդ դարի կես)։ Սկզբում նշանակվում էր թագավորից և գլխավորում արքունի վարչությունը։ Ֆեոդալականացման ընթացքում, թագավորական իշխանության թուլացման հետ, ընդլայնվում են մայորդոմի իրավասության սահմանները, և 7-րդ դարի կեսից մայորդման, որն արդեն խոշոր հողատեր էր, հիմնականում իր ձեռքում է կենտրոնացրել պետական իշխանությունը։ Առավել նշանավոր էին Պիպինյանների տոհմի մայորդոմները, որոնցից Պիպին Կարճահասակը 751 թվին գրավեց իշխանությունը և սկիզբ դրեց Կարոլինգների դինաստիային։

Կատեգորիա:Ֆրանկեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն
Երկրաբանական հուշարձաններ

[250px|right|thumb|[Շաքիի ջրվեժը՝ ջրաերկրաբանական հուշարձան]]
**Երկրաբանական հուշարձաններ**, անկենդան բնության բարձրարժեք և հազվագյուտ, հիմնականում անձեռակերտ ու դիտարժան, գիտական, պատմամշակութային և գեղագիտական արժեք ներկայացնող բնական առաջացումներ ու բնատարածքներ։ Ըստ Հայաստանի տարածքի երկրաձևաբանական առանձնահատկությունների՝ երկրաբանական հուշարձանները բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝ հրաբխային, արտածին, տեկտոնական, մագմայական, միներալաբանական, հնէաբանական, ջրաերկրաբանական, և օգտակար հանածոների։

## Արտածին երկրաբանական հուշարձաններ
Երկրի մակերևույթին և երկրակեղևի վերին հատվածներում տեղի ունեցող շարժընթացների՝ հիմնականում տարաբնույթ հողմահարման հետևանքով առաջացած ռելիեֆի խոշոր, զարմանահրաշ ձևեր են՝ լեռնաշղթաներ, լեռնագագաթներ, հովիտներ, կիրճեր, հեղեղատներ, ռելիեֆի փոքր ձևեր՝ հողմային խորշեր, քարայրեր, կամարներ («Բախտի կամարը»՝ Արփայի կիրճում, «Օղակ» ժայռը՝ Հրազդանի ափին), թունելներ, կամուրջներ («Սատանի կամուրջը»), քարե բնական քանդակներ («Կրիա», «Պորտաքար», «Պեռլիտե փիղը», «Վարդան Մամիկոնյան» ժայռաքանդակը), բուրգեր (Գորիսի շրջակայքում), աշտարակներ («Պահակային աշտարակը»՝ Արփայի կիրճում), քարացրոններ («Քարե ծովը»՝ Լճաշեն գյուղի մոտակայքում), կարստային քարայրեր («Մագիլի», «Ազոխի», «Արջերի», «Մոզրով»), տրավերտիններ («Տրավերտինե ջրվեժը»՝ Որոտանի կիրճում)։

## Տեկտոնական երկրաբանական հուշարձաններ
Տեկտոնական շարժընթացների հետևանքներ են՝ լեռնային ապարների տեղադրման խաթարված ձևեր, կամարածալքեր, բեկվածքներ (խզվածքներ), անցյալի երկրաշարժերի հետևանքներ՝ երկրաշարժածին բեկվածքներ և սողանքներ (Դիլիջանի թեք անտառը), տեկտոնական լճեր։

## Հրաբխային երկրաբանական հուշարձաններ
մինի|Բազալտե երգեհոնը Գառնիի կիրճում
Հրաբխային գործունեության հետևանքներ են՝ Սևկատար, Արայի լեռ, Արմաղան հրաբուխները, Թագավորանիստ խարամային կոնը, սյունաձև բազալտներ («Բազալտե երգեհոնը»՝ Գառնիի կիրճում, «Սատանայի աշտարակը»՝ Արփայի կիրճում), հրաբխային ռումբեր («Դինոզավր» հրաբխային ռումբը՝ Նավասարդ հրաբխի լանջին), լավային փքվածքներ («Բշտիկ» լավային փքվածքը՝ Նավասարդ հրաբխի լանջին)։

## Մագմայական և միներալաբանական երկրաբանական հուշարձաններ
Մագմայական երկրաբանական հուշարձանները մագմայի արտաժայթուքներ (Բլրաբերդ հրաբխային գմբեթը), ներժայթուքներ են՝ արեալ պլուտոններ (Մեղրու պլուտոն) և դայքեր (Արփայի, Ազատի կիրճերում)։

Միներալաբանական երկրաբանական հուշարձանները Հայաստանի լեռնային ապարներում ու հանքանյութերում հանդիպող հազվագյուտ, երբեմն՝ եզակի միներալային տարատեսակներ են (ճառագայթաձև մոլիբդենիտը, երկբուրգային քվարցը և հոռնբլենդը՝ բարաբատումյան պորֆիրիտներում)։

## Ջրաերկրաբանական և հնէաբանական երկրաբանական հուշարձաններ
[մինի|ձախից|[Բերկրիի ջրվեժը]]
Հնէաբանական երկրաբանական հուշարձանները բրածո կենդանիների և բույսերի մնացորդներ են (բրածո մամոնտը, քարացած ծառը, սոսու պուրակը և այլն)։

Ջրաերկրաբանական երկրաբանական հուշարձանները հանքային և քաղցրահամ ջրերի բնական և արհեստական ելքեր, ջրհավաք ավազանների բնատեղամասեր, ջրվեժներ են (Շաքիի, Թռչկանի, Բերկրիի)։

*Օգտակար հանածոների երկրաբանական հուշարձանները* մետաղային և ոչ մետաղային հանածոներ են, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր (Քաջարանի պղինձ-մոլիբդենային, Սոթքի ոսկու, բնագունեղ քարերի հանքավայրեր)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Ռաֆայել Մամիկոնյան

**Ռաֆայել Սամվելի Մամիկոնյան** (), հայ խորհրդային թերապևտ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1967), պրոֆեսոր (1969)։ Նեֆրոլոգիայի հիմնադիրներից է ՀԽՍՀ-ում։ ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1990)։

Վարդան Ռաֆայելի Մամիկոնյանի հայրը։

## Կենսագրություն
1950 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1955 թվականից աշխատում է նույն ինստիտուտի ֆակուլտետային թերապիայի ամբիոնում, 1968 թվականից՝ ամբիոնի վարիչ։ 1973-1780 թվականներին եղել է բուժական ֆակուլտետի դեկան։ 1970 թվականին Ռաֆայել Մամիկոնյանի նախաձեռնությամբ ֆակուլտետային թերապիայի ամբիոնին կից հիմնվել է նեֆրոլոգիայի լաբորատորիա, ուր մշակվել են երիկամների քրոնիկական անբավարարության, երիկամաավազանաբորբերի և երիկամաքարային հիվանդության պահպանողական բուժման հրատապ հարցերը։ Նրա գիտական աշխատանքները նվիրված են ներքին հիվանդություններին, հիմնականում՝ երիկամային ախտաբանությանը։
ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր նեֆրոլոգ (1983-1995):

## Երկեր
* Շաքարախտ և շաքարախտային անգիոպաթիաներ, Երևան, 1971 (համահեղինակ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մամիկոնյաններ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ թերապևտներ
Հավելյալ արդյունք

[250px|մինի|[Կառլ Մարքս և Ֆրիդրիխ Էնգելս]]

**Հավելյալ արդյունք** (), Կարլ Մարքսի կողմից օգտագործվող եզրույթ, որը փորձում է նկարագրել նյութական արտադրության ոլորտում անհրաժեշտ արդյունքից դուրս անմիջական արտադրողների ստեղծած արդյունքը։

Ստեղծվում է հավելյալ աշխատաժամանակի ընթացքում, հավելյալ աշխատանքով։ Ըստ մարքսիստական տնտեսագիտության, «շահագործողական ֆորմացիաներում» այն անհատույց յուրացնում են իշխող դասակարգերը։

Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Իսիդորո Մայքեզ

**Իսիդորո Մայքեզ** (, ), իսպանացի դերասան։

1791 թվականից ելույթ է ունեցել Մադրիդում։ 1799-1801 թվականներին Փարիզում աշակերտել է Ֆ. Ժ. Տալմային։ 1801 թվականից գլխավորել է «Կանիոս դել Պերալ», 1805-1818 թվականներին՝ «Պրինսիպե» (ընդհատումներով) թատրոնների թատերախմբերը։ Խաղացել է Լոպե դե Վեգայի «Լավագույն ալկալդը թագավորն է», Ալֆիերիի «Բրուտոս Ավագը», Ֆերնանդես դե Մորատինի «Նոր կոմեդիա կամ Սրճարան», «Ծերունին և աղջիկը», Կալդերոնի «Կյանքը երազ է», Շեքսպիրի «Օթելլո» և այլ պիեսներում։ Մայքեզը եղել է ազգային դերասանական դպրոցի ռեֆորմատորը, նրա արվեստը նախապատրաստել է իսպանական թատրոնի վերելքը ռոմանտիզմի դարաշրջանում և 19-րդ դարի 2-րդ կեսին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանացի դերասաններ
Կատեգորիա:Իսպանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Ստեփան Մամիկոնյան

**Ստեփան Մամիկոնյան** (), հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակութային գործիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է նախ Լազարյան ճեմարանում, ապա՝ Մոսկվայի համալսարանում։ Աշխատել է որպես իրավաբան։ Եռանդուն մասնակցություն է ունեցել Մոսկվայի հայ համայնքի մշակութային կյանքին։ 1905 թվականին հրատարակել է կադետական ուղղության «Չաս» («Час») և «Պարուս» («Парус») թերթերը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է Մոսկվայում կազմակերպված հայկական կոմիտեի նախագահը։ Այդ կոմիտեի առաջարկությամբ և օժանդակությամբ Վ. Բրյուսովը հրատարակել է «Հայաստանի պոեզիան...» («Поэзия Армении», 1916) ժողովածուն։
 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարանի (1918-1920) 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Աբդերոս

**Աբդերոս** (), հին հունական դիցաբանության մեջ Հերմեսի (կամ Պոսեյդոնի) որդին, Հերակլեսի սիրելի ընկերը։ Հերակլեսը վերցրեց Դիոմեդեսի մարդակեր նժույգները և նրանց պահպանությունը հանձնեց սիրելի Աբդերոսին, որին, սակայն, ձիերը պատառոտեցին (Նժույգների պահպանությունը հանձնեց իր սիրելի Աբդերոսին)։ Նրա գերեզմանի վրա Հերակլեսը հիմնել է Ավդիրա քաղաքը։ Ինչպես Նարցիսը, Աբդերոսը իր գեղեցկությունը պահպանել է նույնիսկ մահից հետո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Մայմոնիդ

**Մայմոնիդ** (իսկականը՝ Մոշեբեն Մայմոն, ), հրեա փիլիսոփա։ Ծնվել է Իսպանիայում, 1165 թվականից բնակվել Եգիպտոսում, եղել պալատական բժիշկ։ Համադրելով հայտնությունը և հայեցողությունը, Աստվածաշնչի այլաբանական և Արիստոտելի ուսմունքի արաբ մտածողների մեկնաբանությունները՝ Մայմոնիդն իր ռացիոնալիզմով և հավատը հրաշքի տարրերից մաքրելու ձզտմամբ հակադրվել է կրոնական ուղղափառությանը, որի համար հալածվել է։ Մայմոնիդի «Տատանվողների դաստիարակ» (1190) երկը ազդել է ուշ սխոլաստիկայի (հատկապես Ալբերտ Մեծի և Թովմա Աքվինացու) վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրեա գրողներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Աստղագետներ
Կատեգորիա:Հրեա փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հրեա բժիշկներ
Կատեգորիա:Եգիպտացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Եգիպտացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Եգիպտացի գրողներ
Կատեգորիա:Եգիպտացի գիտնականներ
Աբսիրտոս

**Աբսիրտոս** () հին հունական դիցաբանության մեջ Մեդեայի եղբայրը, Կոլխիդա երկրի արքան, որին, ըստ դիցաբանության, իր գեղեցկության պատճառով կոլխիդացիները անվանեցին *Փաետոն* (շողշողուն)։ Երիտասարդ Աբսիրտոսը արգոնավտների հետ մեկնում է ճանապարհորդության։ Մեդեան սպանում է Ասբիրտոսին և նրա մարմինը բաժանում մանր կտորների, տարածում այն իր հոր հետևից։ Սոֆոկլեսի Կոլխիդիացիներ ողբերգության մեջ Աբստիրոսին սպանում են Էետի պալատում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Հայնրիխ Ման

**Հայնրիխ Ման** (, ), գերմանացի գրող, հասարակական գործիչ, Թոմաս Մանի եղբայրը։

Սովորել է Բեռլինի համալսարանում։ Վայմարյան հանրապետության ժամանակ եղել է Պրուսիայի Արվեստների ակադեմիայի գրականության բաժանմունքի անդամ (1926 թվականից), ապա՝ նախագահը (1930-1933)։

1933 թվականին տարագրվել է Ֆրանսիա։ 1936 թվականից եղել է Փարիզում ստեղծված գերմանական ժողովրդական ճակատի կոմիտեի նախագահը։

1940 թվականից ապրել է ԱՄՆ-ում։ Արևելյան Գերմանիայի (ԳԴՀ) կազմավորումից հետո, 1949 թվականին, հեռակա կարգով ընտրվել է Գերմանիայի Արվեստների ակադեմիայի անդրանիկ նախագահ։ 1900 թվականին լույս է ընծայել «Ավետյաց երկիր» երգիծական, քննադատական վեպը, 1903 թվականին՝ դեկադենտիզմի ազդեցությամբ գրված «Աստվածուհիներ» եղերգությունը, 1905 թվականին՝ «Վարժապետ Ունրսոոը» վեպը, որտեղ քննադատել է պրուսական «խստավարժությունը»։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) սկսվելուց մեկ ամիս առաջ Մանն ավարտել է «Կայսրություն» եռերգության առաջին գիրքը՝ «Հպատակը» (1914, հրատարակված 1918-ին) վեպը, որտեղ տրված է կայզերական կայսրության բարքերի պատկերը։ Եռերգության հաջորդ վեպերն են «Չքավորներ» (1917) և «Գլուխը» (1925)։

Մանը հրապարակախոսական և գրաքննադատական գործունեությունն սկսել է 20-րդ դարի 10-ական թվականների սկզբներին։ 1920-1930-ական թվականներին։ Հիտլերիզմի դեմ են ուղղված «Ատելություն» (1933), «Կգա օրը» (1936), «Արիություն» (1939) հոդվածների ժողովածուները։ Մանի մի ուշ շրջանի գեղարվեստական ստեղծագործության բարձրակետն է «Հենրիխ IV-ի պատանեկությունը» (1935) և «Հենրիխ IV-ի հասունությունը» (1938) երկերգությունը։ «Լիդիցե» (1943), «Շնչառություն» (1949) և այլ վեպեր հատկանշված են սոցիալական քննադատության մեծ սրությամբ և գրական մաներայի խիստ բարդությամբ։ Մանի հրապարակախոսական գործունեության ամփոփումն է «Դարի տեսություն» (1946) ժողովածուն, որտեղ տվել է դարաշրջանի քննադատական գնահատականը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Լյուբեկ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսագիրներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:ԳԴՀ ազգային մրցանակի դափնեկիրներ
Հրազդան Մամիկոնյանց

**Հրազդան Մուշեղի Մամիկոնյանց**, (), հայ խորհրդային ինժեներ-գնդապետ, այրվող գազանավթային շատրվանների հրշիջման մասնագետ։

ԽՄԿԿ անդամ 1947 թվականից։ Ավարտել է Տոմսկի տեխնոլոգիական ինստիտուտը (1914)։ 1920-ական թվականներին կազմակերպել է Բաքվի նավթահանքերի հրշեջ պաշտպանությունը։ 1922 թվականին, Ս. Մ. Կիրովի գլխավորած հրշեջ շտաբի կազմում մասնակցել է Սուրախանիի (Բաքու) նավթի գուռերի ու ամբարների՝ իր մասշտաբով աննախադեպ հրդեհի մարման աշխատանքներին։ Մամիկոնյանցի առաջարկած պլանով 1931 թվականի ապրիլի 7-ին, հայրենական պրակտիկայում առաջին անգամ, պայթյունի օգնությամբ հանգցվել է գազի շատըրվանի ութ և կես ամիս տևած հրդեհը Մայկոպի մոտ։ 1943-1968 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ ՆԳՄ հրշեջ պաշտպանության գլխավոր վարչությունում։ 1968 թվականից, կենսաթոշակի անցնելուց հետո, աշխատել է նավթի համամիութենական գիտահետազոտական և նախագծային ինստիտուտում (Մոսկվա) որպես գլխավոր մասնագետ։ Մշակել է այրվող գազանավթային շատրվանների արագ հրշիջման նոր մեթոդիկա և տեխնիկա։ Նրա մասնակցությամբ և ղեկավարությամբ են մարվել նավթահանքերի մի շարք բարդ հրդեհներ Գրոզնիում, Օրենբուրգում, Սարատովում և սոցիալիստական մի շարք երկրներում։ Մամիկոնյանցը անմիջական օգնություն է ցույց տվել Հայաստանում ռազմականացված հրշեջ պաշտպանության կազմակերպման ու զարգացման գործին։ Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշանով, ինչպես նաև ԳԴՀ, Լեհաստանի, Հունգարիայի, Բուլղարիայի շքանշաններով ու մեդալներով։

## Երկեր
* Мамиконянц Г. М. Тушение пожаров мощных газовых и нефтяных фонтанов / Мамиконянц Г. М. - М.: Недра, 1971. - 95 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Նիկոլայ Մայսուրյան

**Նիկոլայ Ալեքսանդրի Մայսուրյան** (), հայ խորհրդային բուսաբույծ-ընտրասերումնաբան։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1944), պրոֆեսոր (1934), ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1945), Վ. Ի. Լենինի անվան ՀամԳԳԱ ակադեմիկոս (1958)։ ԽՄԿԿ անդամ 1953 թվականից։

## Կենսագրություն
Նիկոլայ Մայսուրյանը ծնվել է 1896 թվականի նոյեմբերի 11 (23)-ին, Թիֆլիսում։ Ավարտել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի գյուղատնտեսական ֆակուլտետը (1922)։ 1927-1967 թվականներից աշխատել է Կ. Ա. Տիմիրյազևի անվան գյուղատնտեսական ակադեմիայում (1958-1967 թվականներից՝ բուսաբուծության ամբիոնի վարիչ։

Աշխատանքները վերաբերում են հատիկավոր և հատիկաընդավոր բույսերի կարգաբանության ու կենսաբանության, մոլախոտերի ընտրասերման խնդիրներին։ Ստացել է սոյայի, չումիզայի, գարու, լուպինի (թրմուզ) մի քանի սորտեր։

## Երկեր
* Избранное сочинения, М., 1970.
* Люпин, М., 1974 (համահեղինակ)։

## Գրականություն
* Сергеев М. С., Николай Александрович Майсурян (Библиогр. указатель), М., 1956.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի գիտնականներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բուսաբույծներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Վրաստանի տեխնիկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Անտոն Մայիլյան

**Անտոն Սարգսի Մայիլյան** (), հայ խորհրդային կոմպոզիտոր, խմբավար, մանկավարժ, երաժշտական-հասարակական գործիչ։ Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1930)։

## Կենսագրություն
Ընդհանուր կրթությունն ստացել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, մասնագիտականը՝ Թիֆլիսի երաժշտական ուսումնարանում (1900-1904)։ Աշակերտել է Քրիստափոր Կարա-Մուրզային, Մակար Եկմալյանին, Ն. Կլենովսկուն, Ն. Նիկոլաևին։ Ղեկավարել է Բաքվի Հայարտան երաժշտական սեկցիան, կազմակերպել թատերական-երաժշտական ստուդիա, երգչախմբեր, համերգներ տվել Անդրկովկասի հայաշատ քաղաքներում։ 1910-1917 թվականներին խմբագրել և հրատարակել է «Թատրոն և երաժշտություն» հանդեսը։ Գրել է «Սաֆա» օպերան (1933, լիբրետոն Մայիլյանի, բեմադրվել է Բաքվում, Ախունդովի անվան օպերայի և բալետի թատրոնում, 1939), երաժշտական կատակերգություններ, բալետ, սիմֆոնիա, վոկալ-սիմֆոնիկ, կամերային-գործիքային երկեր, մանկական օպերաներ (այդ թվում՝ «Գյուլնազ տատի հեքիաթը», ըստ Ղ. Աղայանի, 1906, «Չարաճճի Միկիչը», ըստ Հովհաննես Թումանյանի, 1925), ռոմանսներ, երգեր, կատարել ժողովրդական երգերի մշակումներ և այլն։ Իր գործունեությամբ նպաստել է Անդրկովկասի ժողովուրդների բարեկամության ամրապնդմանը։

Մայիլյանի դուստրը՝ էլզա Անտոնի Մայիլյանը (ծնվել է 21.10.1926, Թբիլիսի), կոմպոզիտոր է, դիրիժոր և մանկավարժ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
Մանուկյան Մ., Անտոն Մայիլյան, Ե., 1965:

## Արտաքին հղումներ
* Անտոն Մայիլյան 

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Յուլիուս Ռոբերտ Մայեր

**Յուլիոս Ռոբերտ ֆոն Մայեր** (), գերմանացի բժիշկ և ֆիզիկոս։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Տյուբինգենի համալսարանի բժշկության ֆակուլտետը (1838)։ 1839-1841 թվականներին զբաղվել է բժշկությամբ։ Իր առաջին՝ «Ուժերի քանակական և որակական որոշման մասին» հոդվածում (1841, հրատարակվել է 1881 թվականին) արտահայտած դրույթը իմաստով մոտ էր էներգիայի պահպանման օրենքին։ Այդ օրենքը նա հստակ ձևակերպել է «Օրգանական շարժումը՝ կապված նյութափոխանակության հետ» աշխատությունում (1845), որտեղ տեսականորեն հաշվել է նաև ջերմության մեխանիկական համարժեքը։ Ըստ Մայերի պատկերացումների՝ շարժումը, ջերմությունը, էլեկտրականությունը և այլն «ուժերի» (էներգիայի) որակապես տարբեր ձևեր են, որոնք հավասար քանակներով փոխարկվում են մեկը մյուսի։ Էներգիայի պահպանման օրենքը նա կիրառել է նաև օրգանիզմներում ընթացող պրոցեսների վերաբերյալ՝ պնդելով, որ Երկրի վրա արեգակնային էներգիայի կուտակիչը բույսերն են, իսկ մյուս օրգանիզմներում տեղի է ունենում միայն նյութերի և «ուժերի» փոխակերպում։ ժամանակակիցները չեն հասկացել Մայերի գաղափարները, և այդ հանգամանքը, ինչպես նա էներգիայի պահպանման օրենքի հայտնագործման առաջնության վիճարկումը, դրդեցին նրան ինքնասպանության փորձ կատարել (1850)։ Առաջինը Հերման Հելմհոլցն է կարողացել ճիշտ գնահատել Մայերի աշխատանքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ինքնասպաններ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Մայորատ

**Մայորատ** (ուշ լատ. *majoratus*, լատ. *major*՝ ավագ), ավագության իրավունք, ըստ որի ընտանիքի (տոհմի, նահապետության) անշարժ գույքի (հող, տանուտիրություն և այլն) ժառանգման իրավունքը արտոնվում է ավագ որդուն։ Առաջին անգամ վավերագրվել է ստրկատիրական իրավունքում (Հնդկաստանում, Հին Հունաստանում և այլն)՝ ազնվական ընտանիքների հզորությունը պահպանելու նպատակով։ Ֆեոդալիզմի դարաշրջանում մայորատը տարածվել է Անգլիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում (11-13-րդ դարերում)։ Ռուսաստանում պահպանվել է մինչև Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը։

Ըստ մայորատի՝ կրտսեր որդիները ավատը ժառանգելու իրավունքից զրկվում էին։ Ֆրանսիայում կիրառվել է նաև գյուղացիական ընտանիքում (ավագ որդին ժառանգում էր հողային տիրույթի 2/3)։ Բուրժուական իրավունքը մերժում է մայորատը՝ համարելով այն ժառանգման իրավունքի սահմանափակում։ Մայորատի իրավունքը առավել երկար պահպանվել է Մեծ Բրիտանիայում։

Հայաստանում ավագության իրավունքը ծագել և զարգացել է որպես սովորույթ։ Վաղ ավատական Հայաստանի աշխարհիկ և կանոնական իրավունքով ավագության ինստիտուտ չի ամրապնդվել, սակայն գործնականում կիրառվել է։ Փավստոս Բուզանդի, Եղիշեի, Ստեփանոս Օրբելյանի, Մխիթար Գոշի վկայությամբ նախարարության (Արշակունիներ, Մամիկոնյաններ և այլն) հողային տիրույթը տոհմի միասնական և անբաժանելի ունեցվածքն էր, գույքի նկատմամբ ճանաչվում էր ավագ որդու (նահապետ, նախարար, տանուտեր) իրավունքը։ Օրինակ, ըստ Փավստոս Բուզանդի, Արշակ Բ թագավորը Մամիկոնյան տոհմի նահապետ է կարգել Վարդանին («զՎարդան զերէց եղբայրն ի նահապետությանն ազգին իւրեանց»)։ Պետականության կորստից հետո ավագության ինստիտուտ երկար ժամանակ պարսկական, սկզբնական շրջանում նաև բյուզանդական արքունիքում հայերի ավագության իրավունքը հարգվել է։ Հայ գյուղական կենցաղում պահպանվել է մինչև 19-րդ դարի վերջը։

Կատեգորիա:Ժառանգման իրավունք
Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն
Հրազդան (թերթ, Երևան)

**«Հրազդան»**, գրական, հասարակական և տնտեսական օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1908-1909 թվականներին, Երևանում։ Հրատարակիչ խմբագիր՝ Ա. Տեր-Հակովբյանց։ Լուսաբանել է երևանյան կյանքը, բարձրացրել քաղաքի տնտեսական և սանիտարական վիճակի հետ կապված հարցեր։ «Գավառական կյանք» բաժնում պատմել է գյուղերում դպրոցական գործի դրվածքի, վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցների, գինեգործության, բամբակագործության և այլ հարցերի մասին։

Թերթը լուրեր է տպագրել նաև Իրանի, Թուրքիայի, Կովկասի հայաբնակ վայրերից, անդրադարձել Արևմտյան Հայաստանի իրավիճակին։ Գրական բաժնում զետեղել է պատմվածքներ, բանաստեղծություններ, գրախոսականներ։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայաստանի օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հիմնական արտադրություն

**Հիմնական արտադրություն**, ձեռնարկության արտադրական պրոցեսի մաս, որի ընթացքում հիմնական նյութերը վերածվում են պատրաստի արտադրանքի։ Իրականացվում է հիմնական արտադրամասերում։ Բնույթն ու կառուցվածքը կախված են թողարկվող արտադրանքի առանձնահատկություններից, արտադրության տիպից և կիրառվող տեխնոլոգիայից։ Լինում է սինթետիկ (բազմատեսակ հումքից պատրաստվում է մեկ կամ մի քանի տեսակի արտադրանք), անալիտիկ (միատեսակ հումքից պատրաստվում է բազմատեսակ արտադրանք), ուղղակի պրոցեսների ձևով (միատեսակ հումքից թողարկվում է մեկ պատրաստի արտադրանք), ինչպես նաև անընդհատ կամ ընդհատվող, ագրեգատային կամ նեղ մասնագիտացված։ Հիմնական արտադրությունը կարող է կազմակերպվել տեխնոլոգիական սկզբունքով, երբ առանձին օղակներն առանձնացվում են ըստ օպերացիաների տեխնոլոգիական համասեռության, և առարկայական սկզբունքով, երբ հիմնական արտադրության յուրաքանչյուր մասը կատարում է որոշակի արտադրատեսակի պատրաստման բոլոր օպերացիաները կամ դրանց մի մասը։

Կատեգորիա:Արտադրություն
Մայիսյան բզեզ

մինի
**Մայիսյան բզեզ**, թերթաբեղիկավորների ընտանիքի *Melolontha* սեռի բզեզների 2 տեսակի ընդունված անվանումը։ Երկարությունը 22-29 մմ է։ Մարմինը՝ սև, վերնաթևերը՝ կարմրագորշ, պատված խիտ, գորշ մազիկներով։ Բզեզի 2 տեսակի թրթուրները դեղնասպիտակավուն են (երկարությունը՝ մինչև 60 մմ) և համարյա չեն տարբերվում։ Արևելյան Մայիսյան բզեզը (Melolontha hippocastani) տարածված է Եվրոպայում և Ասիայում։ Արևմտյան Մայիսյան բզեզը (*Melolontha melolontha*) հանդիպում է միայն Եվրոպայում։

Մեծ վնաս է հասցնում պտղատու, հատապտղային և անտառային ծառերի ու թփերի մատղաշ տնկիներին, ինչպես նաև բանջարանոցային ու դաշտային կուլտուրաներին (զանգվածային թռիչքի տարիներին լրիվ ուտում են տերևները)։ Այս բզեզների թռիչքը սկսվում է մայիսին, հարավում՝ ապրիլի վերջին։ Թռիչքի սկզբից 10-20 օր հետո զուգավորվում են, ապա էգը հողում մի քանի անգամ ձվադրելուց (50-70 ձու ընդհանուր քանակով) հետո սատկում է։

Առավել վնասակար են թրթուրները, որոնք սկզբից սնվում են հումուսով և խոտաբույսերի, ապա՝ ծառերի արմատներով։ Հողում թրթուրի զարգացումը շարունակվում է 4-5 տարի։ Հատկապես տուժում են սոճու մատղաշ տնկիները։ Թրթուրներով վարակված տնկիները և սերմնաբույսերն արագ ոչնչանում են կամ դանդաղում է դրանց բնականոն զարգացումը։

Պայքարի միջոցներն են՝ առողջ և դիմացկուն տնկարկների աճեցումն ապահովող միջոցառումներ (մեկ կամ երկու տարվա ցել, ծառա և թփատեսակների ճիշտ ընտրություն ցանքա և տնկանյութի բարձրարժեք սորտերի օգտագործում), միջատասպաններով տնկարկների (բզեզի թռիչքի շրջանում), տնկումից առաջ տնկանյութի արմատների մշակում միջատասպան նյութերով և հողում թրթուրների ոչնչացում։

Կատեգորիա:Բզեզներ
Մաշվածքամարում

**Մաշվածքամարում, մաշվածքագրում, ամորտիզացիա**, հիմնական ֆոնդերի արժեքի ու սպառողական արժեքի նվազում։  Ամորտիզացիան՝ դա հիմնական միջոցների պլանաչափ փոխհատուցման գործընթաց է, նրանց կորցրած արժեքը պատրաստի արտադրանքին մաս-մաս փոխանցելու միջոցով։

Արտադրության օգտագործման գործընթացում ֆոնդերը մաշվում են երկակի ձևով՝ ֆիզիկապես և բարոյապես՝ արժեքային ձևերով։

Հիմնական ֆոնդերի ֆիզիկական (նյութական) մաշումը դրանց սպառողական արժեքի ու արժեքի աստիճանական նվազումն է՝ արտադրական սպառման ընթացքում և բնության ուժերի ազդեցության հետևանքով։ Կատարվում է մետաղների մեխանիկական մաշման, կոռոզիայի ու հոգնածության։

Ֆիզիկական մաշումը կատարվում է երկու ձևով՝

# արտադրության մեջ օգտագործման հետևանքով՝ ֆիզիկապես մաշվում են, ջարդվում և այլն, 
# անգործության պատճառով՝ անձրևներ, քամի և այլ բնական երևույթներ։

Օգտագործման ընթացքում հիմնական ֆոնդերի ֆիզիկական մաշման ինտենսիվությունը կախված է դրանց արտադրական բեռնավորումից և պահպանման պայմաններից։ Որքան մեծ է գործող հիմնական ֆոնդերի մաշվածությունը, այնքան կարճատև է դրանց ծառայության ժամկետը և ցածր՝ մնացորդային արժեքը։ Մաշվելու ընթացքում աշխատանքի միջոցների արժեքը մաշվածության չափով մաս-մաս փոխանցվում է նորաստեղծ արդյունքին և դրանց մաշվելուն համամասն ընդունում ամորտիզացիոն հատկացումների ձև։ Ամորտիզացիոն հատկացումներն օգտագործվում են աշխատանքի միջոցների լրիվ կամ մասնակի վերականգնման, հիմնական ֆոնդերի արդիականացման ու նորացման համար։

Հիմնական ֆոնդերի բարոյական մաշումը դրանց արժեքի նվազումն է՝ աշխատանքի արտադրողականության աճի ու տեխնիկական առաջընթացի հետևանքով։ Բարոյական մաշման են ենթարկվում հիմնական ֆոնդերի գրեթե բոլոր տեսակները, առաջին հերթին նրա ակտիվ մասը։ Դրսևորվում է երկու ձևով

# երբ նույն կոնստրուկցիայի մեքենաներն աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման շնորհիվ որոշ ժամանակ անց թողարկվում են աշխատանքի ավելի փոքր ծախսումներով, 
# տեխնիկական առաջընթացի շնորհիվ ստեղծվում է առավել արտադրողական ու խնայողական տեխնիկա։ Դրա հետևանքով առկա տեխնիկան, լինելով ֆիզիկապես չմաշված և օգտագործման համար պիտանի, հնանում է և խոչընդոտում աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը։ Այդ պատճառով հին տեխնիկան անընդհատ փոխարինվում է նորով, կամ դրա առանձին դետալների, հանգույցների, հարմարանքների փոխարինման ուղիով արդիականացվում։ Որոշ հիմնական ֆոնդերի մաշումը կապված է նաև թողարկվող արտադրանքի հնացման հետ։

Հիմնական ֆոնդերի մաշումը կատարվում է լրիվ և մասնակի ձևերով։

Առաջին դեպքում նախկին մաշված սարքավորումները փոխարինվում են նորերով։

Երկրորդ դեպում ֆոնդերը կապիտալ վերականգնման են ենթարկվում կամ մոդեռնացվում են։

Արտադրանքի իրացման ժամանակ դրամական ձևով վերադառնում են ոչ միայն նյութերի արժեքը, այլ նաև ամորտիզացիոն մասհանումները, որոնք ներառվում են արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ։ Ամորտիզացիան տարվա առանձին ժամանակահատվածներում կարող է չհամընկնել չափերի հետ, քանի որ հիմնական միջոցներն անհամաչափորեն են մաշվում, իսկ ամորտիզացիան տարվա ընթացքում մասհանվում է հավասար մասերով։ Ամորտիզացիոն մասհանումները կուտակվում են այսպես կոչված ամորտիզացիոն ֆոնդի մեջ, որը նախատեսվում է հիմնական միջոցները լրիվ վերականգնելու համար։ 

Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Ավանդավեպ

**Ավանդավեպ**, ավանդազրույց, հայ հին ժողովրդական բանահյուսության վիպերգական ժանր։ Ավանդավեպերը երբեմն կոչվում են նաև պատմական բանաստեղծություն, քանի որ նրանցում նկարագրվում են իրական պատմական փաստեր, դեմքեր և դեպքեր։ Հնում կոչվել են նաև «երգք առասպելաց», որովհետև հաճախ հարակցվել են առասպելների հետ։ Հայ հին ավանդավեպերի համար որպես նյութ են ծառայել մ. թ. ա. 2-րդ-1-ին դարերում Հայաստանում տեղի ունեցած պատմական դեպքերը, երբ հայ ժողովուրդը մի իսկական վիպական-հերոսական շրջան էր ապրում։ Արտաշես Առաջինի, Տիգրան Մեծի, նրա որդի Արտավազդի և թոռ Արտաշեսի և հայոց մյուս թագավորների մասին պատմող երգերն ու զրույցները, միաձուլվելով նախորդ դարերում ստեղծված երգերի ու առասպելների հետ, դարձել են ավանդավեպեր։ Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ դրանք շատ սիրված են եղել ժողովրդի կողմից և մշտապես անգիր արտասանվել, պատմվել ու երգվել են՝ հատկապես ժողովրդական ծեսերի ու տոնակատարությունների ժամանակ։ Առավել հայտնի ավանդավեպերն են՝ «Տիգրան Մեծ և Աժդահակ», «Արտաշես և Սաթենիկ», «Արտաշես և Արտավազդ», «Երվանդի վեպ», «Վարդգես Մանուկ» և այլն։ Ավանդավեպերն ունեցել են հարուստ և պատկերավոր լեզու, հերոսները ներկայացվել են զանազան գունեղ արտահայտչամիջոցներով (մակդիրներ, փոխաբերություններ, համեմատություններ և այլն)։ Ավանդավեպերի մի մասը հորինված է ազատ ոտանավորով, որը ձևով մոտ է արձակին և խոսքին հաղորդում է ժողովրդական-խոսակցական լեզվի երանգ։

## Աղբյուրներ
* Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, «Գրականագիտական բառարան», 1980, էջ 30

Կատեգորիա:Բանահյուսություն
Կատեգորիա:Հայ ժողովրդական բանահյուսություն
Կատեգորիա:Վիպերգական ժանր
Հիմնասիրություն

**Հիմնասիրություն**, բազոֆիլիա, հիմնային ներկերով՝ պիրոնինով, մեթիլեն կապույտով, ազուրով, թիոնինով են բջջային կառուցվածքների ներկվելու ընդունակությունը։ Հիմնասիրությունը պայմանավորված է բջիջներում նուկլեինային թթուների (ՌՆԹ, ԴՆԹ) թթվային մնացորդների, բջջապլազմայում՝ թթու մուկոբազմաշաքարների, սպիտակուցների առկայությամբ։ Սովորաբար բարձր հիմնասիրությամբ օժտված են ակտիվորեն սպիտակուց սինթեզող և շատ ՌՆԹ պարունակող բջիջները, օրինակ, աճող և կիսվող (սաղմնային, ուռուցքային, արյունաստեղծ հյուսվածքի բջիջներ), սպիտակուցային հյութ արտադրող (ենթաստամոքսային գեղձի, լյարդի բջիջներ), սեփական սպիտակուցը ինտենսիվ նորոգող (նյարդային բջիջներ)։ Հիմնասիրության փոփոխությամբ կարելի է դատել բջջում սպիտակուցի կենսասինթեզի ինտենսիվության փոփոխության մասին։ Բջջային կառուցվածքներին բնորոշ հիմնասիրությունը և թթվասիրությունը օգտագործվում են արյան բջիջների զանազանման, հիպոֆիզի առջևի բլթի, կղզյակային հյուսվածքի, ենթաստամոքսային գեղձի բջիջների անալիզի համար։

Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Կատեգորիա:Հյուսվածաբանություն
Մայրություն

մինի|Մայրը երեխայի հետ

**Մայրություն**, տվյալ մորից երեխայի սերված լինելը, հաստատվում է ծննդատան կամ բժշկական այլ հիմնարկության համապատասխան փաստաթղթի հիման վրա, քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման (զագսի) մատյաններում երեխայի ծննդի գրանցմամբ։ Բժշկական հիմնարկից դուրս Մայրությունը կարող են հաստատել բժիշկը կամ վկաները։ Երեխայի և նրա մոր միջև անձնական, գույքային փոխհարաբերությունները ծագում են անկախ այն բանից՝ երեխան սերված է ամուսնության մեջ գտնվող մորից, թե՝ ոչ։ Ամուսնության մեջ չգտնվող մորից երեխայի սերումը հաստատվում է զագսին ուղղված մոր դիմումի հիման վրա։ Վեճի դեպքում Մայրությունը դատական կարգով կարող է վիճարկվել մեկ տարվա ընթացքում, սկսած այն պահից, երբ վիճարկողը կատարված գրանցման մասին իմացել կամ պարտավոր էր իմանալ։ Մայրությունը առաջացնում է երեխայի ծննդյան, խնամքի և դաստիարակության հետ կապված իրավունքներ ու արտոնություններ (տես Մայրության ն մանկության պահպանություն, Ծնողական իրավունքներ և պարտականություններ)։

Կատեգորիա:Կանայք
Կատեգորիա:Ընտանիք
Կատեգորիա:Մանկություն
Հիմք (շինարարություն)

**Հիմք**, շենքի (կառույցի) ստորգետնյա կամ ստորջրյա մաս, որի միջոցով բեռնվածքը փոխանցվում է հիմնատակի գրունտին։ Հիմքերը լինում են ցցային, սուզարկղերի ձևով, իջուցիկ հորերի, խորը տեղադրման հենարանների ձևով և սովորական։ Սովորական հիմքերը գլխավորապես պատրաստում են երկաթբետոնից, բետոնից, խամ քարից և լինում են ժապավենային (պատերի և սյուների տակ), անջատ (սյունաձև և սալաձև), հոծ՝ սալերի կամ զանգվածների ձևով, ճկուն և կոշտ, միաձույլ և հավաքովի։ Հիմքի վերին հարթությունը կոչվում է շուրթ (հիմքը կառույցից բաժանող), իսկ ստորին հարթությունը՝ հատակ (բեռնվածքը հիմնատակին փոխանցող)։ Հիմքիի տեսակի ընտրությունը որոշվում է շինհրապարակի երկրաբանական և հիդրոերկրաբանական պայմաններով, կառուցվող շենքի (կառույցի) բնույթով և նշանակությամբ, գործող բեռնվածքների արժեքներով։

## Տես նաև
* Ցցային հիմք

Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Յինդրժիխ Հոնջլ

**Յինդրժիխ Հոնջլ** (, ), չեխ թատերական գործիչ, ռեժիսոր, թատերագետ, քննադատ։

1920 թվականին եղել է «Դեվետսիլ» («Արվեստի աշխատողների կոմունիստական ավանգարդ») միավորման կազմակերպիչներից, գլխավորել 1925 թ.-ին միավորմանը կից ստեղծված «Ազատագրված թատրոն»-ը։ 1940—1941 թթ.-ին, 1943 թ.-ին Պրաhայում ընդհատակում ղեկավարել է հակաֆաշիստական «Թատրոն 99 տեղով»-ը։ 1945 թ.-ից եղել է Ազգային թատրոնի դիրեկցիայի անդամ և նրա ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավարը։ 1948 թ.-ից՝ դրամատիկ խմբի տնօրենը և գեղարվեստական ղեկավարը։ Յուլիուս Ֆուչիկի հետ չեխական «Թատերական ավանգարդ»-ի առաջավոր գործիչներից էր։ Մշակել է թատերական գեղագիտությանը և չեխական թատրոնի պատմությանը վերաբերող խնդիրներ, գրել սովետական թատրոնի մասին։ Եղել է 2 ամսագրի գլխավոր խմբագիր, զբաղվել մանկավարժությամբ (1951 թ.-ից պրոֆեսոր)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Չեխ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Չեխ թատերագետներ
Կատեգորիա:Չեխ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Չեխ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Չեխ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Թատերական քննադատներ
Կատեգորիա:Թատերական ռեժիսորներ
Հոդվածների և գրախոսությունների տարեգիր

**«Հոդվածների և գրախոսությունների տարեգիր»**, խորհրդային շրջանի հայկական ամենամսյա պարբերական։ Հանդիսացել ՀԽՍՀ պետական գրապալատի հրատարակությունը։ Առաջին անգամ լույս է տեսել 1972 թվականին, Երևանում։ Կազմված է եղել «Լրագրային հոդվածների տարեգիր», «Ժուռնալային հոդվածների տարեգիր» և «Գրախոսություններ» ենթաբաժիններից։ Ընդգրկել է ՀԽՍՀ-ում հայերեն և ռուսերեն լույս տեսնող հանրապետական, քաղաքային և շրջանային թերթերում, ամսագրերում, պարբերական և «շարունակություններ» տիպի ժողովածուներում հրապարակվող հոդվածները, վավերագրական նյութերը, գեղարվեստական ստեղծագործությունները, գրախոսությունները, գրքերի և ամսագրերի տեսություններ, քննական վերլուծություններ։

Նկարագրություններն ու հապավումները կատարվել են համաձայն պետական ստանդարտի և ՀՍՍՀ գրապալատի սահմանած «Հայերեն բառերի պայմանական կրճատումների» ցուցակի։ Նյութերը դասավորվում են ըստ մատենագիտության մեջ կիրառվող սխեմայի։ Հաջորդում է «Լրագրային հոդվածների տարեգիր» (1949-1971 թթ.), «Ժուռնալային հոդվածների տարեգիր» (1939-1941 թթ., 1949-1971 թթ.) ժողովածուներին։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայաստանի ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Մամուլ

thumb|«The Wall Street Journal»-ի առաջին համարը
մինի|Եվրոպայի երկրները՝ ըստ մամուլի ազատության ինդեքսի, 2021 թվականի տվյալներ
**Մամուլ**, զանգվածային լրատվամիջոցների տարր, որն ուղղված է լայն հասարակությանը կամ թիրախային խմբերին նորություններ հաղորդելուն։ Մամուլի մեջ են մտնում տպագիր մեդիան (թերթեր, լրատվական հանդեսներ), նորությունների հեռարձակումը (ռադիո, հեռուստատեսություն), համացանցը (առցանց լրատվականներ, նորությունների բլոգեր, նորությունների տեսանյութեր, լուրերի ուղիղ հեռարձակում և այլն)։

Ձևավորվել է Եվրոպայում, 15-րդ դարում (գրքեր, բրոշյուրներ, թռուցիկներ և այլն)։ 17-րդ դարում սկսեցին հրատարակվել թերթեր ու ամսագրեր, 19-րդ դարի կեսերին ստեղծվեցին մամուլի գործակալություններ։

Տարատեսակներից է պարբերական մամուլը՝ լրագրեր, ամսագրեր և այլ հրատարակչություններ, որոնք թողարկվում են պարբերաբար՝ սահմանված որոշակի ժամանակահատվածում (ամենօրյա, շաբաթական, երկշաբաթյա, ամսական, եռամսյա, կիսամսյա և այլն, վերջին շրջանում՝ նաև էլեկտրոնային)՝ նույն վերնագրով՝ հաջորդական աճող համարներով։

Կատեգորիա:Մամուլ
Արսեն Համբարյան

**Արսեն Աքիլլեսի Համբարյան** (), հայ գրող, երգահան, երգիչ, ճարտարագետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Երևանում։

* 1976-1986 թթ. սովորել է Երևանի համար 46 և 181 դպրոցներում։
* 1986-1994 թթ., Երևանի Ճարտարագիտական համալսարանում (Պոլիտեխնիկական ինստիտուտ) նորաբաց ռոբոտատեխնիկ մասնագիտությամբ։
* 1988-1989 թթ, ծառայել է Խորհրդային միության բանակում (Մոսկվա, Մերձբալթյան հանրապետություններ և հիմնականում Ուկրաինա՝ Չեռնգով)։
* 2008 թ., երաժիշտ ընկերների հետ հիմնադրել է «Արատտա» Հայ խոսքի ու երգի համույթը,
* 2009, ուխտակիցների աջակցությամբ Արևմտյան Հայաստանում նկարահանել է «Տիր» տեսահոլովակը,
* 2010 թ., թողարկել է Կոմիտասի և Հովհաննես Թումանյանի 140- ամյակին նվիրված համերգի տեսաերիզը։
* 2012 թվականից աշխատում է Հայաստանի գուսանական և ժողովրդական երգի պետական անսամբլում` որպես մեներգիչ։
* 2013 թվականից հանդիսանում է Հայաստանի գրողների միության անդամ։

### Ստեղծագործական գործունեություն
Գրում է բանաստեղծություններ, պոեմներ, պատմվածքներ, թատերգություններ, էսսեներ, հեքիաթներ, առակներ։ Բազմաթիվ երգերի հեղինակ է, գրված հայ դասականների, ժամանակակից բանաստեղծների, զոհված ազատամարտիկների և իր բանաստեղծություններո վ։

2013 թվականին լույս է տեսել Համբարյանի «Առակներ»-ի ժողովածուն։ Հեղինակ է երեք գրքի և 6 գրքույկից բաղկացած հեքիաթաշարի։ Առաջին գիրքը 2004 թ.-ին լույս տեսած «Հաղթականչ» Հայապատումն է՝ չափածո պիես՝ նվիրված Հայկ Նահապետի հաղթանակի 4500- ամյակին, երկրորդ գիրքը՝ «Մարդանոց» թատերգությունների, պատմվածքների, մենախոսությունների ժողովածուն լույս է տեսել 2008 թվականին, 2011 թվականին հրատարակվել է «Բա հետո՞...» հեքիաթաշարը, որտեղ ներառված են հեղինակի այն հեքիաթները, որոնք մի շարք հայտնի հայկական հեքիաթների հնարավոր շարունակություններն են. «Կիկոս-2», «Ձախորդ Փանոսը-2», «Բարեկենդանը-2», «Անխելք մարդը-2», «Քաջ Նազարը-2», «Խելոքն ու հիմարը-2»։

## Ընտանիք
1990 թվականին ամուսնացել է, ունի դուստր (1991) և որդի (1994)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արսեն Համբարյան. Մշակույթը որպես ազգակերտման գործոն

Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Հայ երգահաններ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ