Հրակայուն նյութեր

**Հրակայուն նյութեր**, 1580 °C-ից ոչ ցածր հրահեստություն ունեցող նյութեր (շինվածքներ), որոնք պատրաստվում են հիմնականում միներալային հումքից։ Ըստ քիմիական-միներալային բաղադրության՝ հիմնականում տարբերում են սիլիկահողային, ալյումասիլիկատային և մագնեզիալ հրակայուն նյութեր։ Սիլիկահողային հրակայուն նյութերից են դինասը և քվարցային ապակին։

## Ալյումինապլաստիկային նյութեր
Ալյումասիլիկատային հրակայուն նյութերը լինում են երեք տեսակի՝ կիսաթթվային, շամոտային և բարձրկավահողային։ Այս դասին է պատկանում բակոր (պարունակում է 33-36% (ZrO_2), մոտ 50% (Cl_2O_3) հրահեստ նյութը։ Մագնեզիալ հրակայուն նյութերը (մագնեզիտային, դոլոմիտային, ֆորստերիտային) բաղկացած են հիմնականում պերիկլազ միներալից (MgO)։

Հրակայուն նյութերից, բացի քիմիական բաղադրությունից և հրահեստությունից, բնութագրվում են ամրությամբ, դեֆորմացման ջերմաստիճանով (բեռնվածքի դեպքում), ջերմակայունությամբ, խարամակայունությամբ, չափերի փոփոխություններով (տաքացման դեպքում), ջերմահաղորդականությամբ, իսկ չկաղապարված հրակայուն նյութերը՝ նաև դիսպերսության աստիճանով այլ ցուցանիշներով։

## Օքսիդացում և այրում
Օքսիդացնող մթնոլորտում մետաղի (համաձուլվածքի) կրակակայունությունը որոշվում է մետաղի մակերևույթին առաջացող օքսիդների շերտի (օքսիդաթաղանթ) հատկություններով։ Օքսիդաթաղանթը դժվարացնում է գազի դիֆուզիան դեպի մետաղի խորքը և դրանով խոչընդոտում գազային կոռոզիայի զարգացմանը։ Կրակակայունության քանակական բնութագրերն են. թթվածին կլանելու հաշվին փորձարկվող նմուշի զանգվածի մեծացումը կամ նմուշի մակերևույթից օքսիդաթաղանթը հեռացնելու պատճառով զանգվածի փոքրացումը։ Այդ բնութագրերը տրվում են մետաղի միավոր մակերևույթի համար փորձարկման ժամանակի միավորի ընթացքում։ Միաժամանակ հաշվի է առնվում նմուշի (շինվածքի) մակերևույթի վիճակը, որը միևնույն քանակական բնութագրերի դեպքում կարող է լինել որակապես տարբեր։ Կրակակայունությունը, ինչպես նաև կրակաամրությունը, տվյալ նյութի՝ բարձր ջերմաստիճանային ծառայության համար պիտանի լինելու հիմնական հայտանիշներն են։

Հրակայուն նյութերի և շինվածքների մեծ մասի արտադրության տիպային սխեման հետևյալն է. ելանյութերի նախապատրաստում, թրծում՝ եռակալված կիսաֆաբրիկատ ստանալու նպատակով, վերջինիս մանրացում, կապակցող բաղադրանյութերի ավելացում, խառնում, շինվածքների կաղապարում և թրծում թունելային կամ այլ վառարաններում՝ 1300-1750&nbsp;°C-ի պայմաններում։ Չկաղապարված հրակայուն նյութերի արտադրությունում պրոցեսն ավարտվում է բաղադրանյութերի մանրացումով և խառնումով։ Հրակայուն նյութերը կիրառվում են ջերմաագրեգատների, մետաղների ստացման ու հալման վառարանների կառուցման, կիսաֆաբրիկատների տաքացման, կոքսի ստացման, ցեմենտի թրծման համար և այլն։

Հրակայուն նյութերի մեծ մասը սպառում է սև և գունավոր մետալուրգիան։

## Հրակայուն ապարներ
Սրանք բնական նյութեր են, որոնք առանց փոփոխության դիմանում են ուժեղ տաքացմանը՝ չկորցնելով իրենց ամրությունը։ Օգտագործվում են վառարանների կառուցման և բարձր ջերմաստիճանային արտադրություններում օժանդակ իրերի (հալոցներ, մուֆելներ) պատրաստման համար։ Այդ կապակցությամբ հրակայուն ապարներին, բացի հրակայունությունից, ներկայացվում են նաև դիմակայության պահանջներ՝ գազերի, շլակների և մշակվող հալված զանգվածի քիմիական ներգործության նկատմամբ։ Գլխավոր հրակայուն ապարներն են՝ քրոմիտային երկաթաքարը, մագնեզիտը և դոլոմիտը, հրակայուն կավերը, քվարցը և քվարցային ապարները, գրաֆիտը, բոքսիտը, ասբեստը և այլն։

Հրակայուն ապարները օգտագործվում են ինչպես հում (քրոմիտ, կավեր) վիճակում, այնպես էլ հատուկ պատրաստված և մշակված իրերի ձևով (մագնեզիտային աղյուս, շամոտ)։

Հայաստանում հայտնի է Թումանյանի հրակայուն կավերի հանքավայրը։

Կատեգորիա:Հրակայուն նյութեր