Էդգար Ցիլսեր

**Էդգար Ցիլսեր**, ( ծնվել է օգոստոսի 11, 1891 թվականին Վիեննայում՝ Ավստրո-Հունգարիա – մարտի 11, 1944 թվական Օքլենդ՝ Կալիֆոռնիա), ավստրիացի - ամերիկացի պատմաբան և գիտության փիլիսոփա։

Էդգար Ցիլսերը առավել հայտնի է Ցիլսերի դիսերտացիա գիտական աշխատությամբ, որում արևմտյան գիտության ծագումը կարելի է գտնել գիտնականների և հմուտ արհեստավորների փոխազդեցության մեջ: Այս աշխատանքում, Էդգար Ցիլսերի գործնական փորձերը զուգորդվում էին վերլուծական մտածողության հետ։ Որպես Վիեննայի շրջանի ձախ թևի անդամ (20-րդ դարի սկզբի փիլիսոփաների խումբ), Էդգար Ցիլսերը աջակցում էր պատմական մատերիալիզմին։ Էդգար Ցիլսերը ձգտում էր էմպիրիկ օրենքներ հաստատել պատմության և հասարակության մեջ։

Էդգար Ցիլսերը  հրեա էր և ուներ մարքսիստական քաղաքական հայացքներ, ինչը նրան թույլ չտվեց ակադեմիական կարիերա շարունակել Ավստրիայում: Փախչելով հետապնդումներից՝  Էդգար Ցիլսերը փախավ Միացյալ Նահանգներ, որտեղ ստացավ Ռոքֆելլերի կրթաթոշակի անդամակցություն։ Այս ընթացքում   Էդգար Ցիլսերը հրատարակել է բազմաթիվ հոդվածներ, ինչպիսիք են՝ ժամանակակից գիտության սոցիոլոգիական արմատները:

1943 թվականին  Էդգար Ցիլսերին հրավիրեցին ֆիզիկա դասավանդելու Կալիֆորնիայի Միլս քոլեջում։

Էդգար Ցիլսերը մահացել է 1944 թվականի մարտի 11-ին ինքնասպանությունից։

## Կյանք
Էդգար Ցիլսերը կրտսեր երեխա էր իրավաբան Յակոբ Զիլզելի ընտանիքում։ Էդգար Ցիլսերը ծնվել է Քոլմերում։  Էդգար Ցիլսերը ուներ երկու ավագ քույր՝ Ուալի Զիլզելը և Իրմա Զիլզելը։  1902-1910 թվականներին, Էդգար Ցիլսերը հաճախել է Ֆրանց Ջոզեֆի գիմնազիային կից միջնակարգ դպրոց, այնուհետև ընդունվել Վիեննայի համալսարան, որտեղ սովորել է փիլիսոփայություն, ֆիզիկա և մաթեմատիկա: 1914 թվականին Էդգար Ցիլսերը  ծառայել է նաև բանակում չորս ամիս, Իսկ 1915 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ Հենրիխ Գոմպերցի ղեկավարությամբ։   Էդգար Ցիլսերըի դիսերտացիան կոչվում էր՝ Մեծ թվերի օրենքի և հարակից օրենքների փիլիսոփայական ուսումնասիրություն։  Մի քանի ամիս ապահովագրական ընկերությունում որպես մաթեմատիկոս աշխատելուց հետո 1917 թվականի փետրվարի 16-ին  Էդգար Ցիլսերը  աշխատանքի անցավ որպես ուսուցիչ։  1918թ. նոյեմբերի 18-ին  Էդգար Ցիլսերը հաջողությամբ հանձնել է մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի և բնական պատմության ուսուցչի կոչման քննությունը։

Չնայած Վիեննայի շրջանի հետ իր կապվածությանը, Էդգար Ցիլսերը  քննադատում էր խմբակի անդամների տեսակետները։  Էդգար Ցիլսերը  ակտիվորեն մասնակցել է աշխատավորների կրթությանը՝ դասավանդելով փիլիսոփայություն և ֆիզիկա Վիեննայի ժողովրդական համալսարանում։

1918 թվականին Էդգար Ցիլսերը անդամակցում է Ավստրիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը,  իսկ ավելի ուշ համագործակցել է նրանց՝ Ըմբշամարտ ամսագրի հետ։  1934 թվականին Ավստրիայի քաղաքացիական պատերազմում սոցիալ-դեմոկրատների պարտությունից հետո Էդգար Ցիլսերը ձերբակալվեց։ Չնայած նրան կարճ ժամանակով ձերբակալեցին, բայց Էդգար Ցիլսերը հեռացվեց աշխատանքից: Այնուհետև Էդգար Ցիլսերը դասավանդել է մաթեմատիկա և ֆիզիկա Վիեննայի ավագ դպրոցում:

Որպես փիլիսոփա՝ Էդգար Ցիլսերը համատեղել է Մարքսիստական հայացքները Վիեննայի շրջանի տրամաբանական պոզիտիվիզմի հետ։  Էդգար Ցիլսերը պարբերաբար հոդվածներ է տպագրել ակադեմիական և սոցիալիստական ամսագրերում։  Էդգար Ցիլսերի դոկտորական ատենախոսության ընդլայնված տարբերակը լույս է տեսել գրքի տեսքով (Կիրառական խնդիր մեծ թվերի օրենքի և դրա ինդուկցիայի փիլիսոփայական ուսումնասիրություն)։ Անհատականության ժամանակակից իդեալի քննադատական ուսումնասիրություն  և Հանճարի հայեցակարգի զարգացում՝ ներդրում հնության և վաղ կապիտալիզմի հայեցակարգային պատմության մեջ, հրատարակվել են համապատասխանաբար 1918 և 1926 թվականներին:

Ավստրիայի անշլյուսից հետո Էդգար Ցիլսերին հաջողվեց փախչել Նախ Անգլիա, իսկ 1939 թվականին՝ Միացյալ Նահանգներ, որտեղ նա ստացավ Ռոքֆելլերի կրթաթոշակ՝ թույլ տալով նրան ժամանակ հատկացնել հետազոտություններին։  Աքսորի տարիների ընթացքում Էդգար Ցիլսերը հրատարակել է բազմաթիվ հոդվածներ, այդ թվում՝ Ժամանակակից գիտության սոցիոլոգիական արմատները։  1943 թվականին Լին Ուայթը Էդգար Ցիլսերին հրավիրեց ֆիզիկա դասավանդելու Կալիֆորնիայի Միլս քոլեջում։ Կարճ ժամանակ անց Էդգար Ցիլսերը քնաբերների գերդոզավորման պատճառով ինքնասպան եղավ։

## Միտք
Էդգար Ցիլսերը առաջ քաշեց Ցիլսերը թեզը՝ որպես արևմտյան գիտության վերելքի բացատրություն։ Էդգար Ցիլսերը պնդում էր, որ կապիտալիզմի վերելքը հանգեցրեց արհեստավորների փոխազդեցությանը գիտնականների հետ: Այս փոխազդեցությունն իր հերթին հանգեցրեց վաղ ժամանակակից գիտության առաջացմանը: Արհեստավորները մեծ մասամբ անգրագետ էին, և կրթված դասերը նրանց վեր էին դասում։  Գիտնականները ոչինչ չգիտեին գործնական արհեստագործական գործունեության մասին։  Արհեստների մտավոր տեսությունները և արհեստների մասին գիտելիքների օգտագործումը բնության հետազոտություններում հանգեցրին փորձարարական գիտության զարգացմանը:

Էդգար Ցիլսերի մեկ այլ տեսություն այն էր, որ վաղ ժամանակակից գիտության մեջ բնության օրենքների հայեցակարգի ի հայտ գալը բնական երևույթների իրավունքի իրավական հայեցակարգի ընդհանրացման արդյունք էր։  Ինչպես թագավորը ազգի համար իրավական օրենքներ է սահմանում, այնպես էլ Աստված տիեզերքի համար բնության օրենքներ է սահմանում:

Էդգար Ցիլսերի գաղափարներն օգտագործվել են չինական գիտության պատմաբան Ջոզեֆ Նիդհեմի կողմից՝ ավանդական Չինաստանում փորձարարական գիտության բացակայությունը բացատրելու համար, չնայած այն հանգամանքին, որ չինացիները գերազանցում էին Արևմուտքին ինչպես տեխնոլոգիայի, այնպես էլ բնական պատմական դիտարկումների շատ ոլորտներում:

Էդգար Ցիլսերը  բարձր գնահատանքի է արժանացել պատմաբան Քլիֆորդ Դ. Քոնների կողմից, քանի որ առաջինն է ընդգծել արհեստավորների դերը ժամանակակից գիտության զարգացման գործում։ Էդգար Ցիլսերի թեզերը դիմադրության են հանդիպել դրանց հրապարակման ընթացքում։ Հեղինակի վաղ մահվան պատճառով նրա աշխատանքը վերագնահատվել է այնպիսի պատմաբանների կողմից, ինչպիսիք են Պամելա Հ. Սմիթը։ 2000 թվականին Բնական գիտությունների սոցիալական հետազոտություններ  ամսագիրը Էդգար Ցիլսերին անվանել է՝  «Մեր ոլորտի առաջամարտիկներից մեկը»։

## Մատենագիտություն
### Շարադրություններ
* *[https://www.jstor.org/stable/2707014 Copernicus and Mechanics]* (1940) in Journal of the History of Ideas, Vol. 1, No. 1, pp.&nbsp;113–118,
* *[https://www.jstor.org/stable/184467 History and Biological Evolution]* (1940) in Philosophy of Science, Vol. 7, No. 1, pp.&nbsp;121–128,
* *[https://www.jstor.org/stable/2707279 The Origins of William Gilbert's Scientific Method]* (1941) in Journal of the History of Ideas, Vol. 2, No. 1, pp.&nbsp;1–32,
* *[https://www.jstor.org/stable/184362 Phenomenology and Natural Science]* (1941) in Philosophy of Science, Vol. 8, No. 1, pp.&nbsp;26–32,
* *[https://www.jstor.org/stable/184515 Physics and the Problem of Historico-Sociological Laws]* (1941) in Philosophy of Science, Vol. 8, No. 4, pp.&nbsp;567–579,
* *[https://www.jstor.org/stable/2769053 The Sociological Roots of Science]* (1942) in American Journal of Sociology, Vol. 47, No. 4, pp.&nbsp;544–562,
* *[https://www.jstor.org/stable/2180906 The Genesis of the Concept of Physical Law]* (1942) in The Philosophical Review, Vol. 51, No. 3, pp.&nbsp;245–279,
* *[https://www.jstor.org/stable/2707296 The Genesis of the Concept of Scientific Progress]* (1945) in Journal of the History of Ideas, Vol. 6, No. 3, pp.&nbsp;325–349։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն
*Johann Dvorak, Edgar Zilsel, Wissenschaft und Volksbildung. In: *Erwachsenenbildung in Österreich. Fachzeitschrift für Mitarbeiter in der Erwachsenenbildung*, 45. Jg., 1994, H. 3, S. 7-14,
*J. Dvorak, *Edgar Zilsel und die Einheit der Erkenntnis* (Vienna: Löcker Verlag, 1981),
*Pamela O. Long, *Artisan/Practitioners and the Rise of the New Sciences, 1400-1600* (Corvallis, OR: Oregon State University Press, 2011), 11–15,
*Edgar Zilsel, *[https://www.academia.edu/1435721/The_Social_Origins_of_Modern_Science The Social Origins of Modern Science]*. eds. Diederick Raven, Wolfgang Krohn, and Robert S. Cohen (Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 2000); ։

## Արտաքին հղումներ

* "Portrait Of My Father" by Paul Zilsel, (in the journal *[https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/shmate-magazine-issue-archive Schmate],* Volume 1, Issue 1, April/May 1982),
* Biography (with photo), adulteducation.at; accessed August 26, 2016.։

Կատեգորիա:Ավստրիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի փիլիսոփաներ