Էդո նահանգ

**Էդո նահանգ**, Նիգերիայի 36 նահանգներից մեկը, որը գտնվում է երկրի հարավային շրջանում։ 2006 թվականի ազգային մարդահամարի տվյալներով նահանգը դասվել է որպես 24-րդ բնակեցված նահանգը (3,233,366) Նիգերիայում։ Նահանգի վարչական կենտրոն ու քաղաքը՝ Բենին Սիթին, Նիգերիայի չորրորդ ամենամեծ քաղաքն է և երկրի ռեզինատեխնիկական արդյունաբերության կենտրոնը։ Էդո նահանգն ստեղծվել է 1991 թվականին նախկին Բենդել նահանգից։ Նահանգը հյուսիս-արևելքից սահմանակից է Կոգի նահանգին, արևելքից՝ Անամբրա նահանգին, հարավ-արևելքում՝ Դելտա նահանգին և արևմուտքում՝ Օնդո նահանգին։

Էդո նահանգի ժամանակակից սահմանները ներառում են այն շրջանները, որոնք նախկինում եղել են տարբեր կայսրությունների և թագավորությունների վայրեր։ Ձևավորվել է 11-րդ դարում, Բենինի թագավորությունում։ Հնագույն Էդո քաղաքը, որն այժմ գտնվում է ժամանակակից Բենին Սիթի քաղաքում, եղել է աշխարհի որոշ հատակախորացման աշխատանքներ։ 1897 թվականին Բրիտանական կայսրությունը պատժիչ արշավախումբ է իրականացրել տարածաշրջանում՝ ոչնչացնելով հնագույն Էդո քաղաքի մեծ մասը և տարածքը ներառելով Հարավային Նիգերիայի պրոտեկտորատի մեջ։

Էդո նահանգը հիմնականում բնակեցված է Էդոիդ ժողովուրդներով, ներառյալ Էդո (կամ Բինի), Էսան, Օուան և Աֆեմայ ժողովուրդները։ Ամենատարածված Էդոիդ լեզուն էդո լեզուն է, որը սովորաբար խոսում են Բենին Սիթի քաղաքում։ Քրիստոնեությունն առաջին անգամ ներկայացվել է տարածաշրջան պորտուգալացի միսիոներների կողմից 15-րդ դարում։ Քրիստոնեությունը գերիշխող կրոնն է Էդո նահանգում, որտեղ նաև զգալի թվով մուսուլմաններ կան, չնայած ավանդական կրոնները նույնպես կիրառվում են։

## Պատմություն
Բենդել նահանգը ձևավորվել է 1963 թվականի հունիսին Արևմտյան շրջանի Բենին և Դելտա նահանգներից։ Նրա վարչական կենտրոնը եղել է Բենին Սիթի քաղաքը։ Այն վերանվանվել է գավառ 1966 թվականին, իսկ 1967 թվականին, երբ մյուս գավառները բաժանվել են մի քանի նահանգների, տարածքային առումով անփոփոխ է մնացել՝ դառնալով նահանգ։

Նիգերիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Բիաֆրանի ուժերը ներխուժել են նոր Միջին Արևմտյան նահանգ՝ Լագոս տանող ճանապարհին, փորձելով ստիպել արագ դադարեցնել պատերազմը։ Բիաֆրանի օկուպացիայի տակ գտնվող նահանգը հայտարարվել է որպես «Բենինի Հանրապետություն», քանի որ Նիգերիայի ուժերը պետք է հետ գրավեին տարածաշրջանը։ Հանրապետությունը փլուզվել է հռչակագրից մեկ օր անց, երբ նիգերիական զորքերը գրավել են Բենին քաղաքը։ Էդո նահանգը ստեղծվել է 1991 թվականի օգոստոսի 27-ին, երբ Բենդել նահանգը բաժանվել է Էդո և Դելտա նահանգների։

## Բնակչություն
Ամբողջ նահանգի բնակչությունը Բենին Սիթի քաղաքի հետ միասին, կազմում է մոտավորապես 8 միլիոն։ Այն բաղկացած է չորս հիմնական էթնիկ խմբերից՝ մասնավորապես Էդո (Բինիս), Օուան, Էսան և Աֆեմայ (Էցակո և Ակոկո Էդո)։ Այնուամենայնիվ, նահանգն ունի մեծ թվով բնակիչներ ամբողջ երկրից և աշխարհից՝ իր կոսմոպոլիտ միտումների պատճառով։ Բենին Սիթի քաղաքը դարեր առաջ Աֆրիկա մայրցամաքի ուսումնասիրության ժամանակ եվրոպացիների առաջնահերթ ուղղություններից մեկն է եղել։ Այս կետերից մի քանիսը մնացել են պետության զբոսաշրջիկների համար նախանձելի գրավչություն։

### Ժողովրդագրություն
Էդո նահանգի հիմնական էթնիկ խմբերն են Բինիսը, Էցակոն, Էսանները, Օուանները և Ակոկո Էդոսը։ Գրեթե բոլոր խմբերն իրենց ծագումը բերել են Բենին Սիթի քաղաքից, հետևաբար խմբերի բարբառները տարբերվում են Բենին Սիթի քաղաքից նրանց հեռավորությունից։ Բինին խոսող մարդիկ, որոնք զբաղեցնում են նահանգի 18 տեղական ինքնակառավարման տարածքներից յոթը, կազմում են 57,54%, իսկ մյուսները հետևյալն են՝ Էսան (17,14%), Էցակո (12,19%), Օուան (7,43%) և Ակոկո Էդո (5,70%)։ Այնուամենայնիվ, Իգբիրա խոսող համայնքները գոյություն ունեն Ակոկո Էդոյում, Իցեկիրի համայնքներում՝ Իկպոբա-Օխայում, ինչպես նաև Իջավ Իզոնս, Ուռհոբոս Օվիայի հյուսիսարևելյան և հարավ-արևմտյան տեղական ինքնակառավարման տարածքներում, հատկապես սահմանամերձ տարածքներում։ Բացի այդ, իգբո խոսող համայնքներ գոյություն ունեն Իգբանկեում (Իկա) Օրհիոնմվոն ԼԳԱ-ում։

## Տեղական ինքնակառավարման տարածքներ
Էդո նահանգը բաղկացած է տասնութ (18) տեղական ինքնակառավարման տարածքներից։ Դրանք են՝

* Ակոկո-Էդո
* Էգոր
* Կենտրոնական Էսան 
* Հյուսիսարևելյան Էսան 
* Հարավարևելյան Էսան 
* Արևմտյան Էսան 
* Կենտրոնական Էցակո 
* Արևելյան Էցակո
* Արևմտյան Էցակո 
* Իգուեբեն
* Իկպոբա-Օխա
* Օրեդո
* Օրհիոնմուոն
* Հյուսիսարևելյան Օվիա
* Հարավարևելյան Օվիա
* Արևելյան Օուան 
* Արևմտյան Օուան 
* Ուհունմուոնդե

## Էդո նահանգի համագումարի (հինգերորդ համագումարի) բաժանմունքի ցուցակ, 2013 թվական
Էդո նահանգի համագումարի բաժանմունքի ցուցակը բաղկացած է քսանչորս (24) բաժիններից՝

* Ակոկո-Էդո
* Հարավարևմտյան Օվիա
* Օրհիոնմուոն I
* Արևելյան Էցակո
* Ուհունմուոնդե
* Հարավ-արևելյան Էսան 
* Կենտրոնական Էսան 
* Արևմտյան Էսան 
* Իգուեբեն
* Արևմտյան Օրեդո
* Հարավ-արևելյան Էսան I
* Իկպոբա-Օխա
* Արևմտյան Էցակո I
* Արևելյան Օուան 
* Օրհիոնմուոն II
* Կենտրոնական Էցակո
* Արևմտյան Օուան 
* Էգոր
* Հյուսիսարևելյան Էսան II
* Ակոկո-Էդո II
* Հյուսիսարևելյան Օվիա II
* Արևելյան Օրեդո
* Հյուսիսարևելյան Օվիա I
* Արևմտյան Էցակո II

## Լեզուներ
Անգլերենը նահանգի պաշտոնական լեզուն է։ Նահանգում խոսվող հիմնական ցեղային լեզուներն են՝ Էդո լեզուն, Իգարան, Էցակոն/Աֆեմայը, Էսանը և Օկպամհերին։ Էդո նահանգում բնակվում են մի քանի էթնիկ խմբեր, որոնցից են Էդոն, Օկպեն, Էսանը, Աֆեմայը/Էցակոն, Օրան, Ակոկո-Էդո, Իգբանկե, Էմայը։
300px|thumb|Բենին հնագույն քաղաքի օդային տեսարան

ԼԳԱ-ի կողմից թվարկված Էդո նահանգի լեզուները՝

## Տնտեսություն
Էդո նահանգի զբոսաշրջային տեսարժան վայրերը ներառում են Էմոտան արձանը Բենին Սիթիում, Իսե լիճը և Նիգեր գետի լողափը Ագենեբոդեում, Արևելյան Էցակոն, Մայք Ախիգբեի հրապարակը՝ Ֆուգարում, Ամբրոզ Ալիի հրապարակը, Էկպոման, Նիգեր գետի լողափերը Իլուշիում, Իգուն փողոցը, Գյուղատնտեսության և ջրային մշակույթի տեխնոլոգիաների քոլեջը, Ագենեբոդեն, Օկպեկպեն՝ իր բլուրներով և տեսարաններով, Ուսոմեգե բլուրները Ապանա-Ուզայրուում, Սոմորիկա բլուրները Ակոկո Էդոյում։ Պետությունն արտադրում է հում նավթ և այլ օգտակար հանածոների պաշարներ, ինչպիսիք են կրաքարը և քարհանքը։

## Կրթություն
Էդո նահանգի նշանավոր երրորդական ուսումնական հաստատությունները ներառում են`
* Աուչիի Պոլիտեխնիկ
* Ամբրոզ Ալիի համալսարան, Էկպոմա
* Բենսոն Իդահոսի համալսարան, Բենին Սիթի
* Էդոյի պետական Պոլիտեխնիկ
* Էդոյի տեխնիկական քոլեջ
* Էդոյի պետական համալսարան, Ուզայրուե (նախկին Էդոյի համալսարան, Իյահմո)
* Իգբինեդիոնի համալսարան, Օկադա
* Թագավորների Պոլիտեխնիկ
* Սամուել Ադեգբոյեգայի համալսարան, Օգուա
* Շակա Պոլիտեխնիկ
* Բենինի համալսարան
* Ուելսփրինգ համալսարան
* Կրթության քոլեջ, Էկիադոլոր
* Գյուղատնտեսական քոլեջ, Իգուորիախի

## Նշանավոր մարդիկ
*Օբա, Բենինից,
*Ջոն Օդիջի Օյեգուն, Էդո նահանգի առաջին նահանգապետ և իշխող Ընդհանուր առաջադիմական կոնգրեսի նախկին ազգային նախագահ,
*Գոդվին Օբասեկի՝ նահանգի տնտեսական թիմի նախկին նախագահ և նահանգի ներկայիս գործադիր կառավարիչ,
*Էրհաբոր Էմոկպաե, ժամանակակից արվեստի նախաձեռնող Նիգերիայում,
*Ծովակալ Մայք Ախիգբե, Նիգերիայի Դաշնային Հանրապետության նախկին փոխնախագահ,
*Դելե Գիվա, նիգերիացի լրագրող, *Newswatch* ամսագրի խմբագիր և հիմնադիր,
*Սենատոր Ալբերտ Լեգոգիե, Սենատի նախագահի նախկին տեղակալը գոյություն չունեցող Երրորդ Հանրապետությունում և Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության (ԺԴԿ) հոգաբարձուների խորհրդի նախաձեռնող անդամ,
*Պա Մայքլ Իմուդու, բանվորական առաջնորդ և Նիգերիայի նահանգի հիմնադիր,
*Ջուլիուս Մոմո Ուդոչի, Նիգերիայի առաջին գլխավոր դեսպանը Միացյալ Նահանգներում,
*Գեներալ Ջորջ Ագբազիկա Իննիհ, ժամանակին եղել է Բենդելի և Կվարա նահանգի ռազմական կառավարիչ,
*Գեներալ-մայոր Աբդուլ Ռահման Մամուդու, Նիգերիայի բանակի ազդանշանների կորպուսի նախկին հրամանատար և Գոնգոլա նահանգի ռազմական ադմինիստրատոր,
*Աիգբոջե Աիգ Իմոուխուեդե, Կառավարման աֆրիկյան նախաձեռնության հիմնադիր,
*Ադամս Օշիոմհոլ, Նիգերիայի Աշխատանքային Կոնգրեսի նախկին նախագահ և Էդո նահանգի նախկին նահանգապետ, կառուցել է Իյամոյի Էդո համալսարանը,
*Արքայազն Թոնի Մոմո, Տեղեկատվության և մշակույթի նախկին նախարար,
*Մայմունահ Կադիրի, նիգերիացի հոգեկան առողջության պաշտպան,
*Հրամանատար Էնթոնի Իխազոբոհ, Սպորտի և տրանսպորտի նախարար,
*Պրոֆեսոր Ամբրոզ Ալլի, Բենդել նահանգի նախկին նահանգապետը։ Հիմնել է Բենդելի պետական համալսարանը, որն այժմ կոչվում է իր անունով,
*Ջոն Մոմոհ, նիգերիացի հեռուստալրագրող և *Channels TV*-ի գործադիր տնօրեն,
*Պրոֆեսոր Օսայուկի Գոդվին Օշոդին, Բենինի համալսարանի նախկին պրոռեկտոր,
*Դոկտոր Սամուել Օգբեմուդիա, Նիգերիայի միջինարևմտյան շրջանի, իսկ ավելի ուշ՝ Բենդել նահանգի նախկին նահանգապետ,
*Գլխավոր Էնթոնի Էնահորո, հակագաղութատիրական և դեմոկրատական ակտիվիստ և քաղաքական գործիչ,
*Պրոֆեսոր Ֆեստուս Իյաի, արձակագիր և առաջին աֆրիկացին, որը շահել է Համագործակցության գրողների մրցանակը,
*Օդիա Օֆեյմուն, բանաստեղծ և Նիգերիայի հեղինակների ասոցիացիայի նախկին նախագահ,
*Դոկտոր Աբել Գուոբադիա, մանկավարժ և Կորեայի Հանրապետությունում Նիգերիայի նախկին դեսպան, Անկախ Ազգային ընտրական հանձնաժողովի (INEC) նախկին նախագահ,
*Գեներալ Գոդվին Աբբե, Նիգերիայի ներքին գործերի և պաշտպանության նախկին նախարար,
*Արքեպիսկոպոս Ջոն Էդոկպոլո, Էդոկպոլո Քերականական դպրոցի հիմնադիր և քաղաքական ակտիվիստ,
*Սըր Վիկտոր Ուվայֆո, երաժիշտ,
*Արքեպիսկոպոս Բենսոն Իդահոսա, Պենտեկոստեական եկեղեցու առաջնորդ,
*Սոնի Օկոսուն, երաժիշտ,
*Ավգուստին Էգուավոեն, նախկին պրոֆեսիոնալ նիգերիացի ֆուտբոլիստ և մարզիչ,
*Ֆելիքս Իդուբոր, նկարիչ,
*Ֆեստուս Էզելի, նախկինում Գոլդեն Սթեյթ Ուորիորսի բասկետբոլիստ,
*Մոդուպ Օզոլուա, մարմնի բարելավման և վերականգնողական վիրաբուժության մասնագետ,
*Գլխավոր Թոնի Անենիհ, հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ, ժամանակին աշխատանքի նախարար,
*Գաբրիել Իգբինեդիոն, *ITV*-ի սեփականատեր,
*Ռայմոնդ Դոկպեսի, Աֆրիկայի խոշորագույն մասնավոր հեռուստատեսային ցանցի սեփականատեր և քաղաքական գործիչ,
*Լանսելոտ Օդուվա Իմասուեն, կինոռեժիսոր, սցենարիստ և պրոդյուսեր,
*Սուի Դեյվիս Օկունգբովա, ֆանտաստիկայի և սպեկուլյատիվ գեղարվեստական գրականության հեղինակ,
*Օսազե Պիտեր Օդեմվինգի, պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ,
*Քրիս Էյրե-Իլուոբե, ոսկերիչ և ժամացույցների դիզայներ,
*Ֆրենսիս Էդո-Օսագի, գործարար,
*Կամարու Ուսման, պրոֆեսիոնալ խառը մենամարտերի մարտիկ, միջին քաշային կարգում գործող չեմպիոն
*Յակուբու Այեգբենի, նախկին պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ,
*Ռեմա, նիգերիացի երաժիշտ,
*Ֆիլիպ Շայբու (ծնված 1969 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, Կադունայում) Ջոսի համալսարանի շրջանավարտ, նիգերիացի օրենսդիր, քաղաքական գործիչ և գործարար։ Ներկայումս Նիգերիայի Էդո նահանգի փոխնահանգապետն է,
*Եղոսա Ասեմոտա Ագբոնիֆո, քաղաքական գործիչ, Մայքլ Ագբոնիֆո կոշիկի մանկական հիմնադրամի համակարգող,
*Պրոֆեսոր Տ. Մ. Եսուֆու, Բենինի համալսարանի նախաձեռնող պրոռեկտոր, տնտեսագետ,
*Օդիոն Ջուդ Իղալո, նիգերիացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ,
*Վիկտոր Օսիմհեն, նիգերիացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ,
*Աիշա Եսուֆու, նիգերիացի հասարակական-քաղաքական ակտիվիստ,
*Զաքարիաու Օսենի, արաբագիտության նշանավոր պրոֆեսոր և իսլամագիտության գիտնական, արաբական լեզվի և գրականության պահապան, իմամ և բանաստեղծ,
*Մայք Օզեխոմ, իրավաբան և իրավապաշտպան ակտիվիստ,
*Մայք Օգիադոմհե, նախագահ Գուդլուք Ջոնաթանի աշխատակազմի ղեկավարը 2014 թվականին,
*Սոլոմոն Արասե, Նիգերիայի ոստիկանության նախկին և 18-րդ գլխավոր տեսուչը նախագահ Գուդլակ Ջոնաթանի կառավարության օրոք,
*Ջուլիոս Աղահովա, Նիգերիայի նախկին պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ,
*Սամ Լոկո Էֆե (1945-2011), Նոլիվուդի նախկին վետերան դերասան և պրոդյուսեր,
*Ծովակալ Ավգուստուս Այխոմու, գեներալ Իբրահիմ Բաբանգիդայի վարչակազմի նախկին շտաբի պետ,
*Հելեն Պաուլ, ստենդ-ափ կատակերգու և դերասանուհի, հայտնի է որպես Տատաֆո։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*Edo State Open Data Portal 

Կատեգորիա:1991 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ