open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ակունք (Արագածոտնի մարզ)

**Ակունք**, գյուղ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Թալին քաղաքից 7 կմ հեռավորության վրա։ Մարզկենտրոնից հեռավորությունը 53 կմ հյուսիս-արևմուտք: 2001 թվականին, գյուղի բնակչությունը 672 էր։ Հիմնականում բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

1941 թվականին գյուղը Գյոզլուից անվանափոխվել է Ակունքի։ Ընդգրկված էր եղել Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի մեջ։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնվել է 1829 թվականին։ Գյուղին հիմնական բնակությունը հաստատվել են հայեր որոնք գաղթել են Կարսից, Մուշից, Խոյից և Ալաշկերտից։ Նախկինում կոչվել է *Գյոզլի, Գյոզլու, Գոզլո*ւ և մտել է Երևանի նահանգի նախ Ալեքսանդրապոլի, ապա Էջմիածնի գավառների մեջ։ Վերանվանվել է *Ակունք* 1941 թ.-ից։ Ըստ ավանդության մի կույր մարդ լվացվում է գյուղի աղբյուրի ջրերով և աչքերը իբրև առողջանում են, այստեղից էլ առաջացել է գյուղի անվանումը։

1972 թ.-ից՝ մտել է Արագածի շրջանի մեջ։ Գյուղից հյուսիս Սուրբ Սարգիս կոչվող ավերակ մատուռն է, որն ուխտատեղի է համարվում, կան նաև կիկլոպյան բերդի ավերակներ և խաչքարեր, ունեցել է նաև Սուրբ Ստեփանոս (789 թ.) անունով եկեղեցի։

1829 -1832 թթ. այստեղ բնակություն են հաստատել Կարսից, Մուշից, Խոյից և Պարսկաստանի Խոյ գավառից գաղթած հայերը։

Գյուղն ունի 238 տնտեսություն։ Ունի դպրոց, կապի հանգույց, մանկապարտեզ, բուժկետ։

## Աշխարհագրություն
Գյուղն ընկած է Արագածի լեռնազանգվածի հարավարևմտյան լանջին, սահմանափակ տարածքով սարահարթում և շրջափակված է հյուսիսից աղեղնաձև դեպի արևելք և դեպի արևմուտք ձգվող լեռնաբլուրներով։ Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1850 մ բարձրության վրա։ Կլիման բարեխառն լեռնային է։ Ձմեռները տևական են, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Ամառները տաք են, համեմատաբար խոնավ։ Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 18-20-ի սահմաններում, հունվարյանը՝ -6,-8-ի սահմաններում։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 450-500 մմ։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային տափաստաններ են։

Գյուղի շրջակայքում կան կիկլոպյան բերդի ավերակներ։ Գյուղի կենտրոնում կա ինքնաբուխ սառնորակ աղբյուր։

## Բնակչություն
1831 թ.-ին ունեցել է 64, 1873 թ.-ին՝ 526, 1916 թ.-ին՝ 1098, 1959 թ.-ին՝ 789, 1979 թ.-ին՝ 644 բնակիչ։ Համայնքի բնակչությունը կազմում է 653 մարդ, որից 49% տղամարդիկ են, իսկ կանայք՝ 51%։ Մինչաշխատունակ տարիքի բնակչությունը կազմում է 39%, աշխատունակ տարիքի ներկայացուցիչները՝ 51%, հետաշխատունակները՝ 10%։

Ակունքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տես նաև
* Ակունքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1829 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գյուղեր
Բրայնիգերբերգ

thumb|Բրայնիգերբերգ
**Բայնիգերբերգը** գյուղ է Գերմանիայում։ Գտնվում է Կուրովկա գետի ափին։ Բնակչություն - մոտավորապես 971 հոգի (2005)։

## Գրահղումներ
* Breinigerberg 
* Breinig + Breinigerberg

Կատեգորիա:Գերմանիայի գյուղեր
Իմեոն

**Իմեոն**, հին անունն է Միջին Ասիական լեռնազանգվածների խմբի, որը բաղկացած է այսօրվա Հինդու Կուշ, Պամիր և Տիան Շան լեռնազանգվածներից սկսած մինչև Զագրոս լեռները հարավ-արևմուտքում և Ալթայի լեռները հյուսիս-արևելքում միանալով Կունլուն, Կարակորամ և Հիմալայներին հարավ-արևելքում։

Կատեգորիա:Ասիայի լեռնահամակարգեր
Դոլորես Զոհրապ-Լիբման

**Դոլորես Զոհրապ-Լիբման** (), Օսմանյան կայսրության խորհրդարանի պատգամավոր, կանանց իրավունքների մարտիկ և գրող, մարդասեր։

Հայտնի գրող Գրիգոր Զոհրապի դուստրը։ Հիմնադրել է «Դոլորես Զոհրապ-Լիբման հիմնադրամը»՝ համալսարանավարտ ուսանողների հետագա գիտական գործունեության համար։

## Կենսագրություն
Դոլորես Զոհրապը ծնվել է Օսմանյան կայսրության Կոստանդնուպոլիս մայրաքաղաքում՝ հայտնի գրող, խորհրդարանի պատգամավոր Գրիգոր Զոհրապի և Կլարայի ընտանիքում։ 19 տարեկանում Դոլորես Զոհրապ-Լիբմանը Հայոց ցեղասպանության ժամանակ ականատես եղավ հոր ձերբակալմանը և արտաքսմանը Կոստանդնուպոլսից։ Այս իրադարձությունը խոր հետք թողեց նրա կյանքի վրա, քանի որ հայրն ավելի ուշ սպանվեց։ Դոլորեսը, մայրն ու քույրը՝ Հերմինեն հետո տեղափոխվեցին Եվրոպա․ հատելով Ավստրիան և Ռումինիան՝ հասան Փարիզ, որտեղ Դոլորեսը վերամիավորվեց 2 եղբայրների՝ Արամի և Լեոնի հետ։ Մոր մահից հետո Զոհրապը տեղափոխվեց Ռումինիա, որտեղ 1932 թվականին ամուսնացավ ամերիկացի գործարար Հենրի Լիբմանի հետ։ Նրանք տեղափոխվեցին ԱՄՆ և 1934 թվականին Դոլորես Զոհրապ-Լիբմանը ստացավ ամերիկյան քաղաքացիություն։

## Մարդասիրություն
[thumbnail|Դոլորես Զոհրապ-Լիբմանը [Թորգոմ Մանուկյանի և Վազգեն Ա-ի հետ «Գրիգոր և Կլարա Զոհրապ տեղեկատվական կենտրոնի» բացմանը, 1987|250x250փքս]]
1950 թվականին մահացավ Հենրի Լիբմանը, և Դոլորեսն իր կյանքը նվիրեց բարեգործական գործունեությանը, մասնավորապես կրթական և հետազոտական բնագավառներում։ Ֆինանսապես աջակցում էր հայագիտությանը նվիրված ակադեմիական ծրագրերը, ինչպես նաև Կոլումբիայի համալսարանում հիմնադրեց «Գրիգոր և Կլարա Զոհրապ ընկերություն» հիմնադրամը։ Աջակցում էր նաև Ռոքֆելլեր համալսարանի և Նյու Յորքի հանրային գրադարանի ուսումնասիրությունները։ 1987 թվականի նոյեմբերի 8-ին Նյու Յորքում ստեղծվեց «Գրիգոր և Կլարա Զոհրապ տեղեկատվական կենտրոնը»։ Հարուստ գրադարանի և կրթական ծրագրերի շնորհիվ տեղեկատվական կենտրոնն աջակցում է հայագիտության բոլոր ոլորտների ուսումնասիրությունները։ Կենտրոնի բացմանը ներկա էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ն և Երուսաղեմի Հայոց պատրիարք Թորգոմ Մանուկյանը։

Դոլորես Զոհրապ-Լիբմանը մահացել է 1991 թվականին։ Հետմահու հիմնադրվել է «Դոլորես Զոհրապ-Լիբման Հիմնադրամը»։

## Ժառանգություն
Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ից ստացել է Սուրբ Ներսես Շնորհալի մեդալ։

Դոլորես Լիբմանի մարդասիրական ժառանգությունը մինչ այժմ շարունակում է աջակցել բազմաթիվ կրթական ծրագրեր և մարդասիրական գործունեություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Դոլորես Զոհրապ-Լիբմանի կենսագրության մանրամասնությունները 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ում օսմանյան ներգաղթյալներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական գործիչներ
Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանկ

մինի|աջից|605x605px|Օտարերկրյա պետություններում Հայաստանի հավատարմագրված դեսպանությունները
Սա Հայաստանի դիվանագիտական և հյուպատոսական ներկայացուցչությունների ցանկն է.

## Դիվանագիտական և հյուպատոսական ներկայացուցչություններ
[մինի|Հայաստանի դեսպանատունը [Բրյուսելում]]
[մինի|Հայաստանի դեսպանատունը [Փարիզում]]
[մինի|Հայաստանի դեսպանատունը [Վաշինգտոն ԿՇ-ում]]
### [[Աֆրիկա]]
*՝ Կահիրե, դեսպանատուն
*՝ Ադիս Աբեբա, դեսպանատուն
### [[Ասիա]]

### [[Եվրոպա]]

### [[Հյուսիսային Ամերիկա]]

### [[Հարավային Ամերիկա]]
*՝ Բուենոս Այրես, դեսպանատուն
*՝ Բրազիլիա, դեսպանատուն
*՝ Մոնտեվիդեո, դեսպանատուն
## Միջազգային կազմակերպություններում ներկայացուցչություններ
*՝ Բրյուսել, մշտական ներկայացուցչություն
*՝ Բրյուսել, մշտական ներկայացուցչություն
*՝ Նյու Յորք, մշտական ներկայացուցչություն
*՝ Ժնև, մշտական ներկայացուցչություն
*՝ Վիեննա, մշտական ներկայացուցչություն
*՝ Վիեննա, մշտական ներկայացուցչություն
*՝ Փարիզ, մշտական ներկայացուցչություն
*՝ Հռոմ, մշտական ներկայացուցչություն
* Սուրբ Աթոռ՝ Վատիկան, դեսպանատուն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի արտաքին հարաբերություններ
Արտավազդ Դ

**Արտավազդ Դ** (ծ.թ.անհայտ - մ.թ. 5 կամ 6 թվական), Ատրպատականի և Մեծ Հայքի թագավոր մ.թ. 4 թվականից։ Արիոբարզան թագավորի որդին և հաջորդողը։ Հայաստանի գահը ստացել է Հռոմից, առանց հայ նախարարների համաձայնության։ Սպանվել է Հայաստանում բռնկված ապսամբության արդյունքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեծ Հայքի դրածո արքաներ
Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 1-ին դարի հայեր
Կատեգորիա:1-ին դարի հայեր
Արտավազդ Ե

**Արտավազդ Ե Մանդակունի** (ծն. և մահվան թթ. անհայտ), Մեծ Հայքի թագավորության արքա (253-261)։ 253 թ-ին Մեծ Հայքի թագավորության արքա Խոսրով II-ի գահին բռնատիրելու պատճառով, ինչպես նաև ողջ թագավորությունում առկա դժգոհության արդյունքում, գահընկեց արվեց Շապուհ I-ի խամաճիկի վերածված Խոսրով II-ը, որից հետո թագավորության խնամակալ-արքա հռչակվեց երկիր վերադարձած Արտավազդ Մանդակունին՝ Արտավազդ Ե-ը (253-261)։ Հայոց նոր արքան, սակայն, ելնելով ուժերի իրական հարաբերակցության ստեղծված վիճակից, որևէ կերպ չսրեց հարաբերությունները Պարսից թագավորության հետ՝ արդյունքում, ըստ էության, հայտնվելով Շապուհ I-ի յուրօրինակ ենթակայի դերում: Գահակալել է Շապուհ I-ի օգնությամբ, երբ Մեծ Հայքը ենթարկվել էր Սասանյան Իրանի գերիշխությունը։ 260 թվականի գարնանը Վալերիանոս I-ը խոշոր ուժերով ժամանեց Ասորիք, որից հետո Շապուհ I-ի արագաշարժ ջոկատները, որոնք մինչ այդ անընդհատ ոտնատակ էին տալիս Հյուսիսային Ասորիքը, հետ մղվեցին Եփրատի ձախ ափ։ Դրանից հետո, ի մի բերելով բոլոր ուժերը, Վալերիանոս I-ի գլխավորած Հռոմեական կայսրության բանակը (70.000) ու նրա կազմում գտնվող Հայ ռազմիկները (6.000) նույն տարվա սեպտեմբերին Զևգմայի գետանցով անցան Եփրատը և սկսեցին շարժվել դեպի արևելք։ Իր հերթին Շապուհ I-ի գլխավորած Պարսից (մոտ 100.000) և Արտավազդ Ե-ի գլխավորած Մեծ Հայքի (մոտ 60.000) թագավորությունների միացյալ բանակը, որն առժամանակ, կարծես թե, չէր երևում, այս դեպքերից կարճ ժամանակ անց հեծելազորի հսկայական ու շարժունակ ուժերով հակառակորդի համար լիովին անակնկալ սրընթաց առաջխաղացում իրականացրեց և Եդեսիայի մոտ շրջապատեց կայսերական հսկայական բանակին։ Արդյունքում՝ հակառակորդի մասնակի, սակայն բազմաթիվ գրոհներից, հզոր նետահարությունից, ինչպես նաև պարենի ու ջրի պակասից և բռնկված հիվանդություններից Հռոմեական կայսրության բանակը սկսեց ծանր կորուստներ կրել, որից հետո, ստեղծված պայմաններում չգտնելով այլ ելք, ի վերջո իր ողջ կազմով անձնատուր եղավ։ Վալերիանոս I-ը գերվեց, ինչը բացառիկ մի բան էր Հռոմեական կայսրության ողջ պատմության ընթացքում, փոխադրվեց Պարսից թագավորություն և այստեղ, բազում ստորացումներից հետո, հետագայում սպանվեց։ Արտավազդ Ե-ը Շապուհ I-ից նամակով խնդրել է արձակել Վալերիանոս կայսրին, որի գերման պատճառով Հռոմը թշնամացել է նաև Մեծ Հայքի հետ։ 261 թվականի ամենասկզբին Սասանյանների հզոր տիրակալը Մեծ Հայքի թագավորության գահից հեռացրեց Արտավազդ Ե-ին, որը, չունենալով այլ ելք, կրկին ապաստանեց Հռոմեական կայսրության սահմաններում, որից հետո Մեծ Հայքի թագավորության արքա հռչակեց իր ավագ որդի Որմիզդին (261-273)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ
Արտավազդ Գ

**Արտավազդ Գ** (ծն. թ. անհայտ– մ.թ.ա. մոտ 2), Մեծ Հայքի թագավորության արքա (Մ.թ.ա. 5 - 2)։ Տիգրան III-ի (Մ.թ.ա. 20 - 6) որդին։ Մեծ Հայքի թագավորության գահին հաջորդել ու նախորդել է եղբորը՝ Տիգրան IV-ին (Մ.թ.ա. 6 - 5, 2 - Մ.թ. 1)։

Շուրջ քառորդ դար պատանդ է եղել Հռոմում և խորթացել հայրենի բարքերին, սովորություններին և մայրենի լեզվին։ Անհանգստացած Տիգրան IV-ի ինքնուրույն քաղաքականությունից, կայսր Օգոստոսն ի վերջո կարողացավ հասնել նրան, որ Տիգրան IV-ը թողնի մեծ Հայքի թագավորության գահը՝ վերջինիս փոխարեն Մեծ Հայքի թագավորության արքա հռչակելով Տիգրան IV-ի եղբայր Արտավազդին՝ Արտավազդ IV-ին։ Մ.թ.ա. 4 թվականին, իմանալով, որ Մեծ Հայքի թագավորության գահի և Արտավազդ IV-ի դեմ հանդես եկող ուժերը կենտրոնացել են Հայոց Միջագետքի թագավորության տարածքում, Արևելքում ուղղակի մարտական գործողություններ մղելուց մշտապես խուսափող կայսր Օգոստոսը ոտքի հանեց Հուդայի թագավորությանն ու նրա բանակին, սակայն նույն թվականի գարնանն էլ Հայոց Միջագետքում տեղի ունեցած Բուգնանի ճ-մ-ում Աբգար V Մեծի և Խուրան Արծրունու գլխավորած Հայոց Միջագետքի թագավորության բանակը գլխովին ջախջախեց Հայոց Միջագետքի թագավորության տարածք ներխուժած Հուդայի թագավորության բանակին։ Մ.թ.ա. 2 թվականին Աբգար V Մեծի և Տիգրան IV-ի գլխավորած Մեծ Հայքի ու Հայոց Միջագետքի թագավորությունների միացյալ բանակը, մտնելով Մեծ Հայքի թագավորության տարածք, ոչնչացրեց և երկրից հալածեց Հռոմեական կայսրության բանակին, ինչի արդյունքում Արտավազդ IV-ը գահընկեց արվեց, իսկ Տիգրան IV-ը կրկին հռչակվեց Մեծ Հայքի թագավորության արքա: Արտավազդին պաշտպանող հռոմեական լեգեոնները, զգալի կորուստներ կրելով, արտաքսվել են Մեծ Հայքից։ Հռոմեական ուժերի հետ նահանջող Արտավազդը շուտով հիվանդացել է և մահացել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության արքաներ
Կատեգորիա:1-ին դարի հայեր
Կատեգորիա:Մ․թ․ա․ 1-ին դարի հայեր
Դե յուրե

**Դե յուրե** (*de jure*, դասական լատիներենի ուղղագրությամբ՝ *de iure*), եզրը նշանակում է "ըստ օրենքի/իրավունքի", ի հակադրություն դե ֆակտոյի, որը նշանակում է "փաստ(ացի)որեն"։

Քաղաքական դրություն նկարագրելիս դե յուրե և դե ֆակտո եզրերը գործածվում են համապատասխանաբար "ֆորմալ" (ձևականորեն) և "գործնականում" նշանակություններով։

## Տես նաև
* դե ֆակտո

Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Վահան Հովհաննեսյան

**Վահան Էդուարդի Հովհաննեսյան** (), հայ քաղաքական գործիչ, Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության անդամ։ Ազգային ժողովի պատգամավոր (1999-2013), 2008 թվականի ՀՀ նախագահական ընտրությունների թեկնածու։

## Կենսագրություն
Վահան Հովհաննեսյանը 1978 թվականին ավարտել է Մոսկվայի մանկավարժական համալսարանը գիտական կոչումներով պատմության և հնագիտության մեջ։ 1978-1980 թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1980-1989 թթ. «Էրեբունի» թանգարանում եղել է գիտաշխատող և գիտահետազոտական բաժնի վարիչ։ 1989 թ. Հովհաննեսյանը գիտաշխատող է եղել ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում։

### Քաղաքական գործունեություն
1990-1992 թթ. Վահան Հովհաննեսյանը մասնակցել է Արցախի ազատագրական պայքարին։ Նաև անդամագրվել է ՀՅԴ Հայաստանի Կենտրոնական կոմիտեին: 1992-1995 թթ. եղել է ՀՅԴ բյուրոյին։ 1995-1998 թթ. բանտարկվել է քաղաքական դրդապատճառներով (հետագայում չհաստատված մեղադրանքներով)։ 1998-1999 թթ. աշխատել է ՀՀ Նախագահի խորհրդական, տեղական ինքնակառավարման հարցերով հանձնաժողովի նախագահ։ 1999-2003 թթ. եղել է ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր (թիվ 17 ընտրատարածք)։ Ընտրվել է ՀՀ ԱԺ պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ։

2003, 2007, 2012 թթ. Վահան Հովհաննիսյանը Ազգային ժողովի պատգամավոր է ընտրվել ՀՅԴ համամասնական ընտրացուցակով։ 2003 թ. Հունիսի 12-ին և 2007 թ. հունիսի 7-ին ընտրվել է ԱԺ նախագահի տեղակալ, հրաժարական է ներկայացրել 2008 թ.։ 2008 թ. կայացած ՀՀ նախագահական ընտրություններում Վահան Հովհաննիսյանը ՀՅԴ կողմից առաջադրվել է ՀՀ նախագահի թեկնածու։

2013 թ. դեկտեմբերի 28-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով նշանակվել էր Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան։

Մահացել է 2014 թվականի դեկտեմբերի 28-ին շագանակագեղձի քաղցկեղ հիվանդության բարդությունից։

## Երկեր
* «Մանդիլիոն» վեպ (ռուսերեն, հայերեն, անգլերեն), 2013

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*Հարցազրույցներ ՄեդիաՄաքս
*Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի պատգամավորներ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպաններ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 5-րդ գումարման ընթացքում լիազորությունները դադարեցրած պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ հնագետներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:ՀՀ Նախագահի թեկնածուներ
Խաչեն

**Խաչեն**, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում (1979 թվականի ԼՂԻՄ-ում)։ 9-13-րդ դարերում Խաչենի անունով է կոչվել ամբողջ Արցախ նահանգը, երբ նրա նախարարական իշխանական տան հիմնական նստավայր էր դարձել Խաչենի բերդը։ Կոստանդին Ծիրանածինի վկայությամբ (X դար), բյուզանդական արքունիքը գրագրություն է վարել Խաչենի իշխանի հետ՝ այն դիտելով որպես Հայաստանի վարչական միավոր։ Մինչև 12-13-րդ դարերը գրաված տարածքով համապատասխանում էր Արցախին։ Սելջուկ-թուրքերի, ապա մոնղոլների նվաճումների ժամանակ Մուխանք գավառի (Մուղանի դաշտ) մեծ մասն անցավ Գանձակում բնակված քրդական Շադդադյան ամիրայությանն ու նրա ժառանգորդներին։ Խաչենը զբաղեցնում էր Արցախի լեռնային ու նախալեռնային մասերը՝ առանց Մյուս Հաբանդ գավառի հարավային կեսի, որին տիրում էր Արցախի Առանշահիկ իշխանական հարստության Դիզակի (Աբու-Մուսեի ժառանգներից սերված) ճյուղը։

Խաչենի նահանգի սահմաններն անցնում էին արևմուտքում Սևանա լճի արևելյան ափերով (ընդգրկելով Սոդք և Գեղամա գավառները), հարավ-արևմուտքում՝ Դարաբաղյան լեռնաշղթայի հարավային լանջերով և Աղավնո (Հագարի) գետի հոսանքով, հյուսիսում՝ Մռավ սարի հյուսիսային լանջերով, իսկ արևելքում ընդգրկում էին Մուխանքի արևմտյան մասը։

12-րդ դարի 2-րդ կեսին Խաչենի իշխանությունը բաժանված էր երեք ճյուղի, որոնցից յուրաքանչյուրի զբաղեցրած տարածքն ստացել էր իր հատուկ անունը. 
# **Ներքին Խաչեն** (խոխանաբերդցիների իշխանության տիրույթները՝ Մեծիրանք, Բերդաձոր գավառները, Մյուս Հաբանդի հյուսիսային մասը), 
# **Կենտրոնական Խաչեն** կամ **Հաթերք** (Մեծ Կուանք կամ Մեծ Կվենք գավառի մեծ մասը, Փառիսոսն ու Կողթը), 
# **Վերին Խաչեն** կամ **Ծար**, որն ընդգրկում էր Սևանի արևելյան ափերը և Թարթառ (Տրտու) գետի ավազանը՝ Գեղամա, Սոդք և Ծար գավառները։

Ուշ միջնադարյան աղբյուրներում Խաչեն անվան տակ հասկացվում էր հիմնականում Խաչենի մելիքության բռնած տարածքը Խաչենագետի ավազանում, քանի որ նախկին նահանգի տարբեր մասերը, 16-րդ դարի սկզբից սկսած, զբաղեցնում էին Գյուլիստանի, Ջրաբերդի, Ծարի, Սողքի, Վարանդայի մելիքությունները։

Կատեգորիա:Խաչենի իշխանություն
Արշակ Ա

մինի|Я. и Д. Арзановы «Опыт написания истории Армянского царства» գրքից
**Արշակ Ա** (), Հայոց թագավոր 34 թվականից։

Պարթևաց թագավոր Արտավան Գ–ի որդին։

Հաջորդել է Զենոն-Արտաշեսին՝ հայկական ավագանու համաձայնությամբ։ Հայաստանում Հռոմի հեղինակությունը պահպանելու և պարթևական վտանգը կանխելու համար Տիբերիոս կայսրը 35 թ–ին մեծաթիվ ուժեր է ուղարկել Արևելք, միաժամանակ իբերական, աղվանական և սարմատական ցեղերին հրահրել Հայաստանի ու Պարթևստանի դեմ։ Իբերիայի թագավոր Փարսմանի եղբայր Միհրդատը, Հռոմի դրդմամբ, դավով սպանել է Արշակին և նստել Հայոց գահին։

Ըստ հույն պատմիչ Փիլոստրատոսի հայոց Արշակ I արքայի օրոք կիրառվել է հայալեզու և հայտագիր դպրություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեծ Հայքի դրածո արքաներ
Սևանի ճակատամարտ

**Սևանի ճակատամարտ**, ռազմական բախում Բագրատունիների թագավորության և Արաբական խալիֆայության միջև։ Տեղի է ունեցել 921 թվականին Սևանա լճի ափին։ Հայկական կողմի հրամանատարն էր հայոց թագավոր Աշոտ Երկաթը, իսկ արաբական զորքը ղեկարավում էր Բեշիր ոստիկանը։

## Նախապատմություն
Հայաստանում ազատության համար ժողովրդի կողմից սկսված ապստամբությունն աստիճանաբար մեծանում էր։ Այդ ժամանակ նաև Ատրպատականում էր ապստամբություն սկսվել, Նըսրը Յուսուֆի հրամանով մեկնում է այնտեղ, իսկ իր պաշտոնը թողնում է Բեշիրին։ Այդ ժամանակ Սևանի կղզում փակվել էր հայոց թագավոր Աշոտ Բ Երկաթը։

Բեշիրը որոշում էր ընդունել հաղթել հայոց ապագա շահնշահին։ Հովհաննես կաթողիկոսն իր աշխատության մեջ գրում է.

## Ճակատամարտ
Երկրորդ անգամ ոստիկանն ավելի լուրջ է դուրս գալիս հայոց թագավոր Աշոտի դեմ՝ Սևանի կղզին պաշարելով արևելյան լճափից։ Հայոց թագավորը պատրաստում է 11 նավակ և 70 աղեղնավորներ, որոնք, ինչպես նշում է Հովհաննես կաթողիկոսը, «նույնիսկ մազից էլ չէին վրիպում»։ Աշոտը, գլխավորելով աղեղնավորներին, ծովային պատերազմ է սկսում։ Հովհաննես Դրասխանակերտցին այս հարձակման մասին գրել է.

Պարտությունից հետո Բեշիր ոստիկանը որոշել է գրավել Գեղա բերդը, բայց այնտեղ այդ ժամանակ գտնվում էր Գևորգ Մարզպետունին։ Կռվի ժամանակ Բեշիրը պարտություն է կրում, բայց կարողանում է փախչել։

Սևանի ճակատամարտից հետո Ատրպատականի ամիրայությունը և Արաբական խալիֆայությունը համակերպվել էին Հայաստանի անկախության հետ։

Գագիկ Արծրունին, որը պատճառ էր հանդիսացել ներքաղաքական խառնաշփոթի ու դարձել Վասպուրականի թագավոր, ընդունել էր հայ Բագրատունիների գերիշխանությունը։ Աշոտ Երկաթը մեկնել էր Կոստանդնուպոլիս՝ թարմացնելու հայ-բյուզանդական դաշնակցային պայմանագիրը։ Նա սկսել էր զբաղվել խաղաղ շինարարական աշխատանքով, պետության կենտրոնացմամբ, բանակի վերակացուցմամբ։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Լեո «Հայոց Պատմություն» երկրորդ հատոր։ Երևան։ «Հայաստան» հրատարակչություն։ 1967։ էջ 567-569
* Հ․ Գ․ Ժամկոչյան, Ա․ Գ․ Աբրահամյան, Ս․ Տ․ Մելիք-Բախշյան, Ս․ Պ․ Պողոսյան «Հայ ժողովրդի պատմություն․ սկզբից մինչև XVIII դարի վերջ», էջ 425-426

Կատեգորիա:10-րդ դարի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Արաբական խալիֆայության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Բագրատունիների թագավորության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Հայաստանում
Աշոտ Դ Քաջ

**Աշոտ Դ** (), Հայոց թագավոր 1022 թվականից։

Գագիկ Ա–ի որդին։ Գագիկ Բ–ի հայրը։

Իշխանությանը տիրանալու հավանականությամբ 1020 թվականին ապստամբել է ավագության իրավունքով գահը ժառանգած եղբոր՝ Հովհաննես–Սմբատի (Սմբատ Գ-ի) դեմ։ Օգնական զորք ստանալով Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմից՝ պաշարել է Անին։ Ճակատամարտում հաղթել է եղբորը։ Հայ իշխանի միջնորդությամբ 1022 թվականին հաշտություն է կնքվել, որով Հովհաննես–Սմբատը թագավորելու էր Անիում և շրջակա գավառներում, իսկ Աշոտ Դ՝ Պարսկաստանին և Վրաստանին սահմանակից գավառներում։ Հաշտությունից հետո էլ եղբայրների միջև շարունակվել է պայքարը։ Աշոտ Դ օգնություն է ստացել նաև Բյուզանդիայի կայսր Վասիլ II կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բագրատունիների թագավորության արքաներ
Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր
Ակցիումի ճակատամարտ

**Ակտիումի ճակատամարտ**, մ.թ.ա. 31 թվականի սեպտեմբերի 2–ին Հունաստանի արևմտյան մասում՝ Ակտիումի մոտ տեղի ունեցած ծովային ճակատամարտ հռոմեական քաղաքական գործիչներ և զորավարներ Օկտավիանոսի և Մարկոս Անտոնիոսի միջև։ Այդ ճակատամարտում Անտոնիոսը, որին դաշնակցում էր եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրան, ջախջախիչ պարտություն է կրել և փախել Եգիպտոս։ Ակտիումի ճակատամարտով և դրան հաջորդած՝ Անտոնիոսի և Կլեոպատրայի ինքնասպանությամբ ավարտվել է Հռոմում քաղաքացիական պատերազմների շրջանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 31
Կատեգորիա:Հռոմի հանրապետության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Հունաստանում
Ֆիլիպ (Կիլիկիայի թագավոր)

**Ֆիլիպ** (), Կիլիկիայի Հայոց Թագավորության Հայոց թագավոր 1222 թվականից։

Անտիոքի դուքս Բոհեմունդի որդին։

Հայոց գահի խնամակալ Կոստանդին սպարապետը, գահաժառանգ Զապելին պսակելով Ֆիլիպի հետ, նրան հռչակել է Հայոց թագավոր, պայմանով, որ նա հավատարմորեն հետևի հայոց կրոնին ու աշխարհիկ սովորույթներին։ Սակայն Ֆիլիպը, հոր սադրանքով սկսել է չհետևել հայկական ավանդույթներին, կարգել կաթոլիկ պաշտոնյաների, որի համար Կոստանդինը ձերբակալել ու մահապատժի է ենթարկել նրան։

Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի թագավորներ
Կատեգորիա:Հայ արքաներ
Կատեգորիա:Սպանված միապետներ
Զապել

**Զաբել Ա Ռուբենյան** (, , ), Կիլիկիայի Հայոց թագուհի (1222-1252, Լևոն Բ-ի և Սիբիլ Լուսինյանի դուստրը, Ռուբինյանների թագավորական տոհմի վերջին շառավիղը։

## Կենսագրություն
Զաբելի ծնվելու թվականի հետ կապված կան մի քանի տարբերակներ՝ 1212 թվականան, 1213 թվական, 1215 թվական, 1216 թվականի հունվարի 25, 1216 թվականի հունվարի 27 և 1217 թվականի հունվարի 25։ Ծնվել է Սիս քաղաքում։

## Կիլիկիայի գահաժառանգ
1219 թվականին Զաբելը հոր կամքով նշանակվել է Կիլիկիայի գահաժառանգ՝ խնամակալ ունենալով Ատանին, ապա նրա սպանվելուց հետո՝ Կոստանդին Լամբրոնացի իշխանին։ 1222 թվականից Կիլիկիայի հայոց թագուհի։

## Կիլիկիայի թագուհի
Լևոն Բ-ի մահից հետո, Ռուբեն Գ-ի (Լևոն Բ-ի ավագ եղբայրը) թոռը՝ Ռուբեն-Ռայմոնդ Անտիոքացին իր ձեռքն է վերցնում Կիլիկիայի Հայոց գահը, բայց շուտով պարտվում է, ընկնում գերի և սպանվում։ Ատանի խնամակալության ներքո Զաբելը հռչակվում է Կիլիկիայի թագուհի, բայց շուտով Ատանը սպանվում է։ Ատանի տեղը զբաղեցնում է Հեթումյանների տոհմից Կոստանդին Լամբրոնացին։

Գահի շուրջն սկսված վեճերը հարթելու նպատակով 1222 թվականին Կիլիկիայի իշխանները Զաբելին ամուսնացնում են Անտիոքի դքսության գահաժառանգ Ֆիլիպի հետ։ Վերջինս լատինամոլ քաղաքականություն վարելու համար 1224 (1225) թվականին գահընկեց արվեց և բանտարկվեց Կոստանդինի կողմից։ 1226 թվականին Կոստանդինը Զաբելին ամուսնացնում է իր տասներեքամյա որդու՝ Հեթումի (Հեթում Ա) հետ և վերջինիս հռչակել Հայոց թագավոր։

## Շինարարական աշխատանքներ
Զաբելը հմուտ է եղել ուսման ու գիտության մեջ, նպաստել շինարարական աշխատանքներին, 1238 թվականին ամուսնու հետ վերաշինել է տվել Անդուլ մենաստանը և դարձրել ամառանոց։ Սսում կառուցել է տվել Կաթողիկե և Սբ․ Մարինե եկեղեցիները, 1241 թվականին հիմնել է հիվանդանոց։

## Հիշատակությունը աղբյուրներում
Աղբյուրներում հիշվում է իբրև «ողջախոհ», «առաքինաջան», որը հմուտ է եղել ուսման, գիտության մեջ։

## Ընտանիքը
աջից|300px|Կիլիկյան Հայաստան
Զապելը ունեցել է հինգ դուստր և երեք որդի, որոնցից կրտսերը՝ Լևոն Գ, 1270 թվականին ժառանգել է գահը։ 
*Ֆիմի (?-1309)
*Մարիամ (?- 1310)
*Սիբիլ (1240-1290)
*Ռիթա (?)
*Լևոն Գ (հունվարի 24, 1236 կամ հունվարի 23, 1237-փետրվարի 6, 1289)
*Թորոս (1244-օգոստոսի 24, 1266)
*Զաբել (?-1268)

Զաբելը թաղվել է Դրազարկում։

Պահպանվել են Զաբելի և Հեթում Ա-ի պատկերներով դրամներ։

## Գրականություն
* Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք, Վնտ., 1956:
* Ալիշան Ղևոնդ, Սիսուան, Վնտ., 1885:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Զաբել թագուհի 

## Աղբյուրներ
* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, 1942 թ., Հատոր 5, Ցուցակ 1, Էջ.
* «Նկարագիր Օշին թագաւորի ձեռագիր ժամագիրքին», Արտավազդ Սյուրմեյան, Անթիլիաս, 1933, 97 ա․

Կատեգորիա:1210-ականների ծնունդներ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի Հայոց թագուհիներ
Կատեգորիա:Հայոց թագուհիներ
Կատեգորիա:Հեթումյաններ
Կատեգորիա:Ռուբինյան արքայատոհմի ներկայացուցիչներ
Կատեգորիա:Ռուբինյաններ
Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն

**Եվրոպայում Անվտանգության և Համագործակցության Կազմակերպություն** (հապավում՝ **ԵԱՀԿ**, , ) 1975 թվականին հիմնված տարածաշրջանային անվտանգության խոշորագույն կազմակերպություն, որը ներառում է 57 պետություններ Եվրոպայից, Կենտրոնական Ասիայից և Հյուսիսային Ամերիկայից։ Կազմակերպության գլխամասը գտնվում է Վիեննայում, ունի 550 աշխատակից։

Կազմակերպությունը կոչված է կանխելու ծագող հակամարտությունները տարածաշրջանում։

Հակամարտությունները կանխելու և կարգավորելու հիմնական միջոցներն են՝
* Զինամթերքների տարածման վերահսկում
* Դիվանագիտական ջանքեր՝ հակամարտությունները կարգավորելու համար
* Փոխվստահության և անվտանգության պայմանների ստեղծում
* Մարդու իրավունքների պաշտպանություն
* Դեմոկրատական ինստիտուտների ստեղծում
* Ընտրությունների մոնիտորինգ
* Տնտեսական և էկոլոգիական անվտանգություն

Բոլոր ԵԱՀԿ անդամ-երկրներն ունեն հավասար կարգավիճակ։

## Պատմություն
2018 թվականի հունվարի 1-ից ԵԱՀԿ-ում նախագահությունը անցնում է Իտալիային, որը միջազգային կազմակերպության քաղաքականության առաջնահերթությունը առաջին հերթին դարձնում է իր համար առավել կարևոր «միջերկրական» ուղղությունը։ Դեռևս 2016 թվականի հուլիսին Իտալիային ԵԱՀԿ ժամանակավոր նախագահությունը հանձնելու որոշումն արժանանում է 57 անդամների միաձայն հավանությանը։ Այն ժամանակ Իտալիայի արտաքին գործերի նախարար Պաոլո Ջենտիլոնին որպես իտալական նախագահության առաջնային խնդիրներ նշել էր «ուկրաինական ճգնաժամի կարգավորումը» և  ԵԱՀԿ տարածքում սառեցված հակամարտությունները, միգրանտների և փախստականների ճգնաժամը, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի հարավային ափերի երկրների միջև համագործակցության ամրապնդումը»։ ԵԱՀԿ-ում իտալական նախագահության առաջնահերթություններից է դառնում լիակատար քաղաքական աջակցությունը Ուկրաինայի արևելքում ստեղծված իրավիճակի կարգավորմանը՝ Մինսկի համաձայնագրերին ու բանակցությունների նորմանդական ձևաչափին համապատասխան։ Հատուկ ուշադրություն դարձվում Եվրոպայում մյուս խնդրահարույց հարցերին` Աբխազիային և Հարավային Օսեթիային, Արցախին ու Մերձդնեստրին։ Իտալիայի ԱԳՆ-ն իր աշխատանքն իրականացնում է ԵԱՀԿ անվտանգության երեք ոլորտներում՝ ռազմական քաղաքականություն, տնտեսություն և շրջակա միջավայրի պաշտպանություն, ինչպես նաև մարդու իրավունքների հարգում։ Նույն «ակտիվ մոտեցումը» ցուցաբերվում է նաև «նոր անդրազգային մարտահրավերների պարագայում՝ ահաբեկչություն, կիբերանվտանգություն, մաքսանենգության դեմ պայքար՝ թմրանյութերից մինչև մշակութային արժեքներ»։ Իտալիայի արտաքին գործերի նախարար Անջելինո Ալֆանոն նշանակվում է ԵԱՀԿ նախագահ։

### Մասնակից երկրներ
աջից|250px|մինի|ԵԱՀԿ անդամ պետությունները 2006-ի դրությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին Հղումներ
* ԵԱՀԿ-ի պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Եվրոպա
Կատեգորիա:Եվրոպայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Իրավապաշտպան կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ
Օշին Ա

**Օշին Ա** (), Կիլիկիայի Հայոց թագավոր 1308 թվականից։ Հեթում Բ–ի եղբայրը։ Հաջորդել է Լևոն Դ–ին։ Ազգային ուժերի պահանջով Օշին Ա առժամանակ դադարեցրել է կրոնական վեճերը, զբաղվել երկրի սահմանների ամրապնդմամբ ու շինարարական աշխատանքներով։ Մուսուլմանական պետությունների նոր սպառնալիքի և Հովհաննես XXII պապի ճնշման ներքո՝ Օշին Ա և լատինամետ կաթողիկոս Կոնստանդին Գ Կեսարացին Ադանայի ժողովում ընդունել են կաթոլիկ եկեղեցուն միանալու որոշում։ Սակայն ժողովրդի դիմադրությամբ չի իրագործվել այդ որոշումը։ Օշին Ա -ի արևմտամոլ վարքագիծը սրել է պառակտումները երկրում, թուլացրել կենտրոնական իշխանությունը։ 1318 թվականին Եգիպտոսի սուլթանության զորքերը ներխուժել են Կիլիկիա։ Հայկական զորքերը՝ Կոռիկոսի տեր Օշինի հրամատարությամբ, թշնամուն դուրս են մղել զգալի կորուստների գնով։ Հանկարծամահ եղած Օշին Ա–ին հաջորդել է նրա մանկահասակ որդի Լևոն Ե։
350px|մինի|ձախից|Օշին Ա թագավորի Մոնպելյեի վաճառականներին տված առևտրի արտոնագիրը (1314)

Կատեգորիա:Հեթումյաններ
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի թագավորներ
Բաց Ղարաբաղ

**Բաց Ղարաբաղը** (անգլերեն՝ Karabakh Open), էլեկտրոնային թերթ, որը ստեղծել է Բաց հասարակություն հասարակական կազմակերպությունը, ինտերնետային հասցեն՝ www.Karabakh-Open.com։ Թերթը գործել է 2005-ից մինչև 2008-ը։ «Բաց Ղարաբաղը» Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի լրատվամիջոցներից ամենակարդացվողներից էր համացանցում։ Թերթը թարմ լուրեր էր տարածում ինչպես ԼՂՀ-ից, այնպես էլ տարածաշրջանից։ «Բաց Ղարաբաղը» կարելի էր կարդալ երեք լեզուներով՝ հայերեն, անգլերեն և ռուսերեն։ Այն Ղարաբաղում օնլայն ռեժիմով աշխատող միակ ինտերնետ-թերթն էր։

2008 թ. հունիսի 28-ին լրատվամիջոցը դադարեցրել է իր գործունեությունը։ Թերթի եռամյա արխիվը հասանելի է կարդացողներին։

## Կազմ
Լրատվամիջոցի համակարգող՝ Նաիրա Հայրումյան։

## Բաժիններ
Լրատվամիջոցի նյութերը դասավորված են հիմնական 8 բաժիններում, սակայն անհրաժեշտության դեպքում բացվում են հատուկ նախագծեր։

Հիմնական բաժիններն են.
* Նորություններ
* Մեկնաբանություններ
* Եվրոպա
* Պետություն
* Թեմա
* Կյանքը դեմքերով
* Ֆոտոսրահ
* Ծաղրանկարներ

«Եվրոպա» և «Կյանքը դեմքերով» բաժինները գործում էր International Alert ոչ կառավարական հասարակական կազմակերպության ֆինանսական աջակցությամբ։

Կատեգորիա:Հայկական էլեկտրոնային թերթեր
Կատեգորիա:Արցախի թերթեր
Կատեգորիա:Արցախի լրատվամիջոցներ
Կոնստանդին Գունդստաբլ (13-րդ դար)

**Կոստանդին** (), գունդստաբլ, պայլ, թագավորահայր և ավագ պարոն Կիլիկյան Հայաստանում։ Լևոն Բ թագավորի քեռու՝ Պապեռոն բերդի տեր Վասակ իշխանի որդին։

1212 թվականից վարել է Հայոց բանակի գունդստաբլության գործակալությունը։ 1216 թվականի հունվարի 25-ին Կապան բերդը պաշարած Իկոնիայի սելջուկյան թուրքերի դեմ Շողականի ճակատամարտում Կոստանդինի հեծելագունդը, օգնություն չստանալով Սիր Ադանի գլխավորած հետևակ զորաթևից, պարտվեց և մի շարք զորականների հետ գերեվարվեց։ Լևոն Բ 1219 թվականի սկզբին փրկագնով ազատեց Կոստանդնին և Սիր Ադան պայլի հետ կարգեց իր գահաժառանգ դստեր՝ Զապելի խնամակալներ։ Լևոն Բ-ի մահից հետո Կոռիկոս բերդի տեր Վահրամ մարաջախտը և Ալիծի որդին՝ գահավեժ Ռուբեն-Ռայմոնդը, Տարսոնի հույների աջակցությամբ փորձեցին զավթել Հայոց գահը։ Կոստանդինը Ադանայի մոտ, ապա Տարսոնում հաղթեց ապստամբներին, Վահրամին մահապատժի ենթարկեց և բռնագրավեց նրա կալվածները, իսկ Ռուբեն-Ռայմոնդին բանտարկեց Տարսոնում, որտեղ և նա մահացավ։ 1221 թվականին Կոստանդինը ասպարեզից հանեց նաև լատինամոլ Սիր Ադան պայլին և երկրի կառավարումը կենտրոնացրեց իր ձեռքում։ Հովհաննես Զ Սսեցի կաթողիկոսի մահից հետո Կոստանդինի առաջարկով Հայոց կաթողիկոս օծվեց իր համախոհ և ազգական Կոնստանդին Ա Բարձրաբերդցին։ Չհակառակվելով հայ իշխանների մեծամասնության ցանկությունը՝ Կոստանդինը 1221 թվականին 7-ամյա Զապելին հետ պսակեց Անտիոքի դուքս Բոհեմունդ IV Միակնանու որդու Ֆիլիպին և նրան օծեց Հայոց թագավոր։ Սակայն Ֆիլիպը սկսեց արքունիք ներմուծել լատինական ծեսեր ու սովորույթներ, կալվածքներ պարգևել յուրայիններին և հոր խորհրդով արքունի գանձերը, Լևոն Բ-ի ոսկյա թագը, գահը ուղարկեց Անտիոք։ 1223 թվականին գումարված հայ աշխարհաժողովի որոշմամբ Կոստանդինը Ֆիլիպին բանտարկեց և երկրի կառավարումը վերցրեց իր ձեռքը։ Հայ իշխանների համաձայնությամբ 9-ամյա Զապելին պսակելով իր 11-ամյա որդու Հեթում Ա-ի հետ՝ նրան հռչակեց թագաժառանգ։ Կոստանդինը կարգվեց թագավորահայր և ավագ պարոն։ Երկրի հյուսիսային սահմաններն ամրապնդելու համար Կոստանդինը շուտով խաղաղության և բարեկամության պայմանագիր հաստատեց Իկոնիայի սուլթանության հետ։ Կոստանդինի հմուտ քաղաքականության շնորհիվ հաղթահարվեցին ներքին երկպառակությունները, նպաստավոր պայմաններ ստեղծվեցին երկրի տնտեսության և մշակույթի վերելքի համար։ Նա ծավալուն շինարարական գործունեության մասին վկայում են ինչպես հայ պատմիչները, այնպես էլ նրա անունով պահպանված արձանագրությունները։ Պետական կառավարումը կենտրոնացնելով իր ընտանիքի՝ Հեթումյանների ձեռքը, Կոստանդինը մինչև մահը եղավ Հեթում Ա-ի գահակիցն ու իմաստուն խորհրդականը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի իշխաններ
Կատեգորիա:Հեթումյաններ
Կատեգորիա:Հայոց սպարապետներ
Հակոբ Հակոբյան (ՀԱՀԳԲ հիմնադիր)

**Հակոբ Հակոբյան** (Հարություն Թագուշյան,), հայ ռազմաքաղաքական գործիչ, Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի հիմնադիրներից։ Առհասարակ ԱՍԱԼԱ-ի «կնքահայրը» համարվում է լիբանանահայ Հակոբ Հակոբյանը (Հարություն Թագուշյան, հանդես է եկել Մուջահեդ, Մուալեմ, Միհրան Միհրանյան, Վահրամ Վահրամյան, Մուրադ Արմենյան, Աբու Ահմադ ալ-Արմանի կեղծանուններով)։ Այդ պատճառով էլ ուսումնասիրողներից ոմանք ԱՍԱԼԱ-ի ծագումը կապում են Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության գործունեության հետ։

## Կենսագրություն
### Երիտասարդ տարիներ
Հակոբ Հակոբյանը ծնվել է Իրաքի Մոսուլ քաղաքում։ Հայրը եղել է Մկրտիչ Թագուշյանը, ով միակն է եղել բազմանդամ գերդաստանից, որ փրկվել է ցեղասպանության ժամանակ։ Նրան հինգ տարեկանում թուրքերը դանակահարել են և, կարծելով թե մեռած է, այդպես թողել են դիակների մեջ և հեռացել։ Հակոբ Հակոբյանը մասնակցել է Պաղեստինի ազատագրման շարժման գործունեությանը, իսրայելա-պաղեստինյան ընդհարումներին, սերտ կապեր է ունեցել Յասեր Արաֆաթի, Աբու Նիդալի և պաղեստինյան այլ գործիչների հետ։ Պաղեստինյան ազատագրական շարժման մասնակից լինելու տարիներին իրականացրել է մի շարք հնչեղ գործողություններ, որոնցից մեկն է եղել 1974 թվականին Քուվեյթում գտնվող Ճապոնական դեսպանատան գրավումը։

Հակոբ Հակոբյանը ակտիվ դերակատարություն է ունեցել 1975 թվականին սկսված քաղաքացիական պատերազմում հայ համայնքի պաշտպանության գործում։

### ՀԱՀԳԲ-ի հիմնադրումն ու ղեկավարումը
1975 թվականին հիմնել է Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակը։ 1984 թվականից Ասալայի մարտիկների կողմից գրվել ու անգլերեն լեզվով հրատարակվել են 3 գրքույկներ։ Դրանք 1992 թվականին Իրականություն վերնագրով՝ հայրենի ընթերցողի համար, հայերեն տարբերակով կազմել ու հրատարակել են Մոնթե Մելքոնյանն ու իր կինը՝ Սեդա Գպրանյան-Մելքոնյանը։ Գիրքը պատմում է ԱՍԱԼԱ-հեղափոխական շարժման մասին, որտեղ նսեմացվում է Հակոբ Հակոբյանի գործունեությունը։ Ըստ գրքի ՀԱՀԳԲ-ի ծագման օրից գոյություն ունեին 2 հիմնական ուժեր՝ Հակոբ Հակոբյանն ու մյուս անդամների ամբողջությունը։

ՀԱՀԳԲ-ի մնացյալ պատմությունը պիտի բնորոշվեր այս երկվությամբ.հայրենասեր մարտիկները շարունակաբար պիտի պայքարեին ստեղծարար գործունեություն հաստատելու համար, մինչ Մուջահետը, որ նկատի ուներ միայն իր անձնական իղձերը, նրանց ստեղծարար աշխատանքի պտուղները պիտի քաղեր և նրանց պիտի շահագործեր իր անձնական նպատակներն իրագործելու համար։

### Սպանությունը
Հակոբ Հակոբյանը սպանվել է 1988 թվականի ապրիլի 28-ին Աթենքի Պալեո Ֆալիրո արվարձանում։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Իրականություն, ԱՍԱԼԱ-հեղափոխական շարժում, հրատ. 1992

Կատեգորիա:ՀԱՀԳԲ-ի բացահայտված անդամներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սպանված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Գևորգ Աճեմյան

**Գէորգ Վարդանի Աճեմեան** (), հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի հիմնադիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Սիրիայում, եղեռնից մազապուրծ եղած սասունցիների ընտանիքում։ Սովորել է Հալեպի Հայկազյան և Կյուլպենկյան վարժարաններում։ 1948 թվականին ավարտել է «Ալեպպո» քոլեջը, 1958 թվականին՝ Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի փիլիսոփայության բաժինը։ Զբաղվել է մանկավարժական աշխատանքով, հայերենի և անգլերենի ուսուցիչ է աշխատել հայկական դպրոցներում, միաժամանակ լիբանանահայ մամուլում տպագրել է արձակ էջեր, տեսական-քննադատական հոդվածներ։ Ստեղծագործության հիմնական թեման սփյուռքահայության պայքարն է հանուն ազգապահպանման։ Միակ ելքը տեսել է հայրենադարձության մեջ։ Եղել է «Սփյուռք» հանդեսի խմբագիրը։

Տեսական-քննադատական և գրական վերլուծական ուսումնասիրություններն ամփոփել է «Տեսական քննադատական փորձեր» (1962-1982) ժողովածուում։

## Ստեղծագործություններ
Սփյուռքահայ գրականության նշանավոր դեմքերից է, հեղինակ է պատմվածքների, վեպերի ժողովածուների։ 
* «Հարդգողի ժառանգորդներն» վեպ 
* «Անկարելի պատմութիւն» (1956)
* «Օրերէն ետք» (1958)
* «Անորոշութեամբ եւ մասամբ նորեն» (1959)
* «Անապահովութեան փողոցներ» (1964)
* «Պիտի չարչարեմ բառերը» (1967)
* «Ակամայ ծաղրածուն եւ այլ դերասաններ» (1968)
* «Հաւերժական ճանապարհ» (1975)
* «Հարդագողի ժառանգորդները» (1983)
* «Սիմֆոնիա՝ աններդաշնակության մեջ» (1962, անգլերեն) վեպ
* «Տեսական-քննադատական փորձեր» (1962-1982) ժողովածու

## Գրքեր
*Անապահովության փողոցներ, Ե., 1968։ 
*Պիտի հիշենք երբևիցե Արևմտյան Հայաստանը, Բեյրութ, 1998
*Rulling over the Ruins, USA, 1999
*Խօսք ճանապարհի [ա.տ.], 1999։
* A Time for Terror, USA, 2000.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Աճեմյանի գրքերը Amazon.com–ում
*Գևորգ Աճեմյանը Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի հիմնադիր
*Լիբանանահայ Գևորգ Աճեմյանի գիրքը ներկայացվեց հայաստանյան ընթերցողին

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:Լիբանանահայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀԱՀԳԲ-ի բացահայտված անդամներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ ռազմական գործիչներ
Սիմոն Սիմոնյան

**Սիմոն Օվեի Սիմոնյան** (), սփյուռքահայ արձակագիր, դասագրքերի հեղինակ, խմբագիր, հրապարակախոս, մանկավարժ, բանասեր։ «Սփյուռք» շաբաթաթերթի և «Սևան» տպագրատան ու հրատարակչատան (Բեյրութ) հիմնադիրն է։

## Կենսագրություն
1930 թվականին ավարտել է Հալեպի Կրթասիրաց վարժարանը, 1935 թվականին՝ Անթիլիասի դպրեվանքը։ 1935-1946 թվականներին ուսուցչություն է արել Հալեպի Հայկազյան և Կյուլպենկյան վարժարաններում, 1946-1955 թվականներին՝ Անթիլիասի դպրեվանքում, 1947-1960 թվականներին, միաժամանակ՝ Բեյրութի Դարուհի Հակոբյան և Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարաններում, 1946 թ. «Սևան» պարբերագրքի խմբագիր, 1947-1955 թվականներին՝ «Հասկ» թերթի խմբագրապետ, 1958-1974 թվականներին՝ «Սփյուռք» շաբաթաթերթի խմբագիր։ Մի շարք ժողովածուների («Լեռնականներու վերջալոյսը», «Սիփանայ քաջեր» (Ա և Բ հատորներ), «Լեռ եւ ճակատագիր») և վեպերի («Խմբապետ Ասլանին աղջիկը» և «Անժամանդրոս») հեղինակ է։

1955 թվականին Բեյրութում հիմնադրել է «Սևան» տպարանը և նույնանուն «Սևան» հրատարակչությունը) /Սևան տպարան/, որտեղ տպագրվել են շուրջ 500 դասագրքեր, գրական-գեղարվեստական, գիտաբանասիրական, թարգմանչական և բազմաբնույթ այլ գրքեր։

Սիմոնյանը կազմել է նաև հայոց պատմության, մայրենի լեզվի («Արագած», համահեղինակ՝ Օննիկ Սարգիսյան), աշխարհագրության (համահեղինակներ՝ Երուանդ Պապայան և Օննիկ Սարգիսյան) և քերականության (համահեղինակ՝ Սարգիս Պալյան) դասագրքեր, գրել բանասիրական ուսումնասիրություններ («Արեւելահայ գրողներ», 1965, «Արեւելահայ գրականութիւն», 1965, «Հին հայ մատենագրութիւնը որպէս ենթահող արդի հայ գրականութեան», 1975, «Նորայայտ տաղասաց մը Ստեփանոս Դաշտեցի», 1981)։

## Գրքեր
* «Կը խնդրուի... խաչաձեւել» (1965)
* «Խմբապետ Ասլանին աղջիկը» (1967)
* «Սիփանայ քաջեր» (Ա և Բ հատորներ, 1967 և 1970)
* «Լեռնականներու վերջալոյսը» (1968)
* «Լեռ եւ ճակատագիր» (1972)
* «Անժամանդրոս» (1978 և 1998)

## Գրականություն
* Սասուն Գրիգորյան "Բազմատաղանդ երախտավորը, Սիմոն Սիմոնյան" Ե., 1999։
* http://www.keghart.com/Apelian-Simonian  "Remembering Simon Simonian"/Vahe H. Apelian
* http://mirhav.blogspot.com/2015/08/Simon-Simonyan-tsaphid-u-aptakid-hamar.html "Ծափիդ ու ապտակիդ համար"/Սիմոն Սիմոնեան
* http://www.keghart.com/Simonian-Apelian-Different "Ան Ուրիշ Էր" ("He Was Different”) Անգլերէնի թարգմանութիւն Վահէ Աբէլեան
* http://www.keghart.com/Guzelian-Simonian "Ողջոյն" Սիմոն Սիմոնեանի Մահուան Երեսնամեակին Առիթով/Ասատուր Կիւզելեան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լիբանանահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Մայն

**Մայն **(),** **գետ Գերմանիայում, Հռենոսի աջ վտակը։ Կազմավորվում է Ֆրանկոնյան Ալբայի լանջերից սկիզբ առնող Ռոտեր Մայն և Ֆիխտել լեռներից սկզբնավորվող Վայսեր Մայն գետերի միախառնումից։

Երկարությունը 524 կմ է, նավարկելի է մինչև վերնագավառը։ Մայնի ափերին ընկած ամենախոշոր բնակավայրերն են Օֆենբախ, Վյուրցբուրգ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ քաղաքները։ Մայնը ամբողջությամբ Գերմանիայի տարածքով հոսող ամենաերկար գետն է։

## Անվանման վարկածներ
Անվանումն առաջացել է կելտերեն ձևից, որի հիմքում, ոմանք ենթադրում են, որ ընկած է mo ― «դանդաղ», կամ enos ― «ջուր» արմատը, իսկ ոմանք էլ այն կապում են հնդեվրոպական moinia «ճահիճ» արմատի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Haus der Bayerischen Geschichte (ed.), Main und Meer — Porträt eines Flusses. Exhibition Catalogue to the Bayerische Landesausstellung 2013 (German). WBG. ISBN 978-3-534-00010-4.

## Արտաքին հղումներ
*  Website on the River Main by the Tourist Board of Franconia.
* 
* 
* 
*  — *BayernAtlas*

Կատեգորիա:Բադեն-Վյուրթեմբերգի գետեր
Կատեգորիա:Բավարիայի գետեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի գետեր
Կատեգորիա:Հյուսիսային ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Հռենոս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Ֆրանկֆուրտ
Կնքահայր (այլ կիրառումներ)

**Կնքահայր**՝ Քրիստոնեությունում երաշխավոր տղա անձ է երեխայի մը կնունքին։

**Կնքահայր** կարող է նաև վերաբերել․

*Կնքահայրը (վեպ) - Մարիո Պյուզոյի 1969-ի վեպը Կոռլեոնե մաֆիա ընտանիքին մասին։
**Կնքահայրը - 1972-ի ֆիլմ հիմնվել վեպին վրա։
**Կնքահայրը 2 - 1974-ի շարունակություն առաջին ֆիլմին։
**Կնքահայրը 3 - 1990-ի շարունակությունը տրիլոգիային։
Կնքահայրը (վեպ)

**Կնքահայրը** (), ամերիկացի գրող Մարիո Պյուզոյի 1969 թվականին հրատարակված վեպը, որը հեղինակին բերեց մեծ հարստություն և համաշխարհային ճանաչում։ Այս վեպի հիման վրա Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլան նկարահանել է համանուն ֆիլմաշարը` բաղկացած երեք ֆիլմերից։ Վեպը անգլերենից հայերեն է թարգմանել Ռուզան Ղազարյանը։ Այն հրատարակվել է 1994 թվականին Երևանում 10.000 օրինակ տպաքանակով։ Ցավոք, վեպի հայերեն թարգմանությունը ամբողջական չէ։

## Վեպի սյուժեն
Պատմությունը տեղի է ունենում Նյու Յորքում (ԱՄՆ) 1945-1955 թվականներին։ Այդ ժամանակ քաղաքին տիրում էին 5 տարբեր Սիցիլիական մաֆիոզ ընտանիքներ՝ Տատալիա, Բարզինի, Ստրաչի,Կունեո և Կոռլեոնե։ Գրքի հերոսը Դոն Վիտո Կոռլեոնեն է` Կոռլեոնե ընտանիքի կնքահայրը։ Նա հիմնադրում է Նյու Յորքի ամենահզոր ընտանիքը, որը հարստացել է ձիթապտղի յուղի բիզնեսով։ Դոնը ունի 3 տղա՝ Մայքլը, Ֆրեդոն և Սոնին։ Սոնին ու Ֆռեդոն օգնում են իրենց հորը իր գործերում, բայց Մայքլը ավելի հեռու է ընտանեկան բիզնեսից։ Այսպես կյանքը առաջ է գնում մինչ այն օրը, երբ Սոլոցոն գալիս է Դոնից իր օգնությունը խնդրելու թմրանյութերի առք ու վաճառքի համար։ Դոնը մերժում է, բայց Սոնին ցույց է տալիս, որ հետաքրքրված է այդ բիզնեսով։ Այդ իսկ պատճառով Սոլոցոն մահափորձ է կազմակերպում Վիտո Կոռլեոնեի դեմ, որ կարողանա բանակցել նրա որդու հետ։ Նրա ծրագրերը ձախողվում են, քանի որ Դոնը վիրավորվում է, բայց չի մահանում։ Այս մահափորձը ընդունելով որպես խիստ վիրավորանք` Մայքլը որոշում է վերադառնալ ընտանիք և վրեժխնդիր լինել։ Նա կազմակերպում է Սոլոցոյի սպանությունը. ինքն անձամբ կրակում է նրա վրա և այնուհետև փախչում է Սիցիլիա։ Քանի որ Նյու Յորքի մյուս գանգստերական ընտանիքներին ձեռնտու էր թմրանյութերի բիզնեսը, նրանք պատերազմ են սկսում Կոռլեոների դեմ։ Սկզբում Կոռլեոնեները ջախջախում են մյուս ընտանիքներին, բայց այն բանից հետո, երբ Սոնին սպանվում է, Դոնը խաղաղություն է հայտարարում և համաձայնվում է, որ թմրանյութ բերի։ Մի քանի տարի անց Մայքլը վերադառնում է Նյու Յորք և, փոխարինելով հորը, պատվիրում է Նյու Յորքի մյուս 4 գանստերական ընտանիքների կնքահայրերի սպանությունը։ Այսպես նա վերադարձնում է Կոռլեոնե ընտանիքի հզորությունը, իսկ ինքը դառնում է այդ ընտանիքի կնքահայրը։

## Գրականություն
* Геевский И. А. Персонажи и прототипы романов М. Пьюзо // Пьюзо, Марио. Крёстный отец; Сицилиец. — М.: Политиздат, 1990. — С. 563—574. — ISBN 5-250-01278-7.
* Засурский Я. Н. Социальные диагнозы Марио Пьюзо // Знамя. — 1987. — Вып. № 12. — С. 170—172.
* Mark Winegardner: Der Pate kehrt zurück. Heyne, Dezember 2005, ISBN 3-453-43151-0
* Mark Winegardner: Die Rache des Paten. Heyne, Juni 2007, ISBN 3-453-43260-6
* Ed Falco: Die Corleones. Klett-Cotta, 2012, ISBN 978-3-608-93965-1

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Կնքահայրը գրապահարանում 

Կատեգորիա:Մարիո Պյուզոյի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Էկրանավորված ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:1969 թվականի ամերիկյան վեպեր
Ստամբուլի ջարդեր

**Ստամբուլի ջարդեր** (*Istanbul pogrom*) 1955 թ. սեպտեմբերի 6-ին և 7-ին տեղի ունեցած ջարդեր էին, որոնց հիմնական թիրախը քաղաքի 100,000-անոց հունական համայնքն էր։ Քաղաքի հայ և հրեա բնակչությունն ու նրանց ունեցվածքը ևս զոհ գնացին ջարդերին, որոնք, համաձայն որոշ աղբյուրների, կազմակերպված էին թուրքական կառավարության կողմից։ Ջարդերի հետևանքով առնվազն 13-16 հույն և մեկ հայ զոհվեցին, հասցվեց տասնյակ միլիոն ԱՄՆ դոլարի վնաս։

## Աղբյուրներ
* Robert Holland, *Britain and the Revolt in Cyprus, 1954–59*, Oxford։ Clarendon Press, 1998, pp.&nbsp;75–78.
* The Washington Post, “In Turkey, a Clash of Nationalism and History”, an article by Karl Vick referring to the events as a “pogrom”.

## Տես նաև
* Հայոց Ցեղասպանություն
* Հակահայկականություն

Կատեգորիա:1955 իրադարձություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն
Կատեգորիա:Հույն-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Քրիստոնյաների ջարդեր
Կատեգորիա:Ստամբուլի պատմություն
Վաղարշ Բ

**Վաղարշ II** (ծն. թ. անհայտ – մոտ 206), Հայոց Արշակունի արքա 186-206 թթ․։ Հաջորդել է հորը` Տիգրան VII Սոհեմոսին։

186 թվականին իր մահկանացուն կնքեց Մեծ Հայքի թագավորության արքա Տիգրան VII Սոհեմոսը և վերջինիս հաջորդեց նրա որդի Վաղարշ II-ը (186-206), որը հոր ժառանգորդը հանդիսացավ նաև վարվող քաղաքական գծի առումով՝ շարունակելով վարել հռոմեամետ քաղաքականություն։ 189 թվականին Գուտի կիրճի ճ-մ-ում (Գուգարքի և Իբերիայի սահմանին) գահի թեկնածու, Վաղարշ II-ի որդի և Համազասպ II-ի քրոջ որդի Արևի գլխավորած Մեծ Հայքի թագավորության (մոտ 30.000), Հռոմեական կայսրության (մոտ 13.000), ինչպես նաև Իբերիայի ապստամբած իշխանների (մոտ 10.000) ու Ալանական թագավորության (մոտ 10.000) միացյալ բանակը ջախջախեց Համազասպ II-ի գլխավորած Իբերիայի (մոտ 30.000) և Պարթևական (մոտ 15.000) թագավորությունների միացյալ բանակին։ Համազասպ II-ը սպանվեց, իսկ Արևը` Ռևը (189-216), հռչակվեց Իբերիայի թագավորության արքա։ Որպես հետևանք՝ Իբերիայի թագավորությունը մինչև 253 թվականը ընկավ Մեծ Հայքի թագավորության գերիշխանության տակ։ 193-ին Վաղարշ II հրաժարվել է օգնել Հռոմի արևելյան զորքերի հրամանատար և կայսերական գահի հավակնորդ Պեսցենիոս Նիգերին, իսկ վերջինիս պարտությունից հետո բանակցել Սեպտիմիոս Սևերոս կայսեր հետ և կանխել նրա ներխուժման վտանգը։ Սեպտիմիանոս Սևերոսը նպատակ ուներ ամենից առաջ ներխուժել հենց Մեծ Հայքի թագավորության տարածք, սակայն սկսված բանակցությունների արդյունքում վերջինս Վաղարշ II-ին ի վերջո ճանաչեց Մեծ Հայքի թագավորության արքա, իսկ Հռոմեական կայսրությունն ու Մեծ Հայքն էլ իրենց հերթին ճանաչվեցին իրար «դաշնակից և բարեկամ», որի արդյունքում, Մեծ Հայքից դուրս բերվեցին հռոմեական զորքերը, Հռոմը պարտավորվեց ամեն տարի խոշոր գումար վճարել Մեծ Հայքի թագավորությանը, որի միջոցով վերջինս պետք է ապահովեր Ալանաց Դուռ ամրոցի հսկողությունը և լեռնանցքի պաշտպանությունը Ալանական թագավորության հարձակումներից։ Որպես արդյունք, 198 թվականի ամռանը Մեծ Հայքի թագավորության հարավ-արևմտյան սահմաններին մոտեցած Սեպտիմիոս Սևերոսը այնուհանդերձ ոչ միայն չսրեց հակամարտությունը վերջինիս հետ, այլև պարտավորվեց տարեկան նույնիսկ բավարար միջոցներ տրամադրել Վաղարշ II-ին՝ Կովկասյան լեռնաշղթայի բավարար պաշտպանությունն ապահովելու նպատակով։ 206 թվականի գարնանը Վաղարշ II-ի, սպարապետ Աշոտ Բագրատունու և Բաբկեն Արծրունու գլխավորած Մեծ Հայքի թագավորության բանակը (մոտ 70.000) Ուտիքի ճ-մ-ում գլխովին ջախջախեց Վնասեպ Սուրհապի գլխավորությամբ Դերբենդ ամրոց-Ուտիք երթուղով Մեծ Հայքի թագավորության տարածք ներխուժած Բասիլական ու Ալանական թագավորությունների միացյալ բանակին (մոտ 100.000, այդ թվում սարմատներ, խազարներ ու բուլղարներ)։ Դրանից հետո, արդեն 206 թվականի ամռանը, Դերբենդ ամրոցի ճ-մ-ում Վաղարշ II-ի, սպարապետ Աշոտ Բագրատունու և Բաբկեն Արծրունու գլխավորությամբ Դերբենդի լեռնանցքն անցած Մեծ Հայքի թագավորության բանակը (մոտ 80.000) գլխովին ջախջախեց Բասիլական ու Ալանական թագավորությունների միացյալ բանակին (մոտ 80.000, այդ թվում սարմատներ, խազարներ ու բուլղարներ), թեև մարտի վերջում Վաղարշ II-ը նետահար եղավ և զոհվեց։ Վաղարշ II-ի մահից հետո Մեծ Հայքի թագավորության արքա է հռչակվում նրա որդի Խոսրով I Քաջը (206-253)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:198 մահեր
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ
Տիբեր

**Տիբեր** կամ **Տիբերիս**, երրորդ ամենաերկար գետը Իտալիայում, խոշորագույն Ապենինյան թերակղզում։ Սկիզբ է առնում Ապենիններից, թափվում Տիրենյան ծովը՝ առաջացնելով դելտա։ Տիբեր գետի ափին է գտնվում Հռոմ քաղաքը։

## Անվանման վարկածներ
Անվանման հայերեն տարբերակը առաջացել է լատիներեն Tiberis ձևից։ Անվանման այժմյան իտալերեն տարբերակն է Tevere։ Ոմանք գտնում են, որ անվանումն ունի էտրուսկական ծագում, ոմանք էլ այն կապում են կելտերեն dubr «ջուր» բառի հետ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Իտալիայի գետեր
Կատեգորիա:Տիրենյան ծովի ավազանի գետեր