Լեոնիդ Տոպտունով

**Լեոնիդ Ֆեդորովիչ Տոպտունով** (, ), Չեռնոբիլի ատոմակայանի աշխատողներից մեկը, 4-րդ էներգաբլոկի ավագ ռեակտորի կառավարման ինժեները վթարի գիշերը՝ 1986 թվականի ապրիլի 26-ին։

## Կենսագրություն
Լեոնիդ Տոպտունովը ծնվել է 1960 թվականի օգոստոսի 16-ին Սումիի մարզի Բուրինսկի շրջանի Նիկոլաևկա գյուղում, զինվորականի ընտանիքում։ Որդու ծնվելուց հետո ընտանիքը տեղափոխվել է Կզըլ-Օրդայի մարզի Բայկոնուր քաղաք։ Իր մանկությունն ու դպրոցական տարիներն անցկացրել է այս քաղաքում։ Միջնակարգ դպրոցում Լեոնիդը սովորել է Էստոնական ԽՍՀ-ի Տալլինի թիվ 11 միջնակարգ դպրոցում, որտեղից էլ ստացել է միջնակարգ դպրոցի ավարտական վկայական։ Վաղ տարիքից հետաքրքրված է եղել մաթեմատիկայով և ֆիզիկայով։ 1983 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ճարտարագիտական ֆիզիկայի ինստիտուտի մասնաճյուղը Օբնինսկում։ Ավարտել է իր նախադիպլոմային պրակտիկան Չեռնոբիլի ատոմակայանում:

Ուսումնառությունն ավարտելուց հետո նրան ուղարկել են Չեռնոբիլի ատոմակայան։ 1983 թվականի մարտի 31-ից աշխատել է որպես բլոկի կառավարման ինժեներ և ռեակտորի կառավարման ավագ ինժեներ ռեակտորի արհեստանոցում:

## Չեռնոբիլի վթար
Լեոնիդ Տոպտունովը եղել է Չեռնոբիլի ատոմակայանի չորրորդ բլոկում 1986 թվականի ապրիլի 26-ի գիշերը տեղի ունեցած իրադարձությունների անմիջական մասնակիցներից մեկը։ Տոպտունովը, 1986 թվականի ապրիլի 26-ի գիշերվա կեսգիշերին, որպես գիշերային հերթափոխի մաս, ընդունել և սկսել է իր պարտականությունները որպես ռեակտորի օպերատոր։ Այդ ժամանակ թիվ 4 էներգաբլոկում աշխատանքներ են ընթացել՝ այն կանխարգելիչ սպասարկման և տուրբոգեներատորի անսարքության փորձարկման համար անջատմանը նախապատրաստելու համար։ Թիվ 4 էներգաբլոկի բլոկային կառավարման սենյակի (ԲԿՀ) գիշերային հերթափոխի գործողությունները վերահսկել և ղեկավարել են թիվ 4 էներգաբլոկի հերթափոխի պետ Ալեքսանդր Ակիմովը և Չեռնոբիլի ատոմակայանի գլխավոր ինժեների տեղակալ Անատոլի Դյատլովը։ Գիշերային հերթափոխը շարունակել է ապրիլի 25-ին սկսված աշխատանքը՝ էներգաբլոկը անջատելու և տուրբոգեներատորի անսարքության փորձարկմանը նախապատրաստվելու համար։ Ռեակտորի ջերմային հզորությունը, երբ Տոպտունովը իր հերթափոխը ստանձնեց ժամը 00:05-ին (ըստ շահագործման գրանցամատյանի), կազմել է 720 ՄՎտ։

Ժամը 00:28-ին, տեղական ավտոմատ հզորության կարգավորման համակարգից հիմնական տիրույթի ավտոմատ հզորության կարգավորիչին (1AR, 2AR) անցնելու ժամանակ, Տոպտունովը հրաման չի տվել ժամանակին պահպանել հզորությունը, ինչի արդյունքում ռեակտորի ջերմային հզորությունը նվազել է մինչև 30-50 ՄՎտ:

Էլեկտրաէներգիայի անջատումից հետո կայանի անձնակազմը որոշել է ավելացնել հզորությունը: Տոպտունովը, իրեն օգնող Ակիմովի և Յուրի Տրեգուբի հետ միասին, սկսել է մեծացնել հզորությունը՝ ռեակտորի ակտիվ գոտուց հեռացնելով կառավարման ձողերը։ Մինչև ժամը 1:00-ը (ըստ շահագործման գրանցամատյանի՝ ժամը 01:03-ին), հզորությունը բարձրացվել է մինչև 200 ՄՎտ և կայունացավ։ Որոշվել է ռեակտորի հզորությունը հետագայում չբարձրացնել մինչև փորձարկման ծրագրով սահմանված 700-1000 ՄՎտ արժեքները։

Ժամը 01:07-ին ավարտվել են տուրբոգեներատորի անսարքության և էներգաբլոկի անջատման նախապատրաստական աշխատանքները։ Հերթափոխի մասնակիցներին տրվել են հրահանգներ, թե ինչ պետք է անեն թեստերի ժամանակ: Ժամը 01:23:04-ին սկսվել են տուրբոգեներատորի անջատման փորձարկումները։ Թիվ 8 տուրբինի անջատման և կառավարման փականները փակ են եղել։ Փորձարկման մեկնարկից հետո, ըստ վթարային ծրագրի, ռեակտորը պետք է անջատվեր։ Սակայն ռեակտորը անջատելու հրամանը Ակիմովը տվել է գործարկման մեկնարկից մոտավորապես 20 վայրկյան անց։ Հստակ հայտնի չէ, թե իրականում ով է սեղմել կոճակը՝ Ակիմովը, թե՞ Տոպտունովը, քանի որ այս իրադարձության մասին վկաների վկայությունները տարբերվում են: Ժամը 01:23:39-ին կառավարման վահանակի վրա սեղմվել է A3-5 կոճակը, որը մեկնարկել է ռեակտորի անջատման ռեժիմը։ Ձողեր  և սկսվել են շարժվել դեպի ռեակտորի միջուկ։ AZ-5 կոճակը սեղմելուց մոտավորապես 3 վայրկյան անց էներգաբլոկի պարամետրերի գրանցման սարքավորումները գրանցել են բազմաթիվ արտակարգ ազդանշաններ, մասնավորապես՝ ռեակտիվության կտրուկ աճ և ռեակտորի ջերմային հզորության արագ աճ: Ժամը 1:23:46-ին լսվել է մի քանի հաջորդական պայթյունների շարք, և 4-5 վայրկյան անց ռեակտորն ամբողջությամբ ավերվել է:

Վթարի առաջին ժամերին Լեոնիդ Տոպտունովը, հերթափոխի մասնակիցների և կայանի անձնակազմի այլ անդամների հետ միասին, միջոցներ են ձեռնարկել վթարը տեղայնացնելու և այն այլ էներգաբլոկներ չտարածելու համար, ինչպես նաև աշխատանքներ է իրականացրել վթարի հետևանքները տեղայնացնելու ուղղությամբ։ Մասնակցել է ռեակտորի միջուկ ջրամատակարարման կազմակերպմանը: Տոպտունովը մնացել է թաղամասում մինչև առավոտյան ժամը 8-ը, չնայած իր ընդհանուր ծանր ֆիզիկական վիճակին, որը պայմանավորված է եղել ստացած իոնացնող ճառագայթման մեծ չափաբաժիններով։

Ապրիլի 26-ի առավոտյան Տոպտունովը տեղափոխվել է Պրիպյատ քաղաքի բժշկական բաժանմունք, իսկ ավելի ուշ տարհանվել է Մոսկվայի թիվ 6 կլինիկական հիվանդանոց։ Տոպտունովը բուժվել է Մոսկվայի կլինիկաներից մեկում, սակայն ստացած մեծ դեղաչափի՝ 1300 ռեմի (13 Գրեյ) պատճառով բուժումը գործնական ազդեցություն չի ունեցել։ Տոպտունովը մահացել է 1986 թվականի մայիսի 14-ին՝ սուր ճառագայթային հիվանդությունից, վթարից 19 օր անց:

Տոպտունովի մահվան կապակցությամբ նրա նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվել է 1986 թվականի նոյեմբերի 28-ին՝ Ուկրաինական ԽՍՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի հիման վրա։

## Պարգևներ
Ուկրաինայի նախագահի 2008 թվականի դեկտեմբերի 12-ի թիվ 1156/2008 հրամանագրով, Չեռնոբիլի ատոմակայանի չորրորդ էներգաբլոկում տեղի ունեցած վթարից հետո առաջին ժամերին ցուցաբերած անձնական քաջության և արիության համար Լեոնիդ Ֆեդորովիչ Տոպտունովը հետմահու պարգևատրվել է «Արիության համար» 3-րդ աստիճանի շքանշանով:

## Ֆիլմում
2019 թվականին թողարկվեց HBO-ի « Չեռնոբիլ» մինի-սերիալը, որտեղ Տոպտունովի դերը խաղացել է բրիտանացի դերասան Ռոբերտ Էմմսը:

## Տես նաև
* Ալեքսանդր Ակիմով
* Անատոլի Դյատլով

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

 

Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար
Կատեգորիա:Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի լիկվիդատորներ