Իրան-Իսրայել հակամարտություն (2024)

**Իրան-Իսրայել հակամարտությունը** սկսվել է 2024 թվականի ապրիլին, երբ Իրան-Իսրայել պրոքսի հակամարտությունը վերածվեց ուղիղ բախման երկու երկրների զինված ուժերի միջև։ Ապրիլի 1-ին Իսրայելը ռմբակոծեց Դամասկոսում Իրանի հյուպատոսությունը, ինչի հետևանքով սպանվեցին իրանական մի քանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ։ Ի պատասխան՝ Իրանը և նրա վստահված անձինք ապրիլի 13-ին հարվածներ հասցրին Իսրայելի վրա։ Իսրայելն այնուհետև պատասխան հարվածներ հասցրեց Իրանին ապրիլի 19-ին։

## Նախապատմություն

1979 թվականին Իրանական հեղափոխությունից հետո Իրանն ավելի քննադատական դիրքորոշում որդեգրեց Իսրայելի նկատմամբ, և պրոքսի պատերազմ սկսվեց, երբ Իրանը աջակցեց լիբանանցի շիաներին և պաղեստինցի զինյալներին 1982 թվականի Լիբանանի պատերազմի ժամանակ։ Իրանը սկսեց հզորանալ ու ազդեցություն ձեռք բերել այլ երկրների և խմբավորումների վրա։ Հակամարտությունը զարգացավ իրանական միջուկային ծրագիրը դադարեցնելու Իսրայելի փորձերով և Սիրիայում քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ առճակատումներով։

### Լարվածություն Իսրայելա-պաղեստինյան պատերազմի ժամանակ
2023 թվականի հոկտեմբերի 7-ին՝ պաղեստինյան «Համաս» զինյալների խմբավորումը, որը մասամբ ֆինանսավորվում է Իրանի կողմից, հարձակում գործեց Իսրայելի վրա, որի արդյունքում զոհվեցին գրեթե 1200 իսրայելցիներ, հիմնականում խաղաղ բնակիչներ, և սկսվեց Իսրայելա-պաղեստինյան պատերազմը։ Իսրայելը բախվում է նաև իրանական պրոքսի «Հեզբոլլահ» խմբավորման հետ Լիբանանում։ Հարձակումից հետո Իսրայելը սկսեց ավելի հաճախ թիրախավորել իրանական և պրոքսի զինված ուժերին Սիրիայում՝ որպես պատասխան գործողություն։ Հետագա ամիսներին մեծացան տարածաշրջանային պատերազմի մտավախությունները։

Իրանցի հրամանատար Ռազի Մուսավին սպանվում է 2023 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Դամասկոսից 10 կմ հարավ գտնվող Սայիդա Զայնաբում գտնվող իր նստավայրի վրա իսրայելական ավիահարվածի հետևանքով՝ Իսրայելի և Համասի միջև տեղի ունեցող պատերազմի ժամանակ։ Մուսավիի սպանությունը դարձավ իրանցի բարձրաստիճան զինվորականի ամենաբարձր մակարդակով սպանությունը՝ Ղասեմ Սոլեյմանիի նպատակային սպանությունից ի վեր, մինչև 2024 թվականին Մոհամմադ Ռեզա Զահեդիի սպանությունը։

2024 թվականի հունվարի 20-ին Սադեղ Օմիդզադեն չորս այլ իրանցի պաշտոնյաների՝ Ալի Աղազադեի, Սայիդ Քարիմիի, Հոսեյն Մոհամմադիի և Մոհամմադ Ամին Սամադիի հետ միասին սպանվում է Դամասկոսի Մեզզե թաղամասում գտնվող շենքերից մեկում հանդիպման ժամանակ։ Իսրայելի ավիահարվածները, ինչպես հաղորդում է Մարդու իրավունքների սիրիական դիտարանը, հանգեցրել են շենքի ամբողջական ավերմանը, ինչի հետևանքով զոհվել է առնվազն 10 զինվորական։

## Ժամանակագրություն
### Իրանի դեսպանատան պայթյուն (ապրիլի 1)

Ապրիլի 1-ին Իսրայելը ռմբակոծում է Սիրիայի մայրաքաղաք Դամասկոսում գտնվող Իրանի դեսպանատունը։ Հարձակման հետևանքով զոհվում է 16 մարդ, այդ թվում՝ բազմաթիվ իրանցի սպաներ և վստահված զինյալներ։ Հատկանշական է, որ ավիահարվածի ժամանակ սպանվել է «Ղոդս» ուժերի հրամանատար Մոհամմադ Ռեզա Զահեդին։ Հարձակման պահին շենքում գտնվող իրանցի պաշտոնյաները, ենթադրաբար, հանդիպում են ունեցել պաղեստինյան զինյալների առաջնորդների հետ։

### Իսրայելի նախապատրաստությունը (ապրիլի 2 - ապրիլի 12)
Իրանը խոստացել էր հակահարված տալ, իսկ արևմտյան աղբյուրները կասկածում էին, որ նա ուղղակիորեն կհարձակվի Իսրայելի վրա։ Իսրայելը սկսեց նախապատրաստվել հարձակմանը նախորդող օրերին՝ տարհանելով Իսրայելի դեսպանատները և խցանելով GPS ազդանշանները օդային ռմբակոծության դեպքում։ Ֆրանսիան իր նավատորմն ուղարկեց Իսրայելը պաշտպանելու համար։

### MSC Aries-ի բռնագրավում (ապրիլի 13)

2024 թվականի ապրիլի 13-ին Իրանը վերահսկողության տակ վերցրեց «Gortal Shipping»-ին պատկանող «MSC Aries» կոնտեյներային նավը, որը վարձակալել էր Միջերկրածովային բեռնափոխադրման ընկերությունը (MSC): Gortal Shipping-ը փոխկապակցված է «Zodiac Maritime» ընկերության հետ, որը մասամբ պատկանում է իսրայելցի գործարար Էյալ Օֆերին։ Նավի վրա իրանցի կոմանդոսները իջել են Հորմուզի նեղուցում՝ ԱՄԷ-ի ափերի մոտ գտնվող միջազգային ջրերում։ Այնուհետև այն տեղափոխվել է Իրան։ Միջադեպից հետո Իսրայելը կոչ արեց Եվրամիությանը պատժամիջոցներ կիրառել Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի դեմ։

### Իրանի հարվածները Իսրայելին (13 ապրիլի - 14 ապրիլի)

Ապրիլի 13-ին՝ ժամը 01։ 00-ին Հեզբոլլահը մոտ 40 հրթիռներով հարձակվում է Իսրայելի հարավի վրա։ Իսրայելը պատասխանում է՝ ռմբակոծելով Լիբանանում գտնվող «Հեզբոլլահ»-ի զենքի արտադրամասը։ «Ալ Ջազիրա»-ն հայտնում է, որ հարձակումը, ամենայն հավանականությամբ, կապված է նույն օրը ավելի ուշ տեղի ունեցած իրանական հարվածի հետ։

Ավելի ուշ Իրանը և նրա վստահված խմբավորումները հարձակվեցին Իսրայելի վրա մոտ 300 անօդաչու թռչող սարքերով և բազմաթիվ բալիստիկ հրթիռներով։ Իրանի հրամանատարության ներքո՝ Հութիները, Իրաքում իսլամական դիմադրությունը և Բադր կազմակերպությունը նույնպես հարձակումներ են իրականացնում Իսրայելի վրա։ Սիրիան մի քանի իսրայելական որսիչներ է խոցում։ Միացյալ Նահանգները, Մեծ Բրիտանիան և Հորդանանը որսում են իրանական ավելի քան 100 անօդաչու թռչող սարքեր։ Անօդաչու թռչող սարքերն ու հրթիռները ի վերջո հարվածում են Իսրայելի տարբեր քաղաքներին, Արևմտյան ափին և Գոլանի բարձունքներին։ Հարձակման հետևանքով վնասվում են նաև Նեթավիմ և Ռամոն ավիաբազաները։ Տուժվում է 33 խաղաղ բնակիչ։

### Աճող լարվածություն (ապրիլի 14 - ապրիլի 18)
Իսրայելի և ԱՄՆ-ի պաշտոնյաներն այդ գիշեր իրականացնում են իրավիճակային գնահատումներ։ Միացյալ Նահանգները հայտարարում է, որ չի մասնակցի Իրանի դեմ պատասխան հարվածին։ Իրանը սպառնում է, որ եթե Իսրայելն ուղղակի կամ անուղղակի պատասխան տա, ապա ավելի կոշտ պատասխան հարված կհասցնի։ Իսրայելը հայտարարում է, որ հարձակումը պահանջում է պատասխան։ Միացյալ Նահանգները զգուշացնում է Իսրայելին զսպվածություն ցուցաբերել, իսկ Իսրայելի ռազմական կաբինետը վիճում է Իսրայելի պատասխանի մասշտաբների շուրջ։ Իսրայելը հետաձգում է Ռաֆահում հարձակում սկսելու ծրագրերը այդ շաբաթ, որպեսզի կարողանա պատասխան տալ։

Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում ռազմական կաբինետը շարունակում է վիճաբանությունները Իսրայելի պատասխանի շուրջ։ Կառավարության կաբինետը քննարկում է ռազմական և դիվանագիտական տարբերակներ՝ իրավիճակի դեէսկալացիայի միջազգային ճնշմամբ, որոնք ազդում են որոշումների վրա։ Ապրիլի 18-ին հաղորդվեց, որ Միացյալ Նահանգները կանաչ լույս է տալու Ռաֆահի հարձակման համար՝ Իրանին իսրայելական հարված չտալու դիմաց։ ԱՄՆ-ն և Եվրամիությունը խստացնում են Իրանի դեմ պատժամիջոցները։

### Իսրայելի պատասխանը (ապրիլի 19)

Ապրիլի 19-ին Իսրայելը հակահարված տվեց Իրանին։ Իսրայելը հարձակվում է Սպահանի միջազգային օդանավակայանում կամ նրա մերձակայքում գտնվող երեք թիրախների վրա, ենթադրաբար, այդ թվում՝ ռազմական բազայի։ Իրանը պնդում էր, որ խոցել է իսրայելական բոլոր հրթիռները, և որ պայթյունները եղել են հակաօդային պաշտպանությունից, սակայն ԱՄՆ-ը հերքել է դա։ CNN-ը հայտարարում է, որ Իսրայելի կողմից թիրախավորված ավիաբազային մեծ վնաս չի հասցվել, քանի որ արբանյակային SAR բացառիկ պատկերները հաստատում են, որ գետնին մեծ խառնարաններ և ավերված շենքեր չկան։ Այրվածքի հետքերը դեռևս չեն երևացել։ Իսրայելը չի մեկնաբանել և չի ստանձնել որևէ հարձակման պատասխանատվությունը։ Սիրիայի հարավում թիրախավորվել են Սիրիական արաբական բանակի բազաները՝ հանգեցնելով նյութական կորուստների։ Պայթյունների ու կործանիչների ձայներ են լսվել նաև Իրաքում։

### դեէսկալացիա (ապրիլի 19 — այժմ)
Իրանի պետական լրատվամիջոցները թերագնահատում են Իսրայելի հարվածը։ Իրանցի պաշտոնյաները հայտարարել են, որ Իսրայելի դեմ ծրագրված պատասխան գործողություն չի իրականացվել։ Անանուն աղբյուրը CNN-ին հայտնում է, որ միջպետական ​​ուղիղ հարվածներն ավարտվել են։ Վերլուծաբաններն ասում են, որ հարձակումը և Իրանի արձագանքը ցույց տվեցին, որ երկու կողմերն էլ ցանկանում են լարվածության դեէսկալացիա, սակայն Իսրայելն ունի լայնամասշտաբ պատերազմի ժամանակ ավելի մեծ վնաս պատճառելու հնարավորություն։ Այնուամենայնիվ, նրանք նաև զգուշացնում են, որ Իսրայելի պատասխանը կարող է լիովին ամբողջական չլինել, և որ լարվածությունը դեռ բարձր է։ Պարզ չէ, թե երկուսի միջև էսկալացիոն փուլն ավարտվել է, թե ոչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2024 Իսրայելում
Կատեգորիա:2024 Իրանում
Կատեգորիա:2024 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Իրան-Իսրայել հակամարտություն (2024)
Կատեգորիա:Իրան-Իսրայել պրոքսի հակամարտություն