Ագեուզիա

**Ագեուզիա** (, անգլերենի ժխտական *a-* ածանցից և հին հունարեն **γεῦσις** (*geûsis* - «համ») բառից), լեզվի համային ֆունկցիաների կորուստ, մասնավորապես քաղցրությունը, թթվությունը, դառնությունը, աղիությունը և կծվությունը զգալու անկարողությունը։ Այն երբեմն շփոթում են անօսմիայի՝ հոտառության կորստի հետ։ Իրական ագեուզիան հիպոգեուզիայի՝ համի մասնակի կորստի, և դիզգեուզիայի՝ համի խեղաթյուրման կամ փոփոխության համեմատ ավելի հազվադեպ է հանդիպում։

Թեև ագեուզիան համեմատաբար հազվադեպ է հանդիպում, այն կարող է ազդել ցանկացած տարիքի կամ սոցիալական խմբի անձանց վրա։ COVID-19 համավարակի հետևանքով ագեուզիայի դեպքերի թիվն աճել է, ինչի արդյունքում այն ավելի հաճախ է ախտորոշվում, քան նախկինում։

## Ախտանիշներ
Համի ամբողջական կորուստ։

## Պատճառներ
Ագեուզիայի առաջացման հնարավոր պատճառներն են՝

* համի համար պատասխանատու ջրալույծ մոլեկուլների խնդիրները, որոնք առաջացնում են բերանի չորություն կամ համային բողբոջիկների վնասումը,
* ճառագայթային թերապիայի բուժումները,
* դիմային նյարդի վնասվածքը՝ վիրահատության հետևանքով, 
* գլխի տրավմաները, միջին ականջի կամ ծնոտի վնասվածքները,
* սինուսիտը, ստրեպտոկոկային ֆարինգիտը, նշագեղձերի վարակները, մրսածությունը, գրիպը, COVID-19-ը,
* բելլի պարալիչը կամ ատամնաբուժական միջամտությունները, օրինակ՝ մոլյարների հեռացումը կամ տոնզիլէկտոմիան,
* էպիլեպսիան, ուռուցքները, կաթվածը կամ ցրված սկլերոզը,
* հիվանդությունները, որոնք կարող են ազդել վեգետատիվ նյարդային համակարգի վրա, օրինակ՝ շաքարային դիաբետը,
* որոշ դեղամիջոցներ, ներառյալ մկանային ռելաքսանտները, քիմիաթերապևտիկ դեղերը, հակասնկային միջոցները, հակադեպրեսանտներում առկա քիմիական միացությունները, հակաէպիլեպտիկ դեղերը և արյան ճնշման կարգավորման դեղամիջոցները,
* Թքագեղձերի բորբոքումը (սիալադենիտ), լնդերի բորբոքումը (գինգիվիտ), բերանի վարակները կամ գլոսոդինիան (այրվող բերանի համախտանիշ, BMS)։
Գլխի լուրջ վնասվածքի հետևանքով առաջացած ագեյզիան համեմատաբար հազվադեպ է և հանդիպում է այսպիսի վնասվածքներ ստացած մարդկանց միայն մոտ 1%-ի մոտ։

### COVID-19
Ագեուզիան կարող է լինել COVID-19 վարակի նշան։ Ագեուզիան և անօսմիան COVID-19-ի հիմնական ախտանշաններից են, որոնք կարող են տևել մինչև 4 շաբաթ։ Սակայն հարկ է նշել, որ ագեուզիան կարող է անօսմիայից տարբեր ձևով դրսևորվել, քանի որ անօսմիան հիմնականում ազդում է հոտառության համակարգի վրա, մինչդեռ ագեուզիան՝ համի ընկալիչների։ Արդյունքում, նոր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ COVID-19-ի տարբեր շտամները կարող են կապված լինել ագեուզիայի տարբեր ծանրության աստիճանների հետ, ինչպես նաև համի և հոտի այլ խանգարումների ինտենսիվության փոփոխությունների հետ։ Սա ենթադրում է, որ վիրուսի որոշ շտամներ կարող են տարբեր ազդեցություն ունենալ ախտահարված անձանց զգայարանների վրա։

COVID-19 համավարակի հետևանքով առաջացած համի խանգարումների տարածվածությունը հետազոտող ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարբեր մարդիկ տարբեր կերպ են տուժել, և որոշները՝ մյուսներից ավելի ծանր ձևով****։

Ագեուզիա ախտորոշվել է հիվանդների 28.0%-ի մոտ, հիպոգեուզիա՝ մոտ 33.5%-ի մոտ, և դիսգեուզիա՝ մոտ 41.3%-ի մոտ։

2020 թվականի ապրիլին Եվրոպայում COVID-19-ով վարակված ավելի քան 400 հիվանդների շրջանում 88%-ը ունեցել է համի խանգարումներ (86%-ը՝ հոտառության խանգարումներ)։ Բացի այդ, Հարավային Կորեայում COVID-19-ից առաջացած ագեուզիայով վարակված մոտ 2,000 դեպքերից միայն 30%-ն է ունեցել ագեուզիա։

Ագեուզիայից վերականգնման տևողությունը կարող է զգալիորեն տարբերվել՝ կախված վարակի պատճառից։ COVID-19-ի հետ կապված վարակների դեպքում ագեուզիայի վերականգնման ժամկետը տարբեր է կախված անհատից, և այն կարող է փոփոխվել կախված վիրուսի տարբեր շտամներից կամ տարբերակներից, անձնական իմունային արձագանքներից, ժողովրդագրական առանձնահատկություններից և այլ գործոններից։

## Վարակի առաջացման մեխանիզմներ
Վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս ագեուզիայի դեպքում կապ համի բջիջների բաշխման և ԱՓՖ2 ընկալիչների միջև։ Ընկալիչների մեծ քանակությունը ենթադրում է COVID-19-ով վարակման ավելի հեշտ ճանապարհ՝ ագեուզիայի հնարավոր առաջացմամբ։

Ագեուզիան կարող է առաջանալ նաև թքի քանակության փոփոխության կամ դրա պակասի հետևանքով, ինչը կարող է վերջնականապես վնասել լեզվի մակերեսի բջիջները։

### Թուք ու համի ընկալում
Թուքը կարևոր նշանակություն ունի համի զգացողության և ընկալման մեջ։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ թուքը առանցքային դեր է խաղում COVID-19 վարակը հայտնաբերելու գործում, իսկ ագեուզիան կարող է լինել նշան, որ վարակը ազդում է նշագեղձերի վրա։

Այնուամենայնիվ, դեռևս բավարար հետազոտություններ չկան՝ ամբողջությամբ պարզաբանելու ագեուզիայի, COVID-19-ի և դրանց հնարավոր ազդեցության ամբողջական պատկերը թքի և «թքահոսքի արագության» վրա։

### Ցինկի անբավարարություն
Ցինկի անբավարարության դեպքերում ցինկ կապող սպիտակուցների պակասը, որոնք նպաստում են համային բողբոջիկների աճին և զարգացմանը, կարող է հանգեցնել համային բողբոջիկների խանգարումների, ինչպիսիք են ագեուզիան, հիպոգեուզիան և հիպոսալիվացիան։

Բացի այդ, թքում ցիկլային ադենոզին մոնոֆոսֆատի (cAMP) և ցիկլային գուանոզին մոնոֆոսֆատի (cGMP) ցածր մակարդակները, որոնք նույնպես մասնակցում են համային բողբոջիկների աճին, կապվել են ագեուզիայի հետ։

## Ախտորոշում
Ագեուզիան սովորաբար ախտորոշվում է օտոլարինգոլոգի կողմից, որը նաև հայտնի է որպես քիթկոկորդականջաբան (ENT)։ Այս մասնագետները կարող են գնահատել բուժառուի համի կորուստը և այլ ասպեկտներ։ Դրա համար մասնագետը պետք է վերանայի այն գործոնները, որոնք կարող են ազդել ագեուզիայի վրա, ինչպես նաև պետք է ստուգի գլուխը, քիթը, ականջները և բերանը։ Իսկ գլխի և պարանոցի պատկերավոր հետազոտությունը կարող է օգնել ավելի լավ հաստատելու կամ բացառելու նորագոյացությունների, ֆոկալ վնասվածքների կամ ցանկացած տեսակի վնասի առկայությունը, որոնք կարող են ազդել համի հետ կապված ցանցերի վրա։ Օտոլարինգոլոգը կարող է նաև անցկացնել մի շարք թեստեր՝ գնահատելու ագեուզիայի ծանրությունը, որը ներառում է այն համերը, որոնք հիվանդը կարող է ճանաչել կամ զգալ։

Հետազոտողների և բժիշկների կողմից օգտագործվող թեստերից մեկը էլեկտրոգուստոմետրիան է։ Այս թեստը ներառում է թեթև էլեկտրական հոսանքների կիրառում լեզվի որոշակի հատվածների վրա՝ գնահատելու համի զգայունությունը ագեուզիա և դրա ախտանշաններ ցուցաբերող բուժառուների մոտ։

Մյուս թեստը, որը կարող է օգտագործվել անձի ագեուզիայի ծանրությունը հայտնաբերելու համար, կոչվում է «գերշեմային համի թեստ» կամ ուտելի ժապավենի համի թեստ։ Ուտելի ժապավենը դրվում է անձի լեզվին, և այն պարունակում է տարբեր համեր, որոնք հիվանդը պետք է կամ կարողանա հայտնաբերել կամ չկարողանա զգալ։

## Բուժում
Ագեուզիայի բուժումը պատճառից կախված փոփոխվում է՝ լինի դա որոշ հիվանդությունների, դեղամիջոցների, վնասվածքների կամ այլ պատճառների հետևանք։

Եթե ագեուզիան առաջացել է բուժառուի կողմից ընդունվող դեղամիջոցի պատճառով, ապա այդ դեղամիջոցի ընդունման դադարեցումը՝ բժշկի հսկողությամբ, կարող է թեթևացնել ախտանիշները։ Այլընտրանքային դեղամիջոց ընտրելը նույնպես կարող է օգնել լուծել խնդիրը։ Երբ ագեուզիան կապված է հիմնական հիվանդության կամ վնասվածքի հետ, որոշ դեղամիջոցներ նույնպես կարող են օգնել թեթևացնել ախտանիշները։ Այդ դեղամիջոցների թվում են հակահիստամինները, դեկոնգեստանտները և հակաբիոտիկները։

### Բարդություններ
Ագեուզիա ունեցող մարդիկ կարող են ունենալ ամենօրյա անհարմարություն, որը հաճախ նվազեցնում է նրանց սնվելու ընթացքում ստացած հաճույքը։ Այս անհարմարությունը կարող է պատճառ դառնալ համի խանգարում ունեցող բազմաթիվ մարդկանց այնպիսի զգացմունքների, ինչպիսիք են՝

* մեկուսացում՝ անհատական փորձառության պատճառով
* Դեպրեսիա
* Սոցիալական հեռացում
* Անառողջ սնվելու սովորությունների ցանկության առաջացում

Այս սննդային սովորությունները կարող են ներառել սննդի անբավարար ընդունում կամ թթու կամ քաղցր մթերքների գերօգտագործում։ Այսպիսի սննդային վարքագիծը կարող է վտանգ ներկայացնել, հատկապես շաքարային դիաբետ ունեցող անձանց համար։

### Ագեուզիա և դիաբետ
Դիաբետը երբեմն կարող է հանգեցնել ագեուզիայի՝ հաճախ սկիզբ առնելով գլյուկոզայի մակարդակի տատանումներից։ Երբ արյան շաքարի մակարդակը տատանվում է, այն կարող է խանգարել համային բողբոջիկերին, ինչը դժվարացնում է համերի հայտնաբերումը։ Սակայն դիաբետ ունեցող բոլոր մարդիկ այս խնդրին չեն բախվում։ Ագեուզիայի կամ համի այլ խանգարումների ծանրությունը կարող է տարբեր լինել տարբեր մարդկանց մոտ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Զգացումներ
Կատեգորիա:Համ