Q տենդ

**Q տենդ,** հիվանդություն, որն առաջանում է *Coxiella burnetii-* ով՝ բակտերիայով, որը ազդում է մարդկանց և այլ կենդանիների վրա: Այս միկրոօրգանիզմը հազվադեպ է, բայց կարող է հայտնաբերվել խոշոր եղջերավոր անասունների, ոչխարների, այծերի և այլ ընտանի կաթնասունների՝ ներառյալ կատուների և շների մոտ: Վարակը առաջանում է սպորանման մանր բջջային տարբերակի ներշնչումից և վարակված կենդանիների կաթի, մեզի, կղանքի, հեշտոցային լորձի կամ սերմնահեղուկի հետ շփման արդյունքում: Հազվադեպ հիվանդությունը կարող են փոխանցել տզերը: Ինկուբացիոն (գաղտնի) շրջանը կարող է տատանվել 9-40 օր: Մարդիկ խոցելի են Q տենդի նկատմամբ, և վարակը կարող է փոխանցվել նույնիսկ մի քանի օրգանիզմներից:  Բակտերիան պարտադիր ներբջջային պաթոգեն մակաբույծ է:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ինկուբացիոն շրջանը սովորաբար երկու-երեք շաբաթ է: Ամենատարածված դրսևորումը գրիպի նման ախտանիշներն են՝ ջերմություն, ընդհանուր թուլություն, առատ քրտնարտադրություն, ուժեղ գլխացավ, մկանային ցավ, հոդացավ, ախորժակի կորուստ, չոր հազ, պլևրիտիկ ցավ, դող և ստամոքս-աղիքային ախտանշաններ, ինչպիսիք են սրտխառնոցը, փսխումը և փորլուծությունը: Վարակված անձանց մոտ կեսի շրջանում որևէ ախտանիշ չի դրսևորվում:

Ընթացքում հիվանդությունը կարող է անցնել ատիպիկ թոքաբորբի, որը կարող է հանգեցնել կյանքին սպառնացող սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի, որը սովորաբար տեղի է ունենում վարակի առաջին չորս-հինգ օրերի ընթացքում:

Ավելի հազվադեպ Q տենդը առաջացնում է (գրանուլոմատոզ) հեպատիտ, որը կարող է լինել ասիմպտոմատիկ կամ ուղեկցվել հետևյալ ախտանիշներով՝ ջերմություն, հեպատոմեգալիա և որովայնի աջ վերին անկյան ցավի հետ: Այս հեպատիտը հաճախ հանգեցնում է տրանսամինազների մակարդակի բարձրացմանը, թեև դեղնախտը հազվադեպ է: Q տենդը կարող է նաև հազվադեպ հանգեցնել ցանցաթաղանթի վասկուլիտի:

Q տենդի քրոնիկական ձևը գործնականում նույնական է էնդոկարդիտին (այսինքն՝ սրտի ներքին թաղանթի բորբոքմանը), որը կարող է առաջանալ վարակից ամիսներ կամ տասնամյակներ անց: Այն սովորաբար մահացու է, եթե չբուժվի: Այնուամենայնիվ, համապատասխան բուժման դեպքում մահացությունը նվազում է մինչև 10%:

Q տենդով վարակվածների փոքրամասնության մոտ կարող է զարգանալ Q տենդով հոգնածության համախտանիշ սուր վարակից հետո, որը առավել լավ ուսումնասիրված սուր վարակիչ սինդրոմներից մեկն է: Q տենդի հոգնածության համախտանիշը բնութագրվում է թուլացնող հոգնածությամբ: Q տենդի հոգնածության համախտանիշով մարդիկ հաճախ համապատասխանում են միալգիկ էնցեֆալոմիելիտի/քրոնիկ հոգնածության համախտանիշի (ME/CFS) ախտորոշիչ չափանիշներին: Ախտանիշները հաճախ պահպանվում են սկզբնական վարակից տարիներ անց:

## Ախտորոշում
[մինի|Q տենդի կառավարման ալգորիթմ՝ [Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոններ|Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոններից։]]
Ախտորոշումը սովորաբար հիմնված է շճաբանության վրա (հիմնված է հակամարմինների հայտնաբերման վրա), այլ ոչ թե ինքնին օրգանիզմը քննելու: Սերոլոգիան թույլ է տալիս հայտնաբերել քրոնիկական վարակը բակտերիաների և վիրուսային ձևերի դեմ հակամարմինների բարձր մակարդակի ի հայտ գալու միջոցով: Բակտերիալ ԴՆԹ-ի մոլեկուլային հայտնաբերումն ավելի ու ավելի է օգտագործվում: Ի տարբերություն պարտադիր ներբջջային մակաբույծների մեծամասնության՝ *Coxiella burnetii-ն* կարելի է աճեցնել աքսենիկ կուլտուրաներում, սակայն դրա մշակույթը տեխնիկապես դժվար է և սովորաբար հասանելի չէ մանրէաբանական լաբորատորիաների մեծ մասում:

Q տենդը կարող է առաջացնել էնդոկարդիտ (սրտի փականների ինֆեկցիա), որի ախտորոշման համար կարող է պահանջվել տրանսէզոֆագեալ էխոկարդիոգրաֆիա: Q տենդային հեպատիտը դրսևորվում է որպես ալանին տրանսամինազի և ասպարտատ տրանսամինազի մակարդակի բարձրացում, սակայն վերջնական ախտորոշումը հնարավոր է միայն լյարդի բիոպսիայի դեպքում, որը ցույց է տալիս բնորոշ ֆիբրինային օղակաձև գրանուլոմաները :

## Կանխարգելում
1960-1970 – ական թվականներին Ֆրանսիայում կանադացի-ամերիկացի մանրէաբան և վիրուսաբան Փոլ Ֆիզեթի կատարած հետազոտությունները կարևոր դեր ունեցան Q տենդի դեմ առաջին հաջող պատվաստանյութի ստեղծման գործում:

Տենդը կարելի է կանխարգելել Q-Vax-ի միջոցով, որը ամբողջական բջջային, ապաակտիվացված պատվաստանյութ է՝ մշակված ավստրալական պատվաստանյութեր արտադրող CSL Limited ընկերության կողմից:  Ներմաշկային պատվաստանյութը բաղկացած է մահացած *Coxiella* *Burnetii* օրգանիզմներից: Նախքան պատվաստումը պետք է կատարվեն անալիզներ՝ նախապես գոյություն ունեցող իմունիտետի հայտնաբերելու համար, քանի որ արդեն իսկ իմունիտետ ունեցող մարդկանց պատվաստումը կարող է հանգեցնել լուրջ տեղային ռեակցիայի: Պատվաստանյութի մեկ դեղաչափից հետո պաշտպանիչ իմունիտետը պահպանվում է երկար տարիներ: Վերպատվաստում սովորաբար չի պահանջվում: Սովորաբար առաջարկվում է տարեկան սկրինինգ:

Նախնական արդյունքները ցույց են տալիս, որ կենդանիների պատվաստումը կարող է վերահսկման մեթոդ լինել: Հրապարակված փորձարկումներն ապացուցել են, որ վարակված ֆերմաներում գրանցված փուլային պատվաստանյութի (*Coxevac*) օգտագործումը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում վաղ կամ ուշ աբորտը կառավարելու կամ կանխելու և կաթնատվությունը նվազեցնելու համար, երբ *C.burnetii-ն* այս խնդիրների հիմնական պատճառն է:

## Բուժում
Սուր Q տենդի բուժումը հակաբիոտիկներով շատ արդյունավետ է: Սովորաբար օգտագործվող հակաբիոտիկները ներառում են դոքսիցիկլին, տետրացիկլին, քլորամֆենիկոլ, ցիպրոֆլոքասին և օֆլոքասին, օգտագործվում է նաև հիդրօքսիքլորոքին հակամալարիայի դեղամիջոցը: Քրոնիկ Q տենդն ավելի դժվար է բուժվում և կարող է պահանջել մինչև չորս տարի դոքսիցիկլինով և քինոլոններով կամ դոքսիցիկլինով հիդրօքսիքլորոքինով բուժում: Եթե անձը ունի քրոնիկ Q տենդ, ապա դոքսիցիկլին և հիդրօքսիքլորոքին նշանակվելու է առնվազն 18 ամիս: Հղիության ընթացքում Q տենդը հատկապես դժվար է բուժել, քանի որ դոքսիցիկլինը և ցիպրոֆլոքասինը հակացուցված են հղիության ընթացքում: Հղիների և մինչև ութ տարեկան երեխաների համար նախընտրելի բուժումը կո-տրիմօքսազոլն է:

## Համաճարակաբանություն
աջից|մինի|''C. burnetii'', Q տենդ առաջացնող միկրոօրգանիզմ:
Q տենդը գլոբալ տարածված կենդանաբանական հիվանդություն է, որն առաջանում է բարձր կայուն և վիրուսային բակտերիայից: Պաթոգեն միկրոօրգանիզմը հայտնաբերվել է ամբողջ աշխարհում՝ բացառությամբ Նոր Զելանդիայի և Անտարկտիդայի: Q տենդի փոխանցման և ռիսկի գործոնների իմացությունը կարևոր է հանրային առողջության համար, քանի որ դրա ներուժը կարող է առաջացնել համատարած վարակ:

### Փոխանցման և մասնագիտական ռիսկեր
Փոխանցումը հիմնականում տեղի է ունենում աղտոտված փոշու ներշնչման, աղտոտված կաթի, մսի կամ բրդի և հատկապես ծննդաբերական ուղիների հետ շփման միջոցով: Տզերը կարող են փոխանցել հարուցիչը այլ կենդանիների վրա: Թեև մարդուց մարդ փոխանցումը հազվադեպ է, և հիմնականում կապված է ծննդյան ուղիների, սեռական շփման և արյան փոխներարկման հետ, որոշ մասնագիտություններ ավելի բարձր ռիսկեր են պարունակում Q տենդի համար:

* Անասնաբուժական անձնակազմ
* Բակերի աշխատողներ
* Ֆերմերներ
* Ոչխար խուզողներ
* Կենդանիներ տեղափոխողներ
* Լաբորատորիայի աշխատողներ, որոնք զբաղված են պոտենցիալ վարակված անասնաբուժական նմուշներով կամ այցելում են սպանդանոցներ
* Մարդիկ, ովքեր սպանում և մշակում են կենգուրուներին
* Կաշեգործ վարպետներ

Կարևոր է նշել, որ յուրաքանչյուր ոք, ով շփվում է Q տենդի բակտերիայով վարակված կենդանիների հետ, հատկապես այն մարդկանց, ովքեր աշխատում են ֆերմայում կամ կենդանիների հետ, այս հիվանդությամբ վարակվելու մեծ ռիսկի են ենթարկվում: Այս մասնագիտական ռիսկերը հասկանալը կարևոր է հանրային առողջության համար:

### Տարածվածություն և ռիսկի գործոններ
Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս Q տենդի ավելի բարձր տարածվածություն տղամարդկանց, քան կանանց մոտ,  որը պոտենցիալ կապված է մասնագիտական ազդեցության մակարդակի հետ: Ռիսկի այլ գործոնները ներառում են աշխարհագրությունը, տարիքը և մասնագիտական ազդեցությունը: Ախտորոշումը հիմնված է արյան համատեղելիության թեստերի վրա, որոնց բուժումը տարբերվում է սուր և քրոնիկ դեպքերի համար: Սուր հիվանդությունը հաճախ արձագանքում է դոքսիցիկլինին, մինչդեռ քրոնիկական դեպքերում կարող է պահանջվել դոքսիցիկլինի և հիդրօքսիքլորոքինի համակցություն: Հարկ է նշել, որ Q տենդը պաշտոնապես հաղորդվել է Միացյալ Նահանգներում որպես ծանուցման ենթակա հիվանդություն 1999 թվականին՝ կապված իր պոտենցիալ վտանգավորության հետ:

Q տենդը գլոբալ համաճարակաբանական օրինաչափություններ է դրսևորում՝ որոշ երկրներում գրանցված հիվանդացության ավելի բարձր ցուցանիշներով: Աֆրիկայում անձրևային անտառներում գտնվող վայրի կենդանիները հիմնականում փոխանցում են հիվանդությունը՝ այն դարձնելով էնդեմիկ:

Եվրոպական երկրներում, այդ թվում՝ Նիդեռլանդներում և Ֆրանսիայում, վերջին բռնկումները կապված են ուրբանիզացված այծաբուծության հետ՝ մտահոգություն առաջացնելով ինտենսիվ անասնաբուծական պրակտիկայի անվտանգության և կենդանաբանական հիվանդությունների հնարավոր ռիսկերի վերաբերյալ: Նմանապես, Միացյալ Նահանգներում Q տենդը ավելի տարածված է անասնաբուծական շրջաններում, հատկապես Արևմուտքում և Մեծ հարթավայրերում: Կալիֆոռնիային, Տեխասին և Այովային բաժին է ընկնում գրանցված դեպքերի գրեթե 40%-ը, որոնց հաճախականությունը ավելի բարձր է գարնանը և ամռան սկզբին, երբ անասունները բազմանում են՝ անկախ նրանից՝ վարակը սուր է, թե քրոնիկ:

Այս բռնկումները ազդել են զգալի թվով մարդկանց վրա, ընդ որում իմունային անբավարարություն ունեցող անհատներն ավելի լուրջ ազդեցություն են ունենում: Q տենդի գլոբալ բնույթը և անասնաբուծության հետ դրա կապը ընդգծում են հիվանդության տարածումը կանխարգելելու և վերահսկելու միջոցառումների իրականացման կարևորությունը, հատկապես բարձր ռիսկային շրջաններում:

### Տարիքը և մասնագիտական ազդեցությունը
Արևմուտքի և Գրեյթ Փեյնսի շրջանների տարեց տղամարդիկ, ովքեր սերտ կապի մեջ են անասնապահության հետ, ավելի բարձր ռիսկի են ենթարկվում քրոնիկ Q տենդով հիվանդանալու: Այս ռիսկը կարող է ավելի մեծանալ նրանց մոտ, ովքեր ունեն սրտի հետ կապված խնդիրներ: Հիվանդությունը կարող է դրսևորվել սկզբնական վարակից տարիներ անց՝ դրսևորելով ախտանիշներ, ինչպիսիք են ոչ սպեցիֆիկ հոգնածությունը, ջերմությունը, քաշի կորուստը և էնդոկարդիտը:  Բացի այդ, պարզվել է, որ որոշ պոպուլյացիաներ ավելի խոցելի են Q տենդի նկատմամբ, այդ թվում՝ գյուղատնտեսական համայնքներում ապրող երեխաները, ովքեր կարող են զգալ նմանատիպ ախտանիշներ, ինչպես մեծահասակները:  Զեկուցվել են նաև Q տենդի դեպքեր Միացյալ Նահանգների զինվորական ծառայության անդամների շրջանում, հատկապես Իրաքում կամ Աֆղանստանում գործուղվածների շրջանում, ինչը ավելի է ընդգծում Q տենդի հետ կապված մասնագիտական ռիսկերը հասկանալու և դրանց լուծման կարևորությունը:

## Պատմություն
[աջից|մինի|''Պատկեր A.'' Նորմալ [Կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն|կրծքավանդակի ռենտգեն *Պատկեր Բ* : Q տենդային թոքաբորբ]]
Q տենդը առաջին անգամ նկարագրվել է 1935 թվականին Էդվարդ Հոլբրուկ Դերիքի կողմից Քվինսլենդ նահանգի Բրիսբեյնի սպանդանոցների աշխատակիցների կողմից: «Q» նշանակում է «հարցում» և կիրառվում է այն ժամանակ, երբ պատճառ միկրոօրգանիզմը անհայտ էր. այն ընտրվել է սպանդանոցային տենդի և Քվինսլենդի ռիկետսիալ տենդի առաջարկների փոխարեն՝ խուսափելու համար բացասական ենթատեքստեր ուղղորդելու կամ անասնաբուծության արդյունաբերության կամ Քվինսլենդ նահանգի վրա:

Q տենդի հարուցիչը տենդը հայտնաբերվել է 1937 թվականին, երբ Ֆրենկ Մակֆարլեյն Բերնեթը և Մևիս Ֆրիմանը անջատեցին բակտերիան Դերիքի հիվանդներից մեկից: Այն ի սկզբանե նույնացվել է որպես *[[Ռիկետսիաներ|Ռիկետսիայի]]* տեսակ: HR Cox-ը և Gordon Davis-ը պարզաբանել են փոխանցումը, երբ այն առանձնացրել են 1938 թվականին ԱՄՆ Մոնտանա նահանգում հայտնաբերված տզերից: Սա կենդանաբանական հիվանդություն է, որի կենդանիների ամենատարածված տերերն են խոշոր եղջերավոր անասունները, ոչխարները և այծերը: *Coxiella burnetii-ն*, որն անվանվել է Քոքսի և Բուրնեթի անուններով, այլևս չի համարվում ռիկետսիների հետ սերտ ազգակցական, այլ նման է *Լեգիոնելլային* և *Ֆրանցիսելային* և հանդիսանում է գամապրոտեոբակտերիում:

## Կենդանիների մոտ
Q տենդը կարող է ախտահարել ընտանի և վայրի կենդանիների բազմաթիվ տեսակներ, այդ թվում՝ որոճողներին (խոշոր եղջերավոր անասուններ, ոչխարներ, այծեր, բիզոններ, եղջերուների տեսակներ), մսակերներին (շներ, կատուներ), կրծողներին,  սողուններին և թռչուններին։ Այնուամենայնիվ, որոճողները (խոշոր եղջերավոր անասուններ, այծեր և ոչխարներ) ամենահաճախ տուժող կենդանիներն են և կարող են ծառայել որպես բակտերիաների աղբյուր:

### Կլինիկական նշաններ
Ի տարբերություն մարդկանց՝ թեև շնչառական և սրտային վարակը կարող էր փորձնականորեն վերարտադրվել խոշոր եղջերավոր կենդանիների մոտ,  կլինիկական նշանները հիմնականում ազդում են վերարտադրողական համակարգի վրա: Հետևաբար, որոճողների մոտ Q տենդը հիմնականում պատասխանատու է վիժումների, մետրիտի, պլացենցայի հետ կապված խնդիրների և անպտղության համար:

Կլինիկական նշանները տարբեր տեսակի են։ Մանր որոճողների (ոչխարների և այծերի) մոտ գերակշռում են վիժումները, վաղաժամ ծնունդները, մահացած ծնունդները և հիվանդ գառների կամ ուլերի ծնունդը: Այծերի վիժումների առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ դրանք շատ հաճախ են լինում և դիտվում են ֆերմայի աղտոտումից հետո առաջին կամ երկու տարվա ընթացքում: Սա հայտնի է որպես վիժումի փոթորիկ:

Խոշոր եղջերավոր անասունների մոտ, թեև վիժումները նույնպես տեղի են ունենում, բայց դրանք ավելի քիչ հաճախակի են: Կլինիկական պատկերում ավելի շուտ գերակշռում են ոչ սպեցիֆիկ նշանները, ինչպիսիք են պլացենտայի պահպանումը, մետրիտը և, հետևաբար, պտղաբերության խանգարումները:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ատիպիկ թոքաբորբ
Կատեգորիա:Բակտերիալ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Զոոնոզ
Կատեգորիա:Լյարդի հիվանդություններ