Հնդկաստանի տնտեսական ազատականացում

**Հնդկաստանի տնտեսական ազատականացում**, տնտեսական քաղաքականության փոփոխությունների շարք, որոնք ուղղված էին երկրի տնտեսությունը աշխարհի համար բացելուն՝ նպատակ ունենալով այն դարձնել ավելի շուկայական և սպառման վրա հիմնված։ Ինչպես նաև ընդլայնել մասնավոր և օտարերկրյա ներդրումների դերը, որը դիտվում էր որպես տնտեսական աճի և զարգացման միջոց։ Ազատականացման որոշ փորձեր արվեցին 1966-ին և 1980-ական թվականների սկզբին, 1991 թվականին սկսվեց ավելի մանրակրկիտ ազատականացում։

Տնտեսական ազատականացման գործընթացը սկսվեց վճարային հաշվեկշռի ճգնաժամի պատճառով, որը հանգեցրեց լուրջ անկման, Խորհրդային Միության փլուզումը, որը թողեց ԱՄՆ որպես միակ գերտերություն, ինչպես նաև միջազգային ֆինանսական կառույցներից, ինչպիսիք են ԱՄՀ-ն և Համաշխարհային բանկը, վարկեր ստանալու համար պահանջվող կառուցվածքային ճշգրտման ծրագրերի կատարման անհրաժեշտությամբ։ 1991 թվականի ճգնաժամը կառավարության համար ծառայեց որպես կատալիզատոր՝ նախաձեռնելու ավելի համապարփակ տնտեսական բարեփոխումների օրակարգ, ներառյալ ազատականացումը, սեփականաշնորհումը և գլոբալացումը, որոնք կոչվում են *LPG* բարեփոխումներ։

Բարեփոխումների գործընթացը զգալի ազդեցություն ունեցավ Հնդկաստանի տնտեսության վրա, ինչը հանգեցրեց օտարերկրյա ներդրումների ավելացմանը և դեպի ծառայությունների վրա հիմնված տնտեսության անցում։ Հնդկաստանի տնտեսական ազատականացման քաղաքականության ազդեցությունը տարբեր ոլորտների և սոցիալական խմբերի վրա եղել է շարունակական քննարկման թեմա։ Մտահոգության ոլորտներից մեկը եղել է ազատականացման քաղաքականության բնապահպանական ազդեցությունը, քանի որ արդյունաբերության ոլորտներն ընդլայնվել են, իսկ կանոնակարգերը մեղմացվել են ներդրումներ ներգրավելու համար։ Բացի այդ, որոշ քննադատներ պնդում են, որ քաղաքականությունները նպաստել են եկամուտների անհավասարության և սոցիալական անհավասարությունների ընդլայնմանը, քանի որ տնտեսական աճի օգուտները հավասարապես չեն բաշխվել բնակչության միջև։

## Նախաազատական քաղաքականություն
Անկախությունից հետո Հնդկաստանի տնտեսական քաղաքականության վրա ազդել է գաղութատիրական փորձը (որը շահագործող բնույթ էր կրում) և այդ առաջնորդների, մասնավորապես՝ վարչապետ Նեհրուի՝ ֆաբիական սոցիալիզմի ազդեցությունը։ Կոնգրեսի կուսակցական Նեհրուի և նրա իրավահաջորդների կառավարությունների քաղաքականությունը հակված էր դեպի պրոտեկցիոնիզմ՝ շեշտը դնելով պետական մոնիտորինգի ներքո ներմուծման փոխարինման ինդուստրացման վրա, պետական միջամտությունը միկրո մակարդակով բոլոր բիզնեսներում, հատկապես աշխատանքի և ֆինանսական շուկաներում, մեծ հանրային հատվածում, բիզնեսում, կանոնակարգում և կենտրոնական պլանավորում։

Նեոլիբերալները պնդում են, որ Հնդկաստանի հնգամյա պլանները նման են Խորհրդային Միության կենտրոնական պլանավորմանը։ Այնուամենայնիվ, կապիտալիստական շատ երկրներ, այդ թվում՝ նեոլիբերալների կողմից «տնտեսական հրաշքներ» համարվող երկրները նույնպես ունեին հնգամյա պլաններ կամ դրան համարժեք (Հարավային Կորեա, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպա, Թայվան)։

1951 թվականի Արդյունաբերության զարգացման կանոնակարգման ակտի համաձայն՝ պողպատի, հանքարդյունաբերության, հաստոցների, ջրի, հեռահաղորդակցության, ապահովագրության և էլեկտրակայանները, ի թիվս այլ ոլորտների, փաստացիորեն ազգայնացվեցին։ Ներդրվել են նաև մշակված լիցենզիաներ, կանոնակարգեր և բյուրոկրատիա՝ հիմնավորելու, որ ձեռնարկությունները գործում են ազգային նպատակների և առաջնահերթությունների շրջանակներում։ Այս քաղաքականությունը նպատակ ուներ խթանել ինքնաբավությունը և նվազեցնել երկրի կախվածությունը արտաքին ուժերից։ Ստացված տնտեսական համակարգը սովորաբար կոչվում է դիրիգիզմ, որը բնութագրվում է պետական միջամտությամբ և կենտրոնական պլանավորմամբ։ Այս քաղաքականությունը որոշների կողմից դիտվում էր որպես տնտեսական աճը զսպող։

Միայն չորս կամ հինգ արտոնագիր է տրվել պողպատի, էլեկտրաէներգիայի և կապի համար, ինչը թույլ է տվել արտոնագրերի սեփականատերերին կառուցել հսկայական և հզոր կայսրություններ առանց մրցակցության։ Այս ժամանակահատվածում Հնդկաստանում ի հայտ եկավ զգալի պետական հատված, որտեղ պետությունը տիրեց մի քանի հիմնական արդյունաբերության։ Ակնկալվում էր, որ այս պետական ձեռնարկություններից շահույթ կստեղծեն, նաև կծառայեն սոցիալական և զարգացման նպատակներին։ Արդյունքում նրանք երբեմն վնասներ էին կրում առանց փակվելու։ Սակայն այս մոտեցումը նաև նշանակում էր, որ կորուստները ծածկելու պատասխանատվությունը կրում էր կառավարությունը, ինչը նպաստում էր պետության ֆինանսական բեռին։ Լիցենզավորման և բիզնեսի դանդաղ աճի պատճառով մրցակցության բացակայությունը հանգեցրեց որոշ ոլորտներում ենթակառուցվածքների վատ զարգացման, ինչը հետագայում խոչընդոտեց տնտեսական առաջընթացին։

1970-ական թվականների վերջին Ջանաթա կուսակցության կարճ կառավարման ընթացքում կառավարությունը, որը ձգտում էր խթանել տնտեսական ինքնապահովումը և բնիկ արդյունաբերությունները, պահանջեց բազմազգ կորպորացիաներին համագործակցել հնդկական կորպորացիաների հետ։ Քաղաքականությունը հակասական եղավ՝ նվազեցնելով օտարերկրյա ներդրումները և հանգեցրեց այնպիսի կորպորացիաների, ինչպիսիք են Coca-Cola-ն և IBM-ը, Հնդկաստանից հեռանալուն։

1990-ական թվականներին Coca-Cola-ն նորից մտավ հնդկական շուկա և բախվեց կոլա արտադրող հայրենական ընկերությունների մրցակցությանը, ինչպիսիք են *Pure Drinks Group*-ը և *Parle Bisleri*-ն։ Այնուամենայնիվ, բազմազգ ընկերության մարքեթինգային և բաշխման ցանցերը նրան հնարավորություն տվեցին ձեռք բերել շուկայի զգալի մասնաբաժին, ինչը հանգեցրեց ֆինանսական դժվարությունների որոշ տեղական ընկերությունների համար, և հանգեցրեց *Pure Drinks Group* շշալցման գործարանների մեծ մասի անկմանը և փակմանը, իսկ *Parle Bisleri*-ն վաճառեց իր բիզնեսը Կոկա-Կոլային։

Հնդկաստանի տնտեսության տարեկան աճի տեմպերը 1950-1980-ական թվականներին միջինում կազմել են մոտ 4%, մինչդեռ մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամուտների աճը կազմել է միջինը 1,3%։

## Բարեփոխումներ մինչև 1991 թվական
### Ազատականացման փորձ 1966
1966 թթվականին չին-հնդկական պատերազմին ուղեկցվող արագ գնաճի և սաստիկ երաշտի պատճառով Հնդկաստանի կառավարությունը ստիպված եղավ դրամական օգնություն խնդրել Արժույթի միջազգային հիմնադրամից (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկից։ Բրետտոն Վուդսի ինստիտուտների ճնշումը առաջացրեց անցում դեպի տնտեսական ազատականացում, որտեղ ռուփին արժեզրկվեց գնաճի դեմ պայքարելու համար (չնայած արժեզրկումը հանգեցնում է ներմուծման ծախսերի ավելացման) և արտահանման էժանացմանը, իսկ մաքսատուրքերի և արտահանման սուբսիդավորման նախկին համակարգը չեղարկվեց։ Այնուամենայնիվ, երկրորդ վատ բերքը և դրան հաջորդած արդյունաբերական անկումը նպաստեցին ազատականացման դեմ քաղաքական հակազդեցությանը, որը բնութագրվում էր Հնդկաստանի տնտեսության մեջ օտարերկրյա ներգրավվածության դեմ դժգոհությամբ և վախով, որ դա կարող է ազդարարել սոցիալիստական քաղաքականությունից ավելի մեծածավալ հեռացում։ Արդյունքում, առևտրային սահմանափակումները վերականգնվեցին, և 1968 թվականին ստեղծվեց Օտարերկրյա ներդրումների խորհուրդը, որը պետք է ստուգեր Հնդկաստանում ներդրումներ կատարող ընկերությունները, որոնց մասնակցությունը օտարերկրյա կապիտալում ավելի քան 40% է։

Համաշխարհային բանկի վարկերը շարունակվել են գյուղատնտեսական ծրագրերի համար 1972 թվականից սկսած։

### 1980-ական թվականներ

Քանի որ ակնհայտ դարձավ, որ Հնդկաստանի տնտեսությունը հետ է մնում իր արևելյան և հարավ-արևելյան ասիական հարևաններից, Ինդիրա Գանդիի և հետագայում Ռաջիվ Գանդիի կառավարությունները սկսեցին հետամուտ լինել տնտեսական ազատականացմանը։ Կառավարությունները թուլացրել են բիզնեսի ստեղծման և ներմուծման վերահսկողության սահմանափակումները՝ միաժամանակ խթանելով ավտոմոբիլային, թվայնացման, հեռահաղորդակցության և ծրագրային ապահովման ոլորտների աճը։ 1970-ական թվականներին մինչև 5,6 տոկոս։ Բոֆորի սկանդալը (աղմկահարույց կոռուպցիոն սկանդալ Հնդկաստանում և Շվեդիայում 1980-ական թվականներին) արատավորեց Ռաջիվ Գանդիի կառավարության հեղինակությունը և խոչընդոտեց նրա ազատականացման ջանքերը։

1980-ականների ընթացքում աճն ավելի բարձր էր, քան նախորդ տասնամյակներում։ Այն ոչ միայն գագաթնակետին հասավ 1991 թվականի հունիսին տեղի ունեցած ճգնաժամով, այլև 1990-ական թվականների աճից զգալիորեն ավելի մեծ շեղումներ ունեցավ։ 1980-ական թվականների բարձր աճի տեմպերի կենտրոնական մասը 1988-1991 թվականներին էր՝ 7,6 տոկոս։

1980-ական թվականների ընթացքում փխրուն, բայց ավելի արագ աճը տեղի ունեցավ զգալի բարեփոխումների համատեքստում՝հատկապես սկսած 1985 թվականից։ Ազատականացումը հասցրեց արդյունաբերական աճի զգալի 9,2 տոկոսի՝ 1988-1991 թվականների բարձր աճի ժամանակաշրջանում։

## Ազատականացում 1991 թվական
### Բարեփոխումների տանող ճգնաժամ

Չանդրա Շեկհարի կառավարությունը (1990–1991) մի քանի նշանակալից քայլեր կատարեց ազատականացման ուղղությամբ և դրեց դրա հիմքը։

1991 թվականին Հնդկաստանը դեռևս ուներ ֆիքսված փոխարժեքի համակարգ, որտեղ ռուփին կապված էր խոշոր առևտրային գործընկերների արժույթների արժեքի հետ։ Հնդկաստանը սկսեց վճարային հաշվեկշռի խնդիրներ ունենալ 1985 թվականին, իսկ 1990 թվականի վերջին Հնդկաստանի լուրջ տնտեսական ճգնաժամի մեջ էր, որը սրվել էր Պարսից ծոցի պատերազմի և դրան ուղեկցվող նավթի գների աճի պատճառով։

Թեև ֆիքսված փոխարժեքի համակարգը օգնեց Հնդկաստանին հասնել արժույթի կայունության, այն նաև անհրաժեշտ էր, որ Հնդկաստանի կառավարությունը օգտագործի իր արտարժույթի պահուստները արժութային ճնշումների դեպքում, որպեսզի խուսափի արժութային կապի խախտումից, հատկապես այն պատճառով, որ սպեկուլյանտները փորձում էին օգուտ քաղել։ Կառավարությունը մոտ էր իր արտաքին պարտքի գծով դեֆոլտին, իսկ արտարժույթի պահուստները կրճատվել էին այն աստիճան, որ Հնդկաստանը հազիվ էր կարողանում ֆինանսավորել երկու շաբաթվա ներմուծումը։

### Նարասիմա Ռաո
Ճգնաժամի պայմաններում Չանդրա Շեքհարի կառավարության փլուզումը և Ռաջիվ Գանդիի սպանությունը հանգեցրին Կոնգրեսի նոր կառավարության ընտրությանը Պ.Վ. Նարասիմա Ռաոյի գլխավորությամբ։ Նա ընտրեց Ամար Նաթհ Վերմային՝ որպես իր գլխավոր քարտուղար, իսկ Մանմոհան Սինգհին՝ ֆինանսների նախարար, և նրանց լիակատար աջակցություն ցուցաբերեց՝ անելու այն, ինչ նրանք կարծում էին, որ անհրաժեշտ է ճգնաժամը լուծելու համար։ Վերման օգնեց մշակել Նոր արդյունաբերական քաղաքականությունը գլխավոր տնտեսական խորհրդական Ռաքեշ Մոհանի հետ միասին, հնդկական արդյունաբերության զարգացման ծրագիրը բաղկացած էր հինգ կետից․

#Չեղյալ հայտարարվեց Ռաջ արտոնագիրը` հեռացնելով լիցենզավորման սահմանափակումները բոլոր ոլորտների համար, բացառությամբ 18-ի, որոնք «կապված էին անվտանգության և ռազմավարական մտահոգությունների, սոցիալական պատճառների, անվտանգության հետ կապված խնդիրների և բնապահպանական գերակա խնդիրների հետ»։
#Օտարերկրյա ներդրումները խրախուսելու համար նախատեսեց նախապես հաստատել բոլոր ներդրումները, մինչև 51% օտարերկրյա սեփական կապիտալի մասնակցությունը՝ թույլ տալով օտարերկրյա ընկերություններին բերել ժամանակակից տեխնոլոգիաներ և արդյունաբերական զարգացում։
#Տեխնոլոգիական առաջընթացը հետագայում խթանելու համար չեղյալ հայտարարվեց արտաքին տեխնոլոգիական համաձայնագրերի կառավարության հաստատման հին քաղաքականությունը։
#Առաջարկվում էր քանդել պետական մենաշնորհները՝ հանրային հատվածի ընկերությունների լողացող բաժնետոմսերը և հանրային հատվածի աճը սահմանափակելով հիմնական ենթակառուցվածքներով, ապրանքներով և ծառայություններով, օգտակար հանածոների հետախուզմամբ և պաշտպանական արդյունաբերությամբ։
#*MRTP* ընկերության հայեցակարգը,ըստ որի՝ ընկերությունները, որոնց ակտիվները գերազանցում էին որոշակի արժեքը, դրվել էին կառավարության վերահսկողության տակ, չեղյալ հայտարարվեց։
Միևնույն ժամանակ, Մանմոհան Սինգհը աշխատեց նոր բյուջեի վրա, որը հայտնի կդառնա որպես *դարակազմիկ բյուջե*։ Առաջնային մտահոգությունը հարկաբյուջետային դեֆիցիտը վերահսկողության տակ դնելն էր, և նա փորձում էր դա անել՝ զսպելով պետական ծախսերը։ Դրա մի մասը վերաբերում էր պետական հատվածի ընկերությունների ապաներդրմանը, սակայն դրան ուղեկցում էր պարարտանյութի սուբսիդիաների կրճատումը և շաքարավազի սուբսիդիաների վերացումը։ Նա նաև զբաղվեց ճգնաժամի ընթացքում արժութային պահուստների սպառման հարցով՝ ռուփիի 19 տոկոս արժեզրկումը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ, փոփոխություն, որը ձգտում էր էժանացնել արտահանումը և համապատասխանաբար ապահովել անհրաժեշտ արտարժույթի պահուստները։ Արժեզրկումը թանկացրեց նավթի ներմուծումը, ուստի Սինգհն առաջարկեց իջեցնել կերոսինի գինը՝ օգուտ բերելու ավելի աղքատ քաղաքացիներին, որոնք կախված էին դրանից՝ միաժամանակ բարձրացնելով նավթի գները արդյունաբերության և վառելիքի համար։ 1991 թվականի հուլիսի 24-ին Մանմոհան Սինգհը ներկայացրեց բյուջեն ավելի լայն բարեփոխումների իր ուրվագծերի հետ մեկտեղ։ Ելույթի ընթացքում նա ներկայացրեց նոր առևտրային քաղաքականություն՝ ուղղված արտահանման խթանմանը և ներմուծման վերահսկողության վերացմանը։ Մասնավորապես, նա առաջարկեց սահմանափակել սակագների դրույքաչափերը ոչ ավելի, քան 150 տոկոս, միաժամանակ նվազեցնելով ընդհանուր դրույքաչափերը, նվազեցնել ակցիզային տուրքերը և վերացնել արտահանման սուբսիդիաները։

1991 թվականի օգոստոսին Հնդկաստանի պահուստային բանկի (*RBI*) կառավարիչը ստեղծեց Նարասիմհամի կոմիտեն՝ ֆինանսական համակարգում փոփոխություններ առաջարկելու համար։ Առաջարկությունները ներառում էին կանոնադրական իրացվելիության գործակիցը (*SLR*) և դրամական միջոցների պահուստավորման գործակիցը (*CRR*) 38.5% և 15% -ից նվազեցնել համապատասխանաբար 25% և 10% ՝ թույլ տալով շուկայական ուժերին թելադրել տոկոսադրույքները կառավարության փոխարեն՝ բանկերին դնելով միանձնյա վերահսկողության տակ, նաև կրճատել պետական հատվածի բանկերի թիվը։ Կառավարությունը լսեց այս առաջարկներից մի քանիսը, ներառյալ *SLR*-ի և *CRR*-ի դրույքաչափերի կրճատումը, տոկոսադրույքների ազատականացումը, մասնավոր բանկերի սահմանափակումների թուլացումը և բանկերին թույլ տալով բացել մասնաճյուղեր՝ առանց կառավարության մանդատի։

1991 թվականի նոյեմբերի 12-ին, Հնդկաստանի կառավարության դիմումի հիման վրա, Համաշխարհային բանկը հաստատեց կառուցվածքային ճշգրտման վարկ, որը բաղկացած էր երկու բաղադրիչից՝ ՎԶՄԲ 250 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկ, որը պետք է վճարվի 20 տարվա ընթացքում, և ՄԶԳ-ի վարկ՝ 183.8 միլիոն  *SDR*-ի չափով (250 միլիոն դոլարին համարժեք) 35 տարի մարման ժամկետով, Հնդկաստանի ֆինանսների նախարարության միջոցով, վարկառուն էր Հնդկաստանի նախագահը։ Վարկը նախատեսված էր հիմնականում աջակցելու կառավարության կայունացման և տնտեսական բարեփոխումների ծրագրին։ Սա հստակեցնում էր ապակարգավորումը, օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ավելացումը, առևտրի ռեժիմի ազատականացումը, ներքին տոկոսադրույքների բարեփոխումը, կապիտալի շուկաների (ֆոնդային բորսաների) ամրապնդումը և հանրային ձեռնարկությունների բարեփոխումների նախաձեռնումը (հանրային ձեռնարկությունների վաճառքը)։ Որպես ԱՄՀ-ի հետ ֆինանսական օգնության գործարքի մաս, Հնդկաստանը ստիպված եղավ 20 տոննա ոսկի գրավ տալ *Union Bank of Switzerland*-ին և 47 տոննա Անգլիայի բանկին և Ճապոնիայի բանկին

Բարեփոխումները արժանացան ընդդիմության առաջնորդների խիստ ուշադրությանը։ Նոր արդյունաբերական քաղաքականությունը և 1991 թվականի բյուջեն ընդդիմադիր առաջնորդների կողմից դատապարտվեցին որպես «ԱՄՀ-ի կողմից տրված հրահանգային բյուջե» և անհանգստացան, որ պարարտանյութերի սուբսիդիաների և նավթի գների բարձրացումը կվնասեն ցածր և միջին խավի քաղաքացիներին։ Քննադատները նաև ծաղրում էին արժեզրկումը՝ մտավախություն ունենալով, որ այն կվատթարացնի անսպասելի գնաճը, որն ամենաուժեղ հարվածը կհասցնի ամենաաղքատ քաղաքացիներին,և ոչ մի կերպ չի օգնի առևտրի դեֆիցիտը շտկելուն։ Աղմկոտ ընդդիմության պայմաններում վարչապետի աջակցությունն ու քաղաքական կամքը վճռորոշ նշանակություն ունեցավ՝ բարեփոխումները տեսնելու համար։ Ռաոյին հաճախ անվանում էին Չանակյա՝ խորհրդարանում կոշտ տնտեսական և քաղաքական օրենսդրություն վարելու ունակության համար։

## Ազդեցություն
### 2000-ականների վարկային բում
Մասնավոր ներդրումները ենթակառուցվածքներում զգալիորեն աճել են 2000-ական թվականներին՝ պայմանավորված համաշխարհային ֆինանսների ներհոսքով։ Այս աճը սկսվեց, երբ 2001-ի *Dot-com*-ի վթարից հետո արևմտյան երկրները փորձեցին խթանել իրենց տնտեսությունները տոկոսադրույքների իջեցման միջոցով։ Արդյունքում, կապիտալը հոսեց դեպի զարգացող երկրներ, ինչպիսին է Հնդկաստանը, որտեղ օտարերկրյա ներդրողները ավելի բարձր եկամուտներ էին հետապնդում։ Թեև նեոլիբերալ տնտեսագետները սիրում են պնդել, որ 2000-2008 թվականը Հնդկաստանի աճը լիբերալ բարեփոխումների արդյունք էր, հավանական է, որ դա ազատականացումն էր, որը համընկավ տնտեսական ցիկլի բումի հետ, որը հանգեցրեց 2000-ական թվականների ՀՆԱ-ի բարձր աճին։

1990-2000-ական թվականներին Հնդկաստանում իրականացված բարեփոխումները նպատակ ունեին բարձրացնել միջազգային մրցունակությունը տարբեր ոլորտներում, այդ թվում՝ ավտոմոբիլների, հեռահաղորդակցության, ծրագրային ապահովման, դեղագործության, կենսատեխնոլոգիայի, հետազոտության և զարգացման և մասնագիտական ծառայությունների ոլորտում։ Այս բարեփոխումները ներառում էին ներմուծման մաքսատուրքերի իջեցում, շուկաների ապակարգավորում և հարկերի իջեցում, ինչը հանգեցրեց օտարերկրյա ներդրումների աճին և բարձր տնտեսական աճին։ 1992-2005 թվականը օտարերկրյա ներդրումներն աճել են 316,9%-ով, իսկ Հնդկաստանի ՀՆԱ-ն 1991 թվականին 266 միլիարդ դոլարից հասել է 2,3 տրիլիոն դոլարի՝ 2018 թվականին։

Համաձայն մի ուսումնասիրության, աշխատավարձերն ընդհանուր առմամբ բարձրացել են, ինչպես նաև աշխատավարձը որպես աշխատուժի կապիտալի հարաբերական մասնաբաժին։

Ծայրահեղ աղքատությունը 1993–1994 թվականներին 36 տոկոսից կրճատվել է մինչև 24,1 տոկոս 1999–2000 թվականներին։ Այնուամենայնիվ, աղքատության այս թվերը քննադատության են ենթարկվել, քանի որ չեն ներկայացնում աղքատության իրական պատկերը։ Համաձայն զեկույցներից մեկի՝ երկրի ամենահարուստ մեկ տոկոսը վաստակում է ազգային եկամտի 5-7 տոկոսը, մինչդեռ աշխատունակ բնակչության մոտավորապես 15 տոկոսը ամսական ստանում է 5000 ռուփիից (մոտ 64 դոլար) պակաս։

Ազատականացման քաղաքականությունը նաև քննադատության է ենթարկվել եկամուտների անհավասարության ավելացման, հարստության կենտրոնացման, գյուղական կենսամակարդակի վատթարացման, գործազրկության պատճառ դառնալու և ֆերմերների ինքնասպանությունների աճի համար։

Հնդկաստանը նույնպես ավելի ու ավելի է ինտեգրում իր տնտեսությունը համաշխարհային տնտեսության հետ։ Հնդկաստանում ապրանքների և ծառայությունների ընդհանուր արտահանման հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ին մոտ կրկնապատկվել է՝ 1990 թվականի 7,3%-ից մինչև 2000 թվականի 14%-ի։ Ներմուծման մասով այս աճը նվազ կտրուկ էր, բայց նշանակալի էր՝ 1990 թվականի 9,9%-ից մինչև 2000 թվականի 16,6%-ը։ 10 տարվա ընթացքում ապրանքների և ծառայությունների ընդհանուր առևտրի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ 17,2%-ից բարձրացավ մինչև 30,6%։ Հնդկաստանը շարունակում է ունենալ առևտրային դեֆիցիտ՝ իր վճարային հաշվեկշիռը պահպանելու համար հենվելով օտարերկրյա կապիտալի վրա և որպես այդպիսին՝ խոցելի է դարձնում արտաքին ցնցումներից։

Օտարերկրյա ներդրումները Հնդկաստանում՝ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների, պորտֆելի ներդրումների և կապիտալի միջազգային շուկաներում ներգրավված ներդրումների տեսքով զգալիորեն աճել են՝ 1991–1992 թվականներին 132 միլիոն ԱՄՆ դոլարից մինչև 1995–1996 թվականներին 5,3 միլիարդ դոլար։

Այնուամենայնիվ, ազատականացումը հավասարապես օգուտ չբերեց Հնդկաստանի բոլոր մասերին, քաղաքային շրջանները ավելի շատ օգուտներ քաղեցին, քան գյուղական վայրերը։

Բարեփոխումներից հետո կյանքի տեւողությունը և գրագիտության մակարդակը շարունակեցին աճել մոտավորապես նույն տեմպերով, ինչ բարեփոխումներից առաջ։ 1991 թվականի բարեփոխումներից հետո առաջին 10 տարիների ընթացքում ՀՆԱ-ն նույնպես շարունակել է աճել մոտավորապես նույն տեմպերով, ինչ բարեփոխումներից առաջ։ Դա պայմանավորված էր նրանով, որ 2000-ական թվականների տնտեսական աճը ոչ միայն լիբերալ բարեփոխումների արդյունք էր, այլ նաև տնտեսական ցիկլի բումի փուլի պատճառով, որը հանգեցրեց օտարերկրյա կապիտալի ներհոսքի։

1997 թվականին ակնհայտ դարձավ, որ ոչ մի կառավարական կոալիցիա չի փորձի քանդել ազատականացումը, թեև կառավարությունները խուսափում էին արհմիություններին և ֆերմերներին առնչվել վիճելի հարցերում, ինչպիսիք են աշխատանքային օրենսդրության բարեփոխումը և գյուղատնտեսական սուբսիդիաների կրճատումը։ 21-րդ դարի սկզբին Հնդկաստանը առաջադիմել էր դեպի շուկայական տնտեսություն՝ տնտեսության պետական վերահսկողության զգալի կրճատմամբ և ֆինանսական ազատականացման ավելացմամբ։

## Հետագայում բարեփոխումներ
Աթալ Բիհայի Վաջպայեի վարչակազմի ժամանակ տեղի ունեցան լայնածավալ լիբերալ բարեփոխումներ, որոնց արդյունքում *NDA* կոալիցիան սկսեց սեփականաշնորհել կառավարությանը պատկանող բիզնեսները, ներառյալ հյուրանոցները, *VSNL*-ը, *Maruti Suzuki*-ն և օդանավակայանները։ Կոալիցիան նաև իրականացրեց հարկերի նվազեցման քաղաքականություն, ընդունեց հարկաբյուջետային քաղաքականություն՝ ուղղված դեֆիցիտի և պարտքերի կրճատմանը, ինչպես նաև մեծացրեց հասարակական աշխատանքներին ուղղված նախաձեռնությունները։

2011 թվականին *UPA*-ի երկրորդ կոալիցիոն կառավարությունը Մանմոհան Սինգհի գլխավորությամբ առաջարկեց 51% օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները ուղղել մանրածախ ոլորտ։ Որոշումը հետաձգվեց կոալիցիոն կուսակցությունների և ընդդիմության ճնշման պատճառով, և ի վերջո այն հաստատվեց 2012 թվականի դեկտեմբերին։

2014 թվականին իշխանության գալուց հետո Նարենդրա Մոդիի գլխավորած կառավարությունը մի քանի նախաձեռնություններ է ձեռնարկել՝ ուղղված տնտեսական աճին և զարգացմանը։ Հատկանշական ծրագրերից էր «Արտադրիր Հնդկաստանում» արշավը, որը նպատակ ուներ խրախուսել հայրենական և արտասահմանյան ընկերություններին ներդրումներ կատարել Հնդկաստանում արտադրության մեջ։ Ծրագրի նպատակն էր ստեղծել զբաղվածության հնարավորություններ և բարձրացնել երկրի արտադրական կարողությունները։

### Օդանավակայանների սեփականաշնորհում
2014 թվականից հետո Հնդկաստանի կառավարությունը վարչապետ Նարենդրա Մոդիի գլխավորությամբ նախաձեռնեց Հնդկաստանի օդանավակայանների սեփականաշնորհումը` որպես տնտեսական ազատականացման և զարգացման քաղաքականության մաս։ Այս քաղաքականության համաձայն՝ Հնդկաստանի Օդանավակայանների վարչությունը (*AAI*) Հնդկաստանում օդանավակայանների զարգացման, կառավարման և շահագործման համար մասնավոր ընկերությունների հետ ներգրավում է Պետական և Մասնավոր Գործընկերություններ (*PPP*): Սա հանգեցրեց մի քանի օդանավակայանների սեփականաշնորհմանը ամբողջ երկրում, այդ թվում՝ Ահմեդաբադում, Լաքհնաուի, Ջայպուրի, Գուվահաթիի, Թիրուվանանտապուրամի և Մանգալուրուի օդանավակայանները։

Թեև օդանավակայանների սեփականաշնորհումը ողջունվել է որպես արդիականացման և արդյունավետության ապահովման քայլ, կան նաև մտահոգություններ աշխատողների և տեղական համայնքների վրա հնարավոր ազդեցության վերաբերյալ։ Քննադատները պնդում են, որ օդանավակայանների սեփականաշնորհումը կարող է հանգեցնել աշխատատեղերի կորստի և աշխատավարձերի նվազմանը, շահույթ ստանալու վրա կենտրոնանալը կարող է հանգեցնել սոցիալական և բնապահպանական մտահոգությունների անտեսմանը։ Եղել են նաև հակասություններ մասնավոր ընկերություններին պայմանագրերի տրամադրման շուրջ՝ ընտրության գործընթացում կոռուպցիայի և ֆավորիտիզմի մասին մեղադրանքներով։ Այնուամենայնիվ, կառավարությունը պաշտպանել է սեփականաշնորհման իր քաղաքականությունը՝ որպես անհրաժեշտ քայլ՝ ուղղված երկրում տնտեսական աճին և զարգացմանը։

Ազգային ժողովի երկրորդ կառավարության օրոք ածխի արդյունաբերությունը բացվեց 2015 թվականի «Ածխի հանքերի» (Հատուկ դրույթներ) օրինագծի ընդունմամբ։ Սա փաստացիորեն վերջ դրեց ածխի հատվածի արդյունահանման պետական մենաշնորհին և բացեց այն մասնավոր, օտարերկրյա ներդրումների համար։

Խորհրդարանի 2016 թվականի բյուջեի նիստում Նարենդրա Մոդիի գլխավորած կառավարությունը առաջ քաշեց Անվճարունակության և սնանկության մասին օրենսգիրքը, որով ստեղծվում էին գործընթացներ՝ ընկերությունների և ֆիզիկական անձանց անվճարունակության լուծման համար։

2017 թվականի հուլիսի 1-ին կառավարությունը Մոդիի օրոք հաստատեց Ապրանքների և ծառայությունների հարկային ակտը, որն առաջին անգամ առաջարկվել էր 17 տարի առաջ՝ 2000 թվականին։ Ակտը նպատակ ուներ բազմակի անուղղակի հարկերը փոխարինել միասնական հարկային կառուցվածքով։

2019 թվականին Ֆինանսների նախարար Նիրմալա Սիթարամանը հայտարարեց կորպորատիվ հարկի բազային դրույքաչափի նվազեցման մասին 30%-ից մինչև 22% այն ընկերությունների համար, որոնք բացառություններ չեն փնտրում, իսկ նոր արտադրական ընկերությունների համար հարկային դրույքաչափը նվազեցվեց 25%-ից մինչև 15%։ Հնդկաստանի կառավարությունն առաջարկել է գյուղատնտեսական և աշխատանքային բարեփոխումներ 2020 թվականին, սակայն բախվել է ֆերմերների արձագանքին, որոնք բողոքել են առաջարկվող գյուղատնտեսական օրինագծերի դեմ։ Ի վերջո, շարունակական բողոքների պատճառով կառավարությունը չեղյալ հայտարարեց գյուղատնտեսական օրինագծերը։

## Քննադատություն

1991 թվականից հետո Հնդկաստանի կառավարությունը հանեց գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծման որոշ սահմանափակումներ, որոնք գների անկում էին առաջացրել՝ միաժամանակ կրճատելով ֆերմերների համար սուբսիդիաները՝ կառավարության միջամտությունը նվազագույնի հասցնելու համար, համաձայն նեոլիբերալ իդեալների։

2020–2021 թվականներին հնդիկ ֆերմերների բողոքի ցույցերը ստիպեցին Հնդկաստանի կառավարությանը չեղյալ համարել երեք օրենքներ, որոնք ուղղված էին Հնդկաստանի գյուղատնտեսության սեկտորի հետագա ազատականացմանը։

Հնդկաստանը մեծապես կախված է անուղղակի հարկերից, հատկապես այն հարկից, որը գանձվում է ապրանքների և ծառայությունների վաճառքից և արտադրությունից։

Տնտեսության ազատականացումը Հնդկաստանին դարձրեց ավելի խոցելի համաշխարհային շուկայական ուժերի նկատմամբ, ինչպիսիք են ապրանքների գների տատանումները, փոխարժեքները և արտահանման համաշխարհային պահանջարկը։ Սա մեծացրեց երկրի կախվածությունը համաշխարհային շուկայից, քանի որ այն դարձավ ավելի ենթակա արտաքին ցնցումների և տնտեսական ճգնաժամերի նկատմամբ։ Օրինակը 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամն է. չնայած Հնդկաստանի բանկային հատվածը ցածր ազդեցություն ուներ ԱՄՆ բանկային հատվածի նկատմամբ, ճգնաժամը բացասաբար է ազդել Հնդկաստանի տնտեսության վրա՝ պայմանավորված համաշխարհային պահանջարկի թուլացմամբ, օտարերկրյա ներդրումների նվազմամբ և վարկերի խստացմամբ։

### Զբաղվածություն
Սկզբում ազատականացման քաղաքականությունը արագացրեց աշխատատեղերի ստեղծման տեմպերը։ Այնուամենայնիվ, տարիների ընթացքում զբաղվածության այս աճը զգալիորեն դանդաղել է։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ ազատականացման կողմնակիցներն են ընդունում, որ աշխատաշուկայի վրա անմիջական ազդեցությունը բացասական է եղել։ Հատկապես այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը և արտադրությունը, որտեղ բարեփոխումները բավարար չափով չեն հաղթահարել մարտահրավերները, ինչը հանգեցրել է նվազագույն աշխատատեղերի ստեղծմանը, չնայած ընդհանուր տնտեսական բարձր աճին։

Զբաղվածության աճի տեմպը 2004-2005 և 2011-2012 թվականներին եղել է տարեկան ընդամենը 0,45%, իսկ երկարաժամկետ միտումների վերլուծությունները ցույց են տվել, որ ավելի բարձր տնտեսական աճի ժամանակաշրջանները չեն նպաստել աշխատատեղերի ստեղծմանը, սա հաճախ նկարագրվում է որպես « գործազրկության աճ»։

Ըստ Հնդկական տնտեսության մոնիտորինգի կենտրոնի (*CMIE*), թեև Հնդկաստանի բնակչությունն աճել է, աշխատուժը վերջին տարիներին (2018 թվականից մինչ օրս) մնացել է 400 միլիոնից մի փոքր լճացած, աշխատատեղերի որակը ցածր է։

Ծառայությունների ոլորտը, չնայած իր զգալի ներդրմանը Հնդկաստանի ՀՆԱ-ում, հաճախ բնութագրվում է բարձր արտադրողականությամբ, բայց ցածր աշխատատեղերով։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ծառայությունների ամենաարագ զարգացող ենթաոլորտները, ինչպիսիք են ծրագրային ծառայությունները, հեռահաղորդակցությունը և բանկային գործունեությունը, կապիտալ ինտենսիվ են և չեն պահանջում այնքան աշխատուժ, որքան մյուս ոլորտները, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը կամ արտադրությունը։ Կապիտալ ինտենսիվ արդյունաբերությունը հաճախ պահանջում է մեքենաների և տեխնոլոգիաների ներմուծում, ինչը կարող է հանգեցնել ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտի ավելացման և համարվում է ներքին ներդրումների և ծախսերի արտահոսք։ Հնդկաստանի արտադրական հատվածում աճել է ներմուծման ինտենսիվությունը, արտադրության համար անհրաժեշտ միջոցների զգալի մասը ստացվում է ներմուծումից։

### Աղքատություն
Չնայած տնտեսական բարեփոխումներին, աղքատության հաղթահարումը Հնդկաստանում դանդաղ է եղել։
Աղքատությունը շարունակում է պահպանվել Հնդկաստանում, մինչ COVID-19 համաճարակը 59 միլիոն հնդիկներ ապրում էին օրական 2 դոլարից ցածր ծախսով, իսկ 1,162 միլիոնը՝ օրական 2,01-ից մինչև 10 դոլար։ Առողջապահության վրա պետական ​​նվազ ծախսերը հանգեցրել են առողջապահության որակի բաժանման հարուստների և աղքատների, ինչպես նաև գյուղական և քաղաքային բնակչության միջև։

COVID-19 համավարակը խոր ազդեցություն է ունեցել Հնդկաստանում աղքատության մակարդակի վրա՝ զգալիորեն շրջելով աղքատության կրճատման հարցում վերջին տասնամյակների գրանցված առաջընթացը։ Համաշխարհային բանկի կանխատեսումները ցույց են տվել համաշխարհային ծայրահեղ աղքատության էական աճ՝ պայմանավորված համաճարակի տնտեսական հետևանքներով։ Սա սրել է սովն ու աղքատությունը երկրի ներսում։

Ասիական զարգացման բանկը հայտնել է, որ 2022 թվականին Հնդկաստանում զբաղված բնակչության 5,7%-ն ապրում էր օրական $1,90 գնողունակության համարժեքությունից ցածր։ Համաշխարհային բանկի կողմից 2023 թվականի սեպտեմբերին աղքատության համաշխարհային տվյալների թարմացումը ցույց տվեց, որ Հնդկաստանին բաժին է ընկնում COVID-19 համավարակի ընթացքում ծայրահեղ աղքատության համաշխարհային մակարդակի աճի 40%-ը։

Որոշ քննադատություններ ցույց են տալիս, որ աղքատության բազմաչափ ցուցանիշները, թեև համապարփակ են, կարող են բավարար չափով չներկայացնել այնպիսի խնդիրների սրությունը, ինչպիսիք են սովը և բացարձակ աղքատությունը։ Նրանք մատնանշում են կալորիաների ընդունման և պարենային հացահատիկի սպառման նվազման ապացույցները՝ պնդելով, որ սա արտացոլում է բացարձակ աղքատության աճը, այլ ոչ թե սպառման դիվերսիֆիկացման միջոցով կենսամակարդակի բարձրացումը։

### Սպառման անկում
Հնդկաստանում սպառողական ծախսերի վերաբերյալ 2017-2018 թվականների ազգային ընտրանքային հետազոտությունը բացահայտեց սպառողական ծախսերի անհանգստացնող անկումը՝ նշելով առաջին նման անկումը վերջին 40 տարում։ Հարցումը ցույց է տվել, որ հնդկացիների միջին ամսական ծախսերը նվազել են 3,7%-ով՝ հասնելով 1446 ռուփիի՝ 2011-2012 թվականների 1501 ռուպիից։ Թեև գյուղական վայրերում անկումն ավելի կտրուկ է եղել՝ 8,8%, քաղաքային ծախսերը նույն ժամանակահատվածում աճել են 2%-ով։

Չնայած այս մտահոգիչ բացահայտումներին, կառավարությունը որոշեց չհրապարակել զեկույցը՝ պատճառաբանելով «տվյալների որակի հետ կապված խնդիրները», և հետագայում ընդհանրապես չեղյալ հայտարարեց հարցումը։ Այս գործողությունը դիտվեց որպես կառավարության կողմից ապացույցների մերժում, մանավանդ, որ նման հարցումները վճռորոշ նշանակություն ունեն հիմնական մակրոտնտեսական տվյալների համար, ինչպիսին ՀՆԱ-ն է։

### Ագրարային ճգնաժամ
Նեոլիբերալ տնտեսական քաղաքականությունը նկատելիորեն ձևավորել է Հնդկաստանի գյուղատնտեսական ճգնաժամը՝ ազդելով մարդկանց մեծ թվի վրա, քանի որ ավելի քան 70%-ը իրենց ապրուստի համար ապավինում է գյուղատնտեսությանը։ Այս իրավիճակը սրվում է մի քանի տնտեսական ռազմավարություններով, որոնք, մասնավորապես, ձևավորվել են Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) պահանջներով։ ԱՀԿ-ն հորդորում է այնպիսի երկրներին, ինչպիսին Հնդկաստանն է, կրճատել գյուղատնտեսական սուբսիդիաները, որոնք կարևոր են պարենային անվտանգության պահպանման և գյուղական տնտեսությանն աջակցելու համար։

1991 թվականից հետո իրականացված տնտեսական բարեփոխումները բացահայտորեն մերժեցին գյուղատնտեսության մեջ ինստիտուցիոնալ վերափոխման անհրաժեշտությունը՝ հանգեցնելով հնդկական պետության դերի նվազմանը։ Պետությունը հրաժարվեց իր պաշտպանողական տրամադրվածությունից՝ ճանապարհ բացելով ազատ, սեփականաշնորհված և ֆինանսավորվող շուկայի համար։ Շուկաների բացումը փոքր ֆերմերներին ենթարկեց անկայուն գլոբալ շուկայի ուժերին, որոնք ազդում էին զարգացած երկրներում գյուղատնտեսության ոլորտին տրվող մեծ սուբսիդիաների պատճառով, որոնց դեմ նրանք չէին կարող մրցակցել։

Պետական ​​աջակցության չեղարկումով և գյուղատնտեսական շուկաների բացմամբ, շատ ֆերմերներ ստիպված էին վարկեր վերցնել գյուղատնտեսության աճող ծախսերին դիմադրելու համար, ինչը շատերի համար հանգեցրեց պարտքի ծուղակին։ Պարտքի ծուղակը հանգեցրեց ֆերմերների ինքնասպանությունների բարձր մակարդակի։ Միայն 2017 թվականին այս ճնշումների պատճառով 10655 մահվան դեպք է գրանցվել։

### Սով և թերսնուցում
2023 թվականի սովի գլոբալ ինդեքսը ցույց է տալիս, որ 2015 թվականից ի վեր քիչ առաջընթաց է գրանցվել։ Այս լճացումը դիտվում է որպես բազմաթիվ ճգնաժամերի համակցված հետևանք։ Հնդկաստանը 125 երկրների մեջ զբաղեցրել է 111-րդ տեղը, ինչը վկայում է սովի լուրջ մակարդակի մասին,  2022 թվականին Հնդկաստանը զբաղեցնում էր 107-րդ տեղը։

Հնդկաստանում թերսնված մարդկանց մասնաբաժինը կազմում է 16,6 տոկոս, ինչը նպաստում է երկրում սովի ընդհանուր խնդիրների առաջացմանը։ Հնդկաստանի սովի վիճակն ավելի ծանր է համեմատած հարևան երկրների հետ, ինչպիսիք են Պակիստանը (102-րդ), Բանգլադեշը (81-րդ), Նեպալը (69-րդ) և Շրի Լանկան (60-րդ), որոնք բոլորն էլ ավելի լավ վարկանիշ ունեն ինդեքսում։

### Անեմիա
Անեմիան ներկայացնում է Հնդկաստանում հանրային առողջության լուրջ ճգնաժամ, որտեղ պետական ​​վիճակագրությունը բացահայտում է հիվանդության տարածվածությունը։ Համաձայն 2019-2021 թվականների Ընտանեկան առողջության ազգային հետազոտության (*NFHS*)՝ սակավարյունությունը ազդում է բնակչության զգալի մասի վրա, այդ թվում՝ 6-59 ամսական երեխաների 67,1%-ը, դեռահաս աղջիկների 59,1%-ը (15-19 տարեկան), 31,1% դեռահաս տղաներ (15–19 տարեկան), վերարտադրողական տարիքի կանանց 57,2% (15–49 տարեկան) և հղիների 52,2%։

## Տես նաև
*Հնդկաստանի տնտեսություն
*Հնդկաստանի տնտեսական զարգացում

## Աղբյուրներ
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Կրթական տեսանյութ "economic history of India".
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդկաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական մեթոդաբանություն
Կատեգորիա:Տնտեսական լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսություններ