Բաց կոդ

**Բաց կոդ** (), հնարավոր փոփոխման և վերաբաշխման համար ազատ ելակոդ է։

Ներառում է ելակետային կոդի, նախագծային փաստաթղթերի կամ ապրանքի բովանդակության օգտագործման և դիտման թույլտվություն: Բաց կոդի մոդելը ապակենտրոնացված ծրագրային ապահովման մշակման մոդել է, որը խրախուսում է բաց համագործակցությունը

Բաց կոդով ծրագրային ապահովման մշակման հիմնական սկզբունքը գործընկերների կողմից արտադրությունն է, որտեղ ելակետային կոդը, նախագծերը և փաստաթղթերը, ազատորեն հասանելի են հանրությանը: Ծրագրային ապահովման ոլորտում բաց կոդով աշխատանքը սկսվել է որպես սեփական կոդի սահմանափակումների պատասխան: Մոդելն օգտագործվում է այնպիսի նախագծերի համար, ինչպիսիք են բաց կոդով համապատասխան տեխնոլոգիաները և բաց կոդով դեղերի հայտնաբերումը:

Բաց կոդը խթանում է ապրանքի դիզայնի կամ նախագծի համընդհանուր հասանելիությունը բաց կոդով կամ անվճար լիցենզիայի միջոցով և այդ դիզայնի կամ նախագծի համընդհանուր վերաբաշխումը: Մինչև «բաց կոդ» արտահայտությունը լայնորեն ընդունվելը, մշակողներն ու արտադրողները օգտագործում էին մի շարք այլ տերմիններ, ինչպիսիք են անվճար ծրագրային ապահովումը, համատեղ օգտագործման ծրագիրը և հանրային սեփականության ծրագրային ապահովումը: Բաց կոդը տարածում Է գտել ինտերնետի զարգացման հետ մեկտեղ: Բաց կոդով ծրագրային ապահովման շարժումը ծագել է հեղինակային իրավունքի, լիցենզավորման, տիրույթի և սպառողների հետ կապված հարցերը պարզաբանելու համար:

## Պատմություն
Տեխնիկական տեղեկատվության փոխանակումը զգալիորեն նախորդել է ինտերնետին և անձնական համակարգչին: Օրինակ՝ ավտոմեքենաների զարգացման վաղ տարիներին կապիտալի մոնոպոլիստների մի խումբ տիրապետում էր Ջորջ Բ. Սելդենի կողմից սկզբնապես ներկայացված երկշերտ բենզինային շարժիչի արտոնագրի իրավունքներին: Այս արտոնագիրը վերահսկելով՝ նրանք կարողացան մենաշնորհել արդյունաբերությունը և ստիպել ավտոմեքենաների արտադրողներին հետևել իրենց պահանջներին, հակառակ դեպքում դատական ​​​​հայց ներկայացնել:

1911 թվականին անկախ ավտոարտադրող Հենրի Ֆորդը հաղթել է Սելդենի արտոնագրի դեմ պայքարում: Արդյունքում, Սելդենի արտոնագիրը գործնականում անարժեք դարձավ, և ստեղծվեց նոր ասոցիացիա (որը, ի վերջո, կդառնար Ավտոմեքենաների արտադրողների ասոցիացիա): Նոր ասոցիացիան կնքել է խաչաձև լիցենզավորման համաձայնագիր ԱՄՆ բոլոր ավտոմեքենաների արտադրողների միջև, չնայած յուրաքանչյուր ընկերություն կմշակեր տեխնոլոգիա և կներկայացներ արտոնագրեր, այդ արտոնագրերը կիսվում էին բացահայտ և առանց փողի փոխանակման բոլոր արտադրողների միջև: Երբ ԱՄՆ-ն մտավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ, Ֆորդի 92 արտոնագիր և 515 այլ ընկերությունների արտոնագիր կիսվում էին այդ արտադրողների միջև՝ առանց որևէ փողի փոխանակման (կամ դատական ​​​​հայցերի):

Սկզբնական կոդի ազատ փոխանակման վաղ շրջանի օրինակներից են IBM-ի օպերացիոն համակարգերի և այլ ծրագրերի սկզբնական թողարկումները 1950-ական և 1960-ական թվականներին, ինչպես նաև SHARE օգտատերերի խումբը, որը ձևավորվել էր ծրագրային ապահովման փոխանակումը հեշտացնելու համար: Սկսած 1960-ական թվականներից, ARPANET-ի հետազոտողները օգտագործում էին բաց «Մեկնաբանությունների խնդրանք» () գործընթացը՝ վաղ հեռահաղորդակցության ցանցային արձանագրություններում հետադարձ կապը խրախուսելու համար: Սա հանգեցրել է վաղ ինտերնետի ծնունդին 1969 թվականին:

Ինտերնետային կոդի փոխանակումը սկսվեց այն ժամանակ, երբ ինտերնետը համեմատաբար պարզունակ էր, ծրագրային ապահովումը տարածվում էր UUCP, Usenet, IRC և Gopher միջոցով: Օրինակ՝ ԲիԷսԴի-ն առաջին անգամ լայնորեն տարածվել է Usenet-ում comp.os.linux-ի միջոցով, որտեղ նաև քննարկվեց դրա զարգացումը: Լինուքսը հետևել է այս մոդելին:

## Տնտեսագիտություն

Որոշ տնտեսագետներ համաձայն են, որ բաց կոդը տեղեկատվական ապրանք է, որի բնօրինակ աշխատանքը պահանջում է զգալի քանակությամբ ժամանակ, գումար և ջանք։ Հեղինակային իրավունքը ստեղծում է մենաշնորհ, որպեսզի սպառողներից գանձվող գինը կարող է զգալիորեն ավելի բարձր լինել, քան արտադրության սահմանային արժեքը։ Սա թույլ է տալիս հեղինակին փոխհատուցել բնօրինակ աշխատանքը ստեղծելու արժեքը։ Այսպիսով, հեղինակային իրավունքը ստեղծում է մուտքի ծախսեր այն սպառողների համար, որոնք աշխատանքը գնահատում են սահմանային արժեքից ավելի, բայց արտադրության սկզբնական արժեքից ցածր։ Մուտքի ծախսերը նաև խնդիրներ են առաջացնում այն ​​հեղինակների համար, ովքեր ցանկանում են ստեղծել ածանցյալ աշխատանք, օրինակ՝ սխալը շտկելու կամ գործառույթ ավելացնելու համար փոփոխված ծրագրային ապահովման պատճենը կամ երգի ռեմիքսը, բայց չեն կարողանում կամ չեն ցանկանում վճարել հեղինակային իրավունքի տիրոջը դա անելու իրավունքի համար։

Կազմակերպված լինելով որպես արդյունավետ սպառողական կոոպերատիվ, բաց կոդը վերացնում է սպառողների և ածանցյալ աշխատանքների ստեղծողների մուտքի որոշ ծախսեր՝ նվազեցնելով հեղինակային իրավունքի սահմանափակումները։ Հիմնական տնտեսական տեսությունը կանխատեսում է, որ ցածր ծախսերը կհանգեցնեն սպառման աճի և նաև ածանցյալ աշխատանքների ավելի հաճախակի ստեղծման: Creative Commons-ի նման կազմակերպությունները հրավիրում են կայքեր, որտեղ անհատները կարող են դիմել իրենց աշխատանքների համար այլընտրանքային «լիցենզիաների» կամ սահմանափակման մակարդակների համար: 

Մյուսները պնդում են, որ քանի որ սպառողները չեն վճարում իրենց պատճենների համար, ստեղծողները չեն կարողանում փոխհատուցել արտադրության սկզբնական արժեքը և, հետևաբար, ունեն քիչ տնտեսական խթան ստեղծագործելու համար: Այս փաստարկով սպառողները կկորցնեն իրենց, քանի որ այն ապրանքներից մի քանիսը, որոնք նրանք այլապես կգնեին, հասանելի չեն լինի: Գործնականում բովանդակության արտադրողները կարող են ընտրել՝ ընդունել հեղինակային իրավունքի լիցենզիա և վճար գանձել պատճենների համար, թե՞ բաց լիցենզիա: Որոշ ապրանքներ, որոնք պահանջում են մեծ քանակությամբ մասնագիտական ​​հետազոտություններ և մշակումներ, ինչպիսիք են դեղագործական արդյունաբերությունը (որը մեծապես կախված է արտոնագրերից, այլ ոչ թե մտավոր սեփականության պաշտպանության հեղինակային իրավունքից), գրեթե բացառապես սեփականատիրական են, չնայած ավելի ու ավելի բարդ տեխնոլոգիաներ են մշակվում բաց կոդի սկզբունքներով:

Կան ապացույցներ, որ բաց կոդի մշակումը ստեղծում է հսկայական արժեք: Օրինակ՝ բաց կոդով սարքավորումների նախագծման համատեքստում թվային նախագծերը անվճար են տարածվում, և թվային արտադրական տեխնոլոգիաներին (օրինակ՝ RepRap 3D տպիչներ) հասանելիություն ունեցող յուրաքանչյուր ոք կարող է վերարտադրել արտադրանքը։ Սկզբնական տարածողը կարող է արձագանք և հնարավոր բարելավումներ ստանալ սկզբնական դիզայնի վերաբերյալ գործընկեր արտադրող համայնքից։

Բազմաթիվ բաց կոդով նախագծեր ունեն բարձր տնտեսական արժեք։ Battery Open Source Software Index (BOSS)-ի համաձայն՝ տասը տնտեսապես ամենակարևոր բաց կոդով նախագծերն են․

Տրված դասակարգումը հիմնված է առցանց քննարկումներում, GitHub-ում նախագծերի վերաբերյալ ակտիվության, որոնողական համակարգերում որոնումների ակտիվության և աշխատաշուկայի վրա ազդեցության վրա։

## Կիրառումներ

Բաց կոդի հայեցակարգի աճը ազդել է սոցիալական և քաղաքական հայացքների վրա: Մեկ ոլորտի կողմնակիցները հաճախ աջակցում են բաց կոդի ընդլայնմանը մյուս ոլորտներում: Սակայն Էրիկ Ռեյմոնդը և բաց կոդի շարժման մյուս հիմնադիրները երբեմն հրապարակավ վիճել են ծրագրային ապահովումից դուրս կիրառությունների վերաբերյալ ենթադրությունների դեմ՝ ասելով, որ ծրագրային ապահովման բացության օգտին ուժեղ փաստարկները չպետք է թուլացվեն՝ չափազանցնելով այն ոլորտները, որտեղ պատմությունը կարող է պակաս համոզիչ լինել: Բաց կոդի շարժման ավելի լայն ազդեցությունը և դրա դերի չափը տեղեկատվության փոխանակման նոր ընթացակարգերի մշակման գործում դեռևս պարզ չէ։

Բաց կոդի շարժումը խթանել է թափանցիկության և ազատության աճը կենսատեխնոլոգիական հետազոտություններում, օրինակ՝ CAMBIA-ում: Նույնիսկ հետազոտական ​​մեթոդաբանություններն իրենք կարող են օգտվել բաց կոդի սկզբունքների կիրառումից: Այն նաև հանգեցրել է արագ զարգացող բաց կոդով սարքավորումների շարժմանը:

### Համակարգչային ծրագրակազմ
Բաց կոդով ծրագրակազմը այն ծրագրակազմն է, որի կոդը հրապարակվում և հասանելի է դառնում հանրությանը, ինչը թույլ է տալիս յուրաքանչյուրին պատճենել, փոփոխել և վերաբաշխել կոդը՝ առանց հոնորարների կամ վճարների վճարման։

LibreOffice-ը և GNU Image Manipulation Program-ը բաց կոդով ծրագրակազմի օրինակներ են։ Ինչպես սեփական ծրագրային ապահովման դեպքում, օգտատերերը պետք է ընդունեն լիցենզիայի պայմանները, երբ օգտագործում են բաց կոդով ծրագրակազմ, սակայն բաց կոդով լիցենզիաների իրավական պայմանները զգալիորեն տարբերվում են սեփական լիցենզիաների իրավական պայմաններից։

Բաց հասանելիությամբ կոդը կարող է զարգանալ համայնքային համագործակցության միջոցով։ Այս համայնքները կազմված են ինչպես անհատ ծրագրավորողներից, այնպես էլ խոշոր ընկերություններից։ Բաց կոդով նախագիծ սկսող որոշ անհատ ծրագրավորողներ կարող են ի վերջո հիմնել ընկերություններ, որոնք առաջարկում են ապրանքներ կամ ծառայություններ, որոնք ներառում են բաց կոդով ծրագրեր։ Բաց կոդով ծրագրային ապահովման օրինակներ են՝

* Լինուքս (որը գործարկում է աշխարհի սերվերային համակարգի մեծ մասը)
* ՄեդիաՎիքի (որի վրա հիմնված է Վիքիպեդիան)
* Շատ ավելի՝
** Անվճար և բաց կոդով ծրագրային փաթեթների ցանկ
** Նախկինում սեփականատիրական ծրագրային ապահովման ցանկ

Google Summer of Code-ը, որը հաճախ կրճատվում է որպես GSoC, միջազգային ամենամյա ծրագիր է, որի շրջանակներում Google-ը կրթաթոշակներ է շնորհում այն ​​մասնակիցներին, որոնք հաջողությամբ ավարտում են անվճար և բաց կոդով ծրագրային կոդավորման նախագիծը ամռան ընթացքում։ GSoC-ն լայնածավալ նախագիծ է, որին մասնակցում է 2022 կազմակերպություն 2021 թվականին։ Կան նմանատիպ ավելի փոքր նախագծեր, ինչպիսին է Talawa Project-ը, որը ղեկավարվում է Palisadoes Foundation-ի կողմից (ոչ առևտրային կազմակերպություն, որը գտնվում է Կալիֆոռնիայում, սկզբնապես նախատեսված էր տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգտագործումը խթանելու համար Ճամայկայում, բայց այժմ նաև աջակցում է ԱՄՆ-ի անապահով համայնքներին):

### Սնունդ և խմիչքներ
Բաց հասանելիությամբ ամսագրերի որոշ հրատարակիչներ պնդում են, որ սննդի գիտության և սննագիտության ուսումնասիրությունների տվյալները պետք է ազատորեն հասանելի լինեն վերարտադրելիությունը խթանելու համար: Մի շարք մարդիկ հրատարակել են Creative Commons լիցենզավորված բաղադրատոմսերի գրքեր:

* Բաց կոդով կոլաներ՝ նման Կոլա-Կոլային և Պեպսիին, որոնց բաղադրատոմսը բաց կոդով է և մշակվել է կամավորների կողմից: Ասում են, որ համը համեմատելի է ստանդարտ ըմպելիքների համի հետ: Ըմպելիքներ արտադրող կորպորացիաների մեծ մասը իրենց բանաձևերը գաղտնի է պահում և անհայտ է լայն հանրությանը:
* Ազատ գարեջուր (սկզբնապես Vores Øl)՝ բաց կոդով գարեջուր է, որը ստեղծվել է Կոպենհագենի համալսարանի ՏՏ հոսքի ուսանողների կողմից Superflex արվեստագետների խմբի հետ համատեղ՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես կարող են բաց կոդով հասկացությունները կիրառվել թվային աշխարհից դուրս:

### Թվային բովանդակություն
* Վիքիմեդիա հիմնադրամի կողմից կազմակերպված բաց բովանդակության նախագծեր - Վիքիպեդիայի և Վիքիբառարանի նման կայքերը ընդունել են բաց բովանդակության Creative Commons բովանդակության լիցենզիաները: Այս լիցենզիաները մշակվել են տարբեր բաց կոդով ծրագրային ապահովման մշակման լիցենզիաների նման սկզբունքներին հետևելու համար: Այս լիցենզիաներից շատերը ապահովում են, որ բովանդակությունը մնա անվճար վերօգտագործման համար, որ սկզբնաղբյուր փաստաթղթերը հեշտությամբ հասանելի լինեն շահագրգիռ կողմերին, և որ բովանդակության փոփոխությունները հեշտությամբ ընդունվեն համակարգ: Բաց կոդի նման իդեալները ընդունող կարևոր կայքերն են Գուտենբերգի նախագիծը և Վիքիդարանը, որոնք երկուսն էլ հրապարակում են բազմաթիվ գրքեր, որոնց հեղինակային իրավունքը լրացել է և, հետևաբար, հանրային սեփականություն են, ապահովելով, որ յուրաքանչյուրն ունենա անվճար, անսահմանափակ մուտք դեպի այդ բովանդակությունը:
* ICEcat-ը բաց կատալոգ է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և լուսավորության ոլորտների համար՝ բաց բովանդակության լիցենզիոն պայմանագրի վրա հիմնված արտադրանքի տվյալների թերթիկներով: Թվային բովանդակությունը տարածվում է XML և URL ձևաչափերով:
* SketchUp-ի 3D Warehouse-ը բաց կոդով դիզայնի համայնք է, որը կենտրոնացած է անվճար տարածվող սեփական ծրագրային ապահովման օգտագործման վրա: 
* Վաթեռլո Ստրատֆորդի համալսարանի կամպուսը ամեն տարի ուսանողներին հրավիրում է իր եռահարկ Christie MicroTiles պատն իրենց ստեղծագործական աշխատանքների համար որպես թվային կտավ օգտագործելու համար։

## Տես նաև

* Paywall
* Թվային իրավունքներ
* Ազատ բովանդակություն
* Ցանցային էֆեկտ

## Ծանոթագրություններ

## Ընթեցանության նյութեր
* 
* 
* Karl Fogel. Producing Open Source Software (How to run a successful free-software project). Free PDF version available.
* 
* 
*  (wiki)
* Nettingsmeier, Jörn. "So What? I Don't Hack!" ''eContact! 11.3Logiciels audio " open source " / Open Source for Audio Application'' (September 2009). Montréal: CEC.
* 
* 
* Various authors. ''eContact! 11.3Logiciels audio " open source " / Open Source for Audio Application'' (September 2009). Montréal: CEC.
* Various authors. "Open Source Travel Guide wiki". ''eContact! 11.3Logiciels audio " open source " / Open Source for Audio Application'' (September 2009). Montréal: CEC.
* 
* 

### Գրականություն իրավական և տնտեսական ասպեկտների վերաբերյալ
* 
* 
* 
* 
* v. Engelhardt, S. (2008): "Intellectual Property Rights and Ex-Post Transaction Costs: the Case of Open and Closed Source Software", Jena Economic Research Papers 2008-047. (PDF)
* v. Engelhardt, S. (2008): "Intellectual Property Rights and Ex-Post Transaction Costs: the Case of Open and Closed Source Software", Jena Economic Research Papers 2008-047. (PDF)
* 
* 
* European Commission. (2006). Economic impact of open source software on innovation and the competitiveness of the Information and Communication Technologies sector in the EU. Brussels.
* 
*  (wiki)
* 
*  earlier revision (PDF)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  earlier revision
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ազատ ծրագրային ապահովում
Կատեգորիա:Ակադեմիական գրականություն
Կատեգորիա:Արտադրություն
Կատեգորիա:Բաց գիտություն
Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա
Կատեգորիա:Ծրագրային ապահովում
Կատեգորիա:Ծրագրավորում
Կատեգորիա:Համայնքային կազմակերպում
Կատեգորիա:Հաշվարկում և հասարակություն
Կատեգորիա:Հեղինակային իրավունք
Կատեգորիա:Հետախուզական առարկաներ
Կատեգորիա:Մտավոր սեփականության իրավունք
Կատեգորիա:Սոցիալական տեղեկության մշակում
Կատեգորիա:Ստանդարտներ
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիական կայքեր
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիական համակարգեր
Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Ցանկերի ցանկեր
Կատեգորիա:Քաղաքացիական մեդիա