Իռա Յան

**Իռա Յան** (իսկական անունը` Էսթեր կամ Էսֆիր Իոսիֆովնա Իոսլևիչ, ամուսնական ազգանունը` Սլեպյան, ), նկարչուհի, գրքեր նկարազարդող, եբրայական պոեզիայի թարգմանիչ, գրականագետ։ Պաղեստինի հրեական բնակավայրերի առաջին նկարիչներից մեկը։ Իր ստեղծագործական ուղու տարբեր ժամանակահատվածներում Իռա Յանը ստորագրել է իր աշխատանքները որպես Էսֆիր Իոսիլևիչ, Էսֆիր Սլեպյան, Յան և Իռա Յան։ Նա իր գրական ստեղծագործությունները Ռուսաստանում հրատարակել է Էսֆիր Սլեպյան, Պաղեստինում՝ Էսթեր Սլեպյան անուններով։

## Կենսագրություն
Էսֆիր (Էսթեր) Իոսիլևիչը ծնվել է Քիշնևում, Իրավաբանական կլինիկաների տեսական և գործնական հարցերի (իրավաբանական կլինիկաների ժանրի ստեղծող) և այլ դատական պրակտիկայի հիմնախնդիրների հեղինակ, հայտնի փաստաբան Իոսիֆ (Օսիպ) Սոլոմոնովիչ Իոսիլևիչի ընտանիքում (տպագրվել է նաև «Քաղաքացիական և քրեական Իրավունքի հանդես»-ում)։ 1885 թվականից սովորել է Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում, Վասիլի Պոլենովի, այնուհետև Փարիզում՝ Ռաֆայել Կոլլենի մոտ։ Փարիզից, Բորիս Շացի խորհրդով տեղափոխվել է  Սոֆիա, որտեղ բացել է արվեստի մասնավոր ստուդիա։

1895 թվականին Էսթեր Իոսիլևիչը վերադարձել է Քիշնև` ծնողների մոտ, որտեղ ամուսնացել է Օդեսայից եկած մանրէաբան և Էսէռ Դմիտրի Սլեպյանի հետ։ Նրանց դստեր՝ Ելենայի (1896) ծնունդից անմիջապես հետո, նրան աքսորել են Արխանգելսկ՝ անլեգալ գրականության հեկտոգրաֆիական տարածման համար։ Այս ժամանակահատվածում նա ակտիվորեն զբաղվել է գրքի նկարազարդմամբ, հրատարակել է պատմություններ ռուս-հրեական մամուլում։

1903 թվականին Իռա Յանը հանդիպել է բանաստեղծ Հայիմ Նախման Բյալիկին, որը 5 շաբաթ անցկացրել է Քիշնևում` հավաքելով նյութեր Քիշնևի վերջին ջարդերի մասին (նրանք հանդիպել են հայր Էսֆիրի միջոցով, ով օգնել է Բյալիկին պարզել ջարդի հանգամանքները)։ Էսֆիրը սիրահարվել է Բյալիկին, հեռացել ձախ հայացքներից և հետաքրքրվել սիոնիզմի գաղափարներով։ Բյալիկի հեռանալուց հետո նա բաժանվել է ամուսնուց։

1905 թվականին Վարշավայում զբաղվել է իդիշերենով ժամանակակից գրականության, այդ թվում՝ իդիշ ամենահայտնի գրողներից մեկի՝ Իցխոկ Պերեց-Լեյբուշի ստեղծագործությունների նկարազարդմամբ։ Այդ ժամանակ կրկին հանդիպել է Բյալիկին, որի հետ ռոմանտիկ կապեր է ունեցել։ Վերջինս սիրային քնարերգության շարք է նվիրել Էսֆիր Իոսելևիչին։ Նա ռուսերեն է թարգմանել Հայիմ Նախման Բյալիկի «Անապատի ննջեցյալները» և «Հրե խարտիան» երկու մեծ բանաստեղծությունները և դարձել ռուսերեն լեզվով նրա գրքերի առաջին նկարազարդողը։

1908 թվականից ապրել է Պաղեստինում, Բորիս Շացի հրավերով դասավանդել Երուսաղեմի «Բեցալել» արվեստի դպրոցում, այնուհետև ընդունվել «Նոր Երուսաղեմ» միություն, զբաղվել լրագրությամբ և եբրայերենով գեղարվեստական գրականությամբ («Լեգենդ տաճարի մասին», «Երուսաղեմացու  օրագրերը)» 1908-1909), կատարել եբրայերենից ռուսերեն թարգմանություններ և նկարազարդել գրքեր։ Նաև դասավանդել է երկրում երկրորդ եբրայական «Ռեհավիա» գիմնազիայում, այնուհետև` «Հերցլիյա» գիմնազիայում։ Եղել է Նախում Գուտմանի նկարչության առաջին ուսուցիչը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո` 1914 թվականի դեկտեմբերի 17-ին, որպես թշնամական տերության քաղաքացի, թուրքական իշխանությունների կողմից վտարվել է Ալեքսանդրիա, որտեղ հիվանդացել է թոքախտով։ Արդեն անկողնուն գամված վիճակում մահվանից անմիջապես առաջ վերադարձել է Թել Ավիվ։ Իռա Յանին  թաղել են Թել Ավիվի Տրումպելդոր փողոցի վրա գտնվող հին գերեզմանատանը (հետագայում Բյալիկը թաղվել է նրա գերեզմանից ոչ հեռու)։

1972 թվականին Բյալիկի տուն-թանգարանի արխիվագետը հրապարակել է նրա նամակագրությունը Իռա Յանի հետ։ Այդ իրադարձությունը մեծ աղմուկ է բարձրացրել հասարակության շրջանում։ Գրականագետները սկսել են ուսումնասիրել բանաստեղծի փոխհարաբերությունները և այս ուսումնասիրությունների արդյունքում լույս են տեսել երկու վեպ «Իռա Յանի ողբերգական սիրո մասին»։ Շատերի մոտ Բյալիկի` Իռա Յանին ուղղված նամակները հիասթափություն են առաջացրել։ Ըստ գրականագետ Էյթան Գլասսի` Բյալիկը նրանց առջև կանգնել է որպես մանրախնդիր, ժլատ, սնապարծ, այլ ոչ թե ոգու հսկա, ինչպես ընդունված է եղել ներկայացնել նրան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Rachel Yanait Ben-Zvi «Ira Jan: photoalbum with introduction and biography» (альбом, на иврите). Иерусалим: Neumann, 1965.
* Nurit Govrin, "A Woman Alone: The Painter Ira Jan as an Israeli Storyteller", in "Honey from the Rock: Studies of Eretz Israel Literature", The Ministry of Defence Press, 1989, pp.&nbsp;354–407.
* Ziva Shamir, "To Your Secret Path: The Trail of the Ira Jan Affair in Bialik's Works" (edited by Haim Cohen), Tel Aviv, Hakibbutz Hameuchad, 2000
* Eda Zoritte, "Life's Love: the Tragic Love of Painter Ira Jan to Haim Nahman Bialik", Jerusalem, Keter, 2000 (նորավեպ).
* Ruth Baki Kolodny, "Take Me Under Your Wing: A Journey in the Tracks of Ira Jan" (Letters translated from Russian by Peter Kriksonov, Viktor Radutsky and Aharon Ormian), Tel Aviv, Hakibbutz Hameuchad, 2003 (կենսագրական).
* Shlomo Shva, "O thou seer, go: Haim Nahman Bialik's Life Story", Dvir, 1990 (կենսագրական).

## Արտաքին հղումներ
* Ira Jan Ира Ян
* Работы Иры Ян

Կատեգորիա:19-րդ դարի կին արվեստագետներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հրեա նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի կանայք
Կատեգորիա:Մոլդովացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Մոլդովացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Ստեղծագործական կեղծանուններ