Գլյուկոնեոգենեզ

**Գլյուկոնեոգենեզ**, նյութափոխանակային ուղի, որի արդյունքում որոշ ոչ ածխաջրատային ածխածին պարունակող ելանյութերից սինթեզվում է գլյուկոզ։ Այն ունիվերսալ գործընթաց է, առկա բույսերում, կենդանիներում, սնկերում, բակտերիաներում և այլ միկրօրգանիզմներում։ Ողնաշարավոր կենդանիների մոտ գլյուկոնեոգենեզը հիմնականում տեղի է ունենում լյարդում և որոշ չափով նաև երիկամների կեղևային շերտում։ Այն արյան մեջ գլյուկոզի կայուն մակարդակը պահպանելու համար մարդկանց և շատ այլ կենդանիների կողմից օգտագործվող երկու հիմնական մեխանիզմներից մեկն է (մյուսը գլիկոգենի քայքայումն է՝ գլիկոգենոլիզը)՝ կանխելու ցածր մակարդակները (հիպոգլիկեմիա)։ Որոճող կենդանիների մոտ, քանի որ սննդային ածխաջրերը հակված են մարսվել խմորող միկրոօրգանիզմների կողմից, գլյուկոնեոգենեզը տեղի է ունենում անկախ սովից, ցածր ածխաջրատային դիետաներից, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից և այլն։  Շատ այլ կենդանիների մոտ այս գործընթացը ընթանում է պահքի, սովամահության, ցածր ածխաջրատային դիետաների կամ ինտենսիվ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ։

Մարդկանց մոտ գլյուկոնեոգենեզի համար անհրաժեշտ ելանյութերը կարող են առաջանալ ցանկացած ոչ ածխաջրածնային միացությունից, որը կարող է վերածվել պիրոխաղողաթթվի կամ գլիկոլիզի միջանկյալ միացությունների։ Սպիտակուցների քայքայման դեպքում այս ելանյութերը ներառում են գլիկոգեն ամինաթթուները (բայց ոչ կետոգեն ամինաթթուները)։ Լիպիդների քայքայման (օրինակ՝ տրիգլիցերիդների) դեպքում՝ դրանք ներառում են գլիցերինը, կենսաքիմիական առումով կենտ թվով ածխածնի ատոմներով ճարպաթթուները (բայց ոչ զույգ ածխածնի ատոմներով ճարպաթթուները)։ Այլ նյութափոխանակային ուղիներից այս գործընթացին կարող է մասնակցել նաև կաթնաթթուն՝ Կորիի ցիկլից։ Երկարատև քաղցի պայմաններում, կետոնային մարմիններից առաջացած ացետոնը նույնպես կարող է ծառայել որպես ելանյութ՝ ապահովելով ճարպաթթուներից գլյուկոզ ստանալու ուղի։ Թեև գլյուկոնեոգենեզի մեծ մասը տեղի է ունենում լյարդում, երիկամների ներդրումը այս գործընթացում մեծանում է շաքարային դիաբետի և երկարատև սովի դեպքում։

Գլյուկոնեոգենեզի ուղին չափազանց էնդերգոնիկ է, մինչև այն զուգորդվում է ադենոզինեռֆոսֆատի կամ գուանոզինեռֆոսֆատի հիդրոլիզի հետ, ինչը գործընթացը դարձնում է էկզերգոնիկ։ Օրինակ՝ պիրոխաղողաթթվից մինչև գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ անցնելու ուղին պահանջում է 4 մոլեկուլ ԱԵՖ և 2 մոլեկուլ ԳԵՖ, որպեսզի այն ինքնաբուխ առաջանա։ ԱԵՖ-ի մոլեկուլները ապահովվում են ճարպաթթուների կատաբոլիզմից՝ բետա-օքսիդացման միջոցով։

## Ելանյութեր

Մարդկանց մոտ գլյուկոնեոգենեզի հիմնական ելանյութերն են կաթնաթթուն, գլիցերինը (կազմում է ճարպի մոլեկուլի մի մասը), ալանինը և գլուտամինը։ Միասին դրանք կազմում են ընդհանուր գլյուկոնեոգենեզի ավելի քան 90 տոկոսը։ Այլ գլիկոգեն ամինաթթուները, ինչպես նաև Կրեբսի ցիկլի բոլոր միջանկյալ միացությունները (օքսալոացետատի վերածվելու միջոցով) նույնպես կարող են ծառայել որպես գլյուկոնեոգենեզի ելանյութեր։ Ընդհանուր առմամբ, մարդու կողմից սննդի միջոցով գլյուկոնեոգենեզի ելանյութերի ընդունումը սովորաբար չի հանգեցնում գլյուկոնեոգենեզի արագության մեծացման։

Որոճող կենդանիների մոտ գլյուկոնեոգենեզի հիմնական ելանյութը պրոպիոնաթթուն է։ Մնացած կենդանիների, այդ թվում մարդկանց մոտ, պրոպիոնաթթուն առաջանում է կենտ թվով ածխածնի ատոմներով և ճյուղավորված շղթայով ճարպաթթուների β-օքսիդացման արդյունքում և հանդիսանում է համեմատաբար ոչ մեծ դեր ունեցող ելանյութ գլյուկոնեոգենեզի համար։

Կաթնաթթուն տեղափոխվում է լյարդ, որտեղ Կորիի ցիկլի միջոցով լակտատ դեհիդրոգենազ ֆերմենտի օգնությամբ փոխակերպվում է պիրուվատի։ Պիրուվատը, որը համարվում է գլյուկոնեոգենեզի ուղու առաջին պրոդուկտը, այնուհետև կարող է օգտագործվել գլյուկոզի սինթեզում։ Ամինաթթուների տրանսամինացումը կամ դեզամինացումը թույլ է տալիս դրանց ածխածնային կմախքը ներգրավել ցիկլում՝ ուղղակիորեն (որպես պիրուվատ կամ օքսալոացետատ) կամ անուղղակիորեն՝ Կրեբսի ցիկլի միջոցով։ Կորիի ցիկլից ստացված կաթնաթթվի ներդրումը գլյուկոզի ընդհանուր սինթեզի մեջ մեծանում է սովի տևողության հետ զուգահեռ։ Մասնավորապես՝ մարդկանց մոտ 12, 20 և 40 ժամ սովից հետո Կորիի ցիկլի կաթնաթթվի ներդրումը գլյուկոնեոգենեզում կազմում է համապատասխանաբար 41%, 71% և 92%։

Կենսաքիմիայի մեջ երկար ժամանակ քննարկվող հարց էր, թե արդյոք կենդանիների մոտ զույգ շղթայով ճարպաթթուները կարող են փոխարկվել գլյուկոզայի։ Կենտ թվով ածխածնի ատոմներ ունեցող ճարպաթթուները կարող են օքսիդանալ՝ առաջացնելով ացետիլ-CoA և պրոպիոնիլ-CoA, որոնցից վերջինը ծառայում է որպես ելանյութ սուկցինիլ-CoA-ի սինթեզի համար, որը իր հերթին կարող է վերածվել օքսալոացետատի և մտնել գլյուկոնեոգենեզ։ Դրան հակառակ՝ զույգ շղթայով ճարպաթթուների օքսիդացման արդյունքում առաջանում է միայն ացետիլ-CoA, որը կարող է մտնել գլյուկոնեոգենեզ միայն այն դեպքում, եթե անցնի գլիկօքսիլատային ցիկլ (հայտնի նաև որպես գլիկօքսիլատային շունտ)՝ ապահովելու համար չորս ածխածնով դիկարբոնաթթվային ելանյութերի առաջացումը։ Գլիկօքսիլատային շունտը ներառում է երկու ֆերմենտ՝ մալատ սինթազ և իզոցիտրատ լիազ, և հանդիպում է սնկերում, բույսերում և բակտերիաներում։ Չնայած կան որոշ զեկույցներ, որ կենդանական հյուսվածքներում հայտնաբերված է գլիկօքսիլատային շունտի ֆերմենտների ակտիվությունը, սակայն երկու ֆերմենտային ֆունկցիաներն էլ կոդավորող գեները հայտնաբերվել են միայն կլոր որդերի մոտ, որոնց մոտ դրսևորվում են որպես եզակի երկֆունկցիոնալ ֆերմենտ։ Միայն մալատ սինթազ կոդավորող (բայց ոչ իզոցիտրատ լիազ) գեներ հայտնաբերվել են նաև այլ կենդանիների մոտ, այդ թվում՝ հոդվածոտանիների, փշամորթների և նույնիսկ որոշ ողնաշարավորների։ Կաթնասուններից մալատ սինթազ գենը հայտնաբերվել է միանցքանիների (օրինակ՝ բադակտուց) և պարկավորների (օրինակ՝ պարկամուկ) մոտ, սակայն ոչ ընկերքավոր կաթնասունների մոտ։ Մարդկանց մոտ գլիկօքսիլատային ցիկլի առկայությունը ապացուցված չէ, և լայնորեն ընդունված է, որ ճարպաթթուները ուղղակիորեն չեն կարող փոխարկվել գլյուկոզի։ Ցույց է տրվել, որ ածխածին-14 իզոտոպը հայտնվում է գլյուկոզի մեջ, երբ այն մատակարարվում է ճարպաթթուների տեսքով, սակայն սա բացատրվում է այն փաստով, որ նշագրված ացետիլ-CoA-ից ստացված ատոմները կարող են միանալ Կրեբսի ցիկլի միջանկյալ միացություններին, այնուհետև փոխարինվել այլ ֆիզիոլոգիական աղբյուրներից ստացված միացությունների հետ, օրինակ՝ գլիկոգենային ամինաթթուներից։ Եթե այլ աղբյուրներ չկան, ապա ճարպաթթուների օքսիդացումից ստացված երկու ածխածնով ացետիլ-CoA-ն չի կարող ապահովել գլյուկոզի սինթեզը ԿԵՑ-ի միջոցով, քանի որ ցիկլի ընթացքում նույն քանակությամբ երկու ածխածնի ատոմ դուրս է գալիս որպես ածխաթթու գազ։ Սակայն կետոզի պայմաններում ճարպաթթուներից ստացված ացետիլ-CoA-ն վերածվում է կետոնային մարմինների, այդ թվում՝ ացետոնի, և ացետոնի մինչև մոտ 60 տոկոսը կարող է լյարդում օքսիդանալ՝  վերածվելով պիրոխաղողաթթվի ելանյութերի՝ ացետոլի և մեթիլգլիօքսալի։ Այսպիսով, ճարպաթթուներից առաջացած կետոնային մարմինները կարող են սովի ժամանակ կազմել մինչև մոտ 11 տոկոս գլյուկոնեոգենեզի ընդհանուր ծավալից։ Բացի այդ, ճարպաթթուների կատաբոլիզմը ապահովում է էներգիա ԱԵՖ-ի տեսքով, որը անհրաժեշտ է գլյուկոնեոգենեզի ուղու համար։

## Տեղակայում
Կաթնասունների մոտ երկար ժամանակ համարվում էր, որ գլյուկոնեոգենեզը սահմանափակվում է լյարդում, երիկամներում, աղիներում և մկաններում, սակայն վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ գլյուկոնեոգենեզ տեղի է ունենում նաև գլխուղեղի աստրոցիտներում։ Այս օրգանները որոշ չափով տարբեր գլյուկոնեոգենեզի ելանյութեր են օգտագործում։ Լյարդը հիմնականում օգտագործում է կաթնաթթու, գլիցերինը և գլիկոգենային ամինաթթուներ (հատկապես ալանին), մինչդեռ երիկամը նախընտրում է կաթնաթթու, գլուտամին և գլիցերին։ Կորիի ցիկլից ստացվող լակտատը քանակականորեն գլյուկոնեոգենեզի ամենախոշոր աղբյուրն է, հատկապես երիկամի համար։ Լյարդը գլյուկոզ սինթեզելու համար օգտագործում է և՛ գլիկոգենոլիզը, և՛ գլյուկոնեոգենեզը, մինչդեռ երիկամը օգտվում է միայն գլյուկոնեոգենեզից։ Սնվելուց հետո լյարդը անցնում է գլիկոգենի սինթեզի, իսկ երիկամում մեծանում է գլյուկոնեոգենեզի ակտիվությունը։ Աղիները հիմնականում օգտագործում են գլուտամին և գլիցերին։

Որոճող կենդանիների լյարդում գլյուկոնեոգենեզի հիմնական ելանյութը պրոպիոնաթթուն է, և նրանց լյարդը կարող է ավելի շատ օգտագործել գլիկոգենային ամինաթթուներ (օրինակ՝ ալանին), երբ գլյուկոզի պահանջարկը մեծանում է։ Հորթերի և գառների մոտ կաթնաթթվից գլյուկոնեոգենեզ իրականացնելու լյարդային բջիջների կարողությունը նվազում է նախաորոճող փուլից որոճող փուլ անցնելու ընթացքում։ Գառների երիկամային հյուսվածքներում նկատվում է պրոպիոնատից գլյուկոնեոգենեզի շատ բարձր ակտիվություն։

Բոլոր կենդանատեսակների մոտ պիրուվատից օքսալոացետատի առաջացումը տեղի է ունենում միայն միտոքոնդրիումներում, իսկ ֆոսֆոէնոլպիրուվատից մինչև գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ փոխարկումը կատարվող ֆերմենտները գտնվում են ցիտոզոլում։ Այն ֆերմենտի տեղակայումը, որը կապում է գլյուկոնեոգենեզի այս երկու փուլերը՝ օքսալոացետատը ֆոսֆոէնոլպիրուվատի փոխարկելով (ֆոսֆոէնոլպիրուվատ կարբօքսիքինազ), տարբերվում է տեսակների միջև․ այն կարող է գտնվել ամբողջությամբ միտոքոնդրիումներում, ամբողջությամբ ցիտոզոլում կամ հավասարաչափ բաշխված երկուսի միջև, ինչպես մարդկանց մոտ։ Ֆոսֆոէնոլպիրուվատի տեղափոխությունը միտոքոնդրիալ թաղանթով իրականացվում է հատուկ տրանսպորտային սպիտակուցների միջոցով, սակայն օքսալոացետատի համար նման սպիտակուցներ չկան։ Հետևաբար, այն տեսակների մոտ, որոնց մոտ ֆոսֆոէնոլպիրուվատ կարբօքսիքինազ ֆերմենտը չկա միտոքոնդրիումներում, օքսալոացետատը նախ պետք է փոխարկվի խնձորաթթվի կամ ասպարագինաթթվի, դուրս գա միտոքոնդրիումից, ապա նորից վերածվի օքսալոացետատի, որպեսզի գլյուկոնեոգենեզը շարունակվի։

## Ուղի
Գլյուկոնեոգենեզը ուղի է, որը բաղկացած է տասնմեկ ֆերմենտային ռեակցիաներից։ Ուղին սկսվում է կամ լյարդում, կամ երիկամներում՝ կախված օգտագործվող ելանյութերից, և տեղի է ունենում այդ բջիջների միտոքոնդրիումներում կամ ցիտոզոլում։ Շատ ռեակցիաներ գլյուկոնեոգենեզում հակադարձ են գլիկոլիզի փուլերին։
* Գլյուկոնեոգենեզը սկսվում է միտոքոնդրիումներում երբ պիրուվատը փոխարկվում է օքսալոացետատի՝ կարբոքսիլացման միջոցով։ Այս ռեակցիան պահանջում է ԱԵՖ-ի մեկ մոլեկուլ և կատալիզվում է պիրուվատ կարբոքսիլազ ֆերմենտով։ Ֆերմենտը ակտիվանում է ացետիլ-CoA-ի բարձր մակարդակների (լյարդում բետա-օքսիդացման ժամանակ) դեպքում և արգելակվում բարձր ԱԿՖ-ի և գլյուկոզի մակարդակների առկայությամբ։
* Օքսալոացետատը վերածվում է մալատի՝ օգտագործելով որպես կոֆերմենտ NADH, որը անհրաժեշտ է օքսալոացետատի միտոքոնդրիումից դուրսբերման համար։
* Մալատը հետագայում օքսիդանում է օքսալոացետատի՝ օգտագործելով NAD+․ այս ռեակցիան տեղի է ունենում արդեն ցիտոզոլում, որտեղ կատարվում են գլյուկոնեոգենեզի մնացած փուլերը։
* Օքսալոացետատը դեկարբոքսիլանում և ֆոսֆորիլացվում է՝ առաջանում է ֆոսֆոէնոլպիրուվատ։ Ռեակցիան կատարվում է ֆոսֆոէնոլպիրուվատ կարբօքսիքինազ ֆերմենտի միջոցով։ Այս պրոցեսի ժամանակ ԳԵՖ-ի մոլեկուլը հիդրոլիզվում է ԳԿՖ-ի։.
* Հաջորդ քայլերը համընկնում են գլիկոլիզի հակառակ ընթացքին։ Սակայն, ֆրուկտոզ-1,6-բիսֆոսֆատազ ֆերմենտը վերածում է ֆրուկտոզ-1,6-բիսֆոսֆատը ֆրուկտոզ-6-ֆոսֆատի՝ օգտագործելով մեկ ջրի մոլեկուլ և ազատելով մեկ ֆոսֆատ։ Գլիկոլիզի մեջ ֆոսֆոֆրուկտոկինազ 1 ֆերմենտը կատարում է հակառակը՝ ֆրուկտոզ-6-ֆոսֆատն ու ԱԵՖ-ը վերածելով ֆրուկտոզ-1,6-բիսֆոսֆատի ու ԱԿՖ-ի։ Սա հանդիսանում է գլյուկոնեոգենեզի արագությունը լիմիտավորող կարևոր փուլը։
* Ֆրուկտոզ-6-ֆոսֆատը հետագայում վերածվում է գլյուկոզ-6-ֆոսֆատի ֆոսֆոգլուկոիզոմերազ ֆերմենտի միջոցով, որը գլիկոլիզի 2-րդ փուլի հակառակ ռեակցիան է։ Գլյուկոզ-6-ֆոսֆատը կարող է ներգրավվել այլ մետաբոլիկ ուղիներում կամ դեֆոսֆորիլացվել՝ ազատ գլյուկոզի առաջացմամբ։ Ազատ գլյուկոզը հեշտությամբ կարող է անցնել բջիջների միջով, իսկ ֆոսֆորիլացված ձևը՝ գլյուկոզ-6-ֆոսֆատը, արգելափակված է բջջի ներսում՝ այս կերպ կարգավորելով բջջի ներքին գլյուկոզի մակարդակը։
* Գլյուկոնեոգենեզի վերջին քայլը՝ գլյուկոզի առաջացումը, տեղի է ունենում էնդոպլազմատիկ ցանցում, որտեղ գլյուկոզ-6-ֆոսֆատը հիդրոլիզվում է գլյուկոզ-6-ֆոսֆատազ ֆերմենտի միջոցով՝ առաջացնելով գլյուկոզ և անջատելով անօրգանական ֆոսֆատ։ Այս քայլը նույնպես գլիկոլիզի ուղղակի հակադարձումը չէ, երբ հեքսոկինազը կատալիզացնում է գլյուկոզի և ԱԵՖ-ի վերափոխումը գլյուկոզ-6-ֆոսֆատ և ԱԿՖ։ Ազատ գլյուկոզաը տեղափոխվում է ցիտոզոլ՝ էնդոպլազմատիկ ցանցի մեմբրանի վրա տեղակայված տեղափոխիչների միջոցով։

## Կարգավորում
Գլյուկոնեոգենեզի մեծ մասը բաղկացած է ռեակցիաներից, որոնք ուղղակիորեն հակառակ են գլիկոլիզի ռեակցիաներին, սակայն երեք կարգավորվող և ուժեղ էնդերգոնիկ ռեակցիաներ փոխարինված են ավելի կինետիկորեն նպաստավոր ռեակցիաներով։ Գլիկոլիզի հեքսոկինազ/գլյուկոկինազ, ֆոսֆոֆրուկտոկինազ և պիրուվատկինազ ֆերմենտները փոխարինված են համապատասխանաբար գլյուկոզ-6-ֆոսֆատազով, ֆրուկտոզ-1,6-բիսֆոսֆատազով և ֆոսֆոէնոլպիրուվատ կարբօքսիքինազ/պիրուվատ կարբօքսիլազով։ Այս ֆերմենտները սովորաբար կարգավորվում են նման մոլեկուլներով, բայց հակառակ ազդեցություններով։ Օրինակ՝ ացետիլ-CoA-ն և ցիտրատը ակտիվացնում են գլյուկոնեոգենեզի ֆերմենտները (համապատասխանաբար՝ պիրուվատ կարբօքսիլազը և ֆրուկտոզ-1,6-բիսֆոսֆատազը), միևնույն ժամանակ արգելակելով գլիկոլիզի պիրուվատկինազ ֆերմենտը։ Այս փոխադարձ վերահսկման համակարգը թույլ է տալիս գլիկոլիզին և գլյուկոնեոգենեզին արգելակել միմյանց և կանխել անիմաստ ցիկլը։ Պիրուվատկինազը կարող է շրջանցվել նաև գլյուկոնեոգենեզի հետ կապ չունեցող մոտ 86 ուղիներով, որոնք նպաստում են պիրուվատի և հետագայում կաթնաթթվի առաջացմանը․ դրանցից մի քանիսում ածխածնի ատոմների դոնորը հենց գլյուկոզն է։

Գլյուկոնեոգենեզի համար պատասխանատու ֆերմենտների մեծ մասը գտնվում է ցիտոզոլում։ Բացառություն են կազմում միտոքոնդրիալ պիրուվատ կարբօքսիլազը և կենդանիների մոտ՝ ֆոսֆոենոլպիրուվատ կարբօքսիկինազը, որը գտնվում է ցիտոզոլում և միտոքոնդրիումներում իզոֆերմենտների ձևով։ Գլյուկոնեոգենեզի արագությունը վերջնականապես վերահսկվում է հիմնական ֆերմենտով՝ ֆրուկտոզ-1,6-բիսֆոսֆատազով, որը կարգավորվում է նաև ցԱՄՖ-ի և դրա ֆոսֆորիլացման միջոցով փոխանցվող ազդանշաններով։

Գլյուկոնեոգենեզի գլոբալ կարգավորումն իրականանում է գլյուկագոնի միջոցով (արտազատվում է, երբ արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը ցածր է)․ այն ակտիվացնում է ֆերմենտների և կարգավորիչ սպիտակուցների ֆոսֆորիլացումը պրոտեին կինազ A-ի միջոցով (ցԱՄՖ-ով կարգավորվող կինազ), ինչի հետևանքով արգելակվում է գլիկոլիզը և խթանվում է գլյուկոնեոգենեզը։ Ինսուլինը հակազդում է գլյուկագոնին՝ արգելակելով գլյուկոնեոգենեզը։ 2-րդ տիպի դիաբետի ժամանակ նկատվում է գլյուկագոնի ավելցուկ և ինսուլինի հանդեպ հյուսվածքների ռեզիստենտություն։

## Ինսուլինառեզիստենտականություն
Լյարդում FOX սպիտակուցը՝ FOXO6-ը, սովորաբար խթանում է գլյուկոնեոգենեզը սովի պայմաններում, սակայն սնվելուց հետո ինսուլինը արգելակում է FOXO6-ի ակտիվությունը։ Ինսուլինառեզիստենտականության դեպքում ինսուլինը չի կարող արգելակել FOXO6-ը, ինչի հետևանքով գլյուկոնեոգենեզը շարունակվում է նույնիսկ սնվելուց հետո՝ առաջացնելով մեջ հիպերգլիկեմիա։

Ինսուլինառեզիստենտականությունը մետաբոլիկ համախտանիշի և 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի ընդհանուր հատկանիշ է։ Այդ պատճառով գլյուկոնեոգենեզը համարվում է 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի թերապիայի թիրախ, օրինակ՝ հակաշաքարային դեղամիջոց մետֆորմինը արգելակում է գլյուկոնեոգենեզի միջոցով գլյուկոզի առաջացումը և խթանում գլյուկոզի յուրացումը բջիջների կողմից։

## Տես նաև
* Գլիկոգենոլիզ
* Կենսաէներգետիկա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Overview at indstate.edu
* Interactive diagram at uakron.edu
* The chemical logic behind gluconeogenesis 
* ''metpath'': Interactive representation of gluconeogenesis

Կատեգորիա:Ածխաջրեր
Կատեգորիա:Կենսաբանական գործընթացներ
Կատեգորիա:Կենսաքիմիա
Կատեգորիա:Հեպատոլոգիա
Կատեգորիա:Նյութափոխանակություն
Կատեգորիա:Շաքարախտ
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա