Ալֆա (գործողություն)

**Օպերացիա «Ալֆա»** (), մարտավարական ռազմագործողություն, որն իրականացվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին իտալական և խորվաթական զորքերի և չետնիկովի կոլաբորացիոնիստական ուժերի կողմից 1942 թվականի հոկտեմբերին Հերցեգովինայի տարածքում՝ Հարավսլավիայի ժողովրդական ազատագրական բանակի ոչնչացման նպատակով։ Ավարտվել է իտալա-խորվաթա-չետնիկյան զորքերի հարաբերական և կասկածելի հաղթանակով, որոնք այրել են հսկայական թվով քաղաքներ և գյուղեր։ Զինվորների վայագությունների զոհ է դարձել 1019 խաղաղ քաղաքացի։

## Օպերացիայի նախապատրաստում
1942 թվականի սեպտեմբերին չետնիկովի զորավարներից մեկը՝ Իլյա Տրիֆունովիչ-Բիրչանինը, գիտակցելով, որ չետնիկովի շարժումը ի վիճակի չէ ինքնուրույն հաղթահարել Տիտոյի պարտիզաններին, օգնության համար դիմել է իտալական զորքերին։ Սեպտեմբերի 10-ին և 21-ին Բիրչանինը բանակցել է իտալական զորքերի հրամանատար Մարիո Ռոատտայի հետ՝ ասելով, որ ունի իտալական զորքերի հետ փոխգործակցության փորձ և խնդրել է իտալացի հրամանատարին հնարավորինս շուտ սկսել գործողությունը Պրոզորի և Լիվնոյի միջև ընկած տարածքում։ Տրիֆունովիչ-Բիրչանինը իտալացիներին տրամադրել է չետնիկովի բանակի 7500 զինվորներին՝ իտալական սպառազինություն և պաշարներ մատակարարելու դիմաց, ինչին ի պատասխան Ռոատտան տրամադրել է զենքի մատակարարման և ռազմական գործողությունների իրականացման երաշխիքներ։ Դրանից հետո Դրաժե Միխայլովիչը անձնամբ շնորհակալություն է հայտնել Տրիֆունովիչ-Բիրչանին։

Իտալական զորքերը ավելի վաղ կազմակերպել են «Դինարա» օպերացիան՝ Մոստար-Յաբլանիցա և Կնին-Բոսանսկո-Գրախովո ճանապարհների միջև ընկած տարածքը գրավելու համար։ Իտալացիները խորվաթների հետ ձեռք են բերում օգնության մասին պայմանավորվածություն, սակայն այն պատճառով, որ խորվաթական զորքերը մեծամասամբ ներգրավված են եղել Յայցեի մերձակայքում գերմանական զորքերի հրամանատարության ներքո ընթացող մարտերում, ուստաշի բանակի հրամանատարությունը նախազգուշացրել է, որ հոկտեմբերի 15-ից ավելի վաղ չեն կարող միանալ մարտական գործողություններին։ Խորվաթական զորքերի միայն մի փոքր մասը կարող էր օգնել իտալական զորքերին։

Օպերացիան սկսել է իրականացվել «Դինարա» օպերացիայի գոտուց մի փոքր արևելք: Օպերացիայի գլխվաոր նպատակն էր ոչնչացնել Մոստարի և Պրոզորից ոչ հեռու Մոստար-Սարաևո ճանապարհի մոտ առկա սպառնալիքի աղբյուրը։ 1942 թվականի հուլիսի 14-ին ՀԺԱԲ-ն գրավել է Պրոզորը․ 3-րդ պրոլետարական սանջակյան հարվածային բրիգադը ջախջախել է ուստաշների կայազորը։

## Ուժերի դասավորություն
thumb|250px|Տեսարան դեպի Պրոզոր (մեր օրեր)
### Իտալիա
Օպերացայի մեջ ներգրավված են եղել Բերսալիերի 4-րդ գնդի 29-րդ գումարտակը և 94-րդ հետևակային գնդի 2-րդ գումարտակը։ 3-ից 5 հազար հոգանոց չետնիկների ջոկատները նույնպես ներգրավված են եղել այս առաջադրանքում, նրանց հրամանատարել են Դոբրոսլավ Եվջևիչը և Պետար Բաչովիչը։ Օդային աջակցությունն ապահովում էր Խորվաթիայի ռազմաօդային ուժերը, թիկունքը պաշտպանում էին ուստաշների 7-րդ և 15-րդ հետևակային գնդերը։ Ըստ պարտիզանական տվյալների՝ զորքերի ընդհանուր թիվը կազմել է ավելի քան 9 հազար մարդ։ 

* 
** «Մեսինա» 18-րդ հետևակային դիվիզիա 
*** բերսալիերի 2-րդ գումարտակ (94-րդ գունդ)
*** բերսալիերի 29-րդ գումարտակ (94-րդ գունդ)
** բերսալիերի 4-րդ գնդի 39-րդ գումարտակ
* 
** 7-րդ հետևակային գունդ
** 15-րդ հետևակային գունդ
** Խորվաթիայի ռազմաօդային ուժեր
* 22px Չետնիկներ
** Տրեբինյան կորպուս
** Նևեսինյան կորպուս
** Ռոմանական կորպուս

### Պարտիզաններ
Պարտիզանների տրամադրության տակ էին 10-րդ հերցեգովինյան բրիգադի ընդամենը մի քանի ջոկատներ, որոնց թվաքանակը մի քանի հարյուր էր։
* 
** 10-րդ հերցեգովինայան բրիգադ

## Օպերացիայի ընթացք
Հոկտեմբերի սկզբին իտալացիները սկսել են  գնդակոծել պարտիզանների դիրքերը Ներետվա գետի կեսից հյուսիս-արևմուտք։ Հարձակումն ինքնին համակարգվել է գերմանական և խորվաթական հրամանատարության հետ, որոնք տեղակայված էին հյուսիսում՝ Բանյա Լուկայի ուղղությամբ։ Չետնիկ-կոլաբորացիոնիստների զորքերը ժամանել են հարավսլավական գնացքներով Դուբրովնիկից և Մետկովիչից, ինչպես նաև Նևեսինյեից՝ իտալական գնացքներով։ Հոկտեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերը նրանք հասել են Մոստար՝ հաջորդ օրը լքելով այն։  Արդեն այդ ժամանակ չետնիկները հարձակումներ են կատարել խաղաղ բնակչության վրա՝ սպանելով մեկ գյուղացու և թալանելով Մոստարից 10 կմ հյուսիս գտնվող Ռաշկա Գորա գյուղը։ Մոստարից 7 կմ հարավ-արևմուտք գտնվող Գորանի գյուղում կողոպտվել և սպանվել են երեք գյուղացիներ, իսկ նրանց տները հրկիզվել են։

Հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 4-ին, զոորավար չետնիկ Դոբրոսլավ Եվջևիչը դիմել է իր զորքերին՝ կոչ անելով նախ զբաղվել յուգոսլավի գլխավոր հակառակորդներից մեկի՝ Հարավսլավիայի ժողովրդական ազատագրական բանակի հետ, այնուհետև զենքն ուղղել ուստաշների դեմ։ Ըստ Եվջևիչի, ոչ մի պարտիզան կամ ուստաշ չպետք է մնար երկրի տարածքում։ Մոստարում չետնիկները կոտորած են կազմակերպել՝ սպանելով, տարբեր տվյալներով, 62-142 մարդու և հրկիզելով քաղաքը։ Հոկտեմբերի 4-ի լույս 5-ի գիշերը չետնիկներն անցել են Կոնից շրջանում գտնվող Ներետվա գետը։

Գետն անցնելուց հետո չետնիկները շարժվել են դեպի Պրոզոր-Շչիտ-Գորնի-Վակուֆ-Դոնի-Վակուֆ ուղղությամբ, որտեղից պետք է դուրս գային Բուգոյնո-Կոմար-Տրավնիկ։ Այնտեղ էին գտնվում Չեռնոգորիայի 5-րդ և Հերցեգովինայի 10-րդ պարտիզանական բրիգադների շտաբկայանները։ Իտալացիները չետնիկների աջակցությամբ լայնամասշտաբ հարձակում են սկսել երեք կողմից՝ հրետանու և զրահատեխնիկայի միջոցով։ 10-րդ բրիգադի երեք գումարտակները խմբավորվել են Պրոզորի մոտ, սակայն մինչև հակառակորդների հիմնական ուժերի ժամանելը ստիպված են եղել նահանջել։ Լրտեսների տվյալներով՝ պարտիզաններին դիմակայում էին 1200-ից 1500 իտալացի և 3-ից 3 ու կես հազար չետնիկ, մինչդեռ բրիգադներն իրենց տրամադրության տակ ունեին մոտ 300 մարդ։ Ուժերի հարաբերակցությունը մոտավորապես 1։15 էր՝ հօգուտ իտալացիների և չետնիկների։ Հոկտեմբերի 7-ից 8-ը իտալացիները հարձակվել են Պրոզորի վրա՝ հասցնելով օդային հարվածներ և գնդակոծելով այն։ Հոկտեմբերի 8-ին քաղաքը գրավվել է։ 

Հոկտեմբերի 8-ին գեներալ Դրաժե Միխայլովիչը մուսուլման սլավոնների և խորվաթների մասին ելույթով դիմել է զորքերին, որում տվել է այս երկու ժողովուրդների հետ բանակցությունների և հարաբերությունների վերաբերյալ հստակ ցուցումներ։ Խստորեն արգելվում էր հետապդնել մուսուլմաններին (միայն այն դեպքում, եթե նրանք չէին ճնշում Հարավսլավիայի ժողովրդին կամ չէին համագործակցում Հարավսլավիայի ազգային ազատագրական զորքերի հետ)։ Ընդհակառակը, նրանց պետք էր ներգրավել չետնիկների բանակում, քանի որ Միխայլովիչը հույս ուներ, որ մուսուլմանները ձեռք կբերեն մնացած հարավսլավների վստահությունը և կկարողանան քավել ապրիլյան պատերազմում կրած պարտության մեղքը։ Միխայլովիչը հրամայել է նաև ձեռք չտալ խորվաթներին, քանի որ նրանք իրենք են պատասխանատու իրենց ճակատագրի համար․ կոմունիստական և սոցիալիստական պարտիզանական ընդհատակի վերացումից հետո խորվաթներն իրենք պետք է հաշվեհարդար տեսնեին ուստաշների հետ։ Սակայն Միխայլովիչը նախազգուշացրել է, որ եթե խորվաթներն իրենց անվճռական պահեն և չկարողանան կողմնորոշվել իրենց պետության հետպատերազմյան ապագայի հարցում, ապա սերբերը և Հարավսլավիայի մյուս ժողովուրդները վաղ թե ուշ նրանցից վրեժ են լուծելու իրենց զոհված հայրենակիցների համար։

Հոկտեմբերի 14-ից 15-ը չետնիկները սեփական նախաձեռնությամբ այրել են հսկայական թվով գյուղեր՝ սպանելով ավելի քան 500 տեղի բնակիչների, որոնք կաթոլիկներ և մահմեդականներ էին, որոնց չետնիկները մեղադրում էին պարտիզաններին օգնելու մեջ։ Պատմաբան Յոզո Տոմաշևիչի տվյալներով՝ զոհ է դարձել առնվազն 543 մարդ, այլ աղբյուրներ նշում են 656 կամ 848 մարդ, որոնց թվում եղել են կանայք, երեխաներ և ծերեր։  Ըստ Իվո Գոլդշտեյնի՝ սպանվածների թիվը ընդամենը մեկուկես հազար է՝ թվերի տարբերությունը բացատրելով աշխարհագրական տվյալների խառնաշփոթությամբ։ 

Հաջորդ օրերին Պրոզորում և նրա մերձակա տարածքներում տեղակայվել էին մոտ երկու հազար զինվորներ՝ Հարավսլավիայի հայրենական բանակից։ Պարտիզանները հայտնել են, որ նրանք Իտալիայի հրամանով շարժվել են հարավ-արևելք՝ դեպի Ներետվա և Մոստարա։ Պարտիզանների կարծիքով՝ չետնիկ-կոլաբորացիոնիստների և իտալացիների վայրագությունները մեծ դժգոհություն են առաջացրել տեղի բնակչության շրջանում, այդ թվում՝ խորվաթ տնահավաքների շրջանում, որոնք անգամ փորձել են պաշտպանել տեղի բնակիչներին։ Չետնիկների զորովարները պնդում էին, որ տեղի բոլոր բնակիչներին գնդակահարել են գերմանացիները՝ դրանով իսկ կտրելով  դեպի Դինարա տանող ճանապարհը։ 

Հոկտեմբերի 23-ին զորավար Պետար Բաչովիչը Դրագոլյուբ Միխալովիչին ուղղված նամակում ասել է, որ Պրոզորում օպերացիայի ընթացքում սպանվել են մոտ 2 հազար խորվաթներ և մուսուլման սլավոններ, ինչը ոգևորել է Հարավսլավիայի հայրենական բանակի զինվորների և սպաների շրջանում։ Պարտիզանական «Բորբա» թերթը գրել է 2 հազար խաղաղ քաղաքացիների մասին, որոնք սպանվել են Պրոզորում, Կոնիցեում և Վակուֆում, իսկ քաղաքների շրջակայքում այրվել են բոլոր տները և սպանվել անպաշտպան կանայք և երեխաներ։

## Արդյունք և հետևանքներ
Ավերածությունների և սպանությունների մասշտաբները ցնցել են նույնիսկ իտալացիներին և խորվաթներին։ Իտալացիների հրամանատար Մարիո Ռոատան վերջնագրային ձևով Տրիֆունովիչից պահանջել է դադարեցնել խաղաղ բնակչությանը կոտորումը՝ սպառնալով խզել չետնիկների հետ մատակարարումների մասին համաձայնագիրը։ Պատասխանի չսպասելով՝ իտալացիները հետ են կանչում չետնիկների մի մասին, սակայն ոմանց հաջողվում է փախչել զորավաչ Մոմչիլա Ջուիչի հրամանատարությամբ Հյուսիսային Դալմաթիա։ Նույն ամսին տեղի է ունեցել ևս մեկ՝ «Բետա» օպերացիան, որի ընթացքում իտալացիներն ու խորվաթները վերահսկողության տակ են վերցնում Լիվնոն։

Պատերազմից հետո չետնիկներից շատերը դատապարտվել են «Ալֆա» օպերացիայի ընթացքում քաղաքացիական բնակչության դեմ կատարված հանցագործությունների համար։ Դոբրոսլավ Եվջևիչը և Պետար Բաչովիչը իրենց կազմակերպած ջարդերից մեկ ամիս անց ինքնաքննադատակն նամակներ են գրել Միխայլովիչին, որպեսզի փորձեն խուսափել քրեական պատասխանատվությունից։ Պատերազմի ավարտին Եվջևիչը փախել է Իտալիա, այնտեղ գերի է ընկել դաշնակիցներին և պատերազմից հետո խուսափել դատավարությունից՝ մինչև իր կյանքի ավարտն ապրելով Հռոմում։ 1945 թվականին ուստաշները  Բաչովիչին ենթարկել են մահապատժի, իսկ 1946 թվականին Միխայլովիչը  դատարանում ստիպված է եղել պատասխանատու լինել մի շարք հանցագործությունների, այդ թվում նաև Պրոզորում զանգվածային սպանդի համար։ 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

### Պատերազմի ժամանակաշրջանի փաստաթղթեր
* Зборник докумената и података о народноослободилачком рату југословенских народа-а, том XIII (документа Италије), књига 2 (година 1942), Војноиздавачки завод, Београд

### Հարավսլավական հետազոտական աշխատանքներ
* Dizdar, Zdravko; Sobolevski, Mihael (1999). Prešućivani četnički zločini u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini 1941—1945 (in Serbo-Croatian). Zagreb: Hrvatski institut za povijest.
* Dizdar, Zdravko (2002). Četnički zločini u Bosni i Hercegovini, 1941—1945 (in Serbo-Croatian). Zagreb: Hrvatski institut za povijest.
* Никола Миловановић: КОНТРАРЕВОЛУЦИОНАРНИ ПОКРЕТ ДРАЖЕ МИХАИЛОВИЋА, Београд 1983.
* Енвер Ћемаловић: Мостарски батаљон, Мостар 1986.
* Tito, Josip Broz (1982). In Damjanović, Pero; Vujošević, Ubavka. Josip Broz Tito: Sabrana djela (in Serbo-Croatian) 14. Belgrade: Komunist.
* Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941—1945: The Chetniks 1. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0857-9.
* Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941—1945: Occupation and Collaboration 2. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2.
* Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941—1945, Sveučilišna naklada Liber, Zagreb 1975.

### Արտասահմանյան հետազոտական աշխատանքներ
* Cohen, Philip J. (1996). Serbia’s Secret War: Propaganda and the Deceit of History. College Station: Texas A&M University Press. ISBN 978-0-89096-760-7.
* Hoare, Marko Attila (2006). Genocide and Resistance in Hitler’s Bosnia: The Partisans and the Chetniks, 1941—1943. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-726380-8.
* Loi, Salvatore (1978). Le operazioni delle unità italiane in Jugoslavia (1941—1943): narrazione, documenti. (in Italian). Rome: Tipografia regionale.
* Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918—2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8.
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ