Կրոնական ազատությունն Իրանում

Իրանի Սահմանադրությունը սահմանում է երկիրը որպես իսլամական հանրապետություն՝ նշելով, որ Տասներկուական Ջաֆարի շիա իսլամը պետության պաշտոնական կրոնն է։

Կրոնական ազատության ցուցանիշով Իրանում իրավիճակը մտահոգիչ է։ 2023 թվականին ամերիկամետ ոչ առևտրային Freedom House կազմակերպությունը երկրին զրո միավոր է շնորհել 4 հնարավորից՝ կրոնական ազատության համար։ 

Նույն թվականին քրիստոնեական ավետարանչական Open Doors կազմակերպության կողմից Իրանը աշխարհում 8-րդն է ճանաչվել՝ որպես քրիստոնյաների համար ամենադժվար վայրերից մեկը։

## Նախապատմություն
Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում (ԻԻՀ) կրոնի կամ դավանանքի ազատությունը՝ ուսուցման, պրակտիկայի, երկրպագության և ծեսերի առումով, պայմանավորված է իրանական մշակույթով, հիմնական կրոնով և քաղաքականությամբ։ Իրանի Իսլամական Հանրապետության սահմանադրությունը սահմանում է, որ Իրանի պաշտոնական կրոնը շիա իսլամն է և Տասներկուական  Ջաֆարիական մազհաբը, միաժամանակ ամրագրելով, որ իսլամական մյուս դպրոցները պետք է լիովին հարգվեն, իսկ նրանց հետևորդներն ազատ են գործելու իրենց սեփական օրենքների համաձայն՝ կատարելով իրենց կրոնական ծեսերը։ Իրանի Սահմանադրությունը սահմանում է, որ զրադաշտականները, հրեաները և քրիստոնյաները միակ ճանաչված կրոնական փոքրամասնություններն են։ Երկրի նախաիսլամական ոչ մուսուլմանական համայնքների՝ ինչպիսիք են զրադաշտականները, հրեաները և քրիստոնյաները, շարունակական ներկայությունը բնակչությանը սովորեցրել էր ոչ մուսուլմանների մասնակցությանը հասարակական կյանքում։ Սակայն, չնայած ԻԻՀ կառավարության կողմից նման փոքրամասնությունների պաշտոնական ճանաչմանը, կառավարության գործողությունները «սպառնալից մթնոլորտ են ստեղծում որոշ կրոնական փոքրամասնությունների համար»։ Խմբերը, որոնք ԻԻՀ-ն թիրախավորում և հետապնդում է, ներառում են բահայիներին, սուֆիներին, իսլամից ուրացողներին (սովորաբար դեպի քրիստոնեություն) և մուսուլմաններին, ովքեր «կասկածի տակ են դնում իսլամի գերակշռող մեկնաբանությունը»։ 2020 թվականին Միացյալ Նահանգների Միջազգային Կրոնական Ազատության Հանձնաժողովի () տարեկան հայտարարությունը Իսլամական Հանրապետությունը որակել է որպես «մասնավոր մտահոգության երկիր»՝ կրոնական ազատության վերաբերյալ միջազգային իրավունքի ներքո։ Միացյալ Նահանգների Պետդեպարտամենտը նույնպես Իսլամական Հանրապետությունը ներառել է կրոնական ազատության ամենածանր խախտողների շարքում։

## Կրոնական ժողովրդագրություն
2022 թվականի տվյալներով՝ Իրանի մոտ 87 միլիոն բնակչության մոտ 99.4%-ը մուսուլման է։ Նրանցից մոտ 90-95%-ը շիա են, իսկ 5-10%-ը՝ սուննի (հիմնականում թուրքմեններ, արաբներ, բելուջներ և քրդեր, որոնք բնակվում են երկրի հարավ-արևմուտքում, հարավ-արևելքում և հյուսիս-արևմուտքում)։ Թեև Սուֆի մուսուլման բնակչության թվի վերաբերյալ պաշտոնական վիճակագրություն չկա, որոշ զեկույցներում նրանց թիվը մի քանի միլիոն է գնահատվում։ Բահայիները, քրիստոնյաները, զրադաշտականները, մանդեացիները և հրեաները միասին կազմում են բնակչության մոտ մեկ տոկոսը։ 

2020 թվականին անկախ հարցման արդյունքները ցույց են տվել, որ իրանցիներն իրենց նույնականացրել են հետևյալ կերպ. 32%-ը՝ շիա, 5%-ը՝ սուննի մուսուլման, և 3%-ը՝ սուֆի մուսուլման։ Բացի այդ, հարցվածների 9%-ն իրեն անվանել է աթեիստ, 8%-ը՝ զրադաշտական, 7%-ը՝ հոգևոր և 1.5%-ը՝ քրիստոնյա։

## Կրոնական ազատության կարգավիճակն Իրանում
Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրությունը սահմանում է, որ «անհատների համոզմունքների հետաքննությունն արգելված է», և որ «ոչ ոք չի կարող հետապնդվել կամ պատժվել պարզապես որոշակի համոզմունքներ ունենալու համար»։ Խորհրդարանում հինգ տեղ հատկացված է փոքրամասնական կրոններին՝ երկու տեղ՝ հայ քրիստոնյաներին, մեկը՝ ասորի քրիստոնյաներին, մեկը՝ հրեաներին և մեկը՝ զրադաշտականներին։ 2012 թվականի հունվարի 18-ի դրությամբ՝ Իրանի Քրեական օրենսգիրքը ուրացությունը քրեականացնող դրույթներ չունի։

Սակայն այն կրոնների հետևորդները, որոնք Սահմանադրությամբ հատուկ պաշտպանված չեն, ինչպես նաև այլ կրոնի դարձի եկած մուսուլմանները, չեն վայելում գործունեության լիակատար ազատություն։ Համոզմունքի ազատության սահմանադրական պաշտպանությունը մեղմացվում է այն հանգամանքով, որ մահապատիժ է սահմանվում անորոշ մեղադրանքների հիման վրա, ինչպիսիք են՝ «պետության անվտանգության դեմ փորձերը», «բարձրաստիճան պաշտոնյաների նկատմամբ վիրավորանքները» և «Իմամ Խոմեյնիի հիշատակի ու Իսլամական Հանրապետության Գերագույն Առաջնորդի նկատմամբ վիրավորանքները»։ Մահապատիժ է սահմանվել նաև այնպիսի հանցագործությունների հիմքով, ինչպիսին է «թմրանյութերի մաքսանենգությունը», որոնց հետ կրոնական (և քաղաքական) այլախոհները հավանական կապ չունեն։ Թեև ուրացության դեմ հատուկ օրենք չկա, դատարանները կարող են մահապատիժ սահմանել իսլամը ուրացողների նկատմամբ, և նախորդ տարիներին արել են դա՝ հիմնվելով շարիաթի օրենքի և ֆաթվաների (իսլամական կրոնական առաջնորդների կողմից տրված իրավական կարծիքներ կամ հրամանագրեր) իրենց մեկնաբանության վրա։ Հայհոյանքի դեմ օրենքներ կան, և դրա պատիժը մահն է։

Սուֆիները դատապարտվել են ազատազրկման՝ ի թիվս այլ մեղադրանքների, «շեղված խումբ ստեղծելու և դրան անդամակցելու» համար։ Նախկին մուսուլման աթեիստները ենթարկվել են հետապնդումների։ Սակայն Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում կրոնի ազատության սահմանափակումներն ուղղակիորեն ազդում են Բահայի հավատքի հետևորդների վրա։ Կառավարությունը Բահայի համայնքին, որի հավատքն ի սկզբանե առաջացել է իսլամի ներսում գտնվող շարժումից, համարում է «մոլորված» կամ «շեղված աղանդ»։
 
2004 թվականին Իրանի Բարիքի խորհուրդը հավանություն է տվել 1991 թվականի Իսլամական պատիժների ակտի 297-րդ հոդվածին կցվող նշումին, որը թույլատրում էր մուսուլմանների և ոչ մուսուլմանների մահվան դեպքում հավասար «արյան փրկագին» () (դիյե) գանձել։ Սակայն այս օրինագծի հավասարեցման դրույթներից բացառվում էին բոլոր կանայք և բահայի տղամարդիկ։ Ըստ օրենքի՝ բահայիի կամ նրանց հետ ամուսնացող, օգնող կամ նրանց հետ կապ ունեցող ցանկացած անձի «արյունը» համարվում է մուբահ (), ինչը նշանակում է, որ այն կարող է թափվել անպատիժ։

Կառավարությունը հակաբահայի տրամադրություններ է բորբոքում երկրում։ Կառավարության պաշտոնյաները հայտարարել են, որ բահայիները կրոնական փոքրամասնություն չեն, այլ քաղաքական կազմակերպություն, որը կապված է եղել Շահի ռեժիմի հետ, դեմ է Իրանական հեղափոխությանը և զբաղվում է լրտեսական գործունեությամբ։ Այնուամենայնիվ, կառավարության պաշտոնյաները, ըստ հաղորդումների, նշել են, որ որպես անհատներ, բոլոր բահայիներն իրավունք ունեն իրենց համոզմունքներին հավատարիմ մնալու և պաշտպանված են Սահմանադրության այլ հոդվածներով՝ որպես քաղաքացիներ։ Ի պատասխան Իրանի ներկայացուցչի՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության դիվանագիտական հանրությանը համոզելու կրկնվող փորձերի (1982-1984 թվականներին), որ Բահայի հավատքը քաղաքականացված կազմակերպություն է՝ Իրանի կառավարության դեմ հանցավոր ակտիվության պատմությամբ, Միավորված ազգերի կազմակերպությունը հայտարարել է, որ Իրանի պնդումների համար որևէ ապացույց չկա, և որ Իրանի բահայի համայնքը հավատարմություն է հայտնում պետությանը։ ՄԱԿ-ը մատնանշել է Բահայի ուսմունքի՝ իր երկրի կառավարությանը հնազանդվելու դրույթը և հայտարարել, որ կառավարության դեմ ցանկացած դիվերսիոն գործողություն հակասում է Բահայի կրոնի սկզբունքներին։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը նաև հայտարարել է, որ եթե Իրանի կառավարությունը ճանաչեր Բահայի հավատքը որպես կրոն, դա կնշանակեր ընդունել, որ կրոնի ազատությունը Իրանում չի կիրառվում բոլորի նկատմամբ, և որ Իրանը չի պահպանում Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը և Մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերը, որոնց կողմ է։

Ի տարբերություն Բահայի հավատքի՝ հուդայականությունը Իրանում ճանաչված կրոն է։ Չնայած Իրանի կողմից Իսրայելի նկատմամբ պաշտոնական անվստահությանը, կառավարությունը ուղղակիորեն չի հարձակվում հենց հուդայականության վրա։

Իրանի իսլամական հանրապետական համակարգի կենտրոնական առանձնահատկությունը «կրոնական իրավագետի» կանոնն է։ Իսլամական հանրապետության Գերագույն առաջնորդը վերահսկում է իշխանության ամենակարևոր լծակները. նրան ընտրում է 86 կրոնական գիտնականներից բաղկացած խումբը։ Մեջլիսի (օրենսդիր մարմին) բոլոր ակտերը պետք է վերանայվեն՝ Իսլամական օրենքներին և սկզբունքներին համապատասխանության համար, ինչն իրականացնում է Խնամակալների խորհուրդը։ Այս խորհուրդը բաղկացած է Գերագույն առաջնորդի կողմից նշանակված վեց հոգևորականներից և դատական համակարգի ղեկավարի կողմից առաջադրված ու խորհրդարանի կողմից ընտրված վեց մուսուլման իրավագետներից (իրավական գիտնականներ)։

Կրոնական գործունեությունը խիստ վերահսկում է Իսլամական մշակույթը և ուղղորդման նախարարությունը, ինչպես նաև Հետախուզության և անվտանգության նախարարությունը ()։ Ճանաչված կրոնական փոքրամասնությունների հետևորդներից չի պահանջվում անհատապես գրանցվել կառավարությունում. սակայն նրանց համայնքային, կրոնական և մշակութային միջոցառումներն ու կազմակերպությունները, ներառյալ դպրոցները, մանրակրկիտ վերահսկվում են։ Բահայիների գրանցումը ոստիկանական գործառույթ է։ Ավետարանչական քրիստոնեական խմբերը կառավարական իշխանությունների կողմից ճնշման են ենթարկվել՝ իրենց ժողովների անդամների ցուցակները կազմելու և ներկայացնելու համար, սակայն ավետարանականները դիմադրել են այս պահանջին։ 2000-ականների սկզբին մթերային խանութների ոչ մուսուլման սեփականատերերից պահանջվում էր խանութների ճակատային մասերում նշել իրենց կրոնական պատկանելությունը։

## Կրոնական ազատության սահմանափակումները
### Քաղաքականություն
Իրանում օրենքով և գործնականում կրոնական փոքրամասնությունները կարող են ընտրվել ներկայացուցչական մարմիններում կամ զբաղեցնել կառավարական կամ ռազմական բարձր պաշտոններ։ Մեջլիսում (խորհրդարանում) նրանց համար 270 տեղից հատկացված է 5-ը։ Այդ տեղերից երեքը տրվում են քրիստոնյաներին, այդ թվում՝ երկուսը երկրի հայ քրիստոնյաներին և մեկը՝ ասորիներին։ Մեկ տեղ էլ կա հրեա համայնքի ներկայացուցչի համար, և մեկը՝ զրադաշտականի համար։ Թեև սուննի մուսուլման փոքրամասնության անդամները մեջլիսում հատուկ տեղեր չունեն, նրանց թույլատրվում է ծառայել այդ մարմնում։ Սուննի անդամները հիմնականում ներկայացնում են ավելի մեծ սուննի համայնքները։ Կրոնական փոքրամասնությունների անդամներին թույլատրվում է քվեարկել։ Սակայն, բոլոր փոքրամասնական կրոնական խմբերը, ներառյալ սուննիները, զրկված են նախագահ ընտրվելու իրավունքից։

### Զբաղվածություն
Կրոնական փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներին չի խրախուսվում ծառայել դատական և անվտանգության ծառայություններում։ Պետական հատվածում աշխատանքի բոլոր դիմորդները, անկախ իրենց դավանանքից, ստուգվում են՝ Իսլամին իրենց հավատարմության և դրա վերաբերյալ գիտելիքների համար։ Կրոնական փոքրամասնությունների անդամները կարող են ծառայել պետական աշխատանքի ավելի ցածր պաշտոններում։ Սահմանադրությունը սահմանում է, որ երկրի բանակը պետք է ղեկավարեն այն անհատները, ովքեր հավատարիմ են Իրանի Սահմանադրության նպատակներին՝ անկախ դավանանքից։ Ոչ մի կրոնական փոքրամասնություն ազատված չէ զինվորական ծառայությունից։ Բարձրագույն կրթություն ունեցող կրոնական փոքրամասնությունների անդամները կարող են ծառայել որպես սպա իրենց պարտադիր զինվորական ծառայության ընթացքում, բայց չեն կարող դառնալ կադրային զինվորական սպա։

### Կրթություն
Համալսարան ընդունվողներից պահանջվում է հանձնել իսլամական աստվածաբանության քննություն, ինչը սահմանափակում է կրոնական փոքրամասնությունների մեծ մասի մուտքը դեպի բարձրագույն կրթություն։ Սակայն պետական դպրոցների բոլոր աշակերտները, ներառյալ ոչ մուսուլմանները, պետք է ուսումնասիրեն շիա իսլամը։ Պետական հատվածում աշխատանքի դիմորդները նույնպես ստուգվում են Իսլամի վերաբերյալ իրենց գիտելիքների համար։

Կրթության նախարարությունը սահմանում է պետական դպրոցների կրոնական ուսումնական ծրագրերը։ Բոլոր դպրոցները պարտավոր են դասավանդել շիա իսլամական ուսմունքների դասընթաց, և բոլոր աշակերտները պետք է հանձնեն այս դասընթացի քննությունը՝ ուսումնառության հաջորդ փուլ անցնելու համար։ Համալսարան ընդունվելու համար դիմորդները պետք է հանձնեն քննություն իսլամական, քրիստոնեական կամ հրեական աստվածաբանությունից՝ հիմնվելով իրենց պաշտոնական կրոնական պատկանելության վրա։

### Կրթության նախարարություն
1981 թվականից սկսած և 1983 թվականի աշնանը վերահաստատված պայմաններով՝ Կրթության և ուսուցման նախարարությունը (ԿՈւՆ) հրամայեց, որ կրոնական կրթությունը պետք է իրականացվի պարսկերենով։ Բոլոր գրանցված կրոնական փոքրամասնությունների դպրոցներում պարտադիր էր դասավանդումը ԿՈւՆ-ի կողմից գրված դասագրքերով։ Դպրոցները պարտավոր էին հատուկ թույլտվություն ստանալ ցանկացած արարողության համար, և ի համեմատություն հասարակական լայն սահմանափակումների՝ կին ուսուցիչները և աշակերտները պետք է պահպանեին իսլամական հագուստի կանոնները, ներառյալ հիջաբը՝ անհրաժեշտության դեպքում (սա վերահաստատվեց 1985 թվականին)։ Իրանը ներկայումս իսլամական հանրապետություն է, ուստի գրեթե մշտապես բոլոր կին քաղաքացիները, ներառյալ ոչ մուսուլմանները, պարտավոր են կրել հիջաբ։ Կան մի շարք լրացուցիչ պահանջներ և սահմանափակումներ։ 1984 թվականին կառավարությունը սկսեց պահանջել կրոնական պատկանելության նշումը անձնագրերի հարցաթերթիկներում։ Կրոնական խմբերի համար կազմակերպվող միջոցառումները խախտվում էին, և եթե հանդիպումները խառը սեռի էին կամ կանայք գլխաշորեր չէին կրում, ձերբակալություններ էին կատարվում, իսկ հանդիպումները՝ չեղարկվում։ Արգելված էր մուսուլմանների մասնակցությունը փոքրամասնությունների խմբերի այդ հանդիպումներին. որոշ խմբեր սահմանափակեցին միջոցառումները, որպեսզի միայն իրենց կրոնական անդամները կարողանային մասնակցել։ Միջոցառումների ժամանակ երաժշտության նկատմամբ ևս սահմանափակումներ կային։ Այս սահմանափակումներից շատերը ժամանակի ընթացքում մեղմացան կամ կիրառվեցին/ազդեցին մեկ կրոնի վրա ավելի շատ, քան մյուսների։ Կառավարությունը երբեմն քայլեր է ձեռնարկել՝ ուշադրություն հրավիրելու կրոնի համար կարևոր հարցերի վրա. 1982 թվականին Փոստի և հեռագրի նախարարությունը տպագրեց դրոշմակնիք՝ նվիրված Հիսուսի ծննդին։

ԿՈւՆ-ի կողմից փոքրամասնությունների կրոնների վերաբերյալ գրված դասագիրքը կոչվում էր «Talimat-e Maxhadi Vizheh-ye Aqaliathaye Mazhabi» (Կրոնական ուսումնասիրություններ հատուկ կրոնական փոքրամասնությունների համար՝ հրեաներ, զրադաշտականներ, քրիստոնյաներ)։ Դասընթացը դասավանդում էին մուսուլման ուսուցիչները շաբաթական առնվազն 3 ժամ։ Բոլոր կրոնական փոքրամասնությունները 1982 թվականին առարկեցին տեքստին՝ պնդելով, որ գիրքը հակասում է Կոնստիտուցիայի 13-րդ հոդվածին, որը երաշխավորում է կրոնական ուսուցման ազատությունը, և որ դրանում կային բացահայտ և թաքնված հատվածներ Ղուրանից, ինչպես նաև անանուն հեղինակ(ներ)ի որակավորման բացակայություն՝ փոխանակ կրոնական փոքրամասնությունների անդամների կողմից իրենց կրոնների մասին գրելու։ Հայերի համար իրավիճակը զգալիորեն մեղմացավ մինչև 1995-1996 թվականները։ Նաև որոշակի փոխզիջում թույլատրվեց հրեական դպրոցներում ինչպես եբրայերենի, այնպես էլ պարսկերենի օգտագործման համար։

2000-ականների սկզբին կառավարությունը թույլատրեց ճանաչված կրոնական փոքրամասնություններին ստեղծել համայնքային կենտրոններ և որոշակի մշակութային, սոցիալական, սպորտային կամ բարեգործական միություններ, որոնք նրանք ֆինանսավորում էին ինքնուրույն։ Սա չէր վերաբերում Բահայի համայնքին, որին 1983 թվականից ի վեր արգելվում է պաշտոնապես հավաքվելու կամ վարչական հաստատություններ պահպանելու իրավունքը։

### Ամուսնություն
2000-ականների սկզբին մուսուլման տղամարդիկ ազատ էին ամուսնանալու ոչ մուսուլման կանանց հետ. նման ամուսնության դեպքում ոչ մուսուլման կինն ավտոմատ կերպով դառնում էր մուսուլման։ Սակայն մուսուլման կանանց և ոչ մուսուլման տղամարդկանց միջև ամուսնությունները չէին ճանաչվում, եթե տղամարդը չէր ներկայացնում իսլամ ընդունելու ապացույց։ Եթե ոչ մուսուլման ընտանիքի երեխան իսլամ էր ընդունում, նա ժառանգում էր ընտանիքի ողջ հարստությունը։

### Կրոնափոխություն և դավանափոխություն
Կառավարությունը չի ապահովում քաղաքացիների իրավունքը՝ փոխելու կամ հրաժարվելու իրենց կրոնական դավանանքից։ Ուրացությունը, մասնավորապես իսլամից դարձը, կարող է պատժվել մահապատժով։ 2022 թվականին Քրեական օրենսգրքով սահմանվում էր մահապատիժ դավանափոխության և ոչ մուսուլմանների կողմից մուսուլմաններին դարձի բերելու ցանկացած փորձի համար։  

### Ազատազրկումներ և պատիժներ
2013 թվականի դրությամբ՝ բանտարկությունների, տուգանքների և պատիժների դեպքերի ամփոփագիրը ցույց է տվել, որ «79 կրոնական փոքրամասնություն դատապարտվել է ընդհանուր առմամբ 3620 ամիս ազատազրկման, 200 ամիս պայմանական ազատազրկման, 75 մտրակի և 41,030,000,000 ռիալի տուգանքի։ Այս ոլորտում դեպքերի 49%-ը վերաբերել է Բահայի փոքրամասնությանը, 16%-ը՝ քրիստոնյաներին և դերվիշներին, և 14%-ը՝ սուննի փոքրամասնությանը։ Կրոնական փոքրամասնությունների ձերբակալությունները նախորդ տարվա համեմատ աճել են 36%-ով»։

2022 թվականին ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողը մտահոգություն է հայտնել փոքրամասնությունների համայնքների անդամների մահապատիժների թվի կապակցությամբ՝ նշելով, որ Բելուջ և քուրդ փոքրամասնությունների անդամները կազմել են տարվա առաջին կիսամյակի մահապատիժների 35%-ը։ Իրանում մարդու իրավունքների Աբդորահման Բորումանդի կենտրոնը հայտնել է 2022 թվականին 576 մահապատժի մասին՝ ի համեմատ 2021 թվականի 317 և 2020 թվականի 248 մահապատիժների։ Նույն թվականին «Մարդու իրավունքների ակտիվիստների լրատվական գործակալությունը» () հայտնել է 140 ձերբակալության, 51 ճանապարհորդության արգելքի, 94 տնային խուզարկության և քաղաքացիների կրոնական համոզմունքների հիման վրա 11 դատական գործի մասին։

### Դրես կոդ
1979 թվականի մարտի 7-ին Իրանի իսլամական հեղափոխությունից հետո Գերագույն առաջնորդ  Ռուհոլլահ Խոմեյնին բոլոր կանանց համար հիջաբը պարտադիր դարձրեց աշխատավայրերում և հանրային վայրերում։ 1983-ին այն ներառվեց Քրեական օրենսգրքում՝ սահմանելով մինչև 74 մտրակի հարվածներ խախտողների համար, թեև գործնականում հաճախ կիրառվում են նաև ծանր ազատազրկումներ։

Իրանական հեղափոխությունից ի վեր՝ կանանց նկատմամբ բռնությունն ու ոտնձգությունները, ովքեր հիջաբ չեն կրում Իրանի կառավարության չափանիշներին համապատասխան, շարունակաբար գրանցվում են՝ լինի դա իրավապահ մարմինների, թե կառավարամետ խմբերի կողմից։ 1980 թվականից ի վեր կանայք առանց հիջաբի չէին կարող մուտք գործել պետական կամ հասարակական շենքեր կամ հաճախել իրենց աշխատավայրեր։ 1983 թվականին պարտադիր հիջաբը հանրային վայրերում ներառվեց քրեական օրենսգրքում՝ սահմանելով մինչև 74 մտրակի հարվածներ նրանց համար, ովքեր հանրության առջև կհայտնվեն առանց կրոնական հիջաբի։ Սակայն գործնականում, որոշ կանայք, ինչպիսիք են Սաբա Կորդ Աֆշարին և Յասաման Արյանին, դատապարտվել են ծանր ազատազրկման։

2010-ականներին և 2020-ականներին Իրանական հասարակությունում հագուստի ոճերը զգալի փոփոխությունների են ենթարկվել, և հատկապես երիտասարդ կանայք ավելի ազատ են մոտեցել հիջաբի կանոններին։ Սա դրդել է Իրանի իսլամական կրոնական ոստիկանությանը՝ Ուղղորդող պարեկությանը, պարբերական արշավներ իրականացնել՝ բանավոր նախազգուշացնելու կամ բռնի ուժով ձերբակալելու և «վերակրթելու» այն կանանց, ում նրանք համարում էին ոչ ճիշտ հիջաբ կրող։ Սովորական դեպքերում ձերբակալվածներին տեղափոխում են կենտրոն, որտեղ նրանց կրկին ցուցումներ են տրվում հագուկապի կանոնների վերաբերյալ, որից հետո նրանք պարտավորվում են պահպանել դրանք և թույլատրվում է հեռանալ ընտանիքի հետ։

Պարտադիր հիջաբի դեմ բողոքի ցույցերը սովորական երևույթ են դարձել 1979 թվականի հեղափոխությունից ի վեր։ Ամենամեծ բողոքներից մեկը տեղի է ունեցել 1979 թվականի մարտի 8-ից 14-ը՝ սկսվելով Կանանց միջազգային օրվանից՝ հիջաբի կանոնների ներդրումից մեկ օր հետո։ Պարտադիր հիջաբի կանոնների դեմ բողոքները շարունակվել են, ինչպես օրինակ՝ 2019–2020 թվականների բողոքների ժամանակ, երբ ցուցարարները հարձակվեցին Ուղղորդող պարեկության ֆուրգոնի վրա և ազատեցին երկու ձերբակալված կնոջ։

2020 թվականին Գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի երկու ներկայացուցիչ առանձին հայտարարեցին, որ ոչ պատշաճ կերպով ծածկված կանայք պետք է «անապահով» զգան իրենց։ Ավելի ուշ ներկայացուցիչները հետ քաշվեցին՝ պնդելով, որ իրենց մեկնաբանությունները սխալ են հասկացվել։ Նույն թվականին անցկացված անկախ հարցումը ցույց տվեց, որ իրանցիների 58%-ը ընդհանրապես չի հավատում հիջաբին, իսկ 72%-ը դեմ է պարտադիր հիջաբի կանոններին։ Միայն 15%-ն է պնդել դրա՝ հանրային վայրերում կրելու իրավական պարտավորության մասին։

2022 թվականի նոյեմբերին Մահսա Ամինիի մահը բարոյականության ոստիկանության ձեռքով, այն բանից հետո, երբ նա ձերբակալվել էր իբր իր հիջաբը սխալ կրելու համար, հանգեցրեց համազգային լայնածավալ բողոքների։ Ամսվա վերջին երկրում տեղի ունեցած բողոքների հետևանքով զոհվեցին առնվազն 448 մարդ և կատարվեցին մոտ 18,170 ձերբակալություններ։

### Բահայիներն Իրանում
[thumb|2010-ականներին [Բրազիլիա|Բրազիլիայի Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքում տեղի ունեցած հանրահավաքի ժամանակ ցուցադրվեցին Իրանում բանտարկված Բահայի 7 առաջնորդներից բաղկացած «Յարան» խմբի անդամների դեմքերը։]]
Բահայի հավատքը ծագել է Իրանում 1860-ականներին։ Բահայիները հավատում են, որ իրենց մարգարեն այս դարաշրջանի Մեսիան է։ Ի սկզբանե այն լայն տարածում գտավ շիա հոգևորականության շրջանում։ Այդ ժամանակվա քաղաքական և կրոնական իշխանությունները միավորվեցին շարժումը ճնշելու համար, և այդ ժամանակից ի վեր շիա հոգևորականության թշնամանքը Բահայի հավատքի նկատմամբ մնացել է ուժեղ։ Բահայիները շիա հոգևորականության կողմից համարվում են ուրացողներ՝ Մուհամեդից հետո վավեր կրոնական հայտնություն ունենալու իրենց պնդման պատճառով։ Կառավարության կողմից Բահայի հավատքը սահմանվում է որպես քաղաքական «աղանդ», որը պատմականորեն կապված է եղել Փահլավի ռեժիմի հետ և, հետևաբար, հակահեղափոխական է, չնայած որ Բահայի հավատքի սկզբունքներից մեկը կուսակցական քաղաքականությանը չմասնակցելն է։

Բահայիներին արգելվում է դասավանդել կամ դավանել իրենց հավատքը, ինչպես նաև կապ պահպանել արտասահմանյան դավանակիցների հետ։ Այն հանգամանքը, որ Բահայի համաշխարհային կենտրոնակայանը (որը հիմնադրվել է Բահայի հավատքի հիմնադրի կողմից 19-րդ դարում, այն ժամանակվա Օսմանյան տիրապետության տակ գտնվող Պաղեստինում) գտնվում է ներկայիս Իսրայել պետության տարածքում, Իրանի կառավարությանը հնարավորություն է տալիս մեղադրել բահայիներին «սիոնիզմի օգտին լրտեսություն» կատարելու մեջ, հատկապես երբ նրանք բռնվում են Բահայի կենտրոնակայանի հետ հաղորդակցվելիս կամ դրամական նվիրատվություններ ուղարկելիս։

Բահայիների նկատմամբ կիրառվող լայնածավալ սահմանափակումները, կարծես, ուղղված են նրանց՝ որպես համայնք, ոչնչացնելուն։ Բահայիներին բազմիցս առաջարկվել է ազատվել վատ վերաբերմունքից՝ իրենց հավատքից հրաժարվելու դիմաց։ 1979 թվականի հեղափոխությունից անմիջապես հետո բռնագրավվեցին Բահայի գերեզմանատները, սուրբ վայրերը, պատմական վայրերը, վարչական կենտրոնները և այլ գույքեր։ Այս գույքերից ոչ մեկը չի վերադարձվել, և շատերն ավերվել են։

Բահայիներին թույլ չի տրվում թաղել և հարգել իրենց մահացածներին՝ համաձայն իրենց կրոնական ավանդույթների։ Նրանց թույլատրվում է մուտք գործել միայն անմշակ հողատարածքներ, որոնք կառավարությունը նշանակում է իրենց օգտագործման համար, և թույլ չի տրվում դագաղների վրա նշաններ դնել։ Բահայի բազմաթիվ պատմական գերեզմանատներ պղծվել կամ ոչնչացվել են։

Հուսադրող թվացող զարգացումով՝ 2002 թվականին կառավարությունը Թեհրանի համայնքին հողատարածք առաջարկեց գերեզմանատան համար։ Սակայն հողը գտնվում էր անապատում՝ առանց ջրի հասանելիության, ինչը անհնար էր դարձնում Բահայի սգո ծեսերի կատարումը։ Բացի այդ, կառավարությունը սահմանեց, որ անհատական գերեզմանների վրա ոչ մի նշան չպետք է դրվի, և տեղում դիակիզարաններ չպետք է կառուցվեն, ինչը անհնար էր դարձնում պատշաճ հուղարկավորությունը։

Բահայի խմբակային հանդիպումները և կրոնական կրթությունը, որոնք հաճախ տեղի են ունենում մասնավոր տներում և գրասենյակներում, խստորեն սահմանափակվում են։ Պետական և մասնավոր համալսարանները շարունակում են մերժել Բահայի ուսանողների ընդունելությունը, ինչը հատկապես ապակողմնորոշող հարված է այն համայնքին, որն ավանդաբար մեծ արժեք է տվել կրթությանը։ Բարձրագույն կրթության հասանելիության մերժումը, կարծես, ուղղված է Բահայի համայնքի աստիճանական աղքատացմանը։ Բահայի բարձրագույն կրթության ինստիտուտը հիմնադրվել է 1987 թվականին և  չնայած կառավարության հետապնդումներին շարունակում է գործել։

Բահայիներին հաճախ մերժվում է փոխհատուցում վնասվածքների կամ հանցավոր ոտնձգությունների դեպքերում։ Կառավարական իշխանությունները պնդում են, որ նման պարագաներում փոխհատուցման իրավունք ունեն միայն մուսուլմանները։

1993 թվականին ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողը զեկուցեց բահայիների վերաբերյալ կառավարական քաղաքականության հրահանգի գոյության մասին։ Ըստ հրահանգի՝ Գերագույն հեղափոխական խորհուրդը պետական մարմիններին հանձնարարել էր խոչընդոտել Բահայի համայնքի առաջընթացին ու զարգացմանը, հեռացնել Բահայի ուսանողներին համալսարաններից, խզել Բահայի կապերը երկրից դուրս գտնվող խմբերի հետ, սահմանափակել բահայիների զբաղվածությունը և մերժել նրանց «ազդեցիկ պաշտոններ», այդ թվում՝ կրթության ոլորտում։ Կառավարությունը պնդում է, որ հրահանգը կեղծիք է։ Այնուամենայնիվ, այն, կարծես, ճշգրիտ կերպով արտացոլում է ներկայիս կառավարական գործելակերպը, որը նպատակ ունի աստիճանաբար վերացնել Բահայի համայնքը։

2001 թվականի սեպտեմբերին Արդարադատության նախարարությունը զեկույց հրապարակեց, որում վերահաստատվում էր, որ կառավարական քաղաքականությունը շարունակում է նպատակ ունենալ ի վերջո վերացնել բահայիներին որպես համայնք։ Այն մասնավորապես նշում էր, որ բահայիներին թույլ կտրվի ընդունվել դպրոցներ միայն այն դեպքում, եթե նրանք իրենց չնույնացնեն որպես բահայի, և որ բահայիները նախընտրելի է ընդունվեն այնպիսի դպրոցներ, որոնք ունեն ուժեղ և ազդեցիկ կրոնական գաղափարախոսություն։ Զեկույցում նաև նշվում էր, որ բահայիները պետք է հեռացվեն համալսարաններից՝ կա՛մ ընդունելության գործընթացում, կա՛մ ուսման ընթացքում, հենց որ հայտնի դառնա, որ նրանք բահայի են։

Թեև վերջին տարիներին կառավարությունը մեղմացրել է որոշ սահմանափակումներ՝ այդպիսով հնարավորություն տալով բահայիներին ստանալ սննդի բաշխման տետրեր և իրենց երեխաներին ուղարկել պետական տարրական և միջնակարգ դպրոցներ, բահայիների՝ համալսարաններ ընդունվելու արգելքը մնում է ուժի մեջ։ 1980-ականների սկզբին պետական աշխատանքներից հեռացված հազարավոր բահայիներ գործազրկության նպաստներ չեն ստանում և պարտավորվել են կառավարությանը վերադարձնել աշխատանքի առաջին օրվանից ստացած աշխատավարձերը կամ թոշակները։ Նրանք, ովքեր ի վիճակի չեն դա անել, բախվում են բանտարկության սպառնալիքի հետ։

Իրանը որոշ դրական քայլեր է ձեռնարկել՝ ճանաչելու Բահայի համայնքի, ինչպես նաև այլ կրոնական փոքրամասնությունների իրավունքները։ 1999 թվականի նոյեմբերին նախագահ Խաթամին հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ երկրում ոչ ոք չպետք է հետապնդվի իր կրոնական համոզմունքների պատճառով։ Նա հավելեց, որ կպաշտպանի բոլոր քաղաքացիների քաղաքացիական իրավունքները՝ անկախ նրանց համոզմունքներից կամ կրոնից։ Հետագայում Բարիքի խորհուրդը հավանություն տվեց «Քաղաքացիության իրավունքի» օրինագծին, որը հաստատում էր բոլոր քաղաքացիների սոցիալական և քաղաքական իրավունքները և նրանց հավասարությունը օրենքի առաջ։ 2000 թվականի փետրվարին, օրինագծի հաստատումից հետո, դատական համակարգի ղեկավարը շրջաբերական նամակ ուղարկեց երկրի բոլոր գրանցման գրասենյակներին, որով թույլատրվում էր ցանկացած զույգի գրանցվել որպես ամուսիններ՝ առանց իրենց կրոնական պատկանելությունը նշելու պահանջի։ Այս միջոցը փաստացի թույլատրեց Բահայի ամուսնությունների գրանցումը երկրում։ Նախկինում Բահայի ամուսնությունները չէին ճանաչվում Կառավարության կողմից, ինչը Բահայի կանանց մարմնավաճառության մեղադրանքների վտանգի տակ էր դնում։ Հետևաբար, Բահայի ամուսնություններից ծնված երեխաները չէին ճանաչվում օրինական և զրկվում էին ժառանգության իրավունքներից։

Սակայն, ըստ ԱՄՆ փորձագիտական խմբի, Իրանում Բահայիների, ինչպես նաև սուննի մուսուլմանների վրա հարձակումներն աճել են Մահմուդ Ահմադինեժադի նախագահ դառնալուց հետո։ 2008 թվականի մայիսի 14-ին Իրանում Բահայի համայնքի կարիքները վերահսկող ոչ պաշտոնական մարմնի՝ «Ընկերներ» խմբի անդամները ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Էվին բանտ։ Մայիսի 14-ի վաղ առավոտյան Թեհրանի Հետախուզության նախարարության աշխատակիցները խուզարկեցին վեց անձի տները։ Այս վեցի ձերբակալությունը հաջորդեց մարտին մեկ այլ Բահայի առաջնորդի կալանավորմանը, ով ի սկզբանե տարվել էր Մաշհադի Բահայի գերեզմանատանը Բահայիի թաղման հետ կապված հարցերին պատասխանելու համար։ Նրանց մեղադրանքներ չեն առաջադրվել, և նրանք խղճի բանտարկյալներ են։ Իրանի մարդու իրավունքների փաստաթղթավորման կենտրոնը հայտարարել է, որ մտահոգված է բահայիների անվտանգության համար, և որ վերջին իրադարձությունները նման են 1980-ականների սկզբին 25 Բահայի առաջնորդների անհետացմանը։ Միացյալ Նահանգների Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովը հայտարարել է, որ մտավախություն ունի, որ «այս զարգացումը ազդանշան է 1980-ականներին Իրանում բռնաճնշումների մութ օրերին վերադառնալու մասին, երբ բահայիներին պարբերաբար ձերբակալում, բանտարկում և մահապատժի էին ենթարկում»։

Ժնևում, 2020 թվականի հունիսի 10-ին, Բահայի միջազգային համայնքը () հայտարարություն է տարածել Իրանում բահայիների վիճակի վերաբերյալ՝ մտահոգություն հայտնելով «նոր բանտարկությունների, վերաբանտարկությունների աննախադեպ թվի և ատելության մեդիա արշավի» կապակցությամբ, որոնք «մտահոգություն են առաջացնում երկրում երկար ժամանակ հետապնդվող կրոնական փոքրամասնության շրջանում»։ Հայտարարության համաձայն՝ Իրանի իշխանություններն ուժեղացրել են բահայիների հետապնդումները՝ վերջին շաբաթներին թիրախավորելով առնվազն 71 անհատների ամբողջ երկրում։ Շիրազում համայնքը «արմատախիլ անելու» վերաբերյալ նոր սպառնալիքների մասին է հաղորդվում։

### Հրեաներն Իրանում
[thumb|[Ալի Խամենեի|Ալի Խամենեիի կայքի պաստառը 9/11 հարձակումների համար հրեաներին մեղադրելու վերաբերյալ:]]
Իրանում հրեաները ճանաչված կրոնական փոքրամասնություն են, սակայն պաշտոնական խտրականության մեղադրանքները հաճախակի են։ Կառավարության հակաիսրայելական քաղաքականությունը, ինչպես նաև արմատական մուսուլմանական տարրերի շրջանում տարածված այն ընկալումը, թե բոլոր հրեա քաղաքացիներն աջակցում են սիոնիզմին և Իսրայել պետությանը, սպառնալից մթնոլորտ է ստեղծում փոքրիկ հրեական համայնքի համար։ Նախկինում հրեական առաջնորդները, ըստ հաղորդումների, կառավարության պատժի վախի պատճառով վարանել են ուշադրություն հրավիրել իրենց համայնքի նկատմամբ պաշտոնական վատ վերաբերմունքի վրա։

Հետապնդումներն ու խտրականությունն ավելացել են կառավարության և հասարակության կողմից 1979 թվականի հեղափոխությունից ի վեր։ 1998 թվականի Փեսախի (հրեական զատիկ) նախօրեին 13 իրանցի հրեա տղամարդիկ ձերբակալվեցին՝ լրտեսության մեղադրանքով։ Միացյալ Նահանգները և Իսրայելը երկուսն էլ պահանջեցին նրանց ազատ արձակումը։ Իրանը տղամարդկանց մեղադրեց «աշխարհի ամբարտավանության» (ԱՄՆ) և «սիոնիստական ռեժիմի» (Իսրայել) օգտին լրտեսելու մեջ։ Աշխարհի մնացած մասը դատավճիռը խիստ կասկածի տակ է դնում։

Դպրոցական կրթության մեջ խաղաղության և մշակութային հանդուրժողականության մոնիտորինգի ինստիտուտը () 2022 թվականին վերանայել է դպրոցական դասագրքերը և նշել, որ խուսափում են Իրանում հրեական պատմությունից, իսկ Հոլոքոստը անտեսվում է։ Կա նաև շատ հակասեմական հռետորաբանություն, հակաիսրայելական քարոզչություն և անեկդոտներ, որոնք հրեաներին ներկայացնում են որպես սուննի մուսուլմանների գործընկերներ՝ առանց որևէ հակակշռող նյութի։

Հակազրպարտության միության ղեկավարը հայտարարել է, որ «Էսթերի և Մորդեքայը» գերեզմանատունը՝ Քսերքսեսի հրեա կնոջ թաղման վայրը, որը համարվում է հրեական կրոնական վայր, այրվել է Համադանում։

### Մանդեացիներն Իրանում
ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովի գերագույն հանձնակատարի՝ Իրանի վերաբերյալ տեղեկատվական փաստաթղթի համաձայն՝ մանդեացիները դիտարկվում են որպես քրիստոնյաներ և ներառված են երկրի երեք ճանաչված կրոնական փոքրամասնությունների շարքում։ Սակայն մանդեացիներն իրենց քրիստոնյա չեն համարում, այլ՝ կրոնի հետևորդներ, որը նախորդել է քրիստոնեությանը ինչպես հավատքով, այնպես էլ պրակտիկայով։ Մանդեացները հեղափոխությունից առաջ վայելում էին պաշտոնական աջակցություն՝ որպես առանձին կրոն, սակայն նրանց իրավական կարգավիճակը՝ որպես կրոն, եղել է Մեջլիսում բանավեճի առարկա, և մինչև 2002 թվականը այն դեռ պարզաբանված չէր։ Հայտարարված մանդեացիների համար գրեթե անհնար է աշխատել կամ սովորել համալսարանում, և շատերն արդեն լքել են երկիրը 2000 թվականից ի վեր։

## Կրոնական ազատության ոտնահարումներ
2014 թվականին նշվել է, որ այն անհատները, ովքեր «թիրախավորվել և հետապնդվել» են Իրանական պետության կողմից կրոնական հանցագործությունների՝ ուրացության և հայհոյանքի/«Մարգարեին հայհոյելու» համար, եղել են «բազմազան» և ներառել են «մուսուլման ծնված քրիստոնյա դարձածներին, բահայիներին, մուսուլմաններին, ովքեր կասկածի տակ են դնում իսլամի գերակշռող մեկնաբանությունը, և այլոց, ովքեր ոչ ավանդական կրոնական համոզմունքներ են պաշտպանում»։ Որոշ դեպքեր ունեցել են «հստակ քաղաքական երանգներ», մինչդեռ մյուսները «թվում է, թե հիմնականում կրոնական բնույթի են եղել»։

2020 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն հայտարարություն է տարածել Կրոնի ազատության համաշխարհային օրվա կապակցությամբ՝ Իրանը նշելով որպես կրոնի ազատության ամենածանր խախտումներ թույլ տվող երկրներից մեկը՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության և Հյուսիսային Կորեայի հետ մեկտեղ։ Նա նշել է, որ այս երկրները «խստացրել են իրենց հարկադրական միջոցները՝ լռեցնելու իրենց ժողովրդին»։

### Բահայիներն Իրանում
2022 թվականի տվյալներով՝ Իրանում բնակվում էր մոտ 300,000 բահայի։ 

Բահայի Միացյալ Նահանգների Ազգային Հոգևոր ժողովի տվյալներով՝ 1979-ից 2005 թվականներին ավելի քան 200 բահայի սպանվել է, և 15-ը անհետացել են՝ համարվելով մահացած։

1999 թվականի հունիսին Մանուչեհր Խուլուսին ձերբակալվեց Բիրջանդ քաղաքում այլ բահայիներին այցելելիս և բանտարկվեց մինչև 2000 թվականի մայիսին ազատ արձակվելը։ Բանտարկության ընթացքում Խուլուսին հարցաքննել են, ծեծի ենթարվել, պահել մենախցում և զրկել փաստաբանի հետ հանդիպելու իրավունքից։ Նրա դեմ առաջադրված մեղադրանքները մնում են անհայտ, սակայն ենթադրվում էր, որ դրանք կապված էին նրա հավատքի հետ։ Մաշհադի Իսլամական հեղափոխական դատարանը 1999 թվականի սեպտեմբերին երկօրյա դատավարություն անցկացրեց և 2000 թվականի փետրվարին Խուլուսիին մահապատժի դատապարտեց։ Նրան ազատ արձակեցին հաջորդ տարի։ 

Կառավարությունը, կարծես, զբաղվում է Բահայի համայնքի հետապնդումներով՝ կամայականորեն ձերբակալելով բահայիներին, մեղադրանքներ առաջադրելով, ապա ազատ արձակելով նրանց՝ հաճախ առանց նրանց դեմ մեղադրանքները հանելու։ Նրանք, ում դեմ մեղադրանքներ դեռ ակնկալվում են, ցանկացած պահի ձերբակալվելու վախ ունեն։ 2022 թվականին ԱՄՆ-ի բահայիները հայտարարեցին, որ Իրանական բանտերում կա ավելի քան 1,000 բահայի։

Բահայիների սեփականության իրավունքները հիմնականում անտեսվում են։ 2000-ականների սկզբին նշվել է, որ կառավարության կողմից Բահայի անձնական գույքի բռնագրավումը, ինչպես նաև Բահայիներին կրթությունից և աշխատանքից զրկելը քայքայում են Բահայի համայնքի տնտեսական հիմքը։ 2020 թվականին դատարանը որոշեց, որ Բահայի հավատքը «այլասերված գաղափարախոսություն է», և, հետևաբար, նրանք չունեն որևէ գույքի «օրինական սեփականության իրավունք»։ Բահայիները պնդում էին, որ իրենց սեփականության իրավունքները ամրագրված են 1984 թվականի ֆաթվայում, որը տրվել է այն ժամանակվա Գերագույն առաջնորդ Այաթոլլահ Խոմեյնիի կողմից։

1998 թվականին, Բահայի ավելի քան 500 տների և գրասենյակների համազգային խուզարկությունից, ինչպես նաև բազմաթիվ ձերբակալություններից հետո, իշխանությունները փակեցին Բահայի բարձրագույն կրթության ինստիտուտը։ Հայտնի որպես «Բաց համալսարան»՝ ինստիտուտը հիմնադրվել էր Բահայի համայնքի կողմից հեղափոխությունից անմիջապես հետո՝ բարձրագույն կրթության հնարավորություններ ընձեռելու այն Բահայի ուսանողներին, ովքեր զրկվել էին երկրի ավագ դպրոցներ և համալսարաններ մուտք գործելու իրավունքից։ Սա 1987-ից 2005 թվականների միջև ընկած մի քանի փակումներից մեկն էր, իսկ 2011 և 2014 թվականներին տեղի ունեցան լրացուցիչ ձերբակալություններ։

2005 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Իրանի Զինված ուժերի հրամանատարական շտաբի նախագահի կողմից ուղարկված գաղտնի նամակում նշվում էր, որ Իրանի Գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին հանձնարարել է Հրամանատարական շտաբին բացահայտել այն մարդկանց, ովքեր հավատարիմ են Բահայի հավատքին, և վերահսկել նրանց գործունեությունը։ ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողը մամուլի հաղորդագրության մեջ նշում է, որ ինքը «խիստ մտահոգված է Իրանում Բահայի համայնքի անդամների նկատմամբ վերաբերմունքի վերաբերյալ ստացված տեղեկություններով»։ Նա նաև հայտարարում է, որ «Հատուկ զեկուցողը մտահոգված է, որ այս վերջին զարգացումը ցույց է տալիս, որ Իրանում կրոնական փոքրամասնությունների վիճակն իրականում վատանում է»։

Շահնազ Սաբեթը՝ Շիրազում բնակվող Բահայի քաղաքացի, ձերբակալվեց 2020 թվականի հոկտեմբերի 12-ին՝ երկուշաբթի օրը, և տեղափոխվեց Շիրազի Ադելաբադ բանտ՝ իր դատավճիռը կրելու։

### Քրիստոնյաներն Իրանում
[thumb|2011 թվական, [Թեհրան|Թեհրանի Սուրբ Մարիամի զբոսայգի։]]
[thumb|
----2011 թվականին [Թեհրան|Թեհրանում, Ղոդս փողոցում, Թեհրանի համալսարանի դիմաց և Ալի Խամենեիի նստավայրից ընդամենը 140 մետր հեռավորության վրա բողոքական եկեղեցի։]]

Իրանում հայհոյանքի մասին օրենքը կիրառվում է որպես գործիք՝ ընդդեմ քրիստոնյաների և քրիստոնյա աշխարհի սահմաններում։

Հաղորդում են, որ Իրանում հասանելի են Աստվածաշնչի՝ կառավարության կողմից հաստատված թարգմանությունները։ Սակայն կառավարությունը չթույլատրված օրինակները բռնագրավել է։

2010 թվականին Յուսեֆ Նադարխանիին՝ Ջամիաթ-է Ռաբբանի (քրիստոնյա) հովվին, մահապատիժ էր սահմանվել ուրացության համար։ Նա արդարացվեց ուրացության մեղադրանքից՝ խուսափելով մահապատժից, սակայն մեղավոր ճանաչվեց դավանափոխություն քարոզելու մեջ և ազատ արձակվեց, քանի որ արդեն կրել էր իր պատիժը։ 2017 թվականին նրան ձերբակալեցին «ազգային անվտանգության դեմ գործելու» և «սիոնիստական քրիստոնեություն» քարոզելու մեղադրանքով և դատապարտեցին 10 տարվա ազատազրկման։ Նրա երկու որդիներին էլ արգելեցին կրթական առաջընթաց ունենալ։ Նրան ազատ արձակեցին 2023 թվականի փետրվարին, սակայն 2023 թվականի հուլիսին նոր մեղադրանքների բախվեց։  

1976 թվականին Իրանի քրիստոնյա բնակչությունը կազմում էր 168,593 մարդ, հիմնականում՝ հայեր։ 1980-ականների Իրան-իրաքյան պատերազմի և 1990-ականների Խորհրդային Միության փլուզման պատճառով հայերի գրեթե կեսը գաղթեց նորանկախ Հայաստան։ Սակայն 2000 թվականից ի վեր տեղի է ունեցել հակառակ միտում, և Իրանի քաղաքացիություն ունեցող քրիստոնյաների թիվն աճել է՝ 2006 թվականին հասնելով 109,415-ի, իսկ 2011 թվականին՝ 117,704-ի։ Ազգային վիճակագրական կենտրոնի տվյալներով՝ քրիստոնեությունն ամենաարագ աճող կրոնն էր Իրանում 1996-2006 թվականներին (+38.9%), և երկրորդ ամենաարագը՝ 2006-2011 թվականներին (+7.6%, զրադաշտականությունից հետո)։ Միևնույն ժամանակ, Սադդամից հետո Իրաքում տեղի ունեցած ջարդերի և հետապնդումների պատճառով գրանցվել է ասորիների զգալի ներգաղթ Իրան։ Սակայն Իրանում այդ ասորիների մեծ մասը Իրանական քաղաքացիություն չունի։ 2008 թվականին Ասորիների միջազգային միության կենտրոնական գրասենյակը (որը Իրանական մամուլում սխալ է թարգմանվել որպես Ասորական համընդհանուր դաշինք) Միացյալ Նահանգներում ավելի քան չորս տասնամյակ հյուրընկալվելուց հետո պաշտոնապես տեղափոխվեց Իրան։

#### Հայ քրիստոնյաների կրթությունն Իրանում
Իրանում քրիստոնեությանը վերաբերող որոշ հարցեր ավելի անմիջականորեն առնչվում են հայ էթնիկ փոքրամասնությանը։ Օրինակ՝ 1983 թվականի սկզբին Կրթության և ուսուցման նախարարությունը () հատուկ պահանջեց, որ հայկական կրոնական դպրոցներում կրոնը դասավանդվի պարսկերենով, իսկ հայերենին հատկացվող ժամանակը կրճատվի կամ վերացվի։ Թեև համայնքը արձագանքեց այս հրամաններին, քննարկումների ընթացքում բարձրացված հարցերից էին՝ արդյոք հայերը կարող էին խոսել/սովորեցնել իրենց լեզուն, եթե այլ փոքրամասնություններ նույնը պահանջեին, բայց նաև այն, որ պարսկերենի օգտագործումը կհեշտացներ դավանափոխությունը, քանի որ կբարելավվեր պարսկերենի օգտագործումը կրոնական հարցերում։ 1983 թվականի ակադեմիական տարվա վերջում Կրթության և ուսուցման նախարարությունը պահանջեց այն հարցերը, որոնք պետք է ներառվեին եզրափակիչ քննության մեջ, և հարցերը պետք է ուղարկվեին պարսկերենով և կարգադրվեց դրանք օգտագործել պարսկերենով՝ որպես եզրափակիչ քննություն։ Հինգերորդ դասարանի աշակերտների մեծ մասը հրաժարվեց հանձնել քննությունը, իսկ երրորդ դասարանի աշակերտները հանձնեցին դատարկ թերթեր։ Այնուհետև իշխանությունները զրկեցին բոլոր աշակերտներին քննությունը հանձնելու հնարավորությունից։ Որոշ դպրոցներ անտեսեցին լեզուների վերաբերյալ պահանջները, մյուսները սահմանափակեցին ուսուցումը մինչև 2 ժամ, իսկ մյուսները լիովին հանեցին այն։ Այս կանոնների պահպանումը հայերենի ուսուցման վերաբերյալ ամենախիստը Թեհրանում էր, մինչդեռ շաբաթական 6-8 ժամը սովորական էր մնացած վայրերում։ Սակայն, 1995 թվականին լեզուների վերաբերյալ սահմանափակումը Թեհրանում նույնպես բարձրացրեցին շաբաթական 2 ժամից մինչև 5 ժամ։ Մոտավորապես 1996 թվականին հանգուցալուծում ձեռք բերվեց. յուրաքանչյուր ուսումնական տարվա առաջին երկու ամիսների ընթացքում հայկական դպրոցներում դասավանդում էին նախարարության կողմից տրամադրվող պարսկական գիրքը կրոնական էթիկայի վերաբերյալ, իսկ տարվա մնացած մասում՝ հայերենով հաստատված կրոնական դասեր։ Սա լիովին բավարար լուծում չէր երկու կողմերի համար էլ, բայց այն կարգավորեց հարցը։

2002 թվականին հայ քրիստոնյաները հայտնեցին, որ իրենց թույլատրվում է դասավանդել իրենց սովորույթները հայ աշակերտներին՝ որպես ընտրովի առարկա որոշ դպրոցներում։ Ասորի քրիստոնյաներին նույնպես թույլատրվեց իրենց դպրոցներում օգտագործել իրենց կրոնական դասագրքերը, քանի դեռ կառավարությունը թույլատրում էր դրանց բովանդակությունը։

### Հրեաներն Իրանում
1984 թվականից ի վեր Իրանի կառավարությունը սկսեց անձնագրային հարցաթերթիկներում պահանջել կրոնական պատկանելության նշումը։ Ի տարբերություն այլ գրանցված կրոնական փոքրամասնությունների, 1983 թվականից սկսած հրեական ընտանիքներին արգելվում էր խմբով մեկնել արտերկիր։ Եթե ընտանիքի մեկ անդամ մեկնում էր, ապա մեկ այլ անդամի անձնագիրը պահվում էր։ Այդուհանդերձ, 1987 թվականի առաջին ութ ամիսներին հազարավոր հրեաներ արտագաղթեցին Ավստրիայով։ Մինչև 1986 թվականը հրեաների մոտ կեսը լքել էր Իրանը՝ թողնելով մոտ 30,000 հրեա։ Որոշները հնարավոր է վերադարձել են 1980-ականների վերջին։ Ընդհանուր առմամբ, հեղափոխությունից հետո հրեաների տնտեսական վիճակը զգալիորեն վատթարացել է։

Ենթադրվում է, որ Իրանում հեղափոխությունից հետո առնվազն 13 հրեա է մահապատժի ենթարկվել։ Նրանց թվում են երկու տղամարդ (բացի վերոնշյալներից), ովքեր կախաղան բարձրացվեցին 1997 թվականին՝ իբր Իսրայելի և Միացյալ Նահանգների համար լրտեսելու մեղադրանքով։ Նրանց շարքում էր նաև գործարար Ռուհոլլահ Քադխոդահ-Զադեն, ով բանտում կախաղան բարձրացվեց առանց հրապարակային մեղադրանքի կամ իրավական գործընթացի՝ ակնհայտորեն հրեաներին արտագաղթել օգնելու համար։

### Շիաներն Իրանում
1987 թվականին հիմնադրված Հոգևորականության հատուկ դատարանը (ՀՀԴ) (), որը ստեղծվել է հոգևորականների կողմից կատարված հանցագործությունները հետաքննելու համար և անմիջապես վերահսկվում է Գերագույն առաջնորդի կողմից, նախատեսված չէ սահմանադրությամբ և գործում է դատական համակարգից դուրս։ 2006 թվականին քննադատները պնդում էին, որ հոգևորականության դատարաններն օգտագործվում էին որոշ հոգևորականների դատական հետապնդման համար՝ հակասական գաղափարներ արտահայտելու և կրոնի ոլորտից դուրս գործունեության մեջ, ներառյալ լրագրության մեջ, մասնակցելու համար։

2000 թվականի երկրորդ կեսին Հոգևորականության հատուկ դատարանը սկսեց Հոջաթոլեսլամ Հասան Յուսեֆի Էշկևարիի դատավարությունը, ով Բեռլինում Իրանի վերաբերյալ կոնֆերանսի էր մասնակցել։ Նրա դեմ առաջադրվեցին ուրացության, «երկրի վրա կոռուպցիայի», «Աստծուն պատերազմ հայտարարելու» և «հիմնարար կրոնական սկզբունքների ժխտման» մեղադրանքներ, որոնք կարող էին մահապատիժ նախատեսել։ Էշկևարին հանդես էր գալիս իսլամական օրենքի ավելի լիբերալ մեկնաբանությունների օգտին։ Չնայած դատավճիռը պաշտոնապես չհրապարակվեց,  Ամնեսթի ինթերնեյշնլի տվյալներով՝ լայնորեն հաղորդվում էր, որ Էշկևարին դատապարտվել է մահապատժի։ 2001 թվականի նոյեմբերին՝ ներքին և միջազգային ճնշումներից հետո, նրա պատիժը, ըստ հաղորդումների, կրճատվեց՝ դառնալով 30 ամիս ազատազրկում և հոգևորականի կարգավիճակից զրկում։ Նա չորս տարի անցկացրեց բանտում և ազատ արձակվեց 2005 թվականի փետրվարի 6-ին։ 2009 թվականի նախագահական ընտրությունների դեմ բողոքների ճնշման ժամանակ նա փախավ Գերմանիա՝ քաղաքական ապաստան խնդրելու։

Անկախ թերթերն ու ամսագրերը փակվել են, և առաջատար հրատարակիչներն ու լրագրողները բանտարկվել են։ 2023 թվականի առաջին 8 ամիսների ընթացքում 25 լրագրող է կալանավորվել։

2002 թվականին ակադեմիկոս Աղաջարի Հաշեմն մահապատժի դատապարտվեց Մուհամեդի դեմ հայհոյանքի համար՝ ելույթի հիման վրա, որում նա կոչ էր արել մուսուլմաններին կուրորեն չհետևել հոգևորականությանը։ Իրանական ներքին և միջազգային բողոքներից հետո նրա պատիժը կրճատվեց մինչև հինգ տարվա ազատազրկում։ Նրան բանտից ազատ արձակեցին 2004 թվականի հուլիսին՝ 122,500 դոլար գրավ վճարելուց հետո։ 2014 թվականին նրան դատապարտեցին մեկ տարվա ազատազրկման՝ «ռեժիմի դեմ քարոզչություն» մեղադրանքով****։

2018 թվականի նոյեմբերին Վարամինի Ղարչաք կանանց բանտի պետը հարձակվել և մարմնական վնասվածքներ է հասցնել երեք դերվիշ կրոնական փոքրամասնության բանտարկյալների, ովքեր պահանջում էին իրենց բռնագրավված իրերը վերադարձնել։

### Զրադաշտականներն Իրանում
Զրադաշտականությունը դարեր շարունակ ծառայել է որպես իրանական ժողովրդի զգալի մասի ազգային կամ պետական կրոն, նախքան 7-րդ դարից սկսած աստիճանաբար մարգինալացվելը իսլամի կողմից։ Նախաիսլամական իրանական դինաստիաների քաղաքական իշխանությունը հնագույն ժամանակներում զրադաշտականներին հսկայական հեղինակություն էր հաղորդում, և նրա առաջատար ուսմունքներից մի քանիսը որդեգրեցին այլ կրոնական համակարգերի։

Մինչ օրս կառավարության կողմից զրադաշտական համայնքի հետապնդումների մասին պաշտոնական հաղորդումներ չկան։ Աշխատանքի և կրթության ոլորտներում խտրականության ոչ պաշտոնական հաղորդումներ հայտնվել են, սակայն դրանք ամենևին էլ հաճախակի չեն։ Զրադաշտականներն ազատ են կատարելու իրենց ամենամյա ուխտագնացությունը դեպի իրենց հավատքի սրբավայրերից մեկը՝ Չաք Չաքի տաճարը, Յազդում (Յազդ քաղաքի մոտ)։

## Հասարակական վերաբերմունք
Իրանի նախաիսլամական, ոչ մուսուլմանական համայնքների՝ ինչպիսիք են զրադաշտականները, հրեաները և քրիստոնյաները, շարունակական գործունեությունը բնակչությանը սովորեցրել է հասարակության մեջ ոչ մուսուլմանների ներկայությանը։ Սակայն հասարակության պահպանողական հատվածի և կառավարության գործողությունները սպառնալից մթնոլորտ են ստեղծում որոշ կրոնական փոքրամասնությունների համար։ Քրիստոնյաների, հրեաների կամ զրադաշտականների համար կրոնափոխվելու համար դպրոցներում մշտական ճնշում կա։

Հրեական համայնքը կրճատվել է՝ հասնելով մինչհեղափոխական չափի կեսից պակասին։ Այս արտագաղթի մի մասը կապված է իսլամական Հանրապետության ստեղծումից հետո հեռացումների ավելի լայն, ընդհանուր ալիքների հետ, սակայն որոշ մասն էլ բխում է կառավարության և հասարակության կողմից շարունակվող հակասեմիտիզմի ընկալումից։

2022 թվականին պաշտոնյաները շարունակեցին օգտագործել հակասեմական հռետորաբանություն պաշտոնական հայտարարություններում և թույլատրեցին դրա օգտագործումը հրատարակություններում և լրատվամիջոցներում։ Հաղորդվում էր, որ կառավարությանը պատկանող Fars News Agency-ն ուկրաինական նախագահ Վոլոդիմիր Զելենսկիին մեղադրել է «սիոնիստական վարքագծի» մեջ։ Հաղորդվել է նաև, որ Հրեական ուսումնասիրությունների կենտրոնը 6 տարվա ընթացքում հրապարակել է ավելի քան 1,000 հակասեմական հոդված, զեկույց, մեկնաբանություն, գիրք և տեսանյութ։

Հաղորդվում էր, որ Իրաքի և Լևանտի Իսլամական Պետությունը ակտիվ էր երկրում 2022 թվականին, մասնավորապես, հարձակվելով Շիրազի Շահ Չերաղ շիա սրբավայրի վրա և սպանելով 15 մարդու։

## Տես նաև
* Մարդու իրավունքներն Իրանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Constitution of Islamic Republic of Iran
* Religious Freedom and the Middle East at The Washington Institute for Near East Policy PolicyWatch
* Iran Human Rights Documentation Center

Կատեգորիա:Իրանի հասարակություն
Կատեգորիա:Կրոնն Իրանում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն Իրանում