Բեատուս Ռենանուս

**Բեատուս Ռենանուս** () կամ Բեատ Ռեյնաուեր (), ծննդյան անունը՝ Բեատ Բիլդ (, ), Վերածննդի դարաշրջանի գերմանացի պատմաբան և բանասեր, «Գերմանիայի պատմությունը երեք գրքում» («Rerum Germanicarum libri tres», 1531) աշխատության հեղինակ։ Հայտնի է եղել որպես Վելլեյոս Պատերկուլոսի, Կոռնելիոս Տակիտոսի, Տիտոս Լիվիոսիի և Տերտուղիանոսի հնագույն տեքստերի հրատարակիչ, եղել է գերմանական հումանիզմի և Էլզասյան ռեֆորմացիայի ակտիվ գործիչ։ Նրա կազմած գրքերի հավաքածուն՝ Վերածննդի դարաշրջանի միակ ամբողջական գրադարանը, կտակվել է հայրենի քաղաքին և 2011 թվականին ընդգրկվել «Աշխարհի Հիշողություն» գրանցամատյանում։

Ծնունդով եղել է հարուստ մսագործի ընտանիքից, կրթություն է ստացել Սելեստի հումանիստական դպրոցում (1498-1503) և Փարիզի համալսարանում (1503-1507)։ Այնուհետև  երկու տասնամյակ աշխատել է Փարիզի, Ստրասբուրգի և Բազելի տարբեր հրատարակչություններում։ Ընկերակցել և համագործակցել է Էրազմ Ռոտերդամցու հետ։ Միակ ձեռագրի հայտնաբերման և Վելեյ Պատերկուլի աշխատության հրապարակման համար Կառլոս V կայսրը 1523 թվականին նրան ազնվականության կոչում է շնորհել։ Թեև Ռեֆորմացիայի առաջին տարիներին Ռենանուսը հետաքրքրվել է լյութերականությամբ, քարոզել է այդ ուսմունքն իր հայրենի քաղաքում և նամակագրական կապ է պահպանել Ցվինգլիի և իր հայրենակից Բուցերի հետ, սկսված կրոնական պատերազմը նրան հեռացրել է բողոքականությունից։ Նա քրիստոնեական աշխարհի հաշտեցման միջոց է համարել Տերտուղիանոսի աշխատությունների հրապարակումը և վաղ եկեղեցու պատմության խորը ուսումնասիրությունը։ 1530 թվականի Աուգսբուրգի Ռայխստագում Ռենանուսը սկսել է գրել Գերմանիայի պատմությունը, որը պետք է ցույց տար գերմանական և հռոմեական աշխարհների խորը փոխկապակցվածությունը։ 1528 թվականից հետո գիտնականն ապրել և աշխատել է մեկուսացված իր հայրենի քաղաքում։

## Կազմավորում (1485-1507)
### Սելեստա։ Ուսման տարիներ
մինի|Տունը, որտեղ ծնվել է Բեատուս Ռենանուսը, 2014 թվականի լուսանկար
Ապագա բանասերը ծնվել է 1485 թվականի օգոստոսի 22-ին, Էլզասում գտնվող ազատ կայսերական Շլետշտադտ (Սելեստա) քաղաքում, որը գտնվում է Կոլմարից 22 կմ և Ստրասբուրգից 45 կմ հեռավորության վրա։ Ապագա բանասերի պապը՝ Էբերհարդը և հայրը՝ Անտոնիուս Բիլդը, ավերիչ ջրհեղեղից հետո այդ քաղաք են տեղափոխվել Ռեյնաուից մոտավորապես 1450 թվականին։ Փաստաթղթերում այն սովորաբար կոչվում էր Rheinauer (տարբեր ուղղագրություններով, այդ թվում՝ Rhinower), այդ  ազգանունը փոխանցվել է նրանց որդուն, որը լատինացվել է այդ ժամանակվա սովորության համաձայն։ Հետագայում գերմանական ինքնագիտակցությունը և գերմանական հայրենասիրությունը մեծ դեր խաղացին Բեատի կյանքում։ Բեատի պապը ստացել է Սելեստինի քաղաքացիություն, նրա հայրը եղել է մսագործ, կարողացել է որոշակի կարողություն կուտակել, նոր տուն կառուցել և ծառայել քաղաքապետարանում։ Անտոնիուս Բիլդն ամուսնացել է երիտասարդ այրի Բարբարա Կյոգելի (ծննդյամբ՝ Շմիդտ) հետ։ Ընտանիքի երեք երեխաներից (նաև Անտոնին և Իոհանը) ողջ է մնացել միայն Բեատը, մայրը մահացել է, երբ նա դեռ երկու տարեկան չի եղել։ Այդ ամբողջ տեղեկատվությունը անշեղորեն գրանցված է ընտանեկան Ավետարանի դատարկ էջում։ Բեատայի դաստիարակությամբ զբաղվել է հորեղբայրը՝ Ռեյնհարտ Կեգլերը, ով Սուրբ Ժորժ դե Սելեստ եկեղեցու Սուրբ Եկատերինա մատուռի վանահայրն է եղել։ Մեծահարուստ հոր և հորեղբոր միակ որդին և ժառանգորդը, մինչև կյանքի վերջ ունեցել է բավականին միջոցներ և կարողացել է ամբողջությամբ նվիրվել գիտությանը։

մինի|left|Renanus-Ռենաուսի աշակերտական տետրը լատիներեն տեքստերով։ 1498-1499, Սելեստա, Հումանիստական գրադարան

Հայրը, գիտակցելով որդու ընդունակությունները, ձգտել է նրան կրթության տալ, ուստի Բեատային ուղարկել է Սելեստայի լատինական դպրոց, որը հիմնադրվել է 1441 թվականին և այդ ժամանակ հայտնի է եղել հռենոսյան բոլոր պետություններում։ Նրա առաջին ուսուցիչն է եղել Կրատո ֆոն Ուդենհայմը՝ հայտնի իր ճգնավորությամբ։ Բեատա Բիլդի՝ որպես գիտնականի կայացումը տեղի է ունեցել գերմանական հումանիզմի ձևավորման տարիներին, որը մասամբ ոգեշնչված է եղել իտալական տիպարներով, մասամբ՝ տեղական կրոնական շարժումներով։ Բեատուսի գլխավոր դաստիարակն է դարձել Բազելի և Փարիզի համալսարանների շրջանավարտ Իերոնիմ Գեբվայլերը (1472-1545), ով հետևողականորեն ներդրել է հումանիստական մանկավարժությունը, այդ թվում Լեֆեվր դ'Էտապլի կրթական տրակտատները։ Հնարավոր է, որ հենց Գեբվայլերն է Բեատուսի մեջ հետաքրքրություն առաջացրել պատմության նկատմամբ, հետագայում նրա դաստիարակը կարևոր դեր է խաղացել ալզասյան Ռեֆորմացիայում։ Դպրոցական ծրագիրը ներառել է լատինական դասականների և ժամանակակից իտալական հումանիստական գրականության ուսումնասիրությունը, գրական ոճի ընկալումը և հռետորությունը։ Ընդհանուր առմամբ, Սելեստայի կրթական մոդելը հիշեցրել է Գուարինո դա Վերոնայի և Վիտտորինո դա Ֆելտրեի դպրոցները, հարուստ բուրգերների երեխաները հիմնարար կրթություն են ստացել հետագայում պետական ծառայության համար։ Քանի որ աշակերտների սոցիալական ծագումը մոտավորապես հավասար է եղել, դա հիմք է դրել ամուր երկարաժամկետ բարեկամության և ընտանեկան կապերի համար, օժանդակել է կարիերայի աճին։ Ռենանուսի դպրոցական ընկերները հետագայում նշանավոր դիրքեր են զբաղեցրել Էլզասի և գերմանական իշխանությունների քաղաքական և կրոնական շրջանակներում և համակրել են նրա հայացքները։ Բեատուս Ռենանուսի ուսուցումը շարունակվել է 1498-1503 թվականներին։ Նա ջանասեր աշակերտ է եղել, հատկապես աչքի է ընկել լատիներենի իր իմացությամբ։ Նրա դպրոցական տետրերից մի քանիսը պահպանվել են, որոնցից մեկը վերաշարադրվել է 14 տարեկանում․ այն ներառում է Վերգիլիոսի «Բուկոլիկներ»-ը  և «Գեորգիկներ»-ը, երրորդից մինչև վեցերորդ օվիդիուսյան «Ֆաստեր»-ը և Մարցիալիսի առաջին գիրքը՝ վերաշարադրված մեկնաբանություններով։ Իր հասուն տարիներին նա մեծ գովեստով է խոսել իր դպրոցական տարիների մասին և վրդովված է եղել դպրոցական չափանիշների անկումից՝ համեմատած իր պատանեկության տարիների հետ (օրինակ՝ Տիտոս Լիվիոսի 1520 թվականի հրատարակության առաջին դեկադայում):

Բանասիրական և հռետորական կրթությունից բացի, Ռենանուսը Գեբվայլերից ստացել է փիլիսոփայության հիմունքների կրթություն։ Նրա գրքասիրությունը դրսևորվել է նաև դպրոցական տարիներին․ 15 տարեկան հասակում նա սկսել է հավաքել իր սեփական  գրադարանը։ 1503 թվականին Բեատուսը ընդունվել է 	
Փարիզի միջնադարյան համալսարան։ Ըստ երևույթին, դա բացատրվում է նաև այդ հաստատությունն ավարտած դաստիարակի ազդեցությամբ։ Հայրը, ըստ երևույթին, նույնպես ակնկալել է, որ Բեատը մայրաքաղաքում կունենա օգտակար կապեր և ծանոթություններ և ինքն էլ, մտադրություն չունենալով իրավաբանի կամ պաշտոնյայի կարիերա անել, հույսը դրել է արժանապատիվ ինտելեկտուալ միջավայրի վրա։

### Փարիզի համալսարան (1503-1507)
Բեատուս Ռենաուերը 1503 թվականի մայիսի 9-ին մեկնել է Փարիզ, երբ համալսարանը գտնվել է միջնադարյան ինտելեկտուալ ավանդույթների՝ սկոտիստների, նոմինալիստների և թոմիստների միջև պայքարի դժվարին ժամանակաշրջանում և նրանք առճակատման են գնացել նորաստեղծ հումանիստական շարժումների հետ։ Դա ուղեկցվել է ուսանողական անկարգություններով ու անհնազանդություններով, որը նողկանքի զգացում է առաջացրել Բեատուսի մոտ։ Երիտասարդ հումանիստները Փարիզում ներկայացրել են մոտավորապես նույն ինտելեկտուալ մոդելը, որին միացել է Ռենանուսը և նա կարծել է, որ հումանիզմն ավելի հարմար է, քան սխոլաստիկան՝ ճշմարիտ քրիստոնյայի դաստիարակության համար։ Քանի որ Սելեստայում հունարեն լեզվով քիչ են զբաղվել, Բետուսը սկսել է խորությամբ ուսումնասիրել այն Փարիզում։ Ֆրանսուա Տիսարը դարձել է նրա առաջին ուսուցիչը, և այդ ժամանակ Ռենանուսը գնել է առաջին հունարեն գիրքը իր գրադարանի համար։ Նա այնքան լավ է տիրապետել լեզվին, որ կարողացել է խմբագրել միջնադարյան ձեռագրերում ներկայացված անտիկ տեքստերը։

Իր իտալացի ուսուցիչներից աչքի է ընկնում բանաստեղծ Պուբլիուս Անդրելինին, ում ստեղծագործություններն այնուհետև Ռենանուսը հրատարակել է։ Այնուամենայնիվ, նրա՝ որպես գիտնականի ձևավորման մեջ առանցքային դեր է խաղացել Լեֆևր դ’Էտապլը՝ Կարդինալ Լեմուանի քոլեջի ուսուցիչը։ Ուսուցչի և ուսանողի միջև փոխադարձ սեր է ձևավորվել, և Բեատուսը դարձել է նրա վստահելի աշխատակիցը։ Լեֆևրի ծրագրում ներառված են եղել և՛ կրոնական, և՛ փիլիսոփայական առարկաներ, և՛ դասական գրականություն, ընդ որում ուսանողը տիրապետել է նաև տրամաբանությանը։

Լեֆևրն արագ գնահատել է տպագրության առավելությունը գիտական և բարոյական իդեալների տարածման համար և ձգտել է ամենատաղանդավոր ուսանողներին տեղավորել հրատարակչություններում։ Արդյունքում նա կազմակերպել է, որ Ռենանուսը աշխատի որպես խմբագիր և սրբագրիչ Անրի Էտյենի տպարանում, որը որոշել է նրա հետագա կյանքի ուղին։ 1505-1507 թվականներին Բեատուսը գրել է բանաստեղծություններ Լեֆևրի «Էպիտոմ»-ի և Արիստոտելի «Էթիկայի»-ի համար, ինչպես նաև Լեֆևրի մեկնաբանությունը Լեոնարդո Բրունիի «Տնտեսագիտություն» և «Քաղաքականություն» աշխատության թարգմանության և Ռայմունդ Լուլիի հրատարակության համար, որը խմբագրել է ինքը՝ Լեֆևրը։ Բեատուսը գրել է բանաստեղծություններ Հովհաննես Դամասկոսցու հրատարակության համար և այդ հողի  վրա ծանոթացել Էրազմ Ռոտերդամացու մտերիմ ընկեր Իոս Բադիի հետ։ Այդ շրջանում դեռևս խոսք չկար աղբյուրների բանասիրական քննադատության մասին․ Լեֆևրը և նրա գործընկերները քիչ են հետաքրքրվել տեքստաբանությամբ, կենտրոնացել են հունարեն տեքստերի թարգմանությունների և մեկնաբանությունների վրա։ Նրանք աշխատել են վերջերս ընդօրինակված ձեռագրերի վրա, որոնք դժվար չէր կարդալ և ժամանակ չեն վատնել անհայտ ձեռագրեր փնտրելու համար։ Բեատուս Ռենանուսը շատ բարձր է գնահատել իր փարիզյան փորձը և 1531 թվականին իր «Գերմանիայի պատմության» մեջ ներառել է Փարիզի փառաբանությունը։

## Ստրասբուրգ և Բազել
### Ստրասբուրգ (1507-1511)
[thumb|left|Տեսարան դեպի Իլյայի առափնյա տարածք և [Ստրասբուրգի տաճարը]]
Արվեստի մագիստրոսի կոչում ստանալով՝ Բեատուս Ռենանուսը 1507 թվականի աշնանը վերադարձել է իր հայրենի քաղաք, ծրագրել է մեկնել Իտալիա՝ ուսումը շարունակելու համար, սակայն Սավոյայի և Լոմբարդիայի պատերազմը խանգարել է նրան։ Այնուհետև նա սկսել է մշակել հրատարակչական ծրագրեր՝ կապված Լեֆևրի բարոյական պատգամների հետ։ Փարիզում նա ձեռք է բերել ծանոթների լայն շրջանակ և սկսել է նամակագրություն հաստատել Յոհան Ռեյհլինի հետ։ Ռենանուսի ողջ նամակագրությունը հիմնականում լատիներեն է եղել, Հորավիցի 1886 թվականի հրատարակության 159 նամակներից միայն մեկն է հունարեն։

Սելեստայից տեղափոխվել է Ստրասբուրգ, որտեղ ապրել է մինչև 1511 թվականը։ Բեատուս Ռենաուսը արագ կերպով դարձել է գրական ընկերության (sodalitas litteraria) անդամ, ինչպես նաև՝ սելեստինյան հայրենակցական միության անդամ (հետագայում նա նմանատիպ միության անդամ է եղել Բազելում)։ Ստրասբուրգի հայրենակցական միությունը ղեկավարել է Յակոբ Վիմպֆելինգը։ Այդ տեսակի ընկերությունը և հայրենակցական միությունը   միավորել են կրթված մարդկանց, ովքեր ձգտել են հումանիստական ոգով զբաղվել գրական գործունեությամբ։ Ռենանուսը աշխատանքի է անցել Յոհաննես Գրյունինգերի տպարանում, նրա առաջին խմբագրական աշխատանքը նոր քաղաքում եղել է այն ժամանակ հայտնի հեղինակ Բապտիստա Մանտուանսկու բանաստեղծությունների հրատարակումը։ Այնուհետև տեղափոխվել է Սելեստայի իր հայրենակից և դասընկեր Մաթիաս Շյուրերի տպարան, ով 1508 թվականին բացել է հրատարակչական բիզնես՝ հաշվի առնելով, որ հումանիստական կրթությունը առաջընթաց կունենա։ Բեատուսի դեբյուտը Շյուրերի տպարանում կայացել է Անդրելինիի «Ուղերձ և բարոյական առակներ» աշխատության հրատարակությամբ։ Սկզբում Ռենանուսը փարիզեցի ընկերներից ստացել է Տրեբիզոնի «Դիալեկտիկա»-ի, Անդրելինիի «Ուղերձներ»-ի և «Մարկիոն Մանթուանցու ճակատագրի մասին» նոր հրատարակությունները, որոնք վերարտադրվել են Ստրասբուրգում։ Սակայն, Բեատուսի նյութերն օգտագործվել են նաև Փարիզում, Շյուրերը հրատարակել է Նեմեզիա Էմեսացու հրատարակությունը (սխալմամբ վերագրվել է Գրիգոր Նյուսացուն), որը վերահրատարակվել է Փարիզում։ Շյուրեր-Ռենանուսի հրապարակումների շրջանակը չափազանց լայն է եղել՝ լատինական հռետորաբանություն, հայրաբանություն, նեոպլատոնիզմ, հումանիստական մանկավարժություն, որոնք պատկանել են հիմնականում իտալացի հեղինակների։ Այդ հրատարակությունների սպառողների շրջանակն անընդհատ ընդլայնվում է և շուկան պահանջել է իտալական տպարաններից գրականության նոր վերահրատարակումներ։

### Բազել։ Էրազմ Ռոտերդամցի
մինի|Էրազմի և Ռենանուսի խմբագրած Կվինտ Կուրցիա Ռուֆի հրատարակության տիտղոսաթերթը
1511 թվականին Բեատուս Ռենանուսը տեղափոխվել է Բազել։ Սկզբում դա պայմանավորված է եղել հունարեն լեզվի իմացությունը բարելավելու ցանկությամբ։ Նրա նոր ուսուցիչն է եղել նյուրնբերգցի հույն հայրերի հայտնի հետազոտող, դոմինիկյան վանական Իոհան Կունոն, ով կրթություն է ստացել Իտալիայում՝ 1510 թվականին ավարտելով Պադովայի համալսարանը, որտեղ սովորել է Յոան Գրեգորոպուլոսի, Մարկ Մուզուրուսի և Շիպիոնե Ֆորտիգերիի (Կարտերոմախ) հետ։ Մուզուրուսը ղեկավարել է հին հույն դրամատուրգների ստեղծագործությունների հրատարակումը Ալդուս Մանուցիուսի հրատարակչությունում։ Կունոն Իտալիայում հավաքել է հունական ձեռագրերի լավ գրադարան, հատկապես պատրիստիկական։ Ալդուս Մանուցիուսը, ով մտածել է գերմանական հողերում իր ընկերության մասնաճյուղ բացելու մասին, նույնպես հետաքրքրվել էր գերմանացիներով։ Կունոն Մանուցիայից ընդունել է տեքստի հստակ խմբագրման առաջնահերթությունը, այլ ոչ թե թաքցնող մեկնաբանությունները։ Նույն մեթոդը փոխանցվել է Ռենանուսին։ Կունոն և Ռենանուսը 1512 թվականին աշխատել են Նեմեզիա Էմեսացու ստեղծագործությունների վրա և հրատարակել հունարեն «Մարդու բնության մասին» տեքստը, որը խմբագրվել էր Կունոյի կողմից, իսկ Ռենանուսը այն համեմատել էր Բուրգունդիա Պիզանսկու լատիներեն թարգմանության հետ։ Բացի այդ, այդ  հրատարակությունում  ներառվել էին Գրիգոր Նազիանզացուի  երկու ուղերձները  Ռենանուսի լատիներեն թարգմանությամբ՝ Մարկ Մուսուրուսի գրադարանի ձեռագրից։ Նախաբանը ներառել է ձոն Լեֆևրին։

1513 թվականին՝ նրա մահից հետո, Յոհան Կունոն նրան է կտակել է իր հունարեն ձեռագրերը։ Դրանց հրատարակումը ձեռնարկել է Յոհան Ֆրոբենի հայտնի Բազելի տպարանը, թեև Ռենանուսի հարաբերությունները նրա ղեկավարի հետ միշտ չէ, որ անամպ են եղել։ Ֆրոբենը մեծ ուշադրություն է դարձրել հայրապետական գրականությանը, հիմնականում լատիներեն հրատարակություններին, որի համար Յոհան Ամերբախը (հրատարակչության հիմնադիրը) և ինքը Ֆրոբենը ակտիվորեն ձեռագրեր են հավաքել տարբեր վանքերից։ Ամերբախի որդիների՝ Բրունոյի և Բազիլի հետ Ռենանուսը սովորել է Սելեստայում և Փարիզում և արագորեն իր տեղը գտել խմբագրությունում, որտեղ ընդգրկված են եղել բազմաթիվ երիտասարդներ՝ Բազելի համալսարանի ուսանողներ և դասախոսներ։ 1511 թվականի հուլիսին, ժամանելով Բազել, Ռենանուսը հանգրվանել է Ամերբախի տանը։

Ֆրոբենի հետ Ռենանուսի աշխատանքի զգալի մասը վերաբերում է իտալական նոր հումանիստական հրատարակությունների վերահրատարակությունների խմբագրմանը։ Ջոն Դ՛Ամիկոն այդ հրապարակումների շրջանակը բաժանել է երեք կատեգորիաների․
# Ուսումնական տեքստեր, ինչպիսիք են Բատիստա Գուարինայի *De modo et ordine docendi ac discendi*, Գեորգի Տրապիզոնցու «Դիալեկտիկան» և Թեոդոր Գազացու «Քերականության կանոնները»՝ թարգմանված Էրազմի կողմից 1516 թվականին։
# Ժամանակակից իտալացի հեղինակներ՝ Պոմպոնիա Լետոյի, Ֆիլիպո Բերոալդո ավագի գրական և պատմական տրակտատները, Տացիտուի մեկնաբանությունները Անդրեա Ալչիատիի կողմից 1519 թվականին։ Բեատ Ռեյնաուերի սեփական ներդրումն է եղել տիտղոսային բանաստեղծություններ և նախաբաններ գրելը, որոնք ընթերցողներին համոզել են հումանիստական կրթության ճարտասանության առավելությունների մասին։
# Փիլիսոփայական և աստվածաբանական աշխատությունները՝ Անդրելինիի «Ուղերձներ»-ը, Ջանֆրանչեսկո Պիկո դելլա Միրանդոլայի «Հերոսական օրհներգեր»-ը, Պաոլո Կորտեզիի «Խրատական ասացվածքներ»-ը (Պետր Լոմբարդացու «Խրատական ասացվածքներ»-ի հումանիստական վերամշակումը)։ Բեատը նրանց համարել է օրինակելի՝ փիլիսոփայությանն ու աստվածաբանությանը զուգահեռ լատիներեն հռետորաբանություն ուսուցանելու համար։ Այդ հրապարակումների նախաբաններում Ռեյնաուերը գովեստներ է ներառել իր ուսուցիչներին։ 

Ռենանուսի գրադարանում առկա է եղել այն ժամանակվա լավագույն իտալացի բանասերների հրապարակումները, մասնավորապես Ֆ. Բերոալդոյի մեկնաբանությունները Ապուլեայի «Ոսկե էշի» վերաբերյալ և Բարբարոյի և Պոմպոնիայի Մելայի Պլինյուի մասին։ Նրա մոտ կար նաև Պոլիցիանոյի ստեղծագործությունների հավաքածուն։ Սակայն նրա համար ամենակարևոր դպրոցն է դարձել 1515 թվականին Դեզիդերյա Էրազմի Բազել այցելությունը Իերոնիմի ժողովածուի աշխատությունների վրա աշխատելու համար։ Նրանց միջև հարաբերությունները չափազանց սերտացել են, Էրազմը մեկնաբանություն է նվիրել Beatus vir-ի Սաղմոս I-ին և վճռականորեն աջակցել նրա գիտական ջանքերին։ Բեատուսը հետաքրքրվել է Էրազմի աշխատություններով, ինչպես նաև, ունենալով որոշակի գիտելիքներ իրավագիտության ոլորտում, սկսել է պաշտպանել նրա շահերը Ֆրոբենի և նրա գործընկեր Վոլֆգանգ Լախների առջև՝ չվախենալով փչացնել հարաբերությունները նրանց հետ։ Կար նաև որոշակի անձնական դրդապատճառ. Բեատ Ռեյնաուերը հետաքրքրվել է Ֆրոբենի առևտրային շահերով, ինչը նվազեցրել է հրատարակված գիտական աշխատությունների թիվը։

[մինի|ձախից|[Քվինտեն Մասեյս, «Էրազմ Ռոտերդամի դիմանկարը», 1517, Հռոմ, Հնագույն արվեստի ազգային պատկերասրահ]]

Էրազմի հետ ծանոթությունը հանգեցրել է հիասթափության Լեֆևրի սպիրիտիվիզմից, որը հատկապես նկատելի է Սուրբ Գրքի մեկնաբանության մեջ։ Ռենանուսը առաջին ձեռքից սովորել է տեքստային մեթոդները, քանի որ ռոտերդամցու վարդապետության մեջ վերանայված տեքստը կրթական և բարոյական բարեփոխումների հիմքն էր։ Էրազմը պահանջել է տեքստը մաքրել ապոկրիֆային ներդիրներից և անհասկանալի հատվածների մեկնաբանությունից։ Իրականում, Ռենանուսն առաջին անգամ հանդիպել է նրան՝ 1515 թվականին Սենեկայի հրատարակությունը նախապատրաստելիս։ Ֆորմալ կերպով Բեատուսը զբաղվել է սրբագրմամբ և վերահսկել գրագրությունը, բայց իրականում նա մեծ ազատություն է ունեցել ձեռագրից տեքստը խմբագրելու հարցում, եթե դրանում ակնհայտ սխալներ է հայտնաբերել, թեև այլ ձեռագիր ապացույցներ չի ունեցել։

Սենեկայի հրատարակությունն ավարտելուց հետո Էրազմին չի բավարարել սրբագրման որակը։ Ռենանուսին զուգահեռ դրանով զբաղվել է Վիլհելմ Նեզենը, որը, շփոթվել է կոնկրետ հրահանգների բացակայությունից, թե Էրազմի որ լուսանցանշումները պետք է ներառվեին տպագիր տեքստում։ 1515 թվականին Ռենանուսը աշխատել է Կլավդիոսի մահվան մասին Սենեկայի ելույթի հրապարակման վրա, որը տպագրվել է 1513 թվականի արատավոր հրատարակությունից, որն իր հերթին հիմնված է վատ ձեռագրի վրա։ Ռենանուսը ստիպված է եղել լայնորեն կիրառել ենթադրությունների մեթոդը։ Նա այնուհետև աշխատել է Հերոմիոսի նամակների, Նոր Կտակարանի և Կիպրիանոս Կարթագենացու գրվածքների Էրազմի տարբերակների վրա։ Վերջինում Էրազմը ներառել է անոտացիա, հեղինակի կենսագրությունը և այլ նյութեր։ Ավելի ուշ Ռենանուսը սկսել է նմանատիպ տարրեր ներառել իր իսկ հրապարակումներում։ Հումանիստների համագործակցությունը հետագայում շարունակվել է, մասնավորապես, 1520 թվականին Ռենանուսն օգնել է Էրազմին ձեռք բերել Կիպրիանոս Կարթագենացու փարիզյան ձեռագիրը։

Այնուհետև Բեատուսը կտրականապես չի համաձայնել իր հոլանդացի գործընկերոջ հետ։ Նա բացահայտորեն չի խզել հարաբերությունները նրա հետ, ճանաչել է Էրազմի ներդրումը սեփական շահերի և մեթոդիկայի ձևավորման գործում, և, ըստ երևույթին, բարոյական և կրոնական առումներով նրան կարելի է անվանել էրազմացի։ Սակայն բազում արգելքներ բաժանել են նրանց՝ 1525 թվականին հումանիստ Բենեդետտո Ջովիոյին ուղղված նամակում Էրազմը նշել է, որ անտարբեր է հնությունների նկատմամբ, ինչը, ընդհակառակը, ավելի ու ավելի է գրավում Բեատուսին։ Մեկ տարի անց նա հիշատակել է Ռենանուսի «փոքր գրառումները» Պլինիի մասին, հաշվի առնելով այդ մեկնաբանության ծավալը՝ արտահայտությունը չի կարող հեգնական լինել։ Էրազմի և Ռենանուսի նամակագրությունը ընդհատվել է 1529 թվականին, չնայած երրորդ անձանց միջոցով նրանք շարունակել են հետաքրքրվել միմյանց գործերով։

Նրանց հարաբերությունների սառեցման պատճառներից մեկը տեքստային քննադատության նկատմամբ վերաբերմունքն է եղել։ Էրազմը համարել է, որ այն երկրորդական նշանակություն ունի, Էրազմի տեսությունները նման բան չեն նախատեսել. նրա նպատակն է եղել իր ժամանակակիցներին տրամադրել լատիներեն լեզվի օրինակներ, որպեսզի ստանան ամենաարդյունավետ հռետորական միջոցները և պատրաստի արտահայտությունները։ Իրականում Էրազմի նպատակների համար Ցիցերոնն ու նրա լեզուն բավարար են եղել։ Էրազմի տեսությանը համահունչ՝ հին գրողի պատմական համատեքստի խորը իմացությունը մարդուն չի դարձրել ավելի բարոյական և մտավոր ուժ չի տվել, այլ ավելի շուտ ժամանակ է խլում և հետազոտողին կախվածության մեջ է դրել իր առարկայից, այն դեպքում, երբ ուրիշ գրողները կարող էին լրացուցիչ բարոյական դասեր տալ։ Այն ջանքերը, որոնք Ռենանուսը ծախսել է անտիկ հեղինակների իրական ընթերցումներ փնտրելու վրա, ըստ Էրազմի, շեղեցին հումանիստական իդեալների քարոզչությունից և բարեփոխեցին քրիստոնեությունը, չնայած, որ Բեատուսի մշակած մեթոդները և նրա անցկացրած ժամանակը արժանի են միայն Սուրբ Գրքին։ Ի վերջո, Էրազմի ողջ մտավոր գործունեությունը ուղղված է եղել Սուրբ Գրքի մեկնաբանմանը, հարցեր, որոնց Ռենանուսը երբեք չի անդրադարձել։

1528 թվականի «Ciceronianus» տրակտատը մեծապես նպաստել է Էրազմի և Բեատուսի հարաբերությունների սառեցմանը։ Ըստ Ջոն Դ'Ամիկոյի՝ սա Ռենանուսի հարձակումն է Ցիցերոնի հումանիստական պաշտամունքի վրա և նրա լեզվին ամբողջությամբ հետևելու փորձ։ Էրազմուսի համար Ցիցերոնի բառապաշարն ու իդիոմատիկան  վերլուծելու փորձը թվացել է որպես նոր սխոլաստիկա, որը սպառնացել է վնասել հին հեղինակների բարոյական գերազանցությանը։ Միաժամանակ, Էրազմն ինքը չի փորձել ստանդարտացնել լատիներեն լեզուն՝ հիմնվելով Ցիցերոնի նորմերի վրա։ Նա հասկացել է, որ լատիներենը դեռ կենդանի և զարգացող լեզու է և հրաժարվել է ոճի բացարձակացումից։ Բացի այդ, Ցիցերոնի լատիներենը արտացոլել է հեթանոսական հասարակության շահերն ու կարիքները, այլ ոչ թե 16-րդ դարի քրիստոնյա Եվրոպայի։ Հեթանոսական մշակույթը չէր կարող ներառվել քրիստոնեական մշակույթի մեջ, որը, ըստ Էրազմի, սահմանափակումներ է դրել հին աշխարհի ուսումնասիրության վրա։

### Վելլեյա Պատերկուլայի առաջին հրատարակություն
մինի|Վելլեյա Պատերկուլայի հրատարակության տիտղոսաթերթը
Բեատուս Ռենանուսը և Էրազմ Ռոտերդամցին միանգամայն տարբեր վերաբերմունք են ունեցել պատմական գիտության նկատմամբ, չնայած Էրազմը հրատարակել և խմբագրել է հին պատմական աղբյուրներ, այդ թվում՝ Քվինտոս Կուրտիոս Ռուփոսը, Սվետոնիոսը և «Ավգուստովի պատմությունը»։ Ռենանուսի և Ռոյխլինի նամակագրությունում հիշատակվում են պատմական թեմաներ, ընդ որում ոչ միայն անտիկ շրջանից, սակայն այդ ոլորտում որևէ լուրջ աշխատանք չի ձեռնարկվել մինչև 1519 թվականը։ Նա պատմական հարցերին մոտեցել է հայրենասիրության միջոցով՝ մեկնաբանելով Տակիտոսի «Գերմանիան»։ Այդ աշխատանքի մեջ ամենանշանակալին այն է, որ Ռենանուսը լիովին հասկանում էր հին, միջնադարյան և ժամանակակից Գերմանիայի միջև եղած տարբերությունները, բայց չէր կարողանում լիովին ցուցադրել իր կարողությունները, քանի որ հիմնվում էր Բերոալդո Կրտսերի 1515 թվականի հռոմեական հրատարակության վրա։ Նա նշել է, որ իր գլխավոր նպատակն է եղել վերացնել տարբեր գերմանական ցեղերի անունների և նրանց փոփոխվող բնակավայրերի միջև եղած շփոթությունը։ Դրա համար նա համեմատել է անունները իրենց հին և ժամանակակից ձևերով։ Նա դեռ չուներ Տակիտոսի աշխատությունների ամբողջական տեքստը և օգտագործել է «Աննալներ» և «Պատմություն» գրքերի խառը հրատարակությունը։ Նա նաև առաջին տեքստաբանն է, որը Տակիտոսի այդ աշխատության համար առաջարկել է «Աննալներ» վերնագիրը։ Այդ նույն մեկնաբանության մեջ նա առաջին անգամ օգտագործել է *media aetas* հասկացությունը, ինչը Պետեր Շեֆերին դրդել է Ռենանուսին վերագրել պատմական պարբերականացման նպատակներով «Միջնադար» տերմինի ժամանակակից իմաստով օգտագործման առաջնահերթությունը: Սակայն նրա պարբերականացումը անհամապատասխան էր, նա չէր տարբերակում ուշ անտիկ շրջանը և վաղ միջնադարը, չնայած լավ գիտակցել է դասական անտիկ շրջանի և հասուն միջնադարի միջև եղած տարբերությունը, չհաշված իր սեփական կյանքի ժամանակաշրջանը։

1515 թվականին Ռենանուսը Մուրբախի աբբայությունում հայտնաբերել է Վելեյուս Պատերկուլուսի ձեռագիրը, որին նա տվել է *Historia Romana* անվանումը։ Վելեյուս Պատերկուլուսի աշխատությունը պարունակել է Հռոմեական պատմության շարադրությունը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև Տիբերիոսի գահակալությունը։ Քանի որ տեքստը մասնակիորեն է պահպանվել, անհնար է գնահատել պատմաբանի մեթոդը։ Ռենանուսին այդ տեքստում գրավել է այն փաստը, որ Վելեյուս Պատերկուլուսը լավատեղյակ է եղել գերմանական գործերից և ըստ երևույթին, ծառայել է այդ երկրում։ Այսպես կայացել է ձեռագրի վրա հիմնված նրա առաջին հրատարակությունը, սակայն այն հրատարակվել է միայն 1521 թվականին։ Ռենանուսի մոտ գտնվող տեքստը գտնվել է մասնատված և վատ պահպանված վիճակում, ձեռագրում ըստ երևույթին, 11-րդ դարից բացակայել է դրա սկիզբը։ Աշխատանքը երեք տարով հետաձգվել է անանուն ընկերոջ կողմից ընթերցումները ուղղելու խոստման պատճառով։ Ռենանուսը նաև հույս է ունեցել Ջորջիո Մերուլայից ստանալ ավելի լավ պահպանված օրինակ (որը, ինչպես պարզվել է, գոյություն չի ունեցել)։ Վերջապես, մի «ամենաուսյալ մարդ» (ըստ երևույթին Էրազմը) համոզել է Բեատուսին հրատարակել իր իրավասության տակ գտնվող ձեռագիրը։  Նախաբանում Ռենանուսը ներառել է Վելլեյոս Պատերկուլոսի կենսագրությունը, որը, իր իսկ խոստովանությամբ, գրեթե ամբողջությամբ ենթադրական է եղել։ Նախաբանում նաև գովեստի խոսքեր են ասվել Բենեդիկտյան միաբանության եղբայրների մասին, որոնք պահպանել են հին գրողների ձեռագրերը։ Ջոն դ'Ամիկոն նշել է, որ Ռենանուսը սխալվել է հենց սկզբում՝ հեղինակին վերագրելով Պուբլիուսի պրենոմենը, այդպիսով նույնացնելով Վելեյուս Պատերկուլուսին Տակիտոսի «Աննալներում» հիշատակված Պուբլիուս Վելեյուսի հետ։

Ձեռագրի վրա աշխատանքը խոչընդոտվել է նաև այլ հանգամանքներով։ 1519 թվականին Բազելում բռնկվել է ժանտախտի համաճարակ, և Ռենանուսը մեկնել է Սելեստ, որտեղ նրա հոր առողջությունը զգալիորեն վատթարացել էր։ Արդյունքում, գիտնականի հայրենի երկրում մնալը երկարաձգվել է մեկ տարուց ավելի։ Անտոն Բիլդը մահացել է 1520 թվականի նոյեմբերի 15-ին։ Բեատուսը ուղղված ձեռագիրը՝ բնօրինակի հետ միասին, թողել է Բազելի տպագրիչների մոտ՝ հանձնարարելով նրանց ստուգել կասկածելի հատվածները համեմատելով հին ձեռագրի հետ։ Սակայն տպագրիչները չեն իրականացրել այդ աշխատատար ստուգումը, ինչի մասին նրան տեղեկացրել է Բեատուսի գրագիր Ալբերտ Բյուրերը։ Այդ ժամանակ շարվածքի կեսն արդեն պատրաստ է եղել։ Ռենանուսի հանձնարարությամբ Բյուրերը ստուգել է արդեն շարված տեքստը և Մուրբախի ձեռագրի հետ համեմատության միջոցով կատարել մի շարք ուղղումներ։ Առաջին հրատարակությունը ներառել է նրա մեկնաբանությունները ենթադրությունների վերաբերյալ, ինչպես նաև բնօրինակ ձեռագրի հնագրության, լուսանցքներից ընթերցումների և գրագրական սխալների քննարկումը: Դա թույլ է տալիս ժամանակակից տեքստագետներին հասկանալ, որ ձեռագիրը արտագրվել է կարոլինգյան մինուսկուլներով: Ռենանուսը նույնպես վերանայումներ է կատարել հրատարակության մեջ՝ ավելացնելով պատմական մեկնաբանություն և հնարավոր այլընտրանքային ընթերցումներ: Վերջաբանում խմբագիրը տեղեկացրել է ընթերցողներին, որ հուսահատվել է տեքստը բարելավելուց մինչև ավելի ճշգրիտ ձեռագրի գտնվելը  և բողոքել է Մուրբախի ձեռագրի վատ վիճակի համար: Ավելին, նա երբեք չի մշակել բնօրինակ տեքստը վերականգնելու հստակ մեթոդ, չնայած շարունակել է աշխատել դրա վրա: 1521 թվականի տպագիր հրատարակության իր անձնական օրինակի վրա Ռենանուսը բազմաթիվ ուղղումներ է կատարել, բայց երբեք չի փորձել հրատարակել բարելավված տեքստը: Ըստ երևույթին, ձեռագրական այլ ապացույցների բացակայությունը վճռորոշ դեր է խաղացել:

Վելեյուս Պատերկուլուսի հրատարակմանը զուգահեռ, Ռենանուսը Ֆրոբենի տպարանի համար պատրաստել է երկու դասագիրք։ Առաջինը «Փոքր լատիներեն հռետորաբաններ»-ն է եղել՝ հիմնված Շպայերի ձեռագրի վրա՝ Ռուտիլիուս Լուպուսի, Ակվիլա Ռոմանուսի, Սուլպիցիուս Վիկտորի, Ֆորտունատիանուս Ատիլիուսի և Ավգուստինոսի ելույթները։ Այդ ժողովածուն հայտնի է ողջ միջնադարում և բարձր է գնահատվել Պետրարկայի կողմից։ Ըստ Ջոն դ'Ամիկոյի, դա ևս մեկ ապացույց է Բեատուսի ձեռագրերի նկատմամբ աճող հետաքրքրության։ Երկրորդ գիրքը 17 հին և միջնադարյան ներբողների ժողովածու է եղել, որը սկսվել է Պլինիոս Կրտսերի՝ Տրայանոսին ուղղված ճառից և ավարտվել Էրմոլաո Բարբարոյի՝ կայսրեր Ֆրիդրիխին և Մաքսիմիլիանին, ինչպես նաև Բուրգունդիայի դուքս Էրազմին ուղղված գովեստական խոսքերով։ Լուկաս Բատոդիոսին ուղղված նամակում Ռենանոսը բողոքել է, որ ինքը հասանելիություն չունի հին ձեռագրերին և ստիպված է եղել հետևել իր սեփական դատողությանը տեքստը պատրաստելիս։ Նա իր ենթադրությունները նշել է որպես *alias* («այլ կերպ ասած») կամ *legendum ut puto* («կարդալ որպես իսկական»): Կոստանդիանոս կայսեր և նրա հաջորդների համար նախատեսված գովերգությունները ուղեկցվել են պատմական մեկնաբանությամբ և համառոտ ներածությամբ:

Ռենանուսի աշխատանքներն այնքան հայտնի են դարձել, որ 1523 թվականի օգոստոսի 18-ին կայսր Կառլոս V-ը այցելել է գիտնականին Սելեստատի նրա տանը և տպավորվել գրադարանով։ Նույն թվականին Ռենանուսը ազնվական կոչում է ստացել։

## Ռենանուս և Ռեֆորմացիա
### Տերտուղիանոսի առաջին հրատարակություն
[մինի|[Տերտուղիանոսի 1521 թվականի հրատարակության տիտղոսաթերթը, որը ձևավորել է Հանս Հոլբեյն Կրտսերը]]
1521 թվականի մարտի 11-ին Ռենանուսը նամակ է գրել կուրֆյուրստ Ֆրեդերիխ Սաքսոնացու խորհրդական Գեորգ Սպալատինին, որում նա ցանկացել է Վելլեյուս Պատերկուլոսի հրատարակությունը նվիրել նրան: Ֆրեդերիկը Լյութերի առաջին կողմնակիցներից մեկն էր․ այդ նամակում Ռենանուսը մանրամասնել է լյութերական ուսմունքը և մեկնաբանել վերջին ռազմական գործողությունները: Հետգրության մեջ նշվել է, որ նա ձեռնամուխ է եղել Տերտուղիանոսի աշխատությունների ուսումնասիրությանը, որոնց ձեռագրերից շատերը այնքան վնասված էին, որ գրեթե չկար մի նախադասություն, որը չպահանջեր ուղղում: Այդ աշխատանքը դարձել է նրա տեքստային աշխատանքի վաղ շրջանի ամենակարևոր նվաճումը:

Եկեղեցու հայրերի ժառանգության նկատմամբ ուշադրությունը XV-XVI դարերի սահմանագծին միավորել է սխոլաստիկներին, հումանիստներին (ներառյալ Էրազմին) և բողոքականներին: Ամերբախի և Ֆրոբենի հրատարակչությունները նույնպես ակտիվորեն զբաղվել են լատինական Հայրերի հրատարակությամբ: Հումանիստների համար Հայրերի աշխատությունները պարունակել են հեթանոսական հնության մասին տեղեկատվության հարուստ պաշար, դրանք նաև կարևոր գաղափարական հիմնավորում են եղել հռետորական կրթության սխոլաստիկայի նկատմամբ գերազանցության համար: Ֆրոբենի կողմից Տերտուղիանոսի հրատարակությանը տրված կարևորության մասին է վկայում նկարազարդումների պատվիրումը Հանս Հոլբեյն Կրտսերին: Տերտուղիանոսի մեղքի նկատմամբ անհանդուրժողականությունը, մոնտանիստ հերետիկոսների հետ նրա մտերմությունը, ինչպես նաև փիլիսոփայության ու աշխարհիկ գիտելիքների դատապարտումը պատճառ է դարձել, որ նրա աշխատությունները քիչ ժողովրդականություն վայելեն միջնադարում: Այնուամենայնիվ, նրա բանավեճի եռանդը և վաղ եկեղեցու վերաբերյալ անգնահատելի ներթափանցումները նրան դարձրել են կարևոր հեղինակ հումանիստների շրջանում: Ֆրոբենից և Ռենանուսից առաջ հրատարակվել է միայն Տերտուղիանոսի «Ապոլոգետիկան» (Վենետիկ, 1483), ինչը այդ ժողովածուն դարձրել է հայրաբանական գիտության մեջ նշանակալի նվաճում:

Ռենանուսի համար ամենադժվար խնդիրը Տերտուղիանոսի աշխատությունների կորպուսը պարունակող ձեռագրերի ընտրությունն է եղել: Մինչև 15-րդ դարը ստեղծվել են նրա աշխատությունների առնվազն վեց տարբեր ժողովածու, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակել է տեքստերի տարբեր հավաքածու: Դրանցից ամենաներկայացուցչականը *Corpus Cluniacense*-ն է, որը, հավանաբար, կազմվել է վեցերորդ դարում Իսպանիայում և ներառել է ավելի քան 20 տրակտատ: Ռենանուսի օգտագործած ձեռագրերի զգալի մասը կապված է Կլյունի ընտանիքի հետ, բայց դրանք լավագույն որակի օրինակներ չեն: Տերտուղիանոսի աշխատությունների վրա աշխատանքները սկսվել են 1520 թվականին, երբ Բեատուսը ստացել է Կոլմարի տաճարի վանահայր Յակոբ Ցիմերմանի օրհնությունը և դրա հետ միասին Աֆրիկյան հայրերի հին ձեռագիրը Պայերնից կամ Պետերլինգենից։ Այն մնացել է Ռենանուսի գրադարանում (ժամանակակից նշանակումը՝ Ms 88): Օլոմոուցից 1521 թվականի հուլիսի 1-ի Էրազմի ընկերոջը՝ հունգարացի եպիսկոպոս Ստանիսլաուս Թուրցոյին ուղված նամակում Ռենանուսը բացատրել է իր առաքելությունը՝ Արևմուտքում անհայտ հույն հայրերին թարգմանել լատիներեն, ինչպես նաև, ձեռագրերի համեմատության միջոցով, բարելավել առկա հրատարակությունները և դրանք հասանելի դարձնել գիտնականների նոր սերունդների համար: Վյուրթեմբերգցի Թոմաս Ռուպից Ռենանուսը Հիրշաուի բենեդիկտյան աբբայությունից ստացել է Տերտուղիանոսի երկհատոր ձեռագիրը, որն այժմ կորած է:

Սկզբում Ռենանուսը ցանկացել է իր աշխատանքը հիմնել պայերնյան ձեռագրի վրա՝ այն ուղղելով և լրացնելով Հիրշաուի ձեռագրի ընթերցումներով, որտեղ դրանց բովանդակությունը համընկել է՝ ընդհանուր առմամբ ինը տրակտատ։ Սակայն պարզվել է, որ անհրաժեշտ է ավելի մանրակրկիտ համեմատություն։ Ընդհանուր առմամբ, նա իր տրամադրության տակ ունեցել է 23 տեքստ, որոնցից մեկը պարզապես վերագրվել է Տերտուղիանոսին։ «Ապոլոգետիկան» այդ ձեռագրերում ընդհանրապես բացակայել է, և Բեատուսը այն վերարտադրել է տպագիր հրատարակությունից: Աստվածաբանական բանավեճերի մեջ չմտնելով՝ Ռենանուսը իր հրատարակության մեջ պահպանել է այն կասկածելի հատվածները, որոնք չի կարողացել ուղղել, որպեսզի ընթերցողները կարողանան իրենք դատել: Նախաբանում նա ափսոսանք է հայտնել, որ հրատարակչի ծայրահեղ շտապողականության պատճառով չի կարողացել ծանոթանալ Ֆուլդայում և Հռոմում պահվող ձեռագրերին:

Իր մեկնաբանության մեջ Ռենանոսը նշել է, որ Տերտուղիանոսը կարևոր տեղեկություններ է պարունակում վաղ եկեղեցու մկրտության և Սուրբ հաղորդության խորհուրդների մասին, որոնք անտեսվել են նրա հումանիստ ժամանակակիցների կողմից, ովքեր, նրա կարծիքով, չափազանց տարված էին հեթանոսական հնություններով։ Նա վճռականորեն հայտարարել էր հավատքի և խորհուրդների հին մաքրության կորստի և ժամանակակից եկեղեցու անկման մասին։

### Ռենանուս և լյութերականություն
Մինչև մոտավորապես 1523 թվականը Ռենանուսը Լյութերի ավել կամ պակաս ակտիվ կողմնակից է եղել, մասնավորապես նրա հակահռոմեական և գերմանամետ տրամադրությունների հարցում: Սկզբում նա լյութերականությունը համարել է Էրազմի՝ նորացված քրիստոնեական հասարակության իդեալի իրականացում: Նամակագրությունը ցույց է տալիս, որ Ռենանուսը հետաքրքրված է եղել լյութերական աստվածաբանությամբ Ռեֆորմացիայի հենց սկզբից, իսկ նրա տեղեկատուների թվում են եղել Ուլրիխ Ցվինգլին և նրա հայրենակից Մարտին Բուցերը: Ռենանոսը հավանություն է տվել Լյութերի հակակաթոլիկ նամակներին և նույնիսկ պնդել դրանց հրատարակումը Էլզասում: Տերտուղիանոսի հրատարակությունները և նրա հետաքրքրությունը այդ մտածողի նկատմամբ համընկել են Ռենանուսի բարեփոխական գործունեության հետ: Ավելին, Տերտուղիանոսի մասին իր մեկնաբանություններում Ռենանուսը բացահայտորեն հակադրել է Հայրերի ուսմունքների պարզությունն ու հստակությունը սխոլաստիկ կառուցվածքների բարդության հետ, որոնք նույնպես հիմնված են եղել Արիստոտելի դիալեկտիկայի վրա: Կաթոլիկ բանավեճի հեղինակ Հակոբոս Լատոն այդ հատվածները դատապարտել է որպես հերետիկոսություն, և դրանք արգելվել են իսպանական ինկվիզիցիայի կողմից: 1521 թվականին Ռենանուսը հրատարակել է Մարսիլիոս Պադուացու «Խաղաղության պաշտպանը»՝ հակակաթոլիկական բանավեճային աշխատությունը, որը մերժել է պապական իշխանությունը և պաշտպանել աշխարհիկ իշխանության գերակայությունը: «Licentiatus Evangelicus» ստորագրությամբ նախաբանում Ռենանուսը թվարկել է պապերի մի քանի ակտեր, որոնք լիովին անհամատեղելի են եղել կրոնի հետ և հատկապես ընդգծել է սխոլաստիկայի բացասական ազդեցությունը քրիստոնեական եկեղեցու վրա։ 1522 թվականին Ցվինգլին Ռենանուսի միջոցով փորձել է կազմակերպել հանդիպում Էրազմի և Լյութերի միջև, բայց ոչինչ չի ստացվել։ Ավելին, Լյութերի և Էրազմի միջև հակամարտության խորացմանը զուգընթաց Ռենանուսն անցել է իր ընկերոջ՝ Ռոտերդամցու կողմը։

Այդ համատեքստում, ուշագրավ է, որ Ռեֆորմացիան չի ազդել Բեատուս Ռենանուսի հիմնական հետաքրքրությունների շրջանակի վրա: Չնայած Էրազմի՝ Սուրբ Գրքի ճշմարիտ խոսքերին վերադառնալու հորդորը ազդել է Ռենանուսի՝ եկեղեցու պատմության նկատմամբ հետաքրքրության վրա, նա երբեք չի հետաքրքրվել Աստվածաշնչյան ուսումնասիրություններով, չնայած պահպանել է հետաքրքրությունը հայրաբանական ժառանգության նկատմամբ մինչև իր կյանքի վերջը: Ջոն դ'Ամիկոն նշել է, որ որպես գիտնական՝ Բեատուսը ո՛չ կաթոլիկ, ո՛չ էլ բողոքական է եղել, այլ, առաջին հերթին, էրազմական՝ իր սեփական կարծիքներով: 1523 թվականին Ռենանուսը հրատարակել է հունական հայրաբանական տեքստերի ժողովածու լատիներեն թարգմանությամբ, այդ թվում՝ Եվսեբիոսի «Եկեղեցական պատմությունը Ռուֆինոսի թարգմանությամբ» և Կասիոդորոսի «Եկեղեցական պատմությունը երեք մասով», ինչպես նաև մի քանի նամակների և ժողովի որոշումների ընտրանի երկու լեզուներով։ Ստանիսլավ Տուրզոյին ուղղված նամակում Ռենանուսն ափսոսում է, որ չի կարողացել համեմատել հին լատիներեն թարգմանությունները հունարեն բնօրինակի հետ և ուղղել թարգմանիչների սխալները։ Նա կրկին զբաղվել է ձեռագրերը համեմատելու գործով և  եզրակացրել, որ Ռուֆինուսը կատարել է ոչ թե թարգմանություն, այլ վերապատմություն։ Համեմատելով Կասիոդորոսի տեքստը Թեոդորետոս Կյուրացու հունարեն ձեռագրի հետ՝ նա եզրակացրել է, որ լատիներեն թարգմանությունը ոճաբանորեն աղքատ է։ Խորհրդի որոշումները նույնպես վերցվել են նույն ձեռագրից (Ռագուզայի կարդինալ Հովհաննեսի գրադարանից): Ժողովածուն այնպիսի հաջողություն է վայելել, որ Ֆրոբենը վերատպել է այն 1528, 1535, 1539 և 1544 թվականներին, իսկ Ռենանուսը կատարելագործել է տեքստը հրատարակությունից հրատարակություն։ Թեոդորետոսի տեքստը տպագրվել է բնօրինակ լեզվով, իսկ 1544 թվականի հրատարակության համար պատրաստվել է լատիներեն թարգմանություն, որը փոխարինել է հունարեն տեքստին։

Ի. Ե. Անդրոնովի կարծիքով՝ 1523 թվականի հրատարակությունը դարձել է եվրոպական հրատարակչական պրակտիկայի ընդհանուր նշանակալի իրադարձություն։ Այն դարձել է «մի տեսակ «ստանդարտ», որը ոչ միայն հիմք է հանդիսացել եկեղեցու պատմության հետագա հրատարակությունների համար, այլև գրքերի հրատարակչության պատմության մեջ առաջին կարծրատիպային հրատարակությունը, որը պարզապես տառ առ տառ վերաշարադրվել է հետագա հրատարակություններում»,  և հրատարակիչը կանխատեսել է դա։ Ավելին, Ֆրոբենը, որը խմբագրել է այդ հրատարակությունը, առաջին փորձերից մեկն է արել մտավոր սեփականությունը պաշտպանելու համար՝ գիրքը տպագրվել է եռամյա մենաշնորհային իրավունքի վկայականով, որը տրվել է անձամբ կայսր Կառլոս V-ի կողմից։ Արգելված ժամանակահատվածում այն վերատպողները կենթարկվեին 10 ոսկե մարկ տուգանքի։ 1535 թվականի հրատարակությունը դարձել է ստերեոտիպային։

Ի. Ե. Անդրոնովը հույն սուրբ հայրերի հրատարակությունը բնութագրել է հետևյալ կերպ.

Ռենանուսը Ռեֆորմացիայի մեջ ներգրավվել է ոչ միայն իր գիտական աշխատությունների միջոցով։ Լյութերի գահակալումից հետո առաջին տարիներին նա ակտիվորեն տարածել է լյութերականությունը Սելեստատում, և իր նամակներն ու թարգմանությունները նվիրաբերել քաղաքային խորհրդին, որպեսզի դրանք հասանելի լինեին ընթերցող հանրությանը։ Սակայն, մոլեռանդության աճը և Գյուղացիական պատերազմի բռնկումը արագորեն հեռացրել են նրան լյութերականությունից, և նա ավելի հանդուրժող է դարձել կաթոլիկության նկատմամբ՝ չնայած Ռոյխլինի անեծքներին։ 1523 և 1524 թվականներին նա ակտիվ դեր է խաղացել քաղաքում կարգուկանոնի վերականգնման գործում՝ ձգտելով կանխել կաթոլիկ-լյութերական փոխադարձ ջարդերը։ Ռենանուսի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել 1524 թվականի ազատ կամքի վերաբերյալ բանավեճը, որը հանգեցրել է նրան, որ չափավոր մտավորականները ստիպված են եղել ընտրել, թե որ կողմը անցնեն։ Քաղաքական և կրոնական հարցերը անխուսափելիորեն նպաստել են Ֆրոբենի հետ նրա հակամարտությանը։ Նա պարբերաբար Բազելից մեկնել է հայրենիք, հիմնականում ժանտախտի կրկնվող բռնկումների պատճառով։ 1528 թվականին Ռենանուսը մերժել է Ռեֆորմացիան և լքել Բազելը՝ վերադառնալով իր հայրենի Սելեստ։ Պաշտոնական պատճառները ժառանգության հարցերն են եղել և հրատարակչի հետ վարձատրության չափի շուրջ վեճը։ Ըստ երևույթին, հիմնական պատճառը Բազելում լյութերականների և կաթոլիկների միջև բախումներն են եղել։

### «Բնական պատմության մեկնաբանություն»
«Բնական պատմության» 1526 թվականի հրատարակությունը շրջադարձային կետ է հանդիսացել Ռենանուս գիտնականի զարգացման համար։ Իր նախորդ աշխատանքում նա լրջորեն չի մտածել տարբեր ձեռագրերի համեմատության կամ տեքստի աղավաղման աղբյուրների հետազոտման մասին։ Նոր աշխատանքը հսկայական ծավալ է ունեցել՝ 432 մեկնաբանություն և ծանոթագրություններ նախաբանի և VII, VIII, X և XIV գրքերի վերաբերյալ։ Մեկնաբանությունները ներառել են ինչպես կիրառվող հետազոտական ընթացակարգերի մանրամասն բացատրություններ, այնպես էլ գիտնականների և ուսանողների համար համակարգված առաջարկություններ։ 

«Բնական պատմության»՝ որպես հին գիտելիքների եզակի հանրագիտարանի արժեքը հայտի է եղել միջնադարում, ինչպես նաև Վերածննդի դարաշրջանում: 1525 թվականին Էրազմը, Ֆրոբենի պատվերով, ձեռնարկել է «Բնական պատմության» հրատարակությունը: Ըստ երևույթին, նա այն հիմնել է Մուրբախի ձեռագրի վրա, և չնայած տեքստային քննադատության և բնօրինակ տեքստի վերականգնման պնդումներին, Ռենանուսը այդ հրատարակությունը գնահատել է որպես ձեռագրի հիմքի պարզ վերարտադրություն։

Բազելի մոտ գտնվող Մուրբախից բերված ձեռագիրը Ռենանուսին տրամադրել է Յոհան Ֆրոբենը: Իր մեկնաբանության մեջ Բեատուսը նշել է, որ հետազոտողը պետք է զգույշ լինի վնասված ձեռագրի հետ աշխատելուց և չսահմանափակվի տպագիր հրատարակությունների համեմատությամբ: Իր նախաբանում նա գրել է, որ հեղինակի խոսքերը վերականգնելու լավագույն միջոցը քննադատական մեթոդի կիրառումն է, որը համեմատելի է «գոմաղբի մեջ ոսկի փնտրելու» հետ, այլ ոչ թե խմբագրի և մեկնաբանի սեփական տաղանդները ցուցադրելուն ծառայելը: Նրա մեկնաբանությունից պարզ է դառնում, որ Ռենանուսը հասկացել է, որ հեղինակի նախատիպը աղավաղվել է պատճենահանման գործընթացում: Նա օգտագործել է *vulgata lectio* («բոլորի կողմից ընդունված ընթերցումներ») տերմինը, որը կարող էր պարունակել «հին ընթերցումներ» (հոմանիշներ՝ *vetus lectio* և *antiqua lectio*): Հետազոտողի հիմնական խնդիրն այն է եղել, որ նա չի ունեցել հին ձեռագրերը ավելի ժամանակակիցներից տարբերակելու, դրանց դասակարգումը զարգացնելու և որպես հետևանք, տեքստային աղավաղումների աղբյուրները բացահայտելու միջոց:

Ժամանակակիցները տարբեր կերպ են արձագանքել Ռենանուսի մեկնաբանություններին։ Մինչ Անդրեա Ալչիատին 1528 թվականին գովաբանել է Բեատուսի գիտականությունն ու աշխատասիրությունը և կոչ է արել նրան մեկնաբանել և ուղղել «Բնական պատմության» ամբողջ տեքստը, ֆրանսիացի բանասեր Էտիեն դը լ'Էգը (Ստեֆան Ակյո) քննադատել է նրան Պլինիոսի մասին իր 1530 թվականի մեկնաբանության մեջ։ Ռենանուսը պատասխանել է իր քննադատներին 1531 թվականին «Գերմանիայի պատմությանը» կցված հատուկ ուղերձում։ Դա պատահականություն չէր, քանի որ Պլինիոսը հին գերմանացիների պատմությունը մեկնաբանելու ամենակարևոր աղբյուրներից մեկն է։ Ռենանուսը բանավիճել է Պլինիոսի դատողությունների դեմ (Hist. nat. IV, 98-99) և դատապարտել այն պատմաբաններին, ովքեր անտեղյակ են եղել Գերմանիայի անցյալից և տիրապետել են ոչ հավաստի ձեռագրերի։ Արդյունքում, «վանդալները» սերել են «վենդերից», իսկ գերմանացիները՝ սլավոններից և սկյութներից։ 1537 թվականին Ռենանուսը մեկնաբանել է վենետիկցի բնագետ Ֆրանչեսկո Մասսարայի IX գրքի հրատարակությունը։ Նախաբանում Ռենանուսը գովաբանել է նրան Մերձավոր Արևելք կատարած ճանապարհորդությունից իր սեփական դիտարկումները օգտագործելու և Մասարայի կողմից պատահական ձեռագրի վրա հիմնվելու փոխարեն խիստ համեմատման ընթացակարգ կիրառելու համար։

### Տերտուղիանոսի երկրորդ հրատարակություն
Տերտուղիանոսի աշխատությունների երկրորդ հրատարակությունը 1528 թվականին հրատարակել է Ֆրոբենը՝ Ռենանուսի խմբագրությամբ: Դրա ստեղծման պատմությունը նախաբանում նկարագրել է Բեատուսը․ նա մտադիր չի եղել վերադառնալ Տերտուղիանոսի մոտ, մինչև նոր ձեռագրերի ապացույցներ չունենար, բայց Ֆրոբենի ճնշման տակ, վախեցել է մրցակցային հրատարակություններից և դրա հետևանքով պահանջարկի անկումից: Խմբագիրը դժկամությամբ ստանձնել է առաջադրանքը, և աշխատանքը  հետաձգվել է ժանտախտի պատճառով: Այնուամենայնիվ, նա աստիճանաբար տարվել է աշխատանքով, հատկապես, երբ սկսել է օգտագործել Պլինիոսի հրատարակության մեջ հաջողությամբ կիրառված մարգինալիաների համակարգը։ «Վալենտինյանների դեմ» տրակտատի վրա աշխատելիս Ռենանուսը հնարավորություն է ունեցել դիմելու Տերտուղիանոսի ժամանակակից Հիրենեոս Լիոնցուն (Էրազմի հրատարակության մեջ), որի աշխատությունները վերաբերել են նույն հերետիկոսություններին և ըստ երևույթին, լատինական նոր աղբյուրներից են եղել, ինչը թույլ է տվել համեմատել ընթերցումները։ Մեծ նորամուծություն է եղել այն գիտակցումը, որ Տերտուղիանոսի լեզուն որոշակի բարբառ է՝ աֆրիկյան լատիներեն: Ժամանակի ընթացքում Ռենանուսը հանգել է այն եզրակացության, որ Տերտուղիանոսի արտահայտություններն ու բառապաշարը հունական ծագում ունեն, ինչը արտացոլվել է 1539 թվականի հրատարակության մեկնաբանություններում։

## Սելեստինյան շրջան։ Կյանքի վերջին տարիներ (1528-1547)
Դեռևս 1523 թվականին Ռենանուսը ասպետի կոչում է ստացել կայսր Կառլոս V-ից։ 1528 թվականին Սելեստ վերադառնալուց հետո նա ապրել է որպես ճգնավոր՝ շրջապատված իր գրադարանով, մեկուսացված քաղաքական և կրոնական վեճերից։ Նա նույնիսկ խուսափել է ընկերական  հասարակությունից՝ նրանց հետ ճաշելով միայն երբեմն։ Նրա մենությունը լի է եղել մեկնաբանություններ կարդալով և գրելով, իսկ ավելի ուշ՝ նաև բնօրինակ պատմական աշխատություններ։ Ռենանուսը հազվադեպ է լքել իր հայրենի քաղաքը, մի քանի անգամ այցելել է վանքեր՝ հին ձեռագրեր փնտրելու համար, 1530 թվականին Աուգսբուրգում մասնակցել է Ռեյխստագի նիստին: Ֆրոբենի հետ ֆինանսական հարցերի շուրջ վիճաբանելով՝ Ռենանուսը այլևս իր աշխատանքը չի կապել մեկ հրատարակչի հետ և նախընտրել է նոր հրատարակություններ պատրաստել ինքնուրույն։ Միակ բացառությունը Էրազմի աշխատություններն են եղել, քանի որ Ռենանուսը հրատարակել է մեծ հումանիստի «Որոգինես» և «Հովհաննես Ոսկեբերան» աշխատությունների հրատարակությունները և գրել է Դեզիդերիուս Էրազմի կենսագրությունը նրա ժողովածուի համար, որը Ֆրոբենը հրատարակել է 1536 թվականին։ Ռենանուսը հավատարիմ է մնացել Էրազմի կրոնական և բարոյական իդեալներին, ինչը հանգեցրել է նրա ինքնամեկուսացմանը և որևէ քաղաքական կամ աստվածաբանական հակամարտությունների մեջ չներգրավվելու ցանկությանը:

### «Գերմանիայի պատմությունը երեք գրքերում»

thumb|«Գերմանիայի պատմությունը» 1551 թվականի վերատպության տիտղոսաթերթը
Գերմանիայի անցյալի նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը փաստագրված է Ռենանուսի մոտավորապես 1515 թվականից սկսած նամակագրության մեջ: Հիմնական հասցեատերերը համալսարանի նրա համակուրսեցիներ Միխայել Հումելբերգը և Ուլրիխ Ցվինգլին են եղել: Իտալացի հումանիստ Ֆրանչեսկո Կալվոն Ռենանուսին խոստացել է Պրոկոպիոսի «Գոթական պատերազմ»-ի և «Ագաթա»-ի ձեռագրերը: Յոհան Հուտիչի հետ Ռենանուսը քննարկել է վաղ միջնադարյան փաստաթղթերը, այդ թվում՝ Օտտոն I-ի ֆեոդալական դրամաշնորհները և Կարոլինգյան կապիտուլարները: Վիլիբալդ Պիրքհայմերի հետ Ռենանուսը քննարկել է գերմանական ցեղերի բաժանումը և ցրումը, իսկ Պևտինգերը նրան է տրամադրել «Հորդանեսի» և «Պևտինգերյան քարտեզների» ձեռագրերը[:

1528 թվականին Բեատուսը և Էրազմը սկսել են հրատարակել Սենեկայի աշխատությունները, որոնց համար Ռենանուսը վերանայել է «Կլավդիոս Կեսարի մահվան մասին ճառը», օգնել գտնել նոր ձեռագրերի ապացույցներ և կատարելագործել հունարեն տեքստը վնասված մնացորդներից կամ լատիներեն թարգմանությունից վերականգնելու մեթոդը։ Նրան հաջողվել է հայտնաբերել Սենեկայի նոր ձեռագիրը Վիսենբուրգի Սուրբ Պետրոսի և Պողոսի աբբայությունում, սակայն այն կորել է տպագրական աշխատանքների ավարտից հետո։

«Պատմության» բնօրինակի հրատարակմանը նախորդել է 1531 թվականին հրատարակված մի քանի ուշ անտիկ պատմաբանների միահատոր ժողովածուն՝ Պրոկոպիոսի բոլոր աշխատությունները գոթերի, պարսիկների և վանդալների դեմ պատերազմների մասին՝ Քրիստոֆորո Պերսոնայի և Ռաֆայելե Մաֆֆեի դա Վոլտերայի լատիներեն թարգմանություններով, Ագաթայի պատմական աշխատությունը, Հորդանեսի «Գոթերի ծագման մասին» տրակտատը և եպիսկոպոս Սիդոնիոս Ապոլինարիսի Թեոդոսիոսին ուղղված նամակը։ Ժողովածուն ներառել է նաև Պրոկոպիոսի «Շինություների մասին» աշխատության հունարեն տեքստի առաջին հրատարակությունը և Լեոնարդո Բրունիի մեկնաբանությունը «Գոթերի դեմ պատերազմը» գրքի վերաբերյալ։ Գիրքը հրատարակվել է Բազելում Յոհան Գերվագենի կողմից և հիմնված է Կոնրադ Պևտինգերի գրադարանի ձեռագրերի վրա։ Ռենանուսի նվիրվածությունը վաղ միջնադարի պատմության վերաբերյալ ամենակարևոր սկզբնաղբյուրների մանրակրկիտ ուսումնասիրությանը, ըստ երևույթին, նշանավորել է պատմական գիտությունների նկատմամբ ընդհանուր առմամբ և մասնավորապես գերմանական պատմության նկատմամբ հետաքրքրության աճը։ Միևնույն ժամանակ, նա մեծ հնարավորություն չի ունեցել տեքստային հետազոտությունների համար, ուստի տեքստը ձեռագրերի համեմատ որևէ էական խմբագրում կամ հատուկ մեկնաբանություններ չի պարունակել: 

Այդ հրատարակության մեջ ուշագրավ է Բոնիֆացիոս Ամերբախին նվիրված նախաբանը: «Ոդիսական»-ին (IV.392) հղում անելով՝ Բեատուսը պաշտպանել է հին գերմանական պատմության ուսումնասիրության կարևորությունը՝ պնդելով, որ «մենք չափազանց շատ ուշադրություն ենք դարձնում այլ ժողովուրդների պատմությանը»: Նա հստակորեն նշել է, որ գոթերի, վանդալների և ֆրանկների հաղթանակները գերմանական ժողովրդի հաղթանակներն են եղել: Այն փաստը, որ նրանք կառավարել են Հռոմեական նահանգները և նույնիսկ «բոլոր քաղաքների թագուհուն»՝ Հռոմին, անցյալի փառահեղ էջ է եղել: Սակայն սա նրան չի խանգարել զղջալ պատճառված ավերածությունների և զոհերի համար: Կարևոր է եղել նաև Ռենանուսի պնդումը, որ այն պայմաններում, երբ աղբյուրները քիչ են, իսկ բոլոր տվյալները մասնատված, պատմաբանը ստիպված է դիմել ենթադրությունների և վերակառուցման։

Նույն թվականին՝ 1531 թվականին, նա հրատարակել է իր ամենակարևոր օրիգինալ աշխատանքը՝ «Rerum Germanicarum libri tres»-ը։ Այն կարևորագույն նվաճում է եղել գերմանական պատմության գիտական ուսումնասիրության մեջ և ժամանակակից դարաշրջանի առաջին պատմական աշխատանքը՝ հիմնված առաջնային աղբյուրների ուսումնասիրության վրա։ Այդ աշխատանքը մեծապես կախված է եղել Ռենանուսի տեքստային քննադատության նվաճումներից, քանի որ նա աշխատել է հատկապես դասական և վաղ միջնադարյան տեքստերի հետ։ Ջոն դ'Ամիկոն այդ տրակտատն անվանել է Բեատուսի պատմական նվաճումներից «ամենատպավորիչը», հիմնականում այն պատճառով, որ այն գերազանցել է վաղ Վերածննդի պատմագրության նեղ բարոյականացումը՝ խուսափելով Ռեֆորմացիայի և դրա գաղափարախոսական մարտերի թակարդներից։ Նրա կարծիքով, «Գերմանական պատմությունը» համարժեք է Ֆլավիո Բիոնդոյի պատմությանը։

#### Ստեղծման պատմություն
Ռենանուսը «Գերմանիայի պատմության» ստեղծման հանգամանքները բացատրել է կայսր Ֆերդինանդին ուղղված նամակում: Կրկնելով ժամանակակից գերմանացիների սեփական պատմության անտեղյակության և դրա խնդիրների բարդության մասին ավանդական ողբերը, նա դատապարտել է այն գիտնականներին, ովքեր ակտիվորեն ուսումնասիրել են հռոմեական հնությունները, բայց ոչ իրենց միջնադարյան և հին ժամանակները, որոնք «շատ ավելի կարևոր էին մեզ համար»: Նա նաև բացատրել է, որ գերմանական հնությունների մասին տրակտատ գրելու գաղափարը նրա մոտ ծագել է Աուգսբուրգի ռեյխստագում 1530 թվականին, որտեղ նրա ընկերները հարցեր են տվել գերմանական տարածքում գտնվող հռոմեական նահանգների սահմանների մասին: Դա նրան դրդել է ուսումնասիրել գերմանական ցեղերի միգրացիան, որը Ռենանուսը նշել է «demigrationes» երկիմաստ տերմինով: Նախաբանը նաև ցույց է տալիս, որ նա խորապես գիտակցել է հին և ժամանակակից Գերմանիայի միջև եղած տարբերությունները։

#### Պատմագրական համատեքստ
Մի շարք խոչընդոտներ 15-րդ և 16-րդ դարերում նպաստել են Վերածննդի պատմագրության զարգացմանը Գերմանիայում։ Հումանիստական մոդելում պատմությունը  մարդկանց պետք է սովորեցներ բարին գործել և խուսափել չարից՝ կոնկրետ բարոյական օրինակների միջոցով. այսինքն՝ անցյալը դիտվել է որպես բարոյապես որոշված գործընթաց: Երկրորդ և նշանակալի խոչընդոտը «կայսրության թարգմանության» (*translatio imperii*) տեսությունն է եղել, ըստ որի՝ գերմանացիները իրենց մշակույթը ստացել են հռոմեացիներից՝ հռոմեական նվաճման ժամանակ: Մի կողմից, այդ տեսությունը գերմանական հողերը կապել է «պատմական ժողովուրդների»՝ հին հույների և հռոմեացիների հետ և գերմանացի ժողովրդին հաղորդում համաշխարհային պատմական նշանակություն: Մյուս կողմից, այն նվազեցրել է զուտ ազգային տարրը: Գերմանական պատմությունը ապրիորի ընկալվել է որպես կայսերական պատմություն և կենտրոնացել Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսրերի գործողությունների վրա: Ընդ որում, այդ մոդելի ազդեցությունը հատկապես ուժեղ է եղել Էլզասում և զգալիորեն ազդել է Ռենանուսի՝ որպես պատմաբանի զարգացման վրա: Գաղափարախոսական սահմանափակումները սրվել են առաջնային աղբյուրների սահմանափակ շրջանակով և դրանց հուսալիության խնդրով, ինչպես նաև մշակութային միտումներ սահմանողների՝ իտալացիների և ֆրանսիացիների կողմից գերմանացիների և հոլանդացիների նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքով:

Այդ իրավիճակում պարադոքսն այն է, որ ազգային գերմանական պատմագրության ստեղծումը սկսվել է Իտալիայում: Հումանիստների շարքում ռահվիրա է եղել Էնեաս Սիլվիուս Պիկկոլոմինին՝ Հռոմի ապագա պապ Պիոս II-ը, ով ունեցել է 15-րդ դարի Գերմանիայում ապրելու և աշխատելու փորձ: Նա ծառայել է Բազելի կառավարությունում, իսկ ավելի ուշ՝ Կայսերական խորհրդում և լայն հասանելիություն ուներ գերմանական պատմական և վավերագրական նյութերին: Նրա գրչին  էր պատկանում  Ֆրիդրիխ III-ի կենսագրությունը և «Բոհեմիայի պատմությունը», սակայն նրա ժամանակակիցների շրջանում ամենատարածված տրակտատը «Գերմանիան» է եղել։ Հեղինակի հիմնական նպատակն էր ցույց տալ պապական իշխանության բարերար ազդեցությունը գերմանացիների վրա՝ օգտագործելով, ի թիվս այլ բաների, Տակիտոսի «Գերմանիան»։ Չնայած դա նպաստել է գերմանական պատմության վաղ աղբյուրների նկատմամբ հետաքրքրության վերակենդանացմանը, այն նաև խաթարել է գերմանացիների մշակութային եզակիությունը՝ պնդելով, որ նրանց մեծության աղբյուրը իտալական ազդեցությունն է։ Դա անխուսափելիորեն առաջացրել է հայրենասերների, մասնավորապես՝ Կոնրադ Սելտիսի արձագանքը։ Նրա ամենահամարձակ աշխատանքը՝ «Germania illustrata»-ն, սակայն, ստեղծվել է Ֆլավիո Բիոնդոյի «*Italia illustrata*»-ի հիման վրա։

«Գերմանիայի պատմությունը» գրելիս Ռենանուսը հիմնվել է Յակոբ Վիմպֆելինգի ստեղծված պատմական շրջանակի վրա: Վիմպֆելինգի աշխատանքները համատեղել են համագերմանական ուժեղ հայրենասիրությունը կայսերական ավանդույթների նկատմամբ հարգանքի և կրոնական բարեփոխումների ցանկության հետ: Նա առաջնային աղբյուրների հրատարակումը համարել է ամենակարևոր հիմքը: 1505 թվականին Վիմպֆելինգը հրատարակել է «*Epitoma rerum Germanicarum usque ad nostra tempora»* («Գերմանիայի համառոտ պատմությունը մինչև մեր օրերը») տրակտատը: 1532 թվականին Ռենանուսը վերատպել և խմբագրել է այդ աշխատությունը՝ որպես Վիդուկինդի պատմության հրատարակության լրացում: Վիմպֆելինգը բոլոր գերմանական հողերը հիմնարար կերպով դիտարկել է որպես միասնական ազգային-մշակութային համայնք և պնդել, որ գերմանացիները գերազանցում են մյուս բոլոր ժողովուրդներին, և որ նրանց նկատմամբ ցանկացած քննադատություն չարամտության և նախանձի ապացույց է: Հին և ժամանակակից գերմանացիների գլխավոր առաքինությունը ազատությունն է: Գերմանացիների բարոյական և մշակութային գերազանցությունը ապացուցելու համար Վիմպֆելինգը օգտագործել է բազմաթիվ հին աղբյուրներ՝ Տակիտոսից բացի, նաև Ստրաբոնի, Պլուտարքոսի, Հուլիոս Կեսարի, Սվետոնիոսի և Ֆլավիոս Վոպիսկի աշխատությունները:

1519 թվականին Ռենանուսի դպրոցի դաստիարակ Գեբվեյլերը հրատարակել է «Գերմանական ազատությունների մասին» տրակտատը, որը համապատասխանել է ժամանակի ոգուն. այն ներառել է բազմաթիվ լեգենդներ և կասկածելի ստուգաբանություններ: Օրինակ՝ Գեբվեյլերը փորձել է գերմանացիների ծագումը հետագծել մինչև տրոյացիները և պնդել, որ Հերակլեսը գերմանացի է: Հեղինակը հատուկ ուշադրություն է դարձրել Կառլոս Մեծին, որը հռչակվել է մեծ գերմանական կայսրության հիմնադիր: Աղբյուրների սահմանափակ շրջանակը բարենպաստ հող է ստեղծել կեղծիքի համար: Ռենանուսը սգացել է Պլինիոսի՝ հռոմեացիների և գերմանացիների միջև պատերազմների մասին աշխատության կորուստը: 15-րդ դարի վերջին Վիտերբոյի Յոհաննես Աննիուսը հայտարարել է Բաբելոնի Բերոսոսի, Մանեթոնի և Պարսկաստանի Մետաստենեսի աշխատությունները պարունակող ձեռագրի հայտնաբերման մասին, որտեղ Բերոսոսին են վերագրում գերմանացիների պատմության հեղինակությունը: Աննիուսի «հայտնագործությունը» ոգևորությամբ է ընդունվել գերմանացի հումանիստների կողմից, քանի որ այն ծառայել է որպես իրենց նախնիների հնության և փառքի «ապացույց»: Սակայն հենց Բեատուս Ռեյնաուսն է առաջին մասնագետներից մեկը, որ  մերժել է կեղծիքը և բացահայտել այն։

Լուրջ գիտնականներ նույնպես զբաղվել են այդ կեղծիքներով, դրանցից է աստվածաբան Յոհան Տրիտեմիուսը՝ «Ավետարանական գրվածքների մասին» գրքի հեղինակը։ Նա գրել է Գունիբալդի հորինված պատմությունը, որը ներառված է ֆրանկների ծագման մասին երկու տրակտատներում, որոնք 1514 թվականին հրատարակվել են կայսր Մաքսիմիլիան I-ի հրամանով։ Մաքսիմիլիանն ինքը կրքոտ է գերմանացիների տրոյական ծագման տեսության նկատմամբ և ձգտել է Հաբսբուրգների տոհմը հետագծել մինչև հին ֆրանկները։ Ջոն դ'Ամիկոն դա անվանել է «կայսերական ֆանտազիա»։ Այդ հարցին կարելի է պատասխանել միայն սկզբնական աղբյուրները հրապարակելով, այսպես, Բեդա Պատվելիի «Անգլիական ժողովրդի եկեղեցական պատմությունը» հրատարակվել է Ստրասբուրգում դեռևս 1475 թվականին։ Կոնրադ Պևտինգերը ձեռնամուխ է եղել «Հորդանեսի» գոթական պատմության և Պողոս Սարկավագի Լոմբարդական պատմության հրատարակմանը։ 1505 թվականին առաջին անգամ տպագրվել է Էյնհարդի «Կարլոս Մեծի կյանքը»։ 1473 թվականին Ուտրեխտում հրատարակված Սիդոնիոս Ապոլինարիսի նամակները վաղ են շրջանառության մեջ մտել։ Նրա բանաստեղծական ստեղծագործությունները 1498 թվականին հրատարակվել են Միլանում: Լեֆեբրի շրջապատը, այդ թվում՝ Ռենանուսը, սկսել է հրատարակել սկզբնաղբյուրներ համեմատաբար վաղ, Յոոս Բադեն հրատարակել է Գրիգոր Տուրցու, Լյուտպրանդ Կրեմոնացու, Հռոմի պապ Լևոն I-ի ստեղծագործությունները և Պողոս Սարկավագի առաջին հրատարակությունը:

#### Ռենանուսի պատմական հայեցակարգ
Ռենանուսը իր պատմական հայացքները առավել հստակ արտահայտել է «Բավարիայի պատմության» հեղինակ՝ Ավենտինուս անունով հայտնի Յոհան Տուրմայրի հետ նամակագրության մեջ։ Նա սովորել է Փարիզում Լեֆևրի մոտ, բայց երբեք անձամբ չի հանդիպել Բեատուսին։ Նրանք առաջին անգամ տեսական հարցեր են քննարկել 1525 թվականին։ Նրանց երկխոսությունը բազմաթիվ նմանություններ է ունեցել հումանիստական հասկացությունների հետ՝ պետությունը պատշաճ կերպով կառավարելու համար պատմությունն ուսումնասիրելու անհրաժեշտությունը, անցյալի անտեղյակության ծանր հետևանքները և պատմության արժեքը ապագան հասկանալու համար։ Ռենանուսն այդ հայացքները լրացրել է պատմությունը գրելու մեջ հռետորության անհրաժեշտությամբ։ Պատմաբանի աշխատանքի ամենակարևոր կողմերն են եղել ներկայացման ոճն ու մեթոդը («*stilus*») և ռացիոնալ դատողությունը («*iudicium*»)։ Քննադատական դատողությունը հատկապես կարևոր է եղել, քանի որ այն կանխել է տարբեր կեղծիքների և առասպելական պնդումների ընդունումը որպես ճշմարտություն: Նրա կարծիքով պատմությունը որպես գիտություն հետևյալ կերպ է ներկայացվել․
* Պատմության առարկան տարբեր երկրների և ժողովուրդների, կրոնների, պետական ինստիտուտների, օրենքների, հին ու ժամանակակից պետությունների սովորույթների ըմբռնումն էր,
* Պատմությունը որպես գիտություն սերտորեն կապված էր տիեզերագիտության և մաթեմատիկայի (ժամանակի հաշվարկ) հետ,
* Պատմաբանը պետք է «համեմատի հին անվանումները նորերի հետ», քանի որ Եվրոպայի, Ասիայի և Աֆրիկայի բոլոր երկրներում այլևս չէն պահպանվել հին անունները, ամեն ինչ փոխվել է,
* Պատմության «ամենահուսալի և հաստատուն հիմքերը» փաստաթղթերն են՝ կայսրերի և թագավորների հին հրամանագրերը, պապական կոնդակները, պաշտոնական և անձնական նամակագրությունը: 

Նույնիսկ «Գերմանիա»-ի մասին իր 1519 թվականի մեկնաբանության մեջ Ռենանուսը գրել է վավերագրական հիմքի կարևորության մասին, սակայն այդ ժամանակ նա նախընտրել է մասնավոր դատողությունները պաշտոնական դատողություններից: Ավենտինուսի հետ իր նամակագրության մեջ նա ձևակերպել է առաջնային աղբյուրներին ապավինելը և գենետիկական ու համեմատական մեթոդների օգտագործումը որպես հիմնական հետազոտական ընթացակարգ: Սակայն 1520-ական թվականներին Ռենանուսը դեռևս չի քննարկել խորը տեքստային քննադատությունը, որը նրան թույլ կտար նույնականացնել ընդմիջակությունները և կեղծիքները։

#### Պատմական պատումներ
մինի|Գերմանիայի քարտեզը կազմված Տակիտոսի աշխատության հիման։ Յան Բլաուի հրատարակությունը, 1645
«Գերմանիայի պատմությունը» առանձնանում է միջնադարյան և Վերածննդի նմանատիպ տեքստերի շարքում։ Ռենանուսի հիմնական նպատակը լիովին հիմնված է եղել առաջնային աղբյուրների բանասիրական քննադատության վրա՝ լուծելու հին գերմանացիների և Հռոմեական կայսրության միջև եղած հարաբերությունների հարցը։ Դա պահանջել է պարզաբանել Գերմանիայում գտնվող հռոմեական գավառների ճշգրիտ անուններն ու սահմանները։ Ռենանուսն ինքը շատ հպարտ էր, որ մեկընդմիշտ պարզաբանել է, թե որ գերմանական հողերն են կայսրության մաս կազմում և որոնք են մնում անկախ։ «Գերմանիայի պատմության» հրատարակությունից առաջ դա հանգեցրել է լուրջ թյուրըմբռնումների։ Օրինակ՝ Էրմոլաո Բարբարոն «Բնական պատմության» IX գրքի իր մեկնաբանության մեջ շփոթել է Ինն գետը («Aenus») Մայն գետի («Moenus») հետ՝ տարբերություն չտեսնելով Շվեյցարիայի (Հռոմեական Ռեցիա) և Գերմանիայի միջև։ Ռենանուսը վերջ է դրել նաև Քվինտիլիոս Վարոսի պարտության վայրի վերաբերյալ բանավեճին Տևտոբուրգյան անտառում (Վեստֆալիայում՝ Պադերբորնի և Օսնաբրյուկի միջև): Ռենանուսը սուր քննադատության է ենթարկել այն պատմաբաններին, ովքեր կարծել են, որ հռոմեացիների պարտությունը տեղի է ունեցել Աուգսբուրգում: Բողոքական պատմաբանների համար Արմինիուսի կերպարը և հռոմեացիներին պատճառած պարտությունը նախանշել են գերմանական իշխանությունների և կաթոլիկ եկեղեցու միջև ժամանակակից պայքարը: Այն փաստը, որ Արմինիուսի և Վարուսի միջև ճակատամարտը տեղի է ունեցել Հռոմեական կայսրության սահմաններից դուրս, նշանակալի դեր է խաղացել գերմանական ինքնագիտակցության հետագա զարգացման գործում՝ ապացուցելով, որ գերմանացիները պաշտպանել են իրենց հայրենի հողը և հրաժարվել են ենթարկվել հռոմեական լծին:

Առաջին գրքի նախաբանում Ռենանուսը գրել է, որ ինքը կենտրոնացել է ֆրանկների, ալեմանների և սաքսերի պատմության վրա, քանի որ նրանց պատմությունը լի է եղել սխալներով և պահանջել է ամենաուշադիր ուսումնասիրություն։ Նա որոշել է չսահմանափակվել հնությամբ և ներառել է նաև միջնադարյան պատմության նկարագրություն։ Այնուամենայնիվ, կայսրին նվիրված իր նամակում Ռենանուսն ընդունել է Հաբսբուրգների ծագման լեգենդար տարբերակը։

«Գերմանիայի պատմության» առաջին գիրքը ներառել է հին Գերմանիայի պատմության, աշխարհագրության և լեզվի վերաբերյալ ակնարկներ՝ հիմնված դասական աղբյուրների վրա: Երկրորդ գիրքն ավելի հայեցակարգային է եղել՝ հիմնված ֆրանկների պատմության վրա: Պատմությունը սկսվել է ֆրանկների կողմից ալեմանների նկատմամբ 496 թվականին տարած հաղթանակով, ապա ընդգրկել է ֆրանկական թագավորության ձևավորման և այլ ցեղերի նվաճման ողջ ժամանակահատվածը: Ինչպես բնորոշ է Ռենանուսին, գիրքն ունեցել է ուժեղ ազգագրական տարր․ նա փորձել է նկարագրել ֆրանկական լեզուն, նրանց սովորույթները (նույնիսկ նրանց հագուստն ու սանրվածքները) և նրանց օրենսդրությունը՝ հիմնականում աղբյուրների լայնածավալ հղումներով: Շարադրանքը հասել է մինչև Կառլոս Մեծը և Օտտոնյան կայսրության հիմնադրումը, քանի որ նրանց կառավարությունները Ռենանուսի ժամանակակից գերմանական պետականության նախորդներն են։ Երրորդ գիրքը նվիրված է Հռենոսին, նրա բնակիչներին և բազմաթիվ տեքստային դիտարկումներին։ Շարադրանքի կարևոր կողմերն են եղել քաղաքակրթության զարգացումը Գերմանիայում և քաղաքների պատմությունը։ Ռենանուսը նշել է, որ հին գերմանացիները քաղաքներ չեն ունեցել, ինչպես հռոմեացիները, մինչդեռ ժամանակակից Գերմանիան քաղաքների երկիր է, ինչը ցույց է տալիս նրա մշակութային աճը։ Այստեղ շատ մեծ տարածք է հատկացված պատմաբանի փոքրիկ հայրենիքին՝ Սելեստեին։

#### «Գերմանիայի պատմության» աղբյուրներ
Ռենանուսի հիմնական աղբյուրները նրա կողմից հարգված հին հեղինակներն են եղել, այդ թվում՝ նրանք, որոնց ինքը դիմել է։ Օրինակ՝ ֆրանկների սովորույթներն ու զենքերը նկարագրելիս նա հիմնվել է Սիդոնիոս Ապոլինարիսի նկարագրությունների վրա՝ Անթեմիոսին, Ավիտոսին և Մայորիանոսին ուղղված իր ներբողներում, ինչպես նաև իր նամակներում։ Նա նաև պարբերաբար մեջբերել է Հուլիոս Կեսարի «Նոթեր գալլական պատերազմի մասին» աշխատությունը, Ամիանոս Մարկելլինոսի աշխատությունները, Ստրաբոնի «Աշխարհագրությունը», «Օգոստոսների պատմության» հեղինակներին և Կլավդիոս Պտղոմեոսի աշխատությունները։

Գերմանիայի պատմության կարևոր աղբյուրներ են եղել ուշ հռոմեական փաստաթղթերն ու քարտեզները՝ «Notitia Dignitatum»-ը, «Անտոնինոսի երթուղին» և «Պոյտինգերի աղյուսակները»։ Ռենանուսը ոչ միայն օգտագործել է Պևտինգերյան քարտեզը իր աշխատանքի համար, այլև փորձել է ընթերցողներին ծանոթացնել դրա ձևի առանձնահատկություններին, աշխարհագրական տեղեկատվության ներկայացմանը և պալեոգրաֆիկ առանձնահատկություններին, քանի որ այն հրատարակվել է միայն 1598 թվականին։ Պատմողական և քարտեզագրական աղբյուրներից բացի, Ռենանուսը օգտագործել է էպիգրաֆիկ նյութեր՝ Դակիայի սահմանները քննարկելիս մեջբերելով չորս հռոմեական արձանագրություններ, նա օգտագործել է մեկ այլ արձանագրություն՝ Սելեստան նկարագրելիս, նույնիսկ անդրադարձել է լքված և ավերված ամրոցների և վանքերի տեղանքին՝ որոշ տարածքների բնակավայրերի հնությունը, դրանց բնակչության չափը որոշելու համար։ Հռոմեական ավերակների և հին արձանագրությունների առկայությունը քաղաքի կամ գյուղի հնության ամենակարևոր ապացույցներից են։

«Գերմանիայի պատմությունը» նաև տեքստային քննադատական աշխատություն է։ Դրա 1551 թվականի վերահրատարակությունը ներառել է 110 հին և միջնադարյան աղբյուրների ցանկ, որոնք ճշգրտվել են Ռենանուսի կողմից։ Ամենաշատ թվով ճշգրտումները (22) կատարվել են Ամիանոս Մարկելլինոսի, 15-ը՝ Բնական պատմության և 9-ը՝ Սիդոնիոս Ապոլինարիսի գրքով։ Նրա մեթոդի օրինակ է Ցիցերոնի «Նամակներ Ատիկոսին» (XIV, 10, 2) հատվածը, որտեղ հիշատակվում են «Theobassos, Suevos, Francones»  անունները։ Այդ հատվածը մեջբերվել է ապացուցելու համար, որ ֆրանկները Գալիայի սկզբնական բնակիչներն են եղել։ Ռենանուսը մերժել է այդ մեկնաբանությունը, քանի որ հին պատմության մեջ թեոբասկացիներ չեն եղել. ընդհակառակը, նամակի համատեքստը ցույց է տալիս, որ սուևացիները ապրել են Հռենոսից հեռու, այլ Գալիայի սահմաններում, ինչը սխալ է։ Ռենանուսի ընկեր Իոհան Զիհարդը նրան ուղարկել է Ցիցերոնի նամակների ձեռագիրը Լորշի վանքից, որտեղ այդ հատվածը կարդացվել է բոլորովին այլ կերպ և այնտեղ ֆրանկների մասին չի հիշատակվել, այլ ընդհանուր քննարկումը վերաբերել է գերմանական ցեղերին ընդհանրապես։ Հուլիոս Կեսարի «Նոթեր գալլական պատերազմի մասին» (VI, 25) աշխատության մեջ Ռենանուսը բացահայտել է միջամտություն, քանի որ Հերկինյան անտառը նկարագրվել է չափազանց անորոշ։ Հին հեղինակները չեն համաձայնվել դրա գտնվելու վայրի հետ և նույնիսկ նույնացրել են այն Հարցի լեռների հետ։ Ռենանուսի տեքստում նշվում է, որ Հերկինյան անտառը սկսվել է Հելվետ, Նեմետ և Տավրացի ցեղերի սահմաններում, ապա տարածել է մինչև դակերի և անարտների հողերը, այսինքն՝ մինչև Դանուբ։ Ռենանուսն արդեն իմացել է, որ նեմետները բնակվել են ժամանակակից Շպայերի շրջակայքում, այլ ոչ թե այնտեղ, որտեղ Կեսարը հիշատակել է նրանց։ Պլինիոսը և Պոմպոնիոս Մելան նմանատիպ համատեքստում են հիշատակել Վենետիներին։ Ինչ վերաբերում է Տավրացիներին, Կլավդիոս Պտղոմեոսը կարողացել է գտնել Տաուրում գետը, այսինքն՝ Տուրը, որը հին ժամանակներում գտնվում է Ալեմանիայի սահմաններում։ Չնայած վերջին մեկնաբանությունը մերժվել է ժամանակակից տեքստաբանության կողմից, Ռենանուսը բավականին ճիշտ է նույնականացրել տեքստում աղավաղված տեղը։ 

Լատինական և հունական դասականներից բացի, Ռենանուսը օգտագործել է միջնադարյան աղբյուրներ՝ նրա տրամադրության տակ եղել է Սալիական օրենսգրքի մի քանի ձեռագրեր, գալիական ժողովների որոշումները Բուբուլկոսի՝ Վինդիշի եպիսկոպոսի (Բեռնի մոտ) հավաքածուում և Լիոնի ժողովի որոշումները: Ռենանուսը կտրուկ քննադատել է միջնադարյան լատիներենի ոճը և դատապարտել եկեղեցականներին հին տեքստերի անփույթ մշակման համար: Ռենանուսը գրել է, որ Հելլում կամ Գելելում գյուղը գտնվել է Էլլի գետի վրա: Հին արձանագրություններ և այլ ապացույցներ հնում հռոմեական ռազմական ճամբարի առկայության մասին հայտնաբերվել են նրա մոտակայքում: Այնուամենայնիվ, եկեղեցական ավանդույթը (Էբերսհայմի վանքի տարեգրությունից) պնդում է, որ Սուրբ Մատերասը՝ Էլզասի հովանավոր սուրբը, հանգչել է այստեղ  և որ աշակերտները աղոթել են Սուրբ Պետրոսին նրա հարության համար, չնայած նրանց ուսուցիչը արդեն մեկ ամիս է, ինչ մահացել է: Աղբյուրի հետ աշխատելով՝ Ռենանուսը պարզել է, որ գրագիրը սխալ է մեկնաբանել լատինական եղերգությունը, որը պարունակել է հունարեն տառադարձություն: Իրականում գյուղն իր անունը ստացել է այնտեղ թաղված սրբից: Այս և շատ այլ օրինակներից ելնելով՝ Ռենանուսը եզրակացրել է, որ «ցանկալի է դիմել դասական ապացույցներին, որտեղ դա հնարավոր է»։

Ինչպես ցույց է տվել պրոֆեսոր Աննա Դիոնիսոտտիի հետազոտությունը, Ռենանուսը առնվազն մեկ անգամ կեղծել է պատմական աղբյուրները: Ֆրանկական օրենքները, գլխագրերը և գալա-հռոմեական բնակչության կարգավիճակը ուսումնասիրելիս նա միտումնավոր խմբագրել է բնօրինակի ոճն ու բովանդակությունը՝ առանց բացահայտելու այդ փոփոխությունները: Դա ենթադրել է ոչ միայն միջնադարյան իրավական ձևակերպումների հարմարեցում հին հռոմեական ձևակերպումներին, այլև տեղական բնակչության կարգավիճակի և դիրքի մեղմացում: Ըստ երևույթին, նա ձգտել է ֆրանկական պետությունը ներկայացնել որպես ավելի մեղմ իր հռոմեական հպատակների նկատմամբ: Տեքստաբանական տեսանկյունից դա նշանակել է, որ Ռենանուսը տարբեր չափանիշներ է կիրառել հին և միջնադարյան տեքստերի նկատմամբ։

Չնայած Ռենանուսի հիմնական հետաքրքրությունը լատիներեն և հունարեն տեքստերն են եղել, նա նաև հաջողությամբ աշխատել է հին գերմանական լեզուների աղբյուրների հետ, փորձել է ստուգաբանական հղումներ կատարել գերմաներենին և միշտ շեշտել է գերմանական ժողովուրդների միասնությունը լեզվի միջոցով։ Միևնույն ժամանակ, նա խորապես գիտակցել է ցանկացած լեզվի փոփոխականությունը ժամանակի ընթացքում։ Դա առիթ է տվել գերմաներենի և հին ֆրանկերենի միջև եղած կապը ապացուցելու փորձերին։ Դա ապացուցելու համար նա օգտագործել է հին բարձր գերմաներենով գրված ավետարան, որը նա ստացել է Ֆրայզինգի տաճարից 1529 թվականին։ Չնայած ձեռագրում բացակայել են հիշատակարանը և իրազեկումները, Ռենանուսը այլ աղբյուրներից պարզել է, որ այն 860-ական թվականներին ընդօրինակվել է Վայսենբուրգի վանքի վանական Օտֆրիդի կողմից։ Նա աշխատել է ձեռագրի հետ Կորվեյի աբբայությունում Աուգսբուրգի խորհրդաժողով գնալու ճանապարհին։ Դրա նյութերը օգտագործվել են հին և ժամանակակից գերմաներենի միջև եղած կապը ապացուցելու համար։ Այդ աշխատանքները մեծապես հետաքրքրել են կայսր Մաքսիմիլիանին։

«Գերմանիայի պատմության» մեջ լուծված երկրորդական խնդիրներից մեկը երկրի անվան՝ Բոհեմիայի ստուգաբանությունն է եղել։ Ռենանուսի կարծիքով՝ մարկոմանների ցեղերը, որոնք հայտնի էին հռոմեական ներխուժման  դիմադրությամբ, հին ժամանակներում բնակվել են Բոհեմիայի տարածքում։ Սակայն նրանք երկրի սկզբնական բնակիչները չեն եղել և վտարել են նախկինում այնտեղ ապրող կելտական բոյ ցեղերին։ Հենց այդ ցեղն էլ տվել է երկրին իր անունը, որը որևէ կապ չունի ժամանակակից սլավոնական բնակչության հետ։ Ստրաբոնի «Աշխարհագրություն» աշխատության, Բեատուսի գրադարանից տպագրված հրատարակության մեջ նրանք անվանվել են βουβιάδον (ժամանակակից հրատարակություններում՝ βουίαιμον)։ Ռենանուսը մերժել է այդ մեկնաբանությունը և դիմել է Գուարինո դա Վերոնայի թարգմանությանը, որը հիմնված էր ավելի լավ ձեռագրի վրա։ Այն պարունակել է «Bubiemum» բառը, որը կարող է հունարեն տառադարձվել որպես βουἳἐμον, որից հետո Ռենանուսը ենթադրել է, որ Ստրաբոնը օգտագործել է գերմաներեն բառ և աղավաղել այն՝ հույների կողմից ցանկացած օտար լեզվի, այդ թվում՝ լատիներենի նկատմամբ արհամարհանքի պատճառով։ Կլավդիոս Պտղոմեոսն օգտագործել է «Bemos» անվանումը, որը համեմատելի է Ռենանուսի ժամանակ գերմաներենում տարածված կրճատ ձևի հետ։ Դա բացատրվում էր նրանով, որ լատինախոսներն ու հունախոսները չէին սիրում բառերի մեջտեղում արտահայտված շնչեղ բաղաձայնները, ուստի Տակիտոսը մշտապես օգտագործել է «Boiemum» ուղղագրությունը, բայց երբեք՝ «Boihemum»։ Այդ օրինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես, մի կողմից, Ռենանուսը ստիպված է եղել աշխատել ցանկացած հասանելի տեղեկատվության հետ, երբ նույնիսկ ամենաաննշան հարցը պահանջել է լայնածավալ հետազոտություն, մյուս կողմից, դա մեծապես բարդացրել է ընթերցողի կողմից տեքստի ըմբռնումը։

Ռենանուսի օբյեկտիվ մոտեցումը և հսկայական խորագիտակությունը չեն կարողացել նրա «Գերմանիայի պատմությունը» հանրաճանաչ դարձնել Ռեֆորմացիայի ժամանակաշրջանում։ Նրա ուսումնասիրությունները շարունակվել են 16-րդ դարի երկրորդ կեսին միայն Ֆրանսիայում։

### Տակիտոսի և Տիտոս Լիվիոսի հրատարակություններ
Տակիտոսի «մաքրված» տեքստի 1533 թվականի հրատարակությունը և Լիվիոսի մի քանի գրքերի վերաբերյալ նրա մեկնաբանությունների 1535 թվականի հրատարակությունը ընդմիշտ ամրապնդեցին Բեատուս Ռենանուսի տեղը դասական ուսումնասիրությունների պատմության մեջ։ Ձեռագիրը, որի վրա Ռենանուսն աշխատել է, սովորաբար անվանում էին «Codex Budensis» կամ «Yalensis I», որը նա 1518 թվականին նվեր է ստացել իր ընկեր Յակոբ Շպիգելից։ Շպիգելը Սելեստատի հումանիստական դպրոցում Ռենանուսի դասընկերոջ եղբորորդին էր և, միևնույն ժամանակ, Էրազմի թղթակիցը, որը բարձր պաշտոն է զբաղեցրել Սրբազան Հռոմեական կայսրության վարչակազմում։ Այդ ձեռագիրը իտալական ծագում է ունեցել և նախկինում գտնվել է հունգարացի թագավոր Մաթիաշ Քորվինուսի գրադարանում։ Քանի որ միջնադարում «Աննալներ» և «Պատմությունը» ընկալվել են որպես մեկ տեքստ, ձեռագիրը ներառել է միայն XI-XXI գրքերը, այսինքն՝ «Աննալների» վերջին վեց գրքերը և «Պատմության» հինգ գրքերը: Ըստ երևույթին, Շպիգելը ձեռք է բերել այդ ձեռագիրը 1514 թվականին Բուդա կատարած իր այցելության ժամանակ: Մի շարք պատճառներով Բեատուսը ստիպված է եղել բաժանվել ձեռագրից 1534 թվականին, և դրա հետագա պատմությունը անհասկանալի է մինչև 1801 թվականը, երբ Ի. Օբերլինը դրա հիման վրա հրատարակություն է արել: Այնուհետև ձեռագիրը կրկին անհետացել է մինչև 1935 թվականը, երբ այն նվիրաբերվել է Եյլի համալսարանի գրադարանին: Ձեռագիրը պատրաստվել է որպես շքեղ ներկայացուցչական նվեր, ուստի դրա տեքստը վերաշարադրվել է բազմաթիվ սխալներով և պարունակել է բացթողումներ: Ըստ երևույթին, այն կատարվել է «Mediceus I»-ի հիման վրա:

1533 թվականի հրատարակությունը և դրա բարելավված 1544 թվականի տարբերակը հիմք են հանդիսացել հետագա հրատարակչական ավանդույթի համար, քանի որ Բեատուսը առաջին տեքստաբանն է եղել, որը Տակիտոսի աշխատանքի համար առաջարկել է «Աննալներ» վերնագիրը: Տակիտոսի ձեռագրերից ոչ մեկը վերնագիր կամ հիշատակարան չի ունեցել, ուստի մենք ոչինչ չգիտենք նրա ստեղծագործությունների հեղինակային անվանումների մասին: Հատկանշական է, որ Տերտուլիանոսի «Ջատագովությունը» հիշատակում է Տակիտոսի «Պատմության» հինգերորդ գիրքը, որից նա մեջբերում է, բայց Բեատուսը դրանից համապատասխան եզրակացություններ չի կատարել: Ընդհակառակը, նա կարծել է, որ բոլոր հայտնի ձեռագրերը ոչ լիարժեք են և թերի, տեքստերի զգալի մասը բացակայում է: Հատկանշական է, որ նա բարձր է գնահատել Կորվեյի աբբայությունը վերծանած վանականների աշխատանքը, չնայած նա ընդհանուր առմամբ քննադատաբար է վերաբերվել հոգևորականության մոտեցմանը անտիկ ձեռագրերի հանդեպ: Հարցը, թե արդյոք «Աննալները» և «Պատմությունը» տարբեր ստեղծագործություններ են, գրված տարբեր ժամանակներում և տարբեր նպատակներով, վերջնականապես լուծվել է Յուստ Լիպսի կողմից կես դար անց:

Բեատուս Ռենանուսը առաջին տեքստաբանն է, որը ուշադրություն է հրավիրել Կիկերոնի, Տիտոս Լիվիոսի և Տակիտոսի տեքստերի միջև ոճի, բառապաշարի և քերականության տարբերությունների վրա: Նա նշել է, որ Տակիտոսը սիրել է համառոտությունը և հակված է եղել օգտագործել հունական լեզվական կառուցվածքներ: Իր մեկնաբանությունների ճշգրտությունն ապացուցելու համար Ռենանուսը լայնորեն օգտվել է այլ անտիկ  աղբյուրներից՝ օրինակ՝ «Աննալներ»-ի (XIII, 55, 1) մի արտահայտություն ուղղելու համար նա օգտագործել է Ամիանոս Մարկելլինոսի «Պատմությունը» (Res Gestae, XX, 10, 1-2), այդ հատվածը հիմնարար նշանակություն է ունեցել նրա համար, քանի որ խավացիները կապված են եղել ֆրանկների հետ, հետևաբար, «ֆրանկներ»-ը մի քանի գերմանական ցեղերի, ինչպես նաև սուևների հավաքական անվանումն է եղել։

Տակիտոսի 1544 թվականի հրատարակությունը շատ ավելի կատարելագործված է եղել, մինչև այն աստիճան, որ Ռենանուսը հրաժարվել է նախորդ հրատարակություններում օգտագործված որոշ մեկնաբանություններից: Այդ հրատարակությունը ցույց է տալիս Բեատուսի առաջընթացը Արծաթե դարի լատիներենի և դասական պատմության ուսումնասիրության բնագավառում: Այդ տարբերակի որակի մասին է վկայում այն փաստը, որ Հուստուս Լիպսիոսը այն օգտագործել է Տակիտոսի իր ծանոթագրություններով հրատարակության մեջ, որտեղ Ռենանուսի հնարամտությունն ու բանասիրական տաղանդը բազմիցս գովաբանվել է: Այնուամենայնիվ, ժամանակակիցների մեծ մասը չի ընդունել Ռենանուսի նորարարական մոտեցումը: Դա մասամբ պայմանավորված է եղել նրանով, որ 1534 թվականին  Տակիտոսի տեքստերը Ռենանուսի խմբագրությամբ հրատարակվել են Վենետիկի Ալդայի տանը, իսկ 1544 թվականի հրատարակությունը ընկալվել է որպես Ալդինի հրատարակության վրա հիմնված, այլ ոչ թե Ռենանուսի սեփական երկարատև աշխատանքի վրա հիմնված։

Տակիտոսի հետ աշխատելով՝ Ռենանուսը չի կարողացել անտեսել նրա փոքր աշխատանքները, որոնց համար ձեռագիր աղբյուրներ չի ունեցել։ «Ագրիկոլա» աշխատության նախաբանում նա կրկնել է իր սովորական բողոքները նոր ձեռագրային ապացույցների բացակայության վերաբերյալ։ Նա նաև կասկածի տակ է դրել «Երկխոսություն հռետորների մասին» աշխատության հեղինակությունը։ Բնականաբար, Տակիտոսի տեքստերից նրան ամենաշատը հետաքրքրել է «Գերմանիան», և այդ  տրակտատի վրա Ռենանուսի աշխատանքի պատմությունը ցույց է տալիս նրա էվոլյուցիան որպես պատմաբան։ Մասնավորապես, 1519 թվականի մեկնաբանությունը ոչ այնքան տեքստային քննադատություն է, որքան պատմական և աշխարհագրական նշումների շարք, որոնցից մի քանիսը ներառվել են հետագա հրատարակություններում։ «Գերմանիա»-ում գերմանական ցեղերի անունների ընթերցումը վերականգնելու համար (28.2) նա դիմել է Պողոս Սարկավագի «Լոմբարդների պատմությունը», նույն մեթոդը կիրառվել է 46.3 գլխի համար՝ հիմնվելով Հորդանանեսի «Գետերի ծագումը և արարքները» աշխատության վրա։ Իր մեկնաբանության մեջ Ռենանուսը կտրուկ հակադրել է հին գերմանացիների քաջությունն ու պարզությունը նրանց երկրի անկման հետ 16-րդ դարում։ Հիմնական մեղքը, ի թիվս այլ բաների, բարդվել է կրոնական պատերազմների և երկիրը պառակտող բողոքականների վրա:

Տիտոս Լիվիուսի աշխատությունները Ռենանուսը օգտագործել է Տակիտոսի տեքստերի վերակառուցման և մեկնաբանության համար, ուստի 1533 և 1535 թվականների հրատարակությունները սերտորեն կապված են միմյանց հետ։ Ռենանուսը Լիվիուսի վրա աշխատել է գերմանացի տեքստաբան Սիգիզմունդ Գելենի հետ միասին։ Գելենն աշխատել է Ֆրոբենի տպարանում և մասնակցել է Տերտուլիանոսի, Պլինիոսի և Վելեյուս Պատերկուլոսի տեքստերի հրատարակմանը։ Բեատուսն իր տրամադրության տակ է ունեցել ավելի քան կես դար տպագրական ավանդույթներ և երկու ձեռագիր, որոնցից առաջինը կոչվում է Վորմսի («Codex Vormatiensis»)։ Այդ անավարտ ձեռագիրը նրան 1529 թվականին նվիրել է  Վորմսի տաճարի վանահայր Ռեյնհարդ ֆոն Ռուպպերը։ Դրա հիման վրա մեկնաբանություններ են գրվել I, 20, 2-ից մինչև VI, 28, 7 տեքստերի վերաբերյալ։ Երկրորդ ձեռագիրը փոխառվել է Շպայերի գրադարանից, այն ներառում է XXVI-ից մինչև XL գրքերը, որոնցից XXXIII գիրքը և XL-ի մի մասը ամբողջությամբ կորել են: Ռենանուսն այն օգտագործել է XXVI գրքի վերջին գլուխների և երրորդ տասնամյակի ավարտի վերաբերյալ մեկնաբանություններ անելու համար, այդ թվում՝ վերականգնելով XXVI գրքի մի շարք հատվածներ, որոնց տեղը խառնվել է գրագիրների կողմից: Գիտնականն ինքը Շպայերի ձեռագիրը համարել է «ամենահինը» («vetustissimus codex»): Վորմսի ձեռագիրը չի պահպանվել. Շպայերի ձեռագրի մեկ թերթիկը պահպանվել է, ինչը թույլ է տվել այն թվագրել 11-րդ դարով: Ձեռագրերից բացի, Ռենանուսն օգտագործել է 1469 թվականի հռոմեական հրատարակությունը, 1520 թվականի Ալդինի (Ազոլանո) հրատարակությունը և 1525 թվականի Սոբիուսի Քյոլնի հրատարակությունը՝ քննադատելով դրանք բոլորը:

Ռենանուսի մոտեցումը, որոշ առումով, սահմանափակ է եղել։ Լիվիոսի ոճի վերաբերյալ բազմաթիվ դիտարկումներ կատարելով՝ նա չի կարողացել գիտակցել, որ այդ ոճն ինքնին կարող է լինել որոշակի ընթերցումների վավերականության կարևոր ցուցիչ։ Սակայն նա իր մեկնաբանություններում նշել է, որ Լիվիոսը հակված է օգտագործել հնացած լատիներեն բառեր, հաճախ օգտագործելով «qui» բառը «quis»-ի փոխարեն, ինչը բնորոշ է նաև Կիկերոնի և Տերտուղիանոսի քերականություններին։ Այդ հայտնագործությունը թույլ է տվել նրան ուղղել Կիկերոնի «Ծերության մասին» աշխատության տպագիր հրատարակության ընթերցումները, և իր եզրակացությունները հաստատելու համար  Սելեստեի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու ձեռագրում նա գտել է ճիշտ ընթերցումներ։

### Տերտուղիանոսի երրորդ հրատարակություն։ Գնոստիցիզմ
մինի|Վալենտինյան տիեզերքի ուրվագիծը՝ հիմնված Հիրենեոս Լիոնացու տրակտատի վրա: Վերարտադրվել է Ժակ Պոլ Մինի ''Patrologia Latina'' աշխատության VII հատորում, 1857
1539 թվականին Տերտուղիանոսի աշխատությունների երրորդ հրատարակությունն անմիջականորեն կապված է եղել Տիտոս Լիվիոսի հրատարակության հետ: Այդ  հրատարակությունը արտացոլում է Ռենանուսի աճող հետաքրքրությունը եկեղեցու պատմության նկատմամբ և նրա անձնական կրոնական որոնումները, ինչպես նաև Գորժի վանքից նոր ձեռագրական աղբյուրի ձեռքբերումը: Դեռևս 1527 թվականին Ֆրոբենը դիմել է Բազելի փաստաբան Կլոդ Շանսոնետին, որը ներդրում է ունեցել Էրազմի հունական Նոր Կտակարանի հրատարակության մեջ և գրել է դրա վերաբերյալ մեկնաբանություն: 1527 թվականի մայիսին Շանսոնետը կապ է հաստատել Գորժի աբբայության  վանական Հուբերտ Կուստինի հետ, որը համեմատել է ձեռագիրը տպագիր տեքստի հետ և ուշադիր նույնականացրել բոլոր ընթերցումները: Սակայն համեմատության նյութերը երբեք չեն օգտագործվել երկրորդ հրատարակության համար, նրանց հերթը հասել է միայն 12 տարի անց: Ռենանուսը չի մեկնել Բազել,  նրա մեկնաբանության հրատարակումը կատարել է Սիգիզմունդ Հելենիուսը: 1539 թվականին Բեատուսը ճանաչել է հունական աղբյուրների ազդեցության չափը Տերտուղիանոսի լատիներեն տեքստի վրա, օրինակ՝ նկարագրելով -ի կազմվածքը սեռական հոլովով, որը Քվինտոս Սեպտիմիոս Ֆլորենսը թարգմանել է որպես «habeo» սեռական հոլովով. մեջբերվել են նաև այլ լատինական կազմվածքներ, որոնք հունականների  բառապատճեններ են։ Հունական ազդեցության մասին եզրակացությունը աստիճանաբար Ռենանուսին հասցրել է Տերտուղիանոսի լեզվական ստեղծագործականության և դրա կապի ըմբռնմանը Ապուլեոսի լեզվի հետ, որը նաև արտացոլում է «elegantia Africana»-ի առանձնահատկությունները։ Այսպիսով, Տերտուղիանոսը հունարեն «tessera» բառը վերածել է «contesseratio»-ի, և նմանատիպ դիտարկումները թույլ են տվել Ռենանուսին մեկնաբանել վաղ քրիստոնեության ծիսական լեզվի և դրա սրբությունների որոշակի առանձնահատկություններ։

Ռենանոսը միշտ չէ, որ հետևողականորեն օգտագործել է գորժյան  ձեռագրերի ընթերցումները, ընդ որում նրա ընտրությունը բավականին կամայական է եղել։ Ձեռագիրը ներառում է «Ապոլոգետիկան», ինչն ավելորդ է դարձնում նախորդ տպագիր տեքստի վերարտադրությունը, հենց դա էլ, ըստ երևույթին, որոշում է հիմնական ընթերցումների ընտրությունը, չնայած գորժյան ձեռագիրը որակով չի գերազանցում մյուսներին։ Իր մեկնաբանության մեջ Ռենանուսը գրել է, որ Տերտուղիանոսի ոչ մի այլ տրակտատ իրեն այնքան չի օգնել իր աշխատանքում, որքան «Ապոլոգետիկա»-ի  ձեռագրի մատչելիությունը։ «Վալենտինյանների դեմ» տրակտատի հետ աշխատելիս Ռենանուսը վերարտադրել է գնոստիկական տերմինների բառարանը 1528 թվականի հրատարակությունից և Վալենտինյան տիեզերքի քարտեզ-ուրվագիծը։

Աստվածաբանության և պատմության միջև ամենասերտ կապը կարելի է գտնել Ռենանուսի մեկնաբանություններում Տերտուղիանոսի «Վալենտինյանների դեմ» և «Մարկիոնի դեմ» տրակտատների վերաբերյալ: 16-րդ դարում բողոքականների շրջանում կտրուկ աճել է հետաքրքրությունը հին հերետիկոսությունների, մասնավորապես՝ գնոստիցիզմի և մանիքեիզմի նկատմամբ, որոնք հայտնի էին միայն Եկեղեցու հայրերի բանավեճային գրվածքներում: Էրազմը ձեռնարկել է Կիպրիանոս Կարթագենացու և Հիրենեոս Լիոնացու տրակտատների կարևոր հրատարակությունները: Այն փաստը, որ հավանական ընթերցողների մեծ մասը ծանոթ չի եղել այն ուսմունքներին, որոնցով վիճել են հայրերը, անհրաժեշտ է դարձրել համապարփակ բանասիրական և պատմական մեկնաբանության իրականացումը: Արդյունքում, Ռենանուսը ստիպված է եղել ներկայացնել Վալենտինյանության հիմնարար աստվածաբանական գաղափարների ուրվագիծը:

Տերտուղիանոսի փոխաբերական լուտանքները մեծ մարտահրավեր են ներկայացրել մեկնաբանի համար, քանի որ նա պետք է որոշեր, թե երբ է եպիսկոպոսը հեգնում և երբ՝ լուրջ։ Գնոստիկական ուսմունքի վերակառուցումը հիմնված է Հիրենեոս Լիոնացու տեքստի վրա, բացի այդ, Ռենանուսը բազմաթիվ մանրամասներ է քաղում  հին աղբյուրներից։ Առաջին հերթին, դա ներառում է այն փաստը, որ գնոստիկները թույլատրում են կանանց քահանայությունը, ինչպես նաև Քրիստոսի պատկերների պաշտամունքը և Պիղատոս Պոնտացուն պատկանող Նրա պատկերի ենթադրյալ տիրապետումը։ Դրանից նա եզրակացրել է սրբապատկերների պաշտամունքը, որը հատկապես տարածված է եղել քրիստոնեական Արևելքում։

Տեքստային աշխատանքի բարդությունը պատկերված է XXXVII գլխի 1-ին մասի հետևյալ դրվագում։ Երբ նա սկսել է աշխատել իր ձեռագրերի և Հիրենեոս Լիոնացու  տրակտատի տեքստերի հետ, Ռենանուսը հասկացել է, որ «lyncuriana» տերմինը դուրս է համատեքստից։ Բառացիորեն այն նշանակում է մի տեսակ կարծր քար՝ նռնաքար։ Պլինիոսի «Բնական պատմությունը» (VIII, 137) հիշատակում է արգոնավորդներից մեկին՝ Լինքեոսին, որը օժտված էր պարզ տեսիլքներով, ինչը ճիշտ մեկնաբանությունն է։ Նմանապես, XIV գլխի 4-րդ մասում Ռենանուսը կարծում է, որ Տերտուղիանոսը հեգնանքով համեմատել է գնոստիկ աստվածուհի Ակտամոտոսին ոսկե վզնոց («aureloum») կրող խառնածինի («catulus») հետ։ Գիտելիքների աճը 1539 թվականին հանգեցրել է ճիշտ մեկնաբանության, պարզվել է, որ դա հունականություն է, և այլ աղբյուրներից հնարավոր է եղել տեղեկանալ, որ Տերտուղիանոսը նկատի է ունեցել դրամատուրգ Կատուլլոսի «Լավրոլոս» պիեսը, որը բեմադրվել է 41 թվականին: Այդ պիեսում հանցագործը խաչվել է բեմի վրա (չնայած անհայտ է, թե արդյոք նա իրականում մահացել է հանդիսատեսի առջև)  և այդ ներկայացման մասին գրել են Վալերիուս Մարցիալիսը, Դեցիմուս Յունիուս Յուվենալիսը, Գայոս Տրանքվիլլոս Սվետոնիոսը և նույնիսկ Հովսեփոս Փլավիոսը:

Վերոնշյալը ցույց է տալիս, որ Ռենանուսը, նույնիսկ իր կամքին հակառակ, ստիպված է եղել տալ ընդարձակ պատմական մեկնաբանություններ՝ չսահմանափակվելով միայն բառապաշարային և քերականական մեկնաբանություններով։ Դա պահանջվել է թե՛ Տերտուղիանոսի լեզվի բարդության, թե՛ վաղ քրիստոնեական եկեղեցու պատմական նախապատմության համեմատաբար վատ իմացության պատճառով։ Ռեֆորմացիայի նկատմամբ հիասթափությունն արտահայտվել է Ռենանուսի կողմից վաղ քրիստոնյաների շրջանում խաղաղության և ներդաշնակության վրա շեշտադրմամբ, նա նույնիսկ բացահայտորեն հավանություն է տվել պապականությանը և դրա դավանաբանական վերահսկողությանը։

Ռենանուսի Տերտուղիանոսի վերաբերյալ աշխատանքի պատմությունը դրանով չի ավարտվել։ Երրորդ հրատարակության լույս ընծայումից կարճ ժամանակ անց նա Մալմսբերիից ստացել է նախկինում անհայտ մեկ այլ ձեռագիր, որը Ջոն Լելանդն ուղարկել է պորտուգալացի հումանիստ Դամիաո դե Գոյսի միջոցով։ Ձեռագիրը հայտնվել է Ռենանուսի ձեռքում, բայց ավելի կատարելագործված չորրորդ հրատարակություն ստեղծելու հնարավորություն երբեք չի առաջացել։ Միայն 1550 թվականին, հետևելով իր ուսուցչի հրահանգներին, Ս. Հելենն ավարտել է այն։

### Ռենանուսի աստվածաբանական հայացքներ և պատմական գիտություն
Տեքստային քննադատությունը և պատմական գիտությունը սերտորեն փոխկապակցված են Ռենանուսի աշխատանքներում, իրականում առաջինը բնականաբար հանգեցրել է երկրորդին։ Տեքստային քննադատություն իրականացնելիս խմբագիրը պետք է հասկանար ձեռագրերի աղավաղման գործընթացները, որոնք տեղի են ունեցել ժամանակի ընթացքում, և պետք է վերակառուցեր բնօրինակ տեքստը։ Ռենանուսի հաջողությունը որպես հին տեքստերի հրատարակիչ հիմնականում հիմնված է նրա՝ որպես պատմաբանի զգայունության և նրա հիմնարար պատմական կրթության վրա։ Ռենանուսի ժամանակակիցները նրան ճանաչել են մեծ պատմաբան Վելեյուս Պատերկուլուսի տեքստի հայտնաբերումից և հրատարակումից հետո։ Ռենանուսն ինքը չի զբաղվել տեսականացմամբ կամ չի փորձել գրել պատմության փիլիսոփայության թեմայով, այդ պատճառով էլ նրա մեթոդը կարելի է հասկանալ միայն նրա տեքստային աշխատանքներից։

Միջնադարում պատմական գործընթացի տեսական ըմբռնումը հնարավոր էր միայն եկեղեցական պատմության շրջանակներում, սակայն դա գործնականում բացակայել է Վերածննդի պատմագրությունում ՝ այն փոխարինվել է առանձին պապերի կենսագրություններով և ուշ անտիկ և վաղ միջնադարյան եկեղեցական հայրերի ծանոթագրություններով, որոնք դեմ են եղել սխոլաստիկ ավանդույթին: Ռենանուսի համար Տերտուղիանոսի հրատարակությունները հնարավորություն են տվել համատեղել պատմական և աստվածաբանական հետաքրքրությունները: Դա հիմնականում արտահայտվել է ապաշխարության և հաղորդության հարցերի նկատմամբ նրա ուշադրության մեջ։ 1539 թվականի հրատարակության մեջ Տերտուղիանոսի մասին իր մեկնաբանության մեջ Ռենանուսը հասկացել է, որ հին եկեղեցում ապաշխարությունը կատարվում է հրապարակայնորեն, բայց անձամբ իրեն ավելի շատ տպավորել են քահանայի հետ միայնակ կատարված ապաշխարությունն ու խոստովանությունը: Նա հետևողականորեն վերլուծել է յոթերորդ դարի ապաշխարության կանոնը, կարոլինգյան դարաշրջանի նմանատիպ գրքերը և համապատասխան հատվածները Իսիդոր Սևիլյացու, Բեդա Պատվելիի, Օռլեանցի Տեոդուլֆի, Բեթանուսի, Ռաբանուս Մավրոսի աշխատություններից և Սուդայի բյուզանդական բառարանից: Արդյունքում, Ամբրոսիոս Մեդիոլանցու և Պսևդո-Քրիզոստոմոսի վկայությունները միայն քահանայի ներկայությամբ Տիրոջը խոստովանելու առավելության մասին առավելագույնս համապատասխանել են նրա տեսակետներին: Նա նաև մեջբերել է Էրազմի ապաշխարության մասին տրակտատը, որը հրատարակվել է 1524 թվականին։

Տերտուղիանոսի «De corona militis» տրակտատի վերաբերյալ իր մեկնաբանության մեջ Ռենանուսը մեկնաբանել է Եկեղեցու պատմական դիրքորոշումը մկրտության խորհրդի վերաբերյալ: Դա կարևոր է եղել Ռեֆորմացիայի և անաբապտիստական շարժման արագ աճի համատեքստում, որը Բեատուսը բացասաբար է դիտարկել: Նա անաբապտիզմը համարել է լուրջ սպառնալիք ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ եկեղեցական խաղաղությանը. համապատասխանաբար, նրա համար կարևոր է եղել պարզաբանել հին Եկեղեցու դիրքորոշումը նորածինների մկրտության վերաբերյալ: Նա հաստատել է, որ հին ժամանակներում մեծահասակների մկրտությունը կիրառվել է անհրաժեշտությունից ելնելով՝ հեթանոս նորադարձների մեծ թվի պատճառով: Կարոլինգյան դարաշրջանում Եկեղեցին սահմանել է կանոններ, որոնց համաձայն նորածինները պետք է մկրտվեին տարվա որոշակի ժամանակահատվածում, իսկ մնացած բոլոր դեպքերում մկրտությունը թույլատրվել է միայն մահվան սպառնալիքի դեպքում: Ռենանուսը վկայակոչել է իններորդ դարի եկեղեցական գրող աբբատ Անսեգիոսին: Այդ տեքստերի ձեռագրերի հավաքածուն նրան հասանելի է եղել Սելեստայի Սեն-Ֆուայի գրադարանում և Ստրասբուրգի տաճարի գրքերի հավաքածուում: Այնուամենայնիվ, Ռենանուսը նշել է, որ նույնիսկ այդ դարաշրջանում եղել են բացառություններ դանիացիների, նորվեգացիների և սլավոնների շրջանում, ովքեր այդ ժամանակ ընդունել են քրիստոնեական հավատք: Նման հետազոտության արդյունքը պատարագային ծեսերի պատմական փոփոխականության ըմբռնումն է եղել, որը սկիզբ է առել դեռևս Եկեղեցու հիմնադրումից: Ակնհայտ է, որ նա եկեղեցական սովորույթների տարբերությունները ընդունել է որպես ազգային մշակույթների միջև եղած տարբերությունների բնական մաս։

Ռենանուսը նմանատիպ եզրակացությունների է հանգել Հաղորդության վերաբերյալ և մեկնաբանելով Տերտուղիանոսի աշխատանքը՝ նա որոշել է առանձին մենագրություն գրել այդ թեմայով: Իրականում, որոշ էլզասցի հումանիստներ ծիսական բարեփոխումներ են առաջարկել դեռևս Ռեֆորմացիայից առաջ, և այս կոչը միայն ընդարձակվել է Լյութերի գործունեությունը սկսելուց հետո: Իր մեկնաբանության մեջ Ռենանուսը գրել է, որ Հաղորդությունն ընդունվել է հին եկեղեցում, որտեղ նրանք նշել են Ագապան՝ եղբայրական սիրո տոնը, որը ենթադրում է ոչ միայն Սուրբ Նվերներից օգտվելը, այլև ակտիվ բարությունը: Դա ոգեշնչել է Տերտուղիանոսի գործելակերպին վերադառնալու ցանկությունը: Բենեդիկտյան վանահայր Պաուլ Վոլցը տեղեկացրել է Ռենանուսին, որ վաղ քրիստոնյաները հաղորդություն են տվել աշխարհիկներին երկու դեպքերում էլ, փաստ, որը հաստատել է կարտեզյան վանահայր Կոնրադ Պելիկանոսը, որը պատրաստել է Տերտուղիանոսի աշխատությունների առաջին հրատարակության ցանկերը: Հետևաբար, անհրաժեշտ է եղել վերականգնել այդ վաղ քրիստոնեական սովորույթը։ Չնայած այն չի հաստատվել Քրիստոսի և առաքյալների կողմից, այն շատ վաղ ներմուծվել է նրանց հաջորդների կողմից։ Ռենանուսը համակարգել է իր տեսակետները Հովհաննես Ոսկեբերանի 1540 թվականի հրատարակության նախաբանում։ Այն շարունակել է Տերտուղիանոսի մեկնաբանության մեջ արտահայտված գաղափարները և օգտագործել նույն աղբյուրները։ Ռենանուսի մեկնաբանություններն ու նախաբանները վերարտադրվել են բողոքական բանավեճի հեղինակ Ֆլակոս Իլլիրիկոսի կողմից իր «Պատարագի պատմությունը» աշխատության մեջ, որը երկու անգամ վերահրատարակվել է։ Բողոքականների և կաթոլիկների միջև վեճի համատեքստում, որտեղ Պատարագի հարցերը զգալի տեղ են զբաղեցրել, Սուրբ Հաղորդության ժամանակ Էրազմը հաշտության կոչ է արել։ Դա պաշտպանել են նրա մի խումբ ընկերներ, այդ թվում՝ Ռենանուսը և Մարտին Բուցերը։

### Կյանքի վերջին տարիներ։ Մահ
Ռենանուսը մեկուսի մարդ էր, գրեթե ողջ կյանքն անցկացրել է որպես ճգնավոր՝ նախընտրելով շփվել նամակագրությամբ։ Ընկերները հազվադեպ են այցելել նրան, նույնիսկ Էրազմը նրան այցելել է միայն երկու անգամ։ Անձնական կյանքում նա չափազանց ժուժկալ է եղել, շարունակել է աշխատել դասական տեքստերի վրա իր աշխատասենյակում՝ գրեթե առանց այցելուների։ Միակ բացառությունը հանրային այգում առավոտյան զբոսանքն է եղել։ Քարտուղարական պարտականությունները կատարել են *famulus*-ները՝ խորհրդապահ աշակերտները, որոնցից վերջինը Ռուդոլֆ Բերզիուսն է (Rudolf Berzius [Berschin])։ 1540 կամ 1541 թվականին Ռենանուսն ամուսնացել է երիտասարդ այրի Աննա Բրաունի հետ, որի ամուսինը մահացել էր ժանտախտից։ Հնարավոր է, որ այս միությունը տեղի է ունեցել Բերզիուսի նախաձեռնությամբ, քանի որ Աննան նրա կնոջ զարմուհին է եղել։ Սակայն կան որոշ վկայություններ, որ նրանք միայն նշանադրվել են, եկեղեցական հարսանիք կամ ամուսնության գրանցում չի եղել, Բեատուսն ու Աննան նույն տանը չեն ապրել։ Սակայն Յոհաննես Շտուրմը իր 1551 թվականի կենսագրության վերջում պնդում է, որ նրանց միջև եղել է օրինական ամուսնություն։ Կենսագիրները տարբեր բացատրություններ են տվել պատճառների համար, այդ թվում՝ Ռենանուսի բնածին ժլատությունը կամ կնատյացությունը, ինչպես նաև կանանց հետ շփվելու ծայրահեղ ամաչկոտությունն ու անկարողությունը մի տղամարդու կողմից, ով իր ամբողջ կյանքը նվիրել է գիտությանը:

Նստակյաց ապրելակերպը հանգեցրել է բազմաթիվ հիվանդությունների, որոնց համար Ռենանուսը բուժվել է Բադենի առողջարաններում: Վերջին երեք տարիների ընթացքում նա հատկապես տառապել է միզապարկի քրոնիկ հիվանդությամբ, որի համար նա դիմել է բազմաթիվ բժիշկների, բայց ապարդյուն: Ուժեղ ցավեր զգալով՝ նա շտապ մեկնել է առողջարան 1547 թվականի հուլիսին և մահացել Ստրասբուրգում հուլիսի 20-ին՝ չկարողանալով հասնել իր նպատակին: Ռենանուսը 61 տարեկան էր: Մարտին Բուցերը և երկու բողոքական քահանաներ ներկա են եղել նրա մահվանը․ իր կտակի համաձայն՝ նա թաղվել է Սելեստայի ծխական եկեղեցում՝ հուղարկավորությունը կատարվել է կաթոլիկ ծեսերի համաձայն: Գերեզմանաքարի վրա փորագրված տապանագիրը գրել է Ռ. Բերսիուսը, այն ոչնչացվել է 1793 թվականին, բայց պահպանվել է վերապատմության մեջ։ Բեատուսը մահից հետո թողել է մեծ ժառանգություն՝ տուն և գույք, որոնց արժեքը, տարբեր գնահատականներով, կազմել է 8000-ից 20000 գուլդեն ոսկով։ Բերզիուսը, Աննա Բրաունը և նրանց հարազատները դատական հայց են ներկայացրել Ռենանուսի արյունակցական ազգական՝ մսագործ Բերնհարդ Օտլինի (Bernhard Öttlin) դեմ։ Գործը ձգձգվել է մինչև 1560-ականների սկիզբը։

## Պատմագրություն։ Հիշատակ
մինի|left|Կենդանության օրոք կատարված դիմանկար՝ ստորագրությամբ։ Փայտի վրա կատարված փորագրություն, վերարտադրված Briefwechsel des Beatus Rhenanus-ում (1886)
Բեատուս Ռենանուսը համարվում է առաջին եվրոպացի պատմաբաններից մեկը, ով իր հետազոտությունները կատարել է պատմական աղբյուրների նկատմամբ քննադատական մոտեցման վրա, և համարվել է ժամանակակից պատմագրության և ակադեմիական տեքստաբանության հիմնադիրներից մեկը: Այնուամենայնիվ, չնայած իր կենդանության օրոք ունեցած մեծ հեղինակությանը և հռչակին, նրան նվիրված ուսումնասիրությունների թիվը փոքր է: «Գերմանիայի պատմություն» աշխատության 1551 թվականի վերահրատարակության մեջ հրատարակվել է լատիներեն լեզվով կարճ կենսագրություն՝ գրված հայտնի ստրասբուրգցի գիտնական և Կիկերոնի մասնագետ Յոհաննես Շտուրմի կողմից՝ «Beati Rhenani Vita per Joannem Sturmium», որը ոճավորված է որպես անտիկ նմուշ, այլ կերպ ասած, այդ նկարագրությունը չի ներառում նրա կյանքի ժամանակագրական հենքը, ներառյալ ծննդյան ամսաթիվը : Տասնիններորդ դարի հետազոտողները ստիպված են եղել նորից սկսել աշխատանքը։ 1856 թվականին հրատարակվել է բազելցի պրոֆեսոր Յակոբ Մալիի կողմից գրված կարճ կենսագրությունը, որը ներառել է Ռենանուսի Ցվինգլիին ուղղված որոշ նամակներ։ Շեշտը դրված է նրա՝ որպես դասական բանասերի բնութագրման վրա՝ գրեթե առանց նրա պատմական աշխատությունների հիշատակման։ Ավստրիացի հետազոտող Ադալբերտ Հորավիցը գիտական շրջանառության մեջ է մտցրել մեծ քանակությամբ առաջնային աղբյուրներ, որը 1872-1886 թվականներին հրատարակել է Ռենանուսի կենսագրությունը, նրա տեքստային և պատմական աշխատությունների ուսումնասիրությունը, նրա գրադարանի բովանդակությունը և մոտ հարյուր հիսուն նամակ։ 1988 թվականին Կալիֆոռնիայի համալսարանի հրատարակչությունը լույս է ընծայել Ջոն դ'Ամիկոյի մենագրությունը, որը ներկայացնում է Ռենանուսի բանասիրական և աղբյուրագիտական ուսումնասիրությունների համապարփակ գնահատականը՝ դարաշրջանի և ժամանակակից գիտական աշխատանքի համատեքստում։ 2008 թվականին Ֆելիքս Մունդտը Թյուբինգենում հրատարակել է «Գերմանիայի պատմության» ժամանակակից հրատարակությունը՝ լատիներեն տեքստով, գերմաներեն թարգմանությամբ և մանրամասն հետազոտությամբ։

1997 թվականին ստեղծվել է Բեատուս Ռենանուսի միջազգային Կոլեգիում՝ Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և Շվեյցարիայի համալսարաններում դասական հետազոտությունների շրջանակներում գիտական փոխանակումը համակարգելու համար՝ ի հիշատակ Վերին Հռենոսի տարածաշրջանի հումանիստական ավանդույթների։

## Գրադարան

մինի|Հումանիստական գրադարանի Ռենանուսի հավաքածուի մի մասը։ Երևում են Հերոնիմոսի և Ավգուստինոսի ստեղծագործությունների արմատները
Բեատուս Ռենանուսը իր առաջին գրքերը ձեռք է բերել 15 տարեկանում․ նա օգտագործել է համալսարանական ուսումը և տպագրատանը աշխատանքը՝ իր գրքերի հավաքածուն ընդլայնելու համար: 22 տարեկանում՝ Փարիզում անցկացրած իր օրերի ավարտին, նա արդեն ունեցել է 253 հատոր: Ռենանուսն իր գրադարանը հավաքել է ողջ կյանքի ընթացքում, և մահվան պահին այն հասել է 1700 գրքի, այդ թվում՝ 1300 տպագիր գրքերի՝ կազմված 670 մեծ հատորներից (Ա. Հորավիցը դրանցից 691-ը հաշվել է 1874 թվականին): Պահապանը եղել է famulus-ը՝ ինչպես կոչել են ուսանող- քարտուղարին՝ Ռուդոլֆ Բերզիուսին: Բերզիուսը նամակներ և նախաբաններ է գրել Ռենանուսի թելադրանքով, ստուգել ձեռագրերը, ուղղել սրբագրությունները և նույնիսկ օգնել է իր ուսուցչին փնտրել լավագույն հրատարակություններն ու հազվագյուտ տեքստերը։

Ռենանուսի գրադարանը ոչ թե գրքասերների հավաքածու, այլ պատմաբանի և տեքստային խմբագրի աշխատանքային գործիք է եղել։ Հետևելով իր հայրենի քաղաքի ավանդույթներին՝ նա իր ամբողջ գրքերի հավաքածուն կտակել է Սելեստայի լատինական դպրոցին, որը կրկնապատկել է ծխական գրադարանի պաշարները։ Ներկայումս պահպանվել են 1287 տպագիր գիրք՝ կազմված 423 թեմատիկ փաթաթուններով, ինչպես նաև 264 ձեռագիր, որոնցից ամենահինը թվագրվում է 7-րդ դարով։ Բացի այդ, պահպանվել են Բեատուսի 94 աշխատություն՝ կազմված 33 հատորից և 1686 այլ փաստաթղթեր, հիմնականում նամակներ։ Պահպանվել են 247 ելից և նրան ուղարկված 7 նամակներ, այդ թվում՝ Թոմաս Մորի նամակները։ Պահպանված գործնական փաստաթղթերի թվում են նրա հոր՝ Անտոն Բիլդի հուղարկավորության ակտերը, 1509 թվականին իր տան փլուզման հետևանքով պատճառված վնասի գույքագրումը և Բեատուսի և հարևան գյուղացու միջև կնքված պայմանագիրը՝ հորթերի ձմեռման վերաբերյալ։ Պահպանվել է նաև Ֆրոբենի 1549 թվականի խնդրանքը, որով պահանջվել է վերադարձնել Բ․ Բիլդի կողմից իր տպարանից և գրադարանից փոխառված գրքերն ու ձեռագրերը:

Բավականին ուշագրավ է Բեատուս Ռենանուսի գրադարանի ձեռագրերի բաժինը: Մորիս Լեբելը դրա բովանդակությունը դասակարգել է հետևյալ կերպ՝ 20-ը վերաբերում են Սելեստայի, Ստրասբուրգի և Էլզասի պատմությանը ընդհանրապես, 19-ը՝ հունարեն ձեռագրեր են, 21-ը՝ ժամանակակից հումանիստների (ներառյալ Նիկոլաս Պերոտինի, Բատիստա Գուարինոյի և այլոց) աշխատությունների ձեռագրեր: Հաջորդում են հին փիլիսոփաների 9 ձեռագրեր (ներառյալ Արիստոտելի 4-ը և Բոետիոսի 3-ը), դասական լատինացի գրողների 9 ձեռագրեր (ներառյալ 13-րդ դարի Օվիդիուսը) և նույնքան եկեղեցու հայրերի ձեռագրեր: Այս բաժնի ամենահին ձեռագիրը Կյուրեղ Ալեքսանդրացու աշխատությունների 9-րդ դարի ձեռագիրն է: Ներկայացված են նաև Որոգինեսի և Տերտուղիանոսի, Ամբրոսիոս Մեդիոլանցու և Օգոստինոս Երանելիի, Սուրբ Աթանաս Ալեքսանդրացու, Սուրբ Գրիգոր Աստվածաբանի և Գրիգոր Նյուսացու, Սուրբ Բենեդիկտ Նուրսիացու, Իսիդոր Սևիլացու և Գրիգոր Մեծի աշխատությունների ձեռագիր տարբերակները: Դրանք հիմնականում արտագրվել են 10-11-րդ և 15-րդ դարերում: Առկա են եղել նաև բժշկական բովանդակության 2 ձեռագիր, 4-ը՝ քերականության և բառարանագրության, 6-ը՝ տարեգրքերի, պատմաբանների և ճանապարհորդների ձեռագրեր, Աստվածաշնչի, ծիսական, քարոզչական և միստիկական ձեռագրեր, վանական կանոններ, սրբագրական աշխատություններ և մարտիրոսաբանություն, դոգմատիկ և բարոյական աստվածաբանության ձեռագրեր: Մորիս Լեբելը եզակի է անվանել 11-րդ դարի լատիներեն-գերմաներեն բառարանը և Ջոն դը Մանդևիլի ճանապարհորդությունների գերմաներեն-իտալական դիգլոտը՝ թվագրված 1419 թվականով{{sfn|Lebel|1977|p=4, 7}: Այլ ձեռագրերի շարքում առանձնանում են Ֆուլդայի տարեգրքերը և 15-րդ դարի հունարեն-կյուրեղագիր բառարանը:

Գրադարանը պարունակում է 1501-1510 թվականների միջև հրատարակված իտալական, ֆրանսիական և գերմանական հրատարակությունների բացառիկ համապարփակ հավաքածու, որը իր ներկայացուցչականությամբ մրցակցում է Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի հետ։ Ռենանուսի հավաքածուի տպագիր գրքերի նշանավոր շարքում Մորիս Լեբելը առանձնացրել է Կիկերոնի 1486 և 1488 թվականների, Հորացիոսի 1490 թվականի, Վերգիլիոսի 1492 թվականի, Լուկանոսի 1505 թվականի և Ստացիուսի 1502 թվականի վենետիկյան հրատարակությունները: Բոլոր նոր ձեռք բերված գրքերում Ռենանուսը նախնական էջում գրել է գնման ամսաթիվը (այստեղից հետևում է, որ 1500 թվականին նա ձեռք է բերել 8 գիրք, 1501 թվականին՝ 14, իսկ 1502 թվականին՝ 35), գումարը և ստանդարտ ձևակերպումները՝ «Sum Beati Rhenani, nec muto dominum» («Ես պատկանում եմ Բեատուս Ռենանուսին և չեմ կարող փոխել սեփականատիրոջս») կամ «dono dat», «dono misit», «muneri mittit» («նվիրված կամ տրված այսինչի կողմից»):



Bibliothèque humaniste de Sélestat 21 janvier 2014-100.jpg|Գրքերի տեսք. առաջին պլանում Բեատուսի դիմանկարով դրվագամեդալն է
Bibliothèque humaniste de Sélestat 21 janvier 2014-123.jpg|«Կոսմոգրաֆիայի հիմունքներ» գրքի տիտղոսաթերթը Ռենանուսի ստորագրությամբ
Bibliothèque humaniste de Sélestat 21 janvier 2014-122.jpg|«Կոսմոգրաֆիայի հիմունքներից» մի հատված՝ Ամերիկայի առաջին հիշատակմամբ
BH Selestat 3.jpg|7-րդ դարի Ճաշոցը հավաքածուում պահպանվող ամենահին ձեռագիրն է



## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Գերմանացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանասերներ
Կատեգորիա:Գերմանացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի հումանիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի տպագրիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ