open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հյուսիսային Ամերիկայի դրոշներ

## Երկրների դրոշներ

պատկեր:Flag of Antigua and Barbuda.svg|Անտիգուա և Բարբուդայի դրոշ
պատկեր:Flag of the Bahamas.svg|Բահամների դրոշ
պատկեր:Flag of Barbados.svg|Բարբադոսի դրոշ
պատկեր:Flag of Belize.svg|Բելիզի դրոշ
պատկեր:Flag of Haiti.svg|Հաիթիի դրոշ
պատկեր:Flag of Guatemala.svg|Գվատեմալայի դրոշ

պատկեր:Flag of Grenada.svg|Գրենադայի դրոշ
պատկեր:Flag of Dominica.svg|Դոմինիկայի դրոշ
պատկեր:Flag of the Dominican Republic.svg|Դոմինիկյան Հանրապետության դրոշ
պատկեր:Flag of Canada.svg|Կանադայի դրոշ
պատկեր:Flag of Costa Rica.svg|Կոստա Ռիկայի դրոշ
պատկեր:Flag of Cuba.svg|Կուբայի դրոշ
պատկեր:Flag of Mexico.svg|Մեքսիկայի դրոշ
պատկեր:Flag of Nicaragua.svg|Նիկարագուայի դրոշ
պատկեր:Flag of Panama.svg|Պանամայի դրոշ
պատկեր:Flag of El Salvador.svg|Սալվադորի դրոշ
պատկեր:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|Սենթ Վինսենթ և Գրենադինների դրոշ
պատկեր:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|Սենթ Քիթս և Նևիսի դրոշ
պատկեր:Flag of Saint Lucia.svg|Սենթ Լյուսիայի դրոշ
պատկեր:Flag of the United States.svg|ԱՄՆ-ի դրոշ
պատկեր:Flag of Trinidad and Tobago.svg|Տրինիդադ և Տոբագոյի դրոշ
պատկեր:Flag of Jamaica.svg|Ճամայկայի դրոշ


## Արտաքին հղումներ
* Հերալդիկա հանրագիտարան 
* Աշխարհի երկրների դրոշներ 

Կատեգորիա:Դրոշներ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկա
Impossible (երգ, Շոնթել)

**Impossible** (Անհնար), բարբադոսցի երգչուհի Շոնթելի երգն է։ Երգը գրվել է Արնթոր Բիրգիսսոնի և Ինա Վրոլդսենի կողմից և թողարկվել է 2010 թվականի փետրվարի 9-ին։

European Hot 100 Singles չարթում երգը զբաղեցրել է 2-րդ հորիզոնականը։

## Չարթեր
### Շաբաթվա չարթեր

### Տարեվերջյան չարթեր

### Ռադիո թողարկում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2010 սինգլներ
Կատեգորիա:2010 երգեր
Կատեգորիա:Irish Singles Chart գլխավորած սինգլներ
Կատեգորիա:UK Singles Chart գլխավորած սինգլներ
Աշոտ Նավասարդյան

**Աշոտ Ցոլակի Նավասարդյան** (), հայ քաղաքական, պետական գործիչ, Հայաստանի հանրապետական կուսակցության հիմնադիր-նախագահը՝ 1990 թվականից։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի` իրավագիտության ֆակուլտետը, աշխատել է Երևանի «Պիտակ» փաթեթների գործարանում, Հիմնել է «Լիցք» կոոպերատիվը։

Եղել է ընդհատակյա Ազգային միացյալ կուսակցության (ԱՄԿ, 1968) և խորհրդի (1973) անդամ։ Հետագայում հետևել է Գարեգին Նժդեհի «Ցեղակրոն» գաղափարախոսությանը, հանդես եկել խորհրդային ամբողջատիրական համակարգի քննադատությամբ, Հայ դատի պաշտպանությամբ։ Հայ ժողովրդի ապագան կապել է ազատ, անկախ և միացյալ Հայաստանի հետ։ Իր գաղափարների տարածման համար երեք անգամ կալանավորվել է և գումարային դատապարտվել 17 տարվա ազատազրկման ու 5 տարի աքսորի։ Կալանավայրերում անց է կացրել շուրջ 12 տարի, այդ թվում՝ 7 տարի բանտային և հատուկ ռեժիմի պայմաններում, վաղաժամ ազատվելով երկրորդ և երրորդ անգամ։ 1987 թվականին ազատվելուց հետո շարունակել է քաղաքական գործունեությունը, 1989-1990 թթ. եղել է ԱԻՄ Խորհրդի անդամ։ 1990 թ․–ի օգոստոսին Հայաստանի Գերագույն դատարանի որոշմամբ արդարացվել է, հանցակազմի բացակայության պատճառով։ «Ազգային ինքնորոշում միավորում» կազմակերպության խորհրդի անդամների հետ հիմնադրել ու ղեկավարել է «Անկախության բանակ» ռազմաքաղաքական կազմակերպությունը (1989), որը մասնակցել է Հայաստանի պաշտպանության և Արցախի ազատագրման մարտերին Երասխավանից մինչև Մարտակերտ, Քելբաջար, Լաչին, Շուշի և այլն։ Պարգևատրվել է 1-ին աստիճանի Մարտական խաչով, 1990 թվականին հիմնադրել է Հայաստանի հանրապետական կուսակցությունը և եղել նրա առաջին ղեկավարը։ 1990 թվականին ընտրվել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի, 1995 թվականին ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր։ 1990-1995 թվականներին եղել է ՀՀ ԳԽ Անկախ պետականության հաստատման և ազգային քաղաքականության հարցերի և Սահմանադրական հանձնաժողովների անդամ, 1995-1997 թվականներին՝ ԱԺ Պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի փոխնախագահ։ 1996 թվականին Գերմանիայում մասնակցել է Ռազմավարական հետազոտությունների Մարշալի կենտրոնի դասընթացներին, ստացել է ռազմագետի որակավորում։ Սրտի իշեմիկ հիվանդության պատճառով մահացել է 1997 թվականի նոյեմբերի 3–ին, 47 տարեկանում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աշոտ Նավասարդյանի առաջին հարցազրույցը (առաջին մաս)
* Աշոտ Նավասարդյանի առաջին հարցազրույցը (երկրորդ մաս)

Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:1997 մահեր
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Մարտի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 3 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ այլախոհներ
Բալաբեխ Կարապետ

**Բալաբեխ Կարապետ** (), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
1895-1896 թվականներին գործել է Աղբյուր Սերոբի խմբում։ 1895 թվականին կազմակերպել է Ուրտափի ինքնապաշտպանությունը։ 1897-1898 թվականներին Ճարտարի զինատար խմբում զենք է փոխադրել Խլաթ՝ մասնակցելով մի շարք կռիվների (Քյոշկ գյուղի, Խաթավինի և այլն)։ Հատկապես աչքի է ընկել Բաբշենի կռվում (1898)։ Աղբյուր Սերոբի ազատագրական պայքարի ըմբռնումների անդավաճան հետևորդ է։ Գործունեություն է ծավալել նաև Վանում, ապա անցել է Կարս։

Անդրկովկասում մասնակցել է հայ-թաթարական ընդհարումներին։ 1908 թվականի երիտթուրքերի հեղաշրջումից հետո, մինչև 1915 թվականն ապրել և գործել է Խլաթում։ Դավադրաբար ձերբակալվել է, տեղափոխվել Բիթլիսի բանտ և կախաղան բարձրացվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Օվկիանիայի դրոշներ

## Երկրների դրոշներ

պատկեր:Flag of Australia.svg|Ավստրալիա
պատկեր:Flag of Vanuatu.svg|Վանուատու
պատկեր:Flag of the Marshall Islands.svg|Մարշալյան կղզիներ
պատկեր:Flag of Federated States of Micronesia.svg|Միկրոնեզիա
պատկեր:Flag of Nauru.svg|Նաուրու
պատկեր:Flag of New Zealand.svg|Նոր Զելանդիա
պատկեր:Flag of Palau.svg|Պալաու
պատկեր:Flag of Papua New Guinea.svg|Պապուա Նոր Գվինեա
պատկեր:Flag of the Solomon Islands.svg|Սողոմոնյան կղզիներ
պատկեր:Flag of Tuvalu.svg|Տուվալու
պատկեր:Flag of Fiji.svg|Ֆիջի


## Կախյալ տարածքների, վարչական միավորների դրոշներ
**Ավստրալիայի ներքին տարածքներ**

պատկեր:Flag of Norfolk Island.svg|Նորֆոլկ
պատկեր:Flag of Christmas Island.svg|Ծննդյան կղզի

**Մեծ Բրիտանիայի ծովային տարածքներ**

պատկեր:Flag of the Pitcairn Islands.svg|Պիտկերն կղզի


## Արտաքին հղումներ
* Հերալդիկա հանրագիտարան 
* Աշխարհի երկրների դրոշներ 

Կատեգորիա:Դրոշներ
Կատեգորիա:Օվկիանիա
Մոխրաթաղ

**Մոխրաթաղ**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում՝ Թարթառ գետի միջին հոսանքում՝ 540 մետր բարձրության վրա։ Գտնվում է հանրապետության հյուսիսարևելյան հատվածում, Մարտակերտ շրջկենտրոնից 8 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 62 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 2856,80 հա տարածք, որից 1350,59 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 1369,05 հա անտառային հողեր։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 6 աղբյուրներ` «Բլեղանց», «Քիթի-մարեն», «Ինը մասեն», «Քյահրիզ», «Պնջիր-փիշին» և «Տզզալուն»։

## Մոխրաթաղը Արցախյան պատերազմում
1989-ին Մախրաթաղում կազմավորվել է կամավորական ջոկատ (հրամանատար՝ Վ. Բալայան, Գ. Պողոսյան), որը մասնակցել է գյուղի, Մարտակերտի (Չայլու, Կիչան, Մարաղա, Վաղուհաս և այլն), Շահումյանի (Բուզլուխ, Մանաշիդ, Կարաչինար, Էրքեջ և այլն), Հադրութի (Տող, Ծամձոր և այլն) շրքանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մոխրաթաղից ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է Վ. Բալայանը (հետմահու)։ Մոխրաթաղից զոհվել է 11 ազատամարտիկ։

## Բնակչություն
2015 թվականին Մոխրաթաղ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 341 մարդ, կա 102 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ` եկեղեցի «Ինը մաս» (XII դ. վերակառուցվել է 1881 թ.), Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (1883 թ.), գերեզմանոց (միջնադար), Մելիք-Իսրայելյանների ապարանք (1771 թ.), «Սահար օրիորդ» մատուռ, հաշվառված է 14 հուշարձան։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում թին 28 աշակերտներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Մեծ Բրիտանիայի զինանշան

**Մեծ Բրիտանիայի զինանշանը**, Բրիտանիական միապետի պաշտոնական զինանշանն է։ Ներկայումս պատկանում է Չարլզ III (Մեծ Բրիտանիայի թագավոր)-ին։ Բրիտանական թագավորական ընտանիքի մնացած անդամները կրում են այլ զինանշաններ։ Թագավորական զինանշանը ունի երկու տարբերակ, որոնցից մեկը օգտագործվում է միայն Շոտլանդիայում։ Հիմնականում զինանշանի վրա պատկերված են երկու առյուծներ և յոթ միաեղջյուրներ։

Կատեգորիա:1837 զինանշաններ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պետական խորհրդանիշեր
Հեռլուֆ Բիդստրուպ

**Հեռլուֆ Բիդստրուպ** (, ), դանիացի նկարիչ, ծաղրանկարիչ և հասարակական գործիչ։ Հեղինակ է ավելի քան 5000 ծաղրանկարների։ Դանիայի կոմունիստական կուսակցության անդամ։

1931-1935 թվականներին սովորել է Կոպենհագենի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Ստեղծել է կենցաղային թեմաներով հումորիստական և երգիծական նկարաշարեր, քաղաքական ծաղրանկարներ, որոնք հրապարակվել են թերթերում։ Բիդստրուպի գծանկարները բազմիցս հրապարակվել են առանձին գրքերով։ Ունի նկարաշարեր նվիրված տարբեր երկրներ կատարած ուղևորություններին։ Նկարազարդել է գրքեր, այդ թվում «Դեկամերոնը» (մոտ 250 գծանկար)։ «Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման» միջազգային լենինյան մրցանակի դափնեկիր է (1964)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հեռլուֆ Բիդստրուպի ուրվանկարներ։ Թեմա.երեխաներ 
* Հեռլուֆ Բիդստրուպի ծաղրանկարներ ռուսերեն 
* Հեռլուֆ Բիդստրուպը իր կյանքի և ստեղծագործության մասին 
* Հեռլուֆ Բիդստրուպի ծաղրանկարներ 
* http://www.diafilms.com/v01_herluf_bidstrup/index.html 

Կատեգորիա:Ա ստեղն
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Դանիացի ծաղրանկարիչներ
Կատեգորիա:Դանիացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Դանիացի նկարազարդողներ
Կատեգորիա:Դանիացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Դանիացի ակտիվիստներ
Բորժոմի (հանքային ջուր)

**«Բորժոմին»** («Բորժոմ», ), նախկին ՍՍՀՄ տարածքում և ամբողջ աշխարհում հայտնի վրացական հանքային ջուր է։ Անվանումը ստացել է Վրաստանի Բորժոմի քաղաքից, որտեղ էլ շշալցվում է հանքային ջուրը։ 2006 թ-ի մայիսի 4-ից Բորժոմիի վաճառքը Ռուսաստանում արգելվել է, որը վրացական կողմը համարում է քաղաքական մտածված գործողություն։

## Քիմիական կազմ
Միներալիզացիա 5,0 - 7,5 գ/դմ³.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վրացական խոհանոց
Հայկական ապրանքների մոսկովյան տոնավաճառ

[մինի|աջից|300px|Տոնավաճաը, [2012 թվականի սեպտեմբերի 21]]
**«Ոսկե նուռ» Հայկական ապրանքների մոսկովյան տոնավաճառ** (), Մոսկվայում անցկացվող ամենամյա հայկական ապրանքների տոնավաճառ։ Տոնավաճառը սովորաբար տեղի է ունենում սեպտեմբերի վերջին։

Տոնավաճառի նպատակն է հայկական ապրանքների պոպուլյարիզացիան և Մոսկվայի և Երևանի միջև առևտրատնտեսական և մշակութահումանիտար կապերի զարգացումն ու ամրապնդումն է։ Բացի ապրանքների վաճառքից տոնավաճառին մշակութային ծրագրի ներքո հանդես են ունենում տարբեր կատարողներ, արվեստի վարպետներ և պարային համույթներ։

Տոնավաճառի ընթացքում տեղի է ունենում հայ նկարիչների ցուցահանդես։ Մասնակիցները հնարավորություն ունեն փորձել հայկական խոհանոցի տարբեր ճաշատեսակներ։

## Արտաքին հղումներ
* Մոսկվայում հայ գեղանկարիչների աշխատանքների ցուցահանդես տեղի կունենա
* Մոսկվայում սեպտեմբերի 21-23-ին տեղի կունենա հայկական ապրանքների «Ոսկե Նուռ» տոնավաճառը

### Տեսագրություններ
* «Ոսկե նուռը» Մոսկվայում

Կատեգորիա:Հայերը Մոսկվայում
Կատեգորիա:Տոնավաճառներ
Էլմեր Բեռնստայն

**Էլմեր Բեռնստայն** (; ապրիլի 4, 1922, Նյու Յորք, ԱՄՆ - օգոստոսի 18, 2004, Օհայ, Կալիֆորնիա), ամերիկացի կինոկոմպոզիտոր, 200-ից ավելի ֆիլմերի երաժշտության հեղինակ է։

## Մրցանակներ
14 անգամ ներկայացվել է Օսկար մրցանակի, ստացել 1-ը, 7 անգամ ներկայացվել է Ոսկե Գլոբուսի ստացել 2-ը, 2 անգամ առաջադրվել է Էմմի, ստացել 1-ը։

Ամերիկյան բոլոր ժամանակների ֆիլմերի 25 լավագույն երաժշտությունների ցանկում առկա է Բեռնստայնի երկու ֆիլմի երաժշտություն՝ «Հրաշալի յոթնյակը» 8-րդ տեղ և «Սպանել ծաղրասարյակին» 17-րդ տեղ։

## Ֆիլմագրություն
Էլմեր Բեռնստայնը ավելի քան 200 ֆիլմի երաժշտության հեղինակ է, 
առավել նշանավոր ֆիլմերից են՝ 
* 1955 թ. - «Ոսկե ձեռքով մարդը» 
* 1956 թ. - «Տասը պատվիրաններ» 
* 1957 թ. - «Հաջողության քաղցր բույրը» 
* 1958 թ. - «Սերը ծփիների տակ» 
* 1960 թ. - «Հրաշալի յոթնյակը» 
* 1962 թ. - «Թռչուններ որսացողը Ալկատրասից» 
* 1962 թ. - «Սպանել ծաղրասարյակին» 
* 1963 թ. - «Մեծ փախուստ» 
* 1963 թ. - «Սեր հարմար անծանոթի հետ» 
* 1966 թ. - «Հրաշալի յոթնյակի վերադարձը» 
* 1969 թ. - «Հրաշալի յոթնյակի զենքերը» 
* 1969 թ. - «Իսկական տղամարդկություն» 
* 1972 թ. - «Հրաշալի յոթնյակը կրկին թամբին» 
* 1976 թ. - «Ամենաուղիղ նշանառուն» 
* 1981 թ. - «Ծանր մետաղ» 
* 1981 թ. - «Ամերիկյան մարդագայլը Լոնդոնում» 
* 1983 թ. - «Տեղերով փոխվելով» 
* 1984 թ. - «Ուրվականների որսորդները» 
* 1989 թ. - «Իմ ձախ ոտքը» 
* 1991 թ. - «Վախի հրվանդան» 
* 1991 թ. - «Օսկար» 
* 1993 թ. - «Կատաղած շունը և Գլորիան» 
* 1993 թ. - «Ատելության դարաշրջան» 
* 1993 թ. - «Լավ տղան» 
* 1995 թ. - «Կապույտ հագուստով հրեշը» 
* 1996 թ. - «Անխոցելին» 
* 1997 թ. - «Բարեգործը» 
* 1999 թ. - «Օվկիանոսի հատակում» 
* 1999 թ. - «Վայրի, վայրի Ուեսթը» 
* 2001 թ. - «Ավազակները»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոկոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Աջափսանդալ

մինի|Աջափսանդալ
**Աջափսանդալը**, արևելյան և կովկասյան ուտեստ է։ Գրաբարից թարգմանվում է

"Պատրաստել կաթսայում", իսկ վրացերեն կամ թրքերեն թարգմանությունները արժանահավատ չեն։

Պատրաստվում է հատուկ բաղադրատոմսով. սմբուկ, լոլիկ, քաղցր պղպեղ, սոխ, սխտոր, մի պտղունց կորիանդր, ռեհան, բուսական յուղ, աղ և պղպեղ ըստ ճաշակի։ Ըստ ցանկության կարելի է նաև ավելացնել կարտոֆիլ և կծու պղպեղ։ Տարբեր անվանումներով այն հանդիպում է մի շարք կովկասյան և թյուրքական խոհանոցներում։ Թուրքիայում և Բուլղարիայում ուտեստին հաճախ անվանում են «Իմամբայալդի», իսկ Եվրոպայում անվանում են «Սոտե բանջարեղենից»։

Կատեգորիա:Վրացական խոհանոց
Կատեգորիա:Կովկասյան խոհանոց
Մարիա Բելլո

**Մարիա Էլենա Բելլո** (, ), ամերիկացի դերասանուհի, պրոդյուսեր։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Մումիա. Վիշապների կայսրի դամբարանը», «Փոխհատուցում», «Բար «Գարշելի Կոյոտ», «Այստեղ ծխում են» և «Կյանքն ըստ Ջեյն Օստինի» ֆիլմերից։ Երկու անգամ առաջադրվել է «Ոսկե գլոբուս» հեղինակավոր կինոմրցանակի։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1967 թվականի ապրիլի 18-ին ԱՄՆ Փենսիլվանիա նահանգի Մոնտգոմերի շրջանի Նորիսթաուն քաղաքում։ Հայրը՝ Ջո Բելլոն, իտալացի է, աշխատել է որպես կապալառու, մայրը՝ Քեթի Բելլոն՝ լեհուհի, աշխատել է որպես բուժքույր։

Մարիան ավարտել է Ֆիլադելֆիայի մերձակայքում գտնվող Վիլանովայի համալսարանը, ստացել քաղաքագետի ու իրավաբանի որակավորում։ Դեռ համալսարանի բարձր կուրսերում սովորելիս միաժամանակ դերասանական արվեստ է ուսումնասիրել։ Այնուհետև տեղափոխվել է Նյու Յորք, ընդունվել թատերական ուսումնարան, խաղացել փոքր բյուջե ունեցող մի քանի բեմադրություններում։ 1995 թվականին դերասանուհին տեղափոխվել է Լոս Անջելես։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
* Maria Bello on Twitter
* Maria Bello on Instagram

Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 18 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ լեհական սերմամբ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Թատրոնի ամերիկացի դերասանուհիներ
Օդեդ Ֆեր

**Օդեդ Ֆեր** (, ծնվ. , ), իսրայելացի դերասան։ Հանդիսատեսին հայտնի է «Մումիա», «Մումիան վերադառնում է», «Կանչով տղամարդը», «Չարի կացարան 2. Ապոկալիփսիս» և «Չարի կացարան 3» ֆիլմերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1970 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:Իսրայելացի դերասաններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 23 ծնունդներ
Վարդատոն

**«Վարդատոն»**, ամեն տարի Թբիլիսիում մայիսի վերջին կիրակի իբրև Սայաթ-Նովայի հիշատակի օր նշվող ձեռնարկ։

«Վարդատոնն» ամբողջովին նվիրվում է աշուղական երգի ռահվիրա Սայաթ-Նովային։

Այն առաջին անգամ տոնել են 1914 թվականին Թբիլիսիում՝ հայ մեծ գրող Հովհաննես Թումանյանի, գեղանկարիչ Գևորգ Բաշինջաղյանի և վրացի բանաստեղծ, գրականագետ Իոսեբ Գրիշաշվիլու նախաձեռնությամբ։ Այդ օրը Սուրբ Գևորգ եկեղեցու բակում տոնի մասնակիցները կարմիր վարդեր են դնում Սայաթ-Նովայի շիրիմին, լսում նրա ստեղծագործությունները։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 100-ամյա Վարդատոն 
* Այս տարի Վարդատոնի 100-րդ տարեդարձն է 

Կատեգորիա:Վիրահայ մշակույթ
Կատեգորիա:Վրաստանի տոներ
Մարսի մթնոլորտ

**Մարսի մթնոլորտը**, Մարս մոլորակը շրջապատող գազային ծածկույթ։ Զգալիորեն տարբերվում է Երկրի մթնոլորտից, ինչպես քիմիական կազմությամբ, այնպես էլ ֆիզիկական հատկություններով։ Մթնոլորտային ճնշումը մակերևույթի մոտ կազմում է 0,7 - 1,155 կՊա (1/110 երկրայինի համեմատ, կամ համարժեք է երկրայինին մի քանի կիլոմետր բարձրության վրա)։ Մոտավոր մթնոլորտի հաստությունը կազմում է 110 կմ։ Մարսը ունի չափազանց թույլ մագնիսական դաշտ (համեմատած Երկրի հետ), և արդյունքում արևային քամին աստիճանաբար «քշում» է մթնոլորտը տիեզերք։
[շրջափակել|ձախից|Ամպերի շարժման անիմացիա, լուսանկարները կատարված են [Phoenix (ԱՄԿ)|Ֆենիքս]]

## Քիմիական կազմությունը
Մարսի մթնոլորտը 95,3%-ով կազմված է Ածխաթթու գազից, 3,7%-ով ազոտից, 1,6%-ով արգոնից և թթվածնի ու ջրի գոլորշու աննշան խառնուրդով։ Կա նաև փոքր քանակով ջրային գոլորշի։ Հայտնաբերվել են մեթանի հետքեր, ինչը վկայում է այն մասին, որ մոլորակի վրա հնարավոր է, որ կա կենսագործունեություն, քանզի գործող հրաբուխներ չեն հայտնաբերվել։ Անհրաժեշտ է նշել, որ չնայած իր նոսրության, Մարսի մթնոլորտը պարունակում է մոտ 23 անգամ ավելի շատ (մասնիկ սմ³ մեջ մակերևույթի մոտ) քան երկրայինում։

## Ջերմաստիճանային տատանումները
Մարսի մթնոլորտի չափազանց նոսրության պատճառով, հասարակածում ջերմաստիճանը տատանվում է +30&nbsp;°C ցերեկով մինչև −80&nbsp;°C գիշերը, այս տարբերությունը տեղի է ունենում ջերմային էներգիայի անարգել ճառագայթման պատճառով դեպի տիեզերք։ Բևեռներում ջերմաստիճանը կարող է ընկնել մինչև −143&nbsp;°C:

## Տարեկան փուլերը
Մթնոլորտի զանգվածը տարվա ընթացքում ենթարկվում է չափազանց մեծ փոփոխությունների, ձմեռային ժամանակահատվածում խտացման և սառցագոյացման և ամառային ժամանակում մեծ քանակներով ածխաթթու գազի գոլորշիացման պատճառով։

## Մթնոլորտի կառուցվածքը

ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:10 right:10 bottom:40 top:5
AlignBars = early

Period = from:0 till:200
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:0

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

 text:Ստորին&nbsp;մթնոլորտ from:0 till:45
 text:Միջին&nbsp;մթնոլորտ from:45 till:110
 text:Ջերմոլորտ from:110 till:200


Կատեգորիա:Մթնոլորտ
Կատեգորիա:Մարս մոլորակ
Կոնստանտին Արցեուլով

**Կոնստանտին Կոնստանտինի Արցեուլով** (, ), ռուս օդաչու, նկարիչ։

Աշխարհահռչակ ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկու թոռը։ Հայտնի է, որ Այվազովսկու առաջին կինն ամեն ինչ արել է, որ դուստրերը չամուսնանան հայերի հետ։ Ծովանկարչի տաղանդավոր թոռներն, այնուամենայնիվ, որպես մարդ ձևավորվել են իրենց հանճարեղ պապի անմիջական ազդեցության տակ։

Աշխարհում առաջին թռչող սարքերով երկնքում ճախրած, առաջին տիեզերանավերը տիեզերք ճամփած այս խիզախ մարդը առաջամարտիկ էր, նորարար, նախագծող օդաչու, նկարիչ... Իսկ կերպարվեստի ու հայրենասիրության առաջին դասերն Արցեուլովը ստացել է իր հանճարեղ պապից` Թեոդոսիայի արվեստանոցում։

Թոռներից էլ, թերևս, ամենաշատը նա է նման պապին։ Աշխարհում առաջին անգամ նա է ինքնաթիռով ոլորապտույտ կատարել։

## Կենսագրություն
Կոնստանտին Արցեուլովը ծնվել է 1891 թվականին մասնագիտությամբ ծովայինների հետնորդ Կոնստանտին Արցեուլովի ընտանիքում։ Պապը՝ Նիկոլայ Արցեուլովն էր, իսկ մայրը Ժաննա Արցեուլովան էր, Հովհաննես Այվազովսկու աղջիկը։ 
Սովորել է ծովային կադետների կորպուսում (1906&nbsp;-&nbsp;1908), ապա ընդունվել աշխատանքի Սանկտ Պետերբուրգում գտնվող ավիացիոն գործարանում, ինչին զուգահեռ սովորել է ամառային դպրոցում և զբաղվել պլաներիզմով (սավառնարվեստ, ճախրարվեստ)։ Իր պատրաստած պլաներով (սավառնակ) թռիչքներ է կատարել։ 1911 թվականին ստացել է օդաչու-ավիատորի դիպլոմ, 1912 թվականին Սևաստոպոլի աերոակումբում աշխատել է որպես հրահանգիչ։ձախից|մինի|240x240փքս|Планер А-5 К.К. Арцеулова в полёте, 1923 г. Узун-Сырт
Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին` սկզբում ծառայելով հեծելազորային գնդում որպես դասակի հրամանատար։ 1915 թվականին ռազմական օդաչուի քննություններ է հանձնել, որից հետո ծառայել է 18-րդ կորպուսի ավիացիոն ջոկատում կատարելով մոտ 200 թռիչք։ 1916 թվականին արդեն հաջողությամբ կատարել է 18 մարտական թռիչք։ Նույն թվականին էլ նշանակվել է Սևաստոպոլի ավիացիոն դպրոցի կործանիչ-օդաչուների պատրաստման բաժնի ղեկավար։
200px|մինի|Արցեուլովի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված ԽՍՀՄ փոստային ծրար (1991)
Հենց այստեղ պատմության մեջ առաջին անգամ ինքնաթիռով ոլորապտույտ է կատարել։

Արցեուլովի աշակերտներից է եղել հայտնի օդաչու Վալերի Չկալովը։

## Արցեուլովը որպես նկարիչ
110 px|ձախից|մինի|ինքնաթիռի ոլորապտույտ
Ռազմական ծառայությունը թողնելուց հետո զբաղվել է նկարչությամբ, եղել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։ Նկարազարդել է մոտ 50 գիրք, «Техника — молодёжи» թերթի 240 համար, նկարազարդել է նաև «За оборону», «Крылья Родины», «Юный техник», «Моделист-конструктор» թերթերը։

## Երկեր
* К. К. Арцеулов, На заре советского планеризма, Крылья Родины, М, ДОСААФ, 1973, համար 10, էջեր՝ 15, 16 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային օդաչուներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:Կունցևոյի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժուռնալիստների միության անդամներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Ներքին Հոռաթաղ

**Ներքին Հոռաթաղ**, գյուղ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանում`500 մետր բարձրության վրա։ Գտնվում է հանրապետության արևելյան հատվածում, Մարտակերտ շրջկենտրոնից 7 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 59 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը հարթավայրային է, ունի 1104,90 հա տարածք, որից 755,12 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 108,54 հա անտառային հողեր։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 2 աղբյուրներ` «Քյահրիզ» և «Արտեզյան ջրհոր»։

## Ներքին Հոռաթաղը Արցախյան ազատամարտին
1989 թ.-ին գյուղում կազմավորվել է կամավորական ջոկատ (հրամանատար՝ Ռ. Հայրապետյան), որը 1989-1994 թթ.-ին մասնակցել է Շահումյանի (Բուզլուխ, Մանաշիդ, Էրքեջ, Կարաչինար, Շահումյան), Մարտակերտի (գրեթե բոլոր գյուղերի) շևջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1992 թ.-ի հուլիսի 4-ին գյուղն ավերվել ու թալանվել է, բնակիչները տեղահանվել են։ 1993 թ.-ի հունիսին ազատագրվել է և վերաբնակեցվել։

## Բնակչություն
2015 թվականին Ներքին Հոռաթաղ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 840 մարդ, կա 279 տնտեսություն։ 2005 թվականին ուներ 776 բնակիչ։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ, կան նաև Մարտակերտի շրջանի հանքավայրերում աշխատողներ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ` եկեղեցի (1094 թ.), Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (1904-1914 թթ.) գերեզմանոց (միջնադար)։ 2012 թ.-ի մարտի 20-ին գյուղում կատարվել է նոր՝ Սուրբ Գևորգ եկեղեցու հիմնարկերքը (ճարտ. Մանուշակ Տիտանյան)։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում էին 120 աշակերտներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Նոր Այգեստան

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ

**Նոր Այգեստան**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում` շրջկենտրոնից 25 կմ հյուսիս` 420 մետր բարձրության վրա։

## Աշխարհագրություն
Նոր Այգեստանը գյուղական համայնք Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում։ Տեղաբաշխված է հանրապետության արևելյան հատվածում։ Մարտակերտի շրջկենտրոնից գտնվում է 25 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 45 կմ հեռավորության վրա։ Համայնքը հարթավայրային է, ունի 1313.42 հա տարածք, որից 791.78 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 351.65 հա անտառային հողեր։ Համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Խաչեն գետը։ Համայնքի տարածքում առկա է թվով 1 աղբյուր` «Տնջրե» աղբյուրը։

Առկա է գաջի հանքային պաշար։

## Պատմություն
Հիմնադրել են զինադադարից հետո՝ Այգեստանից բռնագաղթած բնակիչները։ Ունի տարրական դպրոց։

### Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)

2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։

## Բնակչություն
2015 թվականին Նոր Այգեստան համայնքի բնակչությունը կազմում է 281 մարդ, կա 89 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Հիմնականում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ` դամբարաններ (մ.թ.ա. II-I հազ.):

### Արցախյան ազատամարտի հուշահամալիր
մինի|աջից|Արցախյան ազատամարտի հուշահամալիրը տեղափոխված Եռաբլուր պանթեոն, 01․01․2022թ․

Մինչև 2020 թվականի նոյեմբերի կեսերը Նոր Այգեստանում էր գտնվում Արցախյան ազատամարտին նվիրված հուշահամալիրը, որը տեղափոխվել և 2021 թվականի նոյեմբերի 14-ին վերաբացվել է Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում գտնվող Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում էր 42 աշակերտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Քարթվելական լեզուներ

մինի|420px|Քարթվելական լեզուների տարածվածությունը։
**Քարթվելական լեզուներ** (), Կովկասի հարավ-արևմուտքում տարածված լեզվաընտանիք է։ Այլ լեզվաընտանիքների հետ կապերը հստակ հաստատված չեն։ Որոշ ժամանակ առաջ քարթվելական լեզուները հաճախակի ընդգրկում էին հիպոտետիկ կովկասյան կամ իբերակովկասյան մակրոընտանիք, սակայն գիտական հանրությունը հրաժարվել է տվյալ հիպոթեզից։ Աշխարհում խոսողների թիվը 5.2 միլիոն է։

## Դասակարգում
* **[[Վրացերեն]]** (ქართული ენა *քարթուլի էնա*)` 4.5 միլիոն խոսող, հիմնականում` Վրաստանում։ Կան վրացախոս համայնքներ Ռուսաստանում, Թուրքիայում, Իրանում, Իսրայելում և ԵՄ երկրներում։
* **Զանական խումբ**`
:* **[[մեգրելերեն]]**  (მარგალური ნინა *մարգալուրի նինա*)` 500 հազար խոսող, հիմնականում` արեւմտյան Վրաստանի Մեգրելիա շրջանում եւ Աբխազիայի արեւելքում (ներկայումս` միայն Գալիի շրջանում)։
:* **[[լազերեն]]** (ლაზური ნენა լազուրի նենա)` 220 հազար խոսող, Թուրքիայի հյուսիս-արեւելքում։
* **[[Սվաներեն]]** (ლუშნუ ნინ *լուշնու նին*)` 14-ից 30 հազար խոսող, հիմնականում՝ Վրաստանի հյուսիս-արևմուտքում (Սվանեթ)։

## Գրականություն
* Harris A. C. Diachronic Syntax։ The Kartvelian Case (Syntax and Semantics, 18). New York։ Academic Press, 1985.
* Schmidt K.-H., Studien zur Rekonstruktion des Lautstandes der südkaukasischen Grundsprache, Wiesbaden, 1962.
Դերասան

**Դերասան**, անձ, որը խաղում է դրամատիկական կամ կատակերգական ստեղծագործություններում և աշխատում է կինոյում, թատրոնում, հեռուստատեսությունում, ռադիոյում կամ այլ նման հաստատություններում։

## Տերմինաբանություն
1660 թվականից հետո առաջին անգամ սկսեցին օգտագործել *դերասան* և *դերասանուհի* տերմինները։ Օրինակ անգլիացիներն այդ բառը փոխառել են ֆրանսերենից։ *Դերասան* բառն առաջ բնորոշում էր բեմի վրա գործող անձ՝ անկախ սեռական պատկանելիությունից։ Բայց հասարակական կյանքում մեծ տարածում գտավ *դերասանուհի* տերմինը, որը բնորոշում էր կոնկրետ իգական սեռի ներկայացուցիչներին։ Գործնականում *դերասանուհի* տերմինը մեծ կիրառում գտավ 1950-1960 թվականներին, երբ կանանց ներդրումն արդեն էական էր մշակույթում։ Այնուհետև մրցանակաբաշխությունների ժամանակ սկսեց օգտագործվել *դերասանուհի* տերմինը՝ բնորոշելու համար կին հաղթողներին։

## Պատմություն
[մինի|Դերասաններ [Ջիմ Բրոչուն և Սթիվ Շալչլին *Մեծ ձայնը. Աստված և Մերմանը* թատերական ներկայացմանը։]]
Դերասանական խաղի ամենաառաջին գրանցված դեպքը վերաբերում է մ.թ.ա. 534 թ. (թեև օրացույցների բազմաթիվ փոփոխությունների պատճառով կոնկրետ ժամանակ նշելը դժվար է), երբ հույն դերասան Թեսփիսը ելույթ ունեցավ Դիոնիոսի թատրոնում և դարձավ առաջին հայտնի մարդը, որը պատմական կերպար էր բեմադրել։ Մինչ Թեսփիսի դերը պատմությունը արձանագրել է միայն երգիչներ, պարողներ և մեկնաբաններ։ Թեսփիսի պատվին դերասաններին հաճախ անվանում են *Թեփսիաներ*։ Թատերական լեգենդները մինչև հիմա էլ հավատացնում են, որ Թեսփիսը մինչ այժմ գոյություն ունի որպես ոգի, և թատերական անհաջողություններից շատերը վերագրվում են նրա ուրվականի միջամտությանը։

Դերասաններն վաղ միջնադարում ավանդաբար բարձր կարգավիճակ չունեին։ Նրանք թատերական խմբերով անընդհատ շրջագայում էին և մարդկանց վստահությանը չէին արժանանում։ Եվրոպայի շատ վայրերում դերասանները նույնիսկ քրիստոնեական կանոններով չէին հուղարկավորվում, և այդ դարաշրջանում համարում էին, որ դերասանները դատապարտված են նման ճակատագրի։ Այդ բացասական կարծիքը շարունակվում էր մինչև XIX դարասկիզբ, իսկ դրանից հետո *դերասան* մասնագիտությունը դարձավ ամենահարգված և ամենատարածված մասնագիտություններից մեկը արվեստի բնագավառում։

## Աշխատանքի վայր
Թատրոններ, կինոստուդիաներ, գովազդային գործակալություններ

## Պատկերներ

Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 1.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 2.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 3.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 4.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 5.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 6.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 7.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 8.jpg
Պատկեր:Portrait of an actor in the role. Theatre of St. Petersburg, 1883 9.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Երևանի Թատրոնի և Կինոյի Պետական Ինստիտուտ

Կատեգորիա:Դերասանական արվեստ
Կատեգորիա:Թատերական մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Ժամանցային մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Հմտություններ
Ացիդալիա հարթավայր (Մարս)

220px|մինի|աջից|Ացիդալիա հարթավայրի տոպոլոգիան
**Ացիդալիա հարթավայր** () (ավելի վաղ՝ **Ացիդալիա ծով**), հարթավայր Մարսի վրա, տեղակայված է Թարսիս հրաբխային շրջանի և Արաբիայի միջև, Մարիներների հովիտներից հյուսիս, կենտրոնը գտնվում է  կետում։ Հարթավայրի վրա է գտնվում հայտնի Կիդոնիա շրջանը։

## Անվանումը
Հարթավայրը իր անվանումը ստացել է Ջովանի Սկիապարելլիի քարտեզի համապատասխան ալբեդոյի մասնիկից, իր հերթին այս մասնիկը անվանվել էր Ացիդալիյան (Ակիդալիյան) աղբյուրից, որում լողանում էր Վեներան։

## Աշխարհագրություն
Հարթավայրը ունի −4 - −5 կմ խորություն, համեմատած Մարսի միջին բարձրության հետ։

Երկրաբանական առանձնահատկությունները կրում են հրաբխային գործունեության հետքեր։ Համարվում է, որ շրջանի հողի հիմքն է կազմում սև ավազը, որը առաջացել է մուգ բազալտների էրոզիայի հետևանքով։ Առավելապես հարթավայրում նկատվում են խառնարաններ շրջապատված պատվարով, մակերևույթի տակ գտնվում է սառույց։

Հեռավոր երկրաբանական անցյալում Ացիդալիա հարթավայր էին հոսում ջրերը մոտակա հիմնական ջրհորդաններից, այնպիսիք, ինչպիսին է Արես հարթավայրը։

## Հարթավայրի վրա գտնվող օբյեկտները
Այս հարթավայրի նկատմամբ հետաքրքրությունը կապված է այստեղ գտնվող անհետացած մարսյան քաղաքակրթությունների «արտեֆակտների» հետ, որոնցից ամենահայտնիներն են՝ «դեմքը», «սֆինքսը» և «բուրգերը», ուոնք գտնվում են Կիդոնիայում։ Բացի այդ կան նաև մակերևույթի այլ մանրամասներ, որոն հետաքրքրում են մարսյան կյանքի որոնողներին, օրինակ՝ «խողովակները», որոնք տեսանելի են այս  լուսանկարի աջ կենտրոնական մասում, լուսանկարը կատարված է Մարս Գլոբալ Սրվեյեր սարքից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Շրջանի քարտեզը Google Mars-ում

Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Կիդոնիա (Մարս)

[մինի|«Դեմքը»՝ լուսանկարը կատարվել է Վիկինգ-1 կայանից [1976 թվականին|280px]]
*Կոորդինատները*՝ 37° 0′ N, 12° 48′ W
**Կիդոնիա**, շրջան Մարսի հյուսիսային կիսագնդում, որտեղ կան մի շարք «սեղանաձև սարեր» (բլուրներ հարթ գագաթներով և զառիվեր ստորոտներով)։ Անվանվել է Հին Հունական Կիդոնիա պոլիսի պատվին, որը տեղակայված էր Կիպրոսի հյուսիսարևմտյան ափեզրին։ Գրականության որոշ աղբյուրներում, որոնք հիմնականում թարգմանված են անգլերենից, անվանվում է նաև *Սիդոնիա*։

## Մարսի վրայի դեմքը
Կիդոնիայում է գտնվում այսպես կոչված **«Մարսյան [[սֆինքս]]ը»**, գոյացություն Մարսի մակերևույթի վրա, քամհարված բլուր է, որը «Վիկինգ-1» կայանից ստացված առաջին լուսանկարներում շատ նման էր երևում հսկայական մարդու դեմքի քանդակի։ Հաճախ նաև նշվում էին «բուրգերը», որոնք տեղակայված են «սֆինքսից» ոչ հեռու։ Այս լուսանկարները հանգեցրին հսկայական քանակի խոսակցությունների և ֆանտաստիկ ու կեղծ-գիտական քննարկումների։

Ավելի ուշ, ավելի մեծ մանրամասնությամբ լուսանկարման արդյունքում, որը կատարեց «Մարս Գլոբալ Սրվեյեր» կայանը, պարզվեց, որ այս մարդանմանությունը պարզապես պատրանք էր, որը ծագել էր լույսի և ստվերի խաղի պատճառով, ինչպես նաև պայմանավորված էր օպտիկական սարքերի ցածր մանրամասնությամբ։ Իսկ «բուրգերը» հանդիսանում են հասարակ ժայռեր։

## Կիդոնիան մշակույթում
«Մարսի վրայի դեմքի» թեման և հնարավոր ուղերձները արտաերկրային քաղաքակրթություններից օգտագործվում է գիտական ֆանտաստիկայում, օրինակ՝ «Առաքելությունը դեպի Մարս» (2000) ֆիլմում, Գաղտնի փաստաթղթեր հեռուստասերիալում; Ֆուտուրամա և Զիմ հրոսակը մուլտսերիալներում, Zak McKracken and the Alien Mindbenders (1988), X-COM: UFO Defense (1993), Doom 3 (2004) խաղերում։

[մինի|ձախից|«Դեմքի» լուսանկարը, կատարված [2001 թվականին «Մարս Գլոբալ Սրվեյեր» կայանից։|225px]]
մինի|280px|Կիդոնիայի շրջանը։ «Մարսի վրայի դեմքը» (աջից վերևում) և «բուրգերը»:

## Տես նաև

* Մարսի ջրանցքներ
* Գալե (խառնարան)
* Տիեզերական սարք «Վիկինգ»
* Knights of Cydonia
* 

## Արտաքին հղումներ
* Կիդոնիա շրջանը և «Սֆինքսը» APOD-ում 
* «Mars Express»-ից կատարված այլ լուսանկարներ 
* Կոմպյուլենտա՝ «Մարսի վրայի դեմքի» եռաչափ պատկերը 

Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Թարսիս նահանգ

[մինի|Թարսիս նահանգը, պատկերված են [Օլիմպոս (Մարս)|Օլիմպոս լեռը և Ասկրիաուս Սիրամարգի և Ասրիա հրաբուխները]]
**Թարսիս նահանգ** (*Tharsis*), **Թարսիս**, Մարսի շրջան, որը իրենից ներկայացնում է հսկայական հրաբխային սարավանդ, որը գտնվում է Մարիների հովիտներից արևմուտք, հասարակածի շրջանում։

Այս շրջանում առանձնացնում են Թարսիսի գմբեթը կամ սարահարթը (*Tharsis Bulge*), ինչպես նաև Թարսիսի իջվածքը, որը մասնակիորեն շրջապատում է գմբեթը։ Բարձրությունների տարբերությունը, հաշվի չառնելով հրաբուխների բարձրությունը, կազմում է 10 կմ։ Ամբողջ սարավանդի մակերեսը կազմում է 30 միլիոն կմ²։ Ենթադրվում է, որ Թարսիսը առաջացել է մագմայի բարձրացման հետևանքով (mantle plume)։

Թարսիսի նահանգում է գտնվում Արեգակնային համակարգում ամենամեծ հրաբուխները (հանգած)՝ Օլիմպոս լեռը, Ասկրիաուս լեռը, Սիրամարգի լեռը, Արսիա լեռը, բոլորը միասին նրանք հայտնի են նաև, որպես «Թարսիսի լեռներ»։ Այստեղ է գտնվում նաև յուրահատուկ վահանաձև հրաբուխ Ալբան։ Ամենայն հավանականությամբ, այն ժայթքել է չափազանց հեղհեղուկ լավա, որը լայնորեն տարածվել է և ձևավորել ոչ թե լեռ, այլ «վահանաձև» բարձրավանդակ փոքր թեքությամբ ստորոտներով։

Թարսիսի գմբեթը, իր հսկայական չափերի շնորհիվ, ունի զգալի ազդեցություն ամբողջ Մարսի երկրաբանության վրա։ Մոլորակի հակադարձ կողմում տեղակայված է ավելի փոքր գմբեթ՝ Արաբիան, որը կարող էր առաջանալ Թարսիսի գրավիտացիոն ազդեցության հետևանքով (այնպես, ինչպես Լուսնի ազդեցությունը հանգեցնում է Երկրի հակառակ կողմում մակընթացությունների)։ Թարսիսի նահանգում տեղի ունեցած մագմայի հսկայական քանակների ելքի արդյունքում մթնոլորտ է արտամղվել մեծ քանակությամբ ածխաթթու գազ և ջրային գոլորշի։ Գնահատականներից մեկի համաձայն, այս քանակը պետք է բավարար լիներ, որպեսզի առաջանար 1,5 բար մթնոլորտ և 150 մետր խորությամբ համընդհանուր ջրի շերտ։ Սա խոսում է վաղ ժամանակաշրջանում «խոնավ և տաք Մարսի» վարկածի օգտին։

Թարսիսում հայտնաբերվել են մի քանի անսովոր խորը «ջրհորներ»։ Նրանցից մեկը ունի ոչ պակաս քան 178 մետր խորություն (դատելով նրա լուսավորված պատից, հատակը չի երևում)։ Այսպիսի ջրհորները կարող էին առաջանալ այն պատճառով, որ չափազանց տաք լավան այրել է մակերևույթի տակ մեծ դատարկություններ։ Այս գոյացությունների եզրերի սուրությունը խոսում է նրանց համեմատաբար երիտասարդ լինելու մասին։


Պատկեր:Olympus Mons Region map-la.svg|Օլիմպոս լեռը և Թարսիսի լեռները
Պատկեր:Possible cave entrance on Arsia Mons.png|Մոտ 150 մետր տրամագծով և ոչ պակաս քան 178 մետր խորությամբ «ջրհոր» Արսիա լեռան ստորոտին (լուսանկարը՝ Մարս Ռեքոնաիսանս Օրբիթեր)
Պատկեր:Mars - Tharsis with ocean.jpg|Օլիմպոս լեռը և Թարսիսի լեռները, պատկերված ենթադրյալ ծովով, ընդունելով ծովի մակարդակը որպես Մարսի միջին բարձրությունը


## Տես նաև
* Օլիմպոս (Մարս)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Քառակուսի (այլ կիրառումներ)

**Քառակուսի** բառը պարունակում է հետևյալ իմաստները.

*Քառակուսի (երկրաչափություն) — երկրաչափական պատկեր
*Քառակուսի (հանրահաշիվ) — թվի 2-րդ աստիճանը
Շահմասուր

**Շահմասուր**, գյուղ ԱՀ Մարտակերտի շրջանում` շրջկենտրոնից 56 կմ հարավ-արևմուտք` 1050 մետր բարձրության վրա։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 477․76 հա տարածք, որոնցից 136․53 հա տարածքը գյուղատնտեսական նշանակության, 283․53 հա անտառային հողեր։ Շահմասուր համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Խաչեն գետի վտակը։

Ջրամատակարարման իրականացվում է համայնքի կողմից՝ ինքնահոս եղանակով, համակարգը սնվում է 1 ակունքից։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով  9 աղբյուրներ՝ « Տնջրեն տակեն», « Ջրին ձորին», «Ճղպրաթաղի», «Մեյդանեն», «Պուղունց», «Խոնչ», «Խուզլանեն», « Վետանց աղբյուր», և «Վարդուտ տեղամաս» (թթու ջուր)։

## Շահմասուրն Արցախյան ազատամարտին
1989 թվականին Շահմասուրում կազմավորվել է կամավորական ջոկատ (հրամանատարներ՝ Մ. Ստեփանյան, Յ. Հակոբյան, Հ. Բաղդասարյան), որն առանձին, իսկ 1992 թվականից Խաչենի գումարտակի կազմում մասնակցել է Մարտակերտի (Կիչան, Չլդրան, Սրխավենդ, Կոճողոտ, Մատաղիս, Չարեքտար, Գետավան, Չափար, Ումուդլու, Հակոբ Կամարի) և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական ու ազատագրման մարտերին։ Շահմասուրից հրամանատարներ են եղել Նորայր Դանիելյանը, Յ. Հակոբյանը։ Շահմասուրից զոհվել են երկու ազատամարտիկներ։

## Բնակչություն
2015 թվականին Շահմասուր համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 148 մարդ, կա 40 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Համայնքում գործում են գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, հիմնական դպրոց։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Ենթակառուցվածքներ
Համայնքն ապահովված է էլեկտրաէներգիայով, առկա է գազամատակարարման համակարգ։ Հեռուստատեսությունը և ռադիոն համայնքում հասանելի են։ Ինտերնետ ծառայությունը հասանելի է։ Գործում է 2,5 G բջջային կապի համակարգը, անլար հեռախոսակապն առկա է։

Համայնքային ենթակայության ճանապարհներն ասֆալտապատ են, բնահողային, խճից և կոպճից, չմշակված կապակցող նյութերից։ Տրանսպորտային կապը կարգավորված է․ ուղևորափոխադրումներն իրականացվում են Վանք-Մարտակերտ-Վանք ներշրջանային թիվ 03-003 կանոնավորավտոբոսային երթուղով (տարանցիկ)։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղում կան պատմամշակույթային հուշարձաններ՝ եկեղեցի «Խաչին ձոր» (12-13 թթ), եկեղեցի (19-րդ դ․), գերեզմանոց (18-19-րդ դդ.), գերեզմանոց (11-13-րդ դդ․), աղբյուր (19-րդ դդ․), հաշվառված է 56 հուշարձան։ Շրջակայքում հայտնի են Խանաթոռի և Նահատակի լեռնապատ, Ծաղկի խաչ հնավայրերը։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, հիմնական դպրոց, որտեղ սովորում էին 23 աշակերտներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Չափար

**Չափար**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանում՝ շրջկենտրոնից 59 կմ արևմուտք` Թարթառ գետի ձախ ափին՝ 1000 մետր բարձրության վրա։ Տարածքը՝ 2262,22 հեկտար։

## Աշխարհագրություն
ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Չափար համայնքը տեղաբաշխված  է հանրապետության հյուսիսային հատվածում։ Մարտակերտ շրջկենտրոնից գտնվում է 55 կմ հեռավորության, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 80 կմ հեռավորության վրա։ Համայնքը բարձրալեռնային է, ունի 2262,22 հա տարածք, որից 987,94 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 1128,89 հա անտառային հողեր։ Չափար համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Տրտու գետը։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 7 աղբյուրներ` «Քյոհնա շենի», «Եթվանանց», «Շորշոր», «Օսեփին», «Ճինջինոցեն», «Դյուդիջլիրով» և «Թթու ջուր»։

## Պատմություն
### Արցախյան ազատամարտ

1990-ին Չափարում կազմավորվել է կամավորական ջոկատ (հրամանատար՝ Հ. Գրիգորյան), որը մասնակցել է Իմերեթ-Քերավենդ, Աղդաբան, Մարտակերտի շրջանի տարբեր գյուղերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Չափարից զոհվել է 17 ազատամարտիկ։

### Պատմամշակույթային հուշարձաններ
Կան պատմամշակութային հուշարձաններ՝ գյուղատեղի «Հին Չափար» (XVII-XIX դդ․), Կարմիր քարի վանք եկեղեցի (XII-XIII դդ․), մատուռ «Սոփեն դուզ» (127 3թ․), գերեզմանոց (XII-XIII դդ․), խաչքար (XIII դ․), ամրոց Հակառակաբերդ(IX-XIII դդ․), սրբատեղի «Օջախ» (միջնադար), հաշվառված է 65 հուշարձան։ Գյուղում և շրջակայքում պահպանվել են Ս. Մինաս և Ս. Պողոս եկեղեցիները, Կարմիր քարի վանքը, Օջախ սրբավայրը և այլն։

## Բնակչություն
2015 թվականին Չափար համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 335 մարդ։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Համայնքում կա 89 տնտեսություն։ Հիմնականում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Տրանսպորտ
Համայնքային ենթակայության ճանապարհները բնահողային են, խճից և կոպճից, չմշակված կապակցող նյութերից։ Տրանսպորտային կապը կարգավորված է․ ուղևորափոխադրումներն իրականացվում են Չափար-Ստեփանակերտ-Չափար միջշրջանային թիվ 207 կանոնավոր ավտոբուսային երթուղով։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 46 աշակերտներ, համայնքն ուներ 1 մասնավոր բարեգործական մանկապարտեզ, հաճախում էին 20 երեխաներ։ 2007-ի ապրիլի 30-ին գյուղում բացվել է նորակառույց մասնավոր բարեգործական մանկապարտեզ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մարտակերտի շրջանի գյուղեր
Մաադիմ (Մարս)

մինի|աջից|190px|Մաադիմի հովիտը
**Մաադիմի հովիտ** (), Մարսի ամենախոշոր կիրճերից մեկն է, մոտ 700 կմ երկարությամբ, ինչը զգալիորեն մեծ է քան Երկրի Գրանդ կանյոնը։ Լայնությունը՝ ավելի քան 20 կմ, որոշ տեղերում խորությունը հասնում է 2 կմ։ Ձգվում է հարավային իջվածքներից, համարվում է, որ անցյալում այստեղ եղել է լճերի մեծ խումբ (տես՝ Էրիդանիա) Գուսևի խառնարանի հյուսիսում մոլորակի հասարակածի մոտ։

Ենթադրում են, որ Մաադիմ հովիտը կտրվել է հոսող ջրով Մարսի պատմության վաղ ժամանակներում։ Հովտի սահմաններում ընկած կարճ ու նեղ ջրանցքներից որոշները հավանաբար քանդվում են։ Այս քանդումը տեղի է ունենում, երբ ստորերկրյա ջրերը մասնակիորեն քայքայում են ու քշում ժայռերը, որոնք և քանդվում են, մասնիկները ավելի են մանրացվում և քշվում էրոզիայի ընթացքում։

Մաադիմ (מאדים) իվրիտով Մարս մոլորակի անվանումն է։

## Տես նաև
* Մարսի հիդրոսֆերան
* Մարսի ջրանցքներ

## Արտաքին հղումներ
* Մաադիմ հովիտը Google Mars քարտեզի վրա 

Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Էրիդանիա (Մարս)

**Էրիդանիա լիճ**, ենթադրական հինավուրց լիճ Մարս մոլորակի վրա, 1,1 միլիոն քառակուսի կիլոմետր մակերեսով։ Տեղակայված է եղել Մաադիմ հովտի ջրանցքների աղբյուրների տեղում։

Էրիդանիայի չորացումը Նոաչինյան դարաշրջանի վերջում 4,6 - 3,5 միլիարդ տարի առաջ հանգեցրեց նրա բաժանմանը մի շարք փոքր լճերի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Ուտոպիա հարթավայր

մինի|200px|Ուտոպիայի հարթավայր
**Ուտոպիա հարթավայր** (Utopia Planitia), հսկայական իջվածք, որը տեղակայված է Մարսի հյուսիսային կիսագնդի արևելյան մասում, որը գտնվում է Բորեյի մեծ հարթավայրի մոտ։ Հարթավայրի վրա գտնվում են քիչ քանակով խառնարաններ։

## Հետազոտությունները
Հենց այս հարթավայրում է վայրէջք կատարել «Վիկինգ-2» ԱՄԿ-ն։ «Վիկինգի» իջեցվող սարքը իր աշխատանքի ընթացքում ստացել է Մարսի համայնապատկերներ, որոնք հետագայում ուղարկվել են Երկիր։ Այս լուսանկարներով գիտնականները պարզեցին, որ քարաբեկորները, որոնք սփռված են այս հարթավայրում, կազմված են բարդ շերտավոր ապարներից։

## Հետաքրքիր փաստեր
Հարթավայրը անվանվել է ի պատիվ Թոմաս Մորի նույնանուն գրքի։

Star trek-ի մտացածին տիեզերքում այն հանդիսանում է USS Enterprise NCC-1701-D տիեզերանավի կառուցման վայրը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուտոպիա հարթավայրը Google Mars քարտեզում 

Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Կատեգորիա:Խառնարաններ այբբենական կարգով
Քրիսե հարթավայր

[մինի|200px|[Վիկինգ (ԱՄԿ)|Վիկինգ սարքի իջեցման վայրը]]
**Քրիսե հարթավայր (Chryse Planitia)**, հսկայական իջվածք, որը տեղակայված է Մարս մոլորակի արևմտյան կիսագնդի մերձհասարակածային շրջանի հյուսիսարևելյան մասում, և հարում է Ացիդալիա հարթավայրին։

Անվանումը վերցվել է հին-հունարենից և նշանակում է «ոսկե հարթավայր»։ Հարթավայրի կենտրոնը 1600 կմ տրամագծով և 2,5 կմ խորությամբ գտնվում է 27° հյուսիսային լայնության և 37° արևմտյան երկայնության կոորդինատներում։ Հարթության մակերեսը կազմում է մոտ 500&nbsp;000 կմ²։

Քանի-որ այս շրջանը հետաքրքիր է երկրաբանական տեսանկյունից, այստեղ են վայրէջք կատարել երկու տիեզերական սարքեր՝
* 1976 թվականի հուլիսի 20-ին Վիկինգ-1 ԱՄԿ-ն, ուղարկել է տեղանքի լուսանկարներ։
* Հարթավայրի սահմանին մոտ 1996 թվականի դեկտեմբերի 4-ին իջել է «Mars Pathfinder-ը»։ Մինչև 1997 թվականի սեպտեմբերը հետազոտել է վայրէջքի վայրի շրջակայքը։

## Արտաքին հղումներ
* Քրիսե հարթավայրը Google Mars քարտեզում 

Կատեգորիա:Մարսի շրջաններ
Էլիեզեր Բեն-Եհուդա

**Էլիէզեր Բեն-Եհուդա** (իսկական անունը՝ **Լեյզեր-Իցխոկ Պերելման**, , ), «ժամանակակից *եբրայերեն*ի հայրը», հեբարիզմի հիմնադիրը։ Բեն-Եհուդան ամբողջ կյանքը նվիրել է եբրայերենի վերստեղծմանը որպես խոսակցական լեզու, դրա զարգացմանը և հարստացմանը։ Ստեղծել է առաջին եբրայերեն շաբաթաթերթը, հիմնել է Եբրայերենի կոմիտեն (հետագայում՝ Եբրայերենի ակադեմիա), սկսել է եբրայերենի առաջին ամբողջական բառարանի հրապարակումը։

Նրա կարգախոսն էր. «Իվրի, դաբե՛ր իվրիթ»  («Եբրայեցի՛, խոսի՛ր եբրայերեն»)։

## Կենսագրություն
* Ավարտել է Դինաբուրգ (այժմ՝ Դաուգավպիլս քաղաքի ռեալական ուսումնարանը)։
* 1878-ից Փարիզում բժշկություն է սովորել։

## Տես նաև
* Ժամանակակից եբրայերենի հայրը 
* Ժամանակակից եբրայերենը. նոր հին լեզուն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Եբրայերեն
Կատեգորիա:Լեզուների ստեղծողներ և պրոպագանդիստներ
Կատեգորիա:Սիոնականություն
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Ջովանի Սկիապարելլի

**Ջովանի Վիրջինիո Սկիապարելլի** (, ), իտալիացի աստղագետ։

1854 թվականին ավարտել է Թուրինի համալսարանը, հետո աշխատել է Բեռլինում Յոհան Էնկեի ղեկավարության տակ։ 1859 - 1860 թվականներին աշխատել է Պուլկովյան աստղադիտարանում Օտտո Ստրուվեի ղեկավարության տակ, 1862 թվականին դարձել է Բրերա աստղադիտարանի տնօրեն Միլանում։

Սկիապարելլին զբաղվել է կրկնակի աստղերի և Արեգակնային համակարգի մարմինների ուսումնասիրություններով, մասնավորապես, Մարս մոլորակի։ 1861 թվականի ապրիլի 26-ին հայտնաբերել է (69) Հեսպերիա աստերոիդը։ 1866 թվականին առաջին անգամ ապացուցեց, որ Լեոնիդներ և Պերսեիդներ ասուպային հոսքերը կապ ունեն գիսաստղների հետ։

[մինի|ձախից|300px|[Մարս (մոլորակ)|Մարսի մակերևույթի քարտեզը ըստ Սկիապարելլիի]]
1877 թվականին Սկիապարելլին հայտնաբերեց Մարսի ջրանցքները, ինչպես ինքը անվանեց առաջին հայտնաբերված գծերը մոլորակի վրա։ Հիմնականում այսպիսի անվանման և անգլերեն լեզվի թարգմանության անճշտության պատճառով XIX դարի վերջում&nbsp;-&nbsp;XX դարի սկզբում տարածում գտավ այն կարծիքը որ այս «ջրանցքները» ունեն արհեստական ծագում և Մարսի վրա գոյություն ունի քաղաքակրթություն։

Սկիապարելլին հանդիսանում էր Պետերբուրգյան գիտությունների ակադեմիայի անդամ, 1872 թվականում պարգևատրվել է Թագավորական աստղագիտական միության ոսկե մեդալով։ Նրա պատվին են անվանվել հարվածային խառնարաններ Լուսնի և Մարսի վրա, ինչպես նաև (4062) Սկիապարելլի աստերոիդը։ 
 
Ջովանի Սկիապարելլին հանդիսանում է հայտնի կուտյուրյե Էլզա Սկիապարելլիի հորեղբայրը։

## Գրքեր
* 1873&nbsp;-&nbsp;*Le stelle cadenti* (*The Falling Stars*)
* 1893&nbsp;-&nbsp;*La vita sul pianeta Marte* (*Life on Mars*)
* 1925&nbsp;-&nbsp;*Scritti sulla storia della astronomia antica* (*Writings on the History of Classical Astronomy*) in three volumes. Bologna. Reprint։ Milano, Mimesis, 1997.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջովանի Սկիապարելլիի կենսագրությունը 

## Տես նաև
* Սկիապարելլիի անվան աստղադիտարան

Կատեգորիա:Իտալացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Իտալացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Հեկատա գմբեթ

մինի|աջից|250px|Հեկատա գմբեթի տոպոլոգիան 
**Հեկատա գմբեթ** (), հրաբուխ Մարսի վրա, որը հայտնաբերվել է Եվրոպական տիեզերական գործակալության Մարս էքսպրես սարքի միջոցով։ Հետազոտությունների արդյունքներով պարզ է դարձել, որ ժայթքումը տեղի է ունեցել մոտ 350 միլիոն տարի առաջ։ Ժայթքումը ստեղծել է 10 կմ տրամագծով կալդերա։ Ենթադրություն է առաջ քաշվել, որ ավելի ուշ, կալդերան և հարակից իջվածքները մասնակիորեն ծածկվել են սառցե նստվածքներ։ Դատելով խառնարանից, դա տեղի է ունեցել ոչ շատ վաղ (20 - 5 միլիոն տարի առաջ)։ Այնուամենայնիվ, կլիմատիկ մոդելավորումը ցույց է տալիս, որ Հեկատա գմբեթում սառույցները այսօր անկայուն են։ Հաջողվել է պարզել, որ սառույցների տարիքը համապատասխանում է այն ժամանակահատվածին, երբ մեծացել է Մարսի պտույտի առանցքի թեքումը։

[մինի|ձախից|250px|[2001 Մարս Օդիսեյ կայանից կատարված լուսանկար]]
Հրաբուխը գտնվում է  կոորդինատներով Էլիզիում սարահարթի () վրա, և տրամագծում ունի 183,0 կմ չափեր։ Այն ամենահյուսիսային հրաբուխն է Էլիզիումում, ավելի հարավ են տեղաբաշխված Էլիզիում լեռը () և Ալբոր գմբեթը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Google Mars՝ քարտեզը կենտրոնացված է Հեկատայի գմբեթի վրա
* Մարսյան լեռների ցանկ 
* Մարս էքսպրեսից տեսանելի Հեկատա գմբեթի եռաչափ տեսքը

Կատեգորիա:Հանգած հրաբուխներ
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մարսի լեռներ
Կատեգորիա:Մարսի հրաբուխներ