20-րդ դարի նեոդասական ճարտարապետություն

**Նեոդասական ճարտարապետություն,** ոճ, որը հիմնված է Հին Հունաստանի և Հին Հռոմի ճարտարապետության օրինակների, ինչպես նաև Վերածննդի և դասականության ժառանգության վրա։

Արտասահմանյան պատմագրության մեջ «նեոդասականություն» տերմինը կիրառվել է XVIII դարի վերջին երրորդի ճարտարապետության և արվեստի դասական ուղղության վրա` XIX դարի առաջին երրորդի, ի տարբերություն XVII դարի դասականության, ինչպես նաև դասական իդեալներին դիմելու հետագա ալիքների վրա: Ռուսական ավանդույթում այս դարաշրջանների ոճերը սովորաբար հաջորդաբար կոչվել են 18-րդ դարի դասականություն և *Ալեքսանդրյան դասականություն* կամ *կայսերական ոճ* (համապատասխանաբար Ռուսաստանում և Ֆրանսիայում), իսկ «նեոդասականություն» տերմինը վերաբերել է միայն 1900-10-ականների վերջին, ինչպես նաև 1920-ական և 1930-50-ականների ճարտարապետության և տեսողական արվեստի ուղղությանը (անգլերեն համարժեքը՝ Neoclassical Revival):

Ռուսական նեոդասականության ծննդավայրը Սանկտ Պետերբուրգն է։ Դրա ամենակարևոր ներկայացուցիչներն էին Ի.Վ. Ժոլտովսկին, Ի.Ա. Բելոգրուդը, Վ.Ա.Շչուկոն։ 1900-ականների կեսերին, երբ էկլեկտիզմի անկման միտումները դրսևորվել էին առավել հստակ, հետաքրքրություն է առաջացել ռուսական դասականության մոռացված ճարտարապետության նկատմամբ: Նեոդասականության զարգացմանն ու տարածմանը նպաստել են «Արվեստի աշխարհ» և «Կապիտալ և ունեցվածք» ամսագրերը։ Ոճի զարգացման երկրորդ փուլը սկսվել է 1910-ական թվականներին և բնութագրվել էր ճարտարապետական ժառանգության ավելի խոր ուսումնասիրությամբ, որին նպաստել են «Հին տարիներ» և «Ապոլոն» ամսագրերում տպագրված գիտական հետազոտությունները, ինչպես նաև Ի.Է. Գրաբարի «Արվեստների պատմություն» մոնումենտալ աշխատությունը։ Նեոդասականները երազում էին քաղաքներում վերստեղծել Ալեքսանդր I-ի և Նիկոլայ I-ի դարաշրջանի կանոնավոր միությունները՝ ի հակադրություն Art Nouveau-ի տարասեռ շենքերի, և հանդիսացել են աղյուսի ոճի մոլի հակառակորդները:

Դասականության կոչը վերակենդանացրել է քաղաքային միություններ ստեղծելու ցանկությունը. ավանդույթներ, որոնք անիրագործելի էր կապիտալիստական քաղաքների զարգացման պայմաններում։ Այնուամենայնիվ, եղել են Սանկտ Պետերբուրգի վերակառուցման նախագծեր, օրինակ՝ Սանկտ Պետերբուրգի մի մասի վերափոխման և նոր մայրուղիների անցկացման նախագիծը, որը մշակվել էր 1910 թվականին ճարտարապետներ Լ. Ն . Բենոիսի-ի և  Մ. Ենակիև-ի կողմից։ 1912 թվականին ճարտարապետ Ի.Ա. Ֆոմինը ներկայացրել է «Նոր Պետերբուրգ» ճարտարապետական միության ստեղծման նախագիծ այն ժամանակ չկառուցված Հոլոդայ կղզու վրա, բայց միայն մեկ շենք է հնարավոր եղել կառուցել: Նախագծերը այդպես էլ մնացել են թղթի վրա։

Նեոդասական ճարտարապետները, ի հավելում ռուսական դասականության խորը ուսումնասիրության, հատուկ ուսումնասիրել են բնության հնագույն հուշարձանները և դրանց բեկման մեթոդները իտալական Վերածննդի ճարտարապետների աշխատանքում, մասնավորապես, ճարտարապետ Անդրեա Պալադիոն, որի տեսական տրակտատը «Չորս գիրք ճարտարապետության մասին» վճռորոշ դեր է խաղացել 18-րդ դարում Ռուսաստանում կլասիցիզմի ձևավորման գործում՝ առաջացնելով ոճական նոր ուղղություն՝ պալլադիանիզմ։ Պալլադիոյի ստեղծագործությունները կրկին գրավել էին նեոդասականների ուշադրությունը։ Ժոլտովսկու, Շչուկոյի, Ֆոմինի, Բելոգրուդի որոշ աշխատություններում նկատվել է հին ճարտարապետության պալլադյան մեկնաբանությունը։ Նոր պալլադիանիզմի բնորոշ օրինակներ էին 1910-ականների բազմաբնակարան շենքերը:

1909-1910 թվականներին, Պալադիոյի ժառանգության անկասկած ազդեցության տակ, ճարտարապետ Դմիտրի Մարկովը նախագծել է Մոսկվայի ճարտարապետական ընկերության շահութաբեր տունը: Բելոգրուդն ու Շչուկոն Սանկտ Պետերբուրգում երբեմն օգտագործել էին մեծ պալլադյան պատվեր՝  ուռճացնելով այն բազմահարկ շենքի չափերով։ Տիպիկ օրինակ է Բոլշոյ պողոտայում գտնվող բազմաբնակարան շենքի ճակատը, որը նախագծվել է Ա.Է. Բելոգրուդովը (1910-ական թվականներ)։ Բազմաբնակարան շենքի լավագույն օրինակները՝ ճակատի պալլադյան մեկնաբանությամբ, ներառում էին Մարկովյան տունը Կամեննոոստրովսկի պողոտայում, որը նախագծել է ճարտարապետ Վ.Ա.Շչուկոն: 1910-ական թվականների պալլադիանիզմի այլ վառ օրինակներ են՝ Ֆ. Լ. Մերտենսի (1911-1912 թվականներ, ճարտարապետ` Մ. Ս. Լյալևիչ) առևտրի տունը, Ռուսական առևտրաարդյունաբերական բանկի շենքը և Վավելբերգի տունը (ճարտարապետ` Մ. Մ. Պերետյատկովիչ), Տոլստոյի հրապարակի բազմաբնակարան շենքը (1913-1917 թվականներ, ճարտարապետ` Ա. Է. Բելոգրուդ)։

1910-ական թվականներին նոր շինարարություն է իրականացվել հիմնականում մայրաքաղաքում։ Մոսկվայում և այլ քաղաքներում քիչ շենքեր են կառուցվել։ Մոսկվայի նեոդասականության նշանավոր ներկայացուցիչներից են՝ Շչերբատովների տունը (1911-1913 թվականներ, ճարտարապետ` Ա. Ի. Թամանյան), Կիևյան կայարանը (1914-1917 թվականներ, ճարտարապետ` Ի. Ի. Ռերբերգ), գեղարվեստի թանգարանի շենքը (1898-1912 թվականներ, ճարտարապետ` Ռ. Ի. Կլեյն)։ Գավառներում նեոդասականության զարգացման առավել նշանակալից օրինակներն էին Ֆ. Գ. Վոլկովի անվան թատրոնը Յարոսլավլում (1911-1913 թվականներ, ճարտարապետ` Ն. Ա. Սպիրին), Կիևի մանկավարժական թանգարանը (1911-1913 թվականներ, ճարտարապետ` Պ. Ֆ. Ալյոշին)։
Պատկեր:Moscow_05-2012_Volkhonka_02.jpg|link=Файл:Moscow_05-2012_Volkhonka_02.jpg|alt=Главное здание Пушкинского музея (1898—1912)|Պուշկինի թանգարանի գլխավոր շենքը (1898-1912 թվականներ)
Պատկեր:Каменноостровский_65_01.jpg|link=Файл:Каменноостровский_65_01.jpg|alt=Доходный дом Маркова на Каменноостровском проспекте, 65 (1909—1911)|Մարկովի բազմաբնակարան շենքը Կամեննոոստրովսկի պողոտայում, 65 (1909-1911 թվականներ)
Պատկեր:Moscow_Spiridonovka_Tarasov_Mansion_asv2021-07_img32.jpg|link=Файл:Moscow_Spiridonovka_Tarasov_Mansion_asv2021-07_img32.jpg|alt=Дом Тарасова (1909—1912)|Տարասովի տունը (1909-1912 թվականներ)
Պատկեր:1915_ок_Жилой_дом_Первого_Российского_страхового_общества_2.jpg|link=Файл:1915_ок_Жилой_дом_Первого_Российского_страхового_общества_2.jpg|alt=Дом Бенуа (1911—1912)|Բենուայի տունը (1911-1912 թվականներ)
Պատկեր:520._St._Petersburg._Nevsky_Prospect,_21.jpg|link=Файл:520._St._Petersburg._Nevsky_Prospect,_21.jpg|alt=Дом Мертенса (1911—1912)|Մերտենսի տունը (1911-1912 թվականներ)
Պատկեր:Киевский_вокзал_в_Москве.jpg|link=Файл:Киевский_вокзал_в_Москве.jpg|alt=Киевский вокзал (1914—1918)|Կիևի երկաթուղային կայարանը (1914-1918 թվականներ)
Պատկեր:МПГУ_01.jpg|link=Файл:МПГУ_01.jpg|alt=Главный корпус МПГУ (1907—1912)|Մոսկվայի պետական մանկավարժական համալսարանի գլխավոր շենքը (1907-1912 թվականներ)


## Հյուսիսային Եվրոպայի նեոդասականություն
Հյուսիսեվրոպական նեոդասականություն, ճարտարապետության ոճ, որը կարճ ժամանակով գոյություն է ունեցել Դանիայում, Շվեդիայում, Նորվեգիայում և Ֆինլանդիայում 1910-1930 թվականներին։ Շարժումը միջանկյալ է եղել  ազգային ռոմանտիկ ոճի և ընդլայնվող մոդեռնիզմի միջև։ Հյուսիսեվրոպական նեոդասականությունը կարելի է բնութագրել որպես տեղական ժողովրդական սկանդինավյան մոտիվների և համաեվրոպական նեոդասականության սինթեզ։ Միևնույն ժամանակ, ոճն ունեցել է ժամանակակից մոդեռնիզմի ազդեցությունը՝ զանգվածային արտադրության և շինարարության ցածր գնի առումով, որը պայմանավորված է եղել Հյուսիսային Եվրոպայի երկրների բարգավաճման և ուրբանիզացիայի աճով: Այն ապահովել է ավելի սահուն անցում դեպի հետագա մոդեռնիզմ,որի շնորհիվ սկանդինավյան երկրներում կտրուկ խզում տեղի չի ունեցել նախորդ պատմական փորձի հետ։ Թեև սկանդինավյան նեոդասականությունը հիմնականում ավարտվել է մինչև 1930 թվականը, որոշ շենքեր շարունակվել են կառուցվել, օրինակ՝ Ստոկհոլմի ծովային թանգարանը։
Պատկեր:Københavns_Politigård_under_construction.jpg|link=Файл:Københavns_Politigård_under_construction.jpg|alt=Главное управление полиции в Копенгагене (1918—1924)|Ոստիկանության շտաբը Կոպենհագենում (1918–1924 թվականներ)
Պատկեր:KonstmuseetGbg.jpg|link=Файл:KonstmuseetGbg.jpg|alt=Гётеборгский художественный музей (1921—1923)|Գյոթեբորգի արվեստի թանգարանը (1921-1923 թվականներ)
Պատկեր:Blindern_studenterhjem,_hovedbygning,_Blindernveien_41,_Oslo,_kulturminneid_86175,_2015-05-10,_DSC_2408.jpg|link=Файл:Blindern_studenterhjem,_hovedbygning,_Blindernveien_41,_Oslo,_kulturminneid_86175,_2015-05-10,_DSC_2408.jpg|alt=Дом студентов в Осло (1923—1925)|Ուսանողական կացարանը Օսլոյում (1923-1925 թվականներ)
Պատկեր:Eduskuntatalo_2_corrected_2020-03-23.jpg|link=Файл:Eduskuntatalo_2_corrected_2020-03-23.jpg|alt=Здание парламента (Хельсинки) (1926—1931)|Խորհրդարանի շենքը Հելսինկիում (1926–1931 թվականներ)
Պատկեր:Sjöhistoriska_September_2014.jpg|link=Файл:Sjöhistoriska_September_2014.jpg|alt=Стокгольмский морской музей (1933—1936)|Ստոկհոլմի ծովային թանգարանը (1933-1936 թվականներ)


## Խորհրդային նեոդասականություն
Հեղափոխությունից հետո իրենց ստեղծագործական գործունեությունը շարունակած մի շարք ռուս նեոդասական ճարտարապետներ (Ի. Վ. Ժոլտովսկի, Ի. Ա. Ֆոմին, Վ. Ա. Շչուկո, Ա. Վ. Շչուսև և այլք) եղել են խորհրդային նեոկլասիցիզմի հիմնադիրները, որն իր բնորոշ միութենական բնույթի, կերպարի ամբողջականության շնորհիվ կենտրոնական դեր է խաղացել ստալինյան ճարտարապետության մեջ։ Նեոդասական ոճի առաջին շենքերից մեկը Մոխովայի վրա գտնվող տունն էր, որը կառուցվել է Ի.Վ.Ժոլտովսկու նախագծի համաձայն` վերադառնալով Պալլադիոյի ոճին։ Նեոդասականությունը եղել է որոշիչ ոճ հետպատերազմյան շրջանում վերականգնվող քաղաքների պլանավորման և զարգացման մեջ, սակայն, Խրուշչովի նախաձեռնությամբ՝ ԽՄԿԿ Կենտկոմի և ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1955 թվականի նոյեմբերի 4-ի որոշման հրապարակումից հետո «Դիզայնի և շինարարության մեջ ավելորդությունների վերացման մասին» նեոդասականությունը գործնականում արգելվել էր որպես զարգացող ոճ։
Պատկեր:Императорское_Воспитательное_общество_благородных_девиц_(Смольный_институт)_2H1A4090WI.jpg|link=Файл:Императорское_Воспитательное_общество_благородных_девиц_(Смольный_институт)_2H1A4090WI.jpg|alt=Пропилеи Смольного (1923—1924)|Սմոլնիի պրոպիլեան (1923-1924 թվականներ)
Պատկեր:Moscow_mokhovaya_2.jpg|link=Файл:Moscow_mokhovaya_2.jpg|alt=Дом на Моховой (1932—1934)|Մոխովայի վրա գտնվող շենքը (1932-1934 թվականներ)
Պատկեր:Kiev_Cabinet_of_Ministers.jpg|link=Файл:Kiev_Cabinet_of_Ministers.jpg|alt=Здание Правительства Украины (1936—1938)|Ուկրաինայի կառավարության շենքը (1936-1938 թվականներ)
Պատկեր:4494_Рэзідэнцыя_прэзідэнта_Мінск_May_2019.jpg|link=Файл:4494_Рэзідэнцыя_прэзідэнта_Мінск_May_2019.jpg|alt=Резиденция президента Республики Беларусь (1939—1947)|Բելառուսի Հանրապետության Նախագահի նստավայրը (1939-1947 թվականներ)


## Արդի վիճակ
[մինի|[Քեմբրիջի համալսարան|Քեմբրիջի Դաունինգ քոլեջի Մեյթլենդ Ռոբերսոն գրադարանը, ճարտարապետ Քուինլան Թերի, ավարտվել է 1992 թվականին։]]
Մոդեռնիստական ճարտարապետության գերիշխանության շրջանում (մոտավորապես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մինչև 1980-ականների կեսերը) դադարից հետո նեոդասականությունը վերածնունդ է ապրել: Այս վերածնունդը կարելի է տեսնել Նոր ուրբանիզմի շարժման և հետմոդեռն ճարտարապետության մեջ դասականության տարրերի հեգնական ձևով օգտագործելու մեջ, հատկապես մոդեռնիզմի գերակայության լույսի ներքո: Մինչ ոմանք շարունակել էին հեգնանքով աշխատել դասականության հետ, որոշ ճարտարապետներ, օրինակ՝ Թոմաս Գորդոն Սմիթը, սկսել է  լրջորեն դիտարկել դասականությունը: Չնայած որոշ դպրոցներ հետաքրքրություն են ցուցաբերել դասական ճարտարապետության նկատմամբ, ինչպիսին է Վիրջինիայի համալսարանը, ոչ մի դպրոց ամբողջությամբ նվիրված չի եղել դասական ճարտարապետությանը: 1990-ականների սկզբին Սմիթը և Դունկան Սթրոյքը սկսել են դասական ճարտարապետության ծրագիր Նոտր Դամի համալսարանում, որը հաջողությամբ շարունակվել է: Մայամիի համալսարանի, Էնդրյուսի համալսարանի, Ջադսոնի համալսարանի և Ուելսի արքայազնի  շինարարական հասարակության ծրագրերը այս վերածննդից ի վեր ստեղծել են մի շարք նորդասական ճարտարապետներ: Այսօր շատ շենքեր կարելի է գտնել նեոդասական ոճով, քանի որ այս մասնագիտությամբ պատրաստված ճարտարապետների սերունդը ձևավորել է քաղաքաշինությունը:

21-րդ դարի առաջին տասնամյակից ի վեր ժամանակակից նեոդասական ճարտարապետությունը ընդհանուր առմամբ դասակարգվել է Նորդասական ճարտարապետության հովանու ներքո: Այն երբեմն անվանել են նաև նեոպատմականություն, ավանդապաշտություն կամ պարզապես նեոդասական ճարտարապետություն՝ որպես պատմական ոճ: Ճշմարիտ ավանդական ոճի ճարտարապետության համար, որը հավատարիմ է տարածաշրջանային ճարտարապետությանը, նյութերին և արհեստագործությանը, սովորաբար օգտագործվում է ավանդական ճարտարապետություն (կամ ժողովրդական լեզու) տերմինը: Դրիհաուզյան ճարտարապետական մրցանակ է, որը շնորհվում է նրանց, ովքեր զգալի ներդրում են ունեցել ավանդական կամ դասական ճարտարապետության ոլորտում 21-րդ դարում և տրվում է երկու անգամ ավելի բարձր մրցանակային ֆոնդով, քան մոդեռնիստական Պրիցկերի մրցանակը:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:18-րդ դարի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:19-րդ դարի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:20-րդ դարի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:21-րդ դարի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ոճեր
Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:Նեոդասականություն