Արդի դրամական տեսություն

**Արդի դրամական տեսություն (ԱԴՏ)** կամ **արդի փողային տեսություն,** ոչ ավանդական մակրոտնտեսական տեսություն, որը նկարագրում է փողի բնույթը, ֆիատ (*fiat*՝ հրամանագիր, ցուցում բառից), և լողացող փոխարժույթի համակարգում։ Այս տեսությունը հիմնվում է Ջորջ Ֆրիդրիխ Կնապպի փողի պետական տեսության (խարտալիզմի),  Ալֆրեդ Միտչել-Իննեսի վարկային փողի տեսության, Աբբա Լերների ֆունկցիոնալ ֆինանսներ առաջարկների, Հիման Մինսկի բանկային համակարգի տեսակետի և ինչպես նաև Վիննի Գոդլի սեկտորալ հաշվեկշռի մոտեցումների։ Խարտալիզմի գաղափարի վերակենդանացման, որպես փողի ստեղծման բացատրություն, գլխավոր պատասխանատուներն են տնտեսագետներ Ուորեն Մոլսերը, Լ․ Ռենդալ Ռեյը, Սթեֆանի Քելթոնը, Բիլ Միթչերը և Պավլինա Ռ. Չեռնաևը։

Արդի դրամական տեսությունը պնդում է՝ հարկերի մակարդակը, որը կապակցված է պետության ծախսերի(պետության բյուջեի դեֆիցիտ կամ ավելցուկ) հետ, իրականում դա քաղաքականության գործիք է, որով կարգավորում են ինֆլացիան և գործազրկությունը, այլ ոչ թե պետական գործունեության ֆինանսավորման միջոց է ինքնին։ Համաձայն ԱԴՏ-ի, պետությունը համարվում է ազգային արժույթի թողարկման մենաշնորհ և հետևաբար պարտավոր է ծախսի այդ արժույթը  շրջանառության մեջ մինչ որևէ եկամտահարկի հավաքում։.Պետությունը ծախսում է ազգային արժույթը շրջանառության մեջ ներդնելով և հարկվող մարմինները օգտագործում են այն իրենց պարտավորվածությունները պետությանը վճարելու համար։ Դա նշանակում է, որ հարկերը չեն կարող դառնալ հանրային ծախսերի միջոց, քանի որ պետությունը չի կարող հավաքել գումարը հարկերի տեսքով, մինչ նրանք գտնվում են շրջանառության մեջ։ Այսպիսով, այս դրամական համակարգում պետությունը երբեք սահմանափակված չէ վճարման հնարավորություններում, իսկ միայն սահամանափակում կարելի է դիտարկել այդ պետության իրական ռեսուրսներն են, որոնք հասանելի են տվյալ արժույթով գնման համար։

Ըստ ԱԴՏ-ի, հիմնական ռիսկը այն է, երբ տնտեսությունը հասնում է լիարժեք զբաղվածության մակարդակի, խթանում է պահանջարկով պայմանավորված ինֆլացիան, որը հանդիսանում է ծախսերի միակ սահմանափակող գործոնը։ ԱԴՏ-ն  նաև պնդում է, որ մասնավոր ոլորտի բոլոր մասնակիցների բարձր հարկման պարագայում կարելի է կառավարել ինֆլացիան՝ մասնակիցների ծախսելու ունակության մակարդակի իջեցմամբ։

ԱԴՏ-ն հակադրվում է մակրոտնտեսագիտության ընդունված տեսություններին և այդ պատճառով պարբերաբար քննադատվել է մի քանի տնտեսագետների կողմից։ Արդի դրամական տեսությունը մերժվել է նաև Տնտեսագիտությայն Ավստրիական դպրոցի կողմից։ ԱԴՏ-ի կիրառությունը հնարավորությունները տարբերվում են կախված դրամական սուվերենության աստիճանից, ունենալով տարբեր հետևանքներ ԱՄՆ-ի, Եվրոպական Միության անդամների կամ արտարժույթը, ազգայինի փոխարեն օգտագործող երկրների համար։

## Սկզբունքներ
Արդի դրամական տեսության գլխավոր սկզբունքներն այն են, որ պետությունը տնօրինում է իր սեփական ֆիատ փողերը.   
# ստեղծում է արժույթ ցանկացած և բոլոր տեսակի պետական ծախսերով
# էֆֆեկտիվորեն ոչնչացնում է արժույթը հարկման միջոցով
# չի կարող հարկադրաբար ճանաչվել դեֆոլտ իր ազգային արժույթով պարտավորվածություններում
# սահմանափակված է միայն պահանջարկի աճով պայմանավորված ինֆլիացիայով, որն առաջանում է իրական ռեսուրսների լիակատար օգտագործման և լիարժեք զբաղվածության պարագաններում։
# հարկավոր է ուժեղացնել ավտոմատ կայունացնող գործիքները՝ վերահսկելու ինֆլյացիայի մակարդակը, այլ ոչ թե ապավինել կամայական հարկային փոփոխություններին
# պարտատոմսեր թողարկելու հնարավորություն՝ ուղղված մասնավոր ոլորտի խնայողություններին կամ քաղաքականության գործիք։ Պարտատոմսերը չեն կարող դիտարկվել որպես հանրային ծախսեր և պետությունը կարող է սահմանել պարտատոմսի այն գինը, որը նա նախընտրում է։
# օգտագործում է հարկումը՝ ֆինանսական տարածություն ապահովելու համար, առանց առաջացնելու ինֆլյացիա և խթանելով արժույթի նկատմամբ պահանջարկը։

Այս սկզբունքներից երրորդից մինչև հինգերորդը չեն հակադրվում տնտեսագիտության ընդունված սկզբունքներին։ Այնուամենայնիվ ԱԴՏ-ի հետևորդ տնտեսագետները համաձայն չեն տնտեսագիտությունում ընդունված պետական բյուջեի դեֆիցիտի ազդեցությունը կենտրոնական բանկի տոկոսադրույքի վրա։

## Տեսական մոտեցում
Սուվերեն ֆինանսական համակարգերում բանկերը կարող են ստեղծել գումար, սակայն այս տեսակի «հորիզոնական» գործարքները չեն ավելացնում մաքուր ֆիանսական ակտիվները, քանի որ ակտիվները հավասարակշռվում են պարտավորություններին։ Ըստ ԱԴՏ-ի կողմնակիցների «Կառավարության հաշվեկշռի ակտիվների կողմում ներքին դրամական գործիքներ ներառված չեն, այն չի տիրապետում դրամական միջոցների։ Կառավարության կողմից թողարկված բոլոր դրամական գործիքները գտնվում են պարտավորությունների կողմում և ստեղծվում ու ոչնչացվում են ծախսերի, հարկման կամ պարտատոմսերի թողարկման միջոցով»։ Համաձայն ԱԴՏ-ի «ուղղահայաց գումարները» մուտք են գործում շրջանառության մեջ պետական ծախսերի միջոցով։ Հարկումը և այլ օրինական վճարամիջոցները հնարավորություն են տալիս մարել պարտքերը և հաստատել ֆիատ գումարը որպես արժույթ՝ նրան արժեք տալով մասնավոր հարկային պարտավորության ձևով, ստեղծելով պահանջարկ։ Բացի այդ, տուգանքները, պետական տուրքերը և լիցենզիաները նույնպես ստեղծում են պահանաջարկ արժույթի հանդեպ։ Այս արժույթը  կարող է թողարկվել պետության կողմից կամ կարող է օգտագործվել ընդունված արտարժույթ։ Շարունակական հարկային պարտավորությունները՝ համաձայնեցված մասնավոր ոլորտի վստահության և ընդունելությունը արժույթի ընդունման հետ, կազմում են արժույթի արժեքի հիմքերը։

Քանի որ կառավարությունը կարող է իր սեփական արժույթը թողարկել ըստ ցանկության, պետական ծախսերի (կառավարության դեֆիցիտային ծախսերը կամ բյուջեի ավելցուկը) նկատմամբ հարկման մակարդակը իրականում քաղաքականության գործիք է, որը կարգավորում է գնաճը և գործազրկությունը, և ոչ թե կառավարության գործունեությունը ինքնուրույն ֆինանսավորելու միջոց: MMT-ի մոտեցումը սովորաբար շրջում է պետական խնայողության տեսությունները: Երկուսի քաղաքականության հետևանքները նույնպես սովորաբար հակառակն են:

### Ուղղահայց գործարքներ

ԱԴՏ-ն բաժանում է գործարքները պետական մարմնի (հանրային ոլորտ) և ոչ պետական մարմնի (մասնավոր ոլորտի) միջև որպես «ուղղահայաց գործարքներ»: Պետական ոլորտը ընդգրկում է պետության հիմնադրամները և կենտրոնական բանկը։ Ոչ պետական ոլորտը ընդգրկում է տնային տնտեսությունները և օտարերկրյա մասնավոր ընկերությունները, անհատները, ինչպես նաև արժույթի գնորդները ու վաճառողները։

## Պետության և բանկային ոլորտի հարաբերություններ
Արդի դրամական տեսությունը հիմնված է պետության, կենտրոնական բանկի և կոմերցիոն բանկային ոլորտի միջև հարաբերությունների «օպերացիոն իրականությունների» վրա, որտեղ կողմնակիցներից մեկը՝ Սքոթ Ֆուլվիլերը, ընդգծում է, որ պահուստների հաշվառման ըմբռնումը կարևոր է դրամական քաղաքականության ընտրությունները հասկանալու համար։

Սուվերեն պետությունը հիմնականում ունենում է օպերացիոն հաշվառում երկրի կենտրոնական բանկում։ Այդ հաշվառումից, պետությունը կարող է ծախսել և ինչպես նաև ստանալ հարկեր և այլ եկամուտներ։ Ամեն կոմերցիոն բանկ նույնպես ունի հաշվառում կենտրոնական բանկում, որի շնորհիվ նա կարգավորում է իր պահուստները։

Երբ պետությունը ծախսում է գումար, կենտրոնական բանկը դեբետավորում է բյուջեի գործառնական հաշիվը և կրեդիտավորում է կոմերցիոն բանկերի պահուստային հաշիվները։ Վերջնական ստացողի կոմերցիոն բանկը ապա կրեդիտավորում է ստացողի ավանդային հաշիվը՝ թողարկելով բանկային գումար։ Այս ծախսը բարձրացնում է առևտրային բանկային ոլորտի ընդհանուր պահուստային ավանդները։ Հարկումը գործում է հակառակ ուղղությամբ՝ հարկ վճարողներն իրենց բանկային ավանդային հաշիվներից գումար են հանում, միաժամանակ դեբետավորվում է նաև նրանց բանկերի պահուստային հաշիվը՝ կառավարությանը վճարելու համար։ Հետևաբար, կոմերցիոն բանկային հատվածի ավանդները նվազում են։

### Պարտատոմսերի և տոկոսադրույքի օժանդակություն

Գրթե բոլոր կենտրոնական բանկերը սահմանում են տոկոսադրույքի նպատակային մակարդակ և շատերը հաստատում են ադմինիստրատիվ տոկոսադրույք, որոքն ծառայում են կարճաժամկետ՝ գիշերային տոկոսադրույքի համար։ Այս ադմինիստրատիվ տոկոսադրույքները ընդգրկում են՝ ուղղակիորեն վճարվող տոկոսադրույք կոմերցիոն բանկերի պահուստային հաշվին, կրճատված տոկոսադրույք, որը գանձվում է բանկերից, երբ նրանք ուղղակի վարկ են վերցնում կենտրոնական բանկից և գիշերային հակադարձ վարկառման (ON RRP) գործիքին վճարվող տոկոսադրույքը, երբ բանկերը ժամանակավորապես հրաժարվում են իրենց պահուստներից՝ փոխարենը ստանալով պետական արժեթղթեր։ Վերջինը բաց շուկայական օպերացիաների տեսակ է, որը օգնում է պահպանել  տոկոսադրույքը նպատակային մակարդակում։ Ըստ ԱԴՏ-ի, պարարտատոմսերի թողարկումը ներկայիս ամենալավ օպերացիան է՝ կառավարության ծախսերը վերջնարդյունքում նվազեցնելու համար, ոչ թե որպես ֆինանսական անհրաժեշտություն։

Շատ երկրների կոմերցիոն բանկերի պահուստային հաշիվը կենտրոնական բանկում պարտավոր է ամեն օրվա ավարտին ունենալ դրական բալանս, Այս չափաբաժինը որոշվում է որոշ երկրներում, որպես բանկի պարտավորությունների որոշակի տոկոս, որն անվանում են պահուստային անհրաժեշտություն։ Ամեն օրվա ավարտին կոմերցիոն բանկը պարտավոր է ստուգել իր պահուստային հաշվի կարգավիճակը։ Նրանց ովքեր ունեն դեֆիցիտ տրվում է հնարավորություն անհրաժեշտ գումարը փոխառնել կենտրոնական բանկից՝ վճարելով վարկի տոկոսադրույք։ Մյուս կողմից, բանկերը, որոնք ունեն հավելյալ պահուստներ, կարող են այն տրամադրել կենտրոնական բանկին և դրա դիմաց ստանալ  աջակցող տոկոսադրույք։ Սակայն որոշ երկրներ, ինչպիսին է Ճապոնիան, ունեն զրոյական աջակցողական տոկոսադրույք։

Այն բանկերը, որոնք ունեն պահուստների ավելցուկ կարող են այն վարկի ձևով տալ այլ բանկերին որոնք ունեն պահուստային պակաս՝ միջբանկային վարկավորման շուկայում։ Ավելցուկով բանկերը կցանկանան վաստակել ավելին բարձր տոկոսադրույքով, քան առաջարկում է կենտրոնական բանկը, ինչպես նաև դեֆիցիտային բանկերը կցանկանան վճարել ավելի ցածր տոկոսադրույքով, քան առաջարկում է նույն կենտրոնական բանկը։ Այսպիսով նրանք վարկեր կտրամադրեն այնքան ժամանակ մինչև ամեն բանկ չի հասնի իր պահուստային անհրաժեշտությանը։  Հավասարակշռված համակարգում, որտեղ կան բավարար պահուստներ բոլորի պահանջները հոգալու համար, միջբանկային կարճաժամկետ տոկոսադրույքը կլինի  աջակցող տոկոսադրույքի և կրճատման տոկոսադրույքների միջակայքում։

ԱԴՏ-ի շրջանակներում, երբ պետական ծախսերը ներմուծում են նոր պահուստներ, իսկ հարկերը դուրս են բերում դրանք կոմերցիոն բանկային համակարգից, պետության գործունեույթունը կունենա անմիջական արդյունք միջբանկային վարկավորման վրա։ Եթե պետությունը որոշի ծախսել ավելի քան նա հավաքում է հարկերից, ապա պահուստները կավելանան բանկային համակարգին։ Այս գործողությունները կհանգեցնեն պահուստների ավելցուկի, որի արդյուքում բանկերը կսկսեն մրցել միմյանց հետ միաժամանակ իջեցնելով կարճաժամկետ տոկոսադրույքը աջակցող մակարդակի կամ զրոյի՝ եթե չկա որևէ աջակցող տոկոսադրույք։ Այս կետում, բանկերը պարզապես պահում են իրենց ավելցուկային պահուստները և վաստակում են գումար աջակցող տոկոսադրույքից։

Հակառակ դեպքում, երբ պետությունը գանձում է ավելի հարկ, քան ծախսում է, այն առաջացնում է պահուստների դեֆիցիտ։ Այս պարագայում ավելցուկային պահուստները կունենան պահանջարկ միջբանկային շուկայում և արդյուքում կարճաժամկետ տոկոսադրույքները կբարձրանա դեպի կրճատման տոկոսադրույքի մակարդակ: Այսպիսով, եթե կենտրոնական բանկը ցանկանում է պահել նպատակային տոկոսադրույքը աջակցող և կրճատման տոկոսադրույքների միջև, ապա նա պետք է կառավարի համակարգի հոսունությունը՝ ապահովելով ճիշտ պահուստների քանակ բանկային համակարգում։

Կենտրոնական բանկը պահում է հոսունությունը գնելով և վաճառելով պարարտատոմսեր բաց շուկայում։ Երբ ավելցուկային պահուստները բանկային համակարգում են, կենտրոնական բանկը վաճառում է պարտատոմսերը՝ վերացնելով բանկային համակարգից պահուստները, քանի որ մասնավոր ոլորտի մասնակիցները արդեն վճարում են այդ պարտատոմսերի համար։ Երբ պահուստները անբավարար են կենտրոնական բանկը գնում է պարտատոմսերը մասնավոր ոլորտից՝ ավելացնելով այն բանկային համակարգում։

Կենտրոնական բանկը գնում է պարտատոմսեր պարզապես փող ստեղծելով՝ առանց դրանց ֆինանսավորման որևէ այլ աղբյուրից։ Դա բանկային համակարգում պահուստների զուտ ներարկում է: Այսպիսով եթե կենտրոնական բանկը ցանկանում է պահպանել նպատակային տոկոսադրույքը, ապա պարտավոր է բաց շուկայում գնման և վաճառքի միջոցով պահել բանկային համակարգում պահուստների ճիշտ քանակը։

## Հորիզոնական գործարքներ
ԱԴՏ-ի տնտեսագետները բացատրում են որևէ գործարք մասնավոր ոլորտում, որպես «հորիզոնական» գործարքներ, ներառյալ լայն դրամական առաջարկի ընդլայնումը՝ բանկերի կողմից վարկ տրամադրելով։

ԱԴՏ-ի կողմնակիցները  դիտարկում են նաև *«դրամական բազմապատկիչի»* եզրույթը՝ ըստ որի բանկը ամբողջությամբ սահմանափակված է իր տրամադրած վարկերի մեջ միայն իր ավանդների և կապիտալի պահանջով, համարում են մոլորեցնող։ Բացի այդ վարկավորման միայն սահմանափակումն այն չէ, թե բանկը որքան ավանդ ունի, այլ այն, թե ինչ արժե դրա համար գումար փոխառնելը միջբանկային շուկայից կամ կենտրոնական բանկից։ Այստեղ հայտնվում է շահութաբերության հարցը, երբ մասնավոր բանկը վարկ է տրամադրում իր պահուստային կամ կապիտալի պահանջներից ավելին։ Զբաղվածության վրա ազդեցությունը սովորաբար հանդիսանում է ապացույց, որ արժույթ թողարկող մենաշնորհը չափազանց սահմանափակում է այն ֆինանսական առաջարկները, որոնք հարկ վճարելու և խնայողության պահանջարկը բավարարելու համար անհրաժեշտ են։

ԱԴՏ-ի համաձայն՝ բանկային վարկը պետք է դիտարկել որպես դրամական բազայի «լծակավորում» և չպետք է համարել, որ այն ավելացնում է տնտեսության զուտ ֆինանսական ակտիվները։ Միայն կառավարությունը կամ կենտրոնական բանկն են ունակ թողարկել «բարձր հզորության» դրամ՝ առանց համապատասխան պարտավորության։ Սթեֆանի Քելթոնը նշել է, որ բանկային գումարը սովորաբար ընդունվում է պարտքերի և հարկերի մարումներում պետական երաշխիքների շնորհիվ, սակայն պետության թողարկած բարձր հզորության դրամը գտնվում է *«դրամի հիերարխիայի»* գագաթին։

## Արտաքին ոլորտ
### Ներմուծում և արտահանում

ԱԴՏ-ի կողմնակիցներից Ուորեն Մոսլերը ասել է, որ առևտրային դեֆիցիտը դիմակայուն և արտոնյալ է կարճաժամկետ հեռանկարում։ Ներմուծում, տնտեսական արտոնություն է ներկրող երկրի համար, քանի որ դրանք մատակարարում են իրական բարիքներ սպառողներին։ Արտահանումը, տնտեսական ծախս է դիտարկվում արտահանող երկրի համար քանի որ այն կարող էր սպառվել երկրի ներսում։ Արժույթը տրվել է արտաքին ոլորտին և ներկայացնում է ապագա գերակշռությունը բարիքի՝ մարդկանց նկատմամբ։

Էժան ներմուծումը կարող է լինել ներքին շուկայի մասնակիցների համար սպառնալիք՝ մատակարարելով նմանատիպ բարիքներ ավելի ցածր գնով և առաջացնելով գործազորկություն, բայց ԱԴՏ-ի կողմնակիցները գնահատում են որպես սուբյեկտիվ արժեքների վրա հիմնված դիտարկում, այլ ոչ թե հիմնված տնտեսագիտության։ Այսինքն՝ յուրաքանչյուր երկրի գործն է, որոշել՝ արդյո՞ք ավելի գնահատում է էժան ներմուծումը որպես առավելություն, քան տվյալ ոլորտում զբաղվածությունը։ Նմանապես, երկրի բացարձակ կախվածությունը ներկրումից կարող է դեմ առնել առաջարկի շոկի, եթե փոխարժեքը զգալիորեն նվազի, թեև կենտրոնական բանկը կարող է առևտուր կատարել արտաքին շուկայում՝ փոխարժեքի շոկից խուսափելու համար։

### Արտաքին ոլորտ և պետություն
ԱԴՏ-ն պնդում է, որ քանի դեռ գոյություն ունի պահանջարկ թողարկողի արժույթի նկատմամբ, անկախ նրանից՝ պարտատոմսի սեփականատերը օտարերկրացի է, թե ոչ, պետությունները չեն կարող դառնալ անպարտունակ, եթե իրենց պարտքային պարտավորությունները նշված են սեփական արժույթով։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ պետությունը սահմանափակում չունի իր սեփական ֆիատ արժույթը ստեղծելու հարցում (թեև պարտատոմսի սեփականատերը կարող է ազդել փոխարժեքի վրա՝ այն փոխարկելով տեղական արժույթի)։

ԱԴՏ-ն համաձայն է հիմնական տնտեսական մոտեցման հետ, որ օտար արժույթով պարտքը ֆինանսական ռիսկ է կառավարությունների համար, քանի որ պարտավոր կառավարությունը չի կարող ստեղծել օտար արժույթ։ Այս դեպքում կառավարությունը կարող է վերադարձնել իր արտաքին պարտքը միայն այն դեպքում, եթե ապահովի, որ իր արժույթը մշտապես բարձր պահանջարկ ունենա օտարերկրացիների կողմից այն ամբողջ ժամանակահատվածում, երբ ցանկանում է մարել պարտքը։ Փոխարժեքի կտրուկ անկումը կարող է բազմապատկել պարտքի չափը անգամ երկրաչափական պրոգրեսիայով՝ այն դարձնելով գործնականում չվերադարձվող։ Այդ իրավիճակում կառավարությունը կարող է դեֆոլտ հայտարարել կամ փորձել անցնել արտահանումով ղեկավարվող ռազմավարության, կամ բարձրացնել տոկոսադրույքները՝ արժույթում օտարերկրյա ներդրումներ ներգրավելու համար։ Երկու դեպքում էլ տնտեսությունը կկրի բացասական հետևանքներ։

## Միջազգային կիրառություններ և սահմանափակումներ
### Դրամական սուվերենության սպեկտր
ԱԴՍ-ի տնտեսագետները ընդունում են, որ գոյություն ունի դրամական սուվերենության սպեկտր, այլ ոչ թե երկբաշխ պայման:՝

**Ամբողջական դրամական սուվերենություն՝** երկրները, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Ճապոնիա, Մեծ Բրիտանիա, Ավստրալիա և Կանադան, որոնք թողարկում են սեփական լողացող արժույթները կարող են ամենաընդարձակ ձևով կիրառել ԱԴՍ-ի առաջարկությունները։ Ճապոնիայի փորձը՝ ցածր տոկոսադրույքների և բարձր պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության պայմաններում, հաճախ մեջբերվում է ԱԴՏ-ի տնտեսագետների կողմից։

**Սահմանափակված դրամական սուվերենություն՝** Եվրոգուտու անդամները կիսում են միասնական արժույթ, բայց բացակայում է անհատական դրամական վերահսկողությունը։ ԱԴՏ-ի տնտեսագետները ասում են, որ Եվրագոտու երկրները բախվում են ֆինանսական սահմանափակումների, որոնք նման են ԱՄՆ նահանգների սահմանափակումներին։

**Կաշկանդված դրամական սուվերենություն՝** բարձր օտարարժույթային պարտք ունեցող կամ արժույթային ճգնաժամերում գտնվող պետությունները, օրինակ՝ Արգենտինան, կաշկանդված դրամական սուվերենություն։

### Միջազգային քաղաքական քննարկումներ
**Ճապոնիա․** քաղաքական գործիչները խոսել են բազմիցս ԱԴՏ-ի սկզբունքենրից, ներառյալ՝ պետության բարձր պարտքի մակարդկակի կայունությունը, *«զրոյական ստորին սահմանում»* դրամական քաղաքականության արդյունավետությունը, ինչպես նաև սպառողական հարկերը։

**Եվրոպական Միություն․** ԱԴՏ-ի կիրառելիությունը քննարկվել է եվրագոտու հարկաբյուջետային քաղաքականության և COVID-19-ի արձագանքի համատեքստում, ինչպես նաև օրդոլիբերալիզմի և Հարավային Եվրոպայի պետական ֆինանսավորման տարբեր մոտեցումները։

**Զարգացող երկրներ․** ներմուծումներից կախվածությունը և օտարարժութային սահմանափակումները սահմանափակել են ԱԴՏ-ի կիրառելիությունը։ Հնդկաստանում քննարկվել է քաղաքական ազատության (policy space) հարցը, իսկ Չինաստանում՝ ենթակառուցվածքային ներդրումները։

## Քննադատություն
Չիկագոյի համալսարանի Բութի *«Գլոբալ շուկաների նախաձեռնության»* կողմից 2019 թ․ անցկացված առաջատար տնտեսագետների հարցումը ցույց տվեց, որ միաձայն մերժվել են այն պնդումները, որոնք հարցման մեջ վերագրվել էին Արդի դրամական տեսությանը (ԱԴՏ)․ *«Երկրները, որոնք վարկեր են վերցնում սեփական արժույթով, չպետք է անհանգստանան պետական դեֆիցիտների մասին, քանի որ նրանք միշտ կարող են ստեղծել փող իրենց պարտքը ֆինանսավորելու համար»* և *«Երկրները, որոնք վարկեր են վերցնում սեփական արժույթով, կարող են ֆինանսավորել այնքան իրական պետական ծախս, որքան ուզում են, փող ստեղծելով»*։ ԱԴՏ տնտեսագետ Ուիլյամ Ք․ Բլեքը, արձագանքելով հարցմանը, ասել է․ *«ԱԴՏ գիտնականները նման պնդումներ չեն անում և չեն պաշտպանում»*։ Մի քանի ԱԴՏ-ի ակադեմիկոսներ այդ վերագրումները համարում են զրպարտություն։

Ֆրայվիրտշաֆտի տնտեսագետ Ֆելիքս Ֆուդերսը պնդում է, որ արդի դրամական տեսության կողմից ստեղծված աճի անհրաժեշտությունը վնասակար է շրջակա միջավայրի, հոգեբանական և սոցիալական տեսանկյունից։ Նա եզրակացրել է, որ անհնար է էականորեն լուծել  ոչ կայուն աճի խնդիրը կամ իրականացնել ՄԱԿ-ի կայուն զարգացման նպատակները առանց ամբողջովին վերափոխելու դրամական համակարգը՝ այն փոխարինելով «դեմյուրաժ» արժույթով։

Հետքեյնսյան տնտեսագետ Թոմաս Փալլին հայտարարել է, որ ԱԴՏ-ն հիմնականում Կեյնսյան տնտեսագիտության տարրական վերաշարադրանք է, բայց հակված է «չափազանց պարզեցված վերլուծության» և թերագնահատում է իր քաղաքականության հետևանքների ռիսկերը։ Նա համաձայն չէ ԱԴՏ-ի կողմնակիցների այն պնդման հետ, թե ստանդարտ կեյնսյան վերլուծությունը լիովին չի արտացոլում պետական հաշվետվական հավասարումները և սեփական արժույթ թողարկող պետության ֆինանսական սահմանափակումները։ Փալլին կարծում է, որ այդ ամենը լավ ներկայացված է ստանդարտ կեյնսյան IS-LM մոդելներում, և այդ գաղափարները հայտնի են տնտեսագետներին տասնամյակներով։ Նա նաև պնդում է, որ ԱԴՏ-ն անտեսում է «ֆիսկալ–դրամական կոնֆլիկտի» խնդիրը՝ այն իրավիճակը, երբ պետական բյուջեն կազմող մարմինը (օրինակ՝ օրենսդիրը) կարող է չհամագործակցել դրամավարկային քաղաքականություն իրականացնող մարմնի (օրինակ՝ կենտրոնական բանկի) հետ։ Նրա կարծիքով, ԱԴՏ-ի առաջարկած քաղաքականությունը լուրջ ֆինանսական անկայունություն կառաջացնի բաց տնտեսությունում՝ ճկուն փոխարժեքների դեպքում, իսկ ֆիքսված փոխարժեքների դեպքում՝ կվերականգնվեն ֆինանսական խիստ սահմանափակումները, ինչը կհակասեր ԱԴՏ-ի հիմնական պնդումը, թե սուվերեն արժույթը ազատում է կառավարություններին շուկայի ստանդարտ սահմանափակումներից։ Նա նաև նշում է, որ ԱԴՏ-ն չունի համոզիչ ինֆլացիայի տեսություն, հատկապես՝ «վերջին հույսի գործատուի» քաղաքականության համատեքստում, թերագնահատում է զրոյական տոկոսադրույքների երկարաժամկետ ազդեցությունը ֆինանսական կայունության վրա և գերագնահատում է կառավարության կողմից ստեղծվող փողի դերը։ Վերջում Փալլին եզրակացնում է, որ ԱԴՏ-ն դրամական տեսության մասին նոր գաղափար չի տալիս, բայց անում է չապացուցված պնդումներ մակրոտնտեսական քաղաքականության վերաբերյալ և ուշադրության է արժանացել հիմնականում որպես *«քաղաքական մանիֆեստ՝ ընկճված ժամանակների համար»*։

Մարկ Լավուան նշել է, որ նեոխարտալիստական մոտեցումը «էականորեն ճիշտ» է, սակայն դրա հակաինտուիտիվ պնդումների մեծ մասը հիմնված է «շփոթեցնող» և «ֆիկտիվ» պետության և կենտրոնական բանկի գործառույթների միավորման վրա՝ այն, ինչ Փալլին անվանում է «ֆիսկալ–դրամական կոնֆլիկտ»։

Նոբելյան մրցանակակիր Նոր-կեյնսյան տնտեսագետ Փոլ Քրուգմանը պնդում է, որ ԱԴՏ-ն չափից դուրս է գնում պետական դեֆիցիտների պաշտպանությունում և անտեսում է աճող տնտեսությունում բյուջետային դեֆիցիտի պահպանման ինֆլիացիոն հետևանքները։ Կրուգմանը ԱԴՏ-ի կողմնակիցներին մեղադրել է «քելվինբոլ» խաղալու մեջ՝ հղում անելով *Calvin and Hobbes* կոմիքսի խաղին, որտեղ խաղացողները կամայականորեն փոխում են կանոնները։ Ավստրիական դպրոցի տնտեսագետ Ռոբերտ Պ․ Մերֆին հայտարարել է, որ ԱԴՏ-ն «մահացու սխալ» է և չի արդարացնում իր խոստումները։ Նրա կարծիքով, ԱԴՏ-ի պնդումը, թե պետական դեֆիցիտի կրճատումը քայքայում է մասնավոր խնայողությունները, ճիշտ է միայն այն մասով, որը չի ներդրվում, և նույն հաշվետվական հավասարումները կարելի է օգտագործել նաև այն պնդելու համար, որ պետական դեֆիցիտները դուրս են մղում մասնավոր ներդրումները։

Խարտալիստական տեսությունը և ԱԴՏ-ի շեշտադրումը հարկերի դերի վրա փողի արժեքի ապահովման գործում նույնպես քննադատության են ենթարկվել։ 2015 թ․ ԱԴՏ տնտեսագետներ Սքոթ Ֆուլվայլերը, Ստեֆանի Քելթոնը և Ռենդալ Ռեյը արձագանքել են հիմնական քննադատություններին։

### Փաստական մարտահրավերներ
Պատմական հիպերինֆլացիայի դեպքերը ներառում են Վայմարյան հանրապետությունը, Զիմբաբվե, Վենեսուելա և այլ երկրներ։

1946 թ․ Ճապոնիայում գործազրկությունը կազմում էր 13 միլիոն մարդ։ Ընդհակառակը ԱԴՏ-ի դրամական ֆինանսավորման պնդումներին, Ճապոնիան չկարողացավ վերահսկել հիպերինֆլյացիան, չնայած գույքահարկի բարձրացմանն ու խնայողությունների բռնագրավմանը «բեյլ-ինի» միջոցով։

## Ծանոթագրություններ

## Հավելյալ գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* . Introduction to modern (as of 2009) Chartalism. in "It's Hard Being a Bear (Part Six)? Good Alternative Theory?" (PDF)
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* January 2012: Modern Monetary Theory: A Debate  (Brett Fiebiger critiques and Scott Fullwiler, Stephanie Kelton, L. Randall Wray respond; Political Economy Research Institute, Amherst, MA)
* June 2012: Knut Wicksell and origins of modern monetary theory (Lars Pålsson Syll)
* September 2020: Degrowth and MMT: A thought Experiment (Jason Hickel)
* The Modern Money Network is currently headquartered at Columbia University in the city of New York.
* October 2023:  is a documentary film about an underdog group of MMT economists on a mission to instigate a paradigm shift by flipping our understanding of the national debt, and the nature of money, upside down.

Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ