Միջազգային պատժամիջոցներ Իրանի դեմ

**Իրանի դեմ մի շարք միջազգային պատժամիջոցներ** են կիրառել մի շարք երկրներ, հատկապես ԱՄՆ-ն և միջազգային կազմակերպություններ։ Իրանը եղել է աշխարհում ամենաշատ պատժամիջոցների ենթարկված երկիրը, մինչ այն ժամանակ երբ 2022 թվականի փետրվարին Ռուսաստանը ներխուժել է իր հարևան Ուկրաինա:

ԱՄՆ-ի կողմից առաջին պատժամիջոցները սահմանվել են 1979 թվականի նոյեմբերին, այն բանից հետո, երբ մի խումբ արմատական տրամադրված ուսանողներ գրավել են Թեհրանում ամերիկյան դեսպանատունը և պատանդներ վերցրել։ Այս պատժամիջոցները վերացվել են 1981 թվականի հունվարին՝ պատանդներին ազատ արձակելուց հետո, բայց դրանք կրկին ներդրվել են Միացյալ Նահանգների կողմից 1987 թվականին ի պատասխան 1981 թվականից մինչև 1987 թվականներին Իրանի գործողությունների՝ ընդդեմ ԱՄՆ-ի և Պարսից ծոցի այլ երկրների դատարանների և ահաբեկչության աջակցության։ 1995 թվականին պատժամիջոցներն ընդլայնվել են և տարածվել են Իրանի կառավարության հետ աշխատող ընկերությունների վրա։

Երրորդ պատժամիջոցները սահմանվել են 2006 թվականի դկտեմբերի՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1737 բանաձևի համաձայն, այն բանից հետո, երբ Իրանը հրաժարվել է կատարել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1696 բանաձևը, որը պահանջում էր Իրանից դադարեցնել ուրանի հարստացման իր ծրագիրը։ Ի սկզբանե ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներն ուղղված են եղել նավթի, գազի և նավթաքիմիական ոլորտներում ներդրումների, նավթավերամշակման արտադրանքի արտահանման և Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) հետ գործարար հարաբերությունների դեմ։ Դա վերաբերել է բանկային և ապահովագրական գործառնություններին (ներառյալ Իրանի Կենտրոնական բանկի հետ), բեռնափոխադրմանը, առևտրային նպատակներով վեբ հոստինգի ծառայություններին և դոմենային անունների գրանցմանը։ ՄԱԿ-ի հետագա բանաձևերն ընդլայնել են Իրանի դեմ պատժամիջոցները։

Անցած տարիների ընթացքում պատժամիջոցները լուրջ վնաս են հասցրել Իրանի տնտեսությանն ու բնակչությանը։ 1979 թվականից ի վեր Միացյալ Նահանգները գլխավորում է պատժամիջոցների կիրառման միջազգային ջանքերը՝ Իրանի քաղաքականության վրա ազդելու համար, ներառյալ ուրանի հարստացման իրանական ծրագիրը, որը, ինչպես վախենում են արևմտյան կառավարությունները, ուղղված է միջուկային զենքի արտադրության ներուժի զարգացմանը։ Իրանը հակադարձում է, որ իր միջուկային ծրագիրը նախատեսված է քաղաքացիական նպատակների համար, ներառյալ էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը և բժշկական նպատակները։

Երբ Իրանի և արևմտյան կառավարությունների միջև միջուկային բանակցությունները փակուղի են մտել և որակվել են որպես ձախողում, ամերիկացի սենատորները դրանք անվանել են Իրանի նկատմամբ ավելի կոշտ տնտեսական պատժամիջոցներ սահմանելու պատճառ։ 2015 թվականի ապրիլի 2-ին «5+1» խումբը և Իրանը Շվեյցարիայի Լոզան քաղաքում կայացած հանդիպման ժամանակ նախնական համաձայնության են եկել այն շրջանակի շուրջ, որը լրամշակումից և ներդրումից հետո չեղյալ կհայտարարի պատժամիջոցների մեծ մասը՝ Իրանի միջուկային ծրագրերի սահմանափակումներն առնվազն տասը տարով երկարաձգելու դիմաց։ Վերջնական համաձայնագիրը՝ գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագիրը, ընդունվել է 2015 թվականի հոկտեմբերի 18-ին։ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները չեղարկվել են 2016 թվականի հունվարի 16-ին։ 2018 թվականի մայիսի 8-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ Միացյալ Նահանգները դուրս կգա Իրանի հետ միջուկային գործարքից։ ԱՄՆ-ի կողմից պատժամիջոցները վերականգնվել են 2018 թվականի նոյեմբերին և ընդլայնվել 2019 և 2020 թվականներին՝ ընդգրկելով Իրանի ֆինանսական հատվածը։ Որոշ երկրների ժամանակավոր արտոնություններ են տրվել մինչև 2019 թվականը Իրանից կրճատված ծավալներով նավթի ներկրումը շարունակելու համար։

2020 թվականի փետրվարի 21-ին Իրանը հայտնվել է ֆինանսական միջոցառումների աշխատանքային խմբի սև ցուցակում։

Իրանին զենքի մատակարարման ՄԱԿ-ի էմբարգոն ավարտվել է 2020 թվականի հոկտեմբերի 18-ին, ինչպես համաձայնեցվել Էր 2015 թվականի Իրանի միջուկային գործարքում, որը թույլ էր տալիս Իրանին օտարերկրյա ռազմական տեխնիկա ներմուծել։

## 1979 թվականի պատժամիջոցներ
ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներն Իրանի դեմ ներկայացվել են 1979 թվականի նոյեմբերին այն բանից հետո, երբ արմատական ուսանողներ Թեհրանում գրավել են ամերիկյան դեսպանատունը և պատանդներ վերցրել։ Պատժամիջոցներ են սահմանվել նախագահի թիվ 12170 հրամանագրով, որը ներառում էր մոտ 8,1 միլիարդ դոլարի իրանական ակտիվների սառեցում, ներառյալ բանկային ավանդները, ոսկին և այլ ունեցվածքը, ինչպես նաև առևտրային էմբարգո։ Պատժամիջոցները հանվել են 1981 թվականի հունվարին Ալժիրյան համաձայնագրերի շրջանակներում, որոնք ձեռք էին բերվել պատանդների ազատ արձակման բանակցությունների միջոցով։

## Պատժամիջոցներ սկսած 1984 թվականից
Մինչ շարունակվում էր 1980 թվականի սեպտեմբերին սկսված իրանա–իրաքյան պատերազմը, 1984 թվականին Միացյալ Նահանգների պատժամիջոցներն արգելեցին զենքի վաճառքը և ԱՄՆ-ի կողմից Իրանին տրամադրվող ցանկացած օգնություն։

1995 թվականին ի պատասխան Իրանի միջուկային ծրագրի և Իրանի կողմից «Հեզբոլլահ», «Համաս» և «Պաղեստինյան Իսլամական ջիհադ» ահաբեկչական կազմակերպություններին աջակցելու, նախագահ Բիլ Քլինթոնը Իրանի վերաբերյալ մի քանի հրամանագրեր է արձակել։ 1995  թվականի մարտի 15-ի 12957 գործադիր հրամանագիրն արգելում էր ԱՄՆ-ի ներդրումները Իրանի էներգետիկ ոլորտում, իսկ 1995 թվականի մայիսի 6-ի 12959 գործադիր հրամանագիրն արգելում էր ԱՄՆ-ի առևտուրն Իրանի հետ և ներդրումները դրանում։

Իրանի և Լիբիայի նկատմամբ պատժամիջոցների մասին օրենքը (ԻԼՍԱ) ստորագրվել է 1996 թվականի օգոստոսի 5-ին (Հ. Ր. 3107, Պ. Լ. 104-172): (2006 թվականին ԻԼՍԱ-ն վերանվանվել է Իրանի դեմ պատժամիջոցների մասին օրենքի ժամանակ, երբ Լիբիայի դեմ պատժամիջոցները չեղարկվեցին): 2013 թվականի հուլիսի 31-ին Միացյալ Նահանգների Ներկայացուցիչների պալատի անդամները 400 կողմ 20 դեմ ձայներով քվեարկել են պատժամիջոցների խստացման օգտին։

2018 թվականի մայիսի 8-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ Միացյալ Նահանգները դուրս կգա Իրանի միջուկային համաձայնագրից։ ԱՄՆ-ի դուրս գալուց հետո ԵՄ-ն 2018 թվականի օգոստոսի 7-ին ընդունել է նորացված արգելափակման օրենսդրությունը՝ չեղարկելու համար Իրանի հետ առևտրական երկրների նկատմամբ ԱՄՆ պատժամիջոցները։

Միացյալ Նահանգների պատժամիջոցների չորրորդ փաթեթն ուժի մեջ է մտել 2018 թվականի նոյեմբերին։ Սպիտակ տունը հայտարարել է, որ պատժամիջոցների նպատակը ռեժիմի փոփոխությունը չէ, այլ ստիպել Իրանին փոխել իր տարածաշրջանային քաղաքականությունը, դադարեցնել իր աջակցությունը տարածաշրջանային զինյալ խմբավորումներին և դադարեցնել բալիստիկ հրթիռների ծրագիրը։ 2019 թվականի սեպտեմբերին ամերիկացի մի պաշտոնյա հայտարարել է, որ Միացյալ Նահանգները պատժամիջոցներ կկիրառի, ով գործ ունի Իրանի հետ կամ գնի նրա նավթը։ Նաև 2019 թվականի սեպտեմբերին, ի պատասխան Սաուդյան Արաբիայի կարևոր նավթային օբյեկտների վրա Իրանի ենթադրյալ հարձակման, Թրամփը ասել է, որ ֆինանսների նախարարությանը հանձնարարել է «էապես մեծացնել» Իրանի դեմ պատժամիջոցները։ Նոր պատժամիջոցներն ուղղված են Իրանի ազգային բանկին։ Թրամփի վարչակազմի բարձրաստիճան պաշտոնյան ասել է, որ նոր պատժամիջոցներն ուղղված են Գերագույն առաջնորդի մերձավոր շրջապատի ֆինանսական ակտիվներին։ Այնուամենայնիվ, ըստ New York Times-ի, Թեհրանը հերքում է իր մասնակցությունը հարձակումներին, որոնք ազդել են Սաուդյան Արաբիայի նավթային օբյեկտների վրա։

2020 թվականի օգոստոսի 25-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը արգելափակել Է ԱՄՆ-ի ՝ Իրանի դեմ պատասխան պատժամիջոցներ սահմանելու փորձը։  ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նախագահ, Ինդոնեզիայի դեսպան Դիան Տրիանսյահ Ջանին հայտարարել է, որ «ի վիճակի չէ հետագա քայլեր ձեռնարկել» ԱՄՆ-ի խնդրանքով, որպես հիմնական պատճառ նշելով Անվտանգության խորհրդում ԱՄՆ ռազմավարության վերաբերյալ կոնսենսուսի բացակայությունը։

2020 թվականի սեպտեմբերի 20-ին ԱՄՆ-ը հայտարարելլ է, որ Իրանի դեմ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները վերադարձվել են, մի պնդում, որը մերժվել է Իրանի և ՀԳՀԾ-ի մնացած մյուս կողմերի կողմից։  Հաջորդ օրը Միացյալ Նահանգները պատժամիջոցներ է սահմանել Իրանի պաշտպանության պաշտոնյաների, միջուկային գիտնականների, Իրանի Ատոմային էներգիայի գործակալության և բոլոր նրանց, ովքեր զբաղվում էին Իրանի հետ սովորական սպառազինությունների գործարքներով։ 2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ին ԱՄՆ-ը լրացուցիչ պատժամիջոցներ սահմանեց Իրանի ֆինանսական հատվածի դեմ՝ ուղղված իրանական 18 բանկերի։

2023 թվականի փետրվարին« Deutsche Welle» թերթը իրանական նավթի արտահանման աճի մասին զեկույցի ժամանակ հայտարարել է, որ Իրանի վրա ճնշում գործադրելը դիվանագիտական ծախսեր ունի Վաշինգտոնի համար և, ի վերջո, կհանգեցնի նավթի գների բարձրացմանը։

## Մեծ Բրիտանիայի պատժամիջոցները Իրան դեմ
2023 թվականի հուլիսին Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Ջեյմս Քելերլին հայտարարել է, որ իր կառավարությունը որոշել է նոր պատժամիջոցների ռեժիմ ստեղծել Իրանի համար, որը կընդլայնի Միացյալ Թագավորության լիազորությունները՝ պատժամիջոցներ սահմանելու Թեհրանում որոշում կայացնողներին՝ ներառելով նրանց, ովքեր ենթադրաբար ներգրավված են զենքի տարածման մեջ։ Այս որոշումը կարող է պայմանավորված լինել մի շարք տարբեր գործոններով, ինչպես, օրինակ, Իրանի Շանհայի համագործակցության կազմակերպության (ՇՀԿ) լիիրավ անդամ դառնալը։

## ՄԱԿ-ի պատժամիջոցներ
ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը մի շարք բանաձևեր է ընդունել, որոնք պատժամիջոցներ են սահմանում Իրանի նկատմամբ՝ հետևելով Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության Կառավարիչների խորհրդի զեկույցին, որը վերաբերում է Իրանի կողմից իր երաշխիքների համաձայնագրին չկատարելուն և Կոլեգիայի այն եզրակացությանը, որ Իրանի միջուկային գործունեությունը հարցեր է առաջացրել Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության իրավասությունների շրջանակում։ Անվտանգության խորհուրդ. Պատժամիջոցներն առաջին անգամ կիրառվեցին, երբ Իրանը մերժեց Անվտանգության խորհրդի պահանջը, որով Իրանը դադարեցնի հարստացման և վերամշակման հետ կապված բոլոր գործունեությունը։ Պատժամիջոցները կհանվեն, երբ Իրանը կատարի այդ պահանջները և կատարի ՄԱԳԱՏԷ-ի Կառավարիչների խորհրդի պահանջները։ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների մեծ մասը չեղարկվել է 2016 թվականի հունվարի 16-ին՝ Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրից հետո։

* Միավորված ազգերի կազմակերպության Անվտանգության խորհրդի 1696 բանաձևն ընդունվել է 2006 թվականի հուլիսի 31-ին։ Իրանից պահանջվում էր դադարեցնել հարստացման և վերամշակման հետ կապված բոլոր գործունեությունը և սպառնացել պատժամիջոցներով։
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1737 բանաձևն ընդունվել է 2006 թվականի դեկտեմբերի 23-ին՝ ի պատասխան իրանական միջուկային ծրագրի կողմից ներկայացված միջուկային ծրագրի տարածման ռիսկերին և, այս համատեքստում, Իրանի կողմից Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության Կառավարիչների խորհրդի պահանջները չբավարարելու և չկատարելու պատճառով։ Անվտանգության խորհրդի 1696 (2006) բանաձևի դրույթներով։ Պարտադիր դարձրեց Իրանի համար դադարեցնել հարստացման և վերամշակման գործունեությունը և համագործակցել ՄԱԳԱՏԷ-ի հետ, պատժամիջոցներ սահմանեց՝ արգելելով միջուկային նյութերի և տեխնոլոգիաների մատակարարումը և սառեցրեց ծրագրին առնչվող հիմնական անձանց և ընկերությունների ակտիվները։
* Միավորված ազգերի կազմակերպության Անվտանգության խորհրդի 1747 բանաձևն ընդունվել է 2007 թվականի մարտի 24-ին, որը սահմանեց զենքի էմբարգո և ընդլայնեց իրանական ակտիվների սառեցումը։
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1803 բանաձևը ընդունվել է 2008 թվականի մարտի 3-ին։ Երկարաձգեց ակտիվների սառեցումը և կոչ արեց պետություններին վերահսկել իրանական բանկերի գործունեությունը, ստուգել իրանական նավերն ու ինքնաթիռները և վերահսկել ծրագրին մասնակցող անձանց տեղաշարժը իրենց տարածքով։
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1835 բանաձևն ընդունվել է 2008 թվականին
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1929 բանաձևն ընդունվել է 2010 թվականի հունիսի 9-ին։ Իրանին արգելվում է մասնակցել բալիստիկ հրթիռների հետ կապված որևէ գործողությունների, խստացրել է զենքի էմբարգոն, արգելքներ է սահմանել ծրագրին մասնակցող անձանց մուտքի համար, սառեցրել Իրանի հեղափոխության պահապանների միջոցներն ու ակտիվները և Իրանի Իսլամական Հանրապետության նավագնացության գծերը և խորհուրդ տվեց պետություններին ստուգել իրանական բեռները, արգելել արգելված գործունեության մեջ ներգրավված իրանական նավերի սպասարկումը, կանխել միջուկային զգայուն գործունեության համար օգտագործվող ֆինանսական ծառայությունների մատուցումը, ուշադիր հետևել իրանական անհատներին և կազմակերպություններին նրանց հետ գործ ունենալիս. Իրանական բանկերի բացումն իրենց տարածքում և թույլ չտալ իրանական բանկերին հարաբերությունների մեջ մտնել իրենց բանկերի հետ, եթե դա կարող է նպաստել միջուկային ծրագրին, և թույլ չտալ, որ իրենց տարածքում գործող ֆինանսական հաստատությունները բացեն գրասենյակներ և հաշիվներ Իրանում։
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1984 բանաձևն ընդունվել է 2011 թվականի հունիսի 9-ին։ Այս բանաձևը մեկ տարով երկարաձգեց փորձագետների խմբի մանդատը, որն աջակցում է Իրանի պատժամիջոցների կոմիտեին։
* Միավորված ազգերի կազմակերպության Անվտանգության խորհրդի 2049 բանաձևն ընդունվել է 2012 թվականի հունիսի 7-ին, որը 13 ամսով երկարացրել է Իրանի պատժամիջոցների կոմիտեի փորձագետների խմբի մանդատը։
* ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 2231 բանաձևն ընդունվել է 2015 թվականի հուլիսի 20-ին։ Սահմանում է ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների կասեցման և ի վերջո չեղարկելու ժամանակացույցը՝ Իրանի կողմից չկատարելու դեպքում ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները վերահաստատելու դրույթներով՝ Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրին համապատասխան։

Իրանի դեմ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները չեն ներառում Իրանից նավթի արտահանումը։ 2019 թվականի դրությամբ ծովում վաճառվող նավթի մոտ մեկ երրորդն անցնում է Հորմուզի նեղուցով։ 2018 թվականի օգոստոսին ԵՄ բարձր ներկայացուցիչ Մոգերինին, ելույթ ունենալով Նոր Զելանդիայի արտաքին գործերի նախարար Ուինսթոն Փիթերսի հետ ճեպազրույցում, վիճարկեց Իրանի նկատմամբ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցները՝ նշելով, որ ԵՄ-ն խրախուսում է փոքր և միջին ձեռնարկություններին, մասնավորապես, մեծացնել բիզնեսը Իրանի հետ և Իրանի հետ։ մի բան, որը ԵՄ-ի համար «անվտանգության առաջնահերթություն» է։

2019 թվականի սեպտեմբերին ԱՄՆ կառավարությունը միակողմանի հայտարարեց, որ կսկսի պատժամիջոցներ կիրառել չինական որոշ սուբյեկտների վրա, որոնք նավթ են ներկրում Իրանից։

2020 թվականի օգոստոսի 14-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը մերժեց ԱՄՆ-ի առաջարկած բանաձևը՝ երկարաձգելու Իրանի դեմ զենքի համաշխարհային էմբարգոն, որի ժամկետը պետք է ավարտվեր 2020 թվականի հոկտեմբերի 18-ին։ ընդունման համար անհրաժեշտ նվազագույն ինը «այո» ձայնից պակաս։ Անվտանգության խորհրդի տասնմեկ անդամներ, այդ թվում՝ Ֆրանսիան, Գերմանիան և Միացյալ Թագավորությունը, ձեռնպահ մնացին, մինչդեռ Ռուսաստանը և Չինաստանը դեմ քվեարկեցին բանաձևին։

Խոսելով Իրանի դեմ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները վերականգնելու և 2020 թվականին երկրին զենք վաճառելու էմբարգոն երկարաձգելու ԱՄՆ ցանկության մասին՝ ՄԱԿ-ում ԱՄՆ դեսպան Քելի Քրաֆթը ասել է. Տասնամյակների ընթացքում Թրամփի վարչակազմը մտավախություն չունի այս հարցում սահմանափակ ընկերությունում հանդես գալուց՝ հաշվի առնելով անսխալական ճշմարտությունը, որն առաջնորդում է մեր գործողությունները ճանապարհին, և այժմ հայտնվում են ահաբեկիչների ընկերակցությամբ»։ Նա նաև նամակ է գրել 2020 թվականի սեպտեմբերի 20-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նախագահին՝ շեշտելով իր դիրքորոշումը պատժամիջոցների վերաբերյալ:Ելույթ ունենալով ԱՄՆ Պետքարտուղարությունում 2020-ի սեպտեմբերին, նա ասաց. «Ինչպես նախկինում, մենք միշտ միայնակ ենք լինելու խաղաղությունն ու անվտանգությունը պաշտպանելու համար։ Մեզ պետք չէ ոգևորող բաժին՝ մեր բարոյական կողմնացույցը հաստատելու համար»։

Իրանի միջուկային համաձայնագրի շրջանակներում համաձայնեցված պայմանների համաձայն՝ ՄԱԿ-ի զենքի էմբարգոյի ժամկետը լրացել է 2020 թվականի հոկտեմբերի 18-ին, որից հետո Իրանին թույլատրվել է գնել օտարերկրյա զենք և ռազմական տեխնիկա։ ԱՄՆ-ի փորձին երկարաձգել Իրանի դեմ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները ՀԳՀԾ-ի «կապույտ վերադարձի» դրույթի համաձայն դեմ են արտահայտվել Անվտանգության խորհրդի 13 անդամների կողմից, որոնք պնդում էին, որ ԱՄՆ-ը լքել է Իրանի հետ համաձայնագիրը 2018 թվականին։

## ԵՄ պատժամիջոցներն Իրանի դեմ
ԵՄ-Իրան հարաբերությունները սրվել են 2010-ականների սկզբին Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ վեճի պատճառով։ Եվրամիությունը ԱՄՆ-ի հետ միասին պատժամիջոցներ է սահմանել Իրանի դեմ իրանական միջուկային ծրագրի շուրջ հակասությունների պատճառով։ Այս պատժամիջոցները, որոնք որակվել են որպես ԵՄ ամենախիստ պատժամիջոցները, որոնք կիրառվել են ցանկացած այլ երկրի դեմ եվրոպացի պաշտոնյաների կողմից, վերջին անգամ ուժեղացվել են 2012 թվականի հոկտեմբերի 15-ին ԵՄ խորհրդի կողմից:

2012 թվականի հունվարի 23-ին Եվրամիության խորհուրդը հրապարակեց զեկույց, որում վերահաստատեց իր մտահոգությունները Իրանի միջուկային ծրագրի աճի և բնույթի վերաբերյալ։ Արդյունքում խորհուրդը հայտարարեց, որ էմբարգո կսահմանի իրանական նավթի արտահանման վրա։ Այնուհետև, նա հայտարարել է, որ այն նաև կսառեցնի Իրանի Կենտրոնական բանկին պատկանող ակտիվները և կկանխի թանկարժեք մետաղների և նավթաքիմիական ապրանքների առևտուրը դեպի երկիր և դեպի երկիր։ Սա փոխարինում և թարմացնում է Խորհրդի նախորդ 423/2007 կանոնակարգը, որը հրապարակվել էր 2010 թվականի հուլիսի 27-ին։ Նոր պատժամիջոցները սահմանափակումներ են դնում արտաքին առևտրի, ֆինանսական ծառայությունների, էներգետիկ ոլորտների և տեխնոլոգիաների վրա և ներառում են արգելք ԵՄ ապահովագրողների կողմից Իրանի պետությանը և իրանական ընկերություններին ապահովագրության և վերաապահովագրության տրամադրման վրա։ Այդ ժամանակվանից Իրանը հայտարարել է Հորմուզի նեղուցը փակելու իր մտադրության մասին, եթե էմբարգոն ուժի մեջ մտնի։ Այն ժամանակ Եվրամիությանը բաժին էր ընկնում Իրանի նավթի արտահանման 20%-ը, իսկ մնացածի մեծ մասն արտահանվում էր ասիական երկրներ, ինչպիսիք են Չինաստանը, Ճապոնիան, Հնդկաստանը և Հարավային Կորեան։ Այդ նավթային պայմանագրերը գործել են մինչև 2012 թվականի հուլիսը։

Ի պատասխան պատժամիջոցների՝ Իրանի արտաքին գործերի նախարարության ներկայացուցիչ Ռամին Մեհմանփարաստը հայտարարել է, որ էմբարգոն էականորեն չի ազդի Իրանի նավթային եկամուտների վրա։ Նա նաև ասել է, որ «ցանկացած երկիր, որն իրեն զրկում է Իրանի էներգետիկ շուկայից, շուտով կտեսնի, որ իրեն փոխարինել են ուրիշներով»։

Բացի այդ, Իրանի խորհրդարանը քննարկում է օրենք, որը կվերացնի եմ արգելքը՝ անմիջապես դադարեցնելով մատակարարումները Եվրոպա, նախքան եվրոպական երկրները կկարողանան կազմակերպել այլընտրանքային մատակարարումներ։

2021 թվականի ապրիլի 12-ին Եվրամիությունը պատժամիջոցներ է սահմանել Իրանի զինված ուժերի ութ հրամանատարների և անվտանգության աշխատակիցների՝ մարդու իրավունքների ոտնահարման համար։

2023 թվականի սեպտեմբերին հայտարարվել է, որ Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և Մեծ Բրիտանիայի կողմից Իրանի նկատմամբ սահմանված որոշ պատժամիջոցներ կպահպանվեն։ Այս պատժամիջոցները պետք է հանվեին հաջորդ ամիս՝ ՀԳՀԾ-ի համաձայն, սակայն որոշում է կայացվել պահպանել դրանք, որպեսզի Թեհրանը հետ պահի Ռուսաստանին անօդաչու թռչող սարքեր և հրթիռներ վաճառելուց։

### Համաշխարհային միջբանկային ֆինանսական հեռահաղորդակցության կազմակերպության պատժամիջոցները
2012 թվականի մարտի 17-ին, Եվրամիության Խորհրդի բոլոր 27 անդամ պետությունների միջև Երկու օր առաջ ձեռք բերված համաձայնության և խորհրդի հետագա որոշման համաձայն, Համաշխարհային միջբանկային ֆինանսական հեռահաղորդակցության կազմակերպությունը, էլեկտրոնային բանկային ցանց՝ էլեկտրոնային ֆինանսական գործարքների համաշխարհային կենտրոն, անջատեց իրանական բոլոր բանկերին իր միջազգային ցանցից, որոնք սահմանվել են որպես հաստատություններ, որոնք խախտում են ԵՄ-ի գործող պատժամիջոցների կանոնները, և որ իրանական այլ ֆինանսական հաստատություններ կարող են անջատվել իր ցանցից։

## Իրանի դեմ ՄԱԿ-ի կողմից սահմանված պատժամիջոցները

Եվրամիությունը սահմանափակումներ է մտցրել Իրանի հետ արտաքին առևտրի, ֆինանսական ծառայությունների, էներգետիկայի և տեխնոլոգիաների ոլորտներում համագործակցության վրա, ինչպես նաև արգելել է անդամ երկրների ապահովագրողների կողմից Իրանին և իրանական ընկերություններին ապահովագրության և վերաապահովագրության տրամադրումը։ 2012 թվականի հունվարի 23-ին ԵՄ-ն համաձայնել է Իրանի նկատմամբ նավթի էմբարգոյի, որը ուժի մեջ է մտել հուլիսից, և սառեցրել է Իրանի Կենտրոնական բանկի ակտիվները։ Հաջորդ ամիս Իրանը խորհրդանշականորեն առաջ անցավ էմբարգոյից՝ դադարեցնելով մատակարարումները Մեծ Բրիտանիա և Ֆրանսիա (երկու երկրներն էլ արդեն գրեթե դադարել էին կախված լինել իրանական նավթից, իսկ Եվրոպան, ընդհանուր առմամբ, գրեթե կիսով չափ կրճատեց Իրանից ներմուծումը), չնայած իրանցի որոշ քաղաքական գործիչներ կոչ արեցին անհապաղ դադարեցնել վաճառքը ԵՄ բոլոր երկրներին, այնպես որ ինչ վերաբերում է այնպիսի երկրներին, ինչպիսիք են Հունաստանը, Իսպանիան և Իտալիան, որոնք դեռ պետք է այլընտրանքային աղբյուրներ։

2012 թվականի մարտի 17-ին իրանական բոլոր բանկերը, ԵՄ-ի կողմից ճանաչվել են որպես պատժամիջոցները խախտող հաստատություններ, անջատվել են SWIFT-ից՝ էլեկտրոնային ֆինանսական գործարքների համաշխարհային կենտրոնից։ 2018 թվականի նոյեմբերի 10-ին SWIFT-ի գործադիր տնօրեն Գոթֆրիդ Լեյբրանդտը Բելգիայում ասել է, որ Իրանի որոշ բանկեր կանջատվեն ֆինանսական հաղորդագրությունների այս ծառայությունից։

Պատժամիջոցների կողմնակի ազդեցություններից մեկն այն է, որ Լոնդոնում տեղակայված գլոբալ տրանսպորտային ապահովագրողները ի վիճակի չեն ապահովել այնպիսի հեռահար մատակարարումների ծածկույթ, ինչպիսին է հեղուկացված նավթի մատակարարումները Ճապոնիայից դեպի Հարավային Կորեա։

*  Ավստրալիան ֆինանսական պատժամիջոցներ և ճանապարհորդության արգելքներ է սահմանել այն ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց նկատմամբ, ովքեր ներգրավված են Իրանի միջուկային և հրթիռային ծրագրերում կամ աջակցում են Իրանին պատժամիջոցների խախտման հարցում, ինչպես նաև զենքի մատակարարման էմբարգոյին։
*  Կանադան արգելք է սահմանել նշված Իրանի քաղաքացիների ունեցվածքի հետ գործարքների, զենքի, նավթավերամշակման սարքավորումների, Իրանի միջուկային ծրագրին նպաստող իրերի մատակարարման, Կանադայում իրանական ֆինանսական հաստատության, մասնաճյուղի, դուստր ձեռնարկության կամ գրասենյակի ստեղծման, Իրանում Կանադական գրասենյակի ստեղծման, իրանական նավթագազային ոլորտում ներդրումների, իրանական բանկերի հետ հարաբերությունների, իրանական կառավարությունից պարտքային պարտավորությունների գնման կամ Իրանի Իսլամական Հանրապետության նավային գծերին նավի կամ ծառայությունների մատուցման վրա։
*  Հնդկաստանն արգելք է սահմանել բոլոր այն իրերի, նյութերի, սարքավորումների, ապրանքների և տեխնոլոգիաների արտահանման վրա, որոնք կարող են նպաստել Իրանի միջուկային ծրագրին։ 2012 թվականին երկիրը հայտարարել էր, որ դեմ է պատժամիջոցների ընդլայնմանը։  Հնդկաստանը իր նավթի 12 տոկոսը ներմուծում Է Իրանից և չի կարող անել առանց դրա, և 2012 թվականի մարտի կեսերին երկիրը «հսկայական պատվիրակություն» ուղարկել Իրան՝ երկկողմ տնտեսական կապերն ամրապնդելու համար։ 2012 թվականին հուլիսին Հնդկաստանը հավանություն չի տվել ԱՄՆ պատժամիջոցներից տուժած իրանական նավերի համար անհրաժեշտ ապահովագրությանը՝ փաստորեն արգելելով նրանց մուտք գործել հնդկական ջրեր։
*  Իսրայելն արգելել է Իրանի հետ բիզնես վարել կամ չարտոնված ուղևորություններ կատարել Իրան՝ թշնամական պետությունների հետ կապերն արգելող օրենքի համաձայն։ Իսրայելը նաև օրենք է ընդունել, որը պատիժ է նախատեսում միջազգային պատժամիջոցները խախտող ցանկացած ընկերության համար։ Իսրայելա-իրանական գաղտնի առևտրի մասին հաղորդումներից հետո և այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ-ն պատժամիջոցներ կիրառեց իսրայելական ընկերության դեմ Իրանի հետ կապերի համար, Իսրայելը մի շարք վարչական և կարգավորող միջոցներ է կիրառել՝ իսրայելական ընկերություններին Իրանի հետ առևտուրը կանխելու համար և հայտարարել պատժամիջոցների իրականացման ազգային վարչության ստեղծման մասին։
*  Ճապոնիան արգելք է սահմանել իրանական որոշ բանկերի հետ գործարքների, իրանական էներգետիկ ոլորտում ներդրումների և Իրանի միջուկային ծրագրի հետ կապված ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց ակտիվների սառեցման վրա։ 2012 թվականի հունվարին իրանական նավթի մեծությամբ երկրորդ սպառողը հայտարարել էր, որ «կոնկրետ քայլեր» կձեռնարկի Իրանի նավթից իր 10 տոկոս կախվածությունը նվազեցնելու համար։
*  Հարավային Կորեան պատժամիջոցներ է սահմանել իրանցի 126 ֆիզիկական անձանց և ընկերությունների նկատմամբ։ Ճապոնիային և Հարավային Կորեային միասին բաժին է ընկնում իրանական նավթի արտահանման 26 տոկոսը։
*  Շվեյցարիան արգելել է Իրանին զենքի և երկակի նշանակության առարկաների, ինչպես նաև այն ապրանքների վաճառքը, որոնք կարող են օգտագործվել իրանական նավթագազային ոլորտում, այդ ոլորտի ֆինանսավորումը և ֆինանսական ծառայությունների սահմանափակումները։
*  Միացյալ Նահանգները զենքի մատակարարման արգելք և Իրանի նկատմամբ գրեթե ամբողջական տնտեսական էմբարգո է սահմանել, որը ներառում է պատժամիջոցներ Իրանի հետ բիզնեսով զբաղվող ընկերությունների նկատմամբ, իրանական արտադրանքի ամբողջ ներմուծման արգելք, իրանական ֆինանսական հաստատությունների նկատմամբ պատժամիջոցներ և իրանական ավիացիոն ընկերություններին ինքնաթիռների կամ պահեստամասերի վաճառքի գրեթե ամբողջական արգելք։ Իրանի հետ բիզնես վարելու համար պահանջվում է ֆինանսների նախարարության լիցենզիա։ 2011 թվականի հունիսին Միացյալ Նահանգները պատժամիջոցներ է սահմանել Iran Air և Tidewater Middle ավիաընկերությունների դեմ (որը ղեկավարում է իրանական յոթ նավահանգիստները), ասելով, որ Iran Air-ը նյութական աջակցություն է ցուցաբերել Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսին (ԻՀՊԿ), որն արդեն գտնվում է ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների տակ, որ Tidewater Middle East-ը պատկանում է ԻՀՊԿ-ին, և որ երկուսն էլ ներգրավված են եղել գործունեության մեջ, ներառյալ զենքի ապօրինի փոխադրումը։ ԱՄՆ-ն սկսել է պատժամիջոցներ սահմանել իրանցի մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաների նկատմամբ՝ համաձայն Իրանի նկատմամբ մարդու իրավունքների խախտումների վերաբերյալ պատժամիջոցների դրույթների։ 2011 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը պատժամիջոցներ է սահմանել Հասան Ֆիրուզաբադիի և Աբդոլլահ Արաքիի նկատմամբ պատժամիջոցների այս ծրագրի շրջանակներում։ 2012-ի փետրվարին ԱՄՆ-ը սառեցրել է Իրանի Կենտրոնական բանկի և իրանական այլ ֆինանսական հաստատությունների, ինչպես նաև Իրանի կառավարության ամբողջ սեփականությունը Միացյալ Նահանգների տարածքում։ Ամերիկացիների կարծիքով՝ պատժամիջոցները պետք է ուղղված լինեն Իրանի էներգետիկ հատվածի դեմ, որն ապահովում է պետական եկամուտների մոտ 80 տոկոսը, և փորձեն Իրանին մեկուսացնել միջազգային ֆինանսական համակարգից։ 2013 թվականի փետրվարի 6-ին Միացյալ Նահանգների կառավարությունը սև ցուցակում է ընդգրկել իրանական էլեկտրոնիկայի խոշորագույն արտադրողներին, ինտերնետի պաշտպանության գործակալություններին և պետական հեռուստառադիոհեռարձակման վարչությանը՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել լայն հասարակության համար տեղեկատվության հասանելիության սահմանափակումները։ Պատժամիջոցները սահմանվել են Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեռարձակող ընկերության դեմ, որը պատասխանատու է Իրանում հեռարձակման ոլորտում քաղաքականության համար և վերահսկում է իրանական հեռուստա և ռադիոալիքների արտադրությունը։ Թիրախ են դարձել նաև Իրանական կիբերպոլիցիան և Հաղորդակցությունների Կարգավորման Վարչությունը, որոնք ֆինանսների նախարարությունն անվանում է երեք տարի առաջ ստեղծված մարմիններ՝ վեբ-կայքերը զտելու և համացանցում վարքագիծը վերահսկելու, ինչպես նաև այն կայքերը արգելափակելու համար, որոնք Իրանի կառավարությունը համարում է անցանկալի։ Ներկայումս, համաձայն ամերիկյան պատժամիջոցների մասին օրենքների, սև ցուցակում ընդգրկված ընկերություններին և անհատներին պատկանող Միացյալ Նահանգների ցանկացած սեփականություն առգրավվում է, և այդպիսի ընկերություններին արգելվում է որևէ գործարք կատարել ամերիկյան քաղաքացիների հետ։ 2015 թվականի հունվար ԱՄՆ Սենատի բանկային կոմիտեն առաջ է քաշել օրինագիծ, որը կխստացնի Իրանի նկատմամբ պատժամիջոցները, եթե միջազգային բանակցողները չկարողանան համաձայնության հասնել Թեհրանի միջուկային ծրագրի շուրջ մինչև հունիսի վերջ։ 2019 թվականի հունիսի 24-ին Թրամփի վարչակազմը հայտարարել է Իրանի նկատմամբ լրացուցիչ պատժամիջոցների մասին ՝ Ի պատասխան ամերիկյան անօդաչու թռչող սարքի խոցման։
*  2019 թվականի  ապրիլի 16-ին՝ Միացյալ Նահանգների կողմից Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ) օտարերկրյա ահաբեկչական կազմակերպություն հայտարարելու հաջորդ օրը, Instagram սոցիալական մեդիայի հարթակը արգելափակել է ԻՀՊԿ-ի, Kads-ի ստորաբաժանման, նրա հրամանատար Ղասեմ Սուլեյմանի և ԻՀՊԿ-ի երեք այլ հրամանատարների հաշիվները։
*  2023 թվականի հունիսի 1-ին Բայդենի վարչակազմը պատժամիջոցներ է սահմանել Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի պաշտոնյաների նկատմամբ, որոնք դատապարտվել են արտասահմանում մահափորձ նախապատրաստելու համար։  ԻՀՊԿ-ի ծրագրերն ուղղված են եղել նաև Ջոն Բոլթոնի և Մայք Պոմպեոյի դեմ։ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներն ուղղված էին ԻՀՊԿ «Քուդս» ստորաբաժանման պաշտոնյա Մոհամմադ Ռեզա Անսարիի և Իրանի և Թուրքիայի երկքաղաքացիություն ունեցող Հոսեյն Հաֆեզ Ամինիի դեմ՝ ԻՀՊԿ գաղտնի գործողություններին աջակցելու համար։

## Պատժամիջոցների կիրառման պատճառներ
2012 թվականի ԱՄՆ Պետքարտուղարության հայտարարությունը՝

Մեծ Բրիտանիայի կառավարության կայքում ասվում է՝2012 թվականի հոկտեմբերի 16-ին ԵՄ-ն Իրանի դեմ սահմանափակող միջոցների լրացուցիչ փաթեթ է ընդունել, ինչի մասին հայտարարվել է խորհրդի 2012/635/ԿՖՍՊ որոշման մեջ։ Այս միջոցառումներն ուղղված են Իրանի միջուկային և բալիստիկ ծրագրերի և այդ ծրագրերից Իրանի կառավարության ստացած եկամուտների դեմ։ Ի պատասխան Իրանում մարդու իրավունքների վիճակի վատթարացման՝ ԵՄ-ն ընդունել է նաև Խորհրդի 2011 թվականի ապրիլի 12-ի թիվ 359/2011 կանոնակարգը (ԵՄ)։ Այս կանոնակարգը փոփոխվել է Խորհրդի թիվ 264/2012 կանոնակարգով (ԵՄ), որը ներառում է հետևյալ հավելվածը։ Սարքավորումների III ցանկ, որոնք կարող են օգտագործվել ներքին ռեպրեսիայի և հարակից ծառայությունների համար (օրինակ՝ ֆինանսական, տեխնիկական, միջնորդական) և ինտերնետ մոնիտորինգի և հեռահաղորդակցության սարքավորումների և հարակից ծառայությունների համար։BBC-ն 2015 թվականին պատասխանել է հետևյալ հարցին՝ «Ինչո՞ւ են պատժամիջոցները»՝

: 2002 թվականին Իրանի միջուկային ծրագրի հրապարակումից ի վեր, Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը (ԱԷՄԳ) չի կարողացել հաստատել Թեհրանի այն պնդումները, որ իր միջուկային գործունեությունը բացառապես խաղաղ նպատակներ է հետապնդում, և որ նա չի ձգտում միջուկային զենք ստեղծել։

: 2006 թվականից ի վեր ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը վեց բանաձև է ընդունել, որոնք Իրանից պահանջում են դադարեցնել ուրանի հարստացումը, որը կարող է օգտագործվել ոչ միայն քաղաքացիական նպատակներով, այլև միջուկային ռումբերի ստեղծման համար, և համագործակցել Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության հետ։ 2012 թվականից ԱՄՆ-ը և ԵՄ-ն լրացուցիչ պատժամիջոցներ են սահմանել իրանական նավթի արտահանման և բանկերի նկատմամբ։

Միացյալ Նահանգները հայտարարել է, որ պատժամիջոցները սահմանվել են ոչ թե Իրանի կառավարությունը տապալելու, այլ նրան համոզելու համար փոխել իր քաղաքականության որոշ ուղղություններ։

### Պատժամիջոցների դեպ իրավական մարտահրավերներ
Եվրոպական Միության Գլխավոր դատարանը չեղյալ է հայտարարել ԵՄ պատժամիջոցները Իրանի երկու խոշորագույն բանկերի՝ Bank Saderat-ի և Bank Mellat-ի դեմ։ Երկու բանկերը հայց էին ներկայացրել Եվրոպական դատարան՝ վիճարկելու այդ պատժամիջոցները։

## Ազդեցություն
Պատժամիջոցները բարդույթներ են ստեղծում Իրանի 483 միլիարդ դոլարանոց տնտեսությանը, որի գերակշռող մասը նավթն է։ Իրանի Կենտրոնական բանկի հրապարակած տվյալները ցույց են տալիս նավթամթերքներից իրանական արտահանման մասնաբաժնի նվազման միտում․

Պատժամիջոցները էական բացասական ազդեցություն են ունեցել Իրանի միջուկային ծրագրի վրա՝ դժվարացնելով ծրագրի համար անհրաժեշտ  նյութերի և սարքավորումների ձեռքբերումը։ Պատժամիջոցների սոցիալական և տնտեսական հետևանքները նույնպես ծանր են եղել, նույնիսկ նրանք, ովքեր կասկածում են դրանց արդյունավետությանը, օրինակ՝ Ջոն Բոլթոնը, նկարագրում են ԵՄ պատժամիջոցները բնորոշում ենորպես «կոշտ, նույնիսկ դաժան»։ Իրանի արտաքին գործերի նախարար Ալի Ախբար Սալեհին խոստովանել է, որ պատժամիջոցներն ունեն նկատելի ազդեցություն։ Այժմ Չինաստանը դարձել է Իրանի ամենամեծ առևտրային գործընկերը։

Պատժամիջոցները նվազեցրել են Իրանի հասանելիությունը նավթի և էներգետիկայի համար անհրաժեշտ արտադրանքին։  Նավթային շատ ընկերություններ դուրս են եկել Իրանից։ Նվազել է նավթի արդյունահանման անկում, քանի որ նվազել է նավթամթերքի որակը բարձրացնող սարքավորումների հասանելիությունը։

Ըստ ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Ուիլյամ Ջ. Բերնսի՝ Իրանը կարող է տարեկան կորցնել մինչև 60 միլիարդ դոլար արժողությամբ էներգետիկ ներդրում։ Շատ միջազգային ընկերություններ նույնպես չեն ցանկանում աշխատել Իրանի հետ՝ վախենալով կորցնել մուտքը դեպի ավելի մեծ արևմտյան շուկաներ։

Սահմանափակ արտահանման շուկան, պատժամիջոցները զգալի նվազեցնում են նավթային եկամուտը։

Ինչպես նաև սահմանափակելով արտահանման շուկաները, պատժամիջոցները նվազեցրել են Իրանի նավթային եկամուտը՝ ավելացնելով  բարդույթներ պատժամիջոցները  շրջանցող եկամուտների նկատմամբ։

Իրանցի վերլուծաբանները 2011-2012 ֆինանսականտարվա բյուջեի պակասնորդը գնահատում են 30-50 միլիարդ դոլարի սահմաններում։ ԱՄՆ պատժամիջոցների հետևանքով Իրանում գնաճ է նկատվում։ Թռիչքային աճ է ապրում անապահով քաղաքացիների թիվը, բնակչությունը գնում է ծերացման։

Ըստ Զենքերի վերահսկման ասոցիացիայի՝ Իրանի դեմ զենքի միջազգային էմբարգոն կամաց-կամաց նվազեցնում է Իրանի ռազմական հնարավորությունները՝ դնելով կախման տակ հիմնականում ռուսական և չինական մատակարարումից։ Առնվազն մեկ վերլուծաբանի (Ֆարիդ Զաքարիա) կարծիքով՝ Իրանում ներմուծման շուկայումգերակշռում են պետական ձեռնարկությունները և կառավարամետ ձեռնարկությունները, քանի որ պատժամիջոցները շրջանցելու ճանապարհը մաքսանենգությունն է, իսկ մաքսանենգությունը պահանջում է ամուր կապեր կառավարության հետ։ Սա թուլացրել է Իրանի քաղաքացիական հասարակությունը և ամրապնդելով կառավարության արմատները։

Իրանական ռիալի արժեքը ընկել է 2011 թվականի աշնանից, այն արժեզրկվել է մինչև 80%, 2012 թվականի հոկտեմբերի սկզբից ԵՄ նավթային էմբարգոյի սահմանհետևանքով իջել է ևս 10%-ով՝ առաջացնելով խուճապ քաղաքացիականների շրջանում։ 2012 թվականի հունվարին երկիրը բարձրացրել է բանկային ավանդների տոկոսադրույքը մինչև 6 տոկոսային կետով՝ ռիալի արժեզրկումը սահմանափակելու նպատակով։ Տոկոսադրույքի բարձրացումը հետընթաց էր Ահմադինեժադի համար, որն գնաճից ցածր տոկոսադրույքով վարկեր էր տալիս անապահով քաղաքացիներին, այնուամենայնիվ, իրանցի բանկիրները հիացած էին այդ տոկոսային աճից։ Շատ չանցած Իրանի էկոնոմիկայի նախարարը հայտարարեց, որ արժույթի արժեզրկման «տնտեսական հիմնավորում չկա», քանի որ Իրանի արժութային պահուստները «ոչ միայն լավն էին, այլև նավթի հավելյալ եկամուտներն աննախադեպ էին»։ Մի քանի օր անց երկիրը հայտարարեց ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ մոտ 8,5 տոկոսով արժեզրկման իրականացնելու մտադրության մասին, սահմանեց նոր փոխարժեք և խոստացավ նվազեցնել սև շուկայի ազդեցությունը (ենթադրաբար, ռիալի տատանման պատճառով այն վերելք էր ապրում)։

Իրանի Կենտրոնական բանկը հուսահատորեն փորձեց պահպանել ռիալի արժեքը 2012 թվականի վերջին՝ նավթադոլարներ ներմուծելով համակարգ, որպեսզի թույլ տա ռեալին մրցակցելու ԱՄՆ դոլարի դեմ։ Գնաճի տեմպերը վերահսկելու ջանքերը կառավարության կողմից առաջադրվեցին եռաստիճան-բազմակի փոխարժեքի միջոցով։ Այս էֆեկտը չկարողացավ կանխել հիմնական ապրանքների արժեքի բարձրացումը, փոխարենը ավելացրեց հասարակության կախվածությունը իրանական սև շուկայական փոխարժեքի ցանցից։ Պետական պաշտոնյաները փորձեցին խեղդել սև շուկան՝ առաջարկելով սև շուկայի ենթադրյալ դրույքաչափերից 2%-ով ցածր տոկոսադրույքներ, սակայն պահանջարկը կարծես թե գերազանցում էր նրանց ջանքերին։

Պատժամիջոցներն էլ ավելի խստացան, երբ խոշոր լսանավային ընկերությունները հայտարարեցին, որ դադարեցնելու են իրանական բեռների բարձումը։ Այնուամենայնիվ, Իրանի նավթային եկամուտը նվազեցնելու նախկին փորձերը ձախողվեցին, քանի որ շատ նավեր  կառավարվում էին Միացյալ Նահանգներից և ԵՄ-ից դուրս գտնվող ընկերությունների կողմից։ ՍակայնԵՄ-ն հունվարին երկարաձգեց նավերի ապահովագրության արգելքը։ Այս միջոցն արդյունավետ էր, քանի որ լցանավերի նավատորմերի 95 տոկոսիապահովագրությունը ենթարկվում էր եվրոպական օրենսդրությամբ կարգավորվող կանոններին։

«Ապահովագրությունն է, որն ամբողջացրեց Իրանի հետ առևտրի արգելքը», նշում է նավային առևտրի  միջնորդության մի գործակալ։ Ինչ արգելքն ամբողջությամբ գործում է, Իրանը դժվարանում է գնորդ գտնել իր տարեկան նավթի արտահանման գրեթե մեկ քառորդի համար։

Պատժամիջոցների արդյունքում ԻՐանը սպառնացել է անգամ փակել Հորմուզի նեղուցը։ Սա հանգեցրել է Իրաքի՝ Սիրիայի տարածքով իր նավթի արտահանման ուղիների փնտրտուքին, չնայած Իրաքի էներգետիկայի հարցերով փոխնախարարը կասկածում էր, որ Իրանը երբևէ կփորձի փակել նեղուցը։

Այն բանից հետո, երբ ԵՄ-ի կողմից սև ցուցակում հայտնված իրանական բանկերը անջատվեցին SWIFT բանկային ցանցից, Իսրայելի ֆինանսների նախարար Յուվալ Շտայնիցը հայտարարեց, որ Իրանն այդժամ ավելի դժվար կլինի նավթ արտահանել և արտադրանք ներմուծել։ Շտայնիցի խոսքով՝ Իրանը ստիպված կլինի ընդունել միայն կանխիկ կամ ոսկի, ինչը անհնար է միլիարդավոր դոլարների հետ գործարք կատարելիս։ Շտայնիցը Իսրայելի կառավարությանն ասալ է, որ դրա հետևանքով Իրանի տնտեսությունը կարող է փլուզվել։

Պատժամիջոցների ազդեցությունը սովորաբար հերքվում է իրանական մամուլում։ Իրանը նաև միջոցներ է ձեռնարկել պատժամիջոցները շրջանցելու համար, մասնավորապես՝ օգտագործելով հարակից երկրների կամ կազմակերպությունների միջոցով առևտուրը, բարտերային առևտուրը և այլն։

Իրանի կառավարությունը հանդես էր գալիս  «տնտեսության դիմադրության» օգտին՝ ի պատասխան պատժամիջոցների։ Ավելացնում էին նավթի սպատռումը ներքին շուկայում, քանի որ արտահանման շուկաները չորանում էին և զարգացնում էին արդյունաբերությունը, չներմուծվող ապրանքների բացը լրացնելու համար։

2012 թվականի հոկտեմբերին Իրանը սկսեց պայքարել նավթի արտահանման անկումը դադարեցնելու համար, այն կարող էր ավելի անկում ապրել միջազգային պատժամիջոցների պատճառով։ Էներգետիկայի միջազգային գործակալությունը գնահատեց, որ իրանական արտահանումը 2012 թվականի սեպտեմբերին ընկել է օրական հասնելով  ռեկորդային 860,000 բարելի նախորդ տարում օրական  2,2 միլիոն բարելի դիմաց։ Այս արդյունքները  և ռիալի անկումը հանգեցրին եկամուտների նվազեցման և բախումների։ 2012 թվականի սեպտեմբերի արտադրանքը Իրանի ամենացածր արդյունքն էր 1988 թվականից ի վեր։

Իրանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Ռամին Մեհմանփարաստն ասել է, որ պատժամիջոցները ուղղված չեն միայն Իրանի միջուկային ծրագրին և կշարունակվեն նույնիսկ եթե միջուկային վեճը լուծվի։

2018 թվականին, ի պատասխան 2011 թվականից հետո Իրան այցելածների համար ԱՄՆ մուտքի արտոնագրերի սահմանափակումներին, Իրանը դադարեցրեց մուտքի վիզաների տրամադրումը և անձնագրերի կնքումը շատ երկրների քաղաքացիների համար։

### «Դիմադրողական տնտեսություն»
ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի կողմից աճող տնտեսական ճնշման և նավթի արտահանման զգալի նվազման պայմաններում Իրանը ձգտել է կառավարել միջազգային պատժամիջոցների ազդեցությունը և սահմանափակել կապիտալի արտահոսքը՝ ձգտելով կառուցել «դիմադրողական տնտեսություն»։ ներմուծումը փոխարինել հայրենական ապրանքներով և արգելել շքեղ ապրանքների ներմուծումը, ինչպիսիք են համակարգիչները և բջջային հեռախոսները։ Կանխատեսվում է, որ դա կհանգեցնի մաքսանենգության աճին, քանի որ «մարդիկ ճանապարհ կգտնեն մաքսանենգ ճանապարհով անցնելու այն, ինչ ցանկանում է իրանցի սպառողը»։ 2012 թվականին Իրանը փորձել է ավելի շատ հում նավթ վաճառել չինական և հնդկական նավթավերամշակող գործարաններին, սակայն Չինաստանը, որը իրանական նավթի ամենամեծ գնորդն է, կրճատել է Իրանից իր նավթի ներկրումը նախկին մակարդակի կիսով չափ։

2018 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Գերմանական բանկերի ասոցիացիան հայտարարել է, որ հունվարից ի վեր Գերմանիայից Իրան արտահանումը նվազել է 4%-ով՝ հասնելով 1,8 մլրդ եվրոյի։

Իրանը ակտիվացրել է արդյունաբերական համագործակցությունը Ռուսաստանի Դաշնության հետ՝ իր նավթաքիմիական արդյունաբերությանն աջակցելու համար՝ չնայած պատժամիջոցներին։ Իրանն ավելացրել է ռուսական բնական գազի ներկրումն Ադրբեջանի տարածքով և ընդլայնում է խողովակաշարը դեպի Պակիստան և Օման։ 2022 թվականի հուլիսին Իրանը և «Գազպրոմը» ստորագրել են 40 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ փոխըմբռնման հուշագիր՝ աջակցելով Քիշի գազային հանքավայրի և Հյուսիսային Պարս գազային հանքավայրերի զարգացմանը։

2022 թվականի սեպտեմբերին, երբ «Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագիր»ի շուրջ կրկին բանակցությունները դադարեցին, Իրանը բարենպաստ գներով ավելացրել է նավթի արտահանումը Չինաստան՝ շրջանցելով տնտեսական պատժամիջոցները։ Նույն ամսվա վերջին ԱՄՆ-ը երկրորդական պատժամիջոցներ է կիրառել չինական երկու կազմակերպությունների և հնդկական նավթաքիմիական ընկերության նկատմամբ, որը ապօրինի առևտուր էր անում իրանական նավթի հետ։

### Քաղաքական հետևանքներ
2012-ին 94 իրանցի խորհրդարանականներ պաշտոնական դիմում են ստորագրել, որպեսզի Ահմադինեժադը ներկայանա մեջլիս (խորհրդարան) ՝ արժութային ճգնաժամի վերաբերյալ հարցերին պատասխանելու համար։ Գերագույն առաջնորդը հետ է կանչել խորհրդարանի պահանջը՝ միջազգային ճնշման պայմաններում կառավարությանը միավորելու համար։

Կոնգրեսի հետազոտական ծառայության համար դոկտոր Քենեթ Քաթզմանի զեկույցում նշվում են հետևյալ գործոնները՝ որպես Իրանի կառավարության կողմից տնտեսական վատ կառավարման հիմնական օրինակներ՝

* Եմ նավթային էմբարգոն և Իրանի Կենտրոնական բանկի հետ գործարքների սահմանափակումները կտրուկ կրճատել են իրանական նավթի վաճառքը, փաստ, որը նավթի նախարար Ռոստամ Քասեմին ճանաչել է մեջլիսից առաջ 2013 թվականի հունվարի 7–ին։ Նա նշել է, որ վաճառքները նվազել են 40 տոկոսով ՝ 2011 թվականին օրական 2,5 մլն բարել միջին ցուցանիշի համեմատ (տես վերևում իրանական նավթի գնորդների մասին դիագրամը)։ Դա մոտ է էներգետիկ վերլուծաբանների գնահատականներին, որոնց համաձայն՝ 2012 թվականի վերջին Իրանի վաճառքի ծավալը կկազմի օրական 1 մլն բարելից մինչեւ 1,5 մլն բարել։  Իրանի վաճառքների հետագա կրճատումը կարող է կախված լինել այն բանից, թե արդյոք ԱՄՆ պաշտոնյաները կկարողանան համոզել Չինաստանին, մասնավորապես, ավելի կրճատել Իրանից գնումները և պահպանել այդ կրճատումները։
* Իրանը որոշ չափով չվաճառված նավթ է պահեստավորում Պարսից ծոցում գտնվող լցանավերի վրա, իսկ ափին նոր պահեստային տանկեր է կառուցում։ Իրանը կուտակել է ավելցուկային նավթ (21 միլիոն բարել, ըստ Citigroup Global Markets-ի), որպեսզի փորձի պահպանել արդյունահանման մակարդակը. Այնուամենայնիվ, 2012 թվականի հուլիսից Իրանը, ըստ տեղեկությունների, ստիպված է եղել փակել որոշ հորատանցքեր, և նավթի ընդհանուր արդյունահանումը նվազել է մինչև օրական մոտ 2,6 միլիոն բարել՝ 2011 թվականի վերջի գրեթե 4,0 միլիոն բարելի մակարդակից։
* Նավթի վաճառքից կորուստները, որոնք Իրանը ունի, հավանաբար կհանգեցնեն մեկ տարվա ընթացքում ավելի քան 50 միլիարդ դոլարի կայուն արժույթի եկամտի կորստի՝ նավթի ընթացիկ գների պայմաններում։ ԱՄՀ-ի գնահատականներով՝ 2011 թվականի վերջին Իրանի արժութային պահուստները կազմել են 106 մլրդ դոլար, իսկ որոշ տնտեսագետներ ասել են, որ 2012 թվականի նոյեմբերին այդ ցուցանիշը կարող էր նվազել մինչեւ 80 մլրդ դոլար։ Երրորդ կողմի կազմակերպություններից մեկի՝ Ժողովրդավարությունների պաշտպանության հիմնադրամի վերլուծաբանները կարծել են, որ սպառման այդ տեմպերով Իրանի արժութային պահուստները կարող են ամբողջությամբ սպառվել մինչև 2014 թվականի հուլիս։ Նավթի վաճառքի անկումը բարդանում է նրանով, որ նավթի շատ գործարքներայդ պահին իրականացվել նն բարտերային հիմունքներով, կամ ոսկու դիմաց, որը ամուր արժույթ է, բայց դրա օգտագործումը ավելի դժվար է, քան կանխիկ դրամը։ Նավթի վաճառքի անկումը կարող է հանգեցնել նավթի գների անկմանը։
* 2012 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Իրանը հայտարարել է, որ իր արտարժույթի պահուստը մեծացնելու համար արտարժույթ չի տրամադրի շքեղ ապրանքներ գնելու համար, ինչպիսիք են մեքենաները կամ բջջային հեռախոսները։ Կառավարությունը շարունակել է ամուր արժույթ մատակարարել առաջին անհրաժեշտության ապրանքների և ներմուծման այլ հիմնական տեսակների վճարման համար։ Առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ ներմուծողները կարողացել են դոլար ստանալ, մեկ դոլարի դիմաց 12,260 պաշտոնական փոխարժեքով, իսկ ապրանքների այլ հիմնական կատեգորիաների ներմուծողները կարողացել են դոլար ստանալ՝ մեկ դոլարի դիմաց 28,500 նոր փոխարժեքով։ Կառավարությունը նաև սպառնացել է ձերբակալել արտարժույթի ոչ պաշտոնական առևտրականներին, ովքեր դոլար են վաճառում։
* Որոշ իրանցիներ և արտաքին տնտեսագետներ վախեցել են, որ դա կարող է հանգեցնել հիպերինֆլյացիայի։ 2013 թվականի հունվարի 9-ին Իրանի Կենտրոնական բանկի գնահատմամբ, գնաճի մակարդակը կազմել է մոտ 27%, ինչը բանկի կողմից երբևէ ճանաչված ամենաբարձր ցուցանիշն է, բայց շատ տնտեսագետներ կարծել են, որ իրական մակարդակը 50%-ից 70% է։ Դա հանգեցրել է նրան, որ իրանցի առևտրականները հետաձգել են ապրանքների մատակարարումը կամ ամբողջությամբ փակել են իրենց բիզնեսները, քանի որ նրանք չեն կարող ճշգրիտ գներ սահմանել։ Իրանական գրեթե բոլոր գործարանները կախված են ներմուծումից, իսկ արժույթի անկումը դժվարացրել Է իրանական արտադրության աշխատանքը։
* Որոշ ազդեցությունների մեղմացումն այն է, որ որոշ մասնավոր միջոցներ մուտք են գործում Թեհրանի ֆոնդային բորսա և ծանր ակտիվներ, ինչպիսիք են գույքը։ Այնուամենայնիվ, այս միտումը հիմնականում ձեռնտու է քաղաքային վերնախավին։

2022 թվականի սեպտեմբերի վերջին, երբ Իրանի խոշոր քաղաքներում զանգվածային անկարգություններ են սկսվել ոստիկանական բաժանմունքում 22-ամյա քրդուհու մահվան պատճառով, իրանցիները հայտնում էին պատժամիջոցների պատճառով տնտեսական ծանր պայմանների մասին, որոնք մասամբ հանրային դժգոհության պատճառ են դարձել։ Իրանում տեղի ունեցած մահացու պայթյունից հետո, որի հետևանքով զոհվել է 12 մարդ, երկրում զանգվածային անկարգություններ են սկսվել։  Իրանի իշխանությունների պնդմամբ՝ Ամերիկան և Եվրոպան հայտարարեցին լրացուցիչ պատժամիջոցների մասին՝ մասնակիորեն վերացնելով Իրանի հետ հաղորդակցական տեխնոլոգիաների սահմանափակումները։ Սակայն, ըստ իրանցի էմիգրանտների կատարած վերլուծության, Թրամփի առավելագույն ճնշման պատժամիջոցները միայն սրել են Իրանում քաղաքացիական ազատությունների սահմանափակումները և, հավանաբար, նպաստել են կոշտ գծի կողմնակից Էբրահիմ Ռայիսիի ընտրությանը։ Միջազգային ճգնաժամային խումբը նախազգուշացրել է, որ Իրանում ներքին տարաձայնությունները խորացնելու ջանքերը, ամենայն հավանականությամբ, կստիպեն Իրանի քաղաքական վերնախավին համախմբել շարքերը և տապալել «երկաթե բռունցքը»։ Որոշ արևմտյան վերլուծաբաններ նաև նշել են, որ իրանական արժույթի թուլացումը դժվարացրել է ներմուծվող ապրանքներ գնելու դժվարություններ ունեցող քաղաքացիներին, ինչը անհամաչափ բացասաբար է անդրադառնում կանանց և էթնիկ փոքրամասնությունների վրա։

### Ազդեցությունը նավթի գների վրա
ԱՄՆ-ի կարծիքով՝ Իրանը կարող է 10%-ով նվազեցնել հում նավթի համաշխարհային գները՝ ԱՄՆ-ին տարեկան խնայելով 76 մլրդ դոլար (մոտ 2008 թվականին նավթի համաշխարհային գնի դեպքում ՝ 100 դոլար մեկ բարելի դիմաց)։ Օտարերկրյա ներդրումների համար իրանական շուկայի բացումը կարող է նաև բարիք լինել ամերիկյան մրցունակ բազմազգ ընկերությունների համար, որոնք գործում են արտադրության և ծառայությունների տարբեր ոլորտներում։

2018 թվականի սեպտեմբերին Իրանի նավթի նախարար Բիջան Զանգանեն նախազգուշացրել է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփին դադարեցնել միջամտությունը Մերձավոր Արևելքի գործերին, եթե նա ցանկանում է, որ նավթի գները դադարեն աճել։ Զանգանեն ասել է՝ «Եթե նա (Թրամփը) ցանկանում է, որ նավթի գները չբարձրանան և շուկան ապակայունանա, նա պետք է դադարեցնի չհիմնավորված և կործանարար միջամտությունը Մերձավոր Արևելքում և խոչընդոտ չլինի իրանական նավթի արտադրության և արտահանման համար»։

2021 թվականի հոկտեմբերին Իրանի նավթի նախարար Ջավադ Օվջին հայտարարել էր, որ եթե ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի նավթի և գազի արդյունաբերության նկատմամբ սահմանված պատժամիջոցները հանվեն, Իրանը կունենա բոլոր հնարավորությունները 2021 թվականի համաշխարհային էներգետիկ ճգնաժամը հաղթահարելու համար։

Իրանի դեմ տնտեսական պատժամիջոցների սահմանման հետ կապված էներգետիկ ոլորտի վերլուծաբաններն ակնկալել են, որ 2023 թվականին նավթի շուկան լարված էր լինելու։ Ի տարբերություն Միացյալ Նահանգների, եվրոպական երկրները կցանկանային տեսնել Իրանի (և Վենեսուելայի) վերադարձը նավթի համաշխարհային շուկան՝ ամբողջ աշխարհում գնաճային ճնշումը մեղմելու համար։

### Ազդեցությունը տարածաշրջանային տնտեսության վրա
Իրանը հենվում է տարածաշրջանային տնտեսությունների վրա՝ մասնավոր, ինչպես նաև պետության կողմից հովանավորվող բիզնես վարելու համար։ 2018 թվականին, ԱՄՆ-ի կողմից երկրորդական պատժամիջոցների վերսկսումից հետո, առևտրային հարաբերությունները հարևան երկրների հետ, ինչպիսիք են Աֆղանստանը և Իրաքը, որոնք զգալիորեն աճել էին մինչև 2016 թվականը, զգալի հարված ստացան։ 2019 թվականի նոյեմբերին, երբ Թրամփի վարչակազմի կողմից ֆինանսական պատժամիջոցներն էլ ավելի խստացվեցին, իսկ ռիալի արժեզրկումը շարունակվեց, էներգիայի գների հետագա աճը լայնածավալ բողոքի ցույցեր և կատաղի առճակատումներ է առաջացրել Թեհրանում և այլ խոշոր քաղաքներում։ Քաղաքային տարածքներով սահմանամերձ շրջանների տնտեսությունները, ինչպիսին է Զահեդանը, զգացին առավել կտրուկ ազդեցությունը, քանի որ առևտրականները ստիպված են եղել ավելի շատ վճարել ներմուծման համար, օրինակ՝ էլեկտրոնային սարքեր, մինչդեռ միևնույն ժամանակ, արտադրված ապրանքների, օրինակ՝ պարսկական գորգերի արտահանման արժեքը նվազել էր՞ Իրաքի տնտեսությունը նույնպես լրջորեն տուժեց շարունակական ֆինանսական պատժամիջոցներից, քանի որ Իրանը ցորենի խոշոր արտահանողն է Իրաք, իսկ 2016 թվականից հետո Իրաքում պարենային ապրանքների գներն աճել են։

2020 թվականի մայիսի սկզբին, Իրաքի նոր վարչապետի խորհրդարանական ընտրություններով, ԱՄՆ-ը 30 օրով երկարացրեց իրանական մաքրված վառելիքի և էլեկտրաէներգիայի ներկրման համար Իրաքի պատժամիջոցներից ազատվելու իրավունքը՝ տարածաշրջանում քաղաքական և տնտեսական կայունությունը բարձրացնելու նպատակով։

Ըստ ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցող Իդրիս Ջազաիրիի, 2018 թվականին ասել է, որ ԱՄՆի պատժամիջոցները՝ «կործանում է Իրանի տնտեսությունն ու արժույթը, միլիոնավոր մարդկանց մղում աղքատության և ներմուծվող ապրանքները դարձնում անհասանելի»։ Նա կոչ է արել Միացյալ Նահանգներին և Եվրամիությանը երաշխավորել, որ իրանական ֆինանսական հաստատությունները կարողանան վճարումներ կատարել առաջին անհրաժեշտության ապրանքների, ներառյալ սննդամթերքի, դեղամիջոցների և արդյունաբերական ներմուծման համար։ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակն ընդգծել է, որ «պատժամիջոցները չպետք է վնասեն սովորական քաղաքացիների մարդու իրավունքներին»։

### Մարդասիրական ազդեցություն
Դեղագործական պատրաստուկներն ու բժշկական սարքավորումները միջազգային պատժամիջոցների տակ չեն, սակայն Իրանը կանգնած է 30 հիվանդությունների, այդ թվում ՝ քաղցկեղի, սրտի և շնչառության հետ կապված խնդիրների, թալասեմիայի և բազմակի սկլերոզի (ms) բուժման համար դեղերի պակասի առջև, քանի որ արգելված է օգտագործել միջազգային վճարային համակարգեր։ Դեռահաս տղան մահացել է հեմոֆիլիայից՝ պատժամիջոցների հետևանքով առաջացած դեղերի պակասի պատճառով։ Նույն պատճառներով անդրադարձ է կատարվել նաև Իրան որոշ գյուղատնտեսական մթերքների մատակարարմանը։

Ըստ Վուդրո Վիլսոնի գիտնականների միջազգային կենտրոնի զեկույցի, ԱՄՆ-ից և Եվրոպայից Իրան թմրանյութերի ներմուծումը 2012 թվականին նվազել է մոտավորապես 30 տոկոսով։ 2013 թվականին *[[The Guardian|The Guardian-ը]]* հայտնել է, որ մոտ 85,000 քաղցկեղով հիվանդների համար պահանջվում են քիմիաթերապիայի և ռադիոթերապիայի այնպիսի ձևեր, որոնք դարձել են սակավ։ Արևմտյան կառավարությունները սահմանափակումներ  ենմտցրել պատժամիջոցների ռեժիմի մեջ՝ ապահովելու, որ հիմնական դեղերը կարող են անցնել, բայց այդ հրաժարումները հակասել են բանկային գործունեության ընդհանուր սահմանափակումներին, ինչպես նաև «երկակի օգտագործման» քիմիական նյութերի արգելքին, որոնք կարող են ունենալ ռազմական և բժշկական կիրառություն։ . Մոտ 40,000 հեմոֆիլիայով հիվանդներ չեն կարողացել արյունը մակարդող դեղամիջոցներ ստանալ, և հեմոֆիլիայով հիվանդների վիրահատությունները գործնականում դադարեցվել են պակասից առաջացած ռիսկերի պատճառով։ Մոտ 23,000 ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով հիվանդ իրանցիներ խիստ սահմանափակել են իրենց անհրաժեշտ դեղերի հասանելիությունը։ Մոտ 8000 իրանցի, որոնք ունեցել են թալասեմիա՝ արյան ժառանգական հիվանդություն, մահացել են հիմնական դեղամիջոցի՝ դեֆերոքսամինի բացակայության պատճառով, որն օգտագործվում է արյան մեջ երկաթի պարունակությունը վերահսկելու համար։ Ավելին, Իրանն այլևս չի կարողացել գնել այնպիսի բժշկական սարքավորումներ, ինչպիսիք են ավտոկլավները, որոնք անհրաժեշտ են բազմաթիվ դեղամիջոցների արտադրության համար, քանի որ արևմտյան խոշորագույն դեղագործական ընկերություններից մի քանիսը հրաժարվեցին բիզնես անել երկրի հետ։

Լրագրողները հայտնել են դեղորայքի սև շուկայի զարգացման մասին։ Թեև պատժամիջոցները ուղղակիորեն չեն ազդել կենսական նշանակություն ունեցող դեղամիջոցների վրա, առողջապահության նախարարությանը հասանելի արժույթի քանակը խիստ սահմանափակվել է։ Մարզիե Վահիդ-Դաստջերդին, Իրանի կառավարության առաջին կին նախարարը Իրանի հեղափոխությունից հետո, պաշտոնանկ է արվել 2012 թվականի դեկտեմբերին՝ տնտեսական դժվարությունների ժամանակ կառավարության աջակցության բացակայության դեմ արտահայտվելու համար։ Իրանը դեղեր և այլ դեղամիջոցների համար քիմիական նյութեր է ներմուծել Հնդկաստանից և Չինաստանից՝ ի տարբերություն արևմտյան արտադրողներից բարձրորակ արտադրանք ստանալու։ Արտոնագրային պաշտպանության պատճառով առաջադեմ դեղամիջոցների փոխարինումը հաճախ անհասանելի է եղել, հատկապես, երբ խոսքը վերաբերել է այնպիսի հիվանդությունների, ինչպիսիք են քաղցկեղը և ցրված սկլերոզը։

Չինաստան, Մեծ Բրիտանիա, G77 խումբը և այլ փորձագետները պնդել են, որ ԱՄՆ-ն թուլացնի Իրանի նկատմամբ պատժամիջոցները՝ օգնելու նրան պայքարել կորոնավիրուսի աճող բռնկման դեմ։ «Կասկած չկա, որ նոր կորոնավիրուսին արձագանքելու Իրանի կարողությունը խաթարվել է Թրամփի վարչակազմի տնտեսական պատժամիջոցներով, և զոհերի թիվը, հավանաբար, շատ ավելի բարձր է, քան կարող էր լինել դրա արդյունքում»,-ասել է Տնտեսական և քաղաքական հետազոտությունների կենտրոնի համատնօրեն Մարկ Վայսբրոտը։ «Կասկած չի կարող լինել նաև, որ պատժամիջոցները ազդել են բռնկումը զսպելու Իրանի ունակության վրա, ինչը, իր հերթին, հանգեցրել է ավելի շատ վարակման դեպքերի և, հնարավոր է, վիրուսի տարածմանը Իրանի սահմաններից դուրս»։

## Քաղաքացիական շարժում ընդդեմ պատժամիջոցների
«Քաղաքացիական շարժումը» նախաձեռնել են երկու ականավոր իրանցի տնտեսագետներ՝ Մուսա Ղանինեժադը՝ Թեհրանի նավթային տեխնոլոգիական համալսարանից և դոկտոր Մոհամմադ Մեհդի Բեհքիշը՝ Թեհրանի Ալամեհ Թաբաթաբայիի համալսարանից՝ 2013 թվականի հուլիսի 14-ին։ Նրանք պատժամիջոցները որակեցին որպես «անարդար» և «անտրամաբանական» գործիք՝ պնդելով, որ ավելի ազատ տնտեսությունը կհանգեցնի ավելի քիչ քաղաքական թշնամանքի և կխրախուսի երկրների միջև բարեկամական հարաբերությունները։ Նրանք նաև նշել են, որ մեկ երկրի նկատմամբ պատժամիջոցները պատժում են ոչ միայն այդ երկրի, այլեւ նրա առևտրային գործընկերների մարդկանց։

Շարժմանն աջակցել են մտավորականների, ակադեմիկոսների, քաղաքացիական հասարակության ակտիվիստների, իրավապաշտպանների և արվեստագետների մեծ խումբ։ 2013 թվականի սեպտեմբերին Իրանի միջազգային առևտրի պալատը հրապարակել է 157 իրանցի տնտեսագետների, իրավաբանների և լրագրողների բաց նամակը, որտեղ քննադատում էին պատժամիջոցների մարդասիրական հետևանքները և կոչ էին անում իրենց գործընկերներին ամբողջ աշխարհում ճնշում գործադրել իրենց կառավարությունների վրա՝ քայլեր ձեռնարկելու հիմքում ընկած հակամարտությունը լուծելու համար։

2021 թվականի ապրիլին ավելի քան 40 ժողովրդական կազմակերպություններ կոչ են արել ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենի վարչակազմին վերացնել սահմանափակումները, որոնք «խոչընդոտել են կարևորագույն պատվաստանյութերի, դեղամիջոցների և հումանիտար ապրանքների հոսքը Իրան»։ Իրանը պատժամիջոցների պատճառով պայքարել է արևմտյան պատվաստանյութեր ձեռք բերելու համար և եղել է Covid-19-ի համաճարակից ամենավատ տուժած երկրներից մեկը։

## Սառեցված ակտիվներ
1979 թվականին Իրանական հեղափոխությունից հետո Միացյալ Նահանգները դադարեցրել է իր տնտեսական և դիվանագիտական հարաբերությունները Իրանի հետ, արգելել իրանական նավթի ներկրումը և 1980-ականների դրությամբ սառեցրել իր ակտիվների մոտ 11 միլիարդ դոլարը։

2008-ից 2013 թվականներին արտերկրում բռնագրավվել կամ սառեցվել են միլիարդավոր դոլարների իրանական ակտիվներ, այդ թվում՝ Նյու Յորքում գտնվող շենքը և բանկային հաշիվներ Բրիտանիայում, Լյուքսեմբուրգում, Ճապոնիայում և Կանադայում։

2012 թվականին Իրանը հայտնել է, որ մի շարք երկրներում գվարդիայի հետ կապված ընկերությունների ակտիվները սառեցվել են, սակայն որոշ դեպքերում ակտիվները վերադարձվել են։

Մեջլիսի պլանավորման և բյուջեի հանձնաժողովի նախագահը հայտարարել է, որ Իրանի դեմ կիրառված պատժամիջոցների պատճառով 100 միլիարդ դոլարի գումարը սառեցվել է արտասահմանյան բանկերում։ 2013 թվականին պատժամիջոցների պատճառով հասանելի է եղել նրա արժութային պահուստների ընդամենը 30-50 միլիարդ դոլարը (այսինքն՝ ընդհանուրի մոտավորապես 50%-ը)։

## Պատժամիջոցների մեղմացում
2016 թվականի սկզբին Իրանի և P5+1-ի միջև Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրի իրականացման ժամանակ՝ պատժամիջոցների մեղմացումը ազդել է Իրանի տնտեսության վրա չորս հիմնական ձևերով՝

# Արտասահմանում Իրանի սառեցված միջոցների ապասառեցումը, որը գնահատվում է 29 միլիարդ դոլար, որը ներկայացնում է Իրանի արտաքին պահուստների մոտավորապես մեկ երրորդը՞
# Իրանական նավթի արտահանման դեմ պատժամիջոցների վերացում.
# Թույլատրել օտարերկրյա ընկերություններին ներդրումներ կատարել Իրանի նավթի և գազի, ավտոմեքենաների, հյուրանոցների և այլ ոլորտներում։
# Թույլատրել Իրանին առևտուր կատարել մնացած աշխարհի հետ և օգտագործել համաշխարհային բանկային համակարգը, ինչպիսին է SWIFT-ը։

Ըստ Իրանի Կենտրոնական բանկի՝ Իրանը կարող է օգտագործել իր միջուկային համաձայնագրով չսառեցված միջոցները հիմնականում ներքին ներդրումները ֆինանսավորելու համար՝ գումարները պահելով արտերկրում այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրա կարիքը կա։

2015 թվականին Վաշինգտոնի ինստիտուտի համաձայն՝ «Նախավարկային ակտիվների սառեցումը այնքան մեծ ազդեցություն չի ունեցել Իրանի կառավարության վրա, որքան ենթադրում էին Վաշինգտոնի որոշ հայտարարություններ։ Ազդեցությունը եղավ այնպես՝ ինչպես առաջարկում են գործարքի որոշ քննադատներ»։

2016 թվականի հունվարի 16-ին Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը հայտարարել է, որ Իրանը համարժեքորեն սահմանափակել է իր միջուկային ծրագիրը, ինչի արդյունքում ՄԱԿ-ը հանել է պատժամիջոցների մի մասը։

2019 թվականի փետրվարին Ֆրանսիան, Գերմանիան և Միացյալ Թագավորությունը հայտարարել են, որ ստեղծել են INSTEX անունով վճարային համակարգ Թրամփի վարչակազմի կողմից JCPOA-ից միակողմանի դուրս գալուց հետո՝ Միացյալ Նահանգների կողմից նոր կիրառված պատժամիջոցները շրջանցելու համար։ Թրամփի վարչակազմը նախազգուշացրել է, որ այն երկրները, որոնք ֆինանսական գործարքներ են իրականացնում Իրանի հետ, կարող են ենթարկվել ԱՄՆ երկրորդական պատժամիջոցների։

2020 թվականի հունվարի վերջին Իրանի հետ իրականացվել է Շվեյցարիայի մարդասիրական առևտրի համաձայնագիրը (SHTA), որը երաշխավորում էր արտահանման երաշխիքներ շվեյցարական ֆինանսական հաստատությունների միջոցով Իսլամական Հանրապետություն սննդի և բժշկական ապրանքների առաքման համար։ Ժնևում տեղակայված BCP բանկը և շվեյցարական խոշոր դեղարտադրողը մասնակել են առաջին անհրաժեշտության դեղամիջոցների նախնական փորձնական առաքմանը՝ 2,3 միլիոն եվրո (2,55 միլիոն դոլար)։

2022 թվականին կատարված մեկ անկախ ուսումնասիրության համաձայն՝ Իրանը կարող է 10 տարվա ընթացքում ստանալ մեկ տրիլիոն ԱՄՆ դոլարի անսպասելի եկամուտ, եթե P5+1-ի հետ նոր համաձայնագիր ստորագրվի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպական միության արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Իրան-ԱՄՆ հարաբերություններ
Կատեգորիա:Իրանի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կոլեկտիվ պատիժ
Կատեգորիա:Միջազգային պատժամիջոցներ
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն