Չգիտենք և չենք իմանա

մինի|Էմիլ Դյուբուա-Ռեյմոնդ (1818-1896), «Չգիտենք և չենք իմանա» մաքսիմի հեղինակը
**Չգիտենք և չենք իմանա** (), լատիներեն մաքսիմ, որը ներկայացնում է այն գաղափարը, թե գիտելիքը սահմանափակ է։ Այն հանրաճանաչ է դարձրել գերմանացի ֆիզիոլոգ Էմիլ Դյուբուա-Ռեյմոնդը 1872 թվականին իր «Գիտության սահմանները» ուղերձում ()։

## «Յոթ համաշխարհային գազտնիքներ»
Էմիլ Դյուբուա-Ռեյմոնդն առաջին անգամ օգտագործել է «Չգիտենք և չենք իմանա» մաքսիմը 1872 թվականի գերմանացի գիտնականների և բժիշկների կոնգրեսին իր հիմնական ելույթի ավարտին: Ըստ նրա, գիտությունը սահմանափակված էր երկու սահմանով՝ նյութի վերջնական բնույթով և գիտակցության առեղծվածով: Ութ տարի անց Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի առջև ունեցած ելույթում նա ընդլայնել է իր գաղտնիքների ցանկը՝ հասցնելով յոթ «համաշխարհային գաղտնիքների» կամ գիտության «թերությունների»: Դրանցից երեքը նա հայտարարել է որպես «տրանսցենդենտ» կամ ընդմիշտ անճանաչելի՝ «1. նյութի և էներգիայի վերջնական բնույթը, 2. շարժման սկիզբը, ... 5. պարզ զգացողությունների ծագումը»:

## Հիլբերտի արձագանքը
Լայն ճանաչում ունեցող մաթեմատիկոս Դավիթ Հիլբերտը, ենթադրել է, որ մարդկային գիտելիքի նման հայեցակարգը չափազանց հոռետեսական է, և որ հարցերը անլուծելի համարելով մենք սահմանափակում ենք մեր հասկացողությունը: 1900 թվականին Փարիզում մաթեմատիկոսների միջազգային կոնգրեսին ուղղված ելույթի ժամանակ Հիլբերտը ասել է, որ մաթեմատիկայի խնդիրների պատասխանները հնարավոր են մարդկային ջանքերով: Նա հայտարարել է, որ «Մաթեմատիկայում չիմանալ չկա»,  և նա աշխատել է այլ ֆորմալիստների հետ 20-րդ դարի սկզբին մաթեմատիկայի հիմքեր ստեղծելու համար։

1930 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Հիլբերտը մանրամասնել է իր կարծիքը Քյոնիգսբերգում Գերմանացի գիտնականների և բժիշկների միությանը ուղղված հայտնի ուղերձում:  

Հիլբերտի 23 խնդիրների պատասխանները գտնվել են 20-րդ դարում։ Որոշներին տրվել է վերջնական պատասխան. որոշները դեռ լուծված չեն. մի քանիսը, հատկապես Կանտորի շարունակականության վարկածը, ցույց են տվել, որ անորոշ են ներկայումս ընդունված սկզբունքների հիման վրա: 1931 թվականին Գյոդելի երկու թեորեմները ցույց են տվել, որ յուրաքանչյուր բավականաչափ հարուստ ձևական համակարգեր (օրինակ, բնական թվերի թվաբանությունը) ոչ լրիվ են, այսինքն գրանցում կան դրույթներ, որոնք անլուծելի են, չեն կարող ոչ ապացուցվել և ոչ Էլ հերքվել այդ համակարգում: Եվ, որ ձևական համակարգի անհակասականությունն անհնարին է ապացուցել այդ իսկ համակարգի միջոցներով: Թեև դա չի բացառում, որ հարցին կարելի է միանշանակ պատասխանել մեկ այլ համակարգում, սակայն անավարտության թեորեմները սովորաբար ենթադրում են, որ Հիլբերտի հույսերը՝ ապացուցելու մաթեմատիկայի հետևողականությունը զուտ ֆինիտիստական մեթոդներով, անհիմն էին: Քանի որ սա բացառում է հետևողականության բացարձակ ապացույցի հնարավորությունը, միշտ պետք է մնա մաթեմատիկայի հիմունքների նկատմամբ անվստահության անբացատրելի աստիճան. մենք երբեք չենք կարողանա մեկընդմիշտ, նույնիսկ ամենահզոր թերահավատությամբ անառարկելի վստահությամբ իմանալ, որ մեր հիմնական տեսությունների մեջ հակասություն չկա: Դա չի նշանակում, որ նման թերահավատությունը ռացիոնալ է, դա միայն նշանակում է, որ այն չի կարող հերքվել բացարձակ խստությամբ:

## Այլ արձագանքներ
Սոցիոլոգ Վոլֆ Լեպենիսը քննարկել է «անտեղյակության» վերաբերյալ կարծիքները և գտել, որ Դյուբուա-Ռեյմոնդը իսկապես հոռետես չէր գիտության հարցում․

Դա վերաբերում էր «Ջորջ-Կրեյս» գրական խմբի անդամներից Ֆրիդրիխ Վոլթերսին։ Լեպենիսը կարծում էր, որ Վոլթերսը սխալ է հասկացել գիտության նկատմամբ արտահայտված հոռետեսության աստիճանը, բայց հասկացել է այն ակնարկը, որ գիտնականը կարող է վստահել  ինքնաքննադատությանը:

Լեպենիսը կրկնել է այն քննադատությունը, որն առաջին անգամ՝ 1874 թվականին հնչեցրել է Դյուբուա-Ռեյմոնդի մրցակից Էռնստ Հեկելը, որ «թվացյալ խոնարհ, բայց իրականում ամբարտավան «Չգիտենք և չենք իմանան» անսխալական Վատիկանի և նրա գլխավորած «Սև ինտերնացիոնալի» կարծիքն է»: Հեկելը չափազանցել է իր մեղադրանքը. Դյուբուա-Ռեյմոնդը երբեք չէր աջակցել կաթոլիկ եկեղեցուն, և հեռու է եղել խոնարհություն քարոզելուց, նա հիշեցրել է իր ունկնդիրներին, որ չնայած մեր գիտելիքները իսկապես սահմանափակված են նյութի և մտքի առեղծվածներով, այդ սահմաններում «մարդն է գիտության տերն ու տիրակալ. նա կարող է վերլուծել և սինթեզել, և ոչ ոք չի կարող հասկանալ նրա գիտելիքների և զորության չափը»:

Ի պատասխան իր քննադատների, Դյուբուա-Ռեյմոնդը «Յոթ Համաշխարհային գազտնիքների» (1880) նշանաբանը փոխել է  նշանաբանով։ («Մենք կասկածում ենք դրան»)։

Ուիլյամ Ջեյմսը իր «Ռեֆլեքսային գործողություն և թեիզմ» դասախոսության մեջ (1881) հիշատակել է «Չգիտենք և չենք իմանան»՝ որպես ագնոստիցիզմի արտահայտություն, որը մարդուն ոչ մի գործիք չի տալիս իր կամքի համար: Ջեյմսը Բեռլինում մասնակցել էր Դյուբուա-Ռեյմոնդի դասախոսություններին։ 

The *Quarterly Review-ն* նաև այս մաքսիմն համարել է ագնոստիցիզմի նշան. 

Գիտության սահմաններ ունենալու հարցը շարունակում է գրավել գիտնականների ուշադրությունը։

## Տե՛ս նաև
* Հուբրիս
* Ես գիտեմ, որ ոչինչ չգիտեմ
* Լատինական արտահայտությունների ցանկ
* Ագնոստիցիզմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիտության իմացաբանություն
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Թերահավատություն
Կատեգորիա:Իմացաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Տգիտություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական խնդիրներ