Պալու

**Պալու**, պաշտոնապես հայտնի է որպես **Պալու քաղաք** (ինդոն.՝ Kota Palu), Կենտրոնական Սուլավեսիի մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքնը։ Պալուն գտնվում է Սուլավեսիի հյուսիսարևմտյան ափին, հյուսիսում և արևմուտքում սահմանակից է Դոնգալա Ռեգենտությանը, արևելքից՝ Պարիջի Մութոնգ Ռեգենտությանը և հարավում՝ Սիգի Ռեգենտությանը։ Քաղաքի սահմանները ընդգրկում են 395,06 կմ²  հողատարածք։ Ըստ 2020 թվականի Ինդոնեզիայի մարդահամարի, Պալուն ուներ 373,218 բնակչություն, ինչը այն դարձնում է կղզու երրորդ ամենաբնակեցված քաղաքը Մակասարից և Մանադոյից հետո, ըստ պաշտոնական նախահաշվարկի 2022 թվականի կեսերին բնակչության թիվը կազմել է 381,572, որը ներառում է 191,052 տղամարդ և 190,520 կին։ Պալուն Կենտրոնական Սուլավեսիի ֆինանսների, կառավարության և կրթության կենտրոնն է, ինչպես նաև կղզու մի քանի խոշոր քաղաքներից մեկը։ Քաղաքը հյուրընկալում է նահանգի գլխավոր նավահանգիստը, ամենամեծ օդանավակայանը և պետական համալսարանների մեծ մասը։

Պալուն գտնվում է Պալու ծոցում․այն ի սկզբանե փոքր գյուղատնտեսական քաղաք էր, մինչև 1953 թվականին ընտրվեց նորաստեղծ Կենտրոնական Սուլավեսի պրովենցիայի մայրաքաղաք։  Պալուն տեղակայված է Պալու-Կորո խզվածքի վրա և հաճախակի է ցնցվում երկրաշարժերից, ինչպիսին է 2018 թվականի Սուլավեսիի երկրաշարժը։ Ինդոնեզիայի աղետների կառավարման ազգային գործակալության տվյալներով՝ 2018 թվականի երկրաշարժն առաջացրել է «աշխարհում հողի բնական հեղուկացման ամենամեծ երեւույթը»:Քաղաքի ենթակառուցվածքների զգալի մասը ավերվել է, իսկ մեծ հողատարածքները դարձել են անբնակելի,ինչը դրդել է տեղական կառավարությանը պլանավորել քաղաքը տեղափոխել ավելի ապահով վայր՝ նույն տեղում վերակառուցելու փոխարեն։

## Պատմություն
Պալուն հիմնադրվել է որպես գյուղատնտեսական քաղաք և ավելի քիչ նշանակալից էր, քան այն ժամանակ ամենամեծ Դոնգգալա քաղաքը, որը գտնվում էր մոտ 35 կմ  հեռավորության վրա։ Պալուի ստեղծումը նախաձեռնել են Ուլայո լեռան շրջակայքի մի քանի գյուղերի բանկիչներ։ Քաղաքի անվան ծագման մասին տարբեր վարկածներ կան. մի բացատրության համաձայն, այն առաջացել է «topalu'e» բառից, որը նշանակում է «բարձրացված հող», մեկ այլ տարբերակում ասվում է, որ այն առաջացել է «volo» բառից՝ տեղական բամբուկի բույսերի անունից։

### Վաղ պատմություն
Պալուի և նրա շրջակայքի վաղ պատմությունը կարելի է բաժանել Տոմալանգգայի դարաշրջանի, Տոմանուրուի դարաշրջանի և Անկախության դարաշրջանի։

Տոմալանգգայի դարաշրջանը, որը տևեց մինչև 15-րդ դարում Կայլի թագավորության հիմնադրումը, բնակիչների մեծ մասը որսորդ-հավաքողներ էին և համեմատաբար դաժան։ Սուղ ռեսուրսների պատճառով շատ ցեղային խմբեր պատերազմ էին մղում միմյանց դեմ,և պարտվող խումբը ստիպված կլիներ բանակցել հաղթողի հետ և աշխատել նրա համար։ Առաջին բնակիչների ղեկավարները կոչվում էին Տ*ոմալանգգայ*։ Ուժային կառույցը դեռ ձևավորված չէր. Տոմալանգգայներն, ըստ էության, բացարձակ կառավարիչներ էին, առանց իշխանության սահմանների, ինչը հաճախակի պատերազմների և ապստամբությունների պատճառ դարձավ։ Հաջորդը՝ Տոմանուրուի դարաշրջան, երբ իշխանությունը համախմբվեց և գյուղական կառույցներ ձևավորվեցին, մի քանի բարեփոխումներ կատարվեցին, և կյանքը համեմատաբար խաղաղվեց։ Ըստ տեղական լեգենդի՝ այս դարաշրջանում գյուղերը ղեկավարում էին երկնքից եկած աստվածների ժառանգները։ Ասում էին, որ մի օր Տոմալանգգայը ոսկե բամբուկներ էր ուզում, որոնք աճում էին տարածաշրջանում, իր ջրի տարայի համար և հրամայեց իր զորքերին կտրել դրանք:Բամբուկը կտրելուց հետո հանկարծ փոթորիկ սկսվեց, բայց շուտով դադարեց. փոթորիկից հետո այնտեղ, որտեղ բամբուկն էր, հայտնվեց մի գեղեցիկ կին։ Տոմալանգգայը նրան տարավ իր գյուղ և ամուսնացավ նրա հետ, և նրանց սերունդն ավելի իմաստուն և ուժեղ էր, քան իր հայրը:Ժամանակաշրջանի անվանումը մոտավորապես նշանակում է «մեկը, որը օրհնություն է բերում»։ Այս շրջանը տևեց մինչև 16-րդ դար։ Այս դարաշրջանում Կայլի հասարակության մեջ հայտնվեց արիստոկրատական դասակարգ, որը կոչվում էր մադիկա։

Տոմանուրուի դարաշրջանից հետո տարածաշրջանը ապրեց մեկ այլ պատմական ժամանակաշրջան, ինդոնեզացի պատմաբանները այն կոչեցին «*zaman Merdeka*» կամ Անկախության դարաշրջան։ Այս ընթացքում տարածաշրջանի թագավորությունները սկսեցին առևտրային կապեր հաստատել արտաքին աշխարհի հետ և ի հայտ եկան ժողովրդավարական կառավարման վաղ ձևի մի քանի նշաններ:Տարածաշրջանում թագավորություններն այլևս չէին ղեկավարվում մեկ իշխանական սուբյեկտի կողմից.իշխանությունը փոխանցվեց մի քանի ներկայացուցչական մարմինների և խորհուրդների:Ուժային կառույցը բաժանված էր *magau* (թագավորների), որոնք ղեկավարում էին թագավորությունները, *madika* ` ազնվականներ էին, որոնք ղեկավարում էին շրջանները, և *kapala*, որոնք ղեկավարում էին գյուղերը։ Թագավորություններն ունեին այնպիսի կառույցներ, ինչպիսիք են *patanggota* (չորս պաշտոնյա), *pitunggota* (յոթ պաշտոնյա) և *walunggota* (ինը պաշտոնյա), որոնք պատկանում են նախարարությունների թվին, բացի թագավորից, որը ղեկավարում էր թագավորությունը։ Ամբողջ տարածաշրջանի թագավորությունները նաև ստեղծեցին ռազմական կառույցներ՝ լիաժամկետ սպաներով և հրամանատարներով։ Այս դարաշրջանը տևեց մոտավորապես մինչև հոլանդացիների ժամանումը տարածաշրջան։

Այս ժամանակահատվածում տարածաշրջանի թագավորությունները ներառում էին Բանգգայի թագավորությունը և Պակավայի թագավորությունը, որոնք գտնվում էին քաղաքի ներկայիս գտնվելու վայրից մոտ 30 կմ հեռավորության վրա։ Տարածաշրջանի մյուս թագավորությունները, մասնավորապես Պալուի հովտում գտնվում էին՝ Պալուի թագավորությունը, Թավաելին, Բորան և Սիգին։ Բանգա և Սիգի թագավորությունները ամենամեծն ու հզորներից էին, որոնք հանդես էին գալիս որպես տարածաշրջանային տերություններ։

### Գաղութային դարաշրջան
մինի|Զույգ Պալուում, 1920 թվական
մինի|Պալուի քարտեզը, 1941 թվական
Եվրոպացիների, մասնավորապես պորտուգալացիների հետ շփումը տեղի է ունեցել 16-րդ դարի վերջից, հիմնականում առևտրի և նավահանգիստներից օգտվելու իրավունքի համար։ Պորտուգալական ազդեցությունն ակնհայտ է Կայիլի ժողովրդի մի քանի համայնքներում, հատկապես այն տարածաշրջանում, որը նախկինում գտնվել է Կուլավի թագավորության ներքո, Պալուից մոտ 80 կմ հեռավորության վրա, որտեղ կրում են պորտուգալացիների հագուստին նմանվող զգեստ։ Հոլանդացիների հետ շփումը սկսվել է 19-րդ դարում, երբ պորտուգալական ազդեցությունը տարածաշրջանում թուլացել էր:Առաջին թագավորությունը, որը պայմանագիր կնքեց հոլանդացիների հետ, սիգի թագավորությունն էր, որը 1863թվականին ստորագրեց *Large Kontrack*-ը  իսկ 1917թվականին *Karte Verklaring*-ը։ Բանավայի թագավորությունը 1888թվականին նույնպես ստորագրեց *Large Kontrack*-ը 1888թվականին, իսկ 1904թվականին *Kartte Verklaring*-ը։ Շուտով մյուս փոքր թագավորություններն էլ ստորագրեցին նույն պայմանագրերն ու համաձայնագրերը:1863-1908 թվականներին տարածաշրջանի գրեթե բոլոր թագավորությունները գտնվում էին հոլանդացիների ազդեցության տակ և շուտով ընդգրկվեցին հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի կազմում։ Տեղի ունեցավ որոշակի դիմադրություն, ինչպես օրինակ՝ Դոնգալա պատերազմը 1902 թվականին, որը գլխավորում էր Թոմբոլոտուտուն թագավորը․ Սիգի պատերազմը 1905-1908 թվականների միջև՝ Թոյ Դոմպուի թագավորի գլխավորությամբ; և Կուլավիի պատերազմը 1904-ից 1908 թվականներին։ Տեղացի թագավորությունները հիմնականում պարտվեցին պատերազմում, և մինչև 1942 թվականը բնիկների կողմից այլևս էական դիմադրություն չկար։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և Ազգային հեղափոխություն
մինի|Նանի Ուարտաբոն, Մերահ Պուտիհ շարժման առանցքային դեմքը
1942 թվականին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և Ինդոնեզիայի աճող ազգայնական շարժման ազդեցության տակ, տարածաշրջանում առաջացավ ապստամբություն, որը հայտնի է որպես Մերա Պուտիխ շարժում (լուս. «Կարմիր և Սպիտակ շարժում»)։ Այս շրջանում ապստամբությունը սկսվեց 1942 թվականի հունվարի 25-ին, երբ սպանվեց տեղի հոլանդական գաղութային ոստիկանության պետը, և շարժման կողմից պատանդ վերցվեցին մի քանի պաշտոնյաներ։ Կենտրոնական Սուլավեսիում շարժումը սերտորեն կապված էր նույն ժամանակաշրջանում Գորոնտալոյում Նանի Ուարտաբոնեի կազմակերպած շարժման հետ։ Շարժումը վերահսկում էր Կուլավիի նախկին թագավորության շրջանը և աջակցում էին տարածաշրջանի նախկին ազնվականները:Կուլավիի թագավորությունը վերածնվեց, և թագավորական զորքերը մոբիլիզացվեցին ազգայնական գործին աջակցելու համար։ Շարժման հենակետը Մոմի լեռան վրա էր՝ Միու գետի մյուս կողմում։ Շարժման արդյունքում ձերբակալվել է Կուլավիի թագավոր Թոյ Տորենկեն։ 1942թվականի փետրվարի 1-ին շարժումը բարձրացրեց Ինդոնեզիայի դրոշը Տոլիտոլիում և հնչեցրեց *Indonesia Ray* հիմնը, ինչը հանգեցրեց հոլանդացի զինվորականների հարձակմանը և տարածաշրջանում մի քանի ազգայնական գործիչների սպանությանը։ Շարժումը շուտով տարածվեց այլ շրջաններում, ինչպիսիք են Լյուվուկը և Պոսոն։ Կարմիր և Սպիտակ շարժումը հավատարմության երդում տվեց Ազգային կառավարությանը՝ Ինդոնեզիայի ժամանակավոր կառավարությանը, որը ստեղծվել էր Նանի Վարտաբոնեի կողմից Գորոնտալոյում:Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի կողմից Ճապոնիայի կայսրության նվաճումից հետո Կարմիր և սպիտակ շարժումը փլուզվեց՝ ճապոնական ուժերի կողմից Նանի Ուարտաբոնեի ձերբակալության հետևանքով:Սուլավեսիում ազգայնական շարժումը ճնշվեց և կասկածանքով ընդունվեց Ճապոնիայի կայսերական ռազմածովային ուժերի կողմից, որը գրավել էր տարածաշրջանը, ի տարբերություն այլ շրջանների, ինչպիսիք են Ճավա և Սումատրան, որոնք գտնվում էին ճապոնական բանակի վերահսկողության տակ։

Ճապոնիայի հանձնումից և Ջակարտայում Ինդոնեզիայի անկախության հռչակումից հետո «Լասկար Տանջումբուլու» կոչվող կիսառազմականացված կազմավորումը ստեղծվել է նախորդ «Մերա Պուտիհ» շարժման ողջ մնացած մարտիկների կողմից։ Կիսառազմականացված կազմավորումները գրավել են ճապոնական մի քանի ռազմական օբյեկտներ և զենքեր՝ տարածելով Ինդոնեզիայի անկախության մասին լուրերը։ Ճապոնացի մնացած պաշտոնյաները մեկնելուց առաջ վերահսկողությունը փոխանցեցին տարածաշրջանի մի քանի տեղական թագավորների, այդ թվում ՝ Պալուին:Այս թագավորներից ոմանք հետագայում աջակցեցին Ինդոնեզիայի հանրապետությանը և դժվարություններ ստեղծեցին վերադարձող հոլանդական վարչակազմի համար։ Պալուի թագավորը և Փարիջին ընդունեցին Նիդեռլանդների վարչակազմի վերադարձը,որը վայրէջք կատարեց Պալուում 1945թվականի վերջին:1946 թվականի հունվարի 31-ին տեղի ունեցան լայնածավալ բռնաճնշումներ ազգայնական շարժման դեմ։ Տարածաշրջանը, ներառյալ քաղաքը, հետագայում դարձավ Արևելյան Ինդոնեզիայի պրովենցիայի մաս մինչև հոլանդա-ինդոնեզական կլոր սեղանի համաժողովը, որի ժամանակ հոլանդացիները ճանաչեցին Ինդոնեզիայի ինքնիշխանությունը, իսկ Արևելյան Ինդոնեզիայի պետությունը լուծարվեց մեկ տարի անց։ Պալուում Արևելյան Ինդոնեզիայի պրովենցիայի լուծարումը և միասնական հանրապետության վերադարձը տեղի ունեցավ ներկայիս Գեդունգ Ջուանգ կոչվող շենքում։

### Ժամանակակից պատմություն
մինի|Պալուի ավանդական շուկայի տեսարան, 1958
Մինչ գաղութատիրության դարաշրջանում քաղաքը հոլանդացիների պաշտոնական նստավայրն էր, այդ ժամանակ Պալուն դեռ փոքր գյուղատնտեսական քաղաք էր, որը մեծ նշանակություն չուներ, մինչդեռ Կենտրոնական Սուլավեսի շրջանի տնտեսական և քաղաքական գործունեությունը կենտրոնացած էր Պոզոյի և Դոնգգալայի շուրջ։ Տարածաշրջանի տնտեսական գործունեության կենտրոնը փոխվեց, երբ Պալու ծոցում կառուցվեց ավելի մեծ Պանտոլոան նավահանգիստը և օդանավակայանը, որն այսօր դարձավ Մուտիարա ՍԻՍ Ալ-Ջուֆրի օդանավակայանը:Պանտոլոան նավահանգստի շինարարությունը, որը մրցում էր Դոնգգալի հին նավահանգստի հետ, ի սկզբանե առարկությունների արժանացավ, հատկապես Դոնգգալի նավերի սեփականատերերի և պաշտոնյաների կողմից։ Պալուի բնակչությունը կտրուկ աճեց 1950-60-ական թվականներին, մինչդեռ Դոնգալայի բնակչության աճը քարացավ մոտ 1960-ականներին։ 1951թվականին հիմնադրվել է Պոսո Ռեգենտը` իր մայրաքաղաք Պոսոյում, իսկ Պալու Ռեգենտը` մայրաքաղաք Պալուում։ Կոնֆլիկտից խուսափելու համար 1951 թվականի սեպտեմբերի 14-ին միջնորդություն ուղարկվեց Սուլավեսիի նահանգապետին՝ Պալուի Ռեգենտինան վերանվանելու Դոնգալա Ռեգենտի՝ միաժամանակ մայրաքաղաքը Պալուում պահելով որպես փոխզիջում։ Պալուն շարունակում էր գերազանցել Դոնգալան, և Պալուի վարչական քաղաքի ստեղծումը և 1964 թվականին Կենտրոնական Սուլավեսի պրովինցիայի ստեղծումը, որի մայրաքաղաքը Պալուն էր, Հետագայում հեռացրեց Դոնգալան իր նախկին կարգավիճակից։ Պրովինցիան ստեղծվել է 1964 թվականի ապրիլի 12-ին՝ ուսանողական խմբերի պահանջով, որպեսզի այն ստեղծվի տարածաշրջանը ներկայացնելու համար։ Քաղաքը վարչական կարգավիճակ է ստացել 1978 թվականին, իսկ *kotamadya*՝ 1994 թվականին։
մինի|2018 թվականի երկրաշարժի և ցունամիի հետևանքները քաղաքում
2018 թվականի սեպտեմբերի 28-ին քաղաքը տուժվել է ավերիչ երկրաշարժից և ցունամից։ Քաղաքն ինքը նույնպես զգաց հողի խիստ հեղուկացում։Հեղուկացումը ամենամեծն էր աշխարհում և հանգեցրեց զանգվածային ավերածությունների քաղաքի որոշ տարածքներում։ Հողատարածքը, որտեղ տեղի է ունեցել հեղուկացում, ներկայումս բնակության համար պիտանի չէ։ Աղետից հետո քաղաքական գործիչների կողմից մի քանի կոչ արվեց՝ կենտրոնական Սուլավեսիի մայրաքաղաքը տեղափոխել Պալուից հեռու՝ երկրաշարժերի նկատմամբ խոցելիության պատճառով։ Քաղաքային կառավարությունը մշակել է համաքաղաքային վերաբնակեցման ծրագիր, որը ստացել է Kota Palu Baru (Նոր քաղաք Պալու) անվանումը, որի արժեքը, ըստ կանխատեսումների, կկազմի հինգից վեց տրիլիոն ռուփի։ Երկրաշարժից տուժած տարածքները դեռևս վերակառուցվում են, ընդ որում առաջընթացը հասել է ընդամենը 45%-ի 2022 թվականի մայիսին և կանխատեսվում է, որ այն կշարունակվի մինչև 2023 թվականի վերջ։ Քաղաքային սահմաններից դուրս գտնվող հողի կարգավիճակի անորոշությունը, որը ենթադրաբար օգտագործվում է երկրաշարժի զոհերի համար նոր բնակարաններ կառուցելու նպատակով, մասնավորապես խոչընդոտել է վերաբնակեցման առաջընթացին, և 2022 թվականին մոտ 6000 մարդ դեռ բնակվելու է ժամանակավոր կացարաններում։

## Աշխարհագրություն
Պալու քաղաքը գտնվում է Պալու գետի ավազանում ՝ Պալու ծովածոցի մոտ, և գտնվում է անմիջապես Պալու-Կորո խզվածքի վրա։ Ավազանը հիմնականում կազմված է կավի, տիղմի և ավազի ալյուվիալ նստվածքներից, որոնք կուտակվել են Բալու գետի հոսքով հովտից վերև գտնվող ցամաքից:Քաղաքի շրջակայքում ալյուվիալ նստվածքները կարծրացած չեն և համեմատաբար նոր են։ Հիմքային ապարը թվագրվել է Կավճի ժամանակաշրջանով:Նստվածքային շերտերից ներքև տարածաշրջանի ապարը հիմնականում երրորդական գրանիտ և գրանոդիորիտ է։ Նստվածքները գտնվում են 25-ից 125 մետրի միջև՝ կախված գտնվելու վայրից. Քաղաքի հյուսիսային մասում նստվածքներն ավելի հաստ են, քան հարավայինը, քանի որ դրանք ավելի մոտ են գետի գետաբերանին։

Պալու-Կորո խզվածքն անցնում է մոտ 300 կմ Պալու ծովածոցի միջով՝ կտրելով քաղաքի կեսը և միացված է Սուլավեսիի հյուսիսում գտնվող սուբդուկցիոն գոտուն:Քաղաքի տակ համեմատաբար թույլ նստվածքների առատությունը հողի զանգվածային հեղուկացման և սողանքների պատճառներից մեկն էր, որոնք տեղի են ունեցել 2018 թվականի Սուլավեսիի երկրաշարժի ժամանակ.քաղաքի տակ գտնվող հողը բավականաչափ կարծրացած չէր։

### Կլիմա
Պալուն ունի արևադարձային կլիմա (Köppen Af), թեև այն համեմատաբար չոր է շրջակա լեռների ուժեղ անձրևային ստվերի պատճառով։

## Կառավարություն
### Վարչական բաժանում
2010 թվականի Ինդոնեզիայի մարդահամարի ժամանակ Պալուն բաժանված էր չորս շրջանների (*kecamatan*)․ 2011 թվականին դրանք վերակազմավորվել են ութ շրջաններից բաղկացած նոր բաժանման:Ստորև բերված աղյուսակում, ներկայացված են նրանց տարածքը և բնակչությունը 2010 թվականի մարդահամարի և 2020 թվականի մարդահամարի, ինչպես նաև 2022 թվականի կեսերի պաշտոնական նախահաշիվը։ Աղյուսակում ներառված է նաև յուրաքանչյուր թաղամասի քաղաքային գյուղերի թիվը (*kelurahan*):

### Տեղական ինքնակառավարում
Ինչպես Ինդոնեզիայի բոլոր քաղաքների դեպքում, Պալուի տեղական ինքնակառավարումը երկրորդ մակարդակի վարչական միավոր է, որը ղեկավարվում է քաղաքապետի և փոխքաղաքապետի, ինչպես նաև քաղաքային խորհրդարանի կողմից.այն համարժեք է ռեգենսիայի մակարդակին։ Գործադիր իշխանությունը պատկանում է քաղաքապետին և փոխքաղաքապետին, իսկ օրենսդրական պարտականությունները կրում է տեղական խորհրդարանը:Քաղաքապետը, փոխքաղաքապետն ու խորհրդարանի անդամներն ընտրվում են քաղաքի բնակիչների կողմից ժողովրդավարական ճանապարհով։ Շրջանի ղեկավարները նշանակվում են անմիջականորեն քաղաքի քաղաքապետի կողմից՝ քաղաքապետարանի առաջարկությամբ։

### Քաղաքականություն
Պալուն մտնում է 1-ին Կենտրոնական Սուլավեսի ընտրական շրջանի մեջ, որը բաղկացած է միայն քաղաքից և ունի 6 ներկայացուցիչներ՝ 45 տեղերից պրովենցիալ խորհրդարանում։ Քաղաքը բաժանված է չորս ընտրատարածքների։ Քաղաքային խորհրդարանն ունի 35 տեղ։ Որպես Կենտրոնական Սուլավեսիի մայրաքաղաք՝ Պալուն պրովենցիալ գրասենյակի և պրովենցիալ խորհրդարանի նստավայրն է։ Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս քաղաքի ընտրատարածքների բաժանումը և նրանց կողմից քաղաքային խորհրդարան ուղարկված ներկայացուցիչների թիվը 2019 թվականի դրությամբ։

## Տնտեսություն
2020 թվականին՝ Պալուի համախառն տարածաշրջանային արդյունքը (ՀՏԱ) գնահատվել է 24,175,89 տրիլիոն ռուփի։ Քաղաքի տնտեսական աճը 2019 թվականին կազմել է 5,79%, սակայն հետագայում 2020 թվականին նվազել է մինչև -4,54%:Քաղաքի տնտեսական աճի այս կրճատումը պայմանավորված էր 2020 թվականին COVID-19 համաճարակի և հետագայում դրան հաջորդած սահմանափակումների պատճառով։ 2021 թվականին Պալուի տնտեսական աճը կրկին դրական է եղել ՝ կազմելով 5,97 տոկոս։

Տնտեսական գործունեությունը Պալուում բազմազան է։ Քաղաքի տնտեսության ամենամեծ հատվածները, ըստ ՀՏԱ-ում իրենց ներդրման, 2020 թվականին եղել են շինարարությունը (19,41%), վարչական գործունեությունը և սոցիալական ապահովությունը (14,74%), ինչպես նաև տեղեկատվական և հաղորդակցական ոլորտը (10,20%)։ Քաղաքում առկա այլ ոլորտներն են առևտուրը (9,70%), կրթությունը (7,90%) և արտադրությունը (6,57%)։

### Գյուղատնտեսություն
Պատմականորեն Պալուն գյուղատնտեսական քաղաք էր։ 1947 թվականին գյուղացիների 97% - ը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ։ 1940-1950-ական թվականները ամենամեծ գյուղատնտեսական արտադրանքը կոպրան էր, որի արտադրությունը 1947 թվականին հասավ 718,000 տոննայի։

Չնայած մեծ անկմանը, գյուղատնտեսությունը դեռևս առկա է Պալուում։ 2021 թվականին գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսությունը և ձկնաբուծությունը կազմել են քաղաքի ՀՏԱ-ի 3,83%-ը։ Թեև գյուղատնտեսության նշանակությունը քաղաքի տնտեսության համար աննշան է՝ համեմատած 1940-ականների և 1950-ականների հետ, գյուղատնտեսական արտադրանքը տոննայով ներկայումս զգալիորեն ավելի մեծ է, բրնձի արտադրությունը հասնում է 1492 տոննայի 2018-ին՝ 1947-ի 15 տոննայի դիմաց,իսկ եգիպտացորենը՝ 3255 տոննա՝ 2021 թվականին՝ 1947 թվականի 10 տոննայի դիմաց:Քաղաքի գյուղատնտեսական այլ ապրանքներից են՝ 296,8 տոննա գետնանուշ, 616,6 տոննա մանիսկ, 145 տոննա չիլի, 325,4 տոննա սոխ, 438,5 տոննա կայենյան պղպեղ, 13,34 տոննա սպանախ, 854,3 տոննա լոլիկ և 49,3 տոննա ջրաին սպանախ։ Տավաելիի շրջանում աճեցվում են զգալի քանակությամբ բուժիչ բույսեր՝ 1,9 տոննա կոճապղպեղ, 2,6 տոննա քրքում և 3,2 տոննա գալանգալ։ Քաղաքում արտադրվում է նաև 257,4 տոննա Մանգո, 178,8 տոննա ջեքֆրուտ և 366,3 տոննա բանան։

Քաղաքում ամենաշատ ընտանի կենդանիները հավերն են, որոնց թիվը 2021 թվականին կազմել է 3 449 629 գլուխ։ Քաղաքի ձկնաբուծական արդյունաբերությունը ներառում է ծովամթերքի բռնում և քաղցրահամ ջրային ակվակուլտուրներ:2021 թվականին քաղաքում ջրային կուլտուրաների արդյունաբերությունը գնահատվել է մոտ 4 միլիարդ ռուփի, մինչդեռ ծովից որսը գնահատվել է 45 միլիարդ ռուփի։

### Արտադրություն և արդյունաբերություն
ձախից|մինի|Կակաոյի վերամշակման գործարան Պալուում։ Քաղաքում վերամշակվում են կակաոյի հատիկները ամբողջ պրովենցիայից.
Պաուլի արտադրական արդյունաբերությունը բաղկացած էր 1860 գրանցված խոշոր ընկերություններից, որոնք 2020 թվականին աշխատում էին 9339 մարդ:Այս ոլորտում գրանցվել են նաև 1789 փոքր և միջին ձեռնարկություններ, որոնցում նույն տարում աշխատել է 6140 մարդ։ Քաղաքում է գտնվում Պալուի հատուկ տնտեսական գոտին, որտեղ տեղակայված են գյուղատնտեսական և հանքային արտադրանքի վերամշակման ոլորտում մասնագիտացված ընկերություններ։ Պալուում արդյունաբերության մեջ օգտագործվող հումքը հիմնականում գալիս էր քաղաքից դուրս․դրանք են նիկելը՝ Մորավլի Ռեգենտությունից, ասֆալտի համար նյութեր Բուտանի Ռեգենտությունից և կակաոյի հատիկներ ամբողջ պրովիցիայի պլանտացիաներից, որոնցից Կենտրոնական Սուլավեսին երկրի ամենամեծ արտադրողներից մեկն է։

### Հյուրանոցներ և զբոսաշրջություն
Որպես Կենտրոնական Սուլավեսիի մայրաքաղաք՝ Պալուն ունի զգալի հյուրանոցային հատված։ Ինդոնեզիայի վիճակագրության տվյալներով՝ 2020 թվականին քաղաքում գրանցվել է 116 հյուրանոց։ Զբոսաշրջությունը, սակայն, անկում է ապրել.Քաղաք այցելած օտարերկրյա և տեղացի զբոսաշրջիկների թիվը 2017 թվականին 291930 տեղացի և 3709 օտարերկրյա այցելուներից 2019 թվականին նվազել է մինչև 156733 տեղացի և 1110 օտարերկրյա այցելու։ Այս թիվը հետագայում 2020 թվականին նվազել է՝ հասնելով 70562 տեղացի և 194 օտարերկրյա այցելուների։ Զբոսաշրջությունը և հյուրանոցային արդյունաբերությունը Բալուում անկում են ապրել 2018 թվականից ի վեր այդ տարվա երկրաշարժի և ցունամիի և 2020 թվականի COVID-19 համաճարակի պատճառով։ Չնայած 2019 թվականին երկրաշարժից հետո վերականգնման նշաններ կային, համաճարակը հետաձգեց հյուրանոցային արդյունաբերության հետագա վերականգնումը մինչև 2021 թվականի վերջ։

2021 թվականին քաղաքում կար 128 գրանցված ռեստորան, թեև դրանց թիվը զգալիորեն ավելի մեծ կլիներ, եթե ներառվեին չգրանցված ռեստորանները։

### Ֆինանսներ և բանկային գործեր
Պալուն Կենտրոնական Սուլավեսիի ֆինանսական կենտրոնն է։ Բանկ Սուլթենգ (Կենտրոնական Սուլավեսի Բանկ), պրովենցիայի տարածաշրջանային զարգացման բանկը, կենտրոնակայանը գտնվում է քաղաքում։ Քաղաքն ունի 215 գրանցված կոոպերատիվներ, որոնց ընդհանուր ակտիվները կազմում են շուրջ 22 միլիարդ ռուփի։ Առևտրի և մեծածախ առևտրի ոլորտը, որն ընդհանուր առմամբ կազմում է գրեթե 4 միլիարդ ռուփի վարկեր, ամենամեծ ոլորտն է, որը վարկ է ստացել քաղաքի բանկերից։ Ընդհանուր առմամբ, Պալուի տնտեսությունը բանկերից ունի 16 միլիարդ ռուփիի վարկեր։ Քաղաքն ունի ազգային և միջազգային բանկերի 27 մասնաճյուղ և մի քանի մունիցիպալ սեփականություն հանդիսացող ժողովրդական վարկային բանկեր (BPR)։ Քաղաքն ունի մի քանի ապահովագրական ընկերություններ և գտնվում է Ինդոնեզիայի ֆոնդային բորսայի Կենտրոնական Սուլավեսի մասնաճյուղի գտնվելու վայրում։

## Ժողովրդագրություն
2020 թվականին Պալուի բնակչությունը կազմում էր 373,218 մարդ՝ բնակչության խտությունը 944,71 քառակուսի կիլոմետրի վրա։ Քաղաքում սեռերի հարաբերակցությունը 100 էր, ինչը նշանակում է, որ տղամարդ-կին հարաբերակցությունը համեմատաբար հավասար է և կայուն։ 15 տարեկան և ավելի բարձր տարիքի մարդկանց թիվը, որոնք Ինդոնեզիայի վիճակագրության կողմից դիտվում են որպես աշխատուժի մաս, կազմել է 201,083 մարդ:Ինչպես Ինդոնեզիայի այլ շրջաններում, Պալուի բնակչությունը համեմատաբար երիտասարդ է,բնակչության մեծ մասը 2020 թվականին 20-ից 30 տարեկան էր։ Մանտիկուլորե քաղաքային շրջանի բնակչությունը 2010-2020 թվականներին աճել է 1,77%- ով՝ քաղաքի ամենաարագ աճը, մինչդեռ ամենադանդաղը Արևմտյան Պալուն էր՝ 0,43% բնակչության աճով:Աղքատության մակարդակը 2021 թվականին կազմել է բնակչության 7,17 տոկոսը, իսկ գործազրկությունը՝ 7,61 տոկոս։

Տարածաշրջանի բնիկ Կայլի ժողովուրդը կազմում է քաղաքի բնակչության մեծամասնությունը, և կան հարևան պրովենցիալներից Բուգիս և Մինահասան միգրանտների զգալի բնակչություն, որոնք հիմնականում աշխատում են որպես առևտրական և պետական աշխատողներ:Կան չինացի ինդոնեզացիների և արաբ ինդոնեզացիների փոքր պոպուլյացիաներ, ինչպես նաև այլ էթնիկ խմբեր ամբողջ Ինդոնեզիայից, ինչպիսիք են Բատակը, ճավանացիները, մալայացիները և Մինանգկաբաուն։ Որպես մայրաքաղաք և տնտեսական կենտրոն՝ Պալուն գրավում է միգրանտներին, որոնք փնտրում են տնտեսական հնարավորություններ ամբողջ Ինդոնեզիայում։

Քաղաքի բնակչության մեծ մասը մուսուլմաններ են․ շրջանը իսլամ է ընդունել 17-րդ դարում։ Քրիստոնյա բնակչությունը հիմնականում գաղթականներ են Ինդոնեզիայի այլ մասերից, սակայն կա նաև տեղական քրիստոնյա բնակչություն՝ տարածաշրջանում միսիոներական գործունեության շնորհիվ, որը սկսվել է 1888 թվականին։ Գոյություն ունեն այլ փոքրամասնություններ՝ բուդդիստներ և հինդուներ Ինդոնեզիայի այլ մասերից։ 2021 թվականի տվյալներով Բալուն ունի 504 մզկիթ, 108 բողոքական եկեղեցի, 2 կաթոլիկ եկեղեցի, 4 Բալիական տաճար և 4 Վիհարա։

Կայլիի և Մինահասանի ազգաբնակչության միջև հարաբերությունները լարված էին իր վաղ օրերի ընթացքում, հիմնականում մուսուլման Քեյլիի և քրիստոնյա Մինահասանի միջև կրոնական տարբերությունների պատճառով. և քանի որ Մինահասանները, որոնք սովորաբար պետական աշխատողներ էին գաղութատիրության ժամանակաշրջանում և Ինդոնեզիայի հանրապետության վաղ օրերում, ընդհանուր առմամբ համարվում էին ֆինանսապես ավելի կայուն։ Կարճատև լարվածություն կար նաև Բուգիսի և Կայլիի մարդկանց միջև՝ ընկալվող տնտեսական տարբերությունների պատճառով, ինչը հանգեցրեց ավանդական շուկայում անկարգությունների 1992 և 2004 թվականներին։

## Կրթություն
մինի|Պաուլի ավագ դպրոց
2020 թվականի դրությամբ Պալուն ունի 171 մանկապարտեզ, 190 տարրական դպրոց, 73 կրտսեր և 39 ավագ դպրոց։ Նույն թվականին քաղաքն ուներ նաև 26 մասնագիտական ուսումնարան։ Ինդոնեզիայի վիճակագրական վարչության տվյալներով ՝ 2021 թվականի դրությամբ քաղաքում կա 13 համալսարան և բարձրագույն ուսումնական հաստատություն։

Քաղաքի ամենահայտնի համալսարանը Թադուլակոյի համալսարանն է, որը Կենտրոնական Սուլավեսիի հիմնական պետական համալսարանն է։ Այն ունի B հավատարմագրում և ավելի քան 40,000 գրանցված  ուսանող ըստ Կրթության, Մշակույթի, Հետազոտությունների և Տեխնոլոգիաների նախարարության։ Դատոկարամա Իսլամական Պետական Համալսարանը նախկինում անվանվել է Դատոկարամա Պալուի պետական իսլամական ինստիտուտ՝ նախքան 2021 թվականի հուլիսի 8-ին համալսարանի կարգավիճակի բարձրացումը։ Քաղաքի պետական քոլեջները ներառում են Կեմենկեսի բժշկական պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, որը պատկանում է առողջապահության նախարարությանը։ Քաղաքում տեղակայված են նաև մասնավոր համալսարաններ և քոլեջներ, ինչպիսիք են Ալհայրաաթի համալսարանը, Մուհամմադի Պալուի համալսարանը, Պալուի աստվածաբանական քոլեջը և Պալուի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

Քաղաքում է գտնվում նաև հանրային գրադարանը, որը ղեկավարում է պրովենցիալը։ Պաուլում գրագիտության մակարդակը համեմատաբար բարձր է և կազմում է 99,60% 15-ից 19 տարեկան մարդկանց շրջանում և 99,84% միջին քաղաքային բնակչության շրջանում։

## Առողջապահություն
մինի|259x259փքս|Ունդատայի տարածաշրջանային հիվանդանոց, Կենտրոնական Սուլավեսիի հիմնական ուղղորդման հիվանդանոց
2020 թվականի դրությամբ Բալուն ունի 13 հիվանդանոց՝ ներառյալ երեք ծննդատուն, ինչպես նաև 17 պոլիկլինիկա, 39 պուսկեսմա (Համայնքային առողջության կենտրոն) և 35 գրանցված դեղատուն։

Քաղաքի հիմնական պետական հիվանդանոցներից մեկը Ունդատայի տարածաշրջանային հիվանդանոցն է, որը կառավարվում է Կենտրոնական Սուլավեսի պրովենցիայի կառավարության կողմից և դասակարգվում է որպես B դաս՝ ըստ սարքավորումների և մատուցվող ծառայությունների պետական պահանջների:Այն նաև տարածաշրջանի գլխավոր ուղղորդող հիվանդանոցն է։ Քաղաքի մյուս պետական հիվանդանոցներն են Անուտապուրա Պալուի տարածաշրջանային հիվանդանոցը, Պալու Վիրաբուանա հիվանդանոցը, Բայանգկարայի հիվանդանոցը և Մադանի շրջանային հիվանդանոցը։ Քաղաքում կան նաև մասնավոր հիվանդանոցներ, ինչպիսիք են Վուդվորդի հիվանդանոցը, Բուդի Ագունգ հիվանդանոցը և Սիս Ալջուֆրի հիվանդանոցը։

2020 թվականի դրությամբ քաղաքն ունի նաև 227 բուժկետ և 28 գրանցված բժշկական կլինիկա։

## Մշակույթ և ժամանց
### Հուշարձաններ
մինի|Նոսարարա Նոսաբատուտու խաղաղության հուշարձան Բալուում
Պալուն ունի մի շարք զբոսաշրջային և հանգստի վայրեր։ Դրանց թվում է Նոսարարա Նոսաբատուտու խաղաղության հուշարձանը, որը իրենից ներկայացնում է եռահարկ շենք և գտնվում է Խաղաղության Նուսանտարա Գոնգի հարևանությամբ։ Շենքի անվանումն առաջացել է Կայիլի լեզվից, որը նշանակում է «մենք քույրեր ու եղբայրներ ենք, մենք միասնական ենք»։ Հուշարձանը կառուցվել է ի հիշատակ Պոսոյի ապստամբությունների՝ քրիստոնյաների և մուսուլմանների միջև հարևան Պոսո Ռեգենտություն համայնքային բախման։ Հուշարձանը գործում է որպես թանգարան, որը պարունակում է տարբեր կրոններից խաղաղության կարևորության մասին հաղորդագրություններ, ինչպես նաև խաղաղության կողմնակից մի քանի գործիչների դիմանկարներ և կենսագրություններ, և ցուցադրում է մի քանի ավանդական արհեստներ Ինդոնեզիայի մի քանի մշակույթներից։ Վայրը հայտնի է քաղաքի բնակիչների կողմից, քանի որ մոտակայքում կան մի քանի սրճարաններ և քաղաքային այգի։ Հուշարձանի մոտ գտնվող տարածքը օգտագործվում է որպես տարհանման վայր ցունամիի դեպքում։ Այդ վայրում գտնվող Խաղաղության Նուսանտարա Գոնգը կշռում է 180 կիլոգրամ և ունի երկու մետր տրամագիծ :Գոնգը պարունակում է հինգ կրոնների խորհրդանիշներ, որոնք ճանաչվել են Ինդոնեզիայում դրա կառուցման ժամանակ, ինչպես նաև այն ժամանակվա 33 պրովենցիաների և Ինդոնեզիայի 444 ռեգենտ քաղաքների զինանշանները։

### Ուրիշ վայրեր
Քաղաքի այլ հայտնի վայրերից են Ցիտրալանդ Պալու, զվարճանքի պուրակը, որտեղ կա Ferris անիվը, քաղաքային այգիներ, բամպեր մեքենաներ, ինչպես նաև սրճարաններ և խանութներ։ Պալու թանգարանը կենտրոնացած է Կենտրոնական Սուլավեսիի պատմության վրա; Սոու Ռաջան տեղական թագավորության նախկին պալատ է. և բնական տեսարժան վայրերը ներառում են Թալիսե լողափը, Պանտոլոան լողափը և Կաոմբանա քաղաքային անտառը։ Քաղաքն ունի նաև մի քանի առևտրի կենտրոններ։

## Փոխադրամիջոցներ
մինի|Պանտոլոանի նավահանգիստը, Կենտրոնական Սուլավեսի ամենամեծ նավահանգիստը և հիմնական բեռնարկղային նավահանգիստը, գտնվում է Պալուում
Պալուն ունի 851,6 կմ (529,2 մղոն) ճանապարհ, որից 842,2 կմ (523,3 մղոն) ասֆալտապատ է։ Քաղաքի գլխավոր բեռնարկղային նավահանգիստը Պանտոլոան նավահանգիստն է, որը Կենտրոնական Սուլավեսի գլխավոր նավահանգիստն է և պրովենցիայի ամենածանրաբեռնվածը։ Պանտոլոան նավահանգիստն օգտագործվում է Սուլավեսիից անմիջական արտահանման համար։ Քաղաքում կան նաև ավելի փոքր նավահանգիստներ, ինչպիսին է Վանի նավահանգիստը։

Պալուն սպասարկում է Մութիարա ՍԻՍ Ալ-Ջուֆրի օդանավակայանը, որը պրովենցիայի ամենամեծ օդանավակայանն է և պրովենցիայի երկու օդանավակայաններից մեկը, որը կարող է սպասարկել մեծ ինքնաթիռներ, ինչպիսիք են Բոինգ 737-ը, մյուսը Բանգգայ Ռեգենսիի՝ Սյուկուրան Ամինուդդին Ամիր օդանավակայանն է։ 2019 թվականին այն սպասարկել է շուրջ 1,2 միլիոն մարդու և ընդունել մոտ վեց միլիոն տոննա բեռ։ Պելնին նավերի երթուղիներ է իրականացնում դեպի Արևելյան Ինդոնեզիա, Բալիկպապան և Սուրաբայա։

Perum DAMRI պետական ավտոբուսային ընկերությունը սպասարկել է մի քանի ավտոբուսային երթուղիներ դեպի Պալու և հակառակ ուղղությամբ։ Բազմաթիվ երթուղիներ փակվել են ֆինանսական խնդիրների պատճառով, որոնք ընկերության մասնաճյուղն ունեցել է քաղաքում COVID-19 համաճարակի և Ռուսաստանի Ուկրաինա ներխուժման ժամանակ. 2022 թվականի դրությամբ ընկերության մասնաճյուղը շահագործում է 14 միջքաղաքային ավտոբուսային երթուղիներ։ Շատ մասնավոր ավտոբուսային ընկերություններ սպասարկում են քաղաքը, հատկապես Մակասար տանող երթուղին։
մինի|Առանց ավտոմեքենաների օր Պալուում, 2021 թվականի ապրիլ
Շեր տաքսիները, որոնք հայտնի են որպես angkot (անկգոտ), նախկինում եղել են հասարակական տրանսպորտի hանրաճանաչ ձև, բայց Gojek-ի և Grab-ի նման առցանց տաքսի ծառայությունները մրցակցության մեջ գերազանցել են անկգոտին։ 2021 թվականի դրությամբ միայն 46 անկգոտ մեքենա է մնացել 2017 թվականի 400-ի փոխարեն։ COVID-19 համաճարակը, Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինա և 2018-ի երկրաշարժի աղետը նույնպես ազդեցին անգկոտ բիզնեսի վրա։ Քաղաքն ունի նաև ռիքշաներ․2022 թվականի հունիսին քաղաքի քաղաքապետը ընդունեց կանոնակարգ, որը հրամայեց քաղաքի բոլոր ձեռքով ռիքշաները վերածել ավտոռիքշաների։ Նախատեսվում է, որ փոխակերպումը կավարտվի 2024 թվականին։

Քաղաքի կենտրոնում Վատուլեմո հրապարակի շրջակայքում և Մոհի երկայնքով։ Յամինի փողոցի վրա առանց ավտոմեքենաների օրերն անցկացվում են ամեն շաբաթ-կիրակի ժամը 06:00-10:00։

## Լրատվամիջոցներ
Պալուում տեղակայված են մի քանի զանգվածային լրատվամիջոցների ընկերություններ։ 2021 թվականին Ինդոնեզիայի վիճակագրությունը նշել է, որ քաղաքում գործում է 82 առցանց թերթ։ Քաղաքի նշանավոր թերթերից են «Սուլթենգրայան», «Տրիբուն Պալուն» և «Ալհայրաաթ »Մեդիա ճյուղը։ Քաղաքն ունի նաև տեղական հեռուստաալիքներ, ինչպիսիք են Palu TV, պետական հեռուստաընկերությունը «TVRI» Կենտրոնական Սուլավեսի պրովենցիայի համար, և ռադիոկայաններ, որոնք Ինդոնեզիայի Ռադիո Հանրապետության մաս են կազմում։

## Գրականություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1978 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համալսարանական քաղաքներ