Մերի Օլիվեր

**Մերի Ջեին Օլիվեր** (, ), ամերիկացի բանաստեղծուհի, որը 1984 թվականին արժանացել է Պուլիտցերյան մրցանակի, իսկ 1992-ին՝ Ազգային գրքի մրցանակի (National Book Award):

Նա իր ստեղծագործությունների ներշնչանքը գտնում էր բնության մեջ և ողջ կյանքի ընթացքում սովորություն ուներ միայնակ զբոսնել վայրի բնության գրկում: Նրա պոեզիան բնութագրվում է բնական միջավայրի հանդեպ հիացմունքով, վառ պատկերավորությամբ և պարզ ու անպաճույճ լեզվով: 2007 թվականին նա հռչակվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների ամենավաճառվող բանաստեղծուհին:

## Կենսագրություն
Մերի Օլիվերը ծնվել է 1935 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Օհայո նահանգի Մեյփլ Հայթս քաղաքում՝ Քլիվլենդի կիսագյուղական արվարձանում, Էդվարդ Ուիլյամի և Հելեն Մ. Օլիվերի ընտանիքում: Նրա հայրը հասարակագիտության ուսուցիչ էր և աթլետիկայի մարզիչ Քլիվլենդի հանրային դպրոցներում:

Մանկության տարիներին նա մեծ ժամանակ է անցկացրել դրսում՝ զբոսնելով կամ կարդալով: 1992 թվականին *Christian Science Monitor*-ին տված հարցազրույցում Օլիվերը, խոսելով Օհայոյում մեծանալու մասին, ասել է.«Մթնոլորտը հովվերգական էր ու ջերմ. մի մեծ ընտանիք էր: Չգիտեմ՝ ինչու էի բնական աշխարհի հանդեպ նման հոգեհարազատություն զգում, եթե ոչ այն պարզ պատճառով, որ այն ինձ համար հասանելի էր: Դա թերևս առաջնայինն է. այն հենց կողքիս էր: Եվ ինչ-ինչ պատճառներով, իմ առաջին կարևոր կապերն ու փորձառությունները ձևավորվեցին հենց բնության, այլ ոչ թե հասարակական միջավայրի հետ»:2011 թվականին Մարիա Շրայվերին տված հարցազրույցում Օլիվերը բացահայտեց, որ մանկության տարիներին ենթարկվել է սեռական բռնության և ունեցել է պարբերաբար կրկնվող մղձավանջներ:Օլիվերն իր ընտանիքն անվանեց «դիսֆունկցիոնալ» (անառողջ)՝ հավելելով, որ թեև իր մանկությունը շատ ծանր է եղել, ստեղծագործելն օգնել է իրեն ստեղծել սեփական աշխարհը:

Օլիվերը սկսել է բանաստեղծություններ գրել 14 տարեկանում: Նա ավարտել է Մեյփլ Հայթսի տեղի միջնակարգ դպրոցը: 1951 թվականի ամռանը՝ 15 տարեկան հասակում, նա հաճախել է Միչիգան նահանգի Ինտերլոքեն քաղաքի Ազգային երաժշտական ճամբարը (այժմ հայտնի որպես Ինտերլոքենի արվեստների ճամբար), որտեղ նվագել է Ազգային դպրոցական նվագախմբի հարվածային գործիքների բաժնում: 17 տարեկանում նա այցելեց Պուլիտցերյան մրցանակի դափնեկիր բանաստեղծուհի Էդնա Սենտ-Վինսենթ Միլլեյի տունը Նյու Յորքի Օսթերլից քաղաքում որտեղ մտերմացավ հանգուցյալ բանաստեղծուհու քրոջ՝ Նորմայի հետ: Օլիվերը հաջորդ վեցից յոթ տարիներն անցկացրեց այդ կալվածքում՝ օգնելով Նորմային կարգի բերել Էդնա Սենտ-Վինսենթ Միլլեյի արխիվները:

1950-ականների կեսերին Օլիվերն ուսանել է Օհայոյի նահանգային համալսարանում և Վասար քոլեջում, սակայն այդ հաստատություններից և ոչ մեկում ակադեմիական աստիճան չի ստացել:

## Գործունեություն
Օլիվերն աշխատել է Էդնա Սենտ-Վինսենթ Միլլեյի «Սթիփլթոփ» կալվածքում՝ որպես բանաստեղծուհու քրոջ քարտուղար: Նրա բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Ոչ մի ճանապարհորդություն և այլ բանաստեղծություններ»-ը, լույս է տեսել 1963 թվականին, երբ նա 28 տարեկան էր: 1980-ականների սկզբին Օլիվերը դասավանդել է Քեյս Վեստերն Ռեզերվ  համալսարանում: Նրա բանաստեղծությունների հինգերորդ ժողովածուն՝ «Ամերիկյան պրիմիտիվ»),1984 թվականին արժանացել է Պուլիտցերյան մրցանակի՝ պոեզիայի անվանակարգում:

Նա եղել է Բաքնել համալսարանի հրավիրյալ բանաստեղծ (1986 թ.) և Սուիթ Բրայեր  քոլեջի Մարգարետ Բանիստերի անվան հրավիրյալ գրող (1991 թ.): Այնուհետև տեղափոխվել է Վերմոնտ նահանգի Բենինգթոն քաղաք, որտեղ մինչև 2001 թվականը Բենինգթոն քոլեջում զբաղեցրել է Քեթրին Օսգուդ Ֆոսթերի անվան պատվավոր դասավանդման աթոռը (ամբիոնը):

«Լույսի տունը» ժողովածուի համար նա արժանացել է «Քրիստոֆեր» և «Լ. Լ. Վինշիփ/PEN Նոր Անգլիա» մրցանակներին, իսկ «Նոր և ընտիր բանաստեղծություններ» գիրքն արժանացել է Ազգային գրքի մրցանակին։ Օլիվերի ստեղծագործությունները ներշնչանքի աղբյուր են փնտրում բնության մեջ և նկարագրում այն հիացմունքի զգացումը, որն այն արթնացրել է իր մեջ:

«Երբ ամեն ինչ ավարտվի,— գրել է նա,— ես ուզում եմ ասել. ողջ կյանքումս / ես հիացմունքի հետ պսակված հարսն էի: Ես փեսան էի, որ աշխարհն առնում էր իր գրկի մեջ» («Երբ գալիս է մահը»՝ «Նոր և ընտիր բանաստեղծություններ» ժողովածուից):

Նրա «Ձմեռային ժամեր. արձակ, արձակ բանաստեղծություններ և բանաստեղծություններ», «Ինչու եմ ես վաղ արթնանում» և «Նոր և ընտիր բանաստեղծություններ, հատոր 2»  ժողովածուներն առավել են զարգացնում այս թեմաները: «Տերևն ու ամպը» գործի առաջին և երկրորդ մասերն ընդգրկվել են «Լավագույն ամերիկյան պոեզիա» 1999 և 2000 թվականների ժողովածուներում, իսկ նրա էսսեները լույս են տեսել «Լավագույն ամերիկյան էսսեներ» 1996, 1998 և 2001 թվականների համարներում: Օլիվերը եղել է նաև «Լավագույն ամերիկյան էսսեներ» ժողովածուի 2009 թվականի հրատարակության խմբագիրը:

## Բանաստեղծական ինքնություն
Օլիվերի պոեզիան խարսխված է Օհայոյի և իր նոր հայրենիքի՝ Նոր Անգլիայի մասին հիշողությունների վրա: 1960-ականներին այնտեղ տեղափոխվելուց հետո Փրովինսթաունը դարձավ նրա ստեղծագործությունների հիմնական միջավայրը։ Կրելով թե՛ Ուիթմենի, թե՛ Թորոյի ազդեցությունը՝ նա հայտնի է բնական աշխարհի իր հստակ և ազդու դիտարկումներով: Ըստ «Ամերիկյան գրականության ժամանակագրության» (1983 թ.)՝ նրա «Ամերիկյան պրիմիտիվը» ժողովածուն ներկայացնում է ռոմանտիզմի մի նոր տեսակ, որը հրաժարվում է ճանաչել բնության և դիտարկող «ես»-ի միջև եղած սահմանները»:Բնությունն արթնացնում էր նրա ստեղծագործական միտքը. լինելով քայլելու մեծ սիրահար՝ Օլիվերը հաճախ ներշնչանք էր փնտրում ոտքով զբոսնելիս: Նրա բանաստեղծությունները հագեցած են տան մոտակայքում կատարած ամենօրյա զբոսանքների պատկերներով՝ առափնյա թռչուններ, ջրային օձեր, լուսնի փուլեր և սապատավոր կետեր: «Երկար կյանք» գրքում նա գրում է. «[Ես] գնում եմ դեպի իմ անտառները, իմ լճակները, իմ արևաշատ նավահանգիստը, որն աշխարհի քարտեզի վրա ընդամենը մի կապույտ ստորակետ է, բայց ինձ համար՝ ամեն ինչի խորհրդանիշը»: Նա մի առիթով ասել է. «Գիտեք, երբ ամեն ինչ լավ է ընթանում, քայլվածքը չի արագանում և ոչ մի տեղ չի տանում. ես ի վերջո պարզապես կանգ եմ առնում ու գրում: Դա՛ է հաջողված զբոսանքը»: Նա պատմում էր, որ մի անգամ անտառում զբոսնելիս հայտնաբերել է, որ գրիչ չունի, և դրանից հետո մատիտներ է թաքցրել ծառերի մեջ, որպեսզի այլևս երբեք նման իրավիճակում չհայտնվի: Տպավորություններն ու արտահայտություններն արձանագրելու համար Օլիվերը հաճախ իր հետ կրում էր ձեռքով կարված 3x5 դյույմանոց նոթատետր: Մաքսին Կումինը նրան անվանել է «ճահճուտների պարեկ՝ այնպես, ինչպես Թորոն ձնաբքերի տեսուչ էր»:

Օլիվերն ասել է, որ իր սիրելի բանաստեղծներն են Ուոլթ Ուիթմենը, Ռումին, Հաֆեզը, Ռալֆ Ուոլդո Էմերսոնը, Պերսի Բիշի Շելլին և Ջոն Քիթսը։

Օլիվերին համեմատել են նաև Էմիլի Դիքինսոնի հետ, քանի որ նրանք երկուսն էլ հակված էին դեպի մեկուսացումն ու ներքին մենախոսությունները։ Նրա պոեզիան միահյուսում է մռայլ ինքնահայեցումը և հոգեկան զվարթ թեթևացումը։ Չնայած նրան քննադատում էին այնպիսի բանաստեղծություններ գրելու համար, որոնք կանխադրում են կնոջ և բնության սերտ կապը, նա գտնում էր, որ անհատի «ես»-ը միայն զորանում է բնական միջավայրում ընկղմվելու միջոցով։ Օլիվերը հայտնի է նաև իր պարզ լեզվով և մատչելի թեմաներով։ «Հարվարդ ռեվյու» հանդեսը նրա ստեղծագործությունը նկարագրում է որպես հակաթույն «անտարբերությանը և մեր սոցիալական ու մասնագիտական կյանքի բարդ պայմանականություններին»։ Նա իմաստնության և առատաձեռնության բանաստեղծ է, ում տեսլականը թույլ է տալիս մեզ մտերմիկ հայացք ձգել մի աշխարհի, որը մեր ստեղծածը չէ»:

2007 թվականին «Նյու Յորք Թայմս» պարբերականը Օլիվերին անվանեց «անվիճելիորեն այս երկրի ամենավաճառվող բանաստեղծը»։

## Անձնական կյանք
1950-ականների վերջին Նյու Յորքի Օսթերլից քաղաք կատարած այցի ժամանակ Օլիվերը հանդիպեց լուսանկարիչ Մոլի Մալոն Քուկին, ով դարձավ նրա կյանքի ընկերն ավելի քան 40 տարի: «Մեր աշխարհը» գրքում, որն Օլիվերը կազմել էր Քուկի մահից հետո՝ նրա լուսանկարների և օրագրային քաղվածքների հիման վրա, նա գրում է. «Ես միայն մի հայացք գցեցի Քուկին և անդարձ սիրահարվեցի»։ Քուկը Օլիվերի գրական գործակալն էր: Նրանք իրենց կյանքը հիմնականում անցկացրին Մասաչուսեթս նահանգի Փրովինսթաուն քաղաքում, որտեղ ապրեցին մինչև Քուկի մահը՝ 2005 թվականը, և որտեղ Օլիվերը շարունակեց բնակվել մինչև Ֆլորիդա տեղափոխվելը: Փրովինսթաունի մասին նա ասել է. «Ես նույնպես սիրահարվեցի այդ քաղաքին՝ ցամաքի և ջրի այդ հրաշալի միաձուլմանը, միջերկրածովյան լույսին, ձկնորսներին, ովքեր իրենց ապրուստը վաստակում էին տանջալից ու դժվարին աշխատանքով՝ դուրս գալով ծով սարսափելի փոքր նավակներով, և թե՛ մշտական բնակիչներին, թե՛ ժամանակավոր այցելուներին՝ բազմաթիվ արվեստագետներին ու գրողներին... Մ.-ն և ես որոշեցինք մնալ»։

Օլիվերը բարձր էր գնահատում իր անձնական կյանքի գաղտնիությունը և շատ քիչ հարցազրույցներ էր տալիս՝ նշելով, որ նախընտրում է, որ իր փոխարեն խոսեն իր ստեղծագործությունները»:

## Մահ
2012 թվականին Օլիվերի մոտ ախտորոշվեց թոքերի քաղցկեղ, սակայն բուժումից հետո նրա առողջական վիճակը գնահատվեց լիովին բավարար։ Օլիվերը մահացել է լիմֆոմայից 2019 թվականի հունվարի 17-ին՝ 83 տարեկան հասակում:

## Քննադատական արձագանք
«Women's Review of Books» պարբերականում Մաքսին Կումինը Օլիվերին անվանել է «բնական աշխարհի, հատկապես դրա քիչ հայտնի կողմերի անխոնջ ուղեկից»։ «The Nation» հանդեսի համար գրախոսելով «Երազանքի աշխատանք» ժողովածուն՝ քննադատ Ալիսիա Օստրիկերը Օլիվերին դասել է Ամերիկայի լավագույն բանաստեղծների շարքին՝ նշելով. «Էմերսոնի պես տեսանելի , այն եզակի ամերիկյան բանաստեղծներից է, ով կարողանում է նկարագրել և փոխանցել հոգեկան հափշտակությունը՝ միաժամանակ պահպանելով աշխարհի՝ որպես գիշատիչների և զոհերի միջավայրի գործնական գիտակցումը։ «New York Times»-ի գրախոս Բրյուս Բենետինը գրել է, որ «Ամերիկյան պրիմիտիվը» «շեշտադրում է ֆիզիկականի առաջնայնությունը», իսկ «Los Angeles Times Book Review»-ից Հոլի Պրադոն նշել է, որ այն «դիպչում է ծանոթ երևույթների կենսական ուժին՝ դրանք օժտելով թարմ լարվածությամբ»:

Վիքի Գրեմը կարծում է, որ Օլիվերը չափազանց պարզեցնում է սեռի և բնության փոխհարաբերությունը. «Բնական աշխարհի մեջ ձուլվելու Օլիվերի փառաբանումը մտահոգում է որոշ քննադատների. նրա բանաստեղծությունները վտանգավոր կերպով սահմանակցում են կնոջ և բնության սերտ կապի մասին ռոմանտիկ պատկերացումներին, ինչը, ըստ բազմաթիվ տեսաբանների, ռիսկի տակ է դնում կին գրողին։ Դայան Բոնդն իր «Բնության լեզուն Մերի Օլիվերի պոեզիայում» հոդվածում գրում է. «Քիչ թվով ֆեմինիստներ են անվերապահորեն բարձր գնահատել Օլիվերի ստեղծագործությունը, և թեև որոշ քննադատներ նրա բանաստեղծությունները դիտարկում են որպես կին սուբյեկտի հեղափոխական վերակառուցում, մյուսները թերահավատ են մնում, որ բնության հետ նույնականացումը կարող է զորացնել կանանց։ «The Harvard Gay & Lesbian Review»-ում Սյու Ռասելը գրել է. «Օլիվերը երբեք չի լինի ժամանակակից լեսբիական կյանքի երգիչ՝ Մերիլին Հաքերի ոճով, կամ կարևոր քաղաքական մտածող, ինչպիսին Ադրիեն Ռիչն է. սակայն այն փաստը, որ նա նախընտրում է չգրել նմանատիպ քաղաքական կամ պատմողական դիրքերից, նրան է՛լ ավելի արժեքավոր է դարձնում մեր հավաքական մշակույթի համար:

## Ընտրված մրցանակներ և պատվոգրեր
* 1969/70Ամերիկայի պոեզիայի միության «Շելլիի հիշատակի մրցանակ»
* 1980թ. – Գուգենհայմի հիմնադրամի կրթաթոշակ
* 1984թ. – Պուլիտցերյան մրցանակ՝ պոեզիայի անվանակարգում («Ամերիկյան պրիմիտիվ» ժողովածուի համար)
* 1991թ. – «L.L. Winship/PEN Նոր Անգլիա» մրցանակ («Լույսի տունը» ժողովածուի համար)
* 1992թ. – Ազգային գրքի մրցանակ՝ պոեզիայի անվանակարգում («Նոր և ընտիր բանաստեղծություններ» ժողովածուի համար)
* 1998թ. – «Լաննան» գրական մրցանակ ՝ պոեզիայի ոլորտում
* 1998թ. – Բոստոնի արվեստի ինստիտուտի պատվավոր դոկտորի կոչում
* 2003թ. – Հարվարդի համալսարանի «Phi Beta Kappa» ընկերության պատվավոր անդամակցություն
* 2007թ. – Դարթմութ քոլեջի պատվավոր դոկտորի կոչում
* 2008թ. – Թաֆթս համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում
* 2012թ. – Մարկետ համալսարանի  պատվավոր դոկտորի կոչում
* 2012թ. – «Goodreads Choice Award» մրցանակ՝ «Լավագույն պոեզիա» անվանակարգում («Հազար առավոտ» ժողովածուի համար)

## Աշխատություններ

### Բանստեղծությունների Ժողովածու
*1963 *No Voyage, and Other Poems* Dent (New York, NY), expanded edition, Houghton Mifflin (Boston, MA), 1965.
*1972 *The River Styx, Ohio, and Other Poems* Harcourt (New York, NY) 
*1978 *The Night Traveler* Bits Press
*1978 *Sleeping in the Forest* Ohio University (a 12-page chapbook, p.&nbsp;49–60 in The Ohio Review—Vol. 19, No. 1 [Winter 1978])
*1979 *Twelve Moons* Little, Brown (Boston, MA), 
*1983 *American Primitive* Little, Brown (Boston, MA) 
*1986  ''Dream Work'' Atlantic Monthly Press (Boston, MA) 
*1987 *Provincetown* Appletree Alley, limited edition with woodcuts by Barnard Taylor
*1990 *House of Light* Beacon Press (Boston, MA) 
*1992 *New and Selected Poems* [volume one] Beacon Press (Boston, MA), 
*1994 ''White Pine: Poems and Prose Poems'' Harcourt (San Diego, CA) 
*1995 ''Blue Pastures''  Harcourt (New York, NY) 
*1997 ''West Wind: Poems and Prose Poems''  Houghton Mifflin (Boston, MA) 
*1999 ''Winter Hours: Prose, Prose Poems, and Poems''  Houghton Mifflin (Boston, MA) 
*2000 ''The Leaf and the Cloud'' Da Capo (Cambridge, Massachusetts), (prose poem) 
*2002 ''What Do We Know'' Da Capo (Cambridge, Massachusetts) 
*2003 *Owls and Other Fantasies: poems and essays* Beacon (Boston, MA) 
*2004 ''Why I Wake Early: New Poems''   Beacon (Boston, MA) 
*2004 *Blue Iris: Poems and Essays* Beacon (Boston, MA) 
*2004 *Wild geese: selected poems*, Bloodaxe, 
*2005 ''New and Selected Poems, volume two''  Beacon (Boston, MA) 
*2005 *At Blackwater Pond: Mary Oliver Reads Mary Oliver* (audio cd)
*2006 *Thirst: Poems*  (Boston, MA) 
*2007 *Our World* with photographs by Molly Malone Cook, Beacon (Boston, MA)
*2008 ''The Truro Bear and Other Adventures: Poems and Essays'' , Beacon Press, 
*2008 ''Red Bird''  Beacon (Boston, MA) 
*2009 ''Evidence''  Beacon (Boston, MA) 
*2010 ''Swan: Poems and Prose Poems''  (Boston, MA) 
*2012 *A Thousand Mornings* Penguin (New York, NY) 
*2013 *Dog Songs* Penguin Press (New York, NY) 
*2014 *Blue Horses* Penguin Press (New York, NY) 
*2015 *Felicity* Penguin Press (New York, NY) 
*2017 *Devotions* The Selected Poems of Mary Oliver Penguin Press (New York, NY) 

### Վավերագրական գրքեր և այլ ժողովածուներ
*1994 ''A Poetry Handbook''  Harcourt (San Diego, CA) 
*1998  ''Rules for the Dance: A Handbook for Writing and Reading Metrical Verse'' Houghton Mifflin (Boston, MA) 
*2004 ''Long Life: Essays and Other Writings'' Da Capo (Cambridge, Massachusetts) 
*2016 ''Upstream: Selected Essays''  Penguin (New York, NY) 

### Թարգմանված ստեղծագործություններ
**Կատալաներեն**
*2018 ''Ocell Roig''  Translated by C. Oproae, Godall Edicions (Barcelona) 
**Գերմաներեն**
*2023 ''Sag mir, was hast du vor mit deinem wilden, kostbaren Leben: Gesammelte Gedichte''  Translated by J. Brôcan, Diogenes Verlag AG (Zurich) 

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ
* Bond, Diane. "The Language of Nature in the Poetry of Mary Oliver." *Womens Studies* 21:1 (1992), p.&nbsp;1.
* Graham, Vicki. "'Into the Body of Another': Mary Oliver and the Poetics of Becoming Other." *Papers on Language and Literature*, 30:4 (Fall 1994), pp.&nbsp;352–353, pp.&nbsp;366–368.
* McNew, Janet. "Mary Oliver and the Tradition of Romantic Nature Poetry". *Contemporary Literature*, 30:1 (Spring 1989).
* "Oliver, Mary." *American Environmental Leaders: From Colonial Times to the Present*, Anne Becher, and Joseph Richey, Grey House Publishing, 2nd edition, 2008. *Credo Reference.*
* Russell, Sue. "Mary Oliver: The Poet and the Persona." *The Harvard Gay & Lesbian Review*, 4:4 (Fall 1997), pp.&nbsp;21–22.
* "1992." *The Chronology of American Literature*, edited by Daniel S. Burt, Houghton Mifflin, 1st edition, 2004. *Credo Reference.*

## Հավելյալ հղումներ

* Official website
* Mary Oliver at the Academy of American Poets
* Biography and poems of Mary Oliver at the Poetry Foundation.
* Interview with Krista Tippett, "On Being" radio program, broadcast 5 February 2015.