Քաղաքացիագիտություն

**Քաղաքացիագիտություն**, հասարակության մեջ քաղաքացիների իրավունքների և պարտականությունների ուսումնասիրությունը։ Տերմինը ծագում է լատիներեն *«civicus»* բառից, որը նշանակում է «քաղաքացուն վերաբերող»։ Տերմինը վերաբերում է այլ քաղաքացիների վրա ազդող գործողություններին, մասնավորապես՝ քաղաքաշինությանը։

Քաղաքացիական կրթությունը քաղաքացիականության տեսական, քաղաքական և գործնական ասպեկտների, ինչպես նաև դրա իրավունքների և պարտականությունների ուսումնասիրությունն է։ Այն ներառում է քաղաքացիական իրավունքի և օրենսգրքերի ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև ուսումնասիրում, թե ինչպես է կառավարությունը գործում` ընդգծելով քաղաքացիների ներգրավվածության կարևորությունը դրա գործունեության և վերահսկողության մեջ։

Տերմինը կարող է առաջացած լինել նաև «corona civica»-ից՝ կաղնու տերևներից պատրաստված ծաղկեպսակ, որը թագի պես կրում են գլխին։ Հին Հռոմում այս ծաղկեպսակը շնորհվում էր այն մարդուն, որը պատերազմում փրկում էր մեկ այլ հռոմեացի քաղաքացու կյանքը։

## Փիլիսոփայական հայացքներ
### Հին Սպարտա
#### Արքիդամոս
Իր «Պելոպոնեսյան պատերազմի պատմություն» գրքում Թուկիդիդեսը ներկայացնում է Արքիդամոս II-ի ելույթը՝ ընդգծելով Սպարտայում քաղաքացիական կրթության կարևորությունը՝ սպարտացիների մեջ առանձնահատուկ առաքինություններ ձևավորելու համար։ Այդ առանձնահատուկ առաքինությունների շարքում նա առանձնացնում է  տոկունությունը, հնազանդությունը, խորամանկությունը, պարզությունը և պատրաստվածությունը.

Ֆրանսիացի էսսեիստ Միշել դե Մոնտենը բարձր է գնահատել, թե ինչպես է Արքիդամոսի որդին՝ Ագեսիլոս II-ը, անվերապահ հետևում հոր մոտեցումներին.

#### Սիմոնիդես
Պլուտարքոսը պատմում է, թե ինչպես է Սիմոնիդեսը Սպարտայի քաղաքացիների կրթությունը համեմատել ձիաբուծության հետ։

#### Լիկուրգոս
Ըստ հույն պատմաբան Պլուտարքոսի՝ կիսաառասպելական օրենսդիր Լիկուրգոսը, Սպարտայի սահմանադրությունը կազմելիս իր առաջնահերթությունը համարում էր քաղաքացիների կրթությունը։ Պլուտարքոսը նշում է, որ Սպարտայում կրթությունը շեշտը դնում էր անմիջական և անվերապահ հնազանդության շարունակական ուսուցման վրա։ Ցանկացած ժամանակ կամ վայրում միշտ կար մեկը, ով կհիշեցներ նրանց իրենց պարտականությունների մասին և կպատժեր ցանկացած անտեսման համար։

Նա նաև նկարագրում է, թե ինչպես են սպարտացիները սահմանափակել քաղաքացիական կրթությունը՝ երիտասարդության նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանելու համար։

Բացի այդ, երիտասարդները պարտավոր էին ոչ միայն հստակորեն և հակիրճ ձևակերպել իրենց մտքերը, այլև խորհել և մտածել քաղաքացիական առաքինությունների հետ կապված հարցերի շուրջ, օրինակ՝ Սպարտայի լավ և վատ քաղաքացուն բնորոշող հատկանիշների։ Մոնտենը գովաբանել է այս հատուկ կրթական մեթոդը՝ հիանալով, թե ինչպես են սպարտացի քաղաքացիներն իրենց կրթության մեջ առաջնահերթություն տալիս այնպիսի առաքինությունների ձևավորմանը, ինչպիսիք են քաջությունն ու զսպվածությունը՝ կենտրոնանալով բացառապես այս ասպեկտների վրա և անտեսելով այլ առարկաների ուսումնասիրությունը։ Սպարտացի տղաներին սովորեցնում էին նաև երաժշտություն և երգեր, որոնք գովաբանում էին քաջությունը և քննադատում վախկոտությունը։

Ըստ էության, քաղաքացիական կրթության սպարտական հայեցակարգը նպատակ ուներ լիովին համապատասխանեցնել անհատի շահերը պետության շահերին՝ խթանելով հայրենասիրության խորը զգացումը. «Ամփոփելով, Լիկուրգոսն այնպիսի օրենքներ էր մշակել, որ Սպարտայի քաղաքացիներն այնքան խորն էին կապված պետության բարօրության հետ, որ չէին կարող ապրել պետությունից առանձին։ Նա նրանց մեջ սերմանեց ընդհանուր բարօրության հետ միասնության զգացումը՝ նրանց նմանեցնելով իրենց առաջնորդի շուրջ բնազդաբար հավաքվող մեղուների։ Նրանց խանդավառությունն ու հասարակության հանդեպ պարտքի զգացումն այնքան ուժեղ էր, որ նրանք լիովին հանձնառու էին ծառայելու իրենց երկրին՝ նրա շահերը իրենց շահերից վեր դասելով»։

Սպարտայում խիստ ֆիզիկական և մարտական մարզումները տղամարդկանցով չէին սահմանափակվում։ Պլուտարքոսը պատմում է, թե ինչպես է Լիկուրգոսը հրահանգել երիտասարդ կանանց մարզվել՝ զբաղվելով ըմբշամարտով, վազքով, դարթսով և շրջանակների նետմամբ։ Այս մարզումների նպատակը առողջ երեխաներ դաստիարակելն էր՝ ի շահ պետության։

### Հին Աթենք
#### Պերիկլես
Պերիկլեսի «Մահախոսական ճառը» պատկերացում է տալիս Աթենքի քաղաքացիական կրթության մասին, որը կտրուկ հակադրվում է Սպարտայի կրթությանը։ Աթենքը կենտրոնացած էր անձնական ազատության, այլ ոչ թե կույր հնազանդության վրա։ Իր ճառում Պերիկլեսն Աթենքը հպարտությամբ անվանում է «Հելլադայի դպրոց», քանի որ.

Այդուհանդերձ, անգլիացի փիլիսոփա Թոմաս Հոբսը կարծում էր, որ աթենացիներին պարզապես ներշնչում էին մտածել իբր իրենք ազատ են, որպեսզի բարեփոխումներ չպահանջեն։

#### Կրիտոն
Պլատոնի Սոկրատեսյան շրջանին դասվող «Կրիտոն» երկխոսության մեջ Սոկրատեսի վաղեմի ընկեր ու աշակերտ Կրիտոնը նրանից սովորում է, որ քաղաքացիական կրթության մեջ կարևոր է հետևել փորձառուների խորհուրդներին, քան մեծամասնության կարծիքին։ Սոկրատեսն օրինակ է բերում մարմնամարզիկներին. նրանք պետք է ուշադրություն դարձնեն իրենց մարզիչների ցուցումներին, այլ ոչ թե ապավինեն մարմնամարզության վերաբերյալ մեծամասնության կարծիքին։ Կրիտոնը լսում է նաև Սոկրատեսի փաստարկն այն մասին, որ քաղաքացին պետք է ենթարկվի իր քաղաքի օրենքներին՝ մասամբ այն պատճառով, որ հենց իր քաղաքն է նրան քաղաքացիական կրթություն տվել։

#### Էսքիլես
Արիստոփանեսի «Գորտերը» կատակերգության մեջ դրամատուրգ Էսքիլեսի կերպարը հանդիմանում է իր ընկեր ողբերգակ Եվրիպիդեսին այն բանի համար, որ նա գրել է քաղաքացիագիտության հիմնարար իդեալների համար վնասակար տեսարաններ.

Նա իր ողջ երկխոսության ընթացքում ընդգծում է պոեզիայի նշանակությունը քաղաքացիական կրթության մեջ.

Ավելի ուշ, հույն պատմիչներից Պլուտարքոսը գրել է, թե ինչպես է բանաստեղծ Թալեսը կարողացել «իր հանգիստ երգերով և ձոներով մեղմել սպարտացիների կոպտությունը՝ դրանով իսկ նրանց մեջ սերմանելով օրենքի և քաղաքավարության սկզբունքները»։ Պլուտարքոսը գրել է նաև, թե ինչպես են պետականության մասին Հոմերոսի ուսմունքները խորապես ազդել Լիկուրգոսի վրա, որը մշակել է Սպարտայի սահմանադրությունը։

#### Ադրաստոս
Եվրիպիդեսի «Խնդրարկուները» ողբերգության մեջ Արգոսի թագավոր Ադրաստոսը պատմում է, թե ինչպես է Հիպոմեդոնը քաղաքացիական կրթություն ստացել՝ մարզելու իր տոկունությունը, մարտական հմտությունները և պետությանը ծառայելու պարտավորությունը.

Ադրաստոսը նաև պատմում է, թե ինչպես է Պարթենոպեոսը քաղաքացիագիտական կրթություն ստացել իր նոր բնակավայրում՝

### Հին Հռոմ
#### Ավրելիոս
Իր «Խորհրդածություններ» աշխատության մեջ Մարկոս Ավրելիոսը պատմում է քաղաքացիական կրթության մասին, որը նրան սովորեցրել է արժևորել խոսքի ազատությունը, խուսափել հռետորաբանությունից և խրատական ճառերից ու ըմբռնել բռնատիրության բացասական կողմերն ու հետևանքները։

Նա եղբորից տոգորվել էր Հռոմեական պետության հատուկ իդեալով՝

Ավրելիոսը նաև հետևեց հոր՝ Անտոնինոս Պիոսի օրինակին, որը, ըստ նրա, մանրակրկիտ վերահսկում էր կառավարական գործերն ու ֆինանսները, բաց էր հանրային բարեկեցությունը խթանելու առաջարկների համար, չուներ անձնական նկրտումներ, ոչ էլ ձգտում էր ժողովրդականություն վայելել.

Հայրն Ավրելիոսին սովորեցրել է նաև, թե ինչպես պետք է ապրել որպես համեստ հասարակական գործիչ.

### Վաղ ժամանակակից Անգլիա
#### Հոբս

Իր «Լևիաթան» աշխատության մեջ անգլիացի փիլիսոփա Թոմաս Հոբսը խստորեն դատապարտեց ժամանակակից քաղաքացիական կրթության կենտրոնացումը աթենական ժողովրդավարության և հռոմեական հանրապետականության ուսումնասիրության վրա՝ պնդելով, որ այս շեշտադրումը ստիպել է միապետական լծի տակ ապրող մարդկանց սխալ հավատալ, որ իրենք կարող են կամ պետք է սահմանափակեն իրենց միապետերի իշխանությունը։ Նա կարծում էր, որ այն քաղաքացիները, որոնք ժողովրդավարության սկզբունքներն ընկալում են դասական տեքստերից, հակված են կտրականապես մերժելու միապետությունը, ինչը նման է նրան, թե ինչպես են կատաղած շները խուսափում ջրից։ Հոբսը կտրականապես դեմ էր Արիստոտելի քաղաքացիական կրթությանը, որը, նրա պնդմամբ, պաշտպանում էր ժողովրդական կառավարումը և ոչ թե միապետական ​​իշխանությունը։

#### Բեկոն
Անգլիացի փիլիսոփա Ֆրենսիս Բեկոնը գիտակցում էր, թե ինչպես է քաղաքացիական կրթությունը նպաստում «քաղաքացիական արժանիքներին»։ Այդուհանդերձ, իր «Գիտությունների, արժանիքների և առաջխաղացման մասին» աշխատության մեջ Բեկոնը նաև պնդում է, որ քաղաքացիական կրթությունից առաջ պետք է լինի կրոնական և բարոյական կրթություն, որպեսզի երաշխավորվի, որ քաղաքականություն մշակողները դատողություններ անելիս չեն հիմնվում միայն բարոյականության անձնական կամ սուբյեկտիվ տեսակետների վրա։

## Քաղաքացիական կրթության քննադատություն
Սադբերիի դպրոցների ներկայացուցիչները կարծում են, որ արժեքները, սոցիալական արդարությունը և ժողովրդավարությունը լավագույնս ընկալվում են գործնական փորձի միջոցով, ինչպես դա ասել է Արիստոտելը. *«Ինչ վերաբերում է նրան, թե ինչ պետք է սովորենք, նախքան դա կարողանալ անելը, մենք սովորում ենք դա անելով»*։ Նրանք պնդում են, որ դրա համար դպրոցները պետք է խթանեն էթիկական վարքագիծը և անհատական ​​հաշվետվողականությունը։ Այս նպատակներին հասնելու համար դպրոցները պետք է ուսանողներին թույլ տան երեք մեծ ազատություններ՝ ընտրության ազատություն, գործելու ազատություն և գործողությունների հետևանքները կրելու ազատություն, որոնք ձևավորում են անձնական պատասխանատվությունը։ Ժողովրդավարական կրթական հաստատություններին աջակցելու հիմնական պատճառն այն է, որ դրանք նպատակ ունեն ուսանողներին նախապատրաստել հասարակության մեջ իրենց ապագա դերերին՝ որպես քաղաքացիներ։ Կրթության այս ձևը հաճախ հիշատակվում է խորհրդակցական ժողովրդավարության ուսումնասիրություններում։ Այն դիտվում է որպես կարևոր գործոն սոցիալական և ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ իրականացնելու համար, ինչն անհրաժեշտ է ժողովրդավարություն հաստատելու համար, որտեղ մարդիկ մեծապես ներգրավված են որոշումների կայացման մեջ։

## Տես նաև
* Համայնք
* Էթիկետ
* Գլոբալ քաղաքացիականություն
* Հասարակական կարգ
* Իրավագիտակցություն
* Քաղաքացիական մասնակցություն
* Քաղաքագիտություն
* Սոցիալականացում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակտիվ քաղաքացիականություն