Մումմու

**Մումմու** (սեպագիր ՝ , *<sup>[[Դինգիր|d]]</sup>մու-ում-մու*; լոգոգրաֆիկորեն՝ , dDÉ), միջագետքյան աստվածություն, նախնադարյան աստվածներ Աբզուի (քաղցրահամ ջուր) և Տիամատի (աղի ջուր) որդի։ Նա ծառայում է որպես Աբզուի *սուկկալ (*վեզիր)։ Բաբելոնյան արարչագործության Էնումա Էլիշ էպիկական պոեմում նա աջակցում է Աբզուին՝ անկարգ երիտասարդ աստվածներին ոչնչացնելու ծրագիրն իրականացնել։ Էա աստվածը բացահայտում է նրանց դավադրությունը և Աբզուին սպանելուց հետո բանտարկում է Մումմուին։

Ենթադրվում է, որ Մումմու անունը ծագում է աքքադական *մումմու* բառից, որը նշանակում է «ստեղծագործ ուժ»։ Բացի թեոնիմ (աստվածանուն) լինելուց, այն վկայվում է որպես բազմաթիվ այլ աստվածությունների անվանում՝ ընդգծելով նրանց համապատասխան դերը որպես արարիչներ։ Ծիսական տեքստերը ցույց են տալիս, որ Մումմուն ընկալվել է որպես ոչ ակտիվ կերպար, նման այնպիսի աստվածությունների, ինչպիսիք են Էնմեշարրան կամ Քինգուն։

Մումմուն երբեմն դիտարկվում է որպես անձնավորված աստվածություն, այլ ոչ թե գերբնական ջրային մարմին, որն իր տիրոջ հետ պարտվել է Էային։ Հայտնի են նաև *Էնումա Էլիշից* դուրս վկայություններ, չնայած դրանք համեմատաբար հազվադեպ են։ Մումմուի մասին ուշ շրջանի հղումներ հայտնաբերվել են Եվդեմոս Հռոդոսի աշխատություններից մի հատվածում, որ պահպանվել է Դամասկիոսի (նեոպլատոնական) գրություններում։

## Անուն և կերպար
Մումմուի անունը կարող է գրվել սեպագիր ձևով ՝ *մու-մու*, *մու-ում* կամ *մու-ում-մու*: «Աստված նշանակող որոշիչը» (*[[դինգիր]]*), որը թեոնիմները նույնականացնելու նշան է, հետևողականորեն չի կիրառվել Մումմուի վրա: Հնչյունական վանկային ուղղագրությունից բացի, վկայվում է նաև d DÉ լոգոգրաֆիկ գրությունը: Ենթադրվում է, որ Մումմուի անունը նույնական է աքքադական *մումմու*  գոյականի հետ, որը կարող է թարգմանվել որպես «ստեղծագործական ուժ» կամ «ստեղծագործական ոգի»: Այն շումերականից փոխառված բառ է, ամենայն հավանականությամբ, ծագել է *ումուն* (*umun,* «իմաստություն» կամ «հմտություն») բառից, չնայած վերջինս երբեք չի օգտագործվել որպես թեոնիմ: Որպես *մուդ* (*mud)* բառի այլընտրանքային ծագում՝ առաջարկվել է «արտադրել» կամ *mú* ՝ «(թողնել) աճել»: Երկու համանուն բառերը, որոնք վերաբերում են աղմուկին (շումերական *mu <sub>7</sub> -mu <sub>7</sub>* բառից) և փայտե առարկայի տեսակին, միմյանց հետ կապ չունեն: Ըստ Էկհարթ Ֆրամի՝ համապատասխանաբար Մումմուն կարող է դիտվել որպես վերացական ստեղծագործ ուժի մարմնացում:

Ծիսական տեքստերում Մումմուն ընկալվել է որպես ստորգետնյա աշխարհում բնակվող նախնադարյան աստվածություն, ինչպես Քինգուի կամ Էնմեշարայի նման կերպարները, նրան սովորաբար առանձնացնում են ներկայում դեռևս գործող աստվածներից, ինչպիսիք են Էնլիլը կամ Էան:

*«Էնումա Էլիշ»* -ում Մումմուն կատարում է Աբզուի աստվածային վեզիրի (*սուկկալ*) և խորհրդատուի (*տամլակու*) դերերը: Նա երբեմն կարող է նույնացվել Պապսուկկալի կամ Իլաբրատի հետ, որոնք հայտնի են որպես ծառա աստվածություններ: Այնուամենայնիվ, հստակ չէ, թե արդյոք Մումմուն նման դերում պատկերելու ավանդույթ գոյություն ունեցել է *Էնումա Էլիշից* զատ:

Աբզուի և, հետևաբար, Տիամաթի հետ նրա կապի պատճառով ենթադրվել է, որ Մումմուն ներկայացնում է նրանց մարմնավորած նախնադարյան ջրերից բարձրացող մառախուղը: Սակայն այս ենթադրությունը համընդհանուր ընդունված չէ:

### Որպես այլ աստվածությունների մակդիր
Բացի թեոնիմ լինելու գործառույթից, *մումմու* տերմինը նաև վկայվում է որպես այլ աստվածությունների մակդիր, առավել հաճախ՝ Էայի, թեև նաև Իշտարի, Նաբուի, Մարդուկի և Տիամատի։ Այն մշտապես օգտագործվել է նրանց որպես արարիչներ նշանակելու համար:

## Պատկերագրություն
Ըստ Ֆրանս Վիգերմանի՝ Մումմուն պատկերվել է խոյի գլխով և ենթադրվել է, որ նրա անունը կարող է կապված լինել ոչխարի բնաձայնային՝ *մուհ-մուհ* հնչյունների հետ: Վիլֆրեդ Գ. Լամբերտը ենթադրել է, որ արվեստում Մումմուն կարող է պատկերված լինել որպես վայրի ոչխար՝ առնվազն քասիթական ժամանակաշրջանից սկսած: Ըստ Նացի-Մարութտաշի գահակալության ժամանակաշրջանի մի արձանագրության՝ նա կարող է ծառայել որպես Էա աստծո խորհրդանիշ *կուդուրրուի* (բաբելոնյան սահմանաքար) վրա, իսկ ձուկ-այծի կողքին այս աստծո ամենահայտնի խորհրդանշական պատկերն այս արտեֆակտների վրա եղջյուրավոր կենդանու գլուխն է, որը կարող է լինել վայրի ոչխար:

### Երկրպագում
Վիլֆրեդ Գ. Լամբերտի խոսքերով՝ Մումմուի պաշտամունքի ամենավաղ վկայությունները երկու աստվածաբանական անուններն են՝ հին աքքադական *մու-մու-սա-տու* («Մումմուն լեռ է») և Ուր III դինաստիայի *մու-մու-իմ-լում* («Մումմուն աստված է»), որոնք հայտնի են Շու-Սինի (մ.թ.ա. 2037-2028, Ուր, Շումեր և Աքքադ թագավոր) գահակալության չորրորդ տարով թվագրված հուշատախտակից: Բացի այդ, Մարի պետությունից հայտնի է *շակկանակկու* ժամանակաշրջանին թվագրված Մումմուին նվիրված գավազան (*<sup>d</sup>mu-mu* ): Այնուամենայնիվ, ըստ Մանֆրեդ Քրեբերնիկի՝ անորոշ է, թե արդյոք այս վկայությունները վերաբերում են նույն աստծուն, ինչ Մումմուն, որը հայտնի է ավելի ուշ աղբյուրներից:

Վկայություններից որոշ ժամանակ անց Մումմուն հանդիպում է քասիթ թագավոր Նազի-մարութտաշի գահակալության ժամանակաշրջանի սահմանաքարի (*կուդուրրու*) վրա արված արձանագրության մեջ, որտեղ նա նկարագրվում է որպես Էայի երկու խորհրդանիշներից մեկը, մյուսը՝ *սուհիրմաշուն* (*suḫurmašû,* ձկնայծ):

Նինվեի սալիկի մի հատվածի վրա պահպանված  մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի գետի բացման ծեսը նախատեսում է Մումմուի, Քինգուի և Էշրեթ-նաբնիսուի համար արծաթե սկավառակների պատրաստում, ինչպես նաև նրանց համար ալյուրի և արմավենու կույտերի, *միրսուի* ամանների, խմիչքի հեղման ամանի, գիհու բուրվառարանի (Censer) և ոչխարի նվիրաբերում:

Էշրեթ-նաբնիսու թեոնիմը կարող է թարգմանվել որպես «նրա տասը արարածները» և կարող է համապատասխանել այն տասը արարածներին, որոնք օգնում են Ցինգուին *«Էնումա Էլիշ»* -ում, ինչը կարող է ցույց տալ, որ այս խմբավորումը արտացոլում է այս բոլորի կարգավիճակը, որոնք ներկայացված են որպես աստվածների պարտված թշնամիներ այս պոեմում:

Մումմուն հանդիպում է նաև ծիսական թմբուկի պատրաստման հրահանգում «նվաճված Էնլիլներ» անվանումով նկարագրված աստվածությունների ցանկի երկու տարբերակներից մեկում: Այս համատեքստում Էնլիլ անունը չի օգտագործվում որպես թեոնիմ, այլ որպես տիտղոս, նմանապես, ինչպես Բաբելոնի աստղագիտական տեքստերում «Էնլիլներ» անվանումով աստվածությունների խմբերի դեպքում: «Նվաճված Էնլիլներ» տերմինը, հավանաբար, կապված է Էնմեշարային և նրա յոթ որդիներին վերաբերող ավանդույթի հետ: Ցանկի երկրորդ տարբերակում Պապսուկկալը փոխարինում է Մումմուին, ինչը, ըստ Լամբերտի, հավանաբար արտացոլում է նրանց համատեղ դերը որպես մեկ այլ աստվածության վեզիր:

## Դիցաբանություն

### ''Էնումա Էլիշ''
Մումուն հայտնվում է *«Էնումա Էլիշ»* -ում, չնայած այս ստեղծագործության մեջ նրա դերը երկրորդական է: Նա ներկայացվում է որպես Աբզուի վեզիր (*սուկկալ*): Նա մասնակցում է իր տիրոջ և Թիամաթի հանդիպմանը, իսկ ավելի ուշ խորհուրդ է տալիս նրան ոչնչացնել իր քունը խանգարող երիտասարդ աստվածներին: Սելենա Վիսնոմը ենթադրում է, որ այս տեսարանը նպատակ ունի ընդգծելու, որ Աբզուն վատ կառավարիչ է, որը չունի սեփական իմաստություն և փոխարենը պետք է հույսը դնի Մումմուի վրա՝ ի տարբերություն էպոսի գլխավոր հերոս Մարդուկի, որի իմաստությունը նկարագրվում է որպես բնածին:

Աբզուին հաղթելուց հետո Էան նաև վերահսկողություն է ձեռք բերում Մումմուի նկատմամբ: Հետագայում նրան նկարագրում են որպես կապարե պարանին (*ṣerretu, կենդանու քթի միջով անցկացվող կապարե պարան*) բռնած, որը տարածված փոխաբերություն է, որը վերաբերում է մեկ այլ անձի նկատմամբ վերահսկողություն ունենալուն  (քթից բռնած): Այնուամենայնիվ, հնարավոր է նաև, որ խոսքը բառացի կապարե պարանի մասին է, քանի որ ենթադրվել է, որ Մումմուն պատկերացվել է որպես վայրի ոչխար, այլ ոչ թե մարդակերպ կերպար: Այնուհետև Էան բանտարկում է Մումմուին իր բնակարանում: Ենթադրվում է, որ այս դրվագը Էայի իմաստության և հմտության հետ լավ վկայված կապի պատճառաբանական բացատրություն է: Հայտնի չէ, թե արդյոք դրանից առաջ շրջանառվել է Էայի և Մումմուի վերաբերյալ անկախ առասպել:

Բացի առանձին կերպար նշանակելուց, *մումմուն* նաև հանդիպում է որպես Թիամատի տիտղոս *«Էնումա Էլիշ»* -ում: Հնարավոր է, որ սա ազդվել է *«ումմու*»՝ «մայր» բառի հետ հնչյունական նմանությունից, քանի որ համապատասխան հատվածը նրան նկարագրում է որպես «բոլորի ստեղծող» (*mu'allidat gimrīšun*): Նախկին, այժմ հնացած թարգմանություններում սխալմամբ ենթադրվել է, որ Մումմուն հիշատակվում է Թիամատի հետ միասին:

Մումմուն նաև Մարդուկին տրված երեսունչորրորդ անունն է ստեղծագործության վերջին հատվածում: Համապատասխան հատվածում նա նկարագրվում է որպես երկնքի և երկրի արարիչ, ինչն արտացոլում է այս տիտղոսի իմաստը: Հնարավոր է, որ հաջորդ թվարկված անունը՝ Զուլումմու, ընտրվել է հնչյունական նմանության հիման վրա:

### Այլ աղբյուրներ
Մումմուի պարտության մասին հղումներ կան նաև *Էնումա Էլիշից* բացի այլ տեքստերում, չնայած դրանք հազվադեպ են: Վիլֆրեդ Գ. Լամբերտը նշել է, որ տարբեր ծեսերի պարտված աստվածների ցուցակներում Մումմուն հաճախ հանդիպում է Քինգուի կողքին, և այդ հիմքով ենթադրել է, որ մինչ այժմ կորած ավանդույթում նրանք կարող էին միասին պարտվել:

Մումմուն հիշատակվում է նաև Եվդեմոս Հռոդոսցու բաբելոնյան համոզմունքների մասին գրքում, որը պահպանել է մ.թ. վեցերորդ դարի նեոպլատոնիստ Դամասկիոսը: Լամբերտը ենթադրել է, որ այն հիմնված է *Էնումա Էլիշի* հետ կապված մի պատմության վրա, չնայած դրան նույնական չէ: Եվդեմոսը գրել է, որ «բանական աշխարհը» ներկայացնող աստվածությունը, որին նա անվանում է Մոյմիս, նախնադարյան զույգ Ապասոնի (Աբզու) և Տաութեի (Տիամատ) որդին էր*: Էնումա Էլիշն* ինքնին չի բացատրում Մումմուի ծագումը: Մանֆրեդ Կրեբերնիկը ենթադրում է, որ Եվդեմոսը, հնարավոր է, շփոթել է Թիամատի մակդիր համարվող *մումմուն* Մումմու աստծո հետ և, որպես արդյունք, եզրակացրել է, որ նա նախնադարյան զույգի որդին է: Այնուամենայնիվ, Վիտալի Բարտաշը ենթադրում է, որ Մումմուն նույնպես անուղղակիորեն Աբզուի որդի է *Էնումա Էլիշում*:

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Միջագետքի աստվածություն
Կատեգորիա:Աքքադյան դիցաբանություն
Կատեգորիա:Դիցաբանական կերպարներ այբբենական կարգով