Աննա Կարենինայի սկզբունք

[մինի|[Լև Տոլստոյ]]
**Աննա Կարենինայի սկզբունք**, հասարակական գիտություններում նկարագրվող իրավիճակ, երբ որևէ նախագծի, մտահղացման կամ գործի հաջողությունը հնարավոր է միայն մի շարք գործոնների միաժամանակյա առկայության դեպքում և, հետևաբար, նման գործոններից գոնե մեկի բացակայությունն ամբողջ ձեռնարկությունն անհաջողության է մատնում։ Սկզբունքը տարածվել է Ջարեդ Դայմոնդի «Հրացաններ, մանրէներ և պողպատ» գրքում, որտեղ նա ուսումնասիրել է աշխարհագրական, մշակութային, բնապահպանական և տեխնոլոգիական գործոնները, որոնք հանգեցրել են ամբողջ աշխարհում արևմտյան քաղաքակրթության գերիշխանությանը։

Սկզբունքի անվանումը հիմնված է Լև Տոլստոյի հայտնի աֆորիզմի վրա, որով սկսվում է «Աննա Կարենինա» վեպը․ 

## Կիրառում և օրինակներ
### Պատմություն
Դայմոնդը «Հրացաններ, մանրէներ և պողպատ» գրքում այս սկզբունքն օգտագործում է՝ ցույց տալու, թե ինչու են այդքան քիչ մարդկային պատմության մեջ վայրի կենդանիների ընտելացման օրինակները. բավարար է միայն մեկ անհրաժեշտ գործոնի բացակայությունը, որպեսզի կենդանին չենթարկվի ընտելացման։ Բոլոր անհրաժեշտ գործոնների միաժամանակյա համադրությունն ավելի շուտ բացառություն է։

Այն բերում է վեց անհրաժեշտ բաղադրիչ, առանց որոնց ընտելացումն անհնարին կդառնա․
* **Օրաբաժին**, ընտելացման թեկնածուն պետք է ուտելու մեջ անպահանջկոտը լինի։ Չափազանց ջոկողություն անող կենդանիներն ակնհայտորեն ոչ պիտանի են․ չափից շատ չարչարանք է պահանջում այն էակը, որը սնվում է, օրինակ, բացառապես արմավներով (խուրմա)։
* **Աճի արագություն**, կենդանին պետք է բավականաչափ արագ աճի, որպեսզի իր բուծումը տնտեսապես նպատակահարմար լինի։ Օրինակ՝ այն մարդը, որը մտադիր է բուծել փիղ, ստիպված կլինի սպասել 12 տարի՝ մինչև փղի հասունանալը։
* **Անազատության մեջ բազմացման խնդիրներ**, որոշ կենդանիներ ոչ մի կերպ չեն ցանկանում բազմանալ արհեստական պայմաններում։ Այսպես, արու հեպարդն իր բնական միջավայրում ստիպված է մի քանի օր հետապնդել էգին, որպեսզի նրա մոտ ձվազատում առաջացնի։ Դրա հետ կապված՝ շներին՝ որպես որսորդական կենդանիներ, նկատելիորեն գերազանցող հեպարդները մեծ դժվարությամբ են բուծվում։
* **Չարություն**, որոշ տեսակներ չափազանց անբարյացակամորեն են վարվում, որպեսզի լավ թեկնածու լինեն ընտելանալու համար։ Մասնավորապես, զեբրը հիանալի թեկնածու կլիներ, եթե չլիներ նրա համառ բնավորությունը։
* **Խուճապի հակում**, տարբեր տեսակներ տարբեր կերպ են արձագանքում վտանգին։ Առաջին սպառնալիքի ժամանակ անմիջապես փախուստի դիմող կենդանիները դժվար թե հարմար լինեն տնտեսությունում պահելու համար։
* **Սոցիալական կառուցվածք**, անկախ ինդիվիդուալիստները նույնպես վատ թեկնածուներ են։ Բազմացման համար առավել հարմար են այն կենդանիները, որոնք ունեն հստակ մշակված սոցիալական հիերարխիա և ունակ են մարդուն ընդունելու որպես ղեկավար։

### Ֆիզիոլոգիայից մինչև էկոնոմիկա
Ալեքսանդր Գորբանն Աննա Կարենինայի սկզբունքն օգտագործում է ճգնաժամային երևույթների ամենալայն շրջանակի վերլուծության ժամանակ՝ ֆիզիոլոգիայում կլիմայական պայմանների փոփոխության ադապտացման ճգնաժամերից մինչև օնկոլոգիական հիվանդների հետվիրահատական մահացության դինամիկա, տնտեսությունում՝ բանկային սնանկացումից մինչև ֆինանսական շուկաներում վերելքներ։ Իրենց աշխատանքում Գորբանը և նրա գործընկերները հետազոտում են տարբեր համակարգերի հարմարվողականությունն արտաքին միջավայրին։ Հիմնվելով գործոնների փոխհարաբերությունների և դրանց վարիացիաների վերլուծության հիման վրա՝ հեղինակները նշում են, որ բարեհաջող ժամանակահատվածներում համակարգերն իրենց նույն կերպ են պահում, իսկ ճգնաժամի պահերին վարքագիծը սկսում է փոխվել։ Այլ խոսքերով՝ հեղինակները վերաձևակերպել են Տոլստոյի աֆորիզմը հետևյալ կերպ․ «Բոլոր լավ ընտելացված համակարգերը նման են, բոլոր չընտելացված համակարգերը չեն կարողանում հարմարվել յուրաքանչյուրին յուրովի», - և ավելացրել, - «Դա պարադոքսալ է թվում, բայց երբ համակարգերի միջև տարբերությունը մեծանում է, դրանք միաժամանակ դառնում են ավելի փոխկապակցված»։

«PayPal»-ի հիմնադիր Փիթեր Տիլը իր «Zero To One» գիրքը սկսում է՝ հղում կատարելով Աննա Կարենինայի սկզբունքին՝ ցույց տալով դրա հետևանքը բիզնեսում․ *«Բոլոր երջանիկ ընկերությունները տարբեր են, բոլոր դժբախտ ընկերությունները նման» *(այն մասին, որ նրանց չի հաջողվել խուսափել «նույնությունից» կամ մրցակցությունից)*։

Դուեյն Մուրը նկարագրում է էկոլոգիայի ոլորտում Աննա Կարենինայի սկզբունքի կիրառումը. էկոլոգիական ռիսկի հաջող գնահատականները բոլորը նույնն են, էկոլոգիական ռիսկի յուրաքանչյուր անհաջող գնահատումը ձախողվում է յուրովի։ Աննա Կարենինայի սկզբունքը վերաբերում է նաև բազմաթիվ [[սթրեսոր]]ներով էկոլոգիական ռիսկի գնահատմանը։

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
; Ռուսերեն
* Арнольд В. И. Теория катастроф. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — 128 c.
* 
** [http://elementy.ru/lib/430928?context=3042702 Глава 9. Зебры, несчастливые браки и принцип «Анны Карениной»]
* *Еськов К. Ю.'' Карандашные пометки биолога на полях книги Джареда Даймонда «Ружья, микробы и сталь. Судьбы человеческих обществ» // «Троицкий вариант». 2010. № 55. С. 10-11.
; Այլ լեզուներով
* Dwayne R.J. Moore: The Anna Karenina Principle Applied to Ecological Risk Assessments of Multiple Stressors. In: Human and Ecological Risk Assessment, Volume 7, Number 2, 2001, Taylor & Francis, Philadelphia (Pennsylvania/USA), ISSN 1080-7039, pp. 231–237(7). 

Կատեգորիա:Մշակութային մարդաբանություն
Կատեգորիա:Սկզբունքներ