Նիկ Հեյգ

**Թայլեր Նիկլաուս (Նիկ) Հեյգ** (, ), ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնաց, աշխարհի 558-րդ և ԱՄՆ-ի 342-րդ տիեզերագնացը։ ԱՄՆ տիեզերական ուժերի գնդապետ։

2018 թվականի հոկտեմբերի 11-ին «Սոյուզ ՄՍ-10» տիեզերանավը ենթաուղեծրային թռիչք է կատարել։ Թռիչքի ընթացքում տեղի է ունեցել «Սոյուզ-ՖԳ» կրիչ-հրթիռի վթար, ինչի արդյունքում մոտավորապես 90 կմ բարձրության վրա գործարկվել է վթարային փրկարար համակարգը և անձնակազմով իջեցվող ապարատը վայրէջք է կատարել օդապարիկով։ Ռիսկի պայմաններում ցուցաբերած բարձր պրոֆեսիոնալիզմի համար նա պարգևատրվել է ռուսական «Արիության շքանշանով»։

2019 թվականի մարտի 14-ին որպես «Սոյուզ ՄՍ-12» տիեզերանավի անձնակազմի մաս մեկնել է Բայկոնուրի տիեզերակայանի «Գագարինյան մեկնարկից» դեպի Միջազգային տիեզերակայան։ Նա տիեզերական թռիչք է կատարել դեպի Միջազգային տիեզերական կայան՝ որպես թռիչքային ինժեներ «ՄՏԿ-59/60» ծրագրի շրջանակներում, որը տևել է 202 օր, 15 ժամ, 44 րոպե։ Իրականացրել է երեք ելք դեպի բաց տիեզերք՝ ընդհանուր 19 ժամ 56 րոպե տևողությամբ։

2024 թվականի սեպտեմբերի 28-ին նա «SpaceX Crew-9» առաքելության հրամանատարի և «ISS-72» արշավախմբի անդամի կարգավիճակով «SpaceX»֊ի «Crew Dragon» բազմակի օգտագործման տիեզերանավով թռիչք է կատարել դեպի Միջազգային տիեզերական կայան։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Ծնվել է 1975 թվականի սեպտեմբերի 24-ին՝ Կանզաս նահանգի Բելլվիլլ քաղաքում՝ Դոն և Բև Հեյգի ընտանիքում։ Սովորել է Փիբոդի-Բյորնս տարրական դպրոցում՝ Փիբոդի քաղաքում (Կանզաս նահանգ), որտեղ նրա հայրը դպրոցում աշխատել է որպես տնօրեն։ Նիկ Հեյգը իր հայրենի քաղաքն է համարում Հոքսին (Կանզաս նահանգ), որտեղ ընտանիքը տեղափոխվել է 1989 թվականից հետո և որտեղ նա 1994 թվականին ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։

1998 թվականի մայիսին ԱՄՆ Ռազմաօդային ուժերի ակադեմիան ավարտելուց հետո Հեյգը ստացել է տիեզերագնացության գիտությունների բակալավրի աստիճան և ԱՄՆ Ռազմաօդային ուժերում կրտսեր լեյտենանտի կոչում։ Նա շարունակել է ուսումը Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, որտեղ 2000 թվականին ստացել է ավիացիոն ճարտարագիտության և ավիատիեզերական համակարգերի արտադրության գիտությունների մագիստրոսի աստիճան:

2000 թվականի օգոստոսից նա ծառայել է Նյու Մեքսիկո նահանգի Ալբուկերկե քաղաքի «Քիրթլենդ» ռազմաօդային բազայում, որտեղ աշխատել է առաջադեմ տիեզերանավերի և առաջադեմ ինքնաթիռների տեխնոլոգիաների վրա։ 2004 թվականին Ռազմաօդային ուժերի կապիտան Հեյգը գերազանցությամբ ավարտել է Կալիֆոռնիայի «Էդվարդս» ռազմաօդային բազայում գտնվող ԱՄՆ Ռազմաօդային ուժերի փորձարկող օդաչուների դպրոցի թռիչքային փորձարկման ինժեներների դասընթացը, որից հետո ծառայել է 416-րդ թռիչքային փորձարկման էսկադրիլիայում, որտեղ մասնակցել է «F-16», «F-15» և «T-38» ինքնաթիռների փորձարկմանը։ 2004 թվականի վերջին նա հինգ ամսով գործուղղվել է է Իրաք, որտեղ իրականացրել է օդային հետախուզություն «Իրաքի ազատություն» գործողության շրջանակներում։ Իրականացրել է 139 մարտական թռիչքներ և հայտնաբերել 45 պայթուցիկ սարք։ 2006 թվականից Հեյգը ԱՄՆ Ռազմաօդային ուժերի ակադեմիայի աստղագնացության ամբիոնում դասավանդել է ներածական տիեզերագնացության, գծային կառավարման համակարգերի վերլուծության և սկուբա դայվինգի դասընթացներ։

2009 թվականին մայոր Հեյգը ընտրվել է Ազգային անվտանգության առաջադեմ ուսումնասիրությունների ծրագրի համար և նշանակվել է ԱՄՆ Սենատի խորհրդատվական խմբում՝ խորհրդատվություն տրամադրելով օրենսդիրներին ազգային պաշտպանության և արտաքին քաղաքականության հարցերի վերաբերյալ։ Ավելի ուշ նա ծառայել է Պենտագոնում որպես ԱՄՆ Կոնգրեսի Կենտրոնական հրամանատարության բյուջեի ներկայացուցիչ։ 2012 թվականին փոխգնդապետ Հեյգը նշանակվել է Վիրջինիա նահանգի Կրիստալ֊Սիթի քաղաքում գործող Միավորված կենտրոնում, որը պայքարում է ինքնագործարկվող պայթուցիկ սարքերի դեմ և ստանձնել է հետազոտությունների ու զարգացման բաժնի փոխտնօրենի պաշտոնը։

2016 թվականին Հեյգը ստացել է գնդապետի կոչում։

2019 թվականին Հեյգը տեղափոխվել է Պենտագոն՝ զբաղեցնելով ԱՄՆ Տիեզերական ուժերի փորձարկման և գնահատման տնօրենի պաշտոնը, որտեղ զբաղվել է անձնակազմի, ենթակառուցվածքների և գործողությունների վերահսկմամբ։ 2020 թվականի դեկտեմբերին Հեյգը դուրս է եկել ՀՕՊ-ից՝ ԱՄՆ Տիեզերական ուժերում ծառայելու համար և պահպանել է իր կոչումը։

## Տիեզերական պատրաստություն
2011-2013 թվականներին մասնակցել է ՆԱՍԱ֊ի 21֊րդ հավաքի տիեզերագնացների ընտրությանը։ 2013 թվականի հունիսին նա և ևս յոթ թեկնածու հաջողությամբ անցել են ընտրության փուլը և սկսել են հիմնական պատրաստությունը։ 2015 թվականի հունիսին Հեյգն ավարտել է առաջիկա առաքելության համար նախատեսված նախապատրաստական աշխատանքները, որոնք ներառել են գիտական և տեխնիկական ուսուցում, Միջազգային տիեզերական կայանի համակարգերի հետ ծանոթացում, տիեզերք ելքի նախապատրաստական աշխատանքներ, ինչպես նաև ջրում և անապատում գոյատևման նախապատրաստական աշխատանքներ։ Նա իր թռիչքային պատրաստությունն ավարտել է երկտեղանի գերձայնային ռեակտիվ «Northrop T-38 Talon» մարզական ինքնաթիռով։ 2015 թվականի հուլիսին Հեյգը նշանակվել է Միջազգային տիեզերական տարածության գործողությունների բաժնում՝ կենտրոնանալով ռեսուրսների պլանավորման և գործողությունների վրա։

Իր դասարանում եղել է առաջինը, որին նշանակել են տիեզերական թռիչքի: 2017 թվականի հուլիսին Նոգինսկ քաղաքում գտնվող Արտակարգ իրավիճակների նախարարության 179-րդ փրկարարական կենտրոնի բազայում, Ալեքսեյ Օվչինինի և Ռիչարդ Արնոլդի պայմանական անձնակազմի կազմում, ինչպես նաև ստացել է է տիեզերանավի վայրէջքից հետո գոյատևման վարժանքներ։    2017 թվականի նոյեմբերի 30-ին միջգերատեսչական հանձնաժողովը հաստատել է Միջազգային տիեզերական կայանի (ՄՏԿ) անձնակազմը 2018 թվականի թռիչքի համար։ Հեյգը զբաղեցրել է բորտինժեների տեղը «Սոյուզ ՄՍ-08» տիեզերանավի պահեստային անձնակազմում և բորտինժեների տեղը «Սոյուզ ՄՍ-10» տիեզերանավի հիմնական անձնակազմում։ «Սոյուզ ՄՍ-08»-ը տիեզերքում է եղել 2018 թվականի մարտի 21-ից մինչև հոկտեմբերի 4-ը՝ տեղափոխելով հիմնական անձնակազմը։

2018 թվականի հունվարի 23-ին բժշկական հանձնաժողովը նրան պիտանի է ճանաչել տիեզերական թռիչքների համար։ 2018 թվականի փետրվարի 20-ին Յուրի Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնում Ալեքսեյ Օվչինինի հետ միասին նա հանձնել է «Սոյուզ ՄՍ» տիեզերանավի սիմուլյատորի վրա փորձարկման համալիր մարզում, իսկ 2018 թվականի փետրվարի 21-ին՝ Միջազգային տիեզերական կայանի ռուսական հատվածում։

2022 թվականի օգոստոսին նա նշանակվել է որպես շահագործման տեխնիկ «Boeing CST-100» («Starliner») ծրագրում, որը ղեկավարում է ՆԱՍԱ-ի առևտրային անձնակազմերի ծրագիրը։ 2024 թվականի փետրվարին նա ընդգրկվել է «SpaceX Crew-9» անձնակազմի կազմում՝ պլանավորված մեկնարկով ոչ շուտ քան 2024 թվականի օգոստոսին։

2024 թվականի ապրիլին, որպես «Crew-9» առաքելության անձնակազմի անդամ՝ մասնակցել է Յուրի Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնի ռուսական հատվածում անցկացվող մարզումներին, իսկ մայիսին՝ Հոթորն քաղաքում գտնվող «SpaceX»-ի գլխավոր գրասենյակում։

## Թռիչքներ
### Առաջին թռիչք և վթար
2018 թվականի հոկտեմբերի 11-ին, ժամը 11:40:15-ին (Մոսկվայի ժամանակով) Բայկոնուրի տիեզերակայանից մեկնել է Միջազգային տիեզերական կայան՝ որպես «Սոյուզ ՄՍ-10» տիեզերանավի բորտինժեներ, Ալեքսեյ Օվչինինի հրամանատարությամբ։ Թռիչքի 119-րդ վայրկյանին, երբ առաջին փուլի կողային բլոկները բաժանվել են երկրորդ փուլի կենտրոնական բլոկից, տեղի է ունեցել վերջինիս շարժիչների վթարային անջատում։ «Սոյուզ-ՄՍ» տիեզերանավի արտակարգ փրկարարական համակարգը աշխատել է սպասվածի պես։ Արտակարգ ազդանշանը միացվել է, նավը բաժանվել է հատվածների և արձակվել է պարաշյուտ: Անձնակազմի անդամներ՝ տիեզերագնաց Ալեքսեյ Օվչինինը և տիեզերագնաց Նիկ Հեյգը, արտակարգ վայրէջք են կատարել Ղազախստանի Կարագանդայի շրջանում և կապ են հաստատել։ Անձնակազմի հրամանատարը նշել է, որ արտակարգ վայրէջքի ժամանակ Նիկը գործել է գրագետ, հանգիստ, վերահսկել է Երկրից հեռավորությունը գերծանրաբեռնվածության պայմաններում և ռադիոկապ է հաստատել ցամաքային ծառայությունների հետ։

Թռիչքի արդյունքում Նիկը ստացել է հատուկ Տիեզերագնացի շքանշան։ Մարզումներն ավարտած տիեզերագնացները պարգևատրվում են արծաթե կրծքանշանով, իսկ թռիչքն ավարտածները՝ ոսկե կրծքանշանով։ Քանի որ թռիչքը տեղի էր ունենում ԱՄՆ-ում ընդունված սահմանը գերազանցող բարձրության վրա (80 կմ), սակայն ցածր էր «ՖԱԻ»-ի (Միջազգային ավիացիոն ֆեդերացիա) սահմանած բարձրությունից (100 կմ), նրան տրվել է անագե կրծքանշան, որը նրան ճանաչում էր որպես հրթիռի արձակման վթարից հետո ողջ մնացած միակ ամերիկացին։ Տիեզերագնացը ոսկե մեդալը ստացել է «ՄՏԿ-60» արշավախմբից վերադառնալուց հետո։

### Երկրորդ թռիչք
ձախից|մինի|«Սոյուզ ՄՍ-12» տիեզերանավի անձնակազմը մեկնարկից առաջ (2019 թվականի մարտի 14)
2019 թվականի մարտի 14-ին, ժամը 22:14-ին (Մոսկվայի ժամանակով), տիեզերագնաց Ալեքսեյ Օվչինինի և տիեզերագնաց Քրիստինա Քուքի հետ միասին, Բայկոնուրի տիեզերակայանից մեկնարկել է «Սոյուզ ՄՍ-12» տիեզերանավով: 2019 թվականի մարտի 15-ին, ժամը 04:02-ին (մոսկովյան ժամանակով), տիեզերանավը միացել է Միջազգային տիեզերակայանի ռուսական հատվածում գտնվող «Ռասսվետ» փոքր հետազոտական մոդուլի միացման հանգույցին, իսկ Մոսկվայի ժամանակով ժամը 06:10-ին անձնակազմը տեղափոխվել է Միջազգային տիեզերական կայան։

Թռիչքի ընթացքում նա և անձնակազմի մյուս անդամները անցկացրել կամ մասնակցել են կենսաբանության, կենսատեխնոլոգիայի, ֆիզիկական գիտությունների և երկրագիտության հարյուրավոր փորձերի, այդ թվում՝ մարդու օրգանների կառուցվածքն ու գործառույթը մոդելավորող սարքերի, ազատ թռչող ռոբոտների և Երկրի վրա ածխաթթու գազի բաշխումը չափող սարքի ուսումնասիրությունների։

2019 թվականի մարտի 22-ին Հեյգը և տիեզերագնաց Անն Մաքքլեյնը տիեզերք են դուրս եկել՝ Միջազգային տիեզերակայանի արտաքին մակերեսին աշխատանքներ կատարելու համար։ Տիեզերագնացները ադապտերային վահանակներ են տեղադրել էլեկտրական վահանակի վրա և դրանց միացրել են երեք նոր մարտկոց՝ Միջազգային տիեզերանավի ֆերմայի P4 հենարանային հատվածում, որին ամրացված են արևային վահանակները։ Տիեզերական ուղևորությունը տևել է ավելի քան 6 ժամ։

2019 թվականի մարտի 29-ին Հեյգը և տիեզերագնաց Քրիստինա Քուքը տիեզերք են դուրս եկան՝ Միջազգային տիեզերակայանի արտաքին մակերեսին աշխատանքներ կատարելու համար։ Նրանք շարունակել են մարտի 22-ին Միջազգային տիեզերական կայանից նախորդ տիեզերական զբոսանքի ժամանակ սկսած աշխատանքը՝ փոխարինելով երեք նիկել-ջրածնային մարտկոցները լիթիում-իոնայիններով և պատրաստվելով հաջորդ տիեզերական զբոսանքին։ Տիեզերք դուրս գալը տևել է 6.5 ժամ։

2019 թվականի օգոստոսի 21-ին Հեյգը և տիեզերագնաց Էնդրյու Մորգանը տիեզերական զբոսանք են կատարել՝ «IDA-3» կցման մոդուլի վրա տեղադրված «PMA-3» կցման ադապտերին սնուցման և կապի մալուխները միացնելու համար։ Մոդուլը տեղադրվել է իր նշանակված տեղում «Կանադարմ2» մեխանիկական թևի կողմից, տիեզերագնացների տիեզերք թռչելուց մի քանի ժամ առաջ։

2019 թվականի հոկտեմբերի 3-ին, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 14:00-ին, «Սոյուզ ՄՍ-12» տիեզերանավի վայրէջքի մոդուլը՝ անձնակազմի երեք անդամներով՝ տիեզերագնաց Ալեքսեյ Օվչինինի, տիեզերագնաց Նիկ Հեյգի և Արաբական Միացյալ Էմիրություններից տիեզերական թռիչքի մասնակից Խազա ալ-Մանսուրիի հետ, վայրէջք է կատարել ղազախական տափաստանում՝ Ժեզկազգան քաղաքից 147 կմ հարավ-արևելք։

### Երրորդ թռիչք
մինի|Հեյգը տիեզերքում զբոսանքի ժամանակ՝ 72-րդ արշավախմբի ժամանակ։
2024 թվականի սեպտեմբերի 28-ին, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 20:17:21-ին, նա որպես «SpaceX Crew-9» առաքելության հրամանատար և «ՄՏԿ-72» արշավախմբի անդամ՝ «Ռոսկոսմոսի» տիեզերագնաց Ալեքսանդր Գորբունովի հետ միասին, SpaceX-ի ամերիկյան բազմակի օգտագործման «Crew Dragon» տիեզերանավի վրա թռիչք է կատարել դեպի Միջազգային տիեզերակայան։ «Dragon» տիեզերանավի արձակումն իրականացվել է ծանր հրթիռ «Falcon 9 Block 5»֊ի արձակման միջոցով՝ Ֆլորիդա նահանգի Քանավերալ հրվանդանի ԱՄՆ տիեզերական ուժերի բազայի «SLC-40» արձակման համալիրից։ Սեպտեմբերի 30-ին, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 00:31-ին, «Crew Dragon» տիեզերանավը միացել է Միջազգային տիեզերական կայանի ամերիկյան հատվածի «Harmony» հանգույցի մոդուլին։

#### Վիճակագրություն

## Ընտանիք, նախասիրություններ
մինի|Թայլերը և Քեյթին «Կրայնի» օդանավակայանում «Սոյուզ ՄՍ-10»-ի արտակարգ վայրէջքից հետո
Նա ամուսնացած է ռազմաօդային ուժերի փոխգնդապետ Քեյթի Հեյգի հետ, ում հետ ծանոթացել է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի ակադեմիայում 1996 թվականին։ Ընտանիքում կան երկու որդի։

Նիկը սիրում է սպորտ, ձմռանը դահուկներով սահել, իսկ ամռանը՝ սկուբա դայվինգով զբաղվել:

## Մրցանակներ
ձախից|մինի|Գնդապետ Հեյգը ԱՄՆ տիեզերական ուժերի համազգեստով
ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերում և ՆԱՍԱ-ում իր ծառայության համար Նիք Հեյգը ստացել է հետևյալ պարգևները՝

* «Անբասիր ծառայության համար» մեդալ (երկու անգամ)
* «Ռազմաօդային ուժերի մեդալ» (վեց անգամ)
* «Գերազանց ծառայության համար» մեդալ
* «Թռիչքային արժանիքների խաչ» (ԱՄՆ)
* «Ավիացիոն նվաճումների համար» մեդալ (2 անգամ) (երկու անգամ)
* «Ռազմաօդային ուժերի գովասանքի մեդալ» (երկու անգամ)
* ԱՄՆ Ռազմաօդային ուժերի «Մարտական գործողությունների համար» մեդալ
* «Տիեզերական թռիչքի համար» մեդալ
* «Ակնառու ծառայության մեդալ» (ՆԱՍԱ)
* «Բացառիկ քաջության մեդալ» (ՆԱՍԱ)

Բացի այդ, 2019 թվականի հոկտեմբերի 4-ին, Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի հրամանագրով «Բայկոնուրի տիեզերակայանում արտակարգ իրավիճակի դեպքում կյանքի համար ռիսկային պայմաններում ծառայողական պարտականությունները կատարելիս ցուցաբերած քաջության և բարձր պրոֆեսիոնալիզմի համար» նա պարգևատրվել է «Քաջության շքանշանով»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նիկ Հեյգ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի սպաներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագնացներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ավիակոնստրուկտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ