open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Յաան Ռանապ

**Յաան Ռանապ** (, ), էստոնացի մանկագիր։

## Կենսագրություն
Պատանի տարիքում ակտիվորեն զբաղվել է սպորտով (հեռացատկ), հանրապետական տարբեր մրցումներում արժանացել է 3 արծաթե ու 3 բրոնզե մեդալների։ Զբաղվել է նաև երաժշտությամբ. նվագել է կլառնետ ու սաքսոֆոն։

1966 թվականին ավարտել է Տալլինի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետը, որից հետո աշխատել է «Pioneer» («Պիոներ», 1955-1977) և «Täheke» («Աստղ», 1977 թվականից) մանկական ամսագրերի խմբագրություններում։

«Պարծենկոտ Կալեն» պատմվածքը (Վլադմիր Ժելեզնիկովի, Օլես Դոնչենկոյի, Մակվա Մրեվլիշվիլիի, Հակիմ Նազիրի ու Ռադիյ Պոգոդինայի ստեղծագործությունների հետ միասին) ներկայացրել է ԽՍՀՄ-ը տարբեր երկրների պատմվածքների՝ «Աշխարհի երեխաները» (1962) ժողովածուում, որ տպագրության էր նախապատրաստվել միջազգային հանձնաժողովի կողմից (լույս է տեսել ԽՍՀՄ-ում 1965 թվականին)։

## Ստեղծագործություններ
Յաան Ռանապը ստեղծագործությունները նվիրված են բնությանն ու դպրոցական կյանքին։

* *Roheline pall* (1962)
* *Salu Juhan ja ta sõbrad* (1964, «Յուհան Սալուն ու նրա ընկերները»)
* *Viimane valgesulg* (1967, «Վերջին արծիվ Սպիտակ փետուրը»)
* Ժողովածու *Musta lamba matused* (1968)
* *Topi* (1970, «Տոպի»)
* *Nüüd on kõik vastupidi* (1970)
* *Jefreitor Jõmm* (1971, «Եֆրեյտոր Յիմ»)
* *Nublu* (1972)
* *Agu Sihvka annab aru* (1973, «Ագու Սիհվկան ճշմարտությունն է ասում»)
* *Toppi* (1970, «Տոպպի»)
* *Seitseteist tundi plahvatuseni* (1975)
* *Lõvi läks kõndima* (1976)
* *Maja metsa ääres* (1976, «Տնակը անտառի եզրին»)
* *Alfa + Romeo* (1978, «Ալֆա + Ռոմեո»)
* *Kukepoks* (1979)
* *Koolilood* (1981, «Դպրոցական պատմվածքներ»)
* *Klaabu* (1983, «Կլաաբու»)
* *Maari suvi* (1983, «Մաարիի ամառը»)
* *Loomalood* (1984)
* *Toonekurg Tooni* (1986, «Տոոնի արագիլը»)
* *Põder, kes käis varvastel* (1987, «Եղնիկը, որ քայլում էր ոտքերի ծայրերին»)
* *Kasulaps* (1989)
* *Tuukerkoer Torru* (1993)
* *Röövel Rinaldo* (1995)
* *Kõverkäpp* (1997)
* *Tupsik* (1998)
* *Jänesepoja mängutoos* (1999)
* *Nelja nimega koer* (2004)
* *Jänesepoeg Juss ja karupoeg Kusti* (2005)
* *Aptsihh! Aptsihh! Aptsihh!* (2006)

## Մրցանակներ ու պարգևներ
* Էստոնական ԽՍՀ պետական մրցանակ (1972),
* Յուհան Սմուուլի անվան գրական մրցանակ (1972),
* Էստոնիայի կոմերիտմիության դափնեկիր,
* Էստոնական ԽՍՀ վաստակավոր գրող (1988),
* Սպիտակ աստղի շքանշան չորրորդ աստիճանի (2010)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Յաան Ռանապ
* Յաան Ռանապ

Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Անոմիայի տեսություն

## Վարքի տիպոլոգիա
Ռոբերտ Քինգ Մերտոնը մշակել է մարդկանց վարքի տիպոլոգիա՝ նարնց նպատակների և միջոցների հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի վրա հիմնվելով։ Ըստ այդ դասակարգման ցանկացած մարդու վերաբերմունքը նպատակներին և միջոցներին պատկանում է հետևյալ տեսակներից մեկին։

# Կոմֆորմիստ. ընդունում է ինչպես հասարակության մեջ խրախուսվող մշակութային նպատակները, այնպես էլ ինստիտուցիոնալ միջոցները և հանդիսանում է հասարակության օրինապահ անդամ։
# Նորարար. փորձում է հասնել մշակութային նպատակներին, որոնք նա ընդունում է, ոչ ինստիտուցիոնալ միջոցներով՝ ներառյալ հակաօրինականները և քրեականները։
# Ծիսակատարող. ընդունում է ինստիտուցիոնալ միջոցները, որոնք բացարձակայնացնում է, բայց նպատակները, որոնց պետք է հասնի այդ միջոցների շնորհիվ, մոռանում է կամ արհամարհում։ Որպես կանոն, օրիգինալ և ոչ ավանդական միջոցները ծիսակատարողը մերժում է։
# Մեկուսացած․ հեռանում է, ինչպես ավանդական նպատակներից, այնպես էլ դրանց հասնելու ինստիտուցիոնալ միջոցներից։ Այս տիպին են դասվում անտունները, թմրամոլները, հարբեցողները։
# Ապստամբ. անորոշության մեջ է գտնվում ինչպես միջոցների, այնպես էլ մշակութային նպատակների վերաբերյալ։ Նա ընկրկում է գոյություն ունեցող միջոցներից և նպատակներից՝ ցանականալով ստեղծել նորմերի և արժեքների նոր համակարգ և նոր միջոցներ դրանց հասնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կոմպիլյացիա (այլ կիրառումներ)

* Կոմպիլյացիա (գրականություն) ― ավելի վաղ հրապարակված գրականության հիման վրա հրատարակություն
* Կոմպիլյացիա (ծրագրավորում) ― բարձր ծրագրավորման լեզվով գրված կոդի թարգմանումը մեքենայական կամ ասեմբլերային լեզվի
Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարում

**Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարում** (ֆրանսիացի ֆիզիկոս Բենուա Պոլ Էմիլ Կլապեյրոնի և գերմանացի ֆիզիկոս Ռուդոլֆ Կլաուզիուսի անունով), առնչություն ֆազային հավասարակշռության մեջ գտնվող թերմոդինամիկական համակարգի ճնշման և ջերմաստիճանի փոփոխությունների միջև
: \frac{dp}{dT} = \frac{q}{T(V_2 - V_1)} ,
որտեղ p-ն ճնշումն է, T-ն ջերմաստիճանը, q-ն ֆազային անցման (թաքնված) ջերմությունը, V_1-ը, V_2-ը առաջին և երկրորդ ֆազերում մեկ մասնիկին բաժին ընկնող ծավալը։ Առաջին կարգի ֆազային փոխարկումների ժամանակ Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարումն արտահայտում է սուբլիմացման, եռման, հալման և այլ ջերմաստիճանների կախումը ճնշումից։

Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարումը ֆազերի հավասարակշռության կորի դիֆերենցիալ հավասարումն է։

Կատեգորիա:Հավասարումներ
Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա
Կոմպլեքս անալիտիկ բազմաձևություն

**Կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևություն**, ռիմանյան մակերևույթի ընդհանրացում բազմաչափ դեպքի համար։ Ավելի ճշգրիտ՝ կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևություն է կոչվում ամեն մի հաուսդորֆյան տոպոլոգիական տարածություն՝ ծածկված շրջակայքերով, որոնցից յուրաքանչյուրը հոմեոմորֆ է n-չափանի էվկլիդեսյան կոմպլեքս տարածության որևէ տիրույթի, այնպես, որ յուրաքանչյուր երկու այդպիսի շրջակայքերի հատույթում առաջինի և երկրորդի լոկալ կոորդինատների կախումը տրվում է անալիտիկ ֆունկցիաների միջոցով։ Այսպիսով, տրված հոմեոմորֆիզմով կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևության յուրաքանչյուր կետի համապատասխանեցվում են n հատ կոմպլեքս թվեր, որոնք և կոչվում են լոկալ կոորդինատներ։ Եթե z_1, ...., z_n-ը և \omega_1, ...., \omega_n-ը լոկալ կոորդինատներ են երկու այդպիսի շրջակայքերում, ապա վերջիններիս հատույթում \omega_i-ն ֆունկցիա է z_1, ...., z_n-ից՝ \omega_i=u_i(z_1, ...., z_n), ընդ որում u_i ֆունկցիաները անալիտիկ են։ Կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևություն, որպես տոպոլոգիական տարածություն, պետք է լինի զույգ չափանի (իրական իմաստով) և կողմնորոշելի։ Այս պայմանները, սակայն, բավարար չեն, որպեսզի տվյալ տոպոլոգիական տարածության հիման վրա կառուցվի կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևություն։ Կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևության A ենթաբազմությունը կոչվում է անալիտիկ բազմություն, եթե այդ կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևության ամեն մի կետի որևէ U շրջակայքում գոյություն ունեն վերջավոր թվով անալիտիկ ֆունկցիաներ, որոնց ընդհանուր զրոները համընկնում են U \cap A-ի հետ։ n-չափանի պրոյեկտիվ կոմպլեքս տարածության մեջ գտնվող յուրաքանչյուր կոմպակտ կոմպեքս անալիտիկ բազմաձևություն անալիտիկ բազմություն է։ 

Կատեգորիա:Կոմպլեքս անալիզ
Կատեգորիա:Բազմաձևություններ
Դոլերիտ

մինի
**Դոլերիտ** (՝ խաբուսիկ), հրաբխային ապար, բազալտի տեսակ։ Կառուցվածքը բյուրեղային է՝ հրաբխային ապակու առկայությամբ։ Առաջանում է բազալտային հալոցքի դանդաղ սառչելուց՝ խոշոր լավային հոսքերի կենտրոնական մասերում կամ երակներում։ Օգտագործվում է շինարարության մեջ։

Կատեգորիա:Ապարներ
Կատեգորիա:Բազալտ
Էռնստ Կշենեկ

**Կրշենեկ Էռնստ** (, ), ավստրիացի կոմպոզիտոր, երաժշտագետ, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Վիեննայի երաժշտական ակադեմիայում և Բեռլինի երաժշտական բարձրագույն դպրոցում։ 1938 թվականից ստեղծագործել է ԱՄՆ-ում։ Կրեշնեկի առաջին օպերաներից է՝ «Թռիչք ստվերի վրայով» (բեմ.՝ 1924)։ Կրշենեկը ապրել է ստեղծագործական էվոլյուցիա՝ ուշ ռոմանտիկական ոճ, ապա՝ ուրբանիզմի և կոնստրուկտիվիզմի նկատմամբ հետաքրքրությունից դեպի դոդեկաֆոն տեխնիկայի յուրացում։ Առաջին դոդեկաֆոն խոշոր ստեղծագործությունը «Կարլոս 5րդ» օպերան է (բեմ.՝ 1938)։ Գրել է 15 օպերա, 5 սիմֆոնիա և այլ ժանրի երկեր։ Հանդես է գալիս նաև որպես տեսաբան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական երաժշտության ժանրի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիական «Գիտության և արվեստի համար» պատվո խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ
Էստոնական սառցե ճանապարհներ

thumb|300px|right|Զգուշացե՛ք. առջևում ծովային սառցե ճանապարհն է
**Էստոնական սառցե ճանապարհներ**, հաղորդակցման ուղիներ մայրցամաքի և Էստոնիայի փոքր կղզիների միջև։ Ճանապարհները գործում են միայն ձմռանը, երբ Բալթիկ ծովը սառցակալում է, և Էստոնիայի կապի և տրանսպորտի նախարարության հատուկ ստորաբաժանումները նախապատրաստում են ճանապարհը, զինում հատուկ ճանապարհաերթևեկության նշաններով և թույլատրում երթևեկությունը։ Այս ճանապարհները լայնորեն օգտագործվում են, քանզի ձմռանը փոքր կղզիների համար այլ տարբերակ չկա Էստոնիայի հիմնական մասի հետ կապը պահպանելու համար։

Սառցե ճանապարհներին երթևեկելու թույլատրելի արագությունը 25 կմ/ժ է։

Բացի երթևեկության օբյեկտ հանդիսանալուց, այն նաև գրավում է հազարավոր զբոսաշրջիկների։

## Արտաքին հղումներ
* Էստոնական սառցե ճանապարհները

Կատեգորիա:Էստոնիա
Փառանձեմ Կնունյանց

**Փառանձեմ Միրզաջանի Կնունյանց (Ռիզել)** (կուսակցական մականունը՝ *Փառո*, ), բոլշևիկ կուսակցական գործիչ, Ռուսաստանի հեղափոխական շարժումների մասնակից։

Հեղափոխական շարժումների մեջ ներգրավվել է ավագ եղբայրների՝ Լյուդվիգ Կնունյանցի և Բոգդան Կնունյանցի ազդեցությամբ՝ 1900 թվականից։ 1904 թվականին քարոզչական աշխատանք է տարել Մոսկվայում և Պետերբուրգում 1905 թվականի հունվարի 9-ի դեպքերից հետո ձերբակալվել է։ Այնուհետև մասնակցել է Բաքվի կոմունայի ամրապնդման գործընթացին։ Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո կուսակցական աշխատանքներ է վարել Բաքվում։ 1924-1927 թվականներին աշխատել է ՀամԿ Կենտկոմի ապարատում։ 1927-1939 թվականներին եղել է Համամիութենական ռադիոկոմիտեի պրոպագանդայի և ագիտացիայի բաժնի պետ և «Ռաբոտնիկ ռադիո» ամսագրի խմբագիր։ 1939-1954 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Ծովային նավատորմի քաղբաժնի և պրոպագանդայի բաժնի պետը։ ԽՄԿԿ անդամ (1903)։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կլավեսին

մինի
**Կլավեսին**, ստեղնա-լարային կսմիթավոր երաժշտական գործիք։ Դաշնամուրի նախատիպերից է։ Հայտնի է XVI դարից, ծագել է պսալտերիումից (սաղմոսարան)։ Ստեղները սեղմելիս լարերը կսմիթահարվում են թռչունի փետուրներից պատրաստված ձողիկներով (հետագայում՝ կաշվե կնտնտոցով)։ Ձայնը գեղեցիկ է, բայց սակավ երգային։ Սկզբում ունեցել է քառանկյան, XVII դ.՝ եռանկյան տեսք։ Ձայնածավալը 4-5 օկտավա է։ Գոյություն ունեն մի քանի տարատեսակներ (այդ թվում՝ կլավիցիտերիում, որն ունի ուղղաձիգ իրան)։ Կլավեսինային երաժշտության նշանավոր հեղինակներն են Դ. Սկարլատին, Ժ. Ֆ. Ռամոն, Ֆ. Կուպերենը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Ստեղնաշարային երաժշտական գործիքներ
Գրենլանդական գայլ

**Գրենլանդական գայլ** (Canis lupus orion)՝ գորշ գայլի տարատեսակ, որը ապրում է Գրենլանդիայում։ Այս գայլը բազմաթիվ նմանություններ ունի արկտիկական գայլի հետ, սակայն գիտնականներն ապացուցել են, որ այս երկու տեսակները շատ տարբեր են։ Հստակ է միայն այն փաստը, որ գրենլանդական գայլը Գրենլանդիա է եկել Կանադայի հյուսիսից՝ հատելով Սառուցյալ օվկիանոսի սառած մակերևույթը։

## Չափսերը

Գրենլանդական գայլը ունի համեմատաբար փոքր չափսեր և թեթև քաշ։ Քաշի թեթևությունը բացատրվում է այս գայլերի վատ սնվելով։ Ձմռանը սննդի հետ կապված խնդիրները ավելի են շատանում։

## Ծագում

Գրենլանդական գայլն առաջին անգամ հատել է Գրենլանդիայի սահմանը մոտ 25-21 հազար տարի առաջ։ Այս գայլերը եկել են Կանադայի հյուսիսից։

Կատեգորիա:Գայլեր
Դիորիտ

մինի
**Դիորիտ** (՝ տարբերել), ներժայթուք ապար՝ կազմված պլագիոկլազ-անդեզին, մուգ գույնի պիրոքսեն, ամֆիբոլ, բիոտիտ, երբեմն՝ քվարց, օրթոկլազ և ուղեկցող՝ մագնետիտ, իլմենիտ միներալներից։ Կառուցվածքը իդիոմորֆահատիկային է, հոծ պորփյուրանման, գնդաձև։ Հանդիպում է ապարազանգվածների, դայքերի ձևերով։ Տարբերում են սպիտակավուն և մուգ տարատեսակներ։ Տարածված է Բազումի և Բարգուշատի լեռնաշղթաներում։ Օգտագործվում է շինարարության մեջ։

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ
Բենուա Պոլ Էմիլ Կլապեյրոն

**Բենուա Պոլ էմիլ Կլապեյրոն** (, ), ֆրանսիացի ֆիզիկոս, Փարիզի ԳԱ անդամ (1858)։ Ավարտել է Փարիզի պոլիտեխնիկական դպրոցը (1818)։

1820-1830 թվականներին աշխատել է Պետերբուրգի հաղորդակցության ճանապարհների ինժեներների ինստիտուտում, այնուհետև վերադարձել է Ֆրանսիա և դարձել Փարիզի կամուրջների և ճանապարհների դպրոցի պրոֆեսոր։

1834 թվականին, հետաքրքրվելով Սադի Կառնոյի աշխատանքներով, կրկնել է նրա դատողությունները և թերմոդինամիկայում առաջինը կիրառել գրաֆիկական մեթոդը։ Հետազոտելով Կառնոյի ցիկլը՝ արտածել է իդեալական գազի վիճակի հավասարումը։ Գտել է հալման և եռման կետերի կախումը ճնշումից։

## Տես նաև
* Կլապեյրոնի հավասարում
* Կլապեյրոն-Կլաուզիուսի հավասարում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Դունիտ

մինի
**Դունիտ**, ներժայթուք գերհիմնային ապար՝ կազմված ձիթակն, պիրոքսեն և ուղեկցող՝ քրոմշպինելիդ միներալներից։ Կառուցվածքը նրբահատիկ է, գույնը՝ մուգ կանաչ, կապտականաչ կամ սև։ Դունիտը քրոմիտային հանքավայրերի մայր ապար է։ Հայաստանում դունիտների ներդրումները մտնում են Սևանի և Վեդու օֆիոլիթային գոտիների գաբրոպերիդոտիտային կազմավորումների մեջ։ Օգտագործվում է հրակայուն աղյուսի արտադրության մեջ։

Դունիտ անունը ծագել է Նոր Զելանդիայի Դուն լեռան անունից։

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ
Կատեգորիա:Սալերի տեկտոնիկա
Կոմպլեքսային էլեկտրասարքավորման ինստիտուտ

**Կոմպլեքսային էլեկտրասարքավորման ինստիտուտ,** գիտահետազոտական նախագծա-կոնստրուկտորական, կոմպլեքսային էլեկտրատեխնիկական սարքավորման նոր տեսակների ստեղծման ուղղությամբ գիտահետազոտական, փորձակոնստրուկտորական և տեխնոլոգիական աշխատանքներ կատարող հիմնարկություն։ Հիմնադրվել է 1956 թվականին, Երևանում։ Մինչև 1965 թվականը կոչվել է էլեկտրամեխանիկայի համամիութենական ԳՀԻ-ի հայկական մասնաճյուղ։ Հիմնական խնդիրներն են սնման բարձր հաճախականության, պտույտների մեծ թվով մինչև 100 կվտ հզորության գեներատորների և ագրեգատների, արդյունաբերական հաճախականության մինչև 100 կվտ հզորության սինխրոն գեներատորների, հաճախականության մինչև 200 կվտ հզորության էլեկտրամեքենայական փոխակերպիչների (մինչև 20000 հց հաճախականության), II չափսի ուժային տրանսֆորմատորների մշակումը։ Կոմպլեքսային էլեկտրասարքավորման ինստիտուտի շենքի բազայի վրա են հիմնադրվել կաբելի արդյունաբերության, էլեկտրամեխանիկայի, էլեկտրատեխնիկայի համամիութենական գիտահետազոտական ինստուտների Երևանի բաժանմունքները։ 1972 թվականից մտնում է «Հայէլեկտրամեքենա» արտադրական միավորման մեջ։

Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Էդուար Կլապարեդ

**Էդուար Կլապարեդ** (), (), շվեյցարացի հոգեբան։

## Աշխատանք
Ժնևի համալսարանի պրոֆեսոր (1908 թվականից), Ժնևի Ժ. Ժ. Ռուսոյի անվան մանկավարժական ինստիտուտ - (1912 թվական, մանկավարժական հոգեբանության փորձարարական հետազոտությունների միջազգային կենտրոն) և «Հոգետեխնիկայի միջազգային ընկերության» (1920 թվական) հիմնադիր։ Շուրջ մեկ տարի զբաղվել է կլինիկական և փորձարարական աշխատանքներով Փարիզի Սալպետրիերի հիվանդանոցում։

## Գործունեություն
Կլապարեդի հոգեբանությունը հակադրել է ասոցիանիզմին, հարել Վ. Վունդի, Թ. Ռիբոյի և Ու. Զեմսի գաղափարներին, զարգացրել գիտակցության ակտիվության մասին ուսմունքը։ Կլապարեդը «ֆունկցիոնալ հոգեբանության» ներկայացուցիչ է։ Կլապարեդն առաջ է քաշել օնտոգենեզի ընդհանրացման պրոցեսում որակապես տարբեր մակարդակների մասին գաղափարը, որը որոշակի ազդեցություն է ունեցել գենետիկական հոգեբանության վրա։ Հայտնի է Կլապերեդի խաղի տեսությունը։ 1920 թվականին Էդուարդ Կլապարեդը հիմնադրել է «Միջազգային Հասարակական հոգետեխնոլոգիան»։

## Արտաքին հղումներ
* Էդուար Կլապարեդի կենսագրությունը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ժնևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի մանկավարժներ
Էկսի կղզի

**Էկսի** (), էստոնական փոքր կղզի Ֆիննական ծոցի հյուսիսային հատվածում։ Այն ենթարկվում է Հարյումաա նահանգի Վիիմսի շրջանին։ Պրանգլին կղզուց հեռու է 3 կմ հարավ-արևելք։ Պրանգլինի և հարակից փոքր կղզիների հետ կազմում է կղզիախումբ։ Կղզում բնակվում են քիչ թվով մարդիկ։ Մայրցամաքի հետ կապը ապահովվում է նավերով, իսկ ձմռանը, երբ ծովը սառցակալում է՝ սառցե ճանապարհներով։


Aksi vaade tuletorniga.JPG
Kelder Aksi saarel.JPG
Aksi, maja.JPG
Aksi loodeots.JPG


## Արտաքին հղումներ
* www.aksi.ee Կղզու պաշտոնական կայք  
* Էկսի կղզու լուսանկարներ 

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Ֆիննական ծոցի կղզիներ
Փոխհատուցում (կենսաբանություն)

200px|աջից
**Փոխհատուցում,** կոմպենսացում, օրգանիզմի ռեակցիան վնասվածքի կամ կենսագործունեության որոշ խանգարումների դեպքում, երբ չվնասված օրգաններն ու համակարգերը իրենց վրա են վերցնում խախտված (քայքայված) կառուցվածքների ֆունկցիան։ Դա կատարվում է կոմպենսատորային հիպերֆունկցիայի կամ ֆունկցիայի որակական փոփոխությամբ։ Զույգ օրգաններից մեկի ախտահարման կամ հեռացման դեպքում համապատասխան ֆունկցիան իր վրա է վերցնում առողջ օրգանը, որն աստիճանաբար հիպերտրոֆիայի է ենթարկվում։

Լյարդի մեկ բլթի ատրռֆիայի դեպքում կոմպենսատոր հիպերտրոֆիայի հետևանքով մյուս բիլթը հասնում է լյարդի բնականոն չափերի, կամ ախտահարված երիկամը հեռացնելիս՝ առողջը հիպերֆունկցիայով ապահովում է ջրի, միզանյութի և նյութափոխանակության այլ արգասիքների արտազատումն օրգանիզմից։ Կոմպենսատոր փոփոխություններ են կատարվում նաև առանձին օրգանների և համակարգերի գործունեության մեջ։

Սրտի փականների ախտահարման և արատի առաջացման ժամանակ փոփոխություններ են լինում ոչ միայն սրտամկանում, այլե բնականոն արյան շրջանառությանը մասնակցող այւ օրգաններում, փոխվում է անոթների տոնուսը, արտաքին և հյուսվածքային շնչառությունը։ Կոմպենսացումը հոմեոստազի կարևորագույն մեխանիզմներից մեկն է։

Կատեգորիա:Կենսաբանական գործընթացներ
Իդեալական գազի վիճակի հավասարում

**Իդեալական գազի վիճակի հավասարում**,  իդեալական գազի վիճակի հավասարում(Կլապեյրոնի հավասարում, Մենդելեև-Կլապեյրոնի հավասարում ), որն անվանվել է դրանց հայտնաբերող Բ. Կլապեյրոնի և Դ. Մենդելեևի անունով։

Հավասարումն ունի հետևյալ տեսքը՝
:pV = nRT 

որտեղ p-ն ճնշումն է, V-ն՝ գազի մոլային ծավալը, T-ն՝ բացարձակ ջերմաստիճանը, R-ը՝ ունիվերսալ գազային հաստատունը ։ Կլապեյրոնի հավասարումից բխում են Բոյլ-Մարիոտի օրենքը, Գեյ-Լյուսակի օրենքը և իդեալական գազերին վերաբերող մասնավոր այլ օրենքներ։ Կլապեյրոնի հավասարումով որոշակի ճշտությամբ նկարագրվում են փոքր խտության իրական գազերը բարձր ջերմաստիճանների դեպքում։

Քանի որ, V_M=\frac{V}{\nu}, (որտեղ \nu=\frac{m}{M} -ը նյութի քանակն է, m-ը զանգվածը, M-ը մոլային զանգվածը) վիճակի հավասարումը կարելի է գրել
: p\cdot V=\frac{m}{M}R\cdot T,

կամ p= n k T,

որտեղ n = N/V-ատոմների կոնցենտրացիան է, k = \frac{R}{N_A}-Բոլցմանի հաստատուն.

Այս հավասարումը կոչվում է Մենդելեև-Կլապեյրոնի հավասարում։

Գազի նյութի քանակը որոշվում է նորմալ ճնշման և  ջերմաստիճանի պայմաններում։ Հավասարման մեջ օգտագործվող ջերմաստիճանը բացարձակ ջերմաստիճան է։ Ջերմաստիճանի համապատասխան ՄՀ հիմնական միավորը կալվինն է (Կ)։

Կլապեյրոնի հավասարման հաստատունը այնքան էլ հաստատուն չէր, քանի որ անհրաժեշտ էր հաշվել յուրաքանչյուր գազի համար․
: p\cdot V = r\cdot T.

Մենդելեևը հայտնաբերեց, որ r-ը ուղիղ համեմատական է \nu-ին և համեմատականության գործակից R-ը անվանեց **ունիվերսալ գազային հաստատուն։**

## Թերմոդինամիկական պրոցեսների աղյուսակ

## Կապ իդեալական գազի վիճակի մյուս հավասարումների հետ
Հաստատուն զանգվածի դեպքում հավասարումն ունենում է հետևյալ տեսքը․
: \frac{p\cdot V}{T}=\nu\cdot R,
: \frac{p\cdot V}{T}=\mathrm{const}.

Վերջին \frac{p_1\cdot V_1}{T_1}= \frac{p_2\cdot V_2}{T_2}հավասարումը կոչվում է միացյան գազային օրենք։ Դրանից ստացվում է Բոյլ-Մարիոտի, Շառլի և Գեյ-Լյուսակի օրենքները։
: Բոյլ—Մարիոտի օրենք՝  T=\mathrm{const}\Rightarrow p\cdot V=\mathrm{const}․
: Գեյ-Լյուսակի՝ p=\mathrm{const}\Rightarrow\frac{V}{T}=\mathrm{const}․
: Շառլի օրենք՝ V=\mathrm{const}\Rightarrow\frac{p}{T}=\mathrm{const}․(Գեյ-Լյուսակի երկրորդ 1808 թվական.)

Այդ օրենքը հարմար է տարբեր վիճակների անցման տեսանկյունից։

Քիմիայի տեսանկյունից այս օրենքը կարող է հնչել այլ կերպ․

Ռեակցիայի մեջ մտնող գազերի ծավալները, նույն պայմանների դեպքում( ջերմաստիճան, ճնշում) հարաբերում են իրար և առաջացող գազանման միացումների ծավալներին ինչպես ամբողջ թվեր։

Օրինակ,1 ծավալով ջրածինը միանում է 1 ծավալով քլորին, ստացվում է 2 ծավալ քլորաջրածին․
: {H_2} + Cl_2 -> 2 HCl.

1 ծավալ 1ազոտը 3 ծավալ ջրածնի հետ առաջացնում է 2 ծավալ ամոնյակ․
: {N_2} + 3 H_2 -> 2 {NH_3}.

## Տես նաև
*Իդեալական գազ
* Իրական գազ

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գազային օրենքներ
Կատեգորիա:Դմիտրի Մենդելեև
Կատեգորիա:Քիմիական օրենքներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Երևանի խորքային բեկվածք

**Երևանի խորքային բեկվածք**, երկրակեղևի խզվածքային խոշոր խախտում՝ Արագածի հարավային լանջից մինչև Վայքի և Ուրծի լեռնաշղթաների հարավային լանջերը։ Անցնում է Երևանի, Փարաքար ու Աղավնատուն գյուղերի տարածքով։ Կառային խախտում է, Միջինարաքսյան միջլեռնային իջվածքը սահմանազատում է Արագածի հրաբխատեկտոնական և Ուրծ-Վայքի կամարածալքային կառույցներից։ Բեկվածքը երկրակեղևը հատում է 40-45&nbsp;կմ խորությամբ, որի բյուրեղային հիմքի մակերևույթի լայնությունը 2-3&nbsp;կմ է։

Կատեգորիա:Հայաստանի երկրաբանություն
Կատեգորիա:Բեկվածքներ
Պրանգլին

**Պրանգլին** (, էստոնական կղզի Ֆիննական ծովածոցի հյուսիսային հատվածում՝ Վիիմսիից 9 կմ հյուսիս-արևելք։ Այն ենթարկվում է Հարյումաա նահանգի Վիիմսի շրջանին։ Կղզու երկարությունը 6 կմ է, լայնությունը՝ 2,5 կմ։ Այն պատված է թփուտներով։

Կղզում բնակվում են մոտավորապես 100 մշտական բնակիչներ։ Գործում է դպրոց և մշակույթի տուն։ Կղզու մասին առաջին հիշատակությունները թվագրվում են 14-րդ դարի։.

Մայրցամաքի հետ կապը ապահովվում է նավերով, իսկ ձմռանը, երբ ծովը սառցակալում է՝ սառցե ճանապարհներով։


Kelnase sadam 2014.JPG
Prangli Churchyard 02.jpg
Buildings in Prangli 04.jpg
Prangli saare põhjakülg*.JPG
Prangli rahvamaja 2014.JPG


## Արտաքին հղումներ
* prangli 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Ֆիննական ծոցի կղզիներ
Երկրաբանական ժամանակագրություն

մինի|Ցամաքի մասնատումը
**Երկրաբանական ժամանակագրություն** (երկրաժամանակագրություն), երկրակեղևը կազմող ապարների հասակի և առաջացման հաջորդականության տարեթվությունը։ Հնարավորություն է տալիս համադրելու աշխարհի տարբեր մասերում տեղի ունեցած երկրաբանական երևույթների ժամանակն ու հաջորդականությունը։ Ելնելով ապարների հասակի որոշման եղանակներից՝ տարբերում են հարաբերական և բացարձակ երկրաբանական ժամանակագրություն։

Կատեգորիա:Երկրաբանական ժամանակաշրջաններ
Կատեգորիա:Երկրի երկրաբանական պատմություն
Կատեգորիա:Երկիր
Կատեգորիա:Ժամանակագրություն
Կատեգորիա:Պատմական երկրաբանություն
Կատեգորիա:Մոլորակների երկրաբանություն
Կասսարի

**Կասսարի** (), էստոնական կղզի։ Այստեղ է գտնվում Էստոնիայի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներից մեկը՝ Կասսարիի զանգակատունը։ Ունի 19,3 կմ² տարածք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Պաուլ Կուուսբերգ

**Պաուլ Աուգուստի Կուուսբերգ** (, ), էստոնացի գրող։

## Կենսագրություն
Պաուլ Կուուսբերգը ծնվել է 1916 թվականի ապրիլի 30-ին Ռևելում։

Աշխատել է որպես շինարար-բանվոր։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծառայել է 8-րդ հրաձգային կորպուսում, եղել է ռազմաճակատային լրագրող։

Պատերազմի ավարտից հետո աշխատել է «Rahva Hääl» («Ժողովրդի ձայնը») թերթի խմբագրությունում և եղել է «Looming» գրական ամսագրի գլխավոր խմբագիրը։

1976-1983 թվականներին ղեկավարել է Էստոնական ԽՍՀ գրողների միությունը։

Մահացել է 2003 թվականի հունվարի 21-ին 86 տարեկան հասակում։ Թաղվել է Անտառային գերեզմանատանը։

## Մրցանակներ, պարգևներ
* Սոցիալական աշխատանքի հերոս (16 նոյեմբերի, 1984) - խորհրդային գրականության զարգացման գործում ունեցած մեծ ներդրման, հասարակական ակտիվ աշխատանքի համար, ինչպես նաև ԽՍՀՄ գրողների միության 50-ամյակի առթիվ։
* Ոսկե մեդալ «Մանգաղ և մուրճ» №20220 (1984),
* Մեդալ քաջության համար (1943 №186529),
* Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան (1943 №125530),
* Պատվո շքանշան (1943 №142827, 1971 №804749).,
* Աշխատանքի կարմիր դրոշի շքանշան (1966 №412457),
* Լենինի շքանշան (1976, 1984 №416659),
* Էստոնական ԽՍՀ պետական մրցանակ (1965, 1976),
* Էստոնական ԽՍՀ վաստակավոր գրող (1966),
* Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող (1972),
* Յուհան Սմուուլի անվան մրցանակ (1972),
* Ալեքսանդր Ֆադեևի անվան մրցանակ (1974) — «Մի գիշեր» վեպի համար

## Ստեղծագործություններ
* «Ընդմիջելով խոսքը» (1959, գրական-քննադատական հոդվածների ժողովածու),
* «Էնն կալմի երկրորդ *եսը*» (1960),
* «Կրակ մոխրի տակ» (1962),
* «Դեպք` պատահած Անդրես Լապետեուսի հետ» (1963),
* «Ամառվա կեսին» (1966),
* «Մի գիշեր» (1972),
* «Անձրևի կաթիլներ» (1976),
* «О՜, մեր փնթի կատուն…» (1980, պատմվածքների ժողովածու)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մահացել է Պուլ Կուուսբերգը 
* Eesti Ekspress / Paul Kuusberg elus, parteis ja kirjanduses 
* Õhtuleht — Kirjanik Paul Kuusberg läks manalateele 

Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային լրագրողներ
Կատեգորիա:Տալլինի Անտառային գերեզմանատանը թաղվածներ
Կլայզենի կոնդենսացում

**Կլայզենի կոնդենսացում** (էսթերային կոնդենսացում), ալկալիների առկայությամբ նույն կամ տարբեր Էսթերների փոխազդեցությամբ **B** կետոէսթերների ստացման եղանակ։ 
Տիպական օրինակ է նատրիումի ալկոհոլատների, հիդրիդի կամ ամիդի առկայությամբ էթիլքացախատից ացետոքացախաթթվի էթիլէսթերի ստացումը՝

:: \mathsf{C_3COO_2H_5 + HCH_2COOC_2H_5 \rightarrow CH_3COCH_2COOC_2H_5 + C_2H_5OH}

Մրջնաթթվի էսթերների օգտագործման դեպքում ստացվում են ալդեհիդաթթուերի ածանցյալներ՝

:: \mathsf{HCOOC_2H_5 + C_6H_5C_2COOC_2H_5 \rightarrow C_6H_5CH (COOC_2H_5)CHO + C_2H_5OH}

Կլայսենի կոնդենսացումն կիրառվում է նաե B կարբոնիլային այլ միացությունների ստացման համար, օրինակ, էսթերների ռեակցիան նիտրիլների հետ տալիս է B կետոնիտրիլներ՝

:: \mathsf{CH_3COOC_2H_5 + C_6H_5CH_2CN \rightarrow CH_3COCH(C_6H_5)CN + C_2H_5OH}

իսկ կետոնների հետ՝ դիկետոններ (օրինակ, ացետիլացետոն)՝

:: \mathsf{CH_3COOC_2H_5 + CH_3COCH_3H_3 \rightarrow CH_3COCH_2COCH_3 +  C_2H_5OH}

Կլայզենի կոնդենսացումը լայնորեն կիրառվում է արդյունաբերության մեջ օրգանակն տարբեր միացություններ, օրինակ, ացետոքացախաթթվի էսթեր, ացետիլացետոն և դրանց ածանցյալներ ստանալու համար։ Ռեակցիան հայտնաբերել է գերմանացի քիմիկոս Լ. Կլայզենը։

850px

## Հատուկ դեպքեր
Հաճախ « Կլայզենի ռեակցիան» անվանում են Պերկինի փոփոխական ռեակցիա, կիրառվում է դարչինի ստացման համար, որպես կատալիզատոր մետաղական նատրիումի առկայության պայմաններում։

:: \mathsf{C_6H_5CHO + CH_3COOC_2H_5 \rightarrow C_6H_5\text{-}CH\text{=}CH\text{-}COOC_2H_5 + H_2O}
## Աղբյուրներ
* *Ласло П.* Логика органического синтеза. — 2 т. — ։ «Мир», 1998.
* *Серрей А.* Справочник по органическим реакциям. — ։ Издательство химической литературы, 1962.

## Տես նաև
*Լյուդվիգ Կլայզեն
* Կլայզենի վերախմբավորում

Կատեգորիա:Կոնդենսացման ռեակցիաներ
Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Իգնիմբրիտ

մինի|Իգնիմբրիտ
**Իգնիմբրիտ** (՝ կրակ, ՝ հեղեղ) (հրահեղեղ, տուֆալավա), հրաբխային ապար։ Առաջանում է հրաբխի ժայթքելուց հետո՝ հրաբխային փոշու, մոխրի, ավազի, ավելի խոշոր բեկորների՝ հրաբխային ապակու ու շիկացած գազերի կախույթից, որը մինչև 150մ/վ արագությամբ շարժվում, տարածվում ու լցվում է ռելիեֆի անհարթությունները՝ առաջացնելով հարթ մակերևույթ։ Գազերի անջատումից հետո խտանում ու ջերմազոդվում է։ Իգնիմբրիտային են Երևան-Գյումրու, Անիի և Արթիկի տիպերի տուֆերը։

Կատեգորիա:Հրաբխային ապարներ
Լյուդվիգ Կլայզեն

**Լյուդվիգ Ռաիներ Կլայզեն** (, ), գերմանացի քիմիկոս-օրգանիկ։

## Ուսում
Սկզբում սովորել է Բոննի համալսարանում Ա. Կեկուլեի մոտ և Գյոթինգենի համալսարանում Ֆ. Վյոլերի մոտ (1869 թվականից)։ Այնուհետև վերադառնալով Բոնն, 1875 թվականից այստեղ նա ստացավ գիտությունների թեկնածուի աստիճան և դարձավ Ա. Կեկուլեի օգնականը։

## Փորձերը
Սինթեզել է օրգանական բազմաթիվ միացություններ (օրինակ՝ իզատին)։ 1887 թվականին հետազոտել է կոնդենսացման ռեակցիա, որը հայտնի է Կլայզենի կոնդենսացում անվամբ։ 1900-1905 թվականներին ուսումնասիրել է ացետոքացախաթթվի էսթերի տաուտոմեր փոխարկումները։ 1912 թվականին հայտնագործել է ֆենոլների ալիլեթերների վերախմբավորումը համապատասխան ալիլտեղակալված ֆենոլների։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լյուդվիգ Կլայզեն Մեծ Սովետական Հանրագիտարան

## Տես նաև
* Կլայզենի կոնդենսացում
* Կլայզենի վերախմբավորում 
* Կլայզենի Կոլբ

## Գրականություն
* *Волков В. А., Вонский Е. В., Кузнецова Г. И.* Выдающиеся химики мира. — М.։ ВШ, 1991. 656 с.
* *А. Серрей.* Справочник по органическим реакциям. Именные реакции в органической химии. М.։ Изд. химической литературы, 1962. 139 с.

Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Կաբի Լարետեյ

**Կաբի Ալմա Լարետեյ** (, ), էստոնացի դերասանուհի, կոմպոզիտոր, դաշնակահարուհի, գրող։

## Կենսագրություն
Կաբի Ալմա Լարետեյը ծնվել է 1922 թվականի հուլիսի 14-ին Էստոնիայի Տարտու քաղաքում դիվանագետի ընտանիքում։ Էստոնիայի՝ ԽՍՀՄ-ին միանալուց հետո նրանց ընտանիքը տեղափոխվել է Շվեդիա։

Կաբի Լարետեյը ունեցել է դաշնակահարուհու երկարատև և նշանավոր կարիերա։ 1960-ական թվականներին նա նվագել է Մեծ Բրիտանիայի, Շվեդիայի, Արևմտյան Գերմանիայի և Միացյալ Նահանգների լեփ-լեցուն դահլիճներում, այդ թվում՝ Քարնեգի հոլում։

1950-1959 թվականներին Կաբի Լարետեյն ամուսնացած էր Գուննար Ստաեռնի հետ։ Նրանք ունեցել են մեկ դուստր՝ Կինդա Ստաեռն (ծնվել է 1955 թվականին)։

1959-1965 թվականներին Կաբի Լարետեյն ամուսացած է եղել ռեժիսոր Ինգմար Բերգմանի (1918-2007) հետ և եղել է նրա չորրորդ կինը։ Լարետեյը Բերգմանին ծանոթացրել է տարբեր երաժշտական ժանրերի հետ, որոնցից մի քանիսը նա օգտագործել է իր ֆիլմերում։ Նրանք ունեցել են մեկ որդի՝ Դանիել Բերգման (ծնվել է՝ 07.09.1962)։ Ամուսնալուծվել են 1969 թվականին, թեև ամուսնությունը, ըստ էության, դադարեցվել է 1966 թվականին։ Ինգմար Բերգմանի «Մուգ ապակու միջով» ֆիլմը (1961) նվիրված է կնոջը՝ Կաբի Լարետեյին։ Լարետեյն աշխատել է Իգոր Ստրավինսկու և Պաուլ Հինդեմիթի հետ։

Ամուսնալուծությունից հետո Լարետեյը շարունակել է երաժշտական խորհրդատվություն տալ իր նախկին ամուսնու որոշ ֆիլմերի համար և նույնիսկ նկարահանվել է «Ֆաննին և Ալեքսանդրը» ֆիլմում, որտեղ դաշնամուր է նվագում։ Նա ձայնագրել է դաշնամուրային երաժշտություն Բերգմանի ֆիլմերի համար, ինչպիսիք են «Աշնանային սոնատը» և «Կախարդական ֆլեյտան»։ Լարետեյը հետաքրքրվել հեռուստատեսությամբ, վարել է բազմաթիվ հաղորդումներ գրականության և երաժշտության վերաբերյալ Շվեդիայի հեռուստատեսությամբ, ինչպես նաև հրատարակել է մի շարք գրքեր կյանքի և երաժշտության մասին։ Բացի այդ, նրա մասին նկարահանվել են բազմաթիվ փաստագրական ֆիլմեր։

1998 թվականին Կաբի Լարետեյը պարգևատրվել է Էստոնիայի Ազգային զինանշանի երրորդ աստիճանի շքանշանով։

Կաբի Լարետեյը մահացել է 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ին 92 տարեկան հասակում։

## Ֆիլմագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կաբի Լարետեյի մասին Internet Movie Database կայքում

Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի դերասաններ
Կատեգորիա:Էստոնացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Տարտու քաղաքում ծնվածներ
Կլայզենի վերախմբավորում

**Կլայզենի վերախմբավորում**, ֆենոլների (1) կամ ենոլների (2) ալիլեթերներում ալիլ կամ տեղակալված ալիլխմբի տեղափոխություն, որի դեպքում առաջանում են, համապատասխանաբար՝ օրթոալիլֆենոլներ կամ կետոենոլների C-ալի։ Կլայզենի վերախմբավորումը լայնորեն կիրառվում է օրգանական, մասնավորապես, բնական միացությունների սինթեզում։ 
center|400px|Կլայզենի դասական վերախմբավորումը

Վերախմբավորումը հայտնագործել է գերմանացի քիմիկոս Լ. Կլայզենը, 1912 թվականին, Կլայզենի վերախմբավորում դարձավ առաջին օրինակը սիգմոթերապիայի վերախմբավորման համար՝ 3,3-սիգոմթերապիա վերախմբավորում։

Այս վերախմբավորումը նվիրված է մի քանի վերլուծական հրապարակոււմների
center|400px|Կլայզենի վերախմբավորումը
##### Կլայզենի վերախմբավորման բնույթը
center|400px

## Տես նաև
* Լյուդվիգ Կլայզեն
* Կլայզենի կոնդենսացում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Կասսարիի զանգակատուն

right|thumb
right|thumb
**Կասսարիի զանգակատուն** (), զանգակատուն էստոնական Կասսարի կղզում՝ 18-րդ դարում հիմնադրված Էսիկուլաս գյուղի մոտ։ Հանդիսանում է Էստոնիայի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։

Հավանական է, որ զանգակատան տեղում եղել է 16-րդ դարի եկեղեցի, որը փայտյա լինելու պատճառով չի պահպանվել։ 1992-1993 թթ.-ի վերանորոգումից հետո այն օծվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Զանգակատներ
Լիստվենիտ

**Լիստվենիտ**, քվարց-կարբոնատային փոխակերպային ապար՝ կազմված քլորիտ, տալկ, փայլար, սերպենտին, պիրիտ, մագնետիտ և քրոմշպինելիդ միներալներից։ Առաջանում է ապարների և կրաքարերի սահմաններում՝ ջրաջերմային փոխակերպումից։ Կառուցվածքը մանր ու միջին հատիկային է՝ հողմահարման կեղևով, գույնը՝ դեղնագորշ։ Հայաստանում տարածված է Սևանի ու Վեդու օֆիոլիթային գոտիներում։ Օգտագործվում է շինարարության մեջ։

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ‎
26 (թիվ)

**26** (**քսանվեց**), բնական թիվ է
## Աստղագիտության մեջ
* 26 կարգային թիվն է կրում Պրոսերպինե աստերոիդը։
* 26-ը՝
:* Երկաթի ատոմային թիվն է
:* Ֆրանսիայի Դրոմ դեպարտամենտի կարգային թիվն է
:* Ռուսաստանի Դաշնության Ստավրոպոլի երկրամասի կոդն է։
## Տես նաև
* 26-րդ հարավային զուգահեռական
* 26-րդ հյուսիսային զուգահեռական
## Արտաքին հղումներ
* Prime Curios! 26 Prime Pages-ից
27 (թիվ)

**27** (**քսանյոթ**), բնական թիվ է, գտնվում է 26-ի և 28-ի միջև։
## Աստղագիտության մեջ
* 27 կարգային թիվն է կրում Եվտերպե աստերոիդը։
## Տես նաև
* 27-րդ հարավային զուգահեռական
* 27-րդ հյուսիսային զուգահեռական
## Արտաքին հղումներ

* Prime Curios! 27 Prime Pages-ից 
* The 27 Project՝ 27-ը ֆիլմերում, ՀՏ-ում, մշակույթում և արվեստում
Կիտրոնաթթու

**Կիտրոնաթթու**, օրգանական եռհիմն օքսիթթու։ Քիմիական բանաձևը՝ C6H8O7։

Լավ է լուծվում ջրում և սպիրտում, վատ՝ օրգանական լուծիչների մեծամասնության մեջ։

Հալման ջերմաստիճանը 153&nbsp;°C է։ Առաջացնում է միատեղակալված, երկտեղեկալված և եռտեղակալված աղեր՝ ցիտրատներ։ Կիտրոնաթթվի նատրիումական աղերը հեշտությամբ են լուծվում ջրում, իսկ եռհիմն կալցիումական աղը՝ վատ (օգտագործում են լուծույթներից կիտրոնաթթու անջատելու համար)։

Կիտրոնաթթուն անհրաժեշտ օղակ է բջջային շնչառության կենսաքիմիական ռեակցիաների համակարգում։ Եռկարբոնաթթուների շղթայի այլ բաղադրիչների հետ կիտրոնաթթուն քիչ քանակությամբ պարունակվում Է բոլոր բջիջների միտոքոնդրիումներում։ Օրգանիզմում կիտրոնաթթուն պահպանում Է թթվահիմնային հավասարակշռությունը և իոնական բաղադրությունը։

Ի տարբերություն կենդանիների՝ շատ բույսեր և միկրոօրգանիզմներ ունակ են կուտակել մեծ քանակությամբ կիտրոնաթթու (կիտրոնի հյութում՝ 5-6%, մախորկայի տերևներում՝ 3-14%, Aspergillus niger սնկերի հեղուկում՝ մինչև 10%)։

## Ստացումը
Արդյունաբերության մեջ կիտրոնաթթու ստանում են մախորկայից (նիկոտինն անջատելուց հետո), հաճախ՝ շաքարը կամ ռուփը Aspergillus niger և այլ սնկերով խմորելով։ Կիտրոնաթթուն օգտագործվում է սննդարդյունաբերության, բժշկության (արյան պահածոյացման համար), լուսանկարչության և ներկարարության մեջ։

## Գրականություն
* A. Lehninger, Biochimie vol I-II, Editura Tehnică, București 1987-1992
* V. Ranga; I. Teodorescu Exarcu. Anatomia și fiziologia omului, Editura Medicală, București 1970

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օրգանական թթուներ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Օվկիանոսն արահետի վերջում

**«Օվկիանոսն արահետի վերջում»** ստեղծագործությունը բրիտանացի գրող Նեյլ Գեյմանի 2013 թվականին գրված վեպն է։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է 2013 թվականի հունիսի 18֊ին։ Գրքում պատմվում է անանուն մարդու մասին, ով վերադառնում է իր հայրենի քաղաք և տարվում է քառասուն տարի առաջ տեղի ունեցած դեպքերի հիշողություններով։

«Օվկիանոսը արահետի վերջում» վեպի թեման ներառում է ինքնության որոնումները և «մանկության և հասունության միջև ճեղքվածությունը»։

## Բովանդակություն
Գիրքը սկսվում է անանուն հերոսի վերադարձով իր մանկության քաղաք։ Այնտեղ նա այցելում է այն տունը, որտեղ նա և իր քույրը մեծացել են և հիշում է մի փոքր աղջկա՝ Լեթի Հեմփսթոք անունով, ով պնդում էր, որ իր տան հետևում գտնվող ջրամբարը օվկիանոս է։ Նա կանգ է առնում տանը, որտեղ Լեթին ապրում էր իր մոր և տատիկի հետ, հանդիպում է նրա ընտանիքի անդամներին և սկսում է վերհիշել անցյալի մոռացված դեպքերը։

## Զարգացում
Գեյմանը հիշատակել է, որ Հեմփսթոք ընտանիքը հանդիպում է նրա գործերից ևս մի քանիսում, օրինակ՝ «Աստղային փոշի», «Գերեզմանային պատմություն» վեպերում։ Նա «Օվկիանոսը» սկսել է գրել իր կին Ամանդա Փալմերի համար և մտադիր էր վիպակ գրել, այլ ոչ թե վեպ։ Գրելու ընթացքում նա սկսեց զետեղել այնպիսի բաներ, որոնք Փալմերը կհավաներ, քանի որ նա «իրականում չի սիրում ֆանտաստիկա»։ Գրքում որոշ դեպքեր փոխառված են Գեյմանի մանկությունից, օրինակ՝ հերոսի հոր ավտոմեքենայի գողությունն արտացոլում էր նմանատիպ իրադարձություն, երբ նրա հոր ավտոմեքենան գողացել էին և գողը ինքնասպանություն էր գործել դրա մեջ։

## Արձագանքներ
Գրքի քննադատությունը լիովին դրական էր։ Նյու Յորք Թայմս֊ը դրական արձագանք է տվել «Օվկիանոսը արահետի ծայրին» վեպը՝ մեկնաբանելով, որ գիրքը կհետաքրքրի տարբեր տարիքային խմբերի։ USA Today֊ը գրել է, որ վեպը իր թեմատիկայով նման է հեղինակի 2002 թվականի «Քորալայն» մանկական վեպին և 2005 թվականի «Հայելային դիմակ» ֆիլմին այն բանով, որ թշնամին «ավելի մոտ է, քան նրանք կմտածեին», ինչը «իր հրեշներին դարձնում էր շատ ավելի ահասարսուռ, երբ Ուրսուլայի պես կինը ներքևի հարկում էր»։

## Ֆիլմ
2013 թվականի փետրվարին Focus Features ընկերությունը ձեռք է բերել վեպի էկրանիզացման իրավունքները։ Թոմ Հենքսը պետք է հովանավորի ֆիլմը և Ջո Ռայթը պետք է հանդես գա որպես ֆիլմի ռեժիսոր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2013 վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր
Վեսիլո

**Վեսիլո** (էստ. Vesiloo saar), էստոնական անմարդաբնակ կղզի Բալթիկ ծովում։ Վիլսանդի կղզու մոտ։ Երկու կղզիների միջև ընկած տարածությունը օգտագործվում է նաև նավագնացության համար։ Կղզին ընդգրկված է Վիլսանդի ազգային պարկի տարածքում։

Կղզու տարածքը 3,3 քառ. կմ է, երկարությունը՝ 1,9 կմ, ամենաբարձր կետը՝ − 4 մ ծովի մակարդակից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Յուհան Սմուուլ

**Յուհան Յուրայի Սմուուլ** (, մինչև 1954 թ-ը՝ Յոհաննես Շմուուլ, 18 փետրվարի, 1922, Կոգուվա, Մուհու, Էստոնիա — 13 ապրիլի 1971, Տալլին, Էստոնական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), էստոնացի գրող, Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող (1965)։ Լենինյան (1961) և Ստալինյան երրորդ աստիճանի (1952) մրցանակների դափնեկիր։

## Կենսագրություն
Յուհան Սմուուլը ծնվել է 1922 փետրվարի 18-ին Մուհու շրջանի Կոգուվա գյուղում՝ ձկնորսի ընտանիքում։ 1936 թ. ավարտելով նախնական կրթությունը՝ սկսել է զբաղվել ձկնորսությամբ ու գյուղական տնտեսությամբ։ 1941 թ. զորակոչվել է բանակ, սակայն աչողջական խնդիրների պատճառով ռազմաճակատ չի ուղարկվել և 1944 թ. զորացրվել է։ 1943 թվականից աշխատակցել է էստոնական «Rahva Hääl» («Ժողովրդի ձայնը») թերթին, այնուհետև աշխատել է որպես «Մանգաղ և մուրճ» թերթի խմբագրի տեղակալ և «Պիոներ» ամսագրի խմբագիր։ Եղել է Էստոնիայի ԽՍՀ գրողների միության վարչության նախագահ (1953-1971), ԽՍՀՄ գրողների միության վարչության քարտուղար (1954-1971), Էստոնական ԽՍՀ գերագույն խորհրդի և ԽՍՀՄ V—VI գումարումների Գերագույն խորհուրդի պատգամավոր (1958-1966)։

Յուհան Սմուուլը մահացել է 1971 թ. ապրիլի 13-ին Տալլինում։

1971 թվականից էստոնացի վաստակաշատ գրողներին շնորհվում է Յուհան Սմուուլի անվան մրցանակ։ Թաղվել է Անտառային գերեզմանատանը։

## Ստեղծագործությունը
Յուհան Սմուուլն ստեղծագործել սկսել է 1943 թ.։ Հրատարակել է էստոներեն բանաստեղծություների ժողովածուներ՝ «Դաժան երիտասարդություն» (1946), «Որ խնձորենիները ծաղկեն» (1951), պոեմներ՝ «Փոթորկի որդին», «Ինչի մասին էր խոսում ձկնորսը» (1947), «Կարմիր գնացք Կոգուվա գյուղից» (1947), «Յառվեսուուցի տղաների բրիգադը» (1948), «Պոեմ Ստալինին» (1949)։ Վերջին երկուսն ընդգրկվել են «Բանաստեղծություններ, պոեմներ» (1951) ժողովածուի մեջ։ Ռուսերեն լույս են տեսել «Բանաստեղծություններ», «Հատընտիր» ժողովածուները, ինչպես նաև «Էստոնական պոեմ» գիրքը։ «Ես կոմսոմոլ եմ» (1953) գիրքը նվիրված է Հայրենական Մեծ պատերազմին։ Յուհան Սմուուլը շատ է ճանապարհորդել. նրա ճանապարհորդական տպավորություններն արտացոլվել են «Սառցե գիրք» (1958), «Ճապոնական ծով, դեկտեմբեր» (1963) գրքերում։

Առավել լայն ճանաչում է ստացել որպես արձակագիր։ Գրել է նաև պիեսներ՝ «Ատլանտյան օվկիանոս» (բեմադրվել է 1956, հրատարակվել 1957), «Լեա» (1959), «Ցըինը Կիխնու կղզուց.. (1964), «Գնդապետի այրին...» (1965, բեմադրվել 1966) և «Պինգվինների կյանքը» (1969) պիեսներում Սմուուլն այլաբանական-գրոտեսկային ձևով քննարկել է ժամանակակից գաղափարախոսական, քաղաքական և բարոյական խնդիրներ։ Այս պիեսների հետ գեղարվեստորեն կապված է «Մենախոսություններ» (1968) երգիծական գիրքը։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի և 2 այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Juhan Smuul unustas “Poeemi Stalinile” käsikirja Moskva rongi. *Õhtuleht*. 2000-08-11.

Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Տալլինի Անտառային գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կիր

[մինի|Կրի հանքավայր [Նորվեգիայում]]
**Կիր**, կրաքարի, կավճի և կարբոնատային այլ ապարների թրծումից ու հետագա վերամշակումից ստացվող արտադրանքի ընդհանուր անվանումը։

Հիմնականում «Կիր» անվան տակ միավորում են չհանգած կիր CaO և ջրի հետ դրա փոխազդեցության արդյունքը՝ հանգած կիր Ca(OH)<sub>2</sub> (իսկ կրաքարի և կավիճինը CaCO<sub>3</sub>)։ Դրանք լայնորեն կիրառվում են շինարարությունում, մետալուրգիայում, քիմիական արդյունաբերությունում, շաքարի, թղթի, ապակու և այլ արտադրություններում։

Շինարարական կիրը (պարունակում է մինչև 95% CaO) որպես կապակցանյութ օգտագործվում է շինարարական շաղախներ և բետոններ պատրաստելիս, ինչպես նաև սիլիկատային աղյուսի, ավտոկլավ սիլիկատաբետոնային շինվածքների արտադրություններում։

## Գրականություն
* Morisot J.M., Tableaux détaillés des prix de tous les ouvrages du bâtiment, Carilian,‎ 1814

Կատեգորիա:Կիր
Կատեգորիա:Շինարարություն
Կատեգորիա:Կալցիումի միներալներ
28 (թիվ)

**28** (**քսանութ**), բնական թիվ է
## Աստղագիտության մեջ
* 28 կարգային թիվն է կրում Բելոնա աստերոիդը
## Քիմիայում
* 28-ը՝
:* Սիլիցիումի ատոմային թիվն է
:* Ֆրանսիայի Էր և Լուար դեպարտամենտի կարգային թիվն է
## Այլ բնագավառներում
## Տես նաև
* 28-րդ հարավային զուգահեռական
* 28-րդ հյուսիսային զուգահեռական
## Արտաքին հղումներ

* Prime Curios! 28 Prime Pages-ից
Կիրք

thumb|Ֆրեդերիկ Գուդոլլ
**Կիրք**, ուժեղ, կայուն և երկարատև զգացմունք, որն ընդգրկում է անձին ամբողջությամբ և մղում նրան որևէ գերկարևոր նպատակի։ Կրքի օբյեկտ կարող են ինչպես մարդիկ, այնպես էլ առարկաները և գաղափարները։ Ինչպես նաև բառը «կիրք» օգտագործում են որպես հոմանիշ բառ՝ «Զգացմունք», «ազդում», «զգում», այսինքն, էմոցիոնալ գործընթացներ ընդհանրապես։

## Կրքի հիմնական հատկանիշ
Կրքի հիմնական հատկանիշը գործուն բնույթն է, որը հիմնվում է հուզական և կամային պահերի միասնության վրա, հնարավորություն տալիս հաղթահարել թույլ մոտիվացիայի դեպքում ոչ մատչելի թվացող ներքին և արտաքին արգելքները։ Մեծ ինտենսիվության կիրքը կարող է խախտել ինքնատիրապետումը, որի հետևանքով հակասություն է առաջանում կրքի և բանականության, մանավանդ կրքի և ինքնագիտակցության միջև։ Այս հակասությունը հաճախ գիտակցված է և հիմք է դառնում կրքի էության տարբեր մեկնաբանությունների և գնահատականների համար։ Երբ կրքի օբյեկտը (նպատակը) սևեռուն գաղափարի ձև է ընդունում, անձի ընկալման ոլորտը նեղանում է, երևակայության աշխատանքը կենտրոնանում մեկ ուղղությամբ, հոգեկան կյանքը դառնում միակողմանի, մերժվում են խելամիտ առարկություններն ու այլ արժեքների գոյության մասին ցուցումները։ Այսպիսի գերուժեղ կիրքն կարող է պարպվել իմպուլսային և «իռացիոնալ» գործողություններում (օրինակ՝ կրքի աստիճանի հասած խանդի ազդեցությամբ կատարվող հանցագործ արարքը)։
## Կրքի հոգեբանական բովանդակություն
Բացահայտել կոնկրետ կրքի հոգեբանական բովանդակությունը, նշանակում է պարզել օբյեկտը (նպատակը), նրա հիմքում ընկած պահանջմունքները, դրանց գիտակցված կամ ոչ գիտակցված լինելը։ Կրքի ներքին դրդապատճառները կարող են լինել կոնցեպտուալիզացված, վերբալիզացված և գիտակցված (օրինակ՝ կրքոտ հայրենասիրություն, գաղափարական խոր համոզվածություն) կամ չգիտակցված (օրինակ՝ մոր նկատմամբ փոքր երեխայի սերը)։ Կիրքը իր հերթին կարող է դառնալ դրդապատճառ շարժման մեջ դնելով մարդու պահեստային ուժերը՝ հիմնական և բարձր արժեք ներկայացնող նպատակ ձեռք բերելու համար։ Կիրքը պասսիվ չէ, այն միշտ մղում է իր օբյեկտը նվաճելուն, հաստատելուն կամ ոչնչացնելուն։

## Տես նաև
*Սիրահարություն
*Սեր
*Ռոմանտիկ սեր
*Կրքոտ սիրավեպ
*Ոգևորություն
*Հրապույր (դրական հոգեբանություն)

## Արտաքին հղումներ
* Կիրքը ըստ Սոֆի դե Միջոլլա-Մելոր 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զգացմունքներ
Կատեգորիա:Էմոցիաներ
29 (թիվ)

**29** (**քսանինը**), բնական թիվ է
## Քիմիայում
* 29-ը՝
:* Պղնձի ատոմային թիվն է
:* Ֆրանսիայի Ֆինիստեր դեպարտամենտի կարգային թիվն է
## Այլ բնագավառներում

## Տես նաև
* 29-րդ հարավային զուգահեռական
* 29-րդ հյուսիսային զուգահեռական
## Արտաքին հղումներ

* Prime Curios! 29 Prime Pages-ից
Կիրակնօրյա դպրոց

մինի|Բապտիստական եկեղեցու կիրակնօրյա դպրոցը (ԱՄՆ Կենտուկի նահանգ)
**Կիրակնօրյա դպրոց**, սովորաբար քրիստոնեական ուղղվածության հանրակրթական դպրոց։

Կիրակնօրյա դպրոցական դասերը սովորաբար նախորդում են կիրակնօրյա եկեղեցական պատարագներին։

Կիրակնօրյա դպրոցները սկզբնավորվել են 18-րդ դարի Անգլիայում բանվոր երեխաներին կրթելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրթություն
Վիլսանդի ազգային պարկ

**Վիլսանդի** (), ազգային պարկ Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգում։ Ընդգրկում է Վիլսանդի կղզու մի հատվածը, Սաարեմաա կղզուց արևմուտք գտնվող մի քանի փոքր կղզիներ։

Ազգային պարկը հիմնադրվել է 1910 թ.-ի օգոստոսի 14-ին և զբաղեցնում է 237,6 կմ², որտեղ բնակվում են թռչունների 247, ձկների՝ 80 տեսակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիլսանդի ազգային պարկի պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Էստոնիայի ազգային այգիներ
Կատեգորիա:1971 հիմնադրումներ Էստոնիայում
Կատեգորիա:1971 հիմնադրված բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ‎
30 (թիվ)

**30** (**երեսուն**), բնական թիվ է, գտնվում է 29-ի և 31-ի միջև։
## Աստղագիտության մեջ
* 30 կարգային թիվն է կրում Ուրանիա աստերոիդը։
## Քիմիայում
* 30-ը՝
:* Ցինկի ատոմային թիվն է;
## Այլ բնագավառներում
* 30-ն են՝
:* ապրիլ, հունիս, սեպտեմբեր, նոյեմբեր ամիսների օրերը;
* 30-ը՝
:* Ֆրանսիայի Գար դեպարտամենտի կարգային թիվն է։
## Տես նաև
* 30-րդ հարավային զուգահեռական
* 30-րդ հյուսիսային զուգահեռական
## Արտաքին հղումներ

* Prime Curios! 30 Prime Pages-ից
Կենսաթոշակ

**Կենսաթոշակ**, ամենամսյա դրամական ապահովություն, որը վճարվում է աշխատունակներին՝ ծերության, հաշմանդամության, կերակրողին կորցնելու կամ երկարամյա ծառայության դեպքում։ Կենսաթոշակը փոխհատուցում ստանալու իրավունք է՝ աշխատունակ տարիքում կատարած վճարումների դիմաց։ Կենսաթոշակ նշանակվում է սպառման հասարակական ֆոնդից՝ անցյալ աշխատանքի կամ հանրօգուտ գործունեության համար և, որպես կանոն, գոյամիջոցի հիմնական աղբյուր է։

Հայաստանի գործող օրենքով՝ ծերության կենսաթոշակ նշանակվում է ցմահ, աշխատունակության վիճակից անկախ 63 տարին լրացած անձին, եթե նա ունի առնվազն 25 տարվա աշխատանքային ստաժ, տարիքային աշխատանքային կենսաթոշակ նշանակվում է նաև 25 տարվա աշխատանքային ստաժից պակաս ստաժի առկայության դեպքում, 63 տարին լրացած քաղաքացիներին, եթե ունի առնվազն 10 տարվա աշխատանքային ստաժ։ Սույն մասով սահմանված տարիքային կենսաթոշակի իրավունք տվող աշխատանքային ստաժը սահմանվում է ըստ հետևյալ սանդղակի.
 
Կենսաթոշակի անցնելու տարեթիվը
2012 թ. 6 տարի,
2013 թ. 7 տարի,
2014 թ. 8 տարի,
2015 թ. 9 տարի,
2016 թ. և հետո 10 տարի
Աշխատանքային  ստաժը
Հաշմանդամության կենսաթոշակը, աշխատանքային խեղման կամ պրոֆեսիոնալ հիվանդության հետևանքով, նշանակվում է աշխատանքի ստաժից անկախ, ընդհանուր հիվանդության հետևանքով՝ աշխատանքի որոշակի ստաժի առկայության դեպքում։ Կենսաթոշակի չափը որոշող գործոններ են՝ աշխատունակությունը կորցնելու պատճառը և աստիճանը, աշխատանքի պայմանները, անընդհատ ստաժը, ընտանիքի դրությունը։ Որոշ կատեգորիաների աշխատողների կենսաթոշակ նշանակվում է արտոնյալ հիմունքնրով (տարիքի և ստաժի կամ միայն տարիքի տեսակից)։ Կերակրողին կորցնելու դեպքում կենսաթոշակ նշանակվում է այն անաշխատունակ անդամներին, որոնք գտնվել են մահացածի խնամքի տակ։ Կան երկրներ, որոնք համատեղում են այս և երիտասարդների ֆինանսավորման մոտեցումները։

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի Հանրապետության օրենքը կենսաթոշակի մասին

Կատեգորիա:Սոցիալական ապահովություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Տնային տնտեսությունների ֆինանսներ
Կիրակոս (ճարտարապետ)

**Կիրակոս** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), միջնադարյան հայ ճարտարապետ։ Ըստ շինարարական արձանագրության՝ 1334 թվականին կառուցել է Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Ապահունիք գավառի Մանազկերտ քաղաքի պարիսպների հյուսիսարևելյան բուրգը։

## Գրականություն
* Բարխուդարյան Ս., Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Երևան, 1963, Էջ 103-104։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ
Վալերի Կիրպոտին

**Վալերի Յակովլևիչ Կիրպոտին** (, ), խորհրդային գրականագետ, քննադատ, ՌՍՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1969 թվական)։

Եղել է 1918-1920 թվականների Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակից։ 1932-1934 թվականներին զբաղեցրել է ԽՍՀՄ ԳԱ կազմկոմիտեի քարտուղարի պաշտոնը։ 1956-1981 թվականներին եղել է Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի պրոֆեսոր։

Գրել է աշխատություններ ռուս հեղափոխական դեմոկրատների մասին, ուսումնասիրել Ֆ. Դոստոեսկու ստեղծագործությունը։ Հանդես է գալիս խորհրդային, ժամանակակից արտասահմանյան գրողների և սոցիալիստական ռեալիզմի վերաբերյալ հոդվածներով։

## Աշխատություններ
* Հայ ժողովրդի մեծ էպոսը, «Սասունցի Դավիթը»։

## Մատենագիտություն
* Արմատական փոփոխություններ Դ. Ի. Պիսարև, Լ., 1929,
* Դ. Պիսարև, . «Կրասնայա գազետա», Լ, 1929. 
* Ն. Գ. Չերնիշեվսկի խմբ. և մարքսիզմ, խմբ. Սակայն, Լ, 1930. 
* Վեպեր՝ Լեոնիդ Լեոնովը, Մ, Հիխլ 1932,
* Ժառանգություն՝ Պուշկին և կոմունիզմի 
* Հոդված ամսագիր. «The Star», «տակ դրոշի մարքսիզմ», «խնդիրներ մարքսիզմի», և այլն։
* Դոստոևսկի 40-ական թվականներ
* Դոստոևսկի 60-ական թվականներ
* Խաղաղություն և մարդ Դոստոևսկու վեպերից 
* Դոստոևսկու - Ալբոմ։ էսքիզներ և ուսումնասիրություններ. Մոսկվա։ Խորհրդային գրող, 1972 - 319 էջ. 
* Դոստոևսկու Աշխարհ։ ուսումնասիրություններ և հետազոտություններ. Մոսկվա։ Խորհրդային գրող, 1980 - 375 էջ. 
* Հիասթափություն և փլուզումը գիրք դրամաների մասին Ռոդիոն Ռասկոլնիկովի, Ֆյոդոր Դոստոեւսկու «Ոճիր և պատիժ» / Վ. Կրիպոտին. Մոսկվա։ Խորհրդային գրող, 1970 - 445 էջ.

## Արտաքին հղումներ
* Կոստանտին Կեդրովը «Ռուսական կուրիեր» գրքում:«Ով գիտեր, որ այդ իրերը տեղի է ունենում ...»
* Հալածանքները կոսմոպոլիտիզմի դեմ պայքարում
** Միքայել Զոլոտոնսով. Չուգուն մարդիկ // Մոսկվա Լուրեր, № 9 / 2006 
** Բերզին. Առաջին ուսանող // Գիրք ակնարկ, № 10-11 / 2006

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ
Կատեգորիա:Կաունաս քաղաքում ծնվածներ‎
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս քննադատներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրականագետներ