Յան Վերիխ

**Յան Վերիխ,** (չեխ․՝ Jan Werich,) չեխ դերասան, դրամատուրգ և գրող։

## Մանկություն
1916-1924 թվականներին Վերիխը հաճախել է Պրահայի Կրժեմենցով փողոցում գտնվող «Ռեալ գիմնազիա» (համարժեք է ավագ դպրոցին) (որտեղ սովորել է նաև նրա ապագա բիզնես գործընկեր Իրժի Վոսկովեցը (չեխ․՝ Jiří Voskovec))։ 1924-1927 թվականներին նա իրավագիտություն է սովորել Կառլի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետում, որտեղից շուտ հեռացել է՝ սկսելու իր ստեղծագործական կարիերան և ստեղծելու իր կյանքի ամենակարևոր գործընկերություններից մեկը

## Գործունեություն
### Թատրոն
Նրա համագործակցությունը Իրժի Վոսկովեցի և Յարոսլավ Յեզեկի (չեխ․՝ Jaroslav Ježek) հետ շարունակվել է ավելի քան 10 տարի։ Նրանց գործընկերությունը հարթակ է դարձել ձախերի քաղաքական բազմաթիվ երգիծանքների համար՝ հատկապես ազատագրված թատրոնում։ Եռյակի ստեղծագործական գործունեությունը ոգեշնչվել է Դադաիզմից՝ աբսուրդի հանդեպ դրա սիրով, բուրժուական արժեքների ու Առաջին համաշխարհային պատերազմի սարսափների դեմ արձագանքով։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին և Չեխոսլովակիայի թատրոնների փակմանը նախորդող տարիներին՝ հատկապես 1938 թվականին, Վերիխը, Վոսկովեցը և Յեզեկը ստիպված են եղել աքսորվել Միացյալ Նահանգներ, որտեղ Վոսկովեցը ու Յեզեկն անց են կացրել իրենց կյանքի մնացած մասը։ Հինգ տարի անց Վերիխը վերադարձել է  հայրենիք և սկսել է համագործակցել Միրոսլավ Հորնիչեկի հետ։  Ժամանակակից հեքիաթներ գրելու համար նա աշխատել է նաև հայտնի տիկնիկագործ Իրժի Տրնկայի հետ։ Իր նոր գործընկեր Միրոսլավ Հորնիչեկի հետ նա վերաիմաստավորել է բազմաթիվ պիեսներ, որոնք նա ստեղծել էր 1930-ականներին Վոսկովեցի հետ միասին, բայց որոնց տվել էր ժամանակին բնորոշ քաղաքական բովանդակություն։

### Կինո
Յան Վերիխը նկարահանվել է այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «Մի ժամանակ թագավոր կար» (չեխ․՝ *Byl jednou jeden král*), որն էկրան է բարձրացել 1955 թվականին և գնացել է բազմաթիվ քաղաքական փոխզիջումների՝ կոմունիստական գրաքննությունը հանգստացնելու համար։ 1960-ականները եղել են Վերիխի կարիերայի գագաթնակետը։ ABC թատրոնի ստեղծումից հետո նա տեղափոխվել է Պրահայի քաղաքային թատրոն, իսկ ավելի ուշ՝ Կառլինի և Նուսլեի երաժշտական թատրոն։

Ջեյմս Բոնդի մասին 1967 թվականին նկարահանված «Ապրում ես միայն երկու անգամ» ֆիլմում Վերիխն ի սկզբանե պրոդյուսեր Հարի Զալցմանի կողմից ընտրվել էր  Էռնստ Ստավրո Բլոֆելդի դերի համար։ Երբ նա հասել է Փայնվուդի () նկարահանման հրապարակ, պրոդյուսեր Ալբերտ Ռ. Բրոկկոլին, և ռեժիսոր Լյուիս Գիլբերտն զգացել են, որ նա անհաջող ընտրություն է՝ հիշեցնելով «աղքատ, բարեսիրտ Ձմեռ Պապին»։ Այնուամենայնիվ, փորձելով քասթինգ անցկացնել, Գիլբերտը շարունակել է նկարահանումները։ Մի քանի օր անց և Գիլբերտը, և Բրոկկոլին որոշել են, որ Վերիխը բավականաչափ սարսափելի չէ, և Բլոֆելդին վերափոխել են Դոնալդ Պլեզենսի դերում։

## Քաղաքականություն
Յան Վերիխն ստորագրել է բարեփոխումների կողմնակիցների «2000 բառ» մանիֆեստը 1968 թվականին։ 1968 թվականին՝ Պրահայի գարնանից հետո, նա և իր կինը անմիջապես փախել են Վիեննա՝ այդ ժամանակաշրջանի շատ այլ չեխերի հետ միասին։ Երկար մտածելուց հետո նա հասկացել է, որ պետք է վերադառնա՝ ասելով, որ իր «տունն իր ամրոցն է» և գիտակցելով, որ եթե մնա արտերկրում, այլևս երբեք չի աշխատի։ 1969 թվականի սկզբին նա վերադարձել է Չեխոսլովակիա։ Վերիխն Վոսկովեցի հետ ամենավերջին անգամ հանդիպել է Վիեննայում, Ավստրիա, 1974 թվականին։ Նա հասարակության առջև խոսելու սահմանափակ հնարավորություններ ուներ մինչև իր մահը՝ 1980 թվականը։ Նրա վերջին հրապարակային ելույթը տեղի է ունեցել Պրահայի Լյուցեռնում՝ 1977 թվականին։

Նա չի ստորագրել Վացլավ Հավելի կողմից կազմակերպված «Խարտիա 77» () հռչակագիրը, բայց ի վերջո ենթարկվել է կոմունիստական իշխանությունների ճնշմանը և կրկին աշխատելու հնարավորություն ունենալու համար հրապարակավ հայտարարել է իր լիակատար հավատարմությունը ռեժիմին՝ մասնակցելով «Անտիխարտիա 77» հանրահավաքներին և նույնիսկ ստորագրելով խնդրագիր՝ դատապարտելով «Խարտիա 77»—ը։ Ավելի ուշ նա պնդել է, որ իրեն խաբել են ստորագրելու համար, և որ նա իրականում չգիտեր, թե ինչի համար է իր ստորագրությունը, քանի որ այցելության վերաբերյալ նախնական փաստաթուղթը՝ «բաց մուտք» ստորագրությամբ, ավելի ուշ փոխարինվել է «հավատքի հայտարարությամբ»։

## Մահ
աջից|մինի|250x250փքս|Վոսկովեցի և Վերիխի տապանաքարը Պրահայի Օլշանսկի գերեզմանատանը
Վերիխը մահացել է 1980 թվականի հոկտեմբերի 31-ին՝ 75 տարեկան հասակում։

Լյուբոշ Կոհոուտեկի կողմից հայտնաբերված փոքր մոլորակը նրա և Իրժի Վոսկովեցի պատվին անվանվել է 2418 Վոսկովեց-Վերիխ։

## Աշխատանքներ
### Թատրոն
(Իրժի Վոսկովեցի հետ համագործակցությամբ)

* Ռևյու ժիլետի գրպան - 1927
* Ռևյու ծխողների համար - 1928
* Խրախճանք - 1928՝ հիմնված Նեստրոյի «Նա ցանկանում է զվարճանալ»—ի վրա
* Մեքենայից գորիլլա - 1928
* Զառերը նետված են (չեխ․՝ Kostky jsou vrženy) - 1929
* Սուզազգեստ (չեխ․՝ Premiéra skafandr) - 1929
* Դատական նիստը հետաձգվում է (չեխ․՝ Líčení se odročuje) - 1929
* Ֆատա Մորգանա  - 1929
* Դինամիտ կղզին (չեխ․՝ Ostrov Dynamit) - 1930
* Հյուսիսն ընդդեմ հարավի (չեխ․՝ Sever proti Jihu) - 1930
* Դոն Ժուանը և ընկերությունը (չեխ․՝ Don Juan and Co.)  - 1931
* Գոլեմ (չեխ․՝ Golem) - 1931
* Ցեզար - 1932
* Ռոբին Հուդ (չեխ․՝ Robin zbojník) - 1932
* Աշխարհը ճաղերի հետևում (չեխ․՝ Svět za mřížemi) - 1933 (սցենարի համագործակցությունը նաև Ադոլֆ Հոֆմայստերի հետ)
* Էշն ու ստվերը (չեխ․՝ Osel a stín) - 1933
* Ծղոտե գլխարկ (չեխ․՝ Slaměný klobouk) - 1933, Լաբիշի «Իտալական ծղոտե գլխարկ»-ի հիման վրա
* Դահիճն ու հիմարը (չեխ․՝ Kat a blázen) - 1934, հակաֆաշիստական ստեղծագործություն և քննադատություն (Գերմանիայի դեսպանատունը բողոք է հայտնել առ այն, որ այս պիեսը վիրավորում է իրենց պետության ղեկավարին, և արդյունքում Վերիխն ու Վոսկովեցը հեռացվել են «Նովակի մոտ» (չեխ․՝ U Nováků) թատրոնից)
* Շարունակելով ժպտալ (չեխ․՝ Vždy s úsměvem) - 1934
* Պանոպտիկում (չեխ․՝ Panoptikum) - 1935
* Լաթերի բալլադ (չեխ․՝ Balada z hadrů) - 1935, փոխառված է Ֆրանսուա Վիյոնի աշխատանքներից
* Դրախտ Երկրի վրա (չեխ․՝ Nebe na Zemi) - 1936, Ֆլետչերի «Իսպանացի փոխանորդ» գրքի հիման վրա
* Գիր թե ղուշ (չեխ․՝ Rub a líc) - 1936, ավելի ուշ վեր է ածվել «Աշխարհը մերն է» ֆիլմի
* Պանորամա - 1937
* Ծանր Բարբորա (չեխ․՝ Těžká Barbora) - 1937, պատկերում է հակամարտությունը երկու հորինված ազգերի՝ Էդամի (չեխ․՝ Eidamští) և Ուբերլանդցիներ (չեխ․՝ Yberlandští) միջև, վերջիններս հարձակվում են առաջինների վրա, առաջիններն այնուհետև վարձում են երկու զինվորների (Վերիխ և Վոսկովեց), ովքեր կառուցում են պանրի կանոն (Թեժկա Բարբորա)։
* Բռունցքի հարված աչքին (չեխ․՝ Pěst na oko) - 1938, մարդիկ հրաժարվում են պատմությունից դասեր քաղելուց և անընդհատ կրկնում են նույն սխալը
* Հրաշք զամբյուղ (չեխ․՝ Divotvorný hrnec) - 1946, երաժշտական կատակերգություն, որը հիմնված է Յիպ Հարբուրգի և Ֆրեդ Սայդիի «Ֆինիանի ծիածանը» ֆիլմի վրա

### Ֆիլմեր
* Փոշի և բենզին - 1931 (չեխ․՝ Pudr a benzín)
* Փող կամ կյանք - 1932 (չեխ․՝ Peníze nebo život, չեխական սպառնալիք, որն օգտագործվում է դաժան կողոպտիչների կողմից)
* Մեզ մոտ Քոչուրկովում - 1932 (չեխ․՝ U nás v Kocourkově, Քոչուրկովը հորինված «հիմարների քաղաք» է, Գոթեմի չեխական համարժեքը)
* Հեյ հու - 1934 ( վերնագիրը բացականչություն է)
* Աշխարհը մերն է - 1937 (չեխ․՝ Svět patří nám)
* Բեռլինի անկում - 1949 ((չեխ․՝ Pád Berlína), որպես «Հերման Գյորինգ» Պրահայում նկարահանված ԽՍՀՄ արտադրության մեջ)
* Կայսեր հացթուխը և հացթուխի կայսրը - 1951 (չեխ․՝ Císařův pekař a pekařův císař)
* Արյան գաղտնիքը - 1953 (չեխ․՝ Tajemství krve)
* Լինում է չի լինում, մի թագավոր է լինում - 1954 (չեխ․՝ Byl jednou jeden král)
* Երկու ցրտահարություն - 1954 (չեխ․՝ Dva mrazíci)
* Յարոսլավ Հաշեկի օրինակելի օպերատորական աշխատանք - 1955 (չեխ․՝ Vzorný kinematograf Haška Jaroslava, հեգնական անուն)
* Երաժշտություն Մարսից - 1955 (չեխ․՝ Hudba z Marsu, էպիզոդիկ կերպարով՝ հանդիսատեսներից մեկի դերում)
* Աշխարհի ստեղծում - 1957 (չեխ․՝ Stvoření světa, անիմացիոն ֆրանս-չեխական դասական՝ հանգերով պատմված Վերիխի կողմից)
* Բարոն Մյունխհաուզեն - 1961 (չեխ․՝ Baron Prášil, չեխական հայացք Բարոն Մյունխհաուզենին)
* Երբ կատուն գալիս է - 1963 (չեխ․՝ Až přijde kocour)
* Վեց հարց Յան Վերիխին - 1964 (չեխ․՝ Šest otázek pro Jana Wericha)
* Պարոն Տաու և Կլաուդիա - 1970 (չեխ․՝ Pan Tau a Claudie)
* Մարդը, ով ծիծաղ էր սփռում - 1970 (չեխ․՝ Muž, který rozdával smích)
* Պարոն Տաուն և շուրջերկրյա ճանապարհորդությունը - 1972 (չեխ․՝ Pan Tau a cesta kolem světa)
* Փնտրվում է պարոն Տաուն - 1972 (չեխ․՝ Hledá se pan Tau)

### Հեռուստատեսային աշխատանքներ
* Արջը (չեխ․՝ Medvěd) - 1961
* Արցունքներ, որոնք աշխարհը չի տեսնում (չեխ․՝ Slzy, které svět nevidí) - 1962
* Սուրբ Հաղորդության փոխադրումը (չեխ․՝ Kočár nejsvětější svátosti) - 1962
* Խնայված ֆունտ (չեխ․՝ Uspořená libra) - 1964, հիմնված է Շոն Օ՚Քեյսիի «Ֆունտ առաջին պահանջով» ստեղծագործության վրա
* Թագավորը և կինը (չեխ․՝ Král a žena) - 1967
* Մագնիսական ալիքների բուժում (չեխ․՝ Magnetické vlny léčí)

### Գրական գործեր
* Ֆիմֆարում (չեխ․՝ Fimfárum) - հեքիաթներ ոչ միայն երեխաների համար
* Իտալական արձակուրդներ (չեխ․՝ Italské prázdniny)
* Պոտլախ (չեխ․՝ Potlach)
* Ֆալստաֆի հնդկական ամառը (չեխ․՝ Falstaffovo babí léto)
* Լինքոլն 1933
* Պատմություններ ոչ միայն շների մասին (չեխ․՝ Povídky nejen o psech) - Հրատարակվելով հետմահու՝ վերակենդանացրել է շների մասին պատմվածքների գիրք գրելու նրա նախկին ցանկությունը։ Այնուամենայնիվ, պատմվածքները բավարար չէին, ուստի այն վերանվանվել է և ավելացվել են այլ պատմվածքներ. դրանցից մի քանիսը տպագրվել են ավելի վաղ, իսկ որոշները բնօրինակներ են՝ վերցված ձեռագրերից ու նամակներից։

## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:Կարլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Չեխ գրողներ
Կատեգորիա:Չեխ դերասաններ
Կատեգորիա:Չեխ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Չեխ երգիչներ
Կատեգորիա:Չեխ սցենարիստներ
Կատեգորիա:Չեխ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Չեխ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Չեխ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա