Չերվոնեց

**Չերվոնեց**, արտասահմանյան և ներքին խոշոր ոսկիների ավանդական ռուսերեն անվանումը։ Անվանումն առաջացել է «կարմիր ոսկի» (ռուս․՝ червонное золото) արտահայտությունից, որը բարձրորակ ոսկու տեսակի հին անվանումն է։
[մինի|230x230փքս|[Պետրոս I|Պետրոս I- ի և Իվան V- ի նոր «Ուգրիկ» ոսկին Ղրիմի արշավների համար, 1689 թվական]]
Ի սկզբանե սա մոտավորապես 3,3-3,5 գրամ կշռող ոսկի էր՝ առանց անվանական արժեքի, որը համապատասխանում էր դուկատին և համարժեք տարբեր ժամանակներում՝ 2-ից մինչև 3,5 արծաթյա ռուբլուն։ Առաջին հայտնի ռուսական հատված չերվոնեցները՝ ուգրական ոսկին, արտադրվել է 15-րդ դարում Իվան III-ի օրոք։ Երբեմն չերվոնեցներ կոչվում էին ցանկացած մեծ ոսկե մետաղադրամ, ներառյալ կայսերականը և կիսակայսերականը։

20-րդ դարի 20-ական թվականներից ի վեր ռուսական և խորհրդային թղթադրամները՝ տասը ռուբլի անվանական արժեքով (և երբեմն այլ երկրների թղթադրամները տասը միավոր անվանական արժեքով) կոչվում են չերվոնեցներ, ինչը կապված է թողարկման ընթացքում ՌՍՖՍՀ-ի 1922-1924 թթ. դրամական ռեֆորմի հետ, որի ժամանակ թողարկվել է 1 չերվոնեցից բաղկացած թղթադրամ, որի վրա հիմնված է նույն քանակությամբ ոսկի, որը պարունակվում էր 10 ռուբլու արժողությամբ մետաղադրամում՝ Նիկոլայ II կայսեր օրոք։ Փոքր քանակությամբ թողարկվել են նաև մեկ չերվոնեց անվանական արժեքով ոսկե մետաղադրամներ՝ դիմերեսին գյուղացի սերմնացանի պատկերով, իսկ հետևի կողմում՝ ՌՍՖՍՀ զինանշանով։ Քաշի բնութագրերով (8,6 գ 900 հարգ) և չափերով չերվոնեց մետաղադրամը լիովին համապատասխանում էր նախահեղափոխական 10 ռուբլու մետաղադրամին։

## Չերվոնեցները ցարական Ռուսաստանում
### Արտասահմանյան հատված դուկատներ
1252 թվականին Ֆլորենցիան թողարկել է 3,537 գրամ ոսկե մետաղադրամ, որը շուտով ստացել է իր անունը *«*ֆլորին*»*. Նմանատիպ մետաղադրամը՝ ջենովինոն, սկսվել է հատվել Ջենովայում։ 1284 թվականին նրանց օրինակին է հետևել Վենետիկը, որի մետաղադրամները՝ դուկատը (16-րդ դարից նրանք սկսեցին կոչվել ցեխիններ), սկզբում կշռում էին մի փոքր ավելին ֆլորինից, բայց շուտով հավասարվեց նրանց։ Շուտով հենց «դուկատ» անունն էր, որ ամրագրվեց ամբողջ Եվրոպայում ՝ որպես մոտ 3,5 գրամ քաշով բարձր աստիճանի ոսկե մետաղադրամի հոմանիշ։ Դրանք ընդօրինակվել են Եվրոպայի գրեթե բոլոր երկրների կողմից, ոմանք ՝ մինչև նորագույն ժամանակներ։ Այս իմիտացիաների հիմնական տեսակներն են՝ հունգարականը*,* գերմանականը և հոլանդականը։ Առաջին (հունգարական) տեսակը հայտնի էր Արևելյան Եվրոպայում և Ռուսաստանում ՝ դառնալով նախատիպ Լեհական զլոտի, ռուսական չերվոնեցի, ինչպես նաև ուղղակիորեն հունգարական ֆորինտայի համար։ Գերմանիայում ցեխինների և ֆլորինների նմանակումներն ի սկզբանե կոչվում էին գուլդեններ (հետագայում ՝ գոլդգուլդեններ), բայց քաշի մոտալուտ նվազման և նախատիպին վերադառնալու անհրաժեշտության պատճառով 1559 թվականին ընդունվեց «դուկատ» անվանումը (գուլդենները և ֆլորինները սկսել են կոչվել արծաթե մետաղադրամներ)։ Հոլանդական դուկատները սկսել են հատվել համեմատաբար ուշ (միայն 1586 թվականին), բայց այնպիսի քանակությամբ, որ XVII—XVIII դարերում դրանք դարձել են համաշխարհային առևտրի ամենակարևոր մետաղադրամներից մեկը։ Որոշ երկրներ (մասնավորապես՝ Ավստրիան) դուկատներ են հատել մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի.

Ռուսաստանում բարձրորակ համաձուլվածքից պատրաստված արտասահմանյան ոսկյա մետաղադրամները, որոնք կշռում էին դուկատի չափ (մոտ 3,5 գրամ), կոչվում էին չերվոնեցներ։

### Ռուսական դրամահատարանի Չերվոնեց
Իվան III-ից մինչև Պետրոս I Ռուսաստանը հատել է իր սեփական ոսկե մետաղադրամները, որոնք նույնպես կոչվում էին չերվոնեցներ կամ չերվոններ, բայց դրանք օգտագործվում էին հիմնականում որպես մրցանակի նշաններ։ Նրանք պատկերում էին կամ երկգլխանի արծիվ երկու կողմից, կամ կիսանդրի՝ թագավորական դիմանկարով և երկգլխանի արծիվ

Պետրոս I-ի դրամավարկային բարեփոխման արդյունքում Ռուսաստանում ներդրվել է նոր դրամական համակարգ և հայտնվել են առաջին ոսկե մետաղադրամները՝ չերվոնեցները։ Զանգվածով (3,47 գ) և հարգով (986) դրանք լիովին համապատասխանում էին հունգարական դուկատին։ Թողարկվել են նաև 6,94 գ կշռով, երկու չերվոնեցներ անվանական արժեքով մետաղադրամներ։ Առաջին չերվոնեցները թողարկվել են 1701 թվականին՝ 118 օրինակով։ Որպես կանոն, չերվոնեցները օգտագործվում էին միայն օտարերկրացիների հետ առևտրում։

1706 թվականի չերվոնեցը հայտնի է ոսկով մեկ օրինակով։ Բիրոնի հավաքածուից այն հայտնվել է Վիեննայի թանգարանում։ Չնայած Ռուսաստանի մասնավոր հավաքածուներում կան 1706 թվականի ոսկյա չերվոնեցներ՝ երկուսն էլ հանված կախազարդից և առանց թերությունների։ Էրմիտաժում կա ցածրորակ արծաթով նմուշ, որը իսկական է (փորձնական, ըստ Ուզդենիկովի)։ Հայտնի են այս չերվոնեցների վերամշակումները բարձրորակ արծաթից և պղնձից։ Բ. Ս. Յուսուպովն իր «Ռուսական կայսրության մետաղադրամներ» գրքում նշել է, որ նախկինում 1706 թվականի արծաթով չերվոնեցները համարվում էին շեստակ։ Այսօր 1706 թվականի ցածրորակ արծաթով չերվոնեցը ռուսական դրամագիտության անհայտ մետաղադրամ է։ Եթե հաստատվի, որ արծաթի նմուշը մոտ 210 է, ապա այն պետք է ճանաչվի որպես առաջին շեստակ։ Գոյություն ունեն երկու տեսակի կնիքներ ՝ առանց կրծքավանդակի վրա շքանշանի և կրծքավանդակի վրա շքանշանի։ Յուրաքանչյուր տեսակ ունի դրոշմակնիքների մի քանի տարբերակներ՝ մանրամասների չնչին տարբերություններով։ 2010 թվականին բարձրորակ արծաթով վերանորոգման արժեքը XF-ի համար կազմում էր մոտ 50 հազար ռուբլի։ Նկարագրված է 1706 թվականի չերվոնեց (նմուշ 1707)՝ փորագրված *IL-L* տառերով։ Ներքին շուկայում ոսկե չերվոնեցները շրջանառվել են 2 ռուբլի 20 կոպեկից մինչև 2 ռուբլի 30 կոպեկ փոխարժեքով։

Պետրոս I-ի օրոք չերվոնեցները հատվել են 1701-1716 թվականներին։ Այնուհետև երկրում օգտագործելու համար հատվել են երկու ռուբլու ավելի ցածր մաքրությամբ ոսկե մետաղադրամներ։ Դրանցում պատկերված էր Ռուսաստանի հովանավոր սուրբ Անդրեաս առաքյալը։ Չերվոնեցների հատումը վերսկսվել է Պետրոս II-ի կողմից՝ 1729 թվականին։ Ելիզավետայի օրոք, բացի տարվանից, չերվոնեցները պարունակում էին տեղեկություններ նաև հատման ամսվա և, ավելի հազվադեպ, ամսաթվի մասին։ Ելիզավետա Պետրովնայի չերվոնեցների դարձերեսին պատկերված է զինանշան՝ երկգլխանի արծիվ, կրկնակի չերվոնեցների դարձերեսին՝ Սուրբ Անդրեասի պատկերը։

Պողոս I-ի օրոք չերվոնեցների համար սովորական քաշով և նրբությամբ առանց անվանական ոսկյա մետաղադրամների հատումը կարճ ժամանակով վերականգնվել է, բայց դրանք արագորեն լքվել են՝ սկսելով 5 և 10 ռուբլիանոց 986 բարձր հարգով մետաղադրամների արտադրությունը, որը հետագայում կրճատվել է մինչև 916 (88/96) հարգի։ Հետագայում առանց անվանական արժեքի մետաղադրամներ չեն թողարկվել։

Չերվոնեցիները կոչվում էին նաև 917 հարգի 3 ռուբլի արժողությամբ ոսկե մետաղադրամներy` 3,93 գրամ քաշով, դրանց թողարկման համաձայնությունը պետական խորհուրդը ստացել է Ալեքսանդր II-ից՝ 1869 թվականի փետրվարի 11-ին։

### Պլատինե չերվոնեցներ
19-րդ դարի կեսերին Ռուսաստանում հատվում էին պլատինե մետաղադրամներ, որոնք երբեմն կոչվում էին սպիտակ կամ ուրալյան չերվոնեցներ։ Մինչև 1827 թվականը ռուսական գանձարանը կուտակել էր պլատինի մեծ պաշարներ, որոնք արդյունահանվել էին Ուրալյան պաշարներից։ Դրա քանակն այնքան մեծ էր, որ դրա վաճառքը կփլուզեր մետաղի շուկան, ուստի որոշվել է դրանք շրջանառության մեջ դնել։ Պլատինե մետաղադրամների հատման նախաձեռնողը կոմս Կանկրինն էր։ Չզտված պլատինե մետաղադրամներ (97%) հատվել են 1828-1845 թվականներին՝ 3, 6 և 12 ռուբլի անվանական արժեքներով։ Նման անվանական արժեքները, որոնք հազվադեպ են Ռուսաստանի համար, ի հայտ են եկել այն պատճառով, որ հատման հարմարության համար դրանց չափերն ընտրվել են 25 կոպեկ, կես և մեկ ռուբլու արծաթե մետաղադրամների նման։ Արծաթի և պլատինի արժեքի 1-ից 12 հարաբերակցությամբ պլատինե մետաղադրամները ստացել են իրենց անվանական արժեքները՝ 3, 6 և 12 ռուբլի։

Սա առաջին դեպքն էր մետաղադրամների արդյունաբերության մեջ, երբ մետաղադրամները գրեթե ամբողջությամբ բաղկացած էին պլատինից։ Մինչ այս պլատինը մետաղադրամների արտադրության համար օգտագործվում էր միայն որպես ոսկու կամ պղնձի կապանք (դրամների կեղծման համար)։

### Ռուսական մետաղադրամների հոլանդական դուկատներ
1735-1868 թվականներին Սանկտ Պետերբուրգի դրամահատարանում գաղտնի հատվել են հոլանդական դուկատների (չերվոնեցների) ճշգրիտ պատճենները, որոնք պաշտոնական փաստաթղթերում ստացել են «հայտնի մետաղադրամ» անվանումը։ Սկզբում դրանք նախատեսված էին միայն արտաքին վճարումների և աշխատավարձերի վճարման համար՝ Կենտրոնական Ասիայում, Կովկասում և Լեհաստանում ռազմական գործողություններ իրականացնող ռուսական զորքերին, որտեղից էլ ի վերջո մտան ներքին շրջանառության մեջ։ Տեղական անուններն են՝ ճակատ, փոքրիկ առափ, ճառագայթ (մետաղադրամի վրա պատկերված մարտիկ ՝ նետերի փնջով)։ Հոլանդիայում այս չերվոնեցների արտադրությունը կասեցվել է 1849 թվականին (սա ռուսական օրինակների վերջին ամսաթիվն է), Ռուսաստանում այն դադարեցվել է 1868 թվականին՝ հոլանդական կառավարության բողոքից հետո։

### Տասը ռուբլի
աջից|110x110փքս
Նիկոլայ II-ի օրոք 1898-1911 թվականներին 900 կարատանոց համաձուլվածքից հատվել են 5, 7,5, 10 և 15 ռուբլու արժողությամբ ոսկե մետաղադրամներ։ Մաքուր ոսկու պարունակությունը 10 ռուբլու մետաղադրամում կազմում էև 7,74235 գրամ։ Մետաղադրամի ընդհանուր քաշը 8,6 գրամ էր։ Հետագայում, 1922-1924 թվականների դրամական ռեֆորմից հետո, այս մետաղադրամը երբեմն կոչվում էր նաև «չերվոնեց», թեև իրականում դա այդպես չէ։ Այս անվանումը նրան տրվել է, քանի որ չերվոնեցները սկսել են կոչվել սկզբում ՌՍՖՍՀ-ի, իսկ հետո ԽՍՀՄ-ի հիմնական դրամական միավորը, որին հավասարեցվեց 10 խորհրդային ռուբլի և որը, ինչպես թագավորական տասը ռուբլին, պարունակում էր 7,74235 գ. ոսկի։

## Չերվոնեցը Խորհրդային Ռուսաստանում
Խորհրդային իշխանության առաջին տարիները նշանավորվել են դրամական շրջանառության համակարգի փլուզմամբ և գնաճի բարձր տեմպերով։ Շրջանառության ոլորտում կային ցարական վարկային թղթադրամները, դումայի փողերը, «Կերենկին», արժեթղթերը և «Սովզնակին», որոնք չեն վայելել բնակչության վստահությունը։ 1922 թվականի առաջին վերադենոմինացիան (փոխանակումն իրականացվել է 1։ 10000 հարաբերակցությամբ) պարզեցրել է դրամավարկային համակարգը, սակայն չի կարողացել կանգնեցնել գնաճը։ ՌԿԿ(բ) XI համագումարում որոշվել է ստեղծել կայուն խորհրդային արժույթ, համագումարի որոշման մեջ ասվում էր.Այս պահի համար անհրաժեշտ է, առանց ընդհանրապես ոսկե դարձի անհապաղ վերադարձի խնդիր դնելու, հաստատապես հաստատել, որ մեր տնտեսական և ֆինանսական քաղաքականությունը վճռականորեն կենտրոնացած է փողի՝ ոսկու ապահովման վերականգնման վրա։Քննարկում է եղել, թե ինչ անվանել նոր փողը։ Առաջարկություններ եղան հրաժարվել հին անուններից և ներմուծել նոր՝ «հեղափոխական»։ Օրինակ, «Նարկոմֆինի» աշխատակիցներն առաջարկեցին կոշտ խորհրդային արժույթի միավորն անվանել իրենց հորինած «դաշնային» բառը (ըստ անալոգիայի. եթե կայսրությունում կային կայսերներ, ապա ֆեդերացիայում պետք է լինեն «ֆեդերալներ»)։ Առաջարկվել են նաև ավանդական անվանումներ՝ «գրիվնյա», «ցելկովի» և «չերվոնեց»։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ գրիվնան կոչվում էր այն փողերը, որոնք շրջանառության մեջ էին Ուկրաինայում՝ Ուկրաինայի ժողովրդական հանրապետության տիրապետության տակ, իսկ «ցելկովին» կապված էին արծաթե ռուբլու հետ, որոշվեց նոր փողերը անվանել «չերվոնեցներ»։
մինի|220x220փքս|Միակողմանի 1 չերվոնեցներ, 1922 թ
Նույն թվականի հոկտեմբերին Պետական բանկին իրավունք է տրվել թողարկել ոսկե արտահայտությամբ թղթադրամներ 1/2, 1, 2, 5, 10, 25 և 50 չերվոնեց անվանական արժեքներով։ Այդ գումարներն ամբողջությամբ ապահովված էին պետության կողմից՝ թանկարժեք մետաղների և արտարժույթի պաշարներով, վստահելի ձեռնարկությունների ապրանքներով և մուրհակներով։ Դեռևս դրանց թողարկումից առաջ նախահեղափոխական ոսկե ռուբլին դարձավ ՌՍՖՍՀ-ում ֆինանսական հաշվարկների հիմքը, իսկ 1922 թվականին այն օրինականացվեց որպես վճարման միջոց։

1922 թվականի նոյեմբերի 27-ին 1, 3, 5, 10 և 25 չերվոնեց անվանական արժեքներով թղթադրամները սկսեցին շրջանառության մեջ մտնել։ Որոշվեց հրաժարվել 1/2, 2 և 50 չերվոնեց թղթադրամներից, թեև 1928 թվականին շրջանառության մեջ մտավ 2 չերվոնեց թղթադրամը։ Թղթադրամների վրա գրված էր, որ 1 չերվոնեցը ենթակա է փոխանակման ոսկու հետ, և «փոխանակման սկիզբը սահմանվում է կառավարության հատուկ ակտով»։

1922 թվականի սովզնակում, ցարական ժամանակների ոսկե տասը ռուբլիանոց մետաղադրամը շուկայում գնահատվել է 12500 ռուբլի։ Պետբանկը սովզնակում մեկ չերվոնեցը գնահատել է 11400 ռուբլի։ 
մինի|220x220փքս|25 չերվոնեցներ, 1922 թվական․ ամենամեծ թղթադրամը, որը «պարունակում է» 193,5 գ մաքուր ոսկի
Չերվոնեցը բնակչության կողմից ընդունվեց վստահությամբ և դիտվեց ոչ թե որպես փոխանակման միջոց, այլ որպես ոչ դրամական արժեթուղթ։ Շատերը հույս ունեին, որ թղթե չերվոնեցները կփոխանակվեն ոսկու հետ, թեև կառավարության ոչ մի ակտ երբևէ չի հրապարակվել թանկարժեք մետաղներով չերվոնեցների ազատ փոխանակման վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, բնակչությունը թղթե չերվոնեցները փոխանակում էր թագավորական ոսկյա մետաղադրամների հետ և հակառակը, երբեմն նույնիսկ թղթային թղթադրամների մի փոքր գերավճարով (իրացվելիության և պահեստավորման հարմարության պատճառով)։ Դրա շնորհիվ չերվոնեցների փոխարժեքը մնաց կայուն, ինչը ամուր հիմք է տվել Նոր տնտեսական քաղաքականության զարգացման համար։

### Չերվոնեցների ամրապնդում
1923 թվականի ընթացքում չերվոնեցների մասնաբաժինը փողի ընդհանուր զանգվածում 3%-ից հասել է 80%-ի։ Երկրում գործում էր երկու արժութային համակարգ։ Պետբանկը ամեն օր ռուբլու (սովզնակ) նկատմամբ չերվոնեցների նոր փոխարժեք էր հայտարարում, ինչը սպեկուլյացիաների տեղիք էր տալիս և դժվարություններ էր ստեղծում առևտրատնտեսական գործունեության զարգացման համար։ Չերվոնեցը դարձավ գերակշռող քաղաքային արժույթ։ Գյուղում միայն հարուստ բնակչությունը կարող էր իրեն թույլ տալ գնել այն, մինչդեռ գյուղացիների զանգվածի համար այն չափազանց թանկ էր։ Միևնույն ժամանակ, համարվում էր, որ սովզնակիով ապրանք վաճառելը անշահավետ է (դրանց փոխարժեքը չերվոնեցների համեմատ նվազում էր), ինչը հանգեցրեց գյուղմթերքի գների բարձրացման և քաղաքին դրանց մատակարարման նվազմանը։ Դրանով է պայմանավորված ռուբլու երկրորդ դենոմինացիան (1:100)։

Աստիճանաբար չերվոնեցները սկսեցին ներթափանցել արտաքին շուկաներ։ 1924 թվականի ապրիլի 1-ին չերվոնեցների փոխարժեքը սկսեց ցուցակվել Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայում։ Ողջ ապրիլի ընթացքում չերվոնեցը կանգնած էր իր դոլարային հավասարությունը գերազանցող մակարդակի վրա։ 1924-1925 թվականներին Լոնդոնում և Բեռլինում չերվոնեցների հետ ոչ պաշտոնական գործարքներ են իրականացվել։ 1925 թվականի վերջին Վիեննայի ֆոնդային բորսայում դրա ցուցակման հարցը հիմնովին լուծվել է։ Այդ ժամանակ չերվոնեցը պաշտոնապես մեջբերված էր Միլանում, Ռիգայում, Հռոմում, Կոստանդնուպոլսում, Թեհրանում և Շանհայում։ Խորհրդային չերվոնեցները կարելի էր փոխանակել կամ գնել աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում։

### Կեղծ թղթե չերվոնեցներով խարդախություններ
Խորհրդային չերվոնեցները, լինելով բավականին կոշտ և կայուն արժույթ, երկրում ունեին բարձր գնողունակություն։ Թղթադրամները սովորաբար կեղծվում էին ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսությանը վնաս պատճառելու, երբեմն էլ արտասահմանում ֆինանսական խարդախություններ իրականացնելու նպատակով։

Ամենահայտնին անգլիական կապիտալիստ Հենրի Դեթերդինգի աշխատակիցների՝ Shell նավթային խոշորագույն կոնցեռնի սեփականատերերի կողմից չերվոնեցների կեղծման հետ կապված խարդախություններն են, ով դժգոհ էր նրանից, որ ԽՍՀՄ-ն իր նավթը վաճառում էր շուկայում միջին գնից ցածր։

Խորհրդային Միության ազգային տնտեսությանը  վնասելու ցանկության պատճառով չերվոնեցը կեղծման առարկա դարձավ սպիտակ էմիգրանտների և բոլշևիկների նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված այլ խմբերի կողմից, որոնք գտնվում էին, մասնավորապես, Գերմանիայում։

Ամենից հաճախ կեղծման առարկա էին դառնում 1 չերվոնեց անվանական արժեքով թղթադրամները, քանի որ դրանք ունեին միայն մի կողմի դիզայն։ Կեղծ չերվոնեցների ամենամեծ խմբաքանակըբռնագրավվել է Մուրմանսկում՝ 1928 թվականին․ երբ փոստի աշխատակից Սեպալովը բացահայտել է Գերմանիայում տպագրված կեղծ թղթադրամների տարածման ստորգետնյա ցանցին։ Դրանում ներգրավված են եղել նախկին սպիտակ գվարդիականները, այդ թվում՝ Կարումիձեն ու Սադայերաշվիլին։ Նրանք բոլորը դատապարտվել են Գերմանիայում և Շվեյցարիայում, որտեղ նվազագույն պատիժներ են ստացել։ Հետագայում նրանց փորձն օգտագործվել է Նացիստական Գերմանիայի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ կեղծելու խորհրդային և այլ թղթադրամներ։

### Ոսկե չերվոնեցներ
ձախից|մինի|300x300փքս|Ոսկե չերվոնեց «Սերմնացան», 1923 թ
1922 թվականի հոկտեմբերին թղթե չերվոնեցների թողարկմանը զուգահեռ որոշում է ընդունվել մետաղադրամների տեսքով ոսկե չերվոնեցներ թողարկել։ Իր քաշային բնութագրերով (8,6 գ, 900 հարգ) և չափսերով չերվոնեցները լիովին համապատասխանում էին նախահեղափոխական 10 ռուբլիանոց մետաղադրամին։ Պատկերի հեղինակը դրամահատարանի գլխավոր մեդալակիր Ա.Ֆ. Վասյուտինսկին էր (նաև Լենինի շքանշանի վերջնական տարբերակի և TRP առաջին կրծքանշանի հեղինակ)։ Հուշադրամի դիմերեսին պատկերված էր ՌՍՖՍՀ զինանշանը, դարձերեսին գյուղացի սերմնացան է, որը վերցված է Ի. Դ. Շադրայի քանդակից, որն այժմ գտնվում է Տրետյակովյան պատկերասրահում։ Այս ժամանակաշրջանի բոլոր չերվոնեցները թվագրված են 1923 թվականի։

Ոսկու չերվոնեցների թողարկումը պայմանավորված էր խորհրդային կառավարության ոսկու և արժութային միջամտությամբ՝ որպես նոր դրամական արժույթի՝ թղթային չերվոնեցների աջակցության մաս։ Մետաղադրամի հատումը սկսվել է Պետրոգրադի դրամահատարանում 1923 թվականի օգոստոսի 27-ին՝ ցարի ստանդարտի 5 և 10 ռուբլիանոց մետաղադրամների հատմանը զուգահեռ։ Հատված ոսկե մետաղադրամների ընդհանուր շրջանառությունը 1923-1924 թթ. կազմել է 2 751 200 օրինակ։ Այդ թվում՝ 100 000 ոսկյա չերվոնեց արտադրվել է «Сеятель»–ում։ 1923 թվականին, 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ԽՍՀՄ կազմավորումից հետո, որոշվեց թողարկել նոր նմուշի մետաղադրամներ, որոնց վրա ՌՍՖՍՀ զինանշանը փոխարինվեց ԽՍՀՄ զինանշանով։ Այս մետաղադրամի հատման համար պատրաստվել է գործիք և ոսկու անհրաժեշտ պաշար, սակայն թողարկվել են միայն 1925 թվականին, այն էլ բացառիկ հազվադեպ հանդիպող օրինակներով։ Մետաղական չերվոնեցների մերժումը բացատրվում էր նրանով, որ երկրի ֆինանսական համակարգը բավական հզորացել էր ոսկու ազատ շրջանառությունից հրաժարվելու համար։ Բացի այդ, արտասահմանում, տեսնելով չերվոնեցների ուժեղացումը, նրանք հրաժարվել են ոսկու մետաղադրամներով վճարումներից՝ հօգուտ ոսկու ձուլակտորների կամ արտարժույթի։

### ՆԷՊ-ից հետո
ՆԷՊ-ի փլուզումը և ինդուստրացման սկիզբը մետաղական չերվոնեցներն անհարկի դարձրեցին ԽՍՀՄ տնտեսական համակարգի համար։ Չերվոնեցների փոխարժեքն ընկավ մինչև 5,4 ռուբլի մեկ դոլարի դիմաց, և հետագայում չերվոնեցների գնանշումները դադարեցին արտասահմանում։ Ֆինանսական համակարգը միավորելու համար ռուբլին կապվել է թղթե չերվոնեցի հետ։ Արդեն 1925 թվականին 1 չերվոնեցը հավասար էր 10 ռուբլու։ Հետագայում արգելվեց մասնավոր անձանց կողմից ոսկու չերվոնեցների արտահանումը ԽՍՀՄ սահմաններից դուրս։

1937 թվականին թողարկվել է թղթադրամների նոր շարք՝ 1, 3, 5 և 10 չերվոնեց անվանական արժեքներով։ Նրանց վրա առաջին անգամ հայտնվեց Լենինի դիմանկարը։

Չերվոնեցների բացառիկ հազվագյուտ փորձնական օրինակը, որը 1925 թվականին հատվել է պղնձի մեջ, բոլոր առումներով լիովին նույնական է նմանատիպ ոսկե մետաղադրամի հետ, մուրճի տակ է հայտնվել 2008 թվականի ապրիլին մոսկովյան աճուրդում 5 միլիոն ռուբլով:

### Հայրենական մեծ պատերազմ
Պատերազմի ընթացքում ԽՍՀՄ-ի գերմանական օկուպացված տարածքի մեծ մասում խորհրդային չերվոնեցները մնացին օրինական վճարում 10 ռուբլի = 1 ռայխսմարկի չափով։ Պարադոքսն այն է, որ 1941-1943 թվականներին համագործակիցների ՝ ոստիկանների, բուրգոմաստերի և այլոց աշխատավարձերը, ովքեր համագործակցում էին գերմանական օկուպացիոն իշխանությունների հետ, ամենից հաճախ վճարվում էին 1937 թվականի մոդելի խորհրդային ստալինյան ռուբլով՝ Լենինի (չերվոնեց) դիմանկարներով և նրանց դեմ կռված Կարմիր բանակի զինվորների և խորհրդային ռազմական օդաչուների պատկերներով։

Քանի որ չերվոնեցները շրջանառվում էին ճակատի երկու կողմերում, իսկ Ռայխսմարկի փոխարժեքը արհեստականորեն ուռճացվում էր գերմանացիների կողմից (համապատասխանաբար, չերվոնեցները թերագնահատված էին), սովետական կողմում գներն ավելի ցածր էին, քան գերմանական կողմում։ Սա նշանակում էր, որ երբ քաղաքն ազատագրվում էր օկուպանտներից, տեղական շուկայում գներն անմիջապես նվազում էին, երբեմն՝ մինչև երեք անգամ, ինչը դրականորեն էր ընկալվում տեղի բնակչության կողմից։

Սև շուկայում գերմանական կողմի չերվոնեցների փոխարժեքը հաճախ տարբերվում էր պաշտոնականից։ Այն հավասար էր մեկ ռայխսմարկի միայն գերմանական զորքերի ամենամեծ հաջողությունների ժամանակաշրջանում (1942 թ.)։ Խորհրդային զորքերի հաջողություններով նրա արժեքը բարձրացավ։

Չերվոնեցները ԽՍՀՄ-ում շրջանառության մեջ էին մինչև 1947 թվականի դրամավարկային ռեֆորմը, երբ հին թղթադրամները փոխարինվեցին նորերով՝ ռուբլով արտահայտված։ Չնայած այն հանգամանքին, որ նոր փողի գները մնացել են նույնը (և նույնիսկ նվազել են մի շարք ապրանքների վրա), իսկ դրամական արտահայտությամբ աշխատավարձերը չեն փոխվել, ձեռքի տակ գտնվող թղթադրամների փոխանակումը տեղի է ունեցել 10:1 հարաբերակցությամբ։ Բարեփոխումն ուներ բռնագրավող բնույթ, բայց մասամբ պահպանեց խնայողությունները բնակչության ցածր եկամուտ ունեցող խմբերի համար։

### [[Ամառային օլիմպիական խաղեր 1980]]
1975 թվականից մինչև 1982 թվականը ԽՍՀՄ Պետական բանկը թողարկել է 1923 թվականի «Չերվոնեց» տեսակի մետաղադրամներ՝ ՌՍՖՍՀ զինանշանով և նոր տարեթվերով՝ 7 350 000 ընդհանուր տպաքանակով։

Ենթադրվում է, որ մետաղադրամների թողարկումը համընկնում էր Մոսկվայի Օլիմպիական խաղերի հետ (1980 թ. այդ մետաղադրամները նույնպես օրինական վճարման միջոց էին, որոնք պարտադիր էին ողջ ԽՍՀՄ-ում, ինչպես օրինակ՝ թանկարժեք մետաղներից պատրաստված հուշադրամները)։ Դրանք վաճառվել են օտարերկրյա զբոսաշրջիկներին և օգտագործվել արտաքին առևտրային գործարքներում։

1990-ականների կեսերից «Օլիմպիական չերվոնեցները» սկսեցին վաճառվել Կենտրոնական բանկի կողմից որպես ներդրումային մետաղադրամներ, իսկ 2001 թվականին Կենտրոնական բանկի որոշմամբ դրանք օրինական վճարման միջոց դարձան Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում՝ 3 ռուբլի անվանական արժեքով արծաթե մետաղադրամի հետ միասին։

Այս պահին «նոր արտադրված» չերվոնեցներն օգտագործվում են որպես ներդրումային մետաղադրամներ և վաճառվում են մի շարք բանկերի կողմից՝ ինչպես ռուսական, այնպես էլ արտասահմանյան։

## Բառի օգտագործումը
* «Չերվոնեցը» կամ «չիրիկը» այսօր սովորաբար կոչվում են տասը միավոր անվանական արժեքով թղթադրամները։ Սա վերաբերում է ռուսական, տաջիկական, մերձդնեստրյան ռուբլուներին, ի թիվս այլոց, որոնք ունեն կարմրավուն երանգ, որով առանձնանում էին ցարական և խորհրդային 10-ռուբլիանոց թղթադրամները։
* Ժարգոնում «չերվոնեցը» տասը տարվա ազատազրկում է նշանակում։
* «Ես չերվոնեց չեմ, որ բոլորին գոհացնեմ» ասացվածքն արտացոլում է այս անվանական արժեքի ոսկե մետաղադրամի բարձր արժեքը։
* Միխայիլ Բուլգակովի «Զոյկայի բնակարանը» (1926 թվական) պիեսում խորհրդային չերվոնեցները 1920-ականների ժարգոնով կոչվում են «ճիճուներ»։

## Տես նաև
* Նոր տնտեսական քաղաքականություն
* Հիպերպիրոն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Максимов М. М.* Очерк о золоте. — : Недра, 1988.
* *Щёлоков А. А.* Монеты СССР. — : Финансы и статистика, 1989. — ISBN 5-279-00460-X.
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Афера вокруг червонцев
* Золотой червонец: От начала прошлого века до дней сегодняшних
* *Глейзер М. М.* Советский червонец .
* «Золотому червонцу» — 80 лет // Статья из журнала «Время и деньги» от 11 октября 2002 г.
* *Дёгтев С.* Дорогой червонец // Статья из журнала «Коммерсантъ-Деньги» № 12(417)
* *Ушаков Л. Д.* [путь от златника до руса: Из истории российских золотых монет](http://ostmetal.info/article.php?ida=e4b23bde Долгий)
* Червонец с гладким гуртом
Կատեգորիա:Ոսկե դրամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:Դրամագիտություն