Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիա

**Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիան (PCD)**, հազվագյուտ, աուտոսոմային ռեցեսիվ կերպով ժառանգվող գենետիկ համախտանիշ, որն առաջացնում է վերին և ստորին շնչուղիների, սինուսների, Եվստախյան փողի, միջին ականջի, արգանդափողերի և սերմնաբջիջների թարթիչների գործողության արատներ։ «Անշարժ թարթիչային համախտանիշ» այլընտրանքային անվանումն այլևս չի կիրառվում, քանի որ թարթիչները շարժվում են, պարզապես անարդյունավետ կամ անսինխրոն։ Եթե այն ուղեկցվում է օրգանների հակառակ կամ այսպես կոչված հայելային դասավորությամբ, ապա այն անվանում են Կարտագեների համախտանիշ։

Շնչառական ուղիների էպիթելի շարժուն թարթիչները, որոնք նման են մանրադիտակային «մազերի» (թեև կառուցվածքային և կենսաբանական առումով կապ չունեն մազերի հետ), բարդ օրգանելներ են, որոնք շնչառական ուղիներում ապահովում են լորձի շարժը դեպի կոկորդ։ Սովորաբար թարթիչները շարժվում են վայրկյանում 7-ից 22 անգամ, և ցանկացած խանգարում կարող է հանգեցնել լորձաթաղանթների վատ մաքրման և հետևաբար վերին և ստորին շնչուղիների հետագա վարակման։ Թարթիչները ներգրավված են նաև այլ կենսաբանական գործընթացներում, օրինակ՝ մասնակցում են  ազոտի օքսիդի արտադրությանը։

## Նշաններ և ախտանիշներ
մինի|Սագիտալ CT պատկեր, որը ցույց է տալիս լորձաթաղանթի տեսքը հեռավոր փոքր շնչուղիներում՝ կապված առաջնային թարթիչային դիսկինեզիայի հետ:
մինի|CT պատկեր, որը ցույց է տալիս լայնացած և հաստացած միջին չափի շնչուղիները (բրոնխեկտազիա) Կարտագեների համախտանիշով հիվանդի մոտ։
մինի|Շեղ սագիտալ CT պատկեր, որը ցույց է տալիս ստորին բլթի գլանաձև բրոնխեկտազիա։
Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիա ունեցող մարդկանց մոտ 80%-ի մոտ շնչառական խնդիրներ առաջանում են ծննդյան օրվանից սկսած։ Ոմանց մոտ առաջանում է թոքերի բլթի կոլլապս, որը հանգեցնում է թթվածնով արյան անբավարար հագեցման և առաջանում է լրացուցիչ թթվածնային բուժման պահանջարկ։ Կյանքի առաջին մի քանի ամիսների ընթացքում մեծամասնության մոտ զարգանում է քրոնիկական հազ՝ խորխարտադրությամբ և քթահոսություն։ Թարթիչների անբավարար գործունեության հետևանքով խանգարվում է լորձի մաքրման գործընթացը շնչուղիներց, որի հետևանքով մեծանում է հակվածությունը շնչուղիների վարակի, ներառյալ բրոնխիտի, թոքաբորբի, սինուսիտի և միջին ականջի բորբոքման նկատմամբ։ Շնչառական համակարգի պրոգրեսիվ վնասում են բրոնխէկտազը՝ բրոնխների լայնացումը, սկսվում է վաղ մանկությունից և սինուսների հիվանդությունը (երբեմն ծանրանում է մեծահասակների մոտ)։  Այնուամենայնիվ, չնայած բնորոշ նշաններին և ախտանիշներին, ախտորոշումը հաճախ բաց է թողնվում կյանքի վաղ շրջանում։ Տղամարդկանց մոտ սերմնաբջիջների շարժունակության խանգարումը կարող է հանգեցնել անպտղության, թեև որոշ դեպքերում հնարավոր է իրականացնել արտամարմնային բեղնավորում։ Փորձարկումները ցույց են տվել, որ Կարտագեների համախտանիշով կանանց շրջանում պտղաբերությունը նվազած է արգանդափողերի թարթիչավոր էպիթելի գործունեության խանգարման պատճառով։

Տուժած շատ անհատներ ունենում են լսողության կորուստ և ի հայտ են գալիս միջին ականջի բորբոքման ախտանիշներ։ Որոշ հիվանդներ ունենում են վատ հոտառություն, որը, ինչպես ենթադրվում է, ուղեկցում է սինուսներում բարձր լորձարտադրության հետ (չնայած մյուսները նշում են նորմալ կամ նույնիսկ սուր զգայունություն հոտի և համի նկատմամբ)։ Հիվանդության կլինիկական առաջընթացը փոփոխական է, ծանր դեպքերում առաջանում է թոքերի փոխպատվաստման անհրաժեշտություն։ Վաղ ախտորոշմամբ հնարավոր է կտրուկ նվազեցնել վարակների նկատմամբ զգայունությունը։ Դիտարկվել են կրծքավանդակի տարբեր ֆիզիոթերապևտիկ մեթոդներով բուժական մոտեցումներ, որոնք նվազեցնում են թոքերի վարակի դեպքերը և բրոնխոեկտազի առաջընթացը։ Հիվանդության վաղ փուլերից սկսված բուժումը նվազեցնում է սինուսիտի հարաճումը (չնայած դա դեռևս պատշաճ կերպով փաստագրված չէ)։ Դիտարկվել են բուժման մեթոդներ՝ լորձի մաքրումը բարձրացնելու, շնչառական վարակների կանխարգելման և բակտերիալ սուպերինֆեկցիաների բուժման համար։

## Գենետիկա
Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիան *(PCD)* հետերոգեն հիվանդություն է, որի ժամանակ ախտահարվում են մոտ 250 սպիտակուցներից բաղկացած թարթիչները։ *PCD*-ով մարդկանց մոտ 90%-ն ունի ուլտրակառուցվածքային արատներ, որոնք ազդում են դինեինի արտաքին և/կամ ներքին  սպիտակուցների վրա, որոնք ապահովում են թարթիչների շարժունակությունը, ընդ որում այդ արատների մոտավորապես 38%-ը պայմանավորված է երկու գեների՝ DNAI1 և DNAH5 մուտացիաներով, որոնցով կոդավորվում են թարթիչավոր էպիթելի արտաքին դինեյնի թևում հայտնաբերված սպիտակուցները։

Կատարվում են հետազոտություններ, որպեսզի բացահայտվեն այն գեները, որոնք կոդավորում են դինեինի ներքին սպիտակուցները և այլ կառուցվածքային տարրեր, որոնք կապված են *PCD*-ի հետ։ Հետազոտության փուլում է նաև DNAH5-ի դերը հետերոտաքսի սինդրոմի և ձախ-աջ ասիմետրիայի մեջ։ Առնվազն 50 գեն է ներգրավված այս վիճակի մեջ։

Մեկ այլ գեն, որը ասոցացված է այս վիճակի հետ,  GAS2L2-ն է։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
ձախից|մինի|150x150փքս|CT պատկեր, որը ցույց է տալիս ''situs inversus(''հակադարձ դասավորություն'')'': Սովորաբար լյարդը գտնվում է մարմնի աջ կողմում, իսկ փայծաղը՝ ձախ կողմում, սակայն այս հիվանդի մոտ դրանք հակառակ դիրքերում են լինում։
Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիան ժառանգական հիվանդություն է։ Կառուցվածքային տարրերը, որոնցից են թարթիչները, ներառյալ ներքին և/կամ արտաքին դինեյնային թևերը, կենտրոնական ապարատը և այլն, բացակայում են կամ անգործունակ են, հետևաբար, աքսոնեմը կորցնում է  շարժվելու ունակությունը։ Աքսոնեմները  երկարացված կառույցներն են, որոնք կազմված են թարթիչներից և թելիկներից։ Բացի այդ, կարող են լինել քիմիական կազմության թերություններ, որոնք միջամտում են թարթիչների գործառույթին համապատասխան կառուցվածքի առկայության դեպքում։ Հիմքում ընկած պատճառը ինչ էլ որ լինի, թարթիչների դիսֆունկցիան սկսվում և հետևում է զարգացման սաղմնային փուլին։
մինի|Աքսիալ CT պատկեր, որը ցույց է տալիս դեքստրոկարդիա՝ IVC-ով և ձևաբանական աջ փորոքով ձախում, իսկ ձախ փորոքը՝ աջում։
Այս խնդրի հիմքում ընկած են մասնագիտացված թարթիչները, որոնք հայտնի են որպես հանգույցային թարթիչներ։ Նրանցում բացակայում են սովորական շարժուն թարթիչների կենտրոնական զույգ միկրոխողովակները, որոնց միջոցով դրանք պտտվում են ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ։ Սաղմի պրիմիտիվ շերտի առջևի պրիմիտիվ հանգույցում նրանք ետևում այնպես են թեքված, որ նկարագրում են ոչ թե շրջանձև, այլ D-աձև։ Ապացուցված է, որ այն մկների և հավի սաղմերի մեջ առաջացնում է դեպի ձախ հոսք, և սպիտակուցը տեղափոխում է ձախ՝ առաջացնելով ասիմետրիկ զարգացում։

Այսպիսով, առաջնային թարթիչային դիսկինեզիայով որոշ անհատների մոտ մուտացիաները, որոնք գտնվում են հիմնական կառուցվածքային սպիտակուցի ձախ-աջ դինեյնի (lrd) կոդավորման գենում, հանգեցնում են մոնոցիլիաների առաջացման, որոնք չեն պտտվում։ Հետևաբար, հանգույցում չի ձևավորվում հոսք, արդյունքում սպիտակուցը պատահականորեն շարժվում է դրա ներսում, և տուժածների 50%-ի մոտ զարգանում է *situs inversus*(օրգանների հակադարձ դասավորություն), որը կարող է առաջանալ դեքստրոկարդիայի՝ սրտի աջ դասավորության հետ կամ առանց դրա, որտեղ ներքին օրգանները հայելային են դասավորվում։ Հիվանդություն ունեցող անձինք համարվում են Կարտագեների համախտանիշի կրողներ։ Սա չի կարող  ասվել *PCD*-ի հետ կապված որոշ գենետիկ մուտացիաների դեպքում։ Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիա ունեցող բնակչության առնվազն 6%-ի մոտ առկա է *situs ambiguus* կամ *heterotaxy*, որտեղ օրգանների տեղակայումը կամ զարգացումը ոչ բնորոշ է (situs solitus) և ոչ էլ ամբողջովին հակադարձված է(situs inversus totalis), բայց երկուսի հիբրիդն է։ Փայծաղի անոմալիաները, ինչպիսիք են պոլիսպլենիան, ասպլենիան և սրտի բարդ բնածին արատները, ավելի հաճախ հանդիպում են *situs ambiguus* և PCD ունեցող անհատների մոտ, ինչպես որ դրանք տեղի են ունենում situs ambiguus ունեցող բոլոր անհատների մոտ։

## Ախտորոշում
Հետազոտության համար կան բազմաթիվ ախտորոշիչ թեստեր։ Դրանք ներառում են քթի ազոտային օքսիդի մակարդակի որոշումը, որպես զննման թեստ, լուսային մանրադիտակով բիոպտատների հետազոտություն՝ թարթիչային շարժումների ձևի և հաճախականության համար և դինեինի էլեկտրոնային մանրադիտակային հետազոտություն՝ որպես հստակ ախտորոշման մեթոդ։ Առաջարկվում է նաև գենետիկական թեստավորում, բայց դա դժվար է՝ հաշվի առնելով, որ կան բազմաթիվ գեներ, որոնք ընկած են հիվանդության հիամքում։

### Դասակարգում
մինի|Առանցքային CT պատկեր, որը ցույց է տալիս քրոնիկական սինուսիտը Կարտագեների համախտանիշով անհատի մոտ
Երբ առաջնային թարթիչային դիսկինեզիան ուղեկցվում է situs inversus-ի (ներքին օրգանների հակադարձ դասավորության), քրոնիկ սինուսիտի և բրոնխեեկտազի համակցությամբ,ապա այն հայտնի է որպես Կարտագեների համախտանիշ (առաջնային թարթիչային դիսկինեզիայի դեպքերի միայն 50%-ն է ներառում situs inversus)։

## Բուժում
Համախտանիշի համար չկան ստանդարտացված արդյունավետ բուժման ռազմավարություններ։ PCD-ի ներկայիս թերապիաները էքստրապոլացվել են Կիստիկական ֆիբրոզից և ոչ-CF բրոնխեեկտազով հիվանդներից և չունեն վավերացում *PCD*-ին հատուկ օգտագործման համար։

Կարող է զարգանալ ծանր մահացու շնչառական անբավարարություն։ Երկարատև բուժումը մակրոլիդներով, ինչպիսիք են կլարիտրոմիցինը, էրիթրոմիցինը և ազիտրոմիցինը, էմպիրիկորեն կիրառվել է առաջնային թարթիչային դիսկինեզիայի բուժման համար Ճապոնիայում։

## Կանխատեսում
Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիայով հիվանդների ապրելիության վերաբերյա չկան հավաստի տվյալներ։ *PCD* ունեցող մարդկանց կյանքի տևողության հուսալի գնահատական չկա։ Այնուամենայնիվ, կան ապացույցներ, որ այն բազմահամակարգային վիճակ է, որը ազդեցություն ունի կյանքի որակի վրա և որոշ մարդիկ ունենում են թոքերի փոխպատվաստման կարիք։

Ուսումնասիրությունների մեծ մասում PCD-ով տառապող մարդկանց մոտ նկատվել է թոքերի ֆունկցիայի անկում, որը ազդում է կյանքի որակի վրա և նվազեցնում է այն։

Վերջին հրապարակված տվյալները (Միացյալ Թագավորություն, Եվրոպա, Հյուսիսային Ամերիկա, Կանադա և Իսրայել)  հայտնի կլինիկաներից ցույց են տալիս, որ PCD-ով հիվանդների հիվանդացությունը և մահացությունը, ըստ երևույթին, թերագնահատված են բժշկական հանրության կողմից։

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ PCD-ով երեխաների մոտ սովորաբար թոքերի ֆունկցիան ավելի վատ է, քան ցիստիկ ֆիբրոզով հիվանդների մոտ։ Թեև նախկինում ենթադրվում էր, որ վաղ ախտորոշման դեպքում թոքերի ֆունկցիայի վատացումը կարող է մեծապես կանխվել PCD-ով երեխաների մոտ, սակայն կարևոր է նշել, որ թոքերի ախտահարումը բավականին տարածված է տվյալ հիվանդների դեպում, նկարագրվել են նաև բրոնխոէկտազիաների առաջացում երեխաների մոտ։

## Հետազոտություն
Շարժիչ թարթիչների ֆունկցիայի վերականգնման նպատակներով դեռևս իրականացվում են հետազոտություններ։ Այնուամենայնիվ, բժշկական հետազոտությունների, մասնավորապես հազվագյուտ հիվանդությունների համար բարեգործական ֆինանսավորումը կենսական նշանակություն ունի և Մեծ Բրիտանիայում նպաստում է դրամաշնորհների ավելի քան 50%-ին։ Մեծ Բրիտանիայում գրանցված *PCD Research* բարեգործական կազմակերպությունն աջակցում է *PCD*-ի համար իրականացվող հետազոտություններին ամբողջ աշխարհում՝ պոտենցիալ բուժիչ հետազոտությունների ֆինանսավորման վերջնական նպատակով։ Թարթիչների ֆունկցիոնալ փոխարինման ապագա խոստումնալից ուղիները ներառում են հակաիսենս, գենի խմբագրում Crispr-CAS9 եւ միկրո-RNA բուժման միջոցով։

## Պատմություն
Առաջնային թարթիչային դիսկինեզիայի դասական ախտանիշների համադրությունը առաջին անգամ նկարագրվել է 1904 թվականին, Ա. Կ. Սևերտի կողմից, մինչդեռ Մանես Կարտագեները հրապարակել է իր առաջին զեկույցն այդ թեմայի վերաբերյալ 1933 թվականին։ Խանգարումը հազվադեպ է կոչվում *Siewert*-ի համախտանիշ կամ *Siewert-Kartagener*-ի համախտանիշ։

## Ծանոթագրություն


*

Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ուրոլոգիական հիվանդություններ