Ալեքսեյ Լյապունով

**Ալեքսեյ Անդրեևիչ Լյապունով** (), խորհրդային մաթեմատիկոս, կիբեռնետիկայի հիմնադիրներից մեկը, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (1964)։ Կիբեռնետիկայի իրական փոփոխական և մաթեմատիկական հարցերի ֆունկցիաների տեսության մասնագետ: Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են բազմությունների տեսությանը, ծրագրավորման տեսական հարցերին, մաթեմատիկական լեզվաբանությանը, մաթեմատիկական կենսաբանությանը:

## Կենսագրություն
1928 թվականին Լյապունովն ընդունվել է Մոսկվայի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետ։ Սակայն մեկ տարի անց նա բարոյական և էթիկական նկատառումներով որոշել է լքել համալսարանը (հրաժարվելով ստորագրել Մոսկվայում հերթական եկեղեցիների քանդման մասին նամակը՝ կոնֆլիկտի մեջ մտնելով համակուրսեցիների հետ) և դադարել է հաճախել դասերի։ Դա հանգեցրել է նրան, որ մեկուկես տարի անց նա հեռացվել է ակադեմիական ձախողման համար: Աշխատանքի է անցել Պ. Պ. Լազարևի մոտ ֆիզիկայի և կենսաֆիզիկայի ինստիտուտում։

1931 թվականին Լյապունովը հանդիպել է ակադեմիկոս Նիկոլայ Լուզինին և 1932 թվականից դարձել նրա աշակերտը։ Լուզինի ղեկավարությամբ և նրա կողմից կազմված ծրագրերով Լյապունովն ինքնուրույն ստացել է մաթեմատիկական կրթություն։ 1934 թվականին նա կատարել է իր առաջին գիտական աշխատանքը բազմությունների տեսության վերաբերյալ։ Մաթեմատիկայի այս ոլորտում աշխատել է մինչև կյանքի վերջ։ Բազմությունների տեսությանը և ֆունկցիաների տեսությանը նվիրված են Լյապունովի 62 աշխատություններ, այդ թվում՝ մենագրությունը։ Լինելով Լուզինի ուսանողը, Լյապունովը մտերմացել էր նրա ավագ աշակերտներ, հայտնի մաթեմատիկոսներ Նինա Բարիի, Միխայիլ Լավրենտևի, Դմիտրի Մենշովի, Անդրեյ Կոլմոգորովի, Լյուդմիլա Կելդիշի, Լազար Լյուստերնիկի, Պյոտր Նովիկովի` Լուզիտանիայի անդամների հետ։

1934 թվականից մինչև 1950-ականների սկիզբը (ընդմիջումով) աշխատել է Վ.Ա. Ստեկլովի անվան մաթեմատիկական ինստիտուտում, որտեղ Պ. Ս. Նովիկովի ղեկավարությամբ սովորել է դոկտորանտուրայում։

1939-1941 թվականներին դասավանդել է Մոսկվայի Կ. Լիբկնեխտի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի մաթեմատիկական վերլուծության ամբիոնում:

Հայրենական Մեծ պատերազմի բռնկմամբ Լյապունովը Ս. Մ. Նիկոլսկու հետ ուղարկվել է Մոսկվայի դիմաց պաշտպանական կառույցներ կառուցելու համար։ 1942 թ. զորակոչվել է Կարմիր բանակ և ուղարկվել է հետևակային դպրոց, որն ավարտել է 1943 թվականին։ 1943-1945թթ. գործող զորամասերում, գվարդիայի ավագ լեյտենանտ, հրետանու տեղագրական դասակի հրամանատար: Ղրիմի ազատագրման մարտերին մասնակցելու համար պարգևատրվել է Կարմիր Աստղի շքանշանով (1944)։ Ռազմաճակատում գտնվելու ընթացքում շարունակում է մաթեմատիկական հետազոտությունները՝ կիրառելով հավանականությունների տեսության և մաթեմատիկական վիճակագրության ապարատը հրաձգության տեսությանը։

1945-1951 թթ.՝ հրետանային գործիքային հետախուզության ամբիոնի լաբորանտ, դասախոս, ավագ դասախոս, հրետանային ակադեմիայի մաթեմատիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր Ֆ. է. Ձերժինսկին (այժմ՝ Պետրոս Մեծի անվան ՌՎՍՆ ռազմական ակադեմիա)։

1950-ականների սկզբին Լյապունովը Մոսկվայի համալսարանում կարդաց երկրում ծրագրավորման առաջին դասախոսությունը։ Նա առաջարկել է ծրագրավորման լեզու, որը հանդիսանում է բարձր մակարդակի լեզուների նախորդը։

1952 թվականի աշնանից դասավանդել է Մոսկվայի պետական համալսարանի մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետում, մաթեմատիկական տրամաբանության և հաշվողական մաթեմատիկայի ամբիոնների պրոֆեսոր։

Երբ ակադեմիկոս Մստիսլավ Կելդիշը 1953 թվականին ԽՍՀՄ ԳԱ մաթեմատիկական ինստիտուտի կազմում կազմակերպեց կիրառական մաթեմատիկայի բաժին (այժմ՝ Կելդիշի անվան կիրառական մաթեմատիկայի ինստիտուտ), նա առաջարկեց Լյապունովին ղեկավարել ծրագրավորման աշխատանքները։

1954 թվականին Ա. Ի. Կիտովը հրավիրվել է ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության թիվ 1 Հաշվողական Կենտրոն (ԽՍՀՄ ՊՆ թիվ 1 կենտրոնական գրասենյակ, 01168 զորամաս, այժմ՝ Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարության կենտրոնական գիտահետազոտական ինստիտուտ-27 զորամաս)՝ լաբորատորիայի ղեկավարի պաշտոնում, որտեղ նա աշխատել է մինչև 1960 թվականը:

1954 թվականին Մոսկվայի պետական համալսարանի մեհմաթում կազմակերպում և վարում է «ավտոմատներ և մտածողություն» միջդիսցիպլինար կիբեռնետիկ սեմինար, որի աշխատանքը նկատելի համբավ ձեռք բերեց Մոսկվայում: Սեմինարի մասնակիցներն էին մաթեմատիկոսները, տնտեսագետները, ինժեներները, կենսաբանները, զինվորականները, լեզվաբանները, փիլիսոփաները: Սեմինարը գոյություն է ունեցել մինչև 1964 թվականը և նշանակալի դեր է խաղացել Հայրենական կիբեռնետիկայի ձևավորման գործում։ 1961 թվականից աշխատել է ԽՍՀՄ ԳԱ Սիբիրյան բաժանմունքի մաթեմատիկայի ինստիտուտում, որտեղ փաստացի ստեղծել է կիբեռնետիկայի բաժինը։ Նովոսիբիրսկում հիմնել է նաև Նովոսիբիրսկի համալսարանի տեսական կիբեռնետիկայի ամբիոնը և ԽՍՀՄ ԳԱ հիդրոդինամիկայի ինստիտուտի կիբեռնետիկայի լաբորատորիան, որոնք ղեկավարել է մինչև կյանքի վերջը:

1955 թվականին ստորագրել է «երեք հարյուր նամակ»։

1964 թվականին Լյապունովն ընտրվել է ԽՍՀՄ ԳԱ մաթեմատիկայի բաժնի թղթակից անդամ։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով, ԽՍՀՄ այլ շքանշաններով և մեդալներով: 1996 թվականին (հետմահու) Ալեքսեյ Անդրեևիչին շնորհվել է «համակարգչային տեխնիկայի պիոներ» մեդալ («Computer Pioneer»)։

200px|մինի|Հուշատախտակ հուշարձանի վրա
Հանկարծամահ է եղել սրտի կաթվածից։ Թաղված է Վվեդենսկի գերեզմանատանը։

## Գիտական գործունեություն
Հրատարակել է ավելի քան 60 հոդված։

Մասնավորապես, նա առաջարկեց համակարգչում որոշակի խնդրի լուծման գործընթացը նկարագրելու համար օգտագործել իր ստեղծած օպերատորային և տրամաբանական սխեմաները, որոնք հիմնված էին «մեծ բլոկի» վերլուծության գաղափարի վրա: Սա հնարավորություն տվեց ճանապարհ բացել դեպի «ալգորիթմ» հասկացության նոր ձևակերպումներ։ Ի վերջո, Լյապունովի առաջարկած ալգորիթմների ձայնագրման համակարգը հանգեցրեց նրան, որ հնարավոր դարձավ համարժեք վերափոխումների միջոցով օպտիմալացնել խնդրի լուծման գործընթացը մաթեմատիկական ապարատի օգնությամբ նույնիսկ նախնական փուլերում՝ նախքան ծրագիր գրելը, ինչպես նաև հնարավորություն տվեց ավտոմատացնել անցումը օպերատորի սխեմաների լեզվով ներկայացումից դեպի մեքենայի լեզվով գրված ծրագիր՝ օգտագործելով այս անցումը իրականացնող «ծրագրավորման ծրագիր»։

1940 թվականին Լյապունովը վերլուծությունից և երկրաչափությունից կապեց երկու տարբեր հասկացություններ՝ ինտեգրելիություն և ուռուցիկություն։ Այս հարաբերությունների բացահայտումը հիմնարար է վիճակագրության, կառավարման տեսության և մաթեմատիկայի այլ ճյուղերի և դրա կիրառությունների մեջ:

## Ընտանիք
Ալեքսեյ Անդրեևիչի ընտանիքը պատկանել է Լյապունովի ազնվական ընտանիքին, որում եղել են հայտնի գիտնականներ և մշակութային գործիչներ։ Կոմպոզիտոր Ս. Մ. Լյապունովը, ակադեմիկոսներ՝ մաթեմատիկոս Ալեքսանդր Լյապունովը, բանասեր-սլավիստ Բ. Մ. Լյապունովը և ֆիզիոլոգ Իվան Սեչենովը Ալեքսեյ Լյապունովին մոտ ազգականներ էին՝ Լյապունովները՝ Ա. Ա. Լյապունովի պապի զարմիկները՝ Նիկոլայ Վասիլևիչ Լյապունովը։ Սեչենովի հետ հարաբերությունները արյունալի չեն, Ռ. Մ. Սեչենովը (Ի. Մ. Սեչենովի եղբայրը) ամուսնացած էր Ա. Մ. -ի քրոջ և Բ. Մ. Լյապունովների հետ։

Հայրը՝ Անդրեյ Նիկոլաևիչ Լյապունով: Ֆիզիկամաթեմատիկական կրթություն է ստացել Մոսկվայի, Հայդելբերգի և Գյոթինգենի համալսարաններում: Մինչև 1917 թվականը ծառայել է ճանապարհային գերատեսչությունում, զբաղվել է ճանապարհների շինարարությամբ։ Հեղափոխությունից հետո նա աշխատել է կենսաֆիզիկայի ինստիտուտում և Կուրսկի մագնիսական անոմալիայի ուսումնասիրման հանձնաժողովում, որտեղ համագործակցել է ակադեմիկոս Պ. Պ. Լազարևի հետ։

Մայրը զբաղվում էր երեխաների դաստիարակությամբ, որոնք ընտանիքում յոթն էին:

Կինը՝ Անաստասիա Սավելևնա Լյապունովան (ծնված Գուրևա, ըստ Գամբուրցևի առաջին ամուսնության) (1904-1986):

Դուստրեր՝
* կենսաբանական գիտությունների դոկտոր Ելենա Ալեքսեևնա Լյապունովա (ծն. ապրիլի 27, 1936, Մոսկվա);
* կենսաբանական գիտությունների դոկտոր Ելենա Ալեքսեևնա Լյապունովա (ծն. ապրիլի 27, 1936, Մոսկվա);

Մոսկվայի պետական համալսարանի կենսաբանական ֆակուլտետում Ալեքսեյ Լյապունովի դուստրերի վերապատրաստման հետ կապված է սկանդալային «Լյապունով քույրերի գործը», որը 1956-ին մեղադրվում էր հոր տնային դասախոսություններում գենետիկայի գաղտնի ուսումնասիրության մեջ։

## Ալեքսեյ Անդրեևիչ Լյապունովի հիշատակը
* Ալեքսեյ Լյապունովի անունով փողոց է կոչվել Նովոսիբիրսկի Ակադեմգորոդոկում։
* Նովոսիբիրսկում Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Սիբիրյան մասնաճյուղի մաթեմատիկայի ինստիտուտի շենքի վրա, որտեղ աշխատել է Ալեքսեյ Լյապունովը, նրա պատվին տեղադրվել է հուշատախտակ:
* Նովոսիբիրսկում գիտնականի անունով փողոցում գտնվող ֆիզիկամաթեմատիկական դպրոցի շենքի վրա տեղադրվել է հուշատախտակ:

## Գնահատականներ և Կարծիքներ
Ալեքսեյ Անդրեևիչ Լյապունովը Նովոսիբիրսկի ֆիզմաթ դպրոցի առանցքային ստեղծողն էր։ Նա բարձրագույն սկզբունքայնության և անկաշառ բարոյականության տեր մարդ էր, ով ամբողջ կյանքում չէր վախենում կանգնել հանուն արդարության և հանուն ռուսական գիտության և դրա համար կոնֆլիկտի գնալ իշխանությունների հետ

## Հրապարակախոսություն
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *[[Воронцов, Николай Николаевич (зоолог)|Воронцов Н. Н.]]* Алексей Андреевич Ляпунов. М., 2011 (рецензия Р. М. Фрумкиной)
* 

## Արտաքին հղումներ
* Страница памяти А. А. Ляпунова на сайте ИПМ РАН
* 
* Виртуальный музей А. А. Ляпунова: жизнь и деятельность, события и люди
* Биография Алексея Андреевича Ляпунова
* О вкладе А. А. Ляпунова в кибернетику 
* К 90-летию со дня рождения
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* Ляпунов Алексей Андреевич (1911-09-25—1973-06-23) на сайте Открытого архива СО РАН
* Алексей Андреевич Ляпунов в проекте Научные школы ННЦ СО РАН
* фотостраницы из собрания фотоархива СО РАН
* Алексей Ляпунов
* *[[Кутателадзе, Семён Самсонович|Кутателадзе С. С.]]* Теорема Ляпунова о выпуклости, зоноиды и бэнг-бэнг
* Алексей Андреевич Ляпунов — штрихи к портрету. Нравственные уроки великого учёного и гражданина

 
Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Համակարգագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Վվեդենսկյան գերեզմանատանը թաղվածներ