Միկա Վալտարի

**Միկա Թոյմի Վալտարի** (ֆիններեն՝ Mika Toimi Waltari, ), ֆինն գրող, ավելի հայտնի է՝ որպես «Եգիպտացի» վեպի հեղինակ ()։ Նա չափազանց բեղուն գրող է եղել։ Բացի իր վեպերից, նա գրել է նաև պոեզիա, պատմվածքներ, քրեական վեպեր, պիեսներ, էսսեներ, ճանապարհորդական պատմություններ, ֆիլմերի սցենարներ և հանգավորված տեքստեր Ասմո Ալհոյի կոմիքսների համար։

## Կենսագրություն
### Մանկություն
Վալտարին ծնվել է Հելսինկիում 1908 թվականի սեպտեմբերի 19-ին։ Նրա ծնողներն էին Թոյմի Վալտարին և Օլգա Յոհանսոնը։ Թոյմին ժամանակին եղել է լյութերական հովիվ, որը կրոն է դասավանդել Պորվոյում, իսկ Օլգան նրա աշակերտներից էր։ Երկու աշակերտների միջև հարաբերությունների պատճառով առաջացած վեճը նրանց ստիպել է տեղափոխվել Տամպերե, որտեղ նրանք ամուսնացել են 1906 թվականի նոյեմբերի 18-ին։

Հինգ տարեկանում՝ 1914 թվականի հուլիսի 5-ին, Միկա Վալտարիի հայրը հիվանդության պատճառով մահացել է, իսկ 25-ամյա Օլգա Վալտարին մնացել է Տոյմիի եղբոր` Տոյվոյի խնամակալության ներքո. որն աջակցել է նրա երեք երեխաներին՝ Սամուլին (7 տարեկան), Միկային (5 տարեկան) և Էրկկիին (6 ամսական)։ Փոքր ժամանակ Վալտարին ականատես է եղել Ֆինլանդիայի քաղաքացիական պատերազմին, որի ընթացքում նրա ընտանիքը տեղափոխվել է իր մոր մորաքրոջ տուն՝ Լաուկկոսկիում, Պորնաինենում, Պորվոյի մոտ, որտեղ համեմատաբար խաղաղ էր։

Հետագայում նա ընդունվում է Հելսինկիի համալսարան՝ որպես աստվածաբանության ուսանող՝ իր հորեղբոր՝ Տոյվոյի ցանկությամբ, բայց շուտով թողել է աստվածաբանությունը՝ հօգուտ փիլիսոփայության, գեղագիտության և գրականության, որն ավարտել է 1929 թվականին։ Ուսանելու ընթացքում աշխատել է տարբեր ամսագրերում, գրել բանաստեղծություններ և պատմվածքներ։ 1925-ին տպագրվելով իր առաջին «Աստված Պաոյում» (*Flight from God*) գիրքը։ Այն հաջողություն է ունեցել՝ վաճառվելով 3000 օրինակ, չնայած այն ընդամենը 72 էջից է բաղկացած։ 1927 թվականին նա մեկնել է Փարիզ, որտեղ գրել է իր առաջին մեծ վեպը՝ «Մեծ պատրանքը»՝ բոհեմական կյանքի պատմությունը։

Վալտարիի «Արկածախնդիրը» պատմական վեպում, որը տեղի է ունենում 16-րդ դարում, գլխավոր հերոսը ֆինն է, ով գնում է Փարիզ ուսանելու մոտավորապես նույն տարիքում, երբ հեղինակը գնացել էր նույն քաղաքը 20-րդ դարում։ «Մեծ պատրանք» գիրքն անակնկալ հիթ ունեցավ՝ վաճառվելով 8000 օրինակ և Միկա Վալտարիին վերածելով հայտնի հեղինակի։ Վալտարին նաև որոշ ժամանակ եղել է «Կրակակիրներ»  ազատական գրական շարժման անդամ, թեև նրա քաղաքական և սոցիալական հայացքները հետագայում դարձել են պահպանողական։

Վալտարին ամուսնացել է 1931 թվականի մարտի 8-ին Մարջատա Լուկկոնենի հետ, ում հետ ծանոթացել էր նախորդ տարվա զինվորական ծառայության ժամանակ, իսկ 1932 թվականի հունվարի 4-ին նրանք ունեցել են դուստր, որին անվանել են Սաթու։ Սաթուն հետագայում դարձել է գրող։

1930-1940-ական թվականներին Վալտարին աշխատել է որպես լրագրող և քննադատ՝ գրելով հոդվածներ մի շարք թերթերի և ամսագրերի համար և լայնորեն ճանապարհորդել Եվրոպայում։ Նա հոդվածներ է հրապարակել Ֆինլանդիայի մշակույթի և ինքնության ասոցիացիայի պաշտոնական ամսագրում՝ «Ֆինլաննական Ֆինլանդիա» (ֆիններեն՝ Suomalainen Suomi), որը հետագայում վերանվանվել է Կանավա։ Նա ղեկավարել է «Սուոմեն Կուվալեհտի» ամսագիրը։ Միաժամանակ նա շարունակել է բազմաթիվ ժանրերի գրքեր գրել՝ հեշտությամբ անցնելով մի գրական ասպարեզից մյուսը։

Վալտարիի գրաֆիկը մեծազբաղ է եղել և խստապես հետևել է աշխատանքային էթիկային։ Նա նաև տառապել է մանիակալ-դեպրեսիվ պսիխոզով և գրքի ավարտից հետո ընկճախտով է տառապել, երբեմն հիվանդանոցային բուժման կարիք է ունեցել, Իսկ մոլագար փուլերում նա գրել է։

Վալտարին մասնակցել է և հաճախ հաջողությունների է հասել գրական մրցույթներում՝ քննադատներին ապացուցելով իր ստեղծագործության որակը։ Նմանատիպ մրցույթներից մեկում ծնվել է նրա ամենահայտնի կերպարներից մեկը՝ «Տեսուչ Պալմուն»՝ Հելսինկիի ոստիկանության ստորաբաժանման հետախույզ, ով նկարահանվել է երեք առեղծվածային վեպում։ Վալտարին նաև գրել է հայտնի «Կիեկու և Կայկու» մուլտֆիլմի սցենարը և գրել «Aiotko kirjailijaksi» ուղեցույցը գրողների համար, որն ազդել է շատ երիտասարդ գրողների վրա, ինչպիսին է Կալլե Պաատալոն։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և միջազգային բեկում
Ձմեռային պատերազմի (1939-1940) և շարունակական պատերազմի (1941–1944) ժամանակ Վալտարին աշխատել է կառավարական տեղեկատվական կենտրոնում՝ իր գրական հմտությունները ծառայեցնելով քաղաքական քարոզչությանը։ Նա այցելեց Գերմանիա 1939 թվականին և գրեց մեծ մասամբ բարենպաստ հոդված՝ «Անհայտ Գերմանիա» վերնագրով։ 1942 թվականին նա և ևս 6 ֆին գրողներ այցելեցին Գերմանիա՝ մասնակցելու Վայմարում կայանալիք Եվրոպական գրողների միության համագումարին և գրեցին ավելի բարենպաստ լուսաբանումներ։ Մի պատմության մեջ, սակայն, ասվում է, որ նա, լինելով թեթևակի հարբած, հրաժարվել է իրենց «համբերատար և ուշադիր գերմանացի տանտերերի» կողմից իրենց հյուրանոց բերված գրպանի փողից՝ այն կիսով չափ պատռելով և դեն նետելով պատուհանից։

1945 թվականին լույս տեսավ Վալտարիի առաջին և ամենահաջողված պատմական վեպը՝ «Եգիպտացին»։ Նրա թեման՝ նյութապաշտական աշխարհում հումանիստական արժեքների կոռուպցիայի մասին, հետաքրքիր թվաց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքով, և գիրքը դարձավ միջազգային ամենաշատ վաճառվող գիրք՝ հիմք հանդիսանալով 1954 թվականին նկարահանված համանուն հոլիվուդյան ֆիլմի համար։ Վալտարին գրել է ևս յոթ պատմական վեպ, որոնք տեղ են գտել տարբեր հին մշակույթներում, ի թիվս այլոց՝ «Մութ հրեշտակը», որում իրադարձությունները տեղի է ունենում Կոստանդնուպոլսի անկման ժամանակ։ Պատերազմից հետո նա գրել է նաև մի քանի վեպեր։ 1957 թվականին դարձել է Ֆինլանդիայի ակադեմիայի անդամ, իսկ 1970 թվականին Տուրկուի համալսարանում ստացել է պատվավոր դոկտորի կոչում։

### Հետագա տարիներ
Վալտարիի վերջին երկու վեպերը` «Թագավորության գաղտնիքը» և «Հռոմեացին», պատմում են քրիստոնեության վաղ պատմության մասին։ Որպես Գիտությունների և գրականության ակադեմիայի անդամ՝ առաջնորդել է երիտասարդ գրողներին։ Նա նաև զբաղվում էր իր վաղ շրջանի գործերի վերահրատարակմամբ և խմբագրմամբ և երկար հարցազրույցներ է տվել Ռիտվա Հաավիկկոյին, որոնք հրատարակվել են որպես գիրք։

Վալտարին ֆինն ամենաբեղուն գրողներից է։ Նա գրել է առնվազն 29 վեպ, 15 վեպ, 6 պատմվածքների կամ հեքիաթների ժողովածու, 6 բանաստեղծական ժողովածու և 26 պիես, ինչպես նաև էկրանային պիեսներ, ռադիոպիեսներ, ոչ գեղարվեստական, թարգմանություններ և հարյուրավոր գրախոսություններ և հոդվածներ։ Նա նաև միջազգայնորեն ամենահայտնի ֆինն գրողն է, և նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են ավելի քան 30 լեզուներով։

Իր կյանքի վերջին տարիներին Վալտարին ավելի ու ավելի քիչ է գրել։ Սա մասամբ պայմանավորված է այն ահռելի վճարներով, որոնք նա ստանում էր «Եգիպտացին» գրքից և նրա մյուս գրքերի արտասահմանյան հրատարակություններից։

Միկա Վալտարին մահացել է 1979 թվականի օգոստոսի 26-ին Հելսինկիում, 1978 թվականին նրա կնոջ՝ Մարջատայի մահից մեկ տարի անց։

## Գրականության ընդհանուր թեմաներ
Մարկետա Հեջկալովան (ով թարգմանել է Վալտարիի շատ գործեր չեխերեն և գրել նրա կենսագրությունը) առանձնացնում է 9 ընդհանուր տարրեր Վալտարիի պատմավեպերում.

* **Ճանապարհորդություններ**։ Գլխավոր հերոսը ճամփորդում է օտար երկրներով, տուն ունենալու փոխարեն աշխարհում «օտարական» է և հաճախ ունենում է կատակերգական օգնական։ Այս վեպերը կարելի է անվանել պիկարեսկ կամ խաբեբայապատում վեպեր։ Ինքը՝ Վալտարին, շատ է ճամփորդել, ճամփորդությունների մասին երկու պատմվածք է գրել և իր նյութերը քաղել է իր ճանապարհորդություններից։
* **Մեկուսացում**. գլխավոր հերոսը հաճախ որբ է, ունի անհայտ ծնողներ կամ ծնվել է արտաամուսնական կապից։ Նրա ծագումը խորհրդավոր է, բայց, հնարավոր է, հասարակության ամենաբարձր շերտերից։
* **Ուժ**. Գլխավոր հերոսը ծանոթանում է հզոր իշխանություն ունեցողների հետ՝ դառնալով նրանց խորհրդատուն և հաճախ երկրպագուն, նաև ձեռք է բերում կարգավիճակ և սեփականություն։ Քրտնաջան աշխատանքի միջոցով հարստանալու այս տեսակ պատմությունը սովորական է ֆիննական գրականության մեջ, և նույնիսկ արտացոլում է Վալտարիի սեփական կյանքը, քանի որ նա սկզբում ապավինել է իր ընկերների և հարազատների օգնությանը, բայց հետո դարձել է աշխարհահռչակ հեղինակ։
* **Շրջադարձային կետ**. բոլոր վեպերը տեղի են ունենում համաշխարհային պատմության կարևոր և նշանակալի շրջադարձի ժամանակաշրջանում։ Դրանց ուսումնասիրության ձևը ազդում է Վալտարիի ժամանակաշրջանի նմանատիպ շրջադարձային կետերի վրա։
* **Հակամարտություններ և բռնություն**. Պատկերվում են բազմաթիվ տեսակի մարտեր, պատերազմներ և բռնության այլ գործողություններ (հաճախ սարսափելի մանրամասներով) հասարակության ներսում և դրանց միջև։ Վեպում ուշադրություն է հատկացվում բազմաթիվ հակամարտություններին, այլ ոչ թե կոնկրետ անհատներին, և ոչ մի կողմ չի ներկայացվում առավել արդար, քան մյուսը։ Վալտարին կարծում էր, որ միջնադարյան խոշտանգումների բռնությունը ծագել է սեռականության կրոնական ճնշումից։
* **Գաղափարախոսությունների մերժում:** Քննադատվում են բոլոր մանիպուլյատիվ գաղափարախոսությունները, որոնք արտաքուստ ունեն վեհ նպատակներ, բայց ստիպում են մարդկանց մահանալ հանուն դրանց։ Գոյություն ունեն երկու ընդհանուր բնավորության տեսակներ՝ իդեալիստը, ով բարի նպատակներ ունի, բայց բերում է քաոս և խառնաշփոթ, և ռեալիստ, ով ավելի անբարոյական է կամ նույնիսկ ագահ և իշխանության ծարավ, բայց ամեն ինչ անում է և հասնում կարգուկանոնի ու խաղաղության։ Ըստ Հեյկալովայի՝ իդեալիզմի և ռեալիզմի միջև այս լարվածությունը արտացոլում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ֆինլանդիայի արտաքին քաղաքականությունը. նախագահ Ուրհո Կեկկոնենը ռեալիստն է, ով պահպանել է Պաասիկիվի-Կեկկոնեն գիծը և պահպանել Ֆինլանդիայի անկախությունը, մինչդեռ Կարլ Մաներհայմին նա համարվում է, հավանաբար, որպես իդեալիստի նախատիպ։
* **Բարի և չար կանայք:** Գլխավոր հերոսը հարաբերությունների մեջ է երկու տեսակի կանանց հետ։ Բարի, բայց ոչ կատարյալ կին, ով ողբերգականորեն մահանում է նախքան կարժանանա հերոսի սիրուն, և գեղեցիկ, բայց չար ճակատագրական կին։
* **Կախարդություն:** Ներկայացվում է գերբնականություն, միստիկա և կախարդություն, որոնք ռացիոնալ բացատրություն չունեն, այլ դիտվում են որպես առօրյա կյանքի մի մաս, ինչպես հասկանում են հերոսները։ Ներկայացվում են խորը, անձնական հարաբերություններ Աստծո (կամ համարժեք աստվածային զորության) հետ։
* **Լավատեսություն**. Վերոնշյալ կետերի լույսի ներքո, Վալտարին, այնուամենայնիվ, այն կարծիքին է, որ մարդկանց մեջ կա լավ, և որ մարդկությունը դանդաղ, աննկատ, բայց անխուսափելիորեն գնում է դեպի բարություն և փրկություն։ Վալտարին հատուկ ուշադրություն է դարձրել իր վեպերի վերջին մասերին և նրանց փոխանցած տրամադրությանը կամ ուղերձին՝ ապահովելով համապատասխան ոգևորող կատարսիս։

## Ժառանգություն
### Ճանաչում
Վալտարին հինգ անգամ արժանացել է պետական գրական մրցանակի՝ 1933, 1934, 1936, 1949 և 1953 թվականներին։ Ֆինլանդիա Պրո մեդալը նրան շնորհվել է 1952 թվականին։

Միկա Վալտարիի ծննդյան 100-ամյակը նշվել է 2008 թվականին հատված 10 եվրո արժողությամբ  «Միկա Վալտարի» հուշադրամով։ Դարձերեսին պատկերված է փարավոնի զգոն պահակը՝ հղում անելով նրա հայտնի գրքին։ Դիմերեսը զարդարված է Վալտարիի ստորագրությամբ և ոճավորված գրչի ծայրով, որը խորհրդանշում է գրողի ստեղծագործության բազմազանությունը։

Վալտարիի հուշահամալիրը Տյոլոյում՝ Վեյկո Հիրվիմակիի կողմից, բացվել է 1985 թվականին։

Վալտարիի պատվին անվանվել են երկու աստերոիդներ՝  և (4512) Սինուհե։

### Ազդեցություն
Վալտարիի պատմական վեպերը որպես ազդեցություն վկայակոչվել են Ջորջ Ռեյմոնդ Ռիչարդ Մարտինի և Ժեն Աուելի  կողմից։

## Մատենագրություն
### Վեպեր

### Կարճ պատմվածքներ
* «Հեքիաթ թագավորի մասին, ով սիրտ չուներ» ("Satu kuninkaasta jolla ei ollut sydäntä" (1945))

### Կատակերգություններ
* «Կիեկու և Կայկու»( *Kieku ja Kaiku* (1979))

### Պոեմներ

### Ոչ գեղարվեստական

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Introduction in English at WSOY.
* Mika Waltari Society (in Finnish).
* The Diary Junction Blog.
* Mika Waltari in 375 humanists. 6. March 2015. University of Helsinki.

Կատեգորիա:20-րդ դարի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ
Կատեգորիա:Պատմական վեպեր
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 26 մահեր
Կատեգորիա:Ֆինն գրողներ
Կատեգորիա:Ֆինն լրագրողներ