Թալասոֆոբիա

**Թալասոֆոբիա** (հին հունարենից θαλάσσα (thálassa) «ծով» և φόβος (phobos) «վախ»)՝ մշտական ​​և ինտենսիվ վախ խորը ջրային մարմիններից, ինչպիսիք են օվկիանոսը, ծովերը կամ լճերը: Թեև նրանք կապված են, բայց չպետք է շփոթել թալասոֆոբիան ակվաֆոբիայի հետ, որը  ինքնին ջրից վախն է: Թալասոֆոբիան իր մեջ ներառում է ջրի խորքում գտնվելու վախը, ծովի ընդարձակությունը, ծովի ալիքները, ջրային կենդանիները և ցամաքից մեծ հեռավորությունը։

Թալասոֆոբիայի պատճառները պարզ չեն և հանդիսանում են բժշկական մասնագետների հետազոտության առարկա, քանի որ դրանք կարող են շատ տարբեր լինել անհատների միջև։Հետազոտողները առաջարկել են, որ մեծ ջրային մարմիններից վախը մասամբ մարդու էվոլյուցիոն արձագանքն է և կարող է նաև կապված լինել զանգվածային մշակույթի ազդեցության հետ, որը վախ և անհանգստություն է առաջացնում։ Ապացուցված է նաև այն, որ ֆոբիայի հիմքում ընկած հոգեբանությունը բխում է ջրի խորհրդանշական բնույթից: Մասնավորապես, ծովի ընդարձակությունը հաճախ կապված է մարդու խորը անգիտակցականի հետ։

Թալասոֆոբիայի ծանրությունը և դրա հետ կապված նշաններն ու ախտանիշները բավականին փոփոխական և բարդ են։ Թալասոֆոբիա ունեցող մարդիկ տառապում են բազմաթիվ հուզական և ֆիզիկական ոլորտներով , որոնք առաջանում են տարբեր գործոնների ազդեցությամբ։ Բուժումը կարող է ներառել թերապիայի և անքսիոլիտիկների համակցություն և առավել արդյունավետ է, երբ այն իրականացվում է մանկության շրջանում, երբ թալասոֆոբիան ընդհանուր առմամբ գտնվում է իր գագաթնակետին։

## Պատճառներ
### Էվոլուցիոն
Ենթադրվում է, որ մեծ ջրային տարածքների հանդեպ վախը համարվում է էվոլյուցիայի արդյունք և նախնիներից փոխանցված հատկանիշ, որը փոխանցվել է սերնդեսերունդ։ Մարդիկ նախընտրում են հաստատությունը ռիսկի փոխարեն և հարմարվում են՝ հիմնվելով  պատմության ուսուցման և իրավիճակային փոփոխականների վրա։ Նիկոլաս Քարլթոնի 2016 թվականի ուսումնասիրությունը հաստատում է, որ «անհայտ երևույթներից վախը» էվոլյուցիոն մեխանիզմ է, որն ի սկզբանե պահպանել է մարդկային տեսակը։ Խոր ջրային տարածքների նկատմամբ վախ ցուցաբերելը փաստորեն արդարացված է, քանի որ հնագույն ժամանակներում մարդիկ գիտակցում էին, որ իրենց գոյատևումը կախված է ցամաքում մնալուց և ոչ թե ջրային միջավայրում։ Այսպիսով, մեծ ջրային տարածքների հանդեպ վախը զարգացել է որպես հիմնարար վախ, որը փոխանցվել է սերնդեսերունդ՝ ապահովելու մարդկության գոյատևումը։ Այս էվոլյուցիոն մեխանիզմը նպաստել է մարդկանց զգոնությանը և խուսափել հնարավոր վտանգներից, որոնք կապված են ջրային միջավայրերի հետ։

Տորոնտոյի Մետրոպոլիտեն համալսարանի հոգեբանության պրոֆեսոր  և *Հակատագնապային աշխատանքային գրքի* համահեղինակ Մարտին Էնթոնին, նշում է, որ էվոլյուցիոն տեսանկյունից տրամաբանական է, որ մարդիկ զարգացնեն խոր ջրերի հանդեպ վախ և խուսափեն դրանցից՝ կապված բոլոր հնարավոր ռիսկերի հետ։ Նա հավելում է, որ մենք էվոլյուցիայի միջոցով էապես «ծրագրավորված» ենք ավելի հեշտությամբ վախենալու որոշ իրավիճակներից (օրինակ՝ բարձրություններ, խոր ջրեր, օձեր), քան մյուսներից (օրինակ՝ ծաղիկներ, փափուկ խաղալիքներ)։

### Դիցաբանություն և ժողովրդական մշակույթ
մինի|Stories of disasters at sea can contribute to a fear of deep water or excacerbate pre-existing fears
Հրեական և քրիստոնեական ավանդույթներում ինչպիսիք են Աստվածաշնչի Ծննդոց գրքի Նոյան տապանի պատմությունը՝ ծովը հաճախ ներկայացվում է որպես քաոսի, վտանգի և աստվածային դատաստանի խորհրդանիշ։ Նմանապես Շեքսպիրի «Փոթորիկ» պիեսում նավաբեկությունը, որը պատճառված է հզոր փոթորկի կողմից, հիմք է հանդիսանում զարգացող դրամայի համար՝ ծովին վերագրելով գրեթե գերբնական չարություն։ Այս մշակութային պատմությունները զգալի ազդեցություն են ունեցել օվկիանոսների հանդեպ տարածված վախի վրա։ Ջոն Հակեթը և Շոն Հերինգթոնը իրենց «Խորության գազանները՝ ծովային արարածները և զանգվածային մշակույթը» աշխատությունում ուսումնասիրում են, թե ինչպես են նման պատմությունները նպաստել ծովի հանդեպ տարածված վախի ձևավորմանը։ Գոթական և գերբնական գրականությունը հաճախ օգտագործում է ծովը որպես առատ միջավայր՝ ստեղծելով տհաճ և վախեցնող պատկերներ ընթերցողների մտքում։ Օրինակ, Սամուել Թեյլոր Քոլրիջի «Հին նավաստու երգը» (1798) պոեմում ծովը ներկայացվում է որպես խորհրդավոր և վտանգավոր վայր, որտեղ նավաստին բախվում է գերբնական երևույթների։ Նմանապես, Հերման Մելվիլի «Մոբի Դիկ» վեպում ծովը հանդես է գալիս որպես անհայտության և վտանգի խորհրդանիշ, որտեղ գլխավոր հերոսը հետապնդում է սպիտակ կետին։ Այսպիսի գործերը նպաստում են ծովի հանդեպ վախի և անհանգստության ձևավորմանը ընթերցողների շրջանում։ Այս երևույթը համարվում է ճիշտ ինչպես հին, այնպես էլ ժամանակակից հասարակությունների համար։ 1975 թվականի «Ծնոտներ ֆիլմ» ֆիլմը հաճախ նշվում է որպես թալասոֆոբիայի «սոցիալական վարակի» աղբյուր։ Հիմնական լրատվամիջոցները նույնպես ազդում են հանրության հավաքական զգացմունքների վրա։ Սպիտակ շնաձկների, օձաձկների կամ այլ վտանգավոր ծովային գիշատիչների մասին լուրերը, որոնք օվկիանոսում հարձակվում են լողորդների վրա, վախ են առաջացնում հեռուստադիտողների մոտ և ենթադրվում է, որ դրանք մեծ ազդեցություն ունեն։ Նավերի խորտակման դեպքերը ինչպիսին է Տիտանիկը սարսափելիորեն իրատեսական են դարձել ֆիլմերի միջոցով։ Ավելի հավանական է, որ զարգանա թալասոֆոբիա հատկապես այն մարդկանց մոտ, ովքեր շատ են վախենում դաժան մահից կամ  խեղդվելուց։

### Անցյալի փորձը և գենետիկան
Բացասական կամ անցյալ տրավմատիկ իրադարձությունը կարող է նաև օվկիանոսների հանդեպ խորը վախ առաջացնել: Լողալու ժամանակ վախը կամ գրեթե խեղդվելուց առաջացած տրավմաները նույնպես թալասոֆոբիայի հիմնական պատճառներն են: Ինչպես նաև խորը ջրից վախեցող մարդկանց, հատկապես ծնողների և մարդու համար այլ կարևոր մեծահասակների դեմքերին նայելը,   համարվում է հետագայում թալասոֆոբիայի զարգացմանը նպաստող գործոն: Գիտնականները նաև կարծում են, որ գենետիկան և կենսաբանական ժառանգականությունը մեծ դեր են խաղում ծովերի, օվկիանոսների և լճերի հանդեպ վախի առաջացման գործում: Նման գենետիկ գործոնները ներառում են թալասոֆոբիա ունեցող ընտանիքի անդամ ունենալը, անձնական հոգեկան վիճակը։ Անձնական փորձառությունները և սեփական դաստիարակությունը բոլոր գործոններն են, որոնք կարող են դառնալ թալասոֆոբիայի պատճառ:

### Հոգեբանական տեսություններ
Թալասոֆոբիան հաճախ բացատրվում է որպես նախնական վախ: Հաշվի առնելով, որ մարդիկ ցամաքում ապրող կաթնասուններ են, և մենք ապավինում ենք մեր տեսողությանը՝ սնունդ հավաքելու համար, էվոլյուցիոն ձևով կոդավորված է մեր կյանքում, որ ծովի խորքերը հակադրվում են այդ միջավայրին։ Մարկ Կառլինը բացատրում է ֆոբիան այսպես. «Մենք բոլորս ունենք այս վախը մթությունից, քանի որ մենք չենք կարող տեսնել, և մենք ապավինում ենք մեր տեսլականին մեզ պաշտպանելու համար: Եթե ​​փակում եք ձեր աչքերը և չեք տեսնում, այժմ պետք է ապավինեք զգայարաններին, որոնց վրա սովորաբար չեք ապավինում»: Նա շարունակում է բացատրել, որ չօգտագործելով այն զգայարանները, որոնք մենք սովորաբար օգտագործում ենք, դա մեզ դնում է անբավարարության առաջ՝ վախ առաջացնելով մթության և խորության հանդեպ։

Շվեյցարացի հոգեբույժ Կարլ Յունգը ուսումնասիրել է արքետիպերը հավաքական անգիտակցականում: Արքետիպերը թաքնված իմաստներ են հասարակության մեջ առկա խորհրդանիշներում և ուղերձներում: Կոլեկտիվ անգիտակցականը հասարակության անգիտակցական մտածողությունն է, որը համընդհանուր է բոլորի համար: Յունգը նշում է իր ուսումնասիրության մեջ, որ ջուրը հանրաճանաչ արխետիպ է կոլեկտիվ անգիտակցականում՝ որպես մարդու ամենամութ մտքերի և ցանկությունների արտացոլում։

Հարինգթոնը պնդում է, որ Ֆրոյդյան տեսանկյունից մարդու էգոն՝ իր իսկական ինքնությունը, ամբողջությամբ չի համընկնում իր ամբողջական իրականության հետ։ Ապացուցվում է, որ մարդու ամենամութ և ճնշված մտքերը և ցանկությունները արտացոլվում են ջրում՝ առաջացնելով վախ և անհանգստություն։ Հերինգթոնը ենթադրում է, որ այն, թե ինչպես է օվկիանոսը ընկալվում կամ ինչքանով ենք մենք կարողացել բացահայտել այն՝ կարող է ամբողջությամբ չհամընկնել այն օվկիանոսի չբացահայտված հնարավորություններին, ինչի արդյունքում առաջանում է վախ այն մտքից, թե ինչ կարող է լինել օվկիանոսում, օրինակ՝ ծովային հրեշներ։ Մարդու մտքի և օվկիանոսի համեմատությունը կարող է լինել մարդու մտքի և ինքնության անծանոթության նշան, ինչը հանգեցնում է թալասոֆոբիայի։

### Գրգռիչներ
Շատ գործոններ կարող են առաջացնել թալասոֆոբիա, օրինակ՝ օվկիանոսի հետ շփումը կամ  լճերի, նավակների, լողի, սուզվելու, սուզանավերի, ծովային արարածների կամ ցանկացած ասվածի մասին լուսանկարների և ֆիլմերի մասին մտքերը։ Այն կարող է առաջանալ ոչ միայն ջրի մեջ գտնվող վտանգներից, այլև օվկիանոսի դատարկությունից և անծանոթությունից։ Օվկիանոսի անծայրածիր տարածքները, մթությունը և անտեսանելի վտանգները կարող են առաջացնել անհանգստություն և վախ՝ նույնիսկ առանց ֆիզիկապես ջրի մոտ գտնվելու։  Թալասոֆոբիայի ախտանիշները կարող են ներառել արագացած սրտի զարկեր, շնչառության դժվարություններ, քրտնարտադրություն և տագնապ։ 

Յուրաքանչյուրի մոտ այս ֆոբիայի գրգռիչները տարբեր են՝ կախված նրանից, թե որքան ինտենսիվ է թալասոֆոբիան անհատի համար:

## Ախտորոշում և ախտանիշներ
Թալասոֆոբիան բնութագրվում է որոշ ֆիզիկական և էմոցիոնալ հատկանիշներով, որոնք դրսևորվում են անհատների մոտ։ Թալասոֆոբիա ունեցող անձանց արձագանքը ջրային մեծ տարածքների նկատմամբ (լողափեր, օվկիանոսներ, լճեր) չի համապատասխանում ջրի կողմից նրանց համար ներկայացվող վտանգի մակարդակին։ Հետևաբար, նրանք ցույց են տալիս ոչ նորմալ վարքագիծ  վախ առաջացնող իրավիճակներում կամ միջավայրերում: Անհանգստությունից առաջացած ֆոբիան, ինչպիսին է թալասոֆոբիան, դրսևորվում է հատուկ նշանների և ախտանիշների միջոցով: Անհատները, ովքեր չափավոր վախենում են խորը ջրային մարմիններից, կարող են զգալ գրգռվածություն և անհանգստություն ամեն օր։

Թալասոֆոբիայի ընդհանուր էմոցիոնալ ախտանիշները ներառում են՝

* Մշտական տագնապ
* Քնելու կամ քնած մնալու հետ կապված խնդիրներ (հնարավոր ինսոմնիա)
* Խուճապի և տագնապի գրոհներ
* Մոտալուտ կործանման զգացում
* Փախուստի կարիք
* Իրավիճակից կտրվածության զգացում
* Ծանրաբեռնվածության զգացում

Թալասոֆոբիայի ընդհանուր ֆիզիկական ախտանիշները ներառում են՝

* Շնչահեղձություն
* Քրտնարտադրություն
* Ցնցում կամ դող
* Լաց կամ փախուստ, երբ գտնվում է խորը ջրային մարմինների մոտ
* Սրտխառնոց
* Գլխապտույտ
* Արագ շնչառություն
* Ճիչ՝ ծովի տեսքից

Ըստ «Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրական ձեռնարկի (հինգերորդ հրատարակություն)» (DSM-5), որը հանդիսանում է հոգեկան խանգարումների գնահատման և ախտորոշման ձեռնարկ, որը մշակվել է Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի կողմից նշում է, որ խոր ջրերի ֆոբիա ախտորոշվելու համար՝

* Անհատը պետք է ունենա խոր ջրերի նկատմամբ երկարատև, չափազանց և անհիմն վախ
* Անհատը պետք է զգա այս վախը ամեն անգամ, երբ հանդիպում է խոր կամ բաց ջրային տարածք
* Անհատը կամ խուսափում է օվկիանոսից կամ այլ բաց ջրային տարածքներից, կամ ստիպված է դրանք դիմանալ ինտենսիվ վախով
* Անհատի վախը ջրային մեծ տարածքների հանդեպ սահմանափակում և խանգարում է նրանց բնականոն գործառույթները
* Անհատի վախը պետք է լինի առնվազն վեց ամիս կամ ավելի

Թալասոֆոբիայի կամ ցանկացած ֆոբիայի տարածվածությունը և հաճախականությունը հիմնականում անհայտ են։ Հետազոտողները եզրակացրել են, որ թալասոֆոբիայի ծանրությունը և տարածվածությունը մշտական փոփոխության մեջ են տարբեր դեմոգրաֆիկ խմբերում, և շատերը կարող են չիմանալ, որ ունեն թալասոֆոբիայի թեթև ձև։

## Ծանոթագրություններ