Համիդ բեյ Յուսուֆբեյլի

**Համիդ բեյ Յուսուֆ բեյ օղլու Յուսուֆբեյլի** հայտնի է նաև **Յուսիֆբեկով** կամ **Ուսուբեկով** (, ), ադրբեջանցի քաղաքական գործիչ, մանկավարժ և ուսուցիչ։  «Ղեյրաթ» թուրքական սոցիալ-ֆեդերատիվ հեղափոխական կուսակցության, Թյուրքական ապակենտրոնացման կուսակցության և Դիֆայ կուսակցության Գյանջայի կոմիտեի հիմնադիրներից։ «Ղեյրաթ» կուսակցության նախագահը։

Տարբեր ժամանակաշրջաններում, ինչպես Ռուսական կայսրության, այնպես էլ Խորհրդային Միության օրոք, բազմիցս ձերբակալվել և աքսորվել է իր քաղաքական գործունեության համար։ Վերջին անգամ նրան ձերբակալել է ԽՍՀՄ ՆԿՎԴ-ն։ 1942 թվականին նրան աքսորելու որոշում է կայացվել, սակայն հետագա ճակատագիրն անհայտ է։ Ենթադրվում է, որ մահացել է բանտերից մեկում։

Եղել է փաստաբան և դատական խորհրդական Յուսիֆ բեկ Յուսիֆբեյլիի որդին և Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության Նախարարների խորհրդի նախագահ և «Մուսավաթ» կուսակցության Գյանջայի կազմակերպության առաջին նախագահ Նասիբ բեկ Ուսուբեկովի եղբայրը։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Համիդ բեյ Յուսուֆբեյլին ծնվել է 1873 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Ելիզավետպոլ քաղաքում։ 1895 թվականին ավարտել է Ելիզավետպոլի տղամարդկանց գիմնազիան, իսկ 1898 թվականին սկսել է աշխատել որպես ուսուցիչ Մեքտեբի-Խեյրիե բարեգործական դպրոցում։ Նրա նախաձեռնությամբ մեդրեսեում անցկացվել են աշխարհագրության, պատմության, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի և այլ առարկաների գաղտնի դասեր։ Նույն ժամանակահատվածում Համիդ բեյը սկսել է զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ։ 1898 թվականին իր տանը հիմնել է Պուշկինի գրադարանը։ 1899 թվականին Պուշկինի 100-ամյակի կապակցությամբ գրադարանը տեղափոխվել է Ելիզավետպոլի Հուսեյնիե մզկիթ։ Գրադարանը հարստացրել են տեղացի գործիչներ, ինչպիսիք են Աբդուռահիմ-բեկ Հախվերդովը, Սուլթան Մաջիդ Գանիզադեն, Քերիմ-բեյ Մեհմանդարովը և այլք, և շուտով նրա հավաքածուն կազմել է ավելի քան 700 գիրք, իսկ ընթերցողների թիվը գերազանցել է 1200-ը:
ձախից|մինի|256x256փքս|Ժանդարմի քարտ Համիդ-բեյ Յուսիֆբեյլիի համար
1899 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Համիդ բեյը ձերբակալվել է քաղաքական գործունեության համար և տեղափոխվել Թիֆլիս։ 14 ամիս անցկացրել է Մետեխի բանտում և մինչև 1905 թվականը աքսորվել է Թուրքեստանի Կոկանդ քաղաք։ 1905 թվականին մասնակցել է Ելիզավետպոլում Թուրքական սոցիալ-ֆեդերալիստական հեղափոխական կոմիտեի ստեղծմանը, առաջին քաղաքական կազմակերպությունը, որը պաշտպանել է Ադրբեջանի ինքնավարությունը և Ռուսաստանի դաշնային կառուցվածքը: Այս կոմիտեի հիման վրա հետագայում ստեղծվել է «Գեյրաթ» կուսակցությունը։ Կուսակցության ղեկավար կազմում եղել են Ալեքպեր-բեկ Ռաֆիբեյլին, Ալեքպեր-բեկ Խասմամեդովը, Յուսիֆ բեյ Յուսիֆբեյլին և Համիդ-բեյ Յուսիֆբեյլին։ Ըստ որոշ տվյալների՝ Ալեքպեր բեյ Ռաֆիբեյլիի առաջարկով կուսակցության նախագահ է նշանակվել Համիդ բեյը։

Հետագայում Համիդ բեյը եղբոր՝ Նասիբ բեյ Ուսուբբեկովի և հոր՝ Յուսիֆ բեյ Յուսիֆբեյլիի հետ միասին միացել է նոր «Դիֆայ» կուսակցությանը։ 1907 թվականին Համիդ բեյի տանը խուզարկություն է կատարվել, որի ընթացքում հայտնաբերվել է 24 քաղաքական գիրք, նրան նախազգուշացումեն տվել, 1908 - 1910 թվականներին դասավանդել է հոգևոր դպրոցում՝ շարունակելով իր քարոզչական գործունեությունը։ 1909 թվականին բացում է գրախանութ, որը կոչվում է «Մադրասա»։ Այս գրախանութի մասին գովազդը տպագրվել է Տարագգի թերթի 1909 թվականի հունիսի 30-ի համարում։

1908 թվականին Ռուսական կայսրությունը սկսել է ռեպրեսիաների արշավ Ադրբեջանում Դիֆայ կուսակցության բոլոր անդամների դեմ։ Սկզբում Շուշիում ձերբակալվել են «Ղարաբաղ Բիրլիք Մեջլիսիի» անդամները, իսկ հետո հալածվել են «Դիֆայ» կուսակցության Ելիզավետպոլի կոմիտեի անդամները։ Կոմիտեի տասը ղեկավար անդամների տները, այդ թվում՝ Համիդ բեյինը, խուզարկվել են, որոնց ընթացքում ռուսերեն, ֆրանսերեն և թուրքերեն հեղափոխական գրականություն է հայտնաբերվել։ Թեև նրանք ձերբակալվել են, սակայն որոշ ժամանակ անց ոստիկանության հսկողության ներքո նրանք 1909 թվականի օգոստոսի 4-ին ազատ են արձակվել։ 1910 թվականին Համիդ բեյը հինգ տարով աքսորվել է Բախչիսարայ։ Այնտեղ որոշ ժամանակ ապրել է իր եղբոր՝ Նասիբ բեյի աներոջ՝ Իսմայիլ Գասպրինսկու տանը։ Հետագայում գաղթել է Ստամբուլ։
մինի|220x220փքս|Ելիզավետպոլի «Մադրասա» գրադարանի նամականիշ
1913 թվականի փետրվարի 21-ին Համիդ Բեգը Նիկոլայ II-ի հրամանագրով համաներում է ստացել Ռոմանովների դինաստիայի 300-ամյակի կապակցությամբ և 1914 թվականին Ստամբուլից վերադարձել է Ելիզավետպոլ։ Մինչև 1917 թվականը եղել է ոստիկանական հսկողության տակ։

1918 թվականին Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության հռչակումից հետո դադարեցրել է իր քաղաքական գործունեությունը։

### Ադրբեջանի խորհրդայնացումից հետո
ձախից|մինի|234x234փքս|Համիդ բեյ Յուսիֆբեյլին 1910-ականներին Ղրիմում։
1921-1930 թվականներին դասավանդել է Միրզա Ֆաթալի Ախունդովի անվան Գանձակի մանկավարժական ուսումնարանում։ 1930-ականների սկզբին գրել է «Թուրկան» պիեսը, որը բեմադրվել է Գանձակի դրամատիկական թատրոնի բեմում։ 1931 թվականի փետրվարի 27-ին Ադրբեջանի Միացյալ Պետական Քաղաքական տնօրինության կողմից տրված թիվ 5 հրամանով խուզարկվել է նրա տունը։ Առգրավվել է «Թուրքան» պիեսի ձեռագիրը։ Թեև անօրինական ոչինչ չի հայտնաբերվել, սակայն նրա հարևաններից երկուսը նրան մեղադրել են հակասովետական քարոզչություն իրականացնելու մեջ, և նա ձերբակալվել է։ Պետական անվտանգության մարմիններում մեկ տարի կալանքից հետո ազատ է արձակվել։

1932 թվականի սեպտեմբերին աշխատանքի է անցել Գյանջայի արդյունաբերական պոլիտեխնիկում, ինչպես նաև սկսել է դասավանդել թիվ 15 դպրոցում։

1941 թվականի հուլիսի 16-ին թիվ 213 հրամանով Համիդ բեյ Յուսիֆբեյլին ձերբակալել է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը՝ ռուս ժողովրդին զրպարտելու, հակասովետական քարոզչություն վարելու, պանթուրքիզմի գաղափարներին հավատարիմ լինելու, «Մուսավաթ» կուսակցությանը անդամակցելու մեղադրանքով։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 8-ին մեղադրական եզրակացություն է պատրաստվել, որտեղ նշվում է, որ նա պատկանում է բեկ դասին, հայրը կարգադրիչ է եղել, ունեցել է մեծ ունեցվածք, իսկ ինքը՝ Համիդ բեյը «Մուսավաթ» կուսակցության անդամ է։ Նրա եղբայրը՝ Նասիբ բեյը եղել է ԱԴՀ Նախարարների խորհրդի նախագահը։ Համիդ բեյը մեղադրվել է հակասովետական քարոզչության, ռուս ժողովրդի դեմ ելույթների և Թուրքիայի քարոզչության մեջ։ Հաշվի առնելով նրա պատկառելի տարիքը՝ որոշվել է նրան հինգ տարով աքսոր ուղարկել։ 1942 թվականի փետրվարի 11-ին ԽՍՀՄ ՆԿՎԴ հատուկ ժողովի որոշմամբ Համիդ բեյւ հինգ տարով աքսորվել է Հյուսիսային Ղազախստան։ Նրա հետագա ճակատագրի մասին տեղեկություններ չկան, ենթադրաբար, մահացել է բանտերից մեկում։

1957 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն դատարանի քրեական գործերով դատական կոլեգիան արդարացրել է Համիդ-բեյ Յուսիֆբեյլիին հանցագործության ապացույցների բացակայության համար (հետմահու): Դատարանի որոշումը հաղորդվել է նրա որդուն՝ Էնվեր Յուսիֆբեյլիին 1958 թվականի հունվարի 9-ի։

## Աշխատանքներ
* «Գիտական և տեսական մանրամասն գիտահայր», Գանձակ, տպարան Ասկեր Հաջի Հասանզադե, 1908 թվական (Իսմայիլ Ֆայգի հետ միասին)
* «Երկու մասի թվաբանական խնդիրներ սկսնակների համար». Առաջին հրատարակություն, Գանձակ՝ Խագվերդիև ընկերության տպարան, 1908 թվական
* «Մադրասայի գրադարան Գյանջայում. Գրքերի ցանկ», Բախչիսարայ  «Տերջիման» թերթի էլեկտրական տպարան, 1912 թվական
* «Թվաբանական խնդիրներ սկսնակների համար». Երկրորդ հրատարակություն, Բախչիսարայ, «Տերջիման» թերթի տպարան, 1914 թվական

## Ընտանիք
աջից|մինի|239x239փքս|Համիդ բեյ Յուսիֆբեյլին իր քրոջ՝ Դիլշադ Խանումի երեխաների հետ։
Նրա նախապապը՝ Ուսուբ բեկը, Ջավադ խանի օրոք եղել է վեզիր Գանձակի խանությունում։ Համիդ բեյի հայրը՝ Յուսիֆ բեյ Յուսիֆբեյլին, իրավաբանական կրթություն է ստացել Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետում ւ տարբեր պաշտոններ է զբաղեցրել Ելիզավետպոլի շրջանային դատարանում։ Եղել է Թուրքական սոցիալ-դաշնակցական հեղափոխական կուսակցության և Գեյրաթ կուսակցության հիմնադիրներից։

Համիդ բեյի մայրը՝ Բոյուկխանիմ խանումը, սերում է Խանբուդագովների ընտանիքից։ Նրա հայրը՝ Բոյուկ-բեյ Խանբուդագովը, 1840-ական թվականներին Շաքիից տեղափոխվել է Բորսունլու գյուղ։ Ընտանիքը եղել է նաև Միրզա Ֆաթալի Ախունդովի մայրական կողմից ազգականներ։

1909 թվականին Համիդ բեյ Յուսիֆբեյլին ամուսնացել է Նագի բեյ Շեյխզամանլիի զարմուհու՝ Սարիա Խանում Շեյխզամանլիի հետ։ Նրանք ունեցել են մի որդի, որի անունը եղել Էնվեր։ Համիդ բեյի երկրորդ կինը Բիլգեյս Նաջաֆ գըզը Ջուվարլին էր։

Համիդ բեյի որդին՝ Էնվեր բեյ Յուսիֆբեյլին, ծնվել է 1915 թվականին։ 1933 թվականին ընդունվել է Թիֆլիսի կապի էլեկտրատեխնիկական ինստիտուտը։ Ավարտելուց հետո, հետապնդումներից խուսափելու համար, տեղափոխվել է Իրկուտսկ, որտեղ աշխատել է որպես ավագ ինժեներ։ 1939-1941 թվականներին եղել է Տաջիկստանի Ստալինաբադ քաղաքի կապի տնօրինության գլխավոր ինժեներ։ 1941 թվականին Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուն պես զորակոչվել է բանակ և շուտով գերվել։ 1945 թվականին գերությունից ազատվելուց հետո ձերբակալվել է, սակայն 1956 թվականին ազատարձակվել։ Էնվեր բեյը մահացել է 1989 թվականին և թաղվել Գյանջայի Յուսիֆբեյլիների ընտանիքի դամբարանում:

## Հիշատակ
Մինչև 1949 թվականը Համիդ Բեգի տանը գտնվել է նրա անձնական գրադարանը, որը բաղկացած է եղել ավելի քան 2000 գրքերից։ Դրանց թվում եղել է Ղուրանի պատճենը, որը թարգմանել է Իսմայիլ բեյ Գասպրինսկին ռուսերեն: 1949 թվականին Ադրբեջանական ԽՍՀ ԳԱ Կիրովաբադի գիտահետազոտական կենտրոնին վաճառվել են գրքեր՝ օգնելու նրա եղբորը՝ Էյուբին և աքսորում գտնվող եղբորորդիներ Գուլնար և Ռասիմ Խասմամեդովներին։ Այնուամենայնիվ, այս գրքերի մեծ մասը կորել է։ Հետագայում 120 օրինակ գտնվել և փոխանցվել է Խազինե գրադարանին, որը ստեղծվել է Գանձակի Շահսեվենլեր մզկիթում։

Համիդ բեյի տունը Գանձակի Սաֆերաբադ թաղամասում, որտեղ նա ծնվել է, այժմ Յուսիֆբեյլի ընտանիքի թանգարանն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի քաղաքական գործիչներ ըստ կուսակցության