Ծերացման գործընթաց

**Ծերացում**՝ ծերացման գործընթաց։ Տերմինը հատկապես վերաբերում է բանական մարդկանց, շատ այլ կենդանիների և սնկերի, քանի որ, օրինակ՝ մանրէները, բազմամյա բույսերը և որոշ հասարակ կենդանիներ պոտենցիալ առումով կենսաբանորեն անմահ են։ Ավելի լայն իմաստով՝ ծերացումը կարող է վերաբերել կամ օրգանիզմում եղած յուրաքանչյուր բջջի, որը դադարել է տրոհվել (բջիջների ծերացում), կամ տեսակների պոպուլյացիային(բնակչության ծերացում)։
մինի|Մարդու հետսաղմնային զարգացում
Մարդկանց շրջանում ծերացումն իրենից ժամանակի ընթացքում փոփոխությունների ամբողջություն է ներկայացնում և կարող է ներառել ֆիզիկական, հոգեբանական և սոցիալական վիճակի փոփոխություններ։ Տարիքի հետ՝ պատասխան արձագանքի տեմպը կարող է նվազել, մինչդեռ համաշխարհային իրադարձությունների մասին ունեցած պատկերացումն ու իմաստնությունը կարող է ընդլայնվել։ Ծերացումն ամենալայն ճանաչում գտած ռիսկային ֆակտորներից է՝ ի թիվս մարդկային այլ հիվանդությունների։ Ամբողջ աշխարհում, օրական մահացող 150.000 մարդկանցից մոտավորապես ⅔-ը մահանում է տարիքային պատճառներից։
Ծերացման պատճառներն անհայտ են. ներկայիս տեսություններն այն վերագրում են վնասի գաղափարի հետ, որի ժամանակ վնասի կուտակումը (ինչպիսին Դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվի (ԴՆԹ) օքսիդացումն է , որը կարող է պատճառ հանդիսանալ կենսաբանական համակարգերի գործունեության խափանման կամ ծրագրավորված ծերացման, որով, ներքին գործընթացների հետ պայմանավորված խնդիրները (էպիգենոմիական պահպանում, ինչպիսին ԴՆԹ մեթիլացումն է), կարող են ծերացման պատճառ հանդիսանալ։ Ծրագրավորված ծերացումը չպետք է շփոթել բջջի՝ կենսաբանորեն ծրագրավորված մահի(ապոպտոզ) հետ։ Բացի այդ կարող են լինել այլ պատճառներ, որոնք կարող են արագացնել ծերացման տեմպը օրգանիզմներում՝ ներառյալ մարդկանց բնորոշ ճարպակալումը և վնասված իմունային համակարգը։

## Սահմանումներ
Մահացությամբ կարելի է որոշել կենսաբանական ծերացումը, որը վերաբերում է կենդանի օրգանիզմի մահվան աճի բարձր տեմպին, երբ այն զարգանում է իր ողջ կյանքի ընթացքում և ավելացնում ժամանակագրական տարիքը։ Ծերացումը սահմանելու մեկ այլ հնարավոր միջոցներ են ֆունկցիոնալ սահմանումները, որոնցից հատկանշական են երկուսը։ Առաջինը նկարագրում է, թե ինչպե՞ս են ավերիչ փոփոխությունները, որոնք կուտակվել են հետ աճող օրգանիզմի կյանքում, խոցելի դարձրել այն՝ հանգեցնելով օրգանիզմի գոյատևման ունակության նվազման։

Երկրորդը ծերության վրա հիմնված սահմանում է, որը նկարագրում է օրգանիզմի տարիքային փոփոխությունները, որոնք ժամանակի ընթացքում բարձրացնում են նրա մահացության մակարդակը՝ բացասաբար ազդելով նրա կենսունակության ու ֆունկցիոնալ գործունեության վրա։ Կարևոր տարբերակումն այն է, որ կենսաբանական ծերացումը նույնը չէ, ինչ ծերության հետ կապված հիվանդությունների ամբողջությունը. հիվանդությունը լայն հասկացություն է, որն օգտագործվում է նկարագրելու՝ օրգանիզմում տեղի ունեցող գործընթացը, որը նրա ֆունկցիոնալ անկման պատճառ է դառնում։

## Ծերությունն ընդդեմ անմահության
[thumb|upright|Կենսաբանորեն անմահ [Հիդրա (կենդանի)|Հիդրա, մեդուզայի ազգակից]]

Բանական մարդիկ, այլ տեսակներն ու հատկապես կենդանիները ծերանում են և մահանում։ Սնկերը նույնպես կարող են ծերանալ։ Ի տարբերություն սրա՝ շատ տեսակներ կարող են կենսաբանորեն անմահ համարվել, օրինակ մանրէների բաժանվելը դուստր բջիջներ արտադրելու համար, կամ ելակի բույսերից աճած ստոլոնները՝ նույնական (կլոնավորված) ցողուն արտադրելու համար, ինչպես նաև հիդրաները, որոնք ունեն վերականգնողական կարողություն, որով կարող են անմահ լինել։
Առնվազն 3,7 միլիարդ տարի առաջվանից սկսած, Երկրի վրա՝ կյանքի վաղ ձևերը միաբջիջ օրգանիզմներ էին։ Նման օրգանիզմները (նախակորիզավորներ կամ պրոկարիոտներ, նախակենդանիներ կամ պարզագույն օրգանիզմներ, ջրիմուռներ), տրոհման միջոցով բազմապատկվում են դուստր բջիջների մեջ. այդպիսով չեն ծերանում և բնածին անմահ են։

Անհատական օրգանիզմի ծերացումն ու մահացությունը հնարավոր դարձավ սեռական վերարտադրության էվոլյուցիայի հետ, ինչը տեղի ունեցավ սնկերի/կենդանիների թագավորության առաջացման արդյունքում, և 320 միլիոն տաիկ առաջ՝ սեղմնավոր բույսերի էվոլյուցիայի արդյունքում։ Եվ օրգանիզմը, այսուհետ, նոր առանձնյակներ ստեղծելու համար կարող է իր որոշ գենետիկական նյութերից փոխանցել՝ ինքնին դառնալով միամյա՝ հատուկ իր տեսակների գոյատևման նպատակով։ Սակայն, կենսաբանորեն ընդունված այս նշանավոր գաղափարը վերջերս հերքվեց այն բացահայտմամբ, որ աղիքային ցուպիկ բակտերիան կարող է տրոհվել միմյանցից տարբերվող դուստր բջիջների, ինչը գործարկման մեջ է դնում մանրէների շրջանում՝ բազմացման ընթացքի տեսական հնարավորությունը։
Նույնիսկ մարդկանց և մահացող այլ տեսակների մեջ կան բջիջներ, որոնք կարող են անմահ լինել. օրինակ ուռուցքային բջիջները, որոնք կորցրել են մահանալու՝ իրենղ ունակությունը, երբ պահպանվում էին բջջային կուլտուրայում, ինչպիսին HeLa (Հենրիետա Լաքս) անվամբ բջջային շարքը, և հատուկ ցողունային բջիջներ, ինչպիսին սեռական բջիջներն են(որոնք արտադրում են ձվաբջիջներ և սպերմատոզոիդներ)։ Արհեստական կլոնավորման ժամանակ ծեր բջիջները կարող են վերականգնվել սաղմնային վիճակի՝ այնուհետև առանց ծերացման նոր հյուսվածք կամ կենդանի արարած արտադրելով։
Նորմալ մարդկային բջիջները, սակայն, ըստ լաբորատոր փորձարկումների, հիսուն տրոհումից հետո մահանում են (Հայֆլիկի սահման, բացահայտվել է Լեոնարդ Հայֆլիկի կողմից, 1961 թվականին)։

## Ազդեցություն
thumb|Ծեր մարդու մեծացած ականջներ և քթեր, որոնց հիմնական պատճառը աճառային հյուսվածի շարունակական աճն են համարում, բայց ավելի հավանական պատճառը ձգողականության ուժն է:

thumb|Տղամարդկանց(1, 3) և կանանց(2, 4) մարմնի զանգվածի(1, 2) և հասակի նորմալացված դինամիկա(3, 4)

[thumb|Տարիքային նորմալ գոտում գտնվող ուղեղի(ձախում) և [Ալցհայմերի հիվանդություն|Ալցհայմերի հիվանդության պատճառով տուժած ուղեղի համեմատություն]]

Մարդկանց մեծամասնությունը կամ զգալի մասը, իրենց կյանքի ընթացքում ծերացմանը բնորոշ մի շարք ախտանիշների են ականատես եղել.
* Պատանիները կորցնում են փոքր երեխային բնորոշ՝ 20 կՀց -ից բարձր հաճախականության ձայներ լսելու կարողությունը։
* Կնճիռներն առաջանում են հիմնականում ֆոտոզարման պատճառով՝ իրենց ազդեցությունը հիմնականում թողնելով (դեմքի) արևահարված տեղերին։
* 25 տարեկանից սկսած կնոջ ծնելիությունը նվազում է։
* 30 տարեկանից սկսած մարդու մարմնի զանգվածը նվազում է, որը շարունակվում է մինչև 70 տարեկանը և մարող տատանումների նշաններ ցույց տալիս։
* Մկանները կորցնում են գործելու կամ վնասվածքին դիմանալու իրենց ուժը, ինչպես նաև մկանային զանգվածի տարիքային կորուստը (սարկոպենիա) Vo2max (թթվածնի առավելագույն սպառում) , սրտի հաճախականության անկում։
* Ծերացման գործընթացում ձեռքի ուժն ու շարժունակությունը նվազում են։ Այս ամենը ներառում է «ձեռքի մատի ուժն ու կարողությունը՝ ենթամաքսիմալ կծկման ուժը կառավարելու, կծկումի ճիշտ կեցվածք, ձեռքի շարժման արագության և ձեռքի զգայունություն պահելը»։
* 35 տարեկանից բարձր տարիքային խմբում գտնվող բոլոր մարդիկ ծիածանաթաղանթի վնասման վտանգի տակ են, ինչը հանգեցնում է մոտ առարկաները ֆոկուսացնելու դժվարության և հեռատեսության։ Մարդկանցից շատերի մոտ 40 - 50 տարեկանում է ի հայտ  գալիս հեռատեսություն։ Պատճառը a բյուրեղինի մակարդակի իջեցմամբ՝ ոսպնյակի պնդացումն է, մի գործընթաց, որը բարձր ջերմաստիճանի պատճառով կարող է արագանալ.։
* 50 տարեկանին մոտ մազերը սպիտակում են։ Մազերի ձևի կորուստը մինչը 50 տարեկանը ազդում է տղամարդկանց 30 - 50%-ի , իսկ կանանց՝ ¼-ի։
* Դաշտանադադարը սովորաբար տեղի է ունենում 44 - 58 տարեկանում։
* 60 - 64 տարիքային խմբում օստեոարթրոզի (ոսկրահոդախախտ) դեպքերի քանակն աճում է մինչև 53% -ը։ Չնայած միայն 20%-ն է նշում, որ այդ տարիքում օստեոարթրիտն իրենց անհանգստացնում է։
* 75 և ավել տարիք ունեցող մարդկանց գրեթե կեսը լսողության կորուստ (պրեսբիկուս) է ունենում, որը խանգարում է խոսակցական հաղորդակցմանը։ Շատ ողնաշարավորներ, ինչպիսիք ձկները, թռչուններն ու երկկենցաղներն են, ծերության ժամանակ պրեսբիկուսով չեն տառապում, քանի որ նրանք ի վիճակի են վերականգնել իրենց կոկլեարային զգայական բջիջները, մինչդեռ կաթնասունները՝ այդ թվում նաև մարդիկ, գենետիկորեն կորցրել են այս կարողությունը։
* 80 տարեկանում ամերիկացիների կեսից ավելին կամ կատարակտով է տառապում, կամ՝ կատարակտի վիրահատություն տանում։
* Թուլությունը ուժի, ֆիզիկական ակտիվության, ֆիզիկական աշխատանքի և էներգիայի նվազման սինդրոմ է, որն ազդում է 85-ից բարձր տարիք ունեցող մարդկանց 25% -ի վրա։
* Աթերոսկլերոզը համարվում է ծերերի հիվանդություն։ Այն հանգեցնում է սրտանոթային հիվանդությունների (օրինակ՝ կաթված և սրտամկանի ինֆարկտ) , որոնք ամբողջ աշխարհում մահվան ամենատարածված պատճառներն են։ Անոթների ծերացումը առաջ է բերում զարկերակային էլաստիկության վերափոխման և կորստի, ինչը անոթների կարծրացման պատճառ է դառնում։
* Վերջերս եղած փաստերը վկայում են այն մասին, որ տարիքից կախված՝ մահվան ռիսկն իր ամենաբարձր կետին է հասնում 105 տարեկանից հետո։ Մարդու կյանքի առավելագույն տևողությունը համարվում է 115 տարին։ Հավաստի աղբյուրներում գրանցված ամենատարեց մարդը Ժաննա Կալմանն էր, որը մահացել է 1997 թվականին՝ 122 տարեկամ հասակում։

Դեմենցիան տարիքի հետ ավելի տարածված է դառնում։ 60 - 74 տարեկան մարդկանց 3% -ի, 75 - 87 տարեկան մարդկանց 19% -ի, և 85 -ից բարձր տարիք ունեցող մարդկանց գրեթե կեսի մոտ առկա է դեմենցիա հիվանդությունը։ Շերտը ձգվում է ճանաչողական անբավարարության թեթև խանգարումներից մինչև նեյրոդեգեներատիվ  հիվանդությունների շարքին պատկանող՝ Ալցհայմերի հիվանդության, գլխուղեղի անոթային հիվանդության, Պարկինսոնի հիվանդության և Կողմնային ամֆիոտիկ հիվանդության։
Ավելին, հիշողության շատ տեսակներ ծերանալուն պես պակասում են, բայց ոչ իմաստային հիշողությունը կամ ընդհանուր գիտելիքներն, ինչպիսիք բառի սահմանումներն են, որոնք սովորաբար, մինչև ուշ հասունություն ավելանում կամ կայուն են մնում։
Տարիքի հետ ինտելեկտը նվազում է, չնայած, կախված տեսակից, տեմպերը տատանվում են, և, փաստացի կարող են ամբողջ կյանքի ընթացքում կայուն մնալ՝ հանկարծակի անկում ապրելով միայն կյանքի վերջին փուլում գտնվող մարդկանց մոտ։ Հետևաբար ճանաչողական անկման տեմպի անհատական տատանումները կարող են բացատրվել կյանքի տարբեր տևողություն ունեցող մարդկանց տեսանկյունից։ Ուղեղի կառուցվածքի փոփոխություններ ևս կան. 20 տարեկանից հետո, յուրաքանչյուր տասնամյակում, ուղեղի միելինացված աքսոնների ընդհանուր երկարության 10% կրճատում է նկատվում։
Տարիքը կարող է հանգեցնել տեսողության խանգարման, որի արդյունքում նվազում է ոչ վերբալ հաղորդակցությունը , ինչը կարող է տանել դեպի մեկուսացման և հնարավոր դեպրեսիայի։ Այնուամենայնիվ, ավելի հասուն մարդիկ հնարավոր է՝ չտառապեն դեպրեսիայով այնքան, ինչքան երիտասարդները, ուստի պարադոքսալ կերպով պարզվել է, որ հասուն մարդկանց մոտ, չնայած ֆիզիկական առողջության անկմանը, տրամադրությունը բարելավվել է։ Մակուլոդեգեներացիան տանում է դեպի տեսողության կորստի, որը տարիքի հետ ավելանում է՝ ազդելով 80 տարեկանից բարձր մարդկանց 12% -ի վրա։ Այս դեգեներացիան առաջ է գալիս թափոնների շրջանառության համակարգի փոփոխություններով  և ցանցաթաղանթի շուրջը անբնական անոմալ անոթների աճի պատճառով։

«Պրոքսիմալ ծերացումը» (տարիքից կախված ազդեցություններ, որոնք առաջանում են ոչ վաղ անցյալի գործոնների պատճառով) կարելի է տարբերակել «դիստալ ծերացում»-ից (տարիքով պայմանավորված փոփոխություններ, որոնք հայտնաբերվում են մարդկանց վաղ կյանքում, ինչպիսին մանկական պոլիոմիելիտն է)։ Ծերացումը մարդկանց հիվանդությունների մեծ մասի հայտնի ռիսկային գործոններից է։ Աշխարհում օրական մահացող 150.000 մարդկանց մոտ ⅔-ը (100.000), մահանում են տարիքային պատճառներից։ Արդյունաբերական երկրներում համամասնությունն ավելի բարձր է (հասնում է 90% -ի)։

## Կենսաբանական հիմք
thumb|right|95-ամյա կինը տարեկան տղայի հետ

Ներկայումս հետազոտողները դեռ նոր են սկսել հասկանալ ծերացման կենսաբանական հիմքը անգամ համեմատաբար պարզ և կարճատև կյանք ունեցող օրգանիզմներում՝ ինչպիսին սունկն է։ Կաթնասունների ծերացման մասին դեռևս քիչ բան է հայտնի, մասամբ նույնպես մկան նման փոքր կաթնասունների՝ պայմանավորված իրենց ավելի երկար կյանքով (շուրջ 3 տարի)։ Ծերացումն ուսումնասիրելու մոդելային օրգանիզմ է C. elegans կլոր որդը՝ շնորհիվ 2 - 3 շաբաթ տևողությամբ իր կարճատև կյանքի՝ գենետիկ մանիպուլյացիաները հեշտությամբ կատարելու, կամ գենային  գործունեությունը ՌՆԹ միջամտությամբ կամ այլ գործոններով դադարեցնելու՝ մեր հնարավորության համար։ Ամենահայտնի մուտացիաները և ՌՆԹ միջամտության թիրախները, որոնք երկարացնում են կյանքի տևողությունը, առաջին անգամ հայտնաբերվել են C. elegans -ում։ Կենսաբանական ծերացման վրա ազդելու համար առաջարկվող գործոնները բաժանվում են 2 հիմնական տեսությունների՝ *ծրագրված տեսություն* և *խախտումների (վնասով պայմանավորված) տեսություն*։ Ծրագրավորված տեսությունները հետևում են կենսաբանական ժամանակացույցին, որը գուցե կարող է լինել այն շարունակությունը, ինչը կարգավորում է մանկության աճն ու զարգացումը։  Այս տեսությունը կարող է կախված լինել՝ գենի էքսպրեսիայի փոփոխության վրա, որը ազդում է պատասխան, վերականգնողական, պաշտպանական ռեակցիաների համար պատասխանատու համակարգերի վրա։
Խախտումների տեսությունը ներառում է կենդանի օրգանիզմների կրած վնասները՝ ներքին և շրջակա միջավայրերի ազդեցությունից, որոնք տարբեր մակարդակներում կուտակված վնասներ են պատճառում։ Երրորդ և նոր տեսության համաձայն՝ ծերությունը միջնորդվում է արատավոր ցիկլերով։

Մանրամասն զննման արդյունքում (2003 թվական), Լոպես Օթինն ու գործընկերները, ովքեր ծերացումը քննարկում են խախտումների տեսության տեսանկյունից,  տարբեր օրգանիզմներում՝ հատկապես կաթնասունների, առաջարկում են ինը մետաբոլիկ նշաններ.

* Գենոմային անկայունություն (միջուկային ԴՆԹ -ում միտոքոնդրիալ ԴՆԹ -ում և միջուկային շերտում կուտակված մուտացիաներ)։
* Տելոմերի կրճատում (ըստ հեղինակների արհեստական տելոմերազը ընդհանուր առմամբ մահացու բջիջներին ոչ քաղցկեղային « անմահություն » է հաղորդում)։
* Էպիգենետիկ փոփոխություններ (ներառյալ ԴՆԹ մեթիլացման օրինաչափություններ, հիստոնների հետ-թարգմանական փոփոխություններ, ինչպես նաև քրոմատինի վերափոխում)։
* Պրոտեոստազի կորուստ (սպիտակուցի քայքայում և պրոտեոլիզ)
* Միտոքոնդրիումի դիսֆունկցիա (չնայած, հեղինակները նշում են, որ վերջին հետազոտություներն այլևս չեն հաստատում ծերացման ռեակտիվ թթվածնային տեսակների մեծաքանակ միտոքոնդրիալ արտադրության միջև եղած պատճառահետևանքային կապը)։
* Բջիջների ծերացում (որոշակի հյուսվածքներում այլևս չտրոհվող բջիջների ամբողջություն, հատկապես p16 և p53 սպիտակուցներով պայմանավորված գործընթաց՝ քաղցկեղային բջիջների բազմացումը դադարեցնելու համար)
* Ցողունային բջիջների կրճատում (հեղինակի կարծիքով պայմանավորված է վնասված գործոններով, ինչպիսիք վերը թվարկվածներն են)
* Վերափոխված միջբջջային կապ (ներառյալ հատկապես բորբոքումը, բայց հնարավոր են նաև այլ միջբջջային փոխազդեցություններ)։

Կան երեք հիմնական՝ նյութափոխանակության ուղիներ, որոնք կարող են ազդել ծերացման տեմպի վրա, քննարկումը ստորև .
* FOXO3 / Sirtuin ուղին, որը հավանաբար արձագանքում է կալորիականության սահմանափակմանը
* Աճի հորմոն / Ինսուլինի նման աճի գործոն՝ 1 ազդանշային ուղի
* Միտոքոնդրիայում և (բույսերում) քլորոպլաստներում՝ էլեկտրոնների փոխադրման շղթայի գործունեության մակարդակները։

Հավանական է, որ այս ուղիների մեծ մասը առանձին-առանձին են ազդում ծերացման վրա, քանզի նրանց՝ միաժամանակ թիրախավորումը կարող է առաջ բերել կյանքի տևողության հավելանյութերի ավելացման։

### Ծրագրավորված տեսություն
Ծերացման տեմպը տարբեր տեսակների մոտ էապես տարբերվում է, և սա, մեծամասամբ, գենետիկորեն հիմնավորված է։ Որպես օրինակ՝ շատ բազմամյա բույսեր՝ սկսած ելակներից մինչև կարտոֆիլներ և ուռենիներ, որպես կանոն բուսական բազմացման միջոցով իրենց նմանակներն են առաջացնում՝ այդպես՝ պոտենցիալ անմահ լինելով, մինչդեռ միամյա բույսերը՝ ինչպիսիք ցորենն ու ձմերուկն են, ամեն տարի մահանում են և սեռական բազմացման միջոցով աճում։
2008 թվականին հայտնաբերվեց, որ *Ռեզուխովիդկա Տալ* միամյա բույսի միայն երկու գեների ինակտիվացումը նրա՝ անմահ բույսի վերածման հնարավորություն է ստեղծում։ Մինչ այժմ հայտնի ամենահին կենդանիները 15.000 տարի կյանք ունեցող Անտարկտիկական սպունգներն են, որոնք կարող են բազմանալ և՛ սեռական, և ՛ կլոնավորման եղանակով։
Բացի կլոնային անմահությունից կան նաև որոշ տեսակներ, որոնց կյանքի տևողությունը առանձնանում է Երկրի այլ կենսաձևեր ունեցողների շարքից, ներառյալ՝ բշտիկավոր սոճին՝ 5062 կամ 5067 տարի, անողնաշարավորներ՝ ինչպիսին խեցեմորթն է (Նոր Անգլիայում հայտնի որպես քվահոգ) 508 տարի, Գրենլանդական շնաձուկը՝ 400 տարի, խորջրյա խողովակավոր տարատեսակ որդեր՝ ավելի քան 300 տարի, ձկներ, ինչպիսիք թառափն ու ժայռաձուկը, ակտինիաները և օմարները։ Ասում են, որ այդպիսի օրգանիզմները աննշան են ծերություն ցուցաբերում։ Գենետիկական ասպեկտը ապացուցվել է մարդկային հարյուրամյակներ տևած ուսումնասիրություններում։ Հետազոտողները լաբորատոր պայմաններում ցույց են տվել, որ հատուկ գեներում տեղի ունեցող ընտրված վերափոխումները կարող են զգալիորեն երկարաձգել կյանքի տևողությունը բորբոսի և կլոր որդերի, և ավելի քիչ պտղի ճանճերի և մկների մոտ։ Թիրախավորված գեներից մի քանիսը տեսակների մեջ հոմոլոգներ ունեն և որոշ դեպքերում ասոցացվել են մարդկանց երկարակեցության հետ։ Յեյլի հանրային առողջության դպրոցի համաճարակաբանության և հոգեբանության դոցենտ Բեկա Լեվիի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ծերացման մասին դրական կարծիք ունենալը կարող է երկարաձգել կյանքի տևողությունը։

* ԴՆԹ մեթիլացում. Տարիքի ուժեղ ազդեցությունը ԴՆԹ մեթիլացման վրա հայտնի է դեռ 1960- ականների վերջերից։ Ըստ Հովաթի, ԴՆԹ-ի մեթիլացման տարիքը հաշվում է էպիգենետիկ պահպանման համակարգի կուտակային ազդեցությունը, սակայն մանրամասները դեռ պարզ չեն։ Արյան ԴՆԹ մեթիլացմսն տարիքը կանխատեսում է հետագա կյանքի մահացության բոլոր պատճառները։ Ավելին, ժամանակից շուտ ծերացած մկները կարող են երիտասարդանալ և իրենց կյանքը 30%-ով երկարացնել՝ մասնակի վերականգնելով իրենց բջիջներում եղած մեթիլացման օրինաչափությունը (ամբողջական վերականգնումը հանգեցնում է ոչ ցանկալի և հավերժ մնացող քաղցկեղի բջիջների)։ Սա անչափահասների շրջանում գործարկվեց 2016 թվականին՝ ակտիվացնելով Սինյա Յամանակայի ԴՆԹ արտագրման գործոնները՝  Sox2, Oct4, Klf4 և c-Myc (որոնք նախկինում սովորաբար օգտագործվել են չափահաս մաշկի բջիջներից երիտասարդ արարածներ առաջացնելու համար)։
* Բջիջների ծերացում. ԴՆԹ վնասմամբ շատ բջիջներ, որոնք չեն կարող դիմադրել՝ ապոտոզի են ենթարկվում, իսկ որոշ բջիջներ՝ ոչ։ Այդ բջիջների հետ են կապված հիվանդություններ, ինչպիսիք են երիկամային անբավարարությունն ու շաքարախտը։ 2016 թվականին մի ուսումնասիրության արդյունքում մկների մեջ՝ այդ բջիջների հեռացումը 20% -ից 30% -ով երկարացրել է իրենց կյանքի տևողությունը։ Մեկ այլ հետազոտություն ցույց է տալիս, որ խնդիրը p16INK4a և Բետա գալակտոզիադ ֆերմենտների հետ է կապված։ Որոշ ընկերությունների կողմից էական արդյունքներ են ստացվել՝ մկի կյանքի տևողությունը երկարացնելու համար՝  կենտրոնանալով բջիջների ծերացման վրա։
* FOXO3A գենի տատանումները դրականորեն են ազդում մարդկանց կյանքի տևողության վրա և ավելի հաճախ հայտնաբերվում են 100 տարեկան և ավելի բարձր տարիքային խմբում գտնվող մարդկանց մոտ։ Դեռ ավելին, պարզվել է, որ այն համաշխարհային մասշտաբով ճշմարիտ է։ FOXO3A-ն ազդում է սիրոտինների գենին պատկանող ընտանիքի վրա,որոնք նույնպես զգալի ազդեցություն են թողնում խմորասնկերի և Կլոր որդերի կյանքի տևողության վրա։ Սիրոտոնինն իր հերթին խոչընդոտում է mTOR -ին։
* Կալորիականության սահմանափակումը տարբեր տեսակների մոտ տանում է դեպի կյանքի տևողության երկարացման, որը, մի ազդեցություն է, ինչն այնքան էլ պարզ չէ, բայց հավանաբար միջնորդավորված է mTOR մեխանիզմի՝ սննդանյութերի նկատմամբ զգայունության գործառույթներով։
* Ras2 գենի գերարտահայտումը 30% -ով ավելացնում է սնկի կյանքի տևողությունը։ Վերջերս ցույց է տրվել, որ SCH9 և RAS1 գեների պակաս ունեցող մուտանտ սնկի՝ կալորիականության սահմանափակման հանգամանքը տասնապատիկ երկարացրել է կյանքի տևողությունը, ինչը օրգանիզմների շրջանում երբևէ եղած ամենամեծ նվաճումն է։
* Թելոմերներ. մարդկանց, ինչպես նաև այլ կենդանիների մոտ, բջջի ծերացումը բացատրվում է որպես՝ յուրաքանչյուր բջջի տրոհման ժամանակ՝ թելոմերների կրճատում։ Երբ թելոմերները չափազանց կարճ են դառնում, բջիջները ծերանում և մահանում են, կամ՝ դադարում բազմանալ։ Հետևաբար թելոմերների երկարությունը Հայֆլիկի կողմից կանխատեսված՝ «ատոմային ժամացույցն» է։ Չնայած, վայրի մկան շտամներում թելոմերների երկարությունը կապ չունի կյանքի տևողության հետ , և թելոմերազ ֆերմենտ չունեցող մկների կյանքի տևողությունը շատ վտանգված չէ։ Լաբորատոր փորձարկման համար նախատեսված մկների թելոմերները մարդկանց թելոմերներից շատ անգամներ երկար են։ Մեկ այլ նախազգուշացում կայանում է նրանում, որ գրեթե 1000 մարդկանց շրջանում կատարված ու տասը տարի տևած ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ մինչդեռ որոշ մարդկանց մոտ ժամանակի ընթացքում թելոմերների կրճատումներ էին տեղի ունենում, նրանցից ⅓ -ի մոտ դա տեղի չունեցավ։
* Ծերացման էվոլյուցիա. Շատերն են պնդում, որ կյանքի տևողությունը, ինչպես և մյուս ֆենոտիպերը, բնական ընտրության վրա են հիմնված։ Այսպիսի հատկությունները, որոնք վաղ գոյատևմանը և վերարտադրմանն օգուտ են բերում, եթե անգամ նպաստեն վաղաժամ մահվանը, միևնույն է, կընտրվեն։ Նման գենետիկական ազդեցությունը, եթե գենին է վերաբերվում, կոչվում է անտագոնիստական պլեոտրոպի տեսություն (պլեոտրոպ կոչվող որոշակի գենը ունի կրկնակի ֆունկցիա՝  երիտասարդ տարիքում օրգանիզմի վերարտադրման վրա լավ ազդեցություն է ունենում, և ավելի ծանր ազդեցություն թողնում կյանքի տևողության վրա՝ մեծ տարիքում), և կոչվում է միանգամյա օգտագործման սոմայի տեսություն, երբ վերաբերում է գենետիկական ամբողջ ծրագրին (օրգանիզմի՝ իր ռեզուրսները պահպանելու ու վերականգնելու շեղում)։ Կյանքի տևողությունը կարգավորող կենսաբանական մեխանիզմները մի քանի հարյուր միլիոն տարի առաջ են զարգացել։
* Որոշ վկայություններ արվել են թթվածնից զուրկ բակտերիաների դասակարգերից։
* Տեսությունը կմեկնաբանի, թե ինչո՞ւ դոմինանտություն և Հենտինգոնի խորեա կոչվող հիվանդությունները կարող են մնալ օրգանիզմում, չնայած դրանց անխուսափելիորեն մահացու լինելուն։
Ինչպես նաև նշվել է, որ որոշ գենետիկ ձևերը երիտասարդների մոտ պտղաբերությունն են մեծացնում, իսկ մեծերի մոտ՝ քաղցկեղի վտանգը։ Նման ձևեր հանդիպում են p53 և BRCA1. գեներում։
* Բջիջների վերարտադրողական գործառույթի տեսության համաձայն՝ ծերացումը կարգավորվում է հատուկ վերարտադրողական հորմոնների միջոցով, որոնք անտագոնիկ պլեոտրոպային տեսության՝ բջջային ցիկլի ազդանշանային եղանակով են գործում՝ խթանելով աճն ու զարգացումը կյանքի վաղ շրջանում՝ վերարտադրության հասնելու համար, սակայն ավելի ուշ անկառավարելի դառնալով, ծերության վերարտադրողականությունը պահպանելու փորձերն անօգուտ դարձնելով։
* Մաշկի ծերացումը մասամբ TGF-β-ով է պայմանավորված, որը նվազեցնում է ենթամաշկային ճարպը, ինչը մաշկին հաճելի տեսք ու կառուցվածք է տալիս։ TGF-β-ին սա հաջողվում է կատարել՝ խոչընդոտելով ֆիբրոբլաստների վերափոխումը ճարպային բջիջների, ուստի մաշկի տակ օժանդակ ճարպային բջիջների առկայության պակասը բերում է մաշկի թուլացման և կնճռոտվածության։ Բացի այդ, ենթամաշկային ճարպը նաև կաթելիցիդին է արտադրում, ինչը մի պեպտիդ է, որը պայքարում է բակտերիալ վարակների դեմ։

thumb|right| Սոմալացի տարեց կին

### Խախտումերի (վնասով պայմանավորված) տեսություն
* ԴՆԹ խախտումների տեսություն. ենթադրվում է, որ ԴՆԹ խախտումը քաղցկեղի առաջացման և ծերացման ընդհանուր հիմքն է և պնդվում է, որ ԴՆԹ խախտման ներքին պատճառները ծերացման ամենակարևոր շարժառիթներն են։ Գենետիկ խախտումը (ԴՆԹ կառուցվածքի անկանոն փոփոխություն), մուտացիաները (ԴՆԹ հաջորդականության փոփոխություններ), Էպիմուտացիաները (գենի կարգավորիչ շրջանների մեթիլացում) կարող են առաջացնել գենի անոմալ արտահայտումներ։ ԴՆԹ խախտումը կանգնեցնում է բջիջների տրոհումը, և խթան է հանդիսանում ապոպտոզի առաջացմանը՝ հաճախ վատ ազդեցություն ունենալով միավորված ցողունային բջիջների վրա՝ հետևաբար խոչընդոտելով նրանց վերականգմանը։  Այնուամենայնիվ, մկների վրա կատարված անթիվ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ շատ մուտացիաներ տեղի են ունենում դեռ սաղմնային և մանկական զարգացման ընթացքից ի վեր, երբ բջիջները հաճախ տրոհվում են, քանի որ յուրաքանչյուր բջջի բաժանում ԴՆԹ վերարտադրողության խախտման հնարավորություն է ստեղծում։
* Գենետիկ տատանումներ. շներն իրենց սրտի մկանների բջիջներում տարեկան մոտավորապես 3,3 % դեզօքսիռիիբոնուկլեաթթու են կորցնում, մինչդեռ մարդիկ՝ 0,6%։ Այս թվերը մոտ են երկու տեսակների երկարակեցության թվի հարաբերակցությանը (120 տարին համեմատած 20 տարվա հետ, 6/1 հարաբերակցություն)։ Հարաբերակցության տոկոսը նման է նաև մարդու և շան ուղեղի և լիմֆոցիտների ԴՆԹ -ի տարեկան կորստին։ Ինչպես նշել է հռչակավոր հեղինակ Բեռնարդ Ստրեհլերը՝ գենետիկ խախտումը (հատկապես գենետիկական նյութի կորուստը) , միանշանակ (կամ հավանաբար) ծերացման գլխավոր պատճառն է։ 
* Հանգման տեսություն. ընդհանուր գաղափարն այն է, որ ծերացման հետ կապված փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում կուտակված փոփոխությունների պատահական արդյունք է։
* Հետերոխրոմատինի կորուստ՝ ծերացման մոդել։
* Գենոմի քայքայման ժամանակ՝ տրանսպոզոնների առկայությունը՝ ծերացման առաջնային պատճառ։
* Խաչաձեւ կապ. գաղափարը կայանում է նրանում, որ ծերացումը  խաչաձեւ կապակցված միացությունների կուտակման արդյունք է, որոնք խանգարում են բջիջների բնականոն գործունեությանը։
* Ազատ ռադիկալների տեսություն. ազատ ռադիկալների կամ ընդհանրապես՝ ռեակտիվ թթվածնի տեսակների կամ օքսիդատիվ սթրեսի պատճառած խախտումը ստեղծում է այնպիսի մի վնաս, որը կարող է առաջացնել մեզ ծանոթ ծերացման ախտանիշներ։
* Ծերացման միտոքոնդրիալ տեսություն. միտոքոնդրիումի գործունեության արդյունքում առաջացած ազատ ռադիկալները վնասում են բջջային բաղադրիչ տարրերը՝հանգեցնելով ծերացման։
* ԴՆԹ-ի օքսիդացում և կալորիականության սահմանափակում. կալորիականության սահմանափակումը նվազեցնում է ԴՆԹ 8-OH-dG  վնասը՝ ծերացում ապրող առնետների և մկների օրգանիզմներում։ Ուստի, օքսիդատիվ ԴՆԹ վնասի նվազումը կապված է ծերացման դանդաղ տեմպի և կյանքի տևողության ավելացման հետ։

## Կանխում և հետաձգում
### Ապրելակերպ

Կալորիականության սահմանափակումն իր մեծ ազդեցությունն է ունենում բազմաթիվ կենդանիների կյանքի տևողության, ինչպես նաև տարիքով պայմանավորված մի շարք հիվանդությունների կանխարգելման և հետաձգման հարցում։ Սովորաբար սա ներառում է  *ըստ ցանկության սնվող արարածի* 60-70% կալորիականությամբ սննդի ընդունումը՝  միաժամանակ պահելով համապատասխան սնդանյութի ընդունուման անհրաժեշտությունը։ Կրծողների պարագայում փորձը ցույց է տվել կյանքի տևողության երկարաձգում մինչև 50%. նման արդյունք է գրանցվել է նաև խմորասնկի և դրոզոֆիլայի պարագայում։ Սահմանափակ կալորիաներով սննդակարգ վարող մարդկանց կյանքի տևողության մասին հստակ տվյալներ գոյություն չունեն , սակայն բազմաթիվ տեղեկություններում նշվում է, որ դա տարիքի հետ կապված հիվանդությունների պաշտպանության վրա լավ է անրադառնում։ Ռեզուս կապիկների վրա կատարվող երկու հիմնական ուսումնասիրույթունները ի սկզբանե բացահայտել են իրարից հիմնովին տարբերվող արդյունքեր. մինչ Վիսկոնսինի Համալսարանի կողմից իրականացվող ուսումնասիրություննեը ցույց են տվել, որ ճարպերից ազատված սննդակարգն իսկապես երկարացնում է կյանքի տևողությունը, Ծերացման Ազգային Ինստիտուտի կողմից իրականացվող ուսումնասիրությունը ցույց են տվել, որ Սահմանափակ կալորիաներով սննդակարգը ոչ մի ազդեցություն չունի երկարակեցության վրա։ Այնուամենայնիվ, երկու ուսումնասիրություններն էլ զգալի բարելավումներ են գրանցել առողջության մի շարք չափանիշների վրա։ Չնայած միևնույն ցածր կալորիականությամբ սննդի ընդունամը՝ սննդակարգի բաղադրիչ մասերը տարբերվում էին երկու ուսումնասիրությունների միջև (հատկապես Վիսկոնսինի ուսումնասիրության մեջ՝շաքարոզայի մեծ պարունակությամբ սնունդը ), և կապիկները նույնպես ունեին տարբեր ծագումներ (Հնդկաստան, Չինաստան), ինչն ի սկզբանե ցույց  էր տալիս, որ գենետիկան և դիետիկ սննդակարգի բաղադրիչները նույնպես երկարակեցության գործոններ են, և միայն ճարպերի նվազեցումը չի կարող հանգեցնել նման արդյունքի։ Այնուամենայնիվ, 2014 թվականին կատարված համեմատական վերլուծության մեջ, Վիսկոնսինի ուսումնասիրողները հայտնաբերեցին, որ իբր ԾԱԻ հսկողության տակ գտնվող սովի չմատնված կապիկները, եթե համեմատենք կապիկների այլ պոպուլացիաների հետ, իրականում  քաշի չափավոր ավելցուկ ունեն և նրանք պնդում էին, որ սա ԾԱԻ-ի հստակ սահմանված չափաբաժիններով սննդի ընդունման կարգի շնորհիվ է հակադրում Վիսկոնսիկի՝ իսկապես առանց սահմանափակումների ազատ սնման կարգին։ Նրանք եկան այն եզրահանգման, որ ի տարբերություն  ծայրահեղ սահմանափակմանը, ճարպերի չափավոր սահմանափակումը բավարար է՝ ուսումնասիրված ռեզուս կապիկների մոտ առողջության և երկարակեցության նկատելի արդյունքներ գրանցելու համար։
Իր «*Ինչպե՞ս և ինչո՞ւ ենք ծերանում*» գրքի մեջ Հայֆլիկն ասում է, որ ճարպերի սահմանափակումը կարող է արդյունավետ չլինել մարդկանց համար, մեջբերելով Բալտիմուրի՝ ծերացման երկարաժամկետ ուսումնասիրության տվյալները, համաձայն վերջիններիս՝ նիհար լինելն երկարակեցության նշան չէ։ Այնուամենայնիվ,  կարող են լինել շփոթության մեջ գցող երևույթներ, ինչպես օրինակ՝ ծխելը նվազեցնում է ախորժակը և կրճատում կյանքի տևողությունը։ Նման ձևով երբեմն պնդում են, որ ուշ հասակում չափավոր գիրությունը  կարող է գոյատևման վրա լավ անրադառնալ, սակայն նոր ուսումնասիրույթունները բացահայտել են այնպիսի շփոթեցնող գործոններ, ինչպիսիք են քաշի կորուստը՝ մահացու հիվանդության արդյունքում։ Եթե վերոնշյալ գործոնները հաշվի են առնվում՝ 65- ից բարձր տարեկան հասակում մարմնի օպտիմալ քաշը համապատասխանում է 23-ից 27 տարեկանում՝ նիհար մարմնի զանգվածի ինդեքսին։
Այլ կերպ ասած դիետիկ սննդակարգի սահմանափակումների մեջ առավելություններ նույնպես կարող ենք գտնել՝ մակրո սնուցող նյութի պատկերը փոփոխելու միջոցով սպիտակուցների ընդունումը առանց ճարպերի քանակի փոփոխության նվազեցնելու նպատակով, ինչը երկարակեցության վրա նույն ազդեցությունը կարող է ունենալ։ Սպիտակուցների դիետիկ սահմանափակումը ոչ միայն խոչընդոտում է mTOR -ի գործունեությանը այլ նաև IGF-1-ի (ծերացման գործընթացի մեջ ներգրավված երկու մեխանիզմներ)։ Մասնավորապես լեյցինի օգտագործումը նվազեցնելը բավարար է mTOR գործողությունը խոչընդոտելու համար, ինչին հնարավոր է հասնել կենդանական ծագման սննդի օգտագործումը նվազեցնելու շնորհիվ։

Միջերկրածովյան սննդակարգը վստահություն է վայելում սրտի հիվանդությունների ռիսկի նվազեցման շնորհիվ։ Մահացության դեպքերի ռիսկի նվազեցման հիմնական միջոցներից է բանջարեղենի, ձկնեղենի, ընդեղենի և միահագեցած ճարպաթթուների առատ ընդունումը՝ ինչպիսիք են ձիթապտղի յուղը։

Քունը մեծ ազդեցություն ունի մահացության վրա։ Այն մարդիկ, ովքեր ամենաերկարն են ապրում, ապահովում են  6-7 ժամ  քուն՝ ամեն օր։ Քնի պակասը (5 ժամ)  ավելի քան երկու անգամ ավելացնում է սրտանոթային հիվանդությունից մահանալու ռիսկը, մինչդեռ երկար քունը (9 ժամ) ասոցացվում է մահվան ռիսկի կրկնապատկման հետ, այս անգամ՝ ոչ միայն սրտանոթային հիվանդությունների։
Օրական ավելի քան 7-8 ժամ քնելը, հետևաբար, ասոցացվում է մահացության բարձր աստիճանի հետ, չնայած որ պատճառը հավանականորեն այլ գործոններն են, ինչպիսիք են դեպրեսիան և սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը, որոնք ըստ վիճակագրության կապված են։ Աֆրիկայի և Հարավային Ամերիկայի որսացող-հավաքող ցեղերի քնի վերլուծությունը ցույց է տվել նմանատիպ օրինաչափություն մյուս մայրցամաքներում. նրանց քնի միջին տևողությունը 6.4 ժամ է (ամառային/ձմեռային 1 ժամյա տարբերությամբ), ցերեկային քունը (հետճաշյա նինջ) տարածված չէ և անքնությունը հազվագյուտ երևույթ է (տասն անգամ պակաս, քան արդյունաբերական հասարակություններում)։
Ֆիզիկական վարժությունները կարող են բարձրացնել կյանքի երկարացման հավանականությունը։ Այն մարդիկ, ովքեր կատարում են չափավորից մինչև շատ քանակի ֆիզիկական վարժություններ, մահացության ավելի ցածր մակարդակ ունեն՝ ի տարբերություն այն անհատների, ովքեր ֆիզիկապես պասիվ են։ Վարժությունների չափավոր քանակը փոխկապակցված է ծերացման գործընթացը կանխելու և կյանքի որակը բարելավելու հետ՝ բորբոքային գործընթացները կանխելու նպատակով։ Վարժույթուններ կատարելու առավելույթունների մեծ մասը հնարավոր է ստանալ շաբաթական 3500 նյութափոխանակության համարժեք (MET) րոպեներից հետո։ Օրինակ օրական 10 րոպե աստիճաններ բարձրանալը, 15 րոպե փոշեկուլով աշխատելը, 20 րոպե այգեգործությունը, 20 րոպե վազք և 25 րոպե քայլելը կամ հեծանիվ քշելը *միասին* կկազմեն մոտ 3000 MET րոպե շաբաթական։ Այլ հետազոտությունները թվում է՝ կապ են առաջարկում կանոնավոր ֆիզիկական վարժությունների և ճանաչողական գործառույթի միջև։

Գրեթե բոլոր ուսումնասիրություններում քրոնիկ սթրեսից խուսափելը (ի տարբերություն սուր սթրեսի) ասոցացվում է թելոմերների ավելի դանդաղ կրճատման և կորտիզոլի բարձր մակարդակի հետ։ Կորտիզոլի քրոնիկ բարձր մակարդակը ռիսկի տակ է դնում իմունային համակարգը, առաջացնում է սրտի վնասվածք / Աթերոսկլերոզ և կապված է դեմքի ծերացման հետ, իսկ վերջինս իր հերթին հանդիսանում է հիվանդացության և մահացության բարձրացման ցուցանիշ։ Մետա վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ միայնությունն ավելի բարձր մահացության ռիսկ է պարունակում քան ծխելը։ Սթրեսին կարող են հակազդել հասարակության հետ կապը, հոգևոր կյանքը և (ավելի շատ տղամարդկանց համար,  քան կանանց) ամուսնական կյանքը, որոնք բոլորը կապված են երկարակեցության հետ։

### Բժշկական միջամտություն
Ապացուցված է, որ հետևյալ դեղերն ու միջամտությունները կենդանիների մոտ դանդաղեցնում կամ հետ են մղում ծերացման կենսաբանական ազդեցությունները, բայց դրանցից և ոչ մեկը դեռ ապացուցված չէ մարդկանց հարցում։ 
Ինչպես կենդանիների, այնպես էլ մարդկանց վրա փորձարկված վկայությունները փաստում են այն մասին, որ ռեսվերատրոլը կարող է լինել ճարպերի սահմանափակման նմանակ։
2015 թվականի  դրությամբ, մետֆորմինը ենթարկվել էր ուսումնասիրության՝ C.elegans կլոր որդի և ծղրիդի ծերացումը կանխելու՝ իր ներուժի շնորհիվ։ Ոչ առողջ մարդկանց վրա դրա ազդեցությունն անհայտ է։
Որպես կյանքի տևողությունն երկարացնող՝ ռեպամիցինն առաջին անգամ ի հայտ է եկել 2006 թվականին՝ կորիզավորների մեջ՝ Փաուերսի *և այլոց* կողմից, ովքեր ցույց տվեցին ռեպամիցինի չափաբաժնից կախված ազդեցությունը կյանքի տևողության վրա՝ խմորասնկի բջիջներում։ Համաձայն 2009 թվականի ուսումնասիրության, ռեպամիցին ստացած մկների կյանքի տևողությունն ավելացել է 28 -  38% -ով՝ սկզբի ուսումնասիրության ժամանակ, իսկ ընդհանուր առմամբ՝  9 - 14% -ով։ Հարկ է նշել, որ բուժումը սկսվել է 20 ամսական մկների մոտ, ինչը համարժեք է 60 տարեկան մարդուն։ Արդյունքում ռեպամիցինը մկների կյանքի տևողությունը երկարաձգել է բազմաթիվ այլ փորձերի ընթացքում և այժմ այս նպատակով փորձարկվում է ոչ մարդկային պրիմատների վրա (մարմոզետ կապիկը)։ 
Ուռուցքաբան - գենետոլոգ Ռոնալդ Ա. ԴեՊինհոն և իր գործընկերները հրատարակել են մկների վրա կատարված մի ուսումնասիրություն, որտեղ թելոմերազային գործունեությունն առաջին անգամ գենետիկորեն հեռացվել էր։ Այնուհետև մկան՝ ժամանակից շուտ ծերացումից հետո, նրանք վերականգնել են թելոմերազայի գործառույթը՝ թելոմերազի գենը կրկին ակտիվացնելով։ Արդյունքում մկներն երիտասարդացել են։ Կծկված ամորձիները մեծացել և հասել են իրենց նորմալ չափերի, և կենդանիները վերականգնել են իրենց պտղաբերությունը։ Այլ օրգաններն, ինչպիսիք են փայծախը, լյարդը, աղիները և ուղեղը՝ վերականգնվել են։ «Հայտնագործումն առաջարկում է, որ նորմալ մարդկային ծերացումը հանարավոր է դանդաղեցնել բջիջներում՝ ֆերմենտների ակտիվացմամբ »,- ասում է Ռոնալդ ԴեՊինհոն։ Այնուամենայնիվ, թելոմերազի ակտիվացումը կարող է մարդու մոտ՝ ուռուցքների առաջացման պատճառ հանդիսանալ։

C. elegans ամենահայտնի գենետիկ միջամտությունները երկարացնում են կյանքը 1.5-ից մինչև 2.5 անգամ։ Արդեն 2009 թվականին, C. elegans – ի կյանքի երկարացման ռեկորդը մեկ գենի մուտացիա է, ինչը ավելացնում է չափահասների գոյատևումն ավելի քան տասն անգամ։ Մոդելային օրգանիզմներում հայտնաբերված ծերացման որոշ մեխանիզմների ուժեղ պահպանումը ենթադրում է, որ դրանք կարող են օգտակար լինել մարդու գոյատևման գործընթացում։ Այնուամենայնիվ առավելությունները կարող են համահավասար չլինել . երկարակեցության գեները սովորաբար ավելի մեծ են C. elegans կլոր որդերի, քան պտղի ճանճերում, և ավելի մեծ են պտղի ճանճերի, քան կաթնասունների մոտ։ Այս ամենի միակ բացատրությունն այն է, որ կաթնասունները, լինելով ավելի երկարակյաց, արդեն օժտված են կյանքը երկարացնող բազմաթիվ հատկանիշներով։

### Հետազոտական նախագծեր և մրցանակներ
Հետազոտական որոշ ջանքեր միտված են դանդաղեցնել ծերացումը և երկարաձգել առողջ կյանքի տևողությունը։
1993 թվականին, տարեցների համաճարակաբանական ուսումնասիրությունների համար հաստատված ժողովը, որը հայտնի է նաև որպես Յեյլի առողջապահական և տարիքային փոփոխությունների ուսումնասիրություն, ցույց տվեց ֆիզիկական ակտիվության կարևորությունը և հակադրվեց ծերության հետ կապված բացասական կարծրատիպերին։

Գոյություն ունեն կաթնասունների կյանքի երկարացման և ծերացման կանխման համար նախատեսված մրցանակներ։ Մաթուսաղա հիմանադրամն առաջարկում է Մ մրցանակը։ Վերջերս 1 մլն. ԱՄՆ դոլարի չափով Պալո-Ալտո երկարակեցության մրցանակն է թողարկվել։ Սա ուսումնասիրության կատարմանը խթանող մրցանակ է, որը ոգեշնչում է թիմերին աշխարհով մեկ գործի դնել իրենց բոլոր ջանքերը՝ մեր առողջությունը և կյանքի տևողությունը կարգավորող բանաձևը գտնելու համար։ Այն հիմնադրել է Օուն Յուն։

## Հասարակություն և մշակույթ
thumb|right|Ծեր տղամարդ

Տարբեր մշակույթներ տարբեր ձևերով են արտահայտում տարիքը։ Չափահաս մարդու տարիքը չափվում է իր ծննդյան օրից սկսած՝ ամեն տարին բոլորելով։ Կյանքի փուլերը սահմանելու կամայական բաժանումը կարող է պարունակել՝ անչափահասություն (նորածնություն, մանկություն, դեռահասություն, պատանեկություն), միջին չափահասություն, հասունություն և ուշ հասունություն։

### Սոցիոլոգիա
[thumb|[Քրիստոֆեր Վիլհելմ Էկերսբերգ: * Մարդու կյանքի տարիները*]]

Սոցիոլոգիայի և մտավոր առողջության ոլորտում՝  ծերացումը հանդիպում է հինգ տարբեր տեսակետներով. ծերացումը որպես հասունություն, ծերացումը որպես մերժում , ծերացումը որպես կյանքի ցիկլի իրադարձություն, ծերացումը որպես սերունդ և ծերացումն որպես գոյատևում։ Ծերացման հետ կապված դրականը հաճախ ներառում է տնտեսություն, աշխատանք, ամուսնություն, երեխաներ, ուսում, պաշտպանվածության զգացողություն և այլն։ Ծերացման հասարակական գիտությունն իր մեջ ներառում է անջատման տեսություն, գործունեության տեսություն, ընտրության տեսություն և անընդհատության տեսություն։ Կենսաթոշակի անցնելը տարածված անցումային փուլ է, որին բախվում են տարեցները:Այն կարող է ունենալ իր դրական և բացասական հետևանքները։ Քանի որ ռոբոտները վերջերս լայն տարածում ունեն, մեթոդաբանները վիճում են, որ ծերացման նոր սահմանումներ զարգացնելու կարիք կա, ինչպես օրինակ առաջարկվել է ծերացման բիո-տեխնո-հասարակական սահմանումը։

### Ինքնաընկալում
Տարիքի հետ՝ մարդկային մարմինը սկսում է քայքայվել և մաշկն այլ տեսք է ստանում, սակայն մարդիկ միշտ չէ, որ ընդունում են իրենց արտաքինի նման փոփոխությունները։
Գեղեցկության չափանիշնեը ժամանակի ընթացքում փոխվել են և կոստմետիկ միջոցների ոլորտում՝ գիտական հետազոտությունների աճի հետ մեկտեղ արդյունաբերույթունը նույնպես ընդլայնվել է. իրենց արտադրած արտադրանքներն աստիճանաբար ճանաչում են ձեռք բերել և դարձել բազմաթիվ մարդկանց խնամքի բաղադրիչ մաս։ Կոսմետիկ միջոցների արդյունաբերությունն այժմ գեղեցկության արդյուանբերության ամենաարագ զարգացող ճյուղն է, որը միայն 2018 թվականին 49.5 ԱՄՆ միլիարդ եկամուտ է ունեցել:,Կոսմետիկ միջոցների նկատմամբ աճող պահանջարկը գիտնականներին մղել է այդ արտադրանքների համար ամենանահավանական վայրերում բաղադրիչներ գտնել։ Օրինակ, պարզվել է, որ կրիպտոմֆալուս ասպերսայի արտազատումն (կամ պարտեզի շագանակագույն խխունջի սեկրեցիա) ունի հակաօքսիդիչ հատկություններ. մեծացնում է մաշկի բջիջների տարածումը, ինչպես նաև ավելացնում է արտաբջջային սպիտակուցները, ինչպիսիք են կոլագենը և ֆիբրոնեկտինը (բջիջների տարածման համար կարևոր սպիտակուցներ):Մեկ այլ նյութ, որն օգտագործվում է ծերացման ֆիզիկական դրսևորումները կանխելու համար, օնոբոտուլինումտոքսին Ա-ն է՝ բոտոքսի համար ներարկված տոքսինը։ 
Ընդհանրապես, ծերությունից խուսափելը արևմուտքի ժողվրդի կարծիքն է։ Այնուամենայնիվ, աշխարհի այլ վայրերում ծերությունը հարգանքի և մեծարանքի է արժանանում։ Օրինակ, Կորեայում "hwangap" կոչվող հատուկ երեկույթ է անցկացվում, նշելու և շնորհավորելու անհատին՝ 60 տարեկան դառնալու կապակցությամբ։
Ծերացման մասին դրական ինքնաընկալումը կապված է ավելի լավ մտավոր և ֆիզիկական վիճակի և բարեկեցության հետ։ Առողջության մասին դրական ինքնաընկալումը փոխկապակցված է ավելի մեծ բարեկեցության և տարեցների շրջանում մահացության մակարդակի նվազեցման հետ։ Այս ասոցիացիայի համար առաջարկվել են տարբեր պատճառներ. Օբյեկտիվորեն առողջ մարդիկ, բնականաբար, կարող են ավելի լավ գնահատել իրենց առողջությունը, քան իրենց հիվանդ գործընկերներինը, չնայած որ այդ կապը նկատվել է նույնիսկ ուսումնասիրություններում, որոնք վերահսկել են սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակը, հոգեբանական գործունեությունը և առողջական վիճակը։ Տղամարդկանց համար այս հայտնագործությունն ընդհանուր առմամբ ավելի խոսուն է, քան կանանց, չնայած որ այս հարաբերությունները համընդհանուր չեն բոլոր ուսումնասիրությունների ընթացքում և կարող են ճշմարիտ լինել միայն որոշ հանգամանքներում։
Մարդկանց տարիքի հետ սուբյեկտիվ առողջությունը մնում է համեմատաբար կայուն, չնայած որ օբյեկտիվ առողջությունը վատթարանում է։ Իրականում, ընկալվող առողջությունը բարելավվում է տարիքի հետ, երբ օբյեկտիվ առողջությունը վերահսկվում է հավասարման մեջ։ Այս երևույթը հայտնի է որպես «ծերացման պարադոքս»։ Սա կարող է լինել սոցիալական համեմատության արդյունք, ինչպես օրինակ՝ որքան մեծանում են մարդիկ, այնքան ավելի շատ կարող են համարել, որ ավելի լավ առողջություն ունեն, քան իրենց հասակակիցները։ Տարեցները հաճախ իրենց ֆունկցիոնալ և ֆիզիկական անկումը կապում են ծերացման բնականոն գործընթացի հետ։
Մեկ հնարավոր եղանակ, որով մարդը կարող է ծերանալ առանց սպասելու, որպիսի ժամանակն անցնի՝ ծերացման կոստյումն է։ Գոյություն ունեն մի քանի տարբեր տեսակի կոստյումներ՝ ներառյալ GERT, R70i էկզոկմախքը և AGNES կոստյումները։ Այս կոստյումներն առաջացնում են ծերացման էֆեկտ՝ ավելացնելով լրացուցիչ քաշ և ավելացված ճնշում որոշակի կետերում, ինչպիսիք են դաստակները, կոճերը և այլ հոդերը։ Բացի այդ, տարբեր զգեստներ ունեն տեսողության և լսողության վատթարացման տարբեր եղանակներ՝ այս զգայարանների կորուստը նմանակելու համար։ Ձեռքերում զգացողության կորուստ ստեղծելու համար, որը տարեցներն են ունենում, հատուկ ձեռնոցները համազգեստի մի մաս են կազմում։
Այս կոստյումների օգտագործումը կարող է օգնել մեծացնել տարեցների նկատմամբ կարեկցանքը և կարող է համարվել հատկապես օգտակար նրանց համար, ովքեր կամ սովորում են ծերացման մասին, կամ աշխատում են ծերերի հետ, ինչպիսիք են բուժքույրերը կամ խնամքի կենտրոնի աշխատակիցները։
Մեկ այլ ոլորտ, որտեղ այս համազգեստի օգնությամբ առաջացած կարեկցանքը օգտակար է՝ ճարտարագիտությունն է։ Երբ դիզայներները հասկանում են, թե ինչ է նշանակում ծերության խանգարումներ ունենալը, նրանք կարող են ավելի լավ նախագծել շենքեր, փաթեթավորումներ կամ նույնիսկ գործիքներ՝ որոնք կպարզեցնեն առօրյա բարդ առաջադրանքները։ Նախագծելիս՝ տարեցների կարիքները հաշվի առնելով, կարող ենք օգնել՝ նվազեցնել բացասական զգացմունքները, որոնք կապված են տարեցների առջև ծառացած կարողությունների կորստի հետ։

### Բարեհաջող ծերացում
*Բարեհաջող ծերացման* գաղափարը առաջ է եկել 1950-ական թվականներին և հանրայնացվել է 1980-ականներին։ Հաջող ծերացման ավանդական սահմանումները ընդգծել են ֆիզիկական և ճանաչողական տկարությունների բացակայության կարևորությունը։ 1987թվականին, իրենց տպագրած հոդվածում, Ռոուն և Խանը նկարագրել են հաջողակ ծերացումն այս երեք բաղադրիչները ներառող երևույթ. ա) հիվանդության և տկարության բացակայություն, բ) ֆիզիկական և ճանաչողական բարձր ֆունկցիոնալություն, գ) հասարակության և արտադրության մեջ ներգրավվածություն։

### Մշակութային հղումներ
Հին հույն թատերագիր Եվրիպիդեսը նկարագրում է առասպելական բազմագլուխ Հիդրային՝  որպես վերականգնողական կարողություն ունեցող հրեշ, ինչն իրեն դարձնում է անմահ, ինչը Հիդրայի կենսաբանական դասի պատմական ծագման անունն է։ Հրեաների աստվածաշունչը մարդկային կյանքը նկարագրում է որպես ժառանգաբար սահմանափակ և համամակատական է անցկացնում բնածին անմահության հետ, որ կարող է դրսևորել ընկած ծառը, երբ անցնում է վեգետատիվ վերականգնողություն գործընթացով։

## Տես նաև
* Կենսաբանական անմահություն
* Մահ
* Երկարակեցություն
* Ծերություն
* Մանկական պրոգերիա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ageing and Death in Folklore
* Global AgeWatch Statistics on population ageing and life expectancy
* HelpAge International and UNFPA (2012). Ageing in the 21st Century – A Celebration and a Challenge. 

Կատեգորիա:Ծերացում
Կատեգորիա:Մարդու զարգացում
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա