ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1

**ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1** (), խորհրդային ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչի բուլղարական արդիականացված տարբերակը։

## Պատմություն
ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչի վրա դիզելային շարժիչ դնելու միջոցով նրա արդիականացման նախագիծը Բուլղարիայում առաջին անգամ սկսել է մշակվել 1985 թվականին, բայց 1989-1990 թվականներին ռազմական բարեփոխման սկսվելուց և բանակի ծախսերի կրճատումից հետո այն դադարեցվել է։

1992 թվականին առաջարկվել է մեկ ԲՏՌ-60-ի վրա տեղադրել արտասահմանյան երկու դիզելային շարժիչ 100 ձիաուժ հզորությամբ, բայց Բուլղարիայի պաշտպանության նախարարությունը հետաքրքրություն  չի ցուցաբերել։

1997 թվականին Բուլղարիայի ռազմարդյունաբերական համալիրի ու մոբիլիզացիոն պատրաստության հարցերով միջգերատեսչական խորհուրդը երկրի պաշտպանության նախարարության հետ համատեղ մշակել է «Պաշտպանական արդյունաբերությունը մինչև 2010 թվականն ընկած շրջանում զարգացման ծրագիր», որը նախատեսել է սպառազինության մեջ եղած ռազմական տեխնիկայի արդիականացում։ Առաջնային ուղղություններ պետք է դառնային Տ-72 տանկերի ու ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչների արդիականացումը։ 1998 թվականին կազմվել է տեխնիկական փոստաթղթերի հավաքածու ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչի դիտման սարքավորումների արդիականացված տարբերակների վերաբերյալ։

Բուղարիայի զինված ուժերի և արտահանման համար ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչի արդիականացման նախագիծը մշակվել է 2003 թվականին և ներկայացվել 2004 թվականին սպառազինության և ռազմական տեխնիկայի *HEMUS 2004* ցուցահանդեսում, նրանց վերասարքավորումը տեղի է ունեցել Տարգովիշտեի «Տերեմ — Խան Կրում» մեքենաշինական գործարանում։

Նախապես մեկ զրահափոխադրիչի արդիականացման արժեքը գնահատվել է մոտավորապես 400 000 բուլղարական լև (2006 թվականի գներով), սակայն առաջին 10 զրահափոխադրիչների վերանորոգման ու արդիականացման փաստացի արժեքը կազմել է 5 360 000 լև։

2003 թվականին Բուլղարիայի կառավարությունը որոշել է զինծառայողներ ուղարկել Իրաք, և 2003 թվականի օգոստոսին ուղարկվել է բուլղարական ռազմական քանակակազմ, որի սպառազինության մեջ եղել է Բուլղարիայի բանակի տեխնիկա (ՈՒԱԶ ավտոմեքենաներ,  ԳԱԶ-66 բեռնատարներ, ԲՌԴՄ-2 զրահամեքենաներ և ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչներ), որ ունեին բենզինով աշխատող շարժիչ, սակայն Իրաքում այդ մեքենաների օգտագործման ժամանակ եղել են խոչընդոտներ, որովհետև խնդիր է առաջացել մեքենայի բենզինի հայթայթման հետ կապված (բուլղարական քանակակազմի հետ համագործակցող ՆԱՏՕ-ի զորքերը օգտագործել են դիզելային շարժիչներով տեխնիկա)։ Արդյունքում Բուլղարիայի պաշտպանության նախարարությունն ավելի է շահագրգռված եղել Իրաքում իր ռազմական քանակակազմին դիզելային շարժիչներով տեխնիկա տեխնիկայով ապահովելով։

2005 թվականի փետրվարի վերջին փորձարկման են հանձնվել զրահափոխադրիչի առաջին երկու փորձնական օրինակները։ Բուլղարական բանակի «Մեքենազրահատանկային և ավտոմոբիային տեխնիկայի» վարչության պետ Նիկոլայ Նեդկովը հայտնել է, որ Բուլղարիայի պաշտպանության նախարարությունն պալանավորել է ընդհանուր առմամբ արդիականացնել մինչև 60 ԲՏՌ-60ՊԴ զրահափոխադրիչ։

Առաջին 20 արդիականացված զրահափոխադրիչները Բուլղարական բանակին տրամադրվել են 2007 թվականին, որոնցից յոթն օգտագործվել է բուլղարական ISAF ռազմական քանակակազմն Աֆղանստանում։

2008 թվականին սկսված տնտեսական ճգնաժամը բարդացրել է արդիականացման ծրագրի իրականացումը, և մինչև 2010 թվականի սկիզբը Բուլղարիայի զինված ուժերն ստացել են այդ տիպի 31 զրահափոխադրիչներ։

Այդ նույն ժամանակում բանակային ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչների մի մասը վաճառվել է արտասահմանում (2009 թվականին ԲՏՌ-60ՊԲ 20 զրահափոխադրիչ վաճառվել է Մալիին, 2010 թվականին՝ 40 զրահափոխադրիչ վաճառվել է Կամբոջային, 2012 թվականին՝ ևս 20-ը Մալիին)։

Արդիականացված ԲՏՌ-60ՊԲ զրահափոխադրիչների ընդհանուր թիվը չի հրապարակվել, սակայն 2013 թվականի հոկտեմբերի 8-ին գեներալ-մայոր Կալիո Բչվարովը հայտնել է, որ զորքերն ստացել են «սահմանափակ քանակությամբ ձևափոխված ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1»։

2017 թվականի հունիսին Ռուսեի ուսումնավարժական կենտրոնի (զորամաս 32420) ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1 զրահափոխադրիչ մասնակցել է բուլղարա-ամերիկյան Saber Guardian 17 տակտիկական զինավարժությունների։

## Նկարագրություն
ԲՏՌ-60ՊԲ-ի ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1-ի վերածման գործընթացում տեղի է ունեցել ուժային սարքավորման փոխարինում, ընդ որում՝ օգտագործվել են ԱՄՆ արտադրության ներմուծված բաղադրիչներ (ԳԱԶ-40Պ երկու շարժիչները փոխարինվել են վեց գլանով մեկ դիզելային Cummins ISB 25.30 շարժիչով, որ ունի 250 ձիաուժ հզորություն, ինչպես նաև տեղադրվել է 5 աստիճանով ավտոմատ փոխանցման տուփ Allison MD3060P)։

Երկրորդ ու երրորդ կամրջակների միջև դռներ են բացվել դեսանտի համար։

Աշտարակի վրա տեղադրվել են «Տուչա» ծխային վարագույրի համակարգի 81-միլիմետրանոց ութ գնդացիր։

Ըստ Բուլղարիայի պաշտպանության նախարարության՝ ԲՏՌ-60ՊԲ և ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1 զրահափոխադրիչների համար մեխանիկ-վարորդների նախապատրաստման կարգերն ու տևողությունները չեն տարբերվում և կազմում են 168 ժամ (152 ժամ տեսական պարապմունքներ և 16 ժամ պրակտիկա)։

## Տարբերակներ և ձևափոխումներ
thumb|right|280px|ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1 բուլղարական բանակի շքերթի ժամանակ (6 մայիսի, 2009)
* *ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ* – առաջին ցուցադրական նմուշը գիշերային տեսանելիության Melopa սարքավորումով և աշտարակի վրա չորս ծխային կառույցներով, որպես ուժային սարքավորում սկզբում առաջարկվել է օգտագործել VAMO DT3900 կամ Rover TD-200 դիզեային շարժիչներ,
* **ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1** – սերիական ձևափոխում բուլղարական բանակի համար, разработка которой была завершена в январе 2005 года,
* *ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ2* – փորձնական ձևափոխված տարբերակ (ԳԱԶ-40Պ երկու շարժիչները փոխարինվել են ԿամԱԶ-740 դիզելային շարժիչով),
* *ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ3* – փորձնական ձևափոխված տարբերակ (ԳԱԶ-40Պ երկու շարժիչները փոխարինվել են Cummins դիզելային շարժիչով), 2005-2006 թվականներին վերասարքավորվել է մեկ մեքենա,
* *ԲՏՌ-60ՊԲ Defender* – ТЕРЕМ ЕООД և Sintis Technology Ltd ընկերության համատեղ մշակում (զրահափոխադրիչի վրա տեղադրվել է Sintis BJ-VIP300X համակարգ ռադիակառավարվող պայթուցիկ սարքավորումներից պաշտպանության համար), 2004 թվականի մայիսին մեկ ցուցադրական տարբերակ ներկայացվել է Պլովդիվում անցկացվող HEMUS 2014 ռազմական ցուցահանդեսում։

## Շահագործող երկրներ
*  – Բուլղարիայի զինված ուժերը ԲՏՌ-60ՊԲ-ՄԴ1 զրահափոխադրիչը պաշտոնապես ընդունել է իր սպառազինության մեջ 2005 թվականի օգոստոսին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Г. Козарев, Ч. Карапачов. Алтернативно предложение за модернизиране силовото предаване на БРДМ-2 и БТР-60ПБ. Научна сесия "Въоръжение и бойна техника на 2000 година" ВНТИ-София, 1995 
* Модернизираният БТР-60ПБ // "Българска армия" № 16476 от 3 ноября 2006 
* Czołgi Świata. Nr. 41, str. 3, 4 

Կատեգորիա:Բուլղարիայի զրահատեխնիկա