Մարկո Մարուլիչ

**Մարկո Մարուլիչ Սպլիչանին** (խորվաթերեն՝ **Marko Marulić Splićanin**, լատիներեն՝ **Marcus Marulus Spalatensis**, իտալերեն՝ **Marco Marulo**, ), խորվաթ միջնադարյան բանաստեղծ, Վերածննդի դարաշրջանի հումանիստ, որ արժանացել է «*խորվաթական միջնադարի թագ ու պարծանք*», «*խորվաթ ազգային բանաստեղծ*», «*խորվաթական Վերածննդի հայր*», «*խորվաթական գրականության հայր*» պատվանունների։ Ուսումնասիրողներից շատերի կարծիքով՝ նա է ստեղծել «psychology» («հոգեբանություն») եզրույթը և առաջին անգամ գործածել իր *Psichiologia de ratione animae humanae*
 լատիներեն աշխատության մեջ այն իմաստով, ինչ ներկայումս գործածվում է։

## Կենսագրություն
Մարուլիչը ծնվել է 1450 թվականին, Սպլիտում, որ այն ժամանակ պատկանում էր Վենետիկյան հանրապետությանը։ Ծագումով ազնվականական *Պեչենիչ* կամ *Պեչինիչ* (*Pečenić, Pecinić, Picinić*) տոհմից էր, որի անդամները XV դարում սկսել են իրենց անվանել *Մարուլիչ*ներ (լատիներեն՝ *Marulus* или *de Marulis*): Ենթադրվում է, որ նա հաճախել է Սպլիտի դպրոցը, աշակերտել համբավավոր հումանիստ Տիդեո Աչարինիին (*Tideo Acciarini*), ապա իրավունք է ուսումնասիրել Պադովայի համալսարանում և այնուհետև կյանքի մեծ մասն անց է կացրել հայրենի Սպլիտում՝ առևտրական գործերով դեպքից դեպք այցելելով Վենետիկ և մի անգամ էլ՝ Հռոմ՝ 1500-րդ՝ հոբելյանական տարվա կապակցությամբ։ Երկու տարի էլ ապրել է Շոլտա կղզու Նեչույամ քաղաքում։ Ստեղծագործելու հետ մեկտեղ՝ զբաղվել է իրավաբանական բնույթի գործերով. եղել է դատավոր, նոտարական գրանցումների աուդիտոր, կտակներն ի կատար ածող անձ...

## Ստեղծագործություններ
Մարկո Մարուլիչը թողել է գրական հարուստ ու բազմաբնույթ ժառանգություն, որն աչքի է ընկնում ինքնատիպ ոճով, շարադրանքի խորությամբ,պատկերավորությամբ, դիպուկությամբ, ընթերցողների տարբեր շրջանակների հետաքրքրությունների ու պահանջմունքների հաշվառումով։ Նա ստեղծագործել է երեք լեզվով. լատիներեն (պահպանված գրվածքների 80 տոկոսից ավելին), խորվաթերեն (շուրջ 19 տոկոսը) և վուլգար իտալերեն (պահպանվել են երեք նամակ և երկու սոնետ)։ Լատիներեն գրվածքներն ստորագրել է *Marcus Marulus Spalatensis* կամ *Marcus Marulus Delmata*, խորվաթերեն երկերը՝ *Marko Pečenić*: Մուրալիչը եղել է Սպլիտի հումանիստական շրջանակի կենտրոնական դեմքը։ Նրա համար ստեղծագործական ներշնչանքի աղբյուր են ծառայել Աստվածաշունչը, անտիկ գրականությունը, հարանց վարքը՝ քրիստոնեական եկեղեցու սուրբ հայրերի կենսագրությունները։ Գրվածքները գլխավորապես քրիստոնեական-աստվածաբանական են իրենց բուն էությամբ. գրել է բազմաթիվ բանաստեղծություններ, քրիստոնեական բարոյականության թեմաներով, աստվածաբանական բանավիճային կամ զրուցաբանական բնույթի երկեր, պատմվածքներ, էպիկական պոեմներ...  Մի շարք ստեղծագործություններ նվիրել է թուրքական ներխուժման դեմ մաքառումներին, այդ թեմայով նաև մի *Epistola* (նամակ) է հղել Հռոմի պապին՝ խնդրելով, որ նա աջակցի խորվաթներին թուրքերի դեմ մղվող պայքարում։

Մարկո Մարուլիչի գործի մեծության մասին են վկայում հետևյալ փաստերը. Թոմաս Մուրը բանտում, մահվանից առաջ ընթերցում էր նրա *«Ավետարանիչը»* («*Evangelis*t», 1516)  երկը, իսկ կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ եպիսկոպոս Ֆրանցիսկոս Սալեսցին միշտ իր մոտ էր պահում և հաճախակի կարդում  *Institucije* գիրքը (1506)։

Որոշ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ Մարկո Մարուլիչը եղել է նաև հմուտ պատկերազարդող. իր կտակում նա քրոջն է թողել մի գիրք, որ հենց ինքն էր մտահղացել ու նկարազարդել։ Բացի այդ, նրա «Հուդիթ» էպիկական պոեմի երկրորդ հրատարակությունը, որ 1522 թվականի մայիսի վերջերին Զադարում իրականացրել է տպագրիչ Երոլիմ Միրկովիչը, զարդարված է ինը փորագրանկարներով, որոնց հեղինակը, ամենայն հավանականությամբ Մուրալիչն է։

Սպլիտի եկեղեցում Մարկո Մարուլիչի անունը ներառված է Աստծո ծառաների ցանկում, արքեպիսկոպոս Ֆրանե Ֆրանիչը նախաձեռնել է Մարկո Մուրալիչի սրբադասումն ապահովելու գործընթացը։ 
thumb|«''Հուդիթ''» պոեմի հեղինակային նկարազարդումներից
thumb|''Danica Hrvatska'' շքանշանը

## Հիշատակ
Մարկո Մարուլիչի դիմապատկերն է դրոշմված խորվաթական 500 կուն արժողությամբ թղթադրամին, որը թողարկվել է 1993 թվականին։

Խորվաթիայում ամեն տարի անց է կացվում «*Մարուլիչյան օրեր*» («*Marulićevi dani*») միջազգային տոնակատարություն-փառատոն, որի վերջում «*Մարուլ*» մրցանակ է շնորհվում խորվաթական մշակույթում, արվեստում նշանակալի ավանդ ներդրած գործիչներին։ Բացի այդ, Խորվաթիայի կառավարությունը անվանի արվեստագետներին, մշակույթի գործիչներին պարգևատում է *Red Danice hrvatske* շքանշանով, որը զարդարված է Մարկո Մարուլիչի դիմանկարով։

## Երկեր
**Խորվաթերեն.**
* *Judita*, 1501
* *Suzana*,  
* *Poklad i korizma*
* *Spovid koludric od sedam smrtnih grihov*
* *Anka satir*
* *Tuženje grada Hjerosolima*
* *Molitva suprotiva Turkom*
* *Navischiengie mvcche Issvssa, Spasiteglia nascega*
* *Od naslidova'ja Isukarstova i od pogarjen'ja tašćin segasvitnjih*
* *Pisni razlike*
* *Plač Blasene Divizze Marie u muki i smerti Issukarsta nascega Spasiteglia*
**Լատիներեն.**
* *De institutione bene vivendi per exempla sanctorum*, 1498
* *Evangelistarium*, 1500
* *Davidias*, 1954
* *Psichiologia de ratione animae humanae*
* *De humilitate et gloria Christi*, 1518
* *Dialogus de Hercule a Christicolis superato*, 1524

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Պատկերասրահ

Marko Marulic (Zagreb).jpg|Մարկո Մարուլիչի հուշարձանը Զագրեբում (քանդակագործ՝ )
Herceg-stjepan-kosača-home07880.JPG|Հուշարձան Մոստարում
Marko Marulic Denkmal, Vukovar.JPG|Հուշարձան Վուկովարում
MarkoMarulicLipovacSantiago.jpg|Հուշարձան Սանտյագո դե Չիլիում
Spomenik Marku Maruliću u Kninu.JPG|ՀուշարձանԿնինում
Marko Marulic Evangelistarium.jpg|«Ավետարանիչը» գրքի 1571 թ. հրատարակության (1521 թ.) տիտղոսաթերթը
Judita-str1.gif|«Հուդիթ» պոեմի առաջին հրատարակության տիտղոսաթերթը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Marcus Marulus Spalatensis (site of the Marulianum, Centre for Studies on Marko Marulić and his Humanist Circle
* ''Vita Marci Maruli Spalatensis per Franciscum Natalem, conciuem suum, composita'' (Latin text and French translation)
* Marko Marulić, the "father of Croatian literature"
* Links to digitized old editions of Marulić's books
* Links to works about Marulić in English, German, Italian, and Spanish 
* Links to translations of Marulić's works in English, French, German, Icelandic, Italian, Portuguese, and Spanish
* Project VALMAR: Valorizzazione e recupero degli scritti e dei luoghi dell'umanista spalatino Marko Marulić/Marcus Marulus
* "Colloquia Maruliana" on Hrčak, portal of scientific journals of Croatia
* French translations of several works of Marulić
* Facsimile of the ''editio princeps'' of ''Judita'', Venice, 1521
* Facsimile of the ''editio princeps'' of ''Judita'', Venice, 1521
* Zadar edition of Judita with illustrations by Marko Marulić 

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Խորվաթ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորվաթ գրողներ
Կատեգորիա:Վերածննդի դարաշրջանի գրողներ