Սանդալ (ծառ)

**Սանդալ**, **սանտալ** կամ **ճանդան** (լատ՝ *Santalum*) մշտադալար, արևադարձային ծառերի տեսակ, Սանդալազգիների ընտանիքից։
Սանդալի յուղը լայնորեն օգտագործվում էր օծանելիքի, կոսմետիկայի և բժշկության մեջ, բայց այժմ այս բոլոր ոլորտներից գրեթե դուրս է մղվել։ Օծանելիքի և կոսմետիկայի ոլորտում իր բարձր գնի (ավելի քան 600 ԱՄՆ $ 1 կգ), նաև վայրենի կերպով ծառերի ոչնչացման պատճառով ստիպված եղան անցնել սինթետիկ արոմատիզատորներին, իսկ բժշկության ոլորտից դուրս մղվեց այն պատճառով, որ ի հայտ եկան անհամեմատ էժան և էֆեկտիվ միջոցներ, մասնավորապես, հակաբիոտիկներ։
Օգտագործվում է արոմաթերապիայում։

Ներկայումս սանդալի արտահանումը Հնդկաստանից արգելված է. արգելգն ուժի մեջ է մինչև ծառերի պոպուլյացիայի վերականգումը։ Սակայն արգելքի պարճառով սանդալի յուղի արժեքը կտրուկ թանկացել է՝ հասնելով 1000 ԱՄՆ դոլարի 1 կգ դիմաց։ Իսկ որոշ երկրներում սանդալի վաճառքը ընդհանրապես արգելքի տակ է։
Վայրի սպիտակ սանդալը աճում է Մալայան կղզեխմբում՝ Ճավայի արևելյան մասից մինչ Թիմոր կղզի։ Ենթադրվում է, իսկ որոշ բուսաբաններ էլ մինչ այս օր կարծում են, որ այս տեսակը աճում է վայրի տեսքով նաև Հնդկաստանում։ Սակայն մի շարք բուսաբաններ բերել էին համոզիչ փաստարկներ այն մասին, որ սպիտակ սանդալը, որը անհիշելի ժամանակներից աճեցվում է Հնդկաստանում, այստեղ նատուրալիզացվել և համատարածվել է։ Հնդկաստանը, հատկապես Կարնատակա նահանգի Մայսուր քաղաքը, մինչև 1998 թ. եղել է սանդալի փայտի և յուղի հիմնական մատակարարը, այժմ այն արտադրվում է հիմնականում Ավստրալիայում։

## Ստուգաբանությունը
**Սանդալ** անունը գալիս է սանսկրիտ *candarm* բառից։

Հայերենում այս ծառը հայտնի է *սանդալ* կամ *ճանդակ*, *ճանդամ* անվամբ։ Եթե համեմատենք Սպիտակ կամ Արևելյան Հնդկական սանդալ կամ *չանդան* (चंदनाचे) անունը հայկական ճանդան անվան հետ, ապա կարելի է ենթադրել, որ հայերեն տարբերակը ծագում է հնդկերենից։
* Անգլերեն՝ Indian sandalwood, Sandalwood, White sandalwood, New Caledonian sandalwood
* Էսպերանտո՝ Blanka santalo
* Գերմաներեն՝ Sandelholz
* Ֆրանսերեն՝ Bois de santal, Bois de santal type Nouvelle-Caledoni
* Ֆիներեն՝ Santelipuu
* Շոտլանդերեն՝ Fiodh almhaig
* Հունգարերեն՝ Fehér szantálfa
* Ինդոնեզերեն՝ Cendana
* Ճապոներեն՝ 香木
* Վրացերեն՝ თეთრი სანდალოზი (սպիտակ սանթալոզի)
* Լիտվերեն՝ Baltasis santalas
* Մալայերեն՝ Cendana
* Պորտուգալերեն՝ Sândalo
* Ռուսերեն՝ Сантал белый
* Չինարեն՝ 檀香

## Բուժիչ ազդեցություն
thumb|աջ|200px|Սանդալի տերևները և ծաղիկները (Santalum ellipticum)
Սանդալի յուղը շատ լավ է օգնում շնչառական համակարգի վարակների ժամանակ, հատկապես չոր, նյարդայնացնող հազի դեպքում, ինչպես և հանգստացնող ազդեցություն է գործում։ Սա այն լավագույն յուղերից մեկն է, որ բուժում է քրոնիկ բրոնխիտը, ֆարինգիտները և անգինան։
Սպազմոլիտիկ է, լավարկում է արյան շրջանառությունը և միկրոցիրկուլյացիան։ Վերացնում է գլխապտույտը, սրտխառնոցը, աչքի մգեցումը։ Սանդալը իջեցնում է արյան ճնշումը, ամրացնում է արյան անոթները, արդյունավետ է երակների վարիկոզի դեմ։ Մաքրում է մարմինը «տոքսիններից»։
Սանդալի յուղը լավարկում է մարսողությունը, վերացնում է գաստրիտները, մարսողության խանգարումը և լուծը։ Ունի հակաբորբոքային և հականեխիչ ազդեցություն միզասեռական համակարգի բորբոքման ժամանակ՝ ցիստիտներ, ուրետրիտներ, վագինիտներ։ Հակաուռածուցիչ և միզամուղ միջոզ է։
Սանդալի յուղն իրենից ներկայացնում է հզոր միջոց քորի քեմ։
Բացի այդ, ճանդանի եթերային յուղը հաճախ օգտագործվում է մեդիտացիայի ժամանակ։ Ենթադրվում է, որ ճանդանը պնդացնում է, հաստացնում է մարդու էներգետիկ դաշտի շերտը՝ նպաստելով աուրայի արագ և սահուն վերականգնմանը։
thumb|աջ|200px|Սանդալի տերևները և պտուղները ( Santalum ellipticum)

### Եթերային յուղի հատկությունները և բաղադրությունը
thumb|աջ|200px|Բուսաբանական նկարազարդում «Köhler’s Medizinal-Pflanzen» գրքից, 1887
Սանդալի յուղը մածուցիկ, դեղին հեղուկ է, քաղցր չձանձրացնող բույրով։ Հիմնական բաղադրիչն է – սանտալոլ (α- սանտալոլ 45-50%), բացի այդ, α- և β-սանտալեն 2-10%, α-տրանս-բերգամոտոլ 2-6%, էպի-β- սանտալոլ 2-7%, ցիս-β – սանտալոլ 15-30%։

Թարմ տերևները պարունակում են մոմ։ Պտուղների յուղը պարունակում է սանտալբին, պալմիտին, օլեին և լինոին թթուներ, պտուղներում առկա է բետուլինի թթու, p-սիտոստերոլ, գլյուկոզ, ֆրուկտոզ և շաքարոզ։

## Օգտագործումը օծանելիքի արտադրության մեջ
thumb|աջ|200px|Սպիտակ կամ Արևելյան Հնդկական սանդալ կամ չանդան
Սանդալը օգտագործվում է օծանելիքի արդյունաբերության մեջ։ Սանդալի եթերային յուղը տալիս է օծանելիքին «ազնիվ ծառու» տոն։ Սանդալի եթերային յուղի հավելումն օծանելիքի մեջ, հանդիսանում է հիանալի վերին և ստորին բուրմունքի տոների ֆիքսատոր։ Ներկայումս, սանդալի եթերային յուղը շահեկանորեն փոխարինվում է սինթետիկ արոմատիզատորներով, բացառությամբ որոշ արաբական օծանելիքների, որոնց բաղադրության մեջ դեռևս կա զտած սանդալի յուղ։ Տ.Ա. Մելնիչենկոի ձեռնարկում՝ միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների համար, սանդալի բուրմունքին վերնագրված է հակադեպրեսանտ հատկություն։

### Օծանելիքները պարունակող սանդալի յուղ
Սանդալը հաճախակի «հյուր է» տղամարդկանց և կանանց օծանելիքներում։

*Տղամարդկանց օծանելիքներում*.

Angel Schlesser Homme, Armani Emporio He, Bazar Pour Homme Christian Lacroix-ից, Boss Elements Aqua Hugo Boss-ից, Iceberg Effusion Man, MontBlanc Presence, Paco Rabanne XS Pour Homme, Sander Pure For Men Jil Sander-ից, Zanzibar Van Cleef&Arpels-ից։

*Կանացի օծանելիքներում*.

Angel Schlesser Essential, Angel Thierry Mugler-ից, BLV Bvlgari-ից, Gucci Envy Me, Kenzo d’ete parfum, Kingdom Alexander McQueen-ից, Paco Rabanne XS, Pure Poison Christian Dior-ից, So Pretty Cartier-ից։

## Բնապահպանություն
Թեև սանդալի բոլոր ծառերը՝ դա Հնդկաստանի պետական սեփականությունն են,
որսագողական անտառահատումները շարունակվում են։ Պետական պաշտոնյաները հաճախ ծածկում որսագողությունը։

### Տեսակները
Կան մոտ երկու տասնյակ տեսակներ, առավել հայտնի է Սպիտակ սանդալը.
* *[[Santalum acuminatum|S.&nbsp;acuminatum]]* A.DC. — քաղցր կվանդոնգ, անապատային կվանդոնգ, ազգային դեղձ (Ավստրալիա)
* *[[Santalum album|S.&nbsp;album]]* L. — Հնդկական սանդալենի, սպիտակ սանդալենի, *chandana* (Հնդկաստան, Ինդոնեզիա, հյուսիսային Ավստրալիա)
* *[[Santalum austrocaledonicum|S.&nbsp;austrocaledonicum]]* Vieill. (Նոր Կալեդոնիա, Վանուատու)
* *[[Santalum boninense|S. boninense]]* (Nakai) Tuyama (Bonin Islands, Ճապոնիա)
* *[[Santalum ellipticum|S.&nbsp;ellipticum]]* Gaudich. — ծովափնյա սանդալ (Հավայի)
* *[[Santalum fernandezianum|S.&nbsp;fernandezianum]]* Phil. (Խուան Ֆեռնանդես կղզեխումբ)
* *[[Santalum freycinetianum|S.&nbsp;freycinetianum]]* Gaudich. — (Hawai okinai)
* *[[Santalum haleakalae|S.&nbsp;haleakalae]]* Hillebr. — *Hawai okini
* *S.&nbsp;lanceolatum* <small>[[Robert Brown (botanist)|R.Br.]]</small> — Հյուսիսային սանդալենի ([[Ավստրալիա]])
* *S.&nbsp;macgregorii* <small>F.Muell</small> ([[Պապուա Նոր Գվինեա]], [[Ինդոնեզիա]])
* *S.&nbsp;murrayanum* <small>[[Charles Austin Gardner|C.A.Gardner]]</small> — դառը կվանդոնգ ([[Ավստրալիա]])
* *S.&nbsp;obtusifolium* ([[Ավստրալիա]])
* *S.&nbsp;paniculatum* <small>[[William Jackson Hooker|Hook.]] & [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]</small> — Hawai okina
* *S.&nbsp;salicifolium* — Ուռենատերև սանդալ
* *S.&nbsp;spicatum* <small>(R.Br.) [[Alphonse Pyrame de Candolle|A.DC.]]</small> — Ավստրալյան սանդալ ([[Ավստրալիա]])
* *S.&nbsp;yasi* <small>[[Berthold Carl Seemann|Seem.]]</small> - *յասի* ([[Ֆիջի]]),[[Տոնգա]]- *Ahi*

== Ծանոթագրություններ ==
<div style="height: 150px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;" >
<div style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;">

</div>
</div>

== Աղբյուրներ ==
* [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=6&query=%D5%BD%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%AC Սանդալ]
* Mandy Aftel, *Essence and Alchemy։ A Natural History of Perfume'', Gibbs Smith, 2001, ISBN 1-58685-702-9
* Australian Quandong Industry Association 
* Սանդալ
* Սանդալ 
* Սանդալ սպիտակ

Կատեգորիա:Ծառեր