Ավստրո-հունգարական բանկ

**Ավստրո-հունգարական բանկ** (, , , , , ), 9-րդ և 20-րդ դարի սկզբին Հաբսբուրգյան միապետության կենտրոնական բանկ:

Հաստատությունը հիմնադրվել է 1816 թվականին որպես «Արտոնյալ ավստրիական ազգային բանկ» և իր անունը փոխել է 1878 թվականին՝ 1867 թվականի Ավստրո-Հունգարական համաձայնագրի հետաձգման հետևանքով։ Այն լուծարվել է 1918 թվականի վերջին Հաբսբուրգների միապետության փլուզումից հետո առաջացած ֆինանսական իրարանցման պայմաններում, և նրան հաջորդեցին հիմնականում Վիեննայի Ավստրիական ազգային բանկը, Բուդապեշտի Հունգարիայի ազգային բանկը, Պրահայի Չեխոսլովակիայի ազգային բանկը և Բելգրադի սերբերի, խորվաթների և սլովենների Թագավորության ազգային բանկը։

## Նախապատմություն
Հաբսբուրգյան միապետությունում թղթադրամ թողարկող առաջին հաստատությունը Վիեննայի քաղաքային բանկն էր կամ «Վիեննայի Շտադտբանկը» (), որը հիմնադրվել է 1706 թվականին։ Այն սկսել է թողարկել թղթադրամներ 1762 թվականին, որոնք հայտնի էին որպես «Բանկոցետել» ()։ Նապոլեոնյան պատերազմների ընթացքում ավստրիական կայսերական կառավարությունը ռազմական կարիքները հոգալու համար թողարկել է իր սեփական թղթադրամները և արագորեն ավելացրել դրանց մատակարարումը՝ առաջացնելով գնաճ։

## Ավստրիական կայսրություն

Վիեննայի վեհաժողովով խաղաղության վերականգնումից հետո, և պետական գործիչ Վարտհաուզենի կոմս Յոհան Ֆիլիպ Շտադիոնի խորհրդով, կայսր Ֆրանց I-ը 1816 թվականի հունիսի 1-ին կայսերական արտոնագրով հիմնեց «Արտոնյալ ավստրիական աազգային բանկը»։ Ի տարբերություն քաղաքապետարանին պատկանող «Վիեննայի Շտադտբանկի», դրա բաժնետերերը մասնավոր անհատներ էին։ Դրա առաջին խնդիրը արժեզրկված պատերազմական թղթադրամների մարումն էր՝ արժույթի նկատմամբ վստահությունը վերականգնելու համար։ 1817 թվականի հուլիսի 15-ին նրան տրվեց մեկ այլ կայսերական արտոնագիր՝ թղթադրամներ տպելու միջոցով փող թողարկելու համար, և 1818 թվականի հունվարին ուներ իր առաջին մշտական անձնակազմը։ Շուտով այն սկսեց զարգացնել իր մասնաճյուղերի ցանցը Ավստրիական կայսրության ողջ տարածքում։

1841 թվականի հոկտեմբերի 2-ին կայսր Ֆերդինանդ I-ը նորից արտոնեց Բանկի թողարկման մենաշնորհը, և այդ առիթով փոփոխեց դրա կառավարումը՝ մեծացնելով կառավարության վերահսկողությունը։ Բանկը իր առաջին մասնաճյուղը բացեց 1847 թվականին Պրահայում, իսկ երկրորդը՝ Պեշտում 1851 թվականին։ Բանկի թղթադրամները արժեզրկվեցին 1848-1849 թվականների հեղափոխությունների, 1850 թվականի աշնանային ճգնաժամի (Պրուսիայի հետ) և 1853-1856 թվականների Ղրիմի պատերազմի մոբիլիզացիայի հետ կապված ֆինանսական լարվածության հաջորդական դրվագների ժամանակ։ 1862 թվականի դեկտեմբերի 27-ին կայսր Ֆրանց Յոզեֆ I-ը նորից արտոնեց Բանկի թողարկման արտոնությունը, նրան տրամադրեց ավելի մեծ անկախություն և ընդօրինակեց Միացյալ Թագավորության Բանկի կանոնադրության 1844 թվականի ակտը՝ շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամների ծավալը սահմանափակելով 200 միլիոն գուլդենով, որն ապահովված էր թանկարժեք մետաղով։ Սակայն 1866 թվականին ավստրիական կառավարությունը խախտեց այս պայմանավորվածությունները՝ ֆինանսավորելու Ավստրո-պրուսական պատերազմը, և հետագայում ստիպված եղավ փոխհատուցում վճարել բանկին։

## Ավստրո-հունգարական կայսրություն
1867 թվականի Ավստրո-հունգարական համաձայնագրին հանգեցրած բանակցությունների ժամանակ Կենտրոնական բանկի կառավարման հարցը հետաձգվեց՝ այն ապագայում բարեփոխելու ակնկալիքով:Մինչդեռ, 1872 թվականի մարտի 18-ի օրենքը, որը հիմնված էր 1866 թվականի փորձի վրա, սահմանում էր, որ 200 միլիոն գուլդենի սահմանը գերազանցող ցանկացած թողարկում պետք է ապահովված լինի թանկարժեք մետաղի պահուստներով։ Այս դրույթների շնորհիվ բանկին հաջողվեց պահպանել դրամական կայունությունը 1873 թվականի ավստրիական ֆինանսական առաջընթացի և անկման ժամանակ։ Մինչև 1875 թվականը Վիեննայից դուրս այն ուներ 24 մասնաճյուղ։

1878 թվականին ավարտվեց բանկի՝ Միապետության նոր քաղաքական կառուցվածքին հարմարեցման գործընթացը, երբ այն վերանվանվեց Ավստրո-հունգարական բանկ։ Բանկին տրվեց միասնական կառավարում՝ Գլխավոր ժողովով () և Կառավարման խորհրդով (), որը գլխավորում էր կառավարիչը։ Սակայն, այն ուներ երկակի գործառնական կառուցվածք՝ երկու առանձին գործադիր թիմերով () և գլխամասային գրասենյակներով () Վիեննայում և Բուդապեշտում։ Կառավարիչը պետք է համատեղ նշանակվեր Ավստրիայի և Հունգարիայի համապատասխան ֆինանսների նախարարների կողմից, և բանկը օրենքով պարտավոր էր բացել նոր մասնաճյուղեր Հաբսբուրգների միապետության երկու մասերում հավասար հիմունքներով։ Հունգարացի ազգայնականները գոհ չէին այս պայմանավորվածություններից և շարունակում էին պաշտպանել առանձին հունգարական կենտրոնական բանկի ստեղծման գաղափարը, սակայն նրանց ջանքերը մնացին անհաջող մինչև համատեղ միապետության ավարտը։

Բիմերալիզմից դեպի ոսկու ստանդարտ 8-ամյա անցումը, որը Ավստրո-հունգարական գուլդենը փոխարինեց Ավստրո-հունգարական կրոնով (), ավարտվեց 1900 թվականին։ Բանկի թողարկման արտոնության հերթական բարեկարգումը, որը տեղի ունեցավ 1899 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, զգալիորեն սահմանափակեց դրա նախկին անկախությունը։ Չնայած դրան՝ Ավստրո-հունգարական արժույթի ոսկու ստանդարտը հաջողությամբ պահպանվեց մինչև 1914 թվականը։ Սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես բանկը դադարեց կարողանալ պահպանել դրամական կայունությունը։ Ռազմական ահռելի ծախսերի և տնտեսական պակասուրդների ճնշման ներքո տեղի ունեցավ սուր ինֆլյացիա՝ նախապատերազմյան մակարդակի համեմատ փողի զանգվածը տասներեք անգամ աճեց, իսկ գները տասնվեց անգամ բարձրացան։ Պատերազմի ավարտին՝ 1918 թվականի վերջին, աշխատողների իրական եկամուտը կտրուկ անկում էր ապրել՝ հասնելով խաղաղության վերջին տարվա մակարդակի մեկ հինգերորդին։ Ռազմական ծախսերի մոտ 40%-ը ֆինանսավորվել է կենտրոնական բանկի դրամական թողարկումների հաշվին, իսկ մոտ 60%-ը՝ ռազմական նպատակներով տրված վարկերով։

## Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո սկսված դրամական քաոս և համակարգի փլուզում

1918 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Հունգարիայի օրենսդիր մարմինը քվեարկեց Ավստրիայի հետ թագավորության միությունը դադարեցնելու օգտին, իսկ 1918 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Հունգարիայի նորանշանակ վարչապետ Միհայ Կարոյին () հրաժարվեց 1867 թվականի համաձայնագրից։ Այս իրադարձություններից հետո, մնացյալ Գերմանա-ավստրիական Հանրապետության իշխանությունները շուտով սկսեցին ճնշում գործադրել Ավստրո-հունգարական բանկի վրա՝ ֆինանսավորելու իրենց բյուջետային դեֆիցիտները։ Ի պատասխան՝ Ավստրո-Հունգարիայի փլուզումից առաջացած մյուս նորաստեղծ պետությունները սկսեցին թողարկել իրենց տարածքներում շրջանառվող թղթադրամները՝ գնաճային ճնշումը մեղմելու համար։ Ի վերջո, Գերմանական Ավստրիան նույնպես ստիպված եղավ թողարկել իր սեփական թղթադրամները։ 1919 թվականի սեպտեմբերի 10-ին ստորագրված Սեն Ժերմենի հաշտության պայմանագիրը ի վերջո նախատեսեց բանկի լուծարումը և դրա ակտիվների ու պարտավորությունների բաշխումը հաջորդող պետություններին, մասնավորապես՝ Ավստրիային և Հունգարիային, ինչպես նաև Չեխոսլովակիային, Իտալիայի թագավորությանը, Լեհաստանի երկրորդ հանրապետությանը, Ռումինիայի թագավորությանը և Հարավսլավիայի թագավորությանը։

1918-ից 1922 թվականներին Ավստրո-հունգարական բանկը ապահովել է նորաստեղծ ավստրիական հանրապետական պետության բյուջետային դեֆիցիտի մոտ 75%-ը։ Այս ընթացքում ավստրիական արժույթը՝ կրոնը, կտրուկ արժեզրկվեց. 1919 թվականի առաջին կեսին մեկ ԱՄՆ դոլարը 16 կրոնից հասավ 30 կրոնի, որից հետո այն շարունակեց անկում ապրել՝ մինչև 1921 թվականի վերջը հասնելով 5,275 կրոնի մեկ դոլարի դիմաց։ Հիպերինֆլյացիան դադարեցվեց միայն Ավստրիայի վերակառուցման համաձայնագրի ստորագրմամբ, որը տեղի ունեցավ 1922 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Ժնևում։ Այս արձանագրությունը ներառում էր խիստ հարկաբյուջետային և տնտեսական ճշգրտման ծրագիր՝ ապահովված Ազգերի լիգայի կողմից երաշխավորված վարկով։

## Կառավարիչներ

* Ադամ Նեմեշ ֆոն Հիդվեգ () (1816 թվականի հունիսի 17 – 1817 թվականի նոյեմբերի 15)
* Յոզեֆ Կառլ ֆոն Դիտրիխշտայն () (1817 թվականի նոյեմբերի 15 – 1825 թվականի սեպտեմբերի 17)
* Մելխիոր ֆոն Շտայներ () (ժամանակավոր, 1825 – 1830)
* Ադրիան Նիկոլաուս ֆոն Բարբիեր () (1830 թվականի սեպտեմբերի 4 – 1837 թվականի մարտի 27)
* Կառլ Յոզեֆ Ալոիս ֆոն Լեդերեր () (1837 թվականի մարտի 27 – 1847 թվականի հոկտեմբերի 31; ժամանակավոր, 1848 թվականի փետրվարի 9 – 1848 թվականի մայիսի 18)
* Ֆրանց Քսավեր Բրայեր ֆոն Բրայնաու () (1847 թվականի հոկտեմբերի 31 – 1848-ի սկիզբ)
* Յոզեֆ Մայեր ֆոն Գրավենեգ () (1848 թվականի մայիսի 18 – 1849 թվականի հունվարի 9)
* Յոզեֆ ֆոն Պիպից () (1849 թվականի օգոստոսի 6 – 1877 թվականի նոյեմբերի 8)
* Ալոիս Մոզեր () (1878 թվականի սեպտեմբերի 28 – 1892 թվականի մարտի 6)
* Դյուլա Կաուտց ()(1892 թվականի մարտի 6 – 1900 թվականի փետրվարի 19)
* Լեոն Բիլինսկի ()(1900 թվականի փետրվարի 19 – 1909 թվականի փետրվարի 15)
* Շանդոր Պոպովիչ () (1909 թվականի ապրիլի 15 – 1918 թվականի փետրվարի 8)
* Իգնաց Գրուբեր ֆոն Մենինգեր ()(1919 թվականի մարտի 6 – 1919 թվականի մարտի 18)
* Ալեքսանդր Շպիցմյուլեր () (1919 թվականի դեկտեմբերի 19 – 1922 թվականի դեկտեմբեր)

## Շենքեր
### Վիեննա
Իր ստեղծման պահին բանկը ժամանակավորապես տեղակայված էր Singerstrasse 1 հասցեում՝ Սուրբ Ստեփանոսի մայր տաճարի հարևանությամբ։ 1819-ից 1821 թվականներին բանկը ձեռք բերեց մի քանի շենք Վիեննայի հեղինակավոր Հերրենգասսե փողոցում։ Դրանք քանդելուց հետո, այդ վայրում կառուցվեց նոր շենք, որը նախագծել էր Ռաֆայել ֆոն Ռիգելը՝ հիմնվելով Շառլ դը Մորոյի և Պաուլ Վիլհելմ Էդուարդ Շպրենգերի նախագծերի վրա։ Նոր շենքը բացել է Ֆրանց I-ը 1821 թվականի հուլիսի 1-ին և ամբողջությամբ ավարտվել է 1823 թվականին։ Դրա ճակատային մասը զարդարված էր Յոզեֆ Կլիբերի քանդակներով, որոնք, սակայն, 1874 թվականիի շենքը վերափոխման ժամանակ դրանք հեռացվել են։

1860 թվականին բանկը տեղափոխվել է փողոցի մյուս կողմում գտնվող նոր շենքային համալիր։ Այն նախագծվել էր 1855 թվականին ճարտարապետ Հենրիխ Ֆերշտելի կողմից, ով Ազգային բանկի պաշտոնյայի որդի էր։ Շենքը առանձնանում էր շքեղ զարդարանքներով, ներառյալ Հանս Գասսերի տասներկու արձանները, որոնք խորհրդանշում էին ավստրիական կայսրության հողերը։ Ներքին շքեղ ձևավորումը ներառում էր նկարիչներ Ֆրանց Յոզեֆ Դոբիաշոֆսկու և Կառլ Յոզեֆ Գայգերի աշխատանքները, ինչպես նաև Յոզեֆ Գասսեր ֆոն Վալհորնի և Ֆրանց Մելնիցկիի քանդակները։ Համալիրում տեղակայված էին նաև Վիեննայի ֆոնդային բորսան (որը մնաց այնտեղ մինչև 1869 թվականը), առևտրային կենտրոնը (), և իր բացումից՝ 1876 թվականից, հայտնի Կաֆե Սենտրալը։ 1897 թվականին բանկն ընդլայնվեց մինչև հարակից Հարդեգ պալատը՝ Ֆրայունգ 1 հասցեում, որտեղ բանկը տեղափոխեց իր ավստրիական գլխավոր կառավարումը և Կառավարչի գրասենյակը։ 1924 թվականին, իր պլանավորված տեղափոխությունից առաջ, բանկը վաճառեց ամբողջ համալիրը Անգլո-ավստրիական բանկին, որը վերակառուցեց այն առևտրային նպատակներով։ Համալիրը վերանորոգվեց 1975-1982 թվականներին և այդ ժամանակվանից հայտնի է որպես Ֆերշտել պալատ, ներառյալ Կաֆե Սենտրալի վերստեղծումը համալիրի ներսում, չնայած այլ վայր տեղափոխվելուն։

1910 թվականին բանկը մրցույթ անցկացրեց Վիեննայի Ալզերգրունդ թաղամասում նոր գլխամասային գրասենյակի նախագծման համար։ Մրցույթում հաղթեց Լեոպոլդ Բաուերը, ով հայտնի ավստրիացի ճարտարապետ Օտտո Վագների աշակերտն էր։ Բաուերի նախագիծը ներառում էր հսկայական համալիր, որը աչքի էր ընկնում 88 մետր բարձրությամբ զանգվածային աշտարակով։ Այն մասամբ կառուցվելու էր հին Վիեննայի գլխավոր հիվանդանոցի (որը հետագայում դարձավ Վիեննայի համալսարանի Հոֆ 1 կամպուսը) տեղում։ Գումարի տպագրության համար նախատեսված առաջին շենքի կառուցումը սկսվեց 1913 թվականին՝ Ալզեր զորանոցների քանդումից հետո։ Սակայն, շինարարությունը խաթարվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով և դադարեցվեց 1917 թվականին։ Բաուերի շքեղ զարգացման պլանի մնացած մասը այդպես էլ չիրականացվեց։ Պատերազմի ավարտից հետո անավարտ տպագրական շենքը վերափոխվեց՝ հիմնվելով Բանկի ճարտարապետներ Ֆերդինանդ Գլազերի և Ռուդոլֆ Էյսլերի նախագծի վրա։ Այն ավարտվեց 1925 թվականին՝ Ավստրիայի ազգային բանկը տեղակայելու համար, նոր արժույթի՝ Ավստրիական շիլլինգի ներդրումից ընդամենը մի քանի շաբաթ առաջ։


Gezicht op het gebouw van de Oostenrijkse Nationale Bank in Wenen National Bank (titel op object), RP-P-2018-920.jpg|Վիեննայի Ավստրիայի ազգային բանկի շենքի 1820-ականների փորագրություն Հերրենգասսեում։
Herrengasse Vienna October 2006 001.jpg|Նույն շենքը 2006 թվականին։
BERMANN(1880) p1104 Herrengasse.jpg|1860 թվականին բացված բանկային համալիրը, պատկերված 1880 թվականին։
Rudolf von Alt Palais Ferstel.jpg|Բանկային համալիրը, փորագրություն՝ Ռուդոլֆ ֆոն Ալտի անունով։
Palais Ferstl Vienna June 2006 112.jpg|Բանկային համալիրի մուտքը Ֆրայունգ հրապարակում, 2006 թվական։
Wien - Donaunixenbrunnen.jpg|Դոնաունիքսենբրուննեն շատրվանը տեղադրվել է բանկի համալիրում 1861 թվականին։ Հարդեգ պալատը Ֆրայունգ 1 հասցեում։
Palais Hardegg- Freyung 1.JPG|Հարդեգ պալատը Ֆրայունգ 1 հասցեում։
ÖNB Vienna June 2006 562 corrected perspective.jpg|Նոր Ազգային բանկի շենքը, որը սկսվել է որպես Ավստրո-Հունգարական բանկի տպագրական կառույցներ, 2006 թվական։


### Բուդապեշտ
Ավստրո-հունգարական բանկի նոր Բուդապեշտի գլխամասային գրասենյակի շենքը բացվել է 1905 թվականին և հետագայում տեղակայել է Հունգարիայի ազգային բանկը։ Այն նախագծել էր ճարտարապետ Իգնաց Ալպարը, քանդակները՝ Յոզեֆ Ռոնայի և Կարոլի Սենյեիի։ Դրա ինտերիերը մեծապես փոփոխվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո. 2021 թվականին խոշոր վերանորոգում իրականացվել՝ շենքը Ազգային բանկի 100-ամյակի կապակցությամբ՝ 2024 թվականին, նորից բացելու նպատակով։


Szabadság tér, Osztrák-Magyar Bank (ma Magyar Nemzeti Bank). A kép forrását kérjük így adja meg- Fortepan - Budapest Főváros Levéltára. Levéltári jelzet- HU.BFL.XV.19.d.1.08.120 Fortepan 82645.jpg|Բուդապեշտի գլխամասային գրասենյակը բացման պահին, 1905 թվական։
Magyar Nemzeti Bank épületének nyugati homlokzata. - 2009, Budapest.jpg|Նույն շենքը 2009 թվականին։
Symbol of the Hungarian National Bank by József Róna, 2016 Budapest.jpg|Հունգարիայի ազգային բանկի խորհրդանիշը՝ Յոզեֆ Ռոնայի կողմից, 2016 թվական Բուդապեշտ։


### Մասնաճյուղեր
Մինչև 1914 թվականը Ավստրո-հունգարական բանկն ուներ 104 մասնաճյուղ և 179 տեղական գրասենյակ ամբողջ Միապետության տարածքում։


Politických vězňů 7, Hospodářský ústav AV ČR.jpg|Պրահա. Շեբեկ պալատը, բանկի մասնաճյուղը 1890 թվականից։
Karlovy Vary bývalá Komerční banka (02).jpg|Կառլովի Վարի. նախկին մասնաճյուղի շենքը (2021 թ. դրությամբ)։
Rzeszow. Bank Austr.- wegierski i Kasa oszczednosci - Osterreich-ungarische Bank und Sparkasse. 1915 (70885481).jpg|Ժեշուվ. նախկին մասնաճյուղի շենքը (1915 թ. լուսանկար)։
8, Lystopadovoho Chynu Street, Lviv (2).jpg|Լվով**.** նխկին մասնաճյուղի շենքը (2011 թ. դրությամբ), վերակառուցվել է որպես «Բանկհոթել»։
Österreichisch-ungarische Bank Bozen - Ötzimuseum.JPG|Բոլցանո. նախկին մասնաճյուղի շենքը, այժմ՝ Հարավային Տիրոլի հնագիտության թանգարան (2012 թ. դրությամբ)։
File:Trento Bankitalia.jpg|Տրենտո**.** նախկին մասնաճյուղի շենքը (2024 թ. դրությամբ)։
Facciata principale angolo via Geppa.jpg|Տրիեստ**.** նախկին մասնաճյուղի շենքը (2018 թ. դրությամբ)։
File:Zagreb AustroHungarianBank.jpg|Զագրեբ. նախկին մասնաճյուղի շենքը, նախագծված Լավ Կալդայի կողմից (2024 թ. դրությամբ)։
File:Split-Prokuratien-2.jpg|Սպլիտ (Խորվաթիա). նախկին մասնաճյուղի շենքը (աջից, 2017 թ. դրությամբ)։
13451-Szatmar-Nemeti-1911-Osztrak- Magyar bank fiokintezete-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|Սաթու Մարե. նախկին մասնաճյուղի շենքը (1911 թ. լուսանկար)։
Balázs tér (Bulevardul Ion C. Brătianu), az Osztrák-Magyar Bank (ma Román Nemzeti Bank) székháza. Fortepan 86656.jpg|Տիմիշոարա. նախկին մասնաճյուղի շենքը (1910 թ. լուսանկար)։
Ulica Štrosmajerova - Ulica Vuka Karadžića sarok, az Osztrák-Magyar Bank kirendeltsége (ma is egy biztosítótársaság épülete). Fortepan 86683.jpg|Պանչևո. նախկին մասնաճյուղի շենքը (1904 թ. լուսանկար)։
Austrougarska banka.jpg|Զրենյանին. նախկին մասնաճյուղի շենքը (2015 թ. դրությամբ)։
BOR Bank in Sarajevo.JPG|Սարաևո. նախկին մասնաճյուղի շենքը (2012 թ. դրությամբ)։


## Տես նաև
* Ռեյխսբանկ

## Գրականություն
* Jobst, Clemens; Rieder, Kilian (2023). "". *The Economic History Review.*
* Jobst, Clemens; Kernbauer, Hans (2016). *The quest for stable money. Central banking in Austria, 1816-2016*. Campus, Frankfurt.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ավստրո-Հունգարիայի պատմություն
Կատեգորիա:Բանկեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր