Մալթական լիրա

** Մալթական լիրան** (մալթերեն՝ lira Maltija, հոգնակի՝ liri, ISO 4217 ծածկագիր՝ MTL) կամ ֆունտ (մինչև մոտ 1986 թվականը անգլերեն, ծածկագիր MTP) Մալթայի արժույթն էր 1972 թվականից մինչև 2007 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ Մեկ լիրան բաժանված էր 100 ցենտի, յուրաքանչյուրը 10 միլ։ 1986 թվականից հետո լիրան կրճատվել է որպես Lm, թեև սկզբնական £ M նշանը շարունակել է ոչ պաշտոնապես օգտագործվել։ Անգլերենում արժույթը դեռ հաճախ կոչվում էր ֆունտ, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նրա պաշտոնական անգլերեն անվանումը փոխվեց լիրա։

Եվրոն որպես Մալթայի պաշտոնական արժույթ փոխարինեց լիրային 2008 թվականի հունվարի 1-ին 1 եվրո անդառնալի ֆիքսված փոխարժեքով 0,4293 լմ-ի դիմաց կամ մոտավորապես 2,33 եվրո լմ 1-ի դիմաց։

## Պատմություն
### Ստեռլինգ
1825 թվականին կայսերական խորհուրդը Մալթայում ներմուծեց ստեrլինգ մետաղադրամներ՝ փոխարինելով մի համակարգի, որի համաձայն շրջանառվում էին տարբեր մետաղադրամներ, ներառյալ այն, որը թողարկվել էր Մալթայում Սուրբ Հովհաննեսի ասպետների կողմից։ Ֆունտը գնահատվել է տեղական արժույթով 12 սկուդի։ Այս փոխարժեքը նշանակում էր, որ մալթական ամենափոքր մետաղադրամը՝ գրանոն, արժեր ֆարթի մեկ երրորդը (1 սկուդո = 20 թարի = 240 գրանի)։ Հետևաբար, 1⁄3 ֆարթինգ (1⁄12 պենի) մետաղադրամներ թողարկվել են Մալթայում օգտագործելու համար մինչև 1913 թվականը՝ սովորական ստեrլինգ մետաղադրամների հետ մեկտեղ։ Բրիտանական գաղութներից, որոնք օգտագործում էին ստեrլինգ մետաղադրամ, Մալթան եզակի էր 1⁄3 ֆարթինգ մետաղադրամ թողարկելու հարցում։

1914 թվականից մինչև 1918 թվականներին պատերազմի ժամանակ թղթադրամների շտապ թողարկումները կատարվում էին կառավարության կողմից։

Մինչև 1972 թվականը ֆունտը բաժանված էր 20 շիլլինգի՝ յուրաքանչյուրը 12 պենսից՝ 4 ֆարթինգից մինչև կոպեկ, 1972 թվականի մայիսից այն տասնորդականացվել է 100 ցենտի, իսկ յուրաքանչյուր ցենտը՝ 10 միլի։

Մինչ տասնորդական ստեռլինգ մետաղադրամը շարունակեց շրջանառվել Մալթայում մոտ մեկ տարի այն բանից հետո, երբ այն հանվեց Մեծ Բրիտանիայում տասնորդականացման պատճառով, քանի որ Մալթան տասնորդական չէր մինչև 1972 թվականի հունիսի 22-ին ստերլինգի լողացումից հետո։

#### Թղթադրամներ
1914-1918 թվականներին  թողարկվել են արտասովոր թողարկումներ 5 և 10 շիլլինգ, 1, 5 և 10 ֆունտ ստեռլինգ արժեքներով։ 1940 թվականին թողարկվել են 2/6, 5/–, 10/– և £ 1 թղթադրամները՝ թվագրված 1939 թվականի սեպտեմբերի 13-ով, որին տարեվերջին հաջորդել է ժամանակավոր 1/– թղթադրամը, որը տպագրվել է հին 2/– թղթադրամների վրա՝ նոյեմբերի 20-ով։ 1918 թվականին 10 և 1 ֆունտ ստերլինգ արժողությամբ թղթադրամների արտադրությունը շարունակվել է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ընդ որում 1961 թվականից մինչև 1963 թվականները  կրկին շրջանառության մեջ են դրվել 5 ֆունտ ստեռլինգանոց թղթադրամները։

Այն բանից հետո, երբ Մալթայի Կենտրոնական բանկը ստեղծվեց 1967 թվականի Կենտրոնական բանկի ակտով և սկսեց գործել 1968 թվականի ապրիլի 17-ին, թղթադրամների վրա նշված թողարկող մարմինը «Մալթայի կառավարությունից» փոխվեց «Մալթայի կենտրոնական բանկի»։ Չնայած թղթադրամների դիզայնը մնացել է անփոփոխ, գույները փոխվել են։ Կենտրոնական բանկը այս շարքն անվանում է «ICD-ի առաջին շարք»։ «CBM»-ի երկրորդ սերիան սկսվեց 1973 թվականի հունվարի 15-ին լիրայով թղթադրամների ներդրմամբ։
### Լիրա
Մալթայի կառավարության, այնուհետև Մալթայի Կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված թղթադրամները գրվել են անգլերենով մինչև 1972 թվականը։ 1973-1985 թվականներին դրանք գրված են եղել մալթերենով դիմերեսին (արժույթը նշված է որպես «լիրա») և անգլերենով՝ հակառակ կողմում (արժույթը նույնացնելով որպես ֆունտ)։ 1986 թվականից մինչև 2007 թվականը մալթերենը օգտագործվել է երկու կողմից։

Չնայած այն ժամանակ բացառապես բրիտանական մետաղադրամների օգտագործմամբ, Մալթան 1971 թվականին Մեծ Բրիտանիայի հետ տասնորդականացում չեղավ։ Փոխարենը տասնորդականացումը տեղի ունեցավ մեկ տարի անց, «ֆունտ և միլ» համակարգով, որը ֆունտը բաժանեց 1000 միլի և 100 ցենտի։ Մալթական «լիրա» և անգլերեն «ֆունտ» անվանումը միաժամանակ օգտագործվել են թղթադրամների վրա մինչև 1986 թվականը, երբ «լիրա»-ն դարձավ արժույթի պաշտոնական անվանումը երկու լեզուներով։ Միլ անվանական մետաղադրամները շրջանառությունից հանվել են 1994 թվականին։

Եվրամիություն մտնելով Մալթան համաձայնել է ընդունել եվրոն։ Լիրան փոխարինվել է եվրոյով 2008 թվականի հունվարի 1-ին՝ որպես Եվրամիության տնտեսական և արժութային միության մաս։

### Եվրոյի փոփոխություն
Մալթական լիրան փոխարինվել է եվրոյով՝ որպես Մալթայի պաշտոնական արժույթ՝ 1 եվրոյի դիմաց 0,429300 լմ ֆիքսված փոխարժեքով։ Այնուամենայնիվ, Մալթայի լիրայի թղթադրամներն ու մետաղադրամները շարունակում էին օրինական վճարման կարգավիճակ ունենալ և ընդունվում էին կանխիկ վճարումների համար մինչև 2008 թվականի հունվարի 31-ը։ Մալթական լիրաները անվճար փոխարկվում էին Մալթայի բոլոր վարկային հաստատություններում մինչև 2008 թվականի մարտի 30-ը։ Մալթական մետաղադրամները փոխարկվում էին Կենտրոնական բանկում։ Մալթան մինչև 2010 թվականի փետրվարի 1-ը, իսկ թղթադրամները մնացին փոխարկելի մինչև 2018 թվականի հունվարի 31-ը։

## Փոխարժեք
Քանի որ Մալթայի արժույթը մինչև 1971 թվականի դեկտեմբերի 13-ը համարվում էր ստեռլինգի տեղական թողարկում, այլ ոչ թե ամբողջովին առանձին արժույթ, երկու արժույթները պահպանում էին միմյանց նկատմամբ ճշգրիտ 1:1 համարժեքություն։ Այնուհետև Մալթայի արժույթին թույլատրվեց լողալ՝ խարսխված պահուստային արժույթների զամբյուղի վրա։ Հետագայում լիրան արժեր մոտ 1,60 ֆունտ ստեռլինգ։ Քուվեյթյան դինարից հետո այն աշխարհում երկրորդ ամենաբարձր արժութային միավորն էր՝ 2007 թվականի ապրիլի 28-ի դրությամբ ունենալով 3,1596 ԱՄՆ դոլար։ 2006 թվականի կեսերին այլ արժույթների նկատմամբ դոլարի թուլացումից հետո, 2016 թվականի դրությամբ լիրան արժեր 3,35289 ԱՄՆ դոլար։

Արժույթը մտավ ERM II 2005 թվականի մայիսի 2-ին, որով դրա արժեքը պետք է պահպանվեր 15% միջակայքում՝ մեկ եվրոյի դիմաց 0,429300 Lm կենտրոնական պարիտետի շուրջ։ Մալթայի Կենտրոնական բանկը և Մալթայի կառավարությունը միակողմանիորեն որոշեցին պահպանել փաստացի Lm/€ փոխարժեքը կենտրոնական պարիտետի փոխարժեքին (այսինքն՝ վերացնելով 15% միջակայքը) ERM II ժամանակահատվածի ընթացքում։

Անդառնալի ֆիքսված փոխարկման փոխարժեքը սահմանվել է «ECOFIN»-ի կողմից 2007 թվականի հուլիսի 10-ին, 0,4293 Lm մեկ եվրոյի դիմաց։

## Մետաղադրամներ

Տասնորդական մետաղադրամները ներդրվել են 1972 թվականին (Միացյալ Թագավորությունից մեկ տարի անց)՝ հիմնված «ֆունտ և միլ» համակարգի վրա, որն առաջարկվել էր 1855 թվականին Սըր Ուիլյամ Բրաունի պատգամավորի կողմից՝ 2, 3 և 5 միլս, 1, 2, 5, 10, 50 ցենտ անվանական արժեքներով։ Մեկ միլիոնանոց մետաղադրամ չկար, թեև տրամադրված մետաղադրամները (2մ, 3մ և 5մ) թույլ էին տալիս ապրանքների գները սահմանել (և փոփոխել) ցանկացած թվով միլերի համար։ 1975 թվականին ներկայացվեց 25c մետաղադրամը։

1986 թվականին թողարկվել է նոր մետաղադրամ՝ 1c, 2c, 5c, 10c, 25c և 50c և Lm 1 անվանական արժեքներով։ Երրորդ շարքը ներկայացվել է 1991 թվականին՝ Մալթայի զինանշանի փոփոխության պատճառով։ Միլերը հանվել են 1994 թվականին, թեև որոշ ժամանակ միայն 5 միլերն էին տեսել (իսկ հետո միայն հազվադեպ)։
### Առաջին շարք  (1972–1982 թվականներ)
Այս շարքի մետաղադրամները փոխարինեցին նախադասական ֆունտ ստեռլինգին, որը Մալթայում օգտագործվում էր 1825 թվականից։ Հետևաբար, որոշ մետաղադրամների չափերը նման էին իրենց նախադասական համարժեքներին, օրինակ՝ 5c-ը նման էր շիլլինգի և 10c-ի երկու շիլլինգին։ Այս մետաղադրամները նախագծվել են «Christopher Ironside OBE»-ի կողմից։

1975 թվականի հունիսին ներկայացվեց ութանկյուն 25 ցենտ մետաղադրամ՝ ի հիշատակ 1974 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Ազգերի Համագործակցության կազմում Մալթայի հանրապետություն անդամ դառնալու։

### Երկրորդ շարք (1986–2007 թվականներ)
1986 թվականի մայիսի 19-ին թողարկվեց նոր շարք, որը բաղկացած էր 1, 2, 5, 10, 25, 50 ցենտից և 1 լիրայից, բոլորը դիմերեսին պատկերում էին տեղական բուսական և կենդանական աշխարհը, իսկ դարձերեսին՝ հանրապետական ​​զինանշանը։ 1 լիրա արժողությամբ մետաղադրամը ներկայացվել է այս շարքում՝ փոխարինելով նախկին թղթադրամին։ 1988 թվականին ընդունվեց նոր զինանշան, որը ցույց էր տալիս Մալթայի դրոշի հերալդիկ պատկերը, որմնանկարչական թագը և ձիթենու և արմավենու ծառերի ծաղկեպսակը։ 1991 թվականի մետաղադրամների շարքը պատկերում էր նոր զինանշանը, սակայն հակառակ կողմը մնաց նույնը։


File:Emblem of Malta (1975–1988).svg|1986
File:Coat of arms of Malta.svg|1991-2007


Այս շարքը գործածության մեջ մնաց մինչև 2007 թվականը, որը հանվեց 2008 թվականի հունվարին Եվրո-ի ներդրումից հետո։ Դրանք ապականազերծվել են  2010 թվականին։

## Թղթադրամներ
1973 թվականի հունվարի 15-ին ներկայացվեցին թղթադրամներ՝ դիմերեսին լիրիով, իսկ դարձերեսին՝ ֆունտներով, M 1, £ M 5 և £ 10 ֆունտ արժողությամբ։ 1986 թվականին M1 ֆունտ թղթադրամները փոխարինվեցին մետաղադրամներով և Ներկայացվել են Lm 2 և Lm 20 թղթադրամները։

Չորրորդ շարքի թղթադրամներն էին.

Եվրոյի ներդրման պահին շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամներն էին.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1972 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1972 հիմնադրումներ Մալթայում
Կատեգորիա:2007 Մալթայում
Կատեգորիա:Դրամագիտություն
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Եվրոպական արժույթներ
Կատեգորիա:Մալթա
Կատեգորիա:Մալթայի պատմություն
Կատեգորիա:Մալթայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Շրջանառությունից հանված դրամներ
Կատեգորիա:Տարադրամների խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Ֆունտ