Դաժանություն

**Դաժանություն,** կանխամտածված կերպով ինչ-որ մեկին տառապանք պատճառելը կամ ուրիշի տառապանքի նկատմամբ անգործություն ցուցաբերելը, երբ օգնություն ցուցաբերելը հեշտ է և հնարավոր։ Սադիզմը նույնպես կարող է առնչվել այս վարքագծին կամ հասկացությանը։

## Հայերեն ստուգաբանություն
*Դաժան* բառը համարվում է փոխառություն իրանական աղբյուրից՝ *dažan:

## Օրենսդրական կիրառություն
«Դաժանություն» տերմինը հաճախ օգտագործվում է օրենքում և քրեագիտությունում՝ կենդանիների, երեխաների, ամուսինների և բանտարկյալների հետ վերաբերմունքի առնչությամբ։ Երբ խոսվում է կենդանիների նկատմամբ դաժանության մասին, դա հաճախ վերաբերում է «անհրաժեշտ չեղած տառապանքին»։ Քրեական իրավունքում այն վերաբերում է պատիժ, խոշտանգում, զոհ դառնալու,  և դաժան ու անսովոր պատժի հասկացություններին։ Ամուսնալուծության գործերում շատ իրավազորություններ թույլ են տալիս գործ հարուցել դաժան և անմարդկային վերաբերմունքի համար։

Իրավունքում դաժանությունը «ֆիզիկական կամ հոգեկան տառապանքի պատճառումն է, հատկապես, երբ այն համարվում է որոշիչ գործոն ամուսնալուծության հարցում»։  Բարոցոյի կարծիքով՝ քրեական իրավունքում դաժանության չորս տարբեր ընկալումներ կան։ «Դաժանության այս ընկալումների միջև տարբերությունները հիմնված են գործակալության տեսակների, զոհ դառնալու, պատճառահետևանքային կապի և դրանց կողմից կիրառվող արժեքների վրա»։ 

Առաջինը գործակալ-օբյեկտիվ հասկացությունն է, որը «մարմնավորվում է […] այնպիսի ներգործությամբ, որը աստիճանաբար գերազանցում է կիրառելի նորմերով թույլատրված [տառապանքի] տեսակը»։ Այս հասկացության համաձայն՝ զոհը դաժանության է ենթարկվել «իր նկատմամբ կիրառված արարքի կամ վերաբերմունքի օբյեկտիվ բնույթի» լույսի ներքո: Այս իմաստով դաժանությունը սահմանվում է որպես «մտքի հակում դեպի կոպտության կողմը»: Ցանկացած պատիժ կամ այլ վերաբերմունք, որը գերազանցում է նորմայի շրջանակը և անցնում է հնարավորության սահմանները, դասակարգվում է որպես չափազանց և, հետևաբար, դաժան:

Երկրորդ հասկացությունը գործակալ-սուբյեկտիվն է, որտեղ «դաժանությունը դրսևորվում է միայն այն դեպքում, երբ գործակալի շեղված վարքագիծն ուղեկցվում է բնավորության թերությամբ, որը բաղկացած է տառապանք պատճառելուց և ականատես լինելուց անձնական հաճույք ստանալուց»: Այս հասկացությունն առավել լավ է հասկացվում այն ենթադրության ներքո, որ պատիժը կամ այլ բռնությունը միջոց է տիեզերքի տիեզերական կարգի մեջ անօրինական գործողությունների հետևանքով առաջացած փոխհատուցումը վերականգնելու համար: Հետևաբար, ամեն ինչ, որը գերազանցում է այս վերականգնման համար անհրաժեշտը, դաժան է. խաղաղությունն ու ներդաշնակությունը չեն հավասարակշռվում չափազանց պատժով կամ բռնությամբ. անօրինական գործողությունների մասշտաբները պարզապես թեքվում են դեպի հակառակ կողմը: Օրինակ, ԱՄՆ-ի Սահմանադրության ութերորդ փոփոխությունը արգելում է դաժան և անսովոր պատիժը, ինչը նշանակում է, որ մենք պետք է «հարցնենք բանտային աշխատակցի մտադրությունները», երբ որոշում ենք, որ գործակալը հաճույք չի ստանում ցավ պատճառելուց, և որ պատիժը չի գերազանցում հանցագործությունը: 

Երրորդ հասկացությունը զոհ-սուբյեկտիվ ընկալումն է, որտեղ «դաժանության տարրը թաքնված է զոհի տառապանքի ինտենսիվ փորձառության մեջ»: Այստեղ դիտարկվում է ցավը կամ նվաստացման և զգացումը, որը հատկապես և եզակիորեն զգացել է զոհը: Հետևաբար, դաժանությունը ճանաչելը պահանջում է հղում կատարել մեր կարեկցանքին, այլ ոչ թե բանականության որևէ նորմատիվ չափանիշի: Շարունակելով պատժի օրինակը՝ պետության մտադրությունը կարևոր չէ պատժի դաժան լինելը որոշելու համար: Օրենքի համաձայն՝ «վատ վերաբերմունքը պետք է հասնի խստության նվազագույն մակարդակի», և այդ նվազագույնը որոշվում է «գործի բոլոր հանգամանքներով, ինչպիսիք են պատժի տևողությունը, դրա ֆիզիկական կամ մտավոր հետևանքները և որոշ դեպքերում՝ զոհի սեռը, տարիքը և առողջական վիճակը և այլն»։

Չորրորդ և վերջին հասկացությունը նախորդ բոլոր հասկացությունների կուտակումն է՝ զոհ-օբյեկտ և գործակալ-անկախ։ Այս հասկացությունը «վերաբերում է յուրաքանչյուր անհատի անվերապահ և ներհատուկ արժանապատվությանը բնորոշ հարգանքի, ճանաչման և հոգատարության լուրջ խախտումներին»։ Այս տեսակետի համաձայն՝ «դաժանությունը տեղի է ունենում, երբ մարդկային արժանապատվության լուրջ խախտումը, որը նորմալ հանգամանքներում կհամարվեր դաժանություն, առաջանում է անհատների կամ անանձնական ինստիտուտների, կառույցների կամ սոցիալական գործընթացների գործունեության հետևանքով, նույնիսկ եթե զոհը տեղյակ չէ իր դժվարին իրավիճակից»։ 

Բացի վերլուծական շրջանակ ծառայելուց, այս չորս հասկացությունները՝ յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց համատեղ զարգացումը, արտացոլում են այն իրողությունը, որ «դաժանության երևույթը […] մարդածին խնդիր է, որը պահանջում է կանխարգելիչ և ուղղիչ արձագանքներ»։

## Գրական հղումներ
Ջորջ Էլիոթը, իր «Ջանեթի ապաշխարությունը» պատմվածքում, գրել է. «Դաժանությունը, ինչպես ցանկացած այլ մեղք, չի պահանջում դրսի շարժառիթ․ այն պահանջում է միայն հնարավորություն»։ Փիլիսոփա Բերտրան Ռասելը պնդել է, որ գրեթե բոլոր ամուսնական սովորույթները ներառում են դաժանություն այն մարդկանց հանդեպ, որոնք չեն հետևում դրանց, ուստի չկա տրամաբանական հիմք մեկը մյուսից ավելի մեղավոր համարելու։ Նա եզրակացրել է, որ «դաժանությունը հաճույքով կիրառելը բարոյականիստների համար հաճույք է. այդ պատճառով նրանք հորինեցին դժոխքը»։ Գ. Ք. Չեսթերթոնը նշել է, որ «դաժանությունը, թերևս, մեղքի ամենավատ տեսակն է։ Մտավոր դաժանությունն անպայման ամենավատն է դաժանությունների մեջ»։

## Տես նաև
* Բռնություն
* Չարախնդություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ագրեսիա
Կատեգորիա:Բարոյականություն
Կատեգորիա:Բռնություն
Կատեգորիա:Էթիկայի խնդիրներ
Կատեգորիա:Էմոցիաներ
Կատեգորիա:Մարդկային վարք