Դիոդորոս Սիկիլիացի

**Դիոդորոս Սիցիլիացի** (հունարեն՝ Διόδωρος Σικελιώτης, լատիներեն՝ Diodorus Siculus, մոտավորապես մ.թ.ա. 90 - 30 թթ.), անտիկ շրջանի ազգությամբ հույն պատմիչ, 40 գրքից բաղկացած «Պատմական գրադարան» աշխատության հեղինակ։ «Պատմական գրադարանը» քաղագրական բնույթի երկ է, որտեղ հեղինակը շարադրում է Միջերկրածովյան երկրների և Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների պատմությունը՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև Հուլիոս Կեսարի Գալլիական պատերազմները (մ.թ.ա. 59 թ.)։ Գիրքը արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում նաև Հայոց պատմության վերաբերյալ։ Դիոդորոսի աշխատությունը մեզ է հասել հատվածաբար, պահպանվել են միայն 1-5, 11-20 գրքերն ամբողջությամբ, և ծավալուն հատվածներ 6-րդ և 21-40 գրքերից։ Դիոդորոսի երկը հանդիսացել է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» գլխավոր աղբյուրներից մեկը, ինչի մասին նշում է ինքը Պատմահայրը։

«Պատմական գրադարանի» այն հատվածները, որոնք առնչվում են Հայոց պատմության հետ, հայերեն են թարգմանվել Ս.Կրկյաշարյանի կողմից։

## Ստեղծագործություններ և պատմական ժառանգություն
Դիոդորոսի ծագման, վաղ կյանքի և կրթության մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։ 4-րդ դարի եկեղեցական գրող  Ջերոմ Ստրիդոնացին իր «Chronicle»-ում հայտնում է, որ «Հույն պատմիչ Դիոդորոս Սիկուլոսը հռչակ է ստացել 1968 թվականին Աբրահամից», այսինքն՝ մ.թ.ա. 49 թվականին։ Մոտավորապես նույն ամսաթվով մ.թ.ա. 49/48 մատնանշում է Եվսեբիոս Կեսարացին։ Դիոդորոսն իր կյանքի առնվազն 30 տարին (մ.թ.ա. 60-ից 30-ը) նվիրեց իր պատմական ժողովածուների («Bibliotheca Historia») ստեղծմանը և այդ նպատակով ձեռնարկեց մի շարք ճանապարհորդություններ։ Մոտ  մ.թ.ա 59 թվականին, երբ Հռոմի Սենատը Պտղոմեոս XII Ավլետեսին ճանաչեց թագավոր՝ դեսպանություն ուղարկելով նրա մոտ, նա այցելեց Եգիպտոս, որտեղ ականատես եղավ Հռոմի քաղաքացու սպանությանը, ով պատահաբար սպանեց այդ կողմերում սուրբ կենդանուն՝ կատվին։ Բացի Ալեքսանդրիայից և Բուբաստիսից, Դիոդորոսը Նեղոսով բարձրացավ Մեմֆիս, որտեղ այցելեց Իսիսի գերեզմանը։ Միևնույն ժամանակ, նա ակնհայտորեն չի եղել ոչ Միջագետքում, ոչ էլ նույնիսկ Աթենքում, քանի որ նա սխալմամբ Նինվեն դնում է Եփրատ գետի վրա իր աշխատության մեջ և չի նկարագրում Ակրոպոլիսը դրանում։ Դիոդորոսի մահից 25 տարի անց Օկտավիանոս կայսրը Եգիպտոսը վերածեց հռոմեական նահանգի։

Ելնելով Դիոդորոսի ուղերձից, որտեղ նա նշում է այն տարիների թիվը, որոնց ընթացքում Եգիպտոսը գտնվել է օտար տիրապետության տակ, կարող ենք եզրակացնել, որ նա սկսել է աշխատել իր հիմնական աշխատանքի վրա մ.թ.ա. 56 թվականին ։Պատմաբանի այն դիտողությունը, որ հռոմեացիների համար «վերջին օտարները» ոչ թե եգիպտացիներն են, այլ մակեդոնացիները, կարելի է ենթադրել, որ նա այն ավարտել է ոչ ուշ, քան 30 թվականին։ Գրեթե միաժամանակ Դիոդորոսի հետ, ով գրում էր հունարեն և հիմնականում հույների մասին, հռոմեացի Լիվին ստեղծեց իր ժողովրդի պատմությունը։ Հետազոտողների կողմից նկատված Դիոդորոսի ժամանակագրական սխալները հանգեցրել են նրանց այն եզրակացության, որ նա ի սկզբանե մտադիր էր ավարտել աշխատանքը մ.թ.ա. 46/45 թվականների իրադարձությունների նկարագրությամբ, բայց ավելի ուշ հոգնեց և որոշեց կանգ առնել 60/59 թվականներում։Դիոդորոսի «Պատմական գրադարանը» բաղկացած էր 40 գրքից՝ բաժանված 3 մասի.

* Առաջին 6 գրքերը ակնարկ գրքեր են, որոնք նկարագրում են հնագույն պետությունների աշխարհագրությունը, մշակույթը և պատմությունը ․ Եգիպտոս (գիրք 1); Միջագետք, Հնդկաստան, Սկյութիա (Գիրք II); Հյուսիսային Աֆրիկա ( III գիրք); Հունաստանը և Եվրոպան (գիրք IV-VI):
* Հաջորդ մասում (VII-XVII գրքեր) Դիոդորոսը ներկայացնում է աշխարհի պատմությունը Տրոյական պատերազմից մինչև Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահը:
* Վերջին մասը վերաբերում է Դիադոչիների դարաշրջանին (XVIII-XX գրքեր) և մինչև մ.թ.ա․ Հուլիոս Կեսարի գալիական պատերազմը (հատվածներ պահպանվել են մինչև XXXIII գիրքը), այսինքն՝ մինչ իրադարձությունները, որոնց ականատեսն է եղել հենց Դիոդորոսը, Դիոդորոսը տեղեկություններ է հավաքել բազմաթիվ հեղինակներից։

Դիոդորոսը տեղեկություններ է հավաքել բազմաթիվ հեղինակներից, որոնցից են Հեկատեոս Միլետացին, Հերոդոտոսը, Հերոնիմոս Կարդիացին, Դիոնիսիոսը, Դուրիսը, Կլիթարքոսը, Կտեսիասը, Մեգաստենեսը, Պոլիբիոսը, Պոսիդոնիուսը, Տիմեոսը Տավրոմենիցին, Թեոպոմպուսը, Էֆորոսը և այլն ։Հայտնի են հին հույն հեղինակների անուններ, որոնց նա վկայակոչում է իր աշխատության մեջ։ Իր աշխատանքում նա այնքան էլ հակված չէր վերլուծություններին, նա միապաղաղ թվարկում էր իրադարձությունների հաջորդականությունը՝ ներդնելով բնօրինակ հեղինակների ամբողջական դրվագներ։ Բայց «Պատմական գրադարանը» ժողովածու չէ։ Դիոդորոսի ստեղծագործությունների ուսումնասիրության ընթացքում ապացուցվել է, որ շատ դեպքերում սկզբնաղբյուրներից ստացված նյութը ենթարկվել է գրական մշակման։

Դիոդորոսը երկար պատմական ժամանակաշրջանների մասին տեղեկատվության միակ աղբյուրն է և լավ լրացում է այլ հեղինակների անդրադարձած ժամանակաշրջաններին։ Նա ամբողջությամբ արտացոլում է Դիադոչիների դարաշրջանը, ինչպես նաև Հին Հունաստանի պատմությունը Պարսկական պատերազմներից հետո՝ մինչև Պելոպոնեսյան պատերազմը։ Թուկիդիդեսից հետո Դիոդորոսը միակ հեղինակն է, ում շնորհիվ մեզ ծանոթ է մ․թ․ա․ 5-րդ դարի Հունաստանի մանրամասն պատմությունը։ Դիոդորոսը սխալներ է թույլ տալիս հռոմեական ժամանակագրության մեջ, ինչը զարմանալի չէ այն մարդու համար, ում համար լատիներենը մայրենի լեզուն չէ։

Անմիջապես ներածության մեջ Դիոդորոսը ուշադրություն է հրավիրում համընդհանուր պատմությունների առկայության վրա (κοιναι ιστορίαι) և գովաբանում է նրանց հեղինակներին իրենց ստեղծագործությունների համար, որոնք օգնում են ողջ մարդկությանը (ωφελήσαι τον κοινος βίος): Պատմության համընդհանուրության այս տեսակետը համընկնում է ստոյիկների պոստուլատների հետ։ Դիոդորոսը նաև նշում է, որ համընդհանուր մարդկային փորձառությունը կազմված է անհատներից, բայց ոչ պարզ ամփոփմամբ, յուրաքանչյուր անձնական փորձ ունի ներքին ինքնություն տիեզերական ներդաշնակությամբ, աստվածային նախախնամությամբ (φεια προνόια): Սա որոշում է մարդկության պատմության ունիվերսալությունը։ Բացի այդ, Դիոդորոսի համար առասպելը պատմության մեջ պահպանված մարդկային փորձի արտացոլումն է, որն արտահայտում է անհատի քաջության նշանակությունը սերունդների և ամբողջ պատմության համար։ Այսպիսով, պատմաբանն առասպելներն օգտագործում է ոչ միայն համակարգաստեղծ նպատակներով, այլ նաև որպես ուսանելի մաքսիմներ։

Դիոդորոսը կարծում էր, որ համաշխարհային պատմության ամբողջական նկարագրության գաղափարը մարմնավորել է իր կողմից (Diod. Sic. 1, 3, 3), և նրա համար չափազանց կարևոր էր համաշխարհային պատմության գործընթացում առասպելական դասակարգված իրադարձությունների ներառումը։( Diod. Sic. I, 3, 2, IV, 1, 2-4): Զարմանալի չէ, որ նա Եվհեմերոսի ջերմեռանդ հետևորդն էր, հերոսների աստվածացման նրա հայեցակարգը հնարավորություն տվեց առասպելական և նորագույն պատմությունը կապել այն ժամանակվա պատմականության բոլոր չափանիշների հետ։ Դիոդորոսը աստվածային Կեսարի ժամանակակիցն էր (Diod. Sic. IV, 19, 2)։ Ավելին, էվհեմերիզմը տալիս է մի գաղափար, որը միավորում է ողջ մշակութային-պատմական գործընթացը, թույլ է տալիս նկարագրել հասարակության ձևավորումը ոչ թե պարզապես փաստեր թվարկելով, այլ տալիս է զարգացման պատճառ։ Ավելին, այս պատճառը և՛ պատմական է, և՛ աստվածային։

Էվհեմերիզմի ազդեցությունը Դիոդորոսի վրա նշվում է բազմաթիվ հետազոտողների կողմից, Ա.Ֆ. Լոսևը հատուկ ուշադրություն է դարձրել դրան։ Այնուամենայնիվ, Եվհեմերոսի գործերը մեզ հասել են գրեթե բացառապես Դիոդորոսի շնորհիվ, բայց եթե էվհեմերիզմն այն ժամանակ լայնորեն հայտնի լիներ, ապա գոնե հակիրճ հիշատակումներ կգտնվեին այլ հեղինակների մոտ:Օ. Պ. Ցիբենկոն այս հարցի վերաբերյալ վարկած առաջ քաշեց, գուցե անձամբ Էվհեմերոսը համարվում էր բոլորովին սովորական գրող, և համբավ ձեռք բերեց ավելի ուշ, հենց Դիոդորոսի շնորհիվ, ով կարողացավ ավելի հետաքրքիր ներկայացնել Էվհեմերոսի մտքերը ընթերցողների համար: Բացի այդ, երկու գրողներն էլ սիցիլիացի են, ուստի հայրենասիրության դրսևորում կարող էր լինել։

## Հետազոտողների վերաբերմունքը «Պատմական գրադարանի» նկատմամբ
Դիոդորոսի գործերի նկատմամբ վերաբերմունքը փոխվել է ժամանակի ընթացքում։ Մեզ անհայտ պատճառով նրա ժամանակակիցները չեն հիշատակում, թեև նա շատ է ճանապարհորդել։ Թերևս նա չի ձգտել շփվել մեզ պատմականորեն հայտնի անձնավորությունների հետ և չի գովազդել իր աշխատության գրությունը, որը նրանից խլել է մոտ 30 տարի։

Երկար ժամանակ Դիոդորոսը՝ որպես պատմաբան, գնահատվում էր բացասական, և նրա ստեղծագործության նկատմամբ գերակշռում էր քննադատական ​​վերաբերմունքը։ Անքննադատ վերաբերմունք կար առաջնային աղբյուրների նկատմամբ, ժամանակագրության մեջ հաճախակի շփոթություն, իրադարձությունների իրական պատճառների փոխարեն հայտնի կանխատեսումների և նախանշանների ցուցումներ և պատմական փաստերի վերլուծական դիտարկում։

19-րդ դարում պատմաբանները չափազանց քննադատաբար էին վերաբերվում հին պատմական ավանդույթին, որպես այդպիսին, այդ թվում  և, իհարկե, «Պատմական գրադարանին»։ Մեկ աղբյուրի հայեցակարգի դասական ներկայացուցիչ (Einquellentheorie) Կ. Ա. Վոլկվարդսենը կարծում էր, որ Դիոդորոսը պատճենել է հունական պատմությունը Էֆորից, Սիցիլիական պատմությունը՝ Տիմեուսից, իսկ հռոմեականը՝ Ֆաբիուսից։Այս վարկածը համոզիչ կերպով հերքել է Նովոռոսիյսկի համալսարանի պրոֆեսոր Մ. Ի. Մանդեսը Դիոդորոսի աշխատանքի աղբյուրի վերլուծության հիման վրա։

Մեկ աղբյուրի տեսությունը սկսեց լայնածավալ քննադատության ենթարկվել 19-րդ դարի վերջին: Այնուամենայնիվ, Einquellentheorie-ի հայեցակարգի հերքումը չէր նշանակում Դիոդորոսի ստեղծագործությունների առանձնահատկությունների վերաբերյալ որևէ դրական գաղափարի առաջացում, իսկ «Պատմական գրադարանի» նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը մնաց անփոփոխ: Այս ուղղության ամենաակնառու ներկայացուցիչը Կ. Վախսմութն է, ով Դիոդորոսին անվանել է ստեղծագործական մոտեցման անկարող կազմող, իսկ ստեղծագործության ներածության գաղափարները համարել փոխառված։ Միևնույն ժամանակ, Վախսմութը ներածությունում արտահայտված համընդհանուր պատմական տեսակետի առկայության մասին հեղինակի հայտարարությունը համարեց անհիմն և չհաստատված հենց պատմաբանի տեքստով:

Միևնույն ժամանակ, Դիոդորոսը սկսեց դիտվել որպես ներկայացուցիչ Կեսարի և Օգոստոսի պատմական դարաշրջանի՝ աշխարհի ընկալման բոլոր առանձնահատկություններով՝ Հռոմի որպես համաշխարհային տերության ձևավորման պայմաններում։ Այս ընթացքում զգալի հետաքրքրություն կար տեղեկատու գրքերի և պատմական ակնարկների կազմման նկատմամբ, քանի որ դա գործնական նպատակներով պահանջում էր հարևան ժողովուրդների պատմության ըմբռնում։ Է.Շվարցը նշեց, որ Դիոդորոսը պարզապես չի կրկնօրինակել նշված հեղինակների տեքստերը, նրա նկարագրությունները լեզվական և գրելու ոճով միասնական են, նկատելի է նաև հունահռոմեական պատմությունը սինխրոն կերպով նկարագրելու ցանկությունը։

Շատ հետազոտողներ շարունակել են դիտել «Պատմական գրադարանը» բացառապես քննադատաբար մինչև 20-րդ դարը: Նրանց ընդհանրացված կարծիքն արտահայտել է Ջ. Բուրին։ Դիոդորոսի արժեքը կայանում է միայն նրա հիշատակած հեղինակների մեջբերումների պահպանման մեջ, և ոչ ավելին:Ա.Դ.Նոկը դա ավելի կտրուկ արտահայտեց՝ անձնական հպումով, անվանելով պատմաբանին «հավակնություններ ունեցող փոքրիկ մարդ»:

1930-ականներից ի վեր ի հայտ եկավ պատմագիտության սկզբունքորեն նոր փուլ։  Այստեղ հարկ է նշել Մ.Կունցի ատենախոսությունը, որը վերլուծում է ընդհանուր ներածությունը և գլուխների նախաբանները։ Ապացուցված է, որ այդ տեքստերը գրվել են հենց հեղինակի կողմից՝ հիմնվելով Հելլադայի պատմագրության մեջ իր ժամանակներում տարածված հասկացությունների վրա։Նոր տեսակետը վերջնականապես ձևավորվեց 1950-ականների երկրորդ կեսին։ Ի. Պալմի դասական աշխատությունը, որն այժմ էլ գիտական ​​արժեք է պահպանում, համոզիչ կերպով ցույց է տալիս «Պատմական գրադարանի» բանասիրական միասնությունը, որն, այսպիսով, ինքնուրույն աշխատություն է, այլ ոչ թե ժողովածու։Ռ. Լակյորը հավատարիմ մնաց նույն կարծիքին` հավելյալ մատնանշելով Դիոդորոսի տեսակետը որպես ողջ մարդկության միավորման գործընթաց, որը համապատասխանում է Կեսարի ժամանակների աշխարհայացքին։Մ.Պավան ողջ բազմահատոր աշխատության կենտրոնական թեման համարում է համընդհանուր պատմության գաղափարը, որը մատնանշել է պատմաբանը Ներածությունում։ Նրա կարծիքով, այս էթիկական և փիլիսոփայական հայեցակարգը Դիոդորոսը չի վերցրել որևէ մեկից, ինչպես կարծում էին որոշ պատմաբաններ, այլ նրա սեփական տեսակետն է, թեև հիմնական գաղափարում այն ​​համընկնում է Պոլիբիոսի և Պոսիդոնիուսի դիրքորոշումների հետ։

1990-ականներից  Դիոդորոսի գրական ժառանգության ուսումնասիրության մեջ ակտիվորեն սկսեց կիրառվել ոչ միայն ավանդական վերլուծական, այլև բարդ մեթոդը։ Հայեցակարգն առաջարկել է Ք.Սաքսը իր «Դիոդորոս Սիկուլուսը և առաջին դարը» աշխատության մեջ։ Գիտնականը հրաժարվում է «Պատմական գրադարանի» առաջնային աղբյուրները մանրակրկիտ նույնականացնելու գաղափարից,ինչն ավելի վաղ հետաքրքրում էր պատմաբաններին , և փոխարենը ուսումնասիրում է Դիոդորոսի անձնական տեսակետը իր նկարագրած պատմական գործընթացի վերաբերյալ: Սաքսը հատկապես նշում է տեքստի ամբողջական հայացքի բացակայությունը՝ որպես դասական աղբյուրների ուսումնասիրության հիմնական թերություն։ Հիմնական եզրակացությունը հետաքրքիր է, միանգամայն անսպասելի ; հավանական է, որ Դիոդորոսը հակադրվում էր զարգացող Հռոմեական կայսրությանը և հանդիսանում էր «գրական դիմադրության» ներկայացուցիչ։

## Հասարակական-քաղաքական հայացքներ
Դիոդորոսը, ի տարբերություն իր ժամանակակիցներից շատերի, չէր կիսում հռոմեամետ դիրքորոշումը և հավանաբար բացասական վերաբերմունք ուներ հռոմեական իմպերիալիզմի նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, Կ. Սաքսի վարկածը Հռոմին «գրական դիմադրության» մասին բավականաչափ հիմնավորված չէ (ինչը խոստովանում է նաև նրա հեղինակը). «Պատմական գրադարանի» տեքստերում չափազանց քիչ ուշադրություն է դարձվում Հռոմին։ Դիոդորոսի վերաբերմունքը հռոմեացիների նկատմամբ ոչնչով չի տարբերվում նկարագրված մյուս էթնիկ խմբերի նկատմամբ նրա վերաբերմունքից, բոլորն ունեն դրական և բացասական հատկություններ: Միևնույն ժամանակ, պատմաբանն իր հայեցակարգի շրջանակներում չի գտնում Հռոմի վերելքի որևէ պատմական հիմնավորում,և դա ոմանց կողմից կարող է ընկալվել որպես դիմադրություն հռոմեական քաղաքականությանը։

Սոցիալական առումով, նշում է հնության հայրենի գիտնական Վ. Մ. Ստրոգեցկին, Դիոդորոսը ստրկության հակառակորդն էր: Այս եզրակացությունը հիմնված է ինչպես իրական կյանքի նկարագրության առանձնահատկությունների վրա տարբեր հասարակություններում, այնպես էլ իդեալական հասարակություններում, որտեղ հռչակված է հավասարություն և չկա մասնավոր սեփականություն (Eugemer’s utopia): Այսպիսով, իդեալականացնելով հնդկական հասարակությունը, Դիոդորոսը պնդում էր, որ հողի մասնավոր սեփականություն չկա: Իսկ սիցիլիական ստրուկների ապստամբությունը նկարագրելիս նա մատնանշեց, որ նրանք մտածում էին համընդհանուր հավասարության պայմաններում նոր սոցիալական համակարգի կառուցման մասին, ինչը, նրա կարծիքով, հնարավոր է միայն  սեփականության հավասարության պայմաններում:

Դիոդորոսի հուզականության պայմաններում վերաբերմունքը «Պատմական գրադարանում» համապատասխան նյութի ներկայացմանը ցույց է տալիս նրա վերաբերմունքը ստրկության նկատմամբ:

## Հրապարակումներ
### Տեքստեր
Դիոդորոսի «Պատմությունը» մասամբ պահպանվել է։ 1-5 և 10-ից 20 գրքերը պահպանվել են մինչ օրս, ինչպես նաև 9 և  10 գրքերը բեկորներով անհետացել են, երբ 1453 թվականին թուրքերը թալանել են Բյուզանդական Կոստանդնուպոլիսը: Մնացած գրքերը հայտնի են այն հատվածներից, որոնք բյուզանդացի հեղինակները մեջբերել են իրենց աշխատություններում։ 1746 թվականին դրանք առաջին անգամ հավաքվել և հրատարակվել են Պ. Վեզելինգի կողմից։ Եվրոպան հայտնաբերեց Դիոդորոսին 16-րդ դարի կեսերին, երբ նրա գրքերը (բնօրինակ լեզվով) հրատարակվեցին Շվեյցարիայում։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Դիոդորոս Սիկիլիացու հայերեն թարգմանված հատվածները (Առցանց)

Կատեգորիա:Անձինք Սիցիլիայից
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի գրողներ
Կատեգորիա:Անտիկ պատմիչներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հին հույն պատմիչներ
Կատեգորիա:Հույն աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հույն պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հույն պատմիչներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. I դարի պատմիչներ