Կլեոպատրա և Կեսար

**«Կլեոպատրա և Կեսար»** (, ինչպես նաև **«Կլեոպատրան Կեսարի առջև»** ()), ֆրանսիացի նկարիչ Ժան Լեոն Ժերոմի նկարը՝ ստեղծված 1866 թվականին։

## Պատմական համատեքստ
175px|մինի|ձախից|Ժան Լեոն Ժերոմ: Ինքնադիմանկար, 1886 թվական
Ֆրանսիացի գեղանկարիչ և քանդակագործ Ժան Լեոն Ժերոմը (1824-1904) բազմիցս ճանապարհորդել է ամբողջ Մերձավոր Արևելքում, մասնավորապես շատ անգամներ եղել է Եգիպտոսում՝ լինելով 19-րդ դարի ակադեմիզմի գեղանկարչական ուղղության առաջատարներից մեկը, որ մասնագիտացած էր օրիենտալիստական ու պատմական գեղանկարչության մեջ։ Նեոդասականության վերջում և իմպրեսիոնիզմի զարգացման շրջանում Ժերոմը, որ հայտնի էր ֆրանսիական արիստոկրատիայի շրջանում, շարունակում էր նկարել իրատեսական ոճով և լուսանկարչական ճշգրտությամբ նկարներ։ Նա հայտնի էր դարձել մերկ ստրուկների, հարեմների տեսարաններով, հասարակ ժողովրդի կենցաղը և այլ կերպարներ պատկերող կտավներով, որոնք մարմնավորում էին Արևելքի կարծրատիպերը՝ որպես զգացմունքայնության, բարոյալքման և դաժանության խառնուրդ։

## Ստեղծում և ճակատագիր
1860 թվականի դեկտեմբերին ֆրանսիացի գրող Պրոսպեր Մերիմեն Ժան Լեոն Ժերոմին ուղարկված նամակում առաջին անգամ նրան առաջարկել է ստեղծել նկար Կլեոպատրիայի և Կեսարի հարաբերությունների թեմայով։ Ժերոմի նկարի համար որպես հիմք է վերցրել նրանց հանդիպման տեսարանը, որը նկարագրված է հույն պատմիչ Պլուտարքոսի (46-127) «Զուգահեռ վարքագրություններ» ստեղծագործության մեջ՝ գրված այդ իրադարձությունից ավելի քան մեկ դար հետո։ Ըստ Ռայսի համալսարանի պատմաբան Ջորջ Ուայտինգի տվյալների՝ երբ 1857 թվականին Ժերոմն այցելել է Եգիպտոս, «նա ձեռք է բերել տեղական կոլորիտի բազմաթիվ տարրեր և ճշգրիտ մանրամասներ», որոնք հետագայում նրան օգնել են նկարի վրա աշխատելիս։ Նկարի պատվիրատուն հարուստ կուրտիզանուհի Պաիվան էր, որը մտադիր էր այն կախել Ելիսեյան դաշտերի իր առանձնատանը։
220px|մինի|ձախից|Ժերոմի մատիտով ուրվանկարը (1865-1866)
220px|մինի|աջից|Նկարի այլընտրանքային 2 տարբերակներից մեկը (1866)

Հիմնական պատկերը նկարելուն նախապատրաստվելիս Ժերոմն արել է յուղաներկով առնվազն 2 նախնական աշխատանք և մի շարք ուրվանկարներ։ Մի դեպքում Կլեոպատրան պառկել է գետնին՝ ձգվելով դեպի Կեսարի կողքին կքանստած Ապոլլոդորոսի կողմը։ Մյուս տարբերակում, որ նկարել է նախքան վերջնական տարբերակը, Կեսարը, ձեռքերը սեղանին դրած, նայում է Կլեոպատրիային։ 1866 թվականին ավարտած նկարում Ժերոմը փոխել է Կլեոպատրիայի դիրքը՝ նրան կանգնեցնելով Կեսարի առջև խոնարհված Ապոլլոդորոսի մոտ, իսկ Կեսարի կողքին նստած են 4 քարտուղարներ։ Շարունակելով իր նկարներում բառախաղի ավանդույթը՝ Ժերոմը Կլեոպատրիայի գոտու ճարմանդի վրա պատկերել է առյուծի գլուխ՝ ակնարկելով իր անունը և սեռական հրապուրանքի սեփական զգացողությունը, ինչպես նաև տիկին Պաիվայի հակումները։ Ֆիգուրաները պատկերված են բնական չափերի մոտավորապես կեսի չափով, նկարի չափսերն են : Ժերոմը որպես հանդիպման ֆոն ընտրել է Դեյր էլ-Մեդինա տաճարի շենքը՝ նրա պատկերը վերցնելով «Եգիպտոսի նկարագրություն» (1809-1829) հրատարակությունից։ Ամերիկացի արվեստագետ Էրլ Շիննի տվյալներով՝ սկզբում աշխատանքը յուղաներկով նկարված է եղել մետաքսի վրա նրա համար, որպեսզի Պաիվայի առանձնասենյակում «փոքրացնի կամ մեծացնի թափանցիկությունը երկար հյուրասենյակի կիսաճանապարհին»։ Սակայն Պաիվային դուր չի եկել պատրաստի նկարը, և նա շատ բարձր գնով Ժերոմին է վերադարձրել այն։ Դրանից հետո վերջինս ձևափոխել է այն՝ ամրության համար ավելացնելով ևս մեկ կտավ։

Պաիվայի՝ նկարից հրաժարվելուց հետո այն գնել է Ֆրանսիայում 19-րդ դարի առաջատար արտ-դիլեր և «Goupil & Cie» ընկերության ղեկավար Ադոլֆ Գուպիլը (1806-1893)։ Ժերոմն Գուպիլի հետ առաջին անգամ հանդիպել է 1859 թվականին, իսկ 1863 թվականին ամուսնացել է նրա դստեր՝ Մարիի հետ։ «Կլեոպատրա և Կեսար» նկարը Ժերոմի 3 աշխատանքներից մեկն է, որ 1866 թվականին ներկայացվել է Փարիզյան սալոնում և 1871 թվականին ցուցադրվել Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում, այն կրել է «Կլեոպատրան գորգի մեջ փաթաթված մատուցվել է Կեսարին» () անվանումը։ Այն ժամանակ, երբ նկարը հայտնի էր նաև «Կլեոպատրան Կեսարի առջև» () անվանումով, դարձել էր աշխարհահռչակ։ 1881 թվականին աշխատանքը Ալբերտ Հերթլերի կողմից ձևակերպված էր բանկիր և բարերար Դարիուս Օգդեն Միլլսի պատկերասրահում (Միլբրե, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ)։ Ներկայումս «Կլեոպատրա և Կեսար» նկարը գտնվում է ԱՄՆ-ում՝ մասնավոր հավաքածուում։

2012 թվականի նոյեմբերին Ժերոմի ուրվանկարներից մեկը 50 հազար ֆունտ ստերլինգով ներկայացվել է «Sotheby's» աճուրդում։

## Նկարագրություն
Նկարում պատկերված է մեր թվարկությունից առաջ 48 թվականի իրադարձություն. Եգիպտոսի 22-ամյա թագուհին՝ Կլեոպատրան, որը քաղաքացիական պատերազմի մեջ էր գտնվում իր կրտսեր եղբայր և կառավարչակից Պտղոմեոս XIII-ի հետ, կանգնած է հռոմեական զորահրամանատար Հուլիոս Կեսարի առաջ, որը ռազմական ուժի օգնությամբ գրավել էր նրա նախկին պալատը։ Ապոլլոդորոս ծառան, անցնելով հռոմեացի պահակների կողքով, Կլեոպատրային գորգի մեջ գաղտնի բերել է պալատ՝ Կեսարի մոտ։ Կլեոպատրան գրեթե անկշիռ հագուստով ու ոսկյա խոշոր զարդերով կանգնած է գորգի ամենածայրում և նայում է ուղիղ Կեսարին, կարծես փորձում է նրան հմայել։ Ճաղատ զորահրամանատարը սեղանի մոտ նստած է իր 4 քարտուղարների հետ՝ գրեթե անհետանալով ստվերում։ Կեսարը զարմանքով բարձրացրել է ձեռքը, որի տակ կարելի է հասկանալ իրավիճակն իր իրավասության տակ վերցնելու նրա մտադրությունը։ Ներկայացված նուբիացի Ապոլլոդորոսն ստրուկի դիրքով ծնկի է եկել՝ խոնարհվելով տիկնոջ գեղեցկության առաջ, որի մարմնավորումն է դարձել նրա թուխ մաշկի ու թագուհու թագավորական սպիտակության միջև եղած հակադրությունը։ Կլեոպատրան պատկերված է ուժեղ և հրապուրիչ, ինչի շնորհիվ էլ շուտով Կեսարին դարձրել է իր սիրեկանն ու համախոհը։

## Ընդունում
Ջորջ Մեյսոնի համալսարանի «The American Egyptomania» նախագծում նկարը ներկայացված է որպես եգիպտամոլության օրինակ, որ պարունակում է «ստրկություն, մերկություն և անկում»։ Հետազոտող Լյուսի Հյուպերն այն նման է համարել Ժերոմի՝ ավելի վաղ ստեղծված «Ֆրինան Արեոպագոսի առջև» աշխատանքին (1861)։ Այս նկարը և Էժեն Դելակրուայի «Կլեոպատրան և գյուղացին» (1838) աշխատանքը դարձել են 19-րդ դարում Կլեոպատրայի ամենահայտնի 2 նկարները։

Ժերոմի և Գուպիլի մասնագիտական հարաբերությունները թույլ էին տալիս նրա նկարը դարձնել զանգվածային արտադրության օբյեկտ՝ փորագրանկարների և լուսանկարների տեսքով։ Նկարը ոգեշնչման աղբյուր է դարձել կերպարվեստի, թատրոյի և կինոյի գործիչների համար, մասնավորապես Հոլլիվուդում։ Նրա ազդեցությունը նկատելի է ամերիկացի նկարիչ Ռ. Հ. Իվա Գեմելլի «Սուլամիթայի երազանքը» (1934) աշխատանքի գաղափարի և կոմպոզիցիայի վրա։ Ուայթինգը պնդում է, որ Ժերոմի աշխատանքն ազդել է իռլանդացի դրամատուրգ Ջորջ Բեռնարդ Շոուի «Կեսար և Կլեոպատրա» պիեսի վրա (1898), մասնավորապես 3-րդ գործողության գորգի տեսարանի վրա։ Ժերոմի բազմաթիվ նկարներ ազդեցություն են ունեցել հնագույն պատմությունը ներկայացնող ֆիլմերի վրա։

## Պատմական անճշտություն
Պլուտարքոսի «Զուգահեռ վարքագրություններ» աշխատության թարգմանության մեջ, որ կատարել են Ջոն Լենգբորնն ու նրա եղբայր Ուիլյամը, և հրատարակվել է 1770 թվականին, նյութի նկարագրության մեջ, որով Կլեոպատրան թափանցել է պալատ, առաջին անգամ օգտագործվել է «գորգ» բառը՝ «խիտ նյութից գործվածք» իմաստով։ Միևնույն ժամանակ Պլուտարքոսը գրել է այն մասին, որ այժմ հայտնի է որպես ուսապարկ, սակայն գործածված բառի իմաստային փոփոխությունը լեգենդ է վերագրել գորգի մեջ թաքնված Կլեոպատրիայի մասին այլ իմաստով, որը պատմականորեն անստույգ է, սակայն ժամանակակից մշակույթում հայտնի է դարձել հիմնականում Ժերոմի շնորհիվ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Thoré, T. (1870). *Salons de W. Bürger 1861 à 1868*. Volume 2. Paris: Librairie de Ve Jules Renouard. pp.&nbsp;294–295.

Կատեգորիա:1866 նկարներ
Կատեգորիա:Կլեոպատրա
Կատեգորիա:Մերկ կանանց պատկերով նկարներ
Կատեգորիա:Ժան Լեոն Ժերոմի նկարներ
Կատեգորիա:Մասնավոր հավաքածուներում գտնվող նկարներ