Թղթի վերամշակում

**Թղթի վերամշակում**, գործընթաց, որի միջոցով թափոնային թղթից ստացվում են նոր թղթե արտադրանքներ: Բազմակի վերամշակումից հետո մանրաթելերը չափազանց կարճանում են նոր թուղթ արտադրելու համար, ինչի պատճառով թղթի զանգվածի բաղադրատոմսին հաճախ ավելացվում է թարմ մանրաթել (կայուն կերպով մշակվող անտառների ծառերից)։

Թղթի թափոնների վերամշակումը հիմնականում ներառում է օգտագործված կամ հին թղթի խառնումը ջրի և քիմիական նյութերի հետ՝ այն քայքայելու (բաղադրատարրերի բաժանելու) համար։ Վերամշակված թուղթ պատրաստելու համար որպես հումք կարող են օգտագործվել թղթի երեք տեսակներ՝ արտադրական խոտան, մինչսպառողական թափոններ և հետսպառողական թափոններ: Վերամշակված թղթի թղթե մանրաթելերից տպագրական թանաքը հեռացնելու արդյունաբերական գործընթացը՝ թանաքազերծված զանգված ստանալու համար, կոչվում է թանաքազերծում, որը գերմանացի իրավաբան Յուստուս Կլապրոտի գյուտն է:

Թղթի վերամշակումը փրկում է թղթի թափոնները մարդկանց տները զբաղեցնելուց և քայքայման ընթացքում մեթան գազ արտադրելուց: Թղթի արդյունաբերական արտադրությունն ազդում է շրջակա միջավայրի վրա այնտեղ, որտեղ ձեռք են բերվում և մշակվում հումքերը՝ առաջացնելով թափոնների հեռացման հետ կապված հետևանքներ:

## Նկարագրություն
Թղթի վերամշակումը գործընթաց է, որի միջոցով թափոնային թուղթը վերածվում է նոր թղթե արտադրանքի: Կրկնակի մշակումից հետո մանրաթելերը դառնում են չափազանց կարճ նոր թղթի արտադրության համար, այդ իսկ պատճառով թղթի ցելյուլոզի բաղադրատոմսին հաճախ ավելացվում է մաքուր մանրաթել (կայուն եղանակով աճեցված ծառերից)։

## Գործընթաց
Թղթի թափոնների վերամշակումը ամենից հաճախ ներառում է օգտագործված/հին թուղթը ջրի և քիմիական նյութերի հետ խառնելը՝ այն քայքայելու համար: Այնուհետև այն մանրացվում և տաքացվում է, ինչը այն ավելի է քայքայում՝ վերածելով ցելյուլոզի թելերի, որը օրգանական բուսական նյութի տեսակ է. ստացված խառնուրդը կոչվում է միջուկ կամ կեղև: Այն քամվում է մաղերի միջով, որը հեռացնում է պլաստիկը (հատկապես պլաստիկով պատված թղթից), որը կարող է դեռևս լինել խառնուրդի մեջ: Այնուհետև այն մաքրվում է, թանաքազերծվում (թանաքը հեռացվում է), սպիտակեցվում և խառնվում ջրի հետ: Այնուհետև այն կարող է վերածվել նոր վերամշակված թղթի։

Վերամշակված թղթի թղթե մանրաթելերից տպագրական թանաքը հեռացնելու արդյունաբերական գործընթացը՝ թանաքազերծված զանգված ստանալու համար, կոչվում է թանաքազերծում, որը գերմանացի իրավաբան Յուստուս Կլապրոտի գյուտն է։ Թղթի թափոնների մեջ թանաքի բաժինը կազմում է ընդհանուր քաշի մոտ 2%-ը։

19-րդ դարի կեսերին գրքերի և գրենական պիտույքների պահանջարկը մեծացավ։ Մինչ այդ ժամանակը թղթի արտադրողները թղթի համար օգտագործել են դեն նետված վուցե գործվածքների կտորներ, սակայն մատակարարումը չէր կարողանում համընթաց քայլել աճող պահանջարկի հետ։ Առնվազն Միացյալ Թագավորությունում, 19-րդ դարի սկզբից սկսած, գրքերը գնվում էին աճուրդներում՝ դրանց մանրաթելային պարունակությունը նոր թղթի վերածելու (վերամշակելու) նպատակով։

## Հումք
«Վերամշակված թուղթ» պատրաստելու համար որպես հումք կարող են օգտագործվել թղթի երեք կատեգորիաներ՝ գործարանային խոտան, նախասպառողական թափոններ և հետսպառողական թափոններ։ «Գործարանային խոտանը» թղթի արտադրության ընթացքում առաջացած թղթի կտրտուքներն ու այլ մնացորդներն են, որոնք վերամշակվում են հենց թղթի գործարանում։ «Նախասպառողական թափոնն» այն նյութն է, որը դուրս է եկել թղթի գործարանից, սակայն խոտանվել է նախքան սպառողական օգտագործման համար պատրաստ լինելը։ «Հետսպառողական թափոնը» սպառողի կողմից օգտագործվելուց հետո դեն նետված թուղթն է, օրինակ՝ հին ծալքավոր ստվարաթղթե տարաները (OCC), ամսագրերը և լրագրերը։ Վերամշակման համար պիտանի թուղթը կոչվում է «թղթի ջարդոն» (scrap paper), որը հաճախ օգտագործվում է նաև ձևավորված թղթամասայից փաթեթավորումներ պատրաստելու համար։

## Վերամշակման հիմնավորում
Թղթի վերամշակումն ունի մի քանի կարևոր առավելություն. այն թույլ չի տալիս, որ թղթի թափոնները զբաղեցնեն մարդկանց տները և քայքայվելիս մեթան արտադրեն: Քանի որ թղթի բջջանյութը պարունակում է ածխածին (որն ի սկզբանե կլանվել է այն ծառի կողմից, որից այն արտադրվել է), վերամշակումը թույլ է տալիս ածխածինը ավելի երկար պահել մեկուսացված և հեռու մթնոլորտից:

Արդյունաբերական թղթի արտադրությունը ազդում է շրջակա միջավայրի վրա ինչպես վերին օղակներում (որտեղ ձեռք են բերվում և մշակվում հումքը), այնպես էլ ստորին օղակներում (թափոնների հեռացման հետևանքները).։

2023 թվականին միջուկի 92%-ը պատրաստվել է փայտանյութից (ժամանակակից գործարանների մեծ մասում միջուկի միայն 9–16%-ն է պատրաստվում գերաններից, մնացածը ստացվում է փայտի թափոններից, որոնք ավանդաբար այրվում էին)։ Թղթի արտադրությանը բաժին է ընկնում հատված ծառերի մոտ 35%-ը։ Մեկ տոննա լրագրային թղթի վերամշակումը խնայում է մոտ 1 տոննա փայտ, մինչդեռ 1 տոննա տպագրական կամ պատճենահանման թղթի վերամշակումը խնայում է մի փոքր ավելի քան 2 տոննա փայտ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ կրաֆտ միջուկի ստացումը պահանջում է կրկնակի շատ փայտ, քանի որ այն հեռացնում է լիգնինը՝ մեխանիկական միջուկի ստացման գործընթացներից ավելի բարձր որակի մանրաթելեր արտադրելու համար: Վերամշակված թղթի տոննաները չհատված ծառերի քանակի հետ կապելն անիմաստ է, քանի որ ծառերի չափերը խիստ տարբերվում են, և դա հիմնական գործոնն է այն հարցում, թե որքան թուղթ կարող է պատրաստվել որոշակի քանակությամբ ծառերից։ Բացի այդ, հատուկ միջուկի արտադրության համար աճեցված ծառերը կազմում են համաշխարհային միջուկի արտադրության 16%-ը, հին անտառները՝ 9%-ը, իսկ երկրորդ, երրորդ և ավելի սերունդների անտառները կազմում են մնացած մասը։ Միջուկի գործարանների օպերատորների մեծ մասը կիրառում է անտառավերականգնում՝ ծառերի շարունակական մատակարարումն ապահովելու համար։ Անտառային հավաստագրման հաստատման ծրագիրը (PEFC) և Անտառային հոգաբարձուների խորհուրդը (FSC) հավաստագրում են այն թուղթը, որը պատրաստված է անտառային ճիշտ գործելակերպն ապահովող ուղեցույցների համաձայն հատված ծառերից։ Երկու քաղաքականություններն էլ հիմնվում են խստության և ապրանքների ողջամիտ թողարկման տարբեր հարաբերակցության վրա, և այդպիսով նախապատվությունը տրվում է տարբեր կողմերին։

### Էներգիա
Վերամշակման միջոցով էներգիայի սպառումը նվազում է, թեև բանավեճեր կան իրականում իրականացված էներգախնայողության վերաբերյալ: Էներգետիկ տեղեկատվության վարչությունը (EIA) պնդում է էներգիայի 40% կրճատում, երբ թուղթը վերամշակվում է՝ համեմատած չվերամշակված միջուկով պատրաստված թղթի հետ, մինչդեռ Վերամշակման միջազգային բյուրոն (BIR) պնդում է 64% կրճատում։ Որոշ գնահատականների համաձայն՝ թղթի վերամշակումն ունակ է խնայել նոր թուղթ ստեղծելու համար անհրաժեշտ էներգիայի 70%-ը։ Որոշ հաշվարկներ ցույց են տալիս, որ մեկ տոննա լրագրի վերամշակումը խնայում է մոտ  էլեկտրաէներգիա, թեև սա կարող է չափազանց բարձր լինել (տե՛ս ստորև ներկայացված մեկնաբանությունները չվերամշակված միջուկի վերաբերյալ): Սա բավականաչափ էլեկտրաէներգիա է 3 ննջասենյակ ունեցող եվրոպական տունը մի ամբողջ տարի սնուցելու համար կամ բավարար էներգիա՝ հյուսիսամերիկյան միջին տունը գրեթե վեց ամիս ջեռուցելու և օդորակելու համար.։ Միջուկ ստանալու համար թղթի վերամշակումը սպառում է ավելի շատ հանածո վառելիք, քան կրաֆտ գործընթացի միջոցով նոր միջուկ ստանալը. այս գործարաններն իրենց էներգիայի մեծ մասն արտադրում են թափոնների (կեղև, արմատներ, սղոցարանի թափոններ) և կողմնակի արդյունք հանդիսացող լիգնինի (սև հեղուկ) այրումից։ Նոր մեխանիկական միջուկ արտադրող գործարանները մեծ քանակությամբ էներգիա են օգտագործում. անհրաժեշտ էլեկտրական էներգիայի շատ մոտավոր գնահատականը կազմում է 10 գիգաջոուլ մեկ տոննա միջուկի համար (2500 կՎտժ մեկ կարճ տոննայի համար)։

### Աղբավայրերի օգտագործում
2019 թվականին Միացյալ Նահանգներում հեռացվել է մոտ 110 միլիոն մետրիկ տոննա թղթե արտադրանք։ Դրա 56%-ը տեղափոխվել է աղբավայր, 38%-ը՝ վերամշակվել, իսկ մնացածը՝ այրվել։ Կենցաղային պինդ թափոնների մոտ մեկ քառորդը թղթե արտադրանք էր։ Թղթե արտադրանքի տեղափոխումը աղբավայրեր հանգեցրել է մոտ 4 միլիարդ դոլարի կորսված տնտեսական արժեքի.։

### Ջրի և օդի աղտոտում
ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալությունը (EPA) պարզել է, որ վերամշակումը առաջացնում է 35%-ով պակաս ջրի աղտոտում և 74%-ով պակաս օդի աղտոտում, քան առաջնային թղթի արտադրությունը։ Միջուկի գործարանները կարող են լինել թե՛ օդի, թե՛ ջրի աղտոտման աղբյուր, հատկապես եթե արտադրում են սպիտակեցված միջուկ: Ժամանակակից գործարանները զգալիորեն քիչ աղտոտում են առաջացնում, քան մի քանի տասնամյակ առաջվա գործարանները: Թղթի վերամշակումը թղթի արտադրության համար այլընտրանքային մանրաթել է տալիս: Վերամշակված միջուկը կարող է սպիտակեցվել նույն քիմիական նյութերով, որոնք օգտագործվում են առաջնային միջուկը սպիտակեցնելու համար, սակայն ջրածնի պերօքսիդը և նատրիումի հիդրոսուլֆիտը ամենատարածված սպիտակեցնող նյութերն են: Վերամշակված միջուկը կամ դրանից պատրաստված թուղթը հայտնի է որպես PCF, եթե վերամշակման գործընթացում քլոր պարունակող միացություններ չեն օգտագործվել։

### Ջերմոցային գազերի արտանետումներ
Թղթի և ստվարաթղթի արտադրության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները գնահատում են թղթի վերամշակման արտանետումները 0,2-ից մինչև 1,5 կգ CO2-համարժեք/կգ նյութի համար.։ Սա կազմում է առաջնային հումքի արտադրության հետ կապված CO2-ի արտանետումների մոտ 70%-ը.։

## Վերամշակման վիճակագրություն

## Ըստ տարածաշրջանի
### Եվրոպական Միություն

Արդյունաբերական ինքնահարթակ հանդիսացող Եվրոպական վերականգնված թղթի խորհուրդը (ERPC) ստեղծվել է 2000 թվականին՝ վերահսկելու համար թղթի վերամշակման այն թիրախների իրագործումը, որոնք սահմանվել էին 2000 թվականի Թղթի վերամշակման եվրոպական հռչակագրով: Այդ ժամանակից ի վեր հռչակագրով ստանձնած պարտավորությունները թարմացվում են յուրաքանչյուր հինգ տարին մեկ: 2011 թվականին ERPC-ն պարտավորվել է հասնել և պահպանել վերամշակման կամավոր 70% մակարդակը այն ժամանակվա ԵՄ-27 երկրներում, գումարած Շվեյցարիան և Նորվեգիան մինչև 2015 թվականը, ինչպես նաև իրագործել որակական թիրախներ այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են թափոնների կանխարգելումը, էկոդիզայնը և հետազոտությունն ու մշակումը: 2014 թվականին Եվրոպայում թղթի վերամշակման մակարդակը կազմել է 71,7%, ինչպես նշված է 2014 թվականի Մոնիթորինգի հաշվետվության մեջ։ Կարծիք կար, որ ԵՄ-ում թղթի վերամշակման մակարդակը չի կարող գերազանցել 78%-ը մինչև 2023 թվականը գործող մոդելի դեպքում։ Չնայած դրան, Եվրոպայում վերամշակման մակարդակը 2023 թվականին բարձրացել է մինչև 79,3%՝ թղթի սպառման նվազման պատճառով: 2022 թվականին եվրոպական 19 երկրներ գերազանցել են վերամշակման 70% մակարդակը, մինչդեռ 4 երկրներում վերամշակման մակարդակը 60%-ից ցածր էր։

### Միացյալ Նահանգներ

Վերամշակումը Միացյալ Նահանգներում վաղուց է կիրառվում: 1690 թվականին՝ Ամերիկյան հեղափոխությունից գրեթե մեկ դար առաջ, Ռիթենհաուսների ընտանիքը հիմնադրվել է առաջին թղթի գործարանը, որն օգտագործում էր վերամշակված կտավատի լաթեր։ 1993 թվականին՝ 300 տարի անց, գրանցվեց ևս մեկ կարևոր իրադարձություն, երբ առաջին անգամ ավելի շատ թուղթ վերամշակվեց, քան տեղափոխվեց աղբավայր։

Մինչև 1998 թվականը երկրի ողջ տարածքում գործում էին մոտ 9,000 եզրաքարային վերամշակման ծրագրեր և 12,000 վերամշակվող նյութերի ընդունման կենտրոններ: 1999 թվականի դրությամբ հավաքված նյութերի մշակման համար հիմնադրվել էր 480 նյութերի վերականգնման կենտրոն։

2008 թվականին Մեծ անկումը հանգեցրեց նրան, որ հոկտեմբեր ամսին հին լրագրերի գինը ԱՄՆ-ում $130-ից իջավ մինչև $40 մեկ կարճ տոննայի դիմաց ($140/տ-ից մինչև $45/տ)։

2018 թվականին թուղթը և ստվարաթուղթը կազմել են ԱՄՆ-ում առաջացած 67,39 միլիոն տոննա կենցաղային պինդ թափոնների (ԿՊԹ) մասը, ինչը նվազել է 2000 թվականի ավելի քան 87,74 միլիոն տոննայից։ 2018 թվականի դրությամբ թղթե արտադրանքը դեռևս ԱՄՆ-ում առաջացող ԿՊԹ-ի ամենամեծ բաղադրիչն է՝ կազմելով ըստ քաշի 23%։ Թեև թուղթը ամենահաճախ վերամշակվող նյութն է (թղթի թափոնների 68,2 տոկոսը վերականգնվել է 2018 թվականին՝ 1990 թվականի 33,5 տոկոսի համեմատ), այն ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ է օգտագործվում, քան դարասկզբին։ 2018 թվականի դրությամբ թուղթը կազմում էր ԱՄՆ-ում հավաքված բոլոր վերամշակվող նյութերի մեկ երրորդը՝ ըստ քաշի։ Ինտերնետի և էլեկտրոնային փոստի համատարած տարածումը հանգեցրել է թղթի թափոնների հոսքի կազմի փոփոխության. գովազդային փոստը (junk mail) դարձել է հավաքվող նյութերի ավելի մեծ մասը, քանի որ լրագրերի ընթերցումը և անձնական նամակների գրումը նվազում է։

### Հնդկաստան

Այն բանից հետո, երբ Չինաստանը 2018 թվականի հունվարին սահմանափակումներ մտցրեց թափոնների ներմուծման վրա, մեծ քանակությամբ թուղթ սկսեց առաքվել Հնդկաստան: Սակայն Հնդկաստանի ներքին վերամշակումն ապահովում է թղթի ընդհանուր պահանջարկի միայն 30%-ը։ Հնդկաստանը ձգտում է մեծացնել այս տոկոսը՝ զուգահեռ իր գրագիտության մակարդակի բարձրացմանը, իսկ բնապահպանական գործոններն ու վերականգնվող անտառների սահմանափակ հասանելիությունը լրացուցիչ ճնշում են գործադրում այս ցանկության վրա: Հնարավոր վարչական տարբերակների քննարկումն ընթացքի մեջ է։ Վերամշակված թուղթը տնտեսապես շահավետ է, երբ անտառների պաշարները սակավ են։

### Մեքսիկա
Մեքսիկայում թղթի գործարանների հիմնական հումքը ոչ թե փայտանյութն է, այլ վերամշակված թուղթը, որը 2020 թվականին կազմել է հումքի մոտ 90%-ը։

### Հարավային Աֆրիկա
2018 թվականին Հարավային Աֆրիկան վերականգնել է 1,285 միլիոն տոննա վերամշակվող թղթե արտադրանք, ինչը երկրի թղթի վերականգնման մակարդակը հասցրել է 71,7%-ի: Այս վերականգնված թղթի ավելի քան 90%-ն օգտագործվում է տեղական նոր թղթե փաթեթավորման և անձեռոցիկների արտադրության համար։

## Սահմանափակումներ և հետևանքներ
Թելերից բացի, թուղթը կարող է պարունակել բազմազան անօրգանական և օրգանական բաղադրիչներ, այդ թվում՝ մինչև 10,000 տարբեր քիմիական նյութեր, որոնք կարող են պոտենցիալ աղտոտել նոր արտադրված թղթե արտադրանքը։ Օրինակ՝ բիսֆենոլ A-ն (քիմիական նյութ, որը սովորաբար հանդիպում է ջերմային թղթում) ստուգվել է որպես թղթի վերամշակման արդյունքում առաջացող տարբեր թղթե արտադրանքների աղտոտող նյութ։ Թղթե նյութերում հայտնաբերվել են քիմիական նյութերի խմբեր, ինչպիսիք են ֆտալատները, ֆենոլները, հանքային յուղերը, պոլիքլորացված բիֆենիլները (PCB) և թունավոր մետաղները։ Չնայած մի քանի միջոցառումներ կարող են նվազեցնել թղթի վերամշակման մեջ քիմիական բեռը (օրինակ՝ բարելավված ախտահանում, վերամշակման համար թղթի օպտիմալացված հավաքագրում), նույնիսկ որոշակի քիմիական նյութի օգտագործման լիակատար դադարեցումը (փուլային դուրսբերումը) կարող է հանգեցնել դրա շրջանառությանը թղթի ցիկլում տասնամյակներ շարունակ։

## Տես նաև
* Թղթի բնապահպանական ազդեցություն
* Թուղթ (նյութ)

## Ծանոթագրություններ