Շշերի վերաօգտագործում

աջից|մինի|19-րդ դարի վերջի կաթի տարաներ, որոնք վերադարձվող  ապակե շշերի օրինակներ
**Շշերի վերաօգտագործում**, շշերի բազմակի օգտագործում, վերաօգտագործում, ինչպես սկզբնական շշալցնողի, այնպես էլ վերջնական սպառողների կողմից: Բազմակի օգտագործման շշերը մեծ ժողովրդականություն են վայելում սպառողների շրջանում՝ թե՛ շրջակա միջավայրի, թե՛ առողջության անվտանգության նկատառումներից ելնելով: Բազմակի օգտագործման շշերը բազմակի օգտագործման փաթեթավորման օրինակներից մեկն են:

Սպառողի սեղանին անվնաս հասնելու համար շշի պարունակությունը պաշտպանվում է հերմետիկ փակ շշով։ Շշալցումը տեղի է ունենում կանոնակարգերով սահմանված խիստ պայմաններում, պաշտպանված օդից և անմիջապես աղբյուրի մոտ՝ ցանկացած կեղծումից խուսափելու համար։

Միանգամյա օգտագործման շշերի վերօգտագործումը տնային պայմաններում տարածված պրակտիկա է: Իդեալականում, շիշը պետք է լվանալ տաք օճառաջրով յուրաքանչյուր օգտագործումից հետո: Բացի այդ, կարելի է օգտագործել լվացաղ լուծույթ՝ մանրէները վերացնելու համար:

## Պատմություն
մինի|Մաքրող խոզանակների տեսականի, այդ թվում՝ շշերի խոզանակներ
Վաղ շրջանի ապակե շշերը հաճախ վերօգտագործվել են, օրինակ՝ կաթի, ջրի, գարեջրի, գազավորված ըմպելիքների, մածունի և այլ նպատակներով օգտագործված շշերը: Օրինակ՝ ապակե տարաները մշակվել և վերօգտագործվել են տնային պահածոյացման նպատակներով և մեր օրերում շարունակվում է ծառայել նույն նպատակին։

Վերադարձվող շշերի դեպքում մանրածախ վաճառողը,  որպես կանոն, հավաքում էր դատարկ շշերը կամ ընդունում հաճախորդների կողմից վերադարձված դատարկ շշերը: Շշերը պահվում և վերադարձվում էին շշալցնողին բազմակի օգտագործման արկղերի մեջ: Ապակե կաթի շշերը տեղափոխվում էին կաթի արկղերի մեջ և հանձնվում կաթնագործին: Շշալցնողի մոտ շշերի վնասվածությունը ստուվում, մաքրվում, ախտահանվում և վերալցվում էր:

20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած շատ շշեր սկսել են նախատեսվել միանգամյա օգտագործման համար, ինչը վերացնում է հավաքման արժեքը։ Սա հաճախ հնարավորություն է տալիս օգտագործել ավելի բարակ ապակե շշեր և ավելի էժան պլաստիկ շշեր ու ալյումինե խմիչքի տարաներ։

Օրինակ, Շվեդիայում ապակե շշերի վերամշակման ստանդարտ համակարգ կա 1884 թվականից ի վեր։ Սակայն միանգամյա օգտագործման տարաներից առաջացող աղբի ավելացմանը ի պատասխան, տարաների պահպանման օրենքներ են ընդունվել ի թիվս շատ զարգացած երկրների (երբեմն՝ նահանգային և քաղաքային կառավարությունների կողմից)՝ սկսած 1970-ական թվականներից: Այս օրենքները պարտադրում են, որ մանրածախ առևտրականները պետք է կանխավճար գանձեն որոշակի տեսակի տարաների կամ որոշակի ապրանքների համար. այնուհետև մանրածախ առևտրականները պարտավոր են ընդունել դատարկ շշերը կամ տարաները վերամշակման համար և վերադարձնել կանխավճարը: Կառավարության ֆոնդը հարթում է մեկ մանրածախ առևտրականից տարաներ գնելու և դրանք մյուսին վերադարձնելու հետևանքով առաջացած ցանկացած անհավասարակշռություն, ինչպես նաև պահպանում է չվերադարձված տարաներից ստացված շահույթը: Այս գործընթացը ավտոմատացնելու համար հաճախ օգտագործվում են հակադարձ վաճառքի ավտոմատ սարքեր: Մեքենաները սկանավորում են տարաների և շշերի վրա գտնվող շտրիխ կոդը ՝ ստուգելու համար, որ կանխավճարը վճարվել է, մանրատում կամ մանրացնում են տարան՝ կոմպակտ պահեստավորման համար, և տրամադրում են կանխիկ գումար կամ վաուչեր, որը կարող է փոխանակվել խանութի դրամարկղերում:

Գերմանիայում բազմակի օգտագործման ապակե կամ պլաստիկե (PET) շշեր կան բազմաթիվ ըմպելիքների, մասնավորապես՝ գարեջրի և գազավորված ընպելիքի, ինչպես նաև զովացուցիչ ըմպելիքների համար (): Մեկ շշի համար կանխավճարը (**) կազմում է €0.08–0.15, իսկ ոչ վերաօգտագործելի պլաստիկե շշերի համար 0.25 եվրո։ Ապակե շշերի համար, որոնք կրկնակի օգտագործման համար նախատեսված չեն, կանխավճար չկա, սակայն կան բազմաթիվ ապակե շշեր, որոնք լիցքավորվում են. ամենահայտնին *Normbrunnenflasche-* ն է՝ 0.7 լիտրանոց շիշ, որն օգտագործվում է գազավորված ըմպելիքների համար՝ €0.15 կանխավճարով։ Այն ներդրվել է գերմանական հանքային ջրերի արդյունաբերության կողմից 1969 թվականին կայացված որոշումից հետո, և այդ ժամանակվանից ի վեր արտադրվել է ավելի քան հինգ միլիարդ շիշ, որոնք օգտագործվել են մոտավորապես մեկ քառորդ տրիլիոն անգամ։

### Բնապահպանական հետևանքներ
[աջից|մինի|[Թափոնների հիերարխիա]]
Տարաների վերօգտագործումը հաճախ համարվում է ավելի կայուն փաթեթավորման ուղղությամբ քայլ: Վերօգտագործումը թափոնների հիերարխիայի բարձր տեղ է զբաղեցնում: Երբ տարան օգտագործվում է մի քանի անգամ, յուրաքանչյուր օգտագործման կամ լցման ցիկլի համար անհրաժեշտ նյութը կրճատվում է:

Վերադարձվող և չվերադարձվող համակարգերի շրջակա միջավայրի համեմատություններում ներգրավված են բազմաթիվ պոտենցիալ գործոններ: Հետազոտողները հաճախ օգտագործել են կյանքի ցիկլի վերլուծության մեթոդաբանություններ՝ բազմաթիվ բազմազան նկատառումները հավասարակշռելու համար: Որոշ համեմատություններ ցույց չեն տալիս հստակ առավելություն ունեցող, այլ ցույց են տալիս բարդ թեմայի իրատեսական պատկերը։

Շշերի վերօգտագործման կամ այլ ապրանքների մեջ վերամշակման օգտին փաստարկները համոզիչ են: Հաշվարկվում է, որ միայն ԱՄՆ-ում սպառողները վայրկյանում օգտագործում են 1500 պլաստիկ ջրի շիշ: Սակայն միանգամյա օգտագործման պլաստիկ ջրի շշերում օգտագործվող PET պլաստիկի միայն մոտ 23%-ն է վերամշակվում: Այսպիսով, տարեկան մոտ 38 միլիարդ ջրի շիշ է դեն նետվում, ինչը համարժեք է մոտ 1 միլիարդ դոլարի պլաստիկի:  Միջին ամերիկացին տարեկան մեկ անձի համար ծախսում է 242 դոլար միանգամյա օգտագործման պլաստիկ ջրի շշերի վրա: Միանգամյա օգտագործման պլաստիկ ջրի շշերի հետ կապված բնապահպանական և ծախսային հետևանքները շշերի վերօգտագործման ուժեղ փաստարկ են:

### Տնային տնտեսությունների վերօգտագործման համար նախատեսված շշեր
աջից|մինի|Մետաղական ջրի շշեր
[մինի|388x388փքս|Բազմակի օգտագործման [Հանքային ջուր|հանքային ջրի շշեր արկղերի մեջ]]
Վերջին տարիներին սպառողների շրջանում մեծ ժողովրդականություն են վայելում ջրի, սուրճի, աղցանի սոուսի, ապուրի, մանկական կաթնախառնուրդի և այլ ըմպելիքների համար նախատեսված բազմակի օգտագործման խմելու շշերը՝ միանգամյա օգտագործման պլաստիկե շշերի հետ կապված ծախսերի և շրջակա միջավայրի հետ կապված խնդիրների պատճառով: Բազմակի օգտագործման խմելու շշեր պատրաստելու համար օգտագործվող տարածված նյութերն են՝ ապակին, ալյումինը, չժանգոտվող պողպատը և պլաստիկը: Բազմակի օգտագործման շշերը ներառում են ինչպես միաշերտ, այնպես էլ կրկնակի պատերով մեկուսացված շշեր: Որոշ մանկական շշեր ունեն ներքին պարկ կամ փամփուշտ, որը հնարավոր է փոխարինվել յուրաքանչյուր օգտագործումից հետո:

## Առողջություն
Պլաստիկե շշի կրկնակի օգտագործումը լուրջ հիգիենիկ խնդիրներ է առաջացնում, քանի որ այն լցնելու հետ կապված տարբեր քայլերը հանգեցնում են շշի ներսի աղտոտմանը: Այս աղտոտումն ավելի ցայտուն է, եթե շիշը բերանին է մոտեցվում, քանի որ բերանում մեծ քանակությամբ մանրէներ կան: Բերանի խոռոչի մանրէների հարյուրավոր նույնականացված տեսակներից  որոշները կարող են հանգեցնել ատամների խոռոչի կամ լնդերի բորբոքման: Ձեռքերը այդքան «հարուստ» չեն մանրէներով, բայց յուրաքանչյուր ձեռքի վրա կարելի է գտնել մոտավորապես 150 տարբեր տեսակի մանրէներ: Ձեռքերը օճառով լվանալը ոչնչացնում է դրանց մեծ մասը, բայց ոչ 100% -ը: Այնուամենայնիվ, այս մանրէների մեծ մասը անվնաս է, չնայած որոշները կարող են տարբեր հիվանդություններ առաջացնել:

Երբ շիշը բազմիցս լիցքավորվում է, օրինակ, ջրով, ապա այս տարբեր մշակման փուլերի միջոցով ներմուծված մանրէները կարող են շարունակաբար բազմանալ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ծորակի ջրում առկա քլորը գոլորշիանում է կամ բավարար չէ ջուրը պաշտպանելու համար, քանի որ ի սկզբանե այն ​​չի նախատեսվել նման աղտոտումը վերացնելու համար։ Յուրաքանչյուր անգամ ջոր լցնելիս մանրէային պոպուլյացիաները բազմանում են, հաճախ շշին տհաճ հոտ տալով… այդ ժամանակ արդեն ուշ է. միլիոնավոր մանրէներ արդեն կուլ են տրվել։

### Կրկնակի օգտագործման առողջական ռիսկերի ուսումնասիրություն տարրական դասարանների աշակերտների շրջանում
մինի|Պլաստիկե ջրի շիշ
2003 թվականին «Կանադական հանրային *առողջության* հանդեսում» հրապարակվել է Կալգարիի համալսարանի դոցենտ Քեթի Ռայանի ղեկավարությամբ հետազոտողների կողմից անցկացված ուսումնասիրություն։ Ուսումնասիրությունը հետազոտել է Կալգարիի (Կանադա) տարրական դպրոցի աշակերտների կողմից ներկայացված 75 ջրի շշերի պարունակությունը: 75 շշերի տասներեք տոկոսը պարունակել է կանադական խմելու ջրի ուղեցույցներից գերազանցող մանրէների մակարդակ, իսկ գրեթե 9%-ը՝ կղանքի կոլիֆորմներ: Վերջապես, նմուշների ավելի քան 64%-ը գերազանցել է խմելու ջրում հետերոտրոպ մանրէների թույլատրելի սահմանը:

Շշերի մեջ սկզբնապես պարունակվող աղբյուրի ջրի նմուշներում պարզվել է, որ այդ մանրէները ընդունելի սահմաններից ցածր են։ Հետևաբար, հետազոտողները եզրակացրել են, որ շշերի աղտոտումը, հավանաբար, աշակերտների կողմից ձեռքերը չլվանալու արդյունք է, և որ նրանց համար ավելի խելամիտ կլինի ջուր խմել իրենց դպրոցի խմելու աղբյուրներից։

2018 թվականի հունվարն բելգիացի ռեփեր Ռոմեո Էլվիսը փորձել է Շառլ Միշելի կառավարության արձագանքը ստանալ՝ հրապարակելով հանրագիր, որի նպատակն էր արգելել պլաստիկե շշերը հանրակրթական դպրոցներում և տեղադրել խմելու աղբյուրներ աշակերտների համար: Իր փաստարկը հիմնավորելու համար ռեփերը հեգնանքով հայտարարում էր. *«Եթե դուք օգտագործում եք պլաստիկե շշեր, ապա դուք ռասիստ, հոմոֆոբ, սեքսիստ եք և վնասակար եք մոլորակի համար»*։

Վերօգտագործված պլաստիկ շշերի մանրէաբանական գնահատում է կատարվել նաև Գանայում և ստացվել են գրեթե համանման արդյունքներ։

### Ռիսկերի նվազեցում
Ջրի օպտիմալ որակն ապահովելու և մանրէներից պաշտպանվելու համար կան մի քանի նախազգուշական միջոցներ: Քանի որ լույսի և ջերմության ազդեցության տակ գտնվող բաց տարաների պլաստիկը կարող է նպաստել ջրում միկրոօրգանիզմների աճին, խորհուրդ է տրվում.

* բացելուց հետո շիշը պահել սառնարանում,
* ջուրը օգտագործել շիշը բացելուց հետո 48 ժամվա ընթացքում
* եթե շատ արագ չեք սպառում ամբողջ պարունակությունը, ցանկալի է ջուրը լցնել բաժակի մեջ, այլ ոչ թե անմիջապես խմել շշից։
Սննդամթերքի անվտանգության կարգավորող մարմինը խորհուրդ է տալիս ընտրել չժանգոտվող պողպատից կամ ապակե ջրի շշեր:

## Քիմիական տեսանկյունից
2003 թվականին լայնորեն տարածվել է մի խաբեություն (էլեկտրոնային նամակի տեսքով), որում նշվում էր պլաստիկե շշերից քիմիական նյութերի արտահոսքի մասին՝ կրկնակի լվացման, ողողման կամ տաքացման պատճառով: Էլեկտրոնային նամակում հատուկ նշվում էր DEHP քիմիական նյութը, որը կեղծ կերպով նույնականացվել էր որպես N,N-դիէթիլհիդրօքսիլամին ((C2H5)2NOH): PET պլաստիկե շշերում օգտագործվող պլաստիկացնող նյութը *դի(2-էթիլհեքսիլ) ադիպատն* է:

Խաբեության որոշ տարբերակներում հղում է արվել Ջոնս Հոփքինսի հիվանդանոցին՝ սառեցված շշալցված ջրի և միկրոալիքային վառարանում պատրաստման վերաբերյալ: Հիվանդանոցը 2008 թվականին իր կայքում հրապարակել է հերքում, և այս խաբեության վերաբերյալ հարցերը պարբերաբար կրկին հայտնվում են HoaxBuster ֆորումում:

Սննդամթերքի անվտանգության կարգավորող մարմինը (FDA), հայտնել է, որ BPA-ն, -ն և DEHA-ն սննդամթերքում մարդու առողջության համար վտանգ չեն ներկայացնում, քանի որ դրանց ազդեցության ներկայիս մակարդակը զգալիորեն ցածր է օրական թույլատրելի չափից (FDA): Այնուամենայնիվ, մտահոգվածությունը փարատելու համար խորհորդ է տրվում BPA-ի ազդեցության համար ընտրել չժանգոտվող պողպատից կամ ապակե ջրի շշեր: Բացի այդ, պետք է նկատի ունենալ, որ որոշ, թեև ոչ բոլորը, պլաստիկներ, որոնք նշված են 3 կամ 7 վերամշակման կոդերով, կարող են պարոնակել BPA:

## Տես նաև
* Շշալցված ջուր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Yam, K. L., "Encyclopedia of Packaging Technology", John Wiley & Sons, 2009, ․

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում
Կատեգորիա:Հիգիենա
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Կատեգորիա:Պլաստմասսաներ
Կատեգորիա:Փաթեթավորում