open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մասրենի չինական

**Մասրենի չինական ** (), վարդածաղկավորների ընտանիքի վարդազգիների ցեղի բույս։ Երբեմն անվանվում է նաև հնդկական կամ թեյի վարդ։ 
## Նկարագրություն
Մինչև 1.5-2 մ բարձրությամբ (երբեմն՝ կիսամշտադալար) տերևաթափ թուփ է։ Կեղևը վառ կանաչ է, փայլուն, հարթ։ Փշերը հատ ու կենտ են, խոշոր, միայնակ, թեթևակի կեռված։ Տերևները կենտ փետրաձև են, կազմված 3—5 տերևիկներից, որոնք կաշվեկերպ են, լայն ձվաձև կամ
երկարավուն 2,5-6 սմ երկարությամբ, սրածայր, վերևի կողմից մուգ կանաչ, փայլուն, ներքևի կողմից ավելի բաց գույնի, անփայլ, մերկ, մանր սղոցաեզր։ Տերևակոթունը և տերևի ներքևի մակերեսը ջղերի ուղղությամբ ծածկված են մանր փշերով։ Ծաղիկները միայնակ են, հազվադեպ 2—3 հատ միասին, մեծ մասամբ լիաթերթիկ, ունեն երկար, գեղձավոր ծաղկակոթեր։ Պսակաթերթիկները բաց վարդագույն են կամ մուգ ծիրանագույն, սպիտակավուն կամ բաց դեղնավուն։ Պտուղները տանձանման են, հասունանալիս կեղտադարչնագույն գունավորում են ստանում։ Ծաղկում է մայիս-
սեպտեմբեր ամիսներին։

## Տարածվածություն
Վայրի վիճակում չի հանդիպում։ Պատկանում է այն բույսերի թվին, որոնց վայրի նախնիները վաղուց անհետացել են և պահպանվել են միայն մշակության մեջ։ Տիպիկ արխեոֆիտ է։ Հայաստանի պայմաններում մշակվում է ամենուրեք։ Հատկապես լավ է աճում ցածրադիր գոտու պայմաններում։ Միջին և վերին գոտում երբեմն ցրտահարվում է, սակայն արագորեն վերականգնվում և առատորեն ծաղկում է։ Հայաստանի պայմաններում մշակվում են 140 — 150 բարձր դեկորատիվ սորտեր։

## Կիրառություն
Ամենատարածված և մեծ մասսայականություն վայելող դեկորատիվ կուլտուրաներից մեկն է։ Հայաստանում մշակվում է անհիշելի վաղ ժամանակներից։ Դեռ հեթանոսական ժամանակներում տարածված էր ամենուրեք և պաշտամունքի առարկա էր հանդիսանում։ Վարդի մասսայական ծաղկման շրջանը համընկնում էր «Վարդավառ» տոնի հետ, որի ժամանակ մարդիկ մեկը մյուսի վրա ջրում նոսրացած վարդի հյութ էին շաղ տալիս։ Վարդը
դեռ հազարամյակներ առաջ օգտագործվում էր հանդիսությունների և սգո արարողությունների ժամանակ։ Պատերազմից հաղթանակով վերադարձած հերոսներին օծում էին վարդի յուղով և վարդից հյուսած պսակով։ Դեռ հեթանոսական ժամանակներում կար հատուկ մեքենա, որի օգնությամբ վարդի թերթիկներից յուղ էին ստանում։

Այսօր էլ վարդը չի կորցրել իր նշանակությունը, որպես արժեքավոր դեկորատիվ բույս։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Գեղածնկիկ մատիտեղանման

**Գեղածնկիկ մատիտեղանման** (), մատիտեղազգիների ընտանիքին պատկանող գեղածնկիկների ցեղի ծածկասերմ բույս, գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

0,5-1,5 մ բարձրությամբ տերևաթափ թուփ է։ Ճյուղերը ծածկված են սպիտակավուն կեղևով։ Տարեկան ընձյուղները ճյուղավորված են, հատվածավոր։ Տերևները մանր են, ռեդուկցված (ապաճած), նեղ մախաթանման։ Ծաղիկները երկսեռ են։ Ծաղկապատի մասնիկները պտուղների վրա դեպի ցած են թեքված։ Պտուղը ծածկված է խոզանանման, կոպիտ մազմզուկներով։ Տարածված է Կովկասում, Բալկանյան թերակղզում, Փոքր Ասիայում, Արևմտյան Հայաստանում, Իրանում։ Հայաստանում հանդիպում է Արարատյան դաշտում, որտեղ աճում է անապատային ավազուտներում (Գորովան)։

## Նկարագրություն
1,5 մ բարձրությամբ չռված-ճյուղավորված, հատվածավոր ճյուղերով և ռեդուկցված մանր տերևներով թուփ է։ Ծաղկապատը պարզ է։ Պտուղը ծածկված է խիտ թևեր առաջացնող ճյուղավորված խոզաններով։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Վեդու շրջակայք)։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Անատոլիայում, Իրաքում, Իրանում, Թուրքմենիայում և Պակիստանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ծովի մակարդակից 850-950 մ բարձրությունների վրա, ստորին լեռնային գոտում և ավազային անապատում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Ավազանի արտահանման, արածեցման և գյուղատնտեսական հողերի ընդարձակման հետևանքով տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված է որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի «Գոռավանի ավազուտներ» արգելավայրի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Թփեր
Կատեգորիա:Հնդկացորենազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Քարազկեռի

**Քարազկեռի** (), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող  բույսերի ցեղ։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է 0,5֊3 մետր բարձրությամբ։ Երիտասարդ ընձյուղները ծածկված են խիտ թաղիքանման աղվամազով։ Տերևները ձվածրաձև են, 4֊6 սմ երկարությամբ և 2֊3 սմ լայնությամբ, ամբողջաեզր, միայն երբեմն գագաթնային մասում, ատամնաեզր, կաշվեկերպ, թե՛ հիմքում և թե՛ գագաթում կլորավուն, գագաթին կարճ, սրածայր հավելվածով, երբեմն՝ փոսիկով, վերևի կողմից մերկ, ներքևից՝ ծածկված թաղիքասպիտակ աղվամազով, որը պահպանվում է մինչև պտուղների հասունացումը։

Ծաղիկներն ունեն սպիտակ կամ բաց դեղնավուն պսակ` հավաքված  4֊6 ծաղիկներից կազմված ողկույզներում; Սռնակն ազատ է, կարճ, բաժակաթերթիկները եռանկյունաձև են, պատված թաղիքանման աղվամազով, պահպանվում են հասունացած պտղի վրա։ Պտուղը 10 մմ տրամագծով փոքրիկ խնձոր է` քաղցր ու  հյութալի։ Լինում է սև` կապտավուն խավով պատած, կամ կարմիր` մանուշակագույն խավով պատած։

Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են հուլիս-օգոստոսին։

Բուժիչ հատկություններ ունեն բույսի կեղևը, ծաղիկը, տերևը, պտուղը։ Կեղևը պարունակում է դաբաղանյութեր, տերևը` ասկորբինաթթու, ծաղիկը և պտուղը` նաև ռուտին և կարոտին։

Պտուղները պարունակում են մինչև  12 % շաքար, մոտ 1 % թթուներ, 0,5 % դաբաղանյութեր, մոտ 40 % ասկորբինաթթու, կարոտին, ներկանյութեր։

Էկոլոգիական խումբը՝ XIII:

## Տարածվածություն
Հայտնի են 19 տեսակ և մի քանի հիբրիդային ձևեր, որ աճում են հյուսիսային կիսագնդի մեղմ գոտիներում՝ Հյուսիսային Ամերիկայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Կենտրոնական և Հարավային Եվրոպայում, Կովկասում, Ղրիմում, Ճապոնիայում։

Հեշտ հարմարվում են պայմաններին, լայնորեն տարածված են աշխարհով մեկ, այդ թվում Թուրքիայում, Իրանում, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Աշոցքում, Սևանի ավազանում, Վայքում։

Հանդիպում է նաև վայրիացած տեսակը։ Սերմերը տարածում են թռչունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Տանձենի Բրովիչի

**Տանձենի Բրովիչի** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի ծածկասերմ բույս։ Տերևաթափ ծառ է՝ 10 - 12 մ բարձրությամբ և 40-60 սմ բնի տրամագծով։ Տարածված է միայն Հայաստանում՝ Վայքում, խիստ սահմանափակ տարածություններում, հատ ու կենտ, փոքր խմբերով՝ գյուղերի շրջակայքում, անտառների եզրերին, ծովի մակերևույթից 1600-1800 մ բարձրություններում։ Որպես տիպիկ հայկական էնդեմ, պետք է պահպանել և տարածել։

## Նկարագրություն
Մինչև 15 մ բարձրությամբ, լայն բրգաձև սաղարթով, հաստ փշերով ծառ է։ 6-8 սմ երկարությամբ, 3-5 սմ լայնությամբ շատ բարակ, մերկ, մանր անհավասար աղեղնաատամնավոր եզրերով։ Պտուղը վաղ թափվող բաժակի մասերով է, տանձաձև, հարթ, 3–4 սմ երկարությամբ, բարակ երկար պտղակոթերով, մինչև 6 սմ երկարությամբ։

## Տարածվածություն
Բույսը աճում է միայն Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Եղեգիս գետի կիրճ, Հերմոն և Վարդահովիտ գյուղերի շրջակայք)։

## էկոլոգիա
Աճում է վերին լեռնային գոտում, ծովի մակարդակից 1700-2100 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում, անտառների և դաշտերի եզրին, մարգագետիններում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում հունիս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ է։ Հայտնի է ընդամենը մեկ պոպուլյացիա 10 կմ²-ից պակաս տարածման և բնակության շրջանների մակերեսով։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ռոդոթիպուս կերիանման

**Ռոդոթիպուս կերիանման** (), վարդազգիների ընտանիքի, ռոդոթիպուս ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է 2 — 5 մ բարձրությամբ, ուղիղ ճյուղերով և հակադիր տերևադասավորությամբ։ Տերևները ձվաձև են կամ երկարավուն ձվաձև, սրածայր, 4 — 8
սմ երկարությամբ, կրկնակի, սուր, սղոցաեզր, վերևի կողմից մերկ, մուգ կանաչ, ներքևի կողմից նոր բացված ժամանակ մետաքսամազմզուկապատ, բաց կանաչ, 3 — 5 մմ երկարությամբ կոթունով։ Ծաղիկները միայնակ են, գագաթնային, մաքուր սպիտակ, 3 — 5 սմ տրամագծով։ Բաժակը տափակ է, ունի 4 ձվաձև բաժակաթերթիկ,
պսակաթերթիկները 4-ն են, կլորավուն, առէջները բազմաթիվ են, պսակաթերթիկներից կրկնակի անգամ կարճ, Փոշանոթները սև են, սերմնարանները մեծ մասամբ 4-ն են։ Պտուղը կազմված է սև դարչնագույն, Փայլուն կորիզներից, որոնք ունեն ալրանման պտղամիս, 7,5 մմ երկարությամբ և 5,5 մմ տրամագծով։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբերին։ Ցրտահարվում է —20—22&nbsp;°C-ի սառնամանիքների դեպքում։ Վատ է դիմանում խոտաբույսերի կոնկուրենցիային, ուստի և պահանջում է մշտապես պայքար մոլախոտային բուսականության դեմ։ Բազմանում է սերմերով, ցանքը նպատակահարմար է կատարել աշնանը։ Լավ է բազմանում նաև փայտացած և կանաչ կտրոններով։

## Տարածվածություն
Տարածված է ճապոնիայում և կենտրոնական Չինաստանում։ Հայաստանում մշակվում է 60-ական թվականներից (Երևան, Բյուրական, Իջևան, Գյուլագարակ)։

## Կիրառություն
խորհուրդ է տրվում օգտագործել որպես դեկորատիվ բույս մեր հանրապետության ցածրադիր շրջաններում, ծովի մակերևույթից մինչև 1200 — 1400 մ բարձրությունների
վրա։

## Ծանոթագրություններ
Մրտավարդ կովկասյան

**Մրտավարդ կովկասյան, լեռնավարդ կովկասյան** (), hավամրգազգիների ընտանիքի, մրտավարդ ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Մշտադալար թուփ է, պառկած, սողացող ցողուններով և աղեղնաձև բարձրացող ճյուղերով, մինչև 1-1,5 մ բարձրությամբ։ Կեղևը մուգ գորշավուն է։ Երիտասարդ ընձյուղները թեթևակի աղվամազով են ծածկված։ Բողբոջային թեփուկները սովորաբար երկար են պահպանվում ընձյուղների վրա։ Տերևները երկարավուն են, կամ երկարավուն-էլիպսաձև, 4-12 սմ երկարությամբ, 1,8-4 սմ լայնությամբ, կլորավուն կամ սուր գագաթով, հիմքում սեղմված, թեթևակի ոլորված եզրերով, աղոտ, մուգ կանաչավուն, մերկ, ներքևից նուրբ, շիկագույն կամ դարչնագույն մազմզուկներով ծածկված, 0,5-1,7 սմ երկարության տերևակոթուններով։ Ծաղիկները 7-10-ական խմբերով գտնվում են աղվամազապատ, 2-4 սմ երկարության ծաղկակոթունների վրա։ Բաժակը թաղիքանման է, մանր, եռանկյուն բաժիններով։ Պսակը սպիտակ է կամ կրեմագույն, կանաչ խալերով, ծաղկաթափի ժամանակ վարդագույն գույն է ստանում, ընդ որում խալերը կարմրում են։ Տրամագիծը 5 սմ է, լայն-ձագարաձև, զանգականման, 10 առէջներով, սերմնարանը թաղիքանման մազմզուկներով է ծածկված։ Պտղատուփը շիկաթաղիքանման է։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին։ Բավականին ցրտադիմացկուն է, տերևները պարունակում են դաբաղանյութեր, վիտամին C:

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում (Մեծ Կովկաս, Արևմտյան և Արևելյան Անդրկովկաս), հյուսիսարևելյան Անատոլիա (Լազիստան)։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Համզաչիմանում, Միափորի լեռնաշղթայում փոքրիկ թփուտների ձևով, անտառի եզրին։ Ներկայումս Հայաստանում ստույգ հայտնի են ընդամենը երկու պոպուլյացիաներ, որոնց տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ2–ից պակաս է։ Սովորաբար աճում է մերձալպյան և ալպյան գոտում, անտառի վերին սահմաններից բարձր, ծովի մակերևույթից մինչև 1800-3000 մ-ի սահմաններում, համեմատաբար խոնավ լեռնալանջերում, որտեղ հողի ռեակցիան չեզոք է կամ թույլ թթվային։ Գերադասում է ստվերոտ լանջերը, աճում է խոշոր թփուտների ձևով։ Արարատյան դաշտի պայմաններում վատ է աճում, քանի որ խիստ տուժում է օդի չորությունից և հողում կալցիումի առատությունից։ Դժվար է տանում վերատնկումը։ Այն սակավաթիվ մշտադալար տեսակներից է, որոնք չորրորդական դարաշրջանի սառցապատման շրջանում պահպանվել են ձյան շերտի տակ։ Իր բնական տարածման սահմաններում ներկայումս էլ ձմեռում է նույն եղանակով։ Գրանցված է Հայաստանի բուսականության «Կարմիր գրքի» այն տեսակների թվում, որոնց տարածման սահմանները աստիճանաբար կրճատվում են և անհետացման վտանգի տակ են գտնվում։ Հայաստանում պահպանման համար 1959 թվականին հիմնադրվել է Մրտավարդենու արգելավայրը, որը ներկայում տեղակայված է Լոռու մարզում։

## Կիրառություն
Ունի բազմաթիվ պարտիզային ձևեր, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների գույնով, թփի ձևով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հավամրգազգիներ
Կենսածառ արևելյան

**Կենսածառ արևելյան** (լատ.՝ Biota orientalis Endl), նոճազգիների ընտանիքի, կենսածառ ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
15 - 18 մ բարձրությամբ մշտադալար ծառ է, որն ունի ձվաձև կամ բրգաձև սաղարթ։ Փշատերևները մուգ կանաչ են, մինչև 1,0 մմ երկարությամբ, ռոմբա-ձվաձև։ Կոները մսալի են, սերտաճած թեփուկներով․ մինչև հասունանալը կապտականաչ են, հասունանալիս՝ կարմրադարչնագույն։ Դրանք ունեն կեռիկներ։ Ծառը դանդաղ է աճում, որի շնորհիվ խուզելուց հետո երկար ժամանակ պահպանում է տրված ձևը։ Ստվերատար է և ջերմասեր։ Լավ է դիմանում ինչպես օդային, այնպես էլ հողային երաշտին։ Ձողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ, սակայն լավ է աճում թեթև, կրային միացություններով հարուստ, ջրաթափանց հողերում։ Հայրենիքը Հյուսիսային Չինաստանի լեռներն են։ Բազմանում է սերմերով և կտրոններով։ Կան այս ծառի բազմաթիվ դեկորատիվ ձևեր, որոնք ավելի դանդաղ են աճում, քան հիմնական տեսակը։

## Տարածվածություն
Տարածված է ամենուրեք․ դժվար է պատկերացնել մի բնակավայր, որտեղ կենսածառ աճելիս չլինի։ Երևանում հանդիպում են մոտ 70 տարեկան ծառեր, որոնք 30-35 տարեկան հասակում նախկին «Սարդարի այգուց» տեղափոխվել և տնկվել են Շահումյանի անվան բուլվարում։ 1965 թվականին այդ ծառերի բարձրությունը անցնում էր 10-12 մ-ից, բնի բարձրությունը կազմում էր 2,2-3,0, տրամագիծը 25-30 սմ, սաղարթի լայնությունը՝ 4,0X4,5 մ։ Ըստ բարձրության տարեկան աճը կազմում էր հազիվ 6-10 սմ։ Այդ բույսերը ոչնչացվեցին բուլվարի վերակառուցման ընթացքում։

Երևանի կանաչ գոտում և բուսաբանական այգում արևելյան կենսածաոը առատ ինքնացան է տալիս։ Ձմռան ընթացքում սաղարթը գորշանում է։ Պտղաբերում է ամեն տարի՝ չափազանց առատորեն։ Լավ է աճում նույնիսկ թույլ աղակալած և խիստ քարքարոտ հողերի վրա։ Վնասատուներով և հիվանդություններով չի վարակվում։ Ընձյուղների աճը սկսվում է ապրիլի սկզբին։ Ծաղկում է ապրիլի կեսերին։ Կոները հասունանում են հոկտեմբերին։ Որոշ տարիներին ծաղկում է երկրորդ անգամ՝ մայիսն։

Կիրովականում 22 տարեկանում այն հասնում է 4,2-4,5 մ բարձրության, 8,0-8,5 սմ բնի տրամագծով, 2,3X2,5 մ սաղարթի լայնությամբ։ Չի ցրտահարում, ամեն տարի առատ պտղաբերում է։

Գյուլագարակի «Սոճուտում» նույնպես լավ է աճում, սակայն ավելի թույլ է պտղաբերում, քան Երևանում։

Սևանում ձմեռում է ձյան ծածկոցի տակ։ Երբ ձյունածածկոցը բարակ է, իսկ ձմեռը խիստ զգալիորեն ցրտահարվում է, չի պտղաբերում։ Աճը այստեղ խիստ դանդաղ է։

## Կիրառություն
Կարելի է լայնորեն օգտագործել հակաէրոզիոն անտառկուլտուրաներում, նախալեռնային, կիսաանապատային, ներքին և միջին լեռնային անտառային գոտիներում։
Էկոլոգիական խումբը X: Մշակության հավանական շրջանները՝ 2-3, Յա, 7 - 10,
12, 17-32:
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նոճազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Տանձենի ուսսուրական

**Տանձենի ուսսուրական** (), վարդազգիների ընտանիքի տանձենիների ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ 10-15 մ բարձրությամբ, փշերով ծածկված գորշավուն, գրեթե սև, փայլուն ճյուղերով։ Սաղարթը խիտ է ու լայն։ Ընձյուղները և բողբոջները սկզբում
բրդանման աղվամազով են ծածկված, ավելի ուշ՝ մերկանում են։ Տերևակոթունների երկարությունը հասնում է 2-6 սմ-ի, սկզբում մազմզուկապատ, հետագայում՝ մերկ։ Տերևները համարյա կլորավուն են, թույլ սրտանման կամ կլորավուն հիմքով, սրածայր գագաթով, սուր սղոցաեզր, ներքևի կողմից թեթևակի աղվամազապատ, վերևի կողմից մերկ և փայլուն, մինչև 5 սմ երկարությամբ։ Վահանիկները բազմածաղիկ են, խոշոր, 3-4 սմ տրամագծով, սպիտակ ծաղիկներով։ Պտուղը ունի կարճ պտղակոթուն, դեղնավուն է կամ կանաչավուն, երբեմն կարմիր խալերով, կլորավուն, կամ տանձանման, հաստ կեղևով և կոշտ պտղամսով, որը պարունակում է մեծ քանակությամբ քարաբջիջներ։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբերին։ Անփոխարինելի պատվաստակալ է տանձենիների ցրտադիմացկուն սորտեր ստանալու համար։ Ինչպես հայտնի է, այդ եղանակով է Ի. Վ. Միչուրինը ստացել Միչուրինի Բերե ձմեռային սորտը։
Էկոլոգիական խումբը XIII: Մշակության հավանական շրջանները 1 -32։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Հեռավոր Արևելքում, Ուսսուրի գետի ավազանում, Մանջուրիայում և Կորեայում։ Հայաստանի պայմաններում հաջողությամբ է կլիմայավարժվել և էկոլոգիական ճնշվածության նշաններ հանդես չի բերում, Երևանում կան խոշոր, մինչև 10 - 12 մ բարձրության, պտղաբերող ծառեր։

## Ծանոթագրություններ
Աղահասկիկ մերձկասպյան

**Աղահասկիկ մերձկասպյան** (), թելուկազգիների ընտանիքի, աղահասկիկ ցեղի բույս։
## Նկարագրություն

Թուփ կամ փոքր ծառ է՝ մինչև 3,5 մ բարձրությամբ, ուժեղ ճյուղավորված սաղարթով, որը թվում է անտերև։ Երիտասարդ ընձյուղները հատվածավոր են, կապտավուն (ձմռանը գրեթե սև), մսալի, գլանաձև, խորդուբորդ, քանի որ ծածկված են մանր փշիկներով, հազվադեպ հարթ։ Տերևները շատ մանր են, սուր-եռանկյունաձև, թեփուկանման, որոնք միմյանց հետ սերտաճելով, ցողունի շուրջը առաջացնում են նրանից մի փոքր հեռացած գոտի։ Ծաղկաբույլը հասկանման է։ Ծաղիկները երեքական գտնվում են թեփուկանման տերևների ծոցերում, երկսեռ են, 3 անդամանի, 1 առէջանի, սերմնարանը ունի 2 սպի։
 
## Տարածվածություն

Տարածված է Կովկասում, մերձալպյան շրջանում, Միջին Ասիայում, Չինաստանում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Արարատյան դաշտում (Երասխահուն), որտեղ հիմնականում աճում է ալկալի, խիստ աղակալած հողերում։

## Կիրառություն

Օգտագործվում է որպես վառելիք։ Ձմռանը դրանով սնվում են անասունները։ Աչքի է ընկնում դեկորատիվ բարձր հատկանիշներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Բարդի դափնետերև

**Բարդի դափնետերև** (), ուռազգիներ ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն

Տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 20-25 մ բարձրությամբ և 1-1,5 մ բնի տրամագծով։ Բունը և առաջին կարգի ճյուղերը հաստ են, ծածկված մոխրավուն կեղևով։ Սաղարթը վրանաձև է։ Բնի ներքին մասի կեղևը մուգ մոխրագույն է, խոր ճաքճքված։ Երիտասարդ ընձյուղները բաց դեղնավուն են կամ դեղնագորշավուն, սովորաբար 3 երկայնական, թևանման, խցանային ելուստներով, որոնց միջև կեղևը ցրված մազմզուկապատ է։ Բազմամյա ճյուղերի կեղևը գորշականաչավուն է, հարթ։ Բողբոջները երկարավուն-ձվաձև են, սրածայր, 1-2 սմ երկարությամբ, կպչուն, ծածկված դեղնագույն խեժով։ Տերևները ձվաձև են, երկարավուն-ձվաձև, նշտարաձվաձև, հիմքում կլորավուն կամ լայն-սեպաձև, գագաթում աստիճանաբար սրվող, մանր-սղոցաեզր, ատամիկների եզրերին կլոր գեղձիկներով։ Նոր բացված տերևները ծածկված են թեթև աղվամազով կամ մերկ են, հետագայում լրիվ մերկ կամ թարթիչաեզր, վերևի կողմից մուգ կանաչ, փայլուն, ներքևի կողմից սպիտակավուն, 13-15 սմ երկարությամբ և 2-7 սմ լայնությամբ։ Տերևակոթունները 2,5-9 անգամ ավելի կարճ են, քան տերևաթիթեղները, համարյա գլանաձև են, վերևից ամբողջ երկարությամբ ակոսիկավոր, չռված-մազմզուկապատ։ Ծաղկակից թեփուկները մանր են, 3-5 մմ երկարությամբ, ձվաձև կամ կլոր։ Առէջների թիվը հասնում է 60-ի։ Փոշանոթները ծիրանագույն են։ Ծաղկում է ապրիլին, պտուղները հասունանում են հունիս-հուլիսին։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Սիբիրում, Արևելյան Ղազախստանում, Մոնղոլիայի հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում։ Աճում է գետահովիտներում, խոնավ վայրերում։ Շատ է տարածված Շիրակի դաշտում, որտեղ ամենահեռանկարային ծառատեսակներից մեկն է համարվում։ ճանդիպում է նաև Սևանի ավազանում, Ջանգեզուրում, Աշոցքում, Կալինինոյում և այլ վայրերում։ Ամենուրեք միանգամայն ցրտադիմացկուն է և լավ է դիմանում բարձրլեռնային շրջանների էկոլոգիական աննպաստ պայմաններին։

## Կիրառություն
Աչքի է ընկնում արտակարգ ցրտադիմացկունությամբ։ խոնավասեր է և լուսասեր, պահանջկոտ է հողի նկատմամբ։ Չորադիմացկուն չէ. վատ է աճում Արարատյան դաշտի կանաչ տնկարկներում։ Նույնիսկ առատ ոռոգման դեպքում ամեն տարի նկատվում է վաղաժամկետ, հարկադրական տերևաթափ։	ճամեմատաբար լավ է աճում հանրապետության բարձրլեռնային շրջաններում։ Էկոլոգիական խումբը՝ XII ա։ Մշակության հավանական շրջանները՝ 1-17, 19-21, 29-31։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Դափնյակ անդրկովկասյան

**Դափնյակ անդրկովկասյան** (), գոճմակազգիների ընտանիքի դափնյակ ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Մշտադալար թուփ է բաց գորշավուն կեղևով և թափված տերևների հետքերով ծածկված ճյուղերով։ Տերևները հավաքված են խիտ աղվամազով ծածկված ընձյուղների գագաթին, մանր են, երկարավուն էլիպսաձև, 1,5-3 սմ երկարությամբ և 0,5-0,7 սմ լայնությամբ, կաշվեկերպ են, նստադիր, ներքևի կողմից ծածկված ցրված սպիտակ մազմզուկներով։ Ծաղիկները 3-5-ական, գտնվում են ճյուղերի գագաթներին, սպիտակ են։ Ծաղկում է մայիս-հուլիս ամիսներին, պտուղները կարմիր են, հասունանում են օգոստոսին։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Փոքր Ասիայում, Իրանում։ Հանդիպում է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական շրջաններում, Արագածոտնում, Սևանի ավազանում, մերձալպյան գոտու չոր, քարքարոտ լանջերում, գետահունային ավազուտներում։

## Կիրառություն
Անդրկովկասյան դափնյակը խիստ թունավոր, բայց միաժամանակ նաև բարձր դեկորատիվ բույս է։ Աճում է միայն պարարտ, չեզոք կամ թույլ թթվային հողերում, խիստ տուժում է օդի չորությունից, վատ է աճում վերատնկման դեպքում։ Բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։ Անդրկովկասյան դափնյակը արժեքավոր դեղաբույս է, նրանից ստանում են մի շարք կարևոր դեղամիջոցներ։ Ունի նաև մանրէասպան հատկություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գոճմակազգիներ
Թեղի գետնամերձ

**Թեղի գետնամերձ** (), եղինջածաղկավորների կարգի, թեղազգիների ընտանիքի ծառ։

## Նկարագրություն
Ծառ է՝ մինչև 16 մ բարձրությամբ և 80 սմ բնի տրամագծով։ Սաղարթը վրանաձև է։ Որոշ դեպքերում թփանման տեսք է ունենում։ Բնի վրայի կեղևը մուգ մոխրավուն է, խոր ճեղքերով ծածկված, ընձյուղների վրա դեղնավուն, ավելի ուշ՝ դեղնամոխրավուն։ Բողբոջները բութ են, ձվաձև, 3-5 մմ երկարությամբ։ Տերևակիցները լայն են, համարյա սրտանման հիմքով։ Տերևները կաշվեկերպ են, մանր, 3-7 սմ երկարությամբ, էլիպսանշտարաձև, սրածայր, եզրերում կրկնակի սղոցաեզր, գրեթե հավասարակողմ հիմքով, վերևի կողմից փափուկ, մերկ, 2-4 մմ երկարությամբ կոթուններով։ Ծաղիկներն ունեն աննշան, 1 մմ երկարությամբ կոթուններ, փոշանոթները մանուշակագույն են։ Տերևները բացվում են ծաղկումից հետո։ Թևապտուղները լայն-էլիպսաձև են կամ գրեթե կլոր, 1,5-2 սմ երկարությամբ։ Ընկուզիկը գտնվում է կենտրոնում։ Ծաղկում է փետրվար-ապրիլ ամիսներին, պտղաբերում է ապրիլ-մայիսին։ Բազմանում է սերմերով, արմատային մացառներ չի տալիս։

## Տարածվածություն
Տարածված է Արևմտյան Սիբիրում (Անդրբայկալ), Հեռավոր Արևելքում, Չինաստանում, Ճապոնիայում, Կորեայում, Մոնղոլական ժողովրդական հանրապետության հյուսիսում, որտեղ աճում է գետահովիտներում, քարքարոտ վայրերում։ Հայաստանի պայմաններում հաջողությամբ է կլիմայավարժվել։ Ամեն տարի առատորեն պտղաբերում է, ընդ որում սերմերը աչքի են ընկնում բարձր ծլունակությամբ։

## Կիրառությունը
Արագ է աճում, լավ է տանում խուզումը, լայնորեն է օգտագործվում ինչպես կանաչապատման, այնպես էլ անտառապատման բնագավառում։ Լուսասեր է, երաշտադիմացկուն, լավ է աճում նույնիսկ աղակալած հողերում։ Պիտանի է հատկապես Արարատյան դաշտի և ցածրադիր գոտու այլ շրջանների համար։ Էկոլոգիական խումբը XI: Մշակության հավանական շրջանները 1 —32:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեղազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Զկեռնի գերմանական

**Զկեռնի գերմանական** (), վարդազգիների ընտանիքի, զկեռնի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Փոքր, տերևաթափ ծառ է 3-6 մ բարձրությամբ, մինչև 20 սմ տրամագծով, ծածկված մոխրագորշավուն կեղևով, հաճախ բազմացողուն, հաստ, բազմամյա ճյուղերը մոխրագույն են, բարակ ճյուղերը կարմրագորշավուն։ Ընձյուղները ծածկված են խիտ, թաղիքանման աղվամազով։ Փշերն ուղիղ են, կարճ, սակավաթիվ։ Կուլտուրական ձևերի մոտ փշերը բացակայում են։ Բողբոջները ձվաձև կոնաձև են, կարմրագորշավուն, թարթիչաեզր թեփուկներով։ Բողբոջները և տերևները պարուրաձև են դասավորված։ Տերևները էլիպսաձև են, նշտարաձև կամ հակառակ նեղ ձվաձև, սրածայր կամ բութ, գագաթով, սեպաձև կամ կլորավուն հիմքով, ամբողջական, ամբողջաեզր, մանր սղոցաեզր կամ աղեղնաատամնաեզր, 5-14 սմ երկարությամբ և 2,5-7 սմ լայնությամբ, վերևի կողմից անփայլ մուգ կանաչ, մերկ կամ կարճամազմզուկապատ, ներքևից բաց կանաչ, սպիտակամազմզուկապատ։ Կոթունները թավամազ աղվամազապատ են, 0,5-1 սմ երկարությամբ։ Տերևակիցը խոշոր է, ձվաձև, մերկ, վաղ է թափվում։ Ծաղիկները գտնվում են կարճ ընձյուղների գագաթներին, միայնակ են, խոշոր, համարյա նստադիր, մեկ հատ բաց կանաչավուն ծաղկակիցով։ Պսակն ունի 3-5 սմ տրամագիծ, սպիտակ պսակաթերթիկներով, բաժակը 5 պսակաբաժան է։ Բաժակաթերթիկները նշտարամախաթանման են, պսակաթերթիկներից երկար, արտաքինից թաղիքամազմզուկապատ, մնում են պտուղների վրա։ Առէջների թիվը 30-40 է, կարմիր փոշանոթներով։ Սերմնարանը կազմված է 4-5 պտղաթերթիկներից, լրիվ սերտաճած մեկը մյուսի և հիպանթիումի հետ։ Սռնակները 4-5 հատ են։ Պտուղը խնձորանման է, գնդաձև, հոլանման, տանձանման կամ էլիպսոիդանման, 2-3 սմ (կուլտուրական ձևերի մոտ մինչև 7 սմ) տրամագծով, կանաչավուն, ավելի ուշ դեղնավուն կամ կարմրավուն, դարչնագույն պտղամսով։ Կորիզների թիվը 4-5 է, ավելի հաճախ 5։ Բազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով, պատվաստով։ Լավ է խուզվում և տված ձևը երկար է պահպանում։ Հայտնի է, որ զկռենին հեշտությամբ է տրամախաչվում սզնու հետ և տալիս է սպոնտան հիբրիդներ։ Հայաստանում այդպիսիք չեն հանդիպում։ Մշակության համար պիտանի է մեր հանրապետության միջին և ստորին
գոտիներում։ Բարձրլեռնային շրջաններում ցրտահարվում է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Միջին Ասիայում, Հյուսիսային Իրանում (Էլբուրս), Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Լոռիում, Զանգեզուրում, Մեղրիում, հյուսիսարևելյան շրջաններում, որտեղ հանդիպում է ստորինից մինչև միջին լեռնային գոտիներում, անտառների եզրերին և թփուտներում, ծովի մակերևույթից 1200-1400 մետր բարձրությունների վրա։

## Կիրառություն
Հնագույն ժամանակներից ի վեր օգտագործվում է որպես պտղատու բույս։ Պտուղները թարմ վիճակում տտիպ են, անհրաժեշտ է հավաքելուց հետո պահել որոշ ժամանակ, որից հետո պտղամիսը փափկում է, համեղանում։ Հասունացած պտուղները պարունակում են 10% շաքարներ, 1,1% խնձորաթթու, կեղևում 3 և պտղամսում՝ 1,2 գ կարոտին, կեղևում 6,8-19,3 և պտղամսում 1,6-15,8 մգ/տոկոս C վիտամին։ Օգտագործվում է նաև որպես դեկորատիվ բույս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Եղևին բալասանային

**Եղևին բալասանային** (), սոճազգիների ընտանիքի, եղևին ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ծառ է, որը ունի 15-20 մ, իսկ երբեմն 27 մ բարձրություն։ Բնի տրամագիծը հասնում է 30-70 սմ-ի։ Ունի բրգաձև գեղեցիկ սաղարթ, համարյա գետնի մակերեսից խիտ ճյուղավորված է։ Երիտասարդ ծառերի կեղևը գորշամոխրավուն է և հարթ։ Մոտավորապես հարյուրամյա հասակում դառնում է մոխրաշագանակագույն, իսկ հետո կարմրաշագանակագույն և ծածկվում է մանր ճաքերով։ Ընձյուղները սկզբում լինում են կանաչ, իսկ հետո դառնում են մերկ, կարմրաշագանակագույն։ Բողբոջները գնդաձև են և ունեն բաց մանուշակագույն երանգ։ Փշատերևներն ունեն 1,5-2,5 սմ երկարություն և 1,5 մմ լայնություն։ Ծառը պտղաբերում է 20-30 տարեկան հասակում, մայիս-հունիս ամիսներին։ Կոները ձևաձև-գլանաձև են, ունեն 5-10 սմ երկարություն և 2-2,5 սմ հաստություն։ Երիտասարդ կոները մուգ մանուշակագույն են, հասունները՝ մոխրագորշավուն։ Սերմերը ունեն 5-6, երբեմն նաև 8 մմ երկարություն։
## Էկոլոգիա
Ապրում է 150-200 տարի։ Ցածրավայրերում՝ 50-60, իսկ լեռներում՝ 70-80 տարեկան հասակում սովորաբար բունը սկսում է փտել։ Բարեխառն ցուրտ շրջաններում հիմնականում լավ է աճում։ Դիմանում է ձմեռային ուժեղ սառնամանիքներին։ Բալասանային եղևնին ունի մի շարք պարտիզային ձևեր, որոնք աչքի են ընկնում սաղարթի ձևով։
 
## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում հանդիպում է Հյուսիսային Ամերիկայում, փշատերև անտառների գոտում։ Արևելքում հասնում է համարյա մինչև տունդրա։ Լեռներում բարձրանում է մինչև անտառի վերին սահմանը (1500—2500 մ)։ Հյուսիսային Ամերիկայում ամենատարածված եղևինն է։ Հաճախ հանդիպում է ցածրադիր վայրերում, սև եղևինների, ամերիկյան խեժափիճու, արևմտյան թույայի, դեղին կեչու, սև հացենու, կարմիր թխկու և այլ ծառատեսակների հետ միասին։ Բարձրադիր վայրերում բալասանյան եղևնու ուղեկիցներն են կանադական թսուգան, խոշորատերև հաճարենին, շաքարային թխկին եւ այլ տեսակներ։ Մաքուր տնկարկներ է առաջացնում ճահճոտ 
վայրերում եւ բարձրլեռնային շրջաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եղևին
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Սոճի իտալական

thumb|''Pinus pinea''
**Սոճի իտալական** կամ **Սոճի պինիա** (), սոճազգիների ընտանիքի մշտադալար բույս։ Տարածված է Միջերկրական ծովի ափերին, հատկապես Պիրենեյան թերակղզում և Փոքր Ասիայում։

## Նկարագրություն
Մշտադալար, գեղեցիկ ծառեր են՝ 20-25 մ բարձրությամբ և բարձր ճյուղերից մաքրված բնով։ Սաղարթը բարձրադիր է, երիտասարդ բույսերինը կլորավուն, խիտ, իսկ հասակավոր բույսերինը տափակ, լայնհովանոցաձև։ Փշատերևները հիմնականում գտնվում են ընձյուղների ծայրին, փնջերի մեջ հավաքված 2-ական հատ, մուգ կանաչ են, թափվում են 2-3 տարին մեկ, հասնելով 10-15 սմ երկարության և 1,5-2,0 մմ լայնության։

Կոները միայնակ են, երբեմն՝ 2-3-ական հատ, լայն-ձվաձև կամ համարյա գնդաձև, 10 - 15 սմ երկարությամբ և 10 սմ լայնությամբ, շագանակագույն են և փայլուն, հասունանում են 3-րդ տարում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Միջերկրական ծովի ափերին՝ Պիրենեյան թերակղզում և Փոքր Ասիայում։

Աճում են Պորտուգալիայի արևմուտքում, Իսպանիայի հարավային և կենտրոնական հատվածներում, Իտալիայի արևելյան և արևմտյան ափամերձ հատվածներում, Հունաստանում՝ Պելոպոնես թերակղզում և այլ կղզիներում, ինչպես նաև Թուրքիայում, Լիբանանում և Կիպրոսում։

Աճեցվում են նաև արհեստական եղանակով։

## Էկոլոգիա
մինի|ձախից|220px|իտալական սոճիներով այգի Իսպանիայում
Որպես բարձր դեկորատիվ և քչապահանջ մշտադալար ծառատեսակ անհիշելի ժամանակներից հայտնի մշակույթի մեջ։ Բավականին երաշտադիմացկուն է, հաջողությամբ է աճում նույնիսկ 300 մմ տեղումների պայմաններում, սակայն բավարար աճ և դեկորատիվ առանձնահատկություններ է հանդես բերում այն վայրերում, որտեղ մթնոլորտային տեղումների ընդհանուր քանակությունը կազմում է տարեկան 500-1000 մմ։

Նիկիտյան բուսաբանական այգում հանդիպում են 120 տարեկան բույսեր, որոնք հասնում են 16 մ բարձրության և 100 սմ բնի տրամագիծ ունեն։ Իտալական սոճու սերմերը կարելի է ուտել և շատ համեղ են։ Թուրքիան տարեկան 500 տոննա այդպիսի սերմ է արտահանում։

Մի քանի խոշոր ծառեր կան Ախթալայի պարկում, որոնք 50-60 տարեկանում հասնում են 14 - 17 մ բարձրության և ունեն 21 -23 սմ բնի տրամագիծ։ Սաղարթի լայնությունը կազմում է 3-4 մ։ Պտղաբերում է թույլ, սերմերը բարձրորակ են։

Վանաձորում «Սոճուտում» և Երևանում տնկումից 1 -2 տարի հետո լրիվ ոչնչանում են ձմռան սառնամանիքներից։ Կարելի է օգտագործել որպես սոլիտեր և փոքր խմբերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոճազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Թեղի գնդաձև

**Թեղի գնդաձև** (), թեղազգիների ընտանիքի, թեղի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ծառ է՝ մինչև 15 մ բարձրությամբ, խիտ, երկարավուն-օվալաձև, հաճախ գնդաձև կամ վրանաձև սաղարթով։ Երիտասարդ ընձյուղների կեղևը մոխրավուն է կամ
դեղնագորշավուն, հին ճյուղերի վրա մուգ գույնի։ Բողբոջները բութ են՝ 1—1,5 մմ երկարությամբ։ Տերևակիցները երկարավուն են կամ գծանման, հաճախ գագաթնային
մասում երկար մազմզուկապատ։ Տերևները հասնում են 7,5 սմ երկարության և 4 սմ լայնության, հասուն վիճակում մերկ են կամ ծածկված թեթևակի աղվամազով։ Դրանք մեծ մասամբ ամուր են, կաշվեկերպ, որոշ չափով հարթ կամ անհարթ մակերեսով, էլիպսաձև, ձվաձև կամ հակառակ ձվաձև, երբեմն' շեղանկյուն, հիմքում անհւսվասարաեզր կլորավուն, ձվաձև, սեպաձև, գագաթը որոշ չափով ձգված է կամ սրածայր, կրկնակի սղոցաեզր։ Տերևակոթունները ցրված-մազմզուկապատ են, 3 —10 մմ երկարությամբ։ Ծաղիկները հավաքված Են գլխիկանման խիտ ծաղկաբույլերում։ Առէջները 4-ն են։ Պտուղը օվալաձև է կամ հակառակ-ձվաձև։ խցանային թեղին բավականին պահանջկոտ բույս է։ Գերադասում է խոր, սննդանյութերով հարուստ սևահողեր, առատ խոնավություն, լուսավոր պայմաններ։ Բավականին ցրտադիմացկուն է։ Հաճախ է վարակվում հոլանդական հիվանդությամբ։ Այս բոլորի հետ միասին խցանային թեղին լավ է դիմանում քաղաքի անբարենպաստ պայմաններին՝ ծխին, գազերին, փոշուն։ Միաժամանակ լավ է տանում կարճատև երաշտը։ Այդ է պատճառը, որ այս ծառատեսակը հաջողությամբ է օգտագործվում բնակավայրերի անաչապատման բնագավառում։ Ապրում է մինչև 200 տարի, ընդ որում բունը չի փտում։ Սկսում է պտղաբերել 12 —13 տարեկան հասակից, ամեն տարի առատորեն։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկաս եվրոպական մասում, Ղրիմում, Միջերկրական ծովի ափերին, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում, Ապարանում, Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում, Վայքում, Զանգեզուրում, Մեղրիում։ Աճում է նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիներում, կաղնեբոխային անտառների եզրերին, թփուտների մեջ, գետահովիտներում։

## Կիրառություն
Բնափայտը ամուր է, ճկուն։ Օգտագործվում է անիվներ, կահույք, մեքենաների և նավի ստորջրյա մասեր պատրաստելու համար։ Լավ ածուխ է առաջացնում։ Մոխիրը
օգտագործում են պոտաշ ստանալու համար։ Կեղևում մեծ քանակությամբ դաբաղանյութեր է պարունակում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեղազգիներ
Օշան թխակապույտ

**Օշան թխակապույտ** (), թելուկազգիների ընտանիքի, օշան ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Կիսաթուփ է՝ 30-75 սմ բարձրությամբ, չռված-ընձյուղներով, ներքևի կողմից կապտավուն, մերկ, փայտացած ճյուղերով։ Տերևները կիսագլանաձև են, վերևի կողմից տափակավուն, նստադիր, սրածայր, մեծ մասամբ մի փոքր դեպի վեր ծռված, մինչև 30 սմ երկարությամբ, 2-3 մմ լայնությամբ։ Ծաղիկները միայնակ են, գտնվում են տերևածոցերում և առաջացնում են նոսր հասկիկներ։ Ծաղկապատը ունի թաղանթանման հաստացում, որը պտղաբերման ժամանակ վերածվում է դեղնավուն, ամբողջաեզր թևիկների։ Սպին հարթ է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում (Արևելյան և ճարավային Անդրկովկասում), Իրանում, Միջին Ասիայում (Տյան Շան, Սիրդարյա, Լեռնային Թուրքմենստան)։ ճայկական ՍՍՃ-ի պայմաններում հանդիպում է Արարատյան դաշտում, Վայքում, Մեղրիում, աճում է չոր, քարքարոտ, աղուտ ու ալկալի հողերում, օշինդրային կիսաանապատի ստորին գոտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Մոռենի եղևնուտային

**Մոռենի եղևնուտային** (), վարդազգիների ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Ցածրաաճ թոսի է, մինչև 0,6 մ բարձրությամբ։ Տարեկան ընձյուղները գրեթե սողացող են, մուգ կանաչ, հնգանկյուն, փշերը դեղին են, բարակ, խառնված բազմաթիվ գեղձավոր մազմզուկների հետ։ Տերևները խոշոր են, եռաբաժան, երբեմն հնգաբաժան, վերևից կանաչ, մերկ, ներքևից պատված մոխրաթաղիքանման աղվամազով, տերևիկների երկարությունը հասնում է մինչև 12 սմ-ի և լայնությունը՝ 9 սմ-ի, ձվաձև, սրածայր, ծայրային տերևիկը երկար կոթունավոր։ Պտղաբերող շիվերի վրա տերևները եռաբաժան են, երկու անգամ ավելի փոքր վեգետատիվ ճյուղերի տերևներից։ Ծաղկաբույլերը նոսր են, սակավածաղիկ։ Բաժակաթերթիկները արտաքին կողմից թաղիքամազմզուկապատ են։ Պսակաթերթիկները սպիտակ են։ Պտուղները հասունանում են ամռանը։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, (Հարավ-արևմտյան, Կենտրոնական և Հարավային Կովկաս); Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Զանգեզուրում, միջին լեռնային գոտում, կաղնեբոխային անտառներում։ Խիստ սահմանափակ տարածում ունի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Մոշենի անատոլիական

**Մոշենի անատոլիական** (), վարդազգիների ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ կամ կիսամշտադալար (համեմատաբար մեղմ ձմեռների դեպքում) թուփ է, որոշ չափով լիանանման, որի երկար, ուղիղ, ճկուն ճյուղերը կարող են հասնել մինչև 1,5-3 մետրի։ Դրանք անկյունավոր են, մերկ, ծածկված սուր և կեռ փշերով։ Տերևները բարդ են, եռամասն կամ հնգամասն, վերևից մուգ, ներքևից՝ բաց կանաչ։ Տերևիկները սուր ատամնաեզր են, 5-10 սմ երկարությամբ, սրածայր, ծաղկաբույլերը կազմված են 5-12 ծաղիկներից, որոնց տրամագծերը հասնում են մինչև 2 սմ-ի, սպիտակ են։ Պտուղները կարմրասևավուն են, փայլուն, մինչև 1 սմ տրամագծով։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասունանում են հուլիսին։

## Տարածվածություն

Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Միջին Ասիայում։ Հանդիպում է Հայկաստանի հյուսիսային շրջաններում, Զանգեզուրում, Մեղրիում, աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, թփուտներում, անտառների և ճանապարհների եզրերին, գետափերին։

## Կիրառություն

Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում անատոլիական մոշենու համեղ և հյութալի պտուղները, որոնք պարունակում են օրգանական թթուներ, հանքային աղեր, շաքարներ։ Օգտագործվում են թարմ և պահածոյացված վիճակում (հյութեր, սիրոպներ, մուրաբաներ և այլն)։ Բազմանում է սերմերի, անդալիսի և արմատային մացառների միջոցով։ Էկոլոգիական խումբը՝ VI: Մշակության հավանական շրջանները՝ 9-10, 18-20, 23-25, 28, 32:
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Հատապտուղներ
Ուռենի ճիպոտանման

**Ուռենի ճիպոտանման** (), ուռազգիների ընտանիքի, ուռենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է՝ 5֊6, երբեմն՝ 8֊10 մետր բարձրությամբ։ Երրտասարդ ընձյուղները մոխրաթավշապատ են կամ գրեթե մերկ, բազմամյաները՝ ամբողջովին մերկ։ Մերկ բնափայտը ակոսիկներ չունի։ Բողբոջները երկարավուն-ձվաձև են, սեղմված, կեռիկավոր գագաթով, դեղին կամ կարմրագորշավուն, մոխրագույն մազմզուկապատ, 3֊5 միլիմետր երկարությամբ։ Տերևակիցը նեղ նշտարաձև է, երկար-սրածայր, գեղձիկա-ատամնաեզրը՝ վաղ թափվող։ Տերևները գծանշտարաձև են, 15֊20 սմ երկարությամբ և 0,3֊2,4 սմ լայնությամբ, սրածայր, ամբողջական՝ ոլորված եզրերով, ալիքաձև, երբեմն՝ ատամնաեզր, վերևի կողմից մուգ դեղնականաչ, մերկ կամ ծածկված սպիտակ մազմզուկներով, ներքևից՝ արծաթափայլ, գլխավոր ջղերի ուղղությամբ մազմզուկապատ։ Կատվիկները հասնում են 3֊4, պտղաբերելիս՝ մինչև 6 սմ երկարության, գլանաձև են։

Ծաղկում է մարտ-ապրիլ ամիսներին, պտուղները հասունանում են ապրիլ-մայիսին։

Կտրոնները հեշտությամբ են արմատակալում։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Ռուսաստանի եվրոպական մասում, Սիբիրում, հեռավոր Արևելքում, Հարավային և Միջին Եվրոպայում, Սկանդինավիայում, Չինաստանում, Մոնղոլիայում, Հնդկաստանում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Ապարան-Հրազդանում, Վայքում, Սևանի ավազանում, որտեղ աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում, առուների և գետերի ափերին։

## Կիրառություն
Միամյա ճյուղերը շատ ճկուն են, որի շնորհիվ օգտագործվում են կողովներ, զամբյուղներ գործելու համար։ Այդնպատակով հնուց մշակվելով, ներկայումս հայտնի են բազմաթիվ սորտեր ու այլատեսակներ։ Կեղևը պարունակում է 6֊14% տանիդներ, պիտանի է կոպիտ թել ստանալու համար։

Ամենուրեք օգտագործվում է թեք լանջերի ու ջրամբարների ափերի ձևավորման համար։ Խորհուրդ է տրվում մշակել որպես կենդանի ցանկապատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռենի
Տանձենի սիրիական

**Տանձենի սիրիական** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր ծառ է՝ 5-0 մ բարձրությամբ և մինչև 30 սմ բնի տրամագծով, երբեմն աճում է թփանման։ Սաղարթը նեղ է, ցախավելանման։ Տերևները էլիպսաձև են, երկարավուն ձվաձև, համարյա շեղանկյուն կամ լայն նշտարաձև, 3-9 սմ երկարությամբ և 2-3 սմ լայնությամբ, կլորավուն կամ սեպաձև հիմքով, բութ գագաթով կամ սրածայր, կոշտ սղոցաեզր կամ ատամնաեզր, համարյա կաշվեկերպ, կանաչ, մերկ, վերևի կողմից թույլ փայլուն, ներքևի կողմից՝ անփայլ։

Ծաղկաբույլերը սակավածաղիկ վահաններ են։ Ծաղիկները սպիտակ են, մինչև 3,0 սմ տրամագծով։ Բաժակաթերթիկները լեն թափվում պտղի հասունացման ժամանակ, այլ մնում են գագաթին։ Պտուղը կլորավուն է կամ տանձանման, մինչև 2 սմ տրամագծով, մուգ դարչնագույն, հաստ պտղակոթով, որը երկու անգամ ավելի երկար է պտղից։ Ծաղկում է ապրիլին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Բավականին դիմացկուն բույս է։ Լավ է տանում երաշտը, բարձր ջերմաստիճանները, ուժեղ սառնամանիքները, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, լուսասեր է։ Կարելի է օգտագործել շոգ, չոր կլիմա ունեցող վայրերի կանաչապատման և անտառապատման համար։ խորհուրդ է տրվում օգտագործել սելեկցիոն աշխատանքներում, կուլտուրական տանձենու չորադիմացկուն սորտեր ստանալու նպատակով։ Պտուղները կարելի է ուտել միայն ցուրտը խփելուց հետո, քանի որ խիստ տտիպ են։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Կովկասում, Փոքր Ասիայում, Սիրիայում, Կիպրոսում։ ՀՀ-ում աճում է Խոսրովի անտառում, Վայքում, Մեղրիում, վերին լեռնային գոտում՝ կաղնեբոխային անտառներում, բացատներում։

## Կիրառություն
Էկոլոգիական խումբը՝VIII: Մշակության հավանական շրջանները՝3 ա, 8, 18, 20 ա, 22-28, 31 -32։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Մասրենի սուր ատամնավոր

**Մասրենի սուր ատամավոր** (), վարդազգիների ընտանիքի մասրենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ, խիստ ճյուղավորված թուփ է 1-1,5 մ բարձրությամբ։ Պտղակոթերը կարճ են, բարակ, մսալի չեն և կարմիր ինչպես սովորաբար։ Փշերի հիմքը լայնացած է, ունի նաև մանր, ասեղանման փշեր։ Տերևիկները 5-7 հատ են։ Ծաղիկները վարդագույն Են, միայնակ, խիտ գեղձապատ ծաղկակիրներով։ Հասուն հիպանթիումը ձվաձև է, տանձաձև կամ սափորանման, դեպի ցած հակված, չթափվող բաժակաթերթիկներով։ 
## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Փոքր Ասիայում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Ապարանում և Վայքում, որտեղ աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, անտառների եզրերին, լեռնալանջերում, 1000 — 2000 մ բարձրությունների վրա։

## Կիրառություն
Հեռանկարային տեսակ է, հատկապես որպես պատվաստակալ, բարձր լեռնային 397 պայմաններում՝ վարդի արժեքավոր սորտերի մշակության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Սոսի արևելյան

**Սոսի արևելյան** (), սոսազգիների ընտանիքի, սոսի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Բուսական աշխարհի հսկաներից է. հասնում է մինչև 50 մ բարձրության, իսկ բնի տրամագիծը երբեմն հասնում է 18-ի։ Գեղեցիկ, հզոր ծառ է։ Բունը մուգ դարչնագույն է, ճաքճքված կեղևով։ Ջերմասեր և խոնավասեր է, կարող է աճել միայն ցածրադիր տաք, խոնավությամբ ապահովված վայրերում։ Լուսասեր է։ Տերևները թաթանման են, 5-7 բլթակավոր, 12-15 սմ երկարությամբ և 15-18 սմ լայնությամբ, հիմքում կտրվածքով կամ լայն սրտանման։ Բլթակները երկարավուն են, փոսիկավոր, խոշոր ատամնաեզր, յուրաքանչյուր կողմում 2-5 ատամիկներով, հազվադեպ գրեթե ամբողջաեզր։ Ատամիկները սրածայր են։ Երիտասարդ տերևները ծածկված են սպիտակ-թաղիքանման, աստղաձև մազմզուկներով, ավելի ուշ վերևից մուգ կանաչ են, հաճախ՝ փայլուն, ներքևից ավելի բաց գույնի, մերկ և աղվամազով ծածկված միայն գլխավոր ջղերի ուղղությամբ։ Տերևակոթունների երկարությունը հասնում է 5—7 սմ-ի։ Պտղագլխիկները խոզանականման են, կազմված 2-7 գլխիկներից, 2,5 սմ տրամագծով։ Լավ է աճում խիստ կրային հողերում։ Լավ է դիմանում ծխին և զանազան գազերին։ Չափազանց շոգեդիմացկուն և փոշեդիմացկուն է։

## Տարածվածություն
Տարածված է միջերկրածովյան ավազանում, Մերձավոր Արևելքում, հայկական բարձրավանդակում։ Ղափանի շրջանի Ծավ գյուղի մոտ է գտնվում սոսիների
միակ խոշոր պուրակը, որը զբաղեցնում է 80 հա տարածություն և ներկայումս արգելանոց է հայտարարված։ Հնագույն ժամանակներից մշակվում է միջերկրածովյան ավազանում և Մերձավոր Արևելքի երկրներում։ Հնադարյան հայերը այս ծառատեսակը պաշտում էին և հեթանոս քրմերը դրանց տերևների սոսափյունը ունկնդրելով գուշակություններ էին անում երկրի ու մարդկանց ճակատագրի մասին։ Հայաստանի հնադարյան մայրաքաղաք Արմավիրում գտնվող Անահիտ աստվածուհու մեհյանը շրջապատված էր Սոսյաց հռչակավոր անտառով։ Ինչպես նշում է Ղ. Ալիշանը, 18-րդ դարում Երևանում աճում էր սոսու մի հսկայական ծառ, որն իր չափերով չէր զիջում Թուրքիայի Բոյուկ-տերե հռչակավոր սոսուն։ Ենթադրվում էր, որ այդ ծառի հասակը անցնում էր 2000 տարուց։ Ներկայումս էլ մեր հանրապետության ցածրադիր գոտու բնակավայրերում այդպիսի ծառեր են հանդիպում։ Մեղրի ավանում 800 տարեկան մի ծառ է աճում' 25 մ բարձրությամբ և 9 մ բնի տրամագծով, որի փչակում մի ժամանակ մսավաճառի կրպակն էր տեղավորված։ Այդպիսի մի ծառ կա նաև Իջևանի շրջանի Սարիգյուղի մոտ։

## Կիրառություն
Լայնորեն է օգտագործվում տաք շրջանների բնակավայրերի կանաչապատման բնագավառում։

## Պատկերասրահ

Platanus orientalis Digitata JPG1b.jpg
Bursa016.jpg
Char Chinar.jpg
Plane tree of Hippocrates.jpg
Fruits of Platanus orientalis.jpg
Chinnar1.jpg
Chinnar view.jpg
Chinnar stem.jpg
Platanus orientalis 1bJPG.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոսազգիներ
Մոռենի սպիտակավուն

**Մոռենի սպիտակավուն** (), վարդազգիների ընտանիքի, մոռենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Հզոր, տերևաթափ թուփ է, որի ճյուղերը հասնում են մինչև 1,5-2 (երբեմն՝ 4) մ երկարության, դեղնամոխրավուն, անկյունավոր, փշապատ են, փշերը սեղմված են կողքերից, լայնացած հիմքով։ Տերևները տարեկան ընձյուղների վրա հնգամասն են, վերևից մերկ, ներքևից մազմզուկապատ, ծայրային տերևիկը լայն ձվաձև է, սրածայր, կողմնայինները՝ էլիպսաձև են կամ հակառակ ձվաձև, սրածայր, հիմքում բութ սեպաձև, կրկնակի ատամնաեզր կամ սղոցաեզր, 2-3,5 սմ երկարությամբ։ Ծաղիկները սպիտակ են, 2-2,5 սմ տրամագծով, բաժակաթերթիկները ձվաձև են, սրածայր, մոխրագույն թաղիքամազմզուկապատ, պսակաթերթիկները լայն էլիպսաձև են, մինչև 1 սմ երկարությամբ։ Առէջաթելերը սպիտակ են։ Ծաղկաբույլերը հասնում են մինչև 20 սմ երկարության։ Ծաղկակիրները նշտարաձև են։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Հյուսիսային և Միջին Եվրոպայում։ Մեր հանրապետության տարածքում հանդիպում է Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Շամշադինի շրջաններում, միջին և ստորին լեռնային գոտիներում, թփուտներում, անտառների եզրերին։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Սրոհունդ Հուկերի

**Սրոհունդ Հուկերի** (), սրոհունդազգիներ ընտանիքի, սրոհունդ ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Մշտադալար թուփ է։ Երևանի պայմաններում իր մշտադալարությունը պահպանում է միայն համեմատաբար տաք ձմռան դեպքում, երբ նվազագույն ջերմաստիճանը -10-12 աստիճանից չի իջնում։ Ցուրտ ձմռան դեպքում տերևները (հաճախ նաև միամյա շիվերը) ցրտահարվում են և տերևաթափ բույսի տպավորություն են թողնում։ Գարնանը նոր տերևները բավականին ուշ են բացվում, որի հետևանքով թուփը ցրտահարվածի տեսք է ունենում։ ճյուղերը ուղղաձիգ են մինչև 1 մ բարձրությամբ, կարմրավուն, կլորավուն, երբեմն՝ լալկան ընձյուղներով։ Տերևադասավորությունը խաչաձև-հակադիր է։ Տերևները ձվաձև են, կամ երկարավուն-ձվաձև, 4-7 սմ երկարությամբ և 2-3 սմ լայնությամբ, բթավուն կամ սուր գագաթով, կարճ, կրճիկանման ելուստով, կաշվեկերպ են, մերկ, վերևի կողմից մուգ կապտականաչավուն, ներքևի կողմից ավելի բաց գույնի, կարմրավուն գլխավոր ջղով, նստադիր։ Ծաղիկները վառ ոսկեդեղին են, բացվելիս կիսագնդազանգականման, հետագայում'ավելի տափակ, 5-6 սմ տրամագծով, հավաք ված կիսահովանոցներում, ընդհանուր, 1-2 սմ երկարության ծաղկակոթի վրա, որոնք վերևի մասում կրում են 2 տերևային ծաղկակիցներ։ Դիխազիումները հավաքված են խոշոր ճյուղերի գագաթներին։ Բաժակաթերթիկները կլորա-ձվաձև են, գագաթում մանրատամնավոր։ Պսակաթերթիկները հակառակ-ձվաձև են, հաճախ անհավասարակող, փոսիկավոր, բաժակաթերթիկներից մոտ 3 անգամ ավելի երկար։ Առէջները սերտաճած են 5 փնջերում, որոնք 3 անգամ կարճ են պսակաթերթիկներից։ Փոշանոթները վառ դեղին են, սռնակները 5-ն են, ազատ, երկու անգամ սերմնարանից կարճ և ավելի երկար քան առէջները։ ՏուՓիկը ձվաձև է, 5 բնանի, հասունանալիս՝ դարչնագույն։ Ծաղկում է հուլիսից մինչև սեպտեմբեր։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Հիմալայներում, Նեպալի բարձրլեռնային շրջաններում, հյուսիսային Հնդկաստանում, հարավարևմտյան Չինաստանում։
## Կիրառություն
Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ, լավ է աճում ինչպես ավազակավային, այնպես էլ ծանր կավային, բավարար խոնավ հողերում։ Ջերմասեր է և բավականին լուսասեր։
Բազմանում է սերմերով, կանաչ և փայտացած կտրոններով։ Թուփը շուտ է ծերանում և շարքից դուրս գալիս։ Երևանի պայմաններում աչքի չի ընկնում ցրտադիմացկունությամբ։ Կարելի է առաջարկել Հայաստանի մերձարևադարձային և ցածրադիր այլ շրջանների համար, ծովի մակերևույթից մինչև 1200 մ բարձրությունների վրա։ Էկոլոգիական խումբը՝ IV: Մշակության հավանական շրջանները 9-10, 18-19, 20ա, 24-25, 28, 32։

## Ծանոթագրություններ
Բարդի ձյունասպիտակ

**Բարդի ձյունասպիտակ** (), ուռազգիների ընտանիքի, բարդի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 30-35 մ բարձրությամբ, 1,5-2 մ բնի տրամագծով և վրանաձև սաղարթով։ Արտաքին տեսքով շատ է նման սպիտակ բարդուն։ Երկարացած
ընձյուղների տերևները 3-5 խոր թաթանման բլթակներ ունեն, ծածկված խիտ, սպիտակ աղվամազով։ Պահպանվում են մինչև ուշ աշուն։ Կարճացած ընձյուղների տերևները էլիպսաձև են, սակավաթիվ ատամնավոր։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Բալկանյան թերակղզում, Միջին Ասիայում Փոքր Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Մեղրիում, նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիներում, ծովի մակերևույթից մինչև 1500 մ բարձրության վրա, գետահովիտներում, ջրատար առուների եզրերին, հզոր, խոնավ հողերում։

## Կիրառություն
Արտակարգ դեկորատիվ տեսակ է, որն աչքի է ընկնում ձյունասպիտակ, գեղեցիկ տերևներով և հրաշալի սաղարթով։ Պիտանի է հանրապետության ստորին և միջին
լեռնային գոտիների համար։ Այն հաջողությամբ կարելի է օգտագործել որպես սոլիտեր խմբերում և ծառուղիներում, քանի որ ձյունասպիտակ սաղարթը հրաշալի հակադրություն է առաջացնում այլ ծառատեսակների ընդհանուր ֆոնի վրա։

## Կյանքի տևողությունը
Ապրում է 80-100, քաղաքների պայմաններում՝ 60-70 տարի։ Հաջողությամբ կարելի է օգտագործել նաև անտառապատման բնագավառում, փլվածքների, ձորակների, հողալիցքերի, սողքերի, ավազների ամրացման համար, քանի որ մեծ քանակությամբ արմատային մացառներ է առաջացնում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Մոռենի կովկասյան

**Մոռենի կովկասյան** (), վարդածաղկավորների կարգի, վարդազգիների ընտանիքի փոքր թուփ։

## Նկարագրություն
Փոքր, տերևաթափ թուփ է, աղեղնաձև, գլանաձև կտրվածքով ճյուղերով, մազմզուկապատ կամ մերկ անպտուղ ընձյուղներով, կեռ փշերով և շիկավուն գեղձիկներով։ Տերևները, եռաբաժան են կամ հնգաբաժան, գլանաձև, թաղիքամազմզուկապատ տերևակոթուններով, ծածկված գեղձիկներով և փշերով, ամուր կաշվեկերպ, վերևից մերկ, ներքևից նուրբ թաղիքավոր, սուր ատամնաեզր, ծայրային տերևիկը 8 սմ երկարությամբ, լայն հակառակ ձվաձև, սրտաձև հիմքով, կողմնայինները կարճ կոթունավոր, թեք կտրված հիմքով։ Պտղաբերող շիվերը թեթևակի անկյունավոր են կամ ակոսավոր, ավելի մանր տերևավոր։ Ծաղկաբույլերն ուղղաձիգ են, մազմզուկապատ, ծաղիկները սպիտակ են, 1,5-2 սմ տրամագծով։ Պտուղները սև են, լայն ձվաձև, 2-2,5 սմ տրամագծով, համեղ։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում։ Հանդիպում է մեր հանրապետության հյուսիսարևելյան շրջաններում, Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում, Ջանգեզուրում, Մեղրիում, միջին և վերին լեռնային գոտիներում, թփուտների մեջ, անտառների եզրերին, գետափերին։

## Կիրառությունը
Էկոլոգիական խումբը VI: Մշակության հավանական շրջանները 9-10, 18-20, 23-25,28, 32։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Տանձենի Մեդվեդևի

**Տանձենի Մեդվեդևի** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ՝ է 10-12 մ բարձրությամբ և 10-12 սմ բնի տրամագծով։ Բնի կեղևը մոխրագույն է, ճաքճքված լայն շերտերով։ Սաղարթը կլորավուն է, չռված ճյուղերով և հաճախ՝ խոնարհված գագաթով։ Ճյուղերը երկարավուն են, սակավաթիվ փշերով, ծածկված բաց մոխրավուն, ավելի ուշ՝ կարմրավուն կամ դարչնագույն կեղևով։ Երիտասարդ ընձյուղները խիտ մազմզուկապատ են, սպիտակավուն, հետագայում նույնպես կարմրավուն կամ դարչնագույն։ Բողբոջները երկարավուն են, կոնաձև սեղմված, մուգ դարչնագույն։ Տերևները նեղ հակառակ ձվաձև են, վերին մասում լայնացած, 9-11 սմ երկարությամբ և 3-4 սմ լայնությամբ, հիմքի մասում ձգված, ոչ սիմետրիկ, վերևի մասում թույլ մազմզուկապատ կամ մերկ և փայլուն, վառ կանաչ, ներքևից ծածկված սպիտակ մազմզուկներով, ամբողջաեզր, ալիքաեզր։ Կոթուններն ունեն 2,5-3 սմ երկարություն։ Ծաղիկները հավաքված են սակավաթիվ վահանիկներում։ Բաժակի առանձին մասերը չեն թափվում և պտուղների հասունացման ժամանակ մնում են դրանց վրա։ Պտուղները տանձաձև են, ամուր, 2,5-3 սմ տրամագծով, կանաչ, երկար պտղակոթունով։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում։ Հայաստանում տարածված է կենտրոնական շրջաններում, Վայքում (Արփա գետի վերին հոսանքներում), ստորինից մինչև վերին լեռնային գոտի, լուսավոր անտառներում, լեռնալանջերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ