Շրթնաբորբ

**Շրթնաբորբ** կամ **խեյլիտ**, շրթունքների բորբոքում։ Հայտնի է նաև որպես շրթունքների ճաքճքվածություն: Բորբոքումը կարող է ներառել շուրջբերանային մաշկը, շուրթերի եզրը կամ շրթունքների լորձաթաղանթը: Մաշկը և եզրն ավելի հաճախ են ներգրավվում պրոցեսի մեջ, քանի որ լորձաթաղանթն ավելի քիչ է հակված բորբոքային և ալերգիկ ռեակցիաների: 

Խեյլիտմ ընդհանուր եզրույթ է, և գոյություն ունեն դրա բազմաթիվ ճանաչված տեսակներ ու տարբեր պատճառներ: Ըստ սկզբնավորման և ընթացքի՝ խեյլիտը կարող է լինել կամ սուր կամ քրոնիկական: Խեյլիտների մեծ մասը հարուցվում է էկզոգեն (արտաքին) գործոններով, ինչպիսիք են չորությունը (ճաքճքվածությունը) և արևի ազդեցությունը: Ալերգիկ թեստերը կարող են օգնել բացահայտել այն ալերգենները, որոնք առաջացնում են խեյլիտ:

## Ճաքճքված շրթունքներ

Շրթունքների ճաքճքվածությունը (հայտնի է նաև որպես հասարակ խեյլիտ) բնութագրվում է շրթունքների մաշկի ճաքերով, ակոսավորմամբ և թեփոտմամբ։ Այն քեյլիտի ամենատարածված տեսակներից մեկն է: Թեև երկու շուրթերն էլ կարող են ախտահարվել, սակայն ամենահաճախը տուժում է ստորին շրթունքը: Կարող է նաև զգացվել այրոց կամ առաջանալ մեծ, ցավոտ ճաքեր, երբ շուրթերը ձգվում են: Քրոնիկական հասարակ խեյլիտը կարող է ենթարկվել կեղևակալման և արյունահոսության:

Հակառակ տրամաբանությանը՝ շուրթերի մշտական լիզումն առաջացնում է չորություն և գրգռվածություն, և ի վերջո լորձաթաղանթը ճաքում կամ պատռվում է: Շուրթերը չորանալու ավելի մեծ հակում ունեն սառը, չոր եղանակին: Թքի մեջ առկա մարսողական ֆերմենտները նույնպես կարող են գրգռել շրթունքները, իսկ թքի մեջ եղած ջրի գոլորշիացումը խլում է խոնավությունը դրանցից: 

Որոշ երեխաներ ունեն ստորին շուրթը ծծելու և կրծելու սովորություն, ինչը հանգեցնում է խեյլիտի և հստակ սահմանագծված շուրջբերանային էրիթեմայի (կարմրության) համակցությանը:

Բուժումը սովորաբար հաջող է անցնում պաշտպանիչ քսուքների կիրառմամբ, ինչպիսիք են շուրթերի բալզամը կամ վազելինը։ Լանոլինը արագացնում է շուրթերի վերականգնումը, և այն օգտագործվում է շուրթերի վերականգնման որոշ միջոցների բաղադրության մեջ։

Երբեմն հասարակ խեյլիտ () եզրույթն օգտագործվում է որպես ընդհանուր խեյլիտ եզրույթի հոմանիշ, սակայն երբեմն էլ նշվում է, որ էքսֆոլիատիվ խեյլիտը հանդիսանում է շուրթերի ճաքճքվածության համարժեքը:

## Ակտինիկ շրթնաբորբ
Անվանում են նաև արևային խեյլոզ: Ակտինիկ խեյլիտը արևի լույսի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման քրոնիկական չափից ավելի ազդեցության հետևանք է։ Այն սովորաբար առաջանում է ստորին շուրթի վրա, որը դառնում է չոր, թեփոտված և ձեռք է բերում կնճռոտված, մոխրասպիտակավուն տեսք։ Այն հատկապես տարածված է բաց գույնի մաշկ ունեցող մարդկանց մոտ, ովքեր ապրում են արևոտ կլիմայական պայմաններում (օրինակ՝ եվրոպական ծագում ունեցող ավստրալացիները), և այն անձանց մոտ, ովքեր շատ ժամանակ են անցկացնում դրսում։ Գոյություն ունի փոքր ռիսկ, որ ակտինիկ խեյլիտը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է վերածվել տափակաբջջային կարցինոմայի, սակայն շուրթերի քաղցկեղը սովորաբար նկատվում է վաղ շրջանում, և, հետևաբար, ունի լավ կանխատեսում՝ ի տարբերություն բերանի խոռոչի քաղցկեղի ընդհանուր դեպքերի:

## Անկյունային շրթնաբորբ

Անկյունային շրթնաբորբ (անկյունային բերանաբորբ, հայտնի նաև շրթնախտ) մեկ կամ երկկողմանի բերանի անկյունների բորբոքումն է: Բավականին տարածված է և հաճախ հանդիպում է տարեց մարդկանց մոտ:  

Կան բազմաթիվ հնարավոր պատճառներ, այդ թվում՝ սննդային անբավարարությունը (երկաթ, վիտամին B12, ֆոլաթթու՝ վիտամին B9), շփումային ալերգիաներ, վարակներ (Candida albicans, Staphylococcus aureus կամ β-հեմոլիտիկ ստրեպտոկոկներ) և անատամություն (հաճախ բերանի չափից ավելի փակմամբ և դրան զուգակցող պրոթեզային բերանաբորբով), և այլն:

## Էկզեմատոզ շրթնաբորբ
Անվանում են նաև շրթունքների մաշկաբորբ՝ էկզեմատոզ խեյլիտը հիվանդությունների բազմազան խումբ է, որոնք հաճախ ունենում են անհայտ պատճառ։ Քրոնիկական էկզեմատոզ ռեակցիաները կազմում են քրոնիկական խեյլիտի դեպքերի մեծամասնությունը։

Այն լինում է էնդոգեն (պայմանավորված անհատի ներքին առանձնահատկություններով) և էկզոգեն (որտեղ պատճառը արտաքին գործոնն է)։ Էնդոգեն էկզեմատոզ խեյլիտի հիմնական պատճառը ատոպիկ խեյլիտն է (ատոպիկ մաշկաբորբ), իսկ էկզոգեն էկզեմատոզ խեյլիտի հիմնական պատճառներն են գրգռիչ շփումային խեյլիտը (օրինակ՝ շուրթերը լիզելու սովորությամբ պայմանավորված) և ալերգիկ շփումային խեյլիտը։ Վերջինս բնութագրվում է չորությամբ, ճաքճքվածությամբ, այտուցով և կեղևակալմամբ։ Այն ավելի հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ, քան տղամարդկանց՝ մոտավորապես 9:1 հարաբերակցությամբ:
Ալերգիկ շփումային խեյլիտի ամենատարածված պատճառները շրթունքների կոսմետիկ միջոցներն են, ներառյալ շրթներկը և շուրթերի բալզամը, որոնց հաջորդում են ատամի մածուկները: Շրթներկից առաջացած ալերգիան որոշ դեպքերում կարող է դժվար լինել ախտորոշել, քանի որ հնարավոր է՝ խեյլիտը զարգանա նույնիսկ առանց տվյալ անձի կողմից շրթներկ օգտագործելու: Փոխարենը, փոքր շփումը, օրինակ՝ շրթներկ քսած մեկին համբուրելը, բավարար է այս վիճակն առաջացնելու համար:

Պերուական բալզամի նկատմամբ ալերգիան կարող է դրսևորվել խեյլիտի տեսքով: Մետաղի, փայտի կամ այլ բաղադրիչների նկատմամբ ալերգիաները կարող են խեյլիտի ռեակցիաներ առաջացնել երաժիշտների մոտ, հատկապես փողային և փայտյա փողային գործիքներ նվագողների շրջանում, օրինակ՝ այսպես կոչված կլառնետահարի խեյլիտը կամ ֆլեյտահարի խեյլիտը: Պիգմենտային շփումային խեյլիտը ալերգիկ քեյլիտի մի տեսակ է, որի դեպքում զարգանում է շուրթերի դարչնագույն-սև գունափոխում: Ալերգիկ շփումային խեյլիտը հարուցող նյութը բացահայտելու համար օգտագործվում է մաշկային թեստավորում ():

## Վարակային շրթնաբորբ
Վարակային խեյլիտը վերաբերում է այն խեյլիտներին, որոնք հարուցված են վարակիչ հիվանդություններով: Երբեմն օգտագործվում են կանդիդոզային խեյլիտ և բակտերիալ խեյլիտ եզրույթները՝ մատնանշելով համապատասխանաբար Candida սնկերի և բակտերիալ տեսակների ներգրավվածությունը: Խեյլոկանդիդոզ եզրույթը նկարագրում է շուրթերի և հարբերանային մաշկի էքսֆոլիատիվ (թեփոտվող) ախտահարումները. այն առաջանում է շրթունքների քրոնիկական լիզման հետևանքով զարգացած մակերեսային կանդիդոզային վարակից: Իմպետիգոն (հարուցիչը Streptococcus pyogenes-ը և/կամ Staphylococcus aureus-ն է) նույնպես կարող է դրսևորվել էքսֆոլիատիվ խեյլիտի նմանվող պատկերով:

Շուրթերի հերպեսը վարակային խեյլիտի տարածված պատճառ է: Թաքնված հասարակ հերպես վարակի վերակտիվացման հետևանքով առաջացած օջախը կարող է ի հայտ գալ բերանի անկյունում և սխալմամբ շփոթվել անկյունային խեյլիտի (անգուլյար խեյլիտ) այլ պատճառների հետ: Իրականում սա շուրթերի հերպես է և երբեմն անվանվում է անկյունային հասարակ հերպես:

## Գրանուլոմատոզ շրթնաբորբ
Բերանադիմային գրանուլեմատոզը շուրթերի մեծացումն է՝ պայմանավորված ոչ կազեոզ գրանուլեմատոզ բորբոքման ձևավորմամբ, որը խոչընդոտում է դիմածնոտային շրջանի փափուկ հյուսվածքների ավշային դրենաժին՝ առաջացնելով լիմֆեդեմա (ավշային այտուց): Ըստ էության, գրանուլեմատոզ խեյլիտը վերաբերում է հենց շուրթերի այտուցվածությանը, որն ուղեկցում է այս վիճակին: Կարող է դիտվել նաև միջին խեյլիտ՝ շուրթերի մեջտեղի հատվածի ճաքճքվածություն, ինչը հետևանք է շուրթերի չափսերի մեծացման: Անկյունային խեյլիտը նույնպես կարող է զուգակցվել բերանադիմային գրանուլեմատոզի հետ:

Սրան առնչվող վիճակ է Մելկերսոն-Ռոզենթալի համախտանիշը, որն իրենից ներկայացնում է երեք ախտանիշների համակցություն (տրիադա)՝ դիմային նյարդի պարալիզ (լուծանք), շուրթերի քրոնիկական այտուց և ճաքճքված լեզու: Միշերի խեյլիտը և գրանուլեմատոզ մակրոխեյլիտը գրանուլեմատոզ խեյլիտի հոմանիշներն են:

## Դեղորայքային շրթնաբորբ
Դեղորայքային խեյլիտի տարածված պատճառներն են էտրետինատը, ինդինավիրը, պրոտեազայի արգելակիչները, վիտամին A-ն և իզոտրետինոինը (ռետինոիդային դեղամիջոց)։ Հազվադեպ հանդիպող պատճառների թվում են ատորվաստատինը, բուսուլֆանը, կլոֆազիմինը, կլոմիպրամինը, ցիանակոբալամինը, ոսկու միացությունները, մեթիլդոպան, պսորալենները, ստրեպտոմիցինը, աուլֆասալազինը և տետրացիկլինը։

Գոյություն ունի մի վիճակ, որը կոչվում է դեղորայքով հարուցված շուրթի խոց և բնութագրվում է շուրթերի ցավոտ կամ զգայուն, հստակ սահմանագծված խոցերով՝ առանց հյուսվածքների կարծրացման։ Այն դեղերի ներքին ընդունման հետևանք է, և վիճակը կարգավորվում է, երբ դադարեցվում է դեղորայքի օգտագործումը։

## Էքսֆոլիատիվ շրթնաբորբ
Անվանում են նաև էքսֆոլիատիվ խեյլիտ (cheilitis exfoliativa) կամ շրթունքների տիկ (tic de levres): Սա շուրթերի եզրի ոչ հաճախ հանդիպող բորբոքային վիճակ է, որի դեպքում շուրթերը դառնում են ցավոտ և կեղևակալած: Տեղի է ունենում կերատինի հաստ, դարչնագույն թեփուկների անընդհատ առաջացում և դեսկվամացիա (թեփոտում): Շուրթերի վերնամաշկի կերատինային շերտն աճում և մահանում է նորմայից ավելի արագ տեմպերով, ինչն էլ հանգեցնում է թեփոտման: Երբ այս թեփուկները հեռացվում են, դրանց տակ բացվում է նորմալ տեսք ունեցող շուրթ, թեև կարող են առկա լինել ուղեկցող էրիթեմա (կարմրություն) և այտուց: Այս վիճակը դեռևս չի վերագրվել որևէ կոնկրետ պատճառի: Վարակները հազվադեպ են պատճառ հանդիսանում: Որոշ անհատների մոտ առկա է կապ սթրեսի, տագնապի, ընկճախտի կամ անհատականության խանգարումների հետ: Մի զեկույցի համաձայն՝ հիվանդների 87%-ն ունեցել է հոգեկան խանգարման որևէ ձև, իսկ 47%-ը՝ վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի խանգարում, ինչն իր հերթին կարող է առաջացնել հոգեկան խնդիրներ, օրինակ՝ ընկճախտ:

Էքսֆոլիատիվ խեյլիտի որոշ դեպքեր համարվում են ինքնավնասման դրսևորում, որն անվանվում է ֆակտիցիալ խեյլիտ () կամ արտիֆակտուալ խեյլիտ, և կապված է շուրթերը պարբերաբար կրծելու կամ լիզելու սովորությունների հետ։ Սա դրսևորվում է կեղևակալմամբ և խոցերով, որոնք առաջանում են շուրթերի կրկնվող ծամելու և ծծելու հետևանքով։ Ոմանք շուրթերը լիզելու կամ կրծելու սովորությունը համարում են նյարդային տիկի ձև։ Այս սովորությունը երբեմն անվանվում է perlèche (ծագել է ֆրանսերեն pourlècher բառից, որը նշանակում է լիզել շուրթերը)։ Ֆակտիցիալ խեյլիտը զգալիորեն ավելի տարածված է երիտասարդ կանանց մոտ։

Էքսֆոլիատիվ խեյլիտը կապվում է նաև ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի հետ։ Բուժումը հիմնականում ներառում է շուրթերի խոնավեցումը և տեղային կորտիկոստերոիդների կիրառումը՝ սկսած հիդրոկորտիզոնից մինչև կլոբետազոլ։ Եղել են նաև տեղային տակրոլիմուս քսուքի օգտագործման մասին զեկույցներ։

Շուրթերի փսորիազն ունի նմանատիպ արտաքին տեսք, հետևաբար կարևոր է այն դիտարկել որպես հնարավոր տարբերակ ախտորոշման ընթացքում:

## Գեղձային շրթնաբորբ
Գեղձային խեյլիտը փոքր թքագեղձերի հազվադեպ հանդիպող բորբոքային վիճակ է, որը սովորաբար դրսևորվում է ստորին շուրթի վրա՝ վերջինիս այտուցվածությամբ և դեպի դուրս շրջվածությամբ։ Կարող են առկա լինել նաև խոցեր, կեղևակալում, թարախակույտեր և խուղակային ուղիներ։ Սա ձեռքբերովի խանգարում է, սակայն պատճառն անորոշ է։ Հավանական պատճառների թվում դիտարկվում են արևի լույսը, ծխախոտը, սիֆիլիսը, բերանի խոռոչի վատ հիգիենան և ժառանգական գործոնները։

Փոքր թքագեղձերի ծորանների բացվածքները բորբոքվում և լայնանում են, ինչպես նաև կարող է նկատվել լորձաթարախային արտադրություն ծորաններից։ Ըստ նախկին դասակարգման խեյլիտը բաժանվում է 3 տեսակի՝ ըստ ծանրության աստիճանի, որտեղ ուշ փուլերը ներառում են երկրորդային բակտերիային վարակ, ուժեղացված խոցոտում, թարախակալում և այտուց՝

* Տիպ 1՝ Պարզ,
* Տիպ 2՝ Մակերեսային թարախային (Բելցի հիվանդություն),
* Տիպ 3՝ Խորը թարախային ():

Գեղձային քեյլիտը սովորաբար հանդիպում է միջին տարիքի և տարեց տղամարդկանց մոտ։ Այն կրում է տափակաբջջային կարցինոմայի վերափոխվելու վտանգ (18%-ից մինչև 35%): Հետևաբար, որպես ընտրության բուժում կիրառվում է կանխարգելիչ վիրահատական միջամտություն՝ վերմիլիոնէկտոմիա (շուրթի եզրի հեռացում):

## Պլազմաբջջային շրթնաբորբ
Պլազմաբջջային շրթնաբորբը մի հւվանդություն է շատ հազվադեպ դրսևորում է, որն սովորաբար ի հայտ է գալիս լնդերի վրա (անվանվում է պլազմաբջջային լնդախտ) կամ երբեմն՝ լեզվի վրա։ Պլազմաբջջային խեյլիտը դրսևորվում է որպես հստակ սահմանագծված, ինֆիլտրացված (ներսփռված), մուգ կարմիր վահանիկ՝ մակերեսային լաքանման փայլով։ Պլազմաբջջային խեյլիտը սովորաբար ընդգրկում է ստորին շուրթը։ Շուրթերը թվում են չոր, ատրոֆիկ (թառամած) և ճաքճքված։ Երբեմն առկա է լինում նաև անկյունային խեյլիտ։

## Այլ պատճառներ
* Համակարգային կարմիր գայլախտ, երբեմն կոչվում է գայլախտային շրթնաբորբ, 
* Քսերոստոմիա:

## Ծանոթություններ

Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Բերանի խոռոչի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Կատեգորիա:Մաշկային հիվանդություններ