Թաթարստանի պատմություն

**Թաթարստանի պատմությունը** կապված է Վոլգա-Կամա շրջանի պատմության հետ։

## Հնագույն պատմություն
Մարդու բնակեցումը ներկայիս Թաթարստանի տարածքում սկսվում է աշելյան ժամանակաշրջանի վերջում (պալեոլիթ)։ Պալեոլիթյան հուշարձաններ հայտնաբերվել են Վոլգա գետի ափին (Կրասնայա Գլինկա տարածքը, Տետյուշսկի շրջանի Բեսոնովո գյուղի մոտ, որը ջրասույզ է եղել Կույբիշևի ջրամբարի տակ) և Կամա գետի մոտ (Դեուկովո)։ Իզմերի գյուղի մոտ 1981-1982 թվականներին Ե. Կազակովը հայտնաբերել է արագորեն ավերվող Իզմերյան պալեոլիթյան կայանը։
Վոլգայի և Կամայի վտակների մոտ հայտնաբերվել են Մեզոլիթի դարաշրջանի կայաններ (Կաբի-Կոպրինսկայա՝ Սվիագա գետի վրա, Տետյուշսկայա՝ Վոլգայի ափին և այլն) և Նեոլիթի դարաշրջանի շուրջ 200 հուշարձաններ, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներին։
Բրոնզի դարի (մ.թ.ա. 2-րդ - 1-ին հազարամյակի սկիզբ) շրջանից Թաթարստանի տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ հուշարձաններ, որոնք պատկանում են տարբեր հնագիտական մշակույթներին։ Ֆատյանովյան մշակույթի գերեզմանոցները երբեմն առանձնացվում են որպես առանձին Բալանովյան մշակույթ։ Սրուբնայա մշակույթի հուշարձանները հայտնի են Թաթարստանի տարածքում՝ արևմուտքում Սվիագա գետի ավազանից մինչև արևելքում Իկ գետը։

Աբաշևյան մշակույթի հուշարձանները (մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի երկրորդ քառորդ) հայտնաբերվել են Վոլգայի միջնապատում, հիմնականում Սվիագա գետի ավազանում և Իկ գետի ստորին հոսանքներում։
Մ.թ.ա. 8-7-րդ դարերում երկաթի դարի անցման շրջանում ձևավորվում է Անանյինյան մշակույթը (տես Անանյինյան գերեզմանոց), որի ցեղերը տարածվում են ամբողջ Վոլգա-Կամայի շրջանում։ Թաթարստանի հարավարևելյան շրջաններ երբեմն ներթափանցում էին սարմատական ցեղերը, իսկ արևմտյան շրջաններում մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի կեսերին հայտնվում են Գորոդեցյան մշակույթի ցեղերը։
Նոր դարաշրջանի սահմանագծին թվագրվում են Պյանոբորյան մշակույթի հուշարձանները, որոնք կենտրոնացած են Ներքին Պրիկամիեում։ Մինչև 3-րդ դարը այդ տարածք, հատկապես նրա արևելյան շրջաններ, ներթափանցում են թյուրքական և ուգրական ցեղերը Սիբիրից, որոնք Կամա գետի ափերից դուրս են մղել պյանոբորյան բնակչությանը։ Այդ ժամանակաշրջանի հուշարձանները (Տուրաևյան բլուրներ Կամա գետի վրա) ներառում են զինված մարտիկների գերեզմաններ՝ ասիական ոճի զենքերով և կենցաղային իրերով։
4-րդ դարի երրորդ քառորդում Ներքին Պրիկամիեում հայտնվում է նորաբնակ բնակչություն՝ Ազելինյան մշակույթից, որն ուներ հարավ-արևմտյան ծագում։

4-7-րդ դարերում ժամանակակից Թաթարստանի մեծ մասը զբաղրել էին Իմենկովյան մշակույթի ցեղերը։ 6-րդ դարի երրորդ քառորդից Միջին Վոլգայի շրջանում ներթափանցում են առանձին քոչվոր ցեղախմբեր՝ հյուսիսային սևծովյան շրջանից և Հյուսիսային Կովկասից, որոնք 7-րդ դարում շփման մեջ են մտնում Իմենկովյան մշակույթի բնակչության հետ։ 7-րդ դարի վերջին Միջին Վոլգայի շրջան է ներթափանցում ավելի մեծ թվով քոչվորներ։ Այդ շրջանի հուշարձանները ցույց են տալիս, որ տեղի բնակչությունը աստիճանաբար ընդունում է թաղման նոր ծեսեր։ 8-10-րդ դարերում Պրիկամիեն ենթարկվում է Խազարական խաքանության ազդեցությանը։
Մադյարների (հունգարների) մի մասը, որը 884 թվականին մեծ արտագաղթի հետևանքով չի տեղափոխվել Հունգարիա, 10-11-րդ դարերում շարունակում էր բնակվել Ուրալի նախալեռնային շրջանում՝ Թաթարստանի, Բաշկորտոստանի և Պերմի երկրամասի տարածքներում։

## Միջին դարեր
10-13-րդ դարերում Միջին Վոլգայի տարածքում գոյություն ուներ Վոլժյան Բուլղարիա պետությունը, որի հիմնական բնակչությունը կազմել էին բուլղարները, որոնք այստեղ էին տեղափոխվել Դոնի և Վոլգայի ստորին հոսանքներից։ 922 թվականին Բուլղարիան պաշտոնապես ընդունել է իսլամը։ 
### Ոսկե Հորդա և Բուլղարական Ուլուս (1240-1438)
1222-1236 թվականներին Վոլգյան Բուլղարիան ենթարկվել է մոնղոլական արշավանքների (որոնք արևմտյան ուղղությամբ մոնղոլական առաջին նվաճումներն էին), ինչը հանգեցրել է պետության ոչնչացման և 1243 թվականին նրա միավորմանը Ոսկե Հորդային։ 13-րդ դարում Ոսկե Հորդայի առաջին մայրաքաղաքը և նրա քաղաքական ու առևտրա-արհեստագործական կենտրոնը Բուլղար քաղաքն էր։ Թաթարստանի ներկայիս տարածքը Ոսկե Հորդայի կազմում մտավ որպես Բուլղարական Ուլուս։ 15-րդ դարի կեսերին, Ոսկե Հորդայի թուլացման հետևանքով, ուլուսը նվաճվել է Ուլուղ Մուհամմեդի կողմից։ 
### Ղազախի խանություն
Ղազանի խանության (թագավորության) հիմնադիրը համարվում է Ուլուղ Մուհամմեդ խանը, որը Չինգիզյանների տոհմի մի ճյուղի ներկայացուցիչ էր։ Նրա հայրը ստիպված էր փախչել Ոսկե Հորդայից՝ ներքին հակամարտությունների պատճառով։ 1445 թվականին Ուլուղ Մուհամմեդը մի փոքր բանակի օգնությամբ գրավել է Ղազանը և նրա շրջակայքը, որոնք պատկանում էին Ոսկե Հորդայի մեկ փոքր վասալին։ 15-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 16-րդ դարի առաջին կեսը Ղազանի խանությունը պայքարում էր Ռուսական պետության հետ տարածաշրջանում գերիշխման համար։ Այս պայքարի արդյունքում Ղազանի խանությունը աստիճանաբար վասալական կախվածության մեջ ընկավ Մոսկվայից։

## Խորհրդային շրջան
### Քաղաքացիական պատերազմ (1918-1920)
[thumb|right|Իդել-Ուրալ պետության դրոշը (ըստ [Գայազ Իսխակիի «Իդել-Ուրալ» գրքի, 1933)]]
1917 թվականի նոյեմբերի 20-ին Պովոլժիեի ժողովուրդների համագումարում (Միլլի Մեջլիս) որոշում ընդունվել է Կազանի և Ուֆայի նահանգների, ինչպես նաև հարակից որոշ տարածքների վրա Իդել-Ուրալի Հանրապետություն (Ուրալա-վոլգյան նահանգ) հռչակելու մասին։ Այդ նպատակով ձևավորվել է գործադիր կոլեգիա։
Չնայած այս պետությունը գործնականում արդեն ստեղծվել էր, 1918 թվականի մարտի 1-ին նախատեսված պաշտոնական հռչակումը չկայացավ, քանի որ դիմադրություն եղավ բոլշևիկյան Խորհուրդների և Կարմիր բանակի Հեղափոխական շտաբի կողմից։
Այնուամենայնիվ, «Տրանսբուլակյան հանրապետություն»-ի ազգային կառավարությունը որոշ ժամանակ շարունակում էր գոյություն ունենալ 1918 թվականի գարնանը։
1918 թվականի օգոստոսին Կազանը գրավվել էՍպիտակ բանակի կողմից, սակայն 1918 թվականի սեպտեմբերին վերջնականապես անցավ Կարմիր բանակի վերահսկողության տակ։
[thumb|right|[Թաթարական ԱԽՍՀ|Թաթարական ԻԽՍՀ և Բաշկիրական Խորհրդային Հանրապետություն 1920 թվականի քարտեզի վրա]]
thumb|right|Թաթարական ԻԽՍՀ-ի ազգագրական քարտեզը՝ 1920 թվականի մարդահամարի տվյալներով
thumb|right|Թաթարական ԻԽՍՀ-ի դրոշը

### Թաթարական ԻԽՍՀ
1920 թվականի մայիսի 27-ին ՌԽՖՍՀ ՎՀԿԻԿ-ի և Ժողկոմխորհ-ի կողմից ընդունված դեկրետով հայտարարվել Թաթարական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության ստեղծումը, որը պաշտոնապես ձևավորվե 1920 թվականի հունիսի 25-ից։ Այս փաստաթղթի համաձայն՝ ավտոնոմ հանրապետության կազմի մեջ մտան Կազանի, Ուֆայի, Սամարայի, Վյատկայի և Սիմբիրսկի նահանգների որոշ տարածքներ։ Բացի այդ, դեկրետում նշվում էր Բիրսկի և Բելեբեևի գավառների հնարավոր միացման հարցը՝ տեղաբնակների կամքի դեպքում, սակայն այս հարցով հանրաքվե չեն չանցկացրել, և 1922 թվականին այդ տարածքները հանձնվել են Բաշկիրական ԱԽՍՀ-ին։

1920-ականներին Բաշկիրական Խորհրդային Հանրապետության իշխանությունները (Բաշհեղկոմ, ԺԿԽ ԲԱԽՍՀ), ԲաշԿԳԿ և Բաշկիրական կոմկուս փորձում էին Թաթարստանի արևելյան շրջանները ներառել Բաշկիրական ԱԽՍՀ կազմի մեջ։ 1921 թվականին ԹԱԽՍՀ կազմի մեջ ընդգրկվել է Ելաբուգայի գավառի հարավային մասը Վյատկայի նահանգից, որտեղ ձևավորվել են Ելաբուգայի կանտոն։

1922-1939 թվականներին ԹԱԽՍՀ փաստաթղթերում, ցուցանակների և պաստառների վրա անվանվում էր ATSSR (), քանի դեռ թաթարական այբուբենը հիմնված էր յանալիֆի վրա։

1922 թվականին (ԽՍՀՄ-ի ձևավորման ժամանակ), 1936 և 1977 թվականներին (ԽՍՀՄ Սահմանադրության ընդունման ընթացքում), ինչպես նաև 1952-1953 թվականներին (ԹԱԽՍՀ կազմի մեջ Կազանի, Չիստոպոլի և Բուգուլմայի մարզերի ձևավորման ժամանակ) քննարկվել է ԹԱԽՍՀ-ի վերափոխումը Միութենական հանրապետության, սակայն այդ առաջարկը չի ընդունվել։ ԹԱԽՍՀ-ում կրթական հաստատությունների ցանցը լայնորեն ընդլայնվել է։ 1921-1922 թվականներին ԹԱԽՍՀ-ում գործում էին 7 մանկավարժական տեխնիկումներ։ 1940-41 ուսումնական տարում ԹԱԽՍՀ-ում գործում էին 3537 դպրոցներ, որտեղ սովորում էին ավելի քան 541 հազար աշակերտներ։

#### Խորհրդային բռնաճնշումներ
Մեծ տեռորի տարիներին ԹԱԽՍՀ-ում անցկացվել են զանգվածային ռեպրեսիաներ։ «Սուլթան-Գալևիզմ» մեղադրանքով ձերբակալվել և գնդակահարվել են ԹԱԽՍՀ-ի շատ ղեկավարներ։ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ հրաման № 00447-ի համաձայն՝ ԹԱԽՍՀ-ում իրականացված կուլակյան օպերացիան սկսվել է 1937 թվականի օգոստոսի 5-ի լույս 6-ի գիշերը և շարունակվել են մինչև 1938 թվականի հունվար։

Արդյունքում ռեպրեսիայի ենթարկվել են 3108 կուլակներ, առնվազն 94 մոլլաներ և մուեդզիններ, առնվազն 138 ուղղափառ հոգևորականներ։ 1937 թվականին ԹԱԽՍՀ ՆԳԺԿ-ի «եռյակը» ռեպրեսիայի ենթարկել են 4173 մարդ, այդ թվում 2154 ռուսներ և 1623 թաթարներ։մինի|ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ՝ նվիրված Թաթարական ԱԽՍՀ-ի 60-ամյակին

#### Հայրենական պատերազմ և հետպատերազմյան վերականգնում
Մեծ հայրենական պատերազմի ժամանակ ԹԱԽՍՀ-ից Կարմիր բանակ զորակոչվել են 700,000 մարդ, որոնցից կեսը զոհվել են ճակատում։ Պատերազմից հետո ԹԱԽՍՀ-ում զարգացան արդյունաբերությունը և էներգետիկան։ 1970-ականներին կառուցվել են ԿԱՄԱԶ-ը և Նիժնեկամսկի հէկ-ը։ Զգալիորեն աճել են Նաբերեժնիե Չելնի և Նիժնեկամսկ քաղաքների բնակչությունը։ Վառելիքային ոլորտում նավթարդյունաբերությունն ունել են առանցքային դեր։ 1971 թվականին Թաթարստանի ընդերքից արդյունահանվել են առաջին միլիարդ տոննա նավթը, իսկ 1981 թվականին՝ երկրորդ միլիարդը։մինի|ՌԴ Կենտրոնական բանկի 3 ռուբլիանոց մետաղադրամ (2020)՝ նվիրված Թաթարստանի Հանրապետության 100-ամյակին

### Թաթարական ԽՍՀ (1990 -1992)
1990 թվականի օգոստոսի 30-ից 1992 թվականի փետրվարի 7-ը Թաթարստանի պաշտոնական անվանումը եղել է Թաթարական ԽՍՀ, իսկ փետրվարի 7-ից՝ Թաթարստանի Հանրապետություն։ 1990 թվականի օգոստոսի 30-ին ԹԱԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը ընդունել է հռչակագիր Թաթարստանի պետական ինքնիշխանության մասին՝ այն վերափոխելով «Թաթարական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն – Թաթարստանի Հանրապետություն»։

Թաթարական ԽՍՀ-ի իշխանությունները նախատեսում էին մասնակցել ԽՍՀՄ վերակազմավորման գործընթացին՝ որպես ՌԽՖՍՀ-ի մաս։

Շատերն արտահայտում են շահարկումներ ու ծայրահեղական հայտարարություններ, թե իբր նախաձեռնվել է անջատում, դուրս գալ Ռուսաստանի կամ նույնիսկ Խորհրդային Միության կազմից։ Այս առումով հարկ է վճռականորեն հայտարարել, որ հանրապետությանը պետական ինքնիշխանություն շնորհելը չի նշանակում ոչ քաղաքական առանձնացում, ոչ տնտեսական ու մշակութային մեկուսացում, ոչ էլ սահմանների փոփոխություն, առավել ևս՝ Ռուսաստանից կամ Խորհրդային Միությունից դուրս գալ։

1991 թվականի օգոստոսյան պուտչից հետո Թաթարստանի ղեկավարությունը որդեգրել է ինքնուրույն պետական քաղաքականություն վարելու ուղեգիծ։ Այն նպատակ ուներ մասնակցել նոր Միութենական պայմանագրի մշակման և ստորագրման գործընթացին։ Սակայն ԽՍՀՄ ղեկավարությունը չցանկացավ կիսվել իր առաջնային դիրքով նախկին ավտոնոմ հանրապետությունների հետ, որոնք գտնվում էին ՌԽՖՍՀ-ի կազմում։

Նովո-Օգարյովյան բանակցությունները թույլ չեն տրվել ավտոնոմ հանրապետություններին մասնակցել նոր Միութենական պայմանագրի ստորագրման գործընթացին։ 1991 թվականի հոկտեմբերի 24-ին ԹԽՍՀ Գերագույն խորհրդը ընդունել է որոշում «Թաթարստանի Հանրապետության պետական անկախության ակտի մասին»։

## Արդիականություն
150px|thumb|right|Թաթարստանի Հանրապետության դրոշը 100px|thumb|right|Թաթարստանի Հանրապետության զինանշանը

ԽՍՀՄ-ի փլուզման և նրա գոյության դադարման հետևանքով, որը պայմանավորված էր Բելովեժյան համաձայնագրերով, 1991 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Թաթարստանի Հանրապետության Գերագույն Խորհուրդը ընդունում է Հռչակագիր՝ Թաթարստանի Հանրապետության՝ Անկախ Պետությունների Համագործակցություն (ԱՊՀ) անդամակցելու վերաբերյալ՝ որպես հիմնադիր պետություն: 1992 թվականի փետրվարի 7-ին Թաթարական ԽՍՀ-ն վերանվանվել է Թաթարստանի Հանրապետություն: 1992 թվականի ապրիլի 21-ին այս անվանափոխությունը հաստատվել է ՌԽՖՍՀ Ժողովրդական պատգամավորների համագումարի կողմից:

1992 թվականի մարտի 21-ին Թաթարստանում անցկացվել է Թաթարստանի Հանրապետության անկախության հանրաքվեն: Հարցին՝ «Համաձա՞յն եք, որ Թաթարստանի Հանրապետությունը՝ ինքնիշխան պետություն է, միջազգային իրավունքի սուբյեկտ, որը կառուցում է իր հարաբերությունները Ռուսաստանի Դաշնության և այլ հանրապետությունների, պետությունների հետ հավասար պայմանագրերի հիման վրա»՝ դրական պատասխան է տվել հանրաքվեին մասնակցած քաղաքացիների մեծամասնությունը: Սակայն մինչ այդ, ՌԽՖՍՀ Սահմանադրական դատարանի 1992 թվականի մարտի 13-ի թիվ 3-П որոշմամբ ճանաչվել են ոչ սահմանադրական Թաթարական ԽՍՀ-ի 1990 թվականի օգոստոսի 30-ի Պետական ինքնիշխանության հռչակագրի որոշ դրույթներ, որոնք սահմանափակում էին ՌԽՖՍՀ-ի օրենքների ուժը Թաթարստանի Հանրապետության տարածքում, ինչպես նաև Թաթարստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի 1992 թվականի փետրվարի 21-ի որոշումը՝ Թաթարստանի Հանրապետության հանրաքվեի անցկացման մասին, մասնավորապես այն ձևակերպումը, որ Թաթարստանի Հանրապետությունը միջազգային իրավունքի սուբյեկտ է և կառուցում է իր հարաբերությունները Ռուսաստանի Դաշնության և այլ հանրապետությունների, պետությունների հետ հավասար պայմանագրերի հիման վրա:

1992 թվականի մարտի 31-ին Թաթարստանը հրաժարվել է ստորագրել Ֆեդերատիվ պայմանագիրը: 1992 թվականի ապրիլին սկսվել են առաջին բանակցությունները Ռուսաստանի Դաշնության և Թաթարստանի իշխանությունների միջև՝ Թաթարստանի Հանրապետության՝ Ֆեդերատիվ պայմանագրին միանալու վերաբերյալ: Այս բանակցությունները շարունակվել են 1992-1994 թվականներին: Արդյունքում, 1994 թվականին կնքվել է «Պետական իշխանության մարմինների իրավասությունների բաժանման և փոխադարձ լիազորությունների փոխանցման մասին» պայմանագիրը:

1992 թվականի մայիսի 22-ին ընդունվել է Թաթարստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի որոշումը՝ Թաթարստանի ինքնիշխան պետության կարգավիճակի վերաբերյալ: 1992 թվականի նոյեմբերի 30-ին ընդունվել է Թաթարստանի Հանրապետության սահմանադրությունը, որը հայտարարում էր նրա ինքնիշխանությունը: 1993 թվականի դեկտեմբերին Թաթարստանում հայտարարվել է Ռուսաստանի նոր Սահմանադրության նախագծի համազգային քվեարկության բոյկոտը: Սակայն հանրապետության մի մասը մասնակցել է քվեարկությանը: Ցածր մասնակցության պայմաններում (մոտ 15%), քվեարկությանը մասնակցածների 74,84%-ը կողմ քվեարկել է Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրություն-ի ընդունմանը, որը Թաթարստանը ճանաչում էր որպես ֆեդերացիայի սուբյեկտ: 1993 և 1996 թվականներին շրջանառության մեջ դրվել են փոխարինող վճարային միջոցներ՝ Թաթարստանի ժետոններ և Թաթարստանի սոցիալական չեկեր:150px|thumb|Թաթարստանի Հանրապետության ավտոմոբիլային համարանիշ
Թաթարական ԽՍՀ-ի Պետական ինքնիշխանության հռչակագրի ընդունումից հետո, մինչև 1994 թվականը, նրա տարածքում տրվում էին սեփական ավտոմոբիլային համարանիշներ, ինչը չէր արվել այլ ֆեդերալ սուբյեկտներում: Համարանիշները կրկնում էին խորհրդային 1977 թվականի ստանդարտները, սակայն ձախ կողմում պատկերված էր Թաթարստանի դրոշը: 1994 թվականից սկսած, Թաթարստանում, ինչպես նաև ամբողջ Ռուսաստանում, սկսել են տրամադրել Ռուսաստանի տրանսպորտային համարանիշների նմուշի համապատասխան համարներ:

1993 և 1996 թվականներին շրջանառության մեջ մտցվել էին փոխարինիչ վճարային միջոցներ՝ Թաթարստանի ժետոններ և Թաթարստանի սոցիալական չեկեր։ Թաթարական ԽՍՀ-ի պետական ինքնիշխանության մասին Հռչակագրի ընդունումից հետո, մինչև 1994 թվականը, նրա տարածքում տրվել էին սեփական ավտոմոբիլային համարանիշներ, ինչը ոչ մի այլ դաշնային սուբյեկտում չէր եղել։ Համարանիշները կրկնել էին 1977 թվականի խորհրդային ստանդարտները, սակայն ձախ հատվածում պատկերված էր Թաթարստանի դրոշը։ 1994 թվականից սկսած, Թաթարստանում, ինչպես ամբողջ Ռուսաստանի Դաշնությունում, սկսել են տրամադրել ռուսական նմուշի համարանիշներ։ 1997 թվականի նոյեմբերի 13-ին Թաթարստանի Պետական խորհուրդը որոշում էր ընդունել դադարեցնելու Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացու նոր նմուշի անձնագրերի (1997 թվականի նմուշի անձնագիր) տրամադրումը։ Հանրապետությունում շարունակվել էր 1974 թվականի նմուշի անձնագրերի (ԽՍՀՄ քաղաքացու անձնագիր) տրամադրումը բնակչությանը։ 2000 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, Ուֆայում՝ Ռուսաստանի նախագահի ադմինիստրացիայի ներկայացուցիչների և Բաշկորտոստանի ու Թաթարստանի ղեկավարների մասնակցությամբ անցկացված խորհրդակցության ժամանակ, մշակվել էր փոխադարձ համաձայնեցված դիրքորոշում՝ այս հանրապետություններում ռուսական անձնագրերի տարածման հարցի վերաբերյալ։ 2000 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Թաթարստանի Գերագույն դատարանը անվավեր էր ճանաչել Պետխորհրդի որոշման այն կետը, որով դադարեցվել էր նոր նմուշի ռուսական անձնագրերի տրամադրումը։

2001 թվականի հունվարի 5-ին Ռուսաստանի կառավարության կողմից թույլատրվել էր Ռուսաստանի Դաշնության կազմում գտնվող հանրապետությունների համար նախատեսված ռուսական անձնագրերի բլանկներին կցել ներդիրներ, որոնք պարունակում էին տվյալ հանրապետության պետական զինանշանի պատկերը և նախատեսում էին քաղաքացու անձնական տվյալների մուտքագրում տվյալ հանրապետության պետական լեզվով (կամ լեզուներով)։

2001 թվականի մայիսին Թաթարստանի Նախարարների Կաբինետը հաստատել է ներդիրի ձևը, որով հաստատել է ԽՍՀՄ քաղաքացու անձնագրերը Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացու անձնագրերով փոխարինելու և նոր անձնագրերի տրամադրման բարեփոխումը։ Անձնագրային բարեփոխման ընթացքում արձանագրվել էին զանգվածային դիմումներ նոր նմուշի անձնագիր ստանալու՝ առանց ներդիրի (հատկապես դպրոցականների կողմից, ովքեր առաջին անգամ էին ստանում անձնագիր), ինչի հետևանքով բարեփոխման ընթացում (այսինքն՝ մինչև 2004 թվականի հուլիսի 1-ը) առանց ներդիրի տրամադրվել էր նոր նմուշի անձնագրերի 18%-ը (մոտ 580 հազար)։

1994 թվականի փետրվարի 15-ին Մոսկվայում Ռուսաստանի նախագահ Բ. Ելցինը և Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության նախագահ Վ. Չեռնոմիրդինը՝ ՌԴ անունից, ինչպես նաև Թաթարստանի նախագահ Մ. Շայմիևը և Թաթարստանի վարչապետ Մ. Սաբիրովը ստորագրվել են «Ռուսաստանի Դաշնության պետական իշխանության մարմինների և Թաթարստանի Հանրապետության պետական իշխանության մարմինների միջև իրավասությունների սահմանազատման և փոխադարձ լիազորությունների պատվիրակման մասին» պայմանագիրը։ Պայմանագրի կնքմանը նախորդել էր երկարատև բանակցային գործընթաց, որը սկսվել էր դեռևս 1991 թվականին։ Ստորագրված պայմանագրում Թաթարստանը հայտարարվում էր Ռուսաստանի հետ միավորված պետություն։ Պայմանագրի համաձայն՝ Թաթարստանի Հանրապետությունը ստանում էր իր սեփական Սահմանադրություն և օրենսդրություն ունենալու, հանրապետական հարկեր սահմանելու և հավաքագրելու, հանրապետական քաղաքացիություն սահմանելու, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների և օտարերկրյա պետությունների հետ հարաբերություններ ձևավորելու և պահպանելու, Ազգային բանկ ստեղծելու, ինչպես նաև արտաքին տնտեսական գործունեությունն ինքնուրույն իրականացնելու իրավունք։ Հանրապետության պետական իշխանության մարմինները իրավունք ունեին տնօրինելու, օգտագործելու և կարգավորելու բնական պաշարները, որոնք հայտարարվել էին որպես «Թաթարստանի ժողովրդի բացառիկ ժառանգություն և սեփականություն»։

### 21-րդ դար
[մինի|Գրառման բլոկ 2020 թ. [Թաթարստանի Հանրապետության 100 տարին]]2000 թվականին Թաթարստանը ընդգրկվել է Պրիվոլժսկիի դաշնային շրջանում։ 2000 թվականից հետո սկսվել է Թաթարստանի սահմանադրության համապատասխանեցումը Ռուսաստանի Սահմանադրությանը։ 2002 թվականի ապրիլի 19-ին Թաթարստանի Պետխորհուրդը ընդունել են հանրապետության Սահմանադրության նոր խմբագրությունը, որտեղ նշվում էր, որ Թաթարստանը միավորված է Ռուսաստանի Դաշնության հետ որպես պետություն և չի հանդիսանում միջազգային իրավունքի սուբյեկտ։

2003 թվականին ընդունվել են փոփոխություններ «Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների պետական իշխանության օրենսդրական և գործադիր մարմինների կազմակերպման ընդհանուր սկզբունքների մասին» դաշնային օրենքում, որոնք երկու տարի ժամանակ էին տալիս նախկինում կնքված պայմանագրերի վերանայման համար։ Դրանք պետք է հաստատվեին դաշնային օրենքներով։

2005 թվականի հոկտեմբերին նոր պայմանագիրն իշխանությունների լիազորությունների սահմանազատման վերաբերյալ Թաթարստանի և դաշնային կենտրոնի միջև հաստատվել է Թաթարստանի Պետխորհրդի կողմից։ Սակայն այդ պայմանագրում այլևս չկային նախկին ֆինանսական արտոնությունները տարածաշրջանի համար, այդ թվում՝ հարկային մուծումների նվազեցված տոկոսադրույքը դեպի դաշնային բյուջե, և բնական պաշարներն այլևս չեն համարվել Թաթարստանի ժողովրդի սեփականություն։ Փաստաթղթում սահմանվել էին երկու պետական լեզուներ՝ ռուսերեն և թաթարերեն, ինչպես նաև նշվել էր, որ հանրապետության բարձրագույն պաշտոնատար անձը պետք է տիրապետի երկու լեզուներին։ Տարածաշրջանը պահպանել էր անձնագրեր տրամադրելու իրավունքը՝ թաթարերեն ներդիրով և Թաթարստանի զինանշանի պատկերով։ 2006 թվականին պայմանագիրը ստորագրել են Վլադիմիր Պուտինը և Թաթարստանի նախագահ Մինթիմեր Շայմիևը, այն հաստատվել է Պետդումայի կողմից, սակայն Դաշնության խորհուրդը վետո դրել է։ Վերին պալատի խոսնակ Սերգեյ Միրոնովը հայտարարել է, որ «վտանգավոր է այս պայմանագիրը հաստատելը», քանի որ դա կարող էր խարխլել դաշնայնացման հիմքերը։ Այնուամենայնիվ, չորս ամիս անց Վլադիմիր Պուտինը կրկին ներկայացրել է պայմանագրի նախագիծը Պետդումա, և պատգամավորները հաջողությամբ հաղթահարել են Դաշնության խորհրդի վետոն։ Փաստաթղթի գործողության ժամկետը սահմանվել է 10 տարի, սակայն այն չի երկարաձգվել և սպառվել է 2017 թվականի հուլիսի վերջին։

2023 թվականին Թաթարստանի սահմանադրության մեջ կատարվել են էական փոփոխություններ, որոնցով հանվել են ն հանրապետության ինքնիշխանության, Թաթարստանի և Ռուսաստանի միջև պայմանագրի, Թաթարստանի քաղաքացիության և Թաթարստանի Սահմանադրական դատարանի մասին դրույթները, ինչպես նաև Թաթարստանի նախագահի պաշտոնը վերանվանվել է «ղեկավար»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Библиографический указатель книг и газетно-журнальных публикаций, посвящённых образованию и истории ТАССР
* Институт истории имени Ш. Марджани Академии наук Республики Татарстан

Կատեգորիա:Թաթարներ
Կատեգորիա:Թաթարստանի պատմություն