Ալկոհոլի մշակույթը Չինաստանում

մինի|170x170փքս|Ավանդական գինեգործություն Հանճոում
մինի|254x254փքս|Շաոսին

Ալկոհոլ խմելը եղել է հնագույն Չինաստանի զոհաբերության ու ծիսական արարողությունների կարևորագույն տարրերից մեկը։ Առաջին մարդը, ով պատրաստել կամ հայտնագործել է ալկոհոլը, պատմությանը հայտնի չէ, թեև գոյություն ունի երկու հիմնական վարկած՝ կապված Յի Տիի  և Տու Քանի անունների հետ։ Հետագա սերունդները հիմնականում Քանին են մեծարել որպես «ալկոհոլի աստված», իսկ ալկոհոլ պատրաստողների ոլորտի ներկայացուցիչները նրան համարում են իրենց արհեստի հիմնադիր հայրը։ Գրականության մեջ «Տու Քան» անունը դարձել է ալկոհոլի հոմանիշը։

Հնագույն Չինաստանում ալկոհոլային խմիչքը կոչվում էր նաև «Լի» (չին. 醴)։ Ավանդաբար այն պատրաստվում էր մրգերից. դա բարձր քաղցրությամբ և ալկոհոլի ցածր պարունակությամբ խմիչք էր։ Քանի որ այն ուներ քաղցր համ, հին ժամանակների մարդիկ սիրում էին ալկոհոլ խմել, ինչը նման էր ժամանակակից մարդկանց՝ քաղցր ըմպելիքների հանդեպ ունեցած սիրուն։ Հենց ալկոհոլի ցածր թնդության պատճառով են առաջացել «հազար գավաթ խմել և չհարբել» նման արտահայտությունները։ Ճապոնիան հնուց ի վեր կրել է չինական մշակույթի խորը ազդեցությունը և պահպանել է բազմաթիվ հնագույն չինական մշակութային ավանդույթներ, ուստի Ճապոնիայում «Լի»  տերմինը հնուց մինչ օրս օգտագործվում է բացառապես քաղցր գինիների համար, և ոչ մի այլ տեսակի ալկոհոլ չի կարող այդպես կոչվել։

Լոնշան մշակույթի ժամանակաշրջանում Չինաստանում հայտնվեցին բնական ֆերմենտացմամբ ստացված մրգային գինիները։ Հետագայում զարգացավ շաքարի անջատում հացահատիկից և ապա ալկոհոլի վերածման տեխնոլոգիան էլ ավելի զարգացավ։ Ցին կայսրության   ժամանակաշրջանի սկզբներին ի հայտ եկավ խմորիչների միջոցով ալկոհոլի պատրաստման մեթոդը, իսկ Հան դինաստիայից հետո կատարելագործվեց խմորիչների տեխնոլոգիան։ Արևելյան Հան դինաստիայի օրոք ներմուծվեց  գինին, Սոն դինաստիայի ժամանակաշրջանում հայտնվեցին բուժիչ թուրմերը, իսկ Յուեն և Մին  դինաստիաների օրոք՝ թորման մեթոդով պատրաստվող թունդ խմիչքները՝ «Շաոծյոու»։

Չինական ալկոհոլի մշակույթն ունի հազարամյակների պատմություն և համարվում է շատ հանդիսավոր ու վեհաշուք երևույթ։ Զոհաբերությունների, դաշինքների կնքման, հաղթանակների տոնման, հարսանիքների, հուղարկավորությունների, ինչպես նաև հանդիպումների ու հրաժեշտների ժամանակ միշտ կարելի է տեսնել ալկոհոլի կիրառումը՝ որպես տոնական տրամադրություն ստեղծող կամ ծիսական արարողությանն աջակցող միջոց։

## Նախացինյան երեք դինաստիաները
[մինի|Արևմտյան [Հան դինաստիա|Հան դինաստիայի գինու անոթ]] 

Յի Տին Սյա դինաստիայի հիմնադիր Տա Յուի հպատակներից էր։ Երկնային տիրակալի դուստրը հրամայեց Յի Տիին ալկոհոլ պատրաստել և մատուցել Տա Յուին։ Յուն ըմպելուց հետո զգաց դրա անուշահամ քաղցրությունը, սակայն նա քաջ գիտակցում էր, որ ալկոհոլ խմելը կարող է կործանել պետությունը, ուստի հեռացրեց իրենից ալկոհոլի հայտնագործողին։

«Ճանկուո Ցը. Վեյ Ցը» աշխատության մեջ նշվում է. «Յի Տին պատրաստեց ալկոհոլը, Յուն ըմպեց այն և հաճույք ստացավ դրա քաղցրությունից, սակայն հետո նա հեռացրեց ՅԻ Տիին և հրաժարվեց այդ անուշահամ խմիչքից՝ ասելով. «Հետագա սերունդների մեջ անպայման կգտնվեն այնպիսիք, ովքեր ալկոհոլի պատճառով կկործանեն իրենց պետությունը»։

Կուո Մոժոուոն (իր «Չինաստանի պատմության ուրվագծեր» աշխատության մեջ գրում է. «Ըստ ավանդության՝ Յուի նախարար ՅԻ Տին սկսեց ալկոհոլ պատրաստել։ Սա վերաբերում է այն թունդ ու անուշահամ ալկոհոլային խմիչքներին, որոնք շատ ավելի կատարյալ էին, քան նախնադարյան հասարակարգում առկա պարզունակ խմիչքները»։
մինի|Ճըծյան քաղաքի Միծյոուի պաշարներ 

«Շանշու» գրքում  նշվում է Շան դինաստիայի արքա Վու Տինի և նրա նախարարի երկխոսությունը. «Եթե ցանկանում ես պատրաստել թունդ ալկոհոլ կամ քաղցր գինի, ապա քեզ անհրաժեշտ են խմորիչներ ու ածիկ»։ Սա փաստում է, որ արդեն այդ ժամանակաշրջանում կարողանում էին ալկոհոլ պատրաստելու համար օգտագործել հատուկ խմորիչներ ։

Սյա դինաստիայի  Ծյե արքան և Շան դինաստիայի Ճոու արքան երկուսն էլ կործանեցին իրենց պետությունները հենց ալկոհոլի պատճառով։ «Տոնծյան Ցյենպյեն»  աշխատության մեջ նշվում է. Նա ստեղծեց ալկոհոլի լճեր ու խմորման մնացուկներից դիզված բլուրներ՝ անձնատուր լինելով սանձարձակ վայելքների  ։ Թմբուկի ընդամենը մեկ հարվածով երեք հազար մարդ՝ եզան նման կռացած, սկսում էին կլանել ալկոհոլը հենց այդ լճերից

Շան  դինաստիայի օրոք գոյություն ունեին օրենքներ, որոնք խստորեն պատժում էին պաշտոնյաների հարբեցողությունը. «Նրանք, ովքեր համարձակվում են... իրենց տներում անդադար խմել ու երգել... իսկ ստորադասները չեն ուղղում նրանց, պետք է պատժվեն դաջվածքի  միջոցով»։

«Ճու Լի» աշխատության մեջ հիշատակվում են այնպիսի պաշտոններ, ինչպիսիք են՝ «Ծյոուճըն», «Ծյուժըն»  և «Ծյանժըն» ։ Ալկոհոլ պատրաստողները Ծյոուժըն «պատասխանատու էին հինգ տեսակի խմորման և երեք տեսակի ալկոհոլիպատրաստման  համար, որոնք մատուցվում էին զոհաբերական արարողությունների ժամանակ»։ «Ծյոուճըն»  այն ժամանակվա ալկոհոլի գծով գլխավոր պաշտոնյան էր, իսկ «Ճոու Կուան. Ծյոուճըն» գրքի հատվածում նկարագրված են ալկոհոլի հինգ աստիճանները, երեք հիմնական խմիչքները և չորս տեսակի ըմպելիքները։
մինի|2009թ․Խունան․Կաոլյանծյոու

## [[Հան դինաստիա]]
Ճան Տաոլինը  հիմնադրեց «Վուտոումիտաո» ուղղությունը և սահմանեց «քսանչորս վարչական շրջաններ», որոնց առաջնորդները կոչվում էին «Ծյոուծյոու» (բառացի՝ «Ծիսական խմիչքի պատասխանատու» կամ «ավագ»)։

Վաղ շրջանի դաոսականությունը խստորեն չէր արգելում ալկոհոլի օգտագործումը. դաոսականության կանոնակարգը՝ «Լաոցծյուն Սյանըր Ծյե»-ն, նույնպես չէր պարունակում ալկոհոլի արգելք։ Սակայն հետագայում դաոսականությունը յուրացրեց բուդդայականության «հինգ պատվիրանները» (չսպանել, չգողանալ, չշնանալ, չստել և ալկոհոլ չխմել) և սկսեց խստորեն արգելել ալկոհոլի կիրառումը։ «Ուսուցչապետ Չժոնյան կայսեր պատժիչ հրովարտակը»  կանոնակարգում նշվում էր. «Ալկոհոլը, կիրքը, հարստությունը, բարկությունը և միսը այն հինգ արատներն են, որոնցից թեկուզ մեկը գործելու դեպքում մեղավորը պետք է վտարվի»։

Չնայած դրան, հետագա դարերի դաոսական գործիչները դեռևս չէին կարողանում վերջնականապես հրաժարվել ալկոհոլից, և երկար ժամանակ ալկոհոլից հրաժարվելու կարգապահությունը խստորեն չէր պահպանվում։ Այդուհանդերձ, նրանք հորդորում էին հավատացյալներին չչարաշահել այն։ Դաոսական «Թայփին Ծին. Տինպու» կանոնիկ երկում մանրամասն նկարագրվում են ալկոհոլի վնասները։ Օրինակ՝ «հենց մարդը հարբում է, նրա երակները սկսում են խենթի պես բաբախել», «վնասվում է Յան էներգիան», կամ մարդը «կարող է վայր ընկնել բարձունքից կամ տրորվել կառքերի ու ձիերի տակ»։ Հարբած վիճակում մարդը «կարող է ընկնել չարագործների ձեռքը», իսկ «պաշտոնյաները չեն կարողանում արդարադատություն իրականացնել, ինչը խաթարում է տիեզերական ներդաշնակությունը (Ին Յանը), չորս եղանակներն ու հինգ տարրերը՝ վտանգելով Թայփին  տիրակալի խաղաղ կառավարումը»։

Ըստ վարկածներից մեկի՝ կապիկները (մարդանման կապիկները) նույնպես սիրում են ալկոհոլ։ Կաո Յոուն, մեկնաբանելով «Խուայնանծը. ընդհանուր դրույթներ» աշխատության «Սինսինը գիտի անցյալը, բայց չգիտի ապագան» նախադասությունը, նշում է. «Սինսին կապիկները... շատ են սիրում ալկոհոլը։ Մարդիկ օգտագործում են այն նրանց որսալու համար. կապիկները խմում են առանց դադարի՝ չհասկանալով, որ հարբելու են, և այդպիսով գերի են ընկնում»։ Լի Սյենը, մեջբերելով «Նանճոն Ճի» աշխատությունը, նկարագրում է. «Սինսին կապիկները բնակվում են այս հովտում, շրջում են հարյուրավորների խմբերով։ Տեղացիները ճանապարհներին ալկոհոլ կամ դրա մնացուկներ են դնում, ինչպես նաև խոտից հյուսված կապակցված կոշիկներ։ Կապիկները, տեսնելով ալկոհոլն ու կոշիկները, գիտեն, որ դա թակարդ է, և նույնիսկ գիտեն թակարդը լարողի նախնիների անունները։ Նրանք սկսում են հայհոյել՝ կանչելով որսորդի անունը. «Ստրո՛ւկ, դու ուզում ես ինձ բռնե՞լ»։ Նրանք հեռանում են, բայց քիչ անց նորից հետ են գալիս ու իրար կանչում՝ փորձելու ալկոհոլը։ Սկզբում մի փոքր են խմում, հետո հագնում են կոշիկները։ Երբ խմածի քանակը հասնում է երկու-երեք լիտրի, նրանք սաստիկ հարբում են։ Այդժամ որսորդները գալիս ու բռնում են նրանց, քանի որ կապկպված կոշիկների պատճառով նրանք չեն կարողանում փախչել։ Երբ մարդիկ ուզում են որևէ կապիկի վերցնել ուտելու համար, գնում են վանդակի մոտ ու ասում. «Սինսիններ, դե ինքներդ ընտրեք ձեր միջից ամենագերին»։ Եվ կապիկները, դեմ առ դեմ կանգնած, սկսում են լաց լինել»։

## Ցին դինաստիա
Ցին դինաստիայի Վու Տի կայսեր օրոք անհրաժեշտ էր ընտրել Յիճոու նահանգի վերահսկիչ-հրամանատարի թեկնածու։ Արքունի քննարկումների ժամանակ առաջադրվեցին Վուլինի կառավարիչ Յան Ծոնի և Թան Պինի թեկնածությունները։ Երբ խորհուրդ հարցրին խորհրդական Վըն Լիից, վերջինս ասաց. «Թան Պինը ագահ է հարստության հանդեպ, իսկ Յան Ծոնը չափազանց շատ է սիրում  ալկոհոլ»։ Վու Տի կայսրը եզրակացրեց.«Հարստության տենչը կարելի է հագեցնել, բայց ալկոհոլի հանդեպ սերը հնարավոր չէ փոխել»։ Արդյունքում նա ընտրեց Թան Պինին։

«Ցին Շու. Սյաո Վու Տիի տարեգրություն» աշխատության մեջ նշվում է. «Կայսրը տարված էր ալկոհոլով ու կրքերով՝ անձնատուր լինելով գիշերն ի բուն շարունակվող խնջույքներին։ Իր կյանքի վերջին տարիներին, տեսնելով երկնքում հայտնված գիսաստղը, կայսրը սաստիկ տագնապեց։ Խուալին պարտեզում նա բարձրացրեց գավաթն ու դիմեց աստղին՝ ասելով. «Գիսաստղ՛, քեզ մի գավաթ ալկոհոլ եմ առաջարկում. մի՞թե հնուց ի վեր գոյություն է ունեցել այն հավերժ ապրող երկնքի զավակը »։

«Ծին Շու. Ժուան Ծիճուան տարեգրություն» աշխատության մեԺուան Ծիճուան նկարագրվում է այսպես. «Նա սիրում էր ալկոհոլ խմել, վարպետորեն սուլում էր և հիանալի նվագում ցին լարային գործիքը։ Երբ նա ոգեշնչված էր լինում, հաճախ լիովին ինքնամոռացության էր մատնվում։ Ժամանակակիցներից շատերը նրան խենթ էին համարում»։
մինի|Շաոսինի Խուատյաո գինին

## Թան դինաստիա
Թան դինաստիայում ապրող մարդիկ սաստիկ սիրում էին ալկոհոլ. «Թան դինաստիայի ամբողջական պոեզիա»-ում ալկոհոլի հետ կապված անթիվ բանաստեղծական տողեր կան։ Թան ժամանակաշրջանում ալկոհոլն անվանում էին նաև «Չուն» (գարուն). օրինակ՝ «Շի Փին» աշխատության մեջ կա «Յասպիսե սափորով գարուն (ալկոհոլ) գնել» տողը։ Լի Պայը սիրում էր խմել և իր բանաստեղծություններում շատ է գրել ալկոհոլի մասին։ Ամենահայտնիներից է «Մատուցե՛ք ալկոհոլը» գործը. «Երբ կյանքում հաջողակ ես, վայելիր այն լիարժեք, թույլ մի տուր ոսկե գավաթին դատարկ մնալ լուսնի տակ»։ Իսկ «Միայնակ խմելիս լուսնի տակ»  բանաստեղծության մեջ գրում է. «Ծաղիկների մեջ մի սափոր ալկոհոլ է, խմում եմ միայնակ՝ առանց մտերիմների։ Բարձրացնում եմ գավաթս՝ հրավիրելով պայծառ լուսնին, և ստվերիս հետ դառնում ենք երեք հոգի»։

Ձեռագրագետ Ճան Սյուն  նույնպես սիրում էր ալկոհոլ։ «Հին Թան պատմութուն»  մեջ նշվում է. «Ու շրջանից Ճան Սյուն վարպետորեն տիրապետում էր «ցաոշու» ոճին և սիրում էր ալկոհոլ։ Ամեն անգամ հարբելուց հետո նա սկսում էր բարձր գոռալ ու խենթի պես վազվզել, ապա վերցնում էր վրձինն ու գրում՝ ստեղծելով անվերջ փոփոխվող պատկերներ, կարծես աստվածային զորությամբ օժտված լիներ»։ «Գուո Շըի Պու» աշխատության մեջ ևս նշվում է. «Սյուն ալկոհոլ խմելուն պես սկսում էր շղագիր գրել։ Նա թափահարում էր վրձինն ու բարձր գոռում, նույնիսկ գլուխն էր թաթախում թանաքի մեջ ու դրանով գրում։ Սթափվելուց հետո նայում էր իր գրածին ու այն աստվածային հրաշք համարում»։

«Թան պատմություն. Արքայական տոհմի վարչապետների տարեգրության»  մեջ նշվում է, որ Լի Շիճին սիրում էր խնջույքներ և ամեն անգամ կարող էր խմել մեկ «տոու» (մոտ 10 լիտր) ալկոհոլ ու չհարբել։ Նա գիշերները զվարճանում էր ալկոհոլով, իսկ ցերեկները՝ աշխատում, և դա ամենևին չէր խանգարում նրա գործերին։ Տու Ֆուն իր «Ալկոհոլի ութ անմահները» բանաստեղծության մեջ հիշատակում է «Ձախակողմյան վարչապետին», ով հենց Լի Շիճին էր։ Վերջինս՝ Խը Ճիճանի, Լի Ծինի, Ցուեյ Ծոնճիի, Սու Ծինի, Լի Պայի, Ճան Սյուի  և Ծյաո Սուեյի  հետ միասին կոչվում էր «Ալկոհոլի ութ անմահներ»։

Քայյուեն դարաշրջանի չորրորդ տարում Թան Սյուենծոն  կայսրը հարբած վիճակում բարկության պահին մարդ սպանեց։ Նա հինգ հարյուր կտոր մետաքս տվեց մահացածի ընտանիքին հուղարկավորության համար և այդ օրվանից հրաժարվեց ալկոհոլից։ Նույնիսկ Ան Շիի ապստամբությունից հետո, երբ Վեյ Տին  նրան առաջարկեց համտեսել լավագույն ալկոհոլը ցրտից պաշտպանվելու համար, կայսրը չցանկացավ խմել։ Սըմա Կուանը «Ծըճի Թոնծյեն» աշխատության մեջ գրում է, որ ալկոհոլից հրաժարվելը փոքրիկ առաքինություն է, և կորսված կայսրության համեմատությամբ դա այնքան աննշան է, որ արժանի չէ նույնիսկ հիշատակման։

Թան Սուծոն կայսեր Ցյենյուեն առաջին տարում մայրաքաղաքում ալկոհոլը թանկացավ։ Քանի որ պաշարները քիչ էին, կայսրն արգելեց ալկոհոլի վաճառքը մայրաքաղաքում մինչև հացահատիկի հաջորդ բերքահավաքը։ Երկրորդ տարում սով սկսվեց, և արգելքը նորից կիրառվեց։

«Նոր Թան պատմություն. Տու Ֆուի տարեգրության» մեջ գրված է, որ Ան Շիի ապստամբության ժամանակ Տու Ֆուն  փախել էր Սըչուան  և ապաստանել Յան Վուի մոտ։ Մի օր Տու Ֆուն հարբած վիճակում ասաց. «Մի՞թե Յան Թինճիի  որդին այսպիսին պիտի լիներ»։ Յան Վուն սաստիկ բարկացավ,որ նույնիսկ ուզում էր սպանել Տու Ֆուին ու Ծըճոուին նահանգապետ Ճան Յին : Ընտանիքի անդամները կարողացան փրկել Տու Ֆուին, սակայն Ճան Յին, այնուամենայնիվ, սպանվեց։

## Սոն դինաստիա
Սոն դինաստիայում պետությունը խրախուսում էր ալկոհոլի օգտագործումը՝ պետական եկամուտներն ավելացնելու նպատակով, ուստի խմելու մշակույթը հասել էր իր գագաթնակետին։ Ամենատարածվածը «խուանծյոու» էր, որը պատրաստվում էր բրնձից, կորեկից, եգիպտացորենից կամ ցորենից (երբեմն ավելացնում էին զաֆրան կամ լորենի՝ այն կարմրեցնելու համար)։ Սա Չինաստանի հնագույն խմիչքներից է, որը մեծ քանակությամբ պատրաստվում էր դեռ Շան  և Ճոու դինաստիաների դարաշրջաններում։ Այլ հայտնի տեսակներից էին կարմիր բրնձի խմորիչով պատրաստված «Հոնծյոու», սպիտակ խմորիչով «Պայծյոու» և «Շաոծյոուն» ՝ խմիչք, որը մշակվում էր կրակի վրա բարձր ջերմաստիճանով՝ մանրէազերծման և պահպանման ժամկետը երկարացնելու, ինչպես նաև յուրահատուկ բույր հաղորդելու համար։ Մրգային խմիչքները պատրաստվում էին տարբեր պտուղներից. հանդիպում էին թանկարժեք գինիներ, նարնջի օղի, տանձի, կոկոսի և այլ մրգային թուրմեր։

Սոն  դինաստիայում արդեն գոյություն ուներ թորման տեխնոլոգիան։ Վոու Վուի  «Տան Ֆան Սյուչի» աշխատության մեջ նկարագրված է թորման սարքը։ Հյուսիսային Սոնի հայտնի վանական Ծաննյան «Վուլեյ Սյան Կան Ճի»  երկում հիշատակվում է այրվող ալկոհոլի մասին. «Ալկոհոլի միջի բոցը կարելի է հանգցնել կապույտ կտորով սրբելով»։ Հավանաբար դա ստացվել էր խմորված հեղուկի թորման արդյունքում, սակայն վանականներն ու դաոսականները գաղտնի էին պահում թորման մեթոդները, ուստի այն դեռ լայն տարածում չուներ։ Միայն Յուեն դինաստիայի դարաշրջանում չինական «շաոծյոուն»  դարձավ մասսայական։ Սունի դինաստիայի  ժամանակ սովորական ժողովուրդը հիմնականում խմում էր ցածր թնդության (մոտ 10%) պղտոր բրնձից կամ մրգերից պատրաստված խմիչքներ, մինչդեռ արքունիքը օգտագործում էր երկարատև զտման կամ հատուկ մշակման ենթարկված «Ցինծյոու» ։

Ծյանլոն  դարաշրջանի երկրորդ տարում Սուն Թայծու կայսրը հարբած վիճակում անպատշաճ խոսքեր էր ասել, իսկ հաջորդ օրը մեղադրեց ինքն իրեն. «Ալկոհոլին անձնատուր լինելով՝ ինչպե՞ս կարելի է մարդ մնալ»։

Սոն Թայծոն Թայփին Սինկուո յոթերորդ տարում հրովարտակ արձակեց պաշտոնյաներին. «Հիմա բերքահավաքի ժամանակն է, պետք է խնայողաբար պահեստավորել հացահատիկը... չի կարելի այն վատնել շներին կերակրելու կամ չափից շատ ալկոհոլ պատրաստելու վրա... իսկ այն թափառաշրջիկ երիտասարդներին, ովքեր հավաքվում են խաղամոլությամբ ու խմելով զբաղվելու, հարևանները պետք է բռնեն ու հանձնեն իշխանություններին»։

«Սյու Ծըճի Թոնծյեն Չանպիեն»  աշխատության մեջ նշվում է, որ Սոն Ճընծոն  կայսրը, երբ արքունական խնջույքի ժամանակ որոշ պաշտոնյաներ հարբել ու կորցրել էին պատշաճ տեսքը, ասել է. «Մարդուն ալկոհոլ հրամցնել ու հետո պահանջել, որ նա կատարյալ պահպանի էթիկետը, չափազանց դժվար է», և կարգադրեց միայն թեթև նկատողություն անել նրանց։

Փեսացու Սյու Ծյուեի աքսորի ժամանակ նա Հայնան  կղզում հանդիպեց Սու Շիին։ Սու Շին քննարկում էր Սյու Ծյուեի հետ հարավցիների ալկոհոլ պատրաստելու մեթոդը։ Նա նկարագրում էր, թե ինչպես են նախքան լիարժեք հասունանալը վերցնում թանկարժեք հեղուկը, որը կոչվում էր «Ծյոուծը»։ Նա նաև բանաստեղծություն նվիրեց նրան. «Բրինձը մայրն է, խմորիչը՝ հայրը... Ուսուցիչը հարբած է, զավակները պարում են...»։

Սըմա Կուանը իր «Խրատներ որդուս՝ Կանին՝ խնայողության մասին» երկում նշում էր, որ երբ հյուրեր են գալիս, անհնար է նրանց առանց ալկոհոլի և ուտեստների ընդունել, սակայն հարգանքի գավաթները պետք է լինեն երեք, հինգ, և առավելագույնը՝ յոթ անգամ։

## Մին դինաստիա
աջից|մինի|160x160փքս|Մին դարաշրջանի թորման հորերը
Մին դինաստիայի հիմնադիր Մին Թայծուն սահմանեց «Սյանյին Ծյուլի»՝ գյուղական խնջույքի ծեսը։ Սա համայնքի և հարևանների միջև պարբերական հավաքույթ էր, որը նաև ծառայում էր որպես տեղական կրթական և դաստիարակչական մեխանիզմ։ Այն անցկացվում էր տարեկան երկու անգամ՝ հունվարին և հոկտեմբերին։ Ցին դինաստիայի օրոք՝ Շունճի ժամանակաշրջանում, այս ծիսակարգը վերականգնվեց։

Կու Յուտինը  իր «Վու Յի Ճի Թան» աշխատության մեջ պատմում է. «Ճանճոուից Կու Սըլին, ում կոչում էին Սյանծյուն, ստացել էր «Ալկոհոլի արքա» տիտղոսը։ Վուծինից Ճուան Քայը կոչվում էր «Ալկոհոլի վարչապետ», Թայճոուից Մյաո Յուենը ՝ «Ալկոհոլի զորավար», իսկ Յանչժոուից Ֆան Ցինը, ով մորուք չուներ, կոչվում էր «Ալկոհոլի թագուհի»։ Ամենակրտսերը Տայցանից Ցաո Ին էր, ում անվանում էին «Ալկոհոլի զավակ»։ Բացի նրանցից, կային նաև Վու Շիյուն, Ժըն Յաոն, Լին Ճիծյունը, Վան Շուն  և ուրիշներ, ովքեր նույնքան սիրում էին խմել, որքան «զորավարներն ու վարչապետները»։ Ամեն հավաքույթի ժամանակ նրանք սպառում էին մի քանի մեծ սափոր ալկոհոլ, և երբ հարբում էին, սկսվում էր աղմկոտ ու բուռն զվարճանք, իսկ սեղաններն էլ մնում էին խառնաշփոթ վիճակում»։

Ըստ վարկածներից մեկի՝ կապիկները նույնպես կարող են ալկոհոլ պատրաստել։ Լի Ժիխուան  իր «Փընլոն Յեխուա»  աշխատության մեջ նշում է. «Խուանշան լեռներում շատ կապիկներ կան։ Գարնանն ու ամռանը նրանք հավաքում են տարբեր մրգեր ու ծաղիկներ քարե փոսերի մեջ, որոնք խմորվելով վերածվում են ալկոհոլի։ Դրա բույրը տարածվում  ամենուր։ Անտառահատները, ովքեր խորանում են անտառի մեջ, երբեմն գաղտնի խմում են այդ ալկոհոլից, բայց չէր կարելի շատ խմել, քանի որ կապիկները, նկատելով պակասը, կհարձակվեն մարդու վրա ու կխոշտանգեն նրան»։ Ցյու Տածյունը  նույնպես հաստատում է, որ Հայնան կղզում գոյություն ունի «կապիկների ալկոհոլ»։

Լի Շիչընը իր «Պընցաո Կանմու»  աշխատության մեջ նկարագրում է թունդ օղու (烧酒 ) պատրաստման եղանակը. «Թորած օղին հնագույն մեթոդ չէ, այն ստեղծվել է Յուեն  կայսրության դարաշրջանում։ Դրա  պատրաստման գաղնիքտը հետևյալն է. վերցնում են թունդ ալկոհոլն ու մնացուկները, եռացնում են, որպեսզի գոլորշիանա, իսկ հետո հատուկ անոթով հավաքում են կաթիլները։ Նույնիսկ թթված ալկոհոլը կարելի է թորել։ Այժմ այն պատրաստում են սոսնձուն բրնձից, կորեկից կամ գարուց։ Այն ջրի պես պարզ է, բայց համը չափազանց թունդ է. դա ալկոհոլի էսենցիան է։ Այն կծու է, քաղցր, ջերմացնող, բայց և պարունակում է մեծ թույն։ Չափից շատ խմելը վնասում է ստամոքսը, լյարդը և կարճացնում կյանքը։ Կոճապղպեղի կամ սխտորի հետ ուտելը կարող է առաջացնել թութք։ Թույնը չեզոքացնելու համար օգտագործում են աղ, սառը ջուր կամ լոբու փոշի»։

մինի|306x306փքս|Պանդոկի սպասավոր Ցին դինաստիայի դարաշրջանում,որը մատուցում է արևմտյան խմիչք

## Ցին դինաստիա
Ցին դինաստիայի օրոք Ճաո Ճիսինը զբաղեցնում էր «Ծուո Ցանշան»խորհրդական բարձր պաշտոնը։ Քանսի դարաշրջանի 28-րդ տարում (1689թ.)՝ օգոստոսին, նա, ընդունելով Հոն Շընի հրավերը, ներկա գտնվեց «Հավերժական կյանքի տաճարը» ներկայացմանը։ Խուան Լյուհոնը մեղադրեց Ճաո Ճըսինին «սգո օրը»  ալկոհոլ խմելու և ներկայացում դիտելու մեջ։ Ճաո Ճըսինն անձամբ ստանձնեց ողջ պատասխանատվությունը՝ ասելով. «Ես եմ մեղավոր, և միայն ես պետք է կրեմ պատիժը»։ Արդյունքում, «սգի ժամանակ երաժշտություն լսելու և մեծագույն անհարգալիցություն դրսևորելու» մեղադրանքով նա հեռացվեց պաշտոնից և զրկվեց կոչումներից։ Ժամանակակիցները ցավով նշում էին. «Այնպիսի բացառիկ տաղանդ, ինչպիսին Ցյուկու (Ճաոյի մականունը) էր, ով երիտասարդ հասակում փայլուն հաղթահարել էր պետական քննությունները... ափսոս, որ «Հավերժական կյանքի տաճարի» ընդամենը մեկ ներկայացումը կործանեց նրա կարիերան ու փառքը մինչև կյանքի վերջ»։
մինի|Արևմտյան ոճի շշալցմամբ սալորօղի 

Սուճոու քաղաքի  մտավորականները անսահման  սիրում էին ալկոհոլ, հատկապես՝ Խուանծյոու: Թան դարաշրջանի «Ալկոհոլի ութ անմահներից» մեկը՝ Ճան Սյուն, հենց Սուճոուից էր։ Ցին դինաստիայի սկզբում Կու Սըլին հայտնի էր «Ալկոհոլի կայսր» անվամբ։ Նա ամենուր կազմակերպում էր «Ալկոհոլի սիրահարների միություն»՝ խմիչքի միջոցով ընկերներ ձեռք բերելու համար, և նույնիսկ խմելու մրցույթներ էր անցկացնում Յու Սըյուեի  ու Պաո Սյաոյիի հետ։ Իր «Ինքնակենսագրական բանաստեղծություն քառասունամյակի առթիվ» գործում նա գրել է. «Հյուրասեր լինելով՝ ես միշտ պահում եմ հազար օրվա հնեցման ալկոհոլ, իսկ գրքեր կարդալու վրա ծախսել եմ տասը հազար ոսկի»։

Կու Յութինի «Վու Յի Ճի Թան» աշխատության մեջ ևս նշվում է. «Ճանճուից Կու Սըլինը, ում կոչում էին Սյացծյուն, «Ալկոհոլի արքան» էր։ Վուծինից Ճուան Քայը ՝ «Ալկոհոլի վարչապետը», Թայճոուից Մյաո Յուենը ՝ «Ալկոհոլի զորավարը», իսկ Յանճոուից Ֆան Ծինը ՝ «Ալկոհոլի թագուհին»։ Ամենակրտսերը Թայծյայից Ցաո Յին  էր՝ «Ալկոհոլի զավակը»։ Բացի նրանցից, կային նաև Վու Շիյուն, Ժըն Յաոն, Լին Ճիծյունը, Վան Շուն և ուրիշներ, ովքեր նույնքան սիրում էին խմել, որքան «զորավարներն ու վարչապետները»։ Ամեն հավաքույթի ժամանակ նրանք սպառում էին մի քանի մեծ սափոր ալկոհոլ, և երբ հարբում էին, սկսվում էր աղմկոտ ու բուռն զվարճանք, իսկ սեղանները մնում էին խառնաշփոթ վիճակում»։

Հոն Լյենծին  ալկոհոլ խմելիս սիրում էր հագնել դաոսական վանականի զգեստ և հաճախ կեսգիշերին գնում էր ընկերների տուն՝ խմելու։ Նրա ընկեր Ճան Վընթաոն բանաստեղծություն է նվիրել նրան. «Կառքի ձայնը ողջ գիշեր պտտվում է շուրջբոլորը, նա ամենուր թակում է դռները՝ չցանկանալով տուն վերադառնալ։ Ուզում է պահապանից խնդրել դարպասների բանալիները, որպեսզի բոլորով լուսնի տակ բարձրանանք դեպի Սիշան լեռները»։

«Ցին դինաստիայի ոչ պաշտոնական պատմության համապատասխան հավաքածու»-ի իններորդ հատորում նշվում է, որ Ցյոու Հայշին և Թին Յեխըն միասին շատ էին խմում, և քանի որ նրանց կարծիքները չէին համընկնում, սկսում էին անվերջ հայհոյել միմյանց։ Ի վերջո,Ցյոու Հայշին վերցնում էր թուրը՝ մյուսին հարվածելու համար, իսկ Թին Յեխըն փախչում էր։

Փու Սոնլինի «Լյաոչճայ ճիյի»  աշխատության «Խուանյին»  պատմվածքում նկարագրվում է, թե ինչպես է Մա Ցըցայը Նանկինում  քրիզանթեմներ գնելիս ծանոթանում Թաո Սանլանի և նրա քրոջ՝ Խուանյինի հետ։ Թաոն սիրում էր ալկոհոլ խմել և հարբելուց հետո կարողանում էր վերածվել քրիզանթեմի։ Մի դժբախտ պատահարի հետևանքով նա մահանում է և դառնում քրիզանթեմ, որն ուներ  սուր ու անուշ բույր։

1915 թվականին ԱՄՆ-ում Պանամայի ջրանցքի բացման առթիվ կազմակերպված Սան Ֆրանցիսկոյի համաշխարհային ցուցահանդեսին Ցին արքունիքը ներկայացրեց Մաոթայ  ալկոհոլը, որն այդ ժամանակից ի վեր մեծ հռչակ ձեռք բերեց։ Մաոթայը, ֆրանսիական կոնյակի և սկոտչ վիսկիի հետ միասին, դասվում է աշխարհի երեք հիմնական թորած ալկոհոլային խմիչքների շարքին։

Ցաո Սյուեցինը սիրում էր խմել «Խուայտիաո», որն իրականում «Նյուարհոն»  տեսակն է՝ ավելի քան տասը տարի հնեցված ալկոհոլ։ Շաոսինում  երեխա ծնվելիս՝ մեկ ամսականը լրանալուց հետո, ընտանիքը մի քանի սափոր ալկոհոլ էր ընտրում, կավով կնքում բերանը և թաղում հողի տակ կամ պահում նկուղում։ Եթե տղա էր ծնվում, կոչվում էր «Ճուանյուենհոն»,իսկ եթե աղջիկ՝ «Նյուարհոն» ։ Ցին դինաստիայի ժամանակաշրջանի գիտնական Ծի Հանի  «Նանֆան Ցաոմու Ճի» աշխատության մեջ նշվում է. «Նյուարհոնը հարուստ ընտանիքների համար պարտադիր էր աղջկա ծննդյան և հարսանիքի ժամանակ»։ Եթե, դժբախտաբար, աղջիկը մահանում էր նախքան ամուսնանալը, այդ խմիչքը կոչում էին «Խուադյաո» ( Թոշնած ծաղիկ)։

## [[Չինաստանի Հանրապետություն]]
Ծինմընի կորեկի օղին և տեղաբնիկների  փոքր կորեկից պատրաստված ալկոհոլը համարվում են Չինաստանի Հանրապետության առավել ներկայացուցչական թունդ խմիչքները:

## Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն
Մաոթայ  ալկոհոլը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության «դիվանագիտական խմիչքն» է։ 1990 թվականին Դեն Սյաոպինը հնեցված Մաոտթայ հյուրասիրեց ԱՄՆ նախկին նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնին։ Նիքսոնը ժամանակին բարձր է գնահատել այս խմիչքը՝ ասելով. «Մաոթայը կարող է բուժել բոլոր հիվանդությունները»։մինի|Մաոթայ 

Չըն Ցոնճոուն  ասել է. «Չինական մշակույթը կարելի է ամփոփել մեկ նախադասությամբ՝ պարտեզներ, Կունցյոու օպերա և Խուանծյոու»։

Չինաստանի արդիականացումից հետո տեղական արտադրության «արևմտյան խմիչքները», ինչպիսիք են գինին և գարեջուրը, նույնպես հայտնվեցին չինական շուկայում, իսկ դրանց միջազգային ճանաչումն աճեց «բարեփոխումների և միջազգային ինտեգրման» քաղաքականությանը զուգընթաց։ Ըստ Պետական վիճակագրական վարչության տվյալների՝ 2018 թվականին երկրի խոշոր ալկոհոլային ձեռնարկությունների ընդհանուր արտադրանքը կազմել է 49,853 միլիոն կիլոլիտր (նախորդ տարվա համեմատ աճը՝ 0,9%), սակայն վաճառքից ստացված հասույթը կազմել է 760,99 միլիարդ յուեն (աճը՝ 10%)։ Սա փաստում է ալկոհոլի գների բարձրացման մասին՝ շեշտը դնելով բրենդավորման և շքեղության  վրա։ Միևնույն ժամանակ, 2018-ին խոշոր ձեռնարկությունների թիվը կազմել է 2427, ինչը 223-ով պակաս է նախորդ տարվանից. սա վկայում է շուկայում «լավագույնների գոյատևման» և փոքր ընկերությունների միաձուլման միջոցով խոշորացման գործընթացի մասին։ Պայծյոուի արտադրության ծավալներով առաջին տեղում Սըչուանն է, որին բաժին է ընկնում ընդհանուր շուկայի մոտ 30%-ը։

մինի|140x140փքս|Սունխը հացահատիկային թուրմ 

2018 թվականին ալկոհոլի ներկրման ընդհանուր ծավալը կազմել է 2,373 միլիոն կիլոլիտր, ինչը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 51,6%-ով։ Միևնույն ժամանակ, գինու ներկրման ծավալը նվազել է 7,3%-ով, ինչը վկայում է ներքին արտադրության կողմից ներկրվող ապրանքների աստիճանական փոխարինման մասին։ Ամբողջ երկրում ալկոհոլային խմիչքների մեծածախ և մանրածախ միջին գները նախորդ տարվա համեմատ աճել են համապատասխանաբար 7,4%-ով և 8%-ով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թունդ ալկոհոլային խմիչքներ
Կատեգորիա:Խմելու մշակույթ
Կատեգորիա:Չինական խոհանոց