Քննադատ

[մինի|աջից|Քննադատ [Լայոս Տիհանիի կողմից։1916թ․.]]
**Քննադատն** այն մարդն է, ով դատողություն և կարծիք է հայտնում ստեղծագործական աշխատանքի տարբեր ձևերի մասին, ինչպիսիք են՝ արվեստը, գրականությունը, երաժշտությունը, կինոն, թատրոնը, նորաձևությունը, ճարտարապետությունը և սնունդը։ Քննադատները կարող են նաև ընտրել սոցիալական կամ պետական քաղաքականությունը որպես թեմա։ Քննադատական դատողությունները, անկախ նրանից, հիմնված են քննադատական մտածողության վրա, թե ոչ, կշռում են մի շարք գործոններ, ներառյալ գնահատումը, թե որքանով է տվյալ օբյեկտը համապատասխանում իր նպատակին և իր ստեղծողի մտադրությանը, ինչպես նաև դրա համատեքստի իմացությանը։ Դրանք կարող են ներառել նաև դրական կամ բացասական անձնական արձագանք։

Լավ քննադատի առանձնահատկություններն են պերճախոսությունը, գերադասելի է լեզուն օգտագործելու ունակությունը հմայքի և հմտության բարձր մակարդակով։ Կարևոր են նաև կարեկցանքը, զգայունությունը և խորաթափանցությունը։ Քննադատը դիտարկում է ձևը, ոճը և միջավայրը։ Ճարտարապետության և սննդի քննադատության մեջ ապրանքի գործառույթը, նշանակությունը և արժեքը կարող են ավելացվել որպես բաղադրիչներ։

Քննադատները վայելում են հանրային ճանաչում և մեծ մասամբ ուշադրության կենտրոնում են իրենց վարկանիշի որակի կամ հեղինակության պատճառով։ Արվեստի, երաժշտության, թատրոնի և ճարտարապետության ազդեցիկ քննադատները հաճախ իրենց փաստարկները ներկայացնում են ամբողջական գրքերով։ Շատ հայտնի օրինակներից են Ջոն Ռասկինի «Ճարտարապետության յոթ լամպերը» և «Վենետիկի քարերը»։ Քննադատներն իրենց գնահատականը կարող են հիմնել մի շարք տեսական դիրքորոշումների վրա։ Օրինակ՝ նրանք կարող են ֆեմինիստական կամ ֆրոյդական տեսակետ ունենալ։

Ի տարբերություն այլ անհատների, ովքեր կարող են իրենց կարծիքն արտահայտել որոշ հարցերի վերաբերյալ ինտերնետային կայքերի կամ նամակների միջոցով, պրոֆեսիոնալ քննադատները վարձատրվում են տպագիր, ռադիո, ամսագրերի, հեռուստատեսության կամ ինտերնետ ընկերությունների համար իրենց գնահատականներն ու կարծիքները ներկայացնելու համար։ Երբ անձնական կարծիքը գերազանցում է չափված դատողությանը, մարդկանց, ովքեր իրենց կարծիքն են հայտնում ընթացիկ իրադարձությունների, հասարակական գործերի, սպորտի, լրատվամիջոցների կամ արվեստի վերաբերյալ, հաճախ անվանում են ոչ թե քննադատներ, այլ որպես «փորձագետներ»։

Քննադատներն իրենք են մրցակցության առարկա, քանի որ վերջնական քննադատական դատողությունը միշտ սուբյեկտիվ է։ Ճանաչված քննադատը կարող է կարևոր դեր խաղալ որպես ճաշակի կամ կարծիքի հանրային դատավոր։ Բացի այդ, քննադատները կամ քննադատների համակարգված խումբը կարող է շնորհել կոչումներ։

## Ծագում
«Քննադատ» բառը գալիս է հունարեն κριτικός (kritikós) «կարող է տարբերել», որը ծագել է հունարեն κριτής (krités) բառից, որը նշանակում է մարդ, ով առաջարկում է հիմնավորված դատողություն կամ վերլուծություն, արժեքային դատողություն, մեկնաբանություն կամ դիտարկում։ Քննադատության վաղ անգլերեն իմաստը հիմնված էր հիմնականում գրականության քննադատության վրա, և 17-րդ դարում սկսվեցին քննադատության ավելի ընդհանուր ձևեր։

## Քննադատների տեսակետները քննադատության մասին
Մշակութային քննադատ Կլեմենտ Գրինբերգը գրել է, որ լավ քննադատը գերազանցում է «փաստերը հասկանալը ․․․  և գործին հավատարմությունը»։ Բանաստեղծ և քննադատ Տ.Ս. Էլիոթը գրել է, որ «քննադատը պետք է ունենա փաստերը ստուգելու շատ զարգացած զգացողություն»։

1971 թվականին Հարոլդ Ս. Շոնբերգը՝ 1960-1980 թվականներին *The New York Times*-ի գլխավոր երաժշտական քննադատը, ասաց, որ գրել է իր համար՝ «ոչ պարտադիր ընթերցողների, ոչ պարտադիր երաժիշտների համար... Քննադատի գործը ճիշտ  կամ սխալ լինելը չէ, այ; սեփական կարծիքը հասկանալի անգլերենով արտահայտելը»։ Շոնբերգն առաջին երաժշտական քննադատն է, ով ստացել է Պուլիցերյան մրցանակ քննադատության համար։

Դենիել Մենդելսոնը քննադատների համար քննադատության հավասարումը նկարագրել է որպես «գիտելիք + ճաշակ = իմաստալից դատողություն»։

Ռեստորանային քննադատ Թերի Դյուրաքը բացատրեց, որ քննադատից «դուք հույս ունեք ստանալ մանրակրկիտ, օբյեկտիվ և օրինական քննարկում», որը «օպերա, արվեստ կամ գիրք է դնում համատեքստում և ընդլայնում ձեր սեփական գիտելիքները»․ ռեստորանային քննադատության համատեքստում սա նշանակում է, որ «խոսքը ինձ դուր է գալիս, թե ոչ, դա այն է, որ ես օգնեմ քեզ որոշել՝ քեզ դուր է գալիս, թե ոչ»։

## Սոցիալական և քաղաքական քննադատներ
Սոցիալական և քաղաքական քննադատներն օգտագործել են արվեստի տարբեր ձևեր՝ արտահայտելու իրենց քննադատությունը, այդ թվում՝ գրականությունն ու երաժշտությունը։ Պիեռ Բոմարշեն, օրինակ, նախքան Ֆրանսիական հեղափոխությունը, օգտագործում էր իր «Ֆիգարոյի ամուսնությունը»՝ դատապարտելու արիստոկրատական արտոնությունները, և քննադատության ազդեցությունը ամրապնդվում է ավելի ուշ վերանայումներով, ինչպիսիք են Բոմարշեի «Սևիլյան սափրիչը» պիեսի օպերային տարբերակները Ռոսինիի և «Ֆիգարոյի ամուսնությունը» Մոցարտի կողմից։ Ֆինլանդիայի պրոֆեսոր և բանաստեղծ Ավգուստ Ահլքվիստը, ով հիանում էր Ֆինլանդիայի ազգային բանաստեղծ Յոհան Ռունեբերգով, խիստ բացասական արձագանք է տվել հեղինակ Ալեքսիս Կիվիի ողջ գրական ստեղծագործությանը, երբ Կիվին ռոմանտիզմի փոխարեն ներկայացնում էր ժողովրդի հասարակական կյանքի բովանդակությունը կոպիտ ռեալիզմի տեսքով։ Գրական ձևով ամենահայտնի հասարակական/քաղաքական քննադատություններից են Ջոնաթան Սվիֆթի «Գուլիվերի ճանապարհորդությունը» և Ջորջ Օրուելի «Անասնաֆերմա» երգիծանքը։ Որոշ քաղաքական քննադատներ, ինչպիսիք են Այ Վեյվեյը, օգտագործում են վիզուալ արվեստը որպես քննադատության իրենց միջոց։ Պատմության ընթացքում քաղաքական քննադատները բախվել են ավելի բարձր ռիսկերի, ընդհուպ մինչև՝ բանտարկության կամ մահվան

## Առցանց քննադատներ
Բնօրինակ քննադատական ակնարկներ հավաքելու կամ հրապարակելու նպատակով ստեղծվել են մի քանի կայքեր, օրինակ՝ Blogcritics, Rotten Tomatoes և Yelp: Ըստ *The New York Times*-ի գլխավոր կինոքննադատ Ա. Օ. Սքոթի, համացանցում բոլորը քննադատ են։ Որոշ քննադատներ, ինչպիսիք են Ռոջեր Էբերթը, ձեռք են բերում փոփ մշակույթում խորհրդանշական կարգավիճակ և դառնում հարգված։

## Կինեմատոգրաֆիա և հեռուստատեսություն
Ամերիկացի կինոքննադատներ Ռոջեր Էբերթը և Ջին Սիսկելը համագործակցել են՝ երբեմն հանդես գալով հեռուստատեսությամբ և պայմանավորվել ֆիլմերի քննադատությամբ․ երբեմն դրանք տարբեր էին լինում։

Կինոքննադատները կարող են օգտագործել աստղային դասակարգում` գրախոսվող աշխատանքները որակավորելու համար։

Քննադատներին մարմնավորող կերպարները պատկերվել են որոշ ֆիլմերում և կատակերգություններում, ինչպիսիք են սննդի քննադատը մուլտիպլիկացիոն ֆանտաստիկ կատակերգության Ռատատույում և արվեստաբանը՝ «Աշխարհի պատմությունը․Մաս 1» կատակերգական ֆիլմում։

## Պատասխաններ քննադատներին
Մարդիկ, որոնց աշխատանքը քննադատության առարկա է դառնոմ, դրան արձագանքների ամբողջական շրջանակ ունեն, օրինակ՝ նրանք կարող են լինել երախտապարտ, վիրավորված, վրդովված, քաջալերված, զարմացած կամ շփոթված։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Վերլուծություն   
* Արվեստագիտություն
* Գրաքննություն
* Արվեստի քննադատություն
* Բողոք
* Գիտակ
* Քննադատություն
* Քննադատական փիլիսոփայություն
* Քննադատական տեսություն
* Քննադատական մտածողություն
* Քաղաքական տնտեսության քննադատություն
* Աշխատանքի քննադատություն
* Մշակութային քննադատություն
* Կինոքննադատություն
* Սննդի քննադատ
* Ֆրանկֆուրտյան դպրոց
* Գլխավոր երաժշտական քննադատների ցուցակ
* Գրաքննադատություն
* Երաժշտական լրագրություն
* Գրախոսություն
* Սոցիալական քննադատություն
* Տեքստաբանություն
* Թատերական քննադատություն
* Տեսախաղերի ուսումնասիրություն
* Գինու քննադատ