Միներալոկորտիկոիդների թվացյալ ավելցուկի համախտանիշ

**Միներալոկորտիկոիդների թվացյալ ավելցուկի համախտանիշ** (անգլ.` Apparent Mineralocorticoid Excess, **AM E**) աուտոսոմ-ռեցեսիվ հիվանդություն, որն առաջացնում է գերճնշում, հիպերնատրեմիա (արյան մեջ նատրիումի կոնցենտրացիայի բարձրացում) և հիպոկալեմիա (կալիումի կոնցենտրացիայի նվազում)։ Այն HSD11B2 գենի մուտացիաների հետևանք է, որը կոդավորում է 11β-հիդրոքսիստերոիդ դեհիդրոգենազի երիկամային տիպ 2 իզոֆերմենտը։ Առողջ անհատի մոտ այս իզոֆերմենտն ապաակտիվացնում է շրջանառվող կորտիզոլը՝ վերածելով այն նվազ ակտիվ մետաբոլիտի՝ կորտիզոնի։ Մատուտակի օգտագործումը նույնպես կարող է ընկճել այս ֆերմենտը և առաջացնել AME։

Ապաակտիվացնող մուտացիան հանգեցնում է կորտիզոլի տեղային կոնցենտրացիայի բարձրացմանն այն հյուսվածքներում, որոնք զգայուն են ալդոստերոնի նկատմամբ (օրինակ՝ երիկամներում)։ Բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում կորտիզոլը, ընկալիչի ոչ ընտրողական լինելու պատճառով, կարող է խաչաձև փոխազդել և ակտիվացնել միներալոկորտիկոիդային ընկալիչը՝ երիկամներում առաջացնելով ալդոստերոնանման ազդեցություններ։ Հենց սա է հանդիսանում համախտանիշի հետ կապված հիպոկալեմիայի, գերճնշման և հիպերնատրեմիայի պատճառը։ Բուժառուները հաճախ դիմում են ծանր գերճնշմամբ և դրա հետ կապված թիրախ-օրգանների փոփոխություններով, ինչպիսիք են՝ ձախ փորոքի գերաճի, ցանցաթաղանթի, երիկամների և նյարդաբանական անոթային փոփոխությունները, ինչպես նաև աճի հապաղումը և զարգացման հետ մնալը։ Արյան շիճուկում թե՛ ալդոստերոնի, թե՛ ռենինի մակարդակները ցածր են։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Այս խանգարումը դրսևորվում է հիպերալդոստերոնիզմին նմանվող պատկերով, ինչը հանգեցնում է ալդոստերոնի` հետադարձ կապով ընկճման: Ախտանիշները ներառում են գերճնշում, հիպոկալեմիա, նյութափոխանակային ալկալոզ և պլազմայի ռենինի ցածր ակտիվություն:

Դեզօքսիկորտիկոստերոիդների ավելցուկի համախտանիշը մակերիկամներից 21-հիդրոքսիպրոգեստերոնի (11-դեզօքսիկորտիկոստերոիդների, DOC), չափից ավել արտազատումն է և կարող է առաջացնել գերճնշում:

## Ժառանգականություն
AME-ն ժառանգվում է աուտոսոմ-ռեցեսիվ եղանակով: Սա նշանակում է, որ խանգարման համար պատասխանատու արատավոր գենը գտնվում է աուտոսոմի վրա և հիվանդությամբ ծնվելու համար անհրաժեշտ է արատավոր գենի երկու պատճեն (մեկական ժառանգված յուրաքանչյուր ծնողից): Աուտոսոմ-ռեցեսիվ խանգարում ունեցող անհատի ծնողները երկուսն էլ կրում են արատավոր գենի մեկ պատճեն, սակայն սովորաբար չեն ունենում հիվանդության որևէ նշան կամ ախտանիշ:

## Ախտորոշում
Այլ հիվանդություններ, ինչպիսին է Լիդլի համախտանիշը, կարող են նմանակել AME-ի կլինիկական պատկերը, ուստի ախտորոշումը կարելի է կատարել՝ հաշվարկելով մեզի մեջ ազատ կորտիզոլի և ազատ կորտիզոնի հարաբերակցությունը: Քանի որ հիվանդների մոտ կորտիզոնն ավելի քիչ է սինթեզվում, այդ հարաբերակցությունը շատ ավելի բարձր կլինի, քան առողջ մարդկանց մոտ:

Որպես այլընտրանք, այս երկու համախտանիշները կարելի է տարբերակել կալիում-խնայող միզամուղների (դիուրետիկների) կիրառմամբ: Լիդլի համախտանիշով բուժառուները կարձագանքեն միայն այն միզամուղին, որը կապվում է ENaC (նատրիումական էպիթելային անցուղի) անցուղու հետ, մինչդեռ AME-ով հիվանդները կարձագանքեն այն միզամուղին, որը կապվում է կա՛մ ENaC-ին, կա՛մ միներալոկորտիկոիդային ընկալիչին:

## Բուժում
AME-ի բուժումը հիմնված է զարկերակային ճնշման վերահսկման վրա՝ օգտագործելով ալդոստերոնի անտագոնիստներ, ինչպիսին է սպիրոնոլակտոնը: Այս դեղամիջոցը նաև վերացնում է հիպոկալեմիկ մետաբոլիկ ալկալոզը: Բուժման մեջ կիրառվում են նաև այլ հակագերճնշումային միջոցներ: Գրեթե բոլոր կլինիկական դեպքերում հերիկամի փոխպատվաստումը համարվում է լիարժեք բուժող միջոց: AME-ն չափազանց հազվադեպ հիվանդություն է. ամբողջ աշխարհում 100-ից պակաս դեպք է գրանցվել:

## Պատմություն
Միներալոկորտիկոիդների թվացյալ ավելցուկը (AME) մոնոգեն գերճնշման հազվադեպ ձև է, որը փոխանցվում է որպես աուտոսոմ-ռեցեսիվ հատկանիշ: AME-ի կլինիկական ախտանիշներն առաջին անգամ նկարագրվել են 1974 թվականին շվեյցարացի պրոֆեսոր Էդմոնդ Ա. Վերդերի կողմից՝ 3-ամյա աղջկա մոտ, որը ծնվելու պահին ցածր քաշ, աճի հապաղում, շատախմություն, հաճախամիզություն և գերճնշում է ունեցել: 1977 թվականին ամերիկացի պրոֆեսոր Մարիա Նյուն հայտնաբերել է նմանատիպ ախտանիշներով հիվանդ, բնութագրել է նրանց կենսաքիմիական պրոֆիլները և հիվանդությունն անվանել AME: Սկզբնապես ենթադրվել է, որ ենթանդրյալ գենը HSD11B1-ն է (որը կոդավորում է 1-ին տիպի 11β-հիդրոքսիստերոիդ դեհիդրոգենազը), սակայն AME-ով հիվանդի մոտ մուտացիա չի հայտնաբերվել: Այնուհետև ուշադրությունը սևեռվել է այլ թեկնածու գեների վրա: 1995 թվականին ամերիկացի պրոֆեսոր Ռոբերտ Ուիլսոնը հայտնաբերել է HSD11B2 մուտացիան արյունակցական կապ ունեցող իրանական ընտանիքի մի քանի քույրերի և եղբայրների մոտ, որոնք ունեցել են AME-ին բնորոշ հատկանիշներ՝ այդպիսով բացահայտելով AME-ի գենետիկական արատները: AME-ի մոլեկուլային ախտաֆիզիոլոգիան հիմնականում 2-րդ տիպի 11β-հիդրոքսիստերոիդ դեհիդրոգենազ ֆերմենտի անբավարարության հետևանք է, որը մասնակցում է կորտիզոլի ծայրամասային մետաբոլիզմին: 1999 թվականին մեկ այլ ամերիկացի պրոֆեսոր՝ Բ. Սքոթ Նունյեսը, ամփոփել է AME-ի գենոտիպ-ֆենոտիպ փոխկապակցվածությունը՝ հետազոտելով 14 ախտահարված երեխաների և առաջարկել, որ կլինիկական ու կենսաքիմիական պարամետրերը սերտորեն կապված են ֆերմենտի ակտիվության հետ։

## Մատուտակի ազդեցություն
Մատուտակի օգտագործումը նույնպես կարող է առաջացնել AME-ի ժամանակավոր ձև՝ շնորհիվ տիպ 2 11β-հիդրոքսիստերոիդ դեհիդրոգենազ ֆերմենտը պաշարելու իր հատկության, որն էլ հանգեցնում է կորտիզոլի մակարդակի բարձրացման։ Այս ազդեցությունը պայմանավորված է մատուտակի մեջ պարունակվող գլիցիռիզինաթթվով, որն ուղղակիորեն ընկճում է երիկամներում կորտիզոլը կորտիզոնի վերածող վերոնշյալ ֆերմենտը։ Մատուտակի օգտագործման դադարեցումը վերացնում է AME-ի այս ձևը և վերականգնում է օրգանիզմի բնականոն հավասարակշռությունը։

## Տես նաև
* 11β-հիդրօքսիլազի անբավարարությամբ պայմանավորված մակերիկամների կեղևի բնածին հիպերպլազիան
* Հիպերալդոստերոնիզմ
* Ալդոստերոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Կատեգորիա:Մակերիկամի ֆունկցիայի բնածին խանգարում
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ