Հետանցք

**Հետանցք** ( **anus** կամ **ani**, 'մատանի' կամ 'օղ'), կաթնասունների, անողնաշարավորների և ձկների մեծ մասի մարմնի վրա գտնվող արտաքին բացվածք մարսողական համակարգի (աղիներ) *ելքի* մոտ, այսինքն՝ մարսողական համակարգի վերջնահատվածը։ Գործառույթն է հեշտացնել սննդի մարսման հետևանքով ձևավորված կղանքի դեֆեկացիան:

Աղիների պարունակությունը, անցնելով հետանցքով, ներառում է գազեր (մետեորիզմի ժամանակ) ու կիսապինդ կղանք, որը (կախված կենդանուց և սննդի տեսակից) ներառում է․ չմարսվող սննդանյութեր, ինչպիսիք են ոսկրերը, մազեր, դիասպորներ, սերմեր և կտնառքի քարեր, մարսված սննդանյութերի ներծծումից հետո մնացած ցելյուլոզ կամ լիգնին, նյութեր, որոնք կարող են թունավոր լինել, եթե մնան մարսողական համակարգում (արտազատվող մետաբոլիտներ, ինչպիսիք են բիլիռուբին պարունակող լեղին, լորձաթաղանթի մեռուկացած էպիթելը, աղիքային բակտերիաների ավելցուկը և այլ էնդոսիմբիոտներ)։ Հետանցքից կղանքի դուրսբերումը վերահսկվում է մկանային սեղմաններով, իսկ դեֆեկացիայի ակտը վերահսկելու անընդունակությունը կոչվում է էնկոպրեզ:

Երկկենցաղները, սողունները և թռչունները օգտագործում են նմանատիպ բացվածք (հայտնի որպես կլոակա) հեղուկ և պինդ նյութերի արտազատման, կոպուլյացիայի և ձու ածելու համար: Միանցքանիներն ունեն նաև կլոակա, որը, ենթադրաբար, ժառանգվել է ամենավաղ ամնիոտներից: Պարկավորներն ունեն մեկ բացվածք՝ պինդ և հեղուկ նյութերի արտազատման համար, իսկ էգերը՝ առանձին հեշտոց բազմացման համար։ Էգ ընկերքավոր կաթնասուններն ունեն 3 առանձին բացվածքներ՝ դեֆեկացիայի, միզելու և բազմացման համար։ Արուների մոտ մի բացվածքը նախատեսված է դեֆեկացիայի համար, իսկ մյուսը՝ ընդհանուր է միզելու և վերարտադրման համար, թեև դեպի այդ բացվածքներ տանող ուղիները գրեթե ամբողջությամբ առանձին են:

Հետանցքի զարգացումը կարևոր փուլ էր բազմաբջիջ օրգանիզմների էվոլյուցիայի մեջ: Ըստ երևույթին, դա տեղի է ունեցել առնվազն երկու անգամ՝ տարբեր ճանապարհներ անցնելով միանցքանիների և երկանցքանիների մոտ։ Սա ուղեկցել կամ նպաստել է այլ կարևոր էվոլյուցիոն իրադարձություններին. մարմնի բիլատերալ պլանը, մարմնի երկրորդային խոռոչի՝ ցելոմի առաջացումը և մետամերիան, որի դեպքում մարմինը կառուցված էր կրկնվող «մոդուլներից», որոնք հետագայում կարող էին մասնագիտանալ, օրինակ՝ հոդվածոտանիների մեծ մասի գլուխը՝ բաղկացած միաձուլված մասնագիտացված հատվածներից։

Սանրակիրների մեջ հանդիպում են մեկ, իսկ երբեմն էլ երկու մշտական անուսներով տեսակներ։

## Զարգացում

Այնպիսի բարդ կենդանիների մոտ, ինչպիսին է անձրևորդը, սաղմը մի կողմից ձևավորում է արտափքում՝ բլաստոպոր, որը խորանում է՝ դառնալով արխենտերոն․ դա աղիքների ձևավորման առաջին փուլն է։ Երկանցքանիների մոտ նախնական աղիքի խորշը վերածվում է հետանցքի, և աղիքները ի վերջո թափանցում են դրա միջով՝ ձևավորելով մեկ այլ բացվածք, որը վերածվում է բերանի։ Միանցքանիները (պրոտոստոմներ) այդպես են անվանվել, քանի որ ենթադրվում էր, որ նրանց սաղմում առաջինը ձևավորվում էր բերանը ( *proto*, «առաջին»), իսկ անուսը ձևավորվում էր ավելի ուշ՝ աղիքի մյուս ծայրի բացվածքից: 2001 թվականի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ պրոտոսոմի մեջտեղում ատամի եզրերը սեղմվում են՝ ծայրերում բացվածքներ թողնելով, որոնք վերածվում են համապատասխանաբար բերանի խոռոչի և անուսի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Կենդանիներ
Կատեգորիա:Կենդանու անատոմիա
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Կատեգորիա:Մարդու մարմին
Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Մարսողություն
Կատեգորիա:Օրգաններ