Սասանյան քաղաքացիական պատերազմ (589-591)

**589–591 թվականների Սասանյան քաղաքացիական պատերազմ՝** հակամարտություն, որը բռնկվել է 589 թվականին՝ Որմիզդես IV-ի իշխանության նկատմամբ ազնվականների մեծ դժգոհության պատճառով։ Քաղաքացիական պատերազմը տևել է մինչև 591 թվականը, որն ավարտվել է միհրանյան տոհմի բռնազավթիչ Վահրամ Չուբինի իշխանության տապալմամբ և որպես Իրանի կառավարիչ Սասանյան ընտանիքի վերականգնմամբ։

Քաղաքացիական պատերազմի պատճառը Որմիզդես IV թագավորի կոշտ վերաբերմունքն է եղել ազնվականության և հոգևորականների նկատմամբ, որոնց հանդեպ նա չի ցուացբերել վստահություն։ Դա ի վերջո ստիպել է Վահրամ Չուբինին սկսել մեծ ապստամբություն, մինչդեռ երկու Իսպահբուդան եղբայրներ Վիստահմը և Վինդույիհը պալատական հեղաշրջում են կատարել նրա դեմ, ինչի արդյունքում Որմիզդես IV-ը կուրացվել և սպանվել է: Նրա որդին՝ Խոսրով Փարվեզը դրանից հետո թագադրվել է որպես թագավոր։

Սակայն դա չի փոխել Վահրամ Չուբինի կարծիքը, որը ցանկանում էր վերականգնել Պարթևների իշխանությունը Իրանում։ Խոսրով II-ն ի վերջո ստիպված է եղել փախչել բյուզանդական տարածք, որտեղ դաշինք է կնքել Բյուզանդիայի կայսր Մավրիկիոսի հետ Վահրամ Չուբինի դեմ։ 591 թվականին Խոսրով II-ը և նրա բյուզանդացի դաշնակիցները ներխուժել են Վահրամ Չուբինի Միջագետքյան տարածքներ, որտեղ հաջողությամբ կարողացել են հաղթել նրան, իսկ այդ ընթացքում Խոսրով II-ը վերականգնել է գահը։ Այնուհետև Վահրամ Չուբինը փախել է Անդրօքսիանայի թուրքական տարածք, բայց շատ չանցած նրան սպանել կամ մահապատժի են ենթարկել Խոսրով II-ի դրդմամբ:

## Նախապատմություն
531 թվականին Խոսրով Ա-ն բարձրացել է Սասանյան գահին և սկսել է մի շարք բարեփոխումներ, որոնք սկսել են իր հայրը և նախորդը՝ Կավադ I-ը: Այս բարեփոխումները հիմնականում ուղղված են եղել Սասանյան կայսրության էլիտաներին, որոնք չափազանց հզոր են եղել և կարողացել են գահընկեց անել Սասանյան մի քանի տիրակալների։ Խոսրովը բավականին հաջողակ է եղել այդ բարեփոխումներում և նրա մահից հետո՝ 579 թվականին նրան հաջորդել է որդին՝ Որմիզդես IV-ը, որը շարունակել է իր հոր քաղաքականությունը, բայց ավելի կոշտ ձևով։ Բարձրախավին վերահսկելու համար Շապուր Շահբազիի խոսքերով՝ «նա դիմել է կոշտության, նվաստացման և մահապատժի»։ Որմիզդեսը չափազանց թշնամաբար է տրամադրված եղել վերնախավերի նկատմամբ և չի վստահել նրանց՝ ուստի նա անընդհատ անցել է ցածր խավերի կողմը։

Որմիզդեսը մերժել է զրադաշտական քրմության խնդրանքը`քրիստոնյաներին հալածելու վերաբերյալ: Նա չի սիրել զրադաշտական քրմությանը և այդ պատճառով սպանել է նրանցից շատերին, այդ թվում քահանայապետին: Ավելին Որմիզդեսը զգալիորեն նվազեցրել է զինվորականների վարձատրությունը 10 տոկոսով և կոտորել է էլիտայի շատ հզոր և նշանավոր անդամների, այդ թվում իր հոր Բոզորգմեհրի հայտնի Կարենիդ *[[Վեզիր|վեզիրին]]*, վերջինիս եղբորը՝ Սիմահ-ի Բուրզինին, Միհրանիդ Իզադգուշասպին, Սպահբեդ («բանակի պետ») Վահրամ Ի Մահ Ահարին և Իսպահբուդան Շապուրին, որը եղել է Վիստահմի և Վինդույիհի հայրը: Ըստ միջնադարյան պարսիկ պատմաբան Տաբարիի՝ Որմիզդեսը հրամայել է սպանել 13600 ազնվականների և կրոնական անդամների։

## Քաղաքացիական պատերազմի բռնկում
### Վահրամ Չուբինի ապստամբություն
588 թվականին Հեֆթալի թյուրքական զանգվածային բանակը ներխուժել է Սասանյան Հարև գավառ: Խորասանի կուստի սպահբեդ է նշանակվել Միհրանների տան զինվորական հանճար Վահրամ Չուբինը։ Այնուհետև նա նշանակվել է 12000 զինվորներից բաղկացած բանակի ղեկավար։ Հետո հակահարձակման է թ անցել ուրքերի դեմ և հաջողությամբ ջախջախել նրանց՝ սպանելով նրանց տիրակալ Բաղա Քաղանին (Սասանյան աղբյուրներում հայտնի է որպես Շավա/Սավա/Սաբա)։ Որոշ ժամանակ անց Վահրամը պարտություն է կրել Բյուզանդական կայսրությունից Արաս գետի ափին տեղի ունեցած ճակատամարտում։ Որմիզդես IV-ը, որը նախանձել է Վահրամ Չուբինին՝ այդ պարտությունը որպես պատրվակ է Վահրամ է օգտագործել Չուբինին պաշտոնից հեռացնելու և նրան նվաստացնելու համար։

### Քտեսիֆոնում հեղաշրջում և Վահրամ Չուբինի երթ
Վահրամը կատաղած Որմիզդեսի գործողություններից՝ պատասխանում է ապստամբությամբ և իր ազնվական կարգավիճակի և ռազմական մեծ գիտելիքների շնորհիվ նրան միացել են իր զինվորները և շատ ուրիշներ։ Այնուհետև նա նշանակվել է Խորասանի նոր կառավարիչ և ուղևորվել Տիզբոն։ Դա Սասանյան պատմության մեջ առաջին անգամն է եղել, երբ պարթևական տոհմը ապստամբելով վիճարկել է Սասանյան ընտանիքի օրինականությունը։ Ազեն Գուշնասպը ուղարկվել է ապստամբությունը ճնշելու, սակայն սպանվել է Համադանում իր իսկ մարդկանցից մեկի՝ Զադեսպրասի կողմից։ Սարամես Ավագի ղեկավարությամբ մեկ այլ ուժ ուղարկվել է կանգնեցնելու Վահրամին, որը հաղթել է նրան և որպես պատիժ ոտնահարվել է փղերի կողմից։ Վահրամի անցած ուղին ենթադրաբար Իրանական բարձրավանդակի հյուսիսային սահմանն է եղել, որտեղ նա հետ է մղել հռոմեացիների և այլոց կողմից ֆինանսավորվող հարձակումը Ադուրբադագանի վրա և փոքր անհաջողություն է կրել Անդրկովկասում աշխատող հռոմեական ուժերի կողմից։ Այնուհետև նա արշավել է դեպի հարավ՝ դեպի Մեդիա, որտեղ ամռանը բնակվել են Սասանյան միապետները։
[ձախից|մինի|[Խոսրով Բ Փարվեզ|Խոսրով Բ-ի դրամը, հատվել է 590 թվականին]]
Այնուհետև Որմիզդեսը մեկնել է Մեծ Զավ՝ հռոմեական սահմանի վրա գտնվող Տիզբոնի և իրանցի զինվորների միջև կապը կտրելու համար։ Մոտավորապես այդ ժամանակ զինվորները գտնվել են հյուսիսային Միջագետքի իրանական գլխավոր քաղաք Նիսիբիսից դուրս, սակայն նրանք ապստամբել են նաև Որմիզդեսի դեմ և իրենց հավատարմության երդումը տվել Վահրամին։ Վահրամի ազդեցությունն ու ժողովրդականությունը շարունակել է աճել, Նիսիբիսում իրանցի ապստամբների դեմ հյուսիս ուղարկված Սասանյան կողմնակիցների ուժերը իրականացրել են ապստամբական քարոզչություն։ Հավատարիմ ուժերն ի վերջո նույնպես ապստամբել և սպանել են իրենց հրամանատարին, ինչը Որմիզդեսի դիրքը դարձրել է անկայուն՝ ստիպելով նրան նավարկել Տիգրիս գետով և սրբավայր գրավել Լախմիդների մայրաքաղաք ալ-Հիրայում։

Այնուամենայնիվ Որմիզդեսի Տիզբոնում գտնվելու ժամանակ նա գահընկեց է արվել պալատական թվացյալ անարյուն հեղափոխության արդյունքում իր խնամի Վիստահմի և Վինդույիհի կողմից, «որոնք հավասարապես ատում էին Որմիզդեսին»։ Որմիզդեսը կարճ ժամանակ անց կուրացել է շիկացած ասեղով երկու եղբայրների կողմից, որոնք գահը հանձնել են Որմիզդեսի ավագ որդի Խոսրով II-ին (որը մոր կողմից նրանց եղբոր որդին է եղել)։ Երկու եղբայրները շուտով սպանել են Որմիզդեսին՝ Խոսրով II-ի անուղղակի համաձայնությամբ։ Այնուամենայնիվ Վահրամը շարունակել է իր երթը դեպի Տիզբոն, բայց այս անգամ արդեն Որմիզդեսի վրեժ լուծելու պատրվակով։
[աջից|մինի|250x250փքս|Վահրամ Չուբինը [Տիզբոն|Տիզբոնի մոտ կռվում է Սասանյան զորքի հետ]]
Խոսրովն այնուհետև մտրակ ու բլիթ է դրել և Վահրամին գրել հետևյալը՝ «Խոսրովը՝ թագավորների թագավոր, տիրակալ իշխողների վրա, ազգերի տիրակալ, Խաղաղության Իշխան, մարդկանց Փրկիչ, աստվածների մեջ՝ բարի և հավերժ ապրող մարդ, Մարդկանց մեջ՝ ամենահարգված Աստվածը, ամենահառաչված հաղթողը, որը բարձրանում է արևի հետ և գիշերները տալիս է իր տեսողությունը, նրան, որը հայտնի է դարձել իր նախնիների շնորհիվ, թագավորին՝ որը ատում է բարերարին, որը մարտի է բռնվել Սասանյանների հետ և փրկել իրանցիներին իրենց Թագավորությունից՝ Վահրամին, իրանցիների գեներալին, մեր ընկերոջը:... Մենք նաև օրինական կերպով գրավեցինք թագավորական գահը և չխախտեցինք իրանական որևէ ավանդույթ:... Մենք այնքան վճռականորեն որոշեցինք չհանել տիարան, որ նույնիսկ հույս ունեինք կառավարել այլ աշխարհներ, եթե դա հնարավոր լիներ:... Եթե ցանկանում եք ձեր բարեկեցությունը, մտածեք այն մասին, թե ինչ է պետք անել»։

Վահրամը, սակայն արհամարհել է իրեն տված նախազգուշացումը և մի քանի օր անց հասել է Տիզբոնի մոտ գտնվող Նահրավան ջրանցք, որտեղ կռվել է Խոսրովի մարդկանց հետ, որոնք սպասվածից ավելի շատ են եղել, բայց մի քանի բախումների արդյունքում կարողացան հետ պահել Վահրամի մարդկանց: Սակայն Խոսրովի մարդիկ ի վերջո սկսեցին կորցնել իրենց բարոյականությունը և ի վերջո պարտություն կրեցին Վահրամ Չուբինի ուժերից։ Խոսրովն իր երկու հորեղբայրների, իր կանանց և 30 ազնվականների հետ միասին փախել է բյուզանդական տարածք, իսկ Տիզբոնը ընկել Վահրամ Չուբինի ձեռքը։

### Խոսրովի փախուստը Բյուզանդիա և վերականգնումը
[աջից|մինի|300x300փքս|[Սասանյան Պարսկաստան|Սասանյան Միջագետքի և նրա շրջակայքի քարտեզ]]
Բյուզանդական Մավրիկիոս կայսեր (582–602) ուշադրությունը գրավելու համար Խոսրով II-ը մեկնել է Սիրիա և հաղորդագրություն ուղարկել Սասանյանների կողմից գրավված Մարտիրոպոլիս քաղաքին՝ բյուզանդացիների դեմ նրանց դիմադրությունը դադարեցնելու համար, բայց դա անօգուտ է եղել։ Այնուհետև նա հաղորդագրություն է ուղարկել Մավրիկիոսին և խնդրել նրա օգնությունը Սասանյան գահը վերականգնելու համար, ինչի հետ Բյուզանդիայի կայսրը համաձայնել է, սակայն դրա դիմաց բյուզանդացիները վերադարձրել են ինքնիշխանությունը Ամիդա, Կարրաե, Դարա և Մարտիրոպոլիս քաղաքների վրա: Ավելին Իրանից պահանջվել է դադարեցնել միջամտությունը Իբերիայի և Հայաստանի գործերին՝ փաստացի զիջելով Լազիկեի վերահսկողությունը բյուզանդացիներին։

591 թվականին Խոսրովը տեղափոխվել է Վերանշեհիր և պատրաստվել ներխուժել Վահրամ Չուբինի տարածքները Միջագետքում, մինչդեռ Վիստահմը և Վինդույիհը բանակ էին հավաքում Ադրբեջանում՝ բյուզանդական հրամանատար Ջոն Միստակոնի հսկողության ներքո, որը նույնպես բանակ է հավաքել, բայց Հայաստանում։ Որոշ ժամանակ անց Խոսրովը հարավի բյուզանդական հրամանատար Կոմենտիոլոսի հետ ներխուժել է Միջագետք։ Այս արշավանքի ժամանակ Նիսիբիսն ու Մարտիրոպոլիսը արագորեն վերադարձել են նրանց մոտ, իսկ Վահրամի հրամանատար Զացպարհամը պարտվել և սպանվել է։ Վահրամի մյուս հրամանատարներից մեկը՝ Բրայզակիոսը, գերի է ընկել Մոսիլում, ինչի արդյունքում կտրել են նրա քիթը և ականջները, որից հետո ուղարկվել է Խոսրովի մոտ, որտեղ էլ սպանվել է։

Խոսրովն ու Նարսեսն այնուհետև ավելի խորը կերպով գրոհել են Վահրամի տարածք՝ փետրվարին գրավելով Դարան, իսկ հետո Մարդինը, որտեղ Խոսրովը կրկին թագավոր է հռչակվել։ Դրանից կարճ ժամանակ անց Խոսրովն ուղարկել է իր իրանցի համախոհներից մեկին՝ Մահբոդհին Տիզբոնը գրավելու, ինչը նրան հաջողվել է իրականացնել։

Մինչդեռ Խոսրովի երկու հորեղբայրները և Ջոն Միստակոնը գրավել են հյուսիսային Ադրբեջանը և գնացել են դեպի ավելի հարավ ընկած տարածաշրջան, որտեղ Բլարաթոնում ջախջախել են Վահրամին: Հետո Վահրամը փախել է Ֆերգանայի թուրքերի մոտ։

## Հետևանք
մինի|280x280փքս|Հռոմեա-Սասանյան սահմանի քարտեզ ուշ անտիկ դարաշրջանում, ներառյալ երկու կայսրությունների միջև 591 թվականի սահմանը
Բյուզանդացիների հետ պաշտոնական խաղաղության պայմանագիր է կնքվել։ Մորիսը իր օգնության համար ստացել է Սասանյան Հայաստանի և Արևմտյան Վրաստանի մեծ մասը և չեղյալ համարել այն տուրքը, որը նախկինում վճարվել են Սասանյաններին։ Դա նշանավորել է երկու կայսրությունների միջև խաղաղ ժամանակաշրջանի սկիզբը, որը տևել է մինչև 602 թվականը, երբ Խոսրովը որոշել է պատերազմ հայտարարել բյուզանդացիների դեմ՝ Ֆոկասի կողմից Մավրիկիոսի սպանությունից հետո։

## Ծանոթագրություններ


## Աղբյուրներ

* 
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
* 
* 
* 
*
*
*

Կատեգորիա:6-րդ դարն Իրանում
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Սասանյան Պարսկաստանի պատերազմներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պատերազմներ