Ռուսաստանի կայսրության պետական բանկ

[մինի|Պետական բանկի շենքը [Գրիբոյեդովի ջրանցք|Եկատերինայի ջրանցքի (այժմ՝ Գրիբոյեդովի ջրանցք) կողմից։ Կառուցվել է Ջակոմո Կվարենգի կողմից Պետական բանկնոտների բանկի համար 1783–1790 թվականներին]]
**Ռուսաստանի կայսրության պետական բանկ**, կենտրոնական բանկ, որը հիմնադրվել է 1860 թվականին՝ Պետական առևտրային բանկի վերակազմակերպման հիման վրա։ Վերակազմակերպման ընթացակարգի հիմնական դրույթներն ու Պետական բանկի կանոնադրությունը հաստատվել են Ալեքսանդր II-ի 1860 թվականի մայիսի 31-ի հրամանագրով, որը հրապարակվել է 1860 թվականի հունիսի 9-ին։

## Պատմություն
Ռուսական կայսրության պատմության մեջ առաջին պետական բանկը հիմնադրվել է 1762 թվականի մայիսի 25-ին կայսր Պետրոս III-ի կողմից՝ թղթադրամներ թողարկելու նպատակով։ Բանկը գոյություն ուներ միայն դե յուրե։ Փաստորեն այն չի ստեղծվել, քանի որ բանկի ստեղծման մասին հրամանագրի հրապարակումից 34 օր անց Պետրոս III-ը տապալվել է պալատական հեղաշրջման արդյունքում։ Հետագայում Ռուսական կայսրությունում ստեղծվել են մի շարք բանկեր, որոնց անվանման մեջ կար «պետություն» սահմանումը, սակայն դրանցից ոչ մեկը, ինչպես առաջինը, չէր կատարում կենտրոնական բանկի բոլոր հիմնական գործառույթները։

Պետական բանկը, որը հիմնադրվել է 1860 թվականին որպես կենտրոնական բանկ, պետական-կառավարական բանկ էր։ Հիմնական կապիտալը, որը սկզբնապես հատկացվել էր պետական վարկային և առևտրային բանկերի կապիտալից, կազմել է 15 միլիոն ռուբլի։ Պահուստային կապիտալը սահմանափակվում էր 3 միլիոն ռուբլով, որից 1 միլիոնը հատկացվել էր նույն աղբյուրներից։ Պահուստային կապիտալի մնացած մասը պետք է ձևավորվեր բանկի շահույթից։ Պետական բանկը պետական համակարգի ամենակարևոր օղակն էր, կառավարության տնտեսական քաղաքականությունն իրականացնող մարմինը։ Իր կանոնադրության համաձայն՝ լինելով կարճաժամկետ և միջնաժամկետ առևտրային վարկավորման բանկ (ոչ ավելի, քան 9 ամիս), այն երկրի ամենամեծ վարկային հաստատությունն էր։ Պետական բանկը վարկեր էր տրամադրում առևտրին և արդյունաբերությանը իր գրասենյակների և մասնաճյուղերի ցանցի, ինչպես նաև առևտրային բանկերի միջոցով։

Երբ ստեղծվել է Պետական բանկը, Պետական առևտրային բանկից դրան փոխանցվել է 7 գրասենյակ։ 1860 թվականին Պետական բանկի տարածաշրջանային գրասենյակներ բացվել են Արխանգելսկում, Եկատերինբուրգում, Կիևում, Մոսկվայում, Օդեսայում, Ռիգայում, Խարկովում և Դոնի Ռոստովում։ 1862 թվականի հունիսին Սանկտ Պետերբուրգի բանկի խորհուրդը որոշել է Պետական բանկի ժամանակավոր մասնաճյուղեր բացել մոտակա առևտրային քաղաքներում։ 1863 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Ալեքսանդր II-ը հրամանագիր է ստորագրել Պետական բանկի մասնաճյուղեր բացելու մասին։ 1864 թվականի հունիսին բացվել են Պետական բանկի 12 մասնաճյուղեր՝ Աստրախանում, Վլադիմիրում, Վորոնեժում, Եկատերինոսլավում, Կազանում, Քիշնևում, Պենզայում, Ռյազանում, Սամարայում, Սարատովում, Տամբովում և Յարոսլավլում։ 1917 թվականի սկզբին Պետական բանկը բաղկացած էր 11 գրասենյակից, 138 բաժանմունքից (133 մշտական, 5 ժամանակավոր) և 42 գործակալությունից, որոնք վերահսկում էին հացահատիկի պահեստները։ Բացի այդ, այս պահին Պետական բանկը վերահսկում էր 793 գանձարաններում իրականացվող բանկային գործառնությունները։

### 1860-1880-ական թվականներ
մինի|Ծառայության ընդունման պահին ստացված անդորրագրեր
Ըստ 1860 թվականի կանոնադրության 1-ին հոդվածի՝ Պետական բանկը հիմնադրվում էր «առևտրային շրջանառությունը աշխուժացնելու և դրամական վարկային համակարգը կայունացնելու» նպատակով։ Սակայն բանկի զարգացման սկզբնական փուլում նրա ռեսուրսների հիմնական մասը ծախսվում էր գանձարանի ուղղակի և անուղղակի ֆինանսավորման վրա, ինչպես նաև՝ ռեֆորմներից առաջ գոյություն ունեցած պետական բանկերի լուծարման գործողությունների վրա։

1862 թվականի կանոնադրության 24-րդ հոդվածի համաձայն՝ բանկին հանձնարարվել էին հետևյալ գործառույթները՝

* Մուրհակների և այլ անհետաձգելի պետական և պետական տոկոսային արժեթղթերի, ինչպես նաև օտարերկրյա մուրհակների հաշվառում։
* ոսկու և արծաթի գնում և վաճառք։
* պետական արժեթղթերի ստացում և վաճառք՝ սեփական միջոցների շրջանակում՝ ինչպես բանկի, այնպես էլ վստահորդների անունից (որպես կառավարության գործակալ)։
* 5% տոկոսադրույքով թղթադրամների և այլ արժեթղթերի գնում և վաճառք՝ պարտատերերի անունից։
* տնօրենի անունից փոխանակման և այլ անհետաձգելի փաստաթղթերի ստացում։
* ավանդների ընդունում պահպանման, ընթացիկ հաշվի, տոկոսային շրջանառության համար։
* վարկերի արտադրություն։

Բացի այդ, Պետական բանկը կատարում էր Ֆինանսների նախարարության ապարատի հետ կապված գործառույթներ. այն իրականացնում էր մարման գործողությունը և վարում դրա համար թղթաբանությունը, ինչպես նաև աջակցում էր Պետական ազնվական հողային բանկին և Գյուղացիական հողային բանկին։ Որպես կառավարության տնտեսական քաղաքականության մարմին, Պետական բանկը ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Ռուսաստանի բանկային համակարգի ստեղծմանը։ Նրա աջակցությամբ ստեղծվել են բաժնետիրական բանկեր և փոխադարձ վարկային ընկերություններ։

Պետական բանկի կողմից տրամադրված առևտրային վարկերի ժամկետը չպետք է գերազանցեր ինը ամիսը, իսկ գրավով տրվող վարկերի դեպքում այն պետք է լիներ առնվազն մեկ և առավելագույնը վեց ամիս։ Գրավ կարող էին հանդիսանալ պետական տոկոսային արժեթղթեր, ամբողջությամբ վճարված բաժնետոմսեր, որոնք մասնակցում էին պետական պայմանագրերին և վարձակալություններին, ինչպես նաև՝ ոսկու և արծաթի ձուլակտորներ, օտարերկրյա մետաղադրամներ և ապրանքներ, որոնք պահվել էին Պետական բանկի կնիքով պահպանվող պահեստներում։ Վարկի չափը չէր կարող գերազանցել գրավի վերջին բորսայական փոխարժեքով գնահատված արժեքի 75–85%-ը։

Կանոնադրության համաձայն, մուրհակների զեղչումը թույլատրվում էր միայն այն դեպքում, եթե դրանք հիմնված էին առևտրային գործարքների վրա։ Միևնույն ժամանակ, ի տարբերություն Պետական առևտրային բանկի, որին արգելվում էր փոքր վարկեր տրամադրել՝ կորուստներից խուսափելու համար, Պետական բանկին թույլատրվում էր զեղչել աննշան գումարների համար նախատեսված փոխանակային պարտատոմսերը, եթե դրանք հուսալի էին։ 1861֊1866 թվականներին բանկը գործունեություն էր ծավալում փոխանակային թղթադրամների դուրսբերման ուղղությամբ։ Այս գործողությունը նախատեսված չէր Պետական բանկի կանոնադրությամբ և իրականացվել է բանկի կառավարիչ Ալեքսանդր Շտիգլիցի անձնական հսկողության ներքո։ Գործողությունը կենտրոնացված էր «Արտաքին գործերի գրասենյակ» ձևաթղթով հատուկ բաժնում, իրականացվում էր Պետական բանկի բոլոր հաշիվներից առանձին և արտացոլվում էր միայն դրա հաշվեկշռում։

Կանոնադրության համաձայն՝ Պետական բանկը ենթարկվում էր Ֆինանսների նախարարությանը և գտնվում էր Պետական վարկային կազմակերպությունների խորհրդի վերահսկողության ներքո։ Պետական բանկին վերաբերող հիմնարար հարցերը լուծվում էին և ձևակերպվում էին Վարկային հատուկ գրասենյակի միջոցով։

Բանկի բոլոր գործառնությունների և գործերի կառավարումը, ինչպես նաև դրանց արտադրության վերահսկողությունը վստահված էր բանկի խորհրդին, որը բաղկացած էր կառավարիչից (նախագահ), տեղակից, վեց տնօրեններից և Պետական վարկային կազմակերպությունների խորհրդի երեք տեղակալներից։

Պետական բանկի կառավարման ներքո գործում էր Հաշվապահական և վարկային կոմիտե, որը բաղկացած էր բանկի կառավարիչից, տեղակալից, երկու բանկի տնօրեններից և առևտրական դասի չորս անդամներից։ Հանձնաժողովի նախագահը բանկի կառավարիչն էր։ Հաշվապահական և վարկային կոմիտեի անդամները առևտրականների դասից ընտրվում էին երկու տարով առաջին և երկրորդ միությունների վաճառականներից, որոնք առևտուր էին անում Սանկտ Պետերբուրգում։ Նրանց պարտականությունների մեջ էին մտնում զեղչման համար ստացված փոխանակման մուրհակների գնահատումը, ապրանքային վարկեր տրամադրելու համար ապրանքների գնահատումը և հաճախորդների վարկունակության որոշումը։

1860-ական և 1870-ական թվականներին Պետական բանկը իր ռեսուրսների մեծ մասը ներդրել է պետական և երաշխավորված արժեթղթերի մեջ։ Բացի այդ, նա կարճաժամկետ և երկարաժամկետ վարկեր էր տրամադրում պետական գանձարանին։ 1879 թվականին Գանձարանի պարտքը Պետական բանկին կազմում էր 478,9 միլիոն ռուբլի։ Պարտքի մարումը, որը սկսվել էր 1881 թվականին, ավարտվել է 1901 թվականին։

1860-1880-ական թվականներին ամենաշատ զարգացած առևտրային գործառնություններից էին փոխանակման մուրհակների զեղչումը, տոկոսային արժեթղթերի առքուվաճառքը և տոկոսային արժեթղթերի դիմաց վարկերը։

Առևտրի և արդյունաբերության շրջանառության վարկավորումը հիմնականում իրականացվել է փոխանակային մուրհակների զեղչման և փոխանակային մուրհակներով ապահովված վարկերի տրամադրման միջոցով։ Մինչև 1870-ականների կեսերը փոխանակման մուրհակների միջին զեղչը կազմում էր տարեկան 30-50 միլիոն ռուբլի։ 1870-ականների կեսերից մինչև 1880-ականների կեսերը առևտրային հաշիվների զեղչման գործողությունները կրկնապատկվել են և կազմել են միջինում տարեկան 100 միլիոն ռուբլի։ Տասը տարի անց՝ 1890 թվականին, դրանք հասել են 152,5 միլիոն ռուբլու։ Ապրանքային վարկերի ծավալը չափազանց աննշան էր։

1866–1875 թվականներին Պետական բանկը իր առևտրային ռեսուրսների մինչև 28%-ը հատկացրել է առևտրի և արդյունաբերական շրջանառության վարկավորմանը, մինչև 53%-ը՝ 1875–1880 թվականներին, իսկ այնուհետև՝ 63%-ը՝ մինչև 1890-ական թվականները։

Տոկոսադրույք ունեցող արժեթղթերի դիմաց տրամադրված վարկերի մեծ մասը, ինչպես նաև երկրի սեփական տոկոսադրույք ունեցող արժեթղթերում ներդրված գումարները, ըստ էության, ներկայացնում էին գանձապետարանի ֆինանսավորումը։

«Դրամավարկային համակարգը ամրապնդելու» նպատակով Պետական բանկը իրականացնում էր մուրհակների առքուվաճառք։ Բացի այդ, 1862–1863 թվականներին բանկը կատարում էր վարկային տոմսերի փոխանակում՝ մետաղադրամի (ոսկե կամ արծաթե) լիարժեք դրամի հետ։

Փոխանակման գործողությունն իրականացնելու ծրագիրը պատրաստել է Պետական բանկի կառավարչի տեղակալ Ե. Ի. Լամանսկին։

Գործողությունը, որը սկսվել է 1862 թվականի մայիսի 1-ին, նախատեսված էր վարկային տոմսերի փոխանակում հետևյալ փոխարժեքով՝ 570 կոպեկ մեկ ոսկե կիսաիմպերիալի դիմաց կամ 110,5 կոպեկ մեկ արծաթյա ռուբլու դիմաց։ Հետագայում նախատեսվում էր սահմանել կայուն փոխարժեք՝ 100 կոպեկ վարկային տոմսերով՝ 1 ռուբլի լիարժեք (ոսկե կամ արծաթյա) մետաղադրամով։

Ինչպես ավելի ուշ պարզվեց, այս գործողության պահը վատ էր ընտրված։ 1863 թվականի հունվարին Լեհաստանում ապստամբություն է բռնկվել։ Ոսկու պահանջարկը կտրուկ աճել է։ 1863 թվականի մայիսին մետաղադրամների (լիարժեք դրամների) տրամադրումը 10,4 միլիոն ռուբլով գերազանցել է դրանց մուտքերը բանկ, իսկ օգոստոսին՝ ընդամենը երեք օրվա ընթացքում, բանկը տրամադրել է մետաղադրամներ 4,4 միլիոն ռուբլու չափով։

Ռուսական արժեթղթերի փոխարժեքը նվազել է, և վարկային ռուբլու փոխարժեքը սկսել է նվազել։ Հոկտեմբերի 29-ին Սանկտ Պետերբուրգի ֆոնդային բորսայում խուճապ է սկսվել։ Թղթադրամների փոխանակումը կայուն արժույթով դադարեցվել է 1863 թվականի հունվարի 1-ին, քանի որ փոխանակման շարունակությունը սպառնում էր ամբողջությամբ սպառել փոխանակման ֆոնդը։

1867 թվականից ի վեր Ֆինանսների նախարարությունը սկսել է ոսկու պաշարների ինտենսիվ կուտակում: Ալեքսանդր II-ի 1867 թվականի հունիսի 2-ի հրամանագրով Պետական բանկին և նրա գրասենյակներին իրավունք է տրվել ընդունել լիարժեք մետաղադրամներ՝ որպես վճարամիջոց։ Թույլատրվում էր ընդունել ինչպես ռուսական, այնպես էլ օտարերկրյա մետաղադրամներ, ինչպես նաև ոսկու և արծաթի ձուլակտորներ։ Գները սահմանում էր Պետական բանկը։ Ստացված մետաղադրամները ուղղվում էին բանկի փոխանակային հիմնադրամ։ Արդյունքում՝ 1867–1876 թվականներին փոխանակային հիմնադրամը աճել է 78,3 միլիոն ռուբլուց մինչև 310,1 միլիոն ռուբլի:
մինի|250x250փքս|Թղթադրամների այրումը Պետական բանկի բակում, 1870 թվական
Պետական բանկը պարբերաբար հրապարակային այրում էր վարկային պարտատոմսերը և շրջանառությունից հանված տոկոսային արժեթղթերը իր զբաղեցրած շենքի բակում։

Մինչև 1887 թվականը Պետական բանկն իրականացնում էր նախաբարեֆորմային բանկերի հաշիվների լիկվիդացման գործողությունը, որը նրան վերապահված էր կանոնադրությամբ։ Բանկը պարտավոր էր վճարել տոկոսներ և վերադարձնել կապիտալ այն ավանդների համար, որոնք մնացել էին 5 տոկոսանոց թղթադրամներով ազատ փոխանակումից հետո, վճարել տոկոսներ 5 տոկոսանոց թղթադրամների կտրոնների համար և վճարել կապիտալ մարման համար նախատեսված թղթադրամների համար։ Այս ծախսերը հոգալու համար Պետական բանկին պետք է տրամադրվեին տոկոսներ և հին բանկերի վարկառուներից ստացված գումարներ, ինչպես նաև Պետական գանձարանից բարեփոխումներից առաջ եղած բանկերի պարտքի դիմաց վճարումների գումարներ։

Բոլոր լուծարման գործողությունները պետք է իրականացվեին Պետական գանձարանի հաշվին, որը, անհրաժեշտության դեպքում, վերը նշված միջոցներից բացի, բանկին պետք է տրամադրեր կանխիկ կամ սեփական տոկոսային պարտավորություններ՝ դրանք ֆոնդային բորսայում վաճառելու իրավունքով։ Սակայն մշտական բյուջետային դեֆիցիտի պատճառով Պետական գանձարանը հնարավորություն չուներ Պետական բանկին լրացուցիչ միջոցներ տրամադրելու, և բանկը ստիպված էր ամեն տարի իր առևտրային շահույթի մի մասն ուղղել այդ գործողություններին։ Լիկվիդացիոն շրջանառությունը սկսել է ավելցուկային եկամուտ ստեղծել միայն 1872 թվականին։

1887 թվականի հունվարին վերացվել է նախկին պետական բանկերի լուծարման համար նախատեսված հատուկ հաշիվը։ Այս գործողությունից Պետական բանկի վարկերից ստացված եկամուտները և շահույթը սկսել են օգտագործվել գանձարանի ընթացիկ կարիքների համար։

1861 թվականին Պետական բանկը ներգրավվել է ազատագրման (հողի համար մուծվող) վճարումների գործընթացում։ Բանկին հանձնվել է ազատագրման վկայագրերի և 5% տոկոսադրույքով բանկային տոմսերի թողարկումը։ 1865 թվականից Պետական բանկը նաև պատասխանատու էր ազատագրման վճարումների գանձման վերահսկման համար գանձապետարանում, ինչպես նաև տարեկան հաշվետվությունների կազմման համար։

1885 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Պետական բանկը տրամադրել է 85,333 մարման վարկ՝ 892.1 միլիոն ռուբլու չափով։ 1880-ականների կեսերին բռնագանձման վարկերը զգալիորեն նվազել էին։ Միջին հաշվով, դրանք չէին գերազանցում տարեկան 3,5 միլիոն ռուբլին։

Պետական բանկը դադարեցրել է «ընթացիկ կարիքների համար» Պետական գանձարանին վարկեր տրամադրել Ն. Խ. Բունգեի ֆինանսների նախարարի պաշտոնին նշանակումից հետո։ Վերջինս բյուջետային դեֆիցիտի փոխհատուցման համար ներդրեց պետական փոխառությունների համակարգ։ Գանձապետարանը սկսեց մարել իր պարտքը Պետական բանկին 1881 թվականից։ 1881 թվականի հունվարի 1-ի հրամանագրով հայտարարվել է վարկային տոմսերի թողարկման դադարեցման և շրջանառության մեջ դրանց քանակի կրճատման մասին։ Սակայն արդեն 1882 թվականին տնտեսական ճգնաժամ է բռնկվել, որը տևել է գրեթե հինգ տարի։ Արդյունքում՝ 1881–1886 թվականներին Պետական բանկի հաշվեկշռից նախատեսված 300 միլիոն ռուբլու փոխարեն հանվել է միայն 87 միլիոն ռուբլի։ Բանկի կողմից գանձապետարանի հաշվին կատարված ծախսերը առաջին անգամ հավասարվել են գանձապետարանի կողմից դրանում ներդրված գումարներին միայն 1896 թվականին։ Գանձարանի պարտքը Պետական բանկին ամբողջությամբ մարվել է 1901 թվականին՝ համաձայն Նիկոլայ II-ի 1900 թվականի ապրիլի 28-ի հրամանագրի, ըստ որի Պետական գանձապետարանը պարտավորվում էր մարել վարկային տոմսերի համար մնացած 50 միլիոն ռուբլու չափով պարտքը։

1870-ականների երկրորդ կեսից Ռուսաստանում պետական միջոցները սկսել են օգտագործվել ֆոնդային շուկայի սպեկուլյացիաների դեմ պայքարի և ռուբլու ու արժեթղթերի փոխարժեքը կարգավորելու համար։ Տնտեսական քաղաքականության ուղղություններից մեկը «հեղինակավոր» ձեռնարկություններին և բանկերին աջակցությունն էր, այդ թվում՝ Պետական բանկի միջոցներից ոչ կանոնադրական վարկերի տրամադրման միջոցով։

Այս քաղաքականության շրջանակներում, 1870-ականների կեսերից, Պետական բանկը, որպես կառավարության «պայքարի» մաս արդյունաբերական և տեղական նշանակության ճգնաժամերի և տնտեսական դժվարությունների դեմ, սկսել է գործողություններ իրականացնել՝ փրկելու անկայուն և սնանկացած բանկերն ու որոշ ձեռնարկություններ։ Պետական բանկի գործողությունների արդյունքում՝ 19-րդ դարի 70-ականների կեսերին և 80-ականների սկզբին տեղի ունեցած բանկային ճգնաժամերը զգալի հարված չեն հասցրել Ռուսաստանի բանկային համակարգին։ Փրկվել են մայրաքաղաքային և նահանգային հիմնական առևտրային բանկերը։ 1880-ականների կեսերին Պետական բանկը զբաղվում էր փոխադարձ վարկային ընկերություններին աջակցելով և փրկելով։ Նրանց պարտքը բանկին 1887 թվականին հասել է 6,2 միլիոն ռուբլու։ Խոշոր քաղաքներում գտնվող քաղաքային հանրային բանկերը նույնպես փրկվել են։

1886 թվականից՝ բարեփոխումներից առաջ վարկային կազմակերպությունների լուծարումից հետո, Պետական բանկը սկսել է ինտենսիվորեն սուբսիդավորել երկու պետական բանկեր՝ Գյուղացիական հողային բանկը և Ազնվական բանկը։ Այս բանկերը իրենց գործունեության համար միջոցներ են ստացել հիփոթեքային պարտատոմսերի թողարկման արդյունքում։ Դրանց վաճառքի ընթացքում առաջացած վնասները վճարվել են Պետական բանկի կողմից գանձարանից։

Ռուսաստանը կապիտալիստական զարգացման ուղի մտել է շատ ավելի ուշ, քան շատ արևմտյան երկրներ և այն ավարտել է ավելի կարճ ժամանակահատվածում։ Կապիտալիզմի՝ որպես գերիշխող սոցիալ-տնտեսական համակարգի հաստատման գործընթացը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Այս ժամանակ ֆինանսների նախարարը Ռուսաստանի ամենամեծ պետական գործիչն էր 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին՝ Սերգեյ Վիտտեն։

Սերգեյ Վիտտեն իր հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացրել էր ֆինանսների ամրապնդման, արդյունաբերության և երկաթուղային տրանսպորտի զարգացման վրա։ Իր գործունեությունը ֆինանսների նախարարի պաշտոնում նա սկսել էր Պետական բանկի ռեֆորմից։ 1894 թվականի հունիսի 6-ին ընդունվել է Պետական բանկի նոր կանոնադրությունը։ Նոր կանոնադրության ընդունումից հետո Պետական բանկի հիմնական ուղղությունը պետք է դառնար առևտրի և արդյունաբերության, հատկապես գյուղատնտեսության ակտիվ վարկավորումը։ Բանկի հիմնական կապիտալը մեծացվել է մինչև 50 միլիոն ռուբլի, իսկ պահուստային կապիտալը՝ մինչև 5 միլիոն ռուբլի։

Կանոնադրության բոլոր փոփոխությունները նպատակ ունեին ստեղծել պայմաններ արդյունաբերական ձեռնարկությունների լայնածավալ զարգացման համար՝ ընդհանուր հովանավորչական քաղաքականության և գանձարանից ու Պետական բանկից հատուկ ֆինանսավորման հիման վրա։

Պետական բանկի խնդիրը, «առևտրաշրջանառությունը վերականգնելու» փոխարեն, դարձավ «փողի շրջանառության խթանումը, ներքին առևտրի, արդյունաբերության և գյուղատնտեսության խթանումը կարճաժամկետ վարկավորման միջոցով»։ Բացի այդ, ինչպես նախկինում, այն պետք է նպաստեր դրամավարկային համակարգի ամրապնդմանը։

### 1890-ականներ
ձախից|մինի|Պետական բանկի ծառայությունների գովազդ, 1896 թվական
1894 թվականի Կանոնադրությունը զեղչային գործողությունը տարածել է առևտրային և արդյունաբերական նպատակներով թողարկված փոխանակագրերի վրա, մինչդեռ դրանց գործողության ժամկետը երկարաձգվել է մինչև 12 ամիս։ Մեկ արդյունաբերական ձեռնարկությանը տրամադրվող վարկը կարող է հասնել 500 հազար ռուբլու և տրամադրվել մինչև երկու տարի ժամկետով։

Պետական բանկին իրավունք է տրվել վարկեր տրամադրել անհատական փոխանակման մուրհակներով, որոնք ապահովված էին անշարժ գույքի գրավով, գյուղատնտեսական և գործարանային սարքավորումների գրավով, երաշխավորությամբ, ինչպես նաև ֆինանսների նախարարի կողմից որոշված ապահովմամբ։

Ներդրվել է վարկի նոր տեսակ՝ վարկեր միջնորդների միջոցով (զեմստվոներ, մասնավոր բանկեր, փոխադարձության հիման վրա ընկերություններ և գործընկերություններ, արտելներ, տրանսպորտային հաստատություններ, մասնավոր անձինք): Այս գործողությունը, մի կողմից, կապված էր երկաթուղային նոր քաղաքականության հետ, իսկ մյուս կողմից՝ նախատեսված էր վարկեր տրամադրել մանր հողատերերին և վարձակալներին, գյուղացիներին, արհեստավորներին և արհեստավորներին՝ շրջանառու միջոցների ներգրավման և գույքագրման գնման համար։

Արժեթղթերով գործառնությունների բոլոր կարգավորումները, որոնք 1860 թվականի կանոնադրության համաձայն սահմանափակվում էին բանկի սեփական կապիտալի չափով, վերացվեցին։ Արժեթղթերով ապահովված վարկերի ժամկետը երկարաձգվել է։ Եթե 1860 թվականի կանոնադրության համաձայն՝ դրանք չէին կարող գերազանցել 6 ամիսը, ապա նոր կանոնադրության համաձայն՝ դրանց առավելագույն ժամկետը կարող էր լինել 9 ամիս։

Նոր կանոնադրությունը փոփոխություններ է մտցրել բանկի կառավարման կազմակերպման մեջ։ Պետական բանկը դուրս է բերվել Պետական վարկային հաստատությունների խորհրդի հսկողությունից և հանձնվել է Պետական վերահսկողության մարմնի հսկողությանը։

Պետական բանկի ընդհանուր կառավարումը վստահվել է Խորհրդին, որը փոխարինել է նախկին ղեկավարությանը, ինչպես նաև բանկի կառավարիչին։ Խորհրդի կազմում էին Վարկային հատուկ գրասենյակի տնօրենը, պետական վերահսկողության մեկ անդամ, բանկի տեղակալները, բանկի Սանկտ Պետերբուրգի գրասենյակի կառավարիչը, Ֆինանսների նախարարության անդամներ (նրանց թիվը սահմանափակ չէր), մեկ անդամ ազնվականությունից և մեկ անդամ վաճառականներից։ Պետական բանկի խորհրդի նախագահը նրա կառավարիչն էր։

Պետական բանկում առևտրային գործառնությունների աճը, որը սկսվել է նոր կանոնադրության ընդունումից մեկ տարի առաջ, կարճատև էր և ավարտվել է 1896 թվականին։ Այս ժամանակահատվածում հաշվապահական գործառնությունները գրեթե եռապատկվել են։ Թեև ավելի փոքր չափով, սակայն աճ է գրանցվել նաև հատուկ ընթացիկ հաշիվների և տոկոսով վարկերի ոլորտում։ Գյուղական սեփականատերերին տրամադրվող ապրանքային վարկերը գրեթե եռապատկվել են (9.2 միլիոն ռուբլուց մինչև 29.8 միլիոն ռուբլի), իսկ արդյունաբերական ձեռնարկություններին տրամադրվող վարկերը գրեթե կրկնապատկվել են (8.8 միլիոնից մինչև 16.7 միլիոն ռուբլի):

### Դրամավարկային բարեփոխումներ
Նոր կանոնադրության հաստատումից մեկ տարի անց Ռուսաստանում սկսվել է դրամավարկային բարեփոխում, որն ավարտվել է 1898 թվականին։ Այս բարեփոխման ընթացքում Պետական բանկը դարձել է երկրի արտանետումների կենտրոնը։ Եվ հետագայում դրա հիմնական խնդիրը դարձել է դրամաշրջանառության կարգավորումը։

Դրամավարկային բարեփոխման նախապատրաստումը տևել է տասնհինգ տարի։ Այս պահին Պետական բանկի խնդիրն էր կուտակել ոսկու պաշարներ և պայքարել փոխարժեքի տատանումների դեմ՝ արժութային միջամտությունների միջոցով։ 1895 թվականի սկզբին Ռուսաստանի ոսկու պաշարները կազմում էին 911,6 միլիոն ռուբլի։ Վարկային ռուբլու շուկայական փոխարժեքի կայունացումը տեղի է ունեցել 1893-1895 թվականներին։ 1895 թվականի ամենաբարձր և ամենացածր դրույքաչափերի միջև տարբերությունը կազմել է 1.59%։

Պետական բանկը դարձել է երկրի թողարկման կենտրոն Նիկոլայ II-ի 1897 թվականի օգոստոսի 29-ի հրամանագրի հիման վրա։ «Պետական վարկային թղթադրամները, - նշված էր հրամանագրում, - թողարկվում են Պետական բանկի կողմից՝ դրամաշրջանառության անհրաժեշտ կարիքներով խիստ սահմանափակված քանակությամբ, որոնք ապահովված են ոսկով։ Թղթադրամների հիմքում ընկած ոսկու քանակը պետք է հավասար լինի լինի շրջանառության մեջ թողնված վարկային թղթադրամների ընդհանուր քանակի առնվազն կեսին, եթե վերջինս չի գերազանցում 600 միլիոն ռուբլին։ Շրջանառության մեջ գտնվող 600 միլիոն ռուբլուց ավելի վարկային թղթադրամները պետք է ապահովված լինեն ոսկով՝ մեկ ռուբլու դիմաց առնվազն մեկ ռուբլի, այնպես, որ վարկային թղթադրամների յուրաքանչյուր 15 ռուբլին համապատասխանի առնվազն մեկ կայսերական ոսկու հիմքի»։

Որպես էմիսիոն բանկ, Պետական բանկը հիմնականում պատասխանատու էր նոր դրամավարկային համակարգի կայունության ապահովման համար։ Մինչդեռ, 1894 թվականի կանոնադրությունը նախատեսում էր մի շարք գործողություններ, որոնք հակասում էին դրա նոր գործառույթին։ Հետևաբար, Պետական բանկի գործունեության վերջին երկու տասնամյակները բնութագրվում էին կանոնադրությամբ թույլատրված, բայց արտանետումների մասին օրենքին հակասող վարկեր տրամադրելու և վարկեր բացելու ծայրահեղ զսպվածությամբ։

1890-ականների երկրորդ կեսին Ֆինանսների նախարարության և Պետական բանկի ողջ ուշադրությունը կենտրոնացած էր մետաղական արժույթի ամրապնդման վրա՝ բանկի ակտիվ գործունեության կրճատման միջոցով։ Եթե 1896 թվականի հունվարի 1-ին փոխանակումների զեղչումը և փոխանակումների հատուկ ընթացիկ հաշիվներով վարկերի տրամադրումը կազմել է 215,3 միլիոն ռուբլի, ապրանքային վարկերի տրամադրումը՝ 48,6 միլիոն ռուբլի, իսկ այլ վարկերի տրամադրումը՝ 54,5 միլիոն ռուբլի, ապա 1899 թվականի հունվարի 1-ին այդ գործառնությունները կազմել են համապատասխանաբար 169,8 միլիոն ռուբլի, 22,2 միլիոն ռուբլի և 30.6 միլիոն ռուբլի։

Այս ժամանակահատվածում պետական արժեթղթերով գործառնությունները զգալի զարգացում են ապրել։ Դրանց ծավալը մի քանի անգամ գերազանցում էր բանկի սեփական կապիտալը։ Ֆինանսների նախարարությունը և Պետական բանկը ակտիվորեն ազդել են ֆոնդային բորսայի վրա՝ պետական արժեթղթերի և վարկային ռուբլու փոխարժեքը պահպանելու համար։ 1890-ականների վերջից ի վեր, ֆոնդային շուկայի միջամտությունը և արժեթղթերում զգալի ներդրումները նույնպես օգտագործվել են արդյունաբերական և բանկային բաժնետոմսերի գների անկումը հակազդելու համար։

19-20-րդ դարերի ժամանակ Պետական բանկը, մի շարք բաժնետիրական առևտրային բանկերի հետ միասին, սկսել է ստեղծել բորսայական սինդիկատներ և բանկային համընկերություններ ՝ տնտեսական ճգնաժամերի ժամանակ ռուսական արժեթղթերի գները պահպանելու համար։ Այդպիսի մի բորսայական սինդիկատ ստեղծվել է 1899-1903 թվականների արդյունաբերական և ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ։ 1906 թվականին, ճգնաժամի ժամանակ, բանկային կոնսորցիումը սկսել է աշխատանքներ՝ ներքին բանկերին և ձեռնարկություններին ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելու համար։ 1912 թվականին, բաժնետոմսերի գների անկման պատճառով, ստեղծվել է բանկային սինդիկատ, որը երկու տարվա ընթացքում գնեց խոշորագույն ձեռնարկությունների և առևտրային բանկերի բաժնետոմսեր։

### 20-րդ դարի սկիզբ
[աջից|մինի|250x250փքս|Պետական բանկի [Խարկովի գրասենյակ։ Լուսանկար 20-րդ դարի սկզբին]]
1899 թվականին, համաշխարհային տնտեսական իրավիճակի փոփոխությունների հետևանքով, Ռուսաստանում գրանցվել է գործարար ակտիվության անկում։ 1900 թվականին ճգնաժամ է սկսվել մետալուրգիական արդյունաբերության, ծանր մեքենաշինության, նավթի և ածխի արդյունահանման արդյունաբերությունների, ինչպես նաև էլեկտրաէներգիայի արդյունաբերության մեջ։ Մի քանի բանկային հաստատություններ սնանկացել են։ 1899-1901 թվականներին Պետական բանկը ստիպված էր մեծացնել մուրհակների զեղչումը և վարկերի տրամադրումը։ Եթե 1899 թվականի հունվարի 1-ին մուրհակների զեղչման և հատուկ ընթացիկ հաշիվներով վարկերի տրամադրման գործառնությունները կազմել են 169,8 միլիոն ռուբլի, ապրանքային վարկերը տրամադրվել են 22,2 միլիոն ռուբլու չափով, իսկ այլ վարկերը՝ 30,6 միլիոն ռուբլու չափով, ապա 1902 թվականի հունվարի 1-ին դրանք համապատասխանաբար կազմել են 329,3 միլիոն ռուբլի, 46,8 միլիոն ռուբլի։ և 57.6 միլիոն ռուբլի։ Մեծ մասամբ վարկերը «բացառիկ» էին, ինչը նշանակում է, որ դրանք օրենքով նախատեսված չէին։ Պետական բանկի ոսկու պաշարները 1899-1902 թվականներին նվազել են 1008-ից մինչև 709.5 միլիոն ռուբլի։

Տնտեսական ճգնաժամի և դրան հաջորդած մեծ ճգնաժամի ավարտից մեկ տարի անց սկսվել է ռուս-ճապոնական պատերազմը, որին հաջորդել է 1905-1907 թվականների հեղափոխությունը։ Դա լուրջ փորձություն էր ավելի քիչ քան 10 տարվա դրամավարկային համակարգի համար։ Ընդհանուր տնտեսական ճգնաժամը և պատերազմը հաղթահարելով՝ ֆինանսական համակարգը չափազանց թուլացած էր հեղափոխությանը դիմակայելու համար։ 1906 թվականին ոսկու մոնոմետաղական համակարգը փլուզման եզրին էր։ 1905 թվականի վերջին զանգվածային քաղաքական հանրահավաքներն ու գործադուլները, որոնց մասնակցում էին նաև Պետական բանկի աշխատակիցները, դարձել են Սանկտ Պետերբուրգից ֆրանսիացի բանկիրների հեռանալու պատճառը, որոնք այնտեղ էին ժամանել ևս մեկ վարկի շուրջ բանակցելու համար։

Աճել է ոսկու ավանդների պահանջարկը և ոսկու դիմաց վարկային նոտաների ներկայացումը։ Չնայած պաշտոնական տոկոսադրույքի 8%-ի բարձրացմանը, առևտրային և արդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից վարկերի պահանջարկը զգալիորեն աճել է։ Բաժնետիրական առևտրային բանկերի անկարողությունը բավարարել այս պահանջարկը՝ դրանցից ավանդների ուժեղ արտահոսքի պատճառով, ստիպեց Պետական բանկին ավելացնել իր զեղչային և վարկային գործառնությունները՝ զանգվածային սնանկացումից խուսափելու համար։

Սկսվել է ոսկու արտահոսքը արտասահման։ 1905 թվականի հոկտեմբերի 16-ից դեկտեմբերի 1-ը Պետական բանկի ոսկու ֆոնդը 1318.8-ից նվազել է մինչև 1126.1 միլիոն ռուբլի։ 1905 թվականի դեկտեմբերի 19-ին վարկային ռուբլու ոսկու ծածկույթը իջել է 1897 թվականի օրենքով նախատեսված սահմանից ցածր։ Ճգնաժամը վերացվել է 1906 թվականի հունվարին Ֆրանսիայում 100 միլիոն ռուբլու վարկի կնքման շնորհիվ, որը մարվել է նույն թվականի ապրիլին կնքված վարկից ստացված միջոցներով։

Պետական բանկի կողմից մասնավոր բանկերի պարտատոմսերի վերաֆինանսավորման աճը, որը 1905-1906 թվականների ճգնաժամի դեմ պայքարի միջոցառում էր, հաջորդ տարիներին դարձել է Բանկի գործունեության հիմնական ոլորտներից մեկը։ Պետական բանկը սկսել է կարճաժամկետ առևտրային վարկային բանկից վերափոխվել «բանկերի բանկի»։ Մասնավոր բանկերի ընդհանուր պարտքը Պետական բանկին 37,3 միլիոն ռուբուց (1910 թվականի սկիզբ) երկու տարվա ընթացքում աճել է մինչև 342.3 միլիոն ռուբլի։

Այդ ժամանակ Պետական բանկը Եվրոպայի ամենամեծ և ամենաազդեցիկ վարկային հաստատություններից մեկն էր։ Դրա հաշվեկշիռը գրեթե կրկնապատկվել է 1905-1914 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Գործունեության ֆինանսավորման աղբյուրը թղթադրամների թողարկումն ու գանձապետական միջոցներն էին։ Ֆիզիկական անձանց և հաստատությունների ավանդներն ու ընթացիկ հաշիվները մնացել են 1903 թվականի մակարդակին և միջինում կազմել են 250 միլիոն ռուբլի։ Այս տարիների ընթացքում վարկային պարտատոմսերի թողարկումը բանկին տվել է 810.9 միլիոն ռուբլի, իսկ գանձապետական միջոցները՝ 600 միլիոն ռուբլի։ Պետական բանկը թողարկման 7/8-ը ծախսել է ոսկու և արտարժույթի գնման վրա։ Թողարկման մնացած մասը և գանձապետական միջոցները առևտրային բանկերի միջոցով ուղղվել են արդյունաբերության և առևտրի վարկավորմանը։

Չնայած արդյունաբերության ինտենսիվ զարգացմանը, գյուղատնտեսությունը մնացել է Ռուսաստանի տնտեսության գերիշխող մասը։ Երկրի առևտրային և վճարային հաշվեկշռի ամենակարևոր ակտիվ կետը դեռևս հացահատիկի արտահանումն էր։ Հետևաբար, 1890-ական թվականներից ի վեր բանկը հացահատիկի առևտրին վարկեր է տրամադրել ապրանքային վարկերի տեսքով։ 1910 թվականից ի վեր Պետական բանկը, որպես հացահատիկի արշավի պետական կարգավորման մաս, սկսել է վերելակների և հացահատիկի պահեստավորման օբյեկտների կառուցումը։ Հացահատիկի վերելակների պետական համակարգի ստեղծումը նախատեսված էր տեղափոխման ընթացքում հացահատիկի կորուստները նվազեցնելու համար։ 1917 թվականի սկզբին Պետական բանկի վերելակների ցանցը բաղկացած էր 42 վերելակից՝ ընդհանուր 26,000 հազար պուդ տարողությամբ, իսկ ևս 28 հացահատիկի պահեստավորման օբյեկտներ կառուցվում էին։

Պետական բանկի մասնակցությամբ երկրում ստեղծվել է փոքր վարկային հաստատությունների համակարգ՝ կոոպերատիվներին, արհեստավորներին և գյուղացիներին վարկեր տրամադրելու համար։ 1904 թվականին Բանկը ստեղծել է Փոքր վարկերի բաժին, որը պետք է վերահսկեր այս տեսակի հաստատությունների գործունեությունը և անհրաժեշտության դեպքում նրանց ֆինանսական օգնություն ցուցաբերեր։

Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը Ռուսաստանի ֆինանսական քաղաքականությունը մեծ շեշտադրում էր կատարում ոսկե արժույթի պահպանման վրա՝ որպես արտաքին պետական վարկի հիմք։ Ռուբլու ոսկե աջակցությունը մշտապես պահպանվում էր շատ բարձր մակարդակի վրա։ 1906 թվականի ճգնաժամից հետո այն չիջավ 93%-ից ցածր, իսկ 1909-1911 թվականներին՝ 100%-ից բարձր։ Ռուսաստանի պայմաններում 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին սա ապահովել է երկրի արդյունաբերական զարգացման համար անհրաժեշտ օտարերկրյա կապիտալի ներհոսքը։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին՝ 1914 թվականի հուլիսի 27-ին, չեղարկվել է թղթադրամների փոխանակումը ոսկու դիմաց, և հնգապատկվել է չապահովված թղթադրամների թողարկման սահմանաչափը՝ 300 մլն ռուբլուց հասցվելով մինչև 1,5 միլիարդ ռուբլու։ Փետրվարյան հեղափոխությունից առաջ Պետական բանկի թողարկման իրավունքները ընդլայնվել են ևս չորս անգամ։ Դրա սահմանաչափը բարձրացել է մինչև 8.4 միլիարդ ռուբլի։

1914 թվականի հուլիսի 1-ից մինչև 1917 թվականի մարտի 1-ը շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամների քանակը աճել է 1633 միլիոն ռուբլուց մինչև 9950 միլիոն ռուբլի: Դրանք ծածկված էին Պետական բանկի առկա ոսկով՝ 1476 միլիոն ռուբլու արժողությամբ և արտասահմանում 2141 միլիոն ռուբլի ոսկու արժողությամբ։ Վարկային պարտատոմսերի մնացած մասը թողարկվել է գանձապետարանի կարճաժամկետ պարտավորությունները հաշվի առնելու համար։ 1917 թվականի մարտի 1-ի դրությամբ կարճաժամկետ պարտավորությունների հաշվառումը կազմել է 7882 միլիոն ռուբլի։

Պետական բանկը ֆինանսավորում էր ռազմական ծախսերը՝ առևտրային բանկերին, ձեռնարկություններին և հաստատություններին երկարաժամկետ վարկային պարտատոմսերի և կարճաժամկետ գանձապետական պարտատոմսերի ներքո վարկեր տրամադրելով։ 1914 թվականի մարտի 1-ի դրությամբ պետական արժեթղթերի դիմաց տրված վարկերը կազմում էին 580 միլիոն ռուբլի, մինչդեռ 1914 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ՝ ընդամենը 129 միլիոն ռուբլի։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբից մինչև Փետրվարյան հեղափոխությունը Ռուսաստանի ռազմական ծախսերը կազմել են 28,035 միլիոն ռուբլի։ 1916 թվականին պետական բյուջեի դեֆիցիտը հասել է 13 767 միլիոն ռուբլու, և դրա 29%-ը ծածկվել է թղթադրամի թողարկմամբ։

Տպագրական մեքենայի ինտենսիվ աշխատանքի, արտադրության ծավալների կրճատման և դրա ռազմական կարիքների սպասարկմանը վերակողմնորոշման հետևանքով երկրում սկսվել է արագ գների աճ։ Եթե 1915 թվականին գներն աճել էին մոտ 30%-ով, ապա 1916-ին այդ աճը հասավ 100%-ի։ Սկսվեց գնաճ։ Փետրվարյան հեղափոխության պահին ռուբլին երկրի ներքին շել ենայում արժեզրկվել էր գրեթե 4 անգամ։ Սա վկայում էր, որ մինչև Փետրվարյան հեղափոխությունը դրամաշրջանառությունն արդեն զգալիորեն խախտվել էր։

### Ժամանակավոր կառավարություն
Իշխանության գալով՝ IV Պետական Դումայի նախկին ղեկավարները բախվել են նույն տնտեսական դժվարություններին, ինչ ցարական Նախարարների խորհուրդը։ Եվ նրանք նույնպես չեն կարողացել հաղթահարել դրանք։

Շարունակվող պատերազմը սպառում էր ավելի ու ավելի շատ ռեսուրսներ։ Պետական բյուջեի դեֆիցիտը 1917 թվականին հասել է 22 568 միլիոն ռուբլու։ Այն ծածկելու մեթոդները ավանդական էին՝ հարկերի ավելացում, ներքին և արտաքին վարկեր և թղթադրամների թողարկում։ 1917 թվականի մարտից մինչև նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում Ժամանակավոր կառավարությունը կարողացել է հարկերի միջոցով ստանալ 1158.3 միլիոն ռուբլի։ Նրա տրամադրած «Ազատության վարկը» բերել է 3700 միլիոն ռուբլի։ Այս միջոցներն օգտագործվել են պետական բյուջեի սովորական ծախսային հոդվածները կատարելու համար։ Ռազմական ծախսերը, որոնք 1917 թվականին կազմել են 22 561 միլիոն ռուբլի, ծածկվել են թղթադրամի թողարկմամբ։ Ժամանակավոր կառավարությունը հինգ անգամ բարձրացրել է թղթադրամների թողարկման սահմանը՝ այն հասցնելով 16,5 միլիարդ ռուբլու։

Արդյունքում, իր իշխանության 8 ամիսների ընթացքում Ժամանակավոր կառավարությունը շրջանառության մեջ է դրել մոտավորապես նույն քանակությամբ թղթադրամներ, որքան թողարկվել էր նախորդ պատերազմի երկուսուկես տարիների ընթացքում։ Այս ժամանակահատվածում վարկային տոմսերի թողարկումը կազմել է 6412,4 միլիոն ռուբլի, մանրադրամներինը՝ 95,8 միլիոն ռուբլի, իսկ գանձապետական մանրադրամներինը՝ 38,9 միլիոն ռուբլի։ Նման նշանակալի խնդիրը հանգեցրել է փողի արժեզրկման արագացմանը, ինչը ստիպել է կառավարությանը դիմել խոշոր անվանական արժեքով վարկային թղթադրամների թողարկմանը՝ 250 և 1000 ռուբլի։ 1917 թվականի օգոստոսի 22-ի որոշմամբ սկսվել է գանձապետական նշանների թողարկումը 20 և 40 ռուբլու անվանական արժեքով, որոնք հայտնի են դարձել որպես «կերենկաներ»։

Չնայած մեծ թողարկմանը, շրջանառության մեջ միշտ կար փողի պակաս։ Գների աճը և, հետևաբար, ապրանքային զանգվածի դրամական արժեքի աճը, քաղաքային և հատկապես գյուղական բնակչության հարուստ շերտերի կողմից խոշոր թղթադրամների կուտակումը հանգեցրին շրջանառության մեջ փողի պակասի և դրամական զանգվածի թղթադրամային կազմի անհամաչափությունների։

Օգոստոսին և սեպտեմբերին «դրամական քաղցը» վերածվել է ճգնաժամի՝ կապված սեզոնային ապրանքաշրջանառության ընդլայնման հետ։ Այդ ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով Ժամանակավոր կառավարությունը թույլ է տվել շրջանառության մեջ դնել մի շարք արժեթղթեր՝ որպես օրինական վճարամիջոց, և սկսել է թողարկել պարզեցված տեսակի դրամանիշեր՝ այսպես կոչված «դրամ-մարկաներ»

Շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամների, մասնավորապես՝ փոքր և միջին չափի թղթադրամների պակասը հանգեցրել է նրան, որ ազգային թղթադրամներից բացի, որոշ քաղաքներ և նահանգներ սկսել են ունենալ իրենց սեփական շրջանառության միջոցները։ Նման արտանետումները նշանակում էին, որ Ժամանակավոր կառավարության օրոք սկսվել էր երկրի միասնական դրամավարկային համակարգի քայքայման գործընթացը, որը խորացրել էր ընդհանուր անկարգությունը և նպաստել գնաճի հետագա աճին։

Ժամանակավոր կառավարության իշխանության օրոք շրջանառության մեջ է դրվել 9533.4 միլիոն ռուբլի արժողությամբ թղթադրամ։ Այդ պատճառով, 1917 թվականի նոյեմբերի 1-ի դրությամբ, թղթադրամների ընդհանուր քանակը շրջանառության մեջ հասել էր 19 575,7 մլն ռուբլու։ Էմիսիայի առավել ակտիվ փուլը եղել է հենց կառավարության իշխանության ստանձման պահից՝ 1917 թվականի մարտին, երբ թողարկվել էր 1116,3 մլն ռուբլու չափով թղթադրամ։ Արդյունքում, ոսկով չապահովված վարկային թղթադրամների ծավալը աճել էր 6,5-ից մինչև 16,5 մլրդ ռուբլու։ Դրանցից միայն 5,5%-ն էր ապահովված ոսկով։

Շրջանառության մեջ գտնվող փողի զանգվածի աճը ուղեկցվել է ապրանքների գների արագ աճով. Ժամանակավոր կառավարության օրոք դրանք քառապատկվել են։ 1917 թվականի նոյեմբերի 1-ի դրությամբ նախապատերազմյան ռուբլու գնման արժեքը հավասար էր 6-7 կոպեկի։

1917 թվականի հոկտեմբերի 23-ի դրությամբ, կարճաժամկետ պարտավորությունների հաշվառման համար գանձարանի պարտքը Պետական բանկին կազմել է 15 507 միլիոն ռուբլի՝ 1917 թվականի մարտի 1-ի 7882 միլիոն ռուբլու դիմաց։

Պետական բանկը զգալի միջոցներ էր հատկացնում գանձարանին՝ հաց, շաքար, միս և ածուխ գնելու համար։ 1917 թվականի հոկտեմբերի 23-ի դրությամբ այդ նպատակներով տրամադրված վարկերի ընդհանուր գումարը կազմել է 1276 միլիոն ռուբլի՝ 1917 թվականի օգոստոսի 1-ի 301 միլիոն ռուբլու դիմաց, երբ Պետական բանկը առաջին անգամ էր վարկ տրամադրել այդ նպատակներով։

Պետական արժեթղթերով ապահովված Պետական բանկի վարկերը հոկտեմբերի 23-ի դրությամբ կազմել են 1275 միլիոն ռուբլի։

Ընդհանուր առմամբ, պատերազմի հետ կապված վարկերը կազմում էին Պետական բանկի մնացորդի ավելի քան 90%-ը Հոկտեմբերյան հեղափոխության նախօրեին, որը 1917 թվականի հոկտեմբերի 23-ին կազմում էր 24 242 միլիոն ռուբլի։

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո բանկը պահպանել է իր հիմնական գործառույթները որպես կենտրոնական բանկ։ Իրավական ակտերում և պաշտոնական փաստաթղթերում այն սկզբում անվանվել է պետական, ապա՝ ազգային, ապա՝ ժողովրդական։ Վերջին անվանումը հետևողականորեն օգտագործվել է 1918 թվականի մայիսից մինչև 1920 թվականը։ Անունների ներկայացված փոփոխությունը արտացոլում է միայն դրանց օգտագործման պրակտիկան և չունի կարգավորող հիմք (անունների փոփոխության վերաբերյալ հրամանագրեր և այլ օրենսդրական ակտեր չեն տրվել):

1917 թվականի դեկտեմբերի 14-ին (27), Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեի «Բանկերի ազգայնացման մասին» հրամանագրով Ռուսաստանում մտցվել է բանկային գործունեության պետական մենաշնորհ (1֊ին կետ): Բոլոր մասնավոր և բաժնետիրական բանկերը միացվել են Պետական բանկին (2-րդ կետ), և այդ «լուծարված ձեռնարկությունների» ակտիվներն ու պարտավորությունները փոխանցվեցին Պետական բանկին (3-րդ կետ): Մասնավոր բանկերի գործերի ժամանակավոր կառավարումը փոխանցվել է Պետական բանկի խորհրդին (5-րդ կետ): Նույն հրամանագրում ընդգծվում էր, որ «մասնավոր բանկերի Պետական բանկի հետ միաձուլման ընթացակարգը որոշվում է հատուկ հրամանագրով»։ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի 1918 թվականի հունվարի 23-ի հրամանագրով բոլոր մասնավոր բանկերի բաժնետիրական կապիտալը բռնագրավվել է Պետական (Ժողովրդական) բանկի օգտին։

## Պետական բանկի կառավարիչներ
# 1860-1866 - Ալեքսանդր Լյուդվիգովիչ Շտիգլից (1814-1884)
# 1866-1881 (1866-1867 - ժամանակավոր մենեջեր) - Եվգենի Իվանովիչ Լամանսկի (1825-1902)
# 1881-1889 - Ալեքսեյ Վասիլևիչ Ցիմսեն (1832-1889)
# 1889-1894 - Յուլի Գալակտիոնովիչ Ժուկովսկի (1833-1907)
# 1894-1903 — Էդուարդ Դմիտրիևիչ Պլեսկե (1852-1904)
# 1903-1909 - Սերգեյ Իվանովիչ Տիմաշև (1858-1920)
# 1910-1914 — Ալեքսեյ Վլադիմիրովիչ Կոնշին (1859-1923)
# 1914-1917 — Իվան Պավլովիչ Շիպով (1865-1919? )

## Պետական բանկի ճարտարապետները
Ճարտարապետի պաշտոնը ներառված էր Պետական բանկի աշխատակազմի ցանկում դրա ստեղծման պահից։ Տարբեր ժամանակներում այս պաշտոնը զբաղեցրել են՝

* Իվան Իվանովիչ Կլիմով (1860-1870-ական թթ.)
* Վասիլի Ֆեդորովիչ Էստերեյխ (1870-ականների վերջ - 1881)
* Օսկար Իոսիֆովիչ Տիբո-Բրիգնոլ (1880-ականներ)
* Ռոման Պետրովիչ Գոլենիշչև (1895-1917)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Государственный банк и биржевые синдикаты в России, 1899—1917 гг.
* ГОСУДАРСТВЕННЫЙ БАНК В ГОДЫ ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ (1914?1917 гг.)

Կատեգորիա:1860 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1860 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:1860 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:1860-ականների հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Բանկեր
Կատեգորիա:Բանկեր ըստ երկրի
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության պետական կառուցվածք
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի բանկեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսություն