Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում

Քրիստոնեությունը Հայաստանում տարածված է եղել դեռևս մինչև 4-րդ դարի սկզբին դրա պաշտոնական ընդունումը, թեև այդ շրջանի մանրամասները լիովին հայտնի չեն։ 4-րդ դարի սկզբին Մեծ Հայքի թագավորությունը քրիստոնեությունն ընդունել է որպես պետական կրոն՝ դառնալով առաջին պետությունն աշխարհում, որն արել է դա: Հայաստանում Քրիստոնեությունն ընդունվել է 301 թվականին (սակայն գիտնականների կողմից առաջարկվել են այլընտրանքային թվականներ՝ սկսած 284-ից մինչև 325 թվականը)՝ Տրդատ Գ Արշակունու օրոք։ Հայոց եկեղեցու առաջին առաջնորդը եղել է Գրիգոր Լուսավորիչը։ Երկրում քրիստոնեությունը արմատավորելու համար բավականին երկար ժամանակ է պահանջվել։ Ամենամեծ շրջադարձը գրանցվել է 5-րդ դարում՝ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայ գրերի գյուտից և Աստվածաշնչի ու պատարագի հայերեն թարգմանությունից հետո:

Հայոց եկեղեցին սովորաբար վարդապետական անվան կիրառում չի ունեցել. այն կոչվել է Հայաստանյայց (կամ՝ Հայաստանի), Հայոց կամ Հայ անունով, իսկ սուրբ, առաքելական, ուղղափառ կամ այլ կոչումները գործածվում են որպես պատվանուն։ Միջին Արևելքի քրիստոնեական մյուս եկեղեցիներից այն տարբերվում է իր «Առաքելական» անունով։

Հայաստանի քրիստոնեացումը համարվում է հայոց պատմության կարևորագույն իրադարձություններից մեկը, որն էապես ձևավորել է ժողովրդի ինքնությունը և Հայաստանին հեռացրել իրանական աշխարհի հետ ունեցած դարավոր կապերից։ Բացի այդ, համարվում է, որ Հայ Եկեղեցին ապահովել է հայկական ինքնության պահպանման կառուցվածքը՝ քաղաքական անկախության բացակայության պայմաններում։

## Նախապատմություն
Քրիստոնեությունից առաջ հայերը հիմնականում եղել են հեթանոս։ Մեծ Հայքի թագավորությունը մ.թ. առաջին դարից ի վեր կառավարվել է պարթևական Արշակունիների դինաստիայի անդամների կողմից։ Հայաստանը կարողացել է անկախ գոյություն պահպանել իր երկու հզոր հարևանների՝ Պարթևական և Հռոմեական կայսրությունների միջև, որոնք առաջին դարում հասել էին համաձայնության, ըստ որի՝ Հայաստանը պետք է կառավարվեր Արշակունի արքայազնի կողմից, ում թեկնածությունը պետք է հաստատեր Հռոմը։ Իրանում պարթևական դինաստիայի տապալումը և 3-րդ դարում Սասանյանների վերելքը կտրուկ փոխել են քաղաքական իրավիճակը։ Հռոմի և Իրանի միջև հակամարտությունը սրվել է, մինչդեռ հայ Արշակունիները «տոհմական երկպառակտության» մեջ են մտել Սասանյանների հետ՝ իրենց տապալված պարթև ազգակիցների համար վրեժ լուծելու նպատակով։ Արդյունքում, Հայաստանն սկսել է ավելի սերտորեն դաշնակցել Հռոմեական կայսրության հետ և պարբերաբար ենթարկվել է Սասանյանների հարձակումներին ու բռնազավթումներին։ Սասանյանների բռնազավթումների շրջանն ավարտվել է Դիոկղետիանոսի գահակալության տարիներին, որի ժամանակ Մեծ Հայքի գահին վերականգնվել է Տրդատ III Արշակունին, որն էլ հետագայում ընդունել է քրիստոնեությունը։ Սա հավանաբար տեղի է ունեցել 298/9 թվականներին՝ համընկնելով Մծբինի պայմանագրի հետ, որը հաջորդել էր Սասանյանների դեմ հռոմեացիների տարած հաղթանակին, թեև Տրդատի վերադարձի համար առաջարկվել են նաև այլ տարեթվեր։

## Քրիստոնեության վաղ տարածում
Քրիստոնեությունը Հայաստանում տարածվել է դեռևս նախքան 4-րդ դարի սկզբին թագավորության պաշտոնական դավանափոխությունը՝ սկզբնապես թափանցելով կրոնի ծննդավայր Հրեաստանից՝ Ասորիքի և Միջագետքի միջոցով: Որոշ ավանդույթներ պատմում են 1-ին դարում Ադդե Եդեսացու կողմից իրականացված քարոզչության մասին, մինչդեռ այլոք պնդում են, որ Հայաստանում քարոզել են Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալները: Ասվում է, որ Թադեոսը եկել է Հայաստան քրիստոնեությունը տարածելու համար և նահատակվել է հայոց Սանատրուկ թագավորի կողմից Արտազում (Մակուի մոտակայքում): Ավելի ուշ այս պատմությունը կապվել է Գրիգոր Լուսավորչի պատմության հետ: Այնուամենայնիվ, այս ավանդույթները, որոնք հաստատում են Հայ Եկեղեցու առաքելական հաջորդականությունը, համարվում են անվավեր: Այդուհանդերձ, ակնհայտ է, որ քրիստոնեությունը Հայաստանում որոշակի չափով տարածված է եղել նաև ավելի վաղ շրջանում: 

Երկրորդ դարում եկեղեցու հայր Տերտուղիանոսը հայերին նկարագրել է որպես քրիստոնեություն ընդունած ժողովուրդ։ Տերտուղիանոսը թվարկում է կրոն ընդունած տարբեր ժողովուրդների, բայց ցուցակը Գործք Առաքելոց 2.9-ից բառացի մեջբերում է, որտեղ հունարեն տեքստում Հայաստանի փոխարեն նշված է Հրեաստան։ Հին գրողները առաջարկել են այլ երկրների անուններ։ Տերտուղիանոսն ու Օգոստինոս Երանելին նշել են Հայաստանը, Հիերոնիմոսը` Սիրիան, Հովհաննես Ոսկեբերանը` Հնդկաստանը, իսկ Եվսեբիոսը բաց է թողել այն, ուստի Տերտուղիանոսի վկայությունները ենթակա են մերժման։

Երրորդ դարի կեսերին Դիոնիսոս Ալեքսանդրացին նամակ է գրել Մերուժան անունով մի հայ եպիսկոպոսի, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ այդ ժամանակաշրջանում Հայաստանում գոյություն է արդեն զգալի քրիստոնեական համայնք է գոյություն ունեցել։ Մերուզանեսի գտնվելու վայրը հաստատ հայտնի չէ։ Մերուժանի գտնվելու վայրը ստույգ հայտնի չէ: Հիմնվելով եպիսկոպոսի անվան վրա՝ Նիկողայոս Ադոնցը պնդում է, որ նա գտնվել է հարավային Հայաստանի Ծոփք նահանգում: 

Հայաստանի հարավային շրջանները կառավարվել են ինքնավար իշխանությունների կամ սատրապությունների կողմից, որոնք 299 թվականի Մծբինի պայմանագրից հետո հայտնվել են Հռոմի ազդեցության գոտում: Նինա Գարսոյանը ենթադրում է, որ Հայաստանի՝ որպես առաջին քրիստոնյա պետության ավանդական բնորոշումը կարող է իրականում արտացոլել հարավային սատրապությունների վաղ քրիստոնեացումը, քանի որ դրանք հաճախ դիտարկվել են որպես ինքնիշխան հայկական պետություններ։ 

Այսպիսով, քրիստոնեությունը Հայաստան է ներթափանցել երկու իրարահաջորդ հոսանքներով. սիրիական հոսանքը, որը երկրի հարավային շրջաններ է հասել հարավից՝ Սիրիայի և Միջագետքի միջոցով, և ավելի ուշ՝ հունական հոսանքը, որը 4-րդ դարի սկզբին արևմուտքից՝ Փոքր Ասիայի միջոցով, մուտք է գործել Արշակունյաց Հայաստան։

### Թադեոս առաքյալ
մինի|258x258փքս|Թադեոս առաքյալ
Մովսես Խորենացին իր աշխատության մեջ հայտնել է, որ Հովհաննեսի Ավետարանի 12-րդ գլխի հեթանոսները Եդեսիայի Աբգար արքայի (Խորենացին Աբգարին հայոց թագավոր է անվանում) հայազգի նախարարներ են եղել և խնդրել են Քրիստոսին գնալ Եդեսիա և բժշկել արքային։ Ավանդությունն ասում է, որ Հիսուսն անձամբ չի գնացել, սակայն խոստացել է ուղարկել իր առաքյալներից մեկին։ Այդ առաքյալը Թադեոսն է եղել, որը Քրիստոսի համբարձումից հետո մեկնել է Եդեսիա, քարոզել, բժշկել և դարձի բերել Աբգարին։ Որոշ աղբյուրներ, սակայն, Աբգարին քարոզած առաքյալ են համարում 72 աշակերտներից մեկին՝ տալով Թադեոս Դիդիմոս (երկվորյակ) անվանումը։ Սակայն Հայկական ավանդությունը նշում է, որ Թադեոսը Աբգարին բժշկելուց, քրիստոնեությունը քարոզելուց, ինչպես նաև Ադդե անունով մեկին եպիսկոպոս ձեռնադրելուց հետո Աբգարի հրովարտակով Եդեսիայից մեկնել է Արտազ, որտեղ ներկայացել է Սանատրուկ արքային (I դար 2-րդ կես)՝ Աբգարի զարմիկին։ Թադեոսի քարոզչությամբ Սանատրուկը ևս ընդունել է քրիստոնեությունը, սակայն զգուշանալով իշխանների սպառնալիքից, շուտով հետ է կանգնել այդ քայլից։ [մինի|[Սուրբ Թադևոսի վանք|Հայաստանի առաջին եկեղեցին՝ Սուրբ Թադևոսի վանքը|ձախից|223x223փքս]]Թադեոսի հրաշագործ քարոզչությամբ քրիստոնեություն են ընդունում արքունի շատուշատ ներկայացուցիչներ, այդ թվում նաև թագավորի դուստր Սանդուխտը։ Իմանալով այդ մասին՝ Սանատրուկը կարգադրում է սպանել դավանափոխներին և ձերբակալել դստերն ու Թադեոս առաքյալին։ Թադեոսը հրաշքով ազատ է արձակվում՝ մխիթարելով բանտարկության մեջ հայտնված արքայադստերն ու քրիստոնյաներին։ Թադեոսը շարունակում է իր գործունեությունը, ինչից հետո էլ առաքյալը նույնպես բանտարկվում է։ Որպես պատիժ Սանատրուկը նրան նախ նետում է գազանների առաջ, ապա հնոցը, սակայն երկու դեպքում էլ առաքյալը անվնաս է մնացել։ Այս հանգամանքները բազում հեթանոսների Քրիստոսին հավատալու պատճառ են դարձել։ Ի վերջո 66 թվականին Թադեոս առաքյալը սրամահ է արվում Արտազ գավառի Շավարշավան քաղաքում։ Առաքյալի նահատակության վայրում կառուցվել է Արտազի Ս Թադևոսի վանքը։

Իբրև Հայ եկեղեցու հիմնադրի՝ Թադեոսին նվիրվել են ճառեր, գանձեր, տաղեր, աղոթներ և շարականներ։ Թադեոս առաքյալի անունով Հայոց կանոնագրքում առկա են անվավեր կանոններ («Սահմանք կանոնաց սուրբ առաքելոյն Թադէոսի ի քաղաքն Ուռհա ի լուսաւորել զնոսա»), որոնք բովանդակում են քրիստոնեական բարոյականության, վարք ու բարքի ընդհանուր սկզբունքները և սահմանումները։ Թադեոսն իր տեղն է զբաղեցրել նաև Հայ միջնադարյան կերպարվեստում։ Նա սովորաբար պատկերվել է մի ձեռքին դաշույն (իր նահատակության գործիքն է), մյուս ձեռքին՝ Հիսուսի կողը խոցած գեղարդը, որը առաքյալը բերել էր Հայաստան։

### Բարդուղիմեոս առաքյալ
մինի|274x274փքս|Բարդուղիմեոս առաքյալ
Բարդուղիմեոս և Թադեոս առաքյալները համարվում են Հայ եկեղեցու հիմնադիրները։ Ավանդության համաձայն Բարդուղիմեոս առաքյալն իր քարոզչական գործունեության առաջին մասն իրականացրել է Պարթևական աշխարհում՝ հասնելով ընդհուպ Եդեմ գավառ (Հնդկաստանին մոտ)։ Քարոզել է նաև «Ասորվոց և Դերմանիկեցվոց երկրներում»։ Պարթևական տերություն մտնելով՝ Քրիստոնեություն է տարածել նաև Հայաստանում՝ մոտավորապես 60-66 թվականներին՝ սկսելով քարոզչությունը Սյունյաց նահանգի Որդվատ գյուղից, որտեղից անցել է Գողթն գավառ (համաձայն աղբյուրների՝ Հայոց Սանատրուկ թագավորի գահակալության 29-րդ տարում այստեղ եպիսկոպոս է ձեռնադրել իր պարսիկ հետևորդներից մեկին՝ Կումսին) ապա Արտաշատ։ Այստեղ նա հանդիեպել է Թադեոս առաքյալին, ինչը ցրում է այն կարծիքը, թե Բարդուղիմեոսը քարոզել է Հայաստանում Թադեոսի նահատակությունից հետո։ Արտաշատից հետո առաքյալը մեկնել է Հեր և Զարևանդ գավառները, ապա Անձևացյաց գավառի Աղբակ քաղաք, որտեղ էլ քարոզել է քրիստոնեությունը և դավանափոխ արել թագավորի քրոջը՝ Իշխանուհուն (Ոգուհին)։ Բարդուղիմեոսին պատժելու համար թագավորը նրա մոտ է ուղարկում Տերենտիոս հազարապետին, որը նույնպես դավանափոխ է լինում և մկրտվում է։ Սանատրուկ թագավորի հրամանով Բարդուղիմեոսը, Ոգուհին և Տերենտիոսը ներկայացվում են ատյան։ Հարցաքննությունից հետո՝ 66 թվականին Բարդուղիմեոսը բրածեծ է արվում և սպանվում, իսկ մյուսները սրախողխող են արվում։ Այլ եկեղեցիների ավանդության համաձայն Բարդուղիմեոսը նահատակվել է մաշկազերծ արվելով, ինչի համար էլ պատկերագրության մեջ հաճախ պատկերվում է կաշին ձեռքին։ Որպես նահատակության վայր նշվում է Աղբակ քաղաքը։
ձախից|մինի|Բարդուղիմեոսի վանքը
Սովորաբար հայ կերպարվեստի մեջ Բարդուղիմեոս պատկերվում է դաշույնը և Մարիամի պատկերը ձեռքին։ Վերջին հանգամանքը պայմանավորված է Աստվածածնի վերափոխման ավանդության հետ։ Համաձայն այդ ավանդության՝ Մարիամի մահվան և թաղման ժամանակ Բարդուղիմեոս առաքյալը չի եղել առաքյալների հետ և վերադառնալով շատ է տխրել, որ չի կարողացել հրաժեշտ տալ նրան։ Առաքյալի խնդրանքով մյուսները բացում են գերեզմանը, բայց այն դատարկ են գտնում և սկսում են մտածել, որ Մարիամը վերափոխվել է երկինք։ Բարդուղիմեոսին մխիթարելու համար Հովհաննես առաքյալը նրան է հանձնում Մարիամի կենդանագիր պատկերը։ Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ Բարդուղիմեոսը պատկերը Հայաստան է բերում և զետեղում Անձևացյաց գավառի Դարբնոց քար կոչված տեղում, ուր հետագայում, ի պատիվ այդ պատկերի, կուսանոց է հիմնվում։ Բարդուղիմեոս առաքյալի՝ Հայաստանում գործելու մասին են վկայում ոչ միայն հայկական, այլև ասորական և լատինական աղբյուրները։ Հայ միջնադարյան գրականության մեջ մեծ տեղ են զբաղեցրել Բարդուղիմեոս առաքյալին նվիրված ճառերը, գանձերը, տաղերը, աղոթքները և շարականները։ Հայտնի է Բարդուղիմեոս առաքյալի անունով վանքը, որը գտնվել է Վասպուրականի Աղբակ գավառում։

## Հայկական թագավորության դավանափոխություն
### Ավանդական տարբերակ
Հայաստանի քրիստոնեացման ավանդական պատմությունը հիմնված է  Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմության»  վրա։ Այժմ  գոյություն ունեն գրքի հունարեն, արաբերեն և ասորերեն տարբերակները, որոնք նախորդում են հայերեն տարբերակին։

Ագաթանգեղոսի պատմության համաձայն՝ 3-րդ դարում հայոց թագավորը, որին Ագաթանգեղոսն անվանում է Խոսրով, պայքարել է Պարթևստանում նորաստեղծ Սասանյան տոհմի դեմ։ Վերջիններս ձգտել են կործանել հայ Արշակունիներին՝ որպես իրենց կողմից տապալված պարթևական հարստության վերջին մնացորդ։ Սասանյաններն Անակ անունով մի պարթև ազնվականի են ուղարկել Հայաստան, որպեսզի վերջինս շահի հայոց արքայի վստահությունը և սպանի նրան։ Անակին հաջողվում է սպանել Խոսրովին և արքայական ընտանիքի անդամների մեծ մասին, սակայն նա և իր ընտանիքն այնուհետև սպանվում են հայ նախարարների կողմից։ Սրանից հետո Խոսրովի որդի Տրդատին տանում են Հռոմ, իսկ Անակի որդուն՝ Սուրենին, տանում են Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաք, որտեղ նա մեծանում է քրիստոնյաների մոտ և վերջիններս նրան տալիս են Գրիգոր անունը։
մինի|Գրիգոր Լուսավորիչ|ձախից
Հետագայում Տրդատը հռոմեացիների օգնությամբ վերականգնել է հայկական գահը: Գրիգորը մեկնել է Հայաստան՝ Տրդատի մոտ ծառայություն անցնելու համար, որն էլ, հետևելով իր հովանավոր հռոմեացի կայսր Դիոկղետիանոսի օրինակին, հալածանքներ է սկսել քրիստոնյաների նկատմամբ: Այն բանից հետո, երբ Գրիգորը հրաժարվել է զոհաբերություն մատուցել Անահիտ աստվածուհուն, թագավորը հրամայել է բանտարկել նրան և կտտանքների ենթարկել: Երբ Տրդատը պարզել է, որ Գրիգորն իր հոր սպանողի որդին է, հրամայել է նրան նետել Արտաշատի մոտակայքում գտնվող Խոր Վիրապ կոչվող խորը փոսը, որտեղ նա մնացել է տասներեք (կամ տասնհինգ) տարի: Գրիգորից բացի Մեծ Հայքում քրիստոնեության տարածմանը և պետական կրոն դառնալուն էապես նպաստել են Հռիփսիմյանց կույսերը։ Ավանդության համաձայն՝ նրանք հռոմեացի կույսեր են եղել, որոնք հալածվել են Դիոկղետիանոս կայսեր կողմից և փախել արևելք։ Նրանց թվում են եղել  Հռիփսիմեն,  Գայանեն,  Շողակաթը,  Նունեն և այլոք (տարբեր տվյալներով մինչև 40 հոգի)։ Նրանցից Նունեն (Նինո) հիմնադրել է վրաց եկեղեցին։ Կույսերը նախ գնացել են Քրիստոսի գործունեության վայրերը (Պաղեստինի սուրբ վայրեր), իսկ հետո Եդեսիայով հասել են Մեծ Հայք՝ հաստատվելով Վաղարշապատ մայրաքաղաքի մոտ գտնվող հնձաններում։ Տրդատը ցանկացել է ամուսնանալ Հռիփսիմեի հետ, սակայն մերժում է ստացել։ Ի պատասխան դրա՝ 300 թվականին նա հրամայել է բոլոր կույսերին մահապատժի ենթարկել։

Կույսերի նահատակությունից հետո հայոց արքան ջղային ծանր հիվանդություն է ստանում։ Ավանդույթի համաձայն՝ այդ հիվանդությունը որակվում է որպես խոզակերպություն։ Թագավորի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, մի քանի անգամ երազ է տեսնում առ այն, որ Տրդատին կարող է բուժել միայն Արտաշատում բանտարկված Գրիգորը։ Նրան ազատում են բանտարկությունից և հանդիսավոր կերպով ընդունում մայրաքաղաք Վաղարշապատում։ Գրիգորը նախ ամփոփում է նահատակ կույսերի մարմինները, ապա 66 օր քարոզում քրիստոնեության լույսի մասին ու բժշկում թագավորին։ Դրանից հետո Տրդատ Գ-ն և ողջ արքունիքը քրիստոնեությունը հռչակում են որպես պետական կրոն։մինի|16-րդ դարի հայկական մանրանկար, որը պատկերում է Սուրբ Գրիգորին և Տրդատ թագավորին՝ վարազի կերպարով

Ազատ արձակվելուց հետո Գրիգորը Հայաստանում քարոզել է քրիստոնեական հավատը և Վաղարշապատում՝ իր տեսիլքում մատնանշված վայրում, մատուռներ կանգնեցրել նահատակված կույսերի՝ Գայանեի և Հռիփսիմեի հիշատակին: Վաղարշապատում կառուցվել է է մայր եկեղեցի, որտեղ և ըստ ավանդույթի Գրիգոր Լուսավորիչը երազում տեսել էր Միածնի իջնելը և այն դառնում է հայոց կաթողիկոսանիստը։ Գրիգորի տեսիլքին հիման վրա՝ այն կոչվել է Էջմիածին («Իջել է Միածինը»): Գրիգորը, Տրդատի ուղեկցությամբ, շրջել է Հայաստանով մեկ՝ ոչնչացնելով հեթանոսական տաճարները և հաղթելով հեթանոս քրմերի զինված դիմադրությանը: Նոր հիմնադրված քրիստոնեությունը ժողովրդի մեջ տարածելու համար Հայաստանում պետք է ստեղծվեր հոգևորականության համակարգ։ Դասակարգման գագաթին՝ հոգևոր հովիվներից վեր, պետք է լիներ գլխավոր հովվապետը։ Ձեռնադրման համար հայոց եկեղեցու հիմնադիր Գրիգոր Լուսավորիչը հանդիսավորությամբ ուղարկվում է Կապադովկիայի վարչական կենտրոն Կեսարիա քաղաքը, (որտեղ ժամանակին կրթություն է ստացել)։ Կապադովկիայի եպիսկոպոսները քաղաքի եպիսկոպոս Ղևոնդի գլխավորությամբ Գրիգորին ձեռնադրում են Հայաստանի Կաթողիկոս։ Մեծ Հայքում նրա օծումը պետք է իրականացներ Փոքր Հայքի (մ.թ.ա. 1-ին դարից՝ հռոմեական պրովինցիա) Սեբաստիա քաղաքի Պետրոս եպիսկոպոսը։ Մինչև 4-րդ դարի վերջին Ներսես Ա-ի մահը, Գրիգորի հաջորդները մեկնել են Կեսարիա՝ որպես Հայաստանի եպիսկոպոսներ օծվելու համար, իսկ Հայաստանը մնացել է Կեսարիայի մետրոպոլիտների անվանական իշխանության ներքո:
[ձախից|մինի|[Տրդատ Մեծ|Տրդատ Մեծ թագավորը, Աշխեն թագուհին և թագավորի քույր Խոսրովդուխտը]]
Կեսարիայից քրիստոնյա օգնականների հետ Հայաստան վերադառնալով՝ Գրիգորը կործանված հեթանոսական տաճարների տեղում եկեղեցիներ է կանգնեցրել և նրանց կալվածքներն ու հարստությունը բռնագրավել հօգուտ Հայ Եկեղեցու և իր տոհմի։ Կանգուն են մնացել միայն Գառնիի հեթանոսական տաճարը, որն այդ պահին եղել է թագավորի ամառանոցը և Նեմրութ լեռան դիցապաշտարանը։ Աշտիշատում՝ Վահագնի կործանված տաճարի վայրում, Գրիգորը կառուցել է մի եկեղեցի, որը դարձել է Հայ Եկեղեցու սկզբնական կենտրոնը և մնաց այդպիսին ընդհուպ մինչև 384 և 387 թվականներին տեղի ունեցած երկրի բաժանումը: Գրիգորը Բագավան քաղաքի մոտ հանդիպել է Տրդատ թագավորին և Արածանի գետում մկրտել է հայոց արքային, բանակին ու ժողովրդին: Ագաթանգեղոսի պատմության մեկ այլ տարբերակում, որը պահպանվել է միայն թարգմանությամբ, Գրիգորը Տրդատի հետ միասին մկրտում է նաև Աղվանքի, Վրաստանի և Լազիկեի (Աբխազիայի) թագավորներին: Նա դպրոցներ է հիմնել երեխաների քրիստոնեական կրթության համար, որտեղ ուսուցման լեզուները հունարենն ու ասորերենն են եղել: Նա հաստատեց Հայաստանի եկեղեցական կառուցվածքը՝ որպես եպիսկոպոսներ նշանակելով հեթանոս քրմերի զավակներից մի քանիսին:

Այժմ Ագաթանգեղոսի պատմության շատ տարրեր ճանաչված են որպես լեգենդար, թեև մի շարք մանրամասներ հաստատվում են այլ աղբյուրներով: Այլ աղբյուրներ ևս փաստում են վաղ հայկական եկեղեցու նկատմամբ Գրիգորի և նրա սերունդների առաջնորդությունը, ինչպես նաև 314 թվականին եկեղեցական ժողովի ժամանակ Լեոնտիոսի կողմից Կեսարիայում Գրիգորի ձեռնադրումը: Այնուամենայնիվ, Ագաթանգեղոսի պատմությունը քրիստոնեության տարածումը ներկայացնում է որպես Հայաստանում տեղի ունեցող մի գործընթաց, որը տեղի է ունեցել գործնականում ամբողջությամբ Գրիգորի կյանքի օրոք, մինչդեռ իրականում դա եղել է ավելի աստիճանական գործընթաց, որը հանդիպել է դիմադրության: Գրիգորի քարոզչական գործունեության նկարագրության զգալի մասը վերցված է Մեսրոպ Մաշտոցի գործունեության մասին տեղեկություններից, որոնք առկա են Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» աշխատության մեջ:

Կյանքի վերջին տարիներին Գրիգոր Լուսավորիչը անցել է մենակեցության և մահացել է 329 կամ 326 թվականին։

### Ամսաթվեր և պատճառներ
Հայաստանի քրիստոնեության ընդունման ավանդական ամսաթիվը 301 թվականն է, չնայած առաջարկվել են բազմաթիվ այլընտրանքային ամսաթվեր՝ 284-ից մինչև 314 թվականը։ Նիկողայոս Ադոնցը հաշվարկել է 288 թվականը, մինչդեռ այլ գիտնականներ առաջարկել են 294 և 305-ից մինչև 307 թվականները։ Կիրիլ Թումանովը գրում է, որ երբ Հռոմի կառավարությունը ձեռնամուխ եղավ քրիստոնեության նկատմամբ հանդուրժողականության և բարեհաճության նոր կրոնական քաղաքականությանը, հայկական կառավարությունը նույնպես սկսել է փոխել իր վերաբերմունքը հայ քրիստոնյաների նկատմամբ. հենց այդ ժամանակ էլ տեղի է ունեցել հայոց թագավորի կրոնափոխությունը, որին հաջորդել է 314 թվականին Կեսարիայում Գրիգոր Լուսավորչի եպիսկոպոսական ձեռնադրությունը և դրան հաջորդած Հայաստանի քրիստոնեացումը։ Ռոբերտ Վ. Թոմսոնը գրում է, որ Գրիգոր Լուսավորչի՝ Կապադովկիայում ձեռնադրվելու համար 314-ից ավելի վաղ տարեթիվը «խիստ անհավանական է», սակայն դա պետք է տեղի ունեցած լինի ոչ ուշ, քան 325 թվականը, քանի որ հենց այդ թվականին է նրա որդին՝ Արիստակեսը, մասնակցել է Նիկեայի ժողովին։ 

Շատ ժամանակակից գիտնականներ նախապատվությունը տալիս են 314 թվականին: Տրդատի դավանափոխման ավելի վաղ տարեթվի կողմնակիցները պնդում են, որ հայոց արքան հուսահատվել է Հռոմի հետ դաշինքից և դադարել է հետևել Դիոկղետիանոսի հակաքրիստոնեական քաղաքականությանը՝ փոխարենն ընդունելով քրիստոնեությունը՝ պետությունն ամրապնդելու և Հայաստանը Հռոմից ու Պարսկաստանից ավելի տարանջատելու համար: 314 թվականի կողմնակիցները փաստում են, որ Տրդատը՝ որպես Հռոմի հավատարիմ դաշնակից, չէր կարող քրիստոնեությունը հռչակել Հայաստանի պետական կրոն՝ հակասելով Հռոմի այդ ժամանակվա հակաքրիստոնեական քաղաքականությանը և դավանափոխությունը թվագրում են 313 թվականի Միլանի հրովարտակից հետո: Ըստ մեկ այլ տեսակետի՝ Տրդատը և նրա արքունիքը կարող էին քրիստոնեությունն անձնապես ընդունել 301 թվականին, սակայն այն թագավորության պաշտոնական կրոն դարձնել միայն Միլանի հրովարտակից հետո: 301 թվականի կողմնակից մեկ այլ աղբյուր պնդում է, որ Հռոմեական կայսրությունը եղել է հակաքրիստոնեական, սակայն հանդուրժել է Հայաստանի քրիստոնեացումը, քանի որ այն ուղղված է եղել Սասանյան Իրանի դեմ: Աբրահամ Տերյանը Եվսեբիոսի «Եկեղեցական պատմություն» աշխատության մեջ առկա այն տեղեկությունը, թե հռոմեական կայսր Մաքսիմինոս Դայան 311 թվականին պատերազմել է քրիստոնյա հայերի դեմ, ապացուցում է, որ Տրդատն արդեն ընդունել է քրիստոնեությունը մինչ այդ տարեթիվը:

Ջորջ Բուրնության Տրդատի քրիստոնեությունն ընդունելու որոշման մեջ որպես հիմնական գործոն նշում է «արտաքին ճնշումները, մասնավորապես զրադաշտական Պարսկաստանի և նրա նոր ու մոլեռանդ Սասանյան դինաստիայի» ճնշումները: Մերի Բոյսը գրում է, որ Հայաստանը քրիստոնեությունն ընդունել է «մասամբ՝ Սասանյանների կամքին հակառակ»: Թոմսոնը Տրդատի որոշումը համարում է «պետական գործողություն», բայց նշում է, որ նրա անձնական դրդապատճառները դեռևս պարզ չեն: Սուրեն Երեմյանը ենթադրել է, որ Տրդատը քրիստոնեացրել է Հայաստանը, քանի որ քրիստոնեության մեջ տեսնում էր «հզոր միջոց՝ Հայաստանը պարսկական ոտնձգություններից պաշտպանելու համար և ամուր գաղափարական հիմք՝ միապետական իշխանության համար»:

### Հունական և ասորական ազդեցությունները հայկական քրիստոնեության վրա
Ինչպես նշել է Նինա Գարսոյանը, չորրորդ դարում «Հայաստանը ո՛չ միասնական էր, ո՛չ միավորված, ո՛չ էլ լիովին օտար էր պարսկական աշխարհին»։ Չորրորդ դարի սկզբից «Հայաստանը» կազմված է եղել մի քանի առանձին կազմավորումներից՝ հյուսիսում գտնվող Արշակունիների թագավորությունը, հարավի ինքնավար սատրապությունները, որոնք 298 թվականի Մծբինի հաշտության պայմանագրից հետո մտել են Հռոմի ազդեցության տակ, և Փոքր Հայք նահանգը, որը գտնվել է Եփրատից արևմուտք և Հռոմի տարածքի երկարությամբ։ Եթե սատրապությունները կարելի է համարել ինքնիշխան հայկական պետություններ, հնարավոր է, որ Հայաստանի՝ որպես առաջին քրիստոնեական պետության ավանդական նույնականացումը իրականում վերաբերում է սատրապությունների վաղ դավանափոխությանը, այլ ոչ թե Արշակունյան Հայաստանին։ Սատրապություններում քրիստոնեության մասին վկայություններ կան արդեն երրորդ դարում, մինչդեռ Փոքր Հայքը գտնվում էր Անտիոքի եպիսկոպոսի հսկողության տակ։

Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակներից սկսած (որի ձեռնադրումը Կապադովկիայի Կեսարիայում հավանաբար տեղի է ունեցել 314 թվականին), մինչև հաջորդ դարի սկիզբը հայ եկեղեցու լեզուները եղել են հունարենն ու ասորերենը։ Չորրորդ դարում քրիստոնեությունն ավելին քան միայն անվանապես ընդունածների թիվը փոքր է եղել, քանի որ հունարենի կամ ասորերենին տիրապետողները կարող էին իսկապես ըմբռնել քրիստոնեական ավետարանը։ Չորրորդ դարի երեք ամենանշանավոր հայրապետները՝ Գրիգորը, Ներսես Ա Մեծը և Սահակ Մեծը, բոլորն էլ փայլուն կրթություն են ունեցել։

Առաջին հայկական հայրապետական աթոռը հաստատվել է Տարոնի Աշտիշատում (Վանա լճից արևմուտք), և սերտ կապ է ունեցել Կապադովկիայի հունական եկեղեցու հետ, ինչն ամրագրված է եղել այն պահանջով, որ յուրաքանչյուր նորընտիր հայ հայրապետ պետք է փաստացի ձեռնադրվեր Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքում։ Առաջին հայրապետները եկել են Ասորիքից, ինչը կարելի է եզրակացնել հայերեն քրիստոնեական բառապաշարից։ Օգտագործված հիմնական բառերը, ինչպիսիք են՝ «քահանա», «աբեղա», «շաբաթ», «սաղմոս», «ժողովուրդ», «քարոզ», «պահք», փոխառվել են ասորերենից։ Մյուս կողմից, այն եզրույթները, որոնք վերաբերում են ավելի կազմակերպված եկեղեցուն՝ հաստատված նվիրապետությամբ՝ «եպիսկոպոս», «կաթողիկոս», «պատրիարք», վերցվել են հունարենից։ Հունական կապն իր հետքն է թողել Գրիգոր Լուսավորչի վարքում արձանագրված հատուկ գործողությունների մեջ, որը հայ եկեղեցու համար ձեռնադրված առաջին եպիսկոպոսն է եղել։

Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքում Հայ հայրապետների ձեռնադրումն սկսվել է Գրիգոր Լուսավորչով և ավարտվել Ներսես Ա Մեծով։ Միակ բացառությունը Սուրբ Գրիգորի որդի Արիստակեսն է եղել, որին ձեռնադրել էր հենց հայրը. սա հավանաբար տեղի է ունեցել նախքան Նիկեայի տիեզերական ժողովում եպիսկոպոսական ձեռնադրությունների կանոնակարգումը։  

Չնայած ավտոկեֆալիայի իր հավակնություններին՝ Հայ Եկեղեցին 4-րդ և 5-րդ դարերում պահպանել է Կոստանդնուպոլսի հետ շփումները՝ մի քանի հայ հայրապետների (Սուրբ Գրիգորի սերունդների ու հաջորդների) Կեսարիայում ձեռնադրվելու, առաջին երեք Տիեզերական ժողովներին մասնակցելու և կայսերական «Հենոտիկոնի» ընդունման շնորհիվ։ 

Չորրորդ դարի վերջին Հայաստանի հայրապետները դադարեցրել են Կապադովկիայի Կեսարիայում իրականացվող ձեռնադրությունները։ Հենց այդ ժամանակ էլ Հայ Եկեղեցին իրեն համարել է ավտոկեֆալ և նրա ներկայացուցիչներից որևէ մեկը չի մասնակցել Նիկեայի ժողովից հետո տեղի ունեցած որևէ Տիեզերական ժողովի։ Թեև վեցերորդ դարի սկզբին Հայ Եկեղեցին ընդունել է «Հենոտիկոնը» իր հակաքաղկեդոնական մեկնաբանությամբ և հռչակել բյուզանդացիների հետ միության մասին, այնուամենայնիվ այն աստիճանաբար հեռացել է Կոստանդնուպոլսից՝ մինչև յոթերորդ դարի սկզբի պաշտոնական և վերջնական հարաբերությունների խզումը։

### Հայ հասարակության քրիստոնեացումը
Ինչպես նշել է Թոմսոնը, քրիստոնեությունը և եկեղեցական հաստատությունը Հայաստանում տարածվել են «այդ երկրին բնորոշ սոցիալական և քաղաքական կառուցվածքի միջոցով»։ Եկեղեցին իր տիրապետության տակ է վերցրել նախաքրիստոնեական պաշտամունքային կենտրոնների ընդարձակ կալվածքները։ Վաղ շրջանի հայկական եկեղեցիները կառուցվել են հեթանոսական տաճարների տեղում։ Եկեղեցական գույքը տնօրինել է պատրիարքը և նախարարական ազնվական տոհմերի օրինակով, այն փոխանցվել է ժառանգական կարգով։ Պատրիարքի պաշտոնը դիտվել է որպես Գրիգոր Լուսավորչի սերունդների ժառանգական արտոնություն, ճիշտ այնպես, ինչպես Հայաստանի պետական աշխարհիկ պաշտոնները ժառանգաբար պատկանել են որոշակի ազնվական ընտանիքների՝ չնայած այն հանգամանքին, որ դա հակասել է քրիստոնեական սովորույթին և օրենքին։ Պատրիարքությունը մինչև Սահակ Պարթևի մահը մնացել է Գրիգորյանների տոհմի ձեռքում։ Վաղ շրջանում եպիսկոպոսությունները, կարծես թե, կազմակերպված են եղել նախարարական տոհմերի հիմքի վրա, այլ ոչ թե որպես խոշոր քաղաքներում հաստատված թեմեր։ Այս գործոնները թույլ են տվել եկեղեցուն անկախ քաղաքական դեր խաղալ՝ հաճախ բախվելով Արշակունի միապետների հետ։

Հայաստանի բնակչության շրջանում քրիստոնեական հավատքի տարածումը և նախաքրիստոնեական հավատալիքների ու սովորույթների վերացումը եղել է աստիճանական և անհամաչափ գործընթաց: Քրիստոնեացմանը դիմադրություն էր ցույց տրվում ինչպես հասարակ ժողովրդի, այնպես էլ ազնվականության կողմից: Հայ մեծամեծները, ովքեր դեմ էին միապետության հռոմեամետ քաղաքականությանը, ընդդիմացել են քրիստոնեությանը և դրա փոխարեն ընդունել զրադաշտականություն: Գրիգորի որդի Վրթանեսը, որը հաջորդել էր իր եղբայր Արիստակեսին որպես պատրիարք։ Փավստոս Բուզանդի տեղեկությունների համաձայն՝ աթոռակալման սկզբում հեթանոսները փորձել են սպանել նրան, բայց հրաշքով նրանց ձեռքերը կապվել են: 365 թվականին Ներսես Ա պատրիարքը հրավիրել է Աշտիշատի ժողովը, որն արգելել է նախաքրիստոնեական սովորույթները, ինչպիսիք են արյունակցական ամուսնությունները, հեթանոսական ոճի հուղարկավորությունները՝ «չափազանցված ողբերով» և բազմակնությունը: Ռոբերտ Վ. Թոմսոնի տեսանկյունից՝ քրիստոնեությունը հայ բնակչության շրջանում տարածելու վաղ ջանքերը հիմնականում եկել են տեղացի սուրբ մարդկանցից և ճգնավորներից, այլ ոչ թե եկեղեցական հաստատությունների կողմից իրականացվող համակարգված առաքելական գործունեությունից: Այս շրջիկ սուրբ մարդկանց մեծ մասը ասորիներ են եղել կամ կապված են եղել Ասորիքի հետ: Վաղ շրջանում քրիստոնեության դանդաղ տարածման պատճառներից մեկն այն է եղել, որ պատարագը մատուցվել է հունարեն կամ ասորերեն, և հետևաբար անհասկանալի է եղել հայերի մեծամասնության համար: 

### Ավանդական պատմության վերանայումները հետագա դարերում
Խաչակրաց արշավանքների ժամանակ, հայերի շրջանում անկախության վերականգնման հույսեր բորբոքելու նպատակով, տարածվել է պատմության և մարգարեության խառնուրդ հանդիսացող գրականությունը, որը վերագրվել է հայ եկեղեցու հայտնի առաջնորդներին։ Այս գրականությունը խմբագրվել և սրբագրվել է՝ համապատասխանեցվելով տարբեր քաղաքական հանգամանքներին, և փոխառման է ենթարկվել հայտնի հայ պատմական երկերի մեջ։ 8-րդ դարում Սահակ Ա Պարթև կաթողիկոսին վերագրվող մի մարգարեություն է ներառվել Ղազար Փարպեցու «Պպատմություն հայոց» աշխատության մեջ։ 13-րդ դարում Հայաստանում լայնորեն տարածված է եղել մի պատմություն այն մասին, թե քրիստոնեություն ընդունելուց հետո Կոստանդիանոս Մեծը և Սիլբեստրոս I պապը մեկնել են Երուսաղեմ՝ Տրդատ Գ Մեծի և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի ուղեկցությամբ։ Ըստ այդ պատմության՝ այնտեղ գտնվելու ժամանակ Կոստանդիանոսը Երուսաղեմում կառուցել է Սուրբ Հարության տաճարը, իսկ Տրդատը Բեթղեհեմում կառուցել է Սուրբ Ծննդյան տաճարը։ «Դաշանց թուղթը» գրվել է Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում 12-րդ կամ 13-րդ դարերում անհայտ լատինամետ հայերի կողմից և ինտերպոլյացիայի է ենթարկվել Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմության» ձեռագրերի մեջ: Թղթում նշվել էր, որ մի կողմից Տրդատ Մեծի ու Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի, իսկ մյուս կողմից՝ Կոստանդիանոս Մեծի ու Սիլբեստրոս պապի միջև Հռոմում կնքվել է մի դաշինք, և որ Սիլբեստրոսը Սուրբ Գրիգորին ձեռնադրել է կաթողիկոս ու Հայ Եկեղեցին հռչակել Երուսաղեմի, Անտիոքի և Ալեքսանդրիայի աթոռներին հավասարազոր եկեղեցի: Թղթում նաև նշվել է, որ Սիլբեստրոսը լիազորել է Սուրբ Գրիգորին և նրա հաջորդներին տալ իրենց համաձայնությունը, ընտրել և ձեռնադրել Վրաստանի ու Աղվանքի կաթողիկոսներին, որոնք երկուսն էլ պետք է ենթարկվեին տարածաշրջանում Պապի գլխավոր փոխնորդ հանդիսացող հայոց կաթողիկոսին։ Ըստ թղթի՝ Կոստանդիանոսը Տրդատին թագադրել է որպես Հայաստանի թագավոր և Բեթղեհեմը հանձնել նրա իշխանությանը: Այս ամենը թելադրված է եղել կրոնական ու քաղաքական նկատառումներով և Արևմուտքի օգնության հույսերով, ինչի փոխարեն հռոմեական պապականության կողմից աճել է հայ եկեղեցին հռոմեականացնելու ցանկությունը։

Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» աշխատության երկրորդ գրքում խոսվում է Կոստանդիանոսի կրոնափոխության մասին և բացակայել է Տրդատի դավանափոխության պատմությունը։ Այս իրադարձությանը վերաբերող հատվածը, հավանաբար, հեռացվել է Խորենացու բնագրից 11-րդ կամ 12-րդ դարում։ Քանի որ աշխատության հնագույն ձեռագիրը թվագրվում է 13-14-րդ դարերով՝ Կիլիկիայի հայկական թագավորության և Խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանով։ Այդ պատմության բացակայությունը նպատակ է ունեցել խթանել արևմտականների հետ դաշինքի կնքումը՝ հայերի համար նպաստավոր պայմաններով։

## Հայոց այբուբենի ստեղծում և հայերեն դպրոցների հիմնում
[մինի|[Ամարասի վանք|Առաջին դպրոցներից Ամարասի եկեղեցին. Արցախ]]
Արշակունիների թագավորությունը 387 թվականին բաժանվում է երկու հարևանների՝ Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Իրանի միջև։ Կաթողիկոս է ընտրվում Մեծն Ներսեսի որդի Սահակ Պարթևը (387-439)։
Հայաստանի բյուզանդական հատվածում՝ Բարձր Հայք, Ծոփք և Աղձնիք նահանգներում, շուտով վերանում է պետականությունը։ Արշակ Գ-ից (378-390) հետո երկիրը կառավարում են Հռոմեական (395 թվականից՝ Բյուզանդական կայսրության) կառավարիչները։ Հայաստանի պարսկական մասում Արշակունիների թագավորությունը գոյատևում է մինչև 428 թվականը։

Քրիստոնեության ընդունումից ի վեր Հայաստանի եկեղեցիներում ու կրոնական այլ կենտրոններում հոգևոր ծիսակատարությունները կատարվել է հունարենով և ասորերենով, որոնք հասարակ բնակչության համար օտար էին և անհասկանալի։ Քրիստոնեությունը հայ ժողովրդին հասկանալի լինելու համար պետք է հայերեն հնչեր։

Քրիստոնեացման գործընթացը բնակչության շրջանում մեծ թափ է հավաքել 405 թվականին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից կողմից հայոց այբուբենի գյուտից հետո։ Առաջին անգամ հայերեն են թարգմանվել Աստվածաշունչը, պատարագը, եկեղեցու հիմնական հայրերի աշխատություններն ու քրիստոնեական այլ տեքստեր։ Այս գործում Մաշտոցը ստացել է Վռամշապուհ թագավորի և Սահակ Պարթևի աջակցությունը։ 405 թվականին տեղի է ունեցել հայոց այբուբենի գյուտը և գրվել է հայերեն առաջին նախադասությունը՝ Մեսրոպ Մաշտոցն անձամբ այցելեց Կոստանդնուպոլիս և կայսրից արտոնություն ձեռք բերեց իրենց առաքելությունը կատարելու համար։ Իր ողջ կյանքի ընթացքում Մեսրոպը շրջեց Հայաստանում և նրանց հարակից գավառներում, ամենուր հիմնեց դպրոցներ և տարածեց հայերեն տառերը։

## Տե՛ս նաև
* Քրիստոնեության ընդունումը Վիրքում

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 
*  **118** (1960): 53–60, 101–113. (Italian version: )
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 
* Եզնիկ քահանա Պետրոսյան, Դոկտոր Աստվածաբանության, Հայ եկեղեցու պատմությունը, Մաս Ա (Սկզբից մինչև 1441 թ.), «Հաղբատավանք», Բարեգործական Միություն, 1990։
* Մաղաքիա Արքիեպիսկոպոս Օրմանյան, Հայոց եկեղեցին, Տպարան կաթաղիկոսութեան Հայոց Կիլիկոյ, Անթիլիաս-Լիբանան, 1952։

## Արտաքին հղումներ
* Մասնագիտական և գիտաճանաչողական նյութեր Քրիստոնեության մասին 

Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Կրոնը Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի
Կատեգորիա:Հայոց պատմություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեության պատմություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը 4-րդ դարում