Ֆուտոն

**Ֆուտոն**, ճապոնական ավանդական անկողնային պարագաներ։
մինի|Ճապոնական ֆուտոններ՝ (պանդոկում) նախատեսված քնելու համար։ Մեկ մահճակալի համար՝ կանաչով-երեք ներքնակ, կարմիրով-ծածկոց։ Յուրաքանչյուր տարրի վերին երկու ֆուտոնները ծածկված են բարձերին հարմարեցված սպիտակ սավանով։|271x271փքսՖուտոնի ամբողջական հավաքածուն բաղկացած է ներքնակից և վերմակից։ Ֆուտոն անկողնային պարագաների երկու տարրերն էլ բավական ճկուն են, որպեսզի օրվա ընթացքում ծալվեն և պահվեն մեծ պահարանում (ճապ.՝ 押入れ oshiire): Սա թույլ է տալիս, որ գիշերը սենյակը օգտագործվի որպես ննջարան, իսկ ցերեկը՝ այլ նպատակներով։

Ֆուտոնները, ավանդաբար, օգտագործվում են տատամիի վրա։ Տատամին գորգի տեսակ է, որն օգտագործվում է որպես հատակի ծածկույթ։ Այն նաև ապահովում է ավելի փափուկ հիմք, քան փայտից կամ քարից պատրաստված հատակը։ Ֆուտոնները պետք է կանոնավոր կերպով օդափոխել՝ բորբոսի առաջացումը կանխելու և տիզերից զերծ պահելու համար։ Ճապոնիայում հաճախ կարելի է տեսնել պատշգամբներից կախված ֆուտոնները, որ օդափոխվում են արևի տակ։ Նրանք, ովքեր չեն կարող կախել իրենց ֆուտոնը, օգտագործում են Ֆուտոնի չորանոցներ։

## Պատմություն և պատրաստման նյութեր

Պատկեր:Sleeping two, Kasuga Gongen Genki (1309).jpg|14-րդ դարի սկիզբ, մարդիկ քնած են առանց ֆուտոն՝ տատամիի վրա և որպես ծածկոց օգտագործում են հագուստը:
Պատկեր:Child's Sleeping Mat (boro Shikimono), late 19th century (CH 1108827543).jpg|Մանկական կարկատած ներքնակ, 1800-ական թվականների վերջ:
Պատկեր:白綸子地牡丹縞模様夜着-Kimono-shaped Comforter (Yogi) with Peonies and Stripes MET DP317744.jpg|Ձմեռային տաք յոգի, դիմացից, 20-րդ դարի սկիզբ
Պատկեր:白綸子地牡丹縞模様夜着-Kimono-shaped Comforter (Yogi) with Peonies and Stripes MET DP317746.jpg|Ձմեռային տաք յոգի, ետևից, 20-րդ դարի սկիզբ
Պատկեր:THE FAMILY IN BED. (1910) - illustration - page 137.png|1910 թվականի Տոկիոյի ընտանիքի քնի կազմակերպում
Մինչ վերամշակված բամբակյա կտորը հասանելի կդառնար Ճապոնիայում, սովորական մարդիկ ծղոտե հատակի գորգերի վրա օգտագործում էին կարված ծալքավոր թուղթ, որի մեջ լցնում էին մազերի մնացորդներ, ծեծված չոր ծղոտ, բամբուկի մազմզուկներ կամ մետաքսի թափոններ։ Հետագայում ֆուտոնները պատրաստում էին  վերամշակված բամբակի կարկատաններով, ծածկում էին և լցնում լորենու մանրաթելերով։ Ավելի ուշ սկսեցին լցնել բամբակով, իսկ այժմ օգտագործում են նաև բուրդ և սինթետիկ նյութեր։

Յոգին (ճապոներեն՝ よぎ, բառացի՝ «գիշերազգեստ») կիմոնոյի տեսքով գիշերազգեստ է։ Դրանք օգտագործվել են 1800-ական թվականներին և 1900-ական թվականների սկզբին։ Այժմ լայնորեն կիրառվում են ուղղանկյունաձև ծածկոցները։ Դրանք տարբեր նյութերից են պատրաստվում և ըստ դրա որոշները ավելի տաք են, քան մյուսները։ Ավանդական բամբակյա միջուկով ծածկոցները ավելի ծանր են, քան փետուրով կամ սինթետիկ միջուկներով պատրաստված ծածկոցները։

Ավանդական ճապոնական բարձը (ճապ՝  まくら, *makura*) ընդհանուր առմամբ ավելի կոշտ է, քան արևմտյան բարձերը։ Դրանք կարող են լցված լինել լոբիով, հնդկաձավարի կեղևով, թեփով, կամ ժամանակակից պլաստմասե ուլունքներով, որոնք հարմար են գլխին։ Պատմականորեն որոշ կանայք օգտագործում էին փայտե հարմարանքներ՝ իրենց սանրվածքը չփչացնելու համար։

## Չափսեր
Ավանդաբար ֆուտոնները դրվում են տատամի գորգերի վրա, որոնք ճկուն են և որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է կլանել մինչև կես լիտր խոնավություն և ազատվել դրանից։ Տատամիների երկարությունը 1 քեն է, իսկ լայնությունը 0,5 քեն (ճապոնական չափման միավոր), համապատասխանաբար 1 և 2 մետր, չափսով նման է արևմտյան երկտեղ մահճակալի։ Ճապոնական ավանդական ներքնակները նույնպես արևմտյան երկտեղ մահճակալի չափ են։ 2010 թվականի դրությամբ հասանելի էին նաև ավելի մեծ մահճակալի չափի ներքնակներ, բայց դրանք մի փոքր ծանր են և անհարմար պահելու համար։

Ճապոնական ավանդական ներքնակները սովորաբար ունեն 5–8 սմ հաստություն, հազվադեպ՝ 15 սմ։ Այդ պատճառով դրանք պետք է լավ չորանան, այլապես կծանրանան ու կբորբոսնեն։ Այսպիսով, ճապոնական ավանդական ներքնակները արևմտյան վերմակի հաստություն ունեն։ Եթե անհրաժեշտ է ավելի հաստ ներքնակ, ապա մի քանի շերտով են դրվում։

Ճապոնական ավանդական վերմակները կարող են ավելի լայն լինել, քան ներքնակները, և տարբերվել հաստությամբ։ Կախված եղանակից՝ դրանք կարող են լինել տաք (ճապ՝ 毛布, *mōfu*) կամ փոխարինվել ավելի թեթևով (ճապ՝ タオルケット, *taoruketto*)։

Ինչ վերաբերում է բարձին՝ ճապոնական բարձը (ճապ՝  まくら, *makura*) ավելի փոքր է, քան արևմտյանը։
Պատկեր:布団干し (528985156).jpg|Ֆուտոնները օդափոխվում էին պատշգամբում
Պատկեր:Futons ranges.jpg|Ֆուտոնները պահվում են պահարանում (ավանդական ճապոնական սենյակ)
Պատկեր:Tatami sectional view.jpg|Տատամի գորգի հյուսվածք՝ էքստրուդացված պոլիստիրոլի միջուկով
Պատկեր:Japanese Pipe Pillow.jpg|Պլաստիկ խողովակի փոքր կտորներով լցված բարձ


## Արևմտյան ոճի ֆուտոններ
1980-ական թվականներին Հյուսիսային Ամերիկայում ֆուտոնները նորաձև էին։ Պատրաստման եղանակը նման էր ժամանակակից ճապոնական ֆուտոնների պատրաստմանը՝ բամբակյա միջուկ, ծածկված բամբակյա կտորով և ամրացված հաստ կարերով։ Սա այն եղանակն էր, որն օգտագործվել էր Միացյալ Նահանգների 1940-1941 թվականներին «Բամբակյա ներքնակների պատրաստման» ժամանակ, որի շրջանակներում ակնկալվում էր օգտագործել բամբակի ավելցուկ արտադրությունը՝ սուբսիդավորելով նյութերը բամբակե ներքնակներ պատրաստել մարդկանց համար։

Այնուամենայնիվ, արևմտյան ոճի ֆուտոնները, որոնք սովորաբար հիշեցնում են ցածր, փայտե բազմոցներ, զգալիորեն տարբերվում են իրենց ճապոնական տարբերակներից։ Դրանք սովորաբար ստանդարտ արևմտյան ներքնակների չափեր ունեն և չափազանց հաստ են կրկնակի ծալելու և պահարանում հեշտությամբ տեղադրելու համար։ Դրանք հաճախ տեղադրվում և պահվում են շերտավոր շրջանակով մահճակալի վրա, ինչը խանգարում էր դրանց պարբերաբար օդափոխմանը, հատկապես կենտրոնական ջեռուցվող տան չոր օդի պայմաններում (ճապոնական տների մեծ մասը ավանդաբար կենտրոնացված ջեռուցում չունի):

## Ֆուտոնի նման ավանդական եվրոպական մահճակալներ
Ավանդական եվրոպական մահճակալները հիշեցնում էին ճապոնական ֆուտոնի հավաքածուներ՝ բարակ ներքնակներով։ Դրանք երբեմն դրվում էին մահճակալի շրջանակի վրա։ «Մահճակալ» տերմինը ի սկզբանե չի ներառել մահճակալի շրջանակը, այլ միայն անկողնային պարագաները՝ նույն բաղադրիչները, որոնք ներառված են ճապոնական ֆուտոնի հավաքածուի մեջ։

Այս անկողնային պարագաները նույնպես օդափոխում էին, իսկ Եվրոպայում մինչ օրս պատուհանագոգերին օդափոխում են վերմակները։ Անգլալեզու մշակույթներում, սակայն, դրսում անկողնային պարագաները օդափոխելը սկսեց դիտվել որպես օտար պրակտիկա, երբ 19-րդ դարի տնային տնտեսության ձեռնարկները ներկայացրեցին տան ներսում անկողնի օդափոխման մեթոդները և մերժեցին՝ դրանք «գերմանական ոճով» պատուհանագոգին օդափոխելը։
Պատկեր:Mattress topper atop a boxspring mattress.webp|Մոխրագույն ներքնակ սպիտակ ծածկոցով։ Ներքնակների ծածկոցները առհասարակ կառուցվածքով նման են ֆուտոններին, հաճախ պատրաստված են նմանատիպ նյութերից և (երկտեղանի մահճակալների դեպքում) ունեն նման չափսեր։ Ուշադրություն դարձրեք մեծ կարերին։
Պատկեր:Wikimania 2014 - Victoria and Albert Museum - The Great Bed of Ware221398.jpg|1590-ական թվականների մահճակալների թանգարանային նմուշներ՝ մահճակալի հիմքային շրջանակ, ներքնակի 3 օրինակ, գծավոր ծածկ և անկողնային սպիտակեղեն։
Պատկեր:Medical Department - Sanitary Service - Sanitation - Beds airing, Camp Funston, Kansas - NARA - 45499067 (cropped to image).jpg|1917 կամ 1918 թվականներ, Քեմփ Ֆանսթոն, Կանզաս, անկողնու օդափոխություն
Պատկեր:Dubrovnik, varios 23.jpg|Փետրավոր վերմակի օդափոխում Դուբրովնիկում, 2010 թվական


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կահույք
Կատեգորիա:Ճապոնիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023
Կատեգորիա:Քուն