open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ստոիցիզմ

**Ստոիցիզմ**, **ստոյիկականություն** կամ **ստոիկյան դպրոց**, հելլենիստական և Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանի գլխավոր փիլիսոփայական ուղղություններից մեկը։ Գլխավոր տեղը ստոիկյան փիլիսոփայության մեջ գրավում է բարոյագիտոթյունը, որը հենվում է ֆիզիկայի (բնափիլիսոփայության) և տրամաբանության վրա։
Ստոիցիզմը հունարեն ստոյա բառից է առաջացել, ինչը թարգմանաբար նշանակում է սրահ, սյունագավիթ։ Անունը ստացել է Աթենքի պատկերազարդ սյունագավիթից (Stoa Poikile), որտեղ ստոյիկականության հիմնադիր Զենոն Կիտիոնացին իր հետևորդներին էր ներկայացնում ստոիկյան ուսմունքը։

Ստոյիկականության պատմության մեջ տարբերում են երեք ժամանակաշրջան` հին կամ ավագ (մ.թ.ա. IV դարի վերջ  — մ.թ.ա. II դարի կեսեր), միջին (մ.թ.ա. II—I դարեր, նշանավոր ներկայացուցիչներ` Պանետիոս, Պոսիդոնիոս) և ուշ (մ.թ. I—III դարեր)։

Հին ստոյիկականության ներկայացուցիչներից առավել հայտնի են Զենոն Կիտիոնացին, Կլեանթեսը և Քրիսիպոսը։ Հին Հռոմում ստոյիկականության նշանավոր ներկայացուցիչներն էին Սենեկան, Էպիկտետոսը և կայսր Մարկոս Ավրելիոսը։ Ստոիկյան դպրոցի փիլիսոփաների աշխատություններից ամբողջական տեսքով մեզ են հասել միայն ուշ կամ Հռոմեական Ստոյայի ներկայացուցիչների գրվածքները. հին և միջին շրջանից պահպանվել են միայն ստեղծագործությունների պատառիկներ։

## Բնափիլիսոփայություն
Աշխարհը (տիեզերք), ըստ ստոիցիզմի, անվերջ դատարկության մեջ գտնվող շնչավոր գնդաձև մարմին է, բանական էակ, որն իր բոլոր մասերը կազմակերպում է նպատակահարմարորեն ստեղծված մի ամբողջի մեջ։ Իրական գոյություն ունեն միայն մարմինները։ Ինքնին միասնական աշխարհում կա երկու սկզբնապատճառ՝ պասիվ և ակտիվ։
Աշխարհի ինքնազգացումը տեղի է ունենում շրջապտույտներով. յուրաքանչյուր շրջան վերջանում է «բոցավառումով» (ամեն ինչ վերածվում է կրակի), և նոր շրջանը սկսվում է այն բանով, որ «ստեղծարար կրակը» (աստված-լոգոս) ծնում է չորս տարրերը՝ կրակը, ջուրը, օդը, հողը, իսկ դրանցից՝ մյուս բոլոր մարմինները։ Լոգոսը համաշխարհային զարգացումը կառավարող բնական օրենքն է։ Մարդու հոգին համաշխարհային բանական հոգու մասն է, այն նյութական է, թափանցում է ողջ մարմնի մեջ և մահվանից հետո լքում մարմինը։ Ճանաչողությունը ծագում է զգայությունների և պատկերացումների հիման վրա։

## Տրամաբանություն
Ստոիցիզմի տրամաբանությունը (մշակել է Քրիսպոսը) Բովանդակում է ներկա իմաստով իմացաբանությունը, լեզվի մասին ուսմունքը և բուն տրամաբանությունը։ Տրամաբանության մեջ ուսումնասիրվել են պարզ և բարդ ասույթները (ճշմարիտ կամ կեղծ լինելու իմաստով), դրանց տրամաբանական շաղկապները, մտահանգման տեսակները։

## Բարոյականություն
Մարդու երջանկության իմաստը բնությանը, «լոգոսին» համապատասխան ապրելն է։ Ստոյիկների բարոյական իդեալը առաքինության և անխռովության հասած իմաստունն է. Նրա բոլոր արարքները ճիշտ են, նա կամովին հետևում է իր ճակատագրին։

## Ազդեցությունը
Ստոիցիզմը խորը ազդեցություն է թողել ձևավորվող նորպլատոնականության և քրիստոնեական փիլիսոփայության վրա։

## Արտաքին հղումներ
*Stoicism (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
*Ստոյիկականության մասին «Դե եսիմ» բլոգում

Կատեգորիա:Անտիկ փիլիսոփայության ուղղություններ և դպրոցներ
Կատեգորիա:Հելլենիստական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հին հռոմեական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Ստոյիկականություն
Գաղտնագիր

[մինի|250px|աջից|Գավազանագիր կամ հին [Սպարտայի գաղտնագիր]]
**Գաղտնագիրը** կամ ***կրիպտոգրամման*** (հունարեն κρυπτός- գաղտնի և γράμμα- գիր բառերից) գրության ձև է, որը նպատակ ունի գրվածը հասկանալի դարձնել միայն որոշակի անձնավորությունների։

## Պատմություն
Գաղտնագիրն օգտագործվել է հին և միջին դարերից՝ քաղաքական, ռազմական, առևտրական, արհեստակցական և այլ տեղեկություններ հաղորդելու համար։ Առաջին գաղտնագրերից մեկը *գավազանագիրն* է (Հուն. σκυτάλη- գավազան), որն օգտագործել են հին Սպարտայում հիմնականում ռազմական գործողությունների ժամանակ։ Դա պարզագույն փոխարինագիր է։ Մագաղաթի ժապավենը փաթաթում էին որոշակի հաստության ձողի վրա և երկարությամբ գրում։ Հետո գրվածը կարդալու համար, հարկավոր էր ժապավենը փաթաթել նույն հաստության ձողի վրա։
 ______________________________________
 | | | | | | |
 | | Ս | Ա | Հ | Ի | Ն | 
 |__| Ս | Պ | Ա | Ր | Տ |__ 
 | Ա | Յ | Ի | Գ | Ա | |
 | Ղ | Տ | Ն | Ա | Գ | |
 | Ի | Ր | Ն | Է | | |
 _______________________________________

Այսպիսով, «սա հին Սպարտայի գաղտնագիրն է» բառերը ժապավենը բացելուց հետո կկարդացվեն «սսադիապյտրհաիննիրքաէնտագ»

Փոխարինագիր է օգտագործել նաև Հուլիոս Կեսարը։ Բնագրի յուրաքանչյուր տառ փոխարինվել է այբուբենում որոշակի թվով ետևում գտնվող տառով։ Հուլիոս Կեսարն օգտագործում էր երեք տառի տարբերությամբ գաղտնագիր։

Հին Հնդկական Կամասուտրա գրքում սիրահարներին խորհուրդ է տրվում գաղտնագիր օգտագործել։

## Հին Հայաստանի գաղտնագրեր
Հայկական գաղտնագրերի մի մասը պարունակում է քաղաքական տեղեկություններ, ծածկագրեր, մյուսը՝ հիշատակարաններ, որտեղ գրիչները տեղեկություններ են հաղորդում իրենց մասին։ Դրանք բաժանվում են մի քանի խմբերի՝
 
* Սյունակետագիր
* Կետագիր
* Օղակետագիր
* Գավազանագիր
* Փոխարինագիր
* Եղբայրագիր
* Աղավնագիր
* Գումարագիր
* Թվանշագիր և այլն


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գաղտնագրի տեխնիկական բառարան 
* Գաղտնագրության մասին  
* Ինչպես վերծանել հայկական ծածկագրերը

Կատեգորիա:Գաղտնագրություն
Կատեգորիա:Գլուխկոտրուկներ
Կատեգորիա:Գրության ձևեր
Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն
Խազ

**Խազեր**, հայկական միջնադարյան երաժշտության գրության նշաններ, որոնցով տարբեր համակարգերում, տարբեր մանրամասնությամբ հաստատագրվել են հոգևոր, մասամբ աշխարհիկ երգեր։ Բնույթով հարում են նևմային գրության նշաններին, սակայն ձևերով, անվանումներով և նշանակությամբ ինքնուրույն են։

## Կիրառում
Գրվել են տողից վեր՝ եթե մեկ վանկին մեկ-երկու խազ է ընկնում և տողում եթե մեկ վանկի խազերը շատ են։ Լայն առումով խազերի մեջ ընդգրկված են նաև հայերենի առոգանության և տրոհության նշանները, այբուբենի այն բաղաձայներն ու կիսաձայնը, որոնք երաժշտական համակարգում կիրառվել են որպես լրացուցիչ նշումներ և մոնոդիկ երաժշտական ձայնեղանակների տառային նշումները, որ կոչվել են «Բանալի խազեր»։ Խազերի քանակը, ձևերը, անվանումները և դրանց վերագրված նշանակությունները ժամանակի ընթացքում փոփոխվել են։ խազերից մի քանիսը հետագայում օգտագործվել են նոր հայկական նոտագրության համակարգում։

## Անվան ծագումնաբանություն
Ըստ Հրաչյա Աճառյանի խազ բառը փոխառվել է Կովկասյան լեզուներից, և նշանակում է «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, սյունի կամ ձեռքի ակոսաձև գծերը, նետի վարի ծայրի ճեղքը»։ Նույն բառից է գալիս «խազել» բայը, որը նշանակում է «գծել» կամ «մարմինը ճղել, ճեղքել»։


Պատկեր:Առանձնատրոպ.svg|Առանձնատրոպ
Պատկեր:Բազմեղանակ.svg|Բազմեղանակ
Պատկեր:Բենկորճ.svg|Բենկորճ
Պատկեր:Բութ.svg|Բութ
Պատկեր:Դող.svg|Դող
Պատկեր:Երկար.svg|Երկար
Պատկեր:Զարկ.svg|Զարկ
Պատկեր:Էկորճ.svg|Էկորճ
Պատկեր:Թագատրոպ.svg|Թագատրոպ կամ թագաւորատրոպ
Պատկեր:Թաշտ.svg|Թաշտ
Պատկեր:Թուր.svg|Թուր
Պատկեր:Խածբեկ.svg|Խածբեկ կամ հար
Պատկեր:Խածլէ.svg|Խածլէ կամ հարկորճայ
Պատկեր:Խաղ.svg|Խաղ
Պատկեր:Խոսրովային.svg|Խոսրովային
Պատկեր:Թուր.svg|Թուր
Պատկեր:Խում.svg|Խում
Պատկեր:Խունճ.svg|Խունճ
Պատկեր:Ծանրատրոպ.svg|Ծանրատրոպ
Պատկեր:Ծնկներ.svg|Ծնկներ
Պատկեր:Ծունկ.svg|Ծունկ
Պատկեր:Կորճայ.svg|Կորճայ
Պատկեր:Կուռ զրեհիկ.svg|Կուռ զրեհիկ
Պատկեր:Հանգոյց.svg|Հանգոյց
Պատկեր:Հարուկ.svg|Հարուկ
Պատկեր:Հուհայ.svg|Հուհայ
Պատկեր:Ձակորճ.svg|Ձակորճ
Պատկեր:Ձայնդարձ.svg|Ձայնդարձ
Պատկեր:Յարեշտ.svg|Յարեշտ կամ արաշեշտ
Պատկեր:Ներքնախաղ.svg|Ներքնախաղ
Պատկեր:Շեշտ.svg|Շեշտ
Պատկեր:Ողոմնեակ.svg|Ողոմնեակ
Պատկեր:Պարոյկ.svg|Պարոյկ
Պատկեր:Սուղ.svg|Սուղ
Պատկեր:Սուր.svg|Սուր
Պատկեր:Ստորադիր.svg|Ստորադիր
Պատկեր:Վերադիր.svg|Վերադիր
Պատկեր:Վերնախաղ.svg|Վերնախաղ
Պատկեր:Փաթութ.svg|Փաթութ
Պատկեր:Փուշ.svg|Փուշ
Պատկեր:Քաշ.svg|Քաշ
Պատկեր:Քարքաշ.svg|Քարքաշ
Պատկեր:Քմազարդ.svg|Քմազարդ
Պատկեր:Քմատրոպ.svg|Քմատրոպ


## Տես նաև
*Խազագրություն

## Ծանուցումներ

## Արտաքին հղումներ
* Անուններ.քոմ վավերագրական ֆիլմ․ Արթուր Շահնազարյան

Կատեգորիա:Երաժշտական նոտագրման եղանակներ
Ստելա

մինի|Մահարձան<br />Հին Եգիպտոս

**Ստելա** (հուն. στήλη - սյուն), ուղղաձիգ կանգնեցված սալաքար է արձանագրություններով կամ հարթաքանդակներով, հին աշխարհում մասնավորապես անտիկ Հունաստանում։ Ստելաները ծառայում էին որպես մահարձան, հաճախ կատարում սահմանազատման քարի դեր, կանգնեցվում որևէ կարևոր իրադարձություն (օրինակ՝ նոր օրենք) հավերժացնելու համար։ուղղաձիգ կանգնեցված սալաքար՝ արձանագրությունով կամ հարթաքանդակով։ ժամանակակից արվեստում ստելայի ձևը հաճախ օգտագործվում է ոչ միայն մահարձաններ, այլև ուրիշ հուշարձաններ կերտելիս։

## Տես նաև
* Կոթող
* Մենհիր
* Դոլմեն
* Վիշապ
* Կրոմլեխ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Հայկական ֆիլմերի ցանկ

Սա **հայկական ֆիլմերի ցանկն** է։ Հայկական առաջին ֆիլմը ՝ «Նամուսը», նկարահանվել է 1925 թվականին ՝ «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի կողմից։

## 1920-ական թվականներ

## 1930-ական թվականներ

## 1940-ական թվականներ

## 1950-ական թվականներ

## 1960-ական թվականներ

## 1970-ական թվականներ

## 1980-ական թվականներ

## 1990-ական թվականներ

## 2000-ական թվականներ

## 2010-ական թվականներ

## 2020-ական թվականներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հայաստանի կինոգործիչների միություն 
*Հայաստանի ազգային կինոկենտրոն

Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիական ցուցակներ
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Հայաստան
Կոթող

[մինի|[ՕձունԿամրակապ կառույց ստելաներով]]

**Կոթող**, ուղղաձիգ կանգնեցրած քարե քառանիստ, բազմանիստ, կլոր սյուն կամ տախտակ է, որն ունի հիմնականում հիշատակային նշանակություն։ Ծագել է ուղղաձիգ կանգնեցված բրոնզեդարյան խորհրդանիշ մենհիրներից։ Ժամանակի ընթացքում քարագործության զարգացման հետ կոթողները ծածկվել են պատկերաքանդակներով և արձանագրություններով (հիերոգլիֆ, սեպագիր)։ Կոթողների պաշտամունքային նշանակությունը երբեմն արտահայտվել է կենդանակերպ (հայկական վիշապները), երբեմն մարդակերպ (ուրարտական կուռքերը)։ Խորհրդանշական նմանատիպ կոթողներ հայտնի են Հին Արևելքում (Եգիպտոս, Բաբելոն, Ասորեստան և այլն), որոնց վառ օրինակը Աքսումի մոնումենտալ ստելաներն են։

## Կոթողները Հայկական լեռնաշխարհում

Հայկական լեռնաշխարհի կոթողների հիմնումն ու պաշտամունքը հատուկ է ուրարտական շրջանին, որ հայտնի է Ալթըն- Թեփեի պեղումների նյութերից։ Վանի ուրարտական կոթողների սեպագիր արձանագրությունները ունեն պաշտոնական ռազմազեկուցային բովանդակություն և ժամանակի պետական ու շինարարական գործունեության մասին կարևոր աղբյուրներ են։ Արտաշես Ա -ի հողային ռեֆորմի առթիվ կանգնեցված արամեական արձանագրությամբ քարետախտակ կոթողները սահմանաբաժան դեր են կատարել։ Այս հին հայկական «արձանները» 301 թվականին քրիստոնեության ընդունումից հետո հիմք են հանդիսացել հուշարձանների կազմավորման համար։

IV - VII դարերում կանգնեցվում են բազմաթիվ պատկերազարդ, նուրբ հյուսվածքային ստելաներ, սյունակոթողներ և կամարակապ կառույցներ։ Հաճախ ստելաները և այլ կոթողները ավարտվում են ազատ թևերով ծավալուն խաչերով, որ փոխարինում է անտիկ շրջանի կոթողը պսակող քանդակին։ Այս խաչերը հիմք են ծառայել VIII- IX դարերի նոր տիպի կոթողի՝ խաչքարի ստեղծմանը։

## Տես նաև

* Գավազան (Տաթևի վանք)

## Արտաքին հղումներ
* Խաչքարը որպես կոթող

Կատեգորիա:Կոթողներ
Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Մենհիր

190px|մինի|ձախից|Մենհիր
[մինի|աջից|Մենհիր [Յորքշիրում (Մեծ Բրիտանիա)]]

**Մենհիր** (բրետոներեն՝ menhir < men - քար, hir - երկար), նախնադարյան համայնական դարաշրջանի պաշտամունքային հուշակոթողներ են՝ նվիրված նախնյաց հիշատակին։ Մենհիրները ուղղաձիգ դիրքով կանգնեցված հսկա քարեր են 3-ից 20 մ բարձրությամբ, մինչև 300 տ. քաշով։ Հանդիպում են հաճախ մեզոլիթային այլ հուշարձանների՝ դոլմենների և կրոմլեխների հետ։ Մենհիրները տարածված են Հարավային Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում՝ Միջերկրական ծովի ափին և Ատլանտյան օվկիանոսի ափամերձ շրջանում։ Նշանավոր է Ֆրանսիայում՝ Բրետանի հուշարձանախումբը, որտեղ մի քանի հազար մենհիրներ են դրված, մեծ մասամբ ուղղաձիգ շարքերով։ Հայաստանում մենհիրներ կան հիմնականում Արագածի լանջերին, Շիրակում և Զանգեզուրում։

## Տես նաև
* Կոթող
* Կրոմլեխ
* Դոլմեն
* Վիշապ
* Ստելա

## Արտաքին հղումներ
* Ամեն ինչ մենհիրների մասին 
* Գամբիայի մենհիրները
* Մենհիրները Կարնակում (Բրետան, Ֆրանսիա)
* Մենհիրները Դարտմուրում (Մեծ Բրիտանիա) 
* Մերձէլբրուսյան մենհիրներ
* Եվրոպայի մենհիրները 
* Աշխարհի մենհիրները 
* Ֆրանսիական մեգալիթ 
*Մենհիրները Չեխիայում 

[550px|մինի|Մենհիրների դաշտ [Կարնակ քաղաքի մոտ (Ֆրանսիա)]]

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Վիշապ (այլ կիրառումներ)

**Վիշապ** կարող է վերաբերել․
* Վիշապ (գերբնական էակ) - երևակայական, գերբնական էակ է շատ ժողովուրդների առասպելաբանություններում։
* Վիշապ (հուշարձան) - նախնադարյան քարակոթողներ են Հայկական լեռնաշխարհում։
* Վիշապ (համաստեղություն), ( Draco), երկնքի հյուսիսային կիսագնդի բևեռամերձ համաստեղություն։
Դոլմեն

[մինի|աջից|220px|Դոլմեն ([Իռլանդիա)]]
**Դոլմեն** (բրետոն. dolmen 

Պատկեր:Korea-Ganghwado-Dolmen-02.jpg‎| Հարավային Կորեա
Պատկեր:Dolmen Russia Kavkaz Jane 1.jpg|Ռուսաստան
Պատկեր:Dolmen Russia Kavkaz Jane 2.jpg|Ռուսաստան 
Պատկեր:Dolmen.jpg|Ֆրանսիա 
Պատկեր:Knocknakilla Dolmen.jpg|Իռլանդիա
Պատկեր:Glantane East Wedge Tomb.jpg|Իռլանդիա
Պատկեր:Dolmen axeitos.JPG|Իսպանիա
Պատկեր:Chûn Quoit (small).jpg|Միացյալ թագավորություն

Պատկեր:pollnabrone.jpg|Իռլանդիա
Պատկեր:Covadendaina.jpg|Իսպանիա
Պատկեր:Ireland Legananny Dolmen.jpg|Իռլանդիա
Պատկեր:La_Hougue_Bie_entrance_and_chapel,_Jersey.jpg|Միացյալ թագավորություն
Պատկեր:Dolmen Roch-Feutet.JPG|Ֆրանսիա 
Պատկեր:Wéris Dol1b JPG.jpg|Բելգիա
Պատկեր:Wéris Dol2a JPG.jpg|Բելգիա
Պատկեր:Antadaaboboreira.jpg| Պորտուգալիա




## Տես նաև
*Կոթող
*Մենհիր
*Ստելա
*Վիշապ
*Կրոմլեխ
*Պիքտական քարեր

## Արտաքին հղումներ
* Եվրոպայի մենհիրներն ու դոլմենները 
* Դոլմենները, մենհիրները և կրոմլեխները Ֆրանսիայի հարավում
* Դոլմենների նկարներ Նիդերլանդիայից
* Կորեայի դոլմենները
* Դոլմենների նկարներ 

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Կրոմլեխ

[300px|մինի|Կրոմլեխ Սուինգսայդ<br>[Մեծ Բրիտանիա]]
**Կրոմլեխ** (բրետոն. crom - սեղան, lech - քար), նեոլիթյան և հիմնականում բրոնզեդարյան մեգալիթյան կառույցի տեսակ է։ Սովորաբար բաղկացած են խոշոր ( մինչև 5-7 մ բարձրության), մեկ կամ մի քանի համակենտրոն շրջաններ կազմող՝ առանձին կանգնած քարերից։ Շրջանի կենտրոնում երբեմն լինում է դոլմեն կամ մենհիր։ Հաճախ դեպի կրոմլեխ տանում են երկու կողմից մենհիրներով շրջապատված պողոտաներ։ Կրոմլեխները պեղելիս գտնվել են քարե գործիքներ, կմախքներ և խեցեղեն։ Կրոմլեխները տարածված են Եվրոպայում, Հարավային Կովկասում, հանդիպում են նաև Ասիայում և Ամերիկայում։ Ենթադրվում է, որ կրոմլեխները ծառայել են թաղման կամ կրոնական արարողությունների համար։ Այլ տեսակետի համաձայն դրանք կապված են արևի պաշտամունքի հետ և արևի տաճարներ են։

## Կրոմլեխները Հայաստանում
Հայաստանում կրոմլեխները կազմում են ուրույն խումբ։ Ունեն 3-ից 30 մ տրամագիծ, շրջանաձև շարված սև, անտաշ քարերի բարձրությունը սովորաբար չի անցնում 0,5 մետրից, առանձին դեպքերում հասնում է 3 մ։ Հաճախ հանդիպում են լավ մշակված քարերով, կանոնավոր շարված պարսպով կրոմլեխներ (Աղավնատուն, Շամիրամ)։ Հայաստանի կրոմլեխների մեծ մասի քարերի շարքում կամ կենտրոնում կա մեկ ուղղահայաց մենհիր։ Կրոմլեխները Հայաստանում հայտնի են հիմնականում Աշտարակում, Տավուշում, Սյունիքում, Սևանի ավազանում։ Առանձին վայրերում հանդիպում են դամբարանաբլուրների վրա։ 
[300px|մինի|[Զորաց քարեր (Քարահունջ)Սյունիք Հայաստան]]

## Հայտնի կրոմլեխներ
*Սթոունհենջի կրոմլեխ - Մեծ Բրիտանիա
*Էյվբերիի կրոմլեխ - Մեծ Բրիտանիա
*Կառնակի կրոմլեխ - Ֆրանսիա
*Քարահունջ (Զորաց քարեր) - Հայաստան
[300px|մինի|[ՍթոունհենջՄեծ Բրիտանիա ]]

## Տես նաև
*Կոթող
*Մենհիր
*Դոլմեն
*Վիշապ
*Ստելա

## Արտաքին հղումներ
* Անգլիայի մեգալիթյան կառույցները
* Գյոբեկլի Թեփե
[300px|մինի|Երկար Մեգը և իր դուստրերը<br>[Մեծ Բրիտանիա]]

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Մեգալիթյան կառույցներ

[250x250px|մինի|Մեգալիթյան կառույց<br> [Բրետան]]
**Մեգալիթյան կառույցներ** (հուն. μέγας - մեծ, λίθος - քար) դամբարանային, մեմորիալ կամ պաշտամունքային հնագույն կառույցներ՝ կատարված անմշակ կամ կոպիտ մշակված մակերեսով մեծածավալ քարերից։

## Ժամանակը և տարածքը
[մինի|[Մոնղոլիա|375x375փքս]]
Մեգալիթյան կառույցները վերաբերվում են հիմնականում էնեոլիթին և բրոնզե դարին, Հայաստանում և Անգլիայում՝ նաև նեոլիթին։ Մեգալիթյան կառույցները տարածված են Արևմտյան Եվրոպայում (Ֆրանսիա, Անգլիա, Բալկանյան, Պիրենեյան, Ապենինյան և Սկանդինավյան թերակղզիներ),Աֆրիկայի հյուսիսում (Թունիս, Եգիպտոս), Պարսկաստանում, Հնդկաստանում, Կորեայում, Կովկասում, Ղրիմում, Սիբիրում։ Շատ կան Հայաստանի տարածքում՝ Աշտարակում, Սևանում, Սյունիքում։

Առավել նշանավորն է Սյունիքի «Երիվարաց դաշտ» տեղանքի դոլմենը։

## Մեգալիթյան կառույցների տեսակները

*Մենհիր
*կրոմլեխ
*Դոլմեն
*Վիշապ
*Քարարկղներ
*Դամբարանաբլուր

## Տես նաև

*Սթոունհենջ
*Զորաց Քարեր

## Արտաքին հղումներ
* Մեգալիթյան կառույցների տարածքային քարտեզ
* Մեգալիթյան կառույցները բրիտանական կղզիներում
* Մենհիրների հանելուկային աշխարհը 

Կատեգորիա:Հուշարձաններ
Կատեգորիա:Հնագիտություն
Կատեգորիա:Նախնադարյան Եվրոպա
Կատեգորիա:Մեգալիթ
Քարարկղեր

մինի
**Քարարկղեր**, *քարարկղային դամբարաններ*, քարե սալերով շարված դամբարանային ուղղանկյունաձև կառույցներ։ Տարածված են եղել հիմնականում բրոնզի դարում։ Օգտագործվել են անհատական և խմբական թաղումների համար։ Երբեմն քարարկղերի վրա բարձրացվել են դամբարանաբլուրներ։ Քարարկղերում թաղման ավանդույթը հատուկ է եղել Կովկասի և Հարավային Կովկասի (այդ թվում՝ նաև Հայաստանի) գրեթե բոլոր շրջաններում (Հյուսիսային Կովկասում՝ մինչև 19-րդ դարը), Ղրիմում։ Քարարկղերից հայտնաբերվել են բրոնզե բազմաթիվ զենքեր, գործիքներ, զարդեր, կավանոթներ և այլն։

Կատեգորիա:Հնագիտություն
Կատեգորիա:Մեգալիթյան կառույցներ
Կատեգորիա:Դամբարաններ
Մեանդր (այլ կիրառումներ)

**Մեանդր** կարող է վերաբերել․

*Մեանդր (զարդանախշ) - զարդանախշ է, որը լայն կիրառում է ունեցել Հին Հունաստանում։
*Մեանդր (գետի գալար) - գետի հունի սահուն գալարը։
*Մեանդր (ռադիոտեխնիկա) - թվային ազդանշանի տեսակ է։
*Մեծ Մենդերես - (նախկինում Մեանդր), գետ է Թուրքիայում։ Կա նաև Փոքր Մենդերես։
Մեանդր (զարդանախշ)

[300px|thumb|Ճանապարհի հատված [Հրոդոսից մեանդրի տեսքով ]]
**Մեանդր** (հուն. - μαίανδρος)՝ ոլորանաշխ երկրաչափական զարդանախշի տարածված տիպ է։ Ունի ուղիղ անկյունով բեկված գծի տեսք։ Լայնորեն կիրառվել է Հին Հունաստանում և խորհրդանշում էր անմահություն։ Մեանդր է անվանվել փոքր Ասիայի ոլորապտույտ Մեանդր (Մեանդրոս) գետին նմանեցվելով։

## Մեանդրի տեսակները

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զարդանախշ
Մեծ Մենդերես

**Մեծ Մենդերես** (, Մեանդրոս, ), պատմականորեն՝ *Մեանդր*, գետ ներկայիս Թուրքիայի հարավ-արևմուտքում։ Երկարությունը 548 կմ է։ Սկիզբ է առնում Անատոլիական սարահարթից, թափվում է Էգեյան ծով։ Ստորին հոսանքում առաջացնում է բազմաթիվ գալարներ։ Մեծ Մենդերեսի հին անվանումը դարձել է գետային գալար նշանակող հասարակ անուն։

Մեանդրը խոր գետ է, սակայն՝ ոչ այնքան լայն. շատ տեղերում նրա լայնությունը հավասար է խորությանը։ Գետը նավարկելի է միայն փոքր նավերի համար։ Այն հաճախ դուրս է գալիս իր ափերից, զգալի քանակությամբ տիղմ է տանում մինչև գետաբերան, ինչի հետևանքով ժամանակի ընթացքում ծովափը 20-30 ստադիա հեռացել է նախկին դիրքից, և մի քանի փոքր կղզիներ միացել են ցամաքին։

### Առասպելաբանություն
Զուգադրվող գետային աստվածը նույնպես Մեանդր է կոչվում. նա Օվկիանոսի և Թետիսի որդիներից մեկն է։

Ըստ մի ավանդազրույցի՝ Մեանդրը Էլիդայում երկրի խորքում կապվում է Ալֆեյոս գետի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Marc Müllenhoff: *Geoarchäologische, sedimentologische und morphodynamische Untersuchungen im Mündungsgebiet des Büyük Menderes (Mäander), Westtürkei.* Marburger Geographische Schriften, 141, Marburg/Lahn 2005.
* Peter J. Thonemann: *The Maeander Valley : a historical geography from antiquity to Byzantium.* Cambridge 2011.
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Bewässerung am Menderes, արբանյակային պատկեր
* http://www.landschaftsmarketing-geotourismus.de/tl_files/artikel/referenzen/publikationen/Poster_TagderErde.pdf (PDF; 1,6&nbsp;MB)

Կատեգորիա:Էգեյան ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի ազգային այգիներ
Մեծ Մենդերես
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
1920-1929 թթ. հայկական կինոնկարներ

1920 - 1929 թվականների Հայկական կինոնկարներից նշված են միայն առավել արժեք ներկայացնողները։


## Արտաքին հղումներ
* Armenian film  Հայկական ֆիլմերի ցուցակը համացանցում
* Armenian films at '''Փարաջանով.com'''

Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Սարապատ

**Սարապատ** (նախկին անվանումը՝ *Սամուռլի*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 21 կմ հյուսիս-արևելք, Չիչկան գետի վերին հոսանքի ձախափնյակում, Գոգարանց լեռների լանջին։ Վերանվանվել է **Սարապատ** 1946 թ. նոյեմբերի 12-ին

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սարապատի մշտական բնակչությունը կազմել է 109, առկա բնակչությունը՝ 107 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները 1828-1829 թթ.-ին գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Բասենի շրջանի գյուղերից։

Սարապատի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սարապատում կա Սբ. Սարգիս եկեղեցի։

## Տես նաև
* Սարապատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տարածաշրջանի քարտեզ
* Սարապատ գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Աշոցքի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ֆեթհիյե Չեթին

**Ֆեթհիյե Չեթին** (), թուրք իրավաբան, գրող և մարդու իրավունքների պաշտպան։

## Կենսագրություն
Ֆեթհիյե Չեթինը ծնվել է Մադենում։ Տարրական, միջնակարգ կրթություն ստացել է Մահմուդիյեում, Մադենում և Էլյազիգում։ Ավարտել է Անկարայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Եղել է Ստամբուլի փաստաբանների կոլեգիայի, Մարդու իրավունքների պաշտպանության գործադիր կոմիտեի անդամ և փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության աշխատանքային խմբի խոսնակը։ Հրանտ Դինքի ընտանիքի փաստաբանն է։

Չեթինը ունի հաջող իրավաբանական պրակտիկա Ստամբուլում և մյուսների թվում, պաշտպանն է եղել 301 հոդվածով մեղադրվող Հրանտ Դինքի դատավարությանը։

Լայն ճանաչում Չեթինը գտավ իր ինքնակենսագրական վիպակի 2004 թ. հրատարակումից հետո՝ «Մեծ Մայրս» (թուրք.՝ *Anneannem*) անվանմամբ։ Վիպակը պատմում է Ֆեթհիյեի մայրական տատիկ Հրանուշի մասին, որը մազապուրծ լինելով 1915 թվականի եղեռնից, իր փրկումն է գտնում մի թուրք զինվորականի տանը որպես խորթ դուստր՝ ստանալով *Սեհեր* անունը, սակայն և արժանանում է աղախինի վերաբերմունքի խորթ մոր կողմից։ Հետագայում թուրք ամուսնու կնության գնալով և դառնալով իսլամադավան ընտանիքի հարգված մայր` Հրանուշը երբեք չի մոռանում իր հայ արմատները և կյանքի վերջին տարիներին իր ով լինելու գաղտնիքն է բացում թոռանը՝ Ֆեթհիյեին, խնդրելով գտնել Միացյալ Նահանգներում բնակվող իր հարազատներին՝ փրկված եղբորն ու եղեռնից հետո ծնված քրոջը, որոնց Չեթինը հանդիպում է Նյու Ջերսիում տատիկի մահից հետո։

Վիպակը առաջին գրական գործերից է, որը լուսաբանում է Մեծ Եղեռնի տարիներին թուրքացված հայազգի նախնիներից սերած ժամանակակից թուրքերի գոյության փաստը, որոնց թիվը տարբեր գնահատումներով հասնում է գրեթե երկու միլիոն անձի արդի Թուրքիայում։

Վիպակը թարգմանվել և հրատարակվել է մի քանի լեզուներով, այդ թվում նաև հայերեն։ Հայերեն թարգմանությունը կատարվել է բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ռուբեն Մելքոնյանի կողմից։

Ֆեթհիյե Չեթինը և Այշեգյուլ Ալթնայը գրել են «Թոռներ» գիրքը, որը «Մեծ մայրս» գրքի նման, ներկայացնում է 1915 թվականի ողբերգության ընթացքում իսլամ ընդունած, թրքացած հայ կանանց այսօրվա թոռների պատմությունները։ Հեղինակները գրքում բարձրաձայնում են կարևորագույն հարցեր, թե ինչու տատիկների ու պապիկների հայ լինելու մասին 100 տարի անց լսելն այդքան դաժան և ցավոտ է թոռների համար։

## Մրցանակ
*Ամերիկայի հայ ազգային կոմիտեի «Ազատության մրցանակ», 2015

## Տես նաև
*Մեծ մայրս (հուշագրական վիպակ)
*Թոռներ (հուշագրություն)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Fethiye Cetin Speaks at 8th Hrant Dink Commemoration in Toronto

Կատեգորիա:Թուրքահայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված գրողներ
Կատեգորիա:Թուրք կին գրողներ
Կատեգորիա:Թուրք լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայկական ծագմամբ թուրքեր
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների թուրք ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Անկարայի համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անձինք Խարբերդից
301-րդ հոդված (Թուրքիայի քրեական օրենսգիրք)

աջից|մինի|301 հոդվածի հանդեպ ցույց Գերմանիայում Թուրքիայի դեսպանատան առջև։

**301-րդ հոդված**, թուրքական քրեական օրենսդրության հոդված, որն անօրեն է դարձնում Թուրքիայի, թուրք ազգության կամ թուրքական կառավարական կառույցների վարկաբեկումը։ Այն ուժի մեջ է մտել 2005 թ. հուլիսի մեկին և ընդունվել է որպես քրեական օրենսդրության բարելավման փաթեթի մի մաս Թուրքիայի Եվրամիության անդամակցելու բանակցությունները սկսելուց առաջ, որն իր նպատակը ուներ Թուրքիան Եվրոպական Միության չափանիշներին հասցնելը։ Պաշտոնական ուժի մեջ մտնելուց ի վեր, հոդվածը դարձել է բազում բանավեճերի առարկա՝ հոդվածի կողմից խոսքի ազատության իրավունքների սահմանափակման պատճառով։

Մինչև 2008 թ. ապրիլի 30-ին կատարված փոփոխությունները, օրենքը որպես հանցանք էր ճանաչում «թրքության» վարկաբեկումը։ Այս հոդվածի ուժի մեջ մտնելուց սկսած ավելի քան 60 քրեական գործ է հարուցվել, որոնցից մի քանիսը ընդգրկել են մեծ ճանաչում ունեցող մեղադրյալներ և որպես հետևանք մեծ հրապարակայնացում են ստացել։ Քեմալ Կերինչսիզի ղեկավարած *Մեծ Իրավաբանների Միությունը* (թուրքերեն՝ *Büyük Hukukçular Birliği*) կանգնած է 301 հոդվածով հարուցված գրեթե բոլոր գործերի դատավարության ետևում։ Կերինչսիզը ներկայացրել է մեղադրող կողմը 40 դատավարություններում, որոնք ընդգրկում են բոլոր ճանաչված մեղադրյալների գործերը։

2008 թ. ապրիլի 30-ին մի շարք փոփոխություններ են մտցվել 301 հոդվածում, սրանց թվում նաև մի լրացում, որն պարտավորեցնում է իրավաբանության նախարարի թույլտվության ստացումը քրեական գործի հարուցման համար։ Այս փոփոխությունը ներկայացվել է հնարավոր չարաշահումները կանխելու համար, մանավանդ մեծ ճանաչում ունեցող անձանց հանդեպ, և որպես նախորդ տարբերակի օրինական անցքերը փակելու փորձ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թուրքիայի քրեական օրենսգիրք 

Կատեգորիա:Թուրքիայի իրավունք
Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Քրեական օրենսդրություն
Կատեգորիա:Թուրքական ազգայնականություն
Կատեգորիա:Օրենքներ
Կատեգորիա:Քրեական իրավունք
Կատեգորիա:Գրաքննությունը Թուրքիայում
Սարգիս Սաֆարյան

**Սարգիս Արքեպիսկոպոս Սաֆարյան** (), եղել է հայ արքեպիսկոպոս, առաջնորդ Կեսարիա և Գաղատիա։ Սովորել է Կոստանդնուպոլսում, 1719 թվականին աշակերտել է Հովհաննես Կոլոտ պատրիարքին։

Նա մեկնել է Հռոմ և ապա Վենետիկ, ուր նրան հաջողել է գրադարան հիմնել։ 1747 թվականին Վենետիկում համագործակցել է Անտոնի Բորտոլիի հետ, որի տպարանում մինչև 1752 թվականը հրատարակել է 15 անուն գիրք՝ Նոր կտակարան (1751 թվական), «Պատմութիւն վարուց Յօհաննու Ոսկեբերանի» (1751 թվական)։ 1752 թվականին Հովհաննես Չելեպի Սեղբոսյանի նվիրատվությամբ տպագրել է Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ը և «Աշխարհագրութիւնը»-ը (1 գրքով), Էֆիմերտեի գուշակությունները, Խորենացու պատմությունը և աշխարհագրությունը։

Վենետիկից վերադարձել է Պոլիս, ուր որպես կաթոլիկ հալածվելով փախել է Եվրոպա։ Վախճանվել է 1773 թվականին Լիվոռնոյում։

## Աղբյուրներ
* Րաֆֆի օրացոյց, Թեհրան, Իրան, 2008
* Էֆիմէրտէ, Տպարանի Տր. Յովսէփայ Ստափփանուէան, Կալկաթայ, 1798

Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե արքեպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ
Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե արքեպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:թուրքահայ կրոնական գործիչներ
Էֆիմերտե

[230px|մինի|Էֆիմերտեյի [1798 թվականի Կալկուտայում տպագրված առաջին էջը]]
**Էֆիմերտեն** ( «օրագիր», «առօրյա դեպք»), նաև՝ **Էֆիմէրտէ**, **Էֆիմերտէյ**, կամ **Եփրեմվերդին**

## Էփիմերտե՝ օրագիր
Հնում պետական, քաղաքական ու ռազմական գործիչների օրագրերը։ Եգիպտոսում և Հին Հունաստանում Էփիմերտեներում նշում էին ամենօրյա տեղեկություններ, հաշվետվություններ։ Հայտնի են Ալեքսանդր Մակեդոնացու Էփրիմերտեները։

## Էփրիմերտե՝ Աստղագուշակության գիրք
Աստղագիտական հատուկ տվյալներ պարունակող աղյուսակներ և հին օրացույցներ։

## Հետագա զարգացումները
Հետագայում Էփրիմերտեներում մեծ տեղ են հատկացվել գուշակումներին, երազահանությանը, գրբացությանը, ժողովրդական բժշկությանը, փիլիսոփայական դատողություններին։ Առաջին աստղագիտական Էփրիմերտեն, կազմված 30 տարվա համար, լույս է տեսել 1476 թ., Նյուրնբերգում։ Հետագայում հրատարակվել են Էփրիմերտեներ 100 տարվա համար։

## Էֆեմերիդները ժամանակակից աստղագիտությունում
Ժամանակակից աստղագիտությունում **Էֆեմերիդներ** են անվանվում երկնային մարմինների տեղադրության մասին տեղեկությունները։ Դրանք հաշվարկվում են համապատասխան ծրագրային ապահովման միջոցով տարբեր մոլորակների, արբանյակների, աստերոիդների, գիսաստղերի և այլ մարմինների համար, ցանկացած ժամանակային միջակայքի համար։ Արեգակնային համակարգի էֆեմերիդները կարևոր նշանակություն ունեն տիեզերական սարքերի նավավարության համար։

Էֆեմերիդների հաշվարկման ծրագրային ապահովումը ազատ հասանելություն ունի, այս ծրագրերից որոշները ունեն նաև արդեն իսկ հաշվարկված էֆեմերիդներ։

## Հայկական Էփրիմերտեները
Հայերեն առաջին Էփրիմերտեն լույս է տեսել 1748-ին Վենետիկում։ Հայերեն Էփրիմերտեներում շարադրվել են նաև հռոմեական և հայկական տոմարների աղերսները։ Էփրիմերտեն հայտնի է նաև "Եփրեմվերդի" սխալ անվամբ, ժողովրդական ստուգաբանությամբ՝ իբրև կոնկրետ անձնավորության մարգարեություն։

## Աղբյուրներ
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստղագուշակություն
Շատրվանագլուխը

**Ակունքը**, Այն Ռենդի գրքերից։ Նա գրքի վրա աշխատելը սկսել է 1935 թվականին։ 1937 թվականին նա ժամանակավոր դադարեցրել է աշխատանքը՝ գործելու համար Անթեմի վրա։ Ճարտարապետ Հաուարդ Ռորքի բնութագրում նա առաջին անգամ ներկայացրեց այն տեսակի հերոսը, որին ցույց տալը իր գրելու իսկական նպատակն էր՝ Կատարյալ մարդը, մարդն ինչպես «կարող է լինի և պիտի լինի»։ Գրքում ներկայացված է Այն Ռենդի փիլիսոփայություն՝ օբյեկտիվիզմի մանրամասերը վեպի կերպ։ Այն մերժվում է տասներկու հրատարակողների կողմից մինչև Բոբզ-Մերիլ հրատարակչությունը ընդունում է այն և հրատարակում 1943 թվին, երբ նա մեծագնայուն հաջողություն է ձեռք բերում և իր հեղինակի համար շահում անհատապաշտության չեմպիոն անվանումը։

Գրքի անունը ծագում է Այն Ռենդի այն նախադասությունից, թե. «Մարդու ես-ը մարդկային առաջադիմության ակունքն է»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեջբերումներ Սկզբնաղբյուրից

Կատեգորիա:1943 վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր
Կատեգորիա:Էկրանավորված ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Հեռուստասերիալների հիմք ծառայած ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:1943 թվականի ամերիկյան վեպեր
Բաուհաուզ (այլ կիրառումներ)

**Բաուհաուզ** կարող է վերաբերել․

* **[[Բաուհաուզ]]** (գերմ. - Bauhaus), լրիվ անվանումը՝ Շինարարության գեղարվեստական ձևաստեղծման բարձրագույն դպրոց (Hochschule für Bau und Gestaltung ) - ուսումնական հաստատություն և ճարտարապետա-գեղարվեստական միություն էր Գերմանիայում։
* **[[Bauhaus]]** - Մեծ Բրիտանական ռոք խումբ է։
Ասմա ալ-Ասադ

**Ասմա Ֆաուազ Ախրաս** (, ‎), ճանաչված իր ամուսնու՝ Սիրիայի նախագահ Բաշար ալ-Ասադի ազգանունով **Ասմա ալ-Ասադ**, Սիրիայի առաջին տիկինն է։ Նա ծնվել է Լոնդոնում, (Անգլիա) օգոստոսի 11, 1975, բայց իր ընտանիքը ծագումով Հոմսից է, (Սիրիա)։ Ասմա ալ-Ասադն ամուսնացել է Բաշար ալ-Ասադի հետ 2000 թվականին։

Նա զբաղվել էր առևտրական բանկային գործով ամուսնությունից առաջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիրիայի առաջին տիկիններ
Աշոտ Ախպերջանյան

**Աշոտ Գևորգի Ախպերջանյան**, հայ ֆիզիկոս, Ա. Ի. Ալիխանյանի անվան Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ։

Արժանացել է Պողոսյան մրցանակին՝ 2005 թվականին, և Դեկարտի անվան մրցանակին՝ 2007 թվականին, երկուսն էլ Ֆելիքս Ահարոնյան, և Վարդան Սահակյանի հետ միասին։

Դեկարտի անվան մրցանակը նա շահել է Բարձր էներգիաների ստերեոսկոպիկ համակարգ «ՀԵՍՍ» համագործակցության մեջ դիտակների ստեղծման մեջ ներդրում անելու համար, որոնցից մեկն էր 60 սմ տրամագիծ ունեցող հայելիների մի մասը պատրաստվել է ԵրՖԻ-ում հատուկ տեխնոլոգիայով, որի շնորհիվ դրանք կարող են օգտագործվել բացօթյա պայմաններում առանց էական փոփոխությունների։ «ՀԵՍՍ» համագործակցությունը մասնակցում են մոտ 100 ֆիզիկոսներ 9 երկրներից, իսկ նա մեկն էր երեք Եվրոպական հանձնաժողովի ֆինանսավորած ծրագրերից որ բաժանեցին 1 միլիոն եվրո արժողությամբ Դեկարտյան մրցանակը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Վալտեր Գրոպիուս

**Վալտեր Գրոպիուս** (, ), գերմանացի ճարտարապետ է և տեսաբան, Բաուհաուզի հիմնադիրը, ֆունկցիոնալիզմի ներկայացուցիչ։

## Գործունեություն
1907 - 1910 թվականներին Միս վան դեր Ռոեի և Լե Կորբյուզեի հետ աշխատել է Պ. Բեռնսի արվեստանոցում։ 1919 - 1928 թվականներին ղեկավարել է Բաուհաուզը, 1929 - 1957 թվականներին եղել է ժամանակակից ճարտարապետական միջազգային կոնգրեսի (CIAM) փոխնախագահը։ Նացիստների իշխանության գալուց հետո արտագաղթել է Լոնդոն, ապա ԱՄՆ։ Գրոպիուսի ամվան հետ է կապված ճարտարապետության զարգացման առավել հետաքրքիր փուլերից մեկը՝ ֆունկցիոնալիզմի կազմավորումը։ Գրոպիուսը առաջիններից էր, որ իրացրեց ինդուստրիալ արտադրության հնարավորությունները, ստեղծելով ժամանակակից ճարտարապետության և դիզայնի նոր ձևեր։ Զբաղվելով շինարվեստի սոցիալական պրոբլեմներով՝ Գրոպիուսը սակայն դուրս չեկավ ռեֆորմիստական պատրանքների սահմաններից, հուսալով որ բանական ճարտարապետությունը ի վիճակի է հասարակության մեջ արմատավորել սոցիալական հարաբերությունների խելամիտ ձևեր։

## Աշխատանքները

* «Ֆագուս» գործարանը, Ալֆելդ
* Գյուղատնտեսական գործարանի մասնաշենքը «Gebr. Kappe & Co.», Ալֆելդ
* Պրոֆեսոր Ֆելիքս Աուերբախի բնակելի տունը, Իենա
* Բաուհաուզ, Դեսսաու
* Meisterhäuser (Wohnhäuser der Bauhaus-Lehrer), Bauhaus Dessau, 1925 - 1926
* Zwei Häuser in der Weißenhofsiedlung in Stuttgart, 1927
* Wohnhaus für Therese Zuckerkandl, Իենա, 1927 - 1929
* Karlsruhe, Siedlung Dammerstock, 1928 - 1929
* Gropius Haus, Lincoln, Massachusetts, 1937
* Packaged House System zusammen mit Konrad Wachsmann (Lincoln (Massachusetts, USA)), 1941 - 1943
* Harvard University Graduate Center als erstes Projekt der TAC, 1948 - 1950
* Wohnhaus Stichweh, Hannover, 1952 - 1953
* Universität Bagdad, als weiteres Projekt der TAC, 1957
* Pan-Am-Wolkenkratzer in Manhattan, 1957-1959
* Planung der Gropiusstadt im damaligen West-Berlin, սկսած 1960 (հետո փոխվել է)
* Botschaft der USA in Athen, 1956 - 1961
* Porzellanfabrik Rosenthal am Rotbühl, 1965 Սելբա
* Die Glaskathedrale (պաշտոնական անվանումը Thomas Glaswerk), 1968 Ամբերգ

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Bauhaus-Dessau Wohnheim Balkone.jpg|Հանրակացարանի շենքը Բաուհաուզում
Պատկեր:Gropius House, Lincoln, Massachusetts - View from Side Rear.JPG|Գրոպիուսի տունը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վալտեր Գրոպիուսի տունը, Լինքոլն, Մասսաչուսսեթս 
* Ինտերբաուի բնակարանները
* Քոլեջը Իմպինգտոնում
* «Ֆագուս» գործարանը, Ալֆելդ 
* Բաուհաուզը Ամերիկայում 
* Դիզայների դիմանկարը rosenthalusa.com կայքում
* Գրոպիըսը Բաուհաուզում

Կատեգորիա:1883 ծնունդներ
Կատեգորիա:1969 մահեր
Կատեգորիա:Գերմանացի դիզայներներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Բեռլին քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Բուրրա հրովարտակ

**Բուրրա Հրովարտակը** մշակվել է Ավստրալիայի պատմական արժեք ունեցող շենքերի վերակառուցման համար։

## Բացատրություններ
Բուրրա Հրովարտակի համաձայն կա նորոգման երեք մակարդակ ժառանգական կառուցվածքների համար՝
* Պահպանում - Կառուցվածքը պահել եղած վիճակով և ավելի մաշումի դիմացն առնել
* Վերականգնում - Կառուցվածքը վերադարձնել նախկին վիճակի ներկա նորոգելով եղած կմախքը՝ առանց նոր նյութերի օգտվելու
* Վերակառուցում - Կառուցվածքը վերադարձնել նախկին վիճակի նոր նյութերից օգտվելով նախկին կմախքում

## Բուրրա Հրովարտակի ընթացքը
# Ճանաչել շենքի տեղանքը և շրջապատը, ապահովել տարածքի անվտանգությունը
# Տեղեկություններ հավաքել և արձանագրել տարածքի վերաբերյալ, նրա կարևորությունը իմանալու համար փաստագրական, բանավոր, ֆիզիքական աղբյուներից
# Շենքի կարևորության գնահատումը
# Պատրաստել շենքի կարևորության գնահատման փաստաթղթերը
# Ճանաչել պարտականությունները, որոնք առաջանում են շենքի կարևորությունից ելնելով
# Տեղեկություններ հավաքել օտար ֆակտորնորի մասին, որոնք կազդեն ապագա տարածքին
# Ստեղծել գործունեության ծրագիր
# Ստեղծել գործունեության ծրագրի փաստաթուղթ
# Կառավարել տարածքը՝ համեմատելով գործունեության ծրագրին
# Վերանայում

## Աղբյուրներ
* 

Կատեգորիա:Ավստրալիայի բնություն
Պահպանում (ճարտարապետական)

[մինի|[Ակրոպոլիսի պահպանումը՝ Աթենքում]]

**Պահպանումը** ճարտարապետական բառ է, որը հիմնականում վերաբերվում է շատ կարևոր կառույցները պահպանելուն, ինչպես բացատրվել է Բուրրա Հրովարտակով։ Պատմական վերապահպանությունը մասնագիտական այն աշխատանքն է, որը աշխատում է պահպանել հնության կարողությունը։ Վերապահպանության իմաստը արմատավորվում է մշակույթի և սոցիալական ընթացքը, որը ընթանում է՝ ինչպիսի ճշտությամբ պետք է արտահայտվի պատմական կառույցներում։

## Տես նաև

* Վերականգնում (ճարտարապետական)
* Վերակառուցում (ճարտարապետական)

Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Վերակառուցում (ճարտարապետական)

**Վերակառուցումը** ճարտարապետական մեթոդ է, որի նպատակն է հին շենքը վերադարձնել ավելի վաղ իմացած վիճակի, օգտագործելով ավելի ժամանակակից նյութեր, որոնք նախկինում չեն կիրառվել այդ շենքում։ Մեթոդն բացատրվել է Բուրրա Հրովարտակով։ Այս մեթոդը վերաբերվում է նաև ներքին հատակագծային փոփոխություններին։ Վերակառուցման ամենածայրահեղ ձևը՝ ամբողջովին քանդված շենքի կրկնօրինակ ստեղծելն է։

Կրկնօրինակ շենքերի բարձրացնելը հաճախ նշանաձող հուշարձանների կործանման արդյունք է, որը տարածքի շատ բնակիչների կողմից տրավմատիկ է տարվում, երբեմն ծրագրման սխալները և քաղաքականորեն մղված կործանումը այսպես են ճշտվում։

[մինի| Ֆրաենքիրշի վերակառուցումը՝ [Դրեզդենում]]
Օրինակներ են Յոնգինգմեն (նախկին Պեկին քաղաքի դարպասը, որը ժամանակավոր զոհ էր գնացել խցանման բարելավմանը, Ս. Մարքի կմպանիլ (փլվեց 1902 թ-ին), Սևագլուխների տունը (Ռիգա), Իբերյան Դարպասը և մատուռ Մոսկվայում, Քրիստոս Փրկչի Մայր Տաճարը Մոսկվայում (Ստալինիզմի զոհեր էին, Ֆրաենքիրշը և Սեմպերոպերը Դրեզդենում (ռմբակոծվեց 2-րդ համաշխարհային պատերազմի վերջին)։ Բոլոր այս նշանաձող շենքերը հիմնականում նոր են և նաև կրկնօրինակներ են այն շենքերի, որոնք կործանվել են պատմական և բնական աղետներով։

Հատկապես ճանաչված օրինակներից է 1945 թվականից հետո Վարշավայի պատմական քաղաքակենտրոնի վերակառուցումը։ Հին Վարշավան և թագավորական ամրոցները շատ էին վնասվել 2-րդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում։ Այն սիստեմատիկ կերպով գետնին հավասարվեց գերմանական զորքերի կողմից՝ Վարշավայի ապստամբությունից հետո՝ 1944 թվականին։ Վարշավայի պատմական կենտրոնը (օր. Ս. Ջանի Մայր Տաճարը, Ս. Քազիմիերզ Եկեղեցին, Ուվազդո Ամրոցը), ինչպես նայև Ստառի-Մոստի կրկնօրինակը, որոնք վերջերս են կառուցել Մոսկվայում, որոնք էլ արձանագրվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-յի ցանկում։

Վերակառուցված և կրկնօրինակված շենքերի քննադատողները նրանց տեսնում են, որպես պատմական կեղծում, և որպես մի տեսակ «Ճարտարապետական կեղծիքի ստեղծում»։ Մեծ մասամբ վերակառուցման կանոնները (ինչպես Բուրրա և Վենետիկի Հրովարդակները՝ առաջարկում են, որ նոր կառուցումը տարբերվի բնօրինակից):

## Տես նաև
* Վերականգնում (ճարտարապետական)
* Պահպանում (ճարտարապետական)

## Արտաքին Հղումներ
*

Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Շինարարություն
Վահան (այլ կիրառումներ)

**Վահան** կարող է վերաբերել՝

* Վահան - մ.թ.ա. 371—351 թթ. հայոց թագավոր,
* Վահան - Պավլիկյան շարժման հայազգի առաջնորդ,
* Վահան - 7-րդ դարի բյուզանդացի հայազգի զորավար,
* Վահան - հասարակածի համաստեղություն,
* Վահան - երկրաբանական պլատֆորմի առավել հզոր դրական կառուցվածք,
* Վահան - կտրող, հարվածող կամ խոցող սառը զենքերից պաշտպանվելու հնագույն զինատեսակ է,
* Վահան - հայ տղամարդու տարածված անուն է,
* Վահան - գյուղ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում։
* Վահան - Վահան Մանասյանի կողմից նախագծված հրացան։
* Վահան - հայ բժիշկ
* Վահան - շաբաթաթերթ, լույս է տեսնում 1991 թվականից, Պլովդիվում՝ բուլղարերեն, հայերեն
Վահան (աղանդապետ)

**Վահան** (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), Պավլիկյան շարժման հայազգի առաջնորդ է, թվով վեցերորդ աղանդապետը։ Գործել է VIII դարի վերջից IX սկզբին, հավանաբար Նեոկեսարիայի շրջանում (Փոքր Հայք)։ Բյուզանդական աղբյուրները Վահանին անվանում են «զազիր» մականվամբ, գրում, թե իբրև ապօրինածին էր։ Վահանն ապավինել է իր նախորդի՝ Հովսեփ Եպափրոդիտոսի գաղափարներին, Սերգիոս Տյուքիկոսի գաղափարական նորամուծությունների դեմ գլխավորել պահպանողական թևը։ Վահանը և նրա կողմնակիցները՝ «վահանյանները», այդ պայքարում պարտություն են կրել։ Աղանդապետ է դարձել Սերգիոս Տյուքիկոսը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պավլիկյան շարժում
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
ԱՀԿ (այլ կիրառումներ)

* **ԱՀԿ** - Առևտրի Համաշխարհային Կազմակերպություն
* ԱՀԿ - Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն
Ալ-Ային

**Ալ-Ային** (արաբ. العين, "աղբյուր"), բնակչությամբ 4-րդ քաղաքը Միացյալ Արաբական Էմիրություններում։ Գտնվում է Աբու Դաբիի Էմիրությունում, մայրաքաղաքից 148 կմ դեպի արևելք, Օմանի սահմանի վրա, Բուրեյմի օազիսի շրջանում։ ՄԱԷ-ի միակ խոշոր քաղաքն է, որը գտնվում է ծովից բավականին հեռու։ Բնակչությունը կազմում է 422 000 մարդ (2005)։ ՄԱԷ-ի 4-րդ, իսկ Աբու Դաբիի Էմիրության 2 քաղաքն է։ Ալ-Այինում է ծնվել երկրի առաջին նախագահ և Աբու Դաբիի ղեկավար Շեյխ Զաիդ բին Սուլթան Ալ-Նախայիանը։ Քաղաքի գեղատեսիլ վայրերի թվին են պատկանում կենդանաբանական այգին, կարուսելների այգի «Fun City»-ին, պատմական թանգարանները, բազմաթիվ այգիներ, հանգստի գոտիներ, ներառյալ Ջեբել Հաֆիթ սարը, որի ստորոտին տեղակայված են հանքային ջրերի աղբյուրներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄԷ-ի քաղաքներ
Կատեգորիա:Աբու Դաբի
Ֆուջեյրայի Էմիրություն

**Ֆուջեյրա**, Էմիրություն ՄԱԷ-ի կազմում։

Ադմինիստրատիվ կենտրոնը **[[Ֆուջեյրա]]** քաղաքն է։ Բնակչությունը՝ 118 000 մարդ (2003)։ Տարածքը՝ 1150 կմ²։ Ֆուջեյրայի Էմիրության ափերը ողողում են Օմանի ծոցի և Հնդկական օվկիանոսի ջրերը։ Էմիրության տարածքը ծոցի ափով ձգվում է ավելի քան 90 կմ։ Էմիրության տարածքի մեծ մասը գրավում են լեռները։ Զբոսաշրջության տեսանկյունից էմիրությունը լավագույններից մեկն է երկրի տարածքում, այն հայտնի է ավազային ծովափներով, հրվանդաններով, բավականին շատ են հանքային ջրերի աղբյուրները, օազիսները։

Ֆուջեյրան ամենաերիտասարդ էմիրությունն է։ Մինչև 1953 թվականը գտնվել է Շարժայի Էմիրության կազմում։

Էմիրությունում բացակայում է ՄԱԷ-ի հարստության և բարգավաճման գլխավոր աղբյուրը՝ նավթը, սակայն դրա փոխարեն էմիրությունում տեղակայված է բավականին արագ ծարգացող նավահանգիստ։ Ձկնորսությունը և գյուղատնտեսությունը համարվում են էմիրության գործունեության հիմնական ճյուղերը։
636

Հանդիսանում է 7-րդ դարի չորրորդ տասնամյակի՝ 630-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 635 և 637 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր
* Ապրիլի 4 - Իսիդոր Սևիլյացի, արքեպիսկոպորս և գրող
* Վահան (զորավար)

## Ծանոթագրություններ
Վահան (երկրաբանական)

**Վահան**, երկրաբանական պլատֆորմների առավել խոշոր դրական ստրուկտուրան է, հակադրվում է սալին։ Վահանի սահմաններում երկրի մակերևույթ են դուրս գալիս խիստ մետամորֆացած մինչքեմբրյան բյուրեղային ապարներ (գրանիտներ, գնեյսներ, բյուրեղային թերթաքարեր), որոնք կազմում են պլատֆորմների հիմքը։ Վահանները ունեն անկանոն հարթ բարձրացումների ձև և սովորաբար երկրակեղևի բարձր մարզերն են։ Վահանների ուրվագծերը աչքի են ընկնում մեծ կայունությամբ երկարատև ժամանակահատվածի մեջ։ Տերմինն առաջարկել է Զյուսը 1885 թվականին մինչքեմբրյան ապարների խոշոր ելքերի համար Հյուսիսային Ամերիկայում (Կանադական վահան) և Եվրոպայի հյուսիսում (Բալթիական վահան)։ «Բյուրեղային վահան» տերմինն առաջարկել է Ն. Շատսկին 1947 թվականին։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տեկտոնիկա
Զայիդ իբն Սուլթան ալ-Նահյան

**Շեյխ Զաիդ բին Սուլթան Ալ-նահյան** (), 14-րդ ղեկավարը ալ-Նահյանների տոհմից, որը ղեկավարում է Աբու Դաբիի Էմիրությունը արդեն ավելի քան 250 տարի։

## Կենսագրություն
Շատ աղբյուրներ պնդում են, որ նա ծնվել է 1918 թվականին, որոշներն էլ 1916-ին (այդ ժամանակ բեդվինները չէին ֆիքսում երեխաների ծննդյան օրերը) Ալ-Ային քաղաքում։

1966 թվականին Շեյխ Զաիդը դարձավ Աբու Դաբիի նահանգի էմիրը։ Նույն տարվա դեկտեմբերին 6 նահանգներ (1972 թվականի փետրվարին նրանց միացավ Ռաս ալ-Խայմայի Էմիրությունը) միացան և հայտարարեցին նոր ֆեդերացիայի՝ Միացյալ Արաբական Էմիրությունների ստեղծման մասին, ընտրելով նրան նախագահ։ Այս փաստը հաստատեց ֆեդերացիայում Աբու Դաբիի դերը, որպես ամենամեծ, ամենաշատ բնակեցված, ամենահարուստ էմիրություն։ Մեծ է Շեյխ Զաիդի ներդրումը յուրահատուկ պետության ձևավորման մեջ։

Շեյխ Զաիդը զբաղեցնում էր ՄԱԷ-ի նախագահի պաշտոնը 38 տարիների ընթացքում։ 2001 թվականի դեկտեմբերի 2-ին նա վերընտրվեց 7-րդ անգամ 5-ամյա ժամկետով։

Ֆորբս հանդեսը գնահատել է նրա անձնական կարողությունը, որին հիմա ժառանգել է նրա ավագ որդին Խալիֆա իբն Զաիդ Ալ-նահայանը, կարողությունը կազմում է 20 միլիարդ դոլար։
Մահացել է 2004 թվականի նոյեմբերի 2-ին Աբու Դաբի քաղաքում։

Իր երկարատև կյանքի ընթացքում Շեյխ Զաիդը մեծացրել է 19 որդիներ, որոնք ներկայումս գրավում են բարձր պետական պաշտոններ կամ ունեն անձնական բիզնես։ Արևմտյան աղբյուրներից հայտնի է դարձել, որը Շեյխ Զաիդը ամուսնացած է եղել 9 անգամ, սակայն միաժամանակ չի եղել 4 կնոջից ավել, հակառակ պարագայում դա դեմ է իսլամական օրենքներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաբական Միացյալ Էմիրությունների նախագահներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ
Վահան (զինատեսակ)

[մինի|150px|[Վանի թագավորություն|Վանի թագավորության արքա Սարդուրի Բ- ի բրոնզե վահանը ]]

**Վահան**, կտրող, հարվածող կամ խոցող սառը զենքերից պաշտպանվելու հնագույն զինատեսակ է։ Մարտիկը կրել է սովորաբար ձախ ձեռքին (ներսի կողմից հարմարեցված կաշվե, փայտե կամ մետաղե հատուկ բռնակի միջոցով), իսկ աջ ձեռքով գործադրել հարձակողական զենքը։

## Ձևերը
մինի|150px|Կլոր վահան
Տարբեր ժողովուրդների մոտ հանդիպում են տարբեր ձևերի (կլոր, ձվածիր, եռանկյուն, ուղղանկյուն, բազմանկյուն և այլն) ու չափսերի վահաններ։ Հնագույն վահանները պատրաստել են փայտից կամ հյուսել ծառի դալար ճյուղերից, դիմացկուն դարցնելու համար պատել են կաշվով, ավելի ուշ նաև մետաղյա թիթեղներով։ Մ.թ.ա. II հազարամյակում Միջագետքի երկրներում և Հայկական լեռնաշխարհում տարածում են գտել նաև բրոնզե վահաններ։ Ուրարտական զորաբանակում կաշեպատ ու թիթեղապատ վահաններից բացի օգտագործվել են բրոնզե շրջանաձև վահաններ։ Ուրարտական արքաների բրոնզե վահանները, որոնք ունեն 0,7 մ - 1 մ տրամագիծ, արտաքին կողմից դրվագված ենկենդանիների (առյուծ, ցուլ) բարցրաքանդակ պատկերներով, սեպաձև արձանագրություններով (հիմնականում կրողի անունը)։ Դրանք ներսի կողմից ունեն մեկ մեծ և երկու փոքր բռնակ, մեծը՝ բռնելու, փոքրերը՝ կաշեփոկերով բազկին ամրացնելու համար։

Հին Հունական, Հռոմեական և հայկական զորաբանակներում ծանրազեն հետևակայինները կրել են երկար (մարդահասակ) վահաններ, որոնք զորաճակատը հմտորեն պաշտպանել են թշնամուց (վահանափակ շղթաներ ստեղծելու մարտավարական եղանակով) և յուրայինների համար հարձակման կամ պաշտպանության հնարավորություն են ստեղծել։ Զենք ու զրահի կատարելագործման հետ վահանները փոքրացել են։ հրազենի գյուտից հետո գործածումից դուրս են մղվել։

Պաշտպանական սպառազինության տեսակներից է ասպարը, որը կռվողները կրում էին թևի վրա՝ հակառակորդի հարվածներից . նետերից պաշտպանվելու համար։

## Օգտագործում
մինի|150px|Թափանցիկ վահանով զինված ոստիկան
Վահանը բացի պաշտպանական համարվել է զինվորի պատվի և հաղթանակի խորհրդանիշը։ Հնում զինվորները երդվել են վահանի վրա։ Վիրավոր կամ զոհված մարտիկին տարել են վահանի վրա։ Մարտի ժամանակ վահանի կորուստը համարվել է անպատվություն։ Ասպետի վահանին դիպչելը նշանակում էր մենամարտի հրավեր, մարտում զոհված ասպետի դին ծածկել են վահանով։ Այժմ շատ երկրների ոստիկաններ ցուցարարների դեմ դուրս գալուց օգտագործում են պոլիկարբոնատե կամ թիթեղյա վահաններ։

## Վահանը զինանշաններում
մինի|200px|Վահանը զինանշաններում
Դասական կամ ավանդական վահաններ.
# հին ֆրանսիական
# արդի ֆրանսիական (եվրոպական)
# օվալաձև
# նախատեսված տիկնանց համար
# քառանկյուն
# իտալական
# շվեյցարական
# անգլիական
# գերմանական
# լեհական
# իսպանական

## Արտաքին հղումներ
* Վ. Աբրահամյան *Միջնադարյան Հայաստանի զենքերի տեսակները* 1950 թ. Երևան
* С. А. Есаян *Оружие и военное дело древней Армении* 1966 г. Ереван

Կատեգորիա:Վահաններ
Կատեգորիա:Պաշտպանական զենքեր
Կատեգորիա:Զինանշանների բաղկացուցիչներ
Վահան (անձնանուն)

**Վահան**, տղամարդու հայկական անուն։ Յ. Մարկվարտը համարել է, որ Վահագն անվան կրճատ ձևն է («գ» բաղաձայնի կորուստով), իսկ Հ. Հյուբշմանը համարել է հայերեն անուն՝ հայկական վահան գոյականից, որը նշանակում է պաշտպանական զենք և առանձնացրել է «արև», «հուր» նշանակող մասնիկ ունեցող պարսկական անուններից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ
Գուսան (Կոմիտասի երգչախումբ)

**Գուսան**, Կոմիտասի երկսեռ երգչախումբն է։ Գործել է 1910 - 1915 թվականներին (1914 - 1915 թ.թ. կոչվել է «Հայ գուսան») Կոստանդնուպոլսում։ Համերգները տեղի են ունեգել Բերայի «Պտի-Շան» թատրոնի, «Յունիոն Ֆրանսեզ»-ի և այլ սրահներում։ Անձնակազմը՝ սկզբում 300, 1912 թվականից 200 հոգի էր։ «Գուսան»-ը ունեցել է պրոֆեսիոնալ բարձր մակարդակ, հանդես է եկել բազմաձայն կոնտրաստային կազմերով, մեծաթիվ ձայնաբաժանումներով ու մեներգիչներով նաև որպես կրկնակ խումբ։ Կատարել է Կոմիտասի խմբերգային երգերի, պարերգերի, ինչպես և հոգևոր ստեղծագործությունների ընդաձակ շարերը, «Պատարագ»-ը, հայրենասիրական երգերի մշակումները և արևմտաեվրոպական հեղինակների որոշ գործեր (մասնավորապես Վերդիի և Վագների օպերաներից հատվածներ)։ Համերգները հաճախ ուղեկցվել են Կոմիտասի բանավոր կամ տպագիր բացատրականներով։ «Գուսան»-ի ելույթները եղել են Կոստանդնուպոլսի ընդհանուր երաժշտական հայ ազգային կյանքի կարևոր երևույթ (1913 թվականի հոկտեմբերի 25-ի ելույթը դարձել է հայ գրերի գյուտի 1500 և տպագրության 400- ամյակների տոնակատարության կարևոր օղակներից մեկը)։ «Գուսան»-ում մասնագիտական պատրաստություն են ձեռք բերել «Կոմիտասյան հինգ սաները»՝ Բարսեղ Կանաչյանը, Միհրան Թումաճանը, Վարդան Սարգսյանը, Վաղարշակ Սրվանձտյանը, Հայկ Սեմերճյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքահայ մշակութային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Թուրքահայ երաժշտություն
Գուսան երգչախումբ

**Գուսան**, երկսեռ երգչախումբ, ստեղծուած Կոմիտաս վարդապետի ջանքերով 1910ին Պոլիս։ Գուսան Երգչախումբը վերակազմել է Բարսեղ Կանաչյանը Բեյրութում (Լիբանան)։ Գործել է 1933-1961 թվականներին։ Անդրանիկ համերգը տեղի է ունեցել Բեյրութի «Մեմորիալ հոլ» թատրոնում (կազմը՝ 70 մարդ)։ Սկզբնական շրջանում ճանչված էր հիմնադրի անունով ՝ «Բարսեղ Կանաչյան», ապա խմբավարի պաշտոնը ստանձնել են Էդուարդ Էլմաճյանը, Գէորգ Գանտահարյանը, Վաչէ Պարսումյանը, Հարություն Թոփիկյանը, Երվանդ Երկանյանը, Պարգև Թասլաքյանը,  իսկ այժմ՝ Գրիգոր Ալոզյանը։ Հայտագիրն ընդգրկել է Կոմիտասի, հայ ժողովրդական և հոգևոր, արաբական և քրդական ժողովրդական երգեր, ինչպես և Բարսեղ Կանաչյանի խմբերգերը, «Աբեղա» օպերայից (ըստ Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ» դրամայի) հատվածներ։

1936 թվականին կազմվել է նաև «Գուսան» երաժշտասիրաց միությունը։ Հայ և արաբ ժողովուրդների բարեկամության ամրապնդմանն ուղղված ջանքերի համար երգչախմբի ղեկավար Բարսեղ Կանաչյանը պարգևատրվել է Լիբանանի «Մայրիների Ա կարգի» պատվո նշանով։ Ներկայումս Համազգային մշակութային միության նույնանուն երգչախումբը փորձում է շարունակել Բարսեղ Կանաչյանի ղեկավարած խմբի ավանդույթները։

Կատեգորիա:Լիբանանահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Լիբանանահայ մշակութային կազմակերպություններ
Վահան (համաստեղություն)

**Վահան** (), հասարակածի համաստեղություն է՝ Օձ, Աղեղնավոր և Արծիվ համաստեղությունների միջև։ Պայծառ աստղեր չի պարունակում։ Վահան համաստեղությունում է Ծիր Կաթինի ամենապայծառ տիրույթներից մեկը։ Հայաստանի տարածքից լավ երևում է գարնանը, ամռանը և աշնանը։

## Պատմություն
1684 թվականին Յան Հևելիուսը համաստեղությունը անվանել է «Սոբեսկու վահան» (Scutum Sobiescianum)՝ ի հիշատակ 1683 թվականի Վիեննայի մոտ թուրքերին ջարդած լեհ թագավոր և զորավար Յան Սոբեսկու։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* '''WIKISKY.ORG:''' Վահան
* Վահան