Համեմատական լեզվաբանություն

**Համեմատական ​​լեզվաբանություն**, պատմական լեզվաբանության ճյուղ, որն զբաղվում է լեզուների համեմատությամբ՝ դրանց պատմական առնչությունը հաստատելու համար։

Գենետիկական կապը ենթադրում է ընդհանուր ծագում կամ նախալեզու, իսկ համեմատական ​​լեզվաբանությունը նպատակ ունի կառուցել լեզվաընտանիքներ, վերակառուցել նախալեզուները և հստակեցնել այն փոփոխությունները, որոնք հանգեցրել են փաստագրված լեզուների: Վկայագրված և վերակառուցված ձևերի միջև հստակ տարբերություն պահպանելու համար համեմատական ​​լեզվաբանները ընդգծում են ցանկացած ձև, որը գոյություն չունի պահպանված տեքստերում: Մշակվել են լեզվի դասակարգման իրականացման մի շարք մեթոդներ՝ սկսած պարզ ստուգումից մինչև վարկածների համակարգչային փորձարկում: Նման մեթոդներն անցել են զարգացման երկար ընթացք։

## Մեթոդներ
[մինի|[Ֆերդինանդ դը Սոսյուր]]
Համեմատական ​​լեզվաբանության հիմնական տեխնիկան հնչյունական համակարգերի, ձևաբանական համակարգերի, շարահյուսության և բառապաշարի համեմատումն է երկու կամ ավելի լեզուների՝ օգտագործելով այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսին է համեմատական ​​մեթոդը: Սկզբունքորեն, երկու փոխկապակցված լեզուների միջև եղած յուրաքանչյուր տարբերություն պետք է բացատրելի լինի արժանահավատության բարձր աստիճանով. համակարգային փոփոխությունները, օրինակ, հնչյունաբանական կամ ձևաբանական համակարգերում ակնկալվում է, որ լինեն խիստ կանոնավոր (հետևողական): Գործնականում համեմատությունը կարող է ավելի սահմանափակ լինել, օրինակ՝ միայն բառապաշարի մասով: Որոշ մեթոդներով հնարավոր է վերակառուցել ավելի վաղ նախալեզու: Չնայած համեմատական ​​մեթոդով վերակառուցված նախալեզուները հիպոթետիկ են, վերակառուցումը կարող է կանխատեսող հնարավորություն ունենալ: Դրա ամենանշանավոր օրինակը Ֆերդինանդ դը Սոսյուրի առաջարկն է, ըստ որի հնդեվրոպական բաղաձայնային համակարգը պարունակում է լարինգալներ՝ բաղաձայնի տեսակ, որը հաստատված չէր այդ ժամանակ հայտնի ոչ մի հնդեվրոպական լեզվով։ Վարկածը հիմնավորվեց խեթերենի հայտնագործմամբ։

Այնտեղ, որտեղ լեզուները բխում են շատ հեռավոր նախնուց և, հետևաբար, ավելի հեռու են կապված, համեմատական ​​մեթոդը դառնում է ավելի քիչ կիրառելի: Այս սահմանափակումը հաղթահարելու համար մշակվել են մի շարք մեթոդներ, որոնք հիմնված են բառապաշարի վիճակագրական վերլուծության վրա, ինչպիսիք են բառապաշարի վիճակագրությունը և զանգվածային համեմատությունը: Առաջինը համեմատական ​​մեթոդի պես օգտագործում է բառապաշարային հարակիցներ, իսկ երկրորդը օգտագործում է միայն բառային նմանություն։ Նման մեթոդների տեսական հիմքն այն է, որ բառապաշարի տարրերը կարող են համադրվել առանց լեզվի մանրամասն վերակառուցման, և որ բառապաշարի բավարար տարրերի համեմատությունը կվերացնի առանձին անճշտությունները. այսպիսով, դրանք կարող են օգտագործվել կապը որոշելու, բայց ոչ նախալեզուն որոշելու համար:

## Պատմություն
Այս տիպի ամենավաղ մեթոդը համեմատական ​​մեթոդն էր, որը մշակվել է երկար տարիների ընթացքում՝ 19-րդ դարում հասնելով իր գագաթնակետին: Սա օգտագործում է երկար բառերի ցանկ և մանրամասն ուսումնասիրություն: Այնուամենայնիվ, այն քննադատության է ենթարկվել՝ որպես սուբյեկտիվ, ոչ ֆորմալ և անստուգելի մեթոդ: Համեմատական ​​մեթոդը օգտագործում է տեղեկատվություն երկու կամ ավելի լեզուներից և թույլ է տալիս վերակառուցել նախալեզուն: Ներքին վերակառուցման մեթոդը նույն գործառույթն իրականացնելու համար օգտագործում է միայն մեկ լեզու՝ բառերի տարբերակների համեմատությամբ։ Ներքին վերակառուցումն ավելի դիմացկուն է միջամտություններին, բայց սովորաբար ունի օգտագործելի բառերի սահմանափակ հասանելի բազա և ի վիճակի է վերականգնել միայն որոշակի փոփոխություններ (այնպիսիք, որոնք հետքեր են թողել որպես հնչյունաբական և ձևաբանական շեղումներ):

20-րդ դարում մշակվել է այլընտրանքային մեթոդ՝ բառապաշարի վիճակագրությունը, որը հիմնականում կապված է Մորիս Սվոդեշի հետ, բայց հիմնված է ավելի վաղ աշխատանքի վրա։ Այն համեմատությունների համար օգտագործում է տարբեր լեզուներով հիմնական բառապաշարի կարճ բառացանկ: Սվոդեշն օգտագործել է 100 (ավելի վաղ՝ 200) տարր, որոնք ենթադրվում է, որ հնչյունական նմանության հիման վրա համադրելի են համեմատվող լեզուներում, թեև օգտագործվել են նաև այլ ցանկեր։ Հեռավորության չափումներն ստացվում են լեզվական զույգերի ուսումնասիրությամբ, սակայն նման մեթոդները նվազեցնում են տեղեկատվությունը: Բառային վիճակագրության աճը գլոտոքրոնոլոգիան է, որն ի սկզբանե մշակվել է 1950-ական թվականներին, որն առաջարկել է մաթեմատիկական բանաձև երկու լեզուների բաժանման ժամանակահատվածը սահմանելու համար՝ հիմնված մշակութային անկախ բառերի հիմնական բառապաշարի տոկոսի վրա: Իր ամենապարզ ձևով ենթադրվում է փոփոխության հաստատուն արագություն, թեև ավելի ուշ տարբերակները թույլ են տալիս շեղումներ, բայց դեռևս չեն կարողանում հասնել հուսալիության: Գլոտոքրոնոլոգիան հանդիպել է աճող թերահավատության և այսօր հազվադեպ է կիրառվում: Ժամանակագրային գնահատականներն այժմ կարող են ստեղծվել համակարգչային մեթոդներով, որոնք ունեն ավելի քիչ սահմանափակումներ: Այնուամենայնիվ, ոչ մի մաթեմատիկական միջոց, որն ապահովում է նախալեզուների ժամանակային անցումները բառապաշարի պահպանման հիման վրա, հուսալիորեն չի ապացուցվել:

Մեկ այլ հակասական մեթոդ, որը մշակել է Ջոզեֆ Գրինբերգը, զանգվածային համեմատությունն է: Մեթոդը, որը մերժում է զարգացումները թվագրելու ցանկացած հնարավորություն, նպատակ ունի պարզապես ցույց տալ, թե որ լեզուներն են ավելի ու ավելի քիչ մոտ միմյանց: Գրինբերգն առաջարկեց, որ մեթոդը օգտակար է լեզուների նախնական խմբավորման համար, որոնք հայտնի են որպես առնչություն, որպես առաջին քայլ դեպի ավելի խոր համեմատական ​​վերլուծություն: Այնուամենայնիվ, քանի որ զանգվածային համեմատությունը խուսափում է կանոնավոր փոփոխությունների հաստատումից, պատմական լեզվաբանների մեծամասնության կողմից այն կտրականապես մերժվում է:

Վերջերս մշակվել են համակարգչային վիճակագրական վարկածների փորձարկման մեթոդներ, որոնք առնչվում են և՛ համեմատական ​​մեթոդին, և՛ բառապաշարային վիճակագրությանը: Նիշերի վրա հիմնված մեթոդները նման են առաջինին, իսկ հեռավոր մեթոդները նման են վերջիններին: Օգտագործված նիշերը կարող են լինել ձևաբանական կամ քերականական, ինչպես նաև բառակազմական։ 1990-ական թվականների կեսերից այս ավելի բարդ ծառերի և ցանցերի վրա հիմնված ֆիլոգենետիկ մեթոդներն օգտագործվել են լեզուների միջև կապերը ուսումնասիրելու և նախալեզուների մոտավոր ժամկետները որոշելու համար: Սրանք շատերի կողմից համարվում են խոստումնալից, բայց ամբողջությամբ չեն ընդունվում ավանդապաշտների կողմից: Այնուամենայնիվ, դրանք նախատեսված են ոչ թե փոխարինելու հին մեթոդներին, այլ դրանք լրացնելու համար: Նման վիճակագրական մեթոդները չեն կարող օգտագործվել նախալեզվի առանձնահատկությունները հանելու համար, բացի համեմատվող բառապաշարի ընդհանուր կետերի առկայությունից։

## Առնչվող ոլորտներ
Կան լեզվաբանության այլ ճյուղեր, որոնք ներառում են լեզուների համեմատություն, որոնք, սակայն, համեմատական ​​լեզվաբանության մաս չեն կազմում.

* Լեզվաբանական տիպաբանությունը համեմատում է լեզուները՝ դասակարգելու դրանք ըստ իրենց հատկանիշների: Նրա վերջնական նպատակն է հասկանալ լեզուն կառավարող ունիվերսալները, և աշխարհի լեզուներում հայտնաբերված տեսակների շարքը` կապված որևէ կոնկրետ հատկանիշի հետ (օրինակ, բառերը կամ ձայնավորների համակարգը): Տիպաբանական նմանությունը չի ենթադրում պատմական հարաբերություն։ Այնուամենայնիվ, տիպաբանական փաստարկները կարող են օգտագործվել համեմատական ​​լեզվաբանության մեջ. մի վերակառուցումը կարող է նախընտրելի լինել մյուսից, քանի որ տիպաբանորեն ավելի հավանական է:
* Կոնտակտային լեզվաբանությունը ուսումնասիրում է տարբեր լեզուներով խոսողների շփման լեզվական արդյունքները, մասնավորապես, ինչպես վկայում են փոխառությունները: Փոխառությունների էմպիրիկ ուսումնասիրությունը, ըստ սահմանման, գտնվում է ուշադրության կենտրոնում և, հետևաբար, կազմում է պատմական լեզվաբանության առարկայի մի մասը: Ստուգաբանության նպատակներից է պարզել, թե լեզվի բառապաշարի որ կետերն են առաջանում լեզվական շփման արդյունքում: Սա նաև կարևոր խնդիր է ինչպես համեմատական ​​մեթոդի, այնպես էլ բառապաշարային համեմատության մեթոդների համար, քանի որ վարկը չճանաչելը կարող է խեղաթյուրել բացահայտումները:
* Հակասական լեզվաբանությունը սովորաբար համեմատում է լեզուները՝ նպատակ ունենալով նպաստել լեզուների յուրացմանը` բացահայտելով սովորողի մայրենի և թիրախային լեզուների միջև կարևոր տարբերությունները: Հակասական լեզվաբանությունը վերաբերում է բացառապես ներկայիս լեզուներին:

## Կեղծլեզվաբանական համեմատություններ
Կեղծ գիտական ​​լեզուների համեմատության մեջ կիրառվող ամենատարածված մեթոդը երկու կամ ավելի լեզուներով բառերի որոնումն է, որոնք իրենց հնչյունով և իմաստով նման են թվում: Թեև այս տեսակի նմանությունները հաճախ համոզիչ են թվում աշխարհիկ մարդկանց, լեզվաբան գիտնականները համարում են, որ նման համեմատությունն անվստահելի է երկու հիմնական պատճառով: Նախ, կիրառվող մեթոդը հստակ սահմանված չէ. նմանության չափանիշը սուբյեկտիվ է և, հետևաբար, ենթակա չէ ստուգման կամ կեղծման, ինչը հակասում է գիտական ​​մեթոդի սկզբունքներին: Երկրորդ, բոլոր լեզուների բառապաշարի մեծ չափը և լեզուների մեծ մասի կողմից օգտագործվող արտահայտված հնչյունների համեմատաբար սահմանափակ թվաքանակը հեշտացնում է լեզուների միջև պատահականորեն նման բառեր գտնելը:

Երբեմն լինում են քաղաքական կամ կրոնական պատճառներ լեզուները միացնելու այնպիսի ձևերով, որոնք որոշ լեզվաբաններ վիճարկում են: Օրինակ, ենթադրվում է, որ թյուրքական կամ ուրալ-ալթայական լեզուների խումբը, որը սաամյան և այլ լեզուները կապում է մոնղոլերենի հետ, օգտագործվել է հատկապես սաամիների նկատմամբ ռասիզմը արդարացնելու համար: Ուրալյան և ալթայական լեզուների միջև կան նաև ուժեղ, թեև տարածքային ոչ գենետիկական նմանություններ, որոնք ակամա հիմք են հանդիսացել այս տեսության համար: 1930-ական թվականներին Թուրքիայում ոմանք առաջ են քաշել տեսություն, որը ցույց է տվել, որ թյուրքական լեզուները մոտ են սկզբնական լեզվին: Աբրահամյան կրոնների որոշ հավատացյալներ փորձում են իրենց մայրենի լեզուն ստանալ դասական եբրայերենից, ինչպես, օրինակ, բրիտանական իսրայելականության ջատագով Հերբերթ Արմսթրոնգը, ով ասաց, որ բրիտանացի բառը ծագում է եբրայերեն «բրիթ», որը նշանակում է «ուխտ» և վերջածանցը՝ «մարդ», ենթադրաբար ապացուցելով. որ բրիտանացիները Աստծո «ուխտի ժողովուրդն» են: Իսկ ամերիկաբնակ լիտվացի հնագետ Մարիա Գիմբուտասը 1900-ական թվականների կեսերին պնդում էր, որ բասկերենը ակնհայտորեն կապված է անհետացած պիկտերեն և էտրուսկերեն լեզուների հետ՝ փորձելով ցույց տալ, որ բասկերենը «հին եվրոպական մշակույթի» մնացուկ է։ Dissertatio de origine gentium Americanarum-ում (1625) հոլանդացի իրավաբան Հյուգո Գրոտիուսը «ապացուցում է», որ ամերիկյան հնդկացիները խոսում են սկանդինավյան լեզուներից բխող լեզվով (lingua Maquaasiorum)՝ աջակցելով շվեդական գաղութատիրական հավակնություններին։ Ամերիկաբնակ հոլանդացի բժիշկ Յոհաննես Գորոպիուս Բեկանուսը իր «Origines Antverpiana» (1580) աշխատության մեջ ընդունում է Quis est enim qui non amet patrium sermonem («Ո՞վ չի սիրում իր հայրերի լեզուն»), մինչդեռ պնդում է, որ եբրայերենը ծագել է հոլանդերենից։ 1818 թվականին Ֆրանսիացի Էլոյ Յոհաննոն պնդում էր (Mélanges d'origines étymologiques et de question grammaticales), որ կելտերենն ամենահինն է և բոլորի մայրը։

1759 թվականին Ժոզեֆ դե Գինյը տեսություն տարածեց (Mémoire dans leqel on prouve que les Chinois sont une colonie égyptienne), որ չինացիներն ու եգիպտացիները ազգակցական կապ ունեն․ առաջինը երկրորդի գաղութն էր։ 1885 թվականին Էդվարդ Թրեգիրը (արիական մաորի) համեմատել է մաորի և «արիական» լեզուները։ Ժան Պրատը, 1941 թվականին իր «Les langues nitales» աշխատութունում, պնդում էր, որ Աֆրիկայի բանտու լեզուները ծագել են լատիներենից՝ դրանով ստեղծելով ֆրանսիական nitale լեզվական տերմինը: Ճիշտ այնպես, ինչպես ղպտիերենը կապված է Բրաբանտիկի հետ, հետևելով Բեկանուսին իր «Հիերոգլիֆիկայում»՝ դեռևս համեմատական ​​մեթոդների կիրառմամբ։

Համեմատական ​​լեզվաբանության առաջին պրակտիկանտները համընդհանուր ճանաչվածություն չէին ստացել. կարդալով Բեկանուսի գիրքը՝ Սկալիգերը գրեց՝ «երբեք ավելի մեծ անհեթեթություն չեմ կարդացել», իսկ Լայբնիցը հորինել է գորոպիզմ տերմինը (Գորոպիուսից)՝ նշանակելու հեռու փնտրված, ծիծաղելի ստուգաբանություն:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Պատմահամեմատական լեզվաբանություն