Իրանի Իսլամական Հանրապետության կառավարություն

**Իրանի Իսլամական Հանրապետության կառավարություն** ( ), որը հայտնի է պարզապես ***Նեզամ*** անունով (), Իրանում իշխող պետություն և ներկայիս քաղաքական համակարգտ, որը իշխանության է անցել Իրանական հեղափոխությունից և 1979 թվականին Փահլավիի դինաստիայի անկումից հետո։

Նրա սահմանադրությունը, որն ընդունվել է օրենքի հետադարձ ուժ հանրաքվեով, օօգտագործում է իշխանությունների տարանջատման մոդելը գործադիր, օրենսդիր և դատական համակարգերի հետ, մինչդեռ Գերագույն առաջնորդը երկրի պետության ղեկավարն է և զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը։

Ներկայումս այն երեք կառավարություններից մեկն է, որն օգտագործում է Իսլամական Հանրապետություն անվանումը։

## Ստեղծում
[աջից|մինի|280x280փքս|Իրանի կառավարության համատեղ եռակողմ հանդիպում, 1987 թվականի հունիսի 2: Խորհրդարանի նախագահ [Ալի Ակբար Հաշեմի Ռաֆսանջանի|Հաշեմի Ռաֆսանջանին (ձախ), նախագահ Ալի Խամենեին (միջին) և Գերագույն դատարանի ղեկավար Մուսավի Արդեբիլին (աջից):]]
Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը ստեղծվել է Իսլամական հեղափոխությունից անմիջապես հետո։ Շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին տապալելու նպատակով առաջին խոշոր ցույցերը սկսվել են 1978 թվականի հունվարին, 1979 թվականի դեկտեմբերին հաստատվել է իսլամի վրա հիմնված նոր Սահմանադրությունը, որը վերջ է դրել միապետությանը։ Շահը հեռացել է Իրանից 1979 թվականի հունվարին այն բանից հետո, երբ նրա և նրա ռեժիմի դեմ խոշոր գործադուլներն ու ցույցերը կաթվածահար արեցին երկիրը։ Այաթոլլահ Խոմենին վերադարձել է նույն տարվա փետրվարին երկար աքսորից հետո, որին Թեհրանի մայրաքաղաքում դիմավորեցին մի քանի միլիոն իրանցիներ։ Փահլավիների դինաստիայի վերջնական փլուզումը տեղի է ունեցել փետրվարի 11-ին անմիջապես հետո, երբ Իրանի զինված ուժերը հայտարարեցին իրենց պաշտոնապես «չեզոք» այն բանից հետո, երբ պարտիզանները և ապստամբ զորքերը հաղթահարեցին շահին հավատարիմ ուժերին ամբողջ երկրում փողոցային մարտերում։

Իսլամական հեղափոխության հաղթանակից հետո 1979 թվականի մարտի 30-ին և 31-ին Իրանի ժամանակավոր կառավարությունը (1358, Ֆարվարդինի 10 և 11) հանրաքվե է որտեղ մարդկանց առաջարկվել է քվեարկել կամ կողմ, կամ դեմ Իսլամական Հանրապետությանը։ Հանրաքվեի արդյունքները շուտով հրապարակվեցին Այաթոլլահ Խոմենիի կողմից 1979 թվականի ապրիլի 2-ին, Իրանի քաղաքացիների 98,2 տոկոսը քվեարկել է Իսլամական Հանրապետության օգտին։

### Սահմանադրություն
1979 թվականի դեկտեմբերի 2-3-ին Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրությունը վավերացվել է համաժողովրդական հանրաքվեով։ Այս հանրաքվեում իրանցի ընտրողների 99,5 ներկաները հաստատել են սահմանադրությունը։  Տասը տարի անց՝ 1989 թվականի ամռանը, իրանցի ընտրողները մեկ այլ հանրաքվեով հաստատել են 1979 թվականի Սահմանադրության մի շարք փոփոխություններ Սահմանադրությունն անվանվել է «թեոկրատական և դեմոկրատական տարրերի» «հիբրիդ»։ Մինչ 1-ին և 2-րդ հոդվածները ինքնիշխանությունը դնում են Աստծո վրա, 6-րդ հոդվածը "նախատեսում է նախագահի և Մեջլիսի կամ խորհրդարանի համաժողովրդական ընտրությունների անցկացում։ Այնուամենայնիվ, բոլոր ժողովրդավարական ընթացակարգերը և իրավունքները ենթակա են Պահապան խորհրդին և Գերագույն առաջնորդին, որոնց լիազորությունները շարադրված են ութերորդ գլխում (հոդվածներ 107–112):

#### Սկզբունքներ
Իրանի Իսլամական Հանրապետության կառավարությունը պաշտոնապես աստվածապետական հանրապետություն է։ Սահմանադրության 2-րդ հոդվածը բացատրում է Իրանի Իսլամական Հանրապետության կառավարության սկզբունքները

## Քաղաքական կառուցվածք
մինի|350x350փքս|Իրանի Իսլամական Հանրապետության քաղաքական համակարգը

### Ղեկավարություն
[մինի|250x250փքս|Իրանի գերագույն առաջնորդ [Ալի Խամենեին:]]
Իրանի Իսլամական Հանրապետության Գերագույն առաջնորդը, որը պաշտոնապես կոչվում է Իրանում Գերագույն առաջնորդության մարմին, պաշտոն է, որը սահմանված է Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրության 5-րդ հոդվածով` Իսլամ իրավաբանի խնամակալության հայեցակարգին համապատասխան։ Սա ցմահ պաշտոն է։ Սահմանադրության 110-րդ հոդվածի համաձայն՝ Գերագույն առաջնորդը սահմանում է Իսլամական Հանրապետության ընդհանուր քաղաքականությունը։ 109-րդ հոդվածը վերաբերում է *առաջնորդի որակավորմանը*, իսկ 110-րդ հոդվածը նշում է *Գերագույն առաջնորդի գործառույթներն ու պարտականությունները*։ Սույն հոդվածի համաձայն՝ նա զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարն է։ Նաև, 57-րդ հոդվածի համաձայն, օրենսդիրը, գործադիրը և դատական համակարգը գործում են Գերագույն առաջնորդի հսկողության ներքո։  Իսլամական Հանրապետությունն ունեցել է երկու գերագույն առաջնորդ՝ այաթոլլա Ռուհոլլա Խոմենին, ով պաշտոնավարել է Իրանի հեղափոխությունից 1979 թվականից մինչև իր մահը՝ 1989 թվականին, և Այաթոլլա Ալի Խամենեին, ով զբաղեցնում էր այդ պաշտոնը Խոմենիի մահից հետո։

#### Փորձագետների ժողով
Փորձագետների ժողովը կամ Ղեկավարության Փորձագետների ժողովը ութսունութ (88) մոջթահիդներից բաղկացած խորհրդակցական մարմին է։ Անդամներն ընտրվում են ուղղակի հանրային քվեարկությամբ ութ տարի ժամկետով։

Համաձայն 107-րդ, 109-րդ և 111-րդ հոդվածների՝ այս ժողովի պարտականությունները ներառում են Իրանի գերագույն առաջնորդի ընտրությունն ու պաշտոնանկությունը։

Վերջին քվեարկությունը տեղի է ունեցել 2016 թվականի փետրվարի 26-ին։ Նոր համագումարը բացվել է 2016 թվականի մայիսի 24-ին և ընտրել է Ահմադ Ջաննաթին որպես Հինգերորդ վեհաժողովի նախագահ։

### Օրենսդիր մարմիր
Իրանի Իսլամական Հանրապետության օրենսդիր մարմինը բաղկացած է երկու մասից՝ Իսլամական Խորհրդատվական Ժողով և Պահապան Խորհուրդ։ 62-99-րդ հոդվածները վերաբերում են Իրանի Իսլամական Հանրապետության օրենսդիր մարմնին։

#### Խորհրդակցական ժողով
Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրության 62-90-րդ հոդվածները վերաբերում են Իսլամական խորհրդակցական ժողովին։ 71-րդ հոդվածում նշվում է, որ Իսլամական Խորհրդատվական ժողովը կարող է օրենքներ սահմանել բոլոր հարցերի վերաբերյալ՝ Սահմանադրությամբ սահմանված իր իրավասության սահմաններում։ Համաձայն 62-րդ հոդվածի՝ Իսլամական խորհրդակցական ժողովը կազմված է ուղղակիորեն և գաղտնի քվեարկությամբ ընտրված ժողովրդի ներկայացուցիչներից։ Հոդված 64-ում նշվում է, որ Իսլամական խորհրդատվական վեհաժողովը պետք է ունենա երկու հարյուր յոթանասուն անդամ, որոնց թիվը, հաշվի առնելով մարդկային, քաղաքական, աշխարհագրական և նմանատիպ այլ գործոններ, կարող է ավելանալ ոչ ավելի, քան քսան տարեկան յուրաքանչյուր տասնամյա ժամանակահատվածում ՝ արևային տարեգրության 1368 թվականի ազգային հանրաքվեի անցկացման օրվանից։ Խորհրդարանը ներկայումս ունի 290 ներկայացուցիչ՝ 2000 թվականի փետրվարի 18-ի ընտրություններից հետո նախկին 272 մանդատից փոխված։ Վերջին ընտրությունները տեղի են ունեցել 2016 թվականի փետրվարի 26-ին, իսկ նոր խորհրդարանը բացվել է 2016 թվականի մայիսի 28-ին։

#### Պահապան խորհուրդ
Պահապան խորհուրդը օրենսդիր մարմնի մի մասն է, որը շատ առումներով հանդես է գալիս որպես Խորհրդատվական ժողովի վերին պալատ։ Այս խորհուրդը վերանայում է Խորհրդատվական ժողովի օրենսդրությունը՝ ուսումնասիրելու դրա համապատասխանությունը իսլամի և Սահմանադրության հետ։

91-99-րդ հոդվածները պահապան խորհրդի մասին են։ Համաձայն 91-րդ հոդվածի, այն ունի 12 անդամ, որոնց կեսը ֆակիհներ են, որոնք ընտրվում են Գերագույն առաջնորդի կողմից, իսկ մյուս վեց անդամները իրավաբաններ են, որոնք ընտրվում են Իսլամական Խորհրդատվական ժողովի կողմից Իրանի գլխավոր արդարադատության կողմից առաջադրված մուսուլման իրավաբանների շարքից։

### Գործադիր
#### Նախագահ
Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում նախագահը կառավարության երկրորդ դեմքն է և կառավարության ղեկավարը։ Նախագահն Իրանում ամենաբարձր անվանական ժողովրդական ընտրված պաշտոնյան է, թեև նախագահը պատասխանում է Իրանի գերագույն առաջնորդին, ով գործում է որպես երկրի ղեկավար։ Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրության 9-րդ գլուխը (133–142-րդ հոդվածները) սահմանում է նախագահի թեկնածուների որակավորումները և ընտրության ընթացակարգերը, ինչպես նաև նախագահի լիազորություններն ու պարտականությունները՝ որպես «գործադիրի գործառույթներ»։ Դրանք ներառում են օտարերկրյա պետությունների և միջազգային կազմակերպությունների հետ պայմանագրերի և այլ համաձայնագրերի կնքումը, պետական պլանավորման, բյուջեի և պետական զբաղվածության հարցերի կառավարումը և Խորհրդարանի հաստատման պայմանով նախարարների նշանակումը։

Համաձայն 114-րդ հոդվածի՝ Իրանի նախագահն ընտրվում է չորս տարի ժամկետով՝ ժողովրդի ուղղակի քվեարկությամբ և չի կարող պաշտոնավարել երկու անգամ անընդմեջ կամ ավելի քան 8 տարի։

Իրանի ներկայիս նախագահը Իբրահիմ Ռաիսին է, որը պաշտոնը ստանձնել է 2021 թվականի օգոստոսին՝ 2021 թվականի Իրանի նախագահական ընտրություններից հետո։ Նա հաջորդել է Հասան Ռոհանիին, ովրըպաշտոնավարել է 8 տարի՝ 2013-ից 2021 թվականներին։

### Դատական համակարգ
Իրանի Իսլամական Հանրապետության դատական իշխանությունը անկախ իշխանություն է, անհատի և հասարակության իրավունքների պաշտպան, արդարադատության իրականացման համար պատասխանատու և վերապահված է հետևյալ պարտականություններին՝

# բողոքների, իրավունքների խախտումների և բողոքների վերաբերյալ հետաքննել և վճիռ կայացնել, դատավարությունների լուծում, վեճերի լուծում և օրենքով սահմանված կարգով բոլոր անհրաժեշտ որոշումների և միջոցների ընդունումը հսկողության հարցերով
# հանրային իրավունքների վերականգնում և արդարության ու օրինական ազատությունների խթանում
# վերահսկել օրենքների պատշաճ կիրարկում
# հանցագործությունների բացահայտում, հանցագործներին հետապնդել, պատժել։ Իսլամական քրեական օրենսգրքի տույժերի և դրույթների ընդունում
# ձեռնարկել համապատասխան միջոցներ՝ հանցագործությունների առաջացումը կանխելու և հանցագործներին բարեփոխելու համար։ (Սահմանադրության 156-րդ հոդված)

#### Նպատակահարմարության խորհուրդ
Նպատակահարմարության խորհուրդը վարչական ժողով է, որը նշանակվում է Գերագույն առաջնորդի կողմից և ստեղծվել է 1988 թվականի փետրվարի 6-ին Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրության վերանայման հիման վրա Համաձայն Սահմանադրության 112-րդ հոդվածի  այն ի սկզբանե ստեղծվել է Խորհրդակցական ժողովի և Պահապան խորհրդի միջև տարաձայնությունները կամ հակամարտությունները լուծելու համար, սակայն «նրա իրական ուժն ավելի շատ Գերագույն առաջնորդի խորհրդատվական դերում է»։

Խորհրդի անդամներին ընտրում է Գերագույն առաջնորդը հինգ տարին մեկ անգամ։

Սադիկ Ամոլի Լարիջանին այս խորհրդի նախագահն է։

#### Իրանի խորհուրդներ
Համաձայն 7-րդ հոդվածի՝ քաղաքային և գյուղական խորհուրդները երկրի որոշումներ կայացնող և վարչական մարմիններից են։ Իրանի սահմանադրության յոթերորդ գլուխը (հոդված 100–106) վերաբերում է այս տեղական խորհուրդներին։ Համաձայն 100-րդ հոդվածի՝ սոցիալական, տնտեսական, զարգացման, հանրային առողջապահական, մշակութային և կրթական ծրագրերն արագացնելու և հանրային բարեկեցությանն առնչվող այլ գործերը հեշտացնելու նպատակով՝ մարդկանց համագործակցությամբ՝ ըստ տեղական կարիքների, յուրաքանչյուր գյուղի վարչակազմը, բաժինը, քաղաքը, մունիցիպալիտետը և գավառը վերահսկվելու են խորհրդի կողմից, որը կոչվելու է գյուղ, բաժին, քաղաք, քաղաքապետարան կամ նահանգային խորհուրդ։ Այս խորհուրդներից յուրաքանչյուրի անդամները ընտրվում են տվյալ բնակավայրի բնակիչների կողմից։ Այս խորհուրդների ընտրողների և թեկնածուների իրավասության որակները, ինչպես նաև նրանց գործառույթներն ու լիազորությունները, ընտրության եղանակը, այդ խորհուրդների իրավասությունը, նրանց իրավասությունների հիերարխիան որոշվում են օրենքով՝ պահպանելու ազգային միասնությունը, տարածքային ամբողջականությունը, Իսլամական Հանրապետության համակարգը և կենտրոնական իշխանության ինքնիշխանությունը։

#### Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեռարձակում
Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեռարձակումը ըստ Սահմանադրության միակ ռադիո և հեռուստատեսային ծառայությունն է Իրանու։ Սահմանադրության 175-րդ հոդվածի համաձայն՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեռարձակման ղեկավարի նշանակումն ու ազատումը պատկանում է ղեկավարին։ Այս կազմակերպության գործունեությունը վերահսկում է խորհուրդը, որը բաղկացած է Նախագահից, դատական իշխանության ղեկավարից և Իսլամական խորհրդատվական ժողովից՝ յուրաքանչյուրը երկու ներկայացուցչից։

## Զինված ուժեղ
### Իրանի Իսլամական Հանրապետության զինված ուժերի գլխավոր շտաբ
Գերագույն առաջնորդը նշանակում է Իրանի Իսլամական Հանրապետության զինված ուժերի գլխավոր շտաբը, որն Իրանի բարձրագույն ռազմական մարմինն է՝ նպատակ ունենալով իրականացնել քաղաքականություն, վերահսկել և համակարգել գործունեությունը Իրանի Իսլամական Հանրապետության զինված ուժերում։ Գեներալ-մայոր Մոհամմադ Հոսեյն Բաղերին այս շտաբի ներկայիս ղեկավարն է։

### Իրանի Իսլամական Հանրապետության Բանակ
Իրանի Իսլամական Հանրապետության բանակը «Իրանի սովորական զինուժն է» և Իրանի Իսլամական Հանրապետության զինված ուժերի մի մասն է։ Բանակի խնդիրն է պաշտպանել իրանական պետության տարածքային ամբողջականությունը արտաքին և ներքին սպառնալիքներից և նախագծել իշխանություն։ Սահմանադրության 143-րդ հոդվածի համաձայն՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետության բանակը պատասխանատու է երկրի անկախության և տարածքային ամբողջականության, ինչպես նաև Իսլամական Հանրապետության կարգի պահպանման համար։  Բանակը ունի իր միացյալ շտաբը, որը համակարգում է իր չորս առանձին սպասարկման ճյուղերը՝ ցամաքային ուժեր, ռազմաօդային ուժեր, ռազմածովային ուժեր և հակաօդային պաշտպանության բազա։ Բանակի ներկայիս ղեկավարը Աբդոլրահիմ Մուսավին է։

### Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուս
Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (Սեպահ) Իրանի զինված ուժերի մասնաճյուղն է, որը ստեղծվել է 1979 թվականի մայիսի 5-ին Իսլամական հեղափոխությունից հետո։ Հոդված 150-ը Սեպահի մասին ասում է, որ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը, որը կազմակերպվել է հեղափոխության հաղթանակի առաջին օրերին, պետք է պահպանվի, որպեսզի այն կարողանա շարունակել իր դերը պաշտպանելու հեղափոխությունը և նրա ձեռքբերումները։  Հոսեյն Սալամին Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի ներկայիս հրամանատարն է։

### Իրանի Իսլամական Հանրապետության իրավապահ ուժեր
Իրանի Իսլամական Հանրապետության իրավապահ ուժերը Իրանի համազգեստով ոստիկանական ուժերն են։ Այն ստեղծվել է 1992 թվականին՝ միավորելով Իրանի Շահրբանիի, ժանդարմերիայի և Կոմիտեն մեկ ուժի մեջ, այն ունի ավելի քան 60,000 ոստիկան, որը ծառայում է Ներքին գործերի նախարարությանը, ներառյալ սահմանապահ պարեկային անձնակազմը։

## Տես նաև
* Ռուհոլլահ Խոմենի
* Իրանի քաղաքականություն (հղումներ նախարարություններին և պետական մարմիններին)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Իրանի ժամանակակից պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի կառավարություն
Կատեգորիա:Իրանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքականություն