open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ջերոմ Կլապկա Ջերոմ

**Ջերոմ Կլապկա Ջերոմ** (, ), անգլիացի գրող-զավեշտաբան, «Punch» հանդեսի մշտական աշխատակից, 1892 - 1897 թվականներին՝ «Ծույլը» () և «Այսօր» () հանդեսների խմբագիր։ Ջերոմի բազմաթիվ ստեղծագործություններից առավելապես հայտնի է և աշխարհի բազմաթիվ լեզուներով է թարգմանվել «Երեքը մի նավակում (չհաշված շունը)» (Three Men in a Boat, 1889) վիպակը։

## Կենսագրություն
Եղել է ուսուցիչ, դերասան, երգիծական հանդեսների խմբագիր։ Ջերոմի առաջին ստեղծագործությունները («Բեմի վրա և բեմի ետևում», 1888 թ., «Բեմական աշխարհից», 1889 թ.) կապված են թատրոնի հետ։ Նրա ամենաճանաչված գործը «Երեքը մի նավակում (չհաշված շունը)» (1889 թ., հայ․ հրտ․ 1982 թ.) կատակերգական վիպակն է, որի շարունակությունն է «Երեքը հեծանիվով» (1900 թ.) վիպակը։

Ջերոմը հեղինակ է բազմաթիվ երգիծական պատմվածքների («Պարապ մարդու պարապ մտքերը», 1889 թ., «Մի ուխտագնացության օրագիր և վեց ուրվագիծ», 1891 թ.) ու պիեսների («Արևամուտ», 1888 թ., «Օրիորդ Հոբբսը», 1899 թ., «Չորրորդ հարկի կենվորը», 1908 թ.)։

Ջերոմի երգիծանքը բարեմիտ է, հաճախ՝ սենտիմենտալության ու բարոյախոսության հետ խառնված, թեման՝ ձախողակ մարդկանց մանր անհաջողությունները։

1894–1896 թվականների հայկական կոտորածների ժամանակ Ջերոմն իր զայրույթն է արտահայտել թուրք բարբարոսների ու նրանց «քաղաքակիրթ» հովանավորողների դեմ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Երեքը մի նավակում (չհաշված շունը)»՝ գրապահարանում 
* Երեքը մի նավակում, չհաշված շունը

Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անգլիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Երգիծաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դերասաններ
Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ
Արգիշտի Բ

250px|մինի|Արգիշտի II-ի սեպագիր արձանագրությունը Վիշապաքարի վրա։ Գտնվում է Գառնիի հեթանոսական տաճարի մոտ (Կոտայքի մարզ, Հայաստան), հայտնաբերվել է 1954 թվականին"
**Արգիշտի Բ** (), Վանի թագավորության արքա (մ.թ.ա. 714-685)։ Ռուսա Ա-ի որդին և հաջորդը։

Ամրապնդել է կենտրոնական իշխանությունը, վերացրել Ասորեստանի Սարգոն II թագավորի ավերիչ արշավանքի (մ.թ.ա. 714) հետևանքները, հզորացրել բանակը։ Արգիշտի Բ-ի օրոք տերության արևելյան սահմանները հասել են մինչև Կասպից ծով, որի վկայությունն է Արտավետ (Արտաբիլ) քաղաքի մոտ, Սավալան լեռան լանջին պահպանված նրա արձանագրությունը։ Վասպուրականի Արճեշ քաղաքի մոտ թողած արձանագրությունում Արգիշտի Բ-ն հիշատակում է քաղաքի, արհեստական լճի և ջրանցքի կառուցման մասին։ Մ.թ.ա. 681 թ.-ին նրա մոտ ապաստանել են Ասորեստանի Սինախերիբ (Սենեքերիմ) թագավորի հայրասպան որդիներ Ադրամելիքն ու Շարաշարան (Սանասար)։

Այս ժամանակաշրջանում Ուրարտուն կրկին հզորանում է և սկսում պայքարել Ասորեստանի դեմ։ Սարգոնի որդի Սենաքերիբը (Սենեքերիմ) արշավաք է կազմակերպում Ուրարտուի դեմ, այս մասին մենք իմանում ենք նրա թողած մի արձանագրությունից։ Արգիշտին այս ամենը անպատասխան չի թողնում, այլ կրկին արշավանք է կատարում Ասորեստան գրավելով զգալի տարածքներ։

Արգիշտի Բ-ն կազմակերպել է մարզական խաղեր, անձամբ մասնակցել մրցումներին։

## Տես նաև
* Վանի թագավորության արքաների ցանկ

## Գրականություն
* Б. Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), М., 1959.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վանի թագավորության արքաներ
Սարդուրի Գ

**Սարդուրի Գ** (ծ. և մ. թթ. անհայտ), Վանի թագավորությանի արքա մ.թ.ա. մոտ 640-625-ին։ Ռուսա Բ-ի որդին և հաջորդը։

Կարմիր բլուրի պեղումներից հայտնաբերվել է Սարդուրի Գ-ի անունով սեպագիր երկու աղյուսակ։ Ենթադրվում է, որ Սարդուրի Գ-ի օրոք թուլացել է Ուրարտուի հզորությունը, և նա բարիդրացիական հարաբերություններ է պահպանել Ասորեստանի Աշշուրբանիպալ թագավորի հետ։ Այս մասին է վկայում Սարդուրի արքայի ողջույնի խոսքը ուղղված Աշշուրբանիպալին Էլամին պարտության մատնելու առթիվ։

## Աղբյուրներ

## Տես նաև
* Վանի թագավորության արքաների ցանկ

Կատեգորիա:Վանի թագավորության արքաներ
Հակոբ Մելքումյան

**Հակոբ Արշակի Մելքումյան** (, ), հայ խորհրդային ռազմական գործիչ, Քաղաքացիական պատերազմի ակտիվ մասնակից, դիվիզիայի հրամանատար (1935)։ «Թուրքեստանցիներ» («Туркестанцы» (1960 г.)) ռազմական հուշերի գրքի հեղինակ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շուշիի գավառի Խերխան գյուղում, որմնադրի ընտանիքում։ 1890 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Աշխաբադ, որտեղ Հակոբը սովորել է թուրքմեներեն և ձիավարություն։ 1906 թվականին ավարտել է Աշխաբադի գիմնազիայի 6-րդ դասարանը։

Բանակ է զորակոչվել 1907 թվականին։ 1910 թվականին ավարտել է Նիկոլաևի հեծելազորային ուսումնարանը,  ստացել է շտաբս-ռոտմիստրի կոչում։ Մասնակցել է Առաջին աշխարհամարտին որպես գնդացրային անձակազմի հրամանատար։ 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո անցել է բոլշևիկների կողմը։ 1918 թվականի ամռանից եղել է 1-ին մոսկովյան հեծելազորային գնդի հրամանատար, որը մարտեր է մղել հարավային ուղղության վրա, 1919 թվականի վերջերից՝ 1-ին Տուրկեստանական դիվիզիայի 1-ին բրիգադայի հրամանատար։ Մասնակցել է Բուխարայի գրավմանը։ 1920-1923 թվականներին մասնակցել է բասմաչների խմբերի ոչնչացմանը։ 1921 փետրվարին նրա ղեկավարությամբ հեծելազորային բրիգադը գրավել է Դենաու և Յուրչի քաղաքները, ինչի համար նա արժանացել է Կարմիր Դրոշի շքանշանի։ Էնվեր փաշայի և նրա գլխավորած հրոսակախմբի ոչնչացման համար (1922 թվականի ամառ) ստացել է Կարմիր դրոշի երկրորդ շքանշանը։ 1924 թվականին նշանակվել է Թուրքեստանյան հեծելազորային բրիգադայի 8-րդ բաժնի հրամանատար։ 1924-1931 թվականներին նրա ղեկավարած ստորաբաժանումը ոչնչացրել է Տաջիկիստանում և Թուրքմենիայում բասմաչության մնացուկները։ 1935 թվականին ստացել է կոմդիվի (դիվիզիայի հրամանատարի) կոչում։ 1934-1937 թվականներին զբաղեցրել է Միջինասիական ռազմական օկրուգի ղեկավարի օգնականի պաշտոնը։

1937 թվականի հունիսին ձերբակալվել է։ 1940 թվականի ապրիլին «Ռազմա-ֆաշիստական դավադրությանը» մասնակցելու մեղադրանքով դատապարտվել է գնդակահարության՝ Միջինասիական ռազմական օկրուգի զինվորական տրիբունալի կողմից։ Մեղադրյալի բողոքարկելուց հետո, ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի զինվորական կոլեգիայի որոշմամբ՝ պատիժը փոխարինվեց 15 տարվա ազատազրկմանբ և 5 տարով քաղաքացիական իրավունքներից զրկմանբ։ 1954 թվականին ազատ է արձակվել և 1955 թվականին ռեաբիլիտացվել է։ Մահացել է 1962 թվականին՝ Մոսկվայում։

## Հիշատակի հավերժացում
Հակոբ Մելքումյանի անունը փորագրված է Երևանի Օղակաձև զբոսայգու չորրորդ հատվածում 2023 թվականի ապրիլի 25-ին բացված «Ազգային արժանապատվության ասպետներին» աղբյուր-հուշակոթողին։

## Տես նաև
* Նեմեսիս գործողություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խորհրդային ռազմական հանրագիտարանի նյութերը

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Հայ վրիժառուներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր
Ռիչարդ Սթոլման

**Ռիչարդ Մեթյու Սթոլման** (, հաճախ օգտագործվում է անվան սկզբնատառերից կազմված հապավումը՝ rms, )՝ հանդիսանում է ազատ ծրագրերի շարժման (free software movement) նախաձեռնողը և ԳՆՈՒ (GNU) նախագծի ու Ազատ ծրագրային ապահովման հիմնադրամի (Free Software Foundation) հիմնադիրը։

1983 թ. Սթոլմանը սկսեց ազատ օպերացիոն համակարգ ստեղծելու ԳՆՈՒ նախագիծը՝ իբրև գլխավոր ճարտարապետ և կազմակերպիչ։ Նշված նախագծով սկիզբ դրվեց նաև ազատ ծրագրերի շարժմանը, որը ֆորմալիզացվեց 1985 թ. Ազատ ծրագրերի հիմնադրամի ստեղծմամբ։

Նա հանդիսանում է ազատ ծրագրերի շարժման գաղափարների իրագործմանը ուղղված քոփիլեֆթ (copyleft) գաղափարի առաջամարտիկներից և մի քանի քոփիլեֆթ արտոնագրերի հիմնական հեղինակ, մասնավորապես՝ ներկայումս տարածված ԳՆՈՒ հանրային արտոնագրի (GNU General Public License)։

Սթոլմանը բավականին հայտնի ծրագրավորող է և հեղինակ այնպիսի կարևոր ծրագրերի, ինչպիսիք են Էմակսը (Emacs), ԳՆՈՒ կոմպիլյատորների հավաքածուն (GNU Compiler Collection), ԳՆՈՒ վրիպազերծիչը (GNU Debugger) և շատ այլ գործիքներ ԳՆՈՒ հիմնական գործիքների հավաքածուի (GNU Coreutils) մեջ։

1990-ական թթ. կեսերից սկսած Սթոլմանը ավելի շատ ժամանակ է հատկացնում ազատ ծրագրերի գաղափարների տարածմանը և իր տեսլականով՝ ծրագրային խոչընդոտող պատենտների ու հեղինակային իրավունքների ավելորդ ընդլայնման դեմ պայքարին։

Ռիչարդ Սթոլմանի պատվին է անվանվել (9882) Սթոլման աստերոիդը։

## Այցելությունը Հայաստան
2010 թ. նոյեմբերին այցելել է Հայաստան և հանդես եկել հանրային դասախոսություններով.
* «Ազատ ծրագրային ապահովում. էթիկա և ինտերնետ» ("Free Software: Ethics and the Internet"). Երևան, 16.11.2010
* «Ազատ թվային հասարակություն» ("Free Digital Society"). Երևան, 18.11.2010
* «Ազատ ծրագրային ապահովումը և ձեր ազատությունը» (“Free Software and Your Freedom”). Գյումրի, 19.11.2010
* «Ազատ ծրագրերը և ձեր ազատությունը» (Առաջնորդության Դպրոցի և ՏՏ Դպրոցի համատեղ բաց դաս). Երևան, 24.11.2010

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Ռիչարդ Սթոլմանի անձնական կայքը
* Ազատ ծրագրերի հիմնադրամի կայքը
* ԳՆՈՒ նախագծի կայքը

Կատեգորիա:Քոփիրայթի ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սյունակագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների անձինք
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆանտաստ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բարերարներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Հանդես ամսօրյա

**Հանդես ամսօրյա**, հայագիտական ամսագիր։ Հրատարակում է Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը 1887 թ-ից Վիեննայում։ Հիմնադիրներն ու առաջին աշխատակիցներն էին հայտնի գիտնականներ, միաբանության անդամներ Ա. Այտընյանը, Հ. Գրիգորիս Գալեմքյարյանը, Հ. Հակովբոս Տաշյանը, Հովսեփ Պարոնյանը և այլք։ Մեծ ներդրում ունի հայագիտության տարբեր խնդիրների ուսումնասիրության ասպարեզում։ Տարբեր ժամանակներում «Հանդես ամսօրյա»-ում տպագրված հայագիտական աշխատությունները խմբագրությունը հրատարակում է աոանձին գրքերով (ցայսօր՝ ավելի քան 220)՝ «Ազգային մատենադարան» մատենաշարով։

«Հանդես ամսօրյան» հրապարակել է նյութեր նաև հայկական հարցի վերաբերյալ։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին և հետո դատապարտել է հայերի ցեղասպանությունը Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերում, անդրադարձել հայ ազգային-ազատագրական շարժումների պատմությանը («Ազատության շարժումը ԺԵ-ԺԶ դարուն հայոց մեջ», 1917), գրել ցեղասպանությանը զոհ գնացած հայագետների մասին («Հայ կաթողիկե կղերին նահատակները», 1920), ողջունել հայկական պետականության վերականգնումը («Հայաստանի անկախությունը պաշտոնապես ճանաչված», «Հայաստանի անկախությունը», 1920), ցավով նկարագրել ավերակված հայկական բնակավայրերը, մեկնաբանել ավերումի պատճառները («Հայ բնակչությունը Սև ծովեն մինչև Կարին», հոդվածաշարը, 1921) և այլն։

## Խմբագիրներ
* Հայր Արսէն Այտընեան (1887) ;
* Հայր Ղեւոնդ Յովհանեան (1887-1889) ;
* Հակովբոս Տաշյան (1890-1895) ;
* Հայր Գրիգորիս Գալէմքեարեան (1896-1898) ;
* Հայր Գաբրիէլ Մէնէվիշեան (1896-1898) ;
* Հայր Վարդան Մելքիսեդեկյան (1899-1900) ;
* Հայր Թովմաս Կէտիկեան (1901-1906) ;
* Հայր Հմայեակ Համբարեան (1906-1909) ;
* Հայր Ներսէս Ակինեան (1909-1924, 1929-1938, 1946-1962) ;
* Հայր Արիստակէս Վարդանեան-Ճըլըզեան (1924-1929) ;
* Հայր Համազասպ Ոսկեան (1939-1945, 1962-1967) ;
* Հայր Վահան Ինգլիզեան (1954) ;
* Հայր Պետրոս Տէր Պօղոսեան-Տէր Նազարէթեան (1968-1979) ;
* Հայր Օգոստինոս Սեքուլեան (1977-1983) ;
* Հայր Մեսրոպ Թոփալեան (Հայունի) (1984-1987) ;
* Հայր Օգոստինոս Սեքուլեան (1988-1993) ;
* Հայր Պօղոս Գոճանեան (1994-)։

## Աղբյուրներ
* Հանդէս Ամսօրեայի յօդուածներու 100 տարուն. Մատենագիտական Ցուցակ 1887-1986 /Կազմ.` Հ. Օգոստինոս Վրդ. Սեքուլեան, Մխիթ. Ուխտեն.- Վիեննա։ Մխիթարեան տպարան, 1990։

Կատեգորիա:Ավստրիայի հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Քեթլին Ֆերրիեր

**Քեթլին Ֆերրիեր** (, ), անգլիացի ակադեմիական երգչուհի (կոնտրալտո)։ Հանդես է եկել առավելապես կամերային ժանրում։ Խորը դրամատիզմով կատարել է Հենրի Փյուրսելի, Յոհան Սեբաստիան Բախի («Չարչարանքներ ըստ Մատթեոսի», «Չարչարանքներ ըստ Հովհաննեսի», Սի մինոր մեսսա, կանտատներ), Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկի («Օրփեոս և Էվրիդիկե»), Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդելի («Օծյալը»), Ռոբերտ Շումանի («Կնոջ սերն ու կյանքը» երգաշար), Ֆրանց Շուբերտի, Յոհաննես Բրամսի, Գուստավ Մալերի ստեղծագործությունները, անգլիական ժողովրդական երգեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Կոնտրալտոներ
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երաժիշտներ
Էգնատե Նինոշվիլի

մինի|աջից|200px|Է. Նինոշվիլիի կիսանդրին Թբիլիսիում
**Էգնատե Նինոշվիլի** (), վրացի արձակագիր։

Ծնվել է Գուրիայի Ղելա գյուղում։ 1876 թ.-ին ընդունվել է Օզուրգեթի հոգևոր ուսումնարանը, բայց մեղադրվում է աշակերտական ցույցին մասնակցելու մեջ և վտարվում։ 1879 թ.-ին էքստեռն քննություն է հանձնում, ուսուցչի վկայական ստանում և աշխատանքի անցնում հայրենի գյուղում։

Շատ չանցած՝ հեռացվում է հիվանդ լինելու պատճառով։ Ստիպված բեռնակիր է աշխատում Փոթիում, Բաթումում, Օզուրգեթում։ 1884 թ.-ին մեկնում է Թիֆլիս, աշխատում գրաշար, ապա բանվոր։ 1892 թ.-ին Միխա Ցխակայայի հետ հիմնում է «Մեսամե դասի» («Երրորդ դաս») սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպությունը։

Մահացել է 1894 թ.-ի մայիսի 12-ին։ Լանչխութի շրջանի Արչեուլ գյուղում 1950 թվականին բացվել է նրա տուն-թանգարանը։

## Ստեղծագործություն
Էգնաե Նինոշվիլիի առաջին երկը տպագրվել է 1887 թ.-ին «Իվերիա» թերթում, այնուհետև լույս են տեսել «Ապստամբություն Գուրիայում» վեպը (1888-1889), «Գոգիա Ուիշվիլի» (1889), «Պալիաստոմի լիճը» (1891), «Սիմոնա» (1891), «Քրիստինե» (1892), «Պարապուտ» (1892), «Կարգադրություն» (1893), «Մեր երկրի ասպետը» (1893), «Գրագիր Մոսեն» (1893) և այլ նովելներ և պատմվածքներ։

## Աղբյուրներ
* Հրաչիկ Բայրամյան, Վրաց գրականությունը V-XIX դդ. գիրք Ա, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2007, էջ 299-303։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ղելա գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Վրացի գրողներ
Դավիթ Նալբանդյան

**Դավիդ Պաբլո Նալբանդյան** (, ]), ծագումով հայ հայտնի արգենտինացի թենիսիստ։

## Հակիրճ տեղեկատվություն
Դավիթ Նալբանդյանը ծնվել է Արգենտինայի Հանրապետության Կորդոբա մարզի Ունկուիլիո փոքրիկ քաղաքում։ Հինգ տարեկանից սկսել է թենիս խաղալ  իրենց տան բակում հայազգի պապի կառուցած խաղադաշտում։ Խաղընկերներն իր ավագ եղբայրներն էին, որոնք ներկայումս աշխատում են որպես թենիսի մարզիչներ։ Տասնութ տարեկանում Դավիթը դարձել է պրոֆեսիոնալ թենիսիստ։

Մասնակցելով պատանեկան ու երիտասարդական մրցաշարերի՝ 1998 թվականի վերջերին աշխարհում ճանաչվել է երրորդ ուժեղագույն մարզիկը մենախաղերում։ 2000 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների բաց առաջնությունում հասել է մինչև եզրափակիչ և այդտեղ պարտության մատնել նաև պատանի Ռոջեր Ֆեդերերին ու ճանաչվել մրցումների հաղթող։ Այդ նույն տարում զուգախաղերում ճանաչվել է հինգերորդ ուժեղագույն թենիսիստը աշխարհում։

Դավիթը, որ մինչև 2013 թվականը մասնակցել է թենիսի ATP մրցաշարերի, աշխարհի ուժեղագույն թենիսիստների դասակարգման աղյուսակում իր մարզական կարիերայի ընթացքում ամենաբարձր՝ երրորդ տեղն է զբաղեցրել 2006 թվականի մարտին։ 2002 թվականին նա մենախաղերում եզրափակիչ փուլ է հասել Ուիմբլդոնի հեղինակավոր մրցաշարում։ Անհատական մրցումներում հաղթողի պատվանդանի ամենավերին աստիճանին ընդհանուր առմամբ կանգնել է տասնմեկ անգամ,  ներառյալ՝ մեկ անգամ Tennis Masters Cup-ի 2005 թվականի և երկու անգամ՝ Masters 1000-ի մրցաշարերում հաղթելու համար։ Նալբանդյանը արգենտինացի միակ թենիսիստն է, ում հաջողվել է Մեծ սաղավարտի բոլոր` չորս մրցաշարերում հասնել կիսաեզրափակիչ, մի շարք դեպքերում՝ նաև եզրափակիչ փուլին։

Դևիսի գավաթի մրցումներում, որոնք կարելի է համարել աշխարհի թիմային առաջնություն, Դավիթ Նալբանդյանը, հանդես գալով Արգենտինայի հավաքականի կազմում որպես նրա առաջին համարը, 2006, 2008 և 2011 թվականներին հասել է մինչև եզրափակիչ փուլ։ Խաղացել է աջ ձեռքով, իսկ նրա զույգ ձեռքի հարվածը համարվել է պարզապես ջախջախիչ հարված։

Մեծ թենիսին հրաժեշտ տալուց հետո Նալբանդյանն իր ուժերը փորձել է ավտոմրցարշավորդների մրցումներում, մասնակցել Rally Argentina մրցաշարերին։

2008 թվականին Դավիթ Նալբանդյանին շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացու անձնագիր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official website 

Կատեգորիա:Արգենտինահայ թենիսիստներ
Ջեսսի Նորման

**Ջեսսի Նորման** (, սեպտեմբերի 15, 1945, Օգասթա, Ջորջիա, ԱՄՆ - 2019, սեպտեմբերի 30), ամերիկացի օպերային երգչուհի (սոպրանո), Գրեմմիի մրցանակակիր։ Հաջողությամբ հանդես է եկել հատկապես Մոցարտի և Ռիխարդ Շտրաուսի օպերաներում։ Աչքի է ընկել սփիրիչուելսների կատարմամբ։

## Կենսագրություն
Ջեսսի Նորմանը ծնվել է 1945 թվականի սեպտեմբերի 15-ին ԱՄՆ-ի Ջորջիա նահանգի Օգասթա քաղաքում։ Սովորել է ԱՄՆ-ում։ Դեբյուտը օպերային արվեստում եղել է 1969 թվականին («Տանգեյզեր», Էլիզաբեթ (Վագներ))։ 1972 թվականին Լա Սկալայում հանդես է եկել Աիդայի («Աիդա», Վերդի) և Կասանդրայի («Տրոյացիներ», Բերլիոզա) դերերով։

1970-ական թվականներին հանդես է եկել միայն միջոցառումներում, հետո նորից վերադարձել է օպերային արվեստ։ 1982 թվականին կատարել է առաջնախաղը ամերիկյան օպերային արվեստում։ Այդ թվականներին նրա զուգընկերը Պլասիդո Դոմինգոն էր։ Նրանք՝ միասին հանդես են եկել տարբեր միջոցառումներում և երգել ու խաղացել են տարբեր օպերաներում։

21-րդ դարի սկզբին Ջեսսի Նորմանը համարվում էր աշխարհի ամենահայտնի, ամենճանաչված և ամենաշատ վարձատրվող երգչուհիներից մեկը։ Փոքրուց ի վեր նրա մոտ զարգացել են վոկալային տվյալներն ու երաժշտասիրությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Gates, Henry Louis and Higginbotham, Evelyn Brooks (eds.) (2004) «Norman, Jessye» African American Lives Oxford University Press, New York, pp.&nbsp;629–631, 

Կատեգորիա:1945 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոպրանոներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հովարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Միչիգանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մեցցո-սոպրանոներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի պատվավոր դոկտորներ
Վասիլ Բարնովի

**Վասիլի Զաքարի Բարնովի** (, ), վրացի արձակագիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շուա (Միջին) Քարթլիի Կոդա գյուղում։ Սովորել է Թիֆլիսի հոգևոր ուսումնարանում, ապա նույնատիպ սեմինարիայում, որի դասընթացն ավարտել է 1877 թվականին։ 1878-1882 թվականներին ուսանել է Մոսկվայի հոգևոր ակադեմիայի պատմության բաժնում և ստացել մագիստրոսի կոչում։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո զբաղվել է ուսուցչությամբ։ Սկսած 19-րդ դարի 90-ականներից վրաց մամուլում և առանձին գրքերով լույս են տեսել նրա պատմվածքները, որոնց հաջորդել են վիպակներն ու վեպերը։ Վերջիններից որոշակի արժեք են «Իսանիի արշալույսը» (1901), «Անհետացող լուսապսակները» (1913), «Նահատակված սերը» (1913), «Արմազի կործանումը» (1925), պատմվածքներից՝ «Մանրադրամը», «Վայ քեզ կորցնողին»-ը, «Օձի հաղթանակը»։

Բարնովը վախճանվել է 1934 թվականի նոյեմբերի 4-ին, թաղված է Մթածմինդայի՝ վրաց գրողների և հասարակական գործիչների պանթեոնում։

## Ստեղծագործություններ
Առաջին գիրքը («Իսանիի արշալույսը») տպագրվել է 1901 թվականինին։ «Հանգած ջահ» (1913 թվական), «Մեծ Մոուրավի» (1925 թվական), «Արմազիի անկումը» (1925 թվական) պատմավեպերում պատկերել է վրաց ժողովրդի ազատագրական պայքարը օտար նվաճողների դեմ։ Շարունակել է 19-րդ դարի  վրացական քննադատական ռեալիզմի ավանդույթները («Օձի հաղթանակը», 1919 թվական, «Հարսնացուի գոտին», )։ Գյուղական կյանքն է պատկերել «Ծուռ տանձենին» (1903 թվական), «Անանոյի բախտը» (1923 թվական) պատմվածքներում։ Ստեղծագործություններն աչքի են ընկնում պատմական հարուստ տվյալներով, մարդու ներաշխարհի գունեղ վերարտադրությամբ, կուռ կառուցվածքով։

## Աղբյուրներ
* Հրաչիկ Բայրամյան, Վրաց գրականությունը V-XIX դդ. գիրք Ա, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2007, էջ 304։

Կատեգորիա:Վրացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Մթածմինդա պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Վրացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Վրացի հասարակական գործիչներ
Շարժում (ֆիզիկա)

**Մեխանիկական շարժում**, մարմնի դիրքի փոփոխությունը տարածության մեջ ժամանակի ընթացքում։ Շարժումը հիմնականում նկարագրվում է տեղափոխության վեկտորի, ճանապարհի, արագության, արագացման և ժամանակի միջոցով։ Մարմնի դիրքը հարաբերական է և կարող է որոշվել միայն այլ մարմինների նկատմամբ, ուստի օգտվում ենք հաշվարկի մարմնից։ Վերջինս այն մարմինն է, որի նկատմամբ որոշում են այլ մարմինների դիրքը։ Տարածության մեջ մարմնի դիրքը որոշելու համար հաշվարկի մարմնին կապում են կոորդինատային համակարգ։ Շարժումը նկարագրելու համար, բացի հաշվարկի մարմին և կոորդինատական համակարգ ընտրելուց, պետք է ունենալ նաև ժամանակ չափելու մեթոդ։ Ժամանակը քանակական առումով ժամացույցի ցուցմունք է։ Քանի որ բացարձակ հաշվարկման համակարգ գոյություն չունի, ապա հնարավոր չէ սահմանել «բացարձակ շարժում»։ Այսպիսով կարելի է համարել, որ տիեզերքում ամեն ինչ շարժման մեջ է։

Եթե մարմնի դիրքը չի փոփոխվում տվյալ հաշվարկման համակարգում, ասում են, որ մարմինն անշարժ է կամ գտնվում է դադարի վիճակում։ Ըստ Նյուտոնի առաջին օրենքի՝ մարմնի շարժումը մնում է անփոփոխ, քանի դեռ նրա վրա ուժ չի ազդել։ Մարմնի շարժումը չափելու համար կիրառվող մեծությունը իմպուլսն է։ Մարմնի իմպուլսն անմիջականորեն կապված է նրա զանգված զանգվածի և արագության հետ, իսկ մեկուսացված համակարգի (որի վրա արտաքին ուժեր չեն ազդում) իմպուլսը ժամանակի ընթացքում չի փոխվում, ինչպես նկարագրվում է իմպուլսի պահպանման օրենքով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ֆեյնմանի դասախոսությունը շարժման մասին

Կատեգորիա:Մեխանիկա
Կատեգորիա:Մեխանիկական շարժում
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հասկացություններ
Նիկոլայ Լոբաչևսկի

**Նիկոլայ Իվանի Լոբաչևսկի** (, ), ռուս մաթեմատիկոս։

## Կենսագրություն
Նիկոլայ Լոբաչևսկին 1807-1811 թվականներին ուսանել և ապա դասավանդել է Կազանի համալսարանում, որտեղ 1816 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում։ 1820-1822 թվականներին եղել է այդ համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի դեկան, 1827-1846 թվականներին՝ ռեկտոր։ 1830 թվականին Լոբաչևսկին հրատարակել է իր նոր ստեղծած երկրաչափության հիմունքները, որոնք թերևս սկզբում չընդունվեցին, բայց հետագայում մեծ ազդեցություն ունեցան XIX դարի մաթեմատիկական մտածողության վրա։

Նիկոլայ Լոբաչևսկին աշխատանքներ ունի հանրահաշվի, մաթեմատիկական անալիզի, հավանականությունների տեսության, մեխանիկայի, ֆիզիկայի, աստղագիտության վերաբերյալ։ Լոբաչևսկին ստեղծել է նոր՝ Էվկլիդեսյանից տարբեր երկրաչափություն՝ Լոբաչևսկու երկրաչափությունը, որն արմատապես փոխեց տարածության բնույթի մասին մինչ այդ իշխող պատկերացումները և մեծապես խթանեց մաթեմատիկական մտածողության զարգացմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2008, էջ 403

## Արտաքին հղումներ
* Նիկոլայ Լոբաչևսկին հայկական հանրագիտարանում 

Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Կազան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուս փիլիսոփաներ
Համմուրաբի

**Համմուրապի** (), Բաբելոնի արքա մ.թ.ա.1792 - 1749 թթ. Բաբելոնական ասորեական հարստությունից։ Սին-մուբալիտի որդին։ Նրա անունով մեզ է հասել օրենքների ժողովածու։

Համմուրապի արքայի օրոք Բաբելոնյան ռազմաքաղաքական վերելք է ապրում։ Վերջինս նախ և առաջ նվաճում է մի շարք ամորեական ցեղապետություններ և Հարավային Միջագետքի քաղաքները։ Այնուհետև բաբելոնյան զորքերը գրավում են Աշուրը և հաղթական արշավանքներ կատարում դեպի էլամ։ Համմուրաբին իր տիրապետությունը հաստատում է ողջ Միջագետքի վրա։ Նա ձգտում էր ռազմական ուժով նվաճված պետությունը ամրապնդել նաև ներսից։ Այդ նպատակով նրա հրամանով հավաքվեցին Միջագետքում նախորդ դարաշրջաններում ստեղծված օրենքների ժողովածուներ, դրանք հիմնավորապես վերամշակվեցին, և կազմվեց միասնական օրենսգիրք։ Դա միջազգային իրավունքի պատմության մեջ առաջին հիմնավոր փորձն էր իրավական պետության ստեղծման ճանապարհին։

## Տես նաև
* Համմուրաբի թագավորի օրենքներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Համմուրաբիի թվագրված բանաձևերի ցանկ
* Բաբելոնյան արքա Համմուրաբիի օրենքների ցանկ

Կատեգորիա:Բաբելոնի արքաներ
Էվարիստ Գալուա

**Էվարիստ Գալուա** (, ), ֆրանսիացի մաթեմատիկոս։ Գալուաի պատկերացումների վրա է կառուցված հանրահաշվական հավասարումների տեսությունը։ Էվարիստ Գալուան սովորել է Լուի-լե-Գրան լիցեյում, 1830 թ. ընդունվել է Փարիզի մանկավարժական համալսարան () և մեկ տարի անց հեռացվել է քաղաքական նկատառումներով։ Թեև նա շատ կարճ կյանք է ապրել՝ ընդամենը 21 տարի, սպանվել է մենամարտում, սակայն մենամարտի նախօրյակին ընկերոջն ուղղված նամակում նա շարադրել է հանրահաշվական ֆունկցիաներից կախված ինտեգրալների մասին հիմնական թեորեմները։ Նրա ուսումնասիրությունները բացառիկ մեծ ազդեցություն են ունեցել հանրահաշվի զարգացման վրա։ Ըստ էության՝ Գալուան ստեղծել է հանրահաշվական վերջավոր տարրերի ամբողջական տեսություն՝ խմբերի տեսությունը, որն այժմ կոչվում է նրա անունով։

Գալուան ստեղծել է նաև աղմկակայուն կոդավորման տեսության հիմքերը, առանց որի հնարավոր չէր լինի իրականացնել թվային տեղեկույթի և թվային հեռուստատեսության հաղորդումները։

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան // Գիրք 1 // հատոր 1 // Երևան // 2008 թ., էջ 201

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայում հրազենից մահացածներ
Կատեգորիա:Մոնպառնասի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Ուիլյամ Թոմսոն

**Ուիլյամ Թոմսոն, 1-ին Բարոն Կելվին** (, ), անգլիացի ֆիզիկոս։ Բացառիկ ընդունակությունների համար 10 տարեկանում ընդունվել է Գլազգոյի համալսարան, այնուհետո, 1843 թ․՝ Քեմբրիջի համալսարանը, որն ավարտելուց հետո, 22 տարեկանում, դարձել է Գլազգոյի համալսարանի բնափիլիսոփայության ամբիոնի ղեկավար (1846 - 1899 թթ.), 1904 թ.՝ նաև այդ համալսարանի նախագահը։ 1851 թ. ընտրվել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ, 1890 - 1895 թթ. եղել է այդ ընկերության նախագահը։ Գիտության մեջ ունեցած իր ակնառու վաստակի համար 1892 թ. Թոմսոնն ստացել է լորդի տիտղոս և կոչվել *լորդ Կելվին*։

## Աշխատանքները
Թոմսոնը մշակել է մեթոդ, որը թույլ տվեց լուծել էլեկտրատեխնիկայի, մագնիսաստիկայի, ջերմահաղորդակցության տեսության մի շարք բարդ խնդիրներ։ Թոմսոնին է պատկանում թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքի ձևակերպումներից մեկը, որի հիման վրա ապացուցվել է, որ երկրորդ սեռի հավերժական շարժիչ (մեքենա, որը էներգիան ամբողջությամբ վերածում է աշխատանքի) չի կարող գոյություն ունենալ։

Ջեյմս Պրեսկոտ Ջոուլի հետ բացահայտել է, որ ծակոտկեն միջնորմով իրական գազերի դանդաղ հոսույթի ժամանակ դրանց ջերմաստիճանը փոխվում է, որը գիտության մեջ հայտնի է «Ջոուլ-Թոմսոնի էֆեկտ» անունով։ Նա ուսումնասիրել է նաև բյուրեղների մագնիսական հատկությունները, բացահայտել ֆեռոմագնիսների տեսակարար ջերմահաղորդականության կախումը դրանց մագնիսացումից (Թոմսոնի էֆեկտ), ստեղծել մի շարք գերզգայուն էլեկտրաչափեր, համապիտանի կողմնացույց և այլ սարքեր։

*Միավորների միջազգային համակարգում 1 Կ ջրի եռակի կետի թերմոդինամիկական ջերմաստիճանի 1/273,16 մասն է։ 1 Կ = 1C*

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2008, էջ 323

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Իռլանդացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի մեխանիկներ
Քիրստեն Դանստ

**Քիրստեն Դանստ** (, ), ամերիկացի դերասանուհի, երգչուհի, մոդել։ Հայտնի ֆիլմերից են «Ջումանջի» և «Սարդ-մարդը»։

## Անձնական կյանք
Դանստը ամուսնացած չէ։ Դանստը աջակցել է դեմոկրատ թեկնածու Ջոն Քերիին 2004 թվականի ԱՄՆ նախագահական ընտրություններում։ Չորս տարի հետո, նա պաշտպանել է դեմոկրատ Բարաք Օբամային 2008 թվականի նախագահական ընտրություններում։ 
Դանստը հաստատել է, որ նա բուժվել է դեպրեսիայից 2008 թվականի սկզբին Յուտայի Սիրկ Լոդջ բուժման կենտրոնում։

## Ֆիլմագրություն
### Դերակատարումներ

### Ռեժիսոր և սենարիստ

### Պրոդյուսեր

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1982 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:«Երիտասարդ դերասան» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երեխա դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ գերմանական սերմամբ
Կատեգորիա:Աուդիոգիրք կարդացողներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆեմինիստներ
Ռիչարդ Կիրակոսյան

**Ռիչարդ Կիրակոսյան** (), հայ քաղաքական և ռազմական վերլուծաբան, փորձագետ։

## Աշխատանքային գործունեությունը
Ռիչարդ Կիրակոսյանը ծնվել է 1965 թ. հունվարի 8-ին ԱՄՆ Փրովիդենս քաղաքում։ Ռիչարդ Կիրակոսյանի մասնագիտական գործունեությունը սկսվել է Միացյալ Նահանգներում։ Ռիչարդ Կիրակոսյանը աշխատել է տարբեր հեղինակավոր կազմակերպություններում, ինչպիսիք են Ամերիկյան կոնգրեսը, «Ազատություն» ռադիոկայանի Եվրոպական կենտրոնակայանը, Ջեյնս ինֆորմեյշն գրուպը (Jane's Information Group) և այլն։ 2000-ական թթ. սկզբներին տեղափոխվել է Հայաստան։ 2009 թ. փետրվարից մինչև 2011 թ. մարտ ամիսը զբաղեցրել է Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոնի տնօրենի պաշտոնը։ 
2011 թ-ի ապրիլից նա ղեկավարում է, իր իսկ կողմից ստեղծված, Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոնը (ՏՀԿ)։ Կենտրոնը անկախ, շահույթ չհետապնդող հետազոտական կենտրոն է, որն առաջարկում է լայնամասշտաբ ռազմավարական վերլուծություններ և անկողմնակալ հետազոտություններ, ինչպես նաև իրականացնում է մի շարք կրթական և քաղաքականության հետ առնչվող ծրագրեր։ Կիրակոսյանի գլխավորությամբ կենտրոնը արտաքին քաղաքականությունից բացի վերլուծում է նաև Հայաստանի ներքին քաղաքական կյանքը։ Արտաքին քաղաքականության մեջ կողմ է Թուրքիայի հետ առանց նախապայմանների հարաբերությունների հաստատմանը։

Ռիչարդ Կիրակոսյանի վերլուծական նյութերը տպագրվում են Center for Strategic and International Studies (CSIS), the International Security Network (ISN), the Swiss Peace Foundation, Jane's Defence Weekly, Democratizatiya, the Journal of Slavic Military Studies, Jane's Islamic Affairs Analyst, the Turkish Daily News, և the Harvard International Review հայտնի պարբերականներում։

Ռիչարդ Կիրակոսյանը նաև թրքալեզու Newsweek շաբաթաթերթի սյունակագիր է և անգլալեզու the Turkish Policy Quarterly ամսագրի խմբագրակազմի անդամ է։ 
Ամուսնացած է, ունի մեկ դուստր։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ից Հայաստան արտագաղթածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքագետներ
Կառլեն Ադամյան (սրտաբան)

**Կառլեն Գրիգորի Ադամյան** (), հայ սրտաբան, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1971), պրոֆեսոր (1985), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1996)։ Հայաստանի Հանրապետության գիտության վաստակավոր գործիչ (2009)։ ԱՊՀ երկրների սրտաբանների ընկերակցության նախագահության (1996 թվականից) անդամ։ ՀԽՍՀ պետական մրցանակակիր (1988), Մխիթար Հերացու մեդալակիր (1998)։

## Կենսագրություն
1959 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1962-1965 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության Սրտաբանության և սրտի վիրահատության ինստիտուտի ասպիրանտ, 1965 թվականից նույն ինստիտուտի աշխատակից, 1972-1982 թվականներին՝ խրոնիկական սրտի իշեմիկ հիվանդության բաժնի վարիչ, 1979 թվականից՝ Երևանի սրտաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն, 1995 թվականից, միաժամանակ, Ազգային առողջապահության ինստիտուտի կլինիկական սրտաբանության ամբիոնի վարիչ, Հայաստանի առողջապահության նախարարության գլխավոր սրտաբան (1979-2001), Հայաստանի սրտաբանների ընկերակցության նախագահ (1982 թվականից), Սրտաբանների եվրոպական ընկերակցության գլխավոր անսամբլեայի անդամ (1983 թվականից)։

## Գործունեություն
Ավելի քան 250 գիտական աշխատանքների, այդ թվում՝ 4 մենագրությունների հեղինակ է։ Գիտական գործունեությունը նվիրված է սրտաբանության բնագավառում կլինիկաֆունկցիոնալ ուղղության ներդրմանը։ Աշխատանքները վերաբերում են սրտամկանի սուր ինֆարկտի դեպքում սրտի դիաստոլային ֆունկցիայի խանգարման և ձախ փորոքի ձևափոխման մեխանիզմներին, դրանց կանխարգելման հնարավորություններին։

Մշակել է սրտի իշեմիկ հիվանդության և բնածին արատների դեպքում սրտի ֆունկցիոնալ անբավարարության հայեցակարգը և առաջարկել արյան շրջանառության անբավարարության մինչկլինիկական փուլի զարգացման դասակարգում։ Կլինիկական սրտաբանության մեջ ներդրել է կենսառիթմաբանության և իմունաբանության ուղղությունները, զբաղվել զարկերակային հիպերտոնիայի և սրտի իշեմիկ հիվանդության առաջնային և երկրորդային կանխարգելման հարցերի ուսումնասիրությամբ։

## Պարգևներ, մրցանակներ
* ՀԽՍՀ պետական մրցանակ (1988)
* Մխիթար Հերացու մեդալ (1998)
* Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան
* Եվգենի Չազովի անվան ոսկե մեդալով «Սրտաբանության ասպարեզում ակնառու ձեռքբերումների համար»
* Հայաստանի Հանրապետության գիտության վաստակավոր գործիչ (2009)։
* Գյումրու պատվավոր քաղաքացի (2014)

## Երկեր
* Սիրտանոթային համակարգի ֆունկցիոնալ հետազոտության ժամանակակից մեթոդներ, Ե., 1990 (համահեղինակ) ;
* Սրտի իշեմիկ հիվանդությաուն, Ե., 1984 ;
* Ալկոհոլը և սիրտանոթային համակարգը, Ե., 1987 ;
* Нагрузочные тесты и ишемическая болезнь сердца, Е.,1984 (համահեղինակ) ;
* Клиника и лечение нарушенинй ритма серца, Е., 1991 (համահեղինակ) ;
* Хроническая сердечная недостаточность, Е., 2003 (համահեղինակ)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սիրտը կյանք է. Կառլեն Գրիգորի Ադամյան
* Կառլեն Գրիգորի Ադամյան, Ծննդյան 75-ամյակի առիթովԿառլեն Գրիգորի Ադամյան

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ սրտաբաններ
Կատեգորիա:Մխիթար Հերացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Դավիթ Կլդիաշվիլի

**Դավիթ Սամսոնի Կլդիաշվիլի** (, ), վրացի արձակագիր, դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Քութայիսի նահանգի Սիմոնեթի գյուղում, սնանկացած ազնվականի ընտանիքում։ Ութամյա տղային ծնողները հանձնում են մի ռուս ընտանիքի՝ լեզու սովորելու։

1872 թվականի գարնանը ութսուն երեխաների հետ Դավթին ուղարկում են Կիևի ռազմական գիմնազիա, որից հետո նա կրթությունը շարունակում է Մոսկվայի նույնատիպ հաստատությունում։ Այստեղ նա աչքի է ընկնում հասարակական աշխատանքով. բացում է կիրակնօրյա դասընթացներ, իսկ երեխաների համար՝ անվարձ դպրոց. հիմնադրում է նաև փոխօգնության ընկերություն և, այսպես կոչված հասարակական հանքավայր։ Թիֆլիսից հրավիրելով գրողների և արվեստագետների՝ աշխուժացնում է տեղի մշակութային կյանքը։

1905 թվականի հեղափոխական շարժումների ժամանակ Կլդիաշվիլուն կարգադրվում է ցրել բանվորական ցույցը, բայց նա ոչինչ չի ձեռնարկում, որի համար հեռացվում է զինվորական ծառայությունից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին զորակոչվում է գործող բանակ։ Թուրքահպատակ վրացիներին ցույց տված օգնության համար նրան սպառնում է ռազմական տրիբունալ, բայց վրա է հասնում Փետրվարյան հեղափոխությունը, և նա փրկվում է մահապատժից։

Զորացրվելով՝ գրողը մշտական բնակություն է հաստատում իր ծննդավայրում և զբաղվում տնտեսությամբ։ 1930 թվականին գրական գործունեության 40-ամյակի առթիվ նրան շնորհվում է Վրաստանի ժողովրդական գրողի կոչում։

Վախճանվել է Սիմոնեթի գյուղում։ Թաղված է Մթածմինդայի՝ գրողների և հասարակական գործիչների պանթեոնում։

## Ստեղծագործությունը
Դավիթ Կլդիաշվիլու անդրանիկ երկերը՝ «Անեծք», «Զոհը», տպագրվել են 1894 թվականին «Մոամբե» («Լրաբեր») ամսագրում։ Հաջորդել են բազմաթիվ պատմվածքներ ու վիպակներ, որոնցից կարելի է առանձնացնել «Սոլոմոն Մորբելաձե» (1894), «Սամանիշվիլու խորթ մայրը» (1897), «Քամուշաձեի հոգսը» (1900), «Միքելա» (1904) և այլն։

Մեծ են գրողի ծառայությունները նաև ազգային դրամատուրգիայի բնագավառում։ «Իրինայի երջանկությունը» (1897), «Դարիսպանի հոգսը» (1903), «Դժբախտություն» (1913) պիեսները բեմադրվել և բեմադրվում են վրացական թատրոններում։

## Աղբյուրներ
* Հրաչիկ Բայրամյան, Վրաց գրականությունը V-XIX դդ. գիրք Ա, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2007, էջ 315-320։

Կատեգորիա:Վրացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Վրացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Մթածմինդա պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Վրաստանի ժողովրդական արտիստներ
Շապուհ պատմիչ

**Շապուհ պատմիչ** կամ **Շապուհ Բագրատունի** (ծննդյան և մահվան թվականները՝ անհայտ), 9-րդ դարի հայ պատմիչ։ Գրել է Աշոտ Ա պատմությունը, որը մեզ չի հասել։ Նրա երկի մասին հաղորդում են Ասողիկը, Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Սամվել Անեցին, Ուխտանեսը և այլ պատմիչներ, որոնք լայնորեն օգտվել են դրանից։ Թվարկված հեղինակներից միայն Դրասխանակերտցին է քիչ թե շատ հանգամանորեն արտահայտվում և մատնանշում, որ Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի վերաբերյալ մանրամասնորեն գրել է նրա ժամանակակիցը՝ Շապուհ Բագրատունին։ Մինչև այժմ էլ Շապուհ Բագրատունու ինքնությունը պարզված չէ։ Հայտնի է, որ այն գրվել է իր ժամանակի խոսակցական («գեղջուկ բանիւ») լեզվով։ Ուխտանեսը իր «Հայոց պատմության» մեջ զետեղում է Շապուհ Բագրատունու աշխատությունից մի գլուխ, որի վերնագիրն է. «Յաղագս թագին երանելոյն Կոստանդիանոսի, թե ուստի՞ կամ որպէ՞ս յաջողեալ եղեւ նմա ի Տեռանէ՝ Շափհոյ՝ որդւոյ Աշոտոյ ապահի պատրկի ասացեալ ի Պատմութեան իւրոյ»։

## Աշխատություններ
* Անանուն զրուցագիր՝ կարծեցեալ Շապուհ Բագրատունի, Պատմութիւն։ Թարգմանութիւնը, առաջաբանը և ծանօթագրութիւնները Վարագ Առաքելեանի, Երևան, 2011։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բագրատունիներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Մուշե

**Մուշե** (կամ **Մուշեղ**), մ.թ. I-II դարերի Հայաստանի քրիստոնյաների հոգևոր առաջնորդ, Արտազ գավառի եպիսկոպոս (93-123 թթ)։ Նրա անունը բերվում է հայ կաթողիկոսների միջնադարյան անվանացանկերում։ Եպիսկոպոսական գահին հաջորդել է Ատրներսեհին։ Հաղորդվում է, որ նա «Պարսից երկրից» է։ Վախճանվել է բնական մահով։ Մուշեին հիշատակում է նաև Ստեփանոս Օրբելյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:1-ին դարի հայ եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:2-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Շահեն

**Շահեն**, մ.թ. 2-րդ դարի Հայաստանի քրիստոնյաների հոգևոր առաջնորդ, Արտազ գավառի եպիսկոպոս (123-148 թթ)։ Նրա անունը բերվում է հայ կաթողիկոսների միջնադարյան անվանացանկերում։ Եպիսկոպոսական գահի վրա հաջորդել է Մուշեին։ Շահենի կյանքի և գործունեության մասին այլ բան հայտնի չէ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:2-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Վիլհելմ I Նվաճող

**Վիլհելմ I Նվաճող** (նաև՝ **Վիլհելմ Նորմանդացի**, **Վիլհելմ Ապօրինածին**, , , ), Նորմանդիայի դուքս, (որպես **Վիլհելմ II**, 1035 թվականից) և Անգլիայի թագավոր (1066 թվականից), Անգլիայի նորմանդական նվաճման կազմակերպիչ և ղեկավար, 11-րդ դարի Եվրոպայի խոշորագույն պետական գործիչներից մեկը։

Իմանալով Էդվարդ Խոստովանողի մահվան մասին՝ պահանջ է ներկայացնում Անգլիայի գահին տիրելու համար։ Կառուցելով շուրջ 700 նավ իր զորքը (մոտ 7000 մարդ) տեղափոխում է Անգլիա՝ ափ իջնելով 1066 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Պեվենսիում։ Անգլիայի թագավոր Հարոլդ II-ը շտապում է հարավ, սակայն նրա ռազմական ուժերը թուլացած էին դրանից քիչ առաջ տեղի ունեցած նորվեգացիների հարձակումը հետ մղելուց հետո։ Վճռական ճակատամարտը կայացել է 1066 թվականի հոկտեմբերի 14-ին՝ Հաստինգսի մոտ՝ ավարտվելով անգլիացիների պարտությամբ։ Ճակատամարտում զոհվում են Հարոլդը և անգլոսաքսոնական ազնվականությունից շատերը։ Շուտով Լոնդոնը, երկրի հյուսիսը և հարավը հնազանդվում են Վիլհելմ Նվաճողին, և նա 1066 թվականի դեկտեմբերի 25-ին թագադրվում է Վեստմինստերում՝ որպես Անգլիայի նոր թագավոր։

1068 թվականին Լոնդոնի մոտ սկսում է կառուցվել թագավորական ամրոցը՝ Թաուերը։ 1069 թվականին նոր թագավորի դեմ ապստամբում են երկրի հյուսիսային շրջանները։ Վիլհելմ I-ի զորքը մեծ դաժանությամբ ճնշում է այն։

1085 թվականին Վիլհելմը անց է կացնում բնակչության մարդահամար։ Համաձայն այդ մարդահամարի տվյալների՝ Անգլիայի բնակչությունը կազմում էր շուրջ 2 միլիոն մարդ և նրանցից 95% ապրում էր գյուղերում։ Ձգտելով ամրապնդել իր իշխանությունը՝ Վիլհելմը Անգլիայի ամբողջ հողատարածքը հայտարարեց արքունական սեփականություն, որպես հողատարածքների (ֆեոդների) տիրելու պայման պարտավորեցնելով բոլոր հողատերերին անձնական հավատարմության երդում տալ թագավորին։

Անգլիայի նվաճումը արագացրեց գյուղացիության ճորտացման գործընթացը, որի հետևանքով ազատ գյուղացիների թիվը զգալի չափով նվազեց։ Ֆեոդալիզացման ավարտը նպաստեց հասարակության հետագա զարգացմանը։ Երկրում հաստատվեց բավականին ուժեղ կենտրոնական իշխանություն, որին աջակցում էին մանր և միջին ֆեոդալները, առևտրականները և եկեղեցին։

Վիլհելմը I-ը մահացել է 1087 թվականին Ռուանում՝ կտակելով Անգլիայի գահն իր որդուն՝ Վիլհելմ II-ին։

## Աղբյուրներ
* Ռ.Գևորգյան, Մեծ Բրիտանիայի պատմություն, Երևան, 2004

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիայի միապետներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան երեխա կառավարիչներ
Կատեգորիա:Ձիուց ընկնելու հետևանքով մահացածներ
Լինդա դի Շամունի

**Լինդա դի Շամունի** (), իտալացի կոմպոզիտոր Գաետանո Դոնիցետտիի օպերա () երեք գործողությամբ։ Իտալերեն լիբրետտոն Գաետանո Ռոսսիինն է։ Առաջնախաղը կայացել է 1842 թվականի մայիսի 19-ին Վիեննայի Kärntnertortheater թատրոնում։ Օպերան պատկանում է կոմպոզիտորի լավագույն ստեղծագործությունների թվին և այսօր էլ հաճախ բեմադրվում է։ Գլխավոր դերերգի կատարմամբ աչքի են ընկել սոպրանոներ Մարգարիտա Կարոսիոն, Անտոնիետա Ստելլան, Մարիելա Դևիան, Էդիտա Գրուբերովան և այլք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1842 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Սոկրատ Սքոլաստիկոս

**Սոկրատ Սքոլաստիկոս** (կամ **Սոկրատես Սքոլաստիկոս** (, , ), բյուզանդացի եկեղեցական պատմիչ՝ ծագումով հույն։ Հեղինակ է 7 գրքից բաղկացած «Եկեղեցական պատմության» («Historia Ecclesiastica»), որով Սոկրատը շարունակում է Եվսեբիոս Կեսարացու նույնանուն երկը՝ հասցնելով շարադրանքը 305 թվականից մինչև 439 թվականը։ Սոկրատի «Եկեղեցական պատմությունը» արժեքավոր աղբյուր է IV-V դդ. Արևելյան Հռոմեական կայսրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն դեռևս վաղ միջնադարում՝ 696/7 թթ, թարգմանվել է հայերեն Փիլոն Տիրակացի վարդապետի կողմից՝ նախարար Ներսեհ Կամսարականի մեկենասությամբ։ Ժամանակակից ուսումնասիրողների կարծիքով Սոկրատի աշխատության հայերեն թարգմանությունը եղել է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» աղբյուրներից մեկը։ Այս հանգամանքը հիմք է տալիս որոշ ուսումնասիրողներին վիճարկել Մովսես Խորենցաու 5-րդ դարի պատմիչ լինելը։ Հայ ուսումնասիրողները, սակայն գտնում են, որ Պատմահայրը օգտվել է անմիջականորեն հունարեն բնագրից, և Սոկրատեսի հայ թարգմանությունը ինքը կրել է Խորենացու ազդեցությունը։

Հայկական միջավայրում Սոկրատի երկին է կցվել «Սեղբեստրոսի վարք» աշխատությունը, որը թարգմանվել էր 678 թ.։ Դրա հետևանքով վարքի հեղինակ լինելը սխալմամբ վերագրվել է հույն պատմիչին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եկեղեցական պատմիչներ
Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ
Կատեգորիա:Անձինք Կոստանդնուպոլսից
Կատեգորիա:Եկեղեցու հայրեր
Կյուրիոն Ա

**Կյուրիոն Ա** () — վրաց կաթողիկոս-պատրիարք (599-614 կամ 616 թթ.)։ Ծնվ. Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհի Ջավախք գավառում՝ գ. Սկյուտրի (Սկիւտրի)։ Ստացել է վրացերեն ու հայերեն կրթություն, այնուհետև անցել է Փոքր Հայք՝ 15 տարի բնակվել Կողոնիա (քաղաք-ամրոց Գայլ գետի ափին), այնուհետև՝  Նիկոպոլիս քաղաքներում։

Վերադառնալով Հայաստան՝ Հայոց Մովսես Բ կաթողիկոսի կողմից նշանակվել է Դվինի Սուրբ կթողիկե եկեղեցու վանացերեց, նաև՝ քորեպիսկոպոս։ Նրան վիճակաթեմ է տրվել Արարատյան գավառը։ Կյուրիոնը Հայաստանում է մնացել 5 տարի։

Վրաց կաթողիկոս է ձեռնադրվել հայոց Մովսես Բ կաթողիկոսի կողմից 599 թ.։ Վերջինիս մահից հետո, անտեսելով Հայ եկեղեցու հորդորները՝ 608 թ. ընդունել է Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները՝ դառնալով հունադավան։ Դրանով սկիզբ է դրվել հայ և վրաց եկեղեցիների պառակտմանը և վերջնական բաժանմանը։

## Աղբյուրներ
* Հայ եկեղեցու պատմություն, Էջմիածին, 2002։
* Ուխտանես եպիսկոպոս, Հայոց պատմություն, Թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 2006 թ։

Կատեգորիա:Վրաց կաթողիկոս-պատրիարքներ
Ռազմիկ Զոհրաբյան

**Ռազմիկ Արտավազդի Զոհրաբյան** (), հայ քաղաքական գործիչ, ՀՀ ԱԺ նախկին պատգամավոր։

## Կենսագրություն
* Ծնվել է 1950 թ. ապրիլի 1-ին Երևանում։
* 1969-1971 թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում։
* 1971-1974 թթ. աշխատել է Երևանի ավտոպահեստամասերի գործարանում որպես արտադրամասի հերթափոխի պետ։
* 1971 թվականից զբաղվում է քաղաքական գործունեությամբ, եղել է ընդհատակյա Ազգային միացյալ կուսակցության անդամ։ 
* 1974-1984 թթ. դատապարտվել է ազատազրկման՝ հակասովետական ագիտացիայի և պրոպագանդայի համար նախատեսված հոդվածով։
* 1984-1990 թթ. աշխատել է Երևանի մի քանի գործարաններում՝ տարբեր պաշտոններում։
* 2002-2007 թթ. աշխատել է ՀՀ վարչապետի օգնական։
* 2007 թ. հունիսի 6-ին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ ազատվել է ՀՀ վարչապետի օգնականի պաշտոնից։
* 2007 թ. մայիսի 12-ին Ազգային ժողովի պատգամավոր է ընտրվել համամասնական ընտրակարգով Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությունից։ ՀՀԿ խորհրդի անդամ, ՀՀԿ նախագահի տեղակալ։
* 2007 թվականի հունիսի 19-ին դարձել է ՀՀ ԱԺ Պաշտպանության, ազգային անվտանգության և ներքին գործերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։
* 2012 թ. մայիսի 6-ին Ազգային ժողովի պատգամավոր է ընտրվել Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության համամասնական ընտրացուցակով։
* 2017 թվականին հեռացել է ՀՀԿ-ից ու քաղաքականությունից։

## Պարգևներ
* 2000 թ. պարգևատրվել է Հայաստանի վարչապետի շնորհակալագրով,
* 2005 թ.՝ ՀՀ ՊՆ «Գարեգին Նժդեհ» մեդալով և Հայաստանի վարչապետի հուշամեդալով։
Ամուսնացած է, ունի մեկ երեխա։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ վարչապետի հուշամեդալակիրներ
Էնդոպլազմային ցանց

**Էնդոպլազմային ցանց** (նաև՝ **ցիտոպլազմային ցանց**), էնդոպլազմայի կոմպոնենտ։ Կազմված է բազմաթիվ խոռոչներից։ Համարվում է էուկարիոտ (կորիզավոր) բջիջների պարտադիր օրգանոիդը և նրանցում լավ զարգացած է։ Պրոկարիոտների (նախակորիզավորներ) մոտ բացակայում է։ Էնդոպլազմային ցանցի ծավալը կազմում է բջջի ծավալի միջինը 30%-50%։

## Հայտնագործում
Հայտնագործվել է 1945 թվականին ամերիկացի գիտնական Ք. Պորտերի կողմից։

## Կառուցվածք
thumb|Հատիկավոր էնդոպլազմային ցանցը բջջի կորիզի մոտ, մանդրադիտակի տակ
Էնդոպլազմային ցանցը խողովակների, խորշերի կամ բշտաձև մանր հատիկների մի բարդ համակարգ է՝ կազմված լիպոպրոտեիդների 7,5 նմ տրամագծով երկու շերտերի թաղանթից։ Էնդ. ցանցը ունի մինչև 50 նմ երկարություն։ Խողովակներն ու խորշերը կազմում են մի ճյուղավոր, ամբողջ բջջապլազմայի մեջ ներթափանցված ցանց, որը պայմանավորում է նրա անվանումը։ Նա առավել զարգացած է այն բջիջներում, որոնցում սպիտակուցի սինթեզը ավելի ակտիվ է ընթանում (երիտասարդ բջիջներում, գեղձերի բջիջներում), և, ընդհակառակը, թույլ է զարգացած այն բջիջներում, որոնցում ոչ մեծ քանակությամբ սպիտակուց է սինթեզվում (լիմֆատիկ հանգույցների բջիջներում, փայծաղի բջիջներում)։ Էնդոպլազմային ցանցը լինում է հարթ կամ ողորկ և հատիկավոր։ Հարթ էնդ. ցանցի արտաքին շերտը հարթ է, այսինքն զուրկ է ռիբոսոմներից, իսկ հատիկավոր էնդ. ցանցի արտաքին շերտը գրանուլյար է՝ հատիկավոր։ Այդ հատիկները, որոնց տրամագիծը հասնում է մինչև 15 նմ, հարուստ են ՌՆԹ-ով և կրում են ռիբոսոմներ անվանումը։ Հարթ էնդ. ցանցի վրա կան ճարպեր և մոնոսախարիդներ սինթեզող ֆերմենտային համակարգեր, իսկ ռիբոսոմներ կրող էնդոպլազմային ցանցի վրա՝ սպիտակուցներ սինթեզող համակարգեր։

## Ֆունկցիաները
Հարթ էնդ. ցանցի ֆունկցիաներն են՝

* Մոնոսախարիդների սինթեզ
* Լիպիդների սինթեզ
* Թունավոր նյութերի վնասազերծում
* Ca-ի իոնների փոխադրում և կուտակում
Ճարպերը և մոնոսախարիդները (ածխաջրերը) կուտակվում են էնդ. ցանցի խողովակներում և խորշերում (ցիստերներում) և տեղափոխվում են համապատասխան օրգանոիդներ, որոնցում նրանք օգտագործվում են կամ կուտակվում որպես բջջային ներառուկներ։

Հատիկավոր էնդ. ցանցի ֆունկցիան՝

* Սպիտակուցների սինթեզ

Էնդ. ցանցը բջջապլազման բաժանելով առանձին հատվածների՝ իջեցնում է նրանում միաժամանակ տեղի ունեցող քիմիական ռեակցիաների միմյանց խանգարելու հավանականությունը։ Հաճախ տվյալ բջջի կողմից արտադրված արգասիքները օգտագործվում են բջջից դուրս։ Այսպես, օրինակ՝ մարսողական ֆերմենտները արտազատվում են ենթաստամոքսային գեղձի բջիջների կողմից, բայց անցնում են բարակ աղիք։ Նման դեպքերում ռիբոսոմների վրա սինթեզված սպիտակուցներն անցնում են էնդ. ցանցի թաղանթներով և փաթեթավորվում են նրանց շուրջը ձևավորված բշտերում, որոնք հետագայում անջատվում են էնդ. ցանցից։ Էնդ. ցանցի ֆունկցիաներից է նաև ներբջջային և հարևան բջիջների միջև նյութերի փոխադրումը, բջջում կոնպարտմենտացիայի ապահովումը։ Այսպիսով, էնդ. ցանցը օրգանոիդ է, որը ոչ միայն մասնակցում է նյութերի սինթեզին, այլև դրանք տեղափոխում է բջջի տարբեր մասեր։

Էնդ. ցանցից անջատված բշտերը, խտանալով և իրար վրա դասավորվելով, առաջացնում են հատուկ կառուցվածք՝ Գոլջիի համալիր։

## Աղբյուրներ
* Ընդհանուր Կենսաբանություն, հեղինակ Նադեժդա Բեգլարյան, էջ 116-117
* Կենսաբանություն, հեղինակ Տիգրան Թանգամյան, էջ 50

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օրգանոիդներ
Նիկոպոլիս

**Նիկոպոլիս** (Νικόπολις), պատմական քաղաք Փոքր Հայքում, Գայլ գետի հովտում։ Հիմնադրվել է հռոմեացի զորավար Պոմպեոսի կողմից այն վայրում, որտեղ նա ջախջախել է Միհրդատ Եվպատորի զորքերը։

Նիկոպոլիս քաղաքի շրջակայքում, Իրիս գետի ավազանում գտնվում է դաշտ՝ Ախշարի դաշտ անունով (այլ անուններ *Ագշար, Ագշեհրապատ, Ախշարօվա, Ակշարօվա, Աղշարօվա, Աշխարհադաշտ, Աշխարհի դաշտ, Աշխարհուդաշտ, Աշխարօվա*)։Հիշատակվում է XIII դարի սկզբների հիշատակարաններում։ Տեղ-տեղ անտառապատ է, ջրառատ չունի արգավանդ հողեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փոքր Հայքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սիվասի մարզ
Կատեգորիա:Ասիայի կաթոլիկ նստավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի նախկին բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական քաղաքներ
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի քաղաքներ