Ստոնոյի ապստամբություն

**Ստոնոյի ապստամբություն** (նաև հայտնի է որպես Կատոյի դավադրություն կամ Կատոյի ապստամբություն), ստրուկների ապստամբություն, որը սկսվել է 1739 թվականի սեպտեմբերի 9-ին՝ Հարավային Կարոլինայի գաղութում։ Դա Հարավային գաղութային դարաշրջանի ամենամեծ ստրուկների ապստամբությունն էր․ սպանվել են 25 գաղութարար և 35-50 աֆրիկացի ստրուկ։ Ապստամբության առաջնորդները, ամենայն հավանականությամբ, Կենտրոնական Աֆրիկայի Կոնգոյի թագավորությունից էին, քանի որ նրանք կաթոլիկ էին և ոմանք խոսում էին պորտուգալերեն։

Ապստամբության առաջնորդը՝ Ջեմմին, գրագետ ստրուկ էր։ Սակայն որոշ զեկույցներում նրան կոչում են «Կատո», և նա, ամենայն հավանականությամբ, պատկանել է Կատո (կամ Քեյթեր) ընտանիքին, որը ապրում էր Աշլի գետի մոտ՝ Ստոնո գետից հյուսիս։ Նա առաջնորդել է ևս 20 ստրուկ կոնգոլեզցիների, որոնք կարող էին նախկին զինվորներ լինել, զինված երթի՝ դեպի հարավ Ստոնո գետից։ Նրանց նպատակը Իսպանական Ֆլորիդան էր, որտեղ հաջորդական հրամանագրերով խոստացվում էր ազատություն փախստական ստրուկներին Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայից։

Ջեմմին և իր խումբը հավաքագրեցին մոտ 60 այլ ստրուկների և սպանեցին ավելի քան 20 սպիտակամորթի, մինչ նրանց չկանգնեցրեց և չպարտության մատնեց Հարավային Կարոլինայի միլիցիան Էդիստո գետի մոտ։ Մնացածները անցան ևս , մինչև միլիցիան վերջնականապես պարտության մատնեց նրանց մեկ շաբաթ անց։ Գերված ստրուկների մեծ մասը մահապատժի ենթարկվեցին, իսկ քիչ թվով փրկվածները վաճառվեցին Արևմտյան Հնդկաստանում գտնվող շուկաներում։ Ապստամբությանը ի պատասխան՝ Գլխավոր ժողովը ընդունեց Սևամորթների ակտ 1740-ը, որը սահմանափակեց ստրուկների ազատությունները և ժամանակավոր դադար սահմանեց նոր ստրուկների ներմուծման վրա։

## Պատճառներ
### Տեղական գործոններ
1708 թվականից սկսած՝ Հարավային Կարոլինա գաղութի բնակչության մեծամասնությունը ստրկացված աֆրիկացիներ էին, քանի որ վերջին տասնամյակներին Աֆրիկայից ստրուկների ներմուծումը աճել էր՝ կապված բամբակի և բրնձի մշակման ընդլայնման աշխատանքի պահանջարկի հետ՝ որպես արտահանման ապրանքներ։ Պատմաբան Իրա Բեռլինը այս շրջանը անվանել է «Բնակավայրերի սերունդ», նշելով, որ Հարավային Կարոլինան դարձել էր «ստրուկային հասարակություն», որտեղ ստրկությունը կենտրոնական էր տնտեսության համար։ Տերերը Աֆրիկայից բերված ստրուկներ էին գնում՝ աշխատանքային պահանջարկը բավարարելու համար։ Ստրուկների մեծ մասը սև աֆրիկացիներ էին։ Հարավային Կարոլինայում շատերը եկել էին Կոնգոյի թագավորությունից, որը XV դարում ընդունել էր կաթոլիկություն։ Շատ ստրուկներ նախ վաճառվել էին Արևմտյան Հնդկաստանում (հատկապես՝ Բարբադոս) ստրկության մեջ, այնուհետև ուղարկվել Հարավային Կարոլինա։

Ստրուկների թվի աճով գաղութարարները փորձում էին կարգավորել իրենց հարաբերությունները, սակայն այս գործընթացում միշտ բանակցություն էր ընթանում։ Ստրուկները դիմադրում էին՝ փախչելով կամ կազմակերպելով աշխատանքի դանդաղեցումներ ու ապստամբություններ։ Այդ ժամանակ Ջորջիան դեռ ամբողջությամբ սպիտակամորթ գաղութ էր՝ առանց ստրկության։ Հարավային Կարոլինան համագործակցում էր Ջորջիայի հետ՝ ուժեղացնելու ցամաքային և ծովափնյա պարեկությունները՝ կանխելու համար փախստականների հասնելը Իսպանական Ֆլորիդա։ Ստոնոյի դեպքի ժամանակ ստրուկները կարող էին ոգեշնչված լինել մի քանի գործոններից՝ իրենց ապստամբությունը կազմակերպելու համար։ Իսպանական Ֆլորիդան փախստական ստրուկներին ազատություն էր առաջարկում Հարավային գաղութներից․ գաղութի հաջորդական նահանգապետերը հրամանագրեր էին հրապարակել՝ խոստանալով ազատություն Ֆլորիդա հասած ստրուկներին՝ փոխարենը պահանջելով նրանց կաթոլիկություն ընդունել և որոշ ժամանակ ծառայել գաղութային միլիցիայում։ Որպես պաշտպանական գիծ՝ Իսպանական Ֆլորիդայի ամենամեծ բնակավայրի՝ Սենթ Օգոստինի համար գաղութային կառավարությունը հիմնեց Ֆորտ Մոուսեի բնակավայրը՝ տեղավորելու գաղութ հասած փախստական ստրուկներին։ Ստոնոն գտնվում էր  հեռավորության վրա Ֆլորիդայի սահմանագծից։

Վերջերս մալարիայի համաճարակը սպանել էր բազմաթիվ սպիտակամորթների Չարլսթոնում, ինչն էլ թուլացրել էր ստրուկատերերի ուժը։ Վերջապես, պատմաբանները ենթադրել են, որ ստրուկները իրենց ապստամբությունը կազմակերպել էին կիրակի օրը, երբ ֆերմերները զբաղված կլինեին եկեղեցում և գուցե զենք չունենային։ 1739 թվականի անվտանգության ակտը (որն օրենք էր սահմանում բոլոր սպիտակամորթ տղամարդկանց պարտադիր զենք կրել անգամ կիրակի օրերին եկեղեցի գնալիս) ընդունվել էր այդ տարվա օգոստոսին՝ նախորդ փախուստներին և փոքր ապստամբություններին ի պատասխան, բայց այն դեռ լիովին չէր ուժի մեջ մտել։ Տեղական պաշտոնյաներին թույլատրված էր պատժամիջոցներ կիրառել սպիտակամորթ տղամարդկանց նկատմամբ, ովքեր սեպտեմբերի 29-ից հետո զենք չէին կրում։

### Աֆրիկյան նախապատմություն
Ջեմմին, ապստամբության առաջնորդը, գրագետ ստրուկ էր, որը ականատեսի հաշվետվության մեջ նկարագրվում էր որպես «անգոլացի»։ Պատմաբան Ջոն Ք. Թորնթոնը նշել է, որ նա ամենայն հավանականությամբ Կոնգոյի թագավորությունից էր, ինչպես նաև այն 20 ստրուկները, որոնք միացել էին նրան։ Ստրուկները կաթոլիկ էին, և նրանցից ոմանք խոսում էին պորտուգալերեն, ինչը նույնպես մատնանշում էր Կոնգոյին։ Երկարատև առևտրային կապերը պորտուգալացիների հետ հանգեցրել էին կաթոլիկության ընդունմանն ու պորտուգալերենի սովորելուն թագավորությունում։ Կոնգոյի թագավորության առաջնորդները կամավոր կերպով մկրտվել էին 1491 թ․-ին, որին հետևել էին նաև ժողովուրդը․ XVIII դարում այդ կրոնը դարձել էր քաղաքացիների ինքնության հիմնարար մասը։ Երկիրը ուներ անկախ հարաբերություններ Հռոմի հետ։ Ստրկությունը գոյություն ուներ այդ տարածաշրջանում և այն կարգավորվում էր Կոնգոյի կողմից։

Պորտուգալերենը առևտրի լեզուն էր, ինչպես նաև Կոնգոյի կրթված մարդկանց լեզուներից մեկը։ Հարավային Կարոլինայի պորտուգալերեն խոսող ստրուկները ավելի հավանական էր, որ իմանային ազատության առաջարկների մասին՝ իսպանացի գործակալներից։ Նրանք նաև կձգվեին Իսպանական Ֆլորիդայի կաթոլիկության նկատմամբ։ XVIII դարի սկզբին Կոնգոն գտնվում էր քաղաքացիական պատերազմների մեջ, ինչի հետևանքով ավելի շատ մարդիկ բռնվում և վաճառվում էին ստրկության մեջ, այդ թվում՝ վերապատրաստված զինվորներ։ Հավանական է, որ Ջեմմին և իր ապստամբ ընկերները հենց այդպիսի զինվորականներ էին, քանի որ նրանք ուժեղ պայքարեցին միլիցիայի դեմ, երբ բռնվեցին, և կարողացան սպանել 20 տղամարդու։

## Ապստամբության իրադարձությունները
1739 թ․ սեպտեմբերի 9-ին՝ չորեքշաբթի օրը, Ջեմմին հավաքեց 22 ստրկացված աֆրիկացիների Ստոնո գետի մոտ՝  Չարլսթոնից հարավ-արևմուտք։ Մարկ Մ․ Սմիթը պնդում է, որ գործողությունների անցնելը Աստվածածնի ծննդյան տոնի հաջորդ օրը կապում էր նրանց կաթոլիկ անցյալը ներկա նպատակների հետ, ինչպես նաև օգտագործված կրոնական խորհրդանիշները։ Աֆրիկացիները քայլում էին ճանապարհով՝ բարձրացնելով պաստառ, որի վրա գրված էր «Ազատություն» և միասնական գոչում էին նույն բառը։ Նրանք հարձակվեցին Հաչինսոնի խանութի վրա՝ Ստոնո գետի կամրջի մոտ, սպանեցին երկու խանութպանների և զավթեցին զենքեր ու զինամթերք։

Բարձրացնելով դրոշ, ստրուկները շարժվեցին դեպի հարավ՝ Իսպանական Ֆլորիդա, որը հայտնի ապաստարան էր փախստականների համար։ Ճանապարհին նրանք հավաքագրեցին ավելի շատ մարդկանց, երբեմն՝ ստիպելով, ընդհանուր առմամբ հասցնելով թիվը 81-ի։ Նրանք այրեցին վեց տնկարկ և սպանեցին 23-ից 28 սպիտակամորթների։ Ձիերով ճանապարհորդելիս Հարավային Կարոլինայի փոխնահանգապետը՝ Վիլյամ Բուլը, և նրա հինգ ընկերները հանդիպեցին խմբին․ նրանք արագ հեռացան՝ այլ ստրուկատերերին զգուշացնելու համար։ Հավաքելով տնկարկատերերի և փոքր ստրուկատերերի միլիցիա, գաղութարարները շարժվեցին՝ դեմ առ դեմ հանդիպելու Ջեմմիին և նրա հետևորդներին։

Հաջորդ օրը լավ զինված և ձիավոր միլիցիան, թվով 19–99 մարդ,հասավ 76 ստրուկների խմբին Էդիստո գետում։ Հետագա բախման ժամանակ սպանվեցին 23 սպիտակամորթ և 47 ստրուկ։ Թեև ստրուկները պարտվեցին, նրանք համեմատաբար ավելի շատ սպիտակամորթ սպանեցին, քան հետագա ապստամբությունների ժամանակ։ Գաղութարարները ապստամբների կտրված գլուխները տեղադրեցին ցցերի վրա՝ հիմնական ճանապարհների երկայնքով՝ որպես զգուշացում այլ ստրուկների համար, ովքեր կարող էին մտածել ապստամբելու մասին։ Փոխնահանգապետը վարձեց Չիկասո և Կատոբա հնդկացիներին և այլ ստրուկների՝ ճեղքված ճակատամարտից փախած աֆրիկացիներին գտնելու և բռնելու համար։ Փախած ստրուկների մի խումբ մեկ շաբաթ անց կռվեց միլիցիայի հետ, մոտ  հեռավորության վրա առաջին բախման վայրից։ Գաղութարարները մահապատժի ենթարկեցին ապստամբների մեծ մասին․ մյուսներին վաճառեցին Արևմտյան Հնդկաստանի շուկաներում։

Այս հատվածը Գեորջ Կատոյից է, ով ասում էր, որ դա փոխանցվել է իր ընտանիքում։

## Հետևանքներ
Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում ստրուկների ապստամբություններ տեղի ունեցան անկախաբար Ջորջիայում և Հարավային Կարոլինայում։ Գաղութային պաշտոնյաները հավատում էին, որ դրանք ոգեշնչված էին Ստոնոյի ապստամբությունից, սակայն պատմաբանները կարծում են, որ XVIII դարի սկզբից բրնձի և բամբակի մշակության պայմաններում ստրկության ավելի ու ավելի կոշտ պայմանները բավական պատճառ էին։

Տնկարկատերերը որոշեցին զարգացնել տեղում ծնված ստրուկների բնակչություն՝ հավատալով, որ եթե նրանք ստրկության մեջ մեծանան, ապա ավելի բավարարված կլինեն։ Ապստամբությունը վերագրելով վերջերս ներմուծված աֆրիկացիներին՝ տնկարկատերերը որոշեցին կտրել մատակարարումը։ Նրանք ընդունեցին 10-ամյա մորատորիում՝ Չարլսթոնով ստրուկների ներմուծման վրա։ Երբ տասը տարի անց կրկին բացեցին նավահանգիստը միջազգային ստրկավաճառքի համար, տնկարկատերերը ստրուկներ ներմուծեցին այլ տարածաշրջաններից, բայց ոչ Կոնգո-Անգոլայի շրջանից։

Բացի այդ, Հարավային Կարոլինայի օրենսդիր մարմինը ընդունեց Սևամորթների ակտ 1740-ը՝ վերահսկողությունը խստացնելու համար․ այն պահանջում էր մեկ սպիտակամորթի հարաբերակցություն յուրաքանչյուր տասը սևամորթի հաշվով ցանկացած տնկարկում։ Այն արգելում էր ստրուկներին սեփական սնունդ աճեցնել, խմբերով հավաքվել, գումար վաստակել կամ կարդալ սովորել։ Գաղութի անորոշ աշխարհում օրենքի մի շարք դրույթներ հիմնված էին այն ենթադրության վրա, որ սպիտակամորթները կարող էին արդյունավետորեն դատել սևամորթների բնավորությունը․ օրինակ՝ սպիտակամորթներին իրավունք էր տրված ստուգել այն սևամորթներին, ովքեր ճանապարհորդում էին տնկարկից դուրս առանց անցագրի, և միջոցներ ձեռնարկել։

Օրենսդիր մարմինը նաև աշխատում էր ստրկության պայմանները բարելավելու ուղղությամբ՝ խնդիրներից խուսափելու համար․ այն սահմանեց պատժամիջոցներ այն տերերի համար, ովքեր պահանջում էին չափազանց շատ աշխատանք կամ դաժանորեն պատժում էին ստրուկներին։ Այս դրույթները դժվար էր կիրառել, քանի որ օրենքը չէր թույլատրում ստրուկների վկայությունները սպիտակամորթների դեմ։ Նրանք նաև դպրոց հիմնեցին՝ ստրուկներին քրիստոնեական ուսմունք սովորեցնելու համար։ Միևնույն ժամանակ օրենսդիր մարմինը փորձում էր կանխել ստրուկների ազատագրումը, քանի որ պատգամավորները կարծում էին, որ գաղութում ազատ սևամորթների ներկայությունը ստրուկներին անհանգստացնում էր։ Այն պահանջում էր, որ յուրաքանչյուր ազատագրումի դեպքում ստրուկատերը դիմեր օրենսդիր մարմնին թույլտվության համար․ մինչ այդ ազատագրումները կարող էին կազմակերպվել մասնավոր կերպով։ Հարավային Կարոլինան պահպանեց այս սահմանափակումները մինչև ստրկության վերացումը Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմից հետո։

## Ժառանգություն
Հաչինսոնի պահեստի վայրը, որտեղ սկսվեց ապստամբությունը, 1974 թվականին հռչակվեց Ազգային պատմական հուշարձան։ Այդ վայրում նաև տեղադրվել է Հարավային Կարոլինայի պատմական ցուցանակ։

Ցուցանակի տեքստը հետևյալն է․

  Ստոնոյի ապստամբությունը՝ Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայում ստրուկների ամենամեծ ապստամբությունը, սկսվեց մոտակայքում՝ 1739 թվականի սեպտեմբերի 9-ին։ Մոտ 20 աֆրիկացիներ հարձակվեցին Վոլլես Կրիկի մոտ գտնվող խանութի վրա՝ Ստոնո գետի ճյուղում։ Վերցնելով հրացաններ և այլ զենքեր՝ նրանք սպանեցին երկու խանութպանների։ Ապստամբները շարժվեցին դեպի հարավ՝ դեպի Իսպանական Ֆլորիդայում խոստացված ազատությունը՝ թափահարելով դրոշներ, նվագելով թմբուկներ և գոչելով «Ազատություն»։

Ապստամբներին միացան ևս 40–60 հոգի նրանց 15 մղոնանոց երթի ընթացքում։ Նրանք սպանեցին առնվազն 20 սպիտակամորթի, բայց մյուսներին խնայեցին։ Ապստամբությունը ավարտվեց այդ օրվա կեսօրից հետո, երբ միլիցիան բռնեց ապստամբներին՝ սպանելով առնվազն 54-ին։ Նրանցից մեծ մասը, ովքեր փախան, բռնվեցին և մահապատժի ենթարկվեցին, իսկ նրանք, ովքեր ստիպված էին միանալ ապստամբներին, ազատ արձակվեցին։ Հարավային Կարոլինայի օրենսդիր ժողովը շուտով ընդունեց խիստ ստրուկային օրենսգիրք, որն ուժի մեջ էր մինչև 1865 թվականը։



## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:13 գաղութների պատմություն
Կատեգորիա:1739
Կատեգորիա:1739 Հյուսիսային Ամերիկայում
Կատեգորիա:18-րդ դարը ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:18-րդ դարի ապստամբություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:Հեղափոխություններ