Նավթային արժույթ

**Պետրոարժույթը** (կամ **պետրոդոլարը**) բառ է, որն օգտագործվում է երեք տարբեր իմաստներով, որոնք հաճախ շփոթվում են.

# Նավթ արտադրող երկրներին վճարված դոլարներ (նավթադոլարների վերամշակում)՝ տերմին, որը հորինվել է 1970-ականներին և նշանակում է նավթ արտադրող երկրների առևտրային ավելցուկներ։
# Նավթ արտադրող երկրների արժույթներ, որոնք հակված են արժեքի բարձրացման այլ արժույթների նկատմամբ, երբ նավթի գինը բարձրանում է (և իջնում, երբ այն իջնում է):
# Նավթի գնագոյացումը ԱՄՆ դոլարով. միջազգային շուկայում նավթի գինը որոշելու համար որպես հաշվարկային միավոր օգտագործվող արժույթներ։

## Նավթ արտադրողների առևտրային ավելցուկները
«Նավթաարժույթը» կամ (ավելի տարածված) «նավթադոլարները» նավթի արտահանումից ստացված եկամուտների տարածված հապավումն է, որը հիմնականում ստացվում է ՕՊԵԿ անդամներից, ինչպես նաև Ռուսաստանից և Նորվեգիայից։ Հատկապես պատմականորեն թանկ նավթի ժամանակաշրջաններում, դրանց հետ կապված ֆինանսական հոսքերը կարող են հասնել տարեկան հարյուր միլիարդավոր ԱՄՆ դոլարի համարժեքի՝ ներառյալ գործարքների լայն շրջանակ տարբեր արժույթներով, որոնցից մի քանիսը կապված են ԱՄՆ դոլարի հետ, իսկ մյուսները՝ ոչ։

## Նավթի գների հետ կապված արժույթներ
Ֆունտ ստերլինգը երբեմն համարվել է նավթային արժույթ՝ Հյուսիսային ծովի նավթի արտահանման արդյունքում։

Հոլանդական գուլդենը մի ժամանակ համարվում էր նավթարժույթ՝ բնական գազի և Հյուսիսային ծովի նավթի մեծ քանակությամբ արտահանման շնորհիվ։ Գուլդենը մեծապես ամրապնդվեց 1970-ականներին, այն բանից հետո, երբ ՕՊԵԿ-ը տասնամյակի ընթացքում սկսեց գների մի շարք բարձրացումներ, որոնք հետևաբար բարձրացրին բոլոր նավթ արտադրող երկրների արժույթների արժեքը։ Սակայն, գուլդենի արժևորման հետևանքով, 1970-ականներին և 1980-ականներին Նիդեռլանդներում արդյունաբերական արտադրությունը և ծառայությունները դուրս մղվեցին ավելի լայն ազգային տնտեսությունից, և երկիրը ավելի ու ավելի անմրցունակ դարձավ համաշխարհային շուկաներում՝ հոլանդական արդյունաբերական և ծառայությունների արտահանման բարձր արժեքի պատճառով։ Այս երևույթը տնտեսագիտական գրականության մեջ հաճախ անվանում են հոլանդական հիվանդություն։

Կանադական դոլարը երբեմն դիտվում է որպես նավթային արժույթ,, սակայն այս կարգավիճակը վիճելի է։ Տեսականորեն, նավթի գնի բարձրացմանը զուգընթաց, նավթ արտահանող երկրի համար ավելանում են նավթի հետ կապված արտահանման եկամուտները և, հետևաբար, կազմում են արտահանման ավելի մեծ դրամական բաղադրիչ։ Քանի որ նրանց նավթային ավազների հանքավայրերը ավելի ու ավելի են շահագործվում և վաճառվում միջազգային շուկայում, կանադական դոլարի տատանումները երբեմն կապված են եղել նավթի գնի հետ։ 2015 թվականին Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսոր Վերներ Անտվեյլերը կանխատեսել էր, որ եթե նավթի և գազի արտահանման մասնաբաժինը շարունակի աճել, նավթի գների և փոխարժեքի միջև կապը կարող է ավելի ուժեղանալ։ Սակայն վերջին տարիներին հակառակ միտումն է նկատվել, երբ Կանադայի բանկը և կանադական խոշոր ֆինանսական հաստատությունները հայտնել են, որ նավթի պահանջարկի և կանադական դոլարի շարժի միջև անհամապատասխանություն կա (որը գործնականում անփոփոխ է եղել արտարժույթի շուկաներում 2021–2022 թվականների համաշխարհային էներգետիկ ճգնաժամի ընթացքում): Այս անհամապատասխանության համար որևէ վերջնական բացատրություն չկա, սակայն ենթադրյալ պատճառներից են կանադական նավթային ավազների նկատմամբ ներդրողների թույլ հետաքրքրությունը (ESG ներդրումների աճող աճի պատճառով), ԱՄՆ նավթարդյունաբերության աճող չափը և ԱՄՆ դոլարի համեմատական հեղինակությունը։

## Նավթի առևտրի համար օգտագործվող արժույթներ
Որպես աշխարհի գերիշխող պահուստային արժույթ, ԱՄՆ դոլարը եղել է նավթի առևտրի հիմնական արժույթը։ 2018 թվականի օգոստոսին Վենեսուելան միացավ այն երկրների խմբին, որոնք թույլ են տալիս իրենց նավթը գնել ԱՄՆ դոլարից բացի այլ արժույթներով, այդպիսով թույլատրելով գնումներ կատարել եվրոյով, յուանով (պետրոյուանով) և այլ ուղղակիորեն փոխարկելի արժույթներով։ Սա թույլատրող այլ երկրների թվում է Իրանը։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից մինչև 1970 թվականը
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նավթի միջազգային գները որոշ ժամանակ հիմնված էին Մեքսիկական ծոցի նավթի գների համեմատ զեղչերի կամ պարգևավճարների վրա։

1944 թվականի Բրետոն Վուդսի համաժողովից հետո Մեծ Բրիտանիան և նրա դաշնակիցները դադարեցին իրենց արժույթները կապել ոսկու հետ, սակայն ԱՄՆ դոլարը շարունակեց կապված մնալ ոսկու հետ՝ 1941-ից 1971 թվականներին կազմելով 35 դոլար մեկ ունցիայի համար։

### 1970-ից 2000 թվականներին
Նախագահ Նիքսոնը չեղարկեց ԱՄՆ դոլարի ոսկու ֆիքսված փոխարժեքով փոխարկելիությունը 1971 թվականին։ Ոսկու ֆիքսված արժեքի փոխարկելիության բացակայության պայմաններում, այլ արժույթների համեմատ, ԱՄՆ դոլարը հետագայում մի քանի տարի արժեզրկվեց, ինչի հետևանքով ԱՄՆ դոլարի ֆիքսված փոխարժեքը տեղական արժույթի նկատմամբ անկայուն դարձավ երկրների մեծ մասի համար։

1971 և 1973 թվականների համաձայնագրերից ի վեր, ՕՊԵԿ-ի նավթը սովորաբար գնանշվում է ԱՄՆ դոլարով, որը երբեմն անվանում են նավթադոլարներ։

1973 թվականի հոկտեմբերին ՕՊԵԿ-ը հայտարարեց նավթի էմբարգո ՝ ի պատասխան ԱՄՆ-ի և Արևմտյան Եվրոպայի կողմից Իսրայելին ցուցաբերած աջակցության Յոմ Կիպուրի պատերազմում։

### Իրան
2003 թվականի սկզբից ի վեր Իրանը պահանջում է եվրոյով վճարումներ կատարել դեպի Ասիա և Եվրոպա արտահանման համար։ Կառավարությունը Քիշ կղզու ազատ առևտրի գոտում բացեց իրանական նավթային բորսա, այլ արժույթներով, այդ թվում՝ եվրոյով, նավթի գնով առևտուր անելու նպատակով։

### ՕՊԵԿ-ը և թերթաքարային նավթի բումը
ԱՄՆ-ում 2000-ականների սկզբից մինչև 2010-ական թվականները սկսված ոչ ավանդական խիտ նավթի (թերթաքարային նավթի) բումը (ինչպես նաև շատ այլ երկրներում արտադրական հզորությունների աճը) մեծապես սահմանափակեցին ՕՊԵԿ-ի՝ նավթի գները վերահսկելու կարողությունը։ Հետևաբար, 2015 թվականին Nymex-ում հում նավթի գնի կտրուկ անկման պատճառով՝ մինչև մեկ բարելի համար 35.35 դոլար, շատ նավթ արտահանող երկրներ լուրջ խնդիրներ են ունեցել իրենց բյուջեն հավասարակշռելու հարցում։Մինչև 2016 թվականը նավթի ցածր գները բացասաբար էին ազդել շատ նավթ արտահանող երկրների վրա, այդ թվում՝ Ռուսաստանի, Սաուդյան Արաբիայի, Ադրբեջանի, Վենեսուելայի և Նիգերիայի վրա։

### Վենեսուելա
**Պետրոն**, կամ *petromoneda-ն*, թողարկվել է 2018 թվականի փետրվարին, Վենեսուելայի կառավարության կողմից մշակված կրիպտոարժույթ է։ Հայտարարվել է 2017 թվականի դեկտեմբերին, և պնդում են, որ այն ֆինանսավորվում է երկրի նավթի և հանքային պաշարներով, և այն նախատեսված է Վենեսուելայի կտրուկ անկում ապրող բոլիվար ֆուերտե արժույթի լրացման համար՝ ենթադրաբար որպես ԱՄՆ պատժամիջոցները շրջանցելու և միջազգային ֆինանսավորմանը մուտք գործելու միջոց։

### Չինաստան
2018 թվականի մարտին Չինաստանը բացեց յուանով արտահայտված ֆյուչերսային շուկա, որը կարող է խրախուսել իր արժույթի օգտագործումը որպես նավթային արժույթ։

## See also

* Բրետոն Վուդսի համակարգի փլուզումը
* Կանաչ տնտեսություն
* Դրամավարկային գերիշխանություն
* Պահուստային արժույթ

## Ծանոթագրություններ

## External links
* PetroTalk.com պորտալ՝ նավթին վերաբերող հոդվածների, քննարկումների, հղումների և այլնի համար
* Վաշինգտոնի զեկույց
* «Հայացք աշխարհի տնտեսությանը» (դեկտեմբեր 2000) ՝ CBS News-ից
* Արժույթի միջազգային հիմնադրամը զգուշացնում է, որ առևտրային բացը կարող է հանգեցնել դոլարի անկմանը
* Նավթադոլարների պատերազմ. դոլարներ, եվրոներ և Իրանի նավթի բորսայի առաջիկա աճը
* Բյուլենթ Գյոքայի կողմից  The beginning of the end for petrodollar, 2006 թվականի մարտի 15:
* Cost, abuse and danger of the dollar  ՝ Ռուդո դե Ռույտերի կողմից, Mathaba News, 7 մարտի, 2007թ.
* Նոր աշխարհակարգի գրաֆիկական պատկերազարդման մեջ արաբական պետությունները գաղտնի քայլեր են ձեռնարկել Չինաստանի, Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի հետ՝ նավթի առևտրի համար ամերիկյան արժույթի օգտագործումը դադարեցնելու համար։

Կատեգորիա:20-րդ դարի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա
Կատեգորիա:Դոլար
Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Միջազգային ֆինանսներ
Կատեգորիա:Նավթ
Կատեգորիա:Նավթային տնտեսություն
Կատեգորիա:Նավթային քաղաքականություն