Սուրաժի գետտո

**Սուրաժի գետտո** (1941 թվականի հուլիս - 1941 թվականի օգոստոսի 2), հրեական գետտո, Վիտեբսկի մարզի  Վիտեբսկի շրջանի Սուրաժ գյուղի և հարակից բնակավայրերի հրեաների հարկադիր վերաբնակեցման վայրի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նացիստական Գերմանիայի զորքերի կողմից Բելառուսի տարածքի օկուպացիայի ընթացքում հրեաների հետապնդման և ոչնչացման գործընթացում:

## Սուրաժի օկուպացիա և գետտոյի ստեղծում
Սուրաժ քաղաքային ավանը գերմանական զորքերի կողմից օկուպացվել է 1941 թվականի հուլիսի 12-ին, և օկուպացիան տևել է 2 տարի 3,5 ամիս՝ մինչև 1943 թվականի հոկտեմբերի 28-ը։  Գրավված տարածքում, բացի տեղի հրեաներից, այդ ժամանակ գտնվել են նաև բազմաթիվ հրեա փախստականներ Վիտեբսկից և Յանովիչիից։

Իրականացնելով հրեաների ոչնչացման նացիստական ծրագիրը՝ գերմանացիները գետտոներ են ստեղծել Բելառուսի գրեթե բոլոր քաղաքներում և բնակավայրերում, որտեղ ապրում էր հրեա բնակչություն։ Այդպես Սուրաժում օկուպանտները կազմակերպել են գետտո, որըգոյություն է ունեցել մեկ ամսից պակաս՝ մինչև 1941 թվականի օգոստոսի սկիզբը։

## Գետտոյի ոչնչացում
1941 թվականի օգոստոսի սկզբին գերմանացիները ՍՍ-ի ջոկատ ն ուղարկել «Բատկա Մինայի» (Մ. Ֆ. Շմիրյովա) պարտիզանական ջոկատի ոչնչացման համար: Ձախողված գործողությունից հետո գազազած նացիստները վերադարձել են Սուրաժ և սկսել են իրենց զայրույթը թափել հրեաների վրա։ Նրանց քշել են դեպի նախկին տպարանի շենքը, իսկ Դվինայից այն կողմ ապրողներին քշել են ծանծաղուտը։  Ընդհանուր առմամբ հավաքվել է մոտ 400 մարդ, որոնց մեծ մասը կանայք էին և մոտ 50 երեխա։  Բոլորին քշել են Սուրաժից դեպի Բոլշայա Լյուբշչինա գյուղ: Երեխաներին ողջ-ողջ նետել են փոսի մեջ, ծածկել բրեզենտով և հրկիզել։  Հետո գնդակահարել են նաև մյուսներին և գցել փոսի մեջ։  1996 թվականին այդ գնդակահարվածների աճյունները (372 մարմին) վերաթաղվել են Սուրաժի հին հրեական գերեզմանատանը։

Սուրաժում մնացած հրեաները (620 մարդ) սպանվել են 1941 թվականի օգոստոսի 12-ին։  Նրանց մեծ մասը գնդակահարվել կամ ողջ թաղվել է Բոլշայա Լյուբշչինա գյուղի մոտ, Սուրաժի կտավատի գործարանի շրջանում ՝ Գորոդիշչեի հոսքի խրամատում։  Մահից առաջ դատապարտված մարդկանց ստիպել են մերկանալ և ամեն կերպ ծաղրել են նրանց։  Երեխաներին ողջ-ողջ նետել են փոսը։ Կանանց մեծ մասին սպանությունից առաջ բռնաբարել են և նույնպես ողջ թաղել։

Ողջ է մնացել միայն մեկ հրեա ժամագործ, որին «բոբիկները» (այդպես մարդիկ արհամարհանքով անվանում էին պոլիցայներին) ստիպել են ինչ-որ աշխատանք կատարել և շուտով նույնպես սպանել են։

## Հիշատակ
Սուրաժում հրեաների ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված 2 հուշարձան է կանգնեցվել հին հրեական գերեզմանատանը (Շապուրովո գյուղի մոտ), ուր տեղափոխվել է նրանց աճյունները, իսկ զանգվածային սպանության տեղում՝ կտավատի գործարանի մոտ, տեղադրվել է քարե սալաքար։

Հրապարակվել են Սուրաժում հրեաների ցեղասպանության զոհերի ոչ ամբողջական ցուցակները։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* *А. Шульман.* «Никогда не забуду этот день…»
* *А. Шульман.* Их покой берегут сосны
* Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.
* Якубоўскі У. М. Гета // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне. 1941―1945. Энцыклапедыя (бел.) / Шамякін І. П. (гал. рэд.) і інш. — Белорусская советская энциклопедия, 1990. — 679 с. — 20 000 экз. — ISBN 978-5-85700-012-0.
* Урбан М., Боровик А. Гетто на оккупированной территории Белоруссии в 1941-1944 гг. // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность: Сборник научных работ. — Минск: Ковчег, 2009. — Вып. 1. — ISBN 978-985-6756-81-1.
* Альтман И. А. Холокост и еврейское сопротивление на оккупированной территории СССР / Под ред. проф. А. Г. Асмолова. — М.: Фонд «Холокост», 2002. — 320 с. — ISBN 5-83636-007-7.
* Черноглазова Р. А., Хеер Х. Трагедия евреев Беларуси в 1941—1944 гг.: сборник материалов и документов. — Изд. 2-е, испр. и доп.. — Минск: Э. С. Гальперин, 1997. — 398 с. — 1000 экз. — ISBN 978-985-6279-02-0.
* Смиловицкий Л. Л. Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944. — Тель-Авив: Библиотека Матвея Черного, 2000. — 432 с. — ISBN 9789657094242.
* Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Минск: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.

Կատեգորիա:Հոլոքոստը Բելառուսում