Կեսարի մահը

**«Կեսարի մահը»** (), Ֆրանսիացի նկարիչ Ժան Լեոն Ժերոմի նկարը, որը նկարել է 1858-1867 թվականներին։

Ժան Լեոն Ժերոմը ակադեմիակիզմի ժանրում հասել է զգալի մակարդակի վարպետության և դարձել ֆրանսիական արիստոկրատիայի սիրելին, բայց որոշել է վերանայել իր աշխատանքը և ավելի մանրակրկիտ ու պատմական մոտեցում ցուցաբերել իր կտավները նկարելուն։ Որոշելով փորձարկել արվեստում թույլատրված թեմաների սահմանները՝ ապագա նկարի թեմա է ընտրել Հուլիոս Կեսարի սպանությունը, որը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 44 թվականին: Նախնական աշխատանքում մի քանի հիմնական կոմպոզիցիոն պահեր ուրվագծելով՝ Ժերոմը նկարի տարբերակն ավարտել է 1858 թվականին: Նկարում պատկերված են Կեսարի սպանությունից հետո առաջին պահերը: Ցնծացող սենատորները արագ լքել են Սենատի դահլիճը՝ թողնելով բռնապետի դիակը, որն այլևս ոչ մեկին պետք չէր, հատակին՝ դեռ չիմանալով, որ հենց նրանք են հանգեցրել Հռոմեական Հանրապետության կործանմանը։ Դրա պաշտպանը եղել է միայն մեկ սենատոր, որը մնացել է իր տեղում՝ դատարկ դահլիճի մեջտեղում, և զայրացած նայել է սպանության վայրին, կարծես քարացած լինելով խճանկարային հատակից Գորգոն Մեդուզայի հայացքից։ Կտավը ցուցադրվել է 1859 թվականի Փարիզի սալոնում, որտեղ այն քննադատների կողմից բավականին խառը արձագանքներ է ստացել։ Ժերոմի վերամշակած հին աշխատանքի կոմպոզիցիայից տասը տարի էլ չանցած, երկրորդ նկարը ցուցադրվել է 1867 թվականի Համաշխարհային ցուցահանդեսում և արժանացել է պատվո մեդալի: Ձեռքից ձեռք անցնելով՝ 1917 թվականին այն գնել է ամերիկացի բարերար Հենրի Ուոլթերսը: Նրա մահից հետո Ժերոմի աշխատանքը, այլ նկարների հետ միասին հավաքել է Ուոլթերսը, նրա կտակով փոխանցվել է Մաունթ Վերնոնի Ուոլթերսի արվեստի թանգարան (Բալթիմոր, Մերիլենդ, ԱՄՆ), որտեղ այն գտնվում է նաև ներկայումս:

## Պատմություն
200px|մինի|Ժան Լեոն Ժերոմի ինքնանկարը, 1886 թվական
Ֆրանսիացի նկարիչ Ժան Լեոն Ժերոմը (1824-1904 թվական) սովորել է հայտնի նկարիչներ Պոլ Դելարոշի և Շառլ Գլեյրի մոտ, ովքեր նրա մեջ սերմանել են ճանապարհորդելու, տարբեր ժողովուրդների սովորույթները ուսումնասիրելու ողջ կյանքի ընթացքում կիրք և հատուկ սեր Արևելքի նկատմամբ։ Ժերոմի առաջին նկարները բարձր են գնահատվել ամենահարգված և ազդեցիկ արվեստի քննադատներից մեկի՝ Թեոֆիլ Գոթիեի կողմից, որը հետագայում դարձել է նրա ընկերը: Զանգվածային մշակույթի ծննդյան արշալույսին գավառացի Ժերոմը դուրս է եկել հանդիպելու զարգացող բուրժուական Ֆրանսիայի նոր հասարակությանը՝ հայտնի դառնալով սրահային արիստոկրատիայի շրջանում, նրանց ծանոթացնելով իր ակադեմիական դիմանկարներին և մելոդրամատիկ կտավներին, ինչպես նաև Նապոլեոնի արշավանքների և արաբական շուկաներում կյանքի մասին նկարներին, ինչպես նաև դիցաբանական և էրոտիկ թեմաներով աշխատանքներին: Իր գեղարվեստական ​​կարիերայի գագաթնակետին Ժերոմը եղել է կայսերական ընտանիքի մշտական ​​հյուրն և պրոֆեսորի պաշտոն է զբաղեցրել Գեղարվեստի դպրոցում: Նրա արվեստանոցը եղել է հանդիպման վայր՝ նկարիչների, դերասանների և գրողների համար, և նա դարձել է լեգենդար և հարգված վարպետ, որը հայտնի է եղել իր կծու սրամտությամբ, կարգապահության նկատմամբ արհամարհանքով, բայց նաև խիստ դասավանդման մեթոդներով և իմպրեսիոնիզմի նկատմամբ ծայրահեղ թշնամանքով։

Այդ ժամանակաշրջանում Ֆրանսիայում եղել է պատմական գեղանկարչության նոր մոտեցման պահանջարկ, որն արտահայտվել է պատմաբան Պրոսպեր դը Բարանտեի խոսքերով, որը գրել է. «մենք բոլորս ուզում ենք իմանալ, թե ինչպես են ապրել ավելի վաղ հասարակություններն ու անհատները։ Մենք պահանջում ենք, որ նրանց պատկերը հստակ տեսանելի լինի մեր երևակայության մեջ, և որ նրանք կենդանի հայտնվեն մեր աչքերի առաջ»։ 1850-ական թվականների վերջից սկսած՝ Ժերոմը աներևակայելի ձեռներեց էր եղել պատմական թեմաների ընտրության հարցում՝ սկսած Հին Հունաստանից և Հռոմից մինչև ժամանակակից Ֆրանսիա։ Միևնույն ժամանակ, Ջերոմը, արձագանքել է Բարանտեի կոչին՝ ստանձնելով իր ակադեմիզմի բավականին էկլեկտիկ վերանայում, հիմնականում Ժան Օգյուստ Դոմինիկ Էնգրի օրինակով, ով իր նկարները պատկերում էր հին հունական թեմաներով անձնական և առօրյա կյանքի պրիզմայով, ինչպես նաև իր ուսուցիչ Դելարոշի օրինակով, որը ընտրել է պատմական թեմաներով նկարչության ավելի հանրությանը հասկանալի թատերական մոտեցում: Ժերոմը սկսել է աշխատել գրեթե վավերագրական ճշգրտության ռեալիզմի և պատմական իրադարձությունների փոխաբերական վերակառուցման գիտական ​​մոտեցման միջև հավասարակշռության հասնելու վրա՝ զարգացնելով իր նկարների սյուժեների պատմողական ներուժը վարպետորեն կառավարելու ունակությունը, որի շնորհիվ դրանք անջնջելի տպավորություն են թողել դիտողների վրա: Ժերոմը մերժել է գլխավոր հերոսների բանաստեղծական ընդհանրացումներն ու իդեալականացումը, սակայն նկարչի հավասարակշռված և մանրակրկիտ նկարչական տեխնիկան մարդկանց գործնականում դարձրել էր անցյալի իրադարձությունների անմիջական ականատեսներ։ Միևնույն ժամանակ, Ժերոմին հաճախ մեղադրում էին հանրության կարիքների համար աշխատելու և իր նկարների թեմաների ապագա պահանջարկի մասին չմտածելու մեջ։ Հետևաբար, ինչպես նաև կերպարվեստում թույլատրելի և օրենքով թույլատրելի թեմաների ընտրության սահմանները ստուգելու համար, Ժերոմը որոշել էր Կեսարի սպանության թեմայով մի աշխատություն պատկերել։
200px|մինի|Ժերոմի նկարած Հուլիոս Կեսարի դիմանկարը
Հուլիոս Կեսարը սպանվել է Հռոմեական սենատի դահլիճում մ.թ.ա. 44 թվականի մարտյան իդերի ժամանակ (մարտի 15)։ Փետրվարի 15-ին՝ Լուպերկալիայի մեծամասշտաբ փառատոնի ժամանակ, հարուսպիկ Սպուրինիայի գուշակության ժամանակ հանկարծակի տեսել է մահվան նախանշան աղիքների վրա, որը հայտնվել է նաև զոհաբերվող կենդանու մյուս լյարդի վրա, որը պետք է զոհաբերվեր հուսալիության համար։ Սպուրինիան զգուշացրել է Կեսարին, որ նրա կյանքը վտանգի տակ կլիներ հաջորդ 30 օրվա ընթացքում, բայց հրամանատարը, որը քաղաքացիական պատերազմ է անցել, լուրջ չի ընդունել այդ խոսքերը: Երեսուն օր անց՝ մարտի 15-ի գիշերը, Կեսարի կինը երազ է տեսել, որում նա գրկում պահել է ամուսնու արյունոտ մարմինը, մինչդեռ բռնապետն ինքը երազում էր, որ նա Յուպիտերի հետ ձեռք ձեռքի տված թռչում էր երկնքով մեկ: Կեսարը Սպուրինիայի հետ զրույցում մերժել էր բոլոր վախերը, բայց Սպիրունիան, կրկին մի քանի կենդանիների աղիքներում վատ նշան տեսնելով, նշել է, որ օրը դեռ չի ավարտվել: Մինչդեռ, լիալուսնի տոնի՝ «Մարտյան իդես» կոչվող առիթով, Կեսարը մարտի 15-ին հանդիպում է նշանակել Սենատի սյունասրահի հետևում՝ Պոմպեոսի թատրոնի այգիների մոտ, Կուրիայում, բայց որոշել է չմասնակցել դրան։ Իր ընկեր Բրուտոսի հետ ուշ գիշերային ընթրիքից հետո, որը Կեսարին վստահեցրել է, որ իր բացակայությունը կդիտարկեր որպես սենատորների նկատմամբ վիրավորանք, բռնապետը որոշել էր անձամբ գնալ Սենատ, սակայն չեղյալ է համարել հանդիպումը։ Ստրուկը, որը վազելով եկել էր Կեսարի մոտ՝ նախապատրաստվող դավադրության լուրը հասցնելու, նրան տանը չգտավ։ Մանուշակագույն տոգայով հրամանատարը քայլում էր ամբոխի միջով, և նրան շրջապատող մարդկանցից մեկը՝ Կնիդոս Արտեմիդորոսը, կարողացել էր Կեսարին տալ դավադրության մանրամասները նկարագրող մի գլան, որը Կեսարը չէր կարողացել կարդալ առաջացած իրարանցման պատճառով։ Իր անհանգստությանը չնաելով, Սենատի շենքից դուրս կարճատև մտորումներից հետո, Կեսարը, Բրուտոսի ուղեկցությամբ, որի դավաճանության մասին բռնապետը չգիտեր, մտել է խորհրդակցական սենյակ և նստել ոսկուց աթոռի վրա։ Լուծումը երկար չի տևել, երբ մի քանի սենատորներ մոտեցել են Կեսարին՝ փաստաթղթերի կույտերով, որոնց մեջ թաքցրած են եղել դաշույններ: Կայծակնային հարձակման արդյունքում Կեսարը 23 հարված է ստացել, որից մահացել է՝ դեռևս ձեռքում պահելով դավադրության մասին նախազգուշացնող չկարդացված գլանափաթեթը: Արժանապատվորեն մահանալու համար Կեսարը մահից առաջ վերջին պահին կարողացել է դեմքին քաշել իր տոգան: Հանրապետական ​​համակարգը պահպանելու համար սպանելով իրենց ատած բռնապետին՝ սենատորները դեռ չգիտեին, որ հենց իրենք են հարթել նոր քաղաքացիական պատերազմի ճանապարհը, որի արդյունքում Հռոմեական Հանրապետությունը անկում էր ապրել։

## Նկարագրություն
250px|մինի|Կեսարի մարմնի ուրվագիծը, հեղիանկ Ժերոմ, 1859 թվական
Նկարը պատկերված է յուղաներկով կտավի վրա։ Չափսերն են՝ 85.5 x 145.5 սմ։ Ստորին ձախ անկյունում ստորագրությունն ու ամսաթիվը՝ Ջ. Լ. Գերոմ, MDCCCLIX (վերջին երկու թվանշանները ջնջվել են)։ Նկարը դիտողին առաջարկում է գրեթե համայնապատկերային տեսարան՝ անտարբեր և գրեթե լուսանկարչական մանրամասնությամբ, Կեսարի սպանությունից հետո առաջին պահերի։ Նրա անկենդան մարմինը փռված է հատակին, գլուխը անկյունագծով դեպի արյունոտ արձանը, մասամբ ստվեր գցելով դիակի վրա, ամբողջությամբ ծածկված կնճռոտ տոգայով։ Բռնապետի ոտքերը շրջված աթոռի մոտ էին՝ ուղղված դեպի նիստերի սենյակի ելքը: Արտեմիդորի գլանափաթեթը` որը գցել էր Կեսար, ընկած էր խճանկարային հատակին, որը պատկերում էր Գորգոն Մեդուզային՝ բաց բերանով և կնճռոտված ճակատով, որի մի հայացքից մարդիկ քարանում էին: Հրճվող սենատորների մի խումբ անզգուշորեն և արագ լքում է Կուրիայի կիսաշրջանաձև դահլիճը՝ երկու կողմերից շրջանակված կամարով, որը ծածկված էր մթությամբ դասական կարգի սպիտակ մարմարե սյուներով: Սենատորների կողքին գտնվող խունկի վառարանից ծուխ էր բարձրանում՝ ստեղծելով անընդհատ շարժման զգացողություն: Դահլիճում, միջին նստարանին, դատարկ նստատեղերի շարքում, նստած էր միայնակ, անզգայացած սենատորը: Թվում էր, թե նա քնած է, բայց դա այդպես չէր. ձախ բռունցքը սեղմած՝ սենատորը զայրացած նայում է սպանության վայրին: Եթե ​​մտքում գիծ քաշենք սենատորի հայացքից և գլխի դիրքից, կարելի է գտնել նրա քարացման պատճառը՝ Մեդուզայի գլուխը։ Սենատորի ստատիկ, թվացյալ սառած կերպարը հուշում էր այն փաստի մասին, որ Հռոմեական Հանրապետությունը, Կեսարի մահով, կարծես քնած էր, հիպնոսացված։ Սպանված Կեսարի և կենդանի սենատորների շրջակա տարածքի հսկայական չափսերը ընդգծում են՝ իր բազմաթիվ ճարտարապետական ​​ձևերով, և տեսարանին հաղորդում է հսկայական, միաժամանակ հանդիսավոր և դրամատիկ ուժ։

Suites d'un bal masqué - Gérôme - Musée Condé.jpg|«Մենամարտ դիմակահանդեսից հետո», հեղինակ Ժերոմե
The Execution of Marshal Ney.jpg|«Մարշալ Նեյի մահապատիժը», հեղինակ Ջերոմ


Ջերոմը բազմիցս կրկնել է Դիակի վրա շեշտադրումը և մարդասպանների կերպարներից ուշադրությունը շեղելը, օրինակ՝ 1857 թվականի «Մոնցերտ դիմակահանդեսից հետո» նկարներում (Կոնդեի թանգարան) և «Մարշալ Նեյի մահապատիժը», 1865 (Շեֆիլդի թանգարաններ)։ Միևնույն ժամանակ, դիակի կերպարը, որին ոչ ոք ուշադրություն չի դարձրել, հավանաբար նկարիչ Ջեյմս Տիսոն վերցրել է Ժերոմից իր 1860 թվականի «Մահվան պարը» նկարի համար (նաև՝ «Ծաղիկների արահետը, արցունքների արահետը», Ռոդ Այլենդի դիզայնի դպրոցի թանգարան))։ Ժերոմի աշխատանքներին կարելի է ակնարկներ անել նաև Էդուարդ Մանեի 1864 թվականի «Մեռած տորեադորը» կտավը դիտելիս (Արվեստի ազգային պատկերասրահ)։

The Dance of Death - Tissot.jpg|«Մահվան պարը», եղինակ Ջեյմս Տիսո
Edouard Manet 073 (Toter Torero).jpg|«Մեռած տորեադորը», հեղինակ Էդուարդ Մանե


## Պատմություն, ցուցահանդեսներ, ճակատագիր
Սկզբնապես, 1858 թվականին, Ժերոմը նկարել էր «Մեռած Կեսարը» նախնական նկարը, որը Գոթիեն արդեն տեսել էր նկարչի արվեստանոցում: Աշխատանքը շատ առումներով նման էր վերջնական նկարին, մասնավորապես Կեսարի դիակի պատկերման և դիրքի առումով, բայց չափսերով ավելի փոքր էր։ Ժերոմը միտումնավոր խուսափել էր Կեսարի դեմքը պատկերելու փորձից, ինչը կլիներ դիտողի մոտ հուզական արձագանք առաջացնելու ապարդյուն փորձ։ 1859 թվականին նկարը ցուցադրվել է Փարիզի սալոնում՝ Ժերոմի երկու այլ աշխատանքների՝ «Ave Caesar! Morituri te salutant» և «Quadoules թագավորի» հետ միասին։ Ֆիլմը բավականին խառը արձագանքներ էր ստացել։ Գոթիեի խոսքերով, եթե նկարին նայեք հեռվից, նախքան սյուժեն հասկանալը, ապա Ջերոմի էպիկական կերպով պատկերված Կեսարը իր «չարագործ, խորհրդավոր և միայնակ տեսքով» պարզապես գերում էր ամբողջ սրահը։ Նկարը լավ է գնահատել Շառլ Բոդլերը, ով նույնիսկ գրել է, որ ստեղծագործությունը «բավականին սարսափելի տպավորություն» է թողնում, և որ դրան նայելիս ստեղծվում է «զգացողություն, որ նա` Կեսարը, իսկապես մահացած է»։ Այնուամենայնիվ, նա կարծում էր, որ պատմական թեմաներով նկարչությունը «օգտագործում է գիտելիքը՝ երևակայության պակասը թաքցնելու համար: Հենց այդ ժամանակ է առաջանում հասարակության առօրյա կյանքից որևէ տեսարան հունական կամ հռոմեական համատեքստում տեղափոխելու հիմնական հարցը»։ Միևնույն ժամանակ, Ալեքսանդր Դյուման կոմպոզիցիան նկարագրել է որպես «հոյակապ, գրավիչ, հանդիսավոր», իսկ Մաքսիմ Դյուկանը նշել է կտավից ճառագող «լռության զգացումը»։ Այդ տարի Սալոնում ցուցադրված Ժերոմի բոլոր աշխատանքները մանրակրկիտ վերլուծության են ենթարկվել քննադատների կողմից, ովքեր գրել են, որ նկարիչը, ունենալով «ազնիվ մտադրություններ», «թույլ է տվել իրեն շեղվել» և ամեն ինչ փչացրել է իր չափազանց «դիդակտիկայի մեջ ներքաշվելով»։ Ժյուլ-Անտուան ​​Կաստանյարին այս դեպքում նույնիսկ Ժերոմին անվանել է «մանր» և «անփույթ» արվեստագետ, որը չափազանց կլանված էր բարոյականությամբ։ Ժերոմը, որը գեղանկարչության տեխնիկայի վարպետ էր, նաև համատեղում էր իրադարձությունների նկատմամբ հավասարակշռված մոտեցումը, ստեղծել էր այնքան ճշմարտացի աշխատանք, որ մի քննադատ նույնիսկ գրել է. «Եթե լուսանկարչությունը գոյություն ունենար Կեսարի օրոք, կարելի էր մտածել, որ նկարը պատկերել է հենց այս աղետի պահին տեղում արված լուսանկարից»։ Հատկանշական էր, որ մի քանի տարի անց «Harper’s Weekly»-ն հրապարակել էր Թոմաս Նաստի «Կեղծ Կեսարի քաղաքական մահը» վերնագրով ծաղրանկարը, որում նա ուղղակիորեն ծաղրել էր Ժերոմի նկարը: Նաստն իր պատմությունը հիմնում էր ԱՄՆ նախագահ Էնդրյու Ջոնսոնի հնարավոր իմպիչմենտի վրա՝ պատկերելով նրա մարմինը բաց դեմքով, իսկ հաղթական սենատորները՝ ձեռքերում սրերով, քայլում էին դեպի դիտողը, որը անցնում էր սպանված տղամարդու կողքով։

Gerome Goupil Death of Caesar.jpg|Լուսանկարի նկարը, որը արվել է «Goupil & Cie» ֆիրմայում
The Political Death of Bogus Caesar.png|Թոմաս Նաստի հեղինակային ծաղրանկար


1867 թվականին՝ առաջին աշխատանքի ստեղծումից գրեթե մեկ տասնամյակ անց, Ժերոմն արդեն վերամշակել էր դրա կոմպոզիցիան՝ ստեղծելով նոր, ավելի մեծ նկար։ Նույն թվականին այն ցուցադրվել է Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդեսում և արժանացել պատվավոր մեդալի։ Ցուցահանդեսից հետո նկարը գնել էր Մ.Ջ. Ալարդը։ Այնուհետև, անհայտ պատճառներով, աշխատանքը հայտնվել էր Ջոն Թեյլոր Ջոնսթոնի ձեռքում, ով 1876 թվականին այն վաճառքի էր հանել Նյու Յորքում կայացած աճուրդի ժամանակ՝ 8000 դոլարով։ Այնուհետև նկարը անցել էր Ջոն Ջեյքոբ Աստորի սեփականությանը, իսկ որոշ ժամանակ անց այն դարձավ Boussod, Valadon & Cie-ի սեփականությունը։ 1917 թվականին Ջեյմս Բ. Հագինը աշխատանքը աճուրդի էր դրել Նյու Յորքում, որտեղ այն գնեց բարերար և արվեստի հավաքորդ Հենրի Ուոլթերսը, որը շարունակել էր իր հոր՝ Ուիլյամ Թոմփսոն Ուոլթերսի աշխատանքը, ով նախկինում գնել էր «Մեռած Կեսարը» նկարը Ջերոմից և նվիրաբերել այն Կորկորան արվեստի պատկերասրահին։ Հենրի Ուոլթերսը պատկերասրահը, որը նախկինում բացել էր հանրության համար, կտակել է Բալթիմորի քաղաքապետին և քաղաքային խորհրդին «հանրության բարօրության համար», իսկ 1931 թվականին՝ նրա մահից հետո, նկարը դարձել է Ուոլթերսի արվեստի թանգարանի սեփականությունը Բալթիմորի արվարձան Մաունթ Վերնոնում (Մերիլենդ, ԱՄՆ)։ Ուոլտերսի արվեստի թանգարանը որպես հանրային հաստատություն իր դռներն էր բացել հանրության առջև 1934 թվականի նոյեմբերի 3-ին։ Թանգարանում գտնվելու ընթացքում նկարը տասնյակից ավելի վերականգնվել է, որի ընթացքում ներկի շերտը բազմիցս մաքրվել է, իսկ կտավը ծածկվել է նոր լաքով։

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1867 նկարներ
Կատեգորիա:Ժան Լեոն Ժերոմի նկարներ
Կատեգորիա:Մահվան մշակութային ասպեկտներ
Կատեգորիա:Ուոլթերսի գեղարվեստի թանգարանի նկարներ