Խորը քուն (վեպ)

«**Խորը քուն»,** ամերիկա-բրիտանացի գրող Ռեյմոնդ Չանդլերի 1939 թվականի ցինիկ ոճով գրված քրեական  վեպ, որը առաջինն է դետեկտիվ Ֆիլիպ Մարլոուի մասին: Այն երկու անգամ էկրանավորվել է՝ 1946 թվականին, ինչպես նաև 1978 թվականին։ Պատմությունը տեղի է ունենում  Լոս Անջելեսում:

Պատմությունը հայտնի է իր բարդությամբ, որտեղ կերպարները  երկակի խած են խաղում և գաղտնիքները բացահայտվում են ողջ պատմության ընթացքում։ Վերնագիրը մահվան մասին քողարկաված արտահայտություն է.գրքի վերջին էջերը վերաբերում են «խորը քնի» մասին մտորումներին։

1999 թվականին գիրքը  *[[Լը Մոնդ]]ի* «Դարի 100 գրքեր» օրաթերթում զբաղեցրել է 96.րդ տեղը:2005 թվականին այն ներառվել է «Թայմ» ամսագրի   100լավագույն վեպերի ցանկում:

## Սյուժե
Լոս Անջելեսում բնակվող հարբեցող, լակոնիկ մասնավոր հետաքննիչ Ֆիլիպ Մարլոուին հարուստ և տարեց գեներալ Ստեռնվուդը կանչում է իր տուն։ Նա ցանկանում է, որ Մարլոուն զբաղվի Արթուր Գեյգեր անունով գրքավաճառի կողմից իր անզուսպ դստերը՝ Կարմենին, շանտաժի ենթարկելու փորձով։ Նախկինում նրան շանտաժի էր ենթարկել Ջո Բրոդի անունով մի տղամարդ։ Ստեռնվուդը նշում է, որ իր մյուս՝ ավագ դուստր Վիվիանը առանց սիրելու ամուսնացել է  իռլանդացի մաքսանենգ Ռաստի Ռիգանի հետ, ով անհետացել է։ Մարլոուի հեռանալու ճանապարհին Վիվիանը մտածում է, թե արդյոք նրան վարձել են Ռիգանին գտնելու համար, բայց Մարլոուն չի ասում։

Մարլոուն հետախուզում է Գեյգերի գրախանութը և հանդիպում Ագնեսին՝ վաճառողին։ Նա պարզում է, որ խանութը ապօրինի պոռնոգրաֆիայի վարձակալության գրադարան է։ Նա հետևում է Գեյգերին դեպի տուն, հսկում է նրա տունը և տեսնում է, թե ինչպես է Կարմենը մտնում։ Ավելի ուշ Մարլոուն լսում է ճիչ, որին հաջորդում են կրակոցներ և երկու մեքենաների արագ հեռացող ձայներ։ Նա շտապում է ներս և գտնում Գեյգերին մահացած, իսկ Կարմենին՝ թմրանյութերի ազդեցության տակ և մերկ,տեսախցիկի առջև առանց լուսանկարչական թաղանթի։ Մարլոուն նրան տուն է տանում, բայց երբ նա վերադառնում է, Գեյգերի մարմինը չի լինում. նա արագ հեռանում է։ Հաջորդ օրը ոստիկանությունը զանգահարում է Մարլոուին և տեղեկացնում, որ Ստեռնվուդների մեքենան գտնվել է նավամատույցից դուրս եկած, իսկ վարորդ Օուեն Թեյլորը՝ ներսում մահացած։ Պարզվում է, որ Օուենի գլխին հարված են հասցրել, նախքան մեքենան ջուրը մտնելը։ Ոստիկանությունը նաև հարցնում է, թե արդյոք Մարլոուն փնտրում է Ռեգանին։

Մարլոն հսկում է Գեյգերի գրախանութում գտնվող իրերը և տեսնում, որ դրանցում պահվող իրերը տեղափոխվում են Բրոդիի տուն։ Վիվիանը գալիս է նրա գրասենյակ և ասում, որ Կարմենին շանտաժի են ենթարկում նախորդ գիշերվա մերկ լուսանկարներով։ Նա նաև նշում է Էդի Մարսի խաղատան խաղադրույքներ կատարելը  և կամավոր կերպով հայտնում, որ Էդիի կինը՝ Մոնան, փախել է Ռաստիի հետ։ Մարլոն վերադառնում է Գեյգերի տուն և գտնում է, որ Կարմենը փորձում է ներս մտնել։ Նրանք փնտրում են լուսանկարները, բայց Կարմենը ձևացնում է, թե տեղյակ չէ նախորդ գիշերվա մասին։ Էդին հանկարծ մտնում է տուն. ասում է, որ ինքը Գեյգերի տանտերն է և փնտրում է նրան։ Էդին պահանջում է իմանալ, թե ինչու է Մարլոն այնտեղ։ Մարլոն ուշադրություն չի դարձնում և հայտարարում է, որ ինքը սպառնալիք չէ նրա համար։

Մարլոն գնում է Բրոդիի տուն և գտնում նրան գրախանութի վաճառող Ագնեսի հետ։ Մարլոն Բրոդիին ասում է, որ գիտի, որ նրանք գրավում են գրախանութը և շանտաժի են ենթարկում Կարմենին մերկ լուսանկարներով։ Կարմենը հայտնվում է ատրճանակով և պահանջում լուսանկարները, բայց Մարլոն վերցնում է զենքը և ստիպում նրան հեռանալ։ Նա ավելի խորը հարցաքննում է Բրոդիին և համատեղում պատմության մանրամասները. Գեյգերը շանտաժի էր ենթարկում Կարմենին. Օուեն Թեյլորին դա դուր չէր գալիս և նա սպանեց Գեյգերին՝ վերցնելով Կարմենի ժապավենը։ Բրոդին սպանության ժամանակ հսկում էր Գեյգերի տունը և հետապնդում էր Օուենին, անգիտակից վիճակում էր պահում նրան, գողանում ժապավենը և, հնարավոր է, մեքենան դուրս էր մղում նավամատույցից։ Հանկարծ դռան զանգը հնչում է, և Բրոդին սպանվում է։ Մարլոն հետապնդում է նրան և բռնում Գեյգերի  սիրեցյալին՝ Քերոլ Լունդգրենին, որը կրակել էր Բրոդիի վրա՝ կարծելով, թե ինքն է սպանել Գեյգերին։ Նա նաև թաքցրել էր Գեյգերի մարմինը, որպեսզի կարողանար հանել իր իրերը, նախքան ոստիկանությունը կիմանար սպանության մասին։

Գործը, կարծես, ավարտված է, բայց Մարլոուն անհանգստացած է Ռաստիի անհետացումից։ Ոստիկանությունը ընդունում է, որ նա պարզապես փախել է Մոնայի հետ, քանի որ նա նույնպես անհետ կորել է, և քանի որ Էդին ռիսկի չէր դիմի սպանություն կատարել, որի դեպքում նա կլիներ ակնհայտ կասկածյալը։ Էդին կանչում է Մարլոուին իր խաղատուն և թվում է, թե անտարբեր է ամեն ինչի նկատմամբ։ Վիվիանը նույնպես այնտեղ է, և Մարլոուն ինչ-որ բան է զգում նրա և Էդիի միջև։ Մարլոուն նրան տուն է տանում, և նա փորձում է գայթակղել նրան, բայց Մարլոուն մերժում է նրա առաջարկները։ Երբ նա տուն է հասնում, պարզում է, որ Կարմենը մտել է իր մահճակալ, և նա նույնպես մերժում է նրան։

Հարրի Ջոնս անունով մի տղամարդ, Ագնեսի նոր զուգընկերը, մոտենում է Մարլոուին և առաջարկում նրան հայտնել Մոնայի գտնվելու վայրը։ Մարլոուն պլանավորում է ավելի ուշ հանդիպել նրա հետ, բայց Էդդիի կամակատարը՝ Լաշ Կանինոն, կասկածում է Ջոնսի և Ագնեսի մտադրություններին և նախ սպանում է Ջոնսին։ Մարլոուն այնուամենայնիվ կարողանում է հանդիպել Ագնեսին և ստանում է տեղեկատվությունը։ Նա գնում է Ռիալտո՝ վերանորոգման արհեստանոց, որի հետևի մասում տուն կա, բայց Կանինոն ցատկում է նրա վրա և նա կորցնում է գիտակցությունը։ Երբ Մարլոուն արթնանում է, նա կապված էր, և Մոնան այնտեղ էր նրա հետ։ Նա ասում է, որ ամիսներ շարունակ Ռաստիին չի տեսել. նա թաքնվել է միայն Էդիին օգնելու համար և պնդում է, որ նա չի սպանել Ռաստիին։ Նա ազատում է Մարլոուին, և վերջինս կրակում և սպանում է Կանինոյին։

Հաջորդ օրը Մարլոուն այցելում է Ստեռնվուդին, ով շարունակում է հետաքրքրվել Ռաստիի գտնվելու վայրով և Մարլոուին առաջարկում է լրացուցիչ հազար դոլար, եթե կարողանա գտնել նրան։ Ճանապարհին Մարլոուն վերադարձնում է Կարմենի ատրճանակը նրան, և նա խնդրում է նրան սովորեցնել իրեն կրակել։ Նրանք գնում են լքված դաշտ, որտեղ նա փորձում է սպանել նրան, բայց նա լիցքավորել է ատրճանակը փամփուշտներով և պարզապես ծիծաղում է նրա վրա։ Շոկը Կարմենի մոտ էպիլեպտիկ նոպա  է առաջացնում։ Մարլոուն նրան հետ է բերում և ասում Վիվիանին, որ ինքը կռահել է ճշմարտությունը. Կարմենը մոտեցել է Ռաստիին, և նա մերժել է նրան, ուստի սպանում է նրան։ Էդին, ով աջակցում էր Գեյգերին, օգնում է Վիվիանին թաքցնել սպանությունը՝ օգնելով Ռաստիի դիակը վերացնել, հորինելով պատմություն իր կնոջ՝ Ռաստիի հետ փախուստի մասին, ապա ինքն է շանտաժի ենթարկում նրան։ Վիվիանն ասում է, որ նա դա արել է, որպեսզի այդ ամենը թաքցնի հորից, որպեսզի նա չարհամարհի իր սեփական դուստրերին, և խոստանում է, որ Կարմենին կտեղափոխի հիվանդանոց։

## Նախապատմություն
«Խորը քունը», ինչպես Չանդլերի վեպերի մեծ մասը, գրվել է այսպես կոչված «մարդակերության» միջոցով:Չանդլերը վերցնում էր իր արդեն հրապարակած պատմվածքները Black Mask ամսագրում և վերամշակում դրանք՝ վերածելով ամբողջական վեպի։ «Խորը քունը» վեպի միջուկը կազմող երկու հիմնական պատմվածքներն են՝ «Մարդասպանը անձրևի տակ» (հրատարակվել է 1935 թվականին) և «Վարագույրը» (հրատարակվել է 1936 թվականին)։ Չնայած պատմվածքները անկախ էին և չունեին ընդհանուր կերպարներ, դրանք ունեին որոշ նմանություններ, որոնք տրամաբանական էին դարձնում դրանց միավորումը։ Երկու պատմվածքներում էլ կա մի հզոր հայր, որը տառապում է իր կամակոր երեխայի պատճառով։ Չանդլերը միավորել է երկու հայրերին՝ ստեղծելով նոր կերպար և նույնը արել է դստեր և թոռան համար, ինչի արդյունքում ի հայտ են եկել գեներալ Ստեռնվուդը և նրա վայրի դուստր Կարմենը։ Չանդլերը նաև փոխառել է երկու այլ պատմվածքների՝ «Մատնիչը» և «Մանդարինի նեֆրիտը» փոքր մասեր:

Այս գործընթացը, հատկապես այն ժամանակ, երբ թղթերը կտրելով ու փակցնելով էին փոփոխություններ կատարում, երբեմն ստեղծում էր սյուժե, որոնք մնում էին անավարտ: «Խորը քուն» վեպում անպատասխան հարցն այն է, թե ով է սպանել վարորդին: Երբ Հովարդ Հոուքսը նկարահանում էր վեպը, նրա գրողների թիմը շփոթված էր այդ հարցից, որին ի պատասխան Չանդլերը պատասխանեց, որ պատկերացում չունի: Սա ցույց է տալիս Չանդլերի քրեական գեղարվեստական ​​ոճի և նախորդ հեղինակների ոճի միջև եղած տարբերությունը: Չանդլերի համար սյուժեն պակաս կարևոր էր, քան մթնոլորտը և կերպարների ներկայացումը: Ավարտը, որը պատասխանում էր յուրաքանչյուր հարցին՝ միաժամանակ կոկիկորեն կապելով յուրաքանչյուր սյուժետային թել, Չանդլերի համար պակաս կարևոր էր, քան հետաքրքիր կերպարները՝ հավաստի վարքագծով:

Երբ Չանդլերը իր պատմվածքները միավորեց վեպի մեջ, նա ավելի շատ ջանք գործադրեց մարդկանց, վայրերի և Մարլոուի մտածողության նկարագրությունները ընդլայնելու վրա, քան սյուժեի յուրաքանչյուր մանրուքը կատարյալ համապատասխանեցնելու վրա: «Վարագույրը» վեպում տիկին Օ'Մարայի սենյակի նկարագրությունը բավական է միջավայրը հաստատելու համար.Այս սենյակը պատից պատ ծածկված էր սպիտակ գորգով։ Փղոսկրե գույնի հսկայական վարագույրները անփույթ թափվում էին սպիտակ գորգի վրա բազմաթիվ պատուհանների ներսում, որոնք նայում էին դեպի մութ լանջերը։ Ապակիներից այն կողմ նույնպես մութ էր։ Անձրևը դեռ չէր սկսվել, բայց մթնոլորտում ճնշող զգացողություն կար։«Խոր քուն» վեպում Չանդլերը ընդլայնել է սենյակի այս նկարագրությունը և օգտագործել նոր մանրամասներ (օրինակ՝ սպիտակի և «արյունահոսած»՝ առաջիկա անձրևի հակադրությունը)՝ նախանշելու այն փաստը, որ տիկին Ռիգանը (տիկին Օ'Մարան բնօրինակ պատմության մեջ) թաքցնում է իր քրոջ կողմից ամուսնու սպանությունը, և որ առաջիկա անձրևը կբերի ավելի շատ մահերի։Սենյակը չափազանց մեծ էր, առաստաղը՝ չափազանց բարձր, դռները՝ չափազանց բարձր, իսկ պատից պատ ձգվող սպիտակ գորգը նման էր Արոհեդ լճի մոտ ձյան տեղումների։ Ամենուրեք կային լիամետրաժ հայելիներ և բյուրեղապակյա փոքրիկ իրեր։ Փղոսկրե կահույքը քրոմապատ էր, իսկ հսկայական փղոսկրե վարագույրները թափված էին սպիտակ գորգի վրա՝ պատուհաններից մեկ յարդ հեռավորության վրա։ Սպիտակը փղոսկրե գույնը կեղտոտ տեսք էր հաղորդում, իսկ փղոսկրե գույնը՝ սպիտակը՝ արյունոտված։ Պատուհանները նայում էին դեպի մթնող նախալեռները։ Շուտով անձրև էր գալու։ Օդն արդեն ճնշող էր:Գեյգերի կերպարի պատմական հավանականության մասին Ջեյ Ա. Գերցմանը գրել է.Փորձառու էրոտիկա վաճառողները պետք է լինեին կոշտ, թեև ոչ պարտադիր գիշատիչ, և բիզնեսը նախատեսված չէր ամաչկոտների կամ մանրակրկիտների համար։ Սակայն էրոտիկա վաճառողների հանցավորությունը գրքերի վաճառքից այն կողմ չէր անցնում կազմակերպված շորթման. Ալ Կապոնեն և Մեյեր Լանսկին օրինակելի մարդիկ չէին։ Ռեյմոնդ Չանդլերի «Խորը քուն» (1939) ֆիլմում վատ գրքեր շորթողի՝ Ա. Գ. Գեյգերի նման կերպարը, որը լրացնում է իր գործարար գործունեությունը որպես Հոլիվուդում պոռնոգրաֆիկ վարձակալական գրադարանի սեփականատեր՝ կազմակերպելով սեռական բնույթի խրախճանքներ և շանտաժի ենթարկելով հարուստ հաճախորդներին, հետաքրքրաշարժ, բայց սարսափելի չափազանցություն է։ Անկախ նրանից, թե որքան զգայուն կինոգործիչները պետք է շորթեին, դա գրքավաճառների մասնագիտությունը չէր:«Խորը քունը» տեղի է ունենում 1930-ականներին, ուստի դրա պատմությունը մեծապես ազդվել է միջպատերազմյան շրջանում տեղի ունեցած իրական զանգվածային սոցիալական ցնցումներից: Դաժան 1930-ականներին ամերիկացի ժողովուրդը կորցրեց մեծ վստահություն կառավարության նկատմամբ՝ միջամտության բազմակի ձախողումների պատճառով, ականատես եղավ ավազակախմբերի բռնության աճին արգելքի պատճառով և հանդուրժեց հանրային բարեկեցության լուրջ անկումը՝ այնպիսի աղետների պատճառով, ինչպիսիք են Մեծ ճգնաժամը և «Փոշու ավազանը»: Չանդլերն ինքը 1932 թվականին ազատվեց նավթային ընկերությունում իր աշխատանքից, ինչը նրան դրդեց սկսել գրել ավելի կոպիտ և ավելի ցինիկ, կոշտ ժանրում, որը արտացոլում էր իր ժամանակի դժվարությունները: Ամերիկացի ակնարկագիր Հերբերտ Ռումի Black Mask ամսագրի նախաբանում, որի համար Չանդլերը սկզբում գրում էր, Ռումը պարզեց, որ. «...քաղաքների փողոցները լավագույնս արտացոլում էին դարաշրջանի բարոյական անկարգությունը: Իրադարձությունները պատկերված էին այդ փողոցների լեզվով՝ չար, ժարգոնային, նախապաշարմունքներով լի, երբեմն սրամիտ և միշտ կոշտ»:

Այս տառապանքի ժամանակաշրջանում մարդիկ սկսեցին աշխատանքի համար գնալ դեպի մեծ քաղաքներ, ինչպիսին է Լոս Անջելեսը, որը նաև «Խորը քուն» ֆիլմի վայրն է, ինչը, հետևաբար, քաղաքները դարձրեց ժողովրդագրական և սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունների նոր միահյուսման կիզակետեր: Արդյունքում, Ամերիկայում սկսեցին ձևավորվել արդիականության և զանգվածային մշակույթի արմատներ, որոնք դանդաղորեն քայքայում էին հին սոցիալական նորմերը, ինչպիսիք են տղամարդկության և ընտանիքի ավանդական պատկերացումները: Սա մեծապես նպաստում է Չանդլերի կողմից Մարլոուի՝ որպես հին գվարդիայի ասպետական ​​միայնակ գայլի պատկերմանը, որն ապարդյուն փորձում էր փոխել իր շրջապատող աշխարհը:

## Ադապտացիա
[մինի|[Համֆրի Բոգարտը «Խորը քուն» (1946) ֆիլմի թրեյլերում]]

* « Խորը քունը», 1946 թվականի ֆիլմ՝ Համֆրի Բոգարտի մասնակցությամբ, ռեժիսոր՝ Հովարդ Հոուքս
* Ռիչարդ Մորիսոնի հեռուստատեսային ադապտացիան, Նորման Ֆելտոնի ռեժիսորությամբ և Զաքարի Սքոթի մասնակցությամբ, հեռարձակվել է 1950 թվականի սեպտեմբերի 25-ին
* «Խորը քունը», 1978 թվականի ֆիլմ՝ Ռոբերտ Միտչեմի մասնակցությամբ, ռեժիսոր՝ Մայքլ Ուիներ
* Բիլ Մորիսոնի ռադիոյի համար ադապտացիա, ռեժիսոր՝ Ջոն Թայդեմեն, որը հեռարձակվել է BBC Radio 4-ով 1977 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, գլխավոր դերում՝ Էդ Բիշոփը որպես Մարլոու։
* BBC Radio 4-ի կողմից նկարահանված մեկ այլ ֆիլմի ադապտացիա, որը նկարահանել է Քլեր Գրովը և հեռարձակվել է 2011 թվականի փետրվարի 5-ին, իսկ գլխավոր դերում Թոբի Սթիվենսն է՝ որպես Մարլոու։
* «Թերևս՝ երազելու» ֆիլմը, Ռոբերտ Բ. Փարքերի 1990 թվականի թույլատրված շարունակությունը
* Կոեն եղբայրների «Մեծ Լեբովսկին» ֆիլմը ոգեշնչված է Ֆիլիպ Մարլոուի կերպարով և Չանդլերի վեպերի, օրինակ՝ «Խորը քուն»վեպի ոճով ու սյուժետային տարրերով:
* «Խորը քունը»՝ Ալվին Ռակոֆի և Ջոն Դ. Ռակոֆի բեմականացված տարբերակը, պրեմիերան կայացել է 2011 թվականի հոկտեմբերին Մեծ Բրիտանիայի Բերքշիր նահանգի Սոնինգ քաղաքի «The Mill» թատրոնում: Մարլոուի դերը խաղացել է Դեն Չամերոյը:

## Քննադատական արձագանքներ
«Խորը քունը» արժանացել է քննադատների գովասանքին: 2019 թվականի նոյեմբերի 5-ին BBC News-ը «Մեծ քունը» ներառել է իր 100 ամենաազդեցիկ վեպերի ցանկում:2014 թվականի հետահայաց ակնարկում The Guardian-ը այն դասել է 62-րդ տեղում 100 լավագույն վեպերի ցանկում: Գրքերի գրախոսական The Pequod կայքը գիրքը գնահատել է 9.5 միավորով (10.0-ից)՝ ասելով. «Սա Ռեյմոնդ Չանդլերի լավագույն գրքերից մեկն է… Իրական հաճույքները ոչ թե պատմության, այլ Չանդլերի մթնոլորտի մեջ են»:The New York Times-ը նույնպես գովաբանել է գիրքը. «Որպես անբարոյականության ուսումնասիրություն, գերազանց պատմություն, որտեղ Մարլոուն առանձնանում է որպես գրեթե միակ հիմնարարորեն պարկեշտ մարդը դրանում»:

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:1939 թվականի ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:1939 վեպեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գրականություն
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Անգլերեն վեպեր
Կատեգորիա:Գրքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դետեկտիվ վեպեր
Կատեգորիա:Էկրանավորված ամերիկյան վեպեր
Կատեգորիա:Էկրանավորված բրիտանական վեպեր