Հերերո և նամա ցեղերի ցեղասպանություն

**[[Հերերոներ|Հերերո]] և նամա ցեղերի ցեղասպանություն** կամ **Նամիբիական ցեղասպանություն**, նախկինում հայտնի է եղել նաև որպես **Հերերոների և Նամակուաների ցեղասպանություն**, Գերմանական կայսրության կողմից Գերմանական Հարավարևմտյան Աֆրիկայում (ներկայիս Նամիբիա) իրականացված էթնիկ զտման քայլեր՝ ուղղված հերերո (օվահերերո) և նամա ժողովուրդների դեմ։ 

Սա համարվում է 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանություններից մեկը, որը տեղի է ունեցել 1904-ից 1908 թվականների միջակայքում։ 1904 թվականի հունվարին հերերոների առաջնորդ Սամուել Մահարերոյի և նամաների առաջնորդ Հենդրիկ Վիտբոոյի գլխավորությամբ տեղի է ունեցել ապստամբություն գերմանական գաղութային իշխանության դեմ։ Հունվարի 12-ին նրանք սպանել են ավելի քան 100 գերմանացի վերաբնակիչների Օկահանդյա շրջանում։

1904 թվականի օգոստոսին գերմանացի գեներալ Լոթար ֆոն Տրոտան Վաթերբերգի ճակատամարտում պարտության է մատնել օվահերերոներին և նրանց քշել է Օմահեկեի անապատ, որտեղ նրանց մեծ մասը մահացել է ջրազրկումից: Հոկտեմբերին նամաները նույնպես որոշում են ապստամբել գերմանացիների դեմ, սակայն միևնույն է արժանանում են այն նույն ճակատագրին, ինչ օվերհերերոները։ Ցեղասպանության արդյունքում ընդհանուր հաշվով մահացել են գրեթե 24,000 և 100,000 հերերոներ ու 10,000 նամացիներ։

Ցեղասպանության առաջին փուլը բնութագրվում է սովից և ջրազրկումից առաջացած լայնածավալ մահերով, քանի որ գերմանական ուժերը կանխում էին հերերոների՝ Նամիբ անապատը լքելու քայլերը։ Հերերոների ու նամաների պարտության մատնելուց հետո նրանցից հազարավորներին կալանավորվել են համակենտրոնացման ճամբարներում, որտեղ նրանց մեծամասնությունը մահացել է հիվանդություններից, բռնություններից և ֆիզիկապես հյուծվելուց։

1985 թվականին ՄԱԿ-ի Ուիթաքերի զեկույցում այս քայլերը դիտարկվել են որպես Հարավարևմտյան Աֆրիկայի հերերո և նամա ժողովուրդների էթնիկ բնաջնջման փորձ, ուստի 20-րդ դարի ցեղասպանության իրականացման ամենավաղ փորձերից մեկը։ 2004 թվականին Գերմանիայի կառավարությունը ճանաչել է նամիբիական ցեղասպանությունը, սակայն կտրականապես բացառել է զոհերի ժառանգներին ֆինանսական փոխհատուցում տրամադրելու միտքը։ 2015 թվականի հուլիսին Գերմանիայի կառավարությունը և Բունդեսթագի խոսնակը պաշտոնապես այդ իրադարձությունները անվանել են «ցեղասպանություն», սակայն այդ ժամանակ ևս հրաժարվել են քննարկել փոխհատուցման հարցը։ Չնայած դրան՝ ցեղասպանված ցեղերի անդամների գանգերի և այլ մնացորդների վերջին խմբաքանակը, որոնք Գերմանիա էին տարվել ռասայական գերազանցության գաղափարը խթանելու նպատակով, 2018 թվականին վերադարձվել են Նամիբիա։ Գերմանացի բողոքական եպիսկոպոս Պետրա Բոսսե-Հուբերը այդ իրադարձությունը նկարագրել է որպես «20-րդ դարի առաջին ցեղասպանություն»։։

2021 թվականի մայիսին Գերմանիայի կառավարությունը պաշտոնական հայտարարություն է տարածում, որում ասվում է․ «Գերմանիան ներողություն է խնդրում և խոնարհվում է զոհերի ժառանգների առաջ։ Այսօր՝ ավելի քան 100 տարի անց, Գերմանիան ներողություն է խնդրում իրենց նախնիների գործած մեղքերի համար։ Մենք չենք կաորղ փոխել անցյալը, սակայն տասնյակ հազարավոր անմեղ տղամարդկանց, կանանց և երեխաների հանդեպ պատերազմի տարիներին Գերմանիայի կողմից գործադրված չարչարանքը, անմարդկայնությունն ու ցավը չպետք է մոռացության մատնվեն։ Դրանք պետք է ծառայեն որպես նախազգուշացում ռասիզմի և ցեղասպանության դեմ»Նույն թվականին Գերմանիայի կառավարությունը համաձայնել է 30 տարվա ընթացքում վճարել 1.1 միլիարդ եվրո՝ ցեղասպանությունից տուժած համայնքներում վերականգնողական ծրագրեր ֆինանսավորելու համար։ 

[մինի|[Գեներալ-լեյտենանտ Լոթար ֆոն Տրոտա]]

## Պատմություն
մինի|Թեոդոր Լոյթվեայնը (ձախից), Զաքարիաս Զերաուան (ձախից 2-րդը) և Մանասե Տիսեսետան (ձախից չորրորդը), 1895 թվականին|280x280փքս
մինի|Նամայի ավագ Հենդրիկ Վիտբոյ|266x266փքս
[մինի|Թեոդոր Լյուտվեյնը [կենաց է ասում Հենդրիկ Վիտբուին, 1896 թվական]]
մինի|Գերմանական Շուտցտրուպեն հերերոների դեմ մարտում Ռիչարդ Կնյոտելի նկարում
մինի|Գլխավոր գործող անձ՝ գեներալ-լեյտենանտ Լոթար ֆոն Տրոտա, որը հանդիսանում էր ԳերմանականՀարավարևմտյան Աֆրիկայում գտնվող պաշտպանական ուժերի գերագույն հրամանատարը (''Oberbefehlshaber''), գտնվում է Կիթմանսհուպում՝ հերերոների ապստամբության ընթացքում, 1904 թվականին։|349x349փքս
Նամիբիայի ներկայիս տարածքում նախկինում բնակվել են բուշմենները և հոտենտոտները։

Հերերոները, որոնք խոսում են բանտու լեզվով, սկզբնապես անասնապահ ժողովուրդ են եղել, որոնք 18-րդ դարի կեսերին ներգաղթել են Նամիբիայի այժմյան տարածք։ Հերերոները տիրացել են բերրի բարձրավանդակների մեծ հատվածներին, որոնք իդեալական էին եղջերավոր կենդանիներ պահելու համար։ Գյուղատնտեսական աշխատանքները, որոնք այդքան էլ շատ չէին, վերապահված են եղել ստրկացված կոյսաններին և բուշմեններին։ 18-րդ դարի ընթացքում հերերոները աստիճանաբար սկսել են դուրս մղել կոյսաններին դեպի հարավ և արևելք ընկած չոր, ժայռոտ բլուրները։

Հերերոները անասնապահ ժողովուրդ են եղել, որոնք գրեթե մշտապես զբաղված են եղել միայն անանապահությամբ։ Թեև հերերո լեզուն սահմանափակ լեզու է եղել, այն, այնուամենայնիվ, ունեցել է ավելի քան հազար բառ անասունների գույների և տեսակների նկարագրության համար։ Հերերոները պատրաստ էին խաղաղ ապրելու այնքան ժամանակ, քանի դեռ իրենց անասունները ապահով էին և լավ արոտավայրերում էին արածում, սակայն դառնում էին անհաղթելի մարտիկներ, երբ նրանց անասուններին վտանգ էր սպառնում։

Ինչպես նշում է Ռոբերտ Գաուդին՝ «Նորաբնակները, որոնք շատ ավելի բարձրահասակ էին և մարտական, քան տեղաբնակ կոյսան ժողովուրդը, իրենց մոտ ունեին այն դաժանությունը, որը ձևավորվում է, երբ ամբողջ կյանքը կառուցված է լինում միայն մեկ աղբյուրի վրա, ամեն բան՝ հարստությունը, անձնական երջանկությունը՝ կապված էր անասունների հետ։ Իրենց նախիրի խնամքի և պաշտպանության հարցում հերերոները ցուցաբերում էին լիակատար անողորմություն և շատ ավելի «վայրենի» էին, քան կոյսանները երբևէ կարող էին լինել։ Նրանց իշխող պահվածքի և արժանապատիվ արտաքինի պատճառով՝ հերերո տղամարդկանց հանդիպած առաջին եվրոպացիները նրանց համարում էին տարածաշրջանի «բնիկ արիստոկրատներ»»։

Աֆրիկայի համար մղվող պայքարի ժամանակ, երբ ընթանում էր Աֆրիկայի գաղութային բաժանման գործընթացը, այն տարածքը, որը գրավված էր եղել հերերոների կողմից, հայտնի էր որպես Դամարալենդ։ Նամաները ևս անասնապահ և առևտրական ժողովուրդ են եղել և բնակություն են հաստատել հերերոներից հարավ ընկած տարածքում։

1883 թվականին գերմանացի վաճառական Ադոլֆ Լյուդերիցը գնել է ափամերձ մի հատված Լյուդերիցի ծոցի (Անգրա Պեքենյա) մոտ։ Տարածքը ձեռք բերելու գործընթացը անցկացվել է խաբուսիկ պայմաններով, սակայն Գերմանիայի կառավարությունը միևնույնն է՝ այդ տարածքի վրա հաստատել է իր պրոտեկտորատը։ Այն ժամանակ դա միակ գերմանական տարածքն է եղել, որը գտնվել է իր պետական սահմաններից դուրս, ինչը հարմար է եղել եվրոպացիների վերաբնակեցման համար։

Հարևան հերերոների առաջնորդ Մահարերոն հասել էր իշխանության՝ միավորելով բոլոր հերերոներին։ Երբ նրանք պարբերաբար ենթարկվում էին հարձակումների կոյխոեների Հենդրիկ Վիտբոյիի ղեկավարած Կհոուեսին կլանի կողմից, նա 1885 թվականի հոկտեմբերի 21-ին ստորագրել էր պաշտպանական պայմանագիր Գերմանական կայսրության գաղութային նահանգապետ Հայնրիխ Էռնստ Գյորինգի հետ (որը Հերման Գյորինգի հայրն է եղել), սակայն հստակորեն չի հրաժարվել հերերոների հողից։ Այս պայմանագիրը չեղարկվել է 1888 թվականին՝ Վիտբոյի դեմ (Հենրիկ Վիտբոյ՝ նամա ցեղի առաջնորդ, որը կազմակերպել է ապստամբություն գերմանական գաղութային վարչակազմի դեմ) Գերմանիայի աջակցության բացակայության պատճառով, սակայն այն վերականգնվել է 1890 թվականին։

Հերերո ցեղի առաջնորդները բազմիցս բողոքել են այդ պայմանագրի խախտումների համար, քանի որ գերմանացիները բռնաբարում էին հերերո կանանց և աղջիկներին՝ հանցագործություն, որը գերմանացի դատավորներն ու դատախազները դժկամությամբ էին պատժում։

1890 թվականին Մահարերոյի որդի Սամուել Մահարերոն հսկայական տարածք հանձնել է գերմանացիներին՝ փոխարենը ստանալով աջակցություն հերերոների գահին բարձրանալու համար և հետագայում հաստատվելով որպես գերագույն առաջնորդ։ Գերմանիայի ներգրավումը էթնիկ բախումներում որպես միջնորդ հանգեցրել է ժամանակավոր խաղաղության՝ 1894 թվական։ Այդ թվականին Թեոդոր Լյոյթվայնը դարձել է այդ տարածքի նահանգապետ։ Տարածքը նրա օրոք մտնում է արագ զարգացման փուլ, իսկ Գերմանիայի կառավարությունը ուղարկում է *Schutztruppe*-ը (կայսերական գաղութային զորքեր, այս դեպքւմ որպես խաղաղապահ զորքեր)՝ տարածաշրջանը խաղաղեցնելու և այն պահպանելու համար։

### Գերմանիայի գաղութային քաղաքականությունը
Ե՛վ գերմանական գաղութային իշխանությունները, և՛ եվրոպացի գաղութաբնակները պատկերացնում էին գերազանցապես սպիտակամորթ «նոր աֆրիկյան Գերմանիա», որտեղ բնիկ բնակչությունը կտեղակայվեր արգելոցներում, իսկ նրանց հողերը կբաշխվեին գաղութաբնակների և ընկերությունների միջև։

Գերմանական գաղութային տիրապետության ներքո վերաբնակներին խրախուսում էին խլել հողերն ու անասունները հերերոներից և նամաներից, այնուհետև նրանց դարձնել ստրկական աշխատուժ։

Բնիկ ժողովուրդների շրջանում մեծ վրդովմունք էր հասունանում իրենց սոցիալական կարգավիճակը և սեփականությունը կորցնելու պատճառով, հատկապես այն դեպքում, երբ Հարավարևմտյան Աֆրիկայում սկսել էին հաստատվել գերմանացի ֆերմերներ։ Բացի այդ, քանդվում էին ավանդական քաղաքական կառույցները։ Նախկինում իշխող ցեղերը հավասարվեցին այն ցեղերին, որոնց նախկինում հենց իրենք էին կառավարում ու ստրկացնում։ Այս վրդովմունքը նպաստել է 1904 թվականին սկսված հերերոների պատերազմների ծագմանը։

Գերմանական Հարավարևմտյան Աֆրիկայի նահանգապետ գնդապետ Թեոդոր Լյոյթվայնը լիովին գիտակցում էր, թե ինչպիսին է լինելու գերմանական գաղութային իշխանության ազդեցությունը հերերոների վրա։ 

Լյոյթվայնը հետագայում գրել է․ «Հերերոները վաղուց հայտնիեն եղել իրենց ազատասեր և ինքնիշխան տեսակով, որպես չափազանց քաջ ու հպարտ ժողովուրդ։ Մի կողմից գերմանական իշխանության աստիճանական ուժեղացումն էր նրանց նկատմամբ, իսկ մյուս կողմից՝ տարեցտարի ավելացող նրանց տառապանքները»։

### Դիտրիխի գործ
1903 թվականի հունվարին գերմանացի մի վաճառական՝ Դիտրիխ անունով, իր բնակատեղիից գնում էր Օմարուրու քաղաքի կողմ նոր ձի գնելու նպատակով։ Ճանապարհի կեսին նրան հանդիպել է մի սայլ, որի մեջ գտնվում էին հերերո ցեղի ղեկավարի որդին, նրա կինը և որդին։ Հերերոլենդում ընդունված սովորության համաձայն՝ ղեկավարի որդին առաջարկել է Դիտրիխին նստել սայլը։

Սակայն այդ գիշեր, Դիտրիխը խիստ հարբել էր, և երբ բոլորը քնած էին, նա փորձել էր բռնաբարել ցեղի գլխավորի որդու կնոջը։ Երբ կինը դիմադրել էր, Դիտրիխը կրակել ու սպանել էր նրան։ 

Երբ Դիտրիխը կանգնեց դատարանի առաջ Վինդհուկում, նա չընդունեց իր դեմ արված մեղադրանքները, թե նա փորձել է բռնաբարել կնոջը։ Նա պնդել է, որ արթնացել է՝ մտածելով, որ ճամբարը հարձակման տակ է, և կույր կրակել է մթության մեջ։ Ըստ նրա՝ հերերո կնոջ սպանությունը եղել է դժբախտ պատահար։ Դատարանը նրան արդարացրել է՝ պնդելով, թե Դիտրիխը տառապել է «արևադարձային տենդով» և ժամանակավոր խելագարությամբ։

Լյոյթվայնի խոսքով՝ սպանությունը «չափազանց մեծ արձագանք է առաջացրել Հերերոլենդում, հատկապես այն պատճառով, որ սպանված կինը հերերո առաջնորդի որդու կինը և մեկ այլ առաջնորդի դուստրն էր, այլ ոչ թե հասարակ բնակիչ։ Ամենուր հարց էր բարձրացվում՝ արդյոք սպիտակ մարդկանց իրավունք վերապահված է կրակելու բնիկ կանանց վրա»։

Այս գործին Միջամտել է անձամբ կառավարիչ Լոյթվայնը։ Նա բողոքարկել է Դիտրիխի արդարացումը դեմ, որի արդյունքում տեղի է ունեցել երկրորդ դատավարություն (Գերագույն դատարանում), և այս անգամ Դիտրիխը մեղավոր է ճանաչվել մարդասպանության մեջ և ազատազրկվել է։ Այս քայլը առաջացրել է գերմանացի գաղութաբնակների բուռն առարկությունները, որոնք Լոյտվեյնին համարել են «ռասայի դավաճան»։

### Աճող լարվածություն
1903 թվականին նամա ցեղախմբերից որոշները Հենդրիկ Վիտբոյիի առաջնորդությամբ ապստամբություն են բարձրացրել։ Մի շարք գործոններ պատչառ են հանդիսացել այն բանին, որպեսզի հերերոները նույնպես միանան նամաների ապստամբությանը 1904 թվականի հունվարին։

Անշարժ գույքի (հողի) իրավունքը ամենագլխավոր հիմնախնդիրներից մեկն էր։ 1903 թվականին հերերոները իմացել էին մի ծրագրի մասին, որը նախատեսում էր երկաթուղային գծով բաժանել նրանց տարածքները և ստեղծել ռեզերվացիաներ, որտեղ նրանք կենտրոնացվելու էին։ Այդ ժամանակ՝ 1903 թվականին, հերերոները արդեն զիջել էին իրենց 130,000 կմ² (50,000 քմիլ) տարածքի ավելի քան մեկ քառորդը գերմանացի վերաբնակներին՝ մինչև Օտավի երկաթուղային գծի ավարտը, որը միացնում էր աֆրիկյան ափը ներքին գերմանական բնակավայրերին։ Այդ երկաթուղու կառուցման ավարտը կդարձներ գերմանական գաղութները շատ ավելի հարմար և կնպաստեր եվրոպացիների նոր ալիքի ներգաղթին։

Պատմաբան Հորստ Դրեքսլերի խոսքերով՝ քննարկվել է հերերոներին հենց բնիկների համար նախատեսված ռեզերվացիաներում տեղավորելու գաղափարը, որը ևս մեկ անգամ վկայում է, թե ինչպես էին գերմանացի վերաբնակները վերաբերում այս հարցին և հերերոների հողը համարում իրենց սեփականությունը։ Դրեքսլերը մատնանշել է եվրոպացիների և աֆրիկացիների իրավական անհավասարությունը․ Ռայխսկոլոնիալբունդը (Գերմանիայի գաղութային միությունը) պնդում էր, որ յոթ աֆրիկացիների վկայությունը իրավաբանական հարցերում համարժեք է մեկ գերմանացի գաղությաբնակի վկայությանը։ Բրիջմանի համաձայն՝ այս զարգացումների խորքում ռասայական լարվածություն կար․ միջին գերմանացի վերաբնակն աֆրիկացիներին ընկալում էր որպես էժան աշխատուժի ստորացած աղբյուր, իսկ ոմանք ողջունում էին նրանց ոչնչացումը։

Բուն ապստամբության գործըթնացի մեկնարկին նպաստել է նաև 1903 թվականի նոյեմբերին ուժի մեջ մտած նոր պարտքային քաղաքականությունը։ Տարիներ շարունակ հերերոները վարժվել էին գումարների փոխատվություններին գերմանացի պարտատուներից՝ ծայրահեղ բարձր տոկոսադրույքներով։ Այդ պարտքերը երկար ժամանակ չէին հավաքագրվում և կուտակվում էին, քանի որ հերերոները վճարելու միջոցներ չունեին։ Այս մեծացող խնդիրը լուծելու նպատակով նահանգապետ Լյոյթվայնը, բարի մտադրությամբ, հրամայել էր, որ մեկ տարվա ընթացքում չվճարված բոլոր պարտքերը չեղարկվեն։ Սակայն կանխիկ գումարի բացակայության պայմաններում վաճառականները սկսել էին գանձել անասուններ կամ ցանկացած արժեքավոր իր՝ որպես գրավ։ Սա հերերո ժողովրդի շրջանում առաջացրել էր հակագերմանական դժգոհություն, որն ուժգնացել էր հուսահատությամբ, երբ նրանք նկատել էին, որ գերմանացի պաշտոնյաները համակրանք են ցուցաբերում այն պարտատուների նկատմամբ, որոնք պատրաստվում էին կորցնել իրենց «վճարները»։

Ռասայական լարվածությունն ու արհամարհանքն էլ իրենց դերը ունեցան։ Գերմանացի վերաբնակները հաճախ սևամորթ աֆրիկացիներին անվանում էին «կապիկներ» և ցուցաբերում էին բացահայտ արհամարհանք։

Մի միսիոներ այսպես է գրել․ «Հերերոների կողմից գերմանացիների հանդեպ դաժան վերաբերմունքի իրական պատճառը, առանց կասկածի, այն է, որ միջին գերմանացին բնիկներին դիտարկում է որպես ավելի բարձրակարգ կաթնասունների մակարդակին պատկանող արարածներ («կապիկ» բառը նրանց սիրելի արտահայտությունն է բնիկների համար) և վարվում է նրանց հետ ինչպես կենդանիների։ Վերաբնակը համոզված է, որ բնիկն իրավունք ունի գոյություն ունենալու միայն այնքանով, որքանով նա օգտակար է սպիտակ մարդուն։ Այդ արհամարհանքը նրանց դրդեց բռնության՝ հերերոների դեմ»։

Այս արհամարհանքը հատկապես դրսևորվում էր բնիկ կանանց նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքով։ *Südwesterdeutsch*-ով այս պրակտիկան անվանվում էր *Verkafferung*՝ բնիկ կանայք, կամ կամավոր, կամ բռնությամբ, տարվում էին եվրոպացի վաճառականների և անասնապահների կողմից։

### Ապստամբություններ
1903 թվականին հերերոների համար իրադարձությունները այնպես էին դասավորվել, որ նպաստավոր էին ապստամբելու համար։ Այդ ժամանակ Նամիբիայի հարավում բնակվում էին հեռավոր կոյսան ցեղերը՝ Բոնդելձվարտս անունով, որոնք մերժում էին գերմանացիների պահանջը՝ գրանցել իրենց զենքերը։ Բոնդելձվարտսները զինված հակամարտություն սկսեցին գերմանական իշխանությունների հետ։ Այդ բախումների արդյունքում սպանվել են երեք գերմանացի, իսկ մեկը վիրավորվել է։ Իրավիճակը վատթարանում էր, և հերերո գաղութի նահանգապետ գեներալ-լեյտենանտ Թեոդոր Լյոյթվայնը որոշում է մեկնել հարավ՝ անձամբ վերահսկելու իրավիճակը՝ գրեթե ամբողջությամբ անպաշտպան թողնելով հյուսիսը։ 

1904 թվականի սկզբին հերերոները սկսել էին իրենց ապստամբությունը՝ սպանելով 123-ից մինչև 150 գերմանացի գաղութաբնակների, ինչպես նաև յոթ բուրերի և երեք կնոջ։ Նիլս Օլե Օերմանի (գերմանացի ակադեմիկոս և բիզնես էթիկայի մասնագետ) բնորոշմամբ՝ սա «հուսահատ և անսպասելի հարձակում» է եղել։

Նրանց հարձակման ժամանակը մանրամսն ծրագրված է եղել։ Նախապես, երբ գավառապետ Լյոյթվայնը հաջողությամբ համոզել էր հերերո ցեղախմբերից մեկին հանձնել իրենց զենքերը, նա համոզվել էր, որ նրանք և մնացած բնիկ ժողովուրդը արդեն խաղաղ են և հետևաբար գաղութում տեղակայված գերմանական զորքերի կեսը հետ էր կանչել։ Սամուել Մահարերոյի ղեկավարությամբ հերերոները պաշարեցին Օկահանդյան և կտրեցին երկաթուղային ու հեռագրային կապերը գաղութային մայրաքաղաք Վինդհուկի հետ։ Այնուհետև Մահարերոն հրապարակել էր մանիֆեստ, որով արգելում էր իր զորքին սպանել անգլիացիների, բուրերի, չեզոք անձանց, կանանց, երեխաների և գերմանացի միսիոներների։

Հերերոների ապստամբությունը ոգևորեց՝ առաջացնելով նաև մեկ այլ ապստամբություն․ մի քանի շաբաթ անց երկրի հյուսիսում Օնդոնգայի կողմից Ֆորտ Նամուտոնիի վրա հարձակում սկսվեց։

1895 թվականին գերմանական իշխանությունների կողմից հարցազրույցի կանչված հերերո մարտիկը նկարագրել էր իր ժողովրդի՝ անասուն գողանալու կասկածանքով ձերբակալվածների հետ ավանդական հաշվեհարդարի ձևը, որը ապստամբության ընթացքում հաճախ կիրառվում էր գերմանացի զինվորների և քաղաքացիական անձանց նկատմամբ․ «Մենք հանդիպեցինք մի քանի կոյսանի, որոնց, բնականաբար, սպանեցինք։ Ես ինքս մասնակցեցի նրանցից մեկի սպանությանը։ Սկզբում կտրեցինք նրա ականջները՝ ասելով․ «Դու այլևս չես լսի հերերո անասունների ձայները»։ Հետո կտրեցինք քիթը՝ ասելով․ «Դու այլևս չես զգա հերերոների անասունների հոտը»։ Ապա կտրեցինք շուրթերը՝ ասելով․ «Դու այլևս չես համտեսի հերերոների անասուններին»։ Եվ վերջում կտրեցինք կոկորդը»։

Ռոբերտ Գաուդիի խոսքով․ «Լյոյթվայնը գիտեր, որ Գերմանական կայսրության բարկությունը շուտով կընկնի հերերոների վրա և փորձում էր մեղմել հարվածը։ Նա հուսահատ ուղերձներ էր ուղարկում Սամուել Մահարերոյին՝ հույսով, որ հնարավոր կլինի պատերազմը դադարեցնել բանակցությունների միջոցով։ 

Այս գործում Լյոյթվայնն իր նախաձեռնությամբ էր գործում՝ անտեսելով Գերմանիայում տիրող տրամադրությունը, որը պահանջում էր արյունալի վրեժ»։

Սակայն հերերոները, ոգևորված իրենց հաջողությամբ, սկսել էին հավատալ, թե «գերմանացիները չափազանց վախկոտ են բաց դաշտում կռվելու համար» և մերժեցին Լյոյթվայնի խաղաղության առաջարկները։

Մեկ միսիոներ գրել է․ «Գերմանացիները լցված են ահեղ ատելությամբ։ Ես իսկապես պետք է սա անվանեմ արյան ծարավ՝ ուղղված հերերոների դեմ։ Մարդիկ միայն խոսում են «մաքրելու», «գնդակահարելու», «մինչև վերջին մարդը սպանելու», «ոչ մի ներողություն» և նման արտահայտություններով»։

Ռոբերտ Գաուդին շարունակում է․ «1904 թվականի առաջին ամիսներին գերմանացիները ոչ միայն պարտություն կրեցին, այլ նաև նվաստացում։ Նրանց ժամանակակից փայլուն բանակը չէր կարողանում հաղթել «կիսամերկ վայրենիների» խմբին։ Ռայխստագում և նույնիսկ կայսր Վիլհելմ II-ի կողմից հնչում էին հերերոների ամբողջական ոչնչացման կոչեր։ Երբ Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամներից մեկը հայտարարեց, որ հերերոները նույնքան մարդ են, որքան գերմանացիները, և որ նրանք անմահ հոգի ունեն, պահպանողականները նրան սաստեցին վանկարկումներով»։

Լյոյթվայնը ստիպված էր օգնություն խնդրել Բեռլինի Գերմանիայի կառավարությունից՝ լրացուցիչ ուժեր և փորձառու հրամանատար ստանալու համար։ Գեներալ-լեյտենանտ Լոթար ֆոն Տրոտան նշանակվեցլ էր Հարաարևմտյան Աֆրիկայի գերագույն հրամանատար և 1904 թվականի հունիսի 11-ին ժամանել էր 10,000 զինվորից բաղկացած արշավախմբով։

Նախ, Լյոյթվայնը ենթարկվում էր Պրուսիայի Արտաքին գործերի նախարարության քաղաքացիական գաղութային բաժնին, որը աջակցում էր կանցլեր Բեռնհարդ Բյուլովը, մինչդեռ գեներալ Տրոտան ենթարկվում էր Գերմանիայի Ռազմական գլխավոր շտաբին, որն էլ իր հերթին ուղղակի աջակցություն էր ստանում կայսր Վիլհելմ II-ից։

Լյոյթվայնը ցանկանում էր հաղթել ամենակոշտ հերերո ապստամբներին և բանակցությունների միջոցով ստիպել մյուսներին հանձնվել՝ հասնելու քաղաքական կարգավորման։ Սակայն Տրոտան նախատեսում էր լիարժեք ճնշել բնիկների դիմադրությունը՝ զուտ ռազմական ուժով։ Նա հայտարարել է․1904 թվականի գարնան վերջին գերմանական զորքերը հոսում էին գաղութ։ Օգոստոսին հերերոների հիմնական ուժերը պաշարվեցին և ջախջախվեցին Վաթերբերգի ճակատամարտում։

## Ցեղասպանություն
1900 թվականին կայսր Վիլհելմ II-ը զայրացած էր Պեկինում Բոքսերական ապստամբության ընթացքում Գերմանիայի դեսպանորդ բարոն Կլեմենս ֆոն Կետելերի սպանությունից։ Կայսրը դա ընկալել էր որպես անձնական վիրավորանք՝ մի ժողովրդի կողմից, որին նա համարում էր ռասայականորեն ավելի ստորադասված։ Այս վերաբերմունքը ուժեղացել էր նրա «դեղին վտանգի» (ռասիստական փոխաբերություն է, որը Արևելյան և Հարավարևելյան Ասիայի ժողովուրդներին պատկերում է որպես գոյաբանական վտանգ Արևմտյան աշխարհի համար) մոլուցքով։ 1900 թվականի հուլիսի 27-ին Վիլհելմ II-ը Բրեմերհաֆենում հանդես է եկել *Hunnenrede* (Հոնական ելույթ) կոչված ելույթով՝ Գերմանիայից Չինական կայսրություն մեկնող զինվորներին հրահանգելով առանց ողորմության գործել՝ հետևելով Աթթիլա հոնի օրինակին։

Լոթար ֆոն Տրոտան, որը արդեն ծառայել էր Չինաստանում, ընտրվել էր 1904 թվականին Գերմանական Հարարևմտյան Աֆրիկա ուղարկվող զորախմբի հրամանատար՝ հենց իր այնտեղ ունեցած փորձի ու անողոքության պատճառով։ Նույն տարում հերերոների ապստամբությունը ևս զայրացրել էր կայսրին, որը դա ևս համարեց անձնական վիրավորանք՝ ինչպես Կետելերի սպանությունը։ Վիլհելմ II-ի հերերոների մասին արտահայտած անողոք և ռասիստական արտահայտությունները հիշեցնում էին 1900 թվականին արված նրա նախորդ հայտարարությունները չինացիների վերաբերյալ։

Սակայն կայսրը, կանցլեր ֆոն Բյուլովի հետ միասին, մերժեց ֆոն Տրոտհայի խնդրանքը՝ ապստամբությունը արագորեն ճնշելու համար։ 

Վիլհելմ II-ի կողմից ցեղասպանություն կազմակերպելու մասին որևէ հրաման կամ թույլատրող որևէ գրավոր փաստաթուղթ չի պահպանվել։ 1945 թվականի փետրվարին դաշնակիցների կողմից իրականացված ռմբակոծության արդյունքում ոչնչացվեցլ էր այն շենքը, որտեղ պահվում էին կայսերական ժամանակաշրջանի Պրուսական բանակի բոլոր փաստաթղթերը։ Չնայած այս փաստին՝ պահպանված փաստաթղթերը վկայում են, որ Տրոտհան Նամիբիայում կիրառել է նույն մարտավարությունները, որոնք նա օգտագործել էր Չինաստանում, պարզապես շատ ավելի լայնածավալ կերպով։ Հայտնի է նաև, որ ցեղասպանության ողջ ընթացքում Տրոտհան պարբերաբար զեկույցներ է ուղարկել թե՛ Գլխավոր շտաբին, թե՛ կայսր Վիլհելմին։ Պատմաբան Ջերեմի-Սարկին Հյուզը կարծում է, որ անկախ նրանից՝ տրվել է գրավոր հրաման, թե ոչ, կայսրը ամենայն հավանականությամբ բանավոր հրամաններ է տվել գեներալ ֆոն Տրոտհային։ Հյուզի համոզմամբ՝ այն հանգամանքը, որ Տրոտհան պարգևատրվել է և չի ենթարկվել պատասխանատվության, լրացուցիչ ապացույց է այն տեսակետի, որ նա գործել է կայսրից ստացած հրամանների համաձայն։

Գեներալ ֆոն Տրոտհան նշել է. «Ես ճանաչում եմ Աֆրիկայի ցեղերին… Բոլորն էլ նույնն են։ Նրանք արձագանքում են միայն ուժին։ Իմ քաղաքականությունը եղել է և մնում է՝ օգտագործել ուժ, ահաբեկում և անգամ դաժանություն։ Ես կվերացնեմ աֆրիկյան ցեղերին՝ արյան ու ոսկու հոսքերով»։ Գեներալ ֆոն Տրոտհան իր առաջարկվող լուծումը՝ Հերերո ժողովրդի դիմադրությունը վերջացնելու համար, ներկայացրել է նամակում՝ Վաթերբերգի ճակատամարտից առաջ։Տրոտհայի զորքերը 1904 թվականի օգոստոսի 11–12-ին Վաթերբերգի ճակատամարտում հաղթել են 3,000–5,000 հերերո մարտիկների, սակայն չեն կարողացել պաշարել և ամբողջությամբ ոչնչացնել փախուստի դիմած մնացած բնակիչներին։

Գերմանական հետապնդող ուժերը կանխել են մի խումբ հերերոների փախուստը հիմնական զանգվածից և հետ են մղել նրանց անապատի ավելի խորը մասերը։ Երբ հոգնած հերերոները վայր էին ընկնում և այլևս չէին կարողանում շարունակել, գերմանացի զինվորները սպանում էին տղամարդկանց, կանանց և երեխաներին։ Գերմանացիների ուղեցույցի դեր կատարող Յան Քլոյթեն վկա է եղել գերմանական զորքերի կատարած դաժանություններին և հետևյալ հայտարարությունն է արել։Հերերո ժողովրդի մի հատված կարողացավ փախչել գերմանացիներից և ուղևորվեց Կալահարի անապատ՝ հույս ունենալով հասնել բրիտանական Բեչուանալենդ։ Փախստականների մեջ գերազանցում էին կանայք և երեխաները: Ընդհանուր առմամբ՝ Բեչուանալենդ հասնել հաջողվել է հազիվ 1,000 հերերոների։ Բրիտանական իշխանությունները նրանց ապաստան են տվել։ Որպեսզի նրանք չկարողանան վերադառնալ, Տրոտհան հրամայել էր փակել անապատը։ Ավելի ուշ գերմանական պարեկները հայտնաբերեցին մարդկային կմախքներ՝ շուրջ 13 մետր խորությամբ փորված փոսերի շուրջ՝ այն տեղերում, որտեղ փորձել էին ջուր գտնել։ Որոշ աղբյուրներ վկայում են, որ գերմանական գաղութային բանակը համակարգված կերպով թունավորել է անապատի ջրհորները։

Մահարերոն՝ իր 500-ից մինչև 1,500 զինակիցներով, կարողացավ անցնել Կալահարի անապատը և հասնել Բեչուանալենդ, որտեղ նրան ընդունել է բածվանա ցեղի (*Batswana*) առաջնորդ Սեկգոման՝ դարձնելով վասալ։

1904 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Տրոտան նախազգուշացում է տվել հերերոներին.Նա հետագայում տվել է հետևյալ հրամանները. Տրոտհան հրամայել էր, որ գերի վերցված հերերո տղամարդիկ պետք է անմիջապես մահապատժի ենթարկվեն, իսկ կանայք ու երեխաներին՝ դուրս թողեն անապատ, որտեղ նրանց սովից ու ծարավից անխուսափելի մահով կմահանան։ Տրոտհան պնդել է, որ հերերո կանանց ու երեխաների համար բացառություններ անելու կարիք չկա, քանի որ նրանք կարող են «վարակել գերմանացի զինվորներին իրենց հիվանդություններով», իսկ ապստամբությունը, ինչպես բացատրում էր Տրոտհան, «կա և մնում է ռասայական պայքարի սկիզբ»։ Պատերազմից հետո՝ 1909 թվականին, Տրոտհան գրել էր, որ իր հրամանները անհրաժեշտ էին՝ հիմնավորելով. «Եթե ես թույլ տայի կանանց օգտվել փոքր ջրհորներից, ես վտանգի տակ կդնեի աֆրիկյան աղետի առաջացումը, համեմատելի Բերեսոնիայի ճակատամարտի հետ»։

Գերմանիայի գլխավոր շտաբը տեղյակ է եղել տեղի ունեցող վայրագությունների մասին. Դրա պաշտոնական հրատարակությունը՝ *Der Kampf* անվամբ, նշել է․Ալֆրեդ ֆոն Շլիֆենը (Գերմանական կայսերական գլխավոր շտաբի պետ) համաձայն էր Տրոտհայի վարած մարտավարությանը՝ դրանք ընկալելով որպես «ցեղային պայքար» և գտնելով, որ անհրաժեշտ է «ջնջել ամբողջ ազգը կամ վտարել նրանց երկրից», սակայն միաժամանակ կասկածներ ուներ Տրոտհայի ռազմավարության արդյունավետության վերաբերյալ՝ նախընտրելով հերերոների հանձնվելը։

Նահանգապետ Լոյթվեյնը, որը հետագայում ազատվել է իր պաշտոնից, դժգոհել է կանցլեր ֆոն Բյուլովին Տրոտհայի գործողություններից՝ գտնելով, որ գեներալի հրամանները միջամտում են քաղաքացիական գաղութային իշխանության լիազորություններին և փչացնում ցանկացած քաղաքական կարգավորման հնարավորություն։ Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսոր Մահմուդ Մամդանիի կարծիքով՝ բնաջնջման քաղաքականության նկատմամբ ընդդիմությունը հիմնականում բխում էր նրանից, որ գաղութային պաշտոնյաները հերերո ժողովրդին դիտարկում էին որպես աշխատուժ և, հետևաբար, տնտեսական տեսանկյունից կարևոր։ Օրինակ՝ նահանգապետ Լոյթվեյնը գրել է.Քանի որ կանցլեր Բյուլովը չի ունեցել որևէ իշխանություն բանակի վրա, պարզապես կարող էր խորհուրդ տալ կայսր Վիլհելմ II-ին, որ Տրոտհայի գործողությունները «հակասում են քրիստոնեական և հումանիտար սկզբունքներին, տնտեսապես կործանարար են և վնասում են Գերմանիայի միջազգային հեղինակությանը»։

1904 թվականի վերջում՝ նոր հրամաններ ստանալուց հետո, գերիներին հավաքում էին ճամբարներում, որտեղ նրանք հանձնվում էին մասնավոր ընկերություններին որպես ստրկական աշխատուժ կամ օգտագործվում բժշկական փորձարկումների ժամանակ որպես «մարդկային լաբորատոր փորձանմուշներ»։

### Համակենտրոնացման ճամբարներ
ձախից|մինի|Հերերոների ռազմագերիները, մոտ 1900 թվական|315x315px
ձախից|մինի|1918 թ․ Մեծ Բրիտանիայի «Կապույտ Գիրք»–ի (Bluebook) շապիկը: 1926 թվականին՝ այդ ժամանակվա Օրենսդիր ժողովի որոշմամբ, գրքի բոլոր օրինակները՝ արխիվայիններից բացի, հետ էին վերցվել և ոչնչացվել:
Ցեղասպանությունից փրկվածները, որոնց մեծ մասը կանայք և երեխաներ էին, ի վերջո տեղափոխվեցին այնպիսի վայրեր, ինչպիսին էր Շարկ կղզու համակենտրոնացման ճամբարը։ Այստեղ գերմանացի իշխանությունները նրանց ստիպում էին ծառայել որպես ստրուկ աշխատուժ՝ գերմանական բանակի և վերաբնակների կարիքների համար։ Բոլոր գերիներին դասակարգում էին՝ աշխատելու ունակ և անունակ խմբերի, և նախապես տպագրված մահվան վկայականներ էին լրացվում, որոնցում նշվում էր՝ «մահ՝ զրկանքներից և հյուծվածությունից»։ 1918 թվականին Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը հրապարակեց իր հայտնի զեկույցը գերմանացիների կողմից Նամաների և Հերերոների դեմ իրականացված ցեղասպանության վերաբերյալ։

Շատ հերերոներ և նամաներ մահացել են հիվանդություններից, հյուծվածությունից, սովից և թերսնվելուց։ Գերմանական համակենտրոնացման ճամբարներում մահացության մակարդակը, տարբեր գնահատումներով, կազմում էր 45-ից մինչև 74 տոկոս։

Ճամբարներում սնունդը ծայրահեղ սակավ էր՝ բաղկացած միայն բրնձից՝ առանց որևէ հավելումների։ Քանի որ կալանավորները կաթսաներ չունեին, իսկ բրինձը եփված չէր լինում, այն չէր մարսվում։ Ճամբարում սատկած ձիերն ու ցուլերը հետո բաժանվում էին բանտարկյալներին որպես սնունդ։ Դիզենտերիան և թոքերի հիվանդությունները տարածված էին։ Չնայած այս պայմաններին՝ բանտարկյալներին ամեն օր դուրս էին բերում ճամբարից՝ ծանր աշխատանքներ կատարելու համար, որը ուղեկցվում էր գերմանացի հսկիչների կոշտ վերաբերմունքի ներքո, իսկ հիվանդներին չէին տրամադրվում ոչ մի բուժօգնություն կամ խնամք։ Շատ հերերոներ և նամաներ մահանում էին աշխատանքից հյուծվելու հետևանքով։

1905 թվականի սեպտեմբերի 28-ին հարավաֆրիկյան «*Cape Argus»* թերթում հրապարակվել է հոդված «Գերմանական Հարավ-Արևմտյան Աֆրիկայում. նոր սարսափեցնող մեղադրանքներ. սարսափելի դաժանություն» վերնագրով։ Հոդվածում զետեղված էր հարցազրույց Պերսիվալ Գրիթֆիթի հետ, ով մասնագիտությամբ հաշվապահ էր, սակայն աշխատանքի բացակայության պատճառով սկսել էր աշխատել բեռնափոխադրումների ոլորտում Անգրա Պեքենայում, Լյուդերիցում։ Նա մանրամասն նկարագրել է իր տեսած դաժանությունները համակենտրոնացման ճամբարներում՝ նշելով, որ գնդակահարությունները, կախաղանները, ծեծերը, ինչպես նաև «շյամբոկի» (արևմտաաֆրիկյան կաշվե մտրակ) օգտագործումը բանվորների հանդեպ սովորական երևույթ էին։ Այս գործողություններն ուղղված էին հիմնականում հերերո և նամա բնակչության դեմ, ովքեր արդեն իսկ հյուծված էին սովից, հիվանդություններից ու ծանր աշխատանքից։ Այս վկայությունները, ինչպես նաև նմանատիպ բազմաթիվ հրապարակումներ բրիտանական ու հարավաֆրիկյան մամուլում, փաստում էին գերմանական իշխանությունների կողմից գործադրվող համակարգված բռնությունների և ցեղասպան քաղաքականության մասին։աջից|մինի|Հերերո ցեղի ներկայացուցիչները՝ շղթայված 1904 թվականի ապստամբության ժամանակ։|257x257փքսՊատերազմի ժամանակ Կապի նահանգից (ներկայիս Հարավային Աֆրիկայի տարածքից) մի շարք մարդիկ գնացել էին Նամիբիա որպես փոխադրողներ՝ գերմանական զորքերի համար աշխատելու։ Վերադառնալով՝ նրանցից ոմանք պատմել էին իրենց տեսածների մասին, ներառյալ հերերո և նամա ժողովուրդների բանտարկությունն ու ցեղասպանությունը։

Ֆրեդ Քորնելը, բրիտանացի ադամանդ որոնող, այդ շրջանում գտնվում էր Լյուդերիցում՝ այն ժամանակ, երբ Շարք կղզու համակենտրոնացման ճամբարը գործարկվում էր։ Քորնելը իր գրածներում նշել է ճամբարի մասին.Շարկք կղզին համարվում էր Գերմանական Հարաֆրիկյան ճամբարներից ամենաանողոքն ու անմարդկայինը։ Լյուդերիցը գտնվում է Նամիբիայի հարավում՝ շրջապատված անապատով ու օվկիանոսով։ Նավահանգստում տեղակայված է Շարք կղզին, որն այն ժամանակ մայրցամաքից բաժանված է եղել միայն նեղ ճամբարային ճանապարհով։ Կղզին, ինչպես այսօր, այնպես էլ այն ժամանակ՝ լիովին ամայացած էր՝ կազմված կարծր ժայռերից։ Ճամբարը կառուցվել էր փոքր կղզու ամենահեռավոր հատվածում, որտեղ գերիները ենթարկվում էին Լյուդերիցի մշտական ուժգին քամիների լիակատար ազդեցությանը։

Գերմանացի հրամանատար Լուդվիգ ֆոն Էստորֆը իր զեկույցում գրել է, որ մինչև 1907 թվականի ապրիլն ընդհանուր առմամբ մահացել էր շուրջ 1,700 գերի՝ այդ թվում 1,203 նամաներ։ 1906 թվականի դեկտեմբերին՝ ճամբար ժամանելուց ընդամենը չորս ամիս անց, մահացել էր 291 նամա, այսինքն՝ օրական ավելի քան ինը մարդ։ Միսիոներական զեկույցներում մահվան դեպքերի թիվը նշվում է օրական 12-ից 18-ի սահմաններում։ Ըստ տարբեր գնահատականների՝ Շարկք կղզի ուղարկված գերիներից մինչև 80%-ը մահացել է։

Հերերո կանանց վերաբերյալ կան մեղադրանքներ, որ նրանք ստիպված են եղել բազմիցս բռնությունների ենթարկվել և համակերպվել այդ ամենի հետ, որպեսզի կարողանան գոյատևել։

Տրոտհան դեմ էր տեղացիների և գաղութարարների միջև շփումներին, համոզված լինելով, որ ապստամբությունը «ցեղային պայքարի սկիզբ է» և նաև վախենալով, որ գաղութարարները կարող են վարակվել տեղացիների հիվանդություններից։

Բենջամին Մեդլինը նշել է, որ թեև Շարք կղզին կոչվել է համակենտրոնացման ճամբար, այն իրականում գործել է որպես ոչնչացման կամ մահվան ճամբար։

### Բժշկական փորձարկումներ և «գիտական» ռասիզմ

Գերիներին օգտագործում էին բժշկական փորձարկումների համար, իսկ նրանց հիվանդությունները կամ բուժման ընթացքում առաջացող փոփոխությունները հետազոտության առարկա էին: 

Գերիների վրա փորձարկումներ էր կատարում բժիշկ Բոֆինգերը, որը լնդախտով տառապող հերերոներին ներարկում էր տարբեր նյութեր, այդ թվում՝ արսեն և ափիոն։ Հետո նա ուսումնասիրում էր այս նյութերի ազդեցությունը աբսցեպտով:

Գերիների դիակների մասերով փորձարկումները լայն տարածում ունեին։ Կենդանաբան Լեոնհարդ Շուլցեն (1872–1955) գրանցել է, որ վերցրել է «թարմ դիակներից մարմնի մասեր», ինչը, նրա խոսքով, եղել է «ողջունելի հավելում»։ Նա նաև նշել է, որ այդ նպատակով օգտագործել է գերիներին։

Մոտ 300 գանգեր ուղարկվել են Գերմանիա փորձարկումների համար: 2011 թվականի հոկտեմբերին՝ երեք տարվա բանակցություններից հետո, Շարիտեի կլինիկական համալիրի թանգարանում պահվող մոտ 300 գանգերից առաջին 20-ը վերադարձվել են Նամիբիա՝ հուղարկավորման նպատակով ։ 2014 թվականին Ֆրայբուրգի համալսարանը վերադարձրել է ևս 14 գանգ։[ձախից|մինի|Գերմանական [Սոցիալիզմ|սոցիալիստական *Der Wahre Jakob* ամսագրի քաղաքական ծաղրանկար (1906 թ.)՝ «Չնայած այն շատ շահույթ չի բերել և որակյալ ապրանքներ չկան, գոնե կարող ենք օգտագործել դա ոսկորների մանրացման գործարան հիմնելու համար»։]]
### Զոհեր
1905 թվականին անցկացված մարդահամարը ցույց է տվել, որ Գերմանական Հարավարևմտյան Աֆրիկայում ողջ է մնացել մոտ 25,000 հերերո։

«Վիթթեյքեր» զեկույցի համաձայն՝ 1904-ից 1907 թվականների ընթացքում 80,000 հերերոներից բնակչությունը կրճատվել է մինչև 15,000 «սովամահ փախստականների»։ Ջերեմի Սարկին-Հյուզի՝ «Գաղութային ցեղասպանություն և փոխհատուցման պահանջներ 21-րդ դարում» գիտական աշխատանքի մեջ նշվում է, որ զոհերի թիվը հասել է 100,000-ի, և տեղացի բնակչության մինչև 80%-ը ոչնչացվել է:

Գերմանիայի կողմից ցեղասպանության ճանաչման մասին 2004 թվականին հրապարակված հաղորդագրություններում զոհվածների թիվը նշվել է մոտավորապես 65,000:

## Հետևանքներ
աջից|մինի|Ռեյտերդենկմալը Վինդհուկում մինչև 2009 թվականի տեղափոխումը|289x289փքս

Համակենտրոնացման ճամբարների փակվելուց հետո ողջ մնացած հերերոները բաժանվել էին որպես աշխատուժ գերմանացի վերաբնակների միջև։ Այդ պահից սկսած՝ յոթ տարեկանից բարձր բոլոր հերերոները պարտադրված էին կրել մետաղյա թիթեղ՝ իրենց աշխատանքային գրանցման համարով։ Նրանց արգելվեց ունենալ հող կամ անասուն, ինչը կենսական նշանակություն ուներ հովվական համայնքի համար։

Գերմանական կողմը պատերազմում ներգրավել է մոտ 19,000 զինվորական, որոնցից միայն 3,000-ը մասնակցել են մարտական գործողություններին։ Մնացածները ներգրավված են եղել տեխնիկական և վարչական աշխատանքներում։ Գերմանական կորուստները կազմեցին 676 մարտում զոհված, 76 անհետ կորած և 689 հիվանդություններից մահացած զինվոր։

Վինդհուկում 1912 թվականին կանգնեցվել է «Ճանապարհորդի հուշարձանը» (*Reiterdenkmal*)՝ նշելու գերմանացիների հաղթանակը և հարգանքի տուրք մատուցելու զոհված գերմանացի զինվորներին ու քաղաքացիական անձանց։ Մինչև Նամիբիայի անկախությունը բնիկ զոհերի հիշատակին որևէ հուշարձան չէր կառուցվել։ Այս հանգամանքը մինչ օրս մնում է ցավոտ և հակասական թեմա անկախ Նամիբիայում։Գերմանիայի համար այդ ռազմական արշավը արժեցել է շուրջ 600 միլիոն մարկ։ Սովորաբար, գաղութին տրամադրվող տարեկան սուբսիդիան կազմում էր 14.5 միլիոն մարկ։ 1908 թվականին այդ տարածքում հայտնաբերվել են ադամանդներ, ինչը զգալիորեն բարձրացրեցլ է գաղութի տնտեսական շահութաբերությունը, թեև այդ բարգավաճումը երկար չի տևել։

1915 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, Գերմանական գաղութը գրավվել է և օկուպացվել է Հարավաֆրիկյան Միության կողմից, որը հաղթանակ էր տարել Հարավարևմտյան Աֆրիկայի արշավանքում։ 1920 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Հարավային Աֆրիկային շնորհվեց Ազգերի լիգայի մանդատ՝ այդ տարածքի կառավարման համար։

Հերերոների և նամա ազգաբնակչության ցեղասպանությունը ժամանակակից դարաշրջանում դարձել է գաղութային շրջանի վերաբերյալ բանավեճերի կենտրոնական թեմաներից մեկը։ 2021 թվականին Գերմանիան պաշտոնապես ճանաչեցլ է ցեղասպանությունը և պարտավորվել է 30 տարվա ընթացքում Նամիբիային տրամադրել 1.1 միլիարդ եվրո զարգացման օգնություն՝ այն ներկայացնելով որպես «հաշտեցման ժեստ», այլ ոչ թե իրավական փոխհատուցում։ Սակայն այս համաձայնագիրը քննադատության է ենթարկվել հերերո և նամա ղեկավարների կողմից, որոնք բացակայել էին ուղիղ բանակցություններում։ Վերջիններս պնդում էին, որ տրամադրվող միջոցները՝ նախատեսված ենթակառուցվածքների, առողջապահության և կրթության համար, իրականում օգուտ են տալու Նամիբիայի կառավարությանը, այլ ոչ թե ցեղասպանությունից տուժած համայնքներին։ Ցուցարարները պահանջում էին ուղիղ փոխհատուցում, հողերի վերադարձ և պաշտոնական ներողություն՝ Նամիբիայի խորհրդարանում։ Իրավաբանական ոլորտի մասնագետները նշում են, որ այս դեպքը նախադեպ է ստեղծում գաղութային շրջանի պահանջների համար, չնայած նրան, որ Գերմանիան խուսափել է «փոխհատուցում» բառից՝ իրավական պատասխանատվությունից խուսափելու նպատակով։ ՄԱԿ-ի Հատուկ զեկուցողը փոխհատուցումների հարցում հերերո ժողովրդի դեպքը նշել է որպես անցումային արդարադատության քննություն՝ գաղութային համատեքստում։

## Մշակութային ազդեցություն
Ցեղասպանությունը Նամիբիայում հիշատակվում է մի շարք ձևերով՝ իբրև ազգային հիշողության և դիմադրության խորհրդանիշ։

* Ամենամյա միջոցառումներ․ Հերերո ժողովուրդը նշում է Հերոսների օրը (օգոստոսի 26-ին)՝ Վատերբերգի ճակատամարտի վայրում, որտեղից փրկվածներն արտաքսվել էին անապատ։ Մասնակիցները կրում են գաղութային ժամանակաշրջանի ռազմական համազգեստներ՝ ի պատիվ իրենց նախնիների։
* Թանգարաններ և արվեստ․ Վինդհուկի Օվելա թանգարանում ցուցադրվում են ցեղասպանության ժամանակաշրջանի արտեֆակտ>ներ, իսկ ժամանակակից արվեստագետները, ինչպես օրինակ Նիկոլայ Բրանդտը, քննադատում են այդ ողբերգական իրադարձությունների մոռացումը։
* Բանավոր ավանդույթներ․ Հերերո համայնքներում ցեղասպանության պատմությունները փոխանցվում են սերունդներին՝ երգերի և բանաստեղծությունների միջոցով։ Դրանցից մեկը՝ Omurari ողբերգական երգաշարը, փաստագրվել է մարդաբանական ուսումնասիրություններով։

### Հերերոների ցեղասպանության և հոլոքոստի միջև կապ
Հերերոների ցեղասպանությունը մեծ ուշադրության է արժանացել պատմաբանների կողմից, որոնք ուսումնասիրում են հերերոների ցեղասպանության և հոլոքոստի միջև առկա հնարավոր շարունակական կապերը։ Ըստ որոշ վերլուծությունների՝ հերերոների դեմ իրականացված զանգվածային ոչնչացման քաղաքականությունն առաջին անգամ Գերմանական կայսրության մեջ սահմանել է մի մոդել, որը հետագայում վերարտադրվել է Նացիստական Գերմանիայի կողմից՝ մահվան ճամբարների ստեղծման միջոցով։

Բենջամին Մեդլիի կարծիքով՝ Գերմանիայի փորձը Հարավարևմտյան Աֆրիկայում վճռորոշ նախադրյալ էր նացիստական գաղութատիրության և ցեղասպանության համար։ Նա պնդում է, որ անձնական կապերը, գրականությունն ու հասարակական քննարկումները ծառայել են որպես հարթակ՝ գաղութատիրական ու ցեղասպանական գաղափարներն ու մեթոդները գաղութից Գերմանիա փոխանցելու համար։

Թոնի Բարտան՝ Լա Տրոբի համալսարանի պատվավոր գիտաշխատողը, իր հերթին նշում է, որ հերերոների ցեղասպանությունն ազդեցություն է ունեցել Հիտլերի վրա՝ ոգեշնչելով նրան հաջից|մինի|Հուշարձան Սվակոպմունդում (2020)|417x417փքսրեաների, սլավոնների, գնչուների և այլ «ոչ արիացիների» դեմ պատերազմ մղելու հարցում։ Այս տեսանկյունից հերերոների ցեղասպանությունն ընկալվում է ոչ միայն որպես նախադեպ, այլ նաև որպես գաղափարական և գործնական օրինակ՝ հետագա զանգվածային ոչնչացման քաղաքականության համար։

Քլարենս Լուսեյնի կարծիքով՝ Յուգեն Ֆիշերի կողմից իրականացված բժշկական փորձարկումները կարելի է դիտարկել որպես նախնական փուլ՝ այն բժշկական գործընթացների համար, որոնք հետագայում կիրառվեցին նացիստական Հոլոքոստի ընթացքում։ Ֆիշերը հետագայում դարձել է Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի ռեկտոր և ուսուցանել է նացիստ բժիշկներին։ Նրա ուսանողներից էր Օտմար Ֆրեյհեր ֆոն Ֆերշուերը, որի աշակերտներից էլ հանդիսանում էր Յոզեֆ Մենգելեն ։ Նաև նշվում է, որ Ֆրանց Ռիտեր ֆոն Էպը՝ հետագայում որպես Բավարիայի գեներալ-նահանգապետ, պատասխանատու էր գրեթե բոլոր բավարական հրեաների և ռոմաների ոչնչացման համար, մասնակցել է նաև հերերոների և նամաների ցեղասպանությանը։

Սակայն պատմաբաններ Ռոբերտ Գերվարտն ու Ստեֆան Մալինովսկին քննադատել են այդ տեսակետը՝ պնդելով, որ ֆոն Էպը ուղղակի ազդեցություն չի ունեցել նացիստների վարածքաղաքականության վրա։

Պատմաբաններ Ռոբերտ Գերվարտն ու Ստեֆան Մալինովսկին կասկածի տակ են առել հերերոների ցեղասպանությունը հոլոքոստի հետ կապելու պնդումները՝ ընդգծելով, որ բացակայում են իրական, փաստացի հիմքերը։ Նրանք պնդում են, որ այդ կապը հաստատելու փորձերը անտեսում են Առաջին համաշխարհային պատերազմի, Գերմանական հեղափոխության և Ֆրայկորի (*Freikorps*) ազդեցությունը՝ քաղաքական ծայրահեղ բռնության հանդեպ գերմանական հասարակության հանդուրժողականության ձևավորման վրա։

Պատրիկ Բեռնհարդը գրում է, որ նացիստները, այդ թվում՝ Հայնրիխ Հիմլերը, բացահայտ մերժում էին Գերմանական կայսրության գաղութատիրական նախկին փորձը՝ համարելով այն «սարսափելի հնացած» մոդել։ Երբ նացիստները որևէ կերպ ոգեշնչվում էին գաղութատիրությունից՝ «Գլխավոր պլան Օսթ»-ի (*Generalplan Ost*) մշակման շրջանակում, դա արվում էր հիմնականում ժամանակակից իտալական ֆաշիստների, մասնավորապես Ջուզեպպե Տասինարիի գործունեությունից Լիբիայում։ Նացիստները այդ մոդելը դիտարկում էին որպես ֆաշիստական մոդեռնիզմի փայլուն օրինակ։

## Հայրենադարձություն
Փիթեր Կատյավիվին՝ Գերմանիայում Նամիբիայի նախկին արտակարգ և լիազոր դեսպանը, 2008 թվականի օգոստոսին պահանջել է, որ 1904–1908 թվականների հերերոների և նամա բանտարկյալների գանգերը, որոնք Գերմանիա էին տեղափոխվել որպես գիտական ուսումնասիրությունների առարկա՝ եվրոպացիների գերակայությունը փաստելու նպատակով, վերադարձվեն Նամիբիա։ Կատյավիվին այս պահանջն առաջ է տվել գերմանական հեռուստաաղբյուրում՝ մի վավերագրական ֆիլմի հետ կապված, որտեղ ասվում էր, որ երկու գերմանական համալսարաններում հայտնաբերվել են ավելի քան 40-ը այդ գանգերից, որոնց թվում, հավանաբար, եղել է Լյուդերիցի մոտ գտնվող Շարք Այլենդ կղզում մահացած նամաների ցեղապետի գանգը։

2011 թվականի սեպտեմբերին գանգերը վերադարձվել են Նամիբիա։ 2018 թվականի օգոստոսին Գերմանիան վերադարձրել է մնացած բոլոր գանգերն ու այլ մարդկային մնացորդները, որոնք օգտագործվել էին սպիտակների առավելությունները գիտականորեն ապացուցելու նպատակով։ Սա երրորդ նման փոխանցումն էր, և այդ ժամանակից քիչ առաջ գերմանական բողոքական եպիսկոպոս Պետրա Բոսե-Հուբերը հայտարարել էր. «Այսօր մենք ցանկանում ենք անել այն, ինչ պետք է վաղուց արվեր՝ վերադարձնել նրանց զավակներին 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանության զոհերի մնացորդները»։

2019 թվականի մայիսի 17-ին, վերադարձի գործընթացի շրջանակում, Գերմանիայի կառավարությունը հայտարարել էր Նամիբիայից 1900-ականներին վերցված քարե խորհրդանիշի վերադարձի մասին։

## Ժամանակակից ակտիվիզմ
Հերերո և նամա ցուցարարները համաշխարհային մակարդակով բողոքի ցույցեր են կազմակերպվել արդարություն պահանջելու համար։ Հիմնական խմբերը ներառում են՝

* *Օվահերերո Ցեղասպանության Հիմնադրամը*, որը 2017 թվականին ԱՄՆ-ում ներկայացրել է խումբային հայց՝ հղումով դեպի Alien Tort Statute-ը։ Դատական գործը մերժվել է, սակայն այն միջազգային ուշադրություն է գրավել այս խնդրի շուրջ։
* *#RememberHereroNama* սոցիալական մեդիայի արշավը, որը ճնշում է գործադրում Գերմանիայի և Նամիբիայի վրա՝ բանակցություններում ներառելու հաջորդ սերնդի ձայները։
* 2023 թվականին հերերոների ներկայացուցիչները դիմել են ՄԱԿ-ի Աֆրիկյան Ծագման Ժողովրդերի աշխատանքի խմբին, մեղադրելով Գերմանիային «հրապարակային պատմության մաքրում» մեջ՝ հրաժարվելով վերադարձնել խլված հողերն ու Բեռլինի թանգարաններում պահվող մարդկային մնացորդները:

## Մեդիա
* ԲԲՍ-ի «Նամիբիա՝ Ցեղասպանություն և Երկրորդ ռայխ» (2005) վավերագրական ֆիլմը ուսումնասիրում է հերերո և նամա ժողովուրդների ցեղասպանությունը և դրա հետ կապված պատմական հանգամանքները։
* «100 տարվա լռություն» վավերագրական ֆիլմում ռեժիսորներ Հալֆդան Մուուրհոլմն ու Կասպեր Էրիքսենը ներկայացնում են 23-ամյա հերերո երիտասարդ անջկա պատմությունը, որը իմացել է, որ իր մեծ տատը բռնաբարվել է գերմանացի զինվորի կողմից այդ իրադարձությունների ընթացքում։ Ֆիլմը բացահայտում է անցյալն ու ներկայացնում, թե ինչպես է անցյալը Նամիբիան ընդունում այսօր։
* Մարի Սերեբրովի «Մամա Նամիբիա» պատմավեպը պատմում է 1904 թվականի ցեղասպանության մասին՝ ներկայացնելով այն երկու տեսանկյունից։ Առաջինն՝ 12-ամյա հերերո աղջկա՝ Ջահոհորայի, որը երկու տարի անընդմեջ միայնակ ապրել է բնության մեջ՝ իր ընտանիքի սպանությունից հետո։ Երկրորդը՝ Կովի, հրեա բժշկի, ով միանում է գերմանական բանակին՝ իր հայրենասիրությունը ապացուցելու համար, սակայն ականատես լինելով վայրագություններին՝ սկսում է կասկածել իր հավատարմությանը։
* Թոմաս Ռագգլզ Պինչոնի «*V*.» վեպի մի գլուխը հիշատակում է ցեղասպանությունը՝ ներկայացնելով 1904 թվականին տեղի ունեցած դեպքեր, այդ թվում՝ Շարք կղզու համակենտրոնացման ճամբարի մասին հիշողություններ։ Նրա ավելի ուշ գրած «Ճնշման ծիածան» վեպում ևս կան ցեղասպանությանը արված հղումներ՝ ուժեղ գեղարվեստական երանգներով։
* Ջեքի Սիբլիս Դրյուրիի «Մենք հպարտությամբ ներկայացնում ենք ներկայացում Նամիբիայի հերերոների մասին, որոնք նախկինում բնակվել են Հարավային Աֆրիկայում, Գերմանական Հարավ-Արևմտյան Աֆրիկայում, 1884-1915 թթ.» ներկայացումը պատմում է դերասանների խմբի մասին, որոնք բեմադրում են Հերերո և Նամա ցեղասպանության թեմայով ներկայացում։

## Տես նաև
* Ցեղասպանություններ պատմության ընթացքում
* Պատերազմական հանցագործություն
* Աֆրիկայի գաղութային բաժանում
* Կամերունական արշավանք
* Ռուանդայի ցեղասպանություն

## Գերմաներեն բնօրինակ տեքստեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 
* 
* 
* *Exterminate all the Brutes*, Sven Lindqvist, London, 1996.
* *A Forgotten History-Concentration Camps were used by Germans in South West Africa*, Casper W. Erichsen, in the *Mail and Guardian*, Johannesburg, 17 August 2001.
* German Federal Archives, Imperial Colonial Office, Vol. 2089, 7 (recto)
* "The Herero and Nama Genocides, 1904–1908", J.B. Gewald, in *Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity*, New York, Macmillan Reference, 2004.
* *Herero Heroes: A Socio-Political History of the Herero of Namibia 1890–1923*, J.B. Gewald, Oxford, Cape Town, Athens, OH, 1999.
* *Let Us Die Fighting: the Struggle of the Herero and Nama against German Imperialism, 1884–1915*, Horst Drechsler, London, 1980.
* Olusoga, David & Erichsen, Casper W. (2010). *The Kaiser's Holocaust : Germany's Forgotten Genocide and the Colonial Roots of Nazism*. London: Faber and Faber.
* Gerwarth, Robert, and Stephan Malinowski. “Hannah Arendt’s Ghosts: Reflections on the Disputable Path from Windhoek to Auschwitz.” Central European History 42, no. 2 (2009): 279–300. http://www.jstor.org/stable/40600596.
* 
* 
* 
* 
* The war and massacre is significantly featured in *The Glamour of Prospecting*, a contemporary account by Frederick Cornell of his attempts to prospect for diamonds in the region. In the book he describes his first hand accounts of witnessing the concentration camp on Shark Island and other aspects of the genocide. 

## Արտաքին հղումներ
* Official German apologies

Կատեգորիա:1900-ականներ
Կատեգորիա:1904 Աֆրիկայում
Կատեգորիա:1907 Աֆրիկայում
Կատեգորիա:20-րդ դարի ապստամբություններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի ժողովուրդների պատերազմներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Բնիկ ժողովուրդների ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Գաղութատիրության պատմություն
Կատեգորիա:Գաղութատիրություն
Կատեգորիա:Գերմանական կայսրություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ
Կատեգորիա:Հարկադիր աշխատանք
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Նախկին գերմանական գաղութներ
Կատեգորիա:Նամիբիա
Կատեգորիա:Նամիբիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ
Կատեգորիա:Ռասիզմ
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն