open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արեշ

**Արեշ** (այժմ կոչվում է *Արաշ* ), նախկինում խոշոր միջնադարյան հայաբնակ քաղաք, այժմ՝ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Եվլախի շրջանում։

## Անվանում
Ըստ մասնագետների, ուշագրավ է, որ քաղաքի Արեշ (կամ Արաշ) անվանմանը զուգահեռ դեռ հին ժամանակներից օտարների կողմից նրան տրված ու գործածական է եղել երկրորդ անունը, այն է՝ *էրմանի Բազար* (, այսինքն՝ *Հայկական Շուկա*)։ էրմանի Բազար կամ Արաշ անվանումները զուգահեռաբար պահպանվել են մինչև մեր օրերը։ Հատկանշական է, որ վերջին դարերում ավելի շատ գործածական է էրմանի Բազար անվանաձևը։ Այս անվանման առկայությունը միաժամանակ թույլ է տալիս ենթադրելու, որ ինչպես Շամախում, Շաքիում և այլուր, Արաշում ևս հայ բնակչությունը կազմել է մեծամասնություն, որն էլ քաղաքի տնտեսական կյանքում ու արտաքին հարաբերությունների մեջ խաղացել է առաջատար դեր։

## Աշխարհագրություն
Ինչպես վկայում են մասնագետները, Արեշը գտնվում էր Տփխիս-Գանձակից ու Թավրիզ-Պարտավից՝ Շաքի–Գրեմի ե Շամախի-Բաքու տանող հին ճանապարհների հանգույցում

## Պատմություն
Արաշը իբրև վաճառաշահ քաղաք հայտնի է միջնադարից։ Այն հատկապես ծաղկուն ու մարդաշատ էր 15-17-րդ դարերում։ Շամախի և Շաքի քաղաքներից հետո Արեշը Կուր գետի ձախափնյակում երրորդ խոշոր քաղաքն էր։ Հարավային Կովկասում մետաքսի արդյունահանման գլխավոր կենտրոններից էր։ Առևտրի զարգացմանը Արաշում հատկապես նպաստում էր նրա աշխարհագրական դիրքը։

19-րդ դարում գյուղը վարչականորեն մտնում էր Նուխու (Շաքիի) վիճակի Արաշ կամ Արեշ գավառի կազմի մեջ։ Գյուղում էր զտնվում Սուրբ Եղիշե եկեղեցին։ Մի վավերագրում վերջինս հիշատակվում է 1839 թվականին։ Մինչև 1917 թվականը Արեշը հիմնականում ծաղկել ու զարգացել է։

## Բնակչություն
1640 թվականին մի հիշատակության համաձայն քաղաքում կար շուրջ 10 հազար հողածածկ տուն, 40 փողոց, 800 խանութ, 16 բաղնիք, 17 սրճարան և այլն։

1914 թվականին զյուղն ուներ 323 բնակիչ (բոլորն էլ հայեր)։ Սակայն 1917 թվականին երբ զյուղն ուներ 50 տուն հայ բնակիչ, ենթարկվեց թալանի շրջակա մուսուլմանների կողմից։ 1918 թվականի ապրիլին գյուղի բնակչությանը հրամայվում է իսլամ ընդունել, որի մերժումը ստանալուց հետո մուսուլմանական հրոսակները բնակիչներին կողոպտում են, իսկ զյուղն ավերում։ Ավելի ուշ, Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո գյուղատեղիում հաստատվում են թաթարներ՝ նստակեցության անցած նոր խմբեր (հետագայում դրանց կոչեցին ադրբեջանցիներ), որոնք տարօրինակ կերպով պահպանեցին երբեմնի հայաբնակ գյուղին տրված էրմանի Բազար անվանումը։ Վերաբնակիչները ոչնչացրեցին Սուրբ Եղիշե եկեղեցին ու հինավուրց հայկական գերեզմանոցը։

Բնակչությունը խոսում էր Արեշ-Հավարիքի բարբառով։

## Տնտեսություն
Ինչպես ողջ երկրամասի հարյուրավոր այլ բնակավայրերում, Արեշում ևս հայերը բնակվել են հին ժամանակներից սկսած։ Շամախու և Շաքիի օրինակով նրանք այստեղ ևս զբաղվում էին մետաքսի արդյունահանմամբ, կաշվի արտադրությամբ ու դրանց վաճառքով։ Տնտեսության կարևոր ճյուղերից էին նաև այգեգործությունն ու խաղողագործությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ս.Ս. Միրզոյան // Փաստաթղթեր Նուխիի և Արեշի հայերի 1919—1920 թթ. ջարդերի մասին, 1992

Կատեգորիա:Արեշ
Կատեգորիա:Եվլախի շրջանի բնակավայրեր
Ժնև (կանտոն)

**Ժնև** (, , , ), տարածքով ոչ մեծ ֆրանսախոս կանտոն Շվեյցարիայի հարավ-արևմուտքում։ Մայրաքաղաքն է Ժնև քաղաքը։ Բնակչությունը՝ 448 հազար մարդ (կանտոնների մեջ 6-րդը, 2007 թվականի տվյալներով)։ Կանտոնը համարվում է հանրապետություն, շվեյցարական համադաշնության սուբյեկտ։

## Աշխարհագրություն
thumb|left|Կանտոնի քարտեզը

Ժնևը Շվեյցարիայի ամենաարևմտյան կանտոնն է, տարածքով մեծ չէ, ստեղծվել է նույնանուն քաղաքի շուրջը Ժնևյան լճի ափին։ Գրեթե ամբողջովին շրջապատված է Ֆրանսիայի տարածքով, հյուսիս-արևելքում սահմանակից է Վո կանտոնին։ Տարածքը՝ 282 կմ²։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեյցարիայի կանտոններ
Կատեգորիա:1815 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Արմեն Մակարյան

**Արմեն Վոլոդյայի Մակարյան** (հոկտեմբերի 10, 1972, Չարենցավան, Հրազադանի շրջան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 8, 1992, Արծվաշեն, Կրասնոսելսկի շրջան, Հայաստան), հայ ազատամարտիկ, ինքնապաշտպանական մարտերի մասնակից։ 

## Կենսագրություն
1992 թ. հուլիս-օգոստոս ամիսներին Վանաձորի մոտոհրաձգային գնդի կազմում մասնակցել է Արծվաշենի ինքնապաշտպանական մարտերին, որի ընթացքում Վ.Մակարյանը և 11 այլ ազատամարտիկներ, իրենց վրա վերցնելով հակառակորդի գրոհները, ապահովել են գյուղի 4500 բնակչի տարհանումն անվտանգ գոտի։ Ռազմագործողության ընթացքում բոլոր 12 ազատամարտիկները զոհվել են։ Թաղված է Եռաբլուրում։

## Պարգևներ
Արմեն Մակարյանը հետմահու պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ 

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 10 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 8 մահեր
Կատեգորիա:Չարենցավան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Արծվաշեն գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Արծվաշենի ինքնապաշտպանության մասնակիցներ
Կատեգորիա:«Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Jazz (ալբոմ)

**Jazz**, անգլիական լեգենդար Քուին խմբի 7-րդ ստուդիական ալբոմը, որը թողարկվել է 1978 թվականի նոյեմբերի 10-ին։ Այն ամբողջ աշխարհում վաճառվել է շուրջ 8 միլիոն օրինակով, որից 1 միլիոնը՝ Ամերիակայի Միացյալ Նահանգներում։ Ալբոմն զբաղեցրել է 2-րդ հորիզոնականը Մեծ Բրիտանիայում և 6-րդ հորիզոնականը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Չնայած ալբոմի անվանմանը՝ այն իր մեջ ջազային ոչ մի էլեմենտ չի ներառում։

## Երգացանկ
# "Mustapha" - 3։ 01
# "Fat Bottomed Girls" - 4։ 16
# "Jealousy" - 3։ 13
# "Bicycle Race" - 3։ 01
# "If You Can't Beat Them" - 4։ 15
# "Let Me Entertain You" - 3։ 01
# "Dead on Time" - 3։ 23
# "In Only Seven Days" - 2։ 30
# "Dreamer's Ball" - 3։ 30
# "Fun It" - 3։ 29
# "Leaving Home Ain't Easy" - 3։ 15
# "Don't Stop Me Now" - 3։ 29
# "More of That Jazz" - 4։ 16

## Հիթ-շքերթներ

## Հավաստագրեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1978 ալբոմներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Կատեգորիա:Քուին խմբի ալբոմներ
Կուքսհաֆեն

thumb|Ջրամղիչ աշտարակը Կուքսհավենում։
**Կուքսհաֆեն** ( , ), քաղաք և նավահանգիստ, Ստորին Սաքսոնիա, Գերմանիա, էլբայի գետաբերանի մոտ։ Կա նավաշինություն, մեքենաշինություն, ձկան պահածոների արդյունաբերություն։ Երկրի ձկնորսական երկրորդ նավահանգիստն է։ Ունի ծովագնացության դպրոց։
Բնակչությունը կազմում է 50.055 մարդ (2011 թվականի, դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ)։

## Նկարներ

Cuxhaven_Kugelbake.jpg| 
Map_cuxhaven_1910.jpg| 
Sitzverteilung Stadt cuxhaven 2006.png| 
Hapag_Halle_Cuxhaven.jpg| 
Cuxhaven 2008 -Wasserturm- by-RaBoe-001.jpg|Ջրի պահեստավորման աշտարակ 
Cuxhaven_Leuchtturm.jpg| 
Cuxhaven -Altenbruch -St. Nicolai - 2005 by-RaBoe 002.jpg| 
Cuxhaven Semaphor.jpg| 
Cuxhaven watt 02.jpg|Աշտարակ 
Cuxhaven_hafen_tuerme.jpg| 
Cuxhaven Gedenkstaette Mineraumer by RaBoe 1999.jpg| 
Cuxhaven_fischerreihafen.jpg| 
Cuxhaven Krabbenkutter CUX 16 Crangon (ship, 1980) by-RaBoe.jpg| 
Cuxhaven 2006 Cux-Port Westseite by-RaBoe.jpg| 


## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական էջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Հյուսիսային ծովի նավահանգստային քաղաքներ
Գարեգին Շառոյան

**Գարեգին Անդրանիկի Շառոյան** (նոյեմբերի 11, 1953, Աշխալա, Ծալկայի շրջան, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 22, 1992, Վաղուհաս, Մարտակերտի շրջան, Արցախ), հայ ազատամարտիկ-հրամանատար, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
1973-1975 թթ.-ին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1977 թ. ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1990-1992 թթ.-ին «Հատուկ գնդի» Նոյեմբերյանի վաշտի և «Արծիվ-մահապարտներ» գումարտակի 6-րդ դասակի կազմում մասնակցել է Հայաստանի Նոյեմբերյանի և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Դրմբոն, Կիչան, Սրխավենդ, Վաղուհաս բնակավայրերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Եղել է «Արծիվ-մահապարտներ» հատուկ նշանակության գումարտակի 6-րդ դասակի հրամանատար։ Զոհվել է 1992 թ. սեպտեմբերի 22-ին Վաղուհաս գյուղի մատույցներում։ Թաղված է Տավուշի մարզի Հաղթանակ գյուղում։

## Պարգևներ
Հետմահու արժանացել է կապիտանի կոչման և պարգևատրվել Հայաստանի «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով

## Գրականություն
* Գ. Ջանիկյան (կազմող և խմբագիր), «Մահապարտները», Երևան 2002 թ.։
* Վ. Ղազարյան «Ջավախքի արծիվները Արցախի լեռներում», Երևան 2003 թ.։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1953 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Աշխալա գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Մխիթար Չիլինգարյան

**Մխիթար Գևորգի Չիլինգարյան** (), հայազգի ազատամարտիկ։ 1988-1992 թվականներին եղել է «Սպիտակ» փրկարարական ջոկատի անդամ։ 1992 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին մասնակցել է Հայաստանի սահմանամերձ շրջանների, Վահան-Արծվաշեն գյուղերի ուղղության ինքնապաշտպանական մարտերին։ Հատկապես աչքի է ընկել Արծվաշենի ինքնապաշտպանական մարտերում, որի ժամանակ Մ.Չիլինգարյանը և 11 այլ ազատամարտիկներ, իրենց վրա վերցնելով հակառակորդի գրոհները, ապահովել են գյուղի 4500 բնակչի տարհանումը անվտանգ գոտի։ Բոլոր 12 ազատամարտիկները զոհվել են այդ մարտում։

Մխիթար Չիլինգարյանը հետմահու պարգևատրվել է Հայաստանի «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Եռաբլուրում։

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 8 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Արծվաշեն գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Արծվաշենի ինքնապաշտպանության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ռոբերտ Գևորգյան

**Ռոբերտ Հայկարամի Գևորգյան** (հունվարի 1, 1958, Քասախ, Կոտայքի մարզ&nbsp;-&nbsp;մարտի 10, 1994, Հորադիզ, Արցախ), հայ ազատամարտիկ։

1977-1979 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1980 թվականին ավարտել է Վրացական ԽՍՀ-ի Սոֆինոյի ենթասպայական դպրոցը, իսկ 1983 թվականին՝ Լենգնգրադի բարձրագույն ռազմաքաղաքական հրամանատարական ուսումնարանը։ 1989-1994 թվականներին մոտոհրաձգային գնդի կազմում որպես հրամանատար մասնակցել է Սյունիքի մարզի Շուռնուխ, Կոռնիձոր գյուղերի, Կապան, Մեղրի քաղաքների, Արցախի Հանրապետության Բերձոր և Քարվաճառ շրջանների, Ֆիզուլիի շրջանի Հորադիզ գյուղի պաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Ռոբերտ Գևորգյանը հետմահու արժանացել է ՀՀ ներքին ծառայության գնդապետի կոչման, պարգևատրվել Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Նրա անունով է կոչվել Քասախի միջնակարգ դպրոցը։ Թաղված է Եռաբլուրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի գնդապետներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալ

**«Արիության համար» մեդալ**, Արցախի Հանրապետության պետական պարգև, որով պարգևատրվում են Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի շարքային, հրամանատարական և ղեկավար կազմի զինծառայողները, որոնք մեծ դերակատարություն են ունեցել Արցախի Հանրապետության թշնամիների դեմ մարտերում, ռազմական գործողություններում, պետական սահմանների անձեռնմխելիությունը պաշտպանելիս, դիվերսանտների, լրտեսների և հանրապետության այլ թշնամիների դեմ պայքարում։ «Արիության համար» մեդալով պարգևատրվում են նաև Պաշտպանության բանակի շարքերում չգտնվող այն անձինք, որոնք Արցախի թշնամիների դեմ պայքարում եղել են հմուտ և ձեռներեց, ինչպես նաև սեփական կյանքը վտանգի ենթարկելով ռազմաճակատում մարտական գործողությունների հաջողությանը, հանրապետության բնակչության, մարդկանց կյանքի և առողջության անվտանգության ապահովմանը նպաստած անձինք։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության պետական պարգևներ
Ազգային լեգեոն կամավորական ջոկատ

**Ազգային լեգեոն**, կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Երևանում մայրաքաղաքի տարբեր դպրոցների 9-10-րդ դասարանի աշակերտներից։ 1992 թվականին ջոկատը համալրվել է Մասիսի և Սիսիանի նույն տարիքի կամավորականներով։ Ունեցել է շտաբ, դրոշ, զինանշան։ Մինչև 1992 թվականի հունվարը «Ազգային լեգեոն»-ը մասնակցել է ուսումնամարզական հավաքների։ 1992 թվականի աշնանը ջոկատի հիմքի վրա կազմավորվել է «Արծիվ-3» կամավորական գումարտակը։ 1992-1994 թվականներին «Ազգային լեգեոն»-ը մասնակցել է ՀՀ Գորիսի (Շուռնուխ, Աղբուլաղ, Կոռնիձոր), Կապանի, Սիսիանի և Արցախի Հանրապետության Ասկերանի, Մարտակերտի (Հոռաթաղ, Չլդրան, Մաղավուզ, Հակոբ Կամարի, Տոնաշեն, Մատաղիս), Կուբաթլուի (Սեյթաս, Մազրա, Վերին Ջիբիքլի, Ներքին Ջիբիքլի), Քաշաթաղի (Ծաղկաբերդ, Կուշչի) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Հրամանատարներ՝ Ս․ Հակոբյան, Լ․ Գևորգյան (մարտական հրամանատար), շտաբի պետ՝ Հ․ Գերոյան։ Ջոկատից զոհվել է 4 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Մարտիկ Գասպարյան

**Մարտիկ Աշոտի Գասպարյան** (), ազատամարտիկ-հրամանատար։ 1979 թվականին ավարտել է Աշխաբադի մեքենաշինական տեխնիկումը։ 
1988 թվականի օգոստոսին վերադարձել է Արցախ, մասնակցել հանրահավաքներին և Հադրութի շրջանի Հայկավան գյուղի ինքնապաշտպանությանը։ 1991-1993 թվականներին ԻՊՈՒ 6-րդ, ապա 8-րդ վաշտի՝ 53-րդ առանձին մոտոհրաձգային գումարտակի (հրամանատար) կազմում մասնակցել է Շուշիի, Ասկերանի,Մարտունիի  շրջանների ազատագրական մարտերին։ 1993-1994 թվականներին եղել է Արցախի Հանրապետության ռազմական ոստիկանության բաժնի պետ։ 1994 թվականին հունիսին զորացրվել է։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1948 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 24 ծնունդներ
Վիգեն Շիրինյան

**Վիգեն Միրզաջանի Շիրինյան** (փետրվարի 5, 1947, Չլդրան, Մարտակերտի շրջան, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հունվարի 19, 1992, Ստեփանակերտ, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան շարժման գործիչ, ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր (1991-1992):

## Կենսագրություն
1969 թ. ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1969-1975 թթ.-ին աշխատել է «Երազ» ավտոգործարանում որպես ճարտարագետ-կոնստրուկտոր, իսկ 1975-1990 թթ.-ին՝ ԼՂԻՄ Մարտունու շրջանի ջերմամատակարարման վարչությունում որպես վարչության պետ։ 1989 թ. եղել է ՊՊԿ անդամ։ Մասնակցել է արցախյան պաշտպանական ջոկատների ստեղծման, Մարտակերտի շրջանի սահմանային գյուղերի ինքնապաշտպանական և ջոկատների համատեղ գործողությունների ծրագրերի մշակման աշխատանքներին։ 1991 թ. Վ. Շիրինյանի առաջարկությամբ միավորված մի շարք ջոկատներ մասնակցել են Շահումյանի շրջանի Բոզլուխ, Էրքեջ, Մանաշիդ գյուղերի ինքնապաշտպանությանը։ Երբ 1991 թ. աշնանը ադրբեջանական ջոկատները խրամատավորվել են Շահումյանի գյուղերով անցնող ջրանցքում և պարբերաբար հարձակումներ գործել հայկական գյուղերի վրա, Վ. Շահինյանի առաջարկով հետախույզներն ու ջրանցքը սպասարկող անձնակազմը գիշերը բացել են ջրանցքի ջրարգելները և հեղեղել հակառակորդի խրամատներ՝ վերջինիս պատճառելով կորուստներ։

1991-1992 թթ.-ին եղել է ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր և Արցախի հարցերով հանձնաժողովի անդամ։

## Պարգևներ
Վիգեն Շիրինյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի հերոսի Արցախի Հանրապետության «Ոսկե արծիվ» շքանշանով, Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով,Մեսրոպ Մաշտոց շքանշանով:

## Հիշատակ
Մարտակերտի քաղաքային մարզադաշտը վերանվանվել է ի պատիվ Վիգեն Շիրինյանի։

Կատեգորիա:1947 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Հունվարի 19 մահեր
Կատեգորիա:Չլդրան գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Արցախի Հանրապետության «Մարտական ծառայություն» մեդալ

**«Մարտական ծառայություն» մեդալ**, Արցախի Հանրապետության պետական պարգև, որը սահմանվել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի 1992 թվականի նոյեմբերի 26-ի որոշմամբ։

## Պատմություն
Պարգևը սահմանվել է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի 1992 թվականի նոյեմբերի 26-ի որոշմամբ։

## Կարգավիճակ
մինի|250px|«Մարտական ծառայություն» մեդալը և պարգևատրման հրամանագիրը:
«Մարտական ծառայություն» մեդալով պարգևատրվում են Արցախի Հանրապետության ինքնապաշտպանական ուժերի, ներքին գործերի նախարարության, Ազգային անվտանգության ծառայության ծառայողները, ինչպես նաև այն անձինք, ովքեր նպաստում են մարտական խնդիրների հաջող կատարմանը, ինչպես նաև զորքերի մարտական պատրաստվածության, սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար։

## Պարգևատրումներ
«Մարտական ծառայություն» մեդալով 2019 թվականի դեկտեմբերի 20-ի դրությամբ պարգևատրվել է 11405 մարդ։

## Մեդալակիրներ
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության պետական պարգևներ
Միքայել Հովհաննիսյան (կապիտան)

**Միքայել Հովհաննիսյան** (), ազատամարտիկ հրամանատար։ ՊԲ կապիտան (1997, հետմահու)։ 1979-1981 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

1988-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի և Մարտունու ՊՇ ստորաբաժանումների կազմում որպես հրամանատար մասնակցել է Մարտունու (Ղաջար, Եղլավենդ), Մարտակերտի, Ֆիզուլիի և այլ շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Միքայել Հովհաննիսյան հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Նրա աճյունը ամփոփված է Կարմիր Շուկա բնակավայրում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի կապիտաններ
Ձորափ (գյուղ, Քաշաթաղի շրջան)

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Ձորափ**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում՝ շրջկենտրոնից 50 կմ հարավ-արևելք՝ Հագարի գետի ստորին հոսանքի աջ ափին, մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 87 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 2942,0 հա տարածք, որից 2776,9 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 82,8 հա անտառային հողեր։ Ձորափ համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Հագարի գետը։

Բնակավայրի տարածքում խմելու ջրի համար առկա են թվով 15 գործող անհատական ջրհորներ։

## Պատմություն
Ազատագրվել է 1993 թվականի հոկտեմբերին, բնակեցվել է 1995 թվականին՝ Ադրբեջանից բռնագաղթած հայ փախստականներով։

2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ։

## Բնակչություն
2003 թվականի տվյալներով բնակչությունը 86 մարդ է։ 2015 թվականին Ձորափ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 121 մարդ, կա 33 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ`անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան։

## Ծանոթագրություններ
Ղազարապատ

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ
**Ղազարապատ**, գյուղ Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի շրջկենտրոնից 36 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ Շալուա գետի ստորին հոսանքի աջափնյա ձորալանջին։ Գտնվում է հանրապետության արևմտյան հատվածում, մայրաքաղաք Ստեփանակերտից` 86 կմ հեռավորության վրա։

## Աշխարհագություն
Համայնքը բարձր լեռնային է, ունի 2696.2 հա տարածք, որից 404.1 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 2194.9 հա անտառային հողեր։ Ղազարապատ համայնքի սահմանային գոտով հոսում է Շալվա գետը։

Բնակավայրի տարածքում առկա են խմելու ջրի բազմաթիվ բնական աղբյուր-առվակներ։

## Պատմություն
Ազատագրվել է 1993 թվականի մարտին, բնակեցվել է 1995 թվականին՝ Ադրբեջանից բռնագաղթած հայ փախստականներով։

2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի հսկողության տակ։

## Բնակչություն
2015 թվականին Ղազարապատ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 63 մարդ, կա 14 տնտեսություն։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում էր Սուրբ Հակոբ եկեղեցին, որը ավերվել է 1950-ական թվականներին։

## Հասարարակական կառույցներ
2015 թվականի դրությամբ համայնքում գործում էր գյուղապետարան, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում էին 18 աշակերտներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քաշաթաղի շրջանի համայնքներ
Հայկուշ Օհանյան

**Հայկուշ Հակոբի Օհանյան** (Խաչատրյան), (), հայ գրող։

## Կենսագրություն
1976—1978 թվականներին սովորել է Վ․ Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների ինստիտուտում։ 1978-1995 թվականներին աշխատել է Հայաստանի «Ավիահամալիր» բաժնետիրական ձեռնարկությունում։ Հեղինակ է 11 հեղինակային գրքերի`  «Եզերք»1995թ, «Ծաղկանոցի փերին» 1996թ, «Սրտիս ձայնը» 1997թ., «Անմահ հրեշտակները»1999թ., «Հույսի ծառերը կխոսեն դարերում»  2001թ., «Ճերմակ աղավնիները» 2009թ., «Լուսե հեքիաթներ» 2010թ.,«Գանձասարի մանուշակը» 2011թ., «Սյունյաց աշխարհի թագավորությունը» 2012թ., «Հայի զորեղ արմատներ» 2016թ.,«Ոսկու կարասի առեղծվածը» 2021թ., «Համազարկ վասն նահատակյաց» համահեղինակաքյին գիրք  առաջին հատոր, «Գրական մեղեդիներ» Գ.Լ. ալմանախներում, «Հավերժի բանաստեղծ՝ Եղիշե Չարենց» համահեղինակային գիրք, «Հայուհի» երկհատորյա հանրագիտարան, «Արցախյան պատերազմ» հանրագիտարան, «Գորիս» ալմանախ, «Հրաշեկ լեռներ» ալմանախ, «Մանկան ուրախ կանչ» համահեղինակային գիրք։ Հրատարակվել է մամուլում նրա բազմաթիվ հոդվածները։ 2018թ-ից համահայկական գրողների միության ՀԿ-ի անդամ է, արժանացել է «Հովհաննես  Թումանյան»  ոսկե մեդալի, Պն-ի կողմից  «Մոնթե մելքոնյան» ոսկե մեդալի, «ՅՈՒՆԵՍԿՕ»-ի շրջանակում արժանացոլ է «GOLDEN PEN»-մրցանակի։ «Super  star  - 2022» մրցանակին արժանացել է Բաթումիում կայացած փառատոնի ժամանակ։

Կատեգորիա:Հայ կին գրողներ
Ռոբերտ Ասկարյան

**Ռոբերտ Հովսեփի Ասկարյան** (), հայ գեղանկարիչ, քանդակագործ, Արցախի Հանրապետության նկարիչների միության անդամ։ 1980 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը։ Արցախյան ազատամարտին են նվիրված «Խաչելության ճանապարհով» յուղանկարը, «Հույս, սեր, հավատ» և «Խաչ կրողը» հուշարձանները։

Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Սուրբ Եղիշե եկեղեցի (Արեշ)

**Սուրբ Եղիշե եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության տարածքում գտնվող Արեշ գյուղում։

## Պատմություն
Համաձայն Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի տվյալների, եկեղեցին հիշատակվում է մի վավերագրում 1839 թվականին։

Ըստ ավանդույթի եկեղեցին հիմնվել է Եղիշե առաքյալը։ 1830 թվականին Բաղդասար Հասան-Ջալալյանը հրահանգել է հավաքել Արցախի, Շամախիի և Շաքիի եկեղեցիների արձանագրությունները, որոնք տպվել են Գևորգ Շահխաթունյանցի տպարանում։ Արձանագրությունները հավաքողը կոչում է այս եկեղեցին *Ուռեկանի տաճար*։

## Տես նաև
* Արեշ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվլախի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
ե
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Ալափունար

**Ալափունար**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Կիլիկիայի Ադանայի նահանգի Քոզանի գավառում։ Գտնվում էր Սիս քաղաքից ոչ հեռու՝ Ալափունար գետակի ձախ ափին։

Ալափունարը հայաբնակ էր։ 1909 թվականին տեղի հայ բնակչությունը կոտորվեց թուրք ջարդարարների ձեռքով, իսկ գյուղը հիմնահատակ ավերվեց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Բորիկ Ղազարյան

**Բորիկ Բեհբութի Ղազարյան** (փետրվարի 14, 1962, Ղուզե Ճարտար, Մարտունու շրջան, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 15, 1992, «Կլյաչի ձոր» տեղամաս, Մարտունու շրջան, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։ 

## Կենսագրություն
1979-1981 թթ.-ին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

1988-1992 թթ.-ին կամավորական ջոկատի, Մարտունու ՊՇ 4-րդ գումարտակի կազմերում մասնակցել է Վերին Վեյսալուի, Խոջավենդի, Գևորգավանի և այլ բնակավայրերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Թաղված է Ղուզե Ճարտար գյուղում։

## Պարգևներ
Հետմահու պարգևատրրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ 

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 15 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Հարմիկ Հովսեփյան

**Հարմիկ Հովսեփյան** (մայիսի 11, 1961, Ռաշթ, Իրան), իրանահայ ազատամարտիկ։

1983 թվականից հանդիսանում է ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ 1986-1989 թվականներին ծառայել է Իրանի բանակում։ 1990 թվականին տեղափոխվել է Հայաստան, ապա՝ Արցախի Շահումյանի շրջան։ Զբաղվել է մարտական ջոկատների մարզման աշխատանքներով։ Մասնակցել է Մարտակերտի, Կուբաթլուի, Զանգելանի, Ֆիզուլիի, Քարվաճառի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հարմիկ Հովսեփյան պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1–ին աստիճանի շքանշանով։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Սփյուռքահայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մայիսի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:1961 ծնունդներ
Ալաքդարա

**Ալաքդարա**, գյուղ Թուրքիայում, Տրապիզոնի վիլայեթի Տրապիզոնի գավառում։ Գտնվում էր Տիրե Բոլու նավահանգստից 28 կմ հարավ։

## Տես նաև
* Տրապիզոնի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Ալաքիլիսա (Օլթիի գավառ)

**Ալաքիլիսա**, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզի Օլթիի գավառում։ Գտնվում էր Օլթի քաղաքից 47 կմ հյուսիս-արևելք։

## Տես նաև
* Կարսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ալաքիլսա (Խորասանի գավառ)

**Ալաքիլսա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։

1878 թվականին ուներ 48 քուրդ բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղվածությունը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Խորասանի շրջանի համայնքներ
Ալաքչի

**Ալաքչի**, գյուղ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։

1907 թ.-ին ուներ 160 բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու գյուղատնտեսությունն էր։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ալաքիլիսե (Կյուրինի գավառ)

**Ալաքիլիսե**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Կյուրինի գավառակում։

## Բնակչություն
Մինչև 1915 թվականին ուներ 30 տուն հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Սեբաստիայի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալաքյոփրի

**Ալաքյոփրի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում։ Գտնվում էր Խարբերդ քաղաքից 135 կմ հյուսիս-արևելք՝ Եփրատի աջ ափին։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վանաշեն կամավորական ջոկատ

«Վանաշեն» կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Վանաշեն գյուղում (այժմ՝ Հայաստանի Արարատի մարզում)։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ։ 1992 թվականին ջոկատի մի խումբ ազատամարտիկներ ընդգրկվել են Արարատի մոտոհրաձգային գումարտակի կազմում։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր ու ազատամարտիկներ մասնակցել են Հայաստանի Արարատի (Տիգրանաշեն, Երասխի բարձունքներ), Մեղրիի (Ղոչազ), Արցախի Հանրապետության Կուբաթլուի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների, Շուշիի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատից Գ. Վ. Գրիգորյանն արժանացել է գեներալ-մայորի կոչման։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Գ. Գրիգորյանը, Ս. Խաչատրյանը, Ա. Թովմասյանը։ Ջոկատից զոհվել է 6 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Վան կամավորական ջոկատ

**«Վան»** կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1990 թվականին Հրազդանի շրջանում (Կոտայքի մարզ)։ 1990-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Արարատի (Երասխ), Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար, Այգեպար), Կապանի, Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Մարտակերտ, Սարսանգի հիդրոհանգույց), Ֆիզուլիի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Վ. Պողոսյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Վանաձոր կամավորական ջոկատ

**«Վանաձոր» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1991 թվականին Վանաձոր քաղաքի գործարաններում, հիմնարկ-ձեռնարկություններում ստեղծված ջոկատների միավորմամբ։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ։ 1993 թվականին «Վանաձորի» հիմքի վրա ստեղծվել է պայմանագրային գումարտակ։ 1991-1994 թվականներին Վանաձորի ջոկատներն ու պայմանագրային գումարտակը մասնակցել են Հայաստանի Նոյեմբերյանի (Բագրատաշեն, Կողբ, Բերդավան), Իջևանի (Վազաշեն), Տավուշի (Այգեպար), Մեղրիի, Կապանի (Ագարակ, Սրաշեն), Վարդենիսի (Կութ), Գորիսի (Խոզնավար), Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Դրմբոն, Վաղուհաս, Գետավան, Մեծշեն, Մաղավուզ, Մինգրելսկ, Կուսապատ, Հարությունագոմեր, Կոճողոտ, Վերին Հոռաթաղ, Վանք, Առաջաձոր), Քաշաթաղի, Քարվաճառի (Չայքենդ և այլ գյուղեր, Օմարի լեռնանցք), Մարտունիի, Հադրութի, Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Վ.Ասլոյանը, Կ.Հովհաննիսյանը, Հ.Հարությունյանը։ Զինադադարից հետո ջոկատի հրամանատարներից շատերը ներգրավվել են Հայաստանի զինված ուժերի շարքերում։ «Վանաձոր» կամավորական ջոկատից Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է Հ. Հարությունյանը, Հայաստանի Հանրապետության «Արիության» մեդալով՝ 4, «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով ՝ 2 ազատամարտիկ։ Մարտական գործողությունների ժամանակ զոհվել է ջոկատի 21 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Կարեն Աբրահամյան (ազատամարտիկ)

**Կարեն Աբրահամյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Կարեն Աբրահամյանը ծնվել է 1960 թվականի հունիսի 9-ին Հադրութ ավանում։ Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է Հադրութում։ Այնուհետև ավարտել է Վանաձորի շինարարական տեխնիկումի հեռակա բաժինը։ Զինվորական պարտադիր ծառայությունն անցել է Թիֆլիս քաղաքում։ Զորացրվելուց աշխատել է կոմունալ տնտեսությունում որպես ինժեներ, այնուհետև գյուղի կոլտնտեսությունում որպես աշխղեկ։

Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակից էր, եղել դասակի հրամանատար։ Զոհվել է 1992 թվականի հուլիսի 3-ին՝ Ցոր գյուղի ազատագրման ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Հադրութի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հունիսի 9 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 3 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
«Մահվան» պարտիա

**«Մահվան» պարտիա** կամ **«արմագեդոն»**, շախմատում` նոկաուտ համակարգով անցկացվող մրցաշարերում վճռորոշ պարտիա կայծակնային շախմատի կանոններով։ Խաղացվում է ոչ սովորական կանոններով. ամբողջ պարտիայի համար սպիտակներին տրվում է 5 րոպե, իսկ սևերին` 4, սակայն սպիտակներին ձեռնտու է միայն հաղթանակը, քանի որ ոչ-ոքի արդյունքի դեպքում հաղթող կողմ են ճանաչվում սևերը։

## Պատմություն
«Արմագեդոն» բառը շախմատային բառապաշարում հայտնվել է համեմատաբար վերջերս՝ 1990-ական թվականների վերջին։ Նորամուծության անհրաժեշտությունը ծագեց այն ժամանակ, երբ նոկաուտ համակարգով մրցաշարերում անհրաժեշտ էր ելք գտնել մրցախաղերում կայծակնային պարտիաների հավասար ելքով ավարտվող անվերջանալի շարքից։ Հաղթողին որոշելու համար երբեմն անհրաժեշտություն էր լինում մեկ օրվա ընթացքում անցկացնել 10 և ավելի պարտիա։ Այդժամ ծնվեց վճռորոշ պարտիա անցկացնելու գաղափարը, որը ստացավ «մահվան» պարտիա կամ «արմագեդոն» անունը։ Այդպես կոչվեց այն վայրի անունով, որտեղ, ըստ Նոր կտակարանի Հայտնության գրքի, պետք է տեղի ունենա պատերազմ չարի և բարու միջև՝ խորհրդանշելով աշխարհի վերջը։

Ժամանակին այս նորամուծությունը միարժեքորեն չընդունվեց. ոմանք ողջունում էին այն, ոմանք՝ անողոքաբար քննադատում՝ մեղադրելով ոչ օբյեկտիվ լինելու մեջ։ Այսօր հիմնականում կիրառվում է Աշխարհի գավաթի մրցախաղերում, ինչպես նաև նոկաուտ համակարգով անցկացվող որոշ այլ մրցաշարերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շախմատային եզրույթներ
Վարդանանք կամավորական ջոկատ

**«Վարդանանք»** կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1988 թվականին Երևանում։ Ունեցել է մարտական դրոշ և շտաբ։ 1988-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար), Շամշադինի, Վարդենիսի, Իջևանի (Կիրանց), Գորիսի (Կորնիձոր, Շուռնուխ), Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի, Քարվաճառի, Կուբաթլուի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, որոնց ընթացքում զոհվել են 12 ազատամարտիկներ։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Վ. Գալստյանը, իսկ շտաբի պետը՝ Ա. Ասլանյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ալյոշա Վարդանյան

**Ալյոշա Երվանդի Վարդանյան** (սեպտեմբերի 15, 1961, Քարինտակ, Շուշիի շրջան, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - հունվարի 26, 1992, Քարինտակ, Շուշիի շրջան, Արցախ), հայ ազատամարտիկ-գնդացրորդ։ 

= Կենսագրություն =
Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ Ավարտելուց հետո վերադարձել է հայրենի գյուղ և աշղատել է որպես մեխանիզատոր։ Ծառայել է ԽՍՀՄ բանակում, քաղաք Պենզաում։ Այնուհետև որոշ ժամանակ ապրել է ՌԴ Մինվոդի քաղաքում։ 1979-1981 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ շարքերում։ Քարինտակում հայտնի էր որպես զինագործ, անակնկալ գործողությունների ծրագրող և իրականացնող։ Աչքի է ընկել 1991 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Քարինտակի «Խաչին սըեռ» բարձունքի պաշտպանության ժամանակ և 1992 թվականի հունվարի 26-ին՝ գյուղի ինքնապաշտպանական մարտերում։ Նշված ռազմագործողություններում վճռորոշ դեր է ունեցել հայկական դիրքերն անառիկ պահելու գործում։

= Պարգևներ =
Ալյոշա Վարդանյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին և 2-րդ աստիճանի շքանշաններով։

Կատեգորիա:1961 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 10 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Հունվարի 26 մահեր
Կատեգորիա:Քարին տակ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Քարինտակ գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Մայրություն (քանդակ, Երևան, Հռիփսիմե Սիմոնյան)

**«Մայրություն» («Ընտանիք») քանդակ**, գտնվում է Երևանում, Նոր Նորք վարչական շրջանի 2-րդ զանգվածում, Գայի պողոտայի մոտ։ Ընդգրկված է Երևանի Նոր Նորք վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Պատմություն
«Ընտանիք» («Մայրություն») քանդակը տեղադրվել է 1974 թվականին Նոր Նորքի 2-րդ զանգվածում, Գայի պողոտայում, Նոր Նորքի թաղապետարանի հարևանությամբ։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Հռիփսիմե Սիմոնյան
* Ճարտարապետ՝ Արծվին Գրիգորյան

## Տես նաև
* Ընտանիք (քանդակ, Նյու Յորք)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Հռիփսիմե Սիմոնյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Կանանց հուշարձաններ
Կատեգորիա:1974 քանդակներ
Տիգրան Դավթյան (ազատամարտիկ)

**Տիգրան Յուրիկի Դավթյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1969 թվականի մարտի 4-ին, Հադրութի շրջանի Վարդաշատ գյուղում։ Ավարտել է Թաղասեռի 8-ամյա դպրոցը։

Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո կամավորագրվել է «Գետակ» գումարտակում և մասնակցել պաշտպանական ու ազատագրական մի շարք մարտերի։

Զոհվել է 1993 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Բոյուք Բահմանլու (en) գյուղի տարածքում։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Վարդաշատի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1969 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 4 ծնունդներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 22 մահեր
Կատեգորիա:Մարտում զոհվածներ
Կատեգորիա:Վարդաշատ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Բոյուք Բահմանլու գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Հայկ Աբրահամյան

**Հայկ Աբրահամյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Հայկ Աբրահամյանը ծնվել է 1968 թվականի սեպտեմբերի 29-ին ԼՂԻՄ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում։ Ութամյա կրթությունն ստացել է թիվ 5 միջնակարգ դպրոցում։ Ուսումը շարունակել է պրոֆտեխուսումնարանում, ծառայել Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատանքի է անցել որպես սանտեխմոնտաժող։ 1991 թվականի դեկտեմբերին կամավոր զինվորագրվել է թիվ 6 վաշտին։ 1992 թվականի սեպտեմբերին նշանակվել է թիվ 3 մոտոհրաձգային գումարտակի ականանետային դասակի հրամանատար։

Հայկ Աբրահամյանի մարտական կենսագրությունն սկսվել է Կրկժանից։ Մասնակցել է Շուշիի, Քաշաթաղի, Մարտակերտի, Ասկերանի (Իվանյան) շրջանների մի շարք գյուղերի համար ծավալված մարտերին։ Զոհվել է ականի բեկորից 1993 թվականի հուլիսի 22-ին Աղդամի ազատագրման ժամանակ։

Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» և «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալներով։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատան Արմենավանի տեղամասում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 29 ծնունդներ
Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 22 մահեր
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Քելվին Հարիս

**Քելվին Հարիս** (, ), շոտլանդացի երգիչ-երգահան, երաժշտական պրոդյուսեր և դիջեյ։ Ստացել է «Էլեկտրոփոփի արքա» կոչումը իր դեբյուտային «I Created Disco» ալբոմի համար։ Իր երաժշտական կարիերայի ընթացքում թողարկել է 4 ստուդիական ալբոմ, 3 մինի ալբոմ և 1 միքս ալբոմ։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
* «I Created Disco» (2007)
* «Ready For The Weekend» (2009)
* «18 Months» (2012)
* «Motion» (2014)

## Անձնական կյանքը
2013 թվականի մայիսից սկսած հանդիպում էր անգլիացի երգչուհի Ռիտա Օրայի հետ, սակայն նրանք բաժանվել են 2014 թվականի հունիսին։ 2015 թվականի մարտից մինչև 2016 թվականի մայիսը հանդիպում էր ամերիկացի երգչուհի Թեյլոր Սվիֆթի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:NME Awards մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դիջեյներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական երաժշտության ժանրի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի երաժշտական պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի երգիչներ
Արձագանք

**Արձագանք**, որևէ արգելքից անդրադարձած և դիտորդի ընկալած ալիք (ձայնային, էլեկտրամագնիսական և այլն)։ Ձայնի արձագանքը լսելի է միայն այն դեպքում, եթե աղբյուրից մինչև արգելք և արգելքից դիտորդ ընկած հեռավորությունը ձայնը անցնում է 0, 05-0, 06 վրկ-ից ավելի ժամանակամիջոցում։ Արձագանքները լինում են՝ բազմապատիկ (ստացվում են մի շարք անդրադարձնող մակերևույթների առկայության դեպքում, օրինակ, լեռներում), երաժշտական (առաջանում է դատարկ ստադիոններում, բետոնե աստիճաններով բաց ամֆիթատրոններում՝ մեծաթիվ անդրադարձումների հետևանքով, իսկ երբ տեղերը զբաղված են ունկնդիրներով, անդրադարձնող մակերևույթը դառնում է կլանող, և արձագանքը մարում է) և ներդաշնակ (ստացվում է ալիքի երկարությունից փոքր չափեր ունեցող արգելքից ձայնի անդրադարձման դեպքում, օրինակ, լավ արտահայտված օբերտոններով երաժշտական ձայնի անդրադարձումը ծառի տերևներից)։ Բազմաթիվ արձագանքների միախառնումը փակ տարածության մեջ առաջացնում է ռեվերբերացիա (ետհնչունություն)։ Իմանալով ձայնի տարածման արագությունը (u) և չափելով արձագանքի ուշացման ժամանակամիջոցը (\tau), կարելի է որոշել մինչև արգելքը եղած հեռավորությունը՝ l= \frac{u \tau}{2}։ Այս մեթոդով են աշխատում արձագանքի էֆեկտի հիման վրա գործող սարքերը (օրինակ, է խոլոտը հիդրոձայնային լոկատորը)։ Արձագանքի երևույթը լայն կիրառություն ունի նաև ուլտրաձայնային արատանշման մեջ, որտեղ անդրադարձման աղբյուր են համասեռ միջավայրում եղած բազմապիսի վնասակար խախտումները (ճեղքվածքներ, դատարկություններ և այլն)։ Էլեկտրամագնիսական արձագանքի երևույթի հիման վրա է ստեղծված ժամանակակից ռադիոլոկացիան։

Կատեգորիա:Ձայն
Կատեգորիա:Ակուստիկա
Կատեգորիա:Ալիքային երևույթներ
Արձան

thumb|Աթենաս աստվածուհու արձանը Վիեննայում

**Արձան**, քանդակի տեսակ, քարից (գրանիտ, մարմար և այլն), մետաղից, փայտից, կավից, գիպսից, մոմից կերտված մարդու (կամ կենդանու) պատկեր, որն ունի լրիվ եռաչափ ծավալ և բնականին մոտ կամ գերազանցող մեծություն (բնականից զգալիորեն փոքրը՝ արձանիկ)։ Որպես հոմանիշ գործածվում է անդրի ( - արձան) անվանումը, որը նշանակում է մարդու արձան՝ ամբողջ հասակով (կեսից՝ կիսանդրի)։ Հնում «Արձան» բառը նշանակել է քարի, աղի կամ այլ պինդ նյութի բեկոր, որ կանգնեցվել է ի հիշատակ ննջեցյալների և ի նշան հաղթության, կամ իբրև սահմանանշան մահարձան, կոթող, սյուն, կիրառվել է նաև պարսպի բուրգ, բուրջ իմաստով։

Կատեգորիա:Քանդակագործություն
Մարտունու պաշտպանական շրջան

**Մարտունու պաշտպանական շրջան** (**Մարտունու ՊՇ**), Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի ստորաբաժանում։ Կազմավորվել է 1992 թվականի սեպտեմբերին Արցախի Հանրապետության ինքնապաշտպանական կոմիտեի նախագահի 1992 թվականի օգոստոսի 14-ի հրամանագրով՝ շրջանում գործող ինքնապաշտպանական ջոկատների, մարտկոցների հիմքի վրա։ Մարտունու ՊՇ-ի կազմում ստեղծվել են 21-րդ (Կարմիր Շուկա, հրամանատար Ն. Բաբայան), 22-րդ (Մաճկալաշեն, հրամանատար Ա. Մելքումյան), 23-րդ (Ճարտար, հրամանատար Մ. Հակոբյան), 24-րդ (Ճարտար, հրամանատար Կ. Թովմասյան), 25-րդ (Մարտունի, հրամանատար Ս. Օհանյան), 26-րդ (Մարտունի, հրամանատար Մ. Մոսիյան) մոտոհրաձգային գումարտակները։ 1992-1994 թվականներին Մարտունու ՊՇ-ն մասնակցել է Արցախի Հանրապետության Մարտունու (Ղարադաղլու, Վերին Վեյսալու, Մուղանլու, Ամիրանլար, Կուրապատկինո և այլն), Մարտակերտի («Պուշկինյալ» բարձունք, Չարեքտար, Նարեշտար, Ումուդլու, Յարմջա, Կարմիրավան), Աղդամի (Ավդալ-Գյուլափլու, Մարզիլու, Բաղմանլար, Սայբալու), Ֆիզուլիի («Խազազ» բարձունք, Ներքին Վեյսալու, Վերին և Ներքին Դիլղարդա, Զագյուր, Ղարվենդ), Քարվաճառի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտունու ՊՇ-ի հրամանատարի պաշտոնը շուրջ 2 տարի զբաղեցրել է Հայաստանի և Արցախի հանրապետությունների ազգային հերոս Մոնթե Մելքոնյանը, ում ղեկավարության շնորհիվ պաշտպանական շրջանը մեծ հաջողություններ արձանագրեց և դարձավ ամենամարտունակը։ Ստորաբաժանման մեծ թվով ազատամարտիկներ արժանացել են ՀՀ և Արցախի պետական պարգևների։ Մարտական գործողությունների ժամանակ Մարտունու ՊՇ-ից զոհվել են 350 ազատամարտիկներ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արձանագրություն (այլ կիրառումներ)

**Արձանագրություն**, կարող է վերաբերել՝
* Միջազգային իրավունքում միջազգային իրավական տարբեր ակտերի անվանում։ Պարունակում է պետությունների փոխհարաբերություններին վերաբերող հարցեր, որոնք առնչվում են նրանց կնքած հիմնական պայմանագրի հետ։
* Դիվանագիտական արձանագրությունը կանոնների, ավանդույթների և հանրաճանաչ սովորույթների համակցություն, որը կարգավորում է օտարերկրյա պետության, կառավարության ղեկավարների, պետական այլ գործիչների ու կառավարական պատվիրակությունների ընդունելության կարգը և դիվանագիտական գրագրության ձևը։
* Արձանագրություն - պատմական, հին և միջնադարյան ժողովուրդների գրերով ու լեզվով պահպանված փաստագրեր։
* «Արձանագրությունը»՝ ֆրանսիացի Նոբելյան մրցանակակիր Ժան-Մարի Գյուստավ Լեկլեզիոյի առաջին վեպը։
Կամո Աբրահամյան (ազատամարտիկ)

**Կամո Աբրահամյան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Կամո Աբրահամյանը ծնվել է 1971 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակի՝ Չիտայում տեղակայված զորամասերից մեկում։ Զորացրվելուց հետո անդամագրվել է Դաշուշենի կամավորական ջոկատում, այնուհետև՝ Ասկերանի գնդի կազմում մասնակցել մի շարք մարտերի։

Զոհվել է 1992 թվականի մայիսի 10-ին Նախիջևանիկ գյուղի պաշտպանության ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության «Արիության» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 7 ծնունդներ
Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 10 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Միջազգային վարպետ

**Միջազգային վարպետ**, ՖԻԴԵ-ի կողմից շախմատիստներին շնորհվող կոչում։ Տրվում է տղամարդ և կին շախմատիստներին 1950 թվականից՝ սահմանված նորմատիվային պահանջները կատարելու համար։ Կոչումը տրվում է ցմահ. եթե շախմատիստը լրացնում է գրոսմայստերի ավելի բարձր կոչումը, ապա նա սկսում է կրել այդ կոչումը։

## Կոչումը ստանալու կարգը
[մինի|Հայ առաջին միջազգային վարպետ [Հենրիկ Գասպարյանի պատկերով փոստային նամականիշ]]
Կոչումը ստանալու համար շախմատիստը պետք է երեք անգամ լրացնի միջազգային վարպետի նորմա և նրա Էլոյի գործակիցը պետք է գերազանցի 2400-ը։

«Միջազգային վարպետ» կոչումը միջանկյալ է ՖԻԴԵ-ի վարպետի և գրոսմայստերի միջև։ Սակայն գրոսմայստերի կոչում ստանալու համար պարտադիր չէ լինել միջազգային վարպետ։ Համապատասխան հաջողության դեպքում շախմատիստին կարող է անմիջապես շնորհվել գրոսմայստերի կոչում՝ շրջանցելով միջանկյալ կոչումը։ Սակայն այդպիսի դեպքերն աշխարհում եզակի են. Լարրի Քրիստիանսեն, Վլադիմիր Կրամնիկ, Բորիս Գելֆանդ։

2010 թվականին աշխարհում կար 2876 միջազգային վարպետ։

## Հայ միջազգային վարպետները
Հայերից առաջինը միջազգային վարպետի կոչում ստացել է Հենրիկ Գասպարյանը (1950)։ Նա նաև աշխարհում այդ կոչմանն արժանացած առաջին շախմատիստների շարքում է։

1952 թվականին այդ կոչմանն արժանացել է Տիգրան Պետրոսյանը։

Հայաստանաբնակ շախմատիստներից առաջինը միջազգային վարպետի կոչմանն արժանացել է Էդուարդ Մնացականյանը։

## Աղբյուրներ
* Շախմատային կոչումներ
* Շախմատային կոչումներ շնորհելու կարգը

Կատեգորիա:Շախմատ
Կատեգորիա:Շախմատային կոչումներ
Հադրութի պաշտպանական շրջան

thumb|300px|Հադրութի ՊՇ-ի անցած մարտական ուղին
**Հադրութի պաշտպանական շրջան** (*Հադրութի ՊՇ*), Արցախի Հադրութի շրջանում տեղակայված զորամաս։ Կազմավորվել է 1992 թվականի սեպտեմբերին՝ համաձայն Արցախի Հանրապետության ինքնապաշտպանության կոմիտեի նախագահի 1992 թվականի օգոստոսի 14-ի «Պաշտպանական շրջանների և շրջանային ուժերի ու միջոցների լրակազմի հաստիքակազմակերպչական կառուցվածքի կազմակերպման մասին» հրամանի։ Հրամանատար է նշանակվել Ա.Աղաբեկյանը։ Զորամասն իր ուղղությամբ վարած տևական պաշտպանական և հարձակողական մարտերին զուգընթաց մասնակցել է մի շարք կարևոր նշանակության ռազմական գործողությունների՝ հատկապես հարավային ռազմագոտում, Քարվաճառի ռազմական հենակետի վնասազերծմանը, Բերձորի մարդասիրական միջանցքի պաշտպանությանը և այլն։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ զոհվել են պաշտպանական շրջանի շուրջ 300 ազատամարտիկ, որոնցից շատերը հետմահու արժանացել են մարտական շքանշանների և մեդալների։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Գուլբեգ Ինալով

**Գուլբեգ Ինալով** ( (ծնվ.՝ Ցխինվալ, Վրացական ԽՍՀ), ազգությամբ օս հայ ազատամարտիկ։ Եղել է հատուկջոկատային։ 
 
## Կենսագրություն
Ծնվել է Ցխինվալ քաղաքում, Վրացական ԽՍՀ։

Կամավոր մեկնել է Հայաստան՝ մասնակցելու Արցախյան պատերազմին։ Օլեգ Գուսովի հետ միասին Կովսական-Սանասար շրջանում գերի են վերցրել շուրջ 90 ադրբեջանցի և այդպես քշել նրանց մինչև Ստեփանակերտ։ Երկուսն էլ պարգևատրվել է արցախյան «Արիության համար» մեդալով։

Կատեգորիա:Օս ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ցխինվալ քաղաքում ծնվածներ
Սերգեյ Պողոսյան (նկարիչ)

**Սերգեյ Արամայիսի Պողոսյան** (), հայ նկարիչ, Հայաստանի նկարիչների միության անդամ։

## Կենսագրություն
1990 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտը։ Հեղինակ է մի շարք հայ մտավորականների (Գ․ Գասպարյան, Օ․ Դուրյան, Խ․ Աբրահամյան, Ս․ Սարգսյան և ուրիշներ) և Արցախի ազգային ազատագրական պայքարի հերոսների (Ս․ Սարգսյան, Ս․ Օհանյան, Ս․ Կարապետյան, Ա․ Փափազյան, Վ․ Աղաջանյան և ուրիշներ) դիմանկարների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1947 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Մայիսի 15 ծնունդներ
Ռուսլան Սարգսյան

**Ռուսլան Միքայելի Սարգսյան** (), հայ լուսանկարիչ։

## Կենսագրություն
1975-1977 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1990 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ժողովրդական արվեստի համալսարանի հեռակա բաժինը։ Արցախյան շարժման առաջին իսկ օրերից մասնակցել է մի շարք մարտերի և լուսանկարել դրվագներ մարտական գործողություններից։ Եղել է «Հայ զինվոր» թերթի արտահաստիքային թղթակիցը Արցախում։ Վիրավորվել է Մարտակերտի շրջանի Կուսապատ գյուղի ինքնապաշտպանության ժամանակ։

## Ցուցահանդեսներ
1994 թվականին «Հայ զինվոր» թերթի ցուցասրահում բացվել է նրա «Պատերազմն Արցախում», իսկ Լոս Անջելեսում անցկացված հեռուստամարաթոնի ժամանակ՝ «Արցախը երեկ և այսօր» խորագրերով ցուցահանդեսները։

1998 թվականին մասնակցել է նաև Ազով-Սևծովյան հայ համայնքների միավորմանը կից գործող «Արցախյան հայրենակցական միության» կազմակերպած ցուցահանդեսին (ֆոտոսրահ՝ «Արցախ»)։ Սարգսյանի լուսանկարների մեծ մասը տպագրվել են Արցախի Հանրապետության, Հայաստանի, ՌԴ, ԱՄՆ, Ֆրանսիայի, Լիբանանի պարբերականներում։

«Ռեքվիեմ» եռանկարի և մի շարք լուսանկարների համար արժանացել է «Մարտիկ» թերթի և Պաշտպանության նախարարության մրցանակների։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Մարտի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:1957 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Վիգեն Գրիգորյան

**Վիգեն Սամվելի Գրիգորյան** ()` հայ ազատամարտիկ, ծնվել է ԼՂԻՄ Հադրութի շրջանի Տող գյուղում։ Եղել է Արցախյան պատերազմի ակտիվ մասնակիցներից։ Մասնակցության դերը հատկապես կարևոր է իր շրջանում կատարած գործունեության առումով։

## Կենսագրություն
1972 թվականին ավարտել է Բաքվի Լենինի անվան պետական մանկավարժական համալսարանը։ Դրանից հետո աշխատել է որպես հայոց լեզվի ուսուցիչ Տողի միջնակարգ դպրոցում։

1988 թ․ Արցախյան շարժման սկսելուց հետո նա եղել է Հադրութի շրջանի ամենաակտիվ գործիչներից մեկը։ Աշխատել է միացնել այդ շրջանը Արցախին։

1992 թ․ Վիգենը ստեղծում է "Վրեժ" ֆիդայական խմբակցությունը, որը մեծ դեր է կատարել Հադրութի և շրջակա շրջանների հայ բնակչության պաշտպանության գործում։

1992 թվականին ընտրվել է ԼՂՀ ՊՆ պատգամավոր։ Այդ ժամանակից ի վեր մինչ ողբերգական մահը նա կռվել է ադրբեջանական ուժերի դեմ։

1993 թ․ զոհվում է պայթյունի պատճառով։

## Պարգևներ
Նրան հետմահու շնորհվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» II աստիճանի շքանշան։

## Հետաքրքիր փաստեր: Պատերազմի տարիներին հանդիպել է [[Մոնթե Մելքոնյան]]ի հետ, և նրանք սկսել են հետագա գործողությունների ծրագիր մշակել։ 2011 թ․ օգոստոսի 8-ին հերոսի 60-ամյակի առիթով ԼՂՀ հարգել են Վիգեն Գրիգորյանի հիշատակը։

Կատեգորիա:1951 ծնունդներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 8 ծնունդներ
Ալաշկերտ կամավորական ջոկատ (Հրազդան)

**Ալաշկերտ**, կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1989 թվականին, Հրազդանում։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Տավուշի (Այգեպար), Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար) և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) շրջանների և Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Ա․ Հարությունյան։ Ջոկատից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ալաշկերտ կամավորական ջոկատ (Արտաշատ)

**Ալաշկերտ**, կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1990 թվականին Արտաշատ քաղաքում։ Ջոկատի առաջինը հրամանատարը եղել է Հայկ Սայադյանը։ 1990-1993 թվականներին ջոկատը կամ առանձին ազատամարտիկներ մասնակցել են Հայաստանի Հանրապետության Արարատի (Երասխ), Կապանի (Կապան, Դավիթ Բեկ), Եղեգնաձորի (Խաչիկ) և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի (Բուզլուխ), Լաչինի (Ղոչազ), Շուշիի (Քարինտակ), Մարտակերտի (Հակոբ Կամարի, Չլդրան, Դրմբոն), Ֆիզուլիի (Սեյիդահմեդլի) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Ն․ Հակոբյան։ Ջոկատից զոհվել է 5 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Զաուրմագ Բարաև

**Զաուրմագ Բարաև** (, ազգությամբ օս հայ ազատամարտիկ, եղել է տանկիստ։ Ունեցել է մայորի կոչում։

## Կենսագրություն
Կռվել է Հյուսիսային և Հարավային Օսիայում։ Մասնակցել է Արցախյան ազատամարտին, որի ժամանակ աչքի է ընկել նրանով, որ ոչնչացրել է ավելի քան քսան Հետևակի մարտական մեքենա։ Մականունն էր՝ *հակատանկ*։ Արցախյան պատերազմից հետո մեկնել է Բոսնիա և կռվել սերբերի կողմից (տես՝ Բոսնիական պատերազմ)։ Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական ծառայություն» մեդալով։

Կատեգորիա:Օս ազատամարտիկներ