Իմպուլսի վերահսկողության խանգարում

**Իմպուլսի վերահսկողության խանգարում (ԻՎԽ)**, հոգեբանական խանգարման տեսակ, որը բնորոշվում է իմպուլսիվությամբ, գայթակղությանը կամ չգիտակցված մղումներին դիմակայելու անկարողությամբ, ինչպես նաև առանց մտածել խոսելու հակումով։ Շատ հոգեբանական խանգարումներ բնորոշվում են իմպուլսիվ վարքագծով, այդ թվում՝ թմրամոլություն, վարքագծային կախվածություն, ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ, աուտիզմի սպեկտրի խանգարումներ, պտղի ալկոհոլային սպեկտրի ախտահարում, հակասոցիալական անձնային խանգարում, սահմանային անձնային խանգարում, վարքագծի խանգարում և որոշ տրամադրության խանգարումներ։

Ամերիկյան հոգեբուժության ասոցացիայի հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրության ձեռնարկի 5-րդ հրատարակությունը (անգլ․՝ *Diagnostic and statistical manual of mental disorders*, DSM-5), որը հրապարակվել է 2013 թվականին, ներառում է նոր գլուխ (որը չի եղել DSM-IV-TR-ում)՝ խանգարումներ, որոնք կապված են խոչընդոտ հանդիսացող, իմպուլսիվ գործողությունների և վարքի խանգարումների հետ, որոնք բնութագրվում են «էմոցիոնալ և վարքային ինքնակառավարման խնդիրներով»։ Իմպուլսիվությունը բնութագրվում է հինգ վարքային փուլերով․ իմպուլս, աճող լարվածություն, գործողություն կատարելուց ստացած հաճույք, դրա հետևանքով առաջացած թեթևացում և վերջում՝ մեղքի զգացում (որը կարող է լինել կամ չլինել)։

## Տեսակներ
Իմպուլսիվությամբ դրսևորվող խանգարումները, որոնք DSM-IV-TR-ի այլ կատեգորաներում չէին դասակարգվել, նույնպես ընդգրկվեցին «Այլ կատեգորիաներում չդասակարգված իմպուլսի վերահսկողության խանգարումներ» գլխում։ Տրիխոտիլոմանիան (մազերը պոկելու խանգարում) և մաշկը քերծելու խանգարումը DSM-5-ում տեղափոխվել են «Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումներ» գլուխ։ Բացի այդ, այս կատեգորիայում հատուկ չնշված այլ խանգարումներ հաճախ դասակարգվում են որպես իմպուլսիվ խանգարումներ։ Տերմիանաբանությունը DSM-V-ում փոխվել է՝ «Այլ կերպ չդասակարգված»-ից դառնալով «Այլ կատեգորիաներում չդասակարգված»։

### Սեքսուալ խանգարում
Սեքսուալ խանգարումը բնութագրվում է սեռական գործողությունների և մտքերի սուր հակումով։ Այս խանգարումը կարող է նաև հանգեցնել մի շարք հետևանքների անհատի կյանքում, այդ թվում՝ ռիսկային զուգընկերոջ ընտրություն, սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների բարձր հավանականություն, դեպրեսիա, ինչպես նաև ոչ ցանկալի հղիություն։ Խանգարման գաղտնիության պատճառով, դրա տարածվածությունը դեռևս ճշգրտորեն չի գնահատվել։ Այնուամենայնիվ, 1990-ականների սկզբին Միացյալ Նահանգներում իրականացված հետազոտությունը գնահատեց տարածվածությունը 5-6%-ի սահմաններում ԱՄՆ բնակչության շրջանում, և տղամարդկանց մոտ այն ավելի բարձր էր, քան կանանց։

### Համացանցից կախվածություն
Համացանցից կախվածությունը միայն վերջերս է սկսել ուսումնասիրվել և ներառվել է ՀՄԴ դասակարգման մեջ։ Այն բնութագրվում է համացանցի չափազանց շատ և վնասակար օգտագործմամբ, որը հաճախ հանգեցնում է ժամանակի ավելի շատ կորստի նամակագրության, կայքերի օգտագործման, խաաղադրույքների, գնումների կամ պոռնոգրաֆիա նայելու պատճառով։ Համացանցի չափազանց շատ ու վնասակար օգտագործումը գրանցվել է բոլոր տարիքային, սոցիալական, տնտեսական և կրթական խմբերում։ Թեև սկզբում համարվում էր, որ այս խանգարումը հիմնականում հանդիպում է տղամարդկանց շրջանում, աճող ցուցանիշներ են նկատվել նաև կանանց մոտ։ Այնուամենայնիվ, այս խանգարման տարածվածությունը հասկանալու համար դեռևս համաճարակաբանական ուսումնասիրություն չի իրականացվել։

### Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը
Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը բնորոշվում է գնումներ կատարելու հաճախակի, անհաղթահարելի ցանկությամբ, նույնիսկ եթե դրանք անհրաժեշտ չեն կամ անհասանելի են։ ԱՄՆ-ում այս խանգարման տարածվածությունը գնահատվել է մեծահասակների ընդհանուր բնակչության 2-8%-ի մակարդակում, որոնցից 80-95%-ը կազմում են կանայք։ Այն սովորաբար արտահայտվում է դեռահաության վերջին տարիներին կամ երիտասարդ տարիքում և հիմնականում քրոնիկ բնույթ է կրում։

### Հրդիգամոլություն
Հրդիգամոլությունը բնորոշվում է անընդհատ հրդեհներ առաջացնելու հանկարծակի ցանկությամբ։ Այս խանգարմանը բնորոշ առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ տվյալ ուղղությամբ կատարվող հետազոտությունները բնականաբար սահմանափակ են։ Այնուամենայնիվ, երեխաների և դեռահասների շրջանում հրդիգամոլության վերաբերյալ անցկացված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դրա տարածվածությունը ԱՄՆ-ում կազմում է 2․4-ից 3․5%։ Բացի այդ, նկատել են, որ հրդիգամոլության դեպքերը ավելի հաճախ հանդիպում են տղաների շրջանում, քան նույն տարիքի աղջիկների։

### Պարբերական պայթյունավտանգ խանգարում
Պարբերական պայթյունավտանգ խանգարումը կլինիկական վիճակ է, որը բնորոշվում է պարբերական ագրեսիվ պոռթկումներով, որոնք չեն համապատասխանում առկա սթրեսային գործոններին։ Նախորդ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կլինիկական միջավայրում տարածվածության մակարդակը կազմում է 1-2%, սակայն 2004 թվականին Կոկարոյի և նրա գործընկերների կատարած հետազոտությունը ցույց է տվել, որ կյանքի ընթացքում տարածվածությունը կազմում է 11․1%, իսկ մեկամսյա տարածվածությունը 3․2%, ինչը հիմնված է միջին թվով անհատների նմուշի վրա (253 անհատի հաշվով)։ Հետազոտության հիման վրա Կոկարոն և նրա գործընկերները եկան այն եզրակացությանը, որ ԱՄՆ-ում 1․4 միլիոն մարդ ունի այս խանգարումը, իսկ 10 միլիոնը, կյանքի ընթացքում ունեցել է այն։

### Կլեպտոմանիա
Կլեպտոմանիան բնութագրվում է հաճույքի համար գողություն կատարելու հիվանդագին ցանկությամբ։ ԱՄՆ-ում կլեպտոմանիայի տարածվածությունն անհայտ է, սակայն ըստ ուսումնասիրությունների այն հանդիպում է 1000 մարդուց 6-ի մոտ։ Կլեպտոմանիան նաև համարվում է ԱՄՆ-ում խանութների տարեկան գողության դեպքերի 5%-ի պատճառ։ Սրանից կարող ենք եզրակացնել, որ ԱՄՆ-ում տարեկան 100,000 ձերբակալություն է իրականացվում կլեպտոմանիկ վարքագծի պատճառով։

## Ախտանշաններ
Իմպուլսի վերահսկողության խանգարման ախտանշանները կարող են տարբեր լինել կախված անձանց տարիքից, իմպուլսի վերահսկողության խանգարման տեսակից, բնակության միջավայրից և սեռական պատանելությունից։

### Համակցված հիվանդություններ
Պարկինսոնի հիվանդության հետագա փուլերի բարդությունները կարող են արտահայտվել իմպուլսի վերահսկողության տարբեր խանգարումներով, այդ թվում՝ սնվելու, գնումներ կատարելու, խաղամոլության, սեռական վարքի և դրա հետ կապված այլ վարքագծերի խանգարումներով (կրկնվող վարքագիծ, հոբբիզմ և աննպատակ թափառել)։ Իմպուլսի վերահսկողության խանգարումների հաճախականության ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Պարկինսոնի հիվանդությամբ տառապողների 13․6-36․0%-ը ունեն առնվազն մեկ ԻՎԽ։ Պաթոլոգիկ խաղամոլությունը և անձի խանգարումները հաճախ միասին են հանդիպում, և ենթադրվում է, որ սա մասամբ կապված է նրանց ընդհանուր «գենետիկ խոցելիության» հետ։ Իմպուլսների վերահսկողության խանգարումների ժառանգականության աստիճանը նման է այլ հոգեբուժական խանգարումների, ինչպես, օրինակ, թմրամոլության ժառանգականության աստիճանին։ ԻՎԽ-ի զարգացման մեջ նույնպես հայտնաբերվել է ժառանգական գործոն, ինչպես թմրամոլության դեպքում։ Բնակչության շրջանում ենթակլինիկական պաթոլոգիկ խաղամոլության ռիսկը պայմանավորված է ալկոհոլային կախվածության ռիսկով, որի շուրջ 12-20%-ը վերագրվում է ժառանգական գործոնին, իսկ 3-8%-ը՝ շրջակա միջավայրի ազդեցությանը։ Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի և իմպուլսի վերահսկողության խանգարման միջև կա համակցվածության բաձր մակարդակ։

## Կառուցվածք
Ստրիատումի դիսֆունկցիան կարող է հանդիսանալ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման(ՕԿԽ), իմպուլսի վերահսկողության խանգարման և թմրամոլության միջև կապը։ Հետազոտությունների համաձայն՝ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման հետագա փուլերում «իմպուլսիվությունը» պայմանավորված է ստորին ստրիատալ շրջանի պրոգրեսիվ դիսֆունկցիայով։ ԻՎԽ-ի և ՕԿԽ-ի դեպքում վերին ստրիատալ շրջանի դիսֆունկցիայի վատթարացումն ուժեղացնում է «ԻՎԽ-ի և ՕԿԽ-ի նշանները, որոնք առաջանում են կախվածություններից»։ Իսկզբանե ՕԿԽ-ն և ԻՎԽ-ն դիտվել են որպես երկու շատ տարբեր խանգարումներ․ առաջինը սովորաբար առաջանում է վնասից խուսափելու ցանկությունից, մինչդեռ երկրորդը՝ «պարգևներ ստանալու մոլուցքից»։ Այնուամենայնիվ, կան որոշ նշաններ, որոնք ընդհանուր են երկու դեպքում էլ, օրինակ՝ կախվածություններ՝ ԻՎԽ-ով տառապողների, և պարգևներ ստանալու մոլուցք (օրինակ՝ առարկաներ կուտակելը)՝ ՕԿԽ-ով տառապողների մոտ։

## Բուժում
ԻՎԽ-ն ունի բուժման երկու տարբերակ՝ հոգեսոցիոլական և դեղաբուժական։ Բուժման մեթոդաբանությունը կախված է համակցված հիվանդությունների առկայությունից։

### Դեղորայք
Պաթոլոգիկ խաղամոլության դեպքում, ֆլուվոքսամինի հետ միասին, կլոմիպրամինը ապացուցել է իր արդյունավետությունը՝ նվազեցնելով խաղամոլության հետ կապված խնդիրները մինչև 90%-ով։ Մինչդեռ տրիխոտիլոմանիայի դեպքում կլոմիպրամինի կիրառությունը կրկին համարվել է արդյունավետ, իսկ ֆլուոքսետինը հետևողական դրական արդյունքներ չի գրանցել։ Ֆլուոքսետինը, սակայն, դրական արդյունքներ է գրանցել պաթոլոգիական մաշկի քերծման խանգարման բուժման մեջ, թեև այս տեղեկությունը հաստատելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ հետազոտություններ։ Ֆլուոքսետինը արդյունավետ է համարվել նաև պարբերական պայթյունավտանգ խանգարման բուժման մեջ և ցույց է տվել նշանակալի արդյունքներ՝ նվազեցնելով իմպուլսիվ ագրեսիայի և գրգռվածության ինտենսիվությունն ու հաճախականությունը 14 շաբաթ տևած կրկնակի կույր հետազոտության ընթացքում, որին մասնակցել է 100 մարդ՝ պատահական ընտրության սկզբունքով։ Չնայած իմպուլսիվ ագրեսիայի զգալի նվազմանը բազային մակարդակից, հետազոտության ավարտին միայն 44%-ը այն մասնակիցների, ովքեր արձագանքել են ֆլուոքսետինին, և 29%-ը ֆլուոքսետին ընդունած բոլոր մասակիցների, համարվեցին լիակատար ապաքինված։ Պարոքսետինը ցույց է տվել որոշակի արդյունավետություն, չնայած արդյունքները երբեմն անկայուն են։ Մյուս դողամիջոցը՝ էսցիտալոպրամը, ցույց է տվել պաթոլոգիկ խաղամոլությամբ տառապող անձանց վիճակի բարելավում՝ հուզական վիճակի խանգարման ախտանիշներով։ Արդյունքները ենթադրում են, որ չնայած սերոտոնինի հետզավթման սելեկտիվ ինհիբիտորները(ՍՀԶՍԻ) ցույց են տվել դրական արդյունք պաթոլոգիկ խաղամոլության բուժման մեջ, ՍՀԶՍԻ-ների օգտագործմամբ ստացվել են անկայուն արդյունքներ, ինչը կարող է վկայել իմպուլսի վերահսկողության խանգարման սպեկտրում նյարդաբանական հեթերոգենություն։

### Հոգեսոցիալական
Իմպուլսի վերահսկողության խանգարումների բուժման հոգեսոցիալական մոտեցումը ներառում է կոգնիտիվ-վարքային թերապիան, որը դրական արդյունքներ է գրանցել պաթոլոգիկ խաղամոլության և սեռական կախվածության հաղթահարման գործում։ Ըստ ընդունված կարծիքի, կոգնիտիվ-վարքային թերապիաները համարվում են արդյունավետ միջամտության մոդել։

; Հրդիգամոլություն
: Չափահասների շրջանում հրդիգամոլության վերահսկումը ավելի դժվար է համագործակցության պակասի պատճառով, սակայն կոգնիտիվ-վարքային թերապիան արդյունավետ է հրդիգամոլութամբ տառապող երեխաների բուժման գործում։ (Frey 2001)
; Պարբերական պայթյունավտանգ խանգարում
: Բուժման բազմաթիվ այլ մոթոդների հետ միասին, կոգնիտիվ-վարքային թերապիան ևս դրական արդյունքներ է ցույց տվել պարբերական պայթյունավանգ խանգարման դեպքում։ Կոգնիտիվ ռելաքսացիայի և հաղթահարման հմտությունների թերապիան (անգլ․՝ Cognitive Relaxation and Coping Skills Therapy) բաղկացած է 12 սեսսիայից, որոնք սկսվում են ռելաքսացիայի մարզումով, շարունակվում կոգնիտիվ վերակառուցմամբ և ավարտվում էքսպոզիցիոն թերապիայով։ Հետագայում ուշադրությունը կենտրոնացվում է ագրեսիվ իմպուլսներին դիմակայելու և այլ կանխարգելիչ միջոցներ ձեռնարկելու վրա։
; Կլեպտոմանիա
: Կլեպտոմանիայի դեպքում կիրառվող կոգնիտիվ-վարքային տեխնիկաները ներառում են թաքնված զգայունացում, պատկերային զգայազրկում, համակարգված զգայազրկում, ավերսիվ թերապիա, ռելաքսացիայի մարզում և «այլընտրանքային բավարարման մեթոդներ»։
; Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը

Չնայած կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարումը դասվում է իմպուլսի վերահսկողության խանգարման կատեգորիային (DSM-IV-TR-ում «Այլ կերպ չդասակարգված»), որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ այն ունի հիմնական առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշ են իմպուլսի վերահսկողության խանգարումներին, դրանք են՝ նախորդող լարվածություն, դժվար հաղթահարելի մղումներ և գործողությունից հետո զգացվող թեթևություն կամ հաճույք։ Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարուման դեպքում կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի արդյունավետությունը դեռևս ամբողջությամբ չի որոշվել, սակայն բուժման տարածված տեխնիկաները ներառում են էքսպոզիցիան և արձագանքի կանխարգելումը, ռեցիդիվի կանխարգելումը, կոգնիտիվ վերակառուցումը, թաքնված զգայունացումը և ստիմուլների վերահսկումը։

## Ծանոթագրություններ


## Լրացուցիչ գրականություն