Ֆիլիպինյան կոկորդիլոս

**Ֆիլիպինյան կոկորդիլոս** կամ **Մինդորական կոկորդիլոս** (), կոկորդիլոսների կարգի ներկայացուցիչ։ Բացառապես բնակվում է Ֆիլիպիններում։ Վաղ ժամանակներում համարվել է Նորգվինեական կոկորդիլոսի ենթատեսակ։ Բայց ներկայումս համարվում է առանձին տեսակ։ Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսը կոչվում է նաև Մինդորական կոկորդիլոս, որը կապված է Մինդորո կղզու (Ֆիլիպինյան կղզեխմբի 7-րդ ամենամեծ կղզի) անվան հետ։

Բնակվում է փոքր լճակներում, մեծ գետերի վտակներում, ճահճուտներում։

Որոշ աղբյուրների համաձայն Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսը կարող է ապրել մինչև հարյուր տարի։

## Պատմություն
Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսի գիտական նկարագրությունը տրվել է 1935 թվականին ամերիկացի հայտնի կենդանաբան-հերպետոլոգ (հերպետոլոգիա՝ ), սողունների, ամֆիբիաների և միջատների փորձագետ Կառլ Շմիդ Պետերսոնը ()։ Սովորաբար գիտական աշխատություններում այս կենդանուն նշում են «Ֆիլիպինյան կոկորդիլոս» անունով, բայց երբեմն օգտագործում են նաև այլ անվանումներ՝ «Մինդորական կոկորդիլոս», «Ֆիլիպինյան քաղցրահամ ջրաբնակ կոկորդիլոս»։

## Նկարագիր
### Արտաքին տեսք
մինի|ձախից|Գլխի կառուցվածք
մինի|ձախից
Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսը փոքրամարմին կոկորդիլոս է։ Արուները հազվադեպ են հասնում 3 մետրի։ Էգերն ակնհայտորեն փոքր են արուներից։ Ռեկորդային ցուցանիշ է համարվում 310 մ երկարությունն ու 40 կգ քաշը։ Հասուն կոկորդիլոսի երկարությունը 1,5 մ է, իսկ քաշը՝ 15 կգ։

Մարմինը բաց ոսկեգույն–դարչնագույն է, փորի հատվածում ավելի բաց երանգավորում ունի։ Մարմնի և պոչի վրա սովորաբար բացակայում են մուգ գունավորումն ու սև գծերը։ Տարիքի հետ կապված կենդանին դառնում է մուգ և միատոն, ձեռք է բերում գորշ գունավորում։ Կենդանու մեջքը պատված է ամուր զրահով։ Այդպես կարողանում է պաշտպանվել «թշնամիներից»։ Ունի 66-68 ատամ։

Արտաքին տեսքով շատ նման է *Crocodylus porosus* տեսակի կոկորդիլոսին, որի հետ հաճախ են շփոթում։ Դունչը երկար է։ Նման է նաև Նորգվինեական կոկորդիլոսին։

### Վարք
Այս կոկորդիլոսը մշտապես տաքանում է արևի տակ, իսկ եթե սկսում է շատ շոգել, ապա բացում է բերանը, որպեսզի ազատվի մարմնում կուտակված ավելորդ ջերմությունից։ Որս անելիս լողում է ջրի մակերեսին մոտ՝ դուրս հանած միայն ականջները, աչքերը։ Մենակյաց կենդանի է։ Վարում է գիշերային կենսակերպ, իսկ ցերեկը թաքնվում է իր ապաստարանում։

Մարդկանց վրա հարձակման դեպքեր արձանագրված չեն։ Ենթադրվում է, որ փոքրամարմին առանձնյակները մարդու կյանքի համար վտանգ չեն ներկայացնում։

## Բնական արեալ
մինի|ձախից|Բնական արեալը նշված է կապույտով
Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսը Ֆիլիպինների էնդեմիկ կենդանի է։ Զբաղեցնում է կղզու ողջ տարածքը։ Բնակվում է Լուսոն, Մինդանաո, Մինդորո, Բուսուանգա (), Նեգրոս, Սամար (*Samar*), Ջոլո և Մասբատ կղզիներում, Սուլու կղզեխմբի Խոլո կղզում։ Դա նրանց պատմական արեալն է։ Սակայն վերջին հետազոտությունների համաձայն Ջոլո, Լուսոն, Մասբատ և Սամարա կղզիներից այս կենդանատեսակը վերացել է։

Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսի բնական արեալը ներկայումս հաճախ համընկնում է *Crocodylus porosus* տեսակի կոկորդիլոսի արեալի հետ։ Այս երկու տեսակների արտաքին նմանության և միևնույն արեալի հետ կապված, տեղացիները շփոթում են նրանց։ Այս փաստը, անկասկած, հանգեցնում է նրան, որ տեղաբնիկները սպանում են ֆիլիպինյան կոկորդիլոսներին՝ կարծելով թե *Crocodylus porosus* տեսակն է. վերջինս հայտնի է իր ագրեսիվ վարքով և մարդկանց է ուտում։

Կենդանու թվաքանակը Ֆիլիպինների ողջ տարածքում նվազել է։ Վաղ ժամանակներում նրանդ տարածված են եղել մեծ թվով և ողջ կղզում։ Դեռևս ադյունավետ միջոցառումներ չեն տարվում տեսակի պահպանության համար։

## Սնունդ
Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսի կերակրացանկի հիմնական բաղադրիչներ են կազմում ջրային անողնաշարավորները, ձկները, ամֆիբիաները։ Երբեմն ջրլող թռչուններ է որսում։ Սնվում է նաև սողուններով, փափկամարմիններով, թրթուրներով, խեցգետնակերպերով։ Ցամաքաբնակ ոչ մեծ կենդանիներ, որոնք անզգուշաբար մոտենում են ջրին, որտեղ թաքնված է կոկորդիլոսը, դառնում են զոհ։

## Բազմացում
Բազմացման սեզոնը համընկնում է անձրևային եղանակների հետ։ Զուգավորումից հետո էգը ոչ մեծ չափերի բույն է կառուցում, որի երկարությունը 1,5 մ է, իսկ բարձրությունը՝ 0,5 մ, որտեղ ձվադրում է 7-20 ձու։ Ավելի հաճախ ձվադրում է մինչև 15 ձու։ Էգը պաշտպանում է բույնը գազաններից ինկուբացիայի ողջ ընթացքում, որը տևում է 85 օր՝ 3 ամսից մի փոքր քիչ։ Օգնում է ձագերին ձվերից դուրս գալ, բայց հետագա խնամքի գործով չի զբաղվում։ Ձագերի մահացության մակարդակը շատ բարձր է և միայն 1-2 % առանձնյակներն են հասնում հասունացման փուլի։

Բնադրման աշխատանքներն սկսվում են չորային եղանակին։ Անազատության մեջ էգերը ձվադրում են 3 անգամ՝ ապրիլ-հուլիս ամիսներին։ Ձվերի չափը 6,1-7,2 X X 3,6-4,2 սմ։ Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսի էգը բույնը կառուցում է տարատեսակ բույսերից և տիղմից։

## Կարգավիճակ
Գտնվում է ոչնչացման եզրին։ Ընդհանուր թվաքանակը բոլոր պոպուլացիաներում գնահատվում է 500-1000 առանձնյակ։ Թվաքանակի նվազումը կախված է բազմաթիվ դրդապատճառներով։ Հետևողական հսկողություն սահմանված չէ։ Տեղացիները զբոսաշրջիկներին վաճառում են որպես հուշանվերներ։ Կղզում իրականացվում է ֆիլիպինյան կոկորդիլոսի որս, հաճախ սպանում են՝ կարծելով թե վտանգավոր է մարդու կյանքի համար։

Ներկայումս Ֆիլիպիններում իրականացվում է մի ծրագիր, որն ուղղված է այս կենդանատեսակի պահպանմանը։ Փորձում են կասեցնել ոչնչացման եզրին գտնվող կենդանու թվաքանակի նվազումը։

Կենդանին գտնվում է կրիտիկական կարգավիճակում։ Տեսակը ներառված է պահպանվող տեսակների ցանկում, Կարմիր գրքում (IUCN)։ 1992 թվականին պոպուլացիան կազմել է 1000 առանձնյակ։ 1995 թվականին այս գնահատականը վերանայվել է և ըստ այդմ կազմում է 100 առանձնյակ։ Ձվերից նոր դուրս եկած և դեռևս անհասուն կենդանիներին չեն ընդգրկել ցանկում, քանի որ նրանց ապրելու հավանականությունը ցածր։ Ներկայումս հաշվվում է առավելագույնը 200 առանձնյակ։

Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսը արեալի փոփոխության հետ կապված, տեղաբնակների վատ վերաբերմունքի պատճառով գտնվում է անհետացման եզրին։

Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսի պոպուլացիան սկսել է պակասել Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1987 թվականին Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսներին ներառեցին *Palawan* բնապահպանական կենտրոնում՝ թվաքանակի կարգավորման և ավելացման համար։ Ներկայումս այնտեղ բնակվում են 800 առանձնյակ։
 
Ոչ պակաս կարևոր է նաև այն փաստը, որ տեղաբնիկները համատարած ոչնչացնում են այս ոչ ագրեսիվ կոկորդիլոսներին՝ նմանեցնելով նրանց ագրեսիվ վարքով մարդակեր կենդանատեսակի՝ *Crocodylus porosus* կոկորդիլոսի հետ։ Ներկայումս Ֆիլիպինյան կոկորդիլոսները պաշտպանվում են օրենքով՝ խիստ պատժվելով։ Տուգանքը, որը սահմանվում է օրենքով, մոտավորապես 2500 ԱՄՆ դոլար է։

Թվաքանակի նվազման վրա իր ազդդեցությունն է թողել կենդանու կաշվի և մսի համար սպանդը։ Բնական կերի պակասը ևս ազդում է պոպուլացիայի վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էնդեմիկ կենդանիներ
Կատեգորիա:Կոկորդիլոսներ