Տրիզմ

**Տրիզմ,** բերանի բացման սահմանափակում։ Սկզբում տերմինը օգտագործվել է փայտացման ախտանիշները նկարագրելու ժամանակ։ Տրիզմը կարող է առաջանալ տարբեր պատճառներից, հիմնականում առաջանում է ծամիչ մկանների սպազմի հետևանքով։ Տրիզմը լինում է ժամանակավոր և մշտական։ Ավելի հաճախ հանդիպում է ժամանակավոր տրիզմը։ Բերանի բացման սահմանափակման հետևանքով կարող է խանգարվել ուտելը, խոսելը, բերանի խոռոչի հիգիենայի պահպանումը։ Տրիզմի ժամանակ մեծանում է նաև ասֆիքսիայի առաջացման ռիսկը։ Որոշ դեպքերում հնարավոր է դեմքի ձևախախտում։ Տրիզմը ուղեկցվում է տագնապով և ցավերով։ Ներբերանային բոլոր բուժական միջոցառումների իրականացումը դժվարանում է, երբեմն՝ դառնում անհնարին։

## Սահմանում
Տրիզմը սահմանվում է որպես բերանի բացման սահմանափակում՝ մկանային սպազմի հետևանքով, այնուամենայնիվ, այն կարող է առաջանալ նաև այլ պատճառներից։ Տրիզմի մեկ այլ սահմանումը պարզապես ծնոտի շարժման սահմանափակումն է։ Պատմականորեն «lockjaw» (ծնոտի կողպում) տերմինը երբեմն օգտագործվել է որպես համանիշ և՛ տրիզմի, և՛ տետանուսի համար։

Բերանի բացման նորմալ տիրույթը տատանվում է 35-ից 45 մմ։ Տղամարդիկ սովորաբար ունեն մի փոքր ավելի մեծ բացման տիրույթ, քան կանայք (40-60 մմ, միջինը՝ 50 մմ)։ Նորմալ կողմնային շարժումը 8-12 մմ է, իսկ դեպի առաջ շարժումը՝ մոտավորապես 10 մմ։ Թեթև տրիզմի ժամանակ լինում է 20-30 մմ միջկտրիչային հեռավորություն, միջինի դեպքում՝ 10-20 մմ, իսկ ծանրի դեպքում՝ 10 մմ-ից փոքր։

Տրիզմ բառը ծագել է հունարեն trigmos/trismos բառից, որը նշանակում է «ճիչ, ատամների կրճտացում, խրթխրթոց»։

## Տարբերակիչ ախտորոշում
Տրիզմի պատճառները լինում են ներհոդային և արտահոդային (տես աղյուսակը)։

### Հոդային խնդիրներ
#### Անկիլոզ
* Ոսկրային անկիլոզը կարող է առաջանալ տարբեր վնասվածքներից, վարակներից, հոդագլխիկի վնասվածքներից հետո երկար անշարժացումից։
** Բուժում․ ոսկրային անկիլոզի բուժման համար օգտագործվում է մի քանի վիրաբուժական եղանակ, օրինակ՝ բաց արթրոպլաստիկա։
** Ֆիբրոզ անկիլոզը սովորաբար առաջանում է վնասվածներից և վարակներից։
*** Բուժումը ներառում է տարբեր սարքավորումների օգտագործում և ֆիզիոթերապիա։

#### Արթրիտ սինովիտ
#### Հոդային սկավառակի ախտաբանություն

### Արտահոդային խնդիրներ
#### Վարակ
* Օդոնտոգեն
** Կակղանաբորբ
** Պերիօդոնտիտ
** Պերիկորոնիտ
* Ոչ օդոնտոգեն
** Հարնշիկային աբսցես
** Փայտացում
** Մենինգիտ
** Ուղեղի աբսցես
** Հարականջային աբսցես
* Ծամող մկանների և կողմնային ըմպանային շրջաններում վարակի ներթափանցում։ Եթե այս վարակները չեն վերահսկվում, ապա կարող են տարածվել գլխի և պարանոցի տարբեր շրջաններ և հանգեցնել լուրջ բարդությունների, ինչպիսիք են պարանոցային ցելյուլիտը կամ մեդիաստինիտը։ 
** Բուժում․ հակաբիոտիկային թերապիա, վիրահատություններ ըստ ցուցումների։
* Փայտացման հարուցիչ *Clostridium tetani*-ն արտազատում է տետանոսպազմին թունանյութը, որն առաջացնում է մկանների սպազմ։
** Բուժում․ առաջնային իմունիզացիա

#### Ատամների բուժում
* Ստոմատոլոգիական պրակտիկայում տրիզմը դրսևորվում է ծնոտը բացելու դժվարությամբ: Տրիզմը Ժամանակավոր է, որը սովորաբար տևում է ոչ ավելի, քան երկու շաբաթ: Ատամնաբուժական տրիզմը առաջանում է ծամող մկանների վնասման արդյունքում, օրինակ ՝ բերանը երկար ժամանակ բաց պահելիս կամ ասեղը մկանի մեջով անցնելիս։ Ստործնոտային անզգայացման ժամանակ սովորաբար վնասում են միջին թևակերպային մկանը կամ այտի մկանները։
* Բերանի վիրաբուժական միջամտությունները, օրինակ՝ ստորին մոլարների հեռացումը, կարող են առաջացնել տրիզմ կա՛մ ծամիչ մկանների բորբոքում, կա՛մ ՔՍԾՀ-ի (քունքստործնոտային հոդի) վնասում։
* Ներարկման ժամանակ հնարավոր է կոտրել ասեղները, որոնց վնասված հյուսվածքներից դուրս բերելու ժամանակ կարող է առաջանալ պարէսթեզիա, տրիզմ և պարեզ։
** Բուժում՝ սուր փուլում.
*** Ջերմային թերապիա
*** Ցավազրկողներ
*** Փափուկ սնունդ
*** Մկանային թուլացուցիչներ (ռելաքսանտներ)
*** Սուր փուլի ավարտից հետո խորհուրդ է տրվում իրականացնել ֆիզիոթերապևտիկ բուժում։

#### Վնասվածք
Ստորին ծնոտի և այտային աղեղի կոտրվածքներ։ Բուժում՝ կոտրվածքի վերականգնում, օտար մարմինների հեռացում՝ զուգակցված հակաբիոտիկային բուժումով։

#### ՔՍԾՀ-ի խնդիրներ
* Արտապատիճային խնդիրներ՝ Մկանափակեղային ցավային համախտանիշ
* Ներպատիճային խնդիրներ՝ Հոդային սկավառակի տեղաշարժ, հոդաբորբ, ֆիբրոզ
**Ուռուցքներ և բերանի խոռոչի խնամք**

Հազվադեպ, տրիզմը առաջանում է քիթըմպանային կամ ենթաքունքային ուռուցքային գոյացությունների հետևանքով։ Բերանի խոռոչի նախաքաղցկեղային հիվանդություններից ենթալորձաթաղանթային ֆիբրոզը (OSMF) նույնպես կարող է առաջացնել տրիզմ։

**Դեղորայքային տրիզմ**

Սուկցինիլխոլինները, ֆենոթիազինները և եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները որպես կողմնակի ազդեցություն կարող են առաջացնել տրիզմ։ Տրիզմը կարող է առաջանալ նաև որպես մետոկլոպրամիդի, ֆենոթիազինների և այլ դեղամիջոցների արտաբրգային կողմնակի էֆեկտ։

**Ռադիոթերապիա և քիմիաթերապիա**

* Ռադիոթերապիայի բարդություններ՝
** Օստեոռադիոնեկրոզը կարող է հանգեցնել ցավի, տրիզմի, թարախահոսության առաջացման։
** Երբ ծամիչ մկանները գտնվում են ռադիացիայի դաշտում, տեղի է ունենում ֆիբրոզացում և արդյունքում՝ բերանի բացման սահմանափակում։
* Քիմիաթերապիայի բարդություններ՝
** Բերանի լորձաթաղանթային բջիջներն ունեն աճի բարձր տեմպ և խոցելի են քիմիաթերապիայի թունավոր ազդեցությունների նկատմամբ, ինչը հանգեցնում է ստոմատիտի առաջացման։

**Ծննդյան և զարգացման պատճառներ**

* Ստորին ծնոտի պսակաձև ելունի հիպերտրոֆիան խանգարում է ՔՍԾՀ-ի բնականոն աշխատանքը։
** Բուժում՝ կորոնոիդէկտոմիա
* Տրիզմ-պսևդոկամպտոդակտիլիայի համախտանիշը ձեռքի, ոտքի և բերանի անոմալիաների և տրիզմի հազվադեպ համակցություն է։

**Այլ խանգարումներ**

* Ֆունկցիոնալ խանգարումներ (նեյրո-հոգեբանական)՝ հուզական սթրեսը կարող է առաջացնել տրիզմ։ 
* Սկլերոդերմիան բնութագրվում է դեմքի շրջանը ներառող մաշկի այտուցով և կարծրացմամբ, կարող է առաջացնել տրիզմ։

**Տարածված պատճառներ**

* Պերիկորոնիտը տրիզմի ամենատարածված պատճառն է։
* Ծամիչ մկանների բորբոքումը հաճախ հանդիպում է ստորին ծնոտի երրորդ մոլարների (ստորին իմաստության ատամներ) վիրաբուժական հեռացումից հետո։ Սովորաբար բուժվում է ինքնուրույն 10-14 օրվա ընթացքում, այդ ընթացքում ուտելը և բերանի հիգիենան խաթարվում են։ Ջերմային թերապիայի կիրառումը (օրինակ՝ տաք աղի լուծույթ ներբերանային) կարող է օգնել՝ նվազեցնելով հիվանդության ծանրությունը և տևողությունը։
* Հարնշիկային աբսցես՝ տոնզիլիտի բարդություն, որը սովորաբար դրսևորվում է կոկորդի ցավով, դիսֆագիայով (կլման դժվարություն), տենդով և ձայնի փոփոխությամբ։
* ՔՍԾՀ-ի դիսֆունկցիա
* Ենթալորձաթաղանթային ֆիբրոզ
* Այտային աղեղի կոտրվածք
* Օրալ սեքս

**Այլ պատճառներ**

* Սուր օստեոմիելիտ
* ՔՍԾՀ-ի անկիլոզ (ֆիբրոզ կամ ոսկրային)
* Հոդագլխիկի կոտրվածք կամ այլ վնասվածք
* Գոշեի հիվանդություն
* Հսկա բջջային արտերիտ
* Սիմպատոմիմետիկ դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են ամֆետամին, մեթամֆետամին, MDA, MDMA, MDEA, մեթիլֆենիդատ, էթիլֆենիդատ և այլն։
* Վարակ
* Տեղային անզգայացում (ներարկումներ ստորքունքային փոսի մեջ)
* Ասեղի ներթափանցում միջային թևակերպային մկանի մեջ
* Բերանի ենթալորձաթաղանթային ֆիբրոզ
* Ռադիացիոն թերապիա գլխի և պարանոցի շրջանում
* Փայտացում, որը նաև կոչվում է «ծնոտի կողպում»
* Չարորակ հիպերթերմիա
* Մալարիա
* Նեյրոլեպտիկ դեղամիջոցների կողմնակի ազդեցություն
* Չարորակ արտաքին օտիտ
* Խոզուկ
* Հետկերակրափողային կամ հարկերակրափողային աբսցես
* Էպիլեպտիկ նոպա
* Կաթված
* Ատամնացավ

## Ախտորոշում
Ռենտգեն ախտորոշման և համակարգչային շերտագրության միջոցով հնարավոր է հայտնաբերել ներհոդային վնասվածքները և տեղաշարժերը։

## Բուժում
Բուժումը ենթադրում է տրիզմի հիմքում ընկած հիվանդության բուժում ֆիզիոթերապիայի և պասիվ շարժական սարքավորումների միջոցով: Բացի այդ, կարող են օգտագործվել ցավազրկողներ (NSAIDs), մկանային ռելաքսանտներ։

## Պատմություն
Պատմականորեն տրիզմ տերմինը օգտագործվել է փայտացման վաղ ախտանիշները նկարագրելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ախտանիշներ
Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Բերանի խոռոչի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Էպիլեպսիա
Կատեգորիա:Հենաշարժիչ համակարգ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ