Սոֆյա Ռուսովա

**Սոֆյա Ռուսովա** (ի ծնե՝ **Լինդֆորս**, ), ուկրաինացի մանկավարժ, արձակագիր, գրականագետ և հասարակական գործիչ, ուկրաինացի կանանց շարժման ռահվիրաներից մեկը։ Օրիորդական ազգանունը Լինդֆորս է։

Ալեքսանդր Ռուսովի կինն է, Յուրի և Միխայիլ Ռուսովների մայրը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է ֆրանս-շվեդական ընտանիքում, գեներալ Ֆեոդոր Լինդֆորսի դուստրը։ 9 տարեկանից ապրել է Կիևում, որտեղ ավարտել է Ֆունդուկլեևյան վարժարանը և մտել Լիսենկո-Սթարիցկի ուկրաինական հայրենասիրական միջավայր։

1871 թվականից ի վեր, իր քրոջ՝ Մարիայի հետ, Կիևում առաջին մանկապարտեզն ու արտադպրոցական կրթությունը վարել է մեծահասակների համար։

1874-1876 թվականներին Սանկտ Պետերբուրգում եղել է Ուկրաինայի հայրենակցական միության անդամ։ Օգնում էր ամուսնուն պատրաստել Տարաս Շևչենկոյի ամբողջական Կոբզարը Պրահայում 1876 թվականին հրատարակվելու համար։

Հետագայում Բորզնիի մերձակա ագարակում աշխատել է որպես պովիտուխ և վարել մշակութային-լուսավորչական աշխատանք։ 1879 թվականից դասավանդել է Օլեշնում։

Ռուս հեղափոխական շրջանակների հետ կապերի համար ձերբակալվել է 1881 թվականին և այդ ժամանակվանից մշտապես եղել է ոստիկանների հսկողության տակ։ Հաճախ հետապնդվողը, փոխելով գտնվելու վայրը, բայց ամեն տեղ ընդգրկվում էր հասարակական աշխատանքի մեջ (Կիևի Գրոմադայում, Օդեսայի ուկրաինական գրոմադում, Խարկովի գրագիտության հասարակությունում, եղել է ուսուցիչների ազգային կոմիտեի նախագահ և այլն), կազմակերպել հանրային ժողովրդական ընթերցումներ, կազմակերպել գաղտնի դպրոցներ։ 1879-1883-ում ամուսնու հետ ապրել և աշխատել է Օդեսայում։ Օդեսայում կազմել են ուկրաինական գրականության կատալոգներ։ Բանտարկվել է Օդեսայում։

1909 թվականից, Ա. Ժակուլինայի Բարձրագույն կանանց դասընթացների և Կիևի Ֆրեբելի մանկավարժական ինստիտուտ դասախոս և պրոֆեսոր։

«Սվիտլո» մանկավարժական ամսագրի համահիմնադիր և աշխատակցուհի (1910-1914), հանրօգուտ և էժան գրքերի բարեգործական ընկերության վարչության անդամ։ 1913 թվականի հունվարին Պետերբուրգում առաջին համառուսաստանյան կանանց համագումարում հանդես եկավ ի պաշտպանություն ուկրաիներեն լեզվի ուսուցման և դրեց մայրենի լեզվով ուսուցման հարցը։

1917 թվականից Ուկրաինայի Կենտրոնական ռադայի անդամ է։ Գոթման Սկորոպադսկուն կից ղեկավարել է Կրթության նախարարության նախադպրոցական և արտադպրոցական կրթության դեպարտամենտը, ակտիվ գործունեություն է ծավալել դպրոցների դերիֆիկացման, ուկրաինագիտության դասընթացների կազմակերպման, ուկրաինական դպրոցական դասագրքերի պատրաստման և միասնական գործնական (աշխատանքային) դպրոցի պլանի և ծրագրի կազմման ուղղությամբ, որը պետք է ունենա ազգային բնույթ և հիմնված լինի Կերշենշտայների տեսության վրա (Աշխատանքային դպրոց)։ Համաուկրաինական ուսուցչական միության նախագահն էր։ 1919 թվականի հոկտեմբերին Կամենեց-Պոդոլսկում Ռուսովայի գլխավորությամբ հիմնադրվել է Ուկրաինայի միություն հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունը։

1920 թվականից՝ Կամենեց-Պոդոլսկի պետական ուկրաինական համալսարանի մանկավարժության դասախոս և Ուկրաինայի կանանց ազգային խորհրդի նախագահ (մինչև 1938 թվական)։ 1920 թվականի նոյեմբերին Կամենց-Պոդոլսկում բացվել են ավագների, զինվորական պաշտոնյաների և նրանց ընտանիքների համար ուկրաինագիտության երկամսյա դասընթացներ, որոնք կազմակերպվել են ՈւԺՀ-ն գործող բանակի Գլխավոր շտաբին կից կրթամշակութային վարչության կողմից։ Դասախոսությունները վարել են պրոֆեսոր Իվան Օգիենկոն, պրոֆեսոր Բիդնովը, Սոֆյա Ռուսովան։

1922 թվականից արտագաղթում է, 1923 թվականից՝ Պրահայում, Միխայիլ Դրագոմանովի անվան Ուկրաինայի մանկավարժական ինստիտուտի մանկավարժության պրոֆեսոր։

## Ռուսովայի ստեղծագործությունները
Սոֆյա Ռուսովան ուկրաինական և ռուսական  բազմաթիվ գիտական և հայտնի ամսագրերի աշխատակից է, հիմնականում մանկավարժական հարցերով աշխատանքների հեղինակ  (մասնավորապես նախադպրոցական կրթության)։ Տարաս Շևչենկոյի, Գրիգորի Սկովորոդայի, Ռաբինդրանատ Տագորի ստեղծագործությունների հեղինակն է։

«Նախադպրոցական դաստիարակություն» (1918), «Մեծահասակների առաջին այբբենարանը» երեկոյան և կիրակնօրյա դպրոցների համար (1918), «Կոլեկտիվ ընթերցանության մեթոդիկա» (1918), Միասնական գործունյա (աշխատանքային) դպրոց (1923), «Նախադպրոցական դաստիարակության տեսություն և պրակտիկա» (1924), Դիդակտիկա (1925, 1930), «Ժամանակակից հոսանքները նոր մանկավարժության մեջ» (1932), «Կնոջ դերը նախադպրոցական կրթության մեջ» (1934), «Ինչ-որ բան դեֆեկտիվ երեխաների մասին» (1935) ստեղծագործությունների հեղինակ է, «Ժամանակակից դպրոցի բարոյական խնդիրները» (1938), «Իմ հիշողությունները» (1939), «Մեր նշանավոր կանայք» (1934; երկրորդ հրատարակություն. 1945):

Կարևորագույն աշխատանքներ․

* Նախնական աշխարհագրություն՝ Սանկտ Պետերբուրգ, 1911։
* Նախնական աշխարհագրության մեթոդիկա՝ Կիև, Ուկրաինական դպրոց, 1918։
* Նախադպրոցական դաստիարակություն (1918)
* Մեծահասակների առաջին ընթերցարանը երեկոյան և կիրակնօրյա դպրոցների համար (1918)
* Կոլեկտիվ ընթերցանության մեթոդիկա (1918)
* Միակ գործունյա (աշխատանքային) դպրոցը (1923)
* Նախադպրոցական կրթության տեսություն և պրակտիկա (1924)
* Դիդակտիկա (1930)
* Ժամանակակից ուղղությունները նոր մանկավարժության մեջ (1932)
* Կնոջ դերը նախադպրոցական կրթության մեջ (1934)
* Ինչ-որ բան դեֆեկտիվ երեխաների մասին (1935)
* Իմ հիշողությունները՝ Լվով, 1937
* Ժամանակակից դպրոցի բարոյական խնդիրները (1938)
* աշխարհագրության և ֆրանսերենի դասագրքեր;
* հիշողություններ (Իմ հիշողությունները, 1939), Մեր նշանավոր կանայք (1934; երկրորդ հրատարակություն 1945)։

Ուսումնասիրել է ուկրաինական գրականության հետազոտությունը 19-րդ դարի Ռուսաստանի պատմության մեջ։ (հ․ 4, 1908), մասնավորապես Գրիգորի Կվիտկա-Օսնովյանենկոյի ստեղծագործական ակնարկը, ուսումնասիրել է Սպիրիդոն Չերկասենկոյի, Ալեքսանդր Օլեսի և այլնի  դրամատիկ ստեղծագործությունները, Երաժշտություն Նիկոլայ Լիսենկոյի երաժշտությունը և մանկական գրականությունը։

2004 թվականին Ուկրաինայի տեղեկատվական քաղաքականության, հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական կոմիտեի պատվերով սոցիալական նշանակալի հրատարակությունների շարքում տպագրվել է Սոֆյա Ռուսովայի «Հուշագրություններ. Օրաթերթ» գիրքը։

Կիևում Օսոկորկի շրջանի Նովայա փողոցը կոչվում է Սոֆյա Ռուսովայի անունով։

## Հիմնական գաղափարներ
Ռուսովայի մանկավարժական հայեցակարգի կարևորագույն սկզբունքները․
* մարդասիրություն
* դեմոկրատիզմ
* ժողովրդավարություն
* բնապատմություն
* մշակութային համապատասխանություն
* անձնային կողմնորոշված մոտեցում
* դաստիարակության սոցիալական պայմանավորում
* համամարդկային արժեքներ

Գիտնականի բազմակողմանի մանկավարժական ժառանգության մեջ կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում Ուկրաինայի ազգային կրթական համակարգի և ազգային դաստիարակության հայեցակարգը, որի շրջանակներում ստացել է յուրահատուկ մեկնաբանման կարևորագույն, հիմնարար տեսական-մեթոդաբանական խնդիրները՝ նպատակը, առաջադրանքները, բովանդակությունը, մեթոդները, սկզբունքները, կրթության, ուսուցման և դաստիարակության ձևերը։

Ազգային դաստիարակության գաղափարը Ս. Ռուսովայի մանկավարժական հայեցակարգում գլխավոր և որոշիչ գաղափարն է, որը մեթոդաբանական առումով ձեռք է բերում կրթության, դպրոցի, դաստիարակության տեսության և պրակտիկայի զարգացման հիմնական և կարևորագույն օրինաչափությունները։

Գիտնականի մանկավարժական հայեցակարգի կենտրոնում է գտնվում երեխան՝ իր բնածին հետքերով, ունակություններով, հնարավորություններով, տաղանդներով։

Դաստիարակության գլխավոր խնդիրը նշված գործոնների, ինչպես նաեւ ազգային ինքնագիտակցության եւ համամարդկային բարոյականության զարգացումն է, իր ժողովրդի մտավոր, հոգեւոր, տնտեսական, սոցիալ-քաղաքական եւ մշակութային ներուժի գիտակից հասարակական ընտրության եւ հարստացման ունակ սոցիալապես հասուն, աշխատասեր, ստեղծագործական անձի ձեւավորումը։

### Դաստիարակչական սկզբունքներ
thumb|Ուկրաինայի կրթության նախարարության կրծքանշան
Ուշադրության են արժանի Ռուսովայի տեսակետները մտավոր, բարոյական, գեղագիտական, աշխատանքային, նախադպրոցական, ընտանեկան դաստիարակության, մանկապարտեզի ուսուցիչների պատրաստման, նոր ուկրաինական դպրոցի ուսուցչի և այլն։

* Մտավոր դաստիարակության խնդիրների լուծման ժամանակ գիտնականն ավելի հակված էր երեխայի միտքը բնական, ակտիվ ինքնուրույն գործունեության ընթացքում դաստիարակելու գաղափարին, թեև չէր ժխտում մեկ այլ բան՝ զարգացնող անձի մտքի դաստիարակությունը պետք է հիմնված լինի մարդկության ընդհանրացված փորձի վրա, որը կենտրոնացած է գիտության, տեխնիկայի, մշակույթի, արվեստի, պրակտիկայի վրա։
* Բանականությունը պետք է ղեկավարի մարդու ողջ հոգևոր գործունեությունը, հետևաբար՝ խելքի անհրաժեշտ դաստիարակությունը։ 
* Դաստիարակության ընդհանուր նպատակի իրականացման գործում բարոյական դաստիարակության առաջատար դերի ստանձնումը ստեղծել ... մարդուն այս բառի լավագույն իմաստով, լեյտմոտիվ է հնչում Ս. Ռուսովայի բազմաթիվ ստեղծագործություններում՝ արտահայտելով նրա մանկավարժական գաղափարների մարդասիրական ուղղվածությունը։ Երեխաների բարոյական դաստիարակությունը, նրա համոզմամբ, կարող է արդյունավետ լինել միայն այն ժամանակ, երբ այն նպատակաուղղված բնույթ է կրում և իրականացվում է համակարգված՝ սկսած երեխայի վաղ տարիքից՝ հիմնվելով ազգային հիմքի վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Берегиня української національної школи. До 140-річчя від дня народження С. Ф. Русової. 1856—1940 // Календар знаменних і пам’ятних дат на 1 кв. 1996 р. — с. 82.
* Берегиня української національної школи: Урочистості до 135-річчя від дня народження // Рідна школа. — 1991. — № 2. — с. 86-87.
* *Богуш А.* Біологічне та соціальне у поглядах С.Русової на виховання. // Дошкільне виховання. — 1996. — № 9. — с. 8-9.
* *Гонюкова Л. В.* Спогади Софії Русової //Український історичний журнал. — 1999. — № 5. — с. 133—148.
* *Губко О. Т.* Формування національної свідомості юнацтва у світлі ідей Софії Русової // Рідна школа. — 1992. — № 1. — с. 13—15.
* http://www.day.kiev.ua/157652
* *Гураш Л.* Виховувати малят на засадах педагогіки Софії Русової // Дошкільне виховання. — 1998. — № 4. — с. 22—23. — Бібліогр.: 7 назв.
* *Гураш. Л.* Софія Русова — «апостол Правди і Науки» // Дошкільне виховання. — 2001. — № 2. — с. 10—11.
* *Дацюк Г.* Софія, бо мудра // Початкова школа. — 1992. — № 1. — с. 59, 61.
* *Дворецька В.* Присв’ячується Софії Русовій // Дошкільне виховання. — 2001. — № 2. — с. 11.
* *Джус О. В.* Творча спадщина Софії Русової періоду еміграції / Прикарпатський ун-т ім. Василя Стефаника. — Івано-Франковськ, 2002. — 260 c.
* *Дичек Н. П.* С. Ф. Русова і зарубіжна педагогіка // Педагогіка і психологія. — 1996. — № 3. С. 169—177.
* *Живодьор В. та ін.* Видатні українські педагоги XX століття: Про національні основи виховання та традиційні народні моральні заповіді // Шкільна б-ка. — 2003. — № 7. — С. 62-63.
* *Зайченко І.* Листи Олександра та Софії Русових до Михайла та Віри Коцюбинських // Київська старовина. — 1999. — № 5. — с. 70—81.
* *Ільєнко І.* Про життя, педагогічну, видавницьку діяльність С.Русової та її спілкування з М.Рильським // *Ільєнко І.* Жага: Труди і дні Максима Рильського. — К., 1995. — с. 6—65.
* *Калениченко Н. П., Кониленко Н. Б.* Софія Русова // Рідна школа. — 1991. — № 12. — с. 68, 71.
* *Качкан В. А.* Просвітницький вогонь Софії Русової // *Качкан В. А.* Українське народознавство в іменах. У 2 ч. Ч. 1.: Навч. посіб. (За ред. А. В. Москаленко; Передм. А. Г. Погрібного). — К., 1994. — с. 151—159.
* *Ківшар Т.* Недруковані матеріали автобіографії Софії Русової // Київська старовина. — 1994. — № 1. — с. 105.
* *Ківшар Т.* Просвітяневська спадщина Софії Русової // Праці центру пам’ятознавства. — К., 1993. — Вип. 2. — с. 173—187.
* *Коваленко Є. І., Пінчук І. М.* Освітня діяльність і педагогічні погляди Софії Русової. — Ніжин, 1998. — 213 с.
* *Коваленко Є.* Софія Русова педагог-просвітитель, державний діяч, вчений // Рідна школа. — 2000. — № 8. — с. 35—38. — Бібліогр.: 5 назв.
* *Козуля О.* Велика просвітителька // *Козуля О.* Жінки в історії України. — К., 1993. — с. 99—103.
* *Кучинський М.* Педагог і вчений (Софія Русова) // Історичний календар. — 2001 . — К., 2001. — с. 115—118.
* *Лахтадир О.* Вчимося мудрості у Софії. (С.Русова) // Дошкільне виховання. — 1996. — № 3. — с. 13—14.
* *Мазур Г.* Педагогічну спадщину С. Ф. Русової — в масову практику роботи національної школи // Початкова школа. — 2001. — № 5. — с. 51—53.
* *Мамновська Н. В.* Концепція мовної освіти і мовленнєвого розвитку дітей у педагогічній спадщині Софії Русової // Педагогіка і психологія. — 1999. — № 1. — с. 129—135.
* Матеріали Всеукраїнських педагогічних читань, присвячених 140-річчю з дня народження С. Ф. Русової / АПН України, Інститут педагогіки/ Є. І. Коваленко (ред.). — Чернігів, 1996. Кн. 1: С.Русова — видатний педагог, державний, громадський діяч України. — 1996. — 59 с. Кн. 2. Проблеми національного виховання у спадщині С.Русової. — 1996. — 70 с. Кн. 3: Проблеми шкільної педагогіки і психології навчання і виховання у творчий спадщині Софії Русової — 1996. — 125 с.
* *Мельничук М.* Світ правдивий і чистий. Духовність дитини очима Софії Русової // Дошкільне виховання. — 1997. № 6. — с. 14—15.
* *Палієнко М.* Софія Русова // Історія України в особах, 19-20 ст. / Авт. колектив: І.Войцеховська (керівник та ін.) — К, 1995. — с. 355—358.
* *Пінчук І. М.* Освітня діяльність і педагогічні погляди С.Русової (1856—1940): Автореф. дис. … канд. пед. наук. — К., 1994.
* *Проскура О. Б.* Біля джерел української педагогічної думки // *Русова С.* Вибрані твори. -К.: Освіта, 1996.
* *Проскура О.* Софія Русова // Освіта України. — 1997. — № 33.
* *Проскура О.* Педагог і діяч // Дошкільне виховання. — 1996. — № 3. — с. 12—13.
* *Проскура О. В.* Софія Русова — вчений, педагог, громадський діяч // Педагогіка і психологія. — 1996. — № 1. — с. 171—180.
* *Проскура С.* Софія Русова // Дивослово. — 1995. — № 9. — с. 53—58.
* *Проскура О. В.* Софія Русова — талановита дочка України // Початкова школа. — 1993. — № 3. — с. 44—46.
* *Проскура О. С.* С. Ф. Русова й концепція українського дитячого садка // Дошкільне виховання. — 1991. — № 7. — с. ; № 10. — с. 16—18.
* *Рацул А.* Віднайдене ім’я повертаеться до народу (С.Русова) // Освітянське слово. — 1996. № 4.
* *Сергеєва В. Ф.* Софія Русова про фізичний розвиток дітей дошкільного віку // Педагогіка і психологія. — 1996. — № 2. — с. 146—151.
* *Соловей М.* Шкільна географія і краєзнавство у педагогічній спадщині Софії Русової // Географія та основи економіки в школі. — 2001. — № 1. — с. 33-34.
* *Сухомлинська О.* Софія Русова в контексті розвитку педагогічної думки // Початкова школа. — 1996. — № 9. — с. 54.
* *Чередниченко Д.* Софія Русова і сучасна школа // Українська мова і література в школі. — 1992. — № 1. — с. 38—42.
* *Ярема О.* Повертається забута спадщина // Дошкільне виховання. — 1991. — № 6. — с. 21
* *Джус О.* Творча спадщина Софії Русової періоду еміграції. — Івано-Франківськ, 2002. — 260 с.
* *Коваленко С., Пінчук І.* Освітня діяльність і педагогічні погляди Софії Русової. — Ніжин, 1998. — 213 с.
* *Корновенко С. В.* Українська революція: Історичні портрети: навчальний посібник для студ.іст. фак-тів вищ. навч. закл. України /С. В. Корновенко, А. Г. Морозов, О. П. Реєнт. — Вінниця: Фоліант,2004. — С. 183—184.
* Українська діаспора: літературні постаті, твори, біобібліографічні відомості / Упорядк. В. А. Просалової. — Донецьк: Східний видавничий дім, 2012. — 516 с.

## Աղբյուրներ

* Софія Русова — талановита дочка України // Сайт Кіровоградської ОУНБ 
* *Дорошенко Н.* Софія Русова як педагог // Шлях виховання і навчання. — Л., 1936
* *Лукачова О.* Софія Русова // Наша Школа. — Ужгород, 1936
* *Ярема Я.* Софія Федорівна Ліндфорс-Русова // Промінь, ч. 11—12. — Вінніпеґ, 1970.
* ''Зайченко Іван''. Апостол правди і науки: Софія Русова. До 150-річчя від дня народження
* *Русова Софія*. Мемуари. Щоденник. — К.: Поліграфкнига, 2004. — 544 с.
* *Завальнюк О. М.* Історія Кам’янець-Подільського державного українського університету в іменах (1918—1921 рр.). — Кам’янець-Подільський: Абетка-НОВА, 2006. — С. 286—291.

## Արտաքին հղումներ
* Хрест великої українки // День. — 2006. — 17 лют. 
* Мати українських дітей // Україна молода. — 2010. — 18 лют.
* Благодійний фонд імені Софії Русової
* Інститут історії України
* У мережу виклали паспорт Західноукраїнської Народної Республіки // Gazeta.ua. — 2015. — 30 жовт.
* Памятная монета «София Русова»

Կատեգորիա:Կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի կին քաղաքական գործիչներ