Իդրիզ Աջեթի

**Իդրիզ Աջեթի** (ալբաներեն՝ *Idriz Ajeti.* ), կոսովոցի ալբանագետ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ալբաներենի  հիմնական հետազոտողներից և այդ բնագավառում հեղինակություններից մեկը։ Երկար տարիներ ներգրավված է եղել Պրիշտինայի համալսարանի ակադեմիական կյանքում, եղել է Կոսովոյի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի անդամ, ընդ որում՝ յոթ տարի էլ՝ դրա նախագահը։

## Կենսագրություն
Աջեթին ծնվել է 1917 թվականի հունիսի 26-ին Սերբիայի Վերին Յաբլանիցա շրջանի Թուպալե գյուղում ( , ժամանակակից Մեդվեջա մունիցիպալիտետ)։ 1930 թվականին ավարտել է մոտակա Սիջարինսկա Բանյա գյուղի տարրական դպրոցը, 1938 թվականին էլ՝ միջնակարգ դպրոցը Սկոպյեի թագավորական մադրասայում Աջեթին ընդունվել է Զագրեբի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի ռոմանիզմի բաժինը, սակայն բուհական իր ուսումն ավարտել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1949 թվականին։ Ընդ որում՝ ավարտել է Բելգրադի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։

1949–53 թվականներին ալբաներեն  է դասավանդել է  Պրիշտինայի միջնակարգ դպրոցում; 1953–60 թվականներին աշխատել է Բելգրադի համալսարանի ալբանագիտության մասնաճյուղում որպես մանկավարժ։ 1958 թվականին պաշտպանել է իր ատենախոսական թեզը « *Zadari historik i së folmes gege të shqiptarëve të Zarës së Dalmacisë* » ( *[[Դալմաթիա]]յում [[Զադար]]ի ալբանացիների ղեգերենի բարբառի պատմական զարգացումը* ) թեմայով։

1960 թվականին ստացել է դոցենտի, 1968 թվականին՝ պրոֆեսորի կոչում՝ այդ ընթացքում Պրիշտինայի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետում դասախոսելով ալբանական լեզու և գրականություն։ Եղել է *[[Gjurmime Albanologjike]]* («Ալբանագիտական հետազոտություն») գիտական հանդեսի նախաձեռնողներից։ Նրա կարևոր նախաձեռնություններից էր նաև ալբանական մշակույթի սեմինարի սկզբնավորումը օտարազգի ալբանագետների համար։

1969–71 թվականներին Աջեթին աշխատել է որպես ալբանագիտական ինստիտուտի տնօրեն, 1971–73-ին՝ Պրիշտինայի փիլիսոփայության ֆակուլտետի դեկան, 1973–75-ին՝ Պրիշտինայի համալսարանի ռեկտոր։ Նա նաև եղել է Կոսովոյի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի նախագահ 1979–81 և 1996–99 թվականներին։

Աջեթին գործուն մասնակցություն է ունեցել 1972 թվականին Տիրանայում կայացած ուղղագրության համագումարին, որտեղ սահմանվել են ալբաներենի ստանդարտ ուղղագրական կանոնները։

Նա արժանացել է մի շարք պարգևների, որոնց թվում են Սերբական Հանրապետության «Հուլիսի 7» և AVNOJ մրցանակները։

## Աշխատություններ
Աջեթիի աշխատությունները գլխավորապես նվիրված են  ալբաներենի բարբառների ուսումնասիրությանը՝ դիախրոնիկ տեսանկյունից, օսմանյան այբուբենով պահպանված հին փաստաթղթերի հետազոտությանը, ալբանա-սերբիական հարաբերությունների քննությանը։ Նա անդրադարձել է նաև ժամանակակից ալբաներենի հիմնախնդիրների, նախաձեռնել ու մասնակցել բազմաթիվ լեզվաբանական խորհրդակցությունների և սիմպոզիումների։ Այս ամենից զատ՝ համահեղինակել է ալբանական լեզվի և գրականության դասագրքեր ավագ դպրոցի և քոլեջի ուսանողների համար։

## Հիմնական հրապարակումներ
**Գրքեր**

* *Pamje historike e ligjërimit shqip të Gjakovës në fillim të shekullit XIX* ( «Պատմական հայացք Ալբաներեն խոսող Գյակովայում 19-րդ դարի սկզբին»), Պրիշտինա՝ «Rilindja», 1960։
* Istorijski razvitak gegijskog *govora Arbanasa kod Zadar* (« Զադարի ալբանացիների ղեգերենի բարբառի պատմական զարգացումը»), Սարաևո. Balkanološki institut Naučnog društva BiH, 1961 թ.
* *Hymje në histori e gjuhës shqipe* («Ներածություն ալբանական լեզվի պատմությանը»), Pristina: Fakulteti Filozofik i Prishtinës, Katedra albanologjike, 1963։
* *Ortografia e gjuhës shqipe* («Ալբաներենի ուղղագրություն»), որպես համահեղինակ Սուլեյման Դրինիի, Հասան Վոկշիի, Մեհդի Բարդիի և Լաթիֆ Մուլակուի հետ, Բելգրադ։ ՍՍՀ Սերբիայի դասագրքերի հրատարակչություն, 1964 թ.
* *Hymje në պատմության է լեզվի shqipe* («Introduction to the history of the Albanian language»), II հրատարակություն, Pristina: Fakulteti Filozofik i Prishtinës, Katedra Albanologjike, 1965 թ.
* *Historia e gjuhës shqipe (Morfologjia historike)* («The history of the Albanian language [պատմական morphology ]»), Պրիշտինա, 1969 թ.
* *Probleme të historisë së gjuhës shqipe* («Ալբաներեն լեզվի պատմության հարցեր»), որպես խմբագիր, Պրիշտինա՝ «Rilindja», 1971։
* *Studije iz istorije albanskog jezika I* («Լեզվաբանական ուսումնասիրություններ ալբանական լեզվի մասին I»), Պրիշտինա՝ ԱՇԱԿ, 1982։
* *Historia e gjuhës shqipe (morfologjia historike)* («The history of the Albanian language [historical morphology]»), II edition, Pristina: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore, 1983։
* *Studime gjuhësore në fushë të shqipes II* («Լեզվաբանական ուսումնասիրություններ ալբանական լեզվի մասին II»), Պրիշտինա՝ «Rilindja», 1985։
* *Studime gjuhësore në fushë të shqipes III* («Լեզվաբանական ուսումնասիրություններ ալբանական լեզվի III»), Պրիշտինա՝ «Rilindja», 1985։
* *Studime gjuhësore në fushë të shqipes IV* («Լեզվաբանական ուսումնասիրություններ ալբանական լեզվի մասին IV»), Պրիշտինա՝ «Rilindja», 1989 թ.
* *Shqiptarët dhe gjuha e tire* («Ալբանացիները և նրանց լեզուն»), Pristina:A SHAK – հատուկ հրատարակություններ, 1994 թ.
* *Për të vërtetën shkencore /* «Գիտական *ճշմարտության* համար»), Պրիշտինա՝ ԱՇԱԿ, 2006։
* *Pararendësi* («Նախորդը»), Պրիշտինա։ «Botimet Koha», 2011 թ.

Նրա աշխատությունների ժողովածուն վերջերս 5 հատորով հրատարակվել է Պրիշտինայում՝ Կոսովոյի գիտությունների ակադեմիայի (ԱՇԱԿ) կողմից.

* *Vepra 1* (Գործք 1), 1997, 175 էջ։
* *Vepra 2* (Գործք 2), 1998, 303 էջ։
* *Vepra 3* (Գործք 3), 1998, 301 էջ։
* *Vepra 4* (Գործք 4), 2001, 294 էջ։
* *Vepra 5* (Գործք 5), 2002, 288 էջ։

**Դասագրքեր և թարգմանություններ**

* *Letërsia jugosllave* («հարավսլավական գրականություն»), dispense, Պրիշտինա 1947 թ.
* *Libër leximi për classn IV të shkollave fillore* («Ընթերցանության դասագիրք տարրական դպրոցի 4-րդ դասարանի համար»), որպես Ստաթի Կոստարիի և Ջանի Գինոնի հետ համահեղինակ, Պրիշտինա, 1948։
* *Nga letërsia shqipe* («Ալբանական գրականությունից»), Հասան Վոկշիի և Մուստաֆա Բակիջայի հետ համահեղինակ, Պրիշտինա 1951 թ.
* *Arkadije Gajdar, Timuri dhe çeta e tij* (« Արկադի Գայդարը, Թիմուրը և նրա *ջոկատը* »), թարգմանություն սերբո-խորվաթերենից Մուստաֆա Բակիջայի հետ միասին, Պրիշտինա 1951։
* *Nga proza jugosllave* («Հարավսլավիայի արձակից »), Թաջար Հաթիպիի, Նեբիլ Դինոյի, Վեհապ Շիտայի և Մուստաֆա Բակիջայի հետ համահեղինակ, Պրիշտինա 1952 թ.
* *Liber leximi për classn V të դպրոցների տետարամյակի* («Կարդում ենք տարրական դպրոցի 5-րդ դասարանի դասագիրք»), որպես Անտոն Չետայի և Մուստաֆա Բաքիջայի համահեղինակ, Պրիշտինա 1954 թ.
* *Libër për classn V të դպրոցական թեթևամյակի* («Գիրք տարրական դպրոցի 5-րդ դասարանի համար»), II հրատարակություն, որպես համահեղինակ Անտոն Չետայի և Մուստաֆա Բաքիջայի հետ, Պրիշտինա 1955 թ.
* Բրանկո Չոպիչի *Ndodhinat e Nikoletin Bursaçit* («Նիկոլետինա Բուրսաչի արկածները»), թարգմանություն սերբորվաթերենից, Պրիշտինա. «Միլադին Պոպովիկ», 1957 թ.
* *Šiptarski u 30 lekcija za srpskohrvatskog čitaoca* («Ալբաներենը 30 դասերում սերբո-խորվաթական ընթերցողների համար»), Դրագուտին Միչովիչի համահեղինակությամբ, Պրիշտինա. «Jedinstvo», 1959 թ.

Աջեթին գրել է նաև բազմաթիվ գիտական հոդվածներ և մենագրություններ։

## Տես նաև
* Ռեջեփ Քոսջա
* Շաբան Դեմիրաջ
* Անդրոկլի Կոստալարի
* Էքրեմ Չաբեջ
* Մահիր Դոմի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1917 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:2019 մահեր
Կատեգորիա:21-րդ դարի գրողներ
Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Բելգրադի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Զագրեբի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ռեկտորներ