Նիյամա

**Նիյամա** (), դրական պարտականություններ կամ արարողություններ։ Դհարմայում, մասնավորապես՝ յոգայում, նիյամաները և դրանց լրացումը՝ յամաները, խորհուրդ տրվող գործունեություններ և սովորություններ են առողջ ապրելակերպի, հոգևոր լուսավորության և գոյության ազատագրված վիճակի համար։ Հինդուիզմում այն ունի բազմաթիվ իմաստներ՝ կախված համատեքստից։ Բուդդայականությունում այս տերմինը տարածվում է բնության որոշումների վրա, ինչպես բուդդայական նիյամա դհամմաներում։

## Ստուգաբանություն
«Նիյամա» (नियम) բառը ծագում է սանսկրիտի «niyam» (नियम्) արմատից, որը նշանակում է «պահել»։ Այսպիսով, նիյաման թարգմանաբար նշանակում է «իշխել», «պահպանել» կամ «ինքնապահպանման պրակտիկա»։

## Հինդուիզմ
Հինդուիստական փիլիսոփայության յոգայի դպրոցում նիյամաները նկարագրվում են յոգայի ութ մասերով (աստիճաններով՝ աշտանգա յոգա): Նիյաման երկրորդ մասերն են, որոնք ներառում են առաքինի սովորություններ, վարքագծեր և արարողություններ («դո»): Այս առաքինություններն ու բարոյական նախադրյալները հինդուիզմում համարվում են անհրաժեշտ անհատի համար՝ ազատագրման կամ մոկշայի հասնելու համար:

### Հինգ նիյամա
Պատանջալիի «Յոգա սուտրաներում» հինգ «նիյամաները» թվարկված են հետևյալ կերպ՝

# Շաուչա (शौच)՝ արտաքին (մարմին) և ներքին (միտք) մաքրություն։
# Սանտոշա (सन्तोष)՝ բավարարվածություն, անտարբերություն կյանքի կարիքներից ավելին ձեռք բերելու հարցում։
# Տապաս (तपस्)՝ խստություն, ինքնակարգապահություն,  համառ մեդիտացիա և համառություն:
# Սվադհյայա (स्वाध्याय)՝ սուրբ գրությունների ուսումնասիրություն սեփական ազատագրման համար։
# Իսվարապրանիդհանա (ईश्वरप्रणिधान)՝ սեփական բոլոր գործողությունները նվիրաբերել Գերագույնին/Աստծուն (*Īśvara*)։

### Տասը նիյամա
Որոշ տեքստեր առաջարկում են «նիյամաների» այլ և ընդլայնված ցանկ։ Օրինակ՝ Շանդիլյա և Վարահա Ուպանիշադները, Հաթհա Յոգա Պրադիպիկան, Տիրումուլարի Տիրումանդհիրամի 3-րդ գրքի 552-557 համարները առաջարկում են տասը «նիյամաներ»*։*  Հաթհա Յոգա Պրադիպիկան 1.18 համարում թվարկում է հետևյալ տասը նիյամաները՝

# Տապաս (तपस्)՝ համառություն, նպատակին հասնելու համառություն, խստություն
# Սանտոշա (सन्तोष)՝ բավարարվածություն, ուրիշների և սեփական հանգամանքների ընդունում այնպիսին, ինչպիսին դրանք կան, լավատեսություն ինքն իր նկատմամբ
# Աստիկյա (आस्तिक्य)՝ հավատ իրական «ես»-ի նկատմամբ (ջնանա յոգա, ռաջա յոգա), հավատ Աստծո նկատմամբ (բհակտի յոգա), համոզմունք վեդաների/ուպանիշադների նկատմամբ (ուղղափառ դպրոց)
# Դանա (दान)՝ առատաձեռնություն, բարեգործություն, ուրիշների հետ կիսվելը
# Իշվարապուջանա (ईश्वरपूजन)՝ Իշվարայի (Աստված/Գերագույն Էակ, Բրահման, Իրական Ես, Անփոփոխ Իրականություն) պաշտամունք
# «Siddhānta-vākya-śravaṇa» (सिद्धान्तवाक्यश्रवण) կամ «Siddhānta -śravaṇa» (सिद्धान्तश्रवण)՝ լսելով հին սուրբ գրությունները
# Հրի (ह्री)՝ համեստություն, խոնարհություն
# Մատի (தति)՝ մտածողություն, խորհրդածություն՝ հասկանալու, հակասական գաղափարները հաշտեցնելու համար
# Ջապա (जप)՝ մանտրաների կրկնություն, աղոթքների կամ գիտելիքների արտասանություն
# Huta (हुत) կամ Vrata (व्रत)՝
## Հուտա (हुत)՝ ծեսեր, արարողություններ, ինչպիսիք են յաջնա զոհաբերությունը:
## Վրատա (व्रत)՝ Կրոնական երդումների, կանոնների և ծեսերի հավատարմորեն կատարում:

Որոշ տեքստերում Հուտայի վերջին նիյաման փոխարինվում է Վրատայով։ Վրատա նիյաման նշանակում է երդումներ (որոշումներ) տալ և պահել, որոնք կարող են լինել բարեպաշտական արարողություններ։ Օրինակ՝ ծոմ պահելու և ուխտագնացության վայր այցելելու խոստումը Վրատայի մի տեսակ է։ Հին Հնդկաստանում կրթական գործընթացը, որտեղ վեդաներն ու ուպանիշադները անգիր էին սովորում և փոխանցվում սերնդեսերունդ՝ առանց երբևէ գրի առնվելու, պահանջում էր Վրատա նիյամաների շարք մի քանի տարիների ընթացքում։

### Այլ նիյամաներ
Մինչ օրս հայտնի են առնվազն վաթսունհինգ հին և միջնադարյան հնդկական տեքստեր, որոնք քննարկում են «նիյամաները»։ Դրանց մեծ մասը սանսկրիտով է, սակայն որոշները՝ հինդուների տարածաշրջանային հնդկական լեզուներով։ Այս տեքստերում հիշատակվող նիյամաների թիվը տատանվում է մեկից մինչև տասնմեկ, սակայն ամենատարածվածներն են հինգը և տասը։ Նիյամաների թվարկված հերթականությունը, յուրաքանչյուր նիյամայի անուններն ու բնույթը, ինչպես նաև հարաբերական շեշտադրումները տարբերվում են տեքստերի միջև։ Օրինակ՝ Սրիպրաշնա Սամհիտան քննարկում է միայն մեկ նիյամա (3.22 համարում)՝ ահիմսա։ Շիվայոգա Դիպիկա, Շարադա Տիլակա, Վասիշտհա Սամհիտա, Յոգա Կալպալատիկա, Յաջնավալկյա Սմրիթի և շատ ուրիշներ, որոնցից յուրաքանչյուրը քննարկում է տասը նիյամա։ Բհագավատա Պուրանան քննարկում է տասնմեկ նիյամա ՝ հյուրերի բարի հյուրընկալությամբ, ըստ իրենց լավագույն կարողությունների, որպես լրացուցիչ առաքինի վարքագիծ։ Այլ տեքստեր իրենց նիյամաների ցանկում փոխարինում են մեկ կամ մի քանի տարբեր հասկացություններով: Օրինակ՝ Մարկանդեյա Պուրանայի կողմից թվարկված հինգ նիյամաներում՝ 36.17 համարում, Մատանգա Պարամեշվարամում՝ 17.31 համարում, և Պաշուպատա Սուտրա՝ 1.9 համարում, յուրաքանչյուրը որպես նիյամա առաջարկում է ակրոդհան (ոչ զայրույթ):

Ահիմսան ամենաշատ քննարկվող բարոյական տեսությունն է և այս տեքստերի մեծ մասի կողմից ընդգծվում է որպես բարձրագույն առաքինություն։

## Բուդդիզմ
5-ից 13-րդ դարերի բուդդայական մեկնաբանությունները պարունակում են պանկավիդհա նիյաման՝ հնգակի նիյամաները, հետևյալ տեքստերում՝

* «Աթթասալինի»-ում (272-274) Բուդդաղոսային վերագրվող մեկնաբանությունը Դհամասանգաիի մասին՝ «Theravāda Abhidhamma Piṭaka»-ի առաջին գրքում
* «Sumaṅgala-Vilāsinī»-ում (DA 2.431), Բուդդաղոսայի մեկնաբանությունը Dīgha Nikāya-ի վերաբերյալ
* «Abhidhammāvatara»-ում (PTS էջ՝ 54), Աբհիդհամմայի հատվածի ամփոփումը Բուդդաղոսայի ժամանակակից Բուդդադատայի կողմից։
* Աբհիդհամմամատիկայի ներքին մեկնաբանությունը (էջ՝ 58)՝ Աբհիդհամմա-մատիկան Աբհիդհամմայի համար նախատեսված ամփոփագրերի մատրից է՝ զույգերի և եռյակների ցանկերով, որոնցից տեսականորեն կարելի է վերականգնել ամբողջ տեքստը: Նիյամաների մասին հատվածը Դհամմասանգանիի հետ կապված մատիկայի վերաբերյալ ներքին մեկնաբանությունից է (նիյամաները, կարծես, չեն հիշատակվում մատրիցայում, այլ միայն այս հավելվածում): Այն կազմվել է Հարավային Հնդկաստանում Կոհրաթթա Կասապայի կողմից (12-13-րդ դարեր):
* Աբհիդհամմավատարա-պուրանաթիկա (էջ՝ 1.68)՝ կազմվել է Շրի Լանկայում Վացիսարա Մահասամիի կողմից մոտ 13-րդ դարում կամ Սարիպուտտայի կողմից մոտ 12-րդ դարում: Այս տեքստը Աբհիդհամմավատարա Նամարուպա-պարիչեդոյի (Տիկա) տեքստի անավարտ բառացի մեկնաբանություն է:

Այս հավաքածուի հինգ նիյամաներն են՝

# ուտու-նիյամա՝ «եղանակների սահմանափակում», այսինքն՝ երկրի որոշակի շրջաններում որոշակի ժամանակահատվածներում ծառերի միաժամանակ ծաղկումը և պտղաբերումը (եկապապահարենևա), քամու փչելը կամ դադարելը, արևի ջերմության աստիճանը, տեղումների քանակը, որոշ ծաղիկների, ինչպիսիք են լոտոսները, բացվելը ցերեկը և փակվելը գիշերը և այլն։
# բիջա-նիյամա «սերմերի կամ սաղմերի սահմանափակում», այսինքն՝ սերմ, որը արտադրում է իր տեսակը, ինչպես գարու սերմը արտադրում է գարի։
# կամմանիյամա՝ «կարմայի սահմանափակում», այսինքն՝ լավ գործողությունները լավ արդյունքներ են տալիս, իսկ վատ գործողությունները՝ վատ արդյունքներ։ Ասում են, որ այս սահմանափակումը ամփոփված է Դհամմապադայի 127-րդ համարում, որը բացատրում է, որ գործողությունների հետևանքները անխուսափելի են։
# ցիտտա-նիյամա՝ «մտքի սահմանափակում»՝ մտքի գործունեության գործընթացի կարգը, քանի որ նախորդող մտածողության պահը պատճառահետևանքային կապի մեջ առաջացնում և պայմանավորում է հաջորդողին։
# դհամմա-նիյամա «դամմաների սահմանափակում», այսինքն՝ այնպիսի իրադարձություններ, ինչպիսիք են տասը հազար աշխարհակարգերի ցնցումը Բոդհիսատայի բեղմնավորման ժամանակ մոր արգանդում և նրա ծննդյան ժամանակ: Քննարկման վերջում «Sumaṅgalavilāsinī» հատվածը մեկնաբանում է, որ «dhammaniyāma»-ն բացատրում է «dhammatā» տերմինը «Mahāpadāna Sutta»-ի տեքստում (D ii.12)

Այս տեքստերում հնգակի նիյամաների հավաքածուն մեկնաբանական քննարկումներում ներկայացվել է ոչ թե տիեզերքի ներքին էթիկական լինելը ցույց տալու համար, այլ որպես ցանկ, որը ցույց է տալիս պատիկկա-սամուպպադայի համընդհանուր շրջանակը: Լեդի Սայադավի խոսքով՝ սկզբնական նպատակն էր ո՛չ խթանել կարմայի օրենքը, ո՛չ էլ նսեմացնել այն, այլ ցույց տալ բնական օրենքի շրջանակը՝ որպես թեիզմի պնդումների այլընտրանք:

Ռիս Դեյվիդսը առաջին արևմտյան գիտնականն էր, որը իր 1912 թվականի «Բուդդիզմ» գրքում ուշադրություն հրավիրեց պանկավիդհա նիյամայի ցանկի վրա։ Նրա այս հիշատակման պատճառն այն էր, որ նա ընդգծեր, թե ինչպես ենք բուդդիզմի համար գոյություն ունենում «բարոյական տիեզերքում», որտեղ գործողությունները հանգեցնում են արդար հետևանքների՝ համաձայն բնական բարոյական կարգի, մի իրավիճակ, որը նա անվանում է «տիեզերագիտություն»՝ ի տարբերություն քրիստոնեական թեոդիցիայի։

Ռիս Դեյվիդսի սխեմայում նիյամաները դառնում են՝

* կամմա նիյամա՝ (գործողություն)՝ մարդու գործողությունների հետևանքները
* ուտու նիյամա (ժամանակ, եղանակ)՝ սեզոնային փոփոխություններ և կլիմա, անկենդան նյութի օրենք
* բիջա նիյամա (սերմ)՝ ժառանգականության օրենքներ
* ցիտա նիյամա (միտք) մտքի կամք
* դհամմա նիյամա (օրենք)՝ բնության կատարելագործման հակում

Սա նման է Լեդի Սայադաուի առաջարկած սխեմային։ Արևմտյան բուդդայական Սանգհարակշիտան ընդունել է Քերոլայն Ռիս Դեյվիդսի նիյամաների մասին հայեցակարգը և այն դարձրել է բուդդայականության վերաբերյալ իր սեփական ուսմունքի կարևոր կողմը։

### Ուղղագրություն
*Պալիում* բառը գրվում է և՛ «niyama», և՛ «niyama», և Պալիի տեքստային հասարակության բառարանը նշում է, որ երկու ձևերը շփոթվել են։  Հավանական է, որ «niyama»-ն ծագում է «ni√i» բայի պատճառական ձևից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Yoga and Ethics Paul Macneill, Wiley-Blackwell
* The Fivefold Niyāma  Translations of the commentarial texts which mention the niyāmas.

Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Յոգա
Կատեգորիա:Յոգայի ութ եզրեր
Կատեգորիա:Սանսկրիտ եզրույթներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն