Լովաշբերեն

thumb|310px|Լովաշբերեն ամրոց, օդային տեսարան

**Լովաշբերեն** (), գյուղ Հունգարիայի կենտրոնական հատվածում, Ֆեյեր կոմսությունում։

## Պատմություն
Գյուղը գտնվում է Բուդապեշտի և Եվրոպայի ամենամեծ քաղցրահամ լճի՝ Բալատոնի միջև մոտավորապես կես ճանապարհին, Սեկեշֆեհերվար քաղաքի մոտ (Ֆեյեր շրջանի մայրաքաղաք): Այս տարածքում մարդկային բնակավայրերի առաջին հայտնագործությունները թվագրվում են մ.թ.ա. երկրորդ դարով: Գյուղի շրջակայքում հայտնաբերվել են կելտական ​​և հռոմեական բնակավայրերի և գերեզմանատների մնացորդներ: Գյուղն առաջին անգամ հիշատակվել է 1302 թվականին *Լովազբերեն* անվամբ։

Թուրքերի նվաճումից հետո առաջին տասնամյակներում գյուղը լքվել է, բայց հետագայում վերաբնակեցվել է։ Գյուղում սկսել են բնակություն հաստատել ռեֆորմիստներ։ 17-րդ դարի վերջին բողոքական ընտանիքների թիվը գերազանցել է վաթսունը, գյուղի ընդհանուր բնակչությունը՝ ավելի քան երեք հարյուր։ Բնակիչները սկսել են մշակել հողը, կառուցել են կաթոլիկ եկեղեցի։ Բնակավայրը սկսել է ակտիվորեն զարգանալ 1730 թվականից հետո, երբ կոմս Ժոզեֆ Չիրակին դարձել է դրա սեփականատերը ()։ 1765 թվականին գյուղը ստացել է տարեկան չորս անգամ տոնավաճառներ անցկացնելու իրավունք։

18-րդ դարում գյուղ սկսել են ժամանել Մորավիայից հրեաներ և Կենտրոնական Գերմանիայից կաթոլիկներ: 19-րդ դարի կեսերին հրեաների թիվը հասել է 1200-ի: Հրեաներին քաղաքներում բնակություն հաստատելու թույլտվություն տալուց հետո գյուղի հրեական բնակչությունը արագորեն նվազել է: 18-րդ դարը նշանավորվել է ոչ միայն տնտեսական աճով. բողոքական և կաթոլիկ բնակչության միջև հակամարտությունը սրվել է: 1786 թվականին կառուցվել է քարե բողոքական եկեղեցի։ Գյուղում եղել է կաթոլիկ, բողոքական և հրեական դպրոց։ Ըստ գրառումների՝ 18-րդ դարի վերջին Լովաշբերենն ունեցել է 327 տուն և 490 ընտանիք, բնակչությունը գերազանցել է 2500-ը։ Չիրակի ընտանիքը կառուցել է ամրոց և մեծ ներդրումներ կատարել բնակավայրում։ Գյուղացիները զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ (հիմնականում ոչխարաբուծությամբ), կավագործությամբ և աղյուսագործությամբ։

Անթալի կոմս Մովսես Չիրակին () ընդարձակել է ամրոցը (աշխատանքներն ավարտվել են 1809 թվականին),1834 թվականին կառուցվել է գյուղական չափանիշներով մեծ կաթոլիկ եկեղեցի։ 1848-1849 թվականների հեղափոխությունը հանգեցրել է գյուղացիների՝ գյուղի բնակիչների ազատագրմանը։ Սկսվել է հասարակության սոցիալական ինքնակազմակերպումը, ստեղծվել են մշակութային միություններ, ընթերցանության խմբակներ, հրշեջների միություն, մանկապարտեզ։

Տնտեսական մակարդակը բարձրացել է մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումը, որը հանգեցրել է հասարակության սոցիալական վերակազմակերպման: 1930 թվականին բացվել է գրադարան և փորվել արտեզյան ջրհոր: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն իր հետ բերել է մի շարք ծանր փորձություններ գյուղի և նրա բնակիչների համար: 1944 թվականի դեկտեմբերից գյուղը դարձել է երկարատև ծանր մարտերի թատերաբեմ, որն ավարտվել է միայն 1945 թվականի մարտի 20-ին: Պատերազմի ընթացքում զոհվել է 97 գյուղացի, հրեական բնակչությունից 51 մարդ դարձել է Հոլոքոստի զոհ: 72 տուն վնասվել է, 38-ը՝ դարձել անմարդաբնակ։

Պատերազմի ավարտից հետո սկսվել է ազգայնացումը։ Բողոքական և կաթոլիկ ծխական համայնքների ամրոցը, դպրոցներն ու մանկապարտեզները անցել են պետական ​​սեփականության, ծխական համայնքները վերացվել են։ 1950 թվականին գյուղական ինքնակառավարումը լուծարվել է։ Դրան արձագանքել են բողոքի ցույցերը, որոնք միացան ամբողջ երկրում տարածված ընդհանուր դժգոհությանը։ Այս դժգոհության արդյունքը եղել է 1956 թվականի ապստամբությունը։ Ապստամբությունից հետո տարիներին ստեղծվել են կոոպերատիվներ։ Բնակչությունը սկսել է նվազել։ 21-րդ դարում բնակչության անկումը փոխարինվել դանդաղ աճով։

## Չիրակի ամրոց
Լովաշբերեն գյուղի ամրոցի պատմությունը կապված է մի ընտանիքի հետ, ինչը այդքան էլ բնորոշ չէ նման շինությունների համար: Չիրակի ընտանիքի յոթ սերունդ ներգրավված է եղել ամրոցի կառուցման և կահավորման գործում: Շինարարությունը սկսել է Գյորգի Չիրակին () (1732-1775) 1760-ական թվականներին։ Սկզբում կառուցվել է մի քանի սենյակներով բնակելի թև, որը բացվել էր դեպի պատշգամբ: Չնայած սենյակների ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ, դրանց պահպանված մնացորդները վկայում են շինարարության բարձր մակարդակի մասին: Սենյակներում կարելի է գտնել շքեղ որմնանկարների մնացորդներ: Ըստ գրառումների, կառուցվել է գյուղատնտեսական շինություններով թև և ուղղահայաց թև, սակայն դրանց մնացորդները չեն հայտնաբերվել: Գյուղատնտեսական շինություններով արևմտյան թևի հետևում եղել է ֆերմա: Նախկինում կառուցված մատուռը ընդլայնվել է: 1775-1792 թվականների միջև կառուցվել է բարոկկո ոճով պատվո դատարանը։

Շենքի 19-րդ դարի թևի աղյուսների վրա հայտնաբերված ամսաթվերը հաստատում են, որ շենքերի համալիրը իր ներկայիս տեսքը ստացել է 1804 թվականին սկսված աշխատանքների արդյունքում: Վերակառուցումն իրականացվել է Սեկեշֆեհերվարից Յակաբ Ռիդերի (Jakab Rieder) նախագծերի համաձայն: Ամենակարևոր փոփոխությունը նախասրահի կառուցումն է եղել և միահարկ թևի վերափոխումը բազմահարկ շենքի: Միաժամանակ կառուցվել են նախասրահի սյուների ոճավորված հոնիական խոյակները, թմբկաթոռի վրա դեկորատիվ զարդարանքները և թմբկաթոռի տակ գտնվող ֆրիզը: Կիսաշրջանաձև եզրագծերով երեք մեծ դռներ տանում էին դեպի խնջույքի սրահ, որը զբաղեցնում էր երկու հարկ: Խնջույքի սրահին կից եղել է ընդունելության սրահը՝ երկու կողմերում սենյակներով։

Պատվո հրապարակից հյուսիս հյուրերի համար կառուցվել է այսպես կոչված «փոքրիկ ամրոց», ֆերմայում ավելացվել են նոր շենքեր՝ ախոռներով, իսկ հին ֆրանսիական այգին վերափոխվել է մեծ անգլիականի։ Խնջույքի սրահում դեռևս պահպանվել են նկարներ, որոնք, ըստ երևույթին, կատարվել են տեղացի վարպետի կողմից և հետագայում զգալիորեն վերանորոգվել։

19-րդ և 20-րդ դարերի սահմանագծին իրականացվել են նոր աշխատանքներ, որոնց նախագիծը պատկանել է Միկլոշ Իբլին։()։ Առաջին հերթին դրանք ազդել են ներքին հարդարանքի վրա։ Բարելավվել է անձրևաջրերի հեռացման համակարգը։ Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում սեփականատերերը լրացուցիչ աշխատանքներ են իրականացրել ներքին վերակառուցման ուղղությամբ։

### Ամրոցի մոտ գտնվող այգին
Ամրոցը շրջապատող մի ժամանակ գեղեցիկ անգլիական այգին մեծապես տուժել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ դրա կարևորության թերագնահատման հետևանքով: Դրա պատմությունը սկսվել է 17-րդ դարում, երբ, այդ ժամանակվա նորաձևությանը համապատասխան, կառուցվել է հսկայական լանդշաֆտային այգի: Այգում աճող էկզոտիկ բույսեր են աճել, այդ թվում՝ մշտադալար ծառեր և արմավենիներ: Այգում եղել է լճակ, որը ջուր է ստացել այգու արևմտյան մասում գտնվող բնական աղբյուրից: Կառուցվել են քարե ռոմանտիկ կամուրջներ, կանգնեցվել արձաններ և տաղավարներ: Լճակի ստեղծման ընթացքում հեռացված հողն օգտագործվել է փոքր բլուրներ ստեղծելու համար։

Այսօր այգու էկզոտիկ բույսերի մեծ մասը չորացել և փորվել է։ Լճակը և նրա ափերը խիտ խոտածածկ են, և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հանքերը, հնարավոր է, դեռ լինեն նրա հատակին։ Մնացել են միայն մի քանի հին ծառեր՝ թխկիներ, կաղնիներ, շագանակենիներ։

## Բնակչություն
* 17-րդ դարի ավարտ՝ ավելի քան 300 մարդ։
* 18-րդ դարի ավարտ՝ ավելի քան 2500 մարդ։
* 1949՝ 3102 մարդ։
* 1960՝ 3129 մարդ։
* 1970՝ 2973 մարդ։
* 1980՝ 2639 մարդ։
* 1990՝ 2594 մարդ։
* 2010՝ 2687 մարդ։
* 2012՝ 2751 մարդ։

## Լովաշբերենի հրեական համայնք
Լովաշբերենում հրեաների պատմությունը սկսվել է 18-րդ դարում, երբ մի քանի ընտանիքներ ժամանել են Մորավիայից: Չիրակի ընտանիքը լեռան լանջը տրամադրել է գերեզմանատան համար, իսկ 1790 թվականին կառուցվել է սինագոգ: 19-րդ դարում հրեական բնակչությունը գերազանցել էր 1000-ը՝ կազմելով գյուղի բնակչության մոտ մեկ երրորդը: 19-րդ դարի կեսերին հրեաների թիվը արագորեն նվազել է, երբ նրանց տրվել է քաղաքներում բնակություն հաստատելու իրավունք։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ Լովաշբերենում ապրել է մոտ 20 հրեական ընտանիք։ Հոլոքոստից հետո Լովաշբերենի հրեական բնակչությունը դադարել է գոյություն ունենալ։ Սինագոգը քանդվել է 1940-ական թվականների վերջին։ 2000-ական թվականների սկզբի դրությամբ գյուղում ոչ մի հրեա չի ապրել։

Հրեական գերեզմանատունը պարունակում է մոտ 400 կրաքարե տապանաքար։ Այն 1982 թվականից գտնվում է պաշտպանության տակ, սակայն վերականգնման աշխատանքներ չեն իրականացվել։ 2000 թվականին Գերմանիայի Զենդե քաղաքի կաթոլիկ համայնքը կազմակերպել է բարեգործական համերգների շարք՝ վերականգնման աշխատանքների համար գումար հավաքելու համար։ Վերականգնմանը օգնել են Հունգարիայի հրեական համայնքը և տեղական կոոպերատիվը։ Ներկա դրությամբ գերեզմանատունը մաքրվել է մոլախոտերից, պատը կարգի է բերվել, իսկ տապանաքարերը բարձրացվել են։

Ավստրիացի երգիծաբան և լրագրող Մորից Գոտլիբ Սաֆիրը, և հունգարացի քանդակագործ Յոժեֆ Ռոնան տեղական հրեական համայնքից են եղել։

## Տեսարժան վայրեր
Գյուղում է գտնվում Չիրակի ընտանիքի ամրոցը, ամրոցի շուրջը կա այգի, հրեական գերեզմանատուն և խորհրդային զինվորական գերեզման։

## Լովաշբերենում ծնված հայտնի մարդիկ
* Սաֆիր, Մորից Գոթլիբ - գրող, երգիծաբան, լրագրող.
* Ռոնա, Յոժեֆ - քանդակագործ։

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունգարիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքներ