Մարկիան Պոպով

**Մարկիան Միխայլովիչ Պոպով,** (2 (15) նոյեմբեր, 1904 - 22 ապրիլ, 1969), խորհրդային զորավար Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ, բանակի գեներալ։ Խորհրդային Միության հերոս (7 մայիս, 1965 թվական)։

## Վաղ տարիներ
Ծնվել է Ուստ-Մեդվեդիցկայա շրջանում, Դոնի զորքի տարածքում։ Ռուս էր։

Նրա հայրը՝ Միխայիլ Պետրովիչ Պոպովը, պալատական խորհրդականի որդի էր, որը որոշ ժամանակ ծառայել է որպես հսկիչ Պսկովի նահանգի Նովորժև և Պորխով քաղաքներում։ Մոսկվայի համալսարանն ավարտելուց հետո 1900 թվականին, Միխայիլ Պետրովիչ Պոպովը ամուսնացել է Մարիա Ալեքսեևնա Սոլովսկայայի հետ՝ Նովորժևի գավառական ազնվականների ժողովի քարտուղարի դստեր հետ։ Մի որոշ ժամանակ Մ․ Պ․ Պոպովը ծառայել է Մոսկվայի չափերի և կշիռների պալատում, այնուհետև Խարկովում, հետո՝ որպես ուսուցիչ Ուստ-Մեդվեդիցկի իրական ուսումնարանում։ 1904 թվականին ծնվեց նրա որդին՝ Մարկիանը։

Պաշտոնապես Մ. Մ. Պոպովի ծննդյան թվականը նշվում է 1902 թվականը, սակայն, ըստ նրա ազգական՝ գրող Անտոնին Ալեքսանդրովիչ Պոպովի վկայության, Մարկիանն իրեն ավելացրել է երկու տարի, որպեսզի կարողանա մտնել Կարմիր Բանակ.

Նրա կրտսեր եղբայրը՝ Պյոտր Միխայլովիչ Պոպովը, ինժեներ-գեներալ-մայոր էր, հակաօդային պաշտպանության համալիրների կոնստրուկտոր, Ստալինյան մրցանակի դափնեկիր։

## Քաղաքացիական պատերազմ և միջպատերազմյան ժամանակաշրջան
Կարմիր բանակում էր 1920 թվականի մայիսի 6-ից, ծառայել է որպես կարմիրբանակային 242-րդ Վոլժսկի գնդում, 27-րդ հրաձգային դիվիզիայում, 1921 թվականի փետրվարի 18-ից՝ որպես Պսկովի տարածքային գնդի 6-րդ վաշտային տեղամասի քաղղեկ։ 1921 թվականի հունիսի 16-ին ուղարկվել է ուսման, և այդ տարվա հոկտեմբերին ավարտել է 74-րդ Պսկովյան հետևակային դասընթացները։

1922 թվականի հոկտեմբերի 15-ից ծառայել է 11-րդ Պետրոգրադյան հրաձգային դիվիզիայում՝ որպես 33-րդ հրաձգային գնդի հավաքական վաշտի դասակի հրամանատարի օգնական, 1922 թվականի նոյեմբերի 22-ից՝ XI դիվիզիոնային դպրոցի ուսումնական վաշտի դասակի հրամանատար, 1924 թվականի հունվարի 2-ից՝ XI դիվիզիոնային դպրոցի ուսումնական վաշտի հրամանատարի օգնական, 1924 թվականի հոկտեմբերի 5-ից՝ 33-րդ հրաձգային գնդի գնդային դպրոցի պետի օգնական, 1925 թվականի հոկտեմբերի 3-ից՝ 33-րդ հրաձգային գնդի գնդային դպրոցի պետի օգնական, 1926 թվականի փետրվարի 25-ից՝ 33-րդ հրաձգային գնդի գնդային դպրոցի պետ, 1927 թվականի հոկտեմբերի 1-ից՝ 31-րդ Ուրիցկու անվան հրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի հրամանատար, 1927 թվականի հոկտեմբերից՝ 33-րդ հրաձգային գնդի գումարտակի հրամանատար, 1928 թվականի հոկտեմբերի 1-ից՝ 33-րդ հրաձգային գնդին կից *РККА* պահեստազորի հրամանատարների վերապատրաստման դպրոցի դասախոս։ 11-րդ հրաձգային դիվիզիայում ծառայության ընթացքում 1925 թվականին ավարտել է 3-րդ Կոմինտերնի անվան *РККА* կազմի կատարելագործման հրաձգային-մարտավարական դասընթացները։

Տանկային զորքերի գլխավոր մարշալ Պ. Ա. Ռոտմիստրով.

1929 թվականի հոկտեմբերի 1-ից դասավանդել է մարտավարություն Լենինգրադի հետևակային դպրոցում։ Սակայն 1930 թվականի հունվարին վերադարձվել է 11-րդ հրաձգային դիվիզիա և նշանակվել 11-րդ հրաձգային դիվիզիայի մոտորացված ջոկատի շտաբի պետի պաշտոնակատար, մարտին հաստատվել է պաշտոնում։ 1931 թվականի նոյեմբերի 17-ից մինչև 1932 թվականի ապրիլը կատարել է Մոսկվայի ռազմական օկրուգի ռազմաուսումնական հաստատությունների կորպուսի մոտորացման տեսուչի պաշտոնը։ Այնուհետև ուղարկվել է ուսման։

1936 թվականին ավարտել է Մ. Վ. Ֆրունզեի անվան Ռազմական ակադեմիան։ 1936 թվականի մայիսից՝ Լենինգրադյան ռազմական օկրուգի 9-րդ առանձին մեքենայացված բրիգադի շտաբի պետ։ 1937 թվականի հուլիսից՝ 5-րդ մեքենայացված կորպուսի շտաբի պետ (Մոսկվայի ռազմական օկրուգ)։ 1938 թվականի հունվարից *РККА* հրամանատարական և ղեկավար կազմի վարչության պետի հատուկ հանձնարարությունների գծով սպա։ 1938 թվականի հունիսից՝ Հեռավոր Արևելքում 1-ին Կարմրադրոշ բանակի հրամանատարի տեղակալ։ 1938 թվականի սեպտեմբերից՝ 1-ին Առանձին Կարմրադրոշ բանակի շտաբի պետ։ 1939 թվականի հուլիսից մինչև 1941 թվականի հունվար՝ 1-ին Առանձին Կարմրադրոշ բանակի հրամանատար։ 1941 թվականի հունվարից՝ Լենինգրադյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար։

## Հայրենական Մեծ պատերազմ
### Հյուսիսարևմտյան ճակատում
1941 թվականի հունիսի 24-ից մինչև օգոստոսի 27-ը՝ Հյուսիսային ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար: Ռազմաճակատի երկու մասի բաժանումից հետո, 1941 թվականի օգոստոսի 27-ից մինչև սեպտեմբերի 5-ը՝ Լենինգրադյան ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար:

Օգոստոսի 29-ին Ի. Վ. Ստալինը Լենինգրադ մեկնած Մոլոտովին ուղղված հեռագրում գրում է.

### Հարավարևմտյան ճակատում
1941 թվականի դեկտեմբերի 18-ից մինչև 1942 թվականի հունիսի 28-ը փոքր ընդմիջումով (1942 թվականի հունվարի 30-ից փետրվարի 11-ը) հրամանատարել է 61-րդ բանակի զորքերը Հարավարևմտյան և Բրյանսկի ռազմաճակատներում:

1942 թվականի հունիսի 28-ից մինչև հուլիսի 3-ը՝ Բրյանսկի ռազմաճակատի 48-րդ բանակի հրամանատար:

1942 թվականի հուլիսի 3-ից հրամանատարել է Բրյանսկի ռազմաճակատի 40-րդ բանակի զորքերը, բանակը ստանձնել է ծանր վիճակում՝ նախորդ հեռացված հրամանատար Մ. Ա. Պարսեգովից, 13-րդ բանակի հետ սահմանում գերմանական զորքերի ճեղքումից հետո, Վորոնեժ-Վորոշիլովգրադյան օպերացիայի ժամանակ: Նրանց ճնշման տակ 40-րդ բանակը նահանջեց ավելի քան 150 կիլոմետր: Հետագայում ռազմաճակատը բանակի գոտում համեմատաբար կայունացավ: 1942 թվականի սեպտեմբերին բանակը մասնակցեց Վորոնեժի շրջանում հարձակողական օպերացիային, որտեղ ռազմաճակատի հրամանատար Ն. Ֆ. Վատուտինը փորձում էր ջախջախել հակառակորդի ամբողջ վորոնեժյան խմբավորումը, սակայն արդյունքում բանակը կարողացավ միայն ընդլայնել իր զբաղեցրած Չիժևսկի պլացդարմը:

1942 թվականի հոկտեմբերի 13-ից՝ Ստալինգրադյան ռազմաճակատի զորքերի հրամանատարի տեղակալ: Այս պաշտոնում հրամանատար Ա. Ի. Երյոմենկոյի հետ միասին մասնակցել է Ստալինգրադում պաշտպանվող զորքերի գործողությունների կազմակերպմանը և 1942 թվականի նոյեմբերի 20-ին սկսված հակահարձակման նախապատրաստմանը և դրա իրականացմանը: Ստալինգրադի տակ հակառակորդի խմբավորման հաջող շրջապատումից հետո Մ. Մ. Պոպովն ակտիվորեն մասնակցեց ռազմաճակատի զորքերի կառավարման կազմակերպմանը՝ շրջապատման ներքին և արտաքին ճակատների միջև գոտին ընդլայնելու համար:

1942 թվականի դեկտեմբերի 8-ին նա գլխավորեց 5-րդ հարվածային բանակը՝ պահպանելով ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալի պաշտոնը: Այս բանակով, որը ժամանել էր ԳՀՊ-ից, Մ. Մ. Պոպովը մասնակցեց Կոտելնիկովսկի օպերացիային:

1942 թվականի դեկտեմբերի 26-ին նրան նշանակում են Հարավարևմտյան ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալի պաշտոնին: Միևնույն ժամանակ, դեկտեմբերի 28-ին նրան հանձնարարվում է հրամանատարել Հարավարևմտյան ռազմաճակատի 5-րդ տանկային բանակը՝ պահպանելով ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալի պաշտոնը:

1943 թվականի հունվարին նա ազատվում է պաշտոնից և ուղարկվում Գլխավոր հրամանատարության պահեստազոր:

1943 թվականի հունվար-ապրիլ՝ Հարավարևմտյան ռազմաճակատի օպերատիվ խմբի զորքերի հրամանատար, որը նշանակալի դեր խաղաց «Թռիչք» օպերացիայում (գեներալ-լեյտենանտ Մ. Մ. Պոպովի շարժուն խումբ) և հետագա գերմանական հակահարձակման հետմղման մեջ:

1943 թվականի ապրիլի 10-ից մինչև ապրիլի 15-ը՝ 3-րդ ձևավորման Պահեստազորային ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար: Նույն տարվա ապրիլի 15-ին Պահեստազորային ռազմաճակատը վերանվանվեց Տափաստանային ռազմական օկրուգ:

1943 թվականի հունիսի 5-ից մինչև հոկտեմբերի 10-ը՝ Բրյանսկի ռազմաճակատի զորքերի հրամանատար: Օրյոլի գործողության ընթացքում ռազմաճակատի զորքերը 1943 թվականի օգոստոսի 5-ին ազատագրեցին Օրյոլ քաղաքը: Ի պատիվ Օրյոլի և Բելգորոդի ազատագրման, պատերազմի ընթացքում առաջին անգամ Մոսկվայում տրվեց հրավառություն: 1943 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին Բրյանսկի հարձակողական օպերացիայում Մ. Պոպովի հրամանատարության ներքո ռազմաճակատի զորքերը հասան բացառիկ արդյունքների: Այս գործողությունում Մ. Պոպովն առաջարկեց, պաշտպանեց և իրականացրեց զորքերի մուտքը ճեղքվածքի մեջ հարևան Արևմտյան ռազմաճակատի հատվածում, իսկ հետո մանևրային խմբի հարվածով կտրեց թշնամու պաշտպանությունը: Այս գործողությունում ռազմաճակատի կորուստները խորհրդային զորքերի նմանատիպ գործողություններում ամենափոքրերից են (անվերադարձ՝ 13033 մարդ, բժշկական՝ 43624 մարդ) զգալի արդյունքների դեպքում (առաջխաղացում մինչև 200 կիլոմետր, ներխուժում Բելառուս, Բրյանսկի, Բեժիցայի ազատագրում, Սոժ և Դեսնա գետերի հաղթահարում):

### Կրկին Հյուսիս-Արևմուտքում
1943 թվականի հոկտեմբերի 10-ից մինչև 1944 թվականի ապրիլի 23-ը՝ Բալթյան ռազմաճակատի (1943 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Բալթյան ռազմաճակատը վերանվանվեց 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատ) զորքերի հրամանատարն էր:

1944 թվականի հունվարի 14-ին Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների զորքերը սկսեցին Լենինգրադ-Նովգորոդի հարձակողական գործողությունը: Գործողության սկզբում 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատը կատարում էր շեղող գործառույթ՝ թույլ չտալով հակառակորդին տեղափոխել զորքերը հիմնական հարվածի ուղղությամբ, ակտիվորեն գործելով միայն 1-ին հարվածային բանակի միավորումներով: Հետագայում, երբ հարևանները սկսեցին զարգացնել հաջողությունը, Մ. Մ. Պոպովին վստահված զորքերն ակտիվորեն մասնակցեցին հարձակմանը: Սակայն նրանք չկարողացան ժամանակին հայտնաբերել գերմանական 16-րդ բանակի նահանջը և խոչընդոտել այն: Մարտի 1-ին ռազմաճակատի զորքերը Շտաբի հրամանով անցան պաշտպանության:

1944 թվականի մարտի 1-ից 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատի միավորումները հարձակողական մարտեր էին մղում գերմանական «Պանտերա» պաշտպանական գծի ճեղքման համար: Մարտի 25-ից 26-ի գիշերը հաջողվեց հաղթահարել Վելիկայա գետը Չյորտովա Գորա գյուղի մոտ և ստեղծել այսպես կոչված «Ստրեժնևսկի պլացդարմ»: 1944 թվականի ապրիլի 7-ին այս պլացդարմից վճռական հարձակում անցնելու փորձը ձախողվեց, 10-րդ գվարդիական և 1-ին հարվածային բանակները մեծ կորուստներ կրեցին: Ապրիլի 20-ին հարձակումը վերջնականապես սպառվեց:

1944 թվականի ապրիլի 20-ին ՊՊԿ-ի 1944 թվականի ապրիլի 20-ի № ՊՊԿ-5689սս որոշմամբ Մ. Մ. Պոպովը հեռացվեց 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատի հրամանատարի պաշտոնից և իջեցվեց կոչումով՝ բանակի գեներալից մինչև գնդապետ-գեներալ: Ինչպես նշված է Որոշման մեջ, Մ. Մ. Պոպովի հրամանատարությամբ 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատը կես տարվա ընթացքում անցկացրել է 14 բանակային և ռազմաճակատային գործողություններ, չնայած հակառակորդի նկատմամբ ուժերի գերազանցությանը, էական արդյունքների չի հասել և ՊԲՇ խնդիրները չի կատարել: Մեղադրվում էր նրանում, որ 1944 թվականի մարտյան գործողության ժամանակ «հակառակորդի նահանջը չի հայտնաբերվել, նրա հետ շփումը կորսվել է, հետապնդումը կատարվել է թույլ և դանդաղ»; ռազմաճակատի հրամանատարությունը «մեծամտացել է, քննադատորեն չի վերաբերվում իր թերություններին և սխալներին և դասեր չի քաղում այդ սխալներից... չի հանդուրժում քննադատություն: Շտաբի և Գլխավոր շտաբի ներկայացուցիչների ցուցումները ռազմաճակատի հրամանատարության աշխատանքի թերությունների վերաբերյալ ընդունում է թշնամաբար»: Պատմաբան Օ. Ս. Սմիսլովի՝ Մ. Մ. Պոպովի կենսագրության հեղինակի կարծիքով, այդքան խիստ և անարդար պատժի հիմնական պատճառները Մ. Մ. Պոպովի հակամարտություններն էին Գլխավոր շտաբի առաջին տեղակալ Ա. Ի. Անտոնովի և 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատի ռազմական խորհրդի անդամ Ն. Ա. Բուլգանինի հետ, այլ ոչ թե ռազմաճակատի անհաջող գործողությունները: Ն. Ա. Բուլգանինի հետ հակամարտության մասով այս պնդումը շատ կասկածելի է, քանի որ Բուլգանինը հեռացվել է Ռազմական խորհրդի անդամի պաշտոնից միաժամանակ Պոպովի հետ և ճիշտ նույն ձևակերպմամբ՝ «որպես իր պարտականությունները չկատարող»:

Նույն թվականի ապրիլի 23-ից նա տեղափոխվեց Լենինգրադյան ռազմաճակատի շտաբի պետի պաշտոնին: Գեներալ-լեյտենանտ Բ. Վ. Բիչևսկին՝ Լենինգրադյան ռազմաճակատի շտաբի աշխատակիցը, հիշում էր.

Այս պաշտոնում գտնվելով՝ նա ակտիվորեն մասնակցեց ռազմաճակատների զորքերի գործողությունների կազմակերպմանը նրանց կողմից անցկացվող բոլոր գործողություններում: Դրանք էին Վիբորգ-Պետրոզավոդսկի գործողությունը, որին Լենինգրադյան ռազմաճակատը մասնակցեց իր աջ թևով, 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատի Ռեժիցկո-Դվինսկայա գործողությունը, Լենինգրադյան ռազմաճակատի Նարվական գործողությունը, 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատի Մադոնսկայա գործողությունը, Բալթյան գործողությունը, որին մասնակցում էին երկու ռազմաճակատները:

1945 թվականի փետրվարի 4-ից 9-ը Մ. Մ. Պոպովը կրկին հրամանատարում էր 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատը: 1945 թվականի մարտին կարճ ժամանակով զբաղեցնում էր 2-րդ Բալթյան ռազմաճակատի շտաբի պետի պաշտոնը: Այնուհետև կրկին ղեկավարեց Լենինգրադյան ռազմաճակատի շտաբը մինչև պատերազմի վերջը։

## Պատերազմից հետո
Պատերազմից հետո՝ 1945 թվականի հուլիսի 24-ից, հրամանատարել է Լվովի ռազմական օկրուգի զորքերը, իսկ 1946 թվականի հունիսի 4-ից՝ Տավրիայի ռազմական օկրուգի զորքերը: Ա. Ե. Գոլովանով. 1951 թվականին Ուկրաինայում անցկացվել են մեծ շտաբային վարժանքներ մի շարք օկրուգների մասնակցությամբ, որտեղ Մ. Մ. Պոպովը, գլխավորելով «կապույտներին», չի տվել հնարավորություն «կարմիրներին», չնայած նրանց զգալի գերազանցությանը, հաղթանակ տանել՝ կրկին փայլելով իր զորավարական տաղանդով:

1953 թվականի օգոստոսի 3-ին Պոպովին երկրորդ անգամ շնորհվել է բանակի գեներալի զինվորական կոչում:

1955 թվականի հունվարից՝ պետի տեղակալ, իսկ 1956 թվականի հունիսից՝ Ցամաքային զորքերի մարտական պատրաստության գլխավոր վարչության պետ, 1956 թվականի օգոստոսից՝ Գլխավոր շտաբի պետ՝ Ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատարի 1-ին տեղակալ: 1962 թվականի հուլիսից՝ ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության Գլխավոր տեսուչների խմբի ռազմական տեսուչ-խորհրդական: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 2-6-րդ գումարումների պատգամավոր:

ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1965 թվականի մայիսի 7-ի հրամանագրով «*զորքերի հմուտ ղեկավարման, խիզախության, արիության և հերոսության համար, որոնք դրսևորվել են գերմանա-ֆաշիստական զավթիչների դեմ պայքարում, և ի նշանավորումն 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում խորհրդային ժողովրդի հաղթանակի 20-ամյակի*» բանակի գեներալ Պոպով Մարկիան Միխայլովիչին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում՝ Լենինի շքանշանի և «Ոսկե Աստղ» մեդալի հանձնմամբ:

Մահացել է 1969 թվականի ապրիլի 22-ին ամառանոցում կենցաղային գազից թունավորման հետևանքով՝ կնոջ՝ Սերաֆիմա Ալեքսեեվնայի հետ միասին:

Թաղված է Մոսկվայի Նովոդևիչյե գերեզմանատանը:

## Կարծիք
Մարշալ Ա. Մ. Վասիլևսկի.

Մարշալ Ի. Ս. Կոնև․

Գվարդիայի գեներալ-գնդապետ Ի. Մ. Չիստյակով.

Ավիացիայի գլխավոր մարշալ Ա. Ե. Գոլովանով

Գեներալ-մայոր, հետագայում մարդու իրավունքների պաշտպան Պ. Գ. Գրիգորենկո.

## Զինվորական կոչումներ
*կապիտան (30.12.1935)
* մայոր (22.07.1937)
* գնդապետ (17.02.1938)
* բրիգադի հրամանատար (14.06.1938)
* դիվիզիայի հրամանատար (25.04.1939)
* կորպուսի հրամանատար (13.08.1939)
* գեներալ-լեյտենանտ (04.06.1940)
* գեներալ-գնդապետ (23.04.1943)
* բանակի գեներալ (26.08.1943)
* գեներալ-գնդապետ (20.04.1944)
* բանակի գեներալ (03.08.1953

## Պարգևներ
;Խորհրդային Միություն

;Օտարերկրյա

## Հիշատակ
Սիմֆերոպոլ քաղաքում 1969 թվականի հոկտեմբերի 28-ին հայտնվել է գեներալ Պոպովի անունը կրող փողոց (նշելով նաև զինվորական կոչումը)։ Նախորդ դարի սկզբից այն կոչվում էր Գերմանական փողոց և հատում էր Ֆեոդոսիականը (ներկայում՝ Կիրովի պողոտա) Կույբիշևի շուկայի շրջանում։ Հայրենական մեծ պատերազմից հետո փողոցը վերանվանվել է՝ դառնալով Լիպովայա։ 1969 թվականին պատմաբան Վ. Պոլյակովի տվյալներով՝ փողոցը վերանվանվել է՝ դառնալով Գեներալ Պոպովի փողոց։ Կոչումը ավելացրել էին, որպեսզի բնակիչները չշփոթեին զորավարին հանրահայտ ծաղրածու Օլեգ Պոպովի հետ, որը նույն տարում ստացել էր ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչում։

## Ֆիլմագրություն
* **1960** — «Պատմություն բոցավառ տարիներից» - ռազմական խորհրդատու
* **1969** — «Բեռլին տանող ճանապարհին» - ռազմական խորհրդատու
* **1965–1967** — «Պատերազմ և խաղաղություն» -ռազմական խորհրդատու

## Հուշագրություններ
* Պոպով Մ. Մ. // **Լենինգրադի պաշտպանությունը 1941-1944**. Հուշեր և օրագրեր / խմբ. Ա. Մ. Սամսոնով. - Լենինգրադ: Գիտություն հրատարակչություն, Լենինգրադյան բաժին, 1968. — 791 էջ — 14 500 տպաքանակ
* Պոպով Մ. Մ. Ստալինգրադից հարավ // Ստալինգրադյան էպոպեա. - Մ., 1968
* Պոպով Մ. Մ. Հարձակման ժամանակ // Պայքարը Ստալինգրադի համար, 4-րդ հրատարակություն - Վոլգոգրադ: Նիժնե-Վոլժսկի գրական հրատարակչություն, 1973 - էջ 82–97
* Պոպով Մ. Մ. Կուրլյանդական «կաթսան» // Գաղտնաբառ՝ «Հաղթանակ» / խմբագիր՝ Յա. Ֆ. Պոտեխին. - Լենինգրադ: Լենիզդատ, 1969 — էջ 583–596 — 648 էջ — (Հուշեր և գրառումներ) - 90 000 տպաքանակ
* Պոպով Մ. Մ. Ստալինգրադից հարավ // Ռազմավարական պատմության ամսագիր - 1961 - № 2 - էջ 67-98

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Дьяков Д. С.* Командармы Воронежского фронта: документальное повествование. — Воронеж: Центр духовного возрождения Чернозёмного края, 2013. — 166 с.; ISBN 978-5-91338-084-5.
* *[[Малашенко, Евгений Иванович|Малашенко Е. И.]]* Командующие фронтами и армиями в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945. — М.: Вече, 2015. — 285 с.; ISBN 978-5-4444-2828-3. — С. 183-185.
* 
* 
* 

## Հղումներ
* 
* Попов Маркиан Михайлович  на сайте Министерства обороны Российской Федерации.
* 	''Вячеслав Мосунов''. Успехи генерала Попова.
 
Կատեգորիա:1902 ծնունդներ
Կատեգորիա:1904 ծնունդներ
Կատեգորիա:1969 մահեր
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:«Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ապրիլի 22 մահեր
Կատեգորիա:Բոլշևիկներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ազգաբնակչություն
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կուրսկի ճակատամարտի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (ԽՍՀՄ)
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:Ռուս զինվորականներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակիցներ