Մորմազգիներ

**Մորմազգիների** () ընտանիքի մեջ մտնում է բույսերի մոտ 2200 տեսակ։ Դրանք լայնորեն տարածված են աշխարհի տարբեր մասերում, բայց մորմազգիներն ավելի բազմազան են Ամերիկա և Հարավային Ամերիկայում։ Մեր օրերում տարածված տեսակները գերազանցապես խոտաբույսեր են։ Արևադարձներում հանդիպում են թփեր և փոքր ծառեր։

## Ձևաբանություն
### Տերև
Տերևները պարզ են՝ ամբողջական կամ կտրտված տերևաթիթեղով, տերևակիցներ չունեն։

### Ծաղիկ
Մորմազգիների ծաղիկները կանոնավոր ձևի են՝ հինգ սերտաճած բաժակաթերթերից բաղկացած բաժակով և սերտաճած հինգ պսակաթերթերից պսակով, հինգ առէջներ շրջապատում են միակ վարսանդը։

### Պտուղ
Որոշ ներկայացուցիչների պտուղները հյութալի են՝ հատապտուղներ՝ կարտոֆիլի *Solanum tuberozum*, լոլիկի *Lycopersicum*, մյուսները՝ չոր – տուփիկներ՝ ծխախոտի *Nicotiana*, ծխածաղկի *Petunia Juss*, բանգիի *Hyoscyamus* մոտ։ Երկու տիպի պտուղներն էլ պարունակում են շատ սերմեր։ Ծաղկի բանաձևն է՝ * Ca(5) Co(5)A5 G1։

## Տնտեսական նշանակությունը
### Կարտոֆիլ

Մորմազգիների ընտանիքի ամենահայտնի և արժեքավոր բույսը կարտոֆիլն է։ Նրա հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է Չիլի, Պերու։ Եվրոպայում կարտոֆիլը հայտնի դարձավ 16-րդ դարում, իսկ որպես սննդի բույս և կերաբույս նրա մշակումը սկսվել է 18-րդ դարի վերջից։ Կարտոֆիլը Ռուսաստան է բերվել Պետրոս առաջինի կողմից, 1700 թ.։ Սկզբում այն տարածվել է դանդաղ՝ մշակումը և կիրառումը չիմանալու պատճառով։ Ռուսաստանում կարտոֆիլի լայն մշակումը սկսվել է անցյալ դարի կեսերից։

Կարտոֆիլը մշակում են որպես միամյա բույս, չնայած այն բազմացնում են պալարներով՝ ձևափոխված, կարճացած ստորգետնյա ընձյուղներով։ Դրանք աճում և հարստանում են սննդանյութերի՝ առավելապես օսլայի պաշարի կուտակման հաշվին։ Պալարի հատուկ փոսիկներում եղած բողբոջներից աճում են փետրաձև կտրտված հերթադիր տերևներով վերգետնյա ընձյուղներ։

Կարտոֆիլի ծաղիկները բավական խոշոր են, հավաքված են ծաղկաբույլով։ Պսակաթերթերի գույնը տարբեր է՝ սպիտակ, մանուշակագույն նայած սորտի։ Կարտոֆիլի ծաղիկներում կատարվում է ինքնափոշոտում։ Աշնանը երբեմն առաջանում են պտուղներ՝ կանաչ հատապտուղներ, որոնց ներսում գտնվում են սերմերը։ Դրանք սննդի մեջ չեն օգտագործվում, որովհետև պարունակում են մարդու համար վնասակար նյութեր։ Սովորաբար կարտոֆիլը սերմերով չեն բազմացնում, քանի որ դրանցից աճում են շատ մանր պալարներով բույսեր։ Սերմերով բազմացումը կիրառում են միայն նոր սորտեր ստանալիս։

Ներկայումս հայտնի են կարտոֆիլի մոտ 2 հազար սորտեր, որոնք օգտագործվում են սննդի, կերի տեխնիկական նպատակներով։ Կարտոֆիլից կարելի է պատրաստել մոտ 200 տարբեր կերակրատեսակներ։ Կարտոֆիլը մեծ նշանակություն ունի որպես կերաբույս, ընդ որում օգտագործվում են ոչ միայն պալարները, այլև տերևները սիլոսացման համար։ Կարտոֆիլից ստանում են օսլա, մաթ, սպիրտ և այլն։

### Այլ արժեքավոր բույսեր
Մորմազգիներից արժեքավոր սննդաբույսեր են լոլիկը, սմբուկը (*Solanum melongena)*, կարմիր կամ պատիճավոր պղպեղը (*Piper R.)*։ Ծխածաղիկը և բուրավետ ծխախոտը դեկորատիվ բույսեր են։

Մորմազգիների ընտանիքի մոջ են մտնում նաև ծխախոտը և մախորկան *Nicotiana rustica*։ Այս բույսի մեջ եղած նիկոտինը վնասակար է ազդում մարդու օրգանիզմի՝ հատկապես նյարդային համակարգի վրա։ Այն կիրառում են վնասակար որոշ միջատների և տզերի դեմ մղվող պայքարում։ Նիկոտինից օքսիդացմամբ ստանում են նիկոտինաթթու, որը վիտամին է և օգտագործվում է որպես դեղամիջոց։

Այս ընտանիքի շատ ներկայացուցիչներ՝ բանգին *Hyoscyamus*, արջընկույզը *Datura*, մահամորմը *Atropa belladonna*, սկոպոլիան *Scopolia*, թունավոր բույսեր են։ Սրանք օգտագործվում են նաև որպես դեղաբուսեր։ Բելառուսիայում հաճախ հանդիպում է սև բանգին *H. Niger*, որն աճում է աղտոտված վայրերում։ Նրա ծաղիկներն ունեն կեղտոտ սպիտակ պսակ, թերթիկները պատված են մանուշակագույն ջղերի ցանցով։ Պտուղը տուփիկ է։ Ցողունը ծածկված է գեղձային մազիկներով, այդ պատճառով այն կպչուն է։ Բույսն ունի անդուր հոտ։ Քանի որ բանգիի սերմերը փոքր-ինչ նման են կակաչի սերմերին, նկատվել են բանգիից երեխաների թունավորման՝ երբեմն մահացության դեպքեր։
 
Վայրի մյուս մորմազգիներից կարելի է թվել խոնավ թփուտներում ու գետափերին աճող քաղցրադառն մորմը և բանջարանոցային մոլախոտ սև մորմը *Solanum nigrum*։ Քաղցրադառը մորմի *Solanum dulcamara* հատապտուղները թունավոր են, իսկ սև մորմի հասած հատապտուղները կարելի է օգտագործել սննդի մեջ։

## Պատկերասրահ
### Ծաղիկներ


File:IMG 8028 Atropa belladonna L. Single flower in profile.jpg|*Atropa belladonna* Բելադոննա / Մահամորմ 
File:Physochlaina orientalis 03.jpg|*Physochlaina orientalis* Փքաբույս արևելյան
File:Henbane1.JPG|*Hyoscyamus niger* Բանգի սև
File:Mandragora officinarum 002.JPG|*Mandragora officinarum* Մանդրագորա
File:Datura stramonium 2 (2005 07 07).jpg| *Datura stramonium* արջընկույզ (սովորական)
File:Datura metel 'Fastuosa' bud and flower.jpg| *Datura metel* 'Fastuosa' արջընկույզ (հնդիկ)
File:Angel Trumpets -- Brugmansia suaveolens.jpg|*Brugmansia suaveolens* Արևադարձային ծառ արջընկույզ տեսակ՝ «Հրեշտակի շեփոր» 
File:Withania somnifera00.jpg|*Withania somnifera* Աշվագանդհա (հնդկական ձիու հոտի արմատ)
File:Physalis alkekengi1.jpg|*Physalis alkekengi* Չինական լապտեր
File:Capsicum pubescens flower.jpg|*Capsicum pubescens* Րոկոտո (Պերուական կծու պղպեղ)
File:Capsicum chinense flower.jpg|*Capsicum chinense* Հաբաներո (Չափազանց կծու պղպեղ)
File:LyciumBarbarum-bloem-hr.jpg|*Lycium barbarum* Գայլ-հատապտուղ
File:Cestrum elegans0.jpg|*Cestrum elegans* «Մեքսիկական կեղծ հասմիկ»
File:CESTRUMPARQUIFLOR.JPG|*Cestrum parqui* "ուռենու տերևային չիլիական կեղծ հասմիկ"
File:Browallia americana closeup.jpg|*Browallia americana* "Ամեթիստ ծաղիկ" «Ամաամայկյան անմոռուկ»
File:Streptosolen jamesonii stigma & stamens.jpg|*Streptosolen jamesonii* Էկվադորի կոլբյուր ծաղիկ "մարմելադի թուփ"
File:Salpiglossis sinuata flower front view.jpg| *Salpiglossis sinuata* թավշյա շեփորի ծաղիկ
File:Nierenbergia frutenscens0.jpg|*Nierembergia frutescens* թփոտ գավաթի ծաղիկ
File:Schizanthus pinnatus.jpg|*Schizanthus pinnatus* «թիթեռի ծաղիկ» «խեղճ մարդու խոլորձ»
File:Petunia × atkinsiana cultivated in Cantal.jpg|*Petunia x atkinsiana* Ծխածաղիկ (այգիների դեկորատիվ պետւնիա)
File:Purple Petunia.jpg|*Petunia x atkinsiana* Ծխածաղիկ (ծաղկի ցանցային մանրուք)
File:Tabak P9290021.JPG|*Nicotiana tabacum* Ծխախոտ (բույս)
File:Nicotiana rustica - 4849.jpg |*Nicotiana rustica* Մախորկա / Պիկիետլ (ացտեկների ծխախոտաբույս)
File:Nicotiana-glauca-20080330.JPG|*Nicotiana glauca* ծառի ծխախոտ. Միջատասպան անաբասինի աղբյուր
File:Nicandra physalodes (L.) Gaertn.jpg|*Nicandra physalodes* «խնձոր Պերուի» «Հեռանա՜լ ճանճ բույս»
File:Solandra maxima 1.jpg|*Solandra maxima* "Ոսկե գավաթ"
File:Iochroma australe 2.jpg| *Eriolarynx australis* (*Iochroma australe*)
File:Jaltomata procumbens flower.jpg| *Jaltomata procumbens* «կեղծ սղոցի»
File:Potato flowers.jpg|*Solanum tuberosum* կարտոֆիլ
File:Solanum lycopersicum - Flor tomaca 057.jpg|*Solanum lycopersicum* Լոլիկ
File:Eggplant Flower in Hong Kong.JPG|*Solanum melongena* սմբուկ
File:SolanumDulcamara-bloem-sm.jpg|*Solanum dulcamara* Մորմ քաղցրադառնավուն
File:Buenos-Aires-Nachtschatten.jpg| *Solanum bonariense* Արգենտինացի մորմազգին
File:Cyphomandra betacea1.jpg|*Solanum betaceum* (*Cyphomandra betacea*) «ծառ լոլիկ»
File:Acnistus arborescens 1.jpg| *Iochroma arborescens* (*Acnistus arborescens*) «խոռոչ սրտի ծառ» 
File:Scopolia carniolica 2016-04-19 7981b.JPG|*Scopolia carniolica* Սլովենական մորմազգին
File:Brunfelsia pauciflora ( Cham. & Schltdl. ) Benth. flower close-up.jpg|*Brunfelsia pauciflora* «երեկ, այսօր և վաղը»
File:Latua pubiflora ( Griseb. ) Baillon single flower.jpg|*Latua pubiflora* «չիլիական կախարդների ծառը»


### մրգեր

File:Potato fruits.jpg|*Solanum tuberosum* կարտոֆիլ (թունավոր հատապտուղներ)
File:Solanum dulcamara (5386574212).jpg|*Solanum dulcamara* Մորմ քաղցրադառնավուն (թունավոր հատապտուղներ)
File:Heirlooms.jpg|*Solanum lycopersicum* Լոլիկ
File:Orange Turkish Eggplants.jpg|*Solanum aethiopicum* «Եթովպական սմբուկ»
File:WhiteEggplant.jpg|*Solanum melongena* սպիտակ սմբուկ
File:Solanum melongena 24 08 2012 (1).JPG|*Solanum melongena* սմբուկ
File:Eggplant display.JPG|*Solanum melongena* և *S. aethiopicum* Գունավոր սմբուկների տեսականի
File:Physalis alkekengi 004.JPG|*Physalis alkekengi* Չինական լապտեր
File:Uchuva 2005.jpg|*Physalis peruviana* Պերուի հարսնախոտ
File:WithaniaFruit.jpg|*Withania somnifera* «հնդկական ձիու հոտի արմատ»
File:Nicandra physalodes Prague 2013 3.jpg|*Nicandra physalodes* «խնձոր Պերուի» «Հեռանալ ճանճ! բույս»
File:01 rocoto perupair.jpg|*Capsicum pubescens* Րոկոտո (Պերուական կծու պղպեղ)
File:Habanero chile - fruits (aka).jpg|*Capsicum chinense* Հաբաներո (Չափազանց կծու պղպեղ)
File:Tabasco peppers.JPG|*Capsicum frutescens* Տաբասկոյի պղպեղ (կծու բազմազանություն)
File:Arrangement of jalapeño, banana, cayenne, chili, and habanero peppers.jpg|*Capsicum annuum* կծու պղպեղի տեսականի
File:Colorful Bell Peppers.JPG|Capsicum (բուլղարական պղպեղի գունագեղ տեսականի)
File:Lycium barbarum - Wolfberries China 7-05.jpg|*Lycium barbarum* գայլ-հատապտուղ / գոժէ հատապտուղ
File:Lycium chinense(siamak sabet) (1).jpg|*Lycium chinense* Չինական գայլ-հատապտուղ
File:Wild flowers of Palestine. Mandrake with fruit (Mandragora officinarum L.)) LOC matpc.15032.jpg|*Mandragora officinarum* Մանդրագորա «ջինի ձու»
File:Mandragora autumnalis - ripe fruit.jpg|*Mandragora autumnalis* Մանդրագորա
File:Acnistus arborescens, known as Hollow Heart - Flickr - Dick Culbert.jpg| *Iochroma arborescens* (*Acnistus arborescens*) «խոռոչ սրտի ծառ» 
File:Scopolia carniolica pyxidium dehiscence.jpg|*Scopolia carniolica* Սլովենական մորմազգին
File:HYOSCYAMUS NIGER - MONTGARRI - IB-461 (Herba queixalera).JPG|*Hyoscyamus niger* Բանգի սև "անհավատարիմ ափիոն"
File:Datura stramonium (1).jpg|*Datura stramonium* արջընկույզ (սովորական) "փշոտ խնձոր"
File:Ripe,fruiting calyces of Physochlaina orientalis (M.Bieb) G.Don.jpg|*Physochlaina orientalis* Փքաբույս արևելյան
File:IMG 8023 Atropa belladonna L. Single fruit.jpg|*Atropa belladonna* Բելադոննա / Մահամորմ «սատանայի բալ»
File:Latua pubiflora fallen fruit hand-held.jpg|*Latua pubiflora* «չիլիական կախարդների ծառը»


## Գրականություն
* Armando T. Hunziker: *The Genera of Solanaceae* A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. ISBN 3-904144-77-4
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Sol Genomics Network
* Solanaceae Network - բույսերի նկարներ 
* Solanaceae Source 
*Solanaceae of Chile, by Chileflora
* Solanaceae  in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards). Ծաղկավոր բույսերի ընտանիքները  http://delta-intkey.com 
* Solanaceae in USDA Plants Database.
* Family Solanaceae  Flowers in Israel
* ''SOL Genomics Network'', Universidad de Cornell
* Imagines de various species of Solanaceae 
* Solanaceae de Chile, by Chileflora
* ''Solanaceae Source'', site with abundant information regarding Solanaceas

Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Մորմազգիներ