Օսմանյան միջթագավորություն

**Օսմանյան միջթագավորություն** (, ; 1402-1413), Օսմանյան կայսրության պատմության մի շրջան, որը սկսվել է 1402 թվականին Անկարայի ճակատամարտում Թամերլանից սուլթան Բայազիդ I-ի պարտությունից հետո և ավարտվել 1413 թվականին։

Անկարայի հաղթանակից հետո Թամերլանը վերականգնել է օսմանցիների կողմից նախկինում նվաճված անատոլիական բեյությունների մեծ մասը և մնացած Օսմանյան հողերը բաժանել է Բայազիդի երեք որդիների՝ Սուլեյմանի, Իսայի և Մեհմեդի միջև։ Սուլեյմանը վերահսկում էր Օսմանյան նահանգները Ռումելիայում, իսկ Իսան և Մեհմեդը՝ Անատոլիայում։ Իշխանության համար պայքարին միացել է Բայազիդի ևս մեկ որդի՝ Մուսան։ 1413 թվականին հաղթող է դուրս եկել Մեհմեդ I-ը, որով ավարտել է միջթագավորության շրջանը։

## Պատմություն
### Կայսրության բաժանում
Անկարայի ճակատամարտին սուլթան Բայազիդը մասնակցել է իր որդիների՝ Սուլեյմանի, Իսայի, Մուսայի, Մեհմեդի և Մուստաֆայի հետ։ Երբ պարզ է դարձել, որ ճակատամարտը տանուլ է տրվել, Օսմանյան զորահրամանատարներ Էյնե բեյը, Չանդարլի Ալի փաշան, աղա ենիչեր Հասանը, Կարա Թիմուրթաշ փաշան և Էվրենոսը Սուլեյման Չելեբիի բանակի մնացորդների հետ միասին փրկվել են մարտադաշտից։ Նա սուլթանի փրկված որդիներից առաջինն էր, ով ուղևորվել է օսմանների մայրաքաղաք Բուրսա։ Իմանալով, որ Թամերլանի թոռները հետապնդում են իրեն, նա հեռացել է Անատոլիայից՝ Բուրսայից վերցնելով գանձարանը։ Սուլեյմանը անցել է Դարդանելի վրայով և Գալիպոլի է ժամանել մեծաքանակ բանակի գլխավորությամբ։ Նա բյուզանդացիներին առաջարկել է հաշտության պայմանագիր կնքել, որով պարտավորվել է նրանց տալ նավատորմը, Գալիպոլին և Ռումելիայի մի մասը։ Բայց բանակցությունները ձգձգվել են, քանի որ կայսր Մանուել II-ը Եվրոպայում էր, իսկ նրա փոխարեն կառավարող նրա եղբորորդին՝ Հովհաննես VII-ը, չէր համարձակվում ստորագրել պայմանագիրը։ 1403 թվականի հունվարին կամ փետրվարին բյուզանդացիների հետ Գալիպոլի պայմանագիրը կնքվել և ստորագրվել է մանուիլի համիշխան Հովհաննես VII-ի կողմից։ Բյուզանդիան ստացել է նախկինում օսմանցիների կողմից գրավված Թեսաղոնիկեն, Կալամարիան, Հալիկոս գետից մինչև Վարդարեսի մարզ ընկած տարածքը, Մարմարա ծովի ափը մինչև Սև ծովի Մեսեմբրիա։ Բյուզանդացիները և ջենովացիները ազատվել են դանից։ Վենետիկցիներին անցնում էին իրենց բոլոր տարածքները, որոնք նախկինում իրենցից գրավել էին օսմանցիները, բացի դա նրւանց էր անցնում նաև Աթենքը և Նեգրոպոնտեի դիմացի տարածքը։ Սուլեյմանը բյուզանդացիներին որպես պատանդ է թողել Քասիմի եղբորը (որոշ աղբյուրներում՝ Օրհան) Չելեբիին և քրոջը՝ Ֆաթմա Սուլթանին

Իսա Չելեբին օսմանյան բանակի պարտությունից և Բայազիդի գերությունից հետո փախել և թաքնվել է Բալըքեսիրում (Կարասիոգուլարայի տարածքում)։ 1402 թվականի նոյեմբերին նա արդեն վերահսկում էր Բոսֆորի ասիական ափերը։

Սուլեյման Չելեբին վերահսկում էր Ռումելիայի (մայրաքաղաքը՝ Էդիրնում) օսմանյան գավառները, Անատոլիայում օսմանյան տարածքները բաժանված էին Իսա Չելեբիի (մայրաքաղաքը՝ Բուրսայում) և Մեհմեդ Չելեբիի (մայրաքաղաքը՝ Ամասիայում) միջև։ Սուլեյմանից և Իսայից դեսպանները նվերներով այցել են Թամերլանին։ Թամերլանը եղբայրներից յուրաքանչյուրին տվել է կառավարման իրավունք։ Բայց, ճանաչելով Բայազիդի որդիներին որպես Օսմանյան կայսրության մասերի տիրակալներ, Թամերլանը վերականգնել է օսմանցիների կողմից նախկինում նվաճված բոլոր բեյությունները։ Թամերլանի հեռանալուց հետո սկսվել է Բայազիդի որդիների մեջ միմյանց դեմ ակտիվ դիմակայության շրջանը։

### Իսայի պայքարը Մուսայի հետ
մինի|Իսայի պատկերը Հալկոկոնդիլի աշխատության հրատարակության մեջ, 1632 թվական
Երբ Սուլեյման Չելեբին հռչակել է իր սուլթանությունը Էդիրնեում, Իսա Չելեբին և Մուսա Չելեբին պայքարել են Բուրսայի համար։ Իսա Չելեբին գրավել է քաղաքը, երբ Թիմուրը Զմյուռնիայում էր։ Սամարղանդի ճանապարհին Թամերլանը ազատ է արձակել Մուսա Չելեբիին և ուղարկել Բուրսա։ Մուսա Չելեբին հաղթել է Իսային, բայց Թիմուրի Անատոլիայից հեռանալուց հետո Իսա Չելեբին վերադարձել և գրավել է քաղաքը։ Մուսա Չելեբին նախ փախել է Քութահյու, ապա Կարամանօղլու Մեհմեդ բեյի մոտ։

### Իսայի պայքարը Մեհմեդի հետ
Ի սկզբանե Իսա Չելեբին առավելություն ուներ Մեհմեդի նկատմամբ, քանի որ վերահսկում էր Օսմանյան կայսրության սկզբնական միջուկը՝ Բեթինիան (ներառյալ Բուրսան), մինչդեռ Մեհմեդը ղեկավարում էր ծայրամասային հողերը: Մեհմեդ Չելեբին Իսե Չելեբիին առաջարկել է Անատոլիան բաժանել իրար մեջ, սակայն վերջինս հրաժարվել է։ 1403 թվականի գարնանը Մեհմեդը Լոպադիումի (Ուլուաբատ) ճակատամարտում հաղթել է իր եղբորը և գրավել Բուրսան՝ ստիպելով Իսային ապաստան փնտրել Յալովայում, այնուհետև Կոստանդնուպոլսում։ Սուլեյմանը աջակցել է Իսային Մեհմեդի դեմ։ Նա Իսային ուղարկել է Անատոլիա՝ ուժեղ բանակի գլխավորությամբ, Բուրսան գրավելու համար։ Բուրսան վերադարձնելու անհաջող փորձից հետո, 1403 թվականի մայիսին Իսան միավորվել է Ջանդարիդ Իսֆենդիյար Բեյի հետ, բայց կրկին ջախջախվել Գերեդեի մոտ։ Այս պարտությունից հետո Իսան գնացել է Զմյուռնիա, որտեղ դաշինք է կնքել Ջունեյդ Բեյի հետ։ Ջունեյդի օգնությամբ դաշինքին ներգրավվել են Սարուխանօղլու Օրհանը, Մենթեշեօղլու Իլյասը, բեյ Թեքեն և Հերմիյօղլու Յակուբը։ Հնարավոր է, որ Սուլեյմանի հանձնարարությամբ Ջունեյդը աջակցում էր Իսա Չելեբիին Մեհմեդի դեմ: Դաշնակիցները հավաքել են մի մեծ բանակ, որը թվայինորեն գերազանցում էր Մեհմեդի ուժերը, բայց Մեհմեդը, դաշնակից լինելով Կարամանի և Դուլկադիրի բեյի հետ, կարողացել է հաղթել Իսային Զմյուռնիայի ճակատամարտում: Իսա Չելեբին փորձել է փախչել, սակայն 1405/06 թվականին բռնվել և խեղդամահ է արվել կամ, ըստ մեկ այլ վարկածի, խեղդվել է Էսքիշեհիրում։ Իսայի մարմինը տեղափոխվել է Բուրսա և թաղվել հոր գերեզմանի կողքին։ Դրանից հետո Իսայի հետ համագործակցող Այդինօղլուի, Մենթեշեօղլուի և Հերմիյօղլուի կառավարիչները ստիպված էին ենթարկվել Մեհմեդ Չելեբիին։

### Սուլեյմանի պայքարը Մեհմեդի հետ
Էդիրնեից Սուլեյմանը հետևում էր Անատոլիայում իր եղբայրների միջև մղվող պայքարին, իսկ հետո, անհանգստանալով Մեհմեդի աճող ուժից, տեղափոխվել է այնտեղ, որպեսզի կռվի նրա հետ։ 1404 թվականի մարտին Սուլեյմանը գրավել է Բուրսան։ Երբ նա ժամանել է Անատոլիա, Մեհմեդը հայտնվել է մի դիրքում, որը մոտ էր միջթագավորության առաջին ամիսներին: Սուլեյմանի բանակը մեծ էր, իսկ Մեհմեդը չկարողացավ բավարար թվով զինվորներ հավաքել։ Եթե Մեհմեդը մնար Անկարայում, ապա կար ռիսկ իր եղբորը գերի ընկնելու։ Ուստի Մեհմեդն իր արքունիքի հետ գնացել է Ռում՝ 1399 թվականից Անկարային թողնելով իր Բեյլերբեյի՝ Ֆիրուզբեյզադե Յակուբ-բեյի ձեռքում։ Մեհմեդը Անկարայի պաշտպանությունը թողել է Յակուբ բեյին՝ հույս ունենալով, որ Սուլեյմանը կթողնի տոգոյին կառավարել ամրոցը։ Երբ Սուլեյմանը մոտեցել է Անկարային, քաղաքի բնակիչները որոշել են քաղաքը հանձնել նրան։ Յակուբը կայազորով պատսպարվել է ամրոցում և օգնություն խնդրելով նամակ գրել Մեհմեդին։ Ըստ «Ahval-i Sultan Mehmed»-ի՝ Սուլեյման Չանդարլի վեզիր Ալի փաշան փոխել է Մեհմեդի պատասխանը։ Կեղծ պատասխանը պարունակում էր Յակուբի հրամանը՝ ամրոցը հանձնել Սուլեյմանին։ Անկարայում թողնելով Յակուբի նահանգապետին՝ Սուլեյմանը վերադարձել է Բուրսա։ Չկարողանալով հաղթել իր եղբոր վերադաս ուժերին՝ Մեհմեդը հեռացել է արևելք, և երկու եղբայրների միջև դիմակայությունը մտել է պասիվ փուլ, որը տևել է մինչև 1410 թվականը։

Քանի որ Մեհմեդը դեռ չէր կարող լուրջ դիմադրություն ցույց տալ Սուլեյման Չելեբիին, նա կարճ ժամանակում իրեն է ենթարկել Անատոլիայի մեծ մասին։ Ըստ Օրուջ բեյի և «Անանուն Օսմանյան տարեգրության», Մեհմեդը ճանաչել է Սուլեյման Չելեբիի գերակայությունը: Դրանից հետո 1404 թվականի երկրորդ կեսի և 1405 թվականի ամռանը Սուլեյման Չելեբին վերադարձել է Ռումելիա։ Ըստ Կոնստանտին փիլիսոփայի՝ վերադարձը պայմանավորված էր Բուլղարիայի որոշ քաղաքների ապստամբությամբ՝ «Բուլղարիայի թագավորների որդիների առաջնորդությամբ»։ Այնուհետև ամեն ինչ հանդարտվել է և Սուլեյման թագավորը արշավել է դեպի արևելք։

1407 թվականի հունիսի ռագուզայի Հանրապետությունից ստացված զեկույցների համաձայն՝ Սուլեյման Չելեբին ճակատամարտում հաղթել է Մեհմեդ Չելեբիին, և վերջինս փախել և պատսպարվել է Ջունեյդի մոտ։ 1407 թվականի կեսերին Ջունեյդը անցել է Մեհմեդ Չելեբիի կողմը, հաշտվել Իլյաս բեյ Մենթեշեի հետ և գործել նրա հետ միասին՝ աջակցելով Մեհմեդին։ Բացի բեյ Մենթեշեի հետ միանալուց, Ջունեյդը Սուլեյման բեյ Քարամանին և Հերմիյանին ներգրավել է միության մեջ։ Ըստ Դուկայի, ենթարկվելով Ջունեյդի համոզմանը, Քարամանիդ Մեհմեդ բեյը 3 հազար զինվոր է հանձնել, իսկ Գերմիանիդ Յակուբ բեյը՝ 10 հազար զինվոր: Նրանք միացել են Ջունեյդի 5 հազար հոգանոց ջոկատին Այասոլուքում։ Մինչդեռ Սուլեյմանը, որը ղեկավարում էր 25 հազար հոգանոց բանակ, Բուրսայի և Պերգամոնի միջոցով հասել է Զմյուռնիա։ Իմանալով Ջունեյդի բանակում այլ բեյ զորամասերի ժամանման մասին՝ Սուլեյմանը կատարել է զորքերի վերատեղակայում և այասոլուկայի շրջակայքում կառուցել ամրացված ճամբար։ Երկու կողմերն էլ տատանվում էին հարձակվել միմյանց վրա թե ոչ, բայց Ջունեյդի լրտեսները նրան հայտնել են, որ մյուս կառավարիչները նախատեսում են դավաճանել նրան, գրավել տարածքը և իրեն հանձնել Սուլեյմանին: Այդ իսկ պատճառով նա ինքն է եկել Օսմանյան կառավարչի մոտ և խնդրել, որ իրեն ների. Սուլեյմանը այդ քայլից հուզվել է և ներում շնորհել նրան։ 

Չնայած Մեհմեդի հետ մշտական պայքարին, Սուլեյմանին հաջողվել է ամրապնդել իր իշխանությունը Անատոլիայում: Հետևաբար, վենետիկցիները սկսել են նրան 1406 թվականին անվանել «մուսուլման թուրքերի կայսր» (Musulmanum Çalabi Imperatorem Turchorum)*։*մինի|Սուլեյման փաշա

### Սուլեյմանի պայքարը Մուսայի հետ
1409 թվականին Մուսա Չելեբին Մեհմեդի հանձնարարությամբ անցել է Դանուբը և հայտնվել Սուլեյմանի տարածքում։ Նա արագ հավաքել է բավականաչափ հետևորդներ և ապաստան գտել Վալախիայում։ Սուլեյմանի թշնամի Միրչան լավ է ընդունել Մուսա Չելեբիին և իր աղջկան կնության է տվել նրան։

Իր աներոջ զորքի օգնությամբ 1409 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1410 թվականի հունվար ընկած ժամանակահատվածում Մուսա Չելեբին արշավել է Մեսամբրիա, որը Էմիր Սուլեյման Չելեբին զիջել է Բյուզանդիային 1403 թվականին։ 1410 թվականի փետրվարին Մուսա Չելեբին ներխուժել է ամիրա Սուլեյմանի տարածք։ Նրան հաջողվել է հեշտությամբ գրավել Էդիրնեն։ Նույն թվականի մայիսին Մուսա Չելեբին գրավել է Գալիպոլին, որպեսզի թույլ չտար Անատոլիայում հարձակման պահին գտնվող ամիր Սուլեյմանին մտնել Ռումելիա։ Սուլեյմանը ստիպված է եղել վերադառնալ Ռումելիա՝ իր ունեցվածքը պաշտպանելու համար։ 

1410 թվականի հունիսի 15-ին Սուլեյման Չելեբին Կոսմիդիոնի ճակատամարտում հաղթել է Մուսա Չելեբիին։ Սա առաջին խոշոր ճակատամարտն էր եղբայրների միջև։ Ըստ «Ahval-i Sultan Mehmed» անանուն տարեգրության՝ Մուսա Չելեբին պարտվել է ճակատամարտում, քանի որ բեյության մի մասը կրկին անցել է Սուլեյման Չելեբիին։ Կոսմիդիոնի ճակատամարտից հետո Մուսա Չելեբին և ամիրա Սուլեյմանը պայքարել է Սերբիայի և Բուլղարիայի վերահսկողության համար։ 1410 թվականի հուլիսի 11-ին էդիրնեում եղբայրների միջև տեղի է ունեցել ևս մեկ ճակատամարտ։ Նրան Մուսա Չելեբին նույնպես պարտվել է։ Մինչև 1410 թվականի աշունը եղբայրները շարունակել են պատերազմը։

Ռումելիայում Սուլեյման Չելեբիի օրոք քրիստոնյաների դեմ արշավանքների թիվը նվազել է։ Նրա քաղաքականությունը քրիստոնյաների նկատմամբ ընդհանուր առմամբ խաղաղ էր։ Աքընջիները դժգոհ էին դրանից, քանի որ նրանց եկամուտները կախված էին թալանից և ռազմական ավարից։ 1410 թվականի հուլիսի 11-ից 1411 թվականի փետրվարի 17-ն ընկած ժամանակահատվածում Սուլեյման Չելեբին զրկվել է աջակիցների ճնշող մեծամասնության աջակցությունից։ Նրանք զանգվածաբար անցել են Մուսա Չելեբիի կողմը, երբ նա հայտնվել է Էդիրնեի քաղաքի մոտ։ Ձմռան «վերջին օրը» (ենթադրաբար 1411 թվականի փետրվարի 13-ին) Մուսա Չելեբին արշավել է Էդիրնե։ Սուլեյման Չելեբին փորձել է փախչել Կոստանդնուպոլիս, սակայն 1411 թվականի փետրվարի 17-ին գերեվարվել է և սպանվել։ Դ. Կաստրիցիսը գրել է. «Մենք երբեք հաստատ չենք իմանա՝ նա մահապատժի է ենթարկվել Մուսայի անմիջական հրամանով, թե ոչ»։ Սուլեյման Չելեբիի գլուխը սկզբում Մուսան բերել են Էդիրնե, իսկ հետո նրա մարմինը թաղել են Բուրսայում՝ Մուրադ I-ի մոտ։ [մինի|Մուսա Չելեբիի ֆանտաստիկ կերպարը, հեղինակ [Պաոլո Վերոնեզե]]

### Սուլեյմանի պայքարը Մուսայի հետ
մինի|Մեհմեդ I-ը մանրանկարչության վրա
Մուսան Էդիրնում իրեն սուլթան է հռչակել. Ռումելի սիփահի, թիմարիոտներ և սանջակբեյ Մուսային ճանաչել են սուլթան։ Նա հատել է մետաղադրամներ (պահպանվել է 813 թվականի մետաղադրամը)։ Մուսան նշանակել է Քյոր շահ Մելիքին (կամ Չանդարլի Իբրահիմ) վեզիր, Շեյխ Բեդրեդդին՝ քադիասքեր, Ա Միխալօղլու Մեհմեդ բեյին՝ բեյլերբեյ։ Նա պայմանագրեր է կնքել Վենետիկի և հարևան իշխանությունների հետ։

Մուսայի կառավարման մեկնարկից անմիջապես հետո մարդիկ բռնակալ Ստեփան Լազարևիչի գլխավորությամբ սկսել են թալանել Մուսայի տարածքները, իսկ բյուզանդական կայսրը կալանքից ազատել է Սուլեյման Չելեբիի որդուն՝ Օրհանին, որին հայրն այնտեղ պատանդ էր թողել։ Մուսա Չելեբին դուրս է եկել Ստեֆան Լազարևիչի դեմ և գրավել նրան պատկանող ամրոցներից շատերը։ Այնուհետև 1411 թվականի աշնանը Մուսան պաշարել է Կոստանդնուպոլիսը, բայց պաշարումը հաջողություն չի ունեցել: Ըստ Հալկոկոնդիլա. բյուզանդացիները հաղթել են Յասըադայի ծովային ճակատամարտում։ Բացի այդ, Մուսայի շատ կողմնակիցներ լքել են նրան։

Իմանալով, որ Մուսային լքելու են շատ կողմնակիցներ, Մեհմեդ Չելեբին հասկացել է, որ եկել է եղբոր վրա հարձակվելու ժամանակը։ Նա կայսր Մանուելի օգնությամբ անցել է Բոսֆորը և 1413 թվականի գարնանը կամ 1412 թվականի հոկտեմբերին Ինջեգիզում հարձակվել է Մուսայի վրա։ Մուսան հաղթել է, բայց ճակատամարտից հետո նրան լքել են ևս երկու ուջբեյներ, որոնք փախել են Ստեֆան Լազարևիչի մոտ և հարձակվել Մուսայի կալվածքների վրա սերբերի հետ։ Ճակատամարտում վիրավորված Մեհմեդ Չելեբին ստիպված է եղել վերադառնալ Անատոլիա Ջունեյդի ապստամբության պատճառով: Ապստամբությունը ճնշելուց հետո Մեհմեդ Չելեբին Մանուելի օգնությամբ կրկին Բոսֆորով անցել է Ռումելիա։ Նա հարձակվել է Մուսայի վրա, բայց ստիպված է եղել նահանջել ճանապարհները փակող գետերի վարարման պատճառով։

Սերբ բռնակալը դեսպանորդ է ուղարկել Մեհմեդ Չելեբիի մոտ։ Նա առաջարկել է նրան դուրս գալ Մուսայի դեմ արևելքից՝ սերբական, հունգարական և բոսնիական զորքերին զուգահեռ։ 1413 թվականի գարնանը կամ ամռան սկզբին Մեհմեդ Չելեբին Մանուելի նավերով կրկին ժամանել է Ռումելիա։ Նրան միացել են Փաշա Յիգիթ, Էվրենոս, Բարաք Էվրենոսօղլու, Սինան բեյ Տրիկկալայից, Մուսայի նախկին դաշնակիցը Ջունեյդի եղբայր, Իզմիրօղլու Համզա-բեյ, բեյ Դուլկադիրա Մեհմեդի վրա, ում դստեր հետ ամուսնացած էր Մեհմեդ Չելեբին ամուսնացած էր։ 1413 թվականի հուլիսի 5-ին Սոֆիայի մոտակայքում գտնվող Վիտոշա լեռան մոտ տեղի է ունեցել առաջին ճակատամարտում Մուսան հաղթանակ է տարել Մեհմեդ Չելեբիի նկատմամբ։ Սակայն, լքվելով կողմնակիցների կողմից, Մուսան ստիպված է եղել նահանջել նախ Զագրայում, իսկ այնտեղից Դեգիրմենդերե և փոքր ջոկատով եկել է Չամուրլու։ Կ. Իմբերի ենթադրությամբ՝ Մուսայի կողմնակիցների դավաճանությանը հանգեցրել է այն, որ նա զավթել է նրանց ունեցվածքը՝ փորձելով համալրել պատերազմների պատճառով դատարկված գանձարանը։ Վերջին մարտից հետո վիրավոր Մուսան (նա կորցրել էր ձեռքը) փորձել է փախչել Վալախիա։ Ըստ վարկածի, նա հենց այնտեղ էլ մահացել է։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ նա գերեվարվել է Մեհմեդ Չելեբիի մարդկանց կողմից 1413 թվականի հուլիսի 5-ին և խեղդամահ է արվել։ Մուսայի մարմինը տեղափոխվել է Բուրսա։

Մեհմեդ Չելեբին Էդիրնեում իրեն հայտարարել է Օսմանյան կայսրության միակ կառավարիչ և սրանով միջթագավորության ժամանակաշրջանն ավարտվել է։ Մեհմեդը դարձել է Օսմանյան միակ և անվիճելի սուլթանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1410-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:15-րդ դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:15-րդ դարն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատերազմներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության սուլթաններ