Աշխատավորների կոոպերատիվ

**Աշխատավորների կոոպերատիվ**ը կազմակերպություն է, որը պատկանում է աշխատակիցներին և ղեկավարվում նրանց կողմից։ Այդ կառավարման ձևը կարող է արտահայտվել այնպես, որ յուրաքանչյուր աշխատակից՝ որպես սեփականատեր, մասնակցի ժողովրդավարական որոշումների կայացման գործընթացին, կամ էլ՝ ղեկավարությունը ընտրվի բոլոր աշխատակից-սեփականատերերի կողմից՝ ապահովելով յուրաքանչյուրի հավասար ձայնի իրավունքը։ Այսպիսի կազմակերպությունները հաճախ անվանում են նաև աշխատուժի կողմից կառավարվող ընկերություններ։

## Պատմություն
մինի|250x250փքս|Կոոպերատիվ բնակավայրի համար Ռոբերտ Օուենի տեսլական նախագծի մոդելը (շինարարությունը երբեք տեղի չունեցավ)
Աշխատավորական կոոպերատիվները կարևոր դեր են ունեցել Արդյունաբերական հեղափոխության շրջանում՝ հանդիսանալով բանվորական շարժման մաս։ Երբ զբաղվածությունը տեղափոխվեց արդյունաբերական տարածքներ, իսկ աշխատատեղերի անկումը դարձավ ակնհայտ, աշխատողները սկսեցին կազմակերպել իրենց բիզնեսները և վերահսկել դրանք։ Աշխատավորական կոոպերատիվների ձևավորումը եղել է արդյունաբերական կապիտալիզմի և Արդյունաբերական հեղափոխության սոցիալական ու տնտեսական հետևանքներին քննադատական արձագանք։ Առաջին բանվորական կոոպերատիվը՝ որպես աշխատակիցների սեփականություն և կառավարվող ձեռնարկություն, հայտնվել է Անգլիայում 1760 թվականին։ Որոշ բանվորական կոոպերատիվներ ստեղծվել էին՝ «հաղթահարելու անսանձ կապիտալիզմի բացասական հետևանքները և վարձու աշխատանքի անապահովությունը»։

Կոոպերատիվ շարժման հիմքում ընկած փիլիսոփայությունը ձևավորվել էր սոցիալիստական մտածողների, մասնավորապես Ռոբերտ Օուենի և Շառլ Ֆուրիեի գրություններից։ Ռոբերտ Օուենը, ով հաճախ կոչվում է կոոպերատիվ շարժման հայր, հարստություն էր կուտակել բամբակի առևտրից, սակայն համոզված էր, որ աշխատողները և նրանց երեխաները պետք է ունենան բարենպաստ պայմաններ և հնարավորություն կրթություն ստանալու։ Նրա գաղափարները հաջողությամբ իրականացվեցին Շոտլանդիայի Նյու Լանարկ քաղաքի բամբակի գործարաններում, որտեղ բացվեց նաև առաջին կոոպերատիվ խանութը։

Այս հաջողությունից ոգեշնչված՝ Օուենը պատկերացնում էր «համագործակցության գյուղեր», որտեղ աշխատողները կարող էին հաղթահարել աղքատությունը՝ աճեցնելով իրենց սնունդը, պատրաստելով իրենց հագուստը և դառնալով ինքնակառավարվող համայնքներ։ Նա փորձեց նման համայնքներ հիմնել Շոտլանդիայի Օրբիստոնում և ԱՄՆ Ինդիանա նահանգի Նյու Հարմոնի քաղաքում, սակայն, ցավոք, երկու նախագծերն էլ ձախողվեցին։

Նմանատիպ վաղ փորձեր արվել են 19-րդ դարի սկզբին և մինչև 1830 թվականը կային մի քանի հարյուր կոոպերատիվներ: Դոկտոր Ուիլյամ Քինգը Օուենի գաղափարներին հաղորդեց ավելի գործնական և իրագործելի մոտեցում։ Նա համոզված էր, որ կոոպերատիվների ստեղծումը պետք է սկսվի փոքր քայլերից, և հասկանում էր, որ աշխատավոր դասակարգը պետք է իր ուժերով ստեղծի այդ կառույցները։ Այս նպատակով նա հիմնել է *The Cooperator* անունով ամսաթերթ, որի առաջին հրատարակությունը լույս է տեսել 1828թ. մայիսի 1-ին:

### Ժամանակակից շարժում
մինի|350x350փքս|Rochdale Society of Equitable Pioneers հիմնադրվել է 1844 թվականին և սահմանել ժամանակակից կոոպերատիվ շարժումը
Առաջին հաջողակ կոոպերատիվ կազմակերպությունը սպառողներին պատկանող Rochdale Society of Equitable Pioneers-ն էր, որը ստեղծվել է Անգլիայում 1844 թվականին: Սա հիմք դարձավ ժամանակակից կոոպերատիվ շարժման զարգացման և աճի համար։ Արդյունաբերական հեղափոխության մեքենայացումը, որն աշխատատեղեր էր խլում հմուտ աշխատողներից և նրանց հասցնում աղքատության, ստիպեց նրանց նոր լուծումներ փնտրել։ Այդ առևտրականները որոշեցին միավորվել և բացել իրենց սեփական խանութները, որտեղ վաճառվում էին սննդամթերք՝ մատչելի գներով։

Նախկինում համագործակցության ձախողված փորձերից դասեր քաղելով՝ այս առևտրականները մշակեցին այժմ հայտնի Ռոչդեյլի սկզբունքները։ Նրանք չորս ամիս պայքարեցին՝ մեկ անձի համար մեկ ֆունտ ստեռլինգ ներդրում հավաքելու համար՝ արդյունքում ձևավորելով 28 ֆունտի չափով ընդհանուր կապիտալ։ 1844 թվականի դեկտեմբերի 21-ին նրանք բացեցին իրենց խանութը, որտեղ սկզբում առաջարկում էին ընդամենը կարագ, շաքարավազ, ալյուր, վարսակի ալյուր և մի քանի մոմեր։ Երեք ամսվա ընթացքում նրանք ընդլայնեցին իրենց տեսականին՝ ներառելով թեյ և ծխախոտ, և շուտով հայտնի դարձան բարձրորակ և անաղարտ ապրանքներ տրամադրելու համար։

Մինչև 1880 թվականը Բրիտանիայում ստեղծվել էին մոտ 200 կոոպերատիվներ, բայց դրանք ընդհանուր առմամբ կարճատև էին, և մինչև 1975 թվականը մնացել էր ընդամենը 19-ը:

Աշխատավորների կոոպերատիվները ներկայացնող միջազգային կազմակերպությունը CICOPA-ն է: CICOPA-ն ունի երկու տարածաշրջանային կազմակերպություն՝ CECOP – CICOPA Europe և CICOPA Americas:

### Այսօր
մինի|300x300փքս|Հին կոոպերատիվի շենքը Գեյթսհեդ Հազարամյակի կամրջի հետևում՝ Նյուքասլ Օն Թայնում
1960-ականներին կոոպերատիվ շարժման վերածնունդը հիմնված էր «կոլեկտիվ սեփականության» նոր համակարգի վրա։ Այս մոդելում թողարկվեցին անվանական արժեքով բաժնետոմսեր, որոնք ծառայեցին որպես հավասար ձայնի իրավունքի խորհրդանիշ։ Սովորաբար, յուրաքանչյուր անդամ կարող էր ունենալ միայն մեկ բաժնետոմս՝ էգալիտար սկզբունքները պահպանելու համար։ Անդամակցության փորձաշրջանը նոր թեկնածուներին հնարավորություն էր տալիս գնահատվել, և դրա ավարտից հետո նրանք ստանում էին կոոպերատիվի կառավարման լիարժեք իրավունք՝ առանց ավանդական իմաստով սեփականության։ Մեծ Բրիտանիայում այս համակարգը հայտնի է որպես ընդհանուր սեփականություն։

Բրիտանիայում այս տեսակի կոոպերատիվը ավանդաբար հայտնի էր որպես արտադրող կոոպերատիվ։ Թեև այն ավելի փոքր դեր էր խաղում սպառողական և գյուղատնտեսական կոոպերատիվների համեմատ, այն իր տեղն ուներ Կոոպերատիվ միության՝ ազգային բարձրագույն մարմնի կազմում։ 1970-ականների կեսերին Բրիտանիայում աշխատավորների կոոպերատիվների «նոր ալիքը» միացավ Արդյունաբերական ընդհանուր սեփականության շարժմանը (ICOM)՝ ձևավորելով առանձին դաշնություն։

Այն ոգեշնչված էր այլընտրանքային և էկոլոգիական շարժումներով, ինչպես նաև աշխատատեղեր ստեղծելու քաղաքական նախաձեռնություններով։ Արդյունքում, ոլորտը հասավ իր գագաթնակետին՝ ներառելով շուրջ 2000 ձեռնարկություն։ Սակայն հետագա տարիներին աճի տեմպերը դանդաղեցին, և ոլորտը կրճատվեց։ 2001 թվականին ICOM-ը միաձուլվեց Կոոպերատիվ միության հետ (որը սպառողական կոոպերատիվների դաշնային մարմինն էր)՝ ձևավորելով «Կոոպերատիվներ Մեծ Բրիտանիայում» կազմակերպությունը, որը վերամիավորեց կոոպերատիվ հատվածը՝ միավորելով դրա տարբեր ճյուղերը։

2006 թվականից ի վեր Կոոպերատիվների Մեծ Բրիտանիայի Աշխատավորների կոոպերատիվի խորհուրդը գրել և թարմացրել է աշխատողների կոոպերատիվի օրենսգիրքը՝ գրքույկը, որը «սահմանում է, թե ինչ պետք է ակնկալի որևէ մեկը և պետք է աշխատի միասին հասնելու համար՝ որպես աշխատողների կոոպերատիվի անդամ»:

2018 թվականին Google-ը հայտարարեց 1 միլիոն դոլարի դրամաշնորհ՝ ուղղված պլատֆորմային կոոպերատիվների զարգացմանը։ Ծրագրի շրջանակներում համագործակցություն հաստատվեց 5 փորձնական կոոպերատիվների հետ, որոնք բոլորը գտնվում էին աշխատողների սեփականության տակ։ Այս նախաձեռնությունը նպատակ ուներ աջակցելու նորարարական կոոպերատիվ մոդելներին և խթանելու աշխատողների ինքնակառավարումը թվային տնտեսության պայմաններում։

## Աշխատանքային կոոպերատիվների վերաբերյալ հետազոտություն
### Երկարակեցություն և ճկունություն
Ուրուգվայի բոլոր ձեռնարկությունների վերլուծության համաձայն՝ 1997-ից 2009 թվականներին, աշխատողների կոոպերատիվները ունեցել են 29%-ով ավելի փոքր հավանականություն փակվելու, համեմատած մյուս ձեռնարկությունների հետ։ Այս վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ աշխատողների սեփականություն և ինքնակառավարման մոդելը կարող է դրական ազդեցություն ունենալ կազմակերպությունների կայունության վրա, հատկապես երբ վերահսկվում են այնպիսի փոփոխականներ, ինչպիսիք են արդյունաբերությունը։ Իտալիայում աշխատողների կողմից պատկանող կոոպերատիվները, որոնք ձևավորվում են այն բանվորների կողմից, ովքեր վերցնում են բիզնեսը, երբ այն փակվում է կամ վաճառքի է հանվում, ունեն 87%-ի գոյատևման մակարդակ 3 տարվա ընթացքում։ Սա համեմատած է իտալական բոլոր ձեռնարկությունների 48%-ի հետ, ինչը ցույց է տալիս, որ աշխատողների սեփականությունը և ինքնակառավարումը կարող են մեծապես նպաստել կազմակերպությունների երկարաժամկետ կայունությանը, հատկապես դժվար ժամանակներում։ 2012 թվականին իսպանական և ֆրանսիական բանվորական կոոպերատիվների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դրանք «տնտեսական ճգնաժամի ընթացքում ավելի դիմացկուն են եղել, քան սովորական ձեռնարկությունները»: Ֆրանսիայում աշխատողների կոոպերատիվների եռամյա գոյատևման մակարդակը կազմում է 80–90%, համեմատած բոլոր ձեռնարկությունների գոյատևման ընդհանուր մակարդակի 66%–ի հետ։ 2008 թվականի տնտեսական ճգնաժամի ընթացքում Ֆրանսիայում աշխատողների սեփականություն հանդիսացող կոոպերատիվներում աշխատողների թիվն աճել է 4,2%-ով, մինչդեռ այլ ձեռնարկություններում զբաղվածությունը նվազել է 0,7%-ով։ Միացյալ Թագավորությունում կոոպերատիվների ավելի քան երեք քառորդը (76%) շարունակում է հաջողությամբ գործել առաջին դժվարին հինգ տարիներից հետո։ Սա հակադրություն է կազմում բիզնեսի այլ ձևերի հետ, քանի որ բրիտանական բոլոր նոր ընկերությունների միայն 42%-ն է կարողանում գոյատևել մինչև հինգերորդ տարվա վերջ։

### Աշխատավարձի և աշխատանքի կայունություն
2006-ի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ Իտալիայում կոոպերատիվների աշխատավարձերը 15-16%-ով ավելի ցածր էին, քան կապիտալիստական ընկերություններում, սակայն զբաղվածությունը եղել է ավելի կայուն։ Փոփոխականները, ինչպիսիք են դպրոցը, տարիքը, սեռը, զբաղմունքը, արդյունաբերությունը, գտնվելու վայրը, ընկերության չափը, կապիտալի օգտագործման արժեքը, ֆիքսված ծախսերը և իրական վաճառքի շեղումները վերահսկելուց հետո, տարբերությունը նվազեց մինչև 14%։ Հեղինակները ենթադրում են, որ այդ տարբերությունը կարող է պայմանավորված լինել նրանով, որ բանվորական կոոպերատիվները, ի տարբերություն կապիտալիստական ընկերությունների, ավելի հաճախ կնվազեցնեն աշխատավարձերը՝ խուսափելու աշխատակիցներին աշխատանքից հեռացնելուց, կամ այն պատճառով, որ կոոպերատիվների աշխատողները պատրաստ են ավելի ցածր աշխատավարձ ընդունել, քան կապիտալիստական ընկերությունների աշխատողները, հատկապես տնտեսական դժվարությունների ժամանակ։ Ուրուգվայի բոլոր ընկերություններին վերաբերող ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ երբ վերահսկվում են այնպիսի փոփոխականներ, ինչպիսիք են արդյունաբերությունը, ձեռնարկության չափը, սեռը, տարիքը և պաշտոնավարումը, աշխատողների կողմից կառավարվող ընկերություններում աշխատողները 3%-ով ավելի բարձր աշխատավարձ են ստանում, քան սովորական ընկերություններում նույն կարգի աշխատողները։ Այնուամենայնիվ, աշխատավարձի այս հավելավճարը զգալիորեն նվազում է աշխատավարձի բարձրացման հետ և կարող է դառնալ բացասական ամենաբարձր վարձատրվողների համար, ինչը ենթադրում է, որ աշխատավարձի աճի միտումը չի պահպանվում բարձր եկամուտ ունեցող աշխատակիցների համար։ Վիրջինի Պերոտինի հետազոտության համաձայն, որն ուսումնասիրել է երկու տասնամյակի միջազգային տվյալները, աշխատավարձի ավելի ճկունության և զբաղվածության կայունության միտումն օգնում է բացատրել, թե ինչու են որոշ հետազոտություններ նկատում աշխատող կոոպերատիվներում ավելի բարձր, իսկ մյուսները՝ ավելի ցածր վարձատրություն՝ սովորական բիզնեսների համեմատ: The Democracy Collaborative-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ԱՄՆ-ում աշխատողների կոոպերատիվները կարող են բարձրացնել աշխատողների եկամուտները 70-ից 80 տոկոսով:

### Վճարման անհավասարություն
Mondragon Corporation-ում՝ աշխարհի խոշորագույն աշխատողների կոոպերատիվում, 2018 թվականին ամենացածր և ամենաբարձր վարձատրվողների աշխատավարձի հարաբերակցությունը կազմել է 1:9։ Այս հարաբերակցությունը որոշվում է աշխատող-անդամների ժողովրդավարական քվեարկությամբ:

Ֆրանսիայում աշխատողների ամենաբարձր և ամենացածր վարձատրվող 10%-ի միջև աշխատավարձի հարաբերակցությունը 14%-ով ցածր է աշխատողների կոոպերատիվներում, քան այլ նման սովորական ընկերություններում:

### Արտադրողականություն
Համաձայն Վիրջինի Պերոտինի հետազոտության, որն ուսումնասիրել է երկու տասնամյակի միջազգային տվյալները, աշխատողների կոոպերատիվներն ավելի արդյունավետ են, քան սովորական բիզնեսները: 1987 թվականին Իտալիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի աշխատավորների կոոպերատիվների մասին իրականացված ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ կան «դրական» հարաբերություններ արտադրողականության և կոոպերատիվների միջև։ Այն նաև պարզեց, որ աշխատողների կոոպերատիվները չեն դառնում պակաս արդյունավետ, երբ դրանք մեծանում են։ 1995 թվականին Վաշինգտոնում (ԱՄՆ) փայտանյութի արդյունաբերության աշխատողների կոոպերատիվների ուսումնասիրությունը բացահայտեց, որ «կոոպերատիվներն ավելի արդյունավետ են, քան սովորական ընկերությունները՝ 6-ից 14 տոկոսով»։ Այս ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ կոոպերատիվները կարող են լինել արդյունավետ և կայուն, նույնիսկ եթե դրանք աճում են և լայնանում։

### Աշխատակիցների գոհունակություն, վստահություն, առողջություն և նվիրվածություն
Համաձայն Իտալիայի Տրենտո նահանգի բնակչության հարցաշարի վրա հիմնված ուսումնասիրության՝ աշխատողների կոոպերատիվները ձեռնարկության միակ ձևն են, որը խթանում է աշխատողների միջև սոցիալական վստահությունը: Սեուլում անցկացված հարցումը ցույց է տալիս, որ սովորական ընկերություններում աշխատողները դառնում են ավելի քիչ նվիրված իրենց աշխատանքին, քանի որ նրանց աշխատանքը դառնում է ավելի պահանջկոտ. Սակայն բանվորական կոոպերատիվներում այդպես չէր: ԱՄՆ-ում աշխատողների կոոպերատիվներում տնային առողջության օգնականները զգալիորեն ավելի գոհ էին իրենց աշխատանքից, քան այլ գործակալություններում աշխատողները։ 1995 թվականին ԱՄՆ-ից կատարված մեկ ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ «աշխատակիցները, ովքեր ունեն մեծ ազդեցություն և մասնակցություն աշխատավայրի որոշումներին, ավելի մեծ բավարարվածություն են ունեցել իրենց աշխատանքից» և 2011 թվականին Ֆրանսիայում կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ աշխատողներին պատկանող բիզնեսները «դրական ազդեցություն են ունեցել աշխատողների աշխատանքից բավարարվածության վրա»: 2019 թվականի մեկ ուսումնասիրություն ցույց է տալիս, որ «աշխատողների երջանկության վրա ազդեցությունը ընդհանուր առմամբ դրական է»:

## Համեմատություն այլ աշխատանքային կազմակերպությունների հետ
Էական տարբերություններ կան նպատակների և միջոցների միջև այն ընկերությունների, որտեղ կապիտալը վերահսկում է աշխատուժը, և այն ընկերությունների միջև, որտեղ պետությունը վերահսկում է և՛ աշխատուժը, և՛ կապիտալը: Այս տարբերությունները հատկապես նկատելի են, երբ չափվում են առևտրի էական տարրերով, ինչպիսիք են նպատակը, կազմակերպությունը, սեփականությունը, վերահսկողությունը, կապիտալի աղբյուրները, շահույթի բաշխումը, շահաբաժինները, գործառնական պրակտիկան և հարկային վերաբերմունքը: Կերպավորված աղյուսակը համեմատում է կապիտալիզմի, պետական սեփականության և կոոպերատիվ աշխատող-սեփականության առևտրային տարրերը՝ հիմնվելով ԱՄՆ-ի կանոնների և կանոնակարգերի վրա:

## Տէս նաև
; Տեսանյութեր աշխատողների կոոպերատիվների մասին

*[http://www.mightysmallfilms.com/This_Way_Out.html This Way Out: A Guide to Starting a Worker Cooperative. (and other films by Jai Jai Noire, Mighty Small Films)]*

*[https://www.youtube.com/watch?v=yZHYiz60R5Q&ab_channel=UnlearningEconomics Worker Democracy (YouTube video by Unlearning Economics), comprehensive review of the economic literature on worker cooperatives]*

## Ծանոձագրություններ

## Հավելյալ ընթերցանություն
* *For All The People: Uncovering the Hidden History of Cooperation, Cooperative Movements, and Communalism in America*, PM Press, by John Curl, 2009, .
*  Créer en Scop, le guide de l'entreprise participative, Ed Scop Edit 2005 (disponible gratuitement sur le site de la CG SCOP. ).
*  Histoire des Scop et de la coopération, Jean Gautier, Ed Scop Edit, 2006 (DVD).

## Արտաքին հղումներ
* 
* GEO.Coop
* NYCWorker.Coop
* USWorker.Coop