open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սատիրներ

[մինի|[Ուիլյամ Բուգրոյի «Նիմփաներն ու սատիրը» կտավը]]
**Սատիրներ** (հունարեն, σάτνροι), պտղաբերության հովանի ոգիներ հին հունական դիցաբանության մեջ։

Սիլենների հետ մարմնավորել են բնության տարերային ուժերը և կազմել Դիոնիսոսի (Բաքոս) շքախումբը։ Սատիրները ներկայացվում են ամբարիշտ, կռվարար, պագշոտ, սիրատենչ, լպիրշ ու գինեմոլ, նիմփաներին (հավերժահարսներ) ու մենադներին (բաքոսուհիներ) հետապնդող։ Պատկերվել են գազանակերպ, կիսամարդ, բրդոտ, մորուքավոր, այծի կամ ձիու կճղակներով, ձիու պոչով ու ականջներով, մարդու իրանով ու գլխով։ Այսպես կոչված, անտիկ սատիրային թատերգություններում (օրինակ, Եվրիպիդեսի «Կիկլոպը», Սոֆոկլեսի «Հետապնդիչը») Սատիրների խմբի մասնակցությունը եղել է պարտադիր։

Կատեգորիա:Ոգիներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Բժշկական միջատազերծում

**Միջատազերծում**, դեզինսեկցիա (դեզ և լատ․ insectum—միջատ), վարակիչ հիվանդություններ փոխանցող, սննդամթերքներին, գյուղատնտեսական մթերքներին ու մարդկանց վնաս պատճառող հոդվածոտանիների դեմ պայքարի մեթոդներ ու միջոցներ։ Տարբերում են բժշկական, անասնաբուժական և գյուղատնտ․ միջատազերծումներ։ Միջատազերծման մեթոդների նպատակը հոդվածոտանիների աճման ու բազմացման համար անբարենպաստ պայմանների ստեղծումն է (կանխարգելիչ միջատազերծում) և լրիվ ոչնչացումը (ոչնչացնող միջատազերծում)։ Բժշկական կանխարգելիչ միջատազերծում ընդգրկում է հագուստի ոջիլների, փայտոջիլների, լվերի, խավարասերների, ցեցերի բազմացումը կանխող սիստեմատիկ միջոցառումներ։ Բնակավայրերի պլանային մաքրումը, կոյուղու համակարգի կարգավորումը կանխում են տնային են ճանճերի բազմացումը։ Ճահիճների չորացումը, գետերի մաքրումն ու հունի խորացումը պակասեցնում են մոծակների, մլակների են բազմացումը։ Ոչնչացնող միջատազերծում ընդգրկում է քիմիական, ֆիզիկական և կենսաբանական միջոցների կիրառումը, որոնք ազդում են հոդվածոտանիների զարգացման բոլոր փուլերի վրա։ Քիմիական միջոցները հոդվածոտանու օրգանիզմ են թափանցում կուտիկուլայով (կոնտակտային միջատասպաններ), շնչառական ուղիներով (ֆումիգանտներ) կամ աղիքային համակարգով (աղիքային թույներ)։ Որոշ պատրաստուկներ օժտված են վերոհիշյալ բոլոր հատկություններով։ Միջատասպանմի ջոցներն օգտագործվում են լուծույթների, փոշիների և աերոզոլների ձեով։ Միջատազերծման ֆիզիկական մեթոդը հիմնված է հիմնականում բարձր (50°C), հազվադեպ նաև ցածր ջերմաստիճանի (տաք ջուր, օդ, գոլորշի) օգտագործման վրա։ Կիրառում են նաև մեխանիկական միջոցներ՝ միջատներ որսող թակարդներ, կպչուն թղթեր, պատուհանների և դռների ցանցապատում և այլն։ Կենսաբանաան մեթոդի դեպքում օգտագործում են հոդվածոտանիների բնական թշնամիներին (ախտածին մանրէներ, վիրուսներ, մակաբույծ և գիշատիչ միջատներ և այլն)։ Կիրառում են նաև իոնացնող ճառագայթման մեթոդը և քիմիական մի շարք նյութեր, որոնք հոդվածոտանիներին զրկում են սերունդ տալու հատկությունից։ Միջատազերծումը անասնաբուժական միջատների և տզերի ոչնչացումը կենդանիների վրա, անասնապահական, թռչնաբուծական շենքերում, ֆերմաների տարածքում, պահեստներում, կենդանական ծագման հումքի վերամշակման ձեռնարկություններում, սպանդային կետերում, մսի կոմբինատներում և այլուր։ Լինում է կանխարգելիչ (կատարվում է պարբերաբար՝ միջատների և տզերի զանգվածային բազմացումը և տարաբնակեցումը կանխելու նըպատակով) և ոչնչացնող (միջատներին և տզերին զարգացման բոլոր փուլերում վնասազերծելու նպատակով)։ Միջատազերծում կատարվում է քիմիական, ֆիզիկական, մեխանիկական, կենսաբանական մեթոդներով։ Լայնորեն կիրառվում է քիմիական մեթոդը (օգտագործվում են քլորօրգանական, ֆոսֆորօրգանական, անօրգանական միացություններ, ինչպես նաև բուսական միջատասպաններ)։ Մշակումը կատարվում է հականեխիչ մեքենաներով։ Միջատազերծումը գյուղատնտեսական պահեստներում, ալրաղաց և այլ ձեռնարկություններում սերմնանյութի, տնկանյութի, սննդի, կերի պաշարների, տեխ․ հումքի մեջ եղած վնասակար միջատների ոչնչացումը։ Սովորաբար կատարվում է քիմիական միջատազերծում՝ ֆումիգացում, շենքերի մշակում աերոզոլերով և սրսկում միջատասպան հեղուկներով, սերմերի փոշոտում դուստերով և այլն։ Հատիկի և հատիկային մթերքների վնասատուների դեմ արդյունավետ է նաև մեխանիկական միջատազերծում՝ շենքերի մաքրումը թափված մթերքներից, հատիկների մաքրումը հատիկազտիչ մեքենաներով և այլն (տես նաև ախտահանում սերմերի, վարակազերծում)։

Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Break On Through (To the Other Side)

**Break On Through (To the Other Side)**-ը ամերիկյան լեգենդար ռոք խումբ The Doors-ի երգն է։ Այս երգը ձայնագրվել է 1966 թվականի օգոստոս ամսին, և թողարկվել է 1967 թվականի հունվար ամսվա առաջին շաբաթվա ընթացքում խմբի առաջին ստուդիական ալբոմում։ Ալբոմից թողարկված առաջին սինգլն է։ Չնայած այն փաստին, որ սինգլը զբաղեցրել է ընդամենը 126-րդ հորիզոնականը, Ամերիկայի չարթերում, այն եղել է խմբի այն երգերից, որոնք համարյա միշտ կատարվել են համերգների ժամանակ և դարձել է խմբի ամենահայտնի երգերից մեկը։
 
Թողարկումից 24 տարի անց երգը զբաղեցրել է 64-րդ հորիզոնականն անգլիական չարթերում և դարձել է մինի-հիթ։

## Պատմություն
Երգն ալբոմում թողարկված համար առաջին երգն է։ *Elektra Records*-ի գրաքննիչները թույլ չտվեցին որպեսզի երգում արտասանվի "բարձր" ("she gets high") բառը։ Երգի օրիգինալ ալբոմի տարբերակը, և մնացյալ բոլոր վերաթողարկումները մինչև 1990 թվականը ձայնագրվել են հենց այս կերպով։ Սակայն համերգային տարբերակները և վերջերս վերաթողարկված տարբերակները, արդեն ներկայացնում են ամբողջական երգը, առանց կտրված մասերի կամ բառերի։ Այնուամենայնիվ երգը մինչև հիմա վաճառվում է համացանցում և *iTunes*-ում առաջին ալբոմային տարբերակով, որովհետև այդ տարբերակը ավելի հայտնի է խմբի երկրպագուներին։

## Երաժշտության կառուցվածքը և ստեղծագործությունը
Երգը ունի 4/4 տեմպային արագություն, և բավականին արագ է։

Այն սկսվում է հարվածային գործիքների "բոսա նովա" մասով, Ջոն Դենսմորը այն ժամանակ շատ էր հավանում այս նորարարությունը, որը եկել էր Բրազիլիաից։ Ռոբի Կրիգերը նշել է, որ նա կիթառային մասը գրելու համար օրինակ է վերցրել Պոլ Վաթերֆիլդի "Shake Your Moneymaker" երգի տարբերակից է երգը իրականում գրվել է Էլմոր Ջեյմսի կողմից։

Երգի արդեն հետագա մասում լսվող դաշնամուրային սոլոն, շատ նման է Ռեյ Չարլզի "What'd I Say" հայտնի ստեղծագործության սկզբի հատվածին՝ որի մեջ դիտավորյալ կերպով մի քանի նոտաներ բացակայում են։ Բաս կիթառի հատվածը նման է "բոսա նովա"-ին հատուկ բասսային հատվածին, և շարունակվում է առանց արգելակման ամբողջ երգի ընթացքում։

## Անձնակազմ
* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - դաշնամուր
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

## Չարթեր

## Վաճառքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:The Doors
Սատանով

**Սատանով**, գյուղ Ուկրաինայի Խմելնիցկու մարզի Գորոդեցկու շրջանում, Դնեստրի վտակ Զբրուչ գետի ձախ ափին։ Գրավոր փաստաթղթերում հիշատակվում է 1404 թվականից (որպես քաղաք՝ 1641 թվականից)։ 1676 թվականին Սատանովը գրավել և ավերել են թուրքերը։ Վերականգնվել է 1722 թվականին, որից հետո էլ հավաստի տեղեկություններ կան Սատանովում հայերի հաստատվելու մասին։ Հայերը զբաղվել են արհեստներով, առևտրով, ունեցել խանութներ, մասնակցել 1744 թվականից Սատանովում կազմակերպվող տոնավաճառներին։ Սատանովի հայերի վերաբերյալ տեղեկությունները սուղ են (քաղաքի մագիստրատի դիվանը ոչնչացել է 1831 թվականի հրդեհի ժամանակ), ենթադրվում է, որ նրանք կայուն համայնք չեն կազմել։

Կատեգորիա:Հոլոքոստի վայրեր Ուկրաինայում
Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Գորոդոկի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքատիպ ավաններ
Նատալի Սառոտ

**Նատալի Սառոտ** (, ի ծնե **Նատալյա Իլյինիչնա Չեռնյակ** (), ), ֆրանսիացի գրող, 1907 թ.-ից ապրում էր Ֆրանսիայում։

Ավարտել է Փարիզի համալսարանի բանասիրական և իրավաբանական ֆակուլտետները։ «Նոր վեպ» գրական ուղղության ներկայացուցիչներից։ «Անծանոթի դիմանկարը» (1948), «Մարտըրո» (1953), «Պլանետարիում» (1959), «Ոսկե պտուղներ» (1963), «Կյանքի և մահվան միջև» (1968) վեպերին բնորոշ է գործող անձանց անդադար փոփոխվող հոգեվիճակի մանրամասն նկարագրությունը։ Հեղինակը գեղարվեստական խոսքի է վերածում հոգու անորսալի, մշուշոտ «շարժումներ», որոնք, սակայն, չեն ենթարկվում տրամաբանական իմաստավորման և չեն առնչվում սոցիալ-պատմական արտաքին պայմանների հետ։ Կերպարները չունեն իրենց անհատականությունը, երբեմն նույնիսկ իրենց անունը։ Գեղագիտական հայացքները շարադրել է «Կասկածների դարաշրջանը» (1956) տեսական հոդվածների ժողովածույում, պահանջելով հրաժարվել ռեալիզմի ավանդույթներից՝ հօգուտ «մաքուր հոգեբանականի»։ Հակառակ Մ-ի առաջ քաշած դրույթների, նրա վեպերը (մանավանդ «Դուք լսու՞մ եք նրանց», 1972) վերարտադրում են ֆրանսիական բուրժուազիայի մտավորականության միստիֆիկացված գիտակցությունը, պատկերացում են տալիս ժամանակակից Արևմտյան Եվրոպայի հոգևոր ճգնաժամի մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կին դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Սարգիս Սանոյան

**Սարգիս Վահանի Սանոյան ** (), հայ խորհրդային մելիորատոր, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1981), պրոֆեսոր (1982)։
## Կենսագրություն
Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։ Ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտը (1953)։ Աշխատել է ջրային պրոբլեմների հիդրոտեխնիկական ԳՀԻ-ում (1954-1959), եղել է Արտաշատի մեխանիկական գործարանի գլխավոր ինժեներ (1959-1963), 1973 թվականից Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի գյուղատնտեսական մելիորացիայի ամբիոնի վարիչ։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են աղակալած հողերի ջրաֆիզիկական հատկությունների ուսումնասիրմանը։ ԽՄԿԿ անդամ 1951 թվականից։

## Երկեր
* Ձեռնարկ ջրվորների համար, Երևան։ Հայաստան, 1985։
* Ձեռնարկ անձրևացման մեքենաների օպերատորների համար, Երևան։ Հայաստան, 1985։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գյուղատնտեսներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Մարդահարույց փոփոխություններով լանդշաֆտ

**Մարդահարույց փոփոխություններով լանդշաֆտ**, մարդու գործունեությամբ խիստ փոխված և վերակազմավորված լանդշաֆտ՝ իր ագրոհամակեցություններով, բնակելի, տեխնիկական, տրանսպորտային և այլ ենթակառուցվածքներով։ Մարդն ակտիվ միջամտում է բնության երևույթներին, օգտագործում բնության տարրերը և նյութական բարիքներ ստեղծում։ Հասարակության և բնական միջավայրի միջև ստեղծվել է հակասություն, որն արդի փուլում ընդունել է վիթխարի չափեր։ Մարդը գիտակցված կամ չգիտակցված խախտում է բնական շարժընթացների հավասարակշռությունը, որից տուժում է աշխարհագրական թաղանթը։ Այդ ճանապարհով բնությանը պատճառած վնասը նվազագույնի հասցնելու համար մշակվում են բնապահպանական ծրագրեր՝ մարդկային միջամտությունը թույլատրելով միայն այդ ծրագրերի շրջանակներում։

## Տես նաև
* Բնապահպանության օրենսդրություն

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Սան Ֆրանցիսկու (գետ)

**Սան Ֆրանսիսկու** (), գետ Բրազիլիայում։ Երկարությունը 2800 կմ է, ավազանը՝ 600 հզ կմ²։ Սկիզբ է առնում Սեռա դե Կանաստրա լեռնազանգվածից, թափվում Ատլանտյան օվկիանոս։ Սահանքավոր է։ Պաուլու Աֆոնսու ջրվեժի մոտ կա ՀԷԿ։ Ջրի միջին ծախսը մոտ 3000 մ³/վրկ է։ Նավարկելի է Պիրապորա և Ժուազեյրու քաղաքների միջև։

## Ջրագրություն
Սան-Ֆրանցիսկուն սկիզբ է առնում Սեռա-դա-Կանաստրայից, ավելի բարձրադիր Բրազիլիական հարթավայրից, վերևում գետը ավելի վարար է։ Միջին հոսքում գետը հոսում է լայն տարածքում տեկտոնիկական ծագում ունեցող, որը զուգահեռ է Ատլանտյան օվկիանոսի ափին։ Կաբռոբա քաղաքից հետո գետը կտրուկ շրջվում է դեպի հարավ-արևելք և ափամերձ շրջանում ընդմիջումների ձևով մոտենում Ատլանտյան օվկիանոսին՝ ձևավորելով բազմաթիվ ջրվեժներ, բարձրությունը հասցնելով մինչև 81 մետր բարձրության, որոնցից ամենաբարձրը Պաուլո-Աֆոնսոն է։ Գետին բնորոշ է կտրուկ ջրային զանգվածի փոփոխություն, քանի որ ավազանի մեծ մասը տեղակայված է չորային տարածաշրջանում՝ ամառային ջրառատ տեղումներով։ Այդ իսկ պատճառով գետի մակարդակը ջրաշատ շրջանում բարձրանում է 6-7 մետրով։

Կատեգորիա:Բրազիլիայի գետեր
Սանդղկավանքի ավետարան

մինի
«Սանդղկավանքի ավետարան», հայկական ձեռագիր մատյան։

Պահպանվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր № 3793)։ 1053 թվականին Արշարունիքի Սանդղկա Սբ․ Աստվածածին վանքում ընդօրինակել և մանրանկարել է Հովհաննես Սանդղկավանեցին։ Ձեռագիրն ունի 39 x 30 սմ մեծություն, 310 մագաղաթյա թերթ, գրված է երկաթագրով։ Ավետարանի նկարազարդումից պահպանվել են չորս ավետարանիչների, անվանաթերթերի և երկու խորանների պատկերներզ «Մաւոթեոս ավետարանիչ», մանրանկար 1053 թվականին Սանդղկավանքում պատկերազարդված Ավետարանից, մանրանկարիչ "Հովհաննես Սանդղկավանեցի (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 3793), որոնք գեղարվեստական մտահղացմամբ ու ոճով համահնչյուն են նույն գրչի ընդօրինակած և ծաղկած «Մողն ու Ավետարան» և «Բեգունց Ավետարւրսն»-ի համապատասխան մանրանկարներին։ Ավետարանը թվագրված հայկական ձեռագրերից առաջինն է, որտեղ գունավոր զարդագրի հետ հանդիպում է նաև լուսանցազարդ և գլխազարդ։ Հիշատակարսնում գրիչը բացի իր ծնողներից՝ Դավթից և Մարիամից, հիշատակում է ձեռագրի գրչությանն ու մանրանկարչությանն օժանդակող անձանց՝ մագաղաթ հետող Մովսեսի, ոսկեդեղ կազմող Հովհաննես Սողիկի և ոսկեդեղ զուգող Թորոս Խառակի անունները։

Կատեգորիա:Հայկական ձեռագրեր
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու գրքեր
Մարդահարույց փոփոխություններ

**Մարդահարույց փոփոխություններ**, բնական միջավայրում մարդու գործունեությամբ պայմանավորված փոփոխություններ։ Մարդահարույց փոփոխությունները լինում են *անմիջական* (անտառների զանգվածային ոչնչացում, հրդեհներ, հողային ծածկույթի ու ջրային ռեժիմի կտրուկ փոփոխություններ) և *անուղղակի* (առաջանում են լանդշաֆտի, կլիմայի, օդի ֆիզիկական վիճակի ու բաղադրության, հողի և այլ փոփոխությունների հետևանքով)։ Կենցաղային և արտադրական թափոններով միջավայրի աղտոտումը հանգեցնում է էկոլոգիական հավասարակշռության խախտման, օրգանիզմների համակեցության քայքայման։ Բնության վրա մարդահարույց փոփոխությունների ազդեցության բացասական հետևանքներից առավել վտանգավորը կենդանի օրգանիզմների ժառանգականության փոփոխությունն է։ Այն կարող է հանգեցնել բույսերի և կենդանիների համակեցությունների առանձին տեսակների անհետացման՝ դրանց կյանքի պայմանների կտրուկ փոփոխման հետևանքով։ Մի շարք նյութեր, հատկապես քիմիական պատրաստուկները, կարող են առաջացնել ժառանգական շեղումներ՝ մուտացիաներ։ Բնության վրա մարդահարույց փոփոխությունների վնասակար ազդեցության և դրա հետևանքները կանխելու, չեզոքացնելու համար անհրաժեշտ է խորապես ուսումնասիրել բնական միջավայրում տեղի ունեցող նյութի շրջապտույտը և բոլոր տնտեսա-արտադրական միջոցառումները համապատասխանեցնել այդ շրջապտույտին։ Դա մարդ-բնություն հարաբերությունները ճիշտ կառուցելու անհրաժեշտ պայմանն է։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Սանահինի համալսարան

մինի|264x264փքս|Սանահինի վանական համալիր
**Սանահինի համալսարան** (Սանահինի դպրոց), միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր ուսումնադաստիարակչական և գրչության կենտրոն։ Հիմնադրվել է 966 թվականին՝ Աշոտ Գ Ողորմածի կնոջ՝ Խոսրովանույշ թագուհու պատվերով։

Սանահինի համալսարան են հրավիրվել հայտնի հոգևորականներ, գիտնական վարդապետներ և վարժ գրիչներ։ 10 տարի անց, Սանահինից ոչ հեռու կառուցվել է Հաղպատի մենաստանը (976)։ Ստեփանոս Ասողիկի վկայությամբ 1004 թվականին Սանահինի և Հաղպատի միաբանության ընդհանուր թիվը կազմել է 500 մարդ։

XI դարի 1-ին կեսին դպրոցում բացվել են հռետորական, փիլիսոփայության, երաժշտական, բժշկական վարժարանները, դասավանդվել «յոթ ազատ արվեստներ», տոմար և այլ գիտություններ։ Այդ շրջանում դպրոցի աճող հեղինակությունը կապված է Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու գործունեության հետ։ Նա ուներ իր դպրոց-ճեմարանը, ուր դասավանդում էր քառյակ արվեստներ, անդամազննություն և այլ առարկաներ։ Սանահինի համալսարանում XIV-XV դարերում բուռն զարգացում է ապրել գրչությունը։ Չնայած մեծ կորստին, մեզ է հասել շուրջ երեք տասնյակ ձեռագիր։ Առանձնապես կարևոր հուշարձան է Սանահինի «Քյոթուկը», որում արժեքավոր տեղեկություններ կան Սանահինի պատմության վերաբերյալ։ Դպրոցն ունեցել է նաև մատենադարան, որտեղ ձեռագրեր են հավաքվել աշակերտների ընդօրինակությունների, նվիրատվությունների և գնումների միջոցով։ Սանահինի դպրոցը կարճատև ընդմիջումներով գոյատևվել է մինչև մեր օրերը։ Նրա զարգացմանը նպաստել են րաբունապետեր Անանիա, Դիսկորոս, Հակոբ (Քարափնեցի) Սանահնեցիները, Սիմեոնը, Գրիգոր Տուտեորդին, Գրիգոր Արասաորդին, Վարդան Արևելցին, գրիչներ Մաթևոսը, Կարապետը, Խաչատուր և Ավետիք վարդապետները, Ղազարը, Հովհաննեսը, թուղթ կոկող Ստեփանոսը (նորոգել է 2 հզ․ տետր թուղթ, որը բավական էր միջին մեծության 100 ձեռագրի համար) և ժամանակի նշանավոր այլ գործիչներ։

Կատեգորիա:Համալսարաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայկական համալսարաններ
Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական դպրոցներ
հ
Կատեգորիա:10-րդ դարում հիմնադրված կրթական հաստատություններ
Ռուսաստանի Սահմանադիր ժողով

**Համառուսաստանյան սահմանադիր ժողով** (), պառլամենտական հաստատություն, որի նիստը կայացել է Պետրոգրադի Տավրիկյան պալատում 1884 թ.-ի հունվարի 5 (18)-ին։ Սահմանադիր ժողով գումարելու հարցը ծագել է Փետրվարյան հեղափոխության հաղթանակից (1917 թ.) հետո։ Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունը խոչնդոտել է սահմանադիր ժողովի հրավիրմանը՝ վախենալով, որ այն «․․․արդի Ռուսաստանում մեծամասնություն կտա էսսեռներից ավելի ձախ գյուղացիներին»։ Բոլշևիկները չեն մերժել սահմանադիր ժողովի գաղափարը, սակայն զանգվածներին հեղափոխական պայքարի կոչ են արել, նշելով, որ «բուրժուա-դեմոկրատական հեղափոխությունը սոցիալիստականի վերածելու ընթացքում կյանքը և հեղափոխությունը սահմանադիր ժողովը մղում են հետին պլան»։

1917 թ.-ի օգոստոսի 9(22)-ին ժամանակավոր կառավարությունը սահմանադիր ժողովի ընտրությունները նշանակել էր նոյեմբերի 12(25)-ին։ Լենինը գտնում էր, որ «․․․Ռուսաստանում բուրժուական պառլամենտը կործանելու համար նախ պետք է հրավիրեինք սահմանադիր ժողով՝ նույնիսկ մեր հաղթանակից հետո»։ Ուստի ժողկոմխորհը հաստատում է ընտրությունների ժամկետը, որոնք կայացան 1917 թ.-ի դեկտեմբերին, իսկ որոշ հեռավոր վայրերում՝ 1918 թ.-ի հունվարին։ Ընտրությունների վատ նախապատրաստման, հակաբոլշևիկյան տրամադրությունների և փաստորեն երկրում սկսված քաղաքացիական կռիվների պատճառով ընտրություններին մասնակցել է ընտրողների մոտ կեսը, որոնցից 23,9% քվեարկել է բոլշևիկների, 40%-ը՝ էսէռների, 2,3%՝ մենշևիկների, 4,7%-ը՝ կադետների, մնացածը՝ այլ կուսակցությունների և խմբավորումների օգտին։ Ընտրությունների ժամանակ բոլշևիկները հաջողության են հասել Պետրոգրադում (ձայների 45%), Մոսկվայում (48%), Հյուսիսում (56%) և Արևմուտքում (67%) ռազմաճակատներում, Բալթիական նավատորմում (58,2%), Հյուսիս-արևմուտքի 20 օկրուգներում և Կենտրոնական շրջաններում (53,1%)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:1918
«Բացառող կամ» տրամաբանական էլեմենտ

**Բացառող կամ** (երբեմն **XOR տրամաբանական էլեմենտ**) թվային տրամաբանական էլեմենտ է, որի ելքը Ճիշտ (1/Բարձր) է, եթե մուտքերից միմիայն մեկի արժեքը Ճիշտ է։ Եթե երկու մուտքերն էլ ունեն Սխալ (0/Ցածր) կամ Ճիշտ արժեքը, ապա տրամաբանական էլեմենտի ելքն ունենում է Սխալ արժեքը։ Բացառող կամն իրենից ներկայացնում է անհավասարության ֆունկցիա՝ այսինք, ելքը ճիշտ է միմիայն այն դեպքում, երբ մուտքի արժեքները միմյանցից տարբեր են։

XOR տրամաբանական էլեմենտը կարող է ներկայացվել նաև որպես մոդուլ 2-ով գումար։ Որպես արդյունք Բացառող կամն օգտագործվում է բինար գումարման գործողությունն արտահայտելու համար։ Որպես կանոն լրիվ գումարիչը բաղկացած է **Բացառող կամ** ու Եվ տրամաբանական էլեմենտերից։

A \cdot \overline{B} + \overline{A} \cdot B և (A + B) \cdot \overline{A \cdot B} երկու բուլյան արտահայտություններն էլ ներակայացնում են XOR տրամաբանական էլեմենտն իր *A* և *B* մուտքերով։ Ելքի պահվածքը բերված է ձախ կողմում գտնվող իսկության աղյուսակում։

thumb|CMOS XOR gate

## Սիմվոլներ
Բացառող կամը ներկայացվում է երկու սիմվոլներից որևէ մեկով։ Առաջինը ավանդական սիմվոլն է, իսկ մյուսը IEEE-ի սիմվոլն է։

frame|100px|left|ավանդական XOR սիմվոլframe|100px|left|IEEE XOR սիմվոլ

⊕ և  նշանները կարելի է օգտագործել XOR տրամաբանական էլեմենտը հանրահաշվական արտահայտություններում արտահայտելու համար։

C-ատիպ ծրագրավորման լեզուներում XOR տրամաբանական էլեմենտն արտահայտվում է **^** սիմվոլով։

## Այլընտրանքներ
Եթե Բացառող կամ էլէմենտը հասանելի չէ, ապա այն կարելի է փոխարինել այլ հասանելի էլեմենտներով։ XOR տրամաբանական էլեմենտը կարելի է փոխարինել XNOR էլեմենտով նրան հաջորդաբար ավելացնելով NOT (Ժխտում) տրամաբանական էլեմենտը։

Բացառող կամ տրամանական էլեմենտ կարելի է նաև ստանալ AND, OR և NOT տրամանաբանակն էլեմենտներն օգտագործելով։ XOR էլեմենտի մաթեմատիկական արտահայտությունը հետևյալն է. A \cdot \overline{B} + \overline{A} \cdot B

XOR էլեմենտը կարելի է ստանալ նաև NAND կամ հինգ NOR տրամաբանական էլեմենտներից, որի սխեման բերված է ստորև։ Փաստացի, և՜ NAND և՜ NOR տրամաբանական էլեմենտները համարվում են ունիվերսալ էլեմենտներ և նրանցով կարելի է հավաքել ցանկացած տրամաբանական սխեմա։

## Տես նաև
* Եվ տրամաբանական էլէմենտ
* Կամ տրամաբանական էլէմենտ
* Ժխտում տրամաբանական էլէմենտ
* Բացառող և տրամաբանական էլէմենտ
* Բացառող կամ-ոչ տրամաբանական էլէմենտ
* Բուլյան հանրահաշիվ
* Տրամաբանական էլեմենտներ

## Արտաքին հղումներ
* Interactive XOR Gate , Teahlab-ի սիմուլյատորի կողմից ստեղծված XOR տրամաբանական էլեմենտի ստեղծման ցուցադրումը

Կատեգորիա:Տրամաբանական էլեմենտներ
Սպարտակ Սաֆյան

**Սպարտակ Գևորգի Սաֆյան** (փետրվարի 15, 1929, գյուղ Բռնակոթ, Զանգեզուրի գավառ, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - հունիսի 24, 2001, Երևան, Հայաստան), հայ նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1975)։

## Կենսագրություն
1957 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1978-1980 թվականներին և 1982-1987 թվականներին եղել է «Սովետական գրող» հրատարակչության գեղարվեստական խմբագիր, 1987-1991 թվականներին՝ «Արևիկ» հրատարակչության գեղարվեստական խմբագիր, 1980-1982 թվականներին՝ «Հայաստան» հրատարակչության բաժնի վարիչ։ 1993-2001 թվականներին դասավանդել է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայում, պրոֆեսոր 2000 թվականից։

## Ստեղծագործություններ
Ստեղծագործել է հաստոցային գրաֆիկայի և գրքի ձևավորման բնագավառներում։

Գործերից են՝
* «Երիտասարդություն», 1965
* «Գարուն», 1960
* «Կոմիտաս», նկարաշար, 1969
* «Գուրգեն Ադամյանի դիմանկարը», 1971
* «Հորովել»
* «Արփա-Սևան»
* «Աշխատանք»
* «Նոր թաղամաս»
Գրքերի ձևավորումներ՝
* Խնկո Ապոր «Առակները», 1985
* Հովհաննես Թումանյանի «Չարի վերջը», 1987
* Դերենիկ Դեմիրճյանի «Պույ-պույ մուկիկը», 1986, 1992

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1929 ծնունդներ
Կատեգորիա:2001 մահեր
Կատեգորիա:Բռնակոթ (Սյունիքի մարզ) գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հունիսի 24 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 15 ծնունդներ
Ռիկիշի

**Սոլոֆա Ֆատու կրտսեր** (, ), ավելի հայտնի **Ռիկիշի** և **Ֆաթու** ռինգային անուններով, սամոա-ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր), պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի մարզիչ։ Առավել նշանակալի կարիերա է ունեցել «World Wrestling Entertainment» (WWE) կազմակերպությունում հանդես գալու տարիներին։ Մեկ անգամ դարձել է միջցամաքային չեմպիոն, երկու անգամ խմբային աշխարհի չեմպիոն և մեկ անգամ WWE-ի խմբային չեմպիոն։

«WWE»-ում ելույթներ ունենալու տարիներին 1 անգամ նվաճել է WWE միջմայրցամաքային, ինչպես նաև 2 անգամ դարձել WWE աշխարհի թիմային և 1 անգամ WWE միացյալ թիմային վարկածներով չեմպիոն։

2015 թվականին առաջադրվել է WWE փառքի սրահ։

## Այցեքարտային հնարքներ
* Ռիկիշի
* Գերհարված
* Բանզայ դրոպ
* Հեդբաթ
* Սամուական դրոպ
* Զզվելի երես

## Մրցանակներ
* WWE միջցամաքային չեմպիոն (1 անգամ)
* WWE աշխարհի թիմային չեմպիոն (2 անգամ) 
* WWE թիմային չեմպիոն (1 անգամ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը WWE.com կայքում

Կատեգորիա:1966 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Սամոական ծագման ամերիկացիներ
Կատեգորիա:WWE փառքի սրահի անդամներ
Սանիտարական ավիացիա

մինի|Հիվանդի տեղափոխումը հիվանդանոց
**Սանիտարական ավիացիա**, օդային փոխադրումների, ինքնաթիռների կամ ուղղաթիռների օգտագործում՝ հիվանդներին առողջապահական հաստատություններ տեղափոխելու և դժբախտ պատահարների դեպքի վայրերից դուրս հանելու համար։ Սանիտարական ավիացիայի կայանի միջոցները կարող են օգտագործվել նաև նավերի, ինքնաթիռների, գնացքների վթարներից և այլ աղետներից տուժածներին բժշկական օգնություն ցույց տալու, ինչպես կան բժշկական նշանակության բեռներ, պահածոյացված արյուն, արյան փոխարինիչներ, դեղորայքներ տեղափոխելու նպատակով։

Պատերազմի ժամանակ կազմակերպում է վիրավորների էվակուացիան։ Սանիտարական ավիացիայի կայանները համալրված են նաև միջին բուժաշխատողներով, ապահովված փոքր (մինչև 5 տեղ), միջին (6—30 տեղ) և մեծ (ավելի քան 30 տեղ) ինքնաթիռներով։ 

Կատեգորիա:Ավիացիոն բժշկություն
Կատեգորիա:Սանիտարական ավիացիա
Կատեգորիա:Շտապ օգնություն
Մկրտիչ Սանասարյան

**Մկրտիչ Սարգսի Սանասարյան** (), հայ մեծահարուստ, բարերար։

## Կենսագրություն
Մկրտիչ Սանասարյանի պապը եղել է մեծահարուստ ազնվական Գևորգ Արծրունին, ով 1813 թվականին Վանից տեղափոխվել է Թիֆլիս։ Գևորգը ունեցել է երկու զավակ՝ Մարիամը, ով Մկրտիչ Սանասարյանի մայրն է, ու Երեմիա, ով հայրն է մեծ հրապարակախոս Գրիգոր Արծրունու։

Սովորել է Ներսիսյան դպրոցում, որի հիմնադիրներից է եղել իր պապը։ 1835-1845 թվականներին ծառայել է ռուսական բանակում՝ մասնակցել ռուս-թուրքական, ռուս-պարսկական պատերազմներին՝ արժանանլով Սբ.Գևորգի շքանշանին։ 1849 թվականից աշխատել է Պետերբուրգի «Կովկաս և Մերկուրիոս» շոգենավային ընկերությունում, 1864 թվականին ընտրվել ընկերության տնօրենների խորհրդի անդամ։ Կովկասի և Պարսկաստանի միջև Վոլգա գետով և Կասպից ծովով կազմակերպել է շոգենավային հաղորդակցություն։

Սանասարյանը տաղանդավոր տնտեսագետ էր, ընկերությանը մատուցած ազնիվ և բանիմաց ծառայության համար վարչական խորհուրդը իր նավերից մեկն անվանեց «Նիկիտա Սանասարով»։ Իսկ Պարսից շահը ռուս-պարսկական առևտրական բարգավաճման համար նրան շնորհեց «Շիր ի Խուրշիդ»՝ Արև և Առյուծ բարձրագույն շքանշանին։ Մեծահարուստ հայի համար ճակատագրական դեր ունեցավ Կարապետ Եզյանի հետ հանդիպումը։ Հանդիպման շնորհիվ է, որ Մկրտիչ Սանասարյանը ուշադրություն սկսեց դարձնել անմիջականորեն իր ազգին վերաբերվող խնդիրների վրա։ Սանասարյանը սկսում է օժանդակել Կովկասի հայ ուսանողներին՝ կրթաթոշակ տրամադրելով, ոմանց էլ կրթությունը շարունակելու համար արտասահման ուղարկելով։ Վանում տեղի «Սանդախտյան ընկերության» հետ հիմնում է բարձրակարգ իգական վարժարան։ Ի պատիվ սրա՝ վարժարանը Սանասարյանի մոր անունով կոչվում է Սանդխտյան Մարիամյան վարժարան։ Հիմնադրած վարժարաններից հատկապես առանձնանում է Կարինի՝ Էրզրումի Սանասարյան վարժարանը, որը հիմնադրվեց նրա միջոցներով և Կարապետ Եզյանի ջանքերով։ Մկրտիչ Սանասարյանը վախճանվել է 1890 թվականին անզավակ՝ իր ողջ հարստությունը կտակելով Հայոց դպրոցներին, իսկ Սանասարյան վարժարանին՝ նաև իր մատենադարանը, ալբոմները, նկարների հավաքածուն, տպագրական պարագաները։ Նա մեռավ անզավակ՝ Սանասարյան դպրոցի 840 սաներին համարելով իր զավակները։ Թաղվել է Թիֆլիսի հայոց Մայր եկեղեցու բակում։

## Բարեգործություն
Սանասարյանի տրամադրած միջոցներով 1881 թվականին բացվել է Կարինի Սանասարյան վարժարանը, վերաշինվել Վանի Սանդխտյան վարժարանը (մոր անունով կոչվել է Մարիամյան)։ Դպրոցին կից բացվեց իգական վարժարան։

Դպրոցներ բացեց Վանի գավառի Խառակոնիս, Նուխիի գավառի Նիժ և Վարդաշեն գյուղերում։ Նյութապես աջակցել է Գևորգյան ճեմարանին, բարեգործական տարբեր կազմակերպությունների, մշակութային հաստատությունների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բարերարներ
Կառնոյի թեորեմ

300px|մինի|Կառնոյի առաջին թեորեմը

**Թեորեմ**։ Եռանկյանն արտագծած շրջանագծի կենտրոնից եռանկյան կողմերն ունեցած հեռավորությունների գումարը հավասար է ներգծած և արտածած շրջանագծերի շառավիղների գումարին։

## Ապացուցում

Դիցուք D-ն ABC եռանկյան արտագծյալ շրջանագծի կենտրոնն է։ Այդ կետի հեռավորությունները եռանկյան a,b,c կողմերից նշանակենք համապատասխանաբար G, H, F: GDHB քառանկյանը կարելի է արտագծել շրջանագիծ(\angle{DHB}=90,\angle{DGB}=90 =>\angle{DHB}+\angle{DGB}=180 )։ Նկատենք, որ ըստ Պտղոմեոսի թեորեմի

 AP \cdot B'C'=C'P \cdot AB'+B'P \cdot AC'
կամ  R \cdot \frac{a}{2}=PC' \cdot \frac{b}{2}+PC' \cdot \frac{c}{2}  (1)

Դիտարկենք BC'OA' և CA'OB' քառանկյունները։ Կստանանք՝

 R \cdot \frac{c}{2}=PB' \cdot \frac{a}{2}+PA' \cdot \frac{b}{2}  (2)

 R \cdot \frac{b}{2}=PA' \cdot \frac{c}{2}+PC' \cdot \frac{a}{2}  (3)

Գումարելով (1), (2), (3) հավասարությունները, կստանանք՝

R \cdot p=PA \cdot \frac{b+c}{2}+PB \cdot \frac{a+c}{2}+PC \cdot \frac{a+b}{2}

որտեղ p-ն ABC եռանկյան կիսապարագիծն է։

R \cdot p=PA \cdot (p-\frac{a}{2})+PB \cdot (p-\frac{b}{2})+PC \cdot (p-\frac{c}{2})

R \cdot p=(PA+PB+PC) \cdot p-(\frac{a \cdot PA}{2}+\frac{b \cdot PB}{2}+\frac{c \cdot PC}{2})

R \cdot p=(PA+PB+PC) \cdot p-S

R \cdot p=(PA+PB+PC) \cdot p-pr որտեղից՝

R+r=PA+PB+PC

Կատեգորիա:Եռանկյան երկրաչափություն
Օլսթերի գաղութացում

thumb|right|400px|Օլսթերի շրջանները ժամանակակից սահմաններով, որոնք գաղութացվել են։ Այս քարտեզը պարզեցված է, քանի որ գաղութացված տարածքը չի ներառում նշված ամբողջ տարածքը։

**Օլսթերի գաղութացումը** (իռլանդերեն։ *Plandáil Uladh*; օսթ.–շոտլանդերեն։ *Plantin o Ulstèr*), Իռլանդիայի մաս կազմող Օլսթերի գաղութացումն էր Մեծ Բրիտանիայի կողմից Հակոբ Ա արքայի գահակալության օրոք։ Գաղութարարների հիմնական մասը ժամանել է Շոտլանդիայից և Անգլիայից։ Մասնավոր փոքր չափերի գաղութացումը կալվածատերերի կողմից սկսվել է 1606 թվականին, իսկ պաշտոնական գաղութացումը՝ 1609 թվականին։

Կատեգորիա:Իռլանդիայի պատմություն
Բալթյան երկրներ

**Բալթյան երկրներ** կամ **Մերձբալթիկա** (, , , ), տարածք Հյուսիսային Եվրոպայում, որը մոտավորապես համընկնում է Էստոնիայի, Լատվիայի, Լիտվայի և Ռուսաստանի Դաշնության Կալինինգրադի մարզի (նախկին Արևելյան Պրուսիա) տարածքներին։ Արևմուտքում սահմանակից է Բալթիկ ծովի ափին գտնվող մեկ այլ մարզին, որ կոչվում է Պոմորյե (, , շվեդ. և )։

Նախկին Ռուսական կայսրության պատմական մարզերից է, որ մինչև 19-րդ դարի առաջին քառորդը կոչվում էր նաև *Օստզեյի մարզ* (՝ արևելյան ծով), իսկ ռուսական տարեգրության մեջ՝ Մերձբալթիկայի կամ Օստզեյի երկրամաս ()։

1990 թվականից սկսած բալթյան 3 պետությունները դուրս են գալիս ԽՍՀՄ կազմից։ Նրանք այժմ Եվրամիության կազմում են, և հավակնում են «Սկանդինավյան երկրներ» կոչմանը, ինչպիսիք համարվում են Սկանդինավյան թերակղզու երկրներ Շվեդիան, Նորվեգիան, ինչպես նաև Ֆինլանդիան, Դանիան, և նույնիսկ՝ հեռավոր Իսլանդիան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական տարածքներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Մերձբալթիկա
Ալեքսեյ Սավրասով

**Ալեքսեյ Կոնդրատիի Սավրասով** (, ), ռուս նկարիչ, Գեղարվեստական շրջիկ ցուցահանդեսների ընկերության հիմնադիր անդամ։

## Կենսագրություն
1844-1854 թվականներին սովորել է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում։ Պերեդվիժնիկների ընկերության հիմնադիր-անդամ։ Սավրասովի վաղ շրջանի գործերում գերակշռողը ռոմանտիկական էֆեկտներն են («Կրեմլը ամպամած եղանակին», 1851)։ 1850-1860-ական թվականներին հաճախ է պատկերել հանդարտ, պատմողական տիպի բնանկարներ, ձգտել գունային ամբողջականության («Որմզդեղնի կղզին Սոկոլնիկիում», 1869), լուսաստվերի հուզական հնչողության։ Սավրասովի բնապատկերային խնդիրների որոնումների հանրագումարը «Սերմնագռավները վերադարձան» (1871) կտավն է։ Քնարականությունը, պլեների նկատմամբ հետաքրքրությունը բնորոշ է նաև հետագա գործերին («Միջգյուղյա ճանապարհ», 1873, «Բակ», 1870-ական թվականներին, թվարկվածները՝ Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա)։ Լինելով ռուսական քնարական բնանկարի խոշոր ներկայացուցիչ, Սավրասովը մեծ ազդեցություն է գործել XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի ռուս բնանկարիչների (Կոնստանտին Կորովին, Իսահակ Լևիտան) վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Պերեդվիժնիկներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Խորհրդա-կանադական հարաբերություններ

**Խորհրդա-կանադական հարաբերություններ**, պատմական դիվանագիտական հարաբերությունները Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության (ԽՍՀՄ) և Կանադայի (ԱՄՆ) միջև։

Դիվանագիտական հարաբերությունները պաշտոնապես վերականգնվեցին 1942 թվականի հունիսին (հյուպատոսական հարաբերությունների հաստատման համաձայնագիր՝ 1942 թվականի փետրվարին)։ 1944 թվականին կնքվել է ԽՍՀՄ-ին ռազմական մատակարարումների սկզբունքների վերաբերյալ համաձայնագիր։ Ետպատերազմյան տարիներին երկրները մասնակցել են «սառը պատերազմի» սանձազերծմանը։

1950-ական թվականների կեսին հարաբերությունները բարելավվեցին։ Ստորագրվեցին առևտրական (1956-1976), ատոմային էներգիայի խաղաղ օգտագործման (1964), օդային հաղորդակցության (1966), գիտության և տեխնիկայի նվաճումները արդյունաբերության մեջ ներդնելու (1971), տարբեր բնագավառներում փոխանակման և համագործակցության (1971), մարզական համագործակցության (1978) և այլ համաձայնագրեր, 1980—81 թվականների գիտական, կրթական և մշակութային համագործակցության և փոխանակումների ծրագրեր (1979)։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ի երկկողմ հարաբերություններ
Կատեգորիա:Կանադայի երկկողմ հարաբերություններ
Դասակ

**Դասակ**, ջոկերից, հաշվարկներից կամ անձնակազմերից բաղկացած զինվորական ստորաբաժանում։ Դասակները լինում են հրաձգային, մոտոհրաձգային, հրետանային, կապի, տանկային և այլն։ Սովորաբար մտնում են ավելի խոշոր ստորաբաժանումների՝ հիմնականում վաշտերի մեջ։ Դասակները կարող են անմիջականորեն լինել գումարտակի (դիվիզիոնի) և զորամասերի կազմում։ 

Կատեգորիա:Ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Ռոմանովներ

**Ռոմանովներ**, ռուսական իշխանական տոհմ (1347-1613), Ռուսաստանի թագավորներ (1613-1721), Ռուսաստանի կայսրեր (1721-1917)։ Միաժամանակ կայսերական իշխանությանը զուգահեռ՝ Լեհական թագավորներ, Լիտվայի և Ֆինլանդիայի մեծ իշխաններ, Օլդենբուգի և Հոլշթայն-Հոտտորպի դուքսեր, Մալթայի օրդենի մեծ մագիստրոսներ։ Գահից հրաժարվել են 1917 թվականին։

Պետրոս Մեծի (1682-1725) դստեր՝ Ելիզավետա Պետրովնայից (1741-1761) հետո Ռոմանովների ուղիղ գիծն ընդհատվում է. 1762 թվականի հունվարի 5-ին գահ են բարձրանում Հոլշթայն-Հոտտորպի դուքսերը։ Պետրոս Մեծի մյուս դուստրը՝ Աննա Պետրովնան, ամուսնացել էր Կառլ-Ֆրիդրիխ Հոլշթայն-Հոտտորպցու հետ, և նրանց որդին՝ Կառլ Պետեր Ուլրիխ Հոլշթայն-Հոտտորպցին ճանաչվում է կայսերական տան անդամ և թագադրվում որպես Պետրոս III։ Վերջինիս կինը՝ Սոֆիա Ավգուստա Ֆրեդերիկա ֆոն Անհալտ Ցերբստ Դորնբուրգը, սպանում է նրան և գահ բարձրանում որպես Եկատերինա II կայսրուհի (1762-1796)։

## «Ռոմանովների» ընտանիք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռոմանովներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Կայսրեր
Սարավակ

**Սարավակ** (), նահանգ Մալայզիայում, Կալիմանտան կղզում։ Սահմանակից է Բրունեյ սուլթանությանն ու Ինդոնեզիային։ Տարածությունը 124,9 հազար կմ2 է, բնակչությունը՝ 2,9 միլիոն (2020)։ Վարչական կենտրոնը՝ Կուչինգ։ Ծովափնյա մասերում ալյուվիալ դաշտավայրեր են, ներքին շրջաններում՝ լեռներ։ Կլիման հասարակածային է։ Տարածված են հասարակածային մշտականաչ անտառները։ Տնտեսությունը ագրարա-հումքային բնույթ է կրում։ Մշակում են կաուչուկատուներ, պղպեղ, կոկոսյան արմավենի, բրինձ։ Զբաղվում են խոզաբուծությամբ, ձկնորսությամբ, անտառահատմամբ։ Կա նավթի, ոսկու, բոքսիտների արդյունահանություն, նավթավերամշակություն։ Արտահանում է նավթ և նավթամթերք, անտառանյութ, կաուչուկ, պղպեղ (առաջին տեղն աշխարհում), կոկոսյան արմավի յուղ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1963 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Կատեգորիա:Մալայզիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Մալայզիայի նահանգներ
Կատեգորիա:Նախկին բրիտանական գաղութներ
Լեհական թագավորություն

**Լեհական թագավորություն** (, , ինչպես նաև՝ Կոնգրեսային Լեհաստան կամ «Կոնգրեսովկա», լեհերեն՝ Królestwo Kongresowe, Kongresówka)՝ տարածք Կենտրոնական Եվրոպայում, Ռուսական կայսրության պատմական նահանգներից մեկը՝ 1815-1917 թվականներին։ 1915 թվականի ամռանը օկուպացվել է գերմանական և ավստրո-հունգարական զորքերի կողմից։

Տարածքը կազմել է 127 000 քառ. կմ, որի մեջ մտել են Լեհաստանի հիմնական մարզերը՝ Վարշավան, Լոձը, Կալիշը, Չենստոխովան, Լյուբլինը, Սուվալկին։ Այսօր այն բաժանված է 3 հանրապետությունների՝ Ուկրաինայի, Բելառուսի և Լեհաստանի միջև։

Բնակչությունը ստեղծման պահին 2 600 000 էր, 1900 թվականին՝ 10 000 000, որոնց մեջ լեհերից բացի մեծ թիվ էին կազմում հրեաները, ուկրաինցիները, ինչպես նաև՝ ռուսներն ու բելառուսները։

Լեհական թագավորներ էին դառնում Ռուսաստանի կայսրերը։ Երկիրն ունեցել է 5 թագավոր՝ Ալեքսանդր I (1815-1825), Նիկոլայ I (1825-1855), Ալեքսանդր II (1855-1881), Ալեքսանդր III (1881-1894), Նիկոլայ II (1894-1917)։

## Աղբյուրներ
* Լեհաստանի պատմություն. Բրոքհաուսի և Եփրոնի մասին բառարանում

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմական սլավոնական երկրներ
Կատեգորիա:1815 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Էյսակու Սատո

**Էյսակու Սատո** (, ), ճապոնացի քաղաքական գործիչ, Ճապոնիայի վարչապետը 1964-1972 թվականներին։

1949-1964 թվականներին զբաղեցրել է (ընդհատումներով) նախարարական տարբեր պաշտոններ։ 1953-1954 թվականներին եղել է լիբերալ կուսակցության գլխավոր քարտուղարը։ 1964-1972 թվականներին եղել է Ճապոնիայի վարչապետը և կառավարող լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության նախագահ։ Արտաքին քաղաքականության մեջ կողմնորոշվել է դեպի ԱՄՆ-ը և նրա դաշնակիցները։ Սատոի կառավարության օրոք նորմալացել են Ճապոնիայի և Հարավային Կորեայի հարաբերությունները, կնքվել է համաձայնագիր ԱՄՆ-ի հետ, որով ԱՄՆ-ը 1972 թվականին Ռյուկյու կղզիները վերադարձրեց Ճապոնիային։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճապոնիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի հակակոմունիստներ
Ալեքսանդր Սուվորովի պետական հուշաթանգարան

**Ալեքսանդր Սուվորովի պետական հուշաթանգարան** (), թանգարան Սանկտ Պետերբուրգում։ Նվիրված է գեներալիսիմուս Ալեքսանդր Սուվորովի (1729-1800) հիշատակին։ Հիմնադրվել է 1900 թվականին, երբ նշվում էր զորավարի մահվան հարյուրամյա տարելիցը։ Թանգարանի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 4 տարի անց՝ 1904 թվականի նոյեմբերի 13 (26)-ին, երբ նշվում էր Սուվորովի ծննդյան 175-ամյակը։ Թանգարանի բացման հանդիսությանը ներկա է եղել նաև Նիկոլայ II-ը։

Սուվորովն առաջին անձնավորությունն էր, որին նվիրված հատուկ թանգարան է բացվել Ռուսաստանում։

1904 թվականին թանգարանն զբաղեցնում է ներկայիս շենքը, որ կառուցվել էր Պրեոբրաժենսկի գնդի հատկացրած տարածքում՝ Կիրոչնայա ու Տավրիչեսկայա փողոցների անկյունում։ Շենքը հատուկ թանգարանի համար կառուցվել է Ալեքսանդր Գոգենի նախագծով՝ Գերման Գրիմի մասնակցությամբ։ Թանգարանի ենքը կառուցվել է ռուսական հին ամրոցների օրինակով՝ պաշտպանական աշտարակ ու դրա կողմերում ձգվող պատեր։ Թանգարանի դիմացի պատին՝ Սուվորովի զինանշանի երկու կողմերում, խճանկարներ են՝ «Սուվորովի մեկնումն արշավի 1799 թ.» և «Սուվորովն Ալպերն անցնելիս»։ Խճանկարներն ստեղծել են Մ. Զոշչենկոն ու Ն. Մասլեննիկովը համապատասխանաբար

Թանգարանի հավաքածուն ընդգրկում է 100 000 առարկա (2002 թ. տվյալներով), որոնք գնվել է կամ ձեռք է բերվել մասնավոր նվիրատվությունների շնորհիվ։ 1918 թ. հեղափոխությունից հետո թանգարանը փակվել է, իսկ ցուցանմուշները տրվել են այլ թանգարանների։ 1930-ական թվականներին շենքում տեղավորվել է Աերոթանգարան։ Լենինգրադի բլոկադայի տարիներին շենքը վնասվել է ռումբի պայթյունից։ 1950 թվականին սկսվել են թանգարանի վերակառուցման աշխատանքները։ Ալեքսանդր Սուվորովի պետական թանգարանը վերաբացվել է 1951 թվականին։

1988-1998 թվականներին թանգարանը փակվել է վերակառուցման նպատակով և վերաբացվել է 1998 թվականի մայիսի 8-ին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Музей А. В. Суворова։ Путеводитель. — Л., 1954;
* *Охотников И. В.* Музей А. В. Суворова. — Л., 1969;
* *Меерович Г. И.* Музей А. В. Суворова։ Историко-краеведческий очерк. — Л., 1981.

## Արտաքին հղումներ
* Թանգարանի լուսանկարներ
* Տեղեկություններ թանգարանի մասին

Կատեգորիա:1900 հիմնադրումներ Ռուսական կայսրությունում
Կատեգորիա:1900 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի թանգարաններ
Սառցահատ

մինի|Լենին սառցահատ
**Սառցահատ**, սառույցներում լողալու համար նախատեսված նավ՝ սառչող ջրավազաններում նավարկությունը չընդհատելու նպատակով։ Սառցահատի հիմնական նշանակումն է ինքնուրույն նավարկության համար սառցածածկույթի ջարդելը, ուրիշ, նավերի համար ուղի բանալը և սառույցներում նավարկելիս դրանց օգնություն ցույց տալը։ Սառցահատները լինում են ծովային, այդ թվում նաև արկտիկական (բևեռային), որոնք նախատեսված են բևեռային ավազանների առավել հաստ սառույցների համար, 1լ լճային ու գետային։ Ըստ հզորության սառցահատները բաժանվում են դասերի (խմբերի)։ Սառցադաշտին հանդիպելիս սառցահատը քթամասով բարձրանում է սառույցի եզրակտորի վրա և ծանրության ուժով ճեղքում այն։

Շարունակելով շարժումը սառցահատը հաղթահարում է ջարդված սառույցի դիմադրությունը գոյացած անցուղում և, կողամասերով կոտրատելով սառույցի եզրակտորները, լայնացնում անցուղին։ Սառցահատի, այսպես կոչված, սառցային հատկությունները բնութագրվում են սառցային արագընթացությամբ, մանևրայնությամբ և որոշ կառուցվածքային առանձնահատկություններով։ Սառցահատի իրանի քթամասի և խելի վերջավորությունները սրված են։ Սառույցի վրա բարձրանալու համար սառցահատի քթամասի վերջավորության ստորջրյա մասը ջրագծի նկատմամբ 20—30° թեքություն ունի։
[մինի|ձախից|[Կրասին սառցահատ]]
Սառցահատի իրանի երկարության և լայնության հարաբերությունը (3,5—5) ապահովում է սառցահատի լավ մանևրայնությունը և անցուղու ուղղագիծ լինելը։ Որպես հիմնական շարժիչ սառցահատում օգտագործվում են դիզելներ և շոգե տուրբիններ (երբեմն գազային տուրբիններ)։ Ատոմային էներգիայի կիրառումը հնարավորություն տվեց ստեղծելու մեծ հզորության էներգետիկական տեղակայանքներով սառցահատներ։

Ժամանակակից տիպի առաջին սառցահատը 44,2 կվտ հզորությամբ «Փայլոտ» շոգենավն էր (1864), որը նավարկում էր Կրոնշտադտի և Օրանիենբաումի միջև։ 1899 թվականին կառուցվել է աշխարհում առաջին՝ արկտիկական «Երմակ» Սառցահատը (հզորությունը՝ 6,6 Մվտ)։ Արդի խոշորագույն սառցահատներից սովետական «Արկտիկա» (1975, 1982 թվականից՝ «Լեոնիդ Բրեժնև») և «Սիբիր» (1977) ատոլքագնացներն ունեն 23,4 հզ․ ա ջրատարողություն և գլխավոր տուրբինի՝ 55 Մվտ հզորություն։ Առավել խոշոր սառցահատային նավատորմեր ունեն ԱՄՆ-ը, Կանադան, Ֆինլանդիան, Շվեդիան, Դանիան, Ռուսաստանը։

Կատեգորիա:Սառցահատներ
Կատեգորիա:Նավի տեսակներ
Նիշտադտի հաշտություն

**Նիշտադտի հաշտություն**, կնքվել է Ռուսաստանի և Շվեդիայի միջև Նիշտադտ (Ֆինլանդիա) քաղաքում, 1721 թ. օգոստոսի 30-ին, Հյուսիսային պատերազմից հետո։ Պայմանագրով Ռուսաստանին անցան Լիֆլանդիան, Էստլանդիան, Ինգերմանլանդիան (Իժորյան երկիրը), Կարելիայի մի մասը, էզել, Դագո կղզիները և այլ տարածքներ Վիբորգից մինչև կուրլանդական սահմանը։ Ռուսաստանը Շվեդիային վերադարձրեց Ֆինլանդիան (որ գրավել էին ռուսական զորքերը), տվեց դրամական հատուցում, վերականգնվեց երկու երկրների առևտուրը։ Նիշտադտի հաշտությունը ռուսական դիվանագիտության հաղթանակն էր․ այն ամրապնդեց Ռուսաստանի ելքը դեպի Բալթիկ ծով, նպաստեց Ռուսաստանի արևելյան քաղաքականության աշխուժացմանը։

Կատեգորիա:1721
Կատեգորիա:Հյուսիսային պատերազմ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության պայմանագրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի խաղաղության պայմանագրեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 30
Սառնարանային տեղակայանք

**Սառնարանային տեղակայանք** սարքավորումների համախումբ, որը ծառայում է սառեցվող օբյեկտներում շրջապատող միջավայրի ջերմաստիճանից ցածր ջերմաստիճաններ ստանալու և պահպանելու համար։ Ներառնում է մեկ կամ մի քանի սառնարանային մեքենա, ինչպես նաև օժանդակ սարքավորումներ (էներգա-, ջրա- և ջերմամատակարարման համակարգեր, կառավարման ու վերահսկման սարքեր), որոնք ապահովում են այդ մեքենաների կանոնավոր աշխատանքը։ 

Սառնարանային տեղակայանքից սառնությունը սպառողին է մատուցվում հեղուկացված կամ սեղմված սառնարանային ագենտի (անմիջական սառեցում) կամ պաղեցված սառնարանային ջերմակրի (սառնակրի) ձևով։ Ըստ արտադրողականության սառնարանային տեղակայանքները պայմանականորեն լինում են՝
* փոքր (արտադրողականությունը՝ 35 կվտ-ից ցածր), 
* միջին (35—600 կվտ) 
* խոշոր (600 կվտ-ից բարձր)։ 

Շոգեկոմպրեսիոն սառնարանային մեքենաներով տեղակայանքները մոնտաժվում են նույն շենքում, որտեղ գտնվում է սպառողը, կամ առանձին շենքում՝ սառնարանային կայանում։ Աբսորբցիոն և շոգեարտարկիչային սառնարանային մեքենաներով սառնարանային տեղականանքները մոնտաժվում են նաև շենքից դուրս։ Սառնարանային տեղակայանքներում լայնորեն արմատավորվում է ավտոմատացումը, որն առաջին հերթին հանգեցնում է հաստատուն ջերմաստիճանային ռեժիմի պահպանմանը։

Կատեգորիա:Ջերմատեխնիկա
Կատեգորիա:Կրիոտեխնիկա
Քրիզանթեմ

**Քրիզանթեմ** (), ոսկեծաղիկ, աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորների) ընտանիքի միամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է քրիզանթեմի շուրջ 150 տեսակ՝ տարածված Եվրոպայում, Ասիայում և Աֆրիկայում։

## Կենսաբանական նկարագիր
0,5-1,5 մ բարձրությամբ կանգուն ցողուններով թփիկներ են։ Տերևները ամբողջաեզր են կամ փետրաձև կտրտված, մուգ կանաչ, ծաղիկները՝ լեզվակավոր են, զամբյուղներում հավաքված։ Ծաղկում է խոր աշնանը։ Բազմանում է ցողունային, տերևային կտրոններով, թփերի մեխանիկական կիսումով, ընտրասերումնաբանական նպատակով՝ նաև սերմերով։ Ծաղկում է աշնանը։

## Կիրառություն
Օգտագործվում են դեկորատիվ պարտեզագործության մեջ։ Աչքի է ընկնում իր բազմապիսի գունավորումներով։ Բարձր են գնահատվում սպիտակ, խոշորածաղիկ, բազմապսակաթերթ տեսակները և սորտերը։

Հնդկաստանում, Չինաստանում և շրջակա երկրներում քրիզանթեմի ընձյուղները, տերևները և ծաղկաբույլերն օգտագործվում են սննդում։ Քրիզանթեմը լայնորեն օգտագործվում է չինական բժշկության մեջ։

## Տարածում
Երևանի բուսաբանական այգում աճեցվել է քրիզանթեմի ավելի քան 100 տեսակ։ Հայաստանում առավել տարածված են սպիտակ, ոսկե անձրև, խոշորածաղիկ, մանրածաղիկ, գեբե և այլ տեսակներ։ Օգտագործվում է գեղազարդիչ ծաղկագործության մեջ և կտրած ծաղիկներ ստանալու նպատակով։

## Արվեստում և մշակույթում

* Քրիզանթեմական գահ, Ճապոնիայի կայսեր գահի արևմտյան անվանումը, օգտագործվում էր 19-րդ դարում։
* «Քրիզանթեմներ», հին ռուսական ռոմանս, բառերի և երաժշտության հեղինակ՝ Ն. Հարիոտ
* «Ինը քրիզանթեմ», Վալերի Լեոնտիվի երգը, 1999 թվականին։

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Աստղածաղկազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Ֆաուստի նզովքը

**«Ֆաուստի նզովքը»** (, opus 24), ֆրանսիացի կոմպոզիտոր Հեկտոր Բեռլիոզի 4 գործողությամբ դրամատիկ լեգենդ նվագախմբի, մեներգիչների և երգչախմբի համար։ Ֆրանսերեն լիբրետոն գրել են կոմպոզիտորը և Ալմիր Ժանդոնյերը՝ Գյոթեի «Ֆաուստ» ողբերգության Ժերար դը Ներվալի թարգմանության հիման վրա։

Առաջնախաղը տեղի է ունեցել Փարիզում, 1846 թվականի դեկտեմբերի 6-ին։

## Ստեղծման պատմություն
Բեռլիոզը ծանոթացել է Գյոթեի «Ֆաուստին» Ժերար դը Ներվալի թարգմանությամբ 1828 թվականին։ Կոմպոզիտորի խոսքերով այդ ստեղծագործությունը հիացրել է իրեն մինչև հոգու խորքը։ Նա չի բաժանվել գրքից՝ կարդալով այն ամենուր՝ տանը, փողոցում, թատրոնում։ 1829 թվականին նա ստեղծել է «Ֆաուստի վեց տեսարանը» (opus 1), որը հետագայում ոչնչացրել է։ 1845 թվականին Բեռլիոզը կրկին անդրադարձել է նյութին՝ սկզբնապես նախատեսելով ստեղծել «համերգային օպերա», հետագայում նա կանգ է առել «դրամատիկ լեգենդ» անվան վրա։

1846 թվականի դեկտեմբերի 6-ին փարիզյան Օպերա-կոմիկում կայացած առաջին ներկայացումը (Ֆաուստի դերը կատարել է Գյուստավ Իպոլիտ Ռոժեն) սառն ընդունելություն ունեցավ ստեղծագործության մեջ օպերայի և կանտատայի (հանդիսավոր խմբերգ) կիսկատարության պատճառով։ «Ֆաուստի նզովքի» հաճախակի բեմադրումն սկսվեց ավելի վաղ, երկու հաջող ներկայացումներից հետո՝ 1877 թվականին Փարիզում համերգային և 1893 թվականի փետրվարի 18-ին Մոնտե-Կառլո օպերային թատրոնի բեմում։

## Գործող անձինք

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բեռլիոզ. Հուշեր 
* Օպերայի լիբրետոն

Կատեգորիա:1846 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Բեռլիոզի օպերաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն օպերաներ
Մողոք

մինի|Պատկերազարդում
**Մողոք** (,  —թագավոր), արևմտա-սեմական ցեղերի աստվածություն (Աստվածաշնչում հիշվում է որպես ամմոնացիների աստված), որին զոհաբերել են մեծ մասամբ մանկահասակ երեխաներ։ Որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով, Մողոք ոչ թե աստվածության անունն է, այլ հենց զոհաբերվող մանուկների հրակիզման ծիսակատարությունը, որի մանրամասնությունները գրեթե անհայտ են։ Մողոքի պաշտամունքը հետագայում հատկապես տարածված է եղել (փյունիկեցիների միջոցով) Կարթագենում, որի մասին են վկայում հրակիզված մանուկների աճյուններն ու բազմաթիվ դամբանագրերը։ Ծեսի իմաստն ու նշանակությունը տակավին մնում են չպարզաբանված։ Փոխաբերական առումով Մողոք նշանակում է սարսափելի ու անհագուրդ ուժ, որն անընդհատ պահանջում է մարդկային անմեղ զոհաբերություններ։

Կատեգորիա:Դեմոններ քրիստոնեությունում
Կատեգորիա:Դեմոններ հուդաիզմում
Կատեգորիա:Արևի աստվածներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Արվարձան

[մինի|[Լոս Անջելեսի արվարձաններից մեկում]]

**Արվարձան**, քաղաքի տարածությանը մերձավոր ու քաղաքին հարող բնակավայր։ Այն կարող է լինել թաղամաս, փոքր քաղաք, ավան կամ նույնիսկ՝ գյուղ։ Երբեմն արվարձան է կոչվում այն տեղանքը, որը ընկած է քաղաքի շուրջ։ Մեծ քաղաքների արվարձանները հաճախ մտնում են քաղաքի կազմի մեջ, իսկ փոքրերի դեպքում դրանք առանձին միավորներ են։

Արվարձանները կապված են լինում քաղաքին ընդհանուր տրանսպորտային ու կապի համակարգով, վարչատարածքային բաժանմամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնակավայրերի տեսակներ
Կատեգորիա:Քաղաք
Ֆինլանդիայի մեծ իշխանություն

**Ֆինլանդիայի մեծ իշխանություն** (, , ), պետական կազմավորում Հյուսիսային Եվրոպայում, Ռուսական կայսրության պատմական նահանգներից մեկը՝ 1809-1917 թվականներին։ Այն ուներ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին ինքնավարություն։ 1809-1812 թվականներին մայրաքաղաքը Աբոն էր՝ երկրի հարավ-արևմուտքում, ապա՝ Հելսինգֆորսը։ Դրանք երկուսն էլ շվեդալեզու քաղաքներ էին՝ նույնիսկ կայսրության գոյության ժամանակ։

Տարածքը կազմել է 360 000 քառ. կմ, որի մեջ մտել են Ֆինլանդիայի հիմնական մարզերը։ Այսօր այն ամբողջությամբ համապատասխանում է Ֆինլանդիայի հանրապետության տարածքին։

Բնակչությունը ստեղծման պահին 863 000 էր, 1900 թվականին՝ մոտ 3 000 000, որոնց մեջ ֆիններից բացի (81 տոկոս) մեծ թիվ էին կազմում շվեդները, ինչպես նաև՝ գերմանացիները, ռուսները, կարելներները ու սաամցիները։

Ֆինլանդիայի իշխաններ էին դառնում Ռուսաստանի կայսրերը։ Երկիրն ունեցել է 5 իշխան՝ Ալեքսանդր I (1809-1825), Նիկոլայ I (1825-1855), Ալեքսանդր II (1855-1881), Ալեքսանդր III (1881-1894), Նիկոլայ II (1894-1917)։

## Աղբյուրներ

* Финляндия в составе Российской Империи

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի պատմություն
Կատեգորիա:Շվեդախոս երկրներ և տարածքներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության վարչական բաժանում
Կատեգորիա:Եվրոպայի նախկին միապետություններ
Կատեգորիա:Ռուս-ֆիննական հարաբերություններ
Սեն Ժերմենի հաշտության պայմանագիր

**Սեն-Ժերմենի հաշտության պայմանագիր**, ստորագրվել է 1919 թ. սեպտեմբերի 10-ին, Սեն-ժերմեն-ան-Լեում (Փարիզի մոտ), Առաջին համաշխարհային պատերազմում (1914-1918 թթ.) հաղթանակած երկրների և Ավստրիայի միջև։ Պայմանագիրը վավերացրեց Ավստրո-Հունգարիայի կազմալուծումը, արգելեց անշլյուսը (Ավստրիայի միացումը Գերմանիային)։ Սեն-Ժերմենի հաշտության պայմանագիրը սահմանափակում էր Ավստրիայի զինված ուժերը, պարտավորեցնում նրան վճարել ռեպարացիաներ։

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Իտալիայի թագավորություն (1861–1946)
Կատեգորիա:Բելգիայի պայմանագրեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համաձայնագրեր