open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թուր Հեյերդալ

**Թուր Հեյերդալ** (, ), նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և գրող։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ Դիմադրության նորվեգական շարժման մասնակից։ 1937-1938 թվականներին ապրել է Մարկիզյան կղզիներում, ուր պոլինեզացիների առասպելները՝ Արևելքից իրենց նախնիների գալու վերաբերյալ, Հեյերդալի մեջ ծնեցին նրանց էթնոգենեզն ուսումնասիրելու գաղափարը։ Քանի որ նրա ենթադրությանը (թե Պոլինեզիայի արևելյան կղզիները նախապես բնակեցրել են պերուական լաստանավերով Ամերիկայից եկածները) գիտնականները վերաբերվեցին թերահավատորեն, նա 1947 թվականին, հինգ ուղեկիցների հետ 101 օրվա ընթացքում Կոն-Տիկի լաստանավով անցավ Պերուից մինչև Տուամոտու կղզիախմբի Ռարորիա կղզին (մոտ 8000 կմ)։

1953 թվականին Հեյերդալը ղեկավարել է հնագիտական արշավախումբը Գալապագոսյան կղզիներում, ուր հայտնաբերել է մինչինկական դարաշրջանի հնդկացիների բնակատեղերի գոյության ապացույցներ։ 1955-1956 թվականներին հնագիտական արշավախումբ է ղեկավարել Զատկի, Ռապաիտի և Մարկիզյան կղզիներում և ապացույցներ գտել մ. թ. IV դարում դրանց բնակեցված լինելու վերաբերյալ։ Հետագա տարիներին Հեյերդալն ուսումնասիրել է Պերուի, Բոլիվիայի, Մեքսիկայի, Եթովպիայի, Չադ Հանրապետության հնարավոր փոխադրամիջոցները (եղեգից և կաշվից նավակներ), որոնք հնում կարող էին ծառայել անդրատլանտյան գաղթի համար։ Այդ նպատակով էլ Հեյերդալը 1969 թվականին և 1970 թվականին 2 պապիրուսե նավակներով (Ռա I և Ռա II), կազմակերպել է գիտարշավ Մարոկկոյի արևմտյան ափերից Բարբադոս կղզի։ 1971-1974 թվականներին Մերձավոր Արևելքում Հեյերդալն ուսումնասիրել է այդ շրջանի հնագույն մշակույթների պատմական հաջորդականությունը։ 1977 թվականին գիտարշավ է կազմակերպել «Տիգրիս» նավով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թոր Հեյերդալը գրապահարանում 

Կատեգորիա:Նորվեգացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի հնագետներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի գրողներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Օսլոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Մարդաբաններ
Կատեգորիա:Նորվեգացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Նորվեգացի կինոգործիչներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Արկտիկական պահականավախմբերի մասնակիցներ
Հիդրոմեքենայացում

մինի|Հիդրոմեքենայացման օրինակ
**Հիդրոմեքենայացում**, հողային, հանքային և այլ աշխատանքների մեքենայացման եղանակ, որի դեպքում տեխնոլոգիական բոլոր պրոցեսները կամ դրանց մի մասը կատարվում են շարժվող ջրի հոսքի էներգիայի հաշվին։ Հիդրոմեքենայացման հիմնական սարքավորումներն են՝ պոմպերը (այդ թվում գրունտային), բեռնման ապարատները, խողովակաշարերը, պոմպակայանները, հիդրոէլևատորները, ջրանետիչները և այլն։ Հիդրոմեքենայացումը կիրառում են լեռնահանքային արդյունաբերության, հիդրոտեխնիկական և ոռոգման շինարարության, գյուղատնտեսության, ձկնարդյունաբերության մեջ։

Կատեգորիա:Շինարարություն
Կատեգորիա:Հանքային գործ
Հովսեփ Ապօրինածին

**Հովսեփ, Հովսեփ Ապօրինածին**, Հովսեփ Եպափրոդիտոս (ծննդյան թիվն անհայտ է-778), Պավլիկյան շարժման առաջնորդ՝ 748 թվականից։ Արաբական հալածանքներից խուսափելով՝ իր հետևորդներով ապաստանել է Պոնտոսի Եպիսպարիս ավանում։ Սակայն այնտեղ էլ հալածվել է Կրիկորակես իշխանից (հավանաբար՝ Գրիգոր Բ Մամիկոնյան) և փախել Փռյուգիա։ Ապաստանելով Պիսիդիայի Անտիոք քաղաքում՝ 30 տարի վարդապետել է պավլիկյան ուսմունքը։ Հիմնադրել է նաև Պավլիկյանների հայտնի վեց համայնքներից մեկը (Փիլիպպեցվոց անունով)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պավլիկյան շարժում
Հանքային գազ

**Հանքային գազ**, այրվող գազ . անջատվում է ածխահանքահորերում, սակավ՝ աղի, մետաղների և ծծմբի հանքարաններում։ Հանքային գազ անգույն է, օդից թեթև, հիմնականում կազմված է մեթանից։ Պարունակում է նաև ազոտ, նեոն, արգոն, ջրածին, ածխաթթու գազ և այլն։ Առաջանում է օգտակար հանածոների հանքավայրերում միկրոօրգանիզմների, ջերմության, ճնշման, երբեմն ռադիոակտիվ ճառագայթման ազդեցությամբ օրգանական նյութերի քայքայման հետևանքով։ Օդում հանքային գազի 5-16% (ըստ մեթանի) պարունակության դեպքում ստեղծվում է պայթուցիկ խառնուրդ, որը կարող է առաջացնել պայթյուններ ու հրդեհներ հանքարաններում և հանքահորերում (Հանքային գազի թույլատրելի կոնցենտրացիան՝ 0, 5%-2%)։ Հանքային գազի քանակության նվազեցումը կատարվում է հանքարանային օդափոխության միջոցով։ Հանքային գազը իջեցնում է թթվածնի կոնցենտրացիան հանքարանային մթնոլորտում, որը կարող է դառնալ շնչահեղձության պատճառ։

Կատեգորիա:Հանքաարդյունաբերություն
Հիդրոերկրաբանական քարտեզներ

մինի
մինի
մինի
**Հիդրոերկրաբանական քարտեզներ**, ստորերկրյա ջրերի տեղադրման և տեղաբաշխման պայմաններն արտացոլող քարտեզներ։ Հիդրոերկրբանական քարտեզները տվյալներ են պարունակում ջրաբեր հորիզոնների որակի և արտադրողականության, ջրաճնշումային համակարգերի հին հիմքի չափերի, ձևի, դիրքի, ինչպես նաև երկրաբանական ստրուկտուրայի, ռելիեֆի և ստորերկրյա ջրերի փոխհարաբերության մասին։ Կազմվում են ըստ հիդրոերկրաբանական հանույթի արդյունքների՝ հաշվի առնելով երկրաբանական և տեկտոնական քարտեզները։ Հիդրոերկրաբանական քարտեզների վրա ցույց են տրվում տարբեր ջրաբեր հորիզոնների և նրանց համալիրների տեղաբաշխումը, աղբյուրները և նրանց դեբիտը, ջրհորները, հորատանցքերը, ջրաբեր հաստվածքի առաստաղը կամ հատակը, ստորերկրյա ջրերի տեղադրման խորությունը և քիմիական բաղադրությունը։ Հիդրոերկրաբանական քարտեզներն ուղեկցվում են կտրվածքներով, որոնց վրա տրվում է շրջանի երկրաբանական կառուցվածքը (ջրաբեր հորիզոնների լիթոլոգիական բաղադրությունը, ֆացիալ փոփոխությունները, ջրակայուն հաստվածքները, ջրաբեր հորիզոնների տեղադրման խորությունը և ճնշման մեծությունը, ստորերկրյա ջրերի հանքայնացումը և դեբիտը)։ Փոքր մասշտաբի հիդրոերկրաբանական քարտեզների վրա (1։ 500000-ից փոքր) տրվում են տարածքի հիդրոերկրաբանական կառուցվածքի առավել կարևոր առանձնահատկությունները, հիդրոերկրաբանական ավազանների սահմանները, ստորերկրյա ջրերի սնման, ճնշման և բեռնաթափման մարզերը։ Փոքր մասշտաբի հիդրոերկրաբանակն քարտեզները երբեմն կազմվում են գրականության և արխիվային տվյալներով, առանց հիդրոերկրաբանական հանույթի։ Միջին մասշտաբի հիդրոերկրաբանական քարտեզները լրացուցիչ պարունակում են քանակական ցուցանիշներ, որոնք բնութագրում են ստորերկրյա ջրերի վիճակը որոշակի ժամանակահատվածում։ Խոշոր մասշտաբի հիդրոերկրաբանական քարտեզները (1։ 50000-ից խոշոր) կիրառվում են տեխնիկական և բանվորական նախագծման փուլերում հատուկ խնդիրների լուծման (ջրաբաշխման տեղամասերի ընտրման, ստորերկրյա ջրերի պաշարների բացահայտման, հանքավայրի ջրառատության ուսումնասիրման, տեղամասի չորացման կամ ոռոգման պայմանների որոշման) համար։

Հիդրոերկրաբանական քարտեզները լինում են՝ 
# ընդհանուր, 
# հիմնական ջրաբեր հորիզոնների,
# հատուկ նպատակային նշանակության։

Առանձին տիպ են կազմում հիդրոերկրաբանական շրջանացման, հիդրոքիմիական, ստորերկրյա ջրերի ռեսուրսների քարտեզները։ 

Կատեգորիա:Հիդրոերկրաբանություն
Կատեգորիա:Քարտեզագրություն
Հատիկավորում

250px|մինի|Հատիկավորման օրինակ
**Հատիկավորում**, **գրանուլացիա** ( լատ. granulum— հատիկ), **հատիկավոր հյուսվածք**, հատիկավոր մակերևույթով, հյութալի, ալ կարմիր, երիտասարդ շարակցական հյուսվածք, որը զարգանում է վերքերի և բորբոքային օջախների ապաքինման ժամանակ։ Հարուստ է արյունատար անոթներով և երիտասարդ շարակցահյուսվածքային բջիջներով, որոնք արագ բազմանում են և փոխարինում հյուսվածքի մահացած հատվածը։ Գերաճի դեպքում հատիկավոր հյուսվածքը դուրս է ցցվում վերքի մակերեսից, աստիճանաբար ենթարկվում մեռուկացման, չորանում, առաջացնելով կեղև։ Վերջինիս տակ հասունանում է բուն հատիկավոր հյուսվածքը, որի արյան անոթների և բջիջների քանակը նվազում է, բջիջներն ունենում են ձգված տեսք, ի հայտ են գալիս շարակցահյուսվածքային թելիկներ, հյուսվածքը գունատվում է, ծավալով փոքրանում, սեղմվում, պնդանում և վերածվում ամուր, սպիտակավուն սպիի։ Վնասվածքի եզրերից էպիթելային հյուսվածքը սողում է և ծածկում նրա մակերեսը։

Կատեգորիա:Շարակցական հյուսվածք
Հատած

**Հատած**, **ցեզուրա** (լատ. *caesura* - *հատում*), արտասանական դադար բանաստեղծական տողի ներսում։ Հատածը երկար բանատողը բաժանում է երկու և ավել մասերի։ Կարճ տողերը հատած չեն ունենում։ Հատածի տեղը հարևան տողերում կարող է լինել փոփոխական (փոքր Հատած) և հաստատուն (մեծ Հատած)։ Հայերեն ոտանավորին բնորոշ է հաստատուն հատած։ Հայկական տաղաչափության մեջ մեծ մասամբ հանդես է գալիս տողի ճիշտ կեսում։

**Երաժշտության մեջ** երաժշտական մտքի (օրինակ՝ մեղեդիի) տրոհման պահը։ Երաժշտական երկում հատածի գործոններն են դադարը, ռիթմական կանգառը, ներդաշնակության կադանսը, մեղեդիական ալիքի ավարտը, հաճախ՝ տոնայնության, տեմբրի, ռեգիստրի, ուժային երանգի փոփոխումը։ Հատածը կապված է նաև նոր նյութի երևան գալու, հնչած նյութը կրկնելու կամ հետագայում նրան վերադառնալու հետ։ Կարող է ունենալ տարբեր «խորություն», լինել ավելի կամ պակաս նկատելի և, որպես կանոն, կախված չէ երաժշտական մտքի մետրական (ժամանակային) բաժանումներից։ Նոտաներում ընդհանրապես չի նշվում, բայց անհրաժեշտ դեպքերում ցույց է տրվում **v** կամ **’** նշաններով։  Հատածի միջոցով երաժշտական մտքի ստույգ տրոհությունը պատկերացնելը կարևոր է երկը ճիշտ ըմբռնելու և կատարելու համար։ Հատած անվանումը Կոմիտասը գործածել է տակտ նշանակությամբ (տես, օրինակ, նրա «Հոդվածներ և ուսումնասիրություններ», 1941, էջ 85)։

Կատեգորիա:Անտիկ տաղաչափություն
Հիդրոշինարար

«**Հիդրոշինարար**», խորհրդային շրջանի հայկական շաբաթաթերթ։ Հանդիսացել է «Հայհիդրոէներգոշինի» վարչության օրգանը։ Լույս է տեսել 1957-1969 թվականներին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Օ. Սեմերջյան, Վազգեն Դադոյան, Յուրի Մարյան, Լ. Գրիգորովա։ Լուսաբանել է հանրապետության հիդրոկառույցների (Սևանշին, Երևանգէս, Աթարբեկյանգէս, Տաթևգէս և այլն) կուսակցական, արհմիութենական, կոմերիտական աշխատանքները, Չեխոսլովակիա-Հայաստան, Արևելյան Գերմանիա-Հայաստան հիդրոշինարարների մրցության ընթացքը, շինարարների ինտերնացիոնալ դաստիարակության, ժողովուրդների բարեկամության լոզունգներ։

Պրոպագանդել է հիդրո և ջերմակայանների կառուցման *«առաջադիմական»* համարվող մեթոդները, ներկայացրել շինարարներին, ընդհանրացրել նրանց փորձը։

Ունեցել է գրական, գեղարվեստական են բաժիններ։ Հաջորդել է «Քանաքեռշին» (1932-1939), «Հարվածային շինարարություն» (1949-1957) պարբերականներին։ 

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հեկատեոս Միլեթացի

**Հեկատեոս Միլետացի** (մ.թ.ա. մոտ 540-մ.թ.ա. մոտ 489), ավագ լոգոգրաֆներից ամենանշանավորը։ Գրել Է «Ծագումնաբանություն» (4 գիրք) և «Երկրի նկարագրություն» (2 գիրք) աշխատությունները։ Առաջինը հույն դիցաբանական հերոսների տոհմագրությունն Է, փորձել Է հերոսների ծագումնաբանությունը դարձնել ճշմարտանման։ «Երկրի նկարագրություն»-ում շարադրել Է իր բազմաթիվ ճանապարհորդություններից ստացած տպավորություններն ու դիտումները, նկարագրել Եվրոպան և Ասիան, տվյալներ հաղորդել (որոնք հետագայում օգտագործել են Դիոդորոս Սիկիլիացին և, հատկապես, Ստրաբոնը) հնագույն ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհում ապրած ցեղերի մասին։ Երկին Հեկատեոս Միլետացին կցել Էր աշխարհագրական առաջին քարտեզներից մեկը։ Հեկատեոս Միլետացու գործերից միայն պատառիկներ են հասել մեզ, մեջբերումների և վկայակոչումների ձևով, հետագա հեղինակների գործերում։ Հեկատեոս Միլետացու աշխատությունները կարևոր նշանակություն են ունեցել դասական պատմագրության (Հերոդոտոս, Թուկիդիդես, Քսենոփոն) ստեղծման գործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին միլեթացիներ
Կատեգորիա:Հույն լոգոգրաֆներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Կատեգորիա:Քարտեզագիրներ
Կատեգորիա:Հին հույն պատմիչներ
Կատեգորիա:Հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Հավլաբարի տպարան

**Հավլաբարի տպարան**, ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միութենական կոմիտեի գաղտնի տպարան։ Հիմնադրվել է 1903 թվականին՝ Թիֆլիսի Հավլաբար թաղամասում։

Հավլաբարի տպարանում են տպագրվել Լենինի «Պրոլետարիատի և գյուղացիության հեղափոխական-դեմոկրատական դիկտատուրան» (1905) աշխատությունը, ՌՍԴԲԿ II համագումարում ընդունված ծրագիրը և III համագումարում ընդունված կանոնադրությունը, հազարավոր օրինակներով թռուցիկներ ու կոչեր՝ հայերեն, վրացերեն և ռուսերեն։ Տպարանում է տպագրվել (1904 թվականի սեպտեմբերից) նաև «Պրոլետարիատի կռիվը» պրոպագանդիստական թերթը։ Տպագրվող հոդվածները, թռուցիկներն ու կոչերը գրում և խմբագրում էին ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միության անդամներ Մ. Գ. Ցխակայան, Ա. Գ. Ծուլուկիձեն, Ի. Վ. Ստալինը, Մ. Գ. Շահումյանը, Վ. Մ. Բոբրովսկին, Ֆ. Ե. Մախարաձեն և ուրիշներ։

Տպարանը խնամքով կոնսպիրացված էր. գտնվում էր Վ. Ա. Բոչորիձեի տան հատուկ պատրաստված նկուղում, որտեղ կարելի էր մուտք գործել միայն բակի ջրհորից։ Հավլաբարի տպարանում տարբեր ժամանակներ աշխատել են բանվորական հեղափոխականներ Զ. Քալանդաձեն, Գ. Լելաշվիլին, Տ. Վախթանգովը, Մ. Գոգուաձեն և ուրիշներ։ 1906 թվականի ապրիլի 15-ին ոստիկանությունը հայտնաբերել և բռնագրավել է Հավլաբարի տպարանը։

Կատեգորիա:Հայկական տպարաններ
Կատեգորիա:Վիրահայ կրթություն
Կատեգորիա:Վիրահայ մամուլ
Հիդրոնախագիծ գիտահետազոտական ինստիտուտի հայկական բաժանմունք

**Ս. Յա. ժուկի անվան «Հիդրոնախաագիծ» համամիութենական նախագծահետախուզական և գիտահետազոտական ինստիտուտի հայկական բաժանմունք**։ Հիմնադրվել է 1932-ին, Երևանում։ 1932— 1936-ը կոչվել է «Հիդրո-էլեկտրանախագծի», 1936—1940-ը՝ «Հիդրո- էներգանախագծի» հայկական բաժանմունք, 1940—1946-ը՝ «Սևանշինի» նախագծային բյուրո, 1946—1962-ը՝ «Հիդրոէներգանախագծի» հայկական բաժանմունք։

Իր հիմնական խնդիրներն է համարել հիդրոտեխնիկական ու հիդրոէներգետիկական օբյեկտների նախագծումն ու հետախուզումը։ Ունեցել է նախագծային (հիդրոտեխնիկական, էլեկտրատեխնիկական, շինարարական, աշխատանքի կազմակերպման, ջրաէներգետիկական), հետախուզական (երկրաբանական, գեոդեզիական, հիդրոլոգիական) բաժիններ։ «Հիդրոնախագծ»-ի նախագծերով են կառուցվել Սևան-Հրազդան կասկադի 6, Որոտանի 3 ՀԷԿ-երը, Արփայի ջուրը Սևանա լիճ տեղափոխելու մոտ 50 Կմ երկարությամբ թունելը և այլ կառույցներ։

Նախագծային աշխատանքներ են կատարվել նաև ԽՍՀՄ այլ շրջաններում (Հյուսիս-Օսեթական ԻԽՍՀ-ում՝ Զարամակի ՀԷԿ-ը, Կաբարդինա-Բալկարական ԻԽՍՀ-ում՝ Չերեք գետի հիդրոէներգետիկական կասկադը) և այլ երկրների (Բուի ՀԷԿ-ը՝ Գանայում, Սամանալավևա ՀԷԿ-ը՝ Շրի Լանկայում)համար։

«Հիդրոնախագիծ»-ում կատարվել են հայկական «Հիդրոկուտակիչ» էլեկտրակայանի, Հոկտեմբերյանի, Հերհերի, Գետիկի, Մարմարիկի ջրամբարների նախագծման աշխատանքներ։

Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Նելլի Ասատրյան

**Նելլի Օնիկի Ասատրյան** (), հայ նկարչուհի, գոբելենագործ։ ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ (1966)։

## Կենսագրություն
1966 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1971 թվականին՝ Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։
Ստեղծագործում է հիմնականում գոբելենի և գրաֆիկայի բնագավառում։

Ասատրյանի աշխատանքներով հետաքրքրված մի շարք ճարտարապետներ առաջարկել են նկարչուհուն մասնակցել ճարտարապետական կառույցների ինտերիերի ձևավորմանը։ Աշխատանքներից գտնվում են Երևանի մարզահամերգային համալիրում, Դիլիջանի կինոմատոգրաֆիստների տանը, «Դվին» համալիրում, Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարանում, Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանում, գոբելենային աշխատանքներից պահպանվում են Սարդարապատի թանգարանում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, տարբեր անհատական հավաքածուներում։

## Ստեղծագործություններ
Գործերից են՝
* «Պոեզիա։ Հայաստան» (1975, Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիր) գոբելեն
* «Երիտասարդություն» (1976, Երիտասարդության պալատ) գոբելեն
* «Դիլիջան» (1977, Դիլիջանի կինեմատոգրաֆիստների տուն) գոբելեն
* «Քրիստոսի փորձությունը անապատում», 1996, գրաֆիկական շարքեր
* «Ադամն ու Եվան դրախտում», 1996, գրաֆիկական շարքեր

Նելլի Ասատրյանի «Բեատրիչեն ուղեկցում է Դանթեին յոթերորդ երկինք» և «Բեատրիչեն ու Դանթեն դրախտի դռների մոտ» (երկուսն էլ՝ 2001) գրաֆիկական գործերը ցուցադրվել են Ռավեննայում։ «Հայաստան» գոբելենը Լատվիայում մասնակցել է գոբելենի միջազգային սիմպոզիումին։

Նելլի Ասատրյանի աշխատանքների թեմատիկան բազմազան է՝ դիմանկարներ, հունական դիցաբանություն, Աստվածաշնչյան թեմաներ, Դանթեական շարք, կրկեսային և այլ թեմատիկ գրաֆիկական աշխատանքներ, ինչպես նաև աշխատանքներ արված քրոջ՝ Անահիտ Ասատրյանի պոեզիայի հիման վրա։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1996, 2004, 2021)։ Ասատրյանի աշխատանքները ցուցադրվել են Հունաստանում, Իտալիայում, Ռուսաստանում։

## Պատկերասրահ

Nelly Asatryan's Exhibition at Artists Union of Armenia 2.jpg |Նելլի Ասատրյանի աշխատանքների ցուցահանդեսը Հայաստանի նկարիչների միությունում, 2021
Nelly Asatryan's Exhibition at Artists Union of Armenia.jpg |Նելլի Ասատրյանի աշխատանքների ցուցահանդեսը Հայաստանի նկարիչների միությունում, 2021


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գոբելենագործներ
Կատեգորիա:Հայ գրաֆիկներ
Կատեգորիա:Հայ նկարչուհիներ
Հիդրոնիում

**Հիդրոնիում**, հիդրոնիումի իոն, հիդրօքսոնիումի իոն, ջրային լուծույթում ջրածնի հիդրատացված իոնը՝ H_3O^+։ Լուծույթում ջրածնի ազատ իոնը (այսինքն, ջրածնի ատոմի միջուկը՝ պրոտոնը) կապվում է ջրի մոլեկուլների հետ՝ առաջացնելով, գլխավորապես հիդրոնիում՝ H^++H_2O=H_3O^+։ Պրոտոնի աննշան չափի (10^{-13} սմ, մնացած իոնների շառավիղները 10^{-8} սմ կարգի են) պատճառով այն ստեղծում է էլեկտրական ուժեղ դաշտ, որի ազդեցությամբ ջրի մոլեկուլի թթվածնի ազատ էլեկտրոնային զույգի և պրոտոնի միջև առաջանում է կովալենտ կապ։ Հիդրոնիումի առաջացումը նման է ամոնիումի իոնի առաջացմանը։ Բյուրեղներում H_3O^+ իոնը կոչվում է օքսոնիում։ Պարզված է, որ ջրի մոլեկուլների ասոցման պատճառով հիդրոնիում կապվում է մեծ քանակությամբ ջրի հետ։ Այդ դեպքում ստացված հիդրոնիումի հիդրատացված իոններն արտահայտում են H_5O_2^+, H_7O_3^+, H_9O_4^+ բանաձևերով։

## Տես նաև
* Ազոտ
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հիդրատներ
Կատեգորիա:Թթուներ
Վահրամ Ավանեսյան

**Վահրամ Ավագի Ավանեսյան** (), ՀՀ պետական գործիչ։

## Կրթություն
* 1978-1983 թթ. – սովորել և ավարտել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի տնտեսագիտական կիբեռնետիկայի ֆակուլտետը՝ տնտեսագետ-մաթեմատիկոսի որակավորմամբ։
* 1983-1986 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի ասպիրանտուրան։

## Աշխատանքային գործունեություն
* 1993-1996 թթ. – ՀՀ ֆինանսների նախարարի առաջին տեղակալ։
* 1996–1997 թթ. – ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար։ 
* 1997-1998 թթ. - ՀՀ վարչապետի գլխավոր խորհրդական։
* 1998–1999 թթ. – ՀՀ տնտեսական և կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար։
* 2001 թ. - «Մանես և Վալլեքս» ՓԲԸ-ի գործադիր տնօրենի տեղակալ, ներդրումների գծով տնօրեն։
* 2001–2013 թթ. - «ԱՎԱԳ Սոլյուշնս» ՍՊԸ-ի տնօրեն։ 
* 2013 թ. մայիսի 8-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար՝ պաշտոնովարելով մինչև 2014 թ. ապրիլի 22-ը։
*Աշխատել է նաև որպես Համաշխարհային բանկի կրթության բյուջետային և ֆինանսավորման բարեփոխումների ծրագրի, պետական ֆինանսների կառավարման բարեփոխումների ծրագրի խորհրդատու։

Տիրապետում է անգլերենի և ռուսերենի։ Ամուսնացած է, ունի երեք որդի։

## Պարգևներ
2013 թ. պարգևատրվել է ՀՀ վարչապետի հուշանվերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ կառավարության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:ՀՊՏՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Արծվառյուծ

thumb|right|Գրիֆոնի արձանը Բուդապեշտի գերեզմանոցներից մեկի մուտքի մոտ
[thumb|right|[Գրիֆոն (գերբ)]]
**Արծվառյուծ**, **գրիֆոն**, դիցաբանական թևավոր արարած, առյուծի իրանով և արծվի գլխով։ Ունեն սուր ճանկեր և սպիտակ կամ ոսկյա թևերը։ Գրիֆոնները հակասական արարածներ են, իրենց մեջ միավորում են միաժամանակ Երկինքն ու Երկիրը, Բարին ու Չարը։ Տարբեր գրականության մեջ գրիֆոնները նշանակությունը տարբերվում է։ Նրանք կարող են հանդես գալ որպես պաշտպաններ, հովանավորներ, ինչպես նաև որպես չար, սանձարձակ գազաններ։

## Ծագումնաբանություն
*Գրիֆոն* բառը ծագել է  բառից, որն էլ իր հերթին՝  բառից։ Տեսություններից մեկի համաձայն, հունական այս բառը ծագել է հին եբրայերեն «քերուբ» բառից։ Մեկ այլ տեսության համաձայն՝ բառը ծագում է հունարեն *γρυπός* («կարթակտուց»)-ից։

## Պատմություն
Առաջին անգամ արվառյուծները պատկերվել են Կրետեի պալատական որմնանկարների մեջ՝ հետմինոսյան ժամանակաշրջանում։ Գրիֆոնի պատկերներ են հանդիպում նաև հին եգիպտական և պարսկական որմնանկարներում։

Անտիկ ժամանակաշրջանում գրիֆոնների մասին առաջին անգամ հիշատակվել է մ.թ.ա VI դարում՝ Արիստեաս Պրոկոնեսցու, Էսքիլեսի և Հերոդոտոսի աշխատություններում։

Միջնադարում գրիֆոնները լայնորեն օգտագործվել են։ Ներկայումս գրիֆոնը հերալդիկայում օգտագործվող ամենատարածված ոչ հերալդիկական պատկերներից է։


File:Heraldic figures - Griffin.svg|Հերալդիկ գրիֆոն
Պատկեր:RomanovsCoatRF.png|Ռոմանովների գերբ
File:Utin jääkärirykmentin lippu.svg|Ֆիննական զինված ուժերի դրոշը
Պատկեր:Emblem of Crimea.svg|Գրիֆոն Ղրիմի գերբի վրա


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դիցաբանական էակներ
Կատեգորիա:Դիցաբանական թռչուններ
Վարդան Գևորգյան

**Վարդան Շմավոնի Գևորգյան** (), ՀՀ տեղական ինքնակառավարման համակարգի գործիչ, Քաջարանի քաղաքապետ։

## Կրթություն
*1980-1985 թթ. սովորել և ավարտել է Կ. Մարքսի անվան Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի լեռնամետալուրգիայի ֆակուլտետը՝ լեռնային ինժեների մասնագիտությամբ, օգտակար հանածոների հանքավայրերի հետախույզ-տեխնոլոգի որակավորմամբ։

## Աշխատանքային գործունեությունը
*1985-1989 թթ. - աշխատել է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատում որպես էքսկավատորի մեքենավար։
*1989-1991 թթ. - ՀԼԿՄ Կապանի շրջկոմ Քաջարանի քաղաքային կոմերիտական երիտասարդական միության նախագահ։
*1993-1995 թթ. - ծառայել է ՀՀ զինված ուժերում։
*1995-1996 թթ. - Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի ստորգետնյա հանքուղու պետի տեղակալ։
*1996-2002 թթ. - Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի արհկոմի նախագահ։
*2002 թ. ընտրվել, 2005 թ., 2008 թ., 2012 թ. վերընտրվել է Քաջարանի քաղաքապետի պաշտոնում։
 
Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության անդամ է, ՀՀԿ Քաջարանի տարածքային կազմակերպության խորհրդի նախագահ։
Ամուսնացած է ունի երեք զավակ։

## Պարգևներ
* Արիության մեդալ (2010),
* Անանիա Շիրակացու մեդալ (2008),
* ՀՀ ՊՆ «Գարեգին Նժդեհ» մեդալ (2005),
* «Ադմիրալ Իսակով» մեդալ (2008),
* Երկրապահ Կամավորների Միության «Հայաստանի երկրապահ» հուշամեդալ և պատվոգիր (2005),
* «Մայրական երախտագիտություն» մեդալ (2007),
* Արծիվ մահապարտների միություն «Վազգեն Սարգսյան» շքանշան (2008),
* Փրկարար ջոկատի հարամանատարի «Փրկարար» կրծքանշան (1988)։
* Ունի կապիտանի զինվորական կոչում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Գարեգին Նժդեհ մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ադմիրալ Իսակով մեդալակիրներ
Սուլիկո Շուշանյան

**Սուլիկո Շահենի Շուշանյան** (), ՀՀ տեղական ինքնակառավարման համակարգի գործիչ, Շողակաթ համայնքի ղեկավար։

## Կրթություն
* 1960-1968 թթ. - սովորել է Հին Բաշքենդ գյուղի Մ.Գորկու անվան միջնակարգ դպրոցում։
* 1968-1972 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի Ռադիոէլեկտրակապի տեխնիկումը։

## Աշխատանքային գործունեությունը
* 1973-1974 թթ. - ծառայել է Խորհրդային բանակում։
* 1974-1976 թթ. - աշխատել է Նոր-Հաճնի «Բյուրեղ» ԱՄ-ում, որպես նիստավորող բանվոր։
* 1976-1979 թթ. - աշխատել է «ՙՀայգորգ» ԱՄ Արծվաշենի ֆաբրիկայում, որպես որակի հսկիչ։
* 1980-1981 թթ. - Կրասնոսելսկի N23 ՊՏՈւ-ի Արծվաշենի մասնաճյուղի պետ։
* 1987-1990 թթ. - Կրասնոսելսկի «Ագրոսերվիս» ԱՄ նավթամթերքների բազայի վարիչ։
* 1991-1994 թթ. - մասնակցել է մարտական գործողություններին։
* 1990-1992 թթ. - աշխատել է Կրասնոսելսկի շրջանի Արծվաշեն գյուղում որպես տնտեսության ղեկավար։
* 1992 թ. օգոստոսի 6-ին ռազմական գործողությունների պատճառով տեղափոխվել է Կրասնոսելսկի շրջանի Շորժա գյուղ։
* 1992-1996 թթ. - «Շուշան և Շահնուր» ՍՊԸ-ի տնօրեն։
* 1996 թ. ընտրվել, 1999 թ., 2002 թ., 2005 թ., 2008 թ., 2012 թ. վերընտրվել է Շորժայի գյուղապետի պաշտոնում։
 
1998 թվականից Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության անդամ է։
Ամուսնացած է, ունի երկու որդի, մեկ դուստր, հինգ թոռնիկ։

## Պարգևներ
* Անանիա Շիրակացու մեդալ (2008)։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1953 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունվարի 25 ծնունդներ
Կատեգորիա:Արծվաշեն գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ
Կատեգորիա:Երևանի Ռադիոէլեկտրակապի տեխնիկումի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անանիա Շիրակացու մեդալակիրներ
Վահագնի թաղամաս

**Վահագնի թաղամաս**, արվարձանային բնակելի թաղամաս, գտնվում է Երևանի արևմտյան հատվածում՝ Աշտարակի խճուղուն կից։

Համարվում է արևմտյան չափանիշներով կառուցված առանձնատների և բարձրակարգ տների թաղամաս՝ Երևանի կենտրոնից գտնվելով 11 կմ հեռավորության վրա։

Հիմնադրվել է հայ բարերար, հասարակական գործիչ Վահագն Հովնանյանի կողմից։

Թաղամասի հարևանությամբ է գտնվում Արարատ Վելի քաղաքամերձ ակումբը՝ մեծ և մինի գոլֆի խաղադաշտերով, թենիսի, բասկետբոլի, վոլեյբոլի, ֆուտբոլի դաշտերով, մեծահասակների և երեխաների համար նախատեսված լողավազաններով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Աջափնյակ վարչական շրջանի թաղամասեր
Հիդրոմետալուրգիա

**Հիդրոմետալուրգիա** (հիդրո և մետալուրգիա), հանքաքարերից, հարստանյութերից կամ տարբեր արդյունաբերական թափոններից մետաղների կորզում՝ քիմիական ռեագենտների ջրային լուծույթներում լուծելու և այդ լուծույթներից մետաղները կամ նրանց միացությունները անջատելու եղանակով։ Հիդրոմետալուրգիան ընդգրկում է հետևյալ հիմնական հաջորդական տեխնոլոգիական փուլերը. հանքաքարի մեխանիկական մշակում՝ փշրում, մանրում։ Քիմիական բաղադրության փոփոխում լվացահանմանը նախապատրաստելու համար (ընթացող պրոցեսների բնույթից կախված լինում է օքսիդացնող, քլորացնող, սուլֆատացնող կամ վերականգնող թրծում, եռակալում)։ Լվացահանում՝ մետաղը կամ նրա միացությունը ջրային լուծույթ փոխադրելու պրոցես։ Որպես լուծիչներ օգտագործում են աղաթթու, ծծմբական թթու, սոդայի, ցիանական աղերի լուծույթներ են։ Լուծում են գուռերի մեջ կամ բարձր ճնշման տակ՝ ավտոկլավներում։ Մետաղ պարունակող լուծույթի անջատումը նստվածքից և նրա մաքրումը խառնուկներից (լուծույթի պարզեցում)։ Նստվածքի լվացում և ջրազերծում։ Լուծույթից մետաղի կամ նրա միացության անջատում՝ Էլեկտրոլիզի, ցեմենտացման, սորբցիոն, էքստրակցիոն, պինդ կամ գազային վերականգնիչներով վերականգնելու եղանակներով։ Անջատված նյութի հետագա մշակում՝ մինչև պահանջվող մաքրության մետաղ կամ համաձուլվածք ստանալը։

Կատեգորիա:Մետալուրգիա
Նունե Աղբալյան

**Նունե Յուրիի Աղբալյան** (), հայ նկարչուհի։

## Կենսագրություն
1982 թվականին ավարտել է Մոսկվայի տեքստիլ ինստիտուտը։ 1988 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության, 1995 թվականից՝ Պրոֆեսիոնալ նկարիչների միջազգային միության անդամ է։ 1990 թվականից դասավանդում է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայում, պրոֆեսոր` 2005 թվականից։

## Ստեղծագործություններ
Աշխատում է մետաքսի, նաև տեքստիլ արտադրանքի տարբեր որակի կերպասների վրա (բամբակ, վուշ, թավիշ)։

Գործերից են՝
* «Պալանգա» (1987, բամբակ)
* «Վախը» (1995, բամբակ)
* «Պսակադրություն» (1993, մետաքս)
* «Կինը և տղամարդը» (1998, մետաքս)
* «Հակադրություն» (2002, մետաքս)
* «Սեր» (2002, մետաքս)

## Ցուցահանդեսներ
Մասնակցել է ավելի քան 90 ցուցահանդեսի Հայաստանում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Շվեդիայում, Ֆրանսիայում և այլուր։

Աշխատանքները ներկայացված են աշխարհի տարբեր երկրների թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։

### Անհատական ցուցահանդեսներ
* 2014 Հայաստանի նկարիչների միություն

## Պատկերասրահ

Նունե Աղբալյան (4).JPG
Նունե Աղբալյան.JPG
Nune Aghbalyan's Exhibition (4).jpg
Nune Aghbalyan's Exhibition (2).jpg
Nune Aghbalyan's Exhibition (5).jpg
Nune Aghbalyan's Exhibition (3).jpg
Nune Aghbalyan's Exhibition (1).jpg
Nune Aghbalyan's Exhibition (6).jpg
Nune Aghbalyan's Exhibition (7).jpg
Nune Aghbalyan's Exhibition.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նունե Աղբալյանի պաշտոնական կայքը
* Ազգային ժողովում տղամարդիկ են նստած, բայց կանայք են այս երկրի շարժիչ ուժը. Նունե Աղբալյան (Հարցազրույց) 

Կատեգորիա:Հայ նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Բերքանուշ

**Բերքանուշ** (նախկին անվանումը՝ *Օղուրբեքլու*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 2 կմ հյուսիս-արևմուտք, բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 835 մ։ Վերանվանվել է 1945 թվականի օգոստոսի 2-ին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրել են 1828 թվականին Խոյի գավառից գաղթած հայերը, որից հետո՝ 1915 թվականին Վանից գաղթած արևմտահայերը, իսկ 1940 թվականին Իրանից հայրենադարձները համալրել են գյուղի բնակչության կազմը։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են նոյեմբերի կեսերին, հունվար ամսվա միջին ջերմաստիճանը տատանվում է-10-30&nbsp;°C։
Ամռանը օդի միջին ամսական ջերմությունը կազմում է 34-36&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը 42&nbsp;°C։

Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-350 մմ է։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Բերքանուշի մշտական բնակչությունը կազմել է 1568, առկա բնակչությունը՝ 1518 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ և դաշտավարությամբ։

## Տես նաև
* Բերքանուշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

* Բերքանուշ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան

Կատեգորիա:1828 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Վարդան Գրիգորյան

**Վարդան Գրիգորյան** (), հայ շախմատիստ։ ՖԻԴԵ-ի կոչում չունի։

1996 թվականին Հայաստանի տղամարդկանց երրորդ հավաքականի կազմում մասնակցել է Երևանում կայացած համաշխարհային օլիմպիադային։ Չորրորդ խաղատախտակի վրա նա անցկացրել է վեց պարտիա` տանելով 3 հաղթանակ, 1 պարտիա ավարտելով ոչ-ոքի և կրելով 2 պարտություն (վաստակել է 3½ միավոր)։ Թիմային պայքարում երրորդ հավաքականը զբաղեցրել է 42-րդ տեղը։

Վերջին տարիներին ակտիվ շախմատով չի զբաղվում։ Վերջին մրցաշարը, որում խաղացել է Գրիգորյանը, կայացել է Ռուսաստանի Վորոնեժ քաղաքում 2010 թվականի հուլիսին։ Վարպետների այս բաց մրցաշարում նա 9 հնարավորից վաստակել է 4 միավոր և հանգրվանել մրցաշարային աղյուսակի երկրորդ կեսում։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Արտաքին հղումներ
* Վարդան Գրիգորյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում 
* Վարդան Գրիգորյանի պարտիաները chessgames.com կայքում 
* Վարդան Գրիգորյանի անձնական քարտը 365chess.com կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Արսեն Փանոսյան

**Արսեն Պարույրի Փանոսյան** (), հայ զարդանկարիչ, փայտի փորագրող, խաչքարագործ, նկարիչ։

## Կենսագրություն
Փայտարվեստով սկսել է զբաղվել մանուկ հասակից, առաջին քայլերն անելով քեռու՝ անվանի քանդակագործ Հովսեփ Մարգարյանի օգնությամբ։

Ուսումնասիրելով հայկական դասական զարդարվեստն ու փորագրությունը, ստեղծել է նոր զարդանախշերի իր ուրույն ոճը և փայտի փորագրությունը հասցրել բազմաշերտության։

1950-ական թվականներին, Փանոսյանն իր աշխատանքներով մասնակցում է Երևանի ժողովրդական արվեստի թանգարանի հիմնադրմանը։

Արսեն Փանոսյանի և որդիների շատ աշխատանքներ տեղ են գտել աշխարհի տարբեր հեղինակավոր թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։

Ուսումնասիրելով խաչքարային արվեստը, 1980-ական թվականներից տղաների հետ սկսում է զբաղվել խաչքարագործությամբ՝ ստեղծելով ինչպես դասական, այնպես էլ նոր, իր ուրույն ոճի խաչքարեր։

1998 թվականին հայրենի Արգել գյուղում անշահախնդրորեն կառուցել է Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների հիշատակին նվիրված խաչքարերի համալիր, իսկ 2001 թվականին գյուղին է նվիրել 15 խաչքարերից բաղկացած «Քրիստոնյա Հայաստան» հուշահամալիրը։

Գերմանիայի Բրեմեն և Բրաունշվայգ https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Chatschkar&stable=0&shownotice=1&fromsection=Historische_Belege քաղաքներում նրա կերտած խաչքարերը հավերժացնում են Հայոց Մեծ եղեռնի անմեղ զոհերի հիշատակը։
 
Արսեն Փանոսյանը Հայաստանի և Արցախի տասնյակ համայնքներում ունի զոհված ազատամարտիկների հիշատակին նվիրված խաչքարեր։ Վարպետի բազում խաչքարեր տեղադրվել են նաև հայաստանյան եկեղեցիների բակերում։

2009 թվականին խաչքարային արվեստը համամարդկային մշակութային արժեքների ցանկի մեջ ընդգրկելու համար, այլ խաչքարերի թվում, ՅՈՒՆԵՍԿՕ ներկայացվեցին նաև Արսեն Փանոսյանի աշխատանքները։
[մինի|[Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Բրաունշվայգ)]]

## Պարգևներ, մրցանակներ
1977 և 1987 թթ. մասնակցել է Մոսկվայում անցկացված ժողստեղծագործողների համամիութենական փառատոներին և արժանացել գլխավոր մրցանակի՝ ոսկե մեդալի և դափնեկրի կոչման։ Պարգևատրվել է «Լենինի 100-ամյակ» և ՀԱՄԿԽ-ի «Դիպլոմանտ» մեդալներով։ 2004 թվականին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով, իսկ 2010 թվականին արժանացել է Հայ Առաքելական Եկեղեցու «Սուրբ Ներսես Շնորհալի» շքանշանին։

## Ժառանգություն
Ավելի քան 50 ստեղծագործական տարիների ընթացքում Արսեն Փանոսյանը (հետագայում երկու որդիների՝ Արթուր և Պարույր Պարույրյանների հետ) ստեղծել է 300-ից ավելի փայտյա զարդաքանդակ և 150-ից ավելի խաչքար։

Ունեցել է 70-ից ավելի աշակերտներ, որոնցից շատերն այժմ հմուտ վարպետներ են։

Հայրենի Արգելի նրա տուն-թանգարանը շուրջ 25 տարի է անվճար բաց է բոլոր այցելուների առջև։

## Արսեն Փանոսյանի մասին

## Պատկերասրահ

Mемориальный комплекс крест-камней (хачкаров) «Христианская Армения».JPG
С. Чкнах, Арсен Фаносян во дворе церкви, рядом со своими произведениями.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արսեն Փանոյանը ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ 1988-1994 Հանրագիտարանում

Կատեգորիա:Արգել գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ զարդանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Նասիբ Յուսիֆբեյլի

**Նասիբ բեյ Յուսիֆբեյլի** (, ), ադրբեջանցի քաղաքական գործիչ ու հրապարակախոս։

Նասիբ բեյ Յուսիֆբեյլին ծնվել է 1881 թվականին Ելիզավետպոլ քաղաքում։

1918 թվականին զբաղեցրել է Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետության կրթության նախարարի պաշտոնը։

1918 մայիսի 28-ից եղել է Ադրբեջանի կրթության ու կրոնական հարցերով նախարարը։

1919 թվականի մարտից մինչև 1920 թվականի մարտ զբաղեցրել է հանրապետության վարչապետի պաշտոնը՝ համատեղելով այն ներքին գործերի նախարարի պաշտոնի հետ մինչև 1919 թվականի դեկտեմբեր։

Յուսիֆբեյլիին մեղադրվում էր 1918 թվականի Բաքվի հայերի ջարդի կազմակերպիչներից մեկը լինելու մեջ։ 1920 թվականի մայիսի 31-ին նա սպանվել է Բաքվից դուրս եկող ճանապարհին անհայտ անձանց կողմից՝ Նեմեսիս գործողության շրջանակներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նեմեսիս գործողություն
Կատեգորիա:Օդեսայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սպանված քաղաքական գործիչներ
Չարդաշ

մինի|աջից|Հունգարացիները պարում են չարդաշ, Սերբիա
մինի|ձախից|Հունգարացիները պարում են չարդաշ Սկորենովաց, Սերբիա
**Չարդաշ** (), հունգարական ժողովրդական պար։ Երևան է եկել XIX դարի կեսին։ Չափը երկմաս է, ռիթմը՝ սինկոպային։ Բնորոշ է իմպրովիզացիան։ Կազմված է երկու բաժնից՝ դանդաղ (պաթետիկ) և արագ, սրընթաց։ Կատարում են զույգերով, պարողներից յուրաքանչյուրը մենակատար է։ Տարբեր զույգեր նույն ժամանակամիջոցում կատարում են տարբեր շարժումներ՝ միմյանց հետ չունենալով պայմանավորվածություն։ Հիմնական պարաքայլերն են՝ քայլ-միացումը, ոտք զարկելը, թռիչքներն ու պտույտները։ Պարաքայլերը հիմք են դարձել XX դարի պարահանդեսային «հունգարուհի» պարի համար։ Չարդաշի մշակման օրինակներ կան Ֆերենց Լիստի «Հունգարական ռապսոդիա»-ներում, Յոհաննես Բրամսի «Հունգարական պարեր»-ում, Լեո Դելիբի «Կոպելիա», Պյոտր Չայկովսկու «Կարապի լիճը» բալետներում։

Կատեգորիա:Հունգարական պարեր
Նորմալատեսություն

**Նորմալատեսություն**, էմետրոպիա ( - համաչափ և (*μάτι* - աչք), համաչափ տեսողություն, աչքի բեկունակության տեսակ, երբ լույսի զուգահեռ ճառագայթներն աչքում բեկվելուց հետո կիզակետվում են ցանցաթաղանթի լուսազգաց շերտի վրա։

Նորմալատեսության դեպքում, ակոմոդացիայի լիակատար հանգստի ժամանակ աչքը հարմարված է զուգահեռ ճառագայթների ընկալմանը, ուստի պարզ տեսողության հեռավոր կետը կգտնվի անսահմանության մեջ։

Գործնականում անսահմանություն է համարվում 5 մետր հեռավորությունը, որտեղից կատարվում է տեսողության սրության ստուգումը, այսինքն՝ 5 մետր հեռավորությունից ստուգվողը պետք է կարողանա կարդալ նախատեսված աղյուսակի 10-րդ, իսկ ավելի բարձր տարբերակված շշիկային ապարատ ունենալու դեպքում՝ 11, 12-րդ տողերը և ավելին։ Նորմալատես աչքի պարզ տեսողության մերձավոր կետը դասավորված է աչքի առջև սահմանափակ հեռավորության վրա (երիտասարդներինը՝ ավելի մոտ)։ Տարիքի հետ կապված (ոսպնյակի առաձգականության կորստի հետևանքով) այն աստիճանաբար հեռանում է աչքից և զգացնել է տալիս 40 տարեկանից սկսած, որովհետև պարզ տեսողության մերձավոր կետը, հեռանալով աչքից, աստիճանաբար մոտենում է հեռավոր կետին (35-40 սանտիմետր)։ Այս վիճակը կոչվում է «ծերունական հեռատեսություն» (պրեսբիօպիա), որը հնարավոր է շտկել միայն դրական գնդաձև օպտիկական ապակիներով։ Այսպիսով՝ 40 տարեկանից մարդն աշխատանքի համար արդեն պետք է կրի +1,0 D ակնոց, որից հետո յուրաքանչյուր 10 տարվա համար ակնոցի ուժն անհրաժեշտ է ավելացնել ևս 1,0 D-ով։

## Տես նաև
* Բեկունակություն աչք
* Ակոմոդացիա

Կատեգորիա:Տեսողություն
Ժորա Բարսեղյան

**Ժորա Արշակի Բարսեղյան**, (1946, օգոստոսի 6, Սարչապետ, Լոռու մարզ), հայ գեղանկարիչ, Մովսես Խորենացու մեդալակիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1946 թվականին Կալինինոյի շրջանի (ներկայումս՝ Լոռու մարզի) Սարչապետ գյուղում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է տեղի դպրոցում։ Ապրում և ստեղծագործում է Կոտայքի մարզի Աբովյան քաղաքում։
Առաջին մասնագիտական կրթությունն ստացել է Կիևում` 1965-1968 թթ.՝ զինվորական ծառայությանը զուգահեռ։
1970 թվականին սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի Իլյա Ռեպինի անվան Գեղարվեստի ակադեմիայի տեսության ու պատմության ֆակուլտետում։ 1978-1984 թթ. տեղափոխվել է գեղանկարչության ֆակուլտետ՝ շարունակելով աշխատանքը պրոֆեսորներ Յ.Յ. Մոյսեենկոի և Յ.Մ. Նեպրինցևի ստեղծագործական արվեստանոցներում։

## Գործունեություն
Ուսանելու տարիններին ստեղծել և օգտագործել է 4 անուն ներկեր հայկական հումքերից։ Հեղինակ է մոտ 4000 մեծածավալ թեմատիկ կտավների` բնանկարների, նատյուրմորտների, 800-ից ավելի դիմանկարների, տասնյակ որմնանկարների։ Բարսեղյանի հեղինակած 35-ից ավելի հուշարձաններ կան նախքին ԽՍՀՄ-ի տարբեր քաղաքներում։ 1995 թվականին Աբովյան քաղաքում հիմնադրել է «Վրձնի  պատանի  վարպետներ» գեղանկարչական ստուդիան։

## Պարգևներ
2011 թվականի սեպտեմբերի 3-ին ՀՀ անկախության 20-րդ տարեդարձի առթիվ ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի կողմից պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով։

## Արտաքին հղումներ
*Ժորա Բարսեղյան 
*«Վրձնի Պատանի Վարպետներ» նկարչական դպրոց 
*Ժորա Բարսեղյան, «Կատարվեց մեր երազանքը` Սպիտակավորը դարձավ ուխտատեղի»
*Ժորա Բարսեղյան

Կատեգորիա:1946 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Սարչապետ գյուղում ծնվածներ
Այգեստան (Արարատի մարզ)

**Այգեստան**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 4 կմ հյուսիս։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Բնակիչների նախնիները եկել են Պարսկահայաստանի Խոյի և Սալմաստի գավառներից։ Մոտակայքում է գտնվում Բայրամ-Ալի ղշլաղ ավերակ բնակավայրը։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վեր են ածվել կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Այգեստանի մշտական բնակչությունը կազմել է 2397, առկա բնակչությունը՝ 2262 մարդ։ 1831 թվականից մինչ օրս գյուղի հիմնական բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիներն այստեղ են եկել Պարսկահայաստանի Խոյի և Սալմաստի գավառներից 1828-1829 թվականներին։

Այգեստանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ՝ լոլիկ, տաքդեղ, սմբուկ, ձմերուկ, սեխ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Զբաղվում են նաև կաթնամսատու անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ։ Պահուստային հողերը նույնպես յուրացվում են որպես այգիներ, վարելահողեր։ Կան նաև արոտավայրեր՝ մոտ 21 հա։

## Տես նաև
* Այգեստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Այգեստան 
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Խորէն Տեր-Վարդանեան

մինի

Գերշ. Տեր Խորէն Տեր-Վարդանեանը ծնւել է 1872 թ. Հայաստանի Կաղզվան քաղաքում։
Կրթութիւնը ստացել է Գևորգյան ճեմարանում։ 1899 թ. տեղափոխւել է Նոր Ջուղա և դասականդել տեղի դպրոցներում։
Խորեն Տեր-Վարդանյանը 1902 թ. ընտրւել է առաջնորդի տեղակալ և պաշտօնավարել իբրև հոգևոր առաջնորդ' Համադան և Արաք քաղաքներում։ Առաջին աշխարհամարտի օրերին ժողովրդի պաշտպանութեան համար կազմել է ինքնապաշտպանական ջոկատներ և ազատագրական խմբեր։ Նրա ջանքերի շնորհիւ կառուցւել է Արաքի հայոց եկեղեցին։ Առաջնորդական տեղակալ Տեր Խորեն Տեր-Վարդանյանը 1906 թ. Մոզաֆրեդին շահի կողմից ստացել է շքանշան։
Սպանւել է 1918 թ. Թեհրանում։

Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Կաղզվան քաղաքում ծնվածներ
Այգեպատ

**Այգեպատ** (նախկին անվանումը՝ *Մասումլու*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 2 կմ արևելք։ Վերանվանվել է Այգեպատ 1949 թ. դեկտեմբերի 1-ին։

## Պատմություն
Այգեպատ գյուղը Արտաշատի տարածաշրջանի մեջ մտնող 39 գյուղերից մեկն է, որը մտել է Դվին քաղաքի արվարձանների մեջ։ Վերահիմնադրվել է 1828 թվականին։ Մինչև Բնակիչների նախնիները եկել են Պարսկահայաստանի Խոյ և Սալմաստի գավառներից։ Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, գրադարան, մանկական խաղահրապարակ, բուժկետ, ատամնաբուժարան, հեռախոսային ցանց, ալրաղաց, և մի շարք տարբեր նշանակության խանութներ։ Գյուղը մոտ է մի շարք պատմամշակութային հուշարձանների և բնակավայրերի։ Այգեպատից մինչև Խոր Վիրապ վանական համալիր՝ 12 կմ է, Դվին մայրաքաղաքի ավերակները՝ 8 կմ, Ոստան գյուղի թանգարան՝ 4 կմ, Շահումյան համայնքի Գրիգորի հնագիտական թանգարան՝ 3 կմ, Արցախյան ազատամարտին նվիրված հուշարձան՝ 15 կմ։

## Կլիման
Գյուղը տեղադրված է ծովի մակարդակից 865 մ բարձրության վրա։ Կլիման բարեխառն է , ամռանը՝ տաք, ձմռանը  ցուրտ։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին։  Տարեկան միջին ջերմաստիչանը կազմում է  20&nbsp;°C, առավելագույն ջերմաստիչանը հասնում է  մինչև +35&nbsp;°C-ից  +40&nbsp;°C, իսկ նվազագույնը հասնում է -40&nbsp;°C  Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26 աստիճան, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վեր են ածվել կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։ Գյուղը սահմանակից է հյուսիս-արևելքից՝ Ոստանին, Վերին Արտաշատին, իսկ հարավ-արևմուտքից՝ Շահումյանին։

## Բնակչություն
Գյուղը  վերահինադրվել է 1828 թվականին ։ Բնակիչները եկել են Պարսկաստանի Խոյ և Սալմաստ քաղաքներից ։ Մինչև 1948 թվականը գյուղը եղել է թուրքաբնակ , այնուհետև թուրքերի հեռանալուց հետո ներգաղթի և վերաբնակեցման գործով պայմանավորված  գյուղեն են եկել հայեր ՝ Նախիջևանից, Վանից, Մարտունուց, Պարսկաստանից, Գյումրիից, Լանջառից, Զանգակատնից, Գավառից և այլն։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ՝ լոլիկ, տաքդեղ, սմբուկ, ձմերուկ, սեխ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Զբաղվում են նաև կաթնամսատու անասնապահությամբ,ոչխարաբուծությամբ թռչնաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ։ Պահուստային հողերը նույնպես յուրացվում են որպես այգիներ, վարելահողեր։ Գյուղատնտեսական  նշանակության հողերը կազմում են 210 հա, պտղատու և խաղողի այգիները 158 հա։

Արդյունաբերության մեջ զարգացած է սննդի արդյունաբերությունը։ Ունի գինու գործարան, որտեղ արտադրվում է կոնյակի սպիրտ։

## Պատկերասրահ

Զորավար Անդրանիկի հուշարձանը Այգեպատում (3).JPG|Զորավար Անդրանիկի հուշարձանը Այգեպատում
Հուշարձան Այգեպատում, Արարատ (5).JPG
Հուշարձան Այգեպատում, Արարատ (2).JPG


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 
* Այգեպատ 

Կատեգորիա:1828 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Այնթապ (Արարատի մարզ)

**Այնթապ**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզում, մարզկենտրոնից՝ 25 կմ հեռավորության վրա։ Ընկած է Երևան քաղաքից հարավ-արևելք։ Նախկինում ունեցել է Այնթապ նոր, Բեյբուդաբադ, Թազագյուղ, Թազաքենդ, Նորագեղ անվանումները։ 

## Պատմություն
Այնթապ է վերանվանվել 1970 թվականին ի հիշատակ Կիլիկիայի Այնթապ քաղաքի։ Նորագյուղ անունով Այնթապը հիշատակվում է 1465-1466 թվականներին։ 1679 թվականի Երևանի ավերիչ երկրաշարժի հետևանքով գյուղն ամբողջովին ավերվել է և ամայացել։ Հետագա տարիներին վերակառուցվել է Խոյ գավառից եկած վերաբնակիչների կողմից։
մինի|Հուշարձան երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին

## Կլիմա
Գյուղը տեղակայված է Արարատյան դաշտում` ծովի մակարդակից 865 մ բարձրության վրա։ Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին։ Ամառը տևական է` մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26, իսկ առավելագույնը՝42։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։

Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ և այգեգործությամբ։

Գյուղն ունեցել է մի եկեղեցի՝ սուրբ Գրիգոր, որին կից գործում էր փոքր վարժարանը (Նորագեղ, Թազագյուղ)։

## Տես նաև
* Այնթապի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Այնթապ 
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Լևոն Աղաբաբյան

**Լևոն Աղաբաբյան** (), հայ խմբագիր, մանկավարժ, մաթեմատիկոս։ 1908-1914-ին Քեոթահիա և Ագ-Շեհիր քաղաքներում գործող հայկական վարժարանների տնօրենն էր, երեք տարիների ընթացքում ղեկավարել է նաև իր սեփական դպրոցը Քեոթահիայում։

Ավարտել է Կարինի Սանասարյան վարժարանը։ Խմբագրել է «Ազատամարտ» պարբերականը։ 1915-ին, 28 տարեկանում նահատակվել է։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Ասատուր Փաշայան, Հայ մշակույթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե., 2002, էջ 19։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Էրզրումի Սանասարյան վարժարանի սաներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Սազ

thumb|200px|Սազով երգիչ։ Հայկական մանրանկար 1211 թ
thumb|130px|Սազով երաժիշտ։ 13-րդ դարի հայկական մանրանկար
**Սազ**, ծագումով հայկական, լարային կսմիթային նվագարան։ Տարածված է Կովկասում, Մերձավոր Արևելքում։ Գոյություն ունեն սազի մենակատարային, անսամբլային մեծ ու փոքր տեսակներ։: Սազը սիրված նվագարան է հատկապես գուսանների ու աշուղների շրջանում, հնագույն ծագում ունի։ Ըստ երաժիշտ-ֆոլկլորագետ Սպիրիդոն Մելիքյանի՝ «տնետուն ման եկող աշուղները սազով ու թամբուրով փառաբանում էին իրենց նախնյաց հերոսներին։ Աշուղական սազը սեփական երգին նվագակցող նվագարան է, որտեղ երգը բնորոշվում է ազատ հանկարծաբանական (իմպրովիզացիոն) ոճով, իսկ սազի նվագակցությունը՝ մեղեդիական զարգացման հարուստ զարդախաղերով։ Տանձաձև իրանը (թթենուց կամ ընկուզենուց) ծածկված է բարակ կափարիչով, որի վրա կան ձայնադարձիչ անցքեր, կոթին զետեղված են փարդաներ։ Լարերը մետաղյա՝ բաժանված են 3 կամ 4 երկանդամ կամ եռանդամ ունիսոն խմբերի։ Առաջին խումբը մեղեդիական նշանակում ունի, 2-րդը՝ ձայնառության, 3-րդը՝ լրացուցիչ ներդաշնակային, մասամբ էլ մեղեդիական։ Լարվածքը սովորաբար կվարտա-կվինտային է, փարդաների օգնությամբ ստացվող հնչյունաշարը, որպես կանոն, դիատոնիկ։ Նվագում են ոսկրյա կամ եղջյուրյա կնտնտոցով՝ հարվածելով բոլոր լարերին միաժամանակ, ուստի մեղեդին շարունակ ուղեկցվում է ներդաշնակային գունեղ ֆոնով։ Տեմբրը զնգուն է, բայց փափուկ։ Հայաստանում սազն առավելապես աշուղական նվագարան է, իր երգեցողությանը սազով է նվագակցել, օրինակ Շիրինը։ 1925 թվականին Վ․ Բանին իր Արևելյան սիմֆոնիկ նվագախմբի համար ստեղծել էր սազերի ընտանիք՝ ջուռա, չոնգուր, սազ-բարիտոն և բաս (ներկայումս գործածական չէ)։ Սազերի ունիսոն խումբը կիրառվել է Թաթուլ Ալթունյանի ղեկավարած Հայկական ժողովրդական երգի ու պարի պետական անսամբլում (մինչև 1957 թվականը)։ Սազը հիշատակված է «Սասունցի Դավիթ» էպոսում ։ Ունի 6 լար (մեծ սազ, փոքր սազ)։ 3կգ (փոքր սազ), 5կգ (մեծ սազ).։

Հայկական սազն ունի 10-13 լադ և 6-8 լար

Սազի ձայնը մաքուր է ու զրնգուն, սակայն մեղմ ու թույլ, ուստիև ժամանակակից անսամբլներում այդ նվագարանը փոխարինվել է առավել հնչեղ քանոնով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղեղնավոր երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Իրանական երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Կսմիթային նվագարաններ
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտական գործիքներ
Խաչիկ Հովհաննիսյան (նկարիչ)

**Խաչիկ Վոլոդյայի Հովհաննիսյան**, (), հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրություն
1980 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը (Ա. Ծատուրյանի դասարան), 1987 թվականին՝ Երևանի Պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարչություն բաժինը (դասախոսներ՝ Մ. Գրիգորյան, Ստեփան Անդրանիկյան, Ռաֆայել Բաբայան)։ 1981-1984 թվականներին, միաժամանակ, ավարտել է հասարակագիտական մասնագիտությունների ֆակուլտետը և ստացել ժուռնալիստի որակավորում։

Հայաստանի նկարիչների միության, 1993 թվականից՝ «Մոմիկ» մշակութային միության անդամ է։ 1987-1993 թվականներին աշխատել է Արարատ քաղաքի արվեստի դպրոցում որպես կերպարվեստի դասատու, 1998-1999 թվականներին եղել է Արարատի ցեմենտի գործարանի նկարիչը։ 2015 թվականից նկարչություն է դասավանդում Արարատ քաղաքի Ղազարոս Սարյանի անվան արվեստի դպրոցում։

Հովհաննիսյանի աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում («Ինքնանկար» 1999 թվական, Ստ/յուղ, 51x41, «Լիլիյա», 1999 թվական, Ստ/յուղ, 51x41), տարբեր երկրների մասնավոր հավաքածուներում։

## Ցուցահանդեսներ
#### Անհատական ցուցահանդեսներ
* 1997 թվականին Երվանդ Քոչարի թանգարան (Երևան)
* 2000 թվականին ՄԱԿ-ի գրասենյակ, Երևան, ցուցահանդես, նվիրված Երևանի ՄԱԿ-ի գրասենյակի 55-ամյակին
* 2001 թվականին Քրիստոնեության ընդունման 1700-ամյակին նվիրված ցուցահանդես. ԱՕԿՍ, Երևան 
* 2002-2003 թվականներին Մոսկվա կինոթատրոնի սրահ, Երևան 
* 2011-2012 թվականներին «Բյուրոկրատ» գրախանութ, Երևան

#### Խմբակային ցուցահանդեսներ
* 1983 թվականին Հայաստանի նկարիչների միություն
* 1990 թվականին Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Երևան)
* 1992 թվականին Հայկական մշակութային հիմնադրամ
* 1995 թվականին «Բոլոր Մուսաները» ցուցահանդես, Հայկական մշակութային հիմնադրամ
* 1999 թվականին Հայաստանի նկարիչների միություն
* 1998 թվականին Հայաստանի նկարիչների միություն
* 2012 թվականին ՀՆՄ-ի 80-ամյակին նվիրված ցուցահանդես, Երևան
* 2013 թվականին ԱՊՀ նկարիչների միության 80-ամյակին նվիրված ցուցահանդես, Մոսկվա 
* 2015 թվականին Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված ցուցահանդես

## Մեջբերումներ Խաչիկ Հովհաննիսյանի մասին

## Գրականություն
* Անուշ Թրվանց, «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ, «Ամենատաք երկրի և ամենատաք սիրո մասին», 1997։  
* Շուշանիկ Արզաքանյան, «Երեկոյան Երևան» թերթ, «Խաչիկը , որն իր խաչն է կրում», 1997։
* Լյուդմիլա Մանուչարյան, «Հայաստան» թերթ, «Ասելիք՝ արվեստի լեզվով», 1997։
* Մարինե Ամիրյան, «ԱԼՄ» թերթ, «Եթե մի բան եմ անում, արվեստի աստիճանի եմ հասցնում», 2002։
* Բուկլետ. Խաչիկ Հովհաննիսյան, Մշակույթի հայկական ֆոնդ, 1997։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ