Իվան Սկորոբոգատովի գործ

**Վանյա Սկորոբոգատով** (, որդեգրումից հետո , ), ամերիկական ամուսնական զույգի կողմից որդ եգրած ռուս տղա, որի մահը հասարակական լայն արձագանք է գտել.

## Կենսագրություն
Վանյան ծնվել է 2002 թվականի փետրվարի 4-ին Չելյաբինսկի շրջանի Տրոիցկ քաղաքում։ Կենսաբանական ծնողների կողմից՝ երկվորյակ քրոջ հետ, լքվել են։ Մանկատանը երկվորյակ երեխաները ստացել են Վանյա և Դաշա Սկորոբոգատովներ անունները, իսկ երեխաների իրական ծնողները չեն հայտնաբերվել։ Ըստ բժշկական փորձաքննության, երեխաները տառապում էին պտղի ալկոհոլային ապեկտորի համախտանիշ հիվանդությամբ և ռեակտիվ կապվածության խանգարումից։ Ծննդյան պահին Վանյան կշռում էր ընդամենը մեկուկես կիլոգրամ և կյանքի առաջին տարին քրոջ հետ անց է կացրել հիվանդանոցում։

2003 թվականին, Ռուսաստանի դատարանի որոշմամբ, նրան և քրոջը որդեգրել են ամերիկացի Քրեյվեր ամուսինները, ովքեր ապրում էին Յորք քաղաքում: Վանյայի և Դաշայի որդեգրող հայրը Մայքլ Քրեյվերն էր՝ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի 39-ամյա թոշակառու զինվոր, իսկ որդեգրող մայրը՝ նրա 48-ամյա կինը՝ Նանեթ Քրեյվերը։ Որդեգրված երեխաները Ամերիկայում նոր անուններ են ստացել Նաթանիել և Էլիզաբեթ Քրեյվեր ( և ). Շարունակական բժշկական և հոգեբանական խնդիրների պատճառով Փենսիլվանիայում երեխաները բազմիցս անցել են բուժումներ և ոչ թե դպրոց հաճախել են սահմանված ժամկետում, այլ տնային կրթություն են ստացել: Իր մահվան տարում Վանյան դեռ կշռում էր իր հասակակիցների 95%-ից պակաս ՝ 41 ֆունտ (18,5 կգ)։

2009 թվականի օգոստոսի 20-ին խորթ հայրը Վանյայի տարել է տեղի հիվանդանոց, որտեղ նա մահացել է մի քանի օր անց՝ օգոստոսի 25-ին, գիտակցության չգալով։ Բժիշկների եզրակացությամբ նա մահացել է գանգուղեղային վնասվածքից, սուբդուրալ հեմատոմայից։ Բժիշկները երեխայի մարմնի վրա մոտ ութսուն տարբեր վնասվածքներ են հայտնաբերել, և իշխանությունները տղայի սպանության գործ են հարուցել:

## Խնամակալների դատավարությունը
Ամուսիններին մեղադրել են որդեգրած որդու սպանության մեջ։ 2010 թվականի փետրվարին նրանք ձերբակալվել են։ Մեղադրող կողմի վարկածով՝ Վանյան մահացել է բազմաթիվ վնասվածքների հետևանքով, որոնք առաջացել են ծեծից, ինչպես նաև թերսնուցումից: Դատախազությունը, սակայն, չի կարողացել ձևակերպել իր վարկածն այն մասին, թե Քրեյվեր ամուսիններից ով է Վանյային մահացու հարված հասցրել և ինչ առարկայով է դա արվել։ Դատախազությունը ներկայացրել է երկու վկաների, որոնք Նանեթին բնութագրում են որպես «խիստ մայր, որը երեխաներին պատժել է մանր հանցանքների համար»։

Ըստ պաշտպանության վարկածի՝ երեխան տառապել է հոգեբանական խնդիրներով և սիստեմատիկորեն վնասվածքներ է հասցրել իրեն՝ գլուխը հարվածել պատին, քերծել աչքերը և այլն: Վանյան ամուսինների վարկածով՝ մահացու գանգուղեղային վնասվածք է հասցրել նաև ինքն իրեն՝ վազքով գլուխը հարվածելով ջեռուցման կաթսային։ Պաշտպանությունը նաև փաստաթղթեր է ներկայացրել, որոնք վկայում են այն մասին, որ Վանյան ողջ կյանքի ընթացքում զգալիորեն պակաս է կշռել իր հասակակիցներից, և նրա թեթև քաշը թերսնման հետևանք չի եղել։ Պաշտպանությունը փորձել է դատավարությունը Յորքից տեղափոխել մեկ այլ շրջան՝ պատճառաբանելով, որ ամբողջ շրջանը կողմնակալ է Քրեյվերի դեմ՝ հիմնվելով երեխայի վիճակի մասին նախնական զեկույցների վրա, և, հետևաբար, ամուսինների դատավարությունը արդար չի լինի: Դատարանը, սակայն, մերժել է միջնորդությունը։

Երկարատև դատավարությունից հետո ատենակալների դատարանը համարել է, որ մեղադրող կողմը բավարար ապացույցներ չի ներկայացրել այն բանի օգտին, որ Քրեյվեր ամուսինները դիտավորյալ սպանել են Վանյային, սակայն ամուսիններին մեղավոր են ճանաչել անզգուշորեն սպանության և երեխաների հետ անզգուշորեն վարվելու մեջ: ԱՄՆ օրենսդրության համաձայն, նման մեղադրանքով պատիժը կարող է լինել 16 ամսից մինչև չորս տարի: 2011 թվականի նոյեմբերի 18-ին դատավճիռը որոշող դատավորը օրենքով սահմանված շրջանակներում ընտրել է ազատազրկման նվազագույն ժամկետը՝ 16 ամիս: Քանի որ ամուսինները դատավճռի հրապարակման պահին արդեն 19 ամիս բանտում են անցկացրել, դատարանն ազատ է արձակել նրանց։ Պարզաբանելով դատավճռի տևողության մասին որոշումը՝ իր ելույթում դատավորը նշել է, որ կարծում է, որ Քրեյվեր ամուսինները ներկայումս վտանգ չեն ներկայացնում հասարակության համար, և որ ազատազրկման ավելի երկար ժամկետը չի կարող օգտակար օրինակ ծառայել այլ պոտենցիալ խախտողների համար։ Պաշտպանությունն իր վերջին խոսքում ընդգծել է, որ տեղի ունեցածի հետաևնքով Քրեյվեր ամուսինները կորցրել են իրենց երեխաներին (Դաշան ընտրվել է խնամակալության մարմինների կողմից և ապրում է Քրեյվերների հարազատների հետ), կորցրել են աշխատանքը, իրենց տունը և իրենց բոլոր խնայողությունները, որոնք գնացել են երկար տարիների դատական ծախսերը վճարելու համար։

2011 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Քրեյվերները հայտարարել են նոր դատարան դիմելու իրենց ցանկության մասին՝ շարունակելով պնդել իրենց լիակատար անմեղությունը որդեգրված որդու մահվան մեջ։ Նրանք նաև հայտարարել են, որ մտադիր են պարբերաբար կապ հաստատել Վանյայի քրոջ՝ Դաշայի հետ։

## Արձագանքը Ռուսաստանում
Վանյայի մահը և խնամակալ ծնողների դատավարությունը լայն արձագանք է գտել Ռուսաստանում։ Ռուսական երկու հեռուստաընկերություն հետևել է դատավարությանը։ Դատավճռի մեղմությունը կտրուկ արձագանք է առաջացրել Ռուսաստանում։

### ԱԳՆ արձագանք
Դեռ 2010 թվականի մարտին Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն բողոքի նոտա էր հղել ԱՄՆ-ին այն կապակցությամբ, որ ամերիկյան իշխանությունները «ժամանակին չեն տեղեկացրել Ռուսաստանի իշխանություններին Ռուսաստանի քաղաքացի Իվան Սկորոբոգատովի մահվան մասին»։ Ռուս պաշտոնյաները նշել են, որ վերջին 20 տարվա ընթացքում Ռուսաստանից տասնյոթ որդեգրված երեխա է մահացել ԱՄՆ-ում ընտանեկան բռնության հետևանքով։

Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն հայտնել է իր անհամաձայնությունը դատավճռի հետ։ 

Իր անհամաձայնությունն է հայտնել նաև Նյու Յորքում Ռուսաստանի փոխհյուպատոս Ալեքսանդր Օչայնովը: 

### Ռուսաստանում որդեգրող ծնողների հետապնդման փորձեր
2011 թվականի նոյեմբերի 19-ին ԱՄՆ-ում դատավճռի հրապարակումից հետո Ռուսաստանի Դաշնության քննչական կոմիտեն հայտարարություն է տարածել այն մասին, որ մտադիր է Քրեյվեր ամուսինների հեռակա դատն անցկացնել Ռուսաստանում և նրանց նկատմամբ միջազգային հետախուզում հայտարարել:

Սակայն 2011 թվականի նոյեմբերի 28-ին Մոսկվայի Բասմանի դատարանը մերժել է Քրեյվեր ամուսինների հեռակա կալանքի վերաբերյալ Քննչական կոմիտեի միջնորդությունը։ Դատավորն իր որոշումը պատճառաբանել է նրանով, որ ամուսիններն արդեն դատապարտվել են ԱՄՆ-ում, իսկ Ռուսաստանի քննչական կոմիտեն գործով որևէ ապացույց չի ներկայացրել: Մոսկվայի դատախազությունը նույնպես չի աջակցել քննչական կոմիտեի նախաձեռնությանը և դեմ Է արտահայտվել Քրեյվեր ամուսինների ձերբակալությանը։

### Ռուսաստանում գոյություն ունեցող որդեգրման համակարգի վերանայման փորձեր
Վանյայի մահվան հետևանքով առաջացած հասարակական արձագանքը առիթ է հանդիսացել ռուս երեխաների որդեգրման գործող համակարգում փոփոխություններ կատարելու փորձերի համար: Օրինակ  Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխայի իրավունքների հարցերով լիազոր Պավել Աստախովը 2011 թվականի դեկտեմբերի 10-ին սպառնացել է ամերիկացիների կողմից ռուս երեխաների որդեգրման մորատորիում սահմանել։

Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը 2011 թվականի դեկտեմբերի 3-ին կողմ է արտահայտվել այն մեխանիզմի ստեղծմանը, որը թույլ է տալիս պատասխանատվության ենթարկել օտարերկրացիներին, որոնք որդեգրել են ռուս երեխաներին և բռնություն կիրառել նրանց նկատմամբ և նշել: 

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո օտարերկրացիները, ըստ տարբեր աղբյուրների, Ռուսաստանից որդեգրել են 80,000-ից 100,000 երեխա: Այս երեխաների մեծ մասը՝ մինչև 60,000-ը, որդեգրվել են ամերիկացի ծնողների կողմից, և այդ երեխաներից 19-ը մահացել են տարիների ընթացքում ընտանեկան բռնության հետևանքով: Համեմատության համար նշենք, որ Ռուսաստանում միայն անցյալ տարի ապաստարաններում հայտնվել է 93,000 լքված երեխա։  Ռուսաստանում ընտանեկան բռնությունից զոհված երեխաների թիվը որոշելու համար ճշգրիտ վիճակագրություն չկա, և ըստ տարբեր աղբյուրների, այդ թիվը տարեկան 200-ից 2000 երեխա է: Վերջին տարիներին Ռուսաստանի իշխանություններն ավելի ու ավելի են խստացնում միջազգային որդեգրման կանոնները, սակայն լքված երեխաների թիվը, որոնց որդեգրում են Ռուսաստանի քաղաքացիները, այս ֆոնին ոչ թե աճում, այլ նվազում է: Վերջին 6 տարում ռուսաների կողմից որդեգրվող երեխաների թիվը կրճատվել է 3 անգամ, ընդ որում ռուս երեխաներ որդեգրողների կեսը, հիասթափվելով, հետ են վերադարձնում մանկատներ։

## Արձագանքը ԱՄՆ-ում
Վանյայի սպանության գործը վարող ամերիկացի դատախազ թիմ Բարկերը դատավարության ընթացքում զարմանք է հայտնել դատավարության նկատմամբ ռուսական կողմի ակտիվ ուշադրության կապակցությամբ:  

Դատախազը նաև հանրությանը հավաստիացրել է Վանյայի քրոջ բարեկեցության մասին:

## Տես նաև
* Միջազգային որդեգրում
* Դիմա Յակովլևի գործ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Дело о гибели в США российского мальчика Вани Скоробогатова. Справка РИА Новости от 18/11/2011.
* Репортаж НТВ «Россия объявит в розыск убийц Вани Скоробогатова»