Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Չեռնոգորիայում

**Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը** և **[[տեղեկատվության ազատություն]]ը (ՏԱ)** վերաբերում են պետական մարմինների կողմից պահվող տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքին, որը հայտնի է նաև որպես «տեղեկանալու իրավունք»։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիությունը համարվում է հիմնարար նշանակություն ունեցող ժողովրդավարական համակարգերի արդյունավետ գործունեության համար, քանի որ այն բարձրացնում է կառավարությունների և պետական պաշտոնյաների հաշվետվողականությունը, խթանում մարդկանց մասնակցությունը և թույլ է տալիս նրանց տեղեկացված մասնակցությունը հասարակական կյանքին։ Հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի հիմնարար նախադրյալն այն է, որ պետական հաստատությունների կողմից պահվող տեղեկատվությունը սկզբունքորեն հանրային է և կարող է թաքցվել միայն օրինական պատճառներով, որոնք պետք է մանրամասն շարադրվեն օրենքում։

Չեռնոգորիայում տեղեկատվության հասանելիությունը Սահմանադրությամբ երաշխավորված և օրենքով կարգավորվող իրավունք է: Չեռնոգորիան առաջին անգամ «Տեղեկատվության ազատ հասանելիության մասին» օրենքն ընդունել է 2005 թվականին; 2013 թվականին ուժի մեջ է մտել նոր օրենք, որը նախորդ իրավական ակտի համեմատ ապահովում է տեղեկատվության ազատության պաշտպանության ավելի լավ չափանիշներ։ Այնուամենայնիվ, նոր օրենքի ընդունմամբ ձեռք բերված որոշ դրական զարգացումներին չնայած, Չեռնոգորիան դեռևս խնդիրներ ունի դրա կիրառման հետ կապված։

Վերջերս Չեռնոգորիան սկսել է գործող օրենքի բարեփոխման գործընթաց։ 2016 թվականին Մշակույթի նախարարության կողմից մշակվել է նախագծի առաջարկ՝ Եվրամիության կողմից որոշակի ճնշումներից հետո՝ Չեռնոգորիայի օրենսդրությունը ԵՄ չափանիշներին համապատասխանեցնելու համար։

## Իրավական շրջանակ
Չեռնոգորիայի Սահմանադրության 51-րդ հոդվածում նշվում է, որ յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի մուտք գործելու պետական մարմինների և հանրային գործառույթներ իրականացնող կազմակերպությունների կողմից պահվող հանրային տեղեկատվությանը։ Ավելին, 2013 թվականի «Տեղեկատվության ազատ մուտքի մասին» օրենքը սահմանում է հանրային տեղեկատվություն ստանալու հստակ ընթացակարգ։ Օրենքը ցանկացած ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի իրավունք է տալիս մուտք գործելու պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, հանրային ընկերությունների և հանրային գործառույթներ իրականացնող այլ կազմակերպությունների կողմից ցանկացած ձևով պահվող տեղեկատվությանը։ Պետական մարմիններն ունեն 15 աշխատանքային օր պահանջվող տեղեկատվության բացահայտման վերաբերյալ որոշում կայացնելու համար։

Նոր օրենքը ներմուծել է նոր վերահսկող մարմին՝ Անձնական տվյալների պաշտպանության և տեղեկատվության ազատ մուտքի գործակալություն, որը զբաղվում է տեղեկատվության ազատության վերաբերյալ հարցումների բողոքարկման գործընթացով։ 2013 թվականի օրենքի մեկ այլ դրական զարգացում է տուգանքների սահմանումը, որոնք կիրառվում են այն պետական մարմինների նկատմամբ, որոնք չեն կատարում տեղեկատվության հասանելիության վերաբերյալ իրենց պարտականությունները։

## Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը գործնականում
Համաձայն 2016 թվականի Մոնտենեգրոյի վերաբերյալ Եվրոպական հանձնաժողովի առաջընթացի զեկույցի՝ «Հանրային տեղեկատվության հասանելիության մասին» օրենքը զուրկ է արդյունավետ մոնիթորինգից և վերահսկողությանց։ Ըստ «Վիջեստի» թերթի՝ երկրի լրագրողների և ՀԿ-ների փորձը ցույց է տալիս, որ տեղեկատվության ազատության մասին օրենսդրական դրույթներին հակառակ, գործնականում դժվար է ստանալ հանրային նշանակության տեղեկատվություն։

Վերջին տարիներին Չեռնոգորիայի պետական մարմինների կողմից մերժված հարցումների համամասնությունը 2014 թվականի 24%-ից աճել է մինչև 2015 թվականի 18%: Բացի այդ, Անձնական տվյալների պաշտպանության և տեղեկատվության հասանելիության գործակալության 2016 թվականի բյուջեն ավելացել է 50%-ով։ Գործակալության սահմանափակ կարողություններն ու ռեսուրսները մտահոգության առարկա էին տեղեկատվության հասանելիության պաշտպանության համար պայքարող որոշ ՀԿ-ների համար։

2015 թվականին տեղեկատվության հասանելիության 4.434 հարցումներից 805 դեպքում պահանջվող տեղեկատվությունը չի տրամադրվել։ Անձնական տվյալների պաշտպանության և տեղեկատվության ազատ հասանելիության գործակալությունը 2015 թվականին ստացել է ընդհանուր առմամբ 1.431 բողոք։

Մեկ այլ մտահոգիչ խնդիր է այն, որ տեղեկատվության հասանելիության վերաբերյալ գործերով դատարանի որոշումները արդյունավետորեն չեն կիրառվում։ Եվրահանձնաժողովի զեկույցում նաև նշվում է, որ որոշ դեպքերում Չեռնոգորիայի պետական մարմինները, կարծես, չարաշահում են պահանջվող փաստաթղթերը գաղտնի հայտարարելու հնարավորությունը՝ դրանց բացահայտումից խուսափելու համար։ MANS ՀԿ-ի կարծիքով, օրենքը ներառում է բացահայտումը սահմանափակող բացառությունների մի շարք ավելորդ պատճառներ: Օրենքում ամրագրված բացառությունների ձևակերպումը, կարծես, չափազանց անորոշ և չափազանց ընդհանուր է, այդպիսով հնարավորություն տալով պետական հաստատություններին այն մեկնաբանել այնպես, որ սահմանափակվի տեղեկատվության հասանելիությունը։

Մտահոգության մեկ այլ պատճառ է անպատասխան մնացած հարցումների բարձր տոկոսը։

Բալկանյան հետաքննչական լրագրության ցանցի (BIRN) տվյալներով՝ հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության իրավունքի իրականացման հետ կապված խնդիրներ են առաջանում, մասնավորապես, երբ լրագրողներն ու ՀԿ-ները փնտրում են տեղեկատվություն մասնավորեցման գործընթացի մասին կամ փնտրում են տեղեկատվություն, որը կարող է բացահայտել կոռուպցիայի կամ անօրինական գործունեության դեպքեր։ ՀԿ-ի տվյալներով՝ հանրային տեղեկատվությանը հասանելիության մասին օրենքի պահպանումը հատկապես խնդրահարույց է այն ձեռնարկությունների վերաբերյալ տեղեկատվության հրապարակման հարցում, որոնցում պետությունը տիրապետում է բաժնետոմսերի մեծամասնությանը։

Եվրոպական հանձնաժողովի առաջընթացի զեկույցը խորհուրդ է տալիս բարելավել օրենքի կիրառումը, հատկապես կոռուպցիայի հակված դեպքերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոսքի ազատություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Չեռնոգորիա
Կատեգորիա:Պետական կառավարում
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք