Ադամ Վայսհաուպտ

**Յոհան Ադամ Վայսհաուպտ** (), գերմանացի փիլիսոփա, քաղաքացիական իրավունքի և ավելի ուշ՝ կանոնական իրավունքի պրոֆեսոր, Բավարական Իլյումինատների հիմնադիր։

## Վաղ կյանք
Ադամ Վայսհաուպտը ծնվել է 1748 թվականի փետրվարի 6-ին Ինգոլշտադտում՝ Բավարիայի կուրֆյուրստենտումում։ Վայսհաուպտի հայրը՝ Յոհան Գեորգ Վայսհաուպտը (1717–1753), մահացել է, երբ Ադամը հինգ տարեկան էր։ Հոր մահից հետո նա անցել է իր կնքահոր՝ Յոհան Ադամ ֆոն Իկշտատի խնամակալության տակ, որը, ինչպես հայրը, Ինգոլշտադտի համալսարանի իրավունքի պրոֆեսոր էր: Իկշտատը Քրիստիան Վոլֆի փիլիսոփայության և Լուսավորականության կողմնակից էր, և նա իր ռացիոնալիզմով ազդեց երիտասարդ Վայսհաուպտի վրա։ Վայսհաուպտը սկսել է իր պաշտոնական կրթությունը յոթ տարեկանում ճիզվիտական դպրոցում։ Հետագայում նա ընդունվել է Ինգոլշտադտի համալսարան և ավարտել 1768 թվականին 20 տարեկանում՝ իրավաբանական գիտությունների դոկտորի աստիճանով: 1772 թվականին նա դարձել է իրավունքի պրոֆեսոր բողոքականություն ընդունելուց հետո: Հաջորդ տարի նա ամուսնացել է Աֆրա Սաուզենհոֆերի հետ Այխշտետից:

1773 թվականին Հռոմի պապ Կղեմես XIV-ի կողմից Հիսուսի միաբանության արգելքից հետո Վայսհաուպտը դարձել է կանոնական իրավունքի պրոֆեսոր, պաշտոն, որը մինչ այդ պահը զբաղեցնում էին բացառապես ճիզվիտները։ 1775 թվականին Վայսհաուպտը ծանոթացել է Յոհան Գեորգ Հայնրիխ Ֆեդերի էմպիրիկ փիլիսոփայությանը Գյոթինգենի համալսարանում։ Ե՛վ Ֆեդերը, և՛ Վայսհաուպտը հետագայում դարձել են կանտյան իդեալիզմի հակառակորդներ:

## Իլյումինատների հիմնադրամ

1776 թվականի մայիսի 1-ին Յոհան Ադամ Վայսհաուպտը Բավարիայի կուրֆյուրստենտում հիմնադրել է «Իլյումինատին»։ Սկզբում այն վերաբերում էր հասարակության մեջ բացառիկ և լուսավորված անհատների ընտրյալ խմբին։ Բառը ծագում է լատիներեն *illuminatus* բառից, որը նշանակում է «լուսավորյալ»։ Նա նաև միաբանության մեջ ընդունեց «Եղբայր Սպարտակ» անունը։ Նույնիսկ հանրագիտարանային հղումները տարբերվում են միաբանության նպատակից, օրինակ՝ Կաթոլիկ հանրագիտարանում (1910), որտեղ ասվում է, որ միաբանությունը ներքին առումով հավասար կամ ժողովրդավարական չէր, այլ ձգտում էր խթանել հավասարության և ազատության վարդապետությունները ողջ հասարակության մեջ, մինչդեռ ուրիշները, ինչպիսին է Քոլիերի աշխատակազմը, ասել են, որ նպատակն էր պայքարել կրոնի դեմ և դրա փոխարեն խթանել ռացիոնալիզմը: Իլյումինատները ձևավորվել են մարդկանց կրոնական ստրկությունից ազատագրելու և կոռումպացված կառավարությունները խաթարելու տեսլականով:

Ընկերության իրական բնույթը լրտեսների և հակալրտեսների բարդ ցանց էր։ Նախաձեռնվածների յուրաքանչյուր մեկուսացված բջիջ հաշվետու էր իրենց ղեկավարին, որին նրանք չգիտեին. կուսակցական կառուցվածք, որն արդյունավետորեն ընդունվեց որոշ ավելի ուշ խմբերի կողմից:

Վայսհաուպտը 1777 թվականին Մյունխենի «Theodor zum guten Rath» մասոնական օթյակում ձեռնադրվել է։ Նրա «լուսավորության, բանականության արևի միջոցով հասկացողությունը լուսավորելու, որը կցրի սնահավատության և նախապաշարմունքի ամպերը» նախագիծը անցանկալի բարեփոխում էր: Նա օգտագործել է մասոնությունը՝ իր սեփական կիսամասոնական միության համար անդամներ հավաքագրելու համար՝ վերադաստիարակության միջոցով «մարդկային բնույթը կատարելագործելու» նպատակով՝ բնության հետ համայնական պետության հասնելու համար, որը ազատված է կառավարությունից և կազմակերպված կրոնից: Իրենց սեփական համակարգը որպես մաքուր մասոնություն ներկայացնելով՝ Վայսհաուպտը և Ադոլֆ Ֆրայհեր Կնիգեն, որոնք կազմակերպեցին նրա ծիսական կառուցվածքը, մեծապես ընդլայնեցին գաղտնի կազմակերպությունը:

Հակառակ Իմանուիլ Կանտի հայտնի խոսքերի, որ լուսավորությունը (և Վայսհաուպտի միաբանությունը որոշ առումներով լուսավորական շարժման արտահայտություն էր) մարդու կողմից իր «ինքնահարկադրված անհասությունից» դուրս գալն է՝ համարձակվելով «օգտվել իր սեփական բանականությունից՝ առանց ուրիշի առաջնորդության», Վայսհաուպտի Իլյումինատների միաբանությունը մանրամասն նկարագրել է այն ամենը, ինչ անդամները պետք է հնազանդորեն կարդային և մտածեին այնպես, որ դոկտոր Վոլֆգանգ Ռիդելը մեկնաբանել է՝ լուսավորության կամ լուսավորության այս մոտեցումը Կանտյան լուսավորության սկզբունքի քայքայում և աղավաղում է: Ռիդելը գրում է.

::«Կանտի կողմից պահանջվող մտքի և դատողության անկախությունը ... հատկապես խոչընդոտվել էր Իլյումինատների միաբանության կանոններով և կանոնակարգերով։ Լուսավորությունը տեղի է ունենում այստեղ, եթե այն ընդհանրապես տեղի է ունենում, հենց մեկ ուրիշի ղեկավարությամբ, այսինքն՝ «Վերադասների» [միաբանության] ղեկավարությամբ»:

Վայսհաուպտի արմատական ռացիոնալիզմը և բառապաշարը, հավանաբար, հաջողության չէին հասնելու։ 1784 թվականին բռնագրավված գրվածքները մեկնաբանվեցին որպես խռովարարական, և Բավարիայի կուրֆյուրստ Կարլ Թեոդորի կառավարությունը 1784 թվականին արգելեց Ընկերության գործունեությունը։ Վայսհաուպտը կորցրեց իր պաշտոնը Ինգոլշտադտի համալսարանում և փախավ Բավարիայից:

## Գործունեություն աքսորավայրում
Նա ստացել է Սաքսեն-Գոթա-Ալտենբուրգի դուքս Էռնեստ II-ի (1745–1804) օգնությունը և ապրել է Գոթայում՝ գրելով մի շարք աշխատություններ իլյումինիզմի մասին, այդ թվում՝ «Բավարիայում իլյումինատների հալածանքների ամբողջական պատմությունը» (1785), «Իլյումինատների պատկերը» (1786), «Իլյումինատների համար ներողություն» (1786) և «Իլյումինատների բարելավված համակարգը» (1787): Ադամ Վայսհաուպտը մահացել է Գոթայում 1830 թվականի նոյեմբերի 18-ին: Նրանից հետո մնացին երկրորդ կինը՝ Աննա Մարիան (ծննդյան ազգանունը՝ Սաուսենհոֆեր), և երեխաները՝ Նանետը, Շառլոտը, Էռնստը, Կառլը, Էդուարդը և Ալֆրեդը: Նրա մարմինը թաղվել է որդու՝ Վիլհելմի կողքին, որը մահացել էր նրանից առաջ (1802 թվականին), Բեռլինի Սոֆիենգմայնդեի Ֆրիդհոֆ II-ում՝ բողոքական գերեզմանատանը։

Վայսհաուպտի Իլյումինատների միաբանության արգելքից և անդամների ցրումից հետո այն որևէ ազդեցության հետք չի թողել, նույնիսկ իր նախկին անդամների վրա, որոնք հետագայում զարգացել են բոլորովին այլ ուղղություններով:

## Բնավորության և մտադրությունների գնահատում

Վայսհաուպտի բնավորությունն ու մտադրությունները տարբեր կերպ են գնահատվել։ Ոմանք բացասական կարծիք են հայտնել, օրինակ՝ Օգյուստին Բարուելը, ով, չնայած գրել է, որ Վայսհաուպտի նպատակներն են՝ «Հավասարությունն ու ազատությունը, զուգորդված ամենաբացարձակ անկախության հետ, պետք է փոխարինեն բոլոր իրավունքներին և բոլոր սեփականություններին», սա համարել է ավելի վտանգավոր, քան օգտակար և Ջոն Ռոբիսոնը, որը Վայսհաուպտին համարում էր «մարդկային սատանա» և նրա առաքելությունը համարում էր չարամիտ կործանարարություն։ Մյուսները ավելի դրական տեսակետ ունեին, այդ թվում՝ Թոմաս Ջեֆերսոնը, որը Ջեյմս Մեդիսոնին ուղղված նամակում գրել էր, որ «Բարրուելի գրքի մասերը կատարյալ խելագար զառանցանքներ են» և Վայսհաուպտին համարում էր «եռանդուն բարեգործ», որը հավատում էր մարդու անորոշ կատարելագործելիությանը և հավատում էր, որ Հիսուս Քրիստոսի մտադրությունն էր պարզապես «վերականգնել բնական կրոնը և իր բարոյականության լույսը ցրելով՝ սովորեցնել մեզ կառավարել ինքներս մեզ»:

Ի պաշտպանություն՝ Վայսհաուպտը գրել է Kurze Rechtfertigung meiner Absichten (Իմ մտադրությունների համառոտ հիմնավորումը) 1787 թվականին։ Հեղինակ Թոնի Փեյջը մեկնաբանում է.
:Վայսհաուպտի ծրագիրը եղել է կրթել Իլյումինատիների հետևորդներին մարդկության և բարոյականության բարձրագույն մակարդակներում (կենտրոնանալով իր ուսմունքների վրա՝ հիմնված Աստվածաշնչի գերակայության և Ոսկե կանոնի ոգու՝ չվարվել ուրիշների հետ այնպես, ինչպես ինքդ չես ցանկանա քեզ հետ վարվեն), որպեսզի Իլյումինատիների շրջանավարտները, եթե նրանք հետագայում զբաղեցնեն նշանակալի և ուժեղ դիրքեր (օրինակ՝ կրթության և քաղաքականության ոլորտներում), կարողանան բարեխիղճ և վեհացնող ազդեցություն ունենալ հասարակության վրա։ Նրա նախագիծը ուտոպիստական և նաիվ օպտիմիստական էր, և ինքը նույնպես հաստատ բնավորության թերություններով չէր օժտված, բայց ոչ ինքն ու ոչ իր ծրագիրը ինքնին չար կամ բռնի չէին։ Պատմության ողբերգական և ամոթալի հումորներից է, որ մի մարդ, ով փորձել է ներմուծել առաքինություն, մարդասիրություն, սոցիալական արդարություն և բարոյականություն, դարձել է 21-րդ դարի «դավադիր» մտքի ատելության խոշորագույն կերպարներից մեկը:

## Աշխատություններ
### Փիլիսոփայական աշխատություններ
* (1775) *De Lapsu Academiarum Commentatio Politica*.
* (1786) *Über die Schrecken des Todes&nbsp;– eine philosophische Rede*.
*  *Discours Philosophique sur les Frayeurs de la Mort* (1788). Gallica
* (1786) *Über Materialismus und Idealismus*. Torino
* (1788) *Geschichte der Vervollkommnung des menschlichen Geschlechts*.
* (1788) *Über die Gründe und Gewißheit der Menschlichen Erkenntniß*.
* (1788) *Über die Kantischen Anschauungen und Erscheinungen*.
* (1788) *Zweifel über die Kantischen Begriffe von Zeit und Raum*.
* (1793) *Über Wahrheit und sittliche Vollkommenheit*.
* (1794) *Über die Lehre von den Gründen und Ursachen aller Dinge*.
* (1794) *Über die Selbsterkenntnis, ihre Hindernisse und Vorteile*.
* (1797) *Über die Zwecke oder Finalursachen*.
* (1802) *Über die Hindernisse der baierischen Industrie und Bevölkerung*.
* (1804) *Die Leuchte des Diogenes*.
* (1817) *Über die Staats-Ausgaben und Auflagen*. Google Books
* (1818) *Über das Besteuerungs-System*.

### Իլյումինատներին վերաբերող աշխատություններ
*(1786) *Apologie der Illuminaten*, .
*(1786) *Vollständige Geschichte der Verfolgung der Illuminaten in Bayern*.
*(1786) *Schilderung der Illuminaten*.
*(1787) *Einleitung zu meiner Apologie*.
*(1787) *Einige Originalschriften des Illuminatenordens*...
*(1787) *Nachtrage von weitern Originalschriften*...
*(1787) *Kurze Rechtfertigung meiner Absichten*.
*(1787) *Nachtrag zur Rechtfertigung meiner Absichten*.
*(1787) *Apologie des Mißvergnügens und des Übels*.
*(1787) *Das Verbesserte System der Illuminaten*.
*(1788) *Der ächte Illuminat, oder die wahren, unverbesserten Rituale der Illuminaten*.
*(1795) *Pythagoras, oder Betrachtungen über die geheime Welt- und Regierungs-Kunst*.

Source

### Ադամ Վայսհաուպտի աշխատություններն անգլերեն թարգմանությամբ
*(2008) *Diogenes' Lamp, or an Examination of Our Present Day Morality and Enlightenment*, translated by Amelia Gill, The Masonic Book Club. Internet Archive
*(2015) *The Secret School of Wisdom: The Authentic Rituals and Doctrines of the Illuminati*, translated by Jeva Singh-Anand, edited by Josef Wäges and Reinhard Markner, London: Lewis Masonic, 447 pp., 
*(2014) *A Brief Justification of My Intentions: Casting Light on the Latest Original Writings*, translated by Dr. Tony Page, Justice Publications, Amazon Kindle.
*(2014) *Supplement to the Justification of My Intentions*, translated by Dr. Tony Page, Justice Publications, Amazon Kindle.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*