open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Յան Սիբելիուս

**Յան Սիբելիուս** (, , ), ֆինն կոմպոզիտոր, ջութակահար և դիրիժոր։ Ուշ ռոմանտիզմի ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից է և երաժշտաձևերի նորարար ֆիննական երաժշտության մեջ։ Երաժշտահանի բազմաթիվ ստեղծագործություններից հատկապես հայտնի են և հաճախ կատարվում են նրա թվով 7 սիմֆոնիաները, «Ֆինլանդիա» (Op. 26, 1899) և «Կուլլերվո» (Op. 7, 1892) սիմֆոնիկ պոեմները, «Կարելիա» սյուիտը (Op. 11, 1893), ջութակի և նվագախմբի համար կոնցերտը (Op. 47, 1903/1905)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սիբելիուսի մասին հոդվածը Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարանում 
* Վիլյամ Սարոյանը, Յան Սիբելիուսը և Ֆինլանդիան

Կատեգորիա:Ֆինն կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հելսինկիի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆինն երաժիշտներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Վիեննայի երաժշտության և կատարողական արվեստի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Անտալ Հերմանն

**Անտալ Հերմանն** (, ), հունգար ազգագրագետ, բանասեր, հայագետ։ Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Տիրապետել է հայերենին։ Սովորել է Բուդապեշտի համալսարանում։ Զբաղվել է Հունգարիայի և Տրանսիլվանիայի ժողովուրդների, այդ թվում տարածաշրջանում բնակվող հայերի ազգագրության ուսումնասիրությամբ, եղել «Ազգագրական տեղեկություններ Հունգարիայից» («Ethnologische Mitteilungen aus Ungarn») հանդեսի (ուներ հայագիտական հավելված) հիմնադիրներից և խմբագիրը (1887 թվականից)։ Հիմնել է «Հունգարիայի ազգագրական ընկերությունը» (ուներ հայկական բաժին)։ Հերմանը նպաստել է Գեռլայի Հայկական թանգարանի ստեղծմանն ու հարստացմանը, դարձել նրա պատվավոր տնօրենը, խմբագրել է (1907 և 1913 թվականների մի քանի համարներ) Գեռլայի «Արմենիա» («Armenia») հանդեսը, այնտեղ տպագրել նաև իր հայագիտական հոդվածները («Գնչուները Հայաստանում 500 տարի առաջ», 1884 թ., դ 4, «Բեհիստունի արձանագրությունները Հայաստանի մասին», 1888 թ., դ 9, «Հայերը Թուրքիայում», 1888 թ., դ 11-12 և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հունգարացի ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Հունգարացի հայագետներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հունգարացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Բուդապեշտի համալսարանի շրջանավարտներ
Հերմոնի վանք

**Հերմոնի վանք** (Ահերմոնի վանք, Կնեվանք), հայկական ճարտարապետական հուշարձան Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Եղեգիս գետի ձորալանջին։ Եղել է կրոնական և մշակութային նշանավոր կենտրոն։ 936 թվականին հիմնադրել են Սյունյաց գահերեց Սմբատ իշխանը և Հակոբ եպիսկոպոսը։ 1338 թվականին այստեղ է հաստատվել Եսայի Նչեցու աշակերտ Տիրատուր Կիլիկեցի վարդապետը և նոր դպրոցի հիմք դրել (Հերմոնի վանքի դպրոց)։ Ներկայիս Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին սրբատաշ բազալտով կառուցված մեկ զույգ մույթերով եռանավ բազիլիկ է (XVII դար)։ Քանդված են ծածկը և հարավային պատի մի մասը։ Վանքի ուղղանկյուն հատակագծով պարսպապատ տարածքում պահպանվել են երբեմնի համալիրի շինությունների հետքեր։

## Պատկերասրահ

Hermon_church_1.jpg|Հերմոնի վանք. եռանավ բազիլիկի աջ թևը
Hermon_church_2.jpg|Հերմոնի վանք. եռանավ բազիլիկի ձախ թևը
Hermon_church_3.jpg|Խաչքար արևմտյան մուտքի մոտ
Hermon_church_4.jpg|Խաչքար արևմտյան մուտքի մոտ։ Աջում երևում է կիսով չափ հողի տակ իջած մուտքը։


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:10-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Հերմոնի վանքի դպրոց

**Հերմոնի վանքի դպրոց**, գործել է Հերմոնի վանքին կից, հայտնի է դարձել 14-րդ դարի 2-րդ քառորդում, երբ այնտեղ է տեղափոխվել Գլաձորի համալսարանի շրջանավարտ Տիրատուր Կիլիկեցի վարդապետը (դպրոցը գործել է Գլաձորի համալսարանին զուգահեռ)։ Հերմոնի սաներից հայտնի է Հովհաննես Հերմոնեցին կամ Կոլոտիկը։ Նա Տաթևի համալսարանն ավարտելուց հետո դարձել է Հերմոնի վանքի դպրոցի րաբունապետ և 1441 թվականին Թովմա Մեծոփեցու հետ իրականացրել Գրիգոր Տաթևացու ցանկությունը՝ Էջմիածնում վերահաստատել Ամենայն հայոց կաթողիկոսարանը։ Հերմոնի վանքի դպրոցը գործել է շուրջ հարյուր տարի, մեզ են հասել այնտեղ ընդօրինակված մեկ տասնյակից ավելի ձեռագրեր՝ մեկնություններ, լուծմունքներ ևն։

Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոցներ
Դելի

**Դելի** (, , ), Հնդկաստանի մեծությամբ երկրորդ քաղաքը (Մումբայից հետո)։ Ունի համադաշնության կարգավիճակ։ Գտնվում է երկրի հյուսիսում՝ Յամունա գետի ափին։ Դելին Հնդկաստանի ամենազարգացած քաղաքն է։

## Անվանում
Հնում հայտնի է եղել *Ինդրապրասահա* անունով (գոյություն է ունեցել մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի սկզբից)։ Հնդկական «Մահաբհարաթա» էպոսում հիշատակվում է «Հասպինապուրա» անունով։

Ժամանակակից անվանումը երևան է եկել 736 թվականից, երբ հին բնակավայրի ավերակների մոտ կառուցվեց Դհիլիկա կամ Դելի քաղաքը։ Ենթադրում են, որ անվանումն առաջացել է քաղաքի հիմնադիր Դիլուի անունից։ Քաղաքի հին մասը՝ Հին Դելին, կոչվում է նաև *Շահջահանաբադ*՝ Հնդկաստանում Մեծ Մոնղոլների կայսրության կառավարիչ Շահ-Ջահանի անունով. պարսկերեն «աբադ»՝ քաղաք, այսինքն՝ «Շահ Ջահանի քաղաք»։

## Տրանսպորտ
### Օդային
Դելի քաղաքի հարավ-արևմտյան կողմում գտնվում է Ինդիրա Գանդիի անվան միջազգային օդանավակայանը։ 2015-2016 թվականների ավելի քան 48 միլիոն ուղևոր է օգտվել օդանավակայանից, այդ պատճառով էլ այն հանդիսանում է ոչ միայն Հնդկաստանի, այլև ամբողջ Հարավային Ասիայի ամենածանրաբեռնված օդանավակայանը։ 2001  թվականի սեպտեմբերի 11-ին Նյու Յորք քաղաքում տեղի ունեցած ահաբեկչությունից հետո, 2002 թվականի օդանավակայանը ժամանակավորապես փակվում է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դելի
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ
Իվան Իվանով

**Իվան Իվանովը** (բուլղարերեն *Иван Иванов*, ), բուլղարացի երգիչ։

Իվան Իվանովը ներկայացրել է իր երկիրը *"Supergeroy" (Супергерой)* երգով Մանկական Եվրատեսիլ 2011 երգի մրցույթում, որը տեղի ունեցավ դեկտեմբերի 3-ին Կարեն Դեմիրճյանի անվան Մարզահամերգային Համալիրւմ (Հայաստան, Երևան) և արժանացել 8-րդ տեղը 60 միավորով։

## Արտաքին հղումներ
* Մանկական Եվրատեսիլի պաշտոնական կայք
* Մանկական Եվրատեսիլը ESCKaz կայքում

Կատեգորիա:Մանկական Եվրատեսիլի մասնակիցներ
Կատեգորիա:2000 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 7 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Hysteria

**Hysteria** - բրիտանական Muse ռոք-խմբի սինգլն է Absolution ալբոմից։ Բրիտանական չարթերում սինգլը գրավեց 17-րդ և Billboard Modern Rock Tracks հիթ-շքերթում 9-րդ հորիզոնականները։ "The 25 best basslines of all time" ցանկում սինգլը զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականը։

Նկարահանվել է տեսահոլովակ 2 տարբերակներով։

### Երգացանկ
**7", CD**
# «Hysteria» - 3։47
# «Eternally Missed» - 6։05

**DVD**
# «Hysteria» (Director’s Cut)
# «Hysteria»
# «Hysteria» (live on MTV2 Video)
# Լուսանկարներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2003 սինգլներ
Կատեգորիա:Muse երգեր
Բարսեղ Բ Բուլղարասպան

**Բարսեղ II** Բուլղարասպան կամ **Վասիլ Բ** (), բյուզանդական կայսր 976 թվականից։ Նրա անչափահասության տարիներին գահին հաջողաբար տիրել են Նիկեփորոս II Փոկասը և Հովհաննես I Չմշկիկը։ Վերջինս, ըստ հայկական ավանդության, մանկահասակ Բարսեղ II–ին և նրա եղբայր Կոստանդնին փախցրել են Անձիտ գավառ Վասակավան գյուղը Թեոփանոս թագուհու ոտնձգություններից փրկելու համար և հետագայում, նրանց Կ. Պոլիս բերելով, թագը զիջել է Բարսեղ II–ին։ 976 թվականին Բարսեղ II–ի դեմ բռնկվել է նահանգային կալվածատեր ավագանու ապստամբություն։ Այն ճնշվել է 979 թվականին, բայց 987 թվականին բռնկվել է սոցիալական նույն խավերի ապստամբությունը։ Այն ճնշելու համար Բարսեղ II–ին օգնել է Կիևյան Ռուսիայի իշխան Վլադիմիրը, որին կայսրը կնության է տվել իր քրոջը՝ Աննային։ Պետության անվտանգությանը սպառնացող խոշոր կալվածատերերի ազդեցությունը թուլացնելու նպատակով և ի շահ քաղաքային առևտրա-արհեստավորական վերնախավի, սահմանափակել աշխարհիկ խոշոր հողատիրության աճը, օրենքներ հրապարակել ի պաշտպանություն հիմնական հարկատու տարրի՝ ազատ գյուղացիության։

Բուլղարների դեմ մղած երկարատև պատերազմներից հետո վերացրել է Բուլղարական պետությունը (1018), երկիրը վերածել բյուզանդական նահանգի։ 15000 բուլղար ռազմագերիների կուրացնելու պատճառով ստացել է «բուլղարասպան» մականունը։ 1000 թվականին դավադրաբար կայսրությանն է կցել Տայքի Դավիթ Կյուրոպաղատի իշխանության տարածքը, որտեղ հետագայում կազմակերպվել է Իբերիա բնակաթեմը։ 1021 թվականին Բարսեղ II–ի և սելջուկյան թուրքերի ճնշման տակ Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմ Արծրունին իր թագավորությունը «փոխանակել է» Սեբաստիայի շրջանի հետ, իսկ Անի-Շիրակի թագավոր Հովհաննես–Սմբատ Բագրատունին իր պետությունը «կտակել է» Բարսեղ II–ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք Կոստանդնուպոլսից
Կատեգորիա:Արաբա-բյուզանդական պատերազմների բյուզանդացի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մակեդոնական դինաստիա
Կատեգորիա:Միջնադարյան երեխա կառավարիչներ
Կատեգորիա:11-րդ դարի բյուզանդացիներ
Ֆլամինգո

[մինի|250x400px|աջից|[Կարմիր ֆլամինգո]]
**Կարմրաթևիկներ** կամ **ֆլամինգոներ,** կազմում են կարմրաթևիկանմանների կարգի թռչունների ընտանիքը։

## Նկարագրություն
Մարմնի երկարությունը 125–145 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 140–165 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 3,4–4 կգ։ Թռիչքի ընթացքում նկատելի են անսովոր երկար վիզը, հետ տարածած ոտքերը։ Փետրածածկը բաց վարդագույն է, թևերը՝ մուգ վարդագույն ու սև հատվածներով։ Կտուցը վարդագույն է, ծայրը՝ սև, հաստ, ներքև կեռված։ Ոտքերը վարդագույն են, մատները՝ լողաթաղանթավոր։

Կեր է որոնում ծանծաղուտներում՝ ջրում ընկղմած կտուցը աջ ու ձախ տանելով։ Սնվում է միջատներով, խխունջներով, խեցգետնակերպերով։

## Տարածվածություն և բնակության վայրեր
Կարմրաթևիկները տարածված են Հարավարևմտյան Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի և Ամերիկայի բազմաթիվ երկրներում։ Հայտնի է 3, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ սովորական կարմրաթևիկը, որն աշնանային չվահյուր է։ Հայաստանում հանդիպում է գարնանային և աշնանային չուի ընթացքում՝ Սևանա լճի և Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական տնտեսություններում։ 1933-ից Հայաստանում գրանցվել է կարմրաթևիկների չուի 17 դեպք (11-ը՝ Սևանի ավազանից, 6-ը՝ Արարատյան դաշտի ջրավազաններից)։ Հայաստանի տարածքում ապրիլ-հունիսին հայտնվում են մոլորված հասուն ու երիտասարդ անհատներ, իսկ առաջին հավաստի բնադրումը հաստատվել է 1994–95 թթ-ին, ապա՝ 2000–02 թթ-ին։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Ու նույնիսկ այնքան քիչ է տարածված, որ աշխարհում ավելի շատ խաղալիք կարմրաթևիկներ կան, քան հենց կենդանին։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուր
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, Գիրք I, Ֆլամինգոներ

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ֆլամինգոնմաններ
Անտիպոնտական լեռնահամակարգ

**Անտիպոնտական լեռնահամակարգ**, հայտնի նաև որպես **Հյուսիսային Հայկական Տավրոս** կամ **Անտիպոնտական պար**, լեռնահամակարգ Հայկական լեռնաշխարհում, ամբողջությամբ ներառված է Թուրքիայի տարածքում՝ Սևծովյան և Կենտրոնական Անատոլիա տարածաշրջաններում։

## Բնութագիր
Լեռնահամակարգը տեղակայված է Գայլ (Քելքիթ), Ճորոխ և Արևմտյան Եփրատ գետերի միջև: Ձգվում է Սեբաստիայի գոգավորությունից մինչև Կոպդաղի լեռնանցքը: Երկարությունը մոտ 650 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 3537 մ (Անահտա աթոռ լեռ): Սկիզբ է առնում Կիլիկյան Տավրոսից, իսկ հյուսիսում՝ Երզնկայից հյուսիս-արևմուտք, անցնում է Էրզրումի (Բարձր Հայքի) հյուսիսային սահմաններով, հասնում է Թորթումի լեռնաշղթային, ապա շարունակվում է արևելք մինչև Կարսի սարահարթի սահմանները, և ձգվելով հյուսիս-արևելք՝ հասնում է մինչև Դիշդաղ գագաթը։

## Լեռնագրություն
Հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան կողմում նրանք միանում են Հայկական լեռնաշխարհին։ Իջնելով հարավ, նրանք կազմում են Վանանդի (Սողանլուի կամ Մեծրաց լեռներ) շղթան, որը Կարսի սարահարթը բաժանում է Բասենից։ Այստեղով է անցնում Կարս-Էրզրում երկաթուղին։

Անտիպոնտական լեռնահամակարգի դեպի արևելք ձգվող գլխավոր մասերն են՝
* Օլթու բել լեռնաշղթա՝ այստեղի լեռնանցքով է անցնում Դերջանի դաշտից դեպի Ճորոխ գետի վերնագավառ և Փաբևրդ քաղաք տանող ճանապարհը,
* Սիպկոր կամ Սուրբ Գրիգոր՝ արևելքում կտրվում է Եփրատի խորը կիրճով,
* Չարդակլի կամ Եդդիդարալար լեռնանցք և լեռնաճյուղ՝ Երզնկա-Սեբաստիա ճանապարհին՝ Կամախ քաղաքից մոտ 33 կմ հյուսիս։

Բարձր Հայքի հյուսիսում ընկած շղթաներից նշանավոր են Դումլու-Դաղը, Թորթումի և Սպերի լեռները։ Թորթումի լեռների ճյուղավորություններում է գտնվում հրաբխային մի լեռ, որը ներկա քարտեզներում հայտնի է Վեսերչե Դաղ անվամբ, ունի 3300 մետր բարձրություն։ Հայկական քարտեզներում այն հայտնի է Միխչիկ անվամբ։ Ճանապարհորդները նրա խառնարանը համեմատում են Վեզուվի խառնարանի հետ։

## Ջրագրություն
Անտիպոնտական լեռնահամակարգի տարբեր ճյուղավորումներից են սկիզբ առնում Թորթում, Եփրատ, Հասանկալա (Մուրց) գետերը։

## Օգտակար հանածոներ
Կազմված է կավճի և պալեոգենի խիստ ծալքավոր և բեկորազատված կրաքարերից, մարմարներից, մերգելներից և ավազաքարերից: Այս լեռները պատած են անտառներով։ Օգտակար հանածոներից կան բազմամետաղներ, շինանյութեր, հանքային ջրեր:

## Աղբյուրներ
* Ավետիսյան Կ.Մ., Ավետիսյան Ա.Ա., Հայրենագիտական էտյուդներ։ «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան, 1979

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անտիպոնտական լեռնահամակարգ
Հիդրոէլեկտրակայան

[մինի|աջից|350px|Բրատսկի հիդրոէլեկտրակայան, [Անգարա (գետ)|Անգարա գետի վրա]]
**Հիդրոէլեկտրակայան** (ՀԷԿ), Էլեկտրակայանների տեսակ, որտեղ ջրի հոսքի էներգիան փոխակերպվում է էլեկտրական էներգիայի։

## Հայաստանի հիդրոէլեկտրակայնները
10 կՎտ հզորության առաջին պարզունակ ՀԷԿը Հայաստանում կառուցվել է Դիլիջանում (1903)՝ Աղստև գետի ջրով աշխատող սղոցարանի հիման վրա։ Դրան հաջորդել են Ողջիի, Ջրախորի և Սյունիքի ՀԷԿերը։ 1908-09-ին Դեբեդ գետի վրա կառուցվել է Ալավերդու ՀԷԿը (1080 կՎտ)՝ հզորությամբ երկրորդը Ռուսական կայսրությունում։ 1908-1911 թվականներին Հրազդան գետի վրա կառուցվել են կոնյակի և կաշվի գործարանների էլեկտրամատակարարման համար նախատեսված ՀԷԿեր՝ համապատասխանաբար 50 և 25 կՎտ հզորություններով։ Մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը Հայաստանում կառուցվել է 9 ՀԷԿ՝ 2150 կՎտ ընդհանուր հզորությամբ։

1923-1926 թվականներին կառուցված առաջին հիդրոհանգույցը Երևանի ՀԷԿ-1 էր (4,56 ՄՎտ)՝ ԽՍՀՄ հիդրոէներգետիկայի առաջնեկը։ 1932-ին շարք է մտել Երևանի ՀԷԿ-2 (2, 4 ՄՎտ)՝ ԽՍՀՄ առաջին ավտոմատացված ՀԷԿը։ Երկուսն էլ էլեկտրաէներգիա են մատակարարել Երևանին, Արարատի ցեմենտի գործարանին և Այղր լճի ջրհան կայանին։ 1928-ին ավարտվել է Գյումրու հիդրոէլեկտրակայանի (5, 28 ՄՎտ) շինարարությունը։

1928-1932 թվականներին կառուցվել է Ձորագետի հիդրոէլեկտրակայանը (22 ՄՎտ), որի արտադրած էլեկտրաէներգիան բարձր լարման էլեկտրահաղորդման գծերով հաղորդվել է Վանաձոր, Ալավերդի և Ստեփանավան։ 1936 թվականին՝ միաժամանակ շարք են մտել Քանաքեռի հիդրոէլեկտրակայանը (102 ՄՎտ) և Շաքիի հիդրոէլեկտրակայանը (840 կՎտ)։ 1938 թվականին էլեկտրահաղորդման գծերով միմյանց են միացվել Երևանի, Գյումրու, Ձորագետի և Քանաքեռի ՀԷԿերը՝ սկիզբ դնելով Հայկական էներգահամակարգին։

1948 թվականին շարք է մտել Սևան-Հրազդան կասկադի գլխային հիդրոհանգույցը՝ Սևանի հիդրոէլեկտրակայանը (34,ՀԷԿ2 ՄՎտ), որը ԽՍՀՄ-ում կառուցված առաջին ստորգետնյա ՀԷԿն էր։ 1946-1953 թվականներին կառուցվել է կասկադի ամենահզոր՝ Գյումուշի հիդրոէլեկտրակայանը (224 ՄՎտ)։ Հետագա տարիներին շարք են մտել Սևան-Հրազդան կասկադի մնացած հիդրոհանգույցները․ 1956-ին՝ Արզնիի հիդրոէլեկտրակայանը (70,5 ՄՎտ), 1959-ին՝ Աթարբեկյանի հիդրոէլեկտրակայանը (81,6 ՄՎտ), 1962-ին՝ Երևանի հիդրոէլեկտրակայանը (88 ՄՎտ)։ 1970-ին գործարկվել է Որոտանի կասկադի երրորդ հիդրոհանգույցը՝ Տաթևի հիդրոէլեկտրակայանը (157,2 ՄՎտ), 1977-ին՝ կասկադի երկրորդ, ամենահզոր կայանը՝ Շամբի հիդրոէլեկտրակայանը (171 ՄՎտ), իսկ 1988-ին՝ կասկադի գլխային հիդրոհանգույցը՝ Սպանդարյանի հիդրոէլեկտրակայանը (76 ՄՎտ)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Արցախ ՀԷԿ 
*International Hydropower Association
*
*National Hydropower Association, USA
*Hydropower Reform Coalition 
*Interactive demonstration on the effects of dams on rivers 

Կատեգորիա:Էլեկտրակայաններ
Կատեգորիա:Հիդրոէլեկտրակայաններ
Խոսրով Թորոսյան

**Խոսրով Աղասու Թորոսյան** (), իրավագետ, գիտնական, պրոֆեսոր, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր։

## Կենսագրություն
Խոսրով Թորոսյանը ծնվել է 1930 թվականին Հայկական ԽՍՀ-ի Սպիտակի շրջանի Հարթաշեն գյուղում։ Միջնակարգ դպրոցը ավարտել է Թբիլիսիում։ 1949 թվականին ընդունվել է և 1954 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

1954-1960 թվականներին աշխատել է դատախազության և արդարադատության տարբեր մարմիններում։ 1960 թվականին աշխատանքի է անցել Երևանի Մատենադարանում, տարիներ շարունակ զբաղվել է գիտահետազոտական աշխատանքով։ 1966 թվականին Թորոսյանը պաշտպանել է ատենախոսություն ու ստացել՝ իրավաբանական գիտությունների թեկնածուի, իսկ 1983 թվականին՝ դոկտորի գիտական աստիճան։

Խոսրով Թորոսյանի հիմնական աշխատությունները վերաբերվում են հայ հին իրավունքի, մասնավորապես՝ Մխիթար Գոշի «Դատաստանագրքի» համակողմանի ուսումնասիրմանը։ Դրանց մի մասը լույս է տեսել ռուսերեն։ Նա բազմիցս մասնակցել է հանրապետական և միութենական գիտատեսական համաժողովների, հանդես եկել կարևոր զեկուցումներով, մասնակցել բանավեճերի։

## Աշխատություններ
* Խոսրով Թորոսյան, «Դատարանը և դատավարությունը 10-13-րդ դարերում» (մենագրություն)
* Խոսրով Թորոսյան, Երկու խմբագրություն Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի / «Բանբեր Մատենադարանի», №1, 1962
* Խոսրով Թորոսյան, «Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի ձեռագրերն ու խմբագրությունները» / «Պատմաբանասիրական հանդես», №1, 1963
* Խոսրով Թորոսյան, «Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի հետ կապված մի քանի հարցերի մասին» / «Պատմաբանասիրական հանդես», №1, 1964
* Խոսրով Թորոսյան, Դատարանային համակարգը միջնադարյան Հայաստանում ըստ Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի / ԳԱ «Տեղեկագիր», №125, 1965
* Խոսրով Թորոսյան, «Ընդդատությունը միջնադարյան Հայաստանում», / «Բանբեր Մատենադարանի», №8, 1967
* Խոսրով Թորոսյան, «Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի գործադրության մասին միջնադարյան Հայաստանում», / «Պատմաբանասիրական հանդես», №3, 1971
* Խոսրով Թորոսյան, Մխիթար Գոշ, Գիրք Դատաստանի, աշխատասիրությամբ Խոսրով Թորոսյանի, Երևան, 1975
* Хосров Торосян, «Судоустройство и судопроизводство в средневековой Армении по Судебнику Мхитара Гоша». Автореферат-диссертация на соискание учёной степени кандидата юридический наук, 1969
* Хосров Торосян, «Суд и процесс в Армении X-XIII вв.», Ереван, 1975 

## Տես նաև
* ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետ
* Հարթաշեն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ իրավագետներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Հնչեշտ

**Հնչեշտի** (, նախկինում՝ **Կոտովսկ** (1940-1990)), քաղաք Մոլդովայում, Քիշնևից 36&nbsp;կմ հեռավորության վրա, Կոգիլնիկ գետի ափին։ Բնակչությունը 16, 8 հզ։

1790 թվականից Հնչեշտում եղել է հայկական գաղութ (մինչև 1930-ական թթ.)։ 1787-91-ի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ Թուրքիայից, Բուլղարիայից ու Ռումինիայից բազմաթիվ հայեր գաղթել են (1790-ին) Մոլդովա և հաստատվել Հնչեշտում, Լահովիշտեա, Ստելնիչ և այլ գյուղաղական կալվածքներում, որոնք 1816-ին գնել էր Մանուկ Բեյ Միրզայանը։ Ծրագրելով Հնչեշտում կառուցել Ալեքսանդրապոլ քաղաքը, Մանուկ Բեյն աջակցել է գաղթականներին, խրախուսել գյուղատնտեսությունը, առևտուրն ու արհեստները, կառուցել զանազան շենքեր, հայերի և մոլդովացիների համար առանձին եկեղեցիներ (1816, փայտաշեն) և այլն։ 1817 թվականին, Մանուկ Բեյի մահից հետո, գործը դանդաղել է, սակայն արդեն XIX դարի կեսին Հնչեշը դարձել է քաղաք և Բեսարաբիայի հայկական նշանակալի կենտրոն։ Հրավիրվել են հայ գործիչներ, որոնք խթանել են մշակութային կյանքը. բացվել է հայկական տարրական դպրոց (Մսեր Մսերյանի տանը), գրվել են գրական, պատմական երկեր, հավաքվել հայկական ձեռագրեր և այլն։ Հայկական համայնքի գործերը վարել է հայկական թաղական խորհուրդը։ Աճել է հայ բնակչության թիվը։ Մանուկ Բեյի գործունեությունը շարունակել է որդին՝ Հովհաննես-Մուրադ Մանուկ Բեյ Միրզայանը (1816-93)։ Նրա կառույցներից ուշագրավ են որսորդական պալատը, Միրզայանների եռահարկ պալատը (1861, այժմ՝ շինարարական տեխնիկում), Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1870-72, չի պահպանվել), որը, ըստ 1982-ի պեղումների, կառուցված է եղել նախկին փայտե միանավ եկեղեցու հիմքի վրա (ճարտարապետ իտալացի Ալեքսանդր Բեռնարդացի), հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ոճով։ Ներքնահարկում գտնվել է Միրզայանների ընտանեկան դամբարանը։ Ենթադրվում է, որ եկեղեցու որմնանկարները կատարել է Հովհաննես Այվազովսկին իր աշակերտների հետ, իսկ դաստիարակի նկարը՝ Ս.Դ. Աբամելիքը։ Եկեղեցուց ոչ հեռու, դեպի հյուսիս-արևելքում դեռ 1960-ական թթ. վերջին կային հայկական գերեզմանոցի հետքեր՝ երկու սև մարմարե գերեզմանաքարեր (XIX-XX դդ.)։ XIX դարի վերջից Հնչեշտի հայերի թիվը նվազել է (այդ ժամանակ վերելք է ապրել Քիշնևի հայկական գաղութը)։ 1867-ին Հնչեշտում կար մոտ 430 հայ (4300 բնակչից), 1880-ին՝ 206, 1925-ին՝ 150, 1932-ին՝ 50։ Տարբեր ժամանակներում Հնչեշտում գործել են Բեսարաբիայի հայոց հոգևոր թեմի առաջնորդներ Գ. Զաքարյանը, Ներսես Աշտարակեցին, Գաբրիել Այվազովսկին, մշակույթի գործիչներ Մ. Բժշկյանը, Հարություն Ալամդարյանը և ուրիշներ։ Հնչեշտի հայկական գաղութի դիվանը, որը երկար ժամանակ եղել է Միրզայանների պալատում, այժմ պահվում է Բուխարեստ քաղաքի պատմության թանգարանում, իսկ Մանուկ Բեյի անձնական գրադարանի մի մասը 1902-ին ուղարկվել է Էջմիածին, մյուսը գնել է Բուխարեստի առևտրի և արդյունաբերության ակադեմիան։

Կատեգորիա:1500 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մոլդովայի քաղաքներ
Հովսեփ Ավգուստովիչ

**Հովսեփ (Յոզեֆ) Ավգուստովիչ** (, , մահվան տարեթիվը հայտնի չէ), լեհահայ իրավաբան, իրավագետ, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր։

## Կենսագրություն
Յոզեֆ Ավգուստովիչը ծնվել է 1687 թվականին, մեծացել է ժամանակի հայաշատ Կրակով քաղաքում։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում։ Նա հաջողությամբ ավարտում է Կրակովի Յազիլելլոնյան համալսարանը։ Երկար ժամանակ աշխատել է իրավաբանի մասնագիտությամբ։ Նա Լեհաստանում դառնում է հանրահայտ իրավաբան, ատենախոսում թեզ, 1727 թվականին նրան շնորհվում է իրավագիտության դոկտորի գիտական աստիճան։ Կրակովի համալսարանում երկար ժամանակ դասախոսել է, գրել իրավագիտական մի շարք աշխատություններ, ակտիվ մասնակցել հասարակական աշխատանքներին, մասնավորապես օգտակար է եղել տեղի Հայերը Կրակովումհայ համայնքի կրթական համակարգին, հայապահպանման գործին։ Յոզեֆ Ավգոստովիչի մահվան տարեթիվը հայտնի չէ։

## Տես նաև
* Հայերը Լեհաստանում
## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:1687 ծնունդներ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ իրավագետներ
Կատեգորիա:Լեհաստանի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ փաստաբաններ
Հովվի եկեղեցի (Անի)

**Հովվի եկեղեցի** կամ **Նախրչու ժամ**, եկեղեցի, որ գտնվում էր Անիի հյուսիսային արվարձանում, Սմբատաշեն պարիսպներից դուրս, Ավագ դռնից 1, 5 կմ հեռու։

## Ավանդություն

Ըստ ավանդության՝ Գագկաշենի նմանությամբ կառուցել է մի հովիվ-նախրապան (այստեղից էլ՝ Նախրչու ժամ), որի կինը, արքայական փառաշուք տաճարի մեջ աղոթելու անարժան համարվելով, վռնդվել է այնտեղից։

## Ուսումնասիրություններ

Թորոս Թորամանյանը, որն այս եկեղեցին (իր ենթադրությամբ՝ դամբարանը) ուսումնասիրել ու չափագրել է և մշակել վերակազմության նախագիծը, հուշարձանը թվագրել է X-XI դդ., որակել որպես հայ ճարտարապետության պսակը, «որն իր նախորդը չունենալեն զատ, իր հետնորդը հազիվ ունեցավ 15-րդ և 16-րդ դարերու գոթական արվեստին մեջ, այն ալ փայտի և երկաթի աջակցության շնորհիվ»։ Յու. Բալթրուշայտիսի կարծիքով Հովվի եկեղեցին ջլակամարներով ծածկված ամենահին հայկական կառույցն է։

## Ճարտարապետություն
ձախից|մինի|302x302px|Հովվի եկեղեցու հատակագիծը։
Եղել է աստղաձև հատակագծով ու եռահարկ ծավալատարածական հորինվածքով, որի համար Թորամանյանը այն համարել է Զվարթնոցի մանրանկարը փոքր չափերի եզակի շինություն։ Առաջին հարկը ծառայել է որպես դամբարան, երկրորդում գտնվել է պատարագի սեղանը՝ հարավակողմի խորհրդանոցով կամ սկիհի պահարանով։ Գմբեթն ունեցել է կոնաձև ծածկ։ Երկու բոլորակ աստիճաններով խարսխի վրա տեղադրված եկեղեցու հատակագիծը ունեցել է բարդ գծանկար. վեցթև աստղը ներգծված էր 12 եռանկյունաձև ու 6 կիսաշրջան որմնախորշերով կտրված արտաքին պարագծի մեջ։ Կիսաշրջան հարավարևելյան, արևմտյան և հյուսիսային 2 խորշերի մեջ բացված էին մեկական պատուհան, իսկ հարավարևմտյանի մեջ՝ միակ դուռը։ Երկրորդ և երրորդ հարկերի բեռը կրում էին վեց սլացիկ որմնասյունախուրձերից դեպի կենտրոն ձգվող, առանց հենարանի, կախովի վեց կիսակլոր ջլակամարներ, որոնց կրունկները խտանալով՝ կենտրոնում ամրացված էին երկարաձիգ փականային քարով։ Ծածկի այսպիսի կառուցվածքային համակարգը, ճարտարապետական ձևերի պարզեցման միտումը, ճարտարապետական շինությունների նորություններն ու այլ բարեմասնությունները Թորոս Թորամանյանին իրավունք են տվել «այդ փոքրիկ շինությունը անեցի ճարտարապետի պայծառ ու բեղմնավոր ուղեղի մարմնացում», «գեղարվեստական նուրբ ճաշակի և հանճարեղ ստեղծագործության գողտրիկ պտուղ» համարելու, առանց որի «Անիի շքեղության մեջ ստվեր մը և պաճուճանքին մեջ թերություն մը պիտի մնար»։ Հովվի եկեղեցին լիովին ավերվել է 1970-ին։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Հովվի եկեղեցի (Հրազդան)

Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:10-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կոստանդին Արմենոպուլոս

**Կոստանդին Արմենոպուլոս** (**Կոստանդին Հայորդի**) (), միջնադարի խոշոր բյուզանդահայ իրավաբան, իրավագետ։

## Կենսագրություն
Կոստանդին Արմենոպուլոսը ծնվել է 1320 թվականին Կոստանդնուպոլսում։ Նա երկար տարիներ եղել է Լեսալոնիկի դատավոր, զբաղվել է մանկավարժությամբ, դասախոսել իրավաբանություն, իրավունք, մեծ հեղինակություն է վայելել ինչպես ժամանակի գիտության բնագավառի երևելիների, այնպես էլ Բյուզանդական կայսրության իշխանավորների շրջանում, ժողովրդի մեջ։ Կոստանդին Արմենոպուլոսը եղել է Բյուզանդական կայսրության Գերագույն ատյանի անդամ, նրա ելույթին ու առաջարկությունները լսվում էին ուշադրությամբ և մեծ մասամբ հաշվի էին առնվում, պետական, կառավարական ատյանների կողմից, երկրին վերաբերվող այս կամ այն հարցի լուծման ժամանակ։ Նա եղել է Հովհաննես VI-րդ Կանտակուզինոս կայսրի (1347-1354 թվականներ) իրավախորհրդատուն, նրա վստահելի անձը, ապա և պալատական տնտեսավարը (1356 թվականից), պաշտոն, որով առնչվում էր կայսերական արքունքների բոլոր հարցերին։
Իրավաբանական բարձր գիտելիքերի, երկրին ու կայսրին մատուցած արժանի ծառայությունների համար Կոստանդին Արմենուպոլսին շնորհում են «Թեսալոնիկի գլխավոր ավագ», ապա և «Օգոստոսյան կղեր» պատվավոր տիտղոսներ։ Հետագայում, օրենքի առջև նրա ազնիվ ծառայությունների գնահատականն է դառնում «Օրենքի մեծ պահապան» կոչման շնորհումը։
Կոստանդին Հայորդին իրավաբանության բնագվառին վերաբերվող մի շարք նշանավոր աշխատություններ է գրել, կատարել կարևոր ուսումնասիրություններ։ Սակայն նրան փառք բերեց և հիրավի անմահացրեց «Առձեռն օրենսգիրքը» կամ «Վեցատյանը»։
Արմենոպուլոսը մահացել է Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում 1380 կամ 1383 թվականին։

## Տես նաև
* Հայերը Կոստանդնուպոլսում
* Արմենոպուլոսի վեցամատյան
## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:14-րդ դարի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ իրավագետներ
Կատեգորիա:Անձինք Սալոնիկից
Իգնացի Գժեգոժ

**Իգնացի Շադբեյ Գժեգոժ** (, ), լեհահայ նշանավոր իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր։

## Կենսագրություն
Իգնացի Գժեգոժը ծնվել է 1796 թվականին Լվով քաղաքում։ Սկզբնական կրթությունը և իրավաբանական բարձրագույն կրթությունը ստացել է ծննդավայր Լվովում։ Ինչպես երիտասարդության, այնպես էլ ողջ կյանքի ընթացքում ակտիվ մասնակցել է Լվովի և հայ համայնքի գործունեությանը։ Նա՝ որպես ճանաչված իրավաբան, օգնել է համայնքի կրթական և հոգևոր գործերի կազմակերպմանը, ազգային ոգու, սովորույթների պահպանմանը։ Իր հեղինակության, իրավաբանական բարձր գիտելիքների և լայն շրջապատի շնորհիվ, նա կարողացել է բազում խնդիրների լուծում տալ՝ հօգուտ հայկական համայնքի, հնուն հայապահպանման գործի։ Գժեգոժ Շադբեյը անկեղծ հարգանք ուներ ոչ միայն հայ եկեղեցականների, մեծահարուստների և համայնքի բոլոր անդամների, այլ նաև լեհական բարձրաստիճան այրերի և Լվովի լեհ ու այլազգի բնակիչների մոտ։ Նա հանդես է եկել իրավաբանական մի շարք հրապարակումներով, զբաղվել մանկավարժությամբ, գրել նաև բանաստեղծություններ, ակտիվորեն մասնակցել Լվովի քաղաքային, պետական, իրավաբանական օրենքների մշակմանն ու ստեղծմանը։ Հրապարակել է քերթվածներ, կատարել թարգմանություններ հունարենից։ Շադբեյը հավանաբար իր մահկանացուն կնքել է ծննդավայր Լվովում, սակայն նրա մահվան տարեթիվը ստույգ հայտնի չէ։

## Տես նաև
* Հայերը Լվովում

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Լեհահայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Ելենա Շուվաևա-Պետրոսյան

**Ելենա Շուվաևա-Պետրոսյան** (, ծն. 1978 թ. ապրիլի 17, Վոլգոգրադի մարզում), ռուս բանաստեղծուհի, գրող և լրագրող։ «Золотое перо Руси 2007» արծաթյա մրցանակի դափնեկիր (Մոսկվա)։

2001-ից բնակվում է Երևանում։ Հայաստանի գրողերի միության անդամ է։ «IFRW» կազմակերպության ներկայացուցիչն է Հայաստանի Հանրապետությունում։ Հեղինակ է 4 գրքի հեղինակ է, տպագրվում է «Юность», «Литературная Армения» և այլ ամսագրերում։

## Արտաքին հղումներ
* www.argentium-book.ru Елена Шуваева-Петросян 
* liberato.ru - Шуваева-Петросян Елена  

Больше информации и произведения писателя Елены Шуваевой-Петросян на персональном сайте www.shuvaeva.info

Կատեգորիա:1978 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Հորթալեզու

**Հորթալեզու** (), շիխար, հավաժիպակ, գաղտրիկազգիների (*Boraginaceae*) ընտանիքի երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 40 տեսակ։

## Հայաստանում
մինի|ձախից|''Anchusa arvensis'': Բուսաբանական նկարազարդում Ա. Մասկլեի «''Atlas des plantes de France''» գրքի, 1891
մինի|ձախից|300px
Հայաստանում 1՝ իտալական հորթալեզու (*A. italica*)։ Աճում է Կոտայք, Վայոց ձորի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերում, Երևանի մերձակայքում։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունի ուղիղ է, վերին մասում՝ ճյուղավորվող՝ պատված կոշտ ու խիտ մազմզուկներով, բարձրությունը 30-100 սմ։ Տերևները երևներն ամբողջական են, ձվաձև են կամ երկարավուն-նշտարաձև, ծաղկաբույլը՝ հուրանանման, ծաղիկը՝ երկնագույն-կապույտ։ Ծաղկում է մայիս-օգոստոսին։ Պտուղը քառընկուզիկ է։

## Դասակարգում
Հայտնի է 36 (այլ տվյալներով՝ 40) տեսակ։
* 
* 
* 
:  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Նշանակություն
Դեղաբույս է։ Պարունակում է սապոնիններ, կարոտին։ Մոլախոտ է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Доброчаева Д. Н. Род Воловик — Anchusa L. // Флора европейской части СССР / Отв. ред. Ан. А. Фёдоров. — Л.: Наука, 1981. — Т. V. Ред. тома Р. В. Камелин. — С. 145—150. — 380 с. — 4200 экз.
* Попов М. Г. Род 1204. Анхуза — Anchusa L. // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1953. — Т. XIX. — С. 298—311. — 752 с. — 3000 экз.

## Արտաքին հղումներ
* Molecular Systematics of Boraginaceae Tribe Boragineae Based on ITS1 and trnL Sequences, with Special Reference to Anchusa s.l.; HILGER et al. Ann Bot.2004; 94: 201-212.

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Գաղտրիկազգիներ
Բոլոտնայա հրապարակ

**Բոլոտնայա հրապարակ** (, 19-րդ դարում երբեմն՝ **Լաբազնայա հրապարակ**, , 1962-93՝ **Ռեպինի հրապարակ**, ), հրապարակ Մոսկվայի Կենտրոնական վարչական շրջանում։ Բոլոտնայա հրապարակից գնում են հետևյալ փողոցները՝ Բոլոտնայա, Ֆալեևսկի նրբանցք, Բոլոտնայա նաբերեժնայա,

## Արտաքին հղումներ
* Բոլոտնայա հրապարակը Լովեկի.ռու կայքում 
* Բոլոտնայա հրապարակը լուսանկարներով 

Կատեգորիա:Մոսկվայի հրապարակներ
Հրաշքաբերդ

**Հրաշքաբերդ** (Հրաշակաբերդ, Հրասեկա ամրոց), միջնադարյան ավերված բերդ-ամրոց Հայաստանի Վայոց ձոր մարզի Արենի գյուղի տարածքում։

Գտնվում է Ամաղու գյուղ տանող ճանապարհի հարավ-արևելյան կողմում՝ սարի լանջին, բարձունքի վրա։ Ամրոցը հիշատակվում է Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմութիուն նահանգին Սիսական» աշխատության մեջ, որտեղ նկարագրվում է, թե ինչպիսի հետևանքներ են ունեցել մոնղոլական արշավանքները Սյունիքում Օրբելյանների տիրապետության վրա։

13-րդ դարի սկզբին Իվանե աթաբեկն այլ կալվածքների հետ Հրաշկաբերդը հանձնել է Լիպարիտ Օրբելյանին, որը նշանակվել էր Սյունիքի կողմնակալ իշխան։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի տեսարժան վայրեր
Ճակատային ծոց

մինի|աջից|200px|Ճակատային ծոցը (կարմիր)
**Ճակատային ծոց** (*Sinus frontalis*), մարդու գանգի չորս ծոցերից մեկը, որոնք օդով լցված ճեղքեր են և բարակ անցուղիներով կապված են քթի խոռոչի հետ։ Գտնվում է ճակատային հատվածում և ներսից պատված է լորձաթաղանթով

Ծննդյան ժամանակ մարդը ճակատային ծոց չի ունենում, այն առաջանում է կյանքի 7-8-րդ տարիներում և վերնջականորեն ձևավորվում է դեռահասության շրջանի ավարտին։ Երբեմն բացակայում է նաև չափահաս մարդկանց մոտ։

Կատեգորիա:Գանգ
Կատեգորիա:Շնչառություն
Կատեգորիա:Քթի հարակից ծոցեր
Հրանուկ

**Հրանուկ**, **Գայլաթաթ** կամ **յուղածաղիկ** () հրանուկազգիների ընտանիքի միամյա, բազմամյա, ցամաքային կամ ջրային խոտաբույսերի ցեղ։

Տերևները կտրտված են, բլթակավոր, ծաղիկները՝ երկսեռ, սովորաբար՝ դեղին կամ կարմրավուն։ Պտուղը բազմաընկուզիկ է։

Հայաստանում հանդիպում է հրանուկի 28 տեսակ (սողացող, կովկասյան, լեռնային, նրբագեղ, բազմարմատ, սրապտուղ, դաշտային, կողածաղիկ և այլն), որոնք տարածված են ամենուրեք, առավել հաճախ՝ խոնավ վայրերում, ճահիճներում, գետահովիտներում։ Մեծ մասը լեռնային կերահանդակների ու գյուղատնտեսական ցանքատարածությունների թունավոր մոլախոտեր են։ Ռադեի, Շովիցի, սրաբլթակ, Կոչիի և այլ տեսակներն էնդեմիկ կամ հազվադեպ հանդիպող են։

Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ
ISO 9660

**ISO 9660**, թողարկված համաշխարհային ստանդարտների կազմակերպություն ստանդարտ, որը նկարագրում է ֆայլային համակարգը CD-ROM սկավառակների համար . Ստանդարտի նպատակը հանդիսանում է ապահովելհամատեղելիությունը օպերացիոն համակարգ, որոնք են Unix, Mac OS, Windows.

Ստանդարտի ընդլայնումը, որը անվանվում է Joliet, ապահովում է ֆայլերի երկար անվանումների աջակցությունը և ուրիշ -ASCII սինվոլների անուններում.

DVDնույնպես կարող է օգտագործվել ISO 9660, բայցUDF ֆորմատը համարվում է առավել հարմար դրանց համար, որն ունի ավելի մեծ աջակցություն մեծ կրողների և լավ է հարմարվում ժամանակակից օպերացիոն համակարգերի հետ .

## Պատմություն

Ստանդարտը թողարկվել է 1988 թ . High Sierra ընկերության խմբի կողմից.

## Յուրահատկությունը

Գոյություն ունի յուրահատկության մի քանի մակարդակ կա

* **Մակարդակ 1**։ Ֆայլի անունները սահմանափակվում է 8 սիմվոլներով և ընդլայման 3 սիմվոլով .Անունների մեջ օգտագործվում է լատինական այբուբենի տառերը. Ֆայլի դասավորվա ծությունը ֆայլը թույլ չի տալիս .ֆայլը կարող է ընդկրկվել միայն անըդհատ շղթայի սեկտորում.
* **Մա կարդակ2**։ Ֆայլի անունները սահմանփակվում է 32 սիմվոլներով.Սիմվոլների հավաքագրումը անունների մեջ անսահմանափակ է.
* ** Մ ակարդակ 3**։ Ֆայլերը կարող են լինել դասավորված (Դա անհրաժեշտ է փաթեթային CD ձայնագրման համար).

### Դիրեկտորյումների և ֆայլերի անունների համար կա սահմանափակում
* Վերին ռեգիստրում կարելի է օգտագերծել միայն լատիներեն տառեր, թվերը և սիմվելները ընդգծելով.
* Ֆայլի անունների մեջ չի կա.րելի մտցնել բացատանիշ.
* Ֆայլի անունները չի կարելի սկսել և վերջացնել կետով .
* Ֆայլի անունների մեջ չի կարող լինել մեկից ավելի կետ .
* Կատալոգների անվանումները չպետք է պարունակեն կետեր.

### Դիրեկտորիումի խորության ընդգրկման սահմանափակում

Դիրեկտորիումի ընդգրկման առավելագույն խորությունը - 8 է

### Ֆայլի չափսերի սահմանափակում

ISO 9660 ֆայլի առավելագույն չափը 2 ԳԲ է։

## ISO 9660:1999
ISO 9660։ 1999 - Սա ISO 9660-ի վերջին ընդլայնումն է. Նա հանում է մի քանի սահմանափակումներ, որոնք մտցված էին ստանդարտների հին տարբերակների մեջ օրինակ 207 սիմվոլների ճանապարհի երկարության առավելագույն ընդլայնումը հանում է սահմանափակումը թղթապանակների առավելագույն 8 մակարդակների ընդգրկման խ որությունը և փոխում է սիմվոլների հատուկ նշանակությունը «.» (կետ ) ֆայլերի անվանումների մեջ .

Կատեգորիա:ISO ստանդարտներ
Բողոքի ակցիաներ Պետական Դումայի ընտրությունների կեղծման դեմ (2011)

[մինի|աջից|100px|''Սպիտակ ժապավենը''՝ որպես [Պետական Դումայի ընտրություններ (2011)|Դումայի ընտրությունների կեղծման դեմ ուղղված խորհրդանիշ:]]

**2011 թվականի [[Ռուսաստան]]ում բողոքի ակցիաները** սկսվեցին Պետական Դումայի ընտրությունների արդյունքների հրապարակումից հետո, որոնք ըստ ցուցարարների և բազմաթիվ ոչ կառավարական կազմակերպությունների զանգվածային կեղծիքի արդյունք էին։ Ակցիայի խորհրդանիշն է դարձել «սպիտակ ժապավենը»։ Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում ակցիաները սկսվել էին դեռ դկետեմբերի 4-ի երեկոյան և շարունակվել հաջորդ շաբաթվա ընթացքում։ 2011 թվականի դեկտեմբերին սկսվեց բողոքի համառուսաստանյան ակցիան, որը ընդգրկեց երկրի ավելի քան 80 քաղաք։ Մոսկվայի ցույցը դարձավ վերջին տասնամյակում տեղի ունեցած ամենախոշորը։

Բողոքները հիմնականում ուղղված են իշխող կուսակցության՝ Միասնական Ռուսաստանի և Վլադիմիր Պուտինի դեմ։ Վերջինս, լինելով Ռուսաստանի ներկա վարչապետը և նախկին նախագահը հայտարարել է, որ իր թեկնածությունն է առաջադրելու 2012 թվականի նախագահական ընտրություններին։

## Արտաքին հղումներ
* Պետական Դումայի ընտրություններ (2011)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2011 Ռուսաստանի քաղաքականությունում
Կատեգորիա:2011 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2011 ընտրություններ
Կատեգորիա:2012 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Բողոքի ակցիաներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ընդդիմություն Վլադիմիր Պուտինին
Խնձոր

մինի|աջից
մինի|Կանաչ սիրտ կարմիր խնձորի վրա
**Խնձոր** (), խնձորենու պտուղն է, որը Երկիր մոլորակի ամենատարեց բնակիչներից է։ Այն հայտնի է դարձել մարդուն ավելի վաղ, քան մյուս բերքատու ծառերը։ Խնձորենու հայրենիքը համարվում է Կենտրոնական Ասիան։ Մեծ տարածում է գտել տնային խնձորենին։

Խնձորենու պտուղը՝ խնձորը հարուստ է կալիումով, կալցիումով, ֆոսֆորով, նատրիումով, երկաթով, մոլիբդենով, ցինկով, բարիումով և ձկնեղենով։
Այն հիմնականում օգտագործվում է թարմ վիճակում, շատերի սեղաններին աղանդերի անբաժան մասն է։ Խնձորը նաև մեծ տարածում ունի տարատեսակ ուտեստների մեջ։ Կարելի է 50-ից ավել ճաշատեսակ թվել, որոնք պատրաստվում են խնձորով։

### Հայկական տեսակներ
Արևմտյան Հայաստանում խնձորի հայրենիք էր համարվում Արտամետ գյուղը։ Հայաստանում մինչև դեմիրճյանական խնձորների մուտքը տարածված էին հետևյալ տեսակները.
# Անարատ
# Ախլախնձոր - Ընտիր խնձորի տեսակ
# Մեղրախնձոր
# Շաքարկենի- շատ քաղցր խնձորի տեսակ
# Շաքարալմազի
# Շերտավոր ամառվա
# Շշի
# Սոխի
# Պապի-սպիտակ, խոշոր, փուլփուլ և շատ համեղ տեսակ
# Չրխկան
# Տափակ
# Ուլի
# Փոքրենի-ամառվա համեղ խնձորի տեսակ

## Խնձորը բանահյուսության մեջ
### Ասացվածքներ
* Միշտ էլ ծառի ամենակարմիր խնձորին են քարով տալիս։ 
* Որդն ամենաքաղցր խնձորն է ուտում։
* Ամեն կլոր խնձոր չի։
* Մի վատ խնձորն այգու անունը կարատավորի։
* Տանձն ինձ, խնձորն ինձ, սերկևիլն էլ սիրտս կուզի
* Տանձ էինք՝ հասանք, խնձոր էինք՝ կարմրանք։
* Տանձ քեզ ասում եմ, խնձոր դու լսի։
* Խնձորը ծառից հեռու չի ընկնում։

### Դարձվածքներ
Դրախտի խնձոր, երկպառակության խնձոր, կարմիր խնձոր, վերի բաղի խնձոր (բրբ.), խնձոր գցելու տեղ չլինել, կռնատակին խնձոր դնել (բրբ.), խնձորը խածնել, խնձորի պես, մեկ խնձորի տիլիմ են, մի խնձոր կես արած/ ինչպես խնձորը կիսես/ խնձորի մը երկու կեսը, կենաց ծառի խնձորն ուտել, բերանը (կարմիր) խնձոր չգնալ (չմտնել, չմնալ), մեկի ետևից կարմիր խնձոր ուղարկել (ճամփել), մեկուն ետևը խնձոր ղրկվիլ, խնձոր գլորել (տարաձայնություն, գժտություն առաջացնել)։

### Թևավոր խոսքեր
* Կինը միաժամանակ և՛ խնձոր է, և՛ օձ։ (Հայնրիխ Հայնե)
* Կյանքը եդեմական խնձոր է, որի հյութն արվեստն է։ (Հիպոկրատես)

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մրգեր
Սեմյոն Հախումյան

**Սեմյոն Տիգրանի Հախումյան** (), հայ գրականագետ։ Բանասիրական գիտությունների թեկնածու (1954), պրոֆեսոր (1991)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1971 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1955 թվականից։ ՀԽՍՀ լուսավորության նախարար (1973-1989)։

Տիգրան Հախումյանի որդին։

## Կենսագրություն
Սեմյոն Հախումյանը ծնվել է 1930 թվականի փետրվարի 17-ին, Երևանում։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսական բաժինը, այնուհետև սովորել է համալսարանի ասպիրանտուրայում։ 1957 թվականին «Ն. Գ. Պոմյալովսկու «Բուրսայի էսսեներ»-ի բառապաշարն ու դարձվածաբանությունը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1965-1972 թվականներին և 1989 թվականից՝ ԵՊՀ ռեկտորի տեղակալ, 1972-1973 թվականներին՝ Երևանի Վալերի Բրյուսովի անվան օտար լեզուների պետական մանկավարժական ինստիտուտի ռեկտոր, 1973-1988 թվականներին՝ ՀԽՍՀ լուսավորության, 1988-1989 թվականներին՝ ՀՀ ժողկրթության նախարար, 1992 թվականից՝ ԵՊՀ ուսումնական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր։

Աշխատությունները վերաբերում են հայ-ռուսական գրականական կապերին («Մաքսիմ Գորկին և Հայաստանը», 1968, համահեղինակ)։ 1975 թվականին մասնակցել է «Ռուս-հայերեն դարձվածաբանական բառարան»-ի կազմմանը։ Եղել է ՀԽՍՀ 9-10-րդ գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

## Մրցանակներ
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (1986)
* ՀԽՍՀ պետական մրցանակ (1988)
* Մովսես Խորենացու մեդալ (2000)
* ՀՀ վաստակավոր մանկավարժ (2011)

## Երկեր
* Думы о былом (воспоминания, статьи и выступления), Е., 2002.

## Գրականություն
*Ахумян Семён Тигранович // Биографическая энциклопедия = Կենսագրական հանրագիտարան / А. Симонян. - Ер.։ изд-во ЕГУ, 2009. - С. 299-300.- 602 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Ռոբեր Կետիկյան

**Ռոբեր Կետիկյան (Գեդիգյան)** (, ), ֆրանսահայ հայտնի կինոռեժիսոր և դերասան։

## Կենսագրություն
Ռոբեր Կետիկյանը ծնվել է Մարսելում։ Հայրը հայ է, մայրը՝ գերմանուհի։ Ուսանել է Փարիզի համալսարանի սոցիալական գիտությունների ֆակուլտետում։ Կինոյում աշխատում է 1979 թվականից։ 2005 թվականին Հայաստանում նկարահանել է «Ճամփորդություն Հայաստանում» ֆիլմը։

2015 թվականին Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակին ընդառաջ Կետիկյանը նկարահանել է «Խենթ պատմութիւն մը» ֆիլմը։

2015 թ-ին Երևանում Ռոբեր Կետիկյանը գլխավորել է «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի «Խաղարկային ֆիլմերի միջազգային մրցույթի» ժյուրին։

2015 թ. հունիսի 3-ին Հայաստանի Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Պատվո շքանշանով։

## Ֆիլմադարան
*1980։ Dernier Été, Վերջին ամառը
*1985։ Rouge Midi, Կարմիր կեսօր 
*1985։ Ki lo sa ?, Կի՞ լո սա 
*1989։ Dieu vomit les tièdes, Աստված նողկում է անտարբերներից
*1993։ L'argent fait le bonheur, Փողը երջանկություն է բերում 
*1995։ À la vie, à la mort !, Հանուն կյանքի, հանուն մահվան
*1997։ Marius et Jeannette, Մարիուսն ու Ժանետը
*1998։ À la place du cœur, Սրտի տեղում
*2000։ À l'attaque !, Դեպի գրոհ
*2000։ La ville est tranquille, Քաղաքը հանգիստ է 
*2002։ Marie-Jo et ses deux amours, Մարի Ժոն և նրա երկու սերերը
*2004։ Mon père est ingénieur, Հայրս ինժեներ է
*2005։ Le Promeneur du Champ-de-Mars
*2006։ Le Voyage en Arménie
*2008։ Lady Jane
*2009։ L'Armée du crime
*2011։ Les Neiges du Kilimandjaro
*2014։ Ariane's Thread P/D
*2015։ Une histoire de fou
*2021 : Twist à Bamako

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ռոբեր Գեդիկյան 
*IMDb.com: Ռոբեր Կետիկյան

Կատեգորիա:Ոսկե ծիրան
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Հայաստան)
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ դերասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացիներ հայկական սերմամբ
Ֆեոդոր Հախվերդյան

**Ֆեոդոր Եսայու Հախվերդյան** (Ախվերդով, Հախվերդով (, Թիֆլիս)), ռուսական բանակի գեներալ-մայոր։ 1807-1812 թվականներին եղել է Վրաստանի կառավարիչ, 1812 թվականից՝ Կովկասում գործող 19-րդ դիվիզիայի հրամանատար, 1816 թվականից՝ Վրացական առանձին կորպուսի հրետանու պետ։

## Կենսագրություն
Ֆեոդոր Հախվերդյանը ծնվել է 1773 թվականին՝ հայ ազնվական ընտանիքում։ Հայրը՝ Եսայի Հախվերդյանը, սեկունդ մայոր էր։ 1788 թվականին նա ընդունվեց հրետանու կադետական դպրոց, 1791 թվականին դարձավ շտիկյունկեր, 1793 թվականին ընդգրկվեց առաջին հրետաձգային զորագնդի մեջ։ 1793 թվականին Հախվերդյանը գեներալ-ֆելդցեյխմեստեր իշխան Զուբովի շտաբում ստացել է ֆլիգել-ադյուտանտի կոչում։ 1796 թվականին առաջին հրետաձգային զորագնդում դարձել է կապիտան, 1797 թվականին ուղարկվել է հրետանու 5-րդ գումարտակ, 1798 թվականին ստացել է փոխգնդապետի, 1799 թվականին՝ գնդապետի կոչում, 1800 թվականին եղել է կամրջանավային վաշտի հրամանատար, 1803 թվականին տեղափոխվել է հրետանու 9-րդ գումարտակ, 1806 թվականին՝ հրետանու 4-րդ գումարտակ, իսկ դրա վերաձևավորման ժամանակ՝ 1806 թվականին, դարձել է հրետանու 9-րդ գումարտակի հրամանատար։

1807 թվականին Հախվերդյանը նշանակվել է Վրաստանի կառավարիչ, 1808 թվականին ստացել գեներալ-մայորի կոչում, 1811 թվականին ազատվել է այդ պաշտոնից, 1812 թվականին նշանակվել է 19-րդ հետևակային դիվիզիայի հրամանատար, այնուհետև գործուղվել է Թուրքիա՝ խաղաղության համաձայնագիր կնքելու համար, 1816 թվականին դարձել է առանձին վրացական կորպուսի հրետանու հրամանատար։

Հախվերդյանն ամուսնացած է եղել գեներալ-մայոր Նիկոլայ Արսենևի դստեր՝ Պրասկովիայի հետ, ում մոտ դաստիարակվել էր իշխանուհի Նինա Չավչավաձեն, ով հետագայում դարձավ Գրիբոեդովի կինը։ Պրասկովիան Միխայիլ Լերմոնտովի մորաքույրն էր։ Հախվերդյանն ունեցավ տղա (Եգոր) և աղջիկ (Դարիա)։ Մահացել է 1820 թվականին։

Հախվերդյանի եղբայրները ևս ստացան գեներալական բարձր կոչումներ՝ Ալեքսանդրը Կիզլյար քաղաքի պարետն էր և մասնակցում էև Կովկասյան արշավանքներին, որից հետո ձևավորեց կալմիկական աշխարհազորը, Ալեքսանդրի որդին՝ Նիկոլայը (1800-1876), ծառայում էր ժանդարմների առանձին կորպուսում և Սմոլենսկի զինվորական գուբերնատորն էր, Հախվերդյանի մյուս եղբայրը՝ Նիկոլայը (1754-1817), գեներալ-լեյտենանտ էր և մեծ իշխաններ Նիկոլայ և Միխայիլ Պավլովիչների դաստիարակը, այնուհետև դարձավ Արխանգելսկի գուբերնատոր։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* *Аветисян Г. А.* Генералы-армяне в Российской империи. Ереван, 2007.
* *Гогитидзе М.* Грузинский генералитет (1699—1921). Киев, 2001
* *Степанов В. С., Григорович П. И.* В память столетнего юбилея императорского Военного ордена Святого великомученика и Победоносца Георгия. (1769—1869). СПб., 1869
* *Хуан Ван-Гален*. Два года в России // Кавказская война: истоки и начало. 1770—1820 годы. Воспоминания участников Кавказской войны. СПб., 2002.

Կատեգորիա:Ռուսահայ գեներալ-մայորներ
Հակաֆաշիստական Ընդհատակյա Հայրենասիրական Կազմակերպություն

**Հակաֆաշիստական Ընդհատակյա Հայրենասիրական Կազմակերպություն** (**ՀԸՀԿ**), խորհրդային ռազմագերիների հակաֆաշիստական կազմակերպություն. գործել է ԽՍՀՄ Հայրենական Մեծ Պատերազմի ժամանակ, ԽՍՀՄ, Լեհաստանի, Ֆրանսիայի՝ գերմանաֆաշիստական զորքերի օկուպացրած տարածքներում։ Ստեղծվել է 1942-ի մայիսին, ոչ ռուս ռազմագերիների Բենյամինովոյի (Վարշավայի մոտ) ճամբարում, որտեղ ֆաշիստական հրամանատարությունը կազմակերպում էր ազգ. գումարտակներ (այդ թվում՝ Հայկական ազգային լեգեոնը)։ Կազմակերպությունը ղեկավարում էր ընդհատակյա կենտրոնական բյուրոն, որը գլխավորում էր խորհրդային բանակի մայոր Ս. Յաղջյանը (բյուրոյի անդամներ՝ սպաներ Վ. Վարդանյան, Բ. Պետրոսյան, Ա. Ղազարյան, Դ. Մինասյան, Ա. Կարապետյան, Լ. Տիտանյան)։ ՀԸՀԿ կապ է հաստատել լեհ հայրենասերների հետ, ծրագրել համատեղ ապստամբություն, որը սակայն տեղի չունեցավ ճամբարը 1943-ի հոկտեմբերին Ֆրանսիա տեղափոխելու պատճառով։ Մեկ գումարտակ փոխադրվեց գերմանացիների օկուպացրած Մայկոպի շրջան, մյուսը՝ Ժիտոմիր։ 1943-ի սեպտեմբերին հայկական լեգեոնը փոխադրվեց Ֆրանսիա (Մանդ), որտեղ ղեկավարությունը կապեր հաստատեց ֆրանսիական Դիմադրության շարժման մասնակիցների և Ֆրանսիայի հարավի հայ հայրենասերների հետ։ 1944-ի հունիսին հայկական լեգեոնի մեկ գումարտակ, որը տեղակայված էր Լա Մանշի շրջանում, ապստամբեց, անցավ դաշնակիցների կողմը և նրանց հետ մասնակցեց Սոմ դեպարտամենտի ազատագրմանը։ ՀԸՀԿ-յան հայկական լեգեոնի բոլոր գումարտակներն անցան ֆրանսիացի ազատ հրաձիգների ու պարտիզանների կողմը և համատեղ մասնակցեցին գերմանացի օկուպանտներից Ֆրանսիայի հարավի ազատագրմանը (1944-ի հուլիս-սեպտեմբեր)։ 1944-ի օգոստոսին ֆրանսիական Դիմադրության շարժմանը հարած հայ ռազմագերիներից կազմակերպվեց Խորհրդային առաջին պարտիզանական գունդը Ֆրանսիայում։ ՀԸՀԿ-յան ընդհատակյա բյուրոներ են գործել Հոլանդիայում, Հունաստանում, Հարավսլավիայում, Ալբանիայում, Չեխոսլովակիայում։

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Հակոբ (ճարտարապետ)

**Հակոբ** (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), XVII դարի ճարտարապետ։ 1675-ին կառուցել է Կունեն գյուղի (այժմ՝ Հայաստանի Տավուշի մարզի Կիրանց գյուղից արևմուտք՝ Հին Կունեն գյուղատեղին) Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (արձանագրությունը մուտքի ճակատակալ քարին է)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ
Գլուխ սոխ

**Սոխ** (*Allium cepa*), շուշանազգիների ընտանիքի երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ, ամենատարածված, արժեքավոր և հնագույն բանջարեղեններից է, մշակվում է կլիմայական բոլոր գոտիներում և օգտագործվում գրեթե բոլոր կերակուրների մեջ։ Սոխը մեծ չափով օգտագործվում է նաև թարմ վիճակում, որպես աղցանային բանջար։

Տերևները հյութալի են, տարբեր մեծության, ծաղկացողունի բարձրությունը՝ 80–100 սմ, սնամեջ, միջին մասում՝ փքված։ Ծաղկաբույլը գնդաձև կամ տափակ հովանոց է, ծաղիկները մանր են, երկսեռ, սպիտակ, դեղին կամ կանաչավուն, վարդագույն ևն։ Պտուղը եռակող, եռաբուն տուփիկ է։ Սերմերը եռանկյունաձև են, սև, կնճռոտ, կարծր սերմնապատյանով։ Խաչաձև փոշոտվող է։ Հայտնի է 400 տեսակ Հյուսիսային կիսագնդում։ Վայրի տեսակներ կան Աֆղանստանում, Թուրքմենիայում, Անդրկովկասում։ Մշակվում է 6 տեսակ։

Գլուխ սոխ (Allium cepa) առավել տարածված տեսակն է, երկամյա կամ քառամյա բույս է։ Սոխուկները տարբեր ձևի են՝ տափակավուն, կլոր, երկարավուն։ Ունի արտաքին չոր՝ սպիտակ, դեղին, կարմրամանուշակագույն, ծղոտագույն և հյութալի թեփուկներ՝ սպիտակ, կանաչավուն կամ մանուշակագույն երանգով։ Սրանք կազմում են բուն սոխուկը՝ ձևափոխված ցողունը, որի ներքևի մասում առաջանում են փնջաձև արմատներ։ Սոխի կանաչ տերևները կլոր են և սնամեջ։ Ըստ սոխուկների թվի լինում են․ սակավաբուն (1, հազվադեպ 2 սոխուկ), միջին թվով բներ ունեցող (2–3, հազվադեպ՝ 4) և բազմաբուն (4–5 և ավելի)։ Կան կծու, կիսակծու և քաղցրահամ սոխուկներով սորտեր։ Ըստ հասունացման ժամկետի տարբերում են վաղահաս, միջահաս, ուշահաս սորտեր։ Եթերայուղերի և սախարոզի բարձր պարունակության շնորհիվ կծու սորտերը երկարատև են պահպանվում։ Սոխուկները (ըստ սորտերի) պարունակում են շաքարներ՝ 2,4–14%, վիտամին C՝ 2–13 մգ% և կարոտին պրովիտամին A՝ (1,3–5,9 մգ% ), ինչպես նաև հանքային, ազոտային նյութեր ևն։ 

Սոխի կծվությունը պայմանավորվսծ է եթերայուղերով (0,03–0,05%)։ Սոխը օգտագործվում է սննդի մեջ թարմ, եփած, տապակած, պահածոյացված, չորացրած վիճակում, ինչպես նաև բուժիչ նպատակներով [ունի ախտահանիչ (մանրէասպան) և հակալնդախտային հատկություններ]։ Սոխը դյուրամարս է, դուրեկան համ ու հոտ է տալիս կերակուրներին, նպաստում է մարսելիությանը։ Գլուխ սոխ վայրի վիճակում չի հայտնաբերված։ Մշակության մեջ հայտնի է մ․ թ․ 4 հզ․ տարի առաջ։ Գլուխ սոխի զգալի ցանքատարածություններ կան ամենուրեք։ Հայաստանում հիմնականում մշակվում է Արարատյան դաշտում (շուրջ 2 հզ․ հա): Ցանքը կատարվում է և՛ գարնանը (ապրիլի առաջին տասնօրյակ), և՛ աշնանը (սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակ)։ Վերջինիս դեպքում գլուխ սոխ ստացվում է հաջորդ տարվա հունիս– հուլիս ամիսներին։ Հայաստանում մշակվում են գարնանացան՝ Խաթունարխի տեղական, աշնանացան՝ Կաբա, Կարատալսկի սորտերը, Կրասնոդարի 35 հիբրիդը ևն։ Գարնանացանից ստացվում է 200–300 ց/հա, աշնանացանից՝ 300–400 ց/հա, առանձին դեպքերում՝ 600–700 ց/հա բերք։ Սոխի բարձր բերք է ստացվում օրգանական նյութերով հարուստ, թեթև, ջրաթափանց, մոլախոտերից մաքուր հողերում։ 

Բացի գլուխ սոխից մշակության մեջ կան նաև սոխ սնամեջ, սոխ պրասասոխ, սոխուկ, սխտոր և այլ տեսակներ։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արմատապտուղներ
Կատեգորիա:Բանջարեղեն
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր