Հին իրանական բժշկություն

[աջից|մինի|Հին իրանական բժշկության պատմության ամենավաղ գրառումները կարելի է գտնել [Ավեստա|Ավեստայում՝ զրադաշտականության սուրբ տեքստերի հիմնական հավաքածուն։]]
Պարսկաստանում բժշկության պրակտիկան և ուսումնասիրությունը երկար ու բեղուն պատմություն ունի։ Իրանական ակադեմիական կենտրոնները, ինչպիսին է Գյունդեշապուրի համալսարանը (3-րդ դար) տարբեր քաղաքակրթությունների մեծ գիտնականների համար հանդիսացել են բարենպաստ գիտական կենտրոններ։ Այս կենտրոնները հաջողությամբ հետևել են իրենց նախորդների տեսություններին և պատմության ընթացքում ընդլայնել են իրենց գիտական հետազոտությունները: Պարսիկները եղել են ժամանակակից հիվանդանոցային համակարգի առաջին հիմնադիրները։

Վերջին տարիներին որոշ փորձարարական ուսումնասիրություններ գնահատել են միջնադարյան իրանական բժշկական միջոցները՝ օգտագործելով ժամանակակից գիտական մեթոդներ: Այս ուսումնասիրությունները բարձրացրել են ավանդական բուժումների վերականգնման հնարավորությունը՝ ապացույցների վրա հիմնված բժշկության հետ համատեղ փոխգործակցության համար։

## Պատմություն և նախապատմություն
### Նախաիսլամական շրջան
մինի|Սեֆավյան լաքի աշխատանք, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է բժիշկը ստուգում հիվանդի զարկերակը: Ավիցեննայի «Բժշկության կանոնի» 17-րդ դարի պատճեն է։
Հին Պարսկաստանի բժշկական պատմությունը կարելի է բաժանել երեք տարբեր ժամանակաշրջանների՝ Զենդ-Ավեստայի վեցերորդ գիրքը պարունակում է հին իրանական բժշկության պատմության ամենավաղ գրառումները: Վենդիդադը վերջին գլուխների մեծ մասը նվիրել է բժշկությանը

Վենդիդադը Զենդ-Ավեստայի պահպանված տեքստերից մեկում առանձնացնում է բժշկության երեք տեսակ՝ դանակով բուժում (վիրահատություն), դեղաբույսերով բուժում և աստվածային բառերով բուժում, իսկ ամենալավ դեղը նա համարել է աստվածային խոսքերով բուժումը՝Չնայած նրան, որ Ավեստայում հիշատակվում են մի քանի նշանավոր բժիշկներ, սակայն առավել նշանավորները՝ Մանին, Ռուզբեհը և Բոզորգմեհրը ի հայտ են եկել ավելի ուշ ժամանակահատավածում։

Երկրորդ դարաշրջանն ընդգրկում է այն ժամանակահատվածը, որը հայտնի է որպես պահլավերեն գրականության ժամանակաշրջան, որտեղ բժշկության ողջ թեման սիստեմատիկ կերպով գրված է տրակտատում, այն ներառված է Դինկարտի հանրագիտարանային աշխատության մեջ, նա փոփոխված ձևով թվարկել է մոտ 4333 հիվանդություն։

Երրորդ դարաշրջանը սկսվում է Աքեմենյան դինաստիայից և ընդգրկում է Պարսկաստանում Դարեհ I-ի ժամանակաշրջանը, որի հետաքրքրությունը բժշկության նկատմամբ այնքան մեծ է եղել, որ նա վերականգնել է Եգիպտոսի Սաիս քաղաքում գտնվող նախկինում ավերված բժշկական դպրոցը, որի հետ մեկտեղ վերականգնել է նաև գրքերն ու սարքավորումները։

Պարսկական կայսրության առաջին ուսումնական հիվանդանոցը եղել է Գյունդիշապուրի ակադեմիան: Որոշ փորձագետներ այնքան հեռու են գնում, որ պնդում են, որ «շատ մեծ չափով հիվանդանոցային համակարգի գյուտը պետք է տրվի Պարսկաստանին»։
աջից|մինի|450x450փքս|Միջնադարյան պարսկական բժշկության ամենաազդեցիկ բժշկական տեքստերից մի քանիսը
Ըստ Վենդիդադի բժիշկները սեփական հմտությունն ապացուցելու համար պետք է բուժեին Դիվյասնանի հետևորդներից երեք հիվանդների, եթե նրանք ձախողվում էին ապա չէին կարողանում հետագայում զբաղվել բժշկությամբ: Առաջին հայացքից այս առաջարկությունը կարող է խտրական թվալ և հիմնված լինել մարդկային փորձերի վրա, սակայն որոշ հեղինակներ սա մեկնաբանել են այնպես, որ ի սկզբանե բժիշկներին սովորեցրել են վերացնել մտավոր արգելքը և բուժել թշնամիներին, ինչպես նաև ընկերներին: Բժշկի ծառայության վարձը հիմնված է եղել հիվանդի եկամուտների վրա:

Հին իրանական բժշկության պրակտիկան ընդհատվել է արաբական արշավանքով (630 թվական): Այնուամենայնիվ Սասանյանների ժամանակաշրջանի առաջխաղացումները շարունակվել են և ընդլայնվել Բաղդադում իսլամական գիտությունների ծաղկման ժամանակ։ Թարիխ ալ-Հուկաման արաբերեն մի տեքստում Գոնդիշապուրի ակադեմիային է վերագրել բժիշկների լիցենզավորման և պատշաճ բժշկական բուժման և վերապատրաստման գործընթացը։ Բազմաթիվ պահլավերեն գրեր թարգմանվել են արաբերեն, Մեծ Իրանի տարածաշրջանում ծնվել են այնպիսի բժիշկներ և գիտնականներ, ինչպիսիք են Աբու Ալի ալ-Հուսեյն իբն Աբդ Ալլահ իբն Սինան և Մուհամմադ իբն Զաքարիա ալ-Ռազին, ինչպես նաև մաթեմատիկոսներ, ինչպիսիք են Խարազմին և Օմար Խայամը։ Նրանք հավաքել և համակարգված կերպով ընդլայնել են հունական, հնդկական և պարսկական հնագույն բժշկական ժառանգությունը և կատարել են հետագա բացահայտումներ։

### Միջնադարյան իսլամական շրջան
[աջից|մինի|300x300փքս|[Ավիցեննա|Ավիցեննայի *«Բժշկության կանոնի»* 500-ամյա լատիներեն թարգմանությունը]]
Միջնադարյան իրանցի գիտնականների հիմնական դերերից մեկը գիտական ոլորտում եղել է հին քաղաքակրթությունների գաղափարների և գիտելիքների պահպանումը, համախմբումը, համակարգումը և զարգացումը: Իրանցի որոշ *հեքիմներ* (պրակտիկանտներ), ինչպիսիք են Աբու Բաքր Մուհամադ Զաքարիա Ռազին, որը Արևմուտքում հայտնի է *Ռազես* անունով և Իբն Սինան, որն ավելի հայտնի է որպես *Ավիցեննա* ոչ միայն պատասխանատու են եղե; ժամանակի բժշկության վերաբերյալ առկա ողջ տեղեկատվության կուտակման համար, այլև ավելացրել են այս գիտելիքները իրենց իսկ դիտարկումներով և փորձարկումներով։ Ավիցեննայի «Բժշկության կանոնը» և «Բժշկության գիրքը» աշխատությունները արևմտյան բժշկական կրթության կենտրոնական տեքստերից են եղել՝ 13-18-րդ դարերն ընկած ժամանակահատվածում

14-րդ դարում Մանսուր իբն Իլյասի (մոտ 1390) «Թաշրիհ ալ-բադան» (մարմնի անատոմիա) բժշկական աշխատությունը պարունակում է համապարփակ տեղեկություններ մարմնի կառուցվածքի, նյարդային և արյան շրջանառության համակարգերի մասին։

### Գանգուղեղի վիրահատություն և հոգեկան առողջություն
Վիրահատության ապացույցները թվագրվում են մ.թ.ա. 3-րդ դարին, երբ կատարվել է առաջին գանգուղեղային վիրահատությունը Իրանի հարավ-արևելքում գտնվող Շահր ի Սուխտեում (Այրված քաղաք): Հիդրոցեֆալիայով տառապող 13-ամյա աղջկա գանգի հնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նա գանգուղեղի վիրահատության է ենթարկվել՝ ոսկորի մի մասը հեռացնելու համար և աղջիկը վիրահատությունից հետո ապրել է առնվազն 6 ամիս։

Դեռևս կան մի քանի փաստաթղթեր, որոնցից կարելի է պարզել միջնադարյան Պարսկաստանում գլխացավի սահմանումները և բուժումը: Այս փաստաթղթերը մանրամասն և ճշգրիտ կլինիկական տեղեկատվություն են տալիս գլխացավերի տարբեր տեսակների վերաբերյալ: Միջնադարյան բժիշկները թվարկել են տարբեր նշաններ, ախտանիշներ և ակնհայտ պատճառներ, ինչպես նաև հիգիենիկ և սննդային կանոններ գլխացավերի կանխարգելման համար: Միջնադարյան գրվածքները ճշգրիտ և վառ ապացույց են և պարունակում են գլխացավերի բուժման մեջ օգտագործվող նյութերի երկար ցանկ։ Միջնադարյան Պարսկաստանում ընդունված են եղել բազմաթիվ բժշկական մոտեցումներ և դրանցից շատերը կարող են օգտագործվել ժամանակակից բժշկության մեջ։ Միջնադարյան իրանական բժշկության մեջ հակաէպիլեպտիկ դեղորայքային թերապիայի պլանը անհատականացված է եղել, հայտնաբերվել է տարբեր մեկ և համակցված դեղորայքային թերապիա՝ յուրաքանչյուրի համար դեղաչափի ժամանակացույցով: Բժիշկները շեշտել են դեղաչափի և ընդունման ձևի կարևորությունը և սահմանել են դեղերի ընդունման ժամանակացույց: Կենդանիների վրա կատարած վերջին փորձերը հաստատում են որոշ միացությունների հակաջղաձգային ուժը, որոնք առաջարկվում են միջնադարյան իրանցի պրակտիկանտների կողմից էպիլեպսիայի բուժման համար։

«Բժշկության կանոն» աշխատությունում (մոտ 1025 թվական) Ավիցեննան նկարագրել է բազմաթիվ հոգեկան հիվանդություններ, այդ թվում՝ հալյուցինացիա, անքնություն, մոլուցք, մղձավանջ, մելանխոլիա, դեմենցիա, էպիլեպսիա, կաթված, պարալիզ, գլխապտույտ և ցնցումներ

### Մանկաբարձություն և գինեկոլոգիա
10-րդ դարում Ֆիրդուսին իր «Շահնամե» նկաշխատության մեջ նկարագրում է Ռուդաբայի վրա կատարված կեսարյան հատումը, որի ընթացքում զրադաշտական քրմի կողմից պատրաստվել է գինու հատուկ տեսակ և օգտագործվել որպես անզգայացնող՝ վիրահատության ժամանակ անգիտակից վիճակ առաջացնելու համար։ Թեև այս տեքստը բովանդակությամբ հիմնականում առասպելական է, սակայն հատվածը ցույց է տալիս հին Պարսկաստանում անզգայացման մասին աշխատանքային գիտելիքների մասին:

## Տես նաև
* Իրանական ավանդական բժշկություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Iranchamber.com՝ Բժշկական գիտություններ Ավեստայում

Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Գիտությունն Իրանում
Կատեգորիա:Իրանական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Իրանի անտիկ պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմական Իրան
Կատեգորիա:Պարսկական մշակույթ
Կատեգորիա:Պարսկաստանի պատմություն