open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հմայություն

**Հմայություն**, *կախարդություն, դյութություն*, մարդկանց, կենդանական ու բուսական աշխարհի, բնության երևույթների, երևակայական ոգիների ու աստվածների վրա գերբնականորեն ազդելու հավատի հետ կապված արարողությունների ամբողջություն։ 

Առաջացել է, երբ մարդը դեռևս անկարող էր մեկնաբանել բնության երևույթները և պայքարել դրանց դեմ։ Հմայության ծեսերը բազմազան են և տարածված աշխարհի բոլոր ժողովուրդների մեջ։ Հանրահայտ են աղոթած ըմպելիքով «վնասելու» կամ «բուժելու» ծեսերը, ծիսական լվացումները, սրբազան յուղերով օծումները, թալիսմանները և այլն։ Հմայական մի շարք գործողություններ կատարվել են բնության երևույթները, անբարենպաստ եղանակը կարգավորելու նպատակով։ Մարդկանց, կենդանիների վրա ազդելու համար հմայության միջոցներ են ծառայել նրանց հետ առնչվող առարկաները (հմայիլ, հագուստի մաս են), նրանց մազերը, եղունգները, թուքը, որոնց միջոցով իբրև թե ներգործելու էր կախարդական ուժը։ Դասակարգային հասարակության մեջ հմայական արարողությունները կրոնի առավել բարդ ձևերի առկայությամբ մղվում են ետին պլան՝ միաժամանակ մնալով դրանց բաղադրիչներ։ Քրիստոնեության մեջ հմայության կարևոր ծեսերից են օծումը, ուխտագնացությունը և այլն։ Տարածված են եղել, այսպես կոչված, սև (չար ոգիներին դիմելու) և սպիտակ (սրբերին, հրեշտակներին դիմելու) հմայական ծեսերը։ Աշխարհի կախարդական ընկալումը, մասնավորապես իրերի համընդհանուր նմանության և փոխներգործման վերաբերյալ պատկերացումները ընկած էին հնագույն բնափիլիսոփայական ուսմունքների և անտիկ շրջանի վերջում ու միջին դարերում տարածված «գաղտնի գիտությունների» (ալքիմիա, աստղագուշակություն և այլն) հիմքում։ Բնագիտության սաղմերը զարգանում էին՝ զգալիորեն կապված հմայության հետ, որը և արտացոլվել է Վերածնության դարաշրջանի գիտնականների շատ գործերում։ Գիտության հետագա զարգացմամբ նրանից դուրս մղվեցին հմայության տարրերը։

## Տես նաև
* Նախապաշարմունք

Կատեգորիա:Մոգություն
Հերման Հիրտ

**Հերման Հիրտ** (. ), գերմանացի լեզվաբան։

Սովորել է Լայպցիգի և Ֆրայբուրգի համալսարաններում։ Լայպցիգի (1896 թ.-ից) և Գիսենի (1912-1936 թթ.) համալսարանների պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են հնդեվրոպական լեզվաբանությանը, մասնավորապես՝ հնդեվրոպական շեշտին, աբլաուտին։ Արժեքավոր է Հիրտի «Հնդգերմանական քերականություն»-ը (1921–1937 թթ.)։ Զբաղվել է հնդեվրոպական ժողովուրդների նախահայրենիքի և մշակույթի խնդիրներով։ Հիրտի աշխատանքները պարունակում են վիճելի գաղափարներ (օրինակ, նրա աբլաուտի տեսությունը, արմատի կառուցվածքը և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանասերներ
Բորիս Եղիազարյան

**Բորիս Զավենի Եղիազարյան** (), Ուկրաինայում բնակվող հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1956 թվականի օգոստոսի 6-ին Ապարան քաղաքում, Հայկական ԽՍՀ։ Սովորել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանում, ապա Սանկտ Պետերբուրգի Վ. Ի. Մուխինայի անվան գեղարվեստական ինստիտուտում։ 1986 թվականին ավարտել է Կիևյան գեղարվեստական ակադեմիան։
1986 թվականից Եղիազարյանի նկարները ցուցադրվել են Հայաստանի, Ուկրաինայի և մի շարք այլ երկրների ցուցահանդեսներում։ Եղիազարյանի գործերը կան բազմաթիվ թանգարաններում և մասնավոր հավաքածուներում։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքը 

Կատեգորիա:1956 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապարան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Ռոլես Աղաջանյան

**Ռոլես Գևորգի Աղաջանյան** (), ՀՀ և ԼՂՀ պետական և քաղաքական գործիչ։

## Կրթություն

Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը՝ ճանապարհաշինարար-ինժեների որակավորմամբ։

## Աշխատանքային գործունեությունը

Աշխատել է Ստեփանակերտի թիվ 9 ճանապարհաշինարարական վարչության պետ։

Եղել է Ղարաբաղի ինքնապաշտպանության ուժերի կոմիտեի անդամ, պաշտպանության բանակի ինժեներական ծառայության պետ։

2005-2014 թթ. - Ստեփանակերտի «Ճանշին» ՓԲԸ և «Արարատ» հյուրանոցի գլխավոր տնօրեն։

## Քաղաքական գործունեությունը
Եղել է ԽՄԿԿ անդամ։ 1990 թ. Ընտրվել է ՀՀ Գերագույն խորհրդի աղետի գոտու և բռնագաղթվածների հարցերի մշտական հանձնաժողովի, Արցախի հարցերի հատուկ հանձնաժողովի անդամ։ «Արցախ» պատգամավորական խմբի անդամ։

Ընտրվել է ԼՂՀ Ազգային ժողովի առաջին և երրորդ գումարման խորհրդարանների պատգամավոր։ Մասնակցել է Արցախյան ազատամարտին։

Պարգևատրվել է պետական պարգևներով։

Մահացել է 2014 թվականի մարտի 13-ին՝ դժբախտ պատահարի հետևանքով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԼՂՀ Ազգային ժողովի առաջին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԼՂՀ Ազգային ժողովի երրորդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Արցախյան ազատամարտի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ‎
Հիֆեր

**Հիֆեր** (  - հյուսվածք), սնկերի պարզ կամ առատ ճյուղավորված մանրադիտակային թելիկներ, որոնցից գոյանում են վեգետատիվ օրգանները (սնկամարմին կամ միցելիում) ու պտղամարմինները։ Ունեն գագաթնային աճ, սպորակիր օրգանների առաջացման ժամանակ հաճախ թելիկները խիտ միահյուսվում են և գոյացնում կեղծ հյուսվածք կամ պլեկտենքիմ։

## Կառուցվածք
Հիֆը կազմված է մեկ կամ մի քանի խողովակային բջջապատի բջիջներից։ Սնկերից շատերի մոտ հիֆերը բաժանված են բջիջների ներքին ուղիղ պատերով, որոնք կոչվում են «սեպտա» (միակ միջնապատը)։ Սեպտաները սովորաբար կազմված են բավականին մեծ անցքերից, որպեսզի  ռիբոսոմները, միտոքոնդրիումներ և երբեմն բջջակորիզը կարողանան հոսել բջիջների միջով։ Որոշ սնկեր ունեն ասեպտիկ հիֆեր, ինչն էլ նշանակում է, որ նրանց հիֆերը բաժանված չեն սեպտայով։

Հիֆի միջին տրամագիծը հասնում է 4-6 մկմ-ի։

## Աճ
Հիֆերն ունեն գագաթնային աճ։ Ծայրային աճի ժամանակ բջջապատերը արտաքին ծալքերի, բջջապատի բաղադրամասերի պոլիմերացիայի և ներքին նոր մեմբրանային բջջիջների արտադրության հաշվին ընդարձակվում են։

## Վարքագիծ
Հիֆի աճի ուղղությունը կարող է վերահսկվել արտաքին խթանիչներով, ինչպես օրինակ էլեկտրական դաշտի կիրառումը։ Հիֆերը կարող են զգալ վերարտադրողական միավորը և աճել դեպի այն։ Հիֆերը կարող են անցնել թափանցիկ մակերեսի միջով՝ ներթափանցելով նրա մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուսաբանություն
Կատեգորիա:Սնկերի մորֆոլոգիա
Հղկող հաստոցների գործարան (Լենինական)

**Հղկող Հաստոցների գործարան**, խորհրդային շրջանի արդյունաբերական ձեռնարկություն Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։

Հիմնադրվել է 1954-ին, սկզբնապես կոչվել է «մետաղյա մահճակալների», ապա՝ «կարի մեքենաների գործարան», 1958 թվականից՝ «Հղկող հաստոցների գործարան»։

Թողարկել է «ՅԲ12», «ՅԿ12» մակնիշի հատուկ (օպտիկական ապակու) հղկիչ հաստոցներ։ 1978-ից յուրացվել է նաև դարբնոցամամլիչ սարքերի, սառը նստեցման ավտոմատ և պարուրակագլոցման հաստոցների արտադրությունը։ Ունեցել է մեխանիկական, ձուլման, ջերմամշակման, հավաքման և այլ արտադրամասեր։ 1978 թվականին, 1954-ի համեմատ, համախառն արտադրանքի ծավալն աճել է 28,6 անգամ, կազմելով 10,3 միլիոն խորհրդային ռուբլի։

Արտադրանքն առաքվել է Խորհրդային Միության տնտեսական բոլոր շրջանները և արտասահմանյան 16 երկիր՝ Կուբա, Հունգարիա, Հարավսլավիա, Իտալիա, Ալժիր և այլն։

Կոոպերացված կապերի մեջ է եղել Երևանի, Մոսկվայի, Լենինգրադի և Զարկովի հաստոցաշինական ձեռնարկությունների ու գիտահետազոտական կազմակերպությունների հետ։

Կատեգորիա:Գյումրու գործարաններ
Կատեգորիա:1954 հիմնադրումներ Հայաստանում
Գրիշա Իսախանյան

**Գրիշա Խորենի Իսախանյան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 15-ին Մարտակերտի շրջանի Թալիշ գյուղում։

Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը, ուսումը շարունակել է Չարենցավանի հաստոցաշինական տեխնիկումում։

Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո բնակություն է հաստատել ՀՀ Հրազդան քաղաքում։ Աշխատել է Ռոստովի քիմպաշտպանության միավորման Հրազդանի մասնաճյուղում։

Մասնակցել է Մարտակերտի և Շահումյանի շրջանների պաշտպանական մարտերին։ Զոհվել է 1991 թվականին մարտի 25-ին, Թալիշի մերձակա «Թախտեր» տեղամասում, թշնամու գնդակից։ Դիակը գտնվել է Միրբաշիրում։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Թալիշ գյուղի գերեզմանատանը։

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1952 ծնունդներ
Կատեգորիա:1991 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Թալիշ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Թալիշ գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մարտի 25 մահեր
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 15 ծնունդներ
Արտաշես Մկրտչյան

**Արտաշես Միքայելի Մկրտչյան** (1967 մարտի 19, Կիրով, Շուշիի շրջան - 1991 մարտի 25), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1967 թվականի մարտի 19-ին Շուշիի շրջանի Կիրով (այժմ՝ Հինշեն) գյուղում։

Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակի շարքերում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է գյուղում։ Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակիցներից էր։

1991 թվականի մայիսի 15-ին, մեծ եղբոր՝ Առնոյի հետ գերվել է ադրբեջանցիների կողմից։ 1992 թվականի սեպտեմբերի 18-ին ազատ է արձակվել։ Ծառայել է Շուշիի գնդում։ Ուներ ավագ լեյտենանտի զինվորական կոչում։ Զոհվել է 1996 թվականի հունվարի 7-ին, ավտովթարի հետևանքով, զինվորական պարտականությունները կատարելու ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի մեկ դուստր։ Հանգչում է Շուշիի շրջանի Հին Շեն գյուղի գերեզմանատանը։

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:1996 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հինշեն գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հունվարի 7 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 19 ծնունդներ
Գառնիկ Բալայան

**Գառնիկ Անուշավանի Բալայան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 14-ին, Ստեփանակերտ քաղաքում։ Սովորել է թիվ 9 միջնակարգ դպրոցում։ Ծառայել է Խորհրդային բանակի շարքերում։

Զորացրվելուց հետո դարձել է Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակից, զինվորագրվել 4-րդ վաշտին, մասնակցել է Կրկժանի, Շուշիի, Ասկերանի, Մարտակերտի մարտերին։ Այնուհետև տեղափոխվել է Մաճկալաշենի գումարտակ։

Զոհվել է 1992 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, Խազազի բարձունքի ազատագրման համար մղված մարտում։ Դիակը գտնվել է 46 օրից հետո։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1969 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 6 մահեր
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Արմեն Հայրապետյան (ազատամարտիկ)

**Արմեն Անդրեյի Հայրապետյան** (1962 սեպտեմբերի 11, Ակնաղբյուր - 1993 դեկտեմբերի 28, Սալահլի-Քենգերլի հատված), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1962 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր գյուղում։ Տեղի միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո ծառայել է Խորհրդային բանակում։

Զորացրվելուց հետո վերադարձել է գյուղ, այնուհետև տեղափոխվել Ստեփանակերտ։

Գյուղի ջոկատի հրամանատարն էր։ Մասնակցել է Շուշիի, Քարին տակի, Զարիսլուի, Լիսագորի, Բերդաձորի, Լաչինի, Ումութլուի, Կուսապատի, Քարագլխի, Քելբաջարի, Աղդամի մարտերին։ Զոհվել է 1993 թվականի դեկտեմբերի 28-ին, Սալահլի-Քենգերլի հատվածում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական խաչ» առաջին աստիճանի շքանշանով և «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է հայրենի Ակնաղբյուր գյուղի գերեզմանատանը։

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ակնաղբյուր գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 28 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Սամվել Մանգասարյան

**Սամվել Մելիքի Մանգասարյան** (սեպտեմբերի 8, 1956, Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - օգոստոսի 13, 1992, Մաղավուզ, Մարտակերտի շրջան, Արցախ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1956 թ. սեպտեմբերի 8-ին Բաքու քաղաքում, ուր ավարտել է միջնակարգը, այնուհետև՝ գազաէլեկտրաեռակցողի դասընթացները, աշխատել իր մասնագիտությամբ

Ծառայել է Խորհրդային բանակի շարքերում։ Զորացրվելուց հետո կրկին վերադարձել է Բաքու՝ ծնողների մոտ և շարունակել աշխատել նույն հիմնարկությունում։

1989 թ. ընտանիքով տեղափոխվել է Կրասնոդարի երկրամասի Արմավիր քաղաքը, իսկ այնտեղից՝ Ստեփանակերտ։ Աշխատանքի է ընդունվել որպես էլեկտրաեռակցող։ Անդամագրվել է ինքնապաշտպանության ուժերում, պաշտպանական «Կայծ» խմբի կազմում՝ որպես հրամանատարի տեղակալ մարտնչել Մարտակերտի շրջանի Վանք, Կոճողոտ, Չլդրան գյուղերի պաշտպանության համար։ Զոհվել է 1992 թ. օգոստոսի 13-ին, Մարտակերտի շրջանի Մաղավուզ գյուղում։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա:

## Պարգևներ
Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով։ 

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1956 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:1991 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 13 մահեր
Կատեգորիա:Մաղավուզ գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Մ.թ.ա. 17

**Մ.թ.ա. 17**, մ.թ.ա. 1-ին դարի իններորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 10-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 18 և մ.թ.ա. 16 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Օգոստոս կայսրը Իտալիայում կազմակերպում է եռօրյա տոնակատարություններ։ Հայտարարվում է նոր, լավ դարաշրջանի սկիզբը։

## Ծնունդներ
* Գնեոս Դոմիցիոս Ահենոբարբոս, Ներոնի հայրը։

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Համլետ Բադունց

**Համլետ Արտաշեսի Բադունց** (1972 փետրվարի 5, Ուխտաձոր - 1992 դեկտեմբերի 13, Ուխտաձոր), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1972 թվականի փետրվարի 5-ին Հադրութի շրջանի Ուխտաձոր գյուղում։ Ավարտել է գյուղի դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում, Մուրմանսկ քաղաքում։

Զորացրվելուց հետո մտել է Արցախյան բանակի շարքերը։ Մասնակցել է մի շարք ազատագրական և պաշտպանական մարտերի։ Զոհվել է 1992 թվականի դեկտեմբերի 13-ին, Ուխտաձորում։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է հայրենի գյուղի գերեզմանատանը։

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 13 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ուխտաձոր գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ուխտաձոր գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 5 ծնունդներ
Գագիկ Սահակյան

**Գագիկ Հրաչիկի Սահակյան** (1973 փետրվարի 7, Ստեփանակերտ - 1991 դեկտեմբերի 28, Ստեփանակերտ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1973 թվականի փետրվարի 7-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Սովորել է թիվ 9 միջնակարգ դպրոցում։ Մասնագիտությամբ խոհարար էր։ Աշխատել է Ստեփանակերտի «Մալիշ» սրճարանում։

Կամավորագրվել է Արցախյան շարժմանն ու զինված պայքարին, մասնակցել Կրկժանի համար մղված մարտերին։ Զոհվել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 28-ին, Ջանհասանից հրետակոծության ժամանակ, Ստեփանակերտում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Տես նաև
* Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1973 ծնունդներ
Կատեգորիա:1991 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 28 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 7 ծնունդներ
Տիկնիկ

մինի|աջից
**Տիկնիկ** (տիկին, պուպրիկ, խամաճիկ, խռծիկ և այլն), մարդու, թռչունների, կենդանիների կերպարանքով իր, որը պատրաստվում է տարբեր նյութերից (փայտ, մետաղ, գործվածք, բուրդ, թել, խմոր և այլն)։ Հայաստանում տարբեր անուններով հայտնի տիկնիկներ են Երևանի Հովհաննես Թումանյանի անվան տիկնիկային թատրոնի ներկայացումներից Խմբագիրը, Աբիսողոմը, օրիորդ Աղավնյակը, բժիշկը, Շողակաթը (բոլորն էլ՝ «Ծաղկի փողոց թիվ երկու», ըստ Պարոնյանի, 1984 թվական), Զորապետը, Թագավորը (Թումանյանի «Անհաղթ աքլորը», 1980 թվական)։ Տիկնիկները հիմնականում լինում են ծիսական, թատերական և մանկական։ Ծիսական տիկնիկի առաջացումը կապված է ծիսակատարությունների հետ․ դրանք ստեղծվել են հավատալիքային, կրոնական և առասպելական տարբեր կերպարների պատկերներով, օգտագործվել են հմայելու, կախարդելու նպատակով, կատարել պահպանակի դեր։ Ծիսական տիկնիկների որոշ մասը կիրառվելով կրոնական միստերիալ ներկայացումներում, փոխակերպվել են թատերական կերպարի, սկզբնավորելով տիկնիկային թատրոնը։ Մանկական խաղատիկնիկները ծիսական ու թատերական տիկնիկների փոխակերպված վերապրուկային ձևերն են, որոնք, ժամանակի ընթացքում կորցնելով կամ պահպանելով իրենց ծիսական, պաշտամունքային ու պահպանակի դերը, միաժամանակ երեխաների համար ծառայում են նաև որպես զբաղմունքի և ժամանցի առարկա, կատարելով դաստիարակչական դեր։

Կատեգորիա:Խաղալիքներ
Կատեգորիա:Տիկնիկներ
Ռակուրս

**Ռակուրս** (ֆրանսերեն raccourci - կրճատում, raccourcir - կրճատել, կարճացնել), կերպարվեստում՝ պատկերված առարկաների հեռանկարային կրճատումը։ Ռակուրսները հաճախ կիրառվում են շարժումը և տարածությունն առավել պատկերավոր արտահայտելու համար։ Գծագիրը կարող է արվել թղթի, կտավի, լուսանկարչական ժապավենի, թվային մատրիցայի վրա։

## Ռակուրսը կերպարվեստում
Ռակուրսը կերպարվեստում՝ պատկերված առարկաների հեռանկարային կրճատումն է։ Դեկորատիվ նկարազարդումներում ռակուրսը հաճախ օգտագործում են շարժումը և տարածությունն առավել ազդեցիկ պատկերելու համար։

«Ռակուրս» տերմինը նաև օգտագործվում է լուսանկարչության և տեսագրության մեջ կետ նշելու համար։

Օրինակ դիմանկարի լուսանկարման կետերը՝ երեսադեմը, դեմուղիղը, կիսադեմը հաճախ անվանում են մեկ ընդհանուր բառով «ռակուրս»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կերպարվեստ
Կատեգորիա:Ֆիլմերի և վիդեոների տերմինաբանություն
Դևիդ Էդուարդ Հյուզ

** Դևիդ Էդուարդ Հյուզ** (, ), անգլիացի ֆիզիկոս և գյուտարար, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1880)։

1838 թվականին նրանց ընտանիքը տեղափոխվել է ԱՄՆ։ Օժտված լինելով երաժշտական բացառիկ ընդունակություններով՝ 1850 թվականին Հյուզը դարձել է Բարդսթաունի քոլեջի (Կենտուքի նահանգ) երաժշտության պրոֆեսոր, իսկ 1851 թվականին՝ նաև ֆիզիկայի պրոֆեսոր։ 1855 թվականին ստացել է տառատպիչ հեռագրական ապարատի առաջին արտոնագրերը։ 1856 թվականից Հյուզի ապարատը սկսել է օգտագործվել ԱՄՆ-ում, իսկ 1862 թվականից՝ Եվրոպայում։ 1867 թվականին Հյուզը տեղափոխվել է Լոնդոն։ Հյուզը նաև ածխային միկրոֆոնի (1878), ինդուկտիվ կշեռքի (1879) և ձայնաչափի (1879) գյուտարարն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի տղամարդ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Լենգսթոն Հյուզ

**Լենգսթոն Հյուզ** (, ), ամերիկացի գրող, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս։ Հյուզը հայտնի է որպես «Համլետյան վերածնունդ» մշակութային շարժման առաջատար և ազդեցիկ գրողներից մեկը, «ջազային պոեզիայի» սկզբնավորողը։

Հյուզը թողել է չափազանց հարուստ ժառանգություն ամենատարբեր ժանրերում՝ բանաստեղծություներ, վեպեր, ինքնակենսագրական արձակ, պատմվածքներ, պիեսներ։ Համագործակցել է թերթերի հետ՝ այնտեղ հաճախ տպագրելով երգիծական ակնարկներ, որտեղ գլխավոր գործող անձը սևամորթ քաղաքացի Սիմփլն է ()։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Միսսուրի նահանգի Ջոպլին քաղաքում՝ սևամորթ ընտանիքում։ Լենգսթոնը դպրոցական ուսուցչուհի Քերրի (Կարոլինա) Մերսեր Լենգստոնի և նրա ամուսին Ջեյմս Նատանիել Հյուզի (1871—1934) երկրորդ երեխան էր։ Հյուզը ծնողներից ժառանգել է աֆրոամերիկյան, եվրոպական և նույնիսկ հնդկական արմատներ։ 1929 թվականին ավարտել է Ֆիլադելֆիայի Լինքոլնի անվան համալսարանը։ Նեգրական բանահյուսության ավանդույթներով են գրված Հյուզի վաղ շրջանի բանաստեղծությունները (ժողովածուներ 1926, 1927, 1932)։ 1932-1933 թվականներին Հյուզը եղել է ԱՍՀՄ-ում («Նեգրը նայում է սովետական Միջին Ասիային», 1934)։ 30-ական թվականներից սկսած գրել է արձակ, գլխավորապես, ամերիկյան նեգրերի կյանքից («Ծիծաղ՝ արցունքների միջից», 1930, վեպ, «Սպիտակների բարքերը», 1934, պատմվածքների ժողովածու են)։ Պրոլետարական, ինտերնացիոնալիզմի գաղափարներն են հնչում «Աքոթսբորո» (1932, ) չափածո պիեսում և «Նոր երգ» (1938) ժողովածուում։ Տպագրել է նաև «Հովազն ու մտրակը» (1967) բանաստեղծությունների ժողովածուն, «Հաղթական ծնծղաներ» (1958) վեպը, մի քանի պիեսներ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ջազային պոեզիա

Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կենսագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացիների իրավունքների շարժման ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անիսֆիլդ Վուլֆ գրքային մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Ռամիկ

**Ռամիկ**, (պահլերեն ram - հոտ, ժողովուրդ բառից), անմիջական արտադրողների հիմնական զանգվածը միջնադարյան Հայաստանում։ Վաղ ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում ռամիկ են կոչվել անձնապես ազատ, պետական հարկեր վճարող գյուղական և քաղաքային բնակչության ոչ արտոնյալ խավերը, ի տարբերություն պետական հարկերի վճարումից ազատված ազնվականության և հոգևորականության։ Այդ ժամանակաշրջանում ռամիկները եղել են զինապարտ (վաղ․ հայկական աղբյուրներում հիշատակություններ կան «ռամիկ այրուձիու», «ռամիկ հեծեալների» մասին)։ Ավատատիրական հարաբերությունների խորացումը զարգացած ֆեոդալիզմի ժամանակաշրջանում հանգեցրել է ռամիկների գյուղական խավի՝ «ռամիկ շինականների» (ազատ համայնականներ) քանակական նվազմանը։ Տնտեսապես քայքայվելով և անձնական ազատությունը հետզհետե կորցնելով, նրանք ի վիճակի չեն եղել զինծառայության։ Այդ պատճառով Մխիթար Գոշը (XII դար) իր «Դատաստանագրքում» Դվինի ժողովի ԺԲ կանոնի «ազատք ել ռամիկ հեծեալք» արտահայտությունը ձևակերպել է «ազատք եւ հեծեալք»։ XII-XIII դարի աղբյուրներում ռամիկներ են կոչված գերազանցապես անձնական ազատությունը պահպանած քաղաքային բնակչության ստորին խավերը (արհեստավորներ, մանր առևտրականներ, անորոշ զբաղմունքի տեր մարդիկ և այլն)։ Հետագա դարերում ռամիկներ տերմինը օգտագործվել է «հասարակ ժողովուրդ» իմաստով։

## Տես նաև
* Շինական

Կատեգորիա:Ավատատիրությունը Հայաստանում
Բոբի Չարլթոն

Սըր **Ռոբերտ Չարլթոն**, առավել հայտնի է որպես **Բոբի Չարլտոն** (անգլ.՝ Sir Robert Charlton/*Bobby Charlton*, ), անգլիացի նշանավոր ֆուտբոլիստ։ Անգլիայի հավաքականի կազմում դարձել է աշխարհի առաջնության հաղթող, իսկ 1966 թվականին ստացել է Ոսկե գնդակ մրցանակը։ Այն ինը ֆուտբոլիստներից մեկն է աշխարհում, ում հաջողվել է նվաճել ՖԻՖԱ-ի աշխարհի գավաթը, Եվրոպայի չեմպիոնների լիգայի գավաթը և Ոսկե գնդակ մրցանակը։ Կարիերայի մեծ մասն անց է կացրել Մանչեսթեր Յունայթեդում, եղել է այդ թիմի ավագը։ Հարձակողական ոճի կիսապաշտպան էր, ուներ հնարքների մեծ զինանոց, տիրապետում էր ճշգրիտ փոխանցումների, հեռահար դիպուկ ու հուժկու հարվածների։ Մասնագետներից շատերը նրան համարում են Անգլիայի բոլոր ժամանակների մեծագույն ֆուտբոլիստներից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*International Football Hall of Fame: Bobby Charlton
*Planet World Cup: Bobby Charlton
*A fans view: Bobby Charlton – legend
*BBC radio interview with Bobby Charlton, 1999
*Sir Alex Ferguson Way - Club Legends - Sir Bobby Charlton

Կատեգորիա:1937 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ոսկե գնդակի մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:ՖԻՖԱ 100
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Նյուքասլ Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Հյուսիս

**Հյուսիս**, հյուսիսի կետ, հորիզոնի չորս գլխավոր կետերից մեկը։ Նշանակումը՝ N ()։ Երկնոլորտի վրա հյուսիսի կետն իրական հորիզոնի և երկնային միջօրեականի հատման երկու կետերից աշխարհի Հյուսիսային բևեռին ամենամոտ կետն է։

## Նշանակությունը տարբեր մշակույթներում
### Ինկեր
Տարածական առումով հյուսիսն ինկերի մոտ գտնվում է **ներքևում**, իսկ հարավը՝ **վերևում** (համաձայն «Կուպիկամայոկների հաղորդագրության»՝ առաջին հնդկացիական ժամանակագրության Պերու, 1542 թվական).

### Մյանմանցիներ
Բիրմանական լեզվում «հյուսիս» բառը (մյաու) հանդիսանում է «կապիկ» բառի նույնանուն բառը։

### Հին հրեաներ
Հետաքրքրական է, որ հին եբրայերենում «հյուսիս» բառի նույնանունը שבר [հյուսիս] նշանակում է «հույս, ապավեն» (№ 07664 - Ստրոնգի համարակալում)։

## Տես նաև
* Հյուսիսային բևեռ
* Հարավ
* Արևելք
* Արևմուտք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհագրական եզրեր
Կատեգորիա:Կողմնորոշվածություն
Հիվրուդ Ներքին

**Ներքին Հիվրուդ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառի Սպարկերտի գավառակում։

1909 թվականին ուներ 19 ընտանիք հայ բնակիչ։

Զբաղվում էին երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է 1915 թվականին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սիսեռ

**Սիսեռ, Պուտուտակ,**

(), բակլազգիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 27 տեսակ։ Մշակության մեջ տարածված է սովորական սիսեռ (*C․ arietinum*)։

## Հայաստանում
մինի|ձախից
Հայերեն անունն է **Պուտուտակ:**

Հայաստանում վայրի վիճակում՝ 2 տեսակ՝
* Սիսեռ շատ փոքրիկ (*C. minutum*)
* Սիսեռ անատոլիական (*C. anatolicum*)։
Հանդիպում է Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերում։

Աճում է խճապատ, քարքարոտ և ժայռոտ վայրերում։ Մշակվում է սիսեռ մշակովին (*C. arietinum*)՝ չոր նախալեռնային և լեռնային մարզերում
(մինչև 1600 մ բարձր-ներում)։

Հնագույն կուլտուրա է։ Հայրենիքը Ասիան է։ Մեր թվարկությունից առաջ մշակվել է Հունաստանում, Հին Հռոմում։ Հայաստանում կատարված պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 7-րդ դարից պահպանված սերմեր։ Ցանքի նորման՝ 500-550 հազար ծլունակ սերմ կամ շուրջ 100-120 կգ/հա։ Ցանքից առաջ սերմերը վարակում են պալարամանրէներով (նիտրագինով)։ Բերքը հավաքում են ունդերը լրիվ հասունանալուց հետո։ Սերմի բերքը 15-33 ց/հա է։

## Կենսաբանական նկարագիր
Արմատներն իլիկաձև են։ Ցողունը կողավոր է, կանգուն, երբեմն՝ կիսականգուն, բարձրությունը՝ մինչև 70 (80) սմ։ Տերևները զույգ կամ կենտփետրաձև
են, թավոտ, բաց կանաչ, մոխրականաչ։ Ծաղիկները մեկական են (կամ 2-3), մանր, սպիտակ, դեղնականաչ, վարդագույն-կարմիր, վարդամանուշակագույն։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։

Ինքնափոշոտվող է։ Պտուղը կարճ է, փքված-ձվաձև (տանձաձև), պարունակում է 1-3 կլորավուն-ձվաձև սերմ (1000 սերմի զանգվածը՝ 200-300 գ)։

Չորադիմացկուն է, ջերմալուսասեր, աղադիմացկուն։ Հողերի նկատմամբ պահանջկոտ չէ։ Լավ աճում է սևահողերում և շագանակագույն հողերում։

## Քիմիական կազմ
Սերմերը պարունակում են մինչև 30 % սպիտակուց, մինչև 7 % ճարպեր, 60 %-ից ավելի անազոտ էքստրակտային նյութեր, ինչպես նաև վիտամիններ (A1, B1, B2)։

## Կիրառություն
Պարենային կուլտուրա է, օգտագործվում է սննդի, հրուշակեղենի, պահածոների արդյունաբերությունում։
Օգտագործում են սիրտ-անթային, վահանագեղձի, անեմիայի, շաքարային դիաբետի, մաշկային հիվանդությունների դեպքում։ Հակացուցված է՝ մետեորիզմի, ստամոքսահյութի, բարձր թթվայնության, նեֆրիտի, հոդատապի դեպքում։

## Դասակարգում

### Հոմանիշներ
* 

## Գեղարվեստական գրականության մեջ
* Հոտավետ սիսեռ։ Աննա Սաքսե, «Հեքիաթներ ծաղիկների մասին», Ե., Դարակ, 2020, էջ 79-80։

## Գրականություն
* Линчевский, И. А. Род 824. Нут — Cicer L. // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1948. — Т. XIII. — С. 386—406. — 588 с. — 4000 экз.
* A. Sudupak, S. Akkaya, A. Kence։ *Analysis of genetic relationships among perennial and annual Cicer species growing in Turkey using RAPD markers*. Theor Appl Genet. 2002 Dec;105(8)։1220-1228. PMID 12582902
* Jens Berger, Shahal Abbo, Neil C. Turner։ *Ecogeography of Annual Wild Cicer Species*. Crop Science Vol. 43 No. 3, S. 1076-1090

## Արտաքին հղումներ
* Chickpea Taxonomy and Biosystematics 

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թիթեռնածաղկավորներ
Սիոն

**Սիոն**, բլուր Երուսաղեմում (բարձրությունը 777 մետր), որտեղ ըստ աստվածաշնչի, գտնվում էր Աստծու տաճարը և Դավիթ թագավորի ամրակուռ ապարանքը։ Հուդայական կրոնում սիոն այլաբանորեն նշանակում է «աստծո հավատարիմ» մարդ։ Քրիստոնեական աշխարհում Սիոն անունը հաճախ գործածվում է որպես Երուսաղեմի հոմանիշ։

## Տես նաև
* Սիոնիզմ

Կատեգորիա:Երուսաղեմի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան վայրեր
Կատեգորիա:Սիոնիզմ
Տարրական մասնիկների հմայք

**Տարրական մասնիկների հմայք**, ուժեղ փոխազդող տարրական մասնիկների քվանտային թվերից մեկը, որը պահպանվում է ուժեղ և էլեկտրամագնիսական փոխազդեցություններում։ Հասկացությունը մուծվել է 1971 թվականին Շ. Գլեշոուի կողմից, իսկ գոյությունը փորձով ապացուցվել է 1976 թվականին, երբ հայտնաբերվեցին, այսպես կոչված, *հմայված* D մեզոնները։

«Տարրական մասնիկների հմայք» հասկացությունն առանձնապես անհրաժեշտ դարձավ 3100 ՄէՎ զանգվածով  մասնիկների (հայտնաբերվել են 1974 թվականին) հատկությունները (կյանքի մեծ տևողությունը) բացատրելու համար։ Քվարկների մոդելի համաձայն, տարրական մասնիկները կազմված են առնվազն չորս առաջնային աղյուսիկներից՝ քվարկներից և համապատասխան հակաքվարկներից։ Չորրորդ քվարկն օժտված է նոր հատկությամբ՝ հմայքով +1 (հակաքվարկի մոտ -1), որը նշանակվում է c տառով ( - հմայք)։ Հմայքով քվարկ ունեցող մասնիկը կոչվում է *հմայված մասնիկ*։  մասնիկը բաղկացած է հմայքով քվարկից և հակաքվարկից, այնպես, որ նրա գումարային հմայքը հավասար է զրոյի կամ, ինչպես ասում են, այն ունի *թաքնված հմայք*։ Այդ մասնիկը և իր գրգռված վիճակները \Psi' \Psi' ' պոզիտրոնիումի նմանությամբ երբեմն կոչվում են *չարմոնիում*։ Ներկայումս հայտնաբերված են մի քանի հմայված մեզոն (ինչպես նաև հմայված բարիոն), որոնց կյանքի տևողությունը 10^{-12} վրկ կարգի է, ուսումնասիրված են մի շարք չարմոնիումային վիճակներ և դրանց տրոհումները։

## Տես նաև
* C-քվարկ

Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Կատեգորիա:Քվանտային թվեր
Հիրուդին

**Հիրուդին** (լատ. hirudo-տզրուկ), արյան մակարդումը դանդաղեցնող նյութ։ Արտադրվում է բժշկական տզրուկների (Hirudomedicinalis) թքագեղձերից։ Պոլիպեպտիդ է, մոլեկուլային զանգվածը՝ մոտ 20 000։ Արյան ֆերմենտի՝ թրոմբինի հետ Հիրուդին առաջացնում է միացություն և կանխում ֆիբրինի գոյացումը։ 
Կիրառվում է կենդանիների վրա կատարվող ֆիզիոլոգիական ֆորձերում։

Կատեգորիա:Արյուն
Էգազ Նորջուղայեցի

**Էգազ Նորջուղայեցի** (էգազ Ղուլ, ), հայ գուսան, հայ նորգուսանական արվեստի սկզբնավորողներից, Նորջուղայական գուսանական դպրոցի հիմնադիր (Արզունի Նորջուղայեցու հետ)։

Էգազ Նորջուղայեցուց մեզ է հասել ութ խաղ («Կշտիս նստել աս», «Ջաֆետ քաշել ամ», «Չկա դարդ իմացող», «Մեղա» և այլն)։ Ստեղծագործել է հիմնականում Նոր Ջուղայի բարբառով։

Նրա դավթարը հայտնաբերված չէ, սակայն 1823-ից սկսած հանդեսներում և բանասիրական աշխատություններում հրատարակվել են նրա հատուկենտ երգերը և կենսագրական տեղեկություններ։

Գրականագետ-արվեստաբան Ա․ Երեմյանը «Պարսկահայ աշուղներ» (1930) գրքում զետեղել է աշուղի բանավոր փոխանցմամբ պահպանված 6 երգի տեքստերը։ Գրականագետ Հ․ Սահակյանը «Հայ աշուղներ» (1961) գրքում ամփոփել է Ղուլ էգազի մասին տեղեկություններն ու մատենագրությունը և վերահրատարակել նրա երգերը՝ ավելացնելով իր հայտնաբերած (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի N 5954 ձեռագրում) երեք ու Գ․ Թարվերդյանի հայտնաբերած մեկ երգը։ Ղուլ էգազի երգերի մեղեդիները մեզ չեն հասել։

## Գրականություն
* Սահակյան Հ. Հայ աշուղները 17-18-րդ դդ., Երևան, 1961։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանահայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ աշուղներ
Ռուսաստանի ԶՈւ հյուսիսային նավատորմ

220px|frameless|աջից
**Կարմիր դրոշի հյուսիսային նավատորմ** (), ՌԴ Զինված ուժերի օպերատիվ-ռազմավարական հրամանատարաշտաբային կառույց, ռազմածովային նավատորմի բաղկացուցիչ մասը։

## Պատմություն
Ստեղծվել է 1933 թվականին։ Դեռևս 1916-ին հիմնադրվել էր Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի նավատորմիղը։ 1920-ին Արխանգելսկում ձևավորվեց Բելոմորսկի ռազմական նավատորմիղը, որը շուտով վերանվանվեց Հյուսիսային ծովի ծովային ուժեր (ցրվել է 1923-ին)։

Հյուսային նավատորմի ձևավորման համար Բալթիկ ծովից հյուսիս տեղափոխվեց մի նավաջոկատ, որը Կրոնշտադտից ժամանեց Մուրմանսկ, որտեղ և 1933-ի հունիսի 1-ին ձևավորվեց Հյուսիսային ռազմական նավատորմիղը։ 1933-ին Սպիտակ ծով ժամանեց 2-րդ նավաջոկատը։ 1935-ից նավատորմիղի գլխավոր բազան դարձավ Պոլյարնոյեն։ 1937-ից Հյուսիսային ռազմական նավատորմիղը վերանվանվեց Հյուսիսային նավատորմ, համալրվեց նոր նավերով։ Հյուսիսային նավատորմը մասնակցեց խորհրդա-ֆիննական պատերազմին (1939-1940)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1941-1945) Հյուսիսային նավատորմը պաշտպանում էր հյուսիսային ծովափը, ապահովում ներքին և արտաքին փոխադրումները։ Պատերազմի ընթացքում նավատորմը համալրվեց նոր նավերով և ավիացիայով։ Ռազմական հմուտ գործողությունների համար Հյուսիսային նավատորմի շատ միավորումներ, դիվիզիաներ, սուզանավեր արժանացան գվարդիական կոչման, պարգևատրվեցին շքանշաններով, 85 ծովայիններ դարձան Խորհրդային Միության հերոս։

Ետպատերազմյան շրջանում Հյուսիսային նավատորմը համալրվել է տարբեր տեսակի ժամանակակից մարտական նավերով, այդ թվում՝ ատոմային սուզանավեր, ստրատեգիական հրթիռակիր նավեր, հեռավոր գործողության ինքնաթիռներ ևն։ Նավատորմը պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով (1965)։ 1972-ից Հյուսիսային նավատորմի հրամանատարն է նավատորմի ծովակալ Դ. Եգորովը։ Հյուսային նավատորմում սուզանավի հրամանատար է եղել հայազգի դերծովակալ Զ. Արվանովը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ զինված ուժեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի զինված ուժեր
Միջազգային մասնավոր իրավունք

**Միջազգային մասնավոր իրավունքը** իրավական նորմերի ամբողջություն է, որով կարգավորվում են միջազգային բնույթի քաղաքացիա–իրավական հարաբերություններ։

Իրավահարաբերությունների մասնակիցները կամ արտասահմանցիներ են, արտասահմանյան իրավաբանական անձինք ու պետություններ, կամ իրավահարաբերությունների օբյեկտը արտասահմանում գտնվող գույքն է։ Առաջին հերթին կարգավորում է պետությունների տնտեսական, գիտատեխնիկական համագործակցության ընթացքում ծագած հարաբերություններ։ Միջազգային մասնավոր իրավունքի բնագավառին են վերաբերում օտարերկրացիների, օտարերկրյա իրավաբանական անձանց ու խառը ընկերությունների իրավական դրության համապատասխան հարցերը, սեփականության իրավունքը, պարտավորական իրավունքը, ծովային, երկաթուղային-ավտոմոբիլային և օդային փոխադրումների պայմանագրեր, վարկ-հաշվարկային հարաբերություններ, հեղինակային և գյուտարարական իրավունքի, ընտանեկան և ժառանգման իրավունքի, քաղաքացիական դատավարական հարցերը։
 
Միջազգային մասնավոր իրավունքի նորմերը կամ ուղղակի սահմանում են որոշակի իրավունքներ ու պարտականություններ, կամ մատնանշում, թե որ պետության օրենքով կարող է կարգավորվել տվյալ հարաբերությունը։ Որքանով կոլիզիոն նորմերի տեսակարար կշիռը մեծ է Միջազգային մասնավոր իրավունքը երբեմն կոչում են կոլիզիոն իրավունք։ Միջազգային մասնավոր իրավունքը սերտորեն առնչված է միջազգային (հանրային) իրավունքի հետ։ Հաճախ Միջազգային մասնավոր իրավունքի նորմերը բխում են հանրային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներից։ Միջազգային մասնավոր իրավունքի նորմերի մի մասն ամփոփված է ներպետական նորմերում, մյուսը՝ միջազգային պայմանագրերում ու սովորույթներում։ Միջազգային մասնավոր իրավունքի սուբյեկտներ կարող են լինել ինչպես պետությունները, այնպես էլ քաղաքացիներն ու իրավաբանական անձինք։

ՄԱԿ-ը նույնպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ է․

## Գրականություն
* Перетерский И․ С․, Крылов С․ Б․ Международное частное право М-, 1959; 
* Лунц Л- А․, Международное частное право, М-, 1970․

Կատեգորիա:Միջազգային մասնավոր իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Հմտություն

մինի|աճպարարություն
**Հմտություն**, շարժողական կամ մտավոր խնդիր լուծելու լրիվ կամ մասնակի ավտոմատիզմի հասցված կարողություն։

## Հմտությունների տեսակներ
Հմտությունները կարող են լինել՝
* զգայական 
* աշխատանքային-շարժողական 
* ներքին՝մտածական և մնեստիկական (հիշողության) գործողություններ։ 
Հմտությունները օգտագործվում և կատարելագործվում են գործունեության գործընթացում։ 
Յուրացման ենթակա ամեն մի նոր գործողություն սկզբնապես լինելով ինքնուրույն, ծավալուն և գիտակցված գործողություն, բազմակի կրկնությունների շնորհիվ աստիճանաբար ավտոմատացվում է, հաճախ մտնելով այլ գործողության կազմի մեջ որպես բաղադրամաս։ Վարժությունների օգնությամբ հմտություները մշակելիս փոխվում են շարժումների կատարման հնարները (մի շարք մասնավոր և առանձին կատարվող գործողություններ ձուլվում են մեկ միասնական գործողության մեջ), վերանում են ավելորդ շարժումները։ Մարդը կարողանում է գործողությունները միաժամանակ կատարել երկու ձեռքով (կամ ոտքով), մեծանում է կատարման արագությունը։ Փոխվում են գործողությունների զգայական վերահսկողության հնարները, տեսողական վերահսկողությունը փոխարինվում է առավելապես մկանային-կինեսթետիկ վերահսկողությամբ։ Հմտորեն գործող մարդու ուշադրությունն ազատվում է գործողությունների հնարներն ընկալելուց և տեղափոխվում է իրադրության ու արդյունքների վրա։

## Հմտությունների ինտերֆերենցիա
Նախկինում յուրացված հմտության բացասական ազդեցությունը նոր հմտությունների ձևավորման և օգտագործման գործընթացի վրա։ Դրանց հաղթահարման համար պետք է մեծացնել առաջին հմտության կատարման (ավտոմատացվածության ու ճկունության) մակարդակը, իսկ նոր հմտությունը յուրացնել որքան հնարավոր է գիտակցված ու նրա մեջ մտնող գործողությունների մանրակրկիտ զննման ու ինքնակարգավորման ապահովմամբ։ Հմտությունների ինտերֆերենցիայի ռետրոակտիվ (հետադարձ) և պրոակտիվ (դեպի առաջ, դեպի նոր հմտության ձևավորման գործընթացը ուղղված) արգելակման հետևանք է։

## Հմտությունների փոխանցում
Նախկինում ձևավորված հմտությունների դրական ազդեցությունը նոր հմտությունների յուրացման ընթացքի վրա։

## Հմտությունների փոխներգործություն
Նախկինում ձևավորված և ներկայումս ձևավորվող հմտությունների փոխադարձ ազդեցությունը, որը լինում է երկու տեսակ՝
* Հմտությունների փոխանցում
* Հմտությունների ինտերֆերենցիա։

## Հմտության և սովորության տարբերությունը
Հմտությունը տարբերվում է սովորությունից, քանի որ իր հիմքում որոշակի պայմաններում վերարտադրվելու կայուն միտում չունի։ Հմտությունները տեղափոխվում են այլ իրադրություններ՝ մասնակցելով նոր խնդիրների լուծման պրոցեսներին։ Կենսափորձը զգալի չափով կազմված է հմտություններից, որոնք փոխներգործում են։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Ուսուցում
Հղկիչ հաստոց

**Հղկիչ հաստոց**, հղկանյութային գործիքներով մակերևույթների մշակման հաստոց։ Կախված հղկվող մակերևույթի ձևից և մշակման նպատակներից՝ հղկիչները տարբեր են լինում։ Արտաքին գլանական և կոնական մակերևույթների հղկման համար կիրառում են կլորահղկման հաստոցներ։ Մշակվող նախապատրաստուկը տեղադրվում է կենտրոններում, պտտական շարժում ստանում առջևի թակից և հաստոցի սեղանի հետ կատարում ետադարձ-համընթաց շարժում (իր առանցքի ուղղությամբ)։ Մշակումը կատարվում է հղկաքարով, որը պտտական շարժում ստանում է հղկող գլխիկից։ Ներքնահղկիչ հաստոցը նախատեսված է ներքին գլանական և կոնական մակերևույթների հղկման համար։ Կլոր հղկիչը հասարակ հղկիչից տարբերվում է հղկող գլխիկի կառուցվածքով և դետալի ամրացման ձևով։ Կոպիտ, սևատաշ մշակման համար կիրառում են կոպիտ մշակման, իսկ կտրող գործիքների (կտրիչ, ֆրեզ) սրման համար՝ սրիչ հաստոցներ։ Հարթահղկման հաստոցը ծառայում է հարթ մակերևույթների հղկման համար։ Լինում է պտտվող և ետադարձ-համընթաց շարժվող սեղանով։ Մակերևույթների վերջնամշակման համար կիրառվում են կիպահղկման և ողորկման հաստոցներ։ Կան նաև ժապավենահղկիչ, ուլտրաձայնային, մագնիսահղկման, հղկահեղուկային հաստոցներ։ 

Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Պսկովյան դատաստանագիրք

**Պսկովյան դատաստանագիրք**  (), Պսկովի ֆեոդալական հանրապետության իրավական նորմերի ժողովածու։ Կազմվել է սովորութային իրավունքի, Ռուսկայա պրավդայի նորմերից, Պսկովի վեչեի, բոյարների խորհրդի որոշումներից, իշխանների հրովարտակներից։ Կարգավորել է Պսկովյան հանրապետության ֆեոդալական, հարաբերությունները XIV—XV դդ․։ Պսկովյան դատաստանագիրքը պաշտպանել է մասնավոր սեփականության, հատկապես հողի ֆեոդալական, սեփականության իրավունքը, սահմանել սեփականության իրավունքի ձևակերպման կարգը, կարգավորել առևտրաարհեստավորական, այդ թվում՝ առուծախի, գրավի, նվիրատվության, փոխառության, վարկային, վարձակալական իրավահարաբերություններ։ Պսկովյան դատաստանագիրքը տարբերում էր շարժական և անշարժ գույքը, սահմանում սեփականության ձեռքբերման նոր միջոցներ (վաղեմություն)։ Պսկովյան դատաստանագիրքը մեծ տեղ է հատկացրել պարտավորական իրավունքին, տարբերել ժառանգումն ըստ կտակի և ըստ օրենքի։ Պատիժ նախատեսվել է ինչպես անհատներին, այնպես էլ պետությանը վնաս պատճառելու համար։ Պսկովյան դատաստանագիրքը սահմանել է հանցագործությունների և պատիժների (մահապատիժ, ազատազրկում, տուգանք) կատարելագործված համակարգ։ Ապացուցման տեսակներն էին՝ ինքնախոստովանությունը, դատական մենամարտը, երդումը, իրեղեն ապացույցները։ Մենամարտի համար կողմերը կարող էին դատարանում ունենալ նաև ներկայացուցիչներ։ Որպես կանոն, դատավճիռը բողոքարկման ենթակա չէր։ Պսկովյան դատաստանագիրը Ռուսական, կենտրոնացված պետության առաջին դատաստանագրքի (1497 թ.) կարևոր աղբյուրներից էր։

Կատեգորիա:Իրավաբանություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի իրավունք
Կատեգորիա:Դատաստանագրքեր
Հղկանյութային գործիքներ

**Հղկանյութային գործիքներ**, գործիքներ, որոնք նախատեսված են մետաղից, ապակուց և այլ նյութերից պատրաստված շինվածքների մեխանիկական մշակման համար։ Բաժանվում են 2 հիմնական տեսակի՛ կոշտ (հղկասկավառակներ, հղկագլխիկներ, սեգմենտներ, չորսվակներ) և ճկուն (հղկաթուղթ և դրանից պատրաստված շինվածքներ՝ ժապավեններ, սկավառակներ են)։ Հղկանյութային գործիքների պատրաստման համար օգտագործում են հղկանյութեր (էլեկտրակորունդ, սիլիցիումի կարբիդ, սինթետիկ և բնական ալմաստներ)։ Հղկանյութային գործիքների թողարկվում են կերամիկական, բակելիտային, վուլկանիտային, սակավ՝ սիլիկատային կապակցանյութերով, որոնցով ամրանում են առանձին հղկահատիկները։ Կոշտ հղկանյութային գործիքներ (1.հղկասկավառակ, 2.հղկագլխիկ, 3.սեգմենտ, 4.չորսվակ)։ Ստանդարտ Հղկանյութային գործիքների անվանացուցակը նախատեսում է շուրջ 750 տիպաչափեր, իսկ ընդամենը կա 12000 տարատեսակ։ Սկավառակներում ալմաստների կոնցենտրացիան ալմաստի շերտում 25—200 տոկոս է։ Հղկանյութային գործիքները լայնորեն կիրառվում են մեքենաշինության բոլոր ճյուղերում, մասնավորապես առանցքակալների արտադրության մեջ։

Կատեգորիա:Հղկանյութային գործիքներ
Հարավային թագ

**Հարավային թագ**, համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում։ Գտնվում է Հեռադիտակ, Զոհասեղան, Կարիճ, Աղեղնավոր համաստեղությունների միջև։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է ամռանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Հարակցում

**Հարակցում** կոնյուգացիա, սեռական պրոցեսի ձև հատուկ է բուսական և կենդանական որոշ օրգանիզմների (ջրիմուռներ, ստորակարգ սնկեր, ինֆուզորիաներ)։ Բուսական օրգանիզմների Հարակցման մորֆոլոգիապես նման երկու անշարժ, վեգետատիվ բջիջների պարունակության միաձուլումն է։ Ինֆուզորիաների Հարակցման սեռական կորիզների փոխանակումն է, զույգ-զույգ միաձուլումը։ Երկու անհատներ բերանային բացվածքով մոտենում են իրար, մակրոնուկլեուսը (վեգետատիվ կորիզը) քայքայվում է, իսկ միկրոնուկլեուսը (սեռական կորիզը)՝ կրկնակի կիսվում։ Առաջացած 4 կորիզներից 3-ը քայքայվում են, մեկը նորից է կիսվում։ Երկու անհատների կորիզների կեսերը միաձուլվում են, առաջանում է սինկարիոն։ Վերականգնվում է քրոմոսոմների կրկնակի հավաքը։ Բակտերիաների Հարակցման բակտերային մի բջջից մյուսին գենետիկական նյութի անցման եղանակն է։ Երկու բակտերիաներ միանում են բարակ կամրջակով, որով դոնոր բջջից ռեցիպիենտ բջջին է անցնում դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվի (ԴՆԹ-ի) թելիկի հատվածը։ Քրոմոսոմների Հարակցման համանման քրոմոսոմների ժամանակավոր մոտեցումն է, որի ընթացքում կատարվում է հոմոլոգ հատվածների փոխանակություն։
Հիերոգլիֆ

մինի
**Հիերոգլիֆներ**, եգիպտական հնագույն գրանշաններ, որոնք հիմնականում լինելով գաղափարագիր՝ դեռևս չէին կորցրել պատկերանկարչական բնույթը։ Հիերիոգլիֆների գործածության մեջ են եղել մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջերից և տարբերակումներով, փոփոխություններով հարատևել են մինչև մ.թ. սկզբները։ Նախապես հիերոգլիֆներիի թիվը հասել է մոտ 5 հազարի, սակայն հին եգիպտերենի պատմության գրեթե բոլոր շրջաններում գործածվել է դրանց միայն մի մասը (շուրջ 700—800 տարր)։ Հիերոգլիֆների համակարգում եղել են նաև հնչյունագիր նշաններ, ընդ որում՝ մեկ բաղաձայն արտահայտողներ (թվով մոտ 30), բառամաս՝ ձևույթ (երկու կամ երեք բաղաձայնի կապակցություն) նշանակողներ։ Մինչդեռ գաղափարագիրն արտահայտում էր բառի մաստ (հասկացություն)։ Համեմատաբար ավելի ուշ գործածություն ստացած դետերմինատիվները (որոշիչները) օժանդակ, չարտասանվող պայմանական նշաններ էին, որոնցով ճշգրտվում էր բառերի նշանակությունը։ Գաղափարագիր պայմանական նշանների հիմքում ընկած էին փոխաբերական-սիմվոլիկ իմաստավորումներ (պատկերացումներ)։ Օրինակ, պապիրուսի փաթեթը նշանակում էր «գիտենալ, գիտություն», մեղուն՝ «զբաղմունք, ջանք, աշխատասիրություն»։ Սկզբում հիերոգլիֆները փորագրվում էին վերից վար, ավելի ուշ՝ աջից ձախ։ Գրության ուղղությունը որոշվում էր առանձին նշանների (օրինակ, դեմքի, ոտքի պատկերի) դիրքով։ Հիերոգլիֆների հետագա մշակումը և կրած փոփոխությունները հիմք դարձան նոր գրատեսակների (հիերատական, դեմոտական) համար, որոնց մեջ գրանշաններն արդեն կորցրել էին իրենց պատկերային-նկարչական բնույթը։ Այժմ հիերոգլիֆներ ասելով երբեմն հասկանում են գաղափարագիր (օրինակ՝ չինական, խեթական), ինչպես նաև գրության այլ համակարգեր։

## Տես նաև
*Եգիպտական գիր 

Կատեգորիա:Եգիպտական գիր
Չերքեզներ

մինի|Չերքեզ զույգ
**Չերքեզներ** կամ **Ադըղներ** (կաբարդ.-չերք. Адыгэхэр, Адыгэ, ), հյուսիսկովկասյան էթնիկ խումբ, Կարաչայ-Չերքեզիայի և Ադըղեայի Հանրապետության բնիկ ժողովուրդը, որի զգալի մասը բռնի տեղահանվել է ռուսների կողմից Կովկասի գրավման ժամանակ 19-րդ դարում, առավելևս 1864 թվականին՝ ռուս-չերքեզական պատերազմի ավարտից հետո։ Նեղ իմաստով *«չերքեզ»* եզրը ընդգրկում իր մեջ տասներկու ադըղական ցեղ (երեք ժողովրդական և ինը ազնվական), որոնց թվում են՝ բեսլենեյներ, բժեդուգներ, հատուխայներ, կաբարդացիներ, մամխեղներ, նատուխայներ, շապսուգներ, աբաձեխներ, տեմիրգոյներ, ադըղեներ, եգերուխայներ, ժանեյներ և վերացած ուբիխներ, որոնցից ամեն մեկը ներկայացված է աստղի տեսքով Չերքեզիայի կանաչա-ոսկեգույն դրոշին։ Հավատացյալները մուսուլմաններ են։ Խոսում են կաբարդա-չերքեզերեն, որը մտնում է հյուսիսկովկասյան լեզվաընտանիքի աբխազա-ադըղեական լեզվախմբի մեջ։ Չնայած դրան, խորհրդային դասակարգումը բաժանում էր չերքեզներին հետևյալ կերպով՝ ադըղեներ (չերքեզներ Ադըղեայում), չերքեզներ (չերքեզներ Կարաչայ-Չերքեզիայում), կաբարդացիներ (Կաբարդա-Բալկարիայում), և շապսուգներ (Կրասնոդարի երկրամասում), չնայած այն բանի, որ այդ բոլոր չորս խմբերն էլ տարբեր վարչատարածքային միավորումների տարածքում բնակվող նույն ժողովուրդն է։

## Ծագում
Ներկայիս չերկեսների նախնիները հայտնի են որպես սինդերի և մեոտների ցեղեր։ Արխեոլոգիական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այդ ցեղերը Կովկասի բնիկ ժողովուրդն էին։ Գենետիկական թեստերի համաձայն, որոնք կատարվել են չերկեսների վրա, նրանց ամենամոտ ազգականներն են աբազները և աբխազները։

## Գրականություն
* Народы Кавказа, т․ 1, М․, 1960․
* Черкесы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
Կատեգորիա:Չերքեզներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Հարավարևմտյան Աֆրիկա

**Հարավարևմտյան Աֆրիկա**, Նամիբիայի անվանումը մինչև 1968 թվականը։ 1884 թվականից՝ գերմանական պրոտեկտորատ (Գերմ. Հարավ-Արևմտյան Աֆրիկա), 1914-1918 թվականներին առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ Հարավ-Աֆրիկյան Միության (1961 թվականից՝ Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետություն) մանդատային տերիտորիա։ Բռնակցվել է նրա կողմից 1939-1945 թվականների երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 

Կատեգորիա:Նամիբիայի պատմություն
Հնգամատյան

**Հնգամատյան**, (հունարեն` πεντάτευχος, եբրայերեն` תּוֹרָה (Tora) - Օրենք, Օրենքի Ուսմունքը), Հին կտակարանի առաջին հինգ գրքերը։ Աստվածաշնչյան ավանդությունը վերագրում է Մովսես մարգարեին։ Իրականում տարբեր ավանդությունների հավաքածու է՝ ստեղծված մ. թ. ա. IX—VIII դդ. (խմբագրել և վերջնական տեքստի է բերել կրոնա-քաղաքական բարեփոխիչ, Եզրասը մ. թ. ա. V դար)։ Ընդգրկում է Ծննդոց, Ելից, Ղևտացվոց, Թվոց, Երկրորդ օրինաց գրքերը։ Ծննդոց գիրքը բովանդակում է աշխարհի ու մարդկության ստեղծման, աստծո դեմ մարդկանց մեղանչման և դրա ծանր հետևանքների (ջրհեղեղ և այլն) մասին առասպելները։ Ելից և Թվոց գրքերում պատմվում է հրեա ժողովրդի դիցաբանական անցյալը (եգիպտական փարավոնին գերի ընկնելը, Մովսեսին Սինա լեռան վրա Յահվե Աստծո հայտնությունն ու տասը պատվիրանների շնորհումը, Եգիպտոսից հեռանալը և թափառումներն անապատում)։ Ղևտացվոց գրքում շարադրված են հրեա ժողովրդի պաշտամունքային, իրավական և բարոյական հնավանդ նորմերը (զոհ մատուցելու եղանակները, ծիսակատարությունները, հոգևորականների իրավունքները և այլն)։ Երկրորդ օրինացը առաջին չորս գրքերի ամփոփումն է, Մովսեսի ճառերն ու պատվիրանները։ Գիտությունը, ժխտելով Հնգամատյանի «աստվածային բնույթը», ընդունում է այն որպես գրական հուշարձան և պատմական սկզբնաղբյուր։

Կատեգորիա:Հին Կտակարանի գրքեր
Հիլ

thumb|280px
**Հիլ**, կարդամոն, կոճապղպեղների ազգի ընտանիքի՝ Elettaria cardamonum և Elettaria major բազմամյա խոտաբույսերի, դրանց պտուղների և սերմերի անվանումը։ Աճում են հարավային Հնդկաստանի լեռնային խոնավ անտառներում, մշակվում նաև Շրի Լանկայում, Հնդկաչինում, Հարավային Չինաստանում։ Տերևները նշտարաձև են՝ երկշարք դասավորված վեգետատիվ ընձյուղի վրա։ Ծաղիկները բաց կանաչավուն են՝ հուրանում հավաքված։ Պտուղը եռաբուն տուփիկ է։ Սերմերը մանր են, գորշ կարմրավուն, կնճռոտված, անկանոն ձևի, հոտավետ և որպես համեմունք օգտագործվում են խոհարարության մեջ։ Սերմերում պարունակվող եթերային յուղը (3, 5-7%) կիրառվում սննդի, ծխախոտի արտադրության, ինչպես նաև բժշկության մեջ։

Մարդու կողմից այն վաղուց մշակվում է արևադարձային գոտու 600-1500 մետր բարձրություններում։ Բազմացվում է ընդերացողունների միջոցով։ Բույսի առաջին բերքը հավաքվում է տնկելուց 2-4 տարի հետո, իսկ լրիվ բերքատվությունը սկսվում է 5 տարեկան հասակից։ Բերքահավաքից հետո սերմերը անջատում են սերմնատուփիկներից և չորացնում։

Արևելյան ժողովուրդները Հիլն օգտագործում են սուրճի ու թեյի մեջ։

Հիլը մշակվում է Հնդկաստանում, Շրի-Լանակայում, Չինաստանում, Գվատեմալայում, Սալվադորում, Տաիլանդում։ Հիլի համաշխարհային արտադրանքի 90 %-ը տալիս է Հնդկաստանը։ Միջազգային շուկայում ամենաբարձր որակի Հիլը համարվում է հնդկականը։ Բույսի պլանտացիաները Հնդկաստանում զբաղեցնում են ավելի քան 72 հազար հա տարածություն, որտեղից տարեկան հավաքվում է 3-3,5 տոննա սերմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համեմունքներ