Կենտրոնական Ասիայի միություն

**Կենտրոնական Ասիայի միություն** (), տնտեսական ինտեգրացիոն միջկառավարական կազմակերպություն Կենտրոնական Ասիայի հետխորհրդային հանրապետությունների՝ Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Ուզբեկստանի միջև 1994-2004 թվականներին։

Տաջիկստանը միացել է Միությանը 1996 թվականին որպես դիտորդ։

## Պատմություն
### Հին միությունը
Կենտրոնական Ասիայի միության հայեցակարգը ի հայտ եկավ 1991 թվականին ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես հետո։ Չնայած բոլոր պետությունները միացան նոր ձևավորված Անկախ Պետությունների Համագործակցությանը (ԱՊՀ), զգացվում էր, որ ավելի շատ տարածաշրջանային համագործակցություն է անհրաժեշտ։ 1992 թվականի սկզբին Տաջիկստանում սկսվեց քաղաքացիական պատերազմ (1992–1997 թթ.) կառավարական ուժերի և տարբեր իսլամիստ ապստամբների խմբավորումների միջև, որոնց աջակցում էին թալիբները, ուստի նրանք չէին կարող մասնակցել ինտեգրացիոն գործընթացին։ Թուրքմենստանը նախընտրեց չեզոքություն պահպանել և որոշեց չմասնակցել ԱՊՀ կամ Կենտրոնական Ասիայի ինտեգրմանը։

Մնացած երեք հանրապետությունները՝ Ղազախստանը, Ղրղզստանը և Ուզբեկստանը 1993 թվականի սեպտեմբերի 23-ին պայմանագիր ստորագրեցին տնտեսական միություն ստեղծելու մասին, որին հաջորդեց «մեկ տնտեսական տարածքի» հռչակումը 1994 թվականի փետրվարի 10-ին և ստեղծվեց Միջպետական խորհուրդ՝ գործադիր մարմնով։

Միությանը տրվել է նաև ռազմական նշանակություն։ Դեռևս քաղաքացիական պատերազմի մեջ Տաջիկստանը միացավ Կենտրոնական Ասիայի միությանը որպես դիտորդ 1996 թվականին։ Ստեղծվեց Պաշտպանության նախարարների խորհուրդ, և Միավորված ազգերի կազմակերպության հովանու ներքո ստեղծվեց խաղաղապահ ուժեր, որոնք առաջին ուսումնական վարժանքներն անցկացրեցին Ղազախստանի տարածքում, իսկ Ուզբեկստանում՝ 1997 թվականի սեպտեմբերին։

### Նոր միությունը
2007 թվականի ապրիլի 26-ին Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը առաջարկել է Եվրոպական միության նման տնտեսական և քաղաքական միություն ստեղծելու գաղափար, որը ներառում է նախկին ԽՍՀՄ Կենտրոնական Ասիայի հինգ հանրապետությունները՝ Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը և Ուզբեկստանը։

Մինչ այդ Ղազախստանի և Ղրղզստանի նախագահները համաձայնագիր են ստորագրել երկու պետությունների միջև «Միջազգային բարձրագույն խորհուրդ» ստեղծելու մասին։ Բացի այդ, Ղազախստանը, Ուզբեկստանը և Ղրղզստանը հավերժական բարեկամության պայմանագիր են ստորագրել։ Ազատ առեւտրի գոտի ստեղծելու որոշում են կայացրել նաեւ Ղազախստանն ու Ուզբեկստանը։

Թեև առաջարկվող նոր միությունն ուներ Ղազախստանի, Ղրղզստանի և Տաջիկստանի նախագահների աջակցությունը մինչև 2008 թվականը, այն ուղղակիորեն մերժվեց Ուզբեկստանի նախկին նախագահ Իսլամ Քարիմովի կողմից։ 2016 թվականին Քարիմովի մահից հետո, սակայն, ինտեգրման գաղափարը վերածնվեց։

2018 թվականի մարտի 15-ին Աստանայում տեղի ունեցավ Կենտրոնական Ասիայի նոր գագաթնաժողովը Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևի (հյուրընկալող), Ուզբեկստանի նախագահ Շավքաթ Միրզիյոևի (նախաձեռնող), Ղրղզստանի նախագահ Սոորոնբայ Ժեենբեկովի, Տաջիկստանի նախագահ Էմոմալի Ռահմոնի և Թուրքմենստանի խորհրդարանի խոսնակ Ակջա Նուրբերդիևայի միջև։ Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը հյուրընկալել է գագաթնաժողովը Աքորդայի նախագահական պալատում։ Սա Կենտրոնական Ասիայի ղեկավարների առաջին գագաթնաժողովն էր մոտ մեկ տասնամյակի ընթացքում։ Նրանք որոշեցին այսուհետ գումարվել ամեն տարի մարտին՝ Նովրուզի (Ամանոր) տոնից առաջ։

Երկրորդ գագաթնաժողովը տեղի է ունեցել 2019 թվականի նոյեմբերի 29-ին Աստանայում։

## Անդամներ

## Կենտրոնական Ասիայի առաջնորդների գագաթնաժողովների ցանկ
* Աշխաբադ, Թուրքմենստան (1991)
* Տաշքենդ, Ուզբեկստան (1993)
* Դաշօղուզ, Թուրքմենստան (1995)
* Աշխաբադ, Թուրքմենստան (1998)
* Աշխաբադ, Թուրքմենստան  (1999)
* Ալմաթի, Ղազախստան (2009)
Կենտրոնական Ասիայի պետությունների ղեկավարների խորհրդակցական հանդիպում.

# Աստանա, Ղազաստան (2018)
# Տաշքենդ, Ուզբեկստան(2019)
# Ավազա, Թուրքմենստան (2021)
# Չոլպոն-Աթա, Ղրղզստան (2022)
# Դուշանբե, Տաջիկստ (2023)

## Տես նաև
* Տնտեսական համագործակցության կազմակերպություն
* Աֆրիկյան միություն
* Եվրոպական միություն
* Թյուրքական խորհուրդ
* Հարավամերիկյան ազգերի միություն

## Խնդիրներ
Առաջարկվող Միությունը հիմնականում պետք է զբաղվեր միջպետական սահմանների, առևտրի, վիզային ռեժիմի, զբոսաշրջության և անվտանգության հարցերով։ Եթե իրագործվեր, Կենտրոնական Ասիայի միությունը հակակշիռ կհանդիսանար Ռուսաստանի գերակշռությամբ գործող Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը և չին-ռուսական գլխավորությամբ Շանհայի համագործակցության կազմակերպությանը։ Ղազախստանի նախագահն իր առաջարկության մեջ ասել է. «Տարածաշրջանում մենք կիսում ենք տնտեսական շահերը, մշակութային ժառանգությունը, լեզուն, կրոնը և բնապահպանական մարտահրավերները, և բախվում ենք ընդհանուր արտաքին սպառնալիքների։ Եվրամիության հիմնադիր հայրերը միայն կցանկանային, որ այդքան ընդհանուր բան ունենային։ Մենք պետք է մեր ջանքերն ուղղենք դեպի ավելի սերտ տնտեսական ինտեգրում, ընդհանուր շուկա և միասնական արժույթ»։


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Tengri on Mars

Կատեգորիա:Ազատ առևտրի համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Ասիայի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Թուրքմենստան
Կատեգորիա:Թուրքմենստանի արտաքին քաղաքականություն
Կատեգորիա:Թուրքմենստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիա
Կատեգորիա:Հետխորհրդային դաշինքներ
Կատեգորիա:Ղազախստանի արտաքին հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ղազախստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ղազախստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ղրղզստանի արտաքին քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ղրղզստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարներ
Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջմայրցամաքային միություններ
Կատեգորիա:Ուզբեկստան
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի արտաքին քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Չկայացած պետություններ
Կատեգորիա:Տաջիկստան