Գնչուների պատմություն

մինի|Ա․ Պետտենկոֆեն Գնչուները 1856 ճանապարհում
մինի|Պ․ Ս․Կրոյսերերկու,1878Գնչուհիներն իրենց խրճիթում
**[[Գնչուներ|Գնչուների]]** **պատմություն**, ընդհանուր հնդկական ծագում ունեցող էթնիկ խմբի պատմություն, որոնք խոսում են գնչուների լեզվով (և նրա տարատեսակներով), որի ներկայացուցիչները իրենց ինքնությունը ներկայացնում են որպես գնչուական սփյուռք։

## Անվան ծագում
Գնչուների ամենատարածված ինքնանունը գալիս է Հնդկաստանից։ Եվրոպական գնչուների ինքնանվանումը «ռոմ» կամ «ռոմա» է, Մերձավոր Արևելքի և Փոքր Ասիայի գնչուներինը՝ «*d’om*», իսկ Հայաստանի գնչուներինը՝ «լոմ»։ Այս բոլոր անվանումները  համալիր ձայնով վերաբերում են հնդկա-արիական «*d’om»* առաջնային բառին։ Ըստ մի տեսության՝ ենթադրվում է, որ այդ անվանումն ի վերջո ծագել է «ḍōmba» ձևից՝ «ցածր կաստայի մարդ, որը իր ապրուստը վաստակում է երգելով և երաժշտական գործիքներ նվագելով»  և հայտնի է դասական սանսկրիտից։ Ըստ մեկ այլ տեսության՝ *«d’om»* բառի արմատը կապված է սանսկրիտյան *«*դամարա*»* և *«*դամրու*»* տերմինների հետ, որոնք նշանակում են «թմբուկ»։ Այն նաև առնչվում է սանսկրիտյան *«ḍam-»* բային (սանսկրիտ՝ डम्), որը նշանակում է «հնչել (ինչպես թմբուկը)»։ Հնարավոր է, որ այս լեզվաբանական կապերը ունեն դրավիդյան ծագում։ Հետազոտողների մի մասը, որը նախագնչուների ծագումը Հնդկաստանում վերագրում է ավստրոասիական ադիվասի բնակչության հետ, ենթադրում է, որ նրանց ինքնանվանումը ծագում է ավստրոասիական *«ḍomba»* կամ *«ţumba»* արմատներից։ Վերջիններս, իրենց հերթին կապվում են *«*տումբա*»* ձևի հետ, որը վերաբերվում է տարբեր բույսերի՝ դդում, վարունգ, ձմերուկ, թուզ և այլն, որոնք ունեն մեծ քանակությամբ սերմեր։ Այս բույսերը, ավստրոասիական բնիկ ցեղերի մոտ համարվել են պտղաբերության խորհրդանիշներ և ծառայել են որպես տոտեմներ։

«Գնչուների» անվանման ռուսական ծագումը վերագրվում է 10-ից 11-րդ դարերին։ «Սուրբ Գևորգի կենսագրությունը» գրքում նկարագրվում է, (թվագրվում է մոտավորապես 1100 թվականներին, նկարագրում է 1054 թվականը) հիշատակում ատինգանների մասին (հունարեն՝ «*αθίγγανος», «ατσίγγανος*» — «անձեռնմխելի»), որոնց մի շարք պատմաբաններ կասկածում են որպես ժամանակակից գնչուների նախահայրեր, այլ ոչ թե տվյալ ժամանակաշրջանում որպես հերետիկական աղանդներից մեկը։

Գնչուների անվանումները տարբեր լեզվամշակութային տարածքներում ձևավորվել են տարբեր աղբյուրներից՝ երբեմն որպես էթնոնիմ, երբեմն՝ որպես էկզոնիմ։ Տարբեր ժողովուրդներ գնչուներին անվանել են հետևյալ կերպ. անգլերեն՝ *Gypsies* (ծագում է *Egyptians*՝ «եգիպտացիներ»), իսպաներեն՝ *Gitanos* (նույնպես *Egiptanos*՝ «եգիպտացիներ») ֆրանսերեն՝ *Bohémiens*, *Gitans*, *Tsiganes* (հուն․ փոխառություն՝ ցինգաններ) գերմաներեն՝ *Zigeuner* *,* իտալերեն՝ *Zingari*, հոլանդերեն՝ *Zigeuners*, հունգարերեն՝ *Cigány*, *Fáraók népe* («փարավոնի ցեղ»), արբեջաներեն՝ *Qaraçılar* («սևեր») վրացերեն՝ *ბოშები* (բոշաներ), մինգելյանցի՝ *ჩაჩანეფი* (chachanefi), հայերեն՝ գ*նչուներ*, *Բոշա*, ֆիններեն՝ *Mustalaiset* («սևեր»), ղազախերեն՝ *Доли сығандар*, ուզբեկերեն՝ *Люли*, *Сигонлар*, բասկերեն՝ *Erromintxela*, *Ijitoak*, ալբաներեն՝ *Jevgjit* («եգիպտացիներ»), հրեերեն՝ *צוענים‎* (ցոանիմ), ծագում է Հին Եգիպտոսի Զոան նահանգի անվանումից, իրաներեն՝ کولی (կոլի), լիտվերեն՝ *Čigonai*, լատվիերեն՝ *Čigāni*, բուլղարերեն՝ *Гончунери* (գնչուներ), էստոներեն՝ *Mustlased* (էստոներենից՝ *must*՝ սևեր)։ Ներկայումս տարբեր լեզուներում էթնոնիմները հաճախ ստանում են գնչուների մի մասի ինքնանվանումից՝ ռոմա (անգլերեն՝ *Roma*, չեխերեն՝ *Romové*, ֆիններեն՝ *Romanit* և այլն)։
մինի|Ա․ Կոզակևիչ ''Գնչուների ընտանիք''
մինի|Ա․ Պետտենկովիչ 1855Գնչու երեխաներ

## Ծագման լեգենդար վարկածներ
Քանի որ գնչուները պատմականորեն չեն ունեցել գրավոր մշակույթ, նրանց ծագման վերաբերյալ փաստաթղթային աղբյուրներ չեն պահպանվել։ Բանավոր ընտանեկան պատմությունները, որոնք փոխանցվել են սերնդեսերունդ, պահպանվել են առավելագույնը 10 սերունդ և չեն կարող դիտարկվել որպես հուսալի գիտական աղբյուր։

Ըստ Մ․ Հյուբշմանովայի՝ գնչուները չեն կարողացել հստակ անվանել իրենց ծագման աշխարհագրական տարածքը՝ լինի դա Հնդկաստան, թե Հինդուստան, քանի որ այդ տարածքներում բնակվող ժողովուրդների կողմից նրանք չեն ընկալվել որպես առանձին աշխարհագրական կամ էթնիկ միավոր։

Գնչուների ծագման վերաբերյալ տարբեր վարկածներ շրջանառվել են մինչև 18-րդ դարի վերջը։ Դրանցից մի քանիսը ունեն լեգենդար բնույթ և չեն հիմնվում փաստացի տվյալների վրա։ Ամենատարածված լեգենդար վարկածը, որը փոխանցվում է հենց գնչուների կողմից, ենթադրում է նրանց ծագումը Հին Եգիպտոսից։ Ըստ որոշ հեղինակների՝ գնչուները կամ անմիջապես ծագում են հին եգիպտացիներից, կամ էլ Հնդկաստանից դեպի Եվրոպա տեղաշարժվելիս անցել են Եգիպտոսի տարածքով։ Այլ տեսակետներ ենթադրում են հակառակ ուղղությամբ տեղաշարժ՝ Եգիպտոսից դեպի Հնդկաստան։

Այս առումով XIV դարի վերջում առաջ են  բերվել գնչուների ծագուման մասին գերմանացի հրեաներից տարբեր վարկածներ։ 18-րդ դարում շրջանառվել է նաև Ատլանտիդայի բնակիչներից ծագման վարկածը, որը չունի որևէ գիտական հիմնավորում և դիտարկվում է որպես միստիկ լեգենդ։ Մեկ այլ տարածված տեսակետ գնչուների ծագումը վերագրում է Առաջավոր Ասիային, մասնավորապես՝ Սինջար քաղաքի, Միջագետքի բնակիչներին կամ սիգինների ցեղին։ Վերջինս հիշատակվում է Հերոդոտոսի, Ստրաբոնի, Փսևդո-Օրփեուսի և Ապոլլոնիոս Հռոդոսացու աշխատություններում։ Շարունակական քննարկման առարկա է նաև գնչուների կապը աստինգանների հետ, որոնք հիշատակվում են Բյուզանդական աղբյուրներում։ Որոշ հեղինակներ գնչուներին նույնացնում են աստինգանների հետ կամ ենթադրում են, որ «գնչու» անվանումը ծագել է «աստինգան» բառից։ Սակայն այլ հեղինակներ բացահայտորեն ժխտում են այս կապը՝ համարելով, որ աստինգանները եղել են կրոնական աղանդ, ոչ թե էթնիկ խումբ։
մինի|Ա․ ՇյոնԳնչուների ճամբար 1856
մինի|''Ա․Կոզակևիչ''Թղթախաղաց կինը 1884
Հետաքրքիր է, որ մինչև 18-րդ դարը գնչուների հնդկական ծագման մասին առնվազն երկու հիշատակում կա 1422 թվականի ընթացքում իտալական Ֆորլի քաղաքի տարեգրություններում ( —«ոմանք համարում էին, որ նրանք Հնդկաստանից էին»), ինչպես նաև հրեական փաստաթղթում, որը հայտնի է ինչպես «Աշխարհի տարեգրություն», որտեղ նշվում է, որ իսպանական թագավոր Ֆիլիպ III-ը 1602 թվականին «վտարեց բոլոր կուշիմներին, որոնք ապրել են իր թագավորությունում, որպեսզի վերադառնան այնտեղ որտեղ, որ ծնվել են՝ իրենց հնամենի երկիր Հնդկաստան։ Բայց երկու տեղեկություններն էլ ավելի շատ հանդիսացել են պատահական ենթադրություն և չունեն ոչ մի գիտական հիմք։

## Ծագում
Գնչուների հնդկական ծագումնաբանությունը հաստատվել է 18-րդ դարում ՝ լեզվաբանական և հետագայում նաև գենետիկ հետազոտությունների հիման վրա։ Քանի որ գնչուները պատմության ընթացքում չեն վարել տարեգրություններ և չեն պահպանել իրենց պատմությունը բանավոր ավանդույթներում, նրանց նախահայրերի մասին վարկածները երկար ժամանակ հիմնված են եղել բացառապես լեզվաբանական ուսումնասիրությունների վրա։ Վերջին տասնամյակներում այդ վարկածներին միացել են նաև գենետիկ մեթոդները։

Ըստ հիմնական տեսակետի՝ գնչուների նախնիները առաջացել են Հնդկաստանի հյուսիս-արևմտյան շրջաններից՝ մասնավորապես Գուջարաթ, Ռաջաստան և Քաշմիր նահանգներից։ Գենետիկ տվյալների համաձայն՝ նրանք առանձնացել են հնդարիական լեզվախմբի այլ ազգերից մոտավորապես մ.թ.ա. 5-րդ դարում։

1920-ական թվականներին հնդկագետ և լեզվաբան Ռ․ Լ․ Թըրների, ինչպես նաև գնչուագետներ Յ․ Մատրասի, Յ․ Հենկոկի և Մ․ Վ․ Սմիրնով–Սեսլավինսկայայի լեզվաբանական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ գնչուների նախնիները առաջացել են Հնդկաստանի կենտրոնական շրջաններում՝ մ.թ.ա. III դարից ոչ ուշ։ Նրանց հետագա գաղթը դեպի Հյուսիսային Փանջաբ տեղի է ունեցել  մոտավորապես մ.թ. 5-րդ դարի վերջում։

Ըստ մի վարկածի, որը հիմնված է գնչուների ինքնանվանումների հնչյունաբանական վերլուծության վրա, նրանց նախնիները պատկանել են *d’om / d’omba* էթնոսոցիալական խմբին։ Այս խմբերը բնակվել են Հնդկաստանի կենտրոնական և հյուսիս-արևմտյան շրջաններում՝ մ.թ.ա. 5-ից 4-րդ դարերից սկսած, և հետագայում ձևավորվել են որպես անձեռնմխելի կաստաներ, որոնք որոշ հետազոտողներ անվանում են «նախագնչուներ»։

2012 թվականին հրապարակված գենետիկ հետազոտությունները հաստատում են այս վարկածը։ Ըստ մի շարք գիտնականների՝ գնչուների նախահայրերը սկզբնապես եղել են ավստրոասիական լեզվախմբի ներկայացուցիչներ՝ տեղացի ադիվասի բնիկներ, որոնք հետագայում ընդունել են հնդարիական լեզուն, սակայն պահպանել են իրենց ինքնանվանումը։ Այս վարկածի հիմնական հակափաստարկը հանդիսանում է մարդաբանական և մշակութային նմանությունների բացակայությունը՝ հնդկական ժամանակակից կաստաների և եվրոպական գնչուների միջև։

Ներկայումս Հնդկաստանում բնակվում են մի շարք քոչվոր ցեղեր և ցածր դասի կաստաներ, որոնք ունեն որոշ մշակութային նմանություններ գնչուների հետ և երբեմն դիտարկվում են որպես նրանց նախնիների բարեկամներ։ Դրանց թվում են՝ նատաները, լուտիները, բանջարաները (քոչվոր վաճառականներ), միրասիները (ընտանեկան տարեգրողներ), բադիները (երաժիշտներ), բիհարիները (կրկեսի արտիստներ)։ Այս խմբերի նկատմամբ հաճախ կիրառվում է «գնչուանման ցեղախմբեր» կամ «գնչուանման կաստաներ» արտահայտությունը։

2012 թվականի գենետիկական հետազոտությունների համաձայն՝ գնչուները մեծամասամբ գենետիկ նմանություն ունեն Հնդկաստանի հյուսիս-արևմտյան և հյուսիսային շրջաններում բնակվող որոշ ազգերի հետ։ Դրանցից են՝ մեգհալայիները Ռաջաստանում և քաշմիրական պանդիտները Ջամմուում և Քաշմիրում։

## Արտագաղթ Հնդկաստանից
Այս պահին հստակ հայտնի չէ, թե երբ և ինչ պատճառներով են գնչուները հեռացել Հնդկաստանից։ Հնարավոր է, որ արտագաղթը պայմանավորված է եղել միաժամանակ մի քանի գործոններով՝ սոցիալական, քաղաքական, մշակութային կամ տնտեսական։

Ռուս գնչուագետ Լև Ն․ Չերենկովը ժխտում է այն տեսակետը, ըստ որի գնչուների նախնիները մի քանի դարերի ընթացքում տարբեր ալիքներով արտագաղթել են արևելք։ Նրա կարծիքով՝ գնչուական լեզվի կառուցվածքը, առանց եվրոպական լեզուների ազդեցության, վկայում է միատարր էթնիկ խմբի մասին։ Եթե արտագաղթը տեղի ունենար տարբեր ժամանակահատվածներում՝ տարբեր կաստաների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ (օրինակ՝ զոտեր, ռաջպուտներ), ապա գնչուական լեզվում պետք է նկատվեր տարբեր գրագրությունների և բառապաշարների ներմուծում, ինչը փաստացի բացակայում է։

Ժամանակակից ռոմանես լեզուն ցույց է տալիս նախնական մակբայերի համաչափություն, ինչը վկայում է լեզվական միատարրության մասին։ Բացի այդ, եթե արտագաղթը տեղի ունենար VII դարում՝ մուսուլմանների կողմից գրավված պարսկական տարածքներից, ապա գնչուական լեզվում պետք է առկա լինեին արաբական փոխառություններ, որոնք լեզվաբանները չեն արձանագրում։

Գնչուների շարժման ուղին Հնդկաստանից դեպի Պարսկաստանի, Հայաստանի և հետագայում Եվրոպայի տարածքներ ենթադրաբար անցել է Մետաքսի ճանապարհի ճյուղերով։ Շարժումը հավասարաչափ չի եղել, սակայն լեզվաբանական փոխառությունները տեղական լեզուներից վկայում են այդ անցման մասին։

Գենետիկ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ գնչուները Հնդկաստանից հեռացել են փոքր, գենետիկորեն համասեռ խմբերով՝ մոտավորապես 1000 մարդ, որոնք պատկանել են H հապլոխմբին։ Այս տվյալները հաստատում են միասնական և սահմանափակ թվով արտագաղթողների շարժումը։ Ըստ պարսկական լեգենդի, որը գրառվել է Ֆիրդուսու կողմից, գնչուները Իրանից Հնդկաստան են հասել Վռամ Ե թագավորի օրոք և լեգենդի համաձայն՝ թագավորը գերվել է նրանց երաժշտական արվեստով և հրավիրել նրանց իր երկիր։

## Գնչուները Բյուզանդիայում
Ընդունված է համարել, որ գնչուների առաջին հիշատակումներից մեկը Բյուզանդիայում վերաբերում է 1054 թվականին։ Այս տեղեկությունը գրանցվել է *«[[Սուրբ Գևորգ|Սուրբ Գևորգի]] կենսագրության»* մեջ, որտեղ նշվում է, որ սամարացի-գնչուները օգնել են Կոստանդին IX Մոնոմախոս կայսերը՝ վերացնել վայրի կենդանիներին։ Գնչուները Բյուզանդիա են հասել Իրանի և Հայաստանի տարածքների վրայով, ինչի արդյունքում այդ տարածաշրջաններում գտնվելը ազդել է գնչուական լեզվի վրա՝ ձևավորելով տեղական լեզվաբանական փոխառություններ։ Կրետե կղզում գնչուները հիշատակվում են 1322 թվականից՝ *աստինագանի* անվանմամբ։ Բյուզանդիայում նրանք հայտնի են եղել հատկապես իրենց երկաթագործությամբ, ինչը վկայում է արհեստագործական զբաղմունքի մասին։

## Գնչուները Եվրոպայում
14-րդ դարում գնչուները տարածվում են Բալկանյան թերակղզով մեկ։ 1348 թվականին նկատվում են Սերբիայում, իսկ 1378 թվականին արդեն Բուլղարիայում։ 1411 թվականին գնչուական թափորը նկատվել է Չեխիայում (Բոհեմիա)։ 1417 թվականին գնչուները հայտնվել են Տրանսիլվանիայում, իսկ 1431 թվականին նրանք հասել են Ֆրանսիա (Տուռնե), որի արդյունքում նրանց համարել են եկվորներ Բոհեմիայից (գնչուներ — *bohémiens*)։ 1433 թվականին գնչուների խմբեր նկատվել են գերմանական Ռեգենսբուրգ քաղաքում։ 1500 թվականին նրանք հասել են Շոտլանդիա, իսկ 1513 թվականին Անգլիայում խիրոմանտիայով  զբաղվելու պատճառով ընդունվել են առաջին հակագնչուական հրամանները։ Ներկայումս Եվրոպական միության տարածքում ապրում է 10մլն գնչու։
մինի|Սեբաստիան Մյունստեր, 1552 Գնչուների պատկեր «Տիեզերագրությունից»
մինի|Վան Գոգ,1888 Գնչուների թափառախումբ

## Գնչուները Ամերիկայում
Գնչուները Ամերիկայում հայտնվել են սկսած 1539 թվականից (Կարիբյան կղզիներ), որտեղ նրանք հայտնվել են Իսպանիայի և Պորտուգալիայի տարածաշրջաններից։ Որոշ գնչուներ ընդգրկված են եղել ստրկավաճառության մեջ։ Ամերիկայում գնչուների զանգվածային ներգաղթը սկսվել է միայն սկսած XIX դարի երկրորդ կեսից։ Գնչուների ընդհանուր քանակը 21-րդ դարում կազմել է 4 մլն մարդ և նրանցից 1մլն մարդ ապրում է ԱՄՆ-ում։

## Գնչուների ցեղասպանություն
1935–1945 թվականներին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նացիստական Գերմանիայում և նրա վերահսկողության տակ գտնվող «Առանցքի ուժեր» երկրներում իրականացվել է գնչուների ցեղասպանություն։ Այս քաղաքականությունը ուղղված է եղել գնչուների՝ որպես էթնիկ խմբի, համակարգված ոչնչացմանը։ Ըստ վերջին ուսումնասիրությունների՝ ցեղասպանության ենթարկված գնչուների ընդհանուր թիվը գնահատվում է 200 000-ից մինչև 1 500 000 մարդ։ Տուժածների իրական քանակը կարող է լինել ավելի մեծ՝ ներառելով նաև բռնի տեղահանվածներ, հարկադիր աշխատանքների ենթարկվածներ, բժշկական փորձարկումների զոհեր և այլ ձևերով ճնշված անձինք։

Նացիստական Գերմանիայում զոհ գնացած գնչուների համար Բեռլինում 2012 թվականի հոկտեմբերի 24-ին բացվել է հուշարձան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գնչուներ
Կատեգորիա:Պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ էթնիկ խմբի