Բուտիրկա բանտ

**Բուտիրկա բանտ** (**'), որը հայտնի է նաև որպես **Բուտիրսկայի բանտ** կամ պարզապես` **«Բուտիրկա»,*' նախնական կալանքի կենտրոն [[Մոսկվա|Մոսկվայում]], Ռուսաստանի դաշնային պետական հաստատություն (ФКУ СИЗО-2 ГУФСИН), Ռուսաստանի մայրաքաղաքի ամենամեծ [[Բանտ|բանտը]] և Ռուսաստանի ամենահին և ամենահայտնի բանտերից մեկը։ Այն գտնվում է [[Մոսկվայի կենտրոնական վարչական շրջան|Կենտրոնական վարչական շրջանի]] Տվերսկոյ շրջանում՝ Նովոսլոբոդսկայա փողոցի 45 հասցեում, «Բուտիրսկայա Զաստավա» քաղաքամուտքի մոտ, որտեղից էլ ստացել է իր անվանումը։

Բանտի շենքը ներառված է պետության կողմից պահպանվող պատմական և ճարտարապետական հուշարձանի ցանկում։

== Պատմություն ==

=== 18-րդ դար ===
[[Պատկեր:Butyrsky_castle_(model).jpg|մինի|Բուտիրկա ամրոցի պատմական  մոդելը]]
[[Եկատերինա II|Եկատերինա II-]] ի օրոք Բուտիրկա բնակավայրից և Բուտիրսկայա Զաստավայից հարավ կառուցվել են Բուտիրկայի հուսարական գնդի զորանոցները, իսկ դրա կողքին տեղակայված` փայտե ամրոցը։

Մինչև 1775 թվականի հունվարին իր մահապատիժը, [[Եմելյան Պուգաչով|Եմելյան Պուգաչովը]] շղթայված պահվել է ժամանակակից բանտի տեղում մնացած և այժմ նրա անունը կրող աշտարակի նկուղում։

[[1784]] թվականին [[Եկատերինա II|Եկատերինա II-ը]] Մոսկվայի գեներալ-նահանգապետ Զախար Չեռնիշևին ուղղված նամակում իր համաձայնությունն է տվել Բուտիրսկայա Զաստավայում քարե նահանգային բանտ-ամրոցի կառուցմանը՝ գոյություն ունեցող փայտե բանտի փոխարեն: Նամակին կցվել է ապագա բանտի գլխավոր հատակագիծը:

Բանտարկյալի շենքը նախագծել է մոսկվացի հայտնի ճարտարապետ [[Մատվեյ Կազակով|Մատվեյ Կազակովը]]։ Բուտիրկա բանտն ուներ չորս աշտարակ՝ Պուգաչովի (մինչև 1775 թվականը հայտնի էր որպես Հարավային), Ոստիկանական, Հյուսիսային և Ժամացույցի։ 1782 թվականին Բուտիրկայի նահանգային բանտային ամրոցի կենտրոնում կառուցվել է նաև Կազակովի նախագծած Միջնորդության եկեղեցին։

=== 19-րդ դար ===
[[Պատկեր:Moscow,_Butyrka_Prison,_1890s.jpg|աջից|մինի|200x200փքս|Բուտիրկա բանտ-ամրոցը Պուգաչովի աշտարակի հետ, լուսանկար՝ 1880-ական թվականներից]]
Մինչև 1812 թվականին Մոսկվայի ֆրանսիական օկուպացիան, բանտարկյալները տարհանվել են [[Նիժնի Նովգորոդ]]: Մոսկվայի օկուպացիայի ժամանակ [[Նապոլեոն Բոնապարտ|Նապոլեոնը]] հրամայել է ճեղքել բանտի պարիսպը՝ օգտագործելով երկու հրետանազարկով՝ ստուգելու համար, թե արդյոք աղյուսները կդիմանան և արդյոք բանտը կարող է օգտագործվել որպես ամրոց անհրաժեշտության դեպքում:

1868 թվականից ի վեր այս հաստատությունը ծառայել է որպես կենտրոնական տարանցիկ բանտ, որտեղ տարեկան պահվում է մոտ 30,000 մարդ։ Բանտում եղել են նաև [[Ատաղձագործություն|ատաղձագործության]], [[Կազմարարություն|կազմարարության]], կոշկակարության և [[Դերձակություն|դերձակի]] արհեստանոցներ, ինչպես նաև վիեննական աթոռներ պատրաստելու և փայտի վրա խարափորագրման արհեստանոցներ։ Նաև ստեղծվել է Սերգիև-Ելիզավետինսկու ապաստանը` Սիբիր աքսորվածների կամավոր հետևած կանանց և երեխաների համար։

[[1873]] թվականին բանտում հայտնաբերվել է կեղծարարների հանցավոր կազմակերպության (Клуб червонных валетов) մի խումբ, որը գործում էր «ուրիշի ունեցվածքը խաբեությամբ գողանալու, կեղծ փաստաթղթեր կազմելու և խաբեությունների» նպատակով։ «Վալետները» կեղծում էին Մոսկվայի մասնավոր բանկերի թղթադրամները՝ առանց դիպչելու պետական ​​թղթադրամներին կամ պարտատոմսերին։

1881 թվականից ի վեր բանտն օգտագործվել է վարչական քաղաքական աքսորյալներին տեղավորելու համար, նախքան նրանց աքսորի վայր ուղարկելը: Ինչպես երևում է Մոսկվայի նահանգապետի՝ գլխավոր բանտային վարչակազմին ուղղված զեկույցից, 1882 թվականի մարտին [[Քաղաքական բանտարկյալ|քաղաքական բանտարկյալները]] տեղավորվել են Բուտիրկայի բանտի չորս աշտարակներում. 9 կին պահվել է Պուգաչովի աշտարակում, 5 տղամարդ՝ ոստիկանական աշտարակում, 16 տղամարդ՝ Հյուսիսային աշտարակում և 2 տղամարդ՝ դիտորդական աշտարակում:

1884 թվականին [[Լև Տոլստոյ|Լև Տոլստոյը]] Բուտիրկա բանտում այցելել է իր ծանոթ քաղբանտարկյալ Եգոր Լազարևին։ Լազարևը հետագայում դարձել է հեղափոխական Նաբատովի նախատիպը Տոլստոյի [[Հարություն (վեպ)|«Հարություն»]] վեպում: «Հարություն» վեպի վրա աշխատելիս Տոլստոյը 1899 թվականի հունվարին այցելել է Բուտիրկա բանտի պահապան Ի. Մ. Վինոգրադովին և հարցրել նրան բանտային կյանքի մասին։ 1899 թվականի ապրիլին Տոլստոյը այցելել է Բուտիրկա բանտ՝ Նիկոլաևսկի կայարան տանող Սիբիր ուղարկվող դատապարտյալների հետ այդ ուղին անցնելու համար, և ավելի ուշ այդ ճանապարհորդությունը պատկերել է վեպում։

=== 20-րդ դար ===
[[Մոսկվայի դեկտեմբերյան զինված ապստամբություն|1905 թվականի դեկտեմբերյան ապստամբության]] ժամանակ վիգիլանտները (հիմնականում Միուսկի տրամվայի դեպոյի աշխատողները, ինչպես նաև սավելովյան և բրեստյան երկաթուղային կայանների աշխատողները) փորձել են գրավել բանտը, բայց հետ են մղվել ուղեկցող ջոկատի կողմից։ Մարտերը շարունակվել են մինչև դեկտեմբերի 14-ը, երբ Միուսկիի այգին ազատագրվեց [[Դրագուններ|դրագունների]] ջոկատի կողմից։ [[1907]] թվականին բանտում ստեղծվել է քննչական բաժին։ 1908 թվականին Բուտիրկա բանտում ստեղծվել է *տաժանակիր աշխատանքի* խուց («Ժամանակավոր ցենտրալ»` տաժանակիր աշխատանքի կենտրոնական բանտ)։

1905-1910 թվականներին բանտում են պահվել Իվան Կալյաևը, Նիկոլայ Շմիդտը, ապստամբ «Օչակով» հածանավի նավաստիները և [[Վլադիմիր Մայակովսկի|Վլադիմիր Մայակովսկին]]։

1908 թվականին իլյուզիոնիստ [[Հարրի Հուդինի|Հարրի Հուդինին]] ինքնազատման ելույթով հանդես է եկել Բուտիրկայում: Բանտարկյալների ընդհանուր ցնծության ներքո, նրան հաջողվել է 28 րոպեում ազատվել հատուկ տրանսպորտային «արկղից», որն օգտագործվում էր բանտարկյալներին Մոսկվայից Սիբիր տեղափոխելու համար: Մաեստրոն շղթայված էր, փակված էր տարայի մեջ՝ կափարիչը պատին սեղմած, բայց նա հաղթահարել է ազատության ճանապարհի բոլոր խոչընդոտները:

1908 թվականին Բուտիրկայում կալանավորվել է ռուս լրագրող և հեղափոխական Մարկ Վենգերովը:

1911-1917 թվականներին [[Նեստոր Մախնո|Մախնոն]] պահվել է Բուտիրկայում: Բոլոր քաղբանտարկյալների նման, նա ազատ է արձակվել [[Փետրվարյան հեղափոխություն|Փետրվարյան հեղափոխության]] ժամանակ: 1917 թվականի մարտի 1-ին Բուտիրկա բանտից ազատ է արձակվել [[Ֆելիքս Ձերժինսկի|Ֆելիքս Ձերժինսկին]], որը նախորդ տարի դատապարտվել էր վեց տարվա տաժանակիր աշխատանքների:

=== Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ===
[[Պատկեր:Ph571.gif|մինի|Գանձման մասին անդորրագիր]]
[[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից]] հետո Բուտիրկա բանտն օգտագործվել է որպես նախնական կալանքի և տարանցիկ բանտ։ 1921 թվականին Բուտիրկայում պահվել է բանակի նախկին հրամանատար Ֆիլիպ Կ. Միրոնովը, որը սպանվել է պահակի կողմից։ Բանտի եկեղեցին փակվել է 1922 թվականին։ 1920-ական թվականներին ապագա գրող [[Եվգենի Պետրով|Եվգենի Պետրովը]] որոշ ժամանակ ծառայել է որպես հիվանդանոցային բաժանմունքի պահակ:

[[1937|1937-1938]] թվականների [[1930-ականների բռնաճնշում|Մեծ]] [[1930-ականների բռնաճնշում|բռնաճնշումների]] ժամանակ յուրաքանչյուր խցում բանտարկվել [[1938|է]] մինչև 170 մարդ։ Ընդհանուր առմամբ, բանտում միաժամանակ պահվում է մոտ 20,000 մարդ: Հետաքննությունից հետո հազարավոր բանտարկյալներ մահապատժի են ենթարկվել։

1930-ական թվականներին՝ 1940-ական թվականներին բանտում պահվել են.

* <bdi>[[Վառլամ Շալամով]]</bdi>
* <bdi>[[Օսիպ Մանդելշտամ]]</bdi>
* <bdi>[[Սերգեյ Կորոլյով]]</bdi>
* <bdi>[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]</bdi>
* Եվգենի Գինզբուրգ
* Բորիս Ֆոմին
* Ալիխան Բուկեյխանով
* [[Գարեգին Ապրեսով]]...

[[Հայրենական մեծ պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ բանտի մի մասը վերածվել է արհեստանոցի, որտեղ բանտարկյալներն աշխատել են բանակի կարիքների համար։

Մինչև 1996 թվականը Բուտիրկա բանտում իրականացվել են [[ԽՍՀՄ Գերագույն դատարան|ԽՍՀՄ]] և [[Верховный суд РСФСР|ՌՍՖՍՀ]] Գերագույն դատարանների ([[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ փլուզումից]] հետո՝ Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարանի կողմից), Մոսկվայի քաղաքային դատարանի և Մոսկվայի մարզային դատարանի կողմից կայացված [[Մահապատիժ|մահապատժի]] դատավճիռները: Այստեղ են տեղափոխվել նաև [[Վլադիմիրի մարզ|Վլադիմիրի]], [[Իվանովոյի մարզ|Իվանովոյի]], [[Յարոսլավլի մարզ|Յարոսլավլի]], [[Սմոլենսկի մարզ|Սմոլենսկի]], [[Տուլայի մարզ|Տուլայի]], [[Կալուգայի մարզ|Կալուգայի]] և [[Տվերի մարզ|Կալինինի]] մարզային դատարանների կողմից մահապատժի դատապարտվածները: 

1980 թվականին, հենց Բուտիրկա բանտում են մահապատժի ենթարկվել դավաճան Անդրեյ Վլասովը և նրա համախոհները՝ սերիական մարդասպաններ [[Վալերի Հասրաթյան|Հասրաթյանը]] և [[Սերգեյ Գոլովկին|Գոլովկինը]], որոնք մեղադրվում էին ՊԱԿ-ի աշխատակից Աֆանասևի սպանության մեջ: Ինչպես նաև այդ գործի շրջանակներում իրենց զբաղեցրած պաշտոնից ելնելով գնդակահարության են դատապարտվել Ժդանովի [[Մոսկվայի մետրոպոլիտեն|մետրոպոլիտենի]] Թիվ 5 գծի բաժնի պետ Բորիս Բարիշևը, ավագ տեսուչ Նիկոլայ Ռասոխինը և ոստիկանության աշխատակիցներ Նիկոլայ Լոբանովը և Ալեքսանդր Պոպովը Ոստիկաններ Նիկոլայ Վոզուլյան, Ալեքսեյ Տելիշևը և Վյաչեսլավ Պիկսաևը, իսկ վարորդ Ալեքսանդր Սալատովը դատապարտվել են երկարատև ազատազրկման (Վոզուլյան՝ 13 տարի, Տելիշևը և Պիկսաևը՝ 10-ական տարի, իսկ Սալատովը՝ 5 տարի):

1971 թվականից բանտում գործում է թանգարան: Այցելությունը հնարավոր է միայն զբոսաշրջության շրջանակներում, եթե իրավաբանական անձի դիմումով:

== Ներկայումս ==
[[Պատկեր:Butyrka01.jpg|մինի|Բուտիրկա բանտի հին շենքը]]
[[Պատկեր:Butyrka02.jpg|մինի|Բուտիրկայի բանտի հին և նոր շենքերը]]
Ներկայումս բանտը ծառայում է որպես Մոսկվայի ամենամեծ նախնական կալանքի կենտրոն։ Այն մոտավորապես 20 եռահարկ շենքերի համալիր է։ 1980-ականներին բազմահարկ բնակելի շենքը նույնպես վերածվել է բանտային տարածքի։ Բանտն ունի 434 խուց, որոնցից 101-ը ընդհանուր խցեր են՝ մոտավորապես 6 x 12 մետր չափսերով։ Պատերին կախազարդերը ցույց են տալիս, որ այս խցերը սկզբնապես նախատեսվել են 20-25 կալանավորի համար։ Եվս 301 խուցերն ավելի փոքր են. յուրաքանչյուրը սկզբնապես նախատեսվել է չորսից ոչ ավելի կալանավորի համար։ Երեսուներկու պատժախուցեր նախատեսված են կարգապահական պատիժների համար։

Ընդհանուր առմամբ, Բուտիրկա բանտում այս պահին չպետք է լինի ավելի քան 3500 կալանավոր։ Այնտեղ տեղավորվում է 2700-ից պակաս մարդ։ Վերակառուցումից առաջ 75 քառակուսի մետր մակերեսով մեծ խցերում կարող էր տեղավորվել մինչև 60 մարդ, որոնք այնտեղ քնում են 3-4 հերթափոխով (1996 թվականին նման խցերում երբեմն բանտարկել են ավելի քան 120 կալանավոր)։

1992 թվականից նախնական կալանքի կենտրոնում կրկին սկսել է գործել Աստվածածնի բարեխոսության ուղղափառ եկեղեցին։

1994 թվականի մայիսի 21-ի գիշերը մի քանի «հեղինակություններ», նախկին բանտարկյալներ, [[օրենքով գող]] «Սիբիրյակի» (Սերգեյ Լիպչանսկի) գլխավորությամբ այցելել են իրենց ընկերներին Բուտիրկա բանտում՝ պայմանավորվածություն ձեռք բերելով հաստատության աշխատակիցների հետ։ Սակայն իրավապահ մարմինները իմացել էին այդ մասին, և 34 մարդ ձերբակալվել էր՝ և՛ բանտի աշխատակիցներ, և՛ «հյուրեր»: 

1996 թվականի փետրվարին օրենքով գող Թենգիզ Գավաշելիշվիլին (Թենգիզ Պիցունդսկի), որը մասնակցել էր հավաքին, Պրեոբրաժենսկի դատարանի կողմից դատապարտվել է երեք տարվա ազատազրկման՝ թմրանյութեր ձեռք բերելու և պահելու, ինչպես նաև կեղծ փաստաթղթեր օգտագործելու համար։ Դատարանը չապացուցված է համարել նրա դեմ առաջադրված մեղադրանքը՝ նախնական կալանքի վայր արգելված իրերի անօրինական տեղափոխումը կազմակերպելու համար, և արդարացրել նրան այս մասով՝ ապացույցների բացակայության պատճառով: 1997 թվականի փետրվարի սկզբին երկու բանտային տեսուչներ դատապարտվեցին մեկ տարվա ազատազրկման, իսկ մի շարք աշխատակիցներ կամավոր հրաժարական տվեցին կամ թոշակի անցան:

1996 թվականից ի վեր կանայք այլևս չեն տեղավորվում Բուտիրկա բանտում, բացառությամբ հիվանդանոցի հոգեբուժական բաժանմունքի։

Վերջին ժամանակների ամենահայտնի բանտարկյալներից մեկը Վլադիմիր Գուսինսկին է, որը 2000 թվականի հունիսին երեք օր անցկացրել է բանտում: Հետագայում թիվ 2 նախնական կալանքի կենտրոնում են պահվել հետևյալ հայտնի անձինք՝ քննիչ փաստաբան Սերգեյ Մագնիտսկին, «Բոլոտնայա հրապարակի» գործով մեղադրյալ Նիկոլայ Կավկազսկին, ֆուտբոլիստներ Ալեքսանդր Կոկորինը և [[Պավել Մամաև|Պավել Մամաևը]], [[Ալեքսեյ Նավալնի|Ալեքսեյ Նավալնիի]] եղբայրը [[«Իվ Ռոշե»-ի գործ|՝ Օլեգ Նավալնին]], և Մոսկվայի մարզի [[Սերպուխովի շրջան|Սերպուխովի շրջանի]] նախկին ղեկավար Ալեքսանդր Շեստունը: 2022 թվականին այնտեղ է պահվել նաև [[Իլյա Յաշին|Իլյա Յաշինը]]:

2008 թվականի հունվարի 28-ին Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային քրեակատարողական ծառայության փոխտնօրեն Վլադիմիր Սեմենյուկը լրագրողներին ասել է, որ «կային մարդիկ, ովքեր ցանկանում էին մեզանից գնել այս շենքը, բայց մենք ասացինք. մեզ համար կառուցեք կալանավայր, իսկ սա վերցրեք»։ Սակայն, ըստ նրա, երբ ներդրողները սկսել էին ավելի մանրակրկիտ հաշվարկել նոր նախնական կալանքի կենտրոնի կառուցման արժեքը, հրաժարվել են գործարքից:

2018 թվականի դեկտեմբերին Ռուսաստանի Դաշնային քրեակատարողական ծառայության պետի տեղակալ Վալերի Մաքսիմենկոն «Մոսկովսկի կոմսոմոլեց» թերթի լրագրողին տեղեկացրել է Բուտիրկայի թիվ 2 և Պրեսնյայի թիվ 3 նախնական կալանքի կենտրոնները փակելու և դրանց փոխարեն 5000 մահճակալով նոր նախնական կալանքի կենտրոն բացելու որոշման մասին՝ կամ Կալուգայի մայրուղու (Նոր Մոսկվայում) մոտ, կամ Դմիտրովսկոյե մայրուղու մոտ: Վալերի Մաքսիմենկոյի խոսքով՝ աշխատանքները պետք է սկսվեին 2019 թվականի հունվարին, իսկ շինարարությունը նախատեսվում էր ավարտել *«հնարավորինս շուտ, հնարավոր է՝ նույնիսկ մեկ տարվա ընթացքում»:* Հոդվածի ենթավերնագրում նշված էր, որ նոր նախնական կալանքի կենտրոնը կգտնվի [[Մոսկվայի օղակաձև ավտոմոբիլային ճանապարհ|Մոսկվայի օղակաձև]] [[Մոսկվայի օղակաձև ավտոմոբիլային ճանապարհ|ավտոմոբիլային ճանապարհից]] դուրս: Այս հայտարարություններին չնայած՝ Բուտիրկան 2024 թվականից ի վեր մնում է գործող քրեակատարողական հաստատություն:

== Փախուստներ ==
1905-1913 թվականներին Բուտիրկա բանտից մի քանի փախուստներ են կատարվել։ Զանգվածային փախուստներ պլանավորվել են 1909 թվականին (կալանքի տակ գտնվող մեղադրյալների կողմից) և 1913 թվականի մայիսի 16-ին (դատապարտյալների կողմից), սակայն ձախողվել են։

Խորհրդային ժամանակներում փախուստի մասին տեղեկություններ չկան, իսկ խորհրդային տարիներից հետո մի քանիսը կատարվել են.

* 1992 թվականին առաջին փախուստը կատարել են երկու հետաքննության տակ գտնվողներ:
* 1996 թվականի հուլիսին առաջին անգամ փախել է մի կին (Նատալյա Սորոկոժերդևա, 26 տարեկան): Երեք օր անց ձերբակալվել է Մոսկվայի Դորոգիոմոլովի շուկայում։
* 1996 թվականին ևս 2 հաջողված փախուստ է կատարվել (երկու բանտարկյալները զբոսանքի  բակի ցանցը թեքելով և տանիքի վրայով պարանի միջոցով  դուրս են եկել փողոց: Նրանք բավականին արագ ձերբակալվել են):
* 2000 թվականի մարտի 24-ին փախել և ավելի ուշ (5 օր անց) վրաստանցի կողոպտիչը ձերբակալվել է:
* 2001 թվականի սեպտեմբերին մահապատժի ենթարկվածների համար նախատեսված խցից փախել են երկարատև ազատազրկման ժամկետներով դատապարտված երեք հատկապես վտանգավոր հանցագործներ, մի քանի օրում ցեմենտից հատակը (վատ վիճակում) փորելով դուրս են եկել կոլեկտորի մոտ, որի միջոցով դուրս են եկել փողոց: Երկուսն էլ երեք շաբաթ անց ձերբակալվել են Մոսկվայի մարզում։ Երրորդը (Բորիս Բեզոտեկցիա) ձերբակալվել է միայն 2003 թվականի ապրիլին։
* 2001 թվականի հոկտեմբերին հանդիպումների սենյակում ցանցի միջով փախել է Իվան Վինոգրադովը։ Գտնվել է մեկ ամսից:
* 2010 թվականի մարտի 22-ին բանտից փախել է ծնունդով Բելառուսից 25-ամյա Վիտալի Օստրովսկին, որը գտնվում էր հետաքննության մեկուսարանում մի շարք կողոպուտների համար մեղադրանքներով: Փախուստը հաջողվել է քննչական մեկուսարանի կենտրոնի հիմնական պատերը հաղթահարելու միջոցով: Նա պահակին հրել է, փախել է բանտի ներքին դռան մոտ և մի քանի վայրկյան անց կարողացել է բարձրանալ պատի վրա՝ մի քանի վայրիկանի ընթացքում բռնելով 4,5 մետր բարձրությամբ աղյուսե պատի քարերից, ապա անցել է փշալարի վրայով և իջել պատից դեպի փողոցը: Փախչողին չի հաջողվել գտնել տաք հետքերով: ԶԼՄ-ների վկայության համաձայն՝ փախուստի դիմաց երկար տարիներ զբաղվել է լեռնագնացությամբ :2 տարի անց Ֆինլանդիայում ձերբակալվել է։
* 2010 թվականի ապրիլի 24-ին փախել է և նույն օրը (Մոսկվայի Զուբովսկի բուլվարում) ձերբակալվել է նախկին դատապարտյալը, որը կասկածվում է րանչափահասի նկատմամբ բռնության մեջ, 24 տարեկան Վասիլ Լոկալյովը: Լոկալյովը դուրս է եկել բանտախցից՝ պատուհանի ցանցը հանելով: Այնուհետև, բարձրանալով մեկուսարանի տանիքի վրա, նա ցատկել է այնտեղից և լքել հաստատության տարածքը:

== Տես նաև ==

* [[Բուտիրկա (խումբ)]]

== Ծանոթագրություններ ==

<references />

== Գրականություն ==

* *Рожаева Е.'' Бутырка. — М.: Эксмо, 2008. — 352 с. — 7000 экз. — (История тюрем России).

## Արտաքին հղումներ

* Դաշնային քրեակատարողական ծառայության թիվ 2 նախնական կալանքի հաստատության «Բուտիրկա բանտ» պաշտոնական կայքը
* Բուտիրկա տարանցիկ բանտ
* Բանտի նկարագրությունը
* Փախուստներ Բուտիրկա բանտից 
* Е.Заподинская. Бутырская кунсткамера
* Կադրեր, տեսանյութեր Բուտիրկա բանտից
* Փախուստ Բուտիրկայի բանտից
* 
*  [Բանտը կանգնած է, մայրաքաղաքը քնած է, երկիրը պտտվում է // Բուտիրկայի բանտապահ. «Մենք ամեն ինչ արեցինք, որպեսզի Չիկատիլոն ապրի իր դատավարությանը» // Թոշակի անցած փոխգնդապետը բացահայտեց նախնական կալանքի կենտրոնի գաղտնիքները, որտեղ նա աշխատել է 20 տարի] 

## Պատմական հղումներ

* Մոսկվա։ Ահաբեկչության տեղագրություն։ Բուտիրկա բանտի պատմությունը խորհրդային դարաշրջանում։
* Բանտի պատմությունը
* Բանտի պատմությունը
* Բանտարկյալի պատմությունը և լուսանկարը
* Նոր նահատակներ՝ Բուտիրկայի բանտարկյալներ

### Բանտի տաճար

* Միջնորդության եկեղեցու և Բուտիրկա բանտի պատմությունը
* Բանտային ծառայությունը Բուտիրկա բանտում

Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Կատեգորիա:Բանտեր