Չեզոք գոտի

**«Չեզոք գոտի»**, հայ արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանի պիեսը։ Հրատարակվել է 1958 թվականին։

## Գնահատական
Անիի ու այն կործանած թուրքերի մոտիվը որքան հերոսի, նույնքան էլ հեղինակի գյուտն է: Այն մարմնավորվել է նաև «Թափանցիկ օր» էսսեում և «Չեզոք գոտի» դրամայում: Առհասարակ Մեսրոպի կերպարն ու նրա հայեցողությունը համապարփակ նշանակություն են ձեռք բերում Մաթևոսյանի ամբողջ ստեղծագործության համար: Ազգայնականության նրա կերպը, որին հեղինակը դիպվածային, բայց պերճախոս բառով «մեսրոպիզմ» բնորոշումն է տալիս, հայության պատմական թշնամու, հայ-թուրքական հարաբերությունների ճանաչման իր արմատական փիլիսոփայությամբ լույս է սփռում շատ երևույթների վրա: Մասնավորապես շոշափելի է դառնում հայության կենսական տարածքի և նրա ֆիզիկական գոյության վրա կախված սպառնալիքը: Համոզիչ է հնչում առայժմ սոսկ հուշագրական պատառիկով վկայված այն տվյալը, որ դպրոցական Հրանտ Մաթևոսյանի առաջին նախափորձը նվիրված է եղել հենց հայկական գյուղի հանդամասում թուրքերի ձեռքով սպանված հայ գյուղացիների ճակատագրին. նմանությունը Մեսրոպի հոր սպանության սյուժեին ակնհայտ է: Հասկանալի է դառնում թուրքից, նրա վարքից ու լեզվից հայ մանուկի ունեցած սարսափը, որ մեծ տեղ է գրավում Մաթևոսյանի երեխա հերոսների հոգեբանության մեջ: Բացի այդ՝ չմոռանանք, որ Մեսրոպի հոր սպանության սյուժեն Մաթևոսյանի ստեղծագործության ամենաշատ տեղաշարժվող միավորներից է: Մասամբ պայմանավորված լինելով համանուն գրվածքի ծանր ստեղծագործական ճակատագրով՝ այն կամա թե ակամա լուսաբանում է նաև այն գործերը, որոնց բնագրի մեջ ներթափանցում է: Այս տեսակետից և առհասարակ թուրքական թեմայի գեղարվեստականացման առումով սկզբունքային նշանակություն ունի Հրանտ Մաթևոսյանի «Խումհար» վիպակը: Դրամատիկական թատրոնում բեմականացված Հ. Մաթեւոսյանի «Չեզոք գոտի» պիես-կինովիպակը թատերական իրադարձություն չդարձավ, բավականին զուսպ արձագանքների արժանացավ և տարիներ առաջ բեմադրված «Աշնան արևի» հաջողությանը չհասավ: Դա իր օբյեկտիվ պատճառներն ուներ, և նույնիսկ պրեմիերայից հետո հեղինակներին որոշ շտկումներ անելու խորհուրդ է տրվել: Սակայն այն հարցը, թե ինչպե՞ս կարելի է այսօր ներկայացնել մեր ժամանակների ամենախոշոր գրող-մտածողի ստեղծագործությունները, մշուշոտ է մնում: Անտարբեր և նույնիսկ արհամարհական մշակութային քաղաքականության պատճառով Հ. Մաթեւոսյանի ժառանգությունը հաճախ չի օգտագործվում այնպես, որ այսօրվա երիտասարդներին հասկանալի դառնա, որ մենք հպարտ և իմաստուն գրական հայացք ունենք, որն այսօր ուշադրությունից դուրս է մնացել:«Չեզոք գոտի» պիեսում գրողի դրամատուրգիան դրսևորվում է յուրահատուկ պայմանաձև: Այն ավելի շուտ «Ընթերցման դրամատուրգիա» է: Իր ստեղծագործության շարժառիթները մեկնելիս մի առիթով Մաթևոսյանը նշել է, որ գրողը պետք է Աստծո պես մի բան լինի, որ աշխարհ է բացում: Մաթևոսյանի ձևակերպումները նման են «Աստվածաշունչ» մատյանից ժողովրդի մտքերին: Մաթևոսյանի պիեսում հաճախադեպ են սուրբգրային մեջբերումները, որոնք ունեն կառուցվածքային և իմաստակիր նշանակություն:

## Սյուժե

Ճարտարապետը հիացած էր թուրք կնոջ երգով, բայց վանահոր կարծիքով նա նկատել էր իրենց, դրա համար էլ լավ էր երգում։ Հետո սկսեցին վիճաբանել երկիրը կլո՞ր է, թե տափակ։ Ճարտարապետը վագր էր նկարում, իսկ թաթի տակ՝ երկիր։ Նա միայն նկարում էր ուրիշների կարծիքները, քանի որ վանահայրն ըմբոստացել էր, որ Բագրատունիների վագրին կատու չասի։ Այս ընթացքում գալիս է գնացքը, տեսնես ինչ նորություն է բերել նրանց համար։ Շողերը երազում էր գնացք նստելու մասին, երբ էին վերջապես իրեն էլ նստեցնելու։ Սիմոնին պատմում է, որ ուզում է տեսնել Փարիզն ու ետ գալ, այլ ոչ թե ապրել այնտեղ։ Նրանք վիճում էին, Շողերն ինչ-որ բանից դժգոհ էր։ Վանահայրը որոշել էր դառնալ բացսիրտ, լիրբ կին, ով իր մարմինը նվիրում է ողջ աշխարհին, իսկ վերջում կտար երկրի քաղցած շներին։ Հետո կդառնար նկարիչ, բանաստեղծ, ապա նրանց մահը, ում համար կյանքն ուրախություն չէ և այդպիսով կնվազեցներ երկրի դառնությունը։ Ճարտարապետը համաձայն չէր նրա հետ, ըստ ճարտարապետի, մարդ մեկ անգամ է ապրում, այն էլ պետք է մարդավարի ապրի, չնայած նրան, որ վանահայրը գոհ էր իր Աստծուց և կյանքից։ Այս միջոցին գալիս է Աբելը, ով մաքրում էր թուրը, բայց առայժմ միայն ժանգի էր հանդիպել։ Երեխայի գնալուց հետո վանահայրը ճարտարապետին առաջարկում է գնալ խոտհնձի, բայց ճարտարապետը չհամաձայնեց, ըստ նրա ամեն ոք պետք է իր գործին լինի։ Ճարտարապետը Սիմոնին ու վանահորը պատմում է, թե ինչպես է մոտ եղել ջրի հատակին գտնվող ոսկուն, բայց այդպես էլ չի հասել նրան, և դա կապում էր իրենց ցեղի բթության հետ։ Նա գանգատվում էր, որ դարձել է ուրիշների ճորտը, մինչդեռ կարող էր կով պահել, ինքն իրենից մի բան հնարել։ Վանահայրը բոլորին քարոզում էր, որ պաշտեն իրենց աստվածներին, անգամ իրենք իրենց սպանեն, բայց պաշտեն իրենց Աստծուն։ Աբելին հետաքրքիր էր, որ եթե թուրքերը զարգացած չէին՝ Մանազկերտի ճակատամարտում ինչու՞  նրանք հաղթեցին։ Ճարտարապետը լավ պատասխան գտավ. հայերը պարտվել էին, որովհետև իրենց տունը պաշտպանում էին բյուզանդացիների համար։ Իսկ բյուզանդական զորքն էլ պարտվեց, որովհետև իրենց ավարն էին պաշտպանում, բայց վանահոր կարծիքով Բյուզանդիան ուղղակի պառավելել էր։ Ճարտարապետը կարծում էր, որ քաղաքամայր Անիի ճարտարապետությունը լինելու է, ինչպես եղել էր: Նա հույս ուներ, որ հայ մարդիկ ապրելու են հայրենի Անիում, իսկ քաղաքը լինելու էր Արագածի քարհանքերի սև ու կարմիր քարերից։ Իսկ վանահոր միտքը պետք էր հեռացնել ճարտարապետի քաղաքից, որովհետև դա հայի մտածողություն չէր։ Աբելի մոտ նորից հետաքրքիր հարցեր են առաջանում. իսկ ի՞նչ կլիներ, եթե աշխարհի բոլոր մարդիկ քրիստոնյա լինեին. դա լավ կլիներ։ Ճարտարապետի կարծիքով նման բան հնարավոր չէր ոչ մի դեպքում, որովհետև քչերն են ընդունակ զգալ քրիստոնեությունը։ Վանահորը ոչ ոք չէր հիշում, բոլորը հեռանում էին նրանից, դրան նպաստում էին նաև թշնամիների ու իրեն ատողների քանակը, բայց նա խուլի պես խուլ էր, համրի պես՝ համր։ Անհարմար ժամանակ ճարտարապետը որոշում է Մարիամ սուրբի դեմքով նկարել Շողերին, ով փնտրելու էր գնացել հայ սուրբի ակնոցները։ Շողերն անհարմար էր զգում։ Խաչքարի մոտ է գալիս սահմանապահ զորքի ռուս օֆիցերը։ Սայլը լծած գալիս էին ծուռ Ասոն ու համեստ Մագթաղը։ Աբելն արդեն բերել էր վանահոր ակնոցները, իսկ այդ ընթացքում նա փորձում է խրատներ տալ տղային՝ աջ ձեռքը չպետք է իմանա, թե ձախն ինչ է անում։ Աբելը չէր հասկանում մեծերի տված պատասխանը, եթե սուր էին վերցրել, թող կռվեին, ինչ կապ ունի՝ ինչ են պաշտպանում։ Վանահայրը լավ գիտեր, որ դրանք արդարացումներ են.հայերն ուրիշ տեղ լավ թագավոր էին լինում, բայց Հայաստան ուժեղ թագավոր չկար։ Անիծված էր այդ հողը, այնտեղ գահը անցնում էր գետնի տակ։ Վանահայրը ճիշտ էր մտածում, պետք չէ վաղվա համար հոգալ այսօր, առանց այդ էլ մեր ազգը շատ նեղություններ ուներ։ Բոլորը իրենց ոսկիները վատնում էին ուրիշ երկրներում, բայց չէ՞  որ այդ հողը վաղը հայրեինք էր դառնալու։ Վարդապետը գրաբար էր կարդում, բայց աշուղը հանդիմանում էր, որ դեն գցի այդ գիրքը, այն քանդեց մեր տունը։ Ասում էին, թե եկեղեցու պատերի մեջ վարդապետների կանանց են դրել ու պատել, որ պատն ամուր լինի, բայց ճարտարապետը չի հավատում դրան։ Երբ Աբելը ճարտարապետին հարցնում է, թե ինչ է նշանակում վանահոր ասածը՝ ուժեղ թագավորն ուժեղ նստուկ է ունենում, ճարտարապետը վանահորը ցնդած է անվանում։ Ժամանում են Ասոն ու Մագթաղը։ Ասոն հրաժարվում է իր պատվերից. նա Սիմոնին պատվիրել էր խաչքար սարքել հոր գերեզմանի համար, հիմա կարծում է, որ Սիմոնը վարպետ չէ։ Աբելը վանահորից վերջապես իմանում է նստուկ բառի իմաստը, բայց թագավորը նստուկ կունենա՞։ Խաչքարը կիսատ նրանք վերցնում և սայլն են գցում, Ասոյի երազում հայրն ուզել էր խաչքարը։ Գյուղացիներից ոմանք գլխի ընկան, որ դրանց ուզածը Հովվավանքի խոտհարքն է։ Հակառակի նման վանահայրը գոնե մի անեծք չգիտեր, որ անիծեր Ասոյին։ Վահահայրն ուզում էր այդ խաչքարը տեսնել Անիում, ոչ թե Մաթոսի գերեզմանին։ Գալիս է մարդկանց մի խումբ, համբուրում վանահոր աջն ու մտնում եկեղեցի։ Անտոնն անընդհատ Շողերին Մարիամ էր դիմում և հարցեր տալիս։ Օտարերկրացիները վերցնում են դհոլը և զննում։ Ռուս սպա Շվեդովը կարծում էր, որ այդ խաչքարը պետք է լինի իր կայսերական թանգարանի անդամ։ Խաչքարն անտեր չէր, բայց Շվեդովն իմաստ չէր տեսնում այդ ավերակներում խաչքար թողնել, չնայած նրան, որ վանահայրը հույս ուներ, որ միշտ այսպես ավերակ չի մնալու։ Լավ լուրով էր եկել նաև Բահաթրյանը. նա համաձայն էր թոշակ նշանակել աշխարհի բոլոր մարդկանց։ Նա Ախուրյան գետի կիրճով պատառոտված նավով էր հասել վանք։ Շվեդովը կիրճն անցել էր Անի քաղաքի կամրջով, որ վերաշինել էր Աբել Արծաթբանյանը։ Նրանք եկել էին ճարտարապետության։ Շվեդովի կարծիքով Անին կդառնար Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև մայրաքաղաք, բայց Հայաստանի մշակութային ինքնավար կենտրոն՝ երբեք։ Հաջորդը հարցին պատասխանում է Տեր-Սարգսյանցը, նա էլ կիրճն անցել էր Անիի կամրջով, որ իր խոսքով ինքն էր վերաշինել։ Եկել էր հարցնելու, թե ինչպես էր վանքում սուտ Աստվածը դառնում ճշմարիտ։ Նա ուզում էր իր խիղճը մաքուր պահել հայրենիքի հանդեպ, որ նոր պետք է ստեղծեն։ Բահաթրյանի երկիրը Ռուսաստանն է, իր խիղճը մաքուր է իր երկրի առջև։ Այս ընթացքում Ասոն ու Մագթաղը դեռ պարզում էին իրենց հարցերը վանահոր հետ, վերջը խաչքարի փոխարեն խոտհարք են ուզում։ Շուտով վանահայրը խաչքարը դնում է աճուրդի։ Աշուղին երգել են տալիս, բայց նա տխուր էր ինչ-որ բանից և ուժ չուներ երգելու։ Բոլորը զարմացել էին, որ ճարտարապետը լավ է ապրում, հագուստը նոր էր, կոնյակ ուներ, բնությունն էլ Աստված տվել էր։ Գալիս է մի աղջնակ, ով մածուն էր բերել ճարտարապետի համար։ Նա ճարտարապետին խնդրեց, մի լավ խոտհարք վերցնել, քանի որ հայրը մշակության էր գնացել։ Շողերն էլի բողոքում էր ամուսնուն, աշխատածը չէր երևում։ Ճարտարապետը ևս մաշվում էր, նա զզվում էր իր գործից, իրեն փող էր պետք և չգիտեր, թե ինչու է արդեն քսան տարի իր կյանքը մաշում։ Տեր-Սարգսյանցը որքան էր երազում բոլորից անկախ ունենալ իր փոքրիկ հայրենիքը։ Բահաթրյանը Հայաստանը ճահիճ էր համարում, այն փոքր էր իր ապրելու համար, չէ՞ որ հիմա մեծ ծով էր գտել՝ Եվրոպան։ Տեր-Սարգսյանցը պատրաստ չէր հայրենիքի համար ոչինչ չանողին և մի բան էլ վատաբանողին մահանալուց հետո ընդունել։ Նա խոստացավ, որ Բահաթրյանի դագաղը վանքի ներսը չի մտնելու, չնայած Բահաթրյանի համար մեռնելուց հետո մեկ էր, թե որտեղ կհայտնվի, թեկուզ աղբամանում։ Ճարտարապետը հակառակն էր մտածում, նա ուզում էր իրենից հետո մի բան թողնել, համարում էր, որ ոչինչ չի տվել աշխարհին։ Գյուղացիները Սիմոնին առաջարկեցին իրենց կանանց հետ փոխել Շողերին, որովհետև անընդհատ վիճաբանում էին։ Շողերը Աստծուց իր բախտը ետ որ ուզում։ Պիեսն ավարտվում է աշուղի երգած երգով,ժողովուրդն ուրախ էր:

## Կերպարներ
* Ճարտարապետ
* Վանահայր
* Սիմոն
* Շողեր
* Աբել
* Թոռ
* Աշուղ
* Օղեվաճառ
* Օֆիցեր
* Ասատուր
* Մագթաղ
* Անտոն
* Արգուտինսկի
* Շվեդով
* Տեր-Սարգսյանց
* Բահաթրյան
* Տումանովա

## Տես նաև
* Մեր վազքը
* Մեծամոր (Հրանտ Մաթևոսյան)
* Բաց երկնքի տակ հին լեռներ
* Ահնիձոր (Հրանտ Մաթևոսյան)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* https://www.youtube.com/watch?v=gh-WMrB41xE
* Չեզոք գոտի (ֆիլմ, 1931)

Կատեգորիա:1978 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ