Վիքիպեդիան մշակույթում

Վիքիպեդիայի նկատմամբ հղումները զանգվածաբար հանդիպում են հանրային մշակույթում։ Շատերը ծաղրում են Վիքիպեդիայի բաց լինելը, երբ մարդիկ վանդալիզմի են ենթարկում կամ ոչ կառուցողական ձևով փոփոխություններ են կատարում հոդվածներում։ Այլոք Վիքիպեդիան օգտագործում են որպես տեղեկատու աղբյուր կամ իրենց ինտելեկտը դրական համեմատում են Վիքիպեդիայի հետ։ Որոշ դեպքերում Վիքիպեդիան ընդհանրապես չի օգտագործվում որպես հանրագիտարան, այլ հանդես է գալիս որպես կերպարի հատկանիշ կամ նույնիսկ խաղ, օրինակ՝ «Վիքաարշավները»։ Վիքիպեդիան դարձել է նաև մշակութային նշանակություն ունեցող երևույթ, և շատերը սեփական Վիքիպեդիայի հոդվածի առկայությունը դիտում են որպես կարգավիճակի խորհրդանիշ։

## Արվեստում և ժամանցի ոլորտում
### Արվեստում
[մինի|''[Վիքիպեդիայի հուշարձան* Լեհաստանի [[Սլուբիցե]] քաղաքում]]
[[Վիքիպեդիայի հուշարձան]]ը, որը գտնվում է [[Լեհաստան]]ի [[Սլուբիցե]] քաղաքում, ստեղծվել է [[Հայեր|հայ]] քանդակագործ [[Միհրան Հակոբյան (քանդակագործ)|Միհրան Հակոբյան]]ի կողմից՝ ի պատիվ [[Վիքիպեդիստներ|Վիքիհամայնքի]]։ Այն բացվել է 2014 թվականի հոկտեմբերի 22-ին՝ [[Մայնի Ֆրանկֆուրտ|Ֆրանկֆուրտ]]ի հրապարակում (Plac Frankfurcki) անցկացված արարողության ընթացքում, որին մասնակցել են տեղական Վիքիմեդիայի բաժանմունքների և [[Վիքիմեդիա Հիմնադրամ|Վիքիմեդիա հիմնադրամի]] ներկայացուցիչներ։

=== Երաժշտության մեջ ===
2006 թվականի «Weird Al» Յանկովիչի «White & Nerdy» երգի տեսահոլովակի մի տեսարանում Յանկովիչը [[Վանդալությունը Վիքիպեդիայում|վանդալացնում]] է [[Atlantic Records]]-ի Վիքիպեդիայի էջը՝ այն փոխարինելով «YOU SUCK!» («Դուք սարսափելի եք») արտահայտությամբ․ սա հղում էր այն խնդիրներին, որոնք նա վերջերս ունեցել էր ընկերության հետ՝ թույլտվություններ ստանալու գործընթացում։

Ուկրաինացի կոմպոզիտոր Անդրեյ Բոնդարենկոն գրել է «Վիքիպեդիայի օրհներգ» երաժշտական ստեղծագործությունը, որը ներկայացվել է [[Կիև|Կիևում]] 2016 թվականին՝ Վիքիպեդիայի 15-ամյակին նվիրված համերգի ընթացքում։

=== Վեբկոմիքսներում ===
[[Պատկեր:Malamanteau.png|alt=One of the *xkcd* comics, parodying Wikipedia's writing style.|մինի|250x250փքս|"Malamanteau", Վիքիպեդիայի գրելու ոճի պարոդավորումը]]
Վիքիպեդիայի վերաբերյալ հղումներ մի քանի անգամ կարող են հանդիպել *xkcd* վեբկոմիքսում։ «Malamanteau» բառի համար ստեղծված կեղծ Վիքիպեդիա-հոդվածի պատճենը (սա Մունրոյի կողմից հորինված հնարք-բառ էր՝ Վիքիպեդիայի գրողական ոճին ծաղրելու նպատակով) առաջացրեց տարակարծություն։

=== Հումորում ===
[[Ռուս-ուկրաինական պատերազմ (2014-այժմ)|Ռուս-ուկրաինական]] պատերազմի ընթացքում «Battle of Techno House 2022» կոչվող մի մեմ, որտեղ երևում է ռուս զինվորի՝ դուռը բացելու ձախողված փորձը, վիրուսային տարածում գտավ և վերահրապարակվել է միլիոնավոր անգամներ։ Մեդիա լուսաբանումը ներառում էր նաև քննարկում այդ դեպքի/մեմի վերաբերյալ ստեղծված սկզբնական Վիքիպեդիա-էջի մասին, որը ծաղրում էր միջադեպը՝ օգտագործելով Վիքիպեդիայի այն ձևաչափումը, որն ընդհանուր առմամբ կիրառվում է միայն իրական ռազմամարտերի համար՝ դարձնելով այն նման իսկական ճակատի նկարագրության։ «Մարտի» հակամարտող կողմերը հումորային կերպով ներկայացված էին որպես «Ռուս զինվոր» և «խանութի դուռ», իսկ մարտի արդյունքը նշված էր որպես «դռան վճռական հաղթանակ», իսկ ռուսական կորուստների ցանկում նշված էր «հպարտությունը»։ Հումորային բովանդակությունը հետագայում հեռացվել է Վիքիպեդիայի էջից։

=== Գեղարվեստական գրականությունում ===
2022 թվականի դրամատիկական «Tár» ֆիլմում Լիդիա Թարը հայտնաբերում է, որ իր Վիքիպեդիայի էջը անանուն կերպով վանդալացվել է, ինչը նպաստում է նրա հոգեկան առողջության վատացմանը։

Սթիվեն Հարիսոնի 2024 թվականի «Խմբագիրները» վեպը կենտրոնացած է Վիքիպեդիա առցանց հանրագիտարանի «Infopendium» անունով խմբագիրների շուրջ

2025 թվականի «Կեղծ խմբագրումների փորձագետները» վեպը, որի շապիկը ձևավորված է Վիքիպեդիայի հոդվածի ոճով, ներկայացնում է պատմական մի գաղտնիք, որի հուշումները թաքնված են Վիքիպեդիայի խմբագրումների և ջնջված հոդվածների մեջ։

== Սթիվեն Կոլբերթի միջադեպ ==
2006 թվականի հուլիսին ծաղրական կատակերգության դրվագում Սթիվեն Կոլբերթը հայտարարեց «վիքի-ակտիվություն» [[Նորարարություն|նորարարության]], Wiki և իրականություն [[հիբրիդային բառ]]ի մասին իր «The Wørd» հատվածի համար։ Կոլբերտնը սահմանեց վիքի-ամբողջականությունը որպես «կոնսենսուսի կողմից ճշմարտություն» (այլ ոչ թե փաստ), որը կառուցված է Վիքիպեդիայի համաձայնությամբ ընդունման ձևաչափի օրինակով։<blockquote>«Տեսեք, ցանկացած օգտվող կարող է փոխել ցանկացած գրառում, և եթե բավարար թվով այլ օգտվողներ համաձայնվեն նրա հետ, դա դառնում է ճշմարտություն։ … Այ եթե միայն ողջ մարդկային գիտելիքն այսպես աշխատեր։ Եվ այն կարող է՝ շնորհիվ այսօրվա բառի՝ *Վիքալիություն*։ Ընկերներ, ես իրականության մեծ սիրահար չեմ, և հանրագիտարանների էլ չեմ սիրահարված։ Արդեն ասել եմ։ Ո՞վ է Բրիտանինկան, որ ինձ ասի՝ Ջորջ Վաշինգտոնն ունեցել է ստրուկներ։ Եթե ուզում եմ ասել, թե նա ստրուկներ չի ունեցել, դա իմ իրավունքն է։ Իսկ հիմա՝ ի շնորհիվ Վիքիպեդիայի, դա նաև փաստ է։ Մենք պետք է այս սկզբունքները կիրառենք ամբողջ տեղեկատվության վրա։ Պետք է պարզապես մարդկանց մեծամասնությանը համոզենք, որ ինչ-որ տեղեկություն ճշմարիտ է։ … Այն, ինչ մենք անում ենք, գիտելիքի մեջ ժողովրդավարություն ներդնելն է»։</blockquote>«Կոլբերթն առաջարկեց, որ հեռուստադիտողները փոփոխեն փղերի մասին էջը՝ նշելով, որ [[Աֆրիկյան փղեր|Աֆրիկյան փղերի]] թիվը վերջին վեց ամիսների ընթացքում եռապատկվել է։ Այս առաջարկը հանգեցրեց փղերին և Աֆրիկային վերաբերող Վիքիպեդիայի մի շարք հոդվածներում սխալ փոփոխությունների առաջացման։ Կոլբերթը շարունակեց նոթբուքում ինչ-որ բաներ տպել՝ չշրջվելով դեպի տեսախցիկը՝ հաստատելով, որ հենց ինքն է խմբագորւմներ կատարում էջում։ Քանի որ Վիքիպեդիայում առաջին փոփոխությունները, որոնք համապատասխանում էին այս «փաստերին», արվել էին *'Stephencolbert*' անունով օգտվողի կողմից, շատերը կարծում են, որ հենց Կոլբերթն է վանդալացրել մի շարք Վիքիպեդիա էջեր այն պահին, երբ կոչ էր անում մյուս օգտվողներին անել նույնը։ Անկախ նրանից՝ այդ հաշիվը հենց Սթիվեն Կոլբերթինն էր, թե ինչ-որ մեկը ձևանում էր իրեն, այն արգելափակվեց Վիքիպեդիայում անժամկետ»։

== Համատեքստեր ==
Վիքիպեդիան ոչ միշտ է հիշատակվում նույն կերպ։ Ստորև նկարագրված տարբերակները հիշատակվածների միայն մի մասն է․

=== Վիքիպեդիայի մեջբերումները մշակույթում ===
* Վիքիպեդիան որպես տեղեկատու աղբյուր օգտագործած կամ խորհուրդ տված անձինք են՝ [[Ռոզի Օ'Դոննել]] և [[Ռատգերսի համալսարան]]ի սոցիոլագիայի պրոֆեսոր Թեդ Գոերցելը։
* Տարբեր մարդիկ՝  [[Իեն ՄակՔելլեն|Իեն ՄակՔելլենը]], [[Նիկոլաս Քեյջ|Նիկոլաս Քեյջը]] և Մարկուս Բրիգսթոքը քննադատել կամ մեկնաբանել են Վիքիպեդիայում իրենց մասին հոդվածները

=== Քաղաքականությունում ===
* 2011 թվականի հունիսին Վիքիպեդիան ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց այն փորձերի պատճառով, որոնք խմբագիրները կատարում էին՝ «[[Փոլ Ռևիր]]» հոդվածը փոփոխելու համար, որպեսզի այն համապատասխանեցվի Սառա Փեյլինի՝ իր քարոզչական ավտոբուսային շրջագայության ընթացքում ներկայացրած իրադարձությունների մեկնաբանությանը»։ *New York Times*հաղորդեց, որ հոդվածը «մինչև հունիսի 10-ը ուներ կես միլիոն դիտում», և որ «ամբողջ այդ ուշադրությունից և բանավեճերից հետո հոդվածը այժմ շատ ավելի երկար է … և ավելի լավ աղբյուրներով … քան մինչ Փեյլինի մեկնաբանությունները»։
* 2013 թվականի հոկտեմբերի 28-ին [[Վիրջինիա]]յի նահանգապետի թեկնածու Քեն Կուչինելիին աջակցելու նպատակով ունեցած ելույթում սենատոր [[Ռենդ Փոլ|Ռենդ Փոլը,]] ինչպես նշել է [[MSNBC]]-ի հաղորդավար [[Ռեյչել Մեդոու]]ն, իր [[Եվգենիկա|եվգենիկայի]] վերաբերյալ մեկնաբանություններում կարծես ներառել էր Վիքիպեդիայի «Գաթակա» (1997 թվական) ֆիլմի հոդվածի՝ ելույթից առաջ եղած տարբերակի գրեթե բառացի պարբերաբերումները։
* 2015 թվականի ապրիլին *The Guardian*-ը հաղորդեց այն պնդումների մասին, ըստ որոնց՝ [[Գրանտ Շեփս|Գրանտ Շեփսը՝]] Conservativ կուսակցության այն ժամանակվա նախագահը, կամ նրա հրամաններով աշխատող անձը Վիքիպեդիայի էջեր էր խմբագրել Շեփսի և [[Միացյալ Թագավորության խորհրդարան|Բրիտանական խորհրդարանի]] այլ անդամների մասին՝ 2015 թվականի ընտրություններից առաջ։ Շեփսը հերքել էր իր ներգրավվածությունը»։
* «2018 թվականի հոկտեմբերին Ջեքսոն Ա. Կոսկոն՝ ԱՄՆ սենատոր Մեգի Հարասանի նախկին աշխատակիցը, աշխատանքից հեռացվելուց հետո Վիքիպեդիան խմբագրեց՝ մի քանի կոնգրեսականների [[Դոքսինգ|անձնական տվյալները հրապարակելու]] նպատակով։ Հանրապետական սենատորներ [[Լինդսի Գրեմ]]ի, Օրին Հեթչի, [[Միթչել ՄակՔոնել]]ի և Մայք Լիի անձնական հասցեները, բջջային հեռախոսահամարները և էլեկտրոնային հասցեները տեղադրվեցին նրանց համապատասխան Վիքիպեդիայի էջերում։ Սենատորները թիրախավորվել էին այն դերի համար, որը նրանք խաղացել էին որպես Սենատի Դատական կոմիտեի [[ԱՄՆ հանրապետական կուսակցություն|հանրապետական]] անդամներ՝ Բրեթ Կավանոյի լարված Գերագույն դատարանի նշանակման լսումների ընթացքում»։ Կոսկոն 2019 թվականի ապրիլին մեղքը ընդունեց և 2019 թվականի հունիսի 19-ին դատապարտվեց չորս տարի ֆեդերալ բանտարկության՝ այս իրադարձությանը կապված հինգ մեղադրանքով»։
* 2022 թվականի փետրվարին *The* [[The Independent|*The Independent*]]-ի լրագրողները հայտնաբերեցին, որ Մեծ Բրիտանիայի «Հավասարեցման, բնակարանաշինության և համայնքների նախարարության» պետական ծառայողները [[Վիքիպեդիա|Վիքիպեդիայի]] «[[Կոստանդնուպոլիս]]» և «Պատմության ընթացքում ամենամեծ քաղաքները» հոդվածներից բառացիորեն վերցված տեքստ են ներառել կառավարության *Levelling Up* սպիտակ գրքում»։

=== Վիքիպեդիան որպես հումորային նյութ ===
* Վիքիպեդիան ծաղրվել է մի քանի կայքերում, ներառյալ՝ Uncyclopedia և Encyclopedia Dramatica
* 2006 թվականի մայիսին բրիտանական շոուի հաղորդավար Փոլ Օ’Գրեդին հանդիսատեսից մի հարց ստացավ իր՝ Վիքիպեդիայի էջում տեղադրված տեղեկությունների վերաբերյալ, որին նա պատասխանեց․ «Վիքիպեդիա՞։ Մաշկային հիվանդություն է հնչում»։
* Հումորիստ [[Զաք Գալիֆիանակիս]]ը «The Badger Herald»-ին տված հարցազրույցում պնդել է, թե ինքն իրեն որոնել է Վիքիպեդիայում՝ ասելով․ «Հիմա հենց նայում եմ Վիքիպեդիային։ Կիսով չափ հույն եմ, կիսով չափ ռեդնեք, մոտավորապես 6 ֆուտ 4 բարձրությամբ։ Եվ դա է ամբողջը… Այդ 6 ֆուտ 4-ը գուցե մի քիչ սխալ է։ Իրականում՝ 4 ֆուտ 6»։

=== Ընդհանուր տեղեկության աղբյուր ===
* «*Slate* ամսագիրը Վիքիպեդիան համեմատեց [[Դուգլաս Ադամս]]ի նույնանուն շարքի *The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* (Գալակտիկայում ճանապարհորդի համար ուղեցույց) երևակայական սարքի հետ։ «Ադամսի BBC-ի բնօրինակ ռադիոհաղորդաշարում և վեպերում հանդիպող Ուղեցույցի և Վիքիպեդիայի միջև նմանություններըն այնքան տպավորիչ են, որ զարմանալի է, թե ինչու գրողի մոլի երկրպագուները չեն կարծում, թե նա ժամանակի մեքենա էր ստեղծել։ Քանի որ դրա խմբագիրը մշտապես թեյի ընդմիջման էր, Ուղեցույցը փոփոխվում էր «յուրաքանչյուր անցնող անծանոթի կողմից, ով պատահում էր մտնել դատարկ աշխատասենյակներից մեկը մի օր կեսօրին և տեսնել ինչ-որ բան, որ արժեր անել»։ Այս անանուն խմբային աշխատանքը վերջում գերազանցում է վաճառքով *Encyclopedia Galactica*-ն, թեկուզ «այն ունի բազմաթիվ բացթողումներ և ներառում է շատ ապոկրիֆային կամ առնվազն խիստ անվստահելի տեղեկություններ։ Այս մրցակցող տեքստերի համեմատությունը հիշեցնում է այն հիմնական համեմատությունները, որոնք հաճախ արվում են Վիքիպեդիայի և պրոֆեսիոնալ հանրագիտարանների միջև»։

=== Որպես խաղերի հիմք ===
«Redactle-ը մի խաղ է, որտեղ խաղացողը պետք է պարզի, թե Վիքիպեդիայի որ հոդվածն է (ընտրված 10 000 կենսական հոդվածներից), երբ այն ներկայացվում է՝ իր բառերի մեծ մասը սևացված (ջնջված) վիճակում։ Ցույց են տրվում նախդիրները, հոդվածները, “to be” բայը, կետադրությունը և բառերի երկարությունները։ Խաղացողները ենթադրում են բառեր, որոնք բացահայտվում են, եթե դրանք առկա են հոդվածում։ 2024 թվականի հունիսի դրությամբ եղել է ավելի քան 800 ամենօրյա խաղ»։

== Քննադատություն ==
=== Վիքիպեդիայի մշակույթի վրա բացասական ազդեցության վերաբերյալ պնդումներ ===
Էնդրյու Քինի 2007 թվականի «*The Cult of the Amateur: How Today's Internet Is Killing Our Culture''» («Սիրողականի պաշտամունքը. ինչպես է ժամանակակից ինտերնետը սպանում մեր մշակույթը») գրքում նշվում էր, որ Վիքիպեդիայում օգտատերերի ստեղծած բովանդակության տարածումը մթագնում և արժեզրկում է ավանդական, ավելի բարձր որակի տեղեկատվական հարթակները»։

## Տես նաև
* Ճշմարտությունը թվերի՞ մեջ է։ Ամեն ինչ Վիքիպեդիայի մասին, 2010 թվականի փաստավավերագրական ֆիլմ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեմաներ մշակույթում
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա