Եվրագոտու ճգնաժամի պատճառներ

alt= Long-term interest rate statistics (percentages per annum; period averages; secondary market yields of government bonds with maturities of close to ten years) for all Eurozone countries except Estonia.|մինի
մինի|Հունական պարտատոմսեր
[մինի|300x300փքս|Եվրոպական 10-ամյա պարտատոմսերը, մինչև [Great Recession in Europe|Եվրոպայի Մեծ անկումը։ Պարտատոմսերը միասին շրջանառվում էին հավասարության մեջ։       ]]
alt=Public Debt and Debt to GDP in 2010|մինի|Պետական պարտքը $ և %ՀՆԱ (2010) ընտրված եվրոպական երկրների համար
[alt=Government debt compared to Eurozone GDP|մինի|Եվրագոտու, Գերմանիայի և ճգնաժամային երկրների [պետական պարտքը համեմատած Եվրագոտու ՀՆԱ-ի հետ]]
Եվրոպական պարտքային ճգնաժամը, որը հաճախ անվանում են նաև եվրագոտու ճգնաժամ կամ եվրոպական սուվերեն պարտքի ճգնաժամ, բազմամյա պարտքային ճգնաժամ էր, որը տեղի ունեցավ Եվրամիությունում (ԵՄ) 2009 թվականից մինչև 2010-ականների կեսերը կամ վերջը, ինչը դժվարացրեց կամ անհնար դարձրեց եվրագոտու որոշ երկրների համար իրենց պետական պարտքի մարումը կամ վերաֆինանսավորումը առանց երրորդ կողմերի օգնության։

Եվրոպական պետական պարտքի ճգնաժամը պայմանավորված էր եվրագոտու կառուցվածքային խնդիրներով և բարդ գործոնների համադրությամբ, այդ թվում՝ ֆինանսների գլոբալացմամբ, 2002-2008 թվականների ընթացքում վարկային հեշտ պայմաններով, որոնք խրախուսում էին բարձր ռիսկային վարկավորման և փոխառության գործելակերպը, 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամով, միջազգային առևտրի անհավասարակշռություններով, անշարժ գույքի պղպջակներով, որոնք պայթել են այդ ժամանակվանից, 2008-2012 թվականների համաշխարհային տնտեսության անկմամբ, կառավարության եկամուտների և ծախսերի հետ կապված հարկաբյուջետային քաղաքականության ընտրություններով, ինչպես նաև ազգերի կողմից խնդրահարույց բանկային ոլորտներին և մասնավոր պարտատոմսերի տերերին փրկելու համար օգտագործվող մոտեցումներով՝ ստանձնելով մասնավոր պարտքի բեռը կամ սոցիալականացնելով կորուստները:

Ճգնաժամի պատճառները նկարագրող պատմություններից մեկը սկսվում է 2000-2007 թվականներին ներդրումների համար հասանելի խնայողությունների զգալի աճով, երբ ֆիքսված եկամտով արժեթղթերի համաշխարհային պաշարը 2000 թվականի մոտավորապես 36 տրիլիոն դոլարից աճել է մինչև 70 տրիլիոն դոլար՝ 2007 թվականին։ Այս «Փողի հսկայական պաշարը» մեծացավ, քանի որ զարգացող երկրների բարձր աճ ունեցող խնայողությունները մուտք գործեցին համաշխարհային կապիտալի շուկաներ։ ԱՄՆ գանձապետական պարտատոմսերի առաջարկածից ավելի բարձր եկամտաբերություն փնտրող ներդրողները ամբողջ աշխարհում փնտրում էին այլընտրանքներ։

Այդպիսի հեշտությամբ հասանելի խնայողությունների գայթակղությունը ծանրաբեռնում էր քաղաքականության և կարգավորող վերահսկողության մեխանիզմները երկիր առ երկիր, քանի որ վարկատուներն ու վարկառուները օգտագործում էին այդ խնայողությունները՝ ամբողջ աշխարհում առաջացնելով տնտեսական պղպջակներ։ Մինչ այս «պղպջակները» պայթում էին, ինչի հետևանքով ակտիվների (օրինակ՝ բնակարանային և առևտրային անշարժ գույքի) գները նվազում էին, համաշխարհային ներդրողների նկատմամբ պարտավորությունները մնում էին իրենց ամբողջական գնով, ինչը հարցեր էր առաջացնում կառավարությունների և նրանց բանկային համակարգերի վճարունակության վերաբերյալ։

Այն, թե ինչպես է այս ճգնաժամի մեջ ներգրավված յուրաքանչյուր եվրոպական երկիր գումար վերցրել և ներդրել, տարբերվում է: Օրինակ՝ իռլանդական բանկերը գումար են տրամադրել կառուցապատողներին՝ ստեղծելով անշարժ գույքի շուկայում հսկայական պղպջակ։ Երբ պղպջակը պայթեց, Իռլանդիայի կառավարությունը և հարկատուները ստանձնեցին մասնավոր պարտքերը: Հունաստանում կառավարությունը մեծացրել է պետական ծառայողների նկատմամբ իր պարտավորությունները չափազանց առատաձեռն աշխատավարձի և կենսաթոշակային նպաստների տեսքով, ընդ որում առաջինները իրական արտահայտությամբ կրկնապատկվել են 10 տարվա ընթացքում: Իսլանդիայի բանկային համակարգը զգալիորեն աճել է՝ պարտքեր ստեղծելով համաշխարհային ներդրողների համար (արտաքին պարտքեր), որը մի քանի անգամ գերազանցում է իր ՀՆԱ–ն։

Համաշխարհային ֆինանսական համակարգում փոխկապակցվածությունը նշանակում է, որ եթե մեկ երկիր չկատարի իր պետական պարտքը կամ մտնի անկման մեջ, ինչը վտանգի տակ կդնի արտաքին մասնավոր պարտքի մի մասը, վարկատու երկրների բանկային համակարգերը կկանգնեն կորուստների առջև։ Օրինակ՝ 2011 թվականի հոկտեմբերին իտալացի վարկառուները ֆրանսիական բանկերին պարտք էին 366 միլիարդ դոլար։ Եթե Իտալիան չկարողանա ֆինանսավորվել, Ֆրանսիայի բանկային համակարգը և տնտեսությունը կարող են զգալի ճնշման ենթարկվել, ինչն էլ իր հերթին կազդի Ֆրանսիայի վարկատուների վրա և այլն։ Սա կոչվում է ֆինանսական վարակ։   Փոխկապակցվածությանը նպաստող մեկ այլ գործոն է պարտքի պաշտպանության հայեցակարգը։ Հաստատությունները կնքել են վարկային դեֆոլտի սվոփեր (CDS) կոչվող պայմանագրեր, որոնք հանգեցնում են վճարման, եթե որոշակի պարտքային գործիքի (ներառյալ կառավարության կողմից թողարկված պարտատոմսերի) գծով տեղի ունենա դեֆոլտ։ Սակայն, քանի որ նույն արժեթղթով կարելի է ձեռք բերել մի քանի CDS-ներ, պարզ չէ, թե յուրաքանչյուր երկրի բանկային համակարգն ինչպիսի ազդեցություն ունի CDS-ների նկատմամբ։

Հունաստանը, Իտալիան և այլ երկրներ փորձեցին արհեստականորեն կրճատել իրենց բյուջետային դեֆիցիտը, խաբելով ԵՄ պաշտոնյաներին՝ խոշոր բանկերի կողմից մշակված ածանցյալների օգնությամբ։ Չնայած որոշ ֆինանսական հաստատություններ կարճաժամկետ հեռանկարում ակնհայտորեն շահույթ ստացան,  ճգնաժամին նախորդել է երկար ժամանակահատված։

## Տնային տնտեսությունների և կառավարության պարտքի մակարդակի աճը
alt=Public debt as a per cent of GDP in 2010|մինի|Պետական պարտքը որպես ՀՆԱ տոկոս (2010)
մինի|300x300փքս|Եվրոպական պարտքի և ՀՆԱ-ի հարաբերակցություն
1992 թվականին Եվրամիության անդամները ստորագրեցին Մաաստրիխտի պայմանագիրը, որի համաձայն նրանք պարտավորվեցին սահմանափակել իրենց դեֆիցիտային ծախսերը և պարտքի մակարդակը։ Սակայն, մի շարք ԵՄ անդամ պետություններ, այդ թվում՝ Հունաստանը և Իտալիան, կարողացան շրջանցել այս կանոնները՝ չհետևելով իրենց ներքին ուղեցույցներին, շրջանցելով լավագույն փորձը և անտեսելով միջազգայնորեն համաձայնեցված չափանիշները։ Սա թույլ տվեց սուվերեններին քողարկել իրենց դեֆիցիտի և պարտքի մակարդակները տեխնիկայի համադրությամբ, ներառյալ անհամապատասխան հաշվապահությունը, արտահաշվեկշռային գործարքները, ինչպես նաև բարդ արժութային և վարկային ածանցյալ գործիքների կառուցվածքների օգտագործումը։ Բարդ կառույցները նախագծվել են ԱՄՆ-ի առաջատար ներդրումային բանկերի կողմից, որոնք իրենց ծառայությունների դիմաց ստացել են զգալի վարձատրություն։

Եվրոյի ընդունումը հանգեցրեց նրան, որ ճգնաժամին նախորդող տարիներին տարբեր վարկունակություն ունեցող Եվրագոտու շատ երկրներ իրենց պարտատոմսերի և մասնավոր վարկերի համար ստացան նմանատիպ և շատ ցածր տոկոսադրույքներ, ինչը հեղինակ Մայքլ Լյուիսը անվանեց «մի տեսակ անուղղակի Գերմանիայի երաշխիք»։ Արդյունքում, սկզբնապես թույլ արժույթներ (և ավելի բարձր տոկոսադրույքներ) ունեցող երկրների վարկատուները հանկարծ վայելեցին շատ ավելի բարենպաստ վարկային պայմաններ, ինչը խթանեց մասնավոր և պետական ծախսերը և հանգեցրեց տնտեսական բումի։ Որոշ երկրներում, ինչպիսիք են Իռլանդիան և Իսպանիան, ցածր տոկոսադրույքները հանգեցրին նաև բնակարանային «պղպջակի», որը պայթեց ֆինանսական ճգնաժամի գագաթնակետին։  Բեռնարդ Քոնոլլիի նման մեկնաբանները սա ընդգծեցին որպես եվրոյի հիմնարար խնդիր։

Մի շարք տնտեսագետներ հերքել են տարածված այն կարծիքը, որ պարտքային ճգնաժամը պայմանավորված է սոցիալական ապահովության չափազանց մեծ ծախսերով։ Նրանց վերլուծության համաձայն՝ պարտքի մակարդակի աճը հիմնականում պայմանավորված էր 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում ֆինանսական հատվածին տրամադրված խոշոր փրկարարական փաթեթներով և դրանից հետո տեղի ունեցած համաշխարհային տնտեսական անկմամբ։ Եվրագոտու միջին բյուջետային դեֆիցիտը 2007 թվականին կազմել է ընդամենը 0.6%, նախքան Մեծ ռեցեսիայի ժամանակ այն աճելը մինչև 7%։ Նույն ժամանակահատվածում կառավարության միջին պարտքը ՀՆԱ-ի 66%-ից աճել է մինչև 84%։ Հեղինակները նաև ընդգծել են, որ եվրագոտու հարկաբյուջետային դեֆիցիտը կայուն է եղել կամ նույնիսկ նվազել է 1990-ականների սկզբից ի վեր։ Ամերիկացի տնտեսագետ Փոլ Քրուգմանը Հունաստանը անվանել է միակ երկիրը, որտեղ ճգնաժամի հիմքում ընկած է ֆինանսական անպատասխանատվությունը։ Բրիտանացի տնտեսական պատմաբան Ռոբերտ Սկիդելսկին հավելեց, որ այս ճգնաժամը ստեղծվել է ոչ թե դեֆիցիտային ծախսերի, այլ բանկերի կողմից չափազանց վարկավորման արդյունքում։ Կառավարության աճող պարտքերը տնտեսական անկման արձագանքն են ոչ թե դրա պատճառը, քանի որ ծախսերը աճում են, իսկ հարկային եկամուտները՝ նվազում։
[alt=Comparing budget deficits for eurozone, UK and USA|մինի|Եվրագոտու [Կառավարության բյուջեի մնացորդ|պետական դեֆիցիտը համեմատած ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի հետ]]
Ամեն դեպքում, միայն բարձր պարտքի մակարդակը չի կարող բացատրել ճգնաժամը։ Ըստ The Economist Intelligence Unit-ի՝ եվրագոտու դիրքը «ոչ ավելի վատ էր, իսկ որոշ առումներով՝ ավելի լավ, քան ԱՄՆ-ինը»։  Եվրագոտու բյուջետային դեֆիցիտը (տե՛ս գրաֆիկը) ընդհանուր առմամբ շատ ավելի ցածր է, և եվրագոտու պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը, որը 2010 թվականին կազմել էր 86%, մոտավորապես նույն մակարդակին էր, ինչ ԱՄՆ-ինը։ Ավելին, եվրագոտու մասնավոր հատվածի պարտքը զգալիորեն ցածր է, քան բարձր լծակավորված անգլոսաքսոնական տնտեսություններում։

## Առևտրային անհավասարակշռություններ
alt=Current account balances in 2010|մինի|Ընթացիկ հաշվի մնացորդները ՀՆԱ-ի նկատմամբ (2010)
Մեկնաբան և *[[Financial Times|Financial Times-ի]]* լրագրող Մարտին Վուլֆը պնդել է, որ ճգնաժամի արմատը աճող առևտրային անհավասարակշռությունն էր։ Նա նշում է, որ ճգնաժամին նախորդող շրջանում՝ 1999-ից 2007 թվականներին, Գերմանիան ուներ զգալիորեն ավելի լավ պետական պարտք և բյուջետային դեֆիցիտ ՀՆԱ-ի նկատմամբ, քան եվրագոտու ամենաշատ տուժած անդամները։ Նույն ժամանակահատվածում այս երկրները (Պորտուգալիա, Իռլանդիա, Իտալիա և Իսպանիա) վճարային հաշվեկշռի շատ ավելի վատ դիրքեր ունեին։ Մինչդեռ Գերմանիայի առևտրային ավելցուկները ՀՆԱ-ի նկատմամբ 1999 թվականից հետո աճել էին, Իտալիայի, Ֆրանսիայի և Իսպանիայի դեֆիցիտը վատթարացել էր։

Փոլ Քրուգմանը 2009 թվականին գրել է, որ առևտրային դեֆիցիտը, ըստ սահմանման, պահանջում է համապատասխան կապիտալի ներհոսք այն ֆինանսավորելու համար, ինչը կարող է իջեցնել տոկոսադրույքները և խթանել «պղպջակների» ստեղծումը. «Որոշ ժամանակ կապիտալի ներհոսքը հարստության պատրանք ստեղծեց այս երկրներում, ինչպես դա արեց ամերիկացի տանտերերի համար. ակտիվների գները բարձրանում էին, արժույթները ուժեղ էին, և ամեն ինչ լավ էր թվում: Բայց «պղպջակները» միշտ պայթում են վաղ թե ուշ, և երեկվա հրաշք տնտեսությունները դարձել են այսօրվա «զամբյուղային» դեպքեր՝ ազգեր, որոնց ակտիվները գոլորշիացել են, բայց որոնց պարտքերը մնում են չափազանց իրական»։

Առևտրային դեֆիցիտի վրա կարող են ազդել նաև հարաբերական աշխատուժի ծախսերի փոփոխությունները, որոնք հարավային երկրները դարձրել են պակաս մրցունակ և մեծացրել առևտրային անհավասարակշռությունը։ 2001 թվականից ի վեր Իտալիայում աշխատանքի միավորի արժեքը աճել է 32%-ով Գերմանիայի համեմատ։ Վերջին տասնամյակում Հունաստանում աշխատուժի միավորի արժեքը շատ ավելի արագ է աճել, քան Գերմանիայում։ Այնուամենայնիվ, ԵՄ երկրների մեծ մասում աշխատուժի ծախսերի աճը գերազանցել է Գերմանիայինը։ Այն երկրները, որոնք թույլ տվեցին, որ «աշխատավարձերն աճեն արտադրողականությունից ավելի արագ», կորցրեցին մրցունակությունը։ Գերմանիայի զսպված աշխատուժի ծախսերը, չնայած առևտրային անհավասարակշռության վիճելի գործոն լինելուն, կարևոր գործոն են նրա ցածր գործազրկության մակարդակի համար։ Հունաստանի առևտրային դիրքը բարելավվել է 2011-2012 թվականների ընթացքում՝ ներմուծումը նվազել է 20.9%-ով, մինչդեռ արտահանումը աճել է 16.9%-ով՝ կրճատելով առևտրային դեֆիցիտը 42.8%-ով։

Սայմոն Ջոնսոնը բացատրում է Եվրագոտում կոնվերգենցիայի հույսը և թե ինչն է սխալ ընթացել։ Եվրոն երկրներին կապում է փոխարժեքի հետ, որը «շատ մեծ խաղադրույք է կատարում այն բանի վրա, որ նրանց տնտեսությունները կհամընկնեն արտադրողականության առումով»։ Հակառակ դեպքում աշխատողները կտեղափոխվեն ավելի բարձր արտադրողականություն ունեցող երկրներ։ Փոխարենը տեղի ունեցավ հակառակը. Գերմանիայի և Հունաստանի արտադրողականության միջև եղած տարբերությունը մեծացավ, ինչի արդյունքում կապիտալի հոսքերի հաշվին ֆինանսավորվող ընթացիկ հաշվի մեծ ավելցուկ առաջացավ։ Կապիտալի հոսքերը կարող էին ներդրվել ծայրամասային երկրներում արտադրողականությունը բարձրացնելու համար։ Փոխարենը կապիտալի հոսքերը վատնվեցին սպառման և սպառողական ներդրումների մեջ։

Ավելին, Եվրագոտու երկրների (օրինակ՝ Գերմանիայի) արժույթը, որոնք ունեն կայուն առևտրային ավելցուկներ, չի արժևորվում Եվրագոտու մյուս երկրների համեմատ՝ ընդհանուր արժույթի պատճառով, ինչը արհեստականորեն էժան է պահում նրանց արտահանումը։ Գերմանիայի առևտրային ավելցուկը Եվրագոտում 2011 թվականին նվազել է, քանի որ նրա առևտրային գործընկերները ավելի քիչ էին կարողանում գտնել իրենց առևտրային դեֆիցիտը ֆինանսավորելու համար անհրաժեշտ ֆինանսավորումը, սակայն Եվրագոտուց դուրս Գերմանիայի առևտրային ավելցուկը կտրուկ աճել է, քանի որ եվրոն արժեզրկվել է դոլարի և այլ արժույթների նկատմամբ։

Տնտեսական տվյալները ցույց են տալիս, որ ճգնաժամը կարող է ավելի շատ կապ ունենալ առևտրային դեֆիցիտի (որը ֆինանսավորելու համար անհրաժեշտ է մասնավոր փոխառություն), քան պետական պարտքի մակարդակի հետ։ Տնտեսագետ Փոլ Քրուգմանը 2013 թվականի մարտին գրել է. «...[եվրագոտու երկրներում] իսկապես ուժեղ կապը տոկոսադրույքների սփրեդների և ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտի միջև է, ինչը համահունչ է մեզանից շատերի եզրակացությանը, որ եվրագոտու ճգնաժամը իրականում վճարային հաշվեկշռի ճգնաժամ է, այլ ոչ թե պարտքի ճգնաժամ»։ Չորս տնտեսագետների 2013 թվականի փետրվարին հրապարակված հոդվածում եզրակացվել է, որ «80%-ից բարձր պարտք ունեցող երկրները...&#x2009;ՀՆԱ-ի տոկոսը և ընթացիկ հաշվի [առևտրային] շարունակական դեֆիցիտը խոցելի են արագ հարկաբյուջետային վատթարացման նկատմամբ...»։

## Եվրագոտու համակարգի կառուցվածքային խնդիրը
Մի տեսության համաձայն՝ այս խնդիրները պայմանավորված են եվրոհամակարգի ներսում առկա կառուցվածքային հակասությամբ, տեսության համաձայն՝ գոյություն ունի դրամական միություն (ընդհանուր արժույթ)՝ առանց ֆինանսական միության (օրինակ՝ ընդհանուր հարկման, կենսաթոշակային և գանձապետական գործառույթների): Եվրագոտու համակարգում երկրները պարտավոր են հետևել նմանատիպ հարկաբյուջետային ուղու, սակայն նրանք չունեն ընդհանուր գանձարան՝ այն կիրառելու համար։ Այսինքն՝ նույն դրամավարկային համակարգ ունեցող երկրները ազատություն ունեն հարկաբյուջետային քաղաքականության մեջ՝ հարկման և ծախսերի առումով։ Այսպիսով, չնայած դրամավարկային քաղաքականության վերաբերյալ և Եվրոպական կենտրոնական բանկի միջոցով որոշ համաձայնությունների, երկրները կարող են չկարողանալ կամ պարզապես ընտրել չհետևել դրան։ Այս առանձնահատկությունը հանգեցրեց ծայրամասային տնտեսությունների, մասնավորապես՝ Հունաստանի, հարկաբյուջետային ազատ օգտագործմանը, քանի որ դժվար է վերահսկել և կարգավորել ազգային ֆինանսական հաստատությունները։ Ավելին, կա նաև մի խնդիր, որ Եվրագոտու համակարգն ունի արագ արձագանքման դժվար կառուցվածք։ Եվրագոտին, որն ունի 20 անդամ, որոշումների կայացման գործընթացի համար պահանջում է միաձայն համաձայնություն։ Սա կհանգեցնի այլ տարածքներում վարակի լիակատար կանխարգելման ձախողման, քանի որ Եվրագոտու համար դժվար կլինի արագ արձագանքել խնդրին։

Բացի այդ, 2012 թվականի հունիսի դրությամբ գոյություն չուներ «բանկային միություն», ինչը նշանակում է, որ չկար համաեվրոպական մոտեցում բանկային ավանդների ապահովագրության, բանկային վերահսկողության կամ սնանկացող բանկերի վերակապիտալացման կամ լուծման (լուծարման) համատեղ միջոցների նկատմամբ:  Բանկային ավանդների ապահովագրությունը օգնում է խուսափել բանկային խուճապներից։ Վերակապիտալացումը վերաբերում է բանկերի մեջ գումար ներարկելուն, որպեսզի նրանք կարողանան կատարել իրենց անհապաղ պարտավորությունները և վերսկսել վարկավորումը, ինչպես դա արվեց 2008 թվականին ԱՄՆ-ում՝ « Խնդրահարույց ակտիվների օգնության ծրագրի» միջոցով։

Սյունակագիր Թոմաս Լ. Ֆրիդմանը 2012 թվականի հունիսին գրել է. «Եվրոպայում գերկապվածությունը բացահայտեց, թե որքան անմրցունակ էին որոշ տնտեսություններ, բայց նաև որքան փոխկախված էին դրանք։ Դա մահացու համադրություն էր։ Երբ այդքան տարբեր մշակույթներ ունեցող երկրները դառնում են այսքան փոխկապակցված և փոխկախված՝ երբ նրանք կիսում են նույն արժույթը, բայց ոչ նույն աշխատանքային էթիկան, թոշակի անցնելու տարիքը կամ բյուջետային կարգապահությունը, դուք ի վերջո ստանում եք գերմանացի խնայողներ, որոնք եռում են հույն աշխատողների վրա, և հակառակը»:

## Դրամավարկային քաղաքականության անկայունություն
Եվրագոտուն անդամակցությունը հաստատեց միասնական դրամավարկային քաղաքականություն, որը թույլ չտվեց առանձին անդամ պետություններին գործել ինքնուրույն։ Մասնավորապես, նրանք չեն կարող եվրո թողարկել՝ պարտատերերին վճարելու և պարտավորությունների չկատարման ռիսկը վերացնելու համար։ Քանի որ նրանք ունեն նույն արժույթը, ինչ իրենց (եվրագոտու) առևտրային գործընկերները, նրանք չեն կարող արժեզրկել իրենց արժույթը՝ արտահանումն ավելի էժան դարձնելու համար, ինչը, սկզբունքորեն, կհանգեցնի առևտրային հաշվեկշռի բարելավմանը, ՀՆԱ-ի աճին և անվանական առումով հարկային եկամուտների ավելի բարձրացմանը։

## Վստահության կորուստ
[alt=Sovereign credit default swaps for EU countries in 2010–2015|մինի|Ընտրված եվրոպական երկրների սուվերեն [Վարկային դեֆոլտ սվոփ|CDS գները (2010–2015): Ձախ առանցքը բազային կետերով է. 1000 մակարդակը նշանակում է, որ այն արժե 1 միլիոն դոլար՝ 10 միլիոն դոլարի պարտք պաշտպանելու համար՝ հինգ տարվա համար։]]
Մինչև ճգնաժամի զարգացումը և՛ կարգավորող մարմինները, և՛ բանկերը ենթադրում էին, որ եվրագոտու պետական պարտքը անվտանգ է։ Բանկերն ունեին Հունաստանի, ինչպիսին է ավելի թույլ տնտեսություն ունեցող երկրների պարտատոմսերի զգալի պաշարներ, որոնք առաջարկում էին փոքր հավելավճար և, կարծես, նույնքան կայուն էին։ Ճգնաժամի զարգացմանը զուգընթաց ակնհայտ դարձավ, որ հունական, և հնարավոր է՝ նաև այլ երկրների պարտատոմսերը զգալիորեն ավելի մեծ ռիսկ էին ներկայացնում։ Եվրոպական պետական պարտքի ռիսկի մասին տեղեկատվության պակասին նպաստում էր նաև այն բանկերի շահերի բախումը, որոնք զգալի գումարներ էին վաստակում պարտատոմսերի ապահովագրության միջոցով։ Վստահության կորուստը նշանավորվում է սուվերեն CDS գների աճով, ինչը վկայում է երկրների վարկունակության վերաբերյալ շուկայական սպասումների մասին (տե՛ս գրաֆիկը):

Ավելին, ներդրողները կասկածներ ունեն քաղաքականության մշակողների՝ ճգնաժամը արագ զսպելու հնարավորությունների վերաբերյալ։ Քանի որ եվրոն որպես արժույթ օգտագործող երկրներն ունեն դրամավարկային քաղաքականության ավելի քիչ ընտրություններ (օրինակ՝ նրանք չեն կարող փող տպել իրենց սեփական արժույթով՝ պարտքի կրողներին վճարելու համար), որոշակի լուծումներ պահանջում են միջազգային համագործակցություն։ Ավելին, Եվրոպական կենտրոնական բանկն ունի գնաճի վերահսկողության մանդատ, բայց ոչ զբաղվածության մանդատ, ի տարբերություն ԱՄՆ Դաշնային պահուստների համակարգի, որն ունի երկակի մանդատ։

Ըստ *[[The Economist|The Economist-]]* ի՝ ճգնաժամը «նույնքան քաղաքական է, որքան տնտեսական» և այն փաստի արդյունք է, որ եվրագոտին չի աջակցվում պետության ինստիտուցիոնալ միջոցներով (և փոխադարձ համերաշխության կապերով): Բանկերից խոշոր գումարներ են դուրս բերվել ավելի թույլ եվրագոտու երկրներում, ինչպիսիք են Հունաստանը և Իսպանիան։ Եվրագոտում բանկային ավանդները ապահովագրված են, բայց յուրաքանչյուր անդամ կառավարության գործակալությունների կողմից։ Եթե բանկերը սնանկանան, քիչ հավանական է, որ կառավարությունը կկարողանա լիովին և անհապաղ կատարել իր պարտավորությունը, գոնե ոչ եվրոյով, և կա հնարավորություն, որ նրանք կարող են հրաժարվել եվրոյից և վերադառնալ ազգային արժույթի։ Այսպիսով, եվրոյով ավանդները ավելի անվտանգ են հոլանդական, գերմանական կամ ավստրիական բանկերում, քան Հունաստանում կամ Իսպանիայում։

2012 թվականի հունիսի դրությամբ շատ եվրոպական բանկային համակարգեր, մասնավորապես Իսպանիան, գտնվում էին զգալի սթրեսի տակ։ «Կապիտալի ներգրավման կոչերի» շարքը (հայտարարություններ այն մասին, որ բանկերը պահանջում են կապիտալ) նպաստեց ֆինանսավորման շուկաների և միջբանկային վարկավորման սառեցմանը, քանի որ ներդրողները մտահոգված էին, որ բանկերը կարող են թաքցնել վնասները կամ կորցնել վստահությունը միմյանց նկատմամբ։

2012 թվականի հունիսին, երբ եվրոն հասավ նոր ցածրակետերի, լուրեր տարածվեցին, որ հարուստները տեղափոխում էին իրենց ակտիվները Եվրագոտուց դուրս և Եվրագոտուց հարավից հյուսիս։ 2011 թվականի հունիսից մինչև 2012 թվականի հունիսը միայն Իսպանիան և Իտալիան կորցրել են համապատասխանաբար 286 միլիարդ և 235 միլիարդ եվրո։ Ընդհանուր առմամբ, Միջերկրածովյան երկրները կորցրել են իրենց ՀՆԱ-ի 10%-ի չափով ակտիվներ 2010 թվականի վերջին կապիտալի արտահոսքի սկսվելուց ի վեր։ Եվրոպական կենտրոնական բանկի նախագահ Մարիո Դրագին կոչ է արել ստեղծել ավանդների ապահովագրության ինտեգրված եվրոպական համակարգ, որը կպահանջի, որ եվրոպական քաղաքական ինստիտուտները մշակեն արդյունավետ լուծումներ Եվրոպական կենտրոնական բանկի լիազորությունների սահմաններից դուրս գտնվող խնդիրների համար։ 2012 թվականի հունիսի 6-ի դրությամբ, քաղաքական առաջնորդները, կարծես, քննարկում էին եվրոպական բանկային համակարգի ավելի սերտ ինտեգրման հարցը։

### Տնային տնտեսությունների ռիսկի խուսափումը
Պորտֆելի տվյալները և իտալական բանկի հաճախորդների բազմակի հարցումները ցույց են տվել, որ ներդրողների ռիսկի նկատմամբ խուսափողականությունը զգալիորեն աճել է 2008 թվականի ճգնաժամից հետո։ Սա խրախուսեց անհատներին ավելի շատ բաժնետոմսեր վաճառել։ Մակրոտնտեսական տեսանկյունից, ռիսկից խուսափելը կարևոր մեխանիզմ էր, որը հիմքում ընկած էր ֆինանսական որոշումների, արտադրանքի և իրական դրամական հաշվեկշռի դինամիկայի վրա եվրոպական պարտքային ճգնաժամի ընթացքում:

### Երկարաժամկետ պետական պարտքի տոկոսագումար
2012 թվականի հունիսին, Իսպանիայի փրկարարական գծի շուրջ բանակցություններից հետո, Իսպանիայի և Իտալիայի երկարաժամկետ պարտքի տոկոսադրույքները շարունակեցին արագ աճել, ինչը կասկածի տակ դրեց փրկարարական փաթեթների արդյունավետությունը՝ որպես ժամանակավոր միջոցառումից ավելին։ Իսպանիայի տոկոսադրույքը, որը վարկային գծի հաստատումից առաջ գերազանցում էր 6%-ը, մոտեցավ 7%-ի, ինչը լուրջ խնդիրների կոպիտ ցուցիչ է։

### Վարկանիշային գործակալությունների կարծիքները
2011 թվականի դեկտեմբերի 5-ին S&P-ն եվրագոտու 15 անդամների երկարաժամկետ սուվերեն վարկանիշները դրեց «CreditWatch»-ի վրա՝ բացասական հետևանքներով։ S&P-ն գրեց, որ դա պայմանավորված է «հինգ փոխկապակցված գործոններից բխող համակարգային ֆակտորներով՝

# Եվրագոտում վարկային պայմանների խստացում;
# Եվրագոտու աճող թվով սուվերեն պարտատոմսերի զգալիորեն բարձր ռիսկի վճարներ, այդ թվում՝ որոշների, որոնք ներկայումս ունեն «AAA» վարկանիշ։
# Եվրոպական քաղաքականության մշակողների միջև շարունակվող անհամաձայնությունները շուկայական վստահության ճգնաժամի լուծման և երկարաժամկետ հեռանկարում եվրագոտու անդամների միջև տնտեսական, ֆինանսական և հարկաբյուջետային ավելի մեծ կոնվերգենցիայի ապահովման վերաբերյալ։
# Կառավարության և տնային տնտեսությունների բարձր պարտքը եվրագոտու մեծ տարածքում։
# 2012 թվականին եվրագոտու ընդհանուր առմամբ տնտեսական անկման աճող ռիսկը։ Այդ ժամանակ կանխատեսում էին, որ հաջորդ տարի արտադրությունը կնվազի այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Իսպանիան, Պորտուգալիան և Հունաստանը, սակայն տալիս էին ընդհանուր առմամբ եվրագոտու համար արտադրության անկման 40% հավանականություն։

## Տես նաև
* 2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամ
* Իսլանդիայի ֆինանսական ճգնաժամ (2008)
* Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ (2007-2010)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Impact of the Eurozone Crisis on the European Integration Process A documentary by the Institut d'Etudes Européennes of the Université Libre de Bruxelles
* The Impact of the Eurozone Crisis on European Socio-economic governance A documentary by the Institut d'Etudes Européennes of the Université Libre de Bruxelles
* The EU Crisis Pocket Guide by the Transnational Institute in English (2012) – Italian (2012) – Spanish (2011)
* 2011 Dahrendorf Symposium – Changing the Debate on Europe – Moving Beyond Conventional Wisdoms
* 2011 Dahrendorf Symposium Blog
* Eurostat – Statistics Explained: Structure of government debt (October 2011 data)
* Interactive Map of the Debt Crisis *Economist Magazine*, 9 February 2011
* European Debt Crisis *New York Times* topic page updated daily.
* Tracking Europe's Debt Crisis *New York Times* topic page, with latest headline by country (France, Germany, Greece, Italy, Portugal, Spain).
* Map of European Debts *New York Times* 20 December 2010
* Budget deficit from 2007 to 2015 *Economist Intelligence Unit* 30 March 2011
* Protests in Greece in Response to Severe Austerity Measures in EU, IMF Bailout&nbsp;– video report by *[[Democracy Now!]]*
* Diagram of Interlocking Debt Positions of European Countries *New York Times* 1 May 2010
* Argentina: Life After Default *Sand and Colours* 2 August 2010
* Google – public data: Government Debt in Europe
* Stefan Collignon: Democratic requirements for a European Economic Government Friedrich-Ebert-Stiftung, December 2010 (PDF 625 KB)
* Nick Malkoutzis: Greece – A Year in Crisis Friedrich-Ebert-Stiftung, Juni 2011
* Rainer Lenz: Crisis in the Eurozone Friedrich-Ebert-Stiftung, Juni 2011
* Wolf, Martin, "Creditors can huff but they need debtors", *Financial Times*, 1 November 2011 7:28&nbsp;pm.
* More Pain, No Gain for Greece: Is the Euro Worth the Costs of Pro-Cyclical Fiscal Policy and Internal Devaluation? Center for Economic and Policy Research, February 2012
* "Liquidity only buys time" – Where are European experts for a long-term and holistic approach? Interview with Liu Olin: The Euro Crisis. A Chinese Economist's View. (03/2012)
* Michael Lewis-How the Financial Crisis Created a New Third World-October 2011 NPR, October 2011
* This American Life – Continental Breakup NPR, January 2012
* Global Financial Stability Report International Monetary Fund, April 2012
* OECD Economic Outlook-May 2012
* "Leaving the Euro: A Practical Guide" by Roger Bootle, winner of the 2012 Wolfson Economics Prize
* "Breaking the Deadlock: A Path Out of the Crisis"
* The Eurozone Crisis – Can Austerity Foster Growth? The World Bank's Chief Economist EMEA, Indermit Gil, about potential ramifications, CFO Insight Magazine, July 2012