Ալեքսանդրաս Լիլեյկիս

**Ալեքսանդրաս Լիլեյկիս** (, ), լիտվացի ոստիկան, որը մեղադրվել է գերմանական օկուպացիայի տարիներին հրեաների ցեղասպանությանը մասնակցելու մեջ։ Պատերազմից հետո ապրել է Գերմանիայում, այնուհետև ԱՄՆ-ում, զրկվել է ամերիկյան քաղաքացիությունից, վերադարձել է Լիտվա, որտեղ էլ մահացել է։

## Կենսագրություն
Ալեքսանդրաս Լիլեյկիսը ծնվել է 1907 թվականին աղքատ գյուղացու ընտանիքում։ Ավարտել է տարրական դպրոցը, այնուհետև գիմնազիան Կրաժայում և Կաունասի ռազմական ուսումնարանը։ Այնուհետև իրավաբանություն է սովորել Վիտովտ Մեծի համալսարանում։ Ուսման ընթացքում աշխատել է ոստիկանության վարչության Կաունասի բաժնում։ 1937-1939 թվականներին աշխատել է Լիտվայի անվտանգության ոստիկանությունում՝ Մարիամպոլեում։ Այնուհետև 1939 թվականին՝ Վիլնյուսը Լիտվա մեկնելուց հետո, տեղափոխվել է աշխատելու անվտանգության ոստիկանության Վիլնյուսի բաժանմունքում՝ որպես պետի տեղակալ։ Զբաղվել է լեհական ընդհատակի դեմ պայքարով և գերմանացիներից գրավված Լեհաստանից եկած փախստականների՝ հիմնականում հրեաների նկատմամբ հսկողությամբ։

Երբ Լիտվան 1940 թվականին միացվել է ԽՍՀՄ-ին, Լիլեյկիսը մեկնել է Գերմանիա և 1941 թվականի հունիսին դիմել է գերմանական քաղաքացիություն ստանալու համար։ 1941 թվականի օգոստոսի 20-ին Լիլեյկիսը վերադարձել է գերմանացիների կողմից գրավված Լիտվա։ Նա ղեկավարել է գերմանացիների կողմից ստեղծված լիտվական անվտանգության ոստիկանության վիլնյուսյան բաժինը։ Պաշտոնը ստանձնելուց անմիջապես հետո Լիլեյկիսը վերակազմավորել է անվտանգության ոստիկանության աշխատանքը ըստ Գեստապոյի մոդելի՝ ստեղծելով հատուկ բաժին հրեաների և կոմունիստների համար (): Անվտանգության ոստիկանության բացառիկ իրավասությանը դասվել են հրեա ընդհատակյա գործիչները, կոմունիստների հետ կապեր ունենալու մեջ կասկածվող հրեաները, հրեաներին օգնող անձինք և գետտոյից փախած հրեաները։ Ըստ Լիլեյկիսի հրահանգների, սովորական ոստիկանությունը հրեաներին, ովքեր խախտել են հակահրեական հրամանագրերը (օրինակ՝ դեղին աստղ կրելու պահանջը կամ շուկայում սնունդ գնելու արգելքը), պարզապես ուղարկե բանտ՝ Պոնարիում հետագա գնդակահարությամբ։

Պատերազմից հետո Լիլեյկիսը մեկնել է Գերմանիա, այնուհետև 1955 թվականին՝ ԱՄՆ, ստացել ամերիկյան քաղաքացիություն և բնակվել Նորվուդում, Մասաչուսեթս նահանգում։ 2014 թվականին ԱՄՆ-ում գաղտնազերծված փաստաթղթերի համաձայն՝ Լիլեյկիսին 1952 թվականին վարձել է Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը և մինչև ԱՄՆ ներգաղթելը տարեկան ստացել է 1700 դոլար։ ԿՀՎ-ն տեղյակ է եղել հրեաների ցեղասպանությանը Լիլեյկիսի մասնակցության մասին, սակայն նրան օգնել են մուտք գործել ԱՄՆ։ ԿՀՎ-ն նաև փորձել է խոչընդոտել ԱՄՆ արդարադատության նախարարության կողմից Լիլեյկիսի նկատմամբ իրականացվող հետաքննությանը՝ վախենալով նրա լրտեսական գործունեության մասին գաղտնի տեղեկությունների հրապարակումից։

ԱՄՆ արդարադատության նախարարության կողմից իրականացված հետաքննությունը բացահայտել է Լիլեյկիսի անձնական ներգրավվածությունը Լիտվայում հրեաների ցեղասպանությանը։ Դրանից հետո Լիլեյկիսը զրկվել է ամերիկյան քաղաքացիությունից։ 1996 թվականի հունիսի 18-ին Լիլեյկիսը լքել է ԱՄՆ-ն և ժամանել Վիլնյուս։ Լիտվայում նա հրատարակել է «Pažadinto laiko pėdsakais» հուշերի գիրքը, որում հերքել է մեղադրանքները և պնդել է, որ համագործակցել է հակաֆաշիստական ընդհատակի հետ և նույնիսկ խոչընդոտել հրեաների սպանություններին։ Սակայն, ինչպես գրել է պատմաբան Արունաս Բուբնիսը, Լիլեյկիսի խոսքերը հաստատող ոչ մի փաստաթուղթ արխիվներում հայտնաբերել չի հաջողվել։ Ընդհակառակը, արխիվներում հայտնաբերվել են փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են Լիլեյկիսի մասնակցությունը Հոլոքոստին։

Լիտվական իշխանությունները ձգձգել են Լիլեյկիսի գործի հետաքննությունը։ Սկսված դատավարության ընթացքում Լիլեյկիսը մահացել է ինֆարկտից Վիլնյուսի հիվանդանոցում 2000 թվականի սեպտեմբերի 26-ին։ Թաղվել է սեպտեմբերի 29-ին ընտանեկան գերեզմանում՝ ծնողների, եղբայրների և քրոջ կողքին՝ Կելմեի շրջանի Վայգուվա քաղաքային գերեզմանատանը։

## Հանցագործությունների հետաքննություն
ԱՄՆ-ում հետաքննությունը սկսվել է 1982 թվականի հոկտեմբերին և տևել 11 տարի։ Հետաքննողների հիմնական խնդիր եղել է այն, որ նրանք չեն ունեցել Լիլեյկիսի ստորագրությամբ փաստաթղթեր՝ նրան սպանություններում ուղղակիորեն մասնակցության մեջ մեղադրելու համար։ ԽՍՀՄ-ը մերժել է ամերիկացի հետաքննողներին արխիվներից տեղեկատվություն տրամադրելու հարցում օգնություն ցուցաբերելը։

1990 թվականի նոյեմբերին՝ ԽՍՀՄ-ից Լիտվայի անկախության հռչակումից հետո, Միչիգանի համալսարանի դոկտորանտ Մայքլ Մակքուինը, որը աշխատություն է գրել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին լեհ-լիտվական հակամարտության մասին, մուտք է գործել Վիլնյուսի արխիվ։ Լիլեյկիսի դեմ ուղղակի ապացույցներ Մակքուինը գտել միայն 1993 թվականի սեպտեմբերին Վիլնյուս կատարած իր չորրորդ այցի ժամանակ։ Լիլեյկիսի ստորագրված ձերբակալությունների և գնդակահարությունների ՝բազմաթիվ հրամանների թվում հայտնաբերվել է 6-ամյա մի աղջկա և նրա մոր՝ Ֆրումայի և Գիտա Կապլանի դեմ հրաման։ Նրանք ձերբակալվել են նոյեմբերի 28-ին և սպանվել Պոնարում 1941 թվականի դեկտեմբերի 22-ին։ Լիլեյկիսի ստորագրությամբ մի քանի նմանատիպ հրամաններ են հայտնաբերվել՝ «գերմանական անվտանգության ոստիկանությանը հանձնելու» մասին։ Դա էվֆեմիզմ է եղել Իպատինգաս բուրիսի այնզացկոմանդի ձեռքը փոխանցման համար։

1994 թվականի սեպտեմբերի 21-ին ԱՄՆ գլխավոր դատախազի օգնական Դեյվիդ Մաքքեյը և արդարադատության նախարարության հատուկ հետաքննությունների վարչության իրավաբան Ուիլյամ Քենեթին Լիլեյկիսի գործը փոխանցել են Բոստոնի դատարան։ Դատախազության, Արդարադատության նախարարության և ԿՀՎ-ի միջև կնքված համաձայնագրի համաձայն՝ մեղադրական նյութերում չի շոշափվել Լիլեյկիսի՝ ԱՄՆ ներգաղթելուց առաջ ամերիկյան հետախուզությունում աշխատելու հարցը։

Գործընթացը հսկայական հետաքրքրություն է առաջացրել հասարակության և լրատվամիջոցների շրջանում։ Դատարանում Լիլեյկիսը հրաժարվել է պատասխանել հարցերին՝ վկայակոչելով ԱՄՆ Սահմանադրության հինգերորդ փոփոխությունը։ Սակայն դատարանը հինգերորդ փոփոխության հղումները համարել է մեղքի ընդունում։

Դատարանը որոշել է, որ Լիլեյկիսը, լինելով անվտանգության ոստիկանության պետ, հրամայել է հրեաներին ձերբակալել միայն այն պատճառով, որ նրանք հրեա են, և ուղարկել նրանց ոչնչացման: Դատարանը որոշել է, որ Կոնգրեսի կողմից ցեղասպանության անմիջական կատարողների մուտքը ԱՄՆ արգելելը տարածվում է նաև նրանց վրա, ովքեր նման հրամաններ են տվել։ Մաքքուինը գրել է, որ Լիլեյկիսը հստակ իմացել է, որ հրեաները, որոնց նա փոխանցել է Պոնարի պատժիչ ջոկատներին, սպանվելու են։ Նա Լիլեկիսին անվանել է մարդասպան, որը սպանում է գրչով, ոչ թե ատրճանակով՝ ստորագրելով հրամանները։

1995 թվականի հունվարին Լիտվայի կառավարությունը հայտարարել է, որ «չեն հայտնաբերվել ապացույցներ, որ Լիլեյկիսը մասնակցել է սպանություններին կամ հրամայել է սպանել որևէ մեկին»։ Չնայած ԱՄՆ արդարադատության նախարարութունից տրամադրված հետաքննության նյութերին, այդ թվում՝ հրեաների ոչնչացման մասին Լիլեյկիսի անձնական ստորագրությամբ հրամաններին, լիտվացի պաշտոնյաները վկայակոչել են «իրավական» և «տեխնիկական» դժվարությունները։ Չնայած Սիմոն Վիզենթալի կենտրոնի ջանքերին, որը պահանջել է հետաքննություն անցկացնել, գործը չի բացվել։ ԱՄՆ փոխնախագահ Ալբերտ Գոռի միջամտությունից հետո Լիտվայի իշխանությունները սկսել են պաշտոնական հետաքննություն, սակայն դադարեցրել են այն՝ վկայակոչելով մեղադրյալի առողջական վիճակը, և այն չի ավարտվել մինչև նրա մահը։ Լիտվական դատարանում մահից քիչ առաջ Լիլեյկիսը պնդել է, որ հարգում է հրեա ժողովրդին, կարեկցում է Հոլոքոստի զոհերին և չի մասնակցել հրեաների սպանությանը նացիստական օկուպացիայի ժամանակ։

Լիլեյկիսի տեղակալ Կազիս Գիմժաուսկասը 2003 թվականի փետրվարին մեղավոր է ճանաչվել հրեաների ցեղասպանության մեջ, սակայն ազատվել է պատժից անբուժելի հոգեկան հիվանդության պատճառով։ Գիմժաուսկասը մահացել է դատավարությունից անմիջապես հետո։

## Հիշատակ
Ֆրումե և Գիտե Կապլանի մահապատիժը, որը ստորագրել է Լիլեյկիսը 2008 թվականի դեկտեմբերին, ԱՄՆ արդարադատության դեպարտամենտից փոխանցվել է Հոլոքոստի հուշահամալիր-թանգարանին՝ որպես ԱՄՆ-ում ռազմական հանցագործների հետաքննության վերաբերյալ 50 հազար այլ փաստաթղթերի մի մաս։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Pažadinto laiko pėdsakais: atsiminimai, dokumentai. - V.: UAB Valstiečių laikraštis, 2000. - 182 p. - ISBN 9986-847-28-1
* Комментарий к книге «Японский дипломат Сугихара Тиунэ, который спас 6000 евреев».
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

 
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Լիտվայում
Կատեգորիա:Վիտովո Մեծի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստի հանցագործներ