Էքզոն

մինի|Ինտրոնները հեռացվում են և էքզոնները միանում են ՌՆԹ-ի միացման գործընթացում: ՌՆԹ-ները կարող են լինել իՌՆԹ կամ ոչ կոդավորող ՌՆԹ
**Էքզոն,** գենի ցանկացած մաս, որը կկազմի վերջնական հասուն ՌՆԹ-ի մի մասը, որն արտադրվում է այդ գենի կողմից ինտրոնների հեռացումից հետո ՌՆԹ-ի միացման միջոցով: Էքզոն տերմինը վերաբերում է և՛ ԴՆԹ-ի հաջորդականությանը գենի մեջ, և՛ համապատասխան հաջորդականությանը ՌՆԹ-ի տրանսկրիպցիաներում: ՌՆԹ-ի միաձուլման ժամանակ ինտրոնները հեռացվում են, իսկ էքզոնները կովալենտորեն միանում են միմյանց՝ որպես հասուն ՌՆԹ-ի առաջացման մաս: Ինչպես մի տեսակի գեների ամբողջ շարքը կազմում է գենոմը, էքզոնների ամբողջ հավաքածուն էլ կազմում է էքզոմը:

## Պատմություն
*Էքզոն* տերմինը բխում է արտահայտված տարածաշրջանից և ստեղծվել է ամերիկացի կենսաքիմիկոս Ուոլթեր Գիլբերտի կողմից 1978 թվականին. «Ցիստրոն հասկացությունը… պետք է փոխարինվի տրանսկրիպցման միավորով, որը պարունակում է շրջաններ, որոնք կկորչեն հասուն ինֆորմացիոն ՌՆԹ-ից, որը ես առաջարկում եմ անվանել ինտրոններ (ներգենային շրջանների համար) – փոփոխվող շրջաններով, որոնք արտահայտվելու են – էքզոններ»։

Այս սահմանումն ի սկզբանե տրվել է սպիտակուցային կոդավորող տառադարձումների համար, որոնք միացված են նախքան թարգմանվելը: Ավելի ուշ տերմինը ներառում էր ռիբոսոմային ՌՆԹ և փոխադրող ՌՆԹ, և այլ միջուկային փոքր ՌՆԹ-ից հեռացված հաջորդականությունները, ինչպես նաև հետագայում օգտագործվեց գենոմի տարբեր մասերից ծագող ՌՆԹ մոլեկուլների համար, որոնք այնուհետև կապվում են տրանս-սփլայսինգի միջոցով:

## Ներդրումը գենոմում և չափերի բաշխում
Չնայած միաբջիջ էուկարիոտները, ինչպիսիք են խմորասնկերը, կամ չունեն ինտրոններ, կամ շատ քիչ են, մետազոանները և հատկապես ողնաշարավորների գենոմները ունեն չկոդավորող ԴՆԹ-ի մեծ մասը: Օրինակ՝ մարդու գենոմում գենոմի միայն 1.1%-ն է ընդգրկված էքզոններով, մինչդեռ 24%-ը ինտրոններում է, ընդ որում գենոմի 75%-ը միջգենային ԴՆԹ է։ Սա կարող է գործնական առավելություն ապահովել օմիքսով օժանդակվող առողջապահական խնամքում (օրինակ՝ ճշգրիտ բժշկություն), քանի որ այն դարձնում է ամբողջ էքզոմների առևտրայնացված սեքվենավորումը ավելի փոքր և էժան մարտահրավեր, քան ամբողջ գենոմի առևտրայնացված սեքվենավորումը: Գենոմի չափի և C- արժեքի մեծ տարբերությունը կյանքի ձևերի միջև առաջացրել է հետաքրքիր մարտահրավեր, որը կոչվում է C-արժեքի էնիգմա:

GenBank-ի բոլոր էուկարիոտների գեներում կար (2002 թվականին) միջինը 5,48 էքզոն մեկ սպիտակուցի կոդավորման գենի համար: Միջին էքզոնը կոդավորում է 30-36 ամինաթթուներ։ Թեև մարդու գենոմի ամենաերկար էքզոնը 11555 bp երկարություն ունի, մի քանի էկզոններ հայտնաբերվել են ընդամենը 2 bp երկարությամբ: *Arabidopsis-ի* գենոմում արձանագրվել է մեկ նուկլեոտիդային էքզոն: Մարդկանց մոտ, ինչպես սպիտակուցը կոդավորող իՌՆԹ-ն, ոչ կոդավորող ՌՆԹ-ի մեծ մասը նույնպես պարունակում է բազմաթիվ էքզոններ։

## Կառուցվածք և ֆունկցիա
աջից|շրջափակել|Էքզոնները ինֆորմացիոն ՌՆԹ-ի պրեկուրսորում (նախնական իՌՆԹ): Էկզոնները կարող են ներառել ինչպես ամինաթթուների (կարմիր) ծածկագրող հաջորդականություններ, այնպես էլ չթարգմանված հաջորդականություններ (մոխրագույն): Ինտրոնները՝ նախնական իՌՆԹ-ի այն մասերը, որոնք չկան իՌՆԹ-ում, (կապույտ) հեռացվում են, և էքզոնները միանում են (կապվում) ձևավորելու վերջնական ֆունկցիոնալ իՌՆԹ-ն: իՌՆԹ-ի 5' և 3' ծայրերը նշված են երկու չթարգմանված շրջանները տարբերելու համար (մոխրագույն):
Սպիտակուցներ կոդավորող գեներում էքզոնները ներառում են և՛ սպիտակուցը կոդավորող հաջորդականությունը, և՛ 5'- և 3'- չթարգմանված շրջանները (UTR): Հաճախ առաջին էքզոնը ներառում է և՛ 5'-չթարգմանված շրջաններ, և՛ կոդավորման հաջորդականության առաջին մասը, սակայն էքզոնները, որոնք պարունակում են միայն 5'-չթարգմանված շրջանների կամ (ավելի հազվադեպ) 3'-չթարգմանված շրջաններըի տարածքները, տեղի են ունենում որոշ գեներում, այսինքն՝ չթարգմանված շրջանները կարող են պարունակել ինտրոններ: Որոշ ոչ կոդավորող ՌՆԹ տրանսկրիպցիաներ ունեն նաև էքզոններ և ինտրոններ։

Նույն գենից ծագող հասուն իՌՆԹ-ները պարտադիր չէ, որ պարունակեն նույն էքզոնները, քանի որ տարբեր ինտրոններ նախնական իՌՆԹ-ում կարող են հեռացվել այլընտրանքային միացման գործընթացով:

Էքսոնիզացիան նոր էքզոնի ստեղծումն է՝ ինտրոնների մուտացիաների արդյունքում։

## Էքզոնների օգտագործման փորձարարական մոտեցումներ
Էքզոնների թակարդումը կամ «գենային թակարդումը» մոլեկուլային կենսաբանության տեխնիկա է, որն օգտագործում է ինտրոն-էքզոնների կտրման գոյությունը՝ նոր գեներ գտնելու համար: «Թակարդված» գենի առաջին էքզոնը միանում է ներդիր ԴՆԹ-ում պարունակվող էքզոնի հետ: Այս նոր էքզոնը պարունակում է ORF հիպոթետիկ գենի համար, որն այժմ կարող է արտահայտվել թիրախային գենը կառավարող ուժեղացուցիչների միջոցով: Գիտնականը գիտի, որ նոր գենը հայտնվել է թակարդում, երբ արտահայտվում է հիպոթետիկ գենը:

Կտրումը կարող է փորձարարական ձևափոխվել այնպես, որ թիրախային էքզոնները բացառվեն հասուն իՌՆԹ-ի տրանսկրպիցումներից՝ արգելափակելով միաձուլման ուղղորդող փոքր միջուկային ռիբոնուկլեոպրոտեինային մասնիկների (snRNPs) մուտքը մինչև իՌՆԹ՝ օգտագործելով Մորֆոլինո անտիսենս օլիգոներ: Սա դարձել է զարգացման կենսաբանության ստանդարտ տեխնիկա: Մորֆոլինո օլիգոները կարող են նաև թիրախավորվել՝ կանխելու զուգավորումը կարգավորող մոլեկուլները (օրինակ՝ միացման ուժեղացուցիչները, զուգակցման ճնշող միջոցները) միանալուց նախնական իՌՆԹ-ին՝ փոխելով զուգակցման ձևերը:

## Տերմինի հաճախակի սխալ օգտագործում
Էքզոն տերմինի ընդհանուր սխալ օգտագործումը «էքզոնների կոդը սպիտակուցի համար», կամ «էքզոնների կոդը ամինաթթուների համար» կամ «էքզոնները թարգմանվում են» են: Այնուամենայնիվ, այս տեսակի սահմանումները ներառում են միայն սպիտակուցը կոդավորող գեները և բաց թողնում են այն էքզոնները, որոնք դառնում են ոչ կոդավորող ՌՆԹ-ի մաս կամ իՌՆԹ-ի չթարգմանված շրջանը: Նման սխալ սահմանումներ դեռևս առկա են ընդհանուր հեղինակավոր երկրորդական աղբյուրներում:

## Ծանոթագրություններ


### Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Exon-intron graphic maker

Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Գենոմի կառուցվածք
Կատեգորիա:ԴՆԹ
Կատեգորիա:Մակրոմոլեկուլներ
Կատեգորիա:Մոլեկուլային կենսաբանություն
Կատեգորիա:Մոլեկուլներ
Կատեգորիա:Նուկլեինաթթուներ
Կատեգորիա:ՌՆԹ
Կատեգորիա:Սպիտակուցի կենսասինթեզ