Լուվր

**Լուվր** (), նախկինում ֆրանսիական թագավորական պալատ, ավերված Թյուիլրի պալատի հետ () Փարիզի գլխավոր ամրոց։ Պալատը գտնվում է Փարիզի կենտրոնում՝ ձախից Սեն գետի, աջից՝ Ռիվոլի փողոցի միջև։ Լուվրը իր հավաքածուով աշխարհի հռչակավոր թանգարաններից է, իսկ մակերեսով՝ Փարիզի ամենամեծ թանգարանը (210.000 մ², որից 68.000-ը տրամադրված է ցուցահանդեսին)։ Թանգարանը ներկայացնում է բազմազան հավաքածուներ՝ սկսած անտիկ ժամանակներից մինչև 1848 թվականը, Արևմտյան Եվրոպայից մինչև Պարսկաստան, Հունաստան, Եգիպտոս, Մերձավոր Արևելք և Միջագետք։ Լուվրում ներկայացված ստեղծագործությունները բազմազան են՝ նկարներ, քանդակներ, կերամիկական ստեղծագործություններ, հնէաբանական գտածոներ, արվեստի ստեղծագործություններ, դեկորատիվ կիրառական արվեստ և այլն։ Համաշխարհային ճանաչում ունեն Լուվրում ներկայացված հունական անտիկ դարաշրջանի քանդակ Միլոսյան Վեներան, Լեոնարդո Դա Վինչիի «Մոնա Լիզան» (Ջոկոնդա), Էժեն Դելակրուայի «Ժողովրդին առաջնորդող ազատությունը» կտավը, և բազմաթիվ այլ ստեղծագործություններ։ Լուվրը աշխարհի ամենաշատ այցելուներ ունեցող թանգարանն է։ 2008 թվականին Լուվր է այցելել շուրջ 8.5 միլիոն մարդ։ Լուվրի մշտական ցուցադրությունը ընդգրկում է շուրջ 35.000 ստեղծագործություն՝ տեղաբաշխված 60.600 մ² ընդհանուր մակերեսով դահլիճներում։

## Լուվրը և Փարիզի մյուս թանգարաններ
Եվրոպական արվեստը սկսած 1848 թվականի Փարիզում ներկայացված է Օրսե թանգարանում (1848-1914 թվականներ) և Պոմպիդու կենտրոնում (1914-ից սկսած՝ ժամանակակից և մոդեռն արվեստ)։ Ասիական արվեստը ներկայացված է Գիմե թանգարանում ()։ Աֆրիկայի, Օվկիանիայի և Ամերիկայի բնիկների արվեստը Լուվրում գրավում է համեմատաբար փոքր տեղ (շուրջ հարյուր ստեղծագործություն), Փարիզում սրանք առավել ընդգրկուն ներկայացված են Բրենլի ափափողոցի() թանգարանում։

## Պատմություն

### Թագավորական պալատ
մինի|250x250px|Լուվրի հատակագիծը
1190 թվականին Ֆրանսիայի արքա Ֆիլիպ Օգոստոսը Սեն գետի ափին կառուցում է Լուվր ամրոցը։ Ամրոցը կառուցված էր պաշտպանական նպատակներով։ 1317 թվականին թագավորական գանձարանը տեղափոխվում է Լուվր, իսկ Շառլ V թագավորը ամրոցը դարձնում է թագավորական նստավայր։ Քաղաքի մեծանալու հետ մեկտեղ ամրոցը հայտնվում է քաղաքի կենտրոնում և կորցնում է իր պատշտպանական նշանակությունը։ 1528 թվականին Ֆրանցիսկ I արքան քանդում է ամրոցը։ 1546 թվականին թագավորը սկսում է ամրոցի վերակառուցումը` որպես թագավորական ճոխ նստավայր։ Միջնադարյան պարսպի արևմտյան մասը քանդվում է և փոխարինվում է Վերածննդի ոճով կառուցված թևով (ճարտարապետ` Պիեռ Լեսկո)։ Այս աշխատանքները շարունակվում են Անրի II և Շառլ IX արքաների թագավորության ժամանակ։ Այնուհետև քանդվում է հին Լուվրի պարսպի հարավային մասը, որը փոխարինվում է Վերածննդի ոճով նոր շենքի հսկայական թևով։ 1594 թվականին Հենրի IV-ը որոշում է Լուվրի պալատը ավելի մեծացնելով միավորել Թյուիլրի պալատի հետ, որը ներկայումս չի պահպանվել։

### Թանգարանի գործունեության սկիզբ
Ամեն ինչ սկսվում է Արքայական հավաքածուի լավագույն կտավների ցուցադրումից, որը պահպանվում էր Լյուքսեմբուրգյան պալատում 1750-85 թվականներին։ Ցուցահանդեսը ունենում է ահռելի հաջողություն, որից հետո էլ միտք է ծագում Լուվրում բացել մշտական ցուցահանդես։ Մարքիզ դը Մարինյին ()` Թագավորական շենքերի վարչության ընդհանուր տնօրենը, և նրա ժառանգորդ կոմս Անգիվիլլերին () ծրագրում են Լուվրը դարձնել թանգարան։ 1791 թվականի մայիսի 6-ին ընդունվում է օրենքը, իսկ 1793 թվականի օգոստոսի 10-ին տեղի է ունենում նոր թանգարանի հանցիսավոր բացումը։ Սկզբում թանգարանը ծառայում է որպես արվեստագետների կրթարան։ 1855 թվականից թանգարանը բաց էր հանրության համար շաբաթական մեկ օր` մնացած օրերին շարունակելով ծառայել արվեստագետներին։ Առաջին կայսրության ժամանակ Լուվրը ստանում է *Նապոլեոնի թանգարան* անունը։ Առաջին տնօրեն է նշանակվում Դոմինիկ-Վիվան Դենոնը ()։ Վերջինս Լուվրը դարձնում է աշխարհի ամենամեծ թանգարանը և նախագահում նրա ապամոնտաժումը առաջին կայսրության անկման ժամանակ։ Թանգարանը ընդլայնվում է նեոկլասիցիստ ճարտարապետներ Շառլ Պերսիեի () և Պիեռ Ֆոնտենի () շնորհիվ, որոնք Ռիվոլի փողոցի երկայնքով կառուցում են Լուվրի շենքի նոր թևը։ Հաջորդ փոփոխությունը կատարվում է Նապոլեոն II-ի օրոք, մասնավորապես իրագործվում է «մեծ դիզայնը»։ *Հյուսիսային պատկերասրահի* կառուցումը (Ռիվոլի փողոցի երկայնքով շենքը, որը Լուվրի պալատը միացնում է այժմ ավերված Թյուիլրի պալատին) լրացնում և ավարտում է Հեկտոր-Մարտին Լեֆելի () և Լուի Վսկոնտիի () նախագիծը։ Սրան զուգահեռ` հարավային թևում կառուցապատվում է սիմետրիկ թևը, որով ավարտուն տեսք է ստանում հսկայական ճարտարապետական համալիրը։ Բայց 1871 թվականին Փարիզի կոմունան այրում է Թյուիլրի պալատը, և ճարտարապետ Լեֆելը ստիպված վերակառուցում է շենքի մի հատվածը (հյուսիսային թևի վնասված կտորը)։ Իսկ Թյուիլրի պալատն այդպես էլ չի վերականգնվում, և տարիներ անց բազմաթիվ կշռադատումներից հետո վերջնականապես որոշում է կայացվում մաքրել պալատի ավերակները, որն էլ տեղի է ունենում 1882 թվականին։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Լուվրի ֆոնդերն էվակուացվում են, ըստ նախապես՝ 1938 թվականին որոշված պլանի, որն իրականացնում է թանգարանի տնօրեն Ժակ Ժոարը ( Jacques Jaujard)։ Վերջինս 1936-ին Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ մեծ օգնություն է ցուցաբերում Պրադո թանգարանի ֆոնդերը Ֆրանսիայի տարածքով դեպի Շվեյցարիա տեղափոխելու գործում։ Նա նախագծում է նմանատիպ պլան նաև Լուվրի համար Փարիզի ռմբակոծվելու դեպքում։ Սակայն ինչպես գրում է Հեկտոր Ֆելիսիանոն. «Նա (Հիտլերը) խաղաղության պաշտոնական պայմանագրի համար հույս ուներ ստանալ Ֆրանսիայի ստորագրությունը, որպեսզի ձեռք բերեր Լուվրի հավաքածուի լավագույն նմուշները` որպես պատերազմի փոխհատուցում»։

[մինի|250px|[Լուվրի բուրգը]]
1939 թվականի օգոստոսին, Փարիզի օկուպացիայից հետո, թվով 50 ստեղծագործություններ տարհանվում են Փարիզից և գերգաղտնի կերպով տեղափոխվում են châteaux de Chambord (Loir-et-Cher), Louvigny (Sarthe), Château de Pau, ևն... Ընդհանուր առմամբ տեղի է ունենում 5,446 արկղերի 200 տեղափոխություն։ Անտիկ հունական քանդակ *[Սամոտրասի հաղթանակը* հանգրվանում է château de Valençayում, իսկ *Ջոկոնդան* «Փակված կարմիր թավշյա պաստառով, այնուհետև կաղամախե պատերով արկղի մեջ, կրում է ինվ. համար NLP n°0 և երեք կարմիր կետ, մեծ արժեքի նշանի տարբերակիչ»։ Պատերազմի ընթացքի հետ ֆոնդերի տեղափոխություններն ավելի ու ավելի զգուշություն են պահանջում, մասնավորապես *ազատ տարածքի* գրավումից հետո։ Ի վերջո գերմանացիներին հաջողվում է ճշտել թաքստոցների ճշգրիտ վայրերը, սակայն Գերմանիայի արվեստի պաշտպանության հանձնաժողովի պատասխանատու կոմս Վոլֆը աչք է փակում սրա վրա՝ կարևոր համարելով միայն այն, որ արվեստի գլուխգործոցները հասնեն հաջորդ սերունդներին։ Օկուպացիայի ժամանակ գերմանացիները *Պատկերազարդ արվեստի հատուկ անձնակազմի* ( Sonderstab Bildende Kunst) ղեկավարությամբ ամբողջ Ֆրանսիայով թանգարաններից և մասնավոր հավաքածուներից սկսում են արվեստի ստեղծագործությունների սիստեմատիկ կողոպուտ, գլխավորապես վտարված կամ փախուստի դիմած հրեաների բնակարաններից։ Լուվրի` հնագիտության բաժնի վեց դահլիճներ մասամբ վերածվում են պահեստի սրահի, որտեղ բերվում են հրեաներից գողացած ստեղծագործությունները, և որտեղ ռայխսմարշալ Հերման Գյորինգը 1941 թվականի մայիսի 3-ին իր անձնական նստավայրը զարդարելու համար ստեղծագործություններ է ընտրում։ *Ժյո դը Պոմմ* ազգային պատկերասրահի շենքը վերածվում է թաքստոցի։ Ստեղծագործությունները պահպանվում են արկղերի մեջ, նախկին սեփականատերերի մասին նշումներով։ Հետագայում պատկերասրահի աշխատակից Ռոզ Վալանի ( Rose Valland) ջանքերով հենց թաքստոցում համարակալվում են, ինչը թույլ է տալիս պատերազմից հետո ստեղծագործությունները վերադարձնել իրենց նախկին սեփականատերերին։ Լուվրը նույնպես պատերազմից հետո գրեթե ամբողջությամբ վերագտնում է իր գլուխգործոցները։

### Լուվրի բուրգ

1983 թվականին Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Միտտերանի պատվերով Լուվրի պալատի Նոպոլեոնյան հրապարակի մեջտեղում կառուցվում է բրգաձև նոր մուտք՝ Լուվրի բուրգը։ Նախագծումն իրականացնում է չինական արմատներով ամերիկացի ճարտարապետ Լեո Մինգ Պեյը։ Ամբողջ կոմպլեքսը կառուցված է ապակե կտորներից։ Գլխավոր բուրգի բարձրությունը 23,64 մ է, իսկ հատակը` 35,42 մ²։ Ամբողջ բուրգը բաղկացած է իրար միացած թվով 603 շեղանկյուններից և 70 եռանկյուններից։ Հանդիսավոր բացումը կայացել է 1989 թվականի մարտի 30-ին, իսկ բացվել է ապրիլի 1-ին։ Բուրգի կառուցման առիթը 1789 թվականի Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության 200-ամյա հոբելյանն էր։

## Բաժիններ
[մինի|373x373px|[Լեոնարդո Դա Վինչի Ջոկոնդա փայտե պաննո, յուղաներկ 1503-1506 թթ.]]

Լուվրի թանգարանը բաղկացած է ութ բաժիններից՝

### Հին արևելք
**Հին Արևելքի** բաժինը նվիրված է Մեձավոր և Միջին Արևելքի հին քաղաքակրթությունների արվեստին՝ սկսած հնագույն ժամանակներից՝ առաջին բնակիչներից՝ (մ.թ.ա. 10.000 տարի և ավելի) մինչև Իսլամի դարաշրջան։

### Հին Եգիպտոս
**Հին Եգիպտոսի** բաժնում ցուցադրված են նեղոսյան քաղաքակրթության մնացորդները՝ նախապատմական ժամանակներից (մ.թ.ա. 4-րդ հզ) մինչև մ.թ.ա. IV դ.:

### Հին Հունաստան, Էտրուսկ և Հռոմ
Այս բաժինը ներառում է երեք քաղաքակրթություն՝ հին Հունաստան, Էտրուսկ և հին Հռոմ, կողք կողքի ցուցադրելով մի հսկա տարածաշրջանի անտիկ ժառանգությունը՝ Հունաստան, Իտալիա, հին Բաբելոն, Շումեր, Աքքադ՝ Նեոլիթյան ժամանակաշրջանից (մ.թ.ա. 4րդ հազարամյակ) մինչև մթ VI դ.։

### Իսլամի արվեստ
Ներկայացնում է իսլամական արվեստը։ Իսլամական կրոնի հետ կապված քանդակներն ու նկարները։ Նաև իսլամ արվեստագետների ստեղծագործությունները։

### [[Քանդակագործություն|Քանդակ]]
Քանդակի բաժինը ընդգրկում է Միջին դարերը, Վերածնունդը և ժամանակակից դարաշրջանը։ Թանգարանի *Ռիշելիե թևում* ներկայացվում է ֆրանսիական արվեստի աշխարհում ամենակարևոր հավաքածուն, իսկ *Դենոն թևում* իտալական և գերմանական գլուխգործոցներ։

### Արվեստի ստեղծագործություններ
Այս բաժնում ներկայացված իրերը չափազանց բազմազան են թե՛ ժամանակաշրջանի, թե՛ օգտագործված նյութերի առումով։ Ցուցադրվում են զարդեր, գորգեր, կահույք, փղոսկրե, բրոնզե իրեր, կերամիկա, ևն։ Ցուցանմուշները ընդգրկում լայն ժամանակաշրջան՝ միջնադարից մինչև XIX դծ առաջին կես։

### Գեղանկարչություն
Գեղանկարչության բաժինը ներառում է շուրջ 6000 կտավ՝ միջին դարերից մինչև 1848 թ։ 1848-ից հետո ընկած ժամանակաշրջանի գեղանկարչության հավաքածուն 1986 թվականին Օրսե թանգարանի բացվելուց հետո տեղափոխվում է այդ թանգարան (չնչին բացառություններով)։ Գեղանկարչության բաժինը սկզբում ստեղծվել է արքայական հավաքածուից և հետագայում համալրվել է գնումների և նվիրատվությունների հաշվին։

### Գրաֆիկական աշխատանքներ
Լուվրի վերջին՝ Գրաֆիկայի բաժնում ցուցադրվում են գրաֆիկական աշխատանքեր՝ կատարված տարբեր տեխնիկաներով։ Գրաֆիական աշխատանքների ցուցադրությունը կրում է բացառապես ժամանակավոր բնույթ՝ ստեղծագործությունները պարբերաբար փոփոխվում են, քանի որ այս մեթոդով արված աշխատանքները լույսի հանդեպ շատ զգայուն են։

### Աֆրիկա, Ասիա, Օվկիանիա, Ամերիկա
Այս փոքրիկ բաժինը ներկայացնում է վերոնշյալ տարածաշրջանների արվեստի փոքրիկ հավաքածու՝ թվով 100 հատ, հիմնականում արձանիկներ և քանդակներ։ Բացվել է 2000 թ։ Այս բաժինը նախատեսվել է, որպես Բրենլի ափափողոցի թանգարանի ( Musée du quai Branly) մշտական ներկայացուցչություն Լուվրում։

## Պատկերասրահ 1

Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg|Կիկլադ, *զոհաբերված գլուխ*, 2700–2300 մ.թ.ա.
Stele Ra-Horakhty Louvre N3795.jpg|Եգիպտոս, կոթող, մոտ 900 մ.թ.ա. *Ռա Հորախթի Առումի առաջ խունկ վառող հոգևորական*
003MA Equestrian Kouros (2).jpg|Հին Հունաստան, Աթենք *Ռամպին հեծյալը*
Eros medallion Louvre Bj2248.jpg|Հելլենական մերձավոր արևելք, *Էրոսի մեդալիոն*, մոտ 250-200 մ.թ.ա.
Portrait du Fayoum 02.JPG|Ֆայյումյան դիմանկար, Եգիպտոս
Marcus agrippa louvre portrait.jpg|Հռոմեական կայսրություն, Մարկոս Ագրիպպայի դիմանկարը 25 թվական 
Apostles Christ ivory Louvre OA3850.jpg|Ֆրանկիա, փղոսկր, *Քրիստոսը երկու առաքյալների միջև՛', V դար
Cup lustre Louvre OA8179.jpg|[[Իսլամական արվեստ]], [[Իրաք]], կավե գավաթ, IX դար
Reliure.jpg|Հռոմ, Մաստրիխտ (այժմ [[Հոլանդիա]]), տապան, XI դար
Nike of Samothrake Louvre Ma2369 n4.jpg|[[Սամոտրասի հաղթանակը]], [[Հելլենիստկան դարաշրջան]]
Venus de Milo Louvre Ma399 n3.jpg|Հին հունական արվեստ [[Միլոսյան Վեներա]]
</gallery></center>
[[Պատկեր:Louve paris france 1908.jpg|մինի|կենտրոն|Լուվրի պալատը 1908 թ.|868x868px]]

<center><gallery>
Giotto di Bondone 002.jpg|Իտալական վերածնունդի գեղանկարչություն, [[Ջոտտո]], *Սուրբ Ֆրանցիսկոն՝ ստիգմատներ ստանալիս*, մոտ 1300 թվական
Rogier van der Weyden 030.jpg|Վաղ նիդերլանդական գեղանկարչություն, [[Ռոգիր վան դեր Վայդեն]],*Ավետում*, 1435 թվական
Meister der Pietà von Avignon 004.jpg|Գոթական արվեստ, [[Ֆրանսիա]], *Ավինիոնի Ողբը (Պիետա)*, [[Էնգերան Կարտոն]], 1460 թվական
Ritratto_di_vecchio_con_nipote_2,024_×_2,654_pixels_463_KB.jpg|[[Իտալական վերածնունդի գեղանկարչություն]], [[Ջիրլանդայո]], *Ծերունին թոռան հետ*, 1488 թվական
Quentin Massys 001.jpg|Ֆլամանական գեղանկարչություն, [[Քվենտին Մասսիս]], * Փոխատուները*, 1514 թվական
Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|Իտալական վերածնունդի գեղանկարչություն, [[Ռաֆայել Սանտի|Ռաֆայել]], *Բալտազար դե Կաստիլիոնե*, մոտ 1515 թվական
Michelangelo-The Rebellious Slave.jpg|Իտալական Վերածննդի քանդակ, [[Միքելանջելո]], *Ապստամբ ստրուկը*, 1513-16 թվականներ
La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|Իտալական բարոկկոյի գեղանկարչություն, [[Կարավաջո]], *Բախտագուշակը*, մոտ 1600 թվական
Charles I of England - Van Dyck.jpg|Անգլիական նկարչություն, [[Անտոնիս վան Դեյք]], *Շառլ I*, 1635 թվական
Jan Vermeer van Delft 016.jpg|Նիդերլանդական բարոկկոյի նկարչություն, [[Վերմեեր]], *Ժանեկագործուհին*, 1664 թվական
Diego Velázquez 029.jpg|Իսպանական գեղանկարչություն, [[Վելասկես]], *Ինֆանտա Մարիա Մարգարետա*, 1655 թվական
The shepherds of arcadia.jpg|Ֆրանսիական դասական գեղանկարություն, [[Նիկոլա Պուսեն]], *Արկադիայի հովիվները*, մոտ 1640 թվական
Boucher Diane sortant du bain Louvre 2712.jpg|Ֆրանսիական ռոկոկո, [[Ֆրանսուա Բուշե]], *Դիանան լողանալիս*, 1742 թվական
Jean-Auguste-Dominique Ingres - La Baigneuse Valpinçon.jpg|Ֆրանսիական դասական գեղանկարչություն, [[Դոմինիկ Էնգր]], *Լողացողը*, 1808 թվական
La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|Ֆրանսիական ռոմատիզմի գեղանկարչություն, [[Էժեն Դելակրուա]], *Մարդկանց առաջնորդող ազատությունը'', 1830 թվական

մինի|կենտրոն|upright 3.2|Լուվրի պալատը 2006 թվական (Կարուսելի հրապարակից)

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Փարիզի թանգարաններ
Կատեգորիա:1793 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի թանգարաններ