Ֆոքստերիեր

**Ֆոքստերիերներ,** շների տիպի երկու տարբեր ցեղատեսակներ են՝ սմութ ֆոքստերիեր և կոշտամազ ֆոքստերիեր: Այս երկու ցեղատեսակները ծագել են 19-րդ դարում մի քանի շներից, որոնք սերում են բրիտանական տերիերի ավելի վաղ տեսակերից և կապված են ժամանակակից սպիտակ տերիերների այլ ցեղատեսակների հետ: Բացի այդ, մի շարք ցեղատեսակներ շեղվել են այս երկու հիմնական տիպի ֆոքստերիերից և ճանաչվել են առանձին, այդ թվում՝ ջեք ռասել տերիերը, մինիատյուր ֆոքսը և ռաթ տերիերը: Մազածածկ և հարթ մորթով ֆոքստերիերները նման բնութագրեր ունեն, և դրանց հիմնական տարբերությունները վերաբերում են միայն մորթու կառուցվածքին և գույնին։ ֆոքստերիերները մեծ հաջողություններ են ունեցել շների ցուցադրություններում, հատկապես Ամերիկայում, քան իրենց պատմական հայրենիքում։

## Պատմություն
Անգլիացի բժիշկ Ջոն Քայուսը նկարագրել է անգլիական տերիերի տեսակը 1577 թվականին իր *«Անգլիական շներ»* աշխատության մեջ: Մինչև 18-րդ դարը փաստագրվել է, որ բոլոր տերիերները եղել են վայրի մազածածկույթով, սև ու շագանակագույն։

Սպիտակ տերիերի մասին առաջին գրառումը վերաբերում է Փիչ անունով շանը, որը 1790 թվականին պատկանել է գնդապետ Թոմաս Թորնթոնին։ Նկարչուհի Սորեյ Գիլփինը ստեղծել է նրա դիմանկարը, երբ շունը դեռ կենդանի էր։ Այս նկարի, որը արվել է մինչև 1810 թվականը, ուղեկցվում էր տեքստով.  *«Պետք է նշել գնդապետ Թորնթոնի տերիերներին, թեկուզ միայն նրա հայտնի Փիչի համար, ումից սերում են թագավորությունում գտնվող սպիտակ տերիերների մեծ մասը**»։*

20-րդ դարի սկզբի բժիշկները ենթադրում էին, որ Փիչը տերիերի և գրեհաունդի խառնածին էր, ինչը, նրանց կարծիքով, հիմք դրեց ցեղատեսակի սպիտակ գույնի առաջացմանը։ Սպիտակ տերիերի մասին ամենավաղ գրառումը եղել է փիչ անունով շան մասին, որը պատկանում էր գնդապետ Թոմաս Թորնթոնին 1790 թվականին։ Շունը Սորի Գիլփինի նկարի թեման էր, ով ստեղծել էր նրա դիմանկարը, երբ այն դեռ կենդանի էր: Այս նկարի, որը արվել է մինչև 1810 թվականը, ուղեկցվում էր տեքստով. «Անհրաժեշտ կլիներ նկատել գնդապետ Թորթոնի տերիերները, եթե դրանք լինեին միայն նրա արդարացիորեն հռչակված սկիպիդարի պատճառով, որից սերում են սպիտակ տերիերների մեծ մասը: թագավորություն»։  20-րդ դարի սկզբի շների մասին գրողները ենթադրում էին, որ Փիչը տերիերի և գրեհաունդի խառնածին էր, ինչի շնորհիվ էլ սպիտակ գույնը ներմուծվել էր այս ցեղատեսակի մեջ։

Շատ բան հայտնի չէ 19-րդ դարի սկզբի բուծման փորձի մասին, որը ստեղծեց ժամանակակից ֆոքստերիերը: Այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ ցեղատեսակի ստեղծման և կայունացման համար օգտագործվել են Բիգլը, հին անգլիական բուլդոգը, անգլիական խաղալիք տերիերը, ցուցիչը և նույնիսկ դալմատինը։

1870 թվականից սկսած՝ ֆոքստերիերների համար գոյություն ունի ամբողջական ցեղային ծագում։ Երեք շուն՝ օլդ ջոկը, տրապը և տարտարը, համարվում են ժամանակակից սպիտակ տերիերների հիմնական նախնիները։

Օլդ ջոկը սերում էր սևադեղին տերիերից, մինչդեռ տրապը պատկանում էր հովիվ Ջոն «Ջեք» ռասելի շներին։ Հետագայում հենց ռասելի անունով անվանակոչվեց Ջեք ռասել տերիեր ցեղատեսակը։ Չնայած տարտարի ճշգրիտ ծագումն անհայտ է, ենթադրվում է, որ նա նույնպես սերում էր սևադեղին տերիերից։

Այդ ժամանակաշրջանի հայտնի էգ շներից ամենահայտնին գրոուվ նեթլն էր։ Բացի այդ, մեկ այլ շուն՝ օլդ թիփը, համարվում է ժամանակակից  ֆոքստերիերի  նախահայրը։

Այդ ժամանակաշրջանի տերիերները կարճ ոտքերով, ամրակազմ կառուցվածքով շներ էին, որոնց գանգը լայն էր վերևի հատվածում։ Նրանք օգտագործվում էին որսորդական խմբերում և պահվում էին անգլիական ֆոքսհաունդների հետ միասին՝ հատուկ վարժեցվելով աղվեսներին իրենց որջերից դուրս բերելու համար։

Ժամանակի ընթացքում որսի տեմպը սկսեց արագանալ, և 18-րդ դարի վերջում տերիերները սկսեցին բուծվել ավելի երկար ոտքերով՝ նրանց արագությունն ավելացնելու համար։ Սակայն չափերի աճի հետևանքով ֆոքստերիերը դարձավ չափազանց մեծ իր նախնական նպատակի համար, և աղվեսների որսի մեջ նրա օգտագործումը սկսեց նվազել։

Անգլիայի ֆոքստերիերների ակումբը հիմնադրվել է 1876 թվականին, իսկ ինը տարի անց՝ 1885 թվականին, ստեղծվել է Ամերիկայի Ֆոքստերիերների ակումբը, որը դարձել է Ամերիկյան շնաբուծական ակումբի (AKC) առաջին ցեղատեսակային մասնագիտացված ակումբը։

1907, 1908 և 1909 թվականներին *Warren Remedy* անունով հարթ մորթով ֆոքստերիեր էգը, որին բուծել էր Ուինթրոպ Ռութերֆորդը, դարձել է *Westminster Kennel Club Dog Show-ի* լավագույն շուն տիտղոսի առաջին հաղթողը։

Կոնֆորմացիոն շների ցուցադրությունների հանրաճանաչությունից հետո ֆոքստերիերը ձևավորվել է ընտրովի բուծման արդյունքում։ Օրինակ՝ 1949 թվականին 140 մազածածկ ֆոքստերիեր չեմպիոններից 120-ը սերում էին մեկ առաջնության հաղթող շնից։
File:Pitch by gilpin.jpg| Փիչի նկարը (1790 թվական), հեղինակ՝ Սորեյ Գիլփին (1733–1807 թվականներ) 
File:Alice Maud Bryant 1875-1910 Cheroot.jpg|Ֆոքստերիեր Չերութը ծնվել է 1886 թվականին և հանդիսանում է օղակ՝ 19-րդ դարի սկզբի աշխատող ֆոքս տերիերների և դարի վերջի մրցութայինն շների միջև
File:Jock tartar and nettle.jpg|**Օլդ ջոկը**, **գրոուվ նեթլը** և **տարտարը**՝ ժամանակակից ֆոքստերիերների երեք նախնիներ
File:Girl Photographing a Dog (3084877374).jpg|Աղջիկը լուսանկարում է ֆոքստերիերին


## Ժամանակակից ցեղատեսակներ

Ֆոքստերիերների երկու հիմնական ցեղատեսակներ կան՝ հարթ մորթով և մազածածկ, որոնք երկուսն էլ ծագել են Անգլիայում։ Բացի այդ, գոյություն ունեն մի քանի ժառանգած ցեղատեսակներ, որոնք զարգացվել են տարբեր երկրներում։ Օրինակ, ամերիկյան խաղալիք ֆոքստերիերը բուծվել է հարթ մորթով ֆոքստերիերից, ինչպես նաև իտալական գրեհաունդից, մանչեսթեր տերիերից, մինիատյուր պինչերից և չիհուահուայից։

Երկու հիմնական ֆոքստերիերների տեսակները հիմնականում սպիտակ են՝ գունավոր նշաններով, և ունեն նմանատիպ դեմքի հատկանիշներ։ Նրանք հիմնականում նույնն են, բացի մորթու, գույնի և նշանների փոքր տարբերություններից։ Միշտ կան նշաններ, որոնք ծագում են սև գույնով  ծնվելու պահին, բայց մեծահասակ լինելուց հետո կարող են դառնալ ավելի բաց գույնի, և առավել հաճախ հանդիպող գույները են դեղին և սև։ Նշանները հանդիսանում են պիբալդային կետավորություն։ Չնայած երկու հիմնական ցեղատեսակները սկզբում հաճախ խառնվում էին, այժմ դա չի կատարվում մաքուր ցեղատեսակների մոտ։

Ֆոքս տերիերը եղել է *Westminster Kennel Club Dog Show-ում* առավել հաջողակ ցեղատեսակը՝ հարթ մորթով ֆոքստերիերը չորս անգամ հաղթել է «Լավագույն շուն**»** տիտղոսը, իսկ մազածածկ ֆոքստերիերը՝ 14 անգամ։ Երկուսն էլ ցուցադրվել են որպես մեկ ցեղատեսակ, սակայն 1985 թվականին ամերիկյան շնաբուծական ակումբը (AKC) դրանք ճանաչեց որպես առանձին ցեղատեսակներ։ Միացյալ Թագավորությունում *Crufts* ցուցահանդեսում հարթ մորթով ֆոքստերիերը չի հաղթել «Լավագույն շուն**»** տիտղոսը, մինչդեռ մազածածկ ֆոքստերիերը հաղթել է երեք անգամ։

### Հարթ մորթով ֆոքստերիեր

Հարթ մորթով ֆոքս տերիերը ունի կարճ և խիստ մորթի, որն հիմնականում սպիտակ է։ Շան բարձրությունը  36–39 սմ է, իսկ քաշը՝ 6,8–8,6 կգ (15–19 ֆունտ)։ Այս ցեղատեսակի գլխի ձևը երկար  է, ունի փոքր մուգ աչքեր։

Այս ցեղատեսակը ճանաչվել է որպես Միացյալ Թագավորությունում *վտանգված հայրենական ցեղատեսակներից* մեկը։ Սա նշանակում է, որ տարեկան գրանցումների թիվը *The Kennel Club-*ում չի անցնում 300-ից։ 2010 թվականին գրանցվել է 155 հարթ մորթով ֆոքստերիեր, իսկ մազածածկ ֆոքստերիերների՝ 693, և ամենահանրաճանաչ տերիեր ցեղատեսակներից մեկի՝ սթաֆորդշիր բուլտերիերի՝ 8,663 գրանցում։

*Westminster Kennel Club Dog Show-ում* ամենահաջողակ շունը եղել է *Ch. Warren Remedy*, որն այս տիտղոսը հաղթել է երեք անգամ՝ 1907-ից 1909-ը։ Այս հաղթանակները հաջորդել են Ch. Sabine Rarebit-ի «Լավագույն շուն» տիտղոսին 1910 թվականին։ Չնայած որ հարթ մորթով ֆոքստերիերը հաղթել է առաջին չորս «Լավագույն շուն» տիտղոսները *Վեսթմինսթերում*։

### Հետնորդ ցեղատեսակներ

## Ընդհանուր առողջական խնդիրներ
Միասթենիա գրավիս՝ նեյրոմկանխույզ հիվանդություն, ժառանգվում է Smooth ֆոքստերիերից ավտոսոմալ ռեցեսիվ գենի միջոցով։ Այս հիվանդությունը կարող է նաև լինել մեգաէսոֆագուս հիվանդության ախտանիշ, որը տարածված է Վայր ֆոքստերիերի մոտ։ Smooth  ֆոքստերիերի ևս մեկ ժառանգական խնդիր է կատարակտը, որը ավելի հաճախ հանդիպում է այս ցեղատեսակում։ Երկու տեսակի ֆոքստերիերներ կարող են ենթարկվել ալերգիաների։

The Kennel Club-ի հարցման համաձայն՝ ֆոքստերիերների սատկելու հիմնական պատճառը ծերությունն է, որը կազմում է գրանցվածների 31,8%-ը։ Երկրորդական պատճառը չպարզված տեսակի քաղցկեղն է՝ 22,7%-ով։ Ֆոքստերիերի կյանքի միջին տևողությունը մոտ 15 տարի է, իսկ The Kennel Club-ի հարցման համաձայն՝ 13 տարի և 2 ամիս։ Ֆոքստերիերն ունի հակվածություն ատոպիկ դեմատիտին։

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Շնազգիներ
Կատեգորիա:Շներ