Սոմալիի կենտրոնական բանկ

**Սոմալիի Կենտրոնական բանկ** (**Central Bank of Somalia, CBS**) (սոմ․՝Bankiga Dhexe ee Soomaaliya, ), Սոմալիի դրամավարկային մարմինը։ 1991 թվականին ավտորիտար ռեժիմի անկումից հետո Սոմալին ջանում է վերականգնել գործող պետությունը: Սոմալին մեջբերվում է որպես քաղաքացիություն չունեցող անարխիստական հասարակության և առանց պաշտոնական իրավական համակարգի երկրի իրական օրինակ: 2004 թվականին ձևավորված անցումային դաշնային կառավարությունը ճանաչվել է որպես Սոմալիի կենտրոնական կառավարություն։ Այլ պարտականությունների շարքում, այն պատասխանատու է ֆինանսական կայունության ապահովման, տեղական արժույթի ներքին և արտաքին արժեքի պահպանման, ինչպես նաև ազգային տնտեսության հավասարակշռված աճին նպաստող վարկային և փոխարժեքային պայմանների խթանման համար։ Իր լիազորությունների շրջանակներում այն նաև նպաստում է պետության ֆինանսական և տնտեսական քաղաքականությանը։

## Պատմություն
1920 թվականի նոյեմբերի 15-ին Իտալիայի բանկը մասնաճյուղ է բացել Մոգադիշոյում: Սա եղել է իտալական Սոմալիլենդի առաջին բանկային հաստատությունը։ Այնուհետև 1938 թվականին Նապոլիի բանկը մասնաճյուղ է բացել Մոգադիշուում (Նապոլիի բանկը փոխարինել է Թուրինի խնայողական բանկին, որը 1932 թվականին գրասենյակ էր բացել Մոգադիշոյում):

1952 թվականին Հնդկաստանի Ազգային Բանկը, որը հետագայում միավորվել է Գրինդլեյս Բանկի հետ՝ ստեղծելով Ազգային և Գրինդլեյս Բանկը, մասնաճյուղեր է բացել Բերբերայում և Հարգեյսայում ՝ Բրիտանական Սոմալիլենդում (այժմ ՝ Սոմալիլենդ ): Հնդկաստանի Ազգային Բանկը Բրիտանական Սոմալիլենդի առաջին բանկը և գաղութային կառավարության բանկիրն էր մինչև 1960 թվականին Սոմալիլենդ նահանգի (նախկին Բրիտանական Սոմալիլենդ) միանալը Սոմալիի վստահության տարածքին (նախկին Իտալական Սոմալիլենդ)՝ ձևավորելով Սոմալիի Հանրապետությունը։ Միությունից հետո Ազգային և Գրինդլեյս բանկը մասնաճյուղ է բացել Մոգադիշուում։

1940 թվականին իտալական Սոմալիլենդում կար հինգ տեղական բանկային մասնաճյուղ։ Իտալիայի բանկն ուներ երեքը՝ Մոգադիշոյում, Կիսմայոյում և Մերկայում: Հռոմի բանկն ուներ երկու մասնաճյուղ՝ մեկը Մոգադիշոյում, մյուսը՝ Մերկայում։ Նապոլիի բանկն ուներ Մոգադիշոյում: Հռոմի, և՛ Նապոլիի բանկերը մասնաճյուղեր ունեին նաև տարածաշրջանի այլ մասերում, Էրիթրեայում և Եթովպիայում:

1960 թվականի հուլիսի 1-ին նորանկախ Սոմալիի Հանրապետությունը ստեղծել է Սոմալիի ազգային բանկը (իտալ՝․ *Banca Nazionale Somala*)՝ Սոմալիական արժութային բանկի և Իտալիայի բանկի Մոգադիշոյի մասնաճյուղի գործունեությունը ստանձնելու համար: Նոր բանկը համատեղել է կենտրոնական բանկային գործունեությունը առևտրային բանկային գործունեության հետ։

1968 թվականին Սոմալիի Հանրապետության քաղաքացիական կառավարությունը միավորել է Սոմալիի վարկային բանկը (Credito Somalo) Սոմալիի ազգային բանկի հետ։ Նախկին հոգաբարձուական վարչակազմը 1954 թվականին Սոմալիի հոգաբարձուական տարածքում հիմնադրել էր Սոմալիի վարկային բանկը։

1969 թվականի անարյուն հեղաշրջումից հետո, որի արդյունքում իշխանության է եկել Մոհամեդ Սիադ Բարեն, կառավարությունը 1971 թվականին ազգայնացրել է չորս օտարերկրյա բանկերը։ Կառավարությունը, միավորելով Հոմի, Նապոլիի, Ազգային և Գինդլեյս բանկերը, ստեղծել է Սոմալիի առևտրային բանկը։ Կառավարությունը նաև ստեղծել է Սոմալիի խնայողական և վարկային բանկը, որը զբաղեցնելու էր Սոմալիի ազգային բանկի և Պորտ-Սաիդի բանկի առևտրային մասնաճյուղերը, իսկ Սոմալիի ազգային բանկին մնացել է միայն կենտրոնական բանկային գործառույթները։  Սոմալիի խնայողական և վարկային բանկը մասնաճյուղեր է ունեցել Բայդոայում, Բելեդվեյնեում, Բերբերայում, Բոսասոյում, Բուրկոյում, Գալկաչիոյում, Քարդհոյում, Հարգեյսայում և Կիսմայոյում, որոշ ժամանակ նաև Ջիբութիում: Սոմալիի խնայողական և վարկային բանկը հիմնադրվել էր Իտալական բանկային ասոցիացիայի  կողմից տրամադրված տեխնիկական օգնությամբ՝ եվրոպական խնայողական բանկերի համագործակցության ընդհանուր քաղաքականության շրջանակներում։

1975 թվականի փետրվարի 8-ին կառավարությունը Սոմալիի ազգային բանկը վերանվանել է Սոմալիի Կենտրոնական բանկի (էստ․՝ Bankiga Dhexe ee Soomaaliya): Այն նաև միավորել է Սոմալիի առևտրային բանկը և Սոմալիի խնայողական և վարկային բանկը՝ ստեղծելով Սոմալիի առևտրային և խնայողական բանկը, որն այդ ժամանակ երկրի միակ բանկն էր։ 1990 թվականին Սոմալիի առևտրային և խնայողական բանկը դադարեցրել է գործունեությունը։ Ինչ-որ պահի Սոմալիի Կենտրոնական բանկը նույնպես դադարել է գործել։

2009 թվականին անցումային դաշնային կառավարությունը ազգային ինստիտուտների վերականգնման իր արշավի շրջանակներում վերաբացել է Սոմալիի կենտրոնական բանկը Մոգադիշոյում։  Բանկն ուներ Բայդոայում լրացուցիչ մասնաճյուղ, որն արդեն գործում էր և ուներ անձնակազմ։

2013 թվականի սեպտեմբերին Յուսուր Ա.Ֆ. Աբրարը նշանակվել է Սոմալիի Կենտրոնական բանկի նոր նախագահ։ Citigroup-ի նախկին փոխնախագահը և American International Group-ի վարկային ռիսկերի կառավարման փոխնախագահը առաջին կինն էր, ում նշանակվել էր այս պաշտոնը։  2013 թվականի նոյեմբերին Բաշիր Իսսեն ամսվա սկզբին իր նախորդ Աբրարի հրաժարականից հետո ժամանակավորապես նշանակվել է Սոմալիի Կենտրոնական բանկի կառավարիչ։  2014 թվականի ապրիլին դաշնային կաբինետը հաստատեց Իսեին որպես Կենտրոնական բանկի նոր մշտական կառավարիչ։ Մարյան Աբդուլլահի Յուսուֆը նույնպես նշանակվեց նրա նոր փոխնահանգապետ։

## Կազմակերպչական կառուցվածք
### Մարմիններ
Համաձայն «Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքի՝ Բանկի մարմիններն են՝

* Տնօրենների խորհուրդ
* Նահանգապետ և նահանգապետի տեղակալ
* Գլխավոր տնօրեն

Կառավարիչը հանդիսանում է Բանկի խորհրդի նախագահ և գլխավոր գործադիր տնօրենը։ Կառավարիչը հաշվետու է տնօրենների խորհրդին և նրա անդամ է։ Գլխավոր տնօրենը փոխարինում է նահանգապետին և նաև ստանձնում է Բանկի գործառնությունների գծով գլխավոր տնօրենի պաշտոնը։

### Բաժիններ
Սոմալիի Կենտրոնական բանկի գործառույթները բաժանված են ինը բաժինների՝

# Բանկային գործառնություններ և վճարային համակարգ
# Հաշվապահություն և ֆինանսներ
# Ներքին աուդիտ
# Տնտեսական հետազոտություններ
# Հսկողություն
# Մարդկային ռեսուրսներ
# Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների համակարգեր
# Վարչական ծառայություններ
# Արժույթի բաժին
# Իրավաբանական ծառայություններ

## Կառավարում և վարչարարություն
### Տնօրենների խորհուրդ
Տնօրենների խորհրդը կազմում են՝

* Պրն. Աբդիրահման Մ. Աբդուլահի – կառավարիչ և նախագահ
* Մարյան Աբդուլլահի Յուսուֆ – կառավարչի տեղակալ և փոխնախագահ
* Յուսուֆ Մոհամեդ Ալի – Խորհրդի անդամ
* Օմար Իբրահիմ Հուսեյն – Խորհրդի անդամ
* Մայե Մոհամեդ Շեխունա – Խորհրդի անդամ
* Աբդիրաշիդ Մուհամեդ Սիրաջի – խորհրդի անդամ
* Հոդան Սաիդ Իսե – խորհրդի անդամ

### Կառավարիչներ
* Աբդի Ադեն Մոհամեդ - 1962 - 1964 թվականի մարտ
* Աբդի Հաջի Աբիկար, մարտ 1964 - 1968
* Աբդուլահի Ահմեդ Ադդոու, 1968 - մարտ 1970
* Աբդուրահման Նուր Հերզի, մարտ 1970 - 1977 - ?
* Մոհամուդ Ջամա Ահմեդ, 1978 - 1983 թթ
* Օմար Ահմեդ Օմար,? - 1987 - 1988 -?
* Մահմուդ Մուհամմադ Նուր, ? - 1989 -?
* Ալի Աբդի Ամալոու, հոկտեմբեր 1990 - ?
* Թափուր, 1991 թվականի հունվար - 2001 թվականի մարտ
* Մահմամուդ Մոհամեդ Ուլուսոու, մարտ 2001 - հոկտեմբեր 2005
* Բաշիր Իսե, 2006-2010
* Աբդուլլահի Ջամա Ալի, ? - 2012 - 2013 թվականի հունվար
* Աբդուսալամ Հ. Օմեր, 2013 թվականի հունվար - 2013 թվականի սեպտեմբեր
* Յուսուր ԱՖ Աբրար, սեպտեմբեր 2013 - նոյեմբեր 2013
* Բաշիր Իսսե, նոյեմբեր 2013 - ապրիլ 2019
* Աբդիրահման Մ. Աբդուլահի, 2019 թվականի ապրիլ – ներկա

## Դրամավարկային քաղաքականություն
### Շրջանակ
Սոմալիի Կենտրոնական բանկի մասին օրենքի II գլխի 2-րդ հոդվածի (2) բաժինը սահմանում է, որ Բանկի գործառույթներն են հետևյալը՝ 

### Նպատակներ
Սոմալիի կենտրոնական բանկի միջնաժամկետ և երկարաժամկետ դրամավարկային քաղաքականության նպատակներն են՝

* Գնային կայունություն։
* Դրամավարկային և փոխարժեքային քաղաքականության մշակում և իրականացում:
* Սոմալիական շիլինգի արժեքի պահպանումը և բարձրացումը։
* Ֆինանսական կայունության պահպանում։
* Կառավարության հարկաբյուջետային քաղաքականության ներդաշնակեցում և համակարգում դրամավարկային քաղաքականության հետ։
* Խթանել կայուն վարկային և վճարային համակարգի ստեղծումը՝ ինչպես միջազգային, այնպես էլ ներքին մակարդակով։

### Ընդհանուր տեսք
Ֆինանսական կառավարման առումով, Սոմալիի նորաստեղծ Կենտրոնական բանկը ստանձնում է դրամավարկային քաղաքականության մշակման և իրականացման խնդիրը։

Տեղական արժույթի նկատմամբ վստահության պակասի պատճառով, ԱՄՆ դոլարը լայնորեն ընդունվում է որպես փոխանակման միջոց՝ սոմալիական շիլինգի հետ մեկտեղ։ Դոլարիզացիայից անկախ, սոմալիական շիլինգի մեծածավալ թողարկումը ավելի ու ավելի է խթանում գների աճը, հատկապես ցածր արժեքի գործարքների դեպքում։ Սակայն, այս գնաճային միջավայրը, կանխատեսվում է, կավարտվի, հենց որ Կենտրոնական բանկը ստանձնի դրամավարկային քաղաքականության լիակատար վերահսկողությունը և փոխարինի մասնավոր հատվածի կողմից ներդրված ներկայումս շրջանառվող արժույթը։

## Վճարային համակարգ
Չնայած Սոմալին 1991 թվականի քաղաքացիական պատերազմի բռնկումից մինչև 2009 թվականին Սոմալիի Կենտրոնական բանկի վերականգնումը 15 տարուց ավելի չի ունեցել կենտրոնական դրամավարկային մարմին, երկրի վճարային համակարգը իրականում բավականին զարգացած է, հիմնականում մասնավոր դրամական փոխանցումների օպերատորների լայնորեն տարածված գոյության շնորհիվ, որոնք գործել են որպես ոչ ֆորմալ բանկային ցանցեր:

Այս դրամական փոխանցումների ընկերությունները ( *[[հավալա]]* ) դարձել են Սոմալիի խոշոր արդյունաբերություն, որտեղ սփյուռքի սոմալիացիները տարեկան մոտ 1.6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար են փոխանցում տարածաշրջան՝ դրամական փոխանցումների ընկերությունների միջոցով։  Վերջիններս ներառում են Dahabshiil,  Express, Mustaqbal, Amal Express, Kaah Express, Hodan Global, Olympic, Amana Express, Iftin Express և Tawakal Express: Մեծ մասը Սոմալիի դրամական փոխանցումների ասոցիացիայի (SOMTA) կամ դրա նախորդի՝ Սոմալիի ֆինանսական ծառայությունների ասոցիացիայի (SFSA) հավատարմագրված անդամներ են։

Քանի որ վերակազմավորված Սոմալիի Կենտրոնական բանկը լիովին ստանձնում է իր դրամավարկային քաղաքականության պարտականությունները, մոտ ապագայում սպասվում է, որ գործող դրամական փոխանցումների ընկերություններից մի քանիսը կդիմեն լիցենզիաների՝ լիարժեք առևտրային բանկերի վերածվելու համար։ Սա կընդլայնի ազգային վճարային համակարգի շրջանակը՝ ներառելով պաշտոնական չեկեր, ինչը, իր հերթին, ակնկալվում է, որ կամրապնդի դրամավարկային քաղաքականության կիրառման արդյունավետությունը ներքին մակրոտնտեսական կառավարման մեջ:

## Բանկային վերահսկողություն
1989 թվականի նոյեմբերի 23-ի «Ֆինանսական հաստատությունների մասին» թիվ 37 հրամանագիրը Սոմալիի կենտրոնական բանկին պարտավորեցնում է վերահսկել ներքին ֆինանսական հաստատությունները Սոմալիի կենտրոնական բանկի բանկային վերահսկողության վարչության միջոցով։

Բանկի կողմից վերահսկվող ֆինանսական հաստատություններն են՝

* Առևտրային բանկեր
* Վարկային հաստատություններ
* Ֆորեքս բյուրոներ
* Փողային փոխանցումների օպերատորներ (MTO)

## Տես նաև
* Սոմալիական շիլինգ
* Սոմալիի տնտեսությունը
* Կենտրոնական բանկերի ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Mauri, Arnaldo, *Banking Development in Somalia*, SSRN 958442 (1971).http://ssrn.com/abstract=958442
*Tuccimei, Ercole, *La Banca d'Italia in Africa*, Foreword by Arnaldo Mauri, Laterza, Bari, 1999.

## Արտաքին հղումներ
* 
* Arab Bankers Association of North America

Կատեգորիա:1960 հիմնադրված ընկերություններ
Կատեգորիա:Բանկեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կենտրոնական բանկեր
Կատեգորիա:Սոմալիի կառավարություն