Լիբերտարիանիզմ

**Լիբերտարիանիզմ**  (), քաղաքական փիլիսոփայություն, որը ազատականությունը, անձնական ինքնիշխանությունը և ազատությունը համարում է առաջնային արժեքներ։ Շատ լիբերտարիաններ կարծում են, որ ազատության հասկացությունը համապատասխանում է «ոչ հարձակողական» սկզբունքին, որի համաձայն յուրաքանչյուր անհատ իրավունք ունի ապրելու իր ընտրությամբ, քանի դեռ չի խախտում ուրիշների իրավունքները՝ նրանց դեմ ուժ կամ խարդախություն կիրառելով։

Լիբերտարիանները պաշտպանում են անհատական ինքնավարության և քաղաքական ինքնորոշման ընդլայնումը՝ ընդգծելով օրենքի առջև հավասարության և քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության սկզբունքները, ներառյալ միավորումների ազատության, խոսքի ազատության, մտքի ազատության և ընտրության ազատության իրավունքները։ Նրանք ընդհանուր առմամբ աջակցում են անհատական ազատությանը և դեմ են իշխանությանը, պետական իշխանությանը, պատերազմին, միլիտարիզմին և ազգայնականությանը, սակայն որոշ լիբերտարիաններ տարբեր կարծիքներ ունեն գոյություն ունեցող տնտեսական և քաղաքական համակարգերի նկատմամբ իրենց հակադրության շրջանակի և բնույթի վերաբերյալ։

Լիբերտարիանական մտքի դպրոցները մի շարք տեսակետներ են առաջարկում պետական և ոչ պետական իշխանության օրինական գործառույթների վերաբերյալ: Լիբերտարիանիզմի այս ձևերը տարբերակելու համար օգտագործվել են տարբեր դասակարգումներ։ Գիտնականները բացահայտել են սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ տարբեր լիբերտարիանական տեսակետներ՝ դրանք սովորաբար սահմանազատելով ձախ-աջ կամ սոցիալ-կապիտալիստական առանցքներով։ Լիբերտարիանիզմը ձևավորվել է լիբերալ գաղափարների շուրջ։

## Ընդհանուր տեսք
### Ստուգաբանություն
մինի|1860 թվականի օգոստոսի 17-ի «Le Libertaire, Journal du mouvement social» հրատարակությունը՝ Նյու Յորքի ազատական կոմունիստական հրատարակություն
«Լիբերտարիան» տերմինի առաջին գրանցված օգտագործումը եղել է 1789 թվականին, երբ Ուիլյամ Բելշամը լիբերտարիանիզմի մասին հիշատակում է արել մետաֆիզիկայի համատեքստում։ Դեռևս 1796 թվականին «լիբերտարիան» բառը սկսել է նշանակել ազատության պաշտպան կամ ջատագով՝ հանրապետականության կողմնակից իմաստով։ Այդ ամենը տեղի է ունեցել, երբ «Լոնդոնյան փաթեթը» փետրվարի 12-ին տպագրել է հետևյալ տեքստը՝ «Վերջերս Բրիստոլի բանտից դուրս եկան 450 ֆրանսիացի լիբերտարիաններ»։ Այն կրկին օգտագործվել է հանրապետական իմաստով 1802 թվականին «Գեբիրի» հեղինակի բանաստեղծությունը քննադատող կարճ հոդվածում և այդ ժամանակվանից ի վեր օգտագործվել է քաղաքական նպատակներով։

«Լիբերտարիան» տերմինի օգտագործումը քաղաքական դիրքորոշումների նոր շարք նկարագրելու համար ծագում է ֆրանսիական «libertaire» համարժեքից, որը ստեղծվել է ֆրանսիացի անարխո-կոմունիստ Ժոզեֆ Դեժակի 1857 թվականին մուտուալիստ Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնին ուղղված նամակում։ Դեժակը նաև օգտագործել է այս տերմինը իր անարխիստական «Le Libertaire, Journal du mouvement social» (Լիբերտարիան՝ Սոցիալական շարժման հանդես) հրատարակության համար, որը տպագրվել է 1858 թվականի հունիսի 9-ից մինչև 1861 թվականի փետրվարի 4-ը Նյու Յորքում։ Սեբաստիան Ֆորը՝ մեկ այլ ֆրանսիացի լիբերտարիան կոմունիստ սկսել է հրատարակել նոր «Le Libertaire»-ն 1890-ականների կեսերին, երբ Ֆրանսիայի Երրորդ Հանրապետությունը ընդունել է այսպես կոչված չարագործ օրենքները (lois scélérates), որոնք արգելում են անարխիստական հրատարակությունները Ֆրանսիայում: Լիբերտարիանիզմը հաճախ օգտագործվել է անարխիզմի և լիբերտարիան սոցիալիզմի իմաստով։

Միացյալ Նահանգներում «լիբերտարիան» տերմինը տարածվել է անհատապաշտ անարխիստ Բենջամին Թաքերի կողմից մոտավորապես 1870-ականների վերջին և 1880-ականների սկզբին։ Լիբերտարիանիզմը որպես լիբերալիզմի հոմանիշ տարածվել է 1955 թվականի մայիսին՝ գրող Դին Ռասելի կողմից։ Նա Լեոնարդ Ռիդի գործընկերն է եղել և ինչպես նաև եղել է դասական լիբերալ։ Ռասելը տերմինի ընտրությունը հիմնավորել է հետևյալ կերպ՝Հետագայում, դասական լիբերալ համոզմունքներ ունեցող շատ ամերիկացիներ սկսել են իրենց անվանել լիբերտարիաններ։ Այս իմաստով «լիբերտարիան» տերմինը տարածողներից մեկը Մյուրեյ Ռոթբարդն է եղել, որը 1960-ականներին սկսել է հրատարակել լիբերտարիանական աշխատություններ։ Ռոթբարդը բառերի այս ժամանակակից օգտագործումը բացահայտորեն նկարագրել է որպես իր թշնամիներից «գրավում»՝ գրելով, որ «իմ հիշողության մեջ առաջին անգամ մենք՝ «մեր կողմը», գրավեցինք թշնամուց կարևոր բառը։ «Լիբերտարիանները» երկար ժամանակ պարզապես քաղաքավարի բառ են եղել ձախակողմյան անարխիստների, այսինքն՝ մասնավոր սեփականության դեմ պայքարող անարխիստների համար, թե՛ կոմունիստական, թե՛ սինդիկալիստական առումով։ Բայց հիմա մենք ենք վերցրել այն»։

1970-ականներին Ռոբերտ Նոզիկը պատասխանատու է եղեկ այս տերմինի օգտագործման տարածման համար Միացյալ Նահանգներից դուրս գտնվող ակադեմիական և փիլիսոփայական շրջանակներում, հատկապես «Անարխիա, պետություն և ուտոպիա» (1974) գրքի հրատարակմամբ, որը արձագանք է եղել սոցիալ-լիբերալ Ջոն Ռոուլսի «Արդարադատության տեսություն» (1971) աշխատությանը։ Գրքում Նոզիկը առաջարկել է նվազագույն հիմունքներով պետության տեսությունը՝ հիմնվելով այն բանի վրա, որ դա անխուսափելի երևույթ է, որը կարող է առաջանալ առանց անհատական իրավունքների խախտման։

Համաձայն Միացյալ Նահանգներում պահպանողական և լիբերալ տերմինների տարածված իմաստների՝ Միացյալ Նահանգներում լիբերտարիանիզմը նկարագրվել է որպես տնտեսական հարցերում պահպանողական (տնտեսական լիբերալիզմ և հարկաբյուջետային պահպանողականություն) և անձնական ազատության հարցում լիբերալ (քաղաքացիական լիբերտարիանիզմ և մշակութային լիբերալիզմ) երևույթ։ Այն նաև հաճախ կապված է չմիջամտելու արտաքին քաղաքականության հետ։

### Սահմանումներ
մինի|Քաղաքական կողմնացույց. կանաչ քառորդը ներկայացնում է ձախ լիբերտարիանիզմը, իսկ մանուշակագույնը՝ աջ լիբերտարիանիզմը
Չնայած լիբերտարիանիզմը սկզբնավորվել է որպես անարխիստական կամ ձախակողմյան քաղաքականության մի ձև։ 20-րդ դարի կեսերին Միացյալ Նահանգներում ժամանակակից լիբերտարիանիզմի զարգացումը հանգեցրել է նրան, որ լիբերտարիանիզմը սովորաբար ասոցացվել է աջակողմյան քաղաքականության հետ, ինչպես նաև շատերի կողմից դիտարկվել որպես ո՛չ ձախակողմյան, ո՛չ էլ աջակողմյան, այլ որպես անկախ ազատության և հակաավտորիտարական փիլիսոփայություն։ Դա նաև հանգեցրել է նրան, որ մի քանի հեղինակներ և քաղաքագետներ օգտագործել են երկու կամ ավելի դասակարգումներ՝ սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ լիբերտարիանական տեսակետները տարբերակելու համար, սովորաբար ձախ-աջ կամ սոցիալ-կապիտալիստական ուղղություններով։

Մինչդեռ բոլոր լիբերտարիանները որոշակի մակարդակով աջակցում են անհատական իրավունքներին՝ ձախ-լիբերտարիանները տարբերվում են բնական պաշարների հավասար վերաբաշխմանը աջակցելով։ Ձախ-լիբերտարիանական գաղափարախոսությունները ներառում են անարխիստական մտածողության դպրոցներ, ինչպես նաև շատ այլ հակապատերալիստական և նոր ձախակողմյան մտածողության դպրոցներ, որոնք կենտրոնացած են տնտեսական հավասարության, ինչպես նաև աշխարհաքաղաքականության, կանաչ քաղաքականության, շուկայական կողմնորոշմամբ ձախ-լիբերտարիանիզմի և Շտայներ-Վալենտայնի դպրոցի շուրջ։ Լիբերտարիանիզմի որոշ տարբերակներ, ինչպիսիք են անարխոկապիտալիզմը՝ որոշ գիտնականների կողմից անվանվել են ծայրահեղ աջ կամ արմատական աջ։

Նրանք, ում երբեմն անվանում են «աջ-լիբերտարիաններ», սովորաբար ձախակողմյանների կամ ավելի ձախակողմյան գաղափարախոսություն ունեցող այլ լիբերտարիանների կողմից, հաճախ մերժում են այդ պիտակը՝ դրա պահպանողականության և աջակողմյան քաղաքականության հետ կապի պատճառով և պարզապես իրենց անվանում են լիբերտարիաններ։ Այնուամենայնիվ, ոմանք, որոնք իրենց անվանում են պալեո-լիբերտարիաններ՝ համաձայն են իրենց քաղաքական աջակողմյան դասելու հետ։ Միևնույն ժամանակ, Միացյալ Նահանգներում ազատ շուկայի հակակապիտալիզմի որոշ կողմնակիցներ գիտակցաբար իրենց անվանում են ձախ-լիբերտարիաններ և իրենց համարում են  ձախակողմյան լիբերտարիանների մաս։

Թեև «լիբերտարիան» տերմինը հիմնականում անարխիզմի հոմանիշ է և շատերի կողմից համարվում է ձախերի մի մաս՝ մինչ օրս էլ շարունակում է գործել որպես լիբերտարիան ձախերի մի մաս՝ ի հակադրություն չափավոր ձախերի, ինչպիսիք են սոցիալ-դեմոկրատիան կամ ավտորիտար և պետական սոցիալիզմը, դրա իմաստը զարգացել է վերջին կես դարի ընթացքում՝ ավելի լայնորեն ընդունվելով գաղափարապես տարբեր խմբերի կողմից, այդ թվում նրանց կողմից, որոնք տերմինի ավելի հին օգտագործողների կողմից համարվում են աջակողմյաններ։ Որպես տերմին՝ լիբերտարիանը կարող է ներառել ինչպես նոր ձախ մարքսիստներին (ովքեր չեն կապվում ավանգարդ կուսակցության հետ), այնպես էլ ծայրահեղ լիբերալներին (հիմնականում մտահոգված քաղաքացիական ազատություններով) կամ քաղաքացիական լիբերտարիաններին: Բացի այդ, որոշ լիբերտարիաններ օգտագործում են «լիբերտարիան սոցիալիստ» տերմինը՝ անարխիզմի բացասական ենթատեքստերից խուսափելու և սոցիալիզմի դրա կապը հետ ընդգծելու համար։

20-րդ դարի կեսերից մինչև վերջ ազատ շուկայի գաղափարախոսությունների վերածնունդը հանգեցրել է շարժման անվանման վերաբերյալ անհամաձայնության։ Մինչդեռ տնտեսական ազատության շատ կողմնակիցներ նախընտրում են «լիբերտարիան» տերմինը, ազատ շուկայի որոշ պահպանողականներ մերժում են այս տերմինի կապը 1960-ականների «Նոր ձախերի» և դրա լիբերտին հեդոնիզմի ենթատեքստերի հետ։ Շարժումը բաժանված է պահպանողականության՝ որպես այլընտրանք օգտագործման հարցում։ Նրանք, ովքեր ձգտում են և՛ տնտեսական, և՛ սոցիալական ազատության՝ կոչվում են լիբերալներ, սակայն այդ տերմինը զարգացրել է շարժման կողմից պաշտպանվող սահմանափակ կառավարության, ցածր հարկման, նվազագույն պետության հակառակ ասոցիացիաներ։ Ազատ շուկայի վերածննդի շարժման անվանման տարբերակներից են դասական լիբերալիզմը, տնտեսական լիբերալիզմը, ազատ շուկայի լիբերալիզմը և նեոլիբերալիզմը։ Որպես տերմին՝ լիբերտարիան կամ տնտեսական լիբերտարիանը ամենատարածվածն է շարժման անդամին նկարագրելու համար, ընդ որում՝ վերջինս հիմնված է ինչպես գաղափարախոսության տնտեսագիտության կարևորության, այնպես էլ «Նոր ձախերի» լիբերտարիաններից դրա տարբերակման վրա։
մինի|Լիբերտարիանիզմի համոզմունքների տիպաբանության դիագրամ (համապատասխանաբար՝ ձախ և աջ)
Մինչդեռ պատմական և ժամանակակից լիբերտարիանիզմը կիսում է ընդհանուր հակակրանք կառավարության իշխանության նկատմամբ՝ վերջինս բացառում է ազատ շուկայական կապիտալիզմի միջոցով իրականացվող իշխանությունը: Պատմականորեն, լիբերտարիանները, այդ թվում՝ Հերբերտ Սփենսերը և Մաքս Շտիրները, աջակցել են անհատի ազատության պաշտպանությանը կառավարության և մասնավոր սեփականության լիազորություններից։ Ի տարբերություն դրա, դատապարտելով կառավարության կողմից անձնական ազատությունների նկատմամբ ոտնձգությունը՝ ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարիանները աջակցում են ազատություններին, որոնք հիմնված են մասնավոր սեփականության իրավունքների հետ իրենց համաձայնության վրա։ Կառավարության կողմից վերահսկվող հարմարությունների կամ իրավունքների վերացումը կամ մասնավորեցումը տարածված թեմա է ժամանակակից ամերիկյան լիբերտարիանական աշխատություններում։

Ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարիանիստ Ուոլթեր Բլոկի կարծիքով՝ ձախակողմյան և աջակողմյան լիբերտարիանները համաձայն են որոշակի լիբերտարիանական նախադրյալների հետ, սակայն «[նրանք] տարբերվում են այս հիմնարար աքսիոմների տրամաբանական հետևանքների առումով»: Չնայած մի քանի ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարիաններ մերժում են քաղաքական սպեկտրը, հատկապես ձախ-աջ քաղաքական սպեկտրը՝ Միացյալ Նահանգներում լիբերտարիանիզմի և աջ-լիբերտարիանիզմի մի քանի ուղղություններ նկարագրվել են որպես աջակողմյան, նոր աջակողմյան կամ արմատական աջակողմյան և ռեակցիոն։ Մինչդեռ որոշ ամերիկացի լիբերտարիաններ, ինչպիսիք են Ուոլթեր Բլոկը, Հարրի Բրաունը, Թիբոր Մաչանը, Ջասթին Ռայմոնդոն, Լեոնարդ Ռիդը և Մյուրեյ Ռոթբարդը հերքում են հնարավոր որևէ կապ ձախերի կամ աջերի հետ, այլ ամերիկացի լիբերտարիաններ, ինչպիսիք են Քևին Քարսոնը, Կարլ Հեսը և Ռոդերիք Լոնգը գրել են լիբերտարիանիզմի ձախակողմյան ընդդիմության մասին ավտորիտար կառավարմանը և պնդել, որ լիբերտարիանիզմը հիմնարարապես ձախակողմյան դիրքորոշում է։ Ռոթբարդն ինքը նախկինում նույն կետն է արտահայտել։

Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարանը լիբերտարիանիզմը սահմանում է որպես բարոյական տեսակետ, ըստ որի՝ գործակալները սկզբում լիովին տիրապետում են իրենց և ունեն որոշակի բարոյական արժեքներ՝ արտաքին իրերի նկատմամբ սեփականության իրավունքներ ձեռք բերելու համար։ Լիբերտարիան պատմաբան Ջորջ Վուդքոքը լիբերտարիանիզմը սահմանում է որպես փիլիսոփայություն, որը հիմնարար կերպով կասկածի տակ է դնում իշխանությունը և պաշտպանում է հասարակության վերափոխումը բարեփոխումների կամ հեղափոխության միջոցով։ Լիբերտարիան փիլիսոփա Ռոդերիկ Թ. Լոնգը լիբերտարիանիզմը սահմանում է որպես «ցանկացած քաղաքական դիրքորոշում, որը պաշտպանում է իշխանության արմատական վերաբաշխումը հարկադրական պետությունից դեպի ազատ անհատների կամավոր միավորումներ», անկախ նրանից, թե «կամավոր միավորումը» ազատ շուկայի, կամ համայնքային կոոպերատիվների ձև ունի, թե ոչ։ Միացյալ Նահանգների Լիբերտարիան կուսակցության կարծիքով, լիբերտարիանիզմը կամ անարխիայի, կամ կառավարության պաշտպանությունն է, որը ֆինանսավորվում է կամավոր կերպով և սահմանափակվում է անհատներին հարկադրանքից և բռնությունից պաշտպանելով։

### Փիլիսոփայություն
Համաձայն Փիլիսոփայության ինտերնետային հանրագիտարանի (IEP)՝ «Քաղաքական իմաստով «լիբերտարիան» լինելը վիճելի հարց է, հատկապես լիբերտարիանների շրջանում»։ Այնուամենայնիվ, բոլոր լիբերտարիանները սկսում են անձնական ինքնավարության հայեցակարգից, որից նրանք պնդում են քաղաքացիական ազատությունների և պետության կրճատման կամ վերացման օգտին։ Ձախ-լիբերտարիան կամ աջ-լիբերտարիան անվանվող մարդիկ սովորաբար հակված են իրենց պարզապես լիբերտարիաններ անվանել և իրենց փիլիսոփայությունը անվանել լիբերտարիանիզմ։ Արդյունքում, որոշ քաղաքագետներ և գրողներ լիբերտարիանիզմի ձևերը դասակարգում են երկու կամ ավելի խմբերի՝ սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ լիբերտարիանական տեսակետները տարբերակելու համար։ Միացյալ Նահանգներում ազատ շուկայի հակակապիտալիզմի կողմնակիցները գիտակցաբար իրենց անվանում են ձախ-լիբերտարիաններ և իրենց համարում են լայն լիբերտարիանական ձախերի մաս։

Լիբերտարիանները պնդում են, որ հասարակության մեջ կարգուկանոնի որոշ ձևեր առաջանում են ինքնաբուխ կերպով՝ միմյանցից անկախ գործող բազմաթիվ տարբեր անհատների գործողություններից և առանց որևէ կենտրոնական պլանավորման։ Ինքնաբուխ կարգուկանոնի կամ ինքնակազմակերպման միջոցով զարգացած համակարգերի առաջարկվող օրինակներից են Երկրի վրա կյանքի էվոլյուցիան, լեզուն, բյուրեղային կառուցվածքը, ինտերնետը, Վիքիպեդիան, աշխատավորական խորհուրդները, հորիզոնականությունը և ազատ շուկայական տնտեսությունը։

#### Լիբերտարիանիզմ, թե՞ աջ-լիբերտարիանիզմ
Այն, ինչ որոշ գիտնականներ անվանում են աջ լիբերտարիանիզմ դրա կողմնակիցների կողմից ավելի հաճախ պարզապես անվանում են «լիբերտարիանիզմ»։ Հիմնվելով եվրոպացի գրողների՝ Ջոն Լոկի, Ֆրեդերիկ Բաստիայի, Ֆրիդրիխ Հայեկի և Լյուդվիգ ֆոն Միզեսի աշխատությունների վրա, այն զարգացել է Միացյալ Նահանգներում 20-րդ դարի կեսերին և այժմ լիբերտարիանիզմի ամենատարածված հասկացությունն է։ Հաճախ անվանում են դասական լիբերալիզմի շարունակություն կամ արմատականացում՝ այս վաղ փիլիսոփաներից և տնտեսագետներից ամենակարևորը Ռոբերտ Նոզիկն է եղել։

Մինչ ձախ լիբերտարիանները պաշտպանում են սոցիալական ազատությունը, աջ լիբերտարիանները նույնպես գնահատում են կապիտալիստական պայմանները սատարող սոցիալական ինստիտուտները: Նրանք մերժում են այս շրջանակին հակառակվող ինստիտուտները՝ պնդելով, որ նման միջամտությունները անհարկի կերպով հարկադրում են անհատներին և խախտում նրանց տնտեսական ազատությունը։ Անարխոկապիտալիստները ձգտում են պետության վերացմանը՝ հօգուտ մասնավոր կերպով ֆինանսավորվող անվտանգության ծառայությունների, մինչդեռ մինարխիստները պաշտպանում են այն պետությունները, որոնք պահպանում են միայն կառավարության այն գործառույթները, որոնք անհրաժեշտ են բնական իրավունքները պաշտպանելու համար, որոնք հստակեցվում են ինքնատիրապետման կամ ինքնավարության տեսանկյունից։ Լիբերտարիան-ավտորիտարիզմը կապված է աջ լիբերտարիանիզմի հետ՝ ժողովրդավարության, դրա իշխանության և դրա օրենքների ավելի լայն քննադատության պատճառով։

#### Ձախ լիբերտարիանիզմ
Ձախ լիբերտարիանիզմը ընդգրկում է այն լիբերտարիանական համոզմունքները, որոնք պնդում են, որ Երկրի բնական պաշարները պատկանում են բոլորին՝ հավասարության սկզբունքով, կամ չեն պատկանում, կամ կոլեկտիվ կերպով են պատկանում։ Ժամանակակից ձախ լիբերտարիանները, ինչպիսիք են Հիլել Շտայները, Պիտեր Վալենտայնը, Ֆիլիպ Վան Պարիսը, Մայքլ Օցուկան և Դեյվիդ Էլլերմանը, կարծում են, որ հողի յուրացումը պետք է «բավարար և նույնքան լավ» լինի ուրիշների համար, կամ հարկվի հասարակության կողմից՝ մասնավոր սեփականության բացառող հետևանքները փոխհատուցելու համար։ Սոցիալիստական լիբերտարիանները, ինչպիսիք են սոցիալական և անհատապաշտ անարխիստները, լիբերտարիան մարքսիստները, խորհրդային կոմունիստները, լյուքսեմբուրգյանները և դե լեոնիստները, խրախուսում են ուզուֆրուկտի և սոցիալիստական տնտեսական տեսությունները, ներառյալ կոմունիզմը, կոլեկտիվիզմը, սինդիկալիզմը և մուտուալիզմը Նրանք քննադատում են պետությանը մասնավոր սեփականության պաշտպանելու համար և կարծում են, որ կապիտալիզմը տալիս է վարձատրվող ստրկություն և պետության հետ կապված հարկադրանքի ու տիրապետության մեկ այլ ձև։

Պետության վերաբերյալ կան մի շարք տարբեր ձախ-լիբերտարիանական դիրքորոշումներ, որոնք կարող են տատանվել դրա լիակատար վերացման համար պայքարից մինչև տնտեսության սոցիալական սեփականության իրավունքով ավելի ապակենտրոնացված և սահմանափակ կառավարման համար պայքար։ Անկախ ինստիտուտի Շելդոն Ռիչմանի խոսքով՝ մյուս ձախ-լիբերտարիանականները «նախընտրում են, որ կորպորատիվ արտոնությունները չեղյալ համարցեն այդ արտոնությունների իրականացման վերաբերյալ կարգավորիչ սահմանափակումներից առաջ»։

#### Այլ տարբերակներ
Լիբերտարիան պատերնալիզմը միջազգային բեսթսելլեր «Մղում» գրքում պաշտպանված դիրքորոշում է, որը ներկայացրել են երկու ամերիկացի գիտնականներ՝ տնտեսագետ Ռիչարդ Թալերը և իրավաբան Քաս Սանշտեյնը: «Մտածելով արագ և դանդաղ» գրքում Դանիել Կանեմանը համառոտ ամփոփում է տվել՝ «Թալերը և Սանշտեյնը պաշտպանում են լիբերտարիան պատերնալիզմի դիրքորոշումը, որի համաձայն պետությանը և այլ հաստատություններին թույլատրվում է մարդկանց «մղել» այնպիսի որոշումներ կայացնելուն, որոնք ծառայում են իրենց սեփական երկարաժամկետ շահերին: Աշխատության մեջ կենսաթոշակային ծրագրին միանալը դրա վառ օրինակ է: Դժվար է պնդել, որ որևէ մեկի ազատությունը նվազում է ծրագրին ավտոմատ կերպով անդամագրվելով, երբ նրանք պարզապես պետք է նշեն հրաժարվելու համար ստեղծված վանդակը»։ Մղումը վարքային տնտեսագիտության գրականության կարևոր մաս է համարվում։

Նեոլիբերտարիանիզմը համատեղում է «լիբերտարիանիստի բարոյական նվիրվածությունը նեգատիվ ազատությունը մի ընթացակարգում, որն ընտրում է ազատությունը սահմանափակելու սկզբունքներ՝ հիմնվելով միաձայն համաձայնության վրա, որտեղ բոլորի շահերը արդար լսման են արժանանում»։ Նեոլիբերտարիանիզմի արմատները հասնում են 1980 թվականին, երբ այն առաջին անգամ նկարագրվել է Նոտր Դամի համալսարանի ամերիկացի փիլիսոփա Ջեյմս Ստերբայի կողմից: Ստերբան նկատել է, որ լիբերտարիանիզմը պաշտպանում է այնպիսի կառավարություն, որը ոչինչ չի անում, բացի ուժից, խարդախությունից, գողությունից, պայմանագրերի կիրառումից և այլ այսպես կոչված բացասական ազատություններից պաշտպանելուց, որը հետագայում հակադրվել է Իսայա Բեռլինի պոզիտիվ ազատություններին։ Ստերբան սա հակադրել է պարեկային պետության կամ մինարխիզմի ավելի հին լիբերտարիանական իդեալի հետ: Ստերբան պնդել է, որ «հասարակության մեջ բոլորի համար ակնհայտորեն անհնար է երաշխավորել այս իդեալով սահմանված լիակատար ազատություն և ի վերջո, մարդկանց իրական ցանկությունները, ինչպես նաև նրանց հնարավոր ցանկությունները կարող են լուրջ հակասության մեջ մտնել։ [...] [Նաև անհնար է, որ հասարակության բոլոր անդամները լիովին ազատ լինեն այլ անձանց միջամտությունից»։ 2013 թվականին Ստերբան գրել է՝ «Ես ցույց կտամ «բացասական» ազատության իդեալին բարոյական նվիրվածությունը, որը չի հանգեցնում պարեկային պետության, այլ պահանջում է բավարար կառավարություն՝ հասարակության յուրաքանչյուր անդամին ազատությամբ ապահովելու համար։ Բացասական ազատության իդեալով իրականում արդարացված քաղաքական ծրագիրը ես կանվանեմ նեոլիբերտարիանիզմ»։

Լիբերտարիան պոպուլիզմը համատեղում է լիբերտարիանական և պոպուլիստական քաղաքականությունը: Ըստ Ջեսի Ուոքերի, որը գրում է լիբերտարիանական Reason ամսագրում՝ լիբերտարիան պոպուլիստները դեմ են «մեծ կառավարությանը», միաժամանակ դեմ լինելով «այլ խոշոր, կենտրոնացված ինստիտուտներին» և պաշտպանում են «կորպորատիվ սուբսիդիաների, բարեհաճությունների և փրկարարական ծրագրերի թփուտներին կացինով վերացումը՝ մեզ համար ճանապարհը հարթելով դեպի այնպիսի տնտեսություն, որտեղ այն բիզնեսները, որոնք չեն կարողանում գումար վաստակել հաճախորդներին սպասարկելով, չունեն հարկատուներից շահույթ կորզելու հնարավորություն»։

## Տես նաև
* Internet freedom
*

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Attas, Daniel (2010). "Libertarianism". In Bevir, Mark. *Encyclopedia of Political Theory*. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications. pp.&nbsp;810–818. .
* Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. *The Social History of Crime and Punishment in America*. London: SAGE Publications. .
* Doherty, Brian (2007). *Radicals for Capitalism: A Freewheeling History of the Modern American Libertarian Movement*. PublicAffairs.
* Friedman, Milton. *[[Capitalism and Freedom]]* 
* Graham, Robert (2005). **. Montréal: Black Rose Books. .
* Guérin, Daniel (1970). *Anarchism: From Theory to Practice*. New York: Monthly Review Press. .
* 
* 
* Hospers, John (1971). *Libertarianism*. Santa Barbara, CA: Reason Press.
* Hunt, E. K. (2003). *Property and Prophets: the Evolution of Economic Institutions and Ideologies*. New York: M. E. Sharpe, Inc. .
* Kinna, Ruth (2010). "Anarchism". In Bevir, Mark. *Encyclopedia of Political Theory*. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications. pp.&nbsp;34–37. .
* Marshall, Peter (2009). *[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]]*. Oakland, CA: PM Press. .
* McLaughlin, Paul (2007). *Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism*. AshGate.
* Miller, David; Coleman, Janet; Connolly, William; Ryan, Alan (1991). *The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought*. Wiley-Blackwell. .
*  
* Richardson, James L. (2001). *Contending Liberalisms in World Politics: Ideology and Power*. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers. .
* Ward, Colin (2004). *Anarchism: A Very Short Introduction*. Oxford University Press. .
* Woodcock, George (2004). *Anarchism*. University of Toronto Press. .
* Bejan, Adrian (2020), Freedom and Evolution, Springer Nature. .
* Bejan, Adrian (2016), The Physics of Life, St. Martin's Press.