Թոքի այտուց

**Թոքի այտուց**, հեղուկի կուտակումն է թոքերի պարենքիմայում և օդակիր հատվածներում։ Այն խանգարում է գազափոխանակությունը և կարող է բերել շնչառական անբավարարության։ Այն լինում է կամ ձախ փորոքի անբավարարության պատճառով, երբ սիրտը չի կարողանում դուրս մղել թոքային շրջանառությունից եկած արյունը (կարդիոգեն թոքի այտուց), կամ էլ թոքի պարենքիմայի և անոթների վնասման պատճառով (ոչ կարդիոգեն թոքի այտուց)։ Բուժումը կատարվում է 3 ուղղությամբ։ Առաջինը՝ ապահովել շնչառական գործառույթը, երկրորդը՝ բուժել հիմնական պատճառը, երրորդը՝ խուսափել թոքի հետագա վնասումից։ Թոքի սուր այտուցը կարող է բերել մահացի ռեսպիրատոր դիսթրեսի կամ սրտի կանգի՝ հիպօքսիայի պատճառով։ Դա կանգային սրտային անբավարարության հիմնական առանձնահատկությունն է։ Անվանումը գալիս է հունարենից,  (oídēma, "ուռել")։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Թոքի այտուցի ամենաբնորոշ ախտանիշը հևոցն է, բայց կարող են լինել նաև այլ ախտանիշներ, որոնցից են՝ արյունախխումը (երևում է որպես վարդագույն, փրփրոտ խորխ), գերքրտնարտադրությունը, թուլությունը, գունատ մաշկը։ Շնչելու դժվարությունը կարող է զարգանալ որպես օրթոպնոե (հորիզոնական դիրքով պառկելու դժվարություն՝ դժվար շնչելու պատճառով), և/կամ որպես պարոքսիզմալ գիշերային դիսպնոե (գիշերային դժվարաշնչության նոպաներ)։ Ձախ փորոքային անբավարարությունը և թոքի քրոնիկ այտուցը ունեն բազմաթիվ ընդհանուր ախտանիշներ։ Թոքի այտուցի զարգացումը կարող է կապված լինել հեղուկային գերծանրաբեռնման հետ, որը ասելով բնորոշում են աջ փորոքային անբավարարության արտահայտությունները՝ ծայրամասային այտուցները, լծային երակների բարձր ճնշումը, և հեպատոմեգալիան, որի դեպքում լյարդը լինում է մեծացած և նույնիսկ կարող է նկատվել պուլսացիա։ Այլ ախտանիշներից են՝ աուսկուլտացիայով հայտնաբերվող կրեպիտացիան (լսվում են արտաշնչման վերջում) և սրտի երրորդ տոնի առկայությունը։

## Տեսակներ
Այն սովորաբար սրտածին է (կարդիոգեն), բայց հեղուկը կարող է կուտակվել նաև թոքի վնասման պատճառով։ Այդ վնասումը կարող է լինել ուղղակի, կամ առաջանալ թոքային արյան շրջանառությունում բարձր ճնշման պատճառով։ Ձախ փորոքում ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն առաջացած բարձր ճնշման պատճառով կարող է առաջանալ թոքի այտուց, եթե թոքային զարկերակի ճնշումը բարձրանում է նորմայից (15 մմ ս.ս․) to above 25 mmHg.։ Թոքի այտուցի պատճառները կարող են բաժանվել կարդիոգենի և ոչ կարդիոգենի։ Կարդիոգեն այտուցը առաջանում է հիմնականում ձախ փորոքի հետ կապված խնդիրներից։

### Կարդիոգեն
* Կանգային սրտային անբավարարություն, որի դեպքում սիրտը չի կարողանում բավարար քանակով դուրս մղել արյունը, որի արդյունքում բարձրանում է թոքային զարկերակի սեպման ճնշումը և զարգանում է թոքի այտուց։ Կանգային սրտային անբավարարություն կարող է զարգանալ ձախ փորոքի անբավարարությունից, առիթմիաներից կամ հեղուկի մեծ քանակից, որը հաճախ զարգանում է երիկամային անբավարարության պատճառով։
* Հիպերտոնիկ կրիզը նույնպես կարող է պատճառ լինել, քանզի մեծանում է ճնշումը, հետբեռնվածությունը, ձախ փորոքի ծանրաբեռնվածությունը և որպես հետևանք մեծանում է ճնշումը թոքային զարկերակում՝ առաջացնելով թոքի այտուց։

### Ոչ կարդիոգեն
* Բացասական ճնշումի հետևանքով առաջացած թոքի այտուց, որի դեպքում կրծքի խոռոչում զգալի բացասական ճնշման հետևանքով վնասվում են մազանոթները և ալվեոլները լցվում են արյունով։ Բացասական ճնշումը առաջացնում է նախաբեռնվածության զգալի բարձրացում, որի արդյունքում թոքային անոթներում արյան պարունակությունը մեծանում է։ Նաև զգալիորեն բարձրանում է ձախ փորոքի հետբեռնվածությունը, որի արդյունքում փոքրանում է սրտի արտամղման ֆրակցիա։ Ընդհանուր անզգայացման 0.05-0.1% դեպքերում կարող է զարգանալ բացասական ճնշման հետ կապված թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիա։ Թոքային անոթների պարունակության մեծացումը սրտային արտամղման փոքրացման հետ միասին առաջացնում է տրանսուդացիա։ Թոքային զարկերակների դիմադրողականության բարձրացման հետևանքով տեղաշարժվում է նաև միջփորոքային միջնապատը։ Միջնախատի տեղաշարժումը դեպի ձախ առաջացնում է ձախ փորոքի դիաստոլիկ ֆունկցիայի խանգարում, որը ավելի է մեծացնում թոքային անոթների հիդրոստատիկ ճնշումը։ 
*Նյարդաբանական խնդիրներ  (ցնցումներ, գլխի վնասվածք, հոսանքահարում)։
*Թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիա
* Սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշ (ՍՇԴՀ)։

Թոքի սուր վնասումը կարող է առաջացնել թոքի այտուց՝ անոթների և պարենքիմայի վնասման ճանապարհով։ Հիմնականում սուր վնասում լինում է սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշի հետևանքով, բայց կան նաև բազմաթիվ այլ պատճառներ՝

* Տաք կամ թունավոր գազերի ինհալացիա
* Թոքոային ցնցում, որը առաջանում է արտաքին վնասվածքների պատճառով
* Թոքային ասպիրացիա
* Թոքային ծավալի կտրուկ վերականգնում, օրինակ՝ մեծ ծավալով թորակոցենտեզի, պնևմոթորաքսի վերացման, բրոնխային խցանման վերացման հետևանքով։
* Ռեպերֆուզիոն վնասում
* Լողալու հետևանքով առաջացած թոքի այտուց
* Փոխներարկման հետ կապված արյան շրջանառության գերբեռնվածություն։ Սա առաջանում է արյան բաղադրիչների մեծ քանակի փոխներարկման արդյունքում՝ կարճ ժամանակում։
* Փոխներարկման հետ կապված թոքի սուր վնասում։ Սա առաջանում է, երբ դոնորի արյան մեջ պարունակվում են հակամարմիններ՝ ռեցիպիենտի հյուվածքների նկատմամբ։
* Ծանր ինֆեկցիա կամ բորբոքում, որը կարող է լինել տեղային կամ համակարգային։ Սա ՍՇԴՀ-ի դասական տեսակ է։

Թոքի այտուցի պատճառներից են նաև
* Զարկերակ-երակային մալֆորմացիաները
* Հանտավիրուսային թոքային համախտանիշը
* Բարձր տեղանքի հետ կապված թոքի այտուց
* Ներթունավորում՝ սիբիրյան խոցի հարուցչի թույնով

## Կայծակնային ընթացքով թոքային այտուց
*Կայծակնային ընթացքով թոքային այտուց*՝ արագ զարգացող թոքային այտուցն է։ Այն սովորաբար զարգանում է որպես սրտամկանի ինֆարկտի կամ միտրալ ռեգուրգիտացիայի, աորտալ ռեգուրգիտացիայի, սրտային անբավարարության հետևանքով։ Բուժումը պետք է ուղղված լինի դեպի պատճառի վերացում։ Բուժումը ներառում է նիրոգլիցերինի կիրառում, թթվածնի ադեկվատ քանակի ապահովում, թոքային շրջանառության փոքրացում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն