open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սևախայտ քարաթռչնակ

thumb|''Oenanthe hispanica hispanica''
**Սևախայտ քարաթռչնակ** (Oenanthe hispanica), կեռնեխների ընտանիքի թռչուն։ Հայաստանում բնադրող-չվող է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 14,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 25-27 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 17-26 գրամ։ Պոչի եզրային փետուրների սպիտակ հատվածը լայն է, սև ծայրաշերտը՝ նեղ։ Հանդիպում են մուգ և բաց գույնի կոկորդով անհատներ։ Բնադրման շրջանում հասուն արուի մեջքն ու մարմինը ներքևից աղոտ սպիտակ են, սև ակնադիմակը չի միաձուլվում թևի սև հատվածին, կոկորդը սև է կամ սպիտակ։ Էգը վերևից դարչնագույն է, կուրծքը՝ նարնջագույն երանգով, ակնադիմակը և թևերը՝ ավելի մուգ։ Հետբնադրման շրջանում արուի և էգի գլխի ու թևերի փետուրները լայն, բաց գույնի երիզով են։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն մարմինը վերևից պտավոր է։

## Կենսակերպ
Հաճախ նստում է թփուտներին կամ քարերին։ Զոհին բռնելու համար կատարում է կարճ թռիչքներ։ Բնակվում է չոր քարքարոտ կիսաանապատներում։ Սնվում է անողնաշարավորներով։

## Բնադրում
Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ ապրիլի 2-րդ կեսից մայիսի 1-ին տասնօրյակին։ Բները հայտնվում են՝ սկսած մայիսի կեսերից։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 93-128 մմ)՝ խոտաբույսերից։ Բնադրում է գետնին։ Առաջին ձվերը հայտնվում են հունիսի ընթացքում։ Դնում է 20 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ կարմիր-դարչնագույն պտերով 4-6 ձու։ Ամենավաղ թխսակալումը՝ ապրիլի վերջին։ Ձագերը բներում հայտնվում են հունիսի սկգբին, միաժամանակ առկա են թարմ ձվերով բներ։ Ձագերը թռիչքի պատրաստ են հունիսի վերջին տասնօրյակից։

Աշնանային չուն ավարտվում է հոկտեմբերի 1-ին կեսին։

## Արտաքին հղումներ
*Սևախայտ քարաթռչնակ - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Կեռնեխներ
Բրիտանահայ մամուլ

Մեծ Բրիտանիայում ցայսօր տպագրվել են շուրջ 20 անուն հայկական պարբերականներ։ Առաջինը քաղաքական, գրական, գիտական, կրոնական, առևտրական «Երկրագունդ» (1863-1864 թթ.) լրագիրն է։ Տեղի անդրանիկ հրատներից են Հայկական հայրենասիրաց ընկերության «Հայաստան» (1888-1892 թթ.) հանդեսը (հայերեն, ֆրանսերեն), քաղաքական, գրական «Լարմենի» (1889-1898, 1898-1906 թվականներին՝ Փարիզում, խմբ.՝ Մինաս Չերազ), հնչակյանների կենտրոնական պաշտոնաթերթ «Հնչակ» (1894-1904 թթ., 1887 թվականից՝ Ժնև, Աթենք, Փարիզ), երգիծ-քաղաքական «Ապտակ» (1895-1897 թթ., 1894 թվականին՝ Աթենք), Վերակազմյալ հնչակյան կուսակցության «Մարտ» (1897-1901 թթ.), ազգային, գրական «Վաղվան ձայնը» (1898) ամսաթերթերը, «Պատանի» (1902-1907 թթ.) պատկերազարդ հանդեսը (բոլորն էլ՝ Լոնդոն) և այլն։

Մեծ Բրիտանիայի հայկական մամուլը որոշ զարթոնք է ապրել 1960-ական թվականներին. լույս են տեսել հասարակական, գրական «Արեգակ» (1964-1968 թթ., Լոնդոն) ամսաթերթը, Լոնդոնի հայ երիտասարդ, միության «Սարտարապատ» (1971-1973 թթ., հայերեն, անգլերեն) ամսագիրը, «Արեգակի» շարունակությունը համարվող «Լոնդոն» (1974-1976 թթ.) ամսաթերթը, ազգային, հասարակական, մշակութային «երերունի» (1979-1994 թթ., Լոնդոն) երկշաբաթաթերթը և այլն։ Ներկայումս լույս է տեսնում հասարակական, քաղաքական «Նոր սերունղի ձայն» (1998 թ.-ից, Լոնդոն) ամսաթերթը։

Կատեգորիա:Բրիտանահայ մամուլ
Եղանակ

մինի|Երկրի ջերմաստիճանի փոփոխությունը տարվա ընթացքում
մինի|Հավայան անտիցիկլոն
**Եղանակ** է կոչվում ներքնոլորտի ստորին շերտերի ֆիզիկական վիճակը տվյալ վայրում և տվյալ պահին կամ ժամանակահատվածում (օր, ամիս և այլն)։

Բնութագրվում է մթնոլորտային ճնշման, օդի ջերմաստիճանի, խոնավության, քամու, ամպամածության, տեղումների, տեսանելիության, մթնոլորտային երևույթների և օդերևութաբանական այլ տարրերի համակցությամբ։

## Պարբերական փոփոխություն
Եղանակի պարբերական փոփոխությունը պայմանավորված է արեգակի և իր առանցքի շուրջը երկրագնդի կատարած պտույտի կամ օդերևութաբանական տարրերի օրական կամ տարեկան ընթացքի ոչ պարբերական փոփոխությունների՝ ցիկլոնների, անտիցիկլոնների, մթնոլորտային ճակատների ներգործման, տարբեր ֆիզիկական հատկություններով օդային զանգվածների ներթափանցման, ժամանակավոր բնույթի մթնոլորտային երևույթների ազդեցություններով։ Եղանակի կտրուկ փոփոխությունը կարող է ներգործել մարդու և կենդանու վարքագծի վրա։

## Եղանակային դիտումներ
Եղանակային դիտումները կատարվում են օդերևութաբանական կայաններում տեղադրված սարքերով։ Տեղեկություններ ստացվում են Երկրի արհեստական արբանյակներից և ծովերում ու օվկիանոսներում գտնվող նավերից։ Բոլոր ցուցանիշները համադրելով՝ եղանակը կանխատեսվում է և ամեն օր ռադիոյով, հեռուստատեսությամբ, օրաթերթերով հաղորդվում, նաև տեղադրվում Ինտերնետ ցանցում։

Կատեգորիա:Եղանակ
Կատեգորիա:Կլիմայագիտություն
Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն
Վահանադնչիկներ

240px|մինի|Սրաքիթ իժ

**Վահանադնչիկներ** (), շառաչող օձերի ընտանիքի սողունների սեռ։ Մարմնի երկարությունը մինչև 1 մ է։ Հայտնի է վահանադնչիկների 13 տեսակ, տարածված ինչպես արևելյան, այնպես էլ արևմտյան կիսագընղերում։ Ընդհանուր հատկանիշներով նման են իժերին, որոնցից տարբերվում են աչքի և քթանցքների միջև տեղավորված փոսիկի (ջերմակարգավորիչ օրգան) առկայությամբ։ Մարմինը ծածկող թեփուկներն ունեն կողիկներ։ Աչքի բիբն ուղղաձիգ է։ Գլուխը պատված է խոշոր վահանիկներով։ Պոչի ծայրին չունեն շառաչող օձերին հատուկ ձայն արձակող օրգան։

Վահանադնչիկները թունավոր են, սակայն նրանց խայթոցից մարդկանց մահվան դեպքեր հայտնի չեն։ Թույնն օգտագործվում է դեղագործության մեջ։

Կատեգորիա:Սողուններ
Անրի Վալոն

**Անրի Վալոն** (, ), ֆրանսիացի հոգեբան, հասարակական գործիչ։ Բժշկության և բանասիրության գիտնական (1908, 1925)։ Ֆրանսիական կոմունիստական կուսակցության անդամ 1942 թվականից։

Մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914—18) որպես զինվորական գլխավոր բժիշկ։ Դասավանդել է Սորբոնի համալսարանում (1920—37) և Կոլեժ դը Ֆրանսում (1937—49)։ 1922 թվականին Փարիզում հիմնել է բժշկամանկավարժական կոնսուլտացիա (կլինիկա), 1927 թվականին՝ երեխայի հոգեբանության ԳՀ լաբորատորիա (առաջինը Ֆրանսիայում)։ Փարիզի հոգեբանության 1929 և մասնագիտական կողմնորոշման ազգային 1929 ինստիտուտների հիմնադիրներից։ «Նոր Ռուսիա» (Փարիզ) ընկերության անդամ (1932 թվականից, ԽՍՀՄ կատարած գիտնական ճանապարհորդությունից հետո)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Դիմադրության շարժման մասնակից։ Գենետիկական (երեխայի) հոգեբանության հիմնադիրը Ֆրանսիայում։ Հոգեկանի առաջացումն ու ձևավորումը մեկնաբանել է դիալեկտիկական, մատերիալիստական տեսանկյունով և ստեղծել իր անունը կրող հոգեբանական դպրոց։ Մշակել է գենետիկական հիմնավոր մեթոդիկա՝ բացահայտելու հատկապես վաղ հասակի երեխայի հոգեկան օրինաչափությունները։ Նա կարծում է, որ երեխայի զարգացման ընթացքում կենսաբանականը, հասարակականը և հոգեբանականը միմյանց լրացնող, ամբողջացնող և իմաստավորող գործոններ են, սակայն որոշիչ դերը պատկանում է հասարակականին։ Ըստ նրա, երեխայի զարգացումն անցում է գործողությունից դեպի միտք՝ զգայական ըմբըռնումների, պատկերների, մտապատկերների, հասկացությունների և գիտելիքների միջոցով, որոնք դրսևորվում և մշակվում են նախախոսքային և խոսքային ռեակցիաներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:1879 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հոգեբույժներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կոմունիստներ
Ողկուզակ

**Ողկուզակ, խնդակ, խանթեփար, հացենյակ, դեղուկ** (), սատապազգիների ընտանիքին պատկանող բազմամյա խոտաբույս։ Հայտնի է 6 (այլ տվյալներով՝ 2) տեսակ։

## Տարածում
Տարածված է Լոռու, Գեղարքունիքի, Տավուշի, Շիրակի և Սյունիքի մարզերում։ Աճում է թփուտների մացառուտներում, լուսավոր անտառներում։ Հայաստանում տարածված է 1 տեսակ՝ ողկուզակ կովկասյան (*D. caucasicus*)։

## Նկարագրություն
Ցողունի բարձրությունը 50-100 սմ է, վերին մասը՝ գանգուր մազիկներով պատված, ստորինը՝ մերկ։ Տերևները բարդ կենտփետրաձև են։ Ծաղկաբույլը ողկույզ է, ծաղիկները՝ խոշոր, վարդագույն, սպիտակ, մանուշակագույն։ Ծաղկում է ամռան առաջին կեսին։ Պտուղը 5 բլթականի տուփիկ է։ Ունեն նաև 10 ներքև թեքված առէջներ։

## Նշանակություն
Դեղաբույս է, պարունակում է եթերային յուղեր, ասկորբինաթթու և այլն։ Թունավոր է, բույսին դիպչելիս առաջանում է այրվածք։ Բուժական նպատակով օգտագործում են ամբողջ բույսը՝ առանց ստորին փայտացած մասերի։ Արմատի եփուկն օգտագործում են որպես սպազմալիտիկ, ջերմիջեցնող, ճիչվամուղ միջոց, նաև լուծի, փքվածության, մալարիայի բուժման համար։ Սերմերի եփուկն օգտագործում են օծանելիքի արտադրության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Սատապազգիներ
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Ջրաօդերևութաբանական վտանգավոր երևույթներ

250px|մինի|Հորդ անձրև
**Ջրաօդերևութաբանական վտանգավոր երևույթներ**. արտակարգ մթնոլորտային երևույթներ, որոնք ուժգնությամբ, տևողությամբ, տարածքային ընդգրկումով և այլ ցուցանիշներով բնորոշ են տվյալ աշխարհագրական շրջանին ու զգալի վնաս են պատճառում տնտեսությանը, բնակչությանը, ոչնչացնում նյութական արժեքներ. հաճախ ուղեկցվում են զոհերով։ 
250px|մինի|Կարկուտ
## Ջրաօդերևութաբանական վտանգավոր երևույթների տեսակներ
Ջրաօդերևութաբանական վտանգավոր երևույթներ են ավելի քան 25 մ/վ արագությամբ ուժգին քամին, փոթորիկը, պտտահողմը, ամպրոպը, ուժեղ անձրևը, ջրհեղեղը, առատ ձյունը, 50մ-ից ոչ ավելի տեսանելիությամբ մառախուղը, ձնաբուքը, մերկասառույցը (ավելի քան 20 մմ), տեղացող խոշորահատիկ (ավելի քան 20 մմ) կարկուտը, սելավներն ու ձնահյուսքերը, երաշտը վեգետացիայի շրջանում, ջերմաստիճանի անկումը (0&nbsp;°C-ից ցածր)՝ ցրտահարությունը, գետում ջրի մակարդակի սրընթաց բարձրացումը՝ հորդացումը։ ՀՀ տարածքում ավելի հաճախ դիտվում և զգալի վնաս են հասցնում ցրտահարությունը, կարկուտը, երաշտը, ուժգին քամին, սելավը և այլն։ 1946 թվականի մայիսի 26-ին Գետառի սելավը մեծ վնաս է պատճառել Երևանին, ջրի ծախսը մեծացել է մոտ 100 անգամ։
250px|մինի|Երաշտ
## Աստվածաշնչյան Համաշխարհային ջրհեղեղ
Ըստ Աստվածաշնչի՝ Համաշխարհային ջրհեղեղով Արարիչը պատժել է մարդկանց՝ իր սահմանած արգելքների խախտման, վատաբարո վարքի և այլ մեղքերի համար։ Փրկվել է միայն Աստծու կամքին հպատակ Նոյը՝ իր կառուցած վիթխարի տապանում տեղավորելով իր ընտանիքը (ութ անձ), մեկական զույգ կենդանիներ, բույսեր ու սերմեր։ 40 օր ու գիշեր տեղացող հորդ անձրևից երկիրն ամբողջովին ծածկվել է ջրով։ 150 օր նավարկելուց հետո ի վերջո Նոյյան տապանը հանգրվանել է Արարատ լեռան գագաթին, որտեղից և սկիզբ է առել նոր՝ ներկայիս քաղաքակրթությունը։
250px|մինի|Ջրհեղեղ

Կատեգորիա:Եղանակ
Մեզոկլիմա

**Մեզոկլիմա**, միջնակլիմայական բնական պայմաններով համեմատաբար միատարր, ոչ մեծ տարածքների (անտառազանգվածներ, ծովափեր, ոչ մեծ քաղաքներ, լեռնաշղթաներ, գետավազաններ, գոգավորություններ և այլն) կլիմա։ Ընդգրկման առումով գտնվում է մակրոկլիմայի և միկրոկլիմայի միջև։ Մեզոկլիմայի ազդեցությունը պահպանվում է հորիզոնական ուղղությամբ 10-100 կմ, ըստ բարձրության՝ 100-1000 մետր սահմաններում։

Հայաստանի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջաններին, բնության յուրահատուկ առանձնահւստկություններով պայմանավորված, բնորոշ են մեզոկլիմայիի ինքնատիպ գծեր։ Օրինակ՝ Արարատյան գոգավորությանը հատկանշական են ամառային լեռնահովտայիև քամիները, պարզ գիշերներին՝ ջերմաստիճանային ինվերսիաները, երկարատև չոր ամառը, կարճատև գարունը, ջերմաստիճանի օրական ու տարեկան մեծ տատանումները։

Կատեգորիա:Կլիմա
Սևագլուխ դրախտապան

**Սևագլուխ դրախտապան** (), դրախտապանների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

## Արտաքին տեսք
Գեղանի կեցվածքով թռչուն է։ Մարմնի երկարություն 16-17 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 2630 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 23-30 գրամ։ Հասուն արուի գլուխը սև է, մարմինը վերևից՝ դարչնագույն-շիկակարմիր, թևերը՝ սևավուն, մարմինը ներքևից՝ դեղին։ Էգի մարմինը վերևից դարչնագույն-մոխրագույն է, ներքևից՝ փոփոխական բաց դեղին։ Երիտասարդն ավելի բաց գույնի է և խայտավոր, ներքնապոչը՝ բաց դեղին։ Արուներն անընդմեջ երգում են՝ տեսանելի տեղում նստած։ Բնակվում է բաց թփուտային տարածքներում՝ կիսաանապատներից մինչև ենթալպյան մարգագետիններ։ Սնվում է անողնաշարավորներով, սերմերով։

## Կենսակերպ
Գարնանային վերադարձը՝ մայիսի առաջին տասնօրյակին։ Արուները էգերից 3-5 օր շուտ սկսում են միալար, հոգնեցուցիչ երգը։ Հարսանեկան զույգերը ձևավորվում են մայիսի երկրորդ տասնօրյակից հունիսի վերջը։ Զուգավորմանը համընթաց էգը զբաղվում է բնի կառուցմամբ (մայիսի երկրորդ տասնօրյակից մինչև հունիսի վերջը)՝ 5 օրվա ընթացքում (1 ժամում 10 անգամ շյուղեր է բերում բույն)։ Արուն ուղեկցում և պաշտպանում է էգին։ Բույնը գավաթաձև է՝ խոտաբույսերից հյուսված։ Բնադրում է գետնին, ցածր թփուտներին, հազվադեպ՝ ծառերին։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի վերջից։ Դնում է 22 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ մուգ պտերով 3-5 ձու։ Թխսակալում է էգը' 13-14 օր։ Ձագերը բներում հայտնվում են հունիսի առաջին կեսից հուլիսի առաջին տասնօրյակը, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ մինչև հուլիսի վերջը։ Անվտանգ պայմաններում բնից դուրս են գալիս կյանքի 9-10-րդ, վտանգի դեպքում՝ 7-8-րդ օրը։ Բնային կյանքում ձագերին կերակրում է էգը՝ միջատներով, սերմերով, ցորենի, գարու, վարսակի հատիկներով։

Աշնանային չուն՝ մինչև օգոստոսի վերջը։

1985 թվականից սկսած՝ նկատվում է թվաքանակի վտանգավոր անկում, ուստի անհրաժեշտ է անհատական պաշտպանության միջոցների կիրառում։ Սևի ու դեղինի գեղեցիկ համադրությամբ փետրավորման շնորհիվ որոշակի գեղագիտական արժեք է ներկայացնում հատկապես անազատ պայմաններում։

## Արտաքին հղումներ
*Սևագլուխ դրախտապան - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Ամոնիումի նիտրատ

մինի|Պինդ ամոնիումի նիտրատ
**Ամոնիումի նիտրատ** (ամոնիումային սելիտրա), քիմիական բանաձևն է NH4NO3, ազոտական թթվի աղերից է։ Առաջին անգամ ստացել են Գլաուբերում, 1659 թվականին։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սպիտակ բյուրեղային նյութ է։ Հալվում է 169,6&nbsp;°C ջերմաստիճանում, այս ջերմաստիճանից ավելի բարձր տաքացնելիս, սկսվում է նյութի անընդհատ քայքայում, իսկ 210&nbsp;°C ջերմաստիճանում ընդհանում է ամբողջական քայքայում ։ Եռման ջերմաստիճանը 235&nbsp;°C է։ Մոլեկուլային զանգվածը 80,04 զ.ա.մ. է։

### Լուծելիություն
Լուծելիությունը ջրում.

Լուծվելիս նկատվում է ջերմության մեծ կլանում, ինչը զգալիորեն դանդաղեցնում է լուծման ընթացքը։ Այդ իսկ պատճառով, հագեցած լուծույթ պատրաստելու համար օգտագործում են մեծ քանակի ջերմություն։
Ամոնիումի նիտրատը նաև լուծվում է ամոնիակում, պիրիդինում, մեթանոլում և էթանոլում։

### Բաղադրություն
Տարրերի պարունակությունը և զանգվածային բաժինները ամոնիումի նիտրատում.
* O - 60 %,
* N - 35 %,
* H - 5 %:

## Ստացումը
### Հիմնական մեթոդ
Ամոնիումի նիտրատ հիմնականում ստանում են ազոտական թթվի և անջուր ամոնիակի փոխազդեցությունից։
* ~\mathsf{NH_3 + HNO_3 \rightarrow \ NH_4NO_3 + Q}
Ռեակցիան ընթանում է շատ բուռն կերպով, ջերմության կլանմամբ։ Ամոնիումի նիտրատը քիմիայում օգտագործելիս հիմնականում ջրազրկում է, քանի որ այն շատ հիգրոսկոպիկ նյութ է և նրա մեջ ջրի տոկոսային պարունակությունը որոշելը գործնականում անհնար է։

### Հաբերի մեթոդ
Հաբերի մեթոդով ջրածնից և ազոտից ստանում ենք ամոնիակ, որի մի մասը օքսիդանում է մինչև ազոտական թթու, որը փոխազդում է մնացած ամոնիակի հետ, որի արդյունքում ստանում ենք ամոնիումի նիտրատ։
* ~\mathsf{3H_2+N_2\longrightarrow \ 2NH_3} կատալիզատոր, ճնշում և ջերմաստիճան
* ~\mathsf{NH_3+2O_2 \longrightarrow \ HNO_3+H_2O}
* ~\mathsf{HNO_3+NH_3\longrightarrow \ NH_4NO_3}:

### Նիտրոֆոսֆատային մեթոդ
Այս մեթոդը ավելի հայտնի է, որպես Օդդի մեթոդ, ի պատիվ նորվեգական քաղաքի, որտեղ կատարվել է այդ պրոցեսը։ Այն օգտագործվում է ազոտային և ազոտաֆոսֆորային պարարտանյութերի ստացման համար։
# Կալցիումի ֆոսֆատը լուծում են ջրում։
#* ~\mathsf{Ca_3(PO_4)_2+6HNO_3+12H_2O \longrightarrow \ 2H_3PO_4+3Ca(NO_3)_2+12H_2O}.
# ստացված խառնուրդը սառեցնում են մինչև 0&nbsp;°C, արդյունքում կալցիումի ֆոսֆատը բյուրեղանում է տետրահիդրատի ձևով — Ca(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>·4H2O, և այն առանձնացնում են ֆոսֆորական թթվից։
# Ստացված կալցիումի նիտրատը և չհեռացված ֆոսֆորական թթուն փոխազդում են ամոնիակի հետ, արդյունքում ստացվում է ամոնիումի նիտրատ։
#* ~\mathsf{Ca(NO_3)_2+4H_3PO_4+8NH_3
\longrightarrow \ CaHPO_4\downarrow \ +2NH_4NO_3+3(NH_4)_2HPO_4}:

## Քիմիական հատկություններ
### Քայքայման ռեակցիաներ
Ամոնիումի նիտրատի ջերմային քայքայումը կարող է ընթանալ տարբեր կերպ, կախված ջերմաստիճանից։
Ջերմաստիճանը ցածր է 270
#* ~\mathsf{NH_4NO_3 \longrightarrow \ N_2O\uparrow \ +2H_2O}.
# Ջերմաստրճանը բարձր է 270&nbsp;°C-ից։
#* ~\mathsf{2NH_4NO_3 \longrightarrow \ 2N_2+O_2+4H_2O}.

## Գրականություն
* *Технология аммиачной селитры*, под ред. В. М. Олевского, М., 1978.
* *Соли азотной кислоты*, Миниович М. А., М., 1964.
* Олевский В. М., Ферд М. Л., «*Ж. Всес. хим. о-ва им. Д. И. Менделеева*», 1983, т. 28, № 4, с. 27—39:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազոտային պարարտանյութեր
Կատեգորիա:Ամոնիումի աղեր
Կատեգորիա:Նիտրատներ
Կատեգորիա:Պայթուցիկ նյութեր
Վահրամ (քարգործ)

**Վահրամ**, XIII դարի հայ քարգործ վարպետ։ Պահպանվել է նրա մի խաչքարը (1281), որը գտնվում է Դսեղ գյուղի գերեզմանատանը։ Խաչքարը պատվանդանի վրա է, ճակատին, քիվը կազմող առանձին քարի վրա, քանդակված է Հիսուսի պատկերը՝ նստած, աջ ձեռքը բարձրացրած, ձախ ձեռքին՝ մագաղաթ։ Կենտրոնում խաչելությունն է՝ մի կողմում Հովհաննեսի, Նիկադիմոսի, մյուսում՝ Աստվածածնի և Հովսեփի պատկերներով։ Պատվանդանի ընդարձակ արձանագրությունում նշված են պատվիրատուների անունները, ապա և՝ կազմողի ստորագրությունն է։ Վահրամի կազմած խաչքարը եզակի է իր հարուստ պատկերաքանդակներով և կառուցվածքային ինքնատիպությամբ։ Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ։

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Սովորական ճայ

alt=|ձախից|343x343փքս|Սովորական ճայ
250px|մինի|Սովորական ճայի ձու

**Սովորական ճայ** (), ագռավների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 33-34 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 67-74 սմ։ Կտուցը կարճ է, պոչը՝ թեթևակի կլորավուն։ Հասունի աչքը սպիտակավուն է, գլխի հետին մասը և ծոծրակը՝ բաց մոխրագույն, ծոծրակի հիմքում կա սպիտակավուն նեղ շերտ։ Երիտասարդի աչքը մուգ գույնի է, գլուխը՝ սևավուն։ Երամային է։ Կերակրվում և հաճախ բնադրում են մեծ խմբերով։ Երամներն աղմկոտ են, հաճախ՝ այլ ագռավանմանների հետ խառնված։ Լայնորեն տարածված է տափաստաններում ու հովիտներում։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով, սերմերով, սննդի մնացորդներով։

## Բնադրում
Հարսանեկան զույգերը մշտական են։ Փետրվարի 3-րդ տասնօրյակից գաղութի կազմում նկատվում է բնադրազույգերի կայունացում, որը շարունակվում է ողջ բազմացման ընթացքում։ Բույնը գավաթաձև է, ծավալուն՝ ճյուղերից, ցամքարը՝ խոտաբույսերից, բրդից, փետուրներից և թափոններից։ Բնադրում է ավազային կամ կավային զառիթափերի փորվածքներում, շենքերի տանիքներին և այլն։ Բների կառուցումը տևում է 7-12 օր, հների նորոգումը՝ 4-5 օր։ Բնադրման ժամկետները գաղութում շատ անհավասար են. մայիսի կեսերին հայտնվում են թարմ ձվերի լրիվ քանակով բներ։ Դնում է 35 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ սևավուն բծերով 4-5 ձու։ Զուգահեռ կարող են հանդիպել նորելուկ ձագեր և թխսակալող թռչուններ։ Թխսակալում է էգը՝ 18-20 օր։ Ձագերը հայտնվում են մայիսի 3-րդ տասնօրյակին, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ հունիսի 3-րդ տասնօրյակին, բնից դուրս են գալիս կյանքի 22-24-րդ օրը, երբ դեռևս թռիչքին կայուն չեն տիրապետում։ 1-2 շաբաթական երիտասարդները և հասունները հուլիսից մինչև հաջորդ գարուն կերակրվում են բնադրատեղերի մերձակա տարածքներում։ Արարատյան դաշտում բնադրման փաստը հաստատվել է վերջին 5 տարիներին՝ գաղութների կայուն գոյությամբ։ Նման գաղութներում 5-7 օրական ձագերի կողքին կարող են լինել նորելուկներ։ Որոշակի դեր ունի բնահողում զարգացող վնասատու միջատների ոչնչացման գործում։

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Թռչուններն ըստ ընտանիքների
Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Կոնստանտին Վառլամով

**Կոնստանտին Ալեքսանդրովիչ Վառլամով** (), ռուս դերասան։

Բեմական գործունեությունն սկսել է 1867 թվականին, Չիտաու-Օգարյովայի թատրոնում, խաղացել է գավառական բեմերում, 1875 թվականից՝ Ալեքսանդրյան թատրոնում, հռչակվել իբրև բնութագրական և կատակերգական խաղաոճի ռեալիստական մեծ դերասան․ համարվել է «ռուս, ծիծաղի արքա»։ Իր խաղում զուգակցել է համարձակ բուֆոնադը, կերպարների խոր հոգեբանական մշակումը, խոսքի վարպետությունը, նուրբ քնարականությունը։

Լավագույն դերերից են՝ Յաիչնիցա (Գոգոլի «Ամուսնություն»), Վառավին Մուրոմսկի (Սուխովո-Կոբիլինի «Գործ», «Կրեչինսկու հարսանիքը»), Յուսով, Գրոզնով (Ա․ Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն», «ճշմարտությունը լավ է, բախտն՝ ավելի լավ»), Սգանարել (Մոլիերի «Դոն ժուան»)։ Կոնստանտին Ալեքսանդրովիչ Վառլամովի բարեկամներից է եղել Հ․ Աբելյանը։ 

Կատեգորիա:Ռուս դերասաններ
Հողի հարկ

**Հողի հարկ**, ՀՀ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջե վճարվող ուղղակի հարկային վճար, որի վճարողներն են համարվում հողի սեփականատերերը և պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ու ժամանակավոր օգտագործողները։ Հողի հարկ հասկացությունը սահմանվել է 1994 թվականին ՀՀ Գերագույն խորհրդի ընդունած «Հողի հարկի մասին» օրենքով։ Հողի հարկը ՀՀ հարկային համակարգի բաղկացուցիչ մասն է։

Հողի հարկ բյուջե վճարվող ուղղակի հարկատեսակ է և պարտադիր վճար, որի չափը կախված չէ վճարողների տնտեսական գործունեության արդյունքներից, սահմանվում է հողակտորի միավոր մակերեսի համար հաստատագրված վճարի ձևով՝ հարկի օբյեկտի և դրույքաչափի ու հողակտորի միավոր մակերեսի արտադրյալի որոշման միջոցով, և վճարվում է տարվա համար։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար հարկման օբյեկտ է հողի կադաստրային գնահատմամբ որոշված հաշվարկային զուտ եկամուտը, ոչ գյուղատնտեսական հողերի համար՝ հողի կադաստրային գնահատման արժեքը։ Հողի հարկ հաշվարկվում է՝ սկսած հողակտորի սեփականության, մշտական կամ ժամանակավոր օգտագործման իրավունքի ձեռքբերման հաջորդ ամսվանից։ ՀՀ-ում հողային հարկումը բնութագրվում է ոչ միայն ցածր արդյունավետությամբ, այլև բյուջեի եկամուտների կազմում դրա աննշան տեսակարար կշռով։

Կատեգորիա:Հարկեր
Սովորական լորտու

250px|մինի|Լորտու
250px|մինի|ձախից
**Սովորական լորտու,Կողինջ** (Natrix natrix), ոչ թունավոր օձ, որը պատկանում է լորտուների ընտանիքին։ Հանդիպում է Հայաստանի բոլոր մարզերի լեռնային շրջաններում, երբեմն՝ նախալեռներում։ Տարածված է կանգուն ու հոսող ջրավազանների ջրամերձ կենսավայրերում, այգիներում կարող է հանդիպել նաև ջրից հեռու։

Մարմնի երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (11-120 սմ), պոչը 3-5 անգամ կարճ է։ Գլուխը տարանջատված է մարմնից և ծածկված է խոշոր փայլուն վահանիկներով։ Աչքերը խոշոր են, ծիածանաթաղանթը՝ դեղնավուն կամ մուգ, բիբը՝ կլոր։ Մարմնի թեփուկները կատարավոր են, ինչով լորտուն նմանվում է թունավոր իժերին։ Մոխրագույն, գորշավուն, կանաչավուն գունավորում ունեցող մեջքը ծածկված ՝մուգ բծերով։

Հանդիպում են երկայնակի դեղնավուն զոլավոր մոխրագույն առանձնյակներ, որոնց համարում են առանձին ենթատեսակ՝ պարսկական լորտու (Natrix natrix persa)։ Լեռնային վայրերում հանդիպում են մեջքի ամբողջական սև գունավորում ունեցող առանձնյակներ։ Գլխի հետևի մասում սովորաբար առկա են սպիտակավուն, դեղնավուն կամ նարնջագույն խոշոր զույգ խալեր։ Որովայնային մակերեսը խայտաբղետ է, վահանիկների Եզրերը սպիտակից դեղնավուն են, իսկ կենարարական մասով անցնում է կտրտված ուղիղ եզրերով լայն սև զոլ։ Սնվում է մանր ողնաշարավորներով (ձկներ, երկկենցաղներ, նաև կրծողներ)։ Ձմեռում է աշնան 2-րդ կեսից գարնան սկիզբը։

Զուգավորումը տեղի է ունենում ապրիլ-մայիսին։ Հունիսի 2-րդ կեսից հուլիսի սկիզբը էգը դնում է 4-40 ձու։ Ձվերը խոշոր են (23-32 x 12-23 մմ)։ Ձագերը ծնվում են օգոստոսի վերջից սեպտեմբերի կեսերը։ Հաճախակի խնամվում է անազատ պայմաններում։ Օգտագործվում է գիտահետազոտական նպատակներով։ Պաշտպանվում է՝ հիմնականում սուր հոտով հեղուկ արտաթորելով և սատկած ձևանալով։ Կծում է շատ հազվադեպ, կծածը մարդու և կենդանիների համար վտանգավոր չէ։

Կատեգորիա:Օձեր
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Վեգետացիայի շրջան

**Վեգետացիայի շրջան** վեգետացիա, 
# Տարվա այն ժամանակաշրջանը, երբ, ըստ օդերևութաբանական պայմանների, հնարավոր է բույսերի աճն ու զարգացումը։ Տևողությունը որոշվում է օդի 5°C-ից բարձր ջերմաստիճանով օրերի թվով և սկսվում է գարնանն օդի ջերմաստիճանը 5°C-ից բարձրանալիս, ավարտվում աշնանը՝ 5°C-ից իջնելիս։ 
# Բույսերի զարգացման լրիվ փուլի համար անհրաժեշտ ժամանակը, գյուղատնտեսական պրակտիկայում՝ աճման սկզբից մինչև բերքահավաքն ընկած ժամանակաշրջանը։ Կենսաբանական հատկություններով պայմանավորված՝ տարբեր բույսերի վեգետացիայի շրջան տարբեր է. Հայաստանում նրա միջին տևողությունը 82-ից (Արագած բլկ) - 277 (Մեղրի) օր է։ Ըստ բարձրության՝ յուրաքանչյուր 100*մ* վրա վեգետացիայի շրջանը կրճատվում է 5-7 օրով։ Վեգետացիայի շրջան Մեղրիում միջին հաշվով սկսվում է փետրվարի 28-ից, ավարտվում դեկտեմբերի 3-ին, 2000 մ բարձրություններում համապատասխանաբար՝ ապրիլի 20-25-ից, հոկտեմբերի 20-25-ին, 3000-ից բարձր՝ հուլիսի 15-25-ից, սեպտեմբերի 15-25-ին։ Վեգետացիայի շրջանի տևողությամբ են պայմանավորված բուսականության կազմը, տեսակը, սորտը, տեղաբաշխումը և շրջանացումը, ագրոտեխնիկական միջոցառումների ժամկետները, արոտային ժամանակաշրջանի տևողությունը և այլն։

Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Բույսերի ֆիզիոլոգիա
Չափավոր ցամաքային կլիմա

**Չափավոր ցամաքային կլիմա**, Հայաստանում ձևավորվում է Արարատյան գոգավորությունում, Վայքում՝ 1300- 1700 մետր բարձրություններում։

Ձմեռը չափավոր ցուրտ է՝ հաստատուն ձնածածկույթով, գերակշռում են սառնամանիքային եղանակները։ Հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը 8&nbsp;°C է, նվազագույնը՝ -33&nbsp;°C:

Գարունը տևական է, բարեխառն։

Ամառը չափավոր շոգ է, արևոտ՝ չոր եղանակների գերակշռությամբ։ Հուլիս-օգոստոսին օդի միջին ջերմաստիճանը 20-23&nbsp;°C ե, առավելագույնը՝ 38&nbsp;°C:

Աշնանը գերակշռում են տաք, արևոտ եղանակները։ Անսառնամանիք ժամանակաշրջանը մինչև 200 օր է, 0օC-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ 3300&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ 500-600 մմ։ Պայմանները բարենպաստ են հացահատիկային մշակաբույսերի, կարտոֆիլի, ճակնդեղի և պտղաբուծության համար։

Կլիմայական և օրացուցային եղանակները համընկնում են։

Կատեգորիա:Կլիմա
Կատեգորիա:Կլիմայագիտություն
Կատեգորիա:Կլիմայի փոփոխություն
Ֆելիքս ֆոն Վայնգարտներ

**Ֆելիքս ֆոն Վայնգարտներ** (, ), ավստրիացի դիրիժոր, կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
1881–1883 թվականներին երաժշտական կրթությունը ստացել է Գրացում և Լայպցիգի կոնսերվատորիայում։ 1883 թվականից հանդես է եկել որպես դիրիժոր։ Կատարելագործվել է Լիստի մոտ, Վայմարում։ Վիեննայի օպերայի տնօրեն (մինչև 1911 թվականը) և ֆիլհարմոնիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի ղեկավար (մինչև 1927 թվական), 1919–1924 թվականներին՝ Ժողովրդական օպերայի տնօրեն։ 1927–1933 թվականներին՝ կոնսերվատորիայի ղեկավար և դիրիժոր Բազելում։

Հյուրախաղերով հանդես է եկել շատ երկրներում, այդ թվում՝ ԽՍՀՄ-ում։ Վայնգարտները գերմանացի դիրիժորական դպրոցի խոշորագույն ներկայացուցիչներից է։ Նրա արվեստն առանձնանում է դասական ավարտվածությամբ և ինտելեկտուալիզմով։ Երաժշտական երկերի հեղինակ է (8 օպերա, 7 սիմֆոնիա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի երաժշտագետներ
Թուր

մինի|Թրի տարբեր տեսակներ
**Թուր**, կտրող սառը զենք։ Բաղկացած է գոգավոր ուռուցիկ կողմից սուր, ներճկված կողմից բութ շեղբից, դաստապանից (երախակալ, բռնակ, կոթ) և կռվանից (շեղբը դաստապանից բաժանող խաչաձև մաս), ունի սուր ծայր։ Դաստապանը երբեմն ունենում է 1–3 աղեղնակ։ Թրի երկարությունը՝ 80–90, լայնությունը 3–3,5 սմ է։ Հարմարավետությունը որոշվում է շեղբի այնպիսի կորությամբ և ծանրության կենտրոնով, որի դեպքում փոքրանում է կտրելու անկյունը և մեծանում հարվածի ուժը։ Միայն կտրող արլ. թրերի շեղբի թեքությունը հասնում է 10, իսկ ծակելու համար հարմարեցված եվրոպականինը՝ 1 սմ-ի։ Կրում են պատյանի մեջ, որը լինում է փայտե, մետաղե, փղոսկրե, հաճախ՝ կաշեպատ, թավշապատ, նիկելապատ, զարդարված ոսկյա, արծաթյա (երբեմն՝ թանկագին քարերից) վերադիր զարդերով և փորագիր նախշերով։ Հայաստանում թրի վերաբերյալ տեղեկություններ են հաղորդում Փավստոս Բուզանդը (V դ.), Մովսես Կաղանկատվացին (X դ.), Արիստակես Լաստիվերցին (XI դ.) և ուրիշներ։ Ենթադրվում է, որ այն միջնադարյան Հայաստանում եղել է հեծելազորի հիմնական զենքը։ Պատմիչները երբեմն թուրը նույնացրել են սրի հետ։ XVII–XIX դդ. Հայաստանում գործածվել են առանց կռվանի, վիշապի երախի նմանությամբ դաստապանով թրեր։ XVIII դ. եվրոպական և ռուսական բանակներում թուրը եղել է թեթև հեծելազորի և բոլոր զորատեսակների սպաների հիմնական զենքը։

## Տես նաև
* Սուսեր
* Սուր

## Գրականություն
* Մ. Ս. ԳորբուլեվաГ Меч как символико-культурная категория  // Дефиниции культуры. — Томск։ Изд-во Томского ун-та, 2007.
* Stefan Mäder։ *Stähle, Steine, Schlangen: Ein neuer Blick auf alte Schwerter.* Karfunkel Combat Nr. 1, Karfunkel-Verlag, Wals-Michelbach 2005 (գերմաներեն)
* Veronica Fiorato, Anthea Boylston, Christopher Knüsel։ *Blood red roses: the archaeology of a mass grave from the Battle of Towton AD 1461.* 2000, ISBN 1-84217-025-2. (անգլ.)

Կատեգորիա:Զենք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սառը զենքեր
Կատեգորիա:Շեղբավոր զենք
Նոճի

**Նոճի** (), նոճազգիների ընտանիքի ասեղնատերև, մշտադալար ծառերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 20 տեսակ։ Հայաստանի չոր մերձարևադարձային գոտում աճեցվում են նոճի մշտադալարը (Cupressus sempervirens) և նոճի արիզոնյանը (Cupressus arizonica)։

## Մորֆոլոգիական կառուցվածք
Ծառերի սաղարթը բրգաձև է, բարձրությունը՝ մինչև 30 մետր։ Ասեղնատերևները մանր թեփուկանման են՝ խեժային գեղձիկներով։ Կոները գնդաձև են, բազմանիստ, շուտ բացվող։ Սերմերը մանր են, տափակ, կարմրագորշագույն, թևավոր։ Բազմանում է սերմերով, կտրոններով, պատվաստմամբ։ Բնափայտը դեղնավարդագույն է, բնորոշ սուր հոտով, ամուր և թեթև։ Օգտագործվում է կահույքագործության մեջ։ Ապրում է մինչև 2000 տարի։ Ջերմա-լուսասեր է և երաշտադիմացկուն։

## Դասակարգում
Նոճիների դասը ըստ Կյու Թագավորական բուսաբանկան այգու տվյալների ունի 19 տեսակ։
:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Cupressus arizonica1.jpg|Նոճի արիզոնական
Cupressus funebris.jpg|Արտասվող նոճի
17_mile_drive_cypress.jpg|Նոճի մեծապտուղ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նոճազգիներ
Ժաննա Բադոևա

**Ժաննա Բադոևա** (ռուս.` Жанна Бадоева, մարտի 18, 1976), ուկրաինացի արտիստ, հաղորդավարուհի, պրոդյուսեր, ռեժիսոր։

## Կենսագրություն
Ժաննան ծնվել է Կիևում։ Մանկուց զբաղվել է պարով և հետաքրքրվել երաժշտությամբ։ Ավարտել է  Կիևի Ճարտարագիտական համալսարանը, որից հետո ընդունվել է Կիևի Թատերական համալսարան `Հեռուստատեսության և ռեժիսուրայի ֆակուլտետ։

## Կարիերան
Travel-show «Орел и решка»-ն, որը մեկնարկել է 2011 թվականի փետրվարին, նրա հեղինակային պրոեկտն է։ 2011-2013 թվականներին եղել է հեռուստածրագրի հաղորդավարուհի։

Ժաննա Բադոևան նաև աշխատել է ռեժիսոր մի շարք հայտնի պրոեկտներում («Шарманка», պարային հեռուստամրցույթ «Танцую для тебя», «Суперзірка»` «1+1» հեռուստաալիքով)։

2012 թվականին Ժաննան Նիկոլայ Տիշենկոյի և Էկտոր Հեմենես-Բրավոյի հետ դառնում է «МастерШеф» հեռուստախոհանոցի դատավոր։

## Անձնական կյանքը
Ժաննան և Ալան Բադոևը հանդիպել են համալսարանում։ Ամուսնանալ նրանց հաջողվում է միայն համալսարանն ավարտելուց և Ժաննայի առաջին ամուսնալուծությունից հետո։ Ժաննան ունի 2 երեխա՝ Բորիս Բադոև (առաջին ամուսնությունից), Լոլիտա Բադոևա (երկրորդ ամուսնությունից)։

2012 թվականի օգոստոսի 28-ին Ժաննան և Ալանը հայտարարում են ամուսնալուծության մասին։ Նախկին ամուսինները հայտարարել են նաև, որ «Орел и решка» նախագիծը եղել է իրենց տարաձայնությունները հարթելու վերջին փորձը։ Որպես արդյունք՝ ամուսինները հերթով լքում են նախագիծը և ամուսնալուծվում։
Հետագայում Ժաննան սկսում է հանդիպել բիզնեսմեն Սերգեյ Բաբենկոյի հետ։ 2013 թվականի հունվարին պարզ է դառնում, որ նրանք ամուսնացել են։

## Արտաքին հղումներ
* Ժաննա Բադոևա

Կատեգորիա:«Орел и решка» նախագիծ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի հաղորդավարներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ռուս հաղորդավարներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի դիզայներներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի սցենարիստներ
Կարլ Վայնո

**Կարլ Հենրիխովիչ Վայնո** (; , ), էստոնացի խորհրդային պետական գործիչ․ ԽՄԿԿ անդամ (1947)։

Ավարտել է Տոմսկի երկաթուղային տրանսպորտի ինժեներների էլեկտրամեխանիկական ինստիտուտը (1947 թվական), ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից բարձրագույն կուսակցական դպրոցը (հեռակա, 1957 թվական)։ 1947 թվականից աշխատել է երկաթուղային տրանսպորտում, 1949 թվականից՝ Էստոնիայի կոմկուսի ԿԿ-ի ապարատում։ 1952 թվականից՝ ԷԿԿ Տալինի մարզկոմի քարտուղար, 1953 թվականից՝ ԷԿԿ ԿԿ-ի բաժնի վարիչ, 1957 թվականից՝ Էստոնական ԽՍՀ ԺՏԽ-ի նախագահի տեղակալ, 1960 թվականից՝ ԷԿԿ ԿԿ-ի քարտուղար, ԷԿԿ ԿԿ-ի բյուրոյի անդամ (1970 թվականից), 1978-1988 թվականներին՝ ԷԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղարն։ ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարում ընտրվել է ԽՄԿԿ ԿԿ անդամ։ Եղել է նաև ԽՍՀՄ 10-րդ և 11 գումարման Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Սևագլուխ շահրիկ

**Սևագլուխ շահրիկ** (Sylvia atricapilla), շահրիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։
thumb|''Cuculus canorus bangsi'' + ''Sylvia atricapilla''

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 13 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 20-23 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 18-21 գ։ Փետրածածկը մոխրավուն է՝ բավականաչափ միատարր, գագաթը՝ մուգ։ Հասուն արուի թասակը մուգ սև է, փայլուն, էգինը՝ շիկակարմիր-դարչնագույն։ Երիտասարդ արուի գագաթը խամրած է, սև-դարչնագույնից դեղնավուն-դարչնագույն, մարմինը ներքևից՝ ավելի մուգ մոխրագույն։

## Կենսակերպ
Բնակվում է սաղարթավոր անտառների խիտ թփուտային հատվածներում, պտղատու այգիներում, չուի ընթացքում լայնորեն տարածված է։

## Սննդառություն
Սնվում է մանր անողնաշարավորներով, պտուղներով։

## Բնադրում
Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ մարտի 2-րդ տասնօրյակում, ամսվա վերջին հանդիպում են բազմաթիվ ակտիվ երգող և հարսանեկան զույգեր կազմած արուներ։ Արուն երգում է բարձր սրնգային ելևէջներով, ինչը կրկնակի բնադրման դեպքում լսելի է մինչև հուլիսի առաջին օրերը։ Այդ ընթացքում արուն ծառի ճյուղին, էգի առջև փետուրները փքելով, կտրուկ խոնարհման շարժումներ է կատարում, ապա ցածր երգելով ու դոփելով պտտվում էգի շուրջն ու մերձենում։ Ձվադրման պատրաստ բները հայտնվում են մայիսի կեսից, ավելի վաղ բնադրման դեպքում՝ նույնիսկ ապրիլի 1-ին օրերին։ Բույնը գավաթաձև է (տրամագիծը՝ 70-119 մմ)՝ բարակ ցողուններից, մազարմատներից ու բույսերից։ Բնադրում է թփուտներում։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջից մայիսի կեսերը, կրկնակի բնադրման դեպքում՝ մինչև հուլիսի 1-ին կեսը։ Դնում է 20 մմ տրամագծով, փոփոխական գույներով ու նախշերով 4-6 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 13-14 օր։ Ձագերը հայտնվում են մայիսի վերջից հուլիսին, բնից դուրս են գալիս 11-12-րդ օրը։ Շահրիկի համակեցությունը լայն է, կայուն։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերի վերջին օրերին։

## Արտաքին հղումներ
*Սևագլուխ շահրիկ - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Շահրիկներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Հայերը Վիեննայում

Վիեննայում բնակվում է Ավստրիայի հայության ճնշող մեծամասնությունը։ Այստեղ են գտնվում Մխիթարյան միաբանության վանքը՝ իր եկեղեցիով, Ս. Փրկիչ մատուռը և Ս. Հռիփսիմե եկեղեցին, հայ համայնքի ղեկավար մարմինները և բոլոր կազմակերպությունները, Ավստրիաի միակ հայկական շաբաթօրյա դպրոցը (դասընթացներ)։ Համայնքում գործող կազմակերպությունների և առանձին բարերարների հանգանակած միջոցներով 1984 թվականին Վիեննայի Ս. Հռիփսիմե եկեղեցու բակում տեղադրվել է հուշարձան՝ նվիրված Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին [հեղինակ՝ Ռազմիկ (Բերանժ) Թամրագյան-Հարությունյան]։ Ավստրո-Հայկական Մշակութային Ընկերութեան ջանքերով 1998 թվականին Վիեննայի կենտրոնում կանգնեցվել է ավստրիացի գրող, հայ ժողովրդի բարեկամ Ֆրանց Վերֆելի հուշարձանը (քանդակագործ՝ Օհան Պետրոսյան, ճարտարապետ՝ Ռոլանդ Մարտիրոսյան)։ 2001 թվականին եկեղեցու մերձակա հրապարակը կոչվել է Հայկական հրապարակ։ Այստեղ տեղադրվել է Հայաստանից բերված խաչ-հուշարձան։ Փոքրաթիվ հայ բնակչություն ունեն Ավստրիայի Լինց, Զալցբուրգ, Գրաց քաղաքները։ Գրացում 1958-1978 թվականներին գործել է Հայ ուսանողական միությունը՝ իր երգչախմբով՝ Հովիկ Խուղաբախշյանի ղեկավարությամբ։

վ
Կիլիկյան Հայաստանի գրականություն

[մինի|[Ներսես Դ Կլայեցի]]
12-14-րդ դարերում Կիլիկյան Հայաստանում նորովի են դրսևորվել հայ գրական ավանդույթները, արմատավորվել ու զարգացել նոր ժանրեր։ Առանձնահատուկ տեղ ունի Ներսես Շնորհալու (Ներսես Դ Կլայեցի Ամենայն հայոց կաթողիկոս, 12-րդ դար) ստեղծագործությունը։ Բարսեղ Քեսունեցին (12-րդ դար) հայտնի է Մարաշի և Քեսունի լատին իշխան Պաղտուինի հիշատակին նվիրված վարքավկայաբանական մի գրվածքով, որը վարքի, վկայաբանության, աղոթքի, խոստովանության, քրիստոնեական քարոզի տարրերից հյուսված ինքնատիպ երկ է։

Նշանավոր դեմքերից են առակագիր Վարդան Այգեկցին, բանաստեղծ, մատենագիր Գրիգոր Սկևռացին, Գևորգ Սկևռացին (13-րդ դար, Գրիգոր Սկևռացու քեռորդին ու աշակերտը, գրել է մեկնություններ, ներբողներ, խրատներ, գանձեր, տաղեր), պատմիչ, աշխարհագետ Վարդան Արևելցին (13-րդ դար) և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Հայ միջնադարյան գրականություն
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի մշակույթ
Արտակ Ստամբոլցյան

**Արտակ Ավետիսի Ստամբոլցյան** (), Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, Կոմունիստական կուսակցության անդամ (1916)։

Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը (1916), սովորել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1917 թվականին տեղափոխվել է Ալեքսանդրապոլ, ընտրվել ՌՍԴԲԿ Ալեքսանդրապոլի կոմիտեի կազմում, պրոպագանդիստական աշխատանք տարել կայազորում և երկաթուղու բանվորների շրջանում։

1918 թվականին տեղափոխվել է Բաքու, որտեղ մարտական դրուժինայի շարքերում մասնակցել է մարտյան քաղաքացիական կռիվներին։ Բաքվի կոմունայի պարտությունից հետո կուսակցության հանձնարարությամբ ընդհատակյա աշխատանք կազմակերպելու համար մինչև 1920 թվականը մնացել է քաղաքում։

1920 թվականին, որպես քաղաշխատող ծառայել է 13-րդ կարմիր բանակի քաղվարչությունում և մասնակցել Պյոտր Վրանգելի դեմ մղված մարտերին։ 1921 թվականից Ստամբոլցյանը կուսակցական աշխատանք է տարել Բաքվում (շրջկոմի քարտուղար), Մոսկվայում (ԽՄԿԿ Կենտկոմի կազմբաժնի հրահանգիչ), Օմսկում (Արևելասիբիրյան երկաթուղու կուսկազմակերպիչ) և Դոնբասում (շրջկոմի քարտուղար)։

Կատեգորիա:Հայ կոմունիստներ
Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Երգեցիկ թռչուններ

[մինի|[Թութակ]]
մինի|աջից|Արտույտ
Երգեցիկ թռչունները լինում են հատիկակեր և միջատակեր։ Հատիսիտեղներկակեր Երգեցիկ թռչունները են սերինոսները, հատբեկիչները, կանաչ սերինոսները, ամուրիկները, դեղձանիկները, կանեփուկները, խաչկտուցները, թութակները, խածկտիկները, ազնվասարեկները, կարմրակատարները, թանձրակտուցները են։

Միջատակեր երգեցիկ թռչունները են կարմրատուտները, կեռնեխները, արտույտները, արշալուսիկները, երաշտահավերը, սարյակները, շիկահավերը, սոխակները և այլն։ ճիշտ խնամելիս թռչունները վանդակում ապրում և երգում են մինչև 25 (երբեմն ավելի) տարի։ Առավել արագ են ընտելանում ազնվասարեկները, խածկտիկները, խաչկտուցները, արշալուսիկները, սարյակները, երաշտահավերը։ Ընտելացվել և վանդակում հաջողությամբ բազմանում են արտաքին տեսքով և երգով միմյանցից տարբերվող շատ ցեղերի դեղձանիկները։

Հիանալի երգում են կեռնեխները, սոխակները, սարյակները, կարմրատուտները, երաշտահավերը, արշալուսիկները։ Լավ են երգում նաև ազնվասարեկները, կարմրակատարները, ամուրիկները, կանեփուկները, խաչկտուցները։ Խածկտիկին և կանաչ սերինոսին պահում են գեղեցիկ փետրածածկի, թութակներին նաև հնչյուններ ու բառեր վերարտադրելու համար։

Կատեգորիա:Թռչուններ
Ժան-Բատիստ Միշել Վալեն Դելամոտ

**Ժան-Բատիստ Միշել Վալեն Դելամոտ** (ճիշտը՝ **Վալլեն դը լա Մոթ**) (, ), ճարտարապետ։ Ծագումով ֆրանսիացի։

## Կենսագրություն
1759-1975 թվականներին աշխատել է Ռուսաստանում, հիմնականում՝ Պետերբուրգում․ կառույցները՝ Հյուրատունը (1761-1785), Եկատերինայի կաթոլիկական եկեղեցին (1763-1783) Նևսկի պողոտայում, համամասնություններով Ձմեռային պալատին ներդաշնակ, Նևայի կողմի խստաշունչ ճակատով Փոքր Էրմիտաժը (1764-1767), ռուսական վաղ կլասիցիզմի բնորոշ օրինակներից են։

Մասնակցել է Գեղարվեստի ակադեմիայի (1764-1788, Ա․ Ֆ․ Կոկորինովի հետ) և «Նոր Հոլանդիա» պահեստների (1765-1780, Ս․ Ի․ Չևակինսկու հետ) նախագծմանը։ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր (1759 թվականից)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարապետներ
Ռամոն Մարիա դել Վալյե Ինկլան

**Ռամոն Մարիա դել Վալե Ինկլան ի դե լա Պենյա** (, ), իսպանացի գրող։

Գրական ասպարեզ է իջել 1894 թվականին («Կանայք, վեց սիրային պատմություն», նովելների ժողովածու)։ «1898 թվականի սերնդի» ներկայացուցիչ։ «Սոնատներ» (մաս 1-4, 1902-1905) վիպակաշարում, «Բարբարոսական կատակերգություններ» (1907-1908) և «Կառլիստյան պատերազմ» (1908-1909) եռերգություններում, «Բռնակալ Բանդերասը» (1926) վեպ-պամֆլետում և «Հրաշքների արքունիք» (1927) պատմավեպում փորձել է քննադատել Իսպանիայի ավատատիրական հասարակարգը։ Գրել է նաև պիեսներ («Մարկիզուհի Ռոզալինդան», 1913 և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանացի գրողներ
Կատեգորիա:Իսպանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Այբ (հանդես)

**«Այբ»**, հայագիտական եռամսյա պարբերական։ Լույս է տեսնում 1994 թվականից, Գլենդելում։ Հրատարակիչ՝ Լոս Անջելեսի Մխիթարյան կրթական հիմնարկ։ Հրապարակումները վերաբերում են հայ մշակութային կյանքին։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Վալենսիա (Վենեսուելա)

մինի|Վալենսիան գիշերով
**Վալենսիա** (Valencia), քաղաք Վենեսուելայի հյուսիսում, Կարաբոբո նահանգի վարչական կենտրոնը։ 439 հազար բնակչություն (1976)։ Առևտրաարդյունաբերական և զարգացած գյուղատնտեսական շրջանի կենտրոն է, տրանսպորտային հանգույց։ Ունի օդանավակայան, համալսարան (1952 թվականից)։ Կա սննդի, քիմիական, տեքստիլ, թղթի, կաշվի-կոշիկի, ցեմենտի արդյունաբերություն։ Հիմնադրվել է 1555 թվականին։ Երկու անգամ (1812 թվականին և 1830 թվականին) եղել է երկրի մայրաքաղաքը։

## Քույր քաղաքներ
* Նեապոլ, Իտալիա
* Վալենսիա, Իսպանիա
* Սիբիու, Ռումինիա
* Պլովդիվ, Բուլղարիա

## Պատկերասրահ

Lomas del Este Valencia.JPG|Քաղաքի համայնապատկերը
Plaza Bolívar de Valencia..jpg|Բոլիվարի հրապարակը
Bibliotecavalenciacarabobo.jpg|Հանրային գրադարանը
Street in Valencia city.jpg|Փողոց Վալենսիայում



## Արտաքին հղումներ
* Valencia at Venezuelatuya.com 
* Turistic Guide of Valencia 
* The Tramways of Valencia 
* Carabobo's News Agency

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վենեսուելայի քաղաքներ
Իոան Ստիլտինգ

**Ստիլտինգ Իոան** (, ծննդյան  և մահվան թվականն անհայտ է), եվրոպացի բանասեր, Ֆլորենցիայի Լավրենտյան մատենադարանում պահպանված Ագաթանգեղոսի հունարեն ձեռագիր երկը 1762-ին հրատարակվել է Անտվերպենում՝ լատիներեն թարգմանությամբ և ծանոթագրություններով։

Կատեգորիա:Եվրոպացի բանասերներ
Իվան Ձերժինսկի

**Իվան Իվանի Ձերժինսկի** (), խորհրդային շրջանի ռուս կոմպոզիտոր։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1957)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Տամբով քաղաքում։ Նրա առաջին ուսուցիչը եղել է հայտնի մանկավարժ Ալեքսանդրա Լավդովսկայան։ 1925 թ. ընդունվել է 1-ին երաժշտական տեխնիկում (Բոլեսլավ Յավորսկու դասարան)։

1929 թ. ընդունվել է Գնեսինների անվան տեխնիկում, որտեղ սովորել է պրոֆեսոր Միխայիլ Գնեսինի կոմպոզիցիայի դասարանում։ 1930 թվականին բնակության է տեղափոխվել Լենինգրադ։

Սովորել է Լենինգրադի կոնսերվատորիայում։

## Ստեղծագործություններ
Գրել է 10 օպերա («Խաղաղ Դոն», 1935, «Հերկած խոպան», 1937, «Մոսկվայից հեռու», 1954 և այլն), ռոմանսների շարքեր («Հյուսիսային երգեր», 1934, «Նոր գյուղ», 1948, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1950 և այլն), օպերետներ, սիմֆոնիկ երկեր, գործիքային պիեսներ, երաժշտություն կինոնկարների և դրամատիկական ներկայացումների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Բոգոսլովսկոե գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միության անդամներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Մանուկյան-Դեմիրճյան վարժարան

**Մանուկյան-Դեմիրճյան վարժարան**, ամենօրյա վարժարան։ Հիմնվել է 1976 թվականին, Կանոգա Պարկում՝ Սուրբ Պետրոս եկեղեցու և ՀԲԸՄ-ի նախաձեռնությամբ ու հովանավորությամբ։ Կոչվել է բարերարներ Մարի Մանուկյանի, Սարգիս և Սեդա Դեմիրճյանների անուններով։ Ունի մանկապարտեզ, տարրական և միջնակարգ բաժիններ, թատերախումբ, պարախումբ, երգչախումբ, մարզական խմբեր։ Անգլերենով դասավանդվող պետական ծրագրին զուգահեռ ուս ուցանվում են հայոց լեզու, գրականություն, պատմություն, կրոն, երգերաժշտություն։ Աշակերտների թիվը՝ 950: Հրատարակում է տարեգիրք, պարբերաթերթ, աշակերտական թերթ։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Ժյուլ Վալես

**Ժյուլ Վալես** (, ), ֆրանսիացի գրող, քաղաքական գործիչ։ Հարել է պրուդոնիզմի ձախ թևին։ Առաջին ինտերնացիոնալի անդամ։ Երկրորդ կայսրության տարիներին հանդես է եկել բոնապարտական վարչակարգի դեմ։ «Փող» (1857) պարսավագրում դեմ է արտահայտվել ֆինանսիական պլուտոկրատիայի դեմ, պահանջել աշխարհի սոցիալական վերակառուցում։ Գրել է մտավորականության ծանր վիճակի («Անհնազանդներ», 1865, «Փողոց», 1866, ակնարկներ), կալվածատեր-ազնվականների դեմ գյուղացիների պայքարի («Ազնվական», 1869, հրատարակվել է 1932 թվականին, վիպակ) մասին։

## 1860-1870-ական թվականներ
1860-1870-ական թվականներին հրատարակել է «Լա Ռյու» («La Rue»), «Լը փյոփլը» («Le Peup1е») դեմոկրատական թերթերը։ 1870 թվականի սեպտեմբեր 4-ի հեղափոխությունից հետո հիմնել է «Լը քրի դյու փյոփլը» («Le Cri du Peuple») թերթը, որն արգելվել է 1871 թվականի մարտի 12-ին և վերահրատարակվել կոմունայի ժամանակ։ Ժ.Վալեսը մասնակցել է 1871 թվականի մարտի 18-ի ապստամբությանը, ընտրվել է Փարիզյան կոմունայի և նրա լուսավորության հանձնաժողովի անդամ։ Կոմունայի պարտությունից հետո տարագրվել է Անգլիա։ «Լոնդոնյան փողոցը» (1884) ակնարկների գրքում և «Սովը Բյուզանսեում» (հրատարակվել է 1919 թվականին) վեպում մոտեցել է բանվոր դասակարգի պատմական դերի ըմբռնմանը։ 1880 թվականի ներումից հետո վերադարձել է Ֆրանսիա, 1883 թվականից նորից հրատարակել է «Լը ՔՐԻ դյու փյոփլը» թերթը։ Ժ. Վալեսի լավագույն ստեղծագործությունը «Ժակ Վենտրա» [մաս 1 «Երեխան» վերնագրով, 1879 (հրատարակվել է Ժան Լյա Ռյու կեղծանունով), մաս 2՝ «Բակալավր», 1881, մաս 3՝ «Ապստամբը», 1886 ] ինքնակենսագրական եռերգությունն է՝ նվիրված Փարիզյան կոմունայի նախապատմությանն ու պատմությանը։ Նա պայքարել է նատուրալիզմի և դեկադանսի դեմ («Իլյուզիոնիստները», 1867, հոդված), արվեստի առավելությունը տեսնում էր աշխատավոր մարդու շահերին ծառայելու («Ժողովրդական պոեզիա», 1881) և ժողովուրդների ազատագրմանը աջակցելու մեջ («Ժողովրդի զավակները», 1879)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Հայերը Փրովիդենսում

**Փրովիդենսի հայ համայնքը** սկսել է ձևավորվել 19-րդ դարի վերջին քառորդին։ 1897 թվականին բնակվել է 450, 1902 թվականին՝ 1350, 1910 թվականին՝ 2500, 1962 թվականին՝ 12-13 հազար հայ։ Ներկայումս (2003) Փրովիդենսում և արվարձաններում հայերի թիվը շուրջ 30 հզ. է։ Առաջին հայ բնակիչներն աշխատել են տեղի արդյունաբերական ձեռնարկություններում, զբաղվել արհեստներով (կոշկակարություն, դերձակություն, ներկարարություն և այլն)։ Ներկայումս մեծ թիվ են կազմում բժիշկները, ատամնաբույժները, դեղագործները, ճարտարագետները։ 1890 թվականին հիմնվել է Խրիմյան ընկերությունը, 1894 թվականին՝ Հայկազյան և Ազգային տնտեսական միությունները, 1897 թվականին՝ Որբախնամ, 1899 թվականին՝ Փրովիդենսի Հայուհյաց որբախնամ ընկերությունները։

Գործում են հայ ազգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները, ՀԲԸՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի, Համազգայինի, ՀՍՄ-ի մասնաճյուղերը, հայրենակցական մի շարք միությունների (Համախարբերդցխոկան, Հաճընի ընդհանուր, Բալու-Պաւլին գյուղի ուսումնասիրաց և վերաշինաց, ԲալուՀավավ գյուղի ուսումնասիրաց, Քղիի Խուփս գյուղի) կենտրոնական վարչություններն ու մասնաճյուղերը։ Համայնքում գործում են առաքելական Ս. Սահակ-Մեսրոպ (1914 թվականից), Ս. Վարդանանց (1940 թվականից) և ավետարանական Եվւրատյան (1889 թվականից) եկեղեցիները։ Ս. Վարդանանց եկեղեցուն կից հիմնվել է Մուրադ Արմենյան մեկօրյա դպրոցը։ 1907 թվականին կազմվել է թատերախումբ (1912 թվականից կոչվել է «Հնչակ»), երկար տարիներ գործել է «Ազատամարտ» թատերախումբը։ Փրովիդենսում լույս են տեսնում «Կանթեղ», «Փարոս» եկեղեցական պարբերականները։ Գործում է հայկական ռադիոժամ։

Փրովիդենսի կենտրոնական հրապարակներից մեկում կանգնեցվել է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան։

փ
Կատեգորիա:Փրովիդենս
Միացյալ Նահանգների և Կանադայի թեմ

**Միացյալ Նահանգների և Կանադայի թեմ** Հայ կաթողիկե եկեղեցու՝ Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքում գտնվող միակ թեմը, որը ներկայացնում է ԱՄՆ-ի հայ կաթողիկե և Կանադայի հայ կաթողիկե համայնքների հոգևոր կյանքը։

Ամերիկահայ առաջին կաթոլիկ հոգևորականը Մարտիրոս Մկրյանն էր, որը 1899 թվականին ժամանելով Նոր Երկիր՝ ստանձնել է Բոստոնի հայ կաթոլիկ համայնքի հոգևոր հովվի պարտականությունը։ Շուտով հայ կաթոլիկ համայնքներ են ձևավորվել նաև Փեթերսոնում, Ֆիլադելֆիայում, Ուոթերթաունում, Լոս Անջելեսում և այլուր։ Սակավաթիվ լինելու պատճառով հայ կաթոլիկները սեփական եկեղեցիներ չեն ունեցել և իրենց հոգևոր ծառայություններն իրականացրել են ամերիկյան կաթոլիկ եկեղեցիներում։ 1910 թվականին Նյու Յորքում ստեղծվել է հայ կաթոլիկ առաջին աղոթատեղին։ Հայ կաթոլիկ եկեղեցիներ հիմնվել են 1920-ական թվականների սկզբին։
մինի|Գլենդեյլի սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի
Հետագա տարիներին հայ կաթոլիկ ոչ ստվար համայնքներ են ձևավորվել նաև այլ հայաշատ քաղաքներում։ Ի սկզբանե կազմավորվել է Հայ կաթողիկե եկեղեցու Հյուսիսային Ամերիկայի թեմը (ներառում է նաև Կանադան)։ Առաջնորդարանը գտնվում է Նյու Յորքում։ Ներկայումս ԱՄՆ-ում թեմն ընդգրկում է 8 համայնքային կենտրոններ՝ իրենց եկեղեցիներով [Նյու Յորք, Պետերսոն, Ֆիլադելֆիա, Դետրոյթ, Լիթըլ Ֆոլզ, Լոս Անջելես (երկու), Սան Դիեգո, Քեմբրիջ։ Անարատ հղության քույրերի (Ֆիլադելֆիա, Բոստոն, Լոս Անջելես) և Մխիթարյան հայրերի (Լոս Անջելես) միաբանությունների ղեկավարությամբ գործում են դպրոցներ։

Հրատարակել են “Itemal Flame” (Նյու Յորք) և «Վարդենիկ» (Դիրբոռն) անգլերեն և հայերեն պարբերաթերթերը։ Լոս Անջելեսում հայ կաթոլիկները հրատարակել են «Վերելք» (1982-1999) և «Ավետաբեր» (1985 թվականից) պարբերաթերթերը։ Ներկայումս այս երկուսի միավորումով լույս է տեսնում «Ավետաբեր Վերելք» (2000 թվականից՝ Գլենդել) հանդեսը՝ որպես ԱՄՆ-ի արևմտյան հատվածի հայ կաթոլիկ համայնքի պաշտոնաթերթ։

Եկեղեցիներին կից գործում են նաև տիկնանց և երիտասարդական միություններ։

Հայ կաթողիկե եկեղեցու Հյուսիսային Ամերիկայի թեմի առաջնորդն է հայր Հովհաննես Դերձակյանը (1995 թվականից)։

## Տես նաև
* ԱՄՆ-ի հայոց արևելյան թեմ‎
* ԱՄՆ-ի հայոց արևմտյան թեմ‎
* Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան թեմ‎
* Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան թեմ‎
* Կանադայի հայոց թեմ
* Կանադայի թեմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միացյալ Նահանգների և Կանադայի թեմ