open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կաստանիետներ

**Կաստանիետներ** (, -շագանակ), հարվածային երաժշտական գործիք։ Հիմնականում տարածված է Իսպանիայում, հարավային Իտալիայում և Լատինական Ամերիկայի երկրներում։ Կազմված է երկու զույգ փայտե (կամ պլաստմասսայե) խեցաձև սկավառակից։ Յուրաքանչյուր զույգը միակցված է քուղե օղակով։ Կաստանիետների ռիթմիկ հարվածներով սովորաբար ուղեկցվում են ժողովրդական երգերը և պարերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարվածային երաժշտական գործիքներ
Սուրեն Կասպարով

**Սուրեն Հակոբի Կասպարյան (Կասպարով)** (օգոստոսի 15, 1924, գ.Ղլիժբաղ, Ասկերանի շրջան, ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ - հունվարի 3, 1994), գվարդիայի սերժանտ, Խորհրդային Միության հերոս (նոյեմբերի 18, 1944)։

1943 թվականին զորակոչվել է կարմիր բանակ, նույն թվականին ավարտել կրտսեր հրամանատարական դասընթացը։ Մասնակցել է Ուկրաինական 3-րդ և Բելառուսական 1-ին ռազմաճակատներում մղվող մարտերին։ 1944 թվականի օգոստոսին, № 146, 8 բարձունքի շրջանում, թշնամու մրրկային կրակի տակ, Սուրեն Կասպարովը իր հրանոթով հրկիզել է հակառակորդի չորս տանկ, իսկ մյուսներին փախուստի մատնել։ Վիրավոր վիճակում նա ոգեշնչել է գրոհող մարտիկներին, որոնք գրավել են Վիսլա գետի ձախ ափի կարևոր հենակետը։ Այդ սխրագործության համար նա արժանացել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Սուրեն Կասպարովն ավարտել է Օդեսայի հրետանային դպրոցը և ծառայել խորհրդային բանակում։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Գրականություն
* *Амирханян М. Д.* Армяне — Герои Советского Союза. — Ер., 2005. — 202 с. — ISBN 99930-4-342-7.
* *Джураев Т. Д.* Верные сыны Родины. — Таш.} 1964. — С. 169—170.
* *Казакова А. С.* Ими гордится Родина — Таш., 1961. — С. 120—122.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ասպետական վեպ

**Ասպետական վեպ** (, , , , ), միջնադարյան կուրտուազային գրականության ժանրերից մեկը։

Ծագել է ֆեոդալական միջավայրում՝ ասպետականության ծաղկման շրջանում՝ միաժամանակ հանդես գալով Անգլիայում, Գերմանիայում և Ֆրանսիայում 12-րդ դ. կեսերին (զույգ հանգավորվող ութոտնյա չափով առաջինը կիրառվել է անգլոնորմանդական տարեգրքերում)։ Հերոսական էպոսից վերցրել է անսահման խիզախության, վեհանձնության մոտիվները։ Ասպետական վեպում առաջին պլան է մղվում հերոս-ասպետի անհատականացման հոգևոր աշխարհի վերլուծությունը, ասպետ, որը սխրանքներ է կատարում ոչ թե հանուն տոհմի կամ էլ հանուն ավատական, վասալական պարտքի, այլ հանուն անձնական փառքի և սիրած էակի փառաբանության։ Էկզոտիկ (տարաշխարհիկ) նկարագրությունների, մտաստեղծ, անիրական, երևակայական, հեքիաթային, կախարդական մոտիվների առատությունը ասպետական վեպը մոտեցնում է ժողովրդական հեքիաթներին, Կենտրոնական ու Միջին Եվրոպայի մինչքրիստոնեական առասպելներին, Արևելքի գրականությանը։ Ասպետական վեպի զարգացման վրա ազդել են հին կելտերի և գերմանացիների ավանդությունները, ասքերը, անտիկ գրողների (Օվիդիուս) երկերը։ Առավել ճանաչված էին «Կլոր սեղանի» ասպետների, բրիտների, լեգենդար Արթուր արքայի, Տրիստանի և Իզոլդայի սիրո մասին վեպերը։ Ազատ սիրո և արկածների որոնումների կենսուրախ իդեալը ուշ ասպետական վեպերում իր տեղը զիջում է քրիստոնեա-ասպետական թեմաներին։ Սկզբում ասպետական վեպերը չափածո էին։ 13-րդ դ. կեսերից հետո երևան են գալիս նրանց արձակ մշակումները (օրինակ՝ Լանսելոտի մասին շարքը)։ Ասպետական վեպի պոետիկան ազդել է գրավոր դարձող հերոսական էպոսի, արձակի և չափածոյի, մասնավորապես ալեքսանդրյան ոտանավորի վրա։ Ասպետական վեպին զուգահեռ զարգացել են վիպակն ու նովելը։ Արդեն 13-րդ դ. երևան են գալիս ասպետական վեպի նմանակումները, 15-րդ դ. ժանրն անկում է ապրում, բայց գրքի տպագրության հետ նորից է վերածնվում պարզաճաշակ տպագրության տեսքով։

Իսպանիայում ասպետական վեպը ծաղկեց Վերածննդի դարաշրջանում։ Սերվանտեսը «Դոն Կիխոտում» ծաղրում է ոչ թե ասպետական վեպը որպես այդպիսին, այլ նրա էպիգոնային մշակումները և ժանրի լավագույն նմուշների շարունակությունները։ Եվրոպական ասպետական վեպի ժանրին մոտ (բայց նրանից անկախ) ստեղծագործություններ են եղել նաև Արևելքի գրականություններում (ճապոնական «Գենձի-Մոնոգատարի» վիպակը, Շ. Ռուսթավելու «Ընձենավորը» ասպետական պոեմը, «Կարոս խաչ» վիպերգը։)

## Տես նաև
* Կուրտուազային գրականություն
* Լե

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Елеазар Мелетинский, Средневековый роман. М., 1983.
* Андрей Михайлов, Французский рыцарский роман. М., 1976.

## Արտաքին հղումներ
* Անգլիական, ֆրանսիական, բրետոնական ասպետական վեպեր
* Անհայտ հեղինակ, Անգլիա Սըր Գավեյնը և Կանաչ ասպետը
* Թոմաս Մելորի, Անգլիա Արթուրի մահը։

Կատեգորիա:Էպիկական սեռի ժանրեր
AGS JH21C

**Բոլիդ AGS JH21C** (), ի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ AGS խմբի առաջին Ֆորմուլա 1 ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1986 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

Դեբյուտը կայացել է Մանցում Իտալիայի Գրան պրիի ժամանակ։ Մրցարշավում Կապելին մեկնարկեց 25-րդը, բայց դուրս մնաց անվադողի ծակվելու պատճառով։ Հաջորդ մրցարշավը՝ Էշտորիլում, նույնպես անհաջող էր, տրանսմիսիայի խափանման պատճառով 6-րդ շրջանից հետո մեքենան դուրս մնաց մրցույթից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
AGS JH22

**Բոլիդ AGS JH22**, *Ֆորմուլա 1*-ի մրցումներին մասնակցած AGS թիմի մրցարշավային մեքենան, որը նախագծվել ու պատրաստվել է 1987 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։ Ստեղծվել է նախորդ տարվա  JH21C մոդելի հիման վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Անգորական լերկաձուկ

**Անգորական լերկաձուկ** (), բալիտորաձկների ընտանիքի ձուկ։ Հայաստանում տարածված է Արաքս, Մեծամոր, Հրազդան, Արփա, Ագատ, Ախուրյան, Որոտան, Քասաղ, Եղեգիս և այլ գետերում։

## Արտաքին կառուցված
Մարմինը ձգված է, առջևի մասում՝ հաստացած և վերից վար մի փոքր սեղմված, երկար.՝ 5-7 (երբեմն՝ 10) սմ։ Պոչային ցողունը բարձր է՝ կողքերից սեղմված։ Բերանը նեղ է, փոքր, գտնվում է դնչի ստորին մասում։ Վերին ծնոտի վրա կան 3 զույգ կարճ բեղիկներ. Երկուսը՝ դնչի առջևի մասում, մեկը՝ բերանի անկյունի վերևամասում։ Պոչային լողակն ունի թույլ արտահայտված գոգավորություն։ Թեփուկները մանր են ու բարակ։ Կողագիծը լրիվ է, ձգվում է մինչև պոչային լողակի հիմքը։

Մեջքային լողակում կա 8-11 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 7-8։ Ալանային ատամները միաշարք են։ Արուների կրծքային լողակի 2-րդ ճառագայթը հաստացած է։ Մարմնի ընդհանուր գունավորումը դեղնամոխրագույն է կամ մոխրագույն՝ պատված տձև ու անկանոն դասավորված սև պտերով, որոնք հատկապես խոշոր են կողագծի երկարությամբ։ Ողնաշարի երկայնքով ձգվում է 7-12 համեմատաբար խոշոր, սև բծերի 1 շարք։ Մեջքային և փորային լողակները մոխրագույն են՝ պատված մանր բծերով։ Կրծքային, փորային լողակները և հետնալողակը, երբեմն նաև պոչայինը՝ նարնջագույն են, բաց մոխրագույն կամ նարնջամոխրագույն։

## Բազմացում և զարգացում
Բազմացման շրջանը կախված է ջրի ջերմաստիճանից։ Արարատյան դաշտի և այլ ցածրադիի շրջանների ջրամբարներում բազմանում է ապրիլ-մայիսին, բարձրադիր վայրերում՝ հունիս-հուլիսին։ Բեղունությունը հասնում է մինչև 7 հազար ձկնկիթի, դրանք կպչուն են, ամրանում են քարերին ու ստորջրյա բույսերին։

## Սննդառություն
Կենդանակեր տեսակ է։ Սնվում է տարբեր բենթոսային մանր անողնաշարավորներով, գլխավորապես միջատների թրթուրներով, որդերով, նաև ձկնկիթով։ Վարում է մերձհատակային կենսաձև՝ նախընտրելով գետերի և ջրանցքների արագահոս տեղամասերը։ Հանդիպում է նաև ջրանցքների դանդաղահոս և տղմոտ հատակ ունեցող մասերում։ Որպես թաքստոց՝ հաճախ օգտագործում է ստորջրյա խիտ բուսուտները։

## Արտադրական նշանակություն
Արտադրական նշանակություն չունի։

Կատեգորիա:Բալիտորաձկներ
Սլակ Կակոսյան

մինի|Քրմապետ Սլակ Կակոսյանի կիսանդրին, քանդակագործ՝ Կորյուն Գևորգյան
**Սլակ Կակոսյան** (), Արորդիների Ուխտ շարժման առաջնորդ, որոնց կողմից ճանաչվել է որպես քրմապետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1936 թվականին Երևանում, մտավորականի ընտանիքում։ Նախնիները սերում են Տարոն գավառի Սլկունյաց նախարարական տնից։ 1961 թվականին ստեղծել է «Մեսրոպ Մաշտոց» ուսանողական կազմակերպությունը, որի նպատակն էր պահպանել հայերենի անաղարտությունը։ 1964 թվականին յոթ հայրենասերների գործով խորհրդային իշխանությունները աքսորել են նրան Սիբիր։

Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետը։ Երկար տարիներ աշխատել է հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ Քաղսի գյուղում, հետո՝ դասախոս Երևանի տարբեր բուհերում։

1979 թվականին ԽՍՀՄ իշխանության կողմից խորհրդային վարք ու բարքին չենթարկվելու համար վտարվում է երկրից և բնակվում է ԱՄՆ-ում։

ԱՄՆ-ում ուսումնասիրում է Գարեգին Նժդեհի կյանքն ու գործունեությունը և ընդունում է ցեղակրոնության գաղափարախոսությունը, որի հավատքային կողմի զարգացմանն էլ նվիրում է իր հետագա գործունեությունը։

Սփյուռքում Կակոսյանը ծանոթանում է Նժդեհի մյուս հետևորդներին, ովքեր էլ նրան կնքում են որպես Արորդի (Ցեղամարդ) և օծում որպես հայոց քրմապետ։

1988 թվականին վերադառնում է Հայաստան։ 1990 թվականին հիմնում է Արորդիների Ուխտը` նոր հայ հեթանոսների համայնքը, որը նույն թվականին էլ պետական գրանցում է ստանում։

Կակոսյանի գլխավոր աշխատությունն է այսպես կոչված Ուխտագիրքը (Արորդիների սուրբ գիրքը)։

Վախճանվել է 2005 թվականի օգոստոսի 24-ին։

## Աշխատություններ
* «Ուխտագիրք»
* «Արարատյան Դիցաբանություն»
* «Հայոց լեզվի խորհրդարան»
* «Բնախոսություն» և այլն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նոր հայկական հեթանոսություն
Կատեգորիա:Արորդիների ուխտ
Կատեգորիա:1936 ծնունդներ
Կատեգորիա:2005 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 24 մահեր
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կոստանյան թատերախումբ

**Կոստանյան թատերախումբ**, կազմակերպվել է 1921 թվականին, Թեհրանում։ Գործել է 1920-1950-ական թթ.։ 1930-ական թթ. «Կովկասահայ դրամատիկ խումբ» անունով հանդես է եկել Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Լիբանանում, Սիրիայում և այլուր, ներկայացնելով Շիրվանզադեի «Նամուս», «Չար ոգի», Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ», Ա. Ցուժին-Սումբատովի «Դավաճանություն», Շեքսպիրի «Օթելլո», Ջիակոմետտիի «Ոճրագործի ընտանիքը», Իբսենի «Ուրվականներ» և այլ գործեր։

Թատերախմբի հիմնական ուժերը եղել են իրենց բեմական գործունեությունը 1910-ական թթ. Թիֆլիսում և Բաքվում սկսած Կոստանյան դերասանական ընտանիքի անդամները՝ Կոստանյան Միքայել Ալեքսանդրի (իսկական ազգանունը՝ Ալավերդյան), կինը՝ Մամիկոնյան-Կոստանյան Մարգարիտ, նրանց զավակները՝ Կոստանյան Ասյա (տիկին Չիլինկիր)՝ դերասանուհի և պարուհի, Կոստանյան էմմա՝ պարուհի (ներկայացումներին մասնակցել է պարերով), Կոստանյան Վոլոդյա։ Մշտական շրջագայությունների ժամանակ թատերախմբի ներկայացումներին մասնակցել են տեղի հայ դերասաններն ու սիրողները։ Գլխավոր դերերը կատարել են Կոստանյան ընտանիքի անդամները։

1933 թվականին ստեղծել են Դրամատիկ դերասանական խումբը, 1935 թվականին՝ Դրամա-օպերետային դերասանական խումբը։ Բեմադրել են բազմաթիվ պիեսներ՝ կատարելով գլխավոր դերերը։ Խումբը գործել է մինչև 1950-ական թվականներին։

Կատեգորիա:Իրանահայ թատրոն
Կատեգորիա:Իրանահայ մշակութային կազմակերպություններ
Շասսի

մինի|Մեքենայի շասսի
**Շասսի** (,  — արկղ, զետեղարան), 
# ավտոմոբիլի և տրակտորի, փոխհաղորդակի, ընթացքային մասի և կառավարման մեխանիզմների ագրեգատների համախումբ։ Տանող թափքով ավտոմոբիլներում շասսին է համարվում ավտոմոբիլի հիմքը, որը միավորում է բոլոր նշված ագրեգատները։

#  Ինքնաթիռի, օդանավակայանով ինքնաթիռի շարժման, նրա վերսլացքի և վայրէջքի ժամանակ առաջացող հարվածների մեղմման համար ծառայող ինքնաթիռի մաս։ Շասսիիի հիմնական տարրերն են․ մեղմիչ կանգնակները, արգելակներով հանդերձված անիվները (պնևմատիկ դողերը), գետնի հակազդումներն ընդունող ու մեղմիչ կանգնակները և անիվները թևին ու ֆյուզելաժին ամրացնող շեղմույթների (ձողերի) համակարգը։ Վերսլացքից հետո շասսին, հիմնականում, հավաքվում է ֆյուզելաժի կամ թևի մեջ։ Փոքր ինքնաթիռների  շասսին, որպես կանոն, չի հավաքվում և ունի պարզ կոնստրուկցիա, որը հնարավորություն է տալիս անիվները փոխարինել դահուկներով կամ լողաններով։ Ծանր ինքնաթիռների  շասսիի անիվների թիվը երբեմն հասնում է 2–3 տասնյակի։ 
# Վահան, որի վրա հավաքվում են սարքավորման, ապարատի, բազմանիվ շասսիներ սարքի (ռադիոընդունիչի, ԷՀՄ–ի բլոկների, ուղղիչի և այլն) առանձին դետալները։ Սովորաբար պատրաստվում է թերթավոր նյութից (ալյումինից, արույրից, գետինաքսից, տեքստոլիտից և այլն)։ 

Կատեգորիա:Ավտոմեքենայի մասեր
Կատեգորիա:Փոխադրամիջոցների մասեր
Տակնա

**Տակնա** (), քաղաք Պերուի հարավում, նույնանուն նահանգի վարչական կենտրոնն է։ Գտնվում է Չիլիի սահմանից 35 կմ հեռավորության վրա։ 1836-1839 թվականներին եղել է Պերու-Բոլիվիական Կենֆեդերացիայի մայրաքաղաքը։

## Քույր քաղաքներ
*  Մենդոսա, Արգենտինա 
*  Իկիկե, Չիլի
*  Լա Պաս, Բոլիվիա
*  Լիմա, Պերու
*  Պունո, Պերու
*  Ամբատո, Էկվադոր
*  Արիկա, Չիլի

thumb|250px|left|Իկիկեի հատակագիծը 1861 թ․

Կատեգորիա:1875 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Պերուի քաղաքներ
Innuendo

**Innuendo**, Քուին խմբի 14-րդ ստուդիական ալբոմը, որ ձայնագրվել է 1989 թվականի մարտից մինչև 1990 թվականի նոյեմբերն ընկած ժամանակահատվածում Metropolis և Mountain ստուդիաներում, որոնք գտնվում են Լոնդոնում և Montreux-ում։ Դա եղել է վերջին ալբոմը, որի վրա աշխատել է Ֆրեդի Մերկուրիին, և չնայած իր առողջությունը գնալով վատանում է, ալբոմը պարունակում է նրա առավել հզոր և հուզական վոկալային կատարումները։

Այն գրավել է 1-ին հորիզոնականը Մեծ Բրիտանիայի ալբոմների աղյուսակում երկու շաբաթ անընդմեջ, ինչպես նաև Նիդերլանդներում՝ չորս շաբաթ, Շվեյցարիայում՝ ութ շաբաթ և Իտալիայում՝ երեք շաբաթ։ Ալբոմը Միացյալ Նահանգներում թողարկվել է Մեծ Բրիտանիայում թողարկվելուց մի օր հետո։ "Innuendo"-ն ճանաչվել է բոլոր ժամանակների 94-րդ լավագույն ալբոմը ըստ BBC-ի 2006 թվականի ազգային հարցման։ Վաճառվել է ալբոմի մոտ 11 միլիոն օրինակ։

Ալբոմի կազմը նախագծվել է Queen-ի և Richard Gray-ի կողմից։ Ալբոմի բուկլետներն ու առանձին կազմերը նախագծվել է Grandville-ի կողմից, ինչպես նաև օգտագործվել են նրա նկարազարդումները։

## Երգացանկ
# *Innuendo* - 6։29
# *I'm Going Slightly Mad* - 4։22
# *[[Headlong]]* - 4։39
# *[[I Can’t Live with You]]*- 4։35
# *Don't Try So Hard* - 3։39
# *Ride the Wild Wind* - 4։41
# *All God's People* (Քուին, Մայք Մորան) - 4։19
# *These Are the Days of Our Lives* - 4։12
# *[[Delilah (երգ, Քուին)|Delilah]]* - 3։32
# *The Hitman* - 4։52
# *Bijou* - 3։37
# *[[The Show Must Go On]]* - 4։24

## Հիթ-շքերթներ

### Շաբաթական հիթ-շքերթներ

### Տարեվերջյան հիթ-շքերթներ

### Հավաստագրումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քուին խմբի ալբոմներ
Արիկա

**Արիկա**, (), քաղաք և նավահանգիստ Չիլիում, նույնանուն համայնքի վարչական կենտրոնն է։ Տեղակայված է մայրաքաղաք Սանտյագոյից 1660&nbsp;կմ հեռավորության վրա՝ Խաղաղ օվկիանոսի ափին։

## Քույր քաղաքներ
*  Լա Պաս, Բոլիվիա
*  Կոչաբամբա, Բոլիվիա
*  Տուլկան, Էկվադոր
*  Մոնտեվիդեո, Ուրուգվայ
*  Տակնա, Պերու
*  Ռոնդոնիա, Բրազիլիա
*  Արտիգաս, Ուրուգվայ
*  Էյլաթ, Իսրայել

Կատեգորիա:1541 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Չիլիի քաղաքներ
Արկածային գրականություն

250px|մինի|Հուզիչ արկածներ (Metropolitan Magazines, հուլիս 1932)
**Արկածային գրականություն**, գեղարվեստական գրականության տեսակ, որին հատուկ են հետաքրքրաշարժ սյուժե, գործողությունների արագ ու անսպասելի զարգացում։ Սերտորեն կապված է գիտաֆանտաստիկ գրականության և դետեկտիվ գրականության հետ։ Լայն տարածում է գտել հատկապես 19-րդ դարում։ Ճանաչում են գտել Վիկտոր Հյուգոյի, Ալեքսանդր Դյումայի, Էդգար Պոյի, Դանիել Դեֆոյի, Ֆենիմոր Կուպերի, Մայն Ռիդի, Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոնի, Ժյուլ Վեռնի, Լուի Բուսենարի արկածային վեպերը։ Հայ իրականության մեջ արկածային երկեր գրել են Րաֆֆին, Վախթանգ Անանյանը, Աշոտ Շայբոնը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Արկբուտան

**Արկբուտան** (), արտաքին քարե կիսակամար, որ գոթական տաճարի գլխավոր նավի թաղերի հրող ուժերը հաղորդում է շինության հիմնական ծավալից դուրս գտնվող հենման մույթերին՝ կոնտրֆորսերին։ Արկբուտանների, որմնահեցերի, ջլաղեղների համակարգը գոթական ոճի պաշտամունքային ճարտարապետության կառուցվածքային հիմքն էր։ Լինում են միաթռիչք, երկթռիչք, մեկ, երկու, երեք հարկաշարքերով։ Արկբուտանի կիրառումը հնարավոր դարձրեց զգալիորեն կրճատել ներքին հենարանների չափերը, ընդարձակել տաճարի տարածությունը, մեծացնել լուսամուտների բացվածքները, թաղերի թռիչքը։

Կատեգորիա:Գոթական Ճարտարապետ
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Կատեգորիա:Ճարտարապետական տարրեր
Կատեգորիա:Կամարներ
Արկնի

**Արկնի**, (Արղնի, Արղանա) ավան Հայոց Ծոփք նահանգի Պաղնատուն գավառում։ Գտնվում է Խարբերդ-Արղանամադեն-Դիարբեքիր գլխավոր ճանապարհի վրա, Արղանամադեն գետի աջ կողմում, Քոլադ լեռան լանջին։

## Պատմություն
Բնակավայրի մասին առաջին անգամ 638 թվականին հիշատակել է արաբ պատմիչ Էլ-Վակիդին։ Այն նշված է եղել Մադեն անունով։

11-րդ դարի կեսին բերդին տիրել են հայազգի Հարպիկ իշխանը և իր եղբայրները, որոնք հաջողությամբ դիմակայել են բյուզանդական զորքին։ 1060-ական թվականներին Արկնին գրավեցին և ավերեցին սելջուկները։ 14-րդ դարի վերջերին տիրել է Յուսուֆ անունով ամիրան (Թավրիզի կողմերից), իսկ 1555 թվականից՝ օսմանյան Թուրքիան։ Արկնիի հայ բնակիչները տեղահանվեցին 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը կոտորվեց։ Փրկվածները գաղթեցին այլևայլ վայրեր։

## Բնակչություն
19-րդ դարի սկզբին ուներ ավելի քան 6150 բնակչություն, որից մոտ 3000-ը՝ հայեր, մնացածը՝ թուրքեր, հույներ, քրդեր։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում էին հողագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ։ Նաև մշակում էին բամբակ։

## Օգտակար հանածոներ
Ակնիում կար պղնձի և ոսկու հանքեր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արկնիում կար երկու եկեղեցի (երկուսն էլ՝ Սբ․ Սարգիս անունով) և ուխտատեղիներ՝ **Ս. Սարգիս** և **Ս. Փրկիչ** անուններով։

Մոտակայքում, անմատչելի ժայռի վրա գտնվում էր Բարձրահայաց Սբ․ Աստվածածնի վանքը։ 1433 թվականին կառուցված վանքը կամարակապ էր և գմբեթավոր։ Վանքն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի տարիներին։ Վանքում արտագրված մի քանի ձեռագրեր պահպանվել են մինչև մեր օրերը։

Արկնիի մոտ էր համանուն բերդը, որը հայ մատենագիրները կոչել են «Ամուրն Արղնոյ»։ Այն ավերվել է դեռևս հին ժամանակներում։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Արկտուր

**Արկտուր**, Եզնարածի համաստեղության և աստղային երկնքի Հյուսիսային կիսագնդի պայծառագույն աստղը և չորրորդը ամբողջ երկնակամարում, Սիրիուսից, Կանոպուսից և Տոլիմանից հետո։ Տեսանելի աստղային մեծությունը −0,05m է։

Աստղը երևում է Երկրի ցանկացած կետում հարավային լայնության 71° աստիճանից հյուսիս, իր ոչ մեծ հյուսիսային թեքման պատճառով։ Հարավային կիսագնդում երևում է ամռան վերջում, աշնանը և ձմռան սկզբում գիշերային երկնքի հյուսիսային մասում։ Աշխարհագրական միջին լայնություններում երևում է ձմռանը, գարնանը և ամռանը։

Արկտուրը հանդիսանում է K1,5 IIIpe սպեկտրալ դասի («pe» տառերը անգլերեն *peculiar emission* արտահայտության կրճատումն է), «pe» նշանակումը ցույց է տալիս, որ աստղի սպեկտրը ոչ տիպային է, այնտեղ պարունակվում են էմիսսիոն գծեր։

Օպտիկական տիրույթում Արկտուրը ավելի պայծառ է Արեգակից ավելին քան 110 անգամ, ամբողջական լուսատվությունը, ներառյալ նաև ինֆրակարմիր սպեկտրը կազմում է 180 արևայինը։

## Հետաքրքիր փաստեր
Արկտուրը առաջին աստղն է, որի մոտ նկատվել է սեփական շարժում, 1718 թվականին Էդմունդ Հալլեյի կողմից։ Ընդ որում այդ շարժումը բավականին մեծ է, ավելին քան որևիցե այլ առաջին մեծության աստղի մոտ (բացառությամբ Տոլիմանից)՝ աստղը անցնում է 30′ անկյունային հեռավորությունը (Լուսնի տեսանելի լայնությունը) մոտ 800 տարվա ընթացքում։

Արկտուրը առաջին աստղն էր, որը հնարավոր եղավ դիտարկել ցերեկով աստղադիտակի օգնությամբ, 1635 թվականին այն դիտաարկել է ֆրանսիացի աստղագետ - և աստղաբաշխ Մորենը.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արկտուրը SolStation.com կայքում 
* Արկտուրի խումբ
* SolStation.com entry 
* Crystal Links page on the Arcturus 

Կատեգորիա:Աստղեր
Կատեգորիա:Եզնարածի համաստեղություն
Կատեգորիա:Նարնջագույն հսկաներ
Կատեգորիա:Փոփոխական աստղեր
Բարվարի գավառակ

**Բարվար**, գավառ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում։ Գտնվում էր Սղերդի գավառի արևելյան մասում, Արևմտյան Տիգրիսի ստորին հոսանքի շրջանում, Սղերդ քաղաքից 30-40 կմ արևելք։

Ունի լեռնային տարածք և հարուստ է արոտավայրերով։

Գավառը հայտնի էր իր այգեգործությամբ, մեղվապահությամբ և խաղողով։

## Վարչական բաժանում
Ըստ Վ. Քինեի 1891 թվականին գավառակն ուներ 60 բնակավայր՝ 12 000-ից ավելի բնակչով, որից 4000-ը հայեր էին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Ամբատո

**Ամբատո**, (), քաղաք Էկվադորում։ Բնակչությանբ 9-րդ քաղաքն է (354 000)։ Իր այսօրվա տեղում քաղաքը հիմնադրվել է 1698 թվականի դեկտեմբերի 8-ին և իր գոյության ամբողջ պատմության ընթացքում մի քանի անգամ ավերվել է երկրաշարժների պատճառով, որոնցից վերջինը եղել է 1949 թվականի օգոստոսի 5-ին։

## Քույր քաղաքներ
*  Սանտա Ֆե(Գրանդա), Իսպանիա
*  Սուկրե, Բոլիվիա
*  Խուլիակա, Պերու
*  Տակնա, Պերու

Կատեգորիա:1698 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Էկվադորի քաղաքներ
Մենդոսա

**Մենդոսա**, () քաղաք Արգենտինայում։ Բնակչությունը՝ 112 900&nbsp;մարդ։

## Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրել է կապիտան Պեդրո դել Կաստիլյոն 1561 թ.-ի մարտի 2-ին և անվանակոչել ի պատիվ իր հրամանատարի՝ Չիլիյի կառավարիչ և Պերուի փոխարքա Գարսիա Ուրտադո դե Մենդոսայի։

## Տնտեսություն
մինի|Խաղողի այգիներ Մենդոսայում:
Մենդոսան աշխարհում հայտնի գինեգործական կենտրոն է։ Արգենտինայի գինու 2/3-րդը արտադրվում է այս քաղաքի շրջակայքում։ Խաղողի այգիները գտնվում են Անդերի ստորոտին՝ 900-1100 մետր բարձրության վրա։

## Քույր քաղաքներ
*  Սան Պաուլո, Բրազիլիա 
*  Մայամի, ԱՄՆ
*  Նաշվիլ, ԱՄՆ
*  Տակնա, Պերու

Կատեգորիա:1561 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արգենտինայի քաղաքներ
Արհեստական արբանյակներ

**Արհեստական արբանյակներ**, երկնային մարմինների (մոլորակների, արբանյակների, Արեգակի) շուրջը պտտվող չափիչ ու հաղորդիչ գործիքների և էլեկտրասնուցման աղբյուրների համալիրներ։

Երկրի արհեստական արբանյակներ արձակվում են մթնոլորտի շերտերի կաոուցվածքի, նրանցում տեղի ունեցող երևույթների, տիեզերական ճառագայթների, մագնիսական դաշտի, Երկրի ձևի ու չափերի, զանգվածի բաշխվածության և այլ հարցերի ուսումնասիրման, միջմոլորակային ճանապարհորդությունների նախապատրաստման նպատակով։ Օգտագործվում են հեռուստատեսային, հեռագրային ու հեռախոսային կապի, եղանակի կանխատեսման, նավերի ու ինքնաթիռների կողմնորոշման, ինչպես նաև ռազմական նպատակներով։ Արհեստական արբանյակները ուղեծիր են դուրս բերվում տիեզերական հրթիռների օգնությամբ։ Երկրաշուրջ ուղեծրով պտտվելու համար մարմիններին հաղորդվում է առաջին տիեզերական արագություն կամ նրանից փոքր-ինչ ավելի։

Երկրի առաջին արհեստական արբանյակը արձակվել է 1957 թվականի հոկտեմբեր 4-ին (ԽՍՀՄ)։ Մինչև 1975 թվականը արձակվել են մոտ 2000 արհեստական արբանյակներ։ Դրանց մեծ մասն արձակվել է ԽՍՀՄ-ից և ԱՄՆ-ից։ Արհեստական արբանյակներ են արձակել նաև Ֆրանսիան, Ճապոնիան, Չինաստանը, Ավստրալիան, Անգլիան, Հնդկաստանը։ Առաջին արհեստական արբանյակի արձակումը անձնակազմով (Յուրի Գագարին) տեղի է ունեցել 1961 թվականի ապրիլի 12-ին (ԽՍՀՄ), որով հիմք է դրվել տիեզերագնացությանը։ Լուսնի արհեստական արբանյակներն արձակվում են լուսնամերձ տարածությունը, Լուսնի ձգողական դաշտը, մակերևույթի ռելիեֆը ուսումնասիրելու, ինչպես նաև Լուսնի վրա արշավախմբի վայրէջքն ապահովելու համար։ Լուսնի առաջին արհեստական արբանյակը արձակվել է 1966 թվականի մարտի 31-ին (ԽՍՀՄ)։ Մինչև 1975 թվականը արձակվել են Լուսնի մոտ 20 արհեստական արբանյակներ (ԽՍՀՄ, ԱՄՆ)։ Լուսնի վրա առաջինը (1969) վայրէջք կատարեցին ամերիկյան տիեզերագնացներ Նիլ Արմսթրոնգը և Բազ Օլդրինը։ Արհեստական արբանյակներն են արձակվել նաև Մարսի շուրջ (ԽՍՀՄ-ից՝ երկու, ԱՄՆ-ից՝ մեկ)։ Եթե մարմնին հաղորդվում է երկրորդ տիեզերական կամ նրանից փոքր-ինչ ավելի արագություն, ապա այն հաղթահարում է Երկրի ձգողական դաշտը՝ նրանից հեռանում պարաբոլային կամ հիպերբոլային ուղեծրով և պտտվում Արեգակի շուրջը։ Արեգակի առաջին արհեստական արբանյակը (արհեստական մոլորակ) արձակվել է 1959 թվականի հունվարի 2-ին (ԽՍՀՄ)։ Մինչև 1975 թվականը արձակվել են շուրջ մեկ տասնյակ խորհրդային և ամերիկյան արհեստական մոլորակներ։

## Տես նաև
* Հայասաթ-1

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկնային մարմիններ
Կատեգորիա:Տիեզերանավեր
Կատեգորիա:Արբանյակներ
Սարգիս Յուխանյան

**Սարգիս Արիստակեսի Յուխանյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1958 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1965 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտը, 1965-1974 թվականներին դասավանդել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։

## Ստեղծագործություններ
* «Հաղթանակ» (1989, Գյումրու երկաթուղային կայարանի ճակատի հարթաքանդակներ, Երեմ Վարդանյանի հետ, ճարտարապետ՝ Ռաֆիկ Եղոյան)
* «Մայր Հայաստան» (1992, Այրում) հարթաքանդակ
* Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի ֆրիզներ (1990)
* Հայաստանի գրողների միության Ծաղկաձորի ստեղծագործական տան ֆրեսկոներ (1994)

Քանդակի միջազգային ցուցահանդեսի 1-ին մրցանակակիր (1975, Մոսկվա)։ Գործերից պահվում են Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Սուրբ էջմիածնի Գանձարանում, Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում և այլուր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կարագյոզյան որբանոց

**Կարագյոզյան որբանոց** (Գարագյnզյան որբանոց), գիշերօթիկ նախակրթարան-որբանոց, հիմնվել է 1913 թվականին, Կոստանդնուպոլսի Շիշլի արվարձանում, Տիգրան Կարագյոզյանի կտակած միջոցներով։ Առաջին տնօրենը Գրիգոր Մարգարյանն էր։ Սովորել են Կոստանդնուպոլսի և շրջակա գավառների 7-17 տարեկան որբ երեխաներ։ Ուսուցումը տարվել է 6-ամյա ծրագրով։ Ավանդվել է կրոն, հայերեն, թուրքերեն, ֆրանսերեն, պատմություն, աշխարհագրություն, առողջապահություն, մաթեմատիկա, բարոյագիտություն, գեղագրություն, նկարչություն, ձեռարվեստ։ Մեծ տեղ է հատկացվել մարմնամարզությանը, արհեստների ուսուցմանը։ Սաներն զբաղվել են նաև երկրագործությամբ ու անասնապահությամբ։ Կոստանդնուպոլիսում կային գրադարան, գեղարվեստ, աշխատանոց, արհեստանոցներ, թատերախումբ, երգչախումբ։ 1916-1917 թվականներին ուսումնական տարում ուներ 145, 1920-1921 թվականներին՝ 175 սան (նախակրթարանի վեց և նախապատրաստականի երկու դասարաններ)։ 1926 թվականին հիմնվել է Գարագյոզյան սանուց միությունը, որը 1967-1968 թվականներին հրատարակել է «Մեր տունը» ամսօրյան։ 1930-ական թվականներին սկզբներից, կալվածքների հասույթների նվազման հետևանքով, որբանոցը անկում է ապրել։ 1938 թվականին Կարագյոզյան և Սկյուտարի խնամատարական որբանոցները միացվել են և ստացել «Կարագյոզյանի-Խնամատարական» միացյալ որբանոց անունը։ 1940 թվականից նորից կոչվել է Կարագյոզյան։ Պահվում է կալվածքների հասույթներով և նվիրատվություններով, որոնք տնօրինում է խնամակալությունը։ 1976 թվականին Կարագյոզյան որբանոցը ուներ 189 սան։ 1974 թվականից տնօրենն էր Արուսյակ-ժակլին Մալխասյանը։ 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի կրթօջախներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կարապետ Մեծատուրյան

**Կարապետ Միհրանի Մեծատուրյան** (), հայ քանդակագործ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960)։

## Կենսագրություն
1934 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաարդյունաբերական տեխնիկումը, 1941 թվականին՝ Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիան։ Նույն թվականին մեկնել է ռազմաճակատ և մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1947-1966 թվականներին դասավանդել է Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտում։

Մասնակցել է համամիութենական և հանրապետական բազմաթիվ ցուցահանդեսների։ Եղել է Հայաստանի նկարիչների միության քանդակագործական բաժանմունքի նախագահ, գեղարվեստական ֆոնդի հայկական բաժանմունքի նախագահ և նկարիչների միության կուսկազմակերպության քարտուղար։

Պարգևատրվել է ՍՍՀՄ շքանշաններով ու մեդալներով։

## Ստեղծագործություններ
Ստեղծագործել է հաստոցային, մոնումենտալ և դեկորատիվ քանդակագործության բնագավառներում։ 
* «Պարող աղջիկներ» շատրվան, բրոնզ, Ջերմուկ
* Երևանի կենտրոնական շուկայի (Մաշտոցի պողոտա) գլխավոր մուտքի զարդաքանդակներ 1952, բրոնզ
Դիմաքանդակներ՝ 
* Արա Բեքարյան (1952, ֆելզիտ, ՀԱՊ)
* Սեդրակ Առաքելյան (1954, բրոնզ, ՀԱՊ)
* Մեդեա Աբրահամյան (1960, գիպս, չի պահպանվել)
* Խաչատուր Եսայան (1963, մարմար, ՀԱՊ)

## Պատկերասրահ

Պարող աղջիկներ, Ջերմուկ.jpg|«Պարող աղջիկներ» շատրվանը Ջերմուկում
Puerta del mercado de Yerevan.JPG|Երևանի կենտրոնական շուկայի (Մաշտոցի պողոտա) գլխավոր մուտքի զարդաքանդակներ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կոլգուև

**Կոլգուև** (), կղզի Բարենցի ծովում, Նենեցյան ինքնավար օկրուգում։ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի կղզի։ Տարածությունը՝ 3, 2 հազար կմ²։ Այստեղ է Բուգրինո բնակավայրը։

## Անվանում
Անվանման առաջացումը ոմանք կապում են ֆիններեն կոլկկա ― «անկյուն, կողմ, եզր» բառի հետ, ոմանք էլ՝ ռուսերենի արխանգելսկյան բարբառում հանդիպող Колга ― «դահուկ» բառի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարենցի ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կղզիներ
Կարակումներ

**Կարակումներ** (), ավազային անապատ Կենտրոնական Ասիայի հարավում։ Զբաղեցնում են Թուրքմենական տարածքի հիմնական մասը։ Գտնվում են Սարիղամիշի իջվածքի, Ամուդարյայի հովտի, Կարաբիլ և Բադխիզ բարձունքների, Կոպետդաղի մերձլեռնային հարթավայրի ու Արևմտյան Ուզբոյի հնահունի միջև։ Տարածությունը մոտ 350 000 կմ² է։ Բաղկացած են Անդրունգուզյան, Կենտրոնական և Հարավ-Արևելյան կարակումներից։ Բլրաշատ, խիստ կտրտված թեք հարթավայր է՝ կազմված ավազային նստվածքներից։ Բնորոշ են թաքիրներն ու շոռերը։ Տարածքի 5%-ը զբաղեցնում են բարխանները, մեծ մասը՝ բջջաթմբային կիսաբուսածածկ ավազուտները։ Կլիման խիստ ցամաքային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -5° -3&nbsp;°C է, հուլիսինը՝ 28°-34&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ 60—150 մմ։ Կարակումների հյուսիսարևելյան սահմանով է հոսում Ամուդարյան։ Թեջենն ու Մուրղաբը կորչում են ավազուտներում։ Կարակումները հարուստ են գրունտային ջրերով։ Տարածված են մոխրահողերը, իջվածքներում՝ աղուտներն ու թաքիրները։ Տարածքը գարնանը ծածկվում է էֆեմերային բուսականությամբ։ Կենդանիներից կան ջեյրան, գայլ, շատ են կրծողները, թռչուններն ու սողունները։ Կարակումները օգտագործվում են որպես արոտավայր։ Կարակումները հարուստ են նավթով, ծծմբով, գազով։ Կան անասնապահական տնտեսություններ, ջրհորներ, կառուցվել են ջրանցքներ (Կարակումի ջրանցք), գազամուղներ (Միջին Ասիա-Կենտրոն)։ Անտառապատվում են ավազուտները։ Այստեղ է աշխարհում հնագույն՝ Թուրքմենականի ԳԱ Ռեպետեկի գիտահետազոտական ավազային կայանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքմենստանի անապատներ
Նորվեգիայի վարչական բաժանում

**[[Նորվեգիա]]ն** բաժանվում է 19 մարզերի (ֆյուլքեների), որոնք միավորվում են 5 ոչ պաշտոնական տարածաշրջանների մեջ․

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի երկրների վարչական բաժանում
Կատեգորիա:Նորվեգիայի վարչական բաժանում
Տիգրան Քոթանջյան

**Տիգրան Կորյունի Քոթանջյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2006): 2014 թվականի Հայաստանի չեմպիոն։

## Կենսագրություն
Շախմատ խաղալ սովորել է պապիկից։ Ինը տարեկանից սկսել է հաճախել Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի տուն։ Մոտ 4 տարի շախմատին զուգահեռ զբաղվել է նաև լողով, սակայն հաջողությունների չի հասել։

Արհեստավարժ շախմատիստ որոշել է դառնալ Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտում սովորելու տարիներին։

1999 թ. Տիգրանը դարձել է Հայաստանի մինչև 18 տարեկան պատանիների չեմպիոն։

2003 թ. դարձել է միջազգային վարպետ։

2006 թ. լրացրել է գրոսմայստերի նորման և ստացել այդ կոչումը։

2009 թ.` «Դուբայ Օփեն» մրցաշարի հաղթող։

2010 թ.` Կարեն Ասրյանի հուշամրցաշարի հաղթող։

Նույն թվականին 1-2 տեղերն է բաժանել Հայաստանի 67-րդ առաջնությունում, սակայն լրացուցիչ մրցախաղում 0-2 հաշվով չեմպիոնի կոչումը զիջել է գրոսմայստեր Կարեն Ասրյանին։

Նույն թվականին բաժանել է 1-3-րդ տեղերը «Ֆաջր Օփեն» մրցաշարում։

2008 թ. դարձել է «Բեյրութ օփեն» մրցաշարի հաղթող։

2014 թ. Հայաստանի 74-րդ առաջնությունում վաստակելով 6,5 միավոր հռչակվեց Հայաստանի չեմպիոն՝ լրացնելով Հայաստանի հավաքականի միակ թափուր տեղը, և 2014-ի վերջին մասնակցեց Նորվեգիայի Տրոմսյո քաղաքում կայացած համաշխարհային օլիմպիադային։ Այնտեղ նա անցկացրեց մեկ պարտիա, որում հաղթեց ճապոնացի մրցակցին։

Մինչ այդ Տիգրանը ևս մեկ անգամ եղել է հավաքականի կազմում. 2010 թվականին նա 2-րդ պահեստայինն էր Աշխարհի թիմային 7-րդ առաջնություն (Բուրսա, Թուրքիա), սակայն ոչ մի պարտիա չի խաղացել։

Վերջին տարիներին քիչ է խաղում մրցաշարերում, զբաղվում է մարզչական գործունեությամբ ինչպես մարզադպրոցում, այնպես էլ անհատապես։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Նախասիրություններ
2011 թվականից զբաղվում է մեղվաբուծությամբ։ Այդ զբաղմունքի պատճառով մեկ անգամ նույնիսկ հրաժարվել է Աբու Դաբիի մրցաշարի հրավերից։

## Արտաքին հղումներ
* Տիգրան Քոթանջյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում
* Տիգրան Քոթանջյանի պարտիաները Chessgames.com կայքում
* Տիգրան Քոթանջյանի անձնական քարտը 365chess.com կայքում
* Տիգրան Քոթանջյանի պարտիաները redhotpawn.com կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1981 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 1 ծնունդներ
Արհեստական ընտրություն

մինի|170px|Բույսերի արհեստական ընտրություն արդյունքում առաջացած ժամանակակից եգիպտացորենի սորտը
**Արհեստական ընտրություն**, ընտանի կենդանիների և կուլտուրական բույսերի նոր ցեղերի ու տեսակների ստացման կոմպլեքս եղանակներ։

## Տեսություն
Արհեստական ընտրության տեսությունը տվել է Չ․ Դարվինն իր էվոլյուցիոն ուսմունքում։ Հակառակ բնական ընտրության, արհեստական ընտրության նպատակն է ամրացնել ոչ թե տվյալ օրգանիզմին օգտակար հատկությունները, այլ այն հատկությունները, որոնք պետք են մարդուն (օրինակ՝ խոշոր եղջերավոր անասունների կաթնատվությունը, մսատվությունը ձիերի արագաշարժությունը, ուժը, թռչունների ձվատվությունը, մսատվությունը, երգեցողությունը)։

## Սելեկցիա
Արհեստական ընտրության հիմքում ընկած է փոփոխականությունը։ Մարդը, կենդանիների ու բույսերի մեջ ամրապնդելով և ուժեղացնելով իրեն հետաքրքրող հատկանիշները, ստացել է նոր ցեղեր ու տեսակներ։ Ընտանի տեսակների բազմազանությունը պայմանավորված է մարդու գիտակցական վերաբերմունքով և հաստատում է արհեստական ընտրության ստեղծագործական դերը։

Դարվինն ընտանի տեսակների ստացման վերաբերյալ գիտելիքներն ու մեթոդներն ամփոփեց տեսականորեն մշակված և փաստերով հիմնավորված մի համակարգում, որը դարձավ սելեկցիայի հիմքը։

## Տեսակներ
Դարվինը տարբերել է արհեստական ընտրության 2 եղանակ՝
* անգիտակից
* մեթոդական։

### Անգիտակից ընտրություն
Մարդկային հասարակության զարգացման վաղ էտապներում մարդը, նպատակ ունենալով բարելավել կամ ստեղծել նոր տեսակ, իր տնտեսական շահերից ելնելով պահպանել է տվյալ կենդանիներից և բույսերից ավելի մթերատուներին և պիտանիներին, վերացրել նրանց վատ հատկանիշները։ Դա արհեստական ընտրության պարզ ձևն է՝ չգիտակցված ընտրությունը, որն ընթանում է դանդաղ, երկարատև է, տարերային։

### Մեթոդական ընտրություն
Մեթոդական ընտրության բնորոշ գիծը նպատակասլացությունն է մարդն իր առջև խնդիր է դնում լավացնել ցեղը իր ցանկացած ուղղությամբ կամ ստեղծել նորը։ Այդ նպատակով խաչասերման համար ընտրվում են ծնողական զույգեր, որոնց մեջ սելեկցիոներին հետաքրքրող հատկություններն ավելի ցայտուն են արտահայտված (նույնպիսի ընտրություն կատարվում է և հաջորդ սերունդներում)։

Մեթոդական ընտրությանը մարդը դիմել է նոր ցեղերի ու տեսակների ստացման օրենքները ճանաչելուց հետո։ Մեթոդական արհեստական ընտրությունը ավելի արագ է ընթանում, դրա միջոցով են ստեղծվում համարյա բոլոր կուլտուրական բույսերի տեսակներն ու ընտանի կենդանիների ցեղերը։

## Գրականություն
* 
* 

Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Կատեգորիա:Սելեկցիա
Սեն է Մառն

**Սեն է Մառն** (ֆրանսերեն՝ *Seine-et-Marne*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի կենտրոնական մասում՝ Իլ դը Ֆրանս երկրամասում։ Անվանումը կազմվել է Սեն և Մառն գետերի անուններով։

## Աշխարհագրական տվյալներ
Զբաղեցնում է Իլ դը Ֆրանսի տարածքի 49%-ը։ Շրջապատված է Ֆրանսիայի դեպարտամենտների մեջ ամենաշատ՝ տասը դեպարտամենտներով։ Դրանք են, արևմուտքից՝ Վալ-դը-Ուազ, Սեն Սեն Դենի, Վալ դը Մարն և Էսոն, հարավից՝ Լուար և Յոն, արևելքից՝ Օբ և Մարն, և հյուսիսից՝ Էնա և Ուազ դեպարտամենտները։

Տարածքը 5915 քառ. կմ է, ունի համայնք։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:Սեն է Մարն
Կատեգորիա:1790 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Իվլին (դեպարտամենտ)

**Իվլին** (ֆրանսերեն՝ *Yvelines*. . ivlin), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հյուսիսում։ 
* Իվլին դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 78։

## Պատմական տեղեկություններ
Իվլին դեպարտամենտը կազմավորվել է 1968 թվականի հունվարի 1-ին Սեն-է-Ուազ դեպարտամենտի արևմտյան մասում։
Դեպարտամենտի մայրաքաղաք Վերսալը, որը ձևավորվել է Լուի XIV-ի պալատի շուրջը, եղել է նաև Ֆրանսիայի մայրաքաղաք ավելի քան մեկ դար՝ հին կարգերի ժամանակ, ինչպես նաև՝ 1871 և 1879 թվականների միջև՝ Ֆրանսիայի երրորդ հանրապետության առաջին տարիներին։

## Աշխարհագրական տվյալներ
Իվլինը հյուսիսից սահմանակից է Վալ-դ'Ուազ դեպարտամենտին, արևելքից՝ Օ-դը-Սենին, հարավ-արևելքից՝ Էսոնին, հարավ-արևմուտքից՝ Էր և Լուարին, արևմուտքից՝ Էրին։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Hot Space

**Hot Space**-ը անգլիական Քուին խմբի տասներորդ ստուդիական ալբոմն է, որը թողարկվել է 1982 մայիսին։ Իրենց ավելի վաղ աշխատանքների հետ համեմատած ալբոմը ստեղծվել է ոճի և երաժշտական ուղղվածության կտրուկ փոփոխություններով։ Խումբը օգտագործել է disco, pop երաժշտություն, R&B և dance music էլեմենտներ այս ալբոմում՝ մասամբ կրելով “Another One Bites the Dust” երգի հաջողության ազդեցությունը։ Ալբոմի մեծ մասը ձայնագրվել է Մյունխենում խմբի պատմության մեջ առավել անհանգիստ ժամանակահատվածում։ Թմբկահար Ռոջեր Թեյլոր-ը և կիթառահար Բրայան Մեյ-ը քննադատում էին Ֆրեդի Մերկուրի-ի մենեջեր Պոլ Պենտեր-ին երգչի վրա մեծ ազդեգություն թողնելու համար։ Ալբոմը վաճառվել է միայն հինգ միլիոն օրինակով։ Այս ալբոմը քիչ ժողովրդականություն էր վայելում երկրպագուների շրջանում, քանի որ նախընտրում էին ավանդական ռոք ոճը։ Under Pressure-ը դարձավ խմբի երկրորդ #1 հիթը Մեծ Բրիտանիայում։

## Երգացանկ
# "Staying Power" - 4։10
# "Dancer" - 3։46
# "Back Chat" - 4։31
# "Body Language" - 4։29
# "Action This Day" - 3։33
# "Put Out the Fire" - 3։15
# "Life Is Real (Song for Lennon)" - 3։39
# "Calling All Girls" - 3։53
# "Las Palabras de Amor (The Words of Love)" - 4։26
# "Cool Cat" - 3։26
# "Under Pressure" - 4։02

Կատեգորիա:Քուին խմբի ալբոմներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Կուկրինիքսներ

Խորհրդային նամականիշ Կուկրինիքսների նկարով|thumb

**Կուկրինիքսներ**, (; ազգանունների առաջին տառերից կազմված կեղծանուն), ռուս խորհրդային նկարիչների ստեղծագործական խումբ՝ Կուպրիանով Միխայիլ Վասիլևիչ (1903 — 1991 թթ.), Կռիլով Պորֆիրի Նիկիտիչ (1902 — 1990 թթ.), Սոկոլով Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ (1903 — 2000 թթ.)։

## Կոչումներ և դափնիներ
ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամներ (1947 թվականից), ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ (1958 թ.), խորհրդային կերպարվեստի առաջատար ծաղրանկարիչներ։ 1924 թվականից աշխատել են համատեղ։ 1925 թվականից ստեղծել են սուր, երգիծական աշխատանքներ («Տրանսպորտ», «տուշ», 1933—1934, և այլ նկարաշարեր)։ Քաղաքական պաստառների և ծաղրանկարների համար Կուկրինիքսները (Վերշ (1947 — 1948 թթ., Տրեայակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա) արժանացել են Խորհրդային Միության պետական (1942 թ.) և լենինյան (1965 թ.) մրցանակների։ 1920—ական թվականներին պատկերազարդել են գրական երկեր (Ա. Չեխովի «Շնիկով տիկինը» և այլ գործեր, 1940 — 1946 թթ., Խորհրդային Միության պետական մրցանակ, 1947 թ., Մ. Գորկու «Ֆոմա Գորդեև», 1948 — 1949 թթ., Խորհրդային Միության պետական մրցանակ, 1950 թ., և «Մայրը», 1950 թ., Խորհրդային Միության պետական մրցանակ, 1951 թ.)։ Կուկրինիքսների հաստոցային գեղանկարչությունը նույնպես աչքի է ընկնում քաղաքական հնչեղությամբ։ Անհատապես աշխատում են դիմանկարի և բնանկարի ժանրերում։ 1972 թվականին Պ. Ն. Կռիլովը, 1973 թվականին Ն. Ա. Սոկոլովը արժանացել են սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչման։ Կուկրինիքսների «Գերմանական ինֆորմացիոն բյուրո» (1943 թ.) ծաղրանկարը գտնվում է Հայաստանի Պետական Պատկերասրահում։

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Կուկրինիքսների 152 պաստառ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստագետներ
Ծովամերձ Սեն

**Ծովամերձ Սեն** (ֆրանսերեն՝ *Seine-Maritime*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հյուսիսում։ 
* Ծովամերձ Սեն դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 76։

## Պատմական տեղեկություններ
մինի|ձախից|160px|Ծովամերձ Սեն դեպարտամենտի ռելյեֆային քարտեզը։
Ծովամերձ Սենը 
1815 թ. Վաթերլոոյում կոալիցիայի ուժերի հաղթանակից հետո 1815 թ. հուլիսից մինչև 1818 թ. նոյեմբերը օկուպացված է եղել անգլիական զորքերի կողմից։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ դեպարտամենտի տարածքն օկուպացրած է եղել Վերմախտը։

## Աշխարհագրական տվյալներ
1800 թ. ձևավորվել են հինգ արոնդիսմենթներ՝ Ռուան, Հավր, Դյեփ, Նյոշաթել և Իվեթո։

Տարածքը 6 278 քառ.կմ է, ունի 745 համայնք։

## Մշակույթ
Գյուստավ Ֆլոբերի «Մադամ Բովարի» վեպի գործողությունները կատարվում են Ծովամերձ Սենի Թոսթ (ներկայումս՝ Թոթ) գավառական քաղաքում։

## Տրանսպորտ
Փարիզի հետ երկաթուղային կապն ստեղծվել է 1843 թվականին։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Արծն (Էրզրումի գավառ)

**Արծն**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում, Էրզրումից 8-9 կմ հյուսիս-արևմուտք, Եփրատի աջ ափին։

## Պատմություն
Արծնի հայ բնակիչների մի մասը զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, մի մասը գաղթել է Արևելյան Հայաստան։

## Բնակչություն
1880 թվականին ուներ 820 բնակիչ, որից 682-ը՝ հայեր։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ ու մեղվաբուծությամբ։ Արծնը բարեկարգ ճանապարհով (Եփրատի կամրջով) կապված էր Էրզրումի հետ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Արծնն ուներ Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի։ Արծնի մոտակայքում են միջնադարյան հայկական հռչակավոր Արծն քաղաքի ավերակները։ Հին Արծն քաղաքի ընդարձակ ավերակներում հայտնաբերվել են հելլենական դրամներ, անոթներ և մետաղյա զանազան իրեր։

## Կրթություն
Գյուղում գործում էր վարժարան։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կենսաապահովում (տիեզերագնացություն)

**Կենսաապահովում** (տիեզերագնացության մեջ), կենդանի օրգանիզմների կենսունակության ապահովումը տիեզերական թռիչքների ընթացքում։ Արեգակնային համակարգության մարմինների վրա և միջմոլորակային տարածությունում պայմանները երկրայինից միանգամայն տարբեր են, ուստի տիեզերական թռիչքների ժամանակ կենդանի օրգանիզմների կենսապահովման համար անհրաժեշտ է, որ դրանք գտնվեն հերմետիկորեն փակ խցիկում կամ հատուկ զգեստում (սկաֆանդր), որում արհեստականորեն ստեղծվում են երկրայինի նման պայմաններ (նորմալ ջերմաստիճան, թթվածնի քանակություն, մթնոլորտային ճնշում և այլն)։ Թռիչքի միջոցների կատարելագործմամբ և երկարատև վարժեցմամբ տանելի են դարձվում շարժիչի աշխատանքի ընթացքում առաջացող ուժեղ ձայներն ու տատանումները, մեծ արագացումները, շարժիչի անջատումից հետո անկշռության պայմանները և այլն։ Խցիկը լցվում է օդով, որը պարունակում է շնչելու համար անհրաժեշտ քանակությամբ թթվածին։ Մեծ ծավալ չգրավելու համար կիրառվում է հեղուկ թթվածին, որը հետագայում վերածվում է գազի։ Երկարատև թռիչքների ապահովման համար նախատեսվում է տիեզերանավերում աճեցնել բուսականություն, որը արտաշնչած ածխաթթու գազը կկլանի ու կարտադրի թթվածին։ Պետք է պահպանվի նաև մթնոլորտային անհրաժեշտ ճնշում (մոտ 1 կԳխմ2), կարգավորվի ջերմաստիճանը (ջերմաստիճանը չկարգավորելու դեպքում Արեգակի ճառագայթների անմիջական ազդեցությամբ այն կբարձրանա մինչև + 100&nbsp;°C, իսկ դրանց բացակայության դեպքում՝ —100&nbsp;°C սառնամանիք)։ Այն կարգավորվում է սառցարանների ու էլեկտրական վառարանների սկզբունքով աշխատող սարքերով կամ խցիկի օդի ստիպողական շրջապտույտով (տաք ու սառը զանգվածները խառնելով)։ Հրթիռը անշարժ վիճակից մի քանի րոպեի ընթացքում հասնում է տիեզերական արագության, այսինքն՝ շարժվում է արագացումով։ Իսկ դա արհեստականորեն մեծացնում է մարմինների կշիռները։ Փորձերը ցույց են սալիս, որ մարդը կարող է դիմանալ իր կշռի 10 անգամից ոչ ավելի
մեծացմանը։ Դրա համար էլ թռիչքից առաջ օրգանիզմը վարժեցվում է կենտրոնախույս սարքերի (ցենտրիֆուգ) վրա, որոնք ուժեղ պտույտներ են կատարում միաժամանակ երեք առանցքների շուրջը։ 

Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն
Կոլեկտիվ պայմանագիր

**Կոլեկտիվ պայմանագիր**, համաձայնագիր, որը կնքվել է ընկերությունների և աշխատակազմի միջև՝ կարգավորելու աշխատանքային պայմանները, աշխատավարձերը, մշտական պայմանագրերը և աշխատողների փոխհատուցման ու իրավունքների այլ ասպեկտներ։

Առաջին կոլեկտիվ պայմանագիրերը երևան են եկել Մեծ Բրիտանիայում՝ 19-րդ դարի կեսին։

Կատեգորիա:Պայմանագրեր
Կորագիծ ինտեգրալ

**Կորագիծ ինտեգրալ** մաթեմատիկական անալիզի հիմնական հասկացություն, հարթ, ողորկ G կորի (որը տրված է x=\phi(t), y=\psi(t), t_o\leqslant t \leqslant T պարամետրական տեսքով) և նրա վրա որոշված անընդհատ f(x,y) ֆունկցիայի համար առաջին սեռի կորագիծ ինտեգրալ կարող է սահմանվել այսպես՝

\int\limits_G f(x,y)\,ds=\int\limits_{t_o}^T f(\phi(t),\psi(t))[(\phi'(t))^2+(\psi'(t)^2)]^{1/2}\,dt։

## Երկրորդ կարգի կորագիծ ինտեգրալ
Երկրորդ կարգի կորագիծ ինտեգրալ կարող է սահմանվել այսպես.

\int\limits_G f(x,y)\,dx+g(x,y)\,dy=\int\limits_{t_o}^T [f(\phi(t),\psi(t))\phi'(t)+g(\phi(t),\psi(t))\psi'(t)]\,dt

բանաձևով։ Ինչպես նշված, այնպես էլ ավելի ընդհանուր բնույթի կորագիծ ինտեգրալները բնականորեն սահմանվում են նաև որպես որոշյալ ինտեգրալ գումարների սահմաններ։

Ենթադրենք xoy հարթության վրա տրված է (\breve{AB}) ուղղելի կորը, որի վրա ընտրված է ուղղություն՝ A\longrightarrow B: \breve{AB} կորը A_1,A_2,A_3,...,A_i,A_i+1,...,A_n-1, կետերով տրոհենք n մասերի։

Ai-ի կոորդինատները նշանակենք Ai(x_i,y_i): Տրոհման կետերը համարակալենք կորի վերցրած ուղղության հետ։

Նշանակենք նաև \vartriangle x_i=x_{i+1}-x_i և \vartriangle y_i=y_{i+1}-y_1, որտեղ i=\overline{0,n-1}:

Նշանակենք նաև \lambda = \max(A_i,A_i+1):

{A_i,A_i+1} ուղղի վրա վերցնենք կամայական M_i կետ, որի կոորդինատները նշանակենք M_i ({\xi_i,\eta_i}):

Դիտարկենք գումար՝ \sigma x=\sum_{i=0}^{n-1}f(M_i)\cdot \vartriangle x_i (1)

\sigma x-ին անվանում են երկրորդ տիպի ինտեգրալի համար ինտեգրալային գումար։

**Սահմանում:** Եթե \lambda-ն 0-ի ձգտելիս \sigma x ինտեգրալային գումարը, անկախ \breve{AB} կորի տրոհման եղանակից և անկախ M_i կետի ընտրությունից ունի վերջավոր \Im սահման, ապա \Im-ն կոչվում է f_(x,y) ֆունկցիայի երկրորդ տիպի կորագիծ ինտեգրալ  (\breve{AB}) կորով։

Այն նշանակում ենք՝ \int\limits_{(\breve{AB})} f (x, y)\equiv \Im \equiv \lim_{\lambda \rightarrow0}\sigma x = \lim_{\lambda \rightarrow0}\sum_{i=0}^{n-1}f(\xi_i,\eta_i)\vartriangle x_i

## Տես նաև

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզ
Կատեգորիա:Ինտեգրալներ
Կրծոսկր

մինի|Կրծոսկրի տեղադիրքը

**Կրծոսկր** (), տափակ, լայն, թրաձև կենտ ոսկր։ Կազմում է մարդու կրծքավանդակի առաջային, իսկ կենդանիների՝ ստորին պատի միջին մասը։ Կրծոսկրը ունի՝ կոթ, մարմին և թրաձև ելուն։ Մարդու կրծոսկրի կոթի վերին, իսկ կենդանիների առաջային եզրին նկատելի է կիսալուսնաձև լծային կտրուճը, որից աջ և ձախ գտնվում են հոդամակերեսածածկ անրակային փորվածքները՝ անրակների հետ հոդավորվելու համար։ Կրծոսկրի աջ և ձախ եզրերին ևս կան փորվածքներ՝ կողերի հետ միանալու համար։

Կատեգորիա:Ոսկրային համակարգ
Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Պավել Կոստիչև

**Պավել Անդրեևիչ Կոստիչև** (, ), ռուս գիտնական, ժամանակակից հողագիտության հիմնադիրներից։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Պետերբուրգի երկրագործության ինստիտուտը (1869 թ.)։ 1876 թվականից նույն ինստիտուտի և Պետերբուրգի համալսարանի դասախոս, ապա՝ պրոֆեսոր։ 1878 թ.-ին Ռուսաստանում կազմակերպել է հողի քիմիայի և ֆիզիկայի հարցերն ուսումնասիրող ագրոնոմիական առաջին լաբորատորիան։ Հիմնական աշխատությունները նվիրված են հողառաջացման կենսաբանական հիմունքների և հողի բերրիության բարձրացման եղանակների ուսումնասիրմանը։ Կոստիչևն ապացուցել է, որ հողառաջացումը կենսաբանական պրոցես է և կապված է բուսածածկի և միկրոօրգանիզմների զարգացման հետ։ Առաջարկել է հողի խոնավությունն օգտագործելու միջոցառումների համալիր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս երկրաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս հողագետներ
Կատեգորիա:Ռուս մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս քիմիկոսներ
Կրծոսկր-անրակային հոդ

մինի|Կրծոսկր-անրակային հոդ
**Կրծոսկր-անրակային հոդ** (art. sternoclavicularis), թամբաձև, անհամատեղելի հոդ։ Կազմությանը մասնակցում են կրծոսկրի անրակային փորվածքը և անրակի կրծոսկրային ծայրը, որոնք օժտված են՝ շարակցա-հյուսվածքային աճառով ծածկված հոդամակերեսներով, որոնց անհամապատասխանելիությունը մասամբ վերացվում է աճառակազմ հոդային սկավառակով։ Հոդն ունի բավականին ընդարձակ հոդաշապիկ և միջանրակային, կողանրակային, կրծոսկր-անրակային առաջային և ետին կապաններ, որոնք ամրացնում են հոդը և սահմանափակում նրանում կատարվող շարժումների ծավալը։ Հոդի լայնական առանցքի շուրջ անրակը պտտվում է առաջ և ետ, սլաքայինի շուրջ շարժվում է վեր, վար և ուղղահայաց առանցքի շուրջ՝ առաջ և ետ։

Կատեգորիա:Հոդեր
Արղանա

**Արղանա**, լեռ Թուրքիայում, Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգում, Արղանա-Մադեն քաղաքի մոտ։ Դրա դիմացն է տեղակայված Բիլան լեռը, իսկ ոչ հեռու՝ Արղնո ծովակ լճակը՝ Տիգրիս գետի վերնագավառում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էլազըղի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Հայկական Տավրոս
Էրսկին Կոլդուել

**Էրսկին Կոլդուել** (, (), ամերիկացի գրող։

Գրական ասպարեզ է իջել «Ամերիկյան հողը» (1931) նովելների ժողովածուով։ 1941 թվականի հունիս-սեպտեմբերին Մոսկվայում եղել է թղթակից, որի արդյունքն են «Մոսկվան կրակի տակ» (1942), «Ամեն ինչ նետված է Սմոլենսկ» (1942) հրապարակախոսական գրքերը, «Ամբողջ գիշերը» (1942) վեպը։ 60-ական թթ. գրել է «Ջեննի», 1961 (հայերեն հրատարակությունը 1973), «Հենց տան մոտ» (1962) վեպերը։ Հետագա ստեղծագործությունները հրապարակախոսական և փաստագրական բնույթի են («Գրական աշխատանքը Ամերիկայում», 1967, «Խուլ Հարավ։ Հուշեր և խորհրդածություններ», 1968)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Ռազմական թղթակիցներ
AGS JH24

**Բոլիդ AGS JH24** (), Ֆրանսիա Կլոդ Գալոպենի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1989 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Կպչաններ

**Կպչաններ** (Echineidae), ձկների ընտանիք։ Մարմինը իլիկաձև է, գլուխը՝ տափակ, որի վրա տեղադրված է մեջքի առաջին լողակից առաջացած ծծանը։ Վերջինիս օգնությամբ կպչում են խոշոր ձկներին (օրինակ՝ շնաձկներին), կետերին, նավերի հատակին։ Երբեմն պոկվում են «տիրոջից»՝ ինքնուրույն կերպով կեր հայթայթելու։ Սնվում են մանր ձկներով, ջրում ապրող անողնաշարավոր կենդանիներով։ Հայտնի է 7 սեռ, 7 տեսակ, տարածված են Համաշխարհային օվկիանոսի արևադարձային և մերձարևադարձային ջրերում։ Կպչանների մատղաշը երկար ժամանակ ապրում է ազատ։ Օվկիանոսային կղզիների բնակիչները Կպչաններին օգտագործում են մեծ ձկներ և կրիաներ որսալու համար։

Կատեգորիա:Ձկներ