Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժ

**Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժ,** ջրվեժ, որը գտնվում է Մինեսոտա նահանգի Մինեապոլիս քաղաքից հյուսիս-արևելք։ Այն միակ բնական խոշոր ջրվեժն էր Վերին Միսիսիպի գետի վրա։ Երբ 1869 թվականին ջրվեժը մասնակիորեն փլվեց, նրա որոշ մասեր հետագայում վերակառուցվեցին բետոնից։ Ավելի ուշ` 1950-ականներին և 1960-ականներին, կառուցվեցին մի շարք ջրատարներ և պատնեշներ՝ նավագնացությունը դեպի ավելի վերև ընկած տարածքներում իրականացնելու համար։

Ջրվեժն անվանվել է պադովացի կաթոլիկ սուրբ Անտոնիոյի անունով։ Սեյնթ Էնթոնի և Մինեապոլիս քաղաքները, որոնք զարգացել են ջրվեժի, համապատասխանաբար, արևելյան և արևմտյան կողմերում, միաձուլվեցին 1872 թվականին՝ ջրվեժի ուժը ֆրեզերային աշխատանքների վրա օգտագործելու համար։

thumb|Ջրվեժի ստերեոսկոպիկ լուսանկարը Բենջամին Ֆրանկլին Ապտոնի կողմից
thumb|
thumb|Ձմռանը

## Պատմություն
Եվրոպական հետախուզությունից առաջ ջրվեժը մշակութային և հոգևոր նշանակություն ուներ բնիկ ցեղերի համար, որոնց հաճախ կարելի էր տեսնել այդ տարածքում։ Գահավիժման վայրերը կարևոր և սրբազան էին Մդեվակատոն Դակոտա ժողովուրդների համար, և նրանք Միսիսիպի գետը անվանում էին «ջրվեժների գետ»։ Գահավիժման այդ վայրերին տրվել են հատուկ անուններ։ Դակոտան ջրվեժները ասոցացնում էր լեգենդների և ոգիների, ինչպես նաև ջրերի և չարի աստված Օանկտեհիի հետ, որն իբրև թե ապրում էր թափվող ջրերի տակ։ Դակոտան նաև արշավանքներ է իրականցրել Նիկոլետի ջրվեժ՝ ձկնորսություն իրականացնելու համար։

thumb|Սուրբ Անտոնիոն և Մինեապոլիսը միացնող կախովի կամրջի ստերեոսկոպիկ լուսանկար
Քանի որ սահանքը պետք է տեղափոխվեր, տարածքը դարձավ բնական հանգստի և առևտրի կետերից մեկը, որ ձգվում էր Միսիսիպիի երկայնքով և գտնվում էր դակոտա և անիշինաբե ժողովուրդների միջև։ «Անիշինաբե» (Օբջիբվե) տերմինը գրանցվել է նաև որպես «kakabikah» (gakaabikaa, «ճեղքված ժայռ» կամ ավելի պատկերավոր՝ gichi-gakaabikaa, «մեծ կտրված ժայռ», որը հիշեցնում է գահավիժումներից անընդհատ քայքայվող կրաքարի կտորները)։

1680 թվականին ջրվեժները հայտնի դարձան Արևմտյան աշխարհին, երբ մի ամսագրում դրանց մասին տպագրեց բելգիական ծագմամբ կաթոլիկ Հայր Լուի Հեննեպինը։ Նա առաջին անգամ հրատարակել է նաև Նիագարայի ջրվեժի մասին։ Հեննեպինը այն անվանել է Սուրբ Անտոնիոյի զառիվար կամ Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժ՝ իր հովանավոր Սուրբ Անտոնիո Պադովացու անվամբ։ Հետագայում ջրվեժների ուսումնասիրությամբ զբաղվել են Զեբուլոն Մոնտգոմերի Փայքը և Ջոնաթան Քարվերը՝ առաջին անգլիացին, որը ձեռնամուխ է եղել արևմուտքի ուսումնասիրություններին։ Ըստ Ջոն Քարթեր Բրաունի գրադարանի՝ «Քարվերի նպատակն էր քարտեզագրել երկիրը, ընկերանալ բնիկ ամերիկացիների հետ և հայտնաբերել դեպի հյուսիս-արևմուտք անցուղին։ Նրա ճանապարհորդությունը սկսվեց 1766 թվականին։ Քարվերի գիրքն առաջին սիրված ամերիկյան ճանապարհորդական գիրքն էր»։ Քարվերը ստեղծեց այս վաղ պատկերը 1778 թվականին՝ սկսելով փորագրությունների ուսումնասիրությունը։

1820 թվականին «Fort Snelling»-ի հիմնադրումից հետո ջրվեժը առավել գրավիչ դարձավ զբոսաշրջիկների, գրողների և արվեստագետների համար․ նրանցից շատերը փաստում են, որ Հեննեպինի նկարագրություններն այնքան վեհաշուք չէին, որքան իրականությունն էր։ Սակայն 1860-ականներին արդյունաբերական թափոնները լցրել էին տարածքը և վնասել ջրվեժի ողջ գեղեցկությունը։ Այն մասամբ փլուզվեց 1869 թվականին, բայց հետո վերակառուցվեց բետոնե արտահոսքի միջոցով (կամ «գոգնոցով»)։

Գետի շրջակայքը 1971 թվականին ավելացվել է Պատմական վայրերի ազգային ռեգիստրում, քանի որ 1971 թվականին Շրջանի հանրագիտական գրառումները փաստում են, որ Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժի նախնական շրջանը Մինեսոտայի ամենավտանգված պատմական վայրերից մեկն է։ Պատմական վայրերի ազգային ռեգիստրին աջակցում է Ազգային պարկերի ծառայությունը։ Ջրվեժի պատմական շրջանին ազգային նշանակություն տալու հիմնական պատճառն այն է, որ Միսիսիպի գետի երկայնքով՝ Սուրբ Պաուլ մայրաքաղաքային տարածքում՝ Մինեապոլիսում, հիմնադրվել են գետի ազգային տարածքը և հանգստի գոտին։

thumb|Վիլլիամ․ Հ․ Ջեյկոբիի ստերեոսկոպիկ լուսանկար
thumb|Մեկ այլ տեսարան Ջեյկոբիի կողմից
Մոտակայքում գտնվող «Heritage Trail» ցուցանակում ասվում է.

Հնդիկ ժողովրդի սերունդների համար Միսիսիպի գետը նավարկության կարևորագույն ուղի էր։ Ջրվեժները շրջանցելով փոխադրում իրականացնելու համար Դակոտան (Սիու) և Օջիբուեյը (Չիպպեվա) օգտագործեցին լավ հաստատված արահետ։ Վայրէջքն իրականացվում էր այժմյան գոլորշու գործարանի տարածքում․ արահետին կարելի է հասնել զառն ի վեր բարձրանալով։ Իսկ հետո արդեն այստեղից պետք է գնալ Գլխավոր փողոցի (ջրվեժի ամենաբարձր կետը) արևելյան մասով։

## Երկրաբանություն

Երկրաբաններն ասում են, որ ջրվեժն առաջացել է մոտավորապես 12,000 տարի առաջ գետի հոսանքից մոտ 10 մղոն (16 կմ) ներքև, սառցադաշտային Ուորեն գետի (ներկայիս Ֆորտ Սնելինգ գետ) հորդացման ժամանակ։ Ըստ ուսումնասիրությունների՝ ջրվեժի բարձրությունը մոտավորապես 180 ոտնաչափ (55 մ) է եղել։ Երբ ջրվեժի հատակին ավազաքարը փափկել է, կոտրվել է կրաքարի վերին շերտը։

Երբ հայր Լուի Հեննեպինը փաստաթղթավորել է ջրվեժը, նա հայտարարել է, որ ջրվեժի բարձրությունը մոտավորապես 50 կամ 60 ոտնաչափ (18 մ) է։ Հետագայում հետազոտողները նկարագրում էին, որ դրա բարձրությունը 16-20 ոտնաչափի (6,1 մ) սահմաններում է։ Հնարավոր է, որ անհամապատասխանությունը պայմանավորված է եղել տեսադաշտի փակ լինելով, քանի որ անցուղու մոտ ջրի ընդհանուր անկումը 76 ոտնաչափ (23 մ) է։

Տարածքի երկրաբանական կազմավորումը բաղկացած էր Պլատեվիլյան կազմավորման կոշտ, բարակ շերտից՝ կրաքարից, որը ծածկում էր Սեյնթ-Պետեր Սանդսթոունի փափուկ ենթամակերեսը։ Այս շերտերն Օրդովիկյան ժամանակաշրջանում գոյություն ունեցած ծովի արդյունքն էին․ այս ծովը գոյություն է ունեցել 500 միլիոն տարի առաջ՝ Մինեսոտայի արևելյան և կենտրոնական մասերում։

## Արդյունաբերություն
Ջրվեժների առաջին մասնավոր հողային պահանջը ներկայացվել է Ֆրանկլին Ստիլի կողմից 1838 թվականին, չնայած նա 12000 ԱՄՆ դոլար արժողությամբ գույքի ինը տասներորդ բաժնեմասի դիմաց ֆինանսավորում չի ստացել մինչև 1847 թվականը։ 1848 թվականի մայիսի 18-ին նախագահ Փոլկը հաստատեց Սեյնթ Էնթոնիի վերաբերյալ արված հայցերը, և Ստիլը կարողացավ գետի արևելյան կողմում՝ ջրվեժի վերևում, կառուցել անցուղի՝ արգելափակելով արևելյան ջրանցքը։

Գետի մեջ պատնեշը անկյունագծով ձգվում էր 700 ոտնաչափ (210 մ), ուներ 16 ոտնաչափ (4,9 մ) բարձրություն, իսկ գետի հունը ամրացված էր կրաքարով։ Դրա լայնությունը վերին մասում հասնում էր 12 ոտնաչափի (3,7 մ)։ Ստիլը 1847 թվականի դեկտեմբերին անձնակազմ ուղարկեց «Crow Wing» գետ, և մինչև 1848 թվականի սեպտեմբերի 1-ը հատվեցին բավականին շատ անտառներ։ Նա այս փայտանյութը հեշտությամբ վաճառեց քաղաքի շինարարության համար։ 
thumb|Սղոցարանները Սուրբ Անտոնիոյի մոտ, 18601854 թվականին 300 բնակիչ գետի արևմտյան ափին սկսեց պահանջել իր իրավունքները, և 1855 թվականին Կոնգրեսը ճանաչեց այս ցուցարարների` իրենց երկրում մնալու իրավունքը։ Արևմտյան կողմը արագորեն զարգացրեց տնտեսությունը` միավորելով մի քանի բիզնես ընկերություններ և գրանցեց մի շարք նոր հաջողություններ։ Նրանք անկյունագծով անցուղի կառուցեցին հյուսիսում գտնվող գետում, որը, Ստիլի անցուղու հետ միասին, ստեղծեց շրջված V-ի ձև․ դա մինչ այժմ ակնհայտ երևում է։ Ստիլը «St. Anthony Falls Water Power» ընկերությունը ստեղծեց 1856 թվականին՝ Նյու Յորքի երեք ֆինանսիստների հետ՝ Դեյվիս, Գեբհարդ և Սանֆորդ։ Ընկերությունը մի քանի տարի պայքարում էր ֆինանսիստների հետ վատ հարաբերությունների, ճգնաժամի և քաղաքացիական պատերազմի պատճառով։ 1868 թվականին ընկերությունը վերակազմավորվեց՝ նոր բաժնետերերի` Ջոն Փիլսբուրին, Ռիչարդ և Սամուել Չութերին, Սամներ Ֆարնհեմը և Ֆրեդերիկ Բաթերֆիլդին ներառելով։

Երբ Մինեապոլիսը (և գետի այն կողմում գտնվող Սեյնթ Էնթոնին) զարգանում էր, ջրվեժի ջրային ուժն օգտագործվում էր որպես էներգիայի աղբյուր արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի համար։ Ջրի էներգիան օգտագործում էին անտառահատության, տեքստիլ արդյունաբերության մեջ և ալրաղաց տնտեսություններում։ 1857-1868 թվականներին Մինեապոլիսի մոտ ջրաղացպանները ստեղծեցին միավորում` էներգիա ստանալու համար։ Այս թունելների կառուցմամբ թուլացան կրաքարը և դրա ավազաքարի հիմքը՝ արագացնելով ջրհեղեղի էրոզիան. կրաքարի ամբողջությամբ քայքայվելուց հետո ջրվեժները կվերածվեին ջրային էներգիայի համար ոչ պիտանի ավազաքարերի։

Սուրբ Անտոնիոյի արևելյան կողմում ջրաղացպանները ավելի վատ էին կազմակերպված, և այդ պատճառով արդյունաբերությունն այդ կողմում զարգացավ ավելի դանդաղ տեմպերով։

### 1869 թվականին Հեննեպին կղզու թունելի փլուզում
Ջրի էներգիան օգտագործելու համար ավելի վաղ կառուցված անցուղին փլվեց քայքայված կրաքարի պատճառով. դա ավելի նեղացրեց «միջանցքը» և ավելացրեց ջրհեղեղի առաջացման հավանականությունը։ 1868 թվականին գրված մի զեկույց պարզեց, որ միայն հազար հարյուր ոտնաչափ կրաքար մնացել է գետի վերին հոսանքում, և եթե այն քայքայվեր, անկումները կվերածվեին արագընթաց հոսքերի, իսկ դրա արդյունքում հնարավոր չէր լինի ՋԷԿ-եր կառուցել և էներգիա ստանալ։ Միևնույն ժամանակ, Սուրբ Անտոնիո էկի ընկերությունը հաստատեց Ուիլյամ Ու. Իսթմանի և Ջոն Լ. Մերիամի ընկերություների առաջարկած ծրագիրը` Հեննեպին և Նիկոլե կղզիների տակ թունել կառուցելու վերաբերյալ. այն պետք է տարածեր ջրային էներգիան։ Այս ծրագիրը աղետի բախվեց, երբ 1869 թվականի հոկտեմբերի 5-ին կրաքարի վերին մասը ճեղքվեց։

Արտահոսքը դարձավ  ջրի տարափ։ Ջուրը պայթեցրեց Հեննեպին կղզին, ինչի արդյունքում կղզու 150 ոտնաչափ (46 մ) կտորն ընկավ գետը։ Մարդիկ կարծում էին, որ ջրվեժն ու արդյունաբերությունը կործանվելու են. նրանք շտապեցին դիտել այդ աղետը։ Կամավորների մի շարք խմբեր սկսեցին գետը նետել ծառեր և փայտանյութ, բայց դա անարդյունավետ էր։ Դրանից հետո նրանք կառուցեցին փայտանյութերի հսկայական լաստանավ։ Սա քիչ աշխատանք էր պահանջում, բայց և այնպես անարդյունավետ էր։ Մի շարք աշխատողներ ամիսներ շարունակ աշխատել են անցուղին կառուցելու համար, որի միջոցով ջուրը թունելով ավելի հեռու կգնար։ Հաջորդ տարի Մասաչուսեթս նահանգի Լոուել քաղաքից մի ինժեներ խորհուրդ տվեց ջրվեժի վերևում կառուցել ցածր անցուղիներ, որպեսզի եղանակի` կրաքարի վրա ազդեցությունից խուսափեն։ Այս աշխատանքին օգնեց դաշնային կառավարությունը, և, ի վերջո, այն ավարտին հասցվեց 1884 թվականին։ Դաշնային կառավարությունը այս աշխատանքի վրա ծախսեց 615,000 դոլար, մինչդեռ երկու քաղաքները միասին ծախսեցին 334.500 դոլար։

## Ջրատարներ և պատնեշներ
Մինչև 1948-1963 թվականները Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժը Միսիսիպիի առևտրային նավատորմի վերին սահմանն էր։ Այդ թվականներին Միացյալ Նահանգների բանակի ինժեներական կորպուսի կողմից կառուցվեցին երկու ջրատարներ և մի շարք պատնեշներ։ Պատնեշները հնարավոր էին դարձնում առևտրային նավարկությունը Մինեապոլիսի վերին շրջանում, բայց, քանի որ Մինեապոլիսի պատնեշները համեմատաբար ավելի փոքր են գետի մնացած շատ պատնեշներից, առևտրային բեռնաթափման տեմպերը նվազում էին։ 2015 թվականին Վերին Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժն ընդմիշտ «փակվեց»՝ շատ տեսակների (օրինակ ծածանի) տարածումը կանխելու համար։  Փակումից հետո Մինեապոլիսի իրավունքները կրկին լայնացան, այն նորից դարձավ նավատորմի ղեկավարը։

Վերին Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժի անցուղին, որի կառուցումն ավարտվել է 1963 թվականին, ձիաձև հիդրոէլեկտրական անցուղի է, որի բարձրությունը 49 ոտնաչափ (15 մ) է։ Վերին «ավազանն» (երբեմն այսպես էլ են անվանում) ունի 3150 ակր ոտնաչափ (3,890,000 մ խորանարդ) ծավալ, իսկ ծովի մակարդակից բարձրությունը 799 ոտնաչափ (244 մ) է։

thumb|Վերին պատնեշ
Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժի ստորին անցուղին, որի կառուցումն ավարտվել է 1956 թվականին, ինքնահոս տիպի հիդրոէլեկտրակայան է՝ 26 ոտնաչափ (7,9 մ) բարձրությամբ, բաղկացած է 275 ոտնաչափ (84 մ) երկարությամբ բետոնե չորս փակ «դարպասներից», որոնք կառուցվել են ջրի արտահոսքը կանխելու համար։ Ստորին ավազանը (երբեմն կոչվում է միջանկյալ ավազան) ունի 375 ակր ոտնաչափ (463,000 մ խորանարդ) ծավալ և ծովի մակարդակից բարձր է 750 ոտնաչափ (229 մ)։

Վերին և ստորին պատնեշներից յուրաքանչյուրն ունի 56 ոտնաչափ (17 մ) լայնություն և 400 ոտնաչափ (120 մ) երկարություն։

Գահավիժման կետի շուրջ հոսանքը հաճախ արագ և վտանգավոր է։ 1991 թվականին մի փոքրիկ նավակ չափազանց մոտիկից ընկավ անցուղու վրայից։ Նավակում գտնվող մեկ մարդ զոհվեց, իսկ մյուսին փրկեցին ուղղաթիռի միջոցով։

### Պատկերասրահ

Պատկեր:Henry Lewis - Falls of Saint Anthony.jpg|Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժը, Ալտո Միսիսիպի, Հենրի Լյուիս, 1847 թվական, Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան
Պատկեր:George Catlin- The Falls of Saint Anthony.jpg|Սուրբ Անտոնիոյի ջրվեժները, Ջորջ Քեթլին, 1871 թվական, Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Wheat Farms, Flour Mills, and Railroads: A Web of Interdependence,'' a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan
* St. Anthony Falls page within the NPS Mississippi National River and Recreation Area website
* St. Anthony Falls Heritage Board, outlining Heritage Trail and walking tours
* U.S. Army Corps of Engineers, St. Paul District: Upper St. Anthony Falls Lock and Dam
* U.S. Army Corps of Engineers, St. Paul District: Lower St. Anthony Falls Lock and Dam

Կատեգորիա:Աֆրիկա
Կատեգորիա:Ջրային մարմիններ
Կատեգորիա:Ջրվեժներ այբբենական կարգով