Ռուսները Տաջիկստանում

**Ռուսները Տաջիկստանում**, ռուսական սփյուռքի մի մասը, որը բնակվում է ներկայիս Տաջիկստանի տարածքում՝ կազմելով ազգային փոքրամասնություն, մյուս սլավոնալեզու ժողովուրդների՝ ուկրաինացիների և լեհերի հետ։ Տաջիկստանում ռուսների պատմությունը վերաբերում է երկու տարբեր համայնքների՝ Ռուսական կայսրության տարիներին այստեղ ծառայող ռուս զինվորական համայնքի և ռուսական ընտանիքների, որոնց մեծ մասը գաղթել է խորհրդային տարիներին։ Նրանց երկու տարբեր ճակատագրերը կրկնվում են Ղազախստանի, Ուզբեկստանի և Ղրղզստանի ռուսների պարագայում ևս։

## Նկարագրություն
Թյուրքալեզու ուզբեկներից (13.9%) և ղրղզներից (0.8%) հետո ռուսները երրորդն են՝ մոտ 35,000 մարդ (հանրապետության բնակչության մոտ 0.5%-ը): Նախկինում հանրապետությունում ռուսների թիվը և համամասնությունը շատ ավելի բարձր էին, բայց ԽՍՀՄ փլուզումից, Տաջիկստանի քաղաքացիական պատերազմից և կտրուկ տնտեսական անկումից հետո նրանց սոցիալ-տնտեսական վիճակը զգալիորեն վատթարացավ, և անկախության առաջին տարիներին նրանց մեծ մասը արտագաղթեց Ռուսաստան:

Ներկայումս Տաջիկստանում բնակվող ռուսները կազմում են ԱՊՀ երկրների ամենափոքր ռուսական սփյուռքներից մեկը՝ Հայաստանից հետո: 19-րդ դարի վերջին քառորդում ապագա հանրապետության տարածք ժամանելուց ի վեր ռուսները կարևոր դեր են խաղացել երկրի կյանքի բոլոր ոլորտներում, հատկապես խորհրդային շրջանում և մասնավորապես նրա մայրաքաղաք Դուշանբեում: Հանրապետությունում չկարգավորված միջազգային հարաբերությունները, տնտեսական անկումը, քաղաքական անկայունությունը և իսլամացման սպառնալիքը հանգեցրին ռուս և այլ եվրոպացի քաղաքացիների զանգվածային արտագաղթի Կենտրոնական Ասիայից և Տաջիկստանից, հիմնականում 1990-ականների սկզբին: Սա, իր հերթին, հանգեցրեց երկրի ռուս բնակչության զգալի ծերացմանը և ժողովրդագրական ցուցանիշների վատթարացմանը: Ռուսների համամասնությունը բնակչության մեջ զգալիորեն նվազել է՝ 1960-ականների սկզբի 13%-ից մինչև այսօր 1%: Հատկապես մտահոգիչ է Ռուսաստանի բնակչության սոցիալ-տնտեսական վիճակի վատթարացումը, որը գերակշռում են միայնակ թոշակառուները, նրանց աղքատացումը և հանրապետության հասարակական կյանքում մարգինալացումը։

20-րդ դարի մարդահամարների համաձայն՝ Տաջիկստանում ռուսների ամենամեծ թիվը եղել է 1979 թվականին՝ 395,100 (բնակչության 10.4%-ը). 2000 թվականին նրանց թիվը նվազել էր մինչև 68,200: Ռուս բնակչության մասնաբաժինը ամենաբարձրն էր 1959 թվականի մարդահամարի համաձայն (13.3%):

## Պատմություն
Մինչև 1920 թվականը Տաջիկստանի մեծ մասը Բուխարայի Էմիրության մաս էր կազմում և կոչվում էր «Արևելյան Բուխարա»։ Սակայն, Բուխարայի Էմիրության վրա ռուսական պրոտեկտորատի հաստատումից հետո, Տաջիկստանում սկսեցին հայտնվել ռուսներ՝ Բուխարա-Աֆղանական սահմանը պահպանող զինվորականներ, ինչպես նաև պետական ​​պաշտոնյաներ։ 20-րդ դարի սկզբին Արևելյան Բուխարայում ապրում էր մոտ 50,000 ռուս։ Կար նաև Պամիրի ջոկատ։

1920 թվականին Բուխարայի էմիրությունը գրավվեց Կարմիր բանակի կողմից և վերափոխվեց Բուխարայի ժողովրդական հանրապետության, որի մի մասը շուտով դարձավ Տաջիկական Ինքնավար ԽՍՀ-ի մաս։ Այս ժամանակահատվածում սկսվեց ռուսների ներհոսքը Տաջիկստան։ Այս վերաբնակեցումը միշտ չէ, որ կամավոր էր։ Սկսած 1936 թվականի մարտից, Կենտրոնական Ռուսաստանի գյուղացիները (որոնք զրկվել էին 1929–1931 թվականներին) սկսեցին վերաբնակեցվել Տաջիկ ԽՍՀ-ում՝ աշխատանքային աշխատանքի համար (հիմնականում Վախշի հովտում)։ 1945 թվականին Ռուսաստանի ազատագրական բանակի նախկին զինվորները ուղարկվեցին հյուսիսային Տաջիկստան (Չկալովսկ քաղաք՝ ուրանի հանքերում աշխատելու):

## Կենտրոնացում
1989 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ հանրապետությունում ապրում էր գրեթե 388,000 ռուս (հանրապետության բնակչության 7.6%-ը), չնայած նրանց աստիճանական արտագաղթը երկրից սկսվել էր շատ ավելի վաղ: Ժամանակակից Տաջիկստանի, ինչպես նաև Տաջիկական ԽՍՀ-ի ռուսական բնակչությունը պատմականորեն կենտրոնացած է եղել և մնում է հանրապետության քաղաքներում: Ռուսների ամենամեծ թիվը (հանրապետության բոլոր ռուսների մոտավորապես երկու երրորդը) ապրում էր երկրի մայրաքաղաքում՝ բազմազգ և կոսմոպոլիտ Դուշանբե քաղաքում, որտեղ խորհրդային ողջ ժամանակահատվածում ռուսները կազմում էին հանրապետության արդյունաբերական արտադրության մեջ զբաղված բնակչության մեծ մասը: Այսպիսով, 1970 թվականի մարդահամարի համաձայն, Դուշանբեի քաղաքային խորհրդի 376,000 բնակիչներից (ներառյալ Տակոբ քաղաքային տիպի բնակավայրը) ռուսները կազմում էին 42%-ը, տաջիկները՝ 26%-ը, ուզբեկները՝ 10%-ը, իսկ մյուսները (թաթարներ, գերմանացիներ, ուկրաինացիներ, հրեաներ, մորդվաներ, կորեացիներ և այլք)՝ մոտավորապես 21%-ը: 2000 թվականի մարդահամարի համաձայն, ռուսները կազմում էին մայրաքաղաքի բնակչության (540,000) միայն 5.1%-ը (27,000): Երկրի գյուղական վայրերում և քաղաքներում գործնականում չի մնացել ռուսական կամ այլ եվրոպական բնակչություն։

Պատմականորեն, ռուսների, ինչպես նաև ուկրաինացիների և բելառուսների ներկայությունը Սուղդի (Լենինաբադ) մարզի քաղաքներում նշանակալի էր և որոշ չափով մնում է: 1939 թվականի մարդահամարի համաձայն, արևելյան սլավոնները միասին կազմում էին Լենինաբադի մարզի 512,000 բնակչությունից 43,000-ը (8%): Խորհրդային տարիներին ռուսական բնակչությունը լավ ներկայացված էր ինչպես Խուջանդում (Լենինաբադ), այնպես էլ Լենինաբադի շրջանի այլ արդյունաբերական կենտրոններում՝ Չկալովսկում, Գաֆուրովում, Տաբոշարում, Կայրակկումում և Շուրաբում: 2000 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Սուղդի (նախկինում՝ Լենինաբադ) շրջանի բնակչության 24,000-ը կամ 1.3%-ը, իրենց ռուս էին համարում այդ ժամանակվա 1.9 միլիոն բնակչությունից։

Տաջիկստանից նրանց հեռանալու հիմնական պատճառը ծանր տնտեսական վիճակն էր: Այս առումով երկիրը վերջին տեղում է ԱՊՀ-ում: Ռուսական սփյուռքը գործնականում ոչ մի հեռանկար չուներ երկրում՝ արդեն արտաքսելով մի քանի հարյուր հազար տաջիկ միգրանտ աշխատողների: Սակայն վերջերս Տաջիկստանում ռուսական ռազմական ներկայությունն աճել է, և ընդլայնվել է ռուս զինծառայողների և տեղի բնակչության երեխաների համար նախատեսված դպրոցների ցանցը։ Այնուամենայնիվ, Տաջիկստանում ռուսական գերեզմանատների պահպանման և բնակչությանը ռուսերենով որակյալ կրթություն տրամադրելու խնդիրը մնում է սուր: Հանրապետության ռուսական բնակչությունը ավանդաբար հավատարիմ է ուղղափառությանը, չնայած կա նաև աթեիստների զգալի թիվ:

## Բնակչության դինամիկա

Ռուսների, ուկրաինացիների, թաթարների և հրեաների թվի ամենաարագ անկումը տեղի է ունեցել 1990-ականներին: Զանգվածային արտագաղթը պայմանավորված էր Դուշանբեում տեղի ունեցած զանգվածային անկարգություններով: 1990-ականներին երկրում ռուսների թիվը նվազել է գրեթե վեց անգամ: 2000-ականներին անկման տեմպը դանդաղել է. 2000 թվականին հանրապետությունում բնակվող ռուսների կեսից ավելին շարունակել է բնակվել այնտեղ նաև 2010 թվականին:

## Տես նաև
* Ռուսներն Ուզբեկստանում

## Ծանոթագրություններ

տ
Կատեգորիա:Տաջիկստանի ազգեր