Ամբրոսիուս Հյուբրեխտ

**Ամբրոսիուս Առնոլդ Վիլեմ Հյուբրեխտ** (, ), հոլանդացի կենդանաբան և սաղմնաբան։ 1883 թվականից Նիդեռլանդների գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամ, Ուտրեխտի համալսարանի ռեկտոր՝ 1901/1902 ուսումնական տարում։ Վեց արտասահմանյան համալսարանների պատվավոր դոկտոր (Դուբլին, Սուրբ Անդրեաս, Քեմբրիջ, Գլազգո (Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորություն), նաև Գիսեն (Գերմանական կայսրություն ) և Փրինսթոն (ԱՄՆ)): Անգլիայի, Բելգիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի ակադեմիաների և գիտական ընկերությունների անդամ։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ (1853–1875)
Ամբրոսիուս Հյուբրեխտը ծնվել է Ռոտերդամում 1853 թվականին ներքին գործերի նախարարության գլխավոր քարտուղար Պոլ Ֆրանսուա Հյուբրեխտի ( ) և Մարիա Պրյուս վան դեր Հովենի () ընտանիքում: 1865-1869 թվականներին նա սովորել է բարձրագույն աշխարհիկ դպրոցում, որն ավարտելուց հետո ընդունվել է Դելֆտի տեխնոլոգիական դպրոց, սակայն մեկ տարի անց տեղափոխվել է Ուտրեխտի համալսարան՝ կենսաբանություն ուսումնասիրելու։ Համալսարանում նրա ուսուցիչներն են եղել Պիտեր Հարթինգը և Ֆրանցիսկոս Դոնդերսը։

Դիսերտացիայի պաշտպանությանը նախորդող 1873/1874 ուսումնական տարին անցկացրել է Լեյդենի համալսարանում՝ Էմիլ Զելենկայի ղեկավարությամբ, ինչպես նաև Նեապոլի կենդանաբանական կայանում, որտեղ եղել է Նիդեռլանդներից եկած առաջին ուսանողը։ Այս ժամանակահատվածում զբաղվել է նեմերտինների հետազոտություններով և հանդիպել է կենդանաբաններ Անտոն Դորնի և Ռեյ Լանկեստերի հետ, որոնց հետ կապ է պահել ողջ կյանքի ընթացքում։

1874 թվականին Հուբրեխտը Պիտեր Հարթինգի գլխավորությամբ պաշտպանել է () իր դիսերտացիան նեմերտինների կառուցվածքի և զարգացման կենսաբանության վերաբերյալ։ Այս ուսումնասիրության հիմքում ընկած են նեապոլիտանական նյութերը: Պաշտպանությունից հետո Հյուբրեխտը որոշ ժամանակով վերսկսել է համագործակցությունը Էմիլ Զելենկայի հետ, այս անգամ՝ Էրլանգենի համալսարանում:

### Լեյդեն (1875-1882)
1875 թվականին Հյուբրեխտը ստանձնել է Լեյդենի բնական պատմության ազգային թանգարանի ողնաշարավորների հավաքածուի պահապանի պաշտոնը և վերահսկել է ձկների հավաքածուն։ Թանգարանում աշխատելու ընթացքում նա հրատարակել է մի քանի հոդվածներ ձկների, երկկենցաղների և սողունների մասին։ Հյուբրեխտը ակտիվորեն զբաղվել է ողնաշարավորների դասական համեմատական անատոմիայի՝ Կարլ Գեգենբաուրի հետ և հաճախել է նրա դասախոսություններին Հայդելբերգի համալսարանում, որի արդյունքում հրատարակել է իր սեփական ուսումնասիրությունը՝ «*Beitrag zur kenntniss der Kopfskeletts der Holocephalen»* («Ամբողջագլուխ ձկների գլխի կմախքի ուսումնասիրություն»): 1878–1879 թվականներին Հուբրեխտը մի քանի ամսով լքել է թանգարանը և աշխատել է Նեապոլում, որտեղ՝ կենդանաբանական կայանում վերսկսել է նեմերտինների ուսումնասիրությունները։

Հուբրեխտը շարունակել է աշխատել թանգարանում մինչև 1882 թվականի սեպտեմբերը, երբ նրան այս պաշտոնում փոխարինել է Ռյուտգեր Հորստը (, 1849-1930): Յոթ տարվա ընթացքում Հուբրեխտը զգալի աշխատանք է կատարել թանգարանի կատալոգի վրա՝ ավելացնելով ձկների ավելի քան 4000 և երկկենցաղների ու սողունների ավելի քան 3500 նմուշ, ինչպես նաև վերանայելով չորացրած ձկների լայնածավալ հավաքածուն։ Վճռորոշ դեր է խաղացել թանգարանի կողմից հոլանդացի ձկնաբան Պիտեր Բլեքերի (1819–1878) հավաքածուի ձեռքբերման գործում, որը կազմել է մոտ 18,000 նմուշ։

### Ուտրեխտ (1882-1915)
մինի|275x275փքս|Հյուբրեխտը գործընկերների հետ Քեմբրիջի համալսարանում (Հին դպրոցների շենքի առջև), 1898թ.
1882 թվականի աշնանը Հյուբրեխտը իր ուսուցիչ Պիտեր Հարթինգին փոխարինել է որպես կենդանաբանության և համեմատական անատոմիայի պրոֆեսոր Ուտրեխտի համալսարանում, պաշտոն, որը նա զբաղեցրել է մինչև 1910 թվականը։ Նրա գործունեության հիմնական ուղղությունն այս ժամանակահատվածում ողնաշարավորների համեմատական սաղմնաբանությունն է եղել։ 1890–1891 թվականներին Նիդեռլանդների թագավորական ֆիզիկական ընկերության հրավերով այցելել է Նիդերլանդական Արևելահնդկաստան, որտեղ հավաքել է կաթնասունների, հիմնականում միջատակերների և պրոսիմիանների սաղմնաբանության վերաբերյալ ընդարձակ նյութեր: Նա համեմատական սաղմնաբանության ոլորտում ընդհանրացումներ է ներկայացրել 1896 և 1907 թվականներին Փրինսթոնի համալսարանում (Նյու Ջերսի, ԱՄՆ) կարդացած մի շարք դասախոսությունների ժամանակ։ Այս նյութերը հետագայում հրապարակվել են նրա «*The Descent of the Primates»* *(1897) և «Die Säugestierontogenese in ihrer Bedeutung für die Phylogenie der Wirbeltiere»* (1909) աշխատություններում։

1910 թվականին Հուբրեխտը բաժնի ղեկավարությունը հանձնել է իր ուսանող Հյուգո Նիրշտրասին ( 1872–1937) իր կյանքի վերջին հինգ տարիներն անցկացրել է համեմատական սաղմնաբանության արտակարգ պրոֆեսորի պաշտոնում, որը ստեղծվել է հատուկ նրա համար։ 1911 թվականին հիմնադրել է Սաղմնաբանության միջազգային ինստիտուտը։ 1912 և 1914 թվականներին մասնակցել է Ալժիրում և Հարավային Աֆրիկայում կատարած արշավախմբերին, որոնցից վերջինից ստիպված է եղել շուտ վերադառնալ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսելու պատճառով։

## Ամուսնություն, երեխաներ
1878 թվականի աշնանը Նեապոլ կատարած իր ուղևորությունից կարճ ժամանակ առաջ, Հյուբրեխտն ամուսնացել է Յոհաննա Մարիա Մոլուոթերի հատ ( 1853—1937)։ Լեյդեն վերադառնալուց հետո զույգն ունեցել է երկու որդի։ Պոլ Ֆրանսուա Հյուբրեխտը (  (1880–1929) հետագայում դարձել է երկրաբան։

## Մահ
Հյուբրեխտը մահացել է աթերոսկլերոզից 1915 թվականի մարտի 21-ին՝ Ուտրեխտում:

## Գիտության մեջ ներդրում
Հուբրեխտը կարծես թե, առաջին նեմերտինների հետազոտողն է եղել, որն օգտագործել է սերիական միկրոհատումներ։ Հետագայում այս մեթոդը դարձել է հիմնականը անողնաշարավորների այս խմբի ուսումնասիրության մեջ, որոնք ունեն արտաքին բնութագրերի համեմատաբար փոքր բազմազանություն: Հուբրեխտը շարունակել է նեմերտինների մանրամասն ուսումնասիրությունները 1874 թվականից մինչև 1880-ականների վերջը, վերանայել է նրանց բազմազանությունը, դրել է ժամանակակից տաքսոնոմիայի հիմքը, ինչպես նաև առաջ է քաշել նեմերտինների և ողնաշարավորների ֆիլոգենետիկ մոտիկության մասին յուրօրինակ վարկած։

Հուբրեխտը կաթնասունների սաղմնային զարգացման մի շարք դասական ուսումնասիրություններ է անցկացրել՝ որպես օրինակ օգտագործելով ոզնիներին և ցուլերին։ Ներմուծել է «բլաստոցիստ» տերմինը:

## Հիշողություն
1916 թվականին որոշվել է Ուտրեխտի տանը նրա անունով լաբորատորիա հիմնել։ 1960 թվականին Հյուբրեխտի լաբորատորիան տեղափոխվել է Ուտրեխտի մեկ այլ մասում գտնվող նոր շենք, իսկ 2007 թվականին վերանվանվել է Հյուբրեխտի ինստիտուտ։ Ներկայումս հետազոտության հիմնական ոլորտը զարգացման կենսաբանությունն ու ցողունային բջիջների հետազոտությունն է:

Ամբրոսիուս Հուբրեխտի պատվին նրա գործընկերներն ու ուսանողները անվանակոչել են մի շարք տաքսոններ՝

* **', ինչպես նաև ածանցյալ անվանումը **' — պալեոնեմերտինի սեռեր
* **' — պալեոնեմերտինի սեռ
* **' — հետերոնեմերտինի տեսակ
* **' — հետերոնեմերտինի տեսակ
* **' — նեմերտինների տեսակ
* **' — նեմերտինների տեսակ
* **' — Polynoidae ըտանիքի բազմանդամ որդերի տեսակ
* **' — Polynoidae ըտանիքի բազմանդամ որդերի տեսակ
* **' — սոլեգոնաստրերի տեսակ

## Ծանոթագրություններ


 
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հոլանդացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Հոլանդացի բժիշկներ