Նիկարագուայի պատմություն

Նիկարագուայի ափը հայտնաբերվել է Կոլումբոսի կողմից 1502 թվականին դեպի Ամերիկա իր չորրորդ և վերջին նավարկության ժամանակ, բայց երկիրը ուսումնասիրել է միայն Գոնսալես Դավիլան, ով հասել է Նիկարագուա լիճ: Տեղի հնդիկները Դավիլային ընդունել են բարեկամաբար, բայց շուտով սկսվել են բախումներ իսպանացի գաղութարարների հետ։ Պայքարը ծավալվել է ինչպես իսպանացիների և բնիկների, այնպես էլ գաղութարարների տարբեր ջոկատների միջև։

## Գաղութային շրջան
Երկրի տարածքի գրավումը նվաճողների կողմից սկսվել է 1522 թվականին, իսկ 1523 թվականին այդ հողերը ներառվել են իսպանական գաղութների մեջ՝ սկզբում որպես Սանտո Դոմինգոյի մաս, 1539 թվականից՝ որպես Պանամայի մաս, իսկ 1573 թվականին՝ որպես  Գվատեմալայի գլխավոր կապիտանություն մաս, որի վարչական կենտրոնը Լեոն քաղաքն է եղել։

Իսպանական կայսրությունը Նիկարագուան հայտարարել է իր գաղութը, բայց չի կարողացել կարգուկանոն հաստատել այնտեղ։ Իր նշանակած կառավարիչները թալանել են երկիրը, ճնշել իսպանացի վերաբնակիչներին, ապստամբություններ առաջացրել, իրենք ապստամբել են մետրոպոլիայի դեմ և սպանել միմյանց: Այս պայքարում Նիկարագուայի հին, բավականին բարձր մշակույթը, թեև զգալիորեն զիջում էր մեքսիկականին, անհետացել է։ Այդ մասին են վկայում պահպանված բազմաթիվ տաճարներն ու աստվածների վիթխարի արձանները։

## Անկախության հռչակագիր
1821 թվականին Նիկարագուան հռչակել է Իսպանիայից իր անկախությունը։ Արյունալի պայքարը շուտով պսակվել է հաջողությամբ, չնայած Իսպանիան պաշտոնապես ճանաչել է Նիկարագուայի անկախությունը միայն 1850 թվականին։ Նիկարագուան առաջին անգամ դարձել է Կենտրոնական Ամերիկայի Միացյալ նահանգների մի մասը: Դաշնությունը ցույց է տվել, որ անկայուն միավոր է, որը տրոհվել է ներքին հակամարտություններից, որոնցից մեկը Նիկարագուայի և Կոստա Ռիկայի միջև դիմակայությունն էր Սան Խուան դել Սուր նավահանգստի համար:

1838 թվականի նոյեմբերի 5-ին Նիկարագուան դուրս է եկել դաշնությունից, սակայն երկրի ներքին կյանքը մնացել է անկայուն։ Լուրջ հակասություններ են եղել Լեոն և Գրանադա քաղաքների միջև։ Դրանցից առաջինում գերակշռել են դեմոկրատները, երկրորդում՝ հոգեւորականներն ու արիստոկրատները։ Արտաքին վտանգ է եղել Անգլիայից, որը հավակնել է Սան Խուան նավահանգստին։ Վերջինս գրավվել է 1848 թվականին։

1854 թվականին բռնկվել է դեմոկրատական հեղափոխություն։ Հյուսիսային Ամերիկայից կամավորների ջոկատը օգնության է հասել հեղափոխականներին՝ գնդապետ Ուիլյամ Ուոքերի գլխավորությամբ, ով գրավել է Գրանադան և ընտրվել հանրապետության նախագահ։ Նրա իշխանությանը բնորոշ է եղել կամայականությունն ու դաժանությունը։ Այն ճանաչվել է Միացյալ Նահանգների կողմից, սակայն 1856 թվականին Կենտրոնական Ամերիկայի չորս նահանգներ պատերազմ են հայտարարել դրան։ Ուոքերը որոշել է հարձակվել Կոստա Ռիկայի վրա, բայց նրա ճանապարհը փակվել է կամավորների շտապ հավաքված ռազմական ջոկատի կողմից: Կոստառիկացիները վտարել են Ուոքերին իրենց տարածքից և հետապնդել նրան մինչև Նիկարագուայի Ռիվաս քաղաքը, որտեղ տեղի է  ունեցել ճակատամարտ, որն ավարտվել է Կոստա Ռիկայի հաղթանակով: Ուիլյամ Ուոքերը գահընկեց է արվել, փախել, իսկ հետո վերականգնման փորձից հետո մահապատժի ենթարկվել 1860 թվականին։ Նախագահ է ընտրվել գեներալ Մարտինեսը։

1860 թվականին Նիկարագուան պայմանագիր է կնքել Անգլիայի հետ, որի ուժով վերջինս նրան զիջում է Սան Խուան նավահանգիստը և Մոսկիտո ափը՝ վերջինիս թագավորին 5000 դոլար ցմահ թոշակ վճարելու պարտավորությամբ։ Կենտրոնական Ամերիկայի հանրապետությունները միավորելու նոր փորձերը, երբեմն բոլորը, երբեմն բացառությամբ Կոստա Ռիկայի, արված հետագա տասնամյակների ընթացքում ավելի չեն հաջողել, քան նախորդները։ Վերջինը նրանց միջև պարտադիր արբիտրաժի պայմանագիրն էր, որը կնքվել է 1889 թվականին և խախտվել 1893 թվականին Նիկարագուայի և Հոնդուրասի միջև պատերազմով: Նույն տարում Նիկարագուան դարձել է նոր քաղաքացիական պատերազմի թատերաբեմ՝ ապստամբները ռմբակոծել են Մանագուա քաղաքը և տապալել կառավարությունը։ 1894 թվականին նոր նախագահ է ընտրվել գեներալ Սանտոս Զելայան։ Նիկարագուայի ջրանցքի հարցը չափազանց կարևոր է եղել Նիկարագուայի համար։ Նիկարագուայով օվկիանոսների միջև ջրանցքի հնարավորությունը վաղուց պատճառներից մեկն էր, որ Կենտրոնական Ամերիկայի պատերազմող տերությունները այնքան են կարևորել Սան Խուան նավահանգիստը, որը ջրանցքի կառուցումից հետո կարող էր շատ արժեքավոր դառնալ:

1880-ական թվականներին երկրում բացվել են առաջին գրադարանները։

## Ռազմական կառավարում, ամերիկյան օկուպացիա և Սոմոզան կլանային բռնապետություն (1909–1979 թվականներ)
[ձախից|մինի|247x247փքս|Նիկարագուայի նախագահ Անաստասիո Սոմոզան և Արգենտինայի նախագահ [Խուան Դոմինգո Պերոն|Խուան Դոմինգո Պերոնը 1953 թվական]]

* 1910 թվականին եղել է ռազմական խունտայի կառավարման սկիզբը։
* 1912-1933 թվականներին երկիրը օկուպացվել է ԱՄՆ զորքերի կողմից:
* 1926 թվականին եղել է Ազգային-ազատագրական պայքարի սկիզբը Ավգուստո Սեզար Սանդինոյի գլխավորությամբ։
* 1934-1979 թվականներին եղել է Սոմոզան կլանի կառավարումը, աջակողմյան ավտորիտար օլիգարխիկ դիկտատուրան, որն աջակցում է ԱՄՆ-ին: 1933 թվականից հետո եվրոպական ֆաշիզմի ազդեցությունը երկրում ուժեղացել է 1936 թվականի հունիսի 17-ին, Նիկարագուան ճանաչել է Ֆրանկոյի կառավարությունը որպես Իսպանիայի օրինական կառավարություն, իսկ 1936 թվականի հունիսի 27-ին այն դուրս է եկել Ազգերի լիգայից։ 1956 թվականին բռնապետ Անաստասիո Սոմոսա Գարսիան սպանվել է հեղափոխական Ռիգոբերտո Լոպես Պերեսի կողմից։ 1957-1967 թվականներին Նիկարագուայի նախագահը եղել է նրա ավագ որդին՝ Լուիս Սոմոսա Դեբայլը, իսկ 1967-1979 թվականներին, կարճ ընդմիջումով, նախագահը եղել է նրա կրտսեր որդին` Անաստասիո Սոմոզա Դեբայլը։ 1961 թվականից ի վեր Սանդինիստական ազգային ազատագրական ճակատը պայքար է մղել բռնապետության դեմ։ 1978 թվականին պահպանողական քաղաքական գործիչ և լրագրող Պեդրո Խոակին Չամորոյի սպանությունից հետո զանգվածային բողոքի ցույցերը վերածվել են զինված ապստամբության, որը ճնշվել է Ազգային գվարդիայի կողմից: ՍԱԱՃ-ն շարունակել է իր պարտիզանական պատերազմը ռեժիմի դեմ։

## Սանդինիստական հեղափոխություն և քաղաքացիական պատերազմ (1979–1990 թվականներ)
մինի|Պայքարող կանայք, 1987 թվական։
1979 թվականին տեղի է ունեցել սանդինիստական հեղափոխության հաղթանակը: Հուլիսի 17-ին Սոմոսայի ընտանիքը փախչել է երկրից, հուլիսի 18-ին հրաժարական է տալիս Սոմոսայի իրավահաջորդ Ֆրանցիսկո Ուրկույոն։ Հուլիսի 19-ին ՍՖՀԿ-ի ապստամբ բանակը մտնում է Մանագուա։ Իշխանությունն անցնում է ազգային վերակառուցման կառավարական խունտային, որը ներկայացնում է ՍՖՀԿ-ն և Ժողովրդավարական ուղղվածության այլ ընդդիմադիր ուժեր։  Անգրագիտությունը վերացնելու արշավ է սկսվել։ 1980-1981-լիբերալները, սոցիալ-դեմոկրատները և դեմոսոցիալիստները դուրս են մղվում կառավարությունից: Սպանվել է գործարար ընդդիմադիր շարժման առաջնորդ Խորխե Սալասարը։ Իշխանությունը կենտրոնացած է ՍՖՀԿ-ի ղեկավարության ձեռքում ՝ Դանիել Օրտեգայի գլխավորությամբ։ ՍՖՀԿ-ն սկսել է քաղաքական ռեժիմի վերակազմավորումը Կուբայի և ԽՍՀՄ-ի օրինակով, հատուկ ծառայությունը ծավալել է քաղաքական բռնաճնշումներ, տնտեսության մեջ իրականացվել է արդյունաբերության ազգայնացում և ագրարային Կոլեկտիվացում։ Սակայն քաղաքական ընդդիմությունն ու մասնավոր ձեռներեցությունն ամբողջությամբ չեն ոչնչացվել, երկուսն էլ թույլատրվել են սահմանափակ սահմաններում։ Օրտեգայի կառավարությունը զբաղեցրել է ավելի ու ավելի համախորհրդային դիրքեր, կոնտրասը վայելում է Ռոնալդ Ռեյգանի ամերիկյան վարչակազմի ակտիվ աջակցությունը: Նիկարագուայի հակամարտությունը վերածվել է գլոբալ Սառը պատերազմի կարևոր տարրի։ 1984 թվականին ՍՖՀԿ-ի կողմից կազմակերպված ընտրություններում Դանիել Օրտեգան ընտրվել է Նիկարագուայի նախագահ: Զինված ընդդիմությունը չի ճանաչել քվեարկության լեգիտիմությունը։

## Լիբերալ կառավարություններ (1990–2006 թվականներ)

* 1990 թվականին ՍՖՀԿ-ը պարտություն է կրել ժողովրդավարական ընտրություններում: Իշխանության է գալիս ընդդիմության ազգային միությունը՝ աջ կենտրոնամետ նախագահ Վիոլետա Բարիոս դե Չամորոյի գլխավորությամբ։ ՍՖՀԿ-ն անցել է ընդդիմության, բայց պահպանել է կադրային պաշտոնները անվտանգության ուժերում: Նոր կառավարությունը քաղաքական և տնտեսական համակարգում իրականացրել է լիբերալ բարեփոխումների փաթեթ։
* 1991 թվականին Կոնտրայի ռազմական առաջնորդ Էնրիկե Բերմուդեսը սպանվել է անհասկանալի հանգամանքներում:
* 1992 թվականին RN-ի շտաբի պետ Իսրայել Գալեանոն մահացել է ավտովթարից:
* 1993 թվականին հիվանդությունից մահացել է FDN-ի հիմնադիրներից մեկը՝ Արիստիդիս Սանչեսը։
* 1996 թվականին Առնոլդո Ալեմանը` աջակողմյան Լիբերալ սահմանադրական կուսակցության առաջնորդը, ընտրվել է նոր նախագահ։
* 2001 թվականին ԼՍԿ-ն ներկայացուցիչ Էնրիկե Բոլանյոսը ընտրվել է նախագահ։ Միևնույն ժամանակ, բռնապետ Անաստասիո Սոմոզա Պորտոկարերոյի որդին, ով տապալվել է 1979 թվականին, պաշտպանել է ՍՖՀԿ-ի ղեկավար Դանիել Օրտեգայի թեկնածությունը:
* 2002 թվականին Առնոլդո Ալեմանը ձերբակալվել է կոռուպցիայի մեղադրանքով և այնուհետև դատապարտվում 20 տարվա ազատազրկման: Կոռուպցիոն սկանդալը կտրուկ խարխլել է լիբերալ կառավարության հեղինակությունը։

## Երկրորդ ՍՖՀԿ վարչակազմ
2006 թվականի նոյեմբերին նախագահական ընտրություններում հաղթել է ՍՖՀԿ-ի թեկնածու Դանիել Օրտեգան։ Մինչև 2018 թվականը Նիկարագուան Կենտրոնական Ամերիկայի ամենաարագ զարգացող տնտեսությունն է եղել՝ 10 տարվա ընթացքում միջին տարեկան աճի տեմպերով 5,2%: Դա պայմանավորված է եղել արտասահմանյան ներդրումների ներհոսքով դեպի նոր հավաքման աղբյուրներ, Կենտրոնամերիկյան ինտեգրման բանկից արտոնյալ վարկերով և Վենեսուելայից նավթի էժան մատակարարումներով:

Այնուամենայնիվ, Դանիել Օրտեգան օգտագործել է իր դիրքը՝ ընտանիքը հարստացնելու համար։ Նախագահի ութ զավակները, որոնք նշանակվել են որպես նրա խորհրդականներ, վերահսկել են նավթամթերքներ տարածող ընկերությունները, ինչպես նաև պետական բյուջեից ֆինանսավորվող հեռուստաալիքների, գովազդային և քարոզչական ընկերությունների մեծ մասը։

2018 թվականից ի վեր երկիրը տնտեսական անկման մեջ է մինչև 2021 թվականը, բացարձակ աղքատությունը (օրական 3,2 դոլարից ցածր եկամուտ), ըստ Համաշխարհային բանկի, կազմել է բնակչության 15%-ը:

Նիկարագուայի սահմանադրությունը բացառել է նախագահի վերընտրությունը առաջին ժամկետից անմիջապես հետո և մեկ անձի ընտրությունը նախագահի պաշտոնում ավելի քան երկու անգամ։ Սակայն 2011 թվականի նախագահական ընտրություններից առաջ Նիկարագուայի Գերագույն դատարանը վճռել է, որ այս սահմանադրական արգելքը չի տարածվում Դանիել Օրտեգայի վրա։ Օրտեգան վերընտրվել է երկրորդ ժամկետով։ 2012 թվականին, ՍՖՀԿ-ի նախկին ղեկավար Թոմաշ Բորխեի հուղարկավորության ժամանակ, Օրտեգան խոստացել է կատարել հանգուցյալի խոստումը, որ «սանդինիստները միշտ կլինեն իշխանության ղեկին»։ 2014 թվականի հունվարին խորհրդարանը փոփոխել է սահմանադրությունը՝ հանելով ժամկետի սահմանափակումը։ 2016 թվականի ընտրություններում Օրտեգան ստացել է ձայների 71,1%-ը և երրորդ անգամ անընդմեջ ընտրվել նախագահ։

2018 թվականից ի վեր Նիկարագուայում լրագրողների և ընդդիմադիր քաղաքական ակտիվիստների նկատմամբ հետապնդումները սովորական են դարձել։ 2018 թվականի ապրիլ-հունիս ամիսներին երկրում տեղի են ունեցել բողոքի զանգվածային ցույցեր՝ ընդդեմ հայտարարված կենսաթոշակային բարեփոխումների և հարկերի բարձրացման։ Կենսաթոշակային բարեփոխումը հետ է մղվել, սակայն անվտանգության ուժերի հետ բախումների հետևանքով զոհվել է 325 մարդ, հարյուրավոր մարդիկ վիրավորվել և ձերբակալվել են: Մոտ 100 հազար մարդ լքել է երկիրը։

2020 թվականի դեկտեմբերին ընդունվել է «Հանուն խաղաղության ժողովրդի անկախության, ինքնիշխանության և ինքնորոշման իրավունքների պաշտպանության մասին» թիվ 1055 օրենքը, որը զրկել է ընդդիմադիր անդամներին քաղաքական իրավունքներից, որոնց ռեժիմը անվանել է «Հայրենիքի դավաճաններ» և «հեղաշրջում հրահրողներ»՝ Նիկարագուայի իշխանությունների դեմ միջազգային պատժամիջոցներ սահմանելու կոչերի համար։ 28 մարդ ձերբակալվել է և մեղադրվել «Նիկարագուայի ինքնիշխանությանը» սպառնալու մեջ։ Առաջինը ձերբակալվել է Քրիստինա Չամորոն` նախկին նախագահ Վիոլետա Չամորոյի դուստրը, ով, ըստ փորձագետների, ընտրություններում Օրտեգային հաղթելու լավագույն հնարավորությունն է ունեցել։ Նրան տնային կալանքի են ենթարկել մոր հիմնադրամի միջոցով «գաղափարական ստի» և «փողերի լվացման» մեղադրանքով։

2021 թվականի նոյեմբերին Դանիել Օրտեգան վերընտրվել է չորրորդ հնգամյա ժամկետով՝ ձայների 75%-ով, համաձայն Բարձրագույն ընտրական խորհրդի հրապարակած առաջին մասնակի պաշտոնական արդյունքների։ Դեռևս քվեարկության արդյունքների հրապարակումից առաջ արևմտյան երկրները քննադատել են Նիկարագուայի իշխանություններին և անձամբ Օրտեգային՝ մեղադրելով նրանց ժողովրդավարական չափանիշները խախտելու մեջ։ ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը Նիկարագուայի ընտրությունները սխալմունք է անվանել։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 
* *[[:ru:Тарасов,_Александр_Николаевич|Александр Тарасов]].* Между вулканами и партизанами: Никарагуанский пейзаж
* *[[:ru:Гордиенко,_Андрей_Николаевич|Гордиенко А. Н.]]* Войны второй половины XX века. Мн., 1998.

Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Նիկարագուայի պատմություն
Կատեգորիա:Ամերիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Ամերիկայի երկրներ