open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պետրոս առաքյալի երկրորդ ընդհանրական թուղթ

**Պետրոս առաքյալի երկրորդ ընդհանրական թուղթը** (Պետրոս առաքյալի երկրորդ ընդհանրական նամակ, Կաթողիկե Բ թուղթ Պետրոսի առաքելոյն, Բ Պետրոս), Նոր Կտակարանի 27 գրքերից է, մաս է կազմում Ընդհանրական նամակների։ Սուրբ Գրքի կանոնում հաջորդում է Պետրոս առաքյալի առաջին ընդհանրական թղթին։

## Հեղինակը

Այս նամակի հեղինակի հարցը գիտության մեջ բազմաթիվ վեճերի պատճառ է դարձել։ Համաձայն ավանդության՝ նամակի հեղինակը Պետրոս առաքյալն է։ Այս տեսակետի հեղինակները մատնանշում են հենց նամակի սկզբի վկայությունը. *Սիմոն Պետրոսը՝ ծառան և առաքեալը Յիսուս Քրիստոսի...* (1։1)։ 
Նամակում առկա ոճական տարբերությունները Պետրոսի առաջին նամակի համեմատությամբ, և նմանությունները Հուդայի նամակի հետ, ստիպում են շատ գիտնականների մերժել ավանդական տեսակետը։ 
Մյուս կողմից, նրանք, ովքեր նամակի հեղինակ են համարում Պետրոսին, կարծում են, որ այս նամակի՝ Նոր Կտակարանի կանոնում հայտնվելը պատահական չի կարող լինել։ Նույն հաջողությամբ գոյություն ունեն Պետրոսի անունով պահպանված պարականոն գրքեր, որոնք եկեղեցու հայրերի կողմից մերժվել են՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ այդ գրքերի հեղինակը Պետրոս առաքյալը չէ։ Հեղինակը նշում է, որ գրել է արդեն մի նամակ՝ նկատի ունենալով Ա Պետրոսը, նա նաև տեսել է Փրկչին։ Այս բոլորը սակայն չեն հաստատում Պետրոսի հեղինակությունը։ Մերօրյա գերմանացի գիտնականներ կարծում են, որ նամակի հեղինակը հելենական կրթությամբ մի (հրեա) քրիստոնյա է։

## Գրության ժամանակը և վայրը

Բազմաթիվ գիտնականներ ապացուցում են, որ այս նամակը Հուդայի թղթից հետո է գրվել և հաշվի առնելով նաև հեղինակի՝ Մատթեոսի Ավետարանին ծանոթ լինելու հանգամանքը (հմմտ. Բ Պետրոս 1։17-Մատթեոս 17։5), կարծում են, որ այս թուղթը գրվել է առաջին դարի վերջից մինչև երկրորդ դարի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում (ավելի հաճախ նշվում է 110 թ.)։ Իսկ այն գիտնականները, որ հակված են ընդունելու Պողոսի հեղինակությունը, նամակը թվագրում են 64-67 թթ.։ Այս վերջին տեսակետն ընդունողները գրության վայր համարում են Հռոմը, մյուս տեսակետի ջատագովների կարծիքով գրության վայրն անհայտ է, թեև հնարավոր է համարվել նաև Եգիպտոսը։

## Նամակի կանոնականությունը և կապը Հուդայի նամակի հետ

Նամակն իբրև Ս. Գրքի կանոնի մաս, հանդիպում է Որոգինեսի մոտ, իսկ Եվսեբիոսը կասկածելիների շարքին է դասում այն։ Հերոնիմոսը, որ ծանոթ է նամակի վերաբերյալ եղած տարակարծություններին, այն համարում է Պետրոսի կողմից գրված։ Հինգերորդ դարից նամակի կանոնականությունը կասկածի տակ չի առնվել։
Հեղինակն այս թուղթը գրելիս առատորեն օգտվել է Հուդայի նամակից։ Բազմաթիվ համարներ համընկնում են իրար.

Հետաքրքիր է, որ Հուդայի նամակից օգտվելով հանդերձ՝ հեղինակը դուրս է թողնում այն հատվածները, որոնք պարականոն են, բայց տեղ են գտել Հուդայի նամակում։

## Բովանդակությունը
## Աղբյուրներ

* Եզնիկ ծ. վրդ. Պետրոսյան, Ներածություն Նոր Կտակարանի, Էջմիածին, 1996։
* Ա. Գայայան, Նոր Կտակարանի ընդհանուր ներածություն, 2003։
* Ուդո Շնելլե, Ներածություն Նոր Կտակարանի, Գյոթինգեն, 2005։

## Արտաքին հղումներ
* Պետրոսի երկրորդ նամակը
* Սուրբ Պետրոս Առաքյալ 

## Տես նաև
* Պետրոս առաքյալ
* Պետրոս առաքյալի առաջին ընդհանրական թուղթ
* Ընդհանրական նամակներ

Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Աստվածաշունչ
Կատեգորիա:Նոր Կտակարան
Հուայհե

**Հուայհե** (), գետ Չինաստանի արևելքում։

Սկիզբ է առնում Տունբոշան լեռներում, հոսում Չինական մեծ հարթավայրով։ Անցյալում հաճախ է փոխել ուղղությունը՝ թափվել է մերթ Յանցզիի մեջ, մերթ Հուանհեի մեջ, մերթ Դեղին ծովը։ Այժմ հոսքի մեծ մասը (լճերի և ջրանցքների համակարգով) մուտք է գործում Յանցզի գետը։ Երկարությունը 813 կմ է, ստորին հոսանքում նավարկելի է, Մեծ ջրանցքով միացված է Յանցզի և Հուանհե գետերին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Յանցզի գետի վտակներ
Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր
Վարազդատ Բագրևանդցի

**Վարազդատ Բագրևանդցի** (**Վարազդատ Արամի Հակոբյան**, ), հայ բանաստեղծ, առակագիր, մանկավարժ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1978 թվականից։

## Գրական անունը
Նրան Բագրևանդցի գրական անունով է կնքել Հրաչյա Քոչարը՝ հաշվի առնելով, որ Վարազդատի ծնողները Բագրևանդ (Ալաշկերտի դաշտում) գավառից էին։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Քյարիմարխ (հետո՝ Հոկտեմբերյանի շրջանի Սովետական) գյուղում։ 1941 թվականին ավարտել է Էջմիածնի մանկավարժական ուսումնարանը։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին, ծանր վիրավորվել և հաշմանդամ վերադարձել գյուղ։ Սկզբում որպես գյուղխորհրդի քարտուղար և հաշվապահ աշխատել է Էջմիածնի շրջանի Վերին Զեյվա (հետո՝ Տարոնիկ) գյուղում և Այղրլիճ (հետո՝ Ակնալիճ) սովխոզում։ Հետո զբաղվել է մանկավարժությամբ։ Մեկ տարի դասավանդել է Հոկտեմբերյանի շրջանի Արևիկ գյուղի դպրոցում, ապա ավելի քան 30 տարի ֆիզիկա և մաթեմատիկա է դասավանդել հայրենի գյուղում։ 1957 թվականին ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի աշխարհագրական ֆակուլտետը։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը տպագրվել է 1953 թվականին, «Կոմունիզմի համար» շրջանային թերթում։

## Վ. Բագրևանդցու երկերի մատենագրություն
* Արագ և ճիշտ, Երևան, Հայպետուսմանկհրատ, 1958, 48 էջ։
* Ստվերներ (առակներ և երգիծական բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 63 էջ։
* Խոչ ու խութ (առակներ և երգիծական բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1968, 55 էջ։
* Փոթորիկն ու ընկուզենին, Երևան, «Հայաստան», 1972, 40 էջ։
* Խարազան (առակներ և երգիծական բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1974, 112 էջ։
* Անկոչ հյուրեր (առակներ և երգիծական բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 84 էջ։
* Ուրախ հանդես (մանկական խաղեր), Երևան, 1986, ՏՊ-25000։
* Աղվեսը ատյանում (առակներ և երգիծական բանաստեղծություններ), Երևան, 1988 ՏՊ-10000։
* Ամպեր-ամպեր (մանկական խաղեր և բանաստեղծություններ), Երևան, 1987 ՏՊ-10000։
* Կրակե խարազան (առակներ), Երևան, 1996 ՏՊ-3000։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1924 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ առակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Բազմառի (գյուղ)

**Բազմառի** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Պազմարի**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։

## Պատմություն
Բազմառի գյուղը գտնվում է պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Գողթն գավառում, Արաքս գետի ձախ վտակ Վանանդ գետի ձախ ափին, Տրունյաց ձորի ամենավերին մասում։

Գյուղը տեղադրված էր անդնդախոր ձորի մեջ և միջին մեծության էր։

19-րդ դարի վերջերին գյուղը պատկանում էր քաղաքիկցի Գևորգյան տոհմին։

## Հուշարձաններ
Գյուղի հյուսիսային մասում գտնվում էր եկեղեցին։ Այն եռանավ հորինվածք ուներ։ 20-րդ դարում արդեն ավերակ էր։ Եկեղեցու մասին պատմալան աղբյուրներում տեղեկություններ չեն պահպանվել։

## Ծանոթագրություններ
Սյուրիայի բարբառ

**Սյուրիայի բարբառ**, ըստ Հրաչյա Աճառյանի դասկարգման՝ հայերենի **կը** ճյուղի բարբառներից մեկը։ Ոմանք դիտում են իբրև Անտիոքի շրջանում (Օսմանյան կայսրության Հալեպի վիլայեթի ոչ հայկական գավառներում) խոսվող մի քանի բարբառներ (Արամոյի, Քաբուսիեի, Եդեսիայի, Քեսաբի) ընդհանուր անվանումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Տևի

**Տևի** (հայտնի է նաև **Թիվի**, **Դև**, **Դևի**, **Դևու**, **Դիվա**, **Դիվի**, **Տիվա**, **Տև** և **Տևու** անուններով)(այժմ կոչվում՝  - **Տիվի**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում, Արաքս գետի ձախ վտակ Գիլան գետի ձախ կողմում, Օրդուբադ քաղաքից 27 կմ հյուսիս-արևմուտք, այգեվետ ձորահովիտում։

## Բնակչություն
1829-32 թվականներին ուներ 121, 1873 թվականին՝ 459 բնակիչ, իսկ 1971 թվականին 180 տնտեսություն։

## Տնտեսություն
Բնակիչները զբաղվում են շերեմապահոթյամբ, այգեգործությամբ, բուսաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

## Կրթություն
Ունի միջնակարգ դպրոց։

## Այլ տեղեկատվություն
Գյուղի մերձակայքում կան ծծմբային հանքային ջրեր։ Գյուղը ունի ակումբ-գրադարան, բուժկետ։

## Հուշարձաններ
Հիշատակվում է, որ գյուղ եղել է հայկական եկեղեցի և գերեզմանոց, որոնց ճակատագիրը անհայտ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Սմբատան Դիզա

**Սմբատան Դիզա**, այժմ կոչվում է *Սաբիրքյանդ* (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

Գյուղի մոտ գտնվում է Խոսրովի դղյակը։ Պահպանվել են հայկական եկեղեցու ավերակները։

Գյուղի մոտ, Գիլան գետի աջ ափին գնտվում է մ.թ.ա. 17-15-րդ դարերին վերաբերվող դամբարանադաշտ։ Դամբարանների վրա շարված քարերի մեծ մասը թաղված է հողի մեջ կամ տեղահան է արված։ 1976 թվականին այդտեղի դամբարաններից մեկում հայտնաբերվել է գունազարդ խեցեղեն, դաշույն և այլ իրեր։ 1979 թվականին դաշտային աշխատանքների ժամանակ գյուղի բնակիչները պատահականորեն բացել են մեկ այլ դամբարան և այն կողոպտել ու աղավաղել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գողթն
Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սմբատան Դիզա
Փառակաչայ

**Փառակաչայ** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Պատմություն
Ստեղծվել է 1930 թվականին, Փառակա գետի ակունքի շրջանում, բարձրադիր լեռնային վայրում, մոլիբդենային հանքավայրին կից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Դաստակ (գյուղ)

**Դաստակ** (&nbsp;-&nbsp;**Դաստա**), գյուղ, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում՝ Տրունյաց ձորի ամենաստորին հատվածում գտնվող հայկական պատմական բնակավայր էր։ Գյուղը գտնվում է Նախիջևան-Օրդուբադ-Մեղրի ճանապարհի աջ կողմում, այգեվետ հարթավայրում, անմիջապես Արաքս գետի ափին։

## Պատմություն
Գտնվում էր պատմական Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Նախճավան գավառում։ Գյուղի մասին հիշատակվում է Ագուլիսի սուրբ Թովմա վանքի արձանագրություններում։ Մինչև 1879 թվականին ունեցել էր 62 տուն հայ բնակչությամբ, որոնք 19-րդ դարի վերջերին տեղափոխվել էին Շուշի և Ագուլիս քաղաքներ։

Ղևոնդ Ալիշան հավաստում էր․

## Կրթություն
16-17-րդ դարում Դաստակի Սուրբ Խորան եկեղեցում գործում էր գրչօջախ։ Լինելով Արաքսի ափին բազմիցս ենթարկվել էր թշնամու ավազակային հարձակմանը, որի պատճառով գողացվել են նաև այստեղ գրչագրված ձեռագրերը։

Պահպանված 1552 թվականի Ավետարանի հիշատակարանում նորոգող Սարգիս գրիչը գրել էր, որ այն

## Հուշարձաններ
Գյուղում կան երկու մսկիթներ, որոնցից մեկը 1610-1611 թվականներին կառուցված պարսկական մսկիթ էր, իսկ մյուսը 19-20-րդ դարերի մսկիթ էր։ Գյուղում հիշատակվում էր նաև հայկական Սուրբ Խորան եկեղեցին։

### Դաստակի Սուրբ Խորան եկեղեցի

Սուրբ Խորան եկեղեցին կառուցվել էր 12-13-րդ դարերում և գտնվում էր Դաստակ գյուղի հյուսիսային թաղամասում։ Ինչպես մյուս հայկական հուշարձանները Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում, այնպես էլ Սուրբ Խորան եկեղեցին ավերվել է։

## Տես նաև
* Գողթն
* Որդուարի շրջան
* Վասպուրական
* Օրդուբադ
* Վերին Ագուլիս
* Ներքին Ագուլիս

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Ողոհի

**Ողոհի** կամ **Աղահեցիկ** ( - **Ալահի** կամ  - **Ալահին**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Ողոհիի կամ Աղահեցիկի (Ալահինի) Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի
Ժամանակը՝ անհայտ։ - Տեղը՝ գյուղի կենտրոնում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ XVII դ., 1906 թ.։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։ - Մույթերը՝ քառակոաի։ - Ավանդատները՝ մեկ զույգ։ - Գմբեթը՝ անհայտ։ - Արձանագրություններ՝ արևմտյան ճակատում, ինտերյերում։ - Որմնանկարներ՝ չունի։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ - Զարդաքանդակներ՝ չունի։ - Շրջակայքում՝ անհայտ։ - Վիճակը՝ 1930-ական թվականներին քանդվել է եկեղեցու գմբեթը, այնուհետև փլվել է հարավային ավանդատան ծածկը։ Որմերում ունի վտանգավոր ճաքեր։

## Ողոհիի կամ Աղահեցիկի Սուրբ Խաչ կամ Սուրբ Հռիփսիմե վանք
Ժամանակը՝ XIV -XV դդ.։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ -Հորինվածքը՝ անհայտ։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ անհայտ։ - Արձանագրություններ՝ վանքի կալվածատիրական վիմագիրը այժմ գտնվում է գյուղի ս. Ստեփանոս եկեղեցում։ - Շրջակայքում՝ եկեղեցու շուրջը գոյություն է ունեցել վանքապատկան շինություններ և պարիսպ։ - Վիճակը՝ եկեղեցին կիսախաթար կերպով կանգուն է եղել մինչև XIX դ. կեսերը։ Հետագայում այդ համալիրի ավերակները քայքայվելուց հետո նրա տեղում կառուցել են մի միանավ մատուռ, որը ևս ավերակի է վերածվել։

## Ողոհիի կամ Աղահեցիկի կամուրջ
Ժամանակը՝ XVII դ.։ - Տեղը՝ գյուղի արևմտյան կողմում, Գիլան գետի Նորակերտ վտակի վրա։ - Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ երկկամար։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ անհայտ։ - Արձանագրություններ՝ չունի։ - Վիճակը՝ գործող։

## Ողոհիի կամ Աղահեցիկի գերեզմանատուն
Ժամանակը՝ XV-XX դդ.։ - Տեղը՝ գյուղի արևմտյան մասում։ - Տապանաքարերի թիվը՝ 60։ - Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, խաչքարեր, քառանկյունի։ - Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 17։ - Վիճակը՝ հին տապանաքարերի մեծ մասը կիսով չափ թաղված են հողի մեջ, արձանագրությունները քայքայված։

## Տես նաև
* Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ողոհի)
* Աղահեցիկի Սուրբ Խաչ վանք (Ողոհի)

## Ծանոթագրություններ
Ժիրայր Հակոբյան

**Ժիրայր Գրիգորի Հակոբյան** (), հայ  դրամատուրգ, թատերագետ,սցենարիստ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Բարձրագույն կրթությունն ստացել է Երևանի թատերական ինստիտուտում, որն ավարտելուց հետո վարել է պատասխանատու պաշտոններ։ 1939 թվականին եղել է Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի տնօրեն, ապա Հայֆիլմ կինոստուդիայի տնօրեն, «Կոմունիստ» թերթի խմբագրի տեղակալ, 1961-1964 թթ.՝ Գ. Սունդուկյանի անվան պետական թատրոնի տնօրեն, իսկ կյանքի վերջին տարիներին՝ Հայկական ԽՍՀ կուլտուրայի մինիստրության գլխավոր խմբագիր։

Գրել է պիեսներ, ինչպես և «Առաջին սիրո երգը» գեղարվեստական, «Վ. Փափազյան», «Ա. Ավետիսյան» վավերագրական ֆիլմերի սցենարները։

Առանձին գրքերով լույս է ընծայել՝ «Ռուզաննա Վարդանյան» (Երևան, 1957), «Ավետ Ավետիսյան» (1958)։ Մամուլում տպագրվել է արվեստաբանական հոդվածներ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Հայ կինոսցենարիստներ
Տրապիզոնի բարբառ

**Տրապիզոնի բարբառ** - հայերենի **կը** ճյուղին պատկանող բարբառ։

Խոսվել է Տրապիզոն, Գյումյուշխանե և Կիրասոն քաղաքներում։ Այս վայրից գաղթած հայերը բնակություն են հաստատել Բաթում, Փոթի, Կերչ, Սևաստապոլ և Յալթա քաղաքներում։

Մոտ է Պոլսի և Ղրիմի բարբառներին։ Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ (**բ, փ, գ, ք**). խուլ բաղաձայնները վեր են ածվել ձայնեղների (**պապ→բաբ**). ձայնեղները և շնչեղները նույնությամբ պահպանվել են։ Ձայնավորներից չունի **ä, ե, ո**։ Դերանունների մեջ կան **ասիվիգ, ադիվիգ, անիվիգ, ասիգ, ադիգ, անիգ** (*այս, այդ, այն*) ձևերը։ Ներկայի բայական մասնիկն է ձայնավորով սկսվող բայերի համար՝ **գ** (**գուզիմ**) և բաղաձայնով սկսվող բայերի համար ետադաս **գու** (**սիրիմ գու**)։ Ունի շարունակական ձևեր, որոնք կազմում են ներկան՝ **էր** և անկատար՝ **ունի** ետադաս մասնիկներով (**գառնիմ էր, գէփէի ունի**)։ Բարբառի համառոտ նկարագիրը տվել է Հրաչյա Աճառյանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Մազրա (Որդուարի շրջան)

**Մազրա** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։ Տեղակայված է Ռամիս գյուղից 5-5.5 կմ ձորն ի վար և Ստուպի գյուղից 4.5-5 կմ արևելք։

## Պատմություն
Միջին մեծության գյուղ է։ 18-րդ դարի վերջերին հայերի հեռանալուց հետո դատարկվել է, վերածվել ավերակների։ Գրավոր աղբյուրներում Մազրայի պատմության, նրա հուշարձանների մասին շատ տեղեկությունների չեն պահպանվել։

## Ծանոթագրություններ
Քոթամ (գյուղ)

**Քոթամ** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Հուանհե

**Հուանհե** (), գետ Չինաստանի արևելքում։

## Աշխարհագրություն
Սկիզբ է առնում Տիբեթի բարձրավանդակի արևելքից, հոսում Հետաո հարթավայրով, Լյոսային սարավանդով, Չինական մեծ հարթավայրով և թափվում Դեղին ծովի Բոհայվան ծոցը՝ առաջացնելով դելտա։ Երկարությունը 4845 կմ է, առանձին հատվածներում նավարկելի։

Տարեկան տեղափոխում է շուրջ 1300 միլիոն տոննա ջրաբերում (այս ցուցանիշով աշխարհի խոշոր գետերի մեջ գրավում է առաջին տեղը)։ Հուանհեի ափին գտնվող խոշոր քաղաքները՝ Լանչժոու, Բաոտոու, Լոյան, Չժենչժոու, Կայֆին, Ցզինան։

## Անվանումը
Անվանումը չինարենից բառացի նշանակում է **Դեղին գետ**. կազմված է **հուան** «դեղին» և **հե** «գետ» բառերից։ Անվանումն ստացել է ջրի գույնից. անցնելով Լյոսային սարավանդով, իր մեջ լուծում է մեծ քանակությամբ լյոս, որը դեղին երանգ է տալիս գետի ջրերին։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Դեղին ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր
Ուրմիայի բարբառ

[մինի|[Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ուրմիա)|Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի, Ուրմիա]]
**Ուրմիայի բարբառ**, հայերենի **ս** ճյուղի բարբառ։

Խոսվում է Ուրմիայից, Սալմաստից, Բարանդուզից գաղթած հայերի կողմից, որոնք բնակվում են Հայաստանի տարբեր շրջաններում։ Հնչյունական համակարգով մոտ է Խոյի բարբառին, իսկ բառապաշարն ընդգրկում է Վանի և Խոյի բառապաշարի հիմնական մասը։ Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան ձայնեղազուրկ։ Բացի գրական հայերենի ձայնավորներից կան նաև ä, ü, ö։ Գրաբարի բառասկզբի ձայնեղ հնչյունների դիմաց բարբառն ունի խուլ բաղաձայններ (**բերան→պերան**)։ Կան **գ**յ, **կ**յ, **ք**յ քմայնացած հնչյունները։ **Ֆ** հնչյունի փոխարեն գործածվում է **փ**, **հ**-ի փոխարեն՝ **խ**։ Հոլովման մեջ գերակշռում է ի հոլովումը, ներգոյական հոլով չունի։ Ժամանակները գրական հայերենի հետ նույնն են։

## Գրականություն
* Մ. Ասատրյան, Ուրմիայի (Խոյի) բարբառը, Երևան, 1962։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ս ճյուղի բարբառներ
Հուդզոն (այլ կիրառումներ)

**Հուդզոն** կարող է վերաբերել՝

* Հուդզոն — գետ ԱՄՆ-ում։
* Հուդզոնի ծոց — Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծով՝ Կանադայի ափերի մոտ։
* Հուդզոնի նեղուց — նեղուց Լաբրադոր թերակղզու և Բաֆինի երկիր կղզու միջև։
Հուդզոն (գետ)

**Հուդզոն**, գետ ԱՄՆ-ում։

Սկիզբ է առնում Ադիրոնդակ լեռների (Ապալաչներ) սառցադաշտային լճերից և թափվում Ատլանտյան օվկիանոսի Լոուեր Բեյ ծոցը։ Երկարությունը 520 կմ է, ավազանը՝ 34,6 հզ. կմ²։ Սնումը ձնաանձրևային է, հորդանում է գարնանը։ Տարեկան միջին ծախսը միջին հոսանքում (Մեկանիկվիլ) 210 մ³/վրկ է, առավելագույնը՝ 3500 մ³/վրկ։ Հոսքը կարգավորված է ամբարտակներով։ Նավարկելի է գետաբերանից 240 կմ՝ մինչև Թրոյ քաղաքը։ Ջրանցքներով միացած է Էրի, Օնտարիո և Շամպլեյն (Սուրբ Լավրենտիոս գետի համակարգ) լճերին։ Ավազանում կան խոշոր ՀԷԿ–եր։ Գետաբերանում է գտնվում Նյու Յորք քաղաքը։

## Անվանում
Կոչվել է գետաբերանը 1609 թվականին հայտնագործած անգլիացի ծովագնաց Հենրի Հուդզոնի (H. Hudson, մոտ 1550-1611) անունով (ծովագնացի ազգանունը անգլերեն արտասանվում է *Հադսոն*)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գետեր
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ավազանի գետեր
Պողոս Հակոբյան (արվեստի գործիչ)

**Պողոս Հակոբյան** (1844 - 1921), հայ նկարիչ, փորագրիչ և լուսանկարիչ։

Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Երիտասարդ հասակից տեղափոխվել է ԱՄՆ, հետևել փորագրության և լուսանկարչության, ապա զբաղվել նկարչությամբ։ Հնարել է լուսափորագրության (ցինկոգրաֆիա) մի եղանակ, որը կոչվել է նրա անունով։ Ունեցել է նկարչական արվեստանոց, որտեղ սովորել են բազմաթիվ երիտասարդներ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1844 ծնունդներ
Կատեգորիա:1921 մահեր
Կատեգորիա:Հայ լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ փորագրիչներ
Կատեգորիա:Ստամբուլ քաղաքում ծնվածներ
Քաբուսիեի բարբառ

**Քաբուսիեի բարբառ** - հայերենի **կա** ճյուղին պատկանող բարբառ։

Խոսվել է Անտիոքից արևմուտք գտնվող Քաբուսիե գյուղում։ Մոտ է Սվեդիայի բարբառին։ Բաղաձայնական համակարգով պատկանում է տեղաշարժ-տեղափոխություն խմբին. գրաբարյան ձայնեղ պայթականները վերածվում են խուլերի, խուլերը՝ ձայնեղների. հարուստ է քմային ձայնավորներով (**ä, ö, ü**)։

Ներկան և պայմանական ապառնին կազմվում են **գը** մասնիկով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կա ճյուղի բարբառներ
Կատեգորիա:Հայերենի բարբառներ
Շահեն Հակոբյան

**Շահեն Հովհաննեսի Հակոբյան** (), հայ թատերական նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1965)։

Պատմաբան-բանասեր Հովհաննես Հակոբյանի որդին է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Փոքր հասակից ծնողների հետ տեղափոխվել է Եգիպտոս, այնտեղից՝ Հայաստան։ 1941 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1951 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1944 թվականից սկսած ձևավորել է բազմաթիվ բեմադրություններ։ 1949 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1945-1953 թթ. ղեկավարել է Երևանի Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի նկարչական դեկորատիվ աշխատանքները։ Այնուհետև աշխատել է հանրապետության տարբեր թատրոններում, իսկ 1956 թվականից՝ հեռուստատեսության ստուդիայում որպես գլխավոր նկարիչ։

## Ստեղծագործական ուղի
Նրա նկարչական ձևավորումներով բեմադրվել են՝
* «Տրուբադուր»
* «Կարմիր կակաչ»
* «Երիտասարդ գվարդիա»
* «Կարինե»
* «Վենետիկյան երկվորյակներ»
* «Երիտասարդ գվարդիա»
* «Տրավիատա»
* «Սևիլյան սափրիչ»
Հեռուստատեսային բեմադրություններ՝
* Ալեքսանդր Շիրվանզադեի «Արտիստը»
* Կ. Սիմոնովի «Չորրորդը»
* Ալեքսանդր Պուշկինի «Քարե հյուրը»
* Երվանդ Օտյանի «Միջնորդ տեր պապան»
* Իբսենի «Ուրվականները»

Նրա նկարչական ձևավորումներից նմուշներ ցուցադրվել են Երևանում, Մոսկվայում, Թբիլիսիում, Բաքվում։

## Մատենագրություն
Л. Халатян, Шаген Акопян, (буклет), Ереван, 1971г.

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ թատերական նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ բեմանկարիչներ
Ձաբխան

**Ձաբխան**, գետ Մոնղոլիայի արևմուտքում։ Սկիզբ է առնում Խանդայ լեռնաշղթայի հարավային լանջերից և թափվում Խիրգիս Նուր լիճը։ Երկարությունը 808 կմ է։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Մոնղոլիայի գետեր
Կատեգորիա:Ներքին ցամաքային ավազանների գետեր
Հակոբ Հաճյան

**Հակոբ Հաճյան** (), հայ արձակագիր, հրապարակախոս-խմբագիր։

Ծնվել է Կ. Պոլսում, որտեղ ստացել է կրթությունը։ Գրական-հրապարակախոսական ասպարեզ է մտել 1860-ականների կեսերից, աշխատակցելով պոլսահայ մամուլին։ 1875-1877 թվականներին խմբագրել է «Միմոս» երգիծաթերթը, 1897-1898 թվականներին՝ «Ծաղիկ» պարբերականը։ 1901 թվականից մինչև մահը եղել է «Մանզումեի էֆքյար» թերթի օգնական խմբագիրը։ 1869 թվականին Կ. Պոլսում լույս է տեսել նրա «Հեղինե կամ գաղտնիք մը ի Կոստանդնուպոլիս» վեպը, որը հետագայում արժանացել է մի քանի տպագրությունների (Բ տպ., 1909, Գ տպ., 1925)։ 1886 թվականին տպագրել է «Բերայի գիշերները» արկածային վեպը, որը նույնպես վերահրատարակվել է 1914 և 1927 թթ.։ Նրա «Կորուսյալ կտակը» վեպն էլ որպես թերթոն տպագրվել է «Ծաղիկ» պարբերականում, 1896 թվականին։ Սրանցից բացի՝ 1897-1898 թվականներին մաս-մաս լույս է ընծայել «Մոզաիգ 999 հատիկներով» ստվար ժողովածուն, որը պարունակում է մանրապատումներ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արևմտահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Քեյվան-Շաղախի բարբառ

**Քեյվան-Շաղախի բարբառ** - հայերենի բարբառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է **«ս»** ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման Ղարաբաղի բարբառի եզրային խոսվածք է և միջին դիրք է գրավում Հադրութի ու Ղարաբաղի խոսվածքների նկատմամբ։ Խոսվում է  Քեյվանի շրջանի Քեյվան, Սըղըն, Բարդ, Ղասաբ, Խուդաֆերին և Հադրութի շրջանի Շաղախ, Խծաբերդ, Խրմանջուղ, Ակնաղբյուր, Մելիքաշեն, Արևշատ գյուղերում։ 

Բաղաձայնական համակարգը երկաստիճան ձայնեղազուրկ է։ Առատ են քմային հնչյունները։ Ղարաբաղի բարբառից Քեյվան-Շաղախի բարբառի հիմնական հնչյունական տարբերությունը կոշտ **ը** ձայնավորի առկայությունն է, որ հանդես է գալիս գերազանցապես **ե, ի** հնչյունների փոխարեն (մեծ–մըծ, միս–մըս)։ Հոգնակիակերտ մասնիկներն են **էր, ըր, նի, ք**։ Սեռական հոլովի հիմնական վերջավորություններն են **էն, ին, ու** (վերջինս՝ հատկապես անորոշ առման դեպքում)։ Բացառական, գործիական, ներգոյական հոլովները կազմվում են համադրական (**ան, ավ, ըմ**) և վերլուծական (**անա, անավ, անըմ**) եղանակներով։ Յուրահատկություններ կան դերանվանական համակարգում (ես–իս– յըս, քեզ–քի, դրա–տուրա, ուտուր, նրանք– ունդուքյէր)։ Բայն ունի երկու լծորդություն՝ **ի, ա**։ Անկատար դերբայը կազմվում է **իս, այիս**, ապառնին՝ **ական, ակուն**, վաղակատարը՝ **ալ** մասնիկներով։ Էական բայի ներկայի ձևերն են **ըմ, ըս, ա, ըք, ըք (Էք), ըն**։ Անցյալի ձևերը կազմվում են **լալ** մասնիկի հավելումով։ Վաղակատար ժամանակաձևերն արտահայտվում են հարակատար դերբայով։ Անցյալ կատարյալի պարզ ձևերը բացակայում են։ Դրանց փոխարինում են վաղակատար դերբայով կազմությունները։ Պայմանական և հարկադրական եղանակների անցյալի ժամանակաձևերը կազմվում են անորոշ դերբայով և օժանդակ բայի անցյալի ձևերով (մընալ ըմլալ «կմնայի», բիդը Կյըրիլ ըմ լալ «պիտի գրեի»)։ 

Երկաստիճան ձայնեղազուրկ (**պ, փ**)։ Այս բարբառում **լ**-ն վերածվում է **յ**-ի (**կիրիյիս, մնայիս**)։ Խոնարհման մեջ չունի անցյալ կատարյալի սովորական ժամանակաձևը. դրա փոխարեն օգտագործվում է վաղակատար ներկան, իսկ վաղակատար ժամանակաների փոխարեն՝ հարակատար ժամանակաները։ Բացառական հոլովը կազմվում է վերլուծական ձևով **անա** մասնիկով (**սարէն անա**)։

## Գրականություն
* Ղարիբյան Ա․, Հայերեն բարբառների մի նոր ճյուղ, Ե․, 1939։ 
* Պողոսյան Ա․, Հադրութի բարբառը, Ե․, 1965։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ս ճյուղի բարբառներ
Մաաս

**Մաաս**, գետ Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Նիդերլանդներում։

Սկիզբ է առնում Լանգր սարավանդից, կտրում Արդենները և թափվում Հռենոսի դելտայի ձախ բազկի մեջ։ Երկարությունը 925 կմ է, նավարկել է մինչև վերնագավառը։ Ջրանցքներով միացված է Շելդա, Մեն, Հռենոս և այլ գետերի։ Մաասի ափին է Վերդեն (Ֆրանսիա), Նամյուր, Լիեժ (Բելգիա), Մաաստրիխտ (Նիդերլանդներ) քաղաքները։

## Անվանումը
Գետի ֆլամանդերեն անվանումն է **Maas**, ֆրանսերեն կոչվում է **Մյոզ** (**Meuse**)։ Անվանման այդ երկու ձևերն էլ առաջացել են կելտ. **Mosa** անվանումից, որի հիմքում, ըստ որոշ հետազոտողների, ընկած է համահնդեվրոպական **mus** «խոնավություն, թացություն» արմատը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բելգիայի գետեր
Կատեգորիա:Հյուսիսային ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Նիդերլանդների գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գետեր
Ագուլիսի բարբառ

**Ագուլիսի բարբառ** (կամ **զոկերեն**), արևելահայերեն ճյուղի անտեղաշարժ բաղաձայնական՝ եռաստիճան համակարգ ունեցող բարբառ։ Խոսվել է Ագուլիսում և շրջակա բնակավայրերում։

Ձայնավորներն են՝ **ա, է, ը, ի, օ, ու, â, ö, ու՛**։ Կան երկբարբառացումներ։ Առկա է ձայնավորների ներդաշնակության երևույթը։ Բաղաձայնական (պայթականների ու կիսաշփականների) համակարգը՝ եռաշարք (գրաբարակերպ)։ Ետնալեզվային պայթականներն ունեն քմայնացած տարբերակներ։ Շեշտը՝ վերջընթեր վանկում։ Գոյականն ունի թվի, հոլովի, առկայացման կարգեր։ Հոգնակիակերտներն են՝ **-ար/-äր, -նէր, -ք, -äտիք, -նäտիք** ևն։ Հատկացուցիչը որոշիչ հոդ է ստանում։ Բացառականում՝ **-ից**, գործիականում՝ **-ավ**, ներգոյականում՝ **ամ** (նաև՝ **-ում**) վերջավորությունները։ Կա նաև բացառականի վերլուծական ձև։ Առկա է անձի ու իրի քերականական տարբերակում (կրող խնդրի հետ կապված)։ Օժանդակ բայը չունի անցյալի ձևեր։ Բայի անցյալի վերլուծական կաղապարում գործառում է **նէլ** օժանդակ բառը (բառ-մասնիկը)։ Անցյալ կատարյալը համադրական ձև չունի։ Անկատար դերբայը ձևավորված է **-ամ** մասնիկով։ Սահմանական ներկան կազմվում է անկատար դերբայով և օժանդակ բայով։ Ձայնավորասկիզբ բայերը ստանում են **ն** նախահավելվածը. **նօտամ ըմ** «ուտում եմ»։ Ունի յոթ հոլով, հինգ եղանակ։

Անցյալում այս բարբառով խոսողներին կոչել են **[[զոկեր|զոկ]]**, որից էլ բարբառի երկրորդ՝ **զոկերեն** անվանումը, որն այժմ գործածական չէ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ս. Սարգսյանց, Ագուլեցոց բարբառը (զոկերի լեզուն), մ. 1-2, Մոսկվա, 1883։
* Հրաչյա Աճառյան, Քննություն Ագուլիսի բարբառի, Երևան, 1935։

Կատեգորիա:Հայերենի բարբառներ
Կատեգորիա:Հայոց լեզու
Կատեգորիա:Ում ճյուղի բարբառներ
Կոնստանդիոս I Քլոր

**Ֆլավիոս Վալերիոս Կոստանդիոս Քլոր** (, ), Հռոմի կայսր 305 - 306 թթ։ Կոստանդիանոս Ա Մեծի հայրը և Կոստանդիանոսների հարստության հիմնադիրը։ «Քլոր» մականունը տրվել է նրան հետագայում՝ բյուզանդական պատմիչների կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Փլավիոսներ
Մարկոս Ավրելիոս

**Մարկոս Ավրելիոս Անտոնինոս** (, ), Հռոմի կայսր Անտոնինոսների հարստության ներկայացուցիչ, ուշ ստոիկյան դպրոցին պատկանող փիլիսոփա, Էպիկտետոսի հետևորդ, «Խորհրդածություններ» երկի հեղինակ։

## Կենսագրություն
Հաջորդել է Անտոնինոս Պիոսին։ 162-166 թթ. հռոմեա-պարթևական պատերազմում հաղթել է պարթևներին, որոնց հետ 166 թ. կնքած պայմանագրով Հռոմեական կայսրությանն է անցել Միջագետքի արևմտյան մասը, Հայաստանը ճանաչվել է անկախ, որտեղ, սակայն, թագավորելու էին Հռոմի դրածոները։

166-180 թթ. պատերազմում պարտության է մատնել գերմանական ցեղերին և սարմատներին։ 172 թ. ճնշել է Եգիպտոսում բռնկված «բուկոլոսների» (հովիվների) ապստամբությունը։

Լինելով ստոիկյան դպրոցի հետևորդ՝ Մարկոս Ավրելիոսը իր «Խորհրդածություններ» (հունարեն վերնագիրը՝ «Ինքն իրեն/Ինքն իր համար» (),  հայերեն թարգմանվել է նաև «Գիրք ոսկեղենիկ» անվամբ) փիլիսոփայական աշխատության մեջ (բաղկացած է 12 «գրքերից» կամ գլուխներից) արտահայտել է ինքնակատարելագործման ձգտում, հոռետեսորեն է վերաբերվել քաղաքական կարգի կատարելագործման հնարավորությանը։

Մարկոս Ավրելիոսի «Խորհրդածություններ» աշխատությունը թարգմանվել է հայերեն հին հունարենից Արամ Թոփչյանի և Գոհար Մուրադյանի կողմից և հրատարակվել 2018 թ.։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատ. 7, Երևան, 1981, էջ 324։

## Արտաքին հղումներ
* Մեջբերումներ Մարկուս Ավրելիուս Անտոնինուսի Խորհրդածություններից
* «Խորհրդածություններ» աշխատության հայերեն թարգմանությունը
* Խորհրդածությունները standardebooks.org֊ում
* Հատվածներ Մարկոս Ավրելիոսի «Խորհրդածություններ» երկից
* Marcus Aurelius - Stanford Encyclopedia of Philosophy

Կատեգորիա:2-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Իրավունքի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Ստոյիկականություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հունարեն գրողներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հռոմեական հանրապետության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի զորավարներ
Հակոբոս առաքյալի ընդհանրական նամակ

**Հակոբոս Առաքյալի ընդհանրական նամակ**-- Աստվածաշունչ մատյանի Նոր Կտակարանի կանոնին պատկանող գրքերից մեկը։

## Հեղինակն ու վավերականությունը
Նամակում նշվում է միայն հեղինակի անունը՝ Հակոբոս «Աստծու եւ Տէր Յիսուս Քրիստոսի ծառա»։ Քրիստոնյա եկեղեցին նույնացնում է Հակոբոսին Հիսուս Քրիստոսի եղբոր Հակոբոսին։ Համաձայն ավանդության հարություն առնելուց հետո Հիսուս Քրիստոսը ի թիվս այլոց հայտնվել էր նաև Հակոբոսին, որն այդ պահից սկսած միացավ առաքյալներին և դարձավ Երուսաղեմի եկեղեցու գագաթնասյուներից մեկը՝ նահատակվելով 62 թ.։

Եթե նամակի հեղինակը Հակոբոսն է, ապա յան պետք է գրված լինի 62 թ. ոչ ուշ. ենթադրյալ տարեթվերը տատանվում են 44-49 կամ 55-60 թթ. միջև։

Որոշ ժամանակակից ուսումնասիրողներ, սակայն, կասկածի տակ են առնում Հակոբոսի հեղինակ լինելը՝ գտնելով, որ նամակը գրվել է I դարի վերջերին և նույնիսկ II դարի սկզբներին։

## Գրելու հանգամանքներն ու հասցեատերերը

Հակոբոսի ուղերձը «ընդհանրական» կոչված նամակներից մեկն է։ Հեղինակն այն ուղղում է «սփռված Տասներկու ցեղերին» (այսինքն՝ Պաղեստինից դուրս քրիստոնեություն ընդունած հրեական սփյուռքի ներկայացուցիչներին)։ Հեղինակը քաջալերում է իր հասցեատերերին տոկալ գոյթակղություններին և զգուշանալ բարոյական սխալներից ու մոլորություններից։

## Առանձնահատկությունները
Հակոբոսի նամակը գլխավորապես գործնական-բարոյախոսական բնույթի գործ է՝ իր բովանդակությամբ հիշեցնելով Հին Կտակարանի Առակաց գիրքը։ Գրածքն օժտված է բարձր գրական արժանիքներով, գրված է հրաշալի հունարենով (այս հանգամանքը ևս ծառայել է որպես Հակոբոսի հեղինակ լինելու վավերականությունը մերժող փաստարկ), ունի պատկերավոր ոճ։

## Բովանդակությունը
# Ներածություն՝ հեղինակն ու հասցեատերերը 1։1
# Փորձություններ և գայթակղություններ 1։2-1։18
# Տարբեր զգուշացումներ մեղք գործելուց 1։19-3։18
# Հանդիմանություններ 4։1-5։6
# Հորդորներ 5։7-20

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Ա. Ռ. Գայաեան, Նոր Կտակարանի ընդհանուր ներածություն, Երևան, 2003։

## Տես նաև
* Ընդհանրական նամակներ

## Արտաքին հղումներ
* Հակոբոսի ընդհանրական նամակի արևելահայերեն ամբողջական տեքստը
* Հակոբոսի ընդհանրական նամակն արևմտահայերեն

Կատեգորիա:Նոր Կտակարանի գրքեր
Կատեգորիա:Աստվածաշունչ
Հովհաննես Ոսկեբերան

**Հովհաննես Ոսկեբերան** (; շուրջ 347 թ., Անտիոք - 407 թ. սեպտեմբերի 14, Կոմանա, Պոնտոս), Կոստանդնուպոլսի պատրիարք, աստվածաբան, քրիստոնյա եկեղեցու հայրապետ, քրիստոնյա ընդհանրական եկեղեցու սուրբ։

## Կենսագրություն
Հովհաննես Ոսկեբերանը ծնվել է շուրջ 347 թվականին Անտիոքում։ Ուսանել է Անտիոքի աստվածաբանական դպրոցում, ճարտասանության մեջ հմտացել հռետոր Լիբանիոսի մոտ։ Դեռ երիտասարդ տարիքում իրեն նվիրել է ճգնողական կյանքին։ 381 թվականին ձեռնադրվել է սարկավագ, իսկ 386 թվականին՝ քահանա։ Այս ընթացքում իր սքանչելի ու պերճախոս քարոզների շնորհիվ արժանացել է «Ոսկեբերան» տիտղոսին։

398 թվականին ընտրվում է Կ. Պոլսի պատրիարք։ Թեև դա կատարվել էր հակառակ իր կամքի նա եռանդով ու նախանձախնդրությամբ լծվում է քրիստոնեական կենցաղից հեռացած և անբարո ու վեճերով լի կյանքով ապրող մայրաքաղաքի բնակչության բարքերի ուղղման գործին։ Ամեն տեսակ անբարոյականություն կշտամբող Ոսկեբերանը իր վրա է հրավիրում Եվդոքսիա կայսրուհու զայրույթը։ Սուրբ հայրապետի դեմ է դուրս գալիս նաև Ալեքսանդրիայի Թեոփիլոս պատրիարքը, որը ձգտում էր Կ. Պոլսի պատրիարք դառնալ։ 403 թվականին եկեղեցական ժողովի կողմից անհիմն ամբաստանություններով պաշտոնաթող է արվում և աքսորման դատապարտվում, սակայն աքսոր մեկնելու գիշերն երկրաշարժ ու հրդեհներ են տեղի ունենում։ Ենթարկվելով Կ.Պոլսի բնակչության ճնշմանը՝ կայսրուհին ետ է կանչում Ոսկեբերանին իր աթոռը։

Հովհաննես Ոսկեբերանը շարունակում է նույն խստությամբ քննադատել արքունական զեխությունները։ Հակառակ ժողովրդի համակրանքին և Արևմտյան եկեղեցու պաշտպանության՝ Արկադիոս կայսրն ու Եվդոքսիա կայսրուհին կրկին նրան աքսորելու հրաման են արձակում։ Ոսկեբերանն աքսորվում է Պոնտոս և մահանում 407 թվականին, Կոմանա քաղաքում։

438 թվականին, Հովհաննես Ոսկեբերանի մարմինը մեծ հանդիսավորությամբ բերում և ամփոփում են Կ. Պոլսի Ս. Առաքելոց եկեղեցում։

## Գրվածքները
Հովհաննես Ոսկեբերանը թողել է մատենագրական հարուստ ժառանգություն (մեկնություններ, դավանաբանական և հակաճառական գրվածքներ, ճառեր, քարոզներ, ներբողներ, նամակներ և այլն), որը կարևոր դեր է կատարել քրիստոնեական մտքի պատմության մեջ։ Նրա երկերից շատերը թարգմանվել են հայերեն դեռևս հայ վարդապետների կողմից 5-րդ դարում՝ գրերի գյուտից և Աստվածաշնչի թարգմանությունից անմիջապես հետո։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Քրիստոնյա Հայաստան» Հանրագիտարան

## Արտաքին հղումներ
* Հովհաննես Ոսկեբերանի մասին Լուսամուտ կայքում
* Սուրբ Հովհաննես Ոսկեբերան, Ճառեր, հատոր Ա 

Կատեգորիա:Եկեղեցական հայրեր
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ
Կատեգորիա:Հռոմեական Անատոլիայում ծնված սրբեր
Կատեգորիա:Եկեղեցու հայրեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Եկեղեցու ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի աստվածաբաներ
Կատեգորիա:Բյուզանդացի գրողներ
Աթաբասկա (այլ կիրառումներ)

**Աթաբասկա** կարող է վերաբերել՝

* Աթաբասկա (գետ) - գետ Կանադայի արևմուտքում։
* Աթաբասկա (լիճ) - լիճ Կանադայի արևմուտքում։
Ապոկրիֆ

**Ապոկրիֆներ** (՝ գաղտնի), Սուրբ Գրոցը հավասար հեղինակության հավակնող, սակայն Աստվածաշնչի կանոններից դուրս մնացած ուշ հուդայականության և վաղ քրիստոնեական դարաշրջանին պատկանող ստեղծագործություններ։

Կատեգորիա:Ապոկրիֆներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Աթաբասկա (գետ)

**Աթաբասկա**, գետ Կանադայի արևմուտքում, Մակենզիի գետի համակարգում։ Սկիզբ է առնում Ժայռոտ լեռներից, հոսում Մեծ հարթավայրով, թափվում Աթաբասկա լիճը։ Երկարությունը 1231 կմ է, նավարկելի է Քլիրուոտեր վտակի միախառնման տեղում գտնվող Ուոտերուեյս գետային նավահանգստից սկսած։

## Անվանումը
Անվանումը (անգլերեն՝ *Athabasca*) տեղի հնդկացիների լեզվով նշանակում է «տղմոտ իջվածք» (այդպես են հնդկացիները անվանել մանր լճերից մեկը)։ Այդ անվանումը հետագայում եվրոպացիները տարածեցին մեկ այլ մեծ լճի ու գետի վրա։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կանադայի գետեր
Կատեգորիա:Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Մաքքենզի գետի վտակներ
Ալազեա (գետ)

**Ալազեա**, գետ Յակուտիայի հյուսիս-արևելքում։

Կազմավորվում է Նելկան և Կադիլչան գետերի միախառնումից, հոսում Կոլիմայի դաշտավայրով, թափվում Արևելասիբիրական ծովը։ Երկարությունը 1590 կմ է։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արևելասիբիրական ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ալդան (այլ կիրառումներ)

**Ալդան** կարող է վերաբերել՝

* Ալդան (գետ) - գետ Յակուտիայում։
* Ալդան (քաղաք) - քաղաք Յակուտիայում։
* Ալդանի բարձրավանդակ - բարձրավանդակ Արևելյան Սիբիրում։
Հագարի

**Հագարի**, գետ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում՝ Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանում։ Որոտան գետի ձախ և ամենամեծ վտակն է։ Ունի 113&nbsp;կմ երկարություն և 2570&nbsp;կմ² ավազան։

Սկիզբ է առնում Արցախի բարձրավանդակից՝ Դալիդաղ կոչվող լեռնազանգվածի հարավային լանջից։ Հոսում է հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք, խոշոր վտակը Հոչազն (Հոչանց) է (63&nbsp;կմ)։ Սնումը խառն է, հորդացումը տեղի է ունենում մայիս-հունիսին ամիսներին։ Տարեկան միջին ծախսը կազմում է 16,2 մ/վ է, հոսքը՝ 510 միլիոն մ³։

## Անուն
Հագարի գետը հայտնի է նաև Ագար, Ագարա, Ագարա գետ, Ագարակի գետ, Ագարակու գետ, Ագարի, Ակարաչայ, Ակերա, Ակիրա, Աղավնո, Աղավնո գետ, Աղվան, Աղվանի, Աղվանից գետ, Աղվանո, Աղվանո գետ, Առան, Աքերաչայ, Աքյարա, Հագարչայ, Հագարու, Հագարու գետ, Հակար, Հակարի գետ, Հակարչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ, Հակարչայ, Հաքար, Հաքարա, Հաքարաչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ''

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Որոտան գետի վտակներ
Ալդան (գետ)

**Ալդան**, գետ Յակուտիայում, Լենայի աջ վտակը։

Սկիզբ է առնում Ստանկովյան լեռնաշղթայի հյուսիսայի լանջից, հոսում Ալդանի բարձրավանդակով։ Երկարությունը 2273 կմ է, նավարկելի է գետաբերանից 1753 կմ։ Գլխավոր նավակայանները՝ Տոմոտ, Ուստ-Մայա, Խանդիգա։

## Անվանումը
Անվանումը (ռուսերեն՝ **Алда́н**) առաջացել է մոնղոլերեն **ալթան** «ոսկի» բառից (գետի ավազանում կա ոսկու խոշոր հանքավայրեր)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Լապտևների ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Լենա գետի վտակներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Դարեհ I Մեծ

thumb|Դարեհի պատկերը հին հունական վազայի վրա
**Դարեհ I Մեծ** (հայկական աղբյուրներում՝ **Դարեհ Վշտասպյան**, հին պարսկերեն՝ *Dārayavahuš*, աքադերեն՝ *Dariamuš*, էլամերեն՝ *Dariyamauiš*, , , ), Աքեմենյան Պարսկաստանի արքա (մ.թ.ա. 522-486 թվականներ), Աքեմենյան կայսրության ներկայացուցիչ, Վշտասպի որդի։ Արքա է հռչակվել 28 տարեկան հասակում՝ պալատական հեղաշրջման արդյունքում մոգ Գաումատայի սպանությունից հետո։ Գահի նկատմամբ իր իրավունքները ամրապնդելու համար ամուսնացել է Կյուրոս II Մեծի դուստր Աթոսայի հետ։

Ճնշել է Կամբյուսեսի մահից հետո պարսկական տերության ներսում սկսված երկպառակություններն ու նվաճված մարզերում ( այդ թվում նաև Հայաստանում) բռնկված ապստամբությունները՝ վերականգնելով պետության միասնականությունը։ Վերսկսել է զավթողական պատերազմները՝ նվաճելով Եգիպտոսից արևմուտք ընկած Կիրենե և Բարկե հյուսիսաֆրիկյան հունական գաղութները։

Հաստատեց պարսկական տիրապետությունը Բոսֆորի և Հելլեսպոնտոս նեղուցների վրա։ Մ.թ.ա. 512 թվականին արշավել է Սկյութիա (Սև ծովի հյուսիս ընկած տարածքներ)՝անցնելով Իստրոս (Դանուբ) գետը, սակայն ճակատամարտերից խուսափելու և հյուծելու սկյութական մարտավարության հետևանքով արշավանքը ձախողվել է և Դարեհը նահանջել է՝ հազիվ կարողանալով խուսափել գերությունից։

Ձգտելով ամբողջությամբ իրեն ենթարկել Հունաստանը՝ մ.թ.ա. 491 թվականին Դարեհը դեսպաններ է ուղարկում հունական բոլոր խոշոր քաղաք-պետություններ (պոլիսներ)։ Հունաստանի քաղաքներից շատերը ճանաչում են Պարսկաստանի գերիշխանությունը և միայն Աթենքն ու Սպարտան են հրաժարվում հնազանդվել։ Մ.թ.ա. 490 թվականին Դարեհը մեծ արշավանք է կազմակերպում Հունաստան։ Պարսկական նավատորմը, անցնելով Էգեյան ծովով և նվաճելով ու թալանելով իր ճանապարհին ընկած փոքր հունական առափնյա քաղաքներն ու կղզիները, հասնում է Ատտիկա։ Պարսկական զորքերը ափ են իջնում և ճամբար գցում Մարաթոն գյուղի մոտ։ Այդտեղ նրանց դիմավորում է աթենացիների զորքը Միլտիադեսի գլխավորությամբ։ Մարաթոնի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում պարսկական զորքը պարտություն է կրում։ Մարտի դաշտում են մնում 6400 պարսկական զինվորներ և 192 հունական հոպլիտներ։ Պարսկական նավատորմը զորքի մնացորդով ստիպված է լինում նահանջել։

Դարեհը չի հաշտվում պարտության հետ և նախապատրաստվում էր նոր լայնածավալ արշավանքի Հունաստանի դեմ։ Սակայն մ.թ.ա. 486 թ. նա մահանում է՝ չհասցնելով կյանքի կոչել իր այդ ծրագիրը։

## Աղբյուրներ
* Հին Հունաստանի պատմություն, խմբ. Վ.Ի.Ավդիևի, Ա.Գ.Բոկշչանինի և Ն.Ն.Պիկուսի, Երևան, 1982։

## Տես նաև
* Բեհիսթունի արձանագրություն

Կատեգորիա:Աքեմենյան արքաներ
Ախտուբա (գետ)

**Ախտուբա**, Վոլգա գետի ձախ բազուկը, որ նրանից անջատվում է Վոլգոգրադ քաղաքից վերև, թափվում է նրա Բուզան բազուկի մեջ։ Երկարությունը 537 կմ է։ Ախտուբայի ափին է գտնվում Վոլժսկի (բազուկի սկզբնամասում), Լենինսկ, Ախտուբինսկ քաղաքները։

## Անվանումը
Ենթադրում են, որ անվանումը (ռուսերեն՝ **А́хтуба**) ունի թյուրքական ծագում, կազմված է **ակ** «սպիտակ» և **տուբա** «հորձանք» բառերից։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կասպից ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վոլգա գետի վտակներ
Ամգա (գետ)

**Ամգա**, գետ Յակուտիայում, Ալդանի ձախ վտակ։ Սկիզբ է առնում Ալդանի բարձրավանդակից։ Երկարությունը 1462 կմ է, նավարկելի է գետաբերանից 472 կմ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Լապտևների ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Լենա գետի վտակներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Ամգուն (գետ)

**Ամգուն**, գետ Ռուսաստանի Խաբարովսկի երկրամասում, Ամուրի ձախ վտակը։

Կազմավորվում է Այակիտ և Սուլուկ (Խոլուկ) գետերի միախառնումից՝ Բուրեայի լեռնաշղթայի լանջերին։ Երկարությունը 723 կմ։ Նավարկելի է գետաբերանից 472 կմ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ամուր գետի վտակներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Օխոտյան ծովի ավազանի գետեր
Ամուդարյա (գետ)

**Ամուդարյա**, գետ Տաջիկստանում, Թուրքմենստանում, Ուզբեկստանում, Աֆղանստանում։

Կազմավորվում է Փյանջ և Վախշ գետերի միախառնումից, թափվում Արալյան ծովը՝ առաջացնելով դելտա։ Երկարությունը 1415 կմ (Փյանջի ակունքից՝ 2540 կմ), կանոնավոր նավարկություն կա Չարջու քաղաքից սկսած։ Ամուդարյայի ափին է Թերմեզ, Կերկի, Նուկուս քաղաքները։

## Անվանումը
Անվանումն առաջացել է մի ժամանակ գետի ափին գտնվող **Ամուլ** քաղաքի անունից և պարսկերեն **դարյա** «գետ» բառից, այսինքն՝ «Ամուլի գետ»։ Անտիկ շրջանի աշխարհագրագետներին հայտնի էր **Օքսուս** (լատիներեն՝ *Oxus*), իսկ արաբներին՝ **Ջեյհուն** անունով։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Կատեգորիա:Արալյան ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Աֆղանստանի գետեր
Կատեգորիա:Թուրքմենստանի գետեր
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Կատեգորիա:Տաջիկստանի գետեր
Տրունիս

**Տրունիս** կամ **Տրունիք** (այժմ կոչվում է՝  - **Դիրնիս** կամ  - **Դրնիս**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Տրունիսի կամ Տրունիքի (Դընիսի) Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի
Ժամանակը՝ անհայտ։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևմտյան թաղամասում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և ճեղքված քար։ - Վերանորոգումներ՝ XVII դ, XIX դ։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Աբսիդը՝ հնգանիստ։ - Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։ - Ավանդատները՝ մեկ զույգ։ - Արձանագրություններ՝ չունի։ - Որմնանկարներ՝ XIX դ որմնանկարները քայքայվել են։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ - Շրջակայքը՝ անհայտ։ - Վիճակը՝ ավերակ, կործանման վտանգի տակ։

## Տրունիսի կամ Տրունիքի (Դընիսի) Սուրբ Աստվածածին մատուռ
Ժամանակը՝ մոտավորապես XV-XVI դդ։ - Տեղը՝ գյուղի հարավարևմտյան մասում։ -Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։ -Շինանյութը՝ ճեղքված և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ XIX դ։ - Մուտքը՝ արևմուտքից։ - Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։ - Ավանդատներ՝ չունի։ - Արձանագրություններ՝ չունի։ - Շրջակայքում՝ մատուռի մոտ կա մի մեծ ժայռ, որի վրա կան մի քանի մեծ ու փոքր խաչաքանդակներ։ Հնուց ի վեր այդ ժայռը պաշտվել ու սրբավայր է համարվել։- Վիճակը՝ ավերակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Ալեյ (գետ)

**Ալեյ**, գետ Ռուսաստանի Ալթայի երկրամասում, Օբի ձախ վտակը։

Երկարությունը 858 կմ է, նավարկելի է գետաբերանից 94 կմ։ Ալեյի ափին է Ռուբցովսկ, Ալեյսկ քաղաքները։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Կարայի ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Կատեգորիա:Օբ գետի վտակներ
Դուգլին

**Դուգլին** (այժմ կոչվում է՝ &nbsp;-&nbsp;**Դույլուն**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Տեղակայված է Ցղնայի ձորի միջին հոսանքում՝ Ցղնայից 8 կմ ներքև։

## Պատմություն
Գյուղն ունեցել է միջին մեծություն։ Հայերը տեղահան են արվել 19-րդ դարի սկզբներին, իսկ հուշարձանները քայքայվել ու ավերվել են։

18-րդ դարի վերջերին գյուղից քիչ ներքև հիմնվել է մեկ այլ նոր (ադրբեջանական) բնակավայր՝ Դիզան, որը ստացել է Դուգլինդիզա անվանումը։

## Ծանոթագրություններ
Բոհրուտ

**Բոհրուտ** կամ **Բողրութ** (այժմ կոչվում է՝ ), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում, նախկինում խոշոր միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։ Տեղակայված է Գիրան քաղաքատեղից 3-4&nbsp;կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք, Գիլան գետի աջ կողմում։

## Պատմություն
Գյուղում եղել է ավելի քան 60-80 բնակելի և այլ շինություններ։ 19-րդ դարավերջից անմարդաբնակ է և փլատակների է վերածվել։

## Հուշարձաններ
Բնակատեղիի անցյալի և հուշարձանների մասին աղոտ տեղեկություններ են պահպանվել։  Բոհրուտը, գտնվելով միջգավառային տարանցիկ երթուղիներից մեկի վրա, միջնադարում նշանակալից զարգացման է հասել։

Բոհրուտի պատմաճարտարապետական հուշարձաններից հայտնի է նրա կամուրջը և հնամենի եկեղեցին, որոնցից եկեղեցին ավերված է, իսկ կամրջից պահպանվում է մի հատված։ 1873 թվականի տվյալներով՝ Բոհրուտի եկեղեցին կանգուն է եղել, որի մասին առկա չեն տվյալներ։

## Արձանագրություններ
Բոհրուտը որպես նշանավոր բնակատեղի թվարկվում է Ագուլիսի Սուրբ Թովմա վանքի արևմտյան մուտքի կարևոր արձանագրության մեջ։ Գյուղն այնուհետև ձեռագրական աղբյուրներում հիշատակվում է Փառակայում Ղատամի որդի Պետրոս սարկավագի 1719 թվականի ընդօրինակած ձեռագրում, ռամիսեցի մոր 1725 թվականին գրած նամակում։

Բոհրուտի բնիկները հնուց ի վեր Փառակայի, Ջուղայի, Շոռոթի և Ագուլիսի առևտրականների հետ ճամփորդել ու առևտուր են արել տարբեր երկրներում։ Ըստ 18-րդ դարի գրավոր աղբյուրների՝ բոհրուտցի Սահակը 1715 թվականին մերձավորների հետ վաճառական գործերով գտնվել է Ղրիմում։ Ծովափնյա քաղաքներից մեկի մոտ մուսուլմանները, Սահակին բազում տանջանքների ու խոշտանգումների ենթարկելով, ստիպում են ազգուրաց ու կրոնափոխ լինել։ Սակայն պատանին արիաբար դիմադրում է և նախընտրում է զոհվել երիտասարդ հասակում, քան ապրել որպես ազգուրաց և հայրենամոռ։ Ականատես Վրթանես Վարդապետը նշել է, որ Սահակի մարմինը փետել են երկաթե ունելիով, հետո հատել մարմնի մասերը, ոչխարի պես մորթեզերծ արել։

## Ծանոթագրություններ
Դիզա (Որդուարի շրջան)

**Դիզա** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Օրդուբադի շրջանում։ Տեղակայված է Որդուարի շրջկենտրոնից մոտ 9 կմ արևմուտք։

## Պատմություն
Գյուղն ունեցել է միջին մեծություն։ Հայաթափ է եղել 1910-1920-ական թվականներին։

## Հուշարձաններ
Գյուղի եկեղեցին կանգուն է եղել մինչև 19-րդ դարի վերջերը։ Եկեղեցուն կից 1860-ական թվականներին գործել է նաև դպրոց։

## Ծանոթագրություններ
Քյուլթափա

**Քյուլթափա** (), Մոխրաբլուր։ Գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Բաբեկի շրջանում։

Նախիջևանի Քյուլ-թափան բնակատեղի է Արարատյան դաշտի հարավարևելյան անկյունում Նախիջևան գետի ձախ ափին, որը սովետական հնագետներին հնարավորություն ընձեռեց ընդհուպ մոտենալու Կովկասի 4-3 հազարամյակների հնագիտական հուշարձանների դասակարգման և թվագրման հարցերին։ Քյուլ-Թախայի երկրորդ վաղբրոնզեդարյան շերտը համադրվեց Պարսկահայքում Կապուտան լճի արևմտյան ափին գտնվող Գեոյ-Բափա բնակավայրի վերին հորիզոնների հետ (մ.թ. ա. 3200-2800), այնուհետև ռադիոածխածնային մեթոդով թվագրվեցին Քյուլ-Թափայի նույն շերտի (2920-90) և Քվացխելեբիի ստորին շերտի (2800-90) նյութերը։

Անդրկովկասի և Արևմտյան Հայաստանի մի խումբ հուշարձաններ պատմա-համեմատական տիպաբանական մեթոդի օգնությամբ դասվեցին 3-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսի բնակավայրերի շարքը, իսկ Հայկական լեռնաշխարհի ծայր արևմտյան բնակավայրերի հնագիտական կոմպլեքսները համապատասխան զուգահեռների միջոցով կապվեցին Ասորիք-Պաղեստինի Կիրբետ-Կերակյան, Միջագետքի վաղդինաստիական հորիզոնների և եգիպտական 3-4 րդ դինաստիաների հետ, որոնք ընրգրկում են մոտ մեկ հազարամյա հատված՝ մ.թ. ա. 3200 թվականներից մինչև մ.թ. ա. 2200-2100 թվականները։

## Աղբյուրներ
* Հայ Ժողովրդի Պատմություն գրքից. հեղինակներ՝ Աղայան Ժ., Առաքելյան Լ.Ս.։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի բնակավայրեր
Քաղաքիկ

**Քաղաքիկ** (այժմ կոչվում է՝  - **Քալաքի**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Որդուարի շրջանում։

## Քաղաքիկի եկեղեցի
Ժամանակը՝ XII-XIII դդ։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան թաղամասում։ - Ճարտարապետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ եկեղեցու 1441 թ. վերանորոգման մեկենաս Աղա Շաին։ - Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ - Վերանորոգումներ՝ 1441 թ., XVII դ, XIX դ։ - Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ - Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։ - Ավանդատները՝ մեկ զույգ։ - Արձանագրություններ՝ արևմտյան ճակատում։ Որմնանկարներ՝ XIX դ, քայքայված բեկորներ։ - Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ Զարդաքանդակներ՝ չունի։ - Շրջակայքում՝ եկեղեցու արևմտյան ճակատի առջև եղել է 2 մույթերի հորինվածքով գավիթ-սրահ, որն այժմ ավերված է։ - Վիճակը՝ կանգուն։

## Քաղաքիկի Սուրբ Սարգիս մատուռ
Ժամանակը՝ XVI-XVII դդ։ - Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան կողմում, լեռնալանջին։ - Հորինվածքը՝ միանավ, փայտածածկ դահլիճ։ - Շինանյութը՝ ճեղքված և մշակված որձաքար։ - Արձանագրություններ չունի։ - Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։ - Ավանդատներ՝ չունի։ - Վիճակը՝ ավերակ։

## Քաղաքիկի կամուրջ
Ժամանակը՝ XVII դ։ - Տեղը՝ գյուղում, Տրունյաց գետի վրա։ - Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։ - Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։ - Հորինվածքը՝ միաթռիչք։ - Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։- Վերանորոգումներ՝ XIX դ։ - Արձանագրություններ՝ չունի։ - Վիճակը՝ ավերակ։

## Քաղաքիկի ժողովրդական բնակելի տներ
Ժամանակը՝ XIX դ։ - Տեղը՝ Քաղաքիկի հին՝ Գևորգյանների թաղամասում։ - Աչքի ընկնող տների թիվը՝ 5։ - Հորինվածքները՝ միահարկ և երկհարկ, բազմասենյակ։ Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար, աղյուս։ - Զարդաքանդակներ՝ ճակատներում և պատշգամբների վրա։ - Վիճակը՝ տների ճարտարապետության մեջ ժամանակակից կենցաղի պահանջներից ելնելով կատարվել են որոշ փոփոխություններ։

## Քաղաքիկի գերեզմանատուն
Ժամանակը՝ XV-XIX դդ։ - Տեղը՝ գյուղի հարավարևելյան կողմում։ - Տապանաքարերի թիվը՝ 71։ - Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, քառանկյունի։ - Արձակագիր տապանաքարերի թիվը՝ 47։ - Վիճակը՝ տապանաքարերի մի մասը տեղահան են արված, ծածկված են հողով, արձանագրությունները տեղ-տեղ քայքայված ու վնասված են։

## Հայտնի մարդիկ
* Հովհաննես Մարգարյան (ճարտարապետ)
* Մամիկոն Գևորգյան (բառարանագետ)
* Աբուլֆազ Էլչիբեյ (Ադրբեջանի նախագահ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Որդուարի շրջանի բնակավայրեր
Զեյնադին

**Զեյնադին** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Բաբեկի շրջանում։

Նախկինում **Ալիխանլու Զեյնադին** անվան տակ մտել է Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի բնակավայրեր