Իվան Տյուլենև

**Իվան Վլադիմիրովիչ Տյուլենև** (, ), խորհրդային զորահրամանատար, բանակի գեներալ (1940 թվական): Խորհրդային Միության հերոս (1978 թվական): Լիարժեք Գեորգիևյան շքանշանակիր (1915, 1916, 1916, 1917 թվականներ):

## Երիտասարդություն
Ծնվել է ռուս-թուրքական պատերազմի մասնակից զինվորական ընտանիքում: 1906 թվականին ավարտել է եռամյա գյուղական դպրոցը: 1906 թվականի դեկտեմբերին հայրը նրան տարել է Սիմբիրսկ և թողել այնտեղ՝ աշխատելու որպես բանվոր օսլայի և օշարակի գործարանում: Սակայն շուտով ցածր վարձատրության պատճառով վերադարձել է գյուղ:

1905 թվականի հեղափոխության ժամանակ գյուղում տեղի էին ունենում գյուղացիական հուզումներ, որոնց ընթացքում այրվել էր իշխան Գոլիցինի կալվածքը: Դրանից հետո գյուղում սկսվեցին ժանդարմների և բանակի կողմից հալածանքներ: Իվան Տյուլենևի հայրը ստիպված էր փախչել գյուղից: Ինքը՝ Իվանը, 1907 թվականի ամռանը մեկնեց Աստրախան՝ Կասպից ծովի ձկնորսական արդյունաբերություն, որտեղ աշխատեց մինչև 1913 թվականը և աշնանը վերադարձավ Շատրաշանի:

Այնտեղից 1913 թվականի հոկտեմբերին զորակոչվեց Ռուսական կայսերական բանակ: Զորակոչային հանձնաժողովի կողմից նա ուղարկվեց Բալթյան նավատորմ, սակայն հուսալիության ստուգումից հետո նշանակվեց 5-րդ դրագունական Կարգոպոլյան գունդ, որը տեղակայված էր Կազանում: Այս նույն գնդում Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին ծառայում էր նաև Կ. Կ. Ռոկոսովսկին:

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին գունդն ուղարկվեց ռազմաճակատ՝ Լեհաստան: Իվան Տյուլենևն իր մարտական մկրտությունն ստացավ Պիլիցա գետի մոտ մարտերում: Հետագայում Տյուլենևը գնդի կազմում մասնակցել է Կրակովի և Սանդոմիրի մոտ տեղի ունեցած մարտերին: 1915 թվականի մայիսին 5-րդ հեծելազորային դիվիզիան, որի մաս էր կազմում Կարգոպոլյան գունդը, գնացքներից իջավ Պոնևեժ շրջանում և անմիջապես հարվածեց հակառակորդին, հետ մղեց նրան և անցավ հարձակման: 1915 թվականի ամռանը Կարգոպոլյան գունդն ուեցավ ծանր մարտեր Բզուրա գետի մոտ:

Պատերազմի ընթացքում Իվան Տյուլենևը ցուցաբերեց խիզախություն և չորս անգամ պարգևատրվեց Գեորգիևյան խաչով: 1917 թվականին ավարտեց Չիստոպոլի պրապորշչիկների դպրոցը, հրամանատարում էր 5-րդ Կարգոպոլյան դրագունական գնդի դասակին: Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո զինվորների կողմից ընտրվեց էսկադրոնի և գնդի զինվորական կոմիտեներում:

## Քաղաքացիական պատերազմ
Հոկտեմբերյան հեղափոխության սկզբին՝ 1917 թվականի նոյեմբերին, Տյուլենևը միացավ Շիշկովի հրամանատարության տակ գործող Կարմիր գվարդիայի հեծելազորային ջոկատին, որտեղ նա եղավ դասակի և էսկադրոնի հրամանատար: Կարմիր բանակի ստեղծումից հետո՝ 1918 թվականի փետրվարից մինչև դեկտեմբեր ծառայեց որպես դասակի, այնուհետև էսկադրոնի հրամանատար 1-ին Մոսկվայի հեծելազորային գնդում: 1918 թվականի դեկտեմբերին ուղարկվեց Մոսկվայի ՌԲԿԲ Ռազմական ակադեմիա՝ որպես ունկնդիր: Սակայն սովորելու հնարավորությունն ընդհատվում էր, քանի որ ուսանողներին հաճախ ուղարկում էին ռազմաճակատ: Այսպես, 1919 թվականի մայիսից ծառայում էր որպես 4-րդ հեծելազորային դիվիզիայի շտաբի պետի օգնական՝ Հարավային ռազմաճակատում: 1919 թվականի օգոստոսին Տյուլենևը նշանակվեց Ս. Մ. Բուդյոննու հեծյալ կորպուսի շտաբի հետախուզական բաժնի պետ, իսկ 1919 թվականի նոյեմբերից մինչև 1920 թվականի փետրվարը՝ 1-ին Հեծյալ բանակի հետախուզական բաժնի պետ: 1920 թվականի փետրվարին նա նշանակվեց 1-ին Հեծյալ բանակի 4-րդ հեծելազորային դիվիզիայի հեծելազորային բրիգադի հրամանատար, որի հետ կռվեց Արևմտյան ռազմաճակատում՝ Լեհաստանում:

1920 թվականի դեկտեմբերից կրկին սովորում է ռազմական ակադեմիայում: Կրոնշտադտի ապստամբության ժամանակ (1921 թվականի մարտ) եղել է 137-րդ Մինսկի հետևակային գնդի հրամանատար, մասնակցել է ապստամբության ճնշմանը: 1921 թվականի ամռանը և աշնանը մասնակցել է Տամբովի ապստամբության ճնշմանը, մայիսից մինչև հոկտեմբեր կատարել է 15-րդ Սիբիրյան հեծելազորային դիվիզիայի հրամանատարի պարտականությունները և հրամանատարել է 1-ին հեծելազորային բրիգադը:

## Միջպատերազմյան ժամանակաշրջանում
1922 թվականի հոկտեմբերին ակադեմիան ավարտելուց հետո Տյուլենևը նշանակվեց Մոսկվայի ռազմական օկրուգի առանձին հեծելազորային բրիգադի հրամանատարի պաշտոնում, իսկ 1924 թվականի հուլիսին ստանձնեց 14-րդ Մայկոպյան հեծելազորային դիվիզիան: 1925 թվականի նոյեմբերից՝ Հյուսիսկովկասյան ռազմական օկրուգի հեծելազորի և շինարարների տեսուչ: 1926 թվականի օգոստոսից՝ Ս. Մ. Բուդյոննու անվան Ուկրաինական հեծելազորային դպրոցի պետ: 1927 թվականի նոյեմբերից՝ Կովկասյան Կարմիր դրոշի բանակի 2-րդ առանձին հեծելազորային բրիգադի հրամանատար: 1929 թվականին ավարտեց Բարձրագույն հրամանատարական կազմի կատարելագործման դասընթացները, իսկ 1930 թվականին՝ Ն. Գ. Տոլմաչևի անվան Ռազմաքաղաքական ակադեմիայի միանձնյա հրամանատարների կուսակցաքաղաքական պատրաստության դասընթացները:

1930 թվականի նոյեմբերից՝ Ի. Վ. Ստալինի անվան 1-ին առանձին Հատուկ հեծելազորային բրիգադի հրամանատար և ռազմական կոմիսար: 1931 թվականի նոյեմբերից՝ ՌԲԿԲ հեծելազորի տեսուչի օգնական: 1934 թվականի հուլիսից՝ ՌԲԿԲ հեծելազորային կազմի Վարչության պետ, 1934 թվականի դեկտեմբերից՝ ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարիատի հեծելազորի կազմի շինարարական բաժնի պետ (1934 թվականի դեկտեմբերից): 1936 թվականի փետրվարից՝ ՌԲԿԲ հեծելազորի տեսուչի տեղակալ: 1938 թվականի փետրվարից՝ Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար և Ռազմական խորհրդի անդամ: 1938 թվականի հոկտեմբերի 7-ին հաստատվեց նաև ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարին կից Ռազմական խորհրդի անդամ:

1939 թվականի սեպտեմբերի սկզբին հրատապ կանչվեց Կիև և նշանակվեց Կիևի Հատուկ ռազմական օկրուգի Հեծելազորային բանակային խմբի զորքերի հրամանատար: Սեպտեմբերի 16-ին նշանակվեց Ուկրաինական ռազմաճակատի Կամենեց-Պոդոլսկյան բանակային խմբի զորքերի հրամանատար, սեպտեմբերի 20-ին՝ Ուկրաինական ռազմաճակատի Հարավային բանակային խմբի զորքերի հրամանատար, իսկ սեպտեմբերի 24-ին՝ 12-րդ բանակի զորքերի հրամանատար: Այս պաշտոններում իրականացրեց ՌԲԿԲ-ի արշավանքը Լեհաստան 1939 թվականի սեպտեմբերին: Մարտական գործողությունների ավարտից և զորքերը գրավված տարածքներում տեղակայելուց հետո 1939 թվականի հոկտեմբերին վերադարձավ Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատարի պարտականությունների կատարմանը: 1940 թվականի հունիսին, ՌԲԿԲ-ում գեներալական կոչումներ ներմուծելիս, Տյուլենևը դարձավ առաջին երեք խորհրդային բանակի գեներալներից մեկը՝ Գ. Կ. Ժուկովի և Կ. Ա. Մերեցկովի հետ միասին:

1940 թվականի օգոստոսից՝ Մոսկվայի ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար: 1941 թվականի մարտին հանդիսավոր կերպով Հունգարիայի դեսպան Ժոզեֆ Կրիշտոֆիին հանձնեց 56 հունգարական բանակային դրոշներ, որոնք գրավվել էին ռուսական զորքերի կողմից հունգարական ապստամբությունը ճնշելիս:

## Հայրենական մեծ պատերազմ
### Հարավային ռազմաճակատ
1941 թվականի հունիսի 21-ին, նոր ռազմաճակատի ստեղծմամբ, Տյուլենևը նշանակվեց Հարավային ռազմաճակատի հրամանատար, հունիսի վերջին ժամանեց ռազմական գործողությունների թատերաբեմ: Նրա ղեկավարությամբ անցկացվեց պաշտպանական գործողություն Մոլդովայում և Տիրասպոլ-Մելիտոպոլյան պաշտպանական գործողություն, որոնցում գործեց անհաջող, հակառակորդի ճնշման տակ ռազմաճակատը նահանջեց՝ բազմիցս կորցնելով զորքերի կառավարումը և կրելով մեծ կորուստներ: Անձամբ հրամանատար գեներալ-բանակի Ի. Վ. Տյուլենևը չդրսևորեց իրեն այս ճակատամարտերում որպես հմուտ զորավար, նրան պակասում էր համակարգված ռազմական կրթությունը և օպերատիվ միավորումների հրամանատարման փորձը: 1941 թվականի օգոստոսի 12-ի հրահանգում Հարավարևմտյան ուղղության Ռազմական խորհրդին Ստալինը նշում էր Բուդյոննուն.

Դնեպրոպետրովսկի մոտ ծանր մարտերում 1941 թվականի օգոստոսի 30-ին Տյուլենևը ստացավ ծանր վիրավորում և մինչև հոկտեմբերի 13-ը բուժման մեջ էր Մոսկվայի Կենտրոնական ռազմական հոսպիտալում:

### Պահեստային բանակ
Բուժումից հետո Տյուլենևն ուղարկվեց Ուրալի ռազմական օկրուգ՝ 2 ամսվա ընթացքում 14 հրաձգային և 6 հեծելազորային դիվիզիաներ ձևավորելու և անձնակազմին ժամանակակից պատերազմի մեթոդներ սովորեցնելու առաջադրանքով: 1941 թվականի նոյեմբերին դիվիզիաների մի մասը ձևավորվեց և կազմեց 28-րդ պահեստային բանակի հիմքը, որի հրամանատարը նշանակվեց բանակի գեներալ Տյուլենևը: Ձևավորման ավարտից հետո բանակը փոխանցվեց ԲԳՎՇ պահեստ, բանակը զբաղեցրեց պաշտպանության թիկունքային գոտի՝ Ռիբինսկ - Ուգլիչ - Պերեսլավլ-Զալեսսկի - Շույա գծով: Պաշտպանության խորությունը սահմանափակվում էր Յարոսլավլ - Կոստրոմա - Իվանովո գծով:

### Կովկաս
1942 թվականի փետրվարին Տյուլենևը սկզբում նշանակվեց Հարավարևմտյան ուղղության գլխավոր հրամանատարի տեղակալ, իսկ մի քանի օր անց նա նշանակվեց Անդրկովկասյան ռազմաճակատի հրամանատար, որի շտաբը տեղակայված էր Թբիլիսիում: Ժամանելով տեղ՝ Տյուլենևը զբաղվեց պաշտպանական դիրքերի վերակազմավորմամբ: Հաշվի առնելով, որ նախկինում հաշվի չէր առնվում Թուրքիայից ներխուժման հնարավորությունը, ինչպես նաև Սուլակ գետի դիրքերի ակնհայտ թուլությունը, Տյուլենևը պնդեց Թերեք գետի և Գրոզնիի շրջանում պաշտպանական դիրքերի ստեղծմանը: Ուժեղացվեց Գլխավոր Կովկասյան լեռնաշղթայի պաշտպանությունը: 1942 թվականի ամռան իրադարձությունները հաստատեցին հրամանատարի որոշման ճշմարտացիությունը: Օգոստոսի 8-ին զորքերի օպերատիվ կառավարման համար ստեղծվեց Անդրկովկասյան ռազմաճակատի Հյուսիսային խումբ՝ կառավարմամբ Գրոզնիում:

1942 թվականի ամռանից սկսվեց ճակատամարտը Կովկասի համար: Մարտեր էին ընթանում Կուբանում, Նովոռոսիյսկում, Գլխավոր Կովկասյան լեռնաշղթայում: Հակառակորդը ձգտում էր հասնել Բաքվի նավթային հանքերին: 1-ին լեռնահրաձգային դիվիզիայի եգերներին հաջողվեց նացիստական դրոշը բարձրացնել Էլբրուսի վրա: Սակայն Տյուլենևի ղեկավարությամբ կառուցված պաշտպանությունը դիմադրեց: Հիտլերյան զորքերին չհաջողվեց կատարել գլխավոր խնդիրը՝ ճեղքել դեպի Գրոզնիի և Բաքվի նավթային հանքավայրեր: 1942 թվականի նոյեմբերի 12-ից 20-ը նրա առաջարկով Անդրկովկասյան ռազմաճակատում ձևավորվում էր Հեծյալ բանակ՝ խորը ճեղքման համար դեպի գերմանական հեռավոր թիկունք, սակայն այնուհետև դրա ստեղծման որոշումը չեղյալ համարվեց:

1943 թվականի հունվարին Անդրկովկասյան ռազմաճակատը սկսեց հարձակում Կրասնոդարի և Նովոռոսիյսկի ուղղությամբ: Հարձակման ընթացքում հաջողվեց դեսանտ իջեցնել Միսխակոյում և գրավել պլացդարմ (որը «Փոքր երկիր» անվանումով լայն հայտնություն ստացավ Լ. Ի. Բրեժնևի հուշերի հրապարակումից հետո): Սևծովյան զորքերի խմբի՝ Հյուսիսկովկասյան ռազմաճակատի կազմ փոխանցելուց հետո, Անդրկովկասյան ռազմաճակատը մնաց ապահովելու ԽՍՀՄ սահմանի պաշտպանությունը Թուրքիայի հետ:

## Պատերազմից հետո
1945 թվականի հուլիսից Ի. Վ. Տյուլենևը հրամանատարում էր Խարկովի ռազմական օկրուգի զորքերը: 1946 թվականի հուլիսին նա նշանակվեց ԽՍՀՄ Ցամաքային զորքերի Գլխավոր տեսչության հեծելազորի գեներալ-տեսուչ: 1947 թվականի փետրվարից մինչև 1948 թվականի հունիսը՝ Ցամաքային զորքերի հեծելազորի հրամանատարի տեղակալի պաշտոնում: 1948 թվականի հունիսից մինչև 1953 թվականի մայիսը սկզբում եղել է Ցամաքային զորքերի հրաձգային-մարտավարական կոմիտեի նախագահ, իսկ 1953 թվականի մայիսից՝ Ցամաքային զորքերի մարտական և ֆիզիկական պատրաստության Գլխավոր վարչության հրաձգային-մարտավարական կոմիտեի նախագահ: 1955 թվականի մարտից՝ Ցամաքային զորքերի մարտական պատրաստության Գլխավոր վարչության արտազորակոչային պատրաստության վարչության պետ: 1958 թվականի մայիսից՝ ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության գեներալ-տեսուչների Խմբում:

Խորհրդային Միության Հերոսի կոչումը շնորհվել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով 1978 թվականի փետրվարի 21-ին «զորքերի հմուտ ղեկավարման, Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին գերմանաֆաշիստական զավթիչների դեմ պայքարում ցուցաբերած անձնական խիզախության և քաջության, հետպատերազմյան շրջանում զորքերի պատրաստման և մարտական պատրաստականության բարձրացման գործում մեծ ներդրման և Խորհրդային Բանակի ու Ռազմածովային նավատորմի 60-ամյակի կապակցությամբ»:

Իվան Վլադիմիրովիչ Տյուլենևը մահացել է 1978 թվականի օգոստոսի 15-ին: Թաղված է Մոսկվայի Նովոդևիչի գերեզմանոցում:

## Զինվորական կոչումներ
* Կոմդիվ (20.11.1935)
* Կոմկոր (22.02.1938)
* Երկրորդ ռանգի հրամանատար (08.02.1939)
* Բանակի գեներալ (4.06.1940)

= Ռուսական կայսրության պարգևներ =
* Գեորգիևյան մեդալ 4-րդ աստիճանի (հրաման 5-րդ Կարգոպոլյան գնդի կողմից 1915 թվականի օգոստոսի 3-ին № 118 § 1);
* Գեորգիևյան խաչ 3-րդ աստիճանի № 91405 (հրաման 5-րդ Կարգոպոլյան գնդի կողմից 1915 թվականի նոյեմբերի 10-ին № 156 § 3);
* Գեորգիևյան խաչ 2-րդ աստիճանի (հրաման 5-րդ Կարգոպոլյան գնդի կողմից 1916 թվականի հունիսի 26-ին № 119 +§ 6);
* Գեորգիևյան խաչ 4-րդ աստիճանի (հրաման 5-րդ Կարգոպոլյան գնդի կողմից 1916 թվականի հուլիսի 9-ին № 126 +§ 6);
* Գեորգիևյան խաչ 1-ին աստիճանի (հրաման 5-րդ Կարգոպոլյան գնդի կողմից 1917 թվականի փետրվարի 5-ին № 20 +§ 6):

= ԽՍՀՄ պարգևներ =
* «Ոսկե Աստղ» մեդալ՝ Խորհրդային Միության Հերոս № 11295 (21.02.1978);
* չորս Լենինի շքանշան (22.02.1941, 21.02.1945, 27.01.1962, 21.02.1978);
* Հոկտեմբերյան Հեղափոխության շքանշան (27.01.1972);
* հինգ Կարմիր Դրոշի շքանշան (25.04.1921, 27.05.1921, 13.02.1930, 3.11.1944, 06.11.1947);
* Կուտուզովի 1-ին աստիճանի շքանշան (28.01.1943);
* «ԽՍՀՄ Զինված Ուժերում Հայրենիքին ծառայության համար» 3-րդ աստիճանի շքանշան (30.04.1975);
* «Ռազմական արիության համար» մեդալ՝ Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ (11.04.1970);
* «Օդեսայի պաշտպանության համար» մեդալ (22.12.1942);
* «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալ (01.05.1944);
* «Գերմանիայի դեմ հաղթանակի համար» մեդալ (09.05.1945);
* «Մեծ Հայրենական պատերազմում հաղթանակի 20-ամյակ 1941-1945 թթ.» մեդալ (07.05.1965);
* «Մեծ Հայրենական պատերազմում հաղթանակի 30-ամյակ 1941-1945 թթ.» մեդալ (25.04.1975);
* «ԽՍՀՄ Զինված Ուժերի վետերան» մեդալ;
* «ՌԲԿԲ XX տարի» մեդալ (24.01.1938);
* «Խորհրդային Բանակի և Նավատորմի 30 տարի» մեդալ (22.02.1948);
* «ԽՍՀՄ Զինված Ուժերի 40 տարի» մեդալ (18.12.1957);
* «ԽՍՀՄ Զինված Ուժերի 50 տարի» մեդալ (26.12.1967);
* «ԽՍՀՄ Զինված Ուժերի 60 տարի» մեդալ (1978);
* «Մոսկվայի 800-ամյակի հիշատակին» մեդալ (20.09.1948);
* «Լենինգրադի 250-ամյակի հիշատակին» մեդալ;
* Պատվավոր զենք՝ ԽՍՀՄ Պետական զինանշանի ոսկե պատկերով (22.02.1968);
* «Մեծ Հայրենական պատերազմում հաղթանակի 25-ամյակ» կրծքանշան (24.04.1970):

= Օտարերկրյա պարգևներ =
* Մարտական Կարմիր Դրոշի շքանշան (ՄԺՀ);
* «1941 թ. Հաղթանակի 25-ամյակի հիշատակին» մեդալ (Եթովպիա);
* «Ֆաշիզմի դեմ հաղթանակի 25-ամյակ» մեդալ (Բելգիա);
* «Խալխին-Գոլի Հաղթանակի 30-ամյակ» մեդալ (ՄԺՀ);
* «Մոնղոլական Ժողովրդական Հեղափոխության 50-ամյակ» մեդալ (ՄԺՀ);
* «Մոնղոլական Ժողովրդական Բանակի 50-ամյակ» մեդալ (ՄԺՀ);
* «Չինական-խորհրդային բարեկամություն» մեդալ (ՉԺՀ);
* «Ֆաշիզմի դեմ պայքարի համար 1933-1945 թթ.» մեդալ (ԳԴՀ);
* «Զենքով բարեկամության ամրապնդման համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (ՉՍՍՀ);
* «Գարիբալդի» մեդալ (Իտալիա):

## Հիշատակ
Ի. Վ. Տյուլենևի անունով են կոչվել.

* պողոտա Ուլյանովսկում;
* Գեներալ Տյուլենևի փողոց Մոսկվայում; այս փողոցի № 1 տան վրա տեղադրված է Ի. Տյուլենևի հուշատախտակ:
* Ուլյանովսկում «Հաղթանակի 30-ամյակ» հուշարձանի վրա տեղադրված է Ի. Վ. Տյուլենևի հուշատախտակ:
* «Գեներալ Տյուլենև» կայարան Մոսկվայի մետրոպոլիտենի Տրոիցկայա գծում:

## Կինոմարմնավորում
* 1941 - «Առաջին հեծյալ» — Միխայիլ Վիկտորով

## Ստեղծագործություններ
* «Խորհրդային հեծելազորի մարտական փառքը». - Մ., 1949:
* «Էդելվեյս գործողության ձախողումը». - Օրջոնիկիձե, 1975:
* «Էսկադրոնի պատրաստման կազմակերպումը և մեթոդիկան». - Մ., 1933:
* «Առաջին Հեծյալը սոցիալիստական հայրենիքի համար մարտերում. մարտական գործողությունների ակնարկ». - Մ., ԽՍՀՄ Պաշտպանության ժողկոմատի Պետական ռազմական հրատարակչություն, 1938. — 216 էջ:
* «Խորհրդային հեծելազորը Հայրենիքի համար մարտերում». - Մ., 1957:
** «Երեք պատերազմների միջով». - Մ., Վոենիզդատ, 1960:
** Մ., Վոենիզդատ, 1972:
** Մ., Ցենտրպոլիգրաֆ, 2007. - ISBN 978-5-9524-2704-4:
** Մ., Ցենտրպոլիգրաֆ, 2021. - (Մեր XX դարը) (Հաղթանակի 75-ամյակ). — ISBN 978-5-227-07920-6:
* «Հարավային ռազմաճակատում». // Ռազմապատմական հանդես. - 1960. - № 3. - Էջ 27-42:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* Генерал армии Тюленев: Москва в жизни полководца: Сборник документов и материалов. — М. 2005.
* 
* 
* *[[Малашенко, Евгений Иванович|Малашенко Е. И.]]* Командующие фронтами и армиями в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945. — М.: Вече, 2015. — 285 с. — ISBN 978-5-4444-2828-3. 
* *[[Баграмян, Иван Христофорович|Баграмян И. Х.]]* Генерал армии И. В. Тюленев. // Военно-исторический журнал. — 1982. — № 1. — С. 87—90.

## Հղումներ
* 
* Генерал армии Иван Владимирович Тюленев на сайте Министерства обороны Российской Федерации.
* ''Ганин А.'' Они взяли Берлин. Через 30 лет… Шесть Полных кавалеров Георгиевского креста стали Героями Советского Союза. // «Родина». — 2018. — № 11. — С.19-20.

Կատեգորիա:1892 ծնունդներ
Կատեգորիա:1897 ծնունդներ
Կատեգորիա:1978 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Բոլշևիկներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կովկասի պաշտպանության համար մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Հունվարի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 15 մահեր