open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արթուր Բախտամյան

**Արթուր Լեոնիդի Բախտամյան** (), հայ հաղորդավար, ռեժիսոր, սցենարիստ, լրագրող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1963 թ. հունվարի 28-ին Երևանում։ 1984 թ. ավարտել է Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Աշխատել է ՀԽՍՀ Պետկինոյի «Ֆիլմ» թերթում՝ ժամանակակից հայ կինոյի թեմաներով տպագրվել է հանրապետական և միութենական մամուլում։ 1989 թ-ից աշխատել է Հեռուստառադիոպետկոմում՝ որպես խմբագիր, այնուհետև՝ կինոծրագրերի բաժնի վարիչ։ Հեղինակել և վարել է «Կինոճեպընթաց» ծրագիրը։ Կոմպոզիտոր Արթուր Գրիգորյանի հետ հիմնել է «Ասուպ» ամենամյա երաժշտական մրցանակաբաշխությունը։ Ղարաբաղյան հակամարտության տարիներին, որպես ԱՄՆ-ում «Հորիզոն» հեռուստաընկերության թղթակից, ռեպորտաժներ է պատրաստել ռազմաճակատի թեժ կետերից։ 1996-1999 թթ եղել է Հայաստան համահայկական հիմնադրամի ամենամյա հեռուստատեսային մարաթոնների կազկոմիտեի անդամ, առաջին «ՀայFM 105.5» անկախ ռադիոկայանի լրատվական ծառայության ղեկավար, «Ռադիոբուրգ» ռադիոկայանի համահիմնադիր, տնօրեն։ 1999-2003 թթ.-ին Հայաստանի հանրային հեռուստատեսությունում հեղինակել և վարել է «Կեսգիշերային ճեպընթաց» ծրագիրը։ Բազմաթիվ հեռուստանախագծերի, ակցիաների հեղինակ և ռեժիսոր է։ Հայաստանի կինոքննադատների ասոցացիայի, Հեռուստատեսային արվեստի և գիտության միջազգային ակադեմիայի և «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի գեղարվեստական խորհրդի անդամ է։ 2006 թ-ից դասավանդում է Երևանի Խ.Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանի կուլտուրայի ֆակուլտետում։ Բազմաթիվ ֆիլմերի սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր է՝ «Հաբեշական օրագիր», «Հայոց հարց», «Մենք հայ ենք», «Հայուհու խորհուրդը», «Պղնձասար», «Էքսպրեսիա», «Երկիր Նաիրի», «Հայերի Վենետիկը» և այլն։ Վերջին ֆիլմն արժանացել է «Թեքեյան» մշակութային միության ամենամյա մրցանակին։

## Պարգևներ
2007 թ. արժանացել է ՀՀ վաստակավոր լրագրողի կոչմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արթուր Բախտամյան. Կա՛մ զինվոր ես, կա՛մ հրամանատար
* Կիլիկիայի թագավորության վերջին կանգուն ամրոցը

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ հաղորդավարներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայ սցենարիստներ
Արտավազդ Եղոյան

**Արտավազդ Ֆրունզեի Եղոյան**, (), հայ հաղորդավար, դերասան, թարգմանիչ, ռեժիսոր։

## Կենսագրություն
Արտավազդ Եղոյանը ծնվել է 1950 թվականին, Երևանում։ 1967 թվականին ավարտել է Երևանի Մյասնիկյանի անվան թիվ 66 միջնակարգ դպրոցը։ 1968-1969 թթ. աշխատել է Երևանի բժշկական ինստիտուտում` որպես պրեպարատոր։ Մինչ 1980 թվականին աշխատել է հարավային հեռախոսային հանգույցում` որպես մոնտյոր։ Զուգահեռ երգել և նվագել է «Նաիրի», ապա՝ «Էրեբունի» վոկալ գործիքային անսամբլներում։ 1976-1979 թթ. խաղացել է Երգիծանքի և հումորի թատրոնում, որի ընթացքում դարձել է համամիութենական փառատոների դափնեկիր և ոսկե մեդալակիր՝ որպես լավագույն դերասան և երգիչ։ Այդ տարիներին է խաղացել նաև Չարենցի «Կապկազ թամաշա» երկի «Ղարայի» կերպարում, որի համար Մոսկվայում արժանացել է ոսկե մեդալի։ 1976 թվականից եղել է հայերեն լեզվով խոսող առաջին դիջեյը։ 1979 թվականից մոտ 10 տարի աշխատել է ՀԽՍՀ մշակույթի նախարարությունում՝ որպես էլեկտրիկ, ապա՝ բաժնի վարիչ։ Արցախյան շարժման տարիներից մինչ պատերազմի ավարտը եղել է օպերատոր և աշխատել է ռազմի դաշտում։ Եղել է «Տիգրան Մեծ» կամավորական ջոկատի անդամ։ 1989 թվականից աշխատել է «Խճանկար» հեռուստանախագծում՝ որպես թարգմանիչ, ապա՝ գործող անձ։

1991 թվականին եղել է հայկական առաջին անկախ «3-րդ ալիք» հեռուստաընկերության հիմնադիրներից մեկը, որտեղ ունեցել է հեղինակային հաղորդումներ։ 1999-2001 թթ. աշխատել է «Արմենիա» հեռուստաընկերությունում, որտեղ վարել է «3-րդ վագոն» հաղորդումը։ Ապա տեղափոխվել է «Երևան» հեռուստաընկերություն, որտեղ իրականացրել է «Կես կատակ, կես լուրջ», «Ժողովրդական վարպետներ» և այլ հեռուստաէջեր։ Հետագայում «Կենտրոն» հեռուստաընկերությունում վարել է «Փողոց» հաղորդաշարը, իսկ «Հայ TV» հեռուստաընկերությունում, Կարեն Քոչարյանի և Մարտին Վարդազարյանի հետ, վարել է «3-րդ ակումբ» հաղորդումը։ Տարիներ շարունակ եղել է բազմապիսի պետական մեծ ու փոքր միջոցառումների և նախագծերի հնչյունային ռեժիսոր։ 2000-ականների կեսերից աշխատում է «Մհեր Մկրտչյան» թատրոնում՝ որպես ներկայացումների երաժշտական ձևավորող։ Տիրապետում է 11 լեզուների, թարգմանել է շուրջ 350 բազմաժանր ֆիլմ, որոնցից հիշարժան են «Մայրիկ», «Մուսա լեռան 40 օրը», «Սիրանո դը Բերժերակ» և այլ ժապավեններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հաղորդավարներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Խարուքսա

**Խարուքսա**, հայաբնակ գյուղ Թուրքիայում, Տրապիզոնի վիլայեթի Սյուրմենեի գավառակում, Սև գետի ձախ ափին։

XX դարի սկզբին ուներ 200 տուն հայ բնակիչ, որոնց մեծ մասը բռնությամբ մահմեդականացվեց, իսկ մի մասը հեռացավ հայրենի գյուղից և ցրվեց Սամսունի գավառում։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Խդրանց

**Խդրանց**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Կապան համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

## Անուն
Գյուղի պաշտոնական անունը Խդրանց է։ Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում հայտնի է եղել Սիրկատաս անունով։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Բարգուշատի լեռնաշղթայի ճյուղերից մեկի լեռնալանջերին՝ ծովի մակերևույթից 1000-1100 մ բարձրության վրա։ Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից հեռու է մոտ 10 կմ դեպի հյուսիս-արևելք։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ

Խդրանցում կա 1892 թ.-ի ավերակ եկեղեցի, գյուղից 2 կմ արևելք՝ Չորեքդռնի ավերակ վանքը, 1 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ խաչքարեր և գերեզմաններ։

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Խդրանցի մշտական բնակչությունը կազմել է 48, առկա բնակչությունը՝ 46 մարդ։ Գյուղում մշտապես բնակվել հայեր։ Ստորև ներկայացված է Խդրանց գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

մինի|Եկեղեցի Խդրանց գյուղում

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, դաշտավարությամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Սյունիքի մարզպետարանի կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կապան համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Խեդենեկյաններ

**Խեդենեկյաններ**, Խեդենիկյաններ, հայ իշխանական տոհմ Հայաստանի Վասպուրական նահանգում, 11-ից - 12-րդ դարերում։ Փաստորեն Արծրունյաց հայտնի նախարարական տան մի տարաճյուղն են և Խեդենեկյաններ են անվանվել միայն պատմագիտության մեջ։ 1021 թվականի արտագաղթից հետո Վասպուրականի «մեծ իշխան և վերակացու» է հիշվում Խեդենեկ Ա (Խեդենիկ), որին հաջորդում է որդին՝ Թոռնիկը։ Թոռնիկ Ա-ին հաջորդում է որդին՝ Աբդլմսեհ Ա-ն, որին էլ հաջորդում է նրա որդին՝ Թոռնիկ Բ-ն։ Թոռնիկ Բ-ի իշխանությունը ժառանգում է որդին՝ Թադևոսը (մոտ 1050-1060-ական թթ.), իսկ Թադևոսին՝ նրա որդի Թոռնիկ Գ, որի որդու՝ Աբդլմսեհի օրոք (XI դարի վերջ և XII դարասկիզբ) Վասպուրականը հարկատու էր սելջուկներին։ Աբդլմսեհն ստացել էր պրոտոկուրոպաղատի (առաջին կուրոպաղատ) բյուզանդական աստիճան և «թագավոր» տիտղոս։ Նա իր իշխանությունը մյուս գավառների վրա տարածելու նպատակով ամուսնացավ Կոգովիտ և Ծաղկոտն գավառների իշխան Ալուզի թոռ Մարիամի հետ։ 1113 թվականին Աբդլմսեհն իր որդուն՝ Դավիթ եպիսկոպոսին Աղթամարում օծել տվեց կաթողիկոս, որով հիմք դրվեց Աղթամարի կաթողիկոսությանը։ Աբդլմսեհին հաջորդեց մյուս որդին՝ Ալուզ-Ստեփանոսը (1121-մոտ 1125), որը վերաշինել տվեց թշնամիների ավերած բնակավայրերն ու բերդերը։ Ալուզ-Ստեփանոսի որդին՝ Խեդենեկ Բ, չնայած հարևան ամիրայությունների հաճախակի հարձակումներին, կարողացավ առժամանակ խաղաղ հարաբերություններ հաստատել նրանց հետ։ Խեդենեկ Բ-ից հետո Խեդենեկյանների իշխանությունը թուլացավ, կորցրեց իր տարածքի մեծ մասը։ Խեդենեկյանների վերջին շառավիղն էր (Արքայուն վերադիրով) Խեդենեկ Գ (XII դարի երկրորդ կես), որի իշխանությունը ամփոփված էր Աղթամարում։ Խեդենեկ Գ-ն արու զավակ չունենալով, Աղթամար կղզին կտակեց իր դուստր Մարիամի ամուսին Սեֆեդին Արքայունին, որից սերեց Սեֆեդինյանների գերդաստանը։

## Խեդենեկյանների տոհմածառը

Կատեգորիա:Արծրունիներ
Կատեգորիա:Խեդենեկյաններ
Կոստա Խեթագուրով

**Կոստա Խեթագուրով** (Կոնստանտին Լևանովիչ Խեթագուրով) (, ), օս բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, հեղափոխական դեմոկրատ։ Օսեթական գրականության հիմնադիրը։ Գրել է բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, պիեսներ, հոդվածներ (օսերեն և ռուսերեն)։ Լույս են տեսել Խեթագուրովի «Բանաստեղծություններ» (1895, ռուս.)» «Օսեթական քնար» (1899) ժողովածուները։ Խեթագուրովին հուզել է իր ժողովրդի ճակատագիրը («Ֆաթիմա», 1889, «Դատարանի առջև», 1893, «Արտասվող ժայռը», 1894, պոեմներ և այլն)։ Խեթագուրովը նաև օս առաջին նկարիչներից է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Ռուս քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարիչներ
Ադիս Հարմանդյան

**Ադիս Հարմանդյան** (, , ), լիբանանահայ երգիչ։ Բնակվել է Լոս Անջելեսում։

Հարմանդյանը հայ փոփ երգերի միջազգային ռահվիրան է, քանի որ հայկական էստրադային երաժշտությունը սկսվել է Հարմանդյանի հիթերով, որոնց խոսքի հեղինակն էր Հասմիկ Մանասերյանը։ Առաջինը լույս է տեսել և հանրաճանաչ դարձել «Ծաղիկներ» երգը։ Հայտնի երգերից են «Նունե», «Գարուն գարուն», «Այլ աչեր», «Ախթամար»։ Թողարկել է մոտավորապես 30 ալբոմ և մոտ 400 երգ և արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների ինչպես արտերկրում, այնպես էլ Հայաստանում։

## Կենսագրություն
Ադիս Հարմանդյանը ծնվել է Ավետիս Հարմանդյան 1945 թվականին հունվարի 14-ին Լիբանանի Բեյրութ քաղաքում, լիբանանահայ ընտանիքում։ Նրա կարիերան սկսվել է 1960-ականներին, նրա առաջին երաժշտական ​​ստեղծագործությունը եղել է «Ծաղիկներ» երգը, որը արագորեն ժողովրդականություն է վայելում լիբանանցի և սփյուռքահայերի շրջանում։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Հարմանդիանը տեղափոխվեց ԱՄՆ՝ Լոս Անջելես։

Մահացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, 74 տարեկան հասակում, Սանտա Մոնիկայի UCLA բժշկական կենտրոնում, քաղցկեղի դեմ 15 տարի պայքարելուց հետո։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
*Ծաղիկներ (1968)
*Նունե (1970)
*Էլ չեմ գա (1971)
*Կարոտ (1972)
*Գարուն գարուն (1973)
*Պատահական հանդիպում (1974)
*Adiss in Yerevan (1975)
*Adiss Loves You (1976)
*Լինդա լինդա (1977)
*Մայր իմ (1978)
*Սայաթ-Նովա (1980)
*Աշուն է աշուն (1981)
*Գաղտնի սեր (1982)
*Գիշեր է գիշեր (1983)
*Աստղեր-աստղեր (1984)
*Թալին անուշիկ (1987)
*International Songs (1987)
*Դու մեղք չունես (1989)
*Համբերիր (1992)
*Adiss & Vatche From the Heart (1993)
*Սիրո կրակ (1994)
*Ադիս երեկ և այսօր (1996)
*Songs of Yesterday and Today (1998)
*Dance and Romance (1999)
*Ջահելություն (2002)
*14 Romantic Songs (2005)
*Սիրո ալիքներ (2006)
*Սիրո մատանին (2011)

### Հավաքածուներ
*Greatest Hits - Grands Success (1988)
*Romantic Flashback (2000)
*Greatest Hits (2008)

### Համերգային ալբոմներ
*Live at the Gulbenkian Theatre (1971)
*Live at the Recital Phoenicia Theatre (1971)
*Live Concert in the United States (1972)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ադիս Հարմանդյանի էջը MySpace կայքում
* Ադիս Հարմանդյանի էջը armenianmusic.com կայքում 

Կատեգորիա:Ամերիկահայ երգիչներ
Կատեգորիա:Լիբանանահայ երգիչներ
Կատեգորիա:Լիբանանահայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Լավրենտի Արդազիանի

**Լավրենտի Արդազիանի** (, ), վրացի գրող։ Վրացական գրականության մեջ ռեալիստական ուղղության հիմնադիրներից մեկն է։

Գրիգորի Էրիթավիի և Դանիել Ճոնքաձեի հետ հող է նախապատրաստել վրացական գրականության մեջ քննադատական ռեալիզմի տարածման համար։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1815 թվականին Թիֆլիսում (ներկայում՝ Թբիլիսի)։ Հայրը ստացել էր հոգևոր կրթություն և եղել է վանական։ 1823 թվականին Լավրենտի Արդազիանիին ուղարկել են Թիֆլիսի հոգևոր սեմինարիային կից ծխական դպրոց, որից հետո նա ընդունվել է հոգևոր սեմինարիա։ Ուսումն ավարտելուց հետո նա որպես գործավար աշխատել է Վրացա-Իմերեթական նահանգի կառավարչությունում, ապա եղել է գրագիր Թիֆլիսի գեներալ-նահանգապետի մոտ, իսկ այնուհետև եղել է մարզային դատարանի քարտուղար։ Միաժամանակ համագործակցել է «Ցիսկարի» ամսագրի հետ։

Լավրենտի Արդազիանին հեղինակել է մի շարք հրապարակախոսական հոդվածներ, վրացերեն է թարգմանել Շեքսպիրի «Հալետ» ողբերգությունը։ Առավել հայտնի է նրա «Սողոմոն Իսակիչ Մեջղանուաշվիլի» (1861) վեպը, որի կենտրոնում ընչաքաղց առևտրականի կերպարն է։ «Ուղևորություն Թիֆլիսի մայթերով» (1862) գրքում ներկայացված է քաղաքի կյանքը, ցարական իշխանավորների ծաղրական վերաբերմունքը ժողովրդի նկատմամբ։ «Մորչիլի» («Հնազանդը», 1863) վեպում հեղինակը պատկերել է ազնվականների կյանքը։ Իր հոդվածներում Լավրենտի Արդազիանին պաշտպանել է նոր սերնդի առաջադեմ գաղափարները, հանդես է եկել հօգուտ ռեալիստական ուղղության զարգացման վրացական գրականության մեջ։

## Մատենագրություն
* Լավրենտի Արդազիանի, Սոլոմոն Իսակիչ Մեջղանուաշվիլի (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1929, 168 էջ։ Վրացերենից թարգմանությունը` Ա. Մեհրաբյան։

## Գրականություն
***Հրաչիկ Բայրամյան**, Վրաց գրականությունը V-XIX դդ․, Գիրք Ա․, Երևան, 2007, էջ 183-186։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրացի գրողներ
Կատեգորիա:Վրացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Վրացի հասարակական գործիչներ
Ծանոթագրություն

**Ծանոթագրություն**, լրացուցիչ տեքստ (բացատրություն, աղբյուրի վկայակոչում, խմբագրի ծանոթագրություն և այլն), որ զետեղվում է էջի ներքևում և հիմնական տեքստից անջատվում ուղիղ գծով։ Ծանոթագրությունը շարվում է կեգելով և ուղեկցվում նշանով (թվանշանով կամ աստղանիշով), որը նույնն է, ինչ և տեքստի բացատրվող մասի մոտ դրված նշանը։ Ինչպես նաև ծանոթագրությունը երկի վերջում տրվող բացատրությունն է, որը ներկայացնում է նրա ստեղծագործական պատմությունը, լուսաբանում անհասկանալի հատվածները, բառերը, արտահայտությունները։

Կատեգորիա:Գրագրություն
Վասիլի Աբաև

**Աբաև Վասիլի Իվանովիչ** (, ), օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1962 թ.), պրոֆեսոր (1969 թ.), ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի լեզվաբանության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, Անգլիայի Ասիական Թագավորական ակադեմիայի համայնքի անդամ (1966 թ.), Հելսինկիի ֆիննա-ուգոռական համայնքի թղթակից անդամ, Վրաստանի և Հյուսիսային Օսիայի գիտությունների վաստակավոր գործիչ, ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1981 թ.)։

Զբաղվել է օսական բարբառագիտության, ազգագրության, բանահյուսության, օսերենի հնչյունաբանության, իմաստաբանության, պատմական բառագիտության հարցերի ուսումնասիրությամբ։ Աբաևի «Օսերենը և բանահյուսությունը» (1949) նվիրված է օսերի ծագմանը, մշակութային անցյալին, նրանց լեզվի կրած ազդեցություններին, հիմնական բարբառների (իրոնյան և դիգորյան) տարբերություններին։ «Օսերենի պատմա-ստուգաբանական բառարան»-ում (հատոր 1, 1958) Աբաևը տվել է օսերենի բառերի ստուգաբանությունն ու պատմությունը շուրջ 190 լեզուների նյութի հիման վրա, բացահայտել նրա, իբրև հնդեվրոպական լեզվի, կապերն ու առնչություններն այլ լեզուների, այդ թվում և հայերենի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օս բանասերներ
Կատեգորիա:Օս լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Օս իրանագետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Կովկասագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս հնագետներ
Կատեգորիա:Ռուս բանասերներ
Կատեգորիա:Ռուս արևելագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Մուսասիր

**Մուսասիր** (*Արդինի*', *'Մուծածիր*, *Արդա աստծո քաղաք*, *Մուզասիր*), ուրարտական քաղաք Վանի թագավորությունում, տեղակայված էր Մեծ Զաբ գետի ափին, Վանա լճի հարավ-արևելյան մասում, Մուսասիր երկրամասում։

Վերակառուցվել է Ռուսա 1֊ի կողմից։

## Տեղադրություն
Ոմանք նույնացրել են հայկական Մուշ քաղաքի հետ, իսկ ոմանք էլ տեղադրում են Իրաքի հյուսիս-արևմտյան մասում, քրդական Մուջաջիր (Մուջեսիր) գյուղի շրջակայքում, Ռևանդուզ ավանից 18 կիլոմետր դեպի հյուսիս։

Ըստ մեկ այլ վարկածի՝ Հալդյան կամ Հայկյան գլխավոր սրբատեղի Մուսասիրի տաճարը գտնվել է պատմական Մոկաց աշխարհի Մոկք Առանձնակ (Մուսասիր-Արդինի) գավառի՝ Առնոս (Ալուռիաս) լեռան մոտ։

## Հիշատակություն
Առաջին անգամ հիշատակվել է մ.թ.ա. 879 թվականին, Ասորեստանի թագավոր Աշուրնասիրպալ Բ-ի (մ․թ․ա․ 883-859) Նեմրութ լեռան տարածքում թողած սեպագիր արձանագրությունում։

## Նշանակությունը
Մուսասիրը եղել է Վանի թագավորության կրոնական գլխավոր կենտրոնը, որտեղ կառուցվել էր Խալդի աստծո և նրա կնոջ՝ Բագբարտուի տաճարները, որը ուխտատեղի է եղել հայերի և ասորիների համար։

## Կործանում
[ձախից|մինի|[Վանի թագավորությունը]]
Մուսասիրը, ինչպես նաև Մուսասիր երկրամասը Վանի թագավորությունից անջատվել ու գրավվել, ապա ավերվել է Ասորեստանի թագավոր Սարգոն Բ-ի կողմից մ.թ.ա. 714 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վանի թագավորության քաղաքներ
Խեթագիտություն

**Խեթագիտություն**, արևելագիտության բնագավառ, որն ուսումնասիրում է մ. թ. ա. II հազարամյակում Փոքր Ասիայում ապրած խեթերի, լուվիացիների, պալայացիների լեզուն, մշակույթն ու պատմությունը։ Խեթագիտության՝ իբրև գիտության ձևավորմանը նախորդել են XIX դարի մի շարք գիտնականների աշխատությունները (Արչիբալդ Սեյս, Ա. Կնուդսոն և ուրիշներ), որտեղ կռահվել է խեթերի նշանակությունը Փոքր Ասիայի հնագույն պատմության մեջ։ Խեթագիտության առաջացման գործում էական դեր կատարեցին 1906 թվականին գերմանացի գիտնական Հյուգո Վինկլերի՝ Բողազքյոյում խեթական պետության մայրաքաղաք Խատտուսայի ավերակներից սեպագիր դիվանի հայտնաբերումը և 1915 - 1917 թվականին չեխ գիտնական Բ. Հրովսիի կողմից խեթերեն տեքստերի վերծանումը։ Գերմանիայում սկիզբ դրվեցին խեթերեն սեպագիր տեքստերի ինքնագրերի երկու պարբերական հրատարակությունների՝ «Սեպագիր փաստաթղթեր Բողազքյոյից» և «Սեպագիր տեքստեր Բողազքյոյից», որոնց հատորների թիվն այժմ անցել է 60-ից։ Խեթերեն տեքստերի բանասիրական մանրազնին վերլուծության սկզբունքները, որ տվել է գերմանացի գիտնական Ֆ. Զոմմերը 1920 - 1924 թվականներին, զարգացրել են 1920-1960-ական թթ. Ալբրեխտ Գյոտցեն, Յոհաննես Ֆրիդրիխը և ուրիշներ։ Առանձնապես կարևոր են Է. Ֆոռերի 1920-1930-ական թթ. աշխատությունները։ Յո. Ֆրիդրիխը հրատարակել է «Խեթական թագավորության պետական դաշնագրերը» (հ. 1-2, 1926-1930) մենագրությունը, մշակել խեթերենի դասագիրքն ու բառարանը։ Սկզբնավորվել են խեթագիտության մի շարք բնագավառներ՝ լեզվագիտություն, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն։ 1957 թվականին Ա. Գյոտցեն լույս ընծայեց «Փոքրասիացիներ» աշխատությունը, որտեղ ամփոփված են խեթագիտության բոլոր բնագավառները։

Հայաստանում խեթագիտության հետ կապված բազմաթիվ հարցերին, մասնավորապես խեթական պետության և Հայկական լեռնաշխարհի ու նրա հնագույն բնակիչների փոխհարաբերություններին են նվիրված Ա. Խաչատրյանի, Գ. Ղափանցյանի, Վ. Խաչատրյանի մի շարք ուսումնասիրություններ և հոդվածներ։

Կատեգորիա:Խեթագիտություն
Աբազով

**Աբազով**, հայաբնակ գյուղ Ռուսաստանում, Կրասնոդարի երկրամասում, շրջկենտրոնից 23 կմ հարավ։

## Պատմություն
Հիմնել են Համշենից գաղթած հայերը 1919 թվականին։

Կատեգորիա:Կրասնոդարի երկրամասի Բելորեչենսկի շրջանի բնակավայրեր
Ծանր արդյունաբերություն

մինի

**Ծանր արդյունաբերություն**, գերազանցապես արտադրամիջոցներ արտադրող արդյունաբերության ճյուղերի խումբ։ Ընդգրկում է գրեթե ամբողջ հայթայթող արդյունաբերությունն ու վերամշակող արդյունաբերության մի մասը, էլեկտրաէներգետիկան, սև և գունավոր մետալուրգիան, մեքենաշինությունն ու մետաղամշակությունը, քիմիան և նավթաքիմիական, անտառային, փայտամշակման և թաղանթանյութի-թղթի, շինանյութի, վառելանյութի արդյունաբերությունը։

Մինչխորհրդային Հայաստանում ծանր արդյունաբերություն գրեթե չի եղել, բացառությամբ պղնձի արտադրությունից։ Խորհրդային իշխանության տարիներին ծանր արդյունաբերության զարգացման նախադրյալ հանդիսացավ առաջին հնգամյակների տարիներին մի շարք էլեկտրակայանների (Երևանի, Լենինականի, Ձորագետի, Քանաքեռի և այլն) կառուցումը։ Հետագայում շարք մտան հանրապետության ծանր արդյունաբերության առաջնեկները՝ Կիրովականի (այժմ՝ Վանաձոր) քիմիական կոմբինատը, Երևանի սինթետիկ կաուչուկի, հաստոցաշինական գործարանները, Հայ էլեկտրագործարանը, Արարատի ցեմենտի-շիֆերի կոմբինատը, հիմնովին վերակառուցվեցին պղնձի արդյունաբերության Ղափանի ու Ալավերդու կոմբինատները։ Ետպատերազմյան տարիներին արագորեն զարգացան ծանր արդյունաբերության առաջատար ճյուղերը՝ մեքենաշինությունն ու մետաղամշակությունը, էլեկտրաէներգետիկան, շինանյութերի և քիմիական արդյունաբերութունը։

Հայաստանի ծանր արդյունաբերության կառուցվածքում հատկապես բարձր տեմպերով են զարգացել մեքենաշինությունը և դրա առաջատար ճյուղերը՝ էլեկտրատեխնիկական և ռադիոտեխնիկական արդյունաբերությունը, սարքաշինությունը։

Կատեգորիա:Ծանր արդյունաբերություն
Ծանրության ուժի ուղղումներ

**Ծանրության ուժի ուղղումներ**, ուղղումներ, որոնց օգնությամբ ծանրության ուժի նորմալ արժեքները բերվում, համապատասխանեցվում են դիտարկման պայմաններին։ Գլխավոր ուղղումները հաշվի են առնում դիտարկման կետի բարձրությունը ծովի մակարդակից, դիտարկման և գեոիդի մակերևույթների միջև գտնվող միջանկյալ շերտը, շրջապատող տեղանքի ռելիեֆը, Էտվեշի էֆեկտը (շարժման ընթացքում չափելու դեպքում)։ Կատարվող ուղղումների ամբողջությունը պայմանավորում է անոմալիաների տիպը։ Այսպես, միայն բարձրության համար ուղղում կատարելու դեպքում ստանում են Ֆայի անոմալիան, միջանկյալ շերտի և տեղանքի ռելիեֆի համար լրացուցիչ ուղղումները հնարավորություն են ընձեռում հաշվարկել Բուգեի անոմալիան։

Կատեգորիա:Ծանրության ուժ
Ծառ

desno|մինի|200px|Կոկոսի արմավենի Մարտինիկայում
**Ծառ** (), երկարակյաց բույս (սովորաբար 2 մ-ից ոչ ցածր)՝ բազմամյա փայտացող ցողուններով և արմատներով։

Տնկարկների ծառերի բույնը բարձր է, գրեթե գլանաձև, իսկ սաղարթը՝ փոքր, բարձր դիրքով։ Բաց տարածություններում աճող ծառերի բունը կարճ է, հաստ, հիմքում լայնացած, սաղարթն սկսվում է ցածրից։ Միաշաքիլ ծառերն ունենում են բարակ, սնամեջ (բամբուկներ), թույլ ճյուղավորված (վիշապածառ) կամ չճյուղավորված, բայց խոշոր տերևներով (արմավենի) բներ։ Առավել բարձրաբուն ծառերից են սեքվոյաները, դուգլասյան սոճին (եղևնին) և էվկալիպտները (100-110 մ), առավել հաստաբուն են բաոբաբները (տրամագիծը՝ մինչև 9 մ), ամենաերկարակյացները՝ սեկվոյան, բաոբաբը՝ 3000-5000 տարի։

## Տես նաև
* Ծառագիտություն

Կատեգորիա:Ծառեր
Ծանրության ուժ

**Ծանրության ուժ**, Երկրի կամ այլ աստղագիտական մարմնի մակերևույթին մոտ գտնվող ցանկացած ֆիզիկական մարմնի վրա ազդող ուժ։ Ըստ սահմանման՝ ծանրության ուժը, մոլորակի գրավիտացիոն ձգողության և կենտրոնախույս ուժերի (որոնք առաջանում է օրապտույտի շնորհիվ) գումարն է։ 
right|thumb|300px| ծանրության ուժը   գումարվում է մոլորակի գրավիտացիոն ձգողությունից  և իներցիայի կենտրոնախույզ ուժից .

Մնացած ուժերը, օրինակ Լուսնի և Արեգակի ձգողությունը իրենց փոքրության պատճառով հաշվի չեն առնում կամ ուսումնասիրում են առանձին, որպես Երկրի գրավիտացիոն դաշտի ժամանակավոր փոփոխություն։

Ծանրության ուժը բոլոր մարմիններին, անկախ նրանց զանգվածից, միևնույն արագացումն է հաղորդում և հանդիսանում է կոնսերվատիվ ուժ։

\vec P ծանրության ուժը, որն ազդում է  m զանգվածով նյութական կետի վրա, հաշվում են հետևյալ բանաձևով․\vec P = m \vec g, որտեղ \vec g - մարրմնին հաղորդված արագացումն է ուժի կողմից և կոչվում է ազատ անկման արագացում։

Համասեռ մարմնի վրա ազդող ծանրության ուժը ազդում է մարմնի զանգվածների կենտրոնի վրա։

Երկրի մակերևույթի նկատմանբ շարժվող մարմնի վրա ազդում է նաև Կորիոլիսի ուժը։

## Պատմություն
Արիստոտելը բացատրել է ծանրության ուժը ծանր ֆիզիկական տարերքների, դեպի Երկրի ներսում գտնվող աշխարհի կենտրոն, շարժմամբ (հող,ջուր) և ինչքան մոտ է կենտրոնին, այնքան մեծ է մոտեցման արագությունը։

Արքիմեդը պարզաբանում էր զուգահեռագծի, եռանկյան, սեղանի և պարաբոլական սեգմենտի ծանրության կենտրոնների խնդիրը։ Լողացող մարմինների մասին աշխատությունում Արքիմեդը ապացուցեց հիդրոստատիկայի օրենքը, որը կրեց իր անունը։

Գալիլեյը փորձնական ճանապարհով ուսումնասիրեց մարմինների անկման արագացումը, ճոճանակների տատանումների պարբերությունը և համոզվեց, որ դրանք կախված չեն մարմնի զանգվածից։

## Երկիր
Երկրի ձևը տարբերվում է գնդից և մոտ է մի քիչ տափակ էլիպսոիդի (գեոիդ)։ Այդ դեպում  m  զանգվածով մարմնի վրա ազդող ծանրության ուժը հաշվարկվում է ավելի բարդ արտահայտությամբ, քան առաջ։

\vec F =Gm \int\limits_M } {{\vec R} \over R}. 

Որտեղ՝ dM — Երկրի զանգվածի տարրն է, {\vec R} = {\vec r} - {\vec r}',  հաշվարկի կետի շառավիղ-վեկտորն է , իսկ   {\vec r}  и  {\vec r'}՝ Երկրի կենտրոնի շառավիղ-վեկտորն է։

Իներցիայի կենտրոնախույս ուժի  վեկտորական արտահայըությունը՝

: {\vec Q}= m \omega^2 {\vec R_0},

որտեղ {\vec R_0} — պտտման առանցքին ուղղահայաց և նրանից տվյալ նյութական կետին տարված վեկտորն է։

Ծանրության{\vec P} ուժը առաջվա նման հավասար է  {\vec F} և {\vec Q} ուժերի գումարին․

: {\vec P} = {\vec F} + {\vec Q}.
:P = 9,780318(1 + 0,005302\sin\varphi - 0,000006\sin^22\varphi)m - 0,000003086 Hm.

## Ծանրության ուժը այլ մոլորակների վրա

## Տես նաև
* Կշիռ
* Ազատ անկման արագացում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* The Feynman Lectures on Physics - The Theory of Gravitation
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Գրավիտացիա
Կատեգորիա:Ուժ
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հասկացություններ
Ծառա

աջից|մինի|Կենցաղային աշխատողները Միացյալ Նահանգներում 1914 թ
**Ծառա**, լայն առումով՝ անազատ, հպատակ, հասարակական խավ հին և միջնադարյան Հայաստանում։

## Պատմություն
Ծառաները ստրկական վիճակում էին։ Կին ծառան կոչվել է *աղախին*։ Ծառաներն աշխատել են արքունիքում, իշխանների տներում՝ որպես նաժիշտներ, դայակներ, արհեստավորներ, երկրագործներ, անասնաբույծներ և այլն։ Միջնադարյան Հայաստանում նրանք աշխատում էին նաև ֆեոդալների տնային տնտեսություններում, ագարակներում։

Ծառաները ձեռք էին բերվում պատերազմների, առուծախի, նվիրատվության, պարտային ծառայագրման միջոցով։ Ծառան և նրա ընտանիքը ֆեոդալի սեփականությունն էր, նա առանց տիրոջ համաձայնության չէր կարող ազատվել ծառայությունից, պաշտոն վարել, ամուսնանալ, վկայություն տալ դատարանում։ Տերը կարող էր պատժել, ընդհուպ սպանել հանցապարտ ծառային։ Տեղաշարժման իրավունքից զրկված լինելով՝ ծառաները հաճախ փախչում էին տերերից։ Ըստ Մխիթար Գոշի՝ ծառան կարող էր ազատվել վեցամյա ծառայությունից հետո։ Ծառան ուներ գույքային սեփականություն ձեռք բերելու, ժառանգելու և օտարելու իրավունք։ Ծառա են կոչել նաև վասալ ազատներին։

## Հղումներ

Կատեգորիա:Ծառա
Հակասրճարան

[thumb|right250px|Հակասրճարան [Կալինինգրադում]]
**Հակասրճարան** (նաև՝ *ժամանակի սրճարան*, *ժամանակի ակումբ*), հասարակական ուղղվածության հաստատությունների նոր ձևաչափ, որտեղ մարդիկ հավաքվում են շփվելու, սուրճ ու թեյ խմելու, հանգստանալու կամ գործ անելու համար։ Հակասրճարանների գաղափարը ստեղծել և իրականացրել է Իվան Միտինը՝ բացելով 2011 թվականի սեպտեմբերին «Ցիֆերբլատ» հակասրճարանը։ Ի սկզբանե Միտինը որոշել է անվանել հաստատությունը «ազատ տարածություն», բայց լրագրողները այն անվանել են «հակասրճարան», ընդ որում, Միտինն ամբողջապես դեմ է նման եզրի կիրառմանը իր «Ցիֆերբլատի»-ի վերաբերյալ։ Սկզբում հակասրճարաններ հիմնվել էին Ռուսաստանում և ԱՊՀ֊ի որոշ երկրներում։ Ներկայումս հակասրճարանի մասշտաբները ընդլայնվել են։ Ի տարբերություն սովորական սրճարանների՝ հակասրճարաններում մարդիկ չեն վճարում իրենց խմածի կամ կերածի համար, փոխարենը նրանք վճարում են այնտեղ գտնվելու ժամանակի համար։

Ժամանակի համար վճարելը հաճախորդներին հնարավորություն է տալիս անսահամափակ թվով թեյ և սուրճ խմել, թեթև նախաճաշել և քաղցրեղեն ուտել, սեղանի խաղեր, գրքեր, անլար ինտերնետ կապի հասանելիություն, ֆիլմերի դիտում, վիդեոխաղեր և այլն։

Հակասրճարանների գաղափարը լայն տարածում ունի ձեռնարկատերերի, թվային շրջիկների, ուսանողների և ստեղծագործ մարդկանց շրջանում, ովքեր գերժամանակակից, էժան և հարմարավետ տեղի կարիք ունեն իրենց աշխատանքը կատարելու և այլ մասնագետների հետ հանդիպելու համար։ Այս գաղափարը նաև կոչ է անում բազմաթիվ կազմակերպությունների ցածր գնով ներկայացումներ (պրեզենտացիաներ) և մամուլի ասուլիսներ կազմակերպել հենց այստեղ։ Հակասրճարաններ կան Բուխարեստում (Ռումինիա), Դոնեգալում (Իռլանդիա), Թունիսում, Բրազիլիայում և այլն։

## Հայաստանում
2014 թվականի հունվարին Երևանում բացվել է Հայաստանի առաջին հակասրաճարանը՝ «Էօն» անվանումով։ Հակասրճարանների գաղափարը տարածվել է ամբողջ Հայաստանում։ Հայաստանում հակասրճարաններից են Ֆրենդս Հաուսը, Լոֆթը, Թեյնիկը, Թիմ֊Թայմը, ՕՄԷ֊ն (Աշտարակ), ԵրազԷ-ն (Նոր Երզնկա)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքը 
* Էօն Հակասրճարանի էջը Reservin ամրագրման համակարգում 

Կատեգորիա:Ժամանց
Կատեգորիա:Հանգիստ
Կատեգորիա:Հանդիպումներ
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Ռուսական հայտնագործություններ
Ալիո Ադամիա

**Ալիո Ադամիա** (, ), վրացի խորհրդային գրող, բանաստեղծ, լրագրող և հրատարակիչ։

## Կենսագրություն
Ալիո Ադամիան ծնվել է 1914 թվականի մայիսի 20-ին, Բաթում քաղաքում։ 1934 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1930-1936 թվականներին աշխատել է «*Ախալգազդրա կոմունիստի*» թերթում (ახალგაზრდა კომუნისტი, )։ 1942 թվականից աշխատել է ***«'''Կոմունիստի'''»*** թերթում։
* 1954-1963 — «*Խելովնեբա*» (, ) գրական-գեղարվեստական հրատարակչության տնօրեն
* 1963-1968 — «*Մերանի (հրատարակչություն)*» () հրատարակչության բաժնի վարիչ
* 1968-1980 — «*Սաբչոտա Սաքարթվելո*» (, ) հրատարակչության գլխավոր խմբագիր
Ալիո Ադամիան մահացել է 1980 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Թբիլիսիում։

## Ստեղծագործություններ
Ալիո Ադամիայի առաջին բանաստեղծությունները հրատարակվել են 1931 թվականին։ Նրա պոեզիան գովաբանել է 1930-ական թվականների կոմերիտականներին և երիտասարդներին, ովքեր մասնակցել են Մեծ Հայրենականից հետո սկսված լայնածավալ շինարարական աշխատանքներին։

«Մեծ և Փոքր Եկատերինեներ» վեպի հերոսը (1972) պատերազմի մասնակից գիտնական է, որը տեղափոխվել է գյուղ, հիմնել է կոլտնտեսություն, որտեղ սկսել են զբաղվել խաղողի բացառիկ տեսակների մշակմամբ։ Նրա ճակատագիրը միահյուսվել է համագյուղացիների՝ հատկապես տեղի դպրոցի ուսուցչուհիների՝ Եկատերինի և նրա հոգեդստեր ճակատագրերի հետ, որոնց անունով էլ կոչվել է վեպը։ Ռուսերեն թարգմանությունը լույս է տեսել 1979 թվականին և բազմիցս վերահրատարակվել է։

### Վեպեր
* «Մեծ և Փոքր Եկատերինեներ» վեպ (, 1972)
* «Մահ մեկ օր շուտ» վեպ (, 1979)

### Բանաստեղծական շարքեր
* «Մի քանի բանաստեղծություններ» (, Թբիլիսի, 1932, 38 էջ)
* «Բանաստեղծություններ» (, Բաթումի, 1936, 96 էջ)
* «Հարսանեկան Կոլխիդա» (, Թբիլիսի, 1941, 60 էջ)
* «Զինվորի բանաստեղծություններ» (, Թբիլիսի, 1945, 52 էջ)
* Հանդիպում Մերխեուլում» (, Թբիլիսի, 1946, 96 էջ)
* «Մեսխեթինյան գարուն» (, Թբիլիսի, 1949, 79 էջ)
* «Բանաստեղծություններ» (, Սուխումի, 1951, 36 էջ)
* Բանաստեղծություններ և բալլադներ» (, Թբիլիսի, 1955, 155 էջ)
* «Կին-ծառ» (, Թբիլիսի, 1958, 80 էջ)
* «Երկնագույն պատշգամբ» (, Թբիլիսի, 1964, 142 էջ)
* «Ջավախքի արահետներДжавахетия» (, Թբիլիսի, 1967, 169 էջ)
* «Բալլադ սիրո և մահվան մասին» (, Թբիլիսի, 1969, 169 էջ)
* «Երգեցողություն մայիսյան կերպարով» (, Թբիլիսի, 1970, 25 էջ)։

### Պատմվածքների ժողովածու
* «Առավոտը Կուրի կիրճում» վիպակ (, 1952)
* «Խերգան հաղթում է Ռիոնին» (, 1967)

### Հայերեն թարգմանությամբ
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Վրացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Վրացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Վրացի հրատարակիչներ
Ծառագիտություն

**Ծառագիտություն**, դենդրոլոգիա (՝  ծառ և ՝ գիտություն), բուսաբանության բաժին, ուսումնասիրում է փայտացողուն բույսերը (ծառ, թփուտ, թփեր), որոնք անտառային բիոգեոցենոզների բաղադրիչ մասն են։

## Հետազոտման առարկան
Ծառագիտությունը հետազոտում է ծառաթփային ֆլորան, նրա կազմավորման ու զարգացման առանձնահատկությունները, բնական տարածվածությունը, տեղաբաշխվածությունը։ Բնութագրում է անտառ կազմող հիմնական և երկրորդական տեսակները, դրանց բուսաբանական, անտառաբուծական և դեկորատիվ առանձնահատկությունները, օգտագործման ասպարեզներն ու հեռանկարները։

## Պատմություն
Ծառագիտության բնագավառում առաջին աշխատանքները կատարվել են 18-րդ դարի կեսին։ ԽՍՀՄ-ում կազմվել է տեղեկագիրք՝ «Դերեվյա ի կուստարնիկի ՍՍՍՌ» («Деревья и Кустарники CCCP», հ. 1-7, 1949-1965 թթ), որտեղ նկարագրված է ԽՍՀՄ-ում աճող 2883 և 2177 ներմուծված տեսակ, ինչպես նաև ռեգիոնալ մասշտաբի տեղեկություններ են հաղորդվում առանձին հանրապետությունների համար։

ՀԽՍՀ-ում կատարված ծառագիտական ուսումնասիրությունների շնորհիվ բացահայտվել է 42 ընտանիքի և 92 ցեղի պատկանող ծառերի և թփերի 262 տեսակ, որոնք տեղաբաշխված են ըստ հիմնական անտառային զանգվածների՝ Զանգեզուր-Մեղրի, Կենտրոնական գոտի, Հյուսիսային գոտի, Սևանի ավազան։

Անտառ կազմող հիմնական տեսակներն են՝ 
* Հյուսիսային գոտում՝ հաճարի արևելյան, կաղնի վրացական, կաղնի արևելյան, բոխի կովկասյան, սոճի կովկասյան 
* Կենտրոնական գոտում՝ կաղնի արևելյան
* Զանգեզուրում՝ կաղնի արևելյան, բոխի կովկասյան։

ՀԽՍՀ-ում ծառագիտության գծով գիտական աշխատանքները կենտրոնացած են եղել ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանության ինստիտուտում։

## Տես նաև
* Ծառ

Կատեգորիա:Ծառագիտություն
Թաթլու (այլ կիրառումներ)

**Թաթլու** եզրը կարող է վերաբերել.
* Թաթլու, քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Աղստևի շրջանում։
* Թաթլու, քաղաք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շամուխի շրջանում։
* Թաթլու, գյուղ Ուզբեկստանի Սամարղանդի վիլայաթում
Թաթլի (Աղստևի շրջան)

**Թաթլու** (), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Աղստևի շրջանում։ Համայնքը կազմված է Թաթլու, Քյոհնյաղըշլաղ և Յարադուլլու գյուղերից։

## Ճարտարապետություն
Գյուղում գտնվում էր հայկական Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին։

## Արտաքին հղումներ
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղստևի շրջանի բնակավայրեր
Խեթա-լուվիական լեզուներ

**Խեթա-լուվիական լեզուներ**, անատոլիական լեզուներ, Փոքր Ասիայի բնիկ հնդեվրոպական լեզվախումբ, որի մեջ մտնում են սեպագրային խեթերեն (նեսերեն), գաղափարագրային խեթերեն, լիդիերեն, կարիերեն, գաղափարագրային լուվիերեն, սեպագրային լուվիերեն, Ա և Բ լիկիերեն, պալայերեն լեզուները։

Մ. թ. ա. III հազարամյակից Փոքր Ասիայում պահպանված ասուրական արձանագրություններում կան խեթա-լուվիական լեզուներից կատարված փոխառություններ։ Հնդեվրոպական լեզուներից պահպանված հնագույն հուշարձանները խեթա-լուվիական լեզուներով են (մ. թ. ա. II հազարամյակից սկսած)։

Գործածվել են Փոքր Ասիայի կենտրոնական, արևմտյան ու հարավային շրջաններում և Հյուսիսային Ասորիքում։ Չեն գործածվում սկսած մ. թ. ա. II դարից։

Կատեգորիա:Անատոլիական լեզուներ
Խեթական կերպարվեստ և ճարտարապետություն

**Խեթական կերպարվեստ և ճարտարապետություն**, խեթական արվեստի հնագույն նմուշները (մ. թ. ա. III հազարամյակի 2-րդ կես) ոսկե, բրոնզե, պղնձե կնիք-խորհրդապատկերներ են, կենդանիների արձանիկներ, խեցեղեն իրեր։ Մ. թ. ա. II հազարամյակում միակտուր քարերից կառուցվել են ամրությունների բարդ համակարգով, հատակագծում շրջանաձև ամրոց-բնակավայրեր և ամրոց-ապաստարաններ։ Բնակելի տները (երբեմն երկհարկանի) ունեցել են հարթ ծածկ, ճակատի կողմից՝ բաց բակ։ Տարածված է եղել կառույցի (տներ, պալատներ, տաճարներ) «բիտ-հիլանի» տիպը, որը երկայնական կողմում ունեցել է ուղղանկյուն կողային աշտարակներով և սյունազարդ պորտիկով մուտք։ Պատերի ներքևի մասը հաճախ արտաքինից երեսապատվել է քանդակազարդ քարե ուղղադիր սալերով (այսպես կոչված՝ օրթոստատներով)։ Բարձր զարգացման հասցված բոլորաքանդակը և բարձրաքանդակը, որպես կանոն, կերտվել են քարի խոշոր բեկորից (առյուծների և սֆինքսների կիսաֆիգուրներ Հատտուսայի դարպասներին, մ. թ. ա. XVIII դար, աստվածների զանգվածեղ արձաններ)։ Օրթոստատների և կոթողների հարթաքանդակները (սրբազան կենդանիներ, աստվածներ, աղոթող թագավորներ, պալատական կյանքի տեսարաններ) աչքի են ընկնում մոնումենտալությամբ, ստատիկությամբ, կերպարների խստորոշ հզորությամբ, ազատ կոմպոզիցիայով։ Առավել կանոնիկ են սրբազան ժայռաքանդակները։ Մ. թ. ա. IX-VIII դդ. խեթերի արվեստը հետզհետե կորցրել է ինքնատիպությունը՝ կրելով ասորական ու արամեական մշակույթների ազդեցությունը։

Կատեգորիա:Խեթական մշակույթ
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Թաթլու)

**Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցու տաճար ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Աղստևի շրջանում գտնվող Թաթլու գյուղում։ Եկեղեցու ներկա վիճակը անհայտ է։

## Տես նաև
* Ուտիք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղստևի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Խեթերեն

**Խեթերեն**, «խեթերեն» անվամբ հայտնի են Փոքր Ասիայի հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի խեթա-լուվիական խմբին պատկանող երկու բնիկ լեզուներ՝ Սեպագրային խեթերեն և Գաղափարագրային խեթերեն։

## Սեպագրային խեթերեն
Սեպագրային խեթերեն (հեթիթերեն), կոչվում է նաև նեսերեն (նեսիտերեն)՝ Հին խեթական թագավորության մայրաքաղաք Նեսայի անունով։ Փոքր Ասիայում հայտնաբերված սեպագիր արձանագրություններից (մ. թ. ա. XVII-XIII դդ.) հնագույնները ամենահինն են հնդեվրոպական լեզուներից պահպանված հուշարձանների մեջ։ Ըստ նորագույն ուսումնասիրությունների, խեթերենը և նրան ցեղակից լեզուները ծագել են մեկ մայր անատոլիական լեզվից, որը տեղաբաշխված է եղել Փոքր Ասիայի հարավային շրջաններում։ Մասնագետները այս շրջանները համարում են հնդեվրոպական նախալեզվի բնօրրան։ Խեթերենում պահպանված են հնդեվրոպական շատ բառեր, բառակազմական համակարգը հնդեվրոպական է, ունի հնդեվրոպական կոկորդային հնչյունը։ Կա գոյականների քերականական երկու սեռ՝ ընդհանուր և միջին (չկա իգական-արական հակադրություն), երկու թիվ (եզակի, հոգնակի), նախապես ունեցել է յոթ, ապա՝ վեց հոլով, հոլովման համակարգում հակադրվում են ուղղականի, հայցականի հիմքերը մյուս հոլովների հիմքերին։ Բայն ունի ներկա և անցյալ ժամանակներ։ Խեթերենն առաջին անգամ ուսումնասիրել ու վերծանել է չեխ գիտնական Բ. Հրոզնին։

## Գաղափարագրային խեթերեն
Գաղափարագրային (հիերոգլիֆային) խեթերենը կամ լուվիերենը, տարածված է եղել Փոքր Ասիայում և Ասորիքում։ Ավանդված է գաղափարագրերով գրված կնիքային նիշերի ու արձանագրությունների մեջ (մ. թ. ա. XVI-XIII դդ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Խեթական թագավորություն
Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Հայաստանի կանաչների միություն

**Հայաստանի կանաչների միություն**, հասարակական կազմակերպություն։ Ստեղծվել է 1985 թվականին Երևանում, մինչև 1989 թվականը կոչվել է «Գոյապահպանություն»։ 1993 թվականից Եվրոպական կանաչների ընկերության անդամ է։

Նպատակն է պահպանել շրջակա միջավայրը և նպաստել առկա բնական ռեսուրսների արդարացված և խելացի օգտագործմանը։ Բարելավել շրջակա միջավայրի պահպանության վերաբերյալ գործող օրենսդրությունը։ Նպաստել էներգիայի այլընտրանքային և ավելի ապահով աղբյուրների օգտագործմանը, քիմիական արդյունաբերության և մյուս ոլորտներում տեղի ունեցող աղտոտումների դեմ պայքարն ու բնական բուսական պաշարների պահպանությունն է, ինչպես նաև ազգաբնակչության էկոլոգիական դաստիարակության խորացումը։

Հայաստանի կանաչների միության կողմից բողոքների հետևանքով 1988 թվականին փակվեց Հայկական ատոմային էլեկտրակայանը, ինչը պատճառ դարձավ էներգետիկայի հայկական ճգնաժամին, որը ժողովրդի մեջ հայտնի է որպես մութ ու ցուրտ տարիներ։

## Կազմակերպության խնդիրները
Կանաչների միության խնդիրներն են՝
* աջակցել էկոլոգիական դաստիարակությանը, ՀՀ բնապահպանական օրենքների ընդունմանը և դրանց իրականացմանը,
* համակողմանիորեն նպաստել ՀՀ կենսոլորտի, կենդանական և բուսական աշխարհների գենոֆոնդի պահպանությանը, բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործմանը, նպաստել գյուղատնտեսության մեջ քիմիական պարարտանյութերի և պեստիցիդների քանակներն ու տրանսպորտի վտանգավոր արտանետումները նվազեցնող միջոցառումների իրականացմանը,
* նպաստել Հայաստանում այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրների ստեղծմանը, շրջակա միջավայրն աղտոտող աղբյուրների ու թափոնների համակողմանի հաշվառմանը, կենցաղային և արդյունաբերական աղբի վնասազերծմանն ու վերամշակմանը,
* ստեղծել կենսոլորտի աղտոտվածության, մարդու առողջության և ընդհանրապես բնապահպանական խնդիրներին վերաբերող տեղեկատվական բանկ ու դրանք հասանելի դարձնել ազգաբնակչությանը

Հայաստանի կանաչների միությունը համագործակցում է «Աշխարհի բժիշկներ», «Բժիշկներ առանց սահմանների» կազմակերպությունների հետ։

Կատեգորիա:Հայկական հասարակական կազմակերպություններ
Սասկի Բասկոնիա

**«Սասկի Բասկոնիա»** (իսպ.՝ *Saski Baskonia*), հովանավորչական պատճառներով նաև հայտնի որպես **«Կախա Լաբորալ»** (*Caja Laboral*), իսպանական պրոֆեսոնալ բասկետբոլային ակումբ, որն հանդես է գալիս Իսպանիայի ACB լիգայում և Բասկետբոլի Եվրալիգայում։ Տեղակայված է Իսպանիայի հյուսիսում գտնվող Բասկերի երկիր ինքնավար նահանգի Վիտորիա քաղաքում։ Ակումբի հովանավորն է Կախա Լաբորալ վարկային կազմակերպությունը։

Ակումբն հիմնադրվել է 1959 թվականին, նշանակալի ձեռքբերումների չի հասել մինչև 1987 թվականը, երբ «Տուալել» կոչվող կերամիկական ընկերությունը որոշում է դառնալ հովանավոր։ Ակումբի առաջին նշմարելի ձեռքբերումները նկատվում են 90-ականների կեսերին, երբ այն հաղթում է Սապորտայի գավաթը, որից հետո՝ նոր հազարամյակում արդեն հաղթում է Իսպանիայի առաջնությունը։ Ակումբը սկսում է հաջող հանդես գալ Եվրալիգայում։ 2009 թվականի ամռանը ակումբը նոր հովանավոր է ձեռք բերում և նոր մրցաշրջանը դիմավորում է որպես «Կախա Լաբորալ»։

«Բասկոնիայում» են հանդես եկել այնպիսի բասկետբոլիստներ, ինչպիսիք են Խոսե Կալդերոնը, Անդրես Նոսիոնին, Ֆաբրիցիո Օբերտոն, Գորան Դրագիչը, Լուիս Սկոլան, Տյագո Սպլիտերը և այլք։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Ակումբի էջը ACB.com կայքում  
* Էջը Euroleague.net կայքում 

Կատեգորիա:Իսպանական բասկետբոլային ակումբներ
Կատեգորիա:Բասկերի երկիր
Խոսրովի դղյակ

**Խոսրովի դղյակ**, միջնադարյան իշխանական դղյակ Մեծ Հայքի Գողթն գավառի Սմբատան Դիզա գյուղի մոտ, բարձրագագաթ և բնականից հարմարավետ լեռան վրա։

Կառուցել են Գողթնի իշխանները 5-րդ դարում։ 7-րդ դարում դղյակը վերակառուցել է Գողթնի Խոսրով իշխանը։ Կառուցված է մշակված և կիսամշակ քարից։ Միջնաբերդը իշխանական դղյակի համալիրով գտնվում է լեռնագագաթի հարմարավետ վայրում։ Պարիսպները քարաշեն են, մի քանի շարքերով, այժմ՝ ավերակ։ Համալիրի ավերակները գտնվում են լեռնագագաթի լանջերին, միջնաբերդի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գողթն
Կատեգորիա:Հայկական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Սմբատան Դիզա
Խեժափիճի

**Խեժափիճի** (), կվենի, սոճազգիների ընտանիքի փշատերև ծառերի ցեղ։ Խոշոր, տերևաթափ ծառեր են, բարձրությունը՝ 30 - 35 մ։ Սաղարթը կոնաձև է, տերևներն ասեղնաձև, երկարացած ընձյուղների վրա տեղադրված են զսպանակաձև, կարճացած ընձյուղների վրա՝ փնջերով։ Սերմնակոները կլորավուն են կամ երկարավուն։ Սերմերը մանր են, թևավոր, հասունանում են առաջին տարում, սակայն տարածվում են աշնանը կամ հաջորդ գարնանը։ Բացված կոները 2 - 3 տարի կարող են մնալ ծառերի վրա։ Խեժափիճին լուսասեր, խոնավասեր բույս է, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Հայտնի է 25 տեսակ՝ տարածված Հյուսիսային կիսագնդի ցուրտ շրջաններում։ Նախկին ՍՍՀՄ-ի տարածքում աճում է խեժափիճու 4 տեսակ, առավել տարածված են Գմելինի կամ դաուրյան խեժափիճին և սիբիրական խեժափիճին։ Հայաստանի բնական անտառներում խեժափիճի չի աճում, սակայն նախալեռնային որոշ շրջանների արհեստական տնկարկներում և պուրակներում կարելի է հանդիպել խեժափիճու որոշ ինտրոդուկցված տեսակների (եվրոպական, սիբիրական, ճապոնական)։ Խեժափիճին ապրում է մինչև 400 տարի։ Բնափայտն ամուր է, առաձգական, դիմացկուն, օգտագործվում է ստորջրյա կառույցներում, նավաշինության, կահույքի, թղթի, ցելյուլոզի արդյունաբերության մեջ։ Խեժափիճու բունը խեժածորության ընթացքում տալիս է արժեքավոր տերպենտին, որից ստացվում է բևեկնայուղ և բևեկնախեժ։ Կեղևն օգտագործում են որպես դաբաղող նյութ։ Դեկորատիվ նպատակով աճեցվում է այգիներում, պուրակներում։

Նաև խեժափիճին տարբերվում է սոճուց և եղևնուց նրանով, որ այն պահանջկոտ չէ մաքուր օդի նկատմամբ։ Այսպիսով այն ավելի լավ կարող է աճել քաղաքում քան սոճին և եղևնին։ Դրա համար էլ մարդիկ աշխատում են այն աճեցնել հիմնականում քաղաքներում, որպեսզի օդը հարստանա թթվածնով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Siberian-larch.jpg|Սիբիրական խեժափիճի
Պատկեր:Flowers of Japanese larch emerging.jpg|Ճապոնական խեժափիճու արական (վերևում) և իգական (ներքևի աջ մասում) կոները՝ գարնանը հայտնվելիս
Պատկեր:Larix decidua0.jpg|Եվրոպական խեժափիճու կոները
Պատկեր:Larix decidua male cones.JPG|Եվրոպական խեժափիճու արական «ծաղիկները»


Կատեգորիա:Ծառեր
Սմբատան Դիզայի եկեղեցի

**Սմբատան Դիզայի եկեղեցի**, եկեղեցու ավերակներ Գողթն գավառի Սմբատան Դիզա գյուղում։

Հորինվածքով՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա է։ Կառուցված էր մշակված և կիսամշակ քարից։ Վերանորոգվել է 17-րդ դարում։ Մուտքը արևմտյան ճակատից էր։ Ուներ կիսաշրջանաձև աբսիդ, ուղղանկյուն մուտքեր և ավանդատների մեկ զույգ։ Եկեղեցին ունեցել է ավերակ զանգակատուն, նկատվում են նաև մի քանի եկեղեցապատկան շենքերի ավերակների հետքերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սմբատան Դիզա
Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Սուրբ Գևորգ մատուռ (Ներքին Ազա)

**Սուրբ Գևորգ մատուռ**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Գողթն գավառի Ներքին Ազա գյուղում։ Գտնվում է ավերակ վիճակում։

Կառուցվել է 16-17-րդ դարերում։ Գտնվում էր գյուղի հյուսիսարևմտյան մասում, գերեզմանատան մոտ։ Կառուցվել է կիսամշակ քարից։ 19-րդ դարում ենթարկվել է վերանորոգման։ Արևմտյան ճակատում էր գտնվում մուտքը։ Աբսիդը կիսաշրջանաձև էր։ Շրջակայքում կան մի քանի կոտրտված տապանաքարեր և խաչքարերի բեկորներ։

## Ծանոթագրություններ

գ
Կատեգորիա:Օրդուբադի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Մատուռներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Անդիրին

**Անդիրին**, միջնադարյան հայկական բերդ Կիլիկիայում՝ ներկայիս Թուրքիայում։Կառուցվել է 1297թ., գտնվում է ներկայիս Թուրքիայի տարածքում:

## Տես նաև
* Հայկական ճարտարապետություն

Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի Միջերկրածովյան տարածաշրջան
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Փոլ Բաղդադլյան

**Փոլ Բաղդադլյան** (, ), իրական անունը՝ **Գրիգոր Բաղդադլյան** (, , ), ամերիկահայ երգիչ, երգահան, ձայնագրման պրոդյուսեր, կոմպոզիտոր։ Հայտնի է հայկական սփյուռքում։

## Կենսագրություն
Փոլ Բաղդադլյանը ծնվել է Գրիգոր Բաղդադլյան 1953 թվականին հուլիսի 10-ին Սիրիայի Հալեպ քաղաքում, սիրիահայ ընտանիքում։ Բարույր և Արուսյակ Բաղդադլյանների որդին է։ 1961 թվականին ընտանիքը տեղափոխվեց Քուվեյթ։ Սկսել է ժամանականից հայկական երգեր երգել Բեյրությում, Լիբանան։ 1965 թվականին, 12 տարեկան հասակում, նրա մայրը մահացավ։ 1970-ականների սկզբին ծանոթանալով Հարութ Փամբուկչյանի ստեղծագործություններին, սկսում է սիրային երգեր ստեղծագործել։ 1977 թվականին տեղափոխվեց ԱՄՆ՝ Լոս Անջելես, որտեղ ձայնագրեց իր առաջին ձայներիզը։ Նա հաճախ համերգներ էր տալիս հայկական սփյուռքի և Հայաստանի խոշոր կենտրոններում։ 

Մահացել է 2011 թվականի հունիսի 28-ին, 57 տարեկան հասակում, թոքերի քաղցկեղից, Ադվենտիստ Հելթ Գլենդեյլ հիվանդանոցում։

## Ընտանիք
:Հայրը` Բարույր Բաղդադլյան
:Մայրը` Վերժինե Բաղդադլյան
:Եղբայր` Արամ Բաղդադլյան
:Առաջին Կինը` Անի Բաղդադլյան
:Զավակը` Փոլ Բաղդադլյան կրտսեր
:Զավակը` Քրիստոֆեր Բաղդադլյան
:Երկրորդ կինը` Ծաղիկ Բաղդադլյան
:Դուստրը` Վերգինե Բաղդադլյան

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
*1976 - *Անձրև է գալիս* 
*1978 - *Ուրիշին ես*
*1979 - *Սիրում եմ քեզ*
*1979 - *Մոր սերը*
*1980 - *The Last Tango*
*1980 - *Սպասում եմ քեզ* (կրկնակի ալբոմ)
*1980 - *Մարիետա*
*1982 - *Զավակիս*
*1983 - *Սև աչեր*
*1983 - *Միայն ինձ սիրի*
*1985 - *Արանց քեզ*
*1987 - *Սիրեցի ես մեկին*
*1989 - *Happy Birthday*
*1991 - *Նազ աղջիկ*
*1992 - *Սիրեմ*
*1993 - *Չգիտեի չգիտեմ*
*1994 - *Կարոտի հարց է*
*1995 - *Կյանքի ծաղիկ*
*1997 - *Դու իմ աշխարհն ես*
*1998 - *Քեզ բարի լույս*
*2000 - *Կյանքս...*
*2001 - *Մորցիր...*
*2004 - *Անուշիկս* 
*2008 - *Ուր ես* 
*2010 - *Հոգիս իմ*

### Հավաքածուներ
*1998 - *Best of Paul*
*1998 - *Dance Party Mix*
*2000 - *Romantic Flashback*
*2000 - *The Very Best of Tangos*
*2000 - *Golden Mix*
*2005 - *Փայլող աստղեր*
*2015 - *Arabic Songs*
*2017 - *Հիշատակներ*

### Համերգային ալբոմներ
*1981 - *Live in Beirut: Sona Chan*
*1988 - *Live in Australia*
*1999 - *Live in Damascus*
*2000 - *Live in Aleppo*
*2001 - *Ազգ սիրեցեք*
*2008 - *Live in Holland*
*2010 - *The King’s Final Homecoming*

## Ծանոթագրություններ

*Երկրպագուների էջը Ֆեյսբուք ցանցում.

Կատեգորիա:1953 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ երգիչներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ երգիչներ
Հասան Ռոհանի

**Հասան Ռուհանի** (, տառադարձվում է նաև *Ռոհանի*, *Ռոուհանի*, *Rowhani*, ծնունդով **Հասան Ֆերիդան**  ) Իրանի նախագահ, իրավաբան, ակադեմիկոս և միջազգայնագետ, Իրանի նախագահը մինչև 2021 թվականը։ 1999 թ. նա փորձագետների միության նախագահն էր։

## Կենսագրություն
Հասան Ռոհանին ծնվել է 1948 թվականի նոյեմբերի 12-ին Հյուսիսային Իրանի Սեմնան նահանգի, Սորհե բնակավայրում։

Կրոնական կրթությունը սկսել է 1960 թվականին։ Շիաների սուրբ քաղաք Կումում ստացել է հոգևոր կրթություն։ 1969 թվականին ընդունվել է Թեհրանի համալսարան և 1972 թվականին ստացել է իրավագիտության բակալավրի աստիճան։ 1995 թվականին Գլազգոյի Կալեդոնյան համալսարանում պաշտպանել է մագիստրոսական թեզ «Իսլամական օրենսդիր իշխանությունը Իրանի օրինակով» («The Islamic legislative power with reference to the Iranian experience») թեմայով։ 1999 թվականին նույն համալսարանում ստացել է փիլիսոսփայական գիտությունների դոկտորի աստիճան (PhD)։

Սովորել է օտար լեզուներ։ Տիրապետում է ռուսերեն, արաբերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն և անգլերեն լեզուներին։

## Ընտրությունների պատմություն

## Այցելությունը Հայաստան
2016 թվականի դեկտեմբերի 21-ին պաշտոնական այցով Հայաստան է ժամանել Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանին։

## Պատկերասրահ

|Իրանի Իսլամական Հանրապետության Ձայն ալիքի խորհուրդ, 1981. Հասան Ռոհանին ձախից.
Պատկեր:EU ministers in Iran for nuclear talks, 21 October 2003.jpg|Իրանի և Եվրոպայի եռյակի առաջին հանդիպումը, Թեհրան, հոկտեմբերի 21, 2003.
Պատկեր:Hassan Rouhani at US Field Hospital 12-24-2003 - FEMA - 13321 - by Marty Bahamonde.jpg|2003 թվականի երկրաշարժից հետո Ռոհանին այցելել է ամերիկյան հիվանդանոց
File:Rouhani supporters (1).jpg|Ռոհանիի կողմնակիցների ցույցը


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նախագահի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Իրանի նախագահներ
Կատեգորիա:Թեհրանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսլամական խորհրդակցական ժողովի 1-ին գումարման պատգամավորներ
Խարս (Մշո գավառ)

**Խարս**, Խարծ, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մուշի գավառում։ Գտնվում էր Մուշ քաղաքից 30 կմ արևելք, Մուշ-Բիթլիս ճանապարհի ձախ կողմում։

Հնարավոր է որ գյուղը նույնն է, ինչ-որ Տարոն գավառի Հարս գյուղը։

## Բնակչություն
1880 թվականին ուներ 180 տուն՝ 1500 հայ բնակչով, 1909 թվականին ուներ 80 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Խարսն ուներ 2 հին և մի նոր եկեղեցի **Ս. Աստվածածին** անունով, որը կառուցվել էր 1207 թվականին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր