Գվինեա (տարածաշրջան)

**Գվինեա,** Արևմտյան Աֆրիկայի ափամերձ տարածաշրջանի ավանդական անվանում։ Ողողում է Գվինեական ծոցի ափերը: Բնական խոնավ արևադարձային անտառ է կամ սավաննա, որը ձգվում է ափի երկայնքով և սահմանակից է Սահելի գոտուն հյուսիսում։

## Ստուգաբանություն

«Գվինեայի» ստուգաբանությունը հստակ չէ։ Անգլերեն *Գվինեա* տերմինը գալիս է անմիջապես իսպաներեն *Guinea* բառից, որն իր հերթին ծագել է պորտուգալերեն *Guiné* բառից: Պորտուգալերեն եզրույթն առաջացել է 15-րդ դարի կեսերին՝ անվանելու *գվինեացի* բնակեցված հողերը, ընդհանուր տերմին, որն օգտագործում էին պորտուգալացիները՝ Սենեգալ գետի հարավում ապրող «սևամորթ» աֆրիկյան ժողովուրդներին դիմելու համար: «Գվինեա» եզրույթը լայնորեն օգտագործվում է 1453 թվականի Գոմես Էանես դե Զուրարայի տարեգրության մեջ։ 1481 թվականից Պորտուգալիայի թագավոր Յոհան II-ը ստացել է *Senhor da Guiné* (Գվինեայի լորդ) տիտղոսը։

Ենթադրվում է, որ պորտուգալացիները փոխառել են *Guineus* բերբերական ''Ghinawen'' եզրույթից (երբեմն արաբացված որպես غِنَاوَة *Guinauha* կամ *Genewah* ), որը նշանակում է «այրված ժողովուրդ» (համանման է դասական հունական *[[Էթիոպիա (դասական հունական տերմին)|Aithiops-]]*ին, «այրված դեմքի»): Բերբերական aginaw և Akal n-Iguinawen եզրույթները համապատասխանաբար նշանակում են «սև» և «սևերի երկիր»։

Մրցակցող տեսությունը, որն առաջին անգամ ուղարկել է Լեո Աֆրիկանուսը 1526 թվականին, պնդում է, որ «Գվինեա»-ն առաջացել է Ջեննեից (որը նա անվանում է *Գենեո, Ջեննի* և *Գինեա*), Վերին Նիգեր գետի ներքին առևտրային մեծ քաղաքից։ Ջենեն գերիշխում էր ոսկու և աղի առևտրում Արևմտյան Աֆրիկայում 11-րդ դարից (Գանայի անկումը) մինչև 13-րդ դարը (երբ Մալիի ներխուժումը խաթարում է նրա երթուղիները և առևտուրը վերահղում դեպի Տիմբուկտու, որը մինչ այժմ ընդամենը Ջենեի փոքր վայրն էր): Ջեննեի գերիշխանության ժամանակաշրջանում է, որ *Genewah* եզրույթը իրոք սկսում է կիրառվել արաբական աղբյուրներում (*al-Sudan*, արաբերեն նշանակում է «սևեր»․ ավելի հաճախ գործածվում էր նախկինում):

Այլ տեսություններ փորձում են «Գվինեան» կապել «Գանայի» հետ, բայց դա ավելի քիչ հավանական է։ Գանայի կայսրությունն անվանվել է միջնադարյան առևտրային *Ghanah* քաղաքի անունով, որն արդեն հիշատակվել է 11-րդ դարի արաբ աշխարհագրագետների կողմից (օրինակ՝ ալ-Բաքրի), բայց արաբական աղբյուրներում այն գործածվում է *Genewah-ից* տարբեր կերպով։ Ընդհակառակը, հնարավոր է, որ և՛ Գանան, և՛ Ջենեն իրենց սկզբնական անվանումները ստացել են այնտեղ ապրող սևամորթների համար կիրառված բերբերական տեղանուններից: Տեսությունների հնարավոր հաշտեցումն այն է, որ բերբեր *Գինավենը* (սևերը) եղել է *Ջեննեի* (քաղաքի) աղբյուրը, որն իր հերթին առաջացրել է արաբական *Genewah-n* (տարածք, որտեղ գերիշխում է այդ քաղաքը), որը վերջնականապես վերածվել է պորտուգալական *Guiné*:

## Պատմություն
1478 թվականին (Կաստիլիական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ), երեսունհինգ կարավելներից կազմված կաստիլիական նավատորմը և պորտուգալական նավատորմը կռվել են Գվինեայի ճակատամարտում Էլմինայի մոտ գտնվող ծովածոցում՝ Գվինեայի առևտրի գերիշխանության համար (ոսկի, փղոսկր և սև պղպեղ)։ Պատերազմն ավարտվել է ինչպես պորտուգալական նավատորմի հաղթանակով, այնպես էլ կաթոլիկ միապետների կողմից աֆրիկյան վիճելի տարածքների մեծ մասի վրա Պորտուգալիայի ինքնիշխանության պաշտոնական ճանաչմամբ (Ալկաչովասի պայմանագիր, 1479 թվական): Սա եվրոպական տերությունների միջև բազմաթիվ գաղութային պատերազմներից առաջինն էր: Պորտուգալացիներից և կաստիլիացիներից հետո եկել են հոլանդացիները, դանիացիները, ֆրանսիացիները և բրիտանացիները:

Փղոսկրի, ոսկու և ստրուկների լայնածավալ առևտուրը հարստացնում է տարածաշրջանը, և մի շարք կենտրոնացված թագավորություններ են ձևավորվում 18-րդ և 19-րդ դարերում: Սրանք շատ ավելի փոքր էին, քան Սահելի խոշոր նահանգները, բայց դրանք ունեին բնակչության շատ ավելի մեծ խտություն և քաղաքականապես ավելի կենտրոնացված էին: Այս թագավորությունների համախմբվածությունը ստիպում է տարածաշրջանին ավելի մեծ դիմադրություն ցույց տալ եվրոպական ներխուժումներին, քան Աֆրիկայի մյուս տարածքները: Նման դիմադրությունը, զուգորդված եվրոպացիների համար թշնամական հիվանդությունների միջավայրին, նշանակում էր, որ Գվինեայի մեծ մասը գաղութացված չէր եվրոպացիների կողմից մինչև 19-րդ դարի վերջը:

## Ստորաբաժանումներ
Գվինեան հաճախ բաժանվում է «Ստորին Գվինեա»-ի և «Վերին Գվինեա»-ի։ Ստորին Գվինեան Աֆրիկայի ամենախիտ բնակեցված տարածաշրջաններից մեկն է, որն ընդգրկում է Հարավային Նիգերիան, Բենինը, Տոգոն և ձգվում է մինչև Գանա: Այն ներառում է ափամերձ շրջանները, ինչպես նաև ներքին տարածքը։ Վերին Գվինեան շատ ավելի քիչ է բնակեցված և ձգվում է Կոտ դ'Իվուարից մինչև Սենեգալ:
 
Գվինեայի Հանրապետության սահմաններում Ստորին Գվինեան երկրի ափամերձ հարթավայրն է, մինչդեռ Վերին Գվինեան՝ երկրի ներքին տարածքը:

Բենինի և Նիգերիայի շրջակայքի արևելյան հատվածը անվանվել է Ստրկական ափ: Այն, ինչ այժմ Գանան է, մի ժամանակ կոչվում էր (բրիտանական) Ոսկե ափ, անվանում, որը հետագայում տրվել է բրիտանական գաղութին, որն ի վերջո ընդգրկել է ավելի վաղ շրջանի եվրոպական գաղութները: Սրանից արևմուտք գտնվում էր Փղոսկրի Ափը, որը դեռևս այդ տարածաշրջանի ազգի անվանումն էր։ Ամենահեռավոր արևմուտքում ժամանակակից Լիբերիայի և Սիերա Լեոնեի շրջակայքը կոչվում էր կամ Պղպեղի ափ կամ Հացահատիկի ափ:

## Գվինեա տարածաշրջանի երկրներ

Հյուսիսից հարավ․

* Սենեգալ (նախկինում ֆրանսիական)
* Գամբիա (նախկինում բրիտանական)
* Գվինեա-Բիսաու (նախկինում Պորտուգալական Գվինեա)
* Գվինեա (նախկին Ֆրանսիական Գվինեա)
* Սիեռա Լեոնե (Պղպեղի ափի բրիտանական մաս, սկզբնապես Ազատության նահանգ)
* Լիբերիա (Պղպեղի ափի նախկին ստրուկների համար ԱՄՆ բնակավայրերից)
* Կոտ դ'Իվուար կամ Կոտ դ'Իվուար
* Գանա (նախկինում՝ Ոսկե ափ, Դանիական Գվինեա, Հոլանդական Գվինեա, Պորտուգալական Ոսկե Ափ (առաջին), Պրուսական ոսկե ափ և Շվեդական Գվինեա, բոլորն էլ հետագայում վերածվել են Բրիտանական ոսկե ափի)
* Տոգո (նախկինում Տոգոլանդիա)
* Բենին (Դահոմեյ)
* Հարավային Նիգերիա

## Տես նաև
* Արևմտյան Աֆրիկա
* Նոր Գվինեա

## Ծանոթագրություններ


## Հղումներ
**Գրքեր**
* DIFFIE, Bailey W. and WINIUS, George D. -  ''Foundations of the Portuguese Empire, 1415-1580'', Volume 1, University of Minnesota Press, 1977.
* NEWITT, Malyn-  ''A history of Portuguese overseas expansion, 1400-1668'', Routledge, New York, 2005.

Կատեգորիա:Արևմտյան Աֆրիկա
Կատեգորիա:Աֆրիկա
Կատեգորիա:Աֆրիկայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Աֆրիկայի տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Գվինեա
Կատեգորիա:Գվինեայի աշխարհագրություն