Թորոս Ռոսլին

**Թորոս Ռոսլին** (), 13-րդ դարի 2-րդ կեսի հայ կիլիկյան դպրոցի մանրանկարիչ և գրիչ։ Ստեղծագործել է Հռոմկլայում և արվեստագետների կողմից անվանվել է «Վերածնության նախակարապետ», «Զարդանկարի վիրտուոզ»։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ նշանակալից է հայ մատենական գեղանկարչությունը, որի փայլուն դրսևորումներից է կիլիկյան մանրանկարչության դպրոցը: Թորոս Ռոսլինը այդ դպրոցի ամենախոշոր ներկայացուցիչն է:

## Կյանքն ու գործունեություն
Ռոսլինի ստեղծագործական ողջ գործունեությունն ընթացել է Հռոմկլայում, որտեղ այդ ժամանակ գտնվում էր կաթողիկոսական աթոռանիստը։ Հռոմկլայում պաշտոնավարած կաթողիկոսները մեծ ուշադրություն էին հատկացնում ձեռագրական մշակույթին, գրչության և մատենական նկարչության զարգացմանը։ Կաթողիկոսական ձեռագրատանը ձևավորված մանրանկարչության դպրոցը գլխավորն էր մյուս դպրոցների մեջ ու վճռական ազդեցություն ունեցավ կիլիկյան և ոչ միայն կիլիկյան գրքարվեստի հետագա զարգացման վրա։ Հռոմկլան իր ծաղկման բարձրակետին հասավ Կոստանդին Ա Բարձրբերդցի կաթողիկոսի (1221–1267 թթ.) օրոք, որի հովվապետությամբ էլ ծավալվում էր Թորոս Ռոսլինի գործունեությունը։ 

Նկարիչը բարձր համբավ ուներ իր կենդանության օրոք. նա աշխատում էր արքայական ընտանիքի, իշխանների և բարձրաստիճան հոգևորականների պատվերով, բայց Ռոսլինի անունը չի հանդիպում ժամանակակից հայկական աղբյուրներում, բացի իր գրած հիշատակարաններից։ Դրա պատճառներից մեկը նկարիչների անունները չտալու միջնադարյան տարեգիրների սովորությունն էր․ 

Ռոսլինի ժամանակակից Հովհաննես Երզնկացին հաղորդում է, որ արքայական ընտանիքի անդամները (նկատի ունի Կիլիկիայի թագավորներին) սովորություն ունեին պատվիրել իրենց նկարները տարբեր տարիքներում. 

Էլ ավելի որոշակի է դիմանկարում նմանությունը պահպանելու պահանջը Ներսես Լամբրոնացու «Ատենաբանության» մեջ. 

Կաթողիկոսական նստավայրի ավերումը 1292 թվականին, որտեղ անցել էր Ռոսլինի կյանքը, և 1375 թվականին Կիլիկյան թագավորության դիվանի կործանումը մայրաքաղաքի գրավման ժամանակ զրկեցին նոր ժամանակի պատմաբաններին, այդ թվում արվեստի պատմաբաններին, ոչ միայն քաղաքական բնույթի մեծարժեք նյութերից, այլև մշակույթի գործիչների հետ կապված վավերագրերից։ 

Ռոսլինի կենսագրության միակ աղբյուրը դարձան նրա ձեռագրերի հիշատակարանները։ Նկարչի ստորագրությամբ այսօր հայտնի յոթ աշխատանքը արվել են 13 տարում` 1256 թվականից 1268 թվականը ընկած ժամանակահատվածում։ Այդ ձեռագրերի հիշատակարաններում նա իրեն անվանում է Թորոս «մականուն Ռաւսլին կոչեցելոյ», խնդրում է հիշել իր մտերիմներին և ուսուցիչներին։

Ռոսլինի ստեղծագործական ողջ գործունեությունն անցել է Հռոմկլայում և, անշուշտ, այստեղ էլ նա կրթություն է ստացել։ Հիշատակարաններում նկարիչը շնորհակալությամբ է հիշում իր ուսուցիչներին, որոնք պետք է լինեին Հռոմկլայի 1240-1250-ական թվականների խոշորագույն վարպետներ Հովհաննեսը և Կիրակոսը։ 

Սիրարփի Տեր-Ներսեսյանը Թորոս Ռոսլինին համարում է Հռոմկլայի ձեռագրատան ղեկավար։

Նա մահացել է 1270 թվականին 60 տարեկանում։

### Կեղծանուն
Գրեթե բոլոր հիշատակարաններում Թորոսն իր անվանը վերագրում է «Ռոսլին» մականունը, իսկ 1256 թվականին Ավետարանում նկարիչն ավելացնում է՝ «մականուն Ռաւսլին ստ նախնեաց»։ Այդ մականունը, որի վրա ուշադրություն է հրավիրել Թորոս Ռոսլինի ստեղծագործության առաջին ուսումնասիրող Մ. Տեր-Մովսեսյանը, 20-րդ դարի 70–90-ական թվականներին դարձել է մի շարք հեղինակների ուշադրության առարկա, և նրանցից ոմանք սկսել են բազմապիսի ենթադրություններ անել, թե որտեղից կարող էր լինել նման արտասովոր մականունը, և փորձել են զանազան կռահումների հիման վրա հիմնավորել Թորոսի ոչ հայկական ծագումը. ոմանք նրան վերագրել են գերմանական, ոմանք՝ ֆրանսիական, ոմանք էլ՝ նույնիսկ շոտլանդական ծագում։

## Աշխատություններ
Ռոսլինի ձևավորած հնագույն ձեռագիրը, որը հասել է մեզ, «Զեյթունի Ավետարանն» է, որ առաջին անգամ հանդիպում ենք նրա անվանը, ինչպես ինքն է գրում հիշատակարանում «Թորոսի մականուն Ռօսլինի կոչեցելոյ»: Սա վաղ շրջանի կիլիկյան ձեռագրերի նման ճոխ զարդարված է խորաններով, լուսանցքազարդերով և չորս ավետարանիչների պատկերներով: Ռոսլինի մոտավոր տարիքը կարելի է որոշել հետևյալ կերպ: Ընդունելով, որ «Զեյթունի Ավետարանի» մանրանկարների կատարողական վարպետությանը տաղանդավոր մարդը կարող է հասնել մոտավորապես 20-25 տարեկան հասակում, և հաշվի առնելով, որ 1260 թվականին Ռոսլինը արդեն որդի ուներ, որի մասին Երուսաղեմում պահպանվող 1260 թվականի ձեռագրի հիշատակարանում գրում է ու խնդրում «յիշել ողորմութեամբ զիս և զծնօղս իմ, զեղբայրս և զքորս և զորդիս», ապա կարելի է ենթադրել, որ XIII դարի 50-60-ական թվականներին նա առնվազն 30  տարեկան էր:

XII դարի վերջերից և XIII դարի ընթացքում Կիլիկիայում ստեղծվում են բարենպաստ պայմաններ հայ մշակույթի զարգացման համար:

«Զեյթունի Ավետարանը» տերունական-թեմատիկ պատկերներ չունի: Ձեռագրի ամբողջ ձևավորումը սահմանափակվում է ճոխ ծաղկազարդված խորաններով և չորս ավետարանիչների պատկերներով: Շարունակելով Հռոմկլայի գրչատանը աշխատող ավագ ժամանակակիցների ավանդները, Ռոսլինը զարդապատկերային առանձին դրվագների ներդաշնակ կապակցվածության միջոցով ստեղծում է հեշտությամբ ընկալվող կոմպոզիցիաներ:

Կիլիկյան մանրանկարիչները բիբլիական հերոսներին պատկերում են մեդալյոնների մեջ շրջափակված, խորանների կողքին, էջերի լուսանցքներում և այլն: Ուշագրավ է 1260 թվականի Ռոսլինի պատկերազարդած ձեռագրի ուղերձը,  որը զարդարված է որպես խորան: Այստեղ փոքրիկ շրջանակների մեջ պատկերված են Հիսուս Քրիստոսի, Աստվածամոր, Հովհաննես Մկրտչի կիսանդրի պատկերները, ներկայացնելով որմնանկարչությանը բնորոշ «դեիսոսի» (խնդրարկուի) պատկերագրական կոմպոզիցիան:

1266 թվականին «Մաշտոցում» Ռոսլինի վարպետությունը հասնում է բարձրակետին: Պարզ, թեթևորեն զարդարված շրջանակներով պարփակված մանրանկարները աչքի են ընկնում Ռոսլինին բնորոշ լակոնիզմով: «Երեք մանուկները հրե վառարանում» պատկերող մանրանկարում նույնպես Ռոսլինը խուսափում է ավելորդություններից և հասնում է մեծ արտահայտչականության:

Թորոս Ռոսլինի ստեղծագործությունը տրամաբանական շարունակությունն է XII դարի կիլիկյան մանրանկարչության: Ռոսլինի անմիջական նախորդներն էին մանրանկարիչներ Վարդանը, Գրիգոր Մլիճեցին, Կոստանդինը, որոնք XII դարի վերջին քառորդում աշխատում էին Հռոմկլայում և Սկևռայում:

## Պատկերասրահ

Image:Zeytun gospel.jpg|Մարկոսի ավետարանի սկզբնաթերթը, Զեյթունի Ավետարան, 1256 թ (MS No. 10450)
Image:Toros Roslin Manrankar.jpg|Հովհաննես Մկրտիչ, Մալաթիայի Ավետարան, 1268 (MS No. 10675) 
Image:Red sea passage.jpg|Անցում Կարմիր ծովով, Մաշտոց, 1266 (MS No. 2027) 
Page from Armenian bible illuminated by T'oros Roslin, 1256.jpg|Հայերեն Աստվածաշնչի էջ, 1256


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Дурново Л. А. Древнеармянская миниатюра. Альбом. Ер., 1952.
* Իրինա Դրամբյան. Թորոս Ռոսլին. Կյանքը ու արվեստը։
* Ազարյան Լ., Կիլիկյան մանրանկարչությունը 12-13-րդ դդ., Երևան, 1964։
* Дрампян И. Р. Художественные особенности искусства Тороса Рослина // Древнерусское искусство. Рукописная книга. Сб. 3. М., 1983.
* Ղազարյան Վ., Սյուժետային մանրանկարը Կիլիկիայում (13-րդ դարի վերջ-14-րդ դարի սկիզբ), Երևան, 1984։
* Sirarpie Der Nersessian, Miniature Painting in the Armenian Kingdom of Cilicia from the Twelfth to the Fourteenth Century. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Studies, 1993.
* Լևոն Չուգասզյան, Թորոս Ռոսլին։
* Дрампян Ирина, Торос Рослин, Ереван, 2000, 285 стр.

## Արտաքին հղումներ
**«Սեբաստիայի Ավետարանը»** (1262, ձեռ. թիվ 539, Բալթիմորի Ուոլտերս պատկերասրահ)
* Walters Art Museum Illuminated Manuscripts, T'oros Roslin Gospels, 1262
* T'oros Roslin Gospels, 1262, Walters Manuscript W.539
* T'oros Roslin Gospels, 1262 · The Walters Art Museum · Ms. W.539, 1/472
* T'oros Roslin Gospels, 1262, PDF
* *Լևոն Ազարյան, «Թորոս Ռոսլին»*, «Յառաջ, 1988 թ.։ Սեպտեմբերի 23, N16844, էջ 2։ Սեպտեմբերի 24-25, N16845, էջ 2։

## Այլ էջեր
* Թորոս Ռոսլին/Toros Roslin. 

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ