Պահուստի օրինական պահանջներ

**Պահուստի օրինական պահանջները** կենտրոնական բանկի կանոնակարգում են, որոնք սահմանում են այն նվազագույն գումարը, որը առևտրային բանկը պետք է պահի որպես լիկվիդ ակտիվներ։ Այս նվազագույն գումարը, որը անվանում են առևտրային բանկի պահուստ, սովորաբար որոշվում է կենտրոնական բանկի կողմից՝ բանկի ավանդների նկատմամբ սահմանված որոշակի հարաբերակցության հիման վրա։ Այս հարաբերակցությունը սովորաբար կոչվում է **կանխիկի պահուստի հարաբերակցություն** կամ պարզապես **պահուստային հարաբերակցություն**։ Չնայած տարբեր սահմանումներին՝ առևտրային բանկի պահուստները սովորաբար ներառում են բանկում ֆիզիկապես պահվող կանխիկ գումարը (բանկի բունկերում գտնվող կանխիկը), ինչպես նաև այդ բանկի՝ կենտրոնական բանկում ունեցած հաշվի մնացորդը։

Բանկը կարող է պահել նվազագույն պահանջվողից ավել գումար, որը կոչվում է **լրացուցիչ պահուստներ**։

Որոշ շրջաններում, ինչպես օրինակ եվրագոտում և Միացյալ Թագավորությունում, ներքին շուկայում պահուստային պահանջների խստացումը կապված է օտարերկրյա մասնաճյուղերի վարկավորման աճի հետ։ Այս պատճառով պահուստային հարաբերակցությունը երբեմն կիրառվում է որպես դրամավարկային քաղաքականության գործիք՝ երկրում փողի առաջարկը կարգավորելու նպատակով՝ սահմանափակելով կամ ընդլայնելով բանկերի վարկավորման հնարավորությունները։ Դրամավարկային քաղաքականությունում   զգուշորեն են մոտենում պահուստային պահանջների բարձրացմանը, քանի որ վերջինիս հանկարծակի փոփոխությունը կարող է առաջացնել իրացվելիության խնդիրներ սակավ լրացուցիչ պահուստներ ունեցող բանկերի համար։ Հետևաբար դրամավարկային քաղաքանությունն իրականացնելու համար նախընտրում են կիրառել այլ գործիքներ։ Շատ երկրներում (բացառությամբ Բրազիլիայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի, Ռուսաստանի) պահուստային պահանջները հազվդեպ են փոփոխվում, քանի որ դրանք կարող են կարճաժամկետ խանգարումներ առաջացնել ֆինանսական շուկայում։ Մի շարք երկրներում, ներառյալ ԱՄՆ-ը, ներկայումս **պահուստային պահանջը զրո է;**

## Քաղաքականության նպատակ
Պետության կենտրոնական բանկի կարևոր գործառույթներից է հանրության վստահության պահպանումը բանկային համակարգի նկատմամբ, քանի որ մասնակի պահուստային համակարգում բանկերը պարտավոր չեն ունենալ կանխիկ՝ բոլոր ավանդային պարտավորությունները ամբողջությամբ ծածկելու համար։ Այս նպատակին հասնելու համար կենտրոնական բանկերը սովորաբար սահմանում են **պահուստի պահանջ**, որպեսզի բանկերն ունենան բավարար կանխիկ՝  կանխիկի խոշոր ելքերի դեպքում, ինչը կարող է հանգեցնել **[[բանկային խուճապ]]ի**։

Որոշ իրավասություններում, ինչպես օրինակ Եվրոպական միությունում, կենտրոնական բանկը չի պահանջում, որ պահուստները պահվեն օրվա ընթացքում, մինչդեռ այլ դեպքերում, օրինակ ԱՄՆ-ում, կենտրոնական բանկը ընդհանրապես չի սահմանում պահուստի պահանջ։

Բանկային ավանդները սովորաբար ունեն կարճաժամկետ բնույթ և կարող են լինել ցպահանջ վերադարձվող, մինչդեռ բանկերի կողմից տրվող վարկերը հիմնականում երկարաժամկետ են։ Սա ստեղծում է վտանգ, որ հնարավոր է հաճախորդները միաժամանակ փորձեն հանել իրենց ավանդները և դրանց չափը կգերազանցի բանկի պահուստները։ Պահուստները նախատեսված են նորմալ ելքերի իրացվելիությունը  ապահովելու համար։ Բանկերն ու կենտրոնական բանկը ենթադրում են, որ նորմալ պայմաններում միայն ավանդների մի մասն է դուրս բերվում միաժամանակ, և պահուստները բավարար են կանխիկի պահանջարկը բավարարելու համար։

Սակայն բանկերը կարող են բախվել պակասորդի կամ բանկային խուճապի, երբ ավանդատուները ցանկանում են հանել ավել գումար, քան պահուստները։ Այդ դեպքում բանկը կարող է կարճաժամկետ միջոցներ վերցնել **[[միջբանկային վարկ]]** այն առևտրային բանկերից, որոնք ունեն լրացուցիչ միջոցներ։ Որոշ բացառիկ իրավիճակներում հենց կենտրոնական բանկը կարող է տրամադրել այդ կարճաժամկետ միջոցները՝ որպես **[[վերջին ատյանի վարկատու]]**։ Եթե բանկում լիկվիդայնության խնդիրը գերազանցում է կենտրոնական բանկի պատրաստակամությունը՝ շարունակելու հանդես գալ որպես վերջին ատյանի վարկատու (ինչպես եղավ 2007–2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ), կառավարությունը կարող է փորձել վերականգնել վստահությունը բանկային համակարգի նկատմամբ՝ օրինակ **[[պետական երաշխիքներ]]** տրամադրելով։

## Ազդեցությունը փողի առաջարկի վրա
### Դասագրքային մոտեցում
Շատ դասագրքեր (չնայած հեղինակները հաճախ չեն հստակ նշվում) նկարագրում են մի համակարգ, որտեղ **պահուստային պահանջները** համարվում են երկրի **[[Դրամավարկային քաղաքականություն|դրամավարկային քաղաքականության գործիք]],** չնայած դա ոչ միշտ է այդպես, և շատ կենտրոնական բանկեր նման պահանջներ ընդհանրապես չեն ներկայացնում։ Ընդհանուր ընդունված պահանջը 10%-ն է, սակայն ոչ բոլոր կենտրոնական բանկերն և խոշոր կենտրոնական բանկերն են նման հարաբերակցային պահանջ ներկայացնում։

Ավելի բարձր պահուստային պահանջների դեպքում բանկերի համար վարկավորման հասանելի միջոցները ավելի քիչ են լինում։ Այս տեսության համաձայն՝ փողի բազմապատկիչը՝ մուլտիպիկատորը, ուժեղացնում է բանկերի վարկավորման ազդեցությունը փողի առաջարկի վրա։ Փողի բազմապատկիչի ազդեցությունը փողի առաջարկի վրա կարգավորվում է հետևյալ բանաձևերով.

M_1=\mathit{MB} \times m \,

փողի բազայի *MB* (բանկային պահուստներ գումարած բնակչության մոտ առկա կանխիկ) և փողի առաջարկ՝ M_1։

Ավելի խորացված՝

m=\frac{(1+c)}{(c+R)} = \frac{1+\frac{C}{D}}{\frac{C}{D}+R}

փողի բազմապատկիչի (*m)* դուրսբերված բանաձևը, որով վարկավորման և վերավարկավորման միջոցով M_1-ը դառնում է փողի բազայի բազմապատիկ).

որտեղ՝

* c — կանխիկի հարաբերակցություն՝ բնակչության մոտ առկա կանխիկ գումարի և ցպահանջ ավանդների հարաբերակցությունը,
* R — ընդհանուր պահուստային հարաբերակցություն (բանկերի պահանջվող և չպահանջվող պահուստների հարաբերակցությունը ցպահանջ ավանդների հանդեպ)։

Այս սահմանափակումը փողի առաջարկի վրա իրական աշխարհում չի գործում։

### Էնդոգեն (ներքին) փողի տեսություն
Կենտրոնական բանկերը հակասում են պահուստային պահանջի հիման վրա կառուցված փողի բազմապատկիչի տեսությանը և փոխարենը համարում են, որ փողը էնդոգեն է։ Տես՝ էնդոգեն փող։

Ջարոմիր Բենեշը և Մայքլ Քումհոֆը (ԱՄՀ-ի հետազոտական բաժնից) հայտնում են, որ տնտեսագիտական դասագրքերում նկարագրված "ավանդների բազմապատկիչը", ըստ որի՝ փողի ագրեգատները ստեղծվում են կենտրոնական բանկի կողմից՝ փողի սկզբնական ներարկումով, որն ապա բազմապատկվում է բանկային վարկավորման միջոցով, իրականում հակասում է դրամավարկային փոխանցումների մեխանիզմի իրական աշխատանքը։ Բենեշն ու Քումհոֆը պնդում են, որ այն դեպքերում, երբ բանկերը պահանջում են լրացնել իրենց անբավարար պահուստները, կենտրոնական բանկը սովորաբար կատարում է այդ պահանջը։ Այս տեսության համաձայն՝ պահուստները սահմանափակում չեն առաջացնում, քանի որ ավանդների բազմապատկիչը, ինչպես գրել են Քիդլանդը և Փրեսքոթը (1990թ.), պարզապես մի միֆ է։ Այս տեսության համաձայն, մասնավոր բանկերն են գրեթե ամբողջությամբ վերահսկում փողի ստեղծման գործընթացը։

## Պահանջվող պահուստներ
### Չինաստան
մինի|Չինաստանի խոշոր բանկերի պահուստային պահանջի հարաբերակցությունը
Չինաստանի ազգային բանկը օգտագործում է պահուստային պահանջների փոփոխությունը որպես գնաճի դեմ պայքարի գործիք և 2007 թվականին այն բարձրացրել է տասը անգամ, իսկ 2010 թվականից սկսած՝ տասնմեկ անգամ։

### Հնդկաստան
Հնդկաստանի պահուստային բանկը օգտագործում է կանխիկի պահուստային պահանջը (CRR) որպես իրացվելության կառավարման գործիք, այն բարձրացրել է նաև օրենսդրական պահուստային պահանջի (SLR) հետ միասին՝ հաղթահարելու համար 2008թ․ ֆինանսական ճգնաժամը։  Հնդկաստանի պահուստային բանկը ներկայացրել և հետ է վերցրել լրացուցիչ կանխիկի պահուստային պահանջը (I-CRR)՝ ընդհանուր CRR-ից ավելի՝ իրացվեկությունը  կառավարելու համար։

## Երկրներ և տարածքներ, որոնք չունեն պահուստային պահանջներ
Կանադան, Միացյալ Թագավորությունը, Նոր Զելանդիան, Ավստրալիան, Շվեդիան և Հոնկոնգը չունեն պահուստային պահանջներ։

Սա չի նշանակում, որ բանկերը կարող են նույնիսկ տեսականորեն անսահմանափակ փող ստեղծել։ Ընդհակառակը, բանկերը սահմանափակվում են կապիտալի պահանջներով, որոնք որոշների համար ավելի կարևոր են, քան պահուստային պահանջները նույնիսկ այն երկրներում, որտեղ դրանք առկա են։

Առևտրային բանկի մեկօրյա պահուստները չեն կարող լինել *բացասական*։ Կենտրոնական բանկը միջամտում է՝ անհրաժեշտության դեպքում բանկին միջոցներ տրամադրելով՝ բացասական պահուստները կանխելու համար։ Պատմականորեն կենտրոնական բանկը կարող էր չունենալ բավարար պահուստներ՝ իրացվելության խնդիրներ ունեցող բանկերին վարկ տրամադրելու համար և ստիպված լիներ դադարեցնել փոխհատուցումները, սակայն ժամանակակից կենտրոնական բանկերի դեպքում սա այլևս հնարավոր չէ, քանի որ աշխարհում դադարեցվել է ոսկու ստանդարտը, ինչը նշանակում է, որ բոլոր երկրներն օգտագործում են ֆիատ արժույթ։

Զրոյական պահուստային պահանջը հնարավոր չէ բացատրել այն տեսությամբ, ըստ որի դրամավարկային քաղաքականությունը փոփոխում է փողի քանակը պահուստային պահանջների միջոցով։

Նույնիսկ ԱՄՆ-ում, որտեղ պաշտոնապես պահուստային պահանջները պահպանվում էին մինչև 2020 թվականը, փողի առաջարկի վերահսկումը բազային փողի քանակի միջոցով վաղուց արդեն թողնվել է և այժմ դրամավարկային քաղաքականության բացատրությունը գործնականում  հիմնվում է տոկոսադրույքների թիրախավորման վրա՝ ընդլայնված փողի առաջարկը վերահսկելու համար։

### Միացյալ Թագավորություն
Միացյալ Թագավորությունում առևտրային բանկերը կոչվում են «մաքրող բանկեր» (clearing banks), որոնք ունեն ուղղակի հասանելիություն մաքրումների համակարգին։

Անգլիայի բանկը (ՄԹ-ի կենտրոնական բանկը) նախկինում սահմանել էր կամավոր պահուստային հարաբերակցություն և ոչ նվազագույն պահանջ։ Տեսականորեն սա նշանակում էր, որ առևտրային բանկերը կարող էին ընդհանրապես պահուստ չունենալ։ Սակայն ամբողջ բանկային համակարգի կանխիկի միջին պահուստային հարաբերակցությունը բարձր էր այդ ժամանակ՝ 1999 թ․ դրությամբ կազմելով մոտ 0.15%։

1971-ից մինչև 1980 թվականը առևտրային բանկերը համաձայնել էին պահել 1.5% պահուստային հարաբերակցություն։ 1981 թվականին այս պահանջը վերացվեց։

1981-2009 թվականներին յուրաքանչյուր առևտրային բանկ սահմանում էր իր ամսական կամավոր պահուստային թիրախը՝ համաձայնեցնելով Անգլիայի բանկի հետ։ Թիրախից շեղվելու (պակասի ու ավելցուկի)  դեպքում կիրառվում էր տուգանք, ինչը խրախուսում էր բանկին մոտ մնալ իր սահմանած թիրախին։ Այս համակարգը հայտնի էր որպես *«պահուստների միջինացում»*։

2009 թ․ քանակական թուլացման () և թիրախից ավելի պահուստների վրա տոկոսադրույքների ներդրման հետ միաժամանակ բանկերն այլևս պարտավոր չէին սահմանել պահուստային թիրախ, ուստի այլևս չեն տուգանվում թիրախից ավելի պահուստ ունենենալու համար։ Ընդհակառակը, նրանք համամասնորեն փոխհատուցվում էին՝ պահուստները Բանկի տոկոսով (Անգլիայի բանկը հիմա նույն տոկոսադրույքն է սահմանում իր բանկային տոկոսադրույքի, դեպոզիտի տոկոսադրույքի և իր տոկոսադրույքի թիրախի համար) պահելու համար։ Այս նոր պայմաններում ավելցուկ պահուստների հասկացությունն այլևս չի գործում, ուստի տեխնիկապես սխալ է նոր քաղաքականությունը կոչել «ավելցուկ պահուստների տոկոսադրույք»։

### Կանադա
Կանադան վերացրել է պահուստային պահանջը 1992 թվականին։

### Ավստրալիա
Ավստրալիան 1988-ին վերացրել է «օրենսդրական պահուստային ավանդները», որոնք փոխարինվել են 1% անվերադարձ ավանդներով։

### Միացյալ Նահանգներ
1933 թվականի «Գյուղատնտեսության կարգավորման ակտի» Թոմասի փոփոխությամբ ԱՄՆ Դաշնային պահուստների համակարգին իրավունք տրվեց սահմանել պահուստային պահանջներ՝ նախագահի համատեղ մասնակցությամբ՝ որպես ապարժեքավորման կանխարգելմա միջոց։ 1935 թվականի «Բանկային ակտով» այդ իրավունքը փոխանցվեց Դաշնային պահուստների համակարգին՝ առանց նախագահի համաձայնության։

1978 թվականի «Միջազգային բանկային ակտի» համաձայն՝ ԱՄՆ-ում գործող օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերի համար գործում էին նույն պահուստային հարաբերակցությունները։

1990 թ․ դեկտեմբերի 27-ին ԱՄՆ-ը վերացրեց պահուստային պահանջները ժամկետային ավանդների և եվրոարժութային պարտավորությունների համար, իսկ մաքուր գործարքային հաշիվների () համար՝ 2020 թ․ մարտի 27-ին։ Այսպիսով` պահուստային պահանջներն ամբողջությամբ վերացվեցին։

Մինչ այդ Դաշնային պահուստի ղեկավարությունը սահմանում էր պահուստային պահանջներ՝ հիմնվելով ֆինանասական հաստատութունների ավանդների կատեգորիաների վրա (օրինակ՝ առևատրային բանկերի համար՝ ներառյալ ԱՄՆ-ում գործող օտարերկյա բանկերի մասնաճյուղերը, Խնայողության և փոխատվության ընկերակցությունը, խնայողական դրամարկղները, վարկային միությունները)։ Ժամանակին ընթացիկ հաշիվների համար կային պահուստային պահանջներ,իսկ անհատների խնայողական հաշիվների ու ժամկետային ավանդների համար՝ ոչ։ Օրինակ Դաշնային պահուստի ղեկավարությունը սահմանել էր հետևյալ պահուստային պահանջները․

* $16 մլն-ից պակաս ավանդ ունեցող բանկերը՝ 0%,
* մինչև $122.3 մլն ունեցողները՝ 3%,
* դրանից բարձրները՝ 10%։

Պահուստային պահանջների վերացումը տեղի ունեցավ "առատ պահուստների համակարգի" անցման արդյունքում, որում Դաշնային պահուստի բանկերը վճարում են տոկոս բանկերին՝ ավելցուկ պահուստների համար։

M1 է կոչվում այն ցուցանիշը, որը ներառում է՝

* ԱՄՆ-ի բանկային հաստատություններում հաճախորդների բոլոր ընթացիկ հաշիվները,
* ինչպես նաև բնակչության ձեռքին առկա ԱՄՆ թղթադրամը և մետաղադրամը։

## Պահուստային պահանջները ըստ երկրների
Յուրաքանչյուր երկրի և շրջանի կողմից սահմանված պահուստային նորմատիվները  տարբերվում են։ Ստորև բերված ցանկը ամբողջական չէ.

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Ֆինանսներ