Կրոնի ազատությունը Գերմանիայում

**Գերմանիայում կրոնի ազատությունը** երաշխավորված է Գերմանիայի սահմանադրության 4-րդ հոդվածով։ Այն նշում է, որ «կրոնի, խղճի ազատությունը և կրոնական կամ փիլիսոփայական համոզմունքները խոստովանելու ազատությունը անձեռնմխելի են։ Անարգել կրոնական գործունեությունը երաշխավորված է»։ Բացի այդ, 3-րդ հոդվածը նշում է, որ «Ոչ ոք չի կարող արժեզրկվել կամ արտոնվել իր սեռի, ծագման, ռասայի, լեզվի, հայրենիքի և ծագման վայրի, հավատքի, կրոնական կամ քաղաքական հայացքների պատճառով»։ Ցանկացած անձ կամ կազմակերպություն կարող է անվճար օգնություն խնդրել Գերմանիայի Դաշնային սահմանադրական դատարանից։

Գերմանիայի անկախ կրոնական հաստատությունների պետական աջակցության համակարգը սկզբունքորեն հավասարապես օգնում է բոլոր կրոններին, չնայած գործնականում այն չի կարողացել լիովին ընդգրկել որոշ փոքրամասնությունների հավատքներ։ Կառավարությունը երկրի խոշոր կրոնական համայնքների մեծ մասին շնորհել է «հանրային իրավունքի կորպորացիայի» կարգավիճակ՝ գերմաներեն՝ «*Körperschaft des öffentlichen Rechts»*, որը թույլ է տալիս ստանալ բազմաթիվ առավելություններ: Կենտրոնացված կազմակերպված ազգային կառուցվածք չունեցող ավանդույթները, մասնավորապես՝ իսլամը, դժվարություններ են ունեցել հանրային իրավունքի կորպորացիայի կարգավիճակ ստանալու և դրան ուղեկցող առավելությունները ստանալու հարցում։

2023 թվականին երկիրը կրոնական ազատության համար ստացել է 4-ից 4 միավոր։

## Իրավական իրավիճակ
մինի|Մենոնիտ եղբայրների եկեղեցու ճամբար Հյուսիսային Ռեյն Վեստֆալիայում։ Մենոնիտները խուսափում են զինվորական ծառայությունից։
Հիմնական օրենքում կրոնի ազատությունը նշանակում է, որ մարդը կարող է ընդունել ցանկացած տեսակի կրոնական կամ ոչ կրոնական համոզմունք, դավանել այն անձնական կամ հանրային վայրերում, խոստովանել այն կամ պահել իր մեջ։ Պետությունը չի նույնականացնում իրեն որևէ կրոնական կազմակերպության հետ։ Եկեղեցու և պետության այս բաժանումը ծագում է այն գաղափարից, որն այսօր հայտնի է որպես «երկու թագավորությունների վարդապետություն»։

Կրոնական ազատությունը, ինչպես մյուս հիմնական իրավունքները, սահմանափակվում է այն դեպքում, երբ այն հակասում է մարդկային արժանապատվության հիմնարար արժեքին կամ ուրիշների հիմնական իրավունքներին, կամ եթե այն օգտագործվում է ազատ ժողովրդավարության հիմնական հիմքերի դեմ պայքարելու նպատակով։

4֊րդ հոդվածի III բաժինը նախատեսում է կրոնի անունից (բառացիորեն՝ «խիղճ») զինվորական ծառայությունից խուսափելու իրավունքը։

### Անհատական կրոնի ազատություն
Բացի խմբային կրոնական ազատությունից, Գերմանիայի օրենքը պաշտպանում է նաև մարդու անհատական կրոնական ազատությունը, որը բաժանվում է երկու մասի՝ *դրական* և *բացասական* ազատությունների: Կրոնի *բացասական* ազատությունը ներառում է սեփական հավատքը *չխոստովանելու* իրավունքը, եթե դա օրենքով պարտադիր չէ։ Խորհրդանշական որոշումներն են «Խաչելության մասին որոշումը» և «Հիջաբի մասին որոշումը»։

#### Խաչելության մասին որոշում
մինի|Դաշնային սահմանադրական դատարանի դատավորներ, 1989 թվական
Խաչելության որոշմամբ Գերմանիայի Դաշնային Սահմանադրական դատարանը 1995 թվականին անօրինական է ճանաչել մի օրենք, որը պնդում էր, որ կրոնական խորհրդանիշները (խաչելությունները) պետք է լինեն հանրային հաստատություններում, բացառությամբ որոշ կաթոլիկ տարրական դպրոցների: Դատարանը նաև պահանջել է, որ խորհրդանիշները պետք է հեռացվեն, եթե ծնողը համաձայն չէ դրանց հետ։ 1973 թվականին մի հրեա հաջողությամբ բողոք է ներկայացրել, որ իր կրոնի ազատությունը խախտվել է, քանի որ նա պարտադրված խոսել է գերմանական դատարանում, որը խաչով էր զարդարված։

#### Հիջաբի մասին որոշում
ձախից|մինի|Կապույտ նահանգները թույլատրում են ուսուցչի հիջաբ կրելը, սակայն կարմիր նահանգներում արգելված են ուսուցչի հիջաբ կրելը (քարտեզը՝ 2007 թվականի դրությամբ):
2004 թվականին Գերմանիայի Գերագույն դատարանը մերժել է մուսուլման ուսուցչուհուն դասարանում գլխաշոր կրելու իրավունքը՝ այն հիմքով, որ նա պետք է ներկայացնի չեզոքություն։ Այս դեպքում կրոնի ազատությունը (ուսուցիչների) պետք է «հավասարակշռվեր» դպրոցների նկատմամբ պետության իշխանության (հոդված 7), ենթակայության վիճակում կրոնի հետ չառնչվելու ազատության (հոդված 4), համապատասխանաբար՝ ծնողների՝ իրենց երեխաներին դաստիարակելու իրավունքի (հոդված 6) և ուսուցիչների՝ որպես պետական ծառայողների, հատուկ պարտականությունների (հոդված 33) հետ: Գերմանական դատարանները հազվադեպ են համարում, որ խախտվում է կրոնական կամ ոչ կրոնական համոզմունքների ազատությունը, քանի որ այդ ազատությունը սահմանափակվում է «*Grundgesetz»*-ով (Հիմնական օրենք) երաշխավորված այլ հիմնական իրավունքների (և պարտականությունների) իրացմամբ։ Արդեն 1970-ականների վերջին մեկ ուսուցչի մերժվել էր աշխատավայրում իր կրոնական տարբերանշանով հագուստ կրելու իրավունքը։ 2007 թվականին Բավարիայի Սահմանադրական դատարանը հաստատել է ուսուցիչների գլխաշոր կրելու արգելքը, սակայն վճռել է, որ միանձնուհիները կարող են շարունակել կրոնական հանդերձանք կրել դասավանդելիս։

#### Դպրոցական ազատումներ
Գերմանիայում ավագ դպրոցի աշակերտները չեն ազատվում սեռական դաստիարակության և էվոլյուցիայի տեսության դասերից՝ կրոնի հիման վրա, քանի որ դա հակասում է դպրոցների նկատմամբ պետության իշխանությանը (հոդված 7) և դպրոց հաճախելու իրավական պարտականությանը: Սակայն Դաշնային վարչական դատարանի նախադեպային իրավունքի համաձայն, կրոնական հիմքով սպորտի կամ լողի դասերից ազատման պահանջ կարող են ներկայացնել իսլամադավան դպրոցական աղջիկները, եթե նրանք կարողանան հստակ և հավաստի կերպով ցույց տալ, որ իրենց կրոնական համոզմունքներն արգելում են մասնակցությունը և նրանց համար գոյություն չունի որևէ ողջամիտ և խտրականություն չպարունակող այլընտրանք։ Արդյունքում, աղջիկները կարող են ազատվել լողի դասերից՝ համեստության նկատառումներով։

Կրոնական պատճառներով տնային ուսուցումը անօրինական է։ Տնային ուսուցման դեմ գերմանական օրենքները ամենախիստն են բոլոր զարգացած երկրների շարքում։ Ռոմեիկե ընտանիքը ապաստան է խնդրել Միացյալ Նահանգներում՝ տնային ուսուցում անցկացնելու համար, սակայն նրանց գործը ներկայումս գտնվում է սպասվող օրենսդրության ներքո։

#### Ուրացում
Եկեղեցուց կամ պաշտոնապես գրանցված կրոնական խմբից հեռանալու համար գրեթե բոլոր նահանգների իշխանությունները քաղաքացիներից պահանջում են վճարել 30-ից 60 եվրո վարչական վճար: Հնարավոր չէ հեռանալ պաշտոնապես գրանցված կրոնից (և վերացնել եկամտի հարկային տուրքը)՝ պարզապես հայտարարելով այդ կրոնական խմբին հավատքից հրաժարվելու մասին։

#### Գրաքննություն
ձախից|մինի|«kreuz.net» կայքի լոգոն, որը դադարեցրել է իր գործունեությունը այն բանից հետո, երբ Ավստրիայում դրա սերվերային սարքավորումը առգրավվել է։ Ենթավերնագիրն ուղղակիորեն թարգմանվում է որպես «կաթոլիկ լուրեր»։
Որոշ կրոնական գրվածքներ ընդգրկված են «Վնասակար նյութերի ցանկում», որը արգելում է դրանց վաճառքը, բացառությամբ գնի տակ գաղտնի իրականացվող վաճառքների։ Կազմակերպված կրոնական կազմակերպությունները ներկայացված են գրաքննության հարցով քվեարկող 12 անդամից բաղկացած հանձնաժողովում։ Թեև գրաքննության ենթարկված կայքերի ցանկը գաղտնի է պահվում հանրությունից, ամենահայտնի դեպքերից մեկը ավանդական կաթոլիկ «kreuz.net» բլոգի դեպքն էր, որը հետագայում փակվել է։ Դրանից հետո այն փոխարինվել է «kreuz-net.at» կայքով, որը ղեկավարում է մեկ այլ անձ։

#### Թլպատում
2012 թվականին Քյոլնի շրջանային դատարանը որոշել է, որ երեխաների թլպատումը անօրինական է, երբ դա բժշկական տեսանկյունից անհրաժեշտ չէ։ Այս որոշումը հակասական էր. մի կողմից, հարցումները ցույց են տվել, որ գերմանացիների մեծ մասը կողմ է որոշմանը, մինչդեռ մյուս կողմից, որոշումը բանավեճ է առաջացրել կրոնական ազատության վերաբերյալ՝ հուդայականության և իսլամի մեջ թլպատման կարևորության պատճառով։ Որոշման քննադատները, ինչպիսիք են Գերմանիայի հրեաների կենտրոնական խորհուրդը և իսլամի կրոնական համայնքը, պնդում էին, որ որոշումը անզգայուն է և հակաարդյունավետ կրոնական ազատության և ինտեգրման համար, մինչդեռ որոշման կողմնակիցները, ինչպիսիք են Պասաուի համալսարանի քրեական իրավունքի պրոֆեսոր Հոլմ Պուտզկեն, պնդում էին, որ թլպատումը ֆիզիկապես վնասակար է, և որ ծնողները իրավական լիազորություններ չունեն համաձայնություն տալու նման ընթացակարգի համար, երբ դա բժշկական տեսանկյունից անհրաժեշտ չէ։ Կանցլեր Անգելա Մերկելը դեմ է արտահայտվել որոշմանը՝ ասելով. «Ես չեմ ուզում, որ Գերմանիան լինի աշխարհի միակ երկիրը, որտեղ հրեաները չեն կարող կատարել իրենց ծեսերը։ Հակառակ դեպքում մենք կդառնանք ծաղրի առարկա»։ Գերմանիայի խորհրդարանը, ի վերջո, չեղյալ է հայտարարել դատարանի որոշումը՝ ընդունելով օրենսդրություն, որը օրինականացնում էր անչափահաս տղաների ոչ թերապևտիկ թլպատումը, չնայած այն բժշկական տեսանկյունից վնասակար է։

#### Հակաբեղմնավորում
Գերմանիայում որոշ անձինք կրոնական պատճառներով չեն կիրառում հակաբեղմնավորիչներ։

#### Միս
2002 թվականին Դաշնային սահմանադրական դատարանը չեղյալ է հայտարարել ծիսական մորթման արգելքը։

### Կոլեկտիվ կրոնի ազատություն
Գերմանիայի կրոնի ազատության մասին օրենքը տարբերակում է կրոնի *անհատական* և *կոլեկտիվ* ազատությունները: Կոլեկտիվ կրոնի ազատությունը լրացուցիչ ներառում է կրոնական կազմակերպությունների իրավական կանոնադրությունները, սակայն այս ազատությունը վերաբերում է միայն այն կրոնական համայնքներին, «որոնց կանոնադրությունը և անդամների թիվը ապահովում են շարունակականության երաշխիքը»։ Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում *հանրային իրավունքի ներքո գործող կորպորատիվ մարմնի* կանոնադրությունը, որը թույլ է տալիս կազմակերպությանը հավաքել եկեղեցական չորս տոկոս հարկը և կրոնական կրթություն անցկացնել պետական դպրոցներում:

#### Իրավական կանոնակարգերի տեսակները
Կամավոր միավորում կարող է ստեղծել ցանկացած անձ։ «Eingetragener Verein» (կրճատ՝ e.V.) գրանցումը հնարավորություն է տալիս օրինականորեն գործելու որպես կորպորատիվ մարմին (իրավաբանական անձ)՝ այլ ոչ թե պարզապես անհատների խումբ։ Այն կարող է օգտագործվել ցանկացած աշխարհիկ կամ կրոնական խմբի կողմից։

#### Ոչ առևտրային կազմակերպություններ
Հաճախ օգտագործվում են կազմակերպությունների երկու այլ տեսակներ. ամենատարածվածները ոչ *առևտրային* կորպորացիաներն են, որոնք կարող են լինել ընկերություններ կամ գրանցված ասոցիացիաներ: Այս կարգավիճակը պահանջում է ոչ միայն սահմանափակում ոչ առևտրային գործունեության համար, այլև, ինչպես ամերիկյան ոչ առևտրային կազմակերպությունների դեպքում, այն վերապահված է այն կազմակերպություններին, որոնց հիմնական նպատակն է աջակցել մասնավոր շահերի կամ հասարակական նշանակության որևէ հարցի՝ ոչ առևտրային նպատակներով: Շատ այլ երկրների նման, ոչ առևտրային կազմակերպությունները կարող են դիմել հարկային արտոնության կարգավիճակի համար, որպեսզի կազմակերպությունն ինքը ազատվի հարկերից: Որոշ դեպքերում ֆինանսական դոնորները կարող են պահանջել իրենց նվիրատվությունների համար վճարված ցանկացած եկամտային հարկ կամ իրենց հարկային պարտավորությունից հանել նվիրատվության գումարը:

#### Հանրային իրավունքի ներքո գործող կորպորատիվ մարմին
Երկրորդը *հանրային իրավունքի ներքո գործող կորպորատիվ մարմինն* է (*Körperschaft des öffentlichen Rechts*), կարգավիճակ, որը հատուկ տրամադրվում է կրոնական խմբերին: Որոշ փոքր համայնքներ կարող են այս կարգավիճակն ունենալ մեկ նահանգում, մինչդեռ մեկ այլ նահանգում պահպանել այլ կարգավիճակ: Կարգավիճակն ունի մի շարք առավելություններ: Հանրային իրավունքի ներքո կազմակերպված կրոնական համայնքներն իրավունք ունեն հավաքագրել նվիրատվություններ (եկեղեցական հարկ)՝ համաձայն ընդհանուր հարկային օրենքներին նման օրենքների: Կրոնական համայնքներն օգտվում են շինարարական և հարկային կարգավորումների, պետական դպրոցներում կրոնը որպես կանոնավոր դասընթաց դասավանդելու և լրատվամիջոցների խորհրդատվական կոմիտեներում ներկայացված լինելու հնարավորությունից:

#### Եկեղեցու հարկը հավաքելու իրավունքը
[ձախից|մինի|Եկեղեցական հարկի [Անդորրագիր|անդորրագիրը՝ թվագրված 1923 թվականի սեպտեմբերի 17-ին]]
Այսպես կոչված «եկեղեցական հարկը» () *հանրային իրավունքի ներքո գործող կորպորատիվ մարմինների* համար գանձվում է պետության կողմից այս դավանանքների բոլոր գրանցված անդամներից կանոնավոր պետական հարկի հետ միասին։ Պետական օրենքներով սահմանված հարկային կարգավորումների համաձայն, համայնքները կարող են կամ դիմել պետությանը՝ անդամներից այդ վճարները գանձելու համար՝ եկամտային հարկի վրա լրացուցիչ գանձման ձևով (այդ դեպքում իշխանությունները պահում են գանձման ծառայության վճարը), կամ կարող են ընտրել հարկը հավաքել ինքնուրույն։ Եկեղեցական հարկ գանձելու իրավունք ունեցող բոլոր մարմինները փաստացիորեն չեն օգտվում այդ իրավունքից, քանի որ որոշ հին դավանանքի եկեղեցիներ կարծում են, որ դա հակասում է եկեղեցու և պետության տարանջատմանը։ Բացի այդ, Գերմանիայի ազատ մտածող համայնքների կոնֆեդերացիային պատկանող կազմակերպությունները նույնպես իրավունք ունեն գանձելու չորս տոկոսանոց «եկեղեցական» հարկ, թեև ոչ բոլորն են կիրառում այդ հնարավորությունը։

Առաջին դեպքում համայնքին անդամակցությունը գրանցվում է հարկային փաստաթղթում (*Lohnsteuerkarte*): Այնուհետև անդամի գործատուն պետք է աշխատողի եկամտից պահի եկամտահարկի նախավճարները՝ տարեկան եկամտային հարկի նախավճարներից բացի: Տարեկան եկամտային հարկի վերջնական գնահատման հետ կապված՝ պետական եկամուտների մարմինները վերջնականապես հաշվարկում են նաև պարտքի եկեղեցական հարկը: Ինքնազբաղված անձանց կամ այլ չաշխատող հարկ վճարողների դեպքում պետական եկամուտների մարմինները եկեղեցական հարկի նախավճարները գանձում են եկամտային հարկի նախավճարների հետ միասին:

Սեփական հարկերի հավաքագրման դեպքում, հարկ վճարող համայնքները կարող են պահանջել հարկային մարմիններից բացահայտել իրենց անդամների հարկային տվյալները՝ պարտքերի և նախավճարների հաշվարկման համար։ Մասնավորապես, փոքր համայնքները (օրինակ՝ Բեռլինի հրեական համայնքը) ընտրել են հարկերը ինքնուրույն հավաքել՝ հարկերի հավաքագրման վճարը խնայելու համար։ Եկեղեցական հարկի հավաքագրումը կարող է օգտագործվել հաստատություններ և հիմնադրամներ հիմնելու կամ հոգևորականներին վճարելու համար։ Պետական համալսարաններում հոգևոր ուսուցումը ֆինանսավորվում է կառավարության կողմից՝ եկեղեցական հարկի փոխարեն։
մինի|Հարսանիք Գերմանիայում, մարտ 2016
Եկեղեցու հարկը վճարում են միայն *հանրային իրավունքի համաձայն համապատասխան կրոնական կորպորատիվ մարմնի* անդամները: Նրանք, ովքեր հարկահավաք դավանանքի անդամ չեն, պարտավոր չեն այն վճարել: *Հանրային իրավունքի համաձայն կորպորատիվ մարմին* հանդիսացող կրոնական համայնքի անդամները կարող են պաշտոնապես հայտարարել պետական մարմիններին, որ ցանկանում են լքել համայնքը (սա սովորաբար կոչվում է «եկեղեցուց հեռանալ»): Այդ հայտարարությունից հետո եկեղեցական հարկ վճարելու պարտավորությունը դադարում է։ Համապատասխան կրոնական կազմակերպությունները սովորաբար հրաժարվում են կատարել անցումային ծեսեր, օրինակ՝ ամուսնություն և թաղում, նրանց համար, ովքեր դուրս են եկել համայնքից։ *Հանրային իրավունքի ներքո գործող կրոնական կորպորատիվ մարմնին* վերամիավորվելու համար անձը պետք է իր վերամիավորման հայտարարությունը պաշտոնապես գրանցի։ Սակայն Գերմանիայի եպիսկոպոսների համաժողովը «եկեղեցուց դուրս գալու» հայտարարությունը համարում է պառակտիչ արարք, որը ավտոմատ կերպով հանգեցնում է եկեղեցական վտարմանը։

Եկեղեցու հարկը պատմականորեն արմատավորված է նախաքրիստոնեական գերմանական սովորույթում, որտեղ ցեղի առաջնորդը անմիջականորեն պատասխանատու է եղել քահանաների և կրոնական պաշտամունքների պահպանման համար: Արևմտյան Եվրոպայի քրիստոնեացման ընթացքում այս սովորույթը եկեղեցիների կողմից ընդունվել է *«Էյգենկիրխեն»* (տանտերի սեփականությունը հանդիսացող եկեղեցիներ) հայեցակարգի մեջ, որը խիստ հակադրվում էր Հռոմի կաթոլիկների կենտրոնական եկեղեցական կազմակերպությանը: Չնայած կայսեր և պապի միջև միջնադարյան հակամարտությանը, եկեղեցու պահպանման հայեցակարգը կառավարչի կողմից մնացել է ընդունված սովորույթ Արևմտյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասում: Ռեֆորմացիայի ժամանակաշրջանում Գերմանիայի տեղական իշխանները պաշտոնապես դարձել են եկեղեցու ղեկավարներ բողոքական տարածքներում և իրավաբանորեն պատասխանատու էին եկեղեցիների պահպանման համար. վերոնշյալ պրակտիկան իրավաբանորեն կոչվում է «*Սումմեեպիսկոպոսություն»։* Միայն 19-րդ դարում եկեղեցիների և պետության ֆինանսական հոսքերը կարգավորվել են այնքանով, որ եկեղեցիները դարձել են ֆինանսապես անկախ. եկեղեցական հարկը մտցվել է եկեղեցիների նախկինում ստացած պետական արտոնությունները փոխարինելու համար:

#### Հանրային իրավունքի համաձայն՝ կրոնական կորպորատիվ մարմնից դուրս գալու վճար
2008 թվականի հուլիսին Գերմանիայի Դաշնային Սահմանադրական դատարանը պետք է որոշեր, թե արդյոք հանրային իրավունքի համաձայն կրոնական կորպորատիվ մարմնից հեռանալու համար վճարը («եկեղեցուց հեռանալը») համապատասխանում է սահմանադրությանը: Վերջիվերջո, դատարանը որոշել է, որ դա կրոնական ազատության հակասահմանադրական խախտում է։ Ինչպես նշվել է 2008 թվականի օգոստոսին ստեղծված իրավիճակում, եկեղեցու անդամ չլինելու մասին հայտարարելը դաշնային նահանգների մեծ մասում արժե 10-ից 30 եվրո: Այն անվճար է Բեռլինում, Բրանդենբուրգում, Բրեմենում և Թյուրինգիայում։ Բադեն-Վյուրթեմբերգի որոշ համայնքներում, ընդհակառակը, այն կարող է արժենալ մինչև 60 եվրո։ Իր որոշման մեջ Դաշնային Սահմանադրական դատարանը նաև պարզաբանել է, որ օրենսդիրը, սահմանադրությամբ, պարտավոր է նվազեցնել վճարը այն դեպքերում, երբ «եկեղեցուց հեռանալ» ցանկացող անձը որևէ անձնական եկամուտ չունի։ Գերմանական «IBKA» աթեիստական խումբը չի համաձայնել որոշման հետ և հարցը տարել է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան։

#### Պետական դպրոցներում կրոնական կրթություն տրամադրելու իրավունք
Կրթությունը 16 դաշնային նահանգների (*Bundesländer*) պատասխանատվությունն է, և յուրաքանչյուր նահանգ կարող է որոշել, թե ինչպես կազմակերպել կրոնական կրթությունը: Նահանգների մեծ մասում կրոնական կրթությունը պարտադիր է: Ուսումնական ծրագիրը տրամադրվում է եկեղեցիների կողմից և հաստատվում է նահանգի կողմից: Սովորաբար Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին և մեկ բողոքական եկեղեցի դպրոցական դասընթացներ են անցկացնում իրենց դավանանքների անդամների և այլ դավանանքների անդամների համար, որոնք ցանկանում են մասնակցել: Փոքր դավանանքները և որոշ այլ կրոնական փոքրամասնություններ կամ համագործակցում են խոշոր դավանանքներից մեկի հետ, կամ կարող են որոշել դասընթացներ անցկացնել դպրոցից դուրս: Վերջին դեպքում նրանք կարող են դպրոցին տրամադրել աշակերտների առաջադիմության մանրամասները, որպեսզի այս տեղեկատվությունը կարողանա ներառվել դպրոցական հաշվետվություններում:

Կրոնական կրթություն չցանկացող երեխաները պարտավոր են հաճախել «էթիկա» կոչվող այլընտրանքային դասընթացի, որի ընթացքում քննարկվում են փիլիսոփայության, հասարակության և բարոյականության տարբեր հարցեր։Շատ դեպքերում, նույնիսկ եթե աշակերտները գրեթե բոլոր դասերի ընթացքում մնում են մեկ դասարանում, նրանք կրոնական կրթության համար բաժանվում են խմբերի (հռոմեական կաթոլիկ, բողոքական, հրեական, իսլամական, էթիկայի)՝ միանալով այլ աշակերտների, որոնց գուցե լավ չեն ճանաչում, բայց պատկանում են նույն դավանանքին։

Որոշ նահանգներում (Բեռլին, Բրանդենբուրգ) դիրքորոշումը հակառակն է. հիմնական (ստանդարտ) առարկան, որը նման է «էթիկա»-ին, կոչվում է «կյանքի իմացություն»։ Աշակերտները կարող են փոխարենը ընտրել դավանաբանական դասընթացի հաճախել, չնայած Բեռլինում էթիկան պարտադիր է բոլոր աշակերտների համար՝ սկսած միջնակարգ դպրոցից, բացի դավանաբանական լրացուցիչ դասընթացից։ Իսլամական դասընթացները մշակվում են կառավարության կողմից, քանի որ, բացառությամբ Ահմադիաների, մուսուլմանական միությունները *հանրային իրավունքի համաձայն կորպորատիվ մարմիններ* չեն։

Մյուս դաշնային երկրներում (Բրեմեն, Համբուրգ) գործում են տարբեր համակարգեր, ինչը թույլատրվում է Բրեմենի դրույթով։

#### Հայհոյանքի մասին օրենք
Գերմանիայում կրոնական զրպարտությունը կարգավորվում է «*Strafgesetzbuch*»-ի (Գերմանիայի քրեական օրենսգիրք) 166-րդ հոդվածով։ Եթե արարքը կարող է խախտել հասարակական խաղաղությունը, ապա զրպարտությունը ենթակա է պատասխանատվության։ Հոդվածում նշվում է հետևյալը․

**§ 166 Կրոնական դավանանքների, կրոնական համայնքների և աշխարհայացքային միությունների զրպարտություն**

(1) Ով հանրային կերպով կամ գրությունների տարածման միջոցով (§ 11 պարբերություն 3) զրպարտում է ուրիշների կրոնական կամ աշխարհայացքային համոզմունքների բովանդակությունը այնպես, որ դա կարող է խախտել հասարակական խաղաղությունը, պատժվում է տուգանքով կամ մինչև երեք տարվա ազատազրկմամբ։

(2) Ով հանրային կերպով կամ գրությունների տարածման միջոցով (§ 11 պարբերություն 3) զրպարտում է Գերմանիայում հաստատված եկեղեցուն կամ այլ կրոնական համայնք, աշխարհայացքային միություն, ինչպես նաև դրանց հաստատությունները կամ սովորույթները այնպես, որ դա կարող է խախտել հասարակական խաղաղությունը, պատժվում է նույն ձևով։

2006 թվականին այս հոդվածի կիրառությունը լայն լուսաբանվել է մամուլում, երբ Մանֆրեդ վան Հ.-ի (հայտնի որպես Մահավո) դեմ հարուցվել է զրպարտության գործ՝ զուգարանի թղթի գլանափաթեթներ բաժանելու համար, որոնց վրա գրված է եղել «Ղուրան, Սուրբ Ղուրան»։ Մեղադրյալը հայտարարել էր, որ ցանկանում էր այդ կերպ բողոք հայտնել հոլանդացի ռեժիսոր Թեոդոր վան Գոգի սպանության (2004 թ) և Լոնդոնի ահաբեկչությունների (2005 թ) դեմ։ Բացի դատավճռից, նա նաև մահվան սպառնալիքներ էր ստացել իսլամիստներից և կարիք ուներ ոստիկանական պահպանության։

#### Կրոնական հեռուստատեսային գովազդի անօրինականությունը
մինի|Դեյվիդ Չիլթոն (1951–1997), ''«Կյանքի ուժ»'' գրքի հեղինակներից մեկը2002 թվականին իրավական վեճ է ծագել քրիստոնեական Արթուր Ս. Դեմոս հիմնադրամի «Կյանքի ուժ» արշավի վերաբերյալ, որին մասնակցում էին հայտնիներ Քլիֆ Ռիչարդը և Բերնհարդ Լանգերը։ Նրանց գրքի հեռուստագովազդը արգելվել է, քանի որ այն համարվել է «աշխարհայացքի կամ կրոնի գովազդ», ինչը արգելված է հեռարձակման մասին պետական պայմանագրի («*Rundfunkstaatsvertrag»*) 7-րդ հոդվածի 8-րդ մասով, ինչպես նաև լրատվամիջոցների մասին եվրոպական օրենքներով։ Սակայն պաստառների, թերթային գովազդների և թռուցիկների դեպքում նման խնդիր չի առաջացել։

#### Պաշտամունքներ, աղանդներ և նոր կրոնական շարժումներ
Գերմանիայի կառավարությունը տրամադրում է տեղեկատվություն կրոնական պաշտամունքների, սեկտաների և նոր կրոնական շարժումների վերաբերյալ։ 1997 թվականին խորհրդարանը ստեղծել է «Այսպես կոչված սեկտաների և հոգեբանական խմբերի» (գերմ.՝ *Sogenannte Sekten und Psychogruppen*) հանձնաժողով, որը 1998 թվականին ներկայացրել է լայնածավալ զեկույց Գերմանիայում նոր կրոնական շարժումների իրավիճակի մասին։

Կառավարության կողմից սեկտաների քննադատության հիմնական պատճառը այն է, որ նրանք տարածում են մարդու իդեալի () մի պատկերացում, որը խիստ տարբերվում է «*Grundgesetz»*-ի (Հիմնական օրենք) հիմքում ընկած հայեցակարգից։ Օրինակ՝ որոշ սեկտաներ կարող են շեշտադրել սոցիալական խմբերի, ցեղերի կամ սեռերի անհավասարությունը և խրախուսել այնպիսի մշակույթ, որտեղ ենթարկվելն ու ֆունդամենտալիզմը ողջունվում են։ Մինչդեռ «*Grundgesetz*»-ը սահմանում է, որ բոլոր մարդիկ հավասար են և պատկերացնում է բաց մտքով, քննադատաբար մտածող և հանդուրժող մարդկանց։

##### Եհովայի վկաներ
1990-ական թվականներից ի վեր Գերմանիայի դատարանները բազմիցս մերժել են Եհովայի վկաների՝ հանրային իրավունքի ներքո գործող կորպորատիվ մարմին դառնալու դիմումը՝ տարբեր պատճառներով, որոնցից մեկն այն է, որ Եհովայի վկաները կխրախուսեին իրենց անդամներին մասնակցել նահանգային ընտրություններին և չէին հարգի «*Grundgesetz»*֊ը (Հիմնական օրենք)։

2005 թվականի մարտին Եհովայի վկաներին շնորհվել է Բեռլինի նահանգում հանրային իրավունքի մարմնի կարգավիճակ՝ այն հիմքով, որ պետության նկատմամբ ենթադրյալ հավատարմության բացակայությունը բավարար համոզչությամբ չէր ապացուցվել։ Բեռլինում խմբի կարգավիճակի վերաբերյալ այս որոշումը 2006 թվականին հաստատվել է Դաշնային վարչական դատարանի կողմից։ Հետագա տարիներին նմանատիպ որոշումներ ընդունվել են ևս 12 նահանգներում։ Սակայն Բադեն-Վյուրթեմբերգ և Բրեմեն նահանգներում խմբին այդ կարգավիճակը մերժվել է 2011 թվականին։

Քանի որ որոշ նահանգներում Եհովայի վկաները հանդիսանում են հանրային իրավունքի ներքո գործող կորպորատիվ մարմին, 2010 թվականին նրանք բողոք են ներկայացրել՝ պահանջելով հեռարձակման ժամանակ Գերմանիայի միջազգային հեռարձակող «Deutsche Welle»-ում։

Արյան փոխներարկման հարցի վերաբերյալ Դաշնային սահմանադրական դատարանը որոշել է, որ անգիտակից վիճակում գտնվող Եհովայի վկային արյան փոխներարկումը խախտում է անձի կամքը, բայց չի համարվում վիրավորանք։

##### Սայենթոլոգիա
Գերմանական դատարանները տարբեր որոշումներ են կայացրել Սայենթոլոգիայի աշխատակիցների և անդամների կրոնական կարգավիճակի վերաբերյալ։ Գերմանիայի կառավարությունը Սայենթոլոգիան համարում է «առևտրային շահեր հետապնդող կազմակերպություն»։ Գերմանիայում Սայենթոլոգիան դասակարգված չէ որպես ոչ առևտրային կազմակերպություն։ ԱՄՆ մարդու իրավունքների և կրոնական ազատության մասին զեկույցներում Գերմանիան քննադատության է ենթարկվել Սայենթոլոգիայի անդամների նկատմամբ իր վերաբերմունքի համար, և ԱՄՆ կառավարությունն այդ հարցով բազմիցս արտահայտել է իր մտահոգությունը։ Պաշտպանելով իր դիրքորոշումը և հերքելով այս մեղադրանքները՝ Վաշինգտոնում Գերմանիայի դեսպանատունը հայտարարել է, որ Գերմանիայի կառավարությունն հավատում է, թե Սայենթոլոգիայի «կեղծ-գիտական դասընթացները կարող են լրջորեն վտանգել անձանց հոգեկան և ֆիզիկական առողջությունը և որ այն շահագործում է իր անդամներին»։

#### Նեոհեթանոսական խորհրդանիշների ցուցադրում
Գերմանիայում գրանցվել են դեպքեր, երբ գերմանական նեոհեթանոսություն դավանող խմբերը ենթարկվել են իրավական պատժամիջոցների՝ խորհրդանիշներ ցուցադրելու համար, ինչպիսիք են ռուները կամ կելտական խաչը, որոնք դատախազները համարել են անօրինական՝ համաձայն նեոնացիստական քարոզչության դեմ օրենքների: «Սահմանադրական խորհրդանիշների», մասնավորապես՝ սվաստիկայի օգտագործումը, Գերմանիայի քրեական օրենսգրքի 86ա հոդվածի համաձայն, պատժվում է մինչև երեք տարի ազատազրկմամբ կամ տուգանքով։

## Պատմական զարգացում
[ձախից|մինի|270x270փքս|[Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I|Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ը ողջունում է Զալցբուրգցի բողոքականներին, որոնք բնակություն են հաստատել պրուսական հողերում՝ հայրենիքից վտարվելուց հետո:]]
1550 թվականի Մագդեբուրգի խոստովանությունը մշակեց «ստորին մագիստրոսների» վարդապետությունը, որը թույլ էր տալիս սահմանափակ իրավունքի շրջանակներում դիմադրել անարդար կառավարմանը, այդ թվում՝ հավատքի հարցերում։ 1555 թվականի Աուգսբուրգի հաշտությամբ իրավական իրավիճակը փոխվել է՝ միատարր հռոմեական կաթոլիկ տարածքից անցնելով «*Cuius regio, eius religio»* սկզբունքին, որը սահմանում էր կրոնի ազատություն տարածքային իշխանների համար, մինչդեռ նրանց հպատակները պարտավոր էին հետևել նրանց։ Անհատները լավագույն դեպքում հնարավորություն ունեին տեղափոխվել այն տարածք, որտեղ իրենց դավանանքն էր ընդունված։ Մյուսները ձևացնում էին, թե հավատում են գերիշխող եկեղեցուն։ Կախված իշխող իշխանից՝ կարող էր որոշակի հանդուրժողականություն լինել այլ դավանանքների նկատմամբ, բայց դա ընդհանուր օրենքով սահմանված չէր։

17-րդ դարի առաջին կեսին Գերմանիան ավերակի վերածվեց Երեսնամյա պատերազմի հետևանքով, որտեղ Գերմանիայի ներսում հակամարտության գծերը հիմնականում անցնում էին դավանական սահմաններով՝ Կաթոլիկ լիգայի (գերմանական) տարածքների և Բողոքական միության տարածքների միջև։ Հետևած սինկրետիստական վեճը նպաստել է բողոքականների՝ կաթոլիկության ավելի լավ հասկանալուն, սակայն վտանգել է պառակտում ստեղծել մրցակցող լյութերական խմբակցությունների միջև։ Քահանա և հիմն գրող Պաուլ Գերհարդտը 1755 թվականին ստիպված է եղել լքել իր պաշտոնը Բեռլինում իր անսասան լյութերական համոզմունքների պատճառով, քանի որ քաղաքը կառավարվում էր բարեփոխված (ռեֆորմատ) արքայազնի կողմից։

18-րդ դարում կրոնի ազատության գաղափարը զարգացվել է մշակութային առաջնորդների՝ փիլիսոփա Իմանուիլ Կանտի և դրամատուրգ Գոտհոլդ Լեսսինգի կողմից, սակայն նրանց շեշտը դրված էր անհատի ազատության վրա՝ հավատալու կամ չհետևելու գերիշխող պետական եկեղեցու դավանանքին։ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ը 1812 թվականին իր «*Judenedikt*»-ով որոշ շրջաններում հրեաներին քաղաքացիության իրավունք է շնորհել։ 1817 թվականի Պրուսական եկեղեցիների միությունը հանգեցրել է հին լյութերականների հալածանքներին. օրինակ՝ Յոհաննես Անդրեաս Ավգուստ Գրաբաուն զրկվել է իր հոգևորականի պաշտոնից և մեկ տարով բանտարկվել։ Հին լյութերականները զանգվածաբար արտագաղթել են տուժած տարածքներից, ինչպես Պրուսիան, Սիլեզիան և Պոմերանիան, դեպի Հյուսիսային Ամերիկա և Հարավային Ավստրալիա։ Սա խթանել է նաև մոտակա Սաքսոնիայից համակիրների արտագաղթը դեպի Միսսուրի։ Այս հակամարտությունն ի վերջո հանգեցրել է ազատ եկեղեցիների կառավարական ճանաչմանը Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ի մահից հետո։ Նրա իրավահաջորդը՝ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV-ը, 1845 թվականի հուլիսի 23-ին հրապարակել է «Ընդհանուր կոնցեսիա», որով հանդուրժողականություն է շնորհվել լյութերական ազատ եկեղեցիներին։ 1847 թվականին նա 1812 թվականի «*Judenedikt*»-ը փոխարինել է ավելի ընդարձակ «*Judengesetz*»-ով, որը հրեաներին քաղաքացիություն և ազատ տեղաշարժի իրավունք էր տալիս բոլոր վայրերում՝ բացառությամբ մեկ վայրի։ 1852 թվականին նա հրապարակել է «*Duldungsbillet*», որը հանդուրժողականություն էր շնորհում բապտիստներին և այլ բողոքական այլախոհներին՝ կազմակերպելու իրենց սեփական ազատ եկեղեցիները։ Սակայն դա նախատեսված էր միայն այն համայնքների համար, որոնք «ձևավորվել էին Ռեֆորմացիայից հետո» բողոքական դավանանքի շրջանակներում և ապացուցել էին, որ անվտանգ և հավատացյալ են, այլ ոչ թե արմատական։ Հանդուրժողականությունը սահմանափակվում էր, եթե «պարզասիրությունը» և «պետության արժանապատվությունն ու անվտանգությունը դա պահանջում էին»։

1871 թվականի Գերմանական կայսրությունը ճանաչել է անհատների կրոնական ազատության հիմնարար սկզբունքները։ Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում բանակը առաջին անգամ օգտագործել է հրեա զինվորական հոգևորականների ծառայությունները։ 1919 թվականի Վայմարի սահմանադրությունը ճանաչել է կրոնի ազատությունը՝ այն ձևակերպելով գրեթե նույն կերպ, ինչպես ներկայումս Գերմանիայի Հիմնական օրենքում է սահմանված։ Կրոնի անհատական ազատությունը նկարագրված էր 136-րդ հոդվածում, ըստ որի՝ քաղաքացիական և քաղաքացիության իրավունքները և պարտականությունները ոչ սահմանափակվում, ոչ էլ պայմանավորվում են կրոնի ազատության իրագործմամբ։ Ոչ ոք չի կարող հարկադրված մասնակցել եկեղեցական արարողության կամ ծեսի, մասնակցել կրոնական զբաղմունքների կամ օգտագործել կրոնական երդման բանաձև։

Վայմարի սահմանադրության 137-րդ հոդվածը վերաբերում էր կրոնական միավորումներին։ Դրա հիմնական դրույթներից էր պետական եկեղեցու ճանաչման բացառումը։ Կրոնական միավորումները ղեկավարում էին իրենց գործերը ընդհանուր օրենքի սահմաններում։ Կրոնական պաշտոնները տրվում էին առանց պետության միջամտության։ Կրոնական միավորումները ճանաչվում էին որպես իրավաբանական անձինք։ Հանրային իրավունքի մարմին հանդիսացող կրոնական միավորումները պահպանում էին իրենց կարգավիճակը։ Այլ կրոնական միավորումները կարող էին պահանջել նույն իրավունքները, եթե իրենց կազմով և անդամների թվով կարողանային ապացուցել, որ մշտական հիմքով են գործում։ Աշխարհայացքի ձևավորման նպատակով ստեղծված միավորումները նույնպես ունեն նույն կարգավիճակը, ինչ կրոնական միավորումները։
մինի|Գրոհայինները գերմանացի քրիստոնյաների քարոզչություն են իրականացնում եկեղեցական խորհրդի ընտրությունների ժամանակ՝ 1933 թվականի հուլիսի 23-ին , Բեռլինի Սուրբ Մարիամ եկեղեցում։ Այս ընտրությունների արդյունքում գերմանական պետական եկեղեցիները միավորվել են։
Երրորդ Ռայխի ժամանակաշրջանում իրական վտանգ կար կրոնական հալածանքների համար Բողոքական Ռայխ եկեղեցուց բացի ցանկացած այլ կրոնական խմբի հետևորդների նկատմամբ, օրինակ՝ Խոստովանող եկեղեցու անդամների: Դախաուի համակենտրոնացման ճամբարում, օրինակ, քահանաների համար եղել են նախատեսված զորանոցներ, իսկ Բրուդերհոֆ համայնքը լուծարվել է: Պատերազմից հետո դենացիֆիկացիայի ընթացքում նացիստներին աջակցելու մեջ մեղադրվող աստվածաբաններն ու հոգևորականները հեռացվել են իրենց պաշտոններից:

1949 թվականին Արևմտյան Գերմանիայում «*Grundgesetz»*֊ով (Հիմնական օրենք) սահմանվել է կրոնական ազատությունը։ Չնայած կոմունիստական Արևելյան Գերմանիան պաշտոնապես հայտարարել է կրոնական ազատության մասին, իրականում թույլատրվել է միայն զուսպ և մասնավոր կրոնական դավանանք, որը չի խանգարել պետության հանդեպ որևէ պարտականության կատարմանը։ Բացահայտ կարծիք արտահայտած հոգևորականները ծայրահեղ դեպքերում բանտարկվել են, սակայն ավելի հաճախ կիրառված մեթոդներն ավելի նուրբ ճնշումներ են եղել, օրինակ՝ պետական անվտանգության կողմից խիստ հսկողություն կամ իրենց երեխաների համար քոլեջ ընդունվելու արգելք։ Միայն կոմունիզմի փլուզումից հետո Ավետարանչական լյութերական ազատ եկեղեցին կարողացել է վերականգնել եկեղեցական հաղորդակցությունը Վիսկոնսինի Ավետարանչական լյութերական սինոդի հետ։

20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին ազատ եկեղեցական և աստվածաբանության դոկտոր Յոհաննես Լերլեն չորս անգամ տուգանվել է և երկու անգամ դատապարտվել է (Գերմանիայի կառավարության կողմից) ազատազրկման՝ ինտերնետում աբորտի դեմ հայտարարություններ անելու և աբորտի դեմ թռուցիկներ տարածելու համար։ Դրանից առաջ նա նույնպես ազատազրկման է ենթարկվել Արևելյան Գերմանիայում (որտեղ ապրել է մինչև 1988 թվականը)՝ քրիստոնեական գրականություն տարածելու համար։ 2012 թվականին նա կրկին մեկ տարի ազատազրկման է դատապարտվել Հոլոքոստը ենթադրաբար ժխտելու համար, ինչը նա դատարանում հաջողությամբ չի վիճարկել։ Չնայած Լերլեն պնդել է, որ «Իմ պայքարը» «սատանայական» է եղել, դատարանը նրան պատասխանատվության է ենթարկել իր կայքում աբորտը Հոլոքոստի հետ համեմատելու համար։ Գերմանիայում Հոլոքոստի ժխտման դեմ օրենքը արգելում է ոչ միայն ժխտել, այլ նույնիսկ նվազեցնել «ազգային սոցիալիզմի ժամանակ իրականացված արարքների» ծանրությունը, ուստի Լերլեի այն հայտարարությունները, որոնք համեմատում էին Հոլոքոստի և աբորտի զոհերի թվերը, համարվել են անօրինական։

Գերմանիայում հրեաները բախվել են հակասեմիտական բռնության դեպքերի, սակայն դրանք դատապարտվել են իշխանությունների կողմից։ Մուսուլմանները նույնպես հանդիպել են դիմադրության մինարեթների և մզկիթների կառուցման հարցում, օրինակ՝ Քյոլնի կենտրոնական մզկիթի շուրջ առաջացած վեճի ժամանակ։

### Ազդեցություն
Չնայած Գերմանիայում եկեղեցին և պետությունը իրավաբանորեն առանձնացված են եղել Վայմարյան հանրապետությունից ի վեր, փաստ է մնում, որ երկրի յուրաքանչյուր տարածաշրջան եղել է մեկ տարածքային եկեղեցի՝ լինի դա ռեֆորմատական, միացյալ, լյութերական, թե հռոմեական կաթոլիկ, գերիշխող սոցիալական և մշակութային ազդեցության տակ։ Այս ազդեցության կենտրոնացման արդյունքում Հակառեֆորմացիայի ժամանակաշրջանի կրոնական զտումները որոշ տարածքներից բողոքականների բնակչությանը դատարկել են և տեղափոխել այլ վայրեր։ Այդ ազդեցությունը որոշիչ դեր է խաղացել կրթության, արվեստի, երաժշտության, սովորույթների, տոների, կենսակերպի և նույնիսկ որոշ չափով ճարտարապետության վրա։ Արևելյան Գերմանիայում և քաղաքային տարածքներում կրոնի այս մշակութային ազդեցությունը զգալիորեն նվազել է, սակայն գյուղական շրջաններում այն դեռևս զգացվել է Բավարիայում, ինչպես նաև Բադեն֊Վյուրթեմբերգի և Զիգերլանդի որոշ հատվածներում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գերմանիայի դեսպանատան տեղեկատվական թերթիկ. Եկեղեցին և պետությունը Գերմանիայում
* Գերմանիայի դեսպանատան նախնական փաստաթուղթ. Սայենթոլոգիան և Գերմանիան
* Գերմանիայի դեսպանատան տեղեկատվական փաստաթուղթ. Հրեաները Գերմանիայում այսօր
* Այսպես կոչված աղանդների և հոգեբանական խմբերի վերաբերյալ enquete հանձնաժողովի վերջնական զեկույցը։  
* Սթիվեն Ա. Քենթ. Ֆրանսիական և գերմանական ընդդեմ ամերիկյան բանավեճը նոր կրոնների, սայենտոլոգիայի և մարդու իրավունքների վերաբերյալ։  
* ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցը Գերմանիայում կրոնական ազատությունների վերաբերյալ 2007 թվականին

* Գերհարդ Ռոբերս. Կրոնական ազատությունը Գերմանիայում, Բրիգամ Յանգի համալսարանի իրավաբանական ակնարկ 2001  

Կատեգորիա:Կրոնը Գերմանիայում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Գերմանիայում