Վահագն Գուրզադյան

right|thumb|270px|Վահագն Գուրզադյանը հոր՝ Գրիգոր Գուրզադյանի կիսանդրու մոտ
**Վահագն Գրիգորի Գուրզադյան** (), ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Կոսմոլոգիայի կենտրոնի ղեկավար։ LARES եվրոպական տիեզերական ծրագրի ղեկավար խորհրդի անդամ․ Բրիտանական Թագավորական աստղագիտական միության անդամ։

## Կենսագրություն
Վահագն Գուրզադյանն ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը (Տեսական ֆիզիկա, 1977 թվական)։ 1980 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Լեբեդևի անվան ֆիզիկայի ինստիտուտի ասպիրանտուրան։ 1980 թվականին ստացել է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուի, 1988 թվականին՝ ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան, պրոֆեսոր 2001 թվականից։

1980 թվականից Գուրզադյանն աշխատել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տեսական ֆիզիկայի բաժնում, 1990 թվականից Կոսմոլոգիայի կենտրոնի ղեկավար, նաև Երևանի պետական համալսարանում (2008 թվականից)։ 1989 թվականին կարդացել է դասախոսություններ դինամիկական համակարգերի վերաբերյալ Ճապոնիայի չորս համալսարաններում։ Որպես հրավիրված պրոֆեսոր աշխատել է մի շարք համալսարաններում՝ Սասեքս՝ Մեծ Բրիտանիա (1994 - 1996), 2001 թվականից Հռոմի Լա Սապիենցա համալսարանում։

2000 թվականին զեկուցել է  XXII Սոլվեյի ֆիզիկայի գիտաժողովում (Հայաստանից երկրորդը՝ Վիկտոր Համբարձումյանից հետո, որ հրավիրվել է այդ համբավավոր գիտաժողովների շարքին), 2012 թվականին շվեյցարական գիտության IX բիենալեում եղել է երկու գլխավոր բանախոսներից մեկը, նաև 2013 թվականին  Քլեյ Մաթեմատիկայի ինստիտուտի գիտաժողովում (Օքսֆորդ)։

Վահագն Գուրզադյանի ղեկավարությամբ պաշտպանվել է 14 թեկնածուական ատենախոսություն (2 PhD Իտալիայում)։

Բրիտանական Թագավորական աստղագիտական միության անդամ։

## Ընտանիք
* Հայրը՝ Գրիգոր Գուրզադյան, ականավոր հայ գիտնական, աստղաֆիզիկոս, գրող էսսեիստ, գեղանկարիչ, Օրիոն տիեզերական աստղադիտարանների հեղինակ։
* Մայրը՝ Մարիաննա Քալանթար, բանասեր՝ ռուսաց լեզվի դասախոս։
* Պապը՝ Աշխարհբեկ Քալանթար, հայագետ, հնագետ, պատմաբան։
* Եղբայրը՝ Գագիկ Գուրզադյան, ֆիզիկոս, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։

## Հետազոտությունների հիմնական թեմաներ
Գուրզադյանի հետազոտությունները վերաբերում են գալակտիկական միջուկներում սև խոռոչների ակրեցիային, քաոսային երևույթներին աստղային համակարգերում ( Գուրզադյան-Սավվիդի ռելաքսացիա |   Gurzadyan-Savvidy relaxation https://en.wikipedia.org/wiki/Gurzadyan%E2%80%93Savvidy_relaxation), տիեզերական մնացորդային ճառագայթման հատկություններին և տիեզերքում ցածր խտության հսկայական տիրույթների բացահայտմանը։ Նա ապացուցել է թեորեմ (Gurzadyan theorem https://en.wikipedia.org/wiki/Gurzadyan_theorem) գնդաձև մարմնի և նույն զանգվածով կետային մարմնի գրավիտացիոն դաշտերի համարժեքության ընդհանուր ֆունկցիայի վերաբերյալ։

Գուրզադյանը համագործակցել է բրիտանացի ֆիզիկոս Նոբելյան դափնեկիր Ռոջեր Պենրոուզ-ի հետ կոնֆորմ պարբերական կոսմոլոգիայի հետազոտություններում, բացահայտել է տիեզերքի կոմֆորմ ցիկլային պրոցեսները։

Նախաձեռնել է լույսի արագության իզոտրոպության և Լորենցի ինվարիանտության մեծ ճշտությամբ ստուգումը Եվրոպական սինքրոտրոնում (Գրենոբլ)
; արդյունքները ներկայումս զետեղված են հանրագիտարաններում։

Առաջարկել է ինֆորմացիոն պանսպերմիայի վարկածը, ինչը դասվել է, որպես Ֆերմիի պարադոքսի հնարավոր լուծում . ըստ այդ վարկածի տիեզերական ազդանշաններով հնարավոր է փոխանցել կյանքի հիմնարար տարրերի՝ գենոմի վերաբերյալ սեղմ կոդավորված ինֆորմացիա։

Ռոջեր Պենրոուզի հետ ինֆորմացիոն պանսպերմիան քննարկել է կոնֆորմ պարբերական կոսմոլոգիայում։

## Գործունեություն
* Համախմբագիր Advances in Astronomy and Astrophysics գրքերի շարքի, Cambridge Sci. Publications, 1994 թվականից;
* Համախմբագիր International Journal of Modern Physics D, World Scientific, 2000 - 2010 թթ;
* Համախմբագիր European Physical Journal Plus, Springer Nature, 2014 թվականից:

Գիտաժողովների նախագահ Ժնևում (1993 թվական), ( Երուսաղեմում 1997 թվական), Հռոմում (1999, 2000, 2002 թվականներ), Ռիո դե Ժանեյրոյում (2003 թվական), Բեռլինում (2006 թվական), Փարիզում (2009 թվական),  Հռոմում (2015, 2019,2022) թվականներ և այլն)։

Ստրասբուրգում 1998-2004 թվականներին «Գիտության և տեխնոլոգիայի զարգացման եվրոպական ասոցիացիայի» ղեկավար խորհրդի անդամ - EuroScience (European Association for the Promotion of Science and Technology, Governing Board)։

## Այլ հետաքրքրություններ
Վահագն Գուրզադյանը նույնականացրել է Հալլեյի գիսաստղի պատկերը Տիգրան Մեծի հազվադեպ դրամների վրա, որպես այդ նշանավոր գիսաստղի առ այսօր հայտնի ամենավաղ պատկերը։

Համագործակցելով Փարիզի, Հարվարդի, Չիկագոյի հնագետների հետ և  հիմնվելով աստղագիտական սեպագիր արձանագրությունների վրա Գուրզադյանը ներմուծել է Հին Մերձավոր Արևելքի գեր-կարճ ժամանակագրությունը։

2004 թվականին Արարատի վերելքի անդյունքներով (175  տարի անց կրկնելով Պարրոտ-Աբովյան անդրանիկ վերելքի (1829) ուղին) հրատարակել է  երկու հոդված՝ «V-VI դարերի հայկական անհայտ բազիլիկա Արարատի լանջին»  (ակադեմիկոս Վարազդատ Հարությունյանի հետ), նաև  «Ասուպի հնարավոր խառնարանի հայտնագործում Արարատ լեռան վրա» հոդվածները։

## Քաղաքացիական  դիրքորոշում
NATURE ամսագիրը 1990 թվականին հրատարակել է Գուրզադյանի նամակը նվիրված Վիկտոր Համբարձումյանի հացադուլին և Ղարաբաղի հիմնախնդրին։ Գուրզադյանը  մասնակցել  է Հայաստանի և Ադրբեջանի մտավորականության ներկայացուցիչների 1992 թվականի հանդիպմանը՝ ի թիվս գրողներ Հրանտ Մաթևոսյանի, Վարդգես Պետրոսյանի, գրականագետ Լևոն Մկրտչյանի։ Այդ հանդիպումը նա նկարագրել է հոդվածում։

Հարցազրույցներում, հրապարակումներում  անդրադարձել է դպրոցական դասագրքերում կեղծ գիտական պնդումների բացառմանը, այլ հասարակական իրադարձություններին։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Վահագն Գուրզադյան, ԵՊՀ կայք http://www.old.ysu.am/persons/hy/Vahagn-Gurzadyan
* Երվանդ Տեր-Խաչատրյան, Վահագն Գուրզադյանի մասին, Պայքար, շաբաթաթերթ, Բոստոն, փետրվար  28, 2021թ.
* ՎԱՀԱԳՆ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆԸ ՆՈԲԵԼՅԱՆ ՄՐՑԱՆԱԿԱԿՐԻ ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՑՔՈՒՄ, ԱԶԳ օրաթերթ, 15-01-2021
* Center for Cosmology and Astrophysics, Alikhanian National Laboratory

## Արտաքին հղումներ
* Արամ Գուրզադյանը գիտության ոլորտի երիտասարդ հանճար է ճանաչվել (Տեսանյութ)

Կատեգորիա:ԵՊՀ դասախոսներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ