Հուան Դի

**Հուան Դի** կամ **Դեղին կայսր** (, փինյին *huángdì*), Չինաստանի լեգենդար տիրակալ և առասպելական կերպար, որը համարվել է նաև դաոսականության հիմնադիրը և բոլոր չինացիների նախահայրը:

## Անուն
### Տոհմական անուն
մինի|Դեղին կայսր,Հուան Դի|227x227px|ձախից
3-րդ դարի հետազոտող Հուանֆու Մինը ենթադրել է, որ Հուան Դին լեռան անունն էր, որտեղ ապրել է Հուան Դի կայսրը, իսկ ավելի ուշ նա վերցրել է այդ անունը։ Ցին դինաստիայի հետազոտող Լիանգ Յուշենգը (*Liang Yusheng* 梁玉繩, 1745-1819 թվականներ) նշել է, որ լեռը կոչվել է հենց Հուան Դիի պատվին։

Հուան Դի անունը սովորաբար թարգմանվել է որպես «դեղին կայսր», բայց *դի* (帝) հիերոգլիֆը կարող է նշանակել ոչ միայն *[[կայսր]]*, այլև «ոգի» կամ «աստվածություն»։ Անվան Հուան (黄)՝ *դեղին* մասը, նույնպես կարևոր նշանակություն է ունեցել։ Համարվել է, որ դեղին գույնը կապված է եղել Հուանհե (*դեղին գետ*) գետին բնորոշ ջրի դեղնավուն երանգների հետ։ Ենթադրվել է, որ *黄 հուան բառը կապվել է Հուանհե գետում բնակվող  աստվածությունների և ոգիների գունային նշանակության հետ: Հետաքրքիր է, որ [[Չինաստան]]ում դեղինը դարձել է կայսերական գույն։ Կայսրերը հագել են ոսկեգույն հագուստներ, որոնց մեջքին սովորաբար ասեղնագործվել է ոսկե թելերով կայսերական իշխանության մեկ այլ խորհրդանիշը՝ [[չինական վիշապ]]ը ([[չինարեն]]՝ 龍龙), որը գետի աստվածներից մեկն էր:*

### «Դեղին կայսր»
Մարտնչող թագավորությունների ժամանակաշրջանի վերջում Հուան Դին ինտեգրվել է Ու Սին հնգանդամ փիլիսոփայական հայեցակարգի մեջ՝ որպես «դեղին կայսր», որում դեղին գույնը ներկայացվել է որպես հող (土) և փյունիկ։ Գույների կապը տարբեր դինաստիաների հետ հիշատակվել է նաև Լու Բուվեյի տարեգրության մեջ (մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջ)․

## Հուան Դին որպես պատմական կերպար
Չինաստանի պատմության հնագույն շրջանի երեք տիրակալներից մեկն էր, որը թվագրվում է մ․թ.ա. երրորդ հազարամյակին։ Համաձայն ավանդության՝ նա ապրել է Չինաստանում մ.թ.ա. մոտ 2600-ական թվականներին։

Ըստ Սիմա Ցյանի՝ դժվար պայքարից հետո Հուան Դին կարողացել է հնազանդեցնել առանձին ցեղերի առաջնորդներին և ստեղծել առաջին չինական պետությունը Կունլուն լեռներում, որը *Դեղին* գետի ավազանից գտնվել է հեռու արևմուտքում:

Խաղաղություն հաստատելուց հետո Հուան Դին զոհաբերություններ է մատուցել աստվածներին, նշանակել կառավարիչներ և պաշտոնյաներ և մտցրել երկրի առաջին օրենքները:  Ըստ լեգենդների՝ Հուան Դին ունեցել է 1200 կին և հարճ, ինչպես նաև 25 որդի, որոնցից 14-ը դարձել են չինական հայտնի տոհմերի նախահայրերը։

Նրան վերագրվել է կացինի, նավակի և թիակի, սանդի և մուրճի, աղեղի և նետի, զգեստի և կոշիկի գյուտը, ինչպես նաև հողի բաժանումը հողաբաժինների: Նրա ուղեկիցները ստեղծել են հիերոգլիֆային գրություն և օրացույց։

## Մի շարք ինտելեկտուալ ավանդույթների հիմնադիր
Հուան Դիին վերագրվել է բազմաթիվ դասական ստեղծագործություններ՝ ներառյալ «Հուան Դի Նեյ Ցզին» հիմնարար բժշկական գիտական շարադրությունը, ինչպես նաև դաոսականության մեջ հայտնի «Հուան Դի Ինֆուցզին» բանաստեղծությունների կարճ շարքը: Հուան Դիի անվան հետ է կապվել նաև «Դոդոշի կանոնը»(*Համա ցզին 蝦蟆经*, հավանաբար Թան դինաստիա), որը պարունակել է ասեղնաբուժության և խարումներով բուժման կարգադրություններ։ 

Հուան Դին պարտադիր կերպով ստիպել է բուժման հարցերում որևէ գիտելիք ունեցող իր նախարարներին գիտական հետազոտություններ անցկացնել։ Այսպիսով՝ նա առաջարկել է Ցզյու Թայ Ցզիին հասկանալ մաշկի երանգի և սրտի ռիթմի փոփոխությունների վաղ ախտորոշման հիմնական մեթոդները և դրանց փոխադարձ ազդեցության առանձնահատկությունները։ Այս գործերում նրան ավելի շատ օգնել են դեղաբույսերի մասին մեծ գիտելիքներ ունեցող Ցի Բոնը և այդ ժամանակների ասեղնաբուժության գիտակ Լեյ Գունը։

## Ատրիբուտներ
Ըստ հին չինական դիցաբանության՝ նա ունեցել է կախարդական աղեղ, որը հայտնի է եղել Ուհաո անունով (,*մութ լաց*)։ Դեղին կայսրը խնջույք է կազմակերպել երկրի վրա, և երբ երկնային պալատի պատվիրակ Լունը եկել է, Հուան Դին վերջինիս վրա թռել է երկինք, բայց բոլոր մարդիկ նույնպես ցանկացել են թռչել դրա վրա՝ բռնելով վիշապի բեղերը, որոնք մարդկանց ծանրությանը չեն դիմացել և կտրվել են: Հուան Դիի աղեղը, որը կախված էր Լունայի բեղերից, նույնպես ընկել է գետնին և մնացել մարդկանց մոտ: Սարերի ու ծովերի գրքում հիշատակվել է Հուան Դիի դուստր Նյու Բան՝ երաշտի դևը։

### Հարություն և դաոսական պաշտամունք
Հուան Դիի հարությունը դաոսական պրակտիկայում համարվել է անմահության հասնելու նախատիպը։ Ըստ «Լեսյան Չժուան»-ի (列仙傳) նկարագրության՝ Հուան Դին կանխագուշակել է իր մահվան օրը, իսկ  նրա դագաղում, որը հետագայում հայտնաբերվել է բացված լեռան մեջ, գտնվել են միայն սուր և սանդալներ (ըստ այլ նկարագրությունների՝ գլխարկ և թիկնոց):

«Լեսյան Չժուանը» նկարագրել է նաև Գու Չուն (谷春) անունով դաոսական ճգնավորի հրաշալի հարությունը:

## Պատկերներ

Պատկեր:Huangti01.jpg|Դեղին կայսը
Պատկեր:Qiu Shou - western turtle - Qing Shou Bei - P1050785.JPG|6 մետրանոց բիսի կրիաներից մեկը դեղին կայսեր ծննդավայրում (ք. Քուֆու)


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Сыма Цянь. Исторические записки. Т. 1. (перевод Р. В. Вяткина)
* Лисевич И. С. Древние мифы о Хуан-ди и гипотеза о космических пришельцах // Теоретические проблемы изучения литератур Дальнего Востока. М.: Наука, 1974. С. 40-42.
* Завадская Е. В., Кулагина-Ярцева В. С. Х. Л. Борхес о Хуан-ди // Девятнадцатая научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I. М., 1988. С.200-203.
* Мартыненко Н. П. Легендарный первопредок китайской нации и первый правитель: к вопросу о первоистоках концепта Хуан-ди // PolitBook. 2015. № 4. С. 154—165.
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Դեղին կայսրը

Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Դաոսականություն
Կատեգորիա:Ծննդյան տարեթիվն անհայտ
Կատեգորիա:Չինաստանի կայսրեր
Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն