Ստեփանակերտի պաշարում և ռմբակոծում

** Ստեփանակերտի պաշարումը և ռմբակոծումն** ադրբեջանական ուժերի կողմից Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերտի խաղաղ բնակչությանն ուղղված հարվածներն են, որոնց առավել ակտիվ փուլը շարունակվեց 1991 թվականի նոյեմբերից մինչև 1992 թ. մայիսը։ Ստեփանակերտի, ինչպես և հարակից հայկական քաղաքների ու գյուղերի ռմբակոծումն իրականացվում էր Ադրբեջանի կողմից լիակատար շրջափակման պայմաններում։ (Արցախն Ադրբեջանի կողմից շրջափակված էր դեռևս 1989 թ. աշնանից)։

1991-1992 թթ. Ստեփանակերտում ադրբեջանական ուժերի գործողությունները հանգեցրին հսկայածավալ ավերածությունների և հարյուրավոր զոհերի խաղաղ բնակչության շրջանում։
Ինչպես արձանագրում են իրավապաշտպան Human Rights Watch կազմակերպության դիտորդները, ադրբեջանական ուժերը Ստեփանակերտի ռմբակոծումն իրականացնում էին Խոջալուից և Շուշիից։ Քաղաքացիական բնակչության դեմ հակառակորդը կիրառում էր արգելված այնպիսի զինատեսակներ, ինչպիսին են համազարկային կրակի «Գրադ» և «Ալազան» կայանները։ Անկանոն ռմբակոծությունների, դիպուկահար կրակի և օդային հարձակումների հետևանքով զոհվեցին և վիրավորվեցին հարյուրավոր խաղաղ բնակիչներ, ավերվեցին տներ, հիվանդանոցներ, մանկապարտեզներ, դպրոցներ՝ կառույցներ, որոնք ռազմական թիրախ չեն կարող հանդիսանալ։ Ադրբեջանի կողմից իրականացված գործողությունների հետևանքով ավելի քան 40 000 մարդ դարձավ անօթևան, ավերվեցին Ստեփանակերտի մերձակա տասնյակ բնակավայրեր։

Բարեգործական, իրավապաշտպան «Мемориал» կազմակերպության զեկույցի համաձայն՝ Ստեփանակերտի և հարակից բնակավայրերի հրետակոծումը կանոնավոր բնույթ էր կրում, հակառակորդը կիրառում էր ինչպես գնդակոծիչներ, այնպես էլ համազարկային կայաններ։ Իրավապաշտպանները նշում են, որ մինչ այդ ադրբեջանական ուժերին հաջողվել էր վերահսկողություն հաստատել Աղդամի և մի շարք այլ բնակավայրերի՝ զենքի ու զինամթերքի խորհրդային պահոցների նկատմամբ, որոնցում պահվում էր արկերով լի ավելի քան 11 000 վագոն։ Արկերի մեծ մասը նախատեսված էր БМ-21 «Գրադ» կայանների համար։

Քաղաքացիական բնակավայրերի ինտենսիվ ռմբակոծումը դադարեց միան հայկական ուժերի կողմից 1992 թ. մայիսի 8-9-ին Շուշիի ազատագրումից հետո։

## Նախադրյալները
### Շրջափակում
1989 թվականից Ադրբեջանը շրջափակել էր Հայաստանի ու Արցախի երկաթուղային հաղորդակցությունը, արգելափակել՝ բնական գազի ու նավթի մատակարարումը։ 1991 թ. աշնանից Հայաստանն ու Արցախը հայտնվեցին լիակատար շրջափակման մեջ, ինչի հետևանքով լիովին խաթարվեց նորանկախ Հայաստանի տնտեսությունը՝ հանգեցնելով հումանիտար աղետի։ 1992 թ. գարնանը Ստեփանակերտը, որի բնակչությունը շուրջ 70 հազարի էր հասնում՝ Բաքվից և Ադրբեջանի այլ բնակավայրերից հայերի տեղահանության հետևանքով, պաշարման մեջ էր։ Ադրբեջանն ամբողջովին արգելափակել էր Արցախի ու Հայաստանի միջև ցամաքային կապը։ Շրջափակման հետևանքով Ստեփանակերտի բնակչությունը զրկված էր սննդից, նաև ջրից, էլեկտրաէներգիայից, դեղորայքից։ Հաղորդակցության միակ միջոցը ուղղաթիռներն էին, որոնցով Հայաստանից Արցախ էին տեղափոխվում առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ՝ վառելիք, սննդամթերք, դեղորայք։ Բնակիչները ստիպված էին ապաստանել նկուղներում գրեթե ողջ օրը։

Human Rights Watch-ի տվյալներով. 
Այս պայմաններում էլ Ադրբեջանը թիրախավորել էր Ստեփանակերտը՝ որպես հրետակոծության ու ռմբակոծության օբյեկտ։

### Ռմբակոծություն և հրետակոծություն
1991-1992 թթ. ձմռանը իրավիճակը Ստեփանակերտում աղետալի էր, ողջ քաղաքը շարունակական հրետակոծության թիրախ էր։ 1992 թ. մայիսին, երբ Helsinki Watch-ի ներկայացուցիչները ժամանեցին Ստեփանակերտ, քաղաքի մեծ մասն ավերված էր։ Միայն 1991 թ. օգոստոսի 22-24-ն ընկած ժամանակահատվածում ռմբակոծությունների հետևանքով զոհվել էր 40 խաղաղ բնակիչ, վիրավորվել՝ 100-ը։

Helsinki Watch-ի զեկույցն արձանագրում է ադրբեջանական ռմբակոծությունների անկանոն և չարդարացված բնույթը, որոնց նպատակը «հայազգի բնակչությանն ահաբեկելը և դուրս մղելն էր»։ Փաստաթուղթն արձանագրում է, որ հրետակոծությունների հետևանքով ոչնչացվել են տասնյակ տներ, նույնիսկ գյուղեր։ Ինչպես նշում է Քերոլայն Քոքսը. «Յուրաքանչյուր օր Ստեփանակերտի գլխին էր թափվում  «Գրադի» շուրջ 400 արկ»։ Նպատակը Արցախից հայկական բնակչությանը դուրս մղելը և տարածքի նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելն էր։

1992 թ. Ադրբեջանի արտգործնախարար Լալա-Շովքեթ Գաջիևան նշել էր. «Ավելի քան 100 օր մենք ռմբակոծում էինք Ստեփանակերտը, բայց հայերը չէին լքում իրենց հողը»։

Եվրոպայի Խորհրդի անդամ Դեյվիդ Աթկինսոնը 2005 թ. հունվարի 25-ին ԵԽԽՎ-ում ներկայացնելով իր զեկույցը հիշեցնում է, որ 1990-ականների սկզբին այցելել է Ղարաբաղ և ավելացնում, որ «երբեք չի մոռանա Ադրբեջանի կողմից Ստեփանակերտի ռմբակոծությունը»։

Քաղաքը հակառակորդի «ափում» էր. արևելքում՝ 25 կմ հեռավորությամբ Աղդամն էր, հյուսիսում՝ Խոջալուն, հարավում՝ Շուշին։ 
Ազերիների վերահսկողության ներքո գտնվող Խոջալուն և Շուշին «հարմար» հենակետեր էին Արցախի մայրաքաղաքը թիրախավորելու համար։ Ինչպես նշում է Helsinki Watch-ը. «Քանի դեռ ադրբեջանական ուժերը վերահսկում էին Շուշին, որը նայում էր Ստեփանակերտին, վերջինս հրետակոծում էին «Գրադից» և ծանր հրետանուց, հարվածում էին խաղաղ բնակչությանը, բնակելի տարածքների, հիվանդանոցների և նման այլ օբյեկտների…

Ռուս օդաչու Անատոլի Չիստյակովը հայտնում է, որ Ադրբեջանը վարձկան օդաչուներից մշտապես պահանջում էր արտասվաբեր գազ նետել՝ բնակիչների շրջանում խուճապ առաջացնելու նպատակով»։
Հենարանային հրետանային հարթակները, որոնցից 1992 թ. հունվարի 10-ից չորս ամիս շարունակ իրականացվում էր հրետակոծությունը, Խորհրդային արտադրության BM-21 «Գրադ» համազարկային կրակի կայաններ էին, որոնք կարող էին միաժամանակ 40 արկ արձակել։ Դրանք II աշխարհամարտի ընթացքում լայն կիրառություն ունեցող «Կատյուշա» -ների ժամանակակից տարբերակն են։ Ե՛վ «Գրադը», և՛ «Կատյուշան» չունեն ճշգրիտ թիրախավորման համակարգ, հետևաբար դժվար է կանխատեսել հարվածի կոորդինատը։ Հիմնականում «Գրադը» մշակվել է բաց մարտադաշտում հակառակորդի կենդանի ուժին զգալի կորուստներ պատճառելու նպատակով։ Սակայն ադրբեջանական բանակն այն կիրառում էր Արցախի՝ խիտ բնակեցված մայրաքաղաքում խաղաղ բնակչությանը հրետակոծելու նպատակով։ «Թռչող հեռախոսասյուներ» անվանված այս արկերն Արցախի մայրաքաղաքը վերածել էին փլատակների. ավերվել էին բազմաթիվ բնակելի շենքեր, դպրոցներ, քաղաքի մետաքսի գործարանը, ծննդատունը, մանկապարտեզը։

1992 թ. մայիսի 31-ին Chicago Tribune-ը գրում է. 

### Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերի պատասխանը
1992 թ. մայիսին Շուշին արդեն Ստեփանակերտին մոտ գտնվող միակ բնակավայրն էր, որը վերահսկվում է ադրբեջանցիների կողմից, որտեղից շարունակվում էին մայրաքաղաքի ու նրա մերձակայքի հրետակոծությունները։  Արցախի խաղաղ բնակչության մեծ մասը մարտադաշտի վերածված բնակավայրերը լքելուց հետո կենտրոնացել էր Ստեփանակերտում։ Եվ ադրբեջանական օդուժի կողմից նույնիսկ վատ կոորդինացված հարվածները խաղաղ բնակչության շրջանում մեծ կորուստների պատճառ էին դառնում։ Ղարաբաղի ինքնապաշտպանական ուժերը հակահարված տվեցին և երկօրյա մարտերի արդյունքում գրավեցին Շուշին՝ Ստեփանակերտի մերձակա վերջին ադրբեջանական հենակետը։  Այսպիսով նրանք վերահսկողություն հաստատեցին մայրաքաղաքի մերձակայքի նկատմամբ՝ վերջ դնելով Ստեփանակերտի հրետակոծություններին։
Ադրբեջանական ուժերի կողմից «Գրադ» կայաններով Գորիսի և Կապանի ամենօրյա հրետակոծությունները հազարավոր խաղաղ բնակիչների և զինծառայողների կյանք էին խլել, անշարժ գույքի հսկայական ավերածություններ պատճառել։

## Միջազգային արձագանքը
ԱՄՆ Կոնգրեսը դատապարտեց ադրբեջանական ագրեսիան, Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի ու Արցախի շրջափակումը։ Կոնգրեսում ընդունվեց «Ազատության աջակցության ակտի» (1992) #907 ուղղումը, որով արգելափակվում էր ԱՄՆ ուղղակի աջակցությունն Ադրբեջանի կառավարությանը։ Բանաձևում մասնավորապես նշվում էր.

Իրավապաշտպան Christian Solidarity International (CSI) կազմակերպությունն Արցախի մասին զեկույցում եզրակացնում է, որ Ղարաբաղյան պատերազմի սանձազերծողը և առաջնային ագրեսորն Ադրբեջանն է, քանի որ Ադրբեջանն է.
 
1)	կազմակերպել Լեռնային Ղարաբաղից հայերի բռնի տեղահանությունը,
 
2)	շրջափակել է Ղարաբաղը և Հայաստանը
 
3)	ծանր զինուժ է կիրառել և ռմբակոծել խաղաղ բնակչությանը։
 
Զեկույցում նաև նշվում է. 

### Helsinki Watch
Helsinki Watch իրավապաշտպան կազմակերպության պատվիրակությունը Ստեփանակերտ էր այցելել երկու օրով։ «Հայերը նշում են, որ 1991 թ. հոկտեմբերից ադրբեջանցիները մշտապես հրետակոծել են Ստեփանակերտը։  Helsinki Watch-ի ներկայացուցիչները շրջել են քաղաքով և լայնածավալ ավերածությունների ականատեսը դարձել, լուսանկարել են բազմաթիվ վնասված քաղաքացիական օբյեկտներ»։

Պատվիարկությունը նաև նշում է, որ Ստեփանակերտի արևմտյան մասում գրեթե բոլոր բնակելի շենքերը վնասված են հրետակոծությունից։ Իրավապաշտպանները լուսանկարել էին նաև լիովին ավերված հիվանդանոցը, դպրոցական շենքերը քաղաքի տարբեր հատվածներում։

Ինչպես «Ամենամյա զեկույցում» նշում են իրավապաշտպանները, ադրբեջանական ուժերը «հարվածներ են հասցրել Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաք Ստեփանակերտին և հայկական մյուս բնակավայրերին արկերով և ռումբերով։ Չթիրախավորված ռմբակոծությունների և դիպուկահար կրակի հետևանքով զոհվել և վիրավորվել են հարյուրավոր խաղաղ բնակիչներ, ավերվել են տներ, հիվանդանոցներ և այլ օբյեկտներ, որոնք չեն կարող ռազմական թիրախ համարվել»։

### Լրագրողական գրառումներ
Վերոնա Բենեթ, Բրիտանացի լրագրող.

Լրագրող Վադիմ Բիրկին. 

Montreal Gazette-ը գրում է. 

Անժելիկա Չեչինա, ռուս լրագրող, իրավապաշտպան.

Los Angeles Times-ի թղթակից Ջոն-Թոր Դալբուրգ. 

Chicago Tribune-ի թղթակից Մայքլ ՄաքԳայար։

Daily Telegraph:

Ռուս գրող, իրավապաշտպան Ինեսսա Բուրկովա. 

Ռուս լրագրող Գալինա Կովալսկայա 

## Տես նաև
* Արցախյան ազատամարտ
* Ստեփանակերտի ռմբակոծում (2020)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Nagorno-Karabagh 1992 The Situation in Stepanakert Before The Liberation of Shuhsi

Կատեգորիա:Ադրբեջանի պատերազմական հանցագործություններ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:Հակահայկականություն