Վիկտորիանո Ուերտա

**Ուերտա Օրտեգա, Խոսե Վիկտորիանո** (; ), մեքսիկացի պետական և ռազմական գործիչ, գեներալ, ով մասնակցել է 1913 թվականի ռազմական հեղաշրջմանը։ Մեքսիկայի ժամանակավոր նախագահ 1913 թվականի փետրվարի 19-ից մինչև 1914 թվականի հուլիսի 15-ը, նրա կառավարման ողջ ընթացքում երկրում տեղի ունեցավ քաղաքացիական պատերազմի ամենադաժան փուլը, որը հրահրվեց նրա իշխանության գալով: Մինչ օրս մեքսիկական հասարակության մեջ Ուերտային ընդունված է համարել հեղափոխության դավաճան, բռնակալ և Մադերոյի և Պինո Սուարեսի մարդասպան, հաճախ մեքսիկացիները նրան արհամարհանքով անվանում են *El Chacal* (Շնագայլ) կամ *El Usurpador* (Զավթիչ).

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Ըստ Կոլոտլանի ծխական նոտարի գրքերի գրառումների, Խոսե Վիկտորիանո Ուերտա Մարկեսը ծնվել է 1850 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Կոլոտլան քաղաքում (Խալիսկո նահանգ) և մկրտվել հաջորդ օրը (այլ աղբյուրներ նշում են, որ նա ծնվել է 1845 թվականի մարտի 23-ին Ագուա Գորդա ռանչոյում): Նրա ծնողներն էին Խեսուս Ուերտա Կորդոբան, որը ծագումով Կոլոտլանից է (Խալիսկո նահանգ) և Մարիա Լազարա դել Ռեֆուգիո Մարկես Վիլալոբոսը, որը ծագումով էլ Պլատեադոյից է (Սակատեկաս նահանգ): Ուերտան իրեն նույնականացրեց որպես բնիկ մեքսիկացի, նրա ծնողները գրանցված էին որպես ուիչոլի, չնայած հայրը, ըստ երևույթին, կապված էր մետիսների հետ։

Ուերտան սովորել է կարդալ և գրել դպրոցում, որը ղեկավարում էր տեղի ծխական քահանան, ինչը նրան դարձրեց Կոլոտլանի համեմատաբար քիչ գրագետ մարդկանցից մեկը։ Նա վաղ տարիքից ընտրեց ռազմական կարիերան որպես Կոլոտլանում աղքատությունից խուսափելու միակ միջոց։ 1869 թվականին գեներալ Դոնատո Գուերան այցելեց Կոլոտլան և ցանկություն հայտնեց վարձել անձնական քարտուղար, նա դարձավ երիտասարդ Հուերտան։

Որպես իր արժանիքների պարգև՝ նա առաջարկվեց և ստացավ կրթաթոշակ ռազմական ակադեմիայում սովորելու համար, որտեղ նա ստացավ գերազանց գնահատականներ, որոնք նրան արժանի էին հատուկ ճանաչման։ նախագահ Բենիտո Խուարեսը՝ նախագահի պաշտոնը ստանձնած առաջին բնիկ ներկայացուցիչը, ակադեմիա կատարած այցի ընթացքում գովեց Ուերտային՝ մրցանակը հանձնելով կուրսանտին հետևյալ բառերով՝ Հայրենիքը շատ բան է ակնկալում ձեզ նման կրթություն ստացած հնդկացիներից։

Որպես կուրսանտ՝ Ուերտան գերազանց էր մաթեմատիկայում, ինչը նրան ստիպեց մասնագիտանալ հրետանու և տեղագրության մեջ։

### Ռազմական կարիերա
Պորֆիրիո Դիասի օրոք նա հասավ գեներալի կոչման։ 1907 թվականին առողջական պատճառներով հրաժարական է տվել կատարակտի պատճառով, զբաղվել է մաթեմատիկայի ուսուցմամբ։

### Մեքսիկական հեղափոխություն
1911 թվականի մայիսին Դիասի բռնապետության տապալումից հետո Ուերտան որոշ ժամանակ հավատարիմ էր Մադերոյի նոր լիբերալ կառավարությանը և պայքարում էր նրա հակառակորդների (օրինակ՝ Պասկուալ Օրոզկոյի) դեմ, բայց շուտով դավադրություն մտավ Մադերոյին տապալելու համար (որին միացան գեներալներ Ֆելիքս Դիասը (Պորֆիրիո Դիասի եղբորորդին) և Բերնարդո Ռեյեսը, դավադրությունը աջակցեց նաև ԱՄՆ դեսպան Հենրի Լեյն Վիլսոնին): 1913 թվականի փետրվարի 18-ին Ուերտային հաջողվեց հեղաշրջում իրականացնել՝ Մադերոն և փոխնախագահ Սուարեսը սպանվեցին, իսկ Ուերտան դարձավ երկրի ժամանակավոր նախագահ։ Այն բանից հետո, երբ Ուերտան հրաժարվեց Ժողովրդավարական ընտրություններից և հաստատեց ռազմական բռնապետություն, ԱՄՆ-ը թշնամաբար վերաբերվեց նրան և Վերակրուսում վայրէջք կատարեց՝ Ուերտային Գերմանիայի հնարավոր օգնությունից զրկելու համար: Ուերտան հակառակորդներ ուներ նաև Մեքսիկայում, շուտով նրա դեմ դուրս եկան Վենուստիանո Կառանսայի, Ալվարո Օբրեգոնի, Ֆրանցիսկո Վիլյայի և Էմիլիանո Սապատայի բանակները: Ուերտային աջակցել է իր կողմն անցած Պասկուալ Օրոզկոն։ 1914 թվականի հուլիսի 8-ին, այն բանից հետո, երբ Ուերտայի Դաշնային բանակը մի շարք պարտություններ կրեց Կարանզայի և Օբրեգոնի Սահմանադրական բանակից և Վիլլայի ապստամբներից, Ուերտան հրաժարական տվեց և փախավ Անգլիա (որտեղից հետագայում տեղափոխվեց Իսպանիա, այնուհետև ԱՄՆ)՝ նշանակելով Ֆրանցիսկո Կարվախալին որպես իր իրավահաջորդ։ 1915 թվականի հունիսի 27-ին Պասկուալ Օրոզկոյի հետ ձերբակալվել է Նյումենում (Նյու Մեքսիկո) և որոշ ժամանակ պահվել բանտում, մինչև նա մահացավ լյարդի ցիռոզից: Չնայած նրա հիվանդության ախտանիշը դեղնախտ էր, ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ նրա թունավորման կասկածներ կան։

#### Ուերտան ժողովրդական մշակույթում
Ուերտան հիշատակվում է որպես հեղափոխության դավաճան Քորմաք Մաքքարթիի 1992 թվականի «Ձիեր, ձիեր» վեպում, որն արժանացել է գրքի ազգային մրցանակի։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Genealogy and descendancy/ Краткая биография
* NNDB entry/ Биография
*https://books.google.ru/books?id=DSzyMGh8pNwC&pg=PA405&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

Կատեգորիա:1845 ծնունդներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի զինվորականներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բնիկ ամերիկացիներ
Կատեգորիա:Գեներալներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 23 ծնունդներ
Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Լյարդի ցիռոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի նախագահներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մեքսիկացիներ
Կատեգորիա:Նախագահներ