Հարսնացուի այրում

**Հարսնացուի այրում**, ընտանեկան բռնության ձև, որը կիրառվում է Հնդկական թերակղզում և դրա շրջակայքում գտնվող երկրներում: Հատուկ դեպք է հարսնացուի մահը օժիտի պատճառով, երբ սպանությունը կատարվում է ամուսնու կամ նրա ընտանիքի կողմից հարսնացուի ընտանիքի կողմից լրացուցիչ օժիտը վճարելուց հրաժարվելու պատճառով: Կանանց վրա լցնում են կերոսին, բենզին կամ այլ դյուրավառ հեղուկ և այրում, ինչը հանգեցնում է մահվան: Առավել տարածված է Հնդկաստանում, որտեղ այն լուրջ խնդիր է 1993 թվականից ի վեր։

1995 թվականին *[[Թայմ|Time]]* ամսագիրը հաղորդել է, որ Հնդկաստանում օժիտի պատճառով մահվան դեպքերը 1980-ականների սկզբին տարեկան մոտ 400-ից 1990-ականների կեսերին հասել են տարեկան մոտ 5800-ի: 1996 թվականին CNN հեռուստաալիքը հրապարակել էր հոդված, որում ասվում էր, որ ոստիկանությունն ամեն տարի ավելի քան 2500 հաղորդում է ստանում հարսնացուներին այրելու մասին: Հնդկաստանի հանցագործությունների գրանցման ազգային բյուրոյի տվյալներով՝ 2008 թվականին օժիտի մահվան գործերով կայացվել է 1948 մեղադրական դատավճիռ և 3876 արդարացման դատավճիռ։

## Պատմություն
### Մահ օժիտի պատճառով

Օժիտի պատճառով մահը Հարավային Ասիայի երկրներում՝ առաջին հերթին Հնդկաստանում, երիտասարդ կնոջ մահն է, որին ամուսինը սպանել կամ ինքնասպանության է հասցրել: Ամուսինը կամ նրա ընտանիքը անընդհատ փորձում են հարսնացուից կամ նրա ընտանիքից ավելի շատ օժիտ ստանալ: Տեղի են ունենում նաև թթվով հարձակումներ, թունավորումներ։ Կանայք հաճախ ճնշման են ենթարկվում իրենց ապագա ամուսնու կամ նրա հարազատների կողմից օժիտի պատճառով։

### Ծագում
Առնվազն չորս տեսակետ կա այն մասին, թե ինչու հարսնացուներին սկսեցին այրել Հարավային Ասիայի երկրներում:

Մշակութային առավել հիմնավորված տեսություններից մեկը ենթադրում է, որ Հնդկաստանի նման խորապես նահապետական հասարակության մեջ կնոջ դերը որոշվում է նույնիսկ նրա ծնվելուց առաջ՝ նրան ավելի ցածր մակարդակի վրա դնելով, քան տղամարդուն: Նրան հոգս են համարում և «կերակրելու ավելորդ բերան»։ Տղամարդիկ, որոնք համարվում են ֆիզիկական ակտիվ, կարող են կանանց վերաբերվել որպես հպատակների: Ամուսնության մեջ «հասարակությունը պահանջում է հնազանդություն ամուսնուն»:

Սպառման տեսությունը պնդում է, որ ամենի պատճառը ագահությունն է: Օժիտն օգտագործվում է որպես ավելի բարձր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի հասնելու միջոց։

Պատմականորեն օժիտի համակարգը կարող էր ընկալվել որպես մուսուլմանական մշակույթը Հինդու մշակույթից տարբերելու միջոց՝ ստեղծելով հետագա տարանջատում կաստաների ներսում: Մեծ օժիտը ցույց կտա ավելի բարձր կարգավիճակ և տարբերություն իսլամից՝ դրանով իսկ խթան ստեղծելով ավելի մեծ օժիտ պահանջելու համար:

Կա վարկած, որ օժիտի պրակտիկան ծագել է Հնդկաստանում Բրիտանական տիրապետությունից՝ կաստաների միջև «ամուսնության տարբեր ձևերը» տարբերելու համար: Բրիտանական կառավարությունը ձգտում էր ամրապնդել օժիտի պրակտիկան ստորին կաստաներում՝ որպես նրանց ծիսական ամուսնությունները արմատախիլ անելու միջոց: Ամուսնության ծիսական ձևերը վարկաբեկվել են այնքան ժամանակ, քանի դեռ չեն ճանաչվել միայն բարձրագույն կաստաների ամուսնության համակարգերը։

## Հարավային Ասիա
Հնդկաստանում, Պակիստանում և Բանգլադեշում հարսնացուի այրման հետևանքով տարեկան մահանում է 4000-25000 մարդ (2011 թվականի տվյալներ)։

### Հնդկաստան
[alt=|մինի|«Կարնատակայի արժանապատվության ֆորում» կազմակերպության պաստառը ընդդեմ օժիտի համակարգի, [Բանգալոր|Բանգալոր, Հնդկաստան]]
Եթե ամուսինը և (կամ) նրա հարազատները որոշել են, որ օժիտը՝ դստեր ծնողների կողմից ամուսնուն տրված նվերը, բավարար չէ, նրանք փորձում են սպանել հարսնացուին, որպեսզի ամուսինը հնարավորություն ունենա նորից ամուսնանալու կամ պատժելու հարսնացուին և նրա ընտանիքը: Հնդկաստանում օժիտի չափը հարստության արտացոլումն է։

Հնդիկ գրող Ռաջեշ Թալվարը օժիտի պատճառով մահվան մասին պիես է գրել՝ «Հարսնացուն, որը չի այրվել» անվանմամբ:

1961 թվականին Հնդկաստանի կառավարությունն ընդունել է «օժիտի արգելման մասին օրենքը», որն անօրինական է դարձրել օժիտ պահանջելը հարսանիք կազմակերպելիս։

1986 թվականին Հնդկաստանի խորհրդարանը օժիտի պատճառով մահը ներառել է ընտանեկան բռնության հետ կապված հանցագործությունների ցանկում։

Հնդկաստանի քրեական օրենսգրքի նոր՝ 304-B հոդվածի համաձայն, եթե հարսնացուն սպանվում է ամուսնությունից հետո 7 տարվա ընթացքում, և ապացուցվում է, որ օժիտի ցանկացած պահանջի հետ կապված արժանացել է դաժան վերաբերմունքի, հալածանքների է ենթարկվել կա՛մ ամուսնու, կա՛մ որևէ հարազատի կողմից, ապա մահը կդասակարգվի որպես օժիտի պատճառով մահ, և ամուսինը կամ նրա հարազատները կհամարվեն նրա մահվան պատճառ:

Դատավճիռներն են 7 տարվա ազատազրկումից մինչև ցմահ ազատազրկում:

1997 թվականի զեկույցում նշվում էր, որ ամեն տարի առնվազն 5000 կին մահանում է օժիտի պատճառով, և ամեն օր առնվազն տասներկու կին մահանում է «խոհանոցային հրդեհներում», որոնք համարվում են կանխամտածված: Օժիտի պատճառով գրանցված մահվան դեպքերի մոտ 30%-ը ավարտվում է դատարաններում մեղադրական դատավճիռներով։

### Պակիստան
Պակիստանում «Առաջադեմ կանանց ասոցիացիա»-ն հայտնում է, որ ամեն տարի 300 կին ողջ-ողջ այրվում է իրենց ամուսինների ընտանիքների կողմից, միջադեպերը քողարկվում են որպես դժբախտ պատահարներ,օրինակ՝ «վառարանի պայթյուն»: Այս միջադեպերից տուժածներն ունենում են վնասվածքներ, որոնք անհամատեղելի են վառարանից ստացած այրվածքների հետ: Ըստ *Amnesty International*-ի 1999 թվականի զեկույցի, թեև գրանցվել է հարսնացուների այրման 1600 դեպք, միայն 60 դեպքերում են մեղավորները ենթարկվել պատասխանատվության, և դրանցից միայն 2-ն են ավարտվել դատապարտմամբ։

Պակիստանում կանայք իրականացնում են արշավ այդ պրակտիկան արգելող օրենք ընդունելու, կանանց համար ապաստարաններ ստեղծելու եւ այրվածքների մասնագիտացված բաժանմունքներով հիվանդանոցներ ստեղծելու համար։ Հասարակության և միջազգային իրավապաշտպան խմբերի ճնշումները բարձրացնում են Պակիստանի կառավարության իրազեկվածության մակարդակը։

1988 թվականին ողջ-ողջ այրվել են մոտ 800 պակիստանցի հարսացուներ, 1989-ին այդ թիվը հասել է 1100-ի, 1990 թվականին՝ 1800-ի, 1999-ին սպանվել է մոտ 300 հարսնացու։ Լահորի թերթերը վեց ամսվա ընթացքում (1997 թվական) հաղորդել են կանանց վրա հարձակման ամսական միջինը 15 դեպքի մասին։

Human Development-ը գնահատել է Հարավային Ասիայում հանցագործությունների մասշտաբը՝ ամսական 16 հարսնացու այրելու դեպք: 8 տարվա ընթացքում Իսլամաբադի մերձակայքում տուժել է 4000 կին, զոհերի միջին տարիքը եղել է 18-35 տարեկան, ընդ որում կանանց մոտ 30%-ը հղի է եղել մահվան պահին: Շահնազ Բուհարին մեկնաբանել է նման հարձակումները․Կա՛մ Պակիստանում կան մոլուցքային վառարաններ, որոնցում այրվում են միայն երիտասարդ տնային տնտեսուհիները և հատկապես սիրում են սեռական օրգանները, կա՛մ, դատելով դեպքերի այն հաճախականությունից, որով տեղի են ունենում նման դեպքերը, կարելի է տեսնել մռայլ պատկերը․ այդ կանայք զոհ են դիտավորյալ սպանության։1994 թվականին՝ Կանանց միջազգային օրը, հայտարարվել է, որ տարբեր ՀԿ-ներ կմիանան այս խնդրի վերաբերյալ հասարակության իրազեկվածության բարձրացման արշավին:

Պակիստանում օժիտի պատճառով ամեն ժամ կենդանի այրվում է մեկ կին (2021թավական)։

## Այլ երկրներ
Հնդկաստանի, Պակիստանի և Բանգլադեշի սփյուռքի հարսնացուները երբեմն այրվում են աշխարհի այլ մասերում, օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներում:

### ԱՄՆ
1992 թվականի ապրիլի 5-ին Տեխաս նահանգի Քերոլթոն քաղաքում դիպլոմավորված բուժքույր Ալեյամմա Մեթյուն մահացել է այրվածքներից: Նա և իր ամուսինը՝ Մեթյու Վարուգեզեն, արտագաղթել են Հնդկաստանից դեպքից երկու տասնամյակ առաջ՝ երեք դուստր ունենալով Միացյալ Նահանգներում: 1980-ականների վերջերից զույգը ունեցել է ընտանեկան խնդիրներ, որոնց գագաթնակետը եղել է վեճը, որն էլ հանգեցրել է Ալեյամմայի մահվան։ Բենզինով շաղախված և այրված մորը գտել են երեխաները։ Կարճ ժամանակ անց Ալեյամման մահացել է։

Միջադեպից հետո համառոտ հոդվածներ հայտնվեցին *The Dallas Morning News* և *The* *Atlanta Journal-Constitution* օրաթերթերում, մինչդեռ Dallas Observer-ը մանրամասն, ինն էջից բաղկացած հոդված հրապարակեց Ալեյամմայի մահվան մասին։ Հոդվածները թերթերում որոշակի քննադատության են ենթարկվել ոչ արևմտյան երկրները հետամնաց պատկերելու համար։

## Վերահսկողություն
Ներկայումս կան կառավարական նախաձեռնություններ հարսնացուների այրումը քրեականացնելու համար, և գրասրութ կազմակերպություններ, որոնք պայքարում են այդ պրակտիկայի դեմ, ինչպես նաև մարդու իրավունքների խախտումների դեմ ուղղված միջազգային օրենքներ։

### Պետական նախաձեռնություններ
1961-ին Հնդկաստանը ընդունել է «օժիտի արգելման մասին օրենքը»։ 1980-ականների սկզբին դրանում կատարվել են փոփոխություններ, որոնք կոչված են «շտկելու մի շարք թերություններ և սողանցքներ»՝ որակելու կնոջ՝ ամուսնու կամ նրա հարազատների պատճառով մահը «այրվածքներից, մարմնական վնասվածքներից կամ անբնական հանգամանքներում ամուսնությունից հետո յոթ տարվա ընթացքում որպես քրեական հանցագործություն, և եթե կան ապացույցներ, որ նա ենթարկվել է բռնության և ոտնձգությունների օժիտ ստանալու համար»։ Սույն օրենքը հստակ չի սահմանում օժիտ բառը, ինչը կարող է փոխել այն ստանալու և մատուցելու եղանակը։ Յոթ տարվա ժամկետի դրույթը նույնպես խնդրահարույց է, քանի որ ամուսինը պարզապես կարող էր սպասել այդ ժամկետի ավարտին, ինչից հետո այրեր կամ այլ կերպ հանգեցներ հարսնացուի մահվան։

Հնդկական մեկ այլ կարևոր օրենք՝ 1983 թվականի «դաժանության դեմ պայքարի կանոնադրությունը», արգելում է կնոջ նկատմամբ բռնությունը և ամուսնուն և (կամ) ամուսնու հարազատներին ենթարկում է տուգանքի կամ բանտարկության, եթե նրանք դաժանություն են ցուցաբերում կնոջ նկատմամբ: Այնուամենայնիվ, օրենքը նույնքան անորոշ է, ինչը հանգեցնում է հարսնացուների այրմանը և օժիտի հետ կապված սպանություններին վերաբերող դրույթների ոչ պատշաճ պահպանմանը:

Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 1-ին հոդվածում ասվում է հետևյալը. «բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ և հավասար իրենց արժանապատվությամբ և իրավունքներով: Նրանք օժտված են բանականությամբ և խղճով և պետք է գործեն միմյանց հետ եղբայրության ոգով»։ Հոդված 5-ը հայտարարում է. «ոչ ոք չպետք է ենթարկվի խոշտանգումների կամ դաժան, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի»:

### Ոչ պետական նախաձեռնություններ
[alt=|մինի|«Բենգալի ծագող արևը», [Գագանենդրանաթ Թագոր]]
Հնդկաստանում ներքին օրենսդրությունը, որպես կանոն, հաճախ չի կիրառվում, ուստի զանգվածային կազմակերպությունները իրենց վրա են վերցրել հարսնացուների այրումը դադարեցնելու խնդիրը: Դրա օրինակներից մեկը պետության կողմից ֆինանսավորվող ընտանեկան խորհրդատվական կենտրոնների բաժանմունքներն են: Սակայն հաճախ նման կենտրոնները միայն ամրապնդում են «կանացի սուր լեզվի» և տղամարդկանց ուժ կիրառելու իրավունքի կարծրատիպը։

### Պոտենցիալ նախաձեռնություններ
Առաջին հերթին այլընտրանքային նախաձեռնություններն ուղղված են գոյություն ունեցող անկատար օրենքների բարեփոխմանը։ Առաջարկներից մեկը նախատեսում է ընդլայնել կանանց պաշտպանությունը միջազգային փախստական իրավունքի շրջանակներում` ապաստան տրամադրելու համար գենդերային խտրականության կամ գենդերցիդի զոհերին: Այս նպատակին հասնելու միջոցներից մեկը կարող է լինել կանանց ընդգրկումը «հետապնդվող սոցիալական խումբ» սահմանման մեջ, ինչը նրանց հնարավորություն կտա միջազգային ապաստան խնդրելու՝ վախենալով օժիտի հետ կապված հետապնդումներից ամբողջ աշխարհում:

1984 թվականի ապրիլին Եվրոպական խորհրդարանը առաջարկ է ներկայացրել կանանց պաշտպանել գենդերային հետապնդումներից՝ բարեփոխելով փախստականների մասին միջազգային օրենսդրությունը։ Սակայն առաջարկը մերժվել է։

Մեկ այլ լուծում է կանանց սեփականության իրավունքների սահմանումը։ Նույնիսկ ամուսնացած լինելով՝ հարսնացուն մինչ ամուսնու մահը իրավունք չունի ամուսնուն պատկանող գույքի նկատմամբ։ Կանանց սեփականության իրավունքը վերացնում է ամուսնության պատճառը տնտեսական կամ իրավական պատճառներով՝ դրանով իսկ անտեսելով օժիտի պրակտիկան։

## Տես նաև
* Հարձակում թթվով
* Կաստաներ
* Օժիտ
* Մահ օժիտի պատճառով
* Ֆեմիցիդ
* Գենդերցիդ
* Սաթի
* Բռնություն կանանց նկատմամբ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
*  Pdf.
*  Lexis Nexis. Suffolk University Law Review.
*  Pdf.  
* A bride-burning victim in Nepal says her counselors are helping her heal and look to the future
* 

Կատեգորիա:Ասիայի կանանց դեմ բռնություններ
Կատեգորիա:Բռնություն կանանց նկատմամբ
Կատեգորիա:Ընտանեկան բռնություն
Կատեգորիա:Կանանց դեմ բռնություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներն Ասիայում
Կատեգորիա:Կրակ
Կատեգորիա:Հանցագործություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում