Չիլիվունգ

**Չիլիվունգ** (, , «պղտոր գետ»), Ինդոնեզիայի գետ, Ճավա կղզում։ Երկարությունը, ըստ տարբեր հաշվարկների՝ 89 կամ 117 կմ, ջրահավաք ավազանի մակերեսը՝ 347-375 կմ²։ Սկիզբ է առնում Պանգրանգո հրաբխի հյուսիսային լանջից՝ Բոգոր քաղաքից հարավ։ Ստորին հոսանքի զգալի մասը, մինչև Ճավայի ծով թափվելը, անցնում է Ինդոնեզիայի մայրաքաղաք Ջակարտայի տարածքով՝ լինելով այդ քաղաքի ամենամեծ գետը։

Ճավայի Նիդերլանդական Արևելահնդկաստան գաղութացման սկզբնական շրջանում այս գետը կարևոր նշանակություն է ունեցել որպես տրանսպորտային զարկերակ և քաղցրահամ ջրի աղբյուր։ Ներկայումս գետի տնտեսական նշանակությունը զգալիորեն նվազել է։ Նրա ջուրը խիստ աղտոտված է արդյունաբերական և կենցաղային արտանետումներով։

## Ջրագրություն
Գետի երկարությունը տարբեր հաշվարկներով 89 կամ 117 կմ է, լողավազանի մակերեսը՝ 347-375կմ²։  Գետն աչքի չի ընկնում մեծ լայնությամբ և խորությամբ։ Չիլիվունգի դեբիտը տարեկան առավելագույն տեղումների ժամանակ հասնում է տարեկան 500 միլիոն մ³։

Չիլիվունգի ակունքը գտնվում է լեռնային տեղանքում, որը կրում է պատմական անվանում՝ Պունչակ, Ինդոնեզիայի վարչական երկու շրջաններում (կաբուպատեններ) Արևմտյան Ճավա նահանգում՝ Բոգոր և Չիանջուր, մոտ 60 կմ Ջակարտայից (եթե հաշվենք ուղիղ գծով): Առաջին կիլոմետրերը գետն անցնում է տարածքով, որը առատ է քարքարոտ անցումներով և սահանքներով։ Այնուհետև հոսում է Բոգոր և Դեպոկ քաղաքների տարածքով, հիմնականում հարթավայրային տեղանքով։ Բոգորից ներքև Չիլիվունգը հոսում է հիմնականում ուժեղ ուրբանիզացված լանդշաֆտում, վերջին կիլոմետրերը՝ Ջակարտայի հատուկ մայրաքաղաքային շրջանի սահմաններում։ Քաղաքի սահմաններում այն սահման է ծառայում մայրաքաղաքային շրջանի երկու մունիցիպալիտետների միջև՝ Յուժնոյ և Արևելյան Ջակարտա։ Թափվում է Ճավայական ծովը Ջակարտայի առևտրային նավահանգստի շրջանում։ Հանդիսանում է ինդոնեզական մայրաքաղաքի տարածքով հոսող 13 գետերից ամենամեծը։

Չիլիվունգի ստորին հատվածը՝ մոտավորապես Ջակարտայի աշխարհագրական կենտրոնից մինչև ծով թափվելը, անցնում է արհեստականորեն խորացված հունով, որի ափերն ամրացված են բետոնե շարվածքով։ Գետի հունից մի քանի ջրանցք է անցկացված, որոնք նախատեսված են անձրևային շրջանում ավելորդ ջուրն ընդունելու համար՝ հեղեղումներից խուսափելու նպատակով։ Սա միշտ չէ, որ ցանկալի արդյունք է տալիս։ Չիլիվունգի վարարումը մեծ ներդրում ունի Ջակարտայում գրեթե ամեն տարի տեղի ունեցող հեղեղումների մեջ, վերջին շրջանում տեղի ունեցածներից առավել մասշտաբայինը եղել է 2020 թվականի հեղեղումը։ Ջակարտայի իշխանությունների և Արևմտյան Ճավայի նահանգի մայրաքաղաքին հարակից շրջանների կողմից իրավիճակի բարելավման նպատակով 2014 թվականի հունվարին համաձայնեցվել է լրացուցիչ հիդրոտեխնիկական կառույցների կառուցման պլան, մասնավորապես՝ երկու ստորգետնյա ջրամբարների և ավելի քան 1,2 կմ երկարությամբ թունելի կառուցում՝ Չիլիվունգ գետի սեզոնային ջրերը Չիսադանե գետ տեղափոխելու համար, որը հոսում է Չիլիվունգից արևմուտք և թափվում է Ճավայի ծովը՝ Սուկարնո-Հատտա միջազգային օդանավակայանից հյուսիս։

## Գետի և գետահովտի բնություն
Գետը հոսում է կամ քաղաքային, կամ խիստ խիտ բնակեցված գյուղական վայրերով։ Հաշվարկվել է, որ 2000 թվականին գետի ավազանում ապրում էր 4 088 000 մարդ։
Վերին հոսանքում գետը ենթարկվում է ուժեղ աղտոտման՝ արդյունաբերական և կեղտաջրերի թափոնների պատճառով։ Ջակարտայի սահմաններում այս աղտոտումը դառնում է չափազանց բարձր։ 2004-2006 թվականների հաշվարկների համաձայն՝ գետը ժամում ստանում էր մոտ 107,6 տոննա աղտոտիչ նյութեր՝ ինչպես օրգանական, այնպես էլ անօրգանական։ Այս քանակի երեք քառորդը բաժին էր։ Մայրաքաղաքային շրջանի սահմաններում գետի ջուրը պղտոր է։

Չնայած աղտոտման բացառիկ բարձր մակարդակին՝ գետում պահպանվում է ձկնատեսակների բավականին մեծ քանակություն։ 1907 թվականի հետազոտությունների համաձայն՝ այդ գետում բնակվող 33 ձկնատեսակներից ներկայումս Չիլիվունգում շարունակում են բնակվել 20-ը։ Այս տեսակներից մի քանիսը որոշակի նշանակություն ունեն գետի վերին հոսանքներում ապրող գյուղական բնակչության համար՝ որպես արդյունագործական և սիրողական ձկնորսության օբյեկտ։ Սա առաջին հերթին փոքր լոքո *Hemibagrus nemurus-ն է*, *Tor soro* ձուկը՝ ծածանազգիների ընտանիքի տորա ցեղից, *Puntius binotatu-ն՝* պունտիուս ցեղի ներկայացուցիչը, *Rasbora aprotaenia* ռասբորան և այլն։ Ընդհանուր առմամբ, գետի իխտիոֆաունայի կազմում նկարագրվել է 187 տեսակ, որոնց թվում են քաղցրահամ խաչափառները, ծովախեցգետինները և այլ խեցգետնանմաններ։ Հանդիպում են նաև ներխուժող տեսակներ, օրինակ՝ տիլապիան։ Ներկայումս բոլոր տեսակների քանակը շատ ցածր է և շարունակում է կրճատվել։

## Պատմական նշանակություն
thumb|1627 թվականի քարտեզ, որը պատկերում է Բատավիան Չիլիվունգ գետի գետաբերանում|աջից|240x240փքս
thumb|Չիլիվունգ գետի տեղական բնակչության նավակներ և լաստանավեր, 19-րդ դարի երկրորդ կես

1627 թվականի քարտեզը, որը պատկերում է Բատավիան Չիլիվունգ գետի գետաբերանում։ Չիլիվունգ գետը կարևոր նշանակություն է ունեցել որպես տրանսպորտային զարկերակ 17-րդ դարի սկզբին Հոլանդական Արևելահնդկական ընկերության կողմից Ճավա առաջին անգամ մուտք գործելու ժամանակաշրջանում։ Ճավայի տարածքում հոլանդական առաջին մշտական ​​տիրույթները կապված էին այս գետի հետ. մասնավորապես, Արևելահնդկական ընկերության առաջին ամրոցը՝ Բատավիան, որը կարճ ժամանակում դարձել է համանուն քաղաքի կենտրոնը, իսկ ավելի ուշ՝ Ինդոնեզիայի մայրաքաղաք Ջակարտան, կառուցվել է 1619 թվականին այն վայրում, որտեղ Չիլիվունգը թափվում է ծովը։ Գետն ակտիվորեն օգտագործել են հոլանդացիները ինչպես տարբեր ապրանքներ նավակներով տեղափոխելու համար, այնպես էլ որպես քաղցրահամ ջրի հիմնական աղբյուր, ինչը զգալիորեն հեշտացրել է նրանց կողմից հարակից տարածքների հետագա յուրացումը։

Քաղաքի աճի և բնակչության թվի ավելացման հետ գետի աղտոտումը կեղտաջրերով սկսել է ավելի ուժեղ ազդել։ Մինչև 1740-ական թվականները Չիլիվունգի ջրի աղտոտվածությունը հանգեցրել է վարակիչ հիվանդությունների, առաջին հերթին՝ խոլերայի և դիզենտերիայի տարածմանը։ Այնուամենայնիվ, գետի ջուրը խմելու համար օգտագործվում էր հում վիճակում մինչև 19-րդ դարի կեսերը։ 1827 թվականին կառուցվել է ջրի մակարդակը կարգավորելու առաջին ջրանցքը, որը նախորդ տասնամյակներում զգալիորեն նվազել էր տիղմակալման պատճառով, ինչը, իր հերթին, առաջացել էր, ի թիվս այլ բաների, հաճախակի երկրաշարժերի պատճառով։ Հետագա ժամանակահատվածում բազմիցս իրականացվել են աշխատանքներ հունը խորացնելու և դրա ուղղությունը փոխելու ուղղությամբ։ 19-րդ դարի ընթացքում և 20-րդ դարի առաջին կեսին կառուցվել են Չիլիվունգայի ջրով լցված մի քանի ջրամբարներ։

Ներկայումս Չիլիվունգը տրանսպորտային նշանակություն չունի, թեև նավակները կարող են բարձրանալ նրանով գրեթե մինչև Մայրաքաղաքային շրջանի կեսը։ Առաջին հերթին դա վերաբերում է տեղական չինական համայնքի կողմից անցկացվող տոնական արարողությունների ժամանակ նավակներով լողալուն։ Գետը, չնայած ուժեղ աղտոտվածությանը, Ջակարտայի իշխանությունների կողմից շարունակում է դիտարկվել որպես ջրի աղբյուր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի գետեր
Կատեգորիա:Գետեր
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի գետեր
Կատեգորիա:Ճավայի ծով