Սուրբ Հարություն մատուռ (Քիշնև)

**Սուրբ Հարություն մատուռ, Քիշնև** քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ()։ Պատկանում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայոց թեմին, գտնվում է Մոլդովայի մայրաքաղաք Քիշնևում։ Համակարգում է քաղաքում բնակվող առաքելական մոլդովահայության (պատմականորեն՝ ռումինահայության) հոգևոր կյանքը։ Ընդգրկված է Քիշնևի պատմամշակութային հուշարձանների գրանցամատյանում։

## Պատմություն
Քիշնևում հայերը հաստատվել են 17-րդ դարի սկզբին: 17-րդ դարի կեսին այնտեղ հիշատակվում են զգալի թվով հայ վաճառականներ ու արհեստավորներ: 1740-ական թվականներին մոլդովական իշխան Կոնստանդին Մավյակորդատը նրանց շնորհել է մի շարք արտոնություններ, մասնավորապես՝ հարկերի ու պարհակների գանձման չափերի հարցում: Այդ արտոնությունները նպաստել են Քիշնևում հայերի դիրքերի ամրապնդմանը, Մոլդովայի տնտեսական և հասարակական կյանքում նրանց դերի բարձրացմանը: Այստեղ բնակություն հաստատած հայերն առևտուր են արել Բեսարաբիայի մյուս քաղաքների բնակիչների, ինչպես նաև թուրքերի ու թաթարների հետ, զբաղվել են հիմնականում արհեստներով և այգեգործությամբ: 1795 թվականին Քիշնևում կար հայերին պատկանող 6 խանութ:

18-րդ դարի կեսին հայերն ունեցել են փայտաշեն մատուռ: 1803-04 թվականին կառուցվել է սուրբ Աստվածածին հայկական եկեղեցին (1870-1885 և 1976-1982 թվականներին վերանորոգվել է): Քաղաքի կենտրոնական մասում հայերին հատկացվել է զգալի հողատարածք՝ եպիսկոպոսի տունը և ծխական աներ կառուցելու համար, որը ստացել է Հայկական իջևանատուն անունը, իսկ մոտակա փողոցներից մեկը կոչվել Արմյանսկայա (անունը պահպանվել է մինչև օրս): 1812 թվականից, երբ Քիշնևը Բեսարաբիայի կազմում անցել է Ռուսաստանին, այն մոտ մեկ դար եղել է Բեսարաբիայի հայերի տնտեսական, քաղաքական, հոգևոր և մշակութային կենտրոնը: Օգտագործելով Քիշնևի աշխարհագրական կարևոր դիրքը հայ վաճառականներն աշխույժ առևտուր են ծավալել ինչպես արևելյան երկրների, այնպես էլ Ռուսաստանի նահանգների հետ: Հայերը զբաղվել են նաև ձեռնարկատիրական գործունեությամբ և գյուղատնտեսությամբ: Հայ արհեստավորների պատրաստած իրերը վաճառվել են ներքին և արևելյան երկրների շուկաներում: Քիշնևի արվարձաններում ապրող հայերը հիմնականում զբաղվել են բանջարաբուծությամբ և այգեգործությամբ, աճեցրել բեսարաբական սև սալորի նշանավոր տեսակները, ինչպես նաև խաղող, որն օգտագործվել է լավագույն սեղանի գինիների արտադրության մեջ:

1812 թվականին Քիշնևում հաստատվել է Բեսարաբիայի հայոց թեմի առաջնորդությունը, եկեղեցիներին կից հիմնվել են ծխական նոր դպրոցներ: 1840-1860-ական թվականներին գործել է Ակիմ Պոպովի հայկական ապարանը: 1809 թվականին Քիշնևում ապրել է 560, 1841 թվականին՝ 700, 1861 թվականին՝ 1082, իսկ 1919 թվականին՝ 1000 հայ: Հայ համայնքի 409 ղեկավարներ Գրիգոր արքեպիսկոպոս Զաքարյանի և ոստիկանապետ Արտեմ Խուդաբաշովի հետ բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել 1821-1823 թվականներին Քիշնևում գտնվող ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինը: 1851-1853 թվականներին Քիշնևում է ապրել Միքայել Նալբանդյանը: Կոմպոզիտոր Քրիստափոր Կարա-Մուրզան Քիշնևում կազմակերպել է հայկական երգչախումբ: 1888 թվականին այստեղ հանդես է եկել դերասան Պետրոս Ադամյանը:

Հայ համայնքն ակտիվորեն մասնակցել է Քիշնևի տնտեսական և հասարակական կյանքին: Տաղանդավոր ճարտարագետ Ա. Խաչիկյանի ղեկավարությամբ կառուցվել է քաղաքային էլեկտրակայանը (1907-1909), նա մասնակցել է նաև քաղաքային ջրմուղի շինարարությանը: Հայ համայնքն արձագանքել է հայրենիքում տեղի ունեցող իրադարձություններին: Մեծ եղեռնի ժամանակ ստեղծվել են հանգանակության կոմիտեներ՝ օգնելու սովյալ հայրենակից ներին: Մոլդովայում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Քիշնևի հայերի ազգային կյանքն ընդհատվել է:

Տեղի հայ համայնքը վերածնունդ է ապրել 1990-ական թվականների սկզբին: Կազմակերպվել է հայ մշակույթի «Անի» կենտրոնը (նախագահ՝ Սերգեյ Գասպարյան), որի նպատակն էր վերականգնել մոլդովահայերի ավանդույթները, պահպանել հայկական ճարտարապետական հուշարձանները: Վերականգնվել է Աստվածածին եկեղեցին (օծվել է 1993 թվականին), հիմնվել է հայկական կիրակնօրյա դպրոց: 1997-2000 թվականներին հրատարակվել է «Ноев ковчег» («Նոյյան տապան») ռուսերեն ամսաթերթը:

## Եկեղեցի
Սուրբ Հարություն մատուռը հայկական գերեզմանատան աղոթատուն է, որը կառուցվել է 1916 թվականին ճարտարապետ Ա. Խաչիկյանցի կողմից։ Սա նույնպես հուշահամալիր է, որի արևմտյան թևի տակ գտնվում է Բ. Բոգդասարովի գերեզմանը։ Հայկական գերեզմանատան տարածքում կան 18-20-րդ դարերի ականավոր պատմական գործիչների տապանաքարեր։

Ի տարբերություն սուրբ Աստվածածնի, որը կառուցվել է մոլդովական կառույցի հիման վրա, այս շինության ամբողջ տեսքը վերաբերում է պատմական Հայաստանում 12-13-րդ դարերի եկեղեցական ճարտարապետության ծաղկման շրջանի կրոնական շինություններին։

## Տես նաև
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Բելցի)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերը Մոլդովայում
Կատեգորիա:ՎՀ/թեմա 2
Կատեգորիա:Քիշնևի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայոց թեմի վանքեր և եկեղեցիներ