Լուսապսակ (կրոն)

[աջից|մինի|431x431փքս|Կանգնած Բուդդան լուսապսակով, մ․թ․ 1-2-րդ դարեր (կամ ավելի վաղ), [Գանդհարայի հունա-բուդդայական արվեստ]]
[աջից|մինի|320x320փքս|Շրջանաձև լուսապսակներով պատկերված [Հիսուսը և տասներկու առաքյալներից ինը (Հատված «Հրաշք ստատիրով» նկարից, , պատկերազարդումը Մազաչչոյի, 1424, Բրանկաչչի մատուռ)]]
**Լուսապսակ** (, հունարեն , *halōs*, հայտնի նաև որպես **նիմբուս**, **օրեոլա**, **գլորիոլ**), լուսային ճառագայթներից կազմված թագ կամ լույսի շրջանակ, որով մարդը պատկերվել է կերպարվեստում։ Օգտագործվել է տարբեր կրոնների սրբապատկերագրության մեջ սրբերի կերպարներ պատկերելու համար և որոշակի ժամանակաշրջանում եղել նաև ղեկավարների կամ հերոսների պատկերման ձևը։ Հին Հունաստանի, Հին Հռոմի, Քրիստոնեության, Հինդուիզմի, Բուդդայականության ու Իսլամի կրոնական արվեստում սրբերը պատկերվել են շրջանաձև փայլուն լուսապսակով (ասիական արվեստում բոցերի լուսապսակով) գլխի կամ ամբողջ մարմնի շուրջ․ վերջինը հաճախ կոչվում է մանդոռլա։ Լուսապսակները կարող են պատկերված լինել ցանկացած գույնով կամ գույների ցանկացած համադրությամբ, սակայն լույս պատկերելիս ամենից հաճախ օգտագործվել են ոսկեգույնը, դեղինը կամ սպիտակը, իսկ բոց պատկերելիս՝ կարմիրը։

## Հին Հունական աշխարհ
[ձախից|մինի|220x220փքս|Պտղոմեոս III Էվերգետի [Հունական դրախմա|օկտադրախմ]]
Շումերական կրոնական գրականության մեջ հաճախ է խոսվում *melam-*ի մասին (աքքադերեն փոխառությամբ՝ *melammu*), որը «փայլուն, տեսանելի լույս է, որը նշմարվում է աստվածների, հերոսների, երբեմն թագավորների վրա, նաև մեծ սրբություն ունեցող տաճարների ու աստվածային խորհրդանշանների վրա»։

Հոմերոսը գերբնական լույս է նկարագրել ճակատամարտի հերոսների գլուխների շուրջ։ Մեդուզային Պերսևսի կողմից սպանելը   պատկերող և Լուվրում գտնվող սպիտակ զարդատուփի վրա, ինչպես նաև Մետրոպոլիտեն թանգարանում գտնվող ավելի ուշ ժամանակաշրջանի (450–30 մ․թ․ա․) կավե սկահակի վրա հերոսը պատկերված է գլխից ճառագող գծերով։ Մեծ Հունաստանի նկարազարդ իրերի վրա ճառագող գծերը կամ հասարակ լուսապսակները պատկերված են մի շարք առասպելական կերպարների՝ խելագարության մարմնավորում Լիսսայի, Սֆինքսի, ծովահրեշի, Աքիլլեսի մոր՝ ծովահարս Թետիսի վրա։ Հռոդոսի կոթողն արևի աստված Հելիոսի արձանն էր, որտեղ վերջինս պատկերված էր իր սովորական ճառագայթաձև պսակը գլխին (կրկնօրինակվել է Ազատության արձանի համար)։ Հելլենականության դարաշրջանի ղեկավարները հաճախ պատկերվել են ճառագայթաձև պսակով։

## Ասիական արվեստում
[մինի|350x350փքս|Հնդո-հունական թագավոր Մենանդեր II-ի (90–85 մ․թ․ա․) մետաղադրամ, որի դարձերեսին պատկերված է [Նիկե աստվածուհին լուսապսակով]]
Հնդկաստանում լուսապսակի օգտագործումը կարող է հետ գնալ մինչև մ․թ․ա․ երկրորդ հազարամյակի երկրորդ կեսը։ Դայմաբադ հնագիտական տեղանքում (մ․թ․ա․ 1600–1400) հայտնաբերված կավե սկահակի վրայի երկու կերպարները մեկնաբանվել են որպես հինդու Շիվա աստվածն իր սպասավորի հետ, և երկուսի գլխին էլ լուսապսակ է պատկերված։ Հնդկական արվեստում, մասնավորապես բուդդայական պատկերագրության մեջ, սկսած մ․թ․ առաջին դարից, լայնորեն օգտագործվել է օրեոլը․ քուշանական Բիմարան արկղիկը թվագրված է մ․թ․ 60 թվականով (կամ առնվազն մ․թ․ա․ 30 և մ․թ․ 200 թվականների միջև)։ Քուշանական թագավորության ղեկավարները թերևս առաջիններն էին, որ մետաղադրամների վրա իրենց պատկերել են տվել լուսապսակներով, և հավանաբար նիմբուսն առաջացել է Կենտրոնական Ասիայում ու տարածվել արևելքում ու արևմուտքում։

Չինական և ճապոնական բուդդայական արվեստում ևս լուսապսակն օգտագործվել է վաղ ժամանակներից ի վեր, Ամիտաբհա Բուդդայի և այլոց պատկերներում։ Տիբեթական բուդդայականությունն օգտագործել է տարբեր տեսակների լուսապսակներ և օրեոլներ, պատկերելով դրանք և՛ հնդկական, և՛ չինական ավանդույթներին համապաատասխան, հատկապես բուդդայական սրբերի՝ Միլարեպայի, Պադմասամբհավայի ու այլ աստվածությունների արձաններում ու տանկա գեղանկարներում։ Տարբեր գույների լուսապսակները տարբեր իմաստներ են ունցել․ նարնջագույնը վանականների համար էր, կանաչը՝ Բուդդայի կամ ավելի բարձր էակների և սովորաբար պատկերները գլխի շուրջ լուսապսակ են ունեցել և ևս մեկն՝ ամբողջ մարմնի շուրջը, որոնք հատվել են գլխի կամ վզի շուրջը որևէ հատվածում։ Լուսապսակի օղակից դեպի ներս կամ դուրս տարածվել են ոսկու բարակ շողեր, և երբեմն ամբողջ լուսապսակն է կազմված եղել դրանցից։

Հնդկաստանում գլխի շուրջ լուսապսակը կոչվել է նաև *Prabhamandala* կամ *Siras-cakra*, իսկ մարմնի շուրջ լուսապսակը՝ *Prabhavali*։ Տհերավադա բուդդայականության մեջ ու ջայնիզմում երկար դարերի ընթացքում լուսապսակ չի օգտագործվել, թեև նրանք հետագայում այն ընդօրինակել են, բայց օգտագործել ոչ այնպես, ինչպես մյուս կրոնական խմբերը։
[աջից|մինի|[Մուհամմադն Աբրահամին, Մովսես մարգարեին, Հիսուսին ու այլոց տանում է աղոթքի։ Պարսկական մանրանկար]]
Ասիական արվեստում նիմբուսը հաճախ պատկերվել է ոչ միայն լույսից բաղկացած, այլ նաև բոցերից։ Այս տեսակի լուսապսակներն առաջին անգամ հայտնվել են չինական բրոնզե արձանների վրա, որոնց ամենավաղ պահպանվող օրինակները թվագրվում են նախքան 450 թվականով։ Կրակի պատկերումը կարող է շատ պաշտոնականացված լինել, երբեմն պատկերվել են նաև վեր բարձրացող ծխի քուլաներ, սակայն սրանք ավելի հազվադեպ են հանդիպում և հիմնականում միջնադարյան քրիստոնեական արվեստում։ Տիբեթական նկարներում բոցերը պատկերված են քամուց քշվելով, սովորաբար ձախից դեպի աջ։

Իսլամական արվեստում լուսապսակներ պատկերվել են տարբեր վայրերում ու ժամանակահատվածներում, հատկապես պարսկական մանրանկարչության մեջ ու դրանից ազդեցությաուն կրած մոնղոլաական ու օսմանյան արվեստներում։ Բուդդայական արվեստից սերող բոցավառ լուսապսակներով շրջապատվել են հրեշտակները, դրանցից տեսանելի են նաև Մուհամմադի ու այլ մարդկային էակների շուրջը։ 17-րդ դարասկզբից ի վեր ավելի հասարակ, կլոր լուսապսակներով են պատկերվել Մեծ մողոլների կայսրերի, հետագայում նաև ռաջպուտ և սիկհ առաջնորդների դիմանկարները։ Օսմանները խուսափել են իրենց սուլթաններին լուսապսակով պատկերելուց, չնայած վերջիններիս խալիֆ տիտղոսին։

### Եգիպտոս և Ասիա

Պատկեր:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|Ռան արևի սկավառակով, մ․թ․ա․ 1235 թվականից առաջ
Պատկեր:TrilogyDetail.JPG|Քուշանական Կանիշկա կայսեր աճյունասափորը, 127 թվական, ձախից աջ՝ Բրահման, Բուդդան ու Ինդրան։ 
Պատկեր:Maitri.jpg|Հյուսիսային Վեյ կայսրության բուդդայական բրոնզե արձան, 524 թվական, բոցավառ մանդոռլայի մեջ երկու օղակաձև լուսապսակով
Պատկեր:Shiva Nataraja Musée Guimet 25971.jpg|Չոլա Նատարաջան բոցավոր լուսապսակով, 11-րդ դար
Պատկեր:Museum für Indische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 019.jpg|Հինդու արձանիկ, 11-րդ դար
Պատկեր:Vishnu Kumartuli Park Sarbojanin Arnab Dutta 2010.JPG|Վիշնուի ժամանակակից արձանիկ լուսապսակով
Պատկեր:Bichitr - Jahangir preferring a sufi sheikh to kings.jpg|Մեծ մողոլների կայսր Ջահանգիրը հաճախ իրեն պատկերել էր տալիս անհավանական չափսի լուսապսակով, մոտավորապես 1620 թվական
Պատկեր:Tibetan Thangka, anonymous, private collection.jpg|Տիբեթական բազմավերջույթ աստվածություն՝ շրջապատված կրակի ու ծխի լուսապսակով, 19-րդ դար
Պատկեր:Durga, Burdwan, 2011.JPG|Դուրգայի ու այլ լուսապսակավոր աստվածությունների նվիրական պատկերներ ժամանակակից հինդուում


## Հռոմեական արվեստում
[աջից|մինի|240x240փքս|[Ապոլլոնը ճառագայթաձև լուսապսակով, հռոմեական հատակի խճանկար (2-րդ դարի վերջ, Էլ Ջեմ, Թունիս)]]
Լուսապսակը ներկայացնում է մարդու աուրան կամ սրբության փայլը, որը պայմանականորեն պատկերվել է գլխի շուրջ։ Առաջին անգամ հայտնվել է հելլենական Հունաստանի ու Հռոմի մշակույթներում և հավանաբար կապ է ունեցել զրադաշտական *hvarena* («աստվածային փայլ») բառի հետ և ներմուծվել է միհրականության հետ։ Թեև հռոմեական նկարները մեծամասամբ անհետացել են, բացի որոշ ֆրեսկո զարդապատկերներից, լուսապսակավոր կերպարները հաճախ են հանդիպում հռոմեական խճապատկերներում։ Թունիսի Բարդո քաղաքում պահպանված մ․թ․ 2-րդ դարի հատակի խճանկարի մեջ պատկերված է լուսապսակով Պոսեյդոնը՝ հիպոկամպներով իր կառքի մեջ։ Հատկանշական է, որ ծովային աստծուն ուղեկցող Տրիտոններն ու Ներեուհիները պատկերված են առանց լուսապսակների։

Թունիսի Էլ Ջեմ քաղաքում պահպանված մ․թ․ 2-րդ դարավերջի հատակային մի խճանկարում Հելիոսն առանձնանում է իր շողշողուն լուսապսակով։ Թունիսի Սուս քաղաքի թանգարանում պահպանվում է լուսապսակով Ապոլլոնին պատկերող մեկ այլ խճանկար։ Այս խճանկարի որոշ դրվագներ՝ թեքված գլուխը, մի փոքր բացված շրթունքները, խոշոր աչքերը և վզին հասնող գանգուր մազերը մ․թ․ա․ 3-րդ դարում օգտագործվել են Ալեքսանդր Մակեդոնացուն պատկերելու համար, որից որոշ ժամանակ անց կայսրին սկսել են պատկերել լուսապսակով։

## Քրիստոնեական արվեստում
[ձախից|մինի|257x257փքս|[Անհաղթ Արևի նախա-4-րդ դարյա խճանկար M դամբարանում Սուրբ Պետրոսի տաճարի տակ․ ոմանք կարծում են, որ պատկերված է Քրիստոսը]]
Լուսապսակը վաղ քրիստոնեական արվեստ է ներմուծվել 4-րդ դարի ինչ-որ ժամանակահատվածում, Քրիստոսի սրբապատկերման միջոցով, որն սկզբնապես միակ պատկերն է եղել լուսապսակով (իր խորհրդանիշ գառան հետ)։ Սկզբնապես լուսապսակը համարվել է Քրիստոսի աստվածային ծագման խորհրդանիշ, հետևաբար մինչև Հովհաննես Մկրտչի կողմից մկրտվելն իր պատկերումներում նա լուսապսակ չի կրել։ Այս ժամանակահատվածում նա նաև պատկերվել է որպես մանուկ կամ երիտասարդ։
[աջից|մինի|''[Հիսուսի ծնունդն* ու *կերպարանափոխությունը* խաչաձև լուսապսակներով։ [[Առաքյալներ]]ը, [[հրեշտակ]]ներն ու մարգարեները տափակ լուսապսակներով են (1025–50, [[Քյոլն]])]]
*'Խաչաձև լուսապսակը,** այսինքն շրջանակի ներսում կամ դրանից դուրս խաչ ունեցող լուսապսակը, հատկապես միջնադարում օգտագործվել է [[Սուրբ Երրորդություն|Սուրբ Երրորդության]] պատկերման համար։ Բյուզանդական և ուղափառ պատկերներում Քրիստոսի լուսապսակի խաչի թևերից յուրաքանչյուրի ներսում գրված են [[Հունարենի այբուբեն|հունարեն այբուբենի]] Ο Ω Ν տառերը, որոնք կազմում են «ես եմ այն, ինչ կամ» (ես եմ ալֆան ու օմեգան) արտահայտությունը, որով արտահայտվում է Հիսուսի աստվածայնությունը։

[[Սանտա Մարիա Մաջորե]] եկեղեցու [[Խճանկարչություն|խճանկարներում]] (432–40 թվականներ) պատանի Քրիստոսի գլխին քառաթև խաչ է պատկերված լուսապսակի շառավիղների վրա, լուսապսակներ են կրում նաև նրան ուղեկցող հրեշտակները, բայց ոչ [[Մարիամ Աստվածածին|Մարիամն]] ու [[Սուրբ Հովսեփ|Հովսեփը]]։ Երբեմն այլ կերպարներ նույնպես ունեն խաչաձև լուսապսակներ։

Հետագայում սուրբ երրորդությունը խորհրդաանշող եռանկյունաձև լուսապսակներով երբեմն պատկերել են [[Հայր Աստված|Հայր Աստծուն]]․ երբ նա պատկերվել է ամպի միջից պարզված ձեռքով, ամպը հասկացվել է որպես լուսապսակ։

Հասարակ կլոր լուսապսակներն օգտագործվել են [[սրբեր]]ին, կույս Մարիամին, [[Հին Կտակարան]]ի մարգարեներին, հրեշտակներին ու այլ կերպարների պատկերելու համար։ [[Բյուզանդական կայսրերի անվանացանկ|Բյուզանդական կայսրերն]] ու կայսրուհիները երբեմն պատկերվել են նրանց հետ, որը հետագայում կրկնօրինակել են օսմանյան ու ռուսական տիրակալները։ Արևմուտքում հին կտակարանի կերպարները միջնադարում հազվադեպ են պատկերված լուսապսակներով։
[[Պատկեր:Pope_Paschalis_I._in_apsis_mosaic_of_Santa_Prassede_in_Rome.gif|աջից|մինի|260x260փքս|Հռոմի պապ Պասքալիս I-ը պատկերվել է կենդանության օրոք, քառակուսի լուսապսակով, մոտավորապես  820 թվական, [[Սանտա Պրեսսեդե բազիլիկ]], Հռոմ]]
**Քառակուսի լուսապսակներով** սրբապատկերներ հանդիպում են մոտավորապես 500–1100 թվականների իտալական դիմանկարներում։ Դրանք հիմնականում Հռոմի խճանկարներում հանդիպող Հռոմի պապերի պատկերներն են, ինչպես նաև տվյալ ժամանակի Հռոմի պապի մոր՝ լեդի Թեոդորայի գլուխը պատկերող խճանկարը։ Հետագա ժամանակաշրջանի օրինակներից են 1056–86 թվականի ձեռագրերից մեկում պատկերված Վիկտոր III պապի նկարը։ Հռոմի պապ [[Գրիգոր I (Հռոմի պապ)|Գրիգոր I-ը]] իրեն նկարել է տվել այդպիսի լուսապսակով։ Հավանաբար [[Մովսես մարգարե]]ին պատկերող 3-րդ դարի մի պատկերում նույնպես օգտագործված է քառակուսի լուսապսակ․ կլոր լուսապսակներ պատկերված չեն։ Պահպանվել են պատկերներ նաև [[վեցանկյուն]] լուսապսակներով, խեցիաձև լուսապսակներով և այլն։

Ամբողջ մարմնի փայլող պատկերը հաճախ կոչվում է «օրեոլա» կամ «գլորիոլ»։ Այն ցույց է տալիս, որ փայլում է ամբողջ մարմինը, ամենից հաճախ՝ Քրիստոսի կամ Աստվածածնի, հազվադեպ՝ սրբերի։ Այսպիսի օրեոլան երբեմն անվանվում է «մանդոռլա»։ [[Մոսկվա]]յի [[Տրետյակովյան պատկերասրահ]]ում գտնվող Հիսուսի կերպարանափոխությունը պատկերող 15-րդ դարի սրբապատկերում ավելի բարդ ձևերի լուսապսակներ կարելի է տեսնել։

[[Մանրանկարչություն|Մանրանկարներում]], խճանկարներում, որտեղ ոսկեգույնն օգտագործվել է որպես ֆոն, լուսապսակը հաճախ հազիվ նշմարելի է լինում։ Օգտագործման սկզբնական ժամանակներում քրիստոնեական լուսապսակը կարող էր լինել տարբեր գույների (թեև սևով պատկերվել են [[Հուդա Իսկարիովտացի]]ն, [[Սատանա]]ն ու այլ չար կերպարներ) կամ բազմագույն։ Հետագայում ոսկեգույնը դարձել է ստանդարտ և եթե ամբողջ ֆոնը ոսկեգույն չէր, լուսապսակն անպայման պետք է այդպիսին լիներ։

=== Հրաժարում լուսապսակից ===
[[Պատկեր:Fra_Angelico_082.jpg|ձախից|մինի|296x296փքս|[[Անջելիկո]] «Կույսի թագադրումը»․ ուշադրություն դարձրեք առջևում ծնկած կերպարների լուսապսակներին]]
Երբ [[Ռեալիզմ (արվեստ)|ռեալիզմը]] մտել է արվեստի մեջ, լուսապսակ պատկերելը նկարիչների համար խնդիր է դարձել։ Քանի դեռ նրանք շարունակում էին օգտագործել հին կոմպոզիցիոն բանաձևերը, այդ խնդիրը կառավարելի էր, բայց երբ արևմտյան նկարիչներն սկսել են կոմպոզիցիային ավելի ճկունություն հաղորդել, խնդիրը խորացել է։ Միջնադարյան [[Քանդակագործություն|քանդակներում]] արդեն լուսապսակը պատկերվում էր գլխի վրա կամ դրա հետևում՝ որպես տափակ շրջանակ։ Երբ գրաֆիկական պերսպեկտիվը սկսել է առաջնային համարվել, նկարիչները փոխել են նաև լուսապսակի տեսքը՝ այն դարձնելով տափակ ոսկեգույն շրջանակ, որն ուղղահայաց դիրք էր ընդունում, երբ պատկերվում էր գլխի հետևում։ Սկզբից սա կարելի էր նկատել [[Ջոտտո դի Բոնդոնե|Ջոտտոյի]] աշխատանքներում։ Հյուսիսային Եվրոպայում 14-րդ դարավերջի ֆրանսիական կերպարվեստում սկսել է օգտագործվել ճառագայթնման լուսապսակը։

15-րդ դարասկզբին [[Յան վան Էյք]]ը և Ռոբեր Կամպենը մեծապես հրաժարվել են լուսապսակ պատկերելուց, թեև որոշ նիդեռլանդացի նկարիչներ շարունակում էին պատկերել այն։ Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում [[Իտալիա]]յում [[Պիզանելլո]]ն լուսապսակներ է պատկերել այն դեպում, երբ դրանք չեն խանգարել իր սիրած մեծ գլխարկները նկարելուն։ Իտալիայում լուսապսակներն ավելի երկար ժամանակ են պատկերվել, ինչպես օրինակ՝ [[Ջովաննի Բելլինի]]ի աշխատանքներում։ Քրիստոսին սկսել են պատկերել հասարակ լուսապսակով։
[[Պատկեր:Madonna_Benois.jpg|աջից|մինի|393x393փքս|[[Լեոնարդո դա Վինչի]] (վերագրվում է), «[[Տիրամայր Բենուա]]», կիսաթափանցիկ լուսապսակներ]]
[[Անջելիկո]]ն, ինքը վանական լինելով, պահպանողական էր լուսապսակների հարցում․ նրա մարդաշատ ստեղծագործություններում լուսապսակները խանգարում են մյուս կերպարներին։ Ջոտտոյի «Ողբ Քրիստոսի» աշխատանքում ութ կերպարներ պատկերված են լուսապսակով, տասը ՝ առանց դրա։ Նույն կերպ [[Պիետրո Պերուջինո]]յի «Քրիստոսի մկրտություն» աշխատանքում ո՛չ Քրիստոսը, ո՛չ էլ Հովհաննես Մկրտիչը լուսապսակներով չեն, սակայն ետին պլանում կանգնած սուրբը կրում է իր ստատուսն ընդգծող կլոր լուսապսակ։

[[Բարձր Վերածնունդ|Բարձր Վերածննդի]] ժամանակաշրջանում, երբ շատ իտալացի նկարիչներ հրաժարվել էին լուսապսակ պատկերելուց, [[ռեֆորմացիա]]յի նկատմամբ եկեղեցու վերաբերմունքը, որը գագաթնակետին է հասել 1563 թվականի Տրենտի խորհրդի պատկերների վերաբերյալ հրամանագրերով, դրա օգտագործումը պարտադիր համարել կրոնական արվեստում։ Կերպարներն այնպես էին պատկերվում, որ բնական լույսը ընդգծեր նրանց գլուխները, կամ Քրիստոսի ու այլոց գլխի շուրջ նշմարելի փայլուն լույս էր պատկերվում (առաջինը թերևս [[Տիցիան]]ի ուշ շրջանի աշխատանքներում)։ [[Ռեմբրանդ վան Ռեյն|Ռեմբրանդի]] [[օֆորտ]]ներում, օրինակ, պատկերված են բոլոր տեսակների բազմազան լուծումներ, ինչպես նաև կերպարներ առանց լուսապսակների։ Դասական դիցաբանության կերպարների համար լուսապսակ հազվադեպ է օգտագործվել Վերածննդի ժամանակաշրջանում, թեև դրանք երբեմն տեսնել կարելի է [[Մաներիզմ|մաներիստական]] և [[բարոկկո]] ոճերում։

19-րդ դարի արևմտյան մաներիզմի արվեստում լուսապսակներն արդեն անսովոր երևույթ էին։ Երբ [[Ջոն Էվերեթ Միլլե|Ջոն Միլլեն]] իր «[[Ստեփանոս Նախավկա]]յին» պատկերում է լուսապսակով, դա արդեն բավականին զարմանալի երևույթ էր։ Հանրաճանաչ գրաֆիկական մշակույթում 19-րդ դարավերջից սկսած լուսապսակը պատկերվել է հասարակ շրջանակով։

== Հոգևոր նշանակություն քրիստոնեության մեջ ==
[[Պատկեր:Ushakov_Nerukotvorniy.jpg|աջից|մինի|294x294փքս|Քրիստոսի արևելյան ուղղափառ [[սրբապատկեր]] հունարեն **Ο** <big>ὤ</big> **Ν*' տառերով։  [[Սիմոն Ուշակով]], 17-րդ դար]]
Առաջին [[եկեղեցու հայրեր]]ը մեծ ուշադրություն են դարձրել աստծո գաղափարի վրա՝ որպես լույսի աղբյուրի։

[[Կաթոլիկ եկեղեցի|Կաթոլիկ եկեղեցու]] մեկնաբանմամբ լուսապսակը ներկայացնում է հոգին պարուրող աստվածային շնորհի լույսը, որը միանգամայն միավորված և ներդաշնակ է ֆիզիկական մարմնի հետ։

Արևելյան ուղղափառ եկեղեցու աստվածաբանության մեջ [[սրբապատկեր]]ը «պատուհան է դեպի երկինք», որի միջոցով այնտեղ գտնվող Քրիստոսին ու սրբերին կարելի է տեսնել ու հաղորդակցվել նրանց հետ։ Սրբապատկերի ոսկեգույն ֆոնը հուշում է, որ պատկերվածը երկնքում է։ Լուսապսակը խորհրդանշում է ամենաստեղծ լույսը (Greek: Ἄκτιστον Φῶς) կամ աստծո շնորհը։ [[Պսևդո-Դիոնիսիուս Արեոպագիտ]]ն իր *Celestial Hierarchies* աշխատության մեջ ներկայացրել է, որ հրեշտակներն ու սրբերը լուսավորվում են աստծո շնորհով և իրեենց հերթին իրենք էլ լուսավորում այլոց։

== Քրիստոնեական արվեստի պատկերասրահ ==
<gallery widths="200" heights="200">
Պատկեր:Justinian.jpg|Կայսր [[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս Ա-ն]] ու կայսրուհի [[Թեոդորա]]ն լուսապսակներով, [[Ռավեննա]]յի Սան Վիտալե [[բազիլիկ]]ի խճանկարներ, 548 թվական։
Պատկեր:Tetraevangelia of Tsar Ivan Alexander.jpg|Բուլղարիայի թագավոր Իվան Ալեքսանդերի ավետարաններ, 1355–56 թվականներ, արքայական ամբողջ ընտանիքը պատկերված է լուսապսակներով
Պատկեր:Giotto - Scrovegni - -29- - Last Supper.jpg|[[Ջոտտո դի Բոնդոնե]]ի Սկրովենյի կապելլան, 1305 թվական, տեսքը հետևից բարդություններ է առաջացրել, այդ պատճառով [[Հովհաննես առաքյալ]]ի լուսապսակը պատկերվել է փոքր չափսով  
Պատկեր:Duccio di Buoninsegna 017.jpg|«Հարություն առած Քրիստոսի հայտնությունը տասնմեկին» (Ղուկաս 24,36-49),[[Դուչչո]]յի «Մաեստա»։ Քրիստոսը պատկերված է տափակ լուսապսակով, իսկ առաքյալներից նրանք են լուսապսակով, ում լուսապսակը չի խանգարում ընդհանուր պատկերին
Պատկեր:Robert Campin - The Virgin and Child before a Firescreen (National Gallery London).jpg|Վաղ հոլանդական նկարչություն, նախքան 1430 թվական։ Կրոնական տեսարան, որտեղ իրերը իրատեսական կենցաղային պայմաններում սիմվոլիզմ են պարունակում։ Կրակի բոցը ծառայում է որպես լուսապսակ
Պատկեր:Pisanello 014.jpg|Աստվածածինը վերևում պատկերված է մեծ լուսապսակով, սուրբ Անտոնիոսն ունի տափակ լուսապսակ, սուրբ Ջորջը գլխարկով է։ [[Պիզանելլո]], 1430-ական թվականներ
Պատկեր:Fra Angelico - Flight into Egypt, 1450.jpg|[[Անջելիկո|Ֆրա Անջելիկո]], 1450 թվական, Մարիամը լուսապսակով է, [[սուրբ Հովսեփ]]ը՝ ոչ։ Հիսուսը պատկերված է խաչաձև լուսապսակով
Պատկեր:Hans Leonhard Schäufelein - Abendmahl.jpg|Լյութերական [[Հանս Շոյֆելին]]ն իր «Վերջին ընթրիքում» միայն Հիսուսին է պատկերել լուսապսակով, 1515 թվական
Պատկեր:Simon ushakov last supper 1685.jpg|[[Սիմոն Ուշակով]]ի «[[Խորհրդավոր ընթրիք]]» [[սրբապատկեր]]ում (1685) տասներկու [[առաքյալներ]]ից տասնմեկը լուսապսակով են․ [[Հուդա Իսկարիովտացի]]ն պատկերված է առանց լուսապսակի
Պատկեր:Salvatormundi.jpg|[[Տիցիան]]ի «Աշխարհի փրկիչը», 1570 թվական։ Ուշ վերածննդից հետո նախընտրելի էր լուսապսակի ավելի նատուրալիստական ձևը
Պատկեր:Mary Wollstonecraft Original Stories from Real Life copy 1 object 1 - Look what a fine morning it is.jpg|[[Ուիլյամ Բլեյք]]ն աղջիկների գլխարկներն օգտագործել է որպես լուսապսակներ [[Մարի Վոլսթոնքրաֆթ]]ի «Օրիգինալ պատմություններ իրական կյանքից» գրքի տիտղոսաթերթի վրա, 1791 թվական
Պատկեր:L F Schnorr von Carolsfeld Die drei Marien am Grab Jesu.jpg|Յուլիուս Շնոր ֆոն Կարոլսֆելդը Նազարեն շարժման անդամ էր, որը վերադառնում էր դեպի միջնադարյան արվեստ։ 1835 թվականի «Երեք Մարիամները գերեզմանի մոտ» կտավում, սակայն, միայն հրեշտակն է լուսապսակով
</gallery>

== Տարբեր տերմինների ծագում և օգտագործում ==
[[Պատկեր:Preobrazhenie.jpeg|մինի|Կերպարանափոխության ուշ բյուզանդական/ռուսական սրբապատկեր։ Քրիստոսը պատկերված է բաց կապույտ լուսապսակով՝ կայծակի սպիտակ կայծերով (15-րդ դար, վերագրվում է [[Ֆեոֆան Գրեկ]]ին, [[Տրետյակովյան պատկերասրահ]], [[Մոսկվա]])]]
Անգլերեն լեզվում այլընտրանքային տարբերակների ծագումը բավականին անորոշ է։ Ամենահին անգլերեն տերմինը «glory» բառն է, որը միակ օգտագործվողն էր [[Միջնադար]]ում, սակայն հնացած է մեր օրերում։ Ծագել է ֆրանսերեն «gloire» բառից, որն ունեցել է մոտավորապես նույն իմաստն, ինչ «glory»-ն։ «Գլորիոլն» այս իմաստով առաջին անգամ օգտագործվել է 1844 թվականին։ «Լուսապսակ» բառն անգլերենում առաջին անգամ կիրառվել է 1646 թվականին (օպտիկական ու աստղագիտական օգտագործումից մոտավորապես մեկ դար անց)։ Օգտագործվել է և՛ հոգնակի թվում, և՛ որպես բայ։ Ծագել է հունարեն «կալ» բառից, որը մաքուր պահվող շրջանաձև, թեթևակիորեն թեք տարածք էր, որտեղ ստրուկները կամ եզները ոտքով կալսում էին ցորենը։ Հունարենում սկսել է օգտագործվել «աստվածային պայծառ շրջանակ» իմաստով։

«Nimbus» բառը լատիներենում նշանակել է «ամպ», որը 1616 թվականից օգտագործվել է «աստվածային ամպ» իմաստով, իսկ 1727 թվականից՝ «գլուխը շրջապատող պայծառ կամ ոսկեգույն սկավառակ» իմաստով։ Արվեստի պատմաբանները երբեմն այս բառը նախընտրում են օգտագործել լուսապսակի փոխարեն։

Լատիներեն «ոսկեգույն» բառից առաջացած «Aureole» տարբերակն անգլերենում օգտագործվել է «ոսկե թագ» իմաստով և հատկապես միջնադարից սկսած համարվել նահատակների պարգևը։ Որպես լուսապսակ առաջին գրանցված կիրառությունը եղել է 1848 թվականին, որից շատ կարճ ժամանակ անց գործերը բարդացել են 1851 թվականին ֆրանսիացի արվեստի պատմաբան [[Ադոլֆ Նապոլեոն Դիդրոն]]ի «Քրիստոնեական սրբապատկերագրություն կամ քրիստոնեական արվեստի պատմությունը միջնադարում» աշխատության անգլերեն թարգմանության լույս ընծայումով։ Այստեղ լատիներեն «aura» բառի փաղաքշական տարբերակից առաջացել է «օրեոլը», որը նաև նշանակել է ամբողջ մարմինը ծածկող լուսապսակ, մինչդեռ «nimbus»-ը վերաբերել է միայն գլուխը շրջապատող լուսապսակին։

Անգլերեն միակ տերմինը, որը նշանակում է ամբողջ մարմնի լուսապսակ և չի կարող օգտագործվել գլուխը շրջապատող շրջանաձև սկավառակի փոխարեն, 1883 թվականից օգտագործվող «մանդոռլա» բառն է։ Սակայն իտալերենում «[[Նշենի|նուշ]]» նշանակող այս բառը քրիստոնեական արվեստում հիմնականում օգտագործվել է  ուրվագիծ արտահայտելու համար․ ասիական արվեստում ավելի լայնորեն է կիրառվել։ Այլ կերպ ասած, կարելի է գտնել մեծաթիվ բառեր, որոնք կարող են վերաբերել ինչպես գլխի լուսապսակին, այնպես էլ ամբողջ մարմինը պարուրող լուսապսակին։ «Լուսապսակ» բառն ինքնին ըստ վերջին բառարանների նշանակում է պարզապես «շրջանակ գլխի շուրջ», թեև Ռայնն ու Թրումենը բառն օգտագործել են նաև շրջանաձև, ամբողջ մարմինն ընդգրկող օրեոլներ արտահայտելու համար։

== Տես նաև ==
* [[Օրեոլա]]
* [[Անմահության թագ]]
* [[Գլորիա (օպտիկական երևույթ)]]

== Ծանոթագրություններ ==


== Նշումներ ==
* Aster, Shawn Zelig, *The Unbeatable Light: Melammu and Its Biblical Parallels*, Alter Orient und Altes Testament vol. 384 (Münster), 2012, 
* Crill, Rosemary, and Jariwala, Kapil.  *The Indian Portrait, 1560–1860*, National Portrait Gallery, London, 2010, 
* Adolphe Napoléon Didron, [https://books.google.com/books?id=iWQMAAAAYAAJ&printsec=titlepage#PPP4,M1 *Christian Iconography: Or, The History of Christian Art in the Middle Ages*], Translated by Ellen J. Millington, H. G. Bohn, (Original from Harvard University, Digitized for Google Books) – Volume I, Part I (pp.&nbsp;25–165) is concerned with the halo in its different forms, though the book is not up to date.
* Dodwell, C. R., *The Pictorial arts of the West, 800–1200*, 1993, Yale UP, 
* Rhie, Marylin and Thurman, Robert (eds.): *Wisdom And Compassion: The Sacred Art of Tibet*, 1991, 
* Gertrud Schiller, *Iconography of Christian Art, Vol. I*, 1971 (English trans from German), Lund Humphries, London, 

== Հետագա ընթերցանություն ==
* Ainsworth, Maryan W., "Intentional Alterations of Early Netherlandish Paintings", *Metropolitan Museum Journal'', Vol. 40, Essays in Memory of John M. Brealey (2005), pp.&nbsp;51–65, 10, University of Chicago Press on behalf of The Metropolitan Museum of Art, – on the later addition and removal of halos

## Արտաքին հղումներ
* Article on some early Japanese Buddhist haloes
* The Halos in Taoist, Buddhist, Christian, Hindu, Islam, Greek and Roman images

Կատեգորիա:Աշխարհի կրոններ
Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Բուդդայական արվեստ
Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Կրոնական արվեստ
Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն