open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սերգեյ Սերգեև

**Սերգեյ Նիկոլաևիչ Սերգեև (Վարդանբաբով)** (, ), բալետի խորհրդային արտիստ և բալետմայստեր։ Ուկրաինական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Թիֆլիսի Մ․ Պերինիի բալետի ստուդիան։ 1919 թվականից՝ Թիֆլիսի օպերայի և բալետի թատրոնի մենապարող, 1925 թվականից՝ բալետմայստեր, 1927-1938 թվականներին՝ Սվերդլովսկի օպերայի և բալետի թատրոնի բալետմայստեր։

Բեմադրություններից են՝ Գլիերի «Կարմիր կակաչ» (1930 թվական), Չայկովսկու «Կարապի լիճը» (1931 թվական), «Քնած գեղեցկուհին» (1937 թվական), «Կառնավալ» (ըստ Լիստի և Գլազունովի երաժշտության, 1938 թվական), Դելիբի «Կոպելիա» (1938 թվական, բոլորն էլ՝ Սվերդլովսկ), Ասաֆևի «Բասչիսարայի շատրվանը» (1939 թվական, Թբիլիսի)։

1940-1962 թվականներին (1942—1953 թվականներին՝ գլխավոր բալետմայստեր)՝ Կիևի Շևչենկոյի անվան Ուկրաինայի օպերայի և բալետի թատրոնի բալետմայստեր․ բեմադրել է Մ․ Բալանչիվաձեի «Լեռների սիրտը» (1940 թվական), Սկորուլսկու «Անտառային երգ», Գլազունովի «Ռայմոնդա» (երկուսն էլ՝ 1946 թվականին), Խաչատրյանի «Գայանե» (1947 թվական), Պունիի «Էսմերսլդա», Պրոկոֆևի «Մոխրոտը» (երկոսն էլ՝ 1948 թվականին), Սվեչնիկովի «Մարուսյա Բոգսսլավկա» (1951 թվական) և այլ բալետներ։

1924 թվականին բեմադրել է Լենինականի օպերապերետային խմբի Թիֆլիսում կայացած հյուրախաղային ներկայացումների պարեր, 1951 թվականին, Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնում՝ «Խանդութ»-ը (ըստ Սպենդիարյանի երաժշտության)։

Սերգեևի ստեղծագործությունը սկզբունքային նշանակություն է ունեցել Ուկրաինայի բալետի գեղարվեստական առանձնահատկության ձևավորման համար։

Կատեգորիա:Խորհրդային բալետի արտիստներ‎
Կատեգորիա:Ուկրաինական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Սիլիցիդներ

մինի|200px|Սիլիցիումի գերմաքուր կտոր։
մինի|280px|Պղինձ
մինի|280px|Սֆալերիտ
**Սիլիցիդներ**, սիլիցիումի միացությունները մետաղների և որոշ ոչ մետաղների հետ։ Սովորաբար դժվարահալ բյուրեղական նյութեր են։

## Սիլիցիդների հատկությունները
Հատկությունները պայմանավորված են քիմիական կապի բնույթով։ Ալկալիական (բացառությամբ Na և K), հողալկալիական նաև պղնձի և ցինկի ենթախմբերի մետաղների հետ սիլիցիումն առաջացնում է իոնակովալենտային սիլիցիդներ, որոնցում քիմիական կապը սիլիցիումի և մետաղի ատոմների միջև իոնական է, իսկ սիլիցիումի ատոմների միջև՝ կովալենտային։ Էլեկտրաբացասական (P) տարրերի հետ սիլիցիումի առաջացրած միացությունները (սիլիցիումի բորիդ, կարբիդ, նիտրիդ...) կովալենտային սիլիցիդներ են։ Անցումային տարրերի (d և f) հետ սիլիցիումն առաջացնում է մետաղակերպ սիլիցիդներ։ Հողալկալիական մետաղների Սիլիցիդներում (M2Si, MSi, MSi2) սիլիցիումի ատոմներն առաջացնում են կղզյակներ, շղթաներ և շերտեր։ Կովալենտային և մետաղակերպ սիլիցիդները դժվարահալ են կայուն թթուների, օքսիդիչների, ագրեսիվ գազերի նկատմամբ։ Սիլիցիդները հանդես են գալիս MSi до MSi։ MSi, MSi, MSi, MSi, MSi բանաձևերով։

## Սիլիցիդների ստացում
Սիլիցիդներ ստացվում են մետաղը (կամ նրա օքսիդը) և սիլիցիումը (կամ նրա միացությունները՝ SiC, Si02, SiCl4 ...) միահալելով կամ համատեղ տաքացնելով (հաճախ վերականգնիչների՝ C,H2 առկայությամբ)։
:: \mathsf{2MeO + 2Si \rightarrow Me_2Si + SiO_2}
:: \mathsf{2CaH_2 + Si \rightarrow Ca_2Si + H_2}
:: \mathsf{SiO_2 + 4Mg \rightarrow Mg_2Si + 2MgO}

## Սիլիցիդների կիրառությունը
Սիլիցիդներ օգտագործվում են ինքնաթիռաշինության և հրթիռային տեխնիկայում՝ որպես հրակայուն (մետաղախեցեղեն) կոմպոզիցիոն նյութերի բաղադրիչներ։ MoSi2-ից պատրաստում են օդում աշխատող բարձր ջերմաստիճանային (1600&nbsp;°C) վառարանների էլեկտրաջեռուցիչներ, FeSi2-ը, Fe3Si2, Fe2Si մտնում են պողպատները լեգիրացնելու և թթվազերծելու համար օգտագործվող ֆեռոսիլիցիումի բաղադրության մեջ։ Բազմաթիվ սիլիցիդներ կայուն են հալված մետաղների և աղերի առկայությամբ և օգտագործվում են քիմիական մետալուրգիական արդյունաբերության մեջ՝ որպես հրակայուն և կոռոզիակայուն երեսապաաող նյութեր։ Տեխնիկական ֆիզիկայում վանադիումի սիլիցիդը օգտագործվում է որպես գերհաղորդիչ, իսկ ռենիումի սիլիցիդը, որպես կիսահաղորդիչ։
 

Կատեգորիա:Սիլիցիումի միացություններ
Կատեգորիա:Սիլիցիդներ
Անտուան Ժան Սեն-Մարտեն

**Անտուան Ժան Սեն-Մարտեն** (, ), ֆրանսիացի հայագետ։

Սկզբնական կրթությունն ստացել է Քառազգյաց վարժարանում (1802-09), ապա ուսումը շարունակել Փարիզի Արևելյան կենդանի լեզուների դպրոցում՝ մասնագիտանալով արաբերենի, հայերենի, ասորերենի, թուրքերենի և իրանական լեզուների մեջ։ 1820 թվականից եղել է Ֆրանսիայի ակադեմիայի արևելքի բաժանմունքի ղեկավարը։ 1822 թվականին Ա․ Լ․ Շեզիի, Ա․ Ռեմյուզայի, Մ․ Բրոսեի և այլոց հետ հիմնել է «Ասիական ընկերություն» և «Ժուռնալ Ազիատիկ» հանդեսը։ «Պատմական և աշխարհագրական հիշատակություններ Հայաստանի մասին» (հատոր 1—2, 1818—19) ուսումնասիրությունների ժողովածուներում Անտուան Սեն-Մարտենը նկարագրել է հայոց լեզուն, տվել Հայաստանի պատմությունն ու աշխարհագրությունը, կազմել հայ իշխանների ժամանակագրությունը, ուսումնասիրել Ստեփանոս Օրբելյանի կյանքն ու գործը, Մեծ և Փոքր Հայքերի վիճելի տեղանունները, վերլուծել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը», նկարագրել Դվինը և Հայաստանի այլ քաղաքներ։ Անտուան Ժան Սեն-Մարտենը անդրադարձել է հայկական առակներին ու դրանց հեղինակներին, հայերեն ձեռագրերին, Արշակ Բ-ի ապստամբությանը, Արշակունիների հարստության սկզբնավորմանը Պարսկաստանում և Հայաստանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հայագետներ
Կատեգորիա:Խոլերայից մահացածներ
Կատեգորիա:Հայագետներ
Սիմեոն Տիտոս

**Սիմեոն Տիտոս** (ծննդյան թվականն անհայտ է — 690), Պավլիկյան շարժման առաջնորդ 687 թվականից։ Եղել է բյուզանդացի պաշտոնյա։ Կայսեր կարգադրությամբ եկել է Փոքր Ասիա՝ ճնշելու Կոստանդին Սիլվանի գլխավորած Պավլիկյան շարժումը։ Շարժման կենտրոնը՝ Կիբոսսան (Կողոնիայի մոտ) գրավելուց և Կոստանդին Սիլվանին մահապատժի ենթարկելուց հետո, փորձել է «դարձի բերել» նրա հետևորդներին։ Սակայն, հաղորդակցվելով նրանց գաղափարներին, հարել է այդ շարժմանը, դարձել աղանդապետ, երեք տարի ղեկավարել Կիբոսսայի պավլիկյան համայնքը։ Կողոնիայի եպիսկոպոսի ամբաստանությամբ ձերբակալվել է և իր աշակերտների հետ ողջակիզվել։

Կատեգորիա:Պավլիկյան շարժում
Կենտրոնական պաշտպանական շրջան (Արցախ)

**Կենտրոնական Պաշտպանական Շրջան**, Ստեփանակերտի պաշտպանական շրջան. կազմավորվել է ԼՂՀ ինքնապաշտպանական կոմիտեի նախագահի 1992-ի օգոստոսի 29-ի «ԼՂՀ ինքնապաշտպանության ուժերի շինարարության կազմակերպման հաստիքային նոր կառուցվածքի անցնելու մասին» համար 013 հրամանով՝ 1-ին, 4-րդ և 6-րդ վաշտերի հիմքի վրա (հրամանատար՝ Ս.Ջ. Կարապետյան)։ Կազմավորվել են երեք մոտոհրաձգային գումարտակներ (ՄՀԳ). 1-ին ՄՀԳ (ընդգրկվել են 1-ին վաշտը, «Ագոյի դասակը», «Ֆելիքսի վաշտը», «Ագոյի և Շոշի դասակը», հրամանատար՝ Հ.Հակոբյան), 2-րդ ՄՀԳ-ում՝ 4-րդ վաշտ, «Տիգոյի դասակ», «Ամաորա» և «Վրեժ» խմբերը, «Վադո», «Շահեն», «Բորյա» դասակները (հրամանատար՝ Գ. Արագսյան), 3-րդ ՄՀԳ-ում՝ 6-րդ, 3-րդ, 7-րդ վաշտերը (հրամանատար՝ Մ. Հարությունյան)։ Կենտրոնական Պաշտպանական Շրջանի հիմնադիրներից էին Յուրի Պողոսյանը, Ա. Ղուլանը և Մ. Կարապետյանը։ Նոր ձևավորված գումարտակների կազմալրումն անձնակազմով, սպառազինությամբ և տեխնիկայով իրականացվել է Ստեփանակերտի կայազորի ստորաբաժանումների և զորակոչային պահեստազորի հաշվին։ Գումարտակների անցումը նոր հաստիքների ավարտվել է 1992-ի սեպտեմբերին։ Ստեղծման առաջին օրից զորամասը մասնակցել է 1992- ի սեպտեմբեր-նոյեմբերին տեղի ունեցած ինքնապաշտպանական մարտերին, 1993 -ին՝ հյուսիսային ուղղությամբ կազմակերպված հակահարձակողական ռազմական գործողությանը, Քելբաջարի ռազմական հենակետի վնասազերծմանը, Մարտակերտի, Աղդամի ռազմական գործողություններին, հարավային ուղղությամբ մղված ինքնապաշտպանական և հարձակողական մարտերին, արևելյան սահմանագոտու անվտանգության ապահովմանը, Հորադիզի և Զանգելանի, Օմարի լեռնանցքի ռազմական գործողություններին և այլն։ Ռազմական գործողությունների ժամանակ զորամասն ազատագրել է 27 հայկական բնակավայրեր. ոչնչացրել հակառակորդի 6 ռազմական հենակետեր զոհվել են ԿՊՇ-ի շուրջ 400 ազատամարտիկ, 51 զինծառայող արժանացել է «Մարտական խաչ» 1-ին և 2-րդ աստիճանի շքանշանների, շատերը պարգևատրվել են մեդալներով։ 

Կատեգորիա:Արցախ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Սեյսմիկ կայան

250px|մինի
**Սեյսմիկ կայան**, սեյսմիկ հատուկ սարքերի և օժանդակ սարքավորումների ամբողջություն, որն ապահովում է երկրաշարժերի գրանցումն ու հետագա վերլուծությունը։
 
Սեյսմիկ կայանները բաժանվում են երեք խմբի՝ ա․ հեռու ու մոտավոր, ուժեղ և թույլ երկրաշարժերը գրանցող առաջին կարգի հենակետային կայաններ, բ․ հեռավոր, ուժեղ և տեղական բոլոր տեսակի երկրաշարժերը գրանցող երկրորդ կարգի հենակետային կայաններ, գ․ տեղական երկրաշարժերը գրանցող ռեգիոնալ կայաններ։ Առաջին և երկրորդ կարգի սեյսմիկ կայանները հանդերձված են բարձր զգայնություն և կարճ պարբերություն ունեցող սեյսմոգրաֆներով։
 
Համաշխարհային սեյսմիկ ցանցը ընդգրկում է մոտ 2000 սեյսմիկ կայաններ։ Հայաստանի տարածքում տեղաբաշխված են 11 սեյսմիկ կայաններ, որոնցից 2-ը՝ առաջին, 3-ը՝ 2-րդ կարգի հենակետային, իսկ 6-ը՝ տարածաշրջանային։ Բոլոր սեյսմիկ կայանները երկրաշարժերը գրանցում են ըստ միևնույն ժամանակի և աշխատում են ինչպես ազգային սեյսմիկ ծառայության, այնպես էլ միջազգային սեյսմոլոգիական կազմակերպության հաստատած հրահանգներով։

Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա
Սիգիզմունդ II Օգոստոս

**Սիգիզմունդ II Օգոստոս** (), լեհական թագավոր և լիտվական մեծ իշխան 1548 թվականից (թագադրվել է 1530 թվականին)։ Յագելլոների վերջին ներկայացուցիչը։ Մասնակցել է Լիվոնյան պատերազմին և Լյուբլինյան ունիայի (1569) կնքմանը։ Հայաստանի ազատագրության հարցով 1550 թվականին Սիգիզմունդ 2-րդի մոտ է եղել Հայոց կաթողիկոս Ստեփանոս Ե Սալմաստեցին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհաստանի թագավորներ
Կատեգորիա:Յագելլոներ
Կատեգորիա:16-րդ դարի Եվրոպայի միապետներ
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Սերունդների հաջորդականություն

մինի
**Սերունդների հաջորդականություն**, օրգանիզմների բազմացման եղանակով տարբերվող սերունդների օրինաչափ հերթափոխությունը։ Կենդանական աշխարհում տարբերում են առաջնային և երկրորդային սերունդների հաջորդականություն։ Առաջնային սերունդների հաջորդականությունը (հատուկ է բազմաթիվ նախակենդանիների) սեռական սերնդի հերթափոխությունն է ոչ սեռական բջիջներով բազմացող սերնդով։ Օրինակ, ֆորամինիֆէրների հերթագայող սերունդները ներկայացված են սեռական և անսեռ անհատներով՝ գամոնտներով և ագամոնտներով։ Գամոնտները կորիզի բազմակի բաժանման հետևանքով առաջացնում են գամնաներ, որոնք զույգ-զույգ զուգավորվելով առաջացնում են *զիգոտ*։ Վերջինս վերաճում է ագամոնայի և շիզոգոնիայի հետևանքով սկիզբ դնում ագամետների՝ ապագա ագամոնտների։ Մեյոզը տեղի է ունենում ագամետների առաջացումից առաջ, այդ պատճառով սեռական սերունդը *հապլոիդ* է, զիգոտը և ագամոնտները՝ *դիպլոիդ*։ Երկրորդային սերունդների հաջորդականությունը հանդիպում է երկու ձևով։ Սեռական բազմացման տարբեր ձևերի հերթափոխությունը, օրինակ, բնականոն սեռական պրոցեսը կուսածնությամբ, կոչվում է հետերոգոնիա (հատուկ է տրեմատոդներին՝ որոշ կլոր որդերի, անվակիրների և հոդվածոտանիների), իսկ սեռական բազմացման հերթագայումը անսեռ բազմացմամբ, բազմաբջիջ վեգետատիվ մարմինների կամ լայնակի կիսման միջոցով, մետագենեզ (հատուկ է թաղանթավորներին և սցիֆոիդհիդրոիդ աղեխորշավորներին, որոնց սեռական սերունդը ազատ լողացող մեդուզաներ են, իսկ անսեռը՝ հաճախ գաղութներ առաջացնող նստակյաց պոլիպներ)։

Բուսական աշխարհում սերունդների հաջորդականություն ասելով սովորաբար հասկանում են զարգացման ցիկլերում դիպլոիդ և հապլոիդ փուլերի հերթագայումը։ Տիպիկ սերունդների հաջորդականությունը հատուկ է այն բույսերին, որոնց՝ դիպլոիդ, և՝ հապլոիդ փուլերը բազմաբջիջ են։ Առաջինից (անսեռ սերունդ կամ *սպորոֆիտ*) գոյանում են սպորանգիումները, որտեղ մեյոզի հետևանքով առաջանում են սպորներ, իսկ երկրորդից (*սեռական սերունդ* կամ գամետոֆիտ)՝ գամետանիումներ, որտեղ առանց ռեդուկցիոն բաժանման առաջանում են գամետներ։ Սպորոֆիտը զարգանում է զիգոտից, իսկ գամետոֆիտը՝ սպորներից։ Որոշ բույսերի (ուլվա, դիկտիոտ ջրիմուռներ) սպորոֆիտը և գամետոֆիտը միանման են զարգացած, մյուսների մոտ գերակշռում է գամետոֆիտը (որոշ գորշ ջրիմուռեր, մամռանմաններ) կամ սպորոֆիտը (լամինարիաներ, պտերանմաններ, սերքնավոր բույսեր)։ Օրինակ, մամռանմանների սպորոֆիտը աճում է գամետոֆիտի վրա, պտերանմանների գամետոֆիտն ապրում է ինքնուրույն, իսկ սերմնավոր բույսերինը զարգանում է սպորոֆիտի վրա։ Բազմաթիվ կանաչ, հնարավոր է նաև որոշ կարմիր ջրիմուռների միայն զիգոտն է դիպլոիդ, իսկ սիֆոնային, դիատոմային և որոշ գորշ ջրիմուռների (ինչպես նաև կենդանիների հսկայական մեծամասնությունը) միայն գամետներն են հապլոիդ։ Այս օրգանիզմներին, չնայած կորիզի փուլերի հերթափոխությանը, փաստորեն հատուկ չէ սերունդների հաջորդականությանը։

Կատեգորիա:Բազմացում
Սիմոնոսեկիի պայմանագիր

**Սիմոնոսեկիի պայմանագիր**ը կնքվել է Ճապոնիայի և Չինաստանի միջև 1895 թ. ապրիլի 17-ին, Սիմոնոսեկի քաղաքում՝ 1894—1895 թվականների ճապոնա-չինական պատերազմում՝ Չինաստանի պարտությունից հետո։

## Պայմանագրի կետերը
# Չինաստանը հրաժարվում էր Կորեայի նկատմամբ իր գերիշխանությունից (ինչը հեշտացնում էր Ճապոնիայի կողմից Կորեայի զավթումը)
# Ճապոնիային էր հանձնվում Թայվան կղզին, Պենխուլեդաո կղզիները և Լյաոդունի թերակղզին
# Չինաստանը վճարում էր 200 միլիոն լյան ռազմատուգանք, մի շարք նավահանգիստներ բացում առևտրի համար, ճապոնացիներին տալիս էր Չինաստանում արդյունաբերական ձեռնարկություններ կառուցելու և այնտեղ արդյունաբերական սարքավորումներ ներմուծելու իրավունք։

## Պայմանագրի միջազգային հետևանքները
1895 թ. ապրիլի 23-ին Ռուսաստանը, Գերմանիան և Ֆրանսիան ճապոնական կառավարությունից պահանջեցին հրաժարվել Լյաոդունի թերակղզու անեքսիայից։ Ճապոնիան ստիպված էր զիջել՝ փոխարենը Չինաստանից ստանալով 30 միլիոն լյան լրացուցիչ ռազմատուգանք։

Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ճապոնիայի խաղաղության պայմանագրեր
Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Սինանյան նվագախումբ

մինի|Սինանյան նվագախումբ
**Սինանյան նվագախումբ**, «Հայկական նվագախումբ», կազմակերպվել է 1861 թվականին, Կ․ Պոլիսում Սինանյանի (տես Սինանյաններ)) նախաձեռնությամբ։

Սկզբնապես կազմն անսամբլային էր՝ երկու ջութակ, կոնտրաբաս, ֆլեյտա, կլառնետ, երկու տրոմբոն։ Ավելի ուշ այն վերաճել է 15, իսկ 1888 թվականից՝ 40 երաժիշտներից բաղկացած նվագախմբի, երբ նրա դիրիժորն է դարձել Հարություն Սինանյանը։ Սինանյան նվագախումբը հայկական առաջին խոշոր սիմֆոնիկ նվագախումբն է (թեև ժամանակագրական առումով հայ, մասնավորապես՝ պոլսահայ իրականության մեջ դրան նախորդել է Կարապետ Փափազյանի նվագախումբը, որը, սակայն, սպասարկելով «Արամյան թատրոնին», ունեցել է իր նվագացանկային և կատարողական յուրահատկությունը)։ Սինանյան նվագախումբը լուսավորական լայն գործունեություն է ծավալել։ Նվագացանկը ընդգրկել է հատվածներ իտալական օպերաներից և ֆրանսիական օպերետներից, հայկական, հունական, թուրքական երգերի ու պարեղանակների նվագախմբային փոխադրումներ, հետագայում նաև՝ Բեթհովեն և Մոցարտի, ինչպես նաև Չուխաճյանի և Հ․ Մինանյանի սիմֆոնիկ երկեր։ Նվագախումբը գոյատևել է մինչև 1896 թվականը։

Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն
Էմանուել Ժոզեֆ Սիյես

**Էմանուել ժոզեֆ Սիյես** կամ **Աբբատ Սիյես** (, )։ Ֆրանսիացի հեղափոխական գործիչ։ 1789 թվականին ընտրվել է Գլխավոր նահանգների դեպուտատ՝ Փարիզի երրորդ դասից։

Մասնակցել է մարդու և քաղաքացու իրավունքների դեկլարացիայի մշակմանը։ Եղել է Յակոբինյան ակումբի հիմնադիրներից։ 1791 թվականից՝ Ֆելյանների ակումբի անդամ։ Որպես Կոնվենտի անդամ՝ քվեարկել է Լյուդովիկոս XVI-ի մահապատժի օգտին։ 1795 թվականին մասնակցել է սահմանադրության կազմմանը։ 1799 թվականի մայիսին դարձել է Դիրեկտորիայի անդամ։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Բրյումերի տասնութի հեղաշրջմանը, եղել է երեք կոնսուլներից մեկը, 1800 թվականից՝ Սենատի անդամ։ 1803 թվականից՝ Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ։ 1809 թվականին ստացել է կոմսի տիտղոս։ 1816-1830 թվականին եղել է տարագրության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ֆրանսիացի գրողներ
Սիսնա

**Սիսնա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, խարբերդի վիլայեթում, Չմշկածագի մոտ։ 20-րդ դարի սկզբին ուներ մոտ 350 հայ բնակիչ (50 տուն)։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի (սուրբ Հովհաննես) և վարժարան։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականին՝ Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ընդդեմ իրավական կամայականության

**Ընդդեմ իրավական կամայականության** հասարակական կազմակերպություն։ Հիմնադրվել է 1991 թվականին, Երևանում՝ «Պատանդների պաշտպանության ֆոնդ» անվամբ։ Հիմնադիրներ՝ Ալեքսանդր Մանասյան (հիմնադիր նախագահ), Միքայել Արամյան (նախագահ), Լարիսա Ալավերդյան (գործադիր տնօրեն)։ Կազմակերպությունը անդամակցում է «Ի պաշտպանություն Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության» միությանը, «Փախստականների իրավունքների և շահերի պաշտպանություն» ընկերակցությանը, «Փախստականների իրավական հ օրենսդրական պաշտպանություն» միջազգային աշխատանքային խմբին և այլ հասարակական կազմակերպությունների։ Համագործակցում է Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի, միջազգային ներում (Մեծ Բրիտանիա), Մարդու իրավունքների դիտում (Հելսինկի և ԱՄՆ), Քրիստոնեական միջազգային համերաշխություն (Մեծ Բրիտանիա), Փախստականների դանիական խորհուրդ, ՄԱԿ-ի խոշտանգումների զոհերի կամավորական հիմնադրամ և այլ ազգային, միջկառավարական ու միջազգային կազմակերպությունների և պետական մի շարք հաստատությունների, ՀՀ և ԼՂՀ անհայտ կորածների հարազատների միությունների հետ են։ Խնդիրներն են՝ որոնել պատանդներին, ռազմագերիներին, անհայտ կորածներին, օժանդակել նրանց վերադարձին և կազմակերպել սոցիալական ու իրավաբանական օգնություն, բացահայտել Ղարաբաղյան հիմնախնդրի իրավական և քաղաքական կողմերը։
Կազմակերպությունը մշակել է (ղեկավար՝ Ա. Մանասյան) Ղարաբաղյան հիմնախնդրի իրավական փաթեթը (բնութագիր-դրույթներ, կարգավորում են), կազմել ու տարածել պատանդների, ռազմագերիների և անհայտ կորածների ցուցակները, հայտնաբերել շուրջ 250 պատանդի և ռազմագերիների գտնվելու վայրը։ Տարբեր հասարակական կազմակերպությունների համագործակցությամբ հայրենիք է վերադարձվել 1800 պատանդ (այդ թվում՝ 20 երեխա)։
1991-1994 թվականներին կազմակերպության միջամտությամբ և նախաձեռնությամբ ԱՀ են վերադարձել ազատագրված տարածքներում գերի վերցված մեծ թվով ադրբեջանցի խաղաղ բնակիչներ։
ԼՂՀ-ում և ՀՀ-ում ապահովում է փախստականների տեղաբաշխումը, օրենսդրական, կազմակերպչական, տեխնիկական և հումանիտար կողմերը։ Հրատարակել է Ղարաբաղյան հիմնախնդրին և տարածաշրջանային հապերին, Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ տուժածների խնդիրներին և իրավունքներին նվիրված աշխատություններ։

Կատեգորիա:Հասարակական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:1991 թվականին հիմնադրված կազմակերպություններ
Խորեն Սինանյան

**Խորեն Սինանյան** (), հայ մանկավարժ, աստղագետ, Ֆրանսիայի աստղագիտական ընկերության (1915), Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության (1892) անդամ։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է Մուրատ-Ռափայելյան վարժարան և Պադովայի համալսարանում։ Սինանյանի կյանքի մեծ մասը նվիրել է մանկավարժական գործունեությանը՝ մաթեմատիկա և աստղագիտություն դասավանդելով Սուրբ Ղազար մայրավանքի ճեմարանում, Մուրատ-Ռափայելյան, Տրապիզոն, Քաղկեդոնի, Նիկոմիդիայի վարժարաններում։ 1894 թվականի ապրիլի 15-ին հայտնագործել է Լուսնթագ (Յուպիտեր) մոլորակի 6-րդ արբանյակը, սակայն Վատիկանի դիտարանի հանձնաժողովը այդ գյուտը չի հաստատել և չի գրանցել Սինանյանի անունով՝ Լուսնթագի 6-րդ արբանյակի գոյությունը բացառելով ընդհանրապես։ Սինանյանի գիտական աշխատանքներ և գիտահանրամատչելի հոդվածներ ունի մթնոլորտում թթվածնի պարունակության, կենդանակերպային լույսի, երկնային լուսատուների շարժման, աստղերի առկայծումների վերաբերյալ։ Առաջարկել է օրացույցի ուրույն նախագիծ, ըստ որի բոլոր ամիսների միևնույն թվին համապատասխանում է շաբաթվա միևնույն օրը։

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ աստղագետներ
Գրունտի սիլիկատացում

**Գրունտի սիլիկատացում**, գրունտի ամրացում շենքերի և կառույցների հիմքերի ուժեղացման կամ հիդրոտեխնիկական կառույցների հակաֆիլտրային ծածկույթների կառուցման դեպքում՝ գրունտներին ջրանթափանցություն հաղորդելու համար։ Ստացում Գրունտի կատարվում է սիլիկատների լուծույթներով։ Միջին հատիկավոր ավազների ամրացման համար օգտագործում են, այսպես կոչված, երկու լուծույթի եղանակը, որի դեպքում հաջորդաբար գրունտի մեջ են մղվում նատրիումի սիլիկատի և կալցիումի քլորիդի լուծույթները։ Ռեակցիայի հետևանքով առաջացած սիլիկաթթվի ժելը գրունտին հաղորդում է զգալի ամրություն և ջրանթափանցություն։ Մանր ավազը ամրացվում է միալուծույթ սիլիկատացման եղանակով, այսինքն նատրիումի սիլիկատի լուծույթով՝ ֆոսֆորական թթվի ավելացմամբ։ Լյոսային գրունտների մեջ մղում են միայն նատրիումի սիլիկատի լուծույթ, երկրորդ լուծույթի աղի դեր են կատարում գրունտային աղերը։

Կատեգորիա:Գրունտ
Սիենիտ

մինի|Սիենիտ
**Սինեիտ** (Սիենիտ, հին եգիպտական Սուն, այժմ Ասուան քաղաքի հունարեն անվանումը), լրիվ բյուրեղային հրային ապար, բաղկացած հիմնականում կալիումային դաշտային սպաթից, պլագիոկլազներից, գունավոր միներալների (եղջերախուբ, բիոտիտ, պիրոքսեն, հազվադեպ օլիվին) խառնուրդից։ Երբեմն պարունակում է քվարց։ Սիլիկահողի պարունակությունը 55-65% է։ Ըստ ալկալիների պարունակության բաժանվում է նորմալ և ալկալային տարբերակների։ Ալկալիներով առանձնապես հարուստ սիենիտներում հանդիպում է նեֆելին (նեֆելինային սիենիտներ)։ Սիենիտը հեշտ ողորկվում է, գլխավորապես օգտագործվում է իբրև շինարարական և երեսպատման քար։ Սիենիտները տարածված են գրեթե ամենուր, նշանակալի պաշարներ կան Բրազիլիայում, Իտալիայում, Գերմանիայում, Նորվեգիայում, Եգիպտոսում, Ուկրաինայում, Ղազախստանում, Ռուսաստանի Դաշնությունում (Ուրալ)։ Հայաստանում տարածված են Կոտայքի, Լոռվա, Արագածոտնի մարզերում (Փամբակի լեռնաշղթա), Սյունիքի մարզում (Բարգուշատի լեռնաշղթա)։ Նեֆելինային սիենիտների որոշակի պաշարներ կան նաև Վայոց ձորի մարզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ
Նևիլ Մոտտ

**Նևիլ Ֆրենսիս Մոտտ** (, ), անգլիացի ֆիզիկոս։

Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1936)։ Ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը։ Դասավանդել է Մանչեստրի (1929-30) և Քեմբրիջի (1930-33) համալսարաններում։ Բրիստոլի համալսարանի պրոֆեսոր (1933-54) և նույն համալսարանի ֆիզիկայի գիտահետազոտական լաբորատորիայի տնօրեն (1948-54)։ 1954-1971-ին ղեկավարել է Կավենդիշի լաբորատորիան։ Տեսական և կիրառական ֆիզիկայի միջազգային միության պրեզիդենտ (1951-57)։ Աշխատանքները վերաբերում են քվանտային մեխանիկային, պինդ մարմնի ֆիզիկային, ատոմային բախումների տեսությանը։ 1929-ին կանխատեսել է էլեկտրոնների բևեռացման երևույթը՝ ատոմներից դրանց ցրման ժամանակ և արտածել այդ բևեռացման բանաձևը (Մոտտի բանաձև)։ 1932-ին մշակել է ներքին կոնվերսիայի տեսությունը։ Բացատրել է հաղորդականության էլեկտրոնների էներգետիկ արգելքով հոսանքի ուղղման երևույթը, առաջարկել մետաղների ջերմաէլշուի տեսությունը։ Ստեղծել է չկարգավորված համակարգերի էլեկտրահաղորդականության տեսությունը (Նոբելյան մրցանակ), 1977, Ֆ․ Անդերսոնի և Զ․ վան Ֆլեքի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Սերգեյ Սարգսյան (երկրաբան)

**Սերգեյ Գալուստի Սարգսյան** (), հայ խորհրդային երկրաբան։ Երկրաբանահանքաբանական գիտությունների դոկտոր (1939 թվական), պրոֆեսոր (1947 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ադրբեջանի պոլիտեխնիկ ինստիտուտը (1931 թվական)։ Սարգսյանի աշխատանքները վերաբերում են Արևմտա-Սիբիրական հարթավայրի պալեոզոյան և մեզոզոյան նստվածքների նավթագազաբերությանը և հնաաշխարհագրությանը, ինչպես նաև նստվածքային ապարների հանքաբանությանը։ Սարգսյանը զբաղվել է նաև ՀՍՍՀ երրորդական դարաշրջանի նստվածքների նավթագազաբերության հեռանկարների և Սևանի ժամանակակից գոյացումների հանքաբանության հարցերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ երկրաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Աբել Սիմոնյան

**Աբել Պողոսի Սիմոնյան** (), հայ խորհրդային պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր (1969), պրոֆեսոր (1972)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետը (1950)։ 1939-1946 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Եղել է Երևանի համալսարանի կուսկոմիտեի քարտուղար (1950-1953), ԽՄԿԿ պատմության ամբիոնի վարիչ (1961-1964), Հայկական սովետական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրի տեղակալ (1965-1974), գլխավոր խմբագիր (1974-1979)։ 1983 թվականից ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի Սովետական Հայաստանի քաղաքների և գյուղերի պատմության բաժնի վարիչն էր։

Գիտական աշխատությունները վերաբերում են հայ ժողովրդի խորհրդային ժամանակաշրջանի պատմությանը։

## Երկեր
* Երևան. 1920-1967, Երևան, 1968։
* Երևան 2750, Երևան, 1968 (համահեղինակ)։
* Քաղաքամայր Երևանը, Երևան, 1983։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Գեորգի Սարաջև

**Գեորգի Վարդի Սարաջև** (), հայ խորհրդային դաշնակահար, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1974)։

## Կենսագրություն
1942 թվականին ավարտել է Լենինգրադի կոնսերվատորիան , 1944 թվականին՝ ասպիրանտուրան, նույն ժամանակից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (1966 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ 1964 թվականից ղեկավարել է դաշնամուրային ամբիոն (1974-1977 թվականներին՝ դաշնամուրային ֆակուլտետի դեկան)։

Հանդես է եկել Հայֆիլհարմոնիայի դաշնամուրային տրիոյի կազմում։ Դաշնամուրային պիեսների (Տրիո, «!քսպրոմտ», «Երգեր առանց խոսքի», հայկական ժողովրդական և աշուղական երգերի մշակումներ) հեղինակ է։ Կազմել է «Դաշնամուրի ձեռնարկ»։

### Ընտանիքը
Գեորգի Սարաջև դարձել է  մի ամբողջ երաժշտական դինաստիայի հիմնադիր։
* Կինը՝ Աննա Սարաջյան՝ երգչուհի։
* Որդին՝ Սերգեյ Սարաջյան՝ դաշնակահար։
* Որդին՝ Վահրամ Սարաջյան՝ թավջութակահար։
* Թոռը՝ Գեորգի Սերգեի Սարաջյան ՝ դաշնակահար։
* Թոռնուհին՝ Աննա Սերգեի Սարաջյան։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գեորգի Սարաջյան - Շողեր ջան, Երկինքն ամպել է, Հաբրբան

Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Մանկավարժներ այբբենական կարգով
Սիլումին

**Սիլումին** ( սիլիցիում) և (Al)umin(ium) — (ալյումին), ալյումինի հիմքով ձուլման թեթև համաձուլվածքների խմբի ընդհանուր անվանում, պարունակում է սիլիցիում (մինչև 23%) և այլ տարրեր (պղինձ, մանգան, մագնեզիում)։ Սիլումին ստանում են, սովորաբար, ալյումինը սիլիցիումի հետ ձուլելով։ Մշակվել է XX դարի սկզբին։ Սիլումինը օժտված է համեմատաբար բարձր մեխանիկական հատկություններով և կոռոզակայունությամբ՝ խոնավ և ծովի մթնոլորտում։ Կիրառվում է ավտո- և ավիաշինության մեջ՝ բարդ ձևի դետալներ պատրաստելու համար։

## Տես նաև
* Ալյումինի համաձուլվածքներ

Կատեգորիա:Ալյումինի համաձուլվածքներ
Սարհասան

**Սարհասան**, Սարահասան, Սարը Հասան, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Եըլտըգ-էլի գավառակում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ուներ 400 հայ բնակիչ (50 տուն)։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներուվ։ Գյուղում կար եկեղեցի (Սուրբ Գևորգ)՝ կից վարժարանով։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Սեբաստիայի մարզի հայաբնակ բնակավայրեր
Արցախյան պատերազմի արտացոլումը գրականության մեջ

**Արցախյան պատերազմի արտացոլումը գրականության մեջ** Շարժման և պատերազմի շրջանում գրականության պատկերային համակարգում իրենց տեղը վերահաստատեցին հերոսության գովքը և հայրենի հողի վերատիրման կանչը։ Շարժման սկզբում, այս առումով, առաջատար դեր ունեցավ պոեզիան (Լ. Ղազան, Գ. Գաբփելյան, Հ. Բեգլազան և ուրիշներ)։ Արցախյան շարժման արձագանքներից հետո բանաստեղծության ծանրության կենտրոնը դարձավ կամավոր ազատամարտիկների հայրենանվեր գործի գովերգումն ու ներաշխարհի պատկերումը։ Զինադադարից հետո գրականության մեջ ի հայտ եկան ստեղծագործական զարգացման նկատելի առանձնահատկություններ՝ Արցախյան պատերազմի գեղարվեստական պատկերում, նյութի ընդգրկման կոնկրետություն և այլն։ Ստեղծվեցին պատերազմական տարիները, ազատամարտիկների, բժիշկների, օդաչուների, ուսանողների, կանանց սխրագործությունները, ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերի առանձին դրվագներ պատկերող վավերագրական գործեր Արձակում իր տեղը հաստատեց պատերազմական տարիների ռազմաճակատի և թիկունքի առօրյան պատկերող, նկարագրական-պատմողական գիրքը (Բալայան Զ., «Դժոխք և Դրախտ», 1995, Բունիաթյան Ա., «Արյունոտ Օրեր. Մարտակերտ, 1992», գիրք 1-3, 2000, 2001 և 2003, Աբազյան Ա., «Կանաչ կարմիր որոտներ», 1999, Աբրահամյան Հ., «Արցախյան գոյամարտ», 1999 և այլն)։ Արձակում հատկապես առանձնանում են նաև կենսագրական, պատերազմական իրականությունը բնութագրող գործերը (Նանագուլյան Ս., «Արծիվները բարձունքներ են տենչում», գիրք 1-3, 1992-1993, Բաղրյան Վ., «Ավո», 1993, Բեգլարյան Գ., «Պսակ», 1996, Վապումյան Հ., «Այսպես են մեռնում արծիվները», 1997. Գևորգյան Հ., «Պետո», 2000,Նսղբանղյան Թ., «Յոթը քսան հազարից», 2002, «Աստվածների կանչը», 2004 և այլն)։

Զինադադարից հետո գեղարվեստական նյութի յուրացման նույն պատկերն է իշխում նաև պոեզիայում։ Դրանում տիրապետող է ագատամարտիկի ներաշխարհի պատկերումը, կուստի ցավը, հայրենի հողի ազատագրման գաղափարը։ Ուշագարվ են Գ. Աղաջանյանի «Արցախյան կանչեր» (1992) , Ն. Ավագյանի «Մատյան հառներգության» (1997), Ա. Թովմասյանի «Զգույշ քայլեք, մարդիկ» (1999), Դ. Միքայելյանի «Ցավից ու սիարց ծնված» (1994) և ուրիշների ստեղծագործությունները։ Ամբողջության մեջ արդի հայ գրականությունը Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմի թեմայով դեռևս չի ստեղծել զլուխգործոցներ, որոնք իրենց մեջ կրեն խոր և հավերժական բովանդակություն՝ անարդարության դատապարտման և ազատության հաստատման գաղափարը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմ
Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության մշակույթ
Ռաֆիկ Եղոյան

**Ռաֆիկ Գարեգինի Եղոյան** (), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1981)։

Ճարտարապետ Գարեգին Եղոյանի հայրն էր։

## Կենսագրություն
1961 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1961 թվականից եղել է Հայպետնախագիծ ինստիտուտի Գյումրու մասնաճյուղի գլխավոր ճարտարապետ, 1990 թվականից՝ Երևաննախագիծ ինստիտուտի «Գյումրի» արվեստանոցի գլխավոր ճարտարապետ, 1964-1977 թվականներին միաժամանակ՝ Գյումրու գլխավոր ճարտարապետ։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Ռաֆիկ Եղոյանի նախագծերով Գյումրիում կառուցվել են՝
*«1000-ամյա Անի» հուշակոթողը, 1962
*Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու զանգակատունը, 1964
*«Կումայրի» զբոսաշրջիկների հանգրվանը, 1970
*Երկաթուղային կայարանը, 1979
*«Մայր Հայաստան» հուշակոթողը, կոփածո պղինձ, բազալտ, 1974-1985
*Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան (Գյումրի), 1969
*«Արտյոմ Պետրոսյան», դիմաքանդակ- հուշարձան իր անվան դպրոցի դիմաց, քանդակագործ` Արարատ Հովսեփյան, Գյումրի, գրանիտ, 1970
* Սերգեյ Մերկուրովի տուն-թանգարան, Գյումրի, 1979
*Բնակելի շենքեր, հուշարձաններ
1988 թվականի դեկտեմբեորի 7-ի երկրաշարժից հետո Ռաֆիկ Եղոյանը մեծածավալ նախագծային կազմակերպչական աշխատանքներ է ծավալել Գյումրին վերականգնելու համար։ Եղոյանի նախագծերով կառուցվել են թիվ 5 և 8 դպրոցները, վերակառուցվել երկրաշարժից քանդված Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին որդու` Գարեգին Եղոյանի հետ։

## Պատկերասրահ

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ «ՄԱՅՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆ», Գյումրի 1.JPG|«Մայր Հայաստան» հուշակոթողը
Avetik Isahakyan museum.jpg|Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան (Գյումրի)
Արտյոմ Պետրոսյանի անվան դպրոցն իր հուշարձանով 01.jpg|«Արտյոմ Պետրոսյան», դիմաքանդակ- հուշարձան իր անվան դպրոցի դիմաց
Artyom Petrosyan1.jpg|«Արտյոմ Պետրոսյան», դիմաքանդակ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ռաֆիկ Եղոյան. «Ներկայիս Գյումրու ճարտարապետական կերպարում կան «կլկլոցային» դրսևորումներ»

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ երկարակյացներ
Պետրոս Սիմեոնյան

**Պետրոս Սիմեոնյան** (Սիմեոնյանց, Սիմոնյան) (1830, գյուղ Թոփթի (այժմ՝ Ղրիմ գյուղ, Ռոստովի մարզի Մյասնիկյանի շրջանում) — 1911, Թիֆլիս), հայ հասարակական գործիչ, խմբագիր, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունն ստացել է Նոր Նախիջևանի Սուրբ Խաչ վանքում։ 1849 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը, 1851-1853 թվականներին սովորել Դորպատի համալսարանում։ Այնուհետև հաստատվել է Թիֆլիսում, եղել Գրիգոր և Անդրեաս Արծրունիների դաստիարակը, աշխատել Ներսիսյան դպրոցում, որպես ուսուցիչ և տեսուչ, միաժամանակ զբաղվել լրագրական և հասարակական գործունեությամբ։ Մասնակցել է Գայանյան օրիորդաց դպրոցի հիմնադրմանը (1869)։ 1863-1886 թվականներին եղել է «Մեղու Հայաստանի» շաբաթաթերթի (1873 թվականից՝ օրաթերթ), 1887-1891 թվականներին՝ Էջմիածնի «Արարատ» հանդեսի խմբագիրը։ 1890-ական թվականների 1-ին կեսին վարել է Հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա Վանեցու (Խրիմյան) քարտուղարի պարտականությունները։ Այնուհետև վերադարձել է Թիֆլիս։

## Դերը Հայաստանի պատմության մեջ
Պատկանելով ազգային-պահպանողական հոսանքին՝ գերագնահատել է Հայոց եկեղեցու դերն ազգի պահպանման և միավորման գործում։ Միաժամանակ, մայրենի լեզվի, գրականության զարգացման և դպրոցների բարեկարգման հարցում իր դիրքորոշմամբ, ցարիզմի ազգաձուլման քաղաքականության պայմաններում, Սիմեոնյանը իր հրապարակախոսական հոդվածներով նպաստել է հայ ժողովրդի ինքնագիտակցության բարձրացմանը։ Դպրոցական ձեռնարկների հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Սենատուս կոնսուլտ

[մինի|[Մարկոս Տուլիոս Կիկերոն|Ցիցերոնի ելույթը սենատում]]
**Սենատուս կոնսուլտ** (), Հին Հռոմում սենատի կարծիքը, որ ձևակերպվում Էր սահմանված կարգով և ուներ պարտադիր բնույթ։ Սենատուս կոնսուլտի միջոցով կարգավորվել են պետական կառավարման, պատերազմի և խաղաղության, արդարադատության և այլ կարևոր հարցերը։ Ֆրանսիայում կոնսուլության, Առաջին և Երկրորդ կայսրությունների շրջանում Սենատուս կոնսուլտ Էին կոչվում այն ակտերը, որոնք փոխում կամ լրացնում Էին սահմանադրությունը։ Փաստորեն Սենատուս կոնսուլտ ընդունում Էր կոնսուլը կամ կայսրը, սակայն ձևականորեն հռչակվում Էր սենատի անունից։

Կատեգորիա:Հին Հռոմի օրենքներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն
Հայկ Սիլանյան

**Հայկ Խաչատուրի Սիլանյան** (), Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1917)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բաքվի հայկական գիմնազիան, Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1926)։ 1918 թվականի գարնանը Բաքվի Արմենիքենդի շրջանի բոլշևիկյան զինված դրուժինայի շարքերում կռվել է Կոմունայի պաշտպանության համար։ Բաքվի կոմունայի տապալումից հետո Զանգեզուրում կազմակերպել է բոլշևիկյան գաղտնի բջիջներ։ Զանգեզուրում ապստամբության պարտությունից հետո եղել է Բաքվի նորաստեղծ շրջաններից մեկի շրջկոմի քարտուղար։ Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը գրավելուց և երկրում խորհրդային վարչակարգի հաստատումից հետո կուսակցական աշխատանք է կատարել։ 1922 թվականին նշանակվել է Էջմիածնի գավկոմի քարտուղար, 1926 թվականին՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում հայտնված Լեռնային Ղարաբաղի մարզկոմի քարաուղար։ 1926-1928 թվականներին եղել է Հայգյուղկոպի նախագահի տեղակալ։ 1931 թվականին նշանակվել է ՀԽՍՀ Կոլտնտկենտրոնի նախագահ, 1933-1934 թվականներին՝ ՀԽՍՀ հողժողկոմի տեղակալը։ 1934-1937 թվականներին կուսակցական և պետական ղեկավար պաշտոններ է վարել Խորհրդային Հայաստանի տարբեր շրջաններում (Նոր Բայազետ, Ղափան, Ալավերդի), ՀԽՍՀ հողժողկոմատում։ Եղել է Հայկական և Ադրբեջանկան ԽՍՀ Կենտգործկոմների, ՀԿ(բ)Կ ԿԿ անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ֆելիքս Մոտլ

**Ֆելիքս Մոտլ** (Mottl, ), ավստրիացի դիրիժոր և կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
Սովորել է Վիեննայի կոնսերվատորիայում։ 1881 թվականից եղել է Կարլսրուեի արքունական թատրոնի և ֆիլհարմոնիկ երգչախմբի դիրիժոր 1893 թվականից՝ գեներալ-մուգիկ-տնօրեն)։ 1903 թվականից ղեկավարել է Մյունխենի օպերային թատրոնը, 1904 թվականից՝ Երաժշտական ակադեմիան։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել Եվրոպայում, նաև Մոսկվայում և Պետերբուրգում (1910, 1911)։ Երկացանկի հիմքը կազմել են Ռ․ Վագների գործերը։ Մոտլը երաժշտական ստեղծագործությունների (3 օպերա, լարային կվարտետ, երգեր) հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի ավստրիացիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի մանկավարժներ
Սիլոսային կառույցներ

[մինի|Սիլոսացման կառույց [Մեծ Բրիտանիայում]]

**Սիլոսային կառույցներ**, սիլոսի, սենաժի և այլ պահածոյացվող կերերի պատրաստման և պահպանման պահեստարաններ։ Հիմնականում լինում են խրամատային և աշտարակային տիպի։ Խրմատային կառույցները լինում են վերգետնյա, կիսախորացված և խորացված։ Վերգետնյա խրամատները կառուցում են անասնապահական ֆերմաներում կերի արտադրամասերին (եթե այդպիսիք կան) մոտ, ստորգետնյա ջրերի համեմատաբար բարձր մակարդակ ունեցող տեղերում, ջրերի ցածր մակարդակի դեպքում կառուցում են գետնի մեջ խորացված և կիսախորացված խրամատներ։ Ձև և չափերը որոշելիս հաշվի են առնում անասունների գլխաքանակը, սիլոսացվող զանգվածը մեքենաներով խրամատի մեջ լցնելու և սիլոսը հանելու հնարավորությունները։ Խրամատի լայնությունը պետք է լինի բեռնավորող կամ փոխադրող մեքենայի։

Կատեգորիա:Անասնաբուծություն
Եվգենի Սիմոնով

250px|մինի|ձախ|Եվգենի Սիմոնովի գերեզմանաքարը
**Եվգենի Ռուբենի Սիմոնով ** (), խորհրդային ռեժիսոր։ Ազգությամբ՝ հայ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1975 թվական)։ Ռուբեն Նիկոլայի Սիմոնովի որդին։

## Կենսագրություն
1947 թվականին ավարտել է Շչուկինի անվան թատերական ուսումնարանը։ Նույն թվականից եղել է Վախթանգովի անվան թատրոնի ռեժիսորի ասիստենտ (1948-1954 թվականներին՝ նաև Մոսկվայի «Կաուչուկ» ակումբի բանվորական թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար), 1958 թվականից՝ ռեժիսոր, 1968 թվականից՝ գլխավոր ռեժիսոր (1962-1968 թվականներին՝ Փոքր թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր)։ Առաջին բեմադրություններից մի քանիսը՝ Շեքսպիրի «Երկու վերոնացիք» (1952 թվական), Դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» (1956 թվական), Արբուզովի «Իրկուտսկյան պատմություն» (1959 թվական), Պուշկինի «Փոքր ողբերգություններ» (1959 թվական, Փոքր թատրոն), արտահայտել են Սիմոնովիի հոգեբանական զննումների, թատերական պայմանականությունը կյանքի հավաստիությանը զուգորդելու, իրավիճակներին ռոմանտիկական երանգ հաղորդելու նախասիրությունները։ Նա հետևողականորեն ընթացել է վախթանգովյան գեղագիտական սկզբունքները յուրացնելու և ստեղծագործաբար շարունակելու ուղիով։ Հեղափոխական-հերոսական ոգով, քաղաքացիական կրքոտությամբ ու ժամանակի զգացողությամբ աչքի են ընկել Պոգոդինի «Հրացանավոր մարդը» (1970 թվական), Ա․ Վեյցլերի և Ա․ Միշարինի «Օրն ի բուն» (1974 թվական), Ալեքսանդր Կոռնեյչուկի «Ռազմաճակատ» (1975 թվական), Աբդուլինի «13-րդ նախագահը» (1978 թվական) և այլ պիեսների բեմադրություններ։ Նոր, ինքնատիպ արտահայտչաձևերի որոնումը, վառ թատերայնությունը, տոնական տրամադրությունն ու գույների բազմազանությունը հատուկ են Շեքսպիրի «Անտոնիոս և Կլեոպատրա» (1972 թվական), «Հինավուրց ռուսական վոդևիլներ» (1980 թվական), Մայակովսկու «Միստերիա բուֆֆ» (1981 թվական, բոլորը՝ Վախթանգովի անվան թատրոն) և այլ պիեսների բեմադրություններին։ 1971 թվականին Երևանի դրամատիկական թատրոնում Սիմոնովը բեմադրել է Է․ Դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» պիեսը։ Հեղինակ է «Ալեքսեյ Բերեժնոյ» (1962 թվական, Վախթանգովի անվան թատրոն), «Ջոն Ռիդ» (1967 թվական, Փոքր թատրոն) պիեսների։ 1947 թվականից դասավանդում է Շչուկինի անվան թատերական ուսումնարանում։

## Մրցանակներ
* ՌՍՖՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1961
* ՌՍՖՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1969
* ԽՍՀմ ժողովրդական արտիստ, 1975
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1981 
* Ստանիսլավսկու անվան ՌՍՖՍՀ պետական մրցանակ, 1975
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1925 ծնունդներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Ռուսահայ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ Կոնստանտին Ստանիսլավսկու անվան պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բորիս Շչուկինի անվան թատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ե․ Վախթանգովի անվան թատրոնի անձինք
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թատերական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուս թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի թատերական արվեստի ինստիտուտի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Սեֆեդինյաններ

**Սեֆեդինյաններ**, հայ իշխանական տոհմ Հայաստանի Վասպուրական նահանգում 12-16-րդ դարերում։ Հիմնադիրն է Արծրունիների շառավիղ և մեծահարուստ Սեֆեդին Ա Արքայունը, որը 1150-ական թվականներին ամուսնանալով Խեդենեկյանների ժառանգ Մարիամի հետ, որպես օժիտ ստացել է Աղթամար կղզու մի մասը, ապա սնանկացած աներոջից (Խեդենեկ Գ) գնել նաև մնացածը։ Հետագայում Սեֆեդինի իշխանությունը տարածվել է նաև կղզու հանդիպակաց ափի գյուղերի վրա։

1272-1580-ական թվականներին Սեֆեդինյաններն իրենց ձեռքում են պահել Աղթամարի կաթողիկոսությունը (աթոռակալել են Սեֆեդինից սերած հոգևորականներ), սեփական զինված ջոկատներով պաշտպանվել օտար նվաճողներից։ Զաքարիա Գ Սեֆեդինյանը կարակոյունլու թուրքմենների առաջնորդ Ջհանշահ խանի օգնությամբ 1460 թվականին դարձել է Հայոց կաթողիկոս՝ միավորելով Էջմիածնի կաթողիկոսություն և Աղթամարի կաթողիկոսությունները։ Սեֆեդինի աշխարհիկ գործիչները կրել են «պարոն», «մեծ պարոն», «ամիր» տիտղոսները, երբեմն փորձելով վերականգնել Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը։

Տոհմի նշանավոր գործիչներից Աղթամարի կաթողիկոս Ստեփանոս Դ Տղան 1466 թվականին իր տոհմակից Սմբատին (Գուռջիբեկի որդի) օծել է թագավոր և հռչակել Արծրունյաց թագավորների իրավաժառանգ։ Վերջինիս մեկամյա «թագավորությունն» ամփոփվել է հիմնականում Աղթամար կղզով։ 16-րդ դարի վերջից Սեֆեդինին աստիճանաբար վերացրել են քաղաքական ասպարեզից։

Կատեգորիա:Արծրունիներ
Կատեգորիա:Խեդենեկյաններ
Կատեգորիա:Սեֆեդինյաններ
Թուրքմենէլի

250px|right|thumb|Իրաքյան Թուրքմենստանի դրոշ
**Թուրքմենէլի, Թուրքոմանիա**՝ թուրքմանների կողմից բնակեցված տարածք (մարզ) Իրաքում։ Թուրքմենէլին թարգմանվում է որպես *թուրքմանների (թուրքոմանների) երկիր*։

## Տարածք
Թուրքմենէլին գտնվում է Իրաքյան հինգ մուհաֆազների տարածքներում, որոնք են Սալահ–էդ–Դինը,Դիալան, Նայնավան, Էրբիլը և Քիրքուքը։ Այս մարզի կենտրոնը հանդիսանում է Քիրքուք քաղաքը։ 
## Թուրքմենէլիի ինքնավարությունը
2007 թվականին թուրքմանական ճակատի առաջնորդ Սահադեդդին Էրգեճը (Saadettin Ergeç) իր դեպի Թուրքիա և ԱՄՆ ուղևորությունների ընթացքում դեմ է արտահայտվել Քիրքուքի վերաբերյալ հանրաքվեի անցկացմանը, ըստ որի վերջինս կարող էր ներգրավվել Իրաքյան Քուրդիստանի կազմի մեջ․ այդ հանրաքվեի արդյունքում քրդերենը կարող էր դառնալ Իրաքի պետական լեզուներից մեկը։ Նա ասաց, որ թուրքմանները խստորեն դեմ են քաղաքին հատուկ կարգավիճակ տալուն և պահանջում են այն հաստատել որպես իրենց ապագա ինքնավարության մայրաքաղաքը։
## Տես նաև
Թուրքմաններ

Կատեգորիա:Իրաքի աշխարհագրություն
Իտալիան Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթում

Իտալիան առաջին անգամ Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթին մասնակցության հայտ է ներկայացրել 2011 թվականին, սակայն որոշ խնդիրներով հետ է վերցրել մասնակցության հայտը ։2014 թ հուլիսի 18-ին Իտալիան հայտարարեց, որ առաջնելույթ է կատարում։ Իտալիան ներկայացրեց Վինչենցոն և կարողացավ հաղթանակ բերել իր երկրին։

## Մասնակցումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրներ Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Սիլվանոս

thumb|Artgate Fondazione Cariplo - Antonianos di Afrodisia - Antinoo nelle sembianze del dio Silvano
**Սիլվանոս** կամ *Սիղուանոս* (՝ vanus, silva՝ անտառ), նախապես անտառների ու վայրի բնության աստվածը հին հռոմեական դիցաբանության մեջ։ Կայսերական Հռոմում՝ հասարակ ժողովրդի ու ստրուկների ամենահանրաճանաչ աստվածը։ Աստիճանաբար Սիլվանոսը համարվել է երկրագործության, տան, բույսերի, կենդանիների, լեռների ու հանքերի հովանին, ընչազուրկների փրկիչն ու գերագույն աստվածը, հաճախ նաև՝ Հերակլեսի նման անպարտելի մարտիկ։ Սիլվանոսը մարմնավորել է ճնշված ու ընչազուրկ խավերի բողոքն ընդդեմ իշխող դասակարգի։ Իշխողները, Սիլվանոսին դիտելով իբրև խռովարար, երկնային աստվածների թշնամի և երկրային ստորակարգ նյութ, պաշտոնապես արգելել են նրա պաշտամունքը։ Սիլվանոսի պատվին հիմնվել են բազմաթիվ սրբարաններ։ Նրա անդրին կերտվել է գեղջուկի կերպարանքով ու հագուստով, մանգաղն ու պտուղները ձեռքին, որին ուղեկցում են շուն, այծ, օձ։

Կատեգորիա:Հռոմեական դիցաբանություն
Արևմտյան Եփրատ

**Արևմտյան Եփրատ** (, Կարասու, բառացի՝ «Սև ջուր»), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Եփրատ գետի արևմտյան (վերին) ճյուղը։ Երկարությունը՝ 470 կմ, ավազանը՝ 22 հազար կմ2։ Սկիզբ է առնում Ծաղկավետ լեռների հարավային լանջից՝ մոտ 3000 մ բարձրությունից, ակունքի շրջանում է գտնվում Գյուրջուբողազ լեռնանցքը։

## Անվանում
*Կարասու* անվանումն առաջացել է թուրքերեն Կարա ― «սև» և սու ― «ջուր» բառերից, այսինքն՝ «սև ջուր» (թուրքական շատ տարածված գետանուն է, որը նկատի ունի ոչ թե գետի ջրի գույնը, այլ գետի սնման աղբյուրը. գետը գոյանում է գրունտային ջրերից՝ ի հակադրություն Աղսու ― «սպիտակաջուր» գետանվան, որը նկատի ունի գետի գոյացումը ձյան հալոցքային ջրերից)։ Կոչվել է նաև՝ *Ալ Ֆուրաթ*, *Ալ Ֆուրատ*, *Գարասու*, *Եփրատ Արևմտյան*, *Էրզրումի գետ*, *Կարնո գետ*, *Նահր ալ Ֆուրաթ*, *Սև ջուր*, *Ֆրաթսու*, *Ֆրատ* անվանումներով:

## Աշխարհագրություն
Արևմտյան Եփրատը սկիզբ է առնում Անտիպոնտական լեռնահամակարգի Ծաղկավետ լեռնաշղթայի հարավային լանջերից՝ մոտ 3000 մետր բարձրությունից: Ակունքի հորդառատ աղբյուրներն իր մեջ ընդունելով՝ սկզբնական հատվածում այն ձևավորում է 5-6 ոտնաչափ լայնությամբ գետակ, որը հետագայում, լեռնային վտակների միացումով, ասիճանաբար մեծանում է և վերածվում հոսուն լեռնային գետի: Վերին հոսանքում գետը հոսում է դեպի հյուսիս-արևմուտք՝ իր մեջ առնելով բազմաթիվ փոքր գետակներ: Դուրս գալով բաց հարթավայր՝ Կարնո դաշտում (ներկայիս Էրզրումի շրջակայք) այն դանդաղեցնում է իր ընթացքը՝ առաջացնելով բավական ընդարձակ ճահճային տարածքներ, որոնք պատմական աղբյուրներում հիշատակվում են որպես «Շամբ Կարնո»: Այստեղ ջուրը պղտոր է՝ պայմանավորված դաշտային նստվածքներով և ճահային միջավայրով: Հավանաբար հենց այս հատկանիշից էլ գետը ստացել է իր Կարասու («Սև ջուր») անունը: Էրզրումի մոտ գետը թեքվում է դեպի արևմուտք և, շատ չանցած, աջ կողմից իր մեջ ընդունում Օվաջիղի լեռներից բխող Սերչեմսու գետը։ Այնուհետև շարունակում է հոսել Շողանի ձորով՝ արևմտյան ուղղությամբ, ապա շեշտակի թեքվում է դեպի հարավ և մտնում Դերջանի դաշտը, որտեղ ձախ կողմից իր մեջ է ընդունում Դերջան գետը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եփրատ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Էրզրումի նահանգ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Ալբեր Սեշե

**Ալբեր Սեշե** (, ), շվեյցարացի լեզվաբան։

Գյոթինգենի համալսարանի փիլիսոփայության դոկտոր (1902 թվականին), Ժնևի համալսարանի պրոֆեսոր (1929 թվականից), Ժնևի լեզվաբանական ընկերության նախագահ (1941-1946 թվականներին)։ Աշակերտել է Ֆերդինանդ դը Սոսյուրին, դարձել նրա ուսմունքի հետևորդ։ Առաջինը Սեշեն է շարադրել սոցիոլոգիական ուղղության Ժնևի դպրոցի հայացքները։ Հատկապես շատ է զբաղվել լեզվի տեսության հարցերով։ Անդրադարձել է նաև նախադասության տրամաբանական կառուցվածքին, լեզվի մեջ արհեստական ու սոցիալական գործոնների, ինչպես և տրամաբանականի ու քերականականի փոխհարաբերության հարցերին, լեզվական նշանի ըմբռնմանը, համաժամանակյա (սինխրոնիկ) ու տարաժամանակյա (դիախրոնիկ) պլանների մեկնաբանությանը։ Սեշենի կարծիքով խոսակցական լեզուն բաղկացած է քերականական և արտաքերականական տարրերից ըստ պատմական հաջորդականության սրանց համապատասխանում են «նախաքերականական լեզուն» և «կազմակերպված լեզուն», առաջինի դեպքում ստեղծվում են արտահայտման նշանները, որոնք կապված են հուզազգայական (աֆեկտիվ) կողմի հետ և դրսևորվում են անհատական ոլորտում, իսկ երկրորդի դեպքում օգտագործվում են այդ նշանները, որոնք արդեն կապված են մտավոր (ինտելեկտուալ) կողմի հետ և դրսևորվում են սոցիալական պլանում։ Սեշեն փորձել է նաև ուրվագծել լեզվաբանության առանձին ճյուղերի խնդիրները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ժնևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Հայ մշակույթի բարեկամների ընկերություն

**Հայ մշակույթի բարեկամների ընկերություն (Եգիպտոս)**, հիմնադրվել է 1941 թվականին, Կահիրեում։ Աշխատել է ցուցահանդեսների և հրատարակությունների միջոցով օտարներին ներկայացնել «հայ ժողովրդի մշակութային նվաճումները»։ 1943 թվականին Կահիրեում կազմակերպել է հայ արվեստի, ճարտարապետության, նկարչության և մանրանկարչության, 1945 թվականին՝ եգիպտահայ նկարիչների, 1951 թվականին՝ միջնադարյան հայ ճարտարապետության ցուցահանդեսներ, 1954 թվականին՝ հայ երաժշտության փառատոններ։ Ընկերության միջոցներով լույս են տեսել մի շարք հրատարակություններ։

Կատեգորիա:Եգիպտահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սղրճի

**Սղրճի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, էրզրումի վիլայեթի Բաբերդ (Բայբուրդ) գավառում։ 1909 թվականին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, շերամապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից դպրոցով։ Բնակիչները տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստանել են տարբեր երկրներում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հայ ժողովրդական երաժշտություն

[325px|մինի|աջից|[Կոմիտասը հայ գեղճկական երաժշտության հանճարներից է]]

**Ժողովրդական երաժշտություն**, հայկական երաժշտական արվեստի այն շերտն է, որը պահպանել է նրա վաղ դրսևորումները, տիպային առանձնահատկությունները և մտածողության հիմնական կերպը։ Բուն հայկական ժողովրդական երաժշտությունը սերնդեսերունդ փոխանցվել է բացառապես բանավոր հաղորդմամբ և դարձել ազգային երգարվեստիի տարատեսակների ու ճյուղերի ոճական հիմքն ու սնուցող աղբյուրը։ Ընդհանուր կերտվածքով միաձայնային (մոնոդիկ) է. բաղկացած է երգային (մեներգ, զուգերգ, խմբերգ), նվագարանային (մենակատարում և անսամբլ) և նվագերգային տեսակներից։ Տարածված են նաև մենապարին ու խմբապարին ուղեկցող երգեցողության ու նվագի տարատեսակներ, որտեղ իշխողը երգեցողությունն է։ Երկրի քաղաքական ու տնտեսական կյանքի փոփոխություններով պայմանավորված՝ ժողովրդական երաժշտությունը հարստացել է առանձին ճյուղերով (գեղջկական երգ, գուսանաաշուղային արփ, քաղաքային երգ), որոնք երևան են եկել այս կամ այն ժամանակաշրջանում՝ իբրև տարբեր խավերի գեղարվեստական մտածողության արտահայտություն։ Վաղ շրջանի պրոֆեսիոնալ երաժշտության ճյուղերը (տաղ, հոգևոր երգ), սերելով գեղջկական երաժշտությունից, հաստատուն տեղ են գտել ժողովրդական երաժշտության մեջ, ձեռք բերել պրոֆեսիոնալ արվեստի վառ անհատականացված գծեր։ Հայկական ժողովրդական երգերի բանաստեղծ, մի շարք բնագրեր ամփոփված են միջնադարյան ձեռագիր տաղարաններում և երբեմն կրում են խազագրության հետքեր։ Բնագրերի կանոնավոր հավաքումը սկզբնավորվել է 19-րդ դարի 2-րդ կեսից (Ղևոնդ Ալիշան, Ռափայել Պատկանյան, Միքայել Միանսարյանց, Գարեգին Սրվանձտյան, Գևորգ Շերենց, Գարեգին Հովսեփյան, Երվանդ Լալայան, Ալեքսանդր Մխիթարյան, Կոմիտաս, Մանուկ Աբեղյան և ուրիշներ)։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսից տարածվել են հայկական նոտագրությամբ ժողովրդական երգերի ձեռագիր երգարաններ։ Եղանակների կանոնավոր հավաքումն ու գրառումը սկիզբ են առել 1870-ական թվականներից (Սահակ Ամատունի, Քրիստափոր Կարա-Մուրզա, Նիկողայոս Տիգրանյան, Կոմիտաս, Արշակ Բրուտյան, Ստեփան Դեմուրյան, Հակոբ Հարությունյան, Սպիրիդոն Մելիքյան, Միհրան Թումաճան, Արամ Քոչարյան և ուրիշներ) նախ կատարողից, իսկ 1913 թվականից՝ նաև ձայնագրող սարքերով։ Այս բնագավառում ամենամեծ երախտավորը Կոմիտասն է. նա հայ գեղջկական երաժշտությունը ներկայացրել է իր բազմատեսակությամբ ու գաղափարագեղարվեստական ողջ խորությամբ։ Հավաքված երգերը (տպագրվել է 2 հազարից ավելի նմուշ) թեև տարբեր ժամանակների ու ազգագրական շրջանների արգասիք են, սակայն ներկայացնում են հայ գեղջկական երգի ոճական ամբողջականությունը։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն
Կատեգորիա:Վիքի ճամբար 2014-ում ստեղծված հոդվածներ