Կոռուպցիան Աֆղանստանում

**[[Աֆղանստան]]ում կոռուպցիան** լայնորեն տարածված և աճող խնդիր է աֆղանական հասարակության մեջ։ «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ »-ի 2024 թվականի կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում երկիրը 180 երկրների շարքում զբաղեցնում է 162-րդ հորզիզոնականը։ Ինդեքսի 180 երկրները գնահատվում են 0-ից («բարձր կոռումպացված») մինչև 100 («շատ մաքուր») սանդղակով՝ ըստ պետական հատվածում կոռուպցիայի ընկալման, ապա դասակարգվում են իրենց միավորների հիման վրա։ Աֆղանստանի 2024 թվականի վարկանիշը հիմնված է 17 միավորի վրա։ Տարածաշրջանային միավորների հետ համեմատության համար, Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի երկրների շարքում ամենաբարձր միավորը կազմել է 84, միջին միավորը՝ 44, իսկ ամենացածր միավորը՝ 16: Այս տարածաշրջանում միայն Մյանմարն ունի ավելի ցածր միավոր, քան Աֆղանստանը։ Համաշխարհային միավորների հետ համեմատության համար միջին միավորը 43 էր, լավագույն միավորը՝ 90 (դասակարգված 1-ին), իսկ ամենավատ միավորը՝ 8 (դասակարգված 180-րդ)։ Թալիբները 2021 թվականին իշխանության գալուց հետո զգալիորեն, թեև կարճ ժամանակով, պայքարել են կոռուպցիայի դեմ։ Աֆղանստանը 2022 թվականի կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում զբաղեցրել է 150-րդ հորիզոնականը՝ 2021 թվականին 174-րդ տեղը զբաղեցնելուց հետո։

Վերջին խոշոր կոռուպցիոն դեպքերից մեկը 2010-13 թվականների Քաբուլ բանկի ֆինանսական սկանդալն է, որին ներգրավված են եղել Մահմուդ Քարզայը և նախագահ Համիդ Քարզայի մտերիմ այլ անձինք։ Քաբուլ բանկի սկանդալը, ճգնաժամը, հետաքննությունը և դատավարության մեկ ներքաշված են Շերխան Ֆարնուդին, Խալիլուլլահ Ֆրուզիին, Մոհամմեդ Ֆահիմին և այլ ներքին անձիք, որոնք, ենթադրաբար, ծախսել են բանկի 1 միլիարդ ԱՄՆ դոլարը իրենց անձնական շքեղ ապրելակերպի համար, ինչպես նաև գաղտնի գումար են տրամադրել ընտանիքին, ընկերներին և նախագահ Համիդ Քարզայի ու Մահմուդ Քարզայի մտերիմներին։ 2012 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ կառավարությունը 980 միլիոն դոլար խարդախ վարկերից վերականգնել է միայն 180 միլիոն դոլարը։

ՄԱԿ-ի հարցման համաձայն՝ կոռուպցիան և անապահովությունը 2012 թվականի դրությամբ աֆղանցիների համար ամենամեծ մտահոգության երկու խնդիրներն էին։ *[[Նյու Յորք Թայմս|«Նյու Յորք Թայմս»-ը]]* գրել է, որ Աֆղանստանում «կոռուպցիան այլևս չի կարող նկարագրվել որպես համակարգի քաղցկեղ, այն կոնկերտ համակարգն է»։ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունը 2009 թվականին հայտարարել է, որ Աֆղանստանում կոռուպցիան «դարձել է տարածված, արմատացած, համակարգային և բոլոր տվյալներով այժմ աննախադեպ մասշտաբով և հասանելիությամբ»։

Ասիայի հիմնադրամի կողմից 2011 թվականին անցկացված հարցման համաձայն, աֆղանցիները նշել են, որ կոռուպցիան իրենց «երրորդ ամենամեծ խնդիրն է (21%)՝ անապահովության (35%) և գործազրկության (23%) հետևանքով»։ 2010 և 2011 թվականներին նրանք նշել են, որ կոռուպցիան Աֆղանստանի նկատմամբ հոռետեսական տրամադրվածության երկրորդ ամենակարևոր պատճառն է (16% 2011 թվականին և 27% 2010 թվականին): 2011 թվականին նրանք վարչական կոռուպցիան նշել են որպես կառավարության երկրորդ ամենակարևոր ձախողում (25%)։ Սա բարելավում է 2010 թվականի համեմատ, երբ այդ ցուցանիշը կազմում էր 30%:

Այսօր Աֆղանստանում կոռուպցիան ամենից հաճախ դրսևորվում է կաշառք պահանջելու և առաջարկելու տեսքով՝ թե՛ մասնավոր, թե՛ պետական հատվածներում, թե՛ մեծ ու փոքր մասշտաբներով։ Կան նաև կոռուպցիայի շատ այլ հիմնական ձևեր, այդ թվում՝ հովանավորչությունը, կաշառակերությունը և հողերի անօրինական փոխանցումները։ ԱՄՆ Աֆղանստանի վերակառուցման հարցերով հատուկ գլխավոր տեսուչը (SIGAR) գնահատել է, որ երկրի տարեկան մաքսային եկամուտների կեսից ավելին կորչում է կաշառակերության պատճառով։

2015 թվականի մի հոդվածում Փարագ Ռ. Դհարմավարապուն նշել է, որ չնայած Աֆղանստանի ՀՆԱ-ն հնգապատկվել է 2002 թվականից ի վեր, հասարակությունը շարունակում է լի լինել կոռուպցիայով։ «Աֆղանստանում կոռուպցիայի մեջ խիստ մտահոգիչ է ոչ միայն կաշառքների քանակը կամ արժեքը, այլև Աֆղանստանի կառավարությունում կոռուպցիայի էնդեմիկ բնույթը», - գրել է Դհարմավարապուն։ Դհարմավարապուն նշել է, որ «ոստիկանության աշխատակիցները խանութպաններից ապրանքներ են շորթում, ճանապարհային անցակետերում մեքենաների վրա հարկեր են գանձում և տուգանքներ են սահմանում այն անձանց նկատմամբ, ովքեր չեն կարողանում ներկայացնել համապատասխան փաստաթղթեր»։ Որոշ ոստիկաններ «աչք են փակում հանցագործների և ապստամբների վրա կամ նույնիսկ համագործակցում են նրանց հետ», միջին և բարձրաստիճան ոստիկանները «համագործակցում են հանցագործների հետ մաքսանենգության, մարդկանց առևանգման և այլ անօրինական գործողությունների մեջ՝ այդ ընթացքում հավաքելով հազարավոր դոլարներ»։ Ոստիկանության բարձրաստիճան պաշտոնյաները «միջազգային դոնորներից միլիոնավոր դոլարներ են յուրացրել իրենց գրպանները»։ Դհարմավարապուի խոսքով՝ Աֆղանստանում կոռուպցիայի ամենատարածված տեսակներն են՝

* Մանր կաշառք, փոքր նվերներ (բաքշիշ) խնդրել հատուկ վերաբերմունքի կամ բարեհաճության դիմաց։
* Պաշտոնի գնում՝ ոստիկանությունում, դատական համակարգում կամ քաղաքացիական ծառայությունում հնարավորությունների շնորհում՝ կաշառքի, այլ ոչ թե արժանիքների հիման վրա։
* Նեպոտիզմ/կլիենտելիզմ, պաշտոնների շնորհում անձնական հարաբերությունների/ազգակցական կապերի հիման վրա, այլ ոչ թե արժանիքների։
* Առաջարկել և խնդրել արտոնյալ վերաբերմունք. Սա ներառում է կաշառք տալը՝ գործարար փաստաթղթերի մշակումը կամ պետական սեփականություն հանդիսացող հողերին մուտք գործելու համար։
* Մեծ կոռուպցիա, կոռուպցիա, որը մեծ մասշտաբով ներառում է քաղաքական էլիտաներին
* Ազգային ոստիկանության և իրավապահ մարմինների կաշառակերություն

Հսկողության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի բարձրագույն գրասենյակի (HOOAC) տվյալներով՝ կոռուպցիան տարածված է երկրի հյուսիսում, մասնավորապես Բալխ նահանգում, որը սահմանակից է հարևան Ուզբեկստանին, որը նմանատիպ կոռուպցիայի խնդիրներ ունի։ Կաշառակերության ամենավատ դրսևորումներից մեկը հողերի անօրինական զավթումն է։ Շամսուլլահ Ջավեդը՝ HOOAC-ի հյուսիսային գոտու ղեկավարը, Pajhwok Afghan News-ին տված բացառիկ հարցազրույցում բացատրել է, որ «Բալխում հողի նկատմամբ ոտնձգությունների երեք տեսակ կա. մեկ պետական գերատեսչությունը բռնագրավում է մեկ այլ գերատեսչության սեփականությունը, անվտանգության ուժերը գրավում են պետական հողերը և անհատները ապօրինի կերպով տիրապետում են մարդկանց հողերին»։ Նա բացահայտել է, որ Բալխում 60 բնակարանային ծրագրերից 52-ը իրականացվել են անօրինական կերպով։ «Պետական ծառայողները՝ վերևից մինչև ներքև, ներգրավված են այս աղետի մեջ ... Որոշ մարդիկ, որոնց շահերը վնասվում են կոռուպցիոն գործերի հետաքննություններից, խնդիրներ են ստեղծում մեզ համար», - ասել է Ջավեդը։

Հետաքննող լրագրող Սիբել Էդմոնդսը որպես լրագրող և բացահայտող ջանքեր է գործադրել բարձրացնելու Աֆղանստանում կոռուպցիայի, ինչպես նաև ԱՄՆ հարկատուների միլիարդավոր դոլարների վատնման, խարդախության և չարաշահման մասին իրազեկվածությունը, որոնք կապված են Աֆղանստանում ԱՄՆ միջամտությունից հետո կոռուպցիայի և կոռումպացված պաշտոնյաների պատճառով կորցրած միլիարդավոր դոլարների հետ։

«Աֆղանստանի ապագայի մեծ մարտահրավերը ո՛չ թալիբներն են, ո՛չ պակիստանյան անվտանգ ապաստարանները, ո՛չ էլ նույնիսկ սկզբնապես թշնամական Պակիստանը», 2014 թվականին ԱՄՆ Սենատի արտաքին հարաբերությունների ենթահանձնաժողովում ասել է գեներալ Ջոն Ռ. Ալենը։ «Ժամանակակից Աֆղանստանի երկարաժամկետ կենսունակության գոյության սպառնալիքը կոռուպցիան է»։ Նա հայտարարել է, որ ապստամբությունը, քրեական հովանավորչական ցանցերը և թմրանյութերի ապօրինի շրջանառությունը կազմել են «անսուրբ դաշինք»։

Կա կոնսենսուս, որ տարածված կոռուպցիան Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության անկման հիմնական պատճառն էր։ Համիդ Քարզայի և Աշրաֆ Հանիի վարչակազմերի կոռուպցիայի դեմ պայքարում ձախողումները հանգեցրել են կառավարության լեգիտիմության քայքայմանը, և աֆղան ժողովուրդը կորցրել է վստահությունը կառավարության նկատմամբ, և այս գործոնները հանգեցրել են կառավարության անկմանը։

## Նախապատմություն
Ամերիկյան առաջընթացի կենտրոնը Աֆղանստանում կոռուպցիան վերագրել է տասնամյակներ տևած հակամարտությանը, որը խոչընդոտել է արդյունավետ պետական ինստիտուտների և քաղաքացիական հասարակության խմբերի ձևավորմանը, վատ կիրառվող օրենքներին և կանոնակարգերին, հաճախ միմյանց հակասող և ռեսուրսներ չունեցող հակակոռուպցիոն գործակալություններին, ինչպես նաև այն փաստին, որ զինվորներն ու ոստիկանները հաճախ անգրագետ են, իսկ պետական ծառայողները՝ թերվարձատրվող և թերուսուցանված։ Ավելին, տասնամյակներ շարունակ տևած անդադար պատերազմները թույլ են տալիս պետական պաշտոնյաներին լցնել իրենց անձնական հաշիվները պետական միջոցներով։ Բացի այդ, ցեղային և էթնիկ ավանդույթները մարդկանց խրախուսում են օգտագործել իրենց պաշտոնները՝ հարազատներին օգնելու համար։ Աֆղանստանի պաշտոնական ինստիտուտները լի են անգործունակությամբ, ինչը գյուղական բնակչությանը ստիպում է «ապավինել տարածաշրջանային և տեղական իշխանության ներկայացուցիչների ցանցերին՝ կարգուկանոնը պահպանելու և հիմնական ծառայություններ մատուցելու համար»։

Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ աֆղանական հովանավորչական ավանդույթները հանգեցրել են պետական պաշտոններում, նախագահի աշխատակազմում, խորհրդարանի անդամներում, զինվորական հրամանատարներում և քաղաքական ազդեցության հետ կապված ցանկացած պաշտոնում արժանիքների վրա հիմնված նշանակումների անընդհատ կեղծմանը, որոնք բոլորը հանգեցրել են զանգվածային կոռուպցիայի, որն ավելի է սրվել զանգվածային արտաքին օգնության և թմրանյութերի առևտրի պատճառով, որն այնքան մեծ է, որ խաթարել է աֆղանական տնտեսությունը:

2001 թվականին ԱՄՆ-ի կողմից Թալիբանի տապալումից հետո, կոռուպցիան, որը տարածված է եղել նախաթալիբյան Աֆղանստանում, կրկին դարձել է աֆղանական կյանքի հիմնական առանձնահատկությունը՝ տարածվելով կառավարության գրեթե բոլոր ճյուղերում և նույնիսկ տարածաշրջանային բնակավայրերում։ Նախագահ Համիդ Քարզայի հետ կապված քաղաքական էլիտայի լայն ցանցը դիրքավորվել է որպես միջնորդներ՝ մի կողմից արևմտյան պաշտոնյաների և դոնորների, մյուս կողմից՝ սովորական աֆղանցիների միջև՝ օգտագործելով այս դիրքերը՝ միլիարդավոր դոլարներ արտասահմանյան օգնությունից և ներդրումներից ուղղորդելու իրենց և դաշնակիցների անձնական հաշիվներին։ Սա հանգեցրել է մի քանի աղմկահարույց սկանդալների, մասնավորապես՝ Քաբուլի բանկի ճգնաժամի, որի ընթացքում բացահայտվել է, որ երկրի ամենամեծ ֆինանսական հաստատությունը գործել է որպես Պոնցիի սխեմա՝ Քարզայի հետ կապված մի քանի էլիտար անձանց օգտի։

2014 թվականի փետրվարին Պենտագոնի զեկույցում ԱՄՆ կառավարությունը մեղադրվել է 2001 թվականի ներխուժումից հետո Աֆղանստանում կոռուպցիայի մեջ խրված կառավարությանը աջակցելու մեջ՝ զորավարներին աջակցելու, մասնավոր բեռնափոխադրման պայմանագրերին ապավինելու և միլիարդավոր դոլարների օգնություն տրամադրելու միջոցով։ Սկզբնապես ԱՄՆ-ն աջակցում էր գոյություն ունեցող հովանավորչական ցանցերին և որոշ զորավարների պաշտոններ էր շնորհում կառավարական մակարդակով։ Զորավարների այս լեգիտիմացումը թույլ տվեց նրանց սկսել օգտագործել իրենց պաշտոնական իշխանությունը՝ պետական ռեսուրսները յուրացնելու համար։ Բացի այդ, քանի որ պաշտոնական միջոցների մեծ մասը ուղղվել էր պատերազմից հետո վերականգնման աշխատանքներին, շատ պետական աշխատողներ հայտնվեցին խիստ թերվարձատրվող վիճակում և ստիպված զգացին կաշառք վերցնել՝ գոյատևելու համար։

«Կոռուպցիան ուղղակիորեն սպառնում է Աֆղանստանի պետության կենսունակությանը և օրինականությանը», - ասվում է Պենտագոնի զեկույցում, որում նշվում է, որ ամերիկյան ուժերը հայտնվել են տարածաշրջանային զորագլուխների կոռուպցիայի և պաշտպանության խարդախության մեջ։ Հաշվետվության համաձայն՝ երկիրը չուներ կոռուպցիայի դեմ պայքարի նախապես գոյություն ունեցող որևէ ռեսուրս, մասամբ՝ Աֆղանստանում կոռուպցիայի մասին ուշացած հետախուզական տվյալների, ֆիզիկական անվտանգության բացակայության և առկա խնդիրները լուծելու միջազգային հանրության կամքի բացակայության պատճառով։ Զեկույցում նշվելէ, որ 2001 թվականի ներխուժումից հետո ԱՄՆ-ն «իշխանություններ է տվել» զորավարներին՝ նրանց նշանակելով կառավարական պաշտոնների, որոնք նրանք կարողացել են շահագործել կառավարական ռեսուրսները յուրացնելու և կոռուպցիոն ցանցեր ձևավորելու համար։ Քարզայը կախված է եղել այս զորահրամանատարներից, որոնք կարևոր դեր ունեին Աֆղանստանի թե՛ բիզնեսի, թե՛ քաղաքականության մեջ։

Ասիայի հիմնադրամը 2012 թվականին հայտարարել է, որ Աֆղանստանում տարածված կոռուպցիան մշակութային առումով արմատացած չէ աֆղան ժողովրդի մեջ՝ նշելով, որ միջին աֆղանցիները կոռուպցիայի ներկայիս մակարդակը շատ ավելի բարձր են համարում, քան անցյալ տասնամյակներում, և կարծում են, որ Համիդ Քարզայի օրոք, ով 2001-2010 թվականներին եղել է գործող նախագահ, ապա նախագահ, կոռուպցիան ավելի վատ էր, քան նախորդ հինգ ռեժիմների օրոք: Ավելի վաղ աֆղանցիների մեծ մասը կարծում էր, որ կոռուպցիան պայմանավորված է պետական ծառայողների ցածր աշխատավարձերով, մինչդեռ ներկայումս այն բացատրվում է պատժամիջոցների բացակայությամբ և իրավապահ մարմինների կոմպետենտության բացակայությամբ։

## Կոռուպցիայի նկատմամբ վերաբումունք
Մի կողմից, աֆղանցիները քննադատում են կոռուպցիան, մյուս կողմից, նրանք ավելի ու ավելի են ընդունում հովանավորչությունն ու կաշառակերությունը որպես առօրյա կյանքի անխուսափելի և նույնիսկ օրինական մասեր։ ՄԱԿ-ի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ 2012 թվականին աֆղանցիների 68%-ը ընդունելի է համարել, որ պետական ծառայողները կաշառք են գանձում ծառայությունից օգտվողներից՝ բարձրացնելով իրենց աշխատավարձը։ Սա 2009 թվականի 42%-ի համեմատ աճ է։ Բացի այդ, 67%-ը ընդունելի է համարել, որ առնվազն որոշ պետական ծառայողներ վարձվեն ընտանեկան կապերի և բարեկամական ցանցերի շնորհիվ։ (Սա աճել է 2009 թվականի 42%-ի համեմատ)։

Ասիայի հիմնադրամի 2011 թվականի հարցումը «ցույց է տալիս, որ չնայած աֆղանցիները ժողովրդավարությունը կապում են ընդհանուր ազատության հետ, նրանք այն չեն կապում կոռուպցիայի նվազեցման, ավելի շատ իրավունքների, օրենքների և ավելի ներառական կառավարման հետ»։ Ընդհակառակը, նրանք կարծում են, որ ժողովրդավարությունն ու ազատ շուկան հանգեցնում են քաոսի և ավելի բարձր ռիսկի շարքային աֆղանցիների համար, մինչդեռ արդեն իսկ հզորներին տրվում են լրացուցիչ հնարավորություններ։ Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ լայն տարածում ունեցող կոռուպցիայի հետևանքով առաջացած անարդարության զգացումը ուժեղացնում է ահաբեկիչների աջակցությունը։

## Կոռուպցիայի ձևեր
Աֆղանցիները բացահայտել են կոռուպցիայի ավելի քան 70 տեսակ, որոնք անձամբ ազդում են իրենց վրա՝ «սկսած պետական կառավարումից և ընտրված մարմիններից մինչև մասնավոր հատված, միջազգային օգնություն և թալիբներ»։ Աֆղանցիները կոռուպցիան հիմնականում նույնացնում են պետական հաստատությունների հետ, բայց դրա հետ մեկտեղ բախվել են նաև բազմաթիվ ոլորտներում։

### Կաշառակերություն
Աֆղանստանում հանրային ծառայությունների մեծ մասն ապահովելու համար պետք է կաշառք տրվի։ ՄԱԿ-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հանրային ծառայությունների մատուցումը գրեթե բացառապես կախված է վճարված կաշառքներից և հանգեցրել է տնտեսական աճի լուրջ խոչընդոտման։ Մանր կաշառակերությունը Աֆղանստանի միջին քաղաքացիների շրջանում տառապանքի հիմնական պատճառն է եղել չնայած որ, որպես կանոն, միայն բարձր մակարդակի կոռուպցիայի դեպքերն են լուսաբանվում խոշոր լրատվամիջոցներում։

Դատախազները, ուսուցիչները, դատավորները և մաքսային պաշտոնյաները կաշառք ստանալու ամենահավանական պետական ծառայողներն են։ Դատախազներին և դատավորներին տրվող միջին կաշառքը գերազանցում է 300 ԱՄՆ դոլարը։ Այլ պաշտոնյաներին տրվող կաշառքները որոշ չափով ցածր են։ Դեպքերի 85%-ում կաշառքը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն պատվիրվում է պետական պաշտոնյաների կողմից, իսկ 13%-ում՝ քաղաքացիների կողմից ինքնաբերաբար։ Որոշ պաշտոնյաներ կաշառք են խնդրում միջնորդների միջոցով։ ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ 2012 թվականին աֆղանցիների 50 տոկոսը կաշառք է տվել, իսկ երկրի որոշ մասերում այդ թիվը հասել է մինչև 70 տոկոսի։ Աֆղանցիների կեսը կաշառել էր ուսուցիչներին, նույնքան մարդ էլ կաշառք էր տվել մաքսային պաշտոնյաներին, դատավորներին և դատախազներին։ Մի փոքր ավելի փոքր թիվ կաշառել է հողային գրանցամատյանի պաշտոնյաներին և նահանգային պաշտոնյաներին։ Դատավորներին կաշառելը զգալիորեն նվազել է 2009-2012 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Ուսուցիչներին կաշառք տվող անձանց տոկոսը 2009 թվականի 16%-ից աճել է մինչև 51%՝ 2012 թվականին։ Բժիշկները, բուժքույրերը և շտապօգնության աշխատակիցները կազմում են կաշառքների 15-20%-ը։

2013 թվականին աֆղանցիների 43%-ը պետական ծառայողներին և բյուրոկրատներին համարել է կաշառակեր, մինչդեռ 58%-ը նշել է, որ կաշառք է տվել Գրանցման և թույլտվությունների ծառայություններին, 44%-ը՝ Հարկային եկամուտների ծառայությանը և 40%-ը՝ Հողային ծառայություններին։ 2012 թվականին աֆղանցիների կեսը կաշառել է մաքսային աշխատակիցներին։ Մաքսային, հարկային և եկամուտների աշխատակիցների կաշառքը 2009-2012 թվականների միջև աճել է։ Աֆղանական տնային տնտեսությունների 52%-ում առնվազն մեկ անդամ դիմել է պետական հատվածում աշխատանքի, իսկ 45%-ը կաշառք է տվել՝ աշխատատեղերը ապահովելու համար։

2012 թվականին աֆղանցիների գրեթե 30%-ը կաշառք է տվել մասնավոր հատվածի ծառայություններից օգտվելու համար, 50%-ը դա արել է պետական հատվածի ծառայություններից օգտվելու համար։ Հանրային հատվածում կաշառակերությունն ավելի տարածված է Աֆղանստանի արևմտյան և հյուսիսարևելյան շրջաններում և ավելի քիչ՝ հարավային և կենտրոնական շրջաններում։։

Կաշառակերության ամենատարածված դրդապատճառը, անկասկած, հանրային ծառայության մատուցումը հեշտացնելու կամ արագացնելու ցանկությունն է (59.4%): Այլ դրդապատճառներից են ընթացակարգի արժեքը նվազեցնելու (10.6%), տուգանք վճարելուց խուսափելու (13.3%) և բուժումը բարելավելու (6.7%) ցանկությունը։ ՄԱԿ-ի 2012 թվականի զեկույցում նշվում է, որ դեպքերի մեծ մասը վերաբերում է ավելի լավ կամ արագ ծառայությունների համար կաշառքներին, մինչդեռ այլ կաշառքներ տրվում են դատական գործերի և իրավական որոշումների վրա ազդելու համար՝ այդպիսով խաթարելով օրենքի գերակայությունը։ Ոստիկանությանը առաջարկվող կաշառքների 24%-ը եղել է կալանավորված կասկածյալներին ազատ արձակելու կամ ընդհանրապես բանտարկությունից խուսափելու նպատակով։

ՄԱԿ-ի զեկույցի համաձայն, վարչական կաշառակերությունը ամենամեծ տնտեսական դժվարություններն է ստեղծում աֆղանական քաղաքացիների և նրանց ընտանիքների համար։

### Կրթական համակարգ
Կրթության ոլորտում կոռուպցիայի հիմնական ձևերը ներառում են այսպես կոչված «ուրվական ուսուցիչները» և կրկնակի գրանցված ուսուցիչները։ Կրթական համակարգում թղթաբանության հետ կապված ցանկացած բան պահանջում է փոքր կաշառքներ։

*SIGAR-ի* զեկույցում նշվում է, որ Կրթության նախարարության բարձրաստիճան պաշտոնյաները դիտավորյալ կեղծել են երկրում դպրոցների և ուսուցիչների թվի վերաբերյալ տվյալները՝ միջազգային օգնություն մատակարարներին չափազանց շատ գումար գանձելու համար։ Արդյունքում, ԱՄՆ հարկատուների միլիոնավոր դոլարներ օգտագործվել են գոյություն չունեցող դպրոցների և ուսուցիչների համար վճարելու, ինչպես նաև Աֆղանստանում անբարեխիղճ կրթական պաշտոնյաներին հարստացնելու համար։

2012 թվականի փետրվարին *Gulf Today-* ում հրապարակված հոդվածում ուսումնասիրվել է այն փաստը, որ շատ աֆղանական դպրոցներում կան բազմաթիվ ուսուցիչներ, որոնք չեն ներկայանում, ուսուցիչներ, որոնք ոչինչ չգիտեն իրենց առարկաների մասին, և ուսուցիչներ, որոնք նույնիսկ կարդալ կամ գրել չգիտեն։ Մեկ նահանգում ուսուցիչների աշխատավարձերի համար նախատեսված միջոցների միայն 20%-ն է հատկացվել իրական ուսուցիչներին, մնացածը՝ տեղական անվտանգության կամ կրթության պաշտոնյաներին, որոնք իրենց փոխարեն ստանում են «ուրվական ուսուցչի» աշխատավարձը։

### Կաշառակերություն մաքսային համակարգում
2014 թվականի դեկտեմբերի զեկույցը կենտրոնացած է մաքսային համակարգում կաշառակերության վրա։ Չնայած շատ փորձագետներ նման կաշառակերությունը նշել են որպես կառավարության նախորդ տարվա եկամուտների նպատակների չհաջողման հիմնական պատճառ, նշվել է, որ մինչ օրս քիչ բան է արվել խնդիրը լուծելու համար։ Մաքսային գործակալները նշվել են որպես ամենաակնառու խախտումներ, և զեկույցում նշվում է, որ նրանց մեծ մասում նշանակել են նախարարները՝ հստակ համաձայնությամբ, որ պաշտոնի համար պետք է տրվեն ֆինանսական կաշառքներ։

### Կանխիկ մաքսանենգություն
2012 թվականի դեկտեմբերին *«Վաշինգտոն Փոստ»-ը* հաղորդել է, որ ԱՄՆ-ն Աֆղանստանի կառավարությանը օդանավակայաններում տրամադրել է մեծածախ արժույթի վաճառակետեր՝ կանխիկի մաքսանենգությունը կանխելու համար։

### Նեպոտիզմ և հովանավորչություն
Արտաքին դիտորդները նշել են, որ աֆղան ժողովուրդը այն, ինչ արևմտյան մարդիկ համարում են «ֆավորիտիզմ» կամ «նեպոտիզմ», համարում է ճիշտ բան, քանի որ նրանք կարծում են, որ իրենք հոգ են տանում իրենց ընդարձակ ընտանիքի մասին։ «Դու քո սեփականի մասին հոգ ես տանում։ Վերջ։ Պարզապես պատահում է, որ երբ դու դա անում ես պետական միջոցների և պաշտոնների հետ, մարդիկ հակված են մի փոքր կոպտորեն վերաբերվել դրան։ Չնայած խոստովանում են, որ իրենք էլ նույնը կանեին։։

Ասիայի հիմնադրամը Աֆղանստանում կոռուպցիայի աճի կենտրոնական ուղին նկարագրում է որպես երկրում հովանավորչական քաղաքականության ուժեղ կողմ։ Թեև հովանավորչությունը դարավոր աֆղանական ավանդույթ է, այն այժմ հասարակության անբաժանելի մասն է կազմում, և դրա ներգրավվածությունը հանցավոր գործունեության մեջ աճող մտահոգություն է առաջացնում։ Հովանավորչության պատճառով կապեր չունեցող մարդիկ մեծ դժվարություններ ունեն Աֆղանստանի կառավարությունում բարձրանալու հարցում։ Մինչ կոռումպացված պաշտոնյաները վայելում են անպատժելիություն, ազնիվ պաշտոնյաներին հաճախ մերժվում է հզոր պաշտոններ զբաղեցնելու հնարավորությունը։

### Դատական կոռուպցիա
Համաձայն «Transparency International»-ի և ՄԱԿ-ի կողմից անցկացված հարցումների՝ աֆղանցիները դատական համակարգը համարում են իրենց հասարակության ամենակոռումպացված հատվածը։

Դատական կոռուպցիան երկրի էնդեմիկ խնդիր է, որը ազդում է իրավական համակարգի բոլոր մակարդակների վրա։ «Դատական մուտքի տրամադրումից և գործերի վարույթի ընտրությունից մինչև մեղադրյալներից գումար շորթելը բարենպաստ որոշումների համար, կոռումպացված դատավորները կարողանում են իրենց գրպանները լցնել հարյուր հազարավոր դոլարների կաշառքով»։ Դատավորները ենթարկվում են զորահրամանատարների, ահաբեկիչների և այլոց ազդեցությանը. դատավորների մեծ մասը նշանակվում է «սեղանի տակ կնքված գործարքների» արդյունքում և մեծ մասամբ որակավորված չեն բոլոր իրավական չափանիշներով։ 2013 թվականին դատական գործերում պարտված անձանց հետ անցկացված հարցազրույցները ցույց տվեցին, որ հաղթող կողմը կաշառել էր դատարանին։ Ենթադրվում է, որ դատավորներն ու դատախազները կաշառք են վերցնում գործը դատարան չհասցնելու համար, ինչի հետևանքով ապացույցներն ու վկաները անհետանում են դատարանի ապացույցներից։ Դատարանների նկատմամբ վերահսկողություն չկա կառավարության մյուս ճյուղերի կողմից, և Գերագույն դատարանի որոշումները թափանցիկ չեն։

#### Զահորուդդինի գործ
2012 թվականի դեկտեմբերին Զահորուդդին անունով ավագ դատավորը մեղավոր է ճանաչվել 22-ամյա ազատ լրագրող Դևայից կաշառք շորթելու փորձի մեջ, որը ամուսնալուծության դիմում էր ներկայացրել։ Երբ նա հրաժարվել է կաշառել նրան, նա առաջարկել է ամուսնանալ նրա հետ՝ ամուսնալուծության դիմաց։ Դևան գաղտնի ձայնագրել է ամբողջ զրույցը և ուղարկել է Գերագույն դատարան։ Զահորուդդինի դեմ գործ հարուցվելուց հետո աղջիկը մահվան սպառնալիք է ստացել դատավորից։ Նրա դատապարտումը «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայանը բնութագրել է որպես Աֆղանստանում կոռուպցիայի դեմ պայքարում հազվագյուտ հաղթանակ։

#### Իշաքզայի գործ
2014 թվականին Աֆղանստանում թմրանյութերի դեմ պայքարի ոստիկանության կողմից ձերբակալվեց ափիոնի առաջատար առևտրով զբաղվող Հաջի Լալ Ջան Իշաքզայը, սակայն շուտով նա ազատ է  արձակվել կաշառքի դիմաց։ Գրեթե մեկ շաբաթ անց, մինչև Քաբուլում գտնվող Աֆղանստանի թմրանյութերի դեմ պայքարի իշխանությունները տեղեկացել է, որ Իշաքզայը ազատ է արձակվել։ Նա փախել է Պակիստան։ Մի քանի դատական պաշտոնյաներ ձերբակալվել են, Գերագույն դատարանը անմիջականորեն ներգրավված է եղել Իշաքզայի ազատ արձակման գործում, սակայն պարզ չէ, թե ով էր ճիշտ պատասխանատու նրա ազատ արձակման համար։

### Կոռուպցիա երթևեկության ստուգման կետերում
Աֆղանստանի երթևեկության վարչությունում կոռուպցիան, ըստ *The Washington Post-ի* 2013 թվականի փետրվարին հրապարակված հոդվածի, երկրի նորաստեղծ բյուրոկրատիաների մեջ ամենավատերից մեկն է։ Տրանսպորտային միջոցի գրանցման համար անհրաժեշտ է 27 առանձին ստորագրություն։ Վարորդական նոր վկայականի համար անհրաժեշտ է «մոտ մեկ տասնյակ կնիք նախարարություններից, գործակալություններից և բանկերից»։ Այս պահանջները հանգեցրել են սև շուկայի ձևավորմանը, որը ներառում է պետական պաշտոնյաներին կաշառելը՝ ճանապարհային երթևեկության փաստաթղթերի արագացման համար։ «Դա կոռուպցիա է 30 կամ 40 դոլարանոց կծումների մեջ՝ շատ հեռու այն միլիոնավոր դոլարներից, որոնք ենթադրաբար գողանում են այստեղ ամեն տարի», - նշել է « *Փոստը*»։ Սակայն, այս կաշառքները աղավաղել են աֆղանցիների կողմից իրենց երկրի ինստիտուտների վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումը։ «*Փոստը»* մեջբերել է մի պաշտոնյայի, որը տարեկան 10,000 դոլար է վաստակում նման կոռուպցիայի միջոցով, որը հայտարարել է, որ կոռումպացված համակարգը անբարենպաստ է բոլորի համար, այդ թվում՝ սխեմային ներգրավված շատերի համար։ «Փոստ»-ը նշում է, որ գերատեսչության բյուրոկրատական քաշքշուկը նրան բերել է կառավարության ամենաշահագործող գերատեսչության համբավ։

2014 թվականի մայիսին լույս տեսած մի հոդված, որը վերաբերում էր երթևեկության ստուգման կետերում կոռուպցիային, ներկայացնում էր ՆԱՏՕ-ի Կապիտալ տարածաշրջանային հրամանատարության փոխհրամանատար, ԱՄՆ բանակի գնդապետ Ջոն Գրեհեմի պատմությունը։ Նրան դիմել էր փոխգնդապետ Ֆարհադ Սաֆին՝ «գաղափարական, երիտասարդ ոստիկանական հրամանատար, որը պատասխանատու էր կենտրոնական Քաբուլը մեքենայով ռմբակոծություններից և ինքնասպան ահաբեկիչներից պաշտպանող ստուգման կետերի համար»։ Նա խնդրել էր աջակցել՝ այդ կետերում տեսախցիկներ տեղադրելու հարցում՝ կաշառակերությունը կանխելու նպատակով։

### Հողերի անօրինական փոխանցումներ
2001 թվականից ի վեր ի հայտ եկած կոռուպցիայի ձևերից մեկը հողերի բռնագրավումն է։ 2003 թվականին Քաբուլի Շերպուր թաղամասի խարխուլ թաղամասերի բնակարանները ավերվեցին և փոխարինվեցին կաբինետի անդամների համար նախատեսված բնակարաններով։ Գործադիր իշխանության կողմից հողերը անօրինական կերպով բաշխվել են քաղաքական էլիտաներին՝ նրանց հավատարմությունը շահելու համար։ Քաբուլում նոր հողերի ավելի քան 80%-ը բաշխվել է աֆղանական էլիտայի և բարձրաստիճան պաշտոնյաների հովանու ներքո։ Նախկին զորավարները անօրինական ճանապարհով գումար են վաստակել տարբեր ոլորտներում, ապա այն լվացել են անշարժ գույք գնելով։

### Ֆիզիկական ենթակառուցվածք
Կոռուպցիան տարածված է ֆիզիկական ենթակառուցվածքների ոլորտում և ներառում է հանցավոր հովանավորչական ցանցեր։ Շինարարական բիզնեսը ներառում է հարյուր միլիոնավոր դոլարների կաշառքներ, որոնք օգուտ են բերում հսկայական ցանցին։

### Ոստիկանություն
Աֆղանստանի ազգային ոստիկանությունը համարվում է հայտնի կոռումպացված։ Ներքին գործերի նախարարությունը քննադատության է ենթարկվել «ՄԱԿ-ի կողմից կառավարվող վստահության հիմնադրամի միջոցով ոստիկանների աշխատավարձերի համար հատկացված միլիարդավոր դոլարների պատշաճ հաշվետվությունը չկատարելու» համար։ Կոռուպցիան ոստիկաններին զրկում է աշխատավարձի մինչև կեսից, ինչը նրանց ավելի հավանական է դարձնում կաշառք պահանջելու։ 2012 թվականի Ասիայի հիմնադրամի կողմից անցկացված հարցման արդյունքում պարզվել է, որ նախորդ տարվա ընթացքում ոստիկանության սպայի հետ գործ ունեցած աֆղանցիների կեսից ավելին ստիպված է եղել կաշառք տալ։

2009 թվականից սկսած՝ Աֆղանստանի որոշ հատվածներում ոստիկանները սկսել են վարձատրվել բջջային հեռախոսների միջոցով, ինչը թույլ չէր տալիս նրանց ղեկավարներին խնայել նրանց աշխատավարձի մի մասը։ *MIT Technology Review-ի* տվյալներով՝ կաշառքները այնքան մեծ են եղել, որ հեռախոսային համակարգում իրենց առաջին աշխատավարձի վճարման ժամանակահատվածում ոստիկանները կարծել են, թե աշխատավարձի բարձրացում են ստացել, մինչդեռ իրականում նրանք պարզապես ստանցել են իրենց ամբողջ աշխատավարձը՝ առանց որևէ վարչական կաշառքի կամ շորթման։

2011 թվականի օգոստոսին «Ռոյթերս»-ը հաղորդել է, որ «ոստիկանական բռնության և կոռուպցիայի չլուծված գործերի ընդլայնվող դոսյեն... օտարացրել է աֆղանցիներին», և որ սա կասկածի տակ է դնում պատերազմից ավերված երկրի քաղաքացիական ինստիտուտների վերականգնման հնարավորությունը։

2014 թվականի հոկտեմբերին Fox News-ը հաղորդել է, որ աֆղան պաշտոնյաները, հնարավոր է, համակարգված կերպով գողացել են 300 միլիոն դոլար Աֆղանստանում ոստիկաններին վարձատրելու համար օգտագործվող ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի վստահության հիմնադրամից, և որ Եվրամիության դոնորները մոտ 100 միլիոն դոլարի նվիրատվություններ են պահել հիմնադրամին՝ հիմնադրամի կառավարման վերաբերյալ մտահոգությունների պատճառով։ ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագիրը (ՄԱԶԾ) ինքը հայտարարել է, որ այս կոռուպցիայի դեմ պայքարը գործակալության պարտականությունը չէ։

Ըստ 2015 թվականի մի հաշվետվության՝ որոշ ոստիկաններ տեղեկացրել են Թալիբանին սպասվող գործողությունների մասին՝ ենթադրաբար կաշառքի դիմաց։։

### Բանակ
Աֆղանստանի ազգային բանակը համարվում է ավելի պրոֆեսիոնալ, քան Աֆղանստանի ազգային բանակը, սակայն այն նաև բախվում է ռեսուրսների զգալի սխալ բաշխման և կաշառակերության հսկայական մակարդակի։ 2013 թվականի «Transparency International»-ի հարցման համաձայն, աֆղանցիների մեկ հինգերորդը նշել է, որ զինվորականներին համարում է կոռումպացված։

2012 թվականի մարտին *«Նյու Յորք Թայմս»-ը* հաղորդել է, որ Աֆղանստանի պաշտպանության պաշտոնյաները խոչընդոտում են Աֆղանստանի ռազմաօդային ուժերի անդամների կողմից ափիոնի և զենքի ապօրինի շրջանառության հետ կապված հետաքննությանը, և որ 2011 թվականին ԱՄՆ զինված ուժերի ութ անդամ սպանած աֆղան սպան հնարավոր է ներգրավված լիներ թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության մեջ։

2014 թվականի զեկույցի համաձայն՝ կոռուպցիայի հետևանքով Պաշտպանության նախարարությունը կորցրել է Ազգային անվտանգության ուժերին  և Ազգային անվտանգության ուժերին հատկացված ավելի քան 200,000 զենքի հաշվառումը։ Այդ զենքերը, ինչպես նաև զինամթերքը, ըստ տեղեկությունների, ոստիկանության և անվտանգության աշխատակիցների կողմից վաճառվել են Թալիբանին։

2015 թվականի սկզբին Պաշտպանության նախարարության պայմանագրերի վերահսկողական հանձնաժողովը բացահայտել է կաշառքի սխեմա, որը ենթադրում էր նախարարության կողմից վառելիքի կապալառուներին ավելի քան 200 միլիոն դոլարի վճարում։ Հետաքննությունից հետո պայմանագրերը չեղյալ հայտարարվեցին, իսկ նախարարության բարձրաստիճան պաշտոնյաները ազատվեցին աշխատանքից։

2015 թվականի մայիսին *Newsweek-ը* հաղորդել է, որ թալիբ ապստամբները ԱՄՆ-ի կողմից մատակարարվող զենք են գնում աֆղանական ուժերից։ Պենտագոնը «կորցրել է ԱՄՆ-ի կողմից Աֆղանստանի անվտանգության ուժերին մատակարարված 465,000 թեթև զենքի մեծ մասի հետքը»:

## Համիդ Քարզայ
Աֆղանստանի Հետազոտությունների և Քաղաքականության Ուսումնասիրությունների Կենտրոնի (ACRPS) և Աֆղանստանի Բիզնեսի Ինտեգրության Ցանցի ներկայացուցիչ Հարուն Միրը 2015 թվականի հունիսին նշել է, որ 2001-2004 թվականներին Աֆղանստանի գործող նախագահ և 2004-2014 թվականներին նախագահ Համիդ Քարզային լայնորեն մեղադրել են երկրի կոռումպացված տնտեսական համակարգը մաֆիայի նմանվող հովանավորչական համակարգի միջոցով շարունակելու և նախաձեռնելու մեջ։ Արդյունքում, կոռուպցիան այժմ համարվում է աֆղանական մշակույթի արմատացած և ընդունված կողմ և այլևս չի դիտվում որպես տաբու։

2012 թվականի դեկտեմբերին Քարզայը Աֆղանստանում կոռուպցիայի համար մեղադրել է իր կառավարությունը ֆինանսավորող երկրներին։ «Աֆղանստանում կոռուպցիան իրականություն է, դառը իրականություն», - ասել է Քարզայը։ «Այն մասը, որ կա մեր գրասենյակներում, փոքր մասն է՝ դա կաշառքն է։ Կոռուպցիայի մյուս մասը՝ մեծ մասը, հարյուրավոր միլիոնավոր դոլարներ են, որոնք մեզ չեն պատկանում։ Այդ մասի համար մեզ չպետք է մեղադրենք։ Դա ուրիշներից է և մեզ է պարտադրված»։ «*Արմի Թայմս»-ը*, ելույթի մասին հաղորդելով, նշել է, որ Քարզայը միացել է իր սեփական օտարերկրյա դաշնակիցների դեմ պոպուլիստական դիրքորոշումներին՝ երկրի խնդիրների մեղքը բարդելով արտաքին մարդկանց վրա, այլ ոչ թե իր սեփական կառավարության վրա։

2013 թվականի փետրվարի 10-ին *«Կոռուպցիայի դեմ պատերազմ*» գրքի հեղինակ Ֆրենկ Վոգլը Քարզայի կառավարությանն անվանել է «կոռուպցիայի աղբանոց», որտեղ թալանել են ԱՄՆ հարկատուների տասնյակ միլիարդավոր գումարներ։

2013 թվականի ապրիլի 30-ին «Բլումբերգը» հաղորդել է, որ ԿՀՎ-ն Քարզային տասնյակ միլիոնավոր դոլարների գաղտնի վճարումներ է կատարել «ճամպրուկների, մեջքի պայուսակների և գնումների պայուսակների տեսքով»։ ԿՀՎ նախկին պաշտոնյա Ռոյել Գերեխտն ասել է, որ Քարզայը, հավանաբար, ունի դրամական սխեմայով ամրապնդված հովանավորչական համակարգ, քանի որ այն հնարավոր չէր լինի պահպանել առանց պաշտունների աջակցության։ ԿՀՎ-ի հակաահաբեկչական ծառայության նախկին ղեկավար Վինսենթ Կաննիստրարոն ասել է, որ հաշվի առնելով Քարզայի վատ հարաբերությունները ԱՄՆ-ի հետ, գումարը արդյունավետ կերպով չի օգտագործվում։

2013 թվականի հուլիսին Ջոել Բրինկլին *«The Baltimore Sun»* -ում գրել է, որ Քարզայի կառավարությունը փորձում է 1000 ԱՄՆ դոլար մաքսային վճար գանձել երկրի ներսում և դրանից դուրս ոչ մարտական դերում գործող յուրաքանչյուր ամերիկյան մեքենայի համար, և որ աֆղանական զորքերը փակել են ճանապարհները՝ վճարման ակնկալիքով։ Բրինքլին, ինչպես նաև մի շարք այլ փորձագետներ, քննադատել են Քարզայի այն մեթոդները, որոնցով նա շորթել է ամերիկացի անձնակազմին և ներդրողներին՝ միաժամանակ ընդունելով նրանց հովանավորությունն ու պաշտպանությունը, հատկապես այն դեպքում, երբ երկրի զինվորական տեխնիկայի մեծ մասը ծառայում է իր կառավարության պաշտպանությանը։

2015 թվականի հուլիսին *«Philanthropy Daily»-* ն նշել է, որ ամերիկացի լրագրող Սառա Չայեսը, որը 2002 թվականին Քարզայի եղբոր՝ Քայումի հետ համատեղ հիմնադրել է «Աֆղանցիները քաղաքացիական հասարակության համար» բարեգործական կազմակերպությունը, այնքան է անհանգստացել այն փաստից, որ իր բարեգործական կազմակերպության մեծ մասը ծախսվել էր ստվերային գործիչներին կաշառք տալու և վճարումներ կատարելու վրա, որ 2005 թվականին լքել է բարեգործական կազմակերպությունը, որից հետո դարձել է ԱՄՆ Զինված ուժերի միացյալ շտաբի նախագահ, ծովակալ Մայք Մալենի խորհրդականը Աֆղանստանի կոռուպցիայի հարցերով։ Չայեսը հատկապես քննադատաբար է մոտենում Աֆղանստանի կառավարության և Քարզայի ընտանիքի բարձր մակարդակներում կոռուպցիային, որը հայտնի է ԱՄՆ պաշտոնյաներին, բայց անտեսվել է նրանց կողմից։ Այնուհետև նա 2015 թվականին գրել է *«Պետության գողեր»* գիրքը պաշտոնական կոռուպցիայի մասին։

## Ազդեցություն
SIGAR-ը կոռուպցիան անվանել է Աֆղանստանի կայունացման և վերակառուցման գործընթացի հիմնական խոչընդոտ։ «Կոռուպցիան այժմ լայնորեն ընդունվում է որպես պետականաշինության, զարգացման և մասնավոր հատվածի աճի վրա էական ազդեցություն ունեցող քաղաքական փաստաթղթեր», - նշել է Ասիայի հիմնադրամը 2012 թվականին։ 2013 թվականին գեներալ Ջոն Ռ. Ալենը, որն այդ ժամանակ ղեկավարել է Աֆղանստանում միջազգային ուժերի գործողությունները, նախագահ Օբամային ասել է, որ կոռուպցիան նորաստեղծ աֆղանական ազգի համար ամենամեծ ռազմավարական և գոյաբանական սպառնալիքն է։ «Ինտեգրիթի Ուոչ»-ի պաշտոնյան 2013 թվականին ասել է, որ լայն տարածում ունեցող կոռուպցիան նպաստում է ապստամբությանը, քանի որ խորացնում է քաղաքացիների և իշխող վերնախավի միջև եղած անջրպետը, հավելելով, որ միջազգային հանրությունը չի «կատարել իր միջազգային պարտավորությունը ... կոռուպցիայի դեմ պայքարելու համար»։ 2014 թվականի հունվարին «Ռոյթերս»-ի կողմից հրապարակված զեկույցում նշել է, որ հազարավոր անօթևան աֆղանցիներ տառապում են կոռուպցիայի պատճառով: «Արտակարգ իրավիճակներին արձագանքելու համար նախատեսված աշխատանքային խումբը չի կարողացել բաշխել պաշարները, իսկ որոշ նահանգներում անհետացել է դրանց տեղափոխման համար անհրաժեշտ գումարը», - ասվում է զեկույցում։ «Այլուրի պահեստները դատարկվել են առանց Քաբուլի իմացության»։ ՄԱԿ-ի մի պաշտոնյա Փախստականների և հայրենադարձության նախարարությունը բնութագրել է որպես «սև անցք»։

Պենտագոնի 2014 թվականի ուսումնասիրության մեջ ասվում է, որ «կոռուպցիան անմիջականորեն սպառնում է Աֆղանստանի պետության կենսունակությանը և օրինականությանը», քանի որ այն «օտարացնում է բնակչության հիմնական տարրերին, վարկաբեկում է կառավարությանը և անվտանգության ուժերին, խաթարում է միջազգային աջակցությունը, խաթարում է պետական գործառույթները և օրենքի գերակայությունը, զրկում է պետությունից եկամուտներից և ստեղծում է տնտեսական աճի խոչընդոտներ»։ Կոռուպցիան ազդում է Աֆղանստանի տնտեսության, ազգային անվտանգության, ոստիկանության անարդյունավետության և հանրային վստահության վրա կառավարական հաստատությունների նկատմամբ։

2015 թվականի մարտին Մերի Բեթ Գուդմանը և Թրևոր Սաթոնը կոռուպցիան նկարագրել են որպես Աֆղանստանի «երկարաժամկետ անվտանգության և տնտեսական զարգացման» երկրորդ ամենակարևոր սպառնալիքը, որի գլխավոր սպառնալիքը «երկրի հարավում և արևելքում թալիբների ապստամբությունն» է։ Նրանք բացատրել են, որ այս երկու սպառնալիքները կապված են, քանի որ կառավարության կաշառակերությունը «խորը հիասթափություն է առաջացրել Քաբուլում Արևմուտքի կողմից աջակցվող ռեժիմի նկատմամբ և խաթարել է աֆղանական վարչակազմի ամբողջականությունը»։ Բացի այդ, կոռուպցիան լրջորեն թուլացրել է երկրի զինվորականներին և ոստիկանությանը և խաթարել է կառավարության ծառայությունների, արտաքին օգնության և ներդրումների մատակարարումը նրանց, ովքեր դրա կարիքն ունեն, այդպիսով խթանելով ապստամբությունը։

«Վերջին 13 տարիների ընթացքում, - գրել է Հարուն Միրը 2015 թվականի հունիսի 24-ին, -կոռուպցիայի բարձր մակարդակն ու վատ կառավարումն էապես խաթարել են միջազգային համայնքի ջանքերը՝ Աֆղանստանը կայունացնելու ուղղությամբ։ Աֆղանստանի վերակառուցման և զարգացման համար նախատեսված միլիոնավոր դոլարներ վատնվել կամ յուրացվել են»։ Միրը հատկապես անդրադարձել է 2010 թվականի Քաբուլի բանկի սկանդալին, որտեղ, ըստ նրա, 1 միլիարդ դոլար է անհետացել, և որում ներգրավված էին անբարեխիղճ գործարարներ ու քաղաքական գործիչներ, որոնք իրականացրել էին Պոնզի սխեմա երկրի խոշորագույն մասնավոր բանկում:

### Աֆղանստանի կոռուպցիայի դեմ պայքարող կազմակերպություններ
Աֆղանստանի կառավարությունը ստեղծել է Վերահսկողության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի բարձրագույն գրասենյակը: Սակայն, մեկ աղբյուր նշում է, որ «իրականում երկիրը ներկայումս ղեկավարող աֆղանները չեն ցանկանում տեսնել դոնոր երկրներից իրենց շվեյցարական կամ դուբայական բանկային հաշիվներ հոսող փողի խողովակաշարի խզումը։ Այսպիսով, այս «բարձր պաշտոնը» իրականում շատ բան չի անում Քաբուլում կոռումպացված իրավիճակը շտկելու համար»։

Չնայած Վերահսկողության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի բարձրագույն գրասենյակը ենթադրաբար ունի երեք հիմնական գործառույթ՝ «կանխարգելում, հետաքննություն և կիրառում», այն չունի հետաքննություններ անցկացնելու իրավական լիազորություններ։ Առանձին կառավարական գերատեսչությունները պետք է կոռուպցիոն դեպքերը ուղարկեն Գլխավոր դատախազի գրասենյակ (ԳԴԳ)՝ քննության համար, որից հետո ՀՕԱԿ-ը պետք է հետաքննություն անցկացնի։ Դրա աշխատանքի մարտահրավերներից մեկն այն է, որ «աֆղանական տների միայն 9%-ն ունի համակարգիչ, և քաղաքացիների միայն մեկ երրորդն է հասկանում կառավարության հիմնական վարչական ընթացակարգերը, ինչը կաշառքի մասին հաղորդումը դարձնում է չափազանց դժվար»։ Վերահսկողության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի բարձրագույն գրասենյակը «չունի անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներ՝ բողոքների ներկայիս մակարդակը պատշաճ կերպով մշակելու համար։ Ուսումնասիրություններից մեկում նշվում է, որ կառույցը «ունեցել է մեծ թերհագեցվածություն, փորձառու աշխատակիցների պակաս, գործառնական հնարավորությունների լուրջ սահմանափակումներ և չի համապատասխանել կառավարության վերահսկողությունից անկախ լինելու՝ միջազգային չափանիշներին»։ Դատական համակարգի կոռուպցիայի պատճառով՝ բազմաթիվ կոռուպցիոն գործեր պատշաճ կերպով չեն քննվում։

Այլ տեղական նախաձեռնություններ են Management Systems International (MSI) կազմակերպությունը և Integrity Watch Afghanistan (IWA) քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունը։ Նախկին նախագահ Համիդ Քարզայը Աֆղանստանի հակակոռուպցիոն մարմնի ղեկավար է նշանակել իր մանկության ընկերոջը՝ Իզաթուլլա Վասիֆիին։ 2007 թվականին պարզվել է, որ վերջինս ԱՄՆ-ում 3,5 տարի պատիժ էր կրել՝ թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության համար։ Մի աղբյուր պնդում է․ «Գրեթե ոչ ոք այնքան կոռումպացված չէ, որքան նախագահ Քարզայը։ Չնայած նա կրքոտ ելույթներ է ունենում կոռուպցիան վերացնելու անհրաժեշտության մասին, շարունակում է մնալ Աֆղանստանի ամենակոռումպացված պաշտոնյան։ Բացի այդ, նա դատապարտում է ԱՄՆ-ի հակակոռուպցիոն ջանքերը՝ դրանք ներկայացնելով որպես միջամտություն Աֆղանստանի ինքնիշխան գործերին։ Իսկ երբ հազվադեպ որևէ աֆղան պաշտոնյա փորձում է պայքարել կոռուպցիայի դեմ, նրան շուտով ազատում են աշխատանքից»։

## Կոռուպցիայի դեմ պայքարի ջանքեր
Աֆղանստանում կոռուպցիայի դեմ պայքարի բազմաթիվ նախաձեռնություններ են իրականացվել, սակայն հաջողության մակարդակը անհավասար է եղել։ Օրինակ՝ ջանքեր են գործադրվել բյուջեի թափանցիկությունը բարելավելու համար։ Նախկինում Ֆինանսների նախարարությունը բյուջեն մշակել է ինքնուրույն, սակայն այլևս այդպես չէ, սակայն անհրաժեշտ է տեղական ինքնակառավարման մարմինների ավելի մեծ ներգրավվածություն։

2008 թվականին Աֆղանստանը վավերացրել է ՄԱԿ-ի Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիան, և Քարզայը ստեղծել է Կոռուպցիայի դեմ պայքարի և վերահսկողության բարձրագույն գրասենյակը

ՄԱԿ-ի զեկույցի համաձայն՝ Աֆղանստանը 2009-2012 թվականներին «որոշակի շոշափելի առաջընթաց է գրանցել պետական հատվածում կոռուպցիայի մակարդակի կրճատման գործում»։ 2009 թվականին 59%-ը ստիպված է եղել առնվազն մեկ անգամ կաշառք տալ պետական պաշտոնյային, իսկ 2012 թվականին այդ ցուցանիշը նվազել է մինչև 50%։ Նույն ժամանակահատվածում ոստիկաններին տրվող կաշառքը 52%-ից նվազել է մինչև 42%։ Միևնույն ժամանակ, սակայն, կաշառակերության հաճախականությունը մեկ կաշառք տվողի հաշվով 4.7-ից աճել է մինչև 5.6 կաշառք, իսկ կաշառքի միջին չափը 158 ԱՄՆ դոլարից աճել է մինչև 214 ԱՄՆ դոլար։

2011 թվականի օգոստոսի ԱՄՆ զինված ուժերը, մեկ տարի բեռնատարների փոխադրման պայմանագրերը հետաքննելուց հետո, «ձեռնարկել են միջոցներ՝ աֆղան ապստամբներին տրամադրվող պայմանագրային գումարների հոսքը կասեցնելու համար՝ առնվազն 20 ընկերությունների շնորհելով մոտ 1 միլիարդ դոլարի նոր պայմանագրեր ռազմական մատակարարումների փոխադրման համար և կասեցնելով յոթ գործող կապալառուների գործունեությունը, որոնք, ըստ նրանց, զուրկ էին «ազնվությունից և գործարար էթիկայից»։ Բարձրաստիճան զինվորական սպան ասել է. «Կարծում եմ՝ մենք վերջապես հաղթահարեցինք այս խնդիրը»։ Ներկայացուցիչների պալատի վերահսկողության և կառավարման բարեփոխումների ենթահանձնաժողովի ներկայացուցիչ Ջոն Ֆ. Թիրնին մտահոգություն է հայտնել, որ պայմանագրերում բացակայում է թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունը՝ ապահովելով, որ որևէ ամերիկյան դոլար չուղղվի կոռումպացված պաշտոնյաներին, ապստամբներին, թալիբներին, թմրանյութերի ապօրինի շրջանառությանը կամ թշնամի համարվող որևէ մեկին։ Այս ենթադրյալ առաջընթացը ենթադրաբար գեներալ Դեյվիդ Պետրեուսի կողմից ստեղծված և բրիգադի գեներալ Հ.Ռ. Մաքմասթերի գլխավորած «Շաֆաֆիյաթ» համատեղ միջգերատեսչական աշխատանքային խմբի աշխատանքն էր։

2013 թվականի *SIGAR-* ի զեկույցում Աֆղանստանի գլխավոր դատախազին մեղադրել են «բարձրաստիճան, կոռումպացված պաշտոնյաներին հետապնդելու քաղաքական կամք» չունենալու մեջ և նշել, որ երկրում «տիրում է պարանոյայի մթնոլորտ»։ Հաշվետվության մեջ նշվում է դատախազների դանդաղկոտությունը Քաբուլի բանկի սկանդալի հետ կապված։

### Ֆաքիրյարի գործ
2010 թվականին *«Նյու Յորք Թայմս»*-ում հրապարակված հոդվածում Դեքստեր Ֆիլկինսը, որում նա Աֆղանստանն անվանել է «կոռումպացված իստան», մեջբերել է Ֆազել Ահմադ Ֆաքիրյարի դեպքը, ով ազատվել էր գլխավոր դատախազի տեղակալի պաշտոնից՝ Քարզայի կաբինետի ավագ անդամներին հետապնդելու փորձի համար։ Ֆակիրյարը քննադատել է Աֆղանստանի իրավական համակարգը՝ նշելով, որ երկրի օրենքները նախատեսված են միայն ցածր խավերի համար։ Ֆիլկինսը Ֆաքիրյարի հեռացումը բնութագրել է որպես Քարզայի կառավարությունում և Աֆղանստանի մնացած տարածաշրջանային կառավարություններում տիրող անօրինության և օրենքի գերակայության բացակայության օրինակ։ Ֆիլկինսը մեջբերել է Աֆղանստանի քննադատությունը ԱՄՆ-ի հասցեին՝ կոռումպացված աֆղան պաշտոնյաների հետ աշխատելու համար, և ասել է, որ ԱՄՆ հրամանատարները վախենում են, որ «ամենահայտնի աֆղան քաղաքական գործիչներին պաշտոնանկ անելը կարող է իշխանության վակուում ստեղծել..., որից կարող են օգտվել թալիբները»։ Ֆիլկինսը նաև նշել է, որ Ֆաքիրյարի ազատումը նրան դարձրել է հարգված ազգային խորհրդանիշ։

### Յաֆալիի գործ
2011 թվականի դեկտեմբերին Քարզայը պահանջել է, որ օկուպացիոն կոալիցիան ապացույցներ տրամադրի Աֆղանստանի բանակի նախկին վիրաբույժ-գեներալ, գեներալ Ահմադ Զիա Յաֆթալիի դեմ, որին ցանկանում էին դատի տալ։ ՆԱՏՕ-ն մեկ տարի առաջ ապացույցներ էր ներկայացրել, որ Յաֆտալին Աֆղանստանի ամենամեծ ռազմական հոսպիտալից, որը, գողացել է բժշկական դեղամիջոցներ՝ ընդհանուր առմամբ միլիոնավոր դոլարների արժողությամբ։ Նշվել է, որ աֆղան զինվորները մահացել են հիվանդանոցում թեթև վարակներից՝ դեղորայքի պակասի և հիվանդանոցի բժշկական անձնակազմին կաշառք տալու անկարողության պատճառով։ Բրիգադային գեներալ Մաքմասթերը, որը ղեկավարել է ԱՄՆ հետաքննությունը, վրդովված է եղել Քարզայի քայլից, քանի որ Յաֆթալիի հետաքննությունը կոռուպցիայի դեմ պայքարի կարևոր մասն էր կազմում։

### Հանիի օրոք կոռուպցիայի դեմ պայքար
Ե՛վ նախագահ Աշրաֆ Հանին, և՛ գործադիր իշխանության ղեկավար Աբդուլլահ Աբդուլլահը, որը պաշտոնը ստանձնել է 2014 թվականին, «կոռուպցիայի դեմ պայքարը դարձրին իրենց նախագահական քարոզարշավի հիմնական բաղադրիչը»։

2014 թվականի դեկտեմբերին Աֆղանստանի նախագահ Աշրաֆ Հանին աշխատանքից ազատել է դատախազության գրասենյակի, նավթի, էներգետիկայի և մաքսային վարչությունների ղեկավարներին, ինչպես նաև Հերաթ նահանգի կրթության տնօրենին։ Հանին ասել է, որ բոլոր պաշտոնյաներին, բացի գլխավոր դատախազից, մեղադրանք կառաջադրվի կոռուպցիայի մեջ կասկածվելու համար։ Սրանք Ղանիի կողմից իշխանությունը ստանձնելուց ի վեր տեղական ինքնակառավարման մարմիններում կատարված առաջին խոշոր փոփոխություններն են։

Երբ 2015 թվականի հունվարին բացահայտվել է տեղական կապալառուների կողմից Աֆղանստանի կառավարությանը և ԱՄՆ հարկատուներին գերավճար գանձելու սխեման, նախագահ Հանին առանց վարանելու ազատել է կապալառուներին, չեղյալ է հայտարարել պայմանագիրը և սկսել է հետաքննություն։ Սա նկարագրվել է որպես «180 աստիճանով շրջադարձ Քարզայի օրոք եղածի համեմատ»։

2014 թվականի դեկտեմբերին «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ»-ը վեց առաջարկություն է առաջարկել Աֆղանստանում կոռուպցիայի դեմ պայքարի համար։ Դրանք ներառում էին՝ խթանել մաքուր ղեկավարությունը հիմնական հաստատություններում, անկախացնել դատական համակարգը, սահմանել տեղեկատվության իրավունքի լավագույն փորձի ռեժիմ, ստեղծել անկախ հակակոռուպցիոն գործակալություն, պարտադիր դարձնել ակտիվների հայտարարագրումը բոլոր իշխանություն ունեցողների համար, և գնումների թափանցիկություն:

«Մինչև հիմա,- գրել է Հարուն Միրը 2015 թվականին,- Աֆղանստանի կառավարությունը և դոնոր համայնքը մեծ ջանքեր են գործադրել պետական հատվածում կոռուպցիան զսպելու համար։ Այնուամենայնիվ, մինչդեռ քաղաքական գործիչներն ու պետական հատվածի պաշտոնյաները հաճախ օգտվում են կոռուպցիայից, հիմնական մեղավորը մասնավոր հատվածն է, որը կաշառում է նրանց»։ Աֆղանստանում «ամենաբարձր մակարդակի կոռուպցիան տեղի է ունենում քաղաքական նշանակված անձանց և բիզնես հատվածի կապալառուների միջև կնքված համաձայնության պատճառով»։

### ԱՄՆ-ի կոռուպցիայի դեմ պայքարի ջանքեր
«Շաֆաֆիյաթ» (կամ «Թափանցիկության») աշխատանքային խումբը, որն ավելի պաշտոնապես հայտնի է որպես «Միացյալ միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ», ստեղծել է գեներալ Պետրեուսը կոռուպցիայի դեմ պայքարի համար։

Կոռուպցիայի դեմ պայքարի համակարգող խումբը ստեղծել է ԱՄՆ դեսպանատան կոռուպցիայի նվազեցման ռազմավարություններ մշակելու համար։

2010 թվականին Պետրեուսը հիմնադրել է «Task Force 2010»-ը՝ «փորձելու հետևել փողի հետքին և ապահովել, որ փողը պատշաճ կերպով ծախսվի»։ Ավելի ուշ այն Աֆղանստանից տեղափոխվել է Կատարի ավիաբազա։

Աֆղանստանի վերակառուցման հարցերով հատուկ գլխավոր քննիչը (SIGAR) «ենթադրվում է, որ պետք է աուդիտ անցկացնի վերակառուցման նախագծերի վերաբերյալ և փորձի վերականգնել ԱՄՆ հարկատուների ցանկացած գումար»։ Սկզբում անարդյունավետ լինելով՝ «անորակ գրառումների վարման և վատ պահպանվող տվյալների բազաների» պատճառով, այն հետագայում բարելավել է իր արդյունավետությունը՝ դառնալով իսկական «հսկիչ շուն»», որը տրամադրում է գերազանց զեկույցներ։

Միջազգային պայմանագրային կոռուպցիայի դեմ պայքարի աշխատանքային խումբը (ICCTF) միջգերատեսչական կազմակերպություն է, որը ստեղծվել է 2006 թվականին ՀԴԲ-ի օգնությամբ՝ ԱՄՆ պայմանագրային պաշտոնյաների շրջանում հանցագործությունների «հսկայական» մակարդակի դեմ պայքարելու համար։

Աֆղանստանի սպառնալիքի ֆինանսավորման բջիջը (ATFC), որը հիմնադրվել է 2009 թվականին, պայքարում է անօրինական ֆինանսական ցանցերի դեմ և ԱՄՆ այլ գործակալություններին տրամադրում է ֆինանսական փորձագիտություն և հետախուզություն։

2012 թվականի հուլիսին *NPR*-ի հաղորդած հաշվետվության մեջ նշվում էր, որ թեև «ԱՄՆ պաշտոնյաները լայնածավալ կոռուպցիան դիտում են որպես Աֆղանստանի կայունության հիմնական խոչընդոտներից մեկը», ԱՄՆ հրամանատարությանը Աֆղանստանում նախկինում խորհրդատվություն տրամադրած Սեթ Ջոնսն ասել է, որ «երբ խոսքը վերաբերում էր Աֆղանստանի կառավարության ներսում կոռուպցիան թիրախավորելու և նվազեցնելու կոնկրետ, շարունակական և համակարգված ջանքերին, ԱՄՆ պաշտոնյաները բավարար վճռականություն չէին դրսևորում»։։

2015 թվականի մարտին Մերի Բեթ Գուդմանը և Թրևոր Սաթոնը կոչ են արել ԱՄՆ-ին օգնել Աֆղանստանին բարձրացնել հաշվետվողականությունն ու թափանցիկությունը, ինչպես նաև նվազեցնել կոռուպցիան և կաշառակերությունը։ Թեև Աֆղանստանում կոռուպցիայի վերացումը հեշտ գործ չէ, Գուդմանը և Սաթոնը 2015 թվականի մարտին նշել են, որ «այն կարող է զգալիորեն կրճատվել, և նույնիսկ հանրային հաշվետվողականության չնչին բարելավումները զգալիորեն կբարձրացնեն նոր կառավարության լեգիտիմությունը»։

### Աֆղանստանի վերակառուցման հարցերով հատուկ գլխավոր քննիչ
Աֆղանստանի վերակառուցման հատուկ գլխավոր տեսուչ Ջոն Սոպկոն 2013 թվականին հայտարարել է, որ ԱՄՆ կառավարության բյուրոկրատները հրամայել են իրեն դադարեցնել Աֆղանստանում կոռուպցիայի բազմաթիվ դեպքերի մասին վկայող դատապարտող աուդիտների հրապարակումը՝ նախընտրելով դրանք հանրությունից գաղտնի պահել։

The Washington Times-ը 2013 թվականի սեպտեմբերին հայտնել է, որ Աֆղանստանում ԱՄՆ կառավարության կողմից իրականացվող առողջապահական ծրագիրը հնարավոր է՝ վատնել է շուրջ 190 միլիոն դոլար՝ «վատնումի, խարդախության և չարաշահման բարձր ռիսկի» պատճառով։ Նշվում է նաև, որ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունը (USAID) շարունակում է տրամադրել «միլիոնավոր դոլարներ՝ հարկատուների միջոցներից՝ գրեթե առանց երաշխիքների», որ այդ գումարներն օգտագործվում են նպատակային։ The Times-ը վկայել է նաև SIGAR-ի (Աֆղանստանում վերակառուցման հարցերով ԱՄՆ հատուկ գլխավոր տեսուչ) հաշվետվությունը, որտեղ ասվում է, որ USAID-ը անտեսել է բազմաթիվ նախազգուշացումներ վատնումի մասին, որոնք վերաբերել են Աֆղանստանի Առողջապահության նախարարությանը։

2014 թվականի մայիսին Աֆղանստանի վերակառուցման հարցերով հատուկ գլխավոր տեսուչ Ջոն Սոպկոն (SIGAR) Մերձավոր Արևելքի ինստիտուտում կայացած հանդիպման ժամանակ հայտարարել է, որ կոռուպցիան Աֆղանստանում «մեծ խնդիր» է, և որ ԱՄՆ-ն բավարար միջոցներ չի ձեռնարկում դրա դեմ պայքարելու համար։ Նա ասել է, որ դաշտում գտնվող հրամանատարներն իրեն ասել են, որ «կոռուպցիան Աֆղանստանում ավելի լուրջ է, քան ապստամբությունը» և բացատրել են, որ «հովանավորչական համակարգը և կոպիտ խարդախության ու չարաշահման մեջ մեղավոր անձանց հետապնդման չենթարկելը խաթարում է Աֆղանստանի տնտեսությունը և վտանգի տակ է դնում ապագա զարգացման ջանքերը»

### Երկրորդ թալիբների դարաշրջան
Իշխանության վերադառնալուց հետո թալիբները զգալիորեն պայքարել են կոռուպցիայի դեմ։ Աֆղանստանը 180 երկրների շարքում զբաղեցնում է 150-րդ տեղը կոռուպցիայի վերահսկող «Transparency International» կազմակերպության 2022 թվականի կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում, որտեղ առաջին տեղը զբաղեցնող երկիրը ընկալվում է որպես ամենաքիչ կոռումպացվածը, իսկ 180-րդ տեղը զբաղեցնող երկիրը՝ որպես ամենակոռումպացվածը։ Սա Աֆղանստանի նախկին՝ 2011 թվականի 180-րդ և 2021 թվականի 174-րդ դիրքերի համեմատ զգալի առաջընթաց է։ 2011 թվականին երկիրը դասվել է Սոմալիի և Հյուսիսային Կորեայի կողքին։ Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ թալիբները կրճատել են նաև կաշառակերությունն ու շորթումը հանրային ծառայությունների ոլորտներում։

## Հատուկ դեպքեր
### Քաբուլի բանկ
Քաբուլ Բանկը, որը հիմնադրվել է 2004 թվականին Խալիլուլլահ Ֆերոզիի և Շերխան Ֆարնուդի կողմից, Աֆղանստանի առաջին մասնավոր բանկն էր։ Սկզբից այն քննադատության է ենթարկվել որպես Պոնցիի սխեմայի նմանվող։ Այն փող է տրամադրել ազգի էլիտային, որը չի մարում վարկերը։ The Guardian-ի խմբագրականում Ֆերոզիին մեղադրել է «Թալիբան»-ից բացի Աֆղանստանին ամենամեծ վնասը պատճառելու մեջ:

Ֆերոզին և Ֆարնուդը վայելեցին նախագահ Քարզայի ընտանիքի բարեհաճությունը, որից հետո Աֆղանստանի կառավարությունը Քաբուլ բանկին հանձնարարել է երկրի բոլոր պետական ծառայողների, զինվորների և ոստիկանների աշխատավարձերի հաշիվների կառավարումը։ Քարզայի եղբայրներից մեկը՝ Մահմուդ Քարզայը, դարձել է բանկի երրորդ խոշորագույն բաժնետերը։ Բանկը 4 միլիոն դոլար է ներդրել Քարզայի 2009 թվականի վերընտրության քարոզարշավում և դրա դիմաց ստացել է 430,000 կառավարական հաշիվներ։

Ըստ The Guardian-ի՝ Ֆերոզին և Ֆարնուդը խլել են հազարավոր ավանդատուների խնայողությունները՝ ընդհանուր առմամբ $579 միլիոն դոլարի չափով, կատարելով ներքին շահույթով վարկերի մեծածավալ տրամադրում, որի շահառուներն էին բանկի քաղաքականապես ազդեցիկ բաժնետերերը։ Քանի որ այդ «վարկերի» համար երբեք տոկոսներ վճարելու պարտավորություն չի եղել, ընդհանուր անհետացած գումարը կազմում է $910 միլիոն դոլար։ «Երբ երկրի ՀՆԱ-ն ընդամենը $12 միլիարդ է, դա բացառիկ թիվ է», նշել է պարբերականը։ Այս սկանդալը սասանել է հանրային վստահությունը բանկային համակարգի նկատմամբ և կտրեց բազմաթիվ արտաքին ֆինանսական օգնություններ։

Բանկը փրկելու համար կառավարության կողմից ծախսված գումարը կազմել է Աֆղանստանի ամբողջ ՀՆԱ-ի 5%-ից 6%-ը։

2015 թվականի նոյեմբերին հաղորդվել է, որ Ֆերոզին, որը պետք է պատիժ կրեր Պուլ-ի-Չարխի բանտում՝ Քաբուլի բանկից մոտ 1 միլիարդ դոլար խարդախության մեջ իր դերի համար, նոր պայմանագիր է կնքել Աֆղանստանի կառավարության հետ՝ Քաբուլում «Խելացի քաղաք» անվամբ անշարժ գույքի խոշոր զարգացման համար։ Նա այժմ իր պատիժը կրում էր գիշերը, ինչը արտացոլում էր Աֆղանստանի կառավարության կողմից կոռուպցիայի դեմ պայքարի ակնհայտ անկամությունը ամենաբարձր մակարդակով։ Միջազգային դոնորները և Արժույթի միջազգային հիմնադրամը Ֆերոզիի քրեական հետապնդումը դարձրել էին Աֆղանստանին հետագա օգնության պարտադիր պայման։

Արևմտյան մի պաշտոնյա հայտարարել է, որ Ֆերոզիի հետ բանտային պայմանավորվածությունը և կառավարության նոր բիզնես ներգրավումը նրա հետ ուղերձ են հղել, որ բավականաչափ մեծածավալ հափշտակությունը չի հանգեցնի բանտարկության։ Աֆղանստանի կոռուպցիայի դեմ պայքարի կոմիտեի անդամ Յամա Տորաբին ասել է, որ այս զարգացումները հավերժացնում են կլեպտոկրատիայի մշակույթը և ազդանշան են տալիս, որ ցանկացած պաշտոնյա կարող է թալանել Աֆղանստանի բյուջեն, մինչդեռ ցանկացած մեկը կարող է ներդրումներ կատարել առանց որևէ հարցի։

### Ռահինի գործ
2013 թվականի *«Դեյլի Բիսթ»*-ի հաղորդագրության մեջ նշվում է, որ Մահկդում Ռահինը, նախկինում ժողովրդավարության կողմնակից պրոֆեսոր, որը եղել է Քարզայի մտերիմ ընկերը, դարձել է տեղեկատվության և մշակույթի նախարար, ներգրաված է եղել զանգվածային կոռուպցիայի մեջ։ Այն բանից հետո, երբ հնդիկ բարերար Մադանջիտ Սինգհը 1 միլիոն դոլալ է նվիրաբերել Քաբուլի մշակութային ժառանգության կենտրոնի վերականգնման և արվեստի պահպանողների վերապատրաստման համար, Ռահինը յուրացրել է Սինգհի նվիրատվության գրեթե ամբողջ գումարը՝ այն փոխանցելով անձնական հաշվին, որը հայտնաբերվելէ միայն Ռահինի 2006 թվականին նախարարությունից հրաժարականից հետո՝ «կոռուպցիայի, խնամակալության, վատ կառավարման և Աֆղանստանում իրանական մշակութային շահերը խթանելու» մեղադրանքներից հետո։ Մեղադրանքներին չնայած՝ Քարզայը Ռահինին նշանակել է Հնդկաստանում Աֆխանստանի դեսպան։ Դիտորդները քննադատել են առաջնորդների կողմից կառավարության ներսում կոռուպցիայի մշակույթի համար մխիթարական կարծիքը։ Քարզայի 2009 թվականի վերընտրությունից հետո Ռահինը կրկին նշանակվեց տեղեկատվության և մշակույթի նախարար։ Մշակույթի նախարարության նախկին ավագ պաշտոնյա Զիա Բումիան կասկածի տակ է դրել, թե որքան մեծ է կոռուպցիան ռազմական առաջնորդների և թմրավաճառների հետ կապված նախարարների կողմից, երբ մի ակադեմիկոս յուրացնում է միջոցները։ 2013 թվականին նրան մեղադրանք առաջադրվեց առնվազն 59 մշակութային և պատմական արտեֆակտների անօրինական յուրացման մեջ, սակայն նա *Daily Beast-* ին ասել է, որ իրեն մեղադրանքն արդարացրել են։ Նրան նաև մեղադրում էին արվեստի գործերի ապօրինի առևտրով զբաղվող հայտնի Ահմադ Շահ Սուլթանիին օգնելու մեջ՝ Քաբուլի թանգարան գտնելու համար, որը կասկածվում է ապօրինի ձեռք բերված մշակութային արտեֆակտների սև շուկայում վաճառքի համար՝ Սուլթանիի և Ռահինի օգտին։

### Զախիլվալի գործ
2012 թվականի օգոստոսին հաղորդվել է, որ ֆինանսների նախարար Հազարատ Օմար Զախիլվալը, որը գովաբանվել է իր ազնվության համար, յուրացրել է ավելի քան 1 միլիոն դոլար և այն փոխանցել կանադական բանկային հաշիվներին: Աֆղանստանի Բարձրագույն վերահսկողության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի գրասենյակի ղեկավար, դոկտոր Ազիզուլլահ Լուդինը հայտարարել է, որ կհետաքննի դեպքը։

2013 թվականի մայիսին «Դեյլի Բիստ»-ը հաղորդել է Աֆղանստանի խորհրդարանի նիստի մասին, որի ժամանակ կոռուպցիայի համար իմպիչմենտի ենթարկված Զախիլվալը մի քանի պատգամավորների մեղադրել էր կոռուպցիայի մեջ։ Հաջի Զահեր Քադիրը մեղադրվել է Պակիստանից 269 միլիոն դոլարի ալյուրի մաքսանենգության մեջ, Հաջի Համիդ Լալայը պաշտոնական գործընթաց էր պահանջել գրեթե 2000 անօրինական տրանսպորտային միջոցների համար, մյուս պատգամավորներին մեղադրել էին նավթատարների և ալկոհոլի մաքսանենգության, Զախիլվալին իրենց հարազատներին մաքսային ծառայողներ վարձելու համար ճնշում գործադրելու և մատակարարման պայմանագրերի վրա անտեղի ազդեցություն գործադրելու մեջ։ Ի վերջո, Զախիլվալը պահպանել է իր պաշտոնը։ Հոդվածում նշվում է, որ միջազգային օգնության և ռազմական կազմակերպությունները խրախուսում են կոռուպցիան՝ պայմանագրեր տրամադրելով պատգամավորների կողմից անօրինական կերպով պատկանող բիզնեսներին։

### Կոսի հրաժարականը
2015 թվականի հոկտեմբերին Աֆղանստանի կոռուպցիայի դեմ պայքարի գլխավոր միջազգային վերահսկող մարմինը՝ Դրագո Կոսը, հրաժարական է տվել՝ բողոքելով, որ կառավարության կոռուպցիայի դեմ պայքարի ջանքերը լուրջ չեն։ «Բացառությամբ որոշ պատահական գործողությունների, նոր նախագահի և գլխավոր գործադիր տնօրենի պաշտոնները ստանձնելուց մեկ տարվա ընթացքում ես չեմ կարող տեսնել որևէ համակարգային գործողություն երկրում տարածված կոռուպցիայի դեմ», - ասել է Կոսը։ Կոսը նշելէ, որ իր ջանքերի որևէ փուլում երբեք քաղաքական աջակցություն չի եղել և նշել է կոռուպցիայի դեմ պայքարի կամքի բացակայությունը։

### Kam Air
2013 թվականի հունվարի 30-ին «Նյու Յորք Թայմս»-ը հաղորդել է, որ ԱՄՆ զինված ուժերի կողմից թմրանյութերի մաքսանենգության մեղադրանքների պատճառով աֆղանական «Կամ Էյր» ավիաընկերությանը «սև ցուցակում» ներառելու քայլը դիվանագիտական ​​ճնշում է առաջացրել Քարզայի խոսնակ Այմալ Ֆաիզիի վրա։

### Ghost soldiers
2016 թվականին Հելմանդ նահանգում Աֆղանստանի ազգային բանակի ցուցակում անունների առնվազն 40%-ը գոյություն չուներ: Աֆղանստանի վերակառուցման հարցերով հատուկ գլխավոր տեսուչի (SIGAR) 2016 թվականի զեկույցում ասվում է. «Ո՛չ Միացյալ Նահանգները, ո՛չ էլ նրա աֆղան դաշնակիցները չգիտեն, թե իրականում քանի աֆղան զինվոր և ոստիկան կա, քանիսն են իրականում պատրաստ ծառայության, կամ, ընդլայնված իմաստով, նրանց գործառնական կարողությունների իրական բնույթը»: 2019 թվականի սկզբին Աֆղանստանի ազգային բանակի աշխատավարձից հեռացվել է առնվազն 42,000 ուրվական զինվոր:

Մինչև 2021 թվականի օգոստոսի 15-ին Թալիբանի կողմից իշխանության գրավումը, Աֆղանստանի զինված ուժերը, թղթի վրա, ունեցել են 300,000 զինվոր։

## Տես նաև
* Transparency International

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աֆղանստանում կոռուպցիայի գնահատում 
* ՄԱԿ-ի թմրանյութերի և հանցագործությունների դեմ պայքարի գրասենյակի զեկույցը Աֆղանստանում կաշառակերության և կոռուպցիայի մասին
* Կոռուպցիան Աֆղանստանի ամենամեծ խնդիրն է, քանի որ օտարերկրյա ուժերը պատրաստվում են հեռանալ
* Միջազգային պայմանագրային խարդախություն

Կատեգորիա:Աֆղանական հասարակություն
Կատեգորիա:Աֆղանստան
Կատեգորիա:Աֆղանստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Աֆղանստանի քաղաքականություն