Իրանի արտաքին առևտուր

Իրանի տնտեսությունը 2020 թվականի դրությամբ կազմում է 478.1 միլիարդ դոլար։ Իրանի նավթարդյունաբերության մեջ խոշոր ընկերությունները կամ ոլորտները վերահսկվում կամ մասամբ վերահսկվում են Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի կողմից։ Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ Իրանի հիմնական առևտրային ուղղություններն են Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը, որը կազմում է առևտրի մոտ 30%-ը, որին հաջորդում են Թուրքիան (9.0%), Միացյալ Արաբական Էմիրությունները (7.3%) և Աֆղանստանը (2.7%)։ Իրանի արտահանման 34.6%-ը, որը հիմնականում կազմված է նավթից, խախտելով միջազգային պատժամիջոցները, ուղղված է Չինաստան, իսկ երկրորդ, երրորդ և չորրորդ խոշորագույն արտահանման գործընկերներն են համապատասխանաբար Թուրքիան, Հնդկաստանը և Պակիստանը։ Իրանական ներմուծման 34.4%-ը Չինաստանից է, որին հաջորդում են ԱՄԷ-ն՝ 19.8%-ով և Թուրքիան՝ 10.5%-ով:

«Թայմս»-ը հաղորդել է, որ իրանական նավթը կազմում է Չինաստանի պահանջարկի 15%-ը, ինչը մոտավորապես հավասար է Իրանի ընդհանուր արտահանման 90%-ին։

## Հիմնական արտահանումներ
### Նավթ և այլ ածխաջրածիններ
Չինաստանը իր նավթի 15%-ը գնում է Իրանից։ Չինաստանի պահանջարկը վերակենդանացրել է իրանական նավթարդյունաբերությունը՝ այն մակարդակին, որը այն գտնվում էր մինչև ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից 2018 թվականի ամերիկյան պատժամիջոցները; Արևմտյան պատժամիջոցներին հակառակ՝ նավթը տեղափոխելու համար իրանցիներն ու չինացիները օգտագործում են 400 նավից բաղկացած «ուրվական նավատորմ»։ Եթե այս նավատորմը չկարողանար գործել, ապա, ըստ «Թայմս»-ի հոդվածում հարցազրույց տված անձի, Իրանը 2020-2024 թվականների ընթացքում կկորցներ 100 միլիարդ դոլարի եկամուտ։ Հայտնաբերումից խուսափելու համար ուրվական նավատորմը օգտագործում է խաբուսիկ մեթոդներ, այդ թվում՝ նավթի փոխադրում բաց ծովում գտնվող նավերի միջև, դրոշների փոփոխություն, որոնց տակ նրանք նավարկում են, քողարկում և կեղծում են բեռների փաստաթղթերը:

Սամիր Մադանիի խոսքով՝ «ուրվական» նավատորմը բազմաթիվ նավթի արտահոսքերի պատճառ է դարձել։ Մադանին նաև ասել է, որ արտահոսքերը, որոնք սովորաբար տեղի են ունենում Մերձավոր Արևելքում կամ Հարավարևելյան Ասիայում, գնալով ավելի տարածված են դառնում և երբեմն աննկատ են մնում։ «Մութ նավատորմի գործունեությունը «հսկայական սպառնալիք» էր ծովային և մարդկային առողջության համար»՝ իրանական նավթի մեջ առկա աղտոտվածության պատճառով։ Նման առողջական արտահոսքերի մի քանի առողջական հետևանքներից են քաղցկեղը և գրգռվածությունը։

Չինաստան ժամանելուն պես իրանական նավթը վերանվանվում է որպես մալայզիական կամ մերձավորարևելյան հում նավթ և վաճառվում է անկախ վերամշակման գործարաններին, որոնք հայտնի են որպես «թեյնիկներ»: Ըստ որոշ տեղեկությունների, այս վերամշակման գործարանները վճարում են Իրանին յուանով՝ ԱՄՆ-ի կողմից պատժամիջոցների տակ գտնվող ավելի փոքր բանկերի միջոցով, ինչպիսին է Կունլուն Բանկը, պաշտպանելով Չինաստանի խոշոր ֆինանսական հաստատությունները ԱՄՆ պատժամիջոցների ռիսկից։

Ատլանտյան խորհրդի տվյալներով՝ Իրանը հիմնականում օգտագործում է Չինաստան նավթի արտահանումից ստացված յուանը չինական ապրանքներ գնելու կամ չինական բանկերում պահուստներ պահելու համար։ Արժույթի սահմանափակ համաշխարհային ընդունման և սահմանափակ փոխարկելիության պատճառով, Իրանը լայնորեն չի օգտագործում այն Չինաստանից դուրս։ Վերջին տարիներին յուանի դերը միջազգային առևտրում ընդլայնվել է, թեև հիմնականում Չինաստանի առևտրային գործընկերության շրջանակներում։ 2022 թվականին Իրանը Չինաստանից ներմուծել է 2.12 միլիարդ դոլարի մեքենաշինություն և 1.43 միլիարդ դոլարի էլեկտրոնիկա, ընդ որում՝ այս գործարքները, հավանաբար, իրականացվել են յուանով։ Սակայն, երկու երկրների միջև առևտրային հաշվարկների վերաբերյալ մանրամասն ֆինանսական տվյալները դեռևս անհասանելի են։

Ատլանտյան խորհուրդը նաև ենթադրել է, որ Իրանը կարող է յուան կուտակել որպես իր արժութային պահուստների մաս։ 2023 թվականի հոկտեմբերին Իրանի Կենտրոնական բանկի պաշտոնյան հայտնել է երկրի պահուստների աճի մասին, որը պայմանավորված է եղել նավթի և ոչ նավթային արտահանման աճով։ Իրանի նավթի արտահանման մոտ 90%-ը ուղղվում է Չինաստան, նրա պաշարների զգալի մասը կարող է արտահայտված լինել յուանով։ Խորհուրդը նշել է, որ Իրանի ջանքերը՝ նվազեցնելու ԱՄՆ դոլարից կախվածությունը, համապատասխանում են Չինաստանի ավելի լայն ռազմավարությանը՝ միջազգայնացնելու իր արժույթը։

**Բնական գազ**

Իրանը բնական գազի 4-րդ խոշորագույն արտադրողն է աշխարհում և Ռուսաստանից հետո երկրորդ խոշորագույն բնական գազի պաշարներով։ Իրանը արդյունահանում է 260 միլիարդ խորանարդ մետր գազ։ Չինաստանը իրանական բնական գազի ամենամեծ ներմուծողն է՝ ներմուծելով 70,000 բարել մազութ, որին հաջորդում են Արաբական Միացյալ Էմիրությունները՝ ներմուծելով 60,000 բարել։

Իրանը կանխատեսել է, որ 2024 թվականին պետք է արտահաներ 16 միլիարդ խորանարդ մետր գազ՝ 5.2 միլիարդ դոլար արժողությամբ։

Իրանը դատի է տվել Պակիստանին՝ Իրանից բնական գազի ներմուծումը հետաձգելու համար։ Պակիստանը հայտարարել է, որ ԱՄՆ պատժամիջոցները մտահոգություններ են առաջացրել Իրանից գազի ներմուծման վերաբերյալ։

### Ռազմական
#### ԱԹՍ-ներ
Իրանը արտահանել է անօդաչու թռչող սարքեր (ԱԹՍ), և ըստ հաղորդագրությունների՝ այն Սուդանի զինված ուժերին մատակարարել է Mohajer-6 անօդաչու թռչող սարքեր՝ շարունակվող Սուդանի քաղաքացիական պատերազմի ֆոնին։ Այս զարգացումը համահունչ է Իրանի ավելի լայն ռազմավարությանը՝ ավելացնելու զենքի վաճառքը տարբեր համաշխարհային դերակատարների, այդ թվում՝ Եթովպիային, Բոլիվիային, Վենեսուելային և Պոլիսարիո ճակատին։ Shahed-136 անօդաչու թռչող սարքի վաճառքի գինը գնահատվել է 20,000-40,000 դոլար։

Իրանը Ռուսաստան է արտահանել անօդաչու թռչող սարքեր, որոնք հետագայում օգտագործվել են Ուկրաինայի դեմ պատերազմում։ Ռոյթերսի տվյալներով՝ Իրանը Ռուսաստանին մատակարարել է հարյուրավոր անօդաչու թռչող սարքեր, որոնք օգտագործվել են Ուկրաինայի դեմ։ Իրանական անօդաչու թռչող սարքերը Ռուսաստան են տեղափոխվել քաղաքացիական ավիաընկերությունների և նավակների միջոցով։ Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կիևը հարվածվել է իրանական Shahed 1236 անօդաչու թռչող սարքերով։ Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կիևը հարված է ստացել իրանական Shahed 1236 անօդաչու թռչող սարքերով։

## Ներմուծումներ
### Ռազմական
Հյուսիսային Կորեան պատմականորեն Թեհրանին մատակարարել է բալիստիկ հրթիռների տեխնոլոգիաներ և սովորական զենք։ Հյուսիսային Կորեայի պատվիրակության 2024 թվականի Իրան կատարած այցը մեծացրել է մտահոգությունները Վաշինգտոնում և Բրյուսելում հրթիռային և միջուկային տեխնոլոգիաների ոլորտում հնարավոր համագործակցության վերաբերյալ, ըստ «Ազատ Եվրոպա» ռադիոկայանի: «Ռադիոկայանի» հոդվածում նշվում է, որ հյուսիսկորեական զենքը հայտնվել է իրանական միջնորդների ձեռքում, մինչդեռ Իրանի փորձը հակաօդային պաշտպանության համակարգերի և անօդաչու թռչող սարքերի արտադրության ոլորտում կարող է հետաքրքիր լինել Փհենյանի համար։ Սքոլոնի խոսքով՝ Հյուսիսային Կորեան, որը զինամթերք է մատակարարում Ռուսաստանին, կարող է խորացնել իր կապերը Իրանի հետ ռազմական առևտրի հարցում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի տնտեսություն