Արմանում

**Արմանում**, աքքադական և էբլայական սեպագրություններում հիշատակվող երկիր, որը նվազագույնը գոյություն է ունեցել դեռ մ.թ.ա. 23-րդ դարում։ Քաղաքական պատմությունը հայտնի է մեզ հիմնականում աքքադական աղբյուրներից։

## Հիմնական հիշատակումներ

### Աքքադական աղբյուրներ
Նարամ Սուենի հայտնի սեպագրության մեջ նա պատմում է իր դեմ ապստամված երկրների մասին, որոնց թվում է նաև հյուսիսում գտնվող Արմանում անունով մի երկիր։ Համաձայն «Քութայի թագավոր» էչիկ աշխատության, Նարամ Սուենը բազմաթիվ անգամ պարտություն է կրել Արմանումից. այդտեղ պատմվում է, թե ինչպես նա երեք անգամ զորք է ուղարկում թշնամակ 70 թագավորների բանակի դեմ, այդ թվում նաև Արմանումի (հիշատակվում է խեթական Ուլլիվադա անվանումով), բայց ոչ մի զինվոր կենդանի չի վերադառնում։ Ուլլիվադան գտնվում էր ժամանակակից Ամիդի մոտ։ Ընդ որում Նարամ Սուենի թշնամիները նշված են որպես «ումմանմանդա «Մանդայի բանակ», և այդ եզրը ավելի ուշ կիրառվել է Վան և Ուրմիա լճերի գոտում հյուսիսարևելյան երկրների նշման համար։

Մեկ այլ սեպագրությունում Նարամ Սուենը մասնավորապես ասում է, որ «Աստվածը նրան Արմանումն ու Էբլան է տվել. Արծաթե լեռները և Վերին ծովը»։ Գրությունից պարզ է, որ Էբլայի հյուսիսային տիրույթների կազմում էին գտնվում նաև Ամանոսի լեռները։ Ակնհատ է, որ «Արծաթե լեռերը» հենց դրանք են։ Շարունակելով տրամաբանական շղթան, կարելի է եզրակացնել, որ «Վերին ծովը» իր հերթին պատկանում է Արմանումին։ «Վերին ծով» եզրը օգտագործելիս աքքադական սեպագրությունները միանշնակ ի նկատի ունեն Վանա լիճը, քանի որ Միջերկրական ծովը դրանց մեջ անվանվում է «Ամուրրու ծով», իսկ Սև ծովի մասին ոչ մի գրություն չկա։

Սեպագրություններից մեկում Նարամ Սուենը ասում է, որը նվաճել է Միջագետքից հյուսիս գտնվող Սիմուրում երկիրը և գերի դարձրել Սիմուրումի և Արմենի երկրների իշխաններին։ Ուշագրավ է, որ Նարամ Սուենը ասում է միայն Սիմուրումի նվաճման մասին, բայց գերի է վերցրել նաև Արմանումի տիրակալին։ Դրանից տրամաբանորեն կարելի է եզրակացնել, որ Արմանում երկիրը գտնվում էր Սիմուրումից հյուսիս, այսինքն Սիմուրումը գտնվում էր Աքքադի և Արմանումի միջև։

Որոշ սեպագրություններում Նարամ Սուենը իրեն «Արմանումի և Էբլայի նվաճող» տիտղոսով է կոչում։

Այլ սեպագրություններից պարզ է դառնում, որ Նարամ Սուենը քանդել է «Էբլան և Արմանումը» և ոչնչացրել Էբլայի թագավորությունը նրա վերջին թագավոր Իբբի Զաքիրի օրոք, որի մասին է վկայում Արմանումի տիրակալ Ռիշի Թեշուբի հարազատ բնագիրը։

### Էբլայական աղբյուրներ
Էբլայի ոչնչացումը աքքադական ժամանակաշրջանում հաստատված է հնագիտականորեն։ Էլբայում գտած փաստաթղթերում Արմանում իր այդ անվանման տակ չկա, սակայն հնարավոր է, որ այն համապատասխանում է էբլայական տեքստերում հիշատակվող Արմի երկրին։ Էբլայական սեպագրություններից մեկում Արմին հիշատակվում է Էբլա-Դուլու քաղաքաների ուղղությամբ։ Դուլուն գտնվում էր Ուրսուից հետո, բայց մինչև Իրիդ . Հարան քաղաքները։ Այսինքն կարելի է ենթադրել, որ Արմանումը (Արմին) գտնվում էր ժամանակակից Ուռհա քաղաքի շրջանում։

Հայտնի է նաև, որ էբլայական աղբյուրներում Արմին միշտ հանդես է գալիս այն քաղաքների շրջաններում, որոն գտնվում է Հայկական լեռնաշարհում կամ շատ մոտ են նրան։ Ուշագրավ են նաև տնտեսագիտական բնույթի այլ փաստաթղթերը Էբլայից։ Այդպիսով, սեպագրություններից մեկու մասնավորապես ասվում է. *«Հիանալի որակի գործած զգեստը, մեկը գործած և մյուս զգեստը գույնզգույն՝ տրվում է haj միջնորդին»*։ Այնուհետև, երբ ասվում է թանկարժեք ապրանքների բաժանման մասին նորից նշվում է. «Մեկ գործվածք 20 սիքլից ոսկով տրվում է haj-ին». Դրանից հետո Վյաչեսլավ Իվանովը գրում է. «Հատկապես հետաքրքիր է, որ այդ դեպքում հիշատակված մարդը կապված է Արմի շրջանի հետ» և մեջ է բերում հետևյալ քաղվածքը. «գործվածքի1 քուստի Արմիեցի Մուրիի համար։ Սեպագրությունում Արմին հիշատակվում նաև մեկ այլ միջնորդի պատճառով. «գործվածքի 1 քուսիթ, գործած զգեստի 1 աքթում, բարձր որակի 1 գույնզգույն զգեստ արմիացի Մալումի համար».

## Ենթադրվող տեղագրություն
Արմանումի տեղագրության շուրջ վերջնական դիրքորոշում դեռ ընդունված չե։ Առաջարկվում են երկրի աշխարհագրական տեղավորման հետևյալ տարբերակները.
# Արմանումը գտնվում էր Սիրիայի հյուսիսում,
# Արմանումը համապատասխանում էր Ամման Աքարասլիին, որը գտնվում էր Զագրոսյան լեռներում,
# Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ դեռ շուտ է վերջնական որոշում ընդունել և ձեռնպահ են մնում
# Ոմանք էլ ասում են երկու Արմանումների մասին. Արմանի Աքարասլի երկրի և Սիրիայում գտնվող Արմանիի մասին,.
# Մի շարք պատմաբաններ կարծում են, որ Արմանումը իրականում հնագույն Հայաստանն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աքքադ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Կատեգորիա:Հին Մերձավոր Արևելք