Երկաթե խաչ

**Երկաթե խաչ** (գերմ․ *Eisernes Kreuz*), ռազմական պարգև Պրուսիայի Թագավորությունում, այնուհետև Գերմանական կայսրությունում (1871-1918) և Նացիստական Գերմանիայում (1933-1945): Սև խաչի սպիտակ կամ արծաթագույն ուրվագծով դիզայնը փոխառված է միջնադարյան Տևտոնական շքանշանի խորհրդանիշից, որը կրում էին 13-րդ դարի ասպետները։ Բացի ռազմական պարգև լինելուց, այն օգտագործվել է նաև որպես պրուսական բանակի, գերմանական կայսերական բանակի և Վայմարյան Հանրապետության ռայխսվերի զինանշան։ Բալկանյան խաչի տարբերակը օգտագործվել է Վերմախտի կողմից: Երկաթե խաչն այժմ Բունդեսվերի և Գերմանիայի ժամանակակից զինված ուժերի խորհրդանիշն է։

Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ը «երկաթե խաչ» մրցանակը սահմանել է 1813 թվականի մարտի 17-ին Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ: Մրցանակը շնորհվել է հետադարձ ուժով՝ նրա հանգուցյալ կնոջ՝ թագուհի Լուիզայի ծննդյան օրը (մարտի 10-ին), որն առաջինն էր, որ ստացել է այն (հետմահու): Երկաթե խաչը շնորհվել է նաև Ֆրանկո-պրուսական պատերազմի (1870), Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստական ռեժիմը ստեղծել է մեդալի իր տարբերակը՝ դրա վրա սվաստիկա ավելացնելով։ Երկաթե խաչը սովորաբար ռազմական պարգև էր, չնայած որոշ քաղաքացիական անձինք պարգևատրվել են Երկաթե խաչով ռազմական ծառայություններ կատարելու համար, այդ թվում՝ Հաննա Ռայչը և Մելիտ Շենկը՝ կոմսուհի ֆոն Ստաուֆենբերգը։ Նրանք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքացիական օդաչուներ էին:

20-րդ դարի վերջից խորհրդանիշը դարձավ նաև բայքերական հանցավոր ենթամշակույթի և ծանր մետալի նորաձևության մի մաս:

## Սև խաչի խորհրդանիշ

Սև խաչը Պրուսիայի բանակի և Գերմանիայի բանակի խորհրդանիշն է, որն օգտագործվում է 1871 թվականից մինչև այսօր: Այն նախագծվել է 1813 թվականի Գերմանական արշավի ժամանակ, երբ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ը Պրուսիայում հաստատել է Երկաթե խաչը՝ որպես առաջին զինվորական շքանշան, որը հասանելի էր զինվորական բոլոր դասերի համար, այդ թվում՝ շարքայիններին: Այդ ժամանակվանից Սև խաչը պատկերված էր Պրուսիայի ռազմական դրոշի վրա՝ սև արծվի կողքին։ Այն նախագծվել է նեոդասական ճարտարապետ Կարլ Ֆրիդրիխ Շինկելի կողմից՝ հիմնվելով Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ի վրա: Երկաթե խաչի դիզայնը, ի վերջո, բխում է Սև խաչից, որն օգտագործվել է Տևտոնական միաբանության կողմից: Պատմության ընթացքում այս հերալդիկ խաչը ստացել է տարբեր ձևեր, ներառյալ Լատինական խաչը, Հզոր խաչը, ֆլերի խաչը և երբեմն Պատիի խաչը։

Խաղաղության աստվածուհու Քառաձի մարտակառքը Նապոլեոնի ձախողումից հետո դուրս է բերվել Փարիզից և դրվել է Բեռլինի Բրանդենբուրգի դարպասի գագաթին: Երկաթե խաչը դրվել է խաղաղության աստվածուհու վրա՝ դարձնելով նրան հաղթության աստվածուհի։ 1821 թվականին Շինկելը երկաթե խաչով զարդարել է Ազատագրական պատերազմների ազգային հուշարձանի իր նախագծի գագաթը, որը կոչվել է Կրուզբերգ (խաչի լեռ)՝ ի պատիվ այն բլրի, որի վրա կառուցվել է։

Սև խաչը օգտագործվել է Գերմանական կայսրության ռազմածովային դրոշների և մարտական դրոշների վրա։ Սև խաչը օգտագործվում էր որպես գերմանական բանակի խորհրդանիշ մինչև 1915 թվականը, երբ այն փոխարինվեց ավելի պարզ Բալկենկրոյցով: Վարմարյան Հանրապետության ռայխսվերը (1921-1935), Նացիստական Գերմանիայի վերմախտը (1935-1945) և Բունդեսվերը (1956 թվականի հոկտեմբերի 1-ից մինչ օրս) նույնպես ժառանգել են զինանշանը և գործածել տարբեր ձևերով։ Սև գույնի ավանդական դիզայնը օգտագործվում է զրահատեխնիկայի և ինքնաթիռների վրա, մինչդեռ Գերմանիայի միավորումից հետո ներկայացվեց կապույտ և արծաթագույն երանգներով նոր մոդել՝ այլ համատեքստերում օգտագործելու համար:

## Մեդալի և ժապավենի ձևավորում

1813, 1870 և 1914 թվականներին Երկաթե խաչի երկրորդ դասի ժապավենը սև է եղել՝ երկու բարակ սպիտակ գծերով, որոնք Պրուսիայի ազգային գույներն էին։ Այս պարգևի ոչ մարտական տարբերակը նույն մեդալն էր, սակայն տարբերությունը ժապավենի գույների մեջ է։ 1939 թվականին Երկաթե խաչի ժապավենի գույներն էին սևը, սպիտակը և կարմիրը:

Քանի որ երկաթե խաչը տրվել է Գերմանիայի պատմության տարբեր շրջաններում, նրա վրա նշվում էին տարիները, որոնք ցույց էին տալիս, թե երբ է այն տրվել: Օրինակ՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմից վերցված երկաթե խաչը կրում է «1914» թիվը, մինչդեռ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից վերցված նույն պարգևը նշված է «1939» թիվը: 1870, 1914 և 1939 թվականների երկաթե խաչերի հակառակ կողմում կա «1813» թիվը, որը նշում է պարգևի ստեղծման տարին: 1813 թվականի շարքում նաև կա *«FW» initials*-ը՝ Գերագույն Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ի համար, մինչդեռ հաջորդ երկուսը կրում էին «W»՝ համապատասխան կայսերի, Վիլհելմ I և Վիլհելմ II համար: Վերջին տարբերակում պատկերված է սվաստիկա, որը ներկայացնում է Նացիստական կուսակցությունը՝ գերմանական միապետի փոխարեն: 1957 թվականին եղել է նաև «1957» հրատարակությունը՝ 1939 թվականի շարքի մեդալների փոխարինողը, որտեղ սվաստիկայի փոխարեն տեղադրված էր սաղարթների փունջ, քանի որ սվաստիկան արգելված էր:

Երբ 1914 թվականին Երկաթե Խաչը վերահաստատվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, հնարավոր էր, որ անհատները, ովքեր նախկինում պարգևատրվել էին 1870 թվականին, հետագայում ստանային մեկ այլ պարգև։ Այս պարգևատրվողները հաստատվում էին մետաղական ձողի վրա տեղադրված մանրանկարային 1914 թվականի Երկաթե Խաչով զարդարված ճարմանդի շնորհմամբ։ Պարգևը բավականին հազվադեպ էր, քանի որ այդ ժամանակ ծառայության մեջ քչերն էին, ովքեր կրում էին 1870 թվականի Երկաթե Խաչը։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նույնպես հնարավոր էր, որ 1914 թվականի Երկաթե Խաչի կրողը պարգևատրվեր 1939 թվականի Երկաթե Խաչի երկրորդ կամ ավելի բարձր աստիճանով։ Նման դեպքերում «1939 թվականի ճարմանդը» կրվում էր սկզբնական 1914 թվականի Երկաթե Խաչի վրա։ Առաջին կարգի պարգևի համար հայտնվում է որպես արծիվ՝ «1939» թվականի նշումով։ Սա ամրացվում էր համազգեստին՝ սկզբնական մեդալի վերևում։ Թեև դրանք երկու առանձին պարգևներ էին, որոշ դեպքերում կրողները կրում էին դրանք միասին։

Խաչը Գերմանիայի զինված ուժերի (ներկայումս՝ Բունդեսվերի) խորհրդանիշն է 1871 թվականից:

## Ազատագրական պատերազմներ
1813 թվականի մարտի 17-ին Պրուսիայի Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III թագավորը, ով փախել էր դեպի Բրեսլաու (այժմ՝ Վրոցլավ), հիմնեց Երկաթե Խաչ ռազմական պարգևը, հետին թվով մարտի 10-ով (հանգուցյալ թագուհի Լուիզայի ծննդյան օրը)։ Երկաթե Խաչը շնորհվել է զինվորներին Նապոլեոնի դեմ Ազատագրական պատերազմների ընթացքում։ Զինվորը կարող էր պարգևատրվել Երկաթե Խաչի առաջին աստիճանով, եթն նախորոք պարգևատրված էր Երկաթե խաչի երկրորդ կարգով։ Այն առաջին անգամ շնորհվել է Կարլ Աուգուստ Ֆերդինանդ ֆոն Բորկեին 1813 թվականի ապրիլի 21-ին։ Երկաթե խաչի առաջին աստիճանի առաջին տեսակը կարվում էր ժապավենով համազգեստի ձախ մասում։ 1813 թվականի հունիսի 1-ի հրամանով ստեղծվեց 2-րդ տեսակը՝ պատրաստված թուջից՝ արծաթե եզրերով և հակառակ կողմում 8 օղակներով, որը պետք է ամրացվեր համազգեստի ձախ կրծքամասին։ 1817 թվականին ընդհանուր առմամբ 670 ասպետներ ստացել էին Երկաթե Խաչի 1-ին աստիճանը։


File:Friedrich Wilhelm III., König von Preußen (unbekannter Maler).jpg|Պրուսիայից Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III թագավորը՝ շքանշանի ստեղծող
File:Iron_Cross_(1813).svg|Երկաթե խաչ (1813)
File:Blücher (nach Gebauer).jpg|Ֆելդ մարշալ Բրուչերը Երկաթե խաչով


## Ֆրանս-պրուսական պատերազմ
Պրուսիայի Վիլհելմ I թագավորը լրացուցիչ պարգևատրումներ է կատարել 1870 թվականի հուլիսի 19-ին՝ Ֆրանս-պրուսական պատերազմի ընթացքում։ 1870 թվականի Երկաթե Խաչի կրողները, ովքեր դեռ ծառայության մեջ էին 1895 թվականին, իրավունք ստացան խաչի վերևում կրել *Jubiläumsspange* («Հոբելյանական ճարմանդ»)՝ 25-ամյա ճարմանդ, որը բաղկացած էր երեք կաղնու տերևների վրա «25» թվանշաններից։

Ուիլյամ Մենլին հավանաբար միակն է, ով ստացել է և՛ Երկաթե Խաչը, և՛ Վիկտորիայի Խաչը։ Նա պարգևատրվել է Երկաթե Խաչով 1870-1871 թվականների Ֆրանս-պրուսական պատերազմի ընթացքում շտապօգնության ջոկատում ծառայության համար։

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ

Կայսր Վիլհելմ II-ը վերահաստատեց Երկաթե Խաչը 1914 թվականի օգոստոսի 5-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբում։ Այս երեք ժամանակաշրջանների ընթացքում Երկաթե Խաչը Պրուսիայի թագավորության պարգև էր, թեև՝ հաշվի առնելով Պրուսիայի գերակա դիրքը 1871 թվականին ձևավորված Գերմանական կայսրությունում՝ այն սովորաբար դիտարկվում էր որպես ընդհանուր գերմանական պարգև։ 1813, 1870 և 1914 թվականների Երկաթե Խաչերն ունեին երեք աստիճան։

* Երկաթե խաչ, առաջին աստիճան, (գերմ․՝**' կամ EKII)
* Երկաթե խաչ, երկրորդ աստիճան, ([[Գերմաներեն|գերմ․]]՝**' կամ EKI)
* Մեծ երկաթե խաչ, (գերմ․՝**' կամ **')

Չնայած յուրաքանչյուր դասի մեդալների առջևի կողմը նույնն էր, կրելու եղանակները տարբեր էին: Առաջին կարգի երկաթե խաչը ամրացվում էր քորոցով կամ պտուտակներով ևդրվում էր համազգեստի ձախ կողմում, ինչպես 1813 թվականի սկզբնական տարբերակը: Երկրորդ կարգի երկաթե խաչը և ավելի մեծ չափի Մեծ խաչը կախվել են տարբեր ժապավեններից՝ Մեծ խաչը՝ պարանոցի ժապավենի վրա, երկրորդ կարգի խաչը՝ կրծքավանդակի ժապավենի վրա: Երկրորդ աստիճանի սովորական տարբերանշանն էր ժապավենը, որը ամրացվում էր պարգևատրվածի բաճկոնի կոճակներից մեկին:

Մեծ խաչը նախատեսված էր պրուսական կամ (ավելի ուշ) գերմանական բանակի բարձրագույն գեներալների համար։ Նույնիսկ ավելի բարձր պարգևը՝ Մեծ երկաթի խաչի աստղը (որը կոչվում է նաև Blucher աստղ), շնորհվել է միայն երկու անգամ՝ գեներալ-ֆելդմարշալ Գեբհարդ Լեբերեխտ ֆոն Բլյուչերին 1813 թվականին և գեներալ-ֆելդմարշալ Պոլ ֆոն Հինդենբուրգին 1918 թվականին: Երրորդ մրցանակը նախատեսված էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամենահաջողակ գերմանացի գեներալի համար, բայց չշնորհվեց 1945 թվականին Գերմանիայի պարտությունից հետո:

Առաջին երկաթե խաչը և երկրորդ աստիճանի երկաթե խաչը շնորհվում էին անկախ կոչումներից: Առաջին աստիճանը ստանալու համար անհրաժեշտ էր ունենալ երկրորդ աստիճանը (չնայած որոշ դեպքերում երկու պարգևներն էլ կարող էին միաժամանակ շնորհվել): Այս մրցանակի հավասարազոր բնույթը հակադրվում էր գերմանական այլ պետությունների մեծ մասում (և եվրոպական շատ այլ միապետություններում), որտեղ ռազմական մրցանակներ էին շնորհվում՝ կախված պարգևատրվողի կոչումից։ Օրինակ՝ Բավարիայի սպաները ստացել են այս թագավորության Ռազմական արժանիքների շքանշանի տարբեր աստիճաններ (*Militär-Verdienstorden*), մինչդեռ շարքայինները ստացել են Ռազմական արժանիքների խաչի տարբեր աստիճաններ (*Militär-Verdienstkreuz*): Պրուսիան ուներ այլ շքանշաններ և մեդալներ, որոնք նա պարգևատրում էր ըստ աստիճանի, չնայած երկաթե խաչը նախատեսված էր պարգևատրելու համար՝ անկախ աստիճանից, սպաներն ու սերժանտները այն ստանալու ավելի մեծ հնարավորություն ունեին, քան կրտսեր ժամկետային զինվորները:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Երկաթե խաչի առաջին աստիճանով պարգևատրվել է մոտ 218,000 զինվոր, 5,196,000-ը երկրորդ աստիճանով և 13,000 քաղաքացիական ծառայողներ երկրորդ աստիճանով: Պարգևատրվողների ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ, քանի որ պրուսական ռազմական արխիվները ոչնչացվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Բազմաթիվ պարգևատրումները նվազեցրել են շքանշանի կարգավիճակն ու հեղինակությունը։ 1914 թվականի երկրորդ և առաջին աստիճանների երկաթե խաչի ասպետների թվում էր Ադոլֆ Հիտլերը, որը ծառայում էր որպես Ավստրիայի քաղաքացի Բավարիայի բանակում՝ եֆրեյտոր կոչումով։ Նա այդ մեդալները ստացավ ռազմի դաշտում ցուցաբերած խիզախության համար։ Հիտլերի լուսանկարների մեծ մասը ցույց է տալիս, որ նա կրում է իր Երկաթե խաչի առաջին աստիճանի մեդալը՝ ստանդարտ կերպով կրծքավանդակի ձախ կողմում:


File:Ek23f.JPG|Առաջին համաշխարհային պատերազմի շրջանի Երկաթե խաչ
File:Musketier Edgar Wintrath der Königlich-Preußischen Landwehr-Division, item 5.jpg|Երկաթե խաչով պարգևատրման վկայագիր, 1918 թվականի հոկտեմբեր
Image:Ww1germans.jpg|Գերմանացի զինվորներ պարգևատրված Երկաթե խաչով


### Դաշնակցների տարբերակներ
1914 թվականին դաշնակիցները ստեղծեցին Երկաթե խաչի շատ կոպիտ հակագերմանական քարոզչական տարբերակներ և վաճառեցին դրանք՝ ռազմական կարիքների համար գումար հավաքելու և բելգիացի փախստականներին օգնելու համար: Դրանցից մեկի վրա ռելիեֆային տառերով գրված էր «Մշակույթի համար», մյուսի վրա՝ «Դաժանության համար»։ Խաչի վերին ճյուղերի ծայրերին պատկերված էին ֆրանսիական և բելգիական քաղաքների անունները, որոնք հարձակման են ենթարկվել կամ ավերվել Մոնսից նահանջի ժամանակ։ Դրանք մի կողմից ներառում էին Ռեյմսը, Լովենը և Ամիենը, իսկ մյուս կողմից՝ Անտվերպենը, Դինանը և Գենտը, իսկ ներքևում՝ 1914 թվականի ամսաթիվը, իսկ կենտրոնում՝ «W», որը նշանակում էր Կայսր Վիլհելմ, ինչպես բնօրինակում: Մյուսը նվիրված էր Սկարբորոյի, Հարթլփուլի և Ուիթբիի արշավանքին, խաչի զինանշանի վրա պատկերված էին այդ «ռազմական վայրագությունների» անունները։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

1939 թվականին Ադոլֆ Հիտլերը վերականգնեց երկաթե խաչը որպես գերմանական մրցանակ (այլ ոչ թե պրուսական) և շարունակեց այն տարբեր աստիճանի զինվորականներին հանձնելու ավանդույթը: Իրավաբանորեն այն հիմնված է 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ի «երկաթե խաչի վերականգնման մասին» օրենքի վրա (Verordnung über die Erneuerung des Eisernen Kreuzes): Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի երկաթե խաչը բաժանվեց մրցանակների երեք հիմնական շարքի՝ Երկաթե խաչ (ամենացածր), Ասպետական խաչ (միջին) և Մեծ խաչ (ամենաբարձր): Ասպետական խաչը փոխարինեց պրուսական «Արդարության» շքանշանին: Հիտլերը չէր ընդունում  «Հանուն արդարության» շքանշանը, քանի որ դա պրուսական շքանշան էր, որով կարող էին պարգևատրվել միայն սպաները։ Մեդալի ժապավենը (երկրորդ աստիճան և ասպետական խաչ) տարբերվում էր ավելի վաղ երկաթե խաչերից նրանով, որ բացի ավանդական սև-սպիտակից, օգտագործվում էր նաև կարմիր (սևն ու սպիտակը Պրուսիայի գույներն էին, իսկ սևը, սպիտակը և կարմիրը Նացիստական Գերմանիայի գույներն էին)։ Հիտլերը նաև ստեղծեց «ռազմական վաստակի» խաչը՝ որպես երկաթե խաչի ոչ մարտական տարբերակի փոխարինում: Այն նաև հայտնվեց նացիստական որոշ դրոշների վրա՝ վերևի ձախ մասում: Խաչի կողմերը կոր էին, ինչպես բնօրինակ երկաթե խաչերի մեծ մասը:

### Երկաթե խաչ (1939)
1939 թվականի ստանդարտ երկաթե խաչը թողարկվել է հետևյալ երկու տարբերակներով՝
* Երկաթե խաչ, երկրորդ աստիճան, (գերմ․՝**' կամ EK II or E.K.II.)
* Երրկաթե խաչ, առաջին աստիճան, ([[Գերմաներեն|գերմ․]]՝**' – abbreviated as EK I or E.K.I.)

Երկաթե խաչը շնորհվել է մարտերում ցուցաբերած խիզախության, ինչպես նաև ռազմի դաշտում ունեցած այլ ռազմական արժանիքների համար։ Երկաթե խաչի երկրորդ աստիճանի մեդալը թողարկվում էր ժապավենով, իսկ խաչը կարող էին կրել երկու տարբեր եղանակով.

* Պարգևատրությունից անմիջապես հետո բաճկոնի երկրորդ կոճակից 
* Պաշտոմական հագուստ կրելիս խաչը կրում էին առանձին կամ մնացած մեդալների կողքին։

Մեդալը նայև ակրող էին կրել ամենօրյա հագուստների հետ։

Առաջին կարգի Երկաթե խաչը կրծքանշան էր՝ առանց ժապավենի, որը կրվում էին համազգեստի կրծքի գրպանի կենտրոնում՝ թե՛ պաշտոնական համազգեստի, թե՛ առօրյա հագուստի վրա: Այն աստիճանական պարգև էր. երկրորդ կարգը պետք էր վաստակել նախքան առաջին կարգը, և այդպես շարունակ՝ ավելի բարձր աստիճանների հասնելու համար: Հաշվարկվում է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում շնորհվել է մոտ չորս ու կես միլիոն 2-րդ կարգի Երկաթե խաչ և 300,000 1-ին կարգի խաչ:

Երկաթե խաչի 2-րդ կարգ շնորհվել է երեսունինը կանանց, հիմնականում Գերմանական Կարմիր խաչի բուժքույրերին: Այդպիսի կանանց թվում են Էլֆրիդե Վնուկը, որը վիրավորվել է 1942 թվականի Արևելյան ռազմաճակատում, Մագդա Դարխնիգերը, որը պարգևատրվել է 1942 թվականի, Մարգա Դրոստեն, ով մնաց իր պաշտոնում Վիլհելմսհաֆենի հիվանդանոցում՝ չնայած ռմբակոծության ժամանակ ստացած վերքերին, Իլզե Շուլցը և Գրետե Ֆոկը, ովքեր ծառայել են աֆրիկյան արշավանքում, Լիզելոտե Հենզելը և օրիորդ Հոլցմանը, ովքեր երկուսն էլ պարգևատրվել են 1943 թվականին Համբուրգի ռմբակոծության ժամանակ ցուցաբերած խիզախության համար և կոմսուհի Մելիտա Շենկ Գրեֆին ֆոն Շտաուֆենբերգը, ով հանդես է եկել որպես որակավորված փորձարկող օդաչու և զարգացման ինժեներ և պարգևատրվել է 1943 թվականի օգոստոսին:

Այլ կանայք ևս ստացան Երկաթե խաչ քաջագործությունների համար՝ Հաննի Վեբերը, Գեոլինդե Մյունխգեն, Էլֆրիդե Գունիան, Ռութ Ռաաբեն, Իլզե Դաուբը, Գրետա Գրաֆենկամպը, Էլֆրիդե Մութը, Ուրսուլա Կոգելը, Լիզելոտե Շլոտերբեկը, Ռոհնա ֆոն Ցոյերնը, Աննա Վոլշյուցը և դոկտոր Էլիզաբեթ Պոտուցը: Գերմանական Կարմիր խաչի երկու այլազգի կանայք ևս պարգևատրվել են Երկաթե խաչով՝ նորվեգացի բուժքույր Աննե Գունհիլդ Մոքսնեսը 1944 թվականի ապրիլին և մի անհայտ բելգիացի բուժքույր 1942 թվականին: Երրորդ Ռայխի կանանց երիտասարդական կազմակերպության երիտասարդ անդամ Օտտիլիե Ստեֆանը նույնպես պարգևատրվել է Երկաթե խաչով 1945թվականի փետրվարին՝ անհայտ հանգամանքներում: Առնվազն երկու կին ստացել են 1-ին կարգի Երկաթե խաչ՝ փորձարկող օդաչու (Flugkapitän) Հաննա Ռայչը և 1945 թվականի հունվարին Գերմանական Կարմիր խաչի քույր Էլզե Գրոսմանը:

Մուսուլման անդամներից մեկը, ով ստացել է պարգևը՝ *Obersturmführer* իմամ Հալիմ Մալկոչը, պարգևատրվել է Երկաթե խաչով (2-րդ կարգի) 1943 թվականի հոկտեմբերին Վիլֆրանշ-դե-Ռուերգի ապստամբությունը ճնշելու համար: Նա, մի քանի այլ բոսնիացի մուսուլմանների հետ միասին, անձամբ Հիմլերի կողմից պարգևատրվել է Երկաթե խաչ 2-րդ աստիճանով։ Իր մուսուլմանական հավատի պատճառով նա կրում էր միայն ժապավենը, ոչ թե խաչը: Երեք ֆիններ հրեաներ պարգևատրվել են Երկաթե խաչով՝ ֆիննական բանակի մայոր Լեո Սկուրնիկը և կապիտան Սալոմոն Կլասը և Լոտտա Սվարդ կազմակերպության բուժքույր Դինա Պոլյակովը: Երեքն էլ մերժել են պարգևը: Իսպանացի կրկնակի գործակալ Խուան Պուխոլ Գարսիան, որը գերմանացիների համար հայտնի էր որպես Արաբել, իսկ բրիտանացիների համար՝ որպես Գարբո, ստացել է 2-րդ կարգի Երկաթե խաչ և չորս ամիս անց այլ պարգևներ՝ թագավոր Գեորգ VI-ից:

### Երկաթե խաչի ասպետական խաչ

Ասպետական խաչը (գերմ․՝ Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes, հաճախ պարզապես Ritterkreuz) տրվում էր էր ռազմական գորխողությունների ընթացքում քաջություն կամ առաջնորդություն ցուցաբերողներին: Ասպետական խաչը բաժանված էր հինգ աստիճանի՝

* Ասպետական խաչ (գերմ․՝ Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes)
* Ասպետական խաչ՝ Կաղնու տերևներով (գերմ․՝ mit Eichenlaub)
* Ասպետական խաչ՝ Կաղնու տերևներով և Թրերով (գերմ․՝mit Eichenlaub und Schwertern)
* Ասպետական խաչ՝ Կաղնու տերևներով, Թրերով և Ադամանդներով (գերմ․՝ mit Eichenlaub, Schwertern und Brillanten)
* Ասպետական խաչ՝ Ոսկե Կաղնու տերևներով, Թրերով և Ադամանդներով (գերմ․՝ mit Goldenem Eichenlaub, Schwertern und Brillanten)

Ընդհանուր առմամբ շնորհվել է Ասպետական խաչի 7,313 պարգև: Միայն 883-ն են ստացել Կաղնու տերևներ, 160-ը՝ և՛ կաղնու տերևներ, և՛ թրեր (ներառյալ ճապոնացի ծովակալ Իսորոկու Յամամոտոն (հետմահու)), 27-ը՝ կաղնու տերևներ, թրեր և ադամանդներ, և մեկը՝ ոսկե կաղնու տերևներ, թրեր և ադամանդներ (գնդապետ Հանս-Ուլրիխ Ռուդել):

### Երկաթե խաչի Մեծ խաչ (1939)
Ասպետական խաչի նման կրում էին օձիքից կախված: Այն վերապահված էր գեներալ սպաներին՝ «պատերազմի ընթացքի վրա ազդող ամենանշանակալի ռազմավարական որոշումների համար»: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում միակ ստացողը Ռայխսմարշալ Հերման Գյորինգն էր, ով պարգևատրվել է 1940 թվականի հուլիսի 19-ին Լուֆտվաֆեի հրամանատարության համար՝ 1940 թվականի Ֆրանսիայի ճակատամարտից հետո:

Մեդալը Ասպետական խաչի ավելի մեծ տարբերակն է՝ 63 մմ (2.5 դյույմ) լայնությամբ՝ ի տարբերություն Երկաթե խաչի մոտ 44 մմ-ի (1.7 դյույմ) և Ասպետական խաչի 48.5 մմ-ի (1.9 դյույմ): Սկզբնապես նախատեսված էր արտաքին եզրերը ոսկեզօծել, սակայն դա փոխվեց արծաթի՝ նախքան պարգևի հանձնումը: Այն կրվում էր 57 մմ (2.2 դյույմ) լայնությամբ ժապավենով, որն ուներ նույն գույները, ինչ Ասպետական խաչի և երկրորդ աստիճանի ժապավենները: Պարգևի տուփը կարմիր կաշվից էր՝ արծվի և սվաստիկայի ոսկեզօծ ուրվագծերով:

Գյորինգին հանձնված բնօրինակ Մեծ խաչը (անձամբ Հիտլերի կողմից) ոչնչացվել է Բեռլինում նրա տան վրա օդային հարձակման ժամանակ: Գյորինգը լրացուցիչ պատճեններ է պատվիրել, որոնցից մեկը պլատինե շրջանակով էր, որը նա կրում էր դաշնակիցներին հանձնվելու պահին 1945 թվականին:

## Երկաթե խաչի Մեծ Խաչի աստղ

Երկաթե խաչի Մեծ խաչի Աստղը (նաև կոչվում է Երկաթե խաչ՝ Ոսկե ճառագայթներով) ամրացվում էր ձախ կրծքին՝ առաջին աստիճանի Երկաթե խաչից վերև: Երկաթե խաչի Մեծ խաչի նման, այն նախատեսված էր հաջողակ գեներալ սպաների պարգևատրման համար:

Մեծ խաչի Աստղը շնորհվել է ընդամենը երկու անգամ, երկուսն էլ ֆելդմարշալների մարշալների, ովքեր արդեն ունեին Մեծ խաչ. 1815 թվականին՝ Գեբհարդ ֆոն Բլյուխերին՝ Վաթեռլոոյի ճակատամարտում իր մասնակցության համար և 1918 թվականի մարտին՝ Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգին՝ Արևմտյան ճակատում 1918 թվականի գարնանային հարձակման ղեկավարման համար: Այն հաճախ կոչվում է Բլյուխերի Աստղ (*Blücherstern*)՝ իր առաջին ստացողի անունով:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ պատրաստվել է Երկաթե խաչի Մեծ խաչի աստղ, սակայն այն երբեք պաշտոնապես չի հաստատվել կամ շնորհվել:

## Երկաթե խաչի այլ կիրառություններ
Երկաթե խաչով պարգևատրված սպաները ունեին համապատասխան իրավունքներ և հաճախ կրում էին հատուկ իրեր, ինչպիսիք են Երկաթե խաչի մատանին կամ կտորե երկաթե խաչը, որը կարող էր կցվել հագուստին: Բացի այդ, Նացիստական Գերմանիայում ովքեր պարգևատրվել են մեկից ավելի մրցանակներով, օրինակ՝ երկրորդ աստիճանի Երկաթե խաչով, առաջին աստիճանի Երկաթե խաչով և կաղնու տերևներով Երկաթե խաչի Ասպետական խաչով պարգևատրված սպան իրավունք ուներ կրել կրծքանշան, որը ցույց էր տալիս երեք երկաթե խաչեր:

Որոշ դեպքերում երկաթե խաչի հետ միասին MinoX տեսակի մանրանկարչական տեսախցիկ էր շնորհվում։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո

Քանի որ գերմանական ժամանակակից օրենսդրությունն արգելում է նացիստական խորհրդանիշներ պարունակող իրերի արտադրությունն ու ցուցադրումը, Արևմտյան Գերմանիայի կառավարությունը 1957 թվականին թույլ տվեց երկաթե խաչերը փոխարինել եռակի կաղնու տերևներով ՝ սվաստիկայի փոխարեն, որը նման է 1813, 1870 և 1914 թվականների երկաթե խաչերին, որոնք կարող էին կրել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի երկաթե խաչի ստացած զինվորները: 1957 թվականի օրենքը նաև թույլատրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի դարաշրջանի այլ մրցանակների մեծ մասի ապաազգայնացված տարբերակները (բացառությամբ նրանց, որոնք ուղղակիորեն կապված էին նացիստական կուսակցական կազմակերպությունների հետ, ինչպիսիք են SS-ի երկարամյա ծառայության մեդալները կամ գերմանական ռայխի ընդլայնումը, ինչպիսիք են Ավստրիայի, Սուդետի շրջանի և Մեմելի շրջանի անեքսիայի մեդալները):

Այն բանից հետո, երբ Գերմանիայի հետպատերազմյան զինված ուժերը սկսեցին ակտիվ զինվորական ծառայության անցնել, նախ Կոսովոյում, այնուհետև Աֆղանստանում, սկսվեց երկաթե խաչի և այլ ռազմական մեդալների վերականգնման արշավը, քանի որ Գերմանիայում հատուկ ծառայության համար պարգևներ չկային: 2007 թվականին երկաթե խաչի շքանշանը վերականգնելու խնդրագիր ուղարկվեց Գերմանիայի խորհրդարան, որն արագորեն հավաքեց ավելի քան 5000 ստորագրություն: 2007 թվականի դեկտեմբերի 13-ին խորհրդարանը որոշեց թույլ տալ պաշտպանության նախարարությանը լուծել այդ հարցը։ 2008 թվականի մարտի 6-ին նախագահ Հորսթ Քյոլերը հավանություն տվեց պաշտպանության նախարար Ֆրանց Յոզեֆ Յունգի առաջարկին՝ ստեղծել արիության համար տրամադրվող նոր պարգև։ Գերմանիայի զինված ուժերի տարբերանշանների շարքը (*Ehrenzeichen der Bundeswehr*) հիմնադրվել է 2008 թվականի հոկտեմբերի 10-ին։ Այնուամենայնիվ, այն չունի երկաթե խաչի ավանդական ձևը (փոխարենը այն ավելի շատ հիշեցնում է պրուսական Ռազմական արժանիքների խաչը), այլ դիտվում է որպես Բունդեսվերի գոյություն ունեցող մրցանակների լրացում:


File:Bundeswehr Kreuz.svg|Գերմանիայի զինված ուժերի դրոշը (1957 թվականից ի վեր)
File:BWEhrenkreuzGold.jpg|Գերմանիայի զինված ուժերի Պատվո շքանծշան
File:Barracuda av dr.jpg|Երկաթե խաչի տարբերանշանը «Բարակուդա» անօդաչու թռչող սարքի վրա
File:Militärflugplatz Laupheim 12.jpg|Երկաթե խաչտարբերանշանը Գերմանիայի ՌՕՈՒ չ-53Գ ինքնաթիռի վրա․ 2015 թվականին
File:Leopard 2A7 right side.JPG|Երկաթե խաչը պատկերված Լեոպարդ 2 տանկի վրա
File:COA Reservistenverband BW.svg|Գերմանական Բունդեսվերի պահեստայինների ասոցիացիա
File:COA Soldatenhilfswerk der Bundeswehr.svg|Բունդեսվերի զինվորների օգնության հիմնադրամ
File:LKdo Berlin.jpg|Բեռլինի զինանշանը
File:DEU Panzerbataillon 524 COA.svg|524-րդ տանկային գումարտակի կրծքանշան
File:DEU Panzerbataillon 403 COA.svg|403-րդ տանկային գումարտակի կրծքանշան (շահագործումից հանված)
File:DEU Panzerbataillon 413 COA.svg|413-րդ տանկային գումարտակի տարբերանշան
File:Polvolcorp.svg|Լեհական կամավորական կորպուսի զինանշան


### Բայքերներ և ծանր մետալի ենթամշակույթ

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Երկաթե խաչը 1960-ականներին համարվել է անօրինական բայքերական ակումբների կողմից՝ որպես ապստամբության խորհրդանիշ: Բայքերի ենթամշակույթից այն տարածվել է ռոք և ծանր մետալի ժանրեր՝ դառնալով ծանր մետալի նորաձևության մի մասը։ Motörhead-ի ազդեցիկ խմբից Յան Ֆրեզեր Քիլմիսթրը հաճախ կրում էր Երկաթե խաչի նշանը: 1990-ականներին Երկաթե խաչի այս կիրառումներ տարածվեցին հեծանվորդների, սքեյթբորդիստների և էքստրեմալ սպորտի շատ սիրահարների շրջանում և դարձավ հագուստի մի մասը: Հակադիֆամացիոն լիգան ասում է, որ սվաստիկայի խորհրդանիշի տարբերակը լայնորեն օգտագործվել է նեոնացիստների և Սպիտակ գերակայության այլ կողմնակիցների կողմից, որպես ատելության խորհրդանիշ, քանի որ այն դադարեցվել էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, բայց տարբեր ենթամշակույթներում երկաթե խաչի ավելի մեծ օգտագործումը նշանակում է, որ դրա օգտագործումը որպես ատելության խորհրդանիշ սահմանելը կախված է համատեքստից։

## Շքանշանների պատկերասրահ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*
* Maerz, Dietrich/Stimson, George "The Iron Cross 1. Class", 2010, 
* Maerz, Dietrich, "Award Numbers of the Iron Cross of 1939", International Medal Collector, Vol.3-No.4 and Vol. 4-No.s, 
* Previtera,Stephen Thomas, *The Iron Time: A History of the Iron Cross*, Second edition 2007, 
*
* Williamson, Gordon, *The Iron Cross of 1939*, 1997, 
*
* Maerz, Dietrich/Mario Alt, "The Iron Cross 2. Class", 2019, 
*

## Արտաքին հղումներ

* German Ministry of Defence (BMVg) on the Iron Cross.
* Iron Cross 1914 (Eisernes Kreuz 1914)

Կատեգորիա:1813 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1813 հիմնադրումներ Գերմանիայում
Կատեգորիա:1870 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1870 հիմնադրումներ Պրուսիայում
Կատեգորիա:1914 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1914 հիմնադրումներ Գերմանիայում
Կատեգորիա:1939 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1939 հիմնադրումներ Գերմանիայում
Կատեգորիա:Ադոլֆ Հիտլեր
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Գերմաներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Գերմանիա
Կատեգորիա:Գերմանիայի բանակ
Կատեգորիա:Գերմանիայի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Զինանշաններ
Կատեգորիա:Խաչեր
Կատեգորիա:Մեդալներ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիայի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Պարգևներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պետական պարգևներ
Կատեգորիա:Պրուսիա
Կատեգորիա:Պրուսիայի պատմություն
Կատեգորիա:Վերմախտ
Կատեգորիա:Տևտոնական շքանշան