Հիպօդոնտիա

**Հիպօդոնտիա** (), սահմանվում է որպես մեկ կամ մի քանի ատամների զարգացման բացակայություն: Բացառություն են կազմում իմաստության ատամները։ Այն ամենատարածված ատամնային անոմալիաներից մեկն է և կարող է բացասաբար անդրադառնալ ինչպես ծամիչ գործառույթի, այնպես էլ արտաքին տեսքի վրա։ Այն հազվադեպ է հանդիպում կաթնատամների դեպքում, առավել հաճախ բացակայում են մշտական երկրորդ պրեմոլյարները ՝ փոքր աղորիքները և վերին կողմնային կտրիչները։ Հիպօդոնտիան սովորաբար հանդես է գալիս, որպես համախտանիշի մաս, որն ընդգրկում է նաև այլ շեղումներ և պահանջում է բազմամասնագիտական բուժում։

Ըստ բացակայող ատամների քանակի՝ երևույթը ստորաբաժանվում է հետևյալ խմբերի.
#Հիպօդոնտիա՝ 1-ից մինչև 6 ատամի բացակայություն, բացառություն են կազմում իմաստության ատամները
#Օլիգօդոնտիա՝ 6 և ավելի մշտական ատամների բացակայություն, բացառություն են կազմում իմաստության ատամները
#Անօդոնտիա՝ ատամների իսպառ բացակայությունն է:
մինի|Անօդոնտիա

## Ախտանիշներ
Սովորաբար, բոլոր կաթնատամները ձևավորվում են մինչև երեք տարեկան հասակը: Մշտական ատամները ծակում են լնդերը 6-ից 14 տարեկան հասակում, բացառությամբ երրորդ մոլյարների՝ իմաստության ատամների, որոնք սովորաբար հայտնվում են 17-ից 25 տարեկանում: Եթե ատամը չի հայտնվել համապատասխան տարիքում, իրականացվում է պանորամային ռենտգեն հետազոտություն:

### Ատամի առանձնահատկություններ
Մեկ կամ մի քանի ատամների դեպքում կարող է նկատվել միկրօդոնտիա: Սա նշանակում է, որ ատամները սովորականից փոքր են երևում: Երևույթը կարող է դիտվել ինչպես կաթնատամների, այնպես էլ մշտական ատամների պարագայում: Այս վիճակը կարող է լինել գենետիկորեն փոխկապակցված, իսկ ծանր դեպքերում կարող է արտահայտվել էկտոդերմալ դիսպլազիայի, շրթունքի կամ քիմքի ճեղքվածքի կամ Դաունի համախտանիշի ձևով: Որպես ազդակ կարող է ծառայել նաև ատամների զարգացման հապաղումը, երբ մշտական հաջորդող ատամի բացակայությունը դանդաղեցնում է կաթնատամների արմատների ռեզորբցիան։

Մշտական ատամների սխալ դիրքը՝ էկտոպիկ տեղակայումը կարող է հայտնաբերվել զննման կամ ռենտգենագրության ժամանակ: Հետևանքներից մեկը կարող է լինել մշտական ատամի հարումը կաթնատամին, ինչը հանգեցնում է վերջինիս վաղաժամ կորստին կամ սխալ դիրքին: Սա կարող է պայմանավորված լինել կամ հարևան ատամների բացակայությամբ, որոնք ուղղորդում են ատամի դուրս գալը, կամ ծնոտում տեղի պակասով՝ սխալ կծվածքի՝ մալօկլյուզիայի պատճառով:

### Կմախքային առանձնահատկություններ
Մի շարք հետազոտություններ ցույց են տվել, որ առջևի ատամների բացակայությունը կարող է ուղեկցվել վերին ծնոտի հետհակմամբ՝ ռետրոգնատիայով, ստորին ծնոտի առաջնախաղացմամբ՝ պրոգնատիայով, որի դեպքում ստորին ծնոտն ավելի շատ է դուրս գալիս, քան նորմալ չափսը, և գանգի հիմի հետին հատվածի կարճացմամբ: Հիպօդոնտիան կարող է կապված լինել դեմքի ստորին հատվածի բարձրության նվազման և շրթունքների արտահայտվածության հետ: Սա կարող է կապված լինել վերին և ստորին ծնոտների հարթությունների միջև առկա փոքր անկյունների հետ:

Արդյունքում կարող է ձևավորվել ստորին ծնոտի ավելի սուր անկյուն և ավելի հարթ կզակ: Այս հատկանիշները դառնում են ավելի նկատելի վիճակի վատթարացմանը զուգընթաց, հատկապես երբ մեկից ավելի ատամ է բացակայում:

### Այլ ատամնային և ռենտգենաբանական հատկանիշներ
Ռենտգենաբանական պատկերների գլխավոր բաղադրիչների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ թեթև հիպօդոնտիա ունեցող երեխաների մոտ կարող է նկատվել միջկտրիչային անկյան զգալի աճ և վերին ու ստորին ծնոտի կտրիչների անկյան նվազում:

Ցեֆալոմետրիկ վերլուծությունը սովորաբար օգտագործվում է բուժառուի դեմքի և գանգի համաչափությունները ուսումնասիրելու համար: Սա օգնում է կանխատեսել աճի փոփոխությունները՝ թույլ տալով ատամնաբույժներին (հատկապես օրթոդոնտներին) մշակել բուժման համապատասխան պլան: Բացի այդ, տարբեր անհատների մոտ հանդիպող ընդհանուր նշաններն են.
# Առջևի հիպօդոնտիա՝ զուգորդված դեմքի կառուցվածքի հիպերդիվերգենտ՝ խիստ տարամիտվող տիպով:
# III դասի սխալ կծվածքի հակում՝ վերին ծնոտի հիպօդոնտիայի դեպքում
# Դեմքի հետին ստորին հատվածի բարձրության նվազում՝ ստորին ծնոտի և հետին ատամների հիպօդոնտիա ունեցող երեխաների շրջանում:

### Ուղեկցող անոմալիաներ

# Պսակաձև կամ արմատական ​​չափերի կրճատում
# Պահպանված կաթնատամներ
# Էկտոպիկ ցան
# Ոչ նորմալ ձևաբանություն, ինչպիսիք են վերին ծնոտի կողմնային կտրիչները՝ ցցաձև և տաուրօդոնտիզմը, որի ժամանակ ատամի մարմինը և արմատները մեծացված  են չափերով, նորմայում արմատը պետք է մեծ լինի մարմնից
# Հեռացված ատամներ:

## Պատճառ
Գոյություն ունեցող գրականության մեջ առաջադրվել են հիպօդոնտիայի էթիոլոգիայի վերաբերյալ մի քանի տեսություններ: Այդ տարբեր տեսությունները հիմնականում ուսումնասիրել են գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոնները, և թե ինչպես կարող են դրանք երկուսն էլ փոխկապակցված լինել: Այնուամենայնիվ, ստույգ պատճառը մնում է անհայտ: Գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոնների անհատական ազդեցության չափը դեռևս լայնորեն քննարկվում է:

Այն տեսությունները, որոնք վերաբերում են հիպօդոնտիայի առաջացման մեխանիզմին, կարելի է դասակարգել որպես էվոլյուցիոն կամ անատոմիական:

Նախնական ուսումնասիրությունները կենտրոնացած են եղել էվոլյուցիոն մոտեցման վրա, որը ենթադրում էր, որ միջծնոտային համալիրի կարճացումը և, հետևաբար, ավելի կարճ ատամնային աղեղները կարող են նպաստել ատամների քանակի նվազմանը: Սա առաջարկվել է նաև 1945 թվականին Դալբերգի կողմից՝ օգտագործելով Բատլերի «Դաշտի տեսությունը», որը կենտրոնանում էր կաթնասունների ատամների էվոլյուցիայի և մարդու ատամնաշարի զարգացման վրա՝ փորձելով վերլուծել ագենեզիայի տարբեր տեսակները: 

Յուրաքանչյուր ծնոտում նույնականացվել են չորս մորֆոլոգիական հատվածներ (կտրիչներ, ժանիքներ, փոքր աղորիքներ և մեծ աղորիքներ)։ Յուրաքանչյուր հատվածի վերջում գտնվող ատամը գենետիկորեն պակաս կայուն էր և, հետևաբար, ավելի էր հակված բացակայության: Ի հակադրություն դրան, յուրաքանչյուր հատվածի առավել մեդիալ՝ միջին գծին մոտ ատամները թվում էր գենետիկորեն ավելի կայուն են: Հաջորդող տեսությունը հիպոթեզ էր առաջ քաշում, որ յուրաքանչյուր հատվածի վերջի ատամները հնարավոր է «ռուդիմենտար մարմիններ» են, որոնք էվոլյուցիոն գործընթացում դարձել են ավելորդ: Ներկայումս տեսականորեն ենթադրվում է, որ էվոլյուցիոն փոփոխությունները տանում են մարդու ատամնաշարի կրճատմանը՝ յուրաքանչյուր քառորդում մեկ կտրիչի, փոքր աղորիքի և մեծ աղորիքի կորստի միջոցով: Ըստ Վաստարդիսի, ծնոտների չափը և ատամների քանակը թվում է թե նվազում են մարդու էվոլյուցիային զուգահեռ:

Անատոմիական սկզբունքի վրա կենտրոնացող տեսությունները հիպոթեզ են առաջ քաշում, որ ատամնային թիթեղի () որոշակի հատվածներ հատկապես զգայուն են շրջակա միջավայրի ազդեցությունների նկատմամբ ատամի հասունացման փուլում: Սվինհուֆվուդը ենթադրում էր, որ բացակայության առավել հակված ատամները զարգանում են ծնոտի սկզբնական սերտաճման գոտիներում։ Օրինակ՝ վերին ծնոտի կողմնային կտրիչները ձևավորվում են այնտեղ, որտեղ սերտաճում են վերին ծնոտի կողմնային և քթի միջային ելուստները: Ի հակադրություն սրա, Կյերնը  նշել է, որ այն շրջանները, որտեղ զարգանում է նյարդավորումը, ավելի զգայուն են, քան սերտաճման գոտիները: Պարզվել է, որ հաճախակի ախտահարվող շրջանները նյարդավորվում են ամենավերջում: Սա կարող է մատնանշել նյարդի և կարծր հյուսվածքի միջև զարգացման փոխկապակցվածությունը։ Կարծիք կա, որ հենց տեղային նյարդային զարգացումն է ազդում ատամի ագենեզիայի վրա, այլ ոչ թե ընդհանուր զարգացումը, քանի որ ուղեղի ցողունի անոմալիաները չեն ազդում ատամների զարգացման վրա:

Ներկայումս պոլիգենային և շրջակա միջավայրի գործոնների դերը հիպօդոնտիայի վրա ճանաչվում է տեսությունների մեծ մասում:

### Միջավայրի գործոններ
Շրջակա միջավայրի գործոնները կարող են դասակարգվել երկու հիմնական խմբերի՝ ինվազիվ և ոչ ինվազիվ: Այս գործոնները գործում են համակցված կամ անկախ՝ ի վերջո ազդելով ատամի դիրքի և ֆիզիկական զարգացման վրա:

Ինվազիվ կամ վիրաբուժական միջամտությունը կարող է բերել ատամի սաղմնային զարգացման կամ դիրքի խանգարմանը, որն էլ  հանգեցնում է հիպօդոնտիայի և ռետենցիայի: Օրինակները ներառում են՝ ծնոտի կոտրվածքները, վիրահատական միջոցառումները, նախորդող կաթնատամի հեռացումը:

Այնպիսի բուժման եղանակները, ինչպիսիք են ճառագայթային թերապիան, ծանր ազդեցություն են թողնում զարգացող ատամների վրա: Նմանատիպ ազդեցություն է հայտնաբերվել նաև քիմիաթերապիայի դեպքում: Հաստատվել է, որ թալիդոմիդը () պատճառահետևանքային ազդեցություն է ունեցել այն մայրերի շրջանում, ովքեր օգտագործել են դեղամիջոցը հղիության ընթացքում, ինչի հետևանքով երեխաների շրջանում նկատվել է ատամների բնածին բացակայություն: Կապ է հայտնաբերվել համակարգային հիվանդությունների, էնդոկրին խանգարումների (օրինակ՝ իդիոպաթիկ հիպոպարաթիրեոզ և պսևդոհիպոպարաթիրեոզ) և էկտոդերմալ դիսպլազիայի միջև: Այնուամենայնիվ, հստակ էթիոլոգիական կապ դեռևս չի հաստատվել: Վարակների օրինակները ներառում են կարմրախտը և կանդիդոզը: Նպաստող գործոններ կարող են լինել նաև՝ պոլիքլորացված բիֆենիլները, օրինակ՝ դիօքսինի ազդեցությունը, ալերգիաները, դեղորայքային ռեակցիայից հետո առաջացած տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզը:

Վերջին հետազոտություններից մեկը, որը գնահատում էր հիպօդոնտիայի ռիսկի գործոնները, հաստատվել է, որ հիպօդոնտիայի առաջացման գործում մոր ծխելը մեծ դեր է խաղում: Պասիվ ծխելը և կոֆեինը նույնպես ավելացել են այդ ցանկում, սակայն վիճակագրական զգալի նշանակություն չեն ցուցաբերել:

Ամերիկյան ատամնաբուժական ասոցիացիայի ամսագիրը հրապարակել է նախնական տվյալները, որոնք ցույց են տալիս վիճակագրական կապը մշտական ատամների հիպօդոնտիայի և ձվարանների էպիթելային քաղցկեղի միջև: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ձվարանների էպիթելային քաղցկեղ ունեցող կանանց շրջանում հիպօդոնտիայի հավանականությունը 8,1 անգամ ավելի մեծ է, քան այն չունեցողների շրջանում: Հետևաբար, ենթադրվում է, որ հիպօդոնտիան կարող է ծառայել որպես «մարկեր» կանանց շրջանում հիվանդության պոտենցիալ ռիսկը բացահայտելու համար:
մինի|Հիպօդոնտիա՝ վերին կողմնային կտրիչները բացակայում են։

### Գենետիկա

##### Գենետիկ պատճառները ներառում են նաև MSX1 և PAX9 գեները:

Ատամների ձևավորման զարգացման վաղ փուլերում տեղի ունեցող խանգարումները կարող են բերել ատամների բնածին բացակայության: Սա հայտնի է նաև որպես ատամների ագենեզիա: Բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ բացակայող ատամները սովորաբար կապված են գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոնների հետ: Որոշ տվյալներ փաստում են, որ երկու գործոնների համակցությունը կարող է նպաստել հիպօդոնտիայի առաջացմանը:

Գանգադիմային բնութագրերի մեծ մասը ձևավորվում է ինչպես գենետիկական, այնպես էլ միջավայրի գործոնների բարդ փոխազդեցության արդյունքում: Հատկանիշների փոփոխական արտահայտվածությունը կարող է պայմանավորված լինել բացառապես գենետիկայով, միջավայրով կամ երկուսով միաժամանակ: Բազմաթիվ դեպքեր ցույց են տալիս, որ գենետիկան կարևոր դեր է խաղում հիպօդոնտիայի հարցում:  Ատամների մորֆոգենեզի կարգավորմանը մասնակցում են հարյուրավոր գեներ: Թեև մեկ գենի դեֆեկտը կարող է նպաստել հիպօդոնտիայի զարգացմանը: Ուսումնասիրությունների մեծ մասը ենթադրում է, որ հիպօդոնտիան մեկ կամ մի քանի սերտորեն կապված գենետիկական մուտացիաների կամ պոլիգենային դեֆեկտների արդյունք է:

Միաձվանի երկվորյակների բնածին բացակայող ատամների օրինաչափությունը տարբեր է, ինչը հուշում է էպիգենետիկ գործոնի առկայության մասին: Այս բազմագործոնային պատճառագիտությունը ներառում է միջավայրի գործոնները, որոնք ակտիվացնում են գենետիկական անոմալիաները՝ հանգեցնելով ատամների ագենեզիային: Միջավայրի տարածված գործոններից են ինֆեկցիաները, վնասվածքները և դեղամիջոցները: Ժառանգական դեպքերում նպաստող գործոն կարող է լինել ատամների սաղմի զարգացումն այն բանից հետո, երբ շրջակա հյուսվածքներն արդեն փակել են զարգացման համար անհրաժեշտ տարածությունը: Այն կարող է կապված լինել նաև այնպիսի գենետիկական խանգարումների հետ, ինչպիսիք են Դաունի համախտանիշը, էկտոդերմալ դիսպլազիան, կլեյդոկրանիալ դիսպլազիան, ինչպես նաև շրթունքի և քիմքի ճեղքվածքը:

#### MSX1
MSX1-ը () մասնակցում է ատամների սաղմում էկտոմեզենքիմի խտացմանը: Գեների շարքում MSX1-ը և MSX2-ը վճռորոշ դեր ունեն ատամների զարգացման ընթացքում էպիթելային-մեզենքիմային ուղղակի փոխազդեցությունների կարգավորման գործում: MSX1 մուտացիաները դիտարկվում են որպես երկրորդ պրեմոլյարների, երրորդ մոլյարների և առաջին մոլյարների փոքր տոկոսի բացակայությանը նպաստող գործոն: MSX1-ն ավելի քիչ է հանգեցնում առջևի ատամների ագենեզիային:

PAX9 () գենի հետերոզիգոտ մուտացիաները կարող են կանգնեցնել ատամի մորֆոգենեզը, քանի որ այն հանդիսանում է տրանսկրիպցիոն գործոն, որն արտահայտվում է ատամի մեզենքիմում՝ զարգացման բողբոջման փուլում: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ PAX9-ի միանուկլեոտիդային պոլիմորֆիզմները սերտորեն կապված են վերին կողմնային կտրիչների բացակայության հետ:

#### AXIN2
AXIN2 () գենը ազդանշանային ուղու բացասական կարգավորիչ է, որը կարևոր է բջիջների տարբերակման, բազմացման և ապոպտոզի՝ բջջի մահվան համար: Դրա պոլիմորֆ տարբերակը կարող է կապված լինել հիպօդոնտիայի հետ (օրինակ՝ ստորին կտրիչների բացակայություն) կամ ագենեզիայի ավելի ծանր ձևերի հետ, ինչպիսիք են օլիգոդոնտիան (վեց կամ ավելի մշտական ատամների բացակայություն):

#### EDA
EDA գենը տալիս է հրահանգներ՝ էկտոդիսպլազին A կոչվող սպիտակուցի սինթեզի համար: Այն կոդավորում է տրանսմեմբրանային սպիտակուցին, որը հանդիսանում է ուռուցքի նեկրոզի գործոնի (ՈւՆԳ) մաս: EDA գենի արատները առաջացնում են էկտոդերմալ դիսպլազիա, որը հայտնի է նաև որպես X-շղթայակցված հիպոհիդրոտիկ էկտոդերմալ դիսպլազիա: Էկտոդերմալ դիսպլազիայի ընդհանուր ատամնային հատկանիշներն են բազմաթիվ ատամների բացակայությունը և միկրօդոնտիան՝ փոքր ատամները:

PAX9-ը և TGFA-ն ներգրավված են MSX1-ի և PAX9-ի միջև կարգավորման գործընթացում, ինչը հանգեցնում է մոլյարների հիպoդոնտիայի զարգացմանը:

Հիպօդոնտիան կարող է հանդիպել նաև մեկուսացված դեպքերում: Ընտանեկան կամ սպորադիկ տեսակի մեկուսացումները ավելի հաճախ են արձանագրվում, քան համախտանիշային՝ սիմպտոմատիկ տեսակները: Ժառանգման աուտոսոմ-դոմինանտ, աուտոսոմ-ռեցեսիվ, կամ X-շղթայակցված օրինաչափությունների մեկուսացված դեպքերը կարող են ազդեցություն ունենալ մեկուսացման պայմանների վրա՝ արտահայտելով հատկանիշների ինչպես պենետրանտության, այնպես էլ էքսպրեսիվության փոփոխականությունը: Հայտնի է, որ MSX1, PAX9 և TGFA գեների մուտացիաները պատճառ են հանդիսանում որոշ ռասսայական խմբերում ատամների բնածին բացակայության համար:

## Հետազոտություն
1960-ական և 1970-ական թվականներին ԱՄՆ ատոմային էներգիայի հանձնաժողովի () հովանավորությամբ իրականացվել են մի շարք հետազոտություններ, որոնց նպատակն էր գտնել կապը գենետիկայի և հիպօդոնտիայի միջև:

## Ազդեցություն
Առկա են բազմաթիվ հետազոտություններ և գիտական զեկույցներ հիպօդոնտիայի տարածվածության, պատճառագիտության, բուժման և դրա ազդեցությունը դիմածնոտային վերակառուցումների վերաբերյալ: Մի քանի ուսումնասիրություններ հետազոտել են կյանքի որակը, բերանի խոռոչի առողջության հետ կապված տարբեր խմբերի մոտ և փաստեր են տրամադրել այն մասին, որ այս վիճակը կարող է զգալի ազդեցություն ունենալ կյանքի որակի վրա:

### Հոգեսոցիալական ազդեցություն
Ժամանակակից հասարակության մեջ էսթետիկ ստոմատոլոգիան դարձել է ավելի պահանջված և տարածված: Միջանձնային հարաբերությունները և այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են ինտելեկտը, բարյացակամությունը, սոցիալական կարգավիճակը և հանրաճանաչությունը, կարող են կախված լինել դիմածնոտային արտաքինից: Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ բուժառուների դժգոհությունների աստիճանը ուղղակիորեն կապված է վիճակի ծանրության և բացակայող մշտական ատամների քանակի հետ:

Մետա-վերլուծությունները և տեսական տեսությունները փաստում են, որ գրավիչ երեխաները մյուսների կողմից ընկալվում են, որպես ավելի խելացի և դրսևորում են ավելի դրական սոցիալական վարքագիծ, ինչպես նաև նրանք ստանում են ավելի բարյացակամ վերաբերմունք, քան իրենցից պակաս գրավիչ հասակակիցները: Հետևաբար, ընկալվող իդեալական դիմածնոտային էսթետիկայից շեղումը, հատկապես երեխաների մոտ, կարող է բացասաբար անդրադառնալ ինքնագնահատականի և ինքնավստահության վրա, ինչպես նաև դառնալ հասակակիցների կողմից ծաղրանքի պատճառ:

Այսպիսով, հիմնավորված է այն տեսությունը, որ «նորմալ» կամ «իդեալական» դիմածնոտային էսթետիկայից շեղումները կարող են կործանարար լինել անհատի հոգեսոցիալական և հուզական բարեկեցության համար՝ առաջացնելով հոգեսոցիալական տագնապ:

### Ֆունկցիոնալ ազդեցություն
Հիպօդոնտիա ունեցող անձինք հակված են ունենալու ավելի խորը կծվածք և միջատամնային արանքներ: Կծվածքի հետագա խորացում կարող է դիտվել նաև այն անձանց շրջանում, ովքեր ունեն հետին՝ ծամողական ատամների բացակայություն։ Բացի այդ, հիպօդոնտիան կարող է հանգեցնել ոչ ֆունկցիոնալ միջամտությունների, լնդերի անկանոն եզրագծերի և հակադիր ատամների գերծկթմանը:

Պարզվել է, որ հիպօդոնտիայով պացիենտները ծամելիս կամ ֆունկցիոնալ շարժումների ժամանակ ունենում են ավելի մեծ դժվարություններ փոքր օկլյուզիոն՝ ծամողական մակերեսի պատճառով։ Վերջերս կատարված լայնածավալ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ հիպօդոնտիայով բուժառուների ծամելու դժվարություններն ավելի շատ են, հատկապես եթե բացակայող մշտական ատամներին փոխարինող կաթնատամներն արդեն թափվել են: Չնայած այս պնդումը հաստատող փաստերն առայժմ սահմանափակ են, հավանական է, որ հիպօդոնտիան կարող է առաջացնել ֆունկցիոնալ սահմանափակումներ, որոնք ի վերջո ազդում են անհատի ընդհանուր ինքնազգացողության և կյանքի որակի վրա:

Հիպօդոնտիան իսկապես կարող է սահմանափակել պացիենտի ծամելու կարողությունը: Այս վիճակը կարող է ուղեկցվել վերին շրթունքի ճեղքվածքով, որը հայտնի է որպես «նապաստակի շրթունք»։ Հիպօդոնտիան կարող է ազդել նաև խոսքի, էսթետիկայի և բերանի մկանների ֆունկցիայի վրա: Արդյունքում, հիպօդոնտիան կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ կյանքի որակի վրա, թեև վիճակը կարող է արդյունավետորեն կառավարվել և բուժվել ստոմատոլոգների ու օրթոդոնտների կողմից։ Խնդրի կարգավորման համար պացիենտը սովորաբար կարիք է ունենում երկարատև օրթոդոնտիկ բուժման:

### Ֆինանսական ազդեցություն
Հիպօդոնտիայով պացիենտը պահանջում է բուժման մանրակրկիտ պլանավորում՝ դեպքի բարդության պատճառով, ինչը թույլ է տալիս ապահովել լավագույն արդյունքները։ Բուժման նմանատիպ պլանավորումը պահանջում է բազմամասնագիտական մոտեցում, որը սովորաբար ենթադրում է զգալի ֆինանսական ծախսեր ինչպես պացիենտի, այնպես էլ հնարավոր է նրա ընտանիքի համար: Այս պատճառով պացիենտի խնամքի գործընթացում ներգրավվում է ստոմատոլոգիական տարբեր մասնագիտացումներ ունեցող բժիշկների թիմը:

## Կառավարում
Հիպօդոնտիան վիճակ է, որը կարող է դրսևորվել տարբեր ձևերով և արտահայտվածության տարբեր աստիճաններով: Սա հանգեցնում է բուժման մեթոդների լայն ընտրության: Այս խնդիրն ունեցող անձանց պետք է հնարավորություն տրվի դիտարկել և ընտրել իրենց համար առավել համապատասխան տարբերակը: Հիպօդոնտիայի վաղ ախտորոշումը վճռորոշ նշանակություն ունի բուժման հաջողության համար: Հիպօդոնտիայի բուժման մեջ ներգրավված են մասնագետներ այնպիսի ոլորտներից, ինչպիսիք են դիմածնոտային վիրաբուժությունը, թերապևտիկ ստոմատոլոգիան, մանկական ստոմատոլոգիան, օրթոդոնտիան և օրթոպեդիկ ստոմատոլոգիան:

Մինչ բուժման պլանի հաստատումը, անհրաժեշտ է որոշել հետևյալ գործոնները՝

* Բացակայող ատամների քանակը գնահատել
* Գնահատել մնացած ատամների չափը և քանակը երկու ատամնային աղեղներում
*Կծվածքի խանգարումը
* Դիմային պրոֆիլը
* Ոսկրային հյուսվածքի ծավալը
* Տարիքը՝ հիպօդոնտիայի վերջնական բուժումը սկսվում է միայն բոլոր մշտական ատամների ծակելուց կամ օրթոդոնտիկ բուժման ավարտից հետո
*Կաթնատամների վիճակը
*Պացիենտի մոտիվացիան բուժման նկատմամբ:
Սովորաբար հիպօդոնտիայի բուժման համար փոխարինում ենք բացակայող ատամները: Բացակայող ատամների վերականգնումը կարող է կանխել հարևան ատամների թեքումը կամ տեղաշարժը, ինչպես նաև կարող է կանխել հակադիր ատամների գերծկթումը, որը կարող է բացասաբար անդրադառնալ կծվածքի վրա, առաջացնելով քունք-ստործնոտային հոդի դիսֆունկցիա և մեծացնել պացիենտի հակվածությունը լնդերի հիվանդությունների, ատամների մաշվածության ու կոտրվածքների նկատմամբ: Այնուամենայնիվ, հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կայուն կծվածք կարելի է ձեռք բերել նույնիսկ կարճացած ատամնային աղեղների դեպքում՝ ունենալով 10 զույգ հպվող ատամներ: Այս բացահայտումները հաստատում են այն հայեցակարգը, որ առողջ և կայուն կծվածքը կարող է գոյություն ունենալ նույնիսկ բացակայող ատամների պայմաններում, քանի դեռ առկա է հպվող ատամների բավարար քանակը: Այդուհանդերձ, կառավարման այս տեխնիկան կարող է համապատասխան չլինել լնդերի հիվանդությունների, պարաֆունկցիոնալ ակտիվությունների (ատամների կրճտոցի կամ սեղմման՝ բրուքսիզմի) կամ կծվածքի անոմալիաներ ունեցող անձանց համար:

Հարկ է նաև նշել, որ ատամնային աղեղի ներսում առկա արանքները պետք է վերահսկվեն, հատկապես երիտասարդ բուժառուների, քանի որ նրանց շրջանում ատամների տեղաշարժման, թեքման կամ գերծկթման հավանականությունն ավելի մեծ է: Դրա համար կարող են պատրաստվել ախտորոշիչ մոդելներ և կատարվել կլինիկական լուսանկարներ՝ ելակետային տվյալները գրանցելու համար: Եթե ատամների տեղաշարժ նկատվի, կարող է պահանջվել բուժման այլ եղանակ՝ կախված դրա ծանրության աստիճանից և բնույթից:

### Հիպօդոնտիայի բուժման համար կիրառվող մեթոդներ
#### Արանքների պահպանում
Այս մեթոդը համապատասխան է այն անձանց համար, ում դեպքում բացակայող ատամի պատճառով առաջացած արանքը չի դիտարկվում որպես էսթետիկ խնդիր: Արտաքին տեսքը որոշ դեպքերում կարող է խնդրահարույց չլինել, օրինակ՝ ժանիքներից հետո առկա արանքները կարող են առանձնապես տեսանելի չլինել՝ կախված անհատի դիմագծերից և ժպիտի առանձնահատկություններից:

#### Պահպանված կաթնատամների կառավարում
Այն դեպքերում, երբ առկա է մշտական պրեմոլյարների հիպօդոնտիա, կաթնատամ մոլյարները հաճախ մնում են բերանի խոռոչում այն ժամկետից ուշ, երբ դրանք պետք է բնականոն կերպով թափվեին: Հետևաբար, եթե կաթնատամն առողջ է, իսկ մշտական հաջորդող ատամը բացակայում է, կաթնատամի պահպանումը կարող է լինել հիպօդոնտիայի կառավարման իրագործելի տարբերակ։

Առկա կաթնատամները նաև ծառայում են որպես հեռավորությունը պահպանող միջոց՝ կանխելով ալվեոլյար ելունի ոսկրային ռեզորբցիան կամ ներծծումը, ինչպես նաև ժամանակ են շահում հետագա ատամների պրոթեզավորման համար։ Սա հանդիսանում է ժամանակավոր լուծում մինչև չափահաս դառնալը՝ հետաձգելով հետագա օրթոպեդիկ միջամտության անհրաժեշտությունը: Նախկինում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել պահպանված կաթնատամ մոլյարների լավ կանխատեսում նաև չափահաս տարիքում: Այնուամենայնիվ, կաթնատամը տեղում թողնելը կարող է բերել ատամի ինֆրաօկլյուզիայի՝ գերկոնտակտի ռիսկի բարձրացմանը, երբ ատամի ծամողական մակերեսը գտնվում է հարևան ատամների մակարդակից ցած:

Բացի այդ, պահպանված կաթնատամները, ավելի հակված են օկլյուզիոն մաշվածության, հակադիր ատամների գերծկթման և միջօկլյուզիոն տարածության կորստի:

#### Օրթոդոնտիկ արանքների փակում
Օրթոդոնտիկ արանքների փակումը մեթոդ է, որի դեպքում օրթոդոնտիկ գործիքների միջոցով փակվում են բացակայող ատամների հետևանքով առաջացած տարածությունները։ Վերջնական օրթոդոնտիկ բուժման համար լավագույն տարիքը վաղ դեռահասությունն է, սակայն կարևոր է հաշվի առնել բուժառուի տարիքը, հիպօդոնտիայի ծանրության աստիճանը, բուժառուի սպասելիքները և բուժմանը հետևելու պատրաստակամությունը: Վերին ծնոտի կողմնային կտրիչների բացակայության դեպքում սա կարող է իրականացվել հարևան ժանիքի ձևափոխման և դեպի առաջ տեղաշարժման միջոցով: Այս մոտեցումը ցուցված է հիպօդոնտիայի հետևյալ դեպքերում՝ I դասի մոլյարային փոխհարաբերություն, երբ առկա է ստորին ծնոտի առջևի հատվածի խիտ դասավորվածություն, և ստորին պրեմոլյարի հեռացումը բերում է կանխատեսելի արդյունքի, II դասի մոլյարային փոխհարաբերություն, երբ բացակայում է ստորին ծնոտի առջևի ատամների խիտ դասավորվածությունը կամ պրոտրուզիան (առաջ թեքվածությունը):

Ժանիքը կողմնային կտրիչի տեղը տեղափոխելիս պետք է հաշվի առնել, որ ժանիքի չափսերը, արմատի դիրքը և լնդային եզրագիծը տարբերվում են կտրիչից, ուստի անհրաժեշտ է նախապատրաստել ժանիքը, որպեսզի այն նմանվի կտրիչին: Սա կարող է ներառել հետևյալ գործողությունները՝

* Կտրող եզրի գագաթի հղկում և կոմպոզիտային նյութի ավելացում՝ ուղիղ եզրագիծ և կլորացված դիստալ-կտրող անկյուն ստանալու համար
* Առաջային և հետին մակերեսների հղկում՝ ատամի լայնությունը փոքրացնելու նպատակով
* Կողմնային մակերեսի հարթեցում՝ ուռուցիկությունը նվազեցնելու համար: Սակայն էմալի հեռացումը կարող է մերկացնել ավելի մուգ երանգ ունեցող դենտինը, ինչի պատճառով կարող է պահանջվել լրացուցիչ վերականգնում
* Ժանիքի քիմքային մակերեսի նախապատրաստում՝ դրա ծավալը փոքրացնելու համար

Կոմպոզիտի փոխարեն կարող են օգտագործվել նաև ատամնաշապիկներ՝ վինիրներ, սակայն դրանք ավելի թանկարժեք են և ավելի շատ ժամանակ են պահանջում:

Մի շարք հետազոտություններ ցույց են տվել օրթոդոնտիկ հեռավորությունների փակման առավելությունները՝ առանց հետագա օրթոպեդիկ միջոցների փոխարինման: Որպես հիմնական առավելություն նշվում է բուժման վաղ ավարտը՝ դեռահասության շրջանում և արդյունքի կայունությունը։ Բարձր ժպիտի գիծ ունեցող անձանց  ժանիքի դեպի առաջ տեղաշարժը պահպանում է փափուկ հյուսվածքների բնական կառուցվածքը, ինչը կարևոր է էսթետիկ տեսքի պահպանման համար։ Այս տարբերակը նաև բացառում է օրթոպեդիկ բուժման հետ կապված ռիսկերն ու ծախսերը՝ ստեղծելով տպավորություն, թե բացակայող ատամ չկա:

Արանքների փակման որոշում կայացնելիս պետք է հաշվի առնել մի շարք գործոններ, այդ թվում՝ դիմային պրոֆիլը, ժանիքի չափսերն ու չափումները, ատամների երանգը, ինչպես նաև լնդի եզրագիծն ու բարձրությունը: Ժանիքի առաջ տեղաշարժի հետևանքով սովորաբար ձևավորվում է «խմբային ֆունկցիոնալ ատամնակծվածք»։ Փակված արանքների կայունությունը պահպանելու համար սովորաբար պահանջվում են լեզվային մակերեսին ամրացված ռետեյներներ:

#### Օրթոդոնտիկ արանքների բացում նախքան օրթոպեդիկ բուժումը
Օրթոպեդիկ միջամտությունից առաջ օրթոդոնտիկ արանքների բացման անհրաժեշտությունը կախված է հարևան ատամների նկատմամբ առկա անատամ տարածության չափից, կծվածքից և էսթետիկ նկատառումներից: Անհրաժեշտ տարածության չափը որոշելու համար գրականության մեջ նկարագրվում է երեք մեթոդ՝ «ոսկե հատում»-ը, Բոլտոնի վերլուծությունը և անատամ տարածության համեմատումը հակադիր կողմի նույնանուն ատամի չափսի հետ, եթե այն առկա է:

Արանքների բացումը և հետագա օրթոպեդիկ բուժումը ցուցված են այն դեպքերում, երբ առկա է I դասի մոլյարային փոխհարաբերություն՝ առանց կծվածքի այլ շեղումների, կամ III դասի մոլյարային փոխհարաբերություն՝ արտահայտված դեմքի ներհակ պրոֆիլով: Այնուամենայնիվ, օրթոդոնտիկ բուժման ընթացքում արտաքին տեսքի փոփոխությունը (օրինակ՝ դիաստեմայի ստեղծումը՝ հետագայում պրոթեզ տեղադրելու նպատակով) մինչև արանքի վերջնական փակվելը, թեև ժամանակավոր է, կարող է բացասաբար անդրադառնալ դեռահասների բերանի խոռոչի առողջության հետ կապված կյանքի որակի վրա:

### Շարժական մասնակի պրոթեզներ
Շարժական մասնակի պրոթեզները համարվում են արդյունավետ ժամանակավոր մեթոդ աճող բուժառուի ֆունկցիոնալ և էսթետիկ պահանջները բավարարելու համար, երբ մշտական անշարժ վերականգնումները դեռևս կիրառելի չեն: Շարժական պրոթեզները ծառայում են որպես արանքը պահպանող միջոց (space maintainer) և կանխում են հարևան կամ հակադիր ատամների տեղաշարժը՝ դրանով իսկ պահպանելով դեմքի ստորին երրորդի բարձրությունը: Դրանք նաև հեշտ է հարմարեցնել կամ լրացնել նոր ատամները ծակելու դեպքում: Այնուամենայնիվ, երիտասարդների համար երբեմն դժվար է ընտելանալ շարժական պրոթեզներ կրելուն՝ դրանց զանգվածեղության պատճառով: Որոշ պացիենտների համար պրոթեզների գաղափարը ֆունկցիոնալ և սոցիալական առումով անընդունելի է, ինչը հանգեցնում է բուժմանը հետևելու ցանկության բացակայության: Հայտնի է նաև, որ շարժական պրոթեզները կարող են վնասել մնացած ատամները, եթե դրանք կրում են երկար ժամանակահատվածում:

### Պսակներ և կամրջաձև պրոթեզներ
Անշարժ վերականգնողական տարբերակները հիմնականում գերադասելի են շարժականներից.

* Ադհեզիվ կամրջաձև պրոթեզներ՝ քանի որ այս մեթոդը պահանջում է ատամների նվազագույն հղկում, այն ավելի համապատասխան է երիտասարդների համար: Սա վերջնական վերականգնման տեսակն է, որը թույլ է տալիս լրացնել մեկ կամ երկու ատամի բացակայությունը: Հետազոտությունները ցույց են տվել 80% գոյատևման աստիճան 6 տարի կամ ավելի ժամանակահատվածում, իսկ միակողմանի ադհեզիվ կամուրջները արդյունավետությամբ չեն զիջում ավանդական անշարժ կամուրջներին: Այս մեթոդով ատամների վերականգնումը կարող է իրականացվել միայն օրթոդոնտիկ բուժումից հետո և պահանջում է պահպանողական տարրերի կիրառում՝ ատամնային կոնտակտների տեղաշարժը կանխելու համար:
* Ավանդական կամրջաձև պրոթեզները՝ ատամների նախապատրաստումն ավանդական կամուրջների համար սովորաբար կատարվում է այն դեպքում, երբ հենակետային ատամներն ունեն մեծ վերականգնումներ, ուստի այս մեթոդն ավելի հաճախ կիրառվում է հիպօդոնտիա ունեցող չափահաս բուժառուների համար: Ավանդական կամուրջներով բուժումը պահանջում է ատամի կառուցվածքի զգալի հղկում, ինչը մեծացնում է կենսաբանական վնասվածքի, օրինակ՝ ատամի կենսունակության կորստի (նյարդի մեռուկացման) ռիսկը: Այս ռիսկը հատկապես բարձր է երիտասարդ բուժառուների շրջանում, ովքեր ունեն լայն կակղանային խոռոչներ:

### Ատամի աուտոտրանսպլանտացիա
Աուտոտրանսպլանտացիան ենթադրում է ատամի հեռացում մեկ ատամնաբնից և դրա վերատեղադրումը նույն անհատի մեկ այլ ատամնաբնի մեջ։ Հաջող իրականացման դեպքում այս մեթոդն ի վիճակի է ապահովել ալվեոլյար ոսկրի կայուն ծավալը, քանի որ տեղի է ունենում պերիօդոնտալ կապանի շարունակական խթանումը:

### Ատամների վերականգնում իմպլանտների միջոցով
Ատամնային իմպլանտների տեղադրումը հիպօդոնտիայի բուժման հուսալի և կանխատեսելի մեթոդներից է, որն ապահովում է նաև գերազանց էսթետիկ արդյունքներ: Իմպլանտացիան պետք է հետաձգվի մինչև տվյալ անհատի ծնոտների աճի ամբողջական ավարտը: Իմպլանտների տեղադրման սահմանափակումներից մեկը ոսկրային հյուսվածքի բավարար ծավալի անհրաժեշտությունն է: Դրա բացակայությունը կարող է ազդել իմպլանտի ճիշտ դիրքավորման վրա: Այնուամենայնիվ, այս խնդիրը հաղթահարելու համար կարող է իրականացվել ոսկրային պլաստիկա՝ ոսկրի պատվաստում կամ գրաֆտինգ:

## Համաճարակաբանություն
Հիպօդոնտիան ավելի քիչ տարածված է կաթնատամների կծվածքում: Հաղորդվող տարածվածության ցուցանիշները տատանվում են իսլանդական պոպուլյացիայում 0,5%-ից մինչև 2,4%՝  ճապոնական պոպուլյացիայում: Կաթնատամների դեպքում ամենահաճախ բացակայող ատամներն են վերին և ստորին ծնոտների կողմնային կտրիչները: Եթե կաթնատամը բացակայում է, դա մեծացնում է համապատասխան մշտական ատամի բացակայության ռիսկը:

Մշտական կծվածքում ամենահաճախը բացակայում են երրորդ մոլյարները՝ իմաստության ատամները: Հետազոտություններից մեկը արձանագրել է 20–22% տարածվածություն: Երբ երրորդ մոլյարները հաշվի չեն առնվում, յուրաքանչյուր ատամի բացակայության հաճախականությունը տատանվում է՝ կախված հետազոտությունից: Կովկասյան, եվրոպոիդ պոպուլյացիաներում կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ամենահաճախը բացակայում են ստորին ծնոտի երկրորդ պրեմոլյարները և վերին ծնոտի կողմնային կտրիչները: Միացյալ Թագավորությունում կատարված մի քանի հետազոտություններ պարզել են, որ առավել հաճախ բացակայում է ստորին երկրորդ պրեմոլյարը: Ասիական պոպուլյացիաների հետազոտությունները փաստում են, որ առավել հաճախ բացակայում է ստորին ծնոտի կտրիչը:

Կանանց հիպօդոնտիայի ավելի բարձր տարածվածության մասին տվյալներ կան: Եվրոպոիդ պոպուլյացիաներում իրականացված առավել ընդգրկուն հետազոտությունները ենթադրում են 4–6% տարածվածություն:

Մեկ այլ հետազոտություն, որն ամփոփել է 33 նախկին ուսումնասիրությունները (ընդհանուր 127,000 մարդ ընդգրկող ընտրանքով), եզրակացրել է, որ մշտական կծվածքում հիպօդոնտիայի տարածվածությունը տատանվում է ըստ մայրցամաքների, ռասայական խմբերի և սեռի: Սպիտակամորթ եվրոպացի բնակչության շրջանում նրանք ենթադրել են, որ տղամարդկանց շրջանում տարածվածությունը կազմում է 4.6%, իսկ կանանց շրջանում՝ 6.3%: Աֆրոամերիկացիների շրջանում այս ցուցանիշը կազմել է 3.2% տղամարդկանց, իսկ կանանց շրջանում՝ 4.6%: Նույն ուսումնասիրությունը պարզել է, որ մշտական ​​ատամնաշարի դեպքում ատամների բացակայության ամենահավանական ցուցանիշը, և այդ ատամների բացակայության հաճախականությունը հետևյալն է եղել՝

* Ստորին ծնոտի երկրորդ պրոմոլար 3%
* Վերին ծնոտի կողմնային կտրիչ1.7%
* Վերին ծնոտի երկրորդ պրոմոլար1.5%
* Ստորին ծնոտի կենտրոնական կտրիչ 0.3%:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքի հղումներ

Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Ատամներ
Կատեգորիա:Բերանի խոռոչի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ