Լեհերն Ուզբեկստանում

**Լեհերն Ուզբեկստանում**, լեհական սփյուռքի մի մասը, որը բնակվում է ներկայիս Ուզբեկստանի տարածքում՝ կազմելով ազգային փոքրամասնություն, մյուս սլավոնալեզու ժողովուրդների՝ ռուսների և ուկրաինացիների հետ։ Ուզբեկստանում լեհերի պատմությունը վերաբերում է երկու տարբեր համայնքների՝ Ռուսական կայսրության տարիներին այստեղ ծառայող լեհ զինվորական համայնքի և լեհական ընտանիքների, որոնց մեծ մասը գաղթել է խորհրդային տարիներին։ Նրանց երկու տարբեր ճակատագրերը կրկնվում են Ղազախստանի, Ուզբեկստանի և Ղրղզստանի լեհերի պարագայում ևս։

Ուզբեկստանի լեհերը հիմնականում քաղաքաբնակ են և կենտրոնացած են Տաշքենդ, Սամարղանդ և Բուխարա քաղաքներում։ Ամբողջ 20-րդ դարի ընթացքում պահպանվել է լեհերի՝ ավելի քան 3000 մարդաքանակը։

## Պատմություն
18-րդ դարի վերջին Լեհաստանը կորցրեց իր անկախությունը Լեհաստանի բաժանումների ընթացքում, և նրա տարածքը միացվեց Պրուսիայի (հետագայում՝ Գերմանիայի), Ռուսաստանի և Ավստրիայի կողմից, մինչդեռ ուզբեկական խանությունները նվաճվեցին Ռուսաստանի կողմից 19-րդ դարում: Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող ուզբեկական տարածքը այն վայրերից մեկն էր, որտեղ լեհերը կամ արտաքսվել էին որպես քաղաքական բանտարկյալներ Լեհաստանի ռուսական բաժանումից հետո, կամ ուղարկվել էին ռուսական բանակ զորակոչվելուց հետո։ 1897 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ ուզբեկական տարածքներում բնակվող լեհերի ճնշող մեծամասնությունը ապրում էր քաղաքներում, ամենամեծ բնակչությունը՝ Տաշքենդում (2,206), Սամարղանդում (1,072), Ֆերգանայում (727), Տորթքոլում (299), Կոկանդում (215), Կատտակուրգանում (211), Անդիջանում (194) և Նամանգանում (191): Լեհերը Տաշքենդում կառուցել են Սուրբ Սրտի տաճարը, որը հայտնի է նաև որպես Լեհական եկեղեցի, որն այժմ Ուզբեկստանի մայրաքաղաքի մշակութային ժառանգության վայր է:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ավստրիական և գերմանական բանակների լեհ զորակոչիկներին և լեգեոներներին ռուսները պահում էին Ֆերգանայի ռազմագերիների ճամբարում։ Նրանք կապ հաստատեցին և օգնություն ստացան տեղի լեհական փոքրամասնությունից, սակայն լեհ գերիներից շատերը մահացան ծանր պայմանների և տիֆի համաճարակի պատճառով:

1939 թվականին Լեհաստանի վրա Գերմանիայի և խորհրդային համատեղ ներխուժումից հետո, որը սկիզբ դրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, Ուզբեկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը դարձավ լեհերի արտաքսման վայրերից մեկը խորհրդային օկուպացիայի տակ գտնվող արևելյան Լեհաստանից: Մոտավորապես 100,000 լեհ արտաքսվեց Ուզբեկստան: 1942 թվականի սկզբին լեհական Անդերսի բանակը, հազարավոր քաղաքացիական անձանց հետ միասին, տեղափոխվեց Ուզբեկական և Ղրղզական ԽՍՀ, իսկ Գուզորը դարձավ բանակի կազմակերպչական կենտրոնը: Լեհերը տառապում էին համաճարակներից և սովից, ուստի նրանք բացեցին ժամանակավոր սննդի կենտրոններ, որբանոցներ, կլինիկաներ և փոքր հիվանդանոցներ, սակայն 2500 զինվոր և շատ ավելի շատ քաղաքացիական անձինք մահացան։ Այս ժամանակաշրջանի մնացորդներ են լեհական ռազմական գերեզմանատները, որոնք գտնվում են Ուզբեկստանի 15 քաղաքներում, այդ թվում՝ Չիրոկչիում, Գուզորում, Ջիզախում, Կարմանայում, Քենիմեխում, Կիտոբում, Մարգիլանում, Օլմազորում, Քարշում, Շահրիսաբզում, Տաշքենդում, Յակկաբոգում, Յանգիյոլում։ 1942 թվականի կեսերից խորհրդայինները խափանեցին լեհերի ջանքերը՝ բարելավելու իրավիճակը և ձերբակալեցին լեհական դիվանագիտական ​​​​հաստատությունների աշխատակիցներին, նախ՝ Վլադիսլավ Բուգայսկիին Տաշքենդում 1942 թվականի մայիսին, ապա՝ Սամարղանդի հաստատության աշխատակիցներին 1942 թվականի հուլիսին, ապա գրավեցին և փակեցին հաստատությունը։ 1942 թվականին Անդերսի բանակը բազմաթիվ քաղաքացիական անձանց հետ տարհանվեց Իրան։ 1943 թվականի դրությամբ, խորհրդային տվյալների համաձայն, Ուզբեկստանում դեռևս կար ավելի քան 25,000 լեհ քաղաքացի։ Պատերազմից հետո, 1946-1948 թվականներին, Ուզբեկական ԽՍՀ-ից Լեհաստան հայրենադարձվեց ավելի քան 32,000 լեհ։

1970-ականներին լեհ քահանա Յոզեֆ Շվիդնիցկին Ուզբեկստանում կաթոլիկների համար գաղտնի ծառայություններ էր մատուցում, իսկ 1987 թվականին խորհրդային հարկադիր աշխատանքային ճամբարից ազատվելուց հետո նա հիմնադրեց հինգ կաթոլիկ համայնքներ։ 1991 թվականին լեհ ֆրանցիսկյանները կաթոլիկ քահանայի պարտականություններ ստանձնեցին Տաշքենդում։

1997 թվականին Ուզբեկստանում կար մոտ 3000 լեհ։ Այդ ժամանակվանից ի վեր շատ լեհեր լքել են Ուզբեկստանը, և 2023 թվականի գնահատականներով Ուզբեկստանում լեհերի և լեհական ծագում ունեցող անձանց ընդհանուր թիվը կազմում է 2000։

## Մշակույթ
Լեհերը կազմակերպված են մի քանի միավորումներում, որոնց նպատակն է պահպանել, զարգացնել և խթանել լեհական մշակույթը Ուզբեկստանում, որոնց անդամների ընդհանուր թիվը 2023 թվականի դրությամբ կազմում է մոտ 1200։

## Տես նաև
* Լեհերը Տաջիկստանում

## Ծանոթագրություններ

ու
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի ազգեր