Ռազմական հեղաշրջման փորձ Ադրբեջանում (1994)

**Ռազմական հեղաշրջման փորձ Ադրբեջանում** (), պետական հեղաշրջման փորձ Ադրբեջանում, որը տեղի է ունեցել երկրի այդ ժամանակվա վարչապետ Սուրաթ Հուսեյնովի ղեկավարությամբ։

## Նախապատմություն
Գնդապետ, 709-րդ զորամասի հրամանատար, Ղարաբաղի հարցով Ադրբեջանի նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Սուրաթ Հուսեյնովը առաջին անգամ ապստամբություն էր կազմակերպել 1993 թվականին՝ Ադրբեջանի նախագահ Աբուլֆազ Էլչիբեյի Միացյալ Թագավորություն այցի նախօրեին, որտեղ հունիսի 30-ին պետք է ստորագրվեին նավթային պայմանագրեր։ Երկրորդ անգամ Հուսեյնովն ապստամբություն կազմակերպեց այն բանից հետո, երբ 1994 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Հեյդար Ալիևի ղեկավարությամբ ստորագրվեց «Դարի պայմանագիրը»։ 1999 թվականին The Washington Post-ին տված հարցազրույցում Հեյդար Ալիևը հայտարարել էր, որ ապստամբությունը կազմակերպվել էր Ռուսաստանի կողմից, որպեսզի խոչընդոտվեն Ադրբեջանի նավթային ծրագրերը։

1994 թվականին Արցախյան պատերազմի ավարտի մասին Բիշքեկյան արձանագրությունների ստորագրումից հետո սկսեցին խորանալ Հեյդար Ալիևի և Սուրեթ Հուսեյնովի, ինչպես նաև Ջավադով եղբայրների միջև տարաձայնությունները, որոնք հիմնականում կապված էին պատերազմի հետևանքների, նավթային պայմանագրերի և տնտեսության կառավարման հետ։ Քանի որ օտարերկրյա նավթային ընկերությունները, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Համաշխարհային բանկը ներդրումներ չէին կատարում ակտիվ ռազմական գործողություններ ունեցող երկրներում, այս կազմակերպությունները Բաքվին դրդում էին ներդրումների համար Լեռնային Ղարաբաղում հրադադարի շուրջ համաձայնության հասնել։ Ադրբեջանի կառավարության կազմում ոչ բոլորն էին համաձայն Հեյդար Ալիևի կողմից հրադադարի կնքման շուրջ որոշման հետ։ Այդ ընդդիմության կարկառուն ներկայացուցիչներից էին Շամսի Հուսեյնովը և Աֆիյադին Ջալիլովը։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ներդրման պայմաններից մեկը ներքին շուկայի համար էներգակիների և հիմնական պարենամթերքի գների ազատականացումն էր։ 1994 թվականի օգոստոսին Սուրաթ Հուսեյնովը «Հանրապետություն» () թերթում հրապարակեց կառավարության տնտեսական քաղաքականության այլընտրանքային փաթեթը և հանդես եկավ գների ազատականացման դեմ։ Դեմ հանդես գալով դրան՝ Հեյդար Ալիևը հանդես եկավ հեռուստատեսությամբ. «Վարչապետը չպետք է հանդես գա նախագահի դեմ»։ Դրանից հետո երկու պաշտոնյաների՝ նախագահի ու վարչապետի միջև լարվածությունն էլ ավելի խորացավ։ Հուսեյնովը նաև չէր թաքցնում այն հանգամանքը, որ չի կիսում նախագահի արևմտամետ հայացքները, ինչպես նաև դժգոհ էր մասնավորեցման գործընթացից, որտեղ էական դեր ունեին Ալիևի մերձավորներն ու նրա մտերիմ Ռասուլ Գուլիևը, որն այդ ժամանակ զբաղեցնում էր խորհրդարանի խոսնակի պաշտոնը։ Բացի այդ, չնայած Սուրաթ Հուսեյնովը դեմ էր Ադրբեջանի նավթային հանքավայրերում օտարերկրյա նավթային կազմակերպություններին ավելի քան 10% բաժնետոմսերի տրամադրմանը, Հեյդար Ալիևը համաձայնվել էր դրանց տրամադրել էլ ավելի մեծ մասնաբաժին։

«Դարի պայմանագրի» շուրջ բանակցությունները վարվում էին խիստ հսկողության պայմաններում, ու ռուսական ՊԱԿ-ը չկարողացավ ավելի շուտ իմանալ այդ մասին։ Պետական նախկին խորհրդական Վաֆա Գուլուզադեն նման եզրահանգում է անում այն պատճառով, որ ապստամբությունը տեղի ունեցավ նավթային պայմանագրերի կնքումից հետո, այլ ոչ թե դրանից առաջ։ «Դարի պայմանագրի» ստորագրումից հետո Ադրբեջանում արտակարգ մի քանի իրադարձություն տեղի ունեցավ։ Սեպտեմբերի 21-ի լույս 22-ի գիշերը Ազգային անվտանգության նախարարության քննչական մեկուսարանից առևանգվեց պետական հանցագործությունների մեջ մեղադրվող 4 անձ։ Դրանց թվում էին Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարի նախկին տեղակալ Ալաքրամ Հյումաթովը, որը 1993 թվականի հունիսին կոչ էր արել Ադրբեջանի կազմում ստեղծել Թալիշ-Մուղանական ինքնավար հանրապետությունը, ինչպես նաև պաշտպանության նախկին նախարարներ Ռահիմ Գազըևը, Բաբա Նազարլին և Արիֆ Փաշաևը։ Իր հեռուստաուղերձում Ալիևը դա կապեց նախօրեին արևմտյան կոնսորցիումի հետ կնքված պայմանագրերով։ Նարիման Իմրանովը, որն այդ ժամանակ զբաղեցնում պետական անվտանգության նախարարի պաշտոնը, ու նախարարության մի քանի աշխատակիցներ ձերբակալվեցին այդ փախուստին օժանդակելու մեղադրանքով։ Սեպտեմբերի 29-ի երեկոյան իր տան մուտքի մոտ սպանվեց Ադրբեջանի Միլլի Մեջլիսի փոխխոսնակ Աֆիյադին Ջալիլովը և նախագահի աշխատակազմին կից հատուկ վարչության պետ Շամսի Ռահիմովը։ Դրա համար պատասխանատվությունը դրվեց Մահիր Ջավադովի վրա։ Սեպտեմբերի 30-ին էլ պայթեցվեց Ադրբեջանի գլխավոր դատախազի ծառայողական մեքենան։

## Ապստամբության մեկնարկ և ճնշում
Գյանջայում տեղակայված զինված կազմավորումը, որն ստեղծվել էր Սուրաթ Հուսեյնովի կողմից, հոկտեմբերի 2-ին գրավեց գործադիր իշխանությունը, իրավապահ մարմինները և Գյանջայում տեղակայված պետական մյուս օբյեկտները։ Զորամասը փորձեց նույնն անել նաև Ադրբեջանի մյուս հատվածներում։ Այդ ժամանակ գտնվելով Միացյալ Նահանգներում՝ Հեյդար Ալիևը չեղարկեց իր այցն ու անհապաղ վերադարձավ Բաքու։ Ռովշան Ջավադովի եղբայրը՝ Մահիր Ջավադովը և նրան ենթակա ութ զինված անձինք ներխուժեցին հանրապետական դատախազության վարչական շենք։ Նրանց միացան նաև Ադրբեջանական ՕՄՈՆ-ի հրամանատար Էլչին Ամիրասլանովը և հինգ անձից բաղկացած նրա զինված խումբը։ Չնայած ապստամբները գերեվարեցին գլխավոր դատախազ Ալի Օմարովին ու ծեծի ենթարկեցին, ավելի ուշ վերջինս, Ռովշան Ջավադովի միջամտության արդյունքում, ազատ արձակվեց։ Ջավադովի գլխավոր պահանջը երկրի ղեկավարության հրաժարականն էր, ինչպես նաև այն անձանց ազատ արձակումը, որոնք մեղավոր էին ճանաչվել Աֆիյադին Ջալիլովի և Շամսի Ռահիմովի սպանության մեջ։ Ադրբեջանական աղբյուրները պնդում էին, որ Բաքվում երկու զորամասի զինծառայողներ սպասում էին հրամանի՝ իրենց հրետանին ուղղելով Նախագահական պալատի, Գերագույն խորհրդի ու Պաշտպանության նախարարության դեմ։

Ապստամբության մեկնարկից հետո լուրեր տարածվեցին այն մասին, որ Ադրբեջանի հյուսիսային սահմանի երկայնքով՝ Դաղստանի հյուսիսային սահմաններին ռուսական զորքեր են կուտակվել։ Ապստամբության մեկնարկից շատ չանցած Հեյդար Ալիևը դիմեց ժողովրդին՝ հայտնելով ապստամբության ու Ադրբեջան ռուսական զորքերի հնարավոր ներխուժման մասին։ Հոկտեմբերի 4-ին Բաքվում հայտարարվեց արտակարգ դրություն։ Հոկտեմբերի 4-ին և 5-ին հազարավոր մարդիկ հավաքվեցին խորհրդարանի դիմաց, որպեսզի իրենց աջակցությունը հայտնեն իշխանությանը։ Հեյդար Ալիևը վարչապետ Սուրաթ Հուսեյնովին ու ներքին գործերի նախարարի տեղակալ Ռովշան Ջավադովին մեղադրեց պետական հեղաշրջման կազմակերպման մեջ։ Դրանից հետո Ջավադովը ժամանեց նախագահական նստավայր ու բանակցություններ վարեց Ալիևի հետ։ Վերջինս դրա արդյունքում հետ կանչեց Ջավադովի ազատման մասին հրամանը, իսկ գլխավոր դատախազ Ալի Օմարովն ազատվեց աշխատանքից՝ «առողջության հետ կապված խնդիրների պատճառով»։

Ակցիայի ժամանակ Ռովշան Ջավադովի հայտնվելը և աջակցությունը Հեյդար Ալիևին վախեցրին ապստամբներին ու նրանք սկսեցին նահանջել։ Մահիր Ջավադովի խումբը շարժվում է ՕՄՈՆ-ի տեղակայման վայր, որը գտնվում էր Բաքվից մոտ 8 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Այդ ժամանակ ՕՄՈՆ-ի ուժերը ենթարկվում էին նրա եղբորը՝ Ռովշան Ջավադովին։ Միլլի Մեջլիսի խոսնակ Ռասուլ Գուլիևն ապստամբության պարտությունը բացատրում է նաև նրանով, որ դրա առաջնորդներ Սուրաթ Հուսեյնովն ու Մահիր Ջավադովը միմյանց հետ չէին կարողանում նորմալ լեզու գտնել։ Գուլիևը նաև պնդում էր, որ ամբոխը, որը հավաքվել էր Նախագահական պալատի առաջ, կազմակերպվել էր մի քանի օրվա ընթացքում։ Ընդհանուր առմամբ, ապստամբության հետ կապված բախումների ժամանակ զոհվել է 3 մարդ, մի քանի մարդ էլ վիրավորվել է։ Ապստամբության ճնշումից հետո հոկտեմբերի 11-ին Գյանջայում 2 ամսով հայտարարվեց արտակարգ դրություն, որի նպատակն էր հայտնաբերել դրա բոլոր մասնակիցներին ու վերականգնել պետական մարմինների նորմալ աշխատանքը։

## Արդյունքներ
Ապստամբությունից հետո ելույթ ունենալով Միլլի Մեջլիսում՝ Սուրաթ Հուսեյնովը պնդում էր, որ չի մասնակցել որևէ ապստամբության ու դրա հետ որևէ կապ չունի։ Խորհրդարանի նիստի ժամանակ նա փորձում էր արդարանալ՝ հայտարարելով. «Եթե ես ցանկանայի հեղաշրջում իրականացնել, դա կանեի Բաքվում, այլ ոչ թե Գյանջայում, որովհետև իմ գրասենյակը գտնվում է նախագահի գրասենյակից ընդամենը 100 մետր հեռավորության վրա»։ Սակայն խորհրդարանի խոսնակ Ռասուլ Գուլիևը հերքում էր այդ պնդումը՝ նշելով, որ իրենք դեռ երկու ամիս առաջ տեղեկություններ էին ստացել Հուսեյնովի կողմից հեղաշրջման փորձի կազմակերպման վերաբերյալ։ 1994 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Սուրաթ Հուսեյնովը հեռացվեց Միլլի Մեջլիսից, իսկ հոկտեմբերի 7-ին՝ վարչապետի պաշտոնից։ Դրանից ուղիղ մեկ շաբաթ անց ադրբեջանական խորհրդարանը կողմ քվեարկեց նախկին վարչապետի դեմ քրեական գործի հարուցման որոշմանը, իր համաձայնությունը հայտնեց նրա ձերբակալությանն ու առաջարկեց զրկել նրան Ադրբեջանի ազգային հերոսի կոչումից։ Հոկտեմբերի 30-ին Հուսեյնովը զրկվեց «Ադրբեջանի ազգային հերոսի» կոչումից։ Ձերբակալված Հուսեյնովը շուտով առևանգվեց անհայտ անձանց կողմից՝ հայտնվելով Ռուսաստանում։ 1997 թվականին նա ձերբակալվեց այնտեղ և տեղափոխվեց Ադրբեջան, իսկ 1999 թվականի փետրվարին դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման։ 2004 թվականի մարտին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հրամանագրով նրան ներում շնորհվեց։

Ապստամբությունից հետո Հեյդար Ալիևը էլ ավելի ամրապնդեց իր դիրքերը պետական իշխանության համակարգում։ Ապստամբության ճնշումից հետո սկսվեցին բողոքի ցույցեր և ադրբեջանցի բազմաթիվ սպաներ ու գեներալներ, ընդհանուր առմամբ ավելի քան 800 մարդ, տարբեր մեղադրանքներով ձերբակալվեց։ Ավելի ուշ, Ռովշան Ջավադովը հայտարարեց, որ իր գործողություններով կանխարգելեց «իրական հեղաշրջումը», որն, իր խոսքով, նախաձեռնել էր վարչապետ Սուրաթ Հուսեյնովը։ Ալիևի հրամանագրով՝ զինվորական հրամանատարներ Ռովշան Ակբերովին, Նաթիգ Մամեդովին և Էլնուր Նուրիևին, հոկտեմբերի 3-4-ը կայացած հեղաշրջման փորձի ժամանակ ցուցաբերած արիության համար, շնորհվեց «Ադրբեջանի ազգային հերոսի» կոչում։ Ի դեպ, Մամեդովը և Նուրիևը հոկտեմբերի 4-ին զոհվել էին Գյանջայում։

## Արձագանք
Նեմաթ Փանահլըն պնդում է, որ Սուրաթ Հուսեյնովը որևէ կապ չի ունեցել հեղաշրջման այս փորձի հետ, իսկ գլխավոր կազմակերպիչը եղել է Ռովշան Ջավադովի գլխավորած ՕՄՈՆ-ը։ Ըստ Փանահլըի՝ ապստամբության գլխավոր նպատակը եղել է Հեյդար Ալիևին իշխանությունից զրկումն ու նրա փոխարինումը Աբուլֆազ Էլչիբեյով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1994 Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական պատմություն
Կատեգորիա:Պետական հեղաշրջումներ Ադրբեջանում