Աննա Հաավա

**Աննա Հաավա** (ծնված՝ **Աննա Ռոզալի Հաավակիվի**, , ), 19-րդ դարի վերջ - 20-րդ դարի էստոնացի պոետ, գրող և թարգմանիչ, Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող։ Նա եղել է 1922 թվականի Էստոնայի գրողների միության հիմնադիր անդամներից մեկը։ 1930 թվականին նա արժանացել է Արծվի խաչի շքանշանի 3-րդ աստիճանի, 1935 թվականին՝ Էստոնայի Կարմիր խաչի շքանշանի 2-րդ աստիճանի, 1954 թվականին՝ Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող և «Պատվո նշան» շքանշանի։

## Կենսագրություն
Աննա Ռոզալի Հաավակիվին ծնվել է 1864 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Կոդավեռե գյուղական շրջանում, որն այժմ Էստոնիայի արևելքում գտնվող Պեիպսիեեռե շրջանի մի մասն է։ Հաավայի հայրը՝ Յոզեպ Հաավակիվին (1836-1891), 1860 թվականին ամուսնացել է Էստոնիայի Պունիկվերե գյուղից Սոհվի Յանաստի հետ։ Աննան մեծացել է գյուղացիական ընտանիքում Հաավակիվիի ջրաղաց-ֆերմայում՝ իր ավագ քրոջ՝ Էլիզաբեթի (1860-1893) և կրտսեր եղբոր՝ Ռուդոլֆի (1870-ականներ -1950) հետ միասին։ Ասում են, որ երբ հայրը ջութակ է նվագել, Աննան երգել է։ Նրա երաժշտականությունը հետագայում մեծապես ազդել է նրա պոեզիայի և գրվածքների վրա։

1873 թվականին Աննա Հաավակիվին սկսել է իր պաշտոնական կրթությունը՝ 1880-1884 թվականներին հաճախելով Պատաստեի և Սաարե-Վանամուիսայի դպրոցներ, ինչպես նաև Էստոնիայի Տարտու քաղաքում գտնվող Հոֆմանի մասնավոր գերմանախոս դպրոց։ Նա ավարտել է Տարտուի գերմաներեն ուսուցմամբ աղջիկների բարձրագույն դպրոցը՝ տնային ուսուցչի դիպլոմով, որն այդ ժամանակ միակ բարձրագույն կրթությունն էր, որ հասանելի էր էստոնացի կանանց։ Հաավան սկսել է աշխատել որպես դաստիարակ Տարտուի մանկապարտեզում։

Լեզուների տիրապետումը Հաավային օգնել է իր ողջ կյանքի ընթացքում, քանի որ Էստոնիայի պատմությունն իր հերթին ներառել է Ռուսական կայսրության ազդեցության, ազգային անկախության ձեռքբերման, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանական զորքերի կողմից օկուպացիայի և Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից ԽՍՀՄ-ին միանալու ժամանակաշրջանները։

Այն ընթացքում, երբ Հաավան հաճախել է գերմանախոս դպրոց, նրան տրվել է «ավելի գերմանական հնչողությամբ» անուն՝ **Աննա Ռոզալի Էսպենշտայն** և սովորել է, թե ինչպես լինել լավ գերմանացի։ Բայց ավարտելուց հետո Աննան պնդել է վերականգնել իր ծննդյան ժամանակ ունեցած ազգանունը՝ Հաավակիվի, և վերսկսել է իր կյանքը որպես հայրենասեր էստոնացի կին։ (Չնայած Աննային այսօր լայնորեն հիշում են Հաավա ազգանունով, դա նրա պաշտոնական ազգանունը չի դարձել մինչև 1939 թվականը:)

### Ստեղծագործություններ
Աննա Հաավան ակտիվ բանաստեղծ էր իր ողջ գիտակցական կյանքում՝ 22 տարեկանից մինչև խոր ծերություն։ 1886 թվականի ամռանը նա հրատարակել է իր առաջին բանաստեղծությունը Փոստիմեես ( — «Փոստատար») թերթում՝ էստոնացի հայտնի բանաստեղծուհի Լիդիա Կոյդուլայի մահից հետո։ Նրա հարգանքի տուրքը վերնագրվել է «Կոյդուլային» և ստորագրվել է «Էստոնացի աղջիկ»։ Այս ստեղծագործությունը Հաավայի բազմաթիվ բանաստեղծություններից առաջինն է, որ հայտնվել է տպագրության մեջ։

Հաավայի առաջին երեք ժողովածուները՝ *Luuletused* I (Բանաստեղծություններ I) (1888), II (1890) և III (1897), պարունակում են ռոմանտիկ զգայուն երգեր, որոնց հիմնական թեման սերն է։ Հրապարակումից հետո Հաավայի պատանեկան բանաստեղծությունները ստացել են հանրային ջերմ ընդունելություն և բոլոր երեք հատորները վերահրատարակվել են մի քանի անգամ։

Հաավան պատմություններ է հրատարակել ամսագրերում, կազմել է *Peotäis tõtt* աֆորիզմների ժողովածու («Մի բուռ ճշմարտություն», 1900)։ Նա իր մանկության տունը նկարագրող արձակ է գրել նաև *Väikesed pildid Eestist* («Էստոնիայի փոքրիկ նկարներ», 1911) վերնագրով գրքում։

1906 թվականից սկսած՝ նա սկսել է արտադրել աշխատանքների ժողովածուներ, որոնք ցուցոադրում են ավելի քիչ ուրախ երանգ՝ սկսած *Lained*-ից («Ալիքներ»)։ Հաավան գրել է՝ դատապարտելով անարդարությունը, բռնությունը և էթնիկ խտրականությունը, և նրա քննադատությունը միայն սաստկացել է որոշ բանաստեղծական ժողովածուներում՝ *Ristlained* («Սրով ու խաչով», 1910) և *Meie päevist* («Մեր օրերից», 1920)։ Հաավայի պոեզիան էլ ավելի անհատական է դարձել *Põhjamaa lapsed* («Երեխաներ հյուսիսային երկրներից», 1913), *Siiski on elu ilus* («Այնուամենայնիվ կյանքը գեղեցիկ է») և *Laulan oma eesti laulu* («Ես էստոնական երգ եմ երգում», 1935) ժողովածուներում։ Նրա վերջին բնօրինակ բանաստեղծությունների ժողովածուն հայտնվել է 1954 թվականին։

1922 թվականին Հաավան Էստոնայի գրողների միության հիմնադիր անդամներից մեկն էր։
մինի|Աննա Հաավա, 1920-ական թվականներ
2006 թվականին հայտնվել է երկար ժամանակ չհրապարակված *Mälestusi Laanekivi Manni lapsepõlvest* («Հիշողություններ Լաանեկիվի Մաննի մանկության մասին») ձեռագիրը, իսկ 2008-ին լույս է տեսել նրա բանաստեղծական *Luule* («Բանաստեղծություններ») ժողովածուն, որ պարունակել է մինչև 700 բանաստեղծություն։
### Երաժշտականություն
Հաավան իր բանաստեղծություններից շատերին տվել է ուշագրավ երաժշտականություն, ինչը հեշտացրել է որպես երգերի տեքստեր դրանց հարմարեցումն այն երաժշտությանը, որ ստեղծվել է այն ժամանակ արդիական կոմպոզիտորների կողմից։ Դեռ 1887 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում սովորող երիտասարդ երգեհոնահար Միյնա Հյարման գրել է իր առաջին երգերը Հաավայի բանաստեղծությունների վրա, և այդ ժամանակից ի վեր Հաավայի ավելի քան 200 բանաստեղծությունների հիման վրա երաժշտություն է գրվել այլ կոմպոզիտորների կողմից։ Հաավայից ոգեշնչված որոշ երգեր հայտնի են դարձել տարածաշրջանային փառատոներում կամ վերածվել են ժողովրդական երգերի։

1908 թվականին Հաավան նաև գրել է լիբրետո Արթուր Լեմբայի *Lembitu tütar* («Լեմբիտուի դուստր») օպերայի համար։

Նրա աշխատանքները դեռ հայտնվում են տպագրությունում։ 2006 թվականին լույս է տեսել գերմանական երաժշտական պարտիտուրը՝ *Kolm eesti laulu Anna Haava sõndele* (1937-1940) *(*Երեք Էստոնական երգ Աննա Հաավայի համար*)* կամ *Drei Lieder für eine Singstimme mit Klavierbegleitung nach Gedichten von Anna Haava* (Երեք երգ մեկ ձայնի համար՝ դաշնամուրային նվագակցությամբ, Աննա Հաավայի բանաստեղծությունների հիման վրա), և դրա հեղինակները նշվել են որպես  և Աննա Հաավա։

### Թարգմանություններ
Որպես թարգմանիչ՝ Հաավան կարող էր գումար վաստակել՝ էստոնացի ընթերցողներին հասանելի դարձնելով օտար լեզուներով կարևոր գրականությունը, այդ թվում՝ Յ․ Վ․ Գյոթեի «Էգմոնտ»-ը, Ֆ. Շիլլերի «Վիլհելմ Տելլ»-ը, Հ. Հոֆմանսթալի «Էդիպ թագավոր»-ը, ՈՒ. Շեքսպիրի «Ամառային գիշերվա երազ»-ը, Հանս Քրիստիան Անդերսենի հեքիաթները և այլն։ Հաավան թարգմանել է նաև հին դիցաբանության որոշ գործեր, ինչպիսիք են Ի.Կ. Անդրեի և Ռ. Շնայդերի «Greeka muinaskangelased»-ը (հին հունական հերոսներ) և Գ. Շալկի «Rooma muinaskangelased»-ը (հին հռոմեական հերոսներ)։

Նրա սեփական բանաստեղծությունները լայնորեն թարգմանվել են, այդ թվում՝ ռուսերեն, ֆիններեն, շվեդերեն, հունգարերեն, գերմաներեն, իտալերեն, էսպերանտո, անգլերեն և այլ լեզուներով։

## Դժվարություններ
Երիտասարդ տարիքում Աննան սկսել է երգել ժողովրդական երգչախմբում և սիրահարվել է Տարտուի համալսարանի աստվածաբանության ֆակուլտետի ուսանողի։ Նա ընդամենը 25 տարեկան էր, երբ նրա երկու ծնողներն ու երիտասարդ ուսանողը մեկ առ մեկ մահացել են։ Երկու տարի անց մահացել է նաև նրա միակ քույրը՝ Լիիզան։

Նրա անձնական կյանքը փշուր-փշուր է եղել։ Նա մեկնել է Լայպցիգ, Գերմանիա՝ առողջությունը բարելավելու համար, այնուհետև մի քանի տարով տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան, որտեղ նա դարձել է բուժքույր և ուսուցիչ։ 1906 թվականին Հաավան վերադարձել է Էստոնիա՝ ապրելու Տարտուում, որտեղ Առաջին համաշխարհային պատերազմից որոշ ժամանակ առաջ նա աշխատել է *Postimees*-ի («Փոստատար») խմբագրական խմբում։ Հետագայում նա աշխատել է որպես ազատ գրող և թարգմանիչ։

Հաավան երբեք մեծ եկամուտ չի ունեցել։ 1920 թվականից նա իրավունք է ունեցել դիմելու կենսաթոշակ ստանալու համար, իսկ 1945 թվականին նրան անձնական կենսաթոշակ է նշանակվել։

## Վերջին տարիներ
մինի|Աննա Հաավայի գերեզմանի հուշաքարը
1954 թվականին Տարտու քաղաքը Տարտուի համալսարանի հանդիսությունների դահլիճում անց է կացրել բանաստեղծի 90-ամյակի տոնակատարությունը։ Միջոցառման շրջանականերում քաղաքում նրա անունով նաև փողոց է անվանակոչվել։

Աննա Հաավան մահացել է Տարտուում 1957 թվականի մարտի 13-ին՝ 92 տարեկան հասակում և թաղվել է Ռաադի գերեզմանատան () Մաարյա գերեզմանատան տարածքում։ Թաղման վայրը նշվում է նրա բանաստեղծություններից մեկը կրող քարով։

2006 թվականին Էստոնիայի Յիգևամաա նահանգի Ասիկվեռե համայնքային կենտրոնում բացվել է Աննա Հաավայի Հիշատակի սենյակը։

## Պարգևներ
* Արծվի խաչի շքանշանի 3-րդ աստիճան, 1930
* Էստոնայի Կարմիր խաչի շքանշանի 2-րդ աստիճան, 1935
* Էստոնական ԽՍՀ ժողովրդական գրող, 1954
* «Պատվո նշան» շքանշան

## Ընտրված ստեղծագործություններ
Որոշ հավաքածուներ

* Բանաստեղծություններ I () 1888
* Բանաստեղծություններ II () 1890
* Բանաստեղծություններ III () 1897
* Ալիքներ () 1906
* Սրով ու խաչով () 1910
* Երեխաներ հյուսիսային երկրներից () 1913
* Մեր օրերից () 1920
* Այնուամենայնիվ կյանքը գեղեցիկ է () 1930
* Ես էստոնական երգ եմ երգում () 1935

## Գրականություն
* Ello Säärits: *Anna Haava. Elu ja loomingu lugu.* Ilmamaa, Tartu 2007, .
* Cornelius Hasselblatt: *Geschichte der estnischen Literatur. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.* de Gruyter, Berlin u. a. 2006, , S. 304–308.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աննա Հաավա․ Էստոնիայի մեծերը las-flores.ru
* Աննա Հաավա BnF.fr
* Հաավայի որոշ ստեղծագործություններ worldcat.org կայքում։
* Հաավայի որոշ բանաստեղծություններ sisu.ut.ee կայքում։
* Կենսագրություն և տեքստեր  Տարտուի համալսարանի պաշտոնական կայքից  (էստոներեն)
* Կենսագրություն, բանաստեղծություններ, գեղարվեստական ստեղծագործություններ  htg.tartu.ee (էստոներեն)

Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Էստոնացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Էստոնացի բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Էստոնացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանաստեղծներ