Ռոբերտ Մոզես

**Ռոբերտ Մոզես** (), ամերիկացի քաղաքային պլանավորող և պետական պաշտոնյա էր։ Աշխատել է Նյու Յորքի մետրոպոլիտեն տարածքում 20-րդ դարի սկզբից մինչև կեսերը։ Մոզեսը համարվում է Նյու Յորք քաղաքի և Նյու Յորք նահանգի պատմության մեջ ամենաազդեցիկ և հզոր մարդկանցից մեկը։ Նրա ենթակառուցվածքային նախագծերի մեծ մասշտաբը և քաղաքային զարգացման փիլիսոփայությունը ազդեցություն են ունեցել Միացյալ Նահանգների ինժեներների, ճարտարապետների և քաղաքային պլանավորողների մի ամբողջ սերնդի վրա։

Երբեք չընտրվելով որևէ պաշտոնի, Մոզեսը զբաղեցրել է տարբեր դիրքեր իր ավելի քան 40-ամյա կարիերայի ընթացքում։ Նա միաժամանակ զբաղեցրել է մինչև 12 պաշտոն, ներառյալ Նյու Յորք քաղաքի այգիների հանձնակատարի և Լոնգ Այլենդի պետական այգիների հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնները։ Իր կարիերայի սկզբում Նյու Յորքի նահանգապետ Ալ Սմիթի հետ սերտ աշխատելով, նա դարձել է օրենքներ գրելու, ինչպես նաև պետական կառավարության գործունեությունը կառավարելու և շահարկելու մասնագետ։ Նա ստեղծել և ղեկավարել է բազմաթիվ կիսաինքնավար պետական մարմիններ, որոնց միջոցով վերահսկել է միլիոնավոր դոլարների եկամուտներ և թողարկել պարտատոմսեր՝ նոր ձեռնարկումները ֆինանսավորելու համար՝ գրեթե առանց արտաքին ներդրման կամ վերահսկողության։

Մոզեսի նախագծերը վերափոխել են Նյու Յորքի տարածքը և հեղափոխել ԱՄՆ-ում քաղաքների նախագծման և կառուցման եղանակը։ Որպես Լոնգ Այլենդի պետական այգիների հանձնակատար, Մոզեսը վերահսկել է Ջոնս Բիչ պետական այգու կառուցումը, որը Միացյալ Նահանգների ամենահաճախ այցելվող հանրային լողափն է, և հանդիսացել է Նյու Յորքի նահանգի մայրուղիների համակարգի գլխավոր ճարտարապետը։ Որպես Տրայբորո կամրջի վարչության ղեկավար, Մոզեսը գրեթե լիակատար վերահսկողություն է ունեցել Նյու Յորք քաղաքի կամուրջների և թունելների, ինչպես նաև դրանցից հավաքագրվող ճանապարհատուրքերի վրա։ Նա կառուցել է Թրիբորո կամուրջը, Բրուքլին-Բաթերի թունելը և Թրոգս Նեք կամուրջը, ինչպես նաև մի քանի խոշոր մայրուղիներ։ Այս ճանապարհները և կամուրջները, քաղաքային վերականգնման ջանքերի հետ միասին, որոնք ոչնչացրել են բնակարանային շենքերի հսկայական տարածքներ և դրանք փոխարինել մեծ հանրային բնակարանաշինական նախագծերով, վերափոխել են Նյու Յորքի կառուցվածքը և ոգեշնչել այլ քաղաքների՝ ձեռնարկելու նմանատիպ զարգացման ջանքեր։

Մոզեսի հեղինակությունն անկում է ապրել Ռոբերտ Կարոյի Պուլիցերյան մրցանակակի արժանացած կենսագրության՝ «Ազդեցիկ մարդ» հրապարակումից հետո (1974), որը կասկածի տակ է դրել Մոզեսի բազմաթիվ նախագծերի ենթադրյալ օգուտները և նրան ներկայացրել է որպես ռասիստ։ Մեծ մասամբ հենց «Իշխանության միջնորդի» պատճառով Մոզեսն այսօր համարվում է հակասական կերպար Նյու Յորք քաղաքի և Նյու Յորք նահանգի պատմության մեջ։

## Վաղ տարիներ և կրթություն
Մոզեսը ծնվել է Կոնեկտիկուտի Նյու Հեյվեն քաղաքում, 1888 թվականի դեկտեմբերի 18-ին, գերմանացի հրեական ծագում ունեցող ծնողների՝ Բելլա (Սիլվերման) և Էմանուել Մոզեսների ընտանիքում։ Նա իր կյանքի առաջին ինը տարիներն անցկացրել է Նյու Հեյվենի Դուայթ փողոցի 83 հասցեում՝ Եյլի համալսարանից երկու թաղամաս հեռավորության վրա։ 1897 թվականին Մոզեսների ընտանիքը տեղափոխվել է Նյու Յորք քաղաք, որտեղ նրանք ապրել են Արևելյան 46-րդ փողոցում՝ Հինգերորդ պողոտայից ոչ հեռու։ Մոզեսի հայրը Նյու Հեյվենում հաջողակ հանրախանութի սեփականատեր և անշարժ գույքի սպեկուլյանտ էր։ Ընտանիքի՝ Նյու Յորք տեղափոխվելու համար նա վաճառել է իր անշարժ գույքի բաժնեմասերը և խանութը, այնուհետև թոշակի անցել։ Ռոբերտ Մոզեսը և նրա եղբայր Փոլը հաճախել են մի քանի դպրոցներ իրենց տարրական և միջնակարգ կրթության համար, այդ թվում՝ Էթիկական մշակույթի դպրոցը, Դուայթի դպրոցը և Մոհեգան լճի դպրոցը՝ ռազմական ակադեմիան։

Ավարտելով Եյլի քոլեջը (բակալավրի աստիճան, 1909 թվական) և Օքսֆորդի Վադհեմ քոլեջը (1911 թվականին բակալավրի աստիճան իրավագիտության գծով, 1913 թվականին մագիստրոսի աստիճան) և 1914 թվականին ստանալով քաղաքագիտության դոկտորի կոչում Կոլումբիայի համալսարանից, Մոզեսը սկսել է հետաքրքրվել Նյու Յորքի բարեփոխումների քաղաքականությամբ։

## Կարիերա
Որպես նվիրված իդեալիստ, Մոզեսը մշակել է տարբեր ծրագրեր։ 1919 թվականին Նյու Յորքի նահանգային կառավարությունը վերակազմակերպելու առաջարկ է արել, որը ի վերջո չի ընդունվել, սակայն գրավել է Բել Մոսկովիցի ուշադրությունը, ով նահանգապետ Ալ Սմիթի ընկերն ու վստահելի խորհրդականն էր։ Երբ նահանգի պետքարտուղարի պաշտոնը դարձել է նշանակովի՝ ընտրովիի փոխարեն, Սմիթը նշանակել է Մոզեսին։ Նա այդ պաշտոնում է եղել 1927 թվականից մինչև 1929 թվականը։

Մոզեսը իշխանության է հասել Սմիթի հետ, որն ընտրվել է որպես նահանգապետ 1918 թվականին, այնուհետև վերընտրվել 1922 թվականին։ Սմիթի աջակցությամբ Մոզեսը ձեռնամուխ է եղել Նյու Յորք նահանգի կառավարության արմատական համախմբմանը։ Այդ ժամանակահատվածում Մոզսեսը սկսել է իր առաջին փորձը լայնամասշտաբ հանրային աշխատանքների նախաձեռնություններում՝ միաժամանակ օգտագործելով Սմիթի քաղաքական ուժը օրենսդրություն ընդունելու համար։ Սա օգնել է ստեղծել նոր Լոնգ Այլենդի պետական այգիների հանձնաժողովը և Պետական այգիների խորհուրդը։ 1924 թվականին նահանգապետ Սմիթը Մոզեսին նշանակել է Պետական այգիների խորհրդի նախագահ և Լոնգ Այլենդի պետական այգիների հանձնաժողովի նախագահ։ Այս կենտրոնացումը թույլ է տվել Սմիթին ղեկավարել կառավարություն, որը հետագայում օգտագործվել է որպես մոդել Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի Նոր կուրսի դաշնային կառավարության համար։ Մոզեսը նաև ստացել է բազմաթիվ հանձնարարություններ, որոնք նա արդյունավետորեն իրականացրել է, ինչպիսին է, օրինակ, Ջոնս Բիչ պետական այգու զարգացումը։ Ցուցադրելով օրենքի, ինչպես նաև ճարտարագիտական հարցերի հզոր իմացություն, Մոզեսը հայտնի է դարձել օրինագծեր կազմելու իր հմտությամբ և կոչվել «Օլբանիի լավագույն օրինագծի հեղինակ»։ Այն ժամանակ, երբ հասարակությունը սովոր էր Թամանի Հոլի կոռուպցիային և անկարողությանը, Մոզեսը դիտվում էր որպես կառավարության փրկիչ։

1933 թվականին նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի երդմնակալությունից անմիջապես հետո դաշնային կառավարությունը կարողացել է միլիոնավոր դոլարներ ծախսել «Նոր կուրս» իրականացնելու համար, սակայն նահանգներն ու քաղաքները քիչ նախագծեր ունեին։ Նյու Յորք քաղաքը կարողացել է զգալի ֆինանսավորում ստանալ աշխատանքների վարչության, քաղաքացիական պահպանության կորպուսի և Մեծ Ճգնաժամի դարաշրջանի այլ կազմակերպություններից։ Նրա ամենաազդեցիկ և երկարատև պաշտոններից մեկը եղել է Նյու Յորքի զբոսայգիների կոմիսարի պաշտոնը, որը նա զբաղեցրել է 1934 թվականի հունվարի 18-ից մինչև 1960 թվականի մայիսի 23-ը։

### Զբաղեցրած պաշտոններ
Բազմաթիվ պաշտոններ և մասնագիտական կոչումներ, որոնք Մոզեսը զբաղեցրել է, նրան լայն լիազորություններ են տվել Նյու Յորքի շրջանում քաղաքաշինություն ձևավորելու համար։ Ըստ Նյու Յորքի պահպանման արխիվի նախագծի (New York Preservation Archive Project), դրանք են՝
*Լոնգ Այլենդ նահանգի զբոսայգիների հանձնաժողով (Նախագահ, 1924-1963)
* Նյու Յորք նահանգի այգիների խորհուրդ (Ղեկավար, 1924-1963)
*Նյու Յորք նահանգի պարկերի խորհուրդ (1927-1929)
* Արտակարգ հասարակական աշխատանքների հանձնաժողով (Ղեկավար, 1933-1934)
*Նյու Յորքի զբոսայգիների վարչություն (Հանձնակատար, 1934-1960)
* Կամուրջների և թունելների վարչություն (Ղեկավար, 1934-1968)
* Նյու Յորքի քաղաքային պլանավորման հանձնաժողով (Հանձնակատար, 1942-1960)
* Նյու Յորքի նահանգի էներգետիկ վարչություն (Ղեկավար, 1954-1962)
* Նյու Յորքի համաշխարհային ցուցահանդես (Նախագահ, 1960-1966)
* Նյու Յորքի նահանգապետի գրասենյակ (Բնակարանային հարցերով հատուկ խորհրդական, 1974-1975)

## Ազդեցություն
1920-ականներին Մոզեսը վիճաբանության մեջ է մտել Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի հետ, որն այն ժամանակ Տակոնիկ նահանգի զբոսայգիների հանձնաժողովի ղեկավարն էր, որը պաշտպանում էր Հադսոնի հովտով ավտոմայրուղու շուտափույթ կառուցումը։ Մոզեսին հաջողվել է միջոցներ հատկացնել Լոնգ Այլենդ Պարկուեյում իր նախագծերին։ Մոզեսը մասնակցել է Լոնգ Այլենդի Միդոուբրուկ Սթեյթ Փարքուեյ մայրուղու կառուցմանը։ Դա աշխարհում առաջին ամբողջովին մյուսներից առանձին, սահմանափակ մուտքի հնարավորությամբ մայրուղին էր։

Մոզեսը շատ ազդեցիկ գործիչ էր, որը նախաձեռնել է բազմաթիվ բարեփոխումներ, որոնք փոխել են Նյու Յորքի նահանգի կառավարության կառուցվածքը 1920-ականներին։ Մոզեսի ղեկավարած «Վերակառուցման հանձնաժողովը» պատրաստել է բավականին ազդեցիկ զեկույց, որը պարունակում էր առաջարկություններ, որոնք հիմնականում ընդունվել են, ներառյալ 187 գոյություն ունեցող գործակալությունների միավորումը 18 գերատեսչություններում, գործադիր իշխանության բյուջետային աջակցության նոր համակարգը և նահանգապետի պաշտոնավարման քառամյա ժամկետը։

### ՀԱՎ-ի լողավազաններ
Մեծ ճգնաժամի ժամանակ Մոզեսը, քաղաքապետ Ֆյորելլո Լա Գուարդիայի հետ միասին, հատկապես հետաքրքրված էր նոր լողավազաններ և այլ լողալու վայրեր ստեղծելու մեջ։ Նա կազմել է 23 լողավազանների ցուցակ ամբողջ քաղաքի համար։ Լողավազանները պետք է կառուցվեին հանրային աշխատանքների վարչության (ՀԱՎ) միջոցներով, որը դաշնային գործակալություն է, ստեղծվել է որպես Նոր կուրսի մաս՝ պայքարելու ճգնաժամի բացասական հետևանքների դեմ։

Այս լողավազաններից տասնմեկը նախատեսված էր նախագծել միաժամանակ և բացել 1936 թվականին։ Դրանք ներառում էին տասը լողավազան Աստորիա այգում, Բեթսի այգում, Կրոտոնի այգում, Համիլթոնի ձկան այգում, Հայբրիջ այգում, Թոմաս Ջեֆերսոնի այգում, Մակքարն այգում, Ռեդ Հուկ այգում, Ջեքի Ռոբինսոնի այգում, Սանսդեթ այգում, ինչպես նաև առանձին լողավազան Թոմփկինսվիլում։ Մոզեսը, ճարտարապետներ Էյմար Էմբերի II-ի և Գիլմոր Դեյվիդ Քլարկի հետ միասին, մշակել են ընդհանուր ձևավորում այս ջրային կենտրոնների համար։ Յուրաքանչյուր վայր պետք է ունենար առանձին լողավազաններ սուզվելու, լողալու և շրջելու համար, տրիբունաներ և դիտահարթակներ, լոգարաններ՝ հանդերձարաններով, մարզասրահներ։ Լողավազանները պետք է ունենային մի քանի ընդհանուր առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են առնվազն 55 յարդ (50 մ) երկարությունը, ստորջրյա լուսավորությունը, ջեռուցումը, ֆիլտրումը և էժան շինանյութերը։ Էժան նյութերի պահանջներին համապատասխանելու համար յուրաքանչյուր շենք պետք է կառուցվի՝ օգտագործելով ժամանակակից և դասական ճարտարապետական ոճերի տարրեր։ Շենքերը պետք է տեղակայված լինեն նաև լրացուցիչ խաղահրապարակների և բարեկարգ լանդշաֆտների կողքին։

11 լողավազաններից մի քանիսի շինարարությունը սկսվել է 1934 թվականի հոկտեմբերին։ ՀԱՎ-ի կողմից ֆինանսավորվող տասնմեկ լողավազաններից տասի շինարարությունները ավարտվել են 1936 թվականի կեսերին և ամեն շաբաթ տեղի է ունեցել մեկի բացումը։ Այս կառույցները միասին կարող էին տեղավորել 66,000 լողորդ։ 1990 թվականին տասնմեկ լողավազաններ ճանաչվել են որպես Նյու Յորքի տեսարժան վայրեր։ Լողավազաններից տասը հայտարարվել են Նյու Յորքի տեսարժան վայրեր 2007 և 2008 թվականներին։

Մոզեսն, իբր, պայքարում էր, որպեսզի աֆրոամերիկացի լողորդները չգնան այդ լողավազաններ և լողափեր։ Ենթականերից մեկը հիշում է, որ Մոզեսը ասում էր, որ լողավազանները պետք է մի քանի աստիճանով ավելի ցուրտ լինեն, իբր այն պատճառով, որ, ըստ Մոզեսի, աֆրոամերիկացիները չեն սիրում սառը ջուր։

### Ջրային ուղիներ
#### Թրիբորո կամուրջ
Չնայած Մոզեսն ունեցել է իշխանություն Նյու Յորք քաղաքի բնակարանային շինարարության բոլոր պետական նախագծերի վրա և ղեկավարում էր բազմաթիվ այլ կառույցներ, բայց հենց Թրիբորո կամրջի կառուցման նախագիծը է նրան տվել առավելագույն իշխանությունը։
Թրիբորո կամուրջը (հետագայում պաշտոնապես վերանվանվել է Ռոբերտ Քենեդիի անվան կամուրջ) բացվել է 1936 թվականին՝ միացնելով Բրոնքսը, Մանհեթենը և Քուինսը երեք առանձին հատվածների միջոցով։ Պարտատոմսերի պայմանագրերում ձևակերպումները և հանձնակատարների բազմամյա նշանակումները նրան հիմնականում անձեռնմխելի են դարձրել քաղաքապետերի և մարզպետների ճնշումներից։

Մինչ Նյու Յորք քաղաքը և Նյու Յորք նահանգը մշտապես դրամական միջոցների պակաս ունեին, կամրջի ճանապարհային հարկերից ստացված եկամուտները տարեկան կազմում էին տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ։ Այսպիսով, իշխանությունը կարողացել է հավաքել հարյուր միլիոնավոր դոլարներ՝ վաճառելով պարտատոմսեր, մի մեթոդ, որը նաև օգտագործվում էր Նյու Յորքի և Նյու Ջերսիի Նավահանգստային Իշխանության կողմից՝ ֆինանսավորելու խոշոր հանրային շինարարական նախագծեր։ Ճանապարհային հարկերից ստացված եկամուտները արագ աճել են, քանի որ կամուրջների վրայի երթևեկությունը գերազանցել է բոլոր կանխատեսումները։

#### Բրուքլին-Բաթերը ուղի
1930-ականների վերջին քաղաքապետարանում վեճ է սկսվել այն մասին, թե արդյոք Բրուքլինի և ստորին Մանհեթենի միջև լրացուցիչ տրանսպորտային կապեր պետք է կառուցվեն կամրջի կամ թունելի տեսքով։ Կամուրջները կարող են ավելի լայն և էժան լինել շինարարության համար, բայց ավելի բարձր և երկար կամուրջները ավելի շատ տեղ են պահանջում ափ դուրս գալու համար, քան թունելները։ Կամրջի կառուցմանը դեմ էին տարածաշրջանային պլանավորման ասոցիացիան, պատմության պաշտպանները, Ուոլ Սթրիթի ֆինանսական շրջանակները, անշարժ գույքի սեփականատերերը, բարձր հասարակության տարբեր ներկայացուցիչներ, շինարարական արհմիությունները, Մանհեթենի շրջանի նախագահը, ֆիորելլոյի քաղաքապետ Լա Գուարդիան և նահանգապետ Հերբերտ Հ. Լեհմանը։ Չնայած դրան, Մոզեսը նախընտրում էր կամուրջը, որը կարող էր միաժամանակ ավելի շատ մեքենաներ սպասարկվել և ծառայել որպես ավելի նշանավոր ճարտարապետական հուշարձան, քան թունելը։ Թրիբորոյի կամրջի ուղեվարձից միջոցներ ստանալուց հետո Մոզեսը որոշել է, որ գումարը կարող է ծախսվել միայն կամրջի կառուցման վրա։ Նա նաև վիճել է նախագծի գլխավոր ինժեներ Օլե Սինգստադի հետ, ով թունելը նախընտրել է կամրջից։ 

#### Բրուքլին Դոջերս
Երբ Բրուքլին Դոջերսի սեփականատեր Ուոլթեր Օ'Մալլին ցանկացել է փոխարինել հնացած և քայքայված Էբեթս Ֆիլդ դաշտը, նա առաջարկել է կառուցել նոր մարզադաշտ Լոնգ Այլենդի երկաթուղային ճանապարհի մոտ՝ Ատլանտիկ պողոտայի և Ֆլաթբուշ պողոտայի անկյունում (ժամանակակից Բարքլեյս սենթրի հարևանությամբ)։ Օ'Մալլին համոզում էր Մոզեսին օգնել իրեն, սակայն վերջինս հրաժարվել է՝ արդեն որոշելով, որ այդ տարածքում ավտոտնակ պետք է կառուցել։ Ավելին, Օ'Մալլիի առաջարկը, որ քաղաքը սեփականություն ձեռք բերի մի քանի անգամ ավելի թանկ, քան նա ի սկզբանե հայտարարել էր, որ պատրաստ է վճարել, մերժվել է ինչպես Մոզեսի կողմնակիցների, այնպես էլ հակառակորդների կողմից պաշտոնյաների, թերթերի և հասարակության կողմից՝ որպես մասնավոր բիզնեսի անընդունելի պետական սուբսիդավորում։

Մոզեսը պատկերացնում էր, որ Նյու Յորքի նորագույն մարզադաշտը պետք է կառուցվի Քուինսում ՝ նախկին (և, ինչպես պարզվել է, ապագա) համաշխարհային ցուցահանդեսի տեղում, որը, ի վերջո, կհյուրընկալի այդ ժամանակվա քաղաքի բոլոր երեք խոշոր լիգայի թիմերին։ Օ'Մալլին կտրականապես դեմ էր այդ ծրագրին։ Մոզեսը հրաժարվել է տեղից շարժվել, և 1957 թվականի մրցաշրջանից հետո Դոջերսը մեկնել է Լոս Անջելես։ Ավելի ուշ Մոզեսին հաջողվել է այդ վայրում կառուցել 55․000 տեղանոց բազմաֆունկցիոնալ մարզադաշտ։ Շինարարությունը շարունակվել է 1961 թվականի հոկտեմբերից մինչև դրա հետաձգված ավարտը՝ 1964 թվականի ապրիլին։ 

### Մոզեսի դարաշրջանի ավարտ

Մոզեսի հեղինակությունը սկսել է մարել 1960-ականներին։ Միևնույն ժամանակ, քաղաքական խորաթափանցությունը սկսել են հուսախաբ անել նրան, քանի որ նա անխոհեմորեն սկսել է մի քանի վիճելի քաղաքական մարտեր, որոնցում նա ոչ մի կերպ չէր կարող հաղթել։ Օրինակ՝ Շեքսպիրին այգու ծրագրի դեմ նրա արշավը լայն բացասական արձագանք է ստացել, և Կենտրոնական զբոսայգու խաղահրապարակը քանդելու նրա փորձը՝ թանկարժեք ռեստորանի կայանատեղի բացելու համար, նրան շատ թշնամիներ ավելացրին։

Ընդդիմությունը գագաթնակետին է հասել Փենսիլվանիայի կայարանի քանդման պատճառով, որը շատերը վերագրում էին Մոզեսի մշակած «զարգացման սխեմայի» մտածելակերպին, թեև իրականում քանդման պատասխանատվությունը դրված էր աղքատ Փենսիլվանիայի երկաթուղու վրա։ Նյու Յորքի ամենամեծ ճարտարապետական տեսարժան վայրերից մեկի այս պատահական ոչնչացումը քաղաքի շատ բնակիչների դրդել է դեմ արտահայտվել Մոզեսի ծրագրերին՝ Ստորին Մանհեթենում արագընթաց մայրուղի կառուցելու համար, որն անցնում էր Գրինվիչ Վիլիջով և այն, ինչ այժմ կոչվում է Սոհո։ Այս ծրագիրը և միջին Մանհեթենի արագընթաց մայրուղին քաղաքական ձախողում են ունեցել։ Այդ ժամանակ նրա ամենաաղմկոտ քննադատներից մեկը քաղաքային ակտիվիստ Ջեյն Ջեյքոբսն էր, ում «*Ամերիկյան մեծ քաղաքների մահը և կյանքը»* գիրքը կարևոր դեր է խաղել Մոզեսի ծրագրերի դեմ հասարակական կարծիքը կարգավորելու գործում։ Քաղաքային կառավարությունը 1964 թվականին մերժել է արագընթաց մայրուղու կառուցումը։ 

Մոզեսի ազդեցությունն էլ ավելի է թուլացել 1964 թվականին Նյու Յորքի Համաշխարհային ցուցահանդեսին նրա մասնակցության պատճառով։ Այս միջոցառմանը 70 միլիոն մարդ ներկա գտնվելու վերաբերյալ նրա կանխատեսումները չափազանց լավատեսական էին, և ցուցահանդեսի ղեկավարների և կապալառուների հետ առատաձեռն պայմանագրերը սրել են տնտեսական իրավիճակը։ Մոզեսի կրկնվող և վճռական հրապարակային հայտարարությունները տոնավաճառի զգալի ֆինանսական դժվարությունների մասին, չնայած հակառակի ապացույցներին, ի վերջո հրահրել են մամուլի և կառավարության հետաքննությունները, որոնք բացահայտել են հաշվապահական հաշվառման խախտումները։ Այն փաստը, որ տոնավաճառը չի թույլատրվել միջազգային ցուցահանդեսների Բյուրոյի (BIE) կողմից, որը վերահսկում է նման միջոցառումները, կարող է բացասաբար ազդել միջոցառման հաջողության վրա։ Մոզեսը հրաժարվել է ընդունել նրանց պահանջները, ներառյալ ցուցահանդեսներից հողի վարձավճարների գանձման սահմանափակումը, իսկ նրանք իրենց հերթին հանձնարարել է իր անդամ երկրներին չմասնակցել։ 

Համաշխարհային ցուցահանդեսի ձախողումից հետո Նյու Յորքի քաղաքապետ Ջոն Լինդսեյը, նահանգապետ Նելսոն Ռոքֆելլերի հետ միասին, փորձել են ուղղել ուղեվարձի հասույթը։ Մոզեսը դեմ էր գաղափարին և պայքարում էր այն կանխելու համար։ Այնուհետև Լինդսին հեռացրել է Մոզեսին Վաշինգտոնում դաշնային մայրուղիների ֆինանսավորման գլխավոր քաղաքային պաշտպանի պաշտոնից։

## Մահ
Իր կյանքի վերջին տարիներին Մոզեսը կենտրոնացել է լողի հանդեպ իր վաղեմի սիրո վրա և եղել է Colonie Hill առողջական կենտրոնի ակտիվ անդամ։
Մոզեսը մահացել է սրտի հիվանդությունից 1981 թվականի հուլիսի 29-ին, 92 տարեկան հասակում, Նյու Յորքի Ուեսթ Այլիպ քաղաքում։

Մոզեսը ծագումով հրեա էր և դաստիարակվել էր աշխարհիկ ձևով, որը ոգեշնչված էր 19-րդ դարի վերջին էթիկական մշակույթի շարժումից։ Նա քրիստոնեություն է ընդունել և թաղվել է Նյու Յորքի Բրոնքս նահանգի Վուդլոն գերեզմանատան բացօթյա հանրային դամբարանում։

## Ժառանգություն
Նյու Յորքի նահանգի տարբեր վայրեր և ճանապարհներ կրում են Մոզեսի անունը։ Դրանք ներառում են երկու պետական այգիներ։ Նյու Յորքի Նիագարայի ջրվեժի Նիագարայի գեղատեսիլ այգին սկզբում անվանվել է Ռոբերտ Մոզեսի պետական ​​այգի՝ ի պատիվ նրա։ Անունը փոխվել է 2016 թվականին։ Մոզեսը նաև ունի իր անունով դպրոց Հյուսիսային Բաբելոնում։ Նյու Յորքում կա նաև Ռոբերտ Մոզեսի խաղահրապարակ։ Մոզեսի արձանը կանգնեցվել է գյուղապետարանի կողքին՝ նրա վաղեմի հայրենի քաղաքում՝ Նյու Յորքի Բաբելոն գյուղում։

Պետական այգիների համակարգի ղեկավարի պաշտնոը զբաղեցրած ժամանակ պետական այգիների տարածքը աճել է գրեթե 2,600,000 ակր (1,100,000 հա)։ Երբ նա լքել է իր պաշտոնը, միայն Նյու Յորքում կառուցվել էին 658 խաղահրապարակներ, գումարած 416 մղոն (669 կմ) բուլվարներ և 13 կամուրջներ։ Այնուամենայնիվ, Նյու Յորքում հանրորեն օգտակար կորպորացիաների մասնաբաժինը ավելի բարձր է, քան ԱՄՆ ցանկացած այլ նահանգ, ինչը նրանց դարձնում է Նյու Յորքում ենթակառուցվածքների կառուցման և պահպանման հիմնական տեսակ և կազմում է պետական պարտքի 90%-ը։

## Գնահատական
### Քննադատություն
Մոզեսի կյանքն առավել ընդգրկուն է Ռոբերտ Կարոյի մրցանակակիր «Ազդեցիկ մարդ» կենսագրության մեջ (1974)։

Գիրքը պատմում է Նյու Յորքի նահանգի օրենսդիր մարմնի կողմից հաստատված ցանկացած ֆինանսավորումից շատ ավելի մեծ նախագծեր սկսելու նրա պրակտիկայի մասին՝ այն գիտակցմամբ, որ ի վերջո նա ստիպված կլինի վճարել մնացածի համար, որպեսզի չթվա, թե ինքը չի կատարել ծրագրի պատշաճ ստուգում։ Գիրքը նաև պատմում է, թե ինչպես է նա աշխատում, նաև բնութագրվում էր որպես մեկը, ով օգտագործում էր իր քաղաքական իշխանությունը մտերիմ ընկերների շահերից ելնելով։ Գիրքը նաև պնդում է, որ Մոզեսը զրպարտել է իր դեմ դուրս եկած մյուս պաշտոնյաներին՝ փորձելով նրանց հեռացնել պաշտոնից՝ նրանցից մի քանիսին անվանելով կոմունիստներ «Կարմիր սարսափ»-ի ժամանակ։ Կենսագրության մեջ նշվում է, որ Մոզեսը պայքարել է դպրոցների և հասարակական այլ հաստատությունների դեմ՝ նախապատվությունը տալով այգիներին։

Մոզեսի քննադատները նրան մեղադրել են մեքենաները մարդկանցից գերադասելու մեջ։ Նրանք նշում են, որ նա վերաբնակեցրել է հարյուր հազարավոր նյույորքցիների և ավերել ավանդական թաղամասերը՝ դրանց միջոցով կառուցելով բազմաթիվ արագընթաց մայրուղիներ։ Այս նախագծերը հանգերել են Հարավային Բրոնքսի և Քոնի Այլենդի զվարճանքի պուրակների ոչնչացմանը, ստիպել մեծ լիգայի բեյսբոլի թիմերին՝ Բրուքլին Դոջերսին և Նյու Յորքի հսկաներին տեղափոխվել համապատասխանաբար Լոս Անջելես և Սան Ֆրանցիսկո, ինչպես նաև արագացրել է հասարակական տրանսպորտի անկումը ներդրումների բացակայության և անտեսման պատճառով։ Այլ քննադատներ նրան մեղադրում են հասարակական տրանսպորտն արգելելու մեջ, ինչը թույլ էր տալիս մարդկանց, ովքեր մեքենա չունեն, օգտվել իր կառուցած խնամքով մշակված հանգստի օբյեկտներից։ 

### Վերագնահատում
Որոշ գիտնականներ փորձել են վերականգնել Մոզեսի հեղինակությունը՝ հակադրելով աշխատանքի մասշտաբը բարձր արժեքի և հետագա տասնամյակների ընթացքում հասարակական աշխատանքների դանդաղ տեմպերի հետ։ Մոզեսի շինարարությունը գագաթնակետին է հասել Մեծ ճգնաժամի ժամանակաշրջանում, և չնայած դարաշրջանի դժվարություններին, Մոզեսի նախագծերը ժամանակին ավարտվել են և այդ ժամանակից ի վեր հուսալի հանրային աշխատանքներ էին։

2007 թվականին երեք խոշոր ցուցահանդեսներ ստիպել են որոշ մտավորականների վերանայել նրա կերպարը, քանի որ նրանք ընդունել են Մոզեսի նվաճումների կարևորությունը։ Կոլումբիայի համալսարանի ճարտարապետության պատմաբան Հիլարի Բալոնի և նրա գործընկերների կարծիքով՝ Մոզեսն արժանի է ավելի լավ հեղինակության։ Նրանք պնդում են, որ նրա ժառանգությունն ավելի արդիական է, քան երբևէ, և որ մարդիկ ընդունում են Մոզեսի կառուցած զբոսայգիները, խաղահրապարակները և բնակելի շենքերը, որոնք այժմ այդ թաղամասերում ընդհանուր պարտադիր օբյեկտներ են։ Ավելին, եթե չլիներ Մոզեսի հանրային ենթակառուցվածքը և տարածքը մեծացնելու նրա վճռականությունը, Նյու Յորքը կարող էր չկարողանալ վերականգնվել 1970-ականների և 1980-ականների անկումից և փախուստից և դառնալ այսօրվա տնտեսական գրավչության կենտրոնը։

«Յուրաքանչյուր սերունդ գրում է իր սեփական պատմությունը», - 2007 թվականին *New York Times*-ին տված հարցազրույցում ասել է Նյու Յորքի պատմաբան Քենեթ Ջեքսոնը։ «Շատ մեծ նախագծեր կրկին սեղանի վրա են, և դա մի տեսակ հուշում է Մոզեսի դարաշրջան առանց Մոզեսի», - ավելացրել է նա։

## Մշակույթում
* Մոզեսը Ջոն Ֆորսթերի «Ռոբերտ Մոզեսի բալլադը» վերնագրված երգիծական երգի թեման է, որը ներառված է նրա 1997 թվականի «Հելիում» ալբոմում։
* *Unbreakable Kimmy Schmidt-*ի «Քիմմիի սենյակակից լիմոնադներ» հեռուստասերիալի 3-րդ եթերաշրջանում, Քիմմին ցուցադրվում է, թե ինչպես հաճախել Նյու Յորքի մի քանի քոլեջներ՝ քաղաքի մշակույթի և պատմության վրա հիմնված կատակերգական անուններով։ Մեկն ի սկզբանե կոչվում էր «Ռոբերտ Մոզես քոլեջ սպիտակամորթների համար», և դրա նշանը փոխվել է՝ խաչելով «Սպիտակները» փոխարինելով «Բոլորը» բառով։
* Մոզեսը դարձել է Նյու Յորքի *[[Sick of It All]]* խմբի քննադատական երգի թեման, որը կոչվում է «Ռոբերտ Մոզեսը ռասիստ է», որը ներառված է նրանց 2018 թվականի «Արթնացրու քնած վիշապին» ալբոմում։ 
* Բոբ Մոզես խումբն անվանվել է Ռոբերտ Մոզեսի անունով։
* Մոզեսի գեղարվեստական ​​տարբերակը «Անքնուն քաղաք»-ի գլխավոր չարագործն է։
* «Բրուքլինն առանց մոր» ֆիլմում Մոզես Ռանդոլֆի կերպարը հիմնված է Ռոբերտ Մոզեսի վրա։
* COVID-ի համաճարակի սկզբում, երբ շատ հեռուստամեկնաբաններ, քաղաքական գործիչներ և այլոք աշխատում էին իրենց տներից, The New York Times-ը նշել է The Power Broker-ի հաճախակի տեղադրումը որպես ֆոնային տարր։

## Տես նաև
*Մոդեռն ճարտարապետություն

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն

* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Այլ աղբյուրներ

**Ցուցանմուշներ՝**
*"The Triborough Bridge: Robert Moses and the Automobile Age" exhibit at the New York Transit Museum
*"Robert Moses and the Modern City"  exhibit February 2007 thru May 2007 at 3 New York City museums
*"Looking Back at Moses" a trio of New York museums
*Photographs from the Museum of the City of New York exhibit 

**Փաստաթղթեր՝**
*Robert Moses papers, 1912–1980, held by the Manuscripts and Archives Division, New York Public Library
*Online letters of Moses
*Moses's response to Robert Caro's accusations

**Արխիվային աուդիո՝**
* The Robert Moses Collection at The WNYC Archives

**Հարցազրույցներ՝**
*1973 audio interview of Robert Moses by Don Swaim of CBS Radio, RealAudio at Wired for Books.org
*Robert A. Caro talks to Richard D. Heffner about Robert Moses on the Open Mind, 1998

## Արտաքին հղումներ
* Ռոբերտ Մոզեսի փաստաթղթեր (MS 360)։ Ձեռագրեր և արխիվներ, Եյլի համալսարանի գրադարան

Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ