open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ֆրիբուրգ (կանտոն)

**Ֆրիբուրգ** (; ; ; ), կանտոն Շվեյցարիայի արևմուտքում։ Այդ երկրի երկլեզու կանտոններից է. բնակչության երկու երրորդը խոսում է ֆրանսերեն, մոտավորապես մեկ երրորդն էլ՝ գերմաներեն (դրանք պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ ունեն կանտոնի ողջ տարածքում)։

## Հակիրճ տեղեկատվություն
Վարչական կենտրոնը Ֆրիբուրգ քաղաքն է, որից էլ կանտոնն ստացել է իր անվանումը։ Զբաղեցնում է 1.669 քառակուսի կիլոմետր տարածք՝ ներառյալ ոչ մեծ անկլավները հարևան Վոյի և Բեռնի կանտոններում ու Նոյշատել լճի ափին։ 2017 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով բնակիչների թվաքանակը եղել է 315,074, որոնցից 43,838-ը կամ 16,65 տոկոսը օտար երկրներում ծնվածներ էին։ Դավանանքի տեսակետից, ի հակադրություն վերոնշյալ հարևան երկու կանտոնների, բողոքականներն այստեղ փոքրամասնություն են, կաթոլիկները՝ մեծամասնություն և համապատասխանաբար կազմում են բնակչության 15 և 70 տոկոսը :

Տնտեսության բնագավառում կանտոնում կարևոր դեր են խաղում գյուղատնտեսությունը (մասնավորապես՝ կաթնատու անասնապահությունը) և պանրի արտադրությունը (հատկապես Գրյուերի շրջանում, որտեղ պատրաստում են նույնանուն՝ հանրաճանաչ պանրատեսակը)։ Տնտեսության էական ճյուղերից է նաև շոկոլադի արտադրությունը, որ վաղուց ի վեր հաստատվել է Բրոկում (այդտեղ նաև շոկոլադի հետազոտման կենտրոն է գործում)։

Կանտոնի ներկայիս տարածքում և հատկապես Նոյշատել ու Մորատ լճերի ափերին մարդիկ բնակություն են հաստատել դեռևս նախապատմական ժամանակներում։
 
Շվեյցարական Համադաշնությանը Ֆրիբուրգը միացել է 1481 թվականին։

## Պատկերասրահ

Fribourg rue-des-alpes.jpg|Տեսարան կանտոնի մայրաքաղաքից
Bulle 15.JPG|Տեսարան կանտոնի երկրորդ խոշոր բնակավայրից՝ Բուլ քաղաքից
Barrage Montsalvens 2010-08-21 16 16 18 PICT2842.JPG|Մոնսալվան արհեստական լճի ամբարտակը
Funiculaire Fribourg 119.JPG|Ֆրիբուրգի ճոպանուղին
Fribourg Ratzéhof.jpg|Ֆրիբուրգի Ռաց հյուրանոցը
Musée Gruérien Bulle Jul 2011.jpg|Գրյուերյան թանգարանը Բուլ քաղաքում
Romontclocher.jpg|Ռոմոնի եկեղեցին
Château des comtes de Gruyère - Fribourg - Rue du Château 10 - 01.jpg|Գրյուերի դղյակը
Picswiss FR-16-09.jpg|Լճափնյա Գլետեր գյուղի հին տները
Papiliorama Kerzers2.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* http://appl.fr.ch/friactu_inter/handler.ashx?fid=5980   http://www.fr.ch/ww/fr/pub/functions/toutes_les_actualites.cfm?fuseaction_pre=Detail&NewsID=41814
*http://littlm.umontreal.ca/fileadmin/Documents/FAS/litterature_langue_moderne/Documents/4-Repertoire/Couatses_et_Grueriens_avec_couv.pdf|consulté le=27 août 2013|titre=Parcours linguistiques de Fribourgeois francoprovençalophones|sous-titre=Entretiens avec des « Couatses » et des Gruériens|prénom1=Manuel|nom1=Meune|éditeur=Université de Montréal, Faculté des arts et des sciences, Département de littératures et de langues modernes|lieu=Montréal|année=2013|pages totales=50}}.

## Արտաքին հղումներ
* Site internet officiel de la Foire de Fribourg
* Site du Musée d'histoire naturelle
* Պաշտոնական կայքէջ
* Պաշտոնական վիճակագրություն

Կատեգորիա:Շվեյցարիայի կանտոններ
Քաջարանի կամավորական ջոկատ

**Քաջարանի կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1988 թվականին Քաջարանում։ 1988-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Կապանի («Կապուտջուղ» բարձունք, Ագարակ, Եղվարդ, Ուժանիս, Դավիթ Բեկ, Կարմրաքար, Շիկահող գյուղեր, Կապան-Գորիս մայրուղի, Փայլասարի սահմանամերձ տարածք), Գորիսի (Կոռնիձոր) և Արցախի Հանրապետության Կուբաթլուի, Զանգելանի, Քաշաթաղի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ռազմական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Վ. Մնացականյանը, Ս. Հովսեփյանը, Վ. Գևորգյանը, Ա. Սիմոնյանը, Վ. Թումանյանը, Հ. Մարտինյանը։ Ջոկատից զոհվել է 5 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Վլադիկ Առստամյան

**Վլադիկ Ալբերտի Առստամյան**, (հունիսի 23, 1957, Գիշի, Մարտունու շրջան&nbsp;-&nbsp;մայիսի 6, 1994, Միրբաշիր), հայ ազատամարտիկ-հրամանատար, ՊԲ ավագ լեյտենանտ։

## Կենսագրություն
1975-1977 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1977-1988 թվականներին ապրել և աշխատել է Երևանում։

1988-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, Մարտունու ՊՇ ստորաբաժանումների (վաշտի հրամանատար) կազմերում մասնակցել է Մարտունու շրջանի ինքնապաշտպանական և Մարզիլուի, Մինջևանի, Ժդանովի, Հորադիզի, Յուսուֆջանլուի, Ամիրանլարի, Միրբաշիրի ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մարտունիում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիշի գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Կատեգորիա:Միրբաշիր գյուղում մահացածներ
Սերոբ Աղբյուր կամավորական ջոկատ

**«Սերոբ Աղբյուր» կամավորական ջոկատ**։ Կազմավորվել է 1991 թվականին Երևանում։ Ջոկատը կամ նրա առանձին ազատամարտիկներ ու խմբեր մասնակցել են Հայաստանի Նոյեմբերյանի (Կողբ, Ոսկեպար, Բաղանիս), Կապանի (Դավիթ Բեկ և այլն) և Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի, Մարտակերտի, Ասկերանի, Շուշիի, Քարվաճառի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ս.Սարգսյանը, Հ.Հակոբյանը։ Ջոկատից զոհվել է 14 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Հովիկ Առստամյան

**Հովիկ Վարդանի Առստամյան**, (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
1987-1989 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1990-1993 թվականներին կամավորական ջոկատի և ՊԲ ստորաբաժանումների (դասակի հրամանատար) կազմերում մասնակցել է Մարտունու, Վերին Վեյսալուի, Ալիբալիի, Ֆիզուլիի և այլ բնակավայրերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Գյունե Ճարտարում։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Սյունիք աշխարհազոր կամավորական զորամիավորում

**«Սյունիք աշխարհազոր»**, կամավորական զորամիավորում։ Ստեղծվել է 1992 թվականի հունիսին Պ. Հայրիկյանի նախաձեռնությամբ՝ Սյունիքի և ՀՀ տարբեր շրջանների կամավորականներից (հիմնականում ԱԻՄ-ականներ)։ Ունեցել է շտաբ։ Զորամիավորումը բաղկացած էր 10 առանձին ջոկատներից, որոնք բացի բնակավայրերի պաշտպանությունից, զբաղվել են նաև ազատագրված տարածքների վերաբնակեցման աշխատանքներով։ 1992-1993 թվականներին զորամիավորման տարբեր ջոկատներ մասնակցել են Հայաստանի Հանրապետության Գորիսի, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն Քաշաթաղի («Մարդասիրական միջանցք»), Կուբաթլուի, Զանգելանի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ա. Փայտյանը, Ն. Խանզադյանը, Ս. Վեզիրյանը, Ա. Զաքարյանը և ուրիշներ։ Շտաբի պետեր են եղել Տ. Բոստանջյանը, Հ. Մակարյանը և Ս. Ղարիբյանը։ «Սյունիք աշխարհազոր»-ից զոհվել է 51 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ալբավա

**Ալբավա**, գյուղ, Երևանի նահանգի Երևանի գավառի Երևանի գավառակում։

1873 թ.-ին ուներ 20 տուն՝ 97 բնակչով։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Լորենց Առուշանյան

**Լորենց Սուլեյմանի Առուշանյան** (), հայ դերասան, Հայաստանի ժողովրդական արտիստ (2003), Հայաստանի թատերական գործիչների միության անդամ (1957)։

## Կենսագրություն
1957 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտը (Վավիկ Վարդանյանի արվեստանոց)։ 1957-1962 թվականներին՝ Լենինականի դրամատիկական, 1962-1964 թվականներին՝ Երևանի Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական, 1964-2017 թվականին՝ Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային պետական թատրոնի դերասան։

## Քաղաքական գործունեությունը
Հայ յեղափոխական դաշնակցության անդամ 1977 թ.:

## Հասարակական գործունեությունը
1989 թվականին արքեպիսկոպոս Մեսրոպ Աշճյանի հետ ստեղծել է «Վարարկն» հիմնադրամը և Արցախ առաքել սննդամթերք, վառելանյութ, դեղորայք, դրամական ու նյութական օգնություն ցույց տվել զոհված ու վիրավոր ազատամարտիկների ընտանիքներին, բռնագաղթածներին։ Եղել է Բերդաձորի ինքնապաշտպանական խորհրդի ներկայացուցիչը Հայաստանում, մասնակցել կամավորական ջոկատների կազմավորման ու հանդերձավորման, Բերդաձոր զենք, զինամթերք առաքելու աշխատանքներին։

## Ներկայացումներ

## Ֆիլմեր

## Պարգևներ, մրցանակներ
* Հայաստանի ժողովրդական արտիստ, 2003
* «Տարվա լավագույն տղամարդու դերի համար» մրցանակ, 2006

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լորենց Առուշանյան

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:ՀՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ
դերասաններ
Ալբարիջ

**Ալբարիջ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Մուշ քաղաքից 29 կմ արևելք՝ Մուշ-Բաղեշ ճանապարհից դեպի ձախ։

XX դարի սկզբին ուներ 15 տուն բնակիչ։

Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու երկրագործությունն էր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ստեփանակերտի առաջին վաշտ

**Ստեփանակերտի առաջին վաշտ**, կամավորական ինքնապաշտպանական ջոկատների միավորում։ Կազմավորվել է 1991 թվականին Ստեփանակերտում գործող «Գավրոյի», «Անդրեյի», «Միշիկի», «Աֆղանցիների», «Սետոյի», «Բեկորի» հայդուկային ջոկատների միավորմամբ։ Վաշտը (մարտկոց) մասնակցել է Կրկժանի, Քյոսալարի, Մալիբեկլուի, Խոջալուի, Քարինտակի, Շուշիի և Մարտակերտի շրջանի հայկական բնակավայրերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ 1992 թվականի օգոստոսի 30-ին վաշտի հիմքի վրա ստեղծվել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի մոտոհրաձգային գումարտակը։ Հրամանատարն է եղել Ա. Ղուլյանը, տեղակալը՝ Ա. Դանիելյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ալբակ

**Ալբակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Սիլվանի գավառակում։ Գտնվում էր Ֆարկին բնակավայրից 8 կմ հարավ-արևմուտք՝ Բաթմանսուի աջակողմյան վտակներից մեկի ակունքում։

Մինչև 1918 թ.-ը հայաբնակ էր։ 1915-1918 թվականներին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սպիտակ կամավորական ջոկատ

**«Սպիտակ»** կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1989 թվականին Սպիտակ քաղաքում։ 1990-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության Արարատ (Երասխ), Իջևանի, Ճամբարակի (Արծվաշեն) և Արցախի Հանրապետության Ասկերան (Խոջալու), Մարտունու (Ղարադաղլու), Մարտակերտի, Շուշիի, Կուբաթլուի, Քաշաթաղի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք), Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ս. Ոսկանյանը, Զ. Գևորգյանը։ Ջոկատից զոհվել է 2 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ստեփանավանի կամավորական ջոկատ

**Ստեփանավանի կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին Ստեփանավանում։ Ունեցել է շտաբ, ռազմական խորհուրդ։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության Նոյեմբերյանի (Ոսկեպար, Դովեղ, Կողբ), Կապանի (Դավիթ Բեկ), Իջևանի և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Հաթերք, Մաղավուզ, Մարտակերտ, Մատաղիս, Տոնաշեն, Հակոբ Կամարի և այլն), Քաշաթաղի, Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք), Շուշիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Մարտական տարբերն գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ռ. Կատինյանը, Հ. Շահվերդյանը։ Ջոկատից զոհվել է 21 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Վաղարշակ Առուշանյան

**Վաղարշակ Բեյբուդի Առուշանյան** (ապրիլի 6, 1948, Քարին տակ, Շուշիի շրջան - հունվարի 26, 1992, Քարին տակ), հայ ազատամարտիկ է, հրամանատար, ԱՀ ԳԽ պատգամավոր (1991-1992) ՀՅԴ կուսակցության անդամ (1989 թ.-ից):

= Կենսագրություն =
Ավարտել է Քարին տակ գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ 1966-1968 թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո վերադարձել է հայրենի գյուղ և աշխատել ավտովարորդ, իսկ հետագայում` պահեստապետ։ Մեծ աշխատանքներ է տարել գյուղի ինքնապաշտպանությունը կազմակերպելու համար, գյուղի ջոկատի հրամանատարն էր։

1988 թվականին ստեղծել է կամավորական ջոկատ։ Մասնակցել է Քարինտակի ինքնապաշտպանությանը և Նաբիլար գյուղում (Շուշիի շրջան) տեղակայված հակառակորդի կրակակետերի ոչնչացմանը։ Առուշանյանի անունով է կոչվել Արցախի ՀՅԴ Շուշիի կոմիտեն։

Ամուսնացած էր, ունի 4 երեխա։

= Պարգևներ =
Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1–ին և 2–րդ աստիճանի շքանշաներով։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:1948 ծնունդներ
Կատեգորիա:Քարին տակ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հունվարի 26 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Քարինտակ գյուղում մահացածներ
Սուրմալու կամավորական ջոկատ

**«Սուրմալու»** կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1992 թվականին Երևանում՝ առանձնանալով Դավիթ Բեկ կամավորական ջոկատից։ Ունեցել է շտաբ, ռազմական խորհուրդ, զինանշան։ 1989-1992 թվականներին առանձին մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության Արարատի (Երասխ), Վարդենիսի, Նոյեմբերյանի (Բաղանիս) և Արցախի Հանրապետության Հադրութի (Ծամձոր), Ասկերանի (Նախիջևանիկ, Փրջամալ, Խրամորթ), Քաշաթաղի, Ֆիզուլիի շրջանների, Գետաշենի ենթաշրջանի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Ջոկատի հրամանատարն է եղել Ա. Խաչատրյանը, շտաբի պետը՝ Ա. Մարգարյանը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Վաչագան Ավագիմյան

**Վաչագան Ռաֆիկի Ավագիմյան**, (օգոստոսի 27, 1969, Մարտակերտ - նոյեմբերի 22, 1992, Բաշ Գյունեփայա, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1969 թվականի օգոստոսի 27-ին ԼՂՀ Մարտակերտ քաղաքում։ 1986 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է Մարտակերտի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։ 1987 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտական կիբեռնետիկայի ֆակուլտետի կիբեռնետիկայի բաժինը։
1988-1989 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում (Բաշկիրիայում)։
1990 թվականից սկսած՝ ծառայել է Շուշիի շրջանի պաշտպանական ստորաբաժանումներում, որի կազմում մասնակցել է Մարտակերտի շրջանի ինքնապաշտպանական մարտերին։
1992 թվականին նա Բեկոր Աշոտի առաջին վաշտի զինվոր էր։
Վաչագան Ավագիմյանը զոհվել է 1992 թվականի նոյեմբերի 22-ին Բաշ-Գյունեխայայի համար մղված մարտում։ Նրա աճյունն ամփոփված է Ստեփանակերտի հուշահամալիրում՝ 1992 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Չլդրանի անտառում հերոսաբար զոհված հարազատ եղբոր՝ Սամվել Ավագիմյանի աճյունի կողքին։

## Պարգևներ
ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի 1994 թվականի մայիսի 6-ի թիվ 0334-1 որոշմամբ Վաչագան Ավագիմյանը հետմահու պարգևատրվել է Շուշիի ազատագրման մեդալով, նույն թվականի դեկտեմբերի 30-ին ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության ՆՀ-4 որոշմամբ՝ Մարտական խաչ 2-րդ աստիճանի շքանշանով։
2007 թվականի նոյեմբերի 16-ին Երևանի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետի լսարաններից մեկն անվանակոչվել է Վաչագան Ավագիմյանի անվամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1969 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 22 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 27 ծնունդներ
Ներքին Կարմիրաղբյուր կամավորական ջոկատ

**«Ներքին Կարմիրաղբյուր»**, կամավորական ջոկատ։ Կամզավորվել է 1989 թվականին Ներքին Կարմիրաղբյուրում։ Ունեցել է շտաբ։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է Ներքին Կարմիրաղբյուրի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Մարտական տարբեր գործողությունների ժամանակ հրամանատարներ են եղել Ս. Գալստյանը (ընդհանուր հրամանատար), Հ. Ադամյանը, Ռ. Բուդուրյանը, Ա. Գալստյանը, Ռ. Իսրայելյանը, Ջ. Ադամյանը, Լ. Վարյանը, Է. Առաքելյանը։ Ջոկատից զոհվել է 2 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Ծաղկավան կամավորական ջոկատ

**«Ծաղկավան»** կամավորական ջոկատ։ Կազմավորվել է 1989 թվականին ՀՀ Իջևանի շրջանի Ծաղկավան գյուղում (այժմ Տավուշի մարզում)։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է Ծաղկավանի, Իջևանի շրջանի Կիրանց գյուղի ինքնապաշտպանական և Ղազախի շրջանի Խրեմլու գյուղի հենակետի ճնշման մարտերին։ Հրամանատարն է եղել Գ.Ասիրյանը։ Ջոկատից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արմեն Ծատրյան

Արմեն Մելիքի Ծատրյան (մայիսի 1 1969, Մաճկալաշեն, Մարտունիի շրջան - դեկտեմբերի 10 1993, Ժդանովի  շրջան), ազատամարտիկ։ Տեղի ութամյա դպրոցն ավարտելուց հետո սովորել է Ստեփանակերտի ավտոդպրոցում։ 1987-1989 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1989-1993 թվականներին կամավորական ջոկատի, Մարտունու ՊՇ-ի ստորաբաժանումների կազմերում ակտիվ մասնակցել է Մարտունու, Մարտակերտի ինքնապաշտպանական, Ֆիզուլիի կրակակետերի ճնշման, Քարվաճառի, Հադրութի շրջանների ազատագրական մարտերին։ 1992 թ. թշնամու կողմից Ամարասի վրա լայնածավալ հարձակման ժամանակ առգրավել է ՀՄՄ-2 տեխկնիկա և դարձել նրա մեխանիկ-վարորդը։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է հայրենի Մաճկալաշենում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 1 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 10 մահեր
Կատեգորիա:Աղդաշում մահացածներ
Սերյոժա Ավագյան

**Սերյոժա Էդուարդի Ավագյան**, (), հայ ազատամարտիկ, հետախույզ, սակրավոր։

1988-1990 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1992 թվականից ՊԲ ստորաբաժանումների կազմում մասնակցել է Հադրութի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Հինգ անգամ վիրավորվել է, ապաքինվել և վերադարձել մարտադաշտ։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Ուխտաձորում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հետախույզներ
Կատեգորիա:Հայ սակրավորներ
Ավետիս Օհանյան

**Ավետիս Ալբերտի Օհանյան** (մայիսի 9, 1963, Գորիս - մայիսի 26, 1993, Գյուլաթաղ), ազատամարտիկ-հրամանատար։ 1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1989-1993 թվականներին Մեղրիի կամավորական ջոկատի (հրամանատար) և Շուշիի առանձնակի գումարտակի կազմերում մասնակցել է Մեղրիի, Մարտակերտի (Սրխավենդ, Գյուլաթաղ) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Ավետիս Օհանյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մեղրիի շրջանի Ագարակ գյուղում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1963 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 9 ծնունդներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 26 մահեր
Սլավա Ավագյան

**Սլավա Սուլեյմանի Ավագյան** (), հայ ազատամարտիկ։

1977-1979 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1979-1990 թվականներին աշխատել է Հադրութի շրջանի ճանապարհաշինարարական նորոգման բաժնում։

1990 թվականից շրջանի կամավորական ջոկատի և Հադրութի ՊՇ ստորաբաժանումների կազմում մասնակցել է գյուղի ինքնապաշտպանությանը, Ջաբրայիլի, Զանգելանի, Կուբաթլուի, Ֆիզուլիի շրջանների ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Թաղասեռում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Արթուր Օհանյան

**Արթուր Միքայելի Օհանյան** («Փոքրիկ»), (հուլիսի 21, 1975, Ստեփանակերտ - փետրվարի 4, 1995, Գյուլիջա (Աղդամի շրջան)), ազատամարտիկ-հրամանատար, ՊԲ ավագ լեյտենանտ (1993)։

## Կենսագրություն
1992 թվականին ավարտել է Ստեփանակերտի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը։ Դպրոցի ավարտական վերջին քննությունը հանձնելուց հետո մեկնել է ռազմաճակատ։ Աչքի է ընկել հրամանատարությամբ և քաջությամբ։ Եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի մոտոհրաձգային 3-րդ գումարտակի 9-րդ վաշտի դասակի, ապա՝ վաշտի հրամանատար, գումարտակի հրամանատարի տեղակալ։ Մասնակցել է Մարտակերտի շրջանի գյուղերի՝ Վաղուհասի, Չլդրանի, Վանքի, Առաջաձորի համար մղված մարտերին։ Վաղուհասի «Կարմիր քար» ռազմավարական նշանակության բարձունքի ազատագրման ժամանակ, երբ թշնամին նահանջում էր, Արթուր Օհանյանը, նկատելով դիմացի լանջին հակառակորդի մեծաքանակ խումբը, գնդացրի կրակահերթով ոչնչացրել է թշնամու զինվորների մեծ մասին։ Չորս անգամ վիրավորվել է, բուժվել դաշտային հոսպիտալներում։ Զոհվել է Աղդամի դիրքեր գնալու ճանապարհին՝ հակատանկային ականի պայթյունից։

Արթուր Օհանյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Ամուսնացած չէր։ Թաղված է Ստեփանակերտում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1975 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 21 ծնունդներ
Կատեգորիա:1995 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 4 մահեր
Արմեն Ավագյան

**Արմեն Ժորիկի Ավագյան**, (հոկտեմբերի 31, 1967, Աշան, Մարտունու շրջան&nbsp;-&nbsp;մայիսի 15, 1992, Գյուլափլու, Աղդամի շրջան), հայ ազատամարտիկ, ՀՅԴ անդամ, ՊԲ լեյտենանտ։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունը ստացել է Աշանի միջնակարգ դպրոցում, այնուհետև՝ Մարտունու արհեստագործական ուսումնարանում՝ ստանալով գինեգործի մասնագիտություն։ Միաժամանակ սովորել է դերձակություն։
1985-1987 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։
1988 թվականին ամուսնանում է։ Ունի մեկ դուստր։

### Արցախյան շարժում
Արցախյան շարժումը սկսվելու հետ մեկտեղ դարձավ դրա ակտիվ մասնակիցներից։

Կազմավորել է Աշանի ինքնապաշտպանական ջոկատը, որի հրամանատարն էր, որը զինված էր նրա պատրաստած ինքնաշեն զենքերով։ Աշանի ինքնապաշտպանական ջոկատը օգնության էր հասնում հարևան Հացի, Նորշեն, Ավդուռ, Մյուրիշեն գյուղերին։
«Կոլցո» օպերացիայի ժամանակ ակտիվ մասնակցություն է ունեցել հայ պատանդների փոխանակման գործին։

Արմենը Մոնթե Մելքոնյանի զինակիցն էր. Մոնթեն նրան անվանում էր «Աշանի արծիվ»։

### Մահ
1992 թվականի մայիսի 15-ին Մոնթե Մելքոնյանի գլխավորությամբ կազմակերպվեց Գյուլաբլու (այժմ՝ Վազգենաշեն) գյուղի ազատագրումը, որին մասնակցում էր նաև Արմենը՝ իր վաշտով։ Այդ ռազմական գործողության ժամանակ էլ, դեռ մինչև այսօր ամբողջովին չբացահայտված պայմաններում, նահատակվեց հրամանատար Արմեն Ավագյանը։ Այժմ այդ տեղամասում հուշարձան է կանգնեցված՝ ի հիշատակ Արմեն Ավագյանի և նրա հետ նահատակված չորս ընկերների։ Նրա երազանքն էր՝ Միացյալ Հայաստանը.

:

## Պարգևներ և շքանշաններ
Արմեն Ավագյանը հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, «Մայրական երախտագիտություն» մեդալով և ՀՀ Երկրապահ կամավորականների հուշամեդալով։ Թաղված է Աշանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 31 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Աշան գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Մայիսի 15 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Գյուլափլու գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Մարտիկ Ավագյան

**Մարտիկ Յաշայի Ավագյան**, (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ Մասնակցել է Հադրութի, Ֆիզուլիի շրջանների ազատագրական մարտերին։ Մահացել է ականի պայթյունից։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Պլեթանց գյուղում։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մարտի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Պլեթանց գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հունիսի 9 մահեր
Կատեգորիա:1993 մահեր
Սամվել Օհանյան (ազատամարտիկ)

**Սամվել Խաչիկի Օհանյան** (ծնվել է օգոստոսի 20, 1963, Լեռնանիստ (այժմ՝ Հայաստանի Կոտայքի մարզում), ազատամարտիկ։ Հայաստանի Ոստիկանության փոխգնդապետ (2000)։ 1981-1983 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ 1999 թվականին ավարտել է Հայաստանի ՆԳՆ միլիցիայի բարձրագույն դպրոցի դասընթացները։ 1990 թվականից աշխատել է Հայաստանի ՆԳՆ համակարգում։ 1992-1993 թվականներին ծառայել է Հայաստանի զինված ուժերում։ 1995 թվականից աշխատում է Հայաստանի ոստիկանության պետական պահպանության վարչության Հրազդանի բաժնի բաժանմունքի պետի պաշտոնում։ 1990-1994 թվականներին կամավոր մասնակցել է Հայաստանի սահմանամերձ և Արցախի Հանրապետության Շահումյանի, Քաշաթաղի (Ղոչազ), Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Պարգևատրվել է Հայաստանի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով և «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1963 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 20 ծնունդներ
Կատեգորիա:Լեռնանիստ գյուղում ծնվածներ
Ադա Գաբրիելյան

**Ադա Գաբրիելյան** (իսկական անունը՝ **Ադա Վասիլի Գավրիլովա**, ), հայ նկարչուհի։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1941 թվականին Լենինականում երաժիշտների ընտանիքում։ Սովորել է Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում, ավարտել է 1965 թվականին։

Զբաղվում է գեղանկարով, գրաֆիկայով, ուսումնասիրել է Հայաստանի պատմական ծիսական հագուստը, գրում և հրատարակում է գրքեր, ալբոմներ, հոդվածներ ժամանակակից և հին արվեստի մասին։

1977-1987 թվականներին դասավանդել է Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, դասավանդել է գեղանկար, գծանկար և կոմպոզիցիա։ 1991-2001 թվականներին դասավանդել է «Հայկական ծիսական հագուստ» առարկան Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայում, Բաց համալսարանում, Գեղեցիկ արվեստների համալսարանում։

1990 թվականից առ այսօր գեղանկարի, գրաֆիկայի, ասեղնագործության հետ մեկտեղ գրում է արխայիկ արվեստի տեսության և ժամանակակից արվեստի հետ նրա կապի մասին գրքեր։

## Ստեղծագործություններ
* «Տիկինը սևով» 1968 թ.,
* «Փշով աղջիկը» 1969 թ. (մասնավոր հավաքածու),
* «Զվարթնոց» 1969 թ.,
* «Ազատագրում» 1970 թ.
* «Սայաթ Նովա» 1976 թ.,
* «Շուշանիկ Կուրղինյան» 1977 թ.
* «Արևելյան նատյուրմորտ» 1977 թ.,
* Գրաֆիակական աշխատանքներ պարսկական քնարերգության թեմաներով 1977–1980 թ.,
* Մինիմալիզմ
** «Պահարանի դուռ»,
** «Տուփ»,
** «Բաժակ»,
** «Պլաստմասե աման»,
** «Ներարկիչ» և այլն
* Գրաֆիկ շարք «Կուռքեր» (Պուշկինի անվան Կերպարվեստի թանգարան (Մոսկվա)) 1985 – 1987 թ.
* Գրաֆիկ շարք «Հոգիներ» 1992.
* Գրաֆիկ շարք «Խորհրդանիշներ» 1995 – 2000 թ.
* Գեղանկարչական գործեր «Գրավիտացիա» 2012 թ.,
* «Կերան» 2013 թ.,
* «Լևոն Գ-ի և Կերան թագուհու ամուսնությունը» 2013 թ.

## Երկեր
* «Ռուբեն Ղևոնդյան» (կատալոգ) 2004,
* «Այծեմնիկ Ղևոնդյան» (կատալոգ) 2004,
* «Հայկական ծիսական գլխարկ» 2004,
* «Հետահայաց՝ Բագրատունիների Հայաստանի մայրաքաղաքը Անին» 2012,
* «Հայ արքաների ծիսական հանդերձանքը» (անտիպ)։

## Ցուցահանդեսներ
* Մեծ անհատական ցուցահանդես, Երևան, 1983
* 100 աշխատանք, 1985
* Երեք նկարչի ցուցահանդես՝ Ռուբեն Ղևոնդյան, Ադա Գաբրիելյան, Այծեմնիկ Ղևոնդյան, Երևան, 2002

## Աղբյուրներ
* «Ադա Գաբրիելյան», Երևան, 1983

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ նկարչուհիներ
Կոլյա Ավանեսյան

**Կոլյա Շամիրի Ավանեսյան**, (հունվարի 19, 1957, Չայլու (այժմ՝ գյուղ Այգեստան), Մարտակերտի շրջան&nbsp;-&nbsp;հուլիսի 3, 1993, Լևոնարխ, Մարտակերտի շրջան), հայ ազատամարտիկ, հրամանատար։

## Կենսագրություն
1975-1977 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1978 թվականին ավարտել է Լենինագորսկի (Ղազախստան) ավտոճանապարհային տեխնիկումը։ 1990-1993 թվականներին կամավորական ջոկատի, Չայլուի վաշտի (դասակի հրամանատար) կազմերում մասնակցել է Մարտակերտի շրջանի ինքնապաշտպանական ու ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Այգեստանում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Ռաֆիկ Ավանեսյան

**Ռաֆիկ Փոլադի Ավանեսյան**, (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
1978-1980 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1989-1993 թվականներին կամավորական ջոկատի, Ասկերանի ՊՇ ստորաբաժանումների կազմերում մասնակցել է Ասկերանի, Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Խնձրիստանում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ջուբրան Խալիլ Ջուբրանի կիսանդրի (Երևան)

**Ջուբրան Խալիլ Ջուբրանի կիսանդրի**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Մովսես Խորենացու, Գրիգոր Լուսավորչի, Բեյրութի և Զաքիյան փողոցների միջև գտնվող մանկական զբոսայգում, Բեյրութի փողոցի հարևանությամբ, տեղադրվել է 2005-ին։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Լևոն Թոքմաջյան

## Տվյալներ
Կիսանդրին կառուցված է Արցախի վարդագույն մարմարից, բարձրությունը 3 մետր է։

## Պատմություն
Լիբանանցի գրող, փիլիսոփա, նկարիչ, բանաստեղծ Ջուբրան Խալիլ Ջուբրանի կիսանդրու բացման արարողությունը կայացել է 2005 թվականի նոյեմբերի 22-ին։ Մասնակցել են Հայաստանում ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Ռուսաստանի և Սիրիայի դեսպանները, մտավորականներ, պաշտոնատար անձինք, հյուրեր։ Սպիտակ սավանն իջեցնելու պատիվը տրվել է քանդակի հեղինակ քանդակագործ Լևոն Թոքմաջյանին և Հայաստանում Լիբանանի դեսպան Ժեբրայել Ժաարային։ Ելույթ են ունեցել Երևանի քաղաքապետի տեղակալ Կամո Արեյանը, Հայաստանի գրողների միության նախագահ Լևոն Անանյանը, ՀՀ մշակույթի և երիտասարդության հարցերի նախարար Հովիկ Հովեյանը։ Ժեբրայել Ժաարան հատուկ շնորհակալություն է հայտնել ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Վարդան Օսկանյանին, քաղաքապետարանին, քանդակագործին և հայ ժողովրդին, որոնք բարձր են գնահատել հայ և լիբանանյան ժողովուրդների բարեկամությունն ու իրենց հարգանքն են տածել Ժուբրան Խալիլ Ժուբրանի հիշատակին։

Կիսանդրին կառուցելու նախագիծն իրականացվել է Հայաստանում «Վիվասել» ընկերության ֆինանսավորմամբ և Երևանի քաղաքապետարանի նախաձեռնությամբ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Gebran Khalil Gebran (1).JPG
Պատկեր:Gebran Khalil Gebran (2).JPG
Պատկեր:Gebran Khalil Gebran (3).JPG
Պատկեր:Gebran Khalil Gebran (4).JPG


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Լևոն Թոքմաջյանի քանդակներ
Արամ Ավանեսյան

**Արամ Ռոբերտի Ավանեսյան**, (նոյեմբերի 8, 1966, Մարտունի&nbsp;-&nbsp;սեպտեմբերի 14, 1992, Փիրաբուլաղ, Աղդամի շրջան), հայ ազատամարտիկ, հետախույզ, հրամանատար։

## Կենսագրություն
1985-1987 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1991 թվականներին կազմակերպել է կամավորական ջոկատ, մասնակցել Մարտունու, Շահումյանի ինքնապաշտպանական և Վերին Վեյսալուի, Խոջավենդի, Ղարադաղլուի, Ամիրանլարի, Փիրաբուլաղի ռազմական գործողություններին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մարտունում։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հետախույզներ
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:1966 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 14 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Արշավիր Օհանյան

**Արշավիր Իվանի Օհանյան** (նոյեմբերի 30, 1970, Հադրութ - ապրիլի 15, 1994, Կարախանբեյլի (Ֆիզուլիի շրջան)), ազատամարտիկ։ Ավարտել է Հադրութի Մ. Մանվելյանի անվան միջնակարգ դպրոցը։ 1988-1990 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶՈՒ-ում։ Այնուհետև մասնակցել է Հադրութի (Ցոր, Նորաշեն), Ֆիզուլիի, Ջաբրայիլի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Արշավիր Օհանյանը հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, և նրան շնորհվել է լեյտենանտի զինվորական կոչում։ Ամուսնացած չէր։ Թաղված է Հադրութում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:1970 ծնունդներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Հադրութ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Կարախանբեյլիում ծնվածներ
Արամ Ավետիսյան (ազատամարտիկ)

**Արամ Գուրգենի Ավետիսյան** (սեպտեմբերի 13, 1960, Մաճկալաշեն, Մարտունու շրջան - հունվարի 14, 1992, Մաճկալաշեն), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
1978-1980 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1983 թվականին ավարտել է ՀՀ Աբովյան քաղաքի գյուղատնտեսական տեխնիկումը։ 1989-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, Մարտունու ՊՇ ստորաբաժանումների կազմերում մասնակցել է Մարտունու, Խոջավենդի, Սալաքաթինի, Հադրութի ինքնապաշտպանական ու ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մաճկալաշենում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մաճկալաշեն գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հունվարի 14 մահեր
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Մաճկալաշեն գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կարեն Ավետիսյան (ազատամարտիկ)

**Կարեն Դիմիտրիի Ավետիսյան**, (ապրիլի 2, 1967, Մաճկալաշեն, Մարտունու շրջան - ապրիլի 14, 1994, Մաճկալաշեն, Սիփան տեղամասում), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
1986-1988 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1986 թվականին ավարտել է Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումը։ 1989-1994 թվականներին կամավորական ջոկատի, Մարտունու ՊՇ ստորաբաժանումների կազմերում մասնակցել է Մաճկալաշենի և շրջանի մյուս գյուղերի՝ Դիվանլարի, Ղաջարի, Եղլավենդի, Աղդամի, Ֆիզուլիի, Մարտակերտի ազատագրական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մաճկալաշենում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մաճկալաշեն գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 14 մահեր
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Մաճկալաշեն գյուղում մահացածներ
Դաշտամկներ

**Դաշտամկներ** (), կրծողների կարգի համստերանմանների ընտանիքի ենթաընտանիք։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 10-12, երբեմն՝ մինչև 36 սմ է, պոչինը՝ մոտ մարմնի կեսը։ Կտրիչները և աղորիքները մշտապես աճում են։ Դաշտամկների մեծ մասն ապրում է գաղութներով՝ վարելահողերում, թփուտներում, այգիներում, քարակույտերում և այլուր։ Փորում են խոր բներ։ Ակտիվ են ամբողջ տարվա ընթացքում։

## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում են տարեկան 4-5 անգամ, ունենում 2-10, երբեմն՝ մինչև 18 ձագ։ Սնվում են խոտաբույսերով, սերմերով, արմատներով վնասում են գյուղատնտեսական բույսերին։

## Տարածում
Հայաստանում տարածված են թփուտային դաշտամուկը, հասարակական դաշտամուկը, ջրային դաշտամուկը, սովորական դաշտամուկը և այլն, որոնք տարածված են Ստեփանավանի, Ալավերդու, Նոյեմբերյանի, Գորիսի, Վեդու և այլ շրջաններում։

## Նշանակությունը
Մի շարք վարակիչ հիվանդությունների (ժանտախտ, տուլարեմիա, Վարակիչ դեղնախտ և այլն) հարուցիչների բնական կրողներ են։ Որոշները (Մշկառնետ, ջրային դաշտամուկ) մորթարդյունագործության օբյեկտ են։

Կատեգորիա:Համստերանմաններ
Կատեգորիա:Դաշտամկներ
Ռաֆիկ Ավետիսյան

**Ռաֆիկ Գագիկի Ավետիսյան**, (մարտի 5, 1975, Կարմիրգյուղ, (այժմ՝ ՀՀ Գեղարքունիքի մարզում), հայ ազատամարտիկ-հրամանատար, ՀՀ բանակի ավագ լեյտենանտ (1999)։

## Կենսագրություն
2000 թվականին ավարտել է Գավառի ինդուստրիալ-մանկավարժական տեխնիկումը, իսկ 1998 թվականին՝ ՀՀ ՊՆ ուսումնական կենտրոնի հրամանատարական դասընթացները։ 1989-1994 թվականներին Գավառի կամավորական ջոկատի, ապա՝ № զորամասի կազմերում (վաշտի հրամանատար) մասնակցել է ՀՀ Վարդենիսի ինքնապաշտպանական ու Քարվաճառի (Օմարի լեռնանցք) ազատագրական մարտերին։

Պարգևատրվել է ՀՀ 1-ին աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ հրամանատարներ
Կատեգորիա:Մարտի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:1975 ծնունդներ
Մանվել Ավուշյան

**Մանվել Ռազմիկի Ավուշյան**, (փետրվարի 12, 1968, Շղարշիկ, (այժմ՝ ՀՀ Արագածոտնի մարզում), հայ ազատամարտիկ, ՊԲ կապիտան (1995)։

## Կենսագրություն
1986-1988 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1989-1994 թվականներին Բաղրամյանի կամավորական կամ Շուշիի առանձնակի գումարտակի կազմերում մասնակցել է ՀՀ Նոյեմբերյանի, Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի, Շուշիի, Ասկերանի ինքնապաշտպանական ու ազատագրական մարտերին։ Երկու անգամ վիրավորվել է, ապաքինվելուց հետո վերադարձել է մարտադաշտ։

Պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Շղարշիկ գյուղում ծնվածներ
Արաբո կամավորական ջոկատ (Արարատ)

**Արաբո կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1988 թվականին Արարատ քաղաքում։ Ունեցել է ռազմական խորհուրդ։ 1992 թվականին ջոկատի հիմքի վրա կազմավորվել է շրջանի մոտոհրաձգային գումարտակի 2-րդ վաշտը։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը մասնակցել է Հայաստանի Արարատի շրջանի (Քյարքի (Տիգրանաշեն), Երասխ, Երասխի բարձունքներ), Եղեգնաձորի (Խաչիկ), Վայքի (Բարձրունի), Մեղրիի (Նյուվադի) և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Չափար), Լաչինի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Ա․ Սարգսյան, ռազմական խորհրդի նախագահ՝ Գ․ Խաչատրյան։ Ջոկատից Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալով պարգևատրվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արալեզ կամավորական ջոկատ

**Արալեզ կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1989 թվականին, Արարատի շրջանում։ 1989-1994 թվականներին ջոկատը կամ նրա առանձին խմբեր մասնակցել են ՀՀ Արարատի (Քյարքի (Տիգրանաշեն), «Ջանդամ դարասի» կիրճ, Երասխ, Երասխի բարձունքներ), Վայքի (Բարձրունի), Գորիսի (Կոռնիձոր) և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի, Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Լ․ Գալստյան։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արամ Մանուկյան կամավորական ջոկատ

**Արամ Մանուկյան կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1988 թվականին, Երևանում։ 1989-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), Մեղրիի (Նյուվադի), Նոյեմբերյանի Իջևանի, Տավուշի, Վարդենիսի և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Վանք, Վաղուհաս, Չլդրան, Դրմբոն, Հարությունագոմեր), Շահումյանի, Լաչինի («Մարդասիրական միջանցք»), Ֆիզուլիի (Հորադիզ), Քարվաճառի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Զենք ու զինամթերք է ձեռք բերել և տեղափոխել Արցախ։ Հրամանատար՝ Ա․ Հակոբյան։ Ջոկատից Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգևատրվել է 1, զոհվել 3 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Արամուս կամավորական ջոկատ

**Արամուս կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1990 թվականին, Կոտայքի շրջանի Արամուս գյուղում (այժմ՝ Կոտայքի մարզում)։ 1990-1993 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Վայքի (Խնձորուտ, Բարձրունի), Արարատ (քաղաք)ի (Երասխ), Իջևանի, Նոյեմբերյանի, Սիսիանիի (Բազարչայ), Եղեգնաձորի (Խաչիկ) և Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի (Կիչան, Սրխավենդ), Կուբաթլուի, Լաչինի (Ղոչազ) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Ա. Խաչատրյան։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Աբրիկ Արզումանյան

**Աբրիկ Աշոտի Արզումանյան** (), հայ ազատամարտիկ, ՊԲ կրտսեր լեյտենանտ (1996, հետմահու)։

## Կենսագրություն
1978-1980 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։ 1990-1991 թվականներին կամավորական ջոկատի կազմում մասնակցել է Արցախի Հանրապետության Շահումյանի, Մարտունու, Մարտակերտի, Հադրութի շրջանների ինքնապաշտպանական մարտերին։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Մարտունում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 22 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 3 մահեր
Կատեգորիա:1991 մահեր
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կեղտոտ հիմնախնդիր

**Կեղտոտ հիմնախնդիր** (), արտահայտությունը տերմին է, որն օգտագործվում է սոցիալական գիտություններում՝ նկարագրելու համար այնպիսի հիմնախնդիր, որի լուծումը բարդ է կամ անհնար՝ կիսատ լինելու, տեղեկատվության հակասությունների, պայմանների փոփոխությունների և այլնի պատճառով։ «Կեղտոտ» հիմնախնդիրները, որպես կանոն, համատեքստում այնքան են ներգրած, որ դրանց լուծումը կարող է դառնալ մի շարք նոր բարդությունների աղբյուր, բացի այդ դրանք չունեն և չեն կարող ունենալ միակ ճիշտ լուծում։ Այդպիսի հիմնախնդիրները հակադրվում են պարզ, լուծելի հիմնախնդիրներին, որոնք հանդիպում են մաթեմատիկայում, շախմատում և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համացանց
Շահեն Ստեփանյան

**Շահեն Էդուարդի Ստեփանյան** (մարտի 13, 1962, Հադրութ - հուլիսի 5, 1993, Ֆիզուլի), հայ ազատամարտիկ-հետախույզ։

## Կենսագրություն
1980-1982 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ Զինված ուժերում։

1990-1993 թվականներին՝ հետախուզական ջոկատի հրամանատար։ Մասնակցել է Հադրութի, Ֆիզուլիի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Խծաբերդի մարտերում խփել է հակառակորդի առաջին տանկը։

Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։ Թաղված է Հադրութում։

Դուստրը լրագրող, ՀՀ ՊՆ մամուլի նախկին խոսնակ մայոր Շուշան Ստեփանյանն է։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Մարտի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հադրութ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 5 մահեր
Կատեգորիա:1993 մահեր
Հասմիկ Բաղդասարյան

**Հասմիկ Բախշիի Բաղդասարյան** (հունիսի 26, 1970, Շուշի, ԼՂԻՄ - օգոստոսի 22, 1992, Ստեփանակերտ, Արցախ), հայ կին ազատամարտիկ, բուժքույր։

## Կենսագրություն
Հասմիկ Բաղդասարյանը ծնվել է 1970 թվականի հունիսի 26-ին Շուշի քաղաքում։ Ավարտել է Շուշիի թիվ 2 ռուսական դպրոցը, ուսումը շարունակել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանում։ Աշխատել է մարզային վերականգնողական կենտրոնում՝ որպես բուժքույր։

Կամավորագրվել էր ազգային ազատագրական պայքարին, եղել է բուժքույր և սանիտար։ 1992 թվականին ապրիլից նրանց ջոկատը տեղակայվել է Սղնախ գյուղում, իսկ հունիս-հուլիս ամիսներին տեղափոխվել է Մարտակերտի դաշտային հոսպիտալ։

Զոհվել է 1992 թվականի օգոստոսի 22-ին Ստեփանակերտի հրետակոծության ժամանակ։ Հետմահու պարգևատրվել է Արցախի Հանրապետության «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալով։ Ամուսնացած չէր։ Հուղարկավորված է Քարինտակի գերեզմանատանը։

Կատեգորիա:1970 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Կատեգորիա:Հունիսի 26 ծնունդներ
Կատեգորիա:Շուշի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 22 մահեր
Դավիթ Սարապյան

**Դավիթ Էդուարդի Սարապյան, Դև** (փետրվարի 4, 1966, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 10, 1991, գյուղ Թոդան, Շահումյանի Շրջան, Արցախ), հայ գրող, ազատագրական շարժման գործիչ, Արցախյան պատերազմի ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1966 թ. փետրվարի 4-ին Երևանում, ճարտարապետի ընտանիքում։ Հայրը՝ Էդուարդ Սարապյանը, Երևանի գլխավոր ճարտարապետն էր, մայրը՝ Էմմա Սարապյանը, ականավոր գիտնական։ Երևանի Ձերժինսկու անվան № 20 միջնակարգ դպրոցը ավարտելուց հետո ընդունվել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի կիբեռնետիկայի ֆակուլտետ։ 1984 թ. մայիսին մեկնել է խորհրդային բանակ, ծառայել Բայկոնուրի զորամասում, ապա՝ Խմելնիցկու մարզում։ 1985 թ. հոկտեմբերին նրան դատապարտել են 4 տարվա ազատազրկման ազգամիջյան կոնֆլիկտի համար։ Բանտից դուրս գալուց հետո ինստիտուտ չի վերադարձել։ Աշխատել է որպես ռեժիսոր, գրել «300 վայրկյան» վիպակը։
մինի|Հայր և որդի Սարապյանների հուշատախտակը Երևանում

## Մարտական ուղին
1990 թ. մեկնել է ռազմաճակատ, առաջապահ գիծ, ընդունվել հրամանատար Լեոնիդ Ազգալդյանի «Անկախության բանակի» շարքեր, ապա՝ «Տիգրան Մեծ» ջոկատում։ Մասնակցել է Շահումյանի շրջանի Բուզլուխ, Մանաշիդ, Ղարաչինար, Սարիսու, Էրքեջ գյուղերի ինքնապաշտպանական մարտերին։ Ադրբեջանցիները նրան անվանել են «Ահեղ Դև»։ 1991 թ. հոկտեմբերի 30-ին մասնակցել է Հադրութի շրջանի Տող գյուղի ազատագրմանը։ Զոհվել է 1991 թ. դեկտեմբերի 10-ին Շահումյանի շրջանի Թոդան գյուղի համար մղվող մարտում։ Դևի աճյունն ամփոփված է Երևանի Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում։ Երևանի Ջոն Կիրակոսյանի անվան № 20 դպրոցում (Ձերժինսկի) բացվել է Դավիթ Սարապյանի անունը կրող դասարանը։

2021 թ. Երևանի № 100 հիմնական դպրոցը կրում է Դավիթ Սարապյանի անունով:

## Կյանքն արվեստի մեջ
Գրել է «300 վայրկյան» վիպակը, որը հետո վերածել է սցենարի։ «300 վայրկյան»-ն արժանացել է կինոգործիչների բարձր գնահատականին, իսկ Օդեսայի կինոստուդիան հաստատել է այն նկարահանման։

## Մեջբերումներ Դավիթ Սարապյանի մասին
«Դավիթն անմիջապես աչքի ընկավ։ Բարձրահասակ, ինտելիգենտ, ներկայանալի։ Զարմացնում էր իր էրուդիցիայով, կարդացածությամբ, բայց, դրանով հանդերձ, երբեք չէր ընդգծում իր գերազանցությունը։ Բոլորիս հիացնում էր նրա հումորի զգացումը. նրանից կատակների ու սրախոսությունների տարափ էր հորդում։ Եվ, իհարկե, ապշեցնում էր նրա բնածին ռազմական տաղանդը։ Ընդունակ էր ամենաբարձր մասնագիտական մակարդակով մշակել ռազմավարական բարդ գործողություններ և նույն հաջողությամբ իրականացնել դրանք։ Օժտված էր մարտական ու մարդկային հազվագյուտ հատկություններով։ Երբեք որևէ բան ուրիշի վրա չէր գցի, ստանձնում էր ամենաբարդ ու վտանգավոր առաջադրանքները։ Իմ ամենալավ հրամանատարներից էր, ում անվերապահ վստահում էի։ Իր մարտական գերազանց կարողությունները դրսևորեց հատկապես Տող գյուղի ազատագրման ժամանակ։ Այդ գործողությունը, որ մշակեց ու ինքն էլ կատարեց, դարձավ ֆանտաստիկ իրականություն»։ 

*[[Արկադի Տեր-Թադևոսյան|Կոմանդոս]]*

«Դավիթ Սարապյանը մեր հաղթանակի սյուներից է, մեր ազգի տաճարի անկյունաքարերից մեկը։ Դեռ կարող էր շատ հաղթանակների հասնել, շատ բարձունքներ նվաճել, բայց, ավաղ։ Նրա հերոսական մահն ավելի բարձրացրեց Դավթի լուսավոր կերպարը, որ կրում եմ իմ մեջ…»։ 

*[[Արցախի թեմ]]ի առաջնորդ [[Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյան]]*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1966 ծնունդներ
Կատեգորիա:1991 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 10 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 4 ծնունդներ
Կարմիր բերդ

**Կարմիր բերդ**, ամրոց - հնավայր Հայաստանի Կոտայքի մարզի Նաիրի համայնքի Զովունի գյուղում։

Հայտնի է վաղ երկաթի դարաշրջանի ամրոցով (պահպանվել է մինչև վաղ միջնադար), միջին բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջանների խոշոր դամբարանադաշտով։ 1896 թվականին Կարմիր բերդում առաջին անգամ պեղումներ է կատարել գնդապետ Պ. Չարկովսկին, որը պեղված նյութերը հանձնել է Կովկասյան թանգարանին (այժմ՝ Վրաստանի պետական թանգարան)։ Այնուհետև, 1903 թվականին, Մ. Զաքարյանցը Մոսկովյան հնագիտական ընկերության անդամ, արքեպիսկոպոս Մեսրոպ Սմբատյանցի հանձնարարությամբ, առանց կարգ ու կանոնի, բացել է 17 դամբարան, կազմել կցկտուր ու թերի հաշվետվություն և միայն որոշ նյութեր հանձնելով Մոսկովյան հնագիտական ընկերությանը՝ մնացածը վաճառել է Հնագիտական հանձնաժողովին։

1909 թվականին Է. Ռեսլերը շարունակելով պեղումները՝ բացել է ևս 28 դամբարան։ Սովետական իշխանության օրոք Կարմիր բերդում պեղումներ են կատարել Բորիս Պիոտրովսկին (1934), Հարություն Մարտիրոսյանը (1962) և Աշոտ Եսայանը (1965-1967)։ Բացվել են երկու տիպի՝ հիմնահողային, տուֆե խոշոր սալերով ծածկված և կողքերից ու վերևից սալերով ծածկված դամբարաններ։ Հայտնաբերվել են մ.թ.ա. II հազարամյակի 1-ին կեսի (միջին բրոնզի դարաշրջան) կարմիր փայլեցված մակերևույթի վրա սև եռանկյունի, ցանցկեն, շախմատաձև, ալիքավոր նախշերով, անկանթ, մ. թ. ա. II հազարամյակի 2-րդ կեսի (ուշ բրոնզի դարաշրջան) սև փայլեցված՝ փայլանախշով կամ խորադիր նախշերով խեցեղեն, ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերի բրոնզե և երկաթե զենքեր, պերճանքի առարկաներ և այլ իրեր, որոնց մեջ հատկապես արժեքավոր են նախշավոր խեցեղենի նմուշներ 12 բրոնզե գոտիները։
աջից|մինի|150px|Զովունի գյուղի տարածքից պեղված հնագույն անոթներ, <br />
Գավառի Պետական համալսարանի հնագիտական և պատմագիտական թանգարանում

Կարմիր բերդից հայտնաբերված նյութերի վերաբերյալ փաստաթղթերը պահվում են ԽՍՀՄ ԳԱ հնագիտության ինստիտուտի արխիվում, իսկ նյութերը՝ Մոսկվայի պատմության, Վրաստանի պետական թանգարաններում և ԽՍՀՄ ԳԱ մարդաբանության և ազգագրության ինստիտուտներում (Լենինգրադ)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կարմիր Բերդ - Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ 

Կատեգորիա:Դամբարանադաշտեր
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Flash Gordon

**Flash Gordon **-ը անգլիական Քուին խմբի 9-րդ ստուդիական ալբոմն է, որը թողարկվել է 1980 դեկտեմբերին։ Ալբոմը վաճառվել է միայն 3 միլիոն օրինակով։ Ալբոմը զբաղեցրել 10 առաջին հորիզոնականը Բրիտանիայում՝ վաճառվելով 100,000 օրինակով և 23-րդ հորիզոնականը Ամերիկայում։ «Flash's Theme» եղել է ալբոմի միակ սինգլը, որը թողարկվել է «Flash» վերնագրով։ Ալբոմը վերաթողարկվել է 2011 թվականի հունիսի 27-ին ամբողջ աշխարհում, բացի ԱՄՆ-ից և Կանադայից, որտեղ այն թողարկվել է 2011 թվականի սեպտեմբերի 27-ին՝ խմբի 40-ամյակի առթիվ։

## Երգացանկ
# *Flash’s Theme* – 3։29
# *In the Space Capsule (The Love Theme)* – 2։42
# *Ming’s Theme (In the Court of Ming the Merciless)* – 2։40
# *The Ring (Hypnotic Seduction of Dale)* – 0։57
# *Football Fight* – 1։28
# *In the Death Cell (Love Theme Reprise)* – 2։24
# *Execution of Flash* – 1։05
# *The Kiss (Aura Resurrects Flash)* – 1։44
# *Arboria (Planet of the Tree Men)* – 1։41
# *Escape from the Swamp* – 1։43
# *Flash to the Rescue* – 2։44
# *Vultan’s Theme (Attack of the Hawk Men)* – 1։12
# *Battle Theme* – 2։18
# *The Wedding March* – 0։56
# *Marriage of Dale and Ming (And Flash Approaching)* – 2։04
# *Crash Dive on Mingo City* – 1։00
# *Flash’s Theme Reprise (Victory Celebrations)* – 1։23
# *The Hero* – 3։31

## Հիթ-շքերթներ
### Շաբաթական հիթ-շքերթներ

### Տարեվերջյան

## Հավաստագիր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քուին խմբի ալբոմներ
Տարաս Շևչենկոյի հուշարձան (Երևան)

**Տարաս Շևչենկոյի հուշարձան**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Օղակաձև զբոսայգում, տեղադրվել է 2013 թվականին։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Սարգիս Սարդարյան
* Քանդակագործ՝ Վլադիմիր Պետրոսյան
մինի|ձախից

## Պատմություն
Հուշարձանի հիմնարկեքի արարողությունը տեղի է ունեցել Երևանում 2003 թվականին։

Ուկրաինացի մեծ բանաստեղծ Տարաս Շևչենկոյի հուշարձանի ստեղծման որոշումը Երևանի քաղաքապետարանը կայացրել է 2012 թվականի սեպտեմբերի 12-ին։ Հուշարձանի տեղադրման թույլտվությունը ստացել է Հայաստանի ուկրաինացիների «Ուկրաինա» ֆեդերացիան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2013 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Տարաս Շևչենկոյի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Վլադիմիր Պետրոսյանի քանդակներ
Արարատ Գոլեցյան կամավորական ջոկատ

**Արարատ Գոլեցյան կամավորական ջոկատ**, կազմավորվել է 1992 թվականին, Արտաշատում։ 1992-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Արարատ (քաղաք)ի (Երասխ, Սևակավան), Կապանի (Սրաշեն) և Արցախի Հանրապետության Ասկերանի, Հադրութի (Կարմիր Շուկա), Ֆիզուլիի (Մուսաբեյլի, Սեյիդահմեդլի) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Հրամանատար՝ Ս․ Մանջիկյան։ Ջոկատից զոհվել է 1 ազատամարտիկ։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի հայկական ջոկատներ
Վիտալիկ Աբրահամյան

**Վիտալիկ Աբրահամյան** (17 փետրվարի, 1951, Կարմիր Շուկա, Մարտունու շրջան&nbsp;-&nbsp;31 օգոստոսի, 1992, Հադրութ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Վիտալիկ Աբրահամյանը ծնվել է 1951 թ. փետրվարի 17-ին Մարտունու շրջանի Կարմիր Շուկա ավանում։ Ավարտել է Հադրութի Մ.Մանվելյանի անվան միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո զինվորական, ապա կուսակցական բարձրագույն կրթություն է ստացել Մոսկվայում, որպես կադրային զինվորական երկար տարիներ ծառայել է Խորհրդային բանակում։

1992 թ. տեղափոխվել է հայրենիք, մասնակցել պաշտպանական մարտերին։ Զոհվել է 1992 թ. օգոստոսի 31-ին
Հադրութում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երկու դուստր։ Հանգչում է Թաղասեռ գյուղի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1951 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 17 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 31 մահեր
Վոլոդյա Աբրահամյան (ազատամարտիկ)

**Վոլոդյա Աբրահամյան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Վոլոդյա Աբրահամյանը ծնվել է 1956 թ. հունվարի 1-ին Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղում։ Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը, ուսումը շարունակել Երևանի ռադիոէլեկտրոնային տեխնիկումում։ Ծառայել է Խորհրդային բանակի շարքերում։ Զորացրվելուց հետո Ստեփանակերտում աշխատել է որպես շինարար։ Այնուհետև տեղափոխվել է հայրենի գյուղ ու անդամագրվել ֆիդայական շարժմանը, իսկ կանոնավոր բանակի ստեղծումից հետո՝ ԿՊՇ-ի թիվ 3 մոտոհրաձգային գումարտակի կազմում որպես ականաձիգ մասնակցել ռազմագործողություններին։ Զոհվել է 1993 թ. ապրիլի 10-ին Մարտակերտի շրջանի Ճանկաթաղ գյուղի համար մղված մարտում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է հայրենի Վանք գյուղի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ