open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սֆերոֆիզա աղուտային

**Սֆերոֆիզա աղուտային** (), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ուղիղ կանգնած ցողուններով, 3-10 սմ բարձրությամբ, բազմամյա խոտաբույս է։ Տերևները կենտ փետրաձև են։ 6-11 զույգ տերևիկները առսեղմ թավոտ են, մոխրագույն, էլիպսաձև և բութ գագաթով։ Ծաղկաբույլն ունի 7-15 ծաղիկ։ 10-12 մմ երկարությամբ պսակը ծիրանագույն է։ 2-2,5 սմ երկարությամբ, փքված, թաղանթային և մերկ ունդը գտնվում է երկար ոտիկի վրա։

## Տարածվածությւոն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Արմավիր, Արարատ)։ Աճում է նաև Ռուսաստանի եվրոպական մասի հարավում, Միջին Ասիայում, Ղազախստանում, Իրանում, Աֆղանստանում, Ալթայում, Տուվայում և Մոնղոլիայում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտիներում՝ 800-900 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև աղակալած ճահիճներում և առուների ափերին։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Խոցելի տեսակ է։ Հայտնի են երկու պոպուլյացիա, որոնց տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Նկատի ունենալով տեսակի լայն ընդհանուր տարածմանը՝ սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

ՀՀ կառավարության 2008 թվականի որոշմամբ Արարատի աղակալած ճահիճները ընդգրկվել են բնության հուշարձանների ցանկում՝ որպես «Աղակալած ճահճուտ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Լոբազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կանո Տանյու

**Կանո Տանյու** (, ), ճապոնացի նկարիչ, Կանո գեղարվեստի դպրոցի վարպետ։ Ծննդյան անունը եղել է Կանո Մորինոբու։

Կանո Տանյուն նկարիչ Կանո Տականոբուի ավագ որդին է և Կանո Էյտոկուի թոռը։ Կանո Տանյուի թոռնուհին 17-րդ դարի հայտնի նկարչուհի Կիյոհարա Յուկինոբուն է։

1617 թվականին Կանո Տանյուի (այդ ժամանակ Կանո Կաձիբասի) հատուկ հրամանով դարձավ Տոկուգավա սյոգունատի առաջին պաշտոնական գեղանկարիչը։ Այդ կարգավիճակում նա հնարավորություն ունեցավ ծանոթանալ Տոկուգավա տոհմին պատկանող գեղանկարչության հարուստ հավաքածուին։ Հետագա տարիներին ստացել է աշխատանքի բազմաթիվ հեղինակավոր պատվերներ։ 1620-1630-ական թվականներին նա Էդո, Նիձյո, Օսակայի և Նիկկո Տոսյո-գու ամրոցների համար ստեղծեց մեծաքանակ մասշտաբային թղթագլաններ` ձևավորելով ճապոնական ազնվականության ճաշակը և գեղանկարչության չափանիշները։

Կանո Տանյուն աշխատել է բազմաթիվ ոճերով և ձևերով, բայց առավել հայտնի են նրա լայնամասշտաբ ստեղծագործությունները։ Դրանցից են առաջակալները, շարժական դռները և վահանակները Մոմոյամա ժամանակաշրջանի ոճով, որոնցում պատկերված են բնական տեսարաններ, վագրեր, ծաղիկներ և թռչուններ, բուսականություն և այլն, որոնք ստեղծվել են ոսկեջրած թղթի և վառ գույնի ներկերի միջոցով։ Ոսկին նրա կողմից հաճախ օգտագործվում էր ամպերի, ջրի և ֆոնի այլ տարրերի պատկերման նպատակով, ոսկին անդրադարձնում էր լույսը, որը ընկնելով ամրոցի մութ սենյակների մեջ դրանք դարձնում էր ավելի լուսավոր։ Տոկուգավա սյոգունատի խիստ ռեժիմի պատճառով Կանո Տանյուի աշխատանքները ավելի զուսպ էին, քան Մոմոյամայի «հին վարպետների» աշխատանքները։

Արվեստում դեպի խիստ ոճի կողմնորոշման շնորհիվ Կանո Տանյուն զարգացրեց սևաներկով միագույն գեղանկարչությունը, հենվելով Մուրոմատիի ժամանակաշրջանի ավանդական պատկերների վրա։ Յամատո-է ժանրում նրա ստեղծագործությունները միաժամանակ հիշեցնում էին Տոսա դպրոցի հետևորդների և չինական դասական գեղանկարչության ստեղծագործությունները։ Յամատո-է ժանրում նրա ամենահայտնի ստեղծագործություններից մեկը համարվում է առաջին Տոկուգավա սյոգուն, Իեյասու Տոկուգավայի կյանքի տեսարաններից պատկերված թղթագլանը։ Այդ աշխատանքները կատարելուց հետո, նկարիչը ստանում է Տանյու անունը։ Հետագայում նա նկարազարդումներ է կատարում Նիկկոյի Տոսյո-գու տաճարում գտնվող Տոկուգավա Իէյասուի դամբարանի համար։

Կանո Տանյուն հայտնի է նաև որպես չինական գեղանկարչության ստեղծագործությունների գիտակ և կոլեկցիոներ։ Նա պատրաստում էր ուրվանկարներ, հաշվառում էր չինական արվեստի ստեղծագործությունները և կատարում դրանց փորձաքննություններ։

## Պատկերասրահ

四季山水図屏風-Landscapes of the Four Seasons MET DP-12434-004.jpg|«Լանդշաֆտ` չորս եղանակներով»
狩野探幽・狩野尚信・清原雪信 花鳥図屏風-Birds and Flowers MET 14 76 62a f sf.jpg|«Ծաղիկներ և թռչուններ», համատեղ աշխատանք ուսանողների հետ
狩野探幽筆 『画苑』-Famous Themes for Painting Study Known as “The Garden of Painting” (Gaen) MET DP238094.jpg|«Գեղանկարչության այգին», ուրվանկար
MET 157257.jpg|«Չորս եղանակի ծաղիկներն ու թռչունները»


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճապոնացի նկարիչներ
Ձնագնդի

thumb|Հսկայական ձնագնդի
**Ձնագնդի**, շրջանաձև կոլոլված և սեղմված ձյուն։

## Խաղեր
thumb|Ձնագնդի խաղ
Ձնագնդիները հիմնականում կիրառվում են մանկական խաղերում։ Ոչ մեծ ձնագնդիները կոչվում են *ձնագնդիկներ*, որոնք օգտագործվում են ձնագնդի խաղի մեջ։

ԽՍՀՄ-ում ձնագնդիների կոլոլումն ու պատրաստումը տարածված մանկական խաղերից մեկն էր. խաղում հաղթող էր ճանաչվում նա, ում ձնագունդն ամենամեծն էր ստացվում, նման խաղերը տարածված էին նաև այլ ձյունե երկրներում։

Ձյան կոլոլած գնդերն օգտագործվում են ձյունե ամրոցներ կառուցելու համար։ Ձնեմարդու պատրաստման ավանդական տեխնիկան ներառում է մեկը մյուսի վրա դրված ձյունե գնդեր, որոնք իրենց տրամագծով ներքևից վերև աստիճանաբար փոքրանում են։

## Փոխաբերություն
Ձնագնդի՝ փոխաբերություն, սովորաբար բնութագրում է որևէ երևույթի ակնհայտ աճը, ինչին բնորոշ է բացասական երանգը։ Սոցիոլոգիայում ձնագնդի էֆեկտ են անվանում այն երևույթը, երբ համակարգի մեջ դեռ նոր ընդգրկված մասնակիցներն արդեն իսկ ստիմուլ ունեն նոր մասնակիցներ ընդգրկելու համար (այդ նույն սկզբունքով են աշխատում նաև ֆինանսական բուրգերը)։

Օտար լեզու սովորելիս կիրառվում է «ձնագունդ» մեթոդիկան, երբ յուրաքանչյուր սովորող պետք է կրկնի նախորդի կողմից ասված խոսքերը՝ դրանց կցելով իր բառը։

«Ձնագունդ» հասկացության մեկ այլ իմաստ էլ կիրառվում է այն դեպքում, երբ անկառավարելի արագությամբ և անվերահսկելի ուղղությամբ ձնահոսք է տեղի ունենում՝ «չտարանջատելով ոչինչ, ամեն ինչ ծածկելով իր ճանապարհին»:Ի. Վ. Շուբարնիկը նաև մատնանշում է «շփոթահար, խառնված» տարբերակը։

## Բնական ձևավորում
thumb|Բնական ձյունե գունդ Իլինոյսում
Ձնագնդիները հիմնականում մարդկային ջանքերի արդյունք են լինում։ Սակայն կոնկրետ դեպքերում՝ բացի որոշ բացառություններից, ձյունե գնդերը կարող են ձևավորվել բնության մեջ (գիտնականներն այդ դեպքում օգտագործում են «ձյունե գլանակներ» հասկացությունը)։ Հետազոտություններից մեկը նկարագրված է Ա. Մ. Դորոֆեևի կողմից. 1988 թվականին՝ էքսպեդիցիայի ժամանակ, Վիտեբսկի շրջանում նա հետևել է ձնագնդիների ինքնաստեղծմանը, որոնք քամու ազդեցությամբ սկսել են պտտվել ձյունապատ սառույցի վրայով՝ աստիճանաբար արագություն հավաքելով, իսկ հետո դանդաղելով։ Կանգ առնելու պահին գունդը հասնում է 15-25 սմ տրամագծի, իսկ անցած ուղու երկարությունը կազմում էր 15 մ։ Մինչ գործընթացի ավարտը՝ ծովի մակերևույթը ձյունապատ էր դառնում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ВТ-ТСД2|Лас — *лас*, *ляс* — устаревший синоним.

Կատեգորիա:Խաղեր
Կատեգորիա:Ձյուն
Օրա Նամիր

**Օրա Նամիր** (, ), իսրայելցի նախկին քաղաքական գործիչ և դիվանագետ։ 1974-1996 թվականներին  եղել է Քնեսեթի անդամ, 1990-ական թվականների ընթացքում զբաղեցրել Շրջակա միջավայրի պահպանության նախարարի և Սոցիալական հարցերի և ապահովության նախարարի պաշտոնները։ Հետագայում եղել է Իսրայելի դեսպանը Չինաստանում և Մոնղոլիայում։

## Կենսագրություն
Նամիրը ծնվել է Հադերայում, Մանդատային Պաղեստինում։ Նախքան Նյու Յորքի Հանթեր քոլեջում դասականություն և անգլերեն գրականություն սովորելը,  Արաբա-իսրայելական պատերազմի ժամանակ որպես սպա ծառայել է Իսրայելի պաշտպանության բանակում։

1951-1955 թվականներին Երկրորդ Քնեսեթում եղել է ՄԱՊԱՅ-ի խորհրդարանական խմբակցության և կոալիցիոն կառավարության քարտուղար, նախքան Միավորված ազգերի կազմակերպությունում Իսրայելի պատվիրակության քարտուղար դառնալը։ 1967-1974 թվականներին եղել է «Նա'ամաթ» կազմակերպության Թել Ավիվ մասնաճյուղի գլխավոր քարտուղարը։

1973 թվականին Նամիրը Մաարախ քաղաքական կուսակցության ցուցակով ընտրվել է Քնեսեթի անդամ և 1975-1978 թվականներին եղել  Իսրայելում Կանանց կարգավիճակի հետազոտման Վարչապետի հանձնաժողովի կոմիտեի նախագահ։

Վերընտրվել է Քնեսեթի 1977, 1981, 1984 և 1988 թվականների ընտրություններում, 1991 թվականին Աշխատանքի կուսակցության (Ավոդա) կազմում զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ 1992 թվականին ընտրություններում պահպանելով իր տեղը` Իցհակ Ռաբինի կառավարությունում նշանակվել է Շրջակա միջավայրի պահպանության նախարար, սակայն չի վայելել նախարարության աշխատակիցների համակրանքը։ Նույն տարվա դեկտեմբերին դարձել է Աշխատանքի և սոցիալական ապահովության նախարար և այս պաշտոնը շարունակել է զբաղեցնել, երբ Շիմոն Պերեսը ստեղծեց նոր կառավարությունը Ռաբինի սպանությունից հետո։

1996 թվականի մայիսի 21-ին հրաժարական է տվել և դուրս եկել Քնեսեթից և կառավարության կազմից`  Չինաստանում դեսպան և Մոնղոլիայում ոչ-ռեզիդենտ դեսպան դառնալու համար և պաշտոնավարել է մինչև 2000 թվականը։ Քնեսեթում նրա տեղը զբաղեցրել է Զվի Նիրը։ Իսրայել վերադառնալուց հետո միացել է «Մեկ ազգ» կուսակցությանը և 2003 թվականի ընտրական ցուցակում զբաղեցրել հինգերորդ տեղը։ Սակայն կուսակցությունը Քնեսեթում ստացել է միայն երեք տեղ։

Նամիրն ամուսնացել է իրենից 33 տարի մեծ Մորդեխայ Նամիրի հետ, որը նույնպես եղել է Սոցիալական հարցերի և ապահովության նախարար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսրայելցի կին դիվանագետներ
Կատեգորիա:Քնեսեթի կին անդամներ
Կատեգորիա:Իսրայելի դեսպաններ
Կատեգորիա:Կին դեսպաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսրայելի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսրայելի նախարարներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի լրագրողներ
Կատեգորիա:Հրեա քաղաքական գործիչներ
Յալթայի քաղաքային խորհուրդ

**Յալթայի քաղաքային խորհուրդ** (, ), քաղաքային խորհուրդ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունում։ Տեղաբաշխված է Ղրիմի հարավային ափին, տուրիստական և առողջարանային գոտում։

## Բնակչություն
Ռուսները կազմում են բնակչության մեծամասնությունը։ 2001 թվականի ուկրաինական մարդահամարի տվյալներով՝ շրջանի բնակչությունը կազմում էր 139&nbsp;584&nbsp;մարդ։ Բնակչության էթնիկական կազմը հետևյալն էր՝ 
* ռուսներ - 65,6 %; 
* ուկրաինացիներ - 27,6 % ;
* բելառուսներ - 1,6 %; 
* ղրիմի թաթարներ - 1,3 %; 
* լեհեր - 0,2 %; 
* մոլդովացիներ - 0,2 %.

## Շրջանի կազմ
Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 2 քաղաք — Յալթա և Ալուպկա, և 7 գյուղական խորհուրդ, որոնք միավորում են 21 քաղաքատիպ ավան և 9 գյուղեր։
300px|left
* **1 — [[Յալթա]]**
* **2 — Ալուպկայի քաղաքային խորհուրդ**
** Ալուպկա
* **3 — Գասպրայի գյուղական խորհուրդ**
** Գասպրա
* **4 — Գուրզուֆի գյուղական խորհուրդ**
** Գուրզուֆ
** Դանիլովկա
** Կրասնոկամենկա
** Լինեյնոե
** Պարտիզանսկոե
* **5 — Կորեիզի գյուղական խորհուրդ**
** Կորեիզ
** Միսխոր
* **6 — Լիվադիայի գյուղական խորհուրդ**
** Լիվադիա
** Վինոգրադնոե
** Վիսոկոգորնոե
** Գորնոե
** Կույբիշևո
** Կուրպատի
** Օրեանդա
** Օխոտնիչյե
* **7 — Մասանդրայի գյուղական խորհուրդ**
** Մասանդրա
** Նիկիտա
** Վոսխոդ
** Օտրադնոե
** Սովետսկոե
* **8 — Սիմեիզի գյուղական խորհուրդ**
** Սիմեիզ
** Բերեգովոե
** Գոլուբոյ Զալիվ
** Կացիվելի
** Օպոլզնևոե
** Պարկովոե
** Պոնիզովկա
* **9 — Ֆորոսի գյուղական խորհուրդ**
** Ֆորոս 
** Օլիվա
** Սանատորնոե

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Պետական վիճակագրական ծառայության կայքը 

Կատեգորիա:Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն
Կատեգորիա:Ուկրաինայի շրջաններ
Խորդենի արևելակովկասյան

**Խորդենի արևելակովկասյան** (), խորդենազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Իլիկանման, հաստացած արմատներով բազմամյա բույս է։ Ցողունն ունի 20-60 սմ երկարություն, ծածկված է երկար, ցցված մազիկներով։ 6-8 սմ լայնությամբ տերևները երիկամաձև-կլոր են, ստորինները՝ 7-բաժան, վերինները՝ 5-բաժան սեպաձև եռաբաժան ատամնավոր մասերով։ Ծաղիկները ծիրանագույն են, պսակաթերթերը՝ 15-20 մմ երկարությամբ, գոգավոր։ Պտղի փեղկերը մեջքի կողմից սանրաձև հաստացած ելուններով են, մազոտ, կտուցը թելանման է, թավոտ։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում («Շիկահող» պետական արգելոց, Ճակատեն գյուղի շրջակայք)։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Արևելյան Անդրկովկասը և Իրանը։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1200 մ բարձրությունների վրա, թփուտների մեջ, անտառի եզրերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է, որի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խորդենազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Անձխոտ Մարշալի

**Անձխոտ Մարշալի** (), ծխաբույսազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
10-15 սմ բարձրությամբ բազմամյա, գեղազարդային խոտաբույս է։ Արմատը գնդաձև է, անկանոն-անկյունավոր պալարով։ Ցողունային տերևները երկուսն են, հերթադիր, կրկնակի եռամասնյա՝ կազմված էլիպսաձև կամ երկարավուն ամբողջաեզր մասերից։ Ծաղիկները զիգոմորֆ են, խոշոր ծաղկակիցներով և խմբված ողկույզ ծաղկաբույլերում։ Բաժակը թաղանթանման է, վաղ թափվող։ Պսակը լավ արտահայտված երկար խթանով է,  տարբեր գույնի՝ դեղին, վարդագույն–դեղին, ծիրանագույնից մինչև սևավուն։ 1,5-2 սմ երկարությամբ տուփիկը երկարավուն է և կախված։ Սերմերը մանր են, սև փայլուն։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Կողբ, Բերդ, Իջևան, Աչաջուր)։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Արևմտյան Նախակովկասը, Արևելյան Կովկասը, Կենտրոնական, Հարավարևմտյան և Հարավային Անդրկովկասը, Ղարաբաղը, Թալիշը, Հարավարևելյան Եվրոպան, Ղրիմը, Անատոլիան և Հյուսիսային Իրանը։

## Էկոլոգիա
Աճում է ծովի մակարդակից 500-1300 մ բարձրությունների վրա, ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, կաղնու-բոխու անտառներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին, պտղաբերում՝ մայիս ամսին։

## Պահպանություն
Վտանգված, հազվագյուտ տեսակ է։ Հանդիպում է Հյուսիսային Հայաստանում։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, իսկ բնակության շրջանի մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Լոբազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Սիմֆերոպոլի քաղաքային խորհուրդ

**Սիմֆերոպոլի քաղաքային խորհուրդ** (, ), քաղաքային խորհուրդ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունում։ Ոչ մեծ տարածքը ներառում է ընդամենը Սիմֆերոպոլ քաղաքը և 5 ավաններ։

## Բնակչություն
2001 թվականի ուկրաինական մարդահամարի տվյալներով շրջանի բնակչության էթնիկական կազմը հետևյալն էր՝
* ռուսներ — 66,7 %
* ուկրաինացիներ — 21,3 %
* ղրիմի թաթարներ — 7 %
* բելառուսներ — 1,1 %
* լեհեր — 0,2 %
* մոլդովացիներ — 0,1 %:

## Շրջանի կազմ
Շրջանի կազմի մեջ է մտնում 1 քաղաք — Սիմֆերոպոլ, 4 քաղաքատիպ ավան և 1 գյուղերով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Պետական վիճակագրական ծառայության կայքը 

Կատեգորիա:Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն
Կատեգորիա:Ուկրաինայի շրջաններ
Սուդակի քաղաքային խորհուրդ

**Սուդակի քաղաքային խորհուրդ** (, ), քաղաքային խորհուրդ Ուկրաինայի Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունում։ Տեղաբաշխված է Ղրիմի հարավային ափին, տուրիստական և առողջարանային գոտում։ Արևմուտքում սահմանակից է Ալուշտայի քաղաքային խորհրդի, հյուսիս-արևելքում Բելոգորսկի շրջանի, արևելքից Կիրովի շրջանի և Թեոդոսիայի քաղաքային խորհրդի հետ։ Հարավային կողմից շրջապատված է Սև ծովով։

## Բնակչություն
2001 թվականի ուկրաինական մարդահամարի տվյալներով շրջանի բնակչությունը կազմում էր 29 448 մարդ։ Բնակչության էթնիկական կազմը հետևյալն էր՝
* ռուսներ — 59,2 %
* ուկրաինացիներ — 17,6 %
* ղրիմի թաթարներ — 17,4 %
* բելառուսներ — 1,3 %:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ուկրաինայի Պետական վիճակագրական ծառայության կայքը 

Կատեգորիա:Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն
Կատեգորիա:Ուկրաինայի շրջաններ
Իսրայելի մրցանակ

**Իսրայելի մրցանակ** (, "*Պերաս Յիսրաել*"), Իսրայելի պետության կողմից տրվող մրցանակ, ընդհանուր առմամբ, համարվում է պետության բարձրագույն մշակութային պարգև։ Այն ներկայացվում է ամեն տարի` Իսրայելի անկախության օրվա առթիվ, Երուսաղեմում պետական արարողակարգի ժամանակ, նախագահի, վարչապետի, Քնեսեթի (Իսրայելի օրենսդիր մարմին) խոսնակի և Գերագույն դատարանի նախագահի ներկայությամբ։ Մրցանակը ստեղծվել է 1953 թվականին Իսրայելի կրթության նախարար Բեն-Ցիոն Դինուրի նախաձեռնությամբ, ով անձամբ 1958 և 1973 թվականներին արժանացել է մրցանակին։

## Մրցանակի հանձնում
Մրցանակը շնորհվում է հետևյալ չորս բնագավառներում` հստակ ենթաբնագավառներում` տարեցտարի փոխելով 4-ից 7 տարի, բացառությամբ վերջին բնագավառի, որը տրվում է ամեն տարի։

**Հումանիտար, սոցիալական գիտություններ և հրեական ուսումնասիրություններ**

* Հրեական մտածողություն
* Կրթություն
* Իրավագիտություն
* Հոգեբանություն
* Աշխարհագրություն
* Էկոնոմիկա
* Թալմուդի ուսումնասիրություն
* Պատմություն
* Սոցիոլոգիա
* Քաղաքագիտություն
* Թորայի ուսումնասիրություն
* Գրականություն
* Սոցիալական աշխատանք
* Փիլիսոփայություն
* Կառավարում
* Լեզվաբանություն
* Հնագիտություն
* Քրեաբանություն
* Արվեստի պատմություն
* Արևելագիտություն

**Բնական և ճշգրիտ գիտություններ**

* Բժշկություն
* Կենսաբանություն
* Կենսաքիմիա
* Ճարտարագիտություն
* Համակարգչային գիտություն
* Երկրագիտություն
* Գյուղատնտեսություն
* Քիմիա
* Վիճակագրություններ
* Ֆիզիկա
* Մաթեմատիկա

**Մշակույթ, արվեստ, հաղորդակցություն և սպորտ**

* Երաժշտություն
* Սպորտ և ֆիզիկական կրթություն
* Ճարտարապետություն և դիզայն
* Լրագրություն
* Ռաբբիական գրականություն
* Թատրոն
* Գրականություն և պոեզիա - հեղինակներԵբրայերեն թարգմանություններ
* Քանդակագործություն
* Կինո
* Իսրայելի երաժշտություն
* Նկարչություն
* Լուսանկարչություն
* Բալետ

** Պետական և հասարակական գործունեություն, կյանքի ընթացքում բացառիկ ավանդ ազգին (1972 թվականից)**

Մրցանակի դափնեկիրներ կարող են լինել Իսրայելի քաղաքացիներ և իսրայելական կազմակերպություններ, որոնք իրենց բնույթով աչքի են ընկել կամ կարևոր ներդրում ունեցել Իսրայելի մշակույթում և հասարակական կյանքի վրա։ Հաղթողները ընտրվում են կրթության նախարարի կողմից ղեկավարվող հանձնաժողովի կողմից։

## Դափնեկիրներ

2013 թվականի դրությամբ հանձնվել է 685 մրցանակ ներառյալ Իսրայելից դուրս հայտնի գործիչներ, ինչպիսիք են՝ Շմուել Ագնոնը, Աարոն Ապպելֆելդը, Աբբա Էվենը, Լեա Գոլդբերգը, Ռոբերտ Աումանը, Միխայել Ռաբինը, Սաարոն Շելահը, Մարտին Բուբերը, Գոլդա Մեիրը, Ամոս Օզը, Էֆրաիմ Կիշոն, Նաոմի Շեմեր, Տեդդի Կոլլեկը, ինչպես նաև այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են՝ Յադ Վաշեմը, Հրեական գործակալությունը, Հրեական ազգային հիմնադրամը, Իսրայելի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը և այլք։ Բացառիկ դեպքերում մրցանակը տրվում է Իսրայելում բնակվող այլ երկրների ներկայացուցիչներին, 1991 թվականին այն ստացել է Իսրայելի Ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի դիրիժոր Զուբին Մեթան։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*October, 2006: Ariel Sharon's disputable nomination for Israel Prize - From Ariel Sharon' Life Story, biography 

Կատեգորիա:1953 հիմնադրումներ Իսրայելում
Կատեգորիա:Ազգային պարգևներ
Կատեգորիա:Իսրայելի մշակույթ
Կատեգորիա:Իսրայելի պարգևներ
Կատեգորիա:Իսրայելի պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Վիկ ոլոռնանման

**Վիկ ոլոռնանման** (), լոբազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
200 սմ երկարությամբ ցողուններով բազմամյա բույս է։ 30-80 մմ երկարությամբ և 20-55 մմ լայնությամբ տերևիկները 3-5 զույգ են, ձվաձև, բութ, ներքևի զույգը ծածկում է տերևակիցները։ Տերևակիցները խոշոր են և միմյանցից տարբերվում են ձևով։ Բեղիկը ճյուղավորված է։ Բազմածաղիկ ծաղկաբույլը գտնվում է երկար ծաղկակրի վրա։ Պսակի գույնը բաց դեղին է։ Դրոշի երակրությունը 12-17 մմ է։ Ունդերը վոլոռանման են, մերկ։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Ճակատեն գյուղի շրջակայք, «Շիկահող» պետական արգելոց)։

## Էկոլոգիա
Բույսը աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1100 մ բարձրության վրա, անտառում, թփերի մեջ։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս–օգոստոսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահող» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Լոբազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Տոնածառի գողերը

**«Տոնածառի գողերը»** (), 2005 թվականի ամանորյա մուլտֆիլմ, որն ստեղծել է Էլվիրա Ավագյանի կողմից «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայում։

## Սյուժե
Տիեզերքի խորքերից կլոր տիեզերանավով գալիս են երեք կանաչ այլմոլորակայիններ։ Իջնելով Երկիր՝ նրանք կանաչ մեծ եղևնու գագաթին տեսնում են պայծառ լուսավորված աստղը և փորձում գողանալ տոնածառը։ Սակայն եղևնին մեծ էր ու աճել էր Ձմեռ պապի տան մոտ, որն արթնանում է ու կախարդում ձնեմարդերի ջոկատը։ Այլմոլորակայինները հեռանում են և տեսնում գունավոր լույսերով զարդարված Էյֆելյան աշտարակը։ Մոտենում են նրա գագաթին ու փորձում գողանալ այն, բայց հասկանում են, որ շատ մեծ է։ Այդտեղից հեռանալուց հետո նրանք հայտնվում են Իտալիայում, որտեղ տեսնում են պատուհաններից դուրս նետվող կահույք ու այլ իրեր։ Աֆրիկայում նրանք տեսնում են, թե ինչպես է Կոկոս պապը պարում երգող երեխաների հետ։ Խույս տալով փղի կնճիթից՝ այլմոլորակայինները շարունակում են իրենց ճանապարհն ու տեսնում Ազատության արձանը։ Փորձում են նրանից գողանալ տոնածառը, սակայն նրանց շրջապատում են ուղղաթիռները, և այլմոլորակայիններ ստիպված են լինում փախչել։ Թռչելով Երկրի շուրջը՝ նրանք ընկնում են Ձմեռ պապի տան մոտ, որը բարձրացնում է տիեզերանավը, տանում տուն ու կախում տոնածառից։ Քանի դեռ Ձմեռ պապը գնացել էր շամպայն բերելու, այլմոլորակայինները հեռանում են՝ տանելով տոնածառն ու կարմիր թաթպանիկը։ Ձմեռ պապը եզրակացություն է անում. «Տոնածառը գողացան։ Շնորհավոր Նոր տարի»։ Իսկ այլմոլորակայիններն արդեն տիեզերքում պարում էին տոնածառի շուրջն ամանորյա ուրախ երաժշտության ներքո։

## Ստեղծողներ
*Սցենարի և երգերի տեքստերի հեղինակ՝ Անդրեյ Ուսաչյով
*Ռեժիսոր՝ Էլվիրա Ավագյան
*Բեմադրող նկարիչ՝ Ա. Մարտինով
*Երաժշտության հեղինակ՝ Ալեքսանդր Պինեգին, Մաքսիմ Դունաևսկի, Լ. Բեկման
*Գործիքավորողներ՝ Մ. Սամոյլով, Ա. Պինեգին
* Երգերը կատարում են՝ Յուրի Գալցև, Լարիսա Բրոխման, Ալեքսանդր Պինեգին, Օլգա Շորոխովա, Ս. Կարատևա և «СветАфор» մանկական երգի թատրոն
* Նկարիչ-անիմատորներ՝ Դմիտրի Կուլիկով, Ալեքսանդր Լևչիկ, Ալեքսանդր Պանով, Ե. Գրոշևա, Յու. Եֆրեմովա, Մարիա Պարֆենովա, Ե. Գրուշինա, Ն. Ֆեդոտովա, Սերգեյ Ուրուսով
* Նկարիչ՝ Ելիզավետա Ժարովա
* Մոնտաժող՝ Օլգա Վասիլենկո
* Հնչյունային օպերատոր՝ Անդրեյ Զինին
* Կոմպոուզինգ և հատուկ էֆեկտներ՝ Սերգեյ Ուրուսով, Մարիա Ուրուսովա, Տ. Սիչևա
* Խմբագիր՝ Տատյանա Պապորովա
* Տնօրեն՝ Ս. Խորով
* Պրոդյուսեր՝ Հակոբ Կիրակոսյան

Ստեղծողների ցանկը կազմվել է ըստ մուլտֆիլմի տիտրերի։

## Թողարկում DVD-ով
* Մուլտֆիլմը թողարկվել է DVD-ով «Տոնածառի գողերը» հավաքածուում (Սոյուզմուլտֆիմ)։

## Արձագանքներ
21-րդ դարի սկսվելու հետ ամանորյա ու Սուրբ ծննդյան անիմացիոն ֆիլմերի թիվն սկսել է ավելանալ, իսկ թեմատիկան նախկինի նման բազմազան է։ Կան «հավերժական» սյուժեի՝ տոնածառի որսի նոր տարբերակների որոնումներ՝ Էլվիրա Ավագյանի «Տոնածառի գողերը» (2005)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:2005 մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամանորյա մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտֆիլմեր
Նորդուզի գավառակ

**Նորդուզ**, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Վանի գավառում։ Գտնվում էր Շատախի հարավ-արևելյան կողմում։ Կենտրոնը Նորդուզ գյուղն էր։

Հարևան տարածքների հետ միասին մոտավորապես համապատասխանում էր Վասպուրական աշխարհի Անձևացիք գավառին։

## Աշխարհագրություն
Գավառակի մեծ մասը լեռնային է։ Հարուստ է ջրերով ու անտառներով։

Գավառակի ամենամեծ հայկական գյուղը Փիբադլուն էր։

## Բնակչություն
Ըստ Վ. Քինեի 1891 թվականին ուներ 17600 բնակիչ։ Շատախի գավառակի հետ միասին ուներ 26245 հայ, 5190 քուրդ և 447 քուրդ բնակիչ։

## Օգտակար հանածոներ
Գավառակն ուներ ածխի պաշարներ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահություն էր, մասամբ նաև՝ շալագործությունը։ Պահում էին ջուռ և ֆիլիկ տեսակի բրդատու ոչխարներ և այծեր, որոնց բուրդն արտահանվում էր։ Նորդուզը նաև հայտնի էր կաթնամթերքներով և մեղրով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Նորդուզը Շատախի գավառակի հետ միասին ուներ 46 եկեղեցի։

## Կրթություն
Շատախի գավառակի հետ միասին ուներ 7 հայկական վարժարան։

## Վարչական բաժանում
Մոկսը Շատախի գավառակի հետ միասին ուներ 115 գյուղ։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Ռեմբրանդ Փիլ

**Ռեմբրանդ Փիլ** (, ), ամերիկացի նկարիչ, դիմանկարիչ։ Նկարել է ավելի քան 600 նկար։ Նրա աշխատանքների մեծ մասը պատկերված են ֆրանսիական նեոկլասիցիզմի ոճով (Փարիզում ուսանելու տարիների ազդեցությամբ)։
                                                 
## Կենսագրություն
Ծնվել է 1778 թվականի փետրվարի 22-ին Փենսիլվանիա նահանգում։ Ընտանիքի կենդանի մնացած վեց երեխաներից երրորդն է (տասնմեկ երեխաներ մահացել են)։ Մայրը` Ռեյչել Բրյուերն է, հայրը` Չարլզ Ուիլսոն Փիլը։

Նրա հայրը, որ հայտնի արվեստագետ և նկարիչ էր, որդուն կոչել է գեղանկարիչ Ռեմբրանդ վան Ռեյնի պատվին։ Չարլզ Ուիլսոն Փիլն իր 17 երեխաներից շատերին կոչել է մեծ նկարիչների անուններով, ներառյալ Ռեմբրանդի, Տիցիանի, Ռուբենսի և Ռաֆայելի։

Ռեմբրանդն սկսել է նկարել 8 տարեկանից։ Մոր մահից և հոր երկրորդ ամուսնությունից մեկ տարի անց Փիլը թողել է արվեստի դպրոցը և 13 տարեկանում ստեղծել իր առաջին ինքնադիմանկարը։

1787 թվականին հունիսին հայրն իր որդուն ներկայացրել է Ջորջ Վաշինգտոնին, և երիտասարդ նկարիչը հետևել է, թե ինչպես է հայրն ստեղծեց ԱՄն-ի ապագա նախագահի դիմանկարը։ 1795 թվականին Ռեմբրանդտ Փիլն ինքնուրույն է պատկերել ծերացող Վաշինգտոնին, ենթադրաբար պատկերելով նրան ավելի մեծ հասակում, քան նա իրականում եղել է։ Դիմանկարը լավ ընդունելություն է գտել. դա դարձել է Ռեմբրանդ Փիլի դեբյուտը։

1822 թվականին Փիլը տեղափոխվել է Նյու Յորք։ Այստեղ նա սովորել է այնպիսի նկարիչների դիմանկարային գեղանկարչությունը, ինչպիսիք են Ջոն Թրամբալը և Գիլբերտ Ստյուարտը։

Փիլն արվեստ ուսումնասիրելու համար եղել է Եվրոպայում։ 1808 թվականի հունիսից մինչև սեպտեմբեր, ինչպես նաև` 1809 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1810 թվականի նոյեմբեր եղել է Փարիզում։ Այստեղ նա ուսումնասիրլ է Ժակ Լուի Դավիդի գործերը, որոնք տպավորել են նրան իրեն նեոդասական ոճով։ Այստեղ Փիլը պատկերել է մի քանի հաջողված դիմանկարներ, այդ թվում` նշանավոր հետազոտող Ալեքսանդր Հումբոլդտի և գիտնական Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակի դիմանկարները։

Մահացել է 1860 թվականի հոկտեմբերի 3-ին։

## Ընտանիք

20 տարեկանում Ռեմբրանդը Ֆիլադելֆիայի Սբ. Իոսիֆ կաթոլիկ եկեղեցում ամուսնացել է 22-ամյա Էլեոնորա Շորտի (1776—1836) հետ։ Նրանք ունեցել են 9 երեխա։ 
Երկրորդ անգամ ամուսնացել է Հարրիետ Կենիի հետ, (1800—1869) ով նույնպես նկարչուհի էր։

## Հետաքրքիր փաստ
2006 թվականից ԱՄՆ-ում հատվում են մետաղադրամներ, որոնց ռևերսում պատկերված է Մոնտիչելլոյի կալվածքը, իսկ դիմային մասում պատկերված է Ջեֆերսոնը. պատկերի հիմքն է հանդիսացել Ռեմբրանդտ Փիլի 1800 թվականին արված նկարը։ Սա դարձել է գործածվող առաջին մետաղադրամը, որտեղ նախագահի նկարը դիմային է, այլ ոչ թե պրոֆիլից։

## Պատկերասրահ

File:Rembrandt Peale self-portrait.jpg|Ինքնադիմանկար, 1828
File:Rembrandt Peale self portrait 1846.jpeg|Ինքնադիմանկար, 1846
File:Brooklyn Museum - The Sisters (Eleanor and Rosalba Peale) - Rembrandt Peale - overall.jpg|Փիլի քույրերը`Էլեոնորան և Ռոզալբան
File:Portrait of George Washington-transparent.png|Ջորջ Վաշինգտոն
File:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|Թոմաս Ջեֆերսոն
File:John C. Calhoun.jpeg|Ջոն Կելհոուն
File:William H. Harrison.jpg|Վիլյամ Հարիսոն


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Rembrandt Peale  
* Rembrandt Peale (1778—1860) 
* Rembrandt Peale on Artcyclopedia.com 
* Рембрандт Пил (1778—1860) 

Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկացի նկարիչներ
Ջրապզուկ միջին

**Ջրապզուկ միջին** (), ջրապզուկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Առանց արմատների, կարճացած ընձյուղներով ջրային, միջատակեր, բազմամյա բույս է։ 10-30 սմ երկարությամբ ցողունները երկձև ընձյուղներով են։ Ցողուններից մի քանիսը կանաչ, թելանման բաժանված տերևներով են, առանց բշտիկների, իսկ  մյուսները՝ բշտիկ կրող անգույն տերևներով։ Ծաղկակիրներն ունեն 2-4 (6) ծաղիկ։ Ծաղկակոթերը պտղի ժամանակ ուղիղ բարձրացող են։ Պսակը դժգույն դեղին է։ Պտուղը գնդաձև տուփիկ է, չբացվող կամ ճեղքերով բացվող։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Լոռու ֆլորիստիկական շրջանում (Կլոր և Կիզ-Կալա լճեր)։ Լոկալիտետները երկուսն են և իրարից հեռացած են 18 կմ։ Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է արկտիկական և տրոպիկական Եվրասիան ու Հյուսիսային Ամերիկան։

## Էկոլոգիա
Աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1500-1700 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև լճերում և ճահճացող ջրերում։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հանդիպում է միայն Լոռու սարահարթի լճերում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակի համաշխարհային մասշտաբով շատ լայն տարածման պատճառով կատեգորիան իջեցվել է մեկ աստիճանով։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։ Անհրաժեշտ է ստեղծել նոր ԲՀՊՏ Լոռու մարզում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ջրային բույսեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Ջրապզուկազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Միկրոմերիա թփային

**Միկրոմերիա թփային** (), շրթնազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
8-15 սմ բարձրությամբ, բարակ և ուղիղ չճյուղավորված ճյուղերով, կիսաթփիկ բույս է։ Տերևները համարյա նստադիր են, մանր, ձվաձև-երկարավուն և եզրից շրջված։ Ծաղկաբույլը փուխր է և կազմված կարճ, կոթունավոր, 1-5 ծաղիկներից բաղկացած կիսահովանոցներից։ 13-15 ջղերով բաժակը նեղ խողովակաձև է և բութ ատամներով։ Պսակը երկշուրթ, նուրբ մանուշակագույն է։ Պսակի ներսում իրար մոտեցած առէջները գտնվում են վերին շուրթի տակ։ Պտուղը կազմված է 4 մասերից՝ էլիպսաձև էրեմներից։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Վեդի և Խոսրով գետերի ավազաններ, Երախի լեռնաշղթա)։ Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Հայաստանը, Ղրիմը, միջերկրածովյան ավազանի արևելյան մասը և Հյուսիսարևելյան Թուրքիան։

## Էկոլոգիա
Աճում է լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1000-1800 մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև ֆրիգանոիդ բուսականության մեջ՝ ժայռոտ տեղերում, քարաթափվածքների վրա և ժայռաճեղքերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

## Պահպանություն
Խոցելի տեսակ է։ Կովկասում հայտնի է միայն Հայաստանում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակի համաշխարհային մասշտաբով շատ լայն տարածման պատճառով կատեգորիան իջեցվել է մեկ աստիճանով։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Կիսաթփիկ բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Շրթնազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կնյուն սուր

**Կնյուն սուր** (), կնյունազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ճիմաթմբեր առաջացնող բույսեր են։ Ցողունն ունի 30-120 սմ բարձրություն։ Տերևներն արմատամերձ են, 1-2 մմ տրամագծով, լավ զարգացած, գլանաձև, ամուր, սրածայրով վերջացող, ներսում համատարած սպունգանման հյուսվածքով և հիմքի մոտ կարմրավուն շագանակագույն տերևապատյաններով տերևաթիթեղներով։ 4-6 (10) ճյուղերով ծաղկաբույլը նստադիր է կամ 4-5 սմ երկարությամբ ծաղկակիրներով։ 5-6 սմ երկարությամբ պտուղը տուփիկ է, կանաչ, ձվաձև և առանց կտուցի։ Սերմերը երկարավուն կամ օվալաձև են, ինչպես նաև սպիտակավուն պոչանման հավելուկով։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Արարատ, Յուվա, Շահումյան, Երախի լեռնաշղթա)։ Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Կովկասը՝ մասնավորապես Արևմտյան, Արևելյան և Հարավային Անդրկովկասը և Թալիշը, ինչպես նաև Եվրոպան, միջերկրածովյան ավազանի երկրները, Անատոլիան և Իրանը։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լոռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 800-1000 (1200) մ բարձրությունների վրա, աղակալված ճահիճներում, աղուտային խոնավ հողերի վրա, հանքային աղբյուրների և տրավերտինների մոտ։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ օգոստոս-սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տեսակի տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

2008 թվականին Արարատ քաղաքի մոտ առանձնացվել է «Աաղկալած ճահճուտ» բնության հուշարձանը, սակայն ներկայումս պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Կնյունազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Հիրիկ կեղծ կովկասյան

**Հիրիկ կեղծ կովկասյան** (), հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Սոխուկավոր բույս է։ Ցողունն ունի 10-25 սմ բարձրություն։ 1-1,5 սմ լայնությամբ տերևները տափակ են, երկարությամբ ծալված, մանգաղաձև թեքված և սպիտակ կռճիկային ծայրերով։ Ծաղիկները 2-3 հատ են, բաց երկնագույն, մանուշակագույն կամ կանաչավուն դեղնավուն։

## Տարածվածություն
Հայաստանում տարածված է Երևանի (Ուրծի լեռնաշղթայի միջին մաս) և Մեղրու (Այգեձոր, Վարդանաձոր, Գուդեմնիս, Շվանիձոր, Գյումարանց, Նյուվադի) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է նաև Նախիջևանում, Արևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսային Իրաքում, Հյուսիսային և Հյուսիսարևմտյան Իրանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում՝ ծովի մակարդակից 600-1600 (2000) մ բարձրությունների վրա, ինչպես նաև չոր, քարքարոտ և կավային լանջերին, շիբլյակում և գիհու նոսրանտառում։ Ծաղկում է մարտ-մայիս ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիս-հունիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Տեսակին, կապված աճելավայրերի պայմանների փոփոխության հետ, սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Արևիկ» ազգային պարկի սահմաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Հիրիկազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Սրոհունդ գեղատես

**Սրոհունդ գեղատես** (), սրոհունդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
5-7 (15) սմ բարձրությամբ ցածրահասակ, բազմամյա, գեղազարդային բույս է։ Ցողունները բազմաթիվ են, բարակ, համարյա թելանման և փռված։ Տերևների երկարությունները հասնում են մինչև 1 սմ–ի, արտաքինից ձվաձև են, երկարավուն, ամբողջաեզր, ցողունի վրա դասավորված են հակադիր ձևով։ Սակավաթիվ ծաղիկները ճյուղերի գագաթներին 1-3–ական են։ Բույսը կազմված է հիմքում միաձուլված, եզրերից միաշաքար, նոսր դասավորված գեղձերով բաժակաթերթերից։ Եզրերից առանց գեղձերի պսակաթերթերը դեղին են։ Պտուղը  բազմաթիվ մանր Սերմերից բաղկացած մանր տուփիկ է։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է միայն Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Արենի, Արփա, Նորավանքի կիրճ, Խաչիկ գյուղի մոտ)։

## Էկոլոգիա
Բույսն աճում է միջին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1100–1500 մ բարձրությունների վրա, կրաքարային ժայռերի ճեղքերում։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս–օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ Ընդգրկված չէ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պահպանություն չի իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Սրոհունդազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատվադաղձ խուլեղինջատերև

**Կատվադաղձ խուլեղինջատերև** (), շրթնազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
20-50 սմ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Տերևները եռանկյուն-կլորավուն են, սրտաձև հիմքով, ստորինները՝ երկար կոթուններով։ Ծաղիկները խմբված են խիտ կիսահովանոցային ծաղկաբույլերում, ստորինները իրարից հեռացած են, վերինները՝ համարյա գլխիկանման խմբված։ 8-10 մմ երկարությամբ բաժակը թեք հատվածով է և 5 ատամիկներով։ 20 մմ երկարությամբ պսակը մանուշակագույն է, երկշուրթ։ Էրեմները մերկ են։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Սևանի (Սևանի լեռնաշղթա) և Գեղամի (Ակնա լճի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Տեսակը, բացի Հայաստանից, հանդիպում է Արևելյան Կովկասում, Փոքր Ասիայում և Իրաքում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ենթալպյան և ալպյան գոտում` ծովի մակարդակից 2000-3200 մ բարձրությունների վրա, քարքարոտ տեղերում, քարաթափվածքների վրա։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին, պտղաբերում՝ սեպտեմբերին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է 2 պոպուլյացիա՝ Սևանա լճի ավազանի բարձրադիր տարածքներում։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Կապված հատկապես կլիմայի գլոբալ փոփոխության հետ տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների նվազում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Շրթնազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Վիշապագլուխ ավստրիական

**Վիշապագլուխ ավստրիական** (), շրթնազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
30-60 սմ բարձրությամբ բազմամյա բույս է։ Տերևները  բաժանված են 3-5 փետրաձև բլթակների։ Ծաղիկները օղակաձև դասավորված են վերին տերևների ծոցերում։ Ծաղկաօղակները մոտեցած են և կազմում են հասկանման նոսր ծաղկաբույլ։ Բաժակը երկշուրթ է, վերին շուրթի միջին ատամը մյուսներից լայն է։ Պսակը մանուշակագույն է, երախում լայնացած խողովակով և երկշուրթ ետծալով։ Փոշանոթները մազոտ են։ Պտուղը կազմված է 4 մասերից՝ էրեմներից։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Սևանի (Շորժա, Բաբաջան, Դարա, Արդանիշ) և Գեղամի (Լճաշեն) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Ընդհանուր արեալը ընդգրկում է Միջին Եվրոպան, Բալկանյան թերակղզին, Կովկասը, այդ թվում Նախակովկասը, Արևմտյան և Հարավային Անդրկովկասը, ինչպես նաև Անատոլիան։

## Էկոլոգիա
Աճում է վերին լեռնային և ենթալպյան գոտիներում` ծովի մակարդակից 1940-2500 մ բարձրությունների վրա, մարգագետիններում, անտառային բացատներում, քարքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է հունիսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս է։ Գյուղատնտեսական գործունեության արդյունքում աճելավայրերի պայմանների փոփոխության պատճառով տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների նվազում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված է Բեռնի կոնվենցիայի հավելված 2-ում։ CITES-ի հավելվածներում բացակայում է։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Շրթնազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ամանորյա արկած (մուլտֆիլմ)

**Ամանորյա արկած** (), 1980 թվականին «տխուր կատակերգություն» ժանրին մոտ ժանրով նկարահանված խորհրդային տիկնիկային մուլտֆիլմ։ Ֆիլմում հնչում է Ա. Ֆլյուրկովսկու երգը` ըստ Ա. Սանինի «Բարի եղեք» բանաստեղծության։

## Սյուժե
Հայրիկը, մայրիկը և նրանց որդի Կոլյան ապրում էին քաղաքի ծայրամասում, կապույտ անտառի մոտ։ Դեպքը տեղի է ունենում Ամանորի նախօրեին։ Հայրիկն այնքան զբաղված էր աշխատանքով, որ մոռանում է տոնածառ գնել։ Նա հիշում է այդ մասին միայն այն ժամանակ, երբ տուն է գալիս դեկտեմբերի 31-ի երեկոյան։ Հայրիկը կացին է վերցնում և գնում անտառ` եղևնի բերելու։ Մայրիկը փորձում է համոզել նրան չգնալ, սակայն` իզուր։ Իսկ անտառում փոքրիկ արջուկն իր ծնողներից տոնածառի խաղալիքներ էր խնդրում։ Արջը մտածում է և գնում դեպի անտառի ծայրը, դեպի քաղաք տանող ճանապարհը։ Այնտեղ նա հանդիպում է հայրիկին, որը տոնածառ էր փնտրում։ Ընտանիքների երկու հայրերը խոսում են, քննարկում իրենց խնդիրները և որոշում օգնել միմյանց։ Արջը գտնում է ճիշտ չափի ծառ, իսկ հայրիկը տաքսի է կանգնեցնում և արջին տանում է քաղաքի կենտրոնական խանութ, որտեղ օգնում է նրան գնել տոնածառի խաղալիքներ։ Տարբեր արկածներ ունենալով` երկուսն էլ հասնում են իրենց ընտանիքներին և ուրախ նշում Ամանորը։

## Նկարահանող խումբ

## Արձագանքներ

Անիմացիայի պատմաբան, Կինորավեստի գիտահետազոտական ինստիտուտի աշխատակից, «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիայի ռեժիսորների և անիմատորների մասին բազմաթիվ հրապարակումների հեղինակ Գեորգի Բորոդինը Յու. Ա. Կալիշերին նվիրված իր հոդվածում գրել է.

## Վերաթողարկում

Մուլտֆիլմը VHS և DVD ձևաչափերով բազմիցս թողարկվել է մուլտֆիլմերի հավաքածուներում.

* Խորհրդային լավագույն մուլտֆիլմեր (տարբեր ստուդիաների մուլտֆիլմերի հավաքածու), Studio PRO Video, VHS 1990-ականներ։
* «Անտառում եղևնի է ծնվել» (Էկրան (ստեղծագործական միության) մուլտֆիլմերի հավաքածու)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* «Էկրան» ստեղծագործական միություն 

Կատեգորիա:«Էկրան» ստեղծագործական միության մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:1980 մուլտֆիլմեր
Եղևնին (մուլտֆիլմ)

**Եղևնի** (), 1984 թվականին նկարահանված մուլտֆիլմ։ Ռեժիսոր Անատոլի Սոլինը նկարահանել է այն «Էկրան» ստեղծագործական միությունում, ըստ Հանս Քրիստիան Անդերսենի համանուն հեքիաթի։

## Սյուժե
Անտառի փոքրիկ բացատում մի եղևնի կար։ Նրա տեղը լավն էր, իսկ շուրջը աճում էին ավելի մեծ եղևնիներ և սոճիներ։ Բայց եղևնին չէր համբերում, թե ինքը երբ է մեծանալու։ Աշնանը անտառ են գալիս փայտահատները և կտրում ամենամեծ ծառերը։ «Դուք չգիտե՞ք, թե ուր են նրանց տանում», հարցնում է եղևնին թռչող արագիլից։ Արագիլը պատասխանում է, որ ծովում շատ նոր նավեր է տեսել` բարձր կայմերով, և նրանցից եղևնու հոտ էր գալիս։

Երբ գալիս է ձմեռը, անտառում սկսում են կտրել մատղաշ եղևնիներ։ «Ո՞րր են նրանք գնում», հարցնում է եղևնին։ Ճնճղուկները պատասխանում են, որ իրենք եղել են քաղաքում, նայել են պատուհաններից ներս և տեսել են, որ եղևնիներին դնում են սենյակում և զարդարում փայլփլուն խաղալիքներով և մոմերով։ Սուրբ Ծնունդից առաջ եղևնին կտրում են։ Նա ուշքի է գալիս «Այս գիշեր եղևնին կփայլի» խոսքերից։ Եղևնուն զարդարում են, պայծառ տոն է կազմակերպվում երաժշտությամբ և պարերով։ Բայց հաջորդ օրը եղևնին տանում են տանիք և թողնում մթության մեջ, միայն մկներն են խոսում նրա հետ։ Իսկ ամռանը այն դուրս են հանում և գցում փայտերի մոտ։ Եղևնին հիշում է իր թարմ պատանեկությունը, ուրախ տոնը, փոքրիկ մկնիկներին։ «Պետք էր առաջ ուրախանալ, երբ դեռ կար ժամանակ», մտածում է խեղճ ծառը։           
 
## Հեղինակներ
* սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր` Անատոլի Սոլին
* բեմադրող նկարիչ` Իննա Պշենիչնայա
* օպերատոր` Վլադիմիր Միլովանով
* կոմպոզիտոր` Վիկտոր Բաբուշկին
* հնչյունային օպերատոր` Նելլի Կուդրինա
* նկարիչներ` Իգոր Մեդնիկ, Սվետլանա Սիչկար, Օլգա Խորովա, Տ. Արեշկովա, Ն. Բազելցևա, Սեմյոն Պետեցկի, Վլադիմիր Սպորիխին
* մոնտաժող` Լյուդմիլա Ռուբան
* խմբագիր` Վ. Մեդվեդովսկայա
* տնօրեն` Լ. Վարենցովա
* տեքստը կարդում է Ալեքսեյ Բատալովը

Հեղինակները ներկայացված են ըստ մուլտֆիլմի լուսագրերի։

## Վերաթողարկում
Մուլտֆիլմը DVD ձևաչափով թողարկվել է «Անդերսենի կախարդական հայելին» մուլտֆիլմի ժողովածուում։

## Քննադատների արձագանք

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* 
* Каталог ТО «Экран» 
* Анатолий Солин — Энциклопедия отечественного кино 

Կատեգորիա:«Էկրան» ստեղծագործական միության մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Հանս Քրիստիան Անդերսենի ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Հիրիկ նեղգծային

**Հիրիկ նեղգծային** (), հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
10-15 սմ բարձրությամբ կոճղարմատավոր, գեղազարդային բույս է։ Տերևները նեղ-մանգաղաձև են, հաճախ` ուժեղ ոլորված։ 4-5 սմ երկարությամբ, 1,5 սմ լայնությամբ ծաղկապատի արտաքին մասերի ետծալը սրագագաթ է, բաց գույնի բարակ մուգ ջղերով, կիսակլորավուն պուտով, իսկ 4-5 (6) սմ երկարությամբ, 1,5-2 սմ լայնությամբ ներքինները` սրածայր, բաց մոխրագույն, մուգ դարչնագույն մանուշակագույն ջղերով։

## Տարածվածություն
Հայաստանում տարածված է միայն Զանգեզուրի ֆլորիստիկական շրջանում (Սիսիան և Գորիս քաղաքների շրջակայք, Վաղատին, Շուրնուխ, Ներքին Հանդ, Շիկահող, Որոտան գետի կիրճ)։ Աճում է նաև Արևելյան Անդրկովկասում, Թալիշում, Հարավարևելյան Անատոլիայում և Իրանում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորինից մինչև վերին լեռնային գոտիներում` ծովի մակարդակից 800-2000 մ բարձրությունների վրա, լեռնային տափաստանում, շիբլյակում, մարգագետիններում, չոր քարքարոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Տարածման շրջանի մակերեսը 5000 կմ²-ից պակաս է, բնակության շրջանի մակերեսը՝ 500 կմ²-ից պակաս։ Աճելավայրերի պայմանների փոփոխության պատճառով տեսակին սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված չէր։ Ընդգրկված չէ նաև CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում։

Պոպուլյացիայի մի մասը պահպանվում է «Շիկահողի» պետական արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Հիրիկազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Սրոհունդ Էլեոնորայի

**Սրոհունդ Էլեոնորայի** (), սրոհունդազգիների ընտանիքին պատկանող ծածկասերմ բույս։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
15-25 սմ բարձրությամբ բազմամյա, ցածրահասակ բույս է։ Ցողունները բազմաթիվ են։ Տերևները ձվաձև կամ կլորավուն-ձվաձև են, ամբողջաեզր, ցողունի վրա հակադիր դասավորված։ 2-3 ծաղիկները միայնակ են և աճում են ցողունների գագաթներին։ Բաժակաթերթերը 5 են, եզրերից միաշարք, խիտ դասավորված նստադիր կամ ոտիկավոր գեղձերով, հազվադեպ առանց գեղձերի։ Պսակաթերթերը դեղին է, եզրերից սև գույնի միաշարք գեղձերով։ Պտուղը ձվաձև է, բազմաթիվ մանր սերմերով։

## Տարածվածություն
Հանդիպում է Իջևանի (Իջևանի լեռնաշղթա լեռնագագաթ՝ Աղայա) և Զանգեզուրի (լեռնագագաթ՝ Խուստուփ) ֆլորիստիկական շրջաններում։

## Էկոլոգիա
Աճում է վերին և ալպյան լեռնային գոտիներում` ծովի մակարդակից 2100-3100 մ բարձրությունների վրա, գագաթնամերձ, ժայռոտ, քարքարոտ և կրաքարային լանջերին։ Ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիսին-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հայաստանի էնդեմիկ է։ Հայտնի են մեկական պոպուլյացիաներ Հյուսիսային և Հարավային Հայաստանում։ Աճելավայրերի միջև տարածությունը 230 կմ է։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Արեալը խիստ մասնատված է։ Տեսակին մարդածին գործոնների արդյունքում սպառնում է տարածման և բնակության շրջանների նվազում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես հազվագյուտ տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:Սրոհունդազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Ամանորյա հեքիաթ

**Ամանորյա հեքիաթ** (), խորհրդային տիկնիկային մուլտֆիլմ, որը նկարահանվել է 1972 թվականին, ռեժիսորը Վլադիմիր Դեգտյարյովն է, նկարահանվել է ըստ մանկագիր Լյուդմիլա Վասիլևա-Գանգնուսի «Հրեշ ձնեմարդը» հեքիաթի մոտիվների։

## Սյուժե
Հեքիաթի սյուժեն ծավալվում է ամանորյա տոնածառի փնտրտուքների շուրջ։

Ձյունածածկ անտառում մի խրճիթ կար։ Այնտեղ ապրում էր Հրեշ-Ձնեմարդը` անտառի պահապանը։ Նա չէր սիրում, երբ իր խրճիթի մոտ աղմուկ էր, և կարգը խախտողների վրա սառը քամի էր փչում։

Անտառի հետևում դպրոց կար, իսկ նրանից հետո` գյուղ։ Դպրոցում երեխաները պատրաստվում էին Նոր տարին դիմավորելուն, եղևնու համար պատրաստում էին խաղալիքներ։ Գրիշկան հայտարարում է, թե ինքն ամաենաուժեղն է և հենց ինքն էլ կգնա անտառ` եղևնի բերելու։ Այնտեղ նա թխկթխկացնում է կացնով և կոպտում է Լեշիին։ Վիրավորված Լեշին Գրիշային փչում է հետ դեպի դպրոց և ձյունով ծածկում։ Մյուս տղան հայտարարում է, թե ինքն ամենահամարձակն է և ճանապարհվում է անտառ։ Եվ նրա հետ տեղի է ունենում նույնը։ Այդ ժամանակ տոնածառի հետևից գնում է մի աղջիկ։ Նա երգ է երգում տոնածառի մասին և քաղաքավարի խնդրում է Լեշիից եղևնին, իսկ հետո հրավիրում է նրան Ամանորի տոնին։ Լեշին հյուր է գալիս երեխաներին և մնում ապրելու դպրոցական պահակատանը։ Ձմռանը նա երեխաների համար բլուրներ ու սահադաշտ է պատրաստում, իսկ ամռանը պատմում է անտառի մասին և գրքեր կարդում։

## Նկարահանող խումբ

## Մուլտֆիլմի երաժշտություն

*Սառցե-Հրեշ մուլտֆիլմի սկզբում հնչում է երաժշտություն մեկ այլ` «Թե ինչպես էր ավանակը երջանկություն փնտրում» մուլտֆիլմից, որը նկարահանվել էր Վլադիմիր Դեգտյարյովի կողմից մեկ տարի առաջ։
*Հեքիաթում հնչում է «Եղևնի» երգը. երաժշտության հեղինակը Օսկար Ֆելցմանն է, բառերի հեղինակը` Իգոր Շաֆերանը.

Տոնածառ-տոնածառ, անտառի համ ու հոտ,
Պետք է նրան գեղեցիկ հագուստ։
Թող այս տոնածառն Ամանորին
Իր ամեն ճյուղով մեզ բերի բարին։

Այս երգը «Мелодия» ընկերության կողմից թողարկվել է ձայներիզներով։

## Թողարկում
Մուլտֆիլմը VHS և DVD ձևաչափերով բազմիցս վերաթողարկվել է մուլտֆիլմերի հավաքածուներում.

* «Խորհրդային լավագույն մուլտֆիլմեր», Studio PRO Video, VHS 1990-ականներ
* «Սոյուզմուլտֆիլմ, հավաքածու», VHS, 1990-ականների կեսեր
* «Երբ վառվում են տոնածառի լույսերը», «Սոյուզմուլտֆիլմ»
1990-ական թվականներին «Твик Лирек» ընկերությունն ըստ մուլտֆիլմի թողարկել է աուդիոհեքիաթ` Ալեքսանդր Պոժարովի տեքստով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* «Տոնածառ» երգը

Կատեգորիա:Ամանորյա մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:«Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Վլադիմիր Դեգտյարյովի մուլտֆիլմեր