Պակիստանյան ռուփի

**Պակիստանյան ռուփի**  (ISO կոդը՝ PKR) Պակիստանի Իսլամական Հանրապետության պաշտոնական արժույթն է։ Արժույթի թողարկումը վերահսկվում է Պակիստանի Պետական բանկի կողմից։ Այն պաշտոնապես ընդունվել է Պակիստանի կառավարության կողմից 1949 թվականին։ Ավելի վաղ մետաղադրամներն ու թղթադրամները թողարկվել և վերահսկվել են Հնդկաստանի պահուստային բանկի կողմից մինչև 1949 թվականը, երբ այն հանձնվել է Պակիստանի կառավարությանը։

Պակիստանյան ռուփիների մեծ արժեքները հաշվվում են հազարներով. լախ (հարյուր հազար), կրոն (տասը միլիոն), արաբ (միլիարդ,) խարաբ (հարյուր միլիարդ)։ Թվերը դեռ խմբավորված են հազարներով (123,456,789, քան 12,34,56,789, ինչպես գրված է Հնդկաստանում)։

## Պատմություն

Rūpiya բառը ծագել է սանսկրիտ rūpya բառից, որը նշանակում է «մշակված արծաթ, արծաթե մետաղադրամ»,  սկզբում ածական էր, որը նշանակում է «ձևավոր», ավելի կոնկրետ «կնքված, տպավորված» իմաստով, որտեղից էլ՝ «մետաղադրամ»։ Այն առաջացել է rūpa «ձև, նմանություն, պատկեր» գոյականից։ Ռուպայան օգտագործվել է Շեր Շահ Սուրիի կողմից 1540-1545 թվականներին՝ իր օրոք ներմուծված մետաղադրամը նշելու համար։

Պակիստանի՝ դրամական համակարգի և պահուստային բանկի հրամանը, թողարկվել է 1947 թվականի օգոստոսի 14-ին՝ Բրիտանական Հնդկաստանի նախնական բաժանման գլխավոր նահանգապետի կողմից՝ հետևելով փորձագիտական հանձնաժողովի խորհրդին.։ Այն նշանակում է, որ Հնդկաստանի պահուստային բանկը (RBI) դառնում է ժամանակավոր դրամավարկային մարմին, ինչպես Հնդկաստանի, այնպես էլ Պակիստանի համար մինչև 1948 թվականի սեպտեմբերի 30-ը։ Այս անցումային ժամանակահատվածում RBI-ի և Հնդկաստանի կառավարության կողմից թողարկված արժութային թղթադրամները պետք է մնային օրինական վճարում Պակիստանում։ Հրամանագիրը նաև թույլ է տվել, որ այս գրառումները կրեն Պակիստանի կառավարության մակագրությունները ուրդու և անգլերեն լեզուներով, որոնք պետք է շրջանառվեն 1948 թվականի ապրիլի 1-ից։ Ինչպես հնդկական ռուփին, այն ի սկզբանե բաժանված էր 16 անայի՝ յուրաքանչյուրը 4 կամ 12 հատ։

Բաժանումից հետո առաջին յոթ ամիսների ընթացքում RBI-ի և Հնդկաստանի կառավարության կողմից թողարկված արժույթը շարունակեց շրջանառվել Պակիստանում։ Փոփոխված RBI թղթադրամները 2, 5, 10 և 100 ռուփի անվանական արժեքներով, և 1 ռուփի թղթադրամները Հնդկաստանի կառավարության կողմից  ներկայացվեցին ավելի ուշ։ Փոփոխությունները ներառում էին Պակիստանի կառավարությունը անգլերենով և «Hakumat-e-Pakistan»՝ ուրդու լեզվով գրառումները՝ առջևի մասում։

1948 թվականի սկզբին Հնդկաստանի և Պակիստանի կառավարությունների միջև կնքված համաձայնագիրը հանգեցրեց փոփոխության Պակիստանի (Դրամավարկային համակարգի և պահուստային բանկի)  1947 թվականի կարգադրության մեջ՝ տեղափոխելով RBI-ի՝ որպես Պակիստանի դրամավարկային մարմնի դերի վերջնաժամկետը 1948 թվականի սեպտեմբերի 30-ից մինչև հունիսի 30-ը։ Միաժամանակ, RBI-ի կողմից մակագրված հնդկական թղթադրամներ Պակիստանին մատակարարելու պայմանավորվածությունը դադարեցվեց 1948 թվականի հունիսի 30-ին[:

1961 թվականի հունվարին արժույթը տասնորդականացվեց, ռուփին ստորաբաժանվեց 100 հատի և նույն տարում վերանվանվեց (անգլերեն) paise (եզակի paisa): Այնուամենայնիվ, 1994 թվականից ի վեր փողով արտահայտված մետաղադրամներ չեն թողարկվել։

1972 թվականին նորանկախ Բանգլադեշը ներմուծեց taka-ն՝ ի սկզբանե համարժեք Պակիստանի ռուփիին։ Այնուհետև Բանգլադեշում Պակիստանի ռուփին դադարեց օրինական վճարում։

## Մետաղադրամներ

1948 թվականին ներկայացվեցին մետաղադրամներ՝ 1 հատ, 1⁄2, 1 և 2 աննա, 1⁄4, 1⁄2 և 1 ռուփի անվանական արժեքներով։ 1 արժույթով մետաղադրամը է ավելացվել 1951 թվականին։ 1961 թվականին թողարկվել են 1, 5 և 10 հատ մետաղադրամներ, որին հաջորդել են նույն տարում 1 պաիզայի, 5 և 10 հատ մետաղադրամները։ 1963 թվականին ներկայացվեցին 10 և 25 հատ մետաղադրամներ, հաջորդ տարի՝ 2 հատ։ Re. 1/- մետաղադրամները վերաներդրվեցին 1979 թվականին, որին հաջորդեց Rs. 2/- 1998-ին և Rs. 5/- 2002 թվականին։ 2 paise մետաղադրամները վերջին անգամ հատվել են 1976 թվականին, իսկ 1 paise մետաղադրամը դադարեցրել է արտադրությունը 1979 թվականին։ 5, 10, 25 և 50 paise մետաղադրամները բոլորը դադարեցրել են արտադրությունը 1996 թվականին։ Գոյություն ունեն Rs-ի երկու տարբերակ։ 2/- մետաղադրամներ. մեծ մասը Բադշահի մզկիթի վերևում ամպեր ունի, բայց շատերը չունեն։ Re. 1/- և Rs. 2/- մետաղադրամները փոխվել են ալյումինի 2007 թվականին։

Paisa-ով մետաղադրամները դադարել են օրինական վճարում լինել 2013 թվականին՝ թողնելով Re. 1/- մետաղադրամ՝ որպես նվազագույն օրինական վճար։ 2015 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Պակիստանի կառավարությունը վերանայված Rs. 5/- փոքր չափսերով և քաշով և ոսկեգույն մետաղադրամ՝ պատրաստված պղինձ-նիկել-ցինկի բաղադրությամբ։ 2016 թվականին շրջանառության մեջ է մտցվելև նաև 10/- մետաղադրամ։

2019 թվականին Պակիստանի կառավարությունը Պակիստանի Քարթարպուր քաղաքի նոր Գուրդվարայի բացման պատվին և Գուրու Նանակի ծննդյան 550-ամյակը նշելու համար ներկայացրել է հիշատակի Rs. 50/- մետաղադրամ։

## Թղթադրամներ
1948 թվականի ապրիլի 1-ին Հնդկաստանի պահուստային բանկի և Հնդկաստանի կառավարության կողմից Պակիստանի կառավարության անունից թողարկվեցին ժամանակավոր թղթադրամներ՝ բացառապես Պակիստանում օգտագործելու համար՝ առանց Հնդկաստանում մարման հնարավորության։ Տպագրված «India Security Press»-ի կողմից Նասիկում, այս թղթադրամները բաղկացած են հնդկական թղթադրամներից, որոնց վրա փորագրված են (ոչ տպագրված) «GOVERNMENT OF PAKISTAN» (անգլերեն) և «Hukumat-e-PAKISTAN» բառերը (ուրդուում)՝ համապատասխանաբար վերևում և ներքևում, ավելացված ջրանիշի տարածքը միայն ճակատում։ Այս թղթադրամների վրա մնում են հնդկական բանկային և ֆինանսական պաշտոնյաների ստորագրությունները։ Բացի այդ, Միացյալ Թագավորության «Thomas De La Rue and Company»-ն, «Bradbury Wilkinson»-ի և «Company»-ի հետ միասին, արտադրում էին տարբեր անվանական արժեքներ Պակիստանի համար։

Անկախությունից հետո Պակիստանի կառավարությունը 1949 թվականին հիմնեց ազգային անվտանգության տպագրական հաստատություն, որը կոչվում էր «Pakistan Security Printing Corporation» (PSPC):Այս ձեռնարկությունը, համագործակցություն «Thomas De La Rue & Co.» ՍՊԸ (40% բաժնեմաս ունեցող) և Պակիստանի կառավարությունը (60% բաժնեմասով) սկսել են 7,5 միլիոն ռուփի կապիտալով։ Օբյեկտի հիմքը դրվել է Կարաչիում Պակիստանի գլխավոր նահանգապետի կողմից 1949 թվականի մարտի 11-ին։ Տպագրության մեթոդ ընտրելիս PSPC-ն ընտրեց վիմագրության մեթոդի փոխարեն մատնանշող գործընթացը՝ կեղծարարության և Հնդկաստանի հետ տարածաշրջանային անվտանգության խնդիրների հետ կապված մտահոգությունների պատճառով։ Այս որոշումը արտացոլում էր ավելի բարձր ապահովությամբ տպագրության տեխնիկայի նախապատվությունը։

Կառավարության կանոնավոր հարցերը սկսվել են 1948 թվականին Re-ի արժույթներում։ 1/-, Rs. 5/-, Rs. 10/- և Rs. 100/-. կառավարությունը շարունակեց թողարկել Re. 1 թղթադրամ մինչև 1980-ականները, բայց ևս մեկ թղթադրամ թողարկվել է Պակիստանի Պետական ​​բանկի կողմից 1953 թվականին, երբ 1953 թվականին 2/-, Rs. 5/-, Rs. 10/- և Rs. թողարկվել է 100/- թղթադրամ։ Ընդամենը մի քանի Rs. 2/- տրվել են գրություններ. Rs. 1957 թվականին ավելացվել են 50/- թղթադրամներ՝ Rs. 2/- նշումները կրկին ներմուծվել են 1985 թվականին։ 1986 թվականին Rs. Ներդրվել են 500/- թղթադրամներ, որին հաջորդել են  1000/- հաջորդ տարի։ Rs. 2/- և Rs. 5/- թղթադրամները փոխարինվել են մետաղադրամներով 1998 և 2002 թվականներին։ 2005 թվականին ավելացվել են 20/- նշումներ, որին հաջորդել են Rs. 5000/- 2006 թվականին։ Մինչև 1971 թվականը Պակիստանի թղթադրամները երկլեզու էին՝ ուրդու տեքստի բենգալերեն թարգմանությամբ (որտեղ արժույթը վերանվանվեց taka), քանի որ բենգալերենը Արևելյան Պակիստանի (այժմ՝ Բանգլադեշի) պետական ​​լեզուն էր։

PSPC-ն սկսեց թողարկել իր սեփական 1 և 5 ռուփի թղթադրամները 1952-53 ֆինանսական տարում։ Այս թղթադրամները նման էին նախկինում՝  «Thomas de la Rue & Company»-ի կողմից արտադրված, սակայն 1 ռուփի թղթադրամը նկատելի փոփոխություն է կրում. կապույտ հետնամաս՝ առանց տպագրության, որը տարբերվում է բրիտանական տարբերակների մանուշակագույն հետնամասից։ Այս նոր դիզայնը տարածվել է 1953 թվականի հունվարի 31-ին։

1963 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Պակիստանի Պետական ​​բանկը սկսեց գործել իր տպագրական մեքենան՝ ի վերջո ստանձնելով ազգային թղթադրամների արտադրությունը։ Ավելի ուշ, 1 ռուփի թղթադրամը փոփոխվեց՝ ներառելով մանուշակագույն հետնամաս՝ վարդագույն և կապույտ գույնի տակով, որը նման է De La Rue դիզայնին։ 1 ռուփի թղթադրամի տատանումները բացահայտվում են սերիական համարի տառատեսակի և ստորագրության ոճերի տարբերություններով։

Թեև PSPC-ն 1953 թվականի հուլիսից տպագրում էր ավելի ցածր անվանական արժեքով թղթադրամներ, 1953 թվականի սեպտեմբերին թողարկված 100 ռուփի թղթադրամի երրորդ սերիան ի սկզբանե արտադրվել էր Թոմաս Դե Լա Ռուի կողմից Մեծ Բրիտանիայում։ Հետագայում, այս նշումները տպագրվեցին PSPC-ի կողմից՝ արտադրության աղբյուրի փոփոխությամբ, որը կարելի է ճանաչել սերիական համարի տառատեսակի տատանումներով։
### Թղթադրամի առանձնահատկություններ
Re.1/- և Rs.2/-ից բացի բոլոր թղթադրամների դիմերեսին պատկերված է Մուհամմադ Ալի Ջիննայի դիմանկարը՝ ուրդու գրությամբ։ Թղթադրամների դարձերեսները տարբերվում են դիզայնով և ունեն անգլերեն տեքստ։ Միակ ուրդու տեքստը, որը գտնվել է ետևի վրա, մարգարեական հադիսի ուրդու թարգմանությունն է՝ «Ազնիվ ապրուստ փնտրելը պաշտամունք է»։

Թղթադրամները տարբերվում են չափերով և գույներով, ավելի մեծ անվանական արժեքները ավելի երկար են, քան փոքրերը։ Բոլորը պարունակում են բազմաթիվ գույներ։ Այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր անվանական արժեք ունի մեկ գույն, որը գերակշռում է։ Բոլոր թղթադրամների վրա կա ջրանիշ՝ անվտանգության նկատառումներով։ Ավելի մեծ անվանական նոտաների վրա ջրանիշը Ջիննայի պատկերն է, մինչդեռ փոքր նոտաների վրա այն կիսալուսին է և աստղը։ Յուրաքանչյուր թղթադրամի մեջ առկա են նաև անվտանգության տարբեր տեսակի թելեր։
### Թղթադրամների ցանկ

Պետական բանկը սկսել է թղթադրամների նոր շարք՝ աստիճանաբար հանելով հին նմուշները նոր, ավելի ապահով թղթադրամների համար։

### Հաջ և տարեդարձի հատուկ թղթադրամներ
Պակիստանը դրեց արտարժույթի հսկողություն 1949 թվականին՝ սահմանափակելով արտարժույթի արտահանումն ու ներմուծումը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ դա անհրաժեշտ է Սաուդյան Արաբիայում Հաջի համար։ Սա հնարավորություն ստեղծեց մաքսանենգության համար, ինչը ստիպեց Պակիստանին թողարկել Հաջի հատուկ թղթադրամներ ուխտավորների կողմից օգտագործելու համար։ Դրանք տարբերվում էին անգլերենով «Պակիստանից ուխտավորների համար Սաուդյան Արաբիայում և Իրաքում օգտագործելու համար» տպագրությամբ։

Թեև հաշվի են առնվել փոխանակման այլ միջոցներ, սակայն պակիստանցի ուխտավորների շրջանում անգրագիտության բարձր մակարդակը և նման միջոցներ գնելու անհրաժեշտության պատճառով առաջացած հավելյալ ծախսերը կառավարությանը խանգարել են փոխանակման այս մեթոդներից։ Այս հաջի թղթադրամների թողարկումը թույլատրելու պետական բանկի հրամանը կայացվել է 1950 թվականի մայիսին։

1972 թվականին թողարկվել է թղթադրամների նոր շարք՝ Պակիստանի Պետական Բանկի, այլ ոչ թե Պակիստանի կառավարության անվան տակ։ Դրանք ունեին ուրդու տպագիր, ինչպես նաև անգլերեն, որտեղ գրված էր «Պակիստանից Հաջի ուխտավորների համար միայն Սաուդյան Արաբիայում օգտագործելու համար»։ 1975 և 1978 թվականներին տպագրվել են նոր թղթադրամներ, որոնք արտացոլում են ստանդարտ նշումներում կատարված փոփոխությունները։ Հաջի գրառումների օգտագործումը շարունակվել է մինչև 1978 թվականը։

Մինչև այս ամսաթիվը թղթադրամների պաշարներն օգտագործվում էին առանց նոր թղթադրամներ տպագրելու անհրաժեշտության՝ հետագա կառավարիչների ստորագրություններով։ Ենթադրվում է, որ Հաջի թղթադրամների օգտագործումը դադարեցնելուց հետո թղթադրամների մնացած պաշարների մեծ մասը ոչնչացվել է։ Այնուամենայնիվ, շատ թղթադրամներ մտան կոլեկցիոների շուկա Պակիստանի Պետական բանկի կողմից թղթադրամների վաճառողին վաճառելուց հետո։

Ազգային անկախության 50-րդ և 75-րդ տարեդարձերի համար թողարկվել են նաև հուշադրամներ, այդ թվում՝ վերջին դեպքում արտասովոր 75 ռուփի անվանական արժեքով։

## Փոխարժեք

1971 թվականին՝ Միացյալ Նահանգների դոլարի կասեցումից ի վեր, թղթային արժույթի փոխարկելիությունը ցանկացած թանկարժեք մետաղի, Պակիստանի ռուփին ֆիատ փող էր։ Մինչ Բրետտոն Վուդսի համակարգի փլուզումը, միջազգային առևտրի համար արժույթը կապված էր ԱՄՆ դոլարի հետ ֆիքսված փոխարժեքով, իսկ դոլարը միայն օտարերկրյա կառավարությունների համար փոխարկվում էր ոսկու։

Ռուփին կապված էր ստերլինգի հետ մինչև 1982 թվականը, երբ գեներալ Զիա-ուլ-Հաքի կառավարությունը փոխվեց կառավարվող բլոկի։ Արդյունքում, ռուփին արժեզրկվեց 38,5%-ով 1982–83 և 1987–88 թվականներին, և հումքի ներմուծման արժեքը արագորեն աճեց՝ ճնշում գործադրելով Պակիստանի ֆինանսների վրա և վնասելով արդյունաբերական բազայի մեծ մասը։ Պակիստանյան ռուփին արժեզրկվեց ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ մինչև դարասկզբին, երբ Պակիստանի ընթացիկ հաշվի մեծ հավելուրդը բարձրացրեց ռուփիի արժեքը դոլարի նկատմամբ։ Այնուհետև Պակիստանի Պետական բանկը կայունացրեց փոխարժեքը` նվազեցնելով տոկոսադրույքները և գնելով դոլար, որպեսզի պահպանի երկրի արտահանման մրցունակությունը։

2008 թվականը ռուփիի համար աղետալի տարի համարվեց ընտրություններից հետո. 2007 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2008 թվականի օգոստոսը այն կորցրեց իր արժեքի 23%-ը՝ իջնելով ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ ռեկորդային ցածր՝ 79/20 Rs.: Այս արժեզրկման հիմնական պատճառներն են եղել ընթացիկ և առևտրային հաշիվների հսկայական դեֆիցիտը, որը ձևավորվել էր 2002 թվականից հետո Պակիստանում վարկային բումից հետո։ Խայբեր Փախտունխվա նահանգում և նրա ցեղային շրջաններում աճող զինյալների պատճառով օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները սկսեցին նվազել, և կառուցվածքային բացահայտվել են վճարային հաշվեկշռի խնդիրները։ Արտարժույթի պահուստները աղետալիորեն ընկան մինչև 2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Ռուփին դանդաղորեն անկում ապրեց մինչև 2018 թվականի սկիզբը, երբ այն սկսեց արագորեն արժեզրկվել։ Վթարը վատթարացավ 2021 թվականի կեսին, երբ Պակիստանի ռուփին կորցրեց իր արժեքի գրեթե կեսը 2021 թվականի մայիսից մինչև 2023 թվականի մայիս ամիսները։ Սա հիմնականում պայմանավորված է քաղաքական անկայունությամբ, ավերիչ ջրհեղեղով և պարտքային ճգնաժամով։

Պակիստանի ռուփին իր արժեքն է ձեռք բերել սեպտեմբերի վերջին մինչև 2023 թվականի հոկտեմբերի կեսերը, երբ Պակիստանի դաշնային հետաքննչական գործակալությունը ողջ երկրում արշավ է սկսել դոլարով անօրինական գործարքների մեջ ներգրավված փոխանակման ընկերությունների նկատմամբ, որոնք ներառում են դոլարի առք ու վաճառք ոչ պաշտոնական ուղիներով առանց փաստաթղթերի։ Այդ ժամանակից ի վեր Պակիստանը դարձավ 2023 թվականի սեպտեմբերի լավագույն արժույթը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։

Պակիստանի ռուփին վերջին անգամ վաճառվել է 286,96 ԱՄՆ դոլարի դիմաց 2023 թվականի նոյեմբերի 12-ի դրությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1948 հայտնություններ
Կատեգորիա:Ասիական արժույթներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Պակիստան
Կատեգորիա:Ռուփի
Կատեգորիա:Փող