Պոլ Ֆայերաբենդ

**Պոլ Կարլ Ֆայերաբենդ** (. , ), ավստրիացի փիլիսոփա, որը հայտնի է դարձել փիլիսոփայական գիտություններում կատարած իր աշխատանքների շնորհիվ։ Ակադեմիական կարիերան նա սկսել է Բրիստոլի համալսարանում (1955-1958) որպես փիլիսոփայական գիտությունների դասախոս, այնուհետև տեղափոխվել է Բերքլի, Կալիֆոռնիայի համալսարան, որտեղ դասավանդել է երեք տասնամյակ։ Իր կյանքի տարբեր փուլերում նա համատեղ այցեր է իրականացրել Լոնդոնի համալսարանական քոլեջում (1967–1970), Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոցում (1967), Բեռլինի ազատ համալսարանում (1968), Եյլի համալսարանում (1969), Օքլենդի համալսարանում (1972, 1975), Սասեքսի համալսարանում (1974–1974) և վերջապես, Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցում (1974–1999): Դասախոսություններ և դասախոսական շարքեր է կարդացել Մինեսոտայի (1958–1962), Սթենֆորդի (1967), Կասելի(1977) և Տրենտոյի (1992) համալսարաններում։ 

Ֆայերաբենդի ամենահայտնի աշխատությունը Against Method-ն է (1975), որտեղ նա պնդում է, որ գիտական հետազոտության համար գոյություն չունեն համընդհանուր վավերական մեթոդաբանական կանոններ:Նա նաև անդրադարձել է գիտության քաղաքականությանը վերաբերող թեմաների իր մի քանի էսսեներում և«Գիտությունը ազատ հասարակության մեջ» (1978) գրքում։ Ֆայերաբենդի հետագա աշխատություններն ընդգրկում են Wissenschaft als Kunst (հայերեն՝ «Գիտությունը որպես արվեստ») (1984), «Հրաժեշտ բանականությանը» (1987), «Երեք երկխոսություն գիտելիքի շուրջ» (1991) և «Առատության նվաճում» (թողարկվել է հետմահու 1999-ին) գործերը, որոնք ներառում են ակնարկներ 1970-ից մինչև 1994 թվական՝ Ֆայերաբենդի մահը։ Ավելի վաղ գրված աշխատության անավարտ նախագիծը թողարկվել է հետմահու՝ 2009 թվականին, Naturphilosophie անունով («Բնության փիլիսոփայություն» գրքի անգլերեն թարգմանությունը 2016 թվականին, տե՛ս *[https://www.wiley.com/en-ie/Philosophy+of+Nature-p-9780745651590 Philosophy of Nature]* )։ Այս աշխատությունը պարունակում է Ֆայերաբենդի բնափիլիսոփայության պատմության վերակառուցումը Հոմերոսյան ժամանակաշրջանից մինչև 20-րդ դարի կեսերը։ Այս աշխատություններում և այլ հրապարակումներում Ֆայերաբենդը գրել է բազմաթիվ խնդիրների մասին, որոնք կապվում են պատմության, փիլիսոփայության և էթիկայի, հնագույն շրջանի փիլիսոփայության, արվեստի փիլիսոփայության, քաղաքական փիլիսոփայության, բժշկության և ֆիզիկայի միջև։ Ֆայերաբենդի վերջին աշխատանքը նրա ինքնակենսագրականն էր՝ *[[Killing Time (autobiography)|Killing Time]]* վերնագրով, որը նա ավարտին հասցրեց մահվան մահճում։ Ֆայերաբենդի ընդարձակ նամակագրությունները և այլ նյութեր նրա գիտապնակից շարունակվում են հրատարակվել։ 

Փոլ Ֆայերաբենդը ճանաչվել է 20-րդ դարի կարևորագույն փիլիսոփաներից մեկը գիտության ասպարեզում։ 2010 թվականին անցկացված հարցման արդյունքում նա ստանձնել է գիտության 8-րդ ամենանշանակալի փիլիսոփայի տիտղոսը։ Նա հաճախ հիշատակվում է Թովմաս Կունի, Իմրե Լակատոսի և Ն.Ռ. Հանսոնի շարքերում, որպես գիտության փիլիսոփայության պատմական շրջադարձի վճռորոշ դեմք, և նրա աշխատանքը գիտական ​​բազմակարծության վերաբերյալ զգալի ազդեցություն է ունեցել Սթենֆորդի դպրոցի և գիտության ժամանակակից փիլիսոփայության վրա։ Ֆայերաբենդը նշանակալից գործիչ էր նաև գիտական ​​գիտելիքների սոցիոլոգիայում։ Նրա դասախոսությունները, գրավելով լ միջազգային հանրության ուշադրությունը շատ հաճախումներ ունեին։ Նրա բազմակողմանի անհատականությունը պերճախոս կերպով ամփոփված է Յան Հեքինգի կողմից գրված իր մահախոսականում. «Հումանիստները, (ըստ իմ հնացած գիտակցության), պետք է լինեն և՛ արվեստի, և՛ գիտության մաս։ Փոլ Ֆայերաբենդը հումանիստ էր։ Նա նաև զվարճալի էր»։ 

Այս հումանիստական ​​մեկնաբանությանը և նրա հետագա աշխատանքներում երևացող մտահոգություններին համահունչ՝ 2006 թվականին նրա պատվին հիմնադրվել է Փոլ Կ. Ֆայերաբենդի հիմնադրամը։ Հիմնադրամը «...նպաստում է անապահով մարդկային համայնքների հզորացմանն ու բարեկեցությանը։ Ամրապնդելով ներհամայնքային և միջհամայնքային համերաշխությունը՝ այն ձգտում է բարելավել տեղական կարողությունները, նպաստել մարդու իրավունքների հարգմանը և պահպանել մշակութային և կենսաբանական բազմազանությունը»։ 1970թ.-ին Չիկագոյի Լոյոլա համալսարանը Ֆայերաբենդին շնորհեց «Մարդասիրական նամակների դոկտոր»-ի պատվավոր կոչում։ Նրա անունով (22356) համարը կրող աստերոիդը կոչվել է Ֆայերաբենդ։

## Կենսագրություն
### Վաղ կյանք
Ֆայերաբենդը ծնվել է Վիեննայում՝ 1924 թվականին։ Նրա հորական պապը տնտեսվարուհի Հելենա Ֆայերաբենդի (Helena Feierabend) ապօրինի զավակն էր, ումից էլ Ֆայերաբենդը իր ազգանվան մեջ մուտքագրեց «y» տառը-ը։ Նրա հայրը, ով ծագումով Կարինթիայից էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ առևտրական նավատորմի սպա էր Իստրիայում և պետական ​​ծառայող Վիեննայում, մինչ մահացավ ինսուլտի արդյունքում առաջացած բարդություններից։ Ֆայերաբենդի մոր ընտանիքը Ստոկերաուից էր։ Մայրը դերձակուհի էր և մահացավ 1943 թվականի հուլիսի 29-ին՝ ինքնասպանություն գործելով։ Ընտանիքն ապրում էր բանվորական թաղամասում (Wolfganggasse), որտեղ գնչու երաժիշտները, «սիրելի տան անդամները», իլյուզիոնիստները, հանկարծակի տեղի ունեցող դժբախտ պատահարները և թեժ վեճերը առօրյա կյանքի մի մասն էին։ Իր ինքնակենսագրության մեջ Ֆայերաբենդը հիշում է մի մանկություն, երբ կախարդական և առեղծվածային իրադարձությունները բաժանվում էին ձանձրալի «սովորականությունից» միայն պատկերի մի փոքր փոփոխությամբ, մի թեմա, որը հետագայում արտացոլվեց նրա ստեղծագործություններում։

Մեծացած լինելով որպես կաթոլիկ՝ Ֆայերաբենդը հաճախում է Realgymnasium, որտեղ նա սովորում էր գերազանց առաջադիմությամբ, և ճանաչվել էր Vorzugsschüler (լավագույն ուսանող), հատկապես ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի դասընթացներում։ 13 տարեկանում նա հոր հետ պատրաստեց իր սեփական աստղադիտակը, որը նրան թույլ տվեց դիտորդ դառնալ Շվեյցարիայի Արեգակնային հետազոտությունների ինստիտուտում ։ Նա ոգեշնչվել է իր ուսուցիչ Օսվալդ Թոմասից և ուսուցիչներից ավելին իմանալու համբավ էր ձեռք բերել։ Ֆայերաբենդը, լինելով հատկապես դետեկտիվ և արկածային վեպերի և պիեսների անհագ ընթերցող, պատահաբար առերեսվեց փիլիսոփայությանը։ Պլատոնի, Դեկարտի և Բյուխների ստեղծագործությունները նրա մեջ արթնացրին հետաքրքրություն փաստարկի դրամատիկ ուժի նկատմամբ։ Հետագայում նա Մաչի, Էդինգթոնի և Դինգլերի աշխատությունների միջոցով ծանոթացավ գիտության փիլիսոփայությանը և հիացավ Նիցշեի «Այսպես խոսեց Զրադաշտը» աշխատությամբ և հատկապես «մենակյաց մարդու»" կերպարով ։ Ավագ պրոցում սովորելու տարիներին, Ֆայերաբենդը նաև սկսեց իր ողջ կյանքում հետաքրքրվել երգով ։ Նա երգել է Լեո Լեհների ղեկավարած երգչախմբում, իսկ ավելի ուշ ծանոթացել է օպերային և ոգեշնչվել Ջորջ Օգլի և Հանս Հոթերի կատարումներով։ Ավելի ուշ նա պաշտոնապես վերապատրաստումներ անցավ Ադոլֆ Ֆոգելի և այլոց ղեկավարությամբ։

### Ավստրիայի նացիստական ​​օկուպացիա և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Ֆայերաբենդի ծնողները սիրով ընդունեցին Անշլյուսներին։ Նրա մայրը հիացած էր Հիտլերի ձայնով և վարքագծով։ Հայրը նույնպես տպավորված էր Հիտլերի խարիզմայով և հետագայում միացավ Նացիստական ​​կուսակցությանը.: Ինքը՝ Ֆայերաբենդը, անտարբեր էր Անշլյուսի կամ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նկատմամբ, նա պատերազմը համարում էր անտեղիություն, որը խանգարում էր ընթերցանությանը և աստղագիտությանը։ Ֆայերաբենդը Հիտլերյան երիտասարդական խմբի անդամ էր՝ հարկադիր քաղաքականության մասով և երբեմն ապստամբում էր՝ գովաբանելով բրիտանացիներին կամ հայտարարելով, որ պետք է լքի ժողովը՝ պատարագին մասնակցելու համար, իսկ երբեմն էլ ենթարկվում էր՝ իր հետ բերելով հանդիպումները բաց թողած անդամներին։ Պատերազմից հետո Ֆայերաբենդն ասաց, որ ինքը «չի ընդունում նացիզմի նպատակները» և որ «հազիվ թե գիտեր, թե դրանք ինչ են»։ Հետագայում նա զարմացավ, թե ինչու օկուպացիան և պատերազմը չի ընկալել որպես բարոյական խնդիրներ։ Սրանք պարզապես «անհարմարություններ» էին, և իր իսկ արձագանքները, որոնք նա հիշում է արտասովոր ազնվությամբ, պայմանավորված էին պատահական տրամադրություններով և հանգամանքներով, այլ ոչ թե «հստակորեն սահմանված աշխարհայացքով»։

1942 թվականի ապրիլին, ավագ դպրոցն ավարտելուց հետո, Ֆայերաբենդը զորակոչվեց գերմանական Arbeitsdienst (նացիստական ռեժիմով սահմանված հասարակական աշխատանքային ծառայություն), այնուհետև բազային վերապատրաստում անցավ Պիրմասենսում և ծառայության նշանակվեց Բրեստի մերձակայքում գտնվող Quelern-en-Basse ստորաբաժանումում ։ Նա այս ժամանակահատվածում իր կատարած աշխատանքը որակում էր միապաղաղ. «մենք շրջում էինք գյուղերով՝ փորելով խրամատներ և նորից լցնելով դրանք»։ Կարճատև արձակուրդից հետո նա ինքնակամ գնաց սպայական դպրոց։ Իր ինքնակենսագրության մեջ նա գրում է, որ հույս ուներ, որ պատերազմը կավարտվի, երբ ավարտի իր սպայական կրթությունը։ Պարզվեց, որ դա այդպես չէ։ 1943 թվականի դեկտեմբերից ծառայել է որպես սպա, Արևելյան ռազմաճակատի հյուսիսային հատվածում, պարգևատրվել Երկաթե խաչով և ստացել լեյտենանտի կոչում։ Երբ գերմանական բանակը սկսեց նահանջել առաջ շարժվող Կարմիր բանակից, Ֆայերաբենդը վիրավորվեց երեք գնդակից, երբ ուղղորդում էր զորքի և զինտեխնիկայի նահանջը ։ Գնդակներից մեկը հարվածել է նրա ողնաշարին, ինչի հետևանքով նա մեկ տարի մնացել է անվասայլակի վրա և ամբողջ կյանքում մասամբ անդամալույծ է մնացել։ Հետագայում նա սովորեց քայլել հենակով, բայց մնաց իմպոտենտ (սեռականապես տկար) և ամբողջ կյանքում տառապում էր ուժեղ ցավերի պարբերական նոպաներից։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ասպիրանտուրա և վաղ կարիերա Անգլիայում։
Վիրավորվելով ճակատամարտում՝ Ֆայերաբենդը հոսպիտալացվել է։ Վայմարում և նրա շրջակայքում, որտեղ նա ապաքինվելով անցկացրել է ավելի քան մեկ տարի, Ֆայերաբենդն ականատես է եղել պատերազմի ավարտին և խորհրդային օկուպացմանը։ Ապոլդայի քաղաքապետը նրան աշխատանք տվեց կրթության ոլորտում, և նա, այն ժամանակ դեռ երկու հենակներով, աշխատել է հանրային ժամանցի ասպարեզում`գրելով ճառեր, երկխոսություններ և պիեսներ։ Ավելի ուշ Վեյմարի երաժշտական ​​ակադեմիայում նա ստացավ կրթաթոշակ և սննդի վաուչերներ և անցավ իտալերենի, հարմոնիայի ('''ներդաշնակագիտություն'''), երգեցողության, երաժշտական արտասանության (մելոդեկլամացիա) և դաշնամուրի դասեր։ Նա նաև միացել է Գերմանիայի դեմոկրատական ​​բարեփոխումների մշակութային ասոցիացիային։ Սա միակ ասոցիացիան էր, որին նա երբևէ միացել է։

Երբ Ֆայերաբենդը վերադարձավ Վիեննա, նրան թույլ տվեցին դոկտորականը պաշտպանել Վիեննայի համալսարանում։ Նա ի սկզբանե մտադիր էր ուսումնասիրել ֆիզիկա, աստղագիտություն և մաթեմատիկա (միաժամանակ շարունակելով զբաղվել երգով), բայց որոշեց ուսումնասիրել պատմություն և սոցիոլոգիա՝ հասկանալու պատերազմի ժամանակ ձեռք բերած իր փորձառությունները.: Այնուամենայնիվ, նա դժգոհ մնաց և շուտով տեղափոխվեց ֆիզիկայի ասպարեզ և ուսումնասիրեց աստղագիտություն, հատկապես դիտորդական աստղագիտություն և շեղումների տեսություն, ինչպես նաև դիֆերենցիալ հավասարումներ, միջուկային ֆիզիկա, հանրահաշիվ և տենզորի վերլուծություն։ Նա դասեր առավ Հանս Թիրինգի, Հանս Լեո Պրզիբրամի և Ֆելիքս Էրենհաֆտի մոտ։ Ֆայերաբենդը նաև փոքր դեր ունեցավ Գ.Վ. Պաբստի կողմից բեմադրված ֆիլմում և միացավ Ավստրիական քոլեջին, որտեղ հաճախում էր Ալպբախում կազմակերպված դասախոսությունների շարքին։ Այստեղ 1948 թվականին Ֆայերաբենդը հանդիպեց Կարլ Պոպպերին, ով դրական տպավորություն թողեց նրա վրա։ Նրա վրա ազդել է նաև մարքսիստ դրամատուրգ Բերտոլտ Բրեխտը, ով հրավիրել է նրան դառնալու իր օգնականը Արևելյան Բեռլինի պետական ​​օպերայում, սակայն Ֆայերաբենդը մերժել է առաջարկը։ Հնարավոր պատճառը Ֆայերաբենդի բնազդային հակակրանքն էր խմբակային մտածելակերպի նկատմամբ, ինչը, օրինակ, ստիպեց նրան վճռականորեն հրաժարվել մարքսիստ-լենինիստական ​​կազմակերպություններին անդամակցելուց, չնայած այն բանին, որ նա այնտեղ ընկերներ ուներ և չնայած այն հանգամանքին, որ նա քվեարկել էր կոմունիստների օգտին Ավստրիայի վաղաժամկետ ընտրություններում։
մինի|250x250փքս|Ֆայերաբենդն իր ընկերոջ՝ Ռոյ Էդգլիի հետ

Վիեննայում Ֆայերաբենդը կազմակերպել էր Վ․Կրաֆտի խմբակը, որտեղ ուսանողներն ու դասախոսները քննարկում էին գիտական տեսություններ (նա հիշում էր հինգ հանդիպումներ, որոնք նվիրված էին Լորենցի ձևափոխությունների ոչ-այնշտայնյան մեկնաբանություններին)և հաճախ կենտրոնանում էին արտաքին աշխարհի գոյության խնդրի վրա։ Այնտեղ նա նաև հանդիպեց Էլիզաբեթ Էնսկոմբին, ով իր հերթին Ֆայերաբենդին ծանոթացրեց Լյուդվիգ Վիտգենշտայնի հետ։ 1949-ից 1952 թվականներին Ֆայերաբենդը ճանապարհորդեց Եվրոպայով և գաղափարներ փոխանակեց փիլիսոփաների ու գիտնականների հետ, այդ թվում՝ Նիլս Բորի։ Նա նաև ամուսնացավ իր առաջին կնոջ`Ժակլինի հետ («որպեսզի կարողանան միասին ճանապարհորդել և կիսել հյուրանոցային համարները»), ապա ամուսնալուծվեց և սկսեց ներգրավվել տարբեր ռոմանտիկ հարաբերություններում, չնայած իր ֆիզիկական անկարողությանը։ Սիրային ոգևորության, կախվածության, մեկուսացման և վերականգնման հույսի ցիկլերը բնութագրում էին նրա հարաբերությունները կանանց հետ, կյանքի մեծ մասի ընթացքում։ Նա մեծ հաճույք էր ստանում օպերայից, (ուր կարող էր այցելել նույն շաբաթում հինգ անգամ), և երգելուց (նա վերսկսում էր իր դասերը, նույնիսկ եթե նրա հենակը բացառում էր օպերային կարիերան)։ Օպերա այցելելն ու երգելը (նա ուներ գեղեցիկ տենոր) մնացին նրա համար մշտական հետաքրքրություններ ողջ կյանքի ընթացքում։ 1951 թվականին նա ստացավ դոկտորի աստիճան՝ պաշտպանելով ատենախոսությունը հիմնական դրույթների մասին՝ (Zur Theorie der Basissätze) Վիկտոր Կրաֆտի ղեկավարությամբ։

1952-1953 թվականներին, Բրիտանական խորհրդի կրթաթոշակի շնորհիվ, նա շարունակեց ուսումը Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցում, որտեղ կենտրոնացավ Բոմի և Ջոն ֆոն Նեյմանի աշխատանքների վրա՝ քվանտային մեխանիկայի վերաբերյալ, ինչպես նաև Վիտգենշտայնի ավելի ուշ աշխատանքների վրա, այդ թվում՝ «Մաթեմատիկայի և փիլիսոփայական հետազոտությունների հիմունքների մասին նշումներ» աշխատության։ Նա նաև մասնակցեց Փոփերի դասախոսություններին՝ տրամաբանության և գիտական մեթոդի վերաբերյալ, և հանգեց այն համոզման, որ ինդուկցիան իռացիոնալ է։ Այս ժամանակահատվածում նա մշակեց իր անհամաչափության տեսության նախնական տարբերակը, որը հետագայում դարձավ նրա գիտության փիլիսոփայության կենտրոնական հիմնասյունը։ Փոփերը, Հ. Լ. Ա. Հարթը, Պիտեր Գիչը և Գեորգ Հենրիխ ֆոն Ռայթը խրախուսեցին նրան զարգացնել այս գաղափարը։ Նա հանդիպեց բազմաթիվ այլ մարդկանց, այդ թվում՝ Ջ. Օ. Ուիզդոմին, Ա. Ի. Սաբրային, Ջոզեֆ Ագասիին և Մարտին Բուբերին։ Վիեննա վերադառնալուց հետո Ֆայերաբենդը հաճախ հանդիպում էր Վիկտոր Ֆրանկլի և Արթուր Պապի հետ, ով նրան առաջարկեց Վիեննայի համալսարանում իր գիտահետազոտական քարտուղարի պաշտոնը։ Պապի շնորհիվ նա ծանոթացավ Հերբերտ Ֆեյգլի հետ։ Այս ժամանակահատվածում Ֆայերաբենդն աշխատում էր Փոփերի «Բաց հասարակությունը և նրա թշնամիները» գրքի գերմաներեն թարգմանության վրա և հաճախ հանդիպում էր Հերբերտ Ֆեյգլի և Ֆիլիպ Ֆրանկի հետ։ Ֆրանկը պնդում էր, որ Արիստոտելը ավելի լավ էմպիրիստ էր, քան Կոպեռնիկոսը, մի փաստարկ, որն ազդեց Ֆայերաբենդի հիմնական հետազոտության վրա՝ «Մեթոդի դեմ» աշխատության մեջ։ 

1955 թվականին Ֆայերաբենդը Կառլ Փոփերի և Էրվին Շրյոդինգերի առաջարկությամբ դիմեց և հաջողությամբ ստացավ դասախոսի պաշտոն Բրիստոլի համալսարանում՝ սկսելով իր ակադեմիական կարիերան։ 1956 թվականին նա հանդիպեց Մերի Օ'Նիլին, ով դարձավ նրա երկրորդ կինը՝ ևս մեկ կրքոտ սիրային կապ, որը շուտով ավարտվեց բաժանումով։ 1957 թվականին Բրիստոլում Colston Research Society-ի սիմպոզիումում չափման խնդրի վերաբերյալ զեկույց ներկայացնելուց հետո Ֆայերաբենդը հրավիրվեց Մինեսոտայի համալսարան՝ Մայքլ Սկրիվենի կողմից։ Այնտեղ նա փոխանակեց գաղափարներ Հերբերտ Ֆեյգլի, Էռնստ Նագելի, Վիլֆրիդ Սելարսի, Հիլարի Փաթնամի և Ադոլֆ Գրյունբաումի հետ։ Շուտով նա հանդիպեց Գիլբերտ Ռայլին, ով Ֆայերաբենդի մասին ասաց, որ նա «խելացի է, անկանխատեսելի, չարաճճի և զվարճալի, ինչպես կապիկները»։

### Բերքլի, Ցյուրիխ և թոշակի անցնելը
Ֆայերաբենդի հիմնական ակադեմիական գործունեությունը կապված էր Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերքլիի մասնաճյուղի հետ։ Չնայած նա այնտեղ ընդունվել էր 1958 թվականին, սակայն ԱՄՆ-ում ապրելու առաջին տարիների մի մասը Ֆայերաբենդն անցկացրեց Մինեսոտայի համալսարանում՝ սերտ համագործակցելով Հերբերտ Ֆեյգլի և Պոլ Միլի հետ, այն բանից հետո, երբ մերժեց Կոռնելի համալսարանում աշխատանքի անցնելու առաջարկը։ Կալիֆոռնիայում նա հանդիպեց և ընկերացավ Ռուդոլֆ Կառնապի (ում նա նկարագրում էր որպես «հիանալի մարդ, մեղմ, հասկացող և ամենևին էլ ոչ այնքան չոր և կոպիտ ինչպես կարող էր թվալ նրա որոշ (բայց ոչ բոլոր) աշխատանքներից»), ինչպես նաև Ալֆրեդ Տարսկու և այլոց հետ։ Նա նաև երրորդ անգամ ամուսնացավ։ Բերքլիում Ֆայերաբենդը հիմնականում դասախոսություններ էր կարդում ընդհանուր փիլիսոփայության և գիտության փիլիսոփայության վերաբերյալ։ Ուսանողական հեղափոխության ժամանակ նա նաև դասախոսություններ էր կարդում հեղափոխականների մասին (Լենին, Մաո, Միլ և Կոն-Բենդիտ)։ Նա հաճախ էր հրավիրում ուսանողների և համալսարանական համայնքի շրջանակից դուրս անձանց, այդ թվում՝ Լենի Բրյուսին և Մալքոլմ Իքսին, որպես հյուր դասախոսներ՝ քննարկելու տարբեր թեմաներ, ինչպիսիք են գեյերի իրավունքները, ռասիզմը և մոգությունները։ Նա աջակցում էր ուսանողներին, սակայն չէր հանդուրժում ուսանողական գործադուլները։ Ջոն Սիրլը փորձեց քայլեր ձեռնարկել Ֆայերաբենդին ազատելու պաշտոնից՝ համալսարանից դուրս դասախոսություններ անցկացնելու համար։ 

Քանի որ Ֆայերաբենդը մեծ պահանջարկ ուներ ակադեմիական շրջանակներում և անհանգիստ բնավորությամբ անձնավորություն էր, նա շարունակում էր ընդունվել և հեռանալ համալսարաններից՝ զբաղեցնելով ավելի «կայուն» պաշտոններ Բերքլիում և Լոնդոնում։ Օրինակ, 1968 թվականից սկսած, նա երկու կիսամյակ անցկացրեց Յեյլի համալսարանում, որը նա նկարագրում էր ձանձրալի ժամանակաշրջան, զգալով, որ այնտեղի մարդկանց մեծամասնությունը «իրենց սեփական գաղափարները» չունեին։ Սակայն այնտեղ նա հանդիպեց Ջեֆրի Բաբային, և նրանք ընկերացան։ Նա հիշեց, թե ինչպես էր փորձում բոլոր ասպիրանտներին սեմինարների ժամանակ «գերազանց» գնահատականներ նշանակել, ինչին Եյլի համալսարանի ուսանողները կտրականապես դիմադրում էին։ Նա նաև պահանջում էր, որ իր բակալավրիատի ուսանողները, կուրսային աշխատանքներ կամ քննություններ հանձնելու փոխարեն, ստեղծեն ինչ-որ օգտակար բան, օրինակ՝ կահույք կամ կարճամետրաժ ֆիլմեր։ Նույն տարիներին նա Բեռլինում նոր պաշտոնի անցավ գիտության փիլիսոփայության ամբիոնում և Օքլենդում (Նոր Զելանդիա) ստացավ պրոֆեսորի աստիճան։ Բեռլինում նա բախվեց մի նոր «խնդրի», քանի որ նրան կցել էին երկու քարտուղար, տասնչորս օգնական և տրամադրել էին տպավորիչ աշխատասենյակ՝ հնաոճ կահույքով և նախասենյակով, ինչը «դող էր առաջացնում նրա մեջ»։
մինի|250x250փքս|Ֆայերաբենդը կյանքի վերջին շրջանում։ Լուսանկարը՝ Գրացիա Բորրինի-Ֆայերաբենդի

Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցում դասավանդելիս Իմրե Լակատոշը հաճախ «միջամտում էր» Ֆայերաբենդի դասախոսություններին և սկսում պաշտպանել ռացիոնալիստական փաստարկներ։ Նրանք երկուսն էլ «տարբերվում էին հայացքներով, բնավորությամբ և հավակնություններով», բայց դարձան շատ մտերիմ ընկերներ։ Նրանք հաճախ էին հանդիպում Լակատոշի շքեղ տանը՝ Թերներ-Վուդսում, որը ուներ տպավորիչ գրադարան։ Լակատոշը տունը գնել էր ներկայացուցչական նպատակներով, և Ֆայերաբենդը հաճախ նրբորեն կատակում էր դրա մասին՝ նախընտրելով օգնել Լակատոշի կնոջը ճաշից հետո ամանները լվանալ, քան գրադարանում գիտական բանավեճերին մասնակցել «կարևոր հյուրերի» հետ։ «Մի՜ անհանգստացեք», — ասում էր Իմրեն իր հյուրերին, — «Պոլը անարխիստ է»։ Լակատոշը և Ֆայերաբենդը նախատեսում էին գրել երկխոսությունների մի հատոր, որտեղ Լակատոշը պաշտպանելու էր գիտության ռացիոնալիստական տեսակետը, իսկ Ֆայերաբենդը հակասելու էր դրան։ Այս համատեղ նախատեսված հրատարակությունը դադարեցվեց Լակատոշի հանկարծակի մահով՝ 1974 թվականին։ Ֆայերաբենդը սգի մեջ էր։ 

մինի|220x220փքս|Ֆայերաբենդը, Կունը, Հոյնինգեն-Հյունեն և գործընկերները, սեմինարից հետո`Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցում
Ֆայերաբենդն ավելի ու ավելի էր իրազեկվում տեսությունների սահմանափակությանը, անկախ նրանից, թե որքան լավ էին նրա պատկերացումները, գիտական ​​պրակտիկայի ընթացքում հանդիպող խորքային, յուրօրինակ խնդիրների հետ համեմատած։ «Վերացական փիլիսոփայական դատողության աղքատությունը» դարձավ այն «զգացմունքներից» մեկը, որը դրդեց նրան համախմբել դիտարկումների և գաղափարների կոլաժը, որը նա հորինել էր Իմրե Լակատոշի հետ համատեղ նախագծի համար, որի առաջին հրատարակությունը լույս է տեսել 1975 թվականին` «Մեթոդի դեմ» վերնագրով։ Ֆայերաբենդը` պրովոկացիա արթնացնելու համար և ի հիշատակ Իմրեի, դրան ավելացրել էր մի քանի վիճարկելի հատվածներ և տերմիններ, այդ թվում «գիտելիքի անարխիստական ​​տեսությունը»։ Նա հիմնականում ցանկանում էր ուշադրություն դարձնել գիտական պրակտիկային ու առողջ մտածողությանը, ոչ թե տրամաբանների դատարկ «հաղորդումներին», բայց նրա հայացքները չգնահատվեցին այն մտավորականների կողմից, որոնք այն ժամանակ ուղղորդում էին փիլիսոփայական համայնքը, և որոնք հակված էին մեկուսացնել նրան։ Against Method-ը նաև առաջարկում էր, որ «ակադեմիկական հաստատությունների հետ կապ չունեցող մոտեցումները» կարող են արժեք ունենալ, և որ գիտնականները պետք է աշխատեն հասարակության լայն շրջանակների հսկողության ներքո (տեսակետներ, որոնք նույնպես չեն գնահատվում բոլոր գիտնականների կողմից)։ Ոմանք Ֆայերաբենդին վերագրել էին «գիտության վատագույն թշնամու» կասկածելի համբավը։ Ավելին, Ֆայերաբենդը հասկանում էր, որ «գիտական ժարգոնը», եթե բառացի մեկնաբանվի, կարող է բացահայտել ոչ միայն «անհեթեթություն», ինչպես Ջոն Օսթինն էր նկատել, այլև «ոչ մարդկային կամ հանրությանը անհասկանալի» կարող է թվալ:Դադաիստների հետ Ֆայերաբենդը հասկացավ, որ որոշ պաշտոնական կամ ակադեմիական լեզուներ, ինչպիսիք են փիլիսոփաների, քաղաքական գորնծիչների կամ աստվածաբանների կողմից օգտագործվող լեզուները, կարող են չափազանց «կոշտ» լինել և մարդկությանը ոչ հասկանալի։ Այս խնդիրը նա բացահայտեց՝ հրաժարվելով գիտական տեսակետները պաշտոնական ձևով ներկայացնելուց և փոխարենը օգտագործելով «պարզ խոսք, ինչպես նաև շոու-բիզնեսի ու ժամանցային գրականության լեզուն»։ 

Ֆայերաբենդն իր ինքնակենսագրության մեջ նկարագրում է, թե ինչպես «մտավորականների» համայնքը, կարծես, «...իմ նկատմամբ թեթև հետաքրքրություն ցուցաբերեց՝ մի կարճ հայացք նետելով ինձ վրա և բարձրացնելով ինձ իրենց մակարդակին և հետո նորից բաց թողեց։ Այն բանից հետո, երբ ինձ ստիպեցին ավելի կարևորված զգալ, նրանք թվարկեցին իմ թերությունները և ինձ դարձյալ իմ տեղն ուղարկեցին»։ Նման վերաբերմունքի արժանանալը նրան գրեթե անտարբեր թողեց։ «Մեթոդի դեմ» գրքի հրատարակությունից և դրան հաջորդած քննադատություններից հետո, (որոնցից որոշները նույնքան անողոք էին, որքան և մակերեսային), նա տարիներ շարունակ տառապում էր առողջական խնդիրներից և դեպրեսիայից։ Չնայած բժիշկները ոչինչ չէին կարող անել, որոշակի օգնություն էին հասնում այլընտրանքային բուժումները (օրինակ՝ չինական բուսական դեղամիջոցներ, ասեղնաբուժություն, դիետա, մերսումներ)։ Նա շարունակում էր ակադեմիական մի պաշտոնից մյուսին անցնել (Օքլենդում, Բրայթոնում և Կասելում)։ 1970-ականների վերջին Ֆայերաբենդը նշանակվեց փիլիսոփայության պրոֆեսոր Ցյուրիխի Տեխնիկական բարձրագույն դպրոցում (ETH): Այնտեղ նա դասախոսություններ էր կարդում, այդ թվում՝ Թեետետոսի, Տիմայոսի և Արիստոտելի ֆիզիկայի մասին, ինչպես նաև հանրային բանավեճեր և սեմինարներ էր անցկացնում ոչ ակադեմիական լսարանի համար։ 1980-ականներին նա հաճույքով համատեղում էր Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցի և Բերքլիի համալսարանում զբաղեցրած պաշտոնները։ 1983 թվականին նա հանդիպեց Գրացիա Բորրինիին, ով դարձավ նրա չորրորդ և վերջին կինը։ Նա Ֆայերաբենդի մասին լսել էր եվրոպական գնացքների ուղևորներից և այցելել էր նրա սեմինարին Բերքլիում։ Նրանք ամուսնացան 1989 թվականին, երբ երկուսն էլ որոշեցին երեխաներ ունենալ, ինչի համար բժշկական օգնություն էր անհրաժեշտ՝ կապված Ֆայերաբենդի ռազմական վնասվածքի հետ։ Ֆայերաբենդը նշում է, որ Գրացիայի շնորհիվ վերջապես հասկացավ սիրո իմաստը։ Սա կտրուկ ազդեցություն ունեցավ նրա աշխարհայացքի վրա («Այսօր ինձ թվում է, որ սերն ու բարեկամությունը կենտրոնական դեր են խաղում, և որ դրանց բացակայության դեպքում նույնիսկ ամենազարգացած ձեռքբերումներն ու հիմնարար սկզբունքները մնում են անգույն, դատարկ և վտանգավոր»)։ Նույն տարիներին նրա մոտ զարգացավ այն, ինչ նա նկարագրում է որպես «...բարոյական բնույթի հետքեր»։ 

մինի|220x220փքս|Պոլ Ֆայերաբենդը և Գրացիա Բորրինի Ֆայերաբենդը (Կրետե, 1980-ականներ):
1989 թվականին Ֆայերաբենդը կամավոր հեռացավ Բերքլիից՝ ընդմիշտ թողնելով այն։ 1990 թվականին, երբ նա պարտադիր կարգով թոշակի անցավ նաև Ցյուրիխի Տեխնիկական բարձրագույն դպրոցից, շարունակեց դասախոսություններ կարդալ, հաճախ հանդես գալ Իտալիայում, հոդվածներ և գրախոսություններ հրատարակել «Common Knowledge»-ի համար և աշխատել հետմահու հրատարակված «Բազմության նվաճումը» գրքի և իր ինքնակենսագրության վրա։ Այս գրքերը գրելը նրա համար դարձավ «հաճելի զբաղմունք», գրեթե ինչպես արվեստի ստեղծագործության գործընթաց։ Նա շարունակում էր հաստատված մնալ Շվեյցարիայի Մայլեն քաղաքում, բայց հաճախ կնոջ հետ Հռոմում ժամանակ էր անցկացնում։ Գլխուղեղի անվիրահատելի ուռուցքի կարճատև տառապանքներից հետո, նա մահացավ 1994 թվականին՝ Ժնևի լճին նայող Շվեյցարիայի Ժենույե կլինիկայում։ Նա նոր էր դարձել 70 տարեկան։ Ֆայերաբենդը թաղված է Վիեննայի իր ընտանեկան գերեզմանատանը։ 

### Գիտության փիլիսոփայություն
#### Կրաֆտի խմբակ, թաքնված փոփոխականներ և «անընդունելի ապացույցներ»
Դոկտորական ատենախոսության վրա աշխատելիս Ֆայերաբենդն իրեն հետահայաց կերպով նկարագրում է որպես «խիստ պոզիտիվիստ»։ Նա եղել է «Կրաֆտի խմբակի» գլխավոր կազմակերպիչը, որը քննարկում էր ֆիզիկայի հիմունքների և հիմնարար պնդումների բնույթի հետ կապված բազմաթիվ հարցեր, որոնք նրա ատենախոսության թեման էին։ 1948 թվականին Ֆայերաբենդը գրել է կարճ հոդված՝ ի պատասխան Շրյոդինգերի «Գիտական աշխարհայացքի յուրահատկության մասին» հոդվածի։ Այստեղ Ֆայերաբենդը պնդում էր, որ Շրյոդինգերի պահանջը, որ գոյություն ունեցող գիտական տեսությունները լինեն Anschaulich (այսինքն՝ ինտուիտիվորեն պատկերելի), չափազանց սահմանափակող է։ Օգտագործելով Բորի ատոմային տեսության զարգացման օրինակը, նա պնդում էր, որ տեսությունները, որոնք սկզբում անպատկերելի են, զարգացնում են երևույթները պատկերելի դարձնելու նոր մեթոդներ։ Նրա չհրատարակված «Փիլիսոփաներն ու ֆիզիկոսները» հոդվածը պաշտպանում է փիլիսոփայության նատուրալիստական ըմբռնումը, որտեղ փիլիսոփայությունը «քարանում է» առանց ֆիզիկայի, իսկ ֆիզիկան «կարող է դոգմատիկ դառնալ» առանց փիլիսոփայության.:

Ֆայերաբենդի վաղ կարիերան նաև բնութագրվում է քվանտային մեխանիկայի փիլիսոփայության տեխնիկական հարցերի վրա կենտրոնացմամբ։ Ֆայերաբենդը պնդում էր, որ ֆոն Նոյմանի «ոչ» ապացույցը ցույց է տալիս միայն, որ Կոպենհագենի մեկնաբանությունը համահունչ է քվանտային մեխանիկայի հիմնարար թեորեմներին, բայց տրամաբանորեն չի բխում դրանցից։ Հետևաբար, քվանտային մեխանիկայի պատճառական տեսությունները (ինչպիսին է Բոհմի մեխանիկան) տրամաբանորեն չեն բացառվում ֆոն Նոյմանի ապացույցով։ 1957 թվականին Դեյվիդ Բոմի հետ հանդիպումից հետո Ֆայերաբենդը դարձավ Բոմի մեկնաբանության եռանդուն պաշտպանը և պնդում էր, որ քվանտային մեխանիկայի թաքնված փոփոխականների մոտեցումները պետք է օգտագործվեն Կոպենհագենի մեկնաբանության ստուգելիությունը բարձրացնելու համար։ 

Ֆայերաբենդը նաև առաջարկեց իր սեփական լուծումը չափման խնդրին 1957 թվականին, թեև շուտով հրաժարվեց դրանից։ Նա փորձում էր ցույց տալ, որ Ջ․ֆոն Նոյմանի չափման սխեման կարող է հաստատուն դառնալ՝ առանց փլուզման կանխադրույթի: Նրա լուծումը նախանշում էր դեկոհերենցիայի տեսության հետագա զարգացումները։ 

#### Էմպիրիզմ, պլյուրալիզմ և անհամեմատելիություն
1950-ականների վերջից մինչև 1960-ականների վերջ, Ֆայերաբենդի աշխատանքների մեծ մասը նվիրված է եղել գիտության մեթոդաբանական հարցերին։ Մասնավորապես, Ֆայերաբենդը մի շարք քննադատական դիտարկումներ է ներկայացնում էմպիրիզմի վերաբերյալ և առաջարկում է տեսական պլյուրալիզմի(բազմկարծություն) իր սեփական տարբերակը։ Այս քննադատություններից մեկը վերաբերում է դիտարկման և տեսության տերմինների միջև եղած տարբերությանը։ Եթե դիտարկման տերմինը հասկացվում է որպես այն, որի ընդունումը կարող է որոշվել անմիջական ընկալմամբ, ապա այն, ինչ համարվում է «դիտարկվող» կամ «տեսական», պատմության ընթացքում փոխվում է՝ ըստ մեր ընկալման մոդելների և էություններն անմիջականորեն ընկալելու մեր կարողության զարգացման։ Մեկ այլ սահմանման համաձայն՝ դիտարկման տերմիններն այն տերմիններն են, որոնք կարող են միանգամից և վստահ կերպով ճանաչվել, մինչդեռ տեսական տերմինները հիպոթետիկ են։ Ֆայերաբենդը պնդում է, որ բոլոր պնդումները հիպոթետիկ են, քանի որ դիտարկման ակտը պահանջում է տեսություններ՝ դրա վստահելիությունը հիմնավորելու համար։

Էմպիրիզմին փոխարինելու համար Ֆայերաբենդը առաջ է քաշում տեսական բազմակարծությունը՝ որպես գիտական ​​առաջընթացի մեթոդաբանական կանոն։ Այս տեսանկյունից նոր տեսությունների տարածումը մեծացնում է նախկին տեսությունների ստուգելիությունը, որոնք կարող են լավ հիմնավորված լինել դիտարկումներով։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ որոշ փորձեր չեն կարող բացահայտվել առանց այլընտրանքային տեսության գյուտի։ Ֆայերաբենդը բազմիցս օգտագործում է Բրոունյան շարժման օրինակը, որը դասական թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենքի փորձարկում չէր։ Որպեսզի այն դառնա փորձ, այն նախ պետք է բացատրվի այլընտրանքային տեսությամբ, մասնավորապես՝ Այնշտայնի գազերի կինետիկ տեսությամբ, որը պաշտոնապես հակասում է ընդունված տեսությանը։ Նոր տեսությունների տարածմամբ մենք մեծացնում ենք մեր տեսությունների անուղղակի փորձերի քանակը։ Սա տեսական բազմակարծությունը դարձնում է կենտրոնական, Ֆայերաբենդի գիտական մեթոդի հայեցակարգում։

Վերջիվերջո, Ֆայերաբենդի պլյուրալիզմը ներառում է այն, ինչ նա անվանում է «հաստատակամության սկզբունք»։ Այս սկզբունքը գիտնականներին թույլ է տալիս շարունակել հետազոտել և զարգացնել տեսությունները՝ անկախ նրանից, թե ինչ բնույթի խնդիրների հետ կարող են նրանք բախվել։ Այդ խնդիրները կարող են լինել անբավարար ապացույցները, տեսական պարադոքսները, մաթեմատիկական բարդությունները կամ նույնիսկ այլ իմաստալից տեսությունների հետ անհամապատասխանությունները։ Ֆայերաբենդը այս գաղափարի հետ ծանոթացել է Կուհնի աշխատությունների միջոցով, ով պնդում էր, որ առանց հաստատակամության՝ բոլոր տեսությունները վաղաժամկետ կմերժվեին։ Հաստատակամության սկզբունքը լրացնում է «բազմացման սկզբունքին», որը կոչ է անում հնարավորինս շատ տեսություններ մշակել՝ այդպիսով ապահովելով, որ դրանք կարողանան դառնալ իրար հետ հավանական մցակիցներ։ 

«Էմպիրիզմ, ռեդուկցիա և փորձ» (1962) աշխատության մեջ Ֆայերաբենդը ներկայացնում է անհամեմատելիության իր տեսությունը։ Նրա տեսությունը լույս է տեսնում նույն տարում, ինչ Թոմաս Կուհնի «Գիտական հեղափոխությունների կառուցվածք» աշխատության մեջ անհամեմատելիությանը անդրադառնող քննարկումը, սակայն այս երկու տեսությունները մշակվել են միմյանցից անկախ։ Ֆայերաբենդի կարծիքով, գիտության պատմության մեջ տեսությունների փոփոխության որոշ դեպքերում, հաջորդող տեսությունը չի պահպանում նախորդին իրավահաջորդ լինելու սահմանային կապը։ Այլ կերպ ասած, գիտական առաջընթացը միշտ չէ, որ ներառում է նախորդ տեսության ընդհանրացումը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ հաջորդող տեսությունը պաշտոնապես անհամատեղելի է նախորդ տեսության հետ, որը փորձում է բացատրել նույն երևույթների շրջանակը։ Ավելին, այս երկու տեսությունները չունեն նույն էմպիրիկ բովանդակությունը և, հետևաբար, չեն կարող համեմատվել դիտարկման նույն պնդումների հիման վրա։ Օրինակ, Բուրիդանի իմպուլսի սկզբունքը դասական մեխանիկայի մեջ անալոգ չունի։ Հարակից անալոգը կարող է լինել իմպուլսը, սակայն այս երկու հասկացությունները որակապես տարբեր են (իներցիան շարժում է առաջացնում, իսկ իներցիայի մոմենտը շարժման արդյունք է)։ Ավելին, Ֆայերաբենդը պնդում է, որ իմպուլսին «զուգահեռ հասկացություն» չի կարող գոյություն ունենալ դասական մեխանիկայի շրջանակներում։ Ցանկացած զուգահեռ հասկացություն, որը տալիս է ոչ զրոյական արժեքներ, պետք է ենթադրի, որ իներցիոն շարժումները տեղի են ունենում դիմադրողական միջավայրում, ինչը հակասում է դասական մեխանիկայի ենթադրությանը, ըստ որի իներցիոն շարժումը տեղի է ունենում դատարկ տարածության մեջ։ Հետևաբար, «իմպուլսի հասկացությունը, ինչպես սահմանված է իմպուլսի տեսության մեջ, չի կարող բանական կերպով սահմանվել Նյուտոնի տեսության շրջանակներում, քանի որ այդ սահմանումը ներառում է օրենքներ, որոնք անհամատեղելի են նյուտոնյան ֆիզիկայի հետ»։ Ի պատասխան Ֆայերաբենդի դիրքորոշման քննադատություններին, նա պարզաբանում է, որ տեսությունները կարելի է համեմատել նաև այլ եղանակներով, օրինակ՝ անսահման բազմությունների տարրերի կառուցվածքների համեմատությամբ՝ իզոմորֆիզմներ հայտնաբերելու նպատակով, «լեզվի առանձին տարրերի ուսումնասիրությունների» համեմատությամբ, կամ դրա այլընտրանքի շրջանակներում՝ տեսության մոդելի կառուցումով :Անհամեմատելիությունը, սակայն, առաջանում է միայն այն դեպքում, երբ գիտնականները ընտրում են տեսությունները ռեալիստորեն մեկնաբանել։ Ֆայերաբենդի կարծիքով՝ գործիքային մեկնաբանված տեսությունները չեն կարող անհամեմատելի լինել։

Ֆայերաբենդի պլյուրալիզմը հիմնավորվում է նրա կողմից մշակված «պրագմատիկ իմաստի տեսությամբ», որը ներկայացված է նրա ատենախոսության մեջ։ Այստեղ նա հստակորեն վերականգնում է 1930-ականներին Նեյրատի և Կառնապի առաջարկած ֆիզիկալիզմը։ Պրագմատիկ իմաստի տեսության համաձայն՝ լեզուն բաղկացած է երկու մասից։ Առաջինը լեզվի բնութագրությունն է, որն իրենից ներկայացնում է որոշակի փորձարարական պայմաններում արտադրվող ձայնային ազդանշաններ։ Ֆայերաբենդի տեսանկյունից՝ մարդկային դիտողականությունը չունի հատուկ էպիստեմիկ կարգավիճակ, այն պարզապես չափիչ սարքի մեկ այլ տեսակ է։ Լեզվի բնութագրությունը ձևավորվում է դիտորդներին երևույթների առջև տեղակայելու և կոնկրետ ձայնային ազդանշաններ արձակելով նրանց հրահանգելու միջոցով, երբ երևույթը տարածքում զգացվում է։ Այս ազդանշանները, որպես իմաստալից պնդումներ (կամ լեզվի մասեր), պետք է մեկնաբանվեն։ Մեկնաբանությունը գալիս է տեսությունից, որի իմաստը յուրացվում է, սակայն ոչ պարտադիր դրսևորման եղանակով:Երբ մենք ունենք մեկնաբանված բնութագրություն, մենք ստանում ենք պնդումներ, որոնք կարող են օգտագործվել տեսությունները փորձարկելու համար։

#### Պոպերից հեռանալը
Սկսած մոտավորապես 1960-ականների կեսերից մինչև դարավերջ՝ Ֆայերաբենդը հեռացավ Պոպերից՝ ինչպես մասնագիտական, այնպես էլ ինտելեկտուալ առումով։ Ֆայերաբենդի Պոպերից հեռանալու պատճառների և բնույթի վերաբերյալ բազմաթիվ բանավեճեր կան։ Ջոզեֆ Ագասսին պնդում է, որ դա պայմանավորված էր Բերքլիի ուսանողական հեղափոխություններով, որոնք ինչ-որ կերպ նպաստեցին Ֆայերաբենդի անցմանը դեպի էպիստեմոլոգիական անարխիզմ, որը նա պաշտպանում էր 1970-ականներին։ Ֆայերաբենդի ընկեր Ռոյ Էջլին պնդում է, որ Ֆայերաբենդը հեռացել է Պոպերից դեռևս 1950-ականների կեսերին, երբ տեղափոխվել է Բրիստոլ, ապա Բերքլի և մեծապես ազդվել է Թոմաս Կուհնից և Դեյվիդ Բոհմի մարքսիզմից։

Ֆայերաբենդի առաջին հոդվածը, որը բացահայտորեն մերժում է Պոպերին, Նիլս Բորի փոխլրացման հայեցակարգի մասին նրա երկմաս հոդվածն է։ Պոպերի խոսքերով՝ Բորն ու նրա հետևորդները կոմպլեմենտարությունն ընդունել են որպես պոզիտիվիզմի ընդունման հետևանք։ Պոպերը կեղծարարության տեսության հիմնադիրն էր, որին Ֆայերաբենդը խիստ քննադատաբար էր վերաբերվում։ Նրա կարծիքով, ոչ մի գիտություն կատարյալ չէ, և հետևաբար հնարավոր չէ ապացուցել, որ այն կեղծ է։ Երբ մեկը մերժում է պոզիտիվիզմը որպես փիլիսոփայական ուսմունք, պնդում է Պոպերը, նա խարխլում է փոխլրացման սկզբունքը։ Դրան ի պատասխան՝ Ֆայերաբենդը պնդում է, որ Բորը պլյուրալիստ էր, ով փորձում էր հասնել քվանտային մեխանիկայի ռեալիստական մեկնաբանությանը (Բոր-Կրամեր-Սլեյթերի վարկած), բայց հրաժարվեց դրանից՝ Բոտե-Գեյգերի և Կոմպտոն-Սայմոնի փորձերի հետ ունեցած հակասության պատճառով։ Չնայած Ֆայերաբենդը ընդունում է, որ Բորի շատ հետևորդներ (մասնավորապես՝ Լեոն Ռոզենֆելդը) փոխլրացման սկզբունքն ընդունում են որպես փիլիսոփայական դոգմա, նա պնդում է, որ Բորն ընդունել է կոմպլեմենտարությունը, քանի որ այն կապված էր միկրոֆիզիկայի էմպիրիկորեն համարժեք ֆիզիկական տեսության հետ։

#### Անարխիստական փուլ
1970-ականներին Ֆայերաբենդը ներկայացնում է գիտելիքի անարխիստական տեսությունը, որն արտացոլված է «ամեն ինչ թույլատրելի է» կարգախոսում։ «Ամեն ինչ թույլատրելի է» արտահայտությունն առաջին անգամ հանդիպում է Ֆայերաբենդի «Ազատ հասարակության մասնագետները» հոդվածում և ավելի հայտնի է դառնում «Մեթոդի դեմ» գրքի առաջին գլխի վերջում։ Ֆայերաբենդի էպիստեմոլոգիական անարխիզմը գիտնականների շրջանում բանավեճերի պատճառ է դարձել։ Ոմանք պնդում են, որ էպիստեմոլոգիական անարխիզմը գիտական մեթոդի դրական տեսակետ չէ, այլ «ռացիոնալիզմի»( reductio ad absurdum) եզրակացություն (այն տեսակետը, որ գոյություն ունեն գիտական պատճառաբանության համընդհանուր և անփոփոխ ռացիոնալ կանոններ)։ Ֆայերաբենդի խոսքերով՝ «ամեն ինչ թույլատրելի է»-ն այն «սկզբունքը» չէ, որին ես հավատարիմ եմ... այլ ռացիոնալիստի ահազանգն է, ով ավելի ուշադիր հայացք է նետում պատմությանը»": Այս մեկնաբանությամբ Ֆայերաբենդը ձգտում է ցույց տալ, որ ոչ մի մեթոդաբանական տեսակետ չի կարող համարվել ֆիքսված և համընդհանուր, և հետևաբար միակ ֆիքսված և համընդհանուր կանոնը կլիներ «ամեն ինչ թույլատրելի է»-ն, ինչը կլիներ առողջ դատողությանը հակասող։

Մեկ այլ մեկնաբանությամբ Ֆայերաբենդը պնդում է, որ գիտնականները պետք է լինեն անսկզբունք օպորտունիստներ, ովքեր ընտրում են մեթոդաբանական կանոններ, որոնք իմաստ ունեն տվյալ իրավիճակում.: Այս տեսանկյունից գոյություն չունեն «համընդհանուր» մեթոդաբանական կանոններ, այլ կան գիտական պատճառաբանության՝ ոլորտին բնորոշ կանոններ, որոնց պետք է հետևել։

«Օպորտունիզմ» արտահայտության օգտագործումը գալիս է Այնշտայնից, ով նշում է, որ հետազոտողը փոխում է իր համոզմունքներն ու մեթոդները՝ ըստ ընթացիկ իրավիճակի, այլ ոչ թե նախապես դատում է առանձին իրադարձությունները՝ օգտագործելով հստակ սահմանված մեթոդներ կամ համոզմունքներ։ Ֆայերաբենդը կարծում է, որ դա արդարացված է, քանի որ «ոչ մի երկու մարդ (ոչ մի երկու գիտնական; ոչ մի երկու սարքավորում; ոչ մի երկու իրավիճակ) երբեք նույնական չեն, և հետևաբար ընթացակարգերը նույնպես պետք է կարողանան տարբերվել»։

Ըստ երրորդ մեկնաբանության, էպիստեմոլոգիական անարխիզմը Ֆայերաբենդի պլյուրալիզմի ընդհանրացումն է, որի վրա նա աշխատել է 1950-ական և 1960-ական թվականներին։ Այս տեսանկյունից, Ֆայերաբենդը չուներ անարխիստական «շրջադարձ», այլ պարզապես ընդհանրացրել է իր դրական փիլիսոփայությունը ավելի լայն տեսանկյունից։ Էպիստեմոլոգիական անարխիզմը սահմանափակումներ չունեցող պլյուրալիզմի հոմանիշն է, որտեղ կարելի է տարածել ցանկացած տեսություն, ինչպես նաև կարելի է համառորեն զարգացնել ցանկացած տեսություն այնքան ժամանակ, որքան ցանկանում ես։ Համապատասխանաբար, քանի որ մեթոդները կախված են էմպիրիկ տեսությունների օգտակարությունից, կարելի է օգտագործել ցանկացած մեթոդ, որը ցանկանում ես, նոր հայտնագործություններ կատարելու համար։ Սա չի նշանակում, որ մենք կարող ենք հավատալ ամեն ինչի, մեր համոզմունքները դեռ պետք է դիմանան քննադատական ստուգմանը, բայց գիտական հետազոտությունը ներքին սահմանափակումներ չունի։ 

Երրորդ մեկնաբանությամբ էպիստեմոլոգիական անարխիզմը նրա պլյուրալիզմի ընդհանրացումն է, որը նա զարգացրել է 1950-ական և 1960-ական թվականներին.:Այս տեսանկյունից Ֆայերաբենդը անարխիստական «շրջադարձ» չի ունեցել, այլ պարզապես ընդհանրացրել է իր դրական փիլիսոփայությունն ավելի ընդհանուր տեսանկյունով։ Էպիստեմոլոգիական անարխիզմը սահմանափակումներ չունեցող պլյուրալիզմի հոմանիշն է, որտեղ կարելի է տարածել ցանկացած տեսություն, ինչպես նաև կարելի է համառորեն զարգացնել ցանկացած տեսություն այնքան ժամանակ, որքան ցանկանում ես։ Համապատասխանաբար, քանի որ մեթոդները կախված են էմպիրիկ տեսություններից իրենց օգտակարության մեջ, կարելի է օգտագործել ցանկացած մեթոդ՝ նոր հայտնագործություններ կատարելու փորձում։ Սա չի նշանակում, որ մենք կարող ենք հավատալ ամեն ինչի՝ մեր համոզմունքները դեռևս պետք է դիմանան քննադատական ստուգմանը, բայց որ գիտական հետազոտությունը ներքին սահմանափակումներ չունի։ Գիտական պրակտիկայի միակ սահմանափակումները նրանք են, որոնք նյութապես պարտադրվում են գիտնականներին։ Ավելին, Ֆայերաբենդը նաև կարծում էր, որ տեսական անարխիզմը ցանկալի է, քանի որ այն ավելի մարդկային էր, քան կազմակերպման այլ համակարգերը, և չէր պարտադրում խիստ կանոններ գիտնականներին։

Միթե հնարավո՞ր չէ, որ այսօրվա գիտությունը կամ ավանդական փիլիսոփայության ոճով «ճշմարտության որոնումը» մի հրեշ ստեղծի։ Հնարավո՞ր չէ, որ օբյեկտիվ մոտեցումը, որը մերժում է ուսումնասիրվող երևույթների միջև անձնական կապերը, վնաս հասցնի մարդկանց՝ դարձնելով նրանց թշվառ, անբարյացակամ, ինքնահավան մեխանիզմներ՝ զուրկ հմայքից ու հումորից։ «Հնարավո՞ր չէ, որ բնությունը որպես օբյեկտիվ կամ ռացիոնալ-քննադատական դիտորդ ուսումնասիրելու իմ գործունեությունը թուլացնի իմ ուժը որպես մարդու», հարցնում է Կիերկեգորը։ Ես կարծում եմ, որ այս հարցերից շատերի պատասխանը դրական է, և համոզված եմ, որ գիտության բարեփոխումը, որը այն կդարձնի ավելի անարխիկ և ավելի սուբյեկտիվ (Կիերկեգորի իմաստով), հրատապ անհրաժեշտություն է։ «Մեթոդի դեմ» (3-րդ հրատարակություն), էջ 154։ 

Ըստ այս «էկզիստենցիալ չափանիշի», մեթոդաբանական կանոնները կարող են ստուգվել՝ հիմնվելով այն կյանքի ձևերի վրա, որ դրանք ենթադրում են։ Ֆայերաբենդի դիրքորոշումը համարվում էր արմատական, քանի որ այն ենթադրում է, որ փիլիսոփայությունը չի կարող հաջողության հասնել գիտության ընդհանուր նկարագրությունը տալու կամ գիտական արդյունքները ոչ գիտական երևույթներից (օրինակ՝ առասպելներից) տարբերակելու հարցում։ 

Աջակցելու համար իր դիրքորոշմանը, որ մեթոդաբանական կանոնները հիմնականում չեն նպաստում գիտական ​​հաջողությանը, Ֆայերաբենդը վերլուծեց այն պնդման հակաօրինակները, որ (լավ) գիտությունը գործում է համաձայն այն մեթոդաբանական ստանդարտների, որոնց անդրադարձել են Ֆայերաբենդի ժամանակի փիլիսոփաները (մասնավորապես՝ ինդուկտիվիզմը և կեղծարարությունը)։ Սկսելով գիտության դրվագներից, որոնք ընդհանուր առմամբ համարվում են առաջընթացի անվիճելի դեպքեր (օրինակ՝ Կոպեռնիկյան հեղափոխությունը), նա պնդում էր, որ այդ դրվագները խախտում են գիտության բոլոր ընդհանուր կանոնադրական նորմերը։ Ավելին, նա պնդում էր, որ նման կանոնների կիրառումն այս պատմական իրավիճակներում փաստացի կխանգարեր գիտական հեղափոխությանը։ Նրա ուսումնասիրության հիմնական առարկան Գալիլեյի Երկրի առանցքի շուրջ պտտվելու վարկածն է։

#### Բազմության մետաֆիզիկա
Ֆայերաբենդի ուշ շրջանի աշխատություններում, մասնավորապես «Բազմության նվաճումը» գրքում, նա ձևակերպում է մի մետաֆիզիկական տեսություն, ըստ որի՝ մեզ շրջապատող տիեզերքը «բազմազան» է այն իմաստով, որ այն թույլ է տալիս միաժամանակ ընդունել բազմաթիվ իրականություններ։ Ֆայերաբենդի կարծիքով՝ աշխարհը, կամ ինչպես նա անվանում է՝ «գոյությունը», բավականաչափ ճկուն է որպեսզի այն կարողանա փոխվել, և դա կախված է նրանից, թե ինչպես ենք մենք փոխազդում աշխարհի հետ։ Օրինակ, լաբորատորիաներում գիտնականները պարզապես պասիվորեն չեն դիտարկում երևույթները, այլ ակտիվորեն միջամտում են դրանց՝ ստեղծելու նոր երևույթներ և օգտագործելով տարբեր մեթոդներ։ Սա իրական է դարձնում այնպիսի երևույթները, ինչպիսիք են «էլեկտրոնները» կամ «գեները», քանի որ դրանք կարող են կայուն կերպով օգտագործվել մեր իրական կյանքում։ Եվ քանի որ մեր ընտրությունը, թե ինչպիսի կյանքով ապրենք, կախված է մեր էթիկայից և ցանկություններից, այն, ինչը «իրական» է, կախված է նրանից, թե ինչ դեր է խաղում այն կյանքում, որով մենք արժանի ենք համարում ապրել։ Ֆայերաբենդը սա անվանում է «Արիստոտելի սկզբունք», քանի որ նա կարծում է, որ Արիստոտելը նույն տեսակետն է ունեցել։ Այսպիսով, գոյությունը բավականաչափ ճկուն է։ Այն կարելի է մանիպուլյացիայի ենթարկել և վերափոխել՝ ստեղծելու բազմաթիվ իրականություններ, որոնք համապատասխանում են աշխարհում ապրելու տարբեր ձևերին։ Սակայն ոչ բոլոր իրականություններն են հնարավոր։ Գոյությունը դիմադրում է որոշակի ձևերով ապրելու մեր փորձերին, և հետևաբար, ոչ մի երևույթ չի կարող «իրական» հայտարարվել միայն պայմանականորեն։ 

Ֆայերաբենդի խոսքերով՝ 

Սա հանգեցնում է Ֆայերաբենդին պաշտպանելու՝ աշխարհի անհամաձայնության թեզը, որը ձևակերպվել է Սթենֆորդի դպրոցի բազմաթիվ անդամների կողմից։ Գոյություն ունեն բազմաթիվ իրականություններ, որոնք չեն կարող վերածվել մեկ ընդհանուր «իրականության», քանի որ դրանք պարունակում են տարբեր էություններ և գործընթացներ։ Սա հնարավորություն է տալիս, որ որոշ իրականություններ ունենան աստվածներ, մինչդեռ մյուսները զուտ մատերիալիստական են, թեև Ֆայերաբենդը կարծում էր, որ մատերիալիստական աշխարհայացքները թերի էին բազմաթիվ անորոշ առումներով։

Ֆայերաբենդի «Բազմության նվաճում»-ի մասին գաղափարները առաջին անգամ հնչել են «Հրաժեշտ բանականությանը» գրքում, իսկ 1980-ականների վերջի և 1990-ականների սկզբի աշխատություններում փորձարկվում են այս գաղափարը արտահայտելու տարբեր եղանակներ, ներառյալ բազմաթիվ հոդվածներ և էսսեներ, որոնք հրատարակվել են որպես «Բազմության նվաճումը» գրքի երկրորդ մաս։ Այս ուշ շրջանի աշխատանքի նոր թեման գոյության անարտահայտելիությունն է, որը Ֆայերաբենդը զարգացրել է՝ հղում կատարելով քրիստոնյա միստիկ Պսևդո-Դիոնիսիոս Արիոպագացու աշխատանքին։ «Բազմության նվաճումը» գրքում անարտահայտելիության մասին դիտարկումները վերջնականապես մեկնաբանվելու համար չափազանց անհամակարգված են։

### Գիտակցության փիլիսոփայություն
#### Էլիմինատիվ մատերիալիզմ
20-րդ դարի կեսերի մի շարք փիլիսոփաների (առաջին հերթին՝ Ուիլֆրիդ Սելարս, Ուիլարդ Վան Օրման Քուայն և Ռիչարդ Ռորթի) հետ միասին Ֆայերաբենդը ազդել է էլիմինատիվ մատերիալիզմի զարգացման վրա, որը գիտակցության փիլիսոփայության մեջ արմատական դիրքորոշում էր։ Որոշ սահմանումներով էլիմինատիվ մատերիալիզմը պնդում է, որ գոյություն ունեցող ամեն ինչ նյութական գործընթացներ են, և հետևաբար՝ մեր սովորական, ողջամիտ պատկերացումները մտքի մասին («ժողովրդական հոգեբանություն») սխալ են։ Համաժամանակյա համախոհ Փոլ Չերչլենդը դա նկարագրում է հետևյալ կերպ.
«Էլիմինատիվ մատերիալիզմը այն թեզն է, որ հոգեբանական երևույթների մեր ողջախոհ հայեցակարգը արմատապես կեղծ տեսություն է, մի տեսություն, որը սկզբունքորեն այնքան թերի է, որ այդ տեսության և՛ սկզբունքները, և՛ գոյաբանությունը, ի վերջո, կփոխարինվեն, այլ ոչ թե սահուն կերպով կկրճատվեն նյարդագիտության կողմից։ 

Ֆայերաբենդը էլիմինատիվ մատերիալիզմի մասին գրել է երեք կարճ հոդվածներում, որոնք հրատարակվել են վաթսունականների սկզբին։ Այս աշխատանքների մասին ամենատարածված մեկնաբանությունն այն է, որ նա եղել է էլիմինատիվ մատերիալիզմի վաղ նախնորդը։ Սա մեծ ազդեցություն է ունեցել Պատրիսիա և Փոլ Չերչլենդների վրա։ Ինչպես նշում է Քիլին, «Պոլ Չերչլենդը իր կարիերայի մեծ մասը նվիրել է Ֆայերաբենդի գաղափարների տարածմանը»։ Ուշ շրջանի գիտնականները պնդում են, որ Ֆայերաբենդը երբեք էլիմինատիվ մատերիալիստ չի եղել և պարզապես ձգտել է ցույց տալ, որ էլիմինատիվ մատերիալիզմի տարածված քննադատությունը մեթոդաբանորեն սխալ է։ Մասնավորապես, այս մեկնաբանությամբ, Ֆայերաբենդը պաշտպանել է էլիմինատիվ մատերիալիզմը՝ հիմնվելով մտքի հետ ծանոթության և մեր ինտուիտիվ պատկերացումների վրա, բայց բացահայտորեն չի պնդել, որ էլիմինատիվ մատերիալիզմը ճիշտ է։ Այսպիսով, Ֆայերաբենդը բաց է թողնում այն հնարավորությունը, որ դուալիզմը ճիշտ է, բայց դա պետք է ցույց տրվեր գիտական փաստարկներով, այլ ոչ թե փիլիսոփայական դրույթներով։ Ամեն դեպքում, Ֆայերաբենդը բացահայտորեն մերժում է մատերիալիզմը իր ուշ շրջանի փիլիսոփայական աշխատություններում։  

#### Գիտակցական պլաստիկություն
Ֆայերաբենդը համառոտ անդրադարձ և համակրանք է ցուցաբերում այն վարկածին, որ մարդկային ուղեղի վրա գոյություն չունեն բնածին, ճանաչողական սահմանափակումներ։ Դրանով նա նկատի ուներ, որ չկան ներքին սահմանափակումներ այն բանի վերաբերյալ, թե ինչ կարող ենք մենք հասկանալ կամ ըմբռնել։ Ֆայերաբենդի աշխատություններում տարածված են հատվածներ, որոնք ենթադրում են, որ դրանք հաստատվում է այնպիսի ապացույցներով, որոնք առկա են ուղեղը և միտքը ուսումնասիրող գիտությունների մեջ։ Մասնավորապես, նա պնդում է, որ «մինչ այժմ օգտագործվել է ուղեղի ներկառուցված սխեմաների ընդամենը երկու կամ երեք տոկոսը։ Հետևաբար, հնարավոր են մեծ և զանազան «փոփոխություններ»։ Այսպիսով, ուղեղը մեծապես պլաստիկ է և կարող է վարժեցվել բազմաթիվ անհայտ ձևերով։ Նմանապես, նա մեջբերում է Նիցշեի բանասիրական հայտնագործությունները՝ դասականից մինչև հելլենիստական Հունաստանի ընկալման փոփոխությունների մասին։ Նա նաև քննադատում է Է. Օ. Ուիլսոնի այն պնդումը, որ գեները սահմանափակում են «մարդկային հնարամտությունը», որը, ըստ նրա, կարելի է բացահայտել միայն այն դեպքում, եթե գործենք այնպես, կարծես մարդկային կյանքի ձևերի համար սահմանափակումներ չկան։ Չնայած Ֆայերաբենդի դիտարկումները այս հարցում անորոշ են և ենթադրողական, դրանք ճանաչում և հաստատում են ստացել ավելի ուշ հետազոտություններում։ 

### Քաղաքական փիլիսոփայություն
#### Փորձաքննություն ազատ հասարակությունում
Այն փաստարկից ելնելով, որ գոյություն չունի պատմական համընդհանուր գիտական մեթոդ, Ֆայերաբենդը պնդում է, որ գիտությունը արժանի չէ իր արտոնյալ կարգավիճակին արևմտյան հասարակությունում։ Քանի որ գիտական տեսակետները չեն բխում համընդհանուր մեթոդի կիրառումից, որը երաշխավորում է բարձրորակ եզրակացություններ, նա կարծում էր, որ գիտությունը ներքին առումով չունի ինտելեկտուալ գերակայություն այլ ինտելեկտուալ կարգերի նկատմամբ, ինչպիսիք են կրոնը կամ առասպելները։

Այս փաստարկների հիման վրա Ֆայերաբենդը պաշտպանում էր այն գաղափարը, որ գիտությունը պետք է առանձնացվի պետությունից, ինչպես կրոնն ու պետությունը առանձնացված են ժամանակակից աշխարհիկ հասարակությունում։ Նա պատկերացնում էր ազատ հասարակություն, որտեղ «բոլոր ավանդույթներն ունեն հավասար իրավունքներ և հավասար հասանելիություն դեպի իշխանության կենտրոններ»։ Օրինակ՝ ծնողները պետք է կարողանան որոշել իրենց երեխաների կրթության գաղափարական համատեքստը, այլ ոչ թե սահմանափակվել գիտական չափանիշներով։ Ֆայերաբենդի կարծիքով՝ գիտությունը նույնպես պետք է ենթարկվի ժողովրդավարական հսկողության. ոչ միայն գիտնականների ուսումնասիրությունների թեմաները պետք է որոշվեն համընդհանուր քվեարկությամբ, այլև գիտական ենթադրություններն ու եզրակացությունները պետք է վերահսկվեն սովորական քաղաքացիների կոմիտեների կողմից։ Նա կարծում էր, որ քաղաքացիները պետք է օգտագործեն իրենց սեփական սկզբունքները՝ այս հարցերում որոշումներ կայացնելիս։ Նա մերժում էր այն կարծիքը, թե գիտությունը «ռացիոնալ» է, այն հիմքով, որ գոյություն չունի մեկ ընդհանուր «ռացիոնալ» բաղադրիչ, որը միավորում է բոլոր գիտությունները, բայց բացառում մտածելու այլ ձևերը։

Ֆայերաբենդը կարծում էր, որ գիտական փորձաքննությունը մասամբ չափազանցված է ժարգոնի և տեխնիկական լեզվի անհարկի օգտագործման պատճառով և որ գիտության մեջ բազմաթիվ ներդրումներ են կատարել սովորական քաղաքացիները.: «Փորձագետների» և «սովորական քաղաքացիների» միջև տարբերություն դնելու և առաջիններին արտոնություններ տալու փոխարեն՝ Ֆայերաբենդը տարբերակում է «ծայրահեղականներին» և «պատվավոր հետազոտողներին», որոնք որոշվում են հետազոտողների արժանիքներով, այլ ոչ թե իրենց լիազորություններով։

Ֆայերաբենդի խոսքերով՝ 

Այս տեսանկյունից, մենք չենք կարող ասել, թե ով է համարվում ծայրահեղական մտածող՝ իրենց համոզմունքների բովանդակության հիման վրա։ Օրինակ՝ այն մարդը, ով հավատում է հարթ մոլորակի տեսությանը, կլիմայական փոփոխությունների ժխտմանը կամ աստղագուշակությանը, ինքնին չի համարվում ծայրահեղական, կախված նրանից, թե ինչպես է նա պաշտպանում այդ համոզմունքները քննադատությունից։

#### Ժողովրդավարություն և գիտության ֆինանսավորում
Ֆայերաբենդը կարծում էր, որ գիտության ֆինանսավորման գործակալությունները պետք է ենթարկվեն ժողովրդավարական հսկողությանը։ Այս տեսանկյունից հետազոտությունների համար միջոցների բաշխումը չպետք է որոշվի բացառապես գործող գիտնականների կողմից, ինչպես հաճախ լինում է փորձաքննության դեպքում։ Ավելի շուտ, այն պետք է լինի հարկ վճարող քաղաքացիների հսկողության ներքո, ովքեր կորոշեն հետազոտությունների առաջնահերթությունները։ Այդ պատճառով Ֆայերաբենդը պաշտպանել է Բաումանի լրացումը, որն առաջարկում էր, որ Կոնգրեսը ունենա վետոյի իրավունք Գիտության ազգային հիմնադրամի բյուջեի վրա։ Ֆայերաբենդի կարծիքով՝ սա բխում է և՛ այն փաստից, որ գիտության ծաղկման համար անհրաժեշտ է արտաքին քննադատություն, և՛ իմացության իրավունքից, որը նա համարում էր ազատ հասարակության հիմնաքարը։  

### Հին փիլիսոփայություն
#### Արիստոտել
Ֆայերաբենդը խորապես հիանում էր Արիստոտելի փիլիսոփայությամբ, և հատկապես՝ դրա արդյունավետությամբ։ Ֆայերաբենդի խոսքերով, Արիստոտելը նատուրալիստական փիլիսոփայության վաղ մարմնացումն էր, ում գիտական հետազոտությունները նրա էպիստեմոլոգիայի(իմացաբանություն) անբաժանելի մասն էին կազմում։ Նա նաև պնդում է, որ Արիստոտելը պատմության մեջ ամենաէմպիրիկ գիտնականներից մեկն էր և որ նրա աշխատանքը ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի բնագավառում շարունակում է պտուղներ տալ նույնիսկ գիտական հեղափոխությունից հետո։ 

#### Քսենոֆանեսը և [[Ռացիոնալիզմ (այլ կիրառումներ)|ռացիոնալիզմի]] վերելքը
«Հրաժեշտ բանականությանը» գրքում Ֆայերաբենդը քննադատում է Պոպերի այն պնդումը, թե Քսենոփանեսը, ում Ֆայերաբենդը անվանում է «սնափառ շատախոս»՝ «նշանակալի հմայքով», առաջինն էր, ով իր փաստարկներում մարդակերպ աստվածների դեմ հանդես եկավ ռացիոնալ քննադատությամբ։ Ֆայերաբենդի կարծիքով, Քսենոփանեսի աստվածաբանական գրվածքները կարող են քննադատություն համարվել միայն այն դեպքում, եթե նրա հակառակորդները ընդունեն դրանց նախադրյալները։ Հակառակ դեպքում, Քսենոփանեսը պարզապես մերժում է Հոմերոսյան աստվածներին։ «Իլիականում» և այլ տեղերում Ֆայերաբենդը մեկնաբանում է Հոմերոսին որպես մեկը, ով ընդունում է այն տեսակետը, թե տիեզերքը բաժանվում է մասերի՝ տարբեր օրենքներով և որակական բնութագրերով, որոնք չեն միավորվում մեկ միասնական ամբողջության մեջ։ Սա հիմք է հանդիսանում Հոմերոսի աստվածաբանության համար, քանի որ տիեզերքի ամբողջական իմացություն հնարավոր չէ, այլ միայն դրա առանձին մասերի մանրամասն ըմբռնումն է հնարավոր։ Ֆայերաբենդը հետագայում պնդում է, որ Քսենոփանեսից հետո եկած որոշ մտածողներ, ինչպիսիք են Էսքիլեսը և Սոֆոկլեսը, նույնպես մերժել են Քսենոփանեսի այն պնդումը, թե աստվածները չեն կարող մարդակերպ լինել։ Բացի այդ, Քսենոփանեսը ներկայացնում է տիրանական գաղափարախոսության սկիզբը, որը բոլորին պարտադրում է «ճշմարտություն» և «բարոյականություն», կարծես թե գոյություն ունի մեկ միասնական տիեզերք, որը կարելի է ընդգրկել մեկ աշխարհայացքի մեջ։

Ֆայերաբենդը նաև քննադատում է Քսենոփանեսի այն հավակնությունը, թե նա մշակել է Աստծո մասին մի հասկացողություն, որը ոչ մարդկային է, պնդելով, որ Քսենոփանեսի Աստվածը կատարում է մարդկային գործողություններ(օրինակ՝ մտածել կամ լսել)։ Ավելին, նա պնդում է, որ Քսենոֆանի Աստվածը նման է հրեշի, քանի որ այն ավելի է հեռանում մարդկային հատկանիշներից և, հետևաբար, բարոյապես ավելի խնդրահարույց է դառնում, քան Հոմերոսյան աստվածները։

## Ազդեցությունը
### Փիլիսոփայության մեջ
Թեև Ֆայերաբենդի ամենաընթերցված տեքստի՝ «Ընդդեմ մեթոդի» անմիջական ակադեմիական ընդունելությունը հիմնականում բացասական էր, Ֆայերաբենդը այսօր ճանաչված է որպես 20-րդ դարի գիտության ամենաազդեցիկ փիլիսոփաներից մեկը։ Ֆայերաբենդի փաստարկները համընդհանուր մեթոդի դեմ լայնորեն ընդունվել են և հաճախ 21-րդ դարի գիտության փիլիսոփաների կողմից ինքնաբերաբար հաստատվում են։ Նրա փաստարկները պլյուրալիզմի օգտին այս թեման դուրս են բերել գիտության առաջին պլան, իսկ պատմական ուսումնասիրությունների օգտագործումը ազդել է Գիտության պատմության և փիլիսոփայության (HPS) զարգացման վրա՝ որպես անկախ առարկայի։ Նրա փաստարկները ռեդուկցիոնիզմի դեմ նույնպես ազդել են Ջոն Դյուպրեի, Կլիֆ Հուկերի և Ալան Չալմերսի վրա։ Նա նաև եղել է սոցիալական կոնստրուկտիվիզմի և գիտության ու տեխնոլոգիաների ուսումնասիրությունների ինտելեկտուալ նախորդներից մեկը, թեև կյանքի ընթացքում քիչ է ներգրավված եղել այդ երկու ոլորտներում։

### Փիլիսոփայությունից դուրս
Ֆայերաբենդի վերլուծությունը Գալիլեյի գործի մասին, որտեղ նա պնդում է, որ Եկեղեցին «ճիշտ ճանապարհի վրա էր», դատապարտելով Գալիլեյին բարոյական նկատառումներով և էմպիրիկ առումով նրան համարելով իրավացի, մեջբերվել է Յոզեֆ Ռատցինգերի՝ Բենեդիկտոս XVI պապի կողմից 1990 թվականի ելույթում։ Իր ինքնակենսագրության մեջ Ֆայերաբենդը հիշում է 1991 թվականին Սթիվեն Ջեյ Գուլդի հետ ունեցած զրույցը, երբ Գուլդը հայտարարեց, որ «Մեթոդի դեմ»-ի բազմակարծության օգտին արված փաստարկները դրդել են նրան շարունակել ընդհատվող հավասարակշռության ուսումնասիրությունները։ Ֆայերաբենդի աշխատանքը նաև ազդել է մի քանի ֆիզիկոսների վրա, ովքեր իրենց իրավասու էին զգում փորձարկել իրենց ղեկավարների տարբեր մոտեցումները, ինչպես նաև բազմաթիվ սոցիոլոգների վրա, ովքեր մեծ ճնշման տակ էին՝ համապատասխանելու բնական գիտությունների «ստանդարտներին»։ 

Ֆայերաբենդի դասախոսությունները չափազանց հայտնի էին և լավ հաճախում էին վայելում։ Դրանք հաճախ դրական էին ընկալվում լինելով՝ ժամանցային, պրովոկացիոն և զվարճալի։ Գրող Դանիելե Բոլելլին իր «*On the Warrior's Path* » գրքում մեջբերում է Ֆայերաբենդին՝ ընդգծելով նրա էպիստեմոլոգիայի և Բրյուս Լիի աշխարհայացքի նմանությունը։ Ֆայերաբենդի անհամեմատելիության հայեցակարգը ազդեցիկ էր Դոնալդ Օլի արմատական ​​քննադատական ​​մոտեցման վրա՝ Ուիլյամ Բլեյքի աշխատանքին ուղղված նրա լայնածավալ քննադատական ​​գնահատականի մեջ, հատկապես՝ *Narrative Unbound: Re-Visioning William Blake's* The Four Zoas աշխատությունում։

Ֆայերաբենդի ծննդյան հարյուրամյակի կապակցությամբ՝ 2024 թվականին, տեղի ունեցան մի շարք կոնֆերանսներ, աշխատաժողովներ, հրապարակումներ, փորձարարական արվեստի ցուցահանդեսներ, երգեցիկ ասմունքային կատարումներ և թատերական համարներ՝ ի պատիվ նրա կյանքի և ստեղծագործությունների։

## Մատենագրություն
* Feyerabend's Full Bibliography: The Works of P. K. Feyerabend

### Գրքեր
* *Against Method: Outline of an Anarchistic Theory of Knowledge*, (1975). London: Verso Books..
** The first, 1970 edition, is available for download in pdf form from the Minnesota Center for Philosophy of Science. Follow this link path: Minnesota Studies in the Philosophy of Science > 4. Analyses of Theories & Methods of Physics and Psychology. 1970. Editors: M. Radner and S. Winokur > Open Access > Under the "Whoops!" message click 'Download'
** The third edition, released in 1993, is the most widely available copy.
* *Science in a Free Society*, (1978). London: Verso Books. 
* *Science as Art*, (1984). Bari: Laterza. 
* *Farewell to Reason*, (1987). London: Verso Books. 
* *Three Dialogues on Knowledge*, (1991). Hoboken: Wiley-Blackwell Press.
* *Killing Time: The Autobiography of Paul Feyerabend*, (1995). Chicago: University of Chicago Press. 
* *Conquest of Abundance: A Tale of Abstraction versus the Richness of Being*, (1999). Chicago: University of Chicago Press. 
* *Philosophy of Nature*, Posthumously published, (2016). Cambridge: Polity Press. 
** * *Naturphilosophie*, Posthumously published, (2009). Berlin: Suhrkamp Verlag. Helmut Heit and Eric Oberheim (Eds.). .

### Հրատարկված հավաքածուներ
* *Realism, Rationalism and Scientific Method: Philosophical papers, Volume 1* (1981). P.K. Feyerabend (ed.). Cambridge: Cambridge University Press. 
* *Problems of Empiricism: Philosophical Papers, Volume 2* (1981). P.K. Feyerabend (ed.). Cambridge: Cambridge University Press. 
* *Knowledge, Science and Relativism: Philosophical Papers, Volume 3* (1999). J. Preston (ed.). Cambridge: Cambridge University Press. 
* *Physics and Philosophy: Philosophical Papers, Volume 4* (2015). S. Gattei and J. Agassi (eds.). Cambridge: Cambridge University Press. 

### Նամակագրություններ և դասախոսություններ
* *For and Against Method: Including Lakatos's Lectures on Scientific Method and the Lakatos-Feyerabend Correspondence* with Imre Lakatos, (1999). M. Motterlini (ed.). Chicago: University of Chicago Press. 
* *The Tyranny of Science*, (2011). Cambridge: Polity Press. .
* *Feyerabend's Formative Years. Volume 1. Feyerabend and Popper: Correspondence and Unpublished Papers*, (2020). New York: Springer Press. 

### Հոդվածներ
* "Linguistic Arguments and Scientific Method". *[[Telos (journal)|Telos]]* 03 (Spring 1969). New York: Telos Press, *Realism, Rationalism and Scientific Method: Philosophical papers, Volume 1* (1981), 
* "How To Defend Society Against Science". *Radical Philosophy*, no. 11, Summer 03 1975. The Galilean Library, *Introductory Readings in the Philosophy of Science* edited by E. D. Klemke (1998), 

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 

## Գրականություն
### Գրքեր
* George Couvalis, *Feyerabend's Critique of Foundationalism*, (1989). London: Avebury Publishing. 
* John Preston, *Feyerabend: Philosophy, Science and Society*, (1997). Cambridge: Polity Press. 
* Robert Farrell, *Feyerabend and Scientific Values: Tightrope-Walking Rationality*, (2003). Boston: Kluwer Academic Publishing. 
* Eric Oberheim, *Feyerabend's Philosophy*, (2006). Berlin: De Gruyter Press. 

### Ատենախոսություններ
* Jamie Shaw, *A Pluralism worth Having: Feyerabend's Well-Ordered Science*, (2018).

### Հրատարակված հավաքածուներ
* Gonzalo Munévar (ed.), *Beyond Reason: Essays on the Philosophy of Paul Feyerabend*, Boston Studies in the Philosophy of Science (1991), 
* John Preston, Gonzalo Munévar and David Lamb (eds.), *The Worst Enemy of Science? Essays in Memory of Paul Feyerabend* (2000), Oxford: Oxford University Press. 
* Karim Bschir and Jamie Shaw (eds.), *Interpreting Feyerabend: Critical Essays* (2021), Cambridge: Cambridge University Press. 

### Հատուկ հրատարակություններ
* Matthew J. Brown and Ian James Kidd (eds.), Reappraising Paul Feyerabend. *Studies in the History and Philosophy of Science, Part A*. (2016)

### Անհատական հոդվածներ
* Hentschel, Klaus. 1985. "On Feyerabend's Version of 'Mach's Theory of Research and its Relation to Einstein." *Studies in History and Philosophy of Science* 16: 387–394.
* Zahar, Elie. 1982. "Feyerabend on Observation and Empirical Content." *The British Journal for the Philosophy of Science* 33(4): 397–409.
* Couvalis, George. 1988. "Feyerabend and Laymon on Brownian Motion." *Philosophy of Science*, 415–421.
* Thomason, Neil. 1994. "The Power of ARCHED Hypotheses: Feyerabend's Galileo as a Closet Rationalist." *The British Journal for the Philosophy of Science*, 45(1), 255–264.
* Preston, John. 1995. "Frictionless Philosophy: Paul Feyerabend and Relativism." *History of European Ideas*, 963–968.
* Benvenuto, Sergio. 1995. "Paul K. Feyerabend (1924-1994) - Search for Abundance", *Telos*, 102: 107-114.
* Van Fraassen, Bas. 1997. "Sola Experientia?—Feyerabend's Refutation of Classical Empiricism." *Philosophy of Science*, 64(S4), S385-S395.
* Farrell, Robert. 2000. "Will the Popperian Feyerabend Please Step Forward: Pluralistic, Popperian Themes in the Philosophy of Paul Feyerabend." *International Studies in the Philosophy of Science*, 14(3), 257–266.
* Oberheim, Eric. 2005. "On the Historical Origins of the Contemporary Notion of Incommensurability: Paul Feyerabend's Assault on Conceptual Conservativism." *Studies in History and Philosophy of Science Part A*, 36(2), 363–390.
* Brown, Matthew. 2009. "Models and Perspectives on Stage: Remarks on Giere's Scientific Perspectivism." *Studies in History and Philosophy of Science*, 40, 213–220.
* Roe, Sarah. 2009. "The Attenuated Ramblings of a Madman: Feyerabend's Anarchy Examined." *Polish Journal of Philosophy*, 1-20.
* Tambolo, Luca. 2014. "Pliability and Resistance: Feyerabendian Insights into Sophisticated Realism." *European Journal for Philosophy of Science*, 4(2), 197–213.
* Tambolo, Luca. 2015. "A Tale of Three Theories: Feyerabend and Popper on Progress and the Aim of Science." *Studies in History and Philosophy of Science Part A*, 51, 33–41.
* Bschir, Karim. 2015. "Feyerabend and Popper on Theory Proliferation and Anomaly Import: On the Compatibility of Theoretical Pluralism and Critical Rationalism." *HOPOS: The Journal of the International Society for the History of Philosophy of Science*, 5(1), 24–55.
* Shaw, Jamie. 2017. "Was Feyerabend an Anarchist? The Structure(s) of 'Anything Goes'." *Studies in History and Philosophy of Science, Part A*, 64: 11-21.
* Shaw, Jamie. 2020. "The Revolt Against Rationalism: Feyerabend's Critical Philosophy." *Studies in History and Philosophy of Science Part A*, 80: 110–122.

## Արտաքին հղումներ
* 
* The Works of Paul K. Feyerabend Chronological and annotated bibliographies, with hyperlinks to digital libraries and Web sources (compiled by Matteo Collodel)
* "Anything goes": Feyerabend and Method Paul Newall, The Galilean Library (2005)
* Feyerabend and Beyond, an interview by Paul Newall with Feyerabend's student Gonzalo Munévar, The Galilean Library (2005)
* Outline of an Anarchistic Theory of Knowledge Analytical Index and the concluding chapter from *Against Method* (1975)
* La Epistemología de Feyerabend. Esquema de una teoría anarquista del conocimiento Adolfo Vásquez Rocca en *ALEPH ZERO* 43, Enero-Marzo 2007 (Spanish)
* Science and Society: An Exchange Feyerabend in *The New York Review of Books*, Volume 26, Number 15 · October 11, 1979
* ''History of Twentieth-Century Philosophy of Science'' See Book VI on Feyerabend.
* Now we're done! (It's time for Feyerabend) – OA paper (2018) on the topicality of Feyerabend with subsequent detailed discussion

Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անարխիստներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Պոստմոդեռնիզմ