Eli Lilly and Company

**Eli Lilly and Company** (, **«Իլայ Լիլլի ընդ Քամփընի»**), ամերիկական դեղագործական ընկերություն։ Այն հիմնադրվել է 1876 թվականին Ինդիանապոլիսում, Ինդիանա, որտեղ էլ մինչ օրս գտնվում է նրա գլխավոր գրասենյակը։ Այն հայտնի է որպես ինսուլինի արդյունաբերական արտադրությունը սկսող առաջին ընկերություն (1923 թվականին)։

## Պատմություն
thumb|Գնդապետ Իլայ Լիլին, նրա որդին՝ Ջոշուա Քիրբի Լիլի Ավագը և թոռը՝ Իլայ Լիլի Կրտսերը
Ընկերությունը անվանակոչվել է իր հիմնադրի՝ գնդապետ Իլայ Լիլիի անունով, ով 1861-1865 թվականների քաղաքացիական պատերազմի վետերան է։ 1876 ​​թվականին նա Ինդիանապոլիսում հիմնադրել է դեղագործական լաբորատորիա: Ընկերության հաջողության բերած հիմնական նորամուծություններից մեկը ժելատինե պարկուճների մեջ դեղամիջոցների արտադրությունն էր: Ընկերությունը հիմնադրվել է 1880 թվականին, ստեղծվել է տնօրենների խորհուրդ, և բաժնետոմսերը բաշխվել են ընկերների և հարազատների միջև։ Գնդապետ Լիլին ղեկավարել է ընկերությունը մինչև իր մահը՝ 1898 թվականը, իսկ նրա որդիներն ու թոռները այն ղեկավարել են մինչև 1953 թվականը։

Առաջին հաջողված արտադրանքը Succus Alterans-ն էր («հարստացնող հյութ»), որն օգտագործվում էր սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների դեպքում: Այն թողարկվել է 1883 թվականին և թույլ է տվել ընկերությանը զգալիորեն արագացնել իր աճը։

1921 թվականին ընկերությունը, համագործակցելով Տորոնտոյի համալսարանի հետ, սկսել է մշակել արդյունաբերական ինսուլինի արտադրության մեթոդ, և երկու տարվա ընթացքում առաջինն էր, որ արտադրել է այն՝ հետևողականորեն պահպանելով իր առաջատար դիրքը ԱՄՆ-ում (1990-ական թվականների սկզբին այն վերահսկում էր ԱՄՆ ինսուլինի շուկայի 75%-ը): 1940-ական թվականներին այն առաջիններից մեկն էր, որ արտադրեցլ է պենիցիլին, իսկ ավելի ուշ՝ այլ հակաբիոտիկներ՝ էրիթրոմիցին և վանկոմիցին: 1960-ական թվականներին սկսվել է նոր հակաբիոտիկի՝ ցեֆալոսպորինի արտադրությունը։ 1934 թվականին Լոնդոնում բացվել է ներկայացուցչություն։ 1937 թվականին հիմնադրվել է Լիլի հիմնադրամը()։

1971 թվականին Eli Lilly-ն 38 միլիոն դոլարով ձեռք է բերել Elizabeth Arden կոսմետիկ ընկերությունը, որը 1987 թվականին վաճառվել է Ֆաբերժեին 657 միլիոն դոլարով: Այլ ձեռքբերումների թվում էին IVAC Կորպորացիոն-ը (բժշկական սարքավորումների արտադրող, 1977թ.), Cardiac Pacemakers Inc.-ը: (սրտխփոցի արտադրող, 1978) և Physio-Control Corporation (1980)։ 1970-ական թվականների կեսերին ընկերության շրջանառությունը հատել է 1 միլիարդ դոլարի սահմանը, իսկ աշխատակիցների թիվը հասել է 23,000-ի։

1982 թվականին վաճառքի հանվել է Հումուլինը՝ գենետիկորեն մոդիֆիկացված մարդկային ինսուլինը։ 1987 թվականին Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) հաստատել է Պրոզակը (ֆլուոքսետին), որը դեպրեսիայի բուժման համար օգտագործվող դեղամիջոց է։ Դրա վաճառքը 1990 թվականին հասել է 600 միլիոն դոլարի, իսկ 1992 թվականին գերազանցել է 1 միլիարդ դոլարը, դարձնելով այն վաճառքի ծավալով 15 լավագույն դեղամիջոցներից մեկը։

1986 թվականին FDA-ն հաստատել է Gemzar քաղցկեղի դեղամիջոցը: 2002 թվականին այն հաստատվել էր 85 երկրներում, իսկ Միացյալ Նահանգներում այն ​​օգտագործում էր ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղով հիվանդների 80%-ը: 1996 թվականին շուկա է դուրս եկել Zyprexa (olanzapine) դեղամիջոցը շիզոֆրենիայի և աֆեկտիվ խանգարում բուժման համար, իսկ 1997 թվականին Evista-ն՝ օստեոպորոզի բուժման դեղամիջոցը, դարձել է ընկերության ամենավաճառվող արտադրանքներից մեկը։

1998 թվականին Eli Lilly and Company-ն Icos-ի հետ համատեղ ձեռնարկություն ստեղծել է Cialis-ը շուկայավարելու համար։ 2007 թվականին ընկերությունը ձեռք է բերվել։ Գործարքը գնահատվել է 2.3 միլիարդ դոլար։

2001 թվականին Prozac-ի արտոնագրի ժամկետը լրացել է, և դատարանների միջոցով այն երկարաձգելու փորձերը ձախողվել են, ինչի հետևանքով այլ ընկերություններ սկսել են արտադրել ջեներիկ տարբերակներ, ինչը հանգեցրել է Eli Lilly and Company-ի շահույթի 14%-ով անկմանը։

2010 թվականին FDA-ն հաստատել է Axiron-ը տղամարդկանց մոտ տեստոստերոնի ցածր մակարդակի բուժման համար: 2013 թվականին դրա վաճառքը հասել էր 178.7 միլիոն դոլարի, սակայն FDA-ն փոխել է իր դիրքորոշումը Axiron-ի վերաբերյալ, այն բանից հետո, երբ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այն և նմանատիպ դեղամիջոցները մեծացնում են ինֆարկտի և կաթվածի ռիսկը։

2014 թվականին Elanco-ի անասնաբուժական ստորաբաժանումը ձեռք է բերել գերմանական Lohmann Animal Health ընկերությունը, որը թռչնամսի պատվաստանյութերի համաշխարհային առաջատարն է։ 2015 թվականին շվեյցարական Novartis ընկերության անասնաբուժական ստորաբաժանումը ձեռք է բերվել 5.28 միլիարդ դոլարով։

2018 թվականի հունվարին ընկերությունը ձեռք է բերել ամերիկյան Loxo Oncology-ի քաղցկեղի դեմ դեղամիջոցների մշակող ընկերությունը։ Գործարքի արժեքը գնահատվել է 8 միլիարդ դոլար։

2019 թվականի մարտին վաճառվել է անասնաբուժական դեղամիջոցների արտադրող Elanco Animal Health Inc դուստր ձեռնարկությունը։

COVID-19 համավարակի ժամանակ ընկերությունը մշակել է բամլանիվիմաբ դեղամիջոցը։ 2020 թվականի նոյեմբերին այն ստացել է թեթևից մինչև միջին ծանրության դեպքերի համար արտակարգ օգտագործման թույլտվություն, իսկ 2021 թվականի ապրիլին այն հետ է կանչվել ցածր արդյունավետության պատճառով։

2025 թվականի հունվարին Eli Lilly-ն հայտարարել է, որ 2.5 միլիարդ դոլարով ձեռք կբերի քաղցկեղի թերապիայի մշակող Scorpion Therapeutics ընկերությունը։ 2025 թվականի մայիսին այն հայտարարել է SiteOne Therapeutics-ի՝ 1 միլիարդ դոլար արժողությամբ կենսատեխնոլոգիական ընկերության ձեռքբերման մասին, որը մշակել էր ոչ օփիոիդային ցավազրկող։ 2025 թվականի հունիսի 17-ին համաձայնագիր է կնքվել 1.3 միլիարդ դոլարով Verve Therapeutics-ը, որը կենսատեխնոլոգիական ընկերություն է, այն մասնագիտանում է սրտանոթային հիվանդությունների բուժման, մասնավորապես՝ գեների խմբագրման միջոցով ցածր խտության լիպոպրոտեինների («Խոլեսթերինի» մակարդակի իջեցման) մեջ, ձեռք բերելու վերաբերյալ։

## Սեփականատերեր և կառավարում
Ընկերության բաժնետոմսերը ցուցակված են Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայում, որի շուկայի կապիտալիզացիան 2025 թվականի ապրիլի դրությամբ կազմում է 796 միլիարդ դոլար։ Ամենամեծ բաժնետերը Lilly Endowment, Inc.-ն է՝ 10.13% բաժնեմասով: Ինստիտուցիոնալ ներդրողները նույնպես ունեն զգալի բաժնեմասեր, որոնցից 2025 թվականի դրությամբ ամենանշանակալի բաժնեմասերն են Vanguard Fiduciary Trust Co.-ն (7.83%), PNC Investments LLC-ն (5.41%), BlackRock Advisors LLC-ն (5.21%), State Street Corporation-ը (3.62%) և Fidelity Management & Research Co. LLC-ն (3.22%)։

**Դեյվիդ Ռիքս** (*David A. Ricks*), նախագահ և գլխավոր գործադիր տնօրեն (CEO) 2017 թվականի հունվարի 1-ից, իսկ տնօրենների խորհրդի նախագահ՝ 2017 թվականի հունիսից։ Նա ընկերությունում է 2002 թվականից, նախկինում աշխատել է Hewlett-Packard-ում և IBM-ում։ Կրթություն՝ Պերդյուի համալսարան (բակալավրի աստիճան) և Ինդիանայի համալսարան (մագիստրոսի աստիճան)։

## Գործունեություն
Eli Lilly and Company-ին մշակում, արտադրում և շուկայահանում է դեղագործական արտադրանք: Դրա հիմնական հետազոտական ​​և զարգացման կենտրոնները գտնվում են Միացյալ Նահանգներում (Ինդիանա, Կալիֆոռնիա, Կոլորադո, Մասաչուսեթս և Նյու Յորք), Իսպանիայում և Սինգապուրում: Դրա արտադրական հզորությունները գտնվում են Միացյալ Նահանգներում (Ինդիանա, Նյու Ջերսի և Հյուսիսային Կարոլինա), Իռլանդիայում, Իսպանիայում, Իտալիայում, Չինաստանում, Պուերտո Ռիկոյում, Ֆրանսիայում և Ճապոնիայում։

2024 թվականին վաճառքի ծավալի առումով ամենակարևոր դեղերն էին․
* **Մունջարո** (տիրզեպատիդ, *Mounjaro*), հակադիաբետիկ դեղամիջոց (11,54 միլիարդ դոլար),
* **Վերզենիո** (աբեմացիկլիբ, *Verzenio*), օգտագործվում է կրծքագեղձի քաղցկեղի բուժման մեջ (5,31 միլիարդ դոլար),
* **Տրուլիսիտի** (դուլագլուտիդ, *Trulicity*), հակադիաբետիկ դեղամիջոց (վաճառք՝ 5,25 միլիարդ դոլար),
* **Զեպբունդ** (տիրզեպատիդ, Zepbound), օգտագործվում է քաշի կորստի համար ($4,93 միլիարդ),
* **Ջարդինս** (էմպագլիֆլոզին, Jardiance), հակադիաբետիկ դեղամիջոց ($3,34 միլիարդ),
* **Տալս** (իքսեկիզումաբ, *Taltz*), օգտագործվում է պսորիազի բուժման մեջ ($3,26 միլիարդ),
* **Հումալոգ** (*Humalog*), ինսուլինի անալոգ (2,32 միլիարդ դոլար),
* **Ցիրամզա** (ռամուցիրումաբ, *Cyramza*), հակաքաղցկեղային դեղամիջոց (0,97 միլիարդ դոլար),
* **Օլումիանտ** (բարիցիտինիբ, *Olumiant*), օգտագործվում է ռևմատոիդ արթրիտի բուժման համար (0,96 միլիարդ դոլար),
* **Հումուլին** (Humulin), ինսուլինի անալոգ (0,92 միլիարդ դոլար),
* **Էմգալիտի** (գալկանեզումաբ, *Emgality*), գլխացավի դեմ դեղամիջոց (0,87 միլիարդ դոլար),
* **Բասագլար** (ինսուլին գլարգին, *Basaglar*), пհակադիաբետիկ դեղամիջոց (0,68 միլիարդ դոլար),
* **Էրբիտուքս** (ցետուքսիմաբ, *Erbitux*), հակաքաղցկեղային դեղամիջոց (0,63 միլիարդ դոլար),
* **Թիվիթ** (սինտիլիմաբ, *Tyvyt*), օգտագործվում է լիմֆոգրանուլոմատոզի բուժման մեջ (0,53 միլիարդ դոլար, միայն Չինաստանում),
* **Զիպրեքսա** (օլանզապին, *Zyprexa*), ատիպիկ հակափսիխոտիկ դեղամիջոց (0,12 միլիարդ դոլար):

Ընկերության 2024 թվականի եկամուտը կազմել է 45 միլիարդ դոլար, որից ԱՄՆ-ին բաժին է ընկել 30,4 միլիարդ դոլարը, Եվրոպային՝ 6,9 միլիարդ դոլարը, Ճապոնիային՝ 1,8 միլիարդ դոլարը, Չինաստանին՝ 1,7 միլիարդ դոլարը, իսկ մյուս տարածաշրջաններին՝ 4,3 միլիարդ դոլարը։

Eli Lilly and Company-ն 2024 թվականին Forbes Global 2000-ի աշխարհի խոշորագույն հանրային ընկերությունների ցանկում զբաղեցրել է 174-րդ տեղը։ Զբաղեցրել է 127-րդ տեղը Fortune 500-ի՝ ԱՄՆ խոշորագույն ընկերությունների ցանկում։

## Քննադատություն
1985 թվականին քրեական գործ է հարուցվել ընկերության և Eli Lilly հետազոտական ​​լաբորատորիայի ղեկավար, բժիշկ Ուիլյամ Շեդդենի դեմ՝ Օրաֆլեքս դեղամիջոցի ընդունման հետևանքով մահվան և հիվանդության դեպքերի մասին տեղեկատվությունը թաքցնելու համար։ Ընկերությունը վճարել է 25,000 դոլար տուգանք, իսկ Շեդդենը՝ 15,000 դոլար, սակայն խարդախության մեղադրանքը հանվել է։ 1980-ական թվականներին նաև մի շարք դատական ​​​​հայցեր են ներկայացվել դիէթիլստիլբեստրոլի արտադրողների դեմ (Eli Lilly and Company-ն դրանցից ամենամեծն էր). զոհերին շնորհված փոխհատուցման ընդհանուր գումարը գերազանցել է 1 միլիարդ դոլարը։

Պրոզակը ուշադրության կենտրոնում էր՝ դրա օգտագործման հետ կապված ինքնասպանության միտումների աճի մասին հաղորդագրություններից հետո: ԱՄՆ-ում Eli Lilly-ի դեմ յոթանասուն դատական ​​​​հայց է ներկայացվել այս կապակցությամբ, բայց ոչ մեկը չի ավարտվել դատավարությամբ։ Ընկերության ներքին փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ Eli Lilly-ն երկար ժամանակ թաքցրել է Prozac-ի պատճառով առաջացած ինքնասպանությունների մասին տեղեկատվությունը կլինիկական փորձարկումների ժամանակ՝ դրանք վերագրելով չափից մեծ դոզայի կամ դեպրեսիայի։ 2000 թվականին Պրոզակի հետ կապված փոխհատուցումը հասել էր 50 միլիոն դոլարի։Eli Lilly-ն անօրինական կերպով գովազդել է ֆլուոքսետինը մի քանի չհաստատված ցուցումների համար, ինչպիսիք են ամաչկոտությունը, սննդային խանգարումները և ցածր ինքնագնահատականը: Արդյունաբերության կողմից հովանավորվող ֆլուօքսետինի փորձարկումներում կողմնակալությունը լուրջ է. անմիջական փորձարկումներում, որտեղ Պրոզակը հիմնական բուժումն էր, դրանից զգալիորեն ավելի շատ հիվանդներ են օգտվել, քան այն փորձարկումներում, որտեղ Պրոզակը համեմատական ​​դեղամիջոց էր։

1999-ից 2009 թվականներին Eli Lilly-ն զբաղվում էր ակտոս () դեղամիջոցի առաջխաղացմամբ ԱՄՆ շուկայում, արտադրել է ճապոնական Takeda Pharmaceuticals ընկերությունը։ Այն նախատեսված էր շաքարախտի բուժման համար, սակայն պարզվել է, որ այն մեծացնում է սրտի կաթվածի և լեղապարկի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը։ Երկու ընկերությունների դեմ հարուցվել են հազարավոր դատական ​​​​հայցեր, որոնց ընդհանուր փոխհատուցումը 2015 թվականի ապրիլի դրությամբ կազմել է 2.37 միլիարդ դոլար։ Մեկ այլ շաքարախտի դեղամիջոց՝ բիետտան (), Ամիլին Ֆարմասյուտիկալի հետ համատեղ արտադրված դեղամիջոցը որոշ դեպքերում հանգեցրել է պանկրեատիտի: Ընկերությունները դադարեցրել են իրենց համագործակցությունը 2011 թվականին, և Ամիլինը 2012 թվականին ձեռք է բերվել Bristol-Myers-ի կողմից: Նմանատիպ խնդիրներ առաջացել են նաև 2011 թվականին թողարկված տրաջենտա () դեղամիջոցի հետ։

Ընկերությունը շատ ակտիվորեն գովազդել է Զիպրեքսան՝ թուլամտության և դեպրեսիայի դեպքում, մասնավորապես՝ երեխաների և տարեցների մոտ, նշանակման սահմաններից դուրս օգտագործման համար, չնայած դրա լուրջ կողմնակի ազդեցություններին, որոնք ներառում են սրտի անբավարարություն, թոքաբորբ, ճարպակալում և շաքարախտ։ Չնայած հիվանդների մոտ քաշի ավելացման ռիսկին, ընկերությունը, այնուամենայնիվ, նվազագույնի հասցրել է Զիպրեքսայի և ավելորդ քաշի միջև կապը լայնորեն շրջանառվող «Շաքարային դիաբետի առասպել» տեսանյութում, որը ներառում էր կասկածելի որակի և ամբողջականության ուսումնասիրություններ և կողմնակի ազդեցությունների մասին կեղծ հաղորդագրություններ։ 2009 թվականին Eli Lilly-ն վճարել է 1.415 միլիարդ դոլարի տուգանք՝ Zyprexa-ն որպես դեղամիջոց շուկայավարելու համար այն հիվանդությունների համար, որոնց համար այն FDA-ի կողմից հաստատված չէր։ Ընկերությունը նախկինում վճարել է ավելի քան 1 միլիարդ դոլարի չափով հաշտության համաձայնագրեր՝ լուծելու համար այն հիվանդների մեծ թվով հայցեր, որոնք պնդում էին, որ Զիպրեքսա ընդունելու հետևանքով իրենց մոտ շաքարախտ կամ այլ լուրջ հիվանդություններ են զարգացել։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Eli Lilly and Company Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի կայքում

Կատեգորիա:Ամերիկյան ընկերություններ
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ