Սոցիալական շուկայական տնտեսություն

**Սոցիալական շուկայական տնտեսություն** , որը նաև կոչվում է Հռենոսի կապիտալիզմ, Հռենոս-Ալպյան կապիտալիզմ, Ռենիշ մոդել և սոցիալական կապիտալիզմ, սոցիալ-տնտեսական մոդել է, որը համատեղում է ազատ շուկայական կապիտալիստական ​​տնտեսական համակարգը սոցիալական քաղաքականության հետ միասին։ Բավականաչափ կարգավորումներ ունի, ինչպես շուկայի ներսում, այնպես էլ, ընդհանուր առմամբ, բարեկեցիկ պետություն հաստատելու համար։ Այն երբեմն դասակարգվում է որպես կարգավորվող շուկայական տնտեսություն։

Սոցիալական շուկայական տնտեսությունն ի սկզբանե խթանվել և ներդրվել է Արևմտյան Գերմանիայում Քրիստոնեա-դեմոկրատական ​​միության կողմից՝ կանցլեր Կոնրադ Ադենաուերի օրոք 1949 թվականին,  և այսօր այդ տերմինն օգտագործում են օրդոլիբերալները, սոցիալ-լիբերալները և սոցիալ-դեմոկրատները, որոնք հիմնականում մերժում են պետության ամբողջական սեփականությունը, արտադրության միջոցները, բայց աջակցում են շուկայական հատվածում բոլոր ապրանքների և ծառայությունների հավասարաչափ բաշխմանը։ Դրա ակունքները կարելի է գտնել միջպատերազմյան Ֆրայբուրգի տնտեսական մտքի դպրոցում։

Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը նախագծված էր որպես միջին ճանապարհ կապիտալիզմի ոչ միջամտություն ձևերի և սոցիալիստական ​​տնտեսության միջև։ Այն մեծապես ոգեշնչված էր օրդոլիբերալիզմով, որը կրում էր քրիստոնեական ժողովրդավարության քաղաքական գաղափարախոսության ազդեցությունը ։

Սոցիալական շուկան ձեռնպահ է մնում արտադրությունը, աշխատուժը կամ վաճառքը պլանավորելու և ուղղորդելու փորձերից, բայց աջակցում է տնտեսության վրա ազդելուն ուղղված ջանքերին համապարփակ տնտեսական քաղաքականության օրգանական միջոցներով, որոնք զուգորդվում են շուկայական ուսումնասիրություններին ճկուն հարմարվողականությամբ։ Համատեղելով դրամավարկային, վարկային, առևտրային, հարկային, մաքսային, ներդրումային և սոցիալական քաղաքականությունը, ինչպես նաև այլ միջոցներ՝ տնտեսական քաղաքականության այս տեսակը նպատակ ունի ստեղծել տնտեսություն, որը կծառայի ողջ բնակչության բարեկեցությանը և կարիքներին՝ դրանով իսկ իրականացնելով իր վերջնական նպատակը։

Սոցիալական հատվածը հաճախ սխալմամբ շփոթվում է սոցիալիզմի հետ աջակողմյան քննադատների կողմից։ Չնայած ասպեկտները ոգեշնչված էին դեմոկրատական ​​սոցիալիզմով և սոցիալ-դեմոկրատիայով, սոցիալական շուկայական մոտեցումը մերժում է մասնավոր սեփականությունն ու շուկաները սոցիալական սեփականությամբ և տնտեսական պլանավորումով փոխարինելու կոմունիստական ​​գաղափարները։ Մոդելի սոցիալական տարրը, փոխարենը, վերաբերում է հավասար հնարավորությունների տրամադրմանը և նրանց պաշտպանությանը, ովքեր չեն կարողանում շուկա մուտք գործել որպես աշխատուժ՝ ծերության, հաշմանդամության և/կամ գործազրկության պատճառով։

Որոշ հեղինակներ օգտագործում են սոցիալական կապիտալիզմ տերմինը մոտավորապես նույն իմաստով, ինչ սոցիալական շուկայական տնտեսությունը։ Այն նաև կոչվում է «Ռայնի կապիտալիզմ», սովորաբար, երբ այն հակադրում են կապիտալիզմի անգլո-սաքսոնական մոդելին։ Այն որպես հակաթեզ դիտարկելու փոխարեն, որոշ հեղինակներ նկարագրում են Հռենոսի կապիտալիզմը որպես անգլո-ամերիկյան մոդելի հաջողված սինթեզ սոցիալ-դեմոկրատիայի հետ։ Գերմանական մոդելը նույնպես հակադրվում և համեմատվում է այլ տնտեսական մոդելների հետ, որոնցից մի քանիսը նաև նկարագրվում են որպես կապիտալիզմի միջին կամ տարածաշրջանային ձևեր, այդ թվում՝ Թոնի Բլեերի Երրորդ ուղին, ֆրանսիական «dirigisme», հոլանդական «polder» մոդելը, հյուսիսային մոդելը, ճապոնական կորպորատիվ Արևելյան Ասիան,կապիտալիզմի մոդելը և ժամանակակից չինական սոցիալիստական ​​շուկայական տնտեսությունը։ 2012 թվականի համեմատական ​​քաղաքականության դասագիրքը տարբերակում է «պահպանողական-կորպորատիվ բարեկեցության պետությունը» (որը բխում է գերմանական սոցիալական շուկայական տնտեսությունից) և «աշխատավարության կողմից ղեկավարվող սոցիալ-դեմոկրատական ​​բարեկեցության պետությունը»։ Այդ ժամանակվանից մոդելի հայեցակարգը ընդլայնվել է էկո-սոցիալական շուկայական տնտեսության գաղափարի մեջ՝ հաշվի առնելով ոչ միայն մարդկության սոցիալական պատասխանատվությունը, այլև բնական ռեսուրսների կայուն օգտագործումն ու պաշտպանությունը։ Սոցիալական շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրների թվում են Ավստրիան, Չեխիան, Գերմանիան, Լեհաստանը և Ճապոնիան։

## Մոդել
Սոցիալական շուկայական տնտեսությունները նպատակ ունեն համատեղել ազատ նախաձեռնությունը և սոցիալական բարեկեցությունը մրցունակ տնտեսության հիման վրա։ Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը հակադրվում է ոչ միջամտության քաղաքականությանը և սոցիալիստական ​​տնտեսական համակարգերին և համատեղում է մասնավոր ձեռնարկատիրությունը կարգավորման և պետական ​​միջամտության հետ՝ արդար մրցակցություն հաստատելու համար՝ պահպանելով հավասարակշռություն տնտեսական աճի բարձր տեմպի, ցածր գնաճի և ցածր մակարդակների միջև, գործազրկություն, լավ աշխատանքային պայմաններ, սոցիալական ապահովություն և հանրային ծառայություններ։ «Սոցիալական» տերմինը սահմանվել է Ադենաուերի կողմից՝ կանխելու քրիստոնեական սոցիալիզմին հետագա հիշատակումը, որն օգտագործվել է 1947 թվականին կուսակցական վաղ օրակարգում «Allener» ծրագիրում։

Չնայած սոցիալական շուկայական տնտեսության մոդելը առաջացել է օրդոլիբերալիզմից, այս հայեցակարգը նույնական չէր Ֆրայբուրգի դպրոցի հայեցակարգի հետ, քանի որ այն ընդգծում էր պետության պատասխանատվությունը՝ ակտիվորեն աշխատել շուկայական վիճակի բարելավման և միաժամանակ սոցիալական հավասարակշռության պահպանման ուղղությամբ։ Ի տարբերություն Վալտեր Էուկենի, ով փնտրում էր սոցիալական հարցի պատասխանը՝ սահմանադրական շրջանակներում հաստատելով գործող մրցակցային կարգ, Ալֆրեդ Մյուլեր-Արմաքը սոցիալական շուկայական տնտեսությունը պատկերացնում էր որպես կարգավորող քաղաքականության գաղափար, որը նպատակ ունի համատեղել ազատ ձեռնարկատիրությունը սոցիալական ծրագրի հետ՝ հիմնված շուկայական տնտեսական կատարողականի վրա։ Սոցիալական քաղաքականությունը տնտեսական քաղաքականությանը հավասարեցնելով, Մյուլեր-Արմաքի հայեցակարգն ավելի ընդգծված էր սոցիալ-քաղաքական նպատակների վերաբերյալ, քան օրդոլիբերալ տնտեսական հայեցակարգը։ Այս երկակի սկզբունքը հայտնվել է նաև մոդելի անվան մեջ։ Թեև «սոցիալական» ածականը հաճախ գրավում էր քննադատությունը՝ որպես թզենու դեկորատիվ տերև կամ հակառակը՝ որպես հակալիբերալ ինտերվենցիոնիզմի դարպաս, այն ավելին էր նշանակում, քան պարզապես տարբերակել հայեցակարգը մի կողմից՝ «laissez-faire» կապիտալիզմից և օրդոլիբերալից, պատկերացումները մյուս կողմից։ Վիլհելմ Ռոպկեի մարդասիրական մոտեցումը տնտեսական հումանիզմի վերաբերյալ, որը տանում է դեպի «Civitas Humana»,  Մյուլեր-Արմաքը հետապնդում է «սոցիալական հումանիզմ» կամ «սոցիալական իրենիկա»՝ «irenics» հասկացությունը բխում է հունարեն «eirēnē (εἰρήνη)» բառից, որը նշանակում է նպաստավոր լինել աշխատանքային խաղաղության, չափավորության կամ հաշտեցման համար՝ հասարակության մեջ առկա տարբերությունները հաղթահարելու համար։ Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը՝ որպես նեոլիբերալ մտքի ընդլայնում, ոչ թե սահմանված տնտեսական կարգ էր, այլ ամբողջական հումանիստական ​​հասարակական կարգի հետապնդող ամբողջական հայեցակարգ՝ որպես թվացյալ հակասական նպատակների՝ տնտեսական ազատության և սոցիալական ապահովության սինթեզ։ Հզոր պետության կողմից ակտիվորեն կառավարվող այս սոցիալ-տնտեսական հրամայականը, ի տարբերություն օրդոլիբերալ նվազագույն պետության, որը բացառապես պահպանում է տնտեսական կարգը, հաճախ պիտակավորվում է ոչ միանշանակ, բայց պատմական «Der Dritte Weg» («Երրորդ ուղի») տերմինով։

Սոցիալական շուկայական տնտեսության հայեցակարգը հիմնարար ազդակներ ստացավ պատմական տնտեսական և սոցիալական կարգերի արտացոլումից և քննադատությունից, մասնավորապես՝ մի կողմից՝ «Smithian laissez-faire» լիբերալիզմից և մյուս կողմից՝ մարքսական սոցիալիզմից։ Ավելին, Երրորդ ճանապարհի տարբեր հայեցակարգեր հող նախապատրաստեցին սոցիալ-տնտեսական հայեցակարգի համար։ Արդեն 19-րդ դարի վերջին «Kathedersozialisten»-ը («Catheder Socialists») զբաղվեց սոցիալական բարեփոխումներով «Verein für Socialpolitik»-ում՝ շրջվելով մաքուր լիբերալիզմից՝ պահանջելով պետական ​​նպատակաուղղված քաղաքականություն, որը նախատեսված է կարգավորելու տնտեսական կյանքը և պաշտպանելով միջին ուղղություն անարխիկ անհատականության միջև՝ ավանդապաշտական ​​կորպորատիզմ և բյուրոկրատական ​​ստատիզմ։ 20-րդ դարի սկզբին Ֆրանկֆուրտյան սոցիոլոգ և տնտեսագետ Ֆրանց Օպենհայմերը պնդում էր, որ այսպես կոչված լիբերալ սոցիալիզմը (այսինքն՝ սոցիալիզմը ձեռք է բերվել լիբերալիզմի միջոցով) որպես սոցիալական կարգի հետապնդում, որտեղ տնտեսական շահը պահպանում է իր ուժը և պահպանում է ազատ մրցակցության պայմաններում։ Ազատության և հավասարության այս ցանկալի կարգը պիտակավորվեց ավելի ուշ ծրագրային հրապարակմամբ, որը վերնագրված էր «Weder so – noch so: Der dritte Weg» (Ոչ այսպես, ոչ այսպես. Երրորդ ճանապարհը)։

Այս դիրքորոշումը լայնորեն կիսում էր Օպենհայմերի դոկտորանտ և ընկեր Լյուդվիգ Էրհարդը, չնայած վերջինս փոխարինեց ածականն ու առարկան՝ խթանելով սոցիալական լիբերալիզմը, և նրան երբեք դուր չեկավ Երրորդ ճանապարհ արտահայտությունը։ Նրա կարծիքով, տերմինը աղտոտված էր, ինչը նրան չափազանց շատ էր հիշեցնում խառը տնտեսության գաղափարների մասին, ինչ-որ տեղ շուկայական տնտեսության և կենտրոնական պլանավորման միջև։ Նա բուռն և հետևողականորեն վիճում էր այն տեսակետի դեմ, որ մոդելները համընկնում էին։

Ի տարբերություն Մյուլեր-Արմաքի, ով շեշտում էր սոցիալական ասպեկտը, Էրհարդի համար սոցիալական շուկայական տնտեսությունը միշտ եղել է առաջին հերթին շուկայական տնտեսական համակարգ։ «Որքան ավելի ազատ է տնտեսությունը, այնքան ավելի սոցիալական է այն», Էրհարդը մի անգամ ասաց Ֆրիդրիխ Հայեկին, որ ազատ շուկայական տնտեսությունը պետք չէ սոցիալական դարձնել, այլ այն իր ծագմամբ սոցիալական է։ Էրհարդը բավականին հակված էր Վալտեր Էուկենի օրդոլիբերալ մրցակցային շուկայական կարգին։ Թեև նա նույնիսկ իրեն օրդոլիբերալ էր համարում։ Էրհարդը իր տնտեսական հայեցակարգը հիմնավորեց ոչ Էուկենի, ոչ էլ Մյուլեր-Արմակի վրա։ Փաստորեն, նրա դոկտորական ղեկավար Օպենհայմերը և սպԻրապես Ռոպկեն, ինչպես Օպենհայմերի աշակերտ Էրհարդը, նրա ոգեշնչման աղբյուրն էր։ Էրհարդը Ռոպկեի գրքերն ընկալում էր որպես հայտնության գործեր և տնտեսագետին համարում էր հոգով եղբայր։ 1948 թվականի օգոստոսի 17-ին Էրհարդը հիշատակեց Մյուլեր-Արմաքին, ով նա ամենից շատ տպավորված էր ոչ թե որպես տեսաբան, այլ որպես տեսությունը գործնականում փոխադրել ցանկացող, ինչպես նաև սոցիալական շուկայական տնտեսության իր հայեցակարգը։ Շուտով, 1948 թվականի օգոստոսի 28-ին, Ռեկլինհաուզենում բրիտանական գոտում Գերմանիայի Քրիստոնեա-դեմոկրատական ​​միության (CDU) երկրորդ կուսակցական համագումարում Էրհարդը սահմանեց այդ հայեցակարգը որպես «սոցիալապես նվիրված շուկայական տնտեսություն»։ Մինչդեռ նեոլիբերալ տնտեսագետների մեծամասնությունը հայեցակարգը դիտում էր ոչ միայն որպես տնտեսական ուղի չզսպված մաքուր «laissez-faire» կապիտալիզմի «Scylla»-ի և կոլեկտիվիստական ​​պլանավորված տնտեսության «Charybdis»-ի միջև, այլ նաև որպես ամբողջական և ժողովրդավարական սոցիալական կարգ, Էրհարդը և մասնավորապես Մյուլեր-Արմաքը ընդգծեցին. Հանրության ընդունումը և քաղաքացիական ներգրավվածությունը որպես սոցիալ-տնտեսական մոդելի հաջողության նախադրյալներ։ Օրինակ, Մյուլեր-Արմաքը շեշտեց, որ «ավելի սոցիալիզմ» ասելով նա նկատի ուներ սոցիալական ներգրավվածությունը ժողովրդի համար և նրա հետ։ Նույնպես, Էրհարդը մատնանշեց, որ սոցիալական շուկայական տնտեսության սկզբունքներին կարելի է հասնել միայն այն դեպքում, եթե հասարակությունը վճռական լինի դրանց առաջնահերթություն տալ։

Հայեցակարգի մշակման կարևոր դեմքերից են Էուկենը, Ռոպկեն, Ալեքսանդր Ռուստոուն, Ֆրանց Բյոմը, Օպենհայմերը, Էրհարդը, Կոնստանտին ֆոն Դիտցեն և Մյուլեր-Արմակը, ովքեր ի սկզբանե ստեղծեցին «Սոցիալական շուկայական տնտեսություն» տերմինը։ Նրանք կիսում են ներգրավվածությունը հականացիստական ​​ընդդիմության մեջ, որի հետնացիստական ​​կարգի որոնումը Գերմանիայի համար կարևոր հիմք է այս հայեցակարգի զարգացման համար։ Վաղ գլխավոր հերոսները սերտ շփումներ ունեին ընդդիմադիր եկեղեցական շարժման Բեկենենդե Կիրխեի և Դիտրիխ Բոնհոֆերի հետ և ընդգծեցին իրենց հայեցակարգի հղումը կաթոլիկ և բողոքական սոցիալական էթիկային։

### Ռեյնի կապիտալիզմ
Միշել Ալբերտը նկարագրել է նմանատիպ հայեցակարգ՝ «Ռայնի կապիտալիզմ»։ Նա համեմատեց Ռոնալդ Ռեյգանի և Մարգարետ Թետչերի վարչակազմերի կողմից ներդրված կապիտալիստական ​​շուկայական տնտեսության այսպես կոչված «նեոամերիկյան մոդելը» Ռեյնի կապիտալիզմի հետ, որն առկա է Գերմանիայում, Ֆրանսիայում և Հյուսիսային Եվրոպայի որոշ տնտեսություններում։

Մինչ նեոամերիկյան մոդելը հիմնականում հիմնված է Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկի և Միլթոն Ֆրիդմանի գաղափարների վրա, Ռայնյան կապիտալիզմը, ըստ Ալբերտի, ունի իր հիմքերը հանրային կազմակերպված սոցիալական ապահովության վրա։ Ալբերտը վերլուծում է ռենիշ մոդելը որպես ավելի արդար, արդյունավետ և ավելի քիչ բռնի մոդել։ Այնուամենայնիվ, Ալբերտի կարծիքով բարդ հոգեբանական երևույթները և մամուլի գործունեությունը թույլ են տալիս ամերիկյան մոդելին ավելի գրավիչ և դինամիկ երևալ լայն հանրության համար։

### Սոցիալական կապիտալիզմի մոդել
Սոցիալական կապիտալիզմը որպես տեսություն կամ քաղաքական կամ փիլիսոփայական դիրքորոշում մարտահրավեր է նետում այն ​​գաղափարին, որ կապիտալիստական ​​համակարգը ի սկզբանե հակադրվում է սոցիալական նպատակներին կամ քաղաքական տնտեսությանը, որը բնութագրվում է ավելի մեծ տնտեսական հավասարությամբ։ Սոցիալական շուկայական տնտեսության էությունն այն տեսակետն է, որ մասնավոր շուկաները բաշխման ամենաարդյունավետ մեխանիզմն են, սակայն այդ արդյունքը առավելագույնի է հասցվում տնտեսության առողջ պետական ​​մակրոտնտեսական կառավարման միջոցով։ Սոցիալական շուկայական տնտեսությունները պնդում են, որ ավելի քիչ հարուստների համար ուժեղ սոցիալական աջակցության ցանցը մեծացնում է կապիտալի արտադրանքը։ Նվազեցնելով աղքատությունը և ընդլայնելով բարեկեցությունը մեծ միջին խավի վրա՝ կապիտալի շուկայի մասնակցությունն ընդլայնվում է։ Սոցիալական շուկայական տնտեսությունները նաև պնդում են, որ պետական ​​կարգավորումը և նույնիսկ շուկաների հովանավորությունը կարող են հանգեցնել բարձր տնտեսական արդյունքների, ինչպես վկայում է ինտերնետի պետական ​​հովանավորությունը կամ արժեթղթերի հիմնական կարգավորումը։

### Հիմնական տարրեր
Գերմանիայում սոցիալական շուկայական տնտեսության հիմնական տարրերը հետևյալն են.

* Սոցիալական շուկան պարունակում է ազատ շուկայական տնտեսության կենտրոնական տարրեր, ինչպիսիք են մասնավոր սեփականությունը, ազատ արտաքին առևտուրը, ապրանքների փոխանակումը և գների ազատ ձևավորումը։
* Ի տարբերություն ազատ շուկայական տնտեսության իրավիճակի, պետությունը պասիվ չէ և ակտիվորեն իրականացնում է կարգավորող միջոցառումներ։ Որոշ տարրեր, ինչպիսիք են կենսաթոշակային ապահովագրությունը, համընդհանուր առողջապահությունը և գործազրկության ապահովագրությունը, սոցիալական ապահովության համակարգի մաս են կազմում։ Սոցիալական քաղաքականության նպատակները ներառում են զբաղվածության, բնակարանային ապահովման և կրթության քաղաքականությունը, ինչպես նաև եկամուտների աճի բաշխման սոցիալ-քաղաքական դրդապատճառներով հավասարակշռումը։ Բացի այդ, կան դրույթներ՝ զսպելու ազատ շուկան (օրինակ՝ հակամենաշնորհային օրենսգիրք, շուկայական իշխանության չարաշահման դեմ օրենքներ և այլն)։ Այս տարրերն օգնում են նվազեցնել ազատ շուկայական տնտեսության բազմաթիվ խնդիրներ։

## Պատմություն
### Գերմանիա
Սոցիալական շուկայական տնտեսությունը ծնվել և ձևավորվել է ծանր տնտեսական, բայց նույնքան սոցիալ-քաղաքական ճգնաժամերի ժամանակ։ Նրա հայեցակարգային ճարտարապետությունը հիմնված էր որոշակի պատմական փորձի և քաղաքական նախադրյալների վրա. Գերմանիայի զբաղվածությունը սոցիալական հարցով 19-րդ դարի վերջից, 1930-ականների սկզբի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամով պայմանավորված լիբերալ կապիտալիզմի քննադատությունը և ընդգծված հակատոտալիտարիզմը, ինչպես նաև հակակոլեկտիվիզմ, որը ձևավորվել է Երրորդ Ռեյխի փորձով։ Սրանք հանգեցրին սոցիալական շուկայական տնտեսության վերջնական զարգացմանը՝ որպես կենսունակ սոցիալ-քաղաքական և տնտեսական այլընտրանք լաիս-ֆեյր կապիտալիզմի և կոլեկտիվիստական ​​պլանավորված տնտեսության միջև ոչ թե որպես փոխզիջում, այլ որպես թվացյալ հակասական նպատակների համակցություն, մասնավորապես՝ ավելի մեծ պետական ​​դրույթ՝ սոցիալական ապահովությունը և անհատի ազատության պահպանումը։

Գերմանական կապիտալիզմի մոդելի առաջացման հիմնական գործոններից մեկը կապիտալիզմի պայմաններում աշխատողների պայմանների բարելավումն էր և այդպիսով Կարլ Մարքսի ռազմատենչ սոցիալիստական ​​շարժման վտանգից զերծ պահելը։ Գերմանիան 1880-ական թվականներին իրականացրել է աշխարհում առաջին բարեկեցության պետությունը և համընդհանուր առողջապահական ծրագիրը։ Կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը մշակեց մի ծրագիր, որում արդյունաբերությունը և պետությունը սերտորեն համագործակցում են տնտեսական աճը խթանելու համար՝ աշխատողներին ավելի մեծ անվտանգություն ապահովելով։ Ռազմական սոցիալիստներին հաղթելու համար Բիսմարկը աշխատողներին կորպորատիվ կարգավիճակ տվեց։ Գերմանական կայսրության իրավական և քաղաքական կառույցներում։ 1884 թվականի մարտին Բիսմարկը հայտարարեց.

Բիսմարկի ծրագիրը կենտրոնացած էր համընդհանուր սոցիալական ապահովագրության ծրագրերի տրամադրման վրա, որոնք նախատեսված էին արտադրողականությունը բարձրացնելու և գերմանացի աշխատողների քաղաքական ուշադրությունը կենտրոնացնելու Կայզեր Վիլհելմ I աջակցության վրա։ Ծրագիրը ներառում էր համընդհանուր առողջապահություն, պարտադիր կրթություն, հիվանդության ապահովագրություն, դժբախտ պատահարների ապահովագրություն, հաշմանդամության ապահովագրություն և կենսաթոշակ, որոնցից ոչ մեկն այն ժամանակ մեծ չափով գոյություն չուներ աշխարհի ոչ մի այլ վայրում։

Տոտալիտար Երրորդ Ռեյխի փլուզումից հետո՝ իր էատիստական ​​և կորպորատիստական ​​տնտեսական քաղաքականությամբ, Գերմանիայի Ֆրայբուրգ իմ Բրեյսգաուի համալսարանի տնտեսագետներն ու ակադեմիկոսները պաշտպանում էին նեոլիբերալ կամ նոր լիբերալ և սոցիալ-տնտեսական կարգը։ Այս համատեքստում կարևոր է տարբերակել օրդոլիբերալ Ֆրայբուրգի դպրոցը (կամ Ֆրայբուրգի իրավունքի և տնտեսագիտության դպրոցը) և Ֆրայբուրգի շրջանակները։ Հաճախ ենթադրվում էր, որ երկու մտքի դպրոցները նույնն են, չնայած առաջինը առաջացել է վերջինից, և Ֆրայբուրգի դպրոցի անդամների թվում միայն հիմնադիրներ Վալտեր Էուկենը և Ֆրանց Բյոմը պատկանում էին Ֆրայբուրգի շրջանակներին և, ընդհակառակը, ոչ մի անդամ։ Ֆրայբուրգի շրջանակները կարելի է վերագրել Ֆրայբուրգի դպրոցին, որը մասամբ պաշտպանում էր տարբեր տնտեսական նպատակներ։ Տնտեսական մտքի երկու դպրոցներն էլ գտնում էին, որ պատերազմին հաջորդող անցումային շրջանի համար անհրաժեշտ է պլանավորման որոշակի ձև։ Այնուամենայնիվ, մինչդեռ Ֆրայբուրգի շրջանակների առանցքային անդամները՝ Էրվին ֆոն Բեկերաթը, Ադոլֆ Լամպեն և Յենս Յեսսենը, կողմ էին արդյունավետ կառավարական միջամտությանը, այսինքն համեմատաբար ուժեղ պետության կողմից կարգավորվող տնտեսություն, Էուկենը, Բյոմը և Կոնստանտին ֆոն Դիտցեն հավատում էին ինքնակարգավորվող շուկայական ուժերին և սահմանափակ պետական ​​անուղղակի միջամտությանը։ Ըստ Էուկենի և օրդոլիբերալիզմի պիտակավորված նրա մրցակցային կարգի, պետությունը պետք է միայն տնտեսության համար ստեղծի համապատասխան իրավական միջավայր և պահպանի մրցակցության առողջ մակարդակ շուկայական սկզբունքներին հետևող միջոցների միջոցով։ Այսպիսով, հիմնական միջոցը, որով տնտեսական քաղաքականությունը կարող է ձգտել բարելավել տնտեսությունը, ինստիտուցիոնալ շրջանակի կամ «օրդոյի» բարելավումն է։

Ելնելով և՛ Էուկենի օրդոլիբերալ մրցակցային կարգից, և՛ Վիլհելմ Ռոպկեի տնտեսական հումանիզմից, որը տանում է դեպի «Civitas Humana» օրդոլիբերալ մրցակցային կարգը հետագայում մշակվեց Քյոլնի դպրոցի կողմից տնտեսագետի և մարդաբանի շուրջ Ալֆրեդ Մյուլեր-Արմակ, որը, հետևաբար, 1946 թվականի դեկտեմբերին հրապարակեց «Soziale Marktwirtschaft» («սոցիալական շուկայական տնտեսություն») տերմինը։ Թեև այն առաջացել է օրդոլիբերալիզմից՝ որպես նեոլիբերալիզմի նոր տարբերակ, այս հայեցակարգը նույնական չէր Ֆրայբուրգի դպրոցի հայեցակարգի հետ։ Ի տարբերություն Յուքենի, ով կողմ էր խիստ ընթացակարգային կամ կանոններին ուղղված լիբերալիզմին, որտեղ պետությունը բացառապես սահմանում է ինստիտուցիոնալ շրջանակը և հիմնականում ձեռնպահ է մնում շուկային միջամտությունից, Մյուլեր-Արմաքը շեշտեց պետության պատասխանատվությունը՝ ակտիվորեն բարելավելու շուկայի վիճակը և միևնույն ժամանակ հետամուտ լինել սոցիալական հավասարակշռությանը։ Սոցիալական քաղաքականությունը տնտեսական քաղաքականությանը հավասարեցնելով, Մյուլեր-Արմաքի հայեցակարգն ավելի ընդգծված էր հասարակական-քաղաքական նպատակների վերաբերյալ, քան օրդոլիբերալ տնտեսական հայեցակարգը։ Որպես նեոլիբերալ մտքի ընդլայնում, սոցիալական շուկայական տնտեսությունը միտումնավոր ոչ թե սահմանված տնտեսական կարգ էր, այլ կարգավորվող ամբողջական հայեցակարգ, որը հետապնդում էր ամբողջական հումանիստական ​​հասարակական կարգ՝ որպես թվացյալ հակասական նպատակների սինթեզ, այն է՝ տնտեսական ազատությունը և սոցիալական ապահովությունը։ Թեև այն հաճախ դիտվում է որպես հասարակական-քաղաքական գաղափարների «միլանժ», այլ ոչ թե ճշգրիտ ուրվագծված տեսական կարգ, հայեցակարգն ուներ արդյունավետ կարգախոս, որը հեշտացնում էր դրա հաղորդակցումը և՛ քաղաքականությանը, և՛ հասարակությանը։ Այնուամենայնիվ, վերջնական իրականացումը պահանջում էր ոչ միայն հաղորդակցություն, այլև քաղաքական աջակցություն։

Մյուլլեր-Արմաքի հայեցակարգը շուտով հանդիպեց այն ժամանակվա «Փողի և վարկի հատուկ բյուրոյի» հայեցակարգին Ֆինանսների վարչակազմում, այսինքն. փորձագիտական ​​հանձնաժողով, որը նախապատրաստում էր արժույթի բարեփոխումը այն ժամանակվա անգլո-ամերիկյան Լյուդվիգ Էրհարդում։ Թեև Էրհարդը բավականին հակված էր Էուկենի օրդոլիբերալ մրցակցային շուկայական կարգին և նույնիսկ իրեն օրդոլիբերալ էր համարում նա մեծապես տպավորված էր Մյուլեր-Արմակով ոչ թե որպես տեսաբան, այլ որպես մեկը, ով ցանկանում էր տեսությունը տեղափոխել պրակտիկայում։

Երբ 1948 թվականի մարտի 2-ին Էրհարդը փոխարինեց Յոհաննես Սեմլերին որպես Բիզոնալ տնտեսական խորհրդի Տնտեսագիտության վարչության տնօրեն, սոցիալական շուկայական տնտեսությունը մտավ քաղաքական ոլորտ։ Շուտով 1948 թվականի ապրիլի 21-ին Էրհարդը խորհրդարանին տեղեկացրեց իր տնտեսական քաղաքականության մասին և ներկայացրեց սոցիալական շուկայական տնտեսության հայեցակարգը։  Թեև միաձայն ծափահարություններ չհնչեցին, և՛ լիբերալ դեմոկրատները, և՛ պահպանողականները լայնորեն ողջունեցին անցումը դեպի ավելի շուկայական ուղղվածություն ունեցող տնտեսության։ Բրիտանական օկուպացիայի գոտում ՔԴՄ-ի նախագահ Կոնրադ Ադենաուերը Էրհարդին հրավիրեց նաև կուսակցության անդամներին տեղեկացնել իր սոցիալ-տնտեսական հայեցակարգի մասին 1948 թվականի օգոստոսի 28-ին Գերմանիայի Ռեկլինհաուզենում կայացած կուսակցության համագումարի ժամանակ։ «Շուկայական տնտեսությունը վիճելի» վերնագրով Էրհարդը պաշտպանեց սոցիալական շուկայական տնտեսության իր հայեցակարգը՝ ակնարկելով վերահսկվող տնտեսության և շուկայական տնտեսության միջև երկակիությունը։ Հաշվի առնելով առաջիկա տարածաշրջանային և դաշնային ընտրությունները, Ադենաուերը, ով սկզբում թերահավատորեն էր վերաբերվում Էրհարդին, տպավորված էր ոչ միայն բևեռացնող կարգախոսով, ինչպիսին է «Վերահսկվող կամ շուկայական տնտեսություն», այլև Էրհարդի և նրա ծրագրի արդյունավետությունը։ Հաջող քաղաքական դաշինքի հիմքը դրվեց։

Իշխող ՔԴՄ-ի կանցլեր Ադենաուերը նոր նոր տնտեսական կարգ է կիրառել, որը միավորում է ազատ մրցակցության խթանումը սոցիալական կառավարության պատասխանատվությամբ։ Արևմտյան Գերմանիայի տնտեսական հրաշքը չէր կարող իրականացվել առանց երկրում ապահով սոցիալական խաղաղության։ Ադենաուերի ծրագիրը կենտրոնացած էր ածխի և պողպատի արդյունաբերության մեջ համատեղ որոշում հաստատող օրենսդրության, աշխատողների սեփականության ձևավորման համակարգի, բեռի հավասարեցման, սուբսիդավորվող բնակարանների, երեխաների նպաստների, գյուղատնտեսական կանաչ ծրագրի և կենսաթոշակների դինամիզմի վրա։ 1948 թվականի հունիսի 20-ին ՔԴՄ-ի կողմից պաշտպանված սոցիալական շուկայական տնտեսության սկզբունքները դարձան գերմանական ժամանակակից տնտեսական քաղաքականության հիմքը.

Այն բանից հետո, երբ Բավարիայի Քրիստոնեա-սոցիալական միությունը (CSU) նույնպես արտահայտեց իր հավատարմությունը սոցիալական հավասարակշռությամբ շուկայական տնտեսությանը, և այն ժամանակվա նորընտիր Բավարիայի տնտեսական հարցերի նախարարը Հանս Զայդելը պաշտպանեց Էրհարդի ազատական ​​և սոցիալական տնտեսական մոդելը  կուսակցության համագումարում։ Ստրաուբինգը 1949 թվականի մայիսին, տնտեսական սկզբունքները, որոնք մշակվել են աշխատանքային հանձնաժողովի կողմից՝ որպես կապող մարմնի և տեղեկատվության. երկու քաղաքական կուսակցությունների կենտրոն, որոնք սովորաբար կոչվում են «Միություն», կենտրոնացած է սոցիալական շուկայական տնտեսության վրա.։ Ի վերջո, այս սկզբունքները ընդունվեցին որպես կուսակցական պլատֆորմ և մանիֆեստ գալիք դաշնային ընտրությունների համար 1949 թվականի հուլիսի 15-ին Դյուսելդորֆում ՔԴՄ կուսակցության համաժողովում։ Ի տարբերություն նախորդ գաղափարական Ahlener ծրագրի, որն առաջարկում էր բավականին վերացական և հակամատերիալիստական ​​«Համայնքային տնտեսություն»,։ Այս «Դյուսելդորֆերյան առաջնորդող սկզբունքները» ոչ միայն ապահովում էին կոնկրետ, պրագմատիկ և նյութապաշտական ​​տնտեսական ծրագիր, այլև գրավիչ կարգախոս՝ կուսակցության և հասարակության ներսում կոնսենսուսի հասնելու համար։ Թեև, ի վերջո, վերջերս ստեղծված երկու քաղաքական կուսակցությունների միությունը (այսինքն՝ CDU և CSU) ուներ համահունչ և միավորող տնտեսական ծրագիր, որը հնարավորություն էր տալիս ավելի հետևողական հանրային ճակատ ստեղծել, Գերմանիայի ամենահին քաղաքական կուսակցությունը՝ Սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցությունը, որը գլխավորում էր տնտեսական պլանավորման և լայնածավալ սոցիալականացման ջատագովը Կուրտ Շումախերը, չներկայացրեց իր սեփական տնտեսական հայեցակարգը։ Սա ոչ միայն բարդացրեց կուսակցության խորհրդարանական աշխատանքը Տնտեսական խորհրդում, այլև սահմանափակեց կուսակցության հանրային կապերն ամբողջությամբ, հատկապես քարոզարշավի ժամանակ, երբ պարզեցվեցին և հանրահռչակվեցին մասամբ բարդ քաղաքական ծրագրերը։

1949 թվականի օգոստոսին կայանալիք դաշնային ընտրությունների նախաշեմին ՔԴՄ/ՔՍՄ-ն, հետևաբար, համապատասխանեցրեց իրենց կուսակցական ծրագրերը, քաղաքականությունն ու մանիֆեստները և քարոզարշավ անցկացրեց սոցիալական շուկայական տնտեսության հետ։ Մասնավորապես, սպառողական ապրանքների գովազդի նախկին մենեջեր Լյուդվիգ Էրհարդը, ով հաստատեց, որ ինքը «առաջիկա քաղաքական կուսակցությունների բախումների մեջ կմտնի ՔԴՄ-ի համար հատուկ եռանդով, հասկացավ նուրբ և համակարգված մարքեթինգի ներուժը՝ հայեցակարգը տնտեսական տեսությունից կամ նույնիսկ վերացական տնտեսական քաղաքականությունից վերափոխելու քաղաքական կուսակցության քարոզչության և հանրային իմիջի հիմքի վրա, որը լայն գրավիչ էր։ Ի վերջո, 1949 թվականի օգոստոսի 14-ին կիրակի օրը շուրջ 31 միլիոն գերմանացիներ կանչվեցին քվեարկելու առաջին գերմանական Բունդեսթագի օգտին և որոշելու սոցիալական շուկայական տնտեսության և վերահսկվող տնտեսության միջև, որը պաշտպանում է SPD-ն։ Քվեարկելու իրավունք ունեցողներից 25 միլիոնը կամ 78,5 տոկոսն իրականում գնացել են քվեակության և հստակ հավատարմություն են ցուցաբերել ձևավորվող հետպատերազմյան ժողովրդավարությանը։

Թեև Միութենական կուսակցությունը դարձավ ամենահաջողակ առանձին կուսակցությունը՝ հավաքելով ձայների 29,12 տոկոսը, CDU/CSU-ն միասին վերցրեց ավելի շատ ձայներ՝ կազմելով 31 տոկոս և 139 մանդատ SPD-ի 131-ի դիմաց։ Այնուամենայնիվ, իրականում երկու ժողովրդական կուսակցություններն էլ մեծ տոկոսային կորուստներ են կրել իրենց նախորդ Երկրի ընտրությունների ընդհանուր թվի համեմատ՝ չկարողանալով գրավել ընդլայնված ընտրազանգվածի համեմատելի մասնաբաժինը։ Առավել ուշագրավ առաջխաղացումը՝ հավաքելով ավելի քան մեկ միլիոն լրացուցիչ ձայն և հավաքելով ընդհանուր ձայների 11,9 տոկոսը, եղել է այն լիբերալ [Ազատ դեմոկրատական ​​կուսակցությունը՝ (FDP)՝ նախագահ Թեոդորի գլխավորությամբ։ Տնտեսապես ազատական կուսակցությունն իրականում միակ քաղաքական կուսակցությունն էր, որը հետևողականորեն ձայների տոկոս էր հավաքում 1946-1949 թվականներին։ Թեև այս արդյունքները հաստատում էին այն ժամանակվա ընդհանուր շուկայամետ միտումը հասարակական կարծիքում, ի վերջո, ընտրազանգվածն ընդունեց իր որոշումը՝ Կախված նրա գործնական կարիքների բավարարումից, այլ ոչ թե որևէ կոնկրետ տեսական տնտեսական համակարգից վերականգնումը և տնտեսական պայմանների բարելավումը։ Թեև սոցիալական շուկայական տնտեսության իրականացումը նպաստեց նաև այլ կարևոր գործոնների, ներառյալ արևելք-արևմուտք հակամարտությունը և բարենպաստ քաղաքական և սոցիալական մթնոլորտը Գերմանիայում և արտերկրում, պահպանողական և ազատական ​​կուսակցությունների միջև կայունացնող դաշինքը, շուկայամետ կազմը։

Սկզբում վիճահարույց մոդելը դարձավ ավելի ու ավելի տարածված Արևմտյան Գերմանիայում և Ավստրիայում, քանի որ երկու նահանգներում էլ տնտեսական հաջողությունը (''Տնտեսական հրաշք'') նույնացվում էր դրա հետ։ 1960-ական թվականներից սոցիալական շուկայական տնտեսությունը մայրցամաքային Արևմտյան Եվրոպայի հիմնական տնտեսական մոդելն էր, որը հետապնդում էին ինչպես աջ կենտրոնամետ, այնպես էլ ձախ կենտրոնական (գլխավորվող) վարչակազմերի  կողմից։ Սոցիալական շուկայական տնտեսության հայեցակարգը շարունակում է մնալ Գերմանիայի հիմնական քաղաքական կուսակցությունների, ներառյալ ՔԴՄ-ի ընդհանուր տնտեսական հիմքը Գերմանիայի ազատ դեմոկրատական ​​կուսակցության, Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական ​​կուսակցություն, և սոցիալական շուկայական տնտեսության ինչ-որ ձևի նկատմամբ պարտավորությունը առկա է Եվրամիության մասին պայմանագրի 3-րդ հոդվածում։

== Միացյալ թագավորություն ==
Միացյալ Թագավորությունում սոցիալական շուկայական տնտեսության հասկացությունն առաջին անգամ ներկայացրեց պահպանողական քաղաքական գործիչ Քիթ Ջոզեֆը։ [Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հիմնական քաղաքական կուսակցությունները համաձայնության եկան արդյունաբերության ազգայնացման և տնտեսության սերտ կարգավորման շուրջ։ 1970-ական թվականներին Ջոզեֆը մտցրեց գաղափարը որպես այլընտրանք հետպատերազմյան կոնսենսուսին, որը թույլ է տալիս ազատ շուկաներ մրցակցության և նորարարության համար, մինչդեռ կառավարության դերն էր օգնել պահել ռինգը, ապահովել ենթակառուցվածքը, պահպանել կայուն արժույթը, օրենքների շրջանակը, օրինականության և կարգի պահպանում, անվտանգության ցանցի ապահովում (բարեկեցության պետություն), սեփականության իրավունքների պաշտպանություն և տնտեսական գործընթացում ներգրավված բոլոր այլ իրավունքները։ Իր ամբողջ քաղաքական կարիերայի ընթացքում Ջոզեֆն օգտագործեց իր դիրքը՝ վերականգնելու սոցիալական շուկայական տնտեսության սկզբունքները և վերաուղղորդելու պահպանողական քաղաքականությունը Բրիտանիայում։ Ի վերջո, 1974 թվականին Ջոզեֆը ստեղծեց վերլուծական կենտրոն՝ ուսումնասիրելու մոդելը և սկզբում այն ​​անվանեց Լյուդվիգ Էրհարդի հիմնադրամ և սոցիալական շուկայական տնտեսության ինստիտուտ, նախքան հաստատվեց Քաղաքական հետազոտությունների կենտրոն անվանումը։

### Եվրոպական Միություն
Եվրոպական միության մասին պայմանագրի 3րդ հոդվածը սահմանում է հետևյալ նպատակները.

Միությունը ստեղծում է ներքին շուկա։ Այն պետք է աշխատի Եվրոպայի կայուն զարգացման համար՝ հիմնված հավասարակշռված տնտեսական աճի և գների կայունության, բարձր մրցունակ սոցիալական շուկայական տնտեսության վրա, որը նպատակաուղղված է լիարժեք զբաղվածության և սոցիալական առաջընթացին, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի պաշտպանության և որակի բարձր մակարդակի բարձրացմանը։ Այն կնպաստի գիտական ​​և տեխնոլոգիական առաջընթացին.։

## Սխալ պատկերացումներ
Թեև կապիտալիզմի եվրոպական մոդելի առաջացման հիմնական գործոններից մեկը կապիտալիզմի պայմաններում աշխատողների պայմանները բարելավելու փորձն էր և այդպիսով կանխելու սոցիալիզմի կամ սոցիալիստական ​​հեղափոխության առաջացումը։ Ամերիկացի քննադատներն ու եվրոսկեպտիկները նույնացնում են սոցիալական շուկայի մոդելը սոցիալական պետության հասկացությունների հետ և երբեմն սխալմամբ այն նույնացնում են որպես սոցիալիստական։

## Տնտեսական կատարողականություն
1996 թվականին, մինչդեռ ԱՄՆ-ի մեկ շնչին բաժին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն կազմում էր 29,968 դոլար, ԵՄ-ի մեկ շնչին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն կազմում էր 19,752 դոլար։ Քսանչորս տարի անց՝ 2020 թվականին, ԱՄՆ-ի մեկ շնչին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն կազմել է $63,544, մինչդեռ ԵՄ անվանական ՀՆԱ-ն՝ $33,928: ԵՄ-ի մեկ շնչին ընկնող անվանական ՀՆԱ-ն 1996 թվականին կազմում էր ԱՄՆ-ի մոտ երկու երրորդը (66%)։ 2020 թվականին ԵՄ անվանական ՀՆԱ-ն մեկ շնչին ընկավ երկու երրորդից մինչև ԱՄՆ-ի մոտ կեսը (53%)։ Անվանական արտահայտությամբ, 1996-2020 թվականներին Եվրոպայի քաղաքացին 20%-ով աղքատացել է ԱՄՆ քաղաքացու համեմատությամբ։ 1996 թվականից 2020 թվականների միջև ընկած 24 տարիների ընթացքում ԱՄՆ քաղաքացու համար ԵՄ-ում մնալը համեմատաբար ավելի էժան է դարձել, իսկ ԵՄ քաղաքացու համար՝ ԱՄՆ-ում մնալը համեմատաբար ավելի թանկ է դարձել։ Այս 24 տարվա ընթացքում՝ 1996 թվականից մինչև 2020 թվականը, սպառողական գների ինդեքսն աճել է 65%-ով ԱՄՆ-ում, և ԵՄ-ում՝ 51%-ով։ Այնուհետև սպառողական գների ինդեքսի համաձայն, չնայած ԵՄ քաղաքացու համար կենսապահովման ծախսերն աճել են 14%-ով պակաս ԱՄՆ-ի համեմատ, 1996-2020 թվականներին ԵՄ քաղաքացին անվանապես աղքատացել է 20%-ով։

Այնուամենայնիվ, դա կարող է մասամբ բացատրվել 2000-ական թվականներին ԵՄ-ին միացած մի շարք ավելի աղքատ երկրներից, ինչպես նաև սոցիալական շուկայական տնտեսությունից դեպի նեոլիբերալ խնայողության անցումով։ Համաշխարհային բանկի խումբը գրեց, որ աճի եվրոպական մոդելը արդյունավետ կերպով հասավ տնտեսական մերձեցման, օգնեց ավելի աղքատ եվրոպական երկրներին հասնել իրենց հարուստ հարևանների չափանիշներին և դառնալ բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություններ։ Ինդերմիթ Գիլն ասել է. «Կարելի է առանց չափազանցության ասել, որ Եվրոպան հորինել է «կոնվերգենցիայի մեքենա»՝ ընդունելով աղքատ երկրները և օգնելով նրանց դառնալ բարձր եկամուտ ունեցող տնտեսություն»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարը Գերմանիայում
Կատեգորիա:Ավստրիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Արևմտյան Գերմանիա
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Գերմանիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Կորպորատիզմ
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Կատեգորիա:Սոցիալական ժողովրդավարություն
Կատեգորիա:Սոցիալական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական մտքի դպրոցներ
Կատեգորիա:Տնտեսական լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քրիստոնյա ժողովրդավարություն