Կարմիր բանակի ներխուժումը Բուդապեշտ

**Կարմիր բանակի ներխուժումը Բուդապեշտ**, խորհրդային իրականության մեջ հայտնի է որպես **Բուդապեշտի ռազմագործողություն** (), խորհրդային կարմիր բանակի և Ռումինիայի զինված ուժերի համատեղ ռազմական գործողությունն ընդդեմ Հունգարիայի ազգային միասնության կառավարության և վերջինիս ռազմավարական դաշնակից Նացիստական Գերմանիայի։

Բուդապեշտի ռազմագործողությունը սկսվում է 1944 թվականի հոկտեմբերի 29-ին՝ խորհրդային բանակի ինտերվացիայով և ավարտվում 1945 թվականի փետրվարի 13-ին։ Կողմերի միջև ընթանում են բավականին արյունարբու մարտեր և ինքնին սա համարվում է կենտրոնական Եվրոպայում խորհրդային բանակի իրականացրած ամենադժվարին ռազմագործողություններից մեկը։

հակամարտությունն ավարտվում է Խորհրդային Միության և դաշնակից Ռումինիայի հաղթանակով և անուղղակիորեն կարևոր ազդեցություն է ունենում աշխարհամարտի ելքի վրա։

## Նախապատերազմային դրություն
1944 թվականին՝ «Մարգարետե» ռազմագործողության արդյունքում գերմանական վերմախտը տեղակայվում է Հունգարիայում՝ դառնալով Նացիստական Գերմանիայի դաշնակիցը կենտրոնական Եվրոպայում։ Հոկտեմբերի 15-ին Միկլոշ Հորթին հայտարարում է Խորհրդային Միության հետ զինադադարի պայմանագրի ստորագրման մասին, սակայն անգամ համաձայնությունից հետո հունգարական զորքերը չեն դադարում պայքարել խորհրդային ուժերի դեմ։ Հաջորդիվ Գերմանիայի զինված ուժերը սկսում են «Պանցերֆաուստ» օպերացիան, որի ընթացքում էլ գերեվարում են Հունգարիայի առաջնորդի որդուն՝ Միկլոշ Հորթ կրտսերին։

Որդու կյանքի դիմաց Հորթը ստիպված է լինում հրաժարվել իշխանությունից, չեղյալ հայտարարել ԽՍՀՄ-ի հետ կնքված զինադադարի համաձայնությունը, ինչպես նաև կառավարության գլուխ նշանակել «Խաչված նետեր» կուսակցության եվրոպական գրասենյակի ղեկավար Ֆերենց Սալաշին։

1944 թվականի հոկտեմբերին խորհրդային ուժերը ներխուժում են Հունգարիա և գերմանացիները կանգնում են բազմաճակատ կռիվների խնդրի առաջ (վերջիններս ռազմական գործողություններ են վարում միաժամանակ Ռումինիայում, Բուլղարիայում և Ֆինլանդիայում՝ Իտալիայի, Ֆրանսիայի և ԽՍՀՄ-ի դեմ)։ Զարգացնելով մարտավարական հաջողությունները՝ կարմիր բանակը հարձակվողական գործողություններ են իրականացրել Հարավսլավիայում և արևելյան Պրուսիայում։ Գերմանացիներն ունեցել են բազմաթիվ կորուսներ, խարխլել ռազմական ավիացիայի ենթակառուցվածքները։

Ադոլֆ Հիտլերը բավականաչափ կարևորում էր Հունգարիայի նավթի պաշարների անհրաժեշտությունը և դա է պատճառը, որ վերջինս համառորեն պայքարում էր Բուդապեշտի համար։ Պատահական չէ, որ նա ասել է, որ *«ես ավելի շուտ կհանձնեմ Բեռլինը, քան հունգարական նավթառատ տարածաշրջաններն ու Ավստրիան»*։

## Կուսակցությունների ուժեր և սովետական ​​հրամանատարության պլաններ
2-րդ ուկրաինական ճակատ (բաղկացած է 5 խորհրդային և 2 ռումինական համակցված զինատեսակներից, 1 տանկային և 1 օդային բանակից՝ ընդհանուր 40 հրաձգային դիվիզիա, 3 տանկ, 2 մեքենայացված, 3 հեծելազորային կորպուս և 1 տանկային բրիգադ)՝ Խորհրդային Միության մարշալի հրամանատարությամբ։ 3-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերը Խորհրդային Միության մարշալ Ֆյոդոր Իվանովիչ Տոլբուխինի հրամանատարությամբ, ավարտելով Բելգրադի օպերացիան, նոր էին սկսում տեղափոխվել Հունգարիա գործողության սկզբում (57-րդ բանակ, ուժեղացված երկու մեքենայացված կորպուսով) . Խնդիրն էր լայնածավալ ճակատային հարձակում սկսել Բուդապեշտի տարածքում, հեռացնել Հունգարիան պատերազմից և նախադրյալներ ստեղծել Ավստրիայում և Չեխիայում հարձակման համար։

Խորհրդային զորքերին հակադրվել է գերմանական բանակի հարավային խումբը (գնդապետ գեներալ Հանս Ֆրիզներ), որը բաղկացած է 35 դիվիզիայից (ներառյալ 9 տանկային և մոտոհրաձգային), և երեք բրիգադներ, ինչպես նաև հունգարական բանակի մնացորդները։ Գերմանական հրամանատարությունն իր տրամադրության տակ ուներ ընդհանուր առմամբ 190 հազար զինվոր և սպա, ուժեղ ամրացված մեծ քաղաք և երեք պաշտպանության գիծ, ​​որոնք իրենց թեւերը հենվում էին Դանուբի վրա՝ քաղաքի հյուսիսում և հարավում («Մարգարիտա» պաշտպանական գծի անբաժանելի մասը (հունգարերեն «Մարգիտ»), որը ձգվում էր Դրավա գետից մինչև Բալատոն և Վելենց լճերի ափերը և Դանուբի ոլորանը Վաց քաղաքի մոտ և ավելի ուշ՝ Չեխոսլովակիայի և Հունգարիայի սահմանի երկայնքով)[4][5].։

## Գործողության առաջընթաց
Բուդապեշտի գրոհը սկսվել է 2-րդ ուկրաինական ճակատի ուժերի կողմից հոկտեմբերի 29-ին՝ Դեբրեցենի գործողության ավարտից երկու օր անց։ Խորհրդային հրամանատարությունը որոշեց հիմնական հարվածը հասցնել 46-րդ բանակի, 2-րդ և 4-րդ գվարդիական մեքենայացված կորպուսի ուժերով Բուդապեշտից հարավ-արևելք և գրավել այն։ Միևնույն ժամանակ 7-րդ գվարդիական բանակը պետք է օգնական գրոհ սկսեր Սոլնոկ քաղաքից հյուսիս-արևելք ընկած տարածքից և գրավեր Տիսա գետի արևմտյան ափին գտնվող կամրջի ծայրը։ Ռազմաճակատի մնացած ուժերը առաջադրանք ստացան առաջ շարժվել Միսկոլցի ուղղությամբ՝ հակառակորդ թշնամու զորքերին ֆիքսելու և նրանց տեղափոխումը Բուդապեշտի տարածք կանխելու համար։ Ենթադրվում էր, որ 3-րդ ուկրաինական ճակատը պետք է ավարտեր հիմնական ուժերի կենտրոնացումը Բանատի մարզում և միևնույն ժամանակ իր առաջավոր ստորաբաժանումներով գրավեր Հունգարիայում Դանուբի աջ ափին գտնվող կամուրջները.։

2-րդ ուկրաինական ճակատի ձախ թևի զորքերը ճեղքեցին հակառակորդի պաշտպանությունը և 2-րդ և 4-րդ գվարդիական մեքենայացված կորպուսները մարտի մեջ մտցնելուց հետո սկսեցին արագ առաջխաղացում:

Նոյեմբերի 2-ին կորպուսը հարավից հասավ Բուդապեշտի մոտակայքում, սակայն չկարողացավ ներխուժել քաղաք այդ քայլին: Գերմանացիները Միսկոլցի շրջանից այստեղ տեղափոխեցին երեք տանկ և մեկ մոտոհրաձգային դիվիզիա, որոնք համառ դիմադրություն ցույց տվեցին։ Նոյեմբերի 4-ին խորհրդային շտաբը հրամայեց 2-րդ ուկրաինական ճակատի հրամանատարությանը ընդլայնել հարձակման գոտին՝ հյուսիսից, արևելքից և հարավից հարձակումներով Բուդապեշտում թշնամու խմբավորմանը ջախջախելու համար։

Նոյեմբերի 11-26-ը ճակատային զորքերը ճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը Տիսայի և Դանուբի միջև և, առաջանալով հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ մինչև 100 կմ, մոտեցան Բուդապեշտի արտաքին պաշտպանական պարագծին, բայց այս անգամ չկարողացան գրավել քաղաքը: . Հանդիպելով հակառակորդի համառ դիմադրությանը՝ խորհրդային զորքերը դադարեցրին իրենց հարձակումները։

Դեկտեմբերի սկզբին ուկրաինական 2-րդ ճակատի կենտրոնի և հարավային թևի ուժերը կրկին հարձակում գործեցին Բուդապեշտի վրա։ Արդյունքում խորհրդային զորքերը հասան Դանուբ Բուդապեշտից հյուսիս և հյուսիս-արևմուտք՝ դեկտեմբերի 5-ին կտրելով Բուդապեշտի թշնամու խմբի նահանջը դեպի հյուսիս։

3-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերը (երեք խորհրդային և մեկ բուլղարական համակցված զինատեսակներ և մեկ օդային բանակ՝ ընդհանուր 31 հրաձգային դիվիզիա, 1 ամրացված տարածք, ծովային բրիգադ, 1 հեծելազոր, 1 տանկ և 2 մեքենայացված կորպուս) այս պահին հատել են Դանուբը նավերի ակտիվ աջակցությամբ Դանուբի ռազմական նավատորմը (տես Գերժենի վայրէջք), հասավ Բալատոն լճից հյուսիս-արևելք և պայմաններ ստեղծեց 2-րդ ուկրաինական ճակատի հետ համատեղ գործողությունների համար։

Հակառակորդը, համալրելով ուժերը, դեկտեմբերի 7-ին ձեռնարկել է ուժեղ հակահարձակումներ, որոնք 46-րդ բանակի զորքերը հաջողությամբ հետ են մղել։ 3-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի 57-րդ բանակը, նոյեմբերի 7-9-ը, Ապատին-Կապոսվար գործողության ընթացքում անցնելով Դանուբը, մինչև դեկտեմբերի 9-ը հասել է Բալատոն լճից հարավ ընկած տարածք։ Նոյեմբերի երկրորդ կեսից Դանուբի աջ ափին Դանուբի աջ ափին 4-րդ գվարդիական բանակը, որը ժամանեց 3-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի կազմում, սկսեց կռիվը Դանուբի աջ ափին, որի զորքերը միավորվեցին 46-րդ բանակի հետ տարածքում։ Վելենս լիճ. Այսպիսով, Բուդապեշտի թշնամու խումբը պարուրվեց սովետական ​​զորքերի կողմից հյուսիսից և հարավ-արևմուտքից:

Դեկտեմբերի 10-20-ը երկու ճակատներում էլ զորքերը պատրաստվեցին նոր հարձակման: Նրանք պետք է ավարտեին շրջապատումը հյուսիս-արևելքից, արևելքից և հարավ-արևմուտքից համատեղ հարձակումներով, ջախջախեին Բուդապեշտի խմբին և վերջապես գրավեին Բուդապեշտը։ Հարձակման սկզբում 2-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերը ներառում էին 39 հրաձգային դիվիզիա, 2 ամրացված տարածք, 2 հեծելազոր, 2 տանկ, 2 մեքենայացված կորպուս և 13 ռումինական դիվիզիա։ Գերմանական բանակի հարավային խումբը և F խմբի ուժերի մի մասը, որոնք հակադրվում էին խորհրդային զորքերին, բաղկացած էին 51 գերմանական և հունգարական դիվիզիայից և 2 բրիգադից (ներառյալ 13 տանկային և մոտոհրաձգային դիվիզիաներ և 1 բրիգադ)։

Դեկտեմբերի 12-ին հրահանգ է ստացվել հարձակումն սկսել 20-ին։ Հարձակում սկսելով՝ խորհրդային զորքերը ճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը Բուդապեշտից հյուսիս և հարավ-արևմուտք: Դեկտեմբերի 21-ին 7-րդ գվարդիական բանակի գործողության գոտում Նեմցեի, Սակալոշայի, Շագովի շրջանում գերմանական զորքերը անցել են հակահարձակման, սակայն ենթարկվել են հարձակման թեւից և թիկունքից և մեծ կորուստներով հետ շպրտվել։ 

Դեկտեմբերի 26-ին խորհրդային զորքերը միավորվեցին Բուդապեշտից արևմուտք՝ Էստերգոմ քաղաքի մոտ՝ ամբողջությամբ շրջապատելով թշնամու Բուդապեշտի խումբը, 188 հազար մարդ ընկավ կաթսա, ներառյալ հունգարական ստորաբաժանումները և ՍՍ ստորաբաժանումները.:

Դեկտեմբերի 29-ին խորհրդային հրամանատարությունը վերջնագիր ուղարկեց շրջապատված կայազորին հանձնվելու մասին։ Վերջնագրով նամակը պետք է հասցնեին բանագնացները՝ կապիտան Իլյա Օստապենկոն Բուդա, կապիտան Միկլոշ Շտայնմեցը՝ Պեշտ։ Երբ Շտայնմեցի մեքենան՝ սպիտակ դրոշով ծածանելով, մոտեցել է թշնամու դիրքերին, գերմանական զորքերը կրակ են բացել գնդացիրներից։ Շտայնմեցը և կրտսեր սերժանտ Ֆիլիմոնենկոն տեղում մահացել են։ Օստապենկոյի խմբին ականանետից գնդակոծել են առաջնագիծը հետ անցնելիս, Օստապենկոն տեղում մահացել է, խմբի ևս երկու անդամ ողջ են մնացել։

1945 թվականի հունվարի 1-ին Բուդապեշտում կենտրոնացել են 13 տանկ, 2 մոտոհրաձգային դիվիզիա և մոտոհրաձգային բրիգադ։ Գերմանացիները երբևէ չէին ունեցել տանկային զորքերի նման խտություն Արևելյան ճակատում։ Քաղաքը պաշտպանելու գործողություններն իրականացվել են Հարավային բանակի նոր հրամանատար, գեներալ Օտտո Վոլերի ղեկավարությամբ, որը նշանակվել է կասեցված Յոհաննես Ֆրիզների փոխարեն։

Սրանից հետո կայազորի լուծարման համար սկսվեցին կատաղի մարտեր, որոնք շարունակվեցին 1945 թվականի հունվար և փետրվարի առաջին կեսերին։ thumb|աջ|300px|Խորհրդային զինվորները Բուդապեշտի փողոցներում 1945 թվականի հունվար-փետրվարին գործողության ընթացքում 3-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերը, ուժեղացված 2-րդ ուկրաինական ճակատի ստորաբաժանումներով և կազմավորումներով, հետ մղեցին գերմանական զորքերի 3 ուժեղ հակագրոհը (Օպերացիա Կոնրադ), փորձելով ապաշրջափակել Բուդապեշտում շրջապատված խմբին։ Հակահարձակումներ կազմակերպելիս գերմանական զորքերը որոշ շրջաններում ստեղծում էին մինչև 50-60 տանկի խտություն ճակատի մեկ կիլոմետրում ։ Այս իրավիճակում 3-րդ ուկրաինական ճակատի հրամանատար մարշալ Տոլբուխինը օգտագործեց Ստալինգրադի և Կուրսկի ճակատամարտի փորձը. կարճ ժամանակում նրա զորքերը ստեղծեցին պաշտպանություն մինչև 25-50 կմ խորության վրա, ինչը հնարավորություն տվեց. դադարեցնել հակահարձակումը. Մեծ դեր է խաղացել արդյունավետ հետախուզության կազմակերպումը, հակառակորդի խմբերի առաջխաղացման և տեղակայման ժամանակին հայտնաբերումը, ինչը հնարավորություն է տվել կանխարգելիչ հրետանային և օդային հարվածներ հասցնել և հիմնական ջանքերը կենտրոնացնել նախօրոք սպառնացող ուղղություններում։ Հմտորեն և ժամանակին վարելով զորքեր և հակատանկային զենքեր, խորհրդային զորքերը ամենակարևոր տեղամասերում ստեղծեցին մինչև 160-170 հրացանի խտություն ճակատի մեկ կիլոմետրում [3]: Այսպիսով, հունվարի 20-ին, երբ հակառակորդը, Դունապենտելի շրջանում տանկերով ներխուժելով Դանուբ, ինչ-որ պահի մասնատեց 3-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերը, ինքնագնաց հրետանային գնդերը տեղափոխվեցին այս տարածք հյուսիսից հակահարձակումներով։ իսկ հարավը վերացրել է վտանգը։ Խորհրդային տանկերի առաջխաղացմանը հունգարական կողմը պատասխանել է 44 մ չկառավարվող հրթիռներով։ Ընդհանուր առմամբ, 1945 թվականի հունվարին 3-րդ ուկրաինական ճակատի գոտում գերմանա-հունգարական զորքերը կարողացան առաջ շարժվել մինչև 30-40 կիլոմետր, և միայն բանակներից մեկի գոտում նրանց առավելագույն առաջխաղացումը 60 կիլոմետր էր, սակայն Բուդապեշտի շրջափակումն ազատելու խնդիրը չի լուծվել. Փետրվարի 6-ին հարձակումը վերջապես վերջացել էր բոլոր ուղղություններով:

1945 թվականի հունվարի առաջին կեսին 2-րդ ուկրաինական ճակատի հիմնական ուժերը հարձակում սկսեցին Կոմարնոյի վրա, ինչը հնարավորություն տվեց որոշակիորեն նվազեցնել գերմանական զորքերի հակահարձակողական ազդակը։

Հատկապես համառ էին մարտերը։ Հունվարի 18-ին խորհրդային զորքերը գրավեցին քաղաքի արևելյան մասը՝ Պեշտը։ Խորհրդային հարձակումը Բուդայում սկսվեց հունվարի 20-ին: Հակառակորդը համառ դիմադրություն ցույց տվեց, սակայն փետրվարի 11-ին միայն գերիների մեջ նրա կորուստները կազմում էին ավելի քան 26 հազար մարդ։ Փետրվարի 12-ի գիշերը գերմանական և հունգարական զորքերը փախչելու վերջին փորձը կատարեցին շրջապատված քաղաքից՝ զգալի ուժեր կենտրոնացնելով նեղ տարածքում։ Ավելի քան 12 հազար մարդ ճեղքեց խորհրդային զորքերի ճակատը, բայց հետո գրեթե ամբողջ խումբը, որը ճեղքեց, ոչնչացվեց 3-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերի կողմից: Միայն 785 մարդ է հասել գերմանական դիրքեր։

Ամեն ինչ սկսվեց լուսադեմին։ Հսկայական թշնամու ուժերը շարժվեցին մարտի: Ինչ-որ տեղ 180-րդ դիվիզիայի միացման վայրում մենք ճեղքեցինք և թեքվեցինք դեպի Բուդակեսզի տանող ճանապարհը: Սկսվեց ճակատամարտ Բասկինի գնդի թիկունքում, դիվիզիոնի շտաբի հետ։ Կապի գումարտակը փակում է ճանապարհը. Կենտրոնական հեռախոսակայանի համար պայքարը շարունակվում է. Կռվին մասնակցում են բոլորը՝ մինչև հեռախոսավարները։ Հեռախոսավար Զոյա Վասիլչենկոն ինքնաձիգով ոչնչացրել է մինչև 15 ֆաշիստի։ Գումարտակը ավելի շատ գերի է վերցրել, քան անձնակազմ ուներ։ Նացիստները հետ են մղվել. Կասեցվեց նաև Բուդակեսզի փողոցով ճեղքելու փորձը։ Նացիստները փորձում են շրջանցել աջ կողմում գտնվող փողոցը՝ թաքնվելով ձորի հետևում, բայց նույնիսկ այստեղ նրանց կրակ են տալիս։ Թշնամին նահանջում է։

Եվս մեկ փորձ ճեղքել այգիները, որտեղ գտնվում է օպերատիվ ջոկատը, սակայն ջոկատի սպաները կապիտան Պրոզորովսկու գլխավորությամբ և հրամանատարի վաշտը բառացիորեն գնդակահարում են հարձակվողներին։ Առանձնատան շուրջը երկու հարյուր դիակ է ընկած։

Կռվին մասնակցում են բոլորը։ Քիմիական պաշտպանության ընկերությունը, հետ մղելով հարձակումը, անցնում է հակագրոհների։ Գերմանացիները պատսպարվում են տների նկուղներում։ Դրանք նետվում են նռնակներով։ Այն տան պատուհանից, որտեղ ես եմ, տեսնում եմ, թե ինչպես են գերմանացիների խմբերն այս ու այն կողմ հայտնվում ծառերի մեջ և ինչպես են մեր զինվորները ոչնչացնում նրանց։

Պաշարված թշնամու համար սա անիմաստ կռիվ է։ Ինչի՞ է ուզում հասնել թշնամին այս ճակատամարտով։ Բեկումն ակնհայտորեն ձախողվեց։ Քիմիական ընկերության կայքում, այն տնից, որտեղ գերմանացիները թաքնված էին, հայտնվեց մի պաստառ՝ ռուսերենով գրված. մայորի»։ Պարզվեց, որ դա բաժնի քիմիական ծառայության պետ մայոր Սկրիպկինն է։ Իր հերթին նա պաստառ է գրել՝ «Հանձնվիր. Մենք չենք կրակի. Հակառակ դեպքում, հինգ րոպեից մենք կսկսենք հարձակումը տան վրա։ ռուս մայոր»։ Գերմանացիները սպիտակ սավան են կախել։ Սկրիպկինը հրամայել է դուրս գալ առանց զենքի. Դուրս է եկել 118 մարդ։ Հանձնվածների թվում են խմբի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Պֆեֆերը և շտաբի պետ փոխգնդապետ Լինդենաուն։ Պֆեֆերը զինվորի համազգեստով է, ինչպես իր շտաբի բոլոր սպաները։

Բժշկական գումարտակի հրամանատար Կրուտիլևը եկավ և հպարտությամբ ինձ հանձնեց «մարտական» զեկույցը։ Պարզվում է, որ այսօր մարտ է դուրս եկել նաեւ բժշկական գումարտակը, որի արդյունքում 49 գերմանացի է զոհվել, 56-ը գերի է ընկել։ Կռվին մասնակցել են բոլորը, նույնիսկ վիրավորները, ովքեր կարողացել են կրակել։ Անգամ դեղագործը՝ տարեց կին, կրակել է ատրճանակից։

Մոսկվայում տարած հաղթանակի պատվին ողջույնի խոսք է տրվել 324 հրացանից քսանչորս հրետանային սալվոյով։

## Հունգարացի կամավորները խորհրդային զորքերի կողմում
Խորհրդային զորքերի կողմից օկուպացված Դեբրեցենում ստեղծված Հունգարիայի ժամանակավոր Ազգային ժողովի ուղերձում հունգարացի ժողովրդին 1944 թվականի դեկտեմբերի 21-ին ասվում էր. Մենք իսկապես կարժանանանք ազատության, անկախության իրավունքին միայն այն ժամանակ, երբ մենք ինքներս մեր ամբողջ ուժով ակտիվորեն մասնակցենք մեր ազատագրմանը. տանենք սուրբ պայքարը գերմանացի կեղեքիչների դեմ մեր հայրենիքի ազատագրման համար»: Ժամանակավոր Ազգային ժողովը հատուկ դիմել է զինվորներին. «Հոնվեդս. Ազգի կարգից բացի քեզ ուրիշ կարգ չկա։ Ժամանակավոր Ազգային ժողովը հունգար ժողովրդի անունից հրամայում է՝ թեւերդ դարձրու գերմանացի կեղեքիչների դեմ, օգնիր Կարմիր բանակին՝ մեր ազատագրողին, միացի՛ր ժողովրդի ազատագրական պայքարին, միացի՛ր ստեղծվող ազգային նոր զինված ուժերին։ Ժամանակավոր ազգային կառավարությունը, որը ստեղծվել է դեկտեմբերի 22-ին, գեներալ-գնդապետ Բելա Միկլոշ-Դալնոկիի գլխավորությամբ, պարտավորվել է ստեղծել առնվազն ութ դիվիզիա։

1944 թվականի դեկտեմբերի 27-ին խորհրդային հրամանատարությունը որոշում է կայացրել հունգարացի զինվորականներից ստեղծել երկաթուղային շինարարական ջոկատ։ Հետագայում՝ 1945 թվականի հունվարի կեսերին, ջոկատի հիման վրա սկսվեց 1-ին երկաթուղային շինարարական բրիգադի կազմավորումը, որն ավարտվեց 1945 թվականի փետրվարին։ Բրիգադը բաղկացած էր 4388 անձնակազմից, բրիգադի հրամանատարն էր կապիտան Գաբոր Դենդեշը։ Ըստ էության, դա աշխատանքային ստորաբաժանում էր, որը նման էր ԽՍՀՄ-ում կազմավորված աշխատանքային շարասյուններին և աշխատանքային գումարտակներին, որոնք այս կամ այն ​​պատճառով չէին զորակոչվում Կարմիր բանակի մարտական ​​ստորաբաժանումներ։ Պատերազմից հետո երկաթուղային բրիգադները փոխանցվեցին Հունգարիայի կառավարությանը և դարձան հունգարական բանակի ինժեներական զորքերի մաս։

Բուդապեշտի համար մղվող մարտերին խորհրդային զորքերի հետ մասնակցել են հունգարացի կամավորների 18 առանձին խմբեր, որոնց մեծ մասը ենթակա էր 83-րդ ռազմածովային հրաձգային բրիգադին։

1945 թվականի փետրվարի 11-ին Հունգարիայի բանակի 6-րդ հետևակային գնդի 300 զինվորներ և սպաներ անցան խորհրդային զորքերի կողմը՝ ներառյալ գնդի հրամանատար, փոխգնդապետ Օսկար Վարիխազին և մի քանի շտաբային սպաներ։ Այնուհետև Հունգարիայի համար մղվող մարտերում ԽՍՀՄ-ի կողմն անցած հունգարացի զինվորներից կազմավորվեց Բուդայի կամավորական գունդը, որի հրամանատարն էր Օ. Վարիխազին, նրա տեղակալը՝ Արպատ Պանգրացը։ Բուդապեշտի համար մղվող մարտերի ավարտին գունդը բաղկացած էր 2543 զինվորականներից։ Բուդայի համար մղվող մարտերում գունդը կորցրել է 600 մարդ։ ԽՍՀՄ կողմից սպանված հունգարացի զինվորականների ընդհանուր թիվը 900 է ։

Ընդհանուր առմամբ, 1945 թվականի հունվար-ապրիլին 2-րդ ուկրաինական ճակատում ստեղծվեցին և գործեցին հունգարական երկաթուղային երկու (1-ին և 3-րդ) բրիգադները, իսկ 1945-ի մայիսի սկզբին՝ հունգարական երկու (1-ին և 6-րդ) դիվիզիաները։ Հունգարական 1-ին և 6-րդ դիվիզիաները չհասցրին մասնակցել ռազմաճակատի մարտերին, սակայն 6-րդ հունգարական դիվիզիայի առանձին ստորաբաժանումներ մասնակցել են Ավստրիական Ալպերում մնացորդային թշնամու խմբերի զինաթափմանը։

## Ավերածություններ քաղաքում և զոհեր Բուդապեշտի բնակիչների շրջանում
Կռիվների արդյունքում քաղաքում ավերվեցին բազմաթիվ շենքեր, ավերվեցին Դանուբի բոլոր հինգ կամուրջները։ Ըստ պատմաբան Քրիստիան Ունգվարիի, պաշարման ժամանակ մահացել է 38000 Բուդապեշտ, որից 13000-ը զոհվել է մարտերի ժամանակ, ևս 25000-ը մահացել են սովից և հիվանդություններից, ինչպես նաև նիլասիստների կողմից հրեաների սպանությունների հետևանքով (մահացել են մոտ 15000 բուդապեշտյան հրեաներ։ )Հաճախակի են եղել նաև սովետական ​​զինվորների կողմից կանանց թալանի և բռնաբարության դեպքեր, սակայն խորհրդային հրամանատարությունը փորձել է պայքարել նրանց դեմ։

## Բուդապեշտի գործողությունը մշակույթի մեջ
Բուդապեշտի գրավումն արտացոլված է Մ. Բլանտերի երգի վերջին տողերում ՝

Խորհրդային հայտնի ռազմական դիրիժոր և կոմպոզիտոր Սեմյոն Ալեքսանդրովիչ Չեռնեցկու երթը նվիրված էր խորհրդային զորքերի կողմից Բուդապեշտի գրավմանը։ Երթը գրվել է 1945 թվականին և կոչվել է «Բուդապեշտ» («Բուդապեշտի երթ» 1945 թվականի արձանագրության մեջ)։

2014 թվականին Ռուսաստանի Բանկը թողարկել է 5 ռուբլի անվանական արժեքով պողպատե մետաղադրամ «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակի 70-ամյակը» շարքում, որը նվիրված է գործողությանը[3]:
մինի|Բուդապեշտի գործողություն: Ռուսաստանի Բանկի մետաղադրամ - Սերիա. «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակի 70-ամյակը», պողպատ, 5 ռուբլի, 2014 թ.
Գերմանական Blutzeugen ռոք խմբի երգերից մեկը նվիրված է Բուդապեշտի ճակատամարտին։

## Խորհրդային Միության հերոսներ
Գործողության ընթացքում ցուցաբերած խիզախության և հերոսության համար 255 մարդ արժանացել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։
* Այանյանը՝ Էդուարդ Մելիքովիչը, նրա գլխավորած մարտկոցը ոչնչացրել է 36 գնդացիր և 20 դիպուկահար կետ, 40 տուն՝ կրակակետերով, 12 մեքենա՝ զորքով և բեռներով, երկու զրահափոխադրիչներ՝ անձնակազմով, ճնշել են չորս հրետանային մարտկոցների կրակը, գրավել են 41-ը։ հակառակորդի զինվորներն ու սպաները գրավել են 88 մմ ՀՕՊ. Արհամարհելով մահը, գնդացիրների և հրետանային-ականանետային անդադար կրակի տակ ավագ լեյտենանտ Այանյանը մոտեցավ հրացաններին և անձամբ վերահսկեց նրանց տեղաշարժը դեպի նոր վայրեր։ Ամենավտանգավոր պահերին նա ինքն է փնտրել հակառակորդի կրակակետեր և հաճախ անձամբ հրացաններն ուղղել թիրախին՝ այն ոչնչացնելով ուղիղ կրակով 300-400 մետր հեռավորությունից։
* Կորյագին, Պյոտր Կորնիլովիչ, 44-րդ մոտոհրաձգային պոնտոն-կամուրջ գումարտակի պոնտոնային վաշտի վարպետ (2-րդ պոնտոն-կամուրջ բրիգադ, 46-րդ բանակ, 2-րդ ուկրաինական ռազմաճակատ) ավագ սերժանտ Պյոտր Կորյագին, 1944 թվականի դեկտեմբերի 4-ին, Դանուբե-10-րդ Ռիբերի հատման ժամանակ։ Հետևակային դիվիզիան Բուդապեշտից 20 կիլոմետր հարավ գտնվող Սիգետույֆալու բնակավայրի տարածքում, որը ղեկավարում էր պոնտոնի անձնակազմը, հետևակային դեսանտ է իջեցրել Էրդ քաղաքի նավամատույցում և օգտվելով. Հակառակորդի շփոթությունը զինվորներին տարավ հարձակման։ Քաջարի ռազմիկ-պոնտոնիստի խիզախ և վճռական գործողությունների արդյունքում նացիստները դուրս են մղվել առաջին դիրքի խրամատներից, իսկ ավագ սերժանտ Պ.Կ Դանուբ։

## Փառքի III աստիճանի շքանշանակիրներ
* Լադանով Իզոսիմ Դմիտրիևիչ, պահակ. սերժանտ անձնակազմի հրամանատար 82 մ/մ-բա, 1-ին սբ. 200 պահակ sp. 3-րդ ուկրաինական ճակատի 68-րդ գվարդիական դիվիզիան 1944 թվականի 11/04-ից Բուդապեշտի քաղաքի ծայրամասերում և քաղաքի հենց կենտրոնում գրոհի ժամանակ: Լադանովը համառ փողոցային մարտերում իր անձնակազմի հետ ոչնչացրեց թշնամու գնդացիրը և մինչև 35 թշնամու զինվոր՝ դրանով իսկ օգնելով առաջխաղացող ստորաբաժանումներին գրավել քաղաքի մի քանի թաղամաս:
* Շապովալ(ներ) Ֆեդոր Դմիտրիևիչ, կրտսեր. Սերժանտը պարգևատրվել է Կարմիր աստղի շքանշանով այն բանի համար, որ 1944 թվականի նոյեմբերի 7-ին Տիսա գետի հատման ժամանակ տեղի ունեցած մարտերի ժամանակ նա հրացանը բացել է գետի մոտ ուղիղ կրակի համար՝ ծածկելով հրաձգային ստորաբաժանումների անցումը։ , լավ նպատակային կրակով ճնշել է հակառակորդի 2 գնդացիր, որն ապահովել է մեր ստորաբաժանումների անցումը և խափանել հակառակորդի պլանները։ Նաև 1944 թվականի նոյեմբերի 9-ին, հետևակայինների հետ միասին գործելով կամրջի ծայրը ընդլայնելու համար, Շապովալի հրացանն իր լավ նպատակային կրակով ճնշեց թշնամու 3 գնդացիր և ականանետային կրակակետ և հետ մղեց թշնամու 2 հակագրոհ:
* Վոլկով Նիկոլայ Ֆեդորովիչ, պահակ. մլ. սերժանտ. 1945 թվականի հունվարի 11-ին գերմանական զավթիչների հետ մարտերում Տովարոս (Հունգարիա) գյուղի տարածքում կրտսեր սերժանտ Վոլկովը, 76 մմ ատրճանակի մարտկոցի հետախույզ սպա, հետ մղեց թշնամու հարձակումը և օգտագործելով. նրա անձնական զենքը՝ գնդացիր, ոչնչացրեց մինչև 16 գերմանացի և գերի վերցրեց երկու գերմանացի զինվորի, որն ապահովեց նահանջող ստորաբաժանումների առանձնացումը թշնամու հետապնդումից: Պարգևատրվել է Փառքի շքանշանով, Կուտուզովի գնդի 3-րդ աստիճանի հրաձգային շքանշանով, գվարդիայի փոխգնդապետ Բատուրկինի պարգևատրվել է Փառքի շքանշանով, 3-րդ աստիճանի գվարդիայի Սուվո-Օր Գնդապետ Չիժով։

## Գրականություն
* *А. В. Васильченко.* 100 дней в кровавом аду. Будапешт — Дунайский Сталинград? — М.: Яуза-Пресс, 2008. — ISBN 978-5-903339-14-3
* 

## Հղումներ
* Будапештская наступательная операция 29 октября 1944 г. — 13 февраля 1945 г. на сайте Минобороны России
* Будапештская стратегическая наступательная операция // soldat.ru
* д/ф «Взятие Будапешта» из цикла «Освободители» (НТВ, 10 мая 2013)
* Хронос. Будапештская операция
* Хід Будапештської операції
* World War II: Siege of Budapest
* Die Schlacht um Budapest im DHM
* Artikel aus «Die Zeit» über die Dissertation von K. Ungváry
* https://web.archive.org/web/20210303111331/http://podvignaroda.mil.ru/#id=43791774&tab=navDetailManAward

## Ծանոթագրություն

## Տես նաև
* «Պանցերֆաուստ» ռազմագործողություն
* Հունգարական հեղափոխություն

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հունգարիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հունգարիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում