Կոստանդին Մելիք-Շահնազարյան

**Կոստանդին Կարապետի Մելիք-Շահնազարյան** (*Տմբլաչի Խաչան*, ), հայ երգիծաբան, արձակագիր, ՀԽՍՀ վաստակավոր գյուղատնտես (1924), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ Սերում է Արցախի Մելիք-Շահնազարյանների իշխանական տոհմից։ Արձակագիր, գյուղագիր Սողոմոն Մելիք-Շահնազարյանի եղբայրն է։ Իր երգիծական գործերը ստորագրել է ղարաբաղցի նվագող Խաչանի անունով, որը և հետագայում դարձել է նրա գրական անունը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Շուշիում։ Ութ տարեկան հասակում մտել է «բանաստեղծ Արությունի» դպրոցը, որտեղ սովորել է ընդամենը մի քանի ամիս։ 1869 թվականին ընդունվել է ռուսաց դպրոցը։ Այստեղից էլ փախել է և 1870 թվականին մտել Շուշիի թեմական դպրոցը։ Ապա ուղարկվել է Էջմիածին և մինչև 1878 թվականը սովորել Գևորգյան ճեմարանում։ Այստեղ նա աչքի է ընկել և խմբագրել «Մանրանկար» աշակերտական գրական ամսագիրը։ 1878 թվականին մասնակցել է «ճեմարանի» հեղափոխությանը և հեռացել ճեմարանից։ Երեք տարի ուսուցչություն է արել Դերբենդում, մեկ տարի՝ Թիֆլիսում։ 1883 թվականին մեկնել է Ֆրանսիա, ուր Մոնպելիեում ուսումնասիրել է գյուղատնտեսությունը։ Հետո անցել է Շվեյցարիա և ուսումնասիրել շվեյցարական պանրագործությունը։ 1885 թվականին վերադարձել է Դերբենդ և զբաղվել գյուղատնտեսությամբ։ 1886 թվականին եկել է Վրաստան (Սագարեջո) և գյուղացիներին ծանոթացրել շերամապահությանը։ Նույն թվականին անցել է Աղդամ և զբաղվել գինի պատրաստելով։ 1887 թվականին նա նորից այգեգործ էր Դերբենդում 1888 թվականին Արեշի գավառում։ 1890 թվականին գնացել է Միջին Ասիա և ծանոթացել Սամարղանդի, Մերվի և Չարժոուի գինեգործությանն ու այգեգործությանը։ 1891-1992 թվականներին Բաքվում զբաղվել է գինեգործությամբ, 1892-1995 թվականներին նույն գործն արել է Գանձակում։ 1896-1999 թվականներին եղել է Դերբենդում և ծառայել որպես Թումաևների կալվածքի կառավարիչ։ Այստեղ նա ծանոթացել է ծխախոտի և բամբակի մշակությանը։ 1900 թվականին աշխատել է Ախթալայում, ապա մինչև 1906 թվականը՝ Եվլախում և Գանձակում։ 1906-1909 թվականներին ծառայել է Էջմիածնի վանքում։ 1918-1919 թվականներին գյուղատնտես է եղել Բաքվում։ 1919 թվականին տեղափոխվել է Հայաստան և աշխատել որպես գյուղատնտես։

Տմբլաչի Խաչանն իր գրական գործերը գրել է Ղարաբաղի բարբառով, իսկ գյուղատնտեսական գործերը՝ գրական լեզվով։ Մահացել է Երևանում։

## Տմբլաչի Խաչանի երկերի մատենագրություն
* Ղըլըցե կանանց պընը-փեշակը, Թիֆլիս, 1882, 36 էջ։ 
* Բուսական աշխարհից։ Անմշակ և մշակված ծառի կյանքը, Թիֆլիս, «Աղբյուր» ամսագրի հրատ., 1885, 49 էջ։ 
* Ուղեցույց գործնական գինեգործության, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1885, 91 էջ։ 
* Շոշվա ղալին խերն ու շառը (Տըմբլաչի Խաչանի Ֆելիետոններից), առաջին գիրք, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1887, 56 էջ։ 
* Փշրանք, Շուշի, տպարան Հայոց հոգևոր տեսչության, 1888, 70 էջ։ 
* Ծխախոտը և իր վնասները, Շուշի, տպարան Հայոց հոգևոր տեսչության, 1888, 49 էջ։ 
* Ոգելից ըմպելիքի վնասակարությունը, Շուշի, տպարան Հայոց հոգևոր տեսչության, 1889, 30 էջ։ 
* Ուղեցույց գործնական շերամապահության, Թիֆլիս, 1890, 93 էջ։ 
* Զուռնա-Տմբլա, հատոր 1, Բաքու, տպարան «Արոր», 1900։ 
* Զուռնա-Տմբլա, հատոր 2, Բաքու, տպարան «Արոր», 1900, 119 էջ։ 
* Զուռնա-Տմբլա, հատոր 3, Բաքու, տպարան «Արոր», 1901, 130 էջ։ 
* Վազի մշակությունը, Թիֆլիս, տպարան Մ. Արամյանցի, 1902, 206 էջ։ 
* Տեղեկագիր Ս, Էջմիածնի գյուղատնտեսական բաժնի, Վաղարշապատ, 1905, 27 էջ։ 
* Զուռնա-Տմբլա, Գիրք Ա, Վաղարշապատ, 1907, 234 էջ։ 
* Փնջիկ (նվեր մանուկներին), Բաքու, տպարան «Տրուդ», 1907, 44 էջ։ 
* Զուռնա-Տմբլա, Գիրք Բ, Վաղարշապատ, 1908, 268 էջ։ 
* Ռուսահայերի գյուղատնտեսության վիճակը և գյուղատնտեսական դպրոցների կարիքը, Վաղարշապատ, 1908, 54 էջ։ 
* Տեղեկագիր Ս, Էջմիածնի գյուղատնտեսական բաժնի, Վաղարշապատ, 1905, 27 էջ։ 
* Ուղեցույց գործնական շերամապահության, Բաքու, 1908, 105 էջ։ 
* Գինեգործություն, Վաղարշապատ, տպարան Ս. Էջմիածնի, 1909, 173 էջ։ 
* Բուսական աշխարհ։ Տարրական այգեգործություն, Բաքու, 1910, 72 էջ։ 
* Դաշտային մկները և նրանց դեմ կռվելու միջոցները, Ե.։ 
* Կոստանդին Կարապետի Մելիք-Շահնազարյան (գրական 50-ամյա և գյուղատնտեսական 40-ամյա գործունեությունը), Երևան, 1924, 24 էջ։ 
* Այծը (քաղվածք պրոֆ. Ի. Ի. Կալուգինից), Ստեփանակերտ, Ի. Լ Ղարաբաղի պետհրատ, 1925, 24 էջ։ 
* Ծխախոտի մշակւթյունը, Երևան, 1925, 35 էջ։ 
* Երբ և ինչպես պետք է վարել արտատեղը, Ստեփանակերտ, Ի. Լ. Ղարաբաղի պետհրատ, 1926, 12 էջ։ 
* Կտավատը և կանեփը, Ե. Հողժողկոմատ, 1926, 36 էջ։ 
* Ոչխարապահություն, Ստեփանակերտ, Ի. Լ. Ղարաբաղի պետհրատ, 1926, 34 էջ։ 
* Տիզկանեփ (գենագերչակ), Երևան, Հողժողկոմատ, 1926, 16 էջ։ 
* Գործնական ձեռնարկ արևի տակ պտուղները չորացնելու, Երևան, «Այգին-կոոպ»-ի հրատ., 1929, 22 էջ։ 
* Նանագյուլի և կովի կռիվը և գյուղատնտեսի զրույցը կովերի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1929, 16 էջ։ 
* Գարնանային ցորենի մշակությունը, Երևան, Պետհրատ, 1930, 13 էջ։ 
* Ինչպես ոչնչացնել մրիկը, Երևան, Պետհրատ, 1930, 14 էջ։ 
* Վազի մշակությունը, Երևան, «Այգինկոոպ»-ի հրատ., 1930, 56 էջ։ 
* Ծխախոտի մշակությունը, Երևան, Պետհրատ, 1931, 45 էջ։ 
* Սորգոյի մշակությունը, Երևան, Պետհրատ, 1932, 7 էջ։ 
* Վնասակար մորեխները, նրանց կյանքը և կոտորելու միջոցները, Երևան, Պետհրատ, 1933, 40 էջ։ 
* Ինչպես պետք է հավաքել դեղաբույսերը (հեղինակակից Վ. Պ. Կալաշնիկով), Երևան, 1934։ 
* Ծխախոտի մշակությունը, Երևան, Գյուղհրատ, 1936, 48 էջ։

## Տմբլաչի Խաչանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)
* Դ. Ն. Մամին-Սիբիրյակ, Լուսատտիկներ, Թիֆլիս, տպարան օր. Ն. Աղայանի, 1907, 103 էջ։ 
* Է. Դեմոլդեր, Աղքատների սիրտը։ Կոշկակարը և իր հարևանները, Թիֆլիս, տպարան «պրոգրես», 1909, 24 էջ։ 
* Մոիսեյ Ֆրենկել, Մոծակների դաշնակցությունը կապիտալիստների հետ (պիես), Երևան, Պետհրատ, 1930, 26 էջ։

## Գրականություն
* Կոստանդին Կարապետի Մելիք-Շահնազարյան, Երևան,1924։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տմբլաչի Խաչանը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ գյուղատնտեսներ
Կատեգորիա:Հայ երգիծաբաններ
Կատեգորիա:Մելիք-Շահնազարյաններ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ