Անգոլայի Ժողովրդական Հանրապետություն

**Անգոլայի Ժողովրդական Հանրապետություն, ԱԺՀ** (), Անգոլայի ինքնահռչակ պետություն 1975-1992 թվականներին։ Իրական սոցիալիզմի միակուսակցական պետություն (կոմունիստական պետություն)։ Այն հռչակվել է 1975 թվականի նոյեմբերի 11-ին՝ MPLA շարժման իշխանության ներքո Պորտուգալիայից անկախություն ձեռք բերելուց հետո։ 1977 թվականից ԱՀՀ պաշտոնական պետական գաղափարախոսությունը մարքսիզմ-լենինիզմն էր։ Խորհրդային դաշինքի հետ ռազմաքաղաքական դաշինքի մեջ էր։ 1990-ականների սկզբին սահմանադրական բարեփոխումների արդյունքում այն վերածվեց Անգոլայի Հանրապետության: ԱԺՀ-ի ողջ պատմությունը համընկավ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակաշրջանի հետ։

## Նախապատմություն
Պորտուգալական Անգոլայի անկախության համար պատերազմը մղվել է երեք ապստամբ շարժումների կողմից՝ Ագոստինյո Նետոյի մարքսիստական MPLA-ն, Հոլդեն Ռոբերտոյի պահպանողական FNLA-ն և Յոնաս Սավիմբիի արմատական ձախակողմյան UNITA-ն: Ամենաակտիվ կուսակցական կազմավորումները եղել են MPLA-EPLA-ն։ Հակագաղութային ուժերի պառակտումը նպաստեց նրանց թուլացմանը. 1970-ականների կեսերին Անգոլայում պորտուգալական զորքերը շատ ավելի արդյունավետ էին վերահսկում իրավիճակը, քան Մոզամբիկում և հատկապես Գվինեա-Բիսաուում:

1974 թվականի ապրիլի 25-ին պորտուգալական մեխակների հեղափոխությունը տապալեց ավտորիտար ռեժիմը։ Սկսվեց «արտերկրյա տարածքների», այդ թվում՝ Անգոլայի ապագաղութացումը։ 1975 թվականի հունվարի 15-ին Պորտուգալիայի կառավարությունը և MPLA-ի, FNLA-ի և UNITA-ի ներկայացուցիչները ստորագրեցին Ալվորի համաձայնագիրը անկախության անցնելու մասին (Կաբինդանի անջատողականներ Լուիս Ռանկե Ֆրանկեի FLEC-ը և Դանիել Չիպենդայի Արևելյան ապստամբությունը դուրս մնացին բանակցային գործընթացից): Երեք շարժումների մասնակցությամբ ձևավորվեց անցումային կառավարություն, մշակվեց զինված ուժերի միավորման ծրագիր, հոկտեմբերին նշանակվեցին ընտրություններ։

Սակայն MPLA-ի, FNLA-ի և UNITA-ի ծրագրային վերաբերմունքը, սոցիալական և էթնո-ցեղային կողմնորոշումները գործնականում անհամատեղելի էին։ MPLA-ն հիմնականում հենվում էր Մբունդուի և քաղաքային միջին խավերի վրա՝ ազդեցիկ մուլատների առաջնորդներով: Մարքսիստական գաղափարախոսությունը կանխորոշեց դաշինքը ԽՍՀՄ-ի, Կուբայի և Վարշավայի պայմանագրի հետ։ FNLA-ին աջակցում էր Բակոնգոն, նրա գաղափարախոսությունը հիմնված էր ազգային պահպանողականության և հակակոմունիզմի վրա, իսկ արտաքին դաշնակիցներն էին արևմտյան երկրները և Զաիրը։ UNITA-ն հենվում էր Օվիմբունդուի վրա և կապեր պահպանում մաոիստական Չինաստանի հետ: Անխուսափելի բախումը խաթարեց Ալվորի պայմանավորվածությունները։ Միևնույն ժամանակ, Պորտուգալիայի ձախակողմյան իշխանությունները և անցումային վարչակազմը գաղափարապես համակրում էին MPLA-ին և ցուցաբերում շոշափելի աջակցություն:

Մայրաքաղաքի նկատմամբ վերահսկողության հաստատումը հնարավորություն տվեց անկախություն հռչակել սեփական պայմաններով։ 1975 թվականի հուլիսի 9-ին ռազմական գործողություններ սկսվեցին Լուանդայում։ MPLA-FAPLA կանոնավոր կազմավորումները դուրս մղեցին FNLA/ELNA ստորաբաժանումներին (UNITA/FALA-ն քիչ ներկայություն ունեին մայրաքաղաքում): Երկրով մեկ կատաղի մարտեր են սկսվել։ FNLA-ի ուժերը վերահսկում էին հյուսիսային Զաիր և Ուիգե նահանգները, մինչդեռ UNITA-ի դիրքերը ուժեղ էին կենտրոնի գյուղական շրջաններում՝ արևելքում և հարավում՝ Հուամբո, Բիե, Մոքսիկո, Կուանդո Կուբանգո: MPLA-ի վերահսկողության տակ էին Լուանդան, Կաբինդան, Հյուսիսային Կվանզան, Հարավային Կվանզան, Բենգուելան և մայրաքաղաքին հարող Ատլանտյան օվկիանոսի արևմտյան ափին գտնվող այլ տարածքներ:

Այսպիսով, անկախության համար տասներեքամյա պատերազմը վերածվեց քսանյոթամյա քաղաքացիական պատերազմի։ 1975 թվականի աշնանից Անգոլայի ռազմաքաղաքական հակամարտությունը ստացել է ընդգծված գաղափարախոսական բնույթ. MPLA-ն գրավել է կոմունիստամետ և պրոխորհրդային դիրքեր, FNLA-ն և UNITA-ն՝ հակակոմունիստական և արևմտամետ (Ռոբերտոն ավելի աջակողմյան տարբերակում, Սավիմբիը՝ ավելի ձախ): Բայց միևնույն ժամանակ MPLA-ն ընդգծեց ազգային միասնության կարգախոսները «Կաբինդայից մինչև Կունենե», մինչդեռ FNLA-ն և UNITA-ն ունեին ուժեղ էթնիկ-ցեղային բաղադրիչներ: Այս տարբերակումը զգալի աջակցություն բերեց Ագոստինյո Նետոյի շարժմանը:

Հակամարտության մեջ մտան յուրաքանչյուր շարժման արտաքին դաշնակիցներ։ Զաիրի նախագահ Մոբուտուն բանակային զորքեր ուղարկեց՝ օգնելու իր ազգական Ռոբերտոյին։ ԱՄՆ նախագահ Ջերալդ Ֆորդը հրամայել է ԿՀՎ ուղիներով ընդհանուր առմամբ մոտ 40 միլիոն դոլար հատկացնել FNLA-ին (հիմնականում) և UNITA-ին (շատ ավելի փոքր չափով) աջակցելու համար։ Հանրապետական վարչակազմի այս գործողությունները բախվել են Կոնգրեսի դեմոկրատների հակազդեցությանը: 1975 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Սենատն ընդունեց Քլարկի ուղղումը, որն արգելում էր Անգոլայում «մասնավոր ռազմական կազմակերպություններին» օգնություն տրամադրել։

Սավիմբին դաշնակցեց Հարավային Աֆրիկայի ապարտեիդի ռեժիմին. Բալթազար Վորսթերի կառավարությունը մտահոգված էր SWAPO-ին աջակցող թշնամական ռեժիմի հեռանկարով, որը կհայտնվի օկուպացված Հարավային Աֆրիկայի հետ սահմաններին: Հարավային Աֆրիկայի կանոնավոր զորքերը մտան Անգոլա։ Սկզբում նրանք որոշակի օբյեկտներ պահպանելու սահմանափակ խնդիրներ ունեին, բայց արագորեն ներգրավվեցին լայնածավալ ռազմական գործողություններում MPLA-ի դեմ:
MPLA/FAPLA-ի համար սովետական զենքերը, ներառյալ ծանր տեխնիկան, հասել են Բրազավիլի միջոցով; Ֆիդել Կաստրոն սկզբում կամավորներ ուղարկեց Անգոլա, այնուհետև կանոնավոր արշավախումբ։ Կուբան էր, որ նախաձեռնեց միջամտությունը, մինչդեռ ԽՄԿԿ ղեկավարությունը սկզբում հակված էր հեռու մնալ Անգոլայի առճակատումից:

MPLA-ի վերահսկողությունը մայրաքաղաքի վրա որոշեց քաղաքական զարգացումը, իսկ Կուբայի ռազմական միջամտությունը MPLA-ի կողմից որոշեց ռազմական գործողությունների ընթացքը: 1975 թվականի նոյեմբերի 3-ին Կատենգա (Կայմբամբո, Բենգուելա) գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում կուբացիները կասեցրին հարավաֆրիկացիների առաջխաղացումը։ 1975 թվականի նոյեմբերի 10-ին FAPLA-ն և կուբացիները վճռականորեն հաղթեցին FNLA/ELNA-ին Քիֆանգոնդոյի ճակատամարտում։

## Պետություն
### Պետականության կայացում
1975 թվականի նոյեմբերի 11-ին Նախագահ Ագոստինյո Նետոն Լուանդայում հռչակեց Անգոլայի Ժողովրդական Հանրապետության (PRA) անկախությունը MPLA-ի կառավարման ներքո։ Լուանդայում արարողության հետ միաժամանակ տեղի ունեցան UNITA-ի և FNLA-ի գործողությունները. Յոնաս Սավիմբին Հուամբո քաղաքում ստեղծեց Անգոլայի Սոցիալ-դեմոկրատական Հանրապետությունը (SDRA), իսկ Հոլդեն Ռոբերտոն Ամբրիզ քաղաքում ստեղծեց Անգոլայի Դեմոկրատական Հանրապետությունը (DRA): 1975 թվականի նոյեմբերի 23-ին SDRA-ն և DRA-ն միավորվեցին՝ ստեղծելով Անգոլայի Ժողովրդադեմոկրատական Հանրապետությունը (PDRA), որի կենտրոնը գտնվում էր Հուամբոյում: Սավիմբին և Ռոբերտոն իրենց հռչակել են երկրի համանախագահներ։
FAPLA-ի զանգվածային հարձակումը՝ Կուբայի զորախմբի վճռական աջակցությամբ, արագորեն վերջ դրեց NDRA-ի գոյությանը: Արդեն նոյեմբերի կեսերին հակագրոհներ սկսվեցին հարավաֆրիկյան զորքերի դեմ, և հարձակումը Լուանդայի վրա վերջնականապես մարվեց: Դեկտեմբերին սկսվեց FAPLA-ի հակահարձակումը: 1976 թվականի հունվարի 11-ին Ամբրիշը գրավվեց։ 1976 թվականի փետրվարի 8-ին կառավարական և կուբայական զորքերը մտան Հուամբո։ Մարտ ամսին FNLA/ELNA-ն ամբողջությամբ ջախջախվել էր, իսկ հարավաֆրիկյան և զաիրական զորքերը լքել էին Անգոլայի տարածքը: Միայն UNITA/FALA-ն շարունակեց պարտիզանական պատերազմը՝ երկար երթով նահանջելով դեպի անհասանելի ջունգլիներ:

MPLA կառավարությունը ակնհայտ վերահսկողություն է հաստատել երկրի տարածքի մեծ մասի վրա: Միջազգային մակարդակով հաջորդեց NRA-ի «խոստովանությունների ձնահյուսը». 1976 թվականի փետրվարի 11-ին NRA-ն ընդունվեց OAU-ում, իսկ 1976 թվականի դեկտեմբերի 1-ին դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ:

NRA-ի համար մեծ քարոզչական հաջողությունը վարձկանների դատավարությունն էր Լուանդայում 1976 թվականի հունիսին: Տասներեք մեղադրյալներից չորսը մահապատժի են ենթարկվել ռազմական հանցագործությունների մեղադրանքով։ Նոր պետությունը ցույց տվեց իր ռազմական հնարավորությունները, հաստատակամությունը կայացրած որոշումներում, իսկ հակառակորդներին ներկայացրեց ծայրահեղ բացասական լույսի ներքո։

### Քաղաքական համակարգ
NRA կառավարման համակարգը հիմնված էր կոմունիստական պետության միակուսակցական մոդելի վրա։ 1977 թվականի դեկտեմբերին MPLA համագումարը մարքսիզմ-լենինիզմը հռչակեց պաշտոնական կուսակցական-պետական գաղափարախոսություն։ Ամբողջ իշխանությունը պատկանում էր MPLA-ի ղեկավարությանը` նախագահ Ագոստինյո Նետոյի գլխավորությամբ: MPLA-ն դարձավ զանգվածային կուսակցություն, իսկ պետական ապարատը գործում էր խիստ կուսակցական վերահսկողության ներքո։ MPLA-ի գլխավոր քարտուղար Լուչիո Լարան իշխանության հիերարխիայի երկրորդ մարդն էր: Կառավարության առաջին ղեկավարը Լոպո դո Նասիմենտոն էր, սակայն 1978 թվականի վերջին վարչապետի պաշտոնը վերացավ։ Նախագահ Նետոն ինքը դարձավ կառավարության ղեկավար (շահարկումներ կային Նասիմենտոյի նախագահական հավակնությունների մասին, որոնց աջակցում էին Մոսկվայի սերտ կապերը)։

ԳԱԱ-ում կային ներկայացուցչական մարմիններ, բայց քաղաքական մեծ նշանակություն չունեին։ Ազգային ժողովի առաջին պաշտոնական ընտրությունները տեղի են ունեցել 1980 թվականին, հաջորդը՝ 1986 թվականին։ Ընտրական համակարգը հիմնված էր առանց ուղղակի քվեարկության լիազորությունների պատվիրակման վրա։ Առաջին դեպքում բոլոր մանդատները բաժին են հասել ԱԺ պատգամավորներին, երկրորդում՝ տեղերի մի մասը տրվել է անկուսակցականներին։

MPLA կառավարության ուժային բազան FAPLA-ն էր: NRA-ի զինված ուժերը գլխավորում էին գերագույն հրամանատար Ագոստինյո Նետոն, պաշտպանության նախարար Հենրիկե Կարեյրան և Գլխավոր շտաբի պետ Ժոաո Լուիս Նետո Խետուն։ Ոստիկանական կորպուսը ղեկավարում էր Սանտանա Պետրոֆը։ Առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցրել DISA պետական անվտանգության ծառայությունը՝ Լուդի Կիսասունդայի և Էնրիկե Օնամբվեի գլխավորությամբ։ Անվտանգության կառույցները՝ միահյուսված կուսակցական-պետական ապարատի հետ, լուրջ քաղաքական ազդեցություն ունեին ԱԱԾ-ում:
Կարևոր դեր խաղացին գաղափարական ապարատը, քարոզչական համակարգը։ Կառավարման առաջին տարիներին MPLA-ի քարոզչությունը նկատելի արձագանք գտավ հատկապես կիրթ քաղաքային երիտասարդության շրջանում։ Զգալի ռեսուրսներ և ջանքեր են ներդրվել կրթական համակարգում։ 1980-ականների կեսերին մոտ մեկուկես միլիոն դպրոցականներ ստանում էին տարրական կրթություն, և մինչև կես միլիոն մեծահասակների սովորեցնում էին գրել և կարդալ (Անգոլայի բնակչությունն այն ժամանակ տասը միլիոնից պակաս էր): Կրթական ծրագրերը խիստ գաղափարականորեն հիմնված էին կոմունիզմի և որոշ չափով աֆրիկյան սոցիալիզմի վրա։ MPLA-ի քաղաքականության տարբերակիչ հատկանիշը կրոնի և եկեղեցու նկատմամբ նրա զուսպ վերաբերմունքն էր: Աթեիստական քարոզչություն գրեթե չի եղել։ Իրենց հերթին կաթոլիկ հիերարխներն ու բողոքական քարոզիչները ձեռնպահ մնացին քաղաքական ընդդիմությունից:

### Տնտեսական համակարգ
MPLA-ի տնտեսական քաղաքականությունը հիմնականում հիմնված էր ռեալ սոցիալիզմի սկզբունքների վրա։ Ազգայնացվեցին արդյունաբերությունը, բանկերը, տրանսպորտը, կոլեկտիվացվեց գյուղատնտեսությունը։ Արտադրությունն ու առևտուրը գտնվում էին կուսակցական վերահսկողության տակ։ Ռազմավարական կուրսը ձևակերպվել է Պլանավորման նախարարությունում (առաջին ղեկավար՝ Կառլոս Օլիվեյրա Դիլոլվա), գործնական իրականացումը վստահվել է ֆինանսների նախարարությանը (առաջին ղեկավար՝ Սայիդի Մինգաշ)։ Միաժամանակ երկրում ծաղկում էր սև շուկան, և ոչ ոստիկանական, ոչ էլ տնտեսական միջոցները չէին կարող արմատախիլ անել այն:

Մեծ ուշադրություն է դարձվել պատերազմներից ավերված տնտեսության վերականգնմանը և ազգային արդյունաբերության ստեղծմանը։ Ֆինանսական քաղաքականությունը համարվում էր բավականին հավասարակշռված և պրագմատիկ: Պետական պարտքը պահպանվել է համեմատաբար ցածր մակարդակի վրա։ Դրան նպաստել են Անգոլայի նավթի արտահանումից ստացված եկամուտները: Նավթային արդյունաբերությունը համագործակցում էր ամերիկյան Gulf Oil ընկերության հետ։
Մեծ նշանակություն ուներ ԽՍՀՄ-ի և Արևելյան Եվրոպայի երկրների տնտեսական օգնությունը։ Մյուս կողմից, UNITA-ի ներկայացուցիչները մեղադրեցին «կուբայական գաղութարարներին» տնտեսական կապերից միակողմանի օգուտներ քաղելու մեջ, մասնավորապես, քանդվեցին պորտուգալացիների կողմից կառուցված շաքարի գործարանները՝ կուբայական շաքարի վաճառքն ապահովելու համար։

### Միջազգային հարաբերություններ
NRA-ի միջազգային քաղաքականությունը հիմնված էր խորհրդային բլոկի պետությունների հետ սերտ դաշինքի վրա։ Կուբայի զորքերը Անգոլայում անմիջականորեն մասնակցում էին մարտական գործողություններին: ԽՍՀՄ-ը զենք է մատակարարել FAPLA-ին և տրամադրել ֆինանսական և տնտեսական օգնություն։ Խորհրդային սուբսիդիաների ընդհանուր ծավալը 1980-ականների կեսերին հասել է 2 մլրդ դոլարի։ Խորհրդային հրահանգիչները և խորհրդականները պատրաստում էին NRA-ի զինվորական անձնակազմ, սպասարկում էին ռազմական տեխնիկա, խորհուրդներ էին տալիս Անգոլայի հրամանատարությանը և պլանավորում էին ռազմական գործողություններ: Մոսկվայի ռազմական և դիվանագիտական նախազգուշացումները սահմանափակեցին Հարավային Աֆրիկայի տարբերակները Անգոլայի հետ կապված: ԳԴՀ-ն և Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետությունը զգալի օգնություն են ցուցաբերել FAPLA-ին, DISA-ին և քարոզչական ապարատին։ Առանձին փոխգործակցություն է իրականացվել RSF-ի հետ. ռումինացի մասնագետները վերապատրաստել են Անգոլայի ռազմաօդային ուժերի անձնակազմին: SFRY-ն նաև NRA-ի դաշնակիցն էր։
Աֆրիկյան երկրներից NRA-ի ամենամոտ դաշնակիցներն էին Մոզամբիկի NRA-ի հարակից միակուսակցական վարչակարգերը (իրավիճակը Մոզամբիկում ընդհանուր առմամբ շատ նման էր Անգոլայի իրավիճակին) և Կոնգոյի NRA-ն: Սերտ կապեր հաստատվեցին Գվինեայի, Տանզանիայի և 1980 թվականից՝ Զիմբաբվեի ձախ կառավարությունների հետ։ Զամբիայի նախագահ Քենեթ Կաունդան դրական հարաբերություններ հաստատեց ինչպես Նետոյի, այնպես էլ Սավիմբիի հետ՝ երբեմն հանդես գալով որպես միջնորդ։ Արաբական աշխարհում NRA-ի դաշնակիցը Լիբիայի Ջամահիրիան էր:
Բարեկամական հարաբերություններ են պահպանվել Բրազիլիայի և Իսպանիայի հետ։ Բրազիլիայի նախագահ Էռնեստո Գեյզելն առաջինը ճանաչեց NRA-ն՝ դրա պաշտոնական հռչակումից մի քանի օր առաջ։ Դա բացատրվում էր Ատլանտյան օվկիանոսի հակառակ կողմերում գտնվող խոշոր լուսոֆոնական պետությունների մերձեցմամբ։ Չնայած Բրազիլիայի իշխանությունների հակակոմունիզմին, NRA-ն նույնիսկ ռազմական օգնություն ստացավ Բրազիլիայից։

NRA-ի հարաբերությունները Հարավային Աֆրիկայի և Զաիրի հետ մնացին ծայրահեղ լարված։ Նամիբիայի անկախության պատերազմի ժամանակ Անգոլայի իշխանությունները SWAPO-ին տրամադրեցին բազաներ և բեմական տարածքներ իրենց տարածքում։ FAPLA ստորաբաժանումները ներթափանցեցին Հարավ-Արևմտյան Աֆրիկա և մասնակցեցին SWAPO գրոհայինների հետ համատեղ գործողություններին: Հարավաֆրիկյան զորքերը արշավանքներ են իրականացրել դեպի Անգոլա, ոչնչացրել SWAPO բազաները և հարձակվել FAPLA-ի վրա։ 1984 թվականին Զամբիայի մայրաքաղաք Լուսակայում կնքվեցին Անգոլա-Հարավաֆրիկյան համաձայնագրեր. կողմերը պարտավորվեցին դադարեցնել փոխադարձ հարձակումները և աջակցել ապստամբների շարժումներին: Սակայն ձեռք բերված պայմանավորվածությունը չի իրականացվել երկու կողմերի կողմից։

Երկու անգամ՝ 1977 թվականի գարնանը և 1978 թվականի գարնանը, FLNC զինյալները Անգոլայի տարածքից ներխուժեցին Զաիրի Շաբա նահանգ։ 1979 թվականին նախագահներ Նետոն և Մոբութուն համաձայնություն ձեռք բերեցին Միացյալ Նահանգների միջնորդությամբ։ Այս պայմանագրերն ավելի մեծ չափով են իրականացվել, քան Լուսականը։

### Ներքին հակամարտություններ
Իշխանության համար պայքարը, որը հիմնված էր որոշ գաղափարական տարբերությունների վրա, հանգեցրեց սուր բախման MPLA-ի ներսում: Նետո-Լարա-Կարեյրա իշխող խմբին հակադրվել է «Նիտիստաս խմբակցությունը»։ Այս խմբի ղեկավարում էր Կենտրոնական կոմիտեի անդամ և ներքին գործերի նախարար Նիտու Ալվիշը։ Նրան աջակցում էին ազդեցիկ քաղաքական գործիչներ և ռազմական առաջնորդներ՝ FAPLA քաղաքական կոմիսարներ Խոսե Վան Դունենը, Էդուարդո Բակալոֆը, Լուիս դոս Պաչոսը, հատուկ նշանակության ջոկատի բրիգադի հրամանատար Յակոբ Կաետանոն, Լուանդայի քաղաքապետ Պեդրո Ֆորտունատոն, երիտասարդական քաղաքականության և հասարակական կազմակերպությունների կուրատոր Սիտա Ուոլիսը և այլք:
Նիտիստաները հավատարիմ էին ավելի ուղղափառ կոմունիզմին, քան Նետոն և նրա շրջապատը: Նրանք պահանջում էին Անգոլայում ոչ միայն կուբայական, այլև սովետական զորքերի առկայությունը և դուրս գալ Չմիավորման շարժումից։ Միևնույն ժամանակ նրանք պոպուլիստական դիրքեր բռնեցին բյուրոկրատիայի, նոմենկլատուրային արտոնությունների և կոռուպցիայի դեմ։ Նիտիստասը նաև քննադատեց Նետոյի բազմազգ քաղաքականությունը և կոչ արեց ավելի մեծ ներկայացվածություն ունենալ սևամորթ աֆրիկացիների կառավարությունում՝ ի հաշիվ մուլատների և սպիտակամորթների: Նիտիստաների հիմնական հակառակորդներն էին մուլատներ Լարան, Կարեյրան և Օնամբվեն։
1977 թվականի մայիսի 27-ին Նիտիստասը «ֆակցիոնիստական» ապստամբություն սկսեց Լուանդայում։ Սպանվել են Նետոյի շրջապատից մի քանի նշանավոր դեմքեր, այդ թվում՝ ֆինանսների նախարար Սայիդի Մինգաշը։ Կառավարական ուժերը դաժանորեն ճնշեցին ապստամբությունը՝ կրկին ստանալով կուբացիների վճռական աջակցությունը։ Նիտիստասի գրեթե բոլոր առաջնորդները մահապատժի են ենթարկվել: (Անգոլայի մաոիստական կոմունիստական կազմակերպությունը նույնպես լուծարվեց): Զանգվածային բռնաճնշումները շարունակվեցին ավելի քան երկու տարի՝ տասնյակ հազարավոր զոհերով:

Մի քանի ամիս անց MPLA-ի 1-ին համագումարը մեծ մասամբ ընդունեց բնաջնջված Նիտիստասի ծրագրային պահանջները։ Մարքսիզմ-լենինիզմը հռչակվեց պաշտոնական գաղափարախոսություն, իսկ շարժումը վերանվանվեց MPLA՝ Աշխատանքային կուսակցություն։ Որևէ այլակարծություն դաժանորեն ճնշվեց. Միևնույն ժամանակ նշվեց, որ հենց 1977թ.-ի վերջից էր, որ ԱԱԾ-ի տնտեսական քաղաքականությունը դարձավ ավելի պրագմատիկ։ Ստեղծվեցին փոխշահավետ հարաբերություններ արևմտյան երկրների հետ։ Անգոլա-խորհրդային հարաբերությունների կարճատև, բայց նկատելի սառեցում եղավ. ապստամբները հայտնի էին իրենց արմատապես պրոխորհրդային դիրքորոշմամբ և Մոսկվայի հետ սերտ կապերով:

### Նախագահի փոփոխություն
1979 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Ագոստինյո Նետոն մահացավ Մոսկվայի կլինիկաներից մեկում։ Լուչիո Լարան ստանձնել է կուսակցության և պետության ղեկավարի պարտականությունները։ Սակայն նա ինքն էլ էր հասկանում, թե ինչ մերժում է լինելու որպես նախագահ։ Շտապ հրավիրված համագումարը հաստատել է Խոսե Էդուարդո դոս Սանտոսին, որը նախկինում եղել է արտաքին գործերի նախարար, որպես MPLA-ի և NRA-ի ղեկավար: Նա չէր պատկանում Նետոյի ամենամոտ գործընկերներին (ինչպես Լարան, Կարեյրան, Կիսասունդան) և համարվում էր փոխզիջումային և կառավարելի կերպար։
Սակայն կուսակցության և պետության նոր ղեկավարը արագորեն ամրապնդեց իր իշխանությունը։ Լարան և Կարեյրան հեռացվել են կուսակցության և նահանգի ղեկավարությունից, իսկ Կիսասունդան և Օնամբվեն հեռացվել են անվտանգության ուժերից: DISA-ն լուծարվել է Նետոյի օրոք, և նրա գործառույթները փոխանցվել են Պետական անվտանգության նախարարությանը (MINSE): Ոստիկանությունը FAPLA-ի ենթակայությունից տեղափոխվել է Ներքին գործերի նախարարություն (MININT): Դոս Սանթոսի վստահելի մարդիկ առաջ են անցել ղեկավար պաշտոններում՝ Պեդրո Տոնհա Պեդալեն (Պաշտպանության նախարար), Կունդի Պայհամա (MININT-ի և MINSE-ի ղեկավար), Դինո Մատրոսը (MINSE-ի ղեկավար), Ֆրենանդո դա Պիեդադե Դիաս դոս Սանտոսը (ոստիկանության գեներալ, ավելի ուշ՝ MININT-ի ղեկավար), Օգոստոս դե Օգոստոս և MININT-ի ղեկավար Մաթոս (ֆինանսների նախարար). MPLA-ի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը թափուր մնաց մինչև 1990-ականների կեսերը։ Ալեքսանդր Չիտուն աստիճանաբար բարձրացավ իշխանության հիերարխիայի երկրորդ հորիզոնական:

### Պատերազմի ընթացք
Երկրում շարունակվեց քաղաքացիական պատերազմը։ UNITA-ն ոչ միայն պահպանեց իր զինված ուժերը, այլև ՖԱԼԱ-ն վերածեց արդյունավետ ապստամբ բանակի: Երկրի կենտրոնում, արևելքում և հարավում գտնվող խոշոր տարածքները, որոնք բնակեցված էին օվիմբունդուներով, գտնվում էին Յոնաս Սավիմբիի ապստամբների վերահսկողության տակ։ Գրեթե ամեն տարի Սավիմբին հայտարարում էր Լուանդայի դեմ արշավի մասին։ Huambo-ում և Bailundo-ում տեղակայված էին UNITA-ի քաղաքական կենտրոնները, իսկ Ջամբայում տեղակայված էր ՖԱԼԱ-ի հիմնական ռազմական բազան:

Արտաքին դաշնակիցները երկու կողմից էլ ակտիվ էին։ Կուբայական զորքերի թիվը NRA-ում 1980-ականների վերջին հասել է 60 հազարի։ Կուբայի զորքերը մասնակցել են բոլոր խոշոր մարտերին և ապահովել FAPLA-ի գերազանցությունը։ Հարավաֆրիկյան զորքերը գործել են UNITA-ի կողմից։ Խոշոր ներխուժումները տեղի են ունեցել 1981 թվականի օգոստոսին (Օպերացիա «Պրոտեա») և 1983 թվականի դեկտեմբերին («Ասկարի» օպերացիա)։
Անգոլայի ռազմաքաղաքական առճակատումը դարձել է համաշխարհային սառը պատերազմի կարևոր մասը։ 1985 թվականից Ռոնալդ Ռեյգանի ամերիկյան վարչակազմը, Ռեյգանի դոկտրինին համապատասխան, UNITA-ի աջակցությունը փոխանցեց գործնականում բաց ռելսերին: 1985 թվականի հունիսի 2-ին Ջամբայում տեղի ունեցավ հակակոմունիստ ապստամբների միջազգային համաժողովը։

NRA-ի պատմության մեջ գլխավոր իրադարձությունը Կուիտո Կուանավալեի ճակատամարտն էր։ Ավելի քան վեց ամիս՝ 1987 թվականի օգոստոսից մինչև 1988 թվականի մարտը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Աֆրիկայում ամենամեծ ռազմական գործողությունը տեղի ունեցավ Կուանդո Կուբանգո նահանգում։ FAPLA-ի և Կուբայի ստորաբաժանումների կառավարական ուժերը համալրվել են SWAPO և Umkhonto we Sizwe կործանիչներով, իսկ ռազմական գործողությունների ղեկավարմանը մասնակցել են ԽՍՀՄ և ԳԴՀ ռազմական խորհրդականներ։ Հարավային Աֆրիկայի կանոնավոր ստորաբաժանումներ ուղարկվեցին UNITA/FALA-ին աջակցելու համար: Երկու կողմերն էլ իրենց հաղթող հռչակեցին, բայց իրականում կողմերից ոչ մեկը չհասավ իր նպատակին։ Ռազմական առումով արդյունքը ոչ-ոքի էր. UNITA-ն և հարավաֆրիկյան ուժերը չկարողացան գրավել Կուիտո Կուանավալեն. FAPLA-ն և Կուբայի և դաշնակից ուժերը չկարողացան զարգացնել հարձակումը. Երկու կողմերի կորուստները մարդկային ուժով և տեխնիկայով համադրելի էին։ Սակայն, քանի որ Կուիտո Կուանավալեի գրավման մասին վստահորեն հայտարարվել էր, քաղաքական կողմից NRA-ն և Կուբան հաղթողներ էին թվում։ Սա մեծապես խարխլեց հարավաֆրիկյան Պիտեր Բոթայի կառավարության դիրքերը և նպաստեց Հարավային Աֆրիկայում ապարտեիդի ապամոնտաժման արագ մեկնարկին:

Կուիտո Կուանավալեի ճակատամարտի փակուղին դրդեց քաղաքական լուծում փնտրել: Սկսվեցին եռակողմ բանակցությունները NRA-ի, Հարավային Աֆրիկայի և Կուբայի միջև խաղաղ կարգավորման շուրջ։ 1988 թվականի դեկտեմբերի 22-ին ստորագրվեց Նյու Յորքի համաձայնագիրը, որով Նամիբիային անկախություն էր շնորհվում և օտարերկրյա զորքերը Անգոլայից դուրս էին գալիս։ 1989 թվականի հունվարից ՄԱԿ-ի ստուգման առաքելությունը սկսեց աշխատանքը Անգոլայում: 1989 թվականի հունիսի 22-ին NRA-ի նախագահ դոս Սանտոսը և UNITA-ի նախագահ Սավիմբին առաջին անգամ հանդիպեցին Գբադոլիտում, Մոբուտուի միջնորդությամբ, և համաձայնեցին հրադադարի: Բայց արդեն օգոստոսին պայմանավորվածությունը խզվեց։ Սավիմբին կրկին լայնածավալ հարձակում սկսեց Լուանդայի վրա: Ըստ NRA-ի պաշտոնական իշխանությունների՝ պատերազմի տարիներին առաջին անգամ ուղղակի սպառնալիք է եղել մայրաքաղաքի համար։ FAPLA-ն ետ մղեց ՖԱԼԱ-ի գրոհը, բայց դա լիովին ակնհայտ դարձավ. ապստամբները չեն կարող ռազմական ճանապարհով տապալել MPLA-ի կառավարությունը, իսկ իշխող ռեժիմը չի կարող ռազմական ճանապարհով վերջ տալ UNITA-ի ապստամբությանը:

## Փոխակերպում
1980-ականների և 1990-ականների վերջին համաշխարհային գործընթացները՝ պերեստրոյկա, 1989-ի հեղափոխությունները, ԽՍՀՄ փլուզումը, ստիպեցին MPLA-ի ղեկավարությանը ձեռնարկել լայնածավալ վերափոխումներ: Ուշադրության կենտրոնում էր համակարգի բարեփոխումը։ 1990 թվականին սկսվեց աստիճանական անցում NRA-ից այլ պետական մոդելի: MPLA-ն մերժեց մարքսիստ-լենինյան գաղափարախոսությունը և ընդունեց բազմակուսակցական ժողովրդավարությունը և շուկայական տնտեսությունը:

1991 թվականի մարտին Ազգային ժողովը հաստատեց սահմանադրական փոփոխությունները, որոնք վերջ դրեցին միակուսակցական համակարգին։ 1991թ. մայիսի 31-ին Դոս Սանտոսը և Սավիմբին Պորտուգալիայի, ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի միջնորդությամբ ստորագրեցին Բիցեսեի համաձայնագիրը խաղաղ կարգավորման և ժողովրդավարական անցման վերաբերյալ Լիսաբոնում: 1992 թվականի օգոստոսի 25-ին ուժի մեջ է մտել Անգոլայի՝ որպես ժողովրդավարական պետության Սահմանադրության նոր տարբերակը։ Անունը նույնպես փոխվեց՝ երկիրը հայտնի դարձավ որպես Անգոլայի Հանրապետություն։ Անգոլայի պատմության մեջ նոր փուլ է սկսվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգոլայի պատմություն
Կատեգորիա:Աֆրիկա
Կատեգորիա:Աֆրիկայի երկրներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմական երկրներ