Պոմանդեր

մինի|Մերակի ամրակմամբ ոսկյա պոմանդեր
**Պոմանդեր** (-ից՝ «բուրավետ խնձոր»), զարդարանք-աքսեսուարի պատմական տեսակ, տարածված է եղել եվրոպական երկրներում Միջնադարում ու Վաղ Նոր ժամանակում։
մինի|Գրքի տեսքով փոքրիկ պոմանդեր

## Պատմություն
մինի|Նարինջից պոմանդեր
Պոմանդերը որպես աքսեսուար եվրոպացիների կողմից փոխառնված էր Արևելքից XIII դարում․ XIII կեսերին գրականության մեջ թվագրվում է այդ առարկայի առաջին հիշատակումները, իսկ մոտավորապես 1350 թվականին՝ պահպանված պոմանդերներից ամենահինը։ Արտադրանքն իրենից ներկայացնում է ինքնատիպ կոնտեյներ, որպես կանոն, գնդաձև, որտեղ տեղավորվում էր հոտվատ իրեր, ինչպիսին են համպարը (այստեղից էլ առաջացել է անվանումը), մուշկ, ցիբետ, հոտավետ բույսեր և անուշահոտություն։

Ամենաառաջին պոմանդերները, հավանաբար, պատրաստվել են որպես փոքր մասունքներ և ունեին մշակութային նշանակություն, սակայն հետագայում դարձան հագուստի զարդարանք։ Բացի դեկորատիվ նշանակության, պոմանդերները ծառայում էին որպես մարմնի վատ հոտը քողարկելու, ինչպես նաև համարվում էին վարակիչ հիվանդությունների դեմ միջոց (համաձայն հին ժամանակներից մինչև 19-րդ դարը գերակշռող միազմների տեսությանը՝ հիվանդությունները փոխանցվում էին թունավոր նյութերով օդի միջոցով և ուժեղ հոտերը կարող էին «հաղթահարել» դրանք)։

Քանի որ պոմանդերում տեղավորվող նյութերը ինքնին բավական թանկ էին, պոմանդերն առաջին հերթին ճոխության առարկա էր։ Այդ տեսակի ամենահայտնի պոմանդերները պատրաստվում էին ոսկուց և արծաթից թափանցիկ ու ֆիլիգրան նախշերով։ Հենց պոմանդերը թանկարժեք շղթայով ամրեցվում էր կամ գոտկատեղին, կամ վզին, հանդիսանում էր որպես Տերողորմյայի դեկորատիվ տարր, փոքր նմուշները կարող էին ամրացվել մատանու վրա։ Բարդ կառուցվածքով պոմանդերները կարող էին ներսում ունենալ ծալվող և բացվող հատվածներ, որտեղ հնարավոր էր տեղավորել տարատեսակ հոտավետ նյութեր, իսկ դրսից կարող էին ունենալ խնձորի, սրտի, գանգի (XV—XVII դարերում հայտնի նորաձևության համաձայն՝ *[[memento mori]]* ոճով արտադրանք), գրքի, նավի կամ ընկույզի տեսք (վերջինը պոմանդերին տալիս էր XV—XVI դարերում հայտնի մեկ այլ՝ աղոթքի ընկույզ աքսեսուարի նմանություն)։

Պոմանդերներում օգտագործվող հոտավետ նյութերը բավական տարատեսակ էին։ Պահպանվել են տարբեր բազմաթիվ բաղադրատոմսեր․ վարդի ու լաբդանումի էքստրակտով սեփական բաղադրատոմսն էր օգտագործում Միշել Նոստրադամուս։ Բացի համպարից ու մուշկից, հաճախ օգտագործվում էին այնպիսի նյութեր, ինչպիսին են՝ կամֆորան, համեմունքները (դարչին, մեխակ, մշկընկույզ, հազրեվարդ և այլն), խունկը, նարդոսը (որից պատրաստում էին նաև պոմանդերների նշանակությանը նման բուրավետ կոճակներ), ալոեի ծառը, արաբական խեժը, սուսամբարը, ստիրաքսը և այլն։

## Սուրբծննդյան պոմանդերներ
ձախից|մինի|300x300փքս|Գրառումներով բացահայտված պոմանդերի սեկցիաները
Ժամանակակից պոմանդերներն իրենից հիմնականում ներկայացնում են նարինջ կամ խնձոր, որոնց վրա խրված են մեխակի ծառի բողբոջները։ Բացի նարինջը, կարելի է օգտագործել այլ ցիտուսային մրգեր։ Դեկորատիվ նպատակով մեխակը, մրգի կեղևի վրա լրացուցիչ ակոսները, դեկորատիվ ժապավենները, փայլիկները նույնպես կարող են ձևավորել զարդանաշխ։ Նմանատիպ պոմանդերներն օգտագործվում են որպես ավանդական սուրբծննդյան և ամանորյա զարդարանք․ դրանք դրվում են սեղանին, կեռիկներով կամ ժապավեններով կախվում են տոնածառից որպես եղևնու զարդարանքներ։ Չորացված ցիտրուսային պոմանդերները կարելի է օգտագործել նաև առօրյայում որպես բուրավետիչներ, օդի թարմեցուցիչներ, կարելի է դնել անկողնային պարագաների կամ հագուստի պահարանում՝ մոլերին վախացնելու և իրերին հաճելի հոտ տալու պատակով։ Ոմանք խորհուրդ են տալիս պոմանդերներն օգտագործել որպես գրիպի ու մրսածության դեմ պրոֆիլակտիկ միջոց։

## Պատկերասրահ
XVI-XVII դարերի ազնվականների դիմանկաներում պոմանդերները․
Պատկեր:Pourbus_lady_pomander.jpg|Փեթեր Փուրբուս, Անհայտ պոմանդերով դիմանկար, 1560-1565 թվականներ
Պատկեր:Kvinnoporträtt_-_Hallwylska_museet_-_89005.tif|Անհայտ նկարիչ, *Կնոջ դիմանկար,* մոտ․ 1560 թվական
Պատկեր:Pieter_Pourbus_Anna_van_Renoy.jpg|Փեթեր Փուրբուս, Աննա վան Ռենայի դիմանկարը, 1575 թվական
Պատկեր:Frans_Pourbus_the_Younger_Marie_de_Huelstre.jpg|Ֆրանս Փուրբուս (կրտսեր), Marie de Huelstre դիմանկար, 1591 թվական
Պատկեր:Prayer_Nut_1518.jpg|Հակոբ վան Օօսթսանեն, Յան վան Էգմոնտի նկար, մոտ․ 1518 թվական (տարր)
Պատկեր:Rosary_with_pomander.jpg|Բարդողոմեոս Բրեյն (ավագ), 1528 թվական (տարր)


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Boeser, Knut, *The elixirs of Nostradamus: Nostradamus' original recipes for elixirs, scented water, beauty potions, and sweetmeats*, Moyer Bell, 1996; 
* Groom, Nigel, *The new perfume handbook,* Springer, 1997, 
* Longman, Rrown, *The Archaeological journal,* Volume 31, Green and Longman 1874
* Madden, Frederic, *Privy purse expenses of the Princess Mary, daughter of King Henry the Eighth, afterwards Queen Mary*, W. Pickering 1831
* Schleif, Corine and Volker Schier,  *Katerina’s Windows: Donation and Devotion, Art and Music, as Heard and Seen Through the Writings of a Birgittine Nun,* University Park: Penn State Press, 2009, 237, 242—244, 

## Արտաքին հղումներ
* Ինչ է պոմանդերը

Կատեգորիա:Բուրավետ նյութեր
Կատեգորիա:Զարդարանքներ