Եմենի պատմություն

Եմենը քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից է։

## Պալեոլիթ
Ալ-Ղուզայի բազմաշերտ քարանձավային տեղամասում Հադրամաութի նախաաքեուլյան արդյունաբերությունը բնութագրվում է Օլդուվայի վայրերին բնորոշ գույքագրմամբ: 2008 թվականին Սոկոտրա կղզում հայտնաբերվել են Օլդուվայի մշակույթի գործիքներ։ Հիմք ընդունելով երկրաբանական և ստրատիգրաֆիկ պալեոմագնիսական տվյալները մշակույթ կրող H ստորին հորիզոնից՝ կարող ենք եզրակացնել, որ Հարավային Արաբիայում մարդկանց բնակեցումը տեղի է ունեցել մոտ. 1,65-1,35 միլիոն տարի առաջ։

Աչելյան արդյունաբերությունը հայտնաբերվել է Հարավային Արաբիայում՝ Մաշհադ III տեղանքում՝ Ջոլ-Ուրում (Հադրամաուտ) վայրում։ Մաշհադ III տեղանքում կացիններ են հայտնաբերվել փաթիլային գործիքների և փոքր քանակությամբ կոտլետների հետ միասին: Ինչպես նախորդ ժամանակաշրջանում, գերիշխում է ենթազուգահեռ ճեղքվածքով միատարած միջուկի տեխնիկան։ Մաշհադ III տեղանքը  նմանություններ ունի Մերձավոր Արևելքի Աչելյան և Եգիպտոսի Խարգա օազիսի հետ:

Հադ-Ռամաութի միջին պալեոլիթյան հուշարձանների Լևալոյի ոչ երեսպատման արդյունաբերությունը (արհեստանոցներ Մաշհադ I, Ալ-Գաբր I, II, IX և այլն) առավելագույն նմանություն ունեն Նեղոսի հովտի «Նուբիական Մուստերյան» և Խարգայի «Ստորին Լևալոիս» հետ, և նրանք կազմում են մի շարք ընդհանուր արդյունաբերական օազիս: Արաբիայի և Հյուսիս-Արևելյան Աֆրիկայի։ 
մինի|Շաբվեի թագավորական պալատի զարդաքանդակ

Վերին պալեոլիթյան քարի արդյունաբերությունը Հադրամաութի (Մաշհադ IV և V, Ալ-Գաբր IV, X-XII, Վադի Դաուան I-III և այլն) և Մահրայի (Վադի Խուրութ I և III) վայրերից ավելի հնացած է, համեմատած եվրոպական և մերձավորարևելյան վերին պալեոլիթյան հովտի հուշարձանների սինդրոմի արդյունաբերության հետ: Լիբիական անապատը` նրանց հետ կազմելով մշակութային միասնական գավառ: Խ. Ա.Ամիրխանովը Հադրամաուտի նյութերը համարում է չոր արևադարձային աֆրո-ասիական գոտու «օազիսային մշակույթների» հարավարաբական տարբերակ:

Հարավային Արաբիայում Հադրամաութի ամենակարևոր շերտավորված նեոլիթյան համալիրներն են Աս-Սաֆա I, Մաշհադ X-XI, Մահրայում՝ Խաբարութ I և II, Մսաբիգ հովանոցը, Խբեկի քարանձավը։ Արաբիայի վաղ նեոլիթում (մ.թ.ա. VIII–VI հազարամյակ), Խ. Ա.Ամիրխանովը առանձնացնում է երկու կտրուկ տարբեր մշակութային համալիրներ՝ հարավարաբական և արևելյան արաբական։ Արևելյան Արաբական համալիրի արդյունաբերությունը մոտ է Մերձավոր Արևելքի նախախեցեղեն նեոլիթին և ձևավորվել է միջագետքյան մշակութային ազդակների անմիջական ազդեցության ներքո։ Հարավային Արաբիայի մշակութային համալիրը ձևավորվել է տեղական սուբստրատի վրա և պահպանել մշակութային կապերի ավանդական (հյուսիսաֆրիկյան) ուղղությունը։ Արաբական թերակղզու ուշ նեոլիթի վաղ փուլում (մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակ) Արևելյան Արաբական համալիրի անհետացումը նշվել է հարավարաբական մշակութային համալիրի վերափոխմամբ դեպի «անապատային նեոլիթ»՝ ցույց տալով նմանություններ Կապսիական արդյունաբերության և Նեղոսի հովտի և Արևելյան Սահարայի Ֆայումի նեոլիթի հետ: Կոնկրետ արդեն մ.թ.ա 8-րդ հազարամյակում։ Հարավ-արաբական նեոլիթի համար Ֆայումի օազիսի տարրերը գրանցված են միայն մ.թ.ա 5-րդ հազարամյակում, որը ցույց է տալիս մշակութային ազդեցությունների ուղղությունը Արաբիայից դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա։ Հարավային Արաբիայի հետնեոլիթյան հուշարձանները (մ.թ.ա. 2-1-ին հազարամյակ) համաժամանակյա էին բրոնզի դարի մշակույթի և այս տարածքի վաղ քաղաքային քաղաքակրթության հետ և սահուն կերպով վերածվեցին պատմականորեն ժամանակակից քոչվոր բեդվինների մշակույթին:

## Նախամուսուլմանական Արաբիա
Հիմնական հոդված՝ Նախամուսուլմանական Արաբիա
Եմենի տարածքում մեզ առավել հայտնի ամենահին թագավորություններն էին Աուսանի թագավորությունը, Քաթաբանը, Հադրամաութը, Մայնը, Սաբանը և Հիմյարը: Այս թագավորությունները պարտադիր չէ, որ պետություններ լինեն. օրինակ Մայնը կարող է ավելի ճիշտ կլինի կոչել քաղաքացիական-տաճարային համայնք:

Ք․Ա․ 26թ Օկտավիանոս Օգոստոսի հրամանով Գալլոսի հրամանատարությամբ ռազմական արշավախումբ ուղարկվեց Արաբիա, որն ավարտվեց հռոմեական զորքերի ջախջախմամբ։

4-րդ դարում ամբողջ Եմենը միավորվել է հիմիարների կողմից։ Նույն դարի վերջին Հիմարի թագավորները հուդայականությունը որպես պետական ​​կրոն ընդունեցին։ 
մինի|Սաբեյական լեզվի ստելա – Մ․թ․ա․ 6–րդ դար

## Օտար տիրակալների տիրապետության տակ
* 6-րդ դարի սկզբին Եմենը ընկավ Եթովպիայի ազդեցության տակ, ինչը հանգեցրեց նրա ժամանակավոր քրիստոնեացմանը։
* 6-րդ դարի վերջին Եմենը գրավել է Սասանյան Իրանը։
* 628թ․ Իսլամական նվաճում:

## Իսլամական դարաշրջան
Տես նաև՝ Եմենի, Եմենի (Էյալեթ) և Եմենի (Վիլայեթ) իմամների ցանկը

Վաղ իսլամական դարաշրջանում Եմենի սոցիալական համակարգը զգալի փոփոխություններ է կրել՝ կապված հնագույն ցեղերի վերափոխման հետ:

9-12-րդ դարերում Եմենը կառավարում էին Զիյադիների (820-1017), Յաֆուրիդների (861-994), Նաջահիդների (1021-1159), Սուլեյհիդների (1038-1098), Համդանիդների (1091-1017), Մահդանիդների (1091-1017 թթ.), Մահդանիդների (1091-1017) դինաստիաները: (1083-1174) և Սուլեյմանիդներ (1138-1161, 1196 - մոտ 1281):

897 - Հյուսիսային Եմենում Զայդի իմամատի հիմնադրումը Ռասիդների դինաստիայի գլխավորությամբ (894-1301):

1173 - եգիպտական ​​զորքերի ներխուժում:

1174-1229 - Եմեն - Եգիպտոսի վասալ սուլթանություն՝ Այյուբյան դինաստիայի մի ճյուղի գլխավորությամբ։

1229-1454 - Եմենի միավորում Ռասուլիդների դինաստիայի իշխանության ներքո:

1454-1517թթ.՝ Եմենը Թահիրիդների դինաստիայի տիրապետության տակ:

1517-1538 - Մամլուքների նվաճում. Քաղաքական մասնատվածություն. Եմենը Օսմանյան կայսրության «հովանավորության» ներքո.

1538-1635 - Օսմանյան Եմենի գրավումը, Էյալեթ Եմեն։

18-րդ դարի երկրորդ կեսին Սանայի իմամը կառավարում էր 30 գավառներ։ 1872 թվականին թուրքերը նորից գրավեցին Եմենը, սակայն 1904 թվականին Զայդի Իմամ Յահյա Համիդ ադ Դինը համընդհանուր ապստամբություն սկսեց թուրքերի դեմ։

## Բրիտանական տիրապետությունը Եմենում
Տես նաև՝ Ադենի պաշտպանություն, Լահեջի սուլթանություն և Ադենի գաղութ Լահեջի սուլթանությունը 1910 թ

1802 թվականին սուլթան Ահմեդ Աբդ ալ-Քարիմը պայմանագիր է կնքում բրիտանացիների հետ, ըստ որի Ադենը դառնում է «բաց նավահանգիստ անգլիական նավերով ժամանող բոլոր ապրանքների համար»։ Քաղաքում ստեղծվել է Արեւելյան հնդկական ընկերության առեւտրային կետ։ 1809 թվականից բրիտանական նավերը սկսեցին կանոնավոր կերպով նավարկել Ադեն նավահանգիստ։ 1839 թվականին բրիտանացիները գրավեցին Ադենը, որին պաշտոնապես տրվեց առքուվաճառքի պայմանագրի ձև, համաձայն որի սուլթանը համեստ վարձատրության դիմաց Մեծ Բրիտանիային է փոխանցել Ադեն նավահանգիստը և հարակից գյուղը։ Այս իրադարձությամբ սկսվեց Հարավային Եմենի բրիտանական գաղութացման պատմությունը։
մինի|Ջիբլայի թագուհիների Արվա պալատը

Բրիտանական իմպերիալիզմի և նրա գաղութային համակարգի աճող ճգնաժամի և Մեծ Բրիտանիայի ռազմավարական շահերի ապահովման գործում Ադենի աճող կարևորության հետ գաղութի տնտեսությունը սկսեց զարգանալ 1950-ականների սկզբին։ Սա մեծացրեց Ադենի և պրոտեկտորատների միջև տնտեսական մակարդակների առանց այն էլ զգալի տարբերությունը: Ադենի գաղութի ձեռնարկությունների արտադրության ծավալը փոքր էր։ Այսպես, 1962-ին արտադրվել է 120,8 հազար տոննա աղ, 279 տոննա ալյումինե սպասք, 34 տոննա ծխախոտ և ծխախոտ, ավելի քան 40 միլիոն շիշ զովացուցիչ ըմպելիք, մոտ 2 միլիոն ցեմենտի բլոկ, ավելի քան 3,8 միլիոն աղյուս, մշակվել է 6 119 հազար տոննա ձեթ։ Ադենից դուրս ուշադրության արժանի միակ արդյունաբերական ձեռնարկությունները Մուկալլայում ձկան պահածոների փոքր գործարաններն էին և Աբյանում և Լահջայում գտնվող երկու բամբակյա գործարանները։

1963 թվականին Ադենում սկսվեց հակաբրիտանական ապստամբությունը, որը կոչվում էր Ադենի ճգնաժամ։

## Հյուսիսային Եմեն և Հարավային Եմեն
Տես նաև՝ Եմենի Մութավաքքիլի Թագավորություն, Եմենի Արաբական Հանրապետություն, Եմենի Ժողովրդադեմոկրատական ​​Հանրապետություն և Եմենի միավորում։
1918 թվականին Հյուսիսային Եմենը անկախություն ձեռք բերեց Օսմանյան կայսրությունից (որի իշխանության տակ այն կրկին անցավ 19-րդ դարում)։

1928-ին կնքվել է Խորհրդա-Եմենի բարեկամության և առևտրի պայմանագիր։

1934 թվականին Սաուդյան Արաբիայի և Եմենի միջև տեղի ունեցավ զինված հակամարտություն տարածքային վեճերի պատճառով։

1951-ին ստեղծվեց Ադենի ուսուցիչների միությունը (առաջին արհմիութենական կազմակերպություններից մեկն ամբողջ Արաբական թերակղզում), 1956-ի մարտին տեղի ունեցավ Ադենի արհմիությունների առաջին համագումարը և սկսվեց արհմիութենական «Ամիլ» («Աշխատավոր») թերթի հրատարակումը։

1962 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Ահմեդ թագավորի մահից հետո արքայազն Մուհամմեդ ալ-Բադրը հռչակվեց Հյուսիսային Եմենի նոր թագավոր։ Օգտվելով ստեղծված իրավիճակից՝ սեպտեմբերի 26-ին զինվորականները տապալեցին միապետությունը և հռչակեցին Եմենի Արաբական Հանրապետությունը։ Սակայն Սաուդյան Արաբիայի օգնությամբ հյուսիս փախած թագավորը և նրա կողմնակիցները քաղաքացիական պատերազմ սկսեցին, որը տևեց մինչև 1970 թվականը: Եղավ նաև արտաքին միջամտություն. 8 եգիպտական ​​բրիգադներ կռվեցին հանրապետականների կողքին ռոյալիստների դեմ:

Հարավային Եմենը անկախություն ձեռք բերեց 1967 թվականին։ 3 տարի անց Հարավային Եմենի կառավարությունը (NDY) որդեգրեց պրոխորհրդային կողմնորոշում։ Հաջորդ երկու տասնամյակների ընթացքում PDRY-ի և Եմենի Արաբական Հանրապետության միջև տեղի ունեցան բազմաթիվ սահմանային բախումներ, որոնք վերածվեցին պատերազմների (օրինակ՝ 1972, 1978, 1979, 1980, 1985 և 1987 թվականներին):

1990 թվականին երկու պետությունները միավորվեցին՝ ձևավորելով Եմենի Հանրապետությունը։

1994 թվականին Եմենում տեղի ունեցավ քաղաքացիական պատերազմ։ Մայիսի 21-ին PDRY-ի նախկին առաջնորդները դարձյալ հռչակեցին հարավում անկախ պետություն՝ Եմենի Դեմոկրատական ​​Հանրապետությունը, սակայն նույն թվականի հուլիսին հարավայինների զինված ապստամբությունը ճնշվեց Եմենի բանակի կողմից։

2004 թվականին Եմենի հյուսիս-արևմուտքում շիաների ապստամբություն սկսվեց: Հակամարտության ընթացքում պատերազմող կողմերը մեկ անգամ չէ, որ զինադադար են հայտարարել, բայց ամեն անգամ հակամարտությունը կրկին բռնկվել է։

2010 թվականի մարտի 19-ին նախագահ Ալի Աբդուլլահ Սալեհը հայտարարեց «հակամարտության վերջնական ավարտի մասին»:

## 2011 թվականի եմենյան անհանգստությունը
Հիմնական հոդված՝ Հեղափոխություն Եմենում (2011–2012)
Եմենում անկարգությունները սկսվել են 2011 թվականի հունվարին։

Հունվարի 22-ին տեղի ունեցավ երկրի նախագահ Ալի Աբդուլլահ Սալեհի հրաժարականի պահանջով առաջին ցույցը, ով այդ ժամանակ իշխանության ղեկին էր 32 տարի՝ սկսած 1978թ.-ից։ Հունվարի 27-ին հազարավոր մարդիկ դուրս էին եկել երկրի մայրաքաղաք Սանայի փողոցներ՝ պահանջելով նախագահի հրաժարականը։

2011 թվականի նոյեմբերի 23-ին Սաուդյան Արաբիայի մայրաքաղաքում նախագահ Սալեհը հրամանագիր է ստորագրել երկրի փոխնախագահ Աբեդ Ռաբբո Մանսուր ալ-Հադիին լիազորությունները փոխանցելու մասին՝ չորրորդ փորձով, մինչ այդ երեքը ձախողվել են: Ինքը՝ Սալեհը, պետության նոր ղեկավարի ընտրությունից առաջ ստացել է «պատվավոր նախագահի» կարգավիճակ և հայտարարել, որ մտադիր է լքել Եմենը և բուժման մեկնել ԱՄՆ։

Դեկտեմբերի 24-ին Սանայում Սալեհին հավատարիմ զինվորները (նրա որդու գլխավորությամբ) կրակ բացեցին ցուցարարների վրա, ովքեր պահանջում էին պաշտոնաթող նախագահի դատավարությունը. առնվազն 9 մարդ սպանվեց, 90-ը վիրավորվեց։ Հաջորդ օրը Սալեհն ասաց, որ մտադիր է մեկնել Միացյալ Նահանգներ՝ «ազգային միասնության անցումային կառավարությանը հնարավորություն տալու պատրաստվելու ընտրություններին»:

2012 թվականի հունվարի 9-ին Եմենի ժամանակավոր կառավարությունը հավանություն է տվել օրինագծին, որը քրեական հետապնդումից անձեռնմխելիություն է շնորհում հեռացող նախագահ Ալի Աբդուլլահ Սալեհին: Պաշտոնական ընթացակարգի համաձայն՝ օրինագիծը պետք է ստանա նաեւ Եմենի խորհրդարանի հավանությունը։ Եմենցիները վրդովված են Սալեհի օրինական անձեռնմխելիությունից: Այս հարցով ՓՊ ժողովը պետք է տեղի ունենար հունվարի 11-ին, սակայն ցուցարարների ճնշման տակ այն հետաձգվեց մինչև շաբաթ օրը՝ հունվարի 14-ը։

Եմենի նոր նախագահի ընտրությունները տեղի են ունեցել 2012 թվականի փետրվարի 21-ին, Եմենի նոր նախագահ Աբդուրաբա Մանսուր Հադին երդվել է շաբաթ օրը՝ փետրվարի 25-ին, իսկ երդմնակալության արարողությունը տեղի է ունեցել փետրվարի 27-ին Սանայում։

## Զինված բախումներ և հեղաշրջման փորձ 2015թ
Հիմնական հոդված՝ Եմենի քաղաքացիական պատերազմ (2014 թվականից)
Հիմնական հոդված՝ Ներխուժում Եմեն

2014 թվականի օգոստոսի կեսերին հութիները սկսեցին զանգվածային ցույցեր անցկացնել երկրի մի քանի շրջաններում այն ​​բանից հետո, երբ իշխանությունները հայտարարեցին նավթամթերքի սուբսիդիաների կրճատման մասին, ինչը հանգեցրեց բենզինի գների կրկնապատկմանը: Հիմնական պահանջը «կոռումպացված կաբինետի» հրաժարականն էր։

Սեպտեմբերի կեսերին կրքերի ինտենսիվությունը հասավ իր գագաթնակետին, իսկ Սանայի մատույցներում սկսվեցին բախումներ ցուցարարների ու անվտանգության ուժերի միջև։ Երկու օրվա ընթացքում հութիներին հաջողվել է կոտրել ուժայինների դիմադրությունը, գրավել մի շարք կառավարական հաստատությունների շենքեր և տեղադրել նրանց անցակետերը։

Հունվարի 17-ին անհայտ անձինք մայրաքաղաքում առեւանգել են նախագահ Ահմեդ Ավադ բեն Մուբարաքի վարչակազմի ղեկավարին։ Նա ուղեւորվում էր կառավարության շենք՝ մասնակցելու հանրապետության սահմանադրության նախագծի շուրջ նախատեսված հանդիպմանը։ Կան ապացույցներ, որ առևանգման հետևում կանգնած են հութիները:
մինի|Լախիջայի սուլթանություն 1910 թ

2015 թվականի հունվարի 19-ին Եմենի մայրաքաղաք Սանայում տեղի ունեցած բախումների հետևանքով մեկ մարդ զոհվել է, ևս երեքը վիրավորվել են։ Այս մասին հայտարարել է հանրապետության տեղեկատվության նախարար Նադիա ալ-Սակքաֆը։ «Նախագահականի վրա հարձակումը հեղաշրջման փորձ է»,- ընդգծել է նա։

Երկրի անվտանգության ուժերի և շիա ապստամբների (հութիների) միջև մարտերը սկսվել են երկուշաբթի հունվարի 19-ի առավոտյան:

Հաղորդվում է, որ ապստամբները գրավել են երկրի պետական ​​SABA լրատվական գործակալության շենքերը և արբանյակային հեռուստաալիքը։ Կռիվների արդյունքում պետական ​​կառույցներն ու դեսպանատները դադարեցրին իրենց աշխատանքը։

Հունվարի 22-ին նախագահ Հադին հրաժարականի դիմում է ներկայացրել։

Փետրվարի 5-ին հութիները հայտարարեցին Ներկայացուցիչների պալատը ցրելու և Եմենի բոլոր նահանգներից 551 անդամից բաղկացած անցումային խորհրդի ձևավորման մասին, որը կընտրի նախագահական խորհրդի կազմը։

2015 թվականի փետրվարի 21-ին Հադիին հաջողվել է մեկ ամիս տնային կալանքի տակ մնալուց հետո Սանայից փախչել Ադեն։ Այնտեղ նա հանդիպել է հարավային նահանգների նահանգապետերի հետ և հայտարարություն արել՝ հետ վերցնելով իր հրաժարականի դիմումը։

Եմենի նախագահի և կառավարության խնդրանքով 2015 թվականի փետրվարի 26-ին Սաուդյան Արաբիայի գլխավորած արաբական կոալիցիայի ուժերի ռազմական գործողությունը սկսվեց Եմենում։

## Գրականություն
* *Айдын Ариф оглы Али-заде.* Хроника мусульманских государств I-VII веков хиджры. — 2-е, испр. и доп.. — М.: Умма, 2007. — С. 400—408. — ISBN 5-94824-111-4.
* Густерин П. В. Йеменская Республика и её города. М.: Международные отношения, 2006.
* Густерин П. Йемен. Али Абдалла Салех: путь на вершину власти // Азия и Африка сегодня. 2006, № 12.
* Йемен // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
* Коротаев А. В. Социальная история Йемена, X в. до н. э. — XX в. н. э. Вождества и племена страны Хашид и Бакил. М.: КомКнига, 2006
* Портал «Йемен»
* Густерин П. В. Хронология российско-йеменских отношений
* Россия (СССР) в войнах второй половины XX века. Гражданская война в Северном Йемене (1962—1969 гг.)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Եմեն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմություն