Հարթման Շեդել

**Հարթման Շեդել** (, , ), գերմանացի հումանիստ-գիտնական, բժիշկ, պատմաբան և մատենագիր։ Հեղինակ է առաջին հրատարակված համաշխարհային տարեգրության։ Առաջին քարտեզագիրներից մեկն է, ով կիրառել է մեքենայական տպագրությունը։

## Կյանք և գործեր
Ծնվել է 1440 թվականի փետրվարի 13-ին ազատ կայսերական Նյուրնբերգ քաղաքում (Բավարիա), բուրգերական ընտանիքում։ 1456 թվականին իր ավագ զարմիկ Հերման Շեդելի աջակցությամբ ընդունվել է Լայպցիգի համալսարան՝ 1457 թվականին ստանալով բակալավրի, 1460 թվականին՝ արվեստի մագիստրոսի կոչում, որից հետո սովորել է կանոնական իրավունք։

1462 թվականից Լայպցիգում ունկնդրել է հումանիստ բժիշկ Պետեր Լյուդերի դասախոսությունները։ 1463 թվականին ընդունվել է տեղի համալսարան, որտեղ մասնակցել է փիլիսոփա և բժիշկ Մաթիոլո Պերուջինոյի դասախոսություններին, իսկ 1466 թվականին ստացել բժշկագիտության դոկտորի աստիճան։ Ուսումնասիրել է նաև աշխարհագրություն, արվեստ և լեզուներ։

1468 թվականին Շեդելը ուխտագնացության է մեկնել Աախեն` սուրբ մասունքների մոտ։ Այնուհետև նա այցելել է Բրաբանտ և Ֆլանդրիա և 1468 թվականի հուլիսին մասնակցել Բուրգունդիայի դուքս Կարլոս Խիզախի և Մարգարեթ Յորքցու հարսանիքին Դամմեում։ 1470 թվականից ապրել և աշխատել է Բավարիայում՝ որպես քաղաքային բժիշկ նախ Բավարիայում, 1472 թվականից՝ Նյորդլինգենում, այնուհետև 1477 թվականից՝ Ամբերգում։

1481 թվականի նոյեմբերին Շեդելը վերջնականապես հաստատվել է հայրենի Նյուրնբերգում՝ այնտեղ ստանալով բժշկական պրակտիկա, իսկ հաջորդ տարի քաղաքային խորհրդի կողմից հաստատվել է որպես տեղի բժիշկ։ 1485 թվականից, ամուր ժառանգության շնորհիվ բարելավելով իր դիրքը, նա նաև զբաղվել է պատմական գործերով՝ մտերմանալով արվեստագետների, հրատարակիչների, բարերարների, ինչպես նաև հումանիստ գիտնականների, այդ թվում՝ Կոնրադ Ցելտիսի (1459-1508), Սիգիզմունդ Մայստերլինի (143-1497), Հիերոնիմ Մյունցերի (1437-1508), Յոհան Տրիտեմիի (1462-1516) և Դիտրիխ Ուլսենի (1486-1507) հետ։

Կարճ ճանապարհորդություններ է կատարել Բամբերգ, Ռեգենսբուրգ, Վյուրցբուրգ, ինչպես նաև ուխտագնացություններ է կատարել վանքեր։

Մահացել է Նյուրնբերգի իր տանը 1514 թվականի նոյեմբերի 28-ին։

Ունեցել է երկու կին՝ Աննան (մահ. 1485) և Մագդալենան (մահ. 1505) և մեկ որդի՝ Սեբաստիանը (1494–1541)։

Հարթման Շեդելն առավելապես հայտնի է դարձել որպես Նյուրնբերգյան տարեգրության (1493) ստեղծող՝ քաղաքներն ու երկրները նկարագրող եզակի ստեղծագործություն, որը հարուստ էր փայտե նկարազարդումներով և քարտեզներով։

Արևմտաեվրոպական ընթերցողին առաջին անգամ ներկայացվել են բազմաթիվ քաղաքներ ու երկրներ, որոնք գոյություն են ունեցել տարեգրության ստեղծման ժամանակ և նրանք, որոնք անհետացել են մինչ այդ։ Սկզբնապես կազմված էր լատիներեն և վերնագրված *Liber Chroniarum cum fìguris et ymaginibus ab inicio mundi*, այն թարգմանվել էր գերմաներեն 1494 թվականին Գեորգ Ալտի կողմից։ Որպես  շքեղ հրատարակության պատվիրատուներ, որը պարունակում էր մոտ 1800 գունավոր փորագրություններ, հանդես են եկել Նյուրնբերգի պատվավոր քաղաքացիներ՝ խորհրդական Զեբալդ Շրեյերը, ով ապրում էր հեղինակի և հրատարակչի հետ նույն փողոցում և նրա եղբոր որդին՝ Սեբաստիան Կամերմեյստերը։

Շեդելը իր գործերից շատերը կարողացել է ստեղծել միայն գերմանական երկրներում տպագրության զարգացման շնորհիվ, որը հայտնագործել է Յոհան Գուտենբերգը։ Նյուրնբերգյան տարեգրությունը, մասնավորապես, հրատարակել է նկարիչ Ալբրեխտ Դյուրերի կնքահայր Անտոն Կոբերգերը։

Շեդելը հայտնի էր նաև որպես գրքերի, արվեստի, ձեռագրերի և ինկունաբուլների կոլեկցիոներ։ Նրան է պատկանում այդ ժամանակների ամենածավալուն գրադարանը, որտեղ ըստ 1498 թվականին կազմված և 1507 թվականին թարմացված կատալոգի՝ հաշվառված են 667 հատոր, ներառյալ պատմության վերաբերյալ ավելի քան 100 գիրք, որոնք կազմել են «Հունաստանի պատմաբաններ», «Հռոմեացի պատմաբաններ», «Նոր ժամանակների պատմիչներ», «Տիեզերագիտություն և աշխարհագրություն» բաժինները։ 1552 թվականին այն ձեռք է բերել բանկիր Հանս Յակոբ Ֆուգերը, որից 1571 թվականին անցել է դուքս Ալբրեխտ V-ին, որի հավաքածուն հետագայում դարձել է Մյունխենի Բավարիական պետական գրադարանի մի մասը։

Իտալիայում հավաքված և 1504 թվականին նկարագրված նրա հնագիտական հավաքածուն բարձր է գնահատվել իր ժամանակակիցների կողմից։ Պատմական արժեք է ներկայացնում նաև նրա կազմած երգարանը (մոտ․ 1460 թվական, 69 պիես)։

## Պատկերասրահ

Image:Nuremberg chronicles - Nuremberga.png|Նյուրնբերգ
Image:Nuremberg chronicles - Augusta vendilicorum.png|Աուգսբուրգ
Image:Nuremberg chronicles - MEYDEBURGA.png|Մագդեբուրգ
Image:Nuremberg chronicles - BAMBERGA.png|Բամբերգ
Image:Schedel-trier2.jpg|Թրիեր
Image:Nuremberg chronicles f 265-66 (Lubeca).jpg|Լյուբեկ
Image:Nuremberg chronicles - ERFORDIA.png|Էրֆուրտ
Image:Schedelsche Weltchronik - Mainz.jpg|Մայնց
Image:Nuremberg chronicles - CONSTANCIA.png|Կոնստանց
Image:Nuremberg chronicles - MONACUM.png|Մյունխեն
Image:Schedelsche Weltchronik - Paris.jpg|Փարիզ
Image:Nuremberg chronicles - BASILEA.png|Բազել
Image:Nuremberg chronicles f 098v99r 1.png|Վիեննա
Image:Nuremberg chronicles - praha.png|Պրահա
Image:Nuremberg chronicles - CRACOVIA.png|Կրակով
Image:Nuremberg chronicles - BRESSLA.png|Վրոցլավ
Image:Buda 1493.jpg|Բուդա
Image:Colored woodcut town view of Florence.jpg|Ֆլորենցիա
Image:Nuremberg chronicles f 68r 1.png|Վերոնա
Image:Nuremberg chronicles - NEAPOLIS.png|Նեապոլ
Image:Nuremberg chronicles f 274r (Constantinopel).jpg|Կոստանդնուպոլիս
Image:Nuremberg chronicles f 194v 1.jpg|Նիկիա
Image:Nuremberg chronicles - f 23v.png|Դամասկոս
Image:Nuremberg chronicles - f 15r.png|Երուսաղեմ
Image:Nuremberg chronicles - f 24v.png|Բաբելոն
Image:Nuremberg chronicles - f 20r.png|Նինվե
Image:Nuremberg chronicles - f 077v 1.png|Ալեքսանդրիա
Image:Nuremberg chronicles - f 28v.png|Սպարտա
Image:Nuremberg chronicles f 36r 1.png|Տրոյա
Image:Nuremberg chronicles - f 13b.png|Աշխարհի քարտեզն ըստ (Կլավդիոս Պտղոմեոսի)


## Մատենագիտություն
* *Wattenbach Wilhelm.* Schedel, Hartmann // Allgemeine Deutsche Biographie. — Band 30. — Leipzig: Duncker & Humblot,1890. — S. 661–662.
* *Löffler Klemens.* [Hartmann Schedel](https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Hartmann_Schedel) // Catholic Encyclopedia. — Volume 13. — New York: Robert Appleton Company, 1913.
* *Wendehorst Alfred.* Schedel S., Hartmann // Lexikon des Mittelalters. — Band 7. — Stuttgart; Weimar: Metzler, 1999. — Sp. 1444–1445. — ISBN 3-476-01742-7.
* *Fuchs Franz.* Schedel, Hartmann // Neue Deutsche Biographie. — Band 22. — Berlin: Duncker & Humblot, 2005. — S. 600–602.
* *Gößner Andreas.* Schedel, Hartmann // Religion Past and Present, ed. by Hans Dieter Betz, Don S. Browning, Bernd Janowski and Eberhard Jüngel. — Leiden; Boston: Brill, 2011.
* *Klingner Jacob.* Schedel, Hartmann // Deutsches Literatur-Lexikon. Das Mittelalter. — Band 3: Reiseberichte und Geschichtsdichtung, hrsg. von Wolfgang Achnitz. — Berlin; Boston: de Gruyter, 2012. — Sp. 940–951. — ISBN 978-3-598-44141-7.
* *Green Jonathan.* Hartmann Schedel // Christian-Muslim Relations 1500—1900, ed. by David Thomas. — Leiden; Boston: Brill, 2015.
* *Henkel Nikolaus.* Schedel, Hartmann // Encyclopedia of the Medieval Chronicle, ed. by Graeme Dunphy and Cristian Bratu. — Leiden; Boston: Brill, 2016.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*DNB portal, Hartmann Schedel
*Nicolaus C. Heutger (1995). "Schedel, Hartmann". In Bautz, Traugott (ed.). Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) (in German). Vol. 9. Herzberg: Bautz. cols. 26–29. ISBN 3-88309-058-1
*Wilhelm Wattenbach (1890), Schedel, Hartmann, Allgemeine Deutsche Biographie (ADB) (in German), vol. 30, Leipzig: Duncker & Humblot, pp.&nbsp;661–662
*Liber chronicarum. Nuremberg, Anton Koberger, 23 Dec. 1493. From the  Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress

Կատեգորիա:Գերմանացի քարտեզագիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հումանիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ