Միջազգային պատժամիջոցներ Իրաքի դեմ

**Իրաքի նկատմամբ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցներ,** ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից 1990 թվականի օգոստոսի 6-ին սահմանված պատժամիջոցներ, որոնք մտցվել են Քուվեյթ ներխուժելուց չորս օր անց։ Պատժամիջոցներն հիմնականում ուժի մեջ մնացին մինչև 2003 թվականի մայիսի 22-ը՝ Սադդամ Հուսեյնի տապալումից հետո, սակայն որոշ սահմանափակումներ պահպանվեցին, այդ թվում՝ Քուվեյթին հատկացվելիք փոխհատուցումների հետ կապված։ Պատժամիջոցների սկզբնական նպատակներն էին՝ ստիպել Իրաքին դուրս բերել զորքերը Քուվեյթից, վճարել փոխհատուցումներ և բացահայտել ու ոչնչացնել զանգվածային ոչնչացման զենքերը (ԶՈԶ)։

1990 թվականի օգոստոսին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը ընդունեց 661 բանաձևը, որով Իրաքի նկատմամբ սահմանվեցին խիստ տնտեսական պատժամիջոցներ։ Բանաձևն արգելում էր բոլոր տեսակի առևտուրը և ֆինանսական գործարքները Իրաքի և օկուպացված Քուվեյթի հետ՝ բացառությամբ դեղորայքի և «մարդասիրական նպատակներով» նախատեսված սննդամթերքի, որի ներմուծումն խիստ վերահսկվում էր։ 1991 թվականի ապրիլին, Իրաքի՝ Պարսից ծոցի պատերազմում կրած պարտությունից հետո, ընդունվեց 687 բանաձևը, որով հանվեց սննդամթերքի ներմուծման արգելքը։ Այնուամենայնիվ, պատժամիջոցները շարունակեցին գործել որոշ փոփոխություններով՝ կապված զանգվածային ոչնչացման զենքերի վերացման պահանջի հետ։

Չնայած 706, 712 և 986 բանաձևերի դրույթներին՝ ՄԱԿ-ը և Իրաքի կառավարությունը երկար ժամանակ չէին կարողանում համաձայնության գալ «Նավթի դիմաց սնունդ» ծրագրի (Oil-for-Food Programme, OFFP) պայմանների շուրջ, ինչի արդյունքում Իրաքյան նավթի մուտքը համաշխարհային շուկա մի քանի տարի շարունակ արգելափակված էր։ Վերջապես, 1996 թվականին փոխըմբռնման հուշագրի ստորագրումից հետո, ծրագիրը թույլ տվեց Իրաքին վերահսկվող քանակությամբ վերսկսել նավթի արտահանումը։ Սակայն ստացված եկամուտները պահվում էին հատուկ հաշվում (էսկրոու), և Իրաքի կատարելիք գնումների մեծ մասը պահանջում էր ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 15 անդամներից կազմված «Իրաքի պատժամիջոցների կոմիտեի» առանձին հաստատումը (բացի այդ, միջոցների մի մասն ուղղվում էր Քուվեյթին վճարվելիք փոխհատուցումների համար)։ Պատժամիջոցների ռեժիմը շարունակաբար վերանայվում էր՝ արձագանքելով միջազգային հանրության աճող մտահոգություններին՝ կապված պատժամիջոցներից առաջացած քաղաքացիական հետևանքների հետ։ Վերջիվերջո, Իրաքյան նավթի արտահանման հետ կապված բոլոր սահմանափակումները հանվեցին (1284 բանաձևով), և Իրաքի կատարելիք գնումների մեծ մասը ստացավ նախնական հաստատում (1409 բանաձևով)՝ բացառությամբ երկակի նշանակության տեխնոլոգիաների։ Հետագա տարիներին Իրաքը սկսեց շահարկել «Նավթի դիմաց սնունդ» ծրագիրը՝ ապօրինի գործարքների համար արժույթ ձեռք բերելու նպատակով, իսկ հարևան որոշ երկրներ սկսեցին ամբողջությամբ անտեսել պատժամիջոցները, ինչը հանգեցրեց որոշ չափով տնտեսության վերականգնման։ Սննդամթերքի ներմուծման կրճատումը, հավանաբար, խթան հանդիսացավ երկրի գյուղատնտեսական ինքնաբավության բարձրացման համար, թեև բնակչության շրջանում՝ հատկապես երեխաների մոտ, շարունակվեցին արձանագրվել աղքատության և սովի մատնման դեպքեր։

1990-ականներին և 2000-ականների սկզբին բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց տվեցին, որ պատժամիջոցների արդյունքում երեխաների մահացության մակարդակը կրկնապատկվել էր՝ գնահատականները տատանվում էին մինչև 227,000–500,000 մահ՝ մինչև 5 տարեկան երեխաների շրջանում։ Մյուս կողմից, հետագայում ԱՄՆ-ի գլխավորած օկուպացիոն վարչակազմի հետ համագործակցությամբ անցկացված հետազոտությունները մատնանշեցին, որ նախորդ տվյալները հնարավոր է կեղծվել էին Սադդամ Հուսեյնի ռեժիմի կողմից, և ըստ այդ ուսումնասիրությունների՝ «երեխաների մահացության էական աճ Իրաքում 1990 թվականից հետո չի արձանագրվել»։ Այնուամենայնիվ, պատժամիջոցները զգալի ազդեցություն են ունեցել՝ հանգեցնելով մեկ շնչին բաժին ընկնող ազգային եկամտի կտրուկ նվազման, բարձր սովի մակարդակի, դեղորայքի պակասի, մաքուր ջրի բացակայության հետևանքով առաջացած հիվանդությունների, երկարատև հոսանքազրկումների և կրթական համակարգի գրեթե փլուզման՝ հատկապես մինչև «Նավթի դիմաց սնունդ» ծրագրի ներդրումը։ 1990-ականներից հետո ՄԱԿ-ի կողմից սահմանված պատժամիջոցների մեծ մասը դարձել են նպատակային, այլ ոչ համապարփակ, ինչը մասնակիորեն պայմանավորված էր Իրաքի պատժամիջոցներից բխած քաղաքացիական վնասների վերաբերյալ մտահոգություններով։

## Իրաքի դեմ պատժամիջոցների կոչեր
Չնայած Իրաքի կողմից քիմիական զենքի լայնածավալ կիրառմանը՝ Իրանի հետ պատերազմում, Ռեյգանի վարչակազմը ընդհանուր առմամբ աջակցում էր Իրաքին։ 1988 թ. սեպտեմբերին՝ Իրանի հետ պատերազմի ավարտից հետո, երբ հաղորդումներ հայտնվեցին Իրաքի կողմից քրդական փոքրամասնության դեմ նոր քիմիական հարձակումների վերաբերյալ, ԱՄՆ սենատորներ Քլեյբորն Փելը և Ջեսի Հելմսը հանդես եկան Իրաքի նկատմամբ համապարփակ տնտեսական պատժամիջոցների կոչով։ Նրանք առաջարկում էին ներառել նաև նավթի էմբարգո և երկակի նշանակության տեխնոլոգիաների արտահանման խիստ սահմանափակումներ։ Թեև համապատասխան օրենսդրական նախաձեռնությունը անցավ Սենատում, այն բախվեց լուրջ դիմադրության Ներկայացուցիչների պալատում և այդպես էլ օրենք չդարձավ։ Միացյալ Նահանգներում մի շարք առևտրային շահեր, որոնք կապ ունեին Իրաքի հետ, ինչպես նաև Պետդեպարտամենտը՝ չնայած պետքարտուղար Ջորջ Շուլցի հրապարակային քննադատությանը, երբ նա Իրաքի քիմիական հարձակումները որակեց «անհիմն և գարշելի», դեմ էին պատժամիջոցներին։ 1988 թ․ հոկտեմբերին Փելն ասել էր․ «Գյուղատնտեսական շահերը դեմ էին Իրաք արտահանվող գյուղմթերքների վրա կիրառվող պետական սուբսիդիաների կասեցմանը, նավթային արդյունաբերությունը բողոքում էր նավթի բոյկոտից՝ չնայած այլընտրանքային մատակարարումները հեշտությամբ կարելի էր ապահովել։ Նույնիսկ մի քիմիական ընկերություն զանգահարեց՝ ճշտելու, թե ինչ ազդեցություն կարող է ունենալ պատժամիջոցը իր արտադրանքի վրա»։

## Վարչակազմ
Ինչպես նշվում է ՄԱԿ-ի կողմից, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 661 բանաձևը Իրաքի նկատմամբ համապարփակ պատժամիջոցներ սահմանեց 1990 թվականի օգոստոսին՝ այդ երկրի կողմից Քուվեյթի վրա հարձակվելուց հետո։ Պատժամիջոցները ներառում էին խիստ սահմանափակումներ ինչպես Իրաք ներմուծվող, այնպես էլ արտահանվող ապրանքների վրա։ ՄԱԿ-ի 660, 661, 662, 664, 665, 666, 667, 669, 670, 674, 677, 678 և 687 բանաձևերում արտահայտված էին հետևյալ նպատակները՝ զանգվածային ոչնչացման զենքերի (ԶՈԶ) և հեռահար բալիստիկ հրթիռների վերացում, ահաբեկչությանը ցուցաբերվող ցանկացած աջակցման արգելք, ինչպես նաև Իրաքին պարտադրանք՝ վճարելու պատերազմական փոխհատուցումները և արտաքին պարտքերը։

### Ներմուծման սահմանափակումներ
Երբ 1996 թվականին «Նավթի դիմաց սնունդ» (OFFP) ծրագիրը Իրաքին թույլ տվեց վերսկսել նավթի արտահանումը, ստացված եկամուտը պահվում էր հատուկ էսկրոու հաշվում։ Իրաքը պարտավոր էր յուրաքանչյուր գնման համար առանձին դիմել «Իրաքի պատժամիջոցների կոմիտեին» (այսինքն՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 15 անդամներին)՝ հավանության ստանալու նպատակով։ Ըստ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի՝ «սննդամթերքը, որոշ դեղամիջոցներ, առողջապահական և գյուղատնտեսական ապրանքները վերանայման ենթակա չէին», բացի այդ, եկամուտների մի մասը վերաուղղվում էր այլ նպատակների՝ մասնավորապես Քուվեյթին փոխհատուցումներ տրամադրելու համար։ 2002 թվականի մայիսին 1409 բանաձևով գործընթացը պարզեցվեց՝ սահմանելով «ապրանքների վերանայման ցանկ» (Goods Review List)՝ երկակի նշանակության ապրանքների համար։ Այդ պահից սկսած՝ մնացած բոլոր գնումները ավտոմատ կերպով հաստատվում էին, իսկ ցանկում ընդգրկված ապրանքներն առանձին ստուգվում էին։

### Պատժամիջոցների կիրառում
Պատժամիջոցների կիրառումը հիմնականում իրականացվում էր ռազմական ուժի և իրավական մեխանիզմների միջոցով։ Անվտանգության խորհրդի 665 բանաձևի ընդունումից հետո ստեղծվեց *բազմազգ առգրավման ուժ*, որի գլխավորությունը ստանձնել էր Միացյալ Նահանգները։ Այդ ուժը զբաղվում էր նավերի, բեռների և անձնակազմի զննությամբ ու հնարավոր առգրավմամբ, եթե կասկածվում էր, որ դրանք Իրաքից կամ Իրաք ուղղված բեռներ են տեղափոխում։

Իրավական ոլորտում պատժամիջոցների կիրառումն իրականացվում էր առանձին կառավարությունների միջոցներով։ ԱՄՆ-ում այդ գործառույթը կատարում էր Արտասահմանյան ակտիվների վերահսկման գրասենյակը (OFAC)։ Օրինակ՝ 2005 թվականին OFAC-ը 20,000 դոլարով տուգանեց «Voices in the Wilderness» կազմակերպությանը՝ առանց օրենքով սահմանված կարգով արտահանման լիցենզիա ձեռք բերելու Իրաք ուղարկված դեղամիջոցների և մարդասիրական օգնության պատճառով։

### Արդյունավետություն
Ընդհանուր համաձայնություն կա, որ պատժամիջոցներն արդյունավետ են եղել Իրաքի զինված ուժերի հնարավորությունների սահմանափակման հարցում։ Օրինակ՝ ԱՄՆ պաշտպանության փոխնախարար Դուգլաս Ֆեյթը նշել է, որ պատժամիջոցները նվազեցրել են Իրաքի ռազմական կարողությունները։ Գիտնականներ Ջորջ Ա. Լոպեսը և Դեյվիդ Քորթրայթը գրում են․ «Պատժամիջոցները ստիպեցին Իրաքին ընդունել զենքի ստուգման և վերահսկման մեխանիզմներ և նաև քաղաքական հարցերում՝ օրինակ Քուվեյթի հետ սահմանի շուրջ, որոշ զիջումներ կատարեցին։ Դրանք զգալիորեն նվազեցրին Սադդամի հասանելի ֆինանսական միջոցները, կանխեցին Պարսից ծոցի պատերազմից հետո Իրաքի պաշտպանության վերակառուցումը և արգելափակեցին ԶՈԶ արտադրության համար անհրաժեշտ նյութերի ու տեխնոլոգիաների ներմուծումը»։ Սադդամը հետագայում իր հարցաքննության ժամանակ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի (FBI) աշխատակցին ասել էր, որ Իրաքի սպառազինությունը «վերացվել էր ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների միջոցով»։

## «Նավթի դիմաց սնունդ» ծրագիր
Պատժամիջոցների մարդասիրական ազդեցությունը միջազգային մտահոգության առարկա դառնալուց հետո մի շարք ՄԱԿ-ի բանաձևեր ընդունվեցին, որոնք թույլատրում էին Իրաքին իր նավթը փոխանակել հաստատված ապրանքների՝ սննդի և դեղորայքի հետ։ Դրանցից ամենավաղը՝ 1991 թվականի օգոստոսի 15-ի 706 բանաձևը, թույլ էր տալիս Իրաքին վաճառել նավթ՝ փոխարենը ստանալով սննդամթերք, ինչը հաստատվեց նաև 1991 թվականի սեպտեմբերին ընդունված 712 բանաձևով։ ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ «Իրաքի կառավարությունը մերժեց այս առաջարկները»։ Արդյունքում՝ Իրաքի նավթի արտահանումը համաշխարհային շուկա փաստացի արգելափակված էր մի քանի տարի։

1995 թվականի ապրիլին, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 986 բանաձևով պաշտոնապես ստեղծվեց «Նավթի դիմաց սնունդ» (OFFP) ծրագիրը, սակայն այն հնարավոր չէր կիրառել մինչև Իրաքը 1996 թվականի մայիսին չստորագրեց փոխըմբռնման հուշագիր ՄԱԿ-ի հետ։ OFFP-ի համաձայն, ՄԱԿ-ը նշում է, որ «Իրաքին թույլատրվեց յուրաքանչյուր կես տարին մեկ վաճառել 2 միլիարդ դոլար արժողությամբ նավթ, որի երկու երրորդ մասը պետք է օգտագործվեր Իրաքի մարդասիրական կարիքների բավարման համար։ 1998 թվականին Իրաքի նավթի արտահանման սահմանաչափը բարձրացվեց մինչև 5.26 միլիարդ դոլար յուրաքանչյուր կես տարին մեկ, կրկին երկու երրորդը նախատեսված էր մարդասիրական նպատակների համար»։ OFFP-ի հետագա տարբերակներում (հիմք ընդունելով 1999 թվականի դեկտեմբերի 1284 բանաձևը) Իրաքի նավթի արտահանման վրա սահմանափակումներ չկային, իսկ մարդասիրական օգնության համար հատկացվող եկամտի մասնաբաժինը աճել էր մինչև 72%, իսկ 25% միջոցները (որոնք պահվում էին էսկրոու հաշվում) վերաուղղվում էին Քուվեյթին փոխհատուցումների համար, և 3%՝ Իրաքին առնչվող ՄԱԿ-ի ծրագրերին։ Սննդամթերքի առաջին առաքումները սկսվեցին 1997 թվականի մարտին, իսկ դեղորայքը՝ մայիսին։ ՄԱԿ-ը նշում է, որ «ծրագրի ամբողջ ընթացքում Անվտանգության խորհուրդը իր ուշադրությունը ընդլայնեց սննդի և դեղորայքի վրա մինչև ենթակառուցվածքների վերականգնման ներառումը»։ OFFP ծրագիրը Իրաքի Քուրդիստան շրջանում կառավարվում էր ոչ թե Իրաքի կառավարության, այլ ՄԱԿ-ի կողմից։

Չնայած OFFP-ն գնահատվում է որպես բնակչության պայմանները բարելավող գործոն, այն զերծ չէր հակասություններից։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը քննադատեց Իրաքի կառավարությանը՝ մեղադրելով միջոցների անհարկի օգտագործման մեջ։ 2004-2005 թվականներին ծրագիրը լայն ուշադրության կենտրոնում էր՝ կոռուպցիոն սկանդալների պատճառով։ Հորինվեցին մեղադրանքներ, որ Իրաքը համակարգված կերպով նավթի վաուչերներ էր վաճառում շուկայականից ցածր գներով, և որոշ մասի փոխարեն ստանում էր փողեր՝ ծրագրի շրջանակներից դուրս, ինչի հետևանքով հետաքննություններ սկսվեցին տասնյակ երկրների անձանց և ընկերությունների նկատմամբ։ 2005 թվականին Փոլ Վոլկերի ղեկավարած ՄԱԿ-ի հետաքննությունը պարզեց, որ OFFP-ի տնօրեն Բենոն Սևանը անձամբ ստացել է 147,184 դոլարի կաշառք Սադդամի կառավարության կողմից, ինչն ինքը ժխտեց։

1990-ականների վերջերին Իրաքի տնտեսությունը ցուցաբերեց չափավոր աճ, որը շարունակվեց մինչև 2003 թվականը։ Ազգային արտադրանքի ծավալը աճել է 1996-ի 10.8 միլիարդ ԱՄՆ դոլարից մինչև 2000-ի 30.8 միլիարդ դոլար։ OFFP-ն այդ աճի գլխավոր գործոնն էր, քանի որ ապահովեց հիասթափող արժույթի ներհոսք, ինչը նպաստեց արժութային ինֆլյացիայի նվազմանը (մյուս գործոնն ապօրինի գործարքերն էին, քանի որ շատ երկրներ սկսեցին անտեսել պատժամիջոցները)։ Մինչև ներմուծված և արտահանված առևտուրը աշխուժացավ, դա չհանգեցրեց բնակչության մեծամասնության կենսամակարդակի զգալի բարձրացմանը։ Հակառակը՝ կառավարությունը փորձեց խոչընդոտել առավելությունների հոսքը դեպի Իրաքի հարավային շիական շրջաններ՝ ավելի շատ երկրներին համոզելու համար, որ նրանք աջակցեն պատժամիջոցներին։ 2000 թվականին մեկ շնչին բաժին ընկնող ազգային եկամուտը գնահատվել է 1000 ԱՄՆ դոլար՝ որը գրեթե կեսն էր 1990 թվականի ցուցանիշի, ըստ Ռոբերտ Լիթվաքի։

## Պատժամիջոցների ազդեցությունը Իրաքի բնակչության վրա
Պատժամիջոցների շրջանն ուղեկցվել է թերսնուցմամբ, բժշկական պաշարների պակասով և մաքուր ջրի բացակայությունից առաջացած հիվանդություններով։ 2001 թվականին Իրաքի բժշկական ասոցիացիայի գիտական կոմիտեի ղեկավարը դիմեց The BMJ ամսագրին, որպեսզի աշխարհի ուշադրությունը հրավիրեն պատժամիջոցների կողմից Իրաքի առողջապահական համակարգի վրա հասցված ծանր վնասներին։ 1991 թվականի հունվարին ԱՄՆ-ի Պաշտպանության հետախուզության գործակալությունը պատրաստեց ուսումնասիրություն Իրաքի ջրի մաքրման համակարգի մասին։ Զեկույցում նշվում էր, որ համակարգը շատ է կախված քիմիական նյութերից՝ քլորից և ալյումինի սուլֆատից, որոնց պաշարները շատ քիչ էին, իսկ դրանց ներմուծումը արգելված էր։ Այդ պատճառով կանխատեսվում էր հիվանդությունների՝ հատկապես խոլերայի, հեպատիտի և տիֆի լայն տարածում, եթե պատժամիջոցները չհանվեին։ Իրաքում մաքուր խմելու ջրի հասանելիությունը 1990 թվականին մոտ 90 տոկոս էր, իսկ 1999-ին՝ արդեն 41 տոկոս։

1993 թվականին ՄԱԿ-ի Սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը հայտարարեց, որ պատժամիջոցները գրեթե պարալիզացրել են ամբողջ տնտեսությունը, առաջացրել են քրոնիկ սով, թերսնուցում, մեծ գործազրկություն և շատ մարդկանց տառապանք։ 1998 թվականին ՄԱԿ-ի մարդասիրական համակարգող Դենիս Հալիդեյն հրաժարական տվեց, քանի որ չէր ուզում ղեկավարել ծրագիր, որը, ըստ իր խոսքերի, նման է ցեղասպանության։ Սակայն որոշ իրավաբաններ դեմ են օգտագործել այդ բառը՝ նշելով, որ պատժամիջոցները վնասակար են եղել, բայց դա դեռ մարդկության դեմ հանցագործություն կամ ցեղասպանություն չէ։

Հալիդեյի փոխարինող Հանս ֆոն Սպոնեկն էլ հրաժարական տվեց, որակելով պատժամիջոցների հետևանքները որպես «իրական մարդկային ողբերգություն»։ Իրաքում Աշխարհի սննդի ծրագրի ղեկավարը՝ Յուտա Բուրգարդտը, նույնպես հրաժարական տվեց նույն պատճառով։

### Ազդեցությունը գյուղատնտեսության վրա
ԲԱԱԹ կուսակցության իշխանության տարիներին Իրաքի գյուղատնտեսական ոլորտը համեմատաբար վատ աշխատում էր։ Միացյալ Նահանգներում պատժամիջոցների կողմնակիցները կարծում էին, որ Իրաքի ցածր գյուղատնտեսական արտադրությունը (համակցված պատժամիջոցների հետ) կհանգեցնի «սոված բնակչության», իսկ «սոված բնակչությունը՝ անկառավարելի»։ Իրաքի կառավարությունը, որը լավ հասկանում էր պատժամիջոցների ծանր հետևանքները, 1990-1991 թվականներին կարողացավ գյուղատնտեսական արտադրությունը ավելացնել 24 տոկոսով։ Պատժամիջոցների տարիներին գյուղատնտեսությունը գրանցեց «անհավանական ծաղկում»։ Իրաքի Հեղափոխական հրամանատարական խորհրդի (ՀՀԽ, Revolutionary Command Council, RCC) նախաձեռնությամբ այս շրջանում ընդունվեցին մի շարք որոշումներ՝ գյուղատնտեսական արտադրողականությունը բարձրացնելու համար։ Դրանք կարելի է բաժանել երեք կատեգորիայի.

* Գործադրվեցին խիստ պատժամիջոցներ գյուղացիների կամ հողատերերի նկատմամբ, ովքեր իրենց հողերն ամբողջ ծավալով չէին մշակում։
* Կառավարական ծրագրեր իրականացվեցին, որոնք դարձնում էին գյուղատնտեսական արտադրությունը ավելի ձեռնտու և ավելի հարմար (ժողովրդական խոսքում՝ ավելի էժան)։
* Սկսվեցին նախաձեռնություններ՝ մշակվող հողատարածքների ծավալը մեծացնելու համար։

1990 թվականին ՀՀԽ-ն ընդունեց 367-րդ հրամանը, ըստ որի՝ սեփականատերերը, որոնք իրենց հողերը լիարժեք չէին օգտագործում, կորցնում էին դրանք, իսկ պետությունը դրանք վերցնում էր իր վերահսկողության տակ։ Սակայն ՀՀԽ-ի քաղաքականությունը միակողմանի չէր. կառավարությունը հեշտացնում էր գյուղացիների և հողատերերի համար վարկերի տրամադրումը։ 1990 թվականի սեպտեմբերի 30-ին գյուղատնտեսության նախարարությունը հայտարարեց, որ գյուղացիների վարկերի ծավալը կբարձրացվի 100 տոկոսով, ինչպես նաև կօգնեն գյուղատնտեսական մեքենաների ու գործիքների ձեռքբերման հարցում։ 1990 թվականի հոկտեմբերին ՀՀԽ-ն հայտարարեց, որ նպատակ ունի օգտագործել «Իրաքի մշակվող ամեն մի սանտիմետր հողը»։ Թեև պաշտոնական տվյալները լիովին վստահելի չեն, դրանք ցույց են տվել մշակվող հողի հսկայական աճ՝ 1980 թվականի 16,446 դոնումից մինչև 1990 թվականի 45,046 դոնում։ Հենց դրան զուգահեռ նաև ջրառման ծրագրեր սկսվեցին՝ ավելացած ջրի պահանջարկը բավարարելու համար։ Գյուղատնտեսական արտադրանքի աճը չի նշանակում, որ սով չկար։ Սննդամթերքի գները այդ շրջանում զգալիորեն բարձրացել էին։ Սակայն պատժամիջոցները ընդհանուր առմամբ ձախողվեցին, և անուղղակիորեն հանգեցրին գյուղատնտեսության անկման և զարգացման աննախադեպ աճի՝ ստեղծելով կենտրոնական Իրաքի գյուղացիների մի խումբ, որը շահագրգռված էր, որ պատժամիջոցները շարունակվեն։ 1990 թվականի տվյալները նաև համընկնում են այն դիտարկման հետ, որ 1991 թվականի Պարսից ծոցի պատերազմի ավերածությունները ավելի շատ են ազդել Իրաքի սննդի արտադրողականության վրա, քան պատժամիջոցները։

Ջոզեֆ Սասունը նշում է, որ Իրաքը հաջողությամբ օգտագործեց սննդի ռացիոնալ կիսումը՝ մեղմելու պատժամիջոցների և պատերազմի ազդեցությունը, ինչը ցույց է տալիս, որ իշխանությունը լիովին ոչ արդյունավետ կամ անգործունակ չէր, ինչպես պնդում էին քննադատները։

### Պատժամիջոցների հետևանքով մահացության աճի գնահատականներ
1990-ականներին և 2000-ականների սկզբին բազմաթիվ հարցումներ ու հետազոտություններ արձանագրեցին, որ Իրաքում՝ հատկապես 5 տարեկանից ցածր երեխաների շրջանում, ավելորդ մահվան դեպքերը զգալիորեն աճել են պատժամիջոցների ժամանակ՝ տարբեր չափերով։ Սակայն հետագայում, Սադդամի ռեժիմի անկումից հետո ԱՄՆ-ի ղեկավարած օկուպացիայի ժամանակ Իրաքի նոր կառավարության հետ համատեղ իրականացված մի քանի հարցումներ ցույց տվեցին, որ 1995–2000 թթ. Իրաքում մինչև 5 տարեկան երեխաների մահացության մակարդակը (U5MR) կազմել է մոտ 40 մահ 1000 ծննդի հաշվով, ինչը ենթադրում է, որ 1990-ից հետո և պատժամիջոցների ընթացքում երեխաների մահացության զգալի աճ չի եղել։

1991 թվականին Միջազգային հետազոտական խումբը (IST) անցկացրեց անկախ ազգային ներկայացուցչական տնային տնտեսությունների հարցում և պարզեց, որ 5 տարեկանից փոքր երեխաների մահացությունը «Անապատային փոթորիկ» (Operation Desert Storm) գործողությունից առաջ 1000 ծնունդների հաշվով 43.2 մահից աճել է մինչև 1991 թվականի առաջին ութ ամիսների ընթացքում 1000 ծնունդների հաշվով 128.5 մահ։ Էքստրապոլյացիայի արդյունքում պարզվեց, որ 1991 թվականի հունվարից օգոստոս ընկած ժամանակահատվածում գրանցվել է մոտավորապես 46,900 հավելյալ մահ։ 1995-ին ՄԱԿ-ի Սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO) Բաղդադում իրականացրեց փոքր հարցում, որն արձանագրեց, որ այդ տարվա օգոստոսին երեխաների մահացության մակարդակը հասել է 206 մահվան՝ 1000 ծննդի դիմաց. սա համապատասխանեցվում է մոտ 567,000 մահացած 5 տարեկանից ցածր երեխայի։ Սակայն հետագայում՝ 1996 և 1997 թվականներին, ուսումնասիրության համահեղինակ Սառա Զայդին հետագա հարցումներ և վերազրույցներ անցկացրեց։ Նա հայտնեց, որ «1995-ին գրանցված 65 մահվան դեպքեր 1996-ին այլևս չեն հիշատակվել, իսկ 1996-ին գրանցված 9 դեպքեր 1995-ին չեն հիշատակվել»։ 1995 և 1997 թթ. հարցված 26 կանանցից 9 երեխայի մահվան դեպք, որը գրանցվել էր 1995-ին, սակայն ոչ՝ 1996-ին, հաստատվեց. 13 դեպք չհաստատվեց, իսկ չորսը պարզվեց, որ միսքեռիջներ կամ մեռելածնություններ էին, որոնք սխալմամբ մահվան դեպքեր էին գրանցվել 1995-ին։ Բացի այդ, 1996 թվականի հետազոտության արդյունքները՝ 1000 ծննդի հաշվով 38 մահվան դեպք, ավելի քան հնգապատիկ ցածր էին 1995-ի ցուցանիշից (206)։ Այս ամենի արդյունքում Զայդին եզրակացրեց, որ Իրաքում մանկական մահացության իրական մակարդակը, ամենայն հավանականությամբ, գտնվում է այդ երկու հետազոտությունների արդյունքների միջև։ Զայդին հետագայում Մայքլ Սփեգաթին ասաց. «Կարծում եմ, որ որոշ իրաքցի հետազոտողներ կարող էին գրանցել մահվան դեպքեր, որոնք իրականում տեղի չեն ունեցել, կամ երեխան մահացել էր նշված ժամանակաշրջանից դուրս, բայց նրանք գրանցել են հակառակը»։ Այնուամենայնիվ, համաճարակաբան Ռիչարդ Գարֆիլդը գրում է, որ Բաղդադում անցկացված այս հետազոտությունները «չի կարելի համարել ազգային գնահատականներ, քանի որ զարգացող երկրների մեծ մասում մայրաքաղաքից դուրս մահացությունը, որպես կանոն, ավելի բարձր է»։ Նա հաշվարկում է, որ եթե ենթադրենք՝ մինչև 5 տարեկան երեխաների մեկ քառորդը ապրում է Բաղդադում, ապա 1996-ի հետազոտության տվյալների հիման վրա կարելի է գնահատել, որ ազգային մակարդակով մահացության ցուցանիշը կազմել է 1000 ծննդի հաշվով մոտ 47–100 դեպք։

1999-ին Գարֆիլդը՝ հիմնվելով 22 դաշտային հետազոտությունների, 36 սննդային գնահատումների, 9 ժողովրդագրական աղբյուրների, ինչպես նաև Իրաքի կառավարության, ՄԱԿ-ի և մամուլի բազմաթիվ զեկույցների վրա, գնահատեց, որ 1991-ից մինչև 1996-ը երեխաների մահացության մակարդակը եղել է առնվազն 80 մահ՝ 1000 ծննդի դիմաց։ Նա ենթադրեց, որ մինչև 1998-ի մարտը տեղի է ունեցել մոտ 227,000 ավելորդ մանկական մահ՝ միջինը օրական մոտ 60 մահ։ 2000 թվականին նա վերանայեց այս թիվը՝ հիմնվելով նոր տվյալների վրա և բարձրացրեց մինչև 350,000 ավելորդ մահ։

1999-ին ՄԱԿ-ի Մանկական հիմնադրամը (UNICEF) հրապարակեց «Իրաքի երեխաների և մայրերի մահացության հետազոտությունը» (ICMMS), որն անցկացվել էր մոտ 40,000 տնային տնտեսությունների շրջանում՝ Իրաքի կառավարության և Քրդստանի ինքնավար շրջանի աշխատակիցների մասնակցությամբ։ Ըստ այս ուսումնասիրության՝ 1984–1989 թթ. երեխաների մահացության մակարդակը կազմել է 56, իսկ 1994–1999 թթ.՝ 131 մահ՝ 1000 ծննդի հաշվով։ Սա համապատասխանեցվում է 400,000-ից 500,000 ավելորդ մանկական մահվան դեպքերին։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ Քրդստանում մահացությունը եղել է զգալիորեն ցածր՝ 69 մահ՝ 1000 ծննդի հաշվով, քանի որ այն ենթարկվել է ավելի մեղմ պատժամիջոցների, սահմանները բաց են եղել, իսկ «Նավթի դիմաց սնունդ» ծրագիրը ավելի արագ և արդյունավետ է իրականացվել։

2005 թվականին ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Կոֆի Անանի կողմից ստեղծված Անկախ հետաքննող հանձնաժողովը (IIC) վիճարկեց ICMMS-ի արդյունքները՝ հիմնվելով Իրաքի 1997-ի մարդահամարի տվյալների վրա, պնդելով, որ այսպիսի կտրուկ աճը հավանական չէ և որ տվյալները կարող էին կեղծված լինել։ Սակայն 2007-ին Ջոն Բլաքերը, Մոհամեդ Մ. Ալին և Գարեթ Ջոնսը նշեցին, որ այդ մարդահամարի ձևաչափը այլուր մերժվել էր որպես անհուսալի։ Նրանք նաև փաստեցին, որ 1991-ի IST հետազոտության (128.5 մահ 1000 ծննդի հաշվով)  և ICMMS-ի արդյունքները (131 մահ 1000 ծննդի հաշվով) համընկնում են, ինչը բարձրացնում է վերջինիս վստահելիությունը։ Նրանք նշեցին, որ եթե նույնիսկ կեղծիք եղել է, ապա դա կպահանջեր արհեստական ծնունդների ու մահերի ավելացում, ինչը կխաթարեր ծննդային ցուցանիշների բնական հերթականությունը՝ սակայն նման բան չի արձանագրվել։ Նրանք եզրակացրին, որ ICMMS-ը ամենավստահելի, եթե ոչ միակ վստահելի աղբյուրն է 1990-ականների Իրաքում մահացության վերաբերյալ։

2017 թվականին հետազոտողներ Թիմ Դայսոնը և Վալերիա Չետորելլին 1999 թվականի ՅՈւՆԻՍԵՖ-ի հարցման տվյալների կեղծումը բնութագրեցին որպես «վարպետորեն կազմակերպված խաբեություն»՝ նշելով, որ երեք ընդգրկուն հետազոտություններ, որոնք անցկացվել էին Իրաքի հետպատերազմյան կառավարության հետ համագործակցությամբ (օգտագործելով ծննդյան պատմությունների ամբողջական տվյալներ), բոլորն էլ ցույց էին տվել, որ 1995–2000 թվականների ընթացքում մինչև 5 տարեկան երեխաների մահացության մակարդակը կազմել է մոտ 40 մահ՝ 1000 ծննդի հաշվով։ Այդ երեք հետազոտություններն էին՝ 2004 թվականի Իրաքի Կյանքի Պայմանների Հարցումը (ILCS), որը սկզբում անտեսվել էր Վոլքերի Հանձնաժողովի կողմից, քանի որ արձանագրել էր սպասվածից շատ ավելի քիչ մանկական մահեր, և ՅՈւՆԻՍԵՖ-ի և Իրաքի Առողջապահության նախարարության (MOH) կողմից անցկացված «Multiple Indicator Cluster Surveys» (MICS) հարցումները՝ համապատասխանաբար 2006-ին և 2011-ին։ Այս արդյունքները ցույց են տալիս, որ «1990 թվականից հետո և պատժամիջոցների ժամանակահատվածում Իրաքում մանկական մահացության զգալի աճ չի եղել», թեև «թեթև աճ» արձանագրվել է «1990-ից 1991 թվականների ընթացքում»։ Որպես հետևանք՝ ըստ հեղինակների՝ «2003 թվականի Իրաքի ներխուժումը ևս չի բերել մանկական մահացության մակարդակի էական բարելավման», ի տարբերություն որոշ կողմնակիցների պնդումների։ Դայսոնի և Չետորելլիի խոսքով՝ «ՄԱԿ-ը 2009 թվականին աննկատ կերպով փոխեց իր իսկ գնահատականները մինչև 5 տարեկան երեխաների մահացության վերաբերյալ»։

## Հակասություններ
### Մեղավորություն
Նոր Զելանդիայի Հանրային Իրավունքի Կենտրոնի Մարդու Իրավունքների Հետազոտական հանդեսում գիտնական Ռամոն Դասը վերլուծել է իրաքցիների մարդու իրավունքների խախտումները պատժամիջոցների պայմաններում՝ կիրառելով «մեծապես ընդունված էթիկական ուղղությունները»։ Դասը եզրակացրել է, որ այդ շրջանակներում՝ ներառյալ օգտակարության սկզբունքը (rights-utilitarianism), Կանտիան բարոյագիտությունը (moral Kantianism) և հետևանքահեն մոտեցումը (consequentialism), «առաջնային պատասխանատվությունը ընկնում է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի (ԱԽ) վրա»։ Ի հակադրություն՝ որոշ գիտնականներ, ամերիկյան և ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ, ինչպես նաև իրաքցի քաղաքացիներ պնդում են, որ այս տեսակետը անտեսում է հետևանքները, որոնք կարող էին առաջանալ Սադամ Հուսեյնին անպատիժ թողնելու դեպքում՝ առանց որևէ զսպման կամ վերահսկման։

### Տարածաշրջանային տարբերություններով պայմանավորված հակասություններ
Որոշ մեկնաբաններ Սադամ Հուսեյնին են մեղադրում այդ ժամանակաշրջանում արձանագրված ավելորդ մահվան դեպքերի համար։ Օրինակ՝ Ռուբինը նշել է, որ Քրդական և Իրաքի կառավարությունները տարբեր ձևով են կառավարել «Նավթի դիմաց սնունդ» (OFFP) օգնությունը, և, հետևաբար, պետք է հենց Իրաքի կառավարության քաղաքականությունը, այլ ոչ թե պատժամիջոցները, դիտարկել որպես բացասական հետևանքների պատասխանատու։ Նմանապես, Քորթրայթը պնդում էր. «Հարավ-կենտրոնական Իրաքում արձանագրված տասնյակ հազարավոր ավելորդ մահերը՝ համեմատած նույն պատժամիջոցների ենթարկված, բայց ՄԱԿ-ի կողմից կառավարվող հյուսիսի հետ, պայմանավորված են Բաղդադի՝ ՄԱԿ-ի մարդասիրական օգնությունը պատշաճ ընդունելու և կառավարելու ձախողմամբ»։ Իրաքի պատերազմի նախաշեմին որոշ մարդիկ վիճարկում էին այն միտքը, որ ավելորդ մահերի թիվը գերազանցել է 500,000-ը՝ մատնանշելով, որ Իրաքի կառավարությունը խոչընդոտել է անկախ վիճակագրական տվյալների հավաքագրումը և արգելել մասնագետների մուտքը։

Այլ արևմտյան մեկնաբաններ՝ ինչպես Մեթ Ուելչը և Էնթոնի Առնովը, պնդում են, որ Ռուբինի և այլոց կողմից մատնանշված տարբերությունները կարող էին պայմանավորված լինել այն հանգամանքով, որ պատժամիջոցները իրականում նույնը չէին Իրաքի երկու տարբեր հատվածներում։ Նրանք նշում են մի քանի տարածքային տարբերություններ՝ մեկ շնչի հաշվով տրամադրված գումարներում, պատերազմի հետևանքով ենթակառուցվածքների վնասման մակարդակում և ապօրինի փոխադրողների՝ հյուսիսային ճեղքված սահմաններով պատժամիջոցները շրջանցելու համեմատաբար դյուրին հնարավորության մեջ։ Ի պատասխան այս տեսակետին, Մայքլ Սփեգատը պնդում է, որ «դժվար է հավատալ, թե այդ գործոնները կարող էին ամբողջությամբ չեղարկել Քրդական գոտու խոշոր թերությունները, որտեղ բնակչության մոտ 20%-ը ներքին տեղահանված էր՝ համեմատած հարավ/կենտրոնի ընդամենը 0.3%-ի հետ»։ Նա նաև մատնանշում է, որ Իրաքի Ընտանեկան Առողջության Հարցումը (IFHS) ցույց է տալիս, որ 1990-ականների կեսերին Քրդստանի շրջանում երեխաների մահացության մակարդակը ավելի բարձր էր (թեև նվազման միտումով), քան Իրաքի մնացած հատվածներում։

### Պատժամիջոցների և Իրաքի պատերազմի շուրջ տարաձայնություններ
Որոշ վերլուծաբաններ, ինչպես օրինակ՝ Ուոլթեր Ռասել Միդը, ընդունում էին, որ պատժամիջոցների հետևանքով զոհերի թիվը մեծ է եղել, սակայն նա պնդում էր, որ Իրաք ներխուժելն ավելի ճիշտ որոշում էր, քան պատժամիջոցների ռեժիմը շարունակելը, քանի որ՝ «Զսպման յուրաքանչյուր տարին նոր մեկ Ծոցի պատերազմ է»։

### Օլբրայթի հարցազրույց
1996 թվականի մայիսի 12-ին Մադլեն Օլբրայթը (այն ժամանակ՝ ԱՄՆ-ի դեսպանը ՄԱԿ-ում) մասնակցեց *60 րոպե* հեռուստածրագրի թողարկմանը, որի ընթացքում լրագրող Լեսլի Սթալը (հղում անելով 1995 թվականի FAO-ի հետազոտությանը) նրան հարցրեց. «Մենք լսել ենք, որ կես միլիոն երեխա մահացել է։ Դա ավելի շատ է, քան Հիրոսիմայում։ Ինչպես եք կարծում, արժե՞ր արդյոք այդ գնով։» Օլբրայթը պատասխանեց. «Կարծում եմ՝ սա շատ բարդ ընտրություն է, բայց մենք կարծում ենք, որ  արժեր»։ Հետագայում Օլբրայթը գրեց, որ մեղավորը պատժամիջոցները չէին, այլ Սադամ Հուսեյնը։ Նա քննադատեց Սթալի ռեպորտաժը՝ ասելով, որ այն «իրականում նման էր իրաքյան քարոզչության»։ Նա նաև նշեց, որ հարցը միակողմանի էր, և գրեց. «Ես թակարդն ընկա և ասացի մի բան, որը չէի ցանկանում ասել»։ Նա ափսոսանք հայտնեց, որ իր պատասխանը «սառնասիրտ ու դաժան էր հնչում»։ Հաղորդման այդ հատվածը արժանացավ Էմմի մրցանակի։ Օլբրայթի՝ ոչ հստակ հերքումը պատժամիջոցների ընդդիմախոսների կողմից ընկալվեց որպես հաստատում, որ պատժամիջոցների պատճառով զոհերի թիվը իսկապես մեծ է եղել։

### Իրաքի հետաքննություն
Սըր Ջոն Չիլքոթի գլխավորած Իրաքի հետաքննությունը ուսումնասիրեց այն հայտարարությունը, որ Բրիտանիայի այն ժամանակվա վարչապետ Թոնի Բլեյրը արել էր 2003 թվականի փետրվարին՝ նշելով. «Այսօր յուրաքանչյուր 1000 իրաքցի երեխայից 135-ը մահանում է մինչև հինգ տարեկանը»։ Հետաքննությունը պարզեց, որ այդ թիվը Բլեյրին տրամադրվել էր Միջազգային զարգացման հարցերով նախարար Քլեր Շորթի և Մեծ Բրիտանիայի Արտաքին գործերի և համագործակցության գրասենյակի (FCO) կողմից՝ հիմնվելով 1999 թվականի ICMMS (Իրաքի երեխաների և մայրերի մահացության հարցում) հետազոտության վրա։ Սակայն այն ներքին զգուշացումը, որը ՄԶԳ նախարարությունը (DFID) և Արտաքին գործերի գրասենյակը կատարել էին՝ նշելով, որ ICMMS-ի տվյալների վստահելիությունը կասկածելի է, քանի որ այն իրականացվել էր Իրաքի ռեժիմի «օգնությամբ» և հիմնված էր որոշ իրաքյան տվյալների վրա, չէր փոխանցվել Բլեյրին 10 Downing Street-ի (վարչապետի գրասենյակի) պաշտոնյայի կողմից։ Հետաքննությունն արձանագրել է, որ «ICMMS-ի գնահատմամբ Իրաքում երեխաների մահացության մակարդակը էականորեն բարձր էր, քան ավելի ուշ հարցումներով արձանագրված ցուցանիշները»։ Ըստ այդ գնահատականների՝ Իրաքում մինչև հինգ տարեկան երեխաների մահացության մակարդակը կազմել է՝

* 1989 թ․՝ 55 մահ 1000 ծննդի դիմաց,
* 1999 թ․՝ 46 մահ,
* 2003 թ․՝ 42 մահ,
* 2010 թ․՝ 37 մահ՝ երբ Բլեյրը ցուցմունք էր տալիս հետաքննությանը։

## Պատժամիջոցների վերացումը
2003 թվականի ԱՄՆ ներխուժումից հետո պատժամիջոցների ռեժիմը մեծ մասամբ վերացվեց 2003 թվականի մայիսի 22-ին (զենքի և նավթից ստացված եկամուտների հետ կապված որոշակի բացառություններով) ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1483 բանաձևի 10-րդ կետով։ 2010 թվականի դեկտեմբերի 15-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը մի շարք բանաձևերով (այսինքն՝ 1956, 1957 և 1958 բանաձևերը) «քվեարկեց Իրաքի նավթի և բնական գազի եկամուտների վերահսկողությունը կառավարությանը վերադարձնելու օգտին 2011 թվականի հունիսի 30-ին և «Նավթի դիմաց սնունդ»-ի մնացած բոլոր գործունեությունը դադարեցնելու օգտին»։ Իրաքի պարտավորությունները ՄԱԿ-ի Կանոնագրքի 7-րդ գլխի ներքո՝ կապված Քուվեյթի և երրորդ պետությունների քաղաքացիների վերադարձի հետ, պաշտոնապես չեղարկվեցին 2013 թվականի հունիսին՝ ՄԱԿ-ի ԱԽ 2107 բանաձևով։ 2021 թվականի դեկտեմբերին Իրաքի կենտրոնական բանկը հայտարարեց, որ ամբողջությամբ մարել է Քուվեյթին պատերազմական փոխհատուցումների շրջանակում ունեցած իր պարտքը՝ ընդհանուր գումարը կազմելով 52 միլիարդ դոլար։

## Ժառանգություն
1998 թվականի ֆաթվայում Ալ Քաիդայի առաջնորդ Օսամա բեն Լադենը Իրաքի դեմ կիրառված պատժամիջոցները նշում էր որպես ամերիկացիների դեմ հարձակումների հիմնավորում։ Բեն Լադենը պնդում էր, թե պատժամիջոցների արդյունքում մահացել է 1.5 միլիոն իրաքցի երեխա՝ «Իրաքը՝ ամենահզոր հարևան արաբական պետությունը, կործանելու նպատակով»։

«Միջազգային հարաբերություններ» ամսագրում 2015 թվականին հրապարակված հոդվածում Ֆրանչեսկո Ջիումելլին նշում է, որ 1990-ականների կեսերից սկսած ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը հիմնականում հրաժարվել է համապարփակ պատժամիջոցներից՝ նախընտրելով թիրախային պատժամիջոցներ։ Ըստ նրա՝ Իրաքի պատժամիջոցների արդյունավետության և դրանց քաղաքացիական հետևանքների շուրջ ծագած վեճերն էական դեր են ունեցել այդ փոփոխության մեջ. «1990-ին Իրաքի վրա կիրառված պատժամիջոցները վերաբերում էին երկրում մուտք գործող կամ դուրս եկող բոլոր ապրանքներին, մինչդեռ այսօր կիրառվող պատժամիջոցներն ուղղված են հիմնականում անհատների կամ ոչ պետական սուբյեկտների դեմ և շատ ավելի սահմանափակ շրջանակ ունեն։ … Տարածված պատկերացումը, որ ՄԱԿ-ի համապարփակ պատժամիջոցների հետևանքով մահացել է շուրջ 500,000 իրաքցի երեխա, փաստացի նշանակում էր նման միջոցառումների արդյունավետության ընկալման ավարտ»։ Նմանատիպ մեկնաբանությամբ Մադլեն Օլբրայթը 2020 թվականին տված հարցազրույցում նշել է․ «Մենք բազմաթիվ առումներով հասկացանք, որ համապարփակ պատժամիջոցները հաճախ վնասում են տվյալ երկրի բնակչությանը և սովորաբար չեն հասնում ցանկալի նպատակին՝ փոխել պատժամիջոցների ենթարկված պետության վարքագիծը։ Այդ պատճառով մենք սկսեցինք մտածել այսպես կոչված «խելացի պատժամիջոցների» կամ «թիրախային պատժամիջոցների» մասին»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրաքի պատմություն
Կատեգորիա:ՄԱԿ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Միջազգային պատժամիջոցներ