Շնաձկների զբոսաշրջություն

**Շնաձկների զբոսաշրջությունը** էկոտուրիզմի մի տեսակ է, որը թույլ է տալիս մարդկանց սուզվել շնաձկների հետ իրենց բնական միջավայրում: Դա օգուտ է բերում տեղական շնաձկների պոպուլյացիաներին՝ զբոսաշրջիկներին կրթելու և շնաձկների զբոսաշրջության ոլորտի կողմից հավաքագրված միջոցների շնորհիվ: Այն համայնքները, որոնք նախկինում իրենց ապրուստը վաստակելու համար ապավինում էին շնաձկների լողակներով որսալուն, այժմ կարողանում են ավելի մեծ շահույթ ստանալ սուզվելու տուրերից՝ միաժամանակ պաշտպանելով տեղական միջավայրը: Մարդիկ կարող են մոտենալ շնաձկներին ազատ կամ սկուբա սուզվելու միջոցով կամ ջուրը մտնելով ավելի ագրեսիվ տեսակների համար նախատեսված պաշտպանիչ վանդակի մեջ: Այդ սուզումներից շատերը կատարվում են մասնավոր ընկերությունների կողմից և հաճախ խայծ են օգտագործում՝ շնաձկներին տեսնելու համար, մի պրակտիկա, որը խիստ վիճահարույց է և վերանայվում է շատ ոլորտներում:

## Շնաձկների տեսակները
Շնաձկների տուրիզմի գործունեության մեջ սովորաբար թիրախավորված տեսակներն են՝
*Մեծ սպիտակ շնաձկներ՝ հիմնականում մակերեսային դիտում վանդակներում 
*Վագրանման, ցլանման, օվկիանոսային սպիտակափայլ և այլ, պակաս ագրեսիվ (բայց պոտենցիալ վտանգավոր) շնաձկներ՝ պելագիկ գոտում
*Ավազե վագրային շնաձկներ՝ տարվա որոշակի ժամանակներում հակված են հավաքվել որոշակի խութերի և խորտակված նավերի վրա
*Ջրասույզ և կետանման շնաձկներ՝ ոչ ագրեսիվ պլանկտոնով սնվողներ
*Օվկիանոսային սև ծայրով շնաձկներ՝ հայտնի են իրենց նրբագեղ և նիհար կազմվածքով և պոտենցիալ ագրեսիվ են

### Մեծ սպիտակ շնաձուկ

Մեծ սպիտակ շնաձկան դիտումը հնարավոր է Հարավային Ավստրալիայի Նեպտունի կղզիներում, Հարավային Աֆրիկայում, Մեքսիկայի Գուադալուպե կղզում և Նոր Զելանդիայում: Մեծ սպիտակ շնաձկներին սովորաբար դիտում են շնաձկների վանդակների մեջ՝ ջրասուզորդներին պաշտպանելու համար: Ջրի տակ բացառիկ տեսանելիության շնորհիվ Գուադալուպե կղզում վանդակից դուրս սուզվելն ավելի շատ է կատարվում, քան որևէ այլ վայրում։

Մեծ սպիտակ շնաձկների դիտման արդյունաբերությունը հիմնադրվել է 1970-ական թվականներին Հարավային Ավստրալիայում՝ ավստրալիացի առաջամարտիկ ջրասուզորդ և մեծ սպիտակ շնաձկների հարձակումից մազապուրծ եղած Ռոդնի Ֆոքսի կողմից։ Նա միակ համաշխարհային օպերատորն էր մինչև Հարավային Աֆրիկայի արդյունաբերության հիմնադրումը 1989 թվականի սկզբին՝ Պիտեր վան դեր Վալտի կողմից, որին կարճ ժամանակ անց միացել է ռահվիրա ջրասուզորդ և ստորջրյա լուսանկարիչ Ջորջ Ասքյուն, որը զբաղվում էր Հարավային Աֆրիկայի վանդակային ջրասուզումների առաջխաղացմամբ և իր ստացած հրապարակայնությամբ «քարտեզի վրա» դրել է այն մինչև 1992 թվականի հունվարին նրանց բաժանումը, երբ նրանք՝ հայտնի ավստրալիացի ջրասուզորդներ Ռոն Թեյլորի և Վալերի Թեյլորի հետ միասին, աշխարհի առաջին ջրասուզումը կատարել են մեծ սպիտակ շնաձկների շրջանում՝ առանց վանդակի և լիովին անպաշտպան։

Այդ սուզումը անմիջականորեն պատասխանատու էր շնաձկների զբոսաշրջության աճի համար, մասնավորապես՝ ազատ սուզման (այսինքն՝ վանդակից դուրս) և մեծ շնաձկների հետ լողալու համար։ Երբ աշխարհի տարբեր ծայրերում գործող օպերատորները տեղեկացել են, որ սպիտակ մեծ ձուկը բավականին մատչելի է և հավանական չէ, որ հարձակվի, նրանք մտածել են, թե արդյոք վատ համբավ ունեցող այլ շնաձկները, ինչպիսիք են վագրերը, ցուլերը և օվկիանոսի բնակիչները, կարող են անվտանգ լինել լողալու համար։ Դա ապացուցվել է, և շնաձկների զբոսաշրջությունը դարձել է տարեկան բազմամիլիոն դոլարանոց արդյունաբերություն։ Մեծ սպիտակ շնաձկան տեսակը պաշտպանելու ջանքերի շրջանակներում, որոշ վայրերում, ինչպիսին է Հարավային Ավստրալիան, պարտադիր է գրանցամատյանի հաշվետվությունը և լուսանկարահանումը/նույնականացումը՝ վերահսկելու համար, թե ինչպես կարող է վանդակային սուզման տուրիզմը ազդել այդ զբոսաշրջային փոխազդեցություններում ներգրավված սպիտակ շնաձկների վրա։

### Վագրանման, ցլանման և օվկիանոսային սպիտակ ծայրով շնաձուկներ
Բահամյան կղզիները պելագիկ շնաձկների սիրելի տարածաշրջան է: Բահամյան կղզիների սուզորդները ձեռքով կերակրվող խութային և վագրային շնաձկների հետ շփվում են: Մեքսիկայի Գվադալուպե կղզում գտնվող կղզին անվանվել է Կենսոլորտային արգելոց՝ այնտեղ շնաձկների որսորդության գործունեությունը վերահսկելու նպատակով: Չնայած շնաձկների որսի պրակտիկան վիճահարույց է, այն ապացուցել է իր արդյունավետությունը զբոսաշրջիկներին գրավելու գործում: Կետային շնաձկները, չնայած ավանդաբար չեն որսվում իրենց լողակների համար, բայց երբեմն որսվում են մսի համար, նույնպես օգուտ են քաղել շնաձկների տուրիզմից, քանի որ սնորքելինգով զբաղվողները ջուր են մտնում հեզ հսկաների հետ: Ֆիլիպիններում սնորքելինգով զբաղվողները պետք է պահպանեն շնաձկներից 1.2 մետր հեռավորություն, և կենդանիներին դիպչող յուրաքանչյուր ոք կարող է ենթարկվել տուգանքի և ազատազրկման։

Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի շնաձկների սնման վայրերից հայտնի են մի քանի տեսակի շնաձկներ: Մոխրագույն խութային շնաձկները հիմնական սնվողներն են այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են Մեծ Արգելախութը, Միկրոնեզիան և Տահիտին: Արծաթափայլ և սևափայլ խութային շնաձկները ավելի հաճախ հանդիպում են Պապուա Նոր Գվինեայի ափամերձ գոտիներում: Ցուլ շնաձկները հանդիպում են Մեքսիկայի շրջակայքում, մասնավորապես՝ Պլայա դել Կարմենում։

### Կետային շնաձուկ
Կետային շնաձկները ամեն տարի մեծ թվով զբոսաշրջիկներ են գրավում Մալդիվների Հանրապետության Հարավային Արի Ատոլ, սակայն դեռևս որոշակի անորոշություն կա այդ կենդանիների գրավչության տնտեսական մասշտաբի վերաբերյալ։ Այսպիսով, դժվարանում է պահպանման/կառավարման մեթոդների իրականացումը։

Բացի այդ, Ֆիլիպինների Սեբու կղզիների Օսլոբ փոքրիկ քաղաքի ջրերում կետային շնաձկներ են հանդիպել։ Շնաձկները դարձել են զբոսաշրջության գլխավոր տեսարժան վայր, Ֆիլիպինների տեղական ինքնակառավարման մարմինները հետևել են այդ կենդանիներին կերակրելու օրինականացմանը՝ փորձելով ավելի շատ զբոսաշրջիկներ գրավել։ Չնայած հսկայական առևտրային հաջողությանը, աճում է մտահոգությունը կետային շնաձկների և դրանց ծովային միջավայրի կարգավորման և պաշտպանության վերաբերյալ։

Ֆիլիպինների մարջանային խութերը մեծ վնաս են հասցնում տարածքում շնաձկների և մարդկանց գերբնակեցմանը։ Քանի որ պոպուլյացիան անհամեմատ աճում է, մեծանում է նաև մարջանային խութերի նվազման հնարավորությունը։ Շնաձկները գերբնակեցված են, քանի որ նրանց կերակրում են տուրօպերատորները, և դա տարածք է գրավում շատ ավելի շատ շնաձկների, քան բնականաբար կլիներ։ Դա շնաձկներին ստիպում է ավելի ագրեսիվ լինել մարդկանց հետ, քանի որ նրանք չափազանց հարմարավետ են դառնում նրանց հետ, քանի որ կերակրման ժամանակը կապում են այն մարդկանց հետ, ովքեր իրենց սնունդ են նետում։

## Սուզման ռեժիմ
### Ազատ սուզում

Այդ տեսակի շնաձկների տուրիզմն իրականացվում է մասնագետների կողմից, ովքեր սուզվում են տուրիստական ​​միջոցառմանը մասնակցող անհատների հետ։ Սուզորդը մարդկանց փոքր խմբին տանում է մոտ 40 մետր խորության վրա, որտեղ տեղի են ունենում շնաձկների հետ շփումները։ Հաճախ շնաձկները մեծ ուշադրություն չեն դարձնում սուզորդներին, բայց հազվադեպ դեպքերում, երբ վտանգավոր պահեր են լինում, օպերատորն օգտագործում է իր մարզման հմտությունները՝ հարձակումը կանխելու համար։

### Վանդակից սուզում
Շնաձկների վանդակում սուզվելը սկուբա սուզում կամ սնորքելինգ է, որտեղ դիտորդը մնում է պաշտպանիչ վանդակի ներսում, որը նախատեսված է շնաձկների և սուզորդների շփումը կանխելու համար: Շնաձկների վանդակում սուզվելը օգտագործվում է գիտական ​​​​դիտարկման, ստորջրյա կինեմատոգրաֆիայի և զբոսաշրջային գործունեության համար: Շնաձկները կարող են գրավվել վանդակի շրջակայքով խայծի միջոցով, որը հայտնի է որպես չամմինգ ընթացակարգ, որը որոշակի հակասությունների տեղիք է տվել, քանի որ պնդում են, որ այն կարող է փոխել շնաձկների բնական վարքագիծը լողորդների մոտակայքում:

Նմանատիպ վանդակները նաև օգտագործվում են բացառապես որպես պաշտպանիչ միջոց այն ջրերում աշխատող ջրասուզորդների համար, որտեղ հայտնի է, որ առկա են պոտենցիալ վտանգավոր շնաձկների տեսակներ: Այդ կիրառման դեպքում շնաձկներից պաշտպանված վանդակը կարող է օգտագործվել որպես ապաստարան կամ որպես սուզման հարթակ իջնելու և վերելքի ժամանակ, մասնավորապես՝ փուլային դեկոմպրեսիայի ժամանակ, երբ ջրասուզորդները կարող են խոցելի լինել, քանի որ ստիպված են մի քանի րոպե մնալ ջրի միջին մասում որոշակի խորության վրա: Այլ կիրառություններում ջրասուզորդը կարող է տեղափոխել շարժական վանդակ՝ օրգանիզմներ, ինչպիսիք են աբալոնը, որսալիս:

## Կետ-շնաձկների տուրիզմի տնտեսական գնահատում
**Կետ-շնաձկների տուրիզմի նախկին տնտեսական գնահատումը (միլիոն ԱՄՆ դոլարով):**

Այլ արժույթներով ներկայացված գնահատականները փոխարկվել են ԱՄՆ դոլարի՝ օգտագործելով 2007 թվականի միջին պաշտոնական փոխարժեքը։

Կետային շնաձկները համարվում են խոցելի տեսակ, և որոշակի տարածքներում, ինչպիսին է Նինգալուի ծովային պարկը, դրանք լիովին պաշտպանված են։ Տարածքում գտնվող կետաշնաձկները համարվում են բարձր արժեք ունեցող էկոտուրիզմի ոլորտում, քանի որ այդ ոլորտը բազմաթիվ աշխատատեղեր է ապահովում տեղացիների համար և տարեկան բերում է 12 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Վայրի բնության տուրիզմի նկատմամբ զբոսաշրջիկների հետաքրքրությունը շարունակում է աճել, և կետաշնաձկների տուրիզմի ոլորտը, կանխատեսումների համաձայն, կաճի մինչև 2020 թվականը։

## Պահպանության օգուտները
Շնաձկների որսի տուրիզմը բացել է շահավետ տնտեսական հնարավորություններ ամբողջ աշխարհում: Դա օգնում է Բահամյան կղզիների, Մուրեայի, Մալդիվների, Ավստրալիայի և աշխարհի շատ այլ վայրերի աղքատ շրջաններին: Ֆրանսիական Պոլինեզիայում անցկացված ուսումնասիրությունը եզրակացրել է, որ մեկ խութային շնաձուկը տարեկան արժե 100,000 ԱՄՆ դոլար՝ համեմատած այն 100 դոլարի հետ, որը անհատը կարող է ստանալ շնաձկան մարմնի մասերը որսալու համար։ Շնաձկների զբոսաշրջությունը դրականորեն է ազդում շատերի կյանքի վրա, քանի որ ընկերությունները ոչ միայն գումար են վաստակում իրենց և համայնքի համար, այլև մեծ շահույթ են ստանում խութերի պահպանման ջանքերից: Զբոսաշրջության ոլորտի մատակարարները հաճախ սնունդ են տրամադրում շնաձկներին այն վայրերում գրավելու համար, որտեղ նրանց ավելի հեշտությամբ կարելի է տեսնել, չնայած դա վիճելի է։ Ավստրալիայի Մեծ Արգելախութի ծովային պարկում, ինչպես նաև Հավայան կղզիների և Ֆլորիդայի նահանգներում շնաձկների կերակրումն արգելված է։ Հավայան կղզիներում շնաձկներին կերակրելն արգելող սկզբնական օրենքն ընդունվել է 2002 թվականին, սակայն շատ ընկերություններ չէին հետևում այդ օրենքին, և տեղացիները պնդում էին ավելի խիստ կիրառման անհրաժեշտության մասին։

## Վայրեր
### Նինգալուի ծովային այգի
Արևմտյան Ավստրալիայի Նինգալու ծովային պարկը կետ շնաձկների ամենամյա հավաքման վայր է: Այդ վայրը շատ հայտնի զբոսաշրջային վայր է, քանի որ կետ շնաձկները աներևակայելի նուրբ արարածներ են, որոնք շատ քիչ սպառնալիք են ներկայացնում մարդկանց համար: Ներկայացված և ներկայիս տարբերակով 2013 թվականին վերանայված այդ ծրագիրը Պարկերի և վայրի բնության դեպարտամենտը պատասխանատու է կետ շնաձկների կառավարման ծրագրի համար, որը նախատեսված է կետ շնաձկների տեսակները պաշտպանելու և մարդկանց հետ փոխազդեցությունը կարգավորելու համար։

#### Լիցենզավորում
Շնաձկների զբոսաշրջության ոլորտը նախատեսված է բնական միջավայրի մասին իրազեկվածությունը կրթելու և բարձրացնելու, ինչպես նաև տեղացիների համար շահույթ ստեղծելու համար: 2006-2010 թվականների Արևմտյան Ավստրալիայի Նինգալու Ռիֆում կետ շնաձկների վերաբերյալ տվյալները գնահատվել են՝ զբոսաշրջային գործունեության մասշտաբները և կետ շնաձկների ու մարդկանց միջև փոխազդեցությունների տարածական և ժամանակային բաշխումը որոշելու համար. օրինակ՝ Նինգալուում կետ շնաձկների շրջագայությունները աճել են մոտ 70%-ով։ Նինգալուի ծովային պարկի կետ շնաձկների կառավարման ծրագիրը հիմնված է 1984 թվականի «Պահպանության և հողերի կառավարման մասին» օրենքի (CALM օրենք) և 1950 թվականի «Վայրի բնության պահպանության մասին» օրենքի վրա: CALM օրենքը պահանջում է, որ տուրօպերատորները ձեռք բերեն առևտրային տուրիստական ​​գործունեության լիցենզիա, իսկ «Վայրի բնության պահպանության մասին» օրենքը պահանջում է վայրի բնության հետ փոխազդեցության լիցենզիա յուրաքանչյուր պաշտպանված տեսակի համար, որի հետ տուրը կարող է շփվել: Դա ներառում է կետ շնաձկներին, բայց չի սահմանափակվում միայն կետերով, շնաձկների այլ տեսակներով և դյուգոններով։ Այդ օրենքների համաձայն՝ Արևմտյան Ավստրալիայի կառավարությունը կարող է կարգավորել, թե ինչպես և ինչ չափով են զբոսաշրջիկները շփվում կետային շնաձկների հետ։ Միաժամանակ առավելագույնը 15 օպերատորի թույլատրվում է լիցենզիա ստանալ։ Բացի այդ, կետային շնաձկների մոտ կարող է գնալ միայն մեկ զբոսաշրջային նավ, մինչդեռ մնացածը պետք է մնան 250 մետր հեռավորության վրա։ Ջրում միաժամանակ թույլատրվում է մտնել միայն տասը լողորդ, ինչը վերահսկում է տարածքի մարդաշատությունը, և զբոսաշրջիկներին արգելվում է կերակրել կամ դիպչել կետային շնաձկներին։ Շնաձկների զբոսաշրջության ոլորտը հետազոտություն է անցկացրել՝ օգտագործելով համաշխարհային հարցաթերթիկ, որի արդյունքում պարզվել է, որ շնաձկների զբոսաշրջություն իրականացնող օպերատորների 42%-ը շնաձկներին գրավելու համար օգտագործել է գրավիչ նյութ, և որ հարցված օպերատորների 93%-ը կարգավորել է իրենց գործունեությունը վարքագծի կանոնագրքերի միջոցով։

### Հավայի

Շնաձկները, կամ «մանո»-ն, ինչպես նրանց անվանում են տեղացի հավայացիները, համարվում են սրբազան։ Հին հավայացիները երկրպագում և պաշտպանում էին շնաձկներին, որոնց համարում էին ընտանեկան աստվածներ կամ «աումակա»։ Վերջին տարիներին շնաձկների վանդակներում սուզվելը նահանգում դարձել է շատ շահավետ զբոսաշրջային տեսարժան վայր: Սկզբում բնիկ հավայացիները դժգոհ էին դրանից, քանի որ ընկերությունները շնաձկներին գայթակղում էին խայծի միջոցով. նրանք այդ կենդանիներին համարում էին սրբազան, և նրանց զվարճանքի համար կերակրելը համարվում էր անարդար։ Կային նաև ենթադրություններ, որ շնաձկներին կերակրելով՝ նրանք կսկսեին նավակներն ու մարդկանց կապել սննդի հետ։ Այդ պատճառով 2002 թվականին Հավայան կղզիներում ընդունվել է օրենք, որն արգելում էր շնաձկներին կերակրելը նահանգային ջրերում, որը գտնվում է ափից մոտ երեք մղոն հեռավորության վրա։

### Ֆիջի
Բեքա լագունը շնաձկների ութ տեսակի տուն է, որոնցից յուրաքանչյուրը շատ հայտնի է կերակրման վայրերում: Շնաձկների որսորդությունը և նրանց կերակրումը շատ տարածված են տարածքում, տեղացիները լողում են շնաձկների հետ մոտ երեք հազար տարի: Տեղացիները բազմաթիվ առասպելներ ունեն այդ արարածների մասին, որոնք ժառանգվել են հնագույն ժամանակներից: Նրանց հեշտությամբ կարելի է նկատել Բեքա լագուն հանգստավայրի ջրերում, որը նրանց հիմնական կերակրման վայրն է: Շնաձկների զբոսաշրջությունը նման վայրերում շատ շահութաբեր է Ֆիջիում՝ ապահովելով մոտ 42 միլիոն ԱՄՆ դոլար:

### Պալաու
Պալաուն շնաձկների երեք տեսակի տուն է՝ մոխրագույն խութային շնաձուկ, ընձառյուծ շնաձուկ և սպիտակագլուխ խութային շնաձկներ: Պալաուի ջրերում կան բազմաթիվ մարջանային խութեր, որոնք մոխրագույն խութային շնաձկների տունն են, որոնք երեքից ամենատարածվածն են: Սպիտակագլուխ խութային շնաձկները նույնպես կարելի է տեսնել մարջանային խութերի շուրջ և շատ ավելի հետաքրքրասեր են, քան մյուս շնաձկները: Շատ զբոսաշրջիկներ և տեղացիներ հիացած են այս արարածներով, ուստի շնաձկների որսորդությունը շատ զբոսաշրջիկների համար Պալաու այցելելու խթան է դարձել: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ շնաձկների որսորդությունը և շնաձկների տուրիզմը ընդհանուր առմամբ Պալաուի տնտեսության հիմնական նպաստող գործոններն են: Ամեն տարի ստեղծվում է ավելի քան 18 միլիոն ԱՄՆ դոլար, որը կազմում է երկրի ներքին արդյունքի մոտ 10%-ը: Տեղական համայնքները և կառավարությունը օգտվում են՝ համապատասխանաբար ստանալով ավելի քան 1 միլիոն և 1.5 միլիոն ԱՄՆ դոլար:

### Հարավային Աֆրիկա
Հարավային Աֆրիկան ​​հայտնի է շնաձկների պահպանությամբ և ափամերձ գծի տեսակների բազմազանությամբ: Քեյփթաունը հայտնի է մեծ սպիտակ և յոթ խռիկավոր շնաձկներով, իսկ Ալիվալ Շոուլը և Պրոտեա Բանկսը՝ պատառոտված ատամներով շնաձկներով (հայտնի են նաև որպես մոխրագույն բուժքույր կամ խայտաբղետ ավազային վագրային շնաձկներ), մուրճագլուխ երամներով, սպիտակ ծայրով խութային շնաձկներով, օվկիանոսային սև ծայրով շնաձկներով, ցուլ շնաձկներով (Զամբեզի), վագրային շնաձկներով և երբեմն-երբեմն մեծ սպիտակ ձկան տեսարաններով: Այդ վայրերը հնարավորություն են տալիս սկուբա դայվերներին և վանդակում գտնվող դայվերներին փորձառություն ապահովել։

## Հատուկ հետաքրքրությունների խմբեր
Շատ մարդիկ ներգրավված են շահագրգիռ խմբերում, ինչպիսին է, օրինակ, ուշ շրջանի iDive Sharks Network-ը որոնք նպատակ ունեն տոնել և խթանել շնաձկների որսի անվտանգ և պատասխանատու գործունեությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*

## Արտաքին հղումներ
* Scuba divers swim among the sharks, *Fayetteville Observer*

Կատեգորիա:Զբոսաշրջության տեսակներ
Կատեգորիա:Զբոսաշրջությունը Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում
Կատեգորիա:Շնաձկներ