Աքընջը

**Աքընջը** (թուրքերեն *akın* - «ասպատակություն, հարձակում»), անկանոն թուրքական թեթև, մանևրային և արագաշարժ հեծելազոր։ Օսմանյան պետության սկզբնական շրջանում բանակի հիմքը։ Խաղաղ ժամանակ նրանք ասպատակում էին սահմանային հողերը։ Սիփահիների և ենիչերիների հետ միասին նրանք կազմում էին Օսմանյան կայսրության բանակի հիմքը մինչև 17-րդ դարի վերջը։ Աքընջիների կազմակերպությունը կոչվում էր *աքընջլիք*։

## Նախապատմություն
Աքընջլիկը սկզբնապես ստեղծվել է սահմանների պաշտպանության համար՝ որպես Սելջուկյան կայսրությունից ժառանգած ուջա համակարգի զարգացում: Օսմանների պատմությունն ինքնին սկսվել է որպես ուջայի՝ սահմանային բեյլիկի պատմություն: Օսման I-ի և Օրհան I-ի օրոք օսմանյան բեյլիքն ուներ երկու նման սահմանային գոտի՝ երկու սեփական ուջա: Առաջինը Իզնիկ-Իզմիթ ուղղությունն էր, ապա ի հայտ եկավ Գելիբոլուի գոտին: Օսմանցիները նման տարածքները անվանում էին նաև *ուջ*: Ուջը կառավարվում էր բեյի կողմից, որի պաշտոնը անցնում էր հորից որդուն: Օսմանցիները նման ցեղային բեյերին անվանում էին աքընջը-բեյ կամ ուջ-բեյ:

Սելջուկյան կայսրությունում ույջ-բեյը անկախ էր, նա տարեկան մեկ անգամ սուլթանին վճարում էր միայն ֆիքսված հարկ։ Բացի դրանից, ույջ-բեյը ազատ էր իր գործունեության մեջ, սուլթանը չէր հավակնում ույջ-բեյերի կողմից նվաճված նոր տարածքներին։ Օսմանյան պետական ​​կազմակերպությունում աքընջըները կատարում էին բոլոր գործողությունները սուլթանի անունից։ Սուլթանը կարող էր նվաճված տարածքներում աքընջըների համար հատկացնել *դիրլիկ* («ապրուստի միջոցներ», «սնունդ»՝ պետական ցանկացած տեսակի աջակցության ընդհանուր անվանում դրամական կամ հողային սեփականությունից ստացված եկամտի տեսքով), ապա դիրլիկը վերածել մասնավոր կալվածքի: Օսմանյան տարեգրությունները հայտնում են, որ աքընջլիքի հիմքերը դրել է Քյոսե Միհալը։

## Կազմակերպություն
Օսման I-ը և Օրհան I-ը օգտագործել են անկանոն թեթև հեծելազոր՝ ավանդական քոչվորական ռազմական կազմավորում, որը դրել է Օսմանյան պետության հիմքերը: Աքընջլիքը որպես ռազմական ստորաբաժանում վերջնականապես ձևավորվել է Էվրենոս բեյի կողմից։

Պետությունը աքընջըներին բնակարան, ապրուստի միջոցներ, սարքավորումներ կամ զենք չէր տրամադրում։ Աքընջիները ամեն ինչ իրենք էին ձեռք բերում։ Իրենց հերթին, նրանք ազատված էին հարկեր վճարելուց։ Կորպուս ընդունվելու համար կային որոշակի պայմաններ. աքընջըները ընտրվում էին միայն ուժեղ, երիտասարդ և քաջարի մարդկանցից։ Աքընջիի յուրաքանչյուր թեկնածու պետք է ներկայացներ իմամի, գյուղապետի կամ հայտնի անձի խորհրդատվություն։ Աքընջիները գրանցված էին, նրանց ցուցակների պատճենները պահվում էին Ստամբուլում։ Գրանցամատյաններում գրանցվում էին մարտիկի անունը, հոր անունը, ծագման վայրը։ Աքընջի-բեյը (հրամանատար) նշանակվում էր սուլթանի կամ սարդարի կողմից։ Սա կարևոր պաշտոն էր. Միհալօղլուի, Էվրենոսօղլուի, Տուրահանօղլուի, Մալքոչօղլուի հայտնի ընտանիքներում տղամարդիկ մի քանի սերունդ ծառայել են աքընջը կորպուսում և դարձել դրա հրամանատարները։ Ռումելիայում աքընջըի առաջին հրամանատարներն էին՝ Էվրենոս բեյը՝ Ալբանիայում, Տուրահան բեյը՝ Մորեայում, Միհալօղլուն՝ Սոֆիայում, Մալքոչօղլուն՝ Սիլիստրայում։ աքընջըների կորպուսները կոչվել են այս առաջին հրամանատարների՝ Միհալլիի, Տուրահանլիի անունով։Աքընջիների կանոնադրության համաձայն՝ յուրաքանչյուր տասը զինվորի համար կար մեկ *օնբաշի (կապրալ), յուրաքանչյուր հարյուրի համար՝ մեկ սուբաշի*, իսկ յուրաքանչյուր հազարի համար՝ մեկ *բիգբաշի* (մայոր): Աքընջիների թիվը տատանվում էր՝ կախված պետության կարիքներից։ Օրհանի օրոք գրանցված էր 2000 աքընջը, Կոսովոյի ճակատամարտի ժամանակ՝ 20000, Սուլեյման I-ի օրոք՝ միայն Միհալլիի կորպուսում կար 50000 մարդ, Մորեայում՝ Թուրահանլիի կորպուսում, 1559 թվականին կար 7000 աքընջը: 1625 թվականին աքընջըների ընդհանուր թիվը կազմում էր 2000։ Խաղաղ ժամանակ աքընջըները կարող էին ապրել ամենուր, բայց նրանցից պահանջվում էր անընդհատ մարզվել և պահպանել իրենց ֆիզիկական պատրաստվածությունը: Ակինջիների պաշտպանությունը հիմնականում բաղկացած էր կաշվե զրահներից և վահաններից, իսկ որպես զենքեր նրանք օգտագործում էին աղեղներ, լասոներ և սրեր: Ակինջիները ի վիճակի չէին գրոհել ամրոցներ և քաղաքներ, ուստի նրանց հիմնականում հավաքագրում էին սուլթանները՝ հետախուզության և սահմանային ասպատակություններին մասնակցելու համար: Պատերազմի ժամանակ նրանք օգտագործվում էին հետախուզության և անհատական գործողությունների համար՝ սուլթանի բանակի ճանապարհներով բնակչությանը թալանելու և վախեցնելու նպատակով: Սովորաբար, արշավանքների ժամանակ նրանք կազմում էին կամ բանակի առաջնագիծը, կամ թիկունքը: Ակինջիները իրենց հետ տանում էին պահեստային ձիեր, որոնց հաղթանակի դեպքում ավարը տանում էին դրանց վրա: Ամենից հաճախ սուլթանները աքընջըներ էին օգտագործում եվրոպական արշավանքներում, բայց Մեհմեդ II-ի, Բայազիդ II-ի և Սելիմ I-ի օրոք աքընջըները նաև կռվում էին Անատոլիայում։

1595 թվականի հոկտեմբերին, Ջուրջյու քաղաքի մոտ, երբ օսմանյան բանակը նահանջում էր Կալուգերենի ճակատամարտից հետո, կորպուսը կրեց հսկայական կորուստներ: Համմերի խոսքերով՝ աքընջըների մեծ մասը սպանվել է այնտեղ, և կորպուսը երբեք չի վերականգնվել այս իրադարձությունից: Արշավանքի սկզբում գրանցվել է 50,000 աքընջը. «Ջուրջյուի կամրջի մոտ տեղի ունեցած միջադեպից» հետո նրանց թիվը երբեք չի գերազանցել 2-3 հազարը։ 1604 թվականին Ահմեդ I-ը հրամայեց Ալի բեյ Միհալօղլուին միանալ Հունգարիայի դեմ արշավանքին: Սակայն աքընջըները արագ անցան պատերազմի նոր ձևերի: Նրանք դարձան հրետանավորներ և զինագործներ և պահանջեցին, որ իրենց ստորաբաժանումները ներառվեն կանոնավոր բանակի մեջ: Նրանց անհատականությունը կորավ: Օսմանյան կայսրության անկման պատմաբան Քոչի բեյը 1630 թվականին գրել է, որ «աքընջըների ջոկատները դարձան կամ վարձատրվող զորքեր, կամ շարքային զինվորներ, կամ լքեցին իրենց դիրքերը, մնաց մոտ 2000 աքընջը»։ Ականջիների դերը ստանձնեց թաթարական հեծելազորը: Ականջիները վերջնականապես անհետացան օսմանյան բանակից 1826 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Անկանոն զորքեր
Կատեգորիա:Բալկանյան թերակղզու պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Հեծելազոր
Կատեգորիա:Ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Ռուս-թուրքական պատերազմներ
Կատեգորիա:Օսմանյան բանակ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության զինված ուժեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատերազմներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն