Էլեկտրոնային ծխախոտ

[thumb|upright=1.25|Առաջին սերնդի էլեկտրոնային ծխախոտ, մարտկոցի մասով, որը կարելի է լիցքավորել [ՈՒՍԱ|USB հոսանքի լիցքավորիչի միջոցով|alt=Photo of device]]
thumb|upright=1.15|Էլեկտրոնային ծխախոտների տարբեր տեսակներ, այդ թվում՝ մեկանգամյա օգտագործվող, վերալիցքավորվող, միջին և մեծ չափի բաքով էլեկտրոնային ծխախոտներ, էլեկտրոնային սիգարներ |alt=Photo of devices
thumb|Նոր սերնդի էլեկտրոնային ծխախոտներ (հայտնի է որպես վեյփ)
**Էլեկտրոնային ծխախոտ** (սովորաբար հայտնի է որպես վեյփ), սարք, որը փոխարինում է ավանդական ծխախոտին։ Այն բաղկացած է փոշեցրիչից (բամբակյա տամպոն և շիկացնող տարր), էներգիայի աղբյուր հանդիսացող մարտկոցից և կոնտեյներից՝ քարթրիջ կամ հեղուկով լցված բաք։ Ծխի փոխարեն օգտագործողը ներշնչում է «գոլորշի» (տեխնիկապես հիմնականում աերոզոլ)։ Որպես այդպիսին, էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը կոչվում է վեյփինգ՝ «գոլորշիացում»։ Էլեկտրոնային ծխախոտի տաքացնող տարրը գոլորշիացնում է հեղուկ լուծույթը, որն արագ սառչում է փոքրիկ կաթիլներից, գոլորշիներից և օդից բաղկացած աերոզոլի մեջ։ Էլեկտրոնային ծխախոտներն ակտիվանում են կոճակը սեղմելուց հետո։ Որոշ էլեկտրոնային ծխախոտներ նման են ավանդական ծխախոտի, և շատ տեսակներ կարող են օգտագործվել բազմակի անգամ։ Գոլորշին հիմնականում պարունակում են պրոպիլեն գլիկոլ և/կամ գլիցերին, նիկոտին և բուրավետ նյութ։ Գոլորշու ճշգրիտ կազմը տարբեր է և կախված է մի շարք բաներից, ներառյալ օգտագործման ռեժիմից։

Էլեկտրոնային ծխախոտն ավելի քիչ վնասակար է, քան ավանդական ծխախոտը։ Էլեկտրոնային ծխախոտի գոլորշիները պարունակում են ավելի քիչ տոքսիններ, քան ծխախոտի ծուխը, ինչպես նաև ծխախոտի ծխի մեջ չհայտնաբերված վնասակար նյութեր։

Բաղադրության մեջ առկա նիկոտինից օգտագործողների մոտ առաջանում է ֆիզիկական և հոգեկան կախվածություն։ Դեռ հայտնի չէ, թե որքան է վնասակար էլեկտրոնային ծխախոտի երկարաժամկետ օգտագործումը, որովհետև բազմաթիվ մարդիկ օգտագործում են և՛ էլեկտրոնային, և՛ սովորական ծխախոտ, և դժվար է առանձնացնել էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման հետևանքները սովորական ծխախոտի հետևանքներից, բացի դրանից էլեկտրոնային ծխախոտները բավականաչափ երկար չեն օգտագործվել, որպեսզի հստակ կարողանան առանձնացնել էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման հետևանքները։

Մարդկանց, որոնք փորձում են թողնել ծխելը, էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը նիկոտինային փոխարինող թերապիայի հետ մեկտեղ, հանգեցնում է ավելի արագ ծխելը դադարեցնելուն։ Նրանց համար, ովքեր փորձում են թողնել ծխելը առանց բժշկական օգնության, ապացուցված չէ էլեկտրոնային ծխախոտով ծխելը թողնելու մակարդակի բարձրացումը։

## Կառուցվածք
thumb|upright=1.15|Էլեկտրոնային ծխախոտ՝ թափանցիկ մաքրիչով և փոփոխվող երկակի գլխիկով|alt=The first image is displaying an exploded view of an e-cigarette with a transparent clearomizer and changeable dual-coil head.

Էլեկտրոնային ծխախոտը կազմված է փոշեցրիչից (բամբակյա տամպոն և շիկացնող տարր), էներգիայի աղբյուր հանդիսացող մարտկոցից և կոնտեյներից՝ քարթրիջ կամ հեղուկով լցված բաքից։

Էլեկտրոնային ծխախոտները ժամանակի ընթացքում զարգացել են և դասակարգվում են մի քանի սերունդներով։ Առաջին սերնդի սարքերը նման են ավանդական ծխախոտներին։ Երկրորդ սերնդի սարքերը ավելի մեծ են և քիչ են նման ավանդական ծխախոտին։ Երրորդ սերնդի սարքերն ունեն մեխանիկական ռեժիմ և փոփոխական լարում։ Չորրորդ սերնդի սարքերն ունեն 1 Օհմ-ից պակաս էլեկտրոնային դիմադրություն և ջերմաստիճանի վերահսկողություն։ Կան սարքեր, որոնք օգտագործում են պրոտոնացված նիկոտին, այլ ոչ թե ազատ հիմքով նիկոտին, որը հայտնաբերված է ավելի վաղ սերնդի սարքերում՝ ապահովելով նիկոտինի ավելի բարձր մակարդակ։

### էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկ
Նյութերի այն խառնուրդը, որն օգտագործվում է էլեկտրոնային ծխախոտների (վեյփ) մեջ, կոչվում է էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկ, որի կազմությունը կարող է լինել բավականին տարբեր։ Տիպիկ էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկը բաղկացած է պրոպիլեն գլիկոլից, գլիցերինից (95%) և բուրավետ նյութերի, նիկոտինի և այլ հավելումների խառնուրդից (5%)։ Բուրավետ նյութերը կարող են լինել բնական, արհեստական կամ օրգանական։ Ավելի քան 80 թունավոր քիմիկատներ, ինչպիսիք են ֆորմալդեհիդը և մետաղական նանոմասնիկները, հայտնաբերվել են էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկում։ Կան էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկ արտադրող բազմաթիվ ընկերություններ և ավելի քան 15000 համային տեսականի։

Մի շարք երկրներում սահմանվում է էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկի բաղադրությունը։ ԱՄՆ-ում կան Սննդի և դեղերի վարչության (FDA) արտադրության պարտադիր ստանդարտներ և ամերիկյան էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկների արտադրության ստանդարտների ասոցիացիայի (AEMSA) առաջարկվող արտադրական ստանդարտներ։ Եվրոպական միության ստանդարտները հրապարակվել են ԵՄ ծխախոտի արտադրանքի հրահանգում։

## Գործածում
### Ճանաչվածություն
2003 թվականին շուկա մուտք գործելուց հետո էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը արագորեն աճել է։ 2011 թվականին աշխարհում կար էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործող մոտ 7 միլիոն չափահաս, 2020 թվականին նրանց թիվը դարձել է 68 միլիոն, իսկ ավանդական ծխախոտ օգտագործողների թիվը 1,1 միլիարդ էր։ 2021 թվականին գրանցվել է էլեկտրոնային ծխախոտի 82 միլիոն օգտագործողների թվի աճ։ Այս աճը վերագրվել է նպատակային շուկայավարմանը՝ ավելի ցածր գին և անվտանգություն՝ համեմատած ավանդական ծխախոտի հետ։ Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը ամենաշատը տարածված է Չինաստանում, ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում։

### Դրդապատճառ
thumb|upright=1.5|Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման պատճառներ

Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման տարբեր պատճառներ կան։ Ծխողների մեծամասնությունը փորձում է թողնել ծխելը, նրանք հիմնականում օգտագործում են ծխախոտը որպես հանգստի նպատակով կամ որպես ծխախոտն արգելող օրենքները շրջանցելու փորձ։ Շատերն օգտագործում են էլեկտրոնային ծխախոտ, որովհետև կարծում են, որ այն ավելի անվտանգ է, քան ավանդական ծխախոտը։ Կարևոր գործոններ են նաև համերի լայն ընտրանին և ավանդական ծխախոտի հետ համեմատ ցածր գինը։

Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման այլ դրդապատճառներից է ծխի հոտի նվազումը։

### Դեղերի մեկնարկային տեսություն
Ըստ այս տեսության՝ ավելի քիչ վնասակար նյութերի շարունակական օգտագործումը կարող է հանգեցնել ավելի վնասակար նյութերի օգտագործման Ապացույցները ցույց են տալիս, որ շատ ծխողներ, ովքեր սկսում ենլ օգտագործել էլեկտրոնային ծխախոտ, հետագայում սկսում են օգտագործել ավանդական ծխախոտ։ Հոգեկան հիվանդություններ ունեցող մարդկանց մոտ ավելի բարձր է նիկոտինային կախվածության առաջացումը, և նրանք համարվում են ռիսկի խումբ։

Այնուամենայնիվ, այս տեսությունը ենթադրում է, որ էլեկտրոնային և ավանդական ծխախոտի օգտագործման միջև կապի առկայությունը պարտադիր չէ։ Մարդիկ կարող են ունենալ հիմնական հատկանիշներ, որոնք նախատրամադրում են նրանց միաժամանակ երկու տեսակի ծխախոտների օգտագործումանը։ Կա գենետիկ կապ ծխելու, էլեկտրոնային, ավանդական ծխախոտների օգտագործման, խաղամոլության և ռիսկային այլ վարքագծերի միջև։ Երիտասարդները, որոնք հակված են վատ սովորությունների, էլեկտրոնային, ավանդական ծխախոտներ և ալկոհոլ են օգտագործում իրենց հասակակիցներից ավելի բարձր տեմպերով։ Էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործողների մոտ մեծ է նաև մարիխուանայի, Ադերրալլի ու Ռիտալինի օգտագործման ռիսկը։

### Դեռահասների և երիտասարդների կողմից օգտագործում
Ամբողջ աշխարհում աճել է երիտասարդների կողմից էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը, և նվազել է ավանդական ծխախոտի օգտագործումը 75%-ով։

Էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործողներից շատերը երբեք չեն օգտագործում ավանդական ծխախոտ, բայց նրանց մի զգալի փոքրամասնություն օգտագործում է և՛ էլեկտրոնային, և՛ ավանդկան ծխախոտ։ Երիտասարդները, որոնք օգտագործում են ավանդական ծխախոտ, մարիխուանա, ալկոհոլ, ունեն էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման ավելի մեծ հակում։ Հիմնականում երիտասարդները առաջին անգամ էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը սկսում են բուրավետ տեսակներից։

Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը փոխկապակցված է ավանդական ծխախոտի օգտագործման հետ։ 2015 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ անչափահասներն ավելի քիչ են հակված էլեկտրոնային ծխախոտներ օգտագործելուն։ Դեռահասները հաճախ չեն խոստովանում, որ օգտագործում են էլեկտրոնային ծխախոտներ, փոխարենը հայտնում են նարգիլեի օգտագործման մասին, արդյունքում հարցումներում ինքնազեկուցումը լինում է ավելի ցածր։

Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործող երիտասարդների թվի ավելացում։ 2018 թվականին ավագ դպրոցի աշակերտների 20%-ն օգտագործում էր էլեկտրոնային ծխախոտ։ 2020 թվականին, սակայն, այս թիվն աճել է՝ ընդգրկելով ավագ դպրոցի աշակերտների մինչև 50%-ը, որոնք հայտնել են էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման մասին։ Կանադայում 2017 թվականին գրանցվել է էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործող երիտասարդների թվի 29%-ով ավելացում, իսկ 2018 թվականին՝ 37%-ով ավելացում։

## Առողջության վրա ազդեցություն
Առողջության վրա էլեկտրոնային ծխախոտի թողած ազդեցությունները հստակ հայտնի չեն, այնուամենայնիվ լուրջ ազդեցությունների ռիսկը համարվում է ցածր, և էլեկտրոնային ծխախոտները, հավանաբար, ավելի անվտանգ են, քան ավանդական ծխախոտները։ Գիտությունների, ինժեներիայի և բժշկության ազգային ակադեմիաների համաձայն՝ Էլեկտրոնային ծխախոտի բաղադրիչների լաբորատոր թեստերը, in vitro թունաբանական թեստերը և մարդկանց կարճաժամկետ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ էլեկտրոնային ծխախոտները, շատ ավելի քիչ վնասակար են, քան ավանդական ծխախոտը։ Պատահական վերահսկվող փորձարկումները ապացուցել են, որ նիկոտին պարունակող էլեկտրոնային ծխախոտների օգտագործումն ավելի արդյունավետ է, քան ավանդական ծխախոտի օգտագործման համար կիրառվող նիկոտինային փոխարինող թերապիան, ինչպես նաև ապացուցել է, որ դրանք ավելի արդյունավետ են, քան նիկոտինից զերծ էլեկտրոնային ծխախոտները։

Ամենատարածված ազդեցություններից մի քանիսն են՝ որովայնի ցավ, գլխացավ, մշուշոտ տեսողություն,կոկորդի և բերանի գրգռում, փսխում, սրտխառնոց և հազ։ Նիկոտինը կախվածություն է առաջացնում և վնասակար է պտղի, երեխաների և երիտասարդների համար։ 2019 և 2020 թվականներին ԱՄՆ-ում, ըստ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի, թոքերի գազափոխանակության ծանր հիվանդությունների բռնկումը խիստ կապված էր վիտամին E ացետատի հետ։ Չնայած դեռ լայնորեն քննարկվում է, թե էլեկտրոնային հեղուկի կոնկրետ, որ բաղադրիչն է հիվանդության զարգացնան պատճառը, այնուամենայնիվ վիտամին E ացետատը համարվել է հիվանդության զարգացման հիմնական պատճառ։

Նիկոտին պարունակող էլեկտրոնային ծխախոտները 40%-ով բարձրացնում են ասթմայի և 50%-ով թոքի քրոնիկ հիվանդությունների ռիսկը։

### Հղիություն
Մեծ Բրիտանիայի Մանկաբարձների քոլեջը նշում է. «Թեև էլեկտրոնային սիգարները, ծխախոտները պարունակում են որոշ թունավոր նյութեր, այնուամենայնիվ դրանց քանակը քիչ է, և եթե ծխող հղի կինը նախընտրում է ծխելը թողնելու համար օգտագործել էլեկտրոնային ծխախոտ, պետք է աջակցել նրան»։ Դեռևս չկա ապացույց, որ էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը բացասաբար է ազդում կրծքով կերակրման վրա»։ Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության ազգային ծառայությունն ասում է. «Ծխելը դադարեցնելու համար էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը շատ ավելի անվտանգ, քան ծխելը շարունակելը»։

Շատ կանայք, որոնք օգտագործում են ավանդական ծխախոտ, հղիության ընթացքում շարունակում են ծխել՝ ավանդական ծխախոտը փոխարինելով էլեկտրոնային ծխախոտով։

#### Միացյալ Նահանգներ
Ըստ որոշ հետազոտությունների՝ 2015 թվականին Մերիլենդի կլինիկայում 316 հղի կանանց շրջանում անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ նրանց մեծամասնությունը լսել է էլեկտրոնային ծխախոտների մասին, 13%-ն օգտագործել է, որից 0,6%-ը oգտագործել է ամեն օր։ Այս հետազոտությունների արդյունքները մտահոգիչ էին, քանի որ ավանդական ծխախոտի համեմատ, էլեկտրոնային ծխախոտի միջոցով օրգանիզմին փոխանցվող նիկոտինի չափաբաժինն ավելի բարձր էր։

ԱՄՆ-ի երկու նահանգների, Հղիության ռիսկի գնահատման համակարգի (PRAMS) տվյալները ցույց են տվել, որ 2015 թվականին՝ մոտավորապես հետազոտության շրջանի կեսին, հետազոտվողների 10.8%-ը օգտագործել էին էլեկտրոնային ծխախոտ հղիությանը նախորդող երեք ամիսների ընթացքում, մինչդեռ 7.0%, 5.8% և 1,4%-ն օգտագործել էր էլեկտրոնային ծխախոտ՝ համապատասխանաբար հղիության ժամանակ, առաջին եռամսյակում և ծննդյան ժամանակ։ Համաձայն 2014-ից մինչև 2017 թվականների Առողջապահության ազգային հետազոտության տվյալների՝ ոչ հղի, վերարտադրողական տարիքի կանանց միայն 13,5%-ը և հղի կանանց 38,9%-ն են օգտագործել էլեկտրոնային ծխախոտ։ Առողջապահության տնտեսական ուսումնասիրությունը պարզել է, որ ԱՄՆ-ում էլեկտրոնային ծխախոտի վաճառքի նվազագույն օրինական տարիքի մասին օրենքի ընդունումը 0,6% -ով ավելացրել է հղիների շրջանում ծխելու դեպքերը և պտղի առողջության վրա չի ազդել։ Այնուամենայնիվ, կա լրացուցիչ հետազոտությունների անցկացման անհրաժեշտություն, հղիության ընթացքում էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման հետևանքները պարզելու համար։

Ըստ ԱՄՆ-ի հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների՝ էլեկտրոնային ծխախոտներն անվտանգ չեն հղիության ընթացքում։ Չնայած էլեկտրոնային ծխախոտի աերոզոլն ընդհանուր առմամբ պարունակում է ավելի քիչ վնասակար նյութեր, քան ավանդական ծխախոտի ծուխը, այնուամենայնիվ էլեկտրոնային ծխախոտները և նիկոտին պարունակող այլ ապրանքներն անվտանգ չեն հղիության ընթացքում։ Նիկոտինը, ինչպես նաև որոշ բուրավետ նյութերը, վտանգավոր են հղիների և զարգացող պտղի առողջության համար և կարող է վնասել ուղեղը և թոքերը։

### Վնասի նվազեցում
thumb|Էլեկտրոնային ծխախոտի ազդեցությունը՝ համեմատած ավանդական ծխախոտի ազդեցության հետ|alt=Switching from tobacco to vaping may reduce weight gain after smoking cessation, increase exercise tolerance, reduce exposure to toxic chemicals, and reduce risk of death. Vaping may reduce shortness of breath, reduce coughing, reduce spitting, and reduce sore throat compared to tobacco.
Նիկոտինի վնասի նվազագույն մակարդակի հասցնելը նշանակում է վերացնել ավանդական ծխախոտի ազդեցությունը՝ այն փոխարինելով էլեկտրոնային ծխախոտով։ Էլեկտրոնային ծխախոտները կարող են նվազեցնել ավանդական ծխախոտի մեջ հայտնաբերված քաղցկեղածինների և այլ թունավոր քիմիական նյութերի ազդեցությունը։

Ծխախոտի վնասակարության նվազեցումը եղել է ծխախոտի դեմ պայքարի վիճահարույց ոլորտ։ Առողջապահության ներկայացուցիչները դանդաղ են աջակցել վնասի նվազեցմանը, որովհետև ծխախոտ արտադրող ընկերություններին չէին վստահում ծխախոտի արտադրանքի և վաճառքի հարցում։ Ծխողների մեծամասնությունը ցանկանում էր նվազեցնել ծխելու վնասակար ազդեցությունը՝ օգտագործելով էլեկտրոնային ծխախոտներ։ Ծխելը թողնելը ծխախոտի վնասակարության նվազեցման ամենաարդյունավետ մեթոդն է։

Ավանդական ծխախոտի ծուխը պարունակում է 100 հայտնի քաղցկեղածին և 900 պոտենցիալ քաղցկեղ առաջացնող քիմիկատներ, սակայն էլեկտրոնային ծխախոտի գոլորշիները պարունակում են ավելի քիչ քաղցկեղածիններ, քան ավանդական ծխախոտը։ 2015 թվականին երրորդ սերնդի էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործմամբ կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ֆորմալդեհիդի մակարդակն ավելի մեծ է էլեկտրոնային ծխախոտի, քան ավանդական ծխախոտի բաղադրության մեջ։ Էլեկտրոնային ծխախոտը չի կարելի համարել անվտանգ, քանի որ այնուամենայնիվ պարունակում է քաղցկեղածիններ որոշակի մակարդակ։ Ավանդական ծխախոտի հետ իրենց նմանության պատճառով էլեկտրոնային ծխախոտները կարող են կարևոր դեր խաղալ ծխախոտի վնասակարության նվազեցման գործում։

Ավանդական ծխախոտ օգտագործողների մոտ, որոնք ծխելը դադարեցնելու համար օգտագործում են էլեկտրոնային ծխախոտ, կարող է զարգանալ այլընտրանքային նիկոտինային կախվածություն։ Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը կարող է նվազեցնել ավանդական ծխախոտով պայմանավորված մահացության և հիվանդությունների ռիսկը, սակայն հիմնավոր ապացույցներն անհայտ են։ Խորհուրդ Է տրվում ծխելը թողնել ցանկացողներին, անցնել էլեկտրոնային ծխախոտների՝ որպես ծխելուն ավելի անվտանգ այլընտրանք։

Հասարակական առողջության բժիշկների ամերիկյան ասոցիացիան առաջարկում է նրանց, ովքեր չեն ցանկանում թողնել ծխախոտը կամ չեն կարողանում թողնել ծխելը բժշկական խորհրդատվության և դեղագործական մեթոդների միջոցով, նիկոտին պարունակող էլեկտրոնային ծխախոտի երկարաժամկետ օգտագործում։

### Ծխախոտի օգտագործման դադարեցում
Ծխելը թողնելու համար Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը հակասական է։ Սահմանափակ ապացույցները ցույց են տալիս, որ Էլեկտրոնային ծխախոտները, հավանաբար, օգնում են մարդկանց դադարեցնել ծխելը, երբ օգտագործվում են կլինիկական պայմաններում։ 2020 թվականի մայիսին բժիշկ Փիթեր Հաջեկի ուսումնասիրությունը հանգեցրեց նրան, որ ավելի շատ ծխողներ դարձան ծխախոտի երկակի օգտագործողներ, քան հաջողվեց լիակատար դադարեցնել դրա օգտագործումը։ Նիկոտինի շարունակական օգտագործումը և կախվածության զարգացումը, ինչպես նաև ծխախոտի կրկնակի օգտագործողների քանակի ավելացումը, խնդիրներ էին ստեղծում այս ուսումնասիրության ժամանակ։ Բացի այդ, Էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործողների 18%-ը լիակատար դադարեցրել է ծխախոտի օգտագործումը, 25%-ը (110/438) դարձել է ծխախոտի երկակի օգտագործող (օգտագործում էին և՛ էլեկտրական, և՛ սովորական ծխախոտ)։

Վերջին ուսումնասիրությունը (2019 թ.) պարզել է, որ Էլեկտրոնային ծխախոտը առանձնապես չի մեծացնում ծխելը թողնելու հավանականությունը։ 2016 թվականի վերանայումը ցույց է տվել, որ պոտենցիալ հետազոտություններում Էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործողների թվի համակցված մակարդակը կազմել է 29,1%։ Նույն վերանայումը նշում է, որ Էլեկտրոնային ծխախոտների արդյունավետության վերաբերյալ դեռևս մի քանի կլինիկական փորձարկումներ և հեռանկարային ուսումնասիրություններ են իրականացվել, և միայն մեկ պատահական կլինիկական փորձարկում է ներառել ծխելը թողնելու այլ մեթոդներ օգտագործող խումբ։

Էլեկտրոնային ծխախոտների՝ որպես ծխելը դադարեցնելու միջոց օգտագործելու երկարաժամկետ փորձարկումներ չեն իրականացվել։It is still not evident as to whether vaping can adequately assist with quitting smoking at the population level. 2015 թվականի Անգլիայի հանրային առողջապահություն զեկույցը ծխողներին, որոնք չեն կարող կամ չեն ցանկանում թողնել ծխելը, խորհուրդ է տալիս օգտագործել Էլեկտրոնային ծխախոտ՝ որպես ծխելու հետևանքով առաջացացած հիվանդությունների նվազեցման հիմնական քայլ, մինչդեռ 2015 թվականին ԱՄՆ-ի Հասարակական անվտանգության ուսումնական հաստատության հայտարարությունը ցույց է տվել, որ բավարար ապացույցներ չկան մեծահասակների, հղի կանանց և դեռահասների համար, որպես ծխելը թողնելու միջոց Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը։

2021 թվականին ԱՄՆ-ի Հասարակական անվտանգության ուսումնական հաստատությունը եզրակացրեց, որ որպես ծխելը թողնելու միջոց Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման վերաբերյալ ապացույցները դեռևս անբավարար են, քանի որ դրա օգուտների և վնասների հավասարակշռությունը հնարավոր չէ որոշել։ Համակարգված վերանայումները միասնական համաձայնության են եկել, որ բավարար ապացույցներ չկան որոշելու համար, թե արդյոք թլեկտրական ծխախոտները օգնե՞լ է մարդկանց հրաժարվել ծխելուց։

2022 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Էլեկտրոնային ծխախոտները կարող են մարդկանց իրականում դրդել ծխելուն, քանի որ Էլեկտրոնային ծխախոտներում պարունակվող նիկոտինը կախվածություն է առաջացնում։

Քնի վրա կրկնակի ծխելու թողած ազդեցությունը ուսումնասիրելու համար կատարվել է մի փորձարկում։ Այս փորձարկման ժամանակ ընտրվել էին այնպիսի խմբեր, որոնց անդամներն օգտագործում էին ավանդական ծխախոտ՝ ծխելը թողնելու կամ նվազեցնելու համար։ Այս հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել, որ այն մարդկանց մոտ, որոնք օգտագործում էին էլեկտրոնային, ինչպես նաև ավանդական ծխախոտ, զարգացել էր քնի միջինից մինչև ծանր աստիճանի խանգարում, ինչպես նաև դյուրագրգռություն, անհանգիստ քուն։

Արդյունքները ցույց էին տվել դրական հարաբերակցություն երկակի ծխելու և քնի հետ կապված խնդիրների միջև։ Փոքր թվով հետազոտություններ ուսումնասիրել են, էլեկտրոնային ծխախոտի միջոցով ծխողների օգտագործած ծխախոտի թվի նվազումը։ Էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը կարող է նվազեցնել օգտագործած ծխախոտների քանակը։ Օրական ընդամենը մեկից չորս ծխախոտի օգտագործումը զգալիորեն մեծացնում է սիրտ-անոթային հիվանդությունների առաջացման վտանգը։

Դեռ պարզ չէ, թե արդյոք էլեկտրոնային ծխախոտներն օգտակար են միայն ծխողների որոշակի տեսակների համար, թե ոչ։ Նիկոտինով էլեկտրոնային ծխախոտները կարող են նվազեցնել ավանդական ծխախոտի օգտագործումը ամենօրյա ծխողների շրջանում։

Համեմատելով էլեկտրոնային ծխախոտները նիկոտինի փոխարինող թերապիայի հետ՝ 2022 թվականին ապացուցվել է, որ ծխելը թողնելու համար նիկոտինով էլեկտրոնային ծխախոտներն ավելի արդյունավետ են, քան նիկոտինային փոխարինող թերապիան։ Այնուամենայնիվ, որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ նրանք, որոնք էլեկտրոնային ծխախոտ են օգտագործել, ավելի հավանական է, որ հրաժարվեն ծխելուց, քան նրանք, որոնք չեն օգտագործել։

Էլեկտրոնային ծխախոտի պոտենցիալ անբարենպաստ ազդեցություններն ամբողջապես ուսումնասիրված չեն։ Մի շարք հարցումներ արձանագրել են, որ բարելավվել է ծխելու դադարեցումը, հատկապես էլեկտրոնային ծխախոտներ ինտենսիվ օգտագործողների մոտ։ Ծխելը դադարեցնելու համար օգտագործվող դեղամիջոցներից ցիտիզինը ամենաարդյունավետ և անվտանգ, ինչպես նաև գնային առումով էժան դեղամիջոցն է։ Ի տարբերություն էլեկտրոնայինն ծխախոտների՝ նիկոտինին փոխարինող միջոցների այլ տեսակներ սովորաբար առողջապահական համակարգերի կողմից լիցենզավորված են լինում։

Կան վաճառվող էլեկտրոնային ծխախոտների հարյուրավոր բրենդներ և մոդելներ, որոնք տարբերվում են սարքերի ձևավորման և շահագործման տեսակով, հեղուկի բաղադրությունով և այլ հատկանիշներով։ Ապացույցներ կան, որ ծխողները ավելի հաճախ են կարողանում ամբողջությամբ թողնել ծխելը, օգտագործելով բալոնային էլեկտրոնային ծխախոտներ, քան առաջին սերնդի սարքեր, ինչը կարող է պայմանավորված լինել նիկոտինի՝ օրգանիզմին ավելի արդյունավետ կերպով, առաքմամբ։

Գոյություն ունեն որոշ ապացույցներ, որ նիկոտին պարունակող էլեկտրոնային ծխախոտներն օգնում են երկարաժամկետ ծխողներին դադարեցնել ծխելը` համեմատած նիկոտինից զերծ էլեկտրոնային սարքերի հետ։ 2013 թվականին անցկացված ուսումնասիրությունը ծխողների շրջանում, որոնք չէին փորձում թողնել ծխելը, ցույց տվեց, որ նիկոտինով կամ առանց նիկոտինի, էլեկտրոնային ծխախոտները նվազեցնում էին օգտագործվող ծխախոտի քանակը։

2020 թվականի դրությամբ հղիության ընթացքում ծխելը թողնելու համար էլեկտրոնային ծխախոտների օգտագործման արդյունավետությունն ու անվտանգությունը անհայտ էր, և դրանց վերաբերյալ մանրամասն հետազոտություններ չէին արվել։ Կային հիմնավոր ապացույցներ, որ ծխելը թողնելու համար, դեռահասների շրջանում էլեկտրոնային ծխախոտների կիրառումն արդյունավետ չէ։ Հաշվի առնելով ապացույցների պակասը՝ էլեկտրոնային ծխախոտների օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում քաղցկեղով հիվանդներին, թեև բոլոր հիվանդների համար դրանց օգտագործումը, հավանաբար, ավելի քիչ վտանգավոր է, քան ավանդական ծխախոտը։ Դեռ անհայտ է ռիսկի խմբերում ծխելը թողնելու համար էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման արդյունավետությունը։

### Անվտանգություն
2015 թվականի դրությամբ հետազոտություններով ամբողջությամբ չեն ներկայացվել էլեկտրոնային ծխախոտի ռիսկերը։ Էլեկտրոնային ծխախոտների անվտանգության մասին քիչ տվյալներ են հայտնի։ Էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկների զգալի բազմազանությունը օգտագործվում է աերոզոլի կազմում։ Կան տարբեր եզրակացություններ Էլեկտրոնային ծխախոտների անվտանգության վերաբերյալ։ ԱՀԿ-ի 2014 թվականի զեկույցը նշել է էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման հնարավոր ռիսկերը։ Ըստ ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչության՝ նիկոտինային ինհալատորները, կարող են ավելի անվտանգ լինել, քան էլեկտրոնային ծխախոտները, սակայն էլեկտրոնային ծխախոտներն ընդհանուր առմամբ համարվում են ավելի անվտանգ, քան ավանդական ծխախոտը և սիգարը։

Քանի որ էլեկտրոնային ծխախոտի գոլորշին չի պարունակում սովորական ծխախոտի կազմում առկա վնասակար նյութեր, օգտագործողները կարող են խուսափել սովորական ծխախոտի ծխում սովորաբար հայտնաբերվող վնասակար նյութերից, ինչպիսիք են մոխիրը, խեժը և ածխածնի օքսիդը։ Այնուամենայնիվ, էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը նիկոտինով կամ առանց դրա չի կարող վտանգավոր ռիսկեր չունենալ։ Էլեկտրոնային ծխախոտի երկարատև օգտագործման հետևանքները անհայտ են։
alt=Possible side effects of nicotine include increased clotting tendency, atherosclerosis, enlargement of the aorta, bronchospasm, muscular tremor and pain, gastrointestinal nausea, dry mouth, dyspepsia, diarrhea, heartburn, peptic ulcer, cancer, lightheadedness, headache, sleep disturbances, abnormal dreams, irritability, dizziness, blood restriction, increased or decreased heart rate, increased blood pressure, tachycardia, more (or less) arrhythmias, coronary artery constriction, coronary artery disease, high insulin, insulin resistance, and risks to the child later in life during pregnancy include type 2 diabetes, obesity, hypertension, neurobehavioral defects, respiratory dysfunction, and infertility.|մինի|Նիկոտինի հնարավոր կողմնակի ազդեցությունները
Էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկի ցիտոտոքսիկությունը տարբեր է։ Հեղուկի մեջ կարող են հայտնաբերվել տարբեր քիմիական նյութեր։ Էլեկտրոնային ծխախոտի մետաղական մասերը, որոնք շփվում են հեղուկի հետ, կարող են այն աղտոտվել մետաղական մասնիկներով։ Շատ քիմիական նյութեր, ներառյալ կարբոնիլային միացությունները, ինչպիսիք են ֆորմալդեհիդը, կարող են առաջանալ այն ժամանակ, երբ նիկրոմի մետաղալարը (ջեռուցման տարրը), դիպչի Էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկին, տաքացվի և քիմիապես փոխազդի հեղուկի հետ։ Էլեկտրոնային ծխախոտների սովորական օգտագործումը, և նվազեցված լարման (3,0 Վ) սարքերը առաջացնում են ֆորմալդեհիդի շատ ցածր մակարդակ։

Ավելի բարձր սերնդի և ավելի բարձր լարման էլեկտրոնային ծխախոտները (5.0 Վ) կարող են առաջացնել ֆորմալդեհիդի ավելի բարձր մակարդակ։ Անգլիայի հանրային առողջապահության 2015 թվականի զեկույցը ցույց է տվել, որ ֆորմալդեհիդի բարձր մակարդակ առաջանում է միայն գերտաքացած, չոր օդի հոսանքի դեպքում։ Էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործողների մոտ մեծ քանակով ալդեհիդի առաջացման հետևանքով կարող է առաջանալ տհաճ համ։

Էլեկտրոնային ծխախոտի հեղուկում հայտնաբերված քիմիական նյութերից են կետոնները։ Ներշնչվելուց հետո կետոնները անցնում են թոքեր, վնասում թոքերի հյուսվածքի բջջային կառուցվածքը, ինչը հանգեցնում է բջիջների կենսագործունեության նվազման, որի արդյունքում խանգարվում է գազաջոխանակությունը։ Սա կարող է հանգեցնել շնչահեղձության, ինչպես նաև այլ օրգան-համակարգերի խանգարումների առաջացման, ինչպիսիք են հաճախասրտությունը, շնչառական անբավարարությունը։ Նիկոտին պարունակող էլեկտրոնային ծխախոտներ օգտագործողները, ենթարկվում են նիկոտինի պոտենցիալ վնասակար ազդեցությանը։

Նիկոտինը կարող է առաջացնել սիրտանոթային հիվանդություններ, հնարավոր բնածին արատներ և թունավորումներ։ Նիկոտինի քաղցկեղածնությունը ապացուցվել է in vitro ուսումնասիրություններով, իսկ in vivo ուսումնասիրություններում չի ապացուցվել։ Ըստ որոշ հետազոտությունների քաղցկեղածնության ռիսկը ցածր է պրոպիլեն գլիկոլի և գլիցերինի օգտագործման դեպքում։

Էլեկտրոնային ծխախոտի գոլորշիները բաղկացած են մանր մասնիկների նուրբ և ծայրահեղ նուրբ մասնիկներից, որոնց մեծ մասը գտնվում է ծայրահեղ նուրբ տիրույթում։ Պարզվել է, որ գոլորշին պարունակում է պրոպիլեն գլիկոլ, գլիցերին, նիկոտին, բուրավետիչներ, փոքր քանակությամբ թունավոր նյութեր, քաղցկեղածին նյութեր և ծանր մետաղներ, ինչպես նաև մետաղական նանոմասնիկներ և այլ նյութեր։ Էլեկտրոնային ծխախոտներում հայտնաբերվել են բազմաթիվ քաղցկեղածին միացություններ, ինչպիսիք են N-Nitrosonornicotine (NNN), N-Nitrosoanatabine (NAT) և այլն, որոնք բոլորն էլ վնասակար են մարդու առողջության համար։ Այն, թե կոնկրետ ինչից է բաղկացած գոլորշին, տարբերվում է բաղադրությամբ և կոնցենտրացիայով, և կախված է հեղուկի պարունակությունից, սարքի ֆիզիկական և էլեկտրական կառուցվածքից և օգտագործողի վարքագծից՝ ի թիվս այլ գործոնների։

Էլեկտրոնային ծխախոտի գոլորշին պարունակում է վնասակար քիմիական նյութեր, որոնք չեն հայտնաբերվել սովորական ծխախոտի ծխում։ Սովորական ծխախոտի ծխում հայտնաբերված թունավոր քիմիական նյութերի մեծ մասը բացակայում է էլեկտրոնային ծխախոտի գոլորշու մեջ, իսկ այն նյութերը, որոնք հանդիպում են ավանդական ծխախոտի ծխում, հիմնականում համապատասխան թույլատրելի ցածր մակարդակով են։

### Կախվածություն
Նիկոտինն էլեկտրոնային ծխախոտի հիմնական բաղադրիչն է։ Ինչպես հերոինն ու կոկաինը, այնպես էլ նիկոտինն առաջացնում է կախվածություն։ Նիկոտինի ուժեղացնող ազդեցության հիմքում ընկած է դրա շարունակական օգտագործումը։ Առաջին անգամ նիկոտին օգտագործողների մոտ կախվածություն է առաջանում դեպքերի մոտ 32%-ում։ Նիկոտինի քրոնիկ օգտագործուման հետևանքով առաջանում է ինչպես հոգեբանական, այնպես էլ ֆիզիկական կախվածություն։ Նիկոտին պարունակող էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման հետևանքով առաջանում է օրգանիզմի կենսաքիմիական, ֆիզիոլոգիական և վարքային փոփոխություններ։ Նիկոտինն ազդում է նյարդային, մկանային, սիրտանոթային, շնչառական, իմունային և մարսողական համակարգերի վրա։

Ուղեղում նեյրոպլաստիկությունն առաջանում է նիկոտինի երկարատև օգտագործման հետևանքով, ինչը հանգեցնում է նիկոտինային կախվածության։ Նեյրոֆիզիոլոգիական գործունեությունը, որը նիկոտինային կախվածության հիմքն է, բարդ է։ Այն կախված է գենետիկայից, տարիքից, սեռից և շրջակա միջավայրից։ Նիկոտինային կախվածությունը խանգարում է, դոֆամիներգիկ, գլյուտամատերգիկ, ԳԱԿԹ-երգիկ, սերոտոնիներգիկ համակարգերի գործունեությունը։ Նիկոտինի երկարատև օգտագործումը ազդում է այն գեների վրա, որոնք կարգավորում են նյարդային ազդակի փոխանցումը, նյարդային ազդակի փոխակերպումը և սինապսների ձևավորումը։
alt=An image of the human brain. The reinforcing effects of addictive drugs, such as nicotine, are associated with their ability to excite the mesolimbic and dopaminergic systems. How does the nicotine in e-cigarettes affect the brain? Until about age 25, the brain is still growing. Each time a new memory is created or a new skill is learned, stronger connections – or synapses – are built between brain cells. Young people's brains build synapses faster than adult brains. Because addiction is a form of learning, adolescents can get addicted more easily than adults. The nicotine in e-cigarettes and other tobacco products can also prime the adolescent brain for addiction to other drugs such as cocaine.|աջից|մինի|Կախվածություն առաջացնող դեղամիջոցների ուժեղացնող ազդեցությունը, ինչպիսին է նիկոտինը, կապված է մեզոլիմբիկ և դոֆամիներգիկ համակարգերը գրգռելու ունակության հետ։

Ինչպե՞ս է էլեկտրոնային ծխախոտի նիկոտինը ազդում ուղեղի վրա։ Մոտավորապես մինչև 25 տարեկանը ուղեղը դեռ աճում է։ Ամեն անգամ, նոր հիշողության ստեղծման կամ նոր հմտություն սովորելու ժամանակ, ուղեղի բջիջների միջև ավելի ամուր սինապսային կապեր են ստեղծվում կապեր կամ սինապսներ են ստեղծվում։ Երիտասարդների ուղեղն ավելի արագ է սինապսներ ստեղծում, քան մեծահասակների ուղեղը։ Քանի որ կախվածության ժամանակ առաջանում են սինապսային կապեր, ուստի դեռահասները ավելի հեշտ կախվածություն ձեռք բերել, քան մեծահասակները։ Ուղեղը բացի նիկոտինից կարող է խթանվել նաև այլ թմրամիջոցներից, օրինակ կոկաինից։
Նիկոտինը պարասիմպաթոմիմետիկ խթանիչ է,որը կապում և ակտիվացնում է ուղեղի նիկոտինային ացետիլխոլինի ընկալիչները, հետագայում առաջացնում է դոֆամինի և այլ նեյրոհաղորդիչների արտազատում, ինչպիսիք են նորէպինեֆրինը, ացետիլխոլինը, սերոտոնինը, գամմա-ամինաբուտիրաթթուն, գլուտամատը, էնդորֆինները,և մի քանի նեյրոպեպտիդներ, այդ թվում՝ պրոոպիոմելանոկորտինից ստացված α-MSH և ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոն։ և մի քանի նեյրոպեպտիդներ, այդ թվում՝ պրոօպիոմելանոկորտինից ստացված α-MSH և ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոն։ Նիկոտինի շարունակական ազդեցությունը կարող է առաջացնել նիկոտինային ընկալիչների քանակի ավելացում, որը, ինչպես ենթադրվում է, ընկալիչների դեզենսիտիզացիայի և ընկալիչների հետագա վերկարգավորման արդյունք է։

Նիկոտինի երկարատև ազդեցությունը կարող է նաև հանգեցնել գլյուտամատային փոխադրիչ 1-ի զգայունության նվազեցմանը։ Նիկոտինի երկարատև ազդեցությունը բարձրացնում է կեղևի նիկոտինային ընկալիչների զգայունությունը, բայց նաև նվազեցնում է նիկոտինային ընկալիչների ակտիվությունը կեղևի անոթների լայնացման շրջանում։ Նիկոտինի մշտական օգտագործման դեպքում առաջանում է նրա նկատմամբ հանդուրժողականություն (տոլերանտություն), որը ուղեղում նիկոտինային ացետիլխոլինի նոր ընկալիչների զարգացման արդյունք է։

Մի քանի ամիս նիկոտինից հրաժարվելուց հետո ընկալիչների թիվը վերադառնում է նախկին քանակին։ Նիկոտինի օգտագործման հետևանքով ուղեղում տեղի ունեցող փոփոխությունները դեռևս ամբողջովին պարզ չեն։ Նիկոտինը նաև խթանում է մակերիկամի ուղեղային մասում նիկոտինային ացետիլխոլինի ընկալիչները, ինչը հանգեցնում է էպինեֆրինի և բետա-էնդորֆինի մակարդակի բարձրացմանը։ Դրա ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը բխում է նիկոտինային ացետիլխոլինի ընկալիչների խթանումից, որոնք տեղակայված են կենտրոնական և ծայրամասային նյարդային համակարգերում։

Երբ նիկոտինի ընդունումը դադարեցման հետևանքով առաջանում են հեռացման ախտանիշներ։ Այս ախտանիշները կարող են ներառել նիկոտինի ընդունման ցանկություն, զայրույթ, դյուրագրգռություն, անհանգստություն, դեպրեսիա, անհամբերություն, քնի խանգարումներ, քաղցի զգացողություն, քաշի ավելացում և կենտրոնանալու դժվարություն։ Ուղեղի փոփոխությունները հանգեցնում են նրան, որ նիկոտին օգտագործողն իրեն վատ է զգում նիկոտին չօգտագործելիս։ Որպեսզի իրեն նորմալ զգա, օգտագործողը պետք է ապահովի իր մարմինը նիկոտինով։ Էլեկտրոնային ծխախոտները կարող են նվազեցնել ծխախոտի հանդեպ ցանկությունը։

Պարզ չէ, թե էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործումը նվազեցնում թե բարձրացնում է ընդհանուր նիկոտինային կախվածությունը, սակայն էլեկտրոնային ծխախոտներում նիկոտինի պարունակությունը բավարար է նիկոտինային կախվածությունը պահպանելու համար։ Նիկոտինի քրոնիկ օգտագործումը առաջացնում է նեյրոպլաստիկ հարմարվողականություն, ինչը դժվարացնում է ծխելը թողնելը։ 2015 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ոչ նիկոտինային էլեկտրոնային ծխախոտ օգտագործողների մոտ կախվածության նշաններ են դրսևորվել։ Փորձառու օգտագործողները հակված են ավելի երկար օգատործել, ինչը կարող է հանգեցնել նիկոտինի ավելի մեծ քանակների ընդունմանը։

### Դիրքորոշումներ
ԵՄ-ի էլեկտրոնային ծխախոտի արտադրանքի վերանայված հրահանգն ուժի մեջ է մտել 2016 թվականի մայիսին՝ նախատեսելով էլեկտրոնային ծխախոտի ավելի խիստ կանոնակարգեր։ 2010 թվականի փետրվարին ԱՄՆ-ի շրջանային դատարանը վճռեց Սննդի և դեղերի վարչության կողմից էլեկտրոնային ծխախոտների առգրավումը որպես «թմրամիջոց», իսկ 2010 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ Վերաքննիչ դատարանը հաստատեց, որ դրանք ծխախոտի տեսակ են, որոնք մինչ այդ ենթակա էին 2009 թվականի Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի կողմից ներկայացված ծխելու կանխարգելման և ծխախոտի դեմ պայքարի մասին օրենքին։ 2016 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունն ընդլայնեց իր կարգավորող լիազորությունը՝ ներառելով էլեկտրոնային ծխախոտները, սիգարները և բոլոր ծխախոտային արտադրանքները։

ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի գիտական համայնքն առաջին հերթին մտահոգված է հանրային առողջության վրա էլեկտրոնային ծխախոտների հնարավոր ազդեցությամբ։ Հանրային առողջապահության փորձագետների շրջանում մտահոգություն կա, որ էլեկտրոնային ծխախոտները կարող են վերականգնել ծխելը, թուլացնել ծխախոտի դեմ պայքարի միջոցները և ծառայել որպես ծխելու պատճառ երիտասարդների շրջանում։ Հանրային առողջապահական համայնքի մի մասը դեմ է էլեկտրոնային ծխախոտներին աջակցելու հարցում, քանի որ դրանց անվտանգությունն ու արդյունավետությունը ծխելը թողնելու համար պարզ չէ։ Հանրային առողջապահական համայնքում շատերն ընդունում են ծխելը թողնելու և վնասակար օգուտների նվազման ներուժը, սակայն կա մտահոգություն էլեկտրոնային ծխախոտների երկարաժամկետ օգտագործման հետևանքով նիկոտինից կախվածություն ձեռք բերելու հնարավորության վերաբերյալ։ Ծխախոտի դեմ պայքարի շրջանում անհանգստություն կա, որ էլեկտրոնային ծխախոտների գոլորշին կբերի իր առանձնահատուկ, բայց դեռևս անհայտ առողջական խնդիրների առաջացման։

Բժշկական տարբեր կազմակերպություններ էլեկտրոնային ծխախոտների վերաբերյալ ունեն տարբեր տեսակետներ։ Ըստ ընդհանուր տեսակետի, էլեկտրոնային ծխախոտներն ավելի քիչ թունավոր նյութեր են պարունակում, քան սովորական ծխախոտները։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) 2019 թվականի զեկույցը պարզել է, որ գիտական ապացույցները, որոնք պնդում են, որ էլեկտրոնային ծխախոտներն ավելի քիչ վնասակար են, քան սովորական ծխախոտները, և որ բավարար ապացույցներ չկան էլեկտրոնային ծխախոտի վաճառքին աջակցելու համար՝ որպես ծխելը դադարեցնելու միջոց։ Մեծ Բրիտանիայի առողջապահական կազմակերպությունները (ներառյալ Բժիշկների թագավորական քոլեջը և Անգլիայի Հանրային Առողջապահությունը) առաջարկել են ծխողներին օգտագործել էլեկտրոնային ծխախոտ կամ նիկոտին պարունակող այլ միջոցներ, եթե նրանք չեն կարողանում թողնել ծխելը։ Ամերիկյան քաղցկեղի միությունը, Ամերիկյան սրտաբանների ասոցիացիան և Միացյալ Նահանգների ընդհանուր վիրաբուժության միությունը զգուշացրել են, որ կուտակված ապացույցները ցույց են տալիս, որ էլեկտրոնային ծխախոտները կարող են բացասական ազդեցություն ունենալ սրտի և թոքերի վրա և չպետք է օգտագործվեն ծխելը թողնելու համար՝ առանց դրանց անվտանգության և արդյունավետության մասին բավարար ապացույցների։

## Պատմություն
Սովորաբար նշվում է, որ ժամանակակից էլեկտրոնային ծխախոտը հայտնագործվել է 2003 թվականին չինացի դեղագործ Հոն Լիքի կողմից, սակայն ծխախոտային ընկերությունները նիկոտինային աերոզոլի արտադրության սարքեր են մշակել դեռևս 1963 թվականից։

### Վաղ էլեկտրոնային ծխախոտներ։ 1920-90-ական թվականներ
1927 թվականին Ջոզեֆ Ռոբինսոնը էլեկտրոնային ծխախոտի օգտագործման արտոնագրի համար դիմել է բժշկական միությունների։ Արտոնագիրը հաստատվել է 1930 թվականին, սակայն սարքը երբեք շուկա չի դուրս բերվել։ 1930 թվականին Միացյալ Նահանգների արտոնագրային և ապրանքային նշանների գրասենյակը զեկուցել է արտոնագիր, այն սարքերի վերաբերյալ, որոնք օգտագործվում են բուժիչ նպատակով։ Հետագայում 1934 և 1936 թվականներին կիրառվել են նմանատիպ արտոնագրեր։

Ամենավաղ էլեկտրոնային ծխախոտը կարելի է հայտնաբերել ամերիկացի Հերբերտ Ա. Գիլբերտի մոտ, ով 1963 թվականին արտոնագիր է ներկայացրել էլեկտրոնային ծխախոտի համար, և արտոնագրում նշել է, որ այրվող ծխախոտն ու թուղթը փոխարինել է տաքացվող, խոնավ, բուրավետ գոլորշիներով։ Այս սարքը արտադրում էր նիկոտինից զուրկ բուրավետ գոլորշի։ Արտոնագիրը տրվել է 1965 թվականին։ Գիլբերտի գյուտը կատարվել էր այն ժամանակ, երբ դեռ մոդայիկ էր ոսվորական ծխախոտի օգտագործումը այդ իսկ պատճառով նրա գյուտն արժանացավ քիչ ուշադրության և չառևտրայնացվեց։ Գիլբերտը 2013 թվականին հայտարարեց, որ այսօրվա Էլեկտրոնային ծխախոտները հետևում են իր սկզբնական արտոնագրում ամրագրված հիմնական դիզայնին։

### Ժամանակակից էլեկտրոնային ծխախոտ։ 2000-ական թվականներ
Չինացի դեղագործ և գյուտարար Հոն Լիկը, ով աշխատում էր դեղագործական մի ընկերությունում որպես հետազոտող, զբաղվում էր ժենշենի արտադրությամբ, և նրան է հաճախ վերագրվում ժամանակակից էլեկտրոնային ծխախոտի գյուտը։ Հոնը մոլի ծխող էր, նա թողեց ծխելը, երբ հայրը, որը նույնպես մոլի ծխող էր, մահացավ թոքերի քաղցկեղից։ 2001 թվականին նա փորձեց օգտագործել բարձր հաճախականությամբ, պիեզոէլեկտրական ուլտրաձայներ արձակող տարր՝ նիկոտին, պարունակող հեղուկի ճնշման շիթը, գոլորշիացնելու համար։ Այս դիզայնը ստեղծում էր ծխի նման գոլորշի։ Ըստ Հոնի, մեծ դիմադրությամբ ջերմային էներգիայի օգտագործումն ավելի լավ արդյունքներ էր գրանցել, և դժվարությունը սարքի չափերի փոքրացումն էր։ Հոնի գյուտը ծխելու այլընտրանքային միջոց էր։ Ի վերջո, Հոն Լիկը չթողեց ծխելը և դարձավ երկակի ծխող՝ օգտագործելով և՛ էլեկտրոնային, և՛ սովորական ծխախոտ։

thumb|Ռույան էլեկտրոնային ծխախոտ, առաջին անգամ թողարկվել է Չինաստանում 2004 թվականին։|alt=Ruyan first-generation electronic cigar.
Հոն Լիկը 2003 թվականին գրանցել է էլեկտրոնային ծխախոտի ժամանակակից դիզայնի արտոնագիր։ Հոնին է վերագրվում առաջին կոմերցիոն էլեկտրոնային ծխախոտի մշակումը։ Էլեկտրոնային ծխախոտն առաջին անգամ Չինաստանի ներքին շուկայում ներկայացվել է 2004 թվականին։ Բազմաթիվ տարբերակներ հասանում էին ԱՄՆ, որոնք վաճառվում էին հիմնականում ինտերնետով, փոքր մարքեթինգային ընկերությունների կողմից։ Էլեկտրոնային ծխախոտները մուտք են գործել եվրոպական և ամերիկյան շուկաներ համապատասխանաբար 2006 և 2007 թվականներին։ Ընկերությունը (Golden Dragon Holdings), որում աշխատում էր Հոնը, ստացավ միջազգային արտոնագիր 2007 թվականի նոյեմբերին։ Ընկերությունը նույն ամսին փոխեց իր անունը՝ անվանվելով Ռույան (如烟, բառացիորեն՝ «ծխի նման»), նույն ամսվա վերջին ընկերությունը սկսեց արտահանել իր արտադրանքը։

ԱՄՆ-ի և Չինաստանի մի շարք էլեկտրոնային ծխախոտ արտադրող ընկերություններ անօրինական կերպով պատճենել էին Հոնի դիզայնը, ուստի Հոնն իր գյուտի համար մեծ ֆինանսական պարգև չի ստացել (չնայած որոշ ԱՄՆ արտադրող ընկերություններ Հոնին փոխհատուցել են, նրա դիզայինն իրենց արտադրանքում օգտագործելու համար)։ Հետագայում փոխվեց Ռույանը ընկերության անվանումը՝ դառնալով Dragonite International Limited։ 2014 թվականի դրությամբ էլեկտրոնային ծխախոտների մեծ մասը, ուլտրաձայնային դիզայնի փոխարեն, օգտագործում էր մարտկոցով աշխատող ջեռուցման տարր։

### Միջազգային աճ։ 2010-ական թվականներ

Ծխախոտի միջազգային ընկերությունները սկզբում անտեսում էին էլեկտրոնային ծխախոտների արտադրանքը։ Այնուամենայնիվ, գիտակցելով պոտենցիալ նոր շուկայական հատվածի զարգացումը, որը կարող էր ավանդական ծխախոտի արտադրանքը դարձնել հնացած, նրանք սկսեցին արտադրել և շուկա հանել էլեկտրոնային ծխախոտների իրենց ապրանքանիշերը և ձեռք բերել էլեկտրոնային ծխախոտի առկա ընկերություններ։ Նրանք գնում էին էլեկտրոնային ծխախոտի խոշորագույն ընկերություններ։ blue eCigs-ը՝ ԱՄՆ-ի հայտնի էլեկտրոնային ծխախոտ արտադրող ընկերությունը, ձեռք է բերվել Lorillard Inc.-ի կողմից 135 միլիոն դոլարով, 2012 թվականի ապրիլին։

Բրիտանա-ամերիկյան ծխախոտն առաջին ծխախոտային ընկերությունն էր, որը վաճառում էր էլեկտրոնային ծխախոտներ Մեծ Բրիտանիայում։ Նրանք գործարկել էին Vype էլեկտրոնային ծխախոտը 2013 թվականի հուլիսին, մինչդեռ Imperial Tobacco-ի Fontem Ventures-ը ձեռք բերեց Հոն Լիկին պատկանող ընկերությունը, 75 միլիոն ԱՄՆ դոլարով 2013 թվականին, և թողարկեց Puritane-ը Boots UK-ի հետ համատեղ։ 2013 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Lorillard Inc.-ը ձեռք բերեց էլեկտրոնային ծխախոտի ևս մեկ ընկերություն, այս անգամ Մեծ Բրիտանիայում գործող SKYCIG ընկերությունը։ SKY-ը վերաբրենդավորվեց որպես blu։

2014 թվականի փետրվարի 3-ին Ալտրիա գրուփը 110 միլիոն դոլարով ձեռք բերեց հայտնի Green Smoke էլեկտրոնային ծխախոտի ապրանքանիշը։ Գործարքն ավարտվեց 2014 թվականի ապրիլին՝ 110 միլիոն դոլարով, 20 միլիոն դոլարի խրախուսական վճարներով։ Ալտրիան նաև շուկա էր հանում իր սեփական էլեկտրոնային ծխախոտը՝ MarkTen-ը, մինչդեռ Reynolds American-ը ոլորտ էր մտել իր Vuse արտադրանքով։ Աշխարհի խոշորագույն ծխախոտ արտադրող Philip Morris ընկերությունը գնել էր բրիտանական Nicocigs ընկերությունը 2014 թվականի հունիսին։ 2015 թվականի ապրիլի 30-ին Japan Tobacco-ն գնել էր ԱՄՆ Logic էլեկտրոնային ծխախոտի ապրանքանիշը։ Japan Tobacco-ն գնել էր նաև բրիտանական E-Lites ապրանքանիշը 2014 թվականի հունիսին։ 2014 թվականի հուլիսի 15-ին Lorillard Inc.-ը 7,1 միլիարդ դոլարով վաճարել էր blu Imperial Tobacco-ին։ Էլեկտրոնային ծխախոտների 95%-ը արտադրվում էր Չինաստանում։

## Նորագույն տեխնոլոգիաներ
Մշակվել են օրգանիզմին նիկոտին մատակարարող ինհալացիոն այլ սարքեր։ Նրանք նմանակում են ավանդական ծխախոտին։

Բրիտանաամերիկյան ծխախոտն իր մասնաճյուղ ձեռնարկության՝ Nicoventures-ի միջոցով լիցենզավորել է բրիտանական Kind Consumer առողջապահական ընկերության կողմից։ 2014թ.-ի սեպտեմբերին Voke անվան վրա հիմնված արտադրանքը հաստատվել է Միացյալ Թագավորության դեղերի և առողջապահական արտադրանքի կարգավորող գործակալության կողմից։

2011 թվականին Philip Morris International-ը գնել է Դյուկի համալսարանում, Ջեդ Ռոուզի կողմից մշակված, նիկոտինի պիրուվատ պարունակող տեխնոլոգիայի կիրառման իրավունքը։ Տեխնոլոգիան հիմնված է պիրոխաղողաթթվի և նիկոտինի միջև, քիմիական ռեակցիայի վրա, որի արդյունքում առաջանում է ներշնչվող նիկոտինի պիրուվատի գոլորշի։ Philip Morris Products S.A.-ն ստեղծել է տարբեր տեսակի էլեկտրոնային ծխախոտ, որոնք անվանվել են P3L։ Սարքն աշխատում է քարթրիջով, որի տարբեր մասերում պարունակում է նիկոտին և կաթնաթթու։ Երբ սարքն միացվում և տաքացվում է, նիկոտինային աղը, որը կոչվում է նիկոտին լակտատ, ձևավորում է աէրոզոլ։

thumb|Philip Morris International-ի IQOS սարքը, լիցքավորիչով և ծխախոտի սթիքերով|alt=Philip Morris International's iQOS device with charger and tobacco stick.
IQOS-ը տաքացվող ծխախոտի համակարգ է, որը շուկա է հանվել Philip Morris International-ի կողմից։ Այն տաքացնում է ծխախոտը ավելի ցածր ջերմաստիճանում, քան ավանդական ծխախոտը։ Ծխախոտի սթիքերի ջերմաստիճանը հասնում է մինչև 350°։ Այն առաջին անգամ վաճառվել է Ճապոնիայում 2014 թվականի նոյեմբերից ի վեր։ 2016 թվականի դեկտեմբերին United Tobacco Vapor Group-ը (UTVG) հայտարարել է, որ արտոնագիր է ստացել իրենց գոլորշիացնող համակարգի օգտագործման համար։ UTVG-ից Qmos-ը չի պարունակում տամպոն կամ սպունգ, և բաղադրիչների քանակը 5 է՝ համեմատած սովորական էլեկտրոնային ծխախոտների 20-ի հետ։

Pax Labs ընկերությունը թողարկել է էլեկտրոնային ծխախոտներ, որոնցում տաքացվում են ծխախոտի տերևները՝ նիկոտինային գոլորշի առաջացնելու համար։ 2015 թվականի հունիսին նրանք ներկայացրեցին Juul էլեկտրոնային ծխախոտի մի տեսակ, որը մատակարարում է 10 անգամ ավելի շատ նիկոտին, քան մյուս էլեկտրոնային ծխախոտները, ինչը համարժեք է ավանդական ծխախոտին։ Juul-ը առանձնացել է Pax Labs-ից 2017 թվականի հունիսին և այժմ հասանելի է անկախ Juul Labs ընկերության կողմից։ Vapor Tobacco Manufacturing-ից eTron 3T-ը թողարկվել է 2014 թվականի դեկտեմբերին, որի Էլեկտրոնային հեղուկը պարունակում է օրգանական ծխախոտ, օրգանական գլիցերին և ջուր։

2013 թվականի դեկտեմբերին Japan Tobacco-ն Ճապոնիայում թողարկել է Ploom-ը։ 2016 թվականի հունվարին նրանք գործարկել են Ploom TECH-ը, որն արտադրում էր գոլորշի, ծխախոտի հատիկավոր տերևների պարկուճում շարժվող տաքացած հեղուկից։ 2016 թվականին Բրիտանաամերիկյան ծխախոտն (BAT) թողարկեց ջերմային, բայց ոչ այրման տեխնոլոգիայի իր սեփական տարբերակը, որը կոչվեց glo Ճապոնիայում և Շվեյցարիայում։ Այն օգտագործում էր ծխախոտի սթիքեր, այլ ոչ թե նիկոտինային հեղուկ և ուղղակիորեն չէր տաքացնում կամ այրում ծխախոտը։ Ջեռուցվող ծխախոտի արտադրանքն առաջին անգամ ներկայացվել է 1988 թվականին, սակայն կոմերցիոն հաջողություն չի ունեցել

BLOW ընկերությունը սկսել է էլեկտրոնային նարգիլեների վաճառքը 2014 թվականին։ Էլեկտրոնային նարգիլեի յուրաքանչյուր խողովակի բռնակ պարունակում է տաքացնող տարր և հեղուկ, որը գոլորշի է արտադրում։ Կանադայի Տորոնտո քաղաքում գտնվող Gopal Bhatnagar-ը հորինել է 3D սարք՝ սովարական նարգիլեն էլեկտրոնային նարգիլեի վերածելու համար։ Այն օգտագործվում է շիշա ծխախոտ պարունակող կերամիկական գավաթի փոխարեն։ Մի քանի ընկերություններ, այդ թվում կանադական Eagle Energy Vapor-ը, նիկոտինի փոխարեն վաճառում էր կոֆեին պարունակող էլեկտրոնային ծխախոտներ։

## Մատենագրություն
* 
*  Summary
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Անձնական կյանք
Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Ծխախոտ
Կատեգորիա:Ծխելու սովորույթ
Կատեգորիա:Կախվածություններ
Կատեգորիա:Կենցաղային էլեկտրոնիկա
Կատեգորիա:Նարկոլոգիա
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա