Խիուազ Դոսպանովա

**Խիուազ Կաիրովնա Դոսպանովա** (, ), Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից խորհրդային  օդաչու, շտուրման-հրաձիգ։ Ղազախստանի ժողովրդական հերոս (2004)։

## Կենսագրություն
left|thumb|250px|Բիպլան  ПО-2, որով պատերազմի տարիներին մարտնչել են կին օդաչուները
Խիուազ Դոսպանովան ծնվել է 1922 թվականի մայիսի 15-ին Գուրևի մարզի Գանյուշկինո գյուղում։ Ծագումով մասկար տոհմի բայուլի ցեղից էր։

1940 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է Ուրալսկ քաղաքի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը և ատեստատի հետ ստացել տեղական ավիաակումբի պահեստային օդաչուի վկայական։ Եղել է գերազանց աշակերտուհի, լավագույն ակտիվիստներից մեկը՝ պիոներ ջոկատավարուհի, դպրոցի կոմերիտական կազմակերպության քարտուղար, 1940 թվականի ամռանը հաջողությամբ ավարտել է և՛ տասներորդ դասարանը, և՛ ավիաակումբը, որից հետո մեկնել է Մոսկվա և դիմել Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ուժերի ակադեմիա։ Մերժումից հետո դիմել է Մոսկվայի առաջին բժշկական ինստիտուտ, նրան ընդունել են առանց քննության։ Մեկ տարի չանցած սկսվել է պատերազմը։

1941 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Խիուազը և իր համակուրսեցի Տատյանա Սումարոկովան գրանցվել են ընդունելության Մարինա Ռասկովայի մոտ, ով զբաղվել է կանանց ավիացիոն գնդերի ձևավորմամբ։ Աղջիկներին ընդունել և գրանցել են շտուրմանների խմբում։ 1941 թվականի հոկտեմբերի 26-ին ապագա օդաչուները ժամանել են գնդերի կազմավորման վայր՝ մերձվոլգյան Էնգելս քաղաք։ Այստեղ նրանք արագացված դասընթաց են անցել Էնգելսի ռազմական ավիացիայի օդաչուների դպրոցում։

Խիուազ Դոսպանովան ընդունվել է 588-րդ գիշերային ռմբակոծիչ ավիացիոն գնդում՝ որպես շտուրման-հրաձիգ։ Նա մարտական առաջադրանքներ է կատարել Հարավային ճակատում, Հյուսիսային Կովկասում, Հարավային Կովկասում, Ուկրաինայում և Բելառուսում։ Երկու անգամ խիզախ օդաչուն ծանր վիրավորվել է, բայց կրկին վերադարձել է ծառայության և Բեռլինի մոտ դիմավորել հաղթանակը։

Պատերազմից Խիուազ Դոսպանովան վերադարձել է որպես II խմբի հաշմանդամ՝ երկու ոտքերի կոտրվածքներով, բայց, չնայած դրան, նա ակտիվորեն մասնակցել է հասարակական կյանքին։ Պատերազմի վերջին ամիսներին Դոսպանովան մտածել է բժշկական ինստիտուտ վերադառնալու ծրագրերի մասին, բայց ի վերջո գնացել է այլ` հասարակական գործունեության ճանապարհով։ Արևմտյան Ղազախստանի կուսակցության մարզկոմի առաջին քարտուղար Մինայդար Սալինը ռազմաճակատից նոր վերադարձած կոմունիստ Խիուազ Դոսպանովայի հետ զրույցում նրան առաջարկել է աշխատել կուսակցական քաղաքական աշխատանքում, և նա հաստատվել է որպես կուսակցության մարզկոմի հրահանգիչ։ Մեկ տարի անց Խիուազն ընդունվել է Ալմա-Աթայի բարձրագույն կուսակցական դպրոց։

Խիուազը իր հայրենի Արևմտյան Ղազախստանի կուսակցության շրջկոմի հրահանգչից դարձել է Ղազախստանի Կոմերիտմիության կենտրոնական կոմիտեի քարտուղար։ 1951 թվականին ընտրվել է Ղազախական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր և հենց առաջին նստաշրջանում՝ նախագահության քարտուղար։ Մինչ թոշակի անցնելը Խիուազ Կայրովնան եղել է Ալմա-Աթայի կուսակության քաղկոմի քարտուղարը՝ ակտիվորեն մասնակցելով մայրաքաղաքի կյանքին։

1950-ականների վերջերին առաջնագծում ստացած վերքերի և կոնտուզիաների հետևանքները իրենց զգացնել են տվել։ Խիուազի առողջական վիճակը նկատելիորեն վատացել է։ Չհասնելով նույնիսկ քառասուն տարեկան, 1959 թվականին նա ստիպված անցնել է թոշակի։

Խիուազ Դոսպանովան մահացել է 2008 թվականի մայիսի 20-ին՝ ազդրի կոտրվածք ստանալուց հետո։ Թաղվել է Ալմաթիի Կենսայսկոե գերեզմանատանը։

## Մրցանակներ
* «Ժողովրդական հերոս» (Ղազախստանի Նախագահի 2004 թվականի դեկտեմբերի 7-ի հրամանագրով նրան հաձնվել է պարգև հատուկ շքանշաններ՝ «Ոսկե աստղ» և «Օթան»,
* Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշան (03/11/1985),
* Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան (29.02.1944),
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (28.10.1948),
* Կարմիր աստղի շքանշան (26.12.1942),
* Մեդալ «Կովկասի պաշտպանության համար»,
* Մեդալ «Վարշավայի ազատագրման համար»,
* «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ,
* Այլ մեդալներ։

## Ընտանիք
Ամուսինը՝ Շակու Ամիրով, ունեցել է երկու որդի։ Կրտսերը մահացել է երկու տարեկան հասակում, ավագը՝ Երբոլատ Ամիրովը, Ղազախստանի Սաթպաևի անվան ազգային տեխնիկական համալսարանի դասախոս է։ Թոռները՝ Բայան Շաքու, Կանատ Շաքու։

## Երկեր
* Под командованием Расковой: Воспоминания военного летчика. — Алма-Ата: Казгослитиздат, 1960.

## Հիշատակ
* Ի պատիվ Դոսպանովայի է կոչվել Air Astana-ի *Embraer 190* ինքնաթիռը,
* Ատիրաուում՝ Կենտրոնական կամրջի հարևանությամբ հրապարակում, կանգնեցվել է կիսանդրի՝ ի պատիվ ղազախ օդաչու «Халық Каһарманы» Խիուազ Դոսպանովայի,
* Ատիրաուի միջազգային օդանավակայանը կոչվում է Խիուազ Դոսպանովայի անունով, իսկ օդանավակայանի շենքի դիմաց տեղադրված է ռազմաճակատային նրա հուշարձանը,
* Ատիրաուի սպորտի պալատը կոչվել է Խիուազ Դոսպանովայի անունով,
* 2017 թվականին Ակտոբեի Սադովայա փողոցը վերանվանվել է Խիուազ Դոսպանովայի պատվին,
* Ալմաթիում փողոց է անվանակոչվել Խիուազ Դոսպանովայի անունով։ Տներից մեկի վրա նրա պատվին հուշատախտակ է դրված,
* 2017 թվականի հունիսի 24-ին Ուրալսկում տեղի է ունեցել «Ղազախ ժողովրդի փառապանծ դուստրեր» անվանումով հուշարձանի բացումը՝ նվիրված Հայրենական մեծ պատերազմի երեք հերոսներին՝ Մանշուկ Մամետովային, Ալիյա Մոլդագուլովային և Խիուազ Դոսպանովային,
* 2017 թվականին Շիմքենդ քաղաքի 16-րդ միկրոշրջանում՝ 18 և 19 շենքերի միջև գտնվող շինության վրա, գրաֆիտներ են տեղադրել՝ նվիրված Խիուազ Դոսպանովայի հիշատակին։

## Վավերագրական ֆիլմեր
Խիուազ Դոսպանովա։ Հասցնել շնորհակալություն հայտնել (Ղազախստան, 2005, Մուրատ Ժակիբաև, Լև Վախիտով)։

## Գրականություն
* *Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф.* Нас называли ночными ведьмами.  Изд-во МГУ, 2005—336 с.
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. — 880 бет. ISBN 9965-893-73-X. — С.276.

## Տես նաև
* Խորհրդային Միության կին հերոսների ցանկ
* Զուլեյհա Սեիդմամեդովա
* Ալիյա Մոլդագուլովա
* Մանշուկ Մամետովա
* Ալեքսեյ Մարեսև
* Դուգլաս Բեյդեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ночная ведьма Хиуаз Доспанова. 
* «Поклон Вам, Хиуаз!» 
* Кто есть кто 
* Враги называли их «ночными ведьмами»… 
* КРЫЛАТАЯ ГВАРДИЯ — галерея изображений
* Штурман ночного бомбардировщика/ Халык Кахарманы Хиуаз Доспановой исполнилось 85 лет
* Открытие ледового Дворца спорта имени Хиуаз Доспановой

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Կանայք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Կանայք պատերազմում
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կին օդաչուներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ղազախստանի քաղաքական գործիչներ