Դոնի Կալաչի ճակատամարտ

**Կալաչ-նա-Դոնուի ճակատամարտ** (հուլիսի 23 - օգոստոսի 11 , 1942 թ.), ռազմական գործողություն էր Դոնի մեծ ոլորանում Վերմախտի 6-րդ բանակի և Խորհրդային Ստալինգրադի ճակատի ուժերի միջև։ Երկու շաբաթ տևած մարտերի արդյունքում Վերմախտի ստորաբաժանումները ջախջախեցին Կարմիր բանակի 62-րդ և 64-րդ բանակները, գրավեցին Կալաչ-նա-Դոնուն, անցան Դոնը և գետի արևելյան ափին ստեղծեցին կամուրջ, ինչը հնարավորություն տվեց հարձակում սկսել Ստալինգրադի վրա: Խորհրդային պատմագրության մեջ Դոնի ոլորանում տեղի ունեցած մարտերը առանձնացված չեն որպես առանձին դրվագ և համարվում են Ստալինգրադի ճակատամարտի առաջին փուլի մաս։

## Նախորդ իրադարձությունները
Վորոնեժի գրավումից հետո, Վերմախտի 4-րդ Պանզերական բանակը փոխանցվեց բանակային Ա խմբի տրամադրության տակ՝ առաջ շարժվելով դեպի Կովկաս։Արևելյան ուղղությամբ հարձակումը վստահվել է Ֆրիդրիխ Պաուլուսի 6-րդ բանակին։ Վերմախտի 6-րդ բանակը շարժվեց դեպի Վոլգա ամենակարճ ճանապարհով՝ Դոնի մեծ ոլորանով՝ Կալաչ-նա-Դոնու ուղղությամբ։

Գերմանական հարձակման թիրախը Ստալինգրադն էր՝ արդյունաբերական և տրանսպորտային խոշոր հանգույցը Վոլգայում։ Գերագույն հրամանատարության շտաբը եռանդուն գործողություններ ձեռնարկեց Ստալինգրադի ուղղությունն ամրապնդելու համար։ Վորոնեժի անհաջող պաշտպանությունից հետո Ստալինը հեռացրեց Ս.Կ. Տիմոշենկոին, Ստալինգրադի ճակատի հրամանատարությունից՝ նրա փոխարեն նշանակելով Վ.Ն. Գորդովին,հուլիսի 21-ին ։  Դոնի ոլորանում դիմավորելու ուղարկվեցին վերջերս կազմավորված երկու բանակ՝ 62-րդը (հրամանատար Վ. Յա. Կոլպակչի) և 64-րդը (հրամանատար Վ. Ի. Չույկով)՝ ուժեղացված 1-ին տանկային բանակով (հրամանատար Կ. Ս. Մոսկալենկո):

## Ուժերի հավասարակշռություն
### Խորհրդային պաշտպանություն
1942 թվականի հուլիսի վերջին 62-րդ բանակը պաշտպանական դիրքեր գրավեց Կալաչ-նա-Դոնուից հյուսիս-արևմուտք Կլեցկայա - Սուրովիկինո գծի վրա, ավելի քան 100 կմ երկարությամբ: 33-րդ գվարդիական, 147-րդ, 181-րդ, 192-րդ և 196-րդ հրաձգային դիվիզիաները պաշտպանական դիրքեր էին գրավում ճակատի երկայնքով, 184-րդ հրաձգային դիվիզիան գտնվում էր երկրորդ էշելոնում։

62-րդ բանակի հրամանատար Վ.Յա. Կոլպակչին իր պաշտպանական ուժերը կենտրոնացրեց բանակի ձախ եզրում՝ փակելով այն ուղղությունը, որով Կալաչ-նա-Դոնու էր հասնում ամենակարճ հեռավորությամբ։ Համապատասխանաբար, ձախ եզրում համախմբումը ձեռք բերվեց 192-րդ հրաձգային դիվիզիայի ճակատը 62-րդ բանակի աջ թևի վրա ձգելով։ Երկրորդ էշելոն դուրս բերված 184-րդ հրաձգային դիվիզիան նույնպես տեղակայված էր 62-րդ բանակի ձախ թևի հետևում, որի ճակատը հատում էր երկաթուղին։ 62-րդ բանակը բաղկացած էր 6 հրաձգային դիվիզիայից, 40-րդ առանձին տանկային բրիգադից և 6 առանձին տանկային գումարտակից, 64-րդ բանակն ուներ 2 հրաձգային դիվիզիա և տանկային բրիգադ։ 62-րդ բանակի դիրքերից հյուսիս (Դոնի ոլորանից դուրս) գտնվում էր 63-րդ բանակը: Ընդհանուր առմամբ 62-րդ և 64-րդ բանակներն ունեին 160 հազար կենդանի ուժ, մոտ 400 տանկ և 2200 հրացան և ականանետ,միաժամանակ հակաօդային և հակատանկային զենքերի զգալի պակաս կար։
մինի|Վերմախտի սպան հսկողություն է իրականացնում Sd. Քֆզ. 251 , 16-րդ Պանզեր դիվիզիա, մարտական շրջան Դոն գետի մոտ, օգոստոսի 10, 1942 թ.

### Վերմախտ
Պաուլուսը ծրագրում էր հասնել Դոն Կալաչ-նա-Դոնուի երկու կողմերից և վերցնել կամուրջները արևելյան ափին, որից հետո տանկային ուժերով հարված կկատարի մինչև 50 կմ խորություն՝ Կալաչ-նա-Դոնուն Ստալինգրադից բաժանելով։

1942 թվականի հուլիսին 6-րդ բանակն ուներ հետևյալ կազմը․
* VIII բանակային կորպուս, գեներալ Վալտեր Գայթց․
** 384-րդ հետևակային դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Էքարդ Ֆրեյհեր ֆոն Գաբլենց,
** 376-րդ հետևակային դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Ալեքսանդր ֆոն Դանիելս,
** 305-րդ հետևակային դիվիզիա, գեներալ-մայոր Կուրտ Օպենլենդեր,
** 113-րդ հետևակային դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Հանս-Հայնրիխ Սիքստ ֆոն Արմին։
* XIV Պանզեր կորպուս, հետևակային գեներալ Գուստավ ֆոն Վիտերսհայմ․
** 60-րդ հետևակային դիվիզիա (մոտ.), գնդապետ Օտտո Կոլերման,
** 16-րդ Պանզեր դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Հանս-Վալենտին Հյուբ,
** 3-րդ հետևակային դիվիզիա (մոտ.), գեներալ-լեյտենանտ Հելմուտ Շլյոմեր։
* XI բանակային կորպուս, գեներալ Կարլ Ստրեկեր․
** 100-րդ թեթև հետևակային դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Վերներ Սանե,
** 369-րդ խորվաթական հետևակային գունդ, գնդապետ Վիկտոր Պավիչիչ,
** 389-րդ հետևակային դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Էրվին Յենեկե։
* LI բանակային կորպուս, հրետանու գեներալ Վալթեր ֆոն Սեյդլից-Կուրցբախ․
** 44-րդ հետևակային դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Հենրիխ-Անտոն Դեբոյ,
** 71-րդ հետևակային դիվիզիա, հետևակային գեներալ Ալեքսանդր ֆոն Հարթման,
** 295-րդ հետևակային դիվիզիա, հրետանու գեներալ Ռոլֆ Վուտման։
* XXIV բանակային կորպուս, գեներալ Վիլիբալդ ֆոն Լանգերման․
** 24-րդ Պանցերի դիվիզիա, գեներալ-մայոր Բրունո Ռիթեր ֆոն Հաուենսշիլդ,
** 297-րդ հետևակային դիվիզիա, հրետանու գեներալ Մաքս Պֆեֆեր,
** 76-րդ հետևակային դիվիզիա, գեներալ-լեյտենանտ Կառլ Ռոդենբուրգ։

## Պայմաններ և դրույթներ
### Տեղանք
աջից|մինի|250x250փքս|Տիպիկ լանդշաֆտ մարտերի տարածքում
Մարտերը տեղի են ունեցել Կալաչ-նա-Դոնուից դեպի արևմուտք գտնվող Դոն գետի մեծ ոլորանում՝ հյուսիսում գտնվող Կլեցկայայից մինչև Սուրովիկինի հարավային (մոտ 100 կմ ճակատի երկայնքով և 50 կմ խորությամբ) տարածքում։ Տեղանքը տափաստանային է, հատված հազվագյուտ անտառային գոտիներով։ Ծովի մակարդակից 100-ից 250 մետր բարձրություն ունեցող տեղային ընդարձակ բարձրություն (Դոն Ռիջ)։ Տարածքը հատում են բազմաթիվ խորը էրոզիոն ձորեր (այսպես կոչված՝ ձորեր), որոնք դժվարացնում են տանկերի և մեքենաների տեղաշարժը։ Անտառային գոտիների և ձորերի մեջ կան գյուղատնտեսական նշանակության հողեր՝ հազվագյուտ գյուղերով և փոքր բնակավայրերով։ Դոնից բացի այստեղ կան փոքր գետեր՝ Չիր, Ցուցկան, Կուրտլակ, Բերեզովայա, Դոբրայա և Լիսկա։ Ինչպես ամենուր Ռուսաստանում, գետերի աջ (արևմտյան Դոնի և դեպի հարավ հոսող այլ գետերի վրա) ափերը ժայռեր են կազմում, իսկ ձախ ափերը՝ մեղմ լանջեր, ինչը խոչընդոտներ է ստեղծում արևելքից արևմուտք շարժվելիս, բայց ոչ արևմուտքից արևելք։

### Բնակչություն
Նախահեղափոխական ժամանակներում Դոնի մեծ ոլորանը եղել է Դոնի հյուրընկալող շրջանի մի մասը: Պատերազմի սկզբում, չնայած քաղաքացիական պատերազմին, արտագաղթին և խորհրդային կառավարության կողմից բռնաճնշումներին, այստեղ դեռևս կար մի բնակչություն, որը նախկինում պատկանում էր Դոնի կազակների դասին: Կազակները հույսով ընդունեցին գերմանական բանակի մոտեցումը և նրան ցուցաբերեցին հնարավոր բոլոր օգնությունները, այդ թվում՝ միանալով Վերմախտի  օժանդակ ստորաբաժանումներին։

### Եղանակ
Իրադարձություններին ներգրավվածների հիշողությունների համաձայն՝ եղանակն անսովոր չոր ու շոգ է եղել։ Օրվա ընթացքում օդի ջերմաստիճանը ստվերում հասել է 40°C-ի։

## Ռազմական գործողություններ
### Գերմանական հարձակողական գործողություն

#### Հուլիսի 23
Վերմախտի VIII բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները ավիացիայի և հրետանու աջակցությամբ գրոհեցին 62-րդ բանակի թուլացած աջ թևը։

3-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Հելմուտ Շլյոմեր ) ճեղքեց Կարմիր բանակի 192-րդ հրաձգային դիվիզիայի պաշտպանությունը, Վերխնյայա Բուզինովկայում ոչնչացվել են երկու հրաձգային դիվիզիաների շտաբը՝ ռադիոկապի կենտրոնով, 192-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, գնդապետ Ա.Ս. Զախարչենկոն, սպանվել է։

Վերմախտի 100-րդ Յագեր դիվիզիայի աջակցությամբ Վերմախտի 3-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի ուժերը շրջապատեցին Կլեցկայայից հարավ պաշտպանող խորհրդային ստորաբաժանումները։ Շրջափակված էին 192-րդ և 184-րդ, 33-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի երկու գնդերը, 40-րդ տանկային բրիգադը (հրամանատար Կ. Վ. Սկորնյակով ) և երեք հրետանային գունդ։

Հուլիսի 23-ի օրվա վերջում գերմանական ստորաբաժանումները հասան Դոնի արևմտյան ափ՝ Կամենսկի ֆերմայի մոտ։ Խորհրդային զորքերը դեռևս պահում էին 60 կմ լայնությամբ և 30 կմ խորությամբ տարածք Կալաչ-նա-Դոնուից մինչև Նիժնի Չիր։

#### Հուլիսի 24
Վերմախտի 3-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի վառելիքի պաշարները սպառվում են։ Մնացած վառելիքը օգտագործվել է փոքր շարժական խմբի լիցքավորման համար (KG-60)։ Խումբը շարժվել է հարավ-արևելք՝ Կալաչ-նա-Դոնու ուղղությամբ։ Վերխնյայա Բուզինովկայի տարածքում խումբը հետ է մղել 13-րդ տանկային կորպուսի (հրամանատար՝ գնդապետ Տ. Ի. Տանաշչիշին) հարձակումը, որը փորձում էր հարավից ճեղքել մինչև խորհրդային դիվիզիաների շրջապատված խումբը։ Օրվա վերջում KG-60 խումբը, Կալաչ-նա-Դոնուից 10 կմ հեռավորության վրա։

62-րդ բանակի ձախ եզրում Վերմախտի 16-րդ տանկային և 113-րդ հետևակային դիվիզիաները ճեղքեցին 184-րդ հրաձգային դիվիզիայի (հրամանատար՝ գնդապետ Ս. Տ. Կոիդա) դիրքերը։

Հուլիսի 24-ի երեկոյան Վերմախտի VIII մեքենայացված կորպուսի ուժերը գրավեցին Դոնի ոլորանի ամբողջ հյուսիսային հատվածը, բացառությամբ Սերաֆիմովիչի, Կրեմենսկայայի և Սիրիստոնկայի մոտ գտնվող տարածքների։
աջից|մինի|Կ.Ա.Ժուրավլև
Բուզինովկայում տեղի ունեցած աղետի մասին լուրը հասել է 62-րդ բանակի շտաբ (մինչև սեպտեմբերի 10-ը բանակի շտաբը գտնվում էր Կալաչ-նա-Դոնուի մոտ): Շրջափակված զորքերը ղեկավարելու համար բանակի օպերատիվ վարչության պետ, գնդապետ Կ. Ա. Ժուրավլևը թռավ Բուզինովկա (հիվանդ.)։ Վերականգնելով վերահսկողությունը՝ Ժուրավլևը շրջապատված ստորաբաժանումները կազմակերպեց մարտական միավորի մեջ, որը ստացավ «Ժուրավլևի խումբ»անվանումը։

Խորհրդային պաշտպանական գծի հարավային հատվածում Վերմախտի 51-րդ բանակային կորպուսի 297-րդ և 71-րդ հետևակային դիվիզիաները, 24-րդ Պանսեր դիվիզիայի աջակցությամբ, հատեցին Չիր գետը և գրոհ անցան Չույկովի 64-րդ զինուժի թույլ ամրացված դիրքերի դեմ։ Նրանց հակադրվել են 64-րդ բանակի 229-րդ (հրամանատար՝ գնդապետ Ֆ. Ֆ. Սաժին) և 214-րդ (հրամանատար՝ գեներալ-մայոր Ն. Ի. Բիրյուկով) հրաձգային դիվիզիաները։ 64-րդ բանակի պաշտպանության երկրորդ էշելոնը ներառում էր 112-րդ հրաձգային դիվիզիան (հրամանատար՝ գնդապետ Ի.Պ. Սոլոգուբ), 66-րդ և 154-րդ ծովային բրիգադները և 137-րդ առանձին տանկային բրիգադը (հրամանատար՝ գնդապետ Կ.Ս. Ուդովիչենկո)։

64-րդ բանակի ուժերը հաջողությամբ հետ են մղել Ավստրիայի 44-րդ հետևակային դիվիզիայի հարձակումը, սակայն Վերմախտի 16-րդ Պանցեր դիվիզիան ջախջախել է 184-րդ հրաձգային և 33-րդ գվարդիական դիվիզիաների պաշտպանությունը 62-րդ և 64-րդ և 64-րդ կիլոմետրերի առաջադեմ  ընկած հատվածում: 62-րդ բանակի հրամանատար Կոլպակչին կորցրել է կապը զորքերի հետ և չի իմացել նրանց ստույգ տեղը։

### Վասիլևսկու հակագրոհը
Հակառակորդի բեկումը դեպի Դոն տագնապ է առաջացրել Գերագույն հրամանատարության շտաբում։ Ստալինը անմիջապես Գլխավոր շտաբի պետ Ա.Մ.Վասիլևսկուն ուղարկեց Ստալինգրադի ճակատի շտաբ։ Գերագույն հրամանատարությունը պահանջում էր, որ ճակատի հրամանատարությունն առաջնագծից հետ շպրտի հակառակորդին՝ Դոն գետից մինչև Չիր գետի սահմանը։ Սակայն ճակատի հյուսիսային թևում՝ Կլեցկայա-Վերխնյայա Բուզինովկա շրջանում (որտեղ պաշտպանության էին կանգնած 62-րդ բանակի ուժերը՝ երեք հրաձգային դիվիզիա և մի տանկային բրիգադ), զորքերը շրջապատված էին։ Իսկ ճակատի հարավային թևում նույնպես բարդ իրավիճակ էր ստեղծվել, քանի որ դեռ լիովին չձևավորված 64-րդ բանակը, որը ղեկավարում էր Չույկովը, մեծ դժվարությամբ էր դիմադրում թշնամու հարձակմանը (հուլիսի 25-26-ին)։ Գորդովի և Վասիլևսկու առջև խնդիր էր դրվել փրկել 62-րդ բանակը։ Վասիլևսկին առաջարկեց հակահարձակման անցնել վերջերս ստեղծված երկու տանկային բանակների ուժերով՝ 1-ին տանկային բանակի (հրամանատար Կ.Ս. Մոսկալենկո) և 4-րդ տանկային բանակի (հրամանատար Վ.Դ. Կրյուչենկին)։

Վասիլևսկու պլանի համաձայն, 1-ին տանկային բանակը պետք է հարձակում սկսեր հուլիսի 28-ի գիշերը Կալաչ-նա-Դոնուից դեպի հակառակորդի ջարդված խմբի եզրը Վերխնյայա Բուզինովկայի ուղղությամբ և այնուհետև Կլեցկայա: 4-րդ տանկային բանակ - առաջխաղացում Վերխնե Գոլուբոյի ուղղությամբ և այնուհետև դեպի Վերխնյայա Բուզինովկա, որտեղ այն կմիանա 1-ին տանկային բանակին: Միևնույն ժամանակ, հուլիսի 27-ին 21-րդ բանակը (հրամանատար գեներալ-մայոր Մ. Մ. Դանիլով) պետք է հարվածներ հյուսիսից դեպի Կլեցկայա՝ Վերմախտի 8-րդ բանակային կորպուսի թիկունքում, որը ճեղքել էր 62-րդ բանակի ձախ թևի պաշտպանությունը: Վասիլևսկին կարծում էր, որ այլ ելք չկա։ Ընդհանուր առմամբ, հակահարձակման համար կենտրոնացված էին երեք տանկային կորպուս և երկու տանկային բրիգադ՝ մոտավորապես 550 տանկ, որոնց կեսից ավելին՝ T-34 և KV-1: 8-րդ օդային բանակը (հրամանատար Տ. Տ. Խրյուկին) ապահովեց օդային ծածկույթ։ Կապի խնդիրների և օդային հետախուզություն իրականացնելու անհնարինության պատճառով տանկային կորպուսի հրամանատարները ճակատային շտաբից ստացել են միայն մոտավոր տեղեկություններ շրջապատված դիվիզիաների գտնվելու վայրի մասին։ Գլխավոր շտաբի պետ Դ.Ն.Նիկիշովի հրամանում ասվում էր. «Փնտրեք նրանց Լիսկայի և Դոնի միջև»։

### Կաթսան Կալաչում
Վառելիքի և զինամթերքի համալրման սպասելիս Պաուլուսի 6-րդ բանակի շտաբը տեղափոխվեց Կամենսկ-Շախտինսկի, որտեղ XI կորպուսի շտաբը, որը բաղկացած էր երկու հետևակային դիվիզիաներից, արդեն տեղակայված էր որպես ՕԽ-ի ռեզերվ: Օգոստոսի 4-ին 6-րդ բանակի շարժական ստորաբաժանումները ստացել են վառելիք՝ մոտ 50 կմ անցնելու համար։ Պաուլուսը հրաման է տվել օգոստոսի 8-ին սկսել հարձակումը Կալաչ-նա-Դոնուի վրա։ Հիտլերը նաև հրամայեց Ռիխտհոֆենի օդային նավատորմին աջակցել 6-րդ բանակի հարձակմանը: Պաուլուսը և Ռիխտհոֆենը ուշադիր համակարգում էին օդուժի գործողությունները, Ռիխտհոֆենը բոլոր հասանելի ուժերը քաշեց դեպի Կալաչ-նա-Դոնու: Վառելիքի պակասի պատճառով, տասնօրյա դադարից հետո 6-րդ բանակը վերսկսեց իր հարձակումը։

Օգոստոսի 7-ի լուսադեմին XIV տանկային կորպուսը և 24-րդ բանակային կորպուսը օդային աջակցությամբ հյուսիսից և հարավից ճեղքեցին խորհրդային ռազմաճակատի գիծը Կալաչի շրջանում։ Դոն գետի հյուսիս-արևելքից և հարավ-արևմուտքից XIV և XXIV տանկային կորպուսները հարձակվեցին Կալաչում գտնվող խորհրդային կամրջի վրա: Օրվա վերջում Կարմիր բանակի ութ հրաձգային դիվիզիաներ շրջապատված էին Կալաչից հարավ-արևմուտք։ 51-րդ բանակային կորպուսի մոտեցող ստորաբաժանումները սկսեցին շրջապատված խորհրդային զորքերի համակարգված ոչնչացումը։ Մինչև օգոստոսի 11-ը դիմադրության վերջին օջախները ճնշվել էին։Մոտ 50 հազար բանտարկյալ է գերեվարվել, գերմանացիները նաև պնդում էին, որ ոչնչացրել են մոտ հազար խորհրդային տանկ և 750 ատրճանակ։ Այս կորուստները մեծ անհանգստություն պատճառեցին Ստալինին, ինչի արդյունքում Ստալինգրադ ուղարկվեցին լրացուցիչ պաշարներ։

## Լյուֆտվաֆֆեի դերը
[աջից|մինի|230x230փքս|Focke Wulf Fw189 հետախուզական ինքնաթիռ[Պատկեր:Bundesarchiv_Bild_101I-646-5188-17,_Flugzeuge_Junkers_Ju_87.jpg|աջից|մինի|230x230փքս|Junkers Ju 87 թռիչք Արևելյան ճակատում]]
1942 թվականի ամռանը գերմանական ավիացիան (VIII Air Corps) ուներ օդային գերազանցություն։ Օգտվելով այս հանգամանքից՝ Junkers Ju 87 սուզվող ռմբակոծիչները անարգել հարձակումներ են գործել խորհրդային զորքերի և տեխնիկայի վրա, մինչդեռ Heinkel HE 111 և Junkers Ju 88 միջին ռմբակոծիչները ռմբակոծել են խորհրդային գնացքները՝ ուժեղացում և զինամթերք հասցնելով մարտական շրջան։ Խորհրդային 8-րդ օդային բանակը հուլիսի 20-ից օգոստոսի 17-ն ընկած ժամանակահատվածում կորցրեց 447 ինքնաթիռ իր վերջին համալրումներից: Միայն օգոստոսի 10-ին 20 խորհրդային ինքնաթիռներ ոչնչացվեցին օդանավակայաններում։ Խորհրդային ռազմաօդային ուժերն ուներ վատ նյութատեխնիկական ապահովում, թռիչքային անձնակազմի պատրաստվածության ցածր մակարդակ և կապի սարքավորումների պակաս: Փորձառու գերմանացի օդաչուները հեշտությամբ ոչնչացրեցին խորհրդային ինքնաթիռները: Օրինակ, օգոստոսի 12-ին Luftwaffe 8-րդ օդային կորպուսը (*Fliegerkorps VIII*) ոչնչացրեց խորհրդային 26 ինքնաթիռներից 25-ը, որոնք փորձում էին հարձակվել գերմանական օդանավակայանների վրա՝ առանց որևէ կորուստ կրելու: Հաջորդ օրը *Fliegerkorps VIII-ը* կրկին հետ մղեց հարձակումը օդանավակայանների վրա՝ ոչնչացնելով խորհրդային 45 ինքնաթիռներից 35-ը։

## Հետևանքները
Դոնի ոլորանում մղվող մարտերում խորհրդային զորքերը (62-րդ և 64-րդ համակցված զինատեսակները և 1-ին և 4-րդ տանկային բանակները) մեծ կորուստներ ունեցան։ Գերմանական 6-րդ բանակը նույնպես կորուստներ ունեցավ, բայց հասավ Դոնի գիծ և գրավեց կամուրջը արևելյան ափին, որտեղից շուտով սկսեց հարձակումը Ստալինգրադի վրա։ Գերմանացիները չկարողացան վերացնել Կրեմենսկայա շրջանում Դոնի ոլորանի հյուսիսային կողմում գտնվող փոքր կամուրջը։ Այս կամուրջը հետագայում դարձավ այն վայրերից մեկը, որտեղից սկսվեց խորհրդային հարձակումը «Ուրան» գործողության ժամանակ (1942 թ. նոյեմբեր), որը հանգեցրեց 6-րդ բանակի շրջապատմանն ու կապիտուլյացիային։

## Վերլուծություն
Դոնի մեծ ոլորանում տեղի ունեցած մարտերը գրավել են պատմաբանների ուշադրությունը։ Ընդհանրապես ընդունված է, որ խորհրդային տանկային կորպուսի ձախողումները մեծապես պայմանավորված էին բոլոր մակարդակներում խորհրդային հրամանատարության ցածր որակավորումներով։ Այսպիսով, 62-րդ և  բանակների հրամանատարությունն օգտագործեց կցված տանկային գումարտակները (ընդհանուր առմամբ մոտ 300 տանկ) ոչ թե կենտրոնացված հարձակման համար որպես տանկային կորպուսի մաս, այլ առանձին՝ հետևակային աջակցելու համար։ Խորհրդային հակագրոհներն իրականացվում էին քաոսային, առանց պատշաճ պլանավորման և նախապատրաստման, ինչը հանգեցրեց հարձակվող ստորաբաժանումների միջև փոխգործակցության բացակայությանը։ Արդյունքում, հետևակային հարձակումն իրականացվեց չհամակարգված և հաճախ առանց տանկերի, հրետանու և ավիացիայի աջակցության, ինչը թշնամուն հնարավորություն տվեց արդյունավետորեն հետ մղել հարձակումները մասերով։

Կարմիր բանակի անհաջողությունների մյուս գործոնը գերմանական ավիացիայի օդային գերազանցությունն էր։ Այս գերազանցությունը գերմանական հրամանատարությանը թույլ տվեց օպերատիվ հետախուզություն իրականացնել և զանգվածային հարձակումներ իրականացնել խորհրդային տանկերի և հետևակի կենտրոնների վրա: Մյուս կողմից, նյութատեխնիկական խնդիրների պատճառով գերմանական տանկային ստորաբաժանումները վառելիքի և քսանյութերի և զինամթերքի մշտական պակաս էին զգում: Հուլիսի 30-ին Ֆրանց Հալդերն իր օրագրում նշել է. «6-րդ բանակի հարվածային ստորաբաժանումները կաթվածահար են եղել զինամթերքի և վառելիքի պակասից»։ Վերմախտի տանկային ստորաբաժանումներում զինամթերքի պակասը բացատրվում էր ինչպես մատակարարման պակասով, այնպես էլ խորհրդային տանկերի անսպասելի մեծ քանակով։ Բաց տեղանքը նպաստում էր հեռահար ուղիղ նշանառությամբ կրակին՝ իրականացված գերմանական Pak 40 հակատանկային հրանոթներով և KwK 40 տանկային հրանոթներով, որոնք տեղադրված էին նոր տեսակի Pz.Kpfw. IV տանկերի վրա։

Չնայած մարտավարական անհաջողություններին և հսկայական կորուստներին, Կարմիր բանակի դիմադրությունը գերազանցեց գերմանական հրամանատարության սպասելիքները։ Դեպի Ստալինգրադ առաջխաղացումը հետ էր մնում նախատեսված ժամանակացույցից։ Ստալինգրադի համար վճռական ճակատամարտի նախօրեին Վերմախտի, հատկապես հետևակի համեմատաբար մեծ կորուստները բացասաբար են ազդել գերմանական զորքերի բարոյահոգեբանական վիճակի վրա։

## Պատմական նշանակություն
Ըստ Դեյվիդ Գլանցի, պատմաբանները պատշաճ ուշադրություն չեն դարձրել Դոնի ոլորանում տեղի ունեցած մարտերին, մասամբ այն պատճառով, որ խորհրդային պատմագրությունը լռեցրեց այդ իրադարձությունները՝ չառանձնացնելով դրանք որպես առանձին դրվագ։  Գլանցը կարծում է, որ այս երեք շաբաթների մարտերը թերագնահատված են թե՛ երկու կողմերի կորուստների, թե՛ հետագա իրադարձությունների վրա դրանց ազդեցության առումով:Գլանցի կարծիքով՝ 62-րդ և 64-րդ բանակների համառ պաշտպանությունը Դոնի արևմտյան ափին, ԽՍՀՄ Կարմիր բանակի 1-ին և 4-րդ տանկային բանակների հակահարվածները, ինչպես նաև Բրյանսկի և Վորոնեժի ճակատների գործողությունները Վորոնեժի արևմուտքում վկայում են Գերագույն գլխավոր հրամանատարության (Ստավկայի) մտադրության մասին՝ կազմակերպել ռազմավարական հարձակում, որի նպատակն էր կանգնեցնել «B» բանակային խմբի առաջխաղացումը դեպի Ստալինգրադ և Աստրախան։Թեև 62-րդ բանակը փաստացիորեն ոչնչացվել էր մարտերում, Վերմախտի 6-րդ բանակը նույնպես զգալիորեն թուլացել էր, ինչը մասամբ բացատրում է այն դժվարությունը, որ բանակը ունեցել է վեց շաբաթ անց Ստալինգրադում խորհրդային պաշտպանությունը հաղթահարելու համար: Այնուամենայնիվ, անմիջապես այն բանից հետո, երբ 6-րդ բանակը ամբողջությամբ մաքրեց Դոնի արևմտյան ափը Կարմիր բանակի ուժերից, 6-րդ բանակի և 4-րդ տանկային բանակի զորքերը բարձր տրամադրությամբ էին ակնկալում արագ հաղթական երթ դեպի Ստալինգրադ։

## Ծանոթագրություններ
### Մեկնաբանություններ

### Հղումներ դեպի վայրեր

### Աղբյուրներ

## Գրականություն
**Մենագրություններ**
* 
**Տեղեկատու գրքեր և հանրագիտարաններ**
* 
* 
**Հանրաճանաչ պատմություն**
* 
**Հուշեր**
* 
* 
* 
* 
* 
**Գիտական ​​հրապարակումներ**
* Ф. Утенков «Некоторые вопросы оборонительного сражения на дальних подступах к Сталинграду», Военно-исторический журнал, 1962, № 9, с. 34—48.  
**Մամուլ**
* 
* 

**Այլ լեզուներով**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Հղումներ
* The German Sixth Army on the Way to Catastrophe. — обзорная статья (Military Review — Volume XXXVII — September 1957 — number 6. Oberst Herbert Selle, German Army, Retired)
* 
* 

Կատեգորիա:1942 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտ