Նինվե

**Նինվե**(, , *Nīnewē*; ; ; , *Naīnuwa*), մ.թ.ա. VIII—VII դարերում Ասորեստանի մայրաքաղաքը, որը գտնվում է ներկայիս Իրաքի տարածքում՝ Մոսուլ քաղաքի մոտակայքում, Տիգրիս գետի ձախ ափին՝ Կույունջիկ բլրի վրա։ Հին հույները կարծում էին, որ Նինվե քաղաքի անվանադիրն է Նինոսը։ Այն հնագույն քաղաքներից մեկն է, որը հատկապես կարևոր նշանակություն է ունեցել Սենեքերիմի թագավորության շրջանում։ Այդ ժամանակներում քաղաքն ուներ 7,5 կմ² տարածք։

## Պատմություն
Գրավվել և այրվել է մ.թ.ա. 612 թվականին բաբելոնացիների և մարերի միացյալ զորքի կողմից։ Մովսես Խորենացու հաղորդմամբ՝ Նինվեի գրավմանը մասնակցել են նաև հայերը՝ Պարույր Սկայորդու գլխավորությամբ, ինչի դիմաց Մարաստանի Կիաքսար թագավորի կողմից նա ճանաչվել է Հայոց արքա։ Քաղաքի պատմությունն սկիզբ է առնում Ք.ա. մոտավորապես 4500 թվականին։ Ք.ա. մոտավորապես 2300 թվականին քաղաքում արդեն Իշտար աստվածուհուն նվիրված տաճար կար։
Նինվեի կարևորությունը հատկապես մեծացավ Ք.ա. 1250 թվականին։ Ասորեստանի մի քանի արքաներ իրենց ապարանքներն ունեին այստեղ։ Սենեքերիմ արքան Նինվեի վերակառուցման և այլ աշխատանքների մեծ գործ է ձեռնարկել։
Հաջորդ արքան, որին Նինվեն պարտական է իր մեծությամբ՝ Ասուրբանիպալն է։ Ք.ա. 612 թվականին Նինվեն բաբելացիների տիրապետության տակ է անցել։ Աստվածաշնչում ասվում է, որ Աստված Հովնան մարգարեին ուղարկել էր փրկելու Նինվեն։ Նավում մարգարեն գուշակել է ի վնաս Նինվեի։ II հազարամյակի վերջերից ասորեստանյան հզորության աճով պայմանավորված՝ քաղաքը դարձավ արքայական նստավայր և վերջապես վերածվեց մայրաքաղաքի։

## Նինվեի մշակութային ժառանգության ոչնչացում (2014-2016)
**Նինվեի մշակութային ժառանգության ոչնչացումը** իրականացվել է «Իսլամական պետություն» (ԻՊ) ահաբեկչական խմբավորման կողմից 2014-2016 թվականների ընթացքում՝ Իրաքի Մոսուլ քաղաքի և հարակից տարածքների օկուպացիայի ժամանակ։ Գործողությունների նպատակն էր ոչնչացնել նախաիսլամական և ոչ սուննիական մշակութային ու կրոնական կոթողները, որոնք խմբավորման կողմից դիտարկվում էին որպես «կռապաշտության» դրսևորում։

### Ավերածությունների ընթացքը
**Մշակութային կոթողներ**

2015 թվականի փետրվարին ԻՊ-ն հրապարակեց տեսանյութ, որտեղ ցուցադրվում էր **Մոսուլի թանգարանում** պահվող հնությունների ոչնչացումը։ Ջարդված նմուշների թվում էին Նինվեից և Հատրայից բերված ասորեստանյան և պարթևական արժեքավոր արձանները։

**Հնագիտական հուշարձաններ**

* **Մաշկի և Ադադի դարպասներ:** 2016 թվականի ապրիլին ծանր տեխնիկայի կիրառմամբ հիմնահատակ քանդվեցին Նինվեի պաշտպանական պարսպի խորհրդանիշ համարվող այս դարպասները։
* **Նինվեի պարիսպներ:** ԻՊ-ի զինյալները բուլդոզերներով ավերեցին քաղաքի հնագույն պարիսպների զգալի հատվածները՝ պատճառաբանելով, թե դրանք «խանգարում են քաղաքաշինությանը»։
* **Թևավոր ցուլեր (Լամասու):** Նինվեի հնագիտական վայրում գտնվող Ներգալի դարպասի մոտ գտնվող մոնումենտալ քանդակները վնասվեցին օդաճնշիչ մուրճերով։

#### Կրոնական կառույցներ
2014 թվականի հուլիսին ԻՊ-ն պայթեցրեց **Յունուս մարգարեի մզկիթը** (Նաբի Յունուս), որը կառուցված էր ասորեստանյան հին պալատի ավերակների վրա գտնվող բլրի գագաթին։ Այս տաճարը սուրբ էր համարվում թե՛ մուսուլմանների, թե՛ քրիստոնյաների համար։

##### Միջազգային արձագանք
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և միջազգային հանրությունը Նինվեի ավերածությունները որակել են որպես **ռազմական հանցագործություն** և «մշակութային զտում»։ Ըստ փորձագետների՝ ոչնչացման գործողությունները հաճախ օգտագործվում էին որպես քողարկում՝ փոքր արժեքավոր հնությունները սև շուկայում վաճառելու և ահաբեկչությունը ֆինանսավորելու համար։

###### Վերականգնում
2017 թվականին Մոսուլի ազատագրումից հետո սկսվել են միջազգային հետազոտական աշխատանքներ։ Նաբի Յունուս բլրի տակ հայտնաբերվել են նախկինում անհայտ ասորեստանյան թունելներ, որոնք զերծ են մնացել ոչնչացումից։ Ներկայումս իրականացվում են Մաշկի դարպասի վերակառուցման նախագծեր։

## Հիշատակումներ Աստվածաշնչում
Աստվածաշնչում Նինվեն ներկայացված է որպես հզոր, բայց միևնույն ժամանակ «մեղսավոր» քաղաք։ Այն հիշատակվում է Հին Կտակարանի մի քանի գրքերում.

* **Ծննդոց գիրք:** Նինվեն առաջին անգամ հիշատակվում է Ծննդոց 10:11-ում, որտեղ նշվում է, որ քաղաքի հիմնադիրը Նեբրովթն էր (կամ Ասուրն, ըստ տարբեր մեկնաբանությունների), ով եկել էր Սենաարի երկրից։
* **Հովնանի գիրք:** Նինվեն հանդիսանում է Հովնան մարգարեի պատմության առանցքային վայրը։ Աստված ուղարկում է Հովնանին Նինվե՝ քարոզելու և բնակիչներին ապաշխարության կոչ անելու։ Ի տարբերություն այլ քաղաքների՝ նինվեացիները, թագավորի գլխավորությամբ, ապաշխարում են, և քաղաքը փրկվում է կործանումից (Հովնան 3:1-10)։
* **Նավումի գիրք:** Այս գիրքն ամբողջությամբ նվիրված է Նինվեի դեմ ուղղված մարգարեությանը։ Նավում մարգարեն կանխագուշակում է քաղաքի վերջնական և դաժան կործանումն՝ այն անվանելով «արյունների քաղաք» (Նավում 3:1)՝ ի պատասխան ասորեստանցիների դաժանությունների։
* **Սոփոնիայի գիրք:** Սոփոնիա մարգարեն նույնպես կանխագուշակում է Ասորեստանի անկումը և Նինվեի ամայացումը, նշելով, որ քաղաքը վերածվելու է «անապատի և չորության» (Սոփոնիա 2:13-15)։
* **Տովբիթի գիրք:** Այստեղ Նինվեն ներկայացված է որպես աքսորված իսրայելացիների բնակավայր։ Գիրքը պարունակում է ուշագրավ տեղեկություններ քաղաքի կյանքի և այնտեղ ապրող հրեաների վիճակի մասին։

##### Նոր Կտակարան
Նոր Կտակարանում Հիսուս Քրիստոսը հիշատակում է նինվեացիներին որպես օրինակ՝ նշելով, որ դատաստանի օրը նրանք պիտի դատապարտեն իր ժամանակակիցներին, քանի որ նրանք ապաշխարեցին Հովնանի քարոզչությամբ, մինչդեռ իրենք չեն հավատում «Հովնանից ավելի մեծին» (Մատթեոս 12:41)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:NiniveNabiYunisOutside.jpg|
Պատկեր:Nimrud Palace Reliefs 2.jpg|
Պատկեր:Booty Nineveh BM WA124955-7.jpg|
Պատկեր:Magical Guardian From Palace of Sargon-5981009105.jpg|
Պատկեր:NiniveNabiYunisMinaret.jpg|
Պատկեր:Lalish the whole view.jpg|



## Տես նաև
* Նինվեի ճակատամարտ (627)

## Աղբյուրներ

## Գրականություն
* Մ. Աբեղյան, Մատենագիտություն «Սասունցի Դավիթ» ժողովրդական վեպի մասին, Երկեր, հ. Ա, Եր., 1966, էջ 517-554, Դ. Սարգսյան, Բիբլիական «Արարատ երկիրը» ըստ սեպագիր արձանագրությունների և ժողովրդական ավանդությունների, ՊԲՀ, Եր., 2003, էջ 247-254, Ա. Սահակյան, Հայ հին վիպական ավանդույթը և պատմագրությունը (անտիպ) ևն։
* Гудспид, Джордж С., История о вавилоняне и ассирийцы (1978); Ханкок, Перси SP, месопотамских Археология (1912; repr. 1977); Олстед, Альберт Т., *История Ассирии (1923; repr. 1975 год); Томпсон, Р. Кэмпбелл, и Хатчинсон, Ричард В., Век разведки в Ниневии (1929).
* Опарин А.А. Развенчанные боги.Археологическое исследование книг пророков Ионы и Наума, Харкiв, 2002.
* Тураев Б. А. История Древнего Востока, в 2 Т, Л, ОГИЗ, 1935, Т 2, с. 56.
* Всемирная история, в 24 томах, Минск, Литература, 1996, Т. 3, с. 152.
* Липин Л., Белов А., Глиняные книги, М, 1952.

Կատեգորիա:Իրաքի հնագիտական վայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կատեգորիա:Հին Միջագետքի քաղաքներ
Կատեգորիա:Պատմական երկրների մայրաքաղաքներ