Մոսկվայի զինադադար (1944)

**Մոսկվայի զինադադար (1944)** (), ստորագրվել է Ֆինլանդիայի և ԽՍՀՄ-ի և Մեծ Բրիտանիայի կողմից, որոնք հանդես էին գալիս Ֆինլանդիայի հետ պատերազմող երկրների անունից, 1944 թվականի սեպտեմբերի 19-ին, որով փաստացի ավարտվել է 1941-1944 թվականների Խորհրդա-ֆիննական պատերազմը։ Պատերազմական վիճակին վերջ դրվեց 1947 թվականին ստորագրված Փարիզի խաղաղության պայմանագրով։

## Ստորագրման պատմություն
1944 թվականի հուլիսին Վիբորգի գրավումից հետո խորհրդային հարձակումը դադարեց։ Խորհրդային հրամանատարությունը սկսեց զորքեր տեղափոխել գերմանական ուղղությամբ և որոշեց արագացնել բանակցությունները։

Օգոստոսի 4-ին Ֆինլանդիայի բանակի գլխավոր հրամանատար մարշալ Կարլ Գուստաֆ Էմիլ Մաններհայմը դարձավ Ֆինլանդիայի նախագահ՝ այդպիսով իր ձեռքում կենտրոնացնելով ինչպես ռազմական, այնպես էլ քաղաքական իշխանությունը։ Օգոստոսի 24-ին նա հրավիրեց նորաստեղծ կառավարության անդամներին իր սալոնային մեքենան, որտեղ գործնականում ապրում էր Հելսինկի կատարած այցերի ժամանակ, որպեսզի որոշի, թե ինչպես պետք է հնարավորինս արագ վերջ տալ պատերազմին:

Խաղաղ բանակցությունների համար պայմանները առաջադրվել են Շվեդիայում ԽՍՀՄ արտակարգ և լիազոր դեսպան Ալեքսանդրա Կոլոնտայի միջոցով։ Ստալինի պատասխանը եղավ հինգ օր անց. Խորհրդային կառավարությունը համաձայնեց ընդունել ֆիննական պատվիրակությանը միայն այն պայմանով, որ Ֆինլանդիան պաշտոնապես կհայտարարի Գերմանիայի հետ հարաբերությունները խզելու և մինչև սեպտեմբերի 15-ը գերմանական զորքերը իր տարածքից դուրս բերելու մասին։

Ակնհայտ էր, որ Ֆինլանդիայի հյուսիսում տեղակայված ավելի քան 200,000 գերմանացի զինվորականները չեն կարող տարհանվել երկու շաբաթվա ընթացքում։ Ֆինլանդիան անուղղակիորեն ստիպված եղավ նոր պատերազմի մեջ մտնել Գերմանիայի հետ, ինչը շատ առումներով ձեռնտու էր ԽՍՀՄ-ին։ Մաններհայմը մեծագույն կասկածներ ուներ Կարելյան պարանոցից Լապլանդիա ուժեր տեղափոխելու անհրաժեշտության վերաբերյալ մինչև զինադադարի կնքումը:

Հանդիպմանը հրավիրվել են նոր կառավարության անդամներ, ինչպես նաև նախկին նախագահ Ռիստո Ռիտին, նախկին վարչապետ Էդվին Լինկոմիսը և նախկին արտգործնախարար Հենրիկ Ռամզեյը։ Գրեթե միաձայն որոշվեց համաձայնվել խորհրդային պայմաններին, քանի որ այլ լուծում հնարավոր չէր գտնել։

Սեպտեմբերի 2-ին Ֆինլանդիայի նախագահ Գուստաֆ Մաններհայմը պաշտոնապես հայտարարեց Գերմանիայի հետ հարաբերությունները խզելու մասին, իսկ հաջորդ օրը՝ սեպտեմբերի 3-ին, հրաման տվեց բանակային ստորաբաժանումները տեղափոխել հյուսիս։

Մաններհայմը Ստալինին առաջարկեց սեպտեմբերի 6-ին սկսել ֆիննական զորքերի դուրսբերումը 1940 թվականի սահմաններից դուրս: Եվ նա խոստացավ, որ ֆիններն ինքնուրույն կհետևեն գերմանական ստորաբաժանումների տարհանմանը: Սեպտեմբերի 4-ի գիշերը Մաններհայմը լուր ստացավ, որ Ստալինը ընդունել է իր առաջարկները։ Ռազմական գործողությունները դադարեցնելու մասին համաձայնագիրը պետք է ուժի մեջ մտներ հաջորդ առավոտ, և առավոտյան ժամը 7:00-ին ֆիննական զորքերը դադարեցրին կրակը համաձայնագրի համաձայն։ Խորհրդային զորքերը որոշ շրջաններում շարունակեցին կռիվը ևս մեկ օր՝ մինչև սեպտեմբերի 5-ը։

Սեպտեմբերի 7-ին մեծ պատվիրակություն մեկնեց Մոսկվա, որի կազմում ընդգրկված էին միայն Մաններհայմի վստահելի անձինք. նա խաղաղության դեսպանախմբում չներառեց այսպես կոչված «խաղաղ ընդդիմության» ոչ մի ներկայացուցչի, այդ թվում՝ Ֆինլանդիայի նախկին դեսպան Պաասիկիվին, որը շատ էր սիրում Մոսկվան, փորձառու և զգուշավոր քաղաքական գործիչ էր: Պատվիրակները ստիպված էին մեկ շաբաթ սպասել բանակցությունների մեկնարկին։ Լարվածությունը մեծացավ. Խորհրդային կողմն արդեն ոչ թե խաղաղության պայմանագիր էր առաջարկում, այլ զինադադար։

## Պայմաններ և դրույթներ
[right|thumb|280px|Զինադադարի պայմաններով [Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ-ին հանձնված շրջաններ]]
Ի սկզբանե ենթադրվում էր, որ զինադադարի պայմանները նման կլինեն այն պայմաններին, որոնք ընդունվել էին 1940 թվականին Մոսկվայի խաղաղության պայմանագրի ստորագրման ժամանակ: Ի վերջո, Մոսկվայի առաջ քաշած պայմանները պարզվեց ավելի բարդ էին, քան ակնկալում էին ֆինները.

* ութ տարվա ընթացքում ապրանքների տեսքով վճարել 300 միլիոն դոլար (ոսկու մեկ ունցիայի գինը այն ժամանակ 35 դոլար էր)
* երկուսուկես ամսվա ընթացքում կրճատել Ֆինլանդիայի բանակը խաղաղ ժամանակների մակարդակի
* զինաթափել գերմանական զորքերը Ֆինլանդիայի տարածքում, գերմանացի ռազմագերիներին տեղափոխել ԽՍՀՄ, ինչպես նաև ինտերնացնել գերմանացի և հունգարացի քաղաքացիներին:
* խզել դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների հետ
* վերադարձնել Խորհրդային Միություն Պեցամոյի (Պեչենգա) շրջանը, որը Խորհրդային պետության կողմից կամավոր հանձնվել է Ֆինլանդիային 1920 թվականի հոկտեմբերի 14-ի և 1940 թվականի մարտի 12-ի խաղաղության պայմանագրերով
* լուծարել բոլոր հիտլերամետ քաղաքական, ռազմական, կիսառազմական և այլ կազմակերպությունները, որոնք քարոզչություն են իրականացնում Միավորված ազգերի կազմակերպության և մասնավորապես Խորհրդային Միության դեմ թշնամական քարոզչությամբ
* վերացնել կոմունիստական ​​կազմակերպությունների գործունեության արգելքը
* ԽՍՀՄ վերադարձնել իր բոլոր քաղաքացիներին (ներառյալ էստոնացիներին և 60 հազար Ինգերմանլանդցիներին):
* բացահայտել և դատել ռազմական հանցագործներին
* Պորկկալա թերակղզին և նրա շրջակայքը Հանկոյի հրվանդանի դիմաց վարձակալությամբ հանձնել ԽՍՀՄ-ին 50 տարով՝ այնտեղ ռազմաբազա կառուցելու համար։ Այս պահանջն ամենաանսպասելի էր։ ԽՍՀՄ-ը ձգտում էր վերահսկել ոչ միայն Ֆիննական ծոցը, այլև Ֆինլանդիայի մայրաքաղաքը, որը գտնվում էր Պորկկալայից 17 կմ հեռավորության վրա։ Ֆինլանդիայի պատվիրակության ղեկավար, վարչապետ Անտի Հեքզելը, բանակցությունների մեկնարկից ընդամենը մի քանի ժամ առաջ տեղեկանալով այդ մասին Մոլոտովից, կաթված է ստացել[1]։ Հեքզելին փոխարինել է արտգործնախարար Կարլ Էնկելը։

Բացի այդ, 1940 թվականի խաղաղության պայմանագրով զիջված Կարելիայի մասերը, Սալլայի շրջանը և Ֆիննական ծոցի մի շարք կղզիներ փոխանցվեցին ԽՍՀՄ-ին։

1944 թվականի սեպտեմբերի 19-ին կնքվել է զինադադարի պայմանագիր, որը ստորագրել են.

*ԽՍՀՄ և Միացյալ Թագավորության կառավարությունների իրավական ներկայացուցիչ Անդրեյ Ժդանովը
*Ֆինլանդիայի կառավարության լիազորություններով՝ Կարլ Էնկելը, Ռուդոլֆ Վալդենը, Էրիկ Հենրիխսը, Օսկար Էնկելը։

## Հետևանքներ
* Պայմանագրի պայմաններով խորհրդային զորքերը զբաղեցնում էին թողնված տարածքը։ 1944 թվականի սեպտեմբերի 26-ին խորհրդային 272-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները գրավեցին Լախդենպոխյան։
* 1944 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Պորկկալայի տարածքը հանձնվեց խորհրդային կողմին։ Նույն օրը Լապլանդիայում տեղի ունեցավ գերմանացիների հետ առաջին զինված բախումը. սկսվեց Լապլանդիայի պատերազմը։
* 1944 թվականի հոկտեմբերի 1-ին խորհրդային զորքերը սկսեցին հսկել պետական ​​սահմանը, որը կրկին տեղափոխվեց Վիբորգից արևմուտք և անցավ 1940 թվականին համաձայնեցված գծով:
* 1944 թվականի հոկտեմբերի 15-ին ստեղծվեց Ֆինլանդիա-Խորհրդային Միություն ընկերությունը։
* 1944-ի նոյեմբերին Ֆինլանդիայում Դաշնակից Վերահսկիչ հանձնաժողովի խնդրանքով, ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ Ժդանովի հրամանով, Ֆինլանդիայի Անվտանգության կորպուսը, Լոտտա Սվարդը, Կարելյան ակադեմիական ընկերությունը և մի շարք այլ ռազմական կազմակերպություններ լուծարվեցին։
* 1944-ի վերջին 1941-ին տարհանված քաղաքացիական բնակչությունը սկսեց վերադառնալ այն տարածք, որը կրկին մտել էր ԽՍՀՄ կազմի մեջ։
* 1945–1946 թվականներին դատվել են ռազմական հանցագործները։ Հանցագործները ստացել են մեղմ պատիժներ, իսկ ավելի ուշ՝ նրանց ներում է շնորհվել: Ոչ ոք մահապատժի չի ենթարկվել։
* Խորհրդա-ֆիննական հարաբերությունների ամրապնդման շրջանակներում ԽՍՀՄ-ը 1956 թվականին ժամանակից շուտ հրաժարվեց Պորկկալա թերակղզու նկատմամբ իր իրավունքներից։
* Չնայած զինադադարին, մի խումբ ֆինն զինվորներ սկսեցին թաքցնել զենքի պահոցները ամբողջ երկրում՝ խորհրդային ներխուժման դեպքում դիմադրելու համար: Պատերազմի ավարտից հետո սպաների դեմ քրեական գործ հարուցվեց. մեղադրյալների թվում էին գնդապետ Վալո Նիխտիլան, փոխգնդապետ Ուսկո Հաահտին, կապիտան Լաուրի Տորնին և գնդապետ Ալպո Մարտինենը։
* Հետպատերազմյան տարիներին Ֆինլանդիան չեզոքության հաստատուն դիրք գրավեց՝ պահպանելով ժողովրդավարական համակարգ և շուկայական տնտեսություն, բայց միևնույն ժամանակ դառնալով ԽՍՀՄ-ի կարևոր գործընկերներից մեկը։

## Գրականություն
* Malbone W. Graham. (1945). "Armistices – 1944 Style". *The American Journal of International Law* **39**, 2: 286–95.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Զինադադարի համաձայնության տեքստը

Կատեգորիա:1944 իրավունքում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Զինադադարներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պայմանագրեր
Կատեգորիա:Պայմանագրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի պատմություն