Մանկական նկարներ

աջից|մինի|«Տղան նկարի հետ»։ Ջովաննի Կարոտոյի նկարը
**Մանկական նկարներ**, նկարներ և այլ պատկերներ, որոնք ստեղծվել են երեխաների կողմից ինչ-որ նկարչական պատագաներից մեկի միջոցով (վրձին և տարատեսակ գունանյութեր, մատիտներ, ֆլոմաստերներ և կավիճ)։

## Սահմանում
«Մանկական նկար» տերմինը ներմուծվել է նկարիչ Ֆրանս Չիժեկի կողմից 1890-ական թվականներին, սակայն տվյալ տերմինի համընդհանուր սահմանում չկա։ Գերմանացի հետազոտող Քրիսի Զայգելն իր աշխատանքում ցույց է տալիս, որ «մանկական նկարներ» տերմինի ներքո պետք է հասկանալ մինչև 12 տարեկան երեխաների գեղարվեստական տաղանդը, որոնք ստեղծվում են սեփական նախաձեռնությամբ կամ մեծահասակների առաջարկմամբ, բայց առանց որևիցէ միտիվացման կամ կարկադրանքի։ Ընդ որում ամերիկացի մանկավարժ Ջոն Հալթը 1980-ական թվականներին հաստատեղ, որ «մանկական նկարներ» հասկացությունը որպես առանձնահատուկ առարկա մտածվել է մեծահասակների կողմից։

Մանկական նկարները կարող են լինել ինքնաարտահայտվելու միջոց է, միմյանց և շրջապատող աշխարհի հետ շփման միջոց։ Նկարները կարող են ծառայել որպես երեխայի մտավոր զարգացվածության ցուցիչ և հանդիսանում են մանկական հոգեբանության ուսումնասիրության առարկա։ Ըստ սերբ գիտնական-մանկավարժ Իվան Վիդանովիչի կարծիքի՝ նման նկարները արտացոլում են երեխայի աշխարընկալումը․ դրանցում երեխան ցույց է տալիս իր զգացունհքները, էմոցիաները, պահանջները, ցանկությունները, կոնֆլիկտները, մտադրություններն ուսպասելիքները, որի հետ կապված նման նկարները հանդիսանում են կարևոր ախտորոշիչ և թերապևտական գործիք երեխաների մոտ ինչ-որ խնդիր առաջացման ժամանակ։ Վիդանովիչն, ըստ իր կարծիքի, առանձնացնում է նաև «մանկական նկարներին» բնորոշ հատկություններ․ հեռանկարների բացակայություն, հաճախակի թափանցիկություն, ոճավորում, պատմողականություն (երեխայի համար նկարը կարող է լինել պատմողականության անալոգ)։ Ըստ Վիդանովիչի՝ մանկական նկարը հաճախ համարվում է երեխայի պահանջը պատկերել այն, ինչ նա գիտի և այն, ինչ զգում է, այլ ոչ թե այն, ինչ տեսնում է։

## Պատմություն
Եվրոպայում մանկական նկարների առաջին ցուցադրությունը, որը կազմակերպել էր Ռոբերտ Էբլեթը, բացվել է 1890 թվականին Լոնդոնում։ Արվեստի իտալացի պատմաբան Կորադո Ռիչին (1858—1934 թվականներ) առաջանն էր, որ հավաքեց մանկական նկարներից ու քանդակներից հավաքածուն 1250 թվականին։ 1897 թվականին Ֆրանց Չիժեկը բացեց առաջին «մանկական նկարների դպրոցը», որտեղ 2 տարեկան երեխաներին շաբաթական երկու ժամ անվճար հիմունքներով թույլատրվում էր սովորողներին նկարել ինչ պատահի և ինչպես պատահի առանց որևէ հատուկ ուսուցման։ Նմանատիպ հայեցակարգը այն ժամանակվա մանկավարժների կողմից ենթարկվեց մեծ քննադատության։

## Դասակարգում
աջից|մինի|«Անընթեռնելի գիֆոնաժներ», 22 ամսական երեխայի նկար
աջից|մինի|3-ամյա երեխայի նկար, «гԳլուխ և ոտք» փուլ
աջից|մինի|4-ամյա երեխայի նկար, «Նախասիմվոլիկ» փուլ
[աջից|մինի|«Առաջին սիմվոլիկ» փուլի մանկական նկար [Ֆարերյան կղզիներ|Ֆարերյան կղզիների փոստային նամականիշի վրա]]
[մինի|14-15 տարեկան երեխաների նկարները 1972 թվականին [Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ փոստային բլոկի եզրերին (ЦФА [АО «Марка»] № 4124)}]]
Մանկական նկարների գոյությունը իրնեց դասակարգման մեջ ընդունող գիտնականների մոտեցումները կարող են նշանակալիորեն տարբերվել։ Օրինակ՝ գիտնական Է․ Կուկի կողմից առանձնացվել են չորս փուլեր, որոնցով անցնում են մանկական նկարները երեխայի մեծացմանը զուգահեռ․

* Լիարժեք աբստրակտ գիֆոնաժ և «լղոզվածություն» (մոտավորապես 18 ամսականից),
* «Նախասիմվոլիզմ» (մոտավորապես 3 տարեկանից), պարզ ֆիգուրաներ ստեղծելու համար շրջանների և գծերի օգտագործման սկիզբ,
* «Սիմվոլիզմ» (մոտավորապես 5 տարեկանից), երեխան սկսում է ավելի հետաքրքրված լինել իրականությունով և պատկերվածի համաչափությունով, սակայն, բառապաշարի զարգացմանը զուգահեռ, հակված է պատկերել որոշակի օբյեկտ այնպիսին ինչպիսին ինքն է պատկերացնում, այլ ոչ թե ինչպես է տեսնում,
* «Ռեալիզմ» (մոտավորապես 9 տարեկանից), երբ երեխաները ձգտում են առավելագույնս նման պատկերել առարկաները և շուտով կամ վերջնականապես դադարում են նկարել, կամ սկսում են զբաղվել գեղարվեստական դպրոցում, որպեսզի բարելավեն իրենց հմտությունները։

Սրա հետ մեկտեղ գոյություն ունի ընդլայնված դասակարգում, որը առաջարկել է գերմանացի հետազոտող Նիկոլ Գաուլը, որն առանձնացում է մանկական նկարի զարգացման վեց փուլ․

* «Լղոզվածություն» (), մինչև 18 ասեկան երեխաներին բնորոշ նկար, երբ երեխաները «նկարում» են ձեռքի տակ եղած ցանկացած հեղուկ կամ մածուցիկ նյութերով ցանկացած հարթության վրա, այդ թվում սեփական մարմնի վրա՝ ընդանհրապես չմտածելով «արդյունքների» մասին։
* «Անընթեռնելի գիֆոնաժներ» (), բնորոշ են 18 ամսականից բարձր երեխաներին, որոնց նկարչական փուլը կապված է մատիտների և գրենական պիտույքների օգտագործմամբ, որոնք կատարելագործվում են երեխայի ուսային և դաստակի հոդերի աշխատեցման հմտությունների զարգացմանը զուգահեռ։ Այս փուլը կարող է շարունակվել 21-23 ամսականների ընթացքում, երբեմն՝ մինչև 2,5 տարեկանը։ Այս փուլի ամփոփումը Գաուլը համարում է երեխայի՝ ուղիղ գծերի և փակված շրջանների պատկերման սկիզբը։
* «Գլուխ և ոտք» փուլը (), որը կարող է տևել մինչև 4 տարեկան հասակը։ Այս ընթացքում երեխաներն սկսում են պատկերել մարդկանց սխեմատիկ կերպարներ, որոնց հաճախ բնորոշ են անհամաչափ մեծ գլուխ, բարակ գծերով նկարված վերջույթներ և իրական մարդկային մարմնի մասերի մեծամասնության բացակայություն։ Տվյալ փուլի վերջում մանկական նկարներում ի հայտ են գալիս ուղղանկյուն ֆիգուրներ։
* «Նախասիմվոլիկ» փուլ (), մանկական նկարներում առաջին անգամ հայտնվում են «կոորդինատների համակարգի» նման մի բան (օրինակ՝ երկինք և երկիր), առարկաների պատկերները դառնում են ավելի իրական և կարող են ներառել տարբեր մանր դետալներ։ Այս փուլով երեխան հաճախ սկսում է գիտակցված նկարել մեկ պատկերը տարբեր գույներով։ Փուլը բավական կարճ է՝ 4-5 տարեկան։
* «Հասուն նախասիմվոլիզմ» (այս փուլը առաջարկված է գիտնական Բյուհելերի կողմից), մոտավորապես 5-7 տարեկան հասակը շարունակվող փուլ, երբ մանկական նկարների դետալները նշանակալիորեն մեծանում են, սակայն դրանց բովանդակության մեջ ոչ մի հիմնական փոփոխություն տեղի չի ունենում։ Բյուհլերի կարծիքով, սակայն, այս փուլի կարևորագույն առանձնահատկությունը համարվում է երեխայի՝ «հաղորդակցման» ձգտումը, այսինքն ցանկությունը, որպեսզի նկարը տեսնողը հասկանա, ինչ և ինչու է պատկերված։
* «Սիմվոլիզմի առաջին փուլ», կարող է սկսվել 5 կամ 7 և, որպես կանոն, շարունակվել մինչև 8 տարեկանը։
* «Սիմվոլիզմի երկրորդ փուլ», մանական նկարի զարգացման առավել «հասուն» փուլ, որը շարունակվում է 8-ից մոտավորապես 12 տարեկանների ընթացքում, երբ, ըստ Գաուլի կարծիքի, երեխաները սկսում են պատկերել եռաչափ տարածություն։ «Առաջին» և «երկրորդ» փուլերը առանձնացնող հատկությունը համարվում է հեռանկարների ու հորիզոնի հաշվառումը։

## Հետազոտություն
Մանկական նկարներ դարձան բազմաթիվ գիտական հետազոտությունների առարկան։ 2008 թվականին Գերմանիայում իրականացված Սաբինա Գաբելի հետազոտությունում մոտավորապես 500 փոքր տարիքի դպրոցահասակ երեխաներին առաջարկվել է պատկերել մարդկանց, որոնց նրանք սիրում են և նրանց, որոնք չեն սիրում։ Ըստ ուսումնասիրության  արդյունքների՝ պատկերներում ի հայտ եկան տարբերություններ․ մարդկանց, որոնց երեխաները սիրում են, նկարել էին իրենց սիրած գույներով, պատկերվել էին խոշոր չափերով ու տեսնողին առավել մոտ տարածքում, իսկ այն մարդկանց, որոնց չեն սիրում երեխաները, երեխաները բացասական էին վերաբերվել։ Երեխաներին դուր եկած մարդկանց դեմքին հաճախ պատկերված էր ժպիտ։ Ինչ-որ ագրեսիվ գործողություններ պատկերվել են միայն ոչ սիրելի մարդկանց նկարներում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Anna Stetsenko (1995). «The psychological functions of children’s drawing: A Vygotskian perspective». In G. Thomas and Ch. Lange-Küttner (Eds.), *Drawing and Looking* (pp. 147—158). New York etc.: Harvester Wheatsheaf.
* Arlene E. Richards. «The history of developmental stages of child art: 1857 to 1921». 1974.
* Kelly, Donna Darling. *Uncovering the History of Children’s Drawing and Art*. Greenwood Publishing Group, 2004.
* Christa Seidel: *Leitlinien zur Interpretation der Kinderzeichnung*. Praxisorientierte Anwendung in Diagnostik, Beratung, Förderung und Therapie Journal Verlag, A-9900 Lienz/Osttirol, ISBN 978-3-902128-30-0.
* Sabine Gramel: *Die Darstellung von guten und schlechten Beziehungen auf Kinderzeichnungen — Zeichnerische Differenzierung unterschiedlicher Beziehungsqualitäten.* Verlag Dr.Kovac, 2008, ISBN 978-3-8300-3777-4.
* A.-M. Lebeus: *Wenn Kinder malen. Bildersprache und Ich-Entwicklung*.
* W. Reiss: *Kinderzeichnungen. Wege zum Kind durch seine Zeichnung*.
* H.-G. Richter: *Die Kinderzeichnung. Entwicklung — Interpretation — Ästhetik*.
* Martin Schuster: *Kinderzeichnungen. Wie sie entstehen, was sie bedeuten*.
* D. Widlöcher: *Was eine Kinderzeichnung verrät. Methode und Beispiele psychoanalytischer Deutung*.
* Georges Cognet, *Comprendre et interpréter les dessins d’enfants*, Dunod, Paris, 2011, 216 p. ISBN 978-2-10-055296-2.
* Bernard Jumel, *L’aide-mémoire du dessin d’enfant : observation, analyse, interprétation*, Dunod, Paris, 2011, 238 p. ISBN 978-2-10-055373-0.
* Florence de Mèredieu, *Le dessin d’enfant*, Blusson, Paris, 1990, 189 pages.
* Philippe Wallon, *Le dessin d’enfant*, PUF, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2012 (5e éd.), 128 p. ISBN 978-2-13-059229-7.

Կատեգորիա:Մանկական մշակույթ