Հարրի Կրոտո

**Սըր Հարոլդ Ուոլթեր Կրոտո** () անգլիացի քիմիկոս էր։ Նա 1996 թվականին Ռոբերտ Քերլի և Ռիչարդ Սմոլիի հետ արժանացավ քիմիայի Նոբելյան մրցանակի՝ ֆուլերենների հայտնաբերման համար։ Նա բազմաթիվ այլ պարգևների և մրցանակների դափնեկիր էր։

Կրոտոն իր կարիերան ավարտեց որպես Ֆրենսիս Էփսի անվան քիմիայի պրոֆեսոր Ֆլորիդայի պետական ​​համալսարանում, որին միացավ 2004 թվականին։ Մինչ այդ նա մոտ 40 տարի անցկացրեց Սասեքսի համալսարանում։

Կրոտոն առաջ էր տանում գիտական ​​կրթությունը և քննադատում կրոնական հավատքը։

## Վաղ տարիներ
Կրոտոն ծնվել է Անգլիայի Քեմբրիջշիր նահանգի Էլի կղզու Վիսբեչ քաղաքում՝ Էդիթի և Հայնց Կրոտոշիների ընտանիքում, Նրա ազգանունը սիլեզյան ծագում ունի։ Նրա հոր ընտանիքը սերում էր Բոյանովոյից, Լեհաստան, իսկ մորը՝ Բեռլինից։ Նրա երկու ծնողներն էլ ծնվել են Բեռլինում և 1930-ական թվականներին նացիստական ​​Գերմանիայից փախել Մեծ Բրիտանիա։ Նրա հայրը հրեա էր։ Հարրին մեծացել է Բոլթոնում, մինչդեռ բրիտանական իշխանությունները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նրա հորը որպես թշնամի օտարական գերեվարել էին Մեն կղզում։ Կրոտոն հաճախել է Բոլթոնի դպրոց։ 1955 թվականին Հարոլդի հայրը կրճատել է ազգանունը՝ Կրոտո։

Մանկուց նա հիացել էր Մեքքանոյի Կոնստրուկտորներով։ Կրոտոն իր գիտական ​​հետազոտություններում օգտակար հմտությունների զարգացումը ի թիվս այլ բաների, վերագրում էր Մեքքանոյին, ինչպես նաև, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, փուչիկների գործարանում հորն օգնելուն։ Նա միջնակարգ դպրոցում հետաքրքրվում էր քիմիայով, ֆիզիկայով և մաթեմատիկայով, և նա ընդունվեց Շեֆիլդ, քանի որ իր վեցերորդ դասարանի քիմիայի ուսուցիչը (Հարի Հինին, որը հետագայում դարձավ համալսարանի պրոֆեսոր) կարծում էր, որ Շեֆիլդի համալսարանը Միացյալ Թագավորության լավագույն քիմիայի բաժինն ունի։

Չնայած հրեական դաստիարակությանը, Կրոտոն նշել է, որ կրոնը երբեք իմաստ չի ունեցել իր համար Նա հումանիստ էր, ով հայտարարում էր, որ ինքը երեք կրոն ունի՝ ներման ինտերնացիոնալիզմ, աթեիզմ և հումոր։ Նա Բրիտանական հումանիստական ​​ասոցիացիայի ականավոր կողմնակից էր։ 2003 թվականին նա 22 Նոբելյան մրցանակակիրներից մեկն էր, ովքեր ստորագրեցին Հումանիստական ​​մանիֆեստը։

2015 թվականին Կրոտոն ստորագրեց Մայնաուի 2015 թվականի հռչակագիրը կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ՝ Լինդաուի Նոբելյան մրցանակակիրների 65-րդ հանդիպման վերջին օրը։ Հռչակագիրը ստորագրվել է 76 Նոբելյան մրցանակակիրների կողմից և հանձնվել Ֆրանսիայի Հանրապետության այն ժամանակվա նախագահ Ֆրանսուա Օլանդին՝ Փարիզում կայացած COP21 կլիմայական գագաթնաժողովի հաջողված շրջանակներում։

## Կրթություն և ակադեմիական կարիերա
### Կրթություն
Կրոտոն կրթություն է ստացել Բոլթոնի դպրոցում և 1958 թվականին ընդունվել է Շեֆիլդի համալսարան, որտեղ 1961 թվականին ստացել է քիմիայի բակալավրի աստիճան, և 1964 թվականին՝ մոլեկուլային սպեկտրոսկոպիայի դոկտորի աստիճան։ Շեֆիլդում սովորելու տարիներին նա եղել է Arrows համալսարանի ուսանողական ամսագրի գեղարվեստական ​​խմբագիրը, համալսարանի թիմի կազմում խաղացել է թենիս (երկու անգամ հասել է UAU եզրափակիչ) և նաև եղել է Ուսանողական մարզական խորհրդի նախագահ (1963–64): Այլ բաների շարքում, օրինակ առաջին ֆոսֆալկենների (ածխածնային ֆոսֆորային կրկնակի կապերով միացություններ) ստեղծման նման, նրա դոկտորական հետազոտությունները ներառում էին ածխածնի սուբօքսիդի՝ O=C=C=C=O-ի վերաբերյալ չհրապարակված հետազոտություններ, որը հանգեցրել է բազմաթիվ բազմակի կապերով ածխածնի ատոմների շղթաներ պարունակող մոլեկուլների նկատմամբ ընդհանուր հետաքրքրության: Նա իր աշխատանքը սկսել է օրգանական քիմիայի նկատմամբ հետաքրքրությամբ, բայց երբ նա տեղեկացել է սպեկտրոսկոպիայի մասին, հակվել է դեպի քվանտային քիմիան. ավելի ուշ նա հետաքրքրվել է աստղաքիմիայով։

Դոկտորի թեզը պաշտպանելուց հետո Կրոտոն երկու տարի աշխատել է որպես հետդոկտորական գիտաշխատող Գերհարդ Հերցբերգի մոլեկուլային սպեկտրոսկոպիայի խմբում՝ Օտտավայի (Կանադա) Ազգային հետազոտական ​​խորհրդում, իսկ հաջորդ տարին (1966–1967)՝ Նյու Ջերսիի Բել լաբորատորիաներում՝ անցկացնելով հեղուկ փուլի փոխազդեցությունների Ռամանյան ուսումնասիրություններ և աշխատելով քվանտային քիմիայի վրա:
### Հետազոտություններ Սասեքսի համալսարանում
1967 թվականին Կրոտոն սկսեց դասավանդել և հետազոտություններով զբաղվել Անգլիայի Սասեքսի համալսարանում: Սասեքսում 1967-1985 թվականներին աշխատելու ընթացքում նա հետազոտություններ է իրականացրել նոր և նոր անկայուն և կիսակայուն տեսակների սպեկտրոսկոպիկ ուսումնասիրությունների վրա: Այս աշխատանքի արդյունքում երևան եկան նոր քիմիայի տարբեր ոլորտներ, որոնք ներառում էին երկրորդ և երրորդ շարքի տարրերի հետ բազմակի կապված ածխածին, օրինակ՝ S, Se և P: Հատկապես կարևոր առաջընթաց (Սասեքսի գործընկեր Ջոն Նիքսոնի հետ) միկրոալիքային սպեկտրոսկոպիայի միջոցով հայտնաբերված մի քանի նոր ֆոսֆորի տեսակների ստեղծումը: Այս աշխատանքի արդյունքում ծնվեցին ֆոսֆալկենների և ֆոսֆալկինների քիմիայի ոլորտ(ներ)ը: Այս տեսակները պարունակում են ֆոսֆորի հետ կրկնակի և եռակի կապված ածխածին (C=P և C≡P), ինչպիսին է ցիանոֆոսֆէթինը:

1975 թվականին նա դարձավ քիմիայի լիիրավ պրոֆեսոր։ Սա համընկավ Սասեքսի իր գործընկեր Դեյվիդ Ուոլթոնի հետ երկար գծային ածխածնային շղթայի մոլեկուլների վրա լաբորատոր միկրոալիքային չափումների հետ, ինչը հանգեցրեց կանադացի աստղագետների հետ ռադիոաստղագիտական ​​դիտարկումների, որոնք զարմանալիորեն բացահայտեցին, որ այս անսովոր ածխածնային տեսակները գոյություն ունեն համեմատաբար մեծ առատությամբ միջաստղային տարածություններում, ինչպես նաև որոշակի աստղերի՝ ածխածնով հարուստ կարմիր հսկաների արտաքին մթնոլորտներում։
### Բաքմինստերֆուլերենի հայտնաբերումը
thumb|Բաքմինստերֆուլերեն, C60
1985 թվականին, Սասեքսի լաբորատոր փորձերը (գործընկերներ Ջեյմս Հիթի, Շոն Օ'Բրայենի, Յուան Լյուի, Ռոբերտ Քերլի և Ռիչարդ Սմոլլիի հետ Ռայսի համալսարանում), որոնք մոդելավորում էին կարմիր հսկա աստղերի մթնոլորտներում քիմիական ռեակցիաները, ցույց տվեցին, որ կայուն C60 մոլեկուլները կարող են ինքնաբերաբար առաջանալ խտացող ածխածնային գոլորշուց։ Համահետազոտողները լազերներն ուղղեցին գրաֆիտի վրա և ուսումնասիրեցին արդյունքները։ C60 մոլեկուլը ֆուտբոլի գնդակի նման համաչափության օրինաչափություն ունեցող մոլեկուլ է, որը բաղկացած է 12 հնգանկյուն և 20 վեցանկյուն ածխածնի ատոմներից: Կրոտոն մոլեկուլն անվանեց բաքմինստերֆուլերեն՝ ի պատիվ Բաքմինստեր Ֆուլլերի, ով մտահղացել էր գեոդեզիական գմբեթները, քանի որ գմբեթի հասկացությունը հավանական գաղափար էր հուշում նոր տեսակի կառուցվածքի մասին։

1985 թվականին C60 հայտնաբերումը Կրոտոյին ստիպեց իր հետազոտության կիզակետը տեղափոխել սպեկտրոսկոպիայից՝ C60 և հետազոտել կառուցվածքային հայեցակարգի հետևանքները (և դրա ճիշտությունը ապացուցել) և դրա հետևանքները օգտագործել քիմիայի ու նյութագիտության համար։

Այս հետազոտությունը կարևոր է ածխածնի նոր ալոտրոպի՝ ֆուլերենի հայտնաբերման համար։ Ածխածնի այլ ալոտրոպներից են գրաֆիտը, ադամանդը և գրաֆենը։ Կրոտոյի 1985 թվականի «C60: Բաքմինստերֆուլերեն» վերնագրով հոդվածը, որը հրատարակվել է գործընկերներ Ջ. Ռ. Հիթի, Ս. Ս. Օ'Բրայենի, Ռ. Ֆ. Քըրլի և Ռ. Է. Սմալլիի հետ, արժանացել է Ամերիկյան քիմիական ընկերության քիմիայի պատմության բաժնի կողմից շնորհվող քիմիական առաջընթացի համար նախատեսված մրցանակի, որը 2015 թվականին շնորհվել է Ռայսի համալսարանին։ Ֆուլերենների հայտնաբերումը Ամերիկյան քիմիական ընկերության կողմից 2010 թվականին Ամերիկյան քիմիական ընկերության կողմից  ճանաչվեց, դրան շնորհելով՝ Ազգային պատմական քիմիական հուշարձանի կարգավիճակ։

## Անձնական կյանք
1963 թվականին Կրոտոն ամուսնացավ Մարգարետ Հենրիետա Հանթերի հետ, ով այդ ժամանակ նույնպես Շեֆիլդի համալսարանի ուսանողուհի էր։ Զույգն ուներ երկու որդի։ Իր ողջ կյանքի ընթացքում Կրոտոն կինոյի, թատրոնի, արվեստի և երաժշտության սիրահար էր և հրատարակել էր իր սեփական աշխատանքները։

## Ծանոթագրություններ