Կարապի ասպետ

**Կարապի ասպետ**,  կամ կարապի ասպետի պատմություն, միջնադարյան հեքիաթ է մի խորհրդավոր փրկչի մասին, որը աղջկան պաշտպանելու համար նավարկում է կարապների նավով։ Հեքիաթում մի պայման կար, որ ոչ ոք չպետք է հարցնի փրկչի անունը։

Ալտա Սիլվա Հովհաննեսի Դոլոպաթոս գրքում պահպանված ամենավաղ տարբերակներում այս ասպետի մասին կոնկրետ տեղեկություններ չկան, բայց հին ֆրանսիական Շանսոն դե Ժեստի  խաչակրաց արշավանքի մասին գիրքը հարմարեցվել է Կարապի ասպետին (առաջին տարբերակը մոտ 1192 թվական)։ Այն հայտնի դարձավ մոտավորապես 14-րդ դարի վերջին ընդունված ամենահայտնի տարբերակում գահի ժառանգորդ՝ Հելիոսի, և նրա կնոջ՝ Բեատրիքսի  մասին անգլիական լեգենդի համար։  Հերոսի մոր անունը կարող է տատանվել՝ Էլիքսիր (դա, հավանաբար, պարզապես Հելիասի փոխված տարբերակն է) կամ Բեատրիքս՝ կախված տեքստից, իսկ իսպանական տարբերակում նրա անունը Իզոմբերտա է։

Ավելի ուշ գերմանացի բանաստեղծ Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախը Կարապի ասպետ հեքիաթն ընդգրկեց իր բրիտանական Փարսիֆալ էպոսում (13-րդ դարի առաջին քառորդ)։ 1257 թվականին Կոնրադ ֆոն Վյուրցբուրգի կողմից գրված գերմանական տեքստում առանց անվան հայտնվում է նաև Կարապի ասպետը։  Վոլֆրամի և Կոնրադի տեքստերն օգտագործվել են Ռիխարդ Վագների Լոենգրին օպերայի լիբրետոյի ստեղծման ժամանակ (Վայմար, 1850)։

Նմանատիպ մեկ այլ օրինակ է Բրանգեմուր ասպետը, որը մահացած պառկած էր կարապով քաշված նավակում, և որի արկածները պատմել է Գավեյնի եղբայր Գերեխետը (Գարեթ կամ Գախերիս) Կրետիեն դե Տրուայի Պերսևալի առաջին մասի շարունակության մեջ։

## Կարապի երեխաներ
### Ծագումը՝ հիբրիդային պատմություն
Կարապի երեխաները, ըստ երևույթին, ի սկզբանե գոյություն ունեին Գոդֆրիի գրքից և ընդհանրապես Կարապի ասպետի պատմությունից առանձին։ Ֆրանսիացի գիտնական Գաստոն Փարիզը առանձնացնում է տարբերակների չորս խումբ, որոնք նա սովորաբար դասակարգում է Կարապի երեխաների մոր անունով։  Հեքիաթը բոլոր տարբերակներում հիշեցնում է ոչ միայն այնպիսի ասպետական վեպեր, ինչպիսիք են Լեգենդի հեքիաթը և Մարիամը, այլև այնպիսի հեքիաթներ, ինչպիսիք են Աղջիկը առանց ձեռքերի։ Այն նաև հիշեցնում է Վեց կարապներ հեքիաթը, որտեղ թռչունների վերածված եղբայրները փրկվում են իրենց քրոջ ջանքերով։

Գիտնականները, ըստ երևույթին, համաձայն են պատմվածքների համադրման հնարավորության հետ։ Ջեֆրի Մ. Մայերսը պնդում էր, որ Կարապի երեխաներ Հեքիաթը (հավանական լոթարինգյան ծագման պատմություն) անկախ պատմություն է՝ ժողովրդական ավանդույթից հավաքված տարբերակների առկայության պատճառով։  Ջոզեֆ Ջեյքոբսը այն համարում էր հայտնի մայրցամաքային ժողովրդական հեքիաթ (յոթ կարապների (կամ ագռավների) վերաբերյալ)։  Այսպիսով, ըստ Սաբինա Բերինգ Գուլդի, Կարապի երեխաները հեքիաթը ավելացվել է Կարապի ասպետ հեքիաթին՝ վերջինիս բացատրություն տալու համար։

Նմանապես, ֆրանսիացի գիտնական Գեդեոն Յուեն, լրացնելով Գաստոն Փարիզի ուսումնասիրությունը այս հեքիաթի վերաբերյալ, պնդում էր, որ Դոլոպաթոսը վերամշակել է երկու ժողովրդական հեքիաթ՝  Եղբայրները վերածվեցին թռչունների (ապագա հեքիաթ), և  Քույրերը, ովքեր նախանձում են իրենց կուրսեցուն(ապագա հեքիաթ)։

Գերմանացի գիտնական Էռնստ Թեգեթհոֆը  նույնպես պնդում էր, որ պատմվածքը բաղկացած է երկու մասից՝ Գենովևա, կամ զրպարտված կին (հնարավոր է՝ գերմանական ծագմամբ), և պատմություն այն մասին, որ քույրը փրկում է իր եղբայրներին կենդանիների վերածվելուց (հնարավոր է՝ կելտական ծագմամբ)։ Այնուամենայնիվ, Թեգեթհոֆը պնդում էր, որ պատմությունը բաղկացած է երկու մասից։

Նույն իմաստով, պրոֆեսոր Էնն է. Դուգգանը նշեց, որ պատմվածքը, ըստ երևույթին, հիբրիդային պատմություն է, որում միաձուլվել են զրպարտված կնոջ՝  Կարապի ասպետի թեման և գերմանական հեքիաթը Կարապի երեխաների մասին։  Հոլանդացի  Յուրիեն վան դեր Կոոյը նույն կարծիքին էր, որ Յոհաննեսը  միավորել է երեք հեքիաթ՝ Տիպ Աթու 451, Կարապի ասպետի պատմությունն ու Մելուսինայի շարժառիթ պատմությունը (տղամարդու և ջրային կնոջ ամուսնության մասին պատմությունը)։

### Դոլոպաթոս
Հռոմի յոթ իմաստուններ հեքիաթի լատինական տարբերակը, որը ներառված է Յոհաննես դե Ալտա Սիլվա Դոլոպաթոսի Թագավորի և խոհեմ ասպետի մասին գրքում (մոտ 1190), Կարապի երեխաների մասին պատմություն է, որը հիմք է հանդիսացել Բանաստեղծություն խաչակրաց արշավանքի մասին գրքի համար։ Այս հեքիաթը ֆրանսերեն է թարգմանել բանաստեղծ Հերբերտ Դոլոպաթոսը՝ հռոմեացիները Դոլոպաթոսից վերնագրով։  Պատմությունը հետևյալն է՝

Անանուն երիտասարդը կորել է սպիտակ եղջերույի որսի ժամանակ և թափառել կախարդված անտառ, որտեղ հանդիպել է մի խորհրդավոր կնոջ (ակնհայտորեն Կարապի կույս կամ փերի), ով լոգանք էր ընդունում՝ ձեռքին սեղմելով ոսկե վզնոցը։  Նրանք անմիջապես սիրահարվում են միմյանց և ավարտում իրենց սերը։ Երիտասարդ Տերը նրան բերում է իր ամրոց, և աղջիկը (ինչպես նա կանխագուշակել էր) յոթ երեխա է ծնում՝ վեց տղա և մի աղջիկ, պարանոցներին ոսկե շղթաներով։  Բայց նրա չար սկեսուրը նորածնին փոխարինում է յոթ քոթոթներով։ Ծառան, որին հրամայված է սպանել երեխաներին անտառում, պարզապես նետում է նրանց ծառի տակ։ Չար մայրը երիտասարդ Լորդին հայտնում է, որ իր հարսնացուն ձագերի ձագ է ծնել, և նա պատժում է նրան՝ յոթ տարի մինչև վիզը թաղելով գետնին։  Որոշ ժամանակ անց երիտասարդ Տերը որսի ժամանակ հանդիպում է անտառում գտնվող երեխաներին, և չար մոր սուտը սկսում է բացահայտվել։  Ծառային ուղարկում են փնտրելու, և նա հայտնաբերում է, որ տղաները լողանում են կարապների տեսքով, իսկ նրանց քույրը պահպանում է նրանց ոսկե շղթաները։  Ծառան գողանում է տղաների շղթաները՝ թույլ չտալով, որ նրանք վերադառնան մարդկային տեսքի, և դրանք տանում է ոսկերչի մոտ, որպեսզի նա հալեցնի դրանք գավաթ պատրաստելու համար։ Կարապի տղաները վայրէջք են կատարում երիտասարդ տիրոջ լճակում, և նրանց քույրը, ով դեռ կարող է մարդկային կերպարանք ընդունել իր շղթայի մոգության միջոցով, գնում է ամրոց իր եղբայրների համար  հաց գնելու համար։ Ի վերջո, երիտասարդ Տերը հարցնում է նրա պատմությունը, և ճշմարտությունը դուրս է գալիս։ Իրականում ոսկերիչը չի կարողացել հալեցնել շղթաները և դրանք թողել է իր համար։  Այժմ նրանք վերադառնում են վեց տղաների մոտ, և նրանց կարողությունները վերադառնում են նրանց մոտ, բացառությամբ մեկի, որի շղթան դարբինը վնասել է փորձելիս։ Այսպիսով, նա միայնակ խրված էր Կարապի տեսքով։ Ստեղծագործությունը հետագայում պարունակում է անուղղակի ակնարկ, որ դա կարապ է Կարապի ասպետի հեքիաթից, ավելի ճիշտ, որ դա կարապ էր ով նավակում քաշեց զինված ասպետի ոսկե շղթան։

### Խաչակրաց արշավանքի ցիկլը՝ Կարապի ասպետի ծնունդը
Կարապի ասպետի պատմությունը հայտնվում է հին ֆրանսիական երգերում՝ Առաջին խաչակրաց արշավանք շարքի ժեստերի մասին, որոնք պատմում են Գոթֆրիդ Բուլյոնսկու լեգենդար նախնիի մասին, որը 1099 թվականին դարձավ Երուսաղեմի թագավորության տիրակալ։ Գոդֆրին կարևոր տեղ էր զբաղեցնում միջնադարյան քրիստոնյաների երևակայության մեջ, և նրա մութ ծագումնաբանությունը հայտնի թեմա դարձավ այդ ժամանակաշրջանի գրողների համար։

Կարապի երեխաների Հեքիաթը վերաբերում է գրքիի առաջին մասին։ Տեքստերը կարելի է բաժանել չորս տարբերակի՝ 1) Էլիոքսե, 2) Բեատրիքս, 3) էլիոքսե-Բեատրիքս կոմպոզիտ և 4) Իզոմբերտա։  Իզոմբերտի մասին ոչ մի ֆրանսիական օրինակ չի պահպանվել, և նրա մասին հայտնի է միայն իսպանական Մեծ նվաճող Ուլտրամարը։ (Գաստոն Փարիզը օգտագործեց նաև  մի փոքր նման դասակարգման սխեմա Կարապի երեխաների հարակից հեքիաթների համար, որոնք նա անվանում է առաջին տարբերակ)։

Էլիոքսեն ամենամոտն է Դոլոպաթոսի պատմությանը, բայց պատմում է պատմության ավելի նուրբ տարբերակը, կորած երիտասարդ Տիրոջ փոխարեն հայտնվում է Լոթար թագավորը՝ Հունգարիայի  տիրակալը, և նրա աղջիկը՝ Էլիոքսը։  Լոթարը մոլորվում է և կանգ առնում շատրվանի մոտ, և մինչ նա քնած է, նրան խնամում է էլիոքսը, որը դուրս է գալիս լեռնային անտառներից։  Թագավոր Լոթարը, չնայած մոր բողոքներին, որոշում է ամուսնանալ նրա հետ։  Այնուամենայնիվ, Էլիոքսը կանխատեսում է, որ նա կմահանա յոթ երեխա ունենալուց հետո, և որ նրանց սերունդներից մեկը կդառնա Արևելքի թագավոր։

Մինչ Լոթարը բացակայում է պատերազմից, մայր թագուհի նավաստին հրամայում է ծառային երեխաներին տանել երկու զամբյուղ և ցուցադրել անտառում, ինչպես նաև ստեր է գրում, որ իրենց մայրը օձեր է ծնել և մահացել է նրանց խայթոցներից։ Այնուամենայնիվ, ծառան երեխաներին թողեց ճգնավորի խրճիթի մոտ, այնպես որ նրանք ողջ մնացին, և յոթ տարի անց նրանց հայտնաբերեց Ռուդեմարտ անունով ագահ պալատականը։ Գրավվելով երեխաների կրած ոսկե շղթաները՝ նա մայր թագուհուց հրահանգ է ստանում գողանալ դրանք, բայց, հաշվի չառնելով դրանց քանակը, բաց է թողնում աղջկան պատկանող շղթան։  Շղթաներից ազատված վեց տղաները թռչում են կարապների կերպարանքով, և նրանց հայր Լոթարը պաշտպանության հրաման է արձակում։ Թագավորի եղբորորդին փորձում է որսալ թռչուններից մեկին՝ նրան հաճոյանալու համար, բայց թագավորը բարկության նոպայի մեջ գցում է կոտրվող ոսկե ավազանը։ Այնուհետև նավաստին, շտկելու համար տալիս է վզնոցներից մեկը։  Ի վերջո, ճշմարտությունը պարզվում է եղբայրների ու  քրոջ՝ Կարապի շնորհիվ։ Բոլոր տղաները, բացի մեկից, ձեռք են բերում մարդկային տեսք։ Մինչ մյուսները փնտրում են իրենց ճակատագիրը։  Մի տղան չի կարող բաժանվել իր եղբորից, որը հավերժ վերածվել է Կարապի և դառնում է Կարապի ասպետ։

Բեատրիքսի  տարբերակներում կինը ծաղրել է մեկ այլ կնոջ, իր ենթադրյալ շնության համար,  որպես դրա ապացույց նշելով բազմակի ծնունդները։  Այնուհետև պատժվել է իր սեփական բազմակի ծնունդներով։ Բեատրիքսի տարբերակներում մայրը նույնպես վրիժառու է։  Իզոմբերտի տարբերակներում նկարագրվել է ամուսնությունից փախչող արքայադուստր կինը։

## Կարապի ասպետ
Կարապի ասպետ հեքիաթի երկրորդ տարբերակը պատմում է հենց Կարապի ասպետի մասին։  Երբեմն այս պատմությունները միանում են Կարապի երեխաների պատմությանը, բայց երբեմն հայտնվում են ինքնուրույն, և ոչ մի բացատրություն չի տրվում Կարապի մասին։ Նրանք բոլորը նկարագրում են ասպետին, ով հայտնվում է կարապի հետ և փրկում տիկնոջը։ Այնուհետև, տաբուները խախտելուց հետո, նախքան ազնվական ընտանիքի նախահայրը դառնալը, նա անհետանում է։  Երբեմն դա պարզապես կարճ պատմություն է հետնորդի մասին։  Ենթադրվում է, որ Կարապի ասպետ հեքիաթի երկրորդ տարբերակը գրել է նորմանդացի Թրուվեր Ժան Ռենարը։

Բրաբանտում Կարապի ասպետի անունը Հելիաս էր։  Ենթադրվում է, որ դա նրան կապում է հունական արևի աստված Հելիոսի հետ,  բայց իրականում ասպետի անունը Եղիա մարգարեի անվան ընդհանուր տարբերակն է։ Այնուամենայնիվ, Կարապի ասպետի անունը կապված էր հունական Արևի աստծո հետ ուղղափառ երկրպագության  մեջ՝ Հորեբ լեռան և կրակի կառքի հետ կապի պատճառով:

## Լոենգրին (վեպ)
13-րդ դարի սկզբին գերմանացի բանաստեղծ Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախը հարմարեցրեց Կարապի ասպետի մոտիվը իր Պարցիֆալ էպոսի համար։  Այստեղ պատմվում է Լոերանգրինի՝ Պարցիֆալի և Կոնդվիրամուրսայի գլխավոր հերոսի՝  Պելրապեյրա թագուհու որդու մասին։  Ինչպես մյուս տարբերակներում, Լոերանգրինը ասպետ է, ով ժամանում է Ասուանի կողմից քաշված նավով՝ պաշտպանելու տիկնոջը՝ Էլզա Բրաբանտին։ Նրանք ամուսնանում են, բայց նա պետք է հեռանա, երբ նա խախտում է տաբուն և հարցնում նրա անունը։

13-րդ դարի վերջին,  բանաստեղծ Նատուզիուսը (Նոուհուվիուս) հարմարեցրեց և ընդլայնեց վոլֆրամի համառոտ պատմությունը՝ այն վերածելով Լոենգրին վեպի։  Բանաստեղծը փոքր-ինչ փոխեց գլխավոր հերոսի անունը և սյուժեին ավելացրեց տարբեր նոր տարրեր՝ կապելով Գրաալի և Կարապի ասպետի թեմաները  Հռոմեական կայսրության պատմության հետ։ 15-րդ դարում անհայտ բանաստեղծը կրկին ձեռնամուխ եղավ Լոենգրին վեպի սյուժեին։  Այս տարբերակը վերացնում է տաբուն հերոսի անվան և նրա ծագման մասին հարցումների վերաբերյալ, ինչը թույլ է տալիս ասպետին և արքայադուստրին երջանիկ ավարտով ապրել։

1848 թվականին Ռիխարդ Վագները հարմարեցրեց հեքիաթը իր հանրաճանաչ Լոենգրին օպերայում, որը, հավանաբար, այն ստեղծագործությունն է, որով այսօր առավել հայտնի է Կարապի ասպետի պատմությունը։

## Ժառանգություն
Այս պատմության հունգարական տարբերակը գրել է հունգարացի լրագրող էլեկ Բենեդեկը Քաջ կարապը վերնագրով և տպագրվել հունգարական ժողովրդական հեքիաթների ժողովածուում։

Հունգարացի ազգագրագետ Գաալ Կարոլին  և ավստրիացի սլավիստ Գերհարդ Նյուեկլովսկին  հավաքել են խորվաթերեն հեքիաթ։ **(**Լաբուդովա դլվույկա, գերմաներեն՝ Շվանենֆրաու, անգլերեն՝ Կարապի աղջիկ)։ Կարապի աղջիկ հեքիաթն առաջին անգամ հրատարակվել է 1960-ականներին։ Այս հեքիաթում Կոմսը անտառում գտնում է մի աղջկա, հանում է ոսկե շղթան, վերածվում կարապի և լողում լճում։  Նա ամուսնանում է աղջկա հետ, և նա ունենում է երեք երեխա՝ երկու տղա և մեկ աղջիկ, բայց սկեսուրը հրամայում է երեխաներին փոխարինել երեք շներով, տանել անտառ և սպանել։ Ծառան խնայեց նրանց,  նետեց անտառում։ Որոշ ժամանակ անց նրանց տատիկը հայտնաբերում է, որ երեխաները դեռ ողջ են և հրամայում է իր աղախնին գողանալ  ոսկե շղթաները, որպեսզի նրանց ընդմիշտ կողպեն կարապների տեսքով։

## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ

### Մատենագիտություն

* Reprint: Boydell & Brewer 2000. , 9780851157801 (preview)
* (from the Medieval manuscript, British Library, MS Cotton Caligula A.ii.)
* Baring-Gould, S. *Curious Myths Of The Middle Ages*. Boston: Roberts Brothers. 1880. pp.&nbsp;430–453.
*
* (*Elioxe* ed. Mickel Jr., *Béatrix* ed. Nelson)

## Հետագա ընթերցման համար

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* ''Cheuelere Assigne''  Middle English from British Library MS Cotton Caligula A ii., Modern English translation
* 

Կատեգորիա:Ասպետներ
Կատեգորիա:Հեքիաթներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն