Պուշկինի վերջին մենամարտը և մահը

[thumb|267px|[Ադրիան Վոլկով․ Ա․ Ս․ Պուշկինի վերջին կրակոցը|alt=]]
**Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկինի և Ժորժ դե Հեկկերնի (Դանտես) միջև մենամարտը** տեղի է ունեցել 1837 թվականի հունվարի 27-ին (փետրվարի 8) Սանկտ Պետերբուրգի ծայրամասում, Սև գետակին մերձակա Պարետային ամառանոցի մոտ։ Մենամարտի մասնակիցները կրակել են ատրճանակներով։ Մենամարտի արդյունքում Պուշկինը մահացու վիրավորվել է և երկու օր անց մահացել։

Մենամարտի վայրը՝ Սև գետակը, Պետերբուրգի այն ժամանակվա կենտրոնն էր, Նևայի դելտայի վտակը, այստեղ կային ամառանոցներ, այգիներ և ամայի վայրեր։ Այդ օրը ծնկաչափ ձյուն է եղել։ Ժամը՝ 17:30-18:30:

Պուշկինականների հաշվարկներով՝ Դանտեսի հետ բախումը առնվազն քսանմեկերորդ մենամարտն էր բանաստեղծի կյանքում։ Դրանցից տասնհինգի նախաձեռնողն ինքն է եղել, որոնցից չորսն են կայացել, մնացածները չեն կայացել կողմերի հաշտվելու պատճառով, հիմնականում Պուշկինի ընկերների ջանքերով. վեց դեպքերում Պուշկինին մենամարտի կանչել են նրա հակառակորդները։

## Նախապատմություն։ Դանտես և Ա․ Ս․ Պուշկին
Ֆրանսիացի, կավալերգարդյան գնդի սպա, Սանկտ Պետերբուրգում Նիդեռլանդների դեսպանորդ բարոն Լուի Հեկկերնի որդեգիր որդին 1835 թվականին ծանոթացել էր իր հասակակից Նատալյա Նիկոլաևնա Պուշկինայի՝ բանաստեղծի կնոջ հետ։ Աշխարհիկ հասարակության աչքերում գեղեցիկ շիկահեր Դանտես–Հեկկերնը փայլուն երիտասարդ սպա էր, ով սիրահարված էր խանդոտ ամուսնու գեղեցկուհի կնոջը (Պուշկինը չէր սիրում պալատական կյանքը և ջերմ զգացմունքներ չէր առաջացնում ազդեցիկ աշխարհիկ մարդկանց մոտ)։

Աշխարհիկ հասարակության մեջ խոսակցություններ էին պտտվում Պուշկինայի կողմից զգացմունքների փոխադարձության և նաև այն մասին, որ Դանտեսն արդեն հասել է հաղթանակի. կոնֆլիկտի ծավալման համար շատ ավելի մեծ դեր խաղացին բամբասանքները, քան իրական վիճակը։

## Անանուն նամակներ և առաջին բախում (1836 թվականի նոյեմբեր)
1836 թվականի նոյեմբերի 4 (16)–ին Պուշկինը և նրա մի քանի ընկերները քաղաքային փոստով ֆրանսերեն լեզվով անանուն ծանակագիր են ստանում, որում ասվում էր, որ Պուշկինը պարգևատրվում է «եղջյուրակրի կոչումով»․ այս ծաղրերգական շքանշանային գրությունը թեթև ակնարկ էր պարունակում Ն. Ն. Պուշկինայի հանդեպ ուշադրության մասին ոչ միայն Դանտեսի, այլև նաև հենց իր՝ ցարի կողմից։ 1927 թվականին պուշկինականները (Բ. Վ. Կազանսկին և Պ. Ե. Ռեյնբոտը) ենթադրություն են հայտնել, որ ծանակագրում առկա ակնարկը Նատալյա Նիկոլաևնայի և կայսեր երևակայական կապի մասին է, քանի որ Պուշկինը Նարիշկինի՝ Մարիա Նարիշկինայի՝ Ալեքսանդր I-ի սիրուհու, ամուսնու տեղակալն էր․ այս տեսակետի կողմնակիցն էր նաև Պ․ Ե․ Շչյոգոլևը՝ մենամարտը ուսումնասիրող՝ այն ժամանակների առավել հայտնի հեղինակը։ Սակայն Ն. Ա. Ռաևսկին կարծում էր, որ «նրա [ենթադրությունը] ապացուցված չի կարելի համարել»։ Ինքը՝ Պուշկինը նամակը համարել է Հեկկերնից «բխող»։ Նրա այս վստահությունը պաշտպանել է տպագրիչ Մ. Լ. Յակովլևը, որին բանաստեղծը ցույց էր տվել ծանակագիրը։ Յակովլևը կարծում էր, որ ուղերձը գրված է օտարերկրյա արտադրության թղթի վրա։ Որոշ ժամանակակիցներ, մասնավորապես, Պուշկինի մարտավկա Կ. Դանզասը կասկածում էր իշխան Ի. Ս. Գագարինին (1843 թվականին ճիզվիտ դարձած)։ Շչեգոլևն իր «Պուշկինի մենամարտն ու մահը» աշխատությունում, հիմնվելով 1927 թվականին քրեական հետախուզության աշխատակից Ա.Ա. Սալկովի կողմից կատարված ձեռագրի փորձաքննության վրա, ապացուցում է, որ անանուն ծանակագրի հեղինակը Պ. Վ. Դոլգորուկովն է եղել։ Սակայն ավելի ուշ, հնագետ-պատմաբան Գ. Խաիտի կողմից կազմակերպված և դատական փորձաքննությունների համամիութենական ԳՀԻ աշխատակիցների կողմից անցկացված ավելի լայն և հեղինակավոր փորձաքննության արդյունքում պարզվել է, որ ծանակագրի պահպանված օրինակների ձեռագիրը չի պատկանում ո՛չ Դոլգորուկին, ո՛չ Գագարինին։ Թե՛ Դոլգորուկովը, և թե՛ Գագարինը, իրենց կյանքի ընթացքում, նույնպես կտրականապես մերժել են իրենց մասնակցությունը նշված նամակներին։

Հեկկերնի հեղինակ լինելու մասին եզրակացությանը գալով՝ Պուշկինը նոյեմբերի 4-ին Դանտեսին մենամարտի մարտահրավեր է ուղարկել։ Կանչից մեկ շաբաթ անց Ժորժ Դանտեսը առաջարկություն է արել Եկատերինա Գոնչարովային՝ Նատալյա Նիկոլաևնայի քրոջը, համապատասխանաբար՝ Պուշկինի քենուն։ Քանի որ Դանտեսը դարձել էր Եկատերինայի ամուսինը՝ Պուշկինը ստիպված էր հետ կանչել իր մարտահրավերը (այս հարցում իր դերն է խաղացել նաև Նիկոլայ I–ի կողմից Պուշկինին ունկնդրություն տալը և Վ. Ա. Ժուկովսկու միջնորդությունը)։ Այնուամենայնիվ, Պուշկինը հրաժարվել է որեևէ հարաբերություններ ունենալ Դանտեսի և Հեկկերնի հետ, ինչը, ինչպես կարելի է տեսնել Դանզասի հիշողություններից, նյարդայնացրել է երկու կողմին էլ և հանգեցրել է իրավիճակի հետագա սրմանը։

## Երկրորդ մարտահրավեր
350px|thumb|Պուշկինի մենամարտը Դանտեսի հետ։ Նկարիչ Ա. Նաումով, 1884 թվական|alt=

1837 թվականի հունվարի 10-ին Եկատերինա Գոնչարովան դարձավ Դանտեսի կինը։ Ունեցավ չորս երեխա և մահացավ 1843 թվականին՝ ամուսության յոթերորդ տարում։

Դանտեսի և Եկատերինայի հարսանիքից հետո Պուշկինի և Հեկկերնի միջև կոնֆլիկտը չվերացավ, և Դանտեսի և Եկատերինայի ամուսնությունից քիչ անց սկսվեցին Պուշկինի և նրա ընտանիքի հասցեին ասեկոսեների և կատակների («զորանոցային բառախաղեր») լույսի ներքո բամբասանքներ տարածվել։ 1837 թվականի հունվարի 26-ին (փետրվարի 7) Պուշկինը հայր–Հեկկերնին նամակ է ուղարկում (կազմված դեռևս նոյեմբերին, առաջին կոնֆլիկտի ժամանակ), որտեղ, չափազանց կտրուկ բնութագրելով ինչպես հորը, այնպես էլ որդեգրած որդուն, նա պահանջում է այլևս ոտք չդնել իր տուն։ Պուշկինը գիտեր, որ նամակը ակնհայտորեն վիրավորական բնույթ է կրում և կհանգեցնի նոր մենամարտի։

Նույն օրը Լուի Հեկկերնը Ֆրանսիայի դեսպանատան քարտուղար վիկոնտ դ՛Արշիակի միջոցով Պուշկինին նամակով հայտարարել է, որ իր անունից Դանտեսը նրան մարտահրավեր է նետում, վիրավորանքի ծանրության պատճառով մենամարտը պետք է կայանար «ամենակարճ ժամկետում»։ Պուշկինը առանց քննարկման ընդունում է մենամարտի՝ վիկոնտ դ՛Արշիակի կողմից գրավոր կազմված խիստ պայմանները։

## Մենամարտ
1837 թվականի հունվարի 27-ին (փետրվարի 8) Պետերբուրգի մերձակայքում գտնվող Պարետային ամառանոցի մոտ տեղի ունեցավ մենամարտը, որի ընթացքում Պուշկինը մահացու վիրավորվեց որովայնի շրջանում։ Մենամարտի պայմանները մահացու էին և երկու կողմին էլ հնարավորություն չէին թողնում փրկվելու․ պայմանների համաձայն նրանք կանգնում էին միմյանցից քսան քայլ հեռավորության վրա, պատնեշը կազմում էր տասը քայլ, թույլատրվում էր կրակել ցանկացած հեռավորությունից դեպի պատնեշ, արգելագիծը ձյան վրա նետված անվադողերն էին։ Պուշկինի մարտավկան նրա լիցեյական ընկեր փոխգնդապետ Կ. Կ. Դանզասն էր, Դանտեսի մարտավկան՝ Ֆրանսիայի դեսպանատան աշխատակից վիկոնտ դ՛Արշիակը։

Դանտեսը, արգելագծից մեկ քայլ հետ, կրակել է առաջինը։ Գնդակը դիպել է Պուշկինին, նա ընկել է Դանտեսի կրակոցից հետո, բայց ասել է, որ իր ուժերը կբավարարեն պատասխան կրակոց արձակելուն։ Մարտավկաները նետվել են դեպի պոետը, վերջինս ասել է՝ «Ես ի զորու եմ կրակել»։

Ընկնելու ժամանակ Պուշկինի ատրճանակը ընկել է ձյան մեջ, Դանզասը նրան մեկ այլ ատրճանակ է տվել։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Պուշկինն ինքն է խնդրել փոխել ատրճանակը, և դ՛Արշիակը սկսել է առարկել, բայց Դանտեսը կանգնեցրել է նրան։ Դանտեսը կրկին կանգնել է արգելագծի մոտ։ Պուշկինի մի ձեռքին հենված ատրճանակի փամփուշտը դիպել է Դանտեսին կրծքավանդակին։ Պուշկինի ժամանակակիցները նշել են, որ «եթե Դանտեսը ձեռքը չբարձրացներ, ապա անպայման կսպանվեր. փամփուշտը ծականցել է ձեռքը և հարվածել համազգեստի մետաղական կոճակներից մեկին, և, այնուամենայնիվ, Դանտեսին երկու կողոսկրերը խոցվել են» (նույնն ասվում է Վ. Ա. Ժուկովսկու՝ Ս. Լ. Պուշկինին գրված նամակում՝ «այդ կոճակը փրկեց Հեկկերնին»)։ Ժամանակակից հետազոտողները, առաջարկելով մենամարտը դիտարկել որպես կանխամտածված սպանություն, պնդում են, որ Դանտեսը մենամարտից առաջ օղազրահ կամ, նույնիսկ, լանջապանակ է հագած եղել, ընդ որում, Դանզասին են համարում բանաստեղծի մահվան մեջ մեղավորը. նրա մեղքը, ըստ նրանց, «վեհանձնության խաղն» էր, որովհետև նա ոչ միայն չէր զննել Դանտեսի հագուստը, այլև խախտել էր մենամարտային օրենսգիրքը՝ մենամարտի վայր չէր հրավիրել բժշկի և չէր պնդել մենամարտից հետո մանրակրկիտ արձանագրություն կազմել։ Պատասխանելով նման հետազոտողներին՝ Յ. Լ. Լևկովիչը նշել է, որ մենամարտից առաջ հակառակորդների հագուստի զննության մասին ոչ մի տեղեկություն չի պահպանվել, և որ «նման ստուգումը կարող էր ստուգողին ծիծաղելի դրության մեջ դնել, առաջ բերել վերադասավորումներ, վրդովմունք» և նոր մենամարտ հրահրել։ Մենամարտի մեկնած անձը (անկախ նրա բարոյական կերպարից) չէր կարող իր վրա կրել որևէ պաշտպանական հարմարանք՝ նկատի ունենալով, որ ցանկացած ծանրության վնասվածքի դեպքում, եթե այդ հարմարանքը չօգներ, պետք կլինի անհապաղ զննել վիրավորին, դա անխուսափելիորեն կբացահայտի «հնարքը», իսկ դա նրան կսպառնար անպատվությամբ և օստրակիզմով։ Ի դեպ, նմանատիպ դուելային ատրճանակներով ժամանակակից թեստերը ցույց են տվել, որ փամփուշտը, թռչելով նույն հեռավորությամբ, հարվածում է մանեկենի ձեռքին, դիպչելով նույն կոճակին, ծականցում է այն։

Վիրավոր Պուշկինը տեղափոխվել է մենամարտի վայրից, իսկ Պարետային ամառանոցի մոտ տեղափոխվել է ավագ Հեկկերնի ուղարկած կառքը։


Պատկեր:PushkiPistols.jpg|Պուշկինի ժամանակների մենամարտի ատրճանակներ՝ Ա. Ս. Պուշկինի՝ Մոյկայի վրա գտնվող թանգարանից, Սանկտ Պետերբուրգ: Պուշկինի իսկական ատրճանակը չի պահպանվել, Դանտեսի ատրճանակը գտնվում է Ֆրանսիայում, մասնավոր հավաքածույի մեջ։
Պատկեր:RIAN archive 51354 Vest Pushkin Wore during his Duel.jpg|Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկինի ժիլետը, որը նրա հագին է եղել մենամարտի ժամանակ․ պահվում է Սանկտ Պետերբուրգում՝ պոետի հիշատակի թանգարան–բնակարանում։


Այժմ վերջին մենամարտի վայրում՝ Կոլոմյաժսկի պողոտայի և Սեստրորեցկյան ուղղության երկաթուղային գծի (Սև գետակի շրջան) հատման պուրակում, տեղադրվել է հիշատակի կոթող։

## Պուշկինի մահացու վիրավորում
thumb|200px|Պուշկինի իսկական ժամացույցը Սանկտ Պետերբուրգի Պուշկինի թանգարանում, Մայկայի վրա՝ 12-ում|alt=Պուշկինին մենամարտի վայրից տուն՝ Մոյկա գետի ափամերձ N 12, բերեցին ժամը 18:30-ին։

Դանդաղ մեռնող բանաստեղծին ձեռքերի վրա ներս է տարել հորեղբայրը՝ Նիկիտա Կոզլովը։ Ծառաները, Պուշկինի հագուստները փոխելով, պառկեցրել են բազմոցին ու սկսել են բուժել։ Այս բազմոցը էլ դառնում է վերջին հանգրվանը․ Պուշկինն այլևս վեր չկացավ։ Նատալյա Գոնչարովան, տեսնելով այս տեսարանը, չի կարողացել քնել, նա վայրագաբար լաց էր լինում, երբեմն այդ լացը վերածվում էր հիստերիայի։

Պուշկինի մահացու վիրավորման լուրը հասնում է ամբողջ Պետերբուրգին։ Երկու օր անց՝ մահվան օրը, մայրաքաղաքում ամեն տեսակ շարժում կանգ էր առել։ Հրաժեշտի արարողությանը ներկա է եղել մոտ 50.000 մարդ։

Բժիշկների եզրակացությունն այսպիսին էր՝ փամփուշտը խրվել և մասնատել է հյուսվածքները՝ խորը մնալով որովայնի ներսում։ Հաջորդող՝ հունվարի 27-ի լույս 28-ի գիշերը Պուշկինի մոտ սարսափելի տառապանքների տանջալից նոպաներ են սկսվում, նա հառաչում էր, արյունահոսություն էր սկսվել, աչքերը պատրաստ էին դուրս գալ տեղից։ Բժիշկները տառապանքը հեշտացնում էին միայն սառույցով։ Հունվարի 28-ին, ժամը 2:00-ին, բանաստեղծը ծառաներից մեկի միջոցով Դանտեսին մի գրություն է ուղարկում՝

«Ես Ձեզ ներում եմ։ Իմ ազդրն է կոտրված։ Փոխանցեք Եկատերինային, որ նա նույնպես ներում է ստացել»։

Վերքը մահացու էր․ սա բժիշկ Վասիլի Շոլցի եզրակացությունն էր։ Արենդտը՝ պալատական բժիշկը, մեկնում է Ձմեռային պալատ՝ կատարածի մասին զեկուցելու Նիկոլային։ Վերջինս ցնցվում է լսածից։

Չնայած Ն. Ֆ. Արենդտի (1854 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1855 թվականի փետրվարը նա կբուժի ծանր հիվանդ կայսր Նիկոլային) ղեկավարությամբ բժիշկների ջանքերին, բանաստեղծին փրկել չի հաջողվում։ Մենամարտից հետո Պուշկինն ապրում է երկու օր։ Բանաստեղծը հանկարծամահ է լինում 1837 թվականի հունվարի 29-ին ( փետրվարի 10), ուրբաթ, ժամը 2:45-ին։ Նրա մահվան պահին կանգնեցվում է ժամացույցը, որը, որպես դարաշրջանի մասունք, պահվում է մինչ օրս՝ հետագայում դառնալով այդ տանը կազմակերպված թանգարանի նշանակալի ցուցանմուշներից մեկը։

Պուշկինի կյանքի համար պայքարած բժիշկները՝
*Կ. Կ. Զադլեր և Վ. Բ. Շոլց՝ ռուս նշանավոր մանկաբարձ-բժիշկներ, ովքեր կատարել են Պուշկինի առաջին զննումն ու վիրակապում՝ մինչ բանաստեղծի ընկերները փնտրում էին ավելի հարմար մասնագետների։
*Ն. Ֆ. Արենդտ՝ ղեկավարել է բուժումը ժամանման պահից մինչև մահը։ 51 տարեկան, բժշկության դոկտոր, կայսր Նիկոլայ I-ի լեյբ-բժիշկը սկսած 1829 թվականից։
*Ի. Տ. Սպասսկի՝ գրեթե ամբողջ ժամանակ գտնվել է վիրավորի մոտ՝ կատարելով Ն. Ֆ. Արենդտի նշանակումները։ Ավելի ուշ, Վ. Ի. Դալի հետ միասին դիահերձում է կատարել, օրագիր է գրել բանաստեղծի վերջին օրերի մասին։ 42 տարեկան, ակադեմիկոս։ Պուշկինի ընտանիքի տնային բժիշկը։ Ըստ ժամանակակիցների՝ հրաշալի և շատ հեղինակավոր բժիշկ։
*Վ. Ի. Դալ՝ 1837 թվականի հունվարի 28-ի (փետրվարի 9) կեսօրից վարել է հիվանդության պատմության օրագիրը , արձանագրել է դիահերձումը։ 36 տարեկան, այդ ժամանակ նա դոկտորական ատենախոսություն էր պաշտպանում վիրաբուժությունից։ Ժամանակակիցները նրան «ձեռքից ամեն ինչ եկող վարպետ» են անվանել և ճարպիկ վիրաբույժ։ Հետագայում (1867 թվական) հրատարակել է «Կենդանի վելիկոռուսական լեզվի բացատրական բառարան»-ը։
*Ք. Ք. Սալոմոն՝ Ն. Ֆ. Արենդտի կոնսուլտանտը վիրավորի առաջին զննության ժամանակ։ 41 տարեկան։ Ժամանակակիցները նրան հրաշալի վիրաբույժ էին համարում, նա առաջիններից մեկն էր, որ Ռուսաստանում կիրառել է էթիլային անզգայացումը։
*Ե. Ի. Անդրեևսկի՝ կանչվել է որպես պերիտոնիտի մասնագետ։ Ա. Ի. Տուրգենևի և Վ. Ի. Դալի վկայությամբ, հենց նա է փակել Պուշկինի աչքերը։ 49 տարեկան. հոֆ-բժիշկ, բժշկության և վիրաբուժության դոկտոր։
*Ի. Վ. Բույալսկի՝ խորհուրդներ է տվել Ն. Ֆ.Արենդտի Պուշկինի վնասվածքի վերաբերյալ։ 48 տարեկան, Սանկտ Պետերբուրգի բժշկա-վիրաբուժական ակադեմիայի անատոմիայի ամբիոնի վարիչ, Ռուսաստանի խոշորագույն վիրաբույժներից մեկը։

## Բուժման ընթացքը և դրա գնահատական

1837 թվականի հունվարի 27-ին ժամը 16-ին տեղի ունեցավ Պուշկինի մենամարտը Դանտեսի հետ։ Մենամարտի վայրը յոթ ու կես վերստ հեռու էր այն տնից, որտեղ ապրում էր բանաստեղծը։ Հակառակորդները մոտեցել են արգելագծին, նշան են բռնել միմյանց վրա․ Դանտեսը կրակել է առաջինը՝ 11 քայլ հեռավորությունից (մոտավորապես ութ մետր)։ Պուշկինը ձախ կողքով ընկել է շինելի վրա, որը որպես պատնեշ էր ծառայում, և որոշ ժամանակ չի շարժվել, պառկած է մնացել դեմքն ի վար։ Մարտավկաները և Դանտեսը արագ մոտեցել են նրան։ Մի փոքր բարձրանալով՝ նա ասել է․ «Իմ ուժերը կբավականեցնեն կրակելու համար...» Դանտեսը կրկին վերադարձել է իր տեղը։ Պուշկինը նստելով՝ ձախ ձեռքով հենվել է գետնին, աջով նշան է բռնել և կրակել՝ հեշտությամբ վիրավորելով Դանտեսի ձեռքը։

Շարունակել մենամարտը պոետն այլևս չի կարողացել։ Կրկին ընկել է և մի քանի րոպեով կորցրել է գիտակցությունը։ Ինքնուրույն շարժվելու ի վիճակի չի եղել։ Նրան շինելի վրա պառկած քարշ են տվել դեպի սահնակը, հագուստն արնաշաղախ էր, ձյան վրա ևս արյան հետքեր կային։ Ձեռքերի վրա նրան տեղափոխել և դրել են սահնակի վրա, հետո սահնակը քարշ են տվել մինչև ճանապարհը և վիրավորին տեղափոխել են կառք։

Գնացել են նստած, մոտ մեկ ժամ։ Անհանգստացնում է վերքի սաստիկ ցավը, տանջալից սրտխառնոցը, գիտակցության կարճատև կորուստները, որոնց պատճառով ստիպված են լինում կանգ առնել։ Տուն են բերում ձեռքերի վրա։ Անմիջապես մարդ են ուղարկում բժիշկների հետևից։

* Հունվարի 27, ժամը 18-19 (վիրավորվելուց 2-3 ժամ անց)։ Փոքր-ինչ հուզված է, ինքն է փոխել իր հագուսները և մաքուր ներքնազգեստ է հագել, վերքից արյունահոսությունը շարունակվում է։ Արտահայտված ծարավ, ագահաբար սառը ջուր է խմում։ Զարկերակը հաճախակի է, թույլ, վերջույթները սառն են։ 
* Հունվարի 27, ժամը 19-23 (վիրավորվելուց 3-7 ժամ անց)։ Որովայն ցավերը սաստկանում են։ Հաճախակի ուշագնաց է լինում։
* Հունվարի 27, ժամը 23, 3 ժամ պակաս հունավարի 28-ից (վիրավորվելուց 7-11 ժամ անց)։ Պարբերաբար գոռում է որովայնի ցավից։
* Հունվարի 28, ժամը 3-7 (վիրավորվելուց 11-15 ժամ անց)։ Կտրուկ աճում է որովայնի ցավը, այնքան, որ ցանկանում է ինքնասպան լինել։ Բժիշկ Արենդտը հոգնա է անում («մաքրող»), որից հետո դրությունը կտրուկ վատթարանում է․ «վայրի հայացք», աչքերը կարծես դուրս են գալիս ակնաբներից, սառը քրտինք, վերջույթների պաղում, զարկերակը չի շոշափվում։ Պուշկինը տանջվում է, բայց գիտակցությունը կա, նա հրաժեշտ է տալիս կնոջն ու երեխաներին։
* Հունվարի 28, ժամը 7-11 (վիրավորվելուց 19 ժամ անց)։ Վիճակը ծանր է, մոլեխինդի հյութ է ընդունում կալոմելի հետ, որովայնի փքվածությունը պահպանվում է, բայց ցավերը մեղմացել են, վերջույթները սառն են, զարկերակը հազիվ է լսվում, գիտակցություն ունի։ 
* Հունվարի 28, ժամը 11-12 (վիրավորվելուց 19-20 ժամ անց)։ Արենդտը կաթիլներով ափիոն է տալիս։ Պուշկինը որոշակիորեն հանգստանում և զրուցում է Արենդտի հետ։ 
* Հունվարի 28, ժամը 12-14 (վիրավորվելուց 20-22 ժամ անց)։ Դեպի լավն է գնում, ձեռքերը տաքացել են, զարկերակը զգացվում է, պուլսի որակը լավացել է, որովայնի վրա «փափկացնող տաք թրջոցալաթեր» են դնում։
* Հունվարի 28, ժամը 14-17 (վիրավորումից 22-25 ժամ անց)։ Ավելի քիչ է տանջվում, բայց վիճակը շարունակում է ծանր մնալ։ Եկավ բժիշկ Դալը և գրեց՝ «Պուլսը ծայրահեղ դանդաղ է , թույլ և խուլ»։ Կիրառվում է կալոմելով դափնեկեռասի ջուր։ Պուշկինը քիչ թե շատ հանգիստ է, բայց մահվան վախը կա։ 
* Հունվարի 28, ժամը 17-18 (վիրավորումից 25-26 ժամ անց)։ Մի փոքր ընդհանուր ջերմություն կա, զարկերակը՝ 120, ամբողջական, կայուն։ Անհանգիստ վիճակը ուժգնացած է։ Դալը կարծում է, որ բորբոքում է սկսվել։ Որովայնին 25 տզրուկ կպցրեցին։
* Հունվարի 28, ժամը 19-23 (վիրավորումից 27-31 ժամ անց)։ Թուլության վիճակ է։ Տենդը հանդարտվել է, որովայնի փքվածությունն անցել է, մաշկը չորացել է։ Զարկերակը դարձել է հավասար և ավելի մեղմ։ Հնդյուղ տվեցին։ Քնած չի, թախծոտ է, ցավերը շարունակվում են։ Շնչառությունը հաճակախի է և ընդհատվող։ Դանդաղ մարում է։ Գիտակցությունը պահպանվում է։ 
* Հունվարի 28, ժամը 24, (վիրավորումից 32-44 ժամ անց)։ Յուրաքանչյուր ժամ զարկերակը մարում է։ Ընդհանուր՝ հյուծված է։ Դեմը փոխվել է, ձեռքերը սառել են, ոտքերը տաք են։ Թուլությունից դժվարությամբ է խոսում։ Թախծոտ է։ 
* Հունվարի 29, ժամը 12-14:45 (վիրավորումից 44-ից 46 ժամ 45 րոպե անց)։ Ուսերից սկսած ձեռքերը սառեցին։ Հաճախակի ընդհատուն շնչառությունը փոխարինվել է երկարաձիգով։ Մոռացության վիճակ, գլխապտույտ, գիտակցության շփոթություն։ Տեսողական հալուցինացիաներ։ Մտքի պայծառացում՝ պարզ գիտակցությամբ։ Ասաց՝ «Դժվար է շնչելը»։ 
* 1837 թվականի հունվարի 29, ժամը 14 անց 45 րոպեին մահացավ։

;Բուժման գնահատական

21-րդ դարի սկզբին հրապարակված մի շարք հեղինակների կարծիքով բանաստեղծի բուժման ընթացքում սխալներ թույլ չեն տրվել։ Ըստ նրանց՝ դրա ապացույցը հետևյալ հանգամանքն է․ 1926 թվականին գրող Անդրեյ Սոբոլը ինքնասպանություն Է գործել Պուշկինի հուշարձանի մոտ՝ վնասելով իրեն ճիշտ այնպես, ինչպես վիրավորվել էր Ալեքսանդր Պուշկինը՝ որովայնի աջ կողմում։ Չնայած նրան, որ վիրավորն անմիջապես հոսպիտալացվել էր և ցուցաբերվել էր որակավորված օգնություն, նրան փրկել չէր հաջողվել։

Միևնույն ժամանակ, մի շարք հեղինակներ մատնանշում են կոպիտ սխալներ, որոնք իրենց կարծիքով, թույլ է տրվել Ա. Ս. Պուշկինի բուժման ժամանակ։ Այս դեպքում մահվան պատճառ է նշվում արյան ուժեղ կորուստը և հրազենային օստեոմիելիտը, որը բարդացել էր գազային գանգրենայով։ Պերիտոնիտը, որպես մահվան պատճառ, այդ հեղինակները վիճարկել են։ Միևնույն ժամանակ նշվում է, որ ներքին արյունահոսությունը որովայնի խոռոչի հեմատոմա էր առաջացրել։ Դեռ Վ. Ի. Դալը նշել է, որ պերիտոնիտը Ալեքսանդր Պուշկինի մահվան անմիջական պատճառը չէր, և ենթադրել է, որ մահը տեղի է ունեցել երակների բորբոքման (ֆլեբիտ), կոնքի ոսկրերի ջախջախման հետևանքով առաջացած վարակի և արյան կորստի հետևանքով։ Աղիքի վնասվածք չի հայտնաբերվել, սակայն, ըստ Վ. Ի. Դալի, «միայն մեկ տեղում, մետաղադրամի չափով, փոքր աղիքներ են գանգրենայով վնասված եղել։ Այս տեղում, ամենայն հավանականությամբ, աղիքները վնասված են եղել փամփուշտով»։ Վ․ Ի․ Դալը միաժամանակ նշել է, որ «զստոսկի և, հատկապես,  սրբոսկի ջախջախումը անբուժելի են», ինչը համապատասխանում էր այն ժամանակվա բժշկության մակարդակին։ 1899 թվականին բժիշկ Բ. Կ. Ռոդզևիչն իր հրապարակման մեջ կշտամբել է բուժող բժիշկներին՝ տզրուկների նշանակման համար, քանի որ դրանք թուլացրել են հիվանդի վիճակը։ Այն տեսակետը, որ տզրուկները լրջորեն վատթարացրել են շատ արյուն կորցրած հիվանդի վիճակը, պնդում են նաև որոշ ժամանակակից հեղինակներ։ Նրանց կարծիքով՝ տզրուկներով արյունազրկումը, ինչպես նաև սառը կոմպրեսների նշանակումը տվյալ հիվանդության ժամանակ անհրաժեշտ ջերմության փոխարեն, նպաստել են հրազենային օստեոմիելիտի ընթացքի վատթարացմանը և գազային գանգրենային՝ որպես դրա բարդացում։ Նշվում է, որ աջ զստոսկրի և սրբոսկրի հրազենային բեկորային կոտրվածքով հիվանդին տվյալ տեսակի վերքերի ժամանակ պարտադիր համարվող լիակատար անշարժություն չի ապահովվել։

Արենդտին է վերագրվում Պուշկինին՝ իրավիճակի ճշմարիտ բացահայտումը՝ }}

## Պոետի՝ մահից առաջ կայսեր հետ ունեցած նամակագրություն
Մահից առաջ Պուշկինը, իր գործերը կարգի բերելով, հաղորդումներ է փոխանակել կայսր Նիկոլայ I-ի հետ։ Միջնորդներն էին բանաստեղծ Վ. Ա. Ժուկովսկին, այդ ժամանակ գահաժառանգի՝ ապագա կայսր Ալեքսանդր II-ի դաստիարակը, և Ն. Ֆ. Արենդտը՝ կայսր Նիկոլայ I-ի լեյբ-բժիշկը, Պուշկինի բժիշկը։ Բժիշկն առաջինն է միջնորդ դարձել մահացող բանաստեղծի և թագավորի միջև. նա թագավորին է փոխանցել բանաստեղծի խնդրանքը՝ ներում շնորհել մարտավկա Դանզասին։ Նա նաև ներողություն է խնդրել մենամարտի թագավորական արգելքը խախտելու համար՝ Նիկոլայ I՝ }}Նիկոլայը Պուշկինի մեջ տեսնում էր վտանգավոր «ազատախոհների առաջնորդի» (այդ կապակցությամբ սահմանափակվել են նրա հիշատակին նվիրված ժողովրդական ելույթները) և հետագայում հավաստիացրել է, որ նա «Պուշկինին հարկադրել է քրիստոնեական մահը», ինչ չի համապատասխանում հայտնի փաստերին. նախքան թագավորական գրություն ստանալը, բանաստեղծը բժիշկներից իմանալով, որ իր վերքը մահացու է, քահանա է կանչել հաղորդություն ստանալու համար։ Հունվարի 29–ին (փետրվարի 10–ին) ժամը 14:45–ին Պուշկինը մահացավ պերիտոնիտից։ Նիկոլայ I–ը կատարեց բանաստեղծին տված խոստումը։

Կայսեր կարգադրությունները՝ 

[thumb|Ա. Ս. Պուշկինը 1837 թվականի հունվարի 29-ին (փորագրությունը՝ [Սերյակով, Լավրենտի Ավկսենտևիչ|Լ․ Ա․ Սերյակովի, 1880 թվական)|alt=]]
thumb|Պուշկինի մարմինը հրաժեշտի ժամանակ|alt=
thumb|Պուշկինը դագաղում|alt=

## Պուշկինի թաղումը
**[[Հետմահու դիմակ]]ի պատրաստում**

Մահվան օրը բանաստեղծի դեմքի վրայից գիպսե դիմակ է հանվել։ Դրա պատրաստումը կատարվել է քանդակագործ Ս. Ի. Գալբերգի հսկողության ներքո։ Այս մասին վկայում է Պ. Ա. Պլետնյովի՝ Վ. Գ. Տեպլյակովին ուղղված նամակում։

Պ․ Ա․ Պլետնյով՝ }}Մարիա Կամենսկայան՝ կոմս Ֆ. Պ. Տոլստոյի դուստրը, Պուշկինի մահվան օրը Պլետնյովի հետ իր հանդիպման նկարագրության մեջ, վկայում է, որ դիմակը անմիջապես վերցնելուց հետո դրանով զբաղվել է ձևավորող-ձուլող վարպետ Բալինը, ում հրավիրել էր իր հայրը։

;Հրաժեշտ:Պաշտոնապես հայտարարվել էր, որ հուղարկավորությունը տեղի կունենա Ծովակալության եկեղեցում, որն այն ժամանակ Իսահակի տաճար էին կոչում՝ մատուռներից մեկի անունով։ Ամուսնու մահվան մասին Ն. Ն. Պուշկինայի անունից ուղարկված հաղորդագրության մեջ հրավեր է եղել՝ «*հոգեհանգիստը տեղի կունենա Իսահակի տաճարում՝ Ծովակալության եկեղեցուն կից, փետրվարի մեկին, ժամը 11–ին*»։ Սակայն բանաստեղծին հրաժեշտ տվողների մեծ բազմության հնարավոր հուզումների մտավախության պատճառով Նիկոլայ I-ը թույլ տվեց նրան տեղափոխել պալատական համարվող և համեմատաբար փոքր եկեղեցի, որտեղ կարողացան հասնել միայն Պուշկինի մտերիմ ընկերները և օտարերկրյա առաքելությունների անդամներ՝ մեծ թվով ժանդարմների հսկողության ներքո։ Հունվարի 31-ի լույս փետրվարի 1-ի գիշերը հոգեհանգստյան պատարագ մատուցեց Պետրոս Պեսոցկին, որից հետո դագաղը տեղափոխվեց եկեղեցու նկուղ։  Բանաստեղծին թաղելը նրա կենդանության օրոք արտահայտած ցանկությամբ պետք է տեղի ունենար Սվյատոգորսկի վանքում, որտեղ եղել են Հաննիբալների գծով նրա նախնիների գերեզմանները։
;Թաղում:Նիկոլայ I-ի հանձնարարությամբ Պուշկինի մարմինը տեղափոխելու համար դագաղը դեպի հուղարկավորության վայր ուղեկցում էր Պուշկինի ընկեր Ա. Ի. Տուրգենևը։ Փետրվարի 3-ի լույս 4-ի գիշերը Տուրգենևի և ժանդարմյան կապիտանի ուղեկցությամբ դագաղով սահնակներն ուղարկվել են Պսկով։ Այնտեղ նահանգապետ Ա. Ն. Պեշչուրովի մոտ է եկել III բաժնի կառավարիչ Ա. Ն. Մորդվինովի ուղարկած պսկովյան ազնվականության առաջնորդ սենեկապետ Ն․ Ա․ Յախոնտովը։ Պսկովի արքեպիսկոպոսի կարգադրությամբ վանքի վանահոր համար սգո թափորը ժամանել է հուղարկավորության վայր։

**ստացվել է 1837 թվականի փետրվարի 5–ին։
**Սվյատոգորսկի վանքի Օպոչեցկի շրջանի վանահայր Գենադիին
* *Հրամանագիր
Նորին պայծառափայլություն սինոդական օբեր-պրոկուրոր Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Պրոտասովը ինձ տեղեկացնում Է, որ Ս.Պետերբուրգում անցյալ հունվարի 29-ին մահացած Կայսերական վեհության պալատի՝ կոչումով կամեր-յունկեր Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկինի այրու խնդրանքով թույլատրվել է հանգուցյալի մարմինը տեղափոխել Պսկովի մարզի Օպոչեցկի շրջանի Սուրբ Լեռան վանք՝ այստեղ հողին հանձնելու համար, ինչպես ցանկացել է հանգուցյալը*:*<br> Միաժամանակ պ–ն քաղաքացիական մարզպետը տեղեկացնում է ինձ այս թեմայի մասին՝ ավելացնելով կայսեր բարձրագույն պետական կամքը, որպեսզի այս դեպքում ոչ մի առանձնահատուկ հայտարարություն չլինի, ոչ մի հանդիպում, մի խոսքով՝ ոչ մի արարողություն, բացի այն, որ մեր եկեղեցական ծեսով կատարվի ազնվականի մարմինը թաղելիս։<br>Ինչպես նաև, Նորին Գերազանցությունը տեղեկացնում է ինձ, որ հոգեհանգիստը արդեն կատարվել է Ս.Պետերբուրգում։<br>Հանգուցյալ Պուշկինի մարմնի ավանդումը հողին Սվյատոգորսկի վանքում ես խորհուրդ եմ տալիս կատարել Նրա Կայսերական վեհության Կայսեր կամքին համաձայն:*
*Իսկական ստորագրությունը՝ Պսկովի արքեպիսկոպոս [[Նաթանայել (Պավլովսկի)|Նաթանայել]]ի

*№ 10*
*1837 թվականի փետրվարի 4*

Բանաստեղծը հավերժական խաղաղություն  ձեռք բերեց [[1837|1837 թվականի]] [[Փետրվարի 6|փետրվարի 6-ի]] ([[Փետրվարի 18|18]]) առավոտյան [[Պսկովի մարզ|Պսկովի նահանգի]] Սվյատոգորսկի վանքում։

== Քրեական հետաքննություն ==
Մենամարտի մասին զեկուցվել է ըստ զինվորական ղեկավարության։ [[1837|1837 թվականի]] [[Հունվարի 29|հունվարի 29-ին]] Առանձնացված Գվարդիական Կորպուսի (կորպուսի կազմի մեջ էր մտնում Նորին Մեծության Հեծելազորային գունդը, որտեղ գտնվում էր պորուչիկ [[Ժորժ Շառլ Դանտես|դե Հեկկերնը]])  հրամանատար գեներալ-համհարզ Կարլ Բիստրոմը, տեղեկանալով մենամարտի մասին, «այդ մասին ամենահլու կերպով հայտնել է Թագավոր Կայսերը, Ձերդ Մեծությունը նույն ամսի 29–ին Բարձրագույն հրամանով բարեհաճեց «զինվորական դատարանով դատել ինչպես Հեկկերնին, այնպես էլ՝ Պուշկինին և այդ գործին առնչություն ունեցած բոլոր անձանց։ Եթե վերջիններիս մեջ կլինեն օտարերկրացիներ, ապա չհարցաքննել նրանց և չներառել Դատարանի խրատաբանության մեջ, միայն հատուկ գրություն ներկայացնել նրանց անձեռնմխելիության մասին»։

Առաջին ատյանի զինվորական դատարանը (գնդային) նախնական կարգով [[Ժորժ Շառլ Դանտես|Հեկկերնին]] և [[Կոնստանտին Դանզաս|Դանզասին]] դատապարտեց [[Մահապատիժ|մահապատժի]]՝ ըստ [[Պետրոս I|Պետրոսի I–ի]] ժամանակների օրենքների․ 139–րդ զինվորական հոդվածի իմաստով (1715 թվական), որի հղումը առկա է քրեական գործի նյութերում, մենամարտի զոհը նույնպես ենթակա էր հետմահու մահապատժի՝ «Բոլոր մարտակոչերը, կռիվները, մենամարտերը այսուհետ խստագույնս արգելվում են <…> Ով սրան դեմ կգործի, և՛ հրահրողը, և՛ կոչն ընդունողը, մահապատժի կենթարկվի, և մասնավորապես՝ կախաղան կբարձրացվի՝ անկախ այն բանից, թե նրանցից ով է վիրավորվել կամ սպանվել, կամ երկուսն էլ չեն վիրավորվել։ Իսկ եթե այնպես ստացվի, որ երկուսն էլ կամ նրանցից մեկը մենամարտում ողջ մնա, ապա նրանց մահվան կախաղան բարձրացնել»։

Դատավճիռը զեկուցվեց ղեկավարությանը, արդյունքում՝ Ա․ Ի. Նոինսկու [[1837|1837 թվականի]] [[Մարտի 17|մարտի 17-ի]] որոշմամբ առաջադրվում էր՝ Հեկկերնին «զրկել աստիճանից և նրա ձեռք բերած Ռուսական ազնվական տիտղոսներից, համարել շարքային՝ նշանակել ծառայության Տեսուչների Դեպարտամենտում», Պուշկինի մարտավկա Դանզասի վերաբերյալ առաջարկվում էր, հաշվի առնելով նրա ռազմական ձեռքբերումները և մեղքը մեղմացնող այլ հանգամանքներ, սահմանափակվել ևս երկու ամսվա բանտարկությամբ (նա արդեն իսկ բանտարկված էր), որից հետո «նախկինի նման» ուղարկել ծառայության», «Պուշկինի կամեր–յունկերի հանցավոր արարքը <…> նրա մահվան պարագայում մոռացության տալ»։ Նոինսկու՝ նույն թվականի [[Մարտի 18|մարտի 18–ի]] զեկույցում սահմանվում էր Բարձրագույն դատավճիռը՝ «Թող լինի այդպես, բայց շարքային Հեկկերնին, որպես ոչ ռուս հպատակ, ժանդարմի ուղեկցությամբ արտաքսել արտերկիր՝ հետ վերցնելով սպայական արտոնագրերը»։

== Դանտեսի և Լուի Հեկկերնի ճակատագիրը ==
Հոլանդացի նախարար [[Ժորժ Շառլ Դանտես|Հեկկերնը]] հետ կանչվեց [[Սանկտ Պետերբուրգ|Պետերբուրգից]], [[Նիկոլայ I|Նիկոլայ 1-ինը]] ոչ երկիմաստ կերպով հասկացրել էր [[Ռուսաստան]]ում նրա հետագա գտնվելու դժկամության մասին։

Դանտեսը ապրել է մինչև խոր ծերություն, դարձել [[Ֆրանսիա]]յում շատ հայտնի քաղաքական գործիչ, եղել է Ֆրանսիայի Սենատի անդամ։  Տարիների հեռվից պնդում էր, որ եթե չլիներ այդ չարաբաստիկ մենամարտը, որի արդյունքում ստիպված էր լքել Ռուսաստանը, ապա նրա ճակատագիրն այնքան էլ հաջող չէր լինի, և, ամենայն հավանականությամբ, նա ստիպված կլիներ իր թոշակի դարն ապրել Ռուսաստանի ծայրամասում՝ առանց մեծ հարստության և բազմանդամ ընտանիքի շրջապատում։

== Իրադարձությունները մշակույթում ==
Պուշկինի մահվան հաջորդ օրը «Գրական հավելումներ Ռուս հաշմանդամին»–ում հայտնվեց կարճ ծանուցում, որը ռուսերեն լեզվում ներմուծեց «ռուսական պոեզիայի արև» արտահայտությունը։

[[Պատկեր:Пушкинская 69 Пушкин граффити.jpg|thumb|320px|<small>Գրաֆֆիտի «Պուշկին–մենամարտիկը» ։ Պուշկինի փողոց, Խարկով, 2008 թվական</small>|alt=]]
[[Միխայիլ Լերմոնտով]]ը, ով անձամբ Պուշկինի հետ ծանոթ չէր, բայց մտերիմ է եղել նրա ընկերներին (Կարամզինիների ընտանիքին և Ն. Ֆ. Արենդտին), գրել է [[«Պոետի մահը»]] բանաստեղծությունը՝ *«Погиб Поэт, невольник чести, пал, оклеветанный молвой»*.

[[Միրզա Ախունդով|Միրզա Ֆաթալի Ախունդովը]] 1837 թվականին պարսկերեն լեզվով գրել է [[«Արևելյան պոեմ Պուշկինի մահվան»]]։

[[Ֆեոդոր Տյուտչև]]ը Պուշկինի հիշատակին նվիրված բանաստեղծություն է գրել՝ «1837, հունվարի 29-ը»՝*«Тебя ж, как первую любовь, России сердце не забудет!..»*

XX դարի վերջին լույս ընծայվեց *«Մի հիվանդության պատմություն»* գիրքը, այն վերահրատարակվել էր  որպես ժողովածու՝ *«Լրացումներ դիմանկարներին․ Տխուր թերթիկ կամ Ա․ Ս․ Պուշկինի հիվանդության պատմությունը։ Բժիշկ Ա․ Պ․ Չեխով»*։

Դմիտրի Վերխովսկին իր «Հրաժեշտ Լեիլեին» բանաստեղծությունում, որը նման է Պուշկինի ստեղծագործություններին և մեջբերում է դրանք, այլընտրանքային տարբերակ է առաջ բերում մենամարտի պատճառների և հանգամանքների մասին։ Օրինակ, իր վերջին ստեղծագործություններից մեկում՝ «Ինձնից մի երեկո Լեիլային»-ում Պուշկինը գրում է մի կնոջ մասին, ով ընտրել է ավելի երիտասարդ սիրեկանի՝ *«Ինքդ էլ գիտես՝ քաղցր մուշկը նորապսակներին, կամֆարան՝ դագաղներին»։* [[Եվգենի Օնեգին|«Եվգենի Օնեգին»]] պոեմում  [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ալեքսանդր Սերգեևիչը]]  հիշատակում է մենամարտիկների՝ *«ազդրին կամ քունքին նշան բռնելու»* սովորույթի մասին, որտեղ ազդրին նշան բռնելը նշանակել է մենամարտն ավարտել թեթև վիրավորումով՝ հակառակորդի կյանքին վտանգ չսպառնալով։ Պուշկինի վերքի բնույթը և բարոն Հեկկերնի՝ կարճ հեռավորությունից կրակելու պրոֆեսիոնալ ունակությունները հաշվի առնելով՝ Վերխովսկին ենթադրում է, որ Դանտեսը իր հակառակորդին մահ պատճառելու մտադրություն չի ունեցել։ Հարկ է նաև նշել, որ Պուշկինի շատ ժամանակակիցներ կարծիք են հայտնել նրա ունեցած ինքնասպանության մտադրությունների մասին։

== Հուշարձաններ նվիրված մենամարտին ==
*[[Պուշկինի վերջին մենամարտի վայր]]
* Մետրոյի [[«Չյորնայա ռեչկա» (մետրոյի կայարան)|«Չյորնայա ռեչկա»]] կայարան՝ բացվել է [[1982|1982 թվականին]]՝ մենամարտից 145 տարի անց։

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* .
* 
* 
* 
* 
* Наумов А. В. [http://feb-web.ru/feb/pushkin/serial/mp2/mp2-265-.htm Военно-судное дело о последней дуэли Пушкина: Уточнение оценок] // Московский пушкинист: Ежегод. сб. / Рос. АН. ИМЛИ им. А. М. Горького. Пушкин. комис. — М.: Наследие, 1995—… Вып. II. — 1996. — С. 265—291.
* [[Никольский, Борис Владимирович|*Никольский Б. В.'']]. Последняя дуэль Пушкина: биографический очерк — СПб.: Тип. А. С. Суворина, 1901. — 97 с.

## Արտաքին հղումներ
* Дуэль Пушкина с Дантесом-Геккереном. Подлинное военно-судное дело 1837 г.
* Все дуэли Пушкина 
* Последнее письмо Пушкина А. И. Тургеневу 26 января 1837 года
* Wikimapia
*  Посмертная маска А. С. Пушкина
* Виктор Файбисович «…Пистолетов пара, две пули — больше ничего…» «Наше Наследие» № 87 2008
* Михаил Давидов. Дуэль и смерть А. С. Пушкина глазами современного хирурга. Журнал «Урал», 2006 год, № 1.

Կատեգորիա:Ալեքսանդր Պուշկին
Կատեգորիա:Դուելներ