Մատյաժ թագավոր

**Մատյաժ թագավոր** կամ **Մաթյաս թագավոր** (**'  **', **'), լեգենդար [[Առասպելական արարած|առասպելական]] թագավոր [[Սլովենիա]]յում, [[Հունգարիա]]յում, [[Խորվաթիա]]յում և մի շարք այլ երկրներում, որը հիմնված է Կարանթանիա իշխանության նախաքրիստոնեական ավանդույթների վրա և դարերի ընթացքում աստիճանաբար կապվել է [[Հունգարիայի թագավորություն|հունգարական]] իրական թագավորի՝ [[Մատյաշ Հունյադի|Մատիաշ Կորվինուս]] թագավորի հետ, որը ապրել է 15-րդ դարի երկրորդ կեսին: Նա նաև կապվել է գյուղացիական բանակի առաջնորդի հետ, որը 1478 թվականի հուլիսին Կոկովո գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում (1478) կռվել է [[Օսմանյան պատերազմները Եվրոպայում|թուրքերի]] դեմ:

Հայտնի են Մատյաժ թագավորի մասին մի շարք ժողովրդական բանաստեղծություններ և պատմություններ, որոնցից ամենավաղը ծագել է 16-րդ դարից՝ Տոլմին [[Սլովենիայի քաղաքների ցանկ|քաղաքի]] [[Սլովենիա|արևմտյան Սլովենիայի]] տարածքում: Նա հիմնականում ներկայացված է որպես արդար թագավոր, իր ժողովրդի պաշտպան և [[Ոսկե դար|բարգավաճման ոսկեդար]] բերող:

Մատյաժ թագավորը արդար հունգարա-խորվաթական և չեխական կառավարիչ էր, որը գերմանական կայսրի դեմ պատերազմում գրավել է նաև [[Կարինթիա նահանգ|Կարինթիայի]] և սլովենական [[Շտիրիա (Սլովենիա)|Շտիրիայի]] մի մասը։ Դարեր շարունակ ճնշված սլովեն ժողովուրդը վստահում էր Մատյաժ թագավորին և հավատում, որ նա կրկին հարություն կառնի և կփրկի իրենց։

Ենթադրվում է, որ լեգենդը հիմք է հանդիսացել 1573 թվականի խորվաթա-սլովենական գյուղացիական ապստամբության առաջնորդ, [[Խորվաթիա]]յի ազգային հերոս  Մատիա Գուբեցի (1538-1573) անվան համար, որն իրականում Ամբրոժ Գուբեց է:

== Լեգենդի բովանդակություն ==
[[Պատկեր:Matthias_contemporary_Sculpture.jpg|աջից|մինի|276x276փքս|[[Մատյաշ Հունյադի|Մաթիաս Կորվինուս]], մոտ հիսուն տարեկան (ժամանակակից քանդակ [[Բուդայի ամրոց]]ից)]][[Պատկեր:Matei_Corvin_Johannes_de_Thurocz_f137.jpg|մինի|[[Մատյաշ Հունյադի|Մաթիաս Կորվինուսի]] նկարը «Հունգարացիների տարեգրություն» (Chronica Hungarorum) գրքից]]

Փոքր տարիքում Մատյաժը որպես ծառա մասնակցել է հին թագադրման արարողությանը, որի ժամանակ թագը նետվում էր ամբոխի մեջ և ում գլխին իջներ այն, նա էլ կդառնար թագավոր: Քանի որ Մատյաժը տարիքով շատ փոքր էր, գործընթացը կրկնել են 3 անգամ ու ամեն անգամ թագն իջել է նրա գլխին: Այսպիսով, մասնակիցները հասկացել են, որ այդպիսին է ճակատագրի կամքը, և Մատյաժը դարձել է թագավոր։

Նա արդար կառավարիչ էր, որի համար ժողովրդի բարեկեցությունն առաջին տեղում էր, և նրանց օգտի համար նա չէր վարանում պատժել իշխաններին։ Նա նաև սիրում էր հագնել հասարակ մարդկանց հագուստ և հաճախ ստուգում էր մարդկանց տրամադրությունը։ Այս արշավանքներից մեկի ժամանակ, հոր միջոցով, նա հանդիպեց մի խելացի աղջկա՝ Ալենչիցային, որը դարձավ նրա կինը և նրա համար երեք որդի ծնեց։

Ինչպես Ալեքսանդր Մակեդոնացին, նա միշտ մասնակցել է ճակատամարտի առաջնագծում և նույնիսկ մի քանի անգամ վիրավորվել է ու տարվել հեռավոր Թուրքիա: Նրա սիրելի Ալենչիցան նույնպես առևանգվել է, բայց իրենց քաջության և խորամանկության շնորհիվ նրանք երկուսն էլ փրկվել են գերությունից:

Նա նաև բախտավոր էր, քանի որ մի անգամ նրան փրկեց թուրք սուլթանի դուստրը՝ Մարջետիկան, որը սիրահարվեց նրան, բայց հայրն աղջկան մահապատժի կենթարկեր։ Մատյաժը չէր կարող դա թույլ տալ և չէր կարող ամուսնանալ նրա հետ, այլ փոխարենը աղջկան տվեց իր որդիներից մեկին։

Նա այսպես կառավարեց մինչև իր արքունիքում դժբախտություն եղավ. Ալենչիցան հիվանդացավ անբուժելի հիվանդությամբ և մի քանի ամսվա տանջանքներից հետո մահացավ։ Սա մթագնեց Մատյաժի միտքը և նրան մղեց անընդհատ նոր պատերազմների ու ասպատակությունների։ Նա նույնիսկ հանդգնեց պահանջել Աստծո պատկանող մի լեռ և մարտահրավեր նետեց նրան՝ վճռական մարտնչելով։ Շուտով թագավորը հասկացավ, որ սխալ է թույլ տվել և ապաշխարելով խնդրեց, որ Աստված լեռան մեջ բանտարկի իրեն և իր բանակը։

Քարանձավում, որի առջև աճում է չոր լորենի, որը կանաչում է Սուրբ Ծննդյան տոներին, ապա նորից չորանում, Մատյաժ թագավորը քարե սեղանի շուրջ նստած ննջում է ու սպասում, որ իր մորուքը յոթ անգամ աճի սեղանի շուրջ։ Երբ դա տեղի ունենա, Մատյաժը կարթնանա և իր բանակի հետ կփրկի սլովենական ցեղը և կվերականգնի իր օրերում տիրող բարգավաճումը։

== Բանաստեղծությունների և պատմվածքների բովանդակություն ==
Ժողովրդական բանաստեղծությունները պատմում են Մատյաժ թագավորի [[Օսմանյան պատերազմները Եվրոպայում|թուրքերի]] դեմ կռիվների, նրա կնոջ՝ Ալենչիցայի առևանգման կամ թուրքական բանտից նրա փրկության մասին: Մատյաժ թագավորի մասին պատմությունները բանաստեղծությունների մշակումներ են կամ կարող են ունենալ այլ բովանդակություն: Այս դեպքում դրանք պատմում են թագավորի Աստծո դեմ ապստամբության և նրա լեռան տակ թաղված բանակի մասին:

== Ավանդույթներ և հիշատակ ==
[[Պատկեր:Kralj Matjaž.jpg|thumb|Մատյաժ թագավոր<br>նկարազարդող` Ֆրենցիշեկ Դոբնիկար (1878-1901)]]

Մատյաժ թագավորին վերաբերող ավանդույթները նշանակալի դեր ունեն Սլովենական Կարինթիայում (կամ Կորոշկա **'), մասնավորապես Չռնա հովտում (**, Սև հովիտ), որտեղ 1993 թվականից ի վեր ամեն հունվարին անցկացվում է ձյունե ամրոցներ կառուցելու, ինչպես նաև Մատյաժ թագավորին վերաբերող կերպարվեստի և գրականության մրցույթ։

Սա կապված է մի պատմության հետ, ըստ որի՝ Մատյաժ թագավորը քնում է հովտի վերևում գտնվող Պեցա (Peca կամ Petzen) լեռան վրա:

Պեցա լեռան մոտակայքում լքված փոսի սկզբում տեղադրվել է ննջող թագավորի բրոնզե քանդակը: Այն նախագծել է քանդակագործ և լեռնագնաց Մարյան Կերշիչը, 1958 թվականին, բրոնզացրել է քանդակագործ Ֆրանչե Ռոտարը: 300 կգ կշռող քանդակը տեղադրվել Կրիժնա յամա քարանձավի մոտակայքում 1962 թվականին: Այս վայրում մի շարք միջոցառումներ են տեղի ունենում՝ արվեստի ցուցահանդեսներից մինչև ձնե ամրոցների մրցույթներ՝ նվիրված առասպելական թագավորին և հավատում են, որ նա մի օր կերածնվի ու սլովենացիների համար կրկին կսկսի բարգավաճման նոր դարաշրջան:

1990-ականների կեսերին Մատյաժ թագավորը պատկերվել է սլովենական «Տարոկ» խաղի «Ադամանդների թագավոր» խաղաքարտի վրա։  Պատկերը հիմնված էր ազգագրագետ Յանեզ Բոգատայի գլխավորած ուսումնասիրության վրա, իսկ քարտը նկարել է ակադեմիական կրթություն ստացած նկարիչ և նկարազարդող Մատյաժ Շմիդտը։

2006 թվականին սլովենացի քանթրի երաժիշտ Միլան Պեչովնիկը, որը հայտնի է նաև որպես «Պիջի», նկատել է Մատյաժ թագավորի պատկերը փորագրված Պեկա լեռան ժայռերի մեջ։ Նա նախ տեսել է թագը, ապա՝ հոնքերը, աչքերը, քիթը, բերանը, մինչև որ տեսել է Կարինթիայի նախկին կառավարիչ և պաշտպան Մատյաժ թագավորի ամբողջ դեմքը։ *Տոպլա  լանդշաֆտային այգու* մուտքի մոտ տեղադրված է տեղեկատվական վահանակ, որը բացահայտում է լեռան վրա դեմքի ուրվագծերը՝ օգնելով այցելուներին ինքնուրույն տեսնել Մատյաժ թագավորին։

Թուրք բանաստեղծ Մ. Բահադիրհան Դինքասլանի «Kuzgunların Kralı» (Ագռավների արքան) պատմողական պոեմում Մաթիաս Կորվինուսը պատկերված է որպես քնած արքա, որի քանդակն ամեն գիշեր կենդանանում է և թափառում անհայտ քաղաքում։

Մատյաժ թագավորի կերպարը ոգեշնչել է մի շարք սլովենացի գրողների վերափոխել նրան իրենց սեփական գրական ստեղծագործություններում:

## Այլ տարբերկներ
Տեղական լեգենդի համաձայն՝ Մատյաժ թագավորը լավ կառավարիչ էր, որը ժողովրդականություն էր վայելում իր հպատակների շրջանում: Նրա ժողովրդականության պատճառով մրցակից կառավարիչները դավադրություն էին կազմակերպել նրա դեմ: Նրանք ուղարկեցին իրենց բանակները՝ Մատյաժին ջախջախելու, բայց նրան կլանեց մոտակա Պեցա լեռը: Նա քնեց լեռան ընդերքում, որտեղ էլ մնում է մինչ օրս: Լեգենդը նշում է, որ մի օր թագավորը կարթնանա՝ Սլովենիայի համար բարգավաճման և երջանկության նոր դարաշրջան հայտարարելով: Սակայն նախքան դա տեղի ունենալը, նրա մորուքը պետք է յոթ անգամ շրջանցի նրա սեղանը լեռան խորքում:

Մեկ ուրիշ տարբերակում լեռան մեջ նա հանգստանում է իր հերոսների հետ, և երբ Թագավորի մորուքն ինը անգամ աճի սեղանի շուրջ, լեռը նրան կվերադարձնի, որպեսզի նա կարողանա ուրախությամբ կառավարել սլովենական ցեղը։ Մի անգամ լեռան մոտակայքում մի դարբին մուրճի համար ալոճենու բռնակ էր փնտրում, և գտավ մի խոռոչ, որի միջով մի ակնթարթում հայտնվեց մի հրաշալի աշխարհ։ Նա տեսավ Մաթիաս թագավորին, որը նստած էր կլոր քարե սեղանի մոտ և նիրհում էր։ Սեղանի վրա ընկած էր ոսկու հաստ պարկ։ Դարբինը վերցրեց այն, և այդ պահից սկսած նա հարուստ մարդ էր։ Այս խոռոչը կարելի է տեսնել հատկապես Նոր տարվա օրը։

Մատյաժ թագավորի պատմության այլ տարբերակներ գոյություն ունեն Սլովենիայի այլ վայրերում՝ ժողովրդական հեքիաթների և բանաստեղծությունների տեսքով։ Դրանցից մի քանիսում նա բախվում է առաջխաղացող թուրքական բանակների զայրույթին։ Մի հայտնի վերապատմության մեջ նրա կնոջը առևանգում են օսմանները, և Մատյաժը փրկում է նրան՝ քողարկված մասնակցելով սուլթանի պարին։

Հայտնի թագավորի մասին որոշ պատմություններ, հավանաբար, սկիզբ են առնում նախաքրիստոնեական դիցաբանությունից։ Մյուս ասպեկտները հիմնված են Հունգարիայի Մաթիաս Կորվինուսի կյանքի վրա, ով սիրված էր իր հպատակների կողմից և նույնպես հայտնի է հունգարական բանահյուսությունում։

Չնայած բարի Մատյաժ թագավորի մասին բազմաթիվ պատմություններին, նրա լեգենդը ամենասերտորեն կապված է Պեցա լեռան և շրջակա տարածքի հետ։ Այսօր նրա անունը ապրում է ոչ միայն գրականության մեջ, այլև մի շարք միջոցառումների ժամանակ՝ արվեստի ցուցահանդեսներից մինչև ձնե ամրոցների մրցույթներ, որոնք նվիրված են այն թագավորին, որը երջանկություն էր բերում իր հպատակներին, և որի վերածնունդը մի օր կսկսի բարգավաճման նոր դարաշրջան։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Gradovi Kralja Matjaža 2010. Pod Peco v Črni na Koroškem [King Matjaž's Castles, 2010. Under Peca in Črna na Koroškem] (February 2010). A video. Jeromelj, Metka. Todorovič, Bojan. Horvat, Jana. Studio K-2. 10:29 min. Retrieved 12 March 2012 
* 
* 

Կատեգորիա:Առասպելական կերպարներ
Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Եվրոպական դիցաբանության էակներ
Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Սլովենական արվեստ