Ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններ

**Ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններ** (**gTLD)**, վերին մակարդակի դոմենների (TLD) կատեգորիաներից մեկը, որը պահպանվում է Ինտերնետ նշանակված համարների մարմնի (IANA) կողմից՝ ինտերնետի դոմենի անունների համակարգում օգտագործելու համար: Վերին մակարդակի դոմենը յուրաքանչյուր լիարժեք որակավորված դոմենի վերջին մակարդակն է: Դրանք կոչվում են *ընդհանուր*, ի սկզբանե դրանք հակադրվել են RFC 920ում երկրի հատուկ TLD-ներին:

Ընդհանուր վերին մակարդակի դոմենների հիմնական խումբը բաղկացած է `[[.com|com]]`, `[[.net|net]]`, `[[.org|org]]`, `[[.biz|biz]]` և `[[.info|info]]` դոմեններից: Բացի այդ, դոմենների `name` և `pro` նույնպես համարվում են *ընդհանուր*։ Այնուամենայնիվ, դրանք նշանակված են որպես *սահմանափակված*, քանի որ դրանցում գրանցումները պահանջում են համապատասխանության ապացույց յուրաքանչյուրի համար սահմանված ուղեցույցների շրջանակներում:

Պատմականորեն, ընդհանուր վերին մակարդակի դոմենների խումբը ներառում է դոմեններ, որոնք ստեղծվել են դոմենի անունների համակարգի վաղ զարգացման ժամանակ, որոնք այժմ հովանավորվում են նշանակված գործակալությունների կամ կազմակերպությունների կողմից և սահմանափակված են գրանցողների որոշակի տեսակներով: Այսպիսով, `[[.edu|edu]]`, `[[.gov|gov]]`, `[[.int|int]]` և `mil` դոմեններն այժմ համարվում են հովանավորվող վերին մակարդակի դոմեններ,կա նաև այլ թեմատիկ վերին մակարդակի դոմենն՝ `[[.աշխատատեղեր|jobs]]`: Դոմենների ամբողջ խումբը, որոնք չունեն աշխարհագրական կամ երկրի նշում դեռ հաճախ օգտագործվում է *ընդհանուր* TLD տերմինով:

gTLD-ների թիվը 2018 թվականի մարտի դրությամբ գերազանցում է 1200-ը։

## Տեսակներ
Ընդհանուր առմամբ, IANA-ն առանձնացնում է վերին մակարդակի դոմենների հետևյալ խմբերը՝

* ենթակառուցվածքի վերին մակարդակի դոմեն (.arpa)
* ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններ (gTLD)
* սահմանափակված ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններ (grTLD)
* հովանավորվող վերին մակարդակի դոմեններ (sTLD)
* երկրի կոդով վերին մակարդակի դոմեններ (ccTLD)
* միջազգայնացված վերին մակարդակի դոմեններ (IDN)
** միջազգայնացված երկրի կոդը վերին մակարդակի դոմեններ (IDN ccTLD)
* վերին մակարդակի դոմենների փորձարկում (tTLD)

## Պատմություն
Ընդհանուր վերին մակարդակի դոմենների սկզբնական փաթեթը, որը սահմանվել է RFC 920-ով 1984 թվականի հոկտեմբերին, «ընդհանուր նշանակության դոմենների» մի շարք է՝ `[[.com|com]]`, `[[.edu|edu]]`, `[[.gov|gov]]`, `[[.միլ|mil]]`, `[[.org|org]]`: `[[.net|net]]` դոմենն ավելացվել է այս դոմենների առաջին ներդրմամբ։ `com`, `net` և `org` TLD-ները, չնայած իրենց սկզբնապես սահմանված նպատակներին, այժմ բաց են ցանկացած նպատակով օգտագործելու համար:

1988 թվականի նոյեմբերին ներկայացվել է ևս մեկ TLD՝ `[[.int|int]]։` Այս TLD-ն ներդրվել է ի պատասխան ՆԱՏՕ -ի խնդրանքին՝ դոմենի անվան համար, որը պատշաճ կերպով արտացոլում է նրա՝ որպես միջազգային կազմակերպության բնույթը: Այն նաև ի սկզբանե նախատեսվել է օգտագործել որոշ ինտերնետային ենթակառուցվածքների տվյալների բազաների համար, ինչպիսիք են `ip6.int`, IPv6-ի համարժեքը `in-addr.arpa`: Այնուամենայնիվ, 2000 թվականի մայիսին Ինտերնետ ճարտարապետության խորհուրդը առաջարկել է բացառել ենթակառուցվածքի տվյալների բազաները `int` դոմենից: Այս տեսակի բոլոր նոր տվյալների բազաները ստեղծվել են `[[.arpa|arpa]]`ում (ժառանգված դոմեն՝ ARPANET-ի փոխակերպումից), և առկա օգտագործումը տեղափոխվել է `arpa։`

1990-ականների կեսերին քննարկել է ավելի շատ TLD-ների ներդրման մասին: Ջոն Պոստելը, որպես IANA-ի ղեկավար, հրավիրել է շահագրգիռ կողմերի հայտեր: 1995 թվականի սկզբին Postel-ը ստեղծել է «Draft Postel» ինտերնետային նախագիծը, որը պարունակել է նոր դոմենի անունների ռեգիստրներ և նոր TLD-ներ ստեղծելու ընթացակարգեր։ Draft Postel-ը ստեղծել է մի շարք փոքր հանձնաժողովներ՝ հաստատելու նոր TLD-ները: Աճող հետաքրքրության պատճառով մի շարք խոշոր կազմակերպություններ Ինտերնետ Հասարակության հովանու ներքո ստանձնել են գործընթացը։ Այս երկրորդ փորձը ներառում էր ժամանակավոր կազմակերպության ստեղծում, որը կոչվել է Միջազգային ժամանակավոր կոմիտե (IAHC): 1997 թվականի փետրվարի 4-ին IAHC-ն հրապարակել է զեկույց՝ անտեսելով Draft Postel-ի առաջարկությունները և փոխարենը խորհուրդ է տվել ներդնել յոթ նոր TLD-ներ (`arts`, `firm`, `info`, `nom`, `rec`, `store`, and `web`), սակայն ԱՄՆ կառավարության միջամտությունից հետո այս առաջարկները մերժվել են։

1998 թվականի սեպտեմբերին ստեղծվել է Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN) կազմակերպությունը՝ ստանձնելու դոմենների անունների կառավարման խնդիրը: Առաջարկների կանչից հետո (2000 թվականի օգոստոսի 15) և հանրային քննարկումների կարճ ժամանակաշրջանից հետո, 2000 թվականի նոյեմբերի 16-ին ICANN-ը հայտարարել է յոթ նոր TLD-ների ընտրության մասին՝ `aero`, `[[.biz|biz]]`, `coop`, `[[.info|info]]`, `museum`, `name`, `pro։`

`[[.biz|biz]]`, `[[.info|info]]` և `museum` գործարկվել են 2001 թվականի հունիսին, `name` և `coop` 2002 թվականի հունվարին, `pro`՝ 2002 թվականի մայիսին, իսկ `aero` ավելի ուշ: `pro` դարձել է gTLD 2002 թվականի մայիսին, բայց լիովին գործարկվել է միայն 2004 թվականի հունիսին:

ICANN-ն ավելացրել է այլ TLD-ներ՝ սկսած մի շարք հովանավորվող վերին մակարդակի դոմեններից: Դրանց համար դիմելու ժամկետը եղել է 2003 թվականի դեկտեմբերի 15-ից մինչև 2004 թվականի մարտի 16-ը, արդյունքում ստացվել է տասը դիմում: Դրանցից ICANN-ը հաստատել է `[[.ասիա|]]`, `[[.cat|cat]]`, `jobs`, `[[.mobi|mobi]]`, `tel` և `travel`: 2011 թվականի մարտին հաստատվել է `[[.xxx|xxx]]-ը` (անկախ վերանայումից մեկ տարի անց պարզվել է, որ ICANN-ը խախտել է իր սեփական կանոնադրությունը՝ մերժելով դիմումը 2007 թվականին)։ Մնացած դիմումներից ( `post`, `mail` և այլընտրանքային `tel` առաջարկ) `post` ներդրվել է 2012 թվականին։

2008 թվականի հունիսի 26-ին Փարիզում ICANN-ի 32-րդ միջազգային հանրային հանդիպման ժամանակ ICANN-ը սկսել է TLD անվանման քաղաքականության նոր գործընթաց՝ «զգալի քայլ առաջ գնալու նոր ընդհանուր վերին մակարդակի դոմենների ներդրման գործում»: Այս ծրագիրը նախատեսել է բազմաթիվ նոր կամ արդեն առաջարկված դոմենների առկայությունը, ինչպես նաև նոր կիրառման և իրականացման գործընթաց։ Դիտորդները կարծել են, որ նոր կանոնները կարող են հանգեցնել հարյուրավոր նոր gTLD-ների գրանցմանը։

### Նոր վերին մակարդակի դոմեններ
Տարիների ընթացքում մի քանի ընդհանուր վերին մակարդակի դոմենների ներդրումը չդադարեցրեց ավելի շատ gTLD-ների պահանջարկը. ICANN-ը բազմաթիվ առաջարկներ է ստացել բարձր մակարդակի նոր դոմենների ստեղծման համար։ Կողմնակիցները վիճում էին տարբեր մոդելների համար՝ սկսած անսահմանափակ gTLD-ների համար քաղաքականության ընդունումից (տես վերևում) մինչև մասնագիտացված կազմակերպությունների կողմից մասնագիտացված օգտագործման կանոնադրական gTLD-ներ:

2008 թվականին նոր նախաձեռնությունը նախատեսում էր նոր դոմենների կիրառման խիստ գործընթաց՝ հավատարիմ մնալով բաց gTLD-ների, համայնքի վրա հիմնված դոմենների և միջազգայնացված դոմենների անունների (IDN) անվանման սահմանափակ քաղաքականությանը։ Համաձայն ICANN-ի կողմից հրապարակված ուղեցույցի, համայնքի վրա հիմնված gTLD-ն «gTLD է, որը շահագործվում է սահմանափակ բնակչությունից բաղկացած սահմանված համայնքի օգտին»: Բոլոր մյուս դոմենները պատկանում են բաց gTLD կատեգորիային, որը «այն է, որը կարող է օգտագործվել ցանկացած նպատակով, որը համապատասխանում է հայտի և գնահատման չափանիշների պահանջներին և ռեեստրի համաձայնագրին:

Այս ծրագրի շրջանակներում նոր gTLD-ների ստեղծումը պահանջում էր ռեգիստրի հետ հարաբերությունների կառավարում, դոմենի ռեգիստրի գործարկում և նման գործողությունների համար տեխնիկական (ինչպես նաև ֆինանսական) կարողությունների ցուցադրում:

Դիմորդների ուղեցույցի նախագծի չորրորդ տարբերակը (DAG4) հրապարակվել է 2011 թվականի մայիսին։ 2011 թվականի հունիսի 20-ին ICANN-ի խորհուրդը քվեարկել է վերացնելու վերին մակարդակի ընդհանուր դոմենային անունների (TLDs) ստեղծման սահմանափակումների մեծ մասը, որի ժամանակ հասանելի էր 22 TLD։ Ընկերությունները և կազմակերպությունները կկարողանան ընտրել հիմնականում կամայական վերին մակարդակի ինտերնետային դոմեններ: Ոչ լատինական նիշերի օգտագործումը (օրինակ՝ կիրիլիցա, արաբերեն, չինարեն և այլն) նույնպես կթույլատրվի gTLD-ներում: ICANN-ը սկսել է ընդունել նոր gTLD-ների հայտերը 2012 թվականի հունվարի 12-ին։ Registrar Melbourne IT-ի կողմից անցկացված հարցումը հաշվի է առել, որ ժամանցի և ֆինանսական ծառայությունների ապրանքանիշերը, ամենայն հավանականությամբ, կդիմեն նոր gTLD-ներ իրենց ապրանքանիշերի համար։ Նոր gTLD-ի համար դիմելու նախնական գինը եղել է՝ $185,000։ ICANN-ն ակնկալել է, որ նոր gTLD-ների առաջին խմբաքանակը կգործարկվի մինչև 2013 թվականի սեպտեմբեր։ ICANN-ն ակնկալել է, որ նոր կանոնները զգալիորեն կփոխեն համացանցի դեմքը: ICANN-ի տնօրենների խորհրդի նախագահ Փիթեր Թրուշը քվեարկությունից հետո հայտարարել է՝ «պետք է թույլ տալ, որ նորարարությունն ազատ գործի»։

## Հանրաճանաչություն
Ամենահայտնի gTLD-ները 2018 թվականի դրությամբ՝

### Լավագույն TLD-ները

### Քաղաքի լավագույն TLD-ները

*

## Տերմինալոգիա
Չսահմանափակված ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններն այն դոմեններն են, որոնք հասանելի են ցանկացած անձի կամ կազմակերպության գրանցման համար՝ ցանկացած օգտագործման համար: Այս խմբի նշանավոր gTLD-ներն են `[[.com|com]]`, `[[.net|net]]`, `[[.org|org]]` և `[[.info|info]]`: Այնուամենայնիվ, `info` դրանցից միակն է և առաջինը, որը բացահայտորեն հաստատվել է որպես անսահմանափակ: Մյուսներն ի սկզբանե ունեցել են կոնկրետ թիրախային լսարան: Սակայն հարկադրանքի բացակայության պատճառով նրանք ձեռք են բերել անսահմանափակ բնույթ:

### Հովանավորվող sTLD
*Հովանավորվող վերին մակարդակի* դոմեն տերմինը բխում է այն փաստից, որ այս դոմենները հիմնված են մասնավոր գործակալությունների կամ կազմակերպությունների կողմից առաջարկված թեմաների գաղափարների վրա, որոնք սահմանում և կիրառում են կանոններ, որոնք սահմանափակում են գրանցողների իրավասությունը TLD-ն օգտագործելու համար: Օրինակ, `aero` TLD-ը հովանավորվում է Société Internationale de Télécommunications Aéronautiques- ի կողմից, որը սահմանափակում է գրանցումները օդային տրանսպորտի ոլորտի անդամների համար:

### Աշխարհագրական gTLD
Աշխարհագրական TLD (կամ *GeoTLD* ) ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեն է, որն օգտագործում է աշխարհագրական, աշխարհաքաղաքական, էթնիկ, լեզվական կամ մշակութային համայնքի անվանումը կամ կապակցումը: 2009 թվականի դրությամբ գոյություն է ունեցել միայն երկու GeoTLD՝ հովանավորվող դոմեններ `[[.cat]]`, կատալոնական լեզվի և մշակույթի համար և `[[.ասիա|.asia]]-ն`։ 2014 թվականի դրությամբ շատ ավելին են եղել, այդ թվում՝ `.kiwi`, `[[.paris]]`, `.scot` և `.gal`, բայց շատ ուրիշներ պարբերաբար ավելացվում են:

### Ապրանքանիշներ gTLD
Ապրանքանիշերը նաև դիմել են իրենց ապրանքանիշը որպես վերին մակարդակի դոմեն ստանալու համար: Հստակեցում 13-ը լրացում է գրանցման պայմանագրին, որը նկարագրում է հատուկ դրույթներ, որոնք թույլ են տալիս ապրանքանիշերին օգտագործել իրենց վերին մակարդակի դոմենը փակ ռեժիմով: ICANN-ին ներկայացվել է 517 հայտ։

2018 թվականին Spamhaus-ը, men-ը գնահատել է որպես ամենավատ վերին մակարդակի դոմեն՝ սպամի և խարդախության առումով: .men-ը գլխավորում է իր 73,000 դոմենների 60,6%-ը, որոնք ճանաչվել են որպես «վատ», ինչի արդյունքում վատության ինդեքսը կազմում է 6,48։

## gTLD-ների ընդլայնում
Նոր ընդհանուր վերին մակարդակի դոմենի (gTLD) կիրառման համակարգը բացվել է 2012 թվականի հունվարի 12-ին: Դիմումների պատուհանը ի սկզբանե պետք է փակվեր 2012 թվականի ապրիլի 12-ին: Այնուամենայնիվ, ICANN-ի գլխավոր գործառնական տնօրեն Աքրամ Աթալլահը հայտարարել է, որ TLD հայտի համակարգում առկա է անսարքություն, որի արդյունքում դիմորդների տեղեկությունները տեսանելի են դառնում ուրիշների համար: Համակարգն անջատվել է դիմողների տեղեկությունները պաշտպանելու համար, և միջոցներ են ձեռնարկվել իրավիճակը կարգավորելու համար:

ICANN-ը վերաբացել է TLD Application System-ը մայիսի 21-ին՝ հնարավորություն տալով դիմորդներին ներկայացնել և վերանայել իրենց դիմումները մինչև 2012 թվականի մայիսի 30-ը։

2012 թվականի հունիսի 13-ին «Բացահայտման օրը» հայտարարվել է, որ ICANN-ը ստացել է մոտ 1930 դիմում նոր gTLD-ների համար, որոնցից 751-ը վիճարկվել են։

Ակնկալվել է, որ նոր gTLD-ները կգործարկվեն 2013 թվականի հունիսին: Այնուամենայնիվ, 2013 թվականի մարտի դրությամբ միայն ոչ լատինական դոմեններն են անցել նախնական գնահատում: Թարմացված ժամանակացույցը առաջարկում էր, որ նոր TLD-ները կգործարկվեն 2013 թվականի նոյեմբերին։ Նոյեմբերի 26-ին սկսել են գործել առաջին յոթ նոր ընդհանուր վերին մակարդակի դոմենները՝ .bike, .clothing, .guru, .holdings, .plumbing, .singles և .ventures։

2012 թվականի դեկտեմբերին վիճակախաղ է տեղի ունեցել՝ որոշելու համար, թե ինչ հերթականությամբ է ICANN-ը գնահատելու 1930 հայտերը։

Հայտեր ներկայացնելուց հետո 2012 թվականի հունիսի 13-ից մինչև 2012 թվականի սեպտեմբերի 26-ը հայտարարվել է հանրային քննարկման շրջան, որի ընթացքում հանրությունը կարող էր արտահայտել իր կարծիքը նոր gTLD-ների համար ներկայացված առանձին հայտերի վերաբերյալ։

Մտահոգություններ են բարձրացվել փակ ընդհանուր հավելվածների վերաբերյալ, որոնցում հայտատուն լինելու է TLD-ի միակ գրանցողը: Մասնավորապես առարկություններ են բարձրացվել հրատարակիչների կողմից Amazon-ի .book հավելվածի վերաբերյալ։

Տեխնոլոգիական հսկաներից Google-ը ներկայացրել է 101 նոր gTLD, Amazon-ը 76-ով 2-րդն է, իսկ Microsoft-ը՝ 11։ Դոմեն անունների առավել մասնագիտացված ընկերությունները ներառում են Donuts-ը, որոնք ներկայացնում են ամենաշատ (307) դիմումները և Uniregistry-ն։

### Նոր gTLD-ների գործարկում
2013 թվականի հուլիսի 15-ին Հարավային Աֆրիկայի Դուրբան քաղաքում ստորագրվել են gTLD առաջին չորս նոր համաձայնագրերը։ Նրանք բոլորը բաղկացած են եղել վերին մակարդակի դոմեններից ոչ լատինական տառերով՝

* International Domain Registry Pty. Ltd.'s شبكة, արաբերեն՝ «վեբ» կամ «ցանց»
* Core Association's онлайн, ռուսերեն «առցանց» 
* Core Association's сайт, ռուսերեն «կայք»
* Spring Fields, LLC's 游戏, Չինարեն «խաղ»

2014 թվականի հուլիսի 10-ին պատվիրակվել է 330-րդ gTLD-ը։ 2014 թվականին նոյեմբերի 9-ին հայտարարվել է 400-րդ gTLD-ը։

Ամենահայտնի gTLD-ը եղել է .guru-ն, որը գործարկվել է 2014 թվականի փետրվարին և հասել 50,000 դոմենի 2014 թվականի ապրիլին, որը կարճ ժամանակով գերազանցել է .club-ին 2014 թվականի հունիսի 2-ից մինչև հունիսի 9-ը, շուրջ 55,000 դոմեններով; Այնուհետև .club-ին գերազանցել է .xyz-ը, որն ուներ ավելի քան 300,000 դոմեն մեկուկես ամիս գոյություն ունենալուց հետո: .xyz-ի աճը կենտրոնացած է մեկ գրանցողի վրա՝ շնորհիվ նրանց կողմից անցկացված առաջխաղացման։

### Քննադատություն
GTLD-ների ընդլայնման քվեարկությունից հետո բազմաթիվ առևտրային ասոցիացիաներ և խոշոր ընկերություններ՝ Ազգային գովազդատուների ասոցիացիայի գլխավորությամբ, ձևավորել են Համացանցային դոմենի պատասխանատու վերահսկողության կոալիցիան: Կոալիցիան դեմ է gTLD-ների ընդլայնմանը` վկայակոչելով «դրա խորապես թերի հիմնավորումը, չափից ավելի ծախսերը և ապրանքանիշի սեփականատերերին վնասելը»։ 2011 թվականի դեկտեմբերի 9-ին ԱՄՆ Կոնգրեսին ուղղված հայտարարության մեջ Ռեստորանների ազգային ասոցիացիայի փոխնախագահ Սքոթ ԴեՖայֆը հայտարարել «նույնիսկ բացի ֆինանսական կորուստներից, որոնք gTLD ծրագիրը կբերի ԱՄՆ-ի միլիոնավոր ընկերությունների համար, Ասոցիացիան կարծում է, որ ICANN ծրագիրը մոլորության մեջ կդնի սպառողներին»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ICANN New gTLDs
* ICANN Տվյալների Բազա նոր gTLD-ների մեկնարկի և հայտերի ներկայացման ժամանակահատվածների վերաբերյալ

Կատեգորիա:Դասակարգման համակարգեր
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Վերին մակարդակի ընդհանուր դոմեններ