Ճանապարհորդական ուղեցույց

thumb|1915 թվականի Պանամա-Կալիֆորնիա ցուցահանդեսի ուղեցույց
[thumb|right|Ուղեցույցների տեսականին [Ճապոնիա|Ճապոնիայում]]
**Ուղեցույց** կամ **ճանապարհորդական ուղեցույց**, «այցելուների կամ զբոսաշրջիկների օգտագործման համար նախատեսված վայրի մասին տեղեկատվության գիրք»։ Այն սովորաբար ներառում է տեսարժան վայրերի, կացարանի, ռեստորանների, տրանսպորտի և գործունեության մասին տեղեկատվություն: Հաճախ ներառված են տարբեր մանրամասներով և պատմամշակութային տեղեկություններով քարտեզներ: Գոյություն ունեն տարբեր տեսակի ուղեցույց գրքեր, որոնք կենտրոնացած են ճանապարհորդության տարբեր ասպեկտների վրա՝ արկածային ճանապարհորդությունից մինչև հանգիստ, կամ ուղղված են տարբեր եկամուտներ ունեցող ճանապարհորդներին, կենտրոնացած են սեռական կողմնորոշման կամ սննդակարգի տեսակների վրա:

Ճամփորդական ուղեցույցները կարող են նաև ունենալ ճանապարհորդական կայքերի ձև:

## Պատմություն

### Հնություն
Ուղեցույցի նախատիպ եղել է պերիպլուսը՝ երթուղի դեպի ափի երկայնքով գտնվող նավահանգիստների տեսարժան վայրեր: *Էրիթրեական ծովի պերիպլուսը* ձեռագիր փաստաթուղթ էր, որը թվարկում էր, ըստ հերթականության, նավահանգիստներն ու ափամերձ տեսարժան վայրերը՝ մոտավոր միջակայքային հեռավորություններով, որոնք նավի նավապետը կարող էր գտնել ափի երկայնքով: Այս աշխատությունը, հավանաբար, գրվել է մ.թ. 1-ին դարի կեսերին։ Այն ծառայել է նույն նպատակին, ինչ ավելի ուշ հռոմեական ճանապարհային կանգառների երթուղին։

*Պերիեգեսը* կամ «շուրջ առաջընթացը» հաստատված գրական ժանր էր հելլենիստական դարաշրջանում: Ագակլիտուսի կորած աշխատությունը, որը նկարագրում է Օլիմպիան () հիշատակվում է Սուդայի և Ֆոտիոսի կողմից: Դիոնիսիոս Պերիեգետեսը (բառացի՝ Դիոնիսիոս Ճամփորդ) հեղինակն էր հունարեն հեքսամետրային հատվածով գրված բնակելի աշխարհի նկարագրության, որը գրված էր կարճ և նրբագեղ ոճով, նախատեսված էր ոչ թե իրական զբոսաշրջիկի համար, այլ *կլիսմոս* ճանապարհորդի համար։ Ենթադրվում է, որ նա աշխատել է Ալեքսանդրիայում և զարգացել է Հադրիանոսի ժամանակաշրջանում: Վաղ շրջանի «չափազանց լավ տեղեկացված և հետաքրքիր ուղեցույցը» եղել է մ.թ. 2-րդ դարի Պավսանիասի *Հունաստանի նկարագրությունները*։ Այս ամենահայտնի աշխատությունը ուղեցույց է հետաքրքիր վայրերի, ճարտարապետության, քանդակագործության և հետաքրքրաշարժ գործերի, Հին Հունաստանի սովորույթների վերաբերյալ և այսօր էլ օգտակար է կլասիցիստների համար: Քրիստոնեության տարածմամբ եվրոպական կրոնական ուխտավորի համար նախատեսված ուղեցույցը դարձել է օգտակար ուղեցույց: Վաղ պատմությունը ուխտագնաց Էգերիայի մասին է, ով այցելել է Սուրբ Երկիր մ.թ. 4-րդ դարում և թողել մանրամասն երթուղու նկարագրություն:

Միջնադարյան արաբական աշխարհում արտեֆակտներ և գանձեր փնտրող ճանապարհորդների համար ուղեցույցներ են գրվել արաբ գանձ որոնողների, աճպարարների և ալքիմիկոսների կողմից: Սա հատկապես վերաբերում էր Հին Եգիպտոսին, որտեղ գանձ որոնողները ցանկանում էին գտնել արժեքավոր հնություններ: Գրքերից մի քանիսը պնդում էին, որ ներծծված են մոգությամբ, որը կարող է ցրել կախարդական արգելքները, որոնք, ենթադրաբար, պաշտպանում են արտեֆակտները:

### Ուղևորություններ
Ճանապարհորդական գրականությունը հայտնի է դարձել միջնադարյան Չինաստանի Սոնգ դինաստիայի (960–1279 թվականներ) օրոք։ Ժանրը կոչվում էր «ճամփորդական գրականություն» և հաճախ գրվում էր պատմողական, արձակ, էսսե և օրագրային ոճով։ Ճամփորդական գրականության այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են Ֆան Չենդան (1126–1193 թվականներ) և Սյու Սիակեն (1587–1641 թվականներ) իրենց գրության մեջ ներառել են մեծ թվով աշխարհագրական և տեղագրական տեղեկություններ, մինչդեռ հայտնի բանաստեղծ և պետական գործիչ Սու Շի «ցերեկային ճամփորդական ակնարկը» (1037–1101 թվականներ) որպես իր հիմնական նպատակ ներկայացրել է փիլիսոփայական և բարոյական փաստարկները։

Արևմուտքում ուղեցույցը մշակվել է արիստոկրատների հրապարակված անձնական փորձառություններից, ովքեր Գրանդ Տուրով ճանապարհորդել են Եվրոպայում։ Քանի որ արվեստի, ճարտարապետության և հնության գնահատումը դառնում էր ազնվական դաստիարակության ավելի կարևոր բաղադրիչներ, ուստի դրանք գերակշռում էին ուղեցույցներում, հատկապես իտալական թերակղզուն նվիրվածներում: Ռիչարդ Լասելսը (1603–1668 թվականներ) գրել է մի շարք ձեռագիր ուղեցույցներ, որոնք ի վերջո հետմահու հրատարակվել են Փարիզում և Լոնդոնում (1670 թվական) որպես *«Իտալիայի ճանապարհորդություն»*։  «Գրանդ տուր» ուղեցույցները թափվեցին մամուլում ողջ տասնութերորդ դարում, օրինակ՝ Պատրիկ Բրայդոնի *«Շրջագայություն Սիցիլիայում և Մալթայում»* կարդում էին շատերը, ովքեր երբեք չլքեցին Անգլիան:1626-ից 1649 թվականներին հոլանդական հրատարակիչ Էլզեվիրի տունը հրատարակել է գրպանային գրքերի ամենավաճառվող շարքը՝ *Էլզևիրյան հանրապետություններ*, որը նկարագրվել է որպես «ժամանակակից ճանապարհորդական ուղեցույցի նախահայրը»:  Յուրաքանչյուր հատորը տեղեկատվություն էր տալիս (աշխարհագրություն, բնակչություն, տնտեսություն, պատմություն) Եվրոպայի, Աֆրիկայի, Մերձավոր Արևելքի կամ Հեռավոր Արևելքի որևէ երկրի մասին:

Կարևոր անցումային գործիչ Մարիանան Սթարկենն իրականացրել է Գրանդ Տուր ճանապարհորդությունների յուրօրինակ ոճից անցումը առավել տեղեկատվական և անանձնական ուղեցույցի: Ֆրանսիայում և Իտալիայում ճանապարհորդելու նրա 1824 թվականի ուղեցույցը 19-րդ դարի սկզբին մայրցամաքում բրիտանացի ճանապարհորդների համար կարևոր ուղեկից էր: Նա գիտակցում էր, որ 1815 թվականից հետո արտասահման մեկնող բրիտանացիների աճող թվի հետ իր ընթերցողների մեծամասնությունն այժմ ընտանեկան խմբերում և բյուջեով է լինելու: Հետևաբար, նա առաջին անգամ ներառել է բազմաթիվ խորհուրդներ ուղեբեռի, անձնագրեր ստանալու, յուրաքանչյուր քաղաքում սննդի և բնակության ճշգրիտ արժեքի և նույնիսկ հաշմանդամ ընտանիքի անդամների խնամքի վերաբերյալ: Նա նաև մշակել է բացականչական նշանների վարկանիշների համակարգ, որն այսօրվա աստղային վարկանիշների նախատիպն է: Ջոն Մյուրեյի կողմից հրատարակված գրքերը որպես ձևանմուշ ծառայեցին հետագա ուղեցույցների համար:

Միացյալ Նահանգներում առաջին հրատարակված ուղեցույցը Գեդեոն Մինոր Դևիսոնի *«Նորաձև շրջագայությունն»* էր, որը հրատարակվել է 1822 թվականին, և 1825 թվականին Թեոդոր Դուայթի *«Հյուսիսային ճանապարհորդը*», Հենրի Գիլփինի *«Հյուսիսային շրջագայությունը»*։

### Ժամանակակից ուղեցույց

Ժամանակակից ուղեցույցը ի հայտ եկավ 1830-ական թվականներին՝ միջքաղաքային զբոսաշրջության աճող շուկայով: Հրատարակիչ Ջոն Մյուրեյը 1836 թվականից սկսեց տպագրել «*Մյուրեյի ձեռնարկները ճանապարհորդների համար Լոնդոնում»*։ Շարքն ընդգրկում էր Եվրոպայի, Ասիայի և հյուսիսային Աֆրիկայի զբոսաշրջային ուղղությունները, և նա ներկայացրեց «տեսարժան վայրերի» հայեցակարգը, որը նա գնահատեց դրանց նշանակության առումով՝ օգտագործելով աստղերը Սթարկեի բացականչական կետերի համար: Ըստ գիտնական Ջեյմս Բուզարդի, Մյուրեյի ոճը «ցուցադրում էր սպառիչ ռացիոնալ պլանավորումը, որը նույնքան իդեալ էր զարգացող զբոսաշրջային արդյունաբերության համար, որքան բրիտանական առևտրային և արդյունաբերական կազմակերպություններն ընդհանրապես»:

Գերմանիայում Կարլ Բեդեկերը ձեռք է բերել Ֆրանց Ֆրիդրիխ Ռյոլինգի հրատարակչությունը Կոբլենցում, որը 1828 թվականին հրատարակել էր պրոֆեսոր Յոհաննես Ավգուստ Կլայնի ձեռնարկը ճանապարհորդների համար՝ *Հռենոսի ճանապարհորդություն [[Մայնց|Մայնցից]] [[Քյոլն]]; Ձեռնարկ ճանապարհորդների համար*: Նա հրատարակել է այս գիրքը հաջորդ տասը տարիների ընթացքում քիչ փոփոխություններով, ինչը հիմք է հանդիսացել Բեդեկերի՝ ճանապարհորդական ուղեցույցների նոր մոտեցման համար: Քլայնի մահից հետո նա որոշել է հրատարակել նոր հրատարակություն 1839 թվականին, որին նա ավելացրեց իր բազմաթիվ մտքերն այն մասին, թե ինչ պետք է առաջարկի ճանապարհորդական ուղեցույցը ճանապարհորդին: Բեդեկերի վերջնական նպատակն էր ազատել ճանապարհորդին ճանապարհորդական ուղեցույցից դուրս որևէ տեղեկատվություն փնտրելուց․ երթուղիների, տրանսպորտի, բնակության, ռեստորանների, թեյավճարների, տեսարժան վայրերի, զբոսանքի կամ գների մասին: Բեդեկերը ընդօրինակել է Ջոն Մյուրեյի ուղեցույցների ոճը, սակայն ներառել է աննախադեպ մանրամասն տեղեկատվություն։

1846 թվականին Բեդեկերը ներկայացրել է իր աստղային վարկանիշները տեսարժան վայրերի և կացարանների համար՝ հետևելով տիկին Սթարքի և Մյուրեյի վարկանիշին: Այս հրատարակությունը նաև նրա առաջին «փորձնական» կարմիր ուղեցույցն էր։ Նա նաև որոշել է իր ճանապարհորդական ուղեցույցներն անվանել «ձեռնարկներ»՝ հետևելով Ջոն Մյուրեյ III- ի օրինակին: Բեդեկերի վաղ ուղեցույցներն ունեին շագանակագույն կազմեր, բայց 1856 թվականից սկսած՝ Մյուրեյի կարմիր կազմերն ու ոսկեզօծ տառերը դարձել են նաև Բեդեկերի բոլոր ուղեցույցների տարբերակող նշանը, և բովանդակությունը հայտնի է դարձել իր պարզությամբ, մանրամասնությամբ և ճշգրտությամբ:

Բեդեկերն ու Մյուրեյը ստեղծել են անանձնական, օբյեկտիվ ուղեցույցներ, որոնք աշխատում էին մինչ այդ համակցված փաստական տեղեկատվությունների հիման վրա: Բեդեկերի և Մյուրեյի գրքերի առկայությունը օգնել է խորացնել և պաշտոնականացնել միայնակ ճանապարհորդության լրացուցիչ ժանրը, որը դադարել է ծառայել որպես ուղեցույց:  Բեդեկերի և Մյուրեյի ուղեցույցները մեծ տարածում են գտել և ստանդարտ ռեսուրսներ էին 20-րդ դարի ճանապարհորդների համար:

Կարլ Բեդեկերի մահից հետո նրա որդին, որը անունը նույնպես Կառլ էր, ժառանգել է *Բեդեկեր* ճանապարհորդական ուղեցույցի բիզնեսը. Այնուամենայնիվ, նա սպանվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Բրիտանական ազգայնականությունը և հակագերմանական տրամադրությունները հանգեցել են նրան, որ որոշ բրիտանացիներ Բեդեկերի ուղեցույցներին պիտակավորել են որպես «Գերմանական պատերազմի ջանքերի գործիք», և նրանց ժողովրդականությունը Միացյալ Թագավորությունում զգալիորեն ընկել է: Արդյունքում, Բեդեկերի երկու խմբագիրները լքել են ընկերությունը և ձեռք բերել «Մյուրեի ուղեցույցի» իրավունքները: Ստացված ուղեցույցները, որոնք կարմիր կազմով Բեդեկերից տարբերակելու համար կոչվել են «Կապույտ ուղեցույցներ», կազմել են 20-րդ դարի մեծ մասի հիմնական ուղեցույց գրքերի շարքը և հրատարակվում են մինչ օրս:

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո ի հայտ եկան երկու նոր անուններ, որոնք միավորում էին միջազգային ճանապարհորդության եվրոպական և ամերիկյան հեռանկարները: Յուջին Ֆոդորը՝ ծագումով հունգարացի ճամփորդական հոդվածների հեղինակ, ով գաղթել էր Միացյալ Նահանգներ մինչ պատերազմը, գրել է ուղեցույցներ, որոնք անգլերեն ընթերցող հանդիսատեսին ներկայացրել են մայրցամաքային Եվրոպան: Կորեական պատերազմի ժամանակ Եվրոպայում տեղակայված ամերիկացի զինվոր Արթուր Ֆրոմմերն օգտագործել է մայրցամաքով ճանապարհորդելու իր փորձը որպես *Եվրոպան օրական 5 դոլարով* (1957 թվական) ուղեցույցի հիմք, որն ընթերցողներին ծանոթացրել է Եվրոպայում բյուջետային ճանապարհորդության տարբերակներին: Երկու հեղինակների ուղեցույցները հիմք են հանդիսացել ընդարձակ շարքերի համար, որոնք ի վերջո ընդգրկել են ուղղություններ ամբողջ աշխարհում:

Այդ ժամանակից ի վեր հրատարակվել են Let's Go, Lonely Planet, Insight Guides, Rough Guides շատ այլ ճանապարհորդական ուղեցույցներ։

## Հատուկ գործունեության համար
Լեռների համար մագլցման մասնագիտացված ուղեցույցները երկար պատմություն ունեն՝ կապված լեռնագնացության, ժայռամագլցման, բլուրներով քայլելու և սքրեմբլինգի հատուկ կարիքների հետ: Օրինակ՝ WA Poucher-ի ուղեցույցները լայնորեն օգտագործվում են Բրիտանիայի լեռնային շրջանների համար: Կան շատ ավելի հատուկ ուղեցույցներ Բրիտանիայի բազմաթիվ լեռնագնացության վայրերի համար, որոնք հրապարակվել են, օրինակ, Ալպինիստների ակումբի կողմից:

Ճամփորդական ուղեցույցները պատրաստված են սուզվելու ուղղությունների և սուզվելու հատուկ վայրերի համար: Դրանք հրապարակվել են որպես ամսագրերի հոդվածներ, առանձին գրքեր և կայքեր, որոնք հաճախ հանրայնացնում են սուզվելու վայրերը հատուկ ծառայություններ մատուցողների մոտ:

## Թվային աշխարհ
Թվային տեխնոլոգիաների առաջացման հետ մեկտեղ շատ հրատարակիչներ դիմել են էլեկտրոնային եղանակով տարածման մեթոդին՝ տպագիր հրատարակության փոխարեն: Սա կարող է լինել շարժական համակարգչի կամ ձեռքի սարքի վրա, օրինակ՝ ԱԹՕ-ի կամ iPod-ի վրա կարդալու համար ներբեռնվող փաստաթղթերի ձև, կամ վեբ կայքի միջոցով հասանելի առցանց տեղեկատվության ձև: Սա ուղեցույցների հրատարակիչներին հնարավորություն է տվել ավելի արդիական պահել իրենց տեղեկատվությունը: Ավանդական ուղեցույցների գործող ղեկավարները Lonely Planet, Frommers, Rough Guides և In Your Pocket City Guides-ը և նորեկները, ինչպիսիք են Schmap կամ Ulysses Travel Guides-ն այժմ առաջարկում են ճանապարհորդական ուղեցույցներ ներբեռնման համար: Նոր առցանց և ինտերակտիվ ուղեցույցները, ինչպիսիք են Tripadvisor-ը, Վիքիճամփորդը և Travelpoint-ը, հնարավորություն են տալիս առանձին ճանապարհորդներին կիսվել իրենց սեփական փորձով և տեղեկատվություն տրամադրել ուղեցույցին:

## Տես նաև
*Աուդիոգիդ
*Մշակութային զբոսաշրջություն
*Էկոտուրիզմ
*Էնոտուրիզմ
*Տուրիզմ
*Դասագիրք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրքեր ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն
Կատեգորիա:Ճանապարհորդություն
Կատեգորիա:Տեղեկագրքեր