Կիչկասսկի կամուրջ

**Կիչկասսկի կամուրջ** (), Ալեքսանդրովսկի (այժմ՝ Զապորոժիա) մոտ Դնեպրի վրայով անցնող երկաստիճան գերանային-կոնսոլային կամուրջ, որը կառուցվել է 20-րդ դարի սկզբին՝ որպես Երկրորդ Եկատերինյան երկաթուղու մաս: Կամրջի ստորին մակարդակը նախատեսված էր հետիոտների և կանոնավոր տրանսպորտի համար, իսկ վերին մակարդակը՝ երկաթուղային երթևեկության համար (բացվել է 1908 թվականին): Կամուրջը երկաթուղային կապ է ապահովել Դոնբասի և Կրիվոյ Ռոգի միջև: Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ կամրջի կենտրոնական հատվածը մի քանի անգամ պայթեցվել է, բայց 1921 թվականին կամուրջը վերականգնվել է: 1931 թվականին այն ապամոնտաժվել է, քանի որ Դնեպրի հիդրոէլեկտրակայանի շահագործման հանձնվելուց հետո գտնվել է ջրհեղեղի գոտում: 2004 թվականին ջրասուզակները Դնեպրի հատակում հայտնաբերել են կամրջի և գնացքի մնացորդներ:

## Առաջացման նախադրյալներ
Կամուրջը գտնվում էր Եկատերինոսլավից Դնեպր գետի ներքևի մասում՝ գետի ամենանեղ կետում (մոտ 160 մ), որը հայտնի է որպես «Գայլի կոկորդ» (Վոլչյե գիրլո), որի մոտով անցնում էր հնագույն ժամանակներից հայտնի Կրարիյսկայա (Կիչկասկայա) անցումը։ 19-րդ դարում անցման վայրում կազմակերպվել է ճոպանուղային լաստանավ, որը կարող էր միաժամանակ տեղափոխել մինչև տասը ձիաքարշ սայլ։ Երկար տարիներ անցումն ապահովել է վաճառական Նոա Չուդնովսկին, որը պայմանագրեր է կնքել Ալեքսանդրովի զեմստվո խորհրդի հետ։

19-րդ դարում արդյունաբերական ձեռնարկությունների արագ աճը հանգեցրել է նրան, որ լաստանավային անցումն այլևս չի կարողացել հաղթահարել տեղափոխվող բեռների անընդհատ աճող ծավալը: Կրիվոյ Ռոգի և Դոնեցկի ավազանների սկսված զարգացումը հանգեցրել է երկաթուղիների ինտենսիվ շինարարությանը: Եկատերինինյան 2-րդ երկաթուղու (Դոլգինցևո - Նիկոպոլ - Ալեքսանդրովսկ - Վոլնովախա) կառուցման շրջանակներում կառուցվել է 214 կամուրջ, այդ թվում՝ 16 խոշոր: Դրանցից մեկը Կիչկասյան կամուրջն էր:

## Նախագիծ, շինարարություն
right|thumb|300px|Կամրջի դիագրամ, 1908 թվական
right|thumb|300px|Կամրջի կառուցումը
right|thumb|300px|Կամրջի ստորին հարկը
right|thumb|300px|Բացիկ՝ Տարաս Բուլբայի կամրջի և ժայռերի տեսարանով
right|thumb|300px
right|thumb|300px|Բացիկ կամրջի տեսարանով

Կամրջի կառուցման առաջին նախագծերից մեկը կազմել է հայտնի կամրջաշինարար Լ. Դ. Պրոսկուրյակովը։ Նախագծի համաձայն՝ այն պետք է լիներ կամարակապ կամուրջ՝ 94 սաժեն ազատ թռիչքով և 203,125 ֆունտ ընդհանուր քաշով։ Նախագիծը ստացել է Երկաթուղիների նախարարության հավանությունը, սակայն այն երբեք չի իրականացվել։

Կամրջի նախագծային աշխատանքների մրցույթին մասնակցել է տասներկու աշխատանք, որոնցից Երկաթուղային ինժեներների ինստիտուտի պրոֆեսոր Ն. Ա. Բելելյուբսկին տեղացի ինժեներ Վասիլի Դմիտրիևիչ Լատայի (ծնված 1855թ.) նախագիծն ընտրել է որպես տեղական պայմաններին ամենահարմարը: Լատայի նախագիծը, որը ներկայացվել է Բրյանսկի գործարանների խորհրդի կողմից, նախատեսում էր կոնսոլային ճառագայթային կամուրջ՝ 90 ֆաթոմ մեկ թռիչքով և 358,125 ֆունտ քաշով: Միևնույն ժամանակ, դրա նախագծային արժեքը (1.5 միլիոն ռուբլի) պակաս էր կամարակապ կամրջի նախագծի արժեքից:

Շինարարությունն իրականացրել է ինժեներ Լատան։ Կամրջի կառուցմանը մասնակցել են ինժեներներ Դուրկովիչը, Կելբերը, Լ.Կ. Վալկևիչը, Գ.Ն. Սոլովյովը։

Կամրջի առանցքը հատում էր Դնեպրը գետի ժայռոտ ափերի կողմից ձևավորված խորը և նեղ հովտի տարածքում։ Այս հովիտը առանձնանում էր իր յուրօրինակ երկրաբանական և տեղագրական առանձնահատկություններով, որոնք պայմանավորում էին կամրջի ճարտարապետի յուրօրինակ լուծումները։ Կամուրջը բաղկացած էր երեք թռիչքից։ Նախագծի հեղինակը միջին կախովի թռիչքի ստորին լարերին տվել էր շրջանաձև ուրվագիծ. այդ պատճառով էլ ճառագայթային-կոնսոլային համակարգով կամուրջը արտաքինից ընկալվում էր որպես կամարակապ։ Դնեպրի վրայով թռիչքն ուներ Ռուսական կայսրության համար ռեկորդային երկարություն՝ 190 մ։ Կամուրջը բաղկացած էր երկու շարքից. վերին շարքով անցնում էին երկու երկաթուղային գծեր, իսկ ստորին շարքով՝ մայրուղային և հետիոտնային մայթերը: Ստորին շարքի մայրուղային և հետիոտնային մայթերի միջև անցնում էին կամրջի հիմնական կրող կառույցները: Կամրջի հիմնական ֆերմաները թեքված էին՝ ավելի լավ կայունություն ապահովելու համար: Հատկապես նշվում է շինարարության և տեղադրման աշխատանքների մեթոդների նորարարությունը: Կախովի թռիչքաձև կառույցները և գետային կոնսոլները հավաքվել են վերգետնյա հավաքման եղանակով՝ պորտալային և աշտարակային կռունկներով, իսկ հավաքման և ամրացման համար օգտագործվել են պնևմատիկ մուրճեր։

Կամրջի շինարարական աշխատանքները սկսվել են 1903 թվականի հունվարին։ Շինարարության պայմանագիրը ստորագրվել է 1906 թվականին Բրյանսկի գործարանի բաժնետիրական ընկերության կողմից։ Ալեքսանդրովսկու Հարավռուսական գործարանի կամրջային արհեստանոցը զբաղվել է կամրջի կառուցմամբ և անհրաժեշտ մասերի արտադրությամբ։ Պայմանագրի կնքման հանգամանքները զգալիորեն բարդացել են, քանի որ ընկերության ինժեներների և Երկաթուղիների նախարարության միջև տեխնիկական մանրամասների վերաբերյալ քննարկումներ են սկսվել։ Կամրջի վերնաշենքի հավաքումը իրականացվել է երկու ափերից միաժամանակ՝ 1907 թվականի փետրվարից մինչև 1908 թվականի փետրվարը։

Կամրջի ընդհանուր երկարությունը 336 մ էր, կամարի հենարանների միջև հեռավորությունը՝ 190 մ, կամարի գագաթից մինչև հենարանների գիծը հեռավորությունը՝ 20 մ։ Կամրջի ընդհանուր քաշը գնահատվել է 5.6 հազար տոննա։

Կամրջի վրայով ուղևորատար երկաթուղային երթևեկությունը բացվել է 1908 թվականի փետրվարի 22-ին, իսկ բեռնատարներինը՝ մարտի 11-ին։ 1911 թվականին ընդունվել է օրենք կամրջով 15 տարի ժամկետով անցնելու սակագների մասին։

Երկրորդ Եկատերինա երկաթուղու երկաթուղային հատվածները Կիչկաս կայարանից էին:

Կամուրջը իր ժամանակի համար ակնառու էր։ Ինչպես նշել է ճարտարապետական հետազոտող Վլադիմիր Յասիևիչը, *«կամրջի առաձգական կամարը դարձել է մետաղական կառուցվածքների նոր կառուցողական տրամաբանության, թեթևության և ամրության մարմնացումը»*։

## Ռազմական գործողություններ կամրջի մոտ
### 1918
1918 թվականի հունվարին Դոնի կազակների մի քանի գնացքներ վերադառնում էին ռազմաճակատից՝ օգնելու Դոնի ատաման Կալեդինի զորքերին, որոնք ապստամբել էին բոլշևիկների դեմ: Հեղափոխական կոմիտեն, որի կազմում էին բոլշևիկները և Ալեքսանդրովսկը վերահսկող անարխիստներ Մ. Նիկիֆորովան և Ն. Մախնոն, որոշեցին կանգնեցնել և զինաթափել կազակներին կամրջի վրա: 1918 թվականի հունվարի 7-ին Հեղափոխական կոմիտեի ջոկատները անցան աջ ափ և ամրացան: Հեղափոխական կոմիտեի անդամները դարանակալել են՝ քանդելով ռելսերը: Առաջին գնացքի մեքենավարը, տեսնելով ավերված ռելսերը, կտրուկ հետ քաշվեց, և գնացքը բախվել է իրեն հետևող գնացքին: Այդ ընթացքում զոհվեցին մարդիկ և ձիեր: Մի քանի կազակական գնացքներ գնացին Նիկոպոլ, իսկ մյուսները զինաթափվել են: Նրանք, ովքեր չէին ցանկանում հանձնվել, մահապատժի ենթարկվեցին՝ կամրջից նետվելով Դնեպր գետը։

Մենոնիտ Ի. Վիբեն նշում է, որ 1918 թվականի ապրիլի 13-ին կամուրջը պայթեցրել են կարմիրները, այն բանից հետո, երբ զորքերը նահանջել են Նիկոպոլից՝ գերմանական զորքերի միջամտության արդյունքում: Մեկ այլ մենոնիտ՝ Դեյվիդ Ռեմպելը, հիշատակում է կամրջի պայթեցման մասին Մ. Նիկիֆորովայի ավազակախմբի կողմից: Կարմիր բանակի զինվոր Ի. Ֆեդորչենկոն հիշատակում է կամրջի կեսի պայթեցման մասին բոլշևիկների կողմից՝ հայդամակների շքերթով: Կարմիրների կողմից կամրջի պայթեցման մասին հիշատակվում է Ալեքսանդրովսկի բնակիչ Մ. Գորդեևայի հուշագրություններում:

1918 թվականի վերջին մենոնիտների ինքնապաշտպանության ստորաբաժանումը (Selbstschutz) մասնակցեց կամրջի մոտ մի քանի բախումների՝ մեկ անգամ կանխելով Պետլիուրայի ուժերի ջոկատի անցումը, իսկ մեկ այլ անգամ՝ կասեցնելով Ազատ կազակների կամրջի անցումը։

1918 թվականի դեկտեմբերի 8-ի լույս 9-ի գիշերը մոտ հազար սպիտակամորթ կողմնակիցներ որոշեցին Եկատերինոսլավից ճեղքել ճանապարհը՝ Ա. Ի. Դենիկինի կամավորական բանակի հետ վերամիավորվելու համար, և փորձել են անցնել Դնեպրի ձախ կողմը։ Նրանց դիմավորել են Ազատ կազակների Խորտիցայի գնդի կազակները։ Ունենալով թվային առավելություն և ավելի լավ ռազմական պատրաստվածություն՝ սպիտակամորթները ջախջախել են կազակական կուրենին, բայց չեն կարողացել ճեղքել Կիչկասի կամուրջը։ Եթե կամուրջը գրավվեր, այն ականապատվում էր։

Ըստ Ե. Յակոնովսկու հուշագրությունների՝ դեկտեմբերի դրությամբ կամուրջը պայթեցվել էր։

1918 թվականի դեկտեմբերին - 1919 թվականի հունվարին Մախնոյի զորքերը դուրս են մղվել ատաման Գրիգորիևի դիվիզիայի և տեղեկատուի զորքերի կողմից, իսկ Գրիգորիևի մարդիկ գրավել են Կիչկասը, Գրուշևկան, Վորոնցովկան և այլ բնակավայրեր։

### 1919
Հունիսի քսանական թվականներին Մախնոյի ջոկատը ձախ ափից դեպի աջ է անցել Կիչկասը։

Հուլիսի 10-ին Ալեքսանդրովսկը գրավել են Ա. Շկուրոի սպիտակ ջոկատները։ Սակայն հուլիսի 31-ին բոլշևիկների Ղրիմի դիվիզիան անցել է Կիչկասի մոտ, այդ թվում՝ օգտագործելով Ս. Մ. Լեպետենկոյի Զադնեպրովսկայա զրահապատ գնացքի դիվիզիայի «Սվերդլովի հիշատակ» զրահապատ գնացքը։

Կիչկասսկի կամրջի մոտ և Միրովոյ կայարանի մոտ տեղի է ունեցել Սպիտակ բանակի սլավոնական գնդի և մախնովիստների միջև մարտ, որում գունդը լիակատար պարտություն է կրել: Սպա Վ. Վավրիկը սպիտակամորթների թիվը գնահատել է 1200 դաշույն 20000 մախնովիստների դեմ: Սեպտեմբերի 21-ի (հոկտեմբերի 5-ի) վաղ առավոտյան մախնովիստները անակնկալ հարձակման ժամանակ գրավել են Խորտիցա գյուղը, Կիչկասսկի կամուրջը և Ալեքսանդրովսկը: Կամուրջը պահպանում էին Սպիտակ բանակի սլավոնական գնդի երկու վաշտեր: Նրանք կամրջի երկու կողմերում տեղադրել են գնդացիրներ և զրահապատ հարթակ: Կամուրջը հանձնվել է առանց մարտի, որից հետո երկու վաշտերն էլ անցան մախնովիստների կողմը։ Կամուրջը պահպանող մենոնիտների մի փոքր ջոկատ նետվել է գետը, որտեղ միայն մեկ մարդ է ողջ մնացել։ Ավելի ուշ, կարմիր հրամանատար Պ. Դիբենկոյի հետ բախման ժամանակ, մախնովիստները Դիբենկոյի գործակալներին նետել են կամրջից։

Նոյեմբերի սկզբին, սպիտակ գեներալ Յա. Ա. Սլաշչևի կորպուսի հարվածների տակ, մախնովիստները լքել են Ալեքսանդրովսկը: Նոյեմբերի 7-ին, Քլայնի հրամանատարությամբ մախնովիստների 1-ին Եկատերինոսլավյան հետևակային գունդը ճեղքել է Ալեքսանդրովսկի մոտ գտնվող Սպիտակ գվարդիայի 1-ին բնիկ հեծելազորային դիվիզիայի դիրքերը: Դրանից հետո այն նահանջել է Կիչկասի կամուրջ՝ այն պաշտպանելու համար: Նոյեմբերի 8-9-ին անցման վրա Սպիտակ գվարդիայի հարձակումը հետ մղելուց հետո, մախնովիստները նահանջել են աջ ափ և պայթեցրել կամուրջը։

Կամավոր Բինեցկու հուշագրությունների համաձայն՝ մախնովիստները պայթեցված կամրջի մոտ ուղարկել են գրանիտով բեռնված վագոններով և հարթակներով շոգեքարշ: Մախնովիստների կողմից կամրջի պայթեցման մասին հիշատակվում է Վ. Շկլովսկու և Մ. Գորկու պատմություններում: Մախնովիստ Վ. Բելաշի հուշագրությունների համաձայն՝ 1919 թվականի նոյեմբերի 11-ի գիշերը նրանք հեռացրել են կամրջի ռելսերը և այրել տախտակամածը: Մախնովիստների օպերատիվ զեկույցում նշվում էր, որ սպիտակ գվարդիականները երկու օր փորձում էին կազմակերպել Կիչկասի վրայով անցում, բայց դադարեցրել էին փորձերը զգալի կորուստներ կրելուց հետո (մինչև 400 զոհ):

Սպիտակավորների կողմից զբաղեցված կամուրջը պահպանում էին Դոնի 2-րդ համատեղ բրիգադի և չեչենական հեծելազորային դիվիզիայի զինվորները: Դեկտեմբերի 27-ին Եկատերինոսլավից Ղրիմ նահանջող Սլաշչովի զորքերը (3-րդ բանակային կորպուս) առանց մեծ ջանքերի հետ մղեցին մախնովիստներին Կիչկասի անցումից՝ գրավելով 5 թնդանոթ և անցնելով գետը սառույցի վրայով։
### 1920
Կամավորական բանակի սպաների հուշագրություններում հիշատակվում է կամրջի պայթեցումը բոլշևիկների կողմից 1920 թվականին։

Այսպես, փոխգնդապետ Վ. Պավլովը հիշատակում է բոլշևիկների կողմից 1920 թվականի օգոստոսի 6-ի երեկոյան տեղի ունեցած պայթյունը, ինչպես նաև այն, որ պոնտոնային կամուրջը հետ է քաշվել: Ինչպես Պավլովի հուշագրություններում, այնպես էլ սպիտակ շարժման մասնակից Ն. Ռաևսկու հուշագրություններում նշվում է, որ բոլշևիկները վիրավորներով գնացք են ուղարկել պայթեցված Կիչկաշի կամրջի մոտ, որը խանգարում էր մանևրելուն: Կարմիր բանակի զինվոր Կարլ Արուի հուշագրություններում հիշատակվում է Կարմիր բանակի զինվորների կողմից նետված զինամթերքով և համազգեստով գնացքի մասին, որը խանգարում էր:

Կիչկաշի կամրջի պայթեցումից հետո տրանսպորտային հաղորդակցությունն ապահովելու համար դրա կողքին՝ երկու հարյուր մետր ներքև, կառուցվել է միաշարք պոնտոնային կամուրջ: 1920 թվականի օգոստոսի սկզբին կարմիր զորքերը (Ի. Ուբորևիչի գլխավորությամբ), սպիտակների ճնշման տակ, նահանջեցին աջ ափ՝ այս պոնտոնային կամրջով:

1920 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Կարմիր զորքերը դուրս մղվեցին Ալեքսանդրովսկից՝ Հյուսիսային Տավրիայի գործողության շրջանակներում սպիտակ զորքերի հարձակման արդյունքում։ Սակայն Կիչկասի անցումը հնարավոր չեղավ գրավել, քանի որ այն գտնվում էր կարմիրների կրակի տակ աջ ափից։ Մարկովի դիվիզիան, Կորնիլովի դիվիզիան և Կուբանի հեծելազորային դիվիզիան մասնակցեցին Սպիտակների հարձակմանը։ Հոկտեմբերի 8-ից 14-ը Սպիտակ զորքերը պարտություն կրեցին Դնեպրի աջ ափին՝ Կիչկաս-Նիկոպոլ-Տոկ կայարան-Գրուշևկա տարածքում տեղի ունեցած մարտերի ժամանակ։

## Պայթյուններ, կամրջի վնաս
right|thumb|300px|Բացիկ կամրջի տեսարանով
right|thumb|300px|Կամուրջը պայթյունից հետո

Քաղաքացիական պատերազմի սկսվելուն պես Կիչկասի կամուրջը ձեռք է բերել ռազմավարական նշանակություն։ Դրանով տեղափոխվել են զինամթերք, զինվորներ, վիրավորներ, դեղորայք և տարբեր սարքավորումներ: Կամրջի երկաթուղային երթևեկելի մասը մի քանի անգամ պայթեցվել է։ Ամենալուրջ պայթյունը հանգեցրել է կամրջի կենտրոնական մասի ավերմանը։ Բ. Վեյդեի հուշագրությունների համաձայն՝ կամրջի պայթելու ժամանակ փլուզվել են մարդկանց, արկեր և դեղորայք տեղափոխող երկու գնացքներ։

Կամրջի պայթեցման մասին սպիտակամորթների կողմից հիշատակվում է ինժեներ Վ.Դ. Նիկոլսկու (որը մասնակցել է կառույցի վերականգնմանը) հուշագրություններում և կոմունիստ Բելա Կունի հուշագրություններում, որը նույնպես հիշատակում է համազգեստներով, ալյուրով, հացահատիկայիններով և անասուններով երկու գնացքների փլուզման մասին։

## Վերականգնում
Եկատերինյան երկաթուղին զգալիորեն տուժել է քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, մասնավորապես՝ ավերվել են երկու հարյուրից ավելի երկաթուղային կամուրջներ: Պատերազմի ավարտից հետո անհրաժեշտություն է առաջել երկաթուղային հաղորդակցություն հաստատել գլխավոր գծի երկայնքով, և, հետևաբար, վերականգնել Կիչկասյան կամուրջը: Երկաթուղիների ժողովրդական կոմիսար Ֆելիքս Ձերժինսկին հետևում էր վերականգնողական աշխատանքների ընթացքին: 1921 թվականի մայիսին վերականգնման ընթացքի հարցը քննարկվել է նրա նախագահությամբ անցկացված տեխնիկական խորհրդակցության ժամանակ: Ֆոկեևը նշանակվել է երկաթուղային կոմիսար, իսկ ինժեներ Խարլամովը՝ վերականգնողական աշխատանքների ղեկավար: Մետաղական կոնստրուկցիաները, մասնավորապես՝ միջին 18 ֆատոմ տրամաչափի ֆերման, արտադրվել են Եկատերինոսլավի Յուժնո-Բրյանսկի գործարանում:

Կիչկասի կամուրջը վերականգնվել է նախատեսվածից շուտ՝ 1921 թվականի սեպտեմբերի երկրորդ տասնօրյակում: Այն շահագործման է հանձնվել Ե. Պատոնի գլխավորած կամրջի փորձարկման կայանին:

«Կիչկասի կամրջի վերականգնման հիանալի աշխատանքի» համար Համուկրաինական կենտրոնական գործադիր կոմիտեի նախագահությունը 1921 թվականի նոյեմբերի 5-ի որոշմամբ Եկատերինյան երկաթուղու և Բրյանսկի գործարանի կամրջային արհեստանոցի աշխատողներին պարգևատրել է Ուկրաինական ԽՍՀ Աշխատանքի կարմիր դրոշի շքանշանով և Համուկրաինական կենտրոնական գործադիր կոմիտեի կարմիր դրոշով[5][6]: Գործարանի կամրջային արհեստանոցը նկարահանվել է Օդեսայի կինոգործարանի լրատվական հոլովակում (1929):

## Ապամոնտաժում
Կամուրջը գտնվում էր Դնեպրի հիդրոէլեկտրակայանի ամբարտակի վերին ավազանում՝ ջրհեղեղի գոտում։ Ամբարտակի և Խորտիցա կղզու վրայով նոր մետաղական Ստրելեցկի կամուրջների կառուցման ավարտից հետո Կիչկասսկի կամրջի կարիքը վերացել է։ Սկզբում նախատեսված է եղել կամուրջն օգտագործել Սեմիրեչյե երկաթուղու վրա, սակայն այդ ծրագրերը հետագայում մերժվել են: Կիչկասսկի կամուրջը ապամոնտաժվել է մինչև 1931 թվականի նոյեմբերի 6-ը:

## 1991 թվականի խաբեություն
right|thumb|300px|Կիչկասսկի կամրջի աջ ափի հենարանները

1991 թվականին լայնորեն հայտնի է դարձել քաղաքային լեգենդը մարդակեր լոքոների մասին, որոնք գիրացել էին Կիչկասսկի կամրջից ընկած գնացքի հացահատիկով։ Այս լեգենդը դարձել է Զապորոժիեի դիցաբանության մաս և ծնվել ինժեներ Վիկտոր Կորոլյովի կեղծ հոդվածի շնորհիվ։

## Ստորջրյա սուզում կամրջի և գնացքի մնացորդների մոտ
Կիչկասսկի կամրջից գնացքի վթարով հետաքրքրված՝ ջրասուզորդ Յուրի Բատաևը Վլադիմիր Պետրովի հետ փորձել է գտնել վթարի մնացորդները 1980-ականների վերջին: Սակայն, հասնելով 48 մետր խորության, նրանք ոչինչ չեն գտել: Ավելի ժամանակակից սարքավորումներով մեկ այլ փորձ են կատարել Յուրի Բատաևը և Անդրեյ Ուտևսկին 2004 թվականին: 52 մետր խորության վրա հայտնաբերվել են գնացքի վթարի հետքեր՝ քնապարկեր, ռելսեր, երկաթուղային անիվներ, վագոնի շրջանակներ, վագոնի միացումներ: Քանի որ վթարի վայրում տեսանելիությունը շատ վատ է եղել և կազմել է մոտ մեկ մետր, դժվար է եղել բարձրորակ տեսագրություններ ստանալ: Դա հնարավոր է եղել անել 2006 թվականին ջրասուզման ժամանակ: Գնացքի վթարի մնացորդներով տարածքը վերցված է պաշտպանության տակ և ներառված է Ուկրաինայի ստորջրյա մշակութային և պատմական ժառանգության գրանցամատյանում։

Վթարի վայրում հայտնաբերվել է կամրջի կենտրոնական մասը՝ երկաթուղային գծերով։ Հատակից 6 մետր բարձրության վրա՝ մնացորդների շուրջը, գնացք է՝ վագոններով և հարթակներով։ Ավտոմեքենայի առջևի առանցքը հայտնաբերվել է բեկորների մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
**Տեխնիկական**
* Проектная документация моста хранится в Российском государственном историческом архиве:
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* Известия Императорского Московского инженерного училища. Ч. 2 (Неофициальная). Вып. VI. Москва, 1912

**Պատմական**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Գեղարվեստական**
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1900-ականների ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի կամուրջներ
Կատեգորիա:Զապորոժիե
Կատեգորիա:Ուկրաինայի նախկին շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ուկրանիայի կամուրջներ
Կատեգորիա:Պողպատե կամուրջներ