Վահանաձև գեղձի քաղցկեղ

**Վահանաձև գեղձի քաղցկեղը** զարգանում է վահանաձև գեղձի բջիջներից։ Այդ հիվանդության ժամանակ դիտվում է բջիջների պաթոլոգիկ անկառավարելի բազմացում և դրա հետևանքով նրանք ձեռք են բերում մետաստազավորվելու ունակություն։ Ախտանիշներից կարող են լինել պարանոցի շրջանում այտուցվածություն կամ գնդիկի զգացում։ Վահանաձև գեղձում քաղցկեղը կարող է առաջանալ նաև մարմնի այլ մասերից, և այդ պարագայում այն չի համարվում վահանաձև գեղձի քաղցկեղ։

Ռիսկի գործոնները համարվում են երիտասարդ տարիքում ճառագայթման ենթարկվելը, վահանաձև գեղձի մեծացումը և ժառանգական նախատրամադրվածությունը։ Տարբերում են վահանաձև գեղձի 4 հիմնական տեսակ՝ պապիլյար քաղցկեղ, ֆոլիկուլային քաղցկեղ, մեդուլյար քաղցկեղ, և անապլաստիկ քաղցկեղ։

Ախտորոշումը հաճախ հիմնված է լինում գերձայնային հետազոտության և բարակասեղային պունկցիոն բիոպսիայի տվյալների վրա։ 2017 թվականի տվյալներով, եթե մարդկանց մոտ չկան ախտանիշներ կամ արտահայտված ռիսկի գործոններ, նրանց սկրինինգը խորհուրդ չի տրվում։

Բուժման տարբերակներն են վիրահատական միջամտությունը, ճառագայթային բուժումը, ընդ որում, նաև ռադիոիզոտոպային յոդով, քիմիոթերապիան, վահանաձև գեղձի հորմոններով բուժումը, թիրախային բուժումը և հիվանդների հսկողությունը։ Վիրահատական միջամտությունը իրենից հանդիսանում է վահանաձև գեղձի լրիվ կամ մասնակի հեռացում։ Միացյալ Նահանգներում հինգ տարվա ապրելիությունը կազմում է 98%։

Ամբողջ աշխարհում այդ հիվանդությամբ տառապում է շուրջ 3.2 միլիոն մարդ։ 2012 թվականին հայտնաբերվել է 298.000 նոր դեպք։ Այդ հիվանդությունը ավելի հաճախ հանդիպում է 35-65 տարեկան մարդկանց մոտ։ Կանանց մոտ հիվանդացությունը ավելի բարձր է, քան տղամարդկանց մոտ։ Այդ հիվանդություն ավելի հաճախ հանդիպում է ասիացիների մոտ։ Վերջին տասնյամյակներում հիվանդացությունը աճել է, որը պայմանավորված է ախտորոշման մեթոդների լավացման հետ։ 2015 թվականին այդ հիվանդությունից մահացել են 31.000 մարդ:250px|մինի|միկրոսկոպիկ պատկեր, վահանաձև գեղձի պապիլյար քաղցկեղի ժամանակ լիմֆատ հանգույցի մետաստատիկ ախտահարում

## Ախտանիշներ
Ավելի հաճախ նշան է հանդիսանում գեղձում հանգույցի առաջացումը կամ պարանոցային լիմֆատիկ հանգույցների մեծացում։ Սակայն վահանաձև գեղձի հանգույցները հանդիպում են ավելի շատ մեծահասակների մոտ, և հազվադեպ (

## Ախտորոշում
Ֆիզիկական զննման միջոցով հանգույցի հայտնաբերումից հետո, անմիջապես պետք է էնդոկրինոլոգի կամ թիրեոդոլոգի խորհրդատվություն։ Գերձայնային հետազոտությամբ գնահատում են հանգույցի առկայությունը և գեղձի ընդհանուր վիճակը, ինչպես նաև հանգույցի չափերը։ Թիրեոտրոպ հորմոնի և հակաթիրիոիդային հակամարմինների որոշումը կօգնեն որոշել, առկա է արդյոք վահանաձև գեղձի այնպիսի ֆունկցիոնալ հիվանդություն, ինչպիսին է օրինակ՝ Հաշիմոտոյի հիվանդություն, որը վահանաձև գեղձի բարորակ հանգուցավոր խպիպի հայտնի պատճառներից է։ Արյան մեջ կալցիտոնինի մակարդակի որոշումը անհրաժեշտ է վահանաձև գեղձի մեդուլյար քաղցկեղի բացառման համար։ Սցինտիգրաֆիայի մեթոդը նույնպես օգտագործվում են ախտորոշման մեջ։

Վերջապես վահանաձև գեղձի կլինիկական գնահատականը ընթանում է բարակասեղային սապիրացիոն պունկցիոն բիոպսիայի միջոցով, որի տվյալները դասակարգվում են ըստ Bethesda համակարգի։

Անախտանիշ ընթացքով անձանց մոտ վահանաձև գեղձի սկրինինգ խորհուրդ չի տրվում։  

250px|մինի|Մանրապատկեր, Պապիլյար մարցինոմա վահանաձև գեղձի, ներկված հեմատոքսիլինով և Էոզինով:
### Դասակարգում
Վահանաձև գեղձի քաղցկեղը կարելի է դասակարգել ըստ հյուսվածաախտաբանական բնութագրերի։

* Պապիլյար քաղցկեղ(դեպքերի 70-75%)- առավել հաճախ հիվանդանում են երիտասարդ կանայք։ Հանդիպում է ընտանեկան ադենոմատոզ պոլիպոզ ունեցող կանանց մոտ և Կաուդենի համախտանիշով հիվանդների մոտ։
* Վերջերս առանձնացված տարբերակ- վահանաձև գեղձի ոչ ինվազիվ ֆոլիկուլյար նորագոյացություն- համարվում է անցավ ուռուցք սահմանափակ կեսնաբանական պոտենցիալով։
* Ֆոլիկուլյար քաղցկեղ (դեպքերի 10-20%)- երբեմն հայտնաբերվում է Կաուդենի համախտանիշով հիվանդների մոտ։ Որոշ հեղինակները Հուրտլե (Hurtle) բջջային քաղցկեղը դասում են ֆոլիկուլյար քաղցկեղի տարատեսակին, այլ հեղինակները, սակայն այն դասակարգում են որպես առանձին տեսակ։
* Մեդուլյար քաղցկեղ (դեպքերի 5-8%)- պարաֆոլիկուլյար բջիջներից զարգավող քաղցկեղ է, հաճախ որպես բազմակի էնդոկրին նեոպլազիայի տիպ 2-ի բաղադրիչ։ Մեդուլյար քաղցկեղը ի համեմատ պապիլյար ու ֆոլիկուլյար ձևերի ավելի ագրեսիվ է, ինչը արտահայտվում է վաղ փուլում պարանոցի լիմֆատիկ հանգույցներում մետաստազների առկայությամբ։ Ապրելիության աստիճանը հիվանդների մոտ բարձր է մինչև 40 տարեկան, քան 40-ից հետ։
* Վատ դիֆերենցված քաղցկեղ
* Անապլաստիկ քաղցկեղ (դեպքերի 
Պատկեր:Diagram showing stage M1 thyroid cancer CRUK 241.svg|M1 աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage N1a thyroid cancer CRUK 242.svg|N1a աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage N1b thyroid cancer CRUK 243.svg|N1b աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage T1a thyroid cancer CRUK 250.svg|T1a աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage T1b thyroid cancer CRUK 251.svg|T1b աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage T2 thyroid cancer CRUK 258.svg|T2 աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage T3 thyroid cancer CRUK 265.svg|T3 աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage T4a thyroid cancer CRUK 272.svg|T4a աստիճան
Պատկեր:Diagram showing stage T4b thyroid cancer CRUK 273.svg|T4b աստիճան


### Մետաստազներ
Վահանաձև գեղձի քաղցկեղի ցանկացած մետաստազը հնարավոր է հայտնաբերել ամբողջ մարմնի ռադիոիզոտոպային յոդ-131-ի սցինտիգրաֆիայի միջոցով։

### Քաղցկեղի տարածում
Վահանաձև գեղձի քաղցկեղը կարող է տարածվել ուղղակի, ավշային կամ արյունատար համակարգի միջոցով։ Ուղղակի տարածումը իրականացվում է շրջակա հյուսվածքների ինֆիլտրացիայով։ Ուռուցքը տարածվում է դեպի շնչափող, կերակրափող, ստորկորճային մկաններ, հետադարձ նյարդ, կարոտիսյան ծոց և այլն։ Այնուհետև ուռուցքը դառնում է ֆիքսված։ Անապլաստիկ քաղցկեղը տարածվում է հիմնականում ուղղակի տարածումով։ Իսկ պապիլյար քաղցկեղի ժամանակ առաջին հերթին ախտահարվում են ավշային հանգույցները։ Այդ դեպքում պարանոցային ավշահանգույցները դառնում են շոշափելի, նույնիսկ երբ որ բուն ուռուցքը դեռ չի շոշափվում։ Առավել հաճախ ախտահարվում են խորը պարանոցային, նախաշնչափողային, նախակոկորդային, հարշնչափողային ավշահանգույցները։ Սովորաբար ախտահարված աշվահանգույցը գտնվում է ուռուցքի տեղակայման նույն կողմում։ Վահանաձև գեղձի քաղցկեղի, հատկապես դրա անապլաստիկ և ֆոլիկուլյար ձևի ժամանակ հնարավոր է տարածումը նաև արյան միջոցով։ Ուռուցքային էմբոլիան առաջացնում է անոթի պատի ներաճում և ախտահարում է թոքերը, խողովակավոր ոսկրերի եզրերը, գանգը և ողնաշարը։ Պուլսացող մետաստազների առաջացումը հնարավոր է նրանց բարձրաված անոթավորման հետևանքով։

## Բուժում
### Վիրահատական
Վահանագեղձի քաղցկեղի հիմնական բուժման մեթոդը վիրահատական միջամտությունն է ՝ պարանոցային մուտքով թիրեոդէկտոմիա։ Գեղձը պահպանող վիրահատությունը կարելի է իրականացնել այն դեպքերում, երբ որ ուռուցքը ունի ցածր կենսաբանական ագրեսիվություն (օր. բարձր տարբերակված քաղցկեղ, ավշահանգույցներում չկա մետաստազավորման նշաններ, MIB-1 ցածր ցուցանիշներ, առկա չի այնպիսի գենետիկական փոփոխություններ, ինչպիսիք են BRAF, RET/PTC, p53 մուտացիաներ և այլն.), ինչպես նաև այն դեպքերում, երբ որ հիվանդի տարիքը 

## Համաճարակաբանություն
2010 թվականին ամբողջ աշխարհում վահանաձև գեղձի քաղցկեղից մահացել է 36000 մարդ, ինչը 1990 թվականի համեմատ 12000 ավելի շատ է։ Ճարպակալումը կարող է կապված լինել վահանաձև գեղձի քաղցկեղի ավելի բարձր հիվանդացության հետ, բայց այս պնդումը մնում է բազմաթիվ քննարկման առարկա։ Մեծ Բրիտանիայում վահանաձև գեղձի քաղցկեղից մահացությունը կազմում է քաղցկեղից ընդհանուր մահացության 1%-ը, այնտեղ այդ հիվանդությունից 2012 թվականին մահացել է շուրջ 370 մարդ։

## Հայտնի դեպքեր
Դենիել Սնայդեր- ամերիկյան Washington Redskins ֆուտբոլային հավաքականի սեփականատերը։

Ջերրի Դիպոտո- բեյսբոլի Բարձրագույն լիգայի նախկին նետողը։

Վիլյամ Ռենքվիստը- Միացյալ Նահանգների Գլխավոր դատավորը (1996-2005) 2005թ. սեպտեմբերի 3-ին մահացել է վահանաձև գեղձի անապլաստիկ քաղցկեղից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Рак щитовидной железы
* Диагностика рака щитовидной железы, обучающий фильм
* Современная классификация рака щитовидной железы, стандарты его диагностики и лечения
* Повышение экспрессии белка PIGU снижает резистентность к йодотерапии
* Thyroid Cancer: What patients should know about from Oncodaily

Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ուռուցքաբանություն