Սև գլխարկ (համակարգչային անվտանգություն)

«**Սև գլխարկ**» (***Սև գլխարկ***, կամ **սև գլխարկ հաքեր**) կոչվում է այն հաքերը, ով խախտում է օրենքներն ու էթիկական նորմերը՝ իր նպատակներին հասնելու համար, օրինակ՝ կիբեռհանցագործության, կիբեռպատերազմի կամ այլ վնաս պատճառելու նպատակով։ Այս գործողությունները կարող են ներառել ծրագրային ապահովման անօրինական տարածում, անձնական տվյալների գողություն և նմանատիպ այլ հանցագործություններ։ «Սև գլխարկ» հաքերներին երբեմն անվանում են նաև «կոտրող» (*cracker*)։

«Սև գլխարկ» տերմինը ծագել է 1950-ականների արևմտյան կինոնկարներից, որտեղ «վատ տղաներին» (հանցագործներին) սովորաբար պատկերում էին սև գլխարկներով, իսկ «լավ տղաներին» (հերոսներին)՝ սպիտակներով։ Նույն տրամաբանությամբ, «սև գլխարկ» հաքինգը հակադրվում է ավելի էթիկական «սպիտակ գլխարկ» հաքինգին։ Բացի այդ, գոյություն ունի նաև երրորդ կատեգորիա՝ «մոխրագույն գլխարկ» հաքինգը, որը բնութագրվում է այնպիսի անձանց, ովքեր հաքերություն են կատարում հիմնականում բարի նպատակներով, սակայն անօրինական միջոցներով:

Հանցագործները, ովքեր դիտավորյալ ներթափանցում են համակարգչային ցանցեր չարամիտ նպատակներով, հայտնի են որպես «սև գլխարկ հաքերներ»: Նրանք կարող են տարածել վնասակար ծրագրեր (մալվեր), որոնք գողանում են տվյալներ՝ հատկապես մուտքի տվյալներ, ֆինանսական տեղեկատվություն կամ անձնական տվյալներ (օրինակ՝ գաղտնաբառեր կամ բանկային քարտերի համարներ)։ Այս տեղեկատվությունը հաճախ վաճառվում է «dark web-ում»։ Մալվերը կարող է նաև օգտագործվել համակարգիչները պատանդ պահելու կամ ֆայլերը ոչնչացնելու համար։ Որոշ հաքերներ գողանալու հետ մեկտեղ կարող են նաև փոխել կամ ոչնչացնել տվյալներ։ Չնայած հաքինգը դարձել է կառավարությունների համար հետախուզական կարևոր գործիք, «սև գլխարկները» հիմնականում գործում են միայնակ կամ կազմակերպված հանցախմբերի հետ՝ ֆինանսական շահի համար:

«Սև գլխարկ» հաքերները կարող են լինել թե՛ սկսնակներ, թե՛ փորձառու հանցագործներ։ Նրանք սովորաբար լավ են տիրապետում համակարգչային ցանցեր ներթափանցելու մեթոդներին և կարողանում են շրջանցել անվտանգության մեխանիզմները։ Հաճախ նրանք ստեղծում են մալվեր՝ հատուկ ծրագրային ապահովում, որը թույլ է տալիս անօրինական մուտք գործել համակարգչային ցանցեր, հետևել զոհերի առցանց գործողություններին կամ արգելափակել վարակված սարքերը։ «Սև գլխարկ» հաքերները կարող են զբաղվել նաև կիբեռլրտեսությամբ կամ բողոքի ակցիաներով՝ անձնական կամ ֆինանսական շահից բացի: Որոշ հաքերների համար կիբեռհանցագործությունը կարող է դառնալ կախվածություն առաջացնող զբաղմունք:
մինի|WannaCry փրկագին պահանջող ծրագրի հարձակումից սկզբնապես տուժած երկրները
«Սև գլխարկ» հաքինգի առաջին և ամենահայտնի դեպքերից մեկը համարվում է 1979 թվականին Քևին Միտնիկի կողմից իրականացված «The Ark» համակարգչի հաքերությունը։ «The Ark» համակարգչային համակարգը օգտագործվում էր Digital Equipment Corporation (DEC) ընկերության կողմից՝ RSTS/E օպերացիոն համակարգի ծրագրային ապահովման մշակման համար։

2017 թվականի մայիսին տեղի ունեցած WannaCry շորթող ծրագրի (ransomware) հարձակումը ևս «սև գլխարկ» հաքինգի օրինակ է։ Երկու շաբաթվա ընթացքում այն վարակեց շուրջ 400,000 համակարգիչ 150 երկրներում։ Անվտանգության մասնագետների կողմից մի քանի օրվա ընթացքում ստեղծված ապակ رمزագրման գործիքները սահմանափակեցին շորթման վճարումները՝ հասցնելով դրանք մոտ 120,000 ԱՄՆ դոլարի, ինչը կազմում էր կանխատեսվող հնարավոր գումարի հազիվ մեկ տոկոսից փոքր մաս։

Հանրաճանաչ լրատվամիջոցներով հրապարակվող առավել հայտնի տվյալների արտահոսքերը սովորաբար «սև գլխարկ» հաքերների գործունեության արդյունք են։ Տվյալների արտահոսքի ժամանակ հաքերները կարող են գողանալ հաճախորդների, հիվանդների կամ քաղաքացիների ֆինանսական, անձնական կամ թվային տեղեկատվությունը։ Հետագայում նրանք այս տվյալները կարող են օգտագործել բիզնեսի կամ պետական կառույցի հեղինակությունը արատավորելու, «մութ վեբում» վաճառելու կամ   կազմակերպություններից,  պետական մարմիններից կամ անհատներից գումար շորթելու համար։ Անհատական Տվյալների Գողության Ռեսուրսային Կենտրոնի (Identity Theft Resource Center) 2021 թվականի զեկույցի համաձայն, միայն ԱՄՆ-ում 2021 թվականին արձանագրվել է ռեկորդային՝ 1,862 տվյալների արտահոսքի դեպք։ Տվյալների արտահոսքերի թիվը վերջին տարիներին աճի միտում է ցուցաբերում։ Տվյալների արտահոսքը որոշ ժամանակ է, ինչ աճում է։ 2013–2014 թվականներին «սև գլխարկ» հաքերները ներթափանցեցին Yahoo-ի համակարգերը և գողացան շուրջ 3 միլիարդ օգտատիրոջ տվյալներ, ինչը համարվում է երբևէ տեղի ունեցած ամենախոշոր տվյալների արտահոսքերից մեկը։ Բացի այդ, 2016 թվականի հոկտեմբերին հաքերների հարձակման ենթարկվեց Adult FriendFinder կայքը, և գողացվեց ավելի քան 412 միլիոն օգտատիրոջ տվյալ։ 2017 թվականի մայիսից հուլիս ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած արտահոսքը բացահայտեց ավելի քան 145 միլիոն օգտատիրոջ տվյալներ՝ դարձնելով ազգային վարկային բյուրո Equifax-ը «սև գլխարկ» հաքինգի ևս մեկ զոհ։

## Հայտնի սև գլխարկների օրինակներ
մինի|Քևին Միտնիկ

* Քևին Միտնիկը ամենահայտնի սև գլխակավոր հաքերներից մեկն է։ Մի ժամանակ նա աշխարհի ամենահետախուզվող կիբեռհանցագործն էր։ Նա կոտրել է քառասունից ավելի խոշոր կորպորացիաների, այդ թվում՝ Motorola-ի և IBM-ի, և նույնիսկ ԱՄՆ Ազգային պաշտպանության նախազգուշացման համակարգի տվյալները։ Նա ձերբակալվել և կալանավորվել է 1995 թվականին։ Նա դարձավ կիբերանվտանգության խորհրդատու 2001 թվականին ազատ արձակվելուց հետո՝ օգտագործելով իր հաքերային փորձը «սպիտակ գլխարկ» հաքերային գործողությունների համար։
* Վլադիմիր Լևինը ռուս հաքեր է, որը 1994 թվականին Սանկտ Պետերբուրգի իր բնակարանից dial-up կապով և նոութբուքով աշխատելիս մուտք է գործել Citibank- ի մի քանի խոշոր կորպորատիվ հաճախորդների հաշիվներ՝ գողանալով 10.7 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Նա ի վերջո երեք տարի անցկացրեց բանտում։ Սակայն, 2005 թվականին, անանուն հաքերային խումբը ստանձնեց գողության պատասխանատվությունը՝ նշելով, որ իրենք Վլադիմիրին վաճառել են միայն գումարը գողանալու համար անհրաժեշտ տվյալները։

## Գլխարկների այլ տեսակներ
### Սպիտակ գլխարկ
«Էթիկական հաքերություն» տերմինը ներառում է ոչ միայն ներթափանցման թեստավորում, այլ նաև համակարգի ցանկացած խոցելիության բացահայտում սեփականատիրոջ թույլտվությամբ։ Սպիտակ գլխարկ հաքերների նպատակը ներկայիս համակարգերում թերությունները հայտնաբերելն ու դրանք շտկելուն նպաստելն է։ Շատ կազմակերպություններ ներգրավում են սպիտակ գլխարկ հաքերների՝ իրենց ցանցային անվտանգությունը բարելավելու համար՝ խոցելիությունների գնահատման և նմանատիպ միջոցառումների միջոցով։ Նրանց հիմնական առաքելությունը կազմակերպությանը աջակցելն է։

### Մոխրագույն գլխարկ
«Մոխրագույն գլխարկ» հաքեր կոչվում է այն հաքերը, ով սովորաբար չունի չարամիտ մտադրություններ, բայց հաճախ խախտում է օրենքները կամ ընդունված էթիկական նորմերը։ Մոխրագույն գլխարկը հայտնաբերված խոցելիությունը անօրինականորեն չի շահագործի և չի սովորեցնի ուրիշներին դա անել, սակայն կարող է այդ տեղեկատվությունը վաճառել կամ օգտագործել անձնական շահի համար։ Մոխրագույն գլխարկների առանձնահատուկ խումբ են հաքտիվիստները, ովքեր հաքերություն են կատարում հասարակական փոփոխություններ խթանելու նպատակով։

«Սպիտակ գլխարկ» և «սև գլխարկ» հաքերների գաղափարների հիմքի վրա 1990-ականների վերջին շրջանառության մեջ մտավ «մոխրագույն գլխարկ» տերմինը։

Երեք տեսակ հաքերների միջև մեկ այլ տարբերություն այն է, թե ինչպես են նրանք հայտնաբերում համակարգերի խոցելիությունները։ «Սև գլխարկ» հաքերը կփորձի ներթափանցել ցանկացած համակարգ կամ ցանց՝ զգայուն տեղեկություններ ձեռք բերելու և դրանք անձնական շահի համար օգտագործելու նպատակով։ Իսկ «սպիտակ գլխարկ» հաքերը կատարում է այդ գործողությունները գործատուի խնդրանքով կամ բացահայտ թույլտվությամբ՝ գնահատելու, թե որքան անվտանգ է համակարգը հաքերային հարձակումներից։ «Մոխրագույն գլխարկը» սովորաբար ունի «սպիտակ գլխարկի» հմտություններն ու մտադրությունները, բայց նաև «սև գլխարկի» անտարբերությունն օրենքի կամ թույլտվության նկատմամբ։ Մոխրագույն գլխարկ հաքերը կարող է կազմակերպություններից կամ ընկերություններից կամավոր փոխհատուցում խնդրել իր գործունեության դիմաց։

## Տես նաև
* Կապույտ գլխարկ
* Կիբերհանցագործություն
* Կիբերպատերազմ