Ջոն Ֆրանկլին

**Ջոն Ֆրանկլին** (), բրիտանական թագավորական նավատորմի սպա, հետազոտող և գաղութի կառավարիչ։ Նապոլեոնյան պատերազմների և 1812 թվականի պատերազմի ընթացքում ծառայելուց հետո նա ղեկավարել է երկու արշավ դեպի Կանադայի Արկտիկա և Արկտիկական կղզեխումբ՝ 1819 թվականի Քոփերմայնի արշավի և 1825 թվականի Մակենզի գետի արշավի ժամանակ։ 1837-1843 թվականներին ծառայել է որպես Վան Դիմենի Երկրի (ներկայիս Թասմանիա) լեյտենանտ-նահանգապետ։

1845 թվականին նա ղեկավարել է իր երրորդ և վերջին արշավը՝ փորձելով անցնել Հյուսիսարևմտյան ծովանցքով։ Նրա նավերը սառցակալել են Քինգ Ուիլյամ կղզու ափերի մոտ (ներկայիս Նունավութում), որտեղ Ֆրանկլինը մահացել է 1847 թվականի հունիսին։ Սառցակալած նավերը լքվել են տասը ամիս անց, իսկ ամբողջ անձնակազմը զոհվել է սովից, հիպոթերմիայից և լնդախտից։

## Կենսագրություն
### Մանկություն
Ֆրանկլինը ծնվել է Սպիլսբիում (Լինքոլնշիր), Հաննա Ուիքսի և Ուիլինգհամ Ֆրանկլինի տասներկու զավակներից իններորդն էր։ Նրա հայրը վաճառական էր՝ գյուղացիական ազնվականների տոհմից, իսկ մայրը՝ ֆերմերի դուստր։ Նրա եղբայրներից մեկը հետագայում դարձել է իրավաբան և Մադրասում դատավոր, իսկ մյուսը միացել է Արևելահնդկական ընկերությանը։ Նրա քույր Սառան, Էմիլի Թենիսոնի մայրն էր, ով ամուսնացել էր լորդ Ալֆրեդ Թենիսոնի հետ։

Ջոն Ֆրանկլինի վրա, հավանաբար, մեծ ազդեցություն է թողել իր սոցիալական և տնտեսական դիրքը բարելավելու ակնհայտ ձգտումը, քանի որ նրա ավագ եղբայրները, երբեմն հաջողությամբ, երբեմն ոչ, փորձում էին ինքնահաստատվել տարբեր մասնագիտություններում։

Ֆրանկլինը կրթություն է ստացել Լաութի Թագավոր Էդուարդ VI-ի գրամատիկյան դպրոցում և շուտով հետաքրքրվել է ծովային ծառայությամբ։ Նրա հայրը, որը ցանկանում էր, որ նա դառնա հոգևորական կամ զբաղվի առևտրով, սկզբում դեմ էր, բայց, երբ նա 12 տարեկան էր, ի վերջո, անհոժարությամբ համաձայնեց նրան ուղարկել փորձնական ուղևորության առևտրային նավով։

Ծովագնացության փորձը միայն ամրապնդել է Ֆրանկլինի հետաքրքրությունը ծովային կարիերայի նկատմամբ, և 1800 թվականի մարտին նրա հայրը կարողացել է ապահովել նրա նշանակումը Թագավորական նավատորմում։

Կապիտան Լոուֆորդի հրամանատարությամբ գործող *Polyphemus* նավը ուներ 64 թնդանոթ և, Ֆրանկլինի նշանակման պահին, դեռ ծովում էր։ Նա միացել է նավին 1800 թվականի աշնանը՝ սկզբում ծառայելով որպես առաջին կարգի կամավոր։ Շուտով մասնակցեց Կոպենհագենի ճակատամարտին, որտեղ *Polyphemus*-ը ներառված էր Հորացիո Նելսոնի էսկադրայի կազմում։

Այնուհետև Ֆրանկլինը մասնակցեց Ավստրալիայի ափամերձ ուսումնասիրությանը կապիտան Մեթյու Ֆլինդերսի հրամանատարությամբ՝ արդեն որպես միջնորդ-ծովակալ։ Նա ուղեկցել է կապիտան Նաթանիել Դենսին *Pulo Aura*-ի ճակատամարտում՝ Հարավչինական ծովում, որտեղ նրանք հաջողությամբ դիմադրել են ադմիրալ Շառլ դե Դյուրան-Լինուայի նավատորմին։

1805 թվականին Ֆրանկլինը ներկա էր Տրաֆալգարի ճակատամարտին, իսկ 1812 թվականի պատերազմի ընթացքում՝ արդեն լեյտենանտի կոչումով, ծառայել է *HMS* նավում։ 1814 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Լեյք Բորգնի ճակատամարտում նա վիրավորվել է։

1818 թվականին Ֆրանկլինը ղեկավարել է *HMS Trent*-ը՝ Լոնդոնից դեպի Սպիցբերգեն (ներկայում՝ Սվալբարդ) ուղևորության ընթացքում։ Արշավախմբի ընդհանուր հրամանատարն էր կապիտան Դեյվիդ Բախանը, որը ղեկավարում էր *HMS Dorothea*-ն։

### 1819 թվականի պղնձահանքի արշավախումբ
1819 թվականին Ֆրանկլինը ընտրվել է ղեկավարելու Քոփերմայնի արշավախումբը, որի նպատակն էր ցամաքով անցնել Հուդզոնի ծոցից և քարտեզագրել Կանադայի հյուսիսային ափը՝ սկսած Քոփերմայն գետի գետաբերանից։

1819 թվականի արշավի ընթացքում Ֆրանկլինը ընկավ Հեյս գետը՝ Ռոբինսոն ջրվեժի մոտ, և մոտ 90 մետրի վրա (98 յարդ) նրան փրկել է արշավախմբի անդամներից մեկը։

1819-1822 թվականներին արշավախմբի 20 մասնակիցներից 11-ը մահացել են։ Նրանց մեծ մասը զոհվեց սովից կամ ուժասպառությունից, սակայն տեղի է ունեցել նաև առնվազն մեկ սպանություն, և հնչել են մարդակերության մասին ենթադրություններ։ Կենդանի մնացածները ստիպված էին սնվել քարաքոսերով և անգամ փորձել ուտել իրենց կաշվե կոշիկները։ Այդ պատճառով Ֆրանկլինը ստացել է «մարդը, ով կերավ իր կոշիկները» մականունը։

### 1823 թվականին Ամուսնություն և երրորդ Արկտիկայի արշավախումբ
1823 թվականին՝ Անգլիա վերադարձից հետո, Ֆրանկլինը ամուսնացել է բանաստեղծ Էլեոնոր Անն Փորդենի հետ։ Նրանց դուստրը՝ Էլեոնոր Իզաբելան, ծնվել է հաջորդ տարի։ Նրա կինը մահացել է տուբերկուլոզից 1825 թվականին։ Էլեոնոր Իզաբելան 1849 թվականին ամուսնացել է քահանա Ջոն Ֆիլիպ Գելի հետ։ Նա մահացել է 1860 թվականին։

1825 թվականին Ֆրանկլինը մեկնել է իր երկրորդ կանադական և երրորդ արկտիկական արշավին՝ Մակենզի գետի արշավախմբին։ Այս անգամ նպատակը Մակենզի գետի գետաբերանն էր, որտեղից նա պետք է շարունակեր ափամերձ ուսումնասիրությունը դեպի արևմուտք՝ հանդիպելով Ֆրեդերիկ Ուիլյամ Բիչիի հետ, որը փորձելու էր նավարկել հյուսիս-արևելք Բերինգի նեղուցից։ Նրա հետ էր Ջոն Ռիչարդսոնը, որը պետք է ուսումնասիրեր ափամերձ տարածքները դեպի արևելք՝ Մակենզի գետից մինչև Քոփերմայն գետի գետաբերան։

Միևնույն ժամանակ, Ուիլյամ Էդուարդ Փարին փորձելու էր նավարկել դեպի արևմուտք՝ Ատլանտյան օվկիանոսից։ (Բիչին հասավ Բարոու հրվանդանին, իսկ Փարին սառցակալած մնաց մոտ 1400 կմ արևելք։ Այդ ժամանակ Հյուսիսային ափի միակ հայտնի կետերը գտնվում էին Բերինգի նեղուցից մի քանի հարյուր մղոն արևելք, Մակենզի գետի գետաբերանը, Ֆրանկլինի ուսումնասիրած հատվածը Քոփերմայնի արևելքում և Բութիա ծոցի մի փոքր հատված, որը ժամանակավորապես դիտարկվել էր ցամաքից։)

Այս անգամ մատակարարման կազմակերպումը ավելի լավ էր իրականացվել, մասնավորապես Հուդզոնի ծոցի ընկերության (HBC) անդամ Փիթեր Ուորեն Դիզի ղեկավարությամբ։

Ֆրանկլինը հասել է Ստրուկների մեծ լիճ՝ օգտագործելով HBC-ի ավանդական երթուղին, այնուհետև 1600 կմ հետախուզական ճանապարհորդություն է կատարել Մակենզի գետով։ Նա դարձել է երկրորդ եվրոպացին, որը հասել է գետի գետաբերան, որտեղ դրեց դրոշի ձող՝ Փարիի համար թաղված նամակներով։ Այնուհետև վերադարձել է և ձմեռել Ֆորտ Ֆրանկլինում (ներկայիս Դելինե, Կանադա)՝ Մեծ արջի լճի ափին։

Հաջորդ ամռանը Ֆրանկլինը կրկին է իջել գետով, սակայն հայտնաբերել, որ օվկիանոսը սառչել է։ Նա փորձել է շարժվել դեպի արևմուտք մի քանի հարյուր կիլոմետր, սակայն հոկտեմբերին՝ *Return Reef*-ում, դադարեցրել է արշավը, երբ Բիչիի Բարոու հրվանդանից գտնվել է մոտ 240 կմ արևելք։

Անվտանգ տեղ հասնելով Ֆորտ Ֆրանկլինում՝ նա հետագայում ձմեռել և գարուն է անցկացրել Ֆորտ Չիպևիանում։ 1827 թվականի սեպտեմբերի 1-ին նա հասել է Լիվերպուլ։ Ռիչարդսոնի արևելյան արշավը ավելի հաջող է անցել։

Ֆրանկլինի այս արշավի օրագրում նկարագրվում է, թե ինչպես են նրա մարդիկ Մեծ արջի լճի սառույցի վրա հոկեյ խաղում, ինչի շնորհիվ Դելինեն համարվում է այդ սպորտի ծննդավայրերից մեկը։

Հետագայում Ֆրանկլինը ամուսնացել է Ջեյն Գրիֆինի հետ, որը նրա առաջին կնոջ ընկերն էր և փորձառու ճանապարհորդ։

Նա ասպետացվել է Ջորջ IV-ի կողմից և նույն տարում պարգևատրվել Ֆրանսիայի Աշխարհագրական ընկերության առաջին ոսկե մեդալով։ Այնուհետև նրան շնորհվել է Թագավորական Գվելֆյան շքանշանի ասպետի և Հունաստանի Փրկչի շքանշանի ասպետի կոչում։

### 1837 թվականին Վան Դիմենի հողի լեյտենանտ-նահանգապետ
Ֆրանկլինը 1837-ին նշանակվել է Վան Դիեմենի Երկրի լեյտենանտ-նահանգապետ, բայց 1843-ին հեռացվել է պաշտոնից։ Նա հիշվում է որպես Հոբարտ քաղաքի կարևոր անձնավորություն, արձանը գերիշխում է Ֆրանկլին Սքուեր այգում, որը նախկինում եղել է Կառավարական տան վայրը։ Արձանի պատվանդանին գրված է Թենիսոնի էպիտաֆիան։

Նրա կինը ջանքեր է գործադրում համալսարան հիմնելու համար, որը վերջապես ստեղծվում է 1890-ին, ինչպես նաև թանգարան, որը 1843-ին վերագրվում է Տասմանիայի Թագավորական Ընկերությանը՝ Ֆրանկլինի ղեկավարությամբ։ Լեդի Ֆրանկլինը հավանաբար աշխատում է նաև լեյտենանտ-նահանգապետի մասնավոր բուսաբանական այգին հանրային ռեսուրս դարձնելու ուղղությամբ։ Նա Հոբարտի մոտ հիմնում է գլիպտոթեկ և շրջակա հողատարածք՝ այն պահպանելու համար։

Սըր Ջոն և Լեդի Ջեյն Ֆրանկլինը որդեգրում են Ավստրալիայի բնիկ ցեղի առաջնորդի դստերը, նրան անվանում են Մաթիննա և մեծացնում իրենց դստեր՝ Էլեոնորի հետ, բայց 1843-ին, երբ Ֆրանկլինները վերադառնում են Անգլիա, նրան թողնում են Տասմանիայում։

Հուոն գետի ափին գտնվող Ֆրանկլին գյուղը կրում է նրա անունը, ինչպես նաև Ֆրանկլին գետը՝ Տասմանիայի արևմտյան ափին, որը հայտնի է Ֆրանկլինի ամբարտակի հարցով առաջացած հակասություններով։

Վան Դիեմենի Երկրի լեյտենանտ-նահանգապետի պաշտոնից հեռանալուց կարճ ժամանակ անց Ֆրանկլինը կրկին այցելում է Արթուրս Սիթ բլուրը՝ փոքրիկ լեռ, որը գտնվում է Պորտ Ֆիլիպ ծոցի տարածքում Վիկտորիայում, Ավստրալիա։ Նա այնտեղ առաջին անգամ եղել է 1802-ի ապրիլին, որպես կապիտան Մեթյու Ֆլինդերսի միջնորդ-ծովակալ։ Այս անգամ նրա հետ են լինում կապիտան Ռեյդը (*The Briars* նավից) և Էնդրյու Մյուրիսոն ՄակՔրեյը՝ Արթուրս Սիթ կայարանից (ներկայում՝ ՄակՔրեյ Հոմսթեդ)։

### 1845 թվականի՝ Հյուսիսարևմտյան անցուղի արշավախումբ

Ֆրանկլինի երկրորդ արշավից հետո Արկտիկական մայրցամաքային ափի ուսումնասիրությունը թողել էր պակաս քան 500 կմ անծանոթ ափ։ Բրիտանական իշխանությունները որոշում են կազմակերպել լավ հագեցած արշավ՝ Հյուսիսարևմտյան անցման քարտեզագրման ավարտի համար։ Երբ սըր Ջեյմս Քլարկ Ռոսը հրաժարվում է արշավախմբի ղեկավարի պաշտոնից, հրավեր են ուղարկում Ֆրանկլինին, ով, չնայած 59 տարեկան էր, ընդունում է այն, ինչը պիտի դառնար Ֆրանկլինի կորսված արշավը։

Ավելի երիտասարդ հրամանատար Ջեյմս Ֆիցջեյմսը ստանձնում է *HMS Erebus*-ի հրամանատարությունը, իսկ Ֆրանկլինը նշանակվում է ընդհանուր արշավախմբի ղեկավար։ Կապիտան Ֆրենսիս Քրոզյերը, ով 1841-1844 թվականներին ղեկավարել էր *HMS Terror*-ը Ռոսի Անտարկտիկական արշավի ժամանակ, դառնում է *Terror*-ի հրամանատարը և արշավի գործադիր սպան։ Ֆրանկլինը պաշտոնապես ստանձնում է հրամանատարությունը և ստանում պաշտոնական հրահանգներ։

Արշավի անձնակազմը ընտրվում է ծովային գերատեսչության կողմից։ Նրանց մեծ մասը անգլիացիներ էին, որոնցից շատերը՝ Հյուսիսային Անգլիայից, իսկ մի փոքր մասը՝ իռլանդացիներ և շոտլանդացիներ։

*Erebus*-ը և *Terror*-ը ամուր կառուցված նավեր էին և համալրված նորարարական տեխնոլոգիաներով։ Դրանց թվում էին Լոնդոն-Գրինվիչ երկաթուղուց վերցված գոլորշու շարժիչները, որոնք հնարավորություն էին տալիս նավերին ինքնուրույն հասնել 4 հանգույց (7.4 կմ/ժ) արագության, գոլորշու վրա հիմնված ջեռուցման և թորելու համակարգ՝ անձնակազմի հարմարավետության և շարժիչների կաթսաների համար մեծ քանակությամբ թարմ ջուր ապահովելու նպատակով։ Բացի այդ, նավերում տեղադրված էր հատուկ մեխանիզմ, որը թույլ էր տալիս երկաթե ղեկը և պտուտակը քաշել պաշտպանիչ խողովակների մեջ՝ վնասվածքներից խուսափելու համար։ Նավերի գրադարաններում կար ավելի քան 1000 գիրք, և անձնակազմի համար ապահովված էր երեք տարվա պահածոյացված սնունդ։

Սննդի պահածոները մատակարարվում էին խնայողության սկզբունքով պայմանագիր կնքած ընկերության կողմից, որը պատվերը ստանում է ընդամենը մի քանի ամիս առաջ։ Չնայած նրանց "արտոնագրված մեթոդը" տեխնիկապես ճիշտ էր, շատ պահածոներ բովանդակում էին փտած միս։ Այն ժամանակվա ոգեհարցերից մեկը պնդում էր, որ արշավի մահացած անդամներից մեկը իր միջոցով հաղորդել է, որ փտած միսը դարձել է աղետի պատճառներից մեկը, քանի որ անձնակազմը ստիպված է եղել որս անել այն ժամանակ, երբ նավը կարող էր շարժվել սառույցի միջով։

Ավելին, պահածոների արտադրության արագությունը հանգեցրել էր վատ որակի աշխատանքի, որի հետևանքով անորակ կապարը ներծծվել էր սննդի մեջ։ Ջրի թորող համակարգը նույնպես կարող էր օգտագործել կապարով պատրաստված խողովակներ և միացումներ, ինչը հանգեցրել էր խմելու ջրում բարձր կապարի պարունակության։ Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ կապարով թունավորումը կարող էր հանգեցնել վատ կառավարմանը և անձնակազմի անկարգապահությանըhttps://www.bbc.com/news/magazine-21689069https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=aeu.ark:/13960/t7vm4tk4p&seq=7։

Ֆրանկլինի արշավախումբը ուղևորվում է Գրինհիթից (Անգլիա) 24 սպայով և 110 նավաստով։ Նավերը ուղևորվում են Աբերդին և Օրկնեյյան կղզիներ՝ մատակարարումներ վերցնելու համար։ Այնուհետև, նրանք Շոտլանդիայից ուղևորվում են Գրենլանդիա՝ *HMS Rattler*-ի և *Barretto Junior* մատակարարող նավի ուղեկցությամբ։ Սխալ գնահատելով Ուայթֆիշ Բեյի տեղանքը Դիսկո կղզու մոտ, նրանք հետ են շրջվում և ի վերջո կանգ են առնում այդ հեռավոր հենակետում՝ նախապատրաստվելու հետագա ճանապարհորդությանը։ Հինգ նավաստիներ հեռացվում են արշավից և ուղարկվում են տուն *Rattler*-ով և *Barretto Junior*-ով, արդյունքում նավերի վերջնական անձնակազմը մնում է 129 հոգի։

Արշավախումբը վերջին անգամ եվրոպացիների կողմից տեսվում է Կաղապար: Երբ որսորդական *Ship*-ի կապիտան Դանեթը հանդիպում է *Terror*-ին և *Erebus*-ին՝ Լանկաստերի նեղուցում՝ սառցաբեկորին կցված։

Հիմա համարվում է, որ արշավախումբը ձմեռել է Բիչի կղզում 1845-46 թթ․։ *Terror*-ը և *Erebus*-ը 1846-ի սեպտեմբերին սառույցի մեջ են հայտնվել Քինգ Ուիլյամ կղզու մոտ։ Ավելի ուշ այդ կղզում հայտնաբերված գրության համաձայն՝ Ֆրանկլինը մահացել է Կաղապար:Սակայն նրա գերեզմանի ճշգրիտ տեղանքը մնում է անհայտ։

Երկու տարի անց, երբ արշավախմբից որևէ տեղեկություն չէր ստացվել, լեդի Ֆրանկլինը ստիպում է ծովային գերատեսչությանը (Admiralty) ուղարկել որոնողական արշավախումբ։ Քանի որ անձնակազմն ուներ երեք տարվա պաշար, ծովային գերատեսչությունը ևս մեկ տարի սպասում է, նախքան որոնումներ սկսելը և արշավախումբը հայտնաբերելու համար 20,000 ֆունտ ստեռլինգ պարգև հայտարարելը։ Ֆրանկլինի համբավը և այդ գումարը բերում են բազմաթիվ որոնողական արշավների։

Մի պահ Արկտիկա են ուղևորվում տասը բրիտանական և երկու ամերիկյան նավ՝ Կաղապար: Ի վերջո, որոնողական աշխատանքների ընթացքում ավելի շատ նավեր և մարդիկ են կորչում, քան Ֆրանկլինի արշավախմբում։ «Լեդի Ֆրանկլինի ողբը» (Lady Franklin’s Lament) նման բալլադները, որոնք պատմում էին իր կորած ամուսնու որոնումների մասին, մեծ ժողովրդականություն են վայելում։1850 թվականի ամռանը որոնումներին միանում են մի քանի արշավախմբեր, այդ թվում՝ երեքը Անգլիայից և մեկը՝ Միացյալ Նահանգներից։ Նրանք միավորվում են Բիչի կղզու արևելյան ափին, որտեղ գտնվում են Ֆրանկլինի արշավախմբի առաջին մնացորդները, այդ թվում՝ երեք նավաստիների գերեզմանները։ Շատերը ենթադրում էին, որ Ֆրանկլինը դեռ կենդանի է, և նա 1852 թվականի հոկտեմբերին հետմահուորեն (չգիտակցված) բարձրացվում է ծովակալության կարգի (Rear-Admiral of the Blue)։1854 թվականին շոտլանդացի հետազոտող Ջոն Ռեյը, Բութիա թերակղզու ուսումնասիրության ընթացքում, Ինուիտ որսորդներից իմանում է Ֆրանկլինի արշավախմբի ճակատագրի մասին։ Ըստ նրանց՝ երկու նավերն էլ սառույցի մեջ էին սեղմվել, և մարդիկ փորձել էին ոտքով փրկություն գտնել, սակայն մահացել էին ցրտից, իսկ ոմանք ստիպված էին եղել դիմել մարդակերության։

20-րդ դարի վերջին Քինգ Ուիլյամ կղզում գտնված անձնակազմի կմախքներում հայտնաբերված կտրվածքների դատաբժշկական վերլուծությունը որոշ չափով հաստատում է Ինուիտների վկայությունները մարդակերության մասին։

Ռեյի զեկույցը հանձնարարվում է ծովային գերատեսչությանը, սակայն արտահոսում է մամուլ, ինչը բուռն հակազդեցություն է առաջացնում վիկտորիանական հասարակության մեջ, զայրացնում Ֆրանկլինի կնոջը և Ռեյին վարկաբեկման ենթարկում։ Լեդի Ֆրանկլինը, բրիտանական վերնախավի աջակցությամբ, կազմակերպում է ևս 25 որոնողական արշավ հաջորդ չորս տասնամյակների ընթացքում։ Չնայած այս արշավները շատ նոր տեղեկություններ չեն տալիս Ֆրանկլինի և նրա մարդկանց մասին, դրանք մեծապես նպաստում են Արկտիկայի քարտեզագրմանը։

1980-ական թվականների կեսերին Ալբերտայի համալսարանի մարդաբանության պրոֆեսոր Օուեն Բիթին սկսում է 10 տարի տևող գիտական ուսումնասիրություն, որը ցույց է տալիս, որ Բիչի կղզու անձնակազմի մահվան հավանական պատճառը թոքաբորբն էր, հնարավոր է՝ նաև տուբերկուլյոզը։ Թունաբանական ուսումնասիրությունները մատնանշում են կապարի թունավորման հնարավոր ազդեցությունը։

1997 թվականին, ավելի քան 140 տարի անց, Ռեյի վկայությունը վերջապես հաստատվում է. Քինգ Ուիլյամ կղզում գտնված ոսկորների վրա հայտնաբերված կտրվածքները վկայում են, որ որոշ անձնակազմի անդամներ մարդակերության են դիմել։ Հետագա ուսումնասիրությունները հայտնաբերում են ոսկորների կոտրվածքներ և եռման հետքեր, ինչը բնորոշ է ոսկրածուծը ստանալու փորձերին։ Այս ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Ֆրանկլինի արշավախմբի բոլոր անդամները զոհ են գնացել վատ եղանակին, երկար տարիներ սառույցի մեջ մնալուն, թունավորված սննդին, բոտուլիզմին, սովամահությանը և հիվանդություններին, ներառյալ լնդախտին։

2009 թվականի հոկտեմբերին ծովային հնագետ Ռոբերտ Գրենյեն ներկայացնում է վերջին հայտնագործությունները՝ թիթեղյա և պղնձյա կտորներ, որոնք գտնվել են 19-րդ դարի ինուիտ որսորդների կայաններում։ Գրենյեն համոզված է, որ այս մետաղական կտորները պատկանել են *Terror*-ին և կազմել են նրա շիթապաշտպան շերտավորումը։

Բրիտանական *The Guardian* թերթից մի մեջբերում ասում է.

## Ժառանգություն

Ֆրանկլինի հիշատակին նվիրված հուշարձանը տեղադրվել է գրեթե անմիջապես՝ նրա մահվան ենթադրության հիման վրա։ Այն գտնվում է Վեսթմինսթերյան աբբայությունում՝ Մեթյու Նոբլի նախագծով։

Ֆրանկլինի արշավախմբի կորստից հետո տարիներ շարունակ վիկտորյանական դարաշրջանի մամուլը նրան ներկայացնում էր որպես հերոս, որը իր մարդկանց առաջնորդել է Հյուսիսարևմտյան անցումը հայտնաբերելու որոնումներում։ Նրա ծննդավայրում գտնվող արձանի վրա փորագրված է. «Հյուսիսարևմտյան անցման հայտնաբերողը»։ Նմանատիպ մակագրություններ ունեն նաև Լոնդոնի Աթենեում ակումբի և Տասմանիայի Ֆրանկլինի արձանները։ Վեստմինստերյան աբբայության Սուրբ Միքայել մատուռում նույնպես կա նրա հիշատակին նվիրված հուշարձան։

Շատ աշխարհագրական վայրեր կրում են Ֆրանկլինի անունը, դրանց թվում են՝ Ֆրանկլին կղզին Անտարկտիդայում, Ֆրանկլին կղզին Գրենլանդիայում, Ֆրանկլինի նեղուցը Կանադայի հյուսիսում, Ֆրանկլին քաղաքը Քվեբեկում, Ֆրանկլին սաունդը Թասմանիայի հյուսիսում, ինչպես նաև Ֆրանկլին գետն ու Ֆրանկլին քաղաքը Տասմանիայում։ Բացի այդ, բազմաթիվ փողոցներ և դպրոցներ նույնպես անվանակոչվել են նրա պատվին, այդ թվում՝ *Sir John Franklin School*-ը Կալգարիում, Կանադա։ Ավստրալիայի օվկիանոսագիտական հետազոտական նավը և Կանադայի առափնյա պահպանության նավը նույնպես կրում են նրա անունը։ Ֆրանկլինի երկրորդ կանադական արշավախմբի ձմեռման վայրը՝ Դելինեում (Հյուսիսարևմտյան տարածքներ, Կանադա), 1996 թվականին հայտարարվել է Կանադայի ազգային պատմական վայր։

Նրան են նվիրված նաև Ֆրանկլինի թռչունը (*Leucophaeus pipixcan*), որը տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, և Կանադայի հյուսիսարևմտյան տարածքների մի հատված, որը կոչվել է Ֆրանկլինի շրջան։

2009 թվականին Թագավորական նավատորմի քոլեջի մատուռում անցկացվել է հատուկ շնորհակալության արարողություն՝ նվիրված Սըր Ջոն Ֆրանկլինի ազգային հուշարձանի վերաօծմանը։ Այն նշանավորել է Մեծ Բրիտանիայի ներդրումը Հյուսիսային Կանադայի քարտեզագրման գործում և հարգել է աշխարհագրական հայտնագործությունների որոնումներում զոհվածների հիշատակը։ Այս արարողությունը նաև նշանավորել է Ֆրենսիս Մաքլինթոքի *Fox* զբոսանավով կատարած արշավախմբի 150-ամյակը, որը վերադարձել էր Լոնդոն՝ Ֆրանկլինի արշավախմբի ողբերգության մասին նորություններով։

Ֆրանկլինի Թասմանիայում անցկացրած տարիները բեմադրվել են *Jane, My Love* պիեսում, ինչպես նաև դրա ռադիոադապտացիայում՝ *The Franklins of Hobart Town*։

### Վերաբացահայտում
2014 թվականի սեպտեմբերին *HMS Erebus*-ի ավերակները վերա rediscovered գտնվեցին Ուիլմոտ և Կրամպտոն ծոցերում՝ Ադելաիդա կղզու մոտ, իսկ 2016 թվականի սեպտեմբերին՝ *HMS Terror*-ի ավերակները հայտնաբերվեցին Թերոր ծոցում՝ Թագավոր Վիլյամի կղզու հարավային ափին, «պարզ» վիճակում։ Այս ավերակները հայտնաբերվել էին շատ մղոններ հեռու իրենց վերջին հայտնի գտնվելու վայրից՝ Թագավոր Վիլյամի կղզու հյուսիսարևմտյան ափից։ Թանգարաագետները կարծում են, որ *Terror*-ը հավանաբար մագաղաթի էր ղեկավարվել և տեղափոխվել նոր վայր՝ քանի որ նավակի խարիսխը օգտագործվել էր, և այն անցել էր կղզիների ու նեղուցների հացազգի միջով։ Ավերակները նշանակվել են *HMS Erebus* և *HMS Terror* նավերի ազգային պատմական վայրեր՝ հստակ գտնվելու վայրերը չհրապարակված։

## Ծանոթագրություններ

* 
* 
* 

## Գրականություն

* 
* Alexander, Alison (editor) (2005)*The Companion to Tasmanian History*. Centre for Tasmanian Historical Studies, University of Tasmania, Hobart. .
* Beardsley, Martyn. *Deadly Wintre: The Life of Sir John Franklin*.
* Beattie, Owen, and Geiger, John (1989). *Frozen in Time: Unlocking the Secrets of the Franklin Expedition*. Saskatoon: Western Producer Prairie Books. .
* Beattie, Owen and Geiger, John (2004). *Frozen In Time: The Fate of the Franklin Expedition* (Revised edition).
* Pierre Berton*The Arctic Grail*.
* Coleman, E. C. (2006). *The Royal Navy in Polar Exploration, Franklin to Scott*.
* Cookman, Scott (2001). *Ice Blink: The Tragic Fate of Sir John Franklin's Lost Polar Expedition* .
* Hutchinson, Gillian (2009). "Searching for Franklin and the Northwest Passage" .
* Davis, Richard C. (1995). "Sir John Franklin's Journals and Correspondence: The First Arctic Land Expedition, 1819–1822". The Champlain Society. .
* Davis, Richard C. (1998). "Sir John Franklin's Journals and Correspondence: The Second Arctic Land Expedition, 1825–1827". The Champlain Society. .
* Joel, C. R. (2011). *A Tale of Ambition and Unrealised Hope: John Montagu and Sir John Franklin*. .
* Owen Beatle and John Geiger (1992). "Buried in ice: The mystery of a lost arctic expedition" .
* Lambert, Andrew (2009). *Franklin: Tragic Hero of Polar Navigation*. .
* Ken McGoogan *Fatal Passage* and *Lady Franklin's Revenge*.
* Mirsky, Jeannette (1970). *To the Arctic!: The Story of Northern Exploration from Earliest Times*. .
* Murray, David. (2004). *The Arctic Fox: Francis Leopold McClintock, Discoverer of the fate of Franklin*. Cork: The Collins Press, .
* Nova (American TV program)&nbsp;– Arctic Passage Part 1&nbsp;– Prisoners of the Ice (TV documentary). See also program transcript
* Payton, Brian (2009). The Ice Passage .
* Potter, Russell A. (2016). *Finding Franklin: The Untold Story of a 165-Year Search.* Montreal: McGill-Queen's University Press .
* Poulsom, Neville W. & Myres, J. A. L. (2000). *British polar exploration and research: a historical and medallic record with biographies, 1818–1999*. London: Savannah.
* 
* Robson, L.L. (1983) *A history of Tasmania. Volume 1. Van Diemen's Land from the earliest times to 1855*. Melbourne, Oxford University Press. 
* Sutton, Ann, and Myron Sutton. Journey into Ice; John Franklin and the Northwest Passage,. Chicago: Rand McNally, 1965
* Vilhjalmur Stefansson (1938). *[https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20210256 Unsolved Mysteries of the Arctic]*.
* Woodman, David C. *Unraveling the Franklin Mystery: Inuit Testimony*.
* Fotos (Daguerreotypes) of Franklin and some participants of his last expedition, taken in England days before their departure, in The Guardian, 15 June 2024, retrieved 15 June 2024

## Արտաքին հղումներ

* 

 
Կատեգորիա:Անգլիացի ծովագնացներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ