Արչեդա

**Արչեդա** *(հնացած՝ Արչադա*), գետ Ռուսաստանի Վոլգոգրադի մարզում, Մեդվեդիցայի ձախ վտակը։ Տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ գետի երկարությունը 162 կամ 167 կմ է։ Ջրահավաք ավազանի մակերեսը 2050 կմ² է։ Այն ամբողջ երկարությամբ ոչ նավարկելի է։ Արչեդա գետը հոսում է Օլխովսկի, Ֆրոլովսկի և Սերաֆիմովիչսկի շրջաններով։ Ֆրոլովո քաղաքը գտնվում է գետի վրա, իսկ քաղաքի կենտրոնում գտնվող երկաթուղային կայարանը կոչվում է գետի անունով՝ Արչեդա։

## Հոսք
մինի|Արչեդա գետի գետաբերանը 2017 թվականի գարնանը։
Արչեդան սկիզբ է առնում Օլխովսկի շրջանում Դոն-Մեդվեդիցկայա լեռնաշղթայի հարավարևելյան լանջից՝ Մերձվոլգյան բարձրավայրի հարավարևմտյան եզրից 150-160 մետր ծովի մակարդակից բարձր բարձրության վրա։ Գետի ակունքները հոսում են դեպի հարավ։ Գետի մոտ առաջին բնակավայր Արչեդինո-Չերնուշենսկի ագարակի մոտ, որտեղ կառուցվել է ամբարտակ, որը ձևավորում է Չերնուշինսկի լճակը, գետը թեքվում է դեպի հարավ-արևմուտք և հոսում է գրեթե **18A-4** «Ֆրոլովո-Կամիշին» մայրուղու երկայնքով։ Ամելինո գյուղի մոտ Արչեդայի ամենամեծ վտակը՝ Դուբովայա գետը, թափվում է դրա մեջ աջից՝ ձգվելով 11 կիլոմետր։ Մինչև Տերնովկա գյուղը Արչեդան հոսում է մայրուղուց հյուսիս։ Գյուղում մայրուղին հատում է գետը և շուտով թեքվում դեպի հյուսիս՝ դեպի Ֆրոլովո։ Վերին հոսանքներում առանձնանում են մեկ կամ երկու գետային դարավանդներ, իսկ Տերնովկա գյուղի մոտ հովտի լայնությունը տատանվում է 100 մետրից մինչև առավելագույնը 200 մետր։

Ֆրոլովոյից առաջ գետի հովտի բնույթը փոխվում է. ջրհեղեղատարածք-տեռասային համալիրը նեղանում է մինչև մի քանի հարյուր մետր, իսկ հոսքի ուղղությունը փոխվում է դեպի հյուսիս-արևմուտք: Այստեղ գտնվում են մի քանի քարհանքեր, այդ թվում՝ փակ և ջրհեղեղված։ Ջրի սակավության ժամանակ գետի հունը բաժանվում է առանձին հոսանքների և ակոսների, քանի որ ջուրը հոսում է կարստի խոռոչներ։

Արչեդա քաղաքից հետո այն հատում է Վոլգոգրադ-Մոսկվա մայրուղին և մտնում Արչեդինսկո-Դոնսկիե ավազուտներ: Վետյուտնև գյուղի մոտ ջրհեղեղային-տեռասային համալիրի լայնությունը հասնում է իր առավելագույնին՝ 3 կմ-ի: Կրկին հայտնվում է մշտական ​​ջրահոսք: Հովիտը պահպանում է այս տեսքը մինչև Մեդվեդիցա գետի հետ միախառնվելը ՝ ծովի մակարդակից 64 մետր բարձրության վրա՝ Նիժնյանկա գյուղից ներքև։

Գետի հունը շատ ոլորապտույտ է։ Ափերը մի փոքր ասիմետրիկ են, որոշ տեղերում՝ զառիթափ։ Գետը ամբողջությամբ հարթ է, իսկ հոսանքը՝ հանգիստ։ Ջրի ցածր հոսքի ժամանակ հոսանքի արագությունը կազմում է 0.05-0.06 մ/վրկ։

## Ջրի սպառում

Արչեդայի տարեկան հոսքը կազմում է 0.032 կմ³, որը համապատասխանում է 1.02 մ³/վրկ միջին տարեկան ջրի հոսքին։ Ջրի սակավության ժամանակահատվածներում հոսքի արագությունը նվազում է մինչև 0.2 մ³/վրկ։

Արչեդան հիմնականում սնվում է ձյունով, և կան աղբյուրներ։ Ջրի հոսքի մոդուլը մոտ 1 լ/(վ⋅կմ²) է։ Վերին և միջին հոսանքները ամռանը չորանում են։

Գետի հորդացումը բնութագրվում է կտրուկ բարձրացումներով՝ մինչև 3 մետր, և ջրի արտահոսքերով։ Օրինակ, խոշոր ջրհեղեղներ են դիտվել 1940, 1951 և 1956 թվականներին։ Դրանց տևողությունը համապատասխանաբար կազմել է 27, 28 և 23 օր, իսկ առավելագույն միջին օրական հոսքը՝ 119, 118 և 165 մ³/վ։ 2003 թվականի գարնանը տեղի ունեցավ ուժեղ ջրհեղեղ։ Արչեդա գետը դուրս եկավ ափերից և հեղեղեց բնակեցված տարածքները, որոշ տեղերում ջրի մակերեսի լայնությունը հասել է 2 կմ-ի։ Ծայրահեղ ջրհեղեղներ են գրանցվել 2010, 2014, 2018 թվականներին։

Նիժնյանկա գյուղում գետի վրա կա հիդրոլոգիական կետ, որը բացվել է 1935 թվականի հուլիսի 16-ին;

## Երկրաբանություն
մինի|Ֆրոլովոյի մոտակայքում ջրհեղեղված քարհանք։
Գետահովտի մեծ մասը ձևավորված է չորրորդական նստվածքներից և կազմված է ավազակավներից, կավահողերից և պլեյստոցենի կավերից։ Ֆրոլովոյի մոտ գետի հունի բնույթի փոփոխությունը կապված է գետի Արչեդինյան կառուցվածքի հետ բախման հետ — գետի հովիտը կտրտվում է քարածխային ժամանակաշրջանի կրաքարի, սիլիցիումի և ալկաքարի մեջ։ Գետի ստորին հոսանքներում գտնվող Արչեդինսկո-Դոնի ավազները ձևավորվել են Դոնի սառցադաշտի քայքայման ընթացքում, երբ ֆլյուվիոգրադային հոսքերը ուղղվել են Դոն-Մեդվեդիցկի լեռնաշղթայի երկայնքով դեպի հարավ։

## Անվանում
Գետի անվան ծագման վերաբերյալ կան մի քանի տեսություններ։ Բորիս Լաշչիլինը ենթադրում է, որ այն կապված է թաթար իշխան Արչակի հետ։ Սակայն անձնանուններից առաջացած գետերի անունները հիդրոնիմայում հազվադեպ են հանդիպում։ Վլադիմիր Դալ «արչակ» բառը բացատրում է որպես «փայտե թամբի շրջանակ» և նշում է, որ կազակները հմուտ արչաժ պատրաստողներ էին։ Սակայն որոշակի հնչյունական և բառակազմական դժվարություններ թույլ չեն տալիս ընդունել այս ստուգաբանությունը։ Վերջապես, ամենահավանական տարբերակն այն է, որ գետի անունը կապված է թյուրքական և մոնղոլական լեզուներում օգտագործվող «արչա» բառի հետ, որը թարգմանվում է որպես գիհի, սոճի կամ ուռենի։ Այսպիսով, գետի անունը պահպանվել է առանց թարգմանության, ինչպես «Սոսնովկա» կամ «Տալովկա»։

## Պատմություն
մինի|Արչեդան Դոնի զորքերի հողերի 1833 թվականի քարտեզի վրա։
Գետի մասին առաջին հիշատակումներից մեկը գտնվում է 1627 թվականի Մեծ քարտեզի գրքում.Արչեդա գետն ամբողջությամբ հոսում էր Դոնի կազակական զորքերի մարզի Ուստ-Մեդվեդիցկի շրջանի տարածքով։ ]]''}} 

Վասիլի Վասիլևիչ Դոկուչաևը գետի ավազանում իր հետազոտություններն է անցկացրել, որոնք արտացոլվել են նրա «Ռուսական սևահող» գրքում։

1940-ականների երկրորդ կեսին գետի ավազանում հայտնաբերվեց տարածաշրջանի առաջին ածխաջրածնային հանքավայրը՝ Արչեդինսկոյեն։ Գետավազանում է գտնվում և մշակվում Արչեդինսկի նավթագազային շրջանը։

## Էկոլոգիա և շրջակա միջավայր
մինի|Գետի հունի մաքրում 2020 թվականին։
Արչեդա գետի ողողահարթակը, որը ծածկված է անտառներով ստորին հատվածներում, և ողողահարթակի Արչեդա-Դոնի ավազուտները կազմում են տարածաշրջանի համար եզակի բնական համալիր: Այն նշում է մի քանի տեսակի պտերների և խոլորձների, կուղբերի, ափամերձ մկների և սովորական իժի բնակավայրերի հարավային սահմանը: Այստեղ երբեմն բնադրում են սպիտակ արագիլներ և այլ հազվագյուտ թռչուններ։ Արչեդա բնական համալիրը և դրա ողողահողային տարածքը Վոլգոգրադի մարզի Կարմիր գրքում գրանցված մի քանի տեսակների բնակավայր են։ Արչեդա հովտի մարգագետիններում հանդիպում է orchis scutellaris-ը։Ուկրաինական լամպրեյը հանդիպում է գետի ստորին հոսանքներում։ Նախկինում տափաստանային արծիվը բնադրում էր Արչեդայի վերին հատվածներում։

Վոլգոգրադի մարզի Կարմիր գրքում ընդգրկված բուսական և կենդանական աշխարհի տեսակները պահպանելու համար Պադոկի ֆերմայից 6 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք գտնվող Վետյուտնևսկոյե գյուղական բնակավայրի տարածքում ստեղծվել է «Գրյադինա» տարածաշրջանային հատուկ պահպանվող բնական տարածքը։Մինչև 2006 թվականը այստեղ կային երկու տարածաշրջանային բուսաբանական բնական հուշարձաններ՝ «Գրիադինա» տրակտը՝ Արչեդայի երկայնքով ավազի վրա սոճու տնկարկներ, անտառային արտադրության հուշարձան, և «Վորոպաևսկայա սոճի» - 1885 թվականի սոճու տնկարկներ ավազների վրա։ Նաև 2006 թվականին լուծարվեց ևս մեկ հատուկ պահպանվող բնական տարածք՝ Դոն և Արչեդա գետերի ջրապաշտպան գոտին։

Արչեդան, ինչպես տարածաշրջանի մյուս փոքր գետերը, կարիք ունի գետի հունի մաքրման: Խցանումը, տիղմի կուտակումը և գերբնակեցումը գարնանը խոչընդոտում են մեծ քանակությամբ ջրի հոսքին, ինչը հանգեցնում է բնակեցված տարածքների ջրհեղեղի: Նույն պատճառներով խցանվում են գետը սնուցող աղբյուրները: Որոշ տեղերում գետը դառնում է ճահճոտ, իսկ մյուսներում՝ մակերեսային։

2020 թվականին աշխատանքներ են իրականացվել Ֆրոլովո քաղաքի սահմաններում գետի հունի մաքրման ուղղությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

Կատեգորիա:Գետեր ըստ երկրի