Ֆեմինիստական արվեստ շարժում

**Ֆեմինիստական արվեստ շարժում**, վերաբերում է միջազգային մակարդակով ֆեմինիստների ջանքերին և վերջնարդյունքներին՝ ուղղված արվեստի ստեղծմանը, որն արտացոլում է կանանց կյանքն ու փորձառությունը, ինչպես նաև ժամանակակից արվեստի ստեղծման և ընկալման հիմքի փոփոխությունը։ Այն նաև փորձում է կանանց ավելի տեսանելի դարձնել արվեստի պատմության և արվեստի գործնական բնագավառներում։ Այն նաև միտում ունի ֆեմինիստական շարժման ներքին մտքերն ու նպատակները պատկերավոր դարձնելու՝ բոլորին ցույց տալու և արվեստի մեջ իմաստ հաղորդելու համար, օգնել է կառուցել նրանց դերը, ովքեր շարունակել են խարխլել արվեստի աշխարհի «հիմնական (և հաճախ առնական) պատմությունը»։ Համապատասխանելով ֆեմինիզմի ընդհանուր զարգացումներին և հաճախ ներառելով ինքնակազմակերպման այնպիսի մարտավարություն, ինչպիսին է գիտակցության բարձրացումը, շարժումն սկսվել է 1960-ական թվականներին և ծաղկել ողջ 1970-ական թվականներին՝ որպես այսպես կոչված ֆեմինիզմի երկրորդ ալիքի արդյունք։ Այն անվանվել է «հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում բոլորից ամենաազդեցիկ միջազգային շարժումը»։

## Պատմություն
1960-ական թվականներն այն ժամանակաշրջանն են, երբ կին արվեստագետները ցանկացել են ձեռք բերել հավասար իրավունքներ տղամարդկանց հետ կայացած արվեստի աշխարհում և ստեղծել ֆեմինիստական արվեստ, հաճախ ոչ ավանդական ձևերով՝ օգնելու «փոխել աշխարհը»։

Լուիզա Բուրժուան (1911-2010) և գերմանաամերիկացի Եվա Հեսսեն (1936-1970) եղել են վաղ ֆեմինիստ արվեստագետներ։

1964 թվականի հուլիսի 20-ին ավանգարդ նկարչուհի, երգչուհի, ակտիվիստ և ֆլյուկսուս շարժման անդամ Յոկո Օնոն ներկայացրել է *Cut Piece*-ը Ճապոնիայի Կիոտո քաղաքի Յամաիչի համերգասրահում, որտեղ նա եղել է անշարժ նստած, երբ նրա հագուստի մասերը կտրել են, ինչը նշանակել է կանանց նկատմամբ բռնության դեմ բողոքի ակցիա։ Նա այն կրկին կատարել է 1965 թվականին Քարնեգի հոլում։ Նրա որդին՝ Շոնը, 2013 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Փարիզի *Théâtre le Ranelagh* թատրոնում մասնակցել է նկարչի ներկայացմանը։ The Guardian-ի Ջոն Ջոնսն այն համարել է «կատարողական արվեստի երբևէ եղած 10 ամենացնցող գործերից մեկը»։

Մերի Բեթ Էդելսոնը «Ամերիկացի ապրող կին արվեստագետներ կամ Վերջին ընթրիք» (1972) աշխատանքում ներկայացրել է Լեոնարդո դա Վինչիի «Վերջին ընթրիք»-ը՝ նշանավոր կին արվեստագետների գլուխներով՝ կոլաժված Քրիստոսի և նրա առաքյալների գլխին։ Բենգլիսը եղել է այդ նշանավոր կին արվեստագետներից մեկը։ Այս նկարը, անդրադառնալով կրոնական և արվեստի պատմական պատկերագրության դերում կանանց ենթակայությանը, դարձել է «ֆեմինիստական արվեստի շարժման ամենահայտնի պատկերներից մեկը»։

Կին արվեստագետները 1970-ական թվականներին, ֆեմինիստական տեսությունից և շարժումից դրդված, սկսել են ֆեմինիստական արվեստ շարժումը։ Ֆեմինիստական արվեստը ներկայացվել է մոդեռնիզմից շեղված, որտեղ կանանց ստեղծած աշխատանքները դասակարգվել են տղամարդկանց ստեղծագործություններից զատ։ Շարժումը զարգացրել է նոր ֆեմինիստական գիտակցություն՝ «կյանքին արձագանքել ու ազատություն... «անխոչընդոտ»` ավանդական տղամարդկանց հիմնական հոսքի կողմից»։ Կամ, ինչպես ասել են Գրիզելդա Պոլոքը և Ռոզիկա Պարկերը՝ Արվեստի առանձնացումը կանանց արվեստից առաջացրել է «կանացի կարծրատիպ»։ Ջուդի Չիկագոյի ընթրիքը գեղարվեստական ինստալացիան խորհրդանշական կերպով ներկայացրել է կանանց պատմությունը, որը նկատելիորեն համարվել է ֆեմինիստական արվեստի առաջին էպիկական գործը։

Ներկայացուցչական իրավահավասարության` պատկերասրահները բարեփոխելու իրենց գործելակերպի պահանջը ծածկագրվել է Արվեստագետների կոալիցիայի (*AWC*) պահանջների հայտարարության մեջ, որը մշակվել է 1969 թվականին և վերջնական ձևով հրապարակվել 1970 թվականի մարտին։ Մինչ կոալիցիան առաջացել է որպես բողոքի շարժում, հույն կինետիկ քանդակագործ Պանագիոտիս «Տակիս» Վասիլակիսի կողմից 1969 թվականին Նյու Յորքի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում ցուցադրությունից նրա «Տելե-քանդակը» (1960) ֆիզիկապես հեռացնելու հետևանքով, նա արագորեն հրապարակել է նկարների լայն ցանկ, ինչն անհրաժեշտ է եղել «ընդհանուր առմամբ արվեստի թանգարաններին»։

Անվճար մուտքի, էթնիկ փոքրամասնությունների ավելի լավ ներկայացվածության, ուշ բացման և պատկերասրահների կողմից արվեստի գործեր չցուցադրելու մասին համաձայնության կողքին՝ առանց նկարչի համաձայնության, *AWC*-ն պահանջել է, որ թանգարանները «խրախուսեն կին արվեստագետներին հաղթահարել դարավոր վնասը, որը հասցվել է կին արվեստագետի կերպարին` հաստատելով սեռերի հավասար ներկայացվածություն ցուցահանդեսներում, թանգարանային գնումներում և ընտրող հանձնաժողովներում»։

Կան նաև պոստմոդեռնիզմի ֆեմինիստական ձևեր, որոնք ի հայտ են եկել 1980-ական թվականներին։ Ֆեմինիստական արվեստ շարժումն առաջացել է կյանքի սեռական, նյութական, սոցիալական և քաղաքական ասպեկտները և կանացիությունն արտահայտելու նոր միջոց գտնելու պայքարից։ Ֆեմինիստական արվեստ շարժումները 1970-ական թվականներին ի հայտ են եկել ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում, ներառյալ Իսպանիան, Ավստրալիայում, Կանադայում
 և Լատինական Ամերիկայում։

Կանանց արվեստի շարժումները տարածվել են աշխարհով մեկ, այդ թվում՝ Շվեդիայում, Դանիայում, Նորվեգիայում, Ռուսաստանում և Ճապոնիայում, 20-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Ասիայից, Աֆրիկայից և հատկապես Արևելյան Եվրոպայից 1980-ական թվականների վերջին և 1990-ական թվականներին մեծ թվով կին արվեստագետներ հայտնվել են միջազգային արվեստի ասպարեզում, այն ժամանակ, երբ ժամանակակից արվեստը հայտնի է դարձել ամբողջ աշխարհում։

Ժամանակակից կին նկարիչների խոշոր ցուցահանդեսները ներառում են` Արվեստը և ֆեմինիստական հեղափոխությունը (Քոնի Բաթլերի կողմից, Սան Ֆրանցիսկոյի ժամանակակից արվեսի թանգարան, 2007 թվական), Համաշխարհային ֆեմինիզմները (Լինդա Նոչլինի և Մաուրա Ռեյլիի կողմից, Բրուքլինի թանգարան, 2007 թվական), *Rebelle* (Միրջամ Ուեսթենի կողմից, Առնհեմ, 2009 թվական), Արվեստի և ֆեմինիզմի 45 տարիները (Խավիեր Արաքիստանի կողմից, Բիլբաոյի կերպարվեստի թանգարան, 2007 թվական, Էլլսը Պոմպիդու կենտրոնում (Փարիզ, 2009-2011 թվականներ, շրջագայել է նաև Սիեթլի արվեստի թանգարանում, այս տեղաշարժն արտացոլված է նաև 1990-ական թվականներին ստեղծված ամսագրերում, ինչպիսին է *n.paradoxa*-ն)։

## 20-21-րդ դարի արվեստագետներ

* Մարինա Աբրամովիչ (ծնվ. 1946)
* Էյա-Լիիզա Ահթիլա (ծնվ. 1959)
* Գադա Ամեր (ծնվ. 1963)
* Լորի Անդերսոն (ծնվ. 1947)
* Ջանինե Անտոնի (ծնվ. 1964)
* Վանեսա Բիկրոֆտ (ծնվ. 1969)
* Քոսիմա վոն Բոնին (ծնվ. 1962)
* Լուիզա Բուրժուա (1911-2010)
* Անժելա Բուլլոկ (ծնվ. 1966)
* Սոֆի Քալլե (ծնվ. 1953)
* Ջուդի Չիկագո (ծնվ. 1939)
* Լիժիա Կլարկ (1920-1988)
* Հաննե Դարբովեն (1941-2009)
* Սոնյա Դելոնե (1885-1979)
* Թրեյսի Էմին (ծնվ. 1963)
* Վալի Էքսպորտ (ծնվ. 1940)
* Սիլվի Ֆլյուրի (ծնվ. 1961)
* Կատարինա Ֆրիշ (ծնվ. 1956)
* Էլեն Գալլահեր (ծնվ. 1965)
* Իզա Գենցկեն (ծնվ. 1948)
* Նան Գոլդին (ծնվ. 1953)
* Նատալյա Գոնչարովա (1881-1962)
* Ռենե Գրին (ծնվ. 1959)
* Աստա Գրոթինգ (ծնվ. 1961)
* Guerrilla Girls (կազմավորվել է 1985)
* Մոնա Հաթում (ծնվ. 1952)
* Բարբարա Հեփուորտ (1903-1975)
* Լին Հերշման (ծնվ. 1941)
* Եվա Հեսսե (1936-1970)
* Հաննա Վիլք (1940-1993)
* Հաննա Հեխ (1889-1978)
* Քանդիդա Հոֆեր (ծնվ. 1944)
* Նենսի Հոլթ (1938-2014)
* Ռեբեկա Հորն (ծնվ. 1944)
* Ֆրիդա Կալո (1907-1954)
* Տոբա Խեդորի (ծնվ. 1964)
* Կարեն Կիլիմնիկ (ծնվ. 1955)
* Շիրին Նեշաթ (ծնվ. 1957)
* Անա Մենդիետա (1948-1985)
* Օրլան (ծնվ. 1947)
* Վալի Էքսպորտ (ծնվ. 1940)
* Յոկո Օնո (ծնվ. 1933)
* Յայոի Կուսամա (ծնվ. 1929)
* Բարբարա Կրուգեր (ծնվ. 1945)
* Սյուզի Լայք (ծնվ. 1947)
* Ջեննի Հոլցեր (ծնվ. 1950)
* Սինդի Շերման (ծնվ. 1957)
* Կարա Ուոքեր (ծնվ. 1969)
* Ադրիան Փիփեր (ծնվ. 1948)
* Ամալ Քենավի (1974-2012)
* Անդրեա Ֆրեյզեր (ծնվ. 1965)
* Կոկո Ֆուսկո (ծնվ. 1960)
* Էմիլի Ջաքիր (ծնվ. 1970)
* Լարիսա Սանսուր (ծնվ. 1973)
* Լաուրա Սիմոնս (ծնվ. 1949)
* Շերրի Լևին (ծնվ. 1947)
* Միմի Սմիթ (ծնվ. 1942)

## Տես նաև
* Ֆեմինիստական արվեստ
* Պատմագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Juan Vicente Aliaga *Gender Battle/A Battala dos Xeneros* Spain, Santiago de Compostela, 2007.
* Juan Aliaga and Maria Laura Rosa *Recuperar la Memoria: Experiencias feministas desde el Arte, Argentina y Espana, Ana Navarette and Mujeres Publicas* Centro Cultural de Espana, Buenos Aires and CCEBE, Sede Parana, 2013. 
* L. Anderson, A. Livion Ingvarsson, M. Jensner, A. Nystrom, B.Werkmeister, N. Ostlind (eds.) *Konstfeminism* Helsingborg, Sweden, Dunkers Kulturhaus and Lilevalch Konsthall, 2004. 
* Kathy Battista *Re-Negotiating the Body: Feminist Art in 1970s* London, I B Tauris, 2011.    
* Carla Bianpoen, Farah Wardani, Wulan Dirgantoro *Indonesian Women Artists* Jakarta: Yayasan Semirupa Indonesia:2007.
* Katy Deepwell (ed) *New Feminist Art Criticism: Critical Strategies* UK, Manchester, Manchester University Press, 1995.
* Sylvia Eiblmayr *Die Frau als Bild: Der weibliche Körper in der Kunst des 20 Jahrhunderts* Berlin, Dietrich Reimer, 1993.
* Isabelle Graw *Die bessere Hälfte: Künstlerinnen des 20. und 21. Jahrhunderts* Cologne, du Mont Verlag, 2003.
* Uta Grosenick (ed.) "Women Artists in the 20th and 21st Century" Köln: Taschen GmbH, 2001.
* Karen Hindsbo *The Beginning is Always Today': Scandinavian feminist art from the last 20 years* Norway: Saarlandets Kunstmuseum, 2013.
* Johanna Householder and Tanya Mars (eds) *Caught in the Act: an Anthology of Performance Art by Canadian Women*  Toronto:YYZ Books, 2003.  
* Lucy Lippard *From the Center:Feminist Essays on Women's Art* New York. Dutton, 1976.
* Rozsika Parker and Griselda Pollock *Framing Feminism: Art and the Women's Movement, 1970-1985* London. Pandora/RKP, 1987.
* Bojana Pejic (ed) *The Gender Check Reader* Vienna, MUMOK and Erste Foundation, 2010
* Griselda Pollock (ed) *Generations and Geographies* London, Routledge, 1996.
* Helena Reckitt (ed) *Art and Feminism* London, Phaidon, 2001 
* Hilary Robinson (scholar)|Hilary Robinson (ed) *Visibly Female* London, Camden Press, 1987
* Hilary Robinson (ed)  *Feminism – Art – Theory: An Anthology, 1968-2000* Oxford. Blackwells, 2001.
* Araceli Barbosa Sanchez  *Arte Feminista en los ochenta en Mexico: una perspectiva de genero* Mexico: Casa Juan Pablos Centro Cultural, Universidad Autonoma de Estado de Morelos, 2008.
* Ella Shohat (ed) *Talking Visions: Multicultural Feminism in a Transnational Age* Cambridge, Massachusetts, MIT:1998  
* Bridget Tracy Tan *Women Artists in Singapore*  Singapore, Select Books and Singapore Art Museum, 2011.
* Jayne Wark *Radical Gestures: Feminism and Performance Art in North America*  Montreal: McGill-Queen's University Press, 2006. 
* Women Down the Pub (a.k.a. N.Debois Buhl, L.Strombeck, A.Sonjasdotter)  *Udsight – Feministiske Strategier i Dansk Billedkunst / View – Feminist Strategies in Danish Visual Art*  Denmark, Informations Vorla, 2004.

Կատեգորիա:20-րդ դարի արվեստագետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստ
Կատեգորիա:Պատմագրություն
Կատեգորիա:Քաղաքական արվեստ
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստական տերմիններ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստներ