Գիտության պատմություն

**Գիտության պատմությունը** տարբեր գիտությունների զարգացման կամ ժամանակակից գիտական աշխարհայացքի զարգացումն է։ Գիտությունը ժամանակի ընթացքում հետազոտում է գիտության պատմական զարգացումների պատկերը, երևույթները և փաստարկները, որոնք հաստատվում են գիտության կողմից, տարբեր գործընթացներ և խնդիրներ։

Գիտությունը մասնավորապես իրենից ներկայացնում է փորձառարական, տեսական և գործնական գիտելիքներ Աշխարհի մասին, որոնք ստացվել են գիտական միության կողմից։ Քանի որ մի կողմից գիտությունը ներկայացնում է օբյեկտիվ գիտելիք, իսկ մյուս կողմից այդ գիտելիքի ստացման և օգտագործման գործընթացը մարդու կողմից, պատմագրությունը պետք է ոչ միայն ուշադրություն դարձնի մտքի պատմությանը, այլ նաև հասարուկության զարգացման պատմությանը։

Ժամանակակից գիտության պատմության ուսումնասիրությունը հիմնված է մի շարք օրիգինալ և վերահրատարակված տեքստերի վրա։ Սակայն «գիտություն» և «գիտնական» բառերը ծագել են XVIII—XX դարերում։ Դրանից առաջ բնագետներն անվանում էին իրենց զբաղմունքը «բնական փիլիսոփայություն»։

Թեև էմպիրիկ հետազոտությունները հայտնի են դեռ անտիկ ժամանակներից (օրինակ Արիստոտելի և Թեոփրաստեսի աշխատանքները), իսկ գիտական մեթոդը իր հիմքերով մշակվել է միջնադարում (օրինակ Ռոջեր Բեկոնի և Ալ-Բիրունիի ուսումնասիրությունները)։ Ժամանակակից գիտության սկիզբը համարվում է Ժամանակակից շրջանը, որը նաև անվանում են գիտական հեղափոխության շրջան XVI—XVII դարերում Արևմտյան Եվրոպայում տեղի ունեցածի պատճառով։

Գիտական մեթոդը համարվում է այքնան էական ժամանակակից գիտության համար, որ շատ գիտնականներ և փիլիսոփաներ գտնում են, որ գիտական հեղափոխությունից առաջ արված գիտական աշխատանքները համարվում էին «նախագիտական»։ Այդ պատճառով գիտության պատմաբանները տալիս են գիտությանը ավելի լայն սահմանում, քան ընդունված է մեր ժամանակներում, այդ սահմանման մեջ ներառվում է նաև Հին և Միջին դարերում կատարված հետազոտությունները կամ ուսումնասիրությունները։

## Գիտության առաջացման և զարգացման նախադրյալները
[right|thumb|[Արիստոտելի պատկերը, հեղինակ՝ Լիսիպոս, Լուվր]]
Գիտության զարգացումը հանդիսանում է մարդու մտավոր ունակությունները զարգացնելու և մարդկային քաղաքակրթության ձևավորման բաղկացուցիչ մասը։ Չի կարելի դիտարկել գիտության զարգացումը, առանց հետևյալ գործընթացների․

* Խոսքի ձևավորման, 
* Հաշվի զարգացման,
* Արվեստի ծագման,
* Գրի ձևավորման,
* Աշխարհայացքի ձևավորման (միֆ),
*Փիլիսոփայության ծագման։

Գիտության առաջացման առաջին և ամենակարևոր պատճառը մարդու և բնության միջև սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ կապի առաջացումն էր։ Դա կապված է առաջին հերթին մարդկության անցումը դեպի արտադրական տնտեսություն։  Հին քարի դարում մարդն առաջին անգամ պատրաստում է աշխատանքի համար նախատեսված գործիք, քարից և ոսկորից։ Այդ գործիքներից էին՝ կացինը, դանակը, նիզակը, աղեղը, նետը, նաև մարդը կարողացավ ստանալ կրակ և պատրաստել պարզագույն կացարաններ։ Միջին քարի դարում մարդը պատրաստում և օգտագործում է ցանցեր և նավակներ, զբաղվում է փայտի վերամշակմամբ և պատրաստում է մի քանի գործիքներ աշխատանքի համար։ Նոր քարի դարում մարդը զարգացնում է խեցեգործության արհեստը և գյուղատնտեսությունը, զբաղվում է խեզեգործությամբ, կավե սպասքի արտադրությամբ նաև մարդը սկսում է աշխատել մետաղների հետ։ Սկսում է օգտագործել կենդանիներին որպես քարշիչ ուժ, հայտնաբերում է անվավոր կառքեր։ Մ․թ․ա առաջին հազարամյակի սկզբին մարդու կողմից սկսվեցին օգտագործվել երկաթյա գործիքներ։

Գիտության ձևավորման երկրորդ պատճառը մարդու ճանաչողական գործունեության բարդացումն էր։ «Ճանաչողական» որոնողական գործուներությունը բնութագրիչ հատկություն է կենդանիների համար։ Սակայն առարկայական, պրակտիկ գործունեության բարդության պատճառով մարդու գործունեության ձևափոխումը բերում է մարդու հոգեկան և մորֆոլոգիական փոփոխությունների։

## Գիտության շրջանաբաժանումը
Գիտության պատմության գերակա խնդիրներից մեկը շրջանաբաշանման խնդիրն է։ Սովորաբար առանձնացվում են գիտության հետևյալ ժամանակաշրջանները։

* Նախագիտություն՝ Հին Արևելքի քաղաքակրթությունների մեջ գիտության ծնունդը (աստղագիտություն, երկրաչափություն)
* **Հին գիտություն**՝ առաջին գիտական տեսությունների ձևավորումը և առաջին գիտական շարադրանքների կազմումը (Պտղոմեոսի աստղագիտությունը, Թեոփրաստեսի բուսաբանությունը, Էվկլիդեսի երկրաչափությունը և Արիստոտելի ֆիզիկան) նաև առաջին գիտական համայնքների առաջացումը, որը կոչվում էր ակադեմիա։  
* **Միջնադարյան կախարդական գիտություն**՝ փորձարարական գիտության՝ ալքիմիայի ձևավորումը։
* **Գիտական հեղափություն և դասական գիտություն**՝ Գալիլեոյի, Նյուտոնի, Լիննեի աշխատությունների մեջ ժամանակակից իմաստով գիտության ձևավորումը։
* **Ոչ դասական գիտությունը**՝ դասական ռացիոնալության ճգնաժամի դարաշրջանի գիտությունը. Դարվինի էվոլյուցիայի տեսությունը, Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսությունը, Հայզենբերգի անորոշության սկզբունքը, Մեծ պայթյունի տեսությունը, Ռենե Թոմի աղետների տեսությունը, Մանդելբրոտի ֆրակտալ երկրաչափությունը։

Հնարավոր է ժամանակաշրջանների այլ բաշխում․

# **վաղ դասական** (վաղ հնություն, բացարձակ ճշմարտության որոնում, դիտարկում և մտորում, անալոգիայի մեթոդը),
# **դասական**  (XVI - XVII դարեր, փորձարկումների պլանավորում, հայտնվում է դետերմինիզմի սկզբունքը, գիտության կարևորությունը մեծանում է),
# **ոչ դասական** (XIX դարի վերջին, հզոր գիտական տեսությունների առաջացումը, օրինակ, հարաբերականության տեսությունը, համեմատական ճշմարտության որոնումը, պարզ է դետերմինիզմի սկզբունքը միշտ չէ, որ կիրառելի է, և փորձարարը ազդում է փորձի որոնման վրա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիտության պատմություն