Ֆեկալ-օրալ ուղի

**Ֆեկալ-օրալ ուղի** (նաև կոչվում է օրալ-ֆեկալ կամ կղանքաբերանային փոխանցման ուղի) իրենից ներկայացնում է տարբեր վարակների կամ որոշակի հիվանդությունների փոխանցման ուղի, որի ժամանակ ֆեկալ մասնիկները կամ կղանքի պաթոգենները անցնում են մեկ անձից մյուսին` ներբերանային ուղղով: Կղանքաբերանային հիվանդությունների փոխանցման հիմնական պատճառները ներառում են պատշաճ սանիտարահիգիենիկ պայմանների բացակայությունը (բերում է կղազատման ակտի կամ դեֆեկացիայի դժվարացման` փորկապություն), ինչպես նաև անբավարար հիգիենայի գործելակերպ: Մարդիկ կարող են վարակվել ջուր խմելիս կամ հողագործության ժամանակ:

Սննդի ֆեկալ կամ կղանքի մասնիկներով աղտոտումը ֆեկալ-օրալ փոխանցման այլ ձև է: Նորածնի տակդիրը փոխելուց կամ հետանցքային հիգիենան կատարելուց հետո ձեռքերը ճիշտ լվանալը կարող է կանխել նման հիվանդությունների տարածումը: Ֆեկալ-օրալ ուղու վարակների փոխանցաման հինգ հիմնական գործոններն են` կեղտոտ ձեռքեր, ճանճեր, երկրագործություն, ջուր և սնունդ: Ֆեկալ-օրալ փոխանցման հետևանքով առաջացած հիվանդությունները ներառում են` տիֆ, խոլերա, պոլիոմիելիտ, հեպատիտ և շատ այլ վարակներ, նաև փորլուծություն:

## Նախապատմություն

Թեև կղանքաբերանային ուղին սովորաբար ներկայացվում է, որպես վարակի փոխանցման հիմնական ուղի, այն իրականում համարվում է պաթոգենների (ախտածիններ) մուտքի և ելքի «դարպասներ», և կարող է իրագործվել փոխանցման մի քանի այլ ուղիներով: Ֆեկալ-օրալ տարածման ուղին հիմնականում համարվում է անուղղակի շփում աղտոտված սննդի կամ ջրի միջոցով: Այնուամենայնիվ, այն կատարվում է նաև կղանքի կամ մարմնի աղտոտված մասերի հետ անմիջական շփման պատճառով, օրինակ՝ անալ սեքսի ժամանակ: Այն կարող է նաև փոխանցվել օդակաթիլային ճանապարհով՝ աղտոտված զուգարաններից և կենցաղային մակերեսներից:

### Վարակի փոխանցման «F-սխեմա»
Այսօր կիրառվող «F-սխեմա»-ի հիմքերը դրվել են Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության (ԱՀԿ) հրապարակման կողմից 1958 թվականին: Այս հրապարակումը բացատրում էր վարակների, ինչպես նաև տարաբեր հիվանդությունների փոխանցման ուղիները և մարդու կղանքի օջախներից հիվանդությունների փոխանցման խոչընդոտները: Ժամանակի ընթացքում փոփոխություններ են կատարվել վարակի փոխանցման ժամանակակից «սխեմա» ստեղծելու համար: Այս սխեմաները օգտագործվում են բազմաթիվ սանիտարահիգիենիկ հրապարակումներում: Դրանք նախագծված են այնպես, որ ջրի, ձեռքերի, հոդվածոտանիների նաև հողի միջոցով ցուցադրվեն ֆեկալ-օրալ փոխանցման ուղիները: Մարդու կղանքի վրա կենտրոնանալու փոխարեն, այլ կենդանիների կղանքը նույնպես պետք է ներառվի հիմնական վարակի փոխանցման սխեմաներում: Սանիտարահիգիենիկ կանոնների ճշգրիտ կիրառումը կանխում է վարակների փոխանցումը ձեռքերի, ջրի և սննդի միջոցով:

Նման վարակների փոխանցման սխեման կարող է օգտագործվել ցույց տալու համար, թե ինչպես պատշաճ սանիտարական պայմանները (մասնավորապես զուգարաններ, պատշաճ հիգիենա, ձեռքերը լվանալ) կարող են արդյունավետ խոչընդոտ հանդիսանալ հիվանդությունների փոխանցմանը ֆեկալ-օրալ ճանապարհով:

## Օրինակներ
### Փոխանցման ուղի
Փոխանցման գործընթացը կարող է լինել պարզ կամ ներառել մի քանի այլ գործոններ: Ֆեկալ-օրալ փոխանցման ուղիների որոշ օրինակներ ներառում են`
* ջուր, որը շփվել է կղանքի հետ (օրինակ՝ ստորգետնյա ջրերի աղտոտվածության հետևանքով փոսային զուգարաններից) և այնուհետև պատշաճ կերպով չի մշակվել մինչև խմելը
* սեղմելով որևէ մեկի ձեռքը (ձեռքսեղմում), որը կարող է աղտոտված լինել, փոխելով երեխայի տակդիրը, աշխատելով այգում կամ շփվելով ընտանի կենդանիների հետ
* վարակված կամ կղանքի առկայությամբ պատրաստված սնունդ
* վատ լվացած բանջարեղեն և միրգ
* հիվանդության հարուցիչների տարածողներ, ինչպիսիք են` ճանճեր, տզեր
* զուգարանից օգտվելուց կամ տակդիրները փոխելուց հետո ձեռքերի վատ լվացում կամ բացակայություն

* վատ սանիտարահիգիենիկ պայմաններ կամ դրանց բացակայություն
* սեռական հարաբերություն, որը կարող է ներառել օրալ հարաբերություն կղանքի հետ, օրինակ՝ անիլինգուս, կոպրոֆիլիա կամ A2M
* կղանք ուտելը` երեխաների մոտ կամ հոգեկան խանգարման դեպքում, որը կոչվում է` կոպրոֆագիա

### Կանխարգելում
Մարդկանց վարքագիծը փոխելու և վարակների փոխանցումը դադարեցնելու մոտեցումներից մեկը անձնական հիգիենայի ճշգրիտ պահպանման և ընդհանուր սանիտարահիգիենիկ կանոնների կիրառումն է:

## Հիվանդություններ
Ներքևում նշված է հիմնական հիվանդությունների ցանկ, որոնք կարող են փոխանցվել ֆեկալ-օրալ ճանապարհով: Նրանք խմբավորվում են ըստ հիվանդության փոխանցման մեջ ներգրավված հարուցչի տեսակի:

### [[Բակտերիային հիվանդություններ|Բակտերիաներ]]
* Խոլերայի հարուցիչ (խոլերա)
* Կլոստրիդիում դիֆիցելե
* Բակտերիալ դիզենտերիա կամ Շիգելլոզ
* Սալմոնելոզներ
* Վիբրիոն պարահեմոլիտիկուս
* Աղիքային ցուպիկ
* Կամպիլոբակտերիոզ

### [[Վիրուսներ]]
* Հեպատիտ A
* Հեպատիտ E
* Էնտերովիրուս
* Նորովիրուս(Norovirus) կամ ձմեռային փսխման հիվանդության վիրուս
* Պոլիովիրուս (պոլիոմիելիտի վիրուս)
* Կորոնավիրուսներ
* Ռոտավիրուս
* Ադենովիրուս

### Նախակենդանիներ
* Դիզենթերայի ամեոբա (Entamoeba hystolitica) 
* Լամբլիաներ (giardiasis)
* Կրիպտոսպորիդիում (cryptosporidiosis)
* Տոքսոպլազմա (toxoplasmosis)

### Մակաբույծներ
* Երիզորդներ
* Գեոհելմինթներ

### Հարակից հիվանդություններ
Խմելու ջրում ախտածին միկրոօրգանիզմների կողմից առաջացած հիվանդությունները, առավել հաճախ փոխանցվում են աղտոտված քաղցրահամ ջրերի միջոցով: Սա ֆեկալ-օրալ վարակման ուղու տեսակներից մեկն է: Որոշակի արևադարձային հիվանդություններ դասվում են նաև վարակիչ հիվանդությունների խմբին, որոնք փոխանցվում են կղանքաբերանային ճանապարհով:

## Տես նաև
* Զուգարանակոնք
* Երկրագործություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բակտերիալ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բակտերիաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բակտրիա
Կատեգորիա:Բժշկագիտության բաժիններ
Կատեգորիա:Բժշկագիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Բժշկական ախտորոշում
Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հիվանդությունների բռնկումներ
Կատեգորիա:Նախակենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պաթոլոգիական փոփոխություններ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն
Կատեգորիա:Վիրուսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օրգանիզմների փոխհարաբերությունների տեսակներ