Կայսերական հարեմ

[thumb|Կայսերական [հարճ]]
**Կայսերական հարեմ** (, ), օսմանյան սուլթանի հարեմ, որը բաղկացած էր սուլթանի կանանցից, ծառաներից, ստրուկներից, ազգականներից և հարճերից, որոնք զբաղեցնում էին Օսմանյան կայսրության կայսերական տան մեկուսի մասը (սերալը)։ Այս ինստիտուտը կարևոր սոցիալական գործառույթ է ունեցել Օսմանյան արքունիքում և զգալի քաղաքական հեղինակություն է ունեցել Օսմանյան գործերում, հատկապես այն երկար ժամանակահատվածում, որը հայտնի է որպես Կանանց սուլթանություն (մոտավորապես 1533-1656 թվականներ)։

Պատմաբանները պնդում են, որ սուլթանին հաճախ լոբբինգ էին անում տարբեր էթնիկ կամ կրոնական ծագում ունեցող հարեմի անդամները՝ ազդելու Օսմանյան նվաճողական պատերազմների աշխարհագրության վրա։ Կայսերական հարեմի բարձրագույն իշխանությունը՝ Վալիդե սուլթանը, ղեկավարում էր տան մյուս կանանց։ Քըզլար Աղան (Kızlarağası, աղջիկների ավագը) ներքինիների ղեկավարն էր, որը պատասխանատու էր կայսերական հարեմի պաշտպանության համար։

## Ստուգաբանություն
**Հարեմ** բառը գալիս է արաբական հարիմ կամ հարամ բառերից, որոնք իմաստ են տալիս սրբականին և արգելվածին։ Այս տերմինը հետագայում ընդգծում է, որ այդ տարածքներ կարող էին մուտք գործել միայն ընտանիքի կին անդամները և ընտանիքի հարակից արական սեռի որոշ անդամներ։ Բառը գործածվում է նաև սրբավայր իմաստով, որն արտացոլում է Հարամի համայնքային և հարգված կողմը։

## Հարեմը որպես սոցիալական և քաղաքական ինստիտուտ
Երբ սուլթանն ավելի ու ավելի է բնակություն հաստատել պալատում, նրա ընտանիքի անդամները, որոնք նախկինում ցրված էին գավառների մայրաքաղաքներում, ի վերջո ազատվել են իրենց պետական պարտականություններից և հավաքվել կայսրության մայրաքաղաքում։ 16-րդ դարում Թոփքափը ամրոցում Օսմանյան դինաստիայի անդամների պաշտոնական տեղափոխումը Հարեմ աստիճանաբար կայսերական հարեմը վերածել է լավ կազմակերպված, հիերարխիկ և ինստիտուցիոնալացված սոցիալական և քաղաքական կառույցի։ 16-րդ դարի վերջին, բացառությամբ հենց սուլթանի, թագավորական ընտանիքի ոչ մի անդամ՝ տղամարդ կամ կին, չի լքել մայրաքաղաքը։ Եվ երեխաները, և մայրերը պալատի ներքին աշխարհի մշտական բնակիչներն էին։ Հարեմը սուլթանի իշխանության բարձրագույն խորհրդանիշն էր։ Նրա տիրապետումը կանանց, հիմնականում ստրուկների, հարստության, ուժի և սեռական հմտության նշան էր։ Հարեմի մեկուսացման և հետաքրքրասեր աչքերից դինաստիկ կյանքի վրա կենտրոնացումը նույնպես վկայում էր սուլթանի ուժի մասին, քանի որ միայն իրեն ամենամոտ մարդիկ արտոնություն ունեին նրա հետ մասնավոր շփվելու։ Հարեմի միակ անձը, ով հանրությանը հասանելի էր միայն «իր կարգավիճակին համապատասխանող ծիսակարգով և շքախմբով», վալիդե սուլթանն էր։ Այս ինստիտուտը թուրքական հասարակության մեջ մտցվել է իսլամի ընդունմամբ՝ Արաբական խալիֆայության ազդեցության տակ, որին ընդօրինակում էին օսմանցիները։ Կանանց հնազանդությունն ապահովելու համար նրանցից շատերին գնել և ստրկության մեջ են պահել։ Այնուամենայնիվ, հարեմի ոչ բոլոր անդամներն էին ստրուկ։ Հիմնական կանայք, հատկապես նրանք, ովքեր ամուսնանում էին անձնական և տոհմական միությունները ամրապնդելու համար, ազատ կանայք էին։ Դա բացառություն էր, ոչ թե կանոն։

Կայսերական հարեմը նաև ծառայում էր որպես հաստատություն, որը զուգահեռ էր սուլթանի տանը, որը բաղկացած էր տղամարդ ծառաներից։ Կանայք կրթություն էին ստանում մոտավորապես հավասար այն բանի, ինչ ստանում էին տղամարդիկ։ Իրենց համապատասխան կրթությունն ավարտելուց հետո տղամարդիկ և կանայք պետք է ամուսնանային միմյանց հետ և «ավարտեին» պալատը՝ կայսրության նահանգներում վարչական պաշտոններ զբաղեցնելու համար։ Հարեմի ներսում կար հստակ հիերարխիկ կառուցվածք, որը հիմնված էր կանանց միջև ընտանեկան հարաբերությունների վրա։ Այս ընտանիքը չէր սահմանափակվում արյան կապերով, այլ ներառում էր ամբողջ թագավորական տունը, որը բաղկացած էր հիմնականում ստրուկներից։ 16-րդ դարից սկսած կայսերական հարեմի էվոլյուցիայի դիտարկումը ցույց է տալիս, որ չնայած հարեմի կազմակերպչական կառուցվածքը երբեք ստատիկ չի եղել, և պալատում ծառաների թիվն ու դերերը անընդհատ փոխվել են, հարեմի ներսում կար ինստիտուցիոնալ շարունակականության և հետևողականորեն կոշտ հիերարխիայի ուժեղ զգացում։

Վալիդե սուլթանը՝ սուլթանի մայրը, իշխանություն ուներ հարեմի վրա, և այդ իշխանությունը երբեմն տարածվում էր հասարակության վրա ևս։ Նա կայսերական իշխանության պահապանն էր և աշխատում էր ամրապնդել իր որդու իշխանությունը և շարունակել տոհմը։ Նա կանանց հիերարխիայի վերևում էր։ Հաջորդը սուլթանի դուստրերն էին, որոնք նույնպես կոչվում էին սուլթաններ։ Այս արքայադուստրերը հարգված էին, և նրանք կարող էին մրցել իրենց հայրիկի հետ ժողովրդականության և ճանաչման հարցում։  Նրանք նաև օգտակար էին քաղաքական դաշինքների համար։ Այս կանայք հայտնի էին ամբողջ կայսրությունում և ունեին կարևոր հեղինակություն։ Հետևաբար, հարեմի կանանց միայն մի փոքր մասն էր իրականում սեռական հարաբերությունների մեջ մտնում սուլթանի հետ, քանի որ մեծամասնությանը վիճակված էր ամուսնանալ Օսմանյան քաղաքական էլիտայի ներկայացուցիչների հետ կամ շարունակել վալիդե սուլթանի ծառայությունը։

## Հարեմի տարածք
Կայսերական հարեմը զբաղեցնում էր Թոփքափը ամրոցում գտնվող սուլթանի անձնական բնակարանների մեծ բաժիններից մեկը, որն ընդգրկում էր ավելի քան 400 սենյակ։ Հարեմը տեղափոխվել է Թոփքափը 1530-ականների սկզբին։ 1853 թվականից հետո Դոլմաբահչեի նոր կայսերական պալատում զբաղված էր հարեմի նույնքան շքեղ թաղամասը։ Կայսերական պալատի կառուցվածքը պետք է արտացոլեր ինչպես ինքնիշխանի նստավայրի ինքնությունը, այնպես էլ կայսրության կենտրոնական ասպարեզը, և այս ասպարեզում ինքնիշխանին մուտք գործելու դժվարությունը։

## Դերերն ու դիրքերը հարեմում
### Վալիդե սուլթան

Նոր սուլթանի մայրը եկել է հարեմ մեծ շուքով և իր որդու գահ բարձրանալուց հետո ընդունել է Վալիդե սուլթան կամ սուլթան-մայր տիտղոսը։ Նա դարձել է ականավոր առաջնորդ, որի իշխանությունը տարածվել է ինչպես հարեմի, այնպես էլ դինաստիայի անդամների վրա։ Սուլթան վալիդեն, ով ազդել է Օսմանյան կայսրության քաղաքական կյանքի վրա պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում (օրինակ՝ 16-րդ և 17-րդ դարերի կանանց սուլթանությունը), լիազորված էր կարգավորել սուլթանի և նրա կանանց և երեխաների միջև հարաբերությունները։ Երբ արքայազնը մայրաքաղաքից մեկնում էր իր գավառ, նրան ուղեկցում էր մայրը։ Այսպիսով, նա կարող էր կատարել արքայազնի տնային տնտեսությունը ղեկավարելու իր պարտականությունները՝ վերապատրաստման և վերահսկողության միջոցով։ Ժամանակ առ ժամանակ վալիդե սուլթանը հանդես էր գալիս որպես ռեգենտ իր որդու օրոք, հատկապես տասնյոթերորդ դարում, երբ մի շարք դժբախտ պատահարներ պահանջում էին ռեգենտություն, որը վալիդե սուլթանին օժտել է մեծ քաղաքական ուժով։

Սուլթան վալիդեն ազդել է այն բանի վրա, թե ինչպես են Օսմանյան սուլթանները վարում նվաճողական պատերազմները։ Օսմանյան նվաճումները հիմնականում Արևմուտքում էին մինչև 1500-ականների կեսերը։ Հաշվի առնելով, որ Օսմանյան գահի ժառանգությունը միտումնավոր ոչ ինստիտուցիոնալ և խիստ պատահական իրադարձություն էր, վալիդեի օսմանյան սուլթանների էթնիկական և կրոնական ծագումը մեծապես տարբերվում էր, և վալիդեի սուլթանի էթնիկ ծագումը հիմնական գործոնն էր, թե արդյոք ռազմական նվաճումներ կլինեն Հյուսիսային Աֆրիկայում, Մերձավոր Արևելք կամ Եվրոպա։ Վալիդեի սուլթանների էթնիկ և կրոնական ծագումը շատ տարբեր էր, և Սուլթան վալիդեի էթնիկ ծագումը հիմնական գործոնն էր, թե սուլթանները, ամենայն հավանականությամբ, հիշում էին իրենց մատրիլինային ծագումը, քանի որ իշխանների մայրերը հիմնականում պատասխանատու էին նրանց դաստիարակության համար և նրանց բարձր աստիճանի ծանոթացնում էին իրենց սովորույթներին և էթնիկ ծագմանը։ Ծագումն այնքան կարևոր էր, որ եվրոպական ծագում ունեցող մայրական սուլթանը ավելի քան 70 տոկոսով ավելի քիչ հնարավորություն ուներ կայսրության կայսերական նվաճումները դեպի արևմուտք կողմնորոշելու։ Այնուամենայնիվ, Եվրոպայում օսմանցիների ռազմական ձեռնարկությունները, որպես կանոն, ամրապնդվում էին մուսուլման մատրիլինային տոհմաբանությամբ։ Անկախ այն բանից, թե ինչպես է ժամանակի ընթացքում զարգացել Օսմանյան հարեմը որպես կազմակերպություն, հիմնական դիտարկումն այն է, որ թագավորական մայրերը ունեցել են առավել անմիջական և կայուն փոխազդեցություն Օսմանյան կայսրության ապագա սուլթանների հետ և անջնջելի հետք են թողել իրենց որդիների կառավարման վրա։

### Դատարանի տիկնանց դերը
[thumb|[Թոփքափը ամրոց|Թոփքափը ամրոցի հարեմի ֆավորիտների ներքին բակը]]

Օսմանյան դինաստիան հավերժացնելու և նրան ծառայելու համար ստրուկ աղջիկները կամ գերեվարվել են պատերազմում, կամ հատուկ առիթներով նվիրվել են սուլթանին և տոհմական ընտանիքին, հավաքագրվել կայսրության ներսում կամ տեղափոխվել հարևան երկրներից՝ կայսեր պալատական տիկնայք դառնալու համար (կարիես)։ Հարեմում ստրուկների թիվը ժամանակի ընթացքում փոխվում էր, և ինքը՝ հարեմը, պարբերաբար թարմացվում էր ազատ արձակման պրակտիկայի արդյունքում։ Նախորդ սուլթանի հարճերի ազատ արձակումը հատկապես տարածված էր նոր սուլթանի գահ բարձրանալիս։ Ստրկացած աղջիկների մեծ մասը քրիստոնյա էին և գալիս էին տարբեր երկրներից, տարածաշրջաններից և էթնիկ խմբերից, ներառյալ Չերքեզիան, Վրաստանը, Ռուսաստանը և Աֆրիկան։ Գոյություն չուներ ստանդարտ պրակտիկա, որը սահմանում էր, թե որ տարիքում են աղջիկները հարեմ մտնում։ Ոմանք այստեղ էին գալիս որպես երեխաներ, իսկ մյուսները՝ ավելի ուշ։ Այս ստրկավաճառությունը պաշտոնապես արգելվել է 1854 թվականին, բայց արգելքը միայն թղթի վրա էր։ 1854 թվականից հետո գրեթե բոլոր պալատական ստրուկները չերքեզական ծագում ունեին. չերքեզները վտարվել են ռուսական հողերից 1860-ականներին, և անապահով փախստական ծնողները վաճառել են իրենց դուստրերին առևտրով, որը պաշտոնապես արգելված էր, բայց՝ հանդուրժվող։

Պալատ հասնելուն պես բոլոր կանայք և աղջիկները սկսել են վերափոխման գործընթաց՝ իրենց նոր կյանքին համապատասխանելու համար։ Նրանք իսլամ են ընդունել հիմնական իսլամական վարդապետությունը կարդալու միջոցով և ստացել են նոր անուններ, որոնք համապատասխանում են իրենց արտաքինին կամ անհատականությանը։ Նրանց արգելվում էր կապ հաստատել ընտանիքների հետ և ուսուցանվում էին պալատական վարվելակերպի և գործունեության, իսլամական կրոնի և թուրքերենի մասին, որպեսզի պատրաստվեին արքունիքում ապրելուն։

Վերջերս կայսերական պալատ ընդունված անփորձ ստրուկներին անվանում էին ասեմի (նորեկ), և նրանց ծառայության և վերապատրաստման վաղ շրջանը հայտնի էր որպես ասեմիլիկ (հնազանդություն), նախքան համակարգում առաջխաղացման իրավունք ստանալը։ Հարեմում և կարիայում կար կարգավիճակի և դերերի խիստ հիերարխիկ համակարգ։ Նրանք խթանվել են ըստ իրենց կարողությունների, խելքի և հմտության։ Հարեմը բաժանվելլ է երկու հիմնական խմբի՝ նրանք, ովքեր ուղղակիորեն ծառայում էին սուլթանին որպես ամուսիններ, և նրանք, ովքեր աշխատում էին սուլթանի, դինաստիական ընտանիքի և հարեմի այլ բարձրաստիճան անդամների ծառայության մեջ։

Կարիեսը, որի հետ սուլթանը կիսում էր մահճակալը, դառնում էին տոհմի անդամներ և բարձրանում՝ հասնելով գյոզեի (ֆավորիտ, սիրելի), իքբալի (հաջողակ) կամ քադընի (կին) կարգավիճակին։ Ամենաբարձր պաշտոնը վալիդե սուլթանն էր՝ սուլթանի օրինական մայրը, որն ինքը նախկինում եղել է սուլթանի հոր կինը կամ հարճը և հարեմում բարձրացել է բարձրագույն աստիճանի։ Ոչ մի պալատական տիկին չէր կարող լքել կամ մտնել հարեմ առանց վալիդե սուլթանի հստակ թույլտվության։ Վալիդե սուլթանի իշխանությունը հարճերի վրա տարածվում էր նույնիսկ կյանքի և մահվան հարցերի վրա, ընդ որում ներքինիները ուղղակիորեն ենթարկվում էին դրան։

Պալատական տիկինները ապրում էին կամ ամուսինների բնակարանների կամ վալիդե սուլթանի բնակարանների տակ գտնվող սրահներում, կամ առանձին պալատներում։ Քադընները, որոնց թիվը հասնում էր չորսի, կազմում էին վալիդե սուլթանին հաջորդած խումբը։ Քադըններից անմիջապես հետո ըստ աստիճանի կային իքբալներ, որոնց թիվը չէր նշվում։

16-17-րդ դարերի ընթացքում սուլթանի գլխավոր ամուսինը ստացել է հասեկի սուլթան կամ սուլթանի ամուսին տիտղոսը։ Այս տիտղոսը գերազանցում էր մյուս տիտղոսներին և կոչումներին, որոնցով հայտնի էին սուլթանների (խաթուն և քադըն) նշանավոր կանայք։ Երբ վալիդե սուլթանի պաշտոնը թափուր էր, հասեկին կարող էր ստանձնել վալիդեի դերը, մուտք ունենալ զգալի տնտեսական ռեսուրսների, դառնալ կայսերական հարեմի ղեկավար, դառնալ սուլթանի քաղաքական հարցերով խորհրդական և նույնիսկ ազդեցություն ունենալ արտաքին և միջազգային քաղաքականության վրա։

#### Հասեկի կարգավիճակ չունեցած թագավորական հարճեր
Սուլեյմանի մահվանը հաջորդած հարյուրամյակում հարճերը, որոնք սուլթանի ֆավորիտները չէին, դարձել են հարեմի մոռացված կանայք։ Միակ մարդիկ, ովքեր հիշվել են, նրանք էին, ովքեր հանրության ուշադրությունը հրավիրել են իրավահաջորդության հարցի շուրջ։ Նրանց կարգավիճակն ավելի ցածր էր, քան արտոնյալ հարճերը։ Նրանք նույնպես չեն եղել հարեմի ընտանեկան էլիտայի շրջանում։

Պալատական տիկնայք արտաքին աշխարհի հետ շփվում էին միջնորդների միջոցով, ինչպիսիք են քիրան։ Այնուամենայնիվ, հարեմը միտումնավոր շատ ինտրովերտ էր և թաքնված հետաքրքրասեր աչքերից, ուստի արտաքին աշխարհի հետ շփումները շատ սահմանափակ էին։ Հարեմը անհասանելի էր ինչպես օսմանցիների, այնպես էլ օտարերկրյա հյուրերի համար՝ ամուսինների, ապագա սուլթանների և ընդհանրապես հարեմի անձնական կյանքն ու անձեռնմխելիությունը պահպանելու համար։

### Հյուրեմ Սուլթանի ժառանգությունը
Հյուրեմ Սուլթանը, որին կոչել են նաև Ռոքսոլանա, հարճ էր, որն ամբողջությամբ վերափոխել է հարեմի համակարգը և անջնջելի ազդեցություն ունեցել Օսմանյան կայսրության վրա։ Ենթադրվում է, որ Ռոքսելանան առևանգվել է Ռութենիայից կամ «Հին Ռուսաստանից», որը գտնվում է ժամանակակից Ուկրաինայի տարածքում։

Ռոքսոլանան ինչ-որ կերպ գրավել է սուլթան Սուլեյման I-ի ուշադրությունը, և նա անընդհատ հորդորում էր նրան վերադառնալ իր անկողին։ Ռոքսոլանան ծնել է իր առաջին որդուն՝ Մեհմեդին 1521 թվականին, այն բանից հետո, երբ սուլթանի առաջին երկու որդիները մահացել են, և շուտով նրանք ունեցել են ևս երկու երեխա։ Այն, որ Ռոքսոլանային թույլատրվել է մեկից ավելի որդի ունենալ, կոպիտ խախտում էր թագավորական հարեմի հին սկզբունքը՝ «մեկ մայր հարճ - մեկ որդի», և դա արտաքին աշխարհին ազդարարել է, որ Սուլեյմանի արքունիքում հզոր կին է հայտնվել։ Մոտ 1533-1534 թվականներին Սուլեյմանը Ռոքսոլանային հայտարարել է ազատ կին և ամուսնացել նրա հետ՝ խախտելով Օսմանյան հարեմի մեկ այլ 300-ամյա սովորույթ, ըստ որի սուլթանները չպետք է ամուսնանային իրենց հարճերի հետ, և առաջին անգամ հարեմից նախկին ստրուկը բարձրացվել է կնոջ ազդեցիկ դերի մեջ։ Իր կառավարման ողջ ընթացքում Սուլեյմանը այլ հարճից այլ երեխաներ չի ունեցել։ Սուլեյմանը պատերազմում գտնվելու ընթացքում սիրային բանաստեղծություններ և նամակներ էր գրում Հյուրեմի համար։ Նույնիսկ հրամայել է նրա համար վեհաշուք հուշարձաններ կանգնեցնել՝ իր սերը ցուցադրելու համար։ Նա հայտնի է դարձել որպես հասեկի՝ «ֆավորիտ», բայց ոմանք կնոջը մեղադրում էին Սուլեյմանին կախարդության միջոցով գայթակղելու մեջ։ Օսմանյան հասարակության շատ ներկայացուցիչներ չեն գնահատել Սուլեյմանի լիակատար նվիրվածությունը մեկ կնոջ և դրան հաջորդած հարեմի հիերարխիայի արմատական փոփոխությունները, բայց Ռոքսոլանայի հսկայական համառությունը, խելքն ու կամքի ուժը նրան առավելություն են տվել հարեմի մյուս կանանց նկատմամբ։

Ռոքսելանան դարձել է Սուլեյմանի ամենահավատարիմ մարդը մոր մահից հետո։ Ռոքսոլանան հայտնի է դարձել որպես վաղ ժամանակակից պատմության ամենալեգենդար կանանցից մեկը։ Նա մեծ գումարներ է նվիրաբերել կարիքավորներին և հատուկ կարեկցանք ցուցաբերել ստրուկների հանդեպ։ Նա նաև համոզել է, որ հարեմի տաղանդավոր կանայք թողնեն պալատական ծառայությունը և ամուսնանան արժանի զուգընկերոջ հետ։ Նա Թոփքափը ամրոցում թագավորական հարեմը վերածել է քաղաքական ինստիտուտի, ինչը նշանակում էր, որ թագավորական արյան կանայք ապրում և աշխատում էին կառավարության կենտրոնում։ Ռոքսոլանան ամբողջովին փոխել է հարեմի կանանց վերաբերմունքը և հիմնականում պատասխանատու էր Օսմանյան կայսրության արդիականացման համար։

### Ներքինիների դերը
thumb|Օսմանյան արքունիքի գլխավոր ներքինին, 1912 թվական
[thumb|upright|Ներքինիների բակը [Թոփքափը ամրոց|Թոփքափը ամրոցում]]
thumb|Արքայազների բնակարանները, որոնք կոչվում են նաև քաֆես (վանդակ), կայսերական Օսմանյան հարեմի մի մասն էին
Թոփքափըի ամրոցում, օսմանյան սուլթանների արքունիքում, հարեմի նահանգ էին մտնում ներքինիները։ 17-րդ դարի սկզբին հարեմի ներքինիների կորպուսը կազմում էր 800-ից 1200 մարդ։ Սա հարեմում երբևէ աշխատող ներքինիների ամենամեծ թիվն է եղել։ Նրանք հելոտ ստրուկներ էին, որոնք գերեվարվել էին Նեղոսի շրջակայքում, սուլթանները կարողացել էին ձեռք բերել այս ստրուկներին 1517 թվականին Եգիպտոսի նվաճման շնորհիվ, ինչը ուղիղ մուտք էր տալիս ստրուկների քարավաններին, որոնք օգտվում էին այդ երթուղիներից։ Ներքինները վճռորոշ դեր են խաղացել հարեմի կառավարման գործում։ Նրանք վստահելի ծառաներ էին, որոնց ամորձատում էին։ Նպատակն այն էր, որ նրանք չկարողանան երեխա ունենալ՝ նվազեցնելով ապօրինի ժառանգների վտանգը։

Հարեմի գլխավոր ներքինի պաշտոնը ստեղծվել է 1574 թվականին։ Գլխավոր ներքինը երբեմն համարվում էր երկրորդը մեծ վեզիրից հետո (կայսերական կառավարության ղեկավար, բայց հաճախ աշխատում էր իր պալատում կամ նույնիսկ ավելի հեռո)։ Նրանց հիմնական պարտականություններից էին հարեմում կանանց հսկելը, բանակցություններ վարել ինչպես սուլթանի, այնպես էլ նրանց հարազատների հետ, ինչպես նաև վերահսկել պալատը և ապահովել համընդհանուր անվտանգություն։

Կանանց սուլթանության (Kadınların saltanatı) ժամանակ ներքինիները մեծացնում էին իրենց քաղաքական լծակները՝ իրենց օգտին օգտագործելով անչափահաս կամ մտավոր թերարժեք սուլթաններին։ Դեռահաս սուլթանները «առաջնորդվում էին» մայր թագուհու (վալիդե սուլթան), մեծ վեզիրի և վալիդեի այլ կողմնակիցների կողմից ձևավորված ռեգենտներով, իսկ գլխավոր ներքինին մայր թագուհու և գլխավոր կոնսորտների մտերիմ և արժեքավոր հանցակիցն էր։

## Կանանց սուլթանության ավարտն Օսմանյան կայսրությունում
Կանանց սուլթանության ավարտը նշանավորվում է երկու Վալիդե սուլթանների՝ Քյոսեմ սուլթանի և Թուրհան սուլթանի գահակալությամբ։ Քյոսեմ սուլթանը Օսմանյան սուլթան Ահմեդ I-ի երկրորդ կամ երրորդ հարճն է (կրել է հասեկի տիտղոսը) և սուլթաններ Մուրադ IV-ի և Իբրահիմ I-ի մայրը։ Որդիների օրոք կրել է վալիդե սուլթանի տիտղոսը 60 տարի շարունակ և Օսմանյան կայսրության ամենաազդեցիկ կանանցից մեկն է եղել։ Սուլթան Մեհմեդ IV-ի տատիկն էր, նրա կառավարման սկզբում, որպես կանոն, կրել է «բյույուք վալիդե» (սուլթանի տատիկ) տիտղոսը։ Ընդհանուր առմամբ, իշխանության ղեկին է եղել մոտ 30 տարի։ Ահմեդի վրա նրա ունեցած ազդեցությունը կապում են Մուստաֆա I-ի կյանքի պահպանմամբ և դրանով իսկ Օսմանյան կայսրությունում գահաժառանգության կարգի փոփոխությամբ։ Սպանվել է Թուրհան սուլթանի կողմնակիցների կողմից նախապատրաստվող հեղաշրջման ժամանակ։ Թուրհան սուլթանը օսմանյան սուլթան Իբրահիմ I-ի կինն է՝ հասեկիի տիտղոսով, սուլթան Մեհմեդ IV-ի մայրը, Օսմանյան կայսրության վալիդե սուլթանը և ռեգենտը որդու կառավարման առաջին տարիներին․ կանանց սուլթանության ժամանակաշրջանի վերջին ներկայացուցիչը։ Որդու՝ չափահաս դառնալու հետո նա շարունակել է համիշխանել նրա հետ։ Թուրհանի մահից հետո Վալիդե սուլթանի լիազորությունները սկսել են նվազել, քանի որ Մեծ վեզիրն ավելի ազդեցիկ է դարձել Օսմանյան կայսրության քաղաքականության վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Կանանոց
Կատեգորիա:Ստրկություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կառավարություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության մշակույթ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն
Կատեգորիա:Օսմանյան հասարակություն