open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ամստերդամ Արենա

**Ամստերդամ արենա** , մարզադաշտ Ամստերդամում։ Ամստերդամի Այաքս ֆուտբոլային ակումբի մարզադաշտն է։

## Պատմություն
Ամստերդամը, այն 6 քաղաքներից էր, որոնք հյուրընկալեցին 1992 թ. Օլիմպիական խաղերը։ 1986 թ.-ին նոր Օլիմպիական մարզադաշտը նախագծվեց, այն ունի ֆուտբոլի դաշտ և ատլետիկայի վազքուղի։ Այն պետք է կառուցվեր Ամստերդամի Զուիդոստի տարածքում, սակայն 1986 թ.-ի հոկտեմբերին Ամստերդամը կորցրեց հայտ Բարսելոնայի հետ։ Մարզադաշտի նախագիծը մոռացվեց։ 1987 թ.-ին «Ամստերդամ Սպորտային Քաղաք Հիմնադրամը»(Stichting Amsterdam Sportstad), որոշեց, որ պետք է կառուցվի 55,000 նստատեղ ունեցող մարզադաշտ։ 1990 թ.-ին նախորդ 2 նախագծերի հիման վրա, որոշվեց կառուցել մարզադաշտը, որը պետք է ֆուտբոլի դաշտ, աթլետիկ ուղի ունենար և լիներ ծածկված։ Հենց նույն ժամանակ Ամստերդամի Այաքսը նոր մարզադաշտի կարիք ուներ։ Նրանց հին մարզադաշտը «Դե Մեեր»(De Meer Stadion), փոքր էր, և նրանք կարևոր խաղերն անց էին կացնում Ամստերդամի Օլիմպիական մարզադաշտում(Olympic Stadium)։

## Սպորտային իրադարձություններ
#### Եվրո 2000 խաղեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարզադաշտեր Հոլանդիայում
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզադաշտեր
Ջեյք Հագեր

**Դոնալդ Ջեյկոբ (Ջեք) Հագեր** (անգլ․՝ *Donald Jacob "Jake" Hager*, ), ամերիկացի նախկին օլիմպիական ըմբիշ, պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր) և խառնամարտիկ (MMA)։ Ներկա պահին հանդես է գալիս «All Elite Wrestling» (AEW) կազմակերպությունում՝ **Ջեյք Հագեր** (**Jake Hager**) ռինգային անվամբ։ Հայտնի է նաև «WWE» կազմակերպությունում հանդես գալու տարիներից, որտեղ ելույթներ է ունեցել **Ջեք Սվագեր** (*Jack Swagger*) անվամբ։

Որպես մենամարտիկ հանդես է գալիս «Bellator MMA» պրոմոշենի ծանրքաշային դիվիզիայում։

## Կարիերան պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտում
### Դեբյուտ, ECW-ի չեմպիոն(2008-2009)
Մինչև «WWE» կազմակերպության «Raw» ապրանքանիշը ներկայացնելը, հանդես է եկել «Florida Championship Wrestling» (FCW) ստորաբաժանումում, որտեղ արժանացել է FCW հարավային ծանրքաշային չեմպիոնի կոչմանը։ 2009 թվականի հունվարի 13-ին նվաճել է ECW չեմպիոնական տիտղոսը՝ պարտության մատնելով Ջեֆ Հարդուն։ Գոտին կորցրել է 2009 թվականի ապրիլի 26-ին՝ Քրիստիանի դեմ մրցապայքարում։

### 2010-2011 թվականների աշխարհի չեմպիոն ծանր քաշում
2010 թվականի մարտի 28-ին դարձել է «Փողը բանկում» (անգլ․՝ *Money in the Bank*) մրցույթի հաղթող։

## Ռեստլինգում
### Ավարտող հնարքներ
* Հայրենասիրական կողպում (կոճի կողպում)
* Գաթռենչ փաուերբոմբ
* Կարմիր, սպիտակ և կապույտ որոտնահարված

### Այցեքարտային հնարքներ
* Որովայնային ձգում
* Մեծ ոտք
* Անկյունային պարսատիկային շփում
* Թռչող ուսահարված ծնկով
* Օկլահոմյան խուճապ
* Վազող բարձրածունկ
* Ուսկոտրուկ
* պտտվող կրկնակի ոտնահարված

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը WWE.com կայքում

Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:1982 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 24 ծնունդներ
Գայանե Ներսիսյան

**Գայանե Հրանտի Ներսիսյան** (), հայ երգչուհի, Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2011):

## Կենսագրություն
Գայանե Ներսիսյանը ծնվել է Հրանտ Ներսիսյանի և Մարո Զարգարյանի ընտանիքում 1949 թվականին։
Սովորել է Երևանի Սպենդիարյանի անվան երաժշտական դպրոցում, Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում։
* 1976 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան
* 1977 թվականից աշխատել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական համալսարանում, զուգահեռ՝ Ղազարոս Սարյանի անվան թիվ 1 արվեստի դպրոցում, դասավանդել է երաժշտություն
* 1979 թվականին առաջին անգամ հանդես է եկել Արամ Մերանգուլյանի անսամբլի հետ «Երիտասարդ ձայներ» հաղորդաշարում
* 1987 թվականից ֆիլհարմոնիայի մեներգչուհի
* 1990 թվականին ստեղծել է «Կարին» ժողովրդական գործիքների համույթը
* 1998 թվականին աշխատել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում՝ որպես երգչախմբի ղեկավար
* Ավետիք Մկրտչյանի անվան համալսարանում (նախկինում համալսարանը կոչել է Քըրք Քրքորյանի անունով) դասավանդում է բարոյագիտություն և գեղագիտություն, համալսարանում ստեղծել է երգչախումբ

մինի|Վազգեն Սարգսյանի անվան ինստիտուտի կուրսանտները Գարեգին Նժդեհի թանգարանում Գայանե Ներսիսյանի հետ

Գարեգին Նժդեհի գաղափարախոսության հավատարիմ հետևորդն է, նրա մեծ ուխտի նվիրյալ մարտիկը։ 2007-2012 թվականներին հիմնադրել և տնօրինում է Գարեգին Նժդեհի թանգարանը։

Բարեգործական համերգներով հանդես է եկել հայաստանյան և արտասահմանյան տարբեր բեմերում՝
* 1989- Կրասնոդար, Նովոռոսիյսկ, Անապա, Տուապսե, Գելենջիկ
* 1991- Ռիգա
* 1991- Վրաստան
* 1993- Սիրիա, Հալեպ, Դամասկոս, Ղամիշլի
* 1999- Իրան, Սպահան, Թեհրան, Թավրիզ

## Մեջբերումներ Գայանե Ներսիսյանից
* Երբ ազգային մտածելակերպդ ամուր է, այն երբեք քեզ թույլ չի տա սխալվել քո ներկայացրած երգում, պարում կամ մեկ այլ աշխատանք կատարելիս։
* Հասարակությունը միշտ էլ դաստիարակվելու խնդիր ունի ազգային մշակույթով, լեզվի պահպանությամբ և գաղափարախոսությամբ։

## Պատկերասրահ

Gayane - Andranik 3.jpg
Գայանե Ներսիսյան ռազմական ակադեմիայի կուրսանտների հետ (3).jpg|Գայանե Ներսիսյանը ռազմական ակադեմիայի կուրսանտների հետ  Գարեգին Նժդեհի թանգարանում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գայանե Ներսիսյան 
* Չակերտներ. Գայանե Ներսիսյան
* Գայանե Ներսիսյան
* Գայանե Ներսիսյան, «Երբ բացվում է առավոտը»
* Գարեգին Նժդեհին նվիրված երգ, կատարում է Գայանե Ներսիսյանը

Կատեգորիա:Հայ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջի շրջանավարտներ
Սանկյուլոտներ

[մինի|Տիպիկ սանկյուլոտի գեղանկար ( [Լուի-Լեոպոլդ Բուալյի)]]
**Սանկյուլոտներ** (, sans — առանց, culotte — կյուլոտ, կարճ տաբատ), տերմին, որն օգտագործվել է ֆրանսերենում, Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ։ 
Սկզբնապես, արիստոկրատներն արհամարհանքով սանկյուլոտներ են անվանել իրենց քաղաքական հակառակորդներին՝ քաղաքային չքավորության ներկայացուցիչներին, որոնք ի տարբերություն ազնվականների և բուրժուաների (որ հագնում էին ծնկի տակ կոճկվող կարճ տաբատ` կյուլոտ, մետաքսյա գուլպաների հետ) հագնում էին կոպիտ կտորից երկար տաբատներ: Հետագայում (հատկապես յակոբինյան դիկտատուրայի տարիներին) «սանկյուլոտներ» տերմինը դարձել է հայրենասերի, հեղափոխականի ինքնանվանում։
[մինի|[Լուի XVI|Լյուդովիկոս 16-րդը՝ կյուլոտ տաբատով և փռյուգյան գլխարկով]]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական հեղափոխության քաղաքական խմբավորումներ
Ուգո Լյորիս

**Ուգո Լյորիս** (, [yɡo jɔʁis]; ), Անգլիական Տոտենհեմի և Ֆրանսիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի հիմնական դարպասապահը և երկու թիմերի ավագը։

Ուգո Լյորիսը 2003 թ-ից սկսած հանդես է եկել Ֆրանսիայի ազգային հավաքականների բոլոր տարիքային խմբերում։ Ազգային հավաքականում առաջին խաղն անցկացրել է 21 տարեկան հասակում Ուրուգվայի հետ հանդիպման ժամանակ։ Լյորիսը սկսել է իր կարիերան հայրենի Նիսում։ Ակումբում 3 մրցաշրջան իրեն գերազանց դրսեվորելուց հետո նա տեղափոխվում է Օլիմպիկ Լիոն։ Օլիմպիկ Լիոն-ում իր առաջին մրցաշրջանում նա հաղթեց մի քանի տիտղոս։ Երկրորդ մրցաշրջանում նա Օլիմպիկ Լիոն-ի հետ հասավ մինչև Չեմպիոնների Լիգա-ի կիսաեզրաձփակիչ։ Լյորիսը եղել է Ֆրանսիայի ազգային հավաքական-ի Մ-18,Մ-19 և Մ-21 տարեկանների դարպասապահը։ 2005 թվականին նա հավաքականի հետ մասնակցել է Մ-19 տարեկանների ֆուտբոլի առաջնությանը։

Մասնակցել է 2010 թ-ի ԱԱ-ին, որպես Ֆրանսիայի ազգային հավաքականի հիմնական դարպասապահ։ ԱԱ-ում իր առաջին հանդիպումն անցկացրել է Ֆինլանդիայի դեմ խաղում, որում ֆրանսիացիները հաղթանակ են տոնել 1։0 հաշվով։ Ճանաչվել է Ֆրանսիայի լավագույն դարպասապահ 2009 և 2010 թթ-ին։ Լյորիսը շատ լավ է գործում մրցակցի դեմ մեն-մենակ դուրս գալու պայմաններում և նաև ունի չափազանց լավ ռեֆլեքս։

## Կենսագրություն
Լյորիսը ծնվել և մեծացել է չափազանց հարուստ ընտանիքում։ Մայրը իրավաբան էր, հայրը՝բանկի կառավարիչ։ Լյորիսը մանկուց զբաղվել է թենիսով, և մեծ հաջողությունների է հասել հենց այդ մարզաձևում։ Սակայն 2008 թ-ին երբ Լյորիսը խաղում էր Նիցա ՖԱ-ում մայրը մահանում է։ 2010 թ-ի սեպտեմբերին էլ ծնվում է նրա ավագ դուստրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տոտտենհեմ Հոտսպուրի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Օլիմպիկ Լիոնի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Սանիտարա-պաշտպանական գոտի

**Սանիտարա-պաշտպանական գոտի**, արդյունաբերական ձեռնարկությունների և մերձակա բնակելի կամ հասարակական շենքերի միջև ընկած խզման գոտի։ Ստեղծվում է բնակչությանը արտադրական վնասակար գործոնների (աղմուկ, փոշի, արդյունաբերական թույներ պարունակող գազանման և այլ վնասակար արտանետվածքներ) ազդեցությունից զերծ պահելու նպատակով։ Սանիտարա-պաշտպանական գոտու լայնությունը սահմանվում է այն հաշվով, որ բնակելի շրջաններին հասնող արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտանետվածքները չգերազանցեն սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիաները։ Կախված դեպի մթոլորտ արտազատվող արտանետվածքների վնասակարության աստիճանից, տեխնոլոգիական պրոցեսների կատարելությունից, մաքրման կառույցների առկայությունից՝ բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները բաժանում են հինգ դասի, առաջին դասի ձեռնարկությունների համար Սանիտարա-պաշտպանական գոտու լայնությունը 1000 մ է, երկրորդինը՝ 500 մ, երրորդինը՝ 300 մ, չորրորդինը՝ 100 մ և հինգերորդինը՝ 50 մ։ Արտադրական փակ շրջանով առանց դեպի մթնոլորտ արտանետվածքների աշխատող արդյունաբերական ձեռնարկությունների համար Սանիտարա-պաշտպանական գոտին սահմանում են հնարավոր վթարային իրավիճակը հաշվի առնելով։

Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Ֆրանց Մերինգ

**Ֆրանց Մերինգ** (, ), գերմանացի հրապարակախոս, մարքսիստ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան։

## Կենսագրություն
1866-1870 թվականներին սովորել է Լայպցիգի և Բեռլինի համալսարաններում։ 1882 թվականից փիլիսոփայության դոկտոր։ 1891 թվականից եղել է Գերմանիայի ս-դ․ կուսակցության անդամ և պրոպագանդել է մարքսիստական աշխարհայացքը, հանդես եկել ընդդեմ ռևիզիոնիզի և օպորտունիզմի։ Սատարել է 1905-1907 թվականների ռուսական հեղափոխությունը։ Մասնակցել է «Ինտերնացիոնալ» խմբի ստեղծմանը, որը 1916 թվականին վերակազմավորվել է «Սպարտակյան միության»։ Կարլ Լիբկնեխտի և Ռոզա Լյուքսեմբուրգի հետ հանդիսացել է միավորման առաջնորդերից։ Քննադատել է 1914-1918 թվականների Առաջին համաշխարհային պատերազմի բնույթը, դատապարտել ս-դ․ կուսակցության պարագլուխների «Պրոսպեր Մերիմե» քաղաքականությունը։ Առաջիններից էր Արևմուտքում, որ պաշտպանել և պրոպագանդել է Հոկտեմբերյան սոցիալիստական հեղափոխության գաղափարները։

Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության հիմնադիրներից է։ Ուսումնասիրել է հին հունական և գերմանական դասական փիլիսոփայությունը, քննադատել է Հարտմանի, Նիցշե Ֆրիդրիխի, Արթուր Շոպենհաուերի և այլ իդեալիստ փիլիսոփաների հայացքները։ Հրատարակության է պատրաստել Մարքսի և Էնգելսի երկերն ու նամակները, գրել է Մարքսի կենսագրությունը։ Մերինգը պատմության մատերիալիստական ըմբռնումը կիրառել է գրականագիտության և արվեստագիտության մեջ։ Պատմական աշխատություններում՝«Լեգենդ Լեսսինգի մասին» (1893), «Գերմանիայի պատմությունը միջին դարերի վերջից» (1910) Գերմանիայի պատմությունը շարադրված է մարքսիստական սկզբունքներով։ «Գերմանական սոցիալդեմոկրատիայի պատմությունը» քառահատոր աշխատությունում և այլ երկերում Մերինգը գերմանական բանվորական շարժումը ուսումնասիրել է համաեվրոպական պատմության առնչությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Սանիտարա-տեխնիկական աշխատանքներ

**Սանիտարա-տեխնիկական աշխատանքներ**, շենքերի ջեռուցման, օդափոխման, ջերմա և գազամատակարարման, տաք ջրամատակարարման, ջրմուղի և կոյուղու համակարգերի կառուցման և մոնտաժման հետ կապված աշխատանքներ։ Տարբերում են արտաքին և ներքին Սանիտարա-տեխնիկական աշխատանքներ։ Արտաքին Սանիտարա-տեխնիկական աշխատանքներին են վերաբերում ջերմա, գազա, ջրամատակարարման և կոյուղու արտաքին ցանցերի անցկացման, կաթսայատների, գազաբաշխիչ կայանների, ջրմուղի և կոյուղու գլխամասային կառույցների (ջրառու կառույցներ, պոմպակայաններ, ջրաճնշումային աշտարակներ են) շինարարության աշխատանքները։

Արտաքին ցանցերը լինում են ստորգետնյա և վերգետնյա։ Ներքին Սանիտարա-տեխնիկական աշխատանքները շենքերի և կառույցների սան-տեխնիկական սարքավորման դետալների և հանգույցների մոնտաժման աշխատանքներն են։ Դրանց արժեքը կազմում է օբյեկտի շինարարության համար հատկացվող ծախսերի մոա 10 %։

Կատեգորիա:Հիգիենա
Սրբազան պատերազմներ

**Սրբազան պատերազմներ**, տեղի են ունեցել Հին Հունաստանում, մ․թ․ա․ VI—III դդ․, քաղաքների և ցեղերի կրոնաքաղաքական միությունների միջև՝ միմյանց նկատմամբ և Հունաստանում հեգեմոնիա հաստատելու համար։

«Սրբազան պատերազմներ»-ի առիթ էր դառնում ամփիկտիոնիայի որևէ անդամի կողմից ընդհանուր կանոնադրության, սրբավայրերի և ընդհանուր գանձարանի անձեռնմխելիության խախտումը։ Առավել հայտնի են «Սրբազան պատերազմներ» (մ․թ․ա․ 355-346 թթ, 340—339 թթ.) դելփյան ամփիկտիոնիայի անդամների միջև։

Կատեգորիա:Հին Հունաստանի պատերազմներ
Կատեգորիա:Անտիկ շրջան
Սրբապղծություն

[265px|մինի|[Կոնստանտին Մակովսկի - «Բուլղարացի նահատակուհիները» (1877, Բելառուսի Հանրապետության Ազգային արվեստի թանգարան)]]
**Սրբապղծություն**, կրոնական սրբությունների՝ կրոնական տեսանկյունից պղծում, աստվածանարգություն։ Սրբապղծություն կարող են համարվել հայհոյանքներն ու անարգանքները աստծո, սրբերի, սրբավայրերի, կրոնավորների, մասունքների և սրբազան այլ իրերի հանդեպ, այնպես էլ տաճարական գույքի (սրբազան գրքեր, սրբապատկերներ, անոթներ, մոմակալներ, մոմեր, խաչեր, փող և այլն) գողությունը։

Դեռևս հնագույն կրոններում սրբապղծությունը խստորեն դատապարտվել է, և ըստ հանցանքի ծանրության՝ սահմանվել են համապատասխան պատիժներ։ Աստիճանաբար սրբապղծություն են համարվել նաև աշխարհիկ կյանքում կատարվող մի շարք հանցանքներ ու արարքներ (հայրենադավություն, գողություն, ավազակություն, սպանություն, ծնողուրացություն, ազգականների միջև կենակցություն և այլն)։ 
Փոխաբերական իմաստով սրբապղծություն նշանակում է հանուրի պաշտամունքին արժանացած որևէ բանի անարգություն։

Կատեգորիա:Մեղքեր
Կատեգորիա:Հանցագործություն
Սանկտ Պետերբուրգի արհեստավորների ընկերություն

**«Սանկտ Պետերբուրգի արհեստավորների ընկերություն»** (Товарищество санкт-петербургских мастеровых), Ռուսաստանի առաջին կազմակերպություններից։ Ստեղծվել է Պետերբուրգում, 1885-ին, Պ․ Վ․ Տոչիսկու կողմից։ «Ընկերության» նպատակն է եղել գործադուլների և այլ կոլեկտիվ ելույթների միջոցով պայքարել պրոլետարիատի նյութական դրության բարելավման համար, ինքնակրթության խմբակների, գրադարանների, բանվորական փոխօգնության դրամարկղերի ստեղծման միջոցով բարձրացնել բանվորների կուլտուրական մակարդակը և զարգացնել դասակարգային ինքնագիտակցությունը։ Գլխավոր խնդիրը մասսայական պրոլետարական շարժումը ղեկավարելու ընդունակ բանվոր-առաջնորդներ պատրաստելն էր։ «Ընկերության» մեջ մտնում էին ինչպես մտավորականներ, այնպես էլ բանվորներ, սակայն նրա անդամները ձգտում էին հիմնական աշխատանքները կենտրոնացնել բանվորների ձեռքում։ Ըստ կանոնադրության, կազմակերպության անդամները բաժանվում էին իսկական և մրցորդ-անդամների։ Վերջիններս, հիմնականում, մտավորականներ էին, որոնք պետք է «Ընկերության» կարիքների համար միջոցներ հայ - թայթեին։ «Ընկերության» աշխատանքներին եռանդուն մասնակցել են առաջավոր բանվորներ Ե․ Ա․ Կլիմանովը (Աֆանասև), Վ․ Ա․ Շելգունովը, Վ․ Ս․ Բույանովը, Ն․ Վասիլևը, Ի․ Ի․ Տիմոֆեևը, ինչպես նաև Լ․ Վ․ Աոկադսկայան, Գ․ Լ․, Լ․ Լ․ և է․ Լ․ Բրեյտֆուսները, Մ․ Վ․ Տոչիսկայան և ուրիշներ։ Աշխատանքներն ընթանում էին խստագույն գաղտնապահության պայմաններում։ Չնայած հիմնական կազմի սակավաթիվ լինելուն, այն աշխատանքներ է ծավալել (բանվորական խմբակների, գրադարանների ստեղծում գրականության տարածում) Պետերբուրգի խոշորագույն ձեռնարկություններում։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ
Սանիտարա-քիմիական պաշտպանություն

**Սանիտարա-քիմիական պաշտպանություն**, զանգվածային ախտահարման զենքերից պաշտպանություն, միջոցառումների համախումբ, որը կիրառվում է երկրի զորքը, բնակչությունը և ժող․ տնտեսության օբյեկտները հակառակորդի միջուկային, քիմիական և բակտերիալոգիական զենքից պաշտպանելու նպատակով։ Զորքի պաշտպանությունը կազմակերպում են բոլոր հրամանատարները և շտաբները, որոնց հիմնական խնդիրներն են՝ հակառակորդի միջուկային, քիմ․ և բակտերիալոգիական զենքի կիրառման արդյունավետության առավելագույն նվազեցումը, զորքի մարտունակության արագ վերականգնումը են։ Զորքի պաշտպանության միջոցներն են՝ տեղանքի վրա նրանց տարակենտրոնացումը, խնամքով քողարկումը, օդանավակայանների տեղաբաշխման շրջանները պարբերաբար փոխելը, ռադիոակտիվ, քիմ․ և բակտերիալոգիական զենքերով տեղանքի վարակվածության մասին հատուկ ազդանշաններով զորքին հայտնելը, պաշտպանության անհատական մի¬ ջոցներից, խրամատներից, թաքստոցներից, հատուկ սարքավորված ապաստարաններից օգտվելը։ Զինամթերքները, տեխնիկան և նյութական միջոցները պահպանվում են տարբեր թաքստոցներում։ Հակառակորդի զանգվածային ախտահարման զենքի օգտագործման հետևանքների մասին տեղեկություններ ստանալու նպատակով զորքի գործողությունների գոտիներում և տեղաբաշխման շրջաններում անցկացվում է ռադիացիոն, քիմիական և բակտերիալոգիական հետախուզություն։ Որոշվում են անձնակազմի, զինամթերքների, նյութական միջոցների մոտավոր կորուստները, վարակման, ավերածությունների, հրդեհների, նավերի ջրասուզ- ման հնարավոր գոտիները և հարձակման հետևանքների վերացման աշխատանքների բնույթն ու ծավալը։ Անցկացվում են հակահամաճարակային, սանիտարահիգիենային, հատուկ կանխարգելիչ և բժշկական այլ միջոցառումներ։ Անձնակազմի ճառագայթահարումը կանխելու նպատակով սահմանվում է հսկողություն, որոշվում են մարդկանց, զինամթերքների, մարտական տեխնիկայի, տրանսպորտի, նյութական միջոցների և ջրի վարակվածության աստիճանը։

Կատեգորիա:Առողջապահություն
Սրբեր

մինի|Քրիստոսի ծնունդը հուշող սրբերի պատկերները միջնադարյան ձեռագիր մատյանում
**Սրբեր**, աստվածահաճության, արդարության, բարեպաշտության, աստծո և մարդկանց միջև միջնորդության «հրաշագործ» գծերով «օժտված» առասպել կամ պատմական անձնավորություններ քրիստոնեության մեջ և իսլամում։ Սրբերի հավատքը միաստվածության և բազմաստվածության զուգակցման յուրահատուկ ձև է, որովհետև Սրբերը, ըստ էության, ընկալվում են որպես «ստորակարգ աստվածություններ»։

Քրիստոնեությունում Սրբերի պաշտամունքի ձևավորման վրա զգալի ազդեցություն է ունեցել դիցաբանության հերոսների (հատկապես՝ հունա-հռոմիական) պաշտամունքը։ Հաճախ տեղական հին աստվածությունները նույնպես ներմուծվել են քրիստոնեության մեջ՝ որպես Սրբեր։ Սրբերի պաշտամունքի մասին ուսմունքը զարգացրել են IV դ․ եկեղեցական հեղինակները (Եփրեմ Ասորի, Բարսեղ Կեսարացի, Գրիգոր Նյուսացի և ուրիշներ)։ Եկեղեցին հետևողականորեն պայքարել է Սրբերի պաշտամունքի հակառակորդների՝ պավլիկյանների, թոնդրակյանների, բոգոմիլների, ալբիգոյցիների, հուսյանների և ուրիշ աղանդավորական հոսանքների դեմ։

Տիեզերական 7-րդ ժողովը (787 թ.) բանադրանք է սահմանել ընդդեմ բոլոր սրբուրացների։ Եկեղեցին Սրբերից յուրաքանչյուրի համար սահմանել է հիշատակի օր։ Քրիստոնեական առանձին համայնքներն սկզբում ունեցել են իրենց Սրբերը, հետագայում սրբադասումը կանոնացման ուղիով կենտրոնացվել է, սրբադասվել են հավատի համար բազմաթիվ «նահատակներ» կամ «մարտիրոսներ», ճգնավորներ, պապեր, կաթողիկոսներ, իշխաններ, թագավորներ, զորավարներ։ Եկեղեցին ստեղծել է Սրբերի վարքեր (Վարք սրբոց)։ Իսլամում Սրբեր (վալիներ կամ մարաբուտներ) պաշտամունքը հիմնավորվել է մոտ X դարից՝ սուֆիզմի տարածմամբ։

Կատեգորիա:Սրբեր
Կատեգորիա:Կրոնական տերմինաբանություն
Սրբազան դաշինք

**Սրբազան դաշինք**, եվրոպական միապետների դաշինք, ստեղծվել է Նապոլեոնի կայսրության անկումից հետո, հեղափոխական և ազգային ազատագրական շարժման դեմ պայքարելու, Վիեննայի կոնգրեսի որոշումների անսասանելիությունն ապահովելու համար։ Ստորագրել են ռուս կայսր Ալեքսանդր I, ավստրիացի կայսր Ֆրանց I և պրուս. թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III, 1815 թ.-ի սեպտեմբերի 26-ին՝ Փարիզում։ 1815 թվականի նոյեմբերի 19-ին Սրբազան դաշինքին միացել է Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XVIII, ապա՝ եվրոպական միապետների մեծ մասը։ Թեև Մեծ Բրիտանիան չի մտել Սրբազան դաշինքի մեջ, սակայն մի շարք հարցերում աջակցել է նրա քաղաքականությանը և մասնակցել Սրբազան դաշինքի կոնգրեսներին։ Կայացել է Սրբազան դաշինքի չորս կոնգրես՝ Ախենում (1818 թ.), Տրոպպաուում (1820 թ.), Լայբախում (1821 թ.), Վերոնայում (1822 թ.)։ 

Սրբազան դաշինքում առաջատար դեր էին խաղում ավստրացի կանցլեր Մետեռնիխը և ռուս կայսր Ալեքսանդր I։ Սրբազան դաշինքի թույլտվությամբ ավստրական զորքերը ճնշեցին Նեապոլի 1820-1821 թթ. և Պիեմոնտի 1821 թ.-ի հեղափոխությունները, 1823 թ.-ին ֆրանսիական բանակը ներխուժեց Իսպանիա և վերականգնեց բացարձակ միապետությունը։ Սրբազան դաշինքը դատապարտեց հույների 1821 թ.-ին սկսած ապստամբությունը թուրքական լծի դեմ։ Եվրոպական տերությունների միջև եղած հակասությունները, զարգացող հեղափոխական և ազգային ազատագրական շարժումը (1825 թվականի դեկաբրիստների ապստամբությունը Ռուսաստանում, 1830 թ.-ի հեղափոխությունները Ֆրանսիայում և Բելգիայում, 1830-1831 թթ.-ի լեհական ապստամբությունը) սասանեցին Սրբազան դաշինքը և 1820-ական թթ․ վերջին 1830-ական թթ․ սկզբին, փաստորեն, այն կազմալուծվեց։

Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Կատեգորիա:Ռազմաքաղաքական դաշինքներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի ռազմական դաշինքներ
Միջուկային էներգետիկա

[մինի|[Հայկական ատոմային էլեկտրակայան]]
**Միջուկային էներգետիկա**, էներգետիկայի ճյուղ, որն օգտագործում է միջուկային էներգիան։ Միջուկային էներգետիկայի հիմքը ատոմակայանն է։ Տեխնիկայի ոչ մի բնագավառ այնքան արագ չի զարգանում, ինչպես միջուկային էներգետիկան։ Աշխարհի զարգացած երկրներում գործող ԱԷԿ-ների 250 ռեակտորային տեղակայանքների ընդհանուր հզորությունն անցնում է 200մլն կվտ-ից։ ԱԷԿ-ների հիմնական էներգիա արտադրող հանգույցը միջուկային ռեակտորն է, որտեղ էներգիայի անջատումը կատարվում է ծանր տարրերի միջուկների տրոհման հաշվին։ Միջուկային ռեակտորում անջատված ջերմային էներգիայի փոխակերպումը էլեկտրականի սկզբունքորեն չի տարբերվում սովորական ջերմային էլեկտրակայաններում իրականացվող եղանակներից։ Միջուկային էներգիայի զարգացման սկզբնական շրջանում առաջին հերթին լայն տարածում ստացան ջրով (որպես դանդաղեցուցիչ և ջերմատար) աշխատող ռեակտորները (իրանային և կանալային)։

Միջուկային էներգետիկայի զարգացման առաջընթացում առավել հեռանկարային են արագ նեյտրոններով գործող ռեակտորները, որոնցում հնարավոր է օգտագործել բնության մեջ համեմատաբար շատ տարածված Ս-238 վառելիքը, և այն էլ մեծ արդյունավետությամբ, միաժամանակ ստեղծելով արհեստական միջուկային վառելիք՝ Pu239։ Միջուկային էներգետիկան որոշակի կիրառություն ունի տնտեսության տարբեր բնագավառներում։

Միջուկային էներգետիկան որոշակի կիրառում ունի նաև տիեզերական թռիչքային ապարատներում։ Միջուկային էներգետիկայի զարգացման առավել կատարյալ աստիճանը միջուկային կառավարվող ռեակցիայի հիման վրա ջերմամիջուկային տեղակայանքների ստեղծումն է։ Այստեղ, ի տարբերություն սովորական ԱԷԿ-ներում ընթացող ծանր միջուկների տրոհման ռեակցիայի, իրականացվում է թեթև տարրերի (ջրածնի ծանր իզոտոպների՝ դեյտերիումի D և տրիտիումի T) սինթեզի ռեակցիան, որի ընթացքում անջատվում է հսկայական քանակի էներգիա։ Ջերմամիջուկային կառավարվող սինթեզի (ռեակցիայի) արդյունաբերական մասշտաբներով յուրացումը ահռելի դժվարություն ներկայացնող գիտատեխնիկական խնդիր է, որի լուծումը մարդկությանը կտա էներգիայի անսպառ աղբյուր։

Միջուկային էներգետիկայի վերաբերյալ կարծիքները տարբերվում են։ Համաշխարհային միջուկային ասոցիացիան և միջուկային էներգիայի բնապահպանները, պնդում են, որ միջուկային էներգիան անվտանգ, կայուն էներգիայի աղբյուր է, որը նվազեցնում է ածխածնի արտանետումները։ Միջուկային էներգետիկային դեմ արտահայտվողներն իրենց հերթին գտնում են, որ միջուկային էներգիան բազմաթիվ սպառնալիքներ է ներկայացնում մարդկանց և շրջակա միջավայրի համար։

Կատեգորիա:Միջուկային էներգետիկա
Արծրունի

**Արծրունի**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ

* Աբլղարիբ Արծրունի (?-1080), հայ իշխան, պետական գործիչ։
* Անդրեաս Երեմիայի Արծրունի (1847-1898), երկրաբան, մանկավարժ։
* Արա Արծրունի (ծ. 1932), լիբանանահայ թատերագիր, արձակագիր, հրապարակագիր։
* Արձան Արծրունի (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), հայ առաջին թարգմանիչներից։
* Բարսեղ Հակոբի Արծրունի (1805-1875), հայ հասարակական գործիչ։
* **[[Գարեգին Արծրունի (այլ կիրառումներ)|Գարեգին Արծրունի]]**
** Գարեգին Արծրունի (?-1897), ազգային գործիչ։
** Գարեգին Արծրունի (19-20-րդ դարեր), թղթակից։
* Գևորգ Երեմիայի Արծրունի (1771-1830), հայ հասարակական գործիչ, ազնվական Երան-Արծրունի տոհմից|
* Գրիգոր Երեմիայի Արծրունի (1845-1892), հայ հրապարակախոս, քննադատ, գրական-հասարակական գործիչ։
* Երեմիա Գևորգի Արծրունի (1804-1877), հայ պետական հասարակական գործիչ, գեներալ-մայոր։
* Թովմա Արծրունի, 9-10 դդ. հայ պատմիչ։
* Հովսեփ Արծրունի (1894-1972), մտավորական։
* Մերուժան Արծրունի (?–371)․ նախարար, Արծրունյաց տոհմի նահապետ։
* **[[Սենեքերիմ Արծրունի (այլ կիրառումներ)|Սենեքերիմ Արծրունի]]**
** Սենեքերիմ Արծրունի (թագավոր) (968/969-1026), Արծրունիների նախարարական տոհմից, Վասպուրականի թագավորության վերջին թագավորը։
** Սենեքերիմ Մարգարի Արծրունի, (1847-1918), հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ։
* **[[Վահան Արծրունի (այլ կիրառումներ)|Վահան Արծրունի]]**
** Վահան Արտաշեսի Արծրունի (ծ. 1965), կոմպոզիտոր, երգիչ։
** Վահան Մարգարի Արծրունի (1857-1947), բժիշկ-ակադեմիկոս, խմբագիր։
* Վահրամ Նշանի Արծրունի (1875-1949), գրող, մանկավարժ։
* Վերգինե Արծրունի (1884-1966), հայ երգչուհի (դրամատիկական սոպրանո), մանկավարժ։

## Տես նաև
* Արծրունիներ
* Էդուարդ Սիմոնի Արծրունյան (1929-2010), գեղանկարիչ։
* Կարապետ Տիգրանի Արծրունյան (1907-1975), դերասան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ունի վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Հայերեն հիմքով ազգանուններ
Յոսեֆ Միսլիվեչեկ

**Յոսեֆ Միսլիվեչեկ** (, ), չեխ կոմպոզիտոր և դիրիժոր։ Բոլոնիայի ֆիլհարմոնիկ ակադեմիայի անդամ (1771)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Պրահայում, որտեղ և ստեղծել է առաջին սիմֆոնիաները (1762)։ 1763 թվականից ապրել է Իտալիայում։ 1770 թվականին Բոլոնիայում հանդիպել է պատանի Մոցարտին, վերջինս բարձր է գնահատել Միսլիվեչեկի երաժշտությունը։

## Ստեղծագործություններ
Միսլիվեչեկը մոտ 30 օպերաների հեղինակ է («Հիպերմնեստրա», «Թամերլան Մեծ», «Մոնտեսումա», «Էցիո», «Օլիմպիադա», «Արմիդա» և այլն 1767-1780 թվականներին մեծ հաջողությամբ ներկայացվել են Իտալիայի քաղաքներում, Պրահայում, Վիեննայում), որոնցում զարգացրել է իտալական seria-opera-ի ավանդույթները։ Գրել է նաև օրատորիաներ, սիմֆոնիաներ, նախերգանքներ, կոնցերտներ, լարային անսամբլներ և այլն (այս երկերում զգացվում է մոտիկությունը Մոցարտի վաղ շրջանի ստեղծագործությանը, որին նույնիսկ վերագրում էին Միսլիվեչեկի որոշ գործեր, դրանց թվում՝ «Աբրահամ և Իսահակ» օրատորիան)։ Միսլիվեչեկի երաժշտությունը կրել է իտալական ազդեցություն, բովանդակում է նաև չեխական ժողովրդական երգայնության տարրեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Չեխ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Չեխ ջութակահարներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Արծրուն (այլ կիրառումներ)

**Արծրուն** հայկական անուն է, որի կրողներից են՝

* Արծրուն Աբրահամյան (1909-1978), հայ քիմիկոս, քիմիական գիտությունների դոկտոր
* Արծրուն Հովհաննիսյան (ծ. 1980), Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության Նախախարի մամուլի քարտուղար, ռազմական վերլուծաբան-փորձագետ
* Արծրուն Ավագյան (ծն. 1942) Գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրո‎ֆեսոր, ՀԳՄ անդամ
Եվգենի Վասիլևիչ Բազարով

**Եվգենի Վասիլևիչ Բազարով**, Տուրգենևի «Հայրեր և որդիներ» վեպի հերոս։ Նիհիլիզմի հետևորդ է, այսինքն՝ մերժում է հասարակության մեջ ընդունված բոլոր արժեքները։

## Կյանքի պատմությունը

Եվգենի Բազարովը ծնվել է գնդի բժիշկ Վասիլի Բազարովի և ազնվական ծագում ունեցող Արինա Վլասևնայի ընտանիքում, սովորել է բժշկական համալսարանում (գնալով հոր հետքերով)։ Համալսարանում Բազարովը ծանոթանում և մտերմանում է Արկադի Նիկոլաևիչ Կիրսանովի հետ։ Շուտով նրանք միասին մեկնում են Կիրսանովների կալվածք, որտեղ Բազարովը ծանոթանում է Արկադիի հոր՝ Նիկոլայ Պետրովիչի և հորեղբոր՝ Պավել Պետրովիչի հետ։ Վերջինիս հետ ընդհարվում է կյանքի հանդեպ ունեցած տարակարծության պատճառով։

Այնուհետև Բազարովը սիրահարվում է Աննա Սերգեևնա Օդինցովային, որի հանդեպ տածած սերը Եվգենիի մեջ հիմնովին փոխում է նիհիլիզմի արտահայտվածությունը. նա սկսում է «հավատալ սիրուն»։ Դրանից հետո Բազարովն Արկադիի հետ մեկնում է ծնողների մոտ։ Երեք օր այստեղ մնալով՝ նրանք վերադառնում են Կիրսանովների մոտ, որտեղ սիրահետում է Փենեչկային, այնուհետև մենամարտում է Պավել Պետրովիչ Կիրսանովի հետ։

Բազարովը մեկնում է հոր մոտ, որտեղ սկսում է բուժել նրանց, ովքեր բժշկի կարիք են ունենում։ Տիֆից մահացածի դիակի վրա աշխատելիս՝ վնասում է մատը և շուտով մահանում արյան վարակումից։

## Նախատիպեր
Բազարովի կերպարի նախատիպ կարելի է համարել 19-րդ դարի կեսերի երիտասարդ քննադատների և հրապարակախոսների ողջ սերունդը. Ն. Ա. Դոբրոլյուբով, Դ. Ի. Պիսարև և այլք։ Հայտնի է մի դեպք, երբ Տուրգենևը գնացքում հանդիպում է գավառացի մի երիտասարդ բժշկի, որը հիացնում է նրան իր խելքով և կտրուկ հայացքներով։ Հնարավոր է, որ հենց այդ երիտասարդն է հիմք հանդիսացել Բազարովի կերպարի համար։

## Պատմական ժամանակաշրջան
Գործողությունները տեղի են ունենում 1859 թվականի ամռանը, այսինքն՝ Ռուսաստանում Գյուղացիական ռեֆորմների (1861) նախօրյակին։

## Տես նաև
* Իվան Տուրգենև
* Նիհիլիզմ

## Արտաքին հղումներ
* Բազարովի բնութագիրը litra.ru կայքում
* Եվգենի Բազարով հերոսի նկարագրությունը

Կատեգորիա:Իվան Տուրգենև
Միջուկային ուժեր

**Միջուկային ուժեր**, ատոմային միջուկը կազմող մասնիկների՝ պրոտոնների, նեյտրոնների միջև գործող ուժեր։ Պատկանում են ուժեղ փոխազդեցությունների դասին և մի քանի կարգով գերազանցում բնության մեջ հայտնի մյուս ուժերը (էլեկտրամագնիսական, թույլ, գրավիտացիոն)։ Միջուկային ուժերը կարճ ազդող ուժեր են․ դրանց ծագումը պայմանավորված է ուժեղ փոխազդող մասնիկների, օրինակ Jt-մեզոնների, փոխանակմամբ։ Փոխազդող մասնիկների միջև հեռավորությունը մեծանալիս, միջուկային ուժերը շատ արագ նվազում են՝ V(r) = —— ехр(—г/го) (Ցուկավայի պոտենցիալ, որտեղ Го^Ю~13 սմ և կոչվում է միջուկային ուժի գործողության շառավիղ)։ Միջուկային ուժերն ունեն հագենալու հատկություն, այսինքն՝ միջուկում նուկլոնները փոխազդում են միայն իրենց մոտ գտնվող նուկլոնների հետ։ Դրա հետևանքով է, որ միջուկի խտությունը մոտավորապես հաստատուն է․ հաստատուն է նաև մեկ նուկլոնին բաժին ընկնող միջին կապի էներգիան։ Միջուկային ուժերն օժտված են լիցքային անկախությամբ(իզոտոպ ինվարիանտություն), այսինքն՝ նուկլոնների փոխազդեցության ուժը կախված չէ դրանց լիցքի մեծությունից։ Միջուկային ուժերը կախված են փոխազդող մասնիկների սպինների ուղղությունից, ինչպես նաև այդ մասնիկները միացնող գծի նկատմամբ գումարային սպինի ուղղությունից (միջուկային ուժի թենզորային բնույթ)։ Միջուկային ուժերի մասին տեղեկություններ ստացվում են հիմնականում 4 միջուկներից հադրոնների, լեպտոնների և ֆոտոնների ցրման փորձերից, ինչպես և մեզոատոմների ուսումնասիրությունից։ Միջուկային ուժերի վերաբերյալ ավարտուն տեսություն գոյություն չունի։ Կան միջուկային ուժերի բնույթը այս կամ այն տեսակետից բացատրող մի քանի տասնյակ պոտենցիալներ։ Միջուկային ուժերի տեսության հիմնական խնդիրն է՝ գտնել այնպիսի պոտենցիալ, որի օգնությամբ կարելի կլինի միասնականորեն նկարագրել փորձնական տվյալների համախմբությունը։

## Արտաքին հղումներ
* Միջուկային փոխազդեցություններ

Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա
Մոլասներ

frameless|աջից
**Մոլասներ** (,  — փափուկ), հզոր (մինչև մի քանի 1000 մ հաստության) նստվածքային ապարների շերտախումբ, որը հիմնականում կազմված է կոնգլոմերատներից, ավազաքարերից, ալերոլիտներից, կավերից, երբեմն մերգելների և կրաքարերի մասնակցությամբ։ Մոլասները սովորաբար պատկանում են կավճի կամ երրորդական հասակի ֆորմացիաներին։ Կուտակվում են նախալեռնային և միջլեռնային զանգվածների ճկվածքային մասերում, ինչպես նաև բարձրացող լեռնազանգվածների ստորոտներում, դրանց քայքայման հետևանքով։ Մոլասներ ձևավորվում են գեոսինկլինալների զարգացման ավարտական փուլի ընթացքում։ Լայնորեն տարածված են Ալպերում (հատկապես՝ Շվեյցարիայում), Հիմալայներում, Կարպատներում, Կովկասում,Ուրալում։ Մոլասների հետ կապված են նավթի, գազի, աղի, գիպսի և այլ կարևոր օգտակար հանածոների հանքավայրեր։

Կատեգորիա:Ապարներ
Միջօրեական շրջան

**Միջօրեական շրջան**, աստղագիտական գործիք՝ երկնային լուսատուների հասարակածային կոորդինատների և ժամանակի որոշման համար։ Ստեղծել է դանիացի աստղագետ 0․ Ռյոմերըք (Օ․ Romer, 1644-1710), XVII դարի վերջին։ Ժամանակակից միջօրեական շրջանը կազմված է աստղադիտակից, որը պտտվում է միջօրեականի հարթությունում՝ արևելք-արևմուտք ուղղված հորիզոնական առանցքի շուրջը։ Միջօրեական շրջանի առանցքի վրա կա նաև բաժանումներով երկու շրջան, որոնց ցուցմունքը որոշվում է միկրոմետրի օգնությամբ։ Ինքնագիր սարքերը գրանցում են լուսատուի միջօրեականով անցնելու պահը (աստղային ժամանակ)։ Ուղղակի ծագումը որոշվում է, երբ լուսատուն հատում է օկուլյարի ուղղաձիգ գիծը (հորիզոնական շրջանի ցուցմունքով), իսկ հակումը որոշվում է՝ այդ պահին օկուլյարի հորիզոնական գիծն ուղղելով դեպի լուսատուն (ուղղաձիգ շրջանի ցուցմունքով)։

Կատեգորիա:Աստղաչափություն
Կատեգորիա:Աստղագիտական գործիքներ
Ասի (այլ կիրառումներ)

**Ասի** անվանումը կարող է վերաբերել՝

* Ասի - գյուղ ՌԴ Բելորեցկի շրջանում
* Ասի - լիճ Ճապոնիայի Հոնսյու կղզում
* Ասի - համայնք Ֆրանսիայի Էնա դեպարտամենտում
* Ասի կամ Օրոնտ - գետ Սիրիայում
Մոլեկուլային կշիռ

**Մոլեկուլային կշիռ**, նույնացվում է մոլեկուլային զանգվածի հետ։ Մոլեկուլային կշիռ արտահայտությունը պաշտոնապես ընդունվել է (1860) որպես մոլեկուլի կշիռը բնորոշող մեծություն և չափվում էր կշռի ատոմական միավորներով։ Ավելի ուշ այն սկսեցին օգտագործել որպես մոլեկուլի զանգվածը բնորոշող մեծություն։ Որպես հարաբերական՝ չափողականություն չունեցող մեծություն, մոլեկուլային կշիռն իր արժեքով չի տարբերվում մոլեկուլային զանգվածի արժեքից։ Սակայն, լինելով զանգվածի ատոմական միավորներով որոշվող մեծություն, մոլեկուլային կշիռը․ փոխարինվեց (1961, Մոնրեալ) մոլեկուլային զանգված տերմինով։
 

Կատեգորիա:Քիմիա
Մոլեկուլային սպեկտրներ

**Մոլեկուլային սպեկտրներ**, լույսի կլանման, առաքման և կոմբինացիոն ցրման օպտիկական սպեկտրներ, որոնք առաջանում են էներգետիկ մի մակարդակից մյուսը մոլեկուլնեոի անցման ժամանակ։

Մոլեկուլային սպեկտրները բարդ կազմություն ունեն և բաղկացած են խիտ դասավորված բազմաթիվ սեպկտրային գծերից գոյացած տարբեր լայնության շերտերից։ Ատոմային գծավոր սպեկտրների համեմատությամբ շերտավոր մոլեկուլային սպեկտրների բարդությունը բացատրվում է նրանով, որ մոլեկուլը կազմող ատոմների միջուկների նկատմամբ էլեկտրոնների շարժումից բացի (սպեկտրի ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի տիրույթ) մոլեկուլում առկա են նաև այլ շարժումներ՝ միջուկների տատանումները հավասարակշռության դիրքերի շուրջը (ինֆրակարմիր տիրույթ) և մոլեկուլի պտույտն իբրև ամբողջություն (սպեկտրի հեռավոր ինֆրակարմիր և գերբարձր հաճախականության տիրույթ)։ Շարժման բոլոր այս տեսակները քվանտացած են, այսինքն՝ դրանց համապատասխանող էներգիան կարող է ընդունել միայն որոշակի ընդհատ արժեքներ։ Ըստ այդ շարժումների էլ հենց տարբերում են էլեկտրոնային, տատանողական և պտտական մոլեկուլային սպեկտրներ։ Մոլեկուլների էներգիայի համապատասխան մակարդակների միջև անցումները հանգեցնում են մոլեկուլային սպեկտրներում լրացուցիչ գծերի(ատոմային սպեկտրների համեմատությամբ) առաջացման։ Մոլեկուլային սպեկտրների կոնկրետ կազմությունը տարբեր մոլեկուլների համար տարբեր է և, որպես կանոն, ավելի բարդ է դառնում, երբ ատոմների թիվը մոլեկուլում ավելանում է։ Մոլեկուլային սպեկտրների ուսումնասիրումն արժեքավոր տեղեկություններ է տալիս մոլեկուլների կառուցվածքի մասին (միջատոմային հեռավորությունների, իներցիայի մոմենտների, տատանումների հաճախականության որոշում են) և ընկած է մոլեկուլային որակական ու քանակական սպեկտրային վերլուծության հիմքում։ Մոլեկուլային սպեկտրի միջոցով կարելի է լուծել քիմիայի, կենսաբանության և գիտության այլ բնագավառների ամենաբազմազան խնդիրներ։
 

Կատեգորիա:Օպտիկա
When the Music's Over

**When the Music's Over**-ը ամերիկյան լեգենդար ռոք խումբ The Doors-ի երգն է։ Այն խմբի երկրորդ ստուդիական ալբոմի՝ *[[Strange Days]]*-ի վերջին երգն է։

Երգը սկսվում է ֆանկային ստակկատո հատվածով որը նվագում է Ռեյ Մանզարեկը իր ստեղնաշարային գործիքով և Ջոն Դենսմորը իր հարվածային գործիքներով, իսկ Ջիմ Մորիսոնը ցածրաձայն արտասանում է "Yeah, come on..." տողը։ Երգի ինթրոն շատ նման է "Soul Kitchen" երգի սկզբնամասին որը ձայնագրվել էր խմբի առաջին ստուդիական ալբոմում։ Մի քանի լրացուցիչ հատվածների հետևելուց հետո որոնք նվագում էր Ջոն Դենսմորը, երգը որպես այդպիսին սկսվում է Ջիմ Մորիսոնի բարձր բղավոցից հետո, որը հետո արդեն նվագակցվում է Ռոբի Կրիեգերի կիթառային հատվածով։ Երգում հաճախ է կրկնվում նույն ռիթմային և երաժշտական հատվածները։
 
Երգը այն մասին է թե իչնպես է երաժշտությունը դառնում մի մարդու կյանքի իմաստը։ Այն հատվածը որտեղ Մորիսոնը բղավում է հետևյալ խոսքերը "Պարսկական գիշեր սիրելիս, տես լույսը, փրկիր մեզ, Հիսուս, փրկիր մեզ" ("Persian Night! See the Light! Save Us! Jesus! Save Us!") մեջբերում է Աստվածաշնչի այն հատվածից երբ երեք իմաստուն մոգերը գնում են տեսնելու մանուկ Հիսուսին։ Իսկ "Թիթեռի բղավոցը" ("The scream of the butterfly") տողը վերցված է նույն անունով 1965 թվականին նկարահանված ֆիլմից։
 
*When the Music's Over*-ը խմբի հիմնական երգերից էր երբ նրանք դեռ համարվում էին *Whisky a Go Go*-ի տնային խումբը 1966 թվականին։ Այնուամենայնիվ այն չձայնագրվեց մինչև 1967 թվականը։ Հմերգային կատարումների ժամանակ Մորիսոնը սովորաբար երգը ավարտում էր գետնին ընկնելով։ Երգը հաճախ էր օգտագործվում որպես հավելյալ երգ համերգների ժամանակ։

## Անձնակազմ
* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - դաշնամուր
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:The Doors
Մոմանյութեր

մինի|Այրվող մոմ
**Մոմանյութեր**, *մոմեր*, բուսական և կենդանական ծագում ունեցող ճարպանման նյութեր, բարձրամոլեկուլային միատոմ սպիրտների և ճարպաթթուների էսթերներ են։ Ամորֆ են, դյուրաբեկ և տաքացնելիս հեշտությամբ փափկում են։ Հալվում են 40—90&nbsp;°C-ում։ Ջրում անլուծելի են, լուծվում են բենզինում։ Քիմիական և ֆիզիկական հատկություններով նման են ճարպերին։ Տարբերում են կենդանական, բուսական և հանքային մոմանյութեր։ Կենդանական մոմանյութեր (օրինակ՝ մեղրամոմ) ստացվում են մեղուների ու այլ միջատների մոմագեղձերից, լանոլինը՝ ոչխարի բրդից (լվանալիս), սպերմացետը՝ կաշալոտի ճարպից և այլն։ Բուսական մոմանյութերը նուրբ շերտով պատում են բույսի ցողունը, տերևները և պտուղները (կանխում են սնկային հիվանդությունները, կարգավորում բույսի ջրային ռեժիմը)։ Դրանցից են․ կարնաուբյան (ստացվում է բրազիլական արմավենու տերևներից), կանդելիլյան և այլ մոմանյութեր։ Հանքային մոմանյութերը (օզոկերիտ, ցեբելին) ստացվում են գորշ ածխից և տորֆից։ Սինթետիկ մոմանյութերը ստացվում են ածխածնի օքսիդը հիդրելով կամ ցածրամոլեկուլային բազմաօլեֆիններից (օրինակ, 2000—10․000 մոլ․ զանգվածով պոլիէթիլենից)։ Մոմանյութերը օգտագործվում են փայլեցնող, գործվածքը անջրանցիկ դարձնող խառնուրդներ պատրաստելու, կաշին, ռետինը, թուղթը մշակելու, պոլիմերները մամլելու համար), որպես գեղակերպ նյութեր՝ քանդակագործության մեջ (Պետրոս Մեծի կիսանդրին և արձանը, Էրմիտաժ, Լենինգրադ և այլն)։ Մոմանյութերը գեղանկարչական մոմաներկերի հիմքն են։ Մոմանյութերի բարակ շերտով պահպանում են մարմարե արձանները ջրի ազդեցությունից։

Կատեգորիա:Նյութեր
Կատեգորիա:Ճարպաթթուներ
Կատեգորիա:Մոմանյութեր
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Քարակզաքիս

**Քարակզաքիսը** գիշատիչ կաթնասուն է կզաքիսայիններ ընտանիքից (*Mustelidae*)։ Կզաքիսներից ամենատարածվածն է Եվրոպայում և կզաքիսների միակ տեսակն է, որը չի վախենում ապրել մարդկային բնակավայրերի մոտ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 45–54 սմ է, պոչինը՝ 27–37 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 2,5 կգ։

## Տարածվածություն
Քարակզաքիսը բնակում է Եվրասիայի մեծ մասը։ Իր արեալը ձգվում է Պիրենեյան թերակղզուց մինչև Մոնղոլիա և Հիմալայները։

## Կենսակերպ
Քարակզաքիսն ակտիվ է երեկոյան և գիշերը (ամռանը՝ նաև ցերեկը)։

## Սննդառություն
Սնվում է կրծողներով, սողուններով, երկկենցաղներով, միջատներով, թռչուններով և նրանց ձվերով ու ձագերով, նաև բուսական կերով։

## Բազմացում
Բազմանում է տարին 1 անգամ, ունենում 3–5 ձագ։ 7 շաբաթական ձագերը կարողանում են ինքնուրույն որս անել, ապա բաժանվում են ծնողներից և ինքնուրույն կյանք վարում։

## Քարակզաքիսը և մարդը
Մորթին արժեքավոր է։ Ունի որսարդյունագործական նշանակություն։

## Գրականություն
* Ronald M. Nowak։ *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9

## Արտաքին հղումներ
* Կզաքիսայիններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի կաթնասուններ
Կատեգորիա:Կզաքիսներ
Գեորգի Սարգսյան

**Գեորգի Սոսնիկի Սարգսյան** (), խորհրդային տնտեսագետ։ Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1971), պրոֆեսոր (1972)։

## Կենսագրություն
1954 թվականին ավարտել է Մոսկվայի տնտեսագիտության ինստիտուտը։ 1962-1972 թվականներին՝ Աշխատանքի ԳՀԻ-ի գիտաշխատող, 1972-1974 թվականներին՝ նույն ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ։ 1974 թվականից զբաղեցրել է կուսակցական պաշտոններ։ Ուսումնասիրությունները վերաբերում են սոցիալիզմի քաղաքատնտեսության, մասնավորապես՝ ժողովրդի բարեկեցության, իրական եկամուտների, ըստ աշխատանքի բաշխման, սպառման հասարակական ֆոնդերի պրոբլեմներին։ ԽՄԿԿ անդամ 1955 թվականից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Մոլդովական իշխանություն

**Մոլդովական իշխանություն**, **Մոլդավիա** (ռում.՝ *Moldova*), ֆեոդալական պետություն 14-19-րդ դարերում։ Առաջացել է Մոլդովա գետի հովտում (այստեղից էլ՝ անունը), որպես Հունգարիայի վասալ իշխանություն։ 1359 թվականից անկախացել է (մայրաքաղաքը Բայան էր, այնուհետև՝ Սուչավան, 16-րդ դարի 2-րդ կեսից՝ Ցասսին)։ Մոլդովական իշխանության մեջ մտել են Մոլդովան, Բուկովինան, Բեսարաբիան։ Գերագույն իշխանությունը մոլդովական իշխանությունում պատկանել է հոսպոդարին (իշխանին, առաջին իշխանը Բոգդան I-նն էր՝ 1359-1365 թթ.), ով կառավարել է երկիրը բոյարական դումայի (դիվանի) օգնությամբ։ 14-16-րդ դարերում պաշտոնական լեզուն սլավոներենն էր, 17-րդ դարում՝ մոլդավերենը։ Իշխանությունն ամրապնդվել է Ալեքսանդր Բարեպաշտի օրոք (1400-1432 թթ.), առավել զարգացման հասել Շտեֆան Մեծի ժամանակ (1457-1504 թթ.), ով երկարատև պայքար է մղել թուրքերի դեմ։ 16-րդ դարից մոլդովական իշխանությունն ընկել է թուրքական լծի տակ, որը տևել է 300 տարի։ 1711-1821 թվականներին երկիրը կառավարել են սուլթանի կողմից նշանակված հոսպոդարները (ընտրվել են ֆանարիոտներից՝ Կոստանդնուպոլսի հույն հոգևոր և աշխարհիկ վերնախավի ներկայացուցիչներից)։ Մոլդավացիները պայքարել են իրենց անկախության համար, բազմիցս դիմել են Ռուսաստանի օգնությանը (Շտեֆան Մեծը դաշինք էր կնքել Իվան III-ի, Պյոտր (Պետրոս) Ռարեշը՝ Իվան IV-ի հետ, Պետրոս I-ի հետ ռազմական օգնության պայմանագիր էր կնքել Դիմիտրիե Կանտեմիրը)։ 18-րդ դարի ռուս-թուրքական պատերազմների հետևանքով թուրքական տիրապետությունը մոլդովական իշխանությունում թուլացել է։ 1774 թվականին Ավստրիան զավթել է Բուկովինան, 1812 թվականին Բեսարաբիան մտել է Ռուսաստանի կազմի մեջ, 1859 թվականին Կարպատների և Պրուտ գետի միջև ընկած շրջանը միավորվել է Վալախիայի հետ։

Կատեգորիա:Մոլդովայի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Նատալյա Սաց

**Նատալյա Իլյինիչնա Սաց** (), սովետական ռեժիսոր, թատերական գործիչ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1975)։ Կոմպոզիտոր Ի․ Ա․ Սացի դուստրը։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ա․ Ն․ Սկրյաբինի անվան երաժշտական տեխնիկումը (1917) և Թատերարվեստի պետական ինստիտուտի թատերագիտական բաժինը (1953)։ Մանկական առաջին մշտական թատրոնի նախաձեռնողը (Մոսսովետի մանկական թատրոն, 1918), մանկական երաժշտական արվեստի ակտիվ պրոպագանդողներից։

1921-1936 թվականներին եղել է Մոսկվայի մանկական թատրոնի (1936 թվականից՝ Կենտրոնական մանկական թատրոն) տնօրենը և գեղարվեստական ղեկավարը։ 1964 թվականից գլխավորում է Մոսկվայի մանկական երաժշտական թատրոնը (բացվել է 1965 թվականին)։ Մեծ ներդրում ունի մանկական թատրոնի և մանուկների գեղարվեստական դաստիարակության զարգացման գործում։ Պիեսների, մանկական օպերաների և բալետների լիբրետոների, երաժշտական դաստիարակության հարցերի մասին գրքերի, հոդվածների հեղինակ է։ Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական (1972), Լենինյան (1982) մրցանակների։ Պարգևատրվել է 3 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս կին գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Կոմունիստ կին գրողներ
Կատեգորիա:Արվեստագիտության թեկնածուներ
Կատեգորիա:Կին դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի հրեաներ
Կատեգորիա:Ռուս թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Ռոբերտ Սաութի

**Ռոբերտ Սաութի** (, ), անգլիացի բանաստեղծ։ «Լճային դպրոցի» ներկայացուցիչ։

Սովորել է Օքսֆորդի համալսարանում (1792-1794)։ 1795 թ. լույս է տեսել «Պոեմներ» առաջին ժողովածուն։ Սկսել է որպես արմատական («Ուոթ Թայլեր», 1794, հրտ․ 1817, դրամա), 1790-ական թվականների վերջին նրա ստեղծագործություններում գնալով մեծ դեր են խաղացել միստիկան, աստվածաբանական դիդակտիկան։ Այդ էվոլյուցիան արտացոլված է «Մեդոք» (1805), «Կեհամայի անեծքը» (1810), «Ռոդերիկը, գոթերից վերջինը» (1814) պոեմներում։ Սաութիի «Դատարանի տեսիլքը» (1821) պոեմը Ջորջ Բայրոնին առիթ է տվել ստեղծելու իր երգիծական համանուն պարոդիան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Կենսագիրներ
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Տիմոթեոս Սափրիչյան

**Սափրիչյան** Տիմոթեոս (), բանասեր, ճանապարհորդ։

Եղել է Երուսաղեմի միաբանության անդամ։ 1867-1869 թթ. ճանապարհորդել է Եթովպիայով։ Ճանապարհորդական տպավորությունները («Երկամեա պանդխտութիւն ի Հապեշստան») հրատարակել է 1871 թ.-ին, Երուսաղեմում, որտեղ տեղեկություններ է հաղորդել այն ժամանակ դեռ քիչ ուսումնասիրված այդ երկրի բնության, տնտեսության, ժողովրդի նիստուկացի, սովորությունների մասին։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ ճանապարհորդներ
Սարգիս Սաքանյան

**Սարգիս Շամիրի Սաքանյան** (), հայ խորհրդային դեղաբան, իմունադեղաբանության հիմնադիրներից։ Կենսաբանության գիտությունների դոկտոր (1950), պրոֆեսոր (1950)։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոչ գործիչ (1968)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական(1935) և Երևանի բժշկական (1941) ինստիտուտները։ 1944-1952 թվականներից եղել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի կլինիկական ախտորոշման ամբիոնի վարիչ, 1952 թվականից ղեկավարում է դեղաբանության ամբիոնը, 1965 թվականից՝ նաև իմունադեղաբանության պրոբլեմային լաբորատորիան։

Գիտական աշխատանքները վերաբերում են ախտաբանական ֆիզիոլոգիայի, դեղաբանության և իմունադեղաբանության հարցերին։ Սաքանյանը բացահայտել է ֆագոցիտար պաշտպանական ֆունկցիայի կապը նյարդային համակարգի գործունեության հետ։ Ուսումնասիրել է ցավային գրգիռների ազդեցությունը օրգանիզմի պաշտպանական ֆունկցիաների վրա, հայտնաբերել փայծաղի «հակացավային» ֆունկցիան։ Սաքանյանը պարզաբանել է իմունադեղաբանության կիրառական նշանակությունը և տվել դրա գիտական հիմնավորումը։ Զբաղվել է կենսաբանական պրոբլեմների փիլիսոփայական հիմունքների ուսումնասիրությամբ։  ԽՄԿԿ անդամ 1937 թվականից։ Հայրենական պատերազմի մասնակից։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հայ դեղաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Սովորական ոսպնուկ

thumb|Carpodacus erythrinus
thumb|Carpodacus erythrinus
**Սովորական ոսպնուկ** (), սերինոսների ընտանիքի թռչուն։ Հայաստանում բնադրող-չվող է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Ճնճղուկի չափ է։ Արուների մոտ մեջքը, թևերն ու պոչը կարմրավուն շագանակագույն են, գլուխն ու կուրծքը՝ վառ կարմիր, փորիկը վարդագույն երանգ ունի։ Էգերն ու երիտասարդ թռչունները դարչնագորշավուն են, մեջքը փորիկից ավելի մուգ է։

Մարմնի երկարությունը 14,5-15 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 24-26,5 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 19-26 գ։ Կտուցը հաստ է, մոխրագույն։ Արուն կարմիրից դեղնադարչնագույն է։ Արուների երգը նման է հաճախակի կրկնվող սուլոցների։ Բնակվում է կիսաանապատներից մինչև մերձալպյան գոտի (բաց դաշտերում), գարնան չուի ընթացքում՝ քաղաքներում՝ ծառերի վրա։

## Տարածվածություն
Բնակալում է Եվրասիայի անտառային գոտում։ Ձմեռում է Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայում։

## Կենսակերպ
Բնակում է թփուտներով բաց տարածությունները, թավուտները, անտառեզրերը, գետափերը։ Նախընտրում է խիտ մացառուտներ։ Թաքնվում է խիտ տերևների մեջ, այդ պատճառով շատ հազվադեպ է աչքի ընկնում, չնայած, իրեն հաճախ մատնում է մեղեդիական սուլոցով։

### Սննդառություն
Սնվում է խոտաբույսերի սերմերով, հատապտուղներով, միջատներով, այլ մանր անողնաշարավորներով։

### Չու
Աշնանային չուն՝ օգոստոսի վերջին, սեպտեմբերի սկզբին։ Գարնանային վերադարձը՝ մայիսի կեսերից՝ արուների մեծ երամներով։
 
### Բնադրում
Բույն դնում է թփուտներում 2 - 2,5 մ բարձրության վրա։ Արուները, թփուտների ծայրին թառած, աչքի են ընկնում իրենց երգով, արնակարմիր գլխով ու կրծքով։ Բույնը թասաձև է, բավականին խիտ։ Թուխս է նստում լոկ էգը։ Արուն կերակրում է էգին և ճուտիկներին։ Դնում է 22 մմ տրամագծով, երկնագույն՝ դարչնամանուշակագույն պտերով 3-6 (5-8) ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 12-13 օր։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս կյանքի 11-14-րդ օրը։

## Հատուկ պահպանություն
Հաջողությամբ ընտելանում է անազատ պայմաններին։ Որպես երգեցիկ տեսակ՝ գեղագիտական, ճանաչողական, գիտական արժեք է ներկայացնում և կարիք ունի անհատ, պաշտպանության։ Օգտակար է, մոլախոտերի ու միջատների թվաքանակի կենսաբանական կարգավորիչ է։
Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում Հայաստանում գրանցվել է տեսակի թվաքանակի աննախադեպ անկում։

## Արտաքին հղումներ
* Позвоночные животные России: Обыкновенная чечевица 
* Խածկտիկներ

Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Սերինոսներ
Ադոլֆ Սաքս

**Ադոլֆ (Անտուան Ժոզեֆ) Սաքս** (, ), փողային նվագարանների բելգիացի վարպետ։ Սաքսոֆոն ստեղծողը։

Փողային գործիքներ պատրաստել սկսել է հոր՝ Շառլ Ժոզեֆ Սաքսի ղեկավարությամբ։ 1840 թվականին կատարելագործել է կլառնետը և բաս-կլառնետը, 1841 թվականին արույրից պատրաստել նոր գործիք՝ կլառնետի մունդշտուկով, որը սեփական անունով կոչել է սաքսոֆոն։

1842 թվականից ապրել է Փարիզում։ Ստեղծել է սաքսոֆոնի տարատեսակներ, պղնձափողային գործիքների նոր ընտանիքներ՝ սաքսհոռններ և սաքստրոմբներ։ 1857 թվականից դասավանդել է Փարիզի կոնսերվատորիայում։ Հրատարակել է իր իսկ ստեղծած գործիքների ձեռնարկներ։

## Աշխատանքային գործունեություն
Թողնելով դպրոցը Սաքսը սկսում է զբաղվել նոր երաժշտական գործիքների դիզայնով։ Ադոլֆի առաջին խոշոր հայտնագործությունը բաս կլարնետի նոր տարբերակն էր, որը արտոնագրեց 24 տարեկանում։ 1841 թվականին Սաքսը տեղափոխվեց Փարիզ և սկսեց աշխատել նոր գործիքների հետ։ Մեծ հաջողության ստացան Սաքսի փողերը կամ **սաքսահորները** (), որոնք 7 տարբեր չափերի էին և բերեցին ֆլյուգելհորնի ստեղծմանը։ Այսօր սաքսհորները հազվադեպ օգտագործվում են կոնցերտային խմբերում և նվագախմբերում։

1845 թվականին Սաքսը նաև զարգացրեց սաքսատրոմբոնների ընտանիքը, որոնք ավելի նեղ փող ունեին քան սաքսահորները, որոնք սակայն կարճատև կյանք ունեցան։

Սաքսհորները լայնորեն տարածվեցին ամբողջ աշխարհով։ 1840-ականներին Սաքսը ստեղծեց կլարնետ֊բուրդոնը, որը կոնտրաբաս կլարնետի անհաջող տարբերակն էր։ Այս շրջանում էլ նա հենց ստեղծեց այն գործիքը, որի համար ներկայումս հայտնի է՝ սաքսաֆոնը, որը արտոնագրել է 1846 թվականի հունիսի 28֊ին։ Սաքսաֆոնը ստեղծվել է նվագախմբերում և կոնցերտային խմբերում նվագելու համար։ Կոմպոզիտոր Հեկտոր Բերլիոզը 1842 թվականին դրական է արձագանքել այս նոր գործիքի մասին։ 1846 թվականին Սաքսը պատրաստեց սաքսաֆոնների մի ամբողջական շարք՝ սոպրանոյից մինչև ենթակոնտրաբաս։

Սաքսը ավելի ուշ նույնպես շարունակեց նոր երաժշտական գործիքներ նախագծելը։ 1853-1858 թվականին Սաքսը տառապել է շրթունքների քաղցկեղով, բայց ամբողջությամբ բուժվել է։ Նա մահացել է 1894 թվականին Փարիզում։

## Ստեղծած գործիքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելգիացի նորարարներ
Կատեգորիա:Երաժշտական գործիքների վարպետներ
Կատեգորիա:Բելգիացի երաժիշտներ