Անուշ

«**Անուշ**», հայ գրող Հովհաննես Թումանյանի լիրիկական-էպիկական պոեմը, ինչպես նաև շքեղ անուն։ Այն ունի երկու հիմնական տարբերակ։ Դրանցից սկզբնականը գրված է 1890 թվականին և առաջին անգամ տպագրվել է հեղինակի բանաստեղծությունների երկրորդ ժողովածուում (1892 թ., Մոսկվա)։ Իսկ մյուս տարբերակը առաջինի վերամշակումն է՝ գրված 1901-1902 թթ. և հրատարակված հեղինակի բանաստեղծությունների և պոեմների 1903 թվականի ժողովածուում։ Երկու դեպքում էլ պոեմի նյութն Անուշի և Սարոյի դժբախտ պատմությունն է։

## Սյուժե
«Անուշ»-ի նյութը վերցված է իրական կյանքից։ Պոեմում հիմնական առանցքային նյութն Անուշի և հովիվ Սարոյի փոխադարձ նվիրական սերն է։ Բայց սիրահար զույգի երջանկությունն անակնկալ խափանվում է հարսանիքի ժամանակ, երբ Սարոն, Անուշի եղբոր՝ Մոսիի հետ կոխի բռնված, խախտում է «հնոց ադաթը» և տապալում է ընկերոջը։ Այդ ադաթի խախտմանը հետևում է իգիթ ընկերների «անհաշտ թշնամությունը»։ Ողջ գյուղի առաջ ամոթահար եղած, խորապես վիրավորված Մոսին հետապնդում ու վրեժ է լուծում Սարոյից՝ սպանելով նրան։ Իսկ Անուշը, որի «չար բախտը», ժողովրդի հավատալիքների համաձայն, կանխորոշված էր արդեն «համբարձման տոնի» վիճակահանությամբ, արտաքսվում է հոր տնից և խելագարվում տանջանքներից ու վշտից։

## Կերպարներ
* **Անուշ** - գլխավոր հերոսուհին
* **Սարո** - Անուշի սիրեցյալը
* **Մոսի** - Անուշի եղբայրը
* **Անուշի մայրը**
* **Անուշի հայրը**

## Պատմություն
Պոեմի առաջին տարբերակը Թումանյանի կենդանության ժամանակ տպագրվել է միայն մեկ անգամ՝ Մոսկվայում հրատարակված «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորում 1892 թվականին (էջ 3-9)։ Այնուհետև տպագրվել է երկերի ժողովածուի 2-րդ հատորում (էջ 319-339), ապա «Երկերի լիակատար ժողովածուի» երրորդ հատորում 1989 թվականին։ Այդ տարբերակի ինքնագրեր չեն պահպանվել։

«Անուշի» երկրորդ՝ էապես վերամշակված տարբերակը առաջին անգամ տպագրվել է 1903 թվականին՝ Թիֆլիսում լույս տեսած «Բանաստեղծություններ» ժողովածուում (էջ 93-127)։ Այնուհետև Թումանյանի կենդանության ժամանակ ևս յոթ անգամ՝ առանձին ոչ մեծ լրացումներով և ճշտումներով, որոնք ցույց են տրվում բնագրային տարբերությունների բաժնում։ Այդ հրատարակություններն են. ա) Առանձին գրքով, Թիֆլիս, 1904, «Հայ բանաստեղծներ» մատենաշարով, հրատ. Ստ. Լիսիցյանի և ընկ. № 2, 40 էջ, բ) «Բանաստեղծություններ», Բաքու, 1908, էջ 117-149, գ-դ) «Հայ գրողներ», հ. 1, Թիֆլիս, 1909 (1֊ին տպ.), 1914 (2֊րդ տպ.), էջ 112 -124, ե) առանձին գրքով, Թիֆլիս, 1916, հրատ. «Լույս» ընկ., 48 էջ, զ) «Բանաստեղծություններ», Կ. Պոլիս, 1922, էջ 179֊214, է) Սուրխաթյան, Գրական գոհարներ (քրեստոմատիա),  Թիֆլիս, 1922, էջ 216-239։ Պոեմը ներառվել է Թումանյանի Երկերի ժողովածու վեցհատորյակի (գիտական հրատարակություն) երկրորդ հատորում (Երևան, 1940֊1959, էջ 45֊71)։

﻿«Անուշի» վերջնական խմբագրության նախապատրաստման ընթացքում ստեղծված ինքնագրերը և սևագիր հատվածները պահվում են ԳԱԹ-ում, Թումանյանի ֆոնդում։

«Անուշի» ստեղծագործական պատմությունը, հաճախ մեծ ընդհատումներով, ընդգրկում է ավելի քան երեք տասնամյակ (1890-1922)։ Այդ ընթացքում ստեղծվել են պոեմի ավարտուն և անավարտ, տպագիր և ձեռագիր մի քանի տարբերակ, բազմաթիվ սևագիր հատվածներ, որոնց միայն մի մասն է պահպանվել։

Առաջին հիշատակությունը «Անուշի» մասին երևան է գալիս 1890 թվականի հուլիսի 6-ին Անուշավան Աբովյանին հղած նամակում, ուր բանաստեղծը գրել է. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից»։ Սա հիմք է տալիս ասելու, որ «Անուշը» գրվել է այդ ժամանակ տպագրության պատրաստվող «Բանաստեղծությունների» առաջին ժողովածուի գործերն ամփոփող «տետրակից հետո», ուրեմն 1890 թվականի առաջին կեսին, և այդ պատճառով էլ չի մտել այդ գրքի մեջ։

«Անուշի»՝ իբրև արդեն ավարտված ստեղծագործության, մասին հիշատակություն կա նույն Ան. Աբովյանին հասցեագրած 1890 թվականի նոյեմբերի 1-ի նամակում, ուր հայտնվում է նաև, թե այդ պոեմը «մի անուշ ընկերոջ անվան է նվիրված» (այսինքն՝ Անուշավան Աբովյանին)։ Մի քանի ամիս անց՝ 1891 թվականի փետրվարի 8-ին Թաւմանյանն ընկերոջը հայտնում է. «Անուշը», որ իմ մյուս պոեմաներից մեծ է և հաջողված, գուցե հանձնեմ «Մուրճ»-ին. ի՞նչ կասես։ «Անուշի» նախերգանքը, որ ձոն է մի ընկերոջ, որին նվիրված է «Անուշը», ուզում էի այստեղ գրել, բայց տեղ չկա. հետո»։ 1891 թվականի մարտի 2-ի նամակում, անդրադառնալով պոեմի ձեռագիրն ընկերոջը ուղարկելու իր խոստմանը, բանաստեղծն ավելացնում է. «...Ահա կատարում եմ. բայց այստեղ ես միմիայն պոեմի հառաջաբանը կամ այն ձոնը կգրեմ, որով դիմում եմ այն ընկերիս, որին նվիրված է «Անուշը»։ Գուցե «Անուշը» ապրիլին տամ Մուրճիոսին, եթե չպահեմ II հատորի համար։ Առայժմ խմբագրատանը կարդացի և ուզեցին ինձանից «Մերժած օրենք» փոքրիկ պոեման... «Անուշը» 5 թերթ է ամբողջ. այնպես որ իմ բոլոր պոեմաներից մեծ է»։ Նույն նամակում մեջ են բերվում պոեմի ձոնը և առաջին երկու փոքրիկ գլուխները։

«Անուշ» պոեմը «Մուրճ» ամսագրում չի տպագրվել։ Թերևս ինքը՝ Թումանյանն է հետ կանգնել այդ մտադրությունից, հետևելով Ան. Աբովյանի խորհրդին, որը 1891 թվականի մարտի 12-ին բանաստեղծին գրել էր. «Անուշ» պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավանական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամ﻿սագրի մեջ տպել տալու։ Իմ կարծիքով՝ այդպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարստությունը... Ուրիշ մանր-մունր բանաստեղծություններ կամ փոքրիկ պոեմաներ, որոնց նմանը էլի ունես, կարող ես երբեմն «Մուրճի» մեջ տպել տալ, դրա դեմ ոչինչ չունեմ»։

«Անուշ» պոեմն առաջին անգամ տպագրվել է 1892 թվականին Մոսկվայում լույս տեսած «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի 2-րդ հատորի սկզբում։ Վերջում նշված է պոեմի գրության թվականը՝ 1890։

«Անուշի» այդ առաջին խմբագրությունը (728 տող), մեկն է այն երկերից, որ երիտասարդ Թումայանը գրել է հայրենի գյուղաշխարհի մասին իր պատկերացումների և տպավորությունների հիման վրա։ «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրությունը» գրառման մեջ նա գրել է. «Գևոյի, Ալեքի, Օսմանի և այլն աղջիկ փախցնելը և Անուշը»։ Սակայն նման դեպքերը բանաստեղծի համար եղել են միայն արտաքին ազդակ` գրելու իր ամենից ծավալուն և համապարփակ պոեմը, որի մեջ պիտի արտահայտվեին նրա ըմբռնումները հայրենի եզերքի անցյալի ու ներկայի, անհատի և նահապետական միջավայրի, մարդու և բնության փոխհարաբերության մասին։

«Անուշի» առաջին տարբերակը հասարակության կողմից ընդունվել է իբրև երիտասարդ բանաստեղծի տաղանդի հասունացման վկայություն։  1892 թվականին Մոսկվայում լույս տեսած «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի առթիվ գրած գրախոսության մեջ Աղայանը փաստորեն անդրադարձել է միայն այդ պոեմին («Հովհ. Թոոմանյանցի «Անուշ»-ից մի ճաշակ», ՄՃ, 1893, № 8) և բանաստեղծի հայտնությունը բնութագրել է այսպես. «Վերջին ժամանակներս մեր գրականության նորատունկ բուրաստանի մեջ մինը մյուսի ետևից դուրս եկան նոր-նոր ծաղիկներ, նորերումս փթթեց մի նոր ծաղիկ ևս. անուշահոտ և համեստ, ինչպես վճիտ աղբյուրների ափերում բուսած մանուշակը Գուգարաց աշխարհում»։

## Երաժշտական ստեղծագործություններ
1903 թվականի տարբերակի տպագրությունից հետո «Անուշ» պոեմն անմիջապես գրավել է հայ արվեստագետների ուշադրությունը, սկսվել են այն երաժշտության վերածելու փորձերը։ Առաջինը Կոմիտասն է եղել, որ իսկույն արձագանքել է իշխանուհի Մարիամ Թումանյանի առաջարկին` «Անուշ» օպերա գրելու մասին։ 1904 թվական փետրվարի 22-ի նամակով Կոմիտասն իշխանուհու միջոցով բանաստեղծին խնդրել է կատարել մի շարք լրացումներ և փոփոխություններ, որոնք անհրաժեշտ էին պոեմը լիբրետոյի վերածելու համար. «Ուրախությամբ կարդացի պ. Հովհ. Թումանյանի «Անուշը» և շա՜տ անուշ գտա. պատրաստ եմ ձեր փափագն իրագործելու»,֊ գրել է Կոմիտասը։ Նրա առաջարկները վերաբերել են մի քանի հատվածներ կրճատելու, լրացնելու, որոշ բառեր փոխելու, մանավանդ թուրքերեն բառերից խուսափելու և դրամատիկական երկի անհրաժեշտ տարրեր ներմուծելու հարցերին)շ։

Պոեմն օպերայի հարմարեցնելու Կոմիտասի առաջարկները Թումանյանին հաղորդել է նաև Փ. Վարդազարյանը՝ մոտավորապես նույն ժամանակ գրած մի նամակում. «Եթե ժամանակ կունենաս՝ կոմպոզիտորիդ կարծիքն իմացիր»,- գրել է Վարդազարյանը՝ առաջարկելով, մասնավորապես, մի քանի լրացումներ կատարել Անուշի և Սարոյի փախուստի, ապա և Անուշի՝ գյուղ վերադառնալու տեսարաններում։

Հայտնի չէ, թե ինչ չափով է Թումանյանն ընդառաջել Կոմիտասի ցանկությանը։ Պահպանվել է միայն պոեմի 1903 թվականի հրատարակության մի առանձնատիպ՝ բանաստեղծի բազմաթիվ նշումներով ու լրացումներով, որոնք կապված են միաժամանակ երկու խնդրի հետ՝ օպերային լիբրետոյի ստեղծումը և պոեմի՝ 1904 թվականի առանձին հրատարակության նախապատրաստումը։  Թումանյանը պոեմը բաժանել է չորս գործողության, նշել է գործող անձանց անունները, կատարել է կրճատումներ, ավելացրել է մի քանի քնարական հատվածներ, կազմել է բարբառային բառերի բառարան (լրացումներն ու բառերի բացատրությունները տեղ են գտել 1904 թվականի հրատարակության մեջ)։

Թումանյանի և Կոմիտասի ստեղծագործական համագործակցությունը շարունակվել է մի քանի տարի, բայց անկանոն և մեծ ընդմիջումներով, որոնք կապված էին բանաստեղծի գերզբաղվածության, ապա նաև առաջին ձերբակալության հետ։ 1908 թվականի մայիսի 24-ին Թումանյանին հասցեագրած նամակում Կոմիտասը, մասնավորապես, գրել է. «Ախպեր, վաղուց է սկսել եմ և բավական բան գրել քո «Անուշ»-ից, բայց դեռ պակասավոր բաներ շատ կան, որպեսզի մի ամբողջություն դառնա։ Այս գիրս ստանալուն պես գրիչդ կառնես և ինձ մի դրական բան կգրես։ Այս ամառվան արձակուրդին պետք է զբաղվեմ առավելապես «Անուշ»-ով։ Գրիր, թե երբ կարող ես մի քանի օրով ինձ մոտ հյուր գալ և այստեղ միասին վերջացնենք և ես հանգիստ շարունակեմ...»։ Մի քանի ամիս անց՝ 1909 թվականի փետրվարի 14-ին, Կոմիտասը Մարիամ Թումանյանին գրել է. «Անուշն» առաջ է գնում, էլի մի շարք նոր բաներ գրեցի։ Մնացել եմ մոլորված։ Հովհաննեսի բանտարկությունն էր պակաս, էլի կիսատ մնաց «Անուշի» երգական խմբագրությունը, հույս ունեի, որ կգար այս տոներին և վերջ կտայինք, այդ էլ այդպես մնաց»։ Հետագայում՝ Կոմիտասի կյանքի դժբախտ հանգամանքների պատճառով, նրա մտահղացումը լիովին չիրականացավ. «Անուշ» օպերայից մեզ հասել են միայն առանձին մեներգեր և խմբերգեր։

Դարասկզբին «Անուշ» օպերա գրելու գործին ձեռնամուխ են եղել նաև ուրիշ կոմպոզիտորներ, սակայն առանց Թումանյանի անձնական որևէ մասնակցության։ Այսպես, 1906-1909 թվականներին Եղիշե Բաղդասարյանը պոեմի հիման վրա ստեղծել է մի քանի երգեր ու պատկերներ, որանք լայն տարածում են ստացել։ Սարգիս Բարխուդարյանը 1917 թվականին գրել է «Անուշ» սիմֆոնիկ պոեմը, իսկ 1919 թվականին պոեմը բեմադրվել է Կ. Պոլսոմ՝ Վարդան Սարգսյանի երաժշտությամբ։ Պոեմի մոտիվներով օպերա գրելու ցանկություն է ունեցել նաև ռուս կոմպոզիտոր Ա. Տ. Գրեչանինովը։

Սակայն այդ բոլոր փորձերից լիակատար հաջողությամբ պսակվել է միայն Արմեն Տիգրանյանի աշխատանքը։ 1908-1912 թվականներին նա ստեղծել է իր հանրահռչակ օպերայի նախնական տարբերակը, որ առաջին անգամ բեմադրվել է Ալեքսանդրապոլում, 1912 թվական օգոստոսի 4-ին։ Թումանյանը հրավիրվել է մասնակցելու այդ առաջին ներկայացմանը, բայց ի վիճակի չի եղել ժամանելու Ալեքսանդրապոլ։ Այդ մասին նա գրել է կոմպոզիտորի քրոջը՝ Արմենուհի Տիգրանյանին, Դսեղից 1912 թվականի օգոստոսի 2-ի նամակում, ուր նաև ասված է. «Ցանկանում եմ հաջողությամբ պսակվեն պ. Արմենակի ու բոլորը մասնակցողների սերն ու ջանքերը։ Սրտագին բարևներ ինձանից Անուշին, Սարոյին, Մոսնին, մեր սարերի փերիներին ու բոլոր մասնակցողներին...»: Ալեքսանդրապոլից հետո Ա. Տիգրանյանի օպերան 1910-ական թվականներին բեմադրվել է նաև Հարավային Կովկասի բազմաթիվ հայաշատ քաղաքներում (Թումանյանը դրանցից ոչ մեկին ներկա չի եղել)։ Հետագայում՝ 1920-ական թվականներին կոմպոզիտորը հիմնովին վերամշակել և լրացրել է «Անուշ» օպերան՝ ստեղծելով հայ ազգային երաժշտական թատրոնի դասական լավագույն երկերից մեկը։

## Տես նաև
* Անուշ (օպերա)
* Հովհաննես Թումանյան

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայ գրականության պատմություն, երկրորդ գիրք, Երևան, 1950 թ., էջ 179-186։

Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի պոեմներ