Հակաբեղմնավորիչների պատմություն

**Հակաբեղնավորիչների պատմություն,** հայտնի է նաև որպես հակաբեղմնավորման և պտղաբերության վերահսկում, վերաբերում է այն մեթոդներին կամ սարքերին, որոնք պատմականորեն օգտագործվել են հղիությունը կանխելու համար։ Հակաբեղնավորիչների պլանավորումն ու ընդունումը կոչվում է ընտանիքի պլանավորում։ Որոշ ժամանակներում և մշակույթներում հղիության արհեստական ​​ընդհատումը չուներ այն խարանը, ինչն ունի այսօր, որն էլ ավելի անկարևոր է դարձնում հակաբեղնավորիչների օգտագործումը։

## Հին աշխարհ
### Հին Եգիպտոս
Հակաբեղնավորիչները և աբորտը մանրամասն փաստագրված են Հին Եգիպտոսում։ Էբերսի պապիրուսը՝ մ.թ.ա. 1550-ից, և Քահունի պապիրուսը՝ մ.թ.ա. 1850-ից, որոնք ունեն հակաբեղնավորիների մասին ամենավաղ նկարագրությունները, մեղրի օգտագործումը, ակացիայի տերևների և կտորի օգտագործումը, որոնք տեղադրվում էին հեշտոցում՝ կանխելու սերմնահեղուկի մուտքը։ Մեկ այլ վաղ փաստաթուղթ, որը բացահայտորեն վերաբերում է ծնելիության վերահսկման մեթոդներին, Քահունի գինեկոլոգիական պապիրուսն է՝ գրված մոտավորապես մ.թ.ա. 1850 թվականին։ Այն նկարագրում է տարբեր հակաբեղմնավորիչ պեսարիաներ, այդ թվում՝ արաբական խեժը, որը, ինչպես վերջին հետազոտությունները հաստատել են, ունի սպերմնասպան հատկություններ և դեռ օգտագործվում է հակաբեղմնավորիչ դեղերում։ Պապիրուսում նշված հակաբեղմնավորիչ այլ մեթոդներ ներառում են մաստականման նյութերի կիրառումը «արգանդի բերանը» ծածկելու համար (այսինքն՝ արգանդի վզիկը), մեղրի և նատրիումի կարբոնատի խառնուրդը, որը կիրառվում է հեշտոցի ներսում, և կոկորդիլոսի կղանքից պատրաստված պեսարիան։ Հին Եգիպտոսում ծնելիության դեմ պայքարի նպատակով օգտագործվել է նաև մինչև երեք տարվա լակտացիան՝ կրծքի կաթը։

Ծննդոց Գրքում հիշատակվում է առնանդամի դուրս բերումը կամ ընդհատված սեռական ակտը որպես հակաբեղմնավորման մեթոդ, երբ Օնանը սերմնաժայթքում է գետնին, որպեսզի երեխա չունենա իր մահացած եղբոր կնոջ՝ Թամարի հետ։

### Հին Հունաստան և Հռոմ
alt=ancient coin depicting silphium|մինի|179x179փքս|Հնագույն արծաթե մետաղադրամ Կիրենից, որը պատկերում է սիլֆիումի ցողուն
Սիլֆիումը, որը մեծ նարդեսի տեսակ է, հյուսիս-աֆրիկական բույս է և հավանաբար օգտագործվել է որպես հակաբեղմնավորիչ Հին Հունաստանում և հին Մերձավոր Արևելքում։ Բույսն աճում էր միայն  փոքր տարածքում ծովափնյա Կիրեն քաղաքի մոտ (գտնվում է ներկայիս Լիբիայում) և այն մեկ այլ տեղ աճեցնելու բոլոր փորձերը ձախողվում էին։ Սիլֆիումը հիմնականում օգտագործվում էր խոհարարական նպատակներով, և դրա օգտագործումը որպես հակաբեղմնավորիչ շատ ավելի քիչ է փաստագրված, քան օգտագործումը որպես համեմունք։ Սիլֆիումի հակաբեղմնավորիչ արդյունավետության մասին տեղեկությունները, հավանաբար, խիստ չափազանցված են։ Հավանաբար, իր ենթադրյալ արդյունավետության և, հետևաբար, պահանջի պատճառով, մ.թ. առաջին դարում, այն այնքան հազվադեպ էր հանդիպում, որ ավելի թանկ արժեր, քան իր քաշով արծաթը, և ուշ անտիկ ժամանակներում բույսը ​​լիովին անհետացել էր։ Սիլիֆիոնի մերձավոր ազգական Ասաֆոետիդան նույնպես օգտագործվում էր հակաբեղմնավորիչ հատկությունների համար։ Հին Հունաստանում ծնելիության դեմ պայքարի համար սովորաբար օգտագործվող այլ բույսեր են վայրի գազարը, ուռենին, արմավենին, նուռը, անանուխը, օշինդրը, խեժը և գեղմնախոտը։ Այս բույսերից մի քանիսը թունավոր են, և հին հունական փաստաթղթերում նշվում են անվտանգ դեղաչափերը։ Վերջին ուսումնասիրությունները հաստատել են այս բույսերից շատերը, օրինակ վայրի գազարը,  օժտված են հակաբեղմնավորիչ հատկություններով։ Վայրի գազարը մինչ օրս օգտագործվում է Հնդկաստանում  որպես հակաբեղմնավորիչ։

Ըստ Նորման Է.Հայմսի, անտիկ ժամանակներում օգտագործվող հակաբեղմնավորիչ մեթոդների մեծ մասը, հավանաբար, անարդյունավետ է եղել։ Հին ժամանակներում հայտնի հակաբեղմնավորիչների միակ ամենաարդյունավետ մեթոդը, հավանաբար, ընդհատված սեռական ակտն էր։ Հին հույն փիլիսոփա Արիստոտելը խորհուրդ է տվել սեռական հարաբերությունից առաջ մայրու յուղ քսել արգանդում։ Արիստոտելը չգիտեր, թե ինչպես է բեղմնավորումը տեղի ունենում, և նա հավանաբար խորհուրդ էր տալիս դա՝ հավատալով, որ յուղի սահունությունը կկանխի բեղմնավորումը։ Իրականում այս մեթոդը երբեմն կարող էր արդյունավետ լինել, քանի որ յուղը կարող էր արգանդի վզիկի փողը խցանել և դրանով իսկ նվազեցնել սերմնահեղուկի շարժունակությունը, բայց արդյունավետությունը կլիներ միայն հազվադեպ և խիստ փոփոխական։ Հիպոկրատի «Կանանց բնության մասին» տեքստը խորհուրդ է տվել, որ կինը, որ չի ցանկանում հղիանալ, պետք է խմի ջրի մեջ լուծված պղնձի աղ, որը, ըստ նրա, կկանխի հղիությունը մեկ տարով։ Ինչպես նշել է բժշկական գրող Սորանոս Եփեսացին ( մթ 98–138 թվականներ), այս մեթոդը ոչ միայն անարդյունավետ է, այլև վտանգավոր։ Սորանուսը փորձել է թվարկել ծնելիության վերահսկման հուսալի մեթոդներ։ Նա տրամաբանական մոտեցում է ցուցաբերել այդ ամենին՝ մերժելով սնահավատությունը և ամուլետների օգտագործումը և փոխարենը նշանակելով խելամիտ մեխանիկական մեթոդներ, ինչպիսիք են հեշտոցային խցանները և պեսարիաները՝ օգտագործելով բուրդը որպես հիմք` ծածկված յուղերով կամ այլ մաստականման նյութերով։ Ըստ Հիմսի՝ Սորանուսի շատ մեթոդներ, հավանաբար, նույնպես անարդյունավետ էին։

### Չինաստան և Հնդկաստան
Ք.ա. 7-րդ դարում չինացի բժիշկ Թունգ-Հսուանը փաստագրել է ինչպես ընդհատված սեռական ակտը, այնպես էլ երկարաձգված սեռական ակտը, որը կանխում է սեռական հարաբերության ընթացքում սերմնահեղուկի արտազատումը։ Այնուամենայնիվ, հայտնի չէ՝ այս մեթոդները հիմնականում օգտագործվել են որպես հակաբեղմնավորիչ մեթոդներ, թե տղամարդու յանգի պահպանման միջոց։ Միջնադարյան Տանգ դինաստիայում Սուն Սիմյաոն փաստագրեց «ոսկե հակաբեղմնավորիչների դեղատոմսի իմացությունը» այն կանանց համար, ովքեր այլևս չէին ցանկանում երեխաներ ունենալ։ Այս դեղատոմսը, որը պետք է առաջացներ ստերիլություն, պատրաստվում էր յուղից և արծաթից, որոնք միասին տաքացվում էին մեկ օր, և անհրաժեշտ էր խմել։։

Հնդկաստանում Վացյայանայի դասական գիրքը (մ.թ. 2-րդ դար) ներկայացրել է հակաբեղմնավորման տարբեր մեթոդներ, այդ թվում՝ ընդհատված սեռական ակտը, որը սերմնահեղուկի արտազատման վերահսկումն է։

### Հին Ամերիկա
Բազմաթիվ բնիկ բույսեր օգտագործվել են և այդպիսով արմատավորվել են բնիկ ամերիկյան ավանդույթների մեջ՝ որպես հակաբեղմնավորիչներ։ Հոպի և Տևա ցեղերը փաստագրված են, որ օգտագործել են հնդկական ներկի վրձնաձև բույսը (Castilleja linariifolia) որպես հակաբեղմնավորիչ միջոց։ Լիթոսպերմում ցեղատեսակի շատ բույսեր պատմականորեն օգտագործվել են Նավախո և Շոշոնի ցեղերի կողմից։ Դառը բալի բույսը (Prunus emarginata), եգիպտացորենի շուշանը (Veratrum californicum) և աստղածաղիկ հովտաշուշանը (Maianthemum stellatum) օգտագործվել են տարբեր ցեղերի կողմից՝ որպես հակաբեղմնավորիչ կամ ստերիլություն առաջացնող միջոց։

Դարչինը օգտագործվել է հին ավանդական մեքսիկական բժշկության մեջ որպես աբորտի և հակաբեղմնավորիչ միջոց։ Նահուայի կանայք իրենց բժշկական պրակտիկայում օգտագործում էին բիգնոնիայի և համելիայի բույսերի մասերը և խոզանակաձև ծառի մասերը (Pseudobombax ellipticum)։

## Միջնադարյան և վաղ ժամանակակից շրջան
### Պարսկաստան
9-րդ դարի վերջից մինչև 10-րդ դարի սկիզբը պարսիկ բժիշկ Մուհամմադ իբն Զաքարիա ալ-Ռազին փաստագրել է սեռական ակտի ընդհատումը, երբ կանխում են սերմնաժայթքումը, և արգանդի վզիկի հատվածում պեսարիաների օգտագործումը որպես հակաբեղմնավորիչ մեթոդներ։ Նա նկարագրել է մի շարք պեսարիներ, այդ թվում՝ փղի կղանքը, կաղամբը և խեժը, որոնք օգտագործվում են առանձին կամ համակցված։ Նույն ժամանակահատվածում Ալի իբն Աբբաս ալ-Մաջուսին (պարսիկ) փաստագրել է քարի աղից պատրաստված պեսարիաների օգտագործումը կանանց կողմից, որոնց համար հղիությունը կարող է վտանգավոր լինել։ 10-րդ դարի սկզբին պարսիկ պոլիմաթ Աբու Ալի ալ-Հուսեյն իբն Աբդալլահ իբն Սինան (պարսիկ), որը Եվրոպայում հայտնի է Ավիցեննա անունով, իր «Բժշկության կանոն» հանրագիտարանում ներառել է հակաբեղմնավորիչների մասին գլուխ՝ թվարկելով հղիությունը կանխելու 20 տարբեր մեթոդներ։ Թվարկված հակաբեղմնավորման կանխարգելման մեթոդներից մեկը ինչ-որ կերպ նման է հին եգիպտական ​​մեթոդին, որը նշված էր 1000 տարի առաջ գրված պապիրուս Քահունում։ Այնուամենայնիվ, այն փոխարինում է կոկորդիլոսի կղանքը փղերի կղանքով, քանի որ նա կարծում էր, որ այն ավելի մեծ արդյունավետ է։

### Հարավային Ասիա
Հնդիկները հնագույն ժամանակներից օգտագործում էին հակաբեղմնավորման տարբեր մեթոդներ, այդ թվում՝ արմավենու տերևից և կարմիր կավիճից պատրաստված խմիչք, ինչպես նաև մեղրից, յուղից, քարի աղից կամ պալասա ծառի սերմերից պատրաստված պեսարիներ:Հակաբեղմնավորման մի շարք դեղատոմսեր, որոնք հիմնականում կազմված են խոտաբույսերից և այլ բույսերից, թվարկված են 12-րդ դարում « Ռատիրահասյա» («Սիրո գաղտնիքները») և 15-րդ դարում՝ «Անանգա Ռանգա» («Սիրո աստծո բեմը»)։

### Եվրոպա
Միջնադարյան Արևմտյան Եվրոպայում հղիությունը դադարեցնելու կամ կանխելու ցանկացած փորձ կաթոլիկ եկեղեցու կողմից անբարոյական էր համարվում։ Ժամանակի կանայք դեռևս օգտագործում էին հղիության դեմ մի շարք միջոցներ, ինչպիսիք են՝ ընդհատված սեռական ակտը, շուշանի արմատը հեշտոց ներհրելը և երեխայի ծնվելուց հետո մանկասպանությունը։

Պատմաբան Ջոն Մ. Ռիդլը առաջ է քաշել այն վարկածը, որ կանայք հին, միջնադարյան և վաղ ժամանակակից շրջանում օգտագործել են դեղաբույսեր՝ պտղաբերությունը վերահսկելու համար։ Պատմաբան Էթյեն վան դե Ուոլը մեջբերել է Ռիդլին, որը նշել է, որ միջնադարում «կանանց մեծամասնությունը» գիտեր, որ որոշ խոտաբույսեր և բուսական ծագման նյութեր կարող են օգտագործվել հղիության վաղ փուլերում աբորտ առաջացնելու համար, և որ այդ գիտելիքը հիմնականում տարածվել է կանանց միջև՝ այդպիսով նրանց թույլ տալով «ավելի շատ վերահսկել իրենց կյանքը, քան կարծում էինք հնարավոր է»։ Ռիդլն այնուհետև ենթադրում է, որ «այդ դեղերը կատարելագործվել են դարերի ընթացքում կանացի մշակույթում, և արական սեռի ներկայացուցիչները, ովքեր գրում էին այդ մասին, ունեին միայն մասնակի և թերիգաղափար» և կանանց միջև հենց այս ընդհանուր ժողովրդական գիտելիքը  բացատրում է մինչև 18-րդ դարը Արևմուտքում  մանկական մահացության բարձր մակարդակի փոխարեն և  համեմատաբար ստատիկ բնակչության քանակ ունենալը։ Մի քանի պատմաբաններ վիճարկել են այս վարկածը. Գարի Ֆերնգրենը ի ցույց է դրել Ռիդլի ապացույցների հանգամանքները և եզրակացրել, որ գաղափարները մնացել են «չապացուցված և անհավանական» մինչդեռ Հելեն Քինգը գրել է, որ Ռիդլը պնդումներ է անում ժամանակակից դեղաբանության չափանիշներով, որոնք չեն հաստատվում սկզբնաղբյուրներով։ Ժողովրդագրագետ Ջիջի Սանտուն նույնպես դեմ է այս գաղափարին, գրելով, որ այն չափազանց ընդգծում է խոտաբույսերի դերը, և որ Ռիդլը ձգտում է «ոչ այնքան համոզել, որքան ճիշտը խեղաթյուրել»։

1484 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Հռոմի Պապ Իննոկենտիոս VIII-ը ընդունեց Summis desiderantes affectibus՝ պապական հրովարտակը, որով նա ճանաչում էր վհուկների գոյությունը և տալիս էր պապական լիակատար հավանություն, որ ինկվիզիցիան շարունակվի և կախարդներին  «ուղղեն, բանտարկեն, պատժեն և դատապարտեն», այն ինչին արժանի են։ Հրովարտակում, որը երբեմն անվանում են «1484 թվականի կախարդ-հրովարտակ», վհուկներին բացահայտորեն մեղադրում էին «մոր արգանդում նորածիններին սպանելու» (աբորտ) և «տղամարդկանց սեռական ակտին խանգարելու և կանանց հղիանալուն խոչընդոտելու» (հակբեղմնավորում) մեջ։ Հայտնի տեքստերը, ինչպիսիք են «Վհուկների մուրճը» և Ժան Բոդենի «Վհուկների դեմոմանիայի մասին», ուղղորդել են վհուկների որսը և հրահանգել իշխանավորներին ինչպես գտնել և դատապարտել այսպես կոչված «կախարդներին»։ «Վհուկների մուրճը» գրվել է քահանա Ջ. Շփրենգերի կողմից (ծնված Ռեյնֆելդենում, այսօր՝ Շվեյցարիա), որը Հռոմի պապ Իննոկենտիոս VIII-ի կողմից նշանակվել է Գերմանիայի գլխավոր ինկվիզիտոր մոտ 1475 թվականին, և Հ. Ինստիտորիսը, ով այդ ժամանակ Տիրոլի, Զալցբուրգի, Բոհեմիայի և Մորավիայի ինկվիզիտոր էր։ Հեղինակները նաև մեղադրել են վհուկներին մանկասպանության և տղամարդկանց առնանդամները գողանալու ուժ ունենալու մեջ։

Հակաբեղմնավորիչ մեթոդները, ինչպիսին է պահպանակը, շատ ավելի երկար են օգտագործվել, բայց հիմնականում դիտվել են որպես սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդությունների կանխարգելման միջոց, այլ ոչ թե հղիության։ Կազանովան 18րդ դարում առաջիններից մեկն էր, ինչպես նշվում է, որ օգտագործում էր «ապահովիչ գլխարկներ»՝ իր սիրուհիներին հղիացնալուց խուսափելու համար։ 1909 թվականին Ռիչարդ Ռիխտերը ստեղծեց առաջին ներարգանդային սարքը՝ պատրաստված մետաքսի որդից, որը հետագայում մշակվեց և վաճառվեց Գերմանիայում Էռնստ Գրաֆենբերգի կողմից 1920-ականների վերջին։

## 19րդ դար
alt=a cartoon of a woman being chased by a stork with a baby|աջից|մինի|«Եվ չարագործը դեռ հետապնդում է նրան», երգիծական վիկտորիանական դարաշրջանի բացիկ
Ծնելիությունը 19-րդ դարում Բրիտանիայում դարձավ վիճելի քաղաքական խնդիր։ Անգլիացի հոգեւորական, վիճակագիր և տնտեսագետ Թոմաս Մալթուսը պնդում է «Բնակչության սկզբունքի մասին ակնարկ» (1798) աշխատության մեջ, որ ազգաբնակչության աճը, որպես կանոն, արագորեն աճել է բարենպաստ ժամանակներում և տարածաշրջաններում, մինչև որ սկսել է գերազանցել կենսապահովման միջոցների ռեսուրսները։ Նրա խոսքով՝ կային երկու տեսակի կարգավորիչ միջոցներ, որոնք ծառայում էին բնակչությանը ռեսուրսների սահմաններում պահելու համար․ բնական կարգավորիչ միջոցներ, որոնք բարձրացնում են մահացության մակարդակը, և կանխարգելիչ միջոցներ, որոնք նվազեցնում են ծնելիության մակարդակը։ Բնական կարգավորիչ միջոցների մեջ ներառվում են սովը, հիվանդությունները և պատերազմը, իսկ կանխարգելիչ միջոցների մեջ՝ աբորտը, հակաբեղմնավորումը, մարմնավաճառությունը, ամուսնության հետաձգումը և ամուրիությունը։ Որպես հոգևորական՝ Մալթուսը դատապարտում էր հակաբողմնավորիչների օգտագործումը՝ այն համարելով բարոյապես անընդունելի՝ մանկասպանության, աբորտի և դավաճանության հետ միասին։ Ավելի ուշ Մալթուսը մանրամասնեց իր պնդումը՝ բացատրելով, որ մարդկային դժբախտությունը (օրինակ՝ սովը, հիվանդությունը և պատերազմը) բնակչության աճի հիմնական սահմանափակող գործոնն է և անխուսափելիորեն կազդեր հասարակությանը՝ ուղեկցվելով անկայուն տնտեսական վերելքներով և անկումներով։ Նա առաջարկում էր, որ պարադոքսալ կերպով աղքատության թեթևացման ջանքերը, օրինակ՝ գործազրկության կենտրոնները, անօգուտ և սխալ էին, քանի որ վերջիվերջո դրանք կհանգեցնեին միայն բնակչության հետագա աճին։ Փոխարենը, Մալթուսը խորհուրդ էր տալիս կանխարգելիչ միջոցներ, ինչպիսիք են սեռական զսպվածությունը (առաքինությունը) և ուշ ամուսնությունները, որոնք կբարձրացնեին կյանքի որակը և կապահովեին տնտեսական կայունություն՝ առանց խախտելու քրիստոնեական բարոյականությունը։

Մալթուսի գաղափարները մեծ կշիռ ունեցան բրիտանական քաղաքական բանավեճերում 19-րդ դարում, և դրանք մեծ ազդեցություն ունեցան շարժման վրա՝ ուղղված ազատական ​​կապիտալիզմի ընդունմանը։ Մալթուսները կողմ էին բնակչության աճի սահմանափակմանը և սկսեցին ակտիվորեն խթանել ծնելիության վերահսկումը տարբեր խմբերի միջոցով։ 1870-ականներին ֆեմինիստների կողմից ստեղծվեց «Կամավոր մայրություն» տերմինը ՝ որպես «ակամա մայրության» քաղաքական քննադատություն և կանանց ազատագրման ցանկության արտահայտման ձև։ Կամավոր մայրության ջատագովները հավանություն չէին տալիս հակաբեղմնավորիչներին՝ պնդելով, որ կանայք պետք է սեռական հարաբերություններ ունենան միայն ծննդաբերության նպատակով, և հանդես եկան պարբերական կամ մշտական ​​ձեռնպահ մնալու օգտին։

Ի հակադրություն այս ամենի, հանուն հակաբեղմնավորիչների թույլատրման շարժումը պաշտպանում էր հակաբեղմնավորիչ միջոցների պգտագործումը, որպեսզի թույլատրվի սեռական հարաբերություն ունենալ ըստ ցանկության՝ առանց հղիության վտանգի։ Շեշտադրելով «վերահսկողությունը»՝ հակաբեղմնավորիչների օգտագործման սատարողները պնդում էին, որ կանայք պետք է ունենան վերահսկողություն իրենց վերարտադրողականության նկատմամբ։ Շարժումը սերտորեն կապված էր ձևավորվող ֆեմինիստական շարժման հետ։ Մալթուսյան լիգան, որը հիմնադրվել է 1877 թվականին, նպաստել է հանրության իրազեկվածությանը ընտանիքի պլանավորման կարևորության մասին՝ միաժամանակ հանդես գալով հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը խթանող անձանց դեմ պատժամիջոցների վերացման օգտին։ Այն ի սկզբանե հիմնադրվել է Էննի Բեսանտի և Չարլզ Բրեդլոյի «Նոուլթոնի դատավարության» ժամանակ՝ 1877 թվականի հուլիսին։ Նրանք քրեական հետապնդման են ենթարկվել Չարլզ Նոուլթոնի «Փիլիսոփայության պտուղները» հրատարակելու համար, որը բացատրում է ծնելիության վերահսկման տարբեր մեթոդներ։ Բեսանտը և Բրեդլոն գրել են, որ «...ավելի բարոյական է կանխել երեխաների բեղմնավորումը, քան նրանց ծնվելուց հետո սպանել սննդի, օդի և հագուստի պակասից»։ Բրեդլոյի և Բեզանտի դատավարությունը հակաբեղմնավորիչների նկատմամբ հանրային հետաքրքրության ալիք առաջացրեց, և Նոուլթոնի գրքի գրքերի վաճառքը աճեց։
աջից|մինի|217x217փքս|Սանգերի «Ընտանեկան սահմանափակում»-ից էջ, որը նկարագրում է արգանդի պարանոցակալը
1880-ականներից սկսած, ծնելիության ցուցանիշները սկսեցին կայունորեն նվազել արդյունաբերական երկրներում, քանի որ կանայք ավելի ուշ էին ամուսնանում, և քաղաքային պայմաններում ապրող ընտանիքներն ավելի ու ավելի էին նախընտրում քիչ երեխաներ ունենալ։ Այս միտումը հատկապես արտահայտված էր Միացյալ Թագավորությունում, որտեղ ծնելիության մակարդակը 1870-ականների գրեթե 35.5 ծնունդից յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով նվազեց մինչև մոտ 29 ծնունդ 1000-ի դիմաց՝ 1900 թվականին։ Թեև պատճառը հստակ չէ, մեկ սերնդի ընթացքում 29% անկումը ցույց է տալիս, որ Վիկտորիանական ժամանակաշրջանի կանանց կիրառած հղիության վերահսկման մեթոդները արդյունավետ էին։ Շատ կանայք տեղեկացված էին հակաբեղմնավորման միջոցների և հղիությունից խուսափելու մեթոդների մասին։ Թեև ռիթմի մեթոդը դեռևս հայտնի չէր, բայց վուլկանացված ռետինից պատրաստված պահպանակներն ու դիաֆրագմաները հուսալի և մատչելի էին։

Միացյալ Նահանգներում հակաբեղմնավորումը օրինական էր 19-րդ դարի մեծ մասում, սակայն 1870-ականներին «Քոմսթոք ակտը» և տարբեր նահանգներում ընդունված Քոմսթոքի օրենքները արգելեցին անվտանգ սեռական հարաբերությունների և հակաբեղմնավորման մասին տեղեկատվության տարածումը, ինչպես նաև հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը։

## 20-րդ դար
Մարգարեթ Սանգերը և Օտտո Բոբսեյնը 1914 թվականին տարածեցին «հակաբեղմնավորիչ» տերմինը։ Սենգերը հիմնականում ակտիվ էր Միացյալ Նահանգներում, սակայն 1930-ականներին արդեն միջազգային համբավ էր ձեռք բերել։ 1916 թվականին Սենգերը հիմնեց կարճատև գործող վերարտադրողականության վերահսկման կլինիկա, որը փակվեց ընդամենը ինը օր անց։ Սենգերը ձերբակալվել էր հակաբեղմնավորիչներ տարածելու համար և կանգնել էր դատարանի առաջ։ Այստեղ նույնպես, ձերբակալման, դատավարության և բողոքարկման շուրջ առաջացած հանրային արձագանքը խթանեց հակաբեղմնավորիչների շուրջ ակտիվիզմը ամբողջ Միացյալ Նահանգներում և ապահովեց Սենգերին բազմաթիվ նվիրատուների աջակցությունը, որոնք նրան ֆինանսավորում և աջակցություն էին ցուցաբերելու ապագա նախաձեռնությունների համար։ 1921 թվականին Սենգերը հիմնեց Ամերիկայի առաջին վերարտադրողականության վերահսկման լիգան։
մինի|Մարի Սթոփսի բեսթսելերի՝ «Ամուսնական սեր» գրքի շապիկը
1921 թվականին Մեծ Բրիտանիայում հիմնադրվեց առաջին երկարաժամկետ վերարտադրողականության վերահսկման կլինիկան՝ հակաբեղմնավորիչների օգտագործման քարոզիչ Մարի Սթոփսի կողմից՝ Մալթուսյան լիգայի համագործակցությամբ։ Սթոփսը, ով գաղափարներ էր փոխանակում Սենգերի հետ, 1918 թվականին գրել է «Ամուսնական սեր» գիրքը վերարտադրողականության վերահսկման մասին. այն ի վերջո հրատարակվել է գաղտնի կերպով՝ իր հակասական բնույթի պատճառով։ Գիրքն ակնթարթորեն հաջողություն ունեցավ՝ առաջին տարում հինգ հրատարակություն ունենալով և Սթոփսին ազգային գործիչ դարձնելով։ Դրա հաջողությունից հետո Սթոփսը նույն տարում հրապարակեց «Իմաստուն ծնողավարություն. գիրք ամուսնացած մարդկանց համար» գիրքը, որը վերարտադրողականության վերահսկման ուղեցույց էր։ Սկզբում Սթոփսը փորձեց տարածել իր ուղերձը՝ բրոշյուրներ բաժանելով Լոնդոնի արևելյան շրջանի աղքատ թաղամասերում, սակայն այս մոտեցումը ձախողվեց, քանի որ աշխատանքային խավը այդ ժամանակ չափազանց կասկածամտորեն էր վերաբերվում բարի նպատակով միջամտող մարդկանց։

1921 թվականին, տարիներ շարունակ պլանավորելուց հետո, Սթոփսը և նրա ամուսին Համֆրի Վերդոն Ռոուն բացեցին «Մայրերի կլինիկան» Հոլոուեյում, Հյուսիսային Լոնդոն։ Կլինիկան, որը ղեկավարում են մանկաբարձները և աջակցում այցելող բժիշկներին, մայրերին առաջարկում էր հակաբեղմնավորման տարբերակներ և սովորեցնում նրանց օգտագործել արգանդի պարանոցակալը։ Ավելի ուշ՝ նույն տարում, Սթոփսը հիմնեց Կառուցողական ծնելիության վերահսկողության և ռասայական առաջընթացի միությունը՝ կլինիկային աջակցող կազմակերպություն։ Նրա կլինիկան հակաբեղմնավորիչները ընդունելի դարձրեց 1920-ականներին՝ գիտական նշանակություն ստանալով և միջազգային համբավ ձեռք բերելով։ Մալթուսական լիգան բացեց երկրորդ կլինիկան անմիջապես հետո, բայց ընդունեց, որ Ստոփսի կլինիկան առաջինն էր Բրիտանական կայսրությունում, թեև Լիգան ընդգծեց, որ իրենցն առաջին գիտական ​​կլինիկան է, որտեղ հակաբեղմնավորման ցուցումները տրվել են բժիշկների հսկողության ներքո (բժիշկը Նորման Հեյրն էր)։ Այս երկու կլինիկաները «բացեցին մի նոր շրջան շարժման պատմության մեջ, որն ուղղված էր կանանց վերարտադրողական գործառույթի  ստրկությունից ազատմանը»։ Թեև 1921 թվականին կլինիկան քիչ թվով հիվանդների է օգնել, տարին ամենակարևորներից մեկն էր ծնելիության վերահսկման ողջ պատմության մեջ միայն իրենց պատմության սկզբի պատճառով։

1920-ականների ընթացքում Սթոփսը և այլ ֆեմինիստ պիոներներ, ներառյալ Դորա Ռասելը և Ստելլա Բրաունը, մեծ դեր խաղացին սեքսի մասին տաբուները վերացնելու և գիտելիքի, հաճույքի և վերարտադրողական առողջության բարելավման գործում։ Սթոփսը հատկապես ազդեցիկ էր՝ օգնելով հակաբեղմնավորիչների պայքարի զարգացող շարժումներին մի շարք բրիտանական գաղութներում, ինչպիսիք են Հնդկաստանը։ 1930 թվականին ստեղծվել է վերարտադրողականության վերահսկողության ազգային խորհուրդը։ Ստելլա Բրաունի սկզբնական ակտիվությունը սահմանափակվում էր ելույթներով, ողջ երկրում շրջագայություններով՝ տրամադրելով տեղեկատվություն հակաբեղմնավորիչների, կանանց առողջական խնդիրների, սեռական հասունացման հետ կապված խնդիրների և սեռական դաստիարակության մասին։ 1929 թվականին Լոնդոնում Սեռական բարեփոխումների համաշխարհային կոնգրեսի առջև իր դասախոսության ժամանակ սկսեց բացեիբաց կոչ անել օրինականացնել աբորտը։ 1930 թվականի ապրիլին վերարտադրողականության վերահսկման կոնֆերանսը հավաքեց 700 պատվիրակներ և հաջողությամբ ներդնեց ծնելիության վերահսկողությունը և աբորտը քաղաքական դաշտ, երեք ամիս անց Առողջապահության նախարարությունը տեղական իշխանություններին թույլ տվեց հակաբեղմնավորիչների մասին խորհրդատվություն տալ սոցիալական կենտրոններում։

Հնդկաստանում մաթեմատիկայի պրոֆեսոր Ռագունաթ Դոնդո Կարվեն՝ Մահարշի Դոնդո Քեշավ Կարվեի ավագ որդին, բացեց Հնդկաստանի առաջին վերարտադրողականության վերահսկման կլինիկան 1921 թվականին Մումբայում (Բրիտանական Հնդկաստանի Բոմբեյի նախագահությունը), նա նաև հրատարակեց Մարաթի ամսագիր «Samaj Swasthya» (समाजस्वास्थ्य) սկսած 1927 թվականի հուլիսից մինչև 1953 թվականը։

Վերարտադրողականության վերահսկման հասարակական ընդունումը պահանջում էր սեռական ակտիվության տարանջատում սերնդի բազմացումից, ինչը 20-րդ դարի որոշ երկրներում որոշ երկրներում այս թեման դարձրեց խիստ վիճահարույց թեմա։ Ծնելիության դեմ պայքարը դարձավ նաև ֆեմինիստական ​​քաղաքականության հիմնական թեման. վերարտադրողականության խնդիրները օրինակ բերվեցին կանանց՝ իրենց իրավունքներից օգտվելու անզորությունը ընդգծելու համար։ Սկսած 1930-ականներից և ակտիվանալով 60-70-ականներին, վերարտադրողականության վերահսկման պայքարի շարժումը պաշտպանում էր աբորտների օրինականացումը և կառավարությունների կողմից հակաբեղմնավորիչների մասին լայնածավալ կրթական արշավները։ Ավելի լայն համատեքստում վերարտադրողականության վերահսկումը դարձավ լիբերալ և պահպանողական արժեքների միջև բախման ասպարեզ՝ բարձրացնելով ընտանիքի, անձնական ազատության, պետության միջամտության, կրոնի քաղաքականության, սեռական բարոյականության և սոցիալական բարեկեցության վերաբերյալ հարցեր։

### 20-րդ դարի վերջ
Գրեգորի Պինկուսը և Ջոն Ռոքը Ամերիկայի Ընտանիքի Պլանավորման Ֆեդերացիայի օգնությամբ 1950-ականներին մշակեցին առաջին հակաբեղմնավորիչ հաբերը, որոնք հանրությանը հասանելի դարձան 1960-ականներին։

Բժշկական աբորտը դարձավ վիրահատական ​​աբորտի այլընտրանք՝ 1970-ականներին պրոստագլանդինի անալոգների և 1980-ականներին միֆեպրիստոնի առկայությամբ։

1965 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանը Griswold v. Connecticut գործով վճռեց, որ Կոնեկտիկուտ նահանգի օրենքը, որը արգելում էր հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը, խախտում էր Սահմանադրությամբ ամրագրված «ամուսնական գաղտնիության իրավունքը»։ 1972 թվականին Eisenstadt v. Baird գործով այս իրավունքները տարածվեցին նաև չամուսնացած զույգերի վրա՝ թույլատրելով նրանց ունենալ և օգտագործել հակաբեղմնավորիչներ։

Ֆրանսիայում 1920 թվականի վերարտադրողականության մասին օրենքը պարունակում էր կետ, որը քրեականացնում էր ծնելիության դեմ պայքարի մասին գրականության տարածումը։ Այդ օրենքը, սակայն, չեղյալ է հայտարարվել 1967 թվականին Նոյվիրթի օրենքով՝ այդպիսով թույլատրելով հակաբեղմնավորումը, որին հետևել է 1975 թվականին «Քողի մասին» օրենքը։ Կանայք պայքարում էին վերարտադրողական իրավունքների համար և նրանք օգնեցին վերջ տալ ազգի կողմից ծնելիության վերահսկման արգելքին 1965 թվականին։ 1994 թվականին 20-ից 49 տարեկան ֆրանսիացի կանանց 5%-ը, ովքեր վտանգի տակ են եղել չնախատեսված հղիություն, չեն օգտագործել հակաբեղմնավորիչ միջոցներ։

Հակաբեղմնավորման միջոցների առկայությունը անօրինական էր Իռլանդիայի անկախ նահանգում (հետագայում՝ Իռլանդիայի Հանրապետություն) 1935-ից մինչև 1980 թվականը, և երբ այն օրինականացվեց, կային խիստ սահմանափակումներ, որոնք ավելի ուշ թուլացան։ Սա արտացոլում էր սեռական բարոյականության վերաբերյալ կաթոլիկական ուսմունքները։ Իտալիայում կանայք հակաբեղմնավորիչների օգտագործման մասին տեղեկություն ստանալու իրավունք են ստացել 1970 թվականին։

Խորհրդային Միությունում վերարտադրողականության վերահսկումը հեշտությամբ հասանելի էր տղամարդկանց և կանանց միջև սոցիալական հավասարությունը հեշտացնելու համար։ ԽՍՀՄ հասարակական բարեկեցության կոմիսար Ալեքսանդրա Կոլլոնտայը նպաստեց մեծահասակների՝ հակաբեղմնավորիչների կիրառման մասին կրթությանը։ Արևելյան Եվրոպայում և Ռուսաստանում ծնելիության թիվը կտրուկ ընկավ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո։

Ծնելիության բարձր մակարդակը խթանելու նպատակով Կառավարության կողմից  վերարտադրողականության վերահսկման սահմանափակման լավ ուսումնասիրված օրինակ է 1998 թվականի Չաուշեսկուի ժամանակաշրջանի Ռումինիան։ 770-րդ հրամանագրի արդյունքում ծնվելիության աճը մեծ դժվարությունների առաջացրեց երեխաների և ծնողների համար, և ծնելիության աճը համընկնում էր ապօրինի աբորտների աճի հետ։

### 21-րդ դար
Թեև տղամարդկանց վերարտադրողականության վերահսկման գիտական ​​հետազոտությունը սկսվել է 1930-ականներին, միայն 21-րդ դարում է այդ թեման մեծ ուշադրություն գրավել։

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* * Andresen, Astri, and Kari Tove Elvbakken. "In peace and war: birth control and population policies in Norway (1930–1945)." *Continuity and Change* 35.3 (2020): 345-369 online

Կատեգորիա:Բժշկության պատմություն
Կատեգորիա:Ծնելիության կարգավորում