Եվրոպական պարտքային ճգնաժամի տարածում

**Եվրոպական պարտքային ճգնաժամի տարածում**, վերաբերում է ընթացիկ եվրոպական սուվերեն պարտքային ճգնաժամի հնարավոր տարածմանը եվրագոտու այլ երկրներում։ Սա կարող է դժվարացնել կամ անհնար դարձնել ավելի շատ երկրների համար իրենց պետական պարտքի մարումը կամ վերաֆինանսավորումը առանց երրորդ կողմերի օգնության։ 2012 թվականին պարտքային ճգնաժամը ստիպել է Եվրագոտու 17 երկրներից 5-ին օգնություն խնդրել այլ երկրներից։ Ոմանք կարծել է, որ բացասական հետևանքները կարող են ավելի տարածվել՝ հնարավոր է՝ մեկ կամ մի քանի երկրների ստիպելով դեֆոլտի։

Այնուամենայնիվ, 2012 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ եվրոգոտու մյուս երկրների համար ճգնաժամի տարածման ռիսկը զգալիորեն նվազել է հաջող հարկաբյուջետային կոնսոլիդացիայի և կառուցվածքային բարեփոխումների իրականացման շնորհիվ առավել ռիսկի ենթարկված երկրներում։

## Պատմություն
Փրկարարական ծրագրից առաջ հիմնական մտահոգություններից մեկն եղել է այն, որ ճգնաժամը կարող է տարածվել մի քանի այլ երկրներում՝ եվրոպական այլ տնտեսությունների նկատմամբ վստահությունը նվազեցնելուց հետո։ 2011 թվականի հուլիսին Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսական քաղաքականության կոմիտեն նշել է, որ «Շուկայի մտահոգությունները մնում են եվրոգոտու մի շարք երկրների հարկաբյուջետային դիրքերի և բանկային համակարգերի վրա տարածման հնարավորության վերաբերյալ»։ Բացի Իռլանդիայից, որի 2010 թվականին պետական դեֆիցիտը կազմել է ՀՆԱ-ի 32.4%-ը, և Պորտուգալիայից, որի դեֆիցիտը կազմել է 9.1%, այլ երկրներ, ինչպիսին է Իսպանիան՝ 9.2%-ով, նույնպես ռիսկի են ենթարկվում։

Հունաստանը արդյունաբերական երկրի նշանակալի օրինակ է, որը դժվարությունների է բախվել շուկաներում՝ պարտքի մակարդակի աճի պատճառով, սակայն նույնիսկ այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ն, Գերմանիան և Մեծ Բրիտանիան, ունեցել են դժվարին պահեր, քանի որ ներդրողները խուսափել են պարտատոմսերի աճուրդներից՝ պետական ֆինանսների և տնտեսության վերաբերյալ մտահոգությունների պատճառով։

## Տուժած երկրներ

Հունաստանից, Իռլանդիայից, Պորտուգալիայից, Իսպանիայից և Կիպրոսից բացի, մի շարք այլ երկրներ տարբեր ձևերով տուժել են սուվերեն պարտքի ճգնաժամից։ 2012 թվականի նոյեմբերի դրությամբ, հետևյալ երկրներից ոչ մեկը ֆինանսական շուկաներից կտրվելու վտանգի տակ չէ։

### Իտալիա
Իտալիայի դեֆիցիտը կազմել է 4.6 ՀՆԱ-ի տոկոսը 2010 թվականին նման էր Գերմանիային՝ 4.3% % և պակաս, քան Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ցուցանիշը։ Իտալիան նույնիսկ իր հիմնական բյուջեում ունի ավելցուկ, որը չի ներառում պարտքի տոկոսավճարները։ Այնուամենայնիվ, նրա պարտքը աճել է մինչև ՀՆԱ-ի գրեթե 120%-ը (2010 թվականին՝ 2.4 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար), և տնտեսական աճը մեկ տասնամյակից ավելի ցածր է եղել ԵՄ միջին ցուցանիշից։ Սա ներդրողներին հանգեցրել է նրան, որ իտալական պարտատոմսերը ավելի ու ավելի շատ են դիտարկում որպես ռիսկային ակտիվ։

Մյուս կողմից, Իտալիայի պետական պարտքն ունի ավելի երկար մարման ժամկետ, և դրա զգալի մասը պահվում է երկրի ներսում։ Ընդհանուր առմամբ, սա երկիրը դարձնում է ավելի դիմացկուն ֆինանսական ցնցումների նկատմամբ՝ զբաղեցնելով ավելի բարձր դիրք, քան Ֆրանսիան և Բելգիան։ Իտալիայի 1.9 տրիլիոն եվրո պարտքից մոտ 300 միլիարդ եվրոն մարվելու է 2012 թվականին։ Հետևաբար, այն ստիպված կլինի մոտ ապագայում դիմել կապիտալի շուկաներ՝ զգալի վերաֆինանսավորման համար։

2011 թվականի հուլիսի 15-ին և սեպտեմբերի 14-ին Իտալիայի կառավարությունն ընդունել է խնայողության միջոցառումներ, որոնք նախատեսված են եղել  խնայելու համար։ Այնուամենայնիվ, 2011 թվականի նոյեմբերի 8-ին իտալական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը 10-ամյա պարտատոմսերի համար կազմել է 6.74%՝ բարձրանալով 7% մակարդակից, որի դեպքում, ենթադրվում է, երկիրը կկորցնի ֆինանսական շուկաներ մուտք գործելու հնարավորությունը։ 2011 թվականի նոյեմբերի 11-ին Իտալիայի 10-ամյա վարկային ծախսերը կտրուկ նվազեցին՝ 7.5-ից հասնելով 6.7 %-ի Իտալիայի օրենսդիր մարմնի կողմից հետագա խնայողության միջոցառումների հաստատումից և արտակարգ կառավարության ձևավորումից հետո, որը կփոխարիներ վարչապետ Սիլվիո Բեռլուսկոնիին։

Այս միջոցառումները ներառում են առաջիկա երեք տարիների ընթացքում անշարժ գույքի վաճառքից 15 միլիարդ եվրո ներգրավելու խոստում, մինչև 2026 թվականը երկու տարով կենսաթոշակային տարիքի բարձրացում մինչև 67 տարի, 12 ամսվա ընթացքում փակ մասնագիտությունների բացում և տեղական ծառայություններում պետության մասնաբաժնի աստիճանական կրճատում։ Նոր օրենքները կիրառելու համար նախատեսված ժամանակավոր կառավարությունը գլխավորում է Եվրոպական Միության մրցակցության հարցերով նախկին հանձնակատար Մարիո Մոնտին։

Ռենցիի կառավարության 2014 թվականի փետրվարի 28-ի առաջին պաշտոնական գործողություններից մեկը հրամանագրի հրապարակումն էր, որի համաձայն Հռոմ քաղաքին 570 միլիոն եվրո է փոխանցվել քաղաքային աշխատողների աշխատավարձերը վճարելու և այնպիսի ծառայություններ ապահովելու համար, ինչպիսիք են հասարակական տրանսպորտը և աղբահանությունը։ Հռոմ քաղաքն ունի գրեթե 14 միլիարդ եվրոյի պարտք, որը նախատեսվում է աստիճանաբար մարել մինչև 2048 թվականը։ Հռոմ քաղաքն ունի մոտավորապես 2.6 միլիոն բնակչություն և 2008 թվականից ի վեր ամեն տարի փրկագին է ստանում կենտրոնական կառավարության կողմից։ Տեղական քաղաքական գործիչներին մեղադրել են կլիենտիզմի մեջ, մի համակարգի, որի դեպքում քաղաքային ծառայողների հսկայական բանակը դիտվում է որպես ձայների աղբյուր, այլ ոչ թե որպես հանրության ծառաներ։ Քաղաքն ունի մոտ 25,000 սեփական աշխատակից, ևս 30,000-ը աշխատում է մոտ 20 մունիցիպալ ընկերություններում՝ մատուցելով էլեկտրաէներգիաից մինչև աղբահանություն մատուցող ծառայություններ։ Քաղաքի վնասաբեր ավտոբուսներն ու մետրոն շահագործող ATAC SpA ընկերությունը աշխատանքի է վերցնում ավելի քան 12,000 աշխատակից, գրեթե նույնքան աշխատակից, որքան Alitalia ազգային ավիաընկերությունը։ Հրամանագիրը Հռոմի նման համայնքներին հնարավորություն տվեց բարձրացնել հարկերը՝ իրենց պետական ծառայողների համար վճարելու համար։

Ինչպես մյուս երկրներում, սոցիալական հետևանքները լուրջ են եղել, մանկական աշխատանքը նույնիսկ կրկին ի հայտ է եկել ավելի աղքատ շրջաններում։ 2013 թվականին աշխատավարձերը հասել են 25 տարվա ամենացածր մակարդակին, իսկ սպառումը նվազել է մինչև 1950 թվականի մակարդակը։

### Բելգիա
2010 թվականին Բելգիայի պետական պարտքը կազմել է ՀՆԱ-ի 100%-ը՝ երրորդ ամենաբարձրը եվրոգոտում Հունաստանից և Իտալիայից հետո, և կասկածներ կային բանկերի ֆինանսական կայունության վերաբերյալ՝ երկրի 2008–2009 թվականների խոշոր ֆինանսական ճգնաժամից հետո։ 2010 թվականի հունիսին անհամաձայն ընտրություններից հետո, մինչև 2011 թվականի նոյեմբեր երկիրը դեռևս ուներ միայն ժամանակավոր կառավարություն, քանի որ երկրի երկու հիմնական լեզվական խմբերի (ֆլամանդերեն և վալոներեն) կուսակցությունները չէին կարողանում համաձայնության գալ մեծամասնության կառավարություն ձևավորելու վերաբերյալ։ 2010 թվականի նոյեմբերին ֆինանսական վերլուծաբանները կանխատեսել են, որ Բելգիան կլինի ֆինանսական ճգնաժամի հաջորդ հարվածի տակ գտնվող երկիրը, քանի որ Բելգիայի վարկային ծախսերը կաճեն։

Այնուամենայնիվ, կառավարության 5% դեֆիցիտը համեմատաբար համեստ է եղել, և Բելգիայի կառավարության 10-ամյա պարտատոմսերի եկամտաբերությունը 2010 թվականի նոյեմբերին՝ 3.7%, դեռևս ցածր էր Իռլանդիայի (9.2%), Պորտուգալիայի (7%) և Իսպանիայի (5.2%) ցուցանիշներից։ Ավելին, Բելգիայի բարձր անձնական խնայողությունների մակարդակի շնորհիվ, Բելգիայի կառավարությունը դեֆիցիտը ֆինանսավորել է հիմնականում ներքին խնայողություններից, ինչը այն պակաս ենթակա է դարձրել միջազգային վարկային շուկաների տատանումներին։ Այնուամենայնիվ, 2011 թվականի նոյեմբերի 25-ին Բելգիայի երկարաժամկետ սուվերեն վարկային վարկանիշը Standard and Poor-ի կողմից իջեցվել է AA+-ից մինչև AA, իսկ 10-ամյա պարտատոմսերի եկամտաբերությունը հասել է 5.66%-ի:

Կարճ ժամանակ անց բելգիական բանակցող կողմերը համաձայնության եկան նոր կառավարություն ձևավորելու հարցում։ Գործարքը ներառում է մոտ  ծախսերի կրճատում և հարկերի բարձրացում, ինչը պետք է բյուջեի դեֆիցիտը 2012 թվականին կնվազեցնի մինչև ՀՆԱ-ի 2.8%-ը և հավասարակշռի հաշվապահական հաշվետվությունները 2015 թվականին։ Հայտարարությունից հետո Բելգիայի 10-ամյա պարտատոմսերի եկամտաբերությունը կտրուկ նվազեց՝ հասնելով 4.6%-ի:

### Ֆրանսիա
Ֆրանսիայի պետական պարտքը 2010 թվականին կազմել է մոտավորապես 2.1 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար և ՀՆԱ-ի 83%-ը, իսկ 2010 թվականի բյուջեի դեֆիցիտը կազմել է ՀՆԱ-ի 7%-ը։ 2011 թվականի նոյեմբերի 16-ի դրությամբ Ֆրանսիայի պարտատոմսերի եկամտաբերության սփրեդը Գերմանիայի նկատմամբ 2011 թվականի հուլիսից ի վեր մեծացել է 450%-ով։ Ֆրանսիայի CDS պայմանագրերի արժեքը նույն ժամանակահատվածում աճել է 300%-ով։

2011 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Ֆրանսիայի պարտատոմսերի եկամտաբերությունը նահանջել է, և երկիրը աճուրդի է հանել 4.3 միլիարդ եվրոյի 10-ամյա պարտատոմսեր՝ միջինը 3.18% եկամտաբերությամբ, ինչը զգալիորեն ցածր է 7% ենթադրյալ կրիտիկական մակարդակից: 2012 թվականի փետրվարի սկզբին ֆրանսիական 10-ամյա պարտատոմսերի եկամտաբերությունը նվազել է մինչև 2.84%:

2012 թվականի ապրիլ և մայիս ամիսներին Ֆրանսիայում տեղի են ունեցան նախագահական ընտրություններ, որոնցում հաղթող Ֆրանսուա Օլանդը դեմ էր արտահայտվել խնայողության միջոցառումներին՝ խոստանալով մինչև 2017 թվականը վերացնել Ֆրանսիայի բյուջեի դեֆիցիտը՝ չեղարկելով վերջերս հարուստների համար ընդունված հարկային կրճատումները և արտոնությունները, բարձրացնելով վերին հարկային դրույքաչափը մինչև 75% մեկ միլիոն եվրոյից բարձր եկամուտների դեպքում, վերականգնելով կենսաթոշակային տարիքը մինչև 60 տարեկան՝ 42 տարի աշխատածների համար լիարժեք կենսաթոշակով, վերականգնելով հանրային կրթության ոլորտում վերջերս կրճատված 60,000 աշխատատեղերը, կարգավորելով վարձավճարների բարձրացումը և կառուցելով լրացուցիչ պետական բնակարաններ աղքատների համար։ Հունիսին Օլանդի Սոցիալիստական կուսակցությունը խորհրդարանական ընտրություններում հաղթեց գերմեծամասնությամբ, ինչը կարող էր փոփոխություններ մտցնել Ֆրանսիայի Սահմանադրության մեջ և հնարավորություն տալ անհապաղ իրականացնել խոստացված բարեփոխումները։ Ֆրանսիայի պետական պարտատոմսերի տոկոսադրույքները նվազել են 30%-ով՝ հասնելով ռեկորդային ցածր մակարդակի։

### Միացյալ Թագավորություն

Ֆինանսական քաղաքականության կոմիտեի տվյալներով՝ «Բանկային ֆինանսավորման շուկաների ցանկացած խափանում կարող է ազդել Մեծ Բրիտանիայի բանկերի վրա»։ Մեծ Բրիտանիան ունի ամենաբարձր համախառն արտաքին պարտքը եվրոպական երկրների շարքում (7.3 տրիլիոն եվրո, մեկ շնչի հաշվով՝ 117,580 եվրո), որը մեծ մասամբ պայմանավորված է իր բարձր լծակավորված ֆինանսական արդյունաբերությամբ, որը սերտորեն կապված է ինչպես Միացյալ Նահանգների, այնպես էլ եվրագոտու հետ։

2012 թվականին Մեծ Բրիտանիայի տնտեսությունը գտնվել է անկման մեջ՝ բացասաբար ազդվելով Եվրոպայում տնտեսական ակտիվության անկումից և մտահոգված լինելով Եվրագոտու ճգնաժամի հնարավոր ապագա հետևանքներից։ Անգլիայի Բանկը Մեծ Բրիտանիայի բանկերին զգալի միջոցներ տրամադրեց իջեցված տոկոսադրույքով՝ տեղական ձեռնարկություններին վարկեր տրամադրելու համար։ Բանկը նաև ապահովում է իրացվելիություն ՝ մեծ քանակությամբ պետական պարտատոմսեր գնելով, ծրագիր, որը կարող է ընդլայնվել։ Անգլիայի բանկի կողմից բրիտանական բանկերին Եվրագոտու ճգնաժամի հարցում ցուցաբերած աջակցությունը հաստատվել է Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսների նախարարության կողմից։

Անգլիայի բանկի կառավարիչ Մերվին Քինգը 2012 թվականի մայիսին հայտարարել է, որ Եվրագոտին «քանդվում է առանց որևէ ակնհայտ լուծման»։ Նա ընդունել է, որ Անգլիայի բանկը, Ֆինանսական ծառայությունների վարչությունը և բրիտանական կառավարությունը պատրաստում են արտակարգ իրավիճակների ծրագրեր Հունաստանի եվրոգոտուց դուրս գալու կամ արժույթի փլուզման համար, սակայն հրաժարվել է քննարկել դրանք՝ խուճապը չսրելու համար։ Հայտնի արտակարգ իրավիճակների ծրագրերը ներառում են արտակարգ ներգաղթի վերահսկողություն՝ միլիոնավոր հույների և ԵՄ այլ բնակիչների երկիր մուտք գործելը կանխելու համար աշխատանք փնտրելու համար, ինչպես նաև բրիտանացիների տարհանումը Հունաստանից քաղաքացիական անկարգությունների ժամանակ։

Եվրոյի փլուզումը կվնասի Լոնդոնի դերին՝ որպես խոշոր ֆինանսական կենտրոնի, Մեծ Բրիտանիայի բանկերի համար ռիսկի աճի պատճառով։ Սակայն, ֆունտը և ոսկեգույն թղթադրամները, հավանաբար, կշահեն, քանի որ ներդրողները ձգտում են ավելի անվտանգ ներդրումների։ Լոնդոնի անշարժ գույքի շուկան նույնպես օգուտ է քաղել ճգնաժամից, քանի որ ֆրանսիացիները, հույները և այլ եվրոպացիներ անշարժ գույք են գնել իրենց հայրենի երկրներից տեղափոխված կապիտալով, և Հունաստանի դուրս գալը եվրոգոտուց, հավանաբար, կմեծացնի կապիտալի նման փոխանցումները:

### Շվեյցարիա
Շվեյցարիան տուժել Է եվրոգոտու ճգնաժամից, քանի որ գումարը փոխանցվել է շվեյցարական ակտիվներին՝ եվրոգոտու ճգնաժամից պաշտպանություն փնտրելու, ինչպես նաև ճգնաժամի հետագա սրման մտավախությունների պատճառով: Դա հանգեցրեց շվեյցարական ֆրանկի փոխարժեքի բարձրացմանը եվրոյի և այլ արժույթների նկատմամբ, ինչը հանգեցրեց ներքին գների նվազմանը և արտահանման գների բարձրացմանը: Շվեյցարիայի Ազգային բանկը Credit Suisse-ից պահանջել է մեծացնել իր կապիտալիզացիան: Շվեյցարիայի Ազգային բանկը հայտարարել է, որ շվեյցարական ֆրանկը խիստ գերագնահատված է, և որ Շվեյցարիայում գնանկման վտանգ կա: Այսպիսով, ընկերությունը հայտարարեց, որ արտարժույթ կգնի անսահմանափակ քանակությամբ, Եթե եվրոյի և շվեյցարական ֆրանկի փոխարժեքը իջնի 1,20 շվեյցարական ֆրանկից ցածր։ Եվրոյի գնումները նպաստում են եվրոյի արժեքի պահպանմանը։ Շվեյցարիայում անշարժ գույքի գները չափազանց բարձր են, ինչը հնարավոր ռիսկ է ներկայացնում։

### Գերմանիա
Եվրագոտու ճգնաժամի հետ կապված ընդհանուր գումարների համեմատ, Գերմանիայի տնտեսությունը համեմատաբար փոքր է և անկարող կլիներ, նույնիսկ եթե պատրաստ լիներ, երաշխավորել Եվրագոտու մնացած մասի սուվերեն պարտքերի վճարումը, քանի որ Իսպանիան, նույնիսկ Իտալիան և Ֆրանսիան ավելացվում են պոտենցիալ դեֆոլտ հայտնված երկրներին։ Այսպիսով, կանցլեր Անգելա Մերկելի խոսքով, Գերմանիայի մասնակցությունը փրկարարական ջանքերին պայմանավորված է Եվրագոտու բարեփոխումների շուրջ բանակցություններով, որոնք ներուժ ունեն լուծելու ճգնաժամը առաջացնող հիմնական անհավասարակշռությունները։

### Սլովենիա
Սլովենիան Եվրամիությանը միացել է 2004 թվականին։ Երբ երեք տարի անց Սլովենիան նույնպես միացավ եվրոյի գոտուն, տոկոսադրույքները նվազեցին։ Սա սլովենական բանկերին դրդել է ֆինանսավորել շինարարական բումը և պետական ակտիվների մասնավորեցումը ՝ վաճառելով ազգային էլիտայի վստահված անձանց: Երբ ֆինանսական ճգնաժամը հարվածեց երկրին, շինարարությունը կանգ առավ, և երբեմնի հաջողակ բիզնեսները սկսեցին դժվարություններ ունենալ, ինչի արդյունքում բանկերը մնացին ավելի քան 6 միլիարդ եվրոյի խնդրահարույց վարկերով կամ իրենց վարկային պորտֆելի 12%-ով: Ի վերջո, Սլովենիայի կառավարությունն օգնեց իր բանկային հատվածին ազատվել խնդրահարույց վարկերից ՝ երաշխավորելով մինչև 4 միլիարդ եվրո՝ համախառն ներքին արդյունքի ավելի քան 11%-ը, ինչը, իր հերթին, հանգեցրեց կառավարության համար փոխառության արժեքի բարձրացմանը, իսկ նրա 10-ամյա պարտատոմսերի եկամտաբերությունը գերազանցել է 6%-ը: 2012 թվականին կառավարությունը առաջարկեց խնայողության բյուջե և նախատեսում է իրականացնել աշխատաշուկայի բարեփոխումներ ' ճգնաժամի հետ կապված ծախսերը հոգալու համար: Չնայած այս վերջին դժվարություններին, Սլովենիան հեռու է իսկապես ֆինանսական օգնություն խնդրելուց, հայտնում է New York Times-ը։ Սլովենիայի զարգացմանը խոչընդոտում է կառավարության և բանկերի միջև կապը, բանկերը 2013 թվականի դեկտեմբերին ստացել են 4.8 միլիարդ եվրոյի ֆինանսական օգնություն։ Բանկերը տիրապետում են այնպիսի բիզնեսների, ինչպիսիք են սուպերմարկետները և թերթերը։ Գործարքի համար ԵՄ-ի հաստատումը ստանալու համար Սլովենիան պետք է վաճառեր իր երկրորդ խոշորագույն վարկատու Nova KBM-ի և երրորդ խոշորագույն խաղացող Abanka-ի բոլոր բաժնետոմսերը, ինչպես նաև ամենամեծ խաղացող Nova Ljubljanska banka-ի առնվազն 75 տոկոսը։

### Ավստրիա
Եվրոգոտու ճգնաժամը նույնպես վնասել է Ավստրիայի տնտեսությունը։ Օրինակ՝ դա հանգեցրել է նրան, որ 2009 թվականի դեկտեմբերին կառավարությունը 1 եվրոյով գնել է Hypo Alpe-Adria-Bank International-ը՝ վարկային դժվարությունների պատճառով, այդպիսով ոչնչացնելով BayernLB-ի 1.63 միլիարդ եվրոն։ 2014 թվականի փետրվարի դրությամբ HGAA-ի հետ կապված իրավիճակը չլուծված էր, ինչը ստիպել է կանցլեր Վերներ Ֆայմանին զգուշացնել, որ դրա ձախողումը համեմատելի կլինի 1931 թվականի Creditanstalt-ի իրադարձության հետ։

### Ռումինիա
Ռումինիան անկում է ապրել 2009 և 2010 թվականներին, երբ ՀՆԱ-ն կրճատվեց համապատասխանաբար -7,1% և -1,3% - ով, և մի խումբ երկրներ, ներառյալ ԱՄՀ-ն, պետք է ֆինանսավորեին 20 միլիարդ եվրո ֆինանսական օգնության ծրագիր ՝ պայմանով, որ պետական հատվածում աշխատավարձերը կրճատվեն և ավելացված արժեքի վաճառքի հարկերը բարձրացվեն։ ակայն, ՀՆԱ-ն կրկին աճել է 2.2%-ով 2011 թվականին և 0.7%-ով 2012 թվականին։

## Տես նաև
* Եվրոպական պարտքային ճգնաժամ

## Ծանոթագրություններ