open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան թանգարան հիմնադրամ

**Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան թանգարան հիմնադրամ**, կազմակերպման առաջին քայլերը կատարվել են 1915 թվականի օգոստոսին Ժնևում՝ Հայ հեղափոխական դաշնակցության բյուրոյի որոշմամբ (հիմնադիր տնօրեն՝ Արտաշես Վանարյան (Հացագործյան) 1890-1930 թթ.)։

## Պատմություն
1930-ական թթ. սկզբին թանգարանը Ժնևից տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ գործել է մինչև 2006 թվականը, այնուհետև փոխադրվել է Երևան, և 2007 թվականի հուլիսի 7-ին բացվել է թանգարանի առաջին ցուցասրահը, որի ցուցադրությունը նվիրված էր Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատմությանը։

## Ցուցադրություն
ՀՅԴ պատմության թանգարանում ցուցադրվում են կուսակցության գործունեության վերաբերյալ փաստաթղթեր, յուրօրինակ ազգային ու պատմական արժեքներ։ Թանգարանի ցուցադրությունը բաղկացած է երկու սրահներից, որտեղ ներկայացված են Հայաստանի առաջին հանրապետության պատմությունը լուսաբանող վավերագրեր։ Ցուցանմուշների շարքում են Հայաստանի առաջին հանրապետության ականավոր գործիչներ Ալեքսանդր Խատիսյանի, Համազասպ Օհանջանյանի, Սիմոն Վրացյանի, Արամ Մանուկյանի, Հովհաննես Քաջազնունու, Անդրանիկ Օզանյանի և այլոց անձնական իրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները։

## Հասցե
Թանգարանը գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Մհեր Մկրտչյան փողոցի 12/1 հասցեում

## Պատկերասրահ

ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ.jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (18).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (19).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (16).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (17).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (2).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (3).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (4).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (5).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (6).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (7).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (8).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (9).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (10).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (11).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (12).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (13).jpg
ՀՅԴ պատմության թանգարան-հիմնադրամ (14).jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայ հեղափոխական դաշնակցության պաշտոնական կայքը 

Կատեգորիա:Երևանի թանգարաններ
Կատեգորիա:Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն
Կատեգորիա:2007 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:2007 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:1946 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Իշտվան Սաբո

**Իշտվան Սաբո** (), հունգարացի ռեժիսոր, սցենարիստ, պրոդյուսեր։ Եվրոպական կինոակադեմիայի հիմնադիրներից մեկն է։

## Կենսագրություն
Սերում է կաթոլիկություն ընդունած հրեական ընտանիքից։ Պատերազմի տարիներին թաքնվել է մանկատանը, որի շնորհիվ և փրկվել է ոչնչացումից։

Կինո է նկարահանում 1960-ականների սկզբից։ Նրա կինոարվեստն ուսումնասիրում է Կենտրոնական Եվրոպայի նորագույն պատմության սոցիալական, քաղաքական և հոգեբանական խնդիրները։

Իշտվան Սաբոյին համաշխարհային ճանաչում է բերել այսպես կոչված «Գերմանական եռապատումը», որը բաղկացած է «Մեֆիստո» (1981 թ.), «Գնդապետ Ռյոդլ» (1985 թ.) և «Հանուսեն» (1989 թ.) ֆիլմերից։ Սակայն կինոարվեստում իր ամենամեծ ներդրումը Սաբոն կատարել է իր վաղ շրջանի «Հայրիկ» (1966 թ.) կինոնկարով, ինչպես նաև «Ֆիլմ սիրո մասին» (1970 թ.), «Հրշեջների փողոց, թիվ 25» (1973 թ.) և «Բուդապեշտի հեքիաթներ» (1976 թ.) ֆիլմերով։

1981 թ-ին նրա «Մեֆիստո» կինոնկարն արժանացել է «Օսկար» մրցանակի՝ լավագույն օտարալեզու ֆիլմի համար։

1980-ականների վերջից նրա կինոնկարները ստեղծվում են տարբեր լեզուներով՝ եվրոպական երկրների ֆինանսավորմամբ, սակայն նա շարունակում է ապրել Հունգարիայում։

2013 թ-ին Երևանում Իշտվան Սաբոն գլխավորել է «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի «Խաղարկային ֆիլմերի միջազգային մրցույթի» ժյուրին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի սցենարիստներ
Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Կինոգործիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հունգարացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հունգարացի գրողներ
Կատեգորիա:Հունգարացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Հունգարացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հունգարացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ոսկե ծիրան
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ
Եռագույն գիշերաչղջիկ

**Եռագույն գիշերաչղջիկ** (), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ 
## Արտաքին կառուցվածքը
Չափերով մոտ է Նատերերի գիշերաչղջիկին. մարմնի երկարությունը 43-55 մմ է, պոչինը՝ 38-44 մմ, նախաբազկինը՝ 39-44 մմ. Գորշ ականջախեցիները նկատելի արտահայտված են եռագույն մորթու (այստեղից՝ անվանումը) ընդհանուր գունավորման վրա։ Յուրաքանչյուր մազն ունի 3 իրար հաջորդող երանգներ՝ արծաթափայլ, շեկ և մուգ գորշ, ինչն առավել նկատելի է մեջքային մասում։ Դեպի փորը գույները խամրում և սպիտակում են։ 
## Սննդառություն
Սնվում է միջին մեծության և խոշոր միջատներով (թիթեռներ, բզեզներ, ուղղաթևեր, թաղանթաթևավորներ և այլն)։ 
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում հանդիպում է ամենուր, որտեղ կա մեծ պայտաքիթ չղջիկը։ Վերջինիս հետ տարբեր խորության քարանձավներում կազմում է խառը գաղութներ։ 

Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Սոլակ

**Սոլակ**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 5 կմ հարավ-արևմուտք, Հրազդան գետի ձախ ափին, բլրապատ վայրում։ Բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1650 մ, հեռավորությունը մայրաքաղաքից՝ 38 կմ։
Այստեղ է ծնվել մեծանուն դուդուկահար Ջիվան Գասպարյանը։

## Բնակչություն
Նախնիների մի մասը գաղթել են Ալաշկերտի, Արճեշի, Վանի գավառների ու Սալմաստի գյուղերից։

Սոլակի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
thumb|Սոլակ գյուղի երկաթուղային կայարանի շենքը
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, ծխախոտագործությամբ, պտղաբուծությամբ և բանջարաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սոլակի հյուսիս-արևմուտքում՝ “Տափակ մայրի” վայրում, գտնվում է VII դարի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որի վրա կա 1224 թ.-ի արձանագրություն, շուրջը՝ XIII-XIX դարերի խաչքարերով գերեզմանոցներ։ Այստեղ է գտնվում նաև միջին դարերի հռչակավոր Մայրավանքը։

## Տես նաև
* Սոլակի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Եվրոպական բվիկ

thumb|''Otus scops''
**Եվրոպական բվիկ կամ սովորական բվիկ**

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 19-20 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 53– 63 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 80 գ։ Էգերը խոշոր են արուներից։ Մարմնի ընդհանուր փետրածածկը միատարր է՝ գորշ դարչնագույն, ներքևից՝ բարակ, մանր զոլերի խճճված նախշերով՝ սև, նուրբ խայտերով։ Աչքերը դեղին են, ականջները՝ լայն փետրափնջերով։ Գիշերային թռչուն է, բավական հեռվից լսվում են նրա մի քանի վայրկյանը մեկ կրկնվող սուլոցները։ Բնակվում է անտառներում, անտառեզրերին, պտղատու այգիներում։

## Սննդառություն
Սնվում է մանր մկնակերպ կրծողներով, անողնաշարավորներով։

## Բազմացում և զարգացում
Գարնանային վերադարձը՝ մարտի առաջին կեսին։ Բնադրում է ծառերի փչակներում, շինություններում կամ ագռավի հին բներում։ Ձվադրում է մայիսի 1-ին կեսից հունիսի 1-ին կեսը։ Դնում է 32 մմ տրամագծով, սպիտակ 3-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 24-25 օր։ Ձագերը բնից հեռանում են հուլիսի վերջին։

Աշնանային չուն՝ օգոստոս-սեպտեմբերին։

Օգտակար թռչուն է։ Պահպանվում է օրենքով։ 
 

Կատեգորիա:Բվեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Մկնանմաններ

**Մկնանմաններ** (), կրծողների կարգի ենթակարգ։ Ընդգրկում է փոքր չափի, արտաքինից մկներին նմանվող 1 ցեղի 16 տեսակ։ Հայաստանում տարածված է մկնիկներ (*Sicista*) ցեղի հայկական մկնիկ տեսակը։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկար, մինչև 80 մմ է, պոչինը՝ 120 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 19 գ։ Դնչիկը սուր է, աչքերն ու ականջները՝ փոքր։ Առջևի թաթերը 4-մատնանի են, հետինները՝ 5։ Պոչը բարակ է, մազակալած, մարմնից զգալի երկար, օգտագործվում է ցատկելիս հավասարակշռութունը պահելու, մագլցելիս ճյուղերից կառչելու համար։ Մորթին կարճ է, խիտ և բավական կոշտ, հիմնականում՝ բաց կամ մուգ գորշաշագանակագույն, երբեմն՝ մոխրագույն։ 
## Կենսակերպ
Հիմնականում գործունյա են մթնշաղին և գիշերը, խիտ մացառուտներում՝ նաև ցերեկը։ Ձմեռը քուն են մտնում։ 
## Սննդառություն
Սնվում են բուսական կերով, հաճախ՝ միջատներով։ 
## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում են տարին 1 անգամ, ունենում մինչև 8 ձագ։ Հանդիպում են տարբեր լանդշաֆտաերկրաբանական գոտիների զանազան կենսավայրերում, որտեղ կան խիտ և բարձր խոտամացառուտներ։ 

Կատեգորիա:Կրծողներ
Վերին Պտղնի

**Վերին Պտղնի**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 35 կմ հարավ-արևմուտք, Սևանի խճուղու վրա։

Վերին Պտղնի է վերանվանվել 1991 թ.-ի ապրիլի 3-ին։

## Բնակչություն
Վերին Պտղնիի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ և պտղաբուծությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Քաղսի

**Քաղսի**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 4 կմ հարավ-արևմուտք։

## Անվան ստուգաբանությունը
«Քաղսի» անվան մեկնաբանությունները բավականաչափ հակասական են, քանի որ Քաղսին չի պատկանում այն գյուղերի շարքին, որոնք 1928 թվականից հետո նոր բնակիչների կողմից նոր անուններ են ստացել։ Ջուրը, որից օգտվել են բնակիչները, բավականաչափ սառը և հագեցնող է եղել, այն անվանել են «քաղցր», այստեղից էլ՝ գյուղի անվանումը։

Թեև մեկ այլ պնդմամբ «քաղց» բառից է առաջացել գյուղի անվանումը, սակայն սա այնքան էլ հավանական չի կարելի համարել, քանի որ տարածաշրջանում ամենից շատ անասնագլխաքանակ և շատ հողեր ունեցել է Քաղսին։ «Աշխարհացույցում» հիշատակվող «քաղս» բառաձևն առավել արժանահավատ է թվում։ Այն նշանակում է որձ այծ, քոշ, նոխազ։ «Աշխարհացույցում» հիշատակվում են՝ «այծ և քաղս»։

## Բնակչություն
Քաղսիի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, հացահատիկի, կերային և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Քաղսիում պահպանվել են 1855 թ.-ի եկեղեցու հիմքի վրա կառուցված Սբ.Աստվածածին եկեղեցին և “Թուխ Մանուկ” մատուռը։ Շրջակայքում կան բնակատեղի, դամբարաններ (մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակ), XVII-XIX դարերի խաչքարերով գերեզմանոց։

## Տես նաև
* Քաղսիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Սարալանջ (Կոտայքի մարզ)

**Սարալանջ**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 31 կմ հարավ-արևմուտք, Սարալանջ գետի ափին, Արայի լեռան արևելյան ստորոտին։

Գյուղից հարավ-արևելք գտնվում է Սարալանջ ավերակ գյուղը։

## Բնակչություն
Նախնիների մի մասը տարբեր ժամանակներում գաղթել են Մուշի և Կարսի գյուղերից։

Սարալանջի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։

## Տես նաև
* Սարալանջի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Տնային մուկ

**Տնային մուկ** (), կրծողների կարգի մկնանմանների ենթակարգի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է գրեթե ամենուր։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 7-11 սմ է, պոչինը՝ 4-10 սմ. Դունչը սուր է, ականջները՝ ուղղված առաջ։ Գունավորումը բազմազան է (մոխրագույնից սպիտակ)։ Գունավորումը փոփոխական է, մոխրագույնից (հյուսիում) մինչև դեղնադարչնագույն (հարավում)։

## Բազմացում և զարգացում
էգը ծնում է 5-7 ձագ (տարեկան մի քանի սերունդ)։ Ապրում է մեծ ընտանիքներով։

## Սննդառություն
Ամենակեր է (վնասում է հատիկավոր բույսերը, ոչնչացնում և աղտոտում սննդամթերքը)։ Սինանթրոպ տեսակ է։ Տարածված է համարյա ամենուրեք։ Ամենակեր է։

Վնասում է հատիկային կուլտուրաներին, ոչնչացնում և կեղտոտում է սննդամթերքը։ ժանտախտի և տուլարեմիայի հարուցիչների փոխանցող է։ Տան մկների դեմ պայքարում են մեխանիկական, քիմիական մեթոդներով։ Օգտագործվում է որպես լաբորատոր կենդանի։


Mus musculus front teeth.jpg


Որոշ հիվանդությունների (ժանտախտ, տուլարեմիա) հարուցիչների փոխանցող է։ Պայքարը՝ քիմիական և մեխանիկական միջոցներով։ Փորձակենդանի է (հատկապես սպիտակը)։ 

Կատեգորիա:Մկներ
Քանաքեռավան

**Քանաքեռավան**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 42 կմ հարավ-արևմուտք, Հրազդան գետի բարձրադիր աջափնյակում։

## Բնակչություն
Քանաքեռավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, այգեգործությամբ և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Ավանդություն
Այստեղ ժամանակին բնակվել է Քանան անունով մի թագավոր կամ իշխան իր քրոջ հետ։ Սրա մասին խոսելիս տեղացիք հաճախ ասել են Քանանի քույրը, Քանանի քրոջը Քանաքեռ։ Դրանից էլ գյուղի անունը մնացել է Քանաքեռ։

## Տես նաև
* Քանաքեռավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Քարաշամբ

**Քարաշամբ**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 26 կմ հարավ-արևմուտք, Արագետի հովտում։

## Բնակչություն
Քարաշամբի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Քարաշամբից 3 կմ արևելք Հրազդան գետի աջ ափին գտնվում են Սբ. Գևորգ եկեղեցու ավերակները (VII դար)։ Եկեղեցին կառուցվել է սրբատաշ սև և բաց դարչնագույն տուֆից։ Շքամուտքը արևմուտքից է։ Ճարտարապետական հորինվածքով նման է Թալինի Կաթողիկե եկեղեցուն։ Գյուղից դուրս, ձորալանջին, գտնվում են VI դարի վանքի ավերակներ։ Գյուղի տարածքում պահպանվել են նաև VII դարի քարայրներ, կիկլոպյան  ամրոց

## Պատկերասրահ

Սբ․ Գևորգ (Քարաշամբ).jpg|thumb|Քարաշամբի Սբ․ Գևորգ եկեղեցին
Սբ․ Գևորգ (Քարաշամբ)-1.jpg|thumb|Քարաշամբի Սբ․ Գևորգ եկեղեցու ընդհանուր տեսքը
Սբ․ Գևորգ (Քարաշամբ)-2.jpg|thumb|Քարաշամբի Սբ․ Գևորգ եկեղեցին
Սբ․ Գևորգ (Քարաշամբ)-4.jpg|thumb|Քարաշամբի Սբ․ Գևորգ եկեղեցին
Monument of The Great Patriotic War 02.jpg|Հայրենական Մեծ պատերազմին նվիրված հուշարձան
Qarashamb secondary school.jpg|Քարաշամբի միջնակարգ դպրոց
Qarashamb village Municipality.jpg||Կոտայքի մարզի Քարաշամբ գյուղի համայնքապետարան
Qarashamb village canyon 02.jpg||Քարաշամբի գյուղի գեղատեսիլ ձորը
Panorama of Qarashamb village 02.jpg|Քարաշամբ գյուղի համայնապատկերը  բարձունքից
Qarashamb village canyon 01.jpg|Քարաշամբի ձորը
Ara river in Qarashamb village.jpg|Արագետը Քարաշամբ գյուղում
Qarashamb village canyon 03.jpg|Տեսարան կամուրջից
Panorama of Qarashamb village 03.jpg|Քարաշամբ գյուղի համայնապատկերը բարձունքից
Panorama of Qarashamb village 01.jpg|Քարաշամբ գյուղի համայնապատկերը
Քարաշամբի ամրոց.jpg|thumb|Քարաշամբի ամրոցի պահպանված հատված
Քարաշամբի ամրոց-1.jpg|thumb|Քարաշամբի ամրոցը


## Տես նաև
* Քարաշամբի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Շախմատի Եվրոպայի թիմային առաջնություն

[մինի|Եվրոպայի [2013 թվականի առաջնության խաղասրահը, Վարշավա, Լեհաստան]]
**Շախմատի Եվրոպայի թիմային առաջնությունը** Եվրոպա աշխարհամասի շախմատի ազգային հավաքականների միջև մրցաշար է, որն անցկացվում է ՖԻԴԵ-ի կողմից, 1957 թվականից։

## Պատմություն
Սկզբում ենթադրվում էր, որ մրցաշարն անցկացվելու է չորս տարին մեկ, սակայն հետագայում անցկացման ժամկետները բազմիցս խախտվել են, իսկ 1997 թվականից մշտապես անցկացվում է երկու տարին մեկ։

Առաջնության անցկացման մրցակարգը ևս բազմիցս փոխվել է։ Առաջին ութ մրցաշարերն անցկացվել են երկու փուլով։ Սկզբում թիմերը մրցում էին ենթախմբերում, այնուհետև լավագույններն անցկացնում էին եզրափակիչ շրջանաձև մրցաշար։ 1989 թվականից մրցաշարերը սկսեցին անցկացվել մեկ փուլով՝ շվեյցարական մրցակարգով։

Մրցախաղերի խաղատախտակների քանակը աստիճանաբար կրճատվել է։ Առաջին չորս առաջնություններում հավաքականները մրցում էին տասը խաղատախտակի վրա, 1973-ից՝ ութ, 1989-ին՝ վեց, 1992-ից՝ չորս։

1992 թվականից անցկացվում են նաև կանանց Եվրոպայի թիմային առաջնություններ։ Այդպիսի բոլոր մրցաշարերն անցկացվում են շվեյցարական մրցակարգով՝ 9 խաղափուլով։ Առաջին հինգ առաջնություններում հավաքականները մրցում էին երկու խաղատախտակի վրա, 2005-ից՝ չորս։

Եվրոպայի թիմային առաջնություններին Հայաստանի տղամարդկանց հավաքականն սկսել է մասնակցել հիմնադրման թվականից՝ 1992-ից։ Այդ թվականից մինչ օրս կայացած ինը առաջնություններից մեր ընտրանին չի մասնակցել միայն երկուսին՝ 2001-ին ու 2003-ին։ 1999-ին Վրաստանի Բաթում քաղաքում կայացած առաջնությունում Հայաստանի հավաքականը նվաճեց ոսկե մեդալներ՝ իր պատմության մեջ առաջին անգամ դառնալով թիմային առաջնության հաղթող։ Հետագայում թիմը ևս երկու անգամ զբաղեցրեց մրցանակային տեղեր՝ մեկական անգամ արժանանալով արծաթե և բրոնզե մեդալների։

Հայաստանի կանանց հավաքականը 2003 թվականին Բուլղարիայի Պլովդիվ քաղաքում կայացած առաջնությունում դարձել է աշխարհամասի չեմպիոն։ Չորս տարի անց մեր թիմը նվաճել է բրոնզե մեդալներ (2007, Իրակլիոն, Հունաստան)։

## Հավաքականների դասավորությունը ըստ վաստակած մեդալների
### Տղամարդիկ

### Կանայք

## Աղբյուրներ
* Եվրոպայի թիմային առաջնությունների ամբողջական վիճակագրություն

Կատեգորիա:Շախմատ
Կատեգորիա:Շախմատային առաջնություններ
Կատեգորիա:Շախմատային մրցաշարեր
Հայկական մկնիկ

**Հայկական մկնիկ** (), մկնանմանների ենթակարգի մկնիկների ցեղի կաթնասուն կենդանի, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը մոտ 66 մմ է, պոչը՝ 101 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մոտ 7 գ։ Մեջքը մոխրակարմրագորշ է, վիզը և կողքերը՝ ավելի վառ, փորիկը՝ բաց մոխրավուն, պոչը՝ երկգույն։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Բնակվում են Հայաստանում, Հանքավան գյուղի շրջակայքում։ Հանդիպում է Փամբակի, Ծաղկունյաց և, հնարավոր է, Բարգուշատի լեռնաշղթաների անտառների վերին սահմանից բարձր գտնվող ենթալպյան գոտու մարգագետիններում, մի քանի անհատի հայտնաբերել և որսացել են 2000-2200&nbsp;մ բարձրություններում։ Կենսակերպն ուսումնասիրված չէ։ Գտնվում է անհետացման եզրին։ Լոնդոնի կենդանաբանական ընկերության կողմից դասվել է 100 կաթնասունների շարքին, որոնց գոյությունն առավել վտանգված է։

## Էկոլոգիա
Բնակվում է բարձր և խիտ տարատեսակ խոտաբույսերի առկայությամբ ենթալպյան բիոտոպերում` անտառի վերին եզրին, ծովի մակարդակից 2000-2200 մ բարձրության վրա։

Կենսաբանության առանձնահատկությունները գրեթե հետազոտված չեն։ Սնվում են խառը կերով, մեծ մասամբ` կանաչ, սերմեր, պտուղներ։ Կարող է նաև սնվել միջատներով և խմել ջուր։ Ակտիվությունը, հավանաբար, ինչպես և այլ մկնիկներինը մթնշաղագիշերային է։

## Պահպանություն
Փոքր թվաքանակով Էնդեմիկ տեսակ է, որն ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում  ընդգրկված է որպես վտանգված տեսակ։

Սակավաթիվ, հազվադեպ տեսակ է, որը հետազոտման և պահպանման կարիք ունի։

Վտանգման գործոններից է ենթալպյան գոտում մարդու գործունեությունը, մասնավորապես անասունների արածեցումը, ինչպես նաև կլիմայի արիդացումը (ավելի չորայինի փոփոխվելը)։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Մկնիկներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Մարտիկ Գասպարյան (տնտեսագետ)

**Մարտիկ Յուրիկի Գասպարյան** (,), տնտեսական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՌԴ կադրերի պատրաստման կենտրոնական ինստիտուտի, անկախ գնահատողների, ուսումնամեթոդական կենտրոնի ղեկավար, Մոսկվայի Վերահսկչական-հաշվիչ պալատին կից Փորձագիտական խորհրդի անդամ։ Հայտնի է հայ պատմամշակութային ժառանգության վերաբերյալ արժեքի հաշվառման գործով։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Վինոգրադովի ավազամուկ

**Վինոգրադովի ավազամուկ** (), ավազամկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Տարածված է ՀՀ Արագածոտնի, Վայոց ձորի մարզերում։ Հանդիպում է օշինդրային կիսաանապատային տեղանքներում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը մինչև 17, 1 սմ է, պոչինը՝ 15, 3 սմ։ Հետին թաթի ստորին մակերեսի մազերը դեղնադարչնավուն են, պոչի ծայրի վրձնաձև մազափունջը՝ սև։ Բնակվում է գետնափոր բարդ կառուցվածք ունեցող բներում։

## Սննդառություն
Սնվում է բույսերով և սերմերով։ 
## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է տարին 2-3 անգամ, ունենում մինչև 9 ձագ։

Ժանտախտի հարուցչի հիմնական կրողն է։ 

Կատեգորիա:Ավազամկներ
Սամվել Թադևոսյան (պետական գործիչ)

**Սամվել Գեորգիի Թադևոսյան** (), ՀՀ պետական գործիչ, ՀՀ քաղաքաշինության նախարար (2012-2014)։

## Կրթություն
* 1978-1984 թթ. – սովորել և ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի զոոինժեներական ֆակուլտետը։
* 1979-1981 թթ. - զինվորական ծառայություն ԽՍՀՄ զինված ուժերում։
* 1986-1988 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի, տնտեսագիտության ֆակուլտետ։
* 1986-1988 թթ. – Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի ֆինանսներ և վարկ ֆակուլտետի հայցորդ։

## Աշխատանքային գործունեություն
* 1984-1990 թթ. - ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության «Հայթռչնարդ» ԱԱԿ առաջատար հաշվապահ, ապա՝ վերահսկողության բաժնի ավագ վերստուգիչ։
* 1990-1993 թթ. - Հայագրոարդի «Հայանասնահամալիր» ԱԱԿ վերահսկողության-վերստուգման ծառայության պետ, ապա՝ կոմերցիոն կենտրոնի տնօրեն։
* 1993-1998 թթ. - ՀՀ հարկային պետական տեսչության տեսչական վարչության գլխավոր պետական հարկային տեսուչ, ապա Շահումյանի հարկային տեսչության պետի տեղակալ, ապա Էջմիածնի հարկային տեսչության պետ, ապա Շենգավիթի հարկային տեսչության պետ։
* 1999 թ. - ՀՀ սոցիալական ապահովության պետական հիմնադրամի կազմտեսչական վարչության պետ։
* 1999–2001 թթ. - ՀՀ պետական եկամուտների նախարարության վերահսկողության վարչության պետ։
* 2001-2004 թթ. – ՀՀ ԿԱ մաքսային պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալ։
* 2004 թ. նոյեմբերի 22-ին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ ազատվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր մաքսային պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալի պաշտոնից։
* 2004-2007 թթ. - ՀՀ ԿԱ մաքսային պետական կոմիտեի նախագահի խորհրդական։
* 2008-2012 թթ. - Հայաստանի Հանրապետության վերահսկիչ պալատի առաջին վարչության պետ։
* 2012 թ. մայիսի 6-ին ՀՀ Ազգային Ժողովի 5-րդ գումարման պատգամավոր է ընտրվել «Օրինաց Երկիր» կուսակցության համամասնական ընտրացուցակով։
* 2012 թ. հունիսի 16-ին նշանակվել է ՀՀ քաղաքաշինության նախարար։
* 2013 թ. մայիսի 8-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով վերանշանակվել է ՀՀ քաղաքաշինության նախարարի պաշտոնում՝ պաշտոնավարելով մինչև 2014 թ. ապրիլի 23-ը։

## Կոչումներ
Ունի լեյտենանտի կոչում։ Հարկային ծառայության 3-րդ դասի ավագ խորհրդական, մաքսային ծառայության գնդապետ։

## Քաղաքական գործունեությունը
«Օրինաց Երկիր» կուսակցության անդամ, ՕԵԿ քաղխորհրդի անդամ էր։
2014 թ. ապրիլի 16-ին իր դիմումի համաձայն դուրս է եկել կուսակցությունից այն բանից հետո, երբ կուսակցության քաղաքական խորհուրդը որոշում կայացրեց կառավարող կոալիցիայում չընդգրկվելու վերաբերյալ։

Չորս գիտական հոդվածի հեղինակ է։ Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ նախարարների կաբինետի անդամներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 5-րդ գումարման ընթացքում լիազորությունները դադարեցրած պատգամավորներ
Կատեգորիա:Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նախարարներ
Փոքր ճագարամուկ

**Փոքր ճագարամուկ** (), հնգամատ ճագարամկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հանդիպում է Արարատյան դաշտում (800-1200&nbsp;մ բարձրություններում)։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկար, մինչև 120 մմ է, պոչինը՝ 175 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 62 գ։ Մարմնի կառուցվածքը տիպիկ է, մեջքի և կողքերի գույնը՝ բաց մոխրադեղնավուն։ Պոչի վրձինը Եռագույն է՝ բաժանված սպիտակավուն, սև և սպիտակ մասերի։ Բնակավայրերին մոտ տարածքներում սովորական է և քչաքանակ։ 
## Տարածվածություն
Տարածված է կիսաանապատային գոտու հարթավայրերում և նախալեռներում։ Գերադասում է աղասեր և օշինդրային խմբակցություններով հարուստ վայրերը։ 
## Սննդառություն
Սնվում է բույսերի վերև ստորգետնյա մասերով, սերմերով, երբեմն՝ միջատներով ու նրանց թրթուրներով։ 
## Կենսակերպ
Բնակվում է մինչև 3&nbsp;մ երկարության և 1&nbsp;մ խորության ստորգետնյա բներում։ Գործունյա է մթնշաղին և գիշերը։ Շարժվում է ցատկավազքով կամ քայլելով։ Ձմեռային քուն է մտնում նոյեմբերից մարտ։

## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է տարին 1 անգամ, ունենում 2-6 ձագ։ 
Համաճարակաբան, նշանակությունն աննշան է։ 

Կատեգորիա:Հնգամատ ճագարամկներ
Փոքրասիական ճագարամուկ

**Փոքրասիական ճագարամուկ** (), լեռնային ճագարամուկ, հնգամատ ճագարամկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ 
Տարածված է Արարատյան դաշտում, դեպի հս.՝ մինչև Շիրակի սարահարթ, Արագածի լանջերին և Փամբակի հովտում (Սպիտակի և Վանաձորի շրջակայքում)։ Հանդիպում է Կոտայքում, Սևանի ավազանում, Վայքում և Սյունիքի հյուսիսային մասերում (850-2500&nbsp;մ բարձրություններում)։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը մինչև 150 մմ է, պոչինը՝ մինչև 240 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 115 գ։ Մեջքն ու գլուխը գորշաօքրայագույն են, կողքերը՝ ավելի բաց գույնի, կոկորդը, կուրծքն ու փորը՝ սպիտակ։ Ցեղի մյուս տեսակներից տարբերվում է համեմատաբար կարճ ականջներով և պոչի սև-սպիտակ վրձնիկի սկզբնամասում օքրայագույն հատվածով։

## Կենսակերպ
Ամենուրեք քչաքանակ է։ Ապրում է կիսաանապատային, լեռնատափաստանային և ենթալպյան բազմազան կենսավայրերում՝ գերադասելով օշինդրայիև կամ տարազգի բուսականության խմբակցություններով հարուստ տարածքները։ Խուսափում է խիտ ու բարձր խոտածածկով տեղանքներից։ Բնակվում է մինչև 2&nbsp;մ երկարություն և 80 սմ խորությամբ ստորգետնյա բներում։ Գործունյա է մթնշաղին և գիշերը։ Հոկտեմբերից մինչև մարտ ձմեռային քուն է մտնում։

## Սննդառություն
Սնվում է հիմնականում սերմերով (մինչև նրանց հասունանալը), բույսերի վերև ստորգետնյա մասերով։

## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է տարին 1 անգամ, ունենում 2-8 ձագ։ 
Համաճարակաբանական նշանակություն չունի։ 

Կատեգորիա:Հնգամատ ճագարամկներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի կաթնասուններ
Սովորական դաշտամուկ

**Սովորական դաշտամուկ** (), համստերանմանների ընտանիքի դաշտամկների ենթաընտանիքի կրծող կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է բոլոր կլիմայական գոտիներում, հազվադեպ հանդիպում է նաև անտառներում և մերձարևադարձային կիսաանապատներում (830-3200&nbsp;մ բարձրություններում)։ Բնակվում է խոպան տարածքներում, վարելահողերում, այգիներում, հացահատիկային և այլ մշակաբույսերի ցանքերում, թփուտներում, քարակույտերում, երբեմն՝ բնակավայրերում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը մինչև 140 մմ է, պոչինը՝ 49 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 55 գ։ Մեջքի մորթին մուգ գորշագույն է, փորինը՝ մուգ մոխրագույն։ Պոչը երկգույն է, վերևից՝ մուգ դարչնավուն, ներքևից՝ սպիտակավուն կամ դեղնավուն։ Հետին թաթի տակ կա 6 կոշտուկ։

## Սննդառություն
Սնվում է բուսական կերով, երբեմն՝ միջատներով։

## Կենսակերպ
Գաղութային կենդանի է։ Բները խորը չեն, ունեն բարդ ճյուղավորումներ։ Ձմռանը բույնը և բնուղիները կառուցում է անմիջապես ձյան շերտի տակ՝ հողի մակերեսին։

## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է տարին 4-5 անգամ։ Հղիությունը տևում է 18-20 օր։ Ունենում է մինչև 11 ձագ։ Ակտիվ գործում է տարվա բոլոր եղանակներին։

Վնասում է գյուղատնտեսական բույսերին։ Մի շարք վարակիչ հիվանդությունների (ժանտախտ, տուլարեմիա և այլն) հարուցիչների կրող է։  

 

Կատեգորիա:Դաշտամկներ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Վիգեն Միրումյան

**Վիգեն Արտյուշայի Միրումյան** (ծնվել է 1977-ի սեպտեմբերի 29-ին, Երևանում), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2008), 2001 թվականից ներկայացնում է Չեխիան։

## Կենսագրություն
1990-1992 թթ. Միրումյանը երեք անգամ մասնակցել է ԽՍՀՄ պատանիների առաջնությանը, իսկ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո սկսել է ներկայացնել Հայաստանը` մասնակցելով տարբեր տարիքային խմբերի աշխարհի և Եվրոպայի առաջնություններին։ Ամենամեծ նվաճումը եղել է 1997 թվականին, երբ նա Լեհաստանի Ժագան քաղաքում կայացած մինչև 20 տարեկանների աշխարհի առաջնությունում նվաճեց արծաթե մեդալ։

1996 թ. Հայաստանի առաջնությունում զբաղեցրել է երրորդ տեղը` առաջին անգամ լրացնելով գրոսմայստերի նորմա։ Նույն թվականին Հայաստանի 2-րդ հավաքականի կազմում մասնակցել է Երևանում անցկացված համաշխարհային 32-րդ օլիմպիադային, որտեղ առաջին խաղատախտակի վրա անցկացրել է 10 պարտիա՝ վաստակելով 3½ միավոր։

1998 թ. հաղթել է Պլզենում կայացած բաց մրցաշարում, իսկ 1999-ին հաղթել է Լիպշտադի (այստեղ նա 2-րդ անգամ է լրացրել գրոսմայստերի նորման) և Օլոմոուցի մրցաշարերում։

2002-2006 թվականներին ՖԻԴԵ-ի հովանու ներքո անցկացվող ոչ մի մրցաշարի չի մասնակցել։ 2007 թ. վերադարձել է ակտիվ շախմատ՝ հաղթելով Թբիլիսիում կայացած մրցաշարում։ Այստեղ նա 3-րդ և վերջին անգամ է լրացրել գրոսմայստերի նորման՝ հաջորդ տարի ստանալով այդ կոչումը։

Անհատական վարկանիշի առավելագույն կետին հասել է 2000 թվականի հուլիսին՝ 2557, որն այդ պահին Հայաստանի շախմատիստների մեջ 7-րդ արդյունքն էր։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Վիգեն Միրումյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում 
*Վիգեն Միրումյանի խաղացած պարտիաներից
*Վիգեն Միրումյանի խաղացած պարտիաներից

Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օր

273x273px|right
**Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օր** (), ապրիլի 18-ին նշվող ամենամյա տոն։ Այդ օրը աշխարհով մեկ տարբեր միջոցառումներ են իրականացվում՝ համաշխարհային ժառագության և պարզապես հուշարձանների այցելություններ, համաժողովներ, հուշարձանների և տեսարժան վայրերի մաքրում, կլոր սեղաններ։
Հնարավորություն է ընձեռվում մեծացնելու հասարակության տեղեկացվածությունը համաշխարհային ժառանգության բազմազանության, դրա պահպանությանն ու պաշտպանությանն ուղղված ջանքերի վերաբերյալ։

## Պատմություն
Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրը նշելը առաջարկել է Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի պահպանման միջազգային խորհուրդը () 1982 թվականի ապրիլի 18-ին։ 1983 թվականին ընդունվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Գլխավոր ասամբլեայի որոշմամբ։ Նպատակն է բարձրացնել մարդկության իրազեկությունը մշակութային ժառանգության, նրանց խոցելիության մասին և անհրաժեշտ ջանքեր գործադրել նրա պաշտպանության և պահպանման համար։

## Տարեկան թեմաներ
Յուրաքանչյուր տարի Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի պահպանման միջազգային խորհրդի կողմից առաջադրվում է օրվա խորհրդին առնչվող որևէ յուրահատուկ թեմա, ինչը հնարավորություն է տալիս շեշտելու համաշխարհային ժառանգության բազմազանությունը։ 
* 2013 թվականը ԻԿՕՄՕՍ-ն առաջարկով ապրիլի 18-ը նշել «Կրթության ժառանգությունը» խորագրի ներքո` կոչ անելով հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրվա շրջանակներում անդրադառնալ ժառանգության այն բոլոր տեսակներին, որոնք առնչվում են կրթությանը։
* 2014  թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի 100-ամյա տարելիցի առթիվ և հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ մշակութային ժառանգությունը կապված է պատմության և հիշողության հետ, Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի պահպանման միջազգային խորհուրդն առաջարկել է ապրիլի 18-ը նշել «Հիշատակի ժառանգությունը» խորագրի ներքո՝ կոչ անելով հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրվա շրջանակներում անդրադառնալ հիշատակի հուշարձաններին՝ մեկ անգամ ևս վերհիշելով պատմությունն ու այն կերտող ականավոր գործիչներին։
* 2015 թվականի Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրվան նվիրված միջոցառումները Հայաստանում անց են կացվել «Հայոց ցեղասպանություն. մշակութային ցեղասպանություն» խորագրով։
* 2016  թվականին ժառանգության պահապաններին առաջարկվել է հանդես գալ մշակութային ժառանգությանը նվիրված նախաձեռնություններով` «Սպորտի ժառանգությունը» խորագրի ներքո։
* 2017 թվականին Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրվան նվիրված միջոցա­ռում­­ներն Հայաստանում անց են կացվել «Հայաստանի մշակութային ժառանգությունը և կայուն զբոսաշրջությունը» խորագրի ներքո։
* 2019 թվականի Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրվան նվիրված միջոցա­ռում­­ները Հայաստանում անց են կացվել «Գյուղական լանդշաֆտներ» խորագրի ներքո։
* 2021 թվականին Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրվա խորագիրը եղել է «Բարդ անցյալներ, բազում ապագաներ»։
* 2022 թվականի Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրվա օրվա խորհուրդ է առաջադրվել «Ընդհանուր մշակույթներ, ընդհանուր ժառանգություն, ընդհանուր պատասխանատվություն» խորագիրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապրիլի 18
Կատեգորիա:Ապրիլի տոներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր
Կատեգորիա:Միջազգային օրեր
Կատեգորիա:ՅՈՒՆԵՍԿՕ
Կատեգորիա:Տոն օրեր
Արթուր Չիբուխչյան

**Արթուր Լյովայի Չիբուխչյան** (), հայ շախմատիստ, գրոսմայստեր (2009)։

1996-ին Հայաստանի 3-րդ հավաքականի կազմում մասնակցել է Երևանում կայացած համաշխարհային 32-րդ օլիմպիադային։ Լինելով երկրորդ պահեստային խաղացողը՝ նա անցկացրել է 5 պարտիա, որոնցում տարել է 3 հաղթանակ և կրել 2 պարտություն։

Դառնալով «Գյումրի-2009» միջազգային մրցաշարի երկրորդ մրցանակակիր և երրորդ անգամ լրացնելով գրոսմայստերի նորման՝ շուտով Հունաստանի Հալկիդիկի քաղաքում կայացած ՖԻԴԵ-ի 80-րդ նստաշրջանում արժանացավ այդ կոչմանը։

2014 թ. փետրվարին Թբիլիսիում կայացած շրջանաձև մրցաշարում զբաղեցրել է 3-րդ հորիզոնականը։

Վերջին տարիներին կատարում է նաև մարզչական գործունեություն։ 2011 թ. օգոստոսին Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիայի որոշմամբ նշանակվել է Հայաստանի շախմատի կանանց հավաքականի մարզիչ։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արթուր Չիբուխչյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում 
* Արթուր Չիբուխչյանի պարտիաները chessgames.com կայքում 
* Արթուր Չիբուխչյանի անձնական քարտը 365chess.com կայքում 

Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Հայ գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Թեբե (Եգիպտոս)

մինի|Ամոնի աստծո տաճարի մուտքը
250px|մինի|Կարնագի տաճարի դիմաց սֆինքսների ծառուղին
**Թեբե** (), քաղաք Նեղոսի վրա` ներկայիս Կահիրեից մոտ 531 կմ դեպի հարավ, վերին Եգիպտոսի հին մայրաքաղաքը։ Թեբեն հայտնի էր  Ամոն աստծուն նվիրված երկու մեծ տաճարներով՝ Կառնակ և Լուքսոր։ Մ.թ.ա. մոտ 1500-1000 թթ., երբ Ամոնը Եգիպտոսի կայսրության պաշտոնական աստվածն էր համարվում, որպես այդ աստծու պաշտամունքի գլխավոր կենտրոն՝ Թեբե էին բերվում անհամար հարստություններ։ Մ.թ.ա. 663 թ., չնայած քաղաքի հեռավորությանը, Ասորեստանի Աշուրբանիպալ արքան գրավեց այն։ Երեմիա և Եզեկիել մարգարեները գուշակել են Աստծու դատաստանը Թեբեի (Նով-Ամոն) և եգիպտական այլ քաղաքների վրա։

## Գրականություն
* Gauthier, Henri. 1925—1931. *Dictionnaire des noms géographiques contenus dans les textes hiéroglyphiques*. Vol. 3 of 7 vols. Cairo։ Imprimerie de l’Institut français d’archéologie orientale du Caire. (Reprinted Osnabrück։ Otto Zeller Verlag, 1975). 75, 76.
* Polz, Daniel C. 2001. «Thebes». In *The Oxford Encyclopedia of ancient Egypt*, edited by Donald Bruce Redford. Vol. 3 of 3 vols. Oxford, New York, and Cairo։ Oxford University Press and The American University in Cairo Press. 384—388.
* Redford, Donald Bruce. 1992. «Thebes». In *The Anchor Bible Dictionary*, edited by David Noel Freedman. Vol. 6 of 6 vols. New York։ Doubleday. 442—443. ISBN 0-385-42583-X (6-volume set)
* Strudwick, Nigel C., & Strudwick, Helen, *Thebes in Egypt: A Guide to the Tombs and Temples of Ancient Luxor*. London։ British Museum Press, 1999, ISBN 0-8014-3693-1

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Եգիպտոսում
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի քաղաքներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի անհետացած քաղաքներ
Կատեգորիա:Լուքսոր
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի քաղաքներ
Թեբե (այլ կիրառումներ)

**Թեբե** տեղանունը կարող է վերաբերել՝

* Թեբե, Հին Հունաստանի քաղաք։
* Թեբե, Հին Եգիպտոսի քաղաք։
* Թեբե, Յուպիտերից հեռավորությամբ չորրորդ արբանյակն է, պատկանում է Յուպիտերի ներքին արբանյակների խմբին։
Հետման

մինի|աջից|Հետմանի ուսադիրը
**Հետման**, պետական առաջնորդ, զորահրամանատար։ 15-րդ դարում համարվել է տաբորականների զորահրամանատար Չեխիայում։ 15-րդ դարից մինչև 1795 թվականը մշտական վարձկան զորքի հրամանատարի պաշտոն և տիտղոս Լեհաստանում։ 1505 թվականին մտցվել է թագավորական մեծ հետմանի պաշտոնը, ավելի ուշ՝ նաև Լիտվայի համար։ Կար նաև արքունի Հետմանի պաշտոն՝ թագավորական գվարդիայի հրամանատարը։ 1581 թվականից Հետմանի պաշտոնը դարձել է ցմահ։ Հետմանը օգտվում էր մեծ արտոնություններից (զորահավաք, սպաների նշանակում, դատական իշխանություն բանակում և այլն)։ 18-րդ դարից հետմանի իրավունքները սահմանափակվեցին։ Հետմանը համարվել է գրանցված կազակների ղեկավար Ուկրաինայում, 16-րդ դարի 2-րդ կեսից։ Այդ կոչումը կրել են Ուկրաինայի կազակային-գյուղացիական շարժման ղեկավարները։ 1648 թվականից Հետմանի տիտղոսը ընդունեց Բ. Խմելնիցկին, որի մահից հետո (1657 թվական), Աջափնյա Ուկրաինան Լեհաստանին անցնելու կապակցությամբ, Ուկրաինայում գոյություն ուներ երկու Հետման՝ Ձախափնյա (կոչվում էր նաև Հետմանշչինա) և Աջափնյա Ուկրաինայում (մինչև 1704 թվականը)։ 17-րդ դարում համարվել է նաև զորահրամանատար Մոլդավիայում։

Գերմանիայում մինչև այժմ զինվորական կոչում է, համարժեք է կապիտանին։

Կատեգորիա:Զինվորական կոչումներ
Ալֆրեդ Հետներ

**Ալֆրեդ Հետներ**, (), գերմանացի աշխարհագրագետ, ճանապարհորդ։

## Կենսագրություն
Լայպցիգի և Հայդելբերգի համալսարանների պրոֆեսոր։ 1895 թվականին հիմնադրել և 40 տարի գլխավորել է «Գեոգրաֆիշե ցայտշրիֆտ» հանդեսը։ Հետների աշխատությունները հարուստ են փաստական նյութով։ Աշխարհագրության մեթոդոլոգիայի հարցում կրել է իդեալիստական փիլիսոփայության ազդեցությունը։ Հետները ուներ մեթոդաբանական իր մոտեցումը, աշխարհագրությունը դասում էր տարածական («խորոլոգիական») գիտությունների շարքը և գտնում էր, որ այն պետք է ուսումնասիրի առարկաների և երևույթների տարածական փոխհարաբերությունները երկրի մակերևույթին՝ առանց շոշափելու նրանց էությունն ու զարգացումը։ Լինելով «Միասնական աշխարհագրության» կողմնակից՝ նրա կազմից հանել էր ֆիզիկական աշխարհագրությունը։ Հետները մարդուն համարում էր բնական լանդշաֆտի բաղադրամասերից մեկը և անտեսում հասարակություն հասկացությունն ու նրա զարգացման օրինաչափությունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Ստրասբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Հեկսոդ

**Հեկսոդ**, էլեկտրոնային լամպ 6 էլեկտրոդով՝ կաթոդ, անոդ և 4 ցանց (2 կառավարող և 2 էկրանող)։ Հիմնականում կիրառվել է սուպերհետերոդինային ռադիոնդունիչում, բարձր հաճախականության էլեկտրական տատանումները խառնելու համար։ Հետագայում փոխարինվել է ավելի կատարյալ էլեկտրոնային լամպով՝ հեպտոդով։

Կատեգորիա:Էլեկտրոնային բաղկացուցիչներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական լամպեր
Յոհան Գոթֆրիդ Հերդեր

**Յոհան Գոթֆրիդ Հերդեր** (, ), գերմանացի փիլիսոփա, գրող, լուսավորիչ։ Նրա «Գաղափարներ մարդկության պատմության փիլիսոփայության շուրջ» (մաս 1-4, 1784-1791 թվականներ) երկը համակված է այն գաղափարով, որ մարդկային պատմության ամեն մի դարաշրջան յուրահատուկ է։ Հերդերը ընդգծում է տարբեր ժողովուրդների, մասնավորապես՝ հարավ-սլավոնական ժողովուրդների հոգևոր մշակույթի յուրահատկությունը։ Այստեղ Հերդերը խոսում է նաև հայերի ու Հայաստանի մասին։ Հայերենը համարելով «հնադարյան հրաշալի լեզու»՝ նա նշում է, որ այդ լեզուն կրող ժողովրդի երկիրը դարեր շարունակ ասպատակել են պարսիկները, հռոմեացիները, թուրքերը և ուրիշներ, որոնք խոչընդոտել են նրան՝ կառուցելու «գիտության ու պետության իր շենքը»։ Հերդերը մարդկության զարգացման բարձրագույն սկզբունքը համարել է մարդկայնության, այսինքն՝ բանականության ու արդարության իրականացումը («Նամակներ մարդկայնությունը խրախուսելու մասին», 1794-1797 թվականներ)։ Մարդասիրությունը դիտելով որպես մարդուն բնորոշ սկզբունք, որն ի սկզբանե հատուկ է նրան և բնութագրում է նրա էությունը, Հերդերը այդ կապակցությամբ մարդուն օրգանական աշխարհում դիտում է որպես «բնության առաջին ազատարձակի», որը երկակի ծագում ունի՝ բնական ու հոգևոր։ Գրել է «Գերմանական նորագույն գրականության մասին։ «Պատառիկներ» (1766-1768 թվականներ), «Քննադատական թավուտներ» (1769 թվական), «Հին և նոր ժամանակներում ժոդովուրդների բարքերի վրա բանաստեղծական արվեստի ազդեցության մասին» (1781 թվական) և այլ աշխատություններ։ «Ուսումնասիրություն լեզվի ծագման մասին» (1772 թվական), «Շեքսպիր» և «Հատված Օսիանի ու հին ժողովուրդների երգերի վերաբերյալ նամակագրությունից» (1773 թվական) գործերում Հերդերը ստեղծեց ժողովրդական պոեզիայի տեսությունը, որը դարձավ «Գրոհի և փոթորկի» գրական մանիֆեստը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:18-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրականագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի հումանիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Լուսավորիչներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քյոնիգսբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Խաչիկ Թոլոլյան

**Խաչիկ Մինասի Թոլոլյան**, (), հայ սփյուռքագետ, գրականագետ, հրապարակախոս։ Բրաունի համալսարանի դոկտոր (1975, համեմատական գրականության, սփյուռքի և էթնիկ հարցերի մասնագետ)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Հարվարդի և Ռոդ Այլենդի համալսարանները։ 1981 թվականից աշխատում է Ուեսլեյան համալսարանում` հումանիտար գիտելիքների կենտրոնի փոխտնօրեն, տնօրեն, ապա՝ անգլերենի բաժնի տնօրեն, պրոֆեսոր։ 1991 թվականից՝ «Սփյուռք. Անդրազգային հետազոտությունների պարբերաթերթի» (անգլերեն) հիմնադիր-խմբագիր, Զորյան ինստիտուտի տնօրենների խորհրդի անդամ։ Ուսումնասիրությունները ընդգրկում են գրականագիտական, հասարակագիտական և պատմագիտական հարցեր։ Հեղինակ է «Սփյուռքի մեջ» (1990, Փարիզ) գրքի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Լուիզա Ասլանյան

**ԼԱՍ**, Լուիզա Ասլանյան, ծննդյան անունը՝ **Լուիզա Գրիգորյան** (, ), գրող, հասարակակն գործիչ,  հակաֆաշիստ, կոմունիստ, Ֆրանսիական դիմադրության շարժման ականավոր գործիչ։

Դիմադրության շարժման մեջ հայտնի է եղել Մադլեն անունով։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թավրիզում՝ Սրապիոն և Մանյա Գրիգորյանների ընտանիքում։ Սովորել է Թավրիզի կենտրոնական թեմի վարժարանում և Թիֆլիսի ռուսական գիմնազիայում։ Դպրոցական տարիներից ցուցաբերել է գրական ձիրք՝ գրելով քնարական բանաստեղծություններ, թարգմանություններ կատարելով ռուսերենից ու ֆրանսերենից։ Վաղ տարիքից նվագել է դաշնամուր։ Վերադառնալով Թավրիզ՝ 1923 թվականին ամուսնացել է մասնագիտությամբ իրավաբան Արփիար Ասլանյանի հետ։

1923 թվականին երիտասարդ ամուսինները տեղափոխվել են Փարիզ. նրանց հետ գնացել են նաև Լուիզայի մայրը՝ Մանյան, և քույրը՝ Արշալույսը։ Փարիզում Լուիզան ցանկացել է շարունակել երաժշտական կրթությունը և դաշնակահար դառնալ, սակայն ֆինանսական խնդիրների պատճառով ստիպված է եղել հրաժարվել իր երազանքից։ 

Արդյունքում հետևել է Սորբոնի համալսարանի գրականության դասընթացներին։ Փարիզում ակտիվ մասնակցություն է ունեցել հայ-ֆրանսիական գրական միության աշխատանքներին, աշխատել թերթերում, ծանոթացել գրական շրջանակների ներկայացուցիչների հետ և վերցրել «ԼԱՍ» գրական կեղծանունը։

1920-ական թվականների կեսերին հայ-ֆրանսիական մամուլում հրատարակել է «Մետաղադրամների հավաքածու», «Գինու երկաթե վաճառական», «Ճահիճ» և այլ պատմվածքներ։ Իր ստեղծագործությունները գրել է հայերեն և ֆրանսերեն։

1936 թվականին Փարիզում հրատարակել է իր առաջին գիրքը՝ «Հարցականի ուղիներով» եռահատոր վեպը։

Լուիզայի մահից 10 տարի անց, 1956 թվականին Բեյրութում հրատարակվել է «Գծից դուրս» պատմվածքների ժողովածուն։

Կռվել է ֆրանսիական դիմադրության շարքերում և զոհվել «Ռավենսբրյուկ» համակենտրոնացման ճամբարում։

## Երկեր
* Գծից դուրս (պատմվածքների ժողովածու), Բեյրութ, 1956։ 
* Հարցականի ուղիներով, Փարիզ, 1936։
* Հարցականի ուղիներով, Երևան, ՀայպետՀրատ 1959։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ճանաչենք մերոնց. Լուիզա Ասլանյան. Ֆրանսիայի ազատության համար զոհված հայուհին

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ կին գրողներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ
Կատեգորիա:Իրանահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանցի կին գրողներ
Կատեգորիա:Կին վիպասաններ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Հայալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ կոմունիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կին գրողներ
Ռեկուլտիվացիա

**Ռեկուլտիվացիան** աշխատանքների ամբողջություն է, որն իրականացվում է խախտված տարածքների վերականգնման և հողային տարածքների՝ անվնաս վիճակի բերման նպատակով։

Տարածքների խախտում հիմնականում տեղի է ունենում օգտակար հանածոների բաց շահագործման, ինչպես նաև շինարարության հետևանքով։ Խախտված հողերը կորցնում են իրենց առաջնային արժեքը և բացասական են ազդում շրջակա բնական միջավայրի վրա։ 

Ռեկուլտիվացիայի օբյեկտ են հանդիսանում

# Կարեռային փորվածքներ, նստման տաշտափոսեր, հողաշերջեր և այլ հանքահողաշերջային համալիրներ, 
# շինարարական աշխատանքների հետևանքով խախտված հողեր,
# ծանր թափոնների պոլիգոնային տարածքներ,	
# հեղուկ և գազային նյութերով աղտոտման հետևանքով խախտված հողեր։
 
Ռեկուլտիվացիան իրականացվում է հաջորդաբար, փուլերով։ Առանձնացնում են տեխնիկական, կենսաբանական և շինարարական ռեկուլտիվացիաներ։

**Տեխնիկական ռեկուլտիվացիա** նշանակում է խախտված տարածքների նախնական նախապատրաստում տարատեսակ օգտագործման նպատակով։ Աշխատանքի մեջ մտնում են մակերևույթի նախագծում, ռեկուլտիվացվող տարածքների բերրի հողերով պատում, փորվածքներից առաջացած թեքությունների հարթեցում, տարածքների՝ յուրացման համար նախապատրաստում և այլն։ 

Տեխնիկական ռեկուլտիվացիայի փուլում լցնելով ծածկում են բացահանքերը, շինարարական և այլ փորվածքները, խոր քարհանքերում կազմակերպում են ջրամբարներ, մշակված ստորգետնյա տարածությունները լցնում են ապարներով։ Գործողութոյւնների ավարտից հետո հողի մակերեսը հարթեցնում են։ 

**Կենսաբանական ռեկուլտիվացիա** իրականացնում են տեխնիկական ռեկուլտիվացիայից հետո՝ նախապատրաստվող տարածքների վրա բուսածածկույթ ստեղծելու նպատակով։ Այս միջոցով վերականգնում են խախտված հողերի արդյունավետությունը, ձևավորում են բուսական լանդշաֆտ, պայմաններ են ստեղծում կենդանիների, բույսերի, միկրոօրգանիզմների գոյության համար, ամրեցնում են լցված հողերը՝ կանխելով դրանց ջրային և քամու էրոզիան և այլն։ Կենսաբանական ռեկուլտիվացիայի աշխատանքները իրականացնում են սուկցեսիոն գործընթացների զարգացման գիտելիքների հիման վրա։

Բարենպաստ պայմանների դեպքում խախտված հողերի ռեկուլտիվացիան իրականացվում է ոչ բոլոր փուլերով, այլ ընտրվում է այս կամ այն գերադասվող ուղղությունը՝ ջրային տնտեսության, ռեկրեացիոն և այլն (Աղյուսակ 1.)։ Օրինակի համար արդյունաբերական ձեռնարկությունների գազածխային արտանետումներին ենթակա տարածքներում խորհուրդ է տրվում իրականացնել ռեկուլտիվացիայի սանիտարահիգիենիկ ուղղությունը՝ գազակայուն բուսականության օգտագործմամբ։ 

*Աղյուսակ 1. Ռեկուլտիվացիայի հիմնական ուղղությունները և ռեկուլտիվացված հողերի հետագա օգտագործման տեսակները*

Դժվարություն է ներկայացնում նավթ-նավթամթերքով աղտոտված հողերի ռեկուլտիվացիան, քանզի դրանք ունեն աղքատ բիոտա և պարունակում են քաղցկեղածին ածխաջրածիններ (օրինակ՝ բենզապիրեն)։ Այս դեպքում անհրաժեշտ է հողի փխրեցում և աերացիա (օդավորում)՝ նավթը քայքայող բակտերիաների օգտագործում, հատուկ ընտրված խոտաբույսերի տնկում և այլն։ 

**Շինարարական ռեկուլտիվացիան** իրենից ներկայացնում է նախորդ ռեկուլտիվացիոն փուլերի իրականացումից հետո այդ տարածքներում շինությունների և այլ օբյեկտների կառուցում։

## Գրականություն
* Коробкин В.И., Передельский Л.В Экология։ учебник для вузов/ Изд.во 12-е доп. и перероб.- Ростов-на-дану։ Феникс 2007 -602с

Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Մանուել Թոլեկյան

**Մանուել (Ժիրայր) Թոլեկյան** (), ամերիկահայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
Մանուել Թոլեկյանը ծնվել է Ֆրեզնոյում, ԱՄՆ։ Դպրոց հաճախել է Լոս Անջելեսում, այնուհետև 18 տարեկան հասակում տեղափոխվել է Նյու Յորք։ 1928-1932 թվականներին սովորել է Նյու Յորքի Արվեստի ուսանողների լիգայի ստուդիայում։ 1940 թվականից հաստատվել է Սակրամենտոյում (Կալիֆոռնիա)։

Ստեղծել է ռեալիստական բնանկարներ, կենցաղային պատկերներ («Նավակներ», «Հայկական խնջույք», «Ըմբշամարտիկներ», «Հաց թխող կինը», բոլորն էլ՝ Հ. Հազարյանի հավաքածու, Նյու Յորք)։

Նկարազարդումներ՝
*«Օմար Խայամ»
*«Աղավնին խաղաղություն է բերում»

1935 թվականին Նյու Յորքում բացվել է Թոլեկյանի առաջին անհատական ցուցահանդեսը։ Գործերից պահվում են Լոս Անջելեսի, Ֆիլադելֆիայի, Վաշինգտոնի թանգարաններում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է Ամերիկյան բանակի բժշկական կորպուսի թղթակիցը։ Պատերազմից հետո հաստավել է Շերման Օկսում, որտեղ ապրել է մինչև կյանքի վերջը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Oral history interview with Manuel J. Tolegian, 1965 February 12
*Manuel Tolegian (1911-1983) 
*Manuel Jerair Tolegian (1911 – 1983)

Կատեգորիա:Ամերիկահայ նկարիչներ
Հերեֆորդյան տավար

մինի|աջից|Հերեֆորդյան ցուլ
**Հերեֆորդյան տավար**, մսատու ցեղ։ Բուծվել է 18-րդ դարում, Անգլիայի Հերեֆորդշիր (Հերեֆորդ) կոմսությունում, տեղական տավարի ընտրության և զույգ ընտրության միջոցով։ Իրանը տակառաձև է, լայն ու խոր։ Գույնը մուգ կարմիր է, գլուխը, մնդավը, ենթակուրծքը, որովայնը, վերջավորությունների ստորին մասը և պոչի մազափունջը՝ սպիտակ։ Կովերի միջին չափսերն են. մնդավի բարձրությունը՝ 125 սանտիմետր, կրծքի խորությունը՝ 72 սանտիմետր, կրծքի փաթը՝ 197 սանտիմետր, իրանի թեք երկարությունը՝ 153 սանտիմետր, նախադաստակի փաթը՝ 20 սանտիմետր։ Ցուլերի կենդանի զանգվածը՝ 850-1000, կովերինը՝ 550-650 կիլոգրամ։ Հերեֆորդյան տավարը դիմացկուն է, հարմարված տարբեր կլիմայական պայմաններին։ Տարածված է Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում և այլ երկրներում։

Օգտագործվում է կաթնատու և կաթնամսատու ցեղերի արդյունաբերական տրամախաչման համար։ Հերեֆորդյան, ղազախական և կալմիկական տավարների տրամախաչումից ստացվել է ղազախական սպիտակագլուխ տավարի ցեղը։ Հերեֆորդյան տավարը տարածված է Օրենբուրգի, Ռոստովի, Չելյաբինսկի, Մարատովի մարզերում, Ալթայի և Կրասնոյարսկի երկրամասերում, Ղազախստանում և այլ շրջաններում։

Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Տավարի ցեղեր
Ազատ Լեյլոյան

**Ազատ Արտաշեսի Լեյլոյան** (), հայ նկարիչ, մանկավարժ։ Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (1990), պրոֆեսոր (1988)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941-1945) մասնակից։

## Կենսագրություն
Ազատ Լեյլոյանը ծնվել է 1926 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, Լենինականում։ Սովորել է Երևանի № 17 դպրոցում։ Սևաստոպոլի զենիթա-հրետանային ուսումնարանի քառամսյա դասընթացները վերջացնելուց հետո նա 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի 31-րդ հատուկ պահեստային գնդում որպես շարքային զինվոր կռվել է թշնամու դեմ հայրենիքի արևմտյան սահմաններում, դեկտեմբերին ծանր վիրավորվել է  և տեղափոխվել № 1742 էվակոհոսպիտալ (Ուֆա)։ Ապաքինվելուց հետո զինծառայությունն անց է կացրել Տամբովի հրետանային տեխնիկական ուսումնարանում և № 1414 էվակոհոսպիտալում։ Պարգևատրվել է  մարտական և աշխատանքային մի շարք մեդալներով։

1952 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1957 թվականին՝ Լենինգրադի բարձրագույն գեղարդյունաբերական ուսումնարանը։ 1958-1963 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ Արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող, 1963 թվականին՝ Հատուկ գեղագիտության նախագծային բյուրոյի (1966 թվականից՝ Համամիութենական տեխնիկական գեղագիտության ինստիտուտի մասնաճյուղ) հիմնադիրներից և մինչև 1968 թվականը՝ մեքենաշինության ու սարքաշինության դիզայնի բաժնի վարիչ, 1968-1969 թվականներին՝ Հայգովազդվարչության գլխավոր նկարիչ։ 1965 թվականից դասավանդել է ԵԳԹԻ-ում, 1968-1986 թվականներին՝ դեկան, 1980-1985 և 1990-2003 թվականներին՝ ամբիոնի վարիչ։

## Ստեղծագործական ուղի
Ստեղծագործել է դիզայնի, դեկորատիվ կիրառական արվեստների («Մրգի սպասք», 1957, Սանկտ Պետերբուրգ, «Խորհրդային Հայաստան», սափոր, 1961, «Տոնական», սպասք, 1979) և խեցեգործության բնագավառներում։

Հեղինակ է Դվինի, Գառնիի, Կարմիր բլուրի, Անիի և այլ հնավայրերից պեղված նյութական մշակույթի նմուշների գիտական չափագրությունների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ