Անկարգություններ «Դինամո»-«Ցրվենա Զվեզդա» խաղի ժամանակ

**«Դինամո Զագրեբ»-«Ցրվենա Զվեզդա Բելգրադ» խաղի անկարգություններ** (, ), կամ **Ատելության խաղ** (), ֆուտբոլային խուլիգանություն, որը տեղի է ունեցել 1990 թվականի մայիսի 13-ին, այն ժամանակ ՀԽՀ Հարավսլավիայի մաս Խորվաթիայի մայրաքաղաք Զագրեբի «Մաքսիմիր» մարզադաշտում «Զագրեբի Դինամոյի» կողմնակիցների (Bad Blue Boys) և « Բելգրադի Ցրվենա Զվեզդայ»ի աջակիցներ (Դելիե) միջև: Միջադեպը տեղի է ունեցել Խորվաթիայում գրեթե հիսուն տարվա մեջ առաջին բազմակուսակցական ընտրություններից մի քանի շաբաթ անց, երբ Խորվաթիայի անկախության կողմնակից կուսակցությունները ստացել էին ձայների մեծամասնություն: Անկարգությունների հետևանքով ավելի քան վաթսուն մարդ վիրավորվել է, այդ թվում՝ մի քանիսը դանակահարվել են, հրազենային վիրավորում ստացել կամ թունավորվել արցունքաբեր գազից:

## Նախապատմություն
Զագրեբի «Դինամոյի» և Բելգրադի «Ցրվենա Զվեզդայի» միջև լարվածությունը միշտ բարձր է եղել, քանի որ նրանք մշտապես զբաղեցրել են Հարավսլավիայի Առաջին լիգայի վերին հորիզոնականները և հաճախ հաղթել են ազգային առաջնություններում: 1990 թվականին այս կատաղի մրցակցությունը սրվել է Հարավսլավիայում աճող էթնիկական լարվածության պատճառով:

Հարավսլավիայի մեծ մասում տեղի են ունեցել առաջին բազմակուսակցական ընտրությունները, և կոմունիստական կարգերը տապալվել են՝ հօգուտ ավելի ազգայնական կուսակցությունների: Խորվաթիայում քվեարկության երկրորդ փուլն անցկացվել է մայիսի 6-ին, երբ Խորվաթիայի դեմոկրատական միությունը (HDZ) հաղթել է Ֆրանյո Տուջմանի գլխավորությամբ։ Խորվաթիան և Սլովենիան, նոր ղեկավարության ներքո, Հարավսլավիան համադաշնության վերակազմավորելու մղումների հետևում կանգնած առաջատար ուժերն էին, սակայն նրանց դեմ էր Սերբիան Սլոբոդան Միլոշևիչի օրոք և պետական մակարդակով դեռևս հզոր կոմունիստական համակարգ:

Մոտ 3000 Դելիեի անդամներ (Ցրվենա Զվեզդայի երկրպագուներ) մեկնել են Զագրեբ: Ենթադրվում է, որ խաղին ներկաեն եղել 15,000-20,000 հանդիսական: Դելիեներին ղեկավարել է Ժելկո Ռաժնատովիչը (նաև հայտնի է որպես «Արկան»), սերբ ազգայնական, որը հետախուզվում էր Եվրոպայում տարբեր կողոպուտների և սպանությունների համար, որ շուտով առաջնորդելու էր սերբ կամավորական գվարդիան՝ մարդկության դեմ հանցագործություններ կատարելու Հարավսլավիայի պատերազմների ժամանակ: Թե՛ Ցրվենա Զվեզդայի, և թե՛ Դինամոյի շատ երկրպագուներ պայքարել են հետագա պատերազմներում, ընդ որում Դելիջեի որոշ անդամներ միացել են Արկանի կիսառազմական կազմակերպությանը:  Ե՛վ Դինամոն, և՛ Ցրվենա Զվեզդան ըստ էության գործել են որպես կիսառազմական կազմակերպություններ, այլ ոչ թե պարզապես ֆուտբոլային երկրպագուների ակումբներ։

## Բախում
Խաղի մեկնարկից մի քանի ժամ առաջ Զագրեբի շրջակայքում բախումներ են գրանցվել Ցրվենա Զվեզդայի երկրպագուների (Դելիե) և Դինամոյի (Բադ Բլյու Բոյզ) երկրպագուների միջև, բախումները այնուհետև տեղափոխվել են Մաքսիմիր մարզադաշտ:

«Բադ Բլյու Բոյզի» կողմից ենթադրաբար նետված քարերից հրահրված «Դելիջեն», որը գտնվել է երկրպագուների համար մարզադաշտում առանձնացված տարածքում, սկսել է պատռել գովազդային վայանակները և ի վերջո անցել «Դինամոյի» երկրպագուների տարածք: Դելիջեն սկսել է հարձակվել նրանց վրա պոկված նստարաններով այն բանից հետո, երբ, ըստ տեղեկությունների, դերբերն սկսել են վանկարկել ազգայնական կարգախոսներ, ինչպիսիք են՝ «Զագրեբը սերբ է» և «Մենք կսպանենք Տուջմանին»: Բադ Բլյու Բոյզի անդամները հյուսիսային և արևելյան տրիբունաներից փորձել են ներխուժել խաղադաշտ, բայց ոստիկանները մահակներով և արցունքաբեր գազով արագ ետ են մղել նրանց: Մի քանի րոպեի ընթացքում իրավիճակը դուրս է եկել վերահսկողությունից, քանի որ Բադ Բլյու Բոյզին այլևս չեն կարողացել զսպել: Նրանք տապալել են ցանկապատը և դուրս եկել խաղադաշտ: Ոստիկաններն նահանջել են, բայց վերադարձել են՝ անկարգություններին ցրելու համարօգտագործել զրահապատ ֆուրգոններ և ջրցան մեքենաներ: Ավելի քան մեկ ժամ անց՝ մարզադաշտը հրկիզելուց հետո, խռովությունը վերցվել է վերահսկողության տակ։

Ավելի ուշ համարել են, որ ոստիկանությունը չափազանց մեղմ է վարվել Դելիջեի հետ՝ իրենց վաղ ժամանակաշրջանային պոռթկումների ժամանակ, որոնք առաջացրել են ավելի մեծ խռովություն:

## Զվոնիմիր Բոբանի հարվածը
Անկարգության ժամանակ «Դինամոյի» մի քանի խաղացողներ դեռ մնացել են խաղադաշտում, իսկ Ցրվենա Զվեզդայիի խաղացողներն իջել են հանդերձարաններ։ «Դինամոյի» ավագ Զվոնիմիր Բոբանը ոտքով հարվածել է ոստիկան Ռեֆիկ Ահմետովիչին, ով իբր դաժան վերաբերմունք է ցուցաբերել «Դինամոյի» աջակիցին։  Բադ Բլյու Բոյզը սկսել է պաշտպանել Բոբանին՝ հանդես գալով որպես կենդանի վահան: Հետագայում այս միջադեպը խորվաթ ազգայնականներ համար դարձել է Սերբիայի դեմ Խորվաթիայի դիմադրության սկզբի խորհրդանիշ: Բոբանը հռչակվել է Խորվաթիայի ազգային հերոս, բայց Սերբիայում ձեռք է բերեց նաև խորվաթ ազգայնականի համբավ: Հարավսլավիայի ֆուտբոլային ասոցիացիան (FSJ) վեց ամսով որակազրկվել է նրան։ Բոբանը բաց է թողել 1990 թվականի Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը։ Նրա դեմ քրեական մեղադրանք է առաջադրվել։ Սպան, որի վրա հարձակվել էր՝ որը պարզվել է, որ բոսնիացի էր, մի քանի տարի անց հրապարակայնորեն ներել է Բոբանին իր արարքի համար:

## Հետևանք
Անկարգությունը նշանավորել է Հարավսլավիայի Առաջին լիգայի ավարտի սկիզբը: Հաջորդ 1990-1991 մրցաշրջանի վերջում Սլովենիան և Խորվաթիան անկախություն են հռչակել Հարավսլավիայից։ Դրանով երկու նոր երկրները ձևավորել են իրենց ֆուտբոլային լիգայի համակարգերը՝ դուրս գալով Հարավսլավիայի համակարգից։ Հարավսլավիայի Առաջին լիգան դրանից հետո գոյատևել է ևս մեկ մրցաշրջան, բայց 1991-1992 մրցաշրջանի վերջում լրիվ թափով սկսել է Հարավսլավիայի շարունակվող փլուզումը։

## Ազդեցություն
Շատերի կարծիքով Խորվաթիայի անկախության պատերազմը սկսել է «Դինամո»-«Ցրվենա Զվեզդա» խաղի անկարգությունից: Այս պատմությունը տարածվել է վավերագրական ֆիլմերի և լրագրողական ստեղծագործությունների միջոցով: Այնուամենայնիվ, վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այս առասպելը արտացոլում էր հետագա իրադարձությունները, այլ ոչ թե հակառակը: Այս տեսակետը քննադատողները նաև մեջբերում են ֆուտբոլի հետ կապված այլ ընդհարումներ, որոնք հաջորդել են այդ ամառ:

Խորվաթների համար Բոբանի գործողությունները, ինչպես նաև Բադ Բլու Բոյզի գործողությունները, խորհրդանշական եղան, որպես անկախ Խորվաթիա ունենալու նրանց ցանկության հիմնարար պահ։ Խորվաթական լրատվամիջոցներում ներկայացվել են չհիմնավորված տեսություններ, որոնք «ապացուցում» էին, որ բռնությունը ծրագրել են Հարավսլավիայի գաղտնի ծառայությունները և սերբ ոստիկանապետերը։ Սյունակագիր Ֆրանկլին Ֆոերը գրել է. «Ով որ դիտում էր, պարզ էր, որ թե՛ սերբերը, թե՛ խորվաթները եկել էին կռվելու պատրաստ: Խաղից առաջ քարերը խնամքով կուտակված էին մարզադաշտում: Ռազմավարական կերպով թթվուտ էր պահված, որ խորվաթ երկրպագուները կարողանային այրվածքներ պատճառել սերբ գործընկերներին բաժանող ցանկապատների միջով»:

## Տես նաև
* Ֆուտբոլային պատերազմ 1969 թվականին Կենտրոնական Ամերիկայում

## Ծանոթագրություններ