Աբու Համիդ ալ-Ղազալի

**Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի աթ-Թուսի** (, *Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի*, ), իսլամական աստվածաբան, իրավագետ, փիլիսոփա և միստիկ։ Ծնունդով Պարսկաստանի (այժմ՝ Իրան) Խորասան մարզից է։ Սուֆիզմի հիմնադիր առավել հեղինակավոր ուսուցիչներից մեկն է։ Ալ-Ղազալիի գործունեությունն ուղղված է եղել սուֆիզմի բազմակողմանի ու համակարգված համակարգի ստեղծմանը, ինչպես նաև սուֆիզմի տեսական հիմքերի ձևակերպմանը։

## Կենսագրություն
[thumb|250px|Հարունի ([Հարուն ալ-Ռաշիդ) դամբարանը Թուսում, ենթադրաբար ալ-Ղազալիի դամբարանը եղել է մուտքի մոտ]]
thumb|250px|Ալ-Ղազալիի ենթադրյալ դամբարանը
Աբու Համիդ ալ-Ղազալին ծնվել է 1058 թվականին։ Նրա ընտանիքն ապրել է Թուսում և ուներ պարսկական արմատներ։ Աբու Համիդի հայրը եղել է բուրդ մանող։ Նա կյանքից շուտ է հեռացել և նրա որդիների՝ Աբու Համիդի ու նրա եղբայր Աբուլ-Ֆուտուհա Ահմեդի դաստիարակությամբ զբաղվել է հոր ընկերներից մեկը։ Շուտով հոր կողմից թողած ժառանգությունը վերջացել է, և քանի որ հոր ընկերն ինքը շատ աղքատ էր, եղբայրներին առաջարկել է մեդրեսում ընդունվել որպես սովորողներ, որպեսզի ապրուստի միջոցներ հայթայթեն։

1070 թվականին ալ-Ղազալին եղբոր հետ գնացել է Ջուրջան (Գորգան), որպեսզի կրթությունը շարունակի իմամ Ահմեդ ար-Ռազիկանի և Աբուլ-Կասիմ Ջուրջանիի մոտ։ 1080 թվականին ալ-Ղազալին մեկնել է Նիշապուր, որպեսզի աշակերտի հայտնի մուսուլման գիտնական Աբուլ-Մաալի ալ-Ջուվայնիի մոտ (մահացել է 1085 թվականին), որը հայտնի է որպես Իմամ ալ-Հարամայն)։ Ալ-Ջուվայնի իմամի մոտ Աբու Համիդն ուսումնասիրել է ֆիքհ, իսլամական իրավաբանության հիմքեր, աշարիականության քալամ և այլ գիտաճյուղեր։ Ալ-Ղազալիին սուֆիզմի նրբությունները սովորեցնող ուսուցիչների թվում էին Ֆազլ իբն Մուհամմադ ալ-Ֆարամիզին (Աբուլ-Քասիմ ալ-Քուշայրիի աշակերտը) և Յուսուֆ ան-Նասաջը։

Շուտով երիտասարդ և տաղանդավոր աստվածաբանին նկատել է սելջուկ վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքը։ Նա ալ-Ղազալիին հրավիրել է Բաղդադ և հանձնարարել ղեկավարել Նիզամիայի մեդրեսեն։ 1091-1095 թվականներին նա իր կողմից ստեղծված գիտական հաստատությունում դասավանդել է իսլամական իրավունք։ Մեդրեսում սովորում էին մոտավորապես 300 աշակերտ, որոնց թվում էին Աբու Բաքր իբն ալ-Արամին, Աբու Ջիլդ իբն ար-Ռազարը, Աբու Գայս ալ-Ջայլին, ալ-Բարբաբազին, Աբուլ-Բայիհ ալ-Բաքրաջին, Աբուլ-Աբբաս ալ-Աքլիշին, Աբդուլ-Քադիր ալ-Ջիլանին, Մուհամմադ իբն Յահիա աշ-Շաֆիին և իսլամիստական հայտնի այլ աստվածաբաններ։

1092 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքն սպանվել է իսլամիստների ձեռքով, և 1095 թվականին ալ-Ղազալին հաջ կատարելու պատրվակով իր ընտանիքի հետ լքել է Բաղդադը։ Ինքը՝ ալ-Ղազալին, իր այս քայլը բացատրել է հետևյալ կերպ.

«Այնուհետև, նայելով ինձ մյուս կողմից, ես զգացի, որ իմ դրությունը շատ վտանգավոր է, և ես շատ կապված եմ այն ամենի հետ, ինչը ձեռք եմ բերել երկրային կյանքում, և ընդհանրապես այն ամենի հետ, ինչը շրջապատում է ինձ։ Ապա ես, հետամուտ լինելով իմ գործերին, տեսա, որ լավագույնը, ինչով կարող եմ զբաղվել, դասավանդելն ու ուսուցանելն է։ Բայց դրանք այն գիտություններն էին, որոնք ոչ մի օգուտ չէին բերում այս աշխարհում և այդքան էլ կարևոր չէին երկրային ապականված կյանքի համար։ Ես հիշեցի ուսուցանելու իմ մտադրության մասին, և պարզվեց, որ դա անում եմ ոչ թե զուտ հանուն Ալլահի, այլ հանուն փառքի ու պատվի։ Այդ ժամանակ ես համոզվեցի, որ գտնվում եմ անունդի եզրին և արդյունքում կարող եմ դժոխք ընկնել, եթե չսկսեմ ուղղել իմ վիճակը։ Ուստի ես որոշեցի մեկնել Բաղդադից, քանի որ իմ դրության մասին մտքերս ինձ հանգիստ չէին տալիս, և իմ հոգուն (նաֆսու) այս քայլն ամենևին դուր չէր եկել, և այն սկսել էր ինձ հակառակվել։ Եվ այսպիսով, ես սկսեցի տատանվել իմ անսանձ կրքի ու եսասիրության և այն աշխարհի կոչերի միջև մինչ այն պահը, երբ գործն ընտրությունից հասավ անհրաժեշտության...»

11 տարվա ընթացքում՝ մինչև 1106 թվականը, ալ-Ղազալին իր կյանքն անցկացրել է որպես ճգնավոր։ Սկզբում նա ապրել է Լևանտում։ Դամասկոսում նա առանձնանալով հաղորդակից է դարձել սուֆիական պրակտիկային (հալվաթ)՝ կատարելով ներքին վարժություններ (ռիյազաթ) և հոգևոր ջանքեր (մուջահադաթ)։ Որոշ ժամանակ ալ-Ղազալին ծառայության մեջ է եղել Օմայանների մզկիթում (իթիկաֆ)։ Այնուհետև մեկնել է Երուսաղեմ (Բայթ ուլ-Մուքադաս)։ Այնտեղ ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է Ժայռի գմբեթ մզկիթում, որը գտնվում է Ալ-Ակսա մզկիթի մոտ։ Երուսաղեմում ալ-Ղազալին սկսել է գրել իր ամենահայտնի՝ «Կրոնական գիտությունների հարություն» գիրքը, որն ավարտել է Դամասկոսում։ Դամասկոս վերադառնալուց հետո նա ուխտագնացություն է կատարել Մեքքա և այցելել Մուհամմադ մարգարեի գերեզմանին Մեդինայում։ Այդ տարիներին գրել է իր համեմատաբար հայտնի ստեղծագործությունները։

1106 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքի որդին՝ Ֆահր ալ-Մուլքը ալ-Ղազալիին առաջարկել է վերադառանալ դասավանդելուն, ալ-Ղազալին նորից դասախոսություններ է կարդացել Նիշապուրի Նիզամիա մեդրեսում։ Նիշապուրում ալ-Ղազալին ծանոթացել է շեյխ Աբու Ալի ալ-Ֆարմադիի հետ, որը նակշբանդիական տարիկաթի շեյխերի շղթայում (սիլսիլիայում)։ Ալ-Ֆարմադի ղեկավարությամբ և խրատներով նա կարողացել է հաղթահարել սուֆիզմի բոլոր աստիճանները։

Ալ-Ղազալին իր մահից ոչ շատ շուտ թողել է դասավանդումն ու վերադարձել Թուս։ Այնտեղ նա ապրել է մի խցում և երիտասարդներին սովորեցրել սուֆիական ապրելակերպը։ Ալ-Ղազալին մահացել է 1111 թվականի դեկտեմբերին՝ 53 տարեկան հասակում։ Ըստ Աբդուլ-Հաֆուրա Ֆարիսի՝ ալ-Ղազալին ունեցել է մի քանի աղջիկներ և ոչ մի տղա։

## Աստվածաբանական գործունեություն
Աբու Համիդ ալ-Ղազալին եղել է շաֆիիտական իրավական դպրոցի (մազհաբ) և աշարիտական աքիդի հետևորդ։ Նրա աշխատություններն օժանդակել են սուֆիզմի կանոնավոր ներկայացման զարգացմանը և նրա ներդրմանն օրթոդոքսալ սուննիական իսլամի մեջ։ Ալ-Ղազալին քննադատական քննարկման է ենթարկել իսլամական գաղափարի բոլոր հիմնական ուղղությունները՝ սկսած իսլամական աստվածաբանությունից, սուֆիզմից, իսլամիզմից մինչ փիլիսոփայություն։

### Քալամ
Ալ-Ղազալիի մտքերը կարևոր ազդեցություն են ունեցել միջնադարյան ինչպես իսլամադավան, այնպես էլ քրիստոնյա փիլիսոփաների վրա։ Ալ-Ղազալին համարվում է նաև աշարիտական քալամի ականավոր ներկայացուցիչ (փաստացի քալամի վերջին ականավոր փիլիսոփա, որն ավարտել է աշարիտական մետաֆիզիկայի ստեղծումը) և սուֆիզմի հիմնադիր աստվածաբան։ Նրա՝ ինքնախորասույզ մտածողի և միստիկի կերպարը, որ չի հրաժարվում իր գիտելիքները ուրիշներին փոխանցելուց, սակայն խուսափում է աշխարհիկ փառաբանությունից և իշխանությունից, շատ հանրաճանաչ է որպես «իրական» մուսուլմանի՝ մումինի օրինակ։

Ալ-Ղազալին ներմուծել է *[[ջիհադ]]* հասկացության նոր մեկնաբանությունը Ղուրանում։ Ալ-Ղազալիի կարծիքով այատայի 95-րդ Ան Նիսա սուրահում («Կանայք») խոսքը վերաբերում է ոչ թե մարտի դաշտում կռվին, այլ սեփական ցածրագույն «ես»-ը հաղթահարելուն։ Ջիհադի մասին թեման ներկայացրել է «Ալ-Վասիտ ֆիլ մազհաբ» գրքում (6-րդ հատոր)։

Ալ-Ղազալին մարդկանց, ըստ իրենց ճանաչողական կարողությունների մակարդակի, բաժանել է 2 կատեգորիայի՝ «լայն հասարակություն», «զանգված» (ալ-ամմա, ալ-ավամմ), և «ընտրյալներ» (ալ-հասսա)։ Առաջին կատերգորիայում ներառել է շարքային հավատացյալներին, որոնք կուրորեն հետևում են կրոնական ավանդույթներին։ Այդպիսի մարդկանց չի կարելի ներկայացնել սուրբ տեքստերի խորհրդանշական-այլաբանական մեկնաբանությունը։ Նա առաջին կատեգոիայում է ընդգրկել նաև մութաքալլիմներին, որոնց գործառույթը պետք է սահմանափակել իսլամի դրույթները նորամուծություններից (բիդա) պաշտպանելով։ Երկրորդ կատեգորիայում նա ընդգրկել է առաջին հերթին փիլիսոփաներին և սուֆիականներին, որոնք ինտուիցիայի օգնությամբ հանգում են կենցաղի վերաբերյալ մոնիստական հայացքների (իլհամ)։

Փիլիսոփաներից ալ-Ղազալիի քննադատության հիմնական սուբյեկտներ են դարձել Արիստոտելը, ալ-Ֆարաբին և Ավիցեննան։ Ապացուցելով իմացության փիլիսոփայական ուղիների անհամապատասխանությունը՝ ալ-Ղազալին մշտապես կիրառել է հերքման փիլիսոփայական մեթոդները՝ լայնորեն դիմելով արիստոտելյան տրամաբանության հնարներին։ Ճշմարտության որոնման նրա շարժիչ ուժերը կասկածն ու թերահավատությունն էին։

### Սուֆիզմ
Ալ-Ղազալին շատ կարևոր դեր է խաղացել սուֆիզմի հասկացություններն ու շարիաթի օրենքները համադրելու գործում։ Նա այն մարդկանցից էր, որ իր աշխատանքներում տվել է սուֆիզմի պաշտոնական նկարագրությունը։ Երբ (հատկապես մեկուսացման տարիներին) նա սկսել է հանգամանորեն ուսւմնասիրել գիտությունները (քալամ, փիլիսոփայություն, իսմայիլականություն, սուննիական դավանաբանություն), եզրակացրել է, որ ռացիոնալ հորինված հավատը կենսական չէ, և լրջորեն դիմել է սուֆիզմին։ Նա հասկացել է, որ բարոյական սկզբունքները պետք է հիմնված լինեն Ալլահի հետ անմիջական կապի, ինչպես նաև ապրումների սեփական փորձի վրա։ Կարևոր է լուսավորության կամ աստվածային շնորհի ձեռքբերումը, որի համար անհրաժեշտ է ազատվել բոլոր տեսակի արհեստականություններից։

Ալ-Ղազալին առանձնացրել է կյանքի երեք մակարդակ։
# Բարձրագույն մակարդակն զբաղեցրել է Ալլահը, որն ինքնին բավարար է։
# Ցածրագույն մակարդակը կազմում է Ալլահի կողմից սահմանված նյութական աշխարհը։
# Նրանց միջև գտնվում է մարդկանց աշխարհը, որոնց հոգիներն ազատ կամք ունեն։ Ալլահի կողմից նրանց տրվում են գաղափարներ և հակումներ, սակայն գործերը որոշվում են միայն մարդկանց կամքով։

Ալ-Ղազալին սուֆիզմի գործնական կիրառությունը տեսել է մարդկանց բարոյական կատարելագործման ուսուցման ուղղության մեջ։ Նա մերժել է Աստծո հետ գոյաբանական միության վերաբերյալ սուֆիների պահանջները և «միությունն» ընդունել միայն որպես աստվածության ճանաչողական բարձրագույն ուժի ըմբռնման խորհրդանիշ։

## Տիտղոսներ
Ալ-Ղազալիի աշխատություններն իսլամական աշխարհում բարձր են գնահատվել։ Նա ստացել է բազմաթիվ տիտղոսներ, այդ թվում՝ Շարաֆուլ-Ա’իմմա (), Զայնուդ-դին (՝ *կրոնի գեղեցկություն*), Հուջաթուլ-իսլամ (՝ *իսլամի փաստարկ*) և այլն։ Իսլամական այնպիսի աստվածաբաններ, ինչպիսիք են ալ-Զահաբին, աս-Սույուտին, ան-Նավավին, Իբն Ասակիրը, ալ-Ղազալիին համարել են 5 դարի հիջրայի «նորոգիչ»։ Ալ-Ղազալիի ուսմունքի բազմակողմանիությունը պատճառ է դարձել, որ իսլամական դոգմատիստները նրան միաժամանակ ենթարկել են քննադատության և մեծարել որպես «իսլամի փաստարկ»։ Ժամանակակից աշխարհում ալ-Ղազալին իսլամական ամենահեղինակավոր աստվաբաններից մեկն է։ Շեյխ Համզա Յուսուֆը նրա մասին գրել է որպես մի մարդու, որը «բառացիորեն փրկել է իսլամը»

Այն բանից հետո, երբ դեռ երիտասարդ ալ-Ղազալին գրել է «ալ-Մանհուլ ֆի ուսուլ ալ-ֆիկհ» (Իսլամական իրավունքի հիմունքները, 1109 թվական), նրա ուսուցիչ Աբդուլ-Մալիք ալ-Ջուվեյնին ասել է. «Դու թաղեցիր ինձ, երբ ես դեռ կենդանի եմ, միթե դու չես կարող սպասել, մինչև ես մահանամ։ Քո գիրքը ծածկում է իմ գիրքը»։

Հաֆիզ ազ-Զահաբին (մահացել է 1348 թվականին) ալ-Ղազալիի կենսագրության մեջ գրել է. «Ալ-Ղազալի՝ շեյխ, իմամ, գիտելիքների օվկիանոս, իսլամի փաստարկ, իր ժամանակի ֆենոմեն, կրոնի գեղեցկություն, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Ահմադ աթ-Թուսի աշ-Շաֆիի ալ-Ղազալի։ Բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ, չափազանց սրամիտ։ Իսլամական իրավունք սովորել է իր քաղաքում, այնուհետև տեղափոխվել է Նայսաբուր և հայտնվել ուսանողների շրջանում, սովորել է իմամ ալ-Հարամայնի մոտ և կարճ ժամանակում ամբողջովին կլանվել իսլամական իրավունքով, և բանավեճերում դարձել ճարտասան ու հմուտ և բանավիճողների գլխավորն էր»։

## Ալ-Ղազալիի ազդեցությունը համաշխարհային փիլիսոփայության և աշխարհայացքի վրա
Ալ-Ղազալի աշխատանքներն սկսել են միանգամից թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով։ Նա հայտնի է դարձել քրիստոնյա Եվրոպայում և հրեական համայնքներում։

### Ազդեցությունը քրիստոնեության վրա
Նրա գրվածքները ծանոթ էին Թովմա Աքվինացուն, որը նրան բարձր է գնահատել։

12-րդ դարի վերջին «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատությունը թարգմանվել է լատիներեն ու լայնորեն տարածվել։ «Logica et philosophia Algazelis» աշխատությունը թարգմանել է Դոմինիկ Գունդիսսալին հրեա գիտնական Ավենդաուտի հետ։ Այդ թարգմանությունը Եվրոպայում դարձել է արաբական փիլիսոփայության ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրը։ Այնուամենայնիվ, ալ-Ղազալին սխալմամբ համարվել է Ավիցեննայի հետևորդը։

### Ազդեցությունը հրեական մտքի վրա
12-13-րդ դարերում արաբական Իսպանիայի հրեա բնակչությունն ակտիվորեն տիրապետում էր արաբերենին, և հրեա մտածողները կարող էին անմիջականորեն ընկալել արաբական գրականությունը։ Եհուդա Հալևին Արիստոտելի դեմ իր բանավեճային աշխատանքներում հետևել է ալ-Ղազալիի դիրքորոշմանը («Փիլիսոփաների ինքնահերքում»)՝ փիլիսոփայության անհստակությանը հակադրելով մաթեմատիկան ու տրամաբանությունը։ Աբրահամ իբն Դաուդը «Էմունա Ռամա» (, «Բարձրյալ հավատք») աշխատության մեջ կամքի, մտադրության ու էքստազի հայեցակարգերում հետևել է Ավիցեննային ու ալ-Ղազալիին (ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատություն)։

Ալ-Ղազալիի աշխատությունները հետագայում բազմիցս թարգմանվել են հրեերեն, առաջին թարգմանիչներից մեկը եղել է Իսաակ Ալբալագը։ Նրա աշխատանքները մեծ տարածում ունեին, նրա մահից հետո կատարվել է ևս երկու թարգմանություն։

Ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատության «De’ôt ha-Fîlôsôfîm» կամ «Kavvanôt ha-Fîlôsôfîm» վերնագրերով հրեերեն թարգմանությունները եվրոպական հրեաների շրջանում դարձել են գրեթե ամենատարածված փիլիսոփայական տեքստերը։

Հրեական օրենքների ու կենսակերպի մասին իրենց գրվածքներում Ալ-Ղազալիից մեջբերումներ կատարել են այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Մայմոնիդը, Աբրահամ Հասիդը, Օբադիա իբն Խասդայը և կաբալիստ Աբրահամ Գավիսոնը Թլեմսենից։

### Սկեպտիցիզմ
Ալ-Ղազալիի ռացիոնալիզմը, պատճառականությունը կասկածի ենթարկելու և պատճառների ու հետևանքների միջև կապերը խզելու փորձերը, որոնք կարող են լինել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ իրադարձությունների պարզ հաջորդականություն, բազմաթիվ հեղինակների կողմից մեկնաբանվել են որպես ժամանակակից սկեպտիցիզմի նախամուտք։

## Աշխատություններ
thumb|250px|ալ-Ղազալիի ինքնակենսագրության վերջին էջը
Աբու Համիդ ալ-Ղազալին աստվածաբանական գիտությունների, փիլիսոփայության ու սուֆիզմի մասին ավելի քան 70 գրքերի հեղինակ է։ Նրա գլխավոր աշխատանքները կրում են բանավեճային բնույթ։

;Կրոնական գիտությունների հարություն
Ալ-Ղազալիի հիմնական աշխատությունը «Կրոնական գիտությունների հարություն» () տրակտատն է, որտեղ բացահայտվում են պաշտամունքային պրակտիկային (իբադաթ), սոցիալապես նշանակալից սովորույթներին (ադաթ), բնավորության «կործանարար» գծերին (մուհլիկաթ) և փրկության տանող գծերին վերաբերող հարցեր (մունջիյաթ)։ Այս տրակտատում ալ-Ղազալին սահմանում է սուֆիական հիմնական արժեքներն ու իդեալները՝ համբերություն, սեր, աղքատություն, մենակեցություն։ «Հարություն» նշանակում է սուննիական քարացած հայացքների համակարգի վերակենդանացման ձգտում, որ սահմանում է ճշմարտությունը ճանաչելու ուղիները և զուգակցում է խելքը, անկեղծությունն ու սերը, ազնվությունն ու ձգտումն առ Ալլահ։ Մի կողմից նա խելքը գնահատում է որպես ճանաչողության համար անհրաժեշտություն, որն ներառում է տրամաբանությունը, պրակտիկան, կասկածներն ու օբյեկտիվությունը։ Մյուս կողմից նա ինտուիցիայի ու էքստազի փայլատակման մակարդակները որոշում է Ալլահին մոտ լինելու չափով և խոսում է սուֆիական կոլեկտիվ ծիսակարգերի մասին։

;Սուֆիզմ
* Կումիյա-ե սա’դատ ( – *Երջանկության էլիքսիր*) – սուֆիզմի մասին գիրք՝ գրված պարսկերենով։ Այս գրքում ալ-Ղազալին քննադատել է իր ժամանակակից ուլեմներին, որոնք կրոնական գիտելիքները վերածել են աշխարհիկ նպատակներին հասնելու միջոցների
* Միշքատ ալ-անվար («Լույսի որմնախորշ») – հադիսի բացատրությունը 70 հազար բացահայտումների մասին։

;Փիլիսոփայություն
* Մաքասիդ ալ-ֆալասիֆա (1094) ( – *փիլիսոփաների մտադրություններ*) – գիրք, որում տրված է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանության, ֆիզիկայի և մետաֆիզիկայի հիմնական դրույթների օբյեկտիվ ու համակարգված շարադրանքը։
* Տահաֆուտ ալ-ֆալասիֆա ( – *փիլիսոփաների ինքնահերքում*) – աշխատություն, որը հայտնի է դարձել արևմուտքում և համարվում է փիլիսոփայական դպրոցի հերքում, վերջինս արաբական միջավայրում հայտնի է «ֆալյասիֆա» անունով (հիմականում ալ-Քինդիի հետևորդները)։ Այս գրքի վերնագրի ընկալումը որպես հարձակում փիլիսոփայության վրա ընդհանրապես թարգմանիչների կեղծ ընկերների տիպական օրինակ է։ Լավ հայտնի է Իբն Ռուշդի՝ ալ-Ղազալիի «Տահաֆուտ ալ-տահաֆուտ» աշխատության հերքումով գիրքը (Ինքնահերքում ինքնահերքում), հայտնի է նաև հրական ավանդույթներում։

;Աստվածաբանություն
* Ալ-իկտիսադ ֆի լը-իտիկադ (1095) ( – *աստվածաբանության միջին ուղի*)
* Ար-ռիսալիա ալ-Քուդսիյա (1097) («Նամակ Երուսաղեմից»)
* Կիտաբ ալ-արբաին ֆի ուսուլ ալ-դին («Քառասուն գլուխ հավատի սկզբունքների մասին»)
* Միզան ալ-համալ (1095) ()
* Ֆայսալ աթ-տաֆրիկ բայնա ալ-իսլամ վա ազ-զանդակա ( – *Հերետիկոսական ուսմունքից իսլամի տարբերակիչ չափանիշները*) – բանավեճային աշխատանք իսմայիլականների դեմ (բատինիտներ)

;Տրամաբանություն
Տրամաբանության մասին իր աշխատանքներում ալ-Ղազալին մասսայականացրել է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանությունը։ Նա դա արել է՝ փոխելով տերմինաբանությունն ու տրամաբանության կանոնները ներկայացնելով այնպես, կարծես դրանք դուրս են բերվում Ղուրանից ու սուննայից։
* Միյար ալ-իլմ (1095)
* Ալ-Կուստաս ալ-Մուստակիմ (1096) ( – *Ճիշտ կշեռքներ*)
* Միխակ ան-նազար (1095) ()

### Այլ աշխատանքներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Али-заде, А. А. Газали Мухаммад : [арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.
* 
* 
* Ибрагим, Т. К. и Сагадеев А. В. аль-Газали // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 51-52
* 
* 
* 
* 
* *Степанянц М. Т.* Вера и знание в мусульманской культуре. — В кн.: История философии. Запад-Россия-Восток. Книга первая. Философия древности и средневековья. — М.:Греко-латинский кабинет, 1995. — с.429-441.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները vostlit.info կայքում
* Իմամ ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները sufizm.ru կայքում

Կատեգորիա:Աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ