Կարեններ

**Կարեններ** (/ ), տիբեթա-բուրմանյան լեզվախմբին պատկանող էթնոլեզվաբանական խումբ են, որոնք նաև հայտնի են որպես **Կայն, Կարիանգ** կամ **Կաութուլեզ**։ Ընդհանուր առմամբ, կարենական խմբերը բազմազան և տարանջատված են, քանի որ նրանցից շատերը մշակութային կամ լեզվական առումով միմյանց հետ նույնականացում չեն ունենում։

Այս խմբերը հիմնականում բնակվում են Մյանմարի Կայն նահանգում, երկրի հարավում և հարավարևելքում։ Կարենները կազմում են Մյանմարի բնակչության մոտ 6.69%-ը։ Նրանցից շատերն արտագաղթել են Թաիլանդ և բնակություն հաստատել Մյանմար–Թաիլանդ սահմանին։ Որոշ կարեններ տեղափոխվել են նաև Անդամանյան և Նիկոբարյան կղզիներ (Հնդկաստան), ինչպես նաև այլ հարավարևելյան և արևելաասիական երկրներ։

Կարեններն ունեն երկու հիմնական ենթախումբ՝ Սպիտակ կարեններ և Կարմիր կարեններ։ Նրանք հաճախ շփոթվում են Պադաունգ ցեղի հետ, որը հայտնի է իր կանանց կողմից կրած երկար վզնոցներով։ Սակայն Պադաունգը ընդամենը Կարմիր կարենների (Կարեննի) ենթախմբերից մեկն է և պատկանում է Կայա նահանգի ցեղերին (Մյանմար)։

Կարեն ապստամբական խմբերը, գլխավորությամբ Կարենական Ազգային Միության (KNU), 1949 թվականից պատերազմ են մղում Մյանմարի կառավարության դեմ։ Սկզբում Կարենական Ազգային Միության նպատակն էր ստեղծել անկախ կարենական հայրենիք, որը կոչվում էր Կաութուլեյ, բայց 1976 թվականից նրանք պահանջում են Մյանմարում դաշնային համակարգի հաստատում։ Այնուամենայնիվ, Կարենական Ազգային Միությունը հրաժարվել է բանակցել Մյանմարի զինվորական խունտայի հետ։

## Ծագում

Կարենների լեգենդներում հիշատակվում է «հոսող ավազի գետ», որը, ըստ ավանդազրույցների, հատել են նրանց նախնիները։ Շատ կարեններ կարծում են, որ դա վերաբերում է Գոբիի անապատին, թեև նրանք արդեն դարեր շարունակ բնակվում են Մյանմարում։ Շատ գիտնականներ մերժում են Գոբիի անապատի անցման գաղափարը և փոխարենը լեգենդը մեկնաբանում են որպես «ավազով հոսող ջրային գետեր»։ Սա կարող է վերաբերվել Չինաստանի դեղին գետին, որի վերին հոսանքը համարվում է սինո-տիբեթական լեզուների նախահայրենիքը։

Ըստ լեգենդների՝ կարենները երկար ժամանակ անցկացնում էին գետի մոտ՝ պատրաստելով խեցեմորթներ, մինչև չինացիները սովորեցրին նրանց բացել խեցիներն ու հանել միսը։ Լեզվաբաններ Լուսը և Լեմանը գնահատում են, որ տիբետա-բուրման ժողովուրդները, ներառյալ կարենները, ներխուժել են ներկա Մյանմարի տարածք մ.թ. 300-800 թվականների միջակայքում։

«Կարեն» անվանումը վերաբերում է բազմազան էթնիկ խմբերի, որոնք չունեն ընդհանուր լեզու, մշակույթ, կրոն կամ նյութական բնութագրեր։ Հավասարեցված կարենական ինքնությունը համեմատաբար ժամանակակից երևույթ է, որն առաջացել է 19-րդ դարում՝ որոշ կարենների քրիստոնեություն ընդունելու և բրիտանական գաղութային քաղաքականության ազդեցության արդյունքում։

«Karen» բառը անգլիֆիկացված ձևն է բիրմայական Կայն (ကရင်) բառի, որի բուն ստուգաբանությունը անհայտ է։ Հնարավոր է, որ այն սկզբնապես օգտագործվել է որպես վիրավորական տերմին՝ նշելու ոչ բուդդայական էթնիկ խմբերին, կամ էլ ծագում է Կանյան անվանումից, որը հնարավոր է՝ կապված է Մոն ժողովրդի կողմից հիշատակված անհետացած քաղաքակրթության հետ։

Նախագաղութային շրջանում բիրմայական և մոնախոս թագավորությունները տարբերակում էին կարենների երկու հիմնական խումբ․

* **Talaing Kayin** ()**՝** հիմնականում հարթավայրաբնակներ, որոնք համարվում էին «նախնական բնակիչներ» և կարևոր դեր էին խաղում Մոն արքունիքում,
* **Karen** ()**՝** լեռնային բնակավայրերի կարեններ, որոնք ենթարկվել կամ ձուլվել էին բիրմացիներին։

### Գենետիկա
Գործող գնահատականների համաձայն՝ կարենները սկսել են բնակություն հաստատել ներկայիս Մյանմարի տարածքում մոտ 2,500 տարի առաջ, միգրացիայի ընթացքում տեղափոխվելով այն շրջաններից, որոնք այսօր հանդիսանում են Մոնղոլիայի և Տիբեթի տարածքներ։ Նրանք հիմնականում բնակություն են հաստատել Մյանմարի արևելյան լեռնային շրջանի սահմանային բարձունքներում։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կարենները դրսևորում են գենետիկ մեկուսացման նշաններ, ինչը վկայում է նրանց առանձնացված գենետիկ ծագման մասին, որը տարբերվում է հարևան ժողովուրդներից։ Մի ուսումնասիրություն, որը կենտրոնացած էր Հյուսիսային Թաիլանդում ապրող Կայա (Կարմիր կարեններ) խմբի վրա, վերլուծել է ավտոսոմային կարճ կրկնվող հաջորդականություններ (STRs) և Y-քրոմոսոմային հապլախմբեր։ Արդյունքներն արձանագրել են, որ Կայա ժողովուրդը գենետիկորեն ավելի մոտ է Հարավարևելյան Ասիայի այլ ժողովուրդներին, քան Հյուսիսարևելյան Ասիայի կամ Տիբեթի բնակչությանը։

## Բնակչություն և տեղաբաշխում

Կարենները կազմում են Մյանմարի մեծությամբ երրորդ էթնիկ խումբը, Բամարներից և Շաններից հետո։ Նրանք հիմնականում բնակվում են Մյանմարի արևելյան լեռնային շրջանների սահմանամերձ բարձունքներում և Իրավադիի դելտայում, հատկապես Կային նահանգում (նախկինում՝ Կարեն նահանգ)։ Բացի այդ, կարեններ ապրում են նաև Կայա նահանգում, Շանի հարավային նահանգում, Այեյարվադի և Տանինթարիի տարածաշրջաններում, Բագոյի վարչական բաժնում, ինչպես նաև Թաիլանդի հյուսիսային և արևմտյան մասերում։

Կարենների ընդհանուր թիվը դժվար է ճշգրիտ գնահատակն տալ, քանի որ Մյանմարում վերջին վստահելի մարդահամարը կատարվել է 1931 թվականին։ Ըստ «Ամերիկայի Ձայնի» 2006 թվականի հոդվածի՝ Մյանմարում կարենների թիվը գնահատվում է շուրջ յոթ միլիոն։ Թաիլանդում ապրում է ևս մոտ 400,000 կարեն, որտեղ նրանք լեռնային ցեղախմբերից ամենամեծն են։ Շատերը ապրում են փախստականների ճամբարներում։

Որոշ կարեններ լքել են Թաիլանդի փախստականների ճամբարները և վերաբնակվել այլ երկրներում, մասնավորապես՝ Հյուսիսային Ամերիկայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում և Սկանդինավիայում։ 2011 թվականին կարենական սփյուռքի բնակչությունը գնահատվել է մոտավորապես 67,000 մարդ։

## Քաղաքական պատմություն
### Բրիտանական շրջան
Անգլո-բիրմայական երեք պատերազմներում բրիտանացիների հաղթանակներից հետո՝ 1886 թվականին, Մյանմարը միացվեց Բրիտանական Հնդկաստանին որպես նահանգ։ 1830 թվականից սկսած, բապտիստ միսիոներները Մյանմարում տարածեցին քրիստոնեությունը և կարողացան մեծ թվով կարենների դարձի բերել։ Քրիստոնյա կարենները բրիտանական գաղութային վարչակազմի կողմից ավելի նախընտրելի էին, և նրանց տրվում էին հնարավորություններ, որոնք հասանելի չէին բիրմայական էթնիկ մեծամասնությանը՝ այդ թվում բանակում ծառայելը և տեղեր օրենսդիր մարմնում։ Քրիստոնյա կարեններից շատերը սկսեցին ձևավորել իրենց առանձնացված ինքնությունը ոչ քրիստոնյա կարեններից, և նրանցից շատերը դարձան կարենական էթնո-ազգային կազմակերպությունների, այդ թվում՝ Կարենական Ազգային Միության (KNU) ղեկավարներ։

1881 թվականին արևմտյան կրթություն ստացած քրիստոնյա կարենները հիմնադրեցին Կարենական Ազգային Ասոցիացիան (KNA)՝ բրիտանացիների հետ կարենների շահերը ներկայացնելու նպատակով։ Թեև կառույցը ղեկավարում էին քրիստոնյաներ, Կարենական Ազգային Ասոցիացիան ձգտում էր միավորել տարբեր տարածաշրջաններից և կրոնական պատկանելությամբ բոլոր կարեններին՝ մեկ կազմակերպության ներքո։ 1917 թվականին Հնդկաստանում կայացած Մոնտագու-Չելմսֆորդի լսումներին նրանք հայտարարեցին, որ Մյանմարը դեռ պատրաստ չէ ինքնակառավարման։ Երեք տարի անց՝ 1920 թվականի Քրադդոկի բարեփոխումների քննադատությունից հետո, նրանք շահեցին 5 (հետագայում՝ 12) տեղ օրենսդիր խորհրդում, որը բաղկացած էր 130 (հետագայում՝ 132) անդամներից։ Բուդդայական կարենները մինչև 1939 թվականը անկազմակերպ էին և նույն թվականին ձևավորվեց Բուդդայական Կարենական Ազգային Ասոցիացիան։ 1938 թվականին բրիտանական գաղութային վարչակազմը պաշտոնապես ճանաչեց Կարենների Նոր տարին որպես պետական տոն։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, երբ ճապոնացիները օկուպացրել էին տարածաշրջանը, կարենների և բիրմայականների միջև երկարաժամկետ լարվածությունը վերածվեց բացահայտ բախումների։ Այդ բախումների արդյունքում բազմաթիվ գյուղեր ավերվեցին, և իրականացվեցին կոտորածներ, ինչպես ճապոնացիների, այնպես էլ Բիրմայի Անկախության Բանակի (BIA) կողմից, որը աջակցում էր ճապոնացիներին երկրի ներխուժման ընթացքում։ Զոհերի թվում էին նախապատերազմյան նախարար Սո Փե Թան և նրա ընտանիքը։ Մեկ առանձին կառավարական զեկույցում նշվում էր, որ այս հարձակումների պատճառներն էին Բիրմայի Անկախության Բանակի բռնությունները և կարենների հավատարմությունը բրիտանացիներին։Այդ ժամանակ Բիրմայի Անկախության Բանակի ճապոնացի հրամանատարն էր գնդապետ Սուզուկի Կեյջին, ով հանդիպում ունեցավ Սո Թա Դինի գլխավորած կարենական պատվիրակության հետ։ Ենթադրվում է, որ նրա միջամտությունը կանխեց հետագա բռնությունները։

### Հետպատերազմյան շրջան
Պատերազմից հետո կարեններն ակնկալում էին, որ այն տարածքները, որտեղ նրանք կազմում էին բնակչության մեծամասնությունը, կդառնան առանձին ենթամիավոր կամ «նահանգ» Մյանմարի կազմում՝ այնպես, ինչպես արդեն նահանգային կարգավիճակ էին ստացել շանները, կատշինները և չիները։ 1946 թվականի օգոստոսին Սո Թա Դինի և Սո Բա Ու Գիի գլխավորած բարի կամքի առաքելությունը Լոնդոնում ձախողվեց, քանի որ Բրիտանական կառավարությունը չաջակցեց որևէ առանձնացման կամ անկախության պահանջի։

1947 թվականի հունվարին բրիտանացիները Լոնդոն հրավիրեցին Աուն Սանի գլխավորած նահանգապետի գործադիր խորհրդի պատվիրակությանը՝ Աուն Սան  Ատլիի պայմանագրի շուրջ բանակցելու համար, սակայն ոչ մի էթնիկ փոքրամասնություն չէր ընդգրկվել պատվիրակության կազմում։ Նույն տարվա փետրվարին Փանգլունի համաժողովի ընթացքում, երբ Աուն Սանը որպես անցումային բիրմայական կառավարության ղեկավար ստորագրեց համաձայնագիր շան, կատշին և չին առաջնորդների հետ, կարենները մասնակցում էին միայն որպես դիտորդներ, իսկ մոններն ու առականցիները բացակայում էին։

Բրիտանացիները խոստացել էին պատերազմից հետո քննարկել կարենների հարցը։ Թեև հարցը բարձրացվեց, գործնական քայլեր չձեռնարկվեցին մինչև նրանց դուրս գալը Մյանմարից։ 1947 թվականի Սահմանադրությունը, որը կազմվել էր առանց կարենների մասնակցության՝ պայմանավորված նրանց կողմից սահմանադրական ժողովի ընտրությունների բոյկոտով, նույնպես չխոսեց կոնկրետ և հստակ կերպով կարենների հարցի մասին՝ այն թողնելով հետագայում՝ անկախությունից հետո քննարկելու։ Այդ սահմանադրությամբ՝ Շանների և կարեննիի նահանգներին տրվեց 10 տարի անց անկախանալու իրավունք, Կատշինները ստացան սեփական նահանգ, Չիները՝ հատուկ վարչական շրջան։ Իսկ Մինիստրական Մյանմարի մոններն ու առականցիների խնդիրները հաշվի չառնվեցին։

### Կարենների Ազգային Միություն
1947 թվականի փետրվարի սկզբին Կարենների կոնգրեսի ընթացքում հիմնադրվեց Կարենների Ազգային Միությունը, որն անցկացվեց Յանգոնում՝ Վինտոնի հիշատակի սրահում։ Կոնգրեսին մասնակցում էին 700 պատվիրակներ, որոնք ներկայացնում էին Կարենների Ազգային Ասոցիացիաները (բապտիստ և բուդդայական), Կարենների Կենտրոնական Կազմակերպությունը և նրա երիտասարդական թևը՝ Կարենների Երիտասարդական Կազմակերպությունը։ Ժողովը պահանջում էր Կարենների նահանգ՝ ծովեզրյա ելքով, Սահմանադրական ժողովում 25% ներկայացվածություն, նոր էթնիկ մարդահամար և կարենական ստորաբաժանումների պահպանում բանակում։ Մարտի 3-ի վերջնաժամկետն անցավ առանց բրիտանական կառավարության արձագանքի, և հաջորդ օրը Կարենների Ազգային Միության առաջին նախագահ Սո Բա Ու Գին հրաժարական տվեց Նահանգապետի Գործադիր Խորհրդից։

Պատերազմի ավարտից հետո՝ 1948 թվականի հունվարին, Մյանմարին անկախություն շնորհվեց և կարենները՝ Կարենների Ազգային Միությունը ղեկավարությամբ, փորձեցին խաղաղ գոյակցել բիրմայական մեծամասնության հետ։ Կարենները ունեին առանցքային պաշտոններ ինչպես կառավարությունում, այնպես էլ բանակում։ Սակայն 1948 թվականի աշնանը Մյանմայի կառավարությունը՝ Ու Նուի ղեկավարությամբ, սկսեց հավաքագրել և զինել քաղաքական աշխարհազորայինների, որոնք ենթարկվում էին գեներալ Նե Վինին և դուրս էին կանոնավոր բանակի վերահսկողությունից։ 1949 թվականի հունվարին այդ աշխարհազորերից մի քանիսը հարձակումներ գործեցին Կարենների համայնքների վրա։

1950-ականներից սկսած Կարենների Ազգային Միությունը պահպանել է իր կառուցվածքն ու նպատակը։ Կարենների Ազգային Միությունը ծառայում է որպես կառավարման մարմին Կարեն ժողովրդի համար՝ տրամադրելով հիմնական սոցիալական ծառայություններ՝ ներառյալ կրթություն Թաիլանդում և Բիրմայում, բժշկական ծառայություններ, առևտրի ու տնտեսության կարգավորում, ինչպես նաև անվտանգության ապահովում իր զինված թևի՝ Կարեն Ազատագրական Բանակի միջոցով։ Այս գործունեությունը հատկապես կարևոր է Կարեն փախստականների և ներքին տեղահանվածների համար։

### Ապստամբություն
1949 թվականի հունվարի վերջին բանակի շտաբի պետ, կարենազգի գեներալ Սմիթ Դանը հեռացվեց պաշտոնից և ձերբակալվեց։ Նրան փոխարինեց բիրմացի ազգայնական Նե Վինը։ Նույն ժամանակ Կարենների հարցը քննելու հանձնաժողովը պատրաստվում էր իր զեկույցը ներկայացնել բիրմայական կառավարությանը, սակայն զեկույցի արդյունքները մնացին ստվերում՝ տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխության պատճառով։ Կարենների Ազգային Պաշտպանության Կազմակերպությունը (KNDO), որը հիմնադրվել էր 1947 թվականի հուլիսին, սկսեց ապստամբություն կառավարության դեմ։ Նրանց աջակցեցին Կարենների հրաձիգների և Միութենական Ռազմական Ոստիկանության ստորաբաժանումների անցումները իրենց կողմ, որոնք նախկինում հաջողությամբ ճնշել էին բիրմայական կոմունիստների ապստամբությունները։ Կարենների Ազգային Պաշտպանության Կազմակերպությունը գրեթե կարողացավ գրավել Յանգոնը։ Ամենահայտնի դեպքը Ինսեյնի ճակատամարտն էր՝ 9 մղոն հեռու Յանգոնից, որտեղ նրանք պաշարման մեջ մնացին 111 օր մինչև 1949 թվականի մայիսը։

Տարիներ անց Կարենները դարձան 20 էթնիկ փոքրամասնություններից ամենախոշորը, որոնք մասնակցում էին Յանգոնում իշխող ռազմական դիկտատուրայի դեմ ուղղված ապստամբությանը։ 1980-ականներին Կարենների Ազատագրական Բանակի (KNLA) թիվը կազմել է մոտ 20,000 զինվոր։ 1988 թվականին՝ Մյանմայի ժողովրդական ապստամբությունից հետո, որն հայտնի է որպես 8888 շարժում, Կարենների Ազատագրական Բանակն ընդունեց այդ ցուցարարներին իրենց սահմանամերձ ճամբարներում։ Դիկտատուրան ընդլայնեց բանակը և մի շարք լայնածավալ հարձակումներ իրականացրեց Կարենների Ազատագրական Բանակի դեմ։ 2006 թվականին Կարենների Ազատագրական Բանակի ուժերը նվազել էին՝ դառնալով 4,000-ից քիչ զինվոր՝ ընդդեմ 400,000-անոց բիրմայական բանակի։ Սակայն Կարենների Ազատագրական Բանակի քաղաքական թևը՝ Կարենների Ազգային Միությունը, շարունակում էր փորձեր ձեռնարկել խնդրի քաղաքական լուծման ուղղությամբ։

Մինչև 2006 թվականը հակամարտությունը շարունակվում էր։ Կարենների Ազգային Միության նոր կենտրոնակայանը գտնվում էր Մու Այե Պու բնակավայրում՝ Բիրմա-Թաիլանդ սահմանին։ 2004 թվականին BBC-ն, հղում անելով մարդասիրական կազմակերպություններին, հաղորդեց, որ մինչև 200,000 Կարեն իրենց տներից տեղահանվել են տասնամյակներ տևած պատերազմների հետևանքով, իսկ Թաիլանդում փախստականների ճամբարներում ապրում էր 160,000 փախստական՝ հիմնականում Կարեն։ Ամենամեծ ճամբարը գտնվում է Մաե Լա քաղաքում՝ Թակի նահանգում, որտեղ բնակվում է մոտ 50,000 Կարեն փախստական։

2010 թվականի փետրվարին հրապարակված հաշվետվությունները փաստում են, որ բիրմայական բանակը շարունակում է այրել Կարենների գյուղերը՝ ստիպելով հազարավոր մարդկանց տեղահանվել։ Շատ Կարեններ, այդ թվում՝ Կարենների Ազգային Միության նախկին քարտուղար Պադոհ Ման Շա Լահ Փանը և նրա դուստրը՝ Զոյա Փանը, մեղադրել են Մյանմայի ռազմական կառավարությանը էթնիկ զտման մեջ։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտն էլ մեղադրել է Մյանմայի կառավարությանը կրոնական ազատությունների ճնշման մեջ։

2005 թվականին Նյու Յորք Թայմսում հրապարակված հոդվածը, որը ներկայացնում էր Գայ Հորթոնի զեկույցը Մյանմայի բանակի վայրագությունների վերաբերյալ Կարենների և այլ էթնիկ խմբերի նկատմամբ երկրի արևելյան շրջաններում, փաստում է հետևյալը՝ զոհերի վկայություններով, լուսանկարներով, քարտեզներով և տեսագրություններով (UN-ի նախկին Հարավսլավիայի դատական խորհրդականի օգնությամբ) նա փաստագրել է ստրկական աշխատանք, համակարգված բռնաբարություններ, երեխաների հարկադիր զորակոչ, զանգվածային կոտորածներ և գյուղերի, սննդի ու բժշկական ծառայությունների դիտավորյալ ոչնչացում։

#### Փախստականների ճգնաժամ
Ապստամբության ամբողջ ընթացքում հարյուր հազարավոր Կարեններ փախել են դեպի փախստականների ճամբարներ, մինչդեռ շատերը (որոնց ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ) դարձել են ներքին տեղահանվածներ Կարենների նահանգում։ Փախստականները կենտրոնացված էին Մյանմա-Թաիլանդ սահմանի երկայնքով գտնվող ճամբարներում։ Փախստականների վկայություններով՝ այդ ճամբարները տառապել են գերբնակեցումից, հիվանդություններից և ժամանակ առ ժամանակ Մյանմայի բանակի հարձակումներից։

## Կյանքը փախստականների ճամբարներում
Մոտ 400,000 Կարեններ անօթևան են, իսկ 128,000-ը ապրում են Թաիլանդի և Բիրմայի (Մյանմայի) սահմանին գտնվող փախստականների ճամբարներում։ BMC-ի տվյալներով՝ «այդ ճամբարներում բնակվող փախստականների 79%-ը Կարեն էթնիկ խմբին է պատկանում»։ Նրանց կյանքը ճամբարներում սահմանափակված է, քանի որ սովորաբար չեն կարող դուրս գալ ճամբարից, և եթե դուրս գան, Թաիլանդի ոստիկանությունը կարող է նրանց ձերբակալել։ Կարեն փախստականների համար աշխատատեղեր գրեթե չկան կամ շատ վտանգավոր են։ Նախկին փախստական Հլա Վան ասել է․ 

Վան Կարեն փախստական է, ով ապրել է ճամբարում, հաճախել է դպրոց և օգնել ընտանիքին, քանի որ ծնողները ստիպված էին դուրս գալ աշխատանք փնտրելու։ Սակայն նրանք շատ քիչ էին վաստակում։ Վան տառապել է թերսնուցումից, քանի որ նրա ծնողները ի վիճակի չեն եղել սնունդ գնել ինը երեխաների համար։

Ճամբարներում գոյություն ունի հաստատված կառավարման համակարգ, որոնք ֆինանսավորվում են ՄԱԿ-ի և այլ դոնորների կողմից։ Ճամբարների առօրյա վարչակազմը ղեկավարում է Կարեն փախստականների կոմիտեն՝ Թաիլանդի կառավարության հսկողության ներքո, որը պահպանում է ճամբարների մուտքերն ու ելքերը։ Ճամբարներում գործում է կայացած դպրոցական համակարգ՝ մինչև ավագ դպրոց։ Որոշ ճամբարներում գործում են նաև քոլեջային դասընթացներ, որոնք կազմակերպվում են Կարեն փախստականների կոմիտեի կրթական բաժնի կողմից։

## Սփյուռք
### Ամերիկյան բնակչություն
2000 թվականից սկսած Կարենները սկսել են վերաբնակվել ԱՄՆ-ում և Կանադայում։ Շատ Կարեններ ժամանում են առանց տեղական լեզվի իմացության։ «Փախստական Կարենների 90%-ը նշել է, որ ժամանելիս անգլերեն կամ ֆրանսերեն չեն իմացել»։ 

Մոտավոր հաշվարկներով՝ 20,000 Կարեն ապրում են Մինեսոտայում, հիմնականում Սենթ Փոլ քաղաքում։ Ավելի քան 5,000 Կարեն ապրում են Նեբրասկայում, և Կարենների որոշ համայնքներ վերաբնակվել են նաև Հարավային Կալիֆոռնիայում և Նյու Յորքի կենտրոնական հատվածում։

2014 թվականին Լեր Հթուն երդվեց որպես ԱՄՆ առաջին Կարեն ոստիկան, ավարտելով Սենթ Փոլի ոստիկանական ակադեմիան Մինեսոտայում։ Մու Այեն մի երիտասարդ Կարեն կին է, ով վերաբնակվել է Սան Դիեգոյում, Կալիֆոռնիա։ Այեն ասել է․ 

Բացի այդ, Է Դե Գրեյը, ով ավարտել է Սան Դիեգոյի Քրոուֆորդ ավագ դպրոցը, ցանկանում է վերադառնալ ճամբարներ և կիսվել իր գիտելիքներով դպրոցականների հետ։ Գրեյն ասել է․

### Անդամանյան կղզիների բնակչություն
Հնդկաստանում կա շուրջ 2,500 Կարեն բնակչություն, հիմնականում բնակվում են Հյուսիսային Անդամանյան կղզիների Մայաբունդեր թեշիլում՝ Անդամանյան և Նիկոբարյան կղզիների միութենական տարածքում։ Նրանց գրեթե բոլորը բապտիստ բողոքական քրիստոնյաներ են։ Ներսում իրար հետ շփվելու համար պահպանում են իրենց լեզուն, սակայն իրենց ոչ-Կարեն հարևանների հետ հաղորդակցության համար օգտագործում են հինդի։

## Լեզու
Կարեներենը՝ մտնելով սինոտիբեթյան լեզվաընտանիքի տիբեթո-բիրմայական ճյուղի մեջ, բաղկացած է երեք փոխադարձաբար անհասկանալի ճյուղերից՝ Սգոու (Sgaw), Արևելյան Պոու (Eastern Pwo) և Արևմտյան Պոու (Western Pwo)։ Կարեներենը գրեթե եզակի է տիբեթո-բիրմայական լեզուների շարքում, քանի որ ունի ենթակա-ստորոգյալ-ռարկա (SVO) բառակարգ. մինչդեռ տիբեթո-բիրմայական լեզուները հիմնականում ունեն ենթակա-առարկա-ստորոգյալ (SOV) կառուցվածք։ Այս առանձնահատկությունը, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված է հարևան մոնական և թայական լեզուների ազդեցությամբ։

## Կրոն

Կարենների մեծամասնությունը դավանում է թերավադա բուդդիզմին, միաժամանակ պահպանելով ոգեպաշտական հավատալիքներ, մինչդեռ մոտավորապես 15-30 տոկոսը քրիստոնյաներ են։ Ներերկրյա հարթավայրերում բնակվող Պոու-խոսող կարենները հակված են ավելի ուղղափառ բուդդիստ լինելու, մինչդեռ լեռնային շրջաններում բնակվող Սգոու-խոսող կարենները հիմնականում ավելի հեթերոդոքս բուդդիստներ են, որոնք ունեն ուժեղ ոգեպաշտական համոզմունքներ։

### Ոգեպաշտություն
Կարենների անիմիզմը բնութագրվում է խլար (հոգի) կոչվող հոգու (ကလၤ) գաղափարով՝ յուրաքանչյուր անհատի մեջ բնակվող 37 ոգիների հավատքով։ Վատ բախտն ու հիվանդությունները կապվում են հոգիներից որևէ մեկի հեռացման հետ, իսկ մահը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ բոլոր 37 հոգիները լքում են մարմինը։

### Բուդդիզմ
Բուդդիստ կարեններն ամենաշատն են կարենների շրջանում՝ կազմելով ընդհանուր կարեն բնակչության մոտ 65 տոկոսը։ Բուդդիզմի ազդեցությունը եկել է մոններից, որոնք մինչև 18-րդ դարի կեսերը գերիշխող էին ստորին Բիրմայում։ Բուդդիստ կարենները հիմնականում բնակվում են Քային նահանգում, Մոն նահանգում, Յանգոնում, Բագոյում և Տանինթարի շրջանում։ Գյուղերի մեծ մասում կան բուդդայական վանքեր, որոնք հանդիսանում են համայնքի կյանքի կենտրոն։ Արժանավորություն վաստակելու արարողությունները՝ օրինակ ողորմություն տալը, բուդդիստ կարենների կյանքի անբաժանելի մասն են։

Բուդդիզմը Պվո լեզվով խոսող կարենների մոտ ներմուծվել է 1700-ականների վերջին, իսկ Ձվեգաբին լեռան գագաթին գտնվող Եդագոն վանքը դարձել է կարեն լեզվով բուդդայական գրականության գլխավոր կենտրոնը։ 1800-ական թվականներին հիմնադրվել են մի շարք միլենարիան սեկտաներ՝ կարեն բուդդիստ ապստամբ մինլաունգների առաջնորդությամբ։ Երկու սեկտա՝ Տելակոն (կամ Տելակու) և Լեքե, հիմնադրվել են 1860-ականներին։ Տելակու սեկտան հիմնադրվել է Քյաինգում և համարվում է բուդդայական սեկտա՝ ներառելով ոգիների պաշտամունք, կարեն ավանդույթներ և ապագա Բուդդա Մետտեյյայի պաշտամունք։ Լեքե սեկտան հիմնադրվել է Թանլվին գետի արևմտյան ափին և այժմ այլևս բուդդիզմի հետ կապ չունի (քանի որ հետևորդները չեն հարգում բուդդայական վանականներին)։

Հետևորդները հավատում են, որ ապագա Բուդդան կվերադառնա Երկիր, եթե նրանք պահպանեն բարոյական վարքագիծը (հետևեն Դհարմային և կանոններին)։ Նրանք նաև բուսակեր են, շաբաթ օրերին կատարում են ծեսեր և կառուցում հատուկ տաճարներ։ Վերջին դարի ընթացքում ձևավորվել են մի քանի բուդդայական սոցիալ-կրոնական շարժումներ՝ ինչպես ուղղափառ, այնպես էլ ոչ ուղղափառ։ Դուուայե կոչվող պաշտամունքը, որը բխում է ոգեպաշտական ավանդույթներից, նույնպես լայնորեն կիրառվում է։

Գոյություն ունեն մի քանի նշանավոր կարեն բուդդիստ վանականներ, այդ թվում՝ Սգո լեզվով խոսող Թուզանա և Զագարան, որին 2004 թվականին Մյանմայի կառավարությունը շնորհել է «Ագգա Մահա Սադդամմաջոտիկա» տիտղոսը։ Թաիլանդի կարենները ունեն իրենց սեփական կրոնը, սակայն որոշները ընդունել են բուդդիզմը՝ միսիոներների ջանքերի շնորհիվ։

### Քրիստոնեություն
Թա Բյուն՝ առաջին կարենը, որ դարձի է եկել քրիստոնեության, մկրտվել է 1828 թվականին Ջորջ Բորդմանի կողմից, ով Ադոնիրամ Ջադսոնի՝ Ամերիկյան Բապտիստական Արտաքին Առաքելական Ընկերակցության հիմնադրի գործընկերն էր։ Այսօր կան քրիստոնյաներ, որոնք պատկանում են Կաթոլիկ Եկեղեցուն և տարբեր բողոքական ուղղությունների։ Ամենամեծ բողոքական ուղղություններից են բապտիստները և յոթներորդօրյա ադվենտիստները։

Կարեն ժողովրդի շրջանում տարածված է մի լեգենդ՝ մի մարգարեության մասին, ըստ որի կորսված մի գիրք վերադառնալու է «սպիտակ եղբոր» կողմից։ Համարվում է, որ այս մարգարեությունը կատարվել է, երբ առաջին ամերիկացի բապտիստ միսիոներները Աստվածաշունչը բերեցին կարեն ժողովրդին, սակայն ամենայն հավանականությամբ այս լեգենդը ծագում է 19-րդ դարում։

Ուղղափառ քրիստոնեության հետ մեկտեղ որոշ կարեններ, ովքեր իրենց քրիստոնյա են համարում, իրենց հավատքում ներառել են նաև ոգեպաշտության տարրեր։ Իրրավադիի դելտայի կարենները հիմնականում քրիստոնյա են, մինչդեռ բուդդիստները ավելի շատ կենտրոնացած են Քային նահանգում և հարակից շրջաններում։ Այժմ գնահատվում է, որ կարենների մոտ 15-20 տոկոսը իրենց քրիստոնյա է համարում, իսկ ԱՄՆ-ում բնակվող կարենների շուրջ 90 տոկոսը քրիստոնյա է։ Այլ աղբյուրներ գնահատում են, որ քրիստոնյա կարենների թիվը կարող է հասնել մինչև 30 տոկոսի։

Կարեն Բապտիստական Միությունը (KBC) հիմնադրվել է 1913 թվականին։ Դրա կենտրոնակայանը գտնվում է Յանգոնում, ունի 20 անդամ միություններ Մյանմայի ողջ տարածքում։ Կարեն Բապտիստական Միությունը ղեկավարում է բարեգործական հիվանդանոց Ինսեյնում՝ Յանգոնում։ Միությունը նաև ղեկավարում է Կարեն Բապտիստական Աստվածաբանական Սեմինարիան՝ առաջարկելով թե աստվածաբանական, թե ազատ արվեստների ծրագրեր՝ բավարարելու երիտասարդ կարենների մտավոր և մասնագիտական կարիքները։ Կարեն Բապտիստական Միությունը գտնվում է Ահլոնեում, Յանգոնում, և ղեկավարում է Պվո Կարեն Աստվածաբանական Սեմինարիան։

Մյանմայում կան նաև այլ դպրոցներ, որոնք նախատեսված են կարեն ժողովրդի համար, ինչպիսիք են՝ Պակու Աստվածաբանական Դպրոցը Տաունգուում, Կոթաբյու Աստվածաշնչային Դպրոցը Պաթեյնում և Յանգոնի Ներքին Առաքելության Դպրոցը։

Թաիլանդում գործող Կարեն Բապտիստական Միությունը տեղակայված է Չիանգ Մայում։

Յոթներորդօրյա ադվենտիստները մի քանի դպրոցներ են կառուցել Թաիլանդում գտնվող կարեն փախստականների ճամբարներում։ Էդեն Վելլի Ակադեմիան Թակ քաղաքում և Կարեն Ադվենտիստական Ակադեմիան Մաե Հոնգ Սոնում համարվում են ամենամեծ ադվենտիստական կարենական դպրոցները։

## Մշակույթ
Հողագործության մեջ մշակաբույսերի հերթափոխը (crop rotation) կարեն ժողովրդի մշակույթի մաս է եղել առնվազն մի քանի հարյուր տարի։

Դոն պարը կարենական ավանդական պարային ելույթ է։ «Դոն» բառը մոտավոր նշանակում է «համաձայնություն»։ Պարը ներկայացնում է միատեսակ շարժումների շարք՝ ուղեկցված կարենական ավանդական երաժշտական գործիքների հնչյուններով։ Ելույթի ժամանակ պարախմբին առաջնորդում է «Դոն Քո»-ն։ Դոն պարը ծագել է պվո կարեններից, որոնք այն ստեղծել են՝ համայնքային արժեքներն ամրապնդելու նպատակով։

Սե քլի պարը կամ բամբուկի պարը ևս կարենական ավանդական ներկայացում է, որը սովորաբար անցկացվում է տոների ընթացքում՝ ինչպես Սուրբ Ծնունդը, այնպես էլ Նոր տարին։ Մասնակիցները բաժանվում են երկու խմբի. մի խումբը հատակ է ստեղծում՝ բամբուկե փայտերով շախմատային ձևով խաչելով դրանք, իսկ մյուս խումբը պարում է այդ հարթակի վրա։ Պարողները պետք է զգույշ լինեն, որպեսզի չընկնեն այդ հարթակի բազմաթիվ բացվածքներից որևէ մեկի մեջ։

### Խոհանոց
Թալաբաուն կամ բամբուկի ապուրը Կարենների ավանդական ուտեստն է, որը սովորաբար պատրաստվում է բամբուկի կադրերից, սողունաձուկից (snakehead fish) և ռեհանի տերևներից։ Ապուրին հաճախ ավելացնում են նաև փոքր քանակությամբ բրինձ և մի քիչ միս կամ ծովամթերքի կտորներ։

Անցյալում թալաբաուն օգտագործվում էր որպես բրնձի հավելում, քանի որ բրինձը միշտ հասանելի կամ մատչելի չէր Կարեններին։ Թալաբաուն համարվում է Մյանմայի ամենահայտնի ապուրներից մեկը և լայնորեն ճանաչվում է որպես Կարենների խոհանոցի գլխավոր ուտեստ։

### Տոներ
Կարենների Նոր տարի (ကညီနံၣ်ထီၣ်သီ) Կարեն ժողովրդի գլխավոր տոներից մեկն է։ Նրա ամսաթիվը գրիգորյան օրացույցով տարեցտարի փոխվում է, քանի որ կարենները օգտագործում են լուսնային օրացույց։ Նոր տարին սովորաբար նշվում է դեկտեմբերին կամ հունվարին։

Կարենների ազգային օրը նշվում է ամեն տարի՝ փետրվարի 11-ին։

Ճանկ կապելու արարողությունը (ကညီလါခူးကံၢ်စု) կարենական մշակույթի կարևոր տոն է, որը նշվում է ամեն տարի՝ օգոստոս ամսին։

Կարենների Նահատակների օրը (Ma Tu Ra) նվիրված է նրանց, ովքեր զոհվել են Կարեն ժողովրդի ինքնորոշման պայքարում։ Այն նշվում է ամեն տարի՝ օգոստոսի 12-ին՝ Կարենական ազգային միության առաջին նախագահ Սո Բա Ու Ջիի մահվան տարելիցի օրը։

## Համանուններ
Մեկ տեսակի գեկկո՝ **Hemidactylus karenorum**, անվանվել է **կարեն ժողովրդի** պատվին։

## Տես նաև
* Մյանմա
* Հարավարևելյան Ասիա

## Ծանոթագրություններ

## Տարընթերցում

* 
* 
* 
* 
* Forbes, Andrew, and Henley, David, 'Chiang Mai's Hill Peoples' in: *Ancient Chiang Mai* Volume 3. Chiang Mai, Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006IN1RNW
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* the Karen people of Burma by David Tharckabaw, Roland Watson (2003)
* San C. Po, ''Burma and the Karens'' (London 1928)
* Karenvoice.net, shares the information of Karen interacting in the world from the past, struggling in Burma in the present and transiting in the world again in the future
* Karens Around the World Unite.
* Karen Human Rights Group, a new website documenting the human rights situation of Karen villagers in rural Burma
* Kawthoolei meaning "a land without evil", is the Karen name of the land of Karen people. An independent and impartial media outlet aimed to provide contemporary information of all kinds — social, cultural, educational and political
* Adventist World Radio Karen 
* ''Kwekalu'' literally "Karen Traditional Horn", the only online Karen language news outlet based in Mergui/Tavoy District of Kawthoolei
* Karen Women's Organization
* Karen Don Dance (YouTube)

Կատեգորիա:Ասիայի էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Թաիլանդի ազգեր
Կատեգորիա:Մյանմայի ազգեր
Կատեգորիա:Մյանմայի պատմություն