Գլխուղեղի թարախակույտ

**Գլխուղեղի թարախակույտ** ()**,** գլխուղեղի հյուսվածքում առաջացած թարախակույտ, որն առաջանում է տարբեր ինֆեկցիոն հարուցիչների մոտակա (հարքթային խոռոչներ, ատամի թարախակույտ, էպիդուրալ թարախակույտ) կամ հեռակա (թոքերի, սրտի, երիկամների և այլն) աղբյուրներից տարածման հետևանքով:

Վարակը կարող է ներթափանցել գանգի կոտրվածքով՝ գլխի վնասվածքից կամ վիրաբուժական միջամտություններից հետո: Գլխուղեղի թարախակույտը սովորաբար կապված է փոքր երեխաների սրտի բնածին արատների հետ: Այն կարող է առաջանալ ցանկացած տարիքում, բայց առավել հաճախ հանդիպում է կյանքի երրորդ տասնամյակում:

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ջերմությունը, գլխացավը և նյարդաբանական խնդիրները, թեև դասական են, սակայն հանդիպում են ուղեղի թարախակույտ ունեցող մարդկանց միայն 20%-ի շրջանում։ 

Ջերմության, գլխացավի և օջախային նյարդաբանական ախտանիշների հայտնի եռյակը խիստ բնորոշ է ուղեղի թարախակույտին: Այս ախտանիշները պայմանավորված են ներգանգային ճնշման բարձրացմամբ (ծավալային գոյացության հետևանքով՝ գլխացավ, փսխում, շփոթվածություն, կոմա), վարակի (տենդ, հոգնածություն և այլն) և ուղեղի հյուսվածքի օջախային նյարդաբանական վնասման (կիսալուծանք, աֆազիա և այլն) համակցությամբ: 

Առավել հաճախ հանդիպող ախտանիշներն են գլխացավը, քնկոտությունը, շփոթվածությունը, ցնցումները, կիսալուծանքը կամ խոսքի դժվարությունները՝ զուգակցված արագ զարգացող ջերմության հետ։ Գլխացավը ավելի ուժեղ է գիշերը և առավոտյան, քանի որ ներգանգային ճնշումը բարձրանում է պառկած դիրքում:

Այլ ախտանիշներն ու արդյունքները մեծապես պայմանավորված են ուղեղի թարախակույտի տեղակայումից: Օրինակ՝ ուղեղիկի թարախակույտը կարող է լրացուցիչ գանգատներ առաջացնել ուղեղի ցողունի սեղմման և հիդրոցեֆալիայի հետևանքով: Նյարդաբանական հետազոտությունը կարող է հայտնաբերել պարանոցի կարկամություն որոշ դեպքերում (սխալմամբ ենթադրելով մենինգիտ):

## Ախտաֆիզիոլոգիա
### Բակտերիային

Անօդակյաց և միկրոաէրոֆիլ կոկերը, ինչպես նաև գրամ-բացասական և գրամ-դրական անօդակյաց բացիլները գերակշռող բակտերիալ իզոլյատներն են: Ուղեղի թարախակույտերի մեծ մասը բազմաբակտերիալ է: Գերակշռող օրգանիզմներն են ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը, օդակյաց և անօդակյաց ստրեպտոկոկերը (հատկապես Streptococcus intermedius-ը), բակտերոիդները, Prevotella-ն և Fusobacterium-ի տեսակները, Enterobacteriaceae-ն, Pseudomonas-ի տեսակները և այլ անօդակյացներ։ Ավելի քիչ տարածված օրգանիզմներից են Haemophillus influenzae-ը, Streptococcus pneumoniae-ը և Neisseria meningitidis-ը։

Բակտերիալ թարախակույտերը հազվադեպ են առաջանում ի սկզբանե ուղեղում, չնայած պատճառը պարզելը շատ դեպքերում կարող է դժվար լինել: Գրեթե միշտ կա մարմնի այլ մասում առաջնային օջախ, որը պետք է մանրակրկիտ փնտրել, քանի որ առաջնային վնասվածքը չբուժելու դեպքում կարող է առաջանալ կրկնություն: Վնասվածքի դեպքերում, օրինակ՝ գանգի բարդ կոտրվածքների դեպքում, երբ ոսկրի բեկորները մղվում են ուղեղանյութի մեջ, թարախակույտի պատճառը ակնհայտ է: Նմանապես, փամփուշտները և այլ օտար մարմինները կարող են դառնալ վարակի աղբյուրներ, եթե դրանք մնան տեղում: Առաջնային վնասվածքի տեղակայումը կարող է ենթադրվել թարախակույտի տեղակայմամբ. միջին ականջի վարակները ախտահարում են միջին և հետին գանգափոսերը, սրտի  բնածին ախտահարումները՝ աջից ձախ շունտերով, հաճախ հանգեցնում են թարախակույտերի։ Ե՛վ ճակատային,և՛ մաղոսկրային բավիղներից վարակը սովորաբար բերում է կուտակման ենթակարծրենային ծոցում։

### Այլ օրգանիզմներ
Սնկերը և մակաբույծները նույնպես կարող են առաջացնել հիվանդություններ: Սնկերով և մակաբույծներով ախտահարումը բնորոշ են իմունային անբավարարություն ունեցող հիվանդներին: Այլ պատճառներից են՝ Nocardia asteroides, Mycobacterium, Fungi (օրինակ՝ Aspergillus, Candida, Cryptococcus, Mucorales, Coccidioides, Histoplasma capsulatum, Blastomyces dermatitidis, Bipolaris, Exophiala dermatitidis, Curvularia pallescens, Ochroconis gallopava, Ramichloridium mackenziei, Pseudallescheria boydii ), նախակենդանիներ (օրինակ՝ տոքսոպլազման, դիզենթերիայի ամեոբան, Trypanosoma cruzi, Schistosoma, Paragonimus) և հելմինթներ (օրինակ՝ Taenia solium): ՄԻԱՎ-ով հիվանդների շրջանում ուղեղի թարախակույտի հետ ամենից հաճախ ասոցացվող օրգանիզմներն են պոլիոմիելիտի վիրուսը, Toxoplasma gondii-ն և Cryptococcus neoformans-ը, չնայած վերջինիս դեպքում մենինգիտի ախտանիշները սովորաբար գերակշռում են:

Այս օրգանիզմները կապված են որոշակի նախատրամադրող պայմանների հետ՝ 

* Ծոցերի և ատամների վարակներ (օդակյաց և անօդակյաց ստրեպտոկոկեր, անօդակյաց գրամ-բացասական բացիլներ (օրինակ՝ Prevotella, Porphyromonas, Bacteroides ), Fusobacterium, S. aureus և Enterobacteriaceae),
* Թափանցող վնասվածք (S. aureus, օդակյաց ստրեպտոկոկեր, Enterobacteriaceae և Clostridium spp),
* Թոքերի ախտահարումներ (օդակյաց և անօդակյաց ստրեպտոկոկեր, անօդակյաց գրամ-բացասական բացիլներ (օրինակ՝ Prevotella, Porphyromonas, Bacteroides ), Fusobacterium, Actinomyces և Nocardia),
* Սրտի բնածին արատներ (օդակյաց և միկրոաէրոֆիլ ստրեպտոկոկեր և S. aureus),
* ՄԻԱՎ վարակ (T. gondii, Mycobacterium, Nocardia, Cryptococcus և Listeria monocytogenes),
* Փոխպատվաստում (Aspergillus, Candida, Cryptococcus, Mucorales, Nocardia և T. gondii),
* Նեյտրոպենիա (օդակյաց գրամ-բացասական բացիլներ, Aspergillus, Candida և Mucorales):

## Ախտորոշում

Ախտորոշումն իրականացվում է համակարգչային շերտագրությամբ (ՀՇ) հետազոտությամբ: Բորբոքման սկզբնական փուլում (կոչվում է ուղեղի բորբոքում) չհասունացած թարախակույտը չունի պատիճ, և այն կարող է դժվար լինել տարբերակել ուղեղի այլ վնասվածքներից կամ վարակներից: 4-5 օրվա ընթացքում բորբոքումը և շրջական ուղեղային հյուսվածքը շրջապատվում են պատիճով, որը վնասվածքին տալիս է հայտնի օղակաձև տեսքը գունային ՀՇ հետազոտությամբ (քանի որ ներերակային կիրառվող կոնտրաստային նյութը չի կարող անցնել պատիճի միջով, այն կուտակվում է վնասվածքի շուրջ): Գոտկային պունկցիան, որը կատարվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի բազմաթիվ վարակիչ հիվանդությունների դեպքում, հակացուցված է այս վիճակում, քանի որ ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի որոշակի մասի հեռացումը կարող է փոխել ներգանգային ճնշման հավասարակշռությունը և ուղեղի հյուսվածքը սկսում է շարժվել գանգի ներսում գտնվող կառուցվածքների միջով: 

Ներգանգային ճնշման բարձրացում կարող է դիտվել նաև ուղեղային արյունազեղումների (արյունահոսության) և ուղեղի որոշ ուռուցքների դեպքում: Այնուամենայնիվ, արագ զարգացող ընթացքի առկայության դեպքում՝ ջերմությամբ, օջախային նյարդաբանական ախտանիշներով (կիսալուծանք, աֆազիա և այլն) և ներգանգային ճնշման բարձրացման նշաններով, ամենահավանական ախտորոշումը պետք է լինի ուղեղի թարախակույտը:

## Բուժում
Բուժումը ներառում է ներգանգային ճնշման իջեցում և ներերակային հակաբիոտիկների ընդունում (և միաժամանակ հարուցիչի նույնականացում հիմնականում արյան կուլտուրայի հետազոտություններով): 

Գերճնշումային թթվածնային բուժումը ցուցված է որպես առաջնային և լրացուցիչ բուժում, որն ապահովում է չորս հիմնական գործառույթ։ Նախ, նվազեցնում է ներգանգային ճնշումը։ Երկրորդ, թթվածնի բարձր մասնակի ճնշումը գործում է որպես բակտերասպան և այդպիսով կանխում է ուղեղի թարախակույտի անաերոբ և ֆունկցիոնալ անաերոբ ֆլորան։ Երրորդ, այն օպտիմալացնում է իմունային ֆունկցիան՝ այդպիսով բարելավելով տիրոջ պաշտպանական մեխանիզմները, և չորրորդ, օգտակար է, երբ ուղեղի թարախակույտը զուգակցվում է գանգուղեղային օստեոմիելիտով։

Գերճնշումային թթվածնային բուժման երկրորդական գործառույթներից են ցողունային բջիջների արտադրության ավելացումը և VEGF-ի ակտիվացումը, որոնք նպաստում են բուժման և վերականգնման գործընթացին։

Թարախակույտի վիրաբուժական դրենավորումը մնում է գլխուղեղի բակտերիալ թարախակույտերի ստանդարտ բուժման մաս: Առաջնային վնասվածքի տեղակայումը և բուժումը նույնպես կարևոր են, ինչպես նաև ցանկացած օտար նյութի (ոսկոր, հող, փամփուշտներ և այլն) հեռացումը:

Այս կանոնից մի քանի բացառություններ կան։ Haemophilus influenzae-ով հարուցած մենինգիտը հաճախ կապված է ենթակարծրենային արտաքիրտով։ Այս արտաքիրտերը վերանում են հակաբիոտիկներով և վիրաբուժական բուժման կարիք չունեն: Տուբերկուլոզը կարող է առաջացնել ուղեղի թարախակույտեր, որոնք համակարգչային շերտագրությամբ նույնական են սովորական բակտերիալ թարախակույտերին: Mycobacterium tuberculosis-ը հայտնաբերելու համար հաճախ անհրաժեշտ է վիրաբուժական դրենավորում, բայց ախտորոշումը դնելուց հետո հետագա վիրաբուժական միջամտության կարիք չկա:

Այսօր ուղեղի թարախակույտերի կառավարման համար նախավիրահատական պատկերագրման, միջամտության, վիրահատությունից հետո կլինիկական և կենսաքիմիական հետազոտությունների կիրառումը սկիզբ է առնում դեռևս Սոմերսեթում (Կենտուկի) ծնված նյարդավիրաբույժ Ջոզեֆ Բուֆորդ Փեննիբեքերի մշակած համակարգից, որը 1952-ից 1971 թվականներին Օքսֆորդի Ռեդքլիֆի հիվանդանոցի նյարդավիրաբուժական բաժանմունքի վարիչն էր։

## Կանխատեսում
Մահը կազմում է դեպքերի մոտ 10%-ը, առողջացումը՝ 70%-ը։ Սա մեծ առաջընթաց է 1960-ականների համեմատ՝ գլխի պատկերագրման եղանակների բարելավման, ավելի արդյունավետ նյարդավիրաբուժության և հակաբիոտիկների շնորհիվ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* MR Diagnosis

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Գլխուղեղի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ