Խնածախ (Ասկերանի շրջան)

**Խնածախ,** գյուղ Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում, գտնվում է Ստեփանակերտից 5.7 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք` հանրապետության կենտրոնական հատվածում։ Շրջկենտրոնից գտնվում է 22 կմ հեռավորության վրա։  Ունի 680 բնակիչ։  Գյուղի եկեղեցին է Սուրբ Աստվածածինը։  Համայնքում գործում է գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 68 աշակերտներ (ըստ 2015 թվականի տվյալների)։ Հեռուստատեսությունը և ռադիոն համայնքում հասանելի են։ Բջջային և անլար հերախոսակապերն առկա են։ Ինտերնետ ծառայությունը հասանելի է` ապահովված է Wi-Fi ինտերնետ կապով։

## Անվան ծագում
Խնածախ գյուղի մասին Մ. Բարխուտարեանցը գրում է, որ գյուղանունն Արցախում է հայտնվել Սյունիքից, երբ բնակիչները «*Մեծ Սիւնեաց Խանածախ գիւղից 1686 թվականին տեղափոխվում է [[Ջրաբերդ (ամրոց)|Ջրաբերդ]] և հետո բնակութիւն հաստատում գիւղումս»*։ Իր մեկ այլ հրապարակման մեջ Բարխուտարեանցն այլ տեղեկություն է հաղորդում`  նշելով, որ *«120 ընտանիք քաջեր 1770 թվականին Ջրաբերդից տեղափոխվում են [[Խաչեն]] և հիմնարկում Խանածախ գիւղը, որի մէջ բնակվում են 50 ընտանիք»*։ Նույնը հավաստում է նաև Ս. Մելքումյանը`  նշելով, որ բնակիչները եկել են Զանգեզուրի Խնածախ գյուղից, հիմնադրել են այն և անվանել իրենց հին բնակավայրի անունով։

Այժմյան Խնածախի պատմությունը սկսվում է 1770-ական թվականներից։ Գյուղանվան ստուգաբանությունը Հ. Խաչատրյանը ներկայացնում է *խանձ* և ***ծախ*** բաղադրիչների տրոհությամբ`  Խանձացախ`  կրակարան իմաստով։ Ա. Բեկնազարյանցը Խնածախն անվանում է *«Փոքր խմհատ»*`  անտառից կտրված իմաստով։ Իսկ Ս. Սարգսյանը նշում է , որ *խան* և *ծախ* բաղադրիչներից է կազմված անվանումը, առաջինը պարսկական իմաստն է, որ նշանակում է *«իջևան, օթևան ուղևորների համար քարվանսարայ»*։ Իսկ *ծախ*-ը համարում է *կաս*-ի հնչյունափոխված տարբերակը, որը նշանակում էր «*հին, սուրբ, աստվածային»*։ Ու հավելում է, որ *ծախ*-ն այդ դեպքում կարող է ունենալ ծախսել, վաճառել, առևտուր անել նշանակությունները, այսինքն`  կայանատեղ, որտեղ նաև առևտուր է կատարվել, սակայն, նկատի առնելով տեղանունների առաջացման սկզբունքները, Ս. Սարգսյանը հակված է պնդելու առաջին տարբերակը։ Կասկածելի է բառեզրերի իմաստային այդպիսի միավորումը։ Մյուս կողմից էլ`  պարսկական ծագման ոչ այնքան հին`  *խան* և *կաս*-*ծախ*`  սուրբ ու աստվածային իմաստով, հնչյունափոխությամբ հնագույն բառամիավորի բաղադրությունը ժամանակային համընկնման առումով անհավանական է։ Առաջին բաղադրիչի հետ կապված`  մենք առավել հակված ենք պահլավական ծագման *xuān ( նոր հնչումով xān և xōn)` խան/ բառամիավորի առանձնացմանը, որը հայերենում և հայերենի բարբառներում ուներ`  սեղան, ափսե, տաշտ, սինի նշանակությունները։ Ընդ որում, այս բառը, ինչպես նշում է Հր. Աճառյանը, հայերենում հանդես էր գալիս *խօն*, *խուն* ձևերով։ Բնականվան Խոնածախ վկայությունն էլ կարող է նաև այդ տարբերակի արտահայտությունը լինել։ Իսկ երկրորդ բաղադրիչը, հնարավոր է, *ծախ* բայարմատն է, այդ դեպքում այն կարող էր նշանակել վայր, որը բնութագրվում էր կարասիքի արտադրությամբ ու վաճառքով։

## Բնակչություն
Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Պատմություն
Գյուղը 317 տարեկան է։ Գյուղի պատմությունը սկսվում է 1770 թվականից, բնակիչները եկել են Զանգեզուրի Խնածախ գյուղից, հիմնադրել այս գյուղը և պահպանել իրենց գյուղի անվանումը։ Գյուղի եկեղեցին կանգուն է, ժամանակին այն օգտագործվել է որպես կոլտնտեսության պահեստ:1987 թվականին այստեղ կար 133 տուն, 385 բնակիչ։ Գյուղի օրը գյուղացիները նշում են հոկտեմբերի երկրորդ կիրակին։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 4464,15 հա տարածք, որից 833,64 հա գյուղատնտեսական նշանակություն ունի, 3463,34 հա անտառային հողեր են։ Գյուղը հիմնված է մի բարակ ձորակի երկու կողմերում։ Խնածախի սահմանով է հոսում Կարկառ գետի Տրակետ (Տիգրանակերտ) վտակը։

## Տնտեսություն
Խնածախ համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմում է 684 մարդ, կա 200 տնտեսություն։ Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ` անասնապահությամբ և հողագործությամբ, կան նաև տարբեր պետական համակարգերի աշխատողներ։ Ջրամատակարարումն իրականացվում է համայնքի կողմից` ինքնահոս եղանակով։ Համակարգը սնվում է երկու ակունքներից։ Գյուղը հարուստ է թթենիներով։ Համայնքն ապահովված է էլեկտրաէներգիայով, առկա է նաև գազամատակարարման համակարգ։  Համայնքում գործում է առևտրի մեկ օբյեկտ։

## Տրանսպորտ
Համայնքային ենթակայության ճանապարհները պատված են խճով և կոպճով, չմշակված կապակցող նյութերով։ Տրանսպորտային կապը կարգավորված է. ուղևորափոխադրումներն իրականացվում են *Խնածախ-Ստեփանակերտ-Խնածախ* միջշրջանային թիվ 124 կանոնավոր ավտոբուսային երթուղով։

## Կրթություն
* Խնածախի միջնակարգ դպրոցը կրում է Արմեն Ավագյանի անունը։ 
*2017 - 2018 ուսումնական տարում դպրոցում աշխատում է 21 ուսուցիչ։ Դպրոցի տնօրենը Գյուլչորա Անդրանիկի Արզումանյանն է։

## Խնածախցիները Հայրենական պատերազմում
Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվել են 66 ազատամարտիկ։

## Պատմամշակութային վայրեր
Խնածախի պատմամշակույթային հուշարձաններն են` Ս. Աստվածածին եկեղեցին (19-րդ դար), գերեզմանոցը (18-19-րդ դարեր), աղբյուրը (19-րդ դար), գյուղատեղի «Քղատեղ»-ը (12-13-րդ դարեր), ջրաղացը (19-րդ դար), խաչքարը (13-րդ դար), «Պարուր» սրբատեղին (17-18-րդ դարեր)։ Հաշվառված է 40 հուշարձան։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 6 աղբյուրներ` Վերին, Աթունց, Պանուր, Մեծ, Պիծի և Աբուլին։ Հետաքրքիր հուշարձան է Բադարայի ձախ թևում գտնվող Խանածախ գյուղի եկեղեցին։ Արձանագրությունների մեջ նշված է Սբ. Աստվածածնի անունով։ Եկեղեցին եռանավ բազիլիկ է, որի ներսի չորս սյուններն աղեղնաձև միանում են պատերին կից կիսամույթներին։ Աղոթասրահը երկու զույգ խաչաձև մույթերով բաժանվում է երեք նավի, որոնք թաղածածկ են։ Բեմի երկու կողմերում կան ուղղանկյուն հատակագծով թաղակապ ավանդատներ։

### Քղքատեղ
Խնածախից դեպի հյուսիս, երեք կողմից առանձնացված տարածքը ժողովուրդը կոչում է Քղքատեղ (քաղաքատեղ)։ Տեղանքը հերկելու ժամանակ այդտեղ հաճախակի գետնի երես են դուրս գալիս տարբեր մեծության, գույնի և տեսակի կավանոթներ, քարե աղորիքներ, արծաթե ու պղնձե դրամներ։ Քաղաքատեղի շուրջը տարածված է ընդարձակ գերեզմանատունը։ Հիշյալ վայրից վերև, բլրակի գլխին կանգնած է միջին մեծության մի խաչքար։ Զարդանախշերի ոճական առանձնահատկությունից ելնելով կարելի է ասել, որ այս խաչքարը 13-րդ դարի գործ է։ Ուրիշ բնակավայրերի, սրբավայրերի, վանական շինությունների հետքեր են արձանագրվել Բանվոր Նան, Ջալալ-Հասան տեղամասում։ Իսկ խաչքարերով հարուստ հին գերեզմանատունը զբաղեցնում է Տրագետի աջափնյա բլրակի լանջը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Խնածախ գյուղը.jpg|Խնածախ գյուղի մուտքը
Պատկեր:Խնածախի գյուղապետարան.jpg|Խնածախ գյուղի գյուղապետարան
Պատկեր:Խնածախ ,Ծառ.jpg|Ծառ Խնածախում
Պատկեր:Դպրոց Խնածախում.jpg|Խնածախ գյուղի միջնակարգ դպրոց 
Պատկեր:Խնածախի դպրոցը.jpg|Խնածախի դպրոց
Պատկեր:Եկեղեցի Խնածախում.jpg|Խնածախ գյուղի Ս. ԱՍտվածածնի եկեղեցի
Պատկեր:Եկեղեցի, Խնածախում.jpg|Եկեղեցի Խնածախում
Պատկեր:Աղբյուր Խնածախում.jpg|Աղբյուր Խնածախում
Պատկեր:Աղբյուր Խնածախում 1939 թվականից.jpg|Աղբյուր Խնածախում 1939 թվականից
Պատկեր:Աղբյուր Խնածախ գյուղում.jpg|Աղբյուր Խնածախ գյուղում
Պատկեր:Մեծ հայրենականին նվիրված հուշահամալիր.jpg|Մեծ Հայրենական պատերազմին նվիրված հուշահամալիր
Պատկեր:Ազատամարտիկների գերեզմանոցը Խնածախում.jpg|Ազատամարտիկների գերեզմանոցը Խնածախում


## Տես նաև
*  Մակար Բարխուդարյան
* Խնածախ

## Հայտնի խնածախցիներ
* Առաքել Առաքելյան -  գրող, պատմաբան 
* Սմբատ Ավագյան - բանասիրական գիտությունների դոկտոր 
* Մակար Բարխուդարյան - հնագետ, ազգագրագետ և հոգևորական
* Սուրեն Բարխուդայան - քիմիկոս
* Համլետ Պետրոսյան - Տիգրանակերտի պեղումների արշավախմբի ղեկավար

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հ. Ղահրամանյան Տեղեկատու Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ- տնտեսական բնութագրերի Երևան Ճարտարագետ 2015

Կատեգորիա:Խնածախ