open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մակբեթ (ողբերգություն)

thumb

**Մակբեթ**, անգլիացի հանրահայտ գրող Ուիլյամ Շեքսպիրի ողբերգություններից։ Հիմնված է Շոտլանդիայի արքա Մակբեթի պատմության վրա, մեկնաբանվում է որպես արխետիպային պատմություն իշխանության չափազանց ուժեղ տենչանքի և դրան հասնելու համար ընկերներին դավաճանելու մասին։

Գրության ստույգ ժամանակը հայտնի չէ։ Բոլոր դեպքերում այն չի կարող 1611 թվականից ավելի ուշ գրված լինել, քանի որ բժիշկ և աստղագետ Սայմոն Ֆորմենը իր գրվածքներից մեկում նկարագրում է *[[Գլոբուս (թատրոն)|Գլոբուս]]* թատրոնում 1610 թվականի ապրիլի 20-ին խաղացած «Մակբեթի» ներկայացումը։ Կարելի է ենթադրել, որ ողբերգությունը գրվել է շատ ավելի վաղ, բայց ոչ շուտ քան Անգլիայի թագավոր Ջեյմս Առաջինի (Հակոբ Ա) գահակալության առաջին տարիներին, այն է՝ 1605 թվականի վերջերին կամ, ավելի հավանական է, 1606 թվականին։ Հակոբ Ա-ն նույն Շոտլանդիայի թագավոր Ջեյմս VI-ն էր Անգլիայի գահը 1603 թվականին ժառանգելուց առաջ։ Ջեյմսը Շեքսպիրի հովանավորներից էր, և Ջեյմսի գահակալության օրոք գրված Շեքսպիրի բոլոր գործերից Մակբեթն ամենայն հստակորեն արտացոլում է թատերագրի և միապետի միջև հարաբերությունները։

Ողբերգությունը կարճ է, ընդամենը շուրջ 2000 տող, ի տարբերություն Շեքսպիրի մյուս ողբերգությունների, որոնց սովորական չափը շուրջ 2500-3500 տող է։ Այն պատմում է Շոտլանդիայի խիզախ հրամանատար Մակբեթի պատմությունը։ Երեք վհուկներ հայտնում են մարգարեությունը Մակբեթի մասին, ըստ որի՝ օրերից մի օր նա կդառնա Շոտլանդիայի թագավոր։ Իշխանության հասնելու ցանկությամբ կլանված և խթանվելով կնոջ գործողություններով՝ Մակբեթը սպանում է Դունքան թագավորին և հաստատվում է Շոտլանդիայի գահին։ Դրանից հետո Մակբեթին սկսում է տանջել մեղքի զգացումը ու նա խելագարվում է՝ շուտով դառնալով բռնապետ արքա։ Նա ավելի ու ավելի շատ մարդկանց է սպանում, որպեսզի կարողանա կասկածը իրենից հեռացնել։ Սակայն Մակբեթը և նրա կինը չեն կարողանում համակերպվել իրենց կողմից կազմակերպած սպանդի և դրան հետևած խռովությունների հետ և շուտով խելագարվում են։

Մակբեթ ողբերգությունը գրելու համար Շեքսպիրը օգտվել է Հոլինդշեդի «Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի քրոնիկները» գրքից (1587), որը բավականին ծանոթ էր Շեքսպիրին ու իր ժամանակակիցներին, սակայն Շեքսպիրի մոտ Անգլիայի պատմության, Մակբեթի, Դունքանի, Մաքդաֆի մասին փաստերը բավականին փոփոխված են։ Ներկայումս ողբերգության իրադարձությունները ասոցացվում են 1605 թվականի Վառոդային դավադրության մեջ մասնակցություն ունեցած Հենրի Գարնետի մահապատժի հետ։

Համաշխարհային թատրոնի ետնաբեմերում ասում էին, որ այս ողբերգությունը անիծված է և մեծ հաջողությունների հասնել չի կարողանա, բայց հարյուրամյակների ընթացքում այն բավականին հայտնի դարձավ ու մեծ աղմուկ բարձրացրեց՝ գրավելով բազմաթիվ անվանի դերասանների։ Ողբերգության հիման վրա նկարահանվել են ֆիլմեր, բեմադրվել են օպերաներ և ներկայացումներ, ինչպես նաև տարածվել մեդիայի այլ միջոցներով։

Մակբեթը հայերեն առաջին անգամ թարգմանել է Արիստակես Ղասղանտիլը 1877-1878 թվականներին, նրա թարգմանությունը լույս է տեսել Բազմավեպ հանդեսում։ Դասական է համարվում Հովհաննես Մասեհյանի թարգմանությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Մակբեթի ժամանակակից վերապատում

Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ ինքնասպանության մասին
Կատեգորիա:Շեքսպիրի ողբերգություններ
Կատեգորիա:Պիեսներ
Կվետերա

**Կվետերա** (), վրաց ուղղափառ եկեղեցի պատմական Կվետերա բերդաքաղաքում Վրաստանի Կախեթի մարզում։

Կատեգորիա:Կախեթի մարզի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կատեգորիա:Վրաստանի եկեղեցիներ
Լեսլի Հոթսոն

**Լեսլի Հոթսոն** (**John Leslie Hotson**, ), անգլիացի պատմաբան և գրականագետ։ «Քրիստոֆեր Մարլոյի մահը» (1925) գրքում գիտական շրջանառության մեջ է դրել գրեթե 300 տարի անհայտ մնացած փաստեր, որոնք լույս են սփռում բանաստեղծի մահվան հանգամանքների վրա։ Հայտնաբերել է նաև Շիլլերի մի շարք նամակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրականագետներ
Կատեգորիա:1897 ծնունդներ
Կատեգորիա:1992 մահեր
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Օնիկ Փանիկյան

**Օնիկ Ստեփանի Փանիկյան**, ավելի հայտնի է որպես **Օնիկ Զարմունի** (), հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա, արձակագիր, թարգմանիչ, ցեղակրոնության ազգային գաղափարախոսության հիմնադիրներից մեկը, Գարեգին Նժդեհի գաղափարակից ընկերը, Ցեղակրոն Ուխտեր շարժման ղեկավարներից մեկը։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1946 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թուրքիայի Մալգարա գյուղաքաղաքում։ 1915 թվականին ընտանիքով աքսորվել է Դեյր Էզ-Զոր։ 1919 թվականին վերադարձել է Մալգարա և շարունակել ուսումը։ 1922 թվականին տեղափոխվել է Բուլղարիա։ 1929-1946 թվականներին ուսուցչություն է արել Պլովդիվի և Ռուսեի հայկական դպրոցներում։ 1946 թվականին Զարմունին աքսորվել է Սիպիր։ Նրա ժառանգները այժմ էլ ապրում են Ռուսեում և Պլովդիվում։

1950-1972 թվականներին աշխատել է «Հայաստան» հրատարակչությունում որպես տեխնիկական խմբագիր։ Մահացել է Երևանում։

## Օ. Փանիկյանի երկերի մատենագրություն
* Ծաղիկ կը փետտեմ, Սոֆիա, 1928, 32 էջ։
* Գորշ երկնքի տակ, Սոֆիա, 1932, 64 էջ։
* Երգ յաւերժական, Սոֆիա, 1936, 16 էջ։
* Զարմունի։ Ցեղի հրամայականը
* Օ. Զարմունի։ ԱԾՈՒ (Դպրոցական արտասանութիւններ), Սոֆիա, տպարան «Ռահվիրայ», 1938, 32 էջ
* Առանձնութիւն, Սոֆիա, 1940, 160 էջ։
* Մահից դեպի կյանք, Երևան, 1948, 112 էջ։
* Գիժ մարտիկը, Երևան, Հայպետհրատ, 1948, 12 էջ։
* Ցայգերգ, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 96 էջ։
* Հայրն ու որդին, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 16 էջ։
* Գիժ մարտիկը, Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 16 էջ։
* Մեղուների երգը, Երևան, Հայպետհրատ, 1963, 24 էջ։
* Մահից դեպի կյանք, Երևան, «Հայաստան», 1965, 336 էջ։
* Ուրախության մատանին, Երևան,  «Հայաստան», 1968, 12 էջ։
* Ծաղիկների հեքիաթը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 28 էջ։
* Այգերգ, Երևան, «Հայաստան», 1972, 112 էջ։
* Արքայորդին և ստրուկը, Երևան, «Հայաստան», 1972, 48 էջ։
* Կապույտ երկինք, Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 92 էջ։

## Օ. Փանիկյանի կատարած թարգմանությունները (բուլղարերենից)

* Նադյա Կեհլիբարևա, Գունավոր ապակիներ (բանաստեղծություններ), Ե., «Հայաստան», 1968, 56 էջ։ 
* Պետր Բոնև, Սադալա թագավորի գանձը (վիպակ, թարգմանության հեղինակակից Պ. Հ. Թարգմանյան), Ե., «Հայաստան», 1969, 134 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:1905 ծնունդներ
Կատեգորիա:1975 մահեր
Կատեգորիա:Ցեղակրոնության գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի Ցեղակրոն Ուխտերի անդամներ
Կատեգորիա:Բուլղարերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Քրիստոֆեր Մառլո

**Քրիստոֆեր Մառլո** (, ), անգլիացի բանաստեղծ, դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1564 թվականի փետրվարի 26-ին Քենթրբերիում, կոշկակարի ընտանիքում։ Ընկերների աջակցությամբ կարողացել է ընդունվել Քեմբրիջի համալսարանը, որտեղ ինքնագլուխ, անհնազանդ ու հախուռն բնավորության տեր ուսանողի համբավ է ունեցել։ Ավարտել է (1583) թվականին։ Միայն Անգլիայի կառավարական օրգան Գաղտնի խորհրդի միջնորդությամբ է համալսարանի խորհուրդը համաձայնվել նրան մագիստրոսի աստիճան տալ։ Դա վկայում է, որ նա պետական գաղտնի գործունեության մեջ է եղել։ 1587 թվականին տեղափոխվել է Լոնդոն, որտեղ կապվել է ժամանակի լուսավորյալ ազնվական սըր Վալտեր Ռոլիի «աթեիստական» խմբակի հետ։

Մառլոն ունեցավ կարճատև կյանք։ 1593 թվականի մայիսի 30-ին քսանինը տարին նոր բոլորած, նա սպանվեց Լոնդոնից ոչ հեռու գտնվող Դեփթֆորդի մի պանդոկում։ «Թեթևաբարո կնոջ պատճառով» բռնկված սարքովի վեճի առասպելն անհուսալի քող էր՝ ծածկելու համար նշանավոր «աստվածագողի», վտանգավոր ազատախոհի սպանության իրական քաղաքական էությունը։ Շեքսպիրի նախորդներից ամենատաղանդավորը դարձավ Եղիսաբեթ I-ի կառավարության զոհերից մեկը, իսկ «ինքնապաշտպանության դիմելիս» նրա աչքը դաշույն խրած ոմն Ինգրեմ Ֆրիզեր արդարացվեց և ողորմած թագուհուց լիակատար ներում ստացավ։

## Ստեղծագործություններ
Մառլոյի առաջին ողբերգությունը «Լենկ-Թեմուր Մեծ»-ն է (1587-1588, հրատարակությունը 1590)՝ դրամայի վերածված կենսագրությունը Թեմուրի, որի բերանում ասավածամարա հանդուգն խոսքեր են դրված։ «Դոկտոր Ֆաուստի ողբերգական պատմությունը» (1582, հրատարակությունը 1604) պիեսի կենտրոնում կերպարն է գրբացի, ուսյալ դոկտորի, որի համար իմացությունը վեր է ամեն ինչից, հանուն դրա նա ըմբոստանում է նաև կրոնի դեմ։ Տիտանականությունն է բնորոշ «Մալթացի հրեան» (մոտ 1588, հրատարակությունը 1633) ողբերգության հերոսի համար։ «Էդուարդ II» (1593, հրատարակությունը 1594) պատմական ժամանակագրության մեջ Մառլոն արդեն հերոսներին զրկել է բացառիկությունից՝ նրանց մոտեցնելով կյանքին։ Նրա պատմական ժամանակագրության մեջ, ինչպես հետագայում Շեքսպիրի ժամանակագրության մեջ, քննարկվում են քաղաքական այժմեական խնդիրներ։ Մառլոյի ստեղծած ողբերգությունը նոր փուլ էր այդ ժանրի զարգացման ասպարեզում։

Պիեսներից բացի, Մառլոն գրել է նաև «Հերո և Լեանդրոս» (մոտ 1593, անավարտ) ողբերգական պոեմը և «Կրքոտ հովիվն իր սիրածին» (1599) հովվերգությունը, լատիներենից անգլերեն է թարգմանել Օվիդիոսի «Ամորես» պոեմը (Ovid's Elegies վերնագրով, մոտ 1584-85) և Լուկանոսի «Փարսալիա» էպիկական պոեմի մի մասը (Lucan's First Book վերնագրով, մոտ 1592-93)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Քրիստոֆեր Մառլոն standardebooks.org-ում

Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Կայեն (այլ կիրառումներ)

**Կայեն** կարող է նշանակել՝
* Կայեն և Աբել, 
* Կայեն, միջնադարյան բերդ Հայաստանի Տավուշի մարզում։
Հակոբ Մծբնացի

**Հակոբ Մծբնացի** (Մծբինի սուրբ Հակոբ հայրապետ, ), 4-րդ դարի եկեղեցական գործիչ (մահացել է 350), համարվում է Մեծ Հայքում քրիստոնեությունը քարոզողներից մեկը։ Պատմությանը հայտնի առաջին անձնավորությունն է, որը փորձել է բարձրանալ Արարատ լեռը։ 338-ին կազմակերպել է հայրենի Մծբին քաղաքի 70-օրյա պաշտպանությունն ընդդեմ պարսկական զորքի։ Հայ Առաքելական Եկեղեցու կողմից դասվել է սրբերի շարքը, Մծբինի սուրբ Հակոբ հայրապետի հիշատակը տոնվում է Դ Հիսնակաց կիրակիին նախորդող շաբաթ օրը։ Նրա վարքը, որ գրել է Մար Ավգինը գրաբար են թարգմանել և 1814 թ. հրատարակել Վենետիկի Մխիթարյանները (Լիակատար վարք և վկայաբանութիւն սրբոց, հատ 10, Վենետիկ, 1814)։

Հայաստանի տարածքում ստեղծվել են, գործել և գործում են Սուրբ Հակոբ անունով մի շարք եկեղեցիներ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սուրբ Հակոբ (Մծբնեցի) հայրապետ 

Կատեգորիա:Ասորիներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի հռոմեացիներ
Կատեգորիա:3-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Արգինա

**Արգինա**, պատմական ավան (գյուղաքաղաք) Այրարատի Շիրակ գավառում, Երազգավորս քաղաքի մոտ՝ նրանից դեպի արևմուտք, Կարս գետի ձախ ափին, Կարսից 64 կմ արևելք։ Եղել է նախաքրիստոնեական բերդ-ամրոց։ 6-րդ դարում հայտնի էր որպես գյուղ և բերդ և մինչև 7-րդ դար Կամսարականների սեփականությունն էր։ Սեբեոսի վկայությամբ, 603 թվականին պարսիկները, հույներին հետապնդելուց վերադառնալիս, գրավեցին Արգինան, կոտորեցին բնակիչների մի մասին, շատերն էլ գերի չընկնելու համար բերդից ցած նետվեցին։

10-րդ դարում Բագրատունիների մայրաքաղաքը Շիրակավան (Երազգավորս) տեղափոխելուց հետո, Արգինան որոշ ժամանակ ծառայել է որպես Հայոց կաթողիկոսների աթոռանիստ։ Արգինայում են թաղված հայոց կաթողիկոսներ Անանիա Ա Մոկացին (գահակալել է 946-968), Խաչիկ Ա Արշարունին (գահակալել է 973-992)։ Նույն դարի կեսերին այնտեղ մեծ շինարարություն է ծավալել Անանիա Մոկացի կաթողիկոսը։ Խաչիկ Ա կաթողիկոսի ժամանակ 990 թվականին Տրդատ ճարտարապետը Արգինայում կառուցել է կաթողիկե եկեղեցին (Անիի Մայր տաճարից ավելի վաղ), երեք այլ նույնանման եկեղեցիներ, մատենադարան-գրատունը, դպրոցը և վերանորոգել կաթողիկոսարանը՝ Արգինայի տաճարը, վերջինս հիմնահատակ ավերվել է թուրքերի կողմից։ 10-րդ դարի կեսին, Ասողիկի և Մատթեոս Ուռհայեցու վկայությամբ, Արգինայում գործել է բարձր հոգևոր դպրոց-վարդապետարան, որը մեծ հռչակ է վայելել։ Այդ ժամանակ Արգինան նշանավոր գյուղաքաղաք էր և հիշատակվում է «Մեծն Արգինա» անունով։

## Տես նաև
* Կաթողիկե եկեղեցի (Արգինա)

Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կարսի մարզ
Վեստ Սարգիս

**Սարգիս Սյունեցի** (*առավել* *հայտնի է որպես* **Վեստ Սարգիս**), 11-րդ դարի հայ ազնվական, քաղաքական գործիչ, Բագրատունի Հովհաննես–Սմբատ թագավորի խնամակալը։ Դեպի Բյուզանդիան ուղղված համակրանքի համար ստացել է բյուզանդական «վեստ» տիտղոսը, որով էլ մեր պատմության մեջ հայտնի է որպես Վեստ Սարգիս։ Ունեցել է խոշոր կալվածներ և բազմաթիվ բերդեր։ Հովհաննես–Սմբատի մահից (1041) հետո փորձել է տիրանալ հայոց գահին, բայց հայոց իշխանները՝ սպարապետ Վահրամ Պահլավունու գլխավորությամբ, թագավոր են դարձրել Գագիկ Բ Բագրատունուն։ Վեստ Սարգիսը հափշտակել է արքայական գանձարանը և ամրացել Սուրմառի բերդում։ Գագիկ Բ թագավորը ձերբակալել է Վեստ Սարգիսին, բայց հետո ներում է շնորհել և կրկին վերադարձրել արքունիք (հավանաբար դեր է խաղացել այն հանգամանքը, որ Վեստ Սարգիսը Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու փեսան էր)։ 
Մեծ աշխատանք է տարել Բյուզանդական կայսրության տիրապետությունը Հայաստանում տարածելու ուղղությամբ։ Նրա և կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձի միջնորդությամբ է Հովհաննես-Սմբատի կողմից՝ 1023 թվականին՝ Անիի թագավորությունը Բյուզանդիային կտակելու թուղթը տարվել Բարսեղ II-ի մոտ։ Կառուցել է Խծկոնքի վանական համալիրի Սբ. Սարգիս եկեղեցին, որը հայ ճարտարապետական գլուխգործոցներից մեկն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Աբել (այլ կիրառումներ)

**Աբել** կարող է վերաբերել՝

* Աբել - սեմական արական անձնանուն։
* Աբել - ըստ Աստվածաշնչի՝ Ադամի և Եվայի որդին։
* Աբել - Դանիայի թագավոր 1250 - 1252 թթ.։
* Նիլս Հենրիկ Աբել - նորվեգիացի մաթեմատիկոս։
* Աբելյան մրցանակ - Նիլս Հենրիկ Աբելի անվան մրցանակ՝ մաթեմատիկայի բնագավառում։

## Տես նաև
* Աբելյան
Վահրամ Պահլավունի

**Վահրամ Պահլավունի** (), հայ ռազմական և պետական գործիչ, զորավար, անթիպատ պատրիկ, Իշխանաց իշխան (982-1021), Հայոց սպարապետ (1021-1045)։

Գրիգոր Համզայի և Շուշանի որդին, Գրիգոր Մագիստրոսի հորեղբայրը, Պահլավունիների իշխանական տոհմից։ Կառուցել է նշանավոր Մարմաշենի վանքային համալիրը և Ամբերդի Վահրամաշեն եկեղեցին։

## Կենսագրություն
Հովհաննես-Սմբատի և Աշոտ Դ-ի մահից հետո ղեկավարել է պայքարը Անին ուժով գրավել ցանկացող բյուզանդական բանակների դեմ, կազմակերպել է Աշոտի որդի Գագիկ Բ-ին Բագրատունյաց գահի վրա հաստատելը, դեմ է եղել երիտասարդ արքայի Բյուզանդիա մեկնելուն։ Անին Բյուզանդիայի կողմից նվաճվելուց հետո (1045 թ.) ութսունամյա զորավարը զենքը ձեռքին դարձյալ կռվել է հայրենի երկիրը ավերող մի այլ թշնամու՝ Դվինի էմիր Աբու-լ-Ասվարի դեմ։ Հենց այդ մարտում սպանվել է իր Գրիգոր որդու հետ միասին 1046 թ. կամ 1047 թ.։

Բագրատունյաց Հայաստանի արքունիքում զբաղեցրել է բարձր պաշտոններ, եղել է Հայոց իշխանաց իշխան (980-ական թվականներին մինչև 1020-ական թվականները)», այնուհետև՝ Հայոց սպարապետ։ Ատրպատականի ամիրա Մամլանի դեմ հայ-վրացական միացյալ ուժերի պայքարում գլխավորել է հայոց զորքերը։ Պետական ծառայության դիմաց Բագրատունի թագավորներից տիրույթներ է ստացել Շիրակում, Արագածոտնում, կառուցել Մարմաշենի գլխավոր եկեղեցին (988-1029 թվականներին) և Ամբերդի եկեղեցին (1026 թվականին)։ Վարել է Բագրատունյաց կենտրոնական իշխանության ամրապնդման և ավատատիրական խռովությունների ճնշման քաղաքականություն։ Հայոց Հովհաննես-Սմբատ թագավորի մահից (1041 թվականին) հետո մերժել է Վեստ Սարգսի գահակալական հավակնությունները և օժանդակել Գագիկ Բ-ի գահ բարձրանալուն։ Փորձել է խոչընդոտել վերջինիս այցը Կոստանդնուպոլիս՝ հասկանալով, որ բյուզանդական արքունիքը դավադրություն է նյութում Հայոց արքայի դեմ։ Ըստ Արիստակես Լաստիվերցու՝ Հայոց բանակը՝ Վահրամ Պահլավունու գլխավորությամբ, Անիի մատույցներում չորս անգամ ետ է մղել այն նվաճել փորձող բյուզանդական բանակը։ Անին Բյուզանդիային անցնելուց (1045 թվական) հետո Վահրամ Պահլավունի մասնակցել է կատապան Միքայել Իասիտեսի՝ Դվինի ամիրա Աբուլ-Ասվարի դեմ կազմակերպած արշավանքին և Գրիգոր որդու հետ զոհվել է մարտի ժամանակ։ Թաղված է Մարմաշենի վանքում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ակինյան Ն.,Պահլաւունի եւ Լամբրոնի Հեթումեանց ազգաբանութիւնը, Ա. Պահլաւունիք, ՀԱ, 1954, համար 1-6։

## Աղբյուրներ
* Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմություն, թարգմանությունը՝ Վ. Ա. Գևորգյանի, Երևան, 1971։

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայոց սպարապետներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ
«Մարտական խաչ» շքանշան

մինի|200px|ՀՀ 1-ին աստիճանի Մարտական խաչ շքանշան.
մինի|200px|ՀՀ 2-րդ աստիճանի Մարտական խաչ շքանշան.
**«Մարտական խաչ» շքանշան**, Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգև։ Հիմնադրվել է 1993 թ. մարտի 29-ին ՀՀ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունված, 1993 թ. ապրիլի 22-ին ՀՀ Նախագահի կողմից ստորագրված և 1993 թ. մայիսի 8-ին ուժի մեջ մտած «Մարտական խաչ շքանշանի մասին» ՀՀ օրենքով (օրենքն ուժը կորցրել է 2014 թ. օգոստոսի 9-ին)։ Վերասահմանվել է 2014 թ. հունիսի 21-ին ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված, 2014 թ. հուլիսի 18-ին ՀՀ Նախագահի կողմից ստորագրված և 2014 թ. օգոստոսի 9-ին ուժի մեջ մտած «Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգևների և պատվավոր կոչումների մասին» ՀՀ օրենքով։ ՀՀ ամենահին շքանշանն է Հայրենիքի շքանշանի և Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի հետ մեկտեղ։
Շքանշանի հեղինակն է Ռուբեն Լևոնի Մարտիրոսյանը (Ծնված 24.06.1957թ.-ին)

## Շքանշանի կարգավիճակը
«Մարտական խաչ» շքանշանը շնորհվում է հայրենիքի պաշտպանության և անվտանգության ապահովման գործում ցուցաբերած բացառիկ արիության, անձնուրացության և հմտության համար։ 2014 թ. ընդունված նոր օրենքով շքանշանի կարգավիճակը մնացել է անփոփոխ։

Համաձայն ՀՀ Սահմանադրության 55-րդ հոդվածի 16-րդ կետի՝ շքանշանով պարգևատրում է Հայաստանի Հանրապետության Նախագահը։ Պարգևատրման վերաբերյալ Նախագահը հրապարակում է հրամանագիր։

## Շքանշանի աստիճանները
Շքանշանն ունի 2 աստիճան.
* «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշան
Հիմնական հոդված՝ **[[«Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշան (Հայաստան)|«Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշան]]** 
* «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշան
Հիմնական հոդված՝ **[[«Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշան (Հայաստան)|«Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշան]]** ։

«Մարտական խաչ» շքանշանի բարձրագույն աստիճանը 1-ին աստիճանն է։

## Կրելու կարգը
Մարտական խաչ շքանշանը կրում են կրծքի ձախ կողմում՝ Հայրենիքի շքանշանից հետո։

## Արտոնությունները
«Մարտական խաչ» շքանշանով պարգևատրված՝ զոհված անձի ընտանիքն օգտվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված արտոնություններից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ շքանշաններ
Այլանթ բարձրաբուն

**Այլանթ բարձրաբուն** (), սիմարուբազգիների ընտանիքին պատկանող ծառատեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ծառի բարձրությունը հասնում է մինչև 30 մետրի։ Բունը հարթ է, գորշամոխրավուն, սաղարթը լայն ձվաձև է։ Ընձյուղները ծածկված են թեթևակի աղվամազով, դեղնաշագանակագույն են։

Տերևները բարդ են՝ կենտ փետրաձև, 45-60 սմ երկարությամբ, կազմված 13-25 տերևիկներից։ Ծաղիկները երկսեռ են կամ արական, հավաքված 10-20 սմ երկարությամբ ծաղկափթթություններում։ Պտուղները երկարավուն են, անկանոն ռոմբաձև, սերմը գտնվում է կենտրոնում։

Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբեր-նոյեմբերին։

Վայրի վիճակում տարածված է Չինաստանում։ Հայաստանում մշակվում է 19-րդ դարի վերջերից։ Հատկապես շատ է տարածված Զանգեզուրում, որտեղ սխալմամբ «վայրի ընկուզենի» է անվանվում։

## Տարածում
Հաջողությամբ է աճում ծովի մակերևույթից մինչև 1500-1600 մ բարձրությունների վրա։ Շատ չորադիմացկուն և բավականին ջերմասեր ու լուսասեր բույս է։ Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ։ Առատ արմատային մացառներ է տալիս, որի շնորհիվ մեծ հաջողությամբ օգտագործվում է հակաէրոզիոն տնկարկներում։ Շատ արագ է աճում։ Լավ է դիմանում քաղաքի յուրահատուկ պայմաններին։

## Կիրառություն
Վեգետատիվ օրգանները տհաճ հոտ են արձակում։ Նպատակահարմար է օգտագործել Հայաստանի ցածրադիր շրջաններում, փլվածքների, ձորակների, հողալիցքերի, սողքերի, ավազների ամրացման համար, դաշտապաշտպան անտառաշերտերում, քարքարոտ, անբերրի հողամասերում։ Բազմանում է սերմերի և արմատային մացառների միջոցով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* http://www.elfi.ru/catalog/ailant.htm 

Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Սիմարուբազգիներ
Ջորջ Սմիթ

** Ջորջ Սմիթ** (, ), անգլիացի փորագրիչ, հնագետ, վերծանել է «Գիլգամեշի էպոսը»՝ մարդկությանն այսօր հայտնի հնագույն գեղարվեստական երկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի հնագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Դիզենտերիայից մահացածներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մարդաբաններ
Օրեստիա

thumb|Տեսարան «Օրեստիայի» հիմքում ընկած հին հունական առասպելից (Օրեստեսը, Էլեկտրան և Հերմեսը Ագամեմնոնի շիրիմին)
**Օրեստիա** (), հույն ողբերգակ Էսքիլեսի պահպանված միակ եռագրությունն է։ *Օրեստիան* կազմված է *Ագամեմնոն*, *Քոեփորներ* և *Եվմենիդներ* դրամաներից։ Օրեստիայի կազմի մեջ է եղել նաև *Պրոթևս* սատիրական դրաման, որը սակայն մեզ չի հասել։ Ողջ քառերգությունը բեմադրվել է մ.թ.ա. 458 թ.՝ արժանանալով հանդիսատեսի ջերմ ընդունելության և առաջին մրցանակի։
Եռագրությունը բնագրից թարգմանվել է հայերեն Արամ Թոփչյանի կողմից, հրատարակվել է 1990 թ, վերահրատարակվել՝ 1991 թ.։

## Նկարագրություն
Օտարությունից իր ընկերոջ հետ տուն դարձած Օրեստեսը այցելում է հոր շիրիմին և հնոց սովորությամբ իր մազափունջն է նվիրաբերումհայրական շիրիմին։ Հայտնվում է էլեկտրիան, որ այդ մազափնջով ճանաչում է եղբորը։ Իրար ընդունած քույր ու եղբայր օգնություն են խնդրում հոր շիրիմից՝ իրականացնելու համար Ապոլլոն աստծո պատգամը, այն է՝ սպանել մորը։ Անծանոթի տեսքով մորն հանդիպած և չճանաչված Օրեստեսը։ Կանչվում է Էգիսթոսը, և սպանվում են էգիսթոսն ու ապա նաև Կլիտեմնեստրան։ Մեղքի զգացում կա նրանում, և նա արդարանում է, սակայն հայտնվում են վրիժառու ոգիները, և սարսափահար էրինիսներից՝ Օրեստեսը փախչում է Ապոլլոն աստծո սրբավայր։ Օրեստեսն Ապոլլոնի տաճարում է՝ շրջապատված քնած էրինիսներով։ Ապոլոնը Օրեստեսին ուղարկում է Աթենք՝ և դատվելու՝ ուղեկից կարգելով Հերմեսին, իսկ քնած էրինիսներին նրա ետևից է ուղղորդում Կլիտեմնեստրայի ուրվականը։ Աթենկում դատավարության ընթացքում, հավասար են բաշխվում քվեները, բայց քանի որ նրա կողմից էր Աթենաս աստված ուհին, ապա Օրեստեսն արդարացվում է։

## Աղբյուրներ
* Ողբերգություններ / Էսքիլոս; Թարգմ. հուն., ծանոթագր. և առաջաբանի հեղ.՝ Ա. Թոփչյան; Գրախոս.՝ Ս. Կրկյաշարյան; Խմբ.՝ Ս. Խաչատրյան. - Երևան։ Նաիրի, 1991. - 333 էջ։

## Արտաքին հղումներ
*Օրեստիա - standardebooks.org

Կատեգորիա:Հին Հունաստանի թատրոն
Աղտոր դաբաղային

**Աղտոր դաբաղային** (լատիներեն՝ *Rhus coriaria*), աղտորազգիներին պատկանող 3-6 մետր բարձրությամբ թուփ է։ Երբեմն ծառանման տեսք է ունենում։

## Նկարագիր
Առատ արմատային մացառներ է տալիս։ Այս հատկության շնորհիվ լայնորեն օգտագործվում է հակաէրոզիոն հողապաշտպան տնկարկներ ստեղծելուն։ Հին ճյուղերի և առանցքների կեղևը դարչնագույն է, ընձյուղները մոխրավուն կամ դեղնադարչնագույն են, ծածկված խիտ մազմզուկներով։ Տերևները բարդ են, 15-20 սանտիմետր երկարությամբ, կազմված 9-17 տերևիկներից։ Կոթունը ծածկված է թավշանման աղվամազով։ Ծաղիկները մանր են, կանաչասպիտակավուն, հավաքված խոշոր հուրաններում։ Կորիզապտուղները մանր են, գնդաձև կամ երիկամաձև, գորշակարմրավուն, ծածկված խիտ աղվամազով։ Ծաղկում է հունիս - հուլիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր - հոկտեմբերին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Միջին Ասիայում, Իրանում, Միջերկրական ծովի ափերին, Փոքր Ասիայում։ Մեր հանրապետության տարածքում հանդիպում է հյուսիսային շրջաններում, Զանգեզուրում, Մեղրիում, Վայքում, չոր լանջերում, ավազոտ վայրերում, ծովի մակերևույթից մինչև 1200 մետր բարձրության վրա։

## Նշանակություն
Արժեքավոր տեխնիկական կուլտուրա է. տերևները և մատղաշ ընձյուղները պարունակում են մինչև 11,5-33% տաննիդներ, որը լայնորեն օգտագործվում է կաշվի արտադրության մեջ որպես դաբաղանյութ։ Տերևները պարունակում են նաև 112 մգ/% C վիտամին։ Պտուղները օգտագործվում են որպես կծու համեմունք։ Լայնորեն օգտագործվում է նաև կանաչապատման և անտառապատման բնագավառում։

Բժշկության մեջ օգտագործել են աղտորի տերևները և պտուղը։

Ռուսական բժշկության մեջ օգտագործել են լուծի, միզապարկի բորբոքումների, խոցերի, լնդախտի բուժման համար։

Հայկական բժշկության մեջ աղտորն օգտագործել են թքագեղձերի կենսագործունեության խանգարման, սրտխառնոցի, բերանի խոռոչում խոցերի, տեսողության վատացման, բշտիկային ցաների, սննդախանգար (տրոֆիկ) խոցերի, բորոտության, քոսի, չարորակ ուռուցքների, աղեստամոքսային խոցերի, միզասեռական օրգանների բորբոքային հիվանդությունների բուժման նպատակով։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Աղտորազգիներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Թփեր
Կատեգորիա:Հայաստանի թփատեսակներ
Ժոզեֆ Բեդիե

**Ժոզեֆ Բեդիե** (, ), ֆրանսիացի բանասեր-միջնադարագետ։

Հեղինակել է «Էպիկական ասքեր» (1908-1913) հիմնարար աշխատությունը, որտեղ էպոսը կրոնական լեգենդների գեղարվեստական մշակում է համարել։ Ուսումնասիրել է ասպետական վեպը, վերաշարադրել «Տրիստան և Իզոլդա» սիրավեպը։

## Ժոզեֆ Բեդիեն հայերեն
* Ժոզեֆ Բեդիե, Տրիստանի և Իզոլդայի սիրավեպը, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, թարգմանությունը՝ Վարուժան Նալբանդյանի։
* Ժոզեֆ Բեդիե, Տրիստանի և Իզոլդայի սիրավեպը (2-րդ հրատարակություն), Երևան, Սովետական գրող, 1981։
* Ժոզեֆ Բեդիե, Տրիստանի և Իզոլդայի սիրավեպը, Ե., «Դարակ», 2019, 180 էջ։ Թարգմանությունը` Վարուժան Նալբանդյանի, խմբագիր` Աշոտ Գաբրիելյան։
* "Տրիստանի եւ Իզոլդայի սիրավեպը" էլեկտրոնային գիրք www.abcd.am էջում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Փարիզ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանասերներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրականագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վիպասաններ
Արոսենի մշակովի

**Արոսենի կուլտուրական** (**Sorbus domestica**), Վարդազգիների ընտանիքի խնձորայինների ենթաընտանիքին պատկանող ծառատեսակ։

Բարձրությունը 10-12, երբեմն մինչև 20 մետր, լայն բրգաձև կամ գնդաձև սաղարթով։ Բնի տրամագիծը հասնում է 0,8 - 1,3 մետրի։ Կեղևը թեփուկապատ է, անհարթ, մոխրագույն, ճաքճքված։ Երիտասարդ ընձյուղների կեղևը ձիթամոխրավում է կամ կարկրագորշավուն։ Տերևները բարդ են, կենտ փետրաձև, 15-18 սմ երկարությամբ, կազմված 13-21 նշտարաձև տերևներից, սուր սղոցաեզր, սրածայր։ Ծաղիկները սպիտակ են, հավաքված բրգաձև ծաղկափթթություններում։ Պտուղները տանձաձև են (երբեմն՝ գնդաձև), 2,5-3 սմ երկարությամբ և 1,2-3,5սմ լայնությամբ, կարմիր կամ նարնջագույն, երբեմն՝ դեղնականաչավուն։ Բավականին համեղ են, քաղցր։ Պտղամիսը մեծ քանակությամբ քարային բջիջներ է պարունակում։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

Տարածված է Ղրիմում, Արևմտյան Եվրոպայի հարավում, Միջերկրածովային շրջանում, լեռնային տերևաթափ անտառներում։

Պտղաբերում է 8-10 տարեկանից։ Պտուղները պարունակում են 11,4% զանազան շաքարներ, 0,65-0,75% օրգանական թթուներ։ Մեկ ծառը կարող է տալ 200-600 կգ բերք։ Պտուղները օգտագործվում են թարմ վիճակում, հատկապես լրիվ հասունանալուց հետո։ Պահում են սառեցված վիճակում, որից հետո համային լավ հատկություններ են ձեռք բերում։ Դրանցից պատրաստում են կոմպոտներ, պովիդլո, կվաս, պաստիլներ, լիկյորներ։ Լավ դեղամիջոց է համարվում ստամոքսային հիվանդությունները բուժելու համար։

Ցրտադիմացկուն է և երաշտադիմացկուն։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Քարազկեռի կլորատերև

**Քարազկեռի** **կլորատերև** (Amelanchier ovalis), վարդազգիների ընտանիքի խնձորայինների ենթաընտանիքի թուփ է։

Տերևաթափ թուփ է՝ 0,5-3 մետր բարձրությամբ և ուղղաձիգ, ծիրանադարչնագույն կեղևով ծածկված ճյուղերով։ Տերևները ձվաձև են, հակառակ ձվաձև կամ էլիպսաձև, 4 սմ երկարությամբ և 2,5 սմ լայնությամբ։ Ծաղիկները սպիտակ են, 2,6-3,2 սմ տրամագծով, հավաքված 5-8 ծաղիկներից կազմված ողկույզներում։ Պտուղները մանր են, հյութալի, սև գույնի, ծածկված կապտավուն խավով։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են օգոստոսին։

Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Միջին և Հարավային Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Սևանի ավազանում, Վայքում, Ախուրյան գետի վերին հոսանքներում, քարքարոտ թեքություններին, թփուտների մեջ, կաղնու անտառներում, անտառի վերին եզրերին՝ մինչև 2000 մետր բարձրությունների վրա։

Պտուղները, որոնք ուտվում են միայն սառնամանիքները խփելուց հետո, մեծ քանակությամբ A և C վիտամիններ են պարունակում։ Տերևները, բողբոջները և ընձյուղները պարունակում են եթերայուղեր և ցիանային գլյուկոզիդներ։ Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում որպես պատվաստակալ՝ տանձենու և խնձորենու թզուկ սորտերի համար։

Չափազանց ցրտադիմացկուն է. պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, բավական խոնավասեր է և ստվերատար։ Բնափայտը շատ ծանր է, գեղեցիկ գունավորմամբ։ Օգտագործվում է հուշանվերների և մանր իրեր պատրաստելու համար։ Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում բարձրլեռնային շրջանների կանաչապատման և անտառապատման համար։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Թփեր
Կատեգորիա:Հայաստանի թփատեսակներ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Դանդուռ խոշորածաղիկ

**Դանդուռ խոշորածաղիկ** (**Portulaca grandiflora**), դանդուռազգիների ընտանիքին պատկանող բազմամյա խոտաբույս է՝ տարածված Հարավային Ամերիկայում։ Հայաստանի պայմաններում օգտագործվում է որպես միամյա ծաղկաբույս, քանի որ ձմռանը բաց գրունտի պայմաններում ցրտահարվում է։

Ցողունը մսալի է, սողացող, մոտ 15 սմ երկարությամբ՝ մանր, հյութալի տերևներով։ Ծաղիկները լիաթերթիկ են, կիսալիաթերթիկ, սպիտակ, դեղին, վարդագույն, կարմիր և այլ գույների։ Բացվում է միայն արևոտ եղանակների դեպքում։ Ծաղկում է հունիսի կեսերից ընդհուպ մինչև սառնամանիքները։ Երաշտադիմացկուն է, ջերմասեր և լուսասեր։ Լավ աճելու և առատ ծաղկելու համար պահամջում է թեթև ավազակավային սննդանյութերով հարուստ ստրուկտուրային հողեր։ Հումուսով հարուստ ծանր հողերում վատ է ծաղկում։

Սերմերը ցանում են մարտին՝ արկղերում։ Վերատնկում են նույնպես արկղերում, որոնք անմիջապես տեղափոխում են ջերմոց։ Սածիլները դաշտ են տեղափոխում հունիսի սկզբին և տնկում բույսը բույսից 20-30 սմ հեռավորության վրա։ Մեկ գրամ սերմից ստացվում է 4000 բույս։

Լայնորեն օգտագործվում է պարտերային տիպի ձևավորումներում, գորգային ծաղկաթմբերում, ծաղկամարգերում, միքսբորդերների առաջին պլանում։

## Տես նաև
* Դանդուռ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Դանդուռազգիներ
Տիգրան (Վիվալդի)

**Տիգրան** (ամբողջական անունը՝ La virtù trionfante dell’amore, e dell’odio, overo Il Tigrane - **Սիրո և ատելության նկատմամբ հաղթանակող առաքինությունը կամ Տիգրան**) օպերա, բեմադրվել է 1724 թվականին Հռոմում, տոնահանդեսի ընթացքում։ Բեմականացումն իրականացվել է Ֆեդերիկո Կապրաինայի թատրոնում։ Հեղինակներն են իտալացի երգահաններ Բենեդետտո Միկելին (1-ին գործողություն), Նիկոլա Ռոմալդին (3-րդ գործողություն) և Անտոնիո Վիվալդին (2-րդ գործողություն)։ Մինչև մեր օրերն է հասել միայն Վիվալդիի հեղինակած 2-րդ գործողության երաժշտությունը։

Օպերայի սյուժեի հիմքում ընկած են Հայոց Տիգրան Մեծ արքային առնչվող պատմական իրադարձությունները։ Օպերայի համերգային կատարումը Երևանում տեղի է ունեցել 2001 թ. նոյեմբերի 23-ին՝ Հայաստանում Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակման 1700-ամյակի հանդիսությունների շրջանակներում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տիգրան Մեծը և 17-18 դարերու Եւրոպական օփերան
* ՎԻՎԱԼԴԻԻ «ՏԻԳՐԱՆ» ՕՊԵՐԱՆ Վարդան Գրիգորյան

Կատեգորիա:1724 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Կատեգորիա:Վիվալդիի օպերաներ
Ռուսիններ

մինի|Ռուսիններ դրոշը
**Ռուսիններ** (Ռուսիներեն՝ Русини, Ուկրաիներեն՝ Русини, Սլովակերեն՝ Rusíni, Սերբերեն՝ Rusini, Ռուսերեն՝ Русины), արևելասլավոնական կամ ուկրաինական էթնիկ խումբ են, որոնք հիմնականում ապրում են Արևելյան Եվրոպայում օրինակ Հունգարիայում, Սլովակիայում, Ուկրաինայում, Ռումինիայում և Լեհաստանում։

## Ինքնանվանում
Ժամանակակից հանրագիտարանային հրատարակություններում ռուսինների պատկանելիության հարցում կան տարբեր կարծիքներ։ Սովետական, իսկ հետագայում նաև ժամանակակից ուկրաինական գիտությունը ռուսիններին համարում է ուկրաինացիների մի մաս։ Եվրոպական և հյուսիսամերիկյան գիտնականները կամ ռուսիններին դասում են ուկրաինացիներին, կամ ճանաչում նրանց որպես առանձին էթնոս։ Ռուսաստանյան հետազոտողներն ավելի հաճախ ռուսիններին համարում են առանձին արևելյան սլավոնական ժողովուրդ։ Ռուսինների մի մասը, իրենց համարում են առանձին էթնոս, իսկ մյուս մասը՝ ուկրաինացիներ։ ԽՍՀՄ-ում ռուսինները համարվում էին ուկրաինացիների ազգագրական խումբ։

Ըստ մեկ վարկածի՝ ռուսինները հին ռուսական ազգի հետնորդներն են, որից ժամանակի ընթացքում ձևավորվեցին ռուսները, ուկրաինացիները և բելառուսները։ Ռուսին բառը եղել է Հին Ռուսիայի բնակչության ինքնանվանումը։ Որպես էթնոնիմ՝ «Ռուսին» բառը ծագում է «Ռուսիա» բառից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորվաթիայի ազգեր
Կատեգորիա:Ռուսիններ
Կատեգորիա:Սերբիայի ազգեր
Մարո Սաղյան

**Մարո Սաղյան** (), հայ թարգմանչուհի, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1960 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բաքվում։ 1926 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Երևան։ 1932 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ 1936 թվականին՝ ՏԱՍՍ-ի թղթակցական միամյա դասընթացը, 1943 թվականին՝ Երևանի ռուսական մանկավարժական ինստիտուտի օտար լեզուների ֆակուլտետի գերմաներեն բաժինը։ 1932-1935 թվականներին աշխատել է «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում, 1936-1937 թվականներին՝ Հայկական հեռագրական գործակալությունում (Արմենպրես), 1939 թվականին՝ «Կոմունիստ» (ռուսերեն), 1942-1945 թվականներին՝ «Սովետական Հայաստան» թերթի խմբագրությունում, 1960-1968 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի հրատարակչական խմբում, 1968-1974 թվականներին՝ Հայկական սովետական հանրագիտարանի խմբագրությունում։

Նրա թարգմանությամբ (հայերենից) ռուսերեն լույս են տեսել Ստեփան Ալաջաջյանի «Անապատում» (Երևան, 1956), Նար-Դոսի «Պայքար» (Երևան, 1960), Խաչիկ Հրաչյանի «Ուրցի Մարան» (Երևան, 1964) գրքերը։ Մահացել է Երևանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:1910 ծնունդներ
Կատեգորիա:1974 մահեր
Կատեգորիա:Բաքու քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԵՊԼՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Տերենտիուս

**Պուբլիուս Տերենտիուս** (, մ.թ.ա. 195 (կամ 185) - 159), հանդիսանում է հռոմեական կատակերգության երկրորդ խոշորագույն ներկայացուցիչը Պլավտոսից հետո։ Հռոմեական գրականության վաղ շրջանի այս ականավոր դեմքի մասին կենսագրական տեղեկությունները շատ քիչ են։ Իր մասին հեղինակը որոշ տեղեկություններ է հաղորդում իր կատակերգությունների մեջ։ Ավելի շատ տեղեկություններ է տալիս պատմաբան Սվետոնիուսը իր «Գրականության պատմության» այն հատվածում, որ կոչվում է «Vita Terenti» («Տերենտիուսի կյանքը»)։ Դա պահպանվել է հռոմեական պատմաբան Դոնատոսի աշխատության մեջ. հետևաբար Տերենտիուսի կենսագրության միակ և հիմնական աղբյուրը հանդիսանում է Դոնատոսը։

Այդ աղբյուրից երևում է, որ Տերենտիուսը ծնվել է Կարթագենում և դրա համար նա կոչվում էր Աֆեր, այսինքն աֆրիկացի։ Ծննդյան ճիշտ ժամանակի մասին ոչինչ հայտնի չէ. նրան համարում են հասակակից Սկիպիոին, հետևաբար ծնված 185 թվականին, իսկ այլները՝ 195 կամ 190 թվականներին։ Նա եղել է ոչ հույն, ոչ հռոմեացի, այլ բարբարոս, ինչպես հռոմեացիները հետևելով հույներին՝ անվանում էին օտարներին։ Փոքր հասակում նրան ամենայն հավանականությամբ որպես ստրուկ բերել են Հռոմ, իսկ թե երբ նույնպես հայտնի չէ։ Հռոմում նա որպես ստրուկ ընկնում է սենատոր Տերենտիուս Լուկանոսի մոտ։ Հռոմեական սովորության համաձայն ստրուկները բացի իրենց իսկական անուններից, կրում էին նաև իրեն տիրոջ անունը, ըստ այդմ էլ ստրուկ Պուբլիուսը վերանվանվում է Տերենտիուս։ Աչքի ընկնելով իր ստեղծագործական տաղանդով նա կապ է հաստատում ժամանակի հռոմեական ազնվապետական լիբերալ մտավորականության, այն գրական խմբակի հետ, որը գլխավորում էր Պուբլիուս Կորնելիուս Սկիպիո Եմելիան Աֆրիկացին։ Ահա գրական այս խմբակի մեջ են մշակվում Տերենտիուսի քաղաքական, հասարակական, գրական-գեղագիտական հայացքները։ Տերենտիուս նույնպես հռոմեական ազնվականության սովորության համաձայն մեկնել է Հունաստան, սակայն ոչ վաղ երիտասարդական հասակում, այլ այն ժամանակ, երբ արդեն ավարտել էր իր գրական ուղին և Հռոմում արդեն ճանաչված էր ու համբավ էր վայելում որպես դրամատուրգ։ Հունաստանից նա այլև չի վերադառնում Հռոմ, որովհետև (մ.թ.ա. 159) մահանում է Արկադիայի նահանգում, իսկ ըստ հռոմեական այլ պատմաղբյուրների, իբր թե Հռոմ վերադառնալիս խեղդվել է ծովում և որ նա իր հետ բերում էր Մենանդրոսի 108 կատակերգության թարգմանությունը, որ կատարել էր ինքը Տերենտիուսը։

## Ստեղծագործություններ
Տերենտիուսի գրչին պատկանում է վեց կատակերգություն։ Դրանք ժամանակագրական կարգով բեմադրվել են այսպես՝
* «Անդրիա» (Անդրոսուհի), 166 թվականի Մեգալենեսի խաղերի ժամանակ
* «Հեաուտոնտիմորեմուս» (Ինքնիրեն պատժող), 163 թվականի Մեգալենեսի խաղերի ժամանակ
* «Եվնուխոս» (Ներքինի), 161 թվական
* «Փորիմո» 161 թվականի Հռոմեական խաղերի ժամանակ
* «Ադելփե» (Եղբայրներ) 160 թվականի Էմիլուս Պաուլուսի թաղման խաղերի ժամանակ
* «Հեկուրա» (Սկեսուր) 160 թվականի Հռոմի տոնակատարության ժամանակ
## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Т. 1. Андриянка. / Пер. А. Хвостова. Евнух, или Скопец. / Пер. М. Головина. 1773. 444 стр.
* Т. 2. Еавтон-тиморуменос, или Человек, сам себя наказующий. / Пер. Ф. Рихманна. Аделфы, или Братья. / Пер. К. Флоринского. 1774. 424 стр.
* Т. 3. Екира, или Свекровь. / Пер. Ф. Мойсеенкова. Формион. / Пер. Ф. Синского. 1774. 380 стр.

Կատեգորիա:Հռոմեացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ինքնասպան գրողներ
Կոնսերվատորիա

մինի|300px|Երևանի Կոմիտասի անվ. կոնսերվատորիայի շենքը
**Կոնսերվատորիա** (, սկզբնական նշանակությամբ՝ ապաստարան, լատ. conservo - պահպանել ), երաժշտական բարձրագույն ուսումնական հաստատություն, ուր կրթվում են մասնագետ կատարողներ՝ նվագողներ, երգիչներ, դիրիժորներ նաև կոմպոզիտորներ, երաժշտագետներ։

## Պատմություն
16-րդ դարում կոնսերվատորիա էին կոչվում որբանոցները, ուր երեխաներին արհեստներ էին սովորեցնում (առաջինը՝ Նեապոլում, 1537 թվականին)։ 17-րդ դարից որբանոցներում սկսեցին ուսուցանել երաժշտություն, որը կամաց-կամաց դարձավ գերիշխող, 18-րդ դարում իտալական կոնսերվատորիաները մեծ դեր էին խաղում երաժիշտների և կոմպոզիտորների կրթության գործում։ Պրոֆեսիոնալ երաժիշտների պահանջարկից ծնվեց երաժշտական բուհեր ստեղծելու անհրաժեշտությունը։ Նման տիպի առաջին հաստատությունը Փարիզի Ազգային երաժշտական ինստիտուտն էր (1793), որի հիման վրա 1795 թվականին կազմափոխվեց Երաժշտության և դեկլամացիայի կոնսերվատորիա։

## Տարբեր երկրներում
19-ից 20-րդ դարերում կոնսերվատորիաներ բացվեցին Եվրոպական համարյա բոլոր մեծ քաղաքներում։ 
* 1795 - Փարիզում, 
* 1808 - Պրահայում, 
* 1821 - Վարշավայում, 
* 1821 - Վիենայում, 
* 1822 - Լոնդոնում, 
* 1830 - Մադրիդում, 
* 1832 - Բրյուսելում, 
* 1840 - Պեշտում (այժմ Բուդապեշտ), 
* 1843 - Լայպցիգում, 
* 1850 - Բեռլինում, 
* 1850 - Քյոլնում, 
* 1862 - Սանկտ Պետերբուրգում, 
* 1864 - Բուխարեստում, 
* 1866 - Մոսկվայում, 
* 1921 - Սոֆիայում։ 
Բացվեցին նաև 1847 թվականին Ռիո դե Ժանեյրոյում, ԱՄՆ-ում առաջին կոնսերվատորիան 1853 թվականին Բոստոնում, 1927 թվականին Շանհայում։

## Հայաստանում
1921 թվականին Ռոմանոս Մելիքյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց Երևանի երաժշտական ստուդիան, որը 1923 թվականին վերակազմվեց կոնսերվատորիայի։ 1946 թվականից Երևանի կոնսերվատորիան կրում է Կոմիտասի անունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ ըստ ձևի
Կենտրոնական Ասիա

[մինի|300px|[Ասիայի տարածաշրջանները ըստ ՄԱԿ-ի՝

]]
մինի|326px|Կենտրոնական Ասիան աշխարհի քարտեզին
**Կենտրոնական Ասիա** (ղազախերեն՝ Орта Азия, թուրքմեներեն՝ Merkezi Aziýa, ուզբեկերեն՝ Oʻrta Osiyo, ղրղզերեն՝ Орто Азия, տաջիկերեն՝ Осиёи Марказӣ, պարսկերեն՝ آسیای مرکزی, ուրդու՝ وسط ایشیا, չինարեն՝ 中亚), ասիական տարածաշրջան։

Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի այս տարածաշրջանի մեջ մտնում են հետևյալ տարածքները՝ Մոնղոլիան, Արևմտյան Չինաստանը, Հյուսիսային Հնդկաստանը և Հյուսիսային Պակիստանը, Հյուսիս-Արևելյան Իրանը, Աֆղանստանը, Միջին Ասիայի 4 հանրապետությունները, Ղազախստանը և Ռուսաստանի ասիական մասի տայգայի գոտուց դեպի հարավ գտնվող տարածքները։ Առաջին քարտեզում ներկայացված է տարածաշրջանը ըստ ՄԱԿ-ի։ Կենտրոնական Ասիան, տարածաշրջանի նոր անվանումն է։ 1924 թվականից շրջանառության է դրվել Ղազախստան և Միջին Ասիա անվանումը։ Կենտրոնական Ասիայի երկրներն են.
* 
* 
* 
*  
* 

## Բնական պայմաններ
Կենտրոնական Ասիայի մակերևույթը բազմազան է, իսկ ընդերքը հարուստ օգտակար հանածոներով և թանկարժեք քարերով։ Արևմտյան և հյուսիսային մասերում հարթավայրերն են, իսկ հարավային մասում ձգվում են բարձր լեռները։ Հարավային մասում է գտնվում նաև տարածաշրջանի ամենաբարձր գագաթը՝ Ղազախստանի տարածքում։ Կենտրոնական Ասիան հարուստ է նաև հանքային ռեսուրսներով։ Ղազախստանի և Թուրքմենստանի տարածքում կան բնական գազի և նավթի հարուստ պաշարներ։ Ուզբեկստանում է գտնվում աշխարհի ոսկու և արծաթի պաշարների 1/10 մասը։ Ոսկու պաշարներով Ուզբեկստանը գտնվում է 3-րդ տեղում։ Ղազախստանի տարածքը հարուստ է բազմապիսի մետաղներով։ Կան նաև ֆոսֆորի, ցինկի և կապարի պաշարներ։

## Կլիմա
Կենտրոնական Ասիայի տարածքը գտնվում է միևնույն ժամանակ հինգ կլիմայական գոտիներում։ Հիմնական գոտիները կիսաանապատային և մերձարևադարձային կլիմայական գոտիներն են։ Կլիման բազմազան է։ Տեղումները հիմնականում գրանցվում են երկրի հարավային մասերում՝ լեռնային հատվածներում։ Լեռների բարձրության պատճառով լեռների լանջերին և ստորոտին առաջացել են սառցադաշտեր։ Դրանց հալվելու հետևանքով գոյացել է Սիրդարյան գետը։

## Պատմություն
Կենտրոնական Ասիայի պատմությունը որոշվում է տարածքի կլիմայով և աշխարհագրությամբ։ Ծովից հեռու գտնվելը ազդում էր նրա առևտրական կապերի վրա։

Կենտրոնական Ասիայում և նրա շրջակայքում տափաստանային քոչվորների և տեղաբնակների միջև հարաբերությունները երկար ժամանակ նշանավորվել են հակամարտություններով։ Քոչվորական ապրելակերպը շատ հարմար էր պատերազմին, և տափաստանային ձիարշավորդները դարձան աշխարհի ամենահզոր մարդկանցից մեկը։ Ցանկացած ներքին միասնություն պայմանավորված էր Մետաքսի ճանապարհի աղդեցությամբ, որն անցնում էր Կենտրոնական Ասիայի երկայնքով։

Նախաիսլամական և վաղ իսլամական ժամանակներում Կենտրոնական Ասիան բնակեցված էր հիմնականում իրանական լեզվով խոսող մարդկանցով։

Դեպի Կենտրոնական Ասիա թուրքական ժողովուրդների հիմնական գաղթը տեղի է ունեցել 6-11րդ դարերում։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Արմենակ Սարգսյան (այլ կիրառումներ)

**Արմենակ Սարգսյան** անվամբ հայտնի են մի քանի անձնավորություններ.

* Արմենակ Սարգսի Սարգսյան (Սարմեն) (1901-1984) - հայ գրող։
* Արմենակ Վլադիմիրի Սարգսյան - հայ ֆուտբոլիստ, մարզիչ, 1994-1998 թթ. ՀՖՖ նախագահ։
Այծուռենի

**Այծուռենի** (), ուռազգիների ընտանիքի, ուռենիների ցեղին պատկանող ծառատեսակ։

## Բուսաբանական նկարագիր
Այծուռենին 8-10 մետր բարձրությամբ ծառ է, մինչև 70 սմ տրամագծով։ Բարձր լեռնային շրջաններում աճում է որպես խոշոր թուփ։ Ընձյուղները ծածկված են մոխրագույն աղվամազով։ Տերևները կլորավուն են, էլիպսաձև, ձվաձև, երբեմն՝ նշտարաձև, 9-17 սմ երկարությամբ, 5-7 սմ լայնությամբ, ամբողջաեզր կամ ալիքաատամնաձև, վերևի կողմից կնճռոտ, մուգ կանաչավուն, ներքևի կողմից մոխրաթավոտ։ Ծաղիկները բաժանասեռ են։ Հավաքված են կատվիկներում, որոնք բացվում են մինչև տերևների երևալը։ Բազմանում է կտրոններով և սերմերով։ Էկոլոգիական խումբը՝ XIII: Մշակության շրջանները 1-32։

Հաջողությամբ է աճում մեր հանրապետության ինչպես ամենացածրադիր, այնպես էլ բարձր լեռնային շրջաններում։ Գետահովիտներում փարթամ ծառ է, իսկ մերձալպյան նոսրուտներում՝ թուփ։ Չի վախենում ո՛չ սառնամանիքներից, ո՛չ առատ ձյունատեղումներից, ո՛չ էլ կիզիչ արևից ու երաշտից։ Այծուռենու բողբոջները ամենից վաղ են բացվում, ավետելով գարնան գալուստը։

Առատ մացառներ է տալիս, որի շնորհիվ պիտանի է ձորակներն ու թեք լանջերը, փլվածքները ամրացնլու համար։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում և ողջ Եվրոպայում։ Հայաստանի պայմաններում տարածված է ամենացածրադիր վայրերից մինչև
բարձրլեռնային շրջանները, առանձին բուսուտներով։ Վեգետացիան վաղ է սկսվում։

## Կիրառություն
Առատ մացառներ է տալիս, որի շնորհիվ պիտանի է ձորակներն ու թեք լանջերը, փլվածքները ամրացնելու համար։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Նիզամի Գյանջևի

**Նիզամի Գյանջևի**, որի լրիվ անունն է **Նիզամ ադ-Դին Աբու Մուհամմադ Իլյաս իբն-Յուսուֆ իբն-Զաքի իբն-Մու'այյադ** (պարս.՝ نظامی گنجوی - Nezâmi Ganjevi), (), պարսկական գրականության դասական, միջնադարյան Արևելքի խոշորագույն պոետներից մեկը, պարսկական էպիկ գրականության խոշորագույն պոետ-ռոմանտիկ, ով պարսկական էպիկ գրականություն է բերել խոսակցական և իրատեսական ոճերը։ Օգտագործելով թեմաներ ավանդական ժողովրդական բանահյուսության արվեստից և գրավոր պատմական քրոնիկներից, Նիզամին իր բանաստեղծություններով համախմբել է նախաիսլամական և իսլամական Իրանը։

Նիզամիի հերոսառոմանտիկ գրականությունը առաջիկա դարերի ընթացքում շարունակել է ազդեցություն ունենալ ամբողջ պարսկալեզու աշխարհի վրա և դարերի ընթացքում ոգեշնչել է այն երիտասարդ պոետներին, գրողներին և թատերագիրներին, ովքեր փորձել են նմանակել իրեն ոչ միայն Պարսկաստանում, այլ ամբողջ տարածաշրջանում՝ ներառյալ այնպիսի ժամանակակից երկրների մշակույթները, ինչպիսիք են Ադրբեջանը, Հայաստանը, Աֆղանստանը, Վրաստանը, Հնդկաստանը, Իրանը, Պակիստանը, Տաջիկստանը, Թուրքիան, Ուզբեկստանը։ Նրա արվեստը ազդեցություն է ունեցել այնպիսի մեծ պոետների վրա, ինչպիսիք են Հաֆեզ Շիրազին, Ջալալադդին Ռումին և Սաադին։ Նրա հինգ մեծ պոեմները (մասնավի)՝ («Խամսե») բացահայտում և ուսումնասիրում են զանազան թեմաներ տարբեր բնագավառներից և մեծ համբավ են ունեցել, ինչը ապացուցում են նրա ստեղծագործությունների պահպանված ցուցակների մեծ թիվը։ Նրա պոեմների հերոսները՝ Խոսրովը և Շիրինը, Լեյլին և Մեջնունը, Իսկանդերունը մինչ այժմ հայտնի են բոլորի կողմից ոչ միայն ամբողջ իսլամական աշխարհում, այլ նաև այլ երկրներում։

1991 թվականը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն պոետի 850-ամյակի կապակցությամբ հայտարարել է Նիզամիի տարի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նիզամի Գյանջևի մասին ծրագիր Անտիտապոռ նախագծի յութուբյան էջում։

Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Պարսիկ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Պարսիկ գրողներ
Կատեգորիա:Պարսիկ փիլիսոփաներ
Մետրոպոլիտեն օպերա

մինի|250px|Մետրոպոլիտեն օպերայի հին շենքը 1905 թվականին
մինի|250px|Մետրոպոլիտեն օպերայի նոր շենքը Լինքոլն կենտրոնում
**Մետրոպոլիտեն օպերա** (), առաջատար օպերային թատրոն ԱՄՆ-ում՝ Նյու-Յորք քաղաքի Լինքոլնի կենտրոնում։ Հաճախ կրճատ անվանում են «Մետ»։

Թատրոնը աշխարհի ամենահայտնի օպերային բեմերից մեկն է։ Գեղարվեստական ղեկավար Ջեյմս Լեվայն, գլխավոր տնօրեն Պիտեր Գելբ։ Բացվել է 1883 թվականին Շառլ Գունոյի «Ֆաուստ» օպերայի ներկայացումով։ Ստեղծվել է «Մետրոպոլիտեն օպերա հաուզ քամփնի» () բաժնետիրական ընկերության միջոցներով։

Մետրոպոլիտեն օպերան ԱՄՆ-ում միակ մշտական օպերային թատրոնն է։ Գործում է տարեկան 7 ամիս՝ սեպտեմբերից մինչև ապրիլ։ Ներկայացումները ամեն օր են։ Երգչախումբը, նվագախումբը և օժանդակ կոլեկտիվները կայուն են։ Առաջատար մենակատարներն ու դիրիժորները հրավիրվում են առանձին թատերաշրջանների և ներկայացումների։ Օպերաները կատարվում են բնագրի լեզվով։ Այդ սկզբունքը ձևավորվել է 1910-ական թվականներին։ Երկացանկը կազմում են հիմնականում դասական գործեր՝ Ջուզեպպե Վերդիի, Ջակոմո Պուչչինիի, Գաետանո Դոնիցետտիի, Ռիխարդ Վագների, Շառլ Գունոյի, Ժորժ Բիզեի, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի, Ռիխարդ Շտրաուսի և այլոց օպերաները։

## Հայ երգիչները Մետրոպոլիտեն օպերայում
Մետրոպոլիտեն օպերայում հանդես են եկել հայ երգիչներ՝
* Պաոլո Անանյանը
* Սյուզան Սիմոնեն
* Շաքե Վարթենիսյանը
* Կարպիս Բոյաջյանը
Նշանակալի է այդ թատրոնում
* Արման Թոքատյանի
* Լիլի Չուգասզյանի
* Լուսին Ամարայի
* Արա Բերբերյանի ներդրումը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օպերային թատրոններ
Կատեգորիա:Նյու Յորքի թատրոններ
Կատեգորիա:1880 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Բալետի թատրոններ
Պրոմեթևսը շղթայված

**Պրոմեթևսը շղթայված**, հին հույն ողբերգակ Էսքիլեսի «Ողբերգություն», առաջին բեմադրման թվականը հայտնի չէ։ Հավանական է, որ այն մտել է տետրալոգիայի կազմի մեջ, քանի որ մինչև մեր օրեր պատառիկներ են հասել Էսքիլեսի *[[Պրոմեթևս]]ը ազատագրված* և *Կրակաբեր Պրոմեթևս* ողբերգություններից։ Երեք ողբերգությունների հետ, ըստ ընդունված կարգի, հավանաբար բեմադրվել է նաև մի սատիրական դրամա, որի մասին ոչ մի տեղեկություն չունենք։

«Պրոմեթևսը շղթայված» ողբերգության հարուստ գաղափարաբանական բովանդակությունը, մեծ արվեստն ու ուժը ենթադրել են տալիս, որ այն Էսքիլեսի հասուն շրջանի գործերից է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ողբերգություններ
Կատեգորիա:Պրոմեթևս
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի աշխատություններ
Կատեգորիա:Հերակլես
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի թատրոն
Անտիգոնե (ողբերգություն)

**Անտիգոնե**, հին հունական ողբերգակ Սոֆոկլեսի ողբերգություն, բեմադրվել է 442 թվականի մարտ-ապրիլին, հայերեն է թարգմանվել Համազասպ Համբարձումյանի կողմից։

«Անտիգոնեն» գրված է Թեբեյան շարքի առասպելաբանական սյուժեի հիման վրա։ Սոփոկլեսը ողբերգության մեջ ցույց է տալիս մարդու ընտրությունը աստվածային բարոյական օրենքի և պետական օրենքների միջև հակասության պայմաններում։

## Սյուժե
Պոլինիկեսն արգոսյան բանակով արշավել է հայրենի Թեբե քաղաքի վրա՝ արքայական իշխանությունն իր եղբորից՝ Էտեոկլեսից խլելու։ Արգոսյան զորքը պարտվել է, իսկ եղբայրները մենամարտում սպանել են միմյանց։ Նոր թագավոր Կրեոնը մահվան սպառնալիքով արգելում է հողին հանձնել Պոլինիկեսի դին։ Նահատակված Էտեոկլեսը թաղվելու է բոլոր պատիվներով, Պոլինիկեսն անթաղ պիտի մնա, նրա մարմինը գիշատիչների կեր պիտի դառնա։

Անտիգոնեն` Էդիպ թագավորի դուստրը, անտեսելով Կրեոնի հրամանը հողին է հանձնում եղբոր դին։ Կրեոնը կարգադրում է Անտիգոնեին հսկողության տակ պահել՝ շուտով նրան մահապատժի ենթարկելու համար։ Կրեոնի որդի Հեմոնը՝ Անտիգոնեի փեսացուն, փորձում է հորը ետ կանգնեցնել, բայց հայրը անդրդվելի է, նա չի լսում նաև Թեբեի կույր գուշակ Թիրեսիասին, որ Կրեոնին խորհուրդ է տալիս Պոլինիկեսի մարմինն անմիջապես հողին հանձնել և Անտիգոնեին ազատել։ Ծերունին գուշակում է Կրեոնի ամենասիրելի մարդկանց մոտալուտ մահն ու հեռանում։

Կրեոնի սուրհանդակը բերում է Անտիգոնեի և Հեմոնի մահվան գույժը։ Անտիգոնեն դամբարանում կախվել է, և սիրելի հարսնացուի դիակի մոտ ինքնասպան է եղել նաև Հեմոնը…

Հեմոնի դիակը ձեռքերին՝ ծառաների հետ գալիս է Կրեոնը։ Նրան նոր հարված է սպասում. իմանալով որդու մահը՝ ինքնասպան է եղել նաև նրա կինը՝ Եվրիդիկեն։ Վշտից խենթացած Կրեոնը ողբում է իր ճակատագիրը։
## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ողբերգություններ. Էդիպուս արքա, Էդիպուսը Կոլոնոսում, Անտիգոնե

Կատեգորիա:Ողբերգություններ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական անհնազանդություն
Գարդման (այլ կիրառումներ)

**Գարդման** անվանումը կարող է վերաբերել.

## Պատմություն և քաղաքականություն
* Գարդման, գավառ Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում։
* Գարդման(ք) –ըստ որոշ վերլուծաբանների՝ տարածքային էթնիկ միավոր։
* Գարդմանի իշխանություն, հայկական իշխանություն էր Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում։
* Գարդման, գյուղ Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում։

## Աշխարհագրություն
* Գարդման, լեռնագագաթ Տավուշի մարզում։
* Գարդման - գետ Կուրի ավազանում, նրա աջակողմյան վտակ Շամքորի աջ օժանդակը
* Գարդման - դաշտ Հայկական լեռնաշխարհում, Կուրի աջակողմյան վտակ Շամքուր գետի ու նրա աջ օժանդակ Գարդմանի ավազանում

## Ճարտարապետություն
* Գարդման, բերդ Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում։
* Գարդման վանք, հայկական վանքային համալիր Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգում։