Լուի Ֆիգյե

**Գիյոմ Լուի Ֆիգյե** (, ), ֆրանսիացի գրող և գիտության հանրամատչելիացնող։

Լուի Ֆիգյեն 19-րդ դարի ամենաբեղմնավոր գիտական, հանրային գրողներից էր։ Նա հայտնի էր հատկապես իր հրապարակած հոդվածների և գրքերի մեծ թվով ու բարձր որակով, որոնք լույս են տեսել 1848-ից մինչև 1894 թվականներին։ Սկզբում նա սկսել էր խոստումնալից գիտական գործունեությամբ՝ աշխատելով դեղագիտության, քիմիայի և ֆիզիկայի բնագավառներում, սակայն այդ կարիերան ավարտվեց 1854 թվականին Կլոդ Բեռնարի հետ ունեցած գիտական հակասությունից հետո։ Այդ անհաջողությունից հետո Ֆիգյեն ամբողջությամբ նվիրվեց գիտության հանրամատչելիացման գործին՝ նույնիսկ ստեղծելով գիտական թատրոն, որը, սակայն, չունեցավ սպասված հաջողությունը:

## Գիտական գործունեություն
Լուի Ֆիգյեն սերում էր գիտնականների ընտանիքից։ Նրա հայրը՝ Ժան Ֆիգյեն, Մոնպելյեում դեղագործ էր, իսկ հորեղբայրը՝ Պիեռ-Օսկար Ֆիգյեն, հայտնաբերել և կիրառել էր այրված ոսկորների գունաթափող հատկությունը։ Ֆիգյեն ստացել է դեղագործի կրթություն, այնուհետև 1841 թվականին պաշտպանել բժշկագիտության դոկտորի աստիճան։ 1844 թվականին նա ընդունվում է Սորբոնի քիմիայի լաբորատորիա, որը ղեկավարում էր Անտուան Բալարը՝նույնպես Մոնպելյեից:

1846 թվականին նա նշանակվում է Մոնպելյեի դեղագործական դպրոցի օգնական պրոֆեսոր։ Այստեղ ներկայացնում է երկու գիտական աշխատանք՝ քիմիայի թեմայով (բրոմի քանակական որոշում) և ֆիզիկայի թեմայով (լույսի ազդեցությունը որոշ զգայուն նյութերի վրա)։ 1853 թվականին, Փարիզի դեղագործական դպրոցում ագրեգացիան անցնելուց հետո, նա նույն հաստատությունում դասավանդում է քիմիա։ Այստեղ նա սկսում է մի շարք ֆիզիոլոգիական փորձեր՝ նպատակ ունենալով ապացուցել, որ լյարդի դերը մարդու օրգանիզմում արյան մեջ առկա շաքարի խտացումն է։ Այս տեսակետը հակասում էր Կլոդ Բեռնարիդ հետազոտություններին, որը ժխտում էր շաքարի ինքնաբուխ գոյությունը արյան մեջ:

Այս գիտական պայքարը ավարտվում է Ֆիգյեի համար անբարենպաստ ելքով։ Ֆրանսուա Արագոյի խորհրդով, նա հրաժարվում է իր գիտական կարիերայից և ամբողջությամբ նվիրվում գիտության հանրամատչելիացման գործունեությանը, որի հիմքերը նա արդեն դրել էր նախորդ տարիներին։

## Գիտության հանրամատչելիացման գործունեություն
Ֆիգյեն արդեն հայտնի էր գիտական աշխարհում՝ 1847–1854 թվականներին «Գիտությունների տարեգրություններ» (Annales des sciences) և «Դեղագիտության հանդես» (Journal de pharmacie) պարբերականներում հրապարակված բազմաթիվ գիտական աշխատություններով, ինչպես նաև իր հոդվածներով «Երկու աշխարհների հանդես» (Revue des deux Mondes), «Գիտական հանդես» (Revue scientifique) և կրկին «Գիտությունների տարեգրություններ» պարբերականներում։ 1855 թվականին նա փոխարինում է Վիկտոր Մյունիեին՝ դառնալով «La Presse» օրաթերթի գիտական ֆելիետոնի խմբագիրը։ Նրա հոդվածները շաբաթական լույս էին տեսնում մինչև 1878 թվականը։ Արդեն 1856 թվականից հեղինակը այդ հրապարակումների մի մասն օգտագործում է՝ հրատարակելու համար «Գիտական և արդյունաբերական տարի, կամ տարվա գիտական աշխատանքների ամփոփագիր» (L’year scientifique et industrielle ou Exposé annuel des travaux) աշխատությունը։ Տարվա գիտական նվաճումների այս մանրամասն ամփոփագիրը, որը հրատարակվում էր ամեն տարի մինչև Ֆիգյեի մահը, մեծ հաջողություն ունեցել է և դարձել է նմանատիպ բազմաթիվ պարբերականների ստեղծման ներշնչման աղբյուր։

1857 թվականի մայիսին նա՝ Օգյուստեն Բառալի, Անրի Լեկուտյուրյեի և Ֆելիքս Ռուբոյի հետ, հանդիսանում է գիտության հանրամատչելիացմամբ զբաղվող հեղինակների միության՝ «Գիտական մամուլի շրջանակ» (Cercle de la presse scientifique) կազմակերպության հիմնադիրներից մեկը:

Նա նաև «Պատկերազարդ գիտություն» (La Science illustrée) շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիրն էր։ գիտության հանրամատչելիացմանը նվիրված այս պարբերականը  ստեղծվել էր Ադոլֆ Բիտարի կողմից, և համագործակցել էին նաև Ժյուլ Վեռնը, Լուի-Անրի Բուսենարը և Կամիլ Ֆլամարիոնը:

Այսպիսով Ֆիգյեն դարձավ լայնորեն հայտնի գիտության հանրամատչելիացնող հեղինակ՝ հրատարակելով բազմաթիվ գիտական և պատմական հանրամատչելի գրքեր, որոնցից են՝ «Հայտնի գիտնականների կյանքը» (La Vie des savants illustres), «Երկիրը ջրհեղեղից առաջ» (La Terre avant le déluge), ինչպես նաև մի շարք գրաշարեր՝ «Բնության պատկերներ» (Tableau de la nature), «Գիտության հրաշքները» (Les Merveilles de la science), «Գիտության գաղտնիքները» (Les Mystères de la science), «Արդյունաբերության հրաշքները» (Les Merveilles de l’industrie) և «Նախամարդը» (L’homme primitif)։ Վերջին աշխատությունը, որը ստեղծվել էր նկարիչ Բայարի համագործակցությամբ, ֆրանսիական հասարակության մեջ տարածեց նախապատմական մարդու և կնոջ վերաբերյալ հին կարծրատիպեր, որոնք պահպանվեցին նույնիսկ մինչև 20-րդ դարը:

Ֆիգյեի ստեղծագործությունները մեծ հետաքրքրություն էին առաջացնում ընթերցողների շրջանում (թեև նրա գրքերը չէին հասնում Ժյուլ Վեռնի ստեղծագործությունների հաջողությանը), սակայն դրանք արժանանում էին նաև քննադատության, մասնավորապես՝ Էմիլ Զոլայի կողմից։ Այդուհանդերձ, 1870–1880- ական թվականներին նա Ֆրանսիայում դարձավ գիտության հանրամատչելիացնողի կերպարի ամենաբնորոշ ներկայացուցիչներից մեկը:

Իր կնոջ՝ Ժյուլյետ Ֆիգյեի հետ, ով հրապարակում էր պատմվածքներ և Լանգեդոկի թեմայով վեպեր «Երկու աշխարհների հանդես» (Revue des deux Mondes) պարբերականում,  Ֆիգյեն փորձում է նաև ստեղծել նոր ժանր և ֆինանսավորում է «Գիտական թատրոն»՝ մի շարք ներկայացումներ, որոնց հերոսներն էին մեծ հորինողները կամ նշանավոր գիտնականները (Դենի Պապեն, 1882; Կեպլերը կամ Աստղագուշակը և աստղագիտությունը, 1889)։ Նպատակն էր «վերածնել թատրոնը՝ դարձնելով այն ուսուցողական, դարձնել բարոյականացման և առաջընթացի գործիք» : Այս փորձը մեծ հաջողություն չունեցավ և նրա վրա բերեց բազմաթիվ կտրուկ քննադատություններ։ Իր կյանքի վերջին շրջանում նա հրատարակում է մի քանի փիլիսոփայական-գիտական գրքեր՝ մահվանից հետո կյանքի մասին։ Ֆիգյեն թաղված է Պեր-Լաշեզի գերեզմանատանը (cimetière du Père-Lachaise)

## Հիմնական հրապարակումներ


* *Histoire des principales découvertes scientifiques modernes* (), Delevigne et Callewaert (Bruxelles), 1851-1857. Texte en ligne disponible sur LillOnum : tome 1, tome 2, tome 3, tome 4, tome 5.
* *Exposition et histoire des principales découvertes scientifiques modernes* (), V. Masson : Langlois et Leclercq (Paris), 1855. Texte en ligne disponible sur LillOnum : tome 1, tome 2, tome 3.
* *L'year scientifique et industrielle*, 1856-1912. Texte en ligne Textes en ligne disponibles sur LillOnum : *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bOLfHm]*, *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/b6FpcT]*, *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bQQfBg]*, *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bIVFq4]* (1866), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bkbSWj]* (1868), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bB14fk]* (1869), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/benhFb]* (1872), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bvbtYT]* (1874), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bYKQMj]* (1878), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bngSOS]* (1882), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/b4ApiY]* (1883), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bWFQRd]* (1885), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bt6u5j#]* (1886), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bD6484]* (1887)*, [https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/byW4nt]* (1888), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/br1udL]* (1889), *[https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bGQFxk]* (1890).
* *L'Alchimie et les Alchimistes, essai critique sur la philosophie hermétique* (1854) Texte en ligne de la troisième édition, 1860
* *Les Applications nouvelles de la science à l'industrie et aux arts en 1855. Machine à vapeur, bateaux à vapeur, locomotives, locomobiles, moteurs électriques, horloges électriques, tissage électrique, l'électricité et les chemins de fer, inflammation des mines, photographie, gravure photographique, galvanoplastie, lampes, bougies stéariques, éclairage électrique, chauffage par le gaz, conservation des viandes et des légumes, aluminium.* (1856) Texte en ligne
* *Histoire du merveilleux dans les temps modernes* (, 1859-1862) Texte en ligne 1 2 3 4
* *Les Grandes Inventions anciennes et modernes, dans les sciences, l'industrie et les arts,* L. Hachette et Cie (Paris), 1865. Texte en ligne Texte en ligne disponible sur LillOnum
* *Le Savant du foyer ou Notions scientifiques sur les objets usuels de la vie* (1862) Texte en ligne
* *Les Eaux de Paris, leur passé, leur état présent, leur avenir* (1862)
* *La Terre avant le déluge* (1863), classé en 1876 dans Tableau de la nature, Texte en ligne Texte en ligne numérisé par LillOnum Texte en ligne numérisé par le SCD de l'Univ. Strasbourg
* *La Terre et les mers, ou Description physique du globe* (1863) Texte en ligne
* *Histoire des plantes* (1864), classé en 1876 dans Tableau de la nature, Texte en ligne
* *Tableau de la nature : La vie et les mœurs des animaux : Zoophytes et mollusques* (1866)
* *Vies des savants illustres avec l'appréciation sommaire de leurs travaux* ( 1866-1870). Tome 1 : *Savants de l'antiquité* (1866) disponible sur LillOnum ; ''Vies des savants illustres avec l'appréciation sommaire de leurs travaux'' (Geber, Mesué…), 1867
* *Les Merveilles de la science* (, 1867-1869) Texte en ligne : 1, 2, 3, 4, 5 6 ; textes en ligne disponibles sur LillOnum : https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/b7HTBz, https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/b5PBpn, https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/b3kc92, https://lillonum.univ-lille.fr/s/lillonum/ark:/72505/bTL3cD (1867-91) ''Merveilles de la science'', six livres.
* *Tableau de la nature : La vie et les mœurs des animaux : Les mammifères* (1869) Texte en ligne
* ''L'Homme primitif'' (1870) (Gallica)
* ''Le Lendemain de la mort, ou la Vie future selon la science'' (1871) (en ligne sur Gallica, la onzième édition)
* *Les Races humaines* (1873) Texte en ligne

link= des *Mystères de la science* de Louis Figuier.

* *Les Merveilles de l'industrie* (, 1873-1876) Texte en ligne 1 2 3 4 ; textes en ligne disponibles sur LillOnum : tome 1, tome 2, tome 3, tome 4.
* *Les Six Parties du monde*, pièce en cinq actes (1878)
* *Scènes et tableaux de la nature* (1879) Texte en ligne de la douzième édition, 1920, disponible sur Scientifica.
* *Les Grandes Inventions modernes dans les sciences, l'industrie et les arts*, L. Hachette et  (Paris), 1880. Texte en ligne disponible sur LillOnum
* *Les Aérostats* (1881) Texte en ligne
* *L'Art de l'éclairage* (1882) Texte en ligne
* *Denis Papin*, drame en cinq actes (1882)
* *Les Nouvelles Conquêtes de la science* (, 1883-1885) Texte en ligne 1 2 3 4
* *Le Téléphone, son histoire, sa description, ses usages* (1885)
* *Connais-toi toi-même : notions de physiologie à l'usage de la jeunesse et des gens du monde*, Hachette (Paris), 1886. Texte en ligne disponible sur LillOnum
* *Les Chemins de fer métropolitains, Londres, New York, Philadelphie, Berlin, Vienne et Paris* (1886)
* *Les Mystères de la science : aujourd'hui*, Librairie illustrée (Paris). Texte en ligne disponible sur LillOnum
* *Les Mystères de la science : autrefois*, Librairie illustrée (Paris). Texte en ligne disponible sur LillOnum
* *Les Nouvelles Conquêtes de la science*, [], Paris. Texte en ligne disponible sur LillOnum
* *Tableau de la nature : La vie et les mœurs des animaux : Les poissons, les reptiles et les oiseaux* (1888) Texte en ligne
* *La Science au théâtre*, , 1889.
** Drames : *Gutenberg* ; *Denis Papin*.— *Kepler, ou l'Astrologie et l'Astronomie*.—*Les Six parties du monde*, Tresse et Stock, 1889. Texte en ligne
** Comédies : *Le Mariage de Franklin*.— *Le Jardin de Trianon*.— *Miss Télégraph*.— *Le Premier voyage aérien*.— *La République des abeilles*.— *La Femme avant le déluge*.— *Le Sang du Turco*.— *Cherchez la fraise*, Tresse et Stock. Texte en ligne
** Autres comédies : *La Forge de Saint-Clair*.— *Les Manies de M. Lédredon*.
* *Le Lendemain de la mort ou La vie future selon la science* (1889) Texte en ligne
* *Les Bonheurs d'outre-tombe* (1892)

## Ծանոթագրություններ