open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մարկ Ելիզարով

**Մարկ Տիմոֆեևիչ Ելիզարով** (, մարտի 22, 1863, գյուղ Բեստուժևկա - մարտի 10, 1919, Պետրոգրադ), ռուս բոլշևիկ հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1893)։

1886 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանը։ Եղել է Ալեքսանդր Ուլյանովի մտերիմը և ամուսնացել նրա քրոջ՝ Աննա Ուլյանովայի հետ։ Կուսակցական աշխատանք է կատարել Պետերբուրգում, Մոսկվայում, Սամարայում։ Հեղափոխական գործունեության համար երկու անգամ (1901- 1905) ձերբակալվել և աքսորվել է։ 1906 թվականին ընտրվել է ՌՍԴԲԿ Սամարայի կոմիտեի անդամ։ 1908 թվականին արտասահմանում հանդիպել է Վլադիմիր Լենինին։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո եղել է հաղորդակցության ճանապարհների ժողկոմ։

Կատեգորիա:Ռուս կոմունիստներ
Կատեգորիա:Մարտի 22 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 10 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Ջրային սնկեր

**Ջրային սնկեր **, էկոլոգիական խումբ, որն ընդգրկում է տեսակներ սնկերի բոլոր դասերից։ Ավելի բնորոշ ներկայացուցիչները պատկանում են խիտրիդիոմիցետներին (*Chytridiomycetes*), օօմիցետներին (*Oomycetes*) և հիֆոմիցետներին (*Hyphomycetes*)։

Բնակվում են ջրավազանների ջրերի շերտերում, գրունտներում և ջրում խորասուզված հիմնանյութերի վրա։

Կան 
*առաջնային՝ 
**բլաստոկլադիայիններ (*Blastocladiales*), 
**մոնոբլեֆարիդայիններ (*Monoblepharidales*), 
**սապրոլեգնայիններ (*Saprolegniales*), 
* երկրորդային՝ 
**հիֆոմիցետայիններ (*Hyphomycetales*) ջրային սնկեր, վերջինները ցամաքից անցել են ջրային միջավայր։

## Էկոլոգիա
Ջրային սնկեր հանդիպում են քաղցրահամ և ծովային ջրերում, որպես սապրոտրոֆներ՝ օրգանական մնացորդների, որպես մակաբույծներ՝ ջրիմուռների, ձկների, ձկնկիթների, միջատների և այլ ջրային օրգանիզմների վրա։

Հիֆոմիցետների համար առավել բարենպաստ միջավայր են անտառային տարածքների արագահոս, լավ աերացվող առվակներում թափված տերևները։

## Բազմացում
Վեգետատիվ մարմինը փոփոխվում է տարբեր անհատների մոտ՝ պարզագույն պլազմոիդայինից մինչև լավ զարգացած միցելիումը։ 
;Անսեռ բազմացում
Մեծամասնության անսեռ բազմացումն իրականացվում է մեկ (բլաստոկլադիայիններ) կամ երկմտրականի (սապրոլեգնայիններ) զոոսպորներով։ Հիֆոմիցետներին բնորոշ է սիգմաձև եռա- կամ քառաճառագայթ կառուցվածքի կոնիդիումների ձևավորումը։ 
;Սեռական բազմացում
Սեռական պրոցեսը խիտրիդիայինների մոտ իզո- կամ հետերոգամ է, օօմիցետների մոտ՝ օօգամ՝ օօսպորների ձևավորմամբ։ Ջրային հիֆոմիցետները միայն արհեստական աճեցման դեպքում են հազվադեպ ձևավորում սեռական պայուսակավոր փուլը։

## Նշանակություն
Ջրային սնկերը ջրային միջավայրը մաքրում են օրգանական մնացորդներից և համարվում են ջրի աղտոտվածության աստիճանի ցուցիչներ։

Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Սոխակներ

**Սոխակներ**, կեռնեխների ընտանիքի երգեցիկ, ճնճղուկի մեծության կամ մի քիչ ավելի խոշոր, բարեկազմ, երկար ոտքերով թռչուններ են։ Բնադրում են գետնին կամ շատ ցածր թփերի վրա։ Սնվում են մանր անողնաշարավորներով՝ գլխավորապես միջատներով, հատապտուղներով և սերմերով։ Ձմռանը չվում են։ Որոշ տեսակների հատուկ է սեռական երկձևությունը։ Երգող թռչուններ են։ Հայաստանում հայտնի է 5 տեսակ՝ կապտափող սոխակ, հարավային սոխակ, շիկապոչ սոխակ, սովորական սոխակ, սպիտակափող սոխակ։

Սոխակներին բնորոշ է երգի բարձր տոնայնությունը և ելևէջների բազմազանությունը (երգում են նաև գիշերը), մարմնի ուղղահայց կեցվածքը, պոչը սովորականից բարձր պահելը։

Թփուտային թռչուններ են, առանձին դեպքերում՝ փչակաբնակ։ Կենդանի զանգվածը 17-25 գրամ է։ Բազմանում են ապրիլ–հունիս ամիսներին, տալիս 1–2 սերունդ։

## Նկարագրություն

Պատկեր:Luscinia megarhynchos Istria 01.jpg
Պատկեր:Luscinia calliope 2.jpg
File:Nightingale of ancient Uglich.JPG
File:Nachtigall (Luscinia megarhynchos)-2.jpg
File:Luscinia svecica volgae.jpg
File:Blue throat at Rajkot.jpg
File:Bluethroat (Luscinia svecica)- Female at Bharatpur I IMG 5484.jpg
File:Bluethroatred.JPG
File:Luscinia svecica MWNH 1799.JPG


## Ձայն

Կատեգորիա:Կեռնեխներ
Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Ողկուզենի

**Ողկուզենի**, (), ջոնջոլենի, կռոնի, ողկուզազգիների ընտանիքի ծառերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է 20 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|''Staphylea pinnata''
Ցողունի բարձրությունը 5-6 (երբեմն՝ մինչև 10) մ է։ Տերևները բարդ կենտ-փետրաձև են, երկարավուն-ձվաձև։ Ծաղկաբույլը հուրան է, ծաղիկները՝ սպիտակ-վարդագույն։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Պտուղը բշտաևման (փքված), կանաչադեղնավուն, 2-3-բնանի տուփիկ է։ Սերմերը ամուր են, մոխրագույն կամ դեղնագորշավուն, փայլուն, կլորավուն-ձվաձև։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝
* ողկուզենի փետրատերև ()։

## Տարածում
Տարածված է Լոռու և Տավուշի մարզերում։

## Նշանակություն
Դեղաբույս է. պարունակում է ալկալոիդներ, ճարպեր, ասկորբինաթթու։ Տնտեսության մեջ օգտագործվում են ծաղկաբույլերը (ջոնջոլի թթու) և սերմերը (ստանում են յուղ)։ Մեղրատու է և գեղազարդիչ։

## Դասակարգում
### Տաքսոնոմիա

### Տեսակներ
Դասի ներսում առանձնացնում են 10-11 տեսակ.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 



Image:Staphylea-pinnata-flowers.JPG|*Staphylea pinnata*
Image:Staphylea-pinnata-fruits.JPG|*Staphylea pinnata*
File:Staphylea pinnata seeds.jpg | *Staphylea pinnata*
Staphylea bumalda (200705).jpg
Staphylea colchica 01.jpg
Staphylea pinnata a1.jpg



## Արտաքին հղումներ
* EFloras: search results for ''Staphylea''
* Flora Europaea: ''Staphylea''
* USDA Plant Profile: ''Staphylea''
* ''Staphylea''  - at desert-tropicals.com
* ''Staphylea trifolia'' images at bioimages.vanderbilt.edu 

Կատեգորիա:Ողկուզազգիներ
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Ռիչիա

**Ռիչիա** (), ռիչիազգիների ընտանիքի լյարդամամուռների ցեղ։ Հայտնի է 100 (այլ տվյալներով՝ 130), Հայաստանում՝ 3 տեսակ։ Առավել տարածված է 
*Ռիչիա լողացողը ()։

## Հայաստանում
Հանդիպում է Արագածոտնի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերի լեռնային գոտիների լճակներում և դրանց ափերին։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ջրային կամ ցամաքային միամյա, երկար, նեղ, գծաձև, եղանաձև ճյուղավորվող, կանաչ կամ դեղնականաչավուն, փոքր թալոմային, միատուն կամ երկտուն բույս է։ Ի տարբերություն ցամաքային տեսակների՝ ջրայինները ռիզոիդներ չունեն և սպորներ չեն առաջացնում։ Ակվարիումային բույս է։

## Տեսակներ
***[[Riccia ciliifera]]*
***[[Riccia gougetiana]]*
***[[Riccia michelii]]*
***[[Riccia ciliata]]*
***[[Riccia intumescens]]*
***[[Riccia sorocarpa]]*
***[[Riccia papillosa]]*
***[[Riccia beyrichiana]]*
***[[Riccia glauca]]*
***[[Riccia bifurca]]*
***[[Riccia gothica]]*
***[[Riccia subbifurca]]*
***[[Riccia trabutiana]]*
***[[Riccia warnstorfii]]*
***[[Riccia ligula]]*
***[[Riccia crozalsii]]*
***[[Riccia crustata]]*
***[[Riccia lamellosa]]*
***[[Riccia melitensis]]*
***[[Riccia macrocarpa]]*
***[[Riccia sommieri]]*
***[[Riccia breidleri]]*
***[[Riccia bicarinata]]*
***[[Riccia atromarginata]]*
***[[Riccia canaliculata]]*
***[[Riccia cavernosa]]*
***[[Riccia duplex]]*
***[[Riccia fluitans]]*
***[[Riccia huebeneriana]]*
***[[Riccia rhenana]]*
***[[Riccia frostii]]*
***[[Riccia crystallina]]*
***[[Riccia perennis]]*
*Subgenus Thallocarpus
*Subgenus Viridisquamata
*Subgenus Leptoriccia

## Պատկերասրահ

Riccia 280108a.jpg
Riccia ciliata 110910a.jpg
Riccia fluitans Strasburger1900.png
Riccia glauca 050910.jpg
Riccia glauca 050910a.jpg
Riccia huebeneriana Lindenb. Kohatakegoke.JPG
Riccia ciliata 120910a.jpg


## Գրականություն
* *Жданов В. С*. Аквариумные растения / Под ред. д-ра биол. наук С. Е. Коровина. — М.: Лес. пром-сть, 1981. — 312 с., ил. — тираж 70 000 экз.
* *Цирлинг М. Б.* Аквариум и водные растения. — СПб.: Гидрометеоиздат, 1991. — 256 с., ил. — тираж 563 000 экз. ISBN 5-286-00908-5

Կատեգորիա:Ռիչիազգիներ
Ողկուզապտեր

**Ողկուզապտեր** (), **բոտրիխիում**, իժալեզվազգիների ընտանիքի բազմամյա կոճղարմատավոր խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 36 տեսակ։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝
* Ողկուզապտեր կիասլուսնաձեվ (*Botrychium lunaria*)։
Հանդիպում է Սյունիքի մարզում (Խուստուփ և Արամազդ լեռների վրա), աճում է ալպյան գոտու ճմակալած մարգագետիններում ու մամռապատ խոնավ վայրերում (3000-3200 մ բարձրություններում)։

Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը կարճ է, բարձրությունը՝ 5-20 սմ։ Տերևը բաժանվում է երկու մասի, ստորինը դեղնականաչավուն է, փետրաբաժան, անպտուղ, վերինը՝ երկար ոտիկով, փետրաբաժան կամ կրկնակի փետրաբաժան, սպորակիր։ Սպորանգիումները կլորավուն են, երկշարք դասավորված, հասունանալուց բացվում են լայնակի ճեղքերով։

## Անվանում
-ից (*botrihion*), փոփոխվելով -ի (*botrus*) այսինքն, վրձին կամ փունջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Губанов, И. А. и др. Иллюстрированный определитель растений Средней России. — М.։ Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технол. исследований, 2002. — Т. 1։ Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 72, 95—98. — ISBN 8-87317-091-6.

## Արտաքին հղումներ
* ''Botrychium'' in Flora of North America (incl. *Botrypus*)

Կատեգորիա:Բույսերի դասեր
Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Իժալեզվազգիներ
Եռադաշտ

**Եռադաշտ**, եռադաշտյա ցանքաշրջանառություն, բնորոշ է երկրագործության ցելային համակարգին՝ ցել, աշնանացան, գարնանացան հաջորդականությամբ։ 
Աստիճանաբար դուրս մղվեց ցանքաշրջանառության ավելի կատարելագործված ձևերի կողմից։

Կատեգորիա:Ցանքաշրջանառություն
Կատեգորիա:Երկրագործություն
Սուզակներ

200px|մինի|աջից|Սուզակ
**Սուզակներ**, սուզականմանների կարգի ջրլող թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 21, Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝ մեծ սուզակ, մոխրաայտ սուզակ, փոքր սուզակ, կարմրավիզ սուզակ, սևավիզ սուզակ (վերջին 3-ի կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի)։ Կենդանի զանգվածը 120-2000 գ է։ Օժտված են ջրում սուզվելու կատարյալ ունակությամբ։ Գլուխը փոքր է, կտուցը՝ կարճ, սրածայր, վիզը՝ երկար, մարմինը՝ ամփոփ, կլորավուն, մատները՝ եգրալողաթաղանթավոր, ոտքերը դասավորված են մարմնի հետին մասում։ Գլուխը և վիզը սև են՝ ոսկեգույն, կարմիր զարդափետուրներով։ Սնվում են ջրային միջատներով, ձկներով։

Կատեգորիա:Սուզականմանների կարգ
Պատրինջ

**Թոլ, Մեղրախոտ, Պատրինջ** (), խուլեղինջազգիների (շրթնածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Պարսկերեն պատրինջ։ Հայտնի է 5, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝
* պատրինջ դեղատու ()։

## Տարածում
Հանդիպում է Տավուշի, Սյունիքի մարզերի ստորին և միջին լեռնային գոտիներում։ Աճում է չոր, քարքարոտ վայրերում, անտառի բացատներում։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|''Melissa officinalis''
Ցողունը ճյուղավորվող է, քառակող, թավոտ, բարձրությունը՝ մինչև 150 սմ։ Տերևները հակադիր են, խոշոր, ձվաձև, աղեղնաեզր կամ սղոցաեզր, կիտրոնի հոտով։ Ծաղկաբույլը կեղծ օղակներով, փոքրաթիվ ծաղիկներով է, որոնք գտնվում են ցողունների վերին և միջին մասի տերևածոցերում։ Ծաղիկները գեղձային կամ պարզ ու փափուկ մազիկներով են, սպիտակ կամ վարդագույն։ Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղը հիմքի մասում նեղացած, հարթ, չորս միասերմ կաղին է։

## Քիմիական կազմ
Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, աղաղանյութեր, կումարին, ֆենոլկարբոնային թթուներ, ստերոիդներ, կարոտին (A-նախավիտամին), վիտամիններ C, B։

## Դասակարգում

Դասը իր ներսում ընդգրկում է 5 տեսակ.
* 
* 
* 
* 
* 

## Կիրառում
Պատրաստուկներն օգտագործվում են ուռուցքների, ֆուրունկուլների, մարսողության խանգարումների, սրտի անբավարարության, թունավորումների ժամանակ, որպես համեմունք՝ խմիչքների, լիկյորների, օծանելիքի արտադրության մեջ։ Մեղրատու է։

## Գրականություն
* *Путырский И. Н., Прохоров В. Н.* Лекарственные растения. Энциклопедия. — Мн.։ Книжный Дом, 2005.
* *Суворов В. В.* Ботаника с основами геоботаники. — Л.։ Колос, 1979.

## Արտաքին հղումներ
* Flora Europaea: ''Melissa''
* Flora of China: ''Melissa''

Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Կատեգորիա:Շրթնածաղկավորներ
Մատնունի

**Մատնունի** (), արծաթախոտ, հնգամատնե, հզորուկ, վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի բազմամյա, հազվադեպ՝ միամյա կամ երկամյա խոտաբույսերի, երբեմն՝ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է 300 (այլ տվյալներով՝ 500) տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից
Արմատներն իլիկանման հաստացած են։ Ցողունները փռվող են կամ կանգուն, բարձրությունը՝ 5-80 սմ։ Տերևները հակադիր են, սղոցաեզր։ Ծաղիկները հիմնականում մեկական են կամ հուրանանման ծաղկաբույլերում, բաց կամ մուգ դեղին։ Ծաղկում է ապրիլ-հուլիսին։ Պտուղը բագմընկուզիկ է։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 29 տեսակ՝ 
*մատնունի արևելյան (*Potentilla orientalis*), 
*մատնունի անփայլ (*Potentilla impolita*),
* մատնունի ուղիղ (*Potentilla recta*), 
*մատնունի սողացող (*Potentilla reptans*),
* մատնունի կիսամատնաևման (*Potentilla seidlitziana*) և այլն։

## Տարածում
[thumb|right|''[Potentilla argentea*]]
[[Պատկեր:Potentilla aurea1.jpg|thumb|right|*Potentilla aurea*]]
[[Պատկեր:Potentilla caulescens ENBLA01.jpeg|thumb|right|*Potentilla caulescens*]]
[[Պատկեր:Potentilla fragiformis2.jpg|thumb|right|*Potentilla fragiformis*]]
Տարածված է գրեթե բոլոր [[մարզ]]երում։ Աճում է [[անտառ]]ներում, [[մարգագետին]]ներում, թփուտներում, բացատներում, խճոտ վայրերում, ճամփեզրերին և այլն, աղբոտում ցանքերն ու այգիները։

== Նշանակություն և կիրառում ==
Մեծ մասը [[դեղաբույսեր]] են. պարունակում են աղաղանյութեր, [[վիտամին C]], ներկանյութ և այլն։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես կապող, արյունահոսությունը դադարեցնող, հակաբորբոքային, վերքամոքիչ միջոց, նաև [[ստամոքսաղիքային հիվանդություններ]]ի ժամանակ։ Գեղազարդիչ է և մեղրատու։ Մատնունու Ծիրանավորը (P. porphyrantha) անդրկովկասյան բնաշխարհիկ է, աճում է միայն [[Գեղամա լեռնաշղթա]]յում (3300-3500 մ բարձրություններում), ունի վառ վարդագույն ծաղիկներ, գրանցված է [[ՀՀ Կարմիր գիրք|ՀՀ Կարմիր գրքում]]։

Իր մեջ պարունակող բավական մեծ քանակությամբ աղաղանյութերի շնորհիվ այս բույսը լայն տարածում է գտել ժողովրդական բժշկության մեջ։ 
[[Տերև]]ներից և արմատակոճղերից պատրաստված եփուկները հայտնի մածուցիչ և պնդացնող միջոց են, իսկ [[հյութ]]ը խորհուրդ է տրվում [[Փորկապություն|փորկապության]] ժամանակ։

Վերերկրյա մասից պատրաստած թուրմը և եփուկը համարում են ուժեղ միզամուղ միջոց միզաքարային հիվանդության ժամանակ։
Խոտի եփուկները ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործում են տարբեր բնույթի կծկանքների և կարկամախտի ժամանակ։

== Տեսակներ ==
Հայտնի է մոտ 180 տեսակ 
*  
*  
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* Mabberley, D.J. (2002). Potentilla and Fragaria (Rosaceae) reunited. *Telopea* 9(4)։ 793—801.
* Eriksson, T., Hibbs, M. S., Yoder, A. D. Delwiche, C. F. & Donoghue, M. J. (2003). The Phylogeny of Rosoideae (Rosaceae) based on sequences of the internal transcribed spacers (ITS) of nuclear ribosomal DNA and the TRNL/F region of chloroplast DNA. *Int. J. Plant Sci.* 164(2)։ 197—211. [http://www.biology.duke.edu/yoderlab/pdfs/2003,%20Eriksson%20et%20al,%20IJPS.pdf (PDF)]

== Արտաքին հղումներ ==
*[http://www.theplantlist.org/browse/A/Rosaceae/Potentilla/ Species of *Potentilla''.]  The Plant List. Retrieved 2013-05-28.

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Զոլտան Ալմաշի

**Զոլտան Ալմաշի** (հունգ.՝ Almási Zoltán, ), հունգարացի շախմատիստ։ Գրոսմայստերի կոչմանն արժանացել է 1993 թվականին։

Մինչև 18 տարեկանների աշխարհի չեմպիոն է (1993 թ.)։ 6 անգամ կարողացել է դառնալ Հունգարիայի չեմպիոն (1995, 1997, 1999, 2000, 2003, 2006 թթ.)։ Ռեջո-Էմիլիա մրցաշարի հաղթող է (2008 թ.)։ 1994 թ. սկսած միշտ հանդես է գալիս Հունգարիայի շախմատի հավաքականում, երբ թիմը հանդես է գալիս շախմատային օլիմպիադաներում և Եվրոպայի առաջնություններում։

Հունգարիայի շախմատի հավաքականի կազմում հանդես է եկել 10 օլիմպիադաներում (1994-2012 թթ.)։

## Վարկանիշի փոփոխություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պարտիաները www.chessgames.com կայքում
* Անձնական էջը www365chess.com կայքում
* Մրցելույթները շախմատային օլիմպիադաներում
* Մրցելույթները Եվրոպայի թիմային առաջնություններում
* Մրցելույթները Աշխարհի թիմային առաջնություններում

Կատեգորիա:1976 ծնունդներ
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 29 ծնունդներ
Ներկատու բույսեր

մինի|Բույսերի Ներկանյութեր
**Ներկատու բույսեր**, իրենց տարբեր օրգաններում ու հյուսվածքներում (պլաստիդներ կամ բջջահյութ) ներկող նյութեր արտադրող և կուտակող բույսեր։ Ներկատու բույսերի ներկայացուցիչները պատկանում են բակլազգիների, տորոնազգիների, գաղտրիկազգիների, աստղածաղկազգիների, արենախոտազգիների, թթազգիների և այլ ընտանիքների։ Ներկատու բույսերից ներկ ստանում են տաք ջրով, թթվային կամ հիմնային լուծույթներով լուծամզման, երբեմն՝ հյութը մամլաքամելու միջոցով։ Ներկանյութ ստանալու համար օգտագործում են բույսն ամբողջությամբ (քարաքոս), արմատներն ու կոճղարմատները (փշաքեղ, տորոն), կանաչ զանգվածը՝ տերևներով կրջուն), ծաղիկը և ծաղկի մասերը (քրքում, կանճրակ, ոջլախոտ, օրոճ, վաղենակ), կեղևը (կաղնի, խնձորենի), փայտանյութը (սեկվոյա, սանդալենի, կամպեշենի և այլն)։
## Դեղին ներկ
Դեղին ներկ կարելի է ստանալ ծորենու, օրոճի, ոջլախոտի, իշակաթնուկի, կանճրակի, սոֆորայի և այլն, երկնագույն և մանուշակագույն՝ լրջունի, փիփերթի, տուղտավարւփ, գետնամուշկի, ներկատու մատիտեղի և այլն, կարմիր՝ սրնգենու, տորոնի, սպանդի, մակարդախոտի, նռնենու և այլն, շագանակագույն և բաց շագանակագույն՝ ընկուզենու, փշաքեղի, աղտորի, լաստենու, կաղնու և տանձեն ու կեղևից, նարնջագույն՝ քրքումից, կանաչ՝ դեղինի և ինդիգոյի (կապույտ ներկանյութ) խառնուրդից, երբեմն՝ թանթրվենու և եղինջի տերևներից, տորոնի արմատներից, գիհու պտուղներից, թթենու ծաղկաբույլերից և այլն։ Բնական ներկերն անվտանգ են և օգտագործվում են գորգերի, սննդի արդյունաբերության (պանրիկներին, ճարպերին, հրուշակեղենին, խմիչքներին գույն տալու համար), օծանելիքի արտադրության մեջ։

Կատեգորիա:Բույսեր
Կատեգորիա:Ներկատու բույսեր
Կատեգորիա:Ներկանյութեր
Որոմ

**Որոմ** (), դաշտավլուկագգիների (հացազգիներ) ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 40 (այլ տվյալներով՝ 15-20) տեսակ։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝
* որոմ պարսկական (),
* որոմ կարծր (),
* որոմ հարբեցնող (),
* որոմ արոտային կամ անգլիական ()
* որոմ բազմահար կամ իտալական ()։
Վերջին երկու տեսակները կարելի է նաև մշակել Հայաստանի բոլոր մարզերում։

## Տարածում
Տարածված է Արագածոտնի, Կոտայքի, Լոռու, Տավուշի, Սյունիքի և այլ մարզերի անտառային, նախալեռնային և լեռնային գոտիներում։ Աճում է մարգագետիններում, մարգագետնա-տափաստաններում, իսկ բազմահար որոմները՝ կիսաանապատային և չոր տափաստանային գոտիների ջրովի պայմաններում՝ առվույտի հետ խառը։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը մերկ է, հարթ, կանգուն, բարձր՝ 16-100 (120) սմ։ Տերևները գծաձև են։ Ծաղկաբույլը երկշարք հասկ է, հասկիկները՝ բազմածաղիկ։
Ծաղկում է հունիսի սկզբին։ Պտուղը հատիկ է։

## Նշանակություն և կիրառում
Հարբեցնող որոմը թունավոր է (հատիկի կեղևի տակ համակեցությամբ ապրում է ստրոմատինիա տեմուլենտա սունկը, որն արտադրում է թեմուլին ալկալոիդ. դրա խառնուրդ պարունակող ալյուրից ստացվում է «գիժ հաց», որն առաջացնում է գլխապտույտ, քնկոտություն, գիտակցության կորուստ, ջղաձգություններ։ Որոմը չարորակ մոլախոտ է, աղբոտում է բոլոր հացահատիկային բույսերի ցանքերը։ Պայքարի միջոցները, սերմնանյութի զտում, վաղ ցրտահերկ, հերբիցիդների ամենամյա կիրառում։

## Դասակարգում
### Տաքսոնոմիա
Որոմ դասն ավելի մոտ է *Poa* և *Dáctylis* դասերին, մտնում է *Poeae* ցեղի, *Pooideae* ենթաընտանիքի և *Poaceae* ընտանիքի մեջ.

### Տեսակներ
**Որոմ դասի տեսակների ցանկը** 

*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
* 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
* 
*  = 
* , nom. inval. = 
*  = 
*  = 
* 
*  [= *Lolium multiflorum* × *Lolium perenne*]
: Հոմանիշներ
:: 
* , nom. inval. = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
* 
: Հոմանիշներ։
:: 
:: 
:: , nom. inval.
:: 
:: 
:: 
:: 
:: 
*  = 
* 
: Հոմանիշներ
:: 
:: 
:: 
:: 
:: 
*  = 
* 
: Հոմանիշներ։
:: 
*  = 
* 
: Հոմանիշներ։
:: 
:: 
*  = 

* 
: Հոմանիշներ։
:: 
:: 
:: 
* 
: Հոմանիշներ։
:: 
:: 
:: 
:: 
:: 
:: 
* 
: Հոմանիշներ։
:: 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 
* 
: Հոմանիշներ։
:: 
:: 
:: 
:: 
*  
* 
: Հոմանիշներ։
:: 
:: 
:: 
* 
*  = 
*  = 
*  = 
*  = 

## Պատկերասրահ

Lolium persicum.jpg
Lolium_multiflorum.jpeg
Westerwolds_raaigras_aartje_in_bloei_Lolium_multiflorum_spiklet.jpg
Raigras_ita.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Плевел в Энциклопедии декоративных садовых растений
* Flora Europaea: ''Lolium''

Կատեգորիա:Հացազգիներ
Երեկոյան Երևան

**«Երեկոյան Երևան»**, խորհրդային շրջանի օրաթերթ, Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության (ՀԿԿ) Երևանի քաղաքային կոմիտեի և աշխատավորների դեպուտատների Երևանի քաղաքային խորհրդի օրգան։ Առաջին համարը լույս է տեսել 1957 թվականի հոկտեմբերի 1-ին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Աստղիկ Երիցյան (1957-1958 թվականներ), Գուրգեն Առաքելյան (1958-1959 թվականներ), Բակունց Անանիկյան (1959-1963 թվականներ), Վրույր Սարգսյան (1963-1966 թվականներ), Սուրեն Ավետիսյան (1966-1971 թվականներ), Սուրեն Սարգսյան (1971-1975 թվականներ), Կառլեն Ազարյան (1976-1979 թվականներ), Կամո Վարդանյան (1979-1991 թվականներ),  Նորիկ Ենգիբարյան (1992-1999 թվականներ)։

Լուսաբանել է Երևանի կուսակցական և խորհրդային մարմինների գործունեությունը, ձեռնարկությունների, գիտահետազոտական հիմնարկությունների, մշակութային օջախների, ուսումնական հաստատությունների աշխատանքները։ Լայն տեղ է հատկացրել սոցիալիստական ինտերնացիոնալիզմի հարցերին (բարեկամ քաղաքների մրցություն, անդրկովկասյան հանրապետությունների մայրաքաղաքների՝ երեկոյան թերթերի համատեղ համարներ և այլն), առաջավոր ձեռնարկությունների փորձի փոխանակմանը, անդրադարձել է առևտրի, տրանսպորտի, կապի, բնակչության բուժսպասարկման խնդիրներին։ Թերթը տպագրել է նյութեր քաղաքի մշակութային և մարզական առօրյայի մասին, գրախոսություններ, բժշկական և իրավաբանական խորհրդատվություններ, ընթերցողների նամակներ։ 1980-ական թվականների վերջին թերթի գլխավոր խմբագիր Կամո Վարդանյանը «Երեկոյան Երևան»-ի շուրջ համախմբեց շատ անվանի մտավորականների։ Այդ տարիներին «Երեկոյան Երևան»-ում հրապարակվեցին Արմեն Հովհաննիսյանի, Նիկոլայ Հովհաննիսյանի, Սիլվա Կապուտիկյանի, Ռազմիկ Դավոյանի, Դավիթ Հովհաննեսի, Հրաչիկ Սիմոնյանի ու շատ-շատերի հոդվածները և սուր հարցադրումներով վերլուծությունները ազգային հարցերի, հայ ժողովրդի պատմության, Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի և հայությանը հուզող տարբերի հարցերի մասին։

1957-1963 թվականներին լույս է տեսել «Երևան» անունով։

Հայաստանի ազգային գրադարանը 2024 թվականին ամբողջությամբ ավարտել է «Երեկոյան Երևան» թերթի թվայնացման և նշաճանաչման աշխատանքները։ «Երեկոյան Երևան» թերթի էլեկտրոնային տարբերակը հասանելի է գրադարանի «Հայ մամուլ» շտեմարանից:

Կատեգորիա:Հայաստանի օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Սպիտակաայտ ջրածիծառ

**Սպիտակաայտ ջրածիծառ** (Chlidonias hybridus), ջրածիծառների ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

thumb|''Chlidonias hybrida hybrida''
Բնադրող-չվող թռչուն է, որի մարմնի երկարությունը 23-25 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 74-78 սմ։ Հասունի կտուցը մուգ կարմիր է։ Բնադրման շրջանում թասակը սև է, այտերը՝ սպիտակ, կոկորդը, փորը, կողքերը՝ մուգ մոխրագույն, գոտկատեղը՝ մոխրագույն։ Հետբնադրման շրջանում գլուխը սպիտակ է, աչքերի հետնամասի սև շերտերը միաձուլվում են ծոծրակի հատվածում։ Երիտասարդի մեջքը մոխրագույն է, փետուրները՝ սև ու բաց դեղին երիզներով, կտուցը սև է։ Սպիտակաայտ ջրածիծառները թռչում են մեծ երամներ կազմած, ջրի մակերեսից ոչ բարձր։ Խիտ (հաճախ այլ ջրածիծառների հետ), խառը խմբեր կազմած կամ որորների հարևանությամբ (հատկապես օրվա շոգ ժամերին) հանգստանում են ափամերձ ծանծաղուտում։ Կարող են խիտ շարքերով թառել ափից ոչ հեռու՝ տանիքների էլեկտրալարերին՝ հայացքները դեպի ջուրը։ Կենսակերպն ուսումնասիրված է մասնակի։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հարավային և Միջին Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Կենտրոնական և Հարավային Ասիայում, Պոլինեզիայում։ Հայաստանում բնադրում է Արմավիրի, Արարատի, Շիրակի և Գեղարքունիքի մարզերում։

## Էկոլոգիա
Բնադրում է տափաստանային և կիսաանապատային շրջանների ջրային և մերձջրային բուսականությամբ կանգուն և թույլ հոսքով հարթավայրային ջրավազաններում։

Գաղութային տեսակ է։ Հայաստանում չվող է, հանդիպում է ապրիլ-մայիսից մինչև սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։ Գաղութները տեղակայվում են բուսականությամբ ջրավազաններում, իսկ բները հաճախ տեղադրված են լողացող տերևների վրա։ Ձվադրումը` մայիսի վերջից մինչև հունիսի կեսերը։ Դնում են 2-3 ձու։ Զարգացումը տևում է 18-20 օր։

## Պահպանություն
Հայաստանում մասնատված արեալով բնադրող, սակավաթիվ տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում քիչ մտահոգող կարգավիճակով և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը փոքր է, բնադրավայրերում հանդիպում է առանձին զույգերով կամ ոչ մեծ գաղութներով, հաճախ` այլ ջրածիծառների հետ խառը գաղութներում։ Բնորոշ բիոտոպերում ամենուրեք հազվադեպ է կամ սակավաթիվ։

Վտանգման հիմնական գործոններից են տնտեսական գործունեության արդյունքում բնորոշ ապրելավայրերի ոչնչացումը, ենթադրվող բնադրավայրերի մոտ անասունների արածեցումը, որսագողությունը։

Տեսակը խիստ պահպանման կարիք ունի։

Բնադրավայրերի մի մասը գտնվում է «Սևան» ազգային պարկի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Ջրածիծառներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Որորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Լորեն Քոհեն

**Լորեն Քոհեն** (, ), ամերիկացի դերասանուհի և ֆոտոմոդել։ Հայտնի է «Գերբնականը» հեռուտասերիալում Բելա Տալբոտի և «Վամպիրի օրագրերը» հեռուստասերիալում Ռոուզ-Մարիի և «Քայլող մեռյալները» հեռուստասերիալում Մեգի Գրինի դերերի շնորհիվ։

## Կենսագրություն
Լորեն Քոհենը ծնվել է 1982 թվականի հունվարի 7-ին Փենսիլվանիա նահանգի Ֆիլադելֆիա քաղաքում։ Մինչ Մեծ Բրիտանիա տեղափոխվելը ապրել է Նյու Ջերսիում։

Մեծ Բրիտանիայում սովորել է Վինչեստերյան համալսարանում, որտեղ ուսումնասիրել է դրաման և անգլիական գրականությունը։ Դարձել է համալսարանում թատրոն հիմնած ուսանողնեց մեկը։ Դրանից հետո Քոհենին սկսել են հրավիրել տարբեր պրոեկտների մասնակցելու համար, և նա սկսում է համատեղել Լոս Անջելեսի նկարահանումները Վինչեստերի դասերի հետ։ Նրա դեբյուտը դառնում է 2005 թվականի «Կազանովա» ֆիլմը, որտեղ նա տանում է Բեատրիսի քրոջ դերը։ 2006 թվականի նկարահանվում է «Երեկութների արքան 2» ֆիլմում։ Ֆիլմերից բացի նա նաև ակտիվորեն նկարահանվում է մի շարք ճանաչված հեռուստասերիալներում։ Այսպես նա նկարահանվում է «Գերբնականը» հեռուստասերիալի 3-րդ եթերաշրջանի մի շարք սերիաներում, որտեղ տանում է Բելլա Տալբոտի դերը։ «Վամպիրի օրագրերը» հեռուստասերիալում ստանում է Ռոուզ-Մարիի դերը։ Երկրորդ եթերաշրջանից (2011 թվականից մինչև հիմա) նկարահանվում է «Քայլող մեռյալները» հեռուստասերիալում, որտեղ ստացել է Մեգգի Գրինի դերը։
Նկարահանվել է բրիտանական և ամերիկյան շատ գովազդներում։

Ունի ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի քաղաքացիություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լորեն Քոհեն

Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի կանայք
Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:Անգլիացի մոդելներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Թատրոնի ամերիկացի դերասանուհիներ
Եհովա

**Եհովա**, **[[Յահվե]]**, հուդայության գերագույն աստվածը։ Սկզբնապես համարվել է հուդա ցեղի, իսկ հրեական ցեղերի միաձուլումից ու նստակյաց կյանքի անցնելուց հետո (XI դարում մ.թ.ա.)՝ բոլոր ցեղերի գլխավոր աստվածը։ Պատկերվել է առյուծի, ցուլի, ապա՝ մարդու կերպարանքով։ Հուդայական պետության և թագավորական իշխանության ծագումը պայմանավորել է Եհովային, որպես միակ աստծու և «երկնային թագավորի» գաղափարի առաջացումը։

Դրան համապատասխան Եհովան ահեղ է, վրիժառու, ամենակարող, տիեզերքի արարիչն ու տերը։ Մ.թ.ա. X դարի կեսերին Սողոմոն Իմաստունը Երուսաղեմում կառուցել է Եհովայի տաճարը, միայն այստեղ է թույլատրվել զոհ մատուցել Եհովային։ Մ․ թ․ ա․ VII դարից ավելի է շեշտվել Եհովայի բացարձակ իշխանությունը, արգելվել է մյուս ցեղերի աստվածների հանդիսավոր պաշտամունքը։
Այժմ դրանք մեծ տարածում են ստացել նաև հայկական բնակավայրերում:Եհովան համարվում է Հիսուս Քրիստոսի Հայրը և քրոստոնեության մեջ Սուրբ երրորդության >:

Կատեգորիա:Քրիստոնեության և հուդայականության վեճեր
Սպիտակաաչք սուզաբադ

**Սպիտակաաչք սուզաբադ** (), բադերի ընտանիքի նստակյաց, քիչ տարածված թռչուն։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 38-42 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 63-67 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 400-650 գրամ։ Փետրածածկը մուգ է, ներքնապոչը՝ սպիտակ։ Արուի գլուխը, կուրծքը, մարմնի կողքերը մուգ կարմիր-դարչնագույն են, աչքերը՝ սպիտակ։ Էգերն ավելի դարչնագույն և խամրած են, աչքերը՝ մուգ։ Թռչելիս ակնառու է թևի վրայի սպիտակ շերտը, որը գրեթե հասնում է թևի ծայրը։

## Կենսակերպ
Լողում է ոչ խորը ընկղմված, հաճախ՝ պոչը վեր ցցած։ Սուզվում է հաճախակի։ Բնակվում է լճերում, ճահճուտներում, բուսականությամբ ծածկված գետերում։

## Սննդառություն
Սնվում է ջրային բույսերով, անողնաշարավորներով։

## Բնադրում
Բնադրում է ապրիլի ընթացքում՝ եղեգնի մացառներում կամ ջրի վրա։ Բույնը լողացող հարթակ է՝ եղեգից, աղվափետուրներից։ Ձվերը բներում հայտնվում են մայիսի առաջին կեսին։ Դնում է 53 մմ տրամագծով, բաց դարչնագույն 8-11 ձու։ Ձագերը հայտնվում են հունիսի կեսերից։ Երիտասարդ, աներեր թռչելու պատրաստ անհատներն օգոստոսի ընթացքում հասունների հետ կազմում են ոչ մեծ երամներ (5-30 թռչուն)։ 1984-1894 թվականներին սպիտակաչք սուզաբադերի թվաքանակն Արարատյան դաշտի լճակներում կազմել է 0,002-0,5 թռչուն, Սևանա լճում ցուցանիշը չափազանց ցածր է՝ անհրաժեշտ կենսապայմանների բացակայության պատճառով։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, Միջերկրածովյան երկրներում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Փոքր Ասիայում, Միջին Ասիայում, Անդրկովկասում, Իրանում և Հյուսիսային Աֆրիկայում։

Չուի շրջանում հանդիպում է Սևանա լճի ավազանում, ինչպես նաև Արարատյան հարթավայրի արհեստական ձկնաբուծական լճակներում և գերխոնավ տարածքներում։

## Պահպանություն
Նստակյաց, քիչ տարածված տեսակ է։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Բնադրման շրջանում հաշվառվում են 5-10 բնադրող զույգ, իսկ չուի շրջանում հանդիպում են 50-150 առանձնյակներից կազմված  խմբերով։ Միշտ եղել են սակավաթիվ։

Վտանգման հիմնական գործոններն են բնադրավայրերի բացակայությունը, Արարատյան հարթավայրի արհեստական և բնական լճակներում անհանգստացման գործոնը։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բադեր
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Սագանմաններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Սպիտակահոնք կեռնեխ

**Սպիտակահոնք կեռնեխ** (), կեռնեխների ընտանիքի թռչուն։ Ձմեռող է, հազվագյուտ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 21 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 33-34,5 սմ։ Մարմինը վերևից դարչնագույն է, ներքևից՝ սպիտակ՝ մուգ խայտերով, մարմնի կողքերը և թևատակի ծածկողները՝ շիկակարմիր։ Հոնքը վառ սպիտակ է, բեղը՝ բաց դարչնագույնից դեղին երանգներով։ Հաճախ հանդիպում է այլ կեռնեխների (հատկապես՝ սինակեռնեխի) երամներում։

## Սննդառություն
Սնունդ է որոնում ցածրահասակ թփերում, ծառերի վրա կամ դրանց տակ և դաշտեզրերին։ Սնվում է անողնաշարավորներով, սերմերով, հատապտուղներով։

## Կենսակերպ
Չվում է գիշերը։ Բնակվում է նոսրանտառներում, պտղատու այգիներում, մացառուտներում։

Որպես հազվագյուտ տեսակ՝ ՀՀ տարածքում գրանցվել է 6 անգամ՝ Երևանի շրջակայքում, Կոտայքի (Հրազդան), Գեղարքունիքի (Սևան, Արեգունի գյուղ), Վայոց ձորի (Մամարզա գյուղ), Արարատի (Դաշտաքար գյուղ) մարզերում։

## Պատկերասրահ

Redwing Turdus iliacus.jpg
Redwing on rock by Bruce McAdam.jpg
Redwing nest.jpg
Turdus iliacus axelkr.jpg
Turdus iliacus coburni MHNT.ZOO.2010.11.186.28.jpg |*Turdus iliacus coburni* 


Կատեգորիա:Կեռնեխներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Վանաձոր)

**Վանաձորի Առաջնորդանիստ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի Մայր Եկեղեցի**, 2005 թվականին կառուցվել է Գարեգին Բ Հայրապետի նախաձեռնությամբ և բարերարությամբ ԱՄՆ-ի Նյու Ջերսիից Սարգիս և Ռուդ Բեդևյան ընտանիքի, ճարտարապետ` Ռուբեն Ազատյան։

2007 թվականին եկեղեցու Սուրբ Խորանը զարդարվում է հայազգի սրբերի որմնանկարներով, եկեղեցին պատկերազարդվում է սրբերի հիշատակը հավերժացնող ու հայ եկեղեցու պատմությունն անմահացնող արվեստի գործերով` հովանավորությամբ Վանաձորի քաղաքապետ Սամվել Դարբինյանի, գեներալ Լյովա Երանոսյանի, «Ա. Հակոբյան» ՍՊԸ տնօրեն Արթուր Հակոբյանի, ԱԺ պատգամավոր Կարեն Սարիբեկյանի, «Սեզամ-գազ» ՍՊԸ տնօրեն Արմեն Մխոյանի, «Լոռի» ռեստորանի տնօրեն Արտակ Ղազարյանի։

Արմեն Մխոյանի բարերարությամբ եկեղեցում տեղադրվել է թեմակալ առաջնորդ Սեպուհ Սրբազանի գահակալության 10-ամյակին նվիրված գահավորակ։

2008 թվականին շարունակվել է եկեղեցու պատկերազարդումը և նոր կտակարանյան պատումների պատկերագրումը համալրվում է ևս երեք մեծադիր նոր կտավներով, որոնք զարդարում են եկեղեցու վերնատան ճակատային մասը։ Կատարվում է նաև եկեղեցու ավանդատան մկրտության ավազանի տեղադրումն ու օծումը։

2012 թվականից եկեղեցու ներսում կառուցվել է Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու մասունքի Մատուռ-պահարան։

## Պատկերասրահ

Grigor Narekatsi, right corner.JPG|Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցու արտաքին տեսքը
Grigor Narekatsi church, facade.JPG|Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցու արտաքին տեսքը
Icons, St. Grigor Narekatsi.JPG|Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցու որմնանկարներից


## Ծանոթագրություններ

գ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
գ
Սովորական հողմավար բազե

thumb|''Falco tinnunculus alexandri''

**Սովորական հողմավար բազե** (), բազեների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը՝ 32-35 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 71-80 սմ։ Պոչը երկար է, կլորավուն, նախածայրաշերտը՝ լայն, թևատակը՝ մուգ և խիտ պտերով։ Բեղաշերտը մուգ է, մագիլները՝ սև։ Արուի գլուխը և պոչը մոխրագույն են, մեջքը՝ կարմրադարչնագույն պտերով, էգը՝ շիկակարմրադարչնագույն՝ մուգ խայտերով։ Էգի և երիտասարդի մարմինը ներքևից խիտ պտերով ու խայտերով է, պոչի հիմքը՝ դարչնագույն։

## Կենսակերպ
Սավառնում է՝ պոչը հովհարանման բացած, թռչում թևերի ոչ խորը թափահարումներով, հաճախ կանգ առնում օդում։ Նստում է լարերին, սյուներին, ժայռերին։ Բնակվում է կիսաանապատներում, լեռնատափաստաններում, ենթալպյան տարածքներում, գետաձորերում, հաճախ՝ բնակավայրերին մոտ։

## Սննդառություն
Սնվում է միջատներով, թռչուններով, մանր կաթնասուններով։

## Բնադրում
Բնադրում է ժայռերի քիվերին և խորշերում, ծառերի վրա, շենքերի տանիքներին, ագռավների կամ կաչաղակների հին բներում։ Ձվադրում է ապրիլի 1-ին կեսից հունիսի սկիզբը։ Դնում է 39 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ՝ կարմրադարչնագույն պտերով 3-7 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 37 օր։ 32-33 օրական ձագերը դուրս են գալիս բնից։

Օգտակար է՝ ոչնչացնում է գյուղատնտեսական վնասատուներին։ Կարելի է օգտագործել որպես կենսաբանական պայքարի բնական և էկոլոգիական անվտանգ միջոց։

Կատեգորիա:Բազեներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Շուշան

**Շուշան** (), շուշանազգիների ընտանիքի բազմամյա սոխուկավոր խոտաբույսերի ցեղ։ Ծաղիկները հաճախ բուրավետ են, սպիտակ, դեղին, կարմիր կամ նարնջագույն, 13–15 սմ տրամագծով, խողովակավոր, զանգակաձև կամ գավաթաձև։ Տերևները գծային են, նշտարաձև, ձվաձև, նստադիր, հերթադիր կամ տերևափնջերով դասավորված։ Պտուղը բազմասերմ տուփիկ է։ Հայտնի է մոտ 90 (այլ տվյալներով՝ 100) տեսակ։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ շուշան Շովիցի և շուշան հայկական։

Տարածված է Կոտայքի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի մարզերի անտառային և ենթալպյան գոտիներում։

## Կենսաբանական նկարագիր
Սոխուկը թեփուկավոր է։ Ցողունը ճյուղավորվող է, կանգուն, տերևապատ, բարձրությունը՝ 100-110 սմ։ Տերևները հերթադիր են, նշտարաձև։ Ծաղկաբույլը հուրանաձև է, ծաղիկները՝ խոշոր, դեղին՝ շագանակագույն բծերով։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը բազմասերմ տուփիկ է։

## Բազմացում
Շուշանները բազմանում են սոխուկների բաժանումով, գրունտում սոխուկի վերևում և ցողունի վրա տերևանութում աճող, սոխուկներով, ինչպես նաև ցողուններով, թեփուկներով, տերևներով և սերմերով։ Տարբեր տիպի շուշաններ բազմանում են տարբեր եղանակներով։ Այսպես, օրինակ, սպիտակ շուշանը բազմանում Է թեփուկներով և անդալիսի միջոցով, վագրաշուշանը թեփուկներով և օդային սոխուկներով։ Ոսկյա գծավոր շուշանը նույնպես բազմանուամ Է թեփուկներով և սերմերով, միայն այն տարբերությամբ, որ ցանքը կատարվում Է աշնանը, կիսատաք ջերմախտներում, սերմերը հասունանալուց անմիջապես հետո։ Վերը նշված բոլոր շուշանները բազմանում են նաև սոխուկների բաժանումով։

## Հայրենիք
Հայրենիքը համարվում Է Հյուսիսային կիսագունդը Ճապոնիա, Չինաստան, Հեռավոր Արևելք, Կամչատկա, Սիբիր, Կովկաս, Հնդկաստան, Եվրոպա (Միջերկրական ծովի շրջանում գտնվող երկրները), Միացյալ Նահանգներ և Կանադա։ Հայտնի է շուշանների մոտավորապես հարյուր տեսակ։

## Նշանակություն
Մեղրատու է և գեղազարդիչ։ Շուշանի որոշ տեսակներ (սպիտակ և չինական շուշաններ, վագրաշուշան և այլն) ու սորտեր մշակվում են նաև Հայաստանում՝ որպես գեղազարդիչ բույսեր։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Գեղարվեստական գրականության մեջ
* Շուշան։ Աննա Սաքսե, «Հեքիաթներ ծաղիկների մասին», Ե., Դարակ, 2020, էջ 94-96։

## Պատկերասրահ

File:Lilium armenum.jpg|Հայկական շուշան
File:Lys royal croissance FR 2013.jpg|
Orange Lilium - Relic38 - Ontario Canada.JPG|
Lilium auratum - pollen.jpg|
Lilpol2.jpg|
File:Lilium Centerfold.jpg|
Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG


Կատեգորիա:Արմատապտուղներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:Շուշանազգիներ
Երեմիա

**Երեմիա** (), «մեծ մարգարեներից» երկրորդը հուդայականության մեջ։

Երեմիայի մարգարեությունը նվիրված է Հուդայի թագավորության քաղաքական դրությանը։ Հաշվի առնելով Բաբելոնի հզորությունը՝ խաղաղություն է քարոզել այդ պետության հետ, որի համար հալածվել է, իսկ Հուդայի թագավորության անկումից հետո, մ․թ․ա․ 586 թվականին բռնությամբ տարվել է Եգիպտոս։ Երեմիան նվիրվածություն է քարոզել Եհովային։ Կանխատեսել է Հուդայի ազատագրումը և ժողովրդի վերադարձը հայրենիք։ Երեմիան հին կտակարանի գրքի հեղինակ է, որ կրում է «Երեմիայի մարգարեություն» անունը։ Վերջինս կարևոր սկզբնաղբյուր է մ․թ․ա․ VII-VI դարերում Մերձավոր Արևելքի պատմության ուսումնասիրության համար։ «Երեմիաի մարգարեությունում» հիշատակվում են նաև «Արարատի» և «Ասքանազի» թագավորությունները, որոնց հեղինակը պատերազմի է կոչում ընդդեմ Բաբելոնի։ Համարվում է հին կտակարանի գրքերից մեկի՝ «Ողբ Երեմիաի» հեղինակը։

Կարդա Աստվածաշունչ! Այն իրական է ու օգնող է: Աստված մեզ փրկում է:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հուդայականություն
Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան մարգարեներ
Սևանի կողակ

**Սևանի կողակ** (), ծածանաձկների ընտանիքին պատկանող ձուկ։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Հայաստանում տարածված է Սևանա լճում, Արաքս, Հրազդան, Մեծամոր, Քասաղ, Արփա, Ախուրյան, Դեբեդ, Աղստև, Ազատ, Որոտան, Ողջի գետերում, դրանց ջրերով սնվող խոշոր ջրամբարներում։

## Կառուցվածք
Միջին չափի ձուկ է։ Մարմնի երկարությունը 35-40 (երբեմն՝ մինչև 50) սմ է, զանգվածը՝ 2 կգ և ավելի։ Մեջքային լողակի եզրը թեք է, ուղիղ կամ մի փոքր գոգավոր։ Բերանը ճեղքաձև է, դնչի ստորին մասում՝ անկյուններում, կան 1 զույգ կարճ բեղիկներ։ Ստորին շրթունքը պատված է եղջերաշերտով, որի օգնությամբ սնունդը քերում է ստորջրյա առարկաներից։ Պոչային լողակը մկրատաձև է։ Մեջքը սեղմված է միայն մեջքային լողակի հիմքի մոտ։ Կորագծում կա 46-62 թեփուկ։ Սևանի կողակի մեջքային լողակում կա 11-13 ճառագայթ, հետնալողակում՝ 8։ Մեջքային լողակի վերջին՝ չճյուղավորված ճառագայթը հաստացած է և կրում է մանր ատամիկներ։ Ալանային ատամները եռաշարք են։ Մարմնի գունավորումը փոփոխական է՝ կախված տարիքից և կենսավայրի պայմաններից։ Մեջքը գորշաձև է, մոխրականաչ կամ մուգ մոխրագույն, կողքերը՝ մոխրաոսկեգույն, մոխրապողպատագույն, մանր ձկներինը՝ մոխրաարծաթավուն, կապտավուն՝ ոսկեգույն նրբերանգով։ Փորիկը սպիտակավուն, բաց մոխրագույն կամ դեղնավուն է։

Մեջքային, կրծքային և պոչային լողակները մուգ կամ բաց մոխրագույն են, գորշ, նարնջամոխրագույն, մոխրագույն՝ կարմրավուն հիմքերով։ Փորային լողակները և հետնալողակը ավելի բաց են գունավորված։ Աչքի ծիածանաթաղանթը ոսկեգույն է կամ դեղին։

## Բազմացում և զարգացում
Գետերում սեռահասուն է դառնում 3-4, Սևանա լճում՝ 6-7 տարեկանում և ավելի ուշ։ Սեռահասուն երկձևությունը թույլ է արտահայտված։ Արուն էգից ավելի վաղ է հասունանում և ավելի փոքրամարմին է։ Հարսանեկան շրջանում նրա դնչի (երբեմն՝ նաև մարմնի) վրա առաջանում են մինչև 80 մարգարտանման գոյացություններ։ Բազմանում է ապրիլ-օգոստոս ամիսներին՝ ջրի 140°-ից բարձր ջերմաստիճանում։ Ձվադրում է ջրակալների ավազահատիկներով կամ մանր քարերով պատված հատակին՝ բաժիններով․ յուրաքանչյուր էգ (կախված չափերից և տարիքից) 1 տարվա ընթացքում 2-3 անգամ։ Բեղունությունը հասնում է 10-75 հզ. ձկնկիթի, որը դեղնագույն է, տրամագիծը՝ 1,3-1,5 մժ. Բեղմնավորված ձկնկիթի զարգացումը տևում է 6-7 օր։ Հանդիպում է սակավաթիվ առանձնյակներից կազմված փոքրիկ խմբերով, բազմացման շրջանում՝ նաև մեծաքանակ վտառներով։

## Սննդառություն
Վարում է մերձհատակային կենսաձև։ Բուսակեր է։ Սնվում է ստորակարգ ջրիմուռներով, դետրիտով և բենթոսով։ Մանրաձկները սնվում են պլանկտոնային օրգանիզմներով։

Հաճախակի վարակվում է փոկորդով (Ligula intestinalis)։ Սևանա լճում ունի արդյունաբերական նշանակություն, մյուս վայրերում սիրողական ձկնորսության օբյեկտ է։ Ներկայումս Սևանի կողակի պաշարները զգալի նվազել են. պահպանության կարիք ունի։

## Պահպանություն
Քուռի կողակի էնդեմիկ ենթատեսակ է՝ կրճատվող թվաքանակով։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Ծածանաձկներ
Կատեգորիա:Ծածաններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ձկներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Սպիտակագլուխ բադ

**Սպիտակագլուխ բադ** (), բադերի ընտանիքին պատկանող ջրլող թռչուն։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կրմիր գրքում։

Բնադրող-չվող և հազվագյուտ տեսակ է։ Մարմնի երկարությունը 43-48 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 62-70 սմ, իսկ կենդանի զանգվածը՝ 600-636 գ։ Կտուցը լայն է՝ թվացյալ փքված, վիզը կարճ է և հաստ, պոչը երկար է և ուղղաձիգ։ Արուի կտուցը վառ կապույտ է, գլուխը՝ սպիտակ, գագաթին կա սև բիծ, վզին՝ սև օղակ։ Մարմինը վերևից շիկակարմրավուն-դարչնագույն է։ Էգը խամրած դարչնագույն է, կտուցը՝ ավելի փոքր, մուգ մոխրագույն։ Դեմքի ստորին աղոտ սպիտակ հատվածի վրա կա լայնակի ակնառու մուգ զոլ։ Սպիտակագլուխ բադը ինքնատիպ է իր արտաքին կառուցվածքով, կեցվածքով, վարքագծով և ձվերի անհամաչափ մեծությամբ (1 ձուն կազմում է մայր թռչունի միջին կենդանի զանգածի 13%-ը)։ Գերազանց լողորդ է, լողում է մարմինը ջրում գրեթե ընկղմած, պոչն իջեցրած կամ վեր ցցած, սուզվում է ջրի բավական խորը շերտերը (30-40 մ), թռիչքի է դիմում ծուլորեն, երբեք ցամաք դուրս չի գալիս։ Թափավազքի համար անհրաժեշտ է բաց ջրատարածք։ Բնակվում է առափնյա փարթամ, խիտ բուսականությամբ լճերում, գերադասում է Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական տնտեսությունների լճակները։ Սնվում է սերմերով, ջրային բույսերի դալար ցողուններով։ Գարնանային ամենավաղ վերադարձը՝ փետրվարի կեսից ապրիլի առաջին տասնօրյակը։ Բնադրման պատրաստ զույգերի հարսանեկան խաղերը գրանցվել են ապրիլի վերջին-մայիսի սկզբին, որի ընթացքում արուն, մարմնի մեծ մասով ջրում ընկղմված, գլուխը ջրի մակերեսով առաջ պարզած, դանդաղ լողալով, սիրահետում է առջևից ավելի բարձր դիրքով լողացող էգին։ Բնադրում է խիտ եղեգնուտի խորքում, ջրաճահճային փտած բույսերի կույտի վրա։ Բույնը հարթակ է (տրամագիծը՝ 27-35 սմ) եղեգից, աղվափետուրներից։ Դնում է 70 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ 5-10 ձու։ Ձագերը հայտնվում են հուլիսի ընթացքում։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերի սկզբից-նոյեմբերի վերջը։ Որպես անհետացող տեսակ՝ անհատ, պաշտպանության կարիք ունի։

## Տարածվածություն
Ընդհանուր արեալն ընդգրկում է Պիրենեյան թերակղզու հարավը, Աֆրիկայի հյուսիս-արևմուտքը, Ռուսաստանը, Թուրքիան, Միջին Ասիան, Պակիստանը, Մոնղոլիան, Չինաստանի հյուսիս-արևմուտքը և Անդրկովկասը։ Հայաստանում բնադրել են Սևանա լճի ավազանում։ Մինչև 1970-ական թվականները հանդիպում էին առանձին առանձնյակներով։ Ներկայումս հանրապետության միակ ապրելավայրը Արմաշի ձկնաբուծական տնտեսությունն է, որտեղ բնադրում են 20-30 զույգ։

## Էկոլոգիա
Ապրում են եղեգնապատ բաց ջրային մակերեսով ձկնաբուծական լճակներում, բույնը գտնվում է հարթականման, եղեգնից, փտած ջրաճահճային բույսերի կույտերի վրա։ Դնում են 66-69,5 մմ տրամագծով 5-10 խամրասպիտակ ձու, թխսում՝ 27-29 օր։ Ձվից դուրս եկած ձագերին չորացնելուց հետո ծնողները ուղեկցում են կերակրվելու։

## Պահպանություն
Ռելիկտային տեսակ է, որը ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Բնադրման շրջանում Արմաշի ձկնաբուծական լճակներում և Արարատյան գերխոնավ տարածքներում հաշվառվում է 20-30 զույգ։

Թվաքանակի աճ չի նկատվում։

Վտանգման հիմնական գործոններն են եղեգնուտների հրդեհումը, արմատահանումը և ապօրինի որսը։

Գրանցված է CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2–ում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Բադեր
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Ջրլող թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Եվրատոմ

**Ատոմային Էներգիայի եվրոպական համագործակցություն**, **Եվրատոմ** (), միջազգային կազմակերպություն։ Ստեղծել են Եվրոպական տնտեսական համագործակցության ինն երկիր՝ Ֆրանսիա, Արևմտյան Գերմանիա, Իտալիա, Բելգիա, Նիդերլանդներ, Լյուքսեմբուրգ, Մեծ Բրիտանիա, Դանիա, Իռլանդիա։

Եվրատոմի հիմնադիր պայմանագիրը կնքվել է 1957 թվականին, ուժի մեջ մտել 1958 թվականին հունվարի 1-ից։ Ըստ այդ պայմանագրի, Եվրատոմի խնդիրը ատոմային արդյունաբերության զարգացումն է, ընդ որում անդամ երկրների համատեղ հետազոտական աշխատանքները, տեխնիկական ինֆորմացիայի փոխանակումը, հումքի ընդհանուր բազայի ստեղծումը, ճեղքվող նյութերի օգտագործման նկատմամբ վերահսկողությունը։ 1975 թվականին եվրատոմի երկրներում գործում էր շուրջ 300 օբյեկտ, այդ թվում ուրանի 20 հանք և միջուկային վառելանյութի արտադրության 5 գործարան, տարրերի 14 ձեռնարկություն, մոտ 150 ռեակտոր։ 1975 թվականին ատոմային էլեկտրակայանների էներգետիկ հզորությունը կազմել է մոտ 17 միլիոն կվտ։

Եվրատոմի բարձրագույն մարմինը խորհուրդն է, գործադիրը՝ հանձնաժողովը, որին առընթեր գործում են գիտատեխնիկական կոմիտեն և գործակալությունը։ Եվրատոմը ունի դատարան, տնտեսական և սոցիալական կոմիտե՝ օժտված կոնսուլտատիվ ֆունկցիաներով։ Եվրատոմի հիմնական մարմինները գտնվում են Բրյուսելում։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:1958 հիմնադրումներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Պայմանագրով հիմնադրված միջկառավարական կազմակերպություններ
Երգ իմ Սիդի մասին

**Երգ իմ Սիդի մասին** (), իսպանական Էպիկական պոեմ։ Ստեղծվել է 1140 թվականին՝ անհայտ երգիչ-խուգլարի (թափառաշրջիկ երգիչ) կողմից։ Պահպանվել է 1307 թվականի ոչ լրիվ գրառումը, ձեռագիր մի մատյանում, որը ներկայումս պահվում է Իսպանիայի ազգային գրադարանում։ Պոեմում երգվում են ազգային հերոս Ռոդրիգո Դիաս դե Վիվարի (Էլ Սիդ, 1026 թվականի և 1043 թվականից միջև 1099) քաջագործությունները հայրենիքի ազատագրության համար մղված պայքարում։ Թշնամին, գնահատելով նրա քաջությունն ու վեհանձնությունը, Սիդ (արաբ. սաիդ կամ սեիդ=տեր) անունն է ավել նրան։ Պոեմը իսպանական ժողովրդի ազատասիրության ու հայրենասիրության խորհրդանիշն Է։ Այն դարձել է թատերական ստեղծագործությունների աղբյուր (Գիլյեն դը Կաստրո, «Սիդի պատանեկությունը», Պիեռ Կոռնեյլ, «Սիդ»)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Песнь о моём Сиде (PDF)
* ''Cantar de Mio Cid'' in English
* Audio in Old Spanish (first column)
* Scanned copies of the manuscript of the ''Cantar de Mio Cid''—Spanish
* Musical aspects of the ''Lay of the Cid'' (Spanish, brief introduction in English).
*Selections in Spanish and English (pedagogical edition) with introduction, notes, and bibliography in Open Iberia/América (open access teaching anthology)

Կատեգորիա:Պոեմներ
Եթովպական գրականություն

350px|մինի|աջից|Եթովպական գրականություն       
**Եթովպական գրականություն**,  բազմալեզու։ Եթովպիայի ժողովուրդներն ստեղծել են բազմաժանր բանահյուսություն՝ առակ, հեքիաթ, առած, որոնցում արտացոլվել է սոցիալական     անարդարությունը, ծաղրվել ագահությունն ու ժլատությունը, ձաղկվել անազնվությունն ու եսասիրությունը։                  
## Գրականությունը 5-14-րդ դարերում

Եթովպիան հռչակված է եղել իր բանասացներով՝ ազմարներով, որոնք հորինել են լիրիկական, կենցաղային և այլ ևրգեր։ Բանահյուսության հիմքի վրա զարգացել է ժամանակակից    գեղարվեստական գրականությունը։ Եթովպիայում գիրն ու վիմագրությունը երևացել են մեր թվարկությունից առաջ 5-րդ դար։ 5-14-րդ դարերում գրականությունը եղել է     հույնբյուզանդական եկեղեցու ազդեցության տակ։ 14-15-րդ դարերում  ընթացել է պատմական ժամանակագրության ուղիով։             
## 15-17-րդ դարերում
250px|մինի|աջից                            
Մինչև 17-րդ դարի սկիզբը առավելապես զարգացել է հին եթովպական գեեզ լեզվով, որը ծաղկում է ապրել 1434-1468 ժամանակ։ Այդ ժամանակաշրջանի նշանավոր    բանաստեղծներից է Գևորգ Հայը՝ «Արգանոնե-Մարիամ» հիմների (նվիրված աստվածամորը) հեղինակը։ 17-րդ դարում պատմական ստեղծագործություններն ու հերոսական երգերը     գրվել են ամհարերենով՝ ժամանակակից Եթովպիայի պետական լեզվով։                         
## 19-20-րդ դարերում
19-րդ դարում ստեղծվել է Թեոդորոս 2-ը (1855-1868) և Իոննիս 4-ը (1868-1889) նեգուսների կայսրության ժամանակագրությունը։   20-րդ դար գրողներ Աֆեորկ Գեբրե Իեսուսը, Խիրույ Վոլդե Սելասիեն, Ալեկու Թայեն և ուրիշներ ստեղծել են նոր ամհարական գրականություն։ Իտալա-ֆաշիստական օկուպացիայից ազատագրվելուց հետո Եթովպիայում լույս են տեսել վեպեր, վիպակներ, պիեսներ, պոեմներ, բանաստեղծություններ։ ժամանակակից ամհարական արձակում դեմոկրատական ուղղությունը գլխավորում է Հադեսե Լիբենը։ 1850-ական թվականներին ծնունդ առած դրամատուրգիան ամհարական գրականության կարևոր մասն է կազմում (Գիտմաչեու Տեկլե Խավարյաթ,    Մեկոնին Էնդուլկաչեու, Բիրխանու Դինկե)։ Զարգանում է նաև աիգրայ, գալլա լեզուներով գրականությունը։ 9-րդ դարի ճարտարապետությունը, կերպարվեստը Եթովպիայի    տարածքում հայտնաբերվել են մեր թվարկությունից առաջ 1-ին  հազարամյակի արվեստի հուշարձաններ։ ճարտարապետությունն ու քաղաքաշինությունը ծաղկման են հասել Ակսումում․   ակսումյան ստելլաները համաշխարհային մշակույթի նշանավոր հուշարձաններից են։ Տայտնի են Լալիբելայի ժայռափոր տաճար-եկեղեցիները (12-րդ դար)։      1950-ական թվականներից զարգանում է ժամանակակից ճարտարապետությունը և քաղաքաշինությունը (գլխավորապես Աղիս Աբհբայումյ։ Մինչև 19-րդ   դարը գեղանկաըչությունը հիմնականում պաշտամունքային բնույթի էր (եկեղեցական որմնանկարչություն, սրբանկարչություն, գրքի մանրանկարչություն)։ Ավելի ուշ տեղ է գրավել նաև     աշխարհիկ թեմատիկան (գլխավորապես մարտանկարչությունը)։ Ավանդական գեղանկարչությանը բնորոշ է ոճավորումը։ ժամանակակից գեղանկարչությունը իր արտացոլումն է գտել  հայտնի նկարիչներ Ալե Ֆելլեգե Սելամի, Աֆնորկ տևկլեի, Գեբրե Մարիամ Վագայեի և ուրիշների գործերում։                  

Կատեգորիա:Եթովպական գրականություն