Տիրան Արշակունի

**Տիրան Արշակունի** (4-րդ դար, Մեծ Հայք - 358, Մեծ Հայք), Մեծ Հայքի արքա (339-350 թվականներ)։ Մեծ Հայքի արքա Խոսրով Գ Կոտակի որդին, Արտաշեսի, Արշակ Բ-ի և Տրդատի հայրը։ Հաջորդել է հորը՝ Խոսրով Գ Կոտակին (330-338 թվականներ)։ Նրա գահակալությունը, կարծես, նշանավորել է Արշակունի թագավորների և Հայ եկեղեցու միջև թշնամանքի սկիզբը, հնարավոր է՝ Արշակունի թագավորների կողմից արիոսականության տարածման պատճառով՝ հետևելով ժամանակակից հռոմեական քաղաքականությանը: Տիրանը հրամայել է սպանել Հայ եկեղեցու առաջնորդ Հուսիկ կաթողիկոսին: Նաև հակամարտության մեջ է մտել ազնվականության հետ՝ իշխանությունը կենտրոնացնելու իր փորձերի պատճառով: Սասանյան թագավոր Շապուհ Բ- ի՝ Հռոմեական կայսրության դեմ 340-ական թվականներին արշավանքների ընթացքում, ըստ լուրերի, Տիրանին դավաճանել է իր վասալներից մեկը և Տիրանը գերի է ընկել: Ավելի ուշ նրան թույլատրվել է վերադառնալ Հայաստան և հրաժարվել գահից՝ հօգուտ իր որդու՝ Արշակ Բ-ի: Հայ պատմաբան Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ Տիրանը հետագայում խեղդամահ է արվել Արշակի հրամանով։

## Անուն

Տիրան անունը ունի իրանական ծագում և ձևավորվել է զրադաշտական աստված Տիրի անունից։ Ռոբերտ Հյուսենը պնդում է, որ չորրորդ դարում Տիրան անունով հայ թագավոր չի եղել, և որ *տիրանն* եղել է իրականում նախորդ թագավոր Տրդատ Տրդատ Գ-ի տիտղոսներից մեկը։ Նինա Գարսոյանն այս տարբերակն անհավանական է համարում։ Որոշ աղբյուրներում Տիրանը սխալմամբ անվանվել է որպես Տիգրան Է։

## Նախնիներ
Տիրանն եղել է Խոսրով Կոտակ թագավորի զավակը։ Ըստ Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմություն» աշխատության, Տիրանն ունեցել է քույր՝ Բամբիշն անունով, որն ամուսնացել է Հուսիկ կաթողիկոսի որդի Աթանագինեսի հետ և ունեցել Ներսես Ա-ին, որը հետագայում դարձել է կաթողիկոս։ Սակայն սա որոշակի ժամանակագրական և տոհմաբանական դժվարություններ է առաջացնում, քանի որ ասում են, որ Աթանագինեսի հայրը՝ Հուսիկը, ամուսնացել է Տիրանի դստեր հետ, ինչը կնշանակեր, որ Աթանագինեսն ամուսնացել է իր մեծ մորաքրոջ հետ։ Բացի այդ, *Բամբիշն* եղել է տիտղոս, որը կրել են թագավորական տիկնայք Սասանյանների ժամանակաշրջանում, ուստի սա, հավանաբար, տիտղոս է, այլ ոչ թե նրա իրական անունը։

## Գահակալություն
Տիրանը հաջորդեց իր հորը՝ Խոսրով Գ թագավորին: Տիրանի գահակալության ժամանակագրությունը խնդրահարույց է: Ըստ Նինա Գարսոյանի՝ Տիրանը հավանաբար հենց այն թագավորն է (ում անունը չի հիշատակվում), որին 338 թվականին՝ պարսկական ներխուժումից հետո, Հայոց գահին է վերադարձրել Հռոմի կայսր Կոստանդիոս II-ը, ինչպես արձանագրված է Հուլիանոսի՝ Կոստանդիոսին ձոնված ներբողում։ Ռոբերտ Հյուսենը պնդում է, որ Արշակ Արշակ Բ-ի գահակալության սկիզբը պետք է թվագրվի 338 թվականով, իսկ Տիրանի գահակալությունը պետք է ընդհանրապես բացառվի։ Մ. Լ. Շոմոնն ընդունում է Արշակի գահ բարձրանալու 338 թվականի տարբերակը, սակայն Տիրանի գահակալությունը դնում է դրանից առաջ՝ ավարտելով այն մոտավորապես 334/335 թվականներին կամ դրանից քիչ անց

Արշակունի թագավորների և Հայ եկեղեցու միջև թշնամանքը սկսվել է Տիրանի գահակալության ժամանակ։ Բուզանդը այս թշնամանքը վերագրում է Տիրանի մեղսալի վարքագծին։ Սուրեն Երեմյանը ենթադրում է, որ Տիրանը ձգտել է ազատվել հոգևորականության խնամակալությունից և ավելի մեղմ վերաբերմունք ցուցաբերել իր ոչ քրիստոնյա հպատակների նկատմամբ՝ այդպիսով գրավելով ազնվականության հակահռոմեական և հակաեկեղեցական հատվածը։ Ըստ Բուզանդի՝ Տիրանը հրամայել է սպանել Հայոց եկեղեցու առաջնորդ Հուսիկ կաթողիկոսին այն բանից հետո, երբ կաթողիկոսը տոնական օրը նրան թույլ չի տվել մտնել Ծոփքի եկեղեցիներից մեկը։ Դրանից հետո Տիրանի հրամանով սպանվել է նաև նշանավոր քորեպիսկոպոս Դանիելը և հայոց եկեղեցու առաջնորդությունը Գրիգոր Լուսավորչի տոհմից (Գրիգորյաններից) ժամանակավորապես անցել է Աղբիանոսի տոհմի պատրիարքներին, որոնք հնազանդ էին թագավորին։ Փավստոս Բուզանդը հիշատակում է Տիրանի և հայ ազնվականության միջև եղած հակամարտությունը, որը հրահրել է ներքինի պաշտոնյա Հայր Մարդպետը: Մասնավորապես, ասվում է, որ Տիրանը հրամայել է կոտորել Ռշտունիների և Արծրունիների տները՝ առաջացնելով Մամիկոնյանների զայրույթը։ Երեմյանի տեսանկյունից՝ Տիրանը, Հայր Մարդպետի օգնությամբ, կենտրոնացրել է արքայական իշխանությունը, պատժել «անջատողական ձգտումներ» ունեցող հայ մեծամեծներին և բռնագրավել նրանց տիրույթները, սա ազնվականությանը, հատկապես դրա հռոմեամետ թևին, տրամադրել է նրա դեմ։[մինի|[Արշակունիների թագավորություն|Արշակունյաց Հայաստանը 298-387 թվականներին։]]Տիրանի գահակալության ժամանակ Սասանյան թագավոր Շապուհ Բ-ը մի քանի արշավանքներ է ձեռնարկել Հռոմի դեմ։ Ե՛վ Խորենացին, և՛ Փավստոս Բուզանդը  հայտնում են, որ Տիրանին գերեվարել և կուրացել են պարսիկները, որից հետո նրան հաջորդել է որդին՝ Արշակ Բ-ն։ Այնուամենայնիվ, այս երկու պատմությունները տարբերվում են որոշ մանրամասներով և խառնված են վիպական տարրերով։ Ըստ Բուզանդի՝ Տիրանին պարսիկների ձեռքն է գցել նրա սենեկապետ Փիսակ Սյունին։ Ըստ Սուրեն Երեմյանի՝ մի պահ Տիրանը փորձել է սիրաշահել Շապուհին, ինչը զայրացրել է հռոմեացիներին և Հայաստանի հռոմեամետ կուսակցությանը։ Դրանից հետո հռոմեացիները մահապատժի են ենթարկել Տիրանի որդի Տրդատին, որը պատանդ էր պահվում Կոստանդնուպոլսում (ինչպես հայտնում է Խորենացին)։ Տիրանի թոռները՝ Գնելն ու Տիրիթը, նույնպես պատանդ են եղել Կոստանդնուպոլսում և գտնվել են վտանգի տակ։ Այս կետում, գրում է Երեմյանը, Տիրանը փոխել է իր քաղաքականությունը և հաշտվել է հռոմեամետ կողմնորոշում ունեցողների հետ՝ հարուցելով Շապուհի բարկությունը։ 344 թվականի հռոմեա-սասանյան մարտերի ժամանակ Տիրանին գերեվարվել և կուրացրել են պարսիկները։ Սակայն, Սինգարայի ճակատամարտից և պարսից արքայազն Նարսեհի մահից հետո, նրան թույլատրվել է վերադառնալ Հայաստան 345 թվականին՝ իր որդի Արշակ II-ին հաջորդելու համար։ Գարսոյանը Տիրանի գերեվարման և գահընկեցման ամսաթիվը գնահատում է 350 թվականը։ Հակոբ Մանանդյանը Տիրանի գերեվարման և կուրացման պատմությունը համարում է հայկական վիպական ավանդույթի հորինվածք։ Չորրորդ դարի հռոմեացի պատմիչ Ամիանոս Մարկելլինոսի համաձայն՝ պարսիկների կողմից կուրացվել է Տիրանի հաջորդը՝ Արշակ Բ-ն։ Հնարավոր է, որ Տիրանը և Արշակը շփոթված են եղել հայկական վիպական ավանդույթում, որից մեծապես օգտվել է Բուզանդը։ Խորենացին գրում է, որ Տիրանը իր մնացած տարիներն անցկացրել է Արագած լեռան լանջին գտնվող Կոշ գյուղում,  մինչև որ խեղդամահ է արվել Արշակ Բ-ի հրամանով՝ այն բանից հետո, երբ հանդիմանել է որդուն իր եղբորորդու՝ Գնելի նկատմամբ ցուցաբերած վերաբերմունքի համար։ Բուզանդը որևէ տեղեկություն չի տալիս Տիրանի մահվան մասին։

### Կուրացում
350 թվականին, Ատրպատականի մարզպան, պարսիկ Վարազշապուհը պարսից արքունիքի անունից բանակցություններ է սկսում Տիրանի հետ։ Այդ բանակցությունների ընթացքում խառնակիչ դեր է կատարում Տիրանի սենեկապետ Փիսակը, որը Տիրանի պատվիրակն էր՝ բանակցությունների ընթացքում։ Փիսակը դավաճանելով Տիրանին, Վարազշապուհին խորհուրդ է տալիս Տիրանից նվեր պահանջել նրա լավագույն նժույգը։ Վարազշապուհը մարդ է ուղարկում Տիրանի մոտ և պահանջում այն։ Տիրանը չկամենալով իր այդ նժույգը տալ և միաժամանակ չցանկանալով մի ձիու համար փչացնել հարաբերությունները, իր ձիու նմանությամբ մի այլ ձի է ուղարկում մարզպանին։ Փիսակը Վարազշապուհին բացահայտում է Տիրանի կատարած կեղծիքը։ Վարազշապուհը զայրանում է և 3000 հոգով գալիս է Մեծ Հայք։ Բանակցելու պատրվակով խաբեությամբ բռնում է Տիրանին, կուրացնում նրան և գերի տանում Պարսկաստան։
### Արտաքին քաղաքականության
Տիրանի վարած արտաքին քաղաքականության մասին պատկերացում կազմելու համար մեծ կարևորություն են ներկայացնում Մովսես Խորենացու հետևյալ խոսքերը՝

Դատելով պատմիչի հաղորդած տեղեկություններից՝ Տիրանին հաջողվում է խաղաղության մեջ պահել երկիրը, հռոմեացիներին և պարսիկներին վճարում է որոշակի հարկ, և վարում ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն՝ հավատարիմ մնալով Տրդատ Մեծի օրոք կնքված հայ-հռոմեական դաշինքին և կարգավորելով հարաբերությունները Պարսկաստանի հետ։ Մովսես Խորենացու տեղեկություններն առ այն, որ Շապուհ Բ-ը բարիդրացիական հարաբերություններ է հաստատել Տիրան թագավորի հետ, մինչև իսկ թիկունք և օգնական եղավ՝ Հայոց թագավորին ազատելով հյուսիսային ցեղերի հարձակումներից, փաստում են, որ ինչ որ մի պահից տեղի են ունեցել հայ-պարսկական հարաբերությունների մերձեցում։ Տիրանը վերահաստատել է իր հավատարմությունը Հռոմին։ Նախ հայկական զորքերը հռոմեացիների հետ միասին մասնակցել են Սինգարայի ճակատամարտին, որտեղ Կոստանդիոս կայսրը պարտություն է կրել։ Հավանաբար, 345 թվականի կայսեր Արևելքում եղած ժամանակին է վերաբերում Մովսես Խորենացու այն տեղեկությունը, որ Հայոց թագավորը ընդառաջ է գնացել Կոստանդիոսին, տրամադրել օգնական զորք և որպես հավատարմության նշան տվել պատանդներ․

Հռոմեացիների հետ պարսկական արշավանքին պետք է մասնակցեր Մեծ Հայքի հարավային գնդի հրամանատար Ռշտունյաց Զորա նահապետը։ Սակայն նա, լսելով Հուսիկի սպանության մասին լուրը, ասում է․ 

Նա, զորքն իրեն կամակից դարձնելով, հետ է դառնում և գնում ամրանում է Տմորիքում։ Այս իմանալով Կոստանդիոս կայսրը սուրհանդակների միջոցով թուղթ է ուղարկում Տիրանին հետևյալ բովանդակությամբ

Տիրանն այս տեսնելով՝ բարկանում է և Հայր մարդպետին ուղարկում Զորայի մոտ։ Զորան մենակ մնալով ակամայից գալիս է թագավորի մոտ։ Նրան բռնելով՝ թագավորը գրավում է Աղթամարը, նրա ամուր բերդը և բոլորին կոտորում։ Փրկվել է մի փոքրիկ երեխա, որն եղել է Մեհենդակ եղբոր որդին, և դայակները նրան փախցրել են, իսկ Հայոց թագավոր Տիրանը նրա տեղը նշանակում է Սաղամութին, Անձիտի տիրոջը։

### Ներքին քաղաքականություն
Տիրան թագավորի գահակալության շրջանը (IV դարի 30-40-ական թվականներ) հայոց պատմության այն ժամանակաշրջաններից է, երբ Արշակունյաց արքունիքը ձեռնամուխ է եղել կենտրոնաձիգ պետության հզորացման վճռական քաղաքականությանը։ Տիրանի ներքին քաղաքականությունը բնութագրվում է թագավորական իշխանության ամրապնդմամբ, որն ուղեկցվել է բախումներով թե՛ նախարարական ավագանու և թե՛ հոգևոր դասի հետ։

Պատմիչ Փավստոս Բուզանդը Տիրանի ներքին քաղաքականությունը և նախարարությունների նկատմամբ վերաբերմունքը սերտորեն կապում է ներքինի պաշտոնյա Հայր Մարդպետի գործունեության հետ։ Բուզանդը նրան բնութագրում է որպես «անօրեն և այսամուտ» մի մարդու, որը իր չարախոսություններով ու քսություններով թագավորին անընդհատ գրգռել է նախարարական տների դեմ։ Ըստ պատմիչի՝ Հայր Մարդպետի դավերի զոհ են դարձել բազմաթիվ նախարարներ, սակայն նրա ամենադաժան հարվածն ուղղված է եղել երկու խոշոր տոհմերի՝ Ռշտունիների և Արծրունիների դեմ։

Տիրանի հրամանով այս երկու տոհմերը բնաջնջվել են, սպանվել են ոչ միայն տղամարդիկ, այլև կանայք, որպեսզի տոհմերն ընդմիշտ «անզավակ» դառնան։ Ըստ Բուզանդի հաղորդման՝ հրաշքով փրկվել են միայն երկու մանուկներ՝ Մեհենդակ Ռշտունու որդի Տաճատը և Վաչե Արծրունու որդի Շավասպը։ Նրանց փրկել են Արտավազդ և Վասակ Մամիկոնյանները, ովքեր թագաժառանգ Արշակի դաստիարակներն էին։ Վտանգելով իրենց կյանքը՝ Մամիկոնյանները մանուկներին փախցրել են Տայքի իրենց տիրույթները, խնամել նրանց և հետագայում ամուսնացրել իրենց դուստրերի հետ՝ թույլ չտալով, որ այդ տոհմերը վերանան։

#### Հուսիկ կաթողիկոս
Տիրան թագավորի ներքին քաղաքականության մյուս առանցքային ուղղությունը հարաբերություններն են եկեղեցու հետ։ Քանի դեռ ողջ է եղել Վրթանես կաթողիկոսը, թագավորը խուսափել է բացահայտ առճակատումից։ Սակայն 341/342 թվականին, երբ կաթողիկոսական աթոռին բազմել է Վրթանեսի որդի Հուսիկը, իրավիճակը սրվել է։ Հուսիկը, չնայած իր երիտասարդ տարիքին և այն հանգամանքին, որ ամուսնացած էր Տիրանի դստեր հետ, որդեգրել է եկեղեցու ինքնուրույնության և արքունիքին հակադրվելու քաղաքականություն։

Տիրանն անհանգստացած է եղել եկեղեցու տնտեսական և քաղաքական ազդեցության աճով։ Որպես հակակշիռ՝ սկսել է հովանավորել հեթանոսական որոշ սովորույթների վերադարձը, ինչը Բուզանդի կողմից բնութագրվում է որպես «ոչ ըստ Աստծո կամքի վարք»։ Հակամարտությունը հասել է ողբերգական ավարտի, երբ մի տոնական օր Տիրանը փորձել է մտնել Բնաբեղ բերդի եկեղեցին, սակայն Հուսիկն արգելել է նրան՝ ասելով. *«Չես արժանի, ինչո՞ւ ես գալիս»*։ Զայրացած թագավորի հրամանով Հուսիկին եկեղեցում բրածեծ արեցին, ինչից նա շուտով մահացավ։

#### Դանիել ասորի և Փառեն կաթողիկոս
Հուսիկի սպանությունից հետո թագավորը փորձել է կաթողիկոսական աթոռին նստեցնել իրեն հնազանդ մեկին։ Նախ առաջարկվել է Դանիել ասորին, սակայն վերջինս թագավորին հանդիպելուն պես սկսել է մեղադրել նրան հեթանոսությանը հետևելու և Հուսիկին սպանելու մեջ։ Տիրանը հրամայել է խեղդամահ անել Դանիելին։

Ի վերջո, հայրապետական իշխանությունը հանձնվել է Փառեն Աշտիշատցուն։ Նա, լավատեղյակ լինելով իր նախորդների դաժան ճակատագրին, որդեգրել է լիակատար հնազանդության քաղաքականություն և երբեք չի հանդիմանել թագավորին կամ նախարարներին։ Այսպիսով, Տիրանին հաջողվել է ժամանակավորապես եկեղեցին ենթարկել արքայական կամքին։

## Ընտանիք
Տիրանին հաջորդել է նրա որդին՝ Արշակ II-ը։ Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ Տիրանի ավագ որդի՝ Արտաշեսը մահացել է նրանից առաջ։ Արտաշեսը Տիրիթի հայրն է, որին հետագայում սպանել է Արշակը։ Խորենացին հիշատակում է նաև Տիրանի երրորդ որդուն՝ Տրդատ անունով, որը Գնելի հայրն է եղել (որին ևս հետագայում Արշակը սպանեց) և որը մահապատժի է ենթարկվել Բյուզանդիայում պատանդ գտնվելու ժամանակ։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:358 մահեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի հայեր
Կատեգորիա:Արշակունիներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության արքաներ