Թուրքեստանական լեգեոն

**Թուրքեստանական լեգեոն** (), Վերմախտի «արևելյան լեգեոններից» մեկը  (ազգային զինված կազմավորումներից), որը ստեղծվել է թյուրքական ժողովուրդների և Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների (ղազախներ, ուզբեկներ, թուրքմեններ, ղրղզներ, կարակալպակներ, թուրքեր, ույղուրներ և այլն) ներկայացուցիչների կողմից, ովքեր մասնակցել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նացիստական ​​Գերմանիայի կողմից:

## Նախորդ իրադարձությունները
ԽՍՀՄ-ի և նրանում բնակվող ժողովուրդների նկատմամբ նացիստական քաղաքականության ընդհանուր սկզբունքները սահմանվել են 1920-1930-ական թվականներին. ԽՍՀՄ-ը դիտվում էր որպես գերմանական գաղութացման տարածք («Ostraum», Արևելյան շրջան): 1933 թվականին նացիստների իշխանության գալուց հետո «արևելյան քաղաքականության» զարգացումը դարձավ նացիստական Գերմանիայի պետական քաղաքականության անբաժանելի մասը; 1930-ական թվականներին պատերազմի նախապատրաստման հետ կապված՝ Գերմանիայում ստեղծվեցին գիտական կենտրոններ, որոնք ուսումնասիրում էին ԽՍՀՄ-ում ազգամիջյան հարաբերությունները և ԽՍՀՄ կառավարության ազգային քաղաքականությունը։ Նույնիսկ ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմի մեկնարկից առաջ, 1941 թվականի մարտի 30-ին, զինված ուժերի երեք ճյուղերի ղեկավարների հանդիպման ժամանակ Հիտլերը սահմանեց ապագա պատերազմի բնույթը և պահանջեց, որ զինված ուժերի ղեկավարությունը հրաժարվի պատերազմի ընդհանուր ընդունված կանոններից։

Գերմանացիներն ի սկզբանե չէին նախատեսում համագործակցություն թյուրք ժողովուրդների հետ (որոնց հարաբերական մեծամասնությունը, նացիստական Գերմանիայի «ռասայական տեսության» տեսանկյունից, պատկանում էր «ոչ արիական» ժողովուրդներին և համարվում էին ստորադաս «ենթամարդկանց»)։ Միևնույն ժամանակ, գերմանական գաղտնի ծառայությունները և ռազմաքաղաքական ղեկավարության որոշ ներկայացուցիչներ օգտակար են համարել գոյություն ունեցող ազգամիջյան հակասություններն օգտագործել իրենց շահերից՝ ԽՍՀՄ ժողովուրդներին հակադրելու և բաժանելու նպատակով, ինչպես նաև այդ ժողովուրդների առանձին ներկայացուցիչներին համագործակցության ներգրավելու և բնակչության հակասովետական մտածողությամբ կատեգորիաների ներուժն օգտագործելու համար։

Թուրքեստանի հետ կապված, որը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին դարձավ Ռուսական կայսրության մաս, նրանք Թուրքեստանի համար անկախ պետականության կողմնակիցներ էին, իսլամական հոգևորականության ներկայացուցիչներ, քաղաքացիական պատերազմի և բասմաչի շարժման մասնակիցներ։

1941 թվականի մայիսի վերջին Ռայխի քարոզչության նախարարությունը մշակեց «նախապատրաստական միջոցներ Ռուսաստանի դեմ»։ Քարոզչական հարցերի վերաբերյալ հատուկ հրահանգի դրույթների համաձայն՝ գերմանական զորքերին հրամայվեց ամեն կերպ ընդգծել, որ Գերմանիայի թշնամին Խորհրդային Միության ժողովուրդները չեն։ Ավելին, գերմանական զինված ուժերը երկիր եկան ոչ թե որպես թշնամիներ, այլ ընդհակառակը, որպես ազատագրողներ՝ ձգտելով ազատել ժողովրդին խորհրդային բռնակալությունից։

ԽՍՀՄ Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների տարածքում նախատեսվում էր ստեղծել «Թուրքեստան» Ռեյխսկոմիսարիատ (չնայած քարոզչական նպատակներով Թուրքեստանական լեգեոնի զինծառայողներին խոստացվել է ստեղծել Մեծ Թուրքեստան՝ Գերմանիայի պրոտեկտորատի տակ գտնվող պետություն,որը,Կենտրոնական Ասիայից և Ղազախստանից բացի, պետք է ներառեր նաև Բաշկիրիան, Վոլգայի շրջանը, Ադրբեջանը, Հյուսիսային Կովկասը և Սինցզյանը։

## Պատմություն
1941 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին ստեղծվեցին հանձնաժողովներ և սկսեցին աշխատել գերմանական ճամբարներում խորհրդային ռազմագերիների համար՝ կազմելով Կարմիր բանակի «թուրք-մուսուլման» ռազմագերիների ցուցակները:

1941 թվականի հոկտեմբերին կազմավորվեց մայոր Ա. Մեյեր-Մադերի հրամանատարությամբ Թուրքեստանի առաջին գումարտակը և անցավ Աբվերի 2-րդ վարչության ենթակայությանը: Դժվար է որոշել դրանում ծառայած զինվորների ինքնությունն ու ազգությունը, քանի որ զինվորներից ոմանք, ըստ գերմանական փաստաթղթերի, ունեին «Թուրքեստանների» ազգություն, իսկ որոշ զինվորներ հերթագրվել էին գերմանական զինվորական ծառայության մտացածին անուններով (հետագայում այս գումարտակը վերածվեց 450-րդ թուրքստանյան գումարտակի և օգտագործվեց որպես զորամաս:)

1941 թվականի նոյեմբերի 15-ին ՕԽ-ի գլխավոր հրամանատար Է. Վագները հրաման է արձակել «Թուրքեստանի և կովկասյան ազգությունների ռազմագերիներից հարյուրավոր անվտանգություն ստեղծելու մասին», որի համաձայն *ստեղծվել է Թուրքեստանական գունդը (Turkestanisches Regiment) Առաջին լեյտենանտ Տաուբե-ի հրամանատարությամբ, որը բաղկացած է եղել չորս հետևակային վաշտից՝ գերմանացի սպաների և սերժանտների հրամանատարությամբ (գերմանական ծառայողական փաստաթղթերում կոչվում էր* «Թուրք-Բատայլոն 444») Վերմախտի 444-րդ անվտանգության *ստորաբաժանման* *ներքո* (գործում է Զապորոժիեի շրջանում և ապահովում է հարավային բանակի թիկունքի շրջանի անվտանգությունը): 1941/42-ի ձմռանը «Թուրքեստանական գունդը» անվտանգության ծառայություն է իրականացրել Հյուսիսային Տավրիայում ՝ Դնեպրի և Պերեկոպի գետաբերանի միջև ընկած տարածքում։

Թուրքեստանական լեգեոնի ստեղծման հրամանը տրվել է 1941 թվականի դեկտեմբերի 17-ին, Լեգեոնի կազմում ընդունվել են թուրքմեններ, ուզբեկներ, ղազախներ, ղրղզներ և կարակալպակներ։

1941 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Ա.Հիտլերը թույլ է տվել ստեղծել զինված ստորաբաժանումներ գերմանական բանակում ԽՍՀՄ նախկին ոչ սլավոնական ազգությունների քաղաքացիներից։

Մերձմոսկովյան Կարմիր բանակի ձմեռային հարձակումից հետո Գերմանիայի բարձրագույն ռազմական և քաղաքական ղեկավարության համար ակնհայտ դարձավ, որ «Կայծակնային պատերազմը» ավարտվել է անհաջողությամբ, ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմը ձգձգվում է, և անհնար է որոշել դրա ավարտի ժամանակը։ Այդ պահից սկսվում է ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքների նկատմամբ գերմանական քաղաքականության երկրորդ փուլը, որը բնութագրվում է օկուպացված «արևելյան տարածքների» նյութական և մարդկային ռեսուրսները առավելագույնս օգտագործելու ցանկությամբ՝ ի շահ Ռայխի։ Զինված ուժերի հրամանատարության շրջանում աճում է հետաքրքրությունը գերմանական բանակում գերմանական հրամանատարության ներքո օտարերկրացիների զինված ստորաբաժանումների ստեղծման նախագծերի նկատմամբ, որոնք դիտվում են որպես գերմանացի զինվորականների կորուստները նվազեցնելու միջոց:

Այն բանից հետո, երբ Ռայխի ղեկավարությունը որոշեց հարձակում սկսել 1942-ի արշավում Արևելյան ճակատի հարավային հատվածում, Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդների ներկայացուցիչներից կիսառազմական ստորաբաժանումների ստեղծումը ոչ միայն ռազմական և քարոզչական նպատակներ ուներ գերմանական ղեկավարության համար, այլև քաղաքական (գերմանական բանակում իսլամադավան ժողովուրդների ներկայացուցիչների ստորաբաժանումների առկայությունը դիտվում էր որպես գործոն, որը կարող է Գերմանիայի կողմը գրավել ոչ միայն Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդներին, այլև Թուրքիային)։ Նման քաղաքական կազմակերպություն, որն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Թուրքեստանական լեգեոնի ձևավորմանը, եղել է Թուրքեստանի նացիոնալ-սոցիալիստ Վելի Կայում խանի Թուրքեստանի միավորման ազգային կոմիտեն, ով մինչ այդ քսան տարի ապրել է Գերմանիայում։

1942 թվականի հունվարի 13-ին որոշում է ընդունվել ստեղծել Թուրքեստանական լեգեոն և Կովկաս-մուսուլմանական լեգեոն։ Թուրքեստանի լեգեոնը համալրված էր տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներով, Թուրքեստանի բնիկներից բացի, այնտեղ ծառայել են նաև ադրբեջանցիներ, տաջիկներ և հյուսիսկովկասյան ժողովուրդների ներկայացուցիչներ։

1942 թվականի փետրվարի 18-ին Ռեմբերտոուում ստեղծվեց «Արևելյան լեգեոնների ձևավորման շտաբը» («*Aufstellungsstab der Ostlegionen*»), որը ղեկավարում էր մայոր Ա. Մեյեր-Մադերը։

1942 թվականի փետրվարին Լեգիոնովո քաղաքում «Գլխավոր կառավարության» տարածքում ստեղծվեց ուսումնական ճամբար (  ), որտեղ թեկնածուները ուղարկվում են ծառայության «Թուրքեստանական լեգեոնում»: Թեկնածուների մեծ մասը Լեգիոնովո է եկել Բուխենվալդի հատուկ հավաքագրման ճամբարից։

1942 թվականի ապրիլ-մայիսին լեգեոնում ծառայության համար ընտրված կամավորների թիվը փոքր էր (Չեստոխովայի ճամբարում երեք հազար սովետական ռազմագերիներից միայն հինգ հոգի դարձան Թուրքեստան լեգեոնի կամավորներ)։

1942-ի գարնանը ՕԽ-ի կազմակերպչական վարչությունը հրամայեց, որ «բոլոր ռազմագերիները թուրքստանցիներին, թաթարներին և կովկասցիներին» պահեն «Գլխավոր կառավարության», «Ուկրաինայի» Ռեյխսկոմիսարիատի և «Օսթլանդի» Ռայխսկոմիսարիատի տարածքներում գտնվող ռազմագերիների ճամբարներում, ինչպես նաև «Հյուսիսային զինուժի» և գերեվարվածների խմբի կողմից։  Նաև 1942-ի գարնանը ստեղծվեց «Կ» կազմակերպչական շտաբը, որը սկսեց ակտիվորեն կամավորների հավաքագրել «արևելյան լեգեոնների» համար Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի գերի ընկած ժողովուրդներից։ Նրանք, ովքեր համաձայնել են, ուղարկվել են Բենիամինովոյի նախապատրաստական ճամբար, որտեղ թեկնածուներին հագցրել են հին գերեվարված զինվորական համազգեստներ և բաժանվել ընկերությունների, դասակների և ջոկատների: Դրանից հետո թեկնածուները սկսեցին  սովորել գերմանական հրամաններ և կանոնակարգեր, վարժանքներ և ընդհանուր ֆիզիկական պատրաստվածություն, ինչպես նաև քաղաքական կրթություն։

Լեգիոնովոյում ճամբարը գործել է 1942 թվականի գարնանից մինչև 1942 թվականի սեպտեմբեր, մինչդեռ 1942 թվականի ամռանը արևելյան լեգեոնների շտաբը տեղափոխվեց Ռադոմ, և միայն «Թուրքեստանական լեգեոնի» ուսումնամարզական ճամբարը (ղեկավար՝ կապիտան Յերնեկեն) մնաց Լեգիոնովոյում։  Ցանկացած ժամանակ ճամբարում չկար 200-ից ավելի թեկնածուներ՝ բաժանված երեք դասակի (1942 թվականի սեպտեմբերին ճամբարը Լեգիոնովոյից տեղափոխվեց լեհական Վալուպեն քաղաք)։

Այնուհետև վերապատրաստման համար ընտրված թեկնածուները ընդունվել են «Ռուսաստան-Հարավ» գլխավոր հրամանատարության ենթակա «Վաֆենսշուլլե» զորավարժարանի «Թուրքեստան» բաժին (դպրոցը բաղկացած էր երկու բաժիններից՝ «Կովկաս» և «Թուրքեստան») և «Թուրքեստան» վաշտ՝ 111-րդ հետևակային և հետևակային դիվիզիայի 111-րդ զորախմբի դեմ, հետախուզական և դիվերսիոն խմբեր Ազովի ծովի ափին։

1942 թվականի ապրիլի 24-ին Պահեստային բանակի հրամանատարության գլխավոր տնօրինության պետ, հետևակային գեներալ Ֆրիդրիխ Օլբրիխտը հրապարակեց «Արևելյան լեգեոնների ձևավորման հրահանգը» (սահմանելով «արևելյան գումարտակների» ստեղծման սկզբունքները, ներառյալ «Թուրքիայի» գումարտակները)։

1942 թվականի գարնանը թուրքեստանական առաջին երկու գումարտակները (450-րդ և 452-րդ) ավարտեցին վերապատրաստումը։

Քանի որ «Թուրքեստանական լեգեոնի» համար կամավորների հավաքագրումը դանդաղ էր ընթանում, արդեն 1942 թվականի կեսերին թեկնածուների գրանցումն իրականացվում էր շանտաժի և սպառնալիքների միջոցով։

1942-ի վերջին «առաջին ալիքի» թուրքեստանական վեց գումարտակներ (450, 452, 781-784) վերապատրաստվեցին և ուղարկվեցին Արևելյան ճակատ «գլխավոր կառավարությունում»։ 1943-ի սկզբին «գլխավոր կառավարությունը» ավարտեց «երկրորդ ալիքի» (785–789) ևս հինգ թուրքստանյան գումարտակների պատրաստումը։ 1943-ի երկրորդ կեսին «գլխավոր կառավարությունում» պատրաստվեցին ևս երեք թուրքստանյան գումարտակներ (790-792): Այսպես, մինչև 1943 թվականի հոկտեմբերին արևելյան լեգեոնների հրամանատարական շտաբի վերացումը, Լեհաստանում կազմավորվեցին ընդհանուր թվով 14 թուրքստանյան գումարտակներ (450-րդ, 452-րդ, 781-792-րդ)։

1942 թվականի սեպտեմբերին Թուրքեստան լեգեոնի առաջին երկու վաշտերը ժամանեցին Արևելյան ճակատ, բաժանվեցին դասակների, ընդգրկվեցին գերմանական ստորաբաժանումների մեջ և օգտագործվեցին Աստրախանի ուղղությամբ մարտերում։

1942 թվականի աշնանը Տուապսեի վրա գերմանական հարձակման ժամանակ 452-րդ և 781-րդ Թուրքեստանական գումարտակները 17-րդ գերմանական բանակի կազմում մասնակցել են մարտական գործողություններին։

Այնուհետև Աստրախանի ուղղությամբ Թուրքեստանական լեգեոնի ստորաբաժանումների թիվը հասցվել է երեք հետևակային գումարտակի (450-րդ,782-րդի և 811–րդի), որոնք ենթակա էին Էլիստայում, թիկունքային զորքերի շտաբին, սակայն կցված էին Վերմախտի 16-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիային։

1942 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Էլիստայից դուրս բերված Թուրքեստանական լեգեոնի գումարտակը դիրքեր է գրավել Օմն Քեմրյուչի գյուղի առաջնագծում։ Գումարտակի երկու զինծառայող կամավոր անցան խորհրդային զորքերի կողմը՝ հաղորդելով գումարտակի մասին հետախուզական տվյալներ, ինչպես նաև հայտնելով, որ ևս մի քանի լեգեոներներ լքել են Իզյումով և Էլիստայով դեպի առաջնագիծ տանող ճանապարհով գումարտակի առաջխաղացման ժամանակ։

1942 թվականի դեկտեմբերին Ստալինգրադի մոտ խորհրդային հարձակման մեկնարկից հետո թուրքստանյան գումարտակները հայտնվեցին 28-րդ բանակի հարձակման տարածքում։

450-րդ, 782-րդ և 811-րդ Թուրքեստանական գումարտակները գտնվում էին Աստրախանի ուղղությամբ 1942-ի սեպտեմբերից մինչև 1943-ի հունվարը, այս ժամանակահատվածում 450-րդ գումարտակի կորուստները սպանված, վիրավոր և անհայտ կորած կազմում են անձնակազմի գրեթե 20%-ը (185-րդ մինչև 961 գումարտակից անձնակազմի 2%-ից), 782-րդ գումարտակը՝ անձնակազմի 12%-ը, 811-րդ գումարտակը՝ անձնակազմի 9%-ը։

1943 թվականի հունվարի 23-ին «Արևելյան լեգեոնների կազմավորման շտաբը» վերանվանվեց Արևելյան լեգեոնների հրամանատարություն ( *Komando der Ostlegionen* ):

Ստալինգրադում խորհրդային զորքերի հաղթանակից հետո մի շարք «արևելյան» ռազմական և անվտանգության ոստիկանության կազմավորումների մարտունակությունը վատթարացավ, ինչի արդյունքում 1943-ին գերմանացիները զինաթափեցին անվստահելի համարվող մի քանի «արևելյան» գումարտակներ (ներառյալ 8-րդ Թուրքեստան գումարտակը):

Անգամ Կովկասի համար ճակատամարտի ժամանակ և հատկապես դրա ավարտից հետո գերմանական հրամանատարությունը սկսեց հետ քաշել «արևելյան ստորաբաժանումները» դեպի թիկունք՝ բարեփոխման, համալրման և հանգստի համար։ Արդյունքում 1943 թվականի հունվար–ապրիլին 452-րդ, 811-րդ և 1/370-րդ թուրքեստանական գումարտակները Հյուսիսային Կովկասից դուրս բերվեցին Ղրիմ (միևնույն ժամանակ, նրանց վերատեղակայման ավարտից հետո լեգեոներների ընդհանուր թիվը՝ «Թուրքեստանի» հասավ 50 մարդ): 1943-ի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին, կապված խորհրդային զորքերի կողմից Կուբանում գերմանական կամրջի վերացման և գերմանական 17-րդ բանակի Ղրիմ տարհանման հետ, գերմանական հրամանատարության տրամադրության տակ գտնվող լեգեոներների՝ «թուրքեստանցիների» թիվն ավելացավ, ինչը հնարավորություն տվեց համալրել Թուրքեստանի I/370 մարդ:

Այնուամենայնիվ, կալմիկ լեգեոներները, որոնք ծառայում էին «Թուրքեստանական լեգեոնի» ստորաբաժանումներում, տեղափոխվեցին 1943 թվականի առաջին կեսին կալմիկական հեծելազորային կորպուսը համալրելու համար.

1943 թվականի մայիսի 25-ին Նոյհամերում ստեղծվեց Վերմախտի 162-րդ հետևակային փորձարարական դիվիզիան՝ գեներալ-մայոր ֆոն Նիդերմայերի հրամանատարությամբ, որի անձնակազմի աղբյուրը Թուրքեստանի, ադրբեջանական և վրացական լեգեոներներն էին (303-րդ Թուրքեստանական հետևակային հետևակային զինուժը  կազմված դիվիզիայի կազմում, համալրված գերմանական կանոնավոր անձնակազմով և 236–րդ«Թուրքեստանի» լեգեոներներով)։ Միևնույն ժամանակ, դիվիզիայի հուսալիությունն ու մարտունակությունը բարձրացնելու նպատակով գերմանական անձնակազմի և «լեգիոներների» հարաբերակցությունը կազմել է 1:1 1943 թվականի սեպտեմբերին դիվիզիան ուղարկվեց Սլովենիա, իսկ 1944 թվականին՝ Իտալիա, որտեղ այն օգտագործվեց անվտանգության ծառայության և պարտիզանների դեմ պայքարելու համար։

1943 թվականի մայիսին Թուրքեստանական 786-րդ գումարտակը (Թուրքեստան լեգեոնի 3-րդ գումարտակ) գտնվում էր Ռեչիցայում և օգտագործվում էր պարտիզանների դեմ պայքարելու համար։ 1943 թվականի ամռանը այս գումարտակի զինվորները կապ հաստատեցին պարտիզանների հետ և ներքաշվեցին ակտիվ հակագերմանական գործողությունների մեջ, սակայն հայտնաբերվեցին գումարտակում տեղակայված գերմանական գործակալների կողմից։ Սրանից հետո գերմանացիները ցրեցին գումարտակը։

1943 թվականի հունիսի 13-ին ՕԿՀ-ին կից ստեղծվեց Թյուրքական և Կովկասյան կազմավորումների տեսչությունը, գլխավոր տեսուչի պաշտոնը ստանձնեց հեծելազորի գեներալ Է. Կյոստրինգ (պաշտոնը վերացվել է 1943 թվականի դեկտեմբերի 28-ին՝ տեսչության լուծարման կապակցությամբ)։

1943-ի կեսերին «Գլխավոր կառավարության» տարածքում սկսվեց Թուրքեստանի աշխատանքային գումարտակների ձևավորումը (ընդհանուր առմամբ, 1943-ի երկրորդ կեսին կազմավորվեցին հինգ այդպիսի գումարտակներ, 1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ և պահեստային Թուրքեստան շինարարական գումարտակները):

1943թ. սեպտեմբերի 29-ին Ա.Հիտլերը հրամայեց Արևելյան ճակատից հեռացնել բոլոր «արևելյան» ստորաբաժանումները և դիվիզիաները՝ որպես անբավարար հուսալիություն և ուղարկել նրանց ծառայելու Արևմտյան Եվրոպա: 1943 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Գերմանիայի գլխավոր շտաբը արձակեց թիվ 10570/43 հրամանը «Արևելյան լեգեոնները» Ֆրանսիա տեղափոխելու մասին, Ստորաբաժանումների վերաբաշխումը հիմնականում ավարտվել է 1943 թվականի նոյեմբերի առաջին կեսին։

1943 թվականի վերջում «Ցեպելին» ձեռնարկության Գլխավոր հրամանատարության «Ռուսաստան-Հարավ» բաժնի «Վաֆֆենշուլլե» տեղաբնակ դասակների մնացորդները (որոնք նահանջում էին գերմանական զորքերի հետ միասին՝ Հերսոն–Նիկոլաև երթուղով), հանձնվեցին Սամբերգ ընդունող–բաշխիչ ճամբարին (պաշտոնական անվանումը՝ «SS Sonderlager Samberg», պայմանական անվանումը՝ «ՌՈԱ ռազմական ճամբար»), որը գտնվում էր Բրայտենմարկտ կայարանից 1.5 կմ հեռավորության վրա՝ Վերին Սիլեզիայում։

1943-ի վերջին որոշում է կայացվել օգտագործել «Թուրքական լեգեոնի» ստորաբաժանումների անձնակազմը՝ ՍՍ-ի զորքերի կազմում միավոր ստեղծելու համար։ Կազմակերպչական հարցերը կարգավորելուց հետո 1944 թվականի սկզբին ստեղծվեց 1-ին արևելյան ուսուլմանական ՊՍ գունդը, որի հիման վրա ստեղծվեց Արևելաթուրքական ՍՍ ստորաբաժանումը (որի անձնակազմի աղբյուրն էին 782-րդ, 786-րդ, 790-րդ և 791-րդ Թուրքեստան, 818-րդ Ադրբեջանական 818-րդ Վոլգա և 818-րդ բաթթալ ադրբեջանական խմբավորումները)։

1944 թվականի փետրվարի 1-ին գերմանական հրամանատարությունը սկսեց վերակազմավորել «արևելյան» կազմավորումները Ֆրանսիայում՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել մարտունակությունը մինչև 1944 թվականի մայիսի 15-ը Թուրքեստանի յուրաքանչյուր գումարտակում գերմանացի անձնակազմի թիվը հասցվեց 95 հոգու։

1944 թվականի սեպտեմբերին Զեպելին ձեռնարկության Ռուսաստան-Հարավ գլխավոր հրամանատարության Զենքի դպրոց-ի մնացած անձնակազմը (գտնվում է Սամբերգի ընդունման և բաշխման ճամբարում) բաշխվել է Թուրքեստանի ստորաբաժանումների միջև՝ որպես ուժեղացում։

1944 թվականի նոյեմբերի 26-ին Վ. Շելլենբերգի հրամանով բացվեց «մոլլաների դպրոց»՝ պատրաստելու քարոզիչներ, որոնք նախատեսված էին «Թուրքեստանական լեգեոնի» անձնակազմի, Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի մուսուլման ժողովուրդների խորհրդային ռազմագերիների հետ աշխատելու և Կարմիր բանակի ստորաբաժանումներում քարոզչություն իրականացնելու համար, որոնք համալրված էին «մուսուլմանների մուլլահների ուսանողներով», կից Դրեզդենի «Arbeitsgemeinschaft Turkestan» RSHA մասնաճյուղին, որի գործունեությունը ղեկավարում էր Կ. Շլոմսը)։

## Մասնակցություն ռազմական գործողություններին
Ըստ Ի.Ա.Գիլյազովի, ռազմական գործողություններին մասնակցել են Արևելյան լեգեոնների առանձին գումարտակներ (ներառյալ թուրքեստանականը): 1942-1943 թվականներին Կովկասի ճակատամարտին մասնակցել է առնվազն վեց թուրքստանյան գումարտակ։ Ըստ Օլաֆ Կարոյի՝ Ստալինգրադի ուղղությամբ մարտերին մասնակցել են թուրքստանյան երեք գումարտակներ, լեգեոներների մեծ մասը զոհվել է, իսկ պատերազմի հենց վերջում Բեռլինի պաշտպանությանը ներգրավվել են թուրքեստանական վեց գումարտակներ։

1943 թվականի գարնանը և ամռանը Ուկրաինա ժամանեցին թուրքեստանական մի քանի գումարտակներ, որոնք պետք է օգտագործվեին պարտիզանական շարժման դեմ պայքարելու համար։ 1943 թվականի օգոստոսի կեսերին Լվովի մարզում արևելյան լեգեոներների ընդհանուր թիվը արդեն հասնում էր 31000 մարտիկի։ 1943 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Ա.Հիտլերը հրամայեց այդ կազմավորումները տեղափոխել Արևելյան ճակատից Արևմտյան ճակատ, իսկ Արևելյան լեգեոնների հրամանատարությունը փոխանցվեց Ֆրանսիայի հարավում գտնվող Միլաու քաղաքին։ 1943 թվականի վերջին Թուրքեստանական լեգեոնը տեղափոխվեց Ֆրանսիա՝ որպես Արևելյան լեգեոնների այլ կազմավորումների մաս։

Ըստ Կլոդ Դելպլատի՝ ֆրանսիացի պատմաբան և ֆրանսիական դիմադրության պատմության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակ, Թուրքեստանական լեգեոնի առնվազն վեց գումարտակ տեղակայվել է Ֆրանսիայի հարավում գտնվող Թարն դեպարտամենտում, ավելին ՝ Վեր Գարոն, Արիեժ և Ալբի շրջաններում: Թուրքեստանական լեգեոնի մարտիկներից բացի, Ֆրանսիայում կային նաև թուրքաստանցիներ, ովքեր կռվում էին Իսպանիայում Միջազգային բրիգադների կազմում։

## Լեգեոնից հեռացողներ
Հայտնի են գերմանացի զինվորների վրա լեգեոներների հարձակման դեպքեր.

* Այսպիսով, 1942 թվականի հոկտեմբերին Թուրքեստան 452-րդ գումարտակի բժիշկ Թուլետայ Խասանովը գաղտնի գերմանացիներից հավաքեց մի քանի ձեռքի նռնակներ ճակատամարտի վայրում, այնուհետև լքեց զորամասի տեղը և նռնակներ նետեց գերմանացի զինվորների խմբի վրա։

Հայտնի են լեգեոներների խորհրդային զորքերի կողմն անցնելու դեպքեր.

* Այսպիսով, 1942 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Պապորոտնիկովո գյուղի մոտ 452-րդ Թուրքեստան գումարտակի երեք լեգեոներներ նռնակներ նետեցին գերմանացի զինվորների խմբի վրա և զենքով անցան ճակատային գիծը Սևծովյան ուժերի խմբի՝ Ղազախ Իբրայ Տուլեբաևի, Ղազախ Ալեքսանդր Բերգենովի և Ուզբեկ Սինովտի գտնվելու վայրում:
* Ռազմաճակատում գտնվելու ընթացքում (1942թ. սեպտեմբերից մինչև 1943թ. հունվար) 781-րդ Թուրքեստանական գումարտակի 43 զինծառայողներ փախել են խորհրդային զորքերի կողմը (որից հետո գումարտակը հետ է քաշվել թիկունք):
* 1943 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Կուպչիխա գյուղի մոտ (Օբոյանի շրջանում) 781-րդ թուրքեստանական գումարտակը ոչնչացրեց այնտեղ գտնվող բոլոր 60 գերմանացի զինվորներին և սպաներին, այնուհետև անցավ ճակատային գիծը դեպի Կարմիր բանակի 74-րդ հրաձգային դիվիզիայի գտնվելու վայր՝ իր ողջ զինատեսակներով,ուղեբեռով և հրացաններով, այն զինված էր երկու հակատանկային հրացաններով, վեց 50 մմ ականանետներով, 7 ծանր և 30 թեթև գնդացիրներով։
* «Թուրքեստան լեգեոն» ընկերության հրամանատար Մուստաֆաևը (1945թ.-ի սկզբին Օդերի կամրջի վրա կռիվների ժամանակ խորհրդային զորքերի կողմից գերեվարվել) սկսեց համագործակցել 1-ին բելառուսական ռազմաճակատի խորհրդային ռազմական հետախուզության հետ և 1945 թվականի գարնանը տեղափոխվեց ռազմաճակատի գիծ՝ հարավային Գերմանիայում հետախուզություն իրականացնելու համար: Այս գործողության արդյունքում պարզվեց, որ գերմանական հետախուզական ծառայությունները ԽՍՀՄ նախկին քաղաքացիներից Արևելյան Գերմանիայից և Բեռլինի տարածքից վերատեղակայում էին իրենց աշխատակիցներին, արխիվները և որոշ գործակալներ Ուլմ և Շտուտգարտ քաղաքների տարածք՝ պատերազմի ավարտից հետո դրանք օգտագործելու նպատակով:

Հայտնի են դեպքեր, երբ լեգեոներները անցել են խորհրդային և հարավսլավական պարտիզանների կողմը.

* Այսպես, 1943 թվականի գարնանը Զաբույանյե գյուղի տարածքում նախկին խորհրդային ռազմագերիների, ազգությամբ ղազախների «Թուրքեստանական լեգեոնի» վաշտը, որոնց գերմանացիները ուղարկել էին Կորոստեն-Կիև երկաթուղին պահպանելու, Ս.Ա. Նրանք բոլորն ընդունվեցին ջոկատ և հետագայում մասնակցեցին նացիստների հետ մարտերին։
* Եվս մի քանի նախկին լեգեոներներ, ովքեր փախել են պարտիզանների մոտ, կռվել են պարտիզանական ջոկատներում՝ Բաբախոջաևի և Ռախմանովի հրամանատարությամբ, որոնք մտնում էին Ա.Մ. Գրաբչակի պարտիզանական ստորաբաժանման մեջ, որը գործում էր Ժիտոմիրի շրջանի տարածքում։
* 1944 թվականի մայիսի 15-ին 28 լեգեոներներ զենք վերցրեցին NOAJ-ի պարտիզանների հետ և հետագայում մասնակցեցին պարտիզանական շարժմանը Հարավսլավիայի և Բուլղարիայի տարածքում։

## Անձնակազմ
Թուրքեստանական լեգեոնի օտարերկրյա անձնակազմն ուներ «Վերմախտի օտարերկրյա կամավորների» (Կամավորներ) կարգավիճակ, գերմանական հրամանատարությունն ու անձնակազմը գերմանական բանակի զինծառայողներ էին։

Թուրքեստանական լեգեոնի համալրման աղբյուրը Կարմիր բանակի ռազմագերիներն էին, ինչպես նաև եվրոպական երկրներում և Թուրքիայում հաստատված գաղթականներն ու փախստականները, ներառյալ նրանց ժառանգները:

## Սիմվոլիզմ
Թուրքեստանական լեգեոնի զինանշանի գունային սխեման կրկնում էր Կոկանդի Ինքնավար Հանրապետության դրոշի գույները:

## Հիշողություն, արտացոլում մշակույթի և արվեստի մեջ
* «Մի կրակիր 26-ին» (ԽՍՀՄ, 1966 թ.) «Ուզբեկֆիլմ» խորհրդային կինոստուդիայի արտադրած ֆիլմ է։
* My Way (Հարավային Կորեա, 2011) - նկարահանվել է հարավկորեական ֆիլմում:

## Հղումներ

## Գրականություն
* *Взварова Г. Н.* Туркестанские легионеры. О «свободном» казахстанском государстве мечтал ещё Гитлер… // Военно-исторический журнал. — 1995. — № 2. — С.39-46.

## Աղբյուրներ
* Аскар Умаров. Туркестанский легион — Между немецкой свастикой и советской звездой (полемика) // информагентство «ЦентрАзия» от 12 января 2003
* Восточный легион Гитлера

Կատեգորիա:1942 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1942 հիմնադրված ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Կատեգորիա:1944 կազմալուծված ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Կատեգորիա:1945 կազմալուծումներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հակակոմունիստական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջին Ասիա