Վաղարշ Դ Պարթև

**Վաղարշ Դ Պարթև** ( *Walagash*, ), Պարթևստանի արքայից արքա (191-208 թվականներ), Վաղարշ Գ-ի որդին և հաջորդը, Պարթև Արշակունիների արքայական տոհմից, 180-191 թվականներին եղել է Մեծ Հայքի թագավոր։ Նրա հայաստանյան գահակալության շրջանի մասին շատ բան հայտնի չէ, բացառությամբ այն փաստի, որ 189 թվականին իր որդուն՝ Ռև I-ին (գահակալել է 189-216 թվականներ), բազմեցրել է Վիրքի գահին։ 191 թվականին Վաղարշը հաջորդել է իր հորը՝ Վաղարշ Գ-ին, որպես Պարթևական կայսրության արքա, անորոշ է՝ իշխանության փոխանցումը եղել է խաղաղ, թե՞ Վաղարշը գահին տիրացել է քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում։ Պարթևական գահին բարձրանալիս Վաղարշը հայկական գահը փոխանցել է իր որդուն՝ Խոսրով Ա-ին (գահակալել է 191-217 թվականներին)։

Վաղարշ Դ-ի գահակալությունը նշանավորվել է Հռոմեական կայսրության հետ պատերազմով, որը տևել է 195-ից մինչև 202 թվականը և որի արդյունքում պարթևական մայրաքաղաք Տիզբոնը կարճ ժամանակով գրավվել, և հռոմեական տիրապետությունը վերահաստատվել է Հայաստանում և հյուսիսային Միջագետքում : Միևնույն ժամանակ, պարթևական թագավորությունում տեղի է ունեցել ներքին հակամարտություն, որի արդյունքում տեղի պարսկական արքայազն Պապակը գրավել է Էսպախրը։

## Կենսագրություն
### Մեծ Հայքի թագավոր

Վաղարշը վաղ կյանքի ընթացքում դարձել է Մեծ Հայքի կառավարիչ՝ հաջորդելով Սոհեմոսին։ 1-ին և 2-րդ դարերի ընթացքում հայկական գահը սովորաբար զբաղեցրել է Պարթևաց արքայից արքայի մերձավոր ազգականը, որը կրել է «Հայոց մեծ արքա» տիտղոսը։ Ի տարբերություն Մեծ Հայքում իշխած նախորդ ութ Արշակունի իշխանների՝ Վաղարշին հաջողվել է ապահովել իր սերունդների ժառանգական իշխանությունը հայկական գահի վրա։ Նրա հետնորդները կառավարել են երկիրը մինչև 428 թվականը, երբ Սասանյանները վերջնականապես վերացրին հայկական թագավորությունը։

189 թվականին իր որդուն՝ Ռև I-ին (ում մայրը Փառնավազյան տոհմի կառավարիչ Համազասպի քույրն էր), բազմեցրել է Վիրքի գահին։ Նրա սերունդները կառավարել են Վիրքում մինչև 284 թվականը, երբ նրանց փոխարինել է պարթևական մեկ այլ տոհմ՝ Միհրանյանները։

### Պարթևական կայսրության թագավոր
191 թվականին, հոր՝ Վաղարշ Գ-ի մահից հետո, Վաղարշը բարձրացել է պարթևական գահին և հայկական գահը փոխանցել է իր որդուն՝ Խոսրով Ա-ին։ Սակայն նրա գահի նկատմամբ պահանջը անվիճելի չի եղել, մրցակից թագավորը՝ Խոսրով II-ը (190 թվական), հաստատվել էր Մարաստանում դեռևս Վաղարշ Գ-ի մահից առաջ, բայց Վաղարշը, կարծես, արագորեն տապալել է նրան։
192-193 թվականներին՝ «Հինգ կայսրերի տարվա» ընթացքում, Վաղարշը սատարել է կայսերական գահի հավակնորդ Պեսցենիոս Նիգերին (193-194 թվականներ) ընդդեմ Սեպտիմիոս Սևերոսի (193-211 թվականներ)։ Բացի այդ, միջամտել է Հյուսիսային Միջագետքում Հռոմի վասալ պետությունների՝ Ադիաբենեի և Օսրոյենեի գործերին։ Այդ պատճառով Սեպտիմիոս Սևերոսը, որը հաղթող է դուրս եկել ներքին պայքարից, 195 թվականին հարձակվել է Պարթևական կայսրության վրա։ Սևերոսը առաջխաղացել է Միջագետք, Օսրոենեն դարձրել Հռոմեական նահանգ և 199 թվականին գրավել Պարթևական մայրաքաղաք Տիզբոնը։ Միևնույն ժամանակ, ապստամբություններ են տեղի ունենցել Պարթևական Մարաստաններում և Պարսում։ Սեպտիմիոս Սևերոսն իրեն հռչակել է «Parthicus Maximus» (Պարթևստանի մեծ հաղթող)։ Այնուամենայնիվ, չի կարողացել պահպանել իր նվաճումները սննդամթերքի պաշարների և համալրման պակասի պատճառով։ Արդյունքում հետ է քաշել իր ուժերը, նահանջի ճանապարհին երկու անգամ ապարդյուն փորձել է գրավել արաբական Հատրա ամրոցը, որից հետո վերջնականապես հեռացավ Սիրիա։[մինի|Հռոմեական կայսր [Սեպտիմիոս Սևերոս|Սեպտիմիոս Սևերոսի մետաղադրամը։]]202 թվականին վերականգնվել է խաղաղությունը՝ վերահաստատելով Հռոմեական տիրապետությունը Մեծ Հայքում և Հյուսիսային Միջագետքում։ Սակայն, իրանագետ Տուրաջ Դարյաիի խոսքերով՝ «դինաստիան կորցրել էր իր հեղինակության մեծ մասը» և հասել «բեկումնային կետի»։ Պարսկաստանի թագավորներն այժմ չէին կարողանում հույսը դնել իրենց թուլացած Արշակունի տիրակալների վրա։ Իրոք, 205/206 թվականներին Պարսքի տեղական կառավարիչ Պապակը ապստամբել և տապալել է իր գերիշխանին՝ Գոչիհրին՝ գրավելով Պարսքի մայրաքաղաք էսթախրը։ Նրա որդին՝ Արտաշիր I-ը, շարունակել է նվաճումները՝ 224 թվականին տապալելով Պարթևական կայսրությունը և հիմնադրելով Սասանյան կայսրությունը։

Վաղարշը մահացել է 208 թվականին, որին հաջորդել է նրա որդին՝ Վաղարշ Ե-ն ( 208-228 թվականներ), սակայն մեկ այլ որդի՝ Արտավան Ե-ն ( 216-224 թվականներ), մի քանի տարի անց փորձել է զավթել գահը, ինչը հանգեցրել է քաղաքացիական պատերազմի։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Պարթև Արշակունիներ