Օրթոմիքսովիրուս

**Օրթոմիքսովիրուս** (, ), դասվում է ՌՆԹ պարունակող վիրուսների ընտանիքին։ Այն ներառում է յոթ դաս՝ ալֆա-գրիպի վիրուս, բետա-գրիպի վիրուս, գամմա-գրիպի վիրուս, դելտա-գրիպի վիրուս, դասական գրիպի վիրուս, թոգոտովիրուս և քուարանջավիրուս։ Առաջին չորս դասերը պարունակում են վիրուսներ, որոնք գրիպ են հարուցում թռչունների (տես նաև թռչնագրիպ) և կաթնասունների, այդ թվում՝ մարդկանց մոտ։ Գրիպի վիրուսի վարակակիր է` սաղմոն, իսկ թոգոտովիրուսները արբովիրուսներ են, որոնք վարակակիր են` ողնաշարավորներին և անողնաշարավորներին (օրինակ՝ տիզեր և մոծակներ): Քուարանջավիրուսները նույնպես արբովիրուսներ են, որոնք վարակում են ողնաշարավորներին (թռչուններին) և անողնաշարավորներին (հոդվածոտանիներին):

Գրիպի վիրուսի այն չորս դասերը, որոնք վարակակիր են` ողնաշարավորներին, թվարկված են ստորև և որոշվում են դրանց նուկլեոպրոտեինի և մատրիցային սպիտակուցի անտիգենային տարբերություններով`
* Ալֆա-գրիպի վիրուս, որով վարակվում են` կաթնասուններ (այդ թվում մարդը), թռչուններ և առաջացնում գրիպի տարբեր համաճարակներ
* Բետա-գրիպի վիրուս, որով վարակվում են` կաթնասուններ (մարդ) և մաշկոտանիների կարգի ծովային կաթնասուններ (փոկեր)
* Գամմա-գրիպի վիրուս, որով վարակվում են` կաթնասուններ (մարդ), երկսմբակավորներ (խոզեր)
* Դելտա-գրիպի վիրուս, որով վարակվում են` երկսմբակավորներ (խոզեր) և խոշոր եղջերավոր կենդանիներ:

## Կառուցվածք

Ընդհանուր առմամբ, վիրուսի մորֆոլոգիան էլիպսոիդ է՝ 100–120 նանոմետր (նմ) տրամագծով կամ թելիկային՝ 80–100 նմ տրամագծով և մինչև 20 մկմ երկարությամբ: Այն ունի 500 առանձին ցցաձև մակերևույթի ելուստներ, որոնցից յուրաքանչյուրը մակերեսից դուրս է գալիս 10–14 նմ` մակերեսային խտրոցներով: Հիմնական գլիկոպրոտեինի խտրոցը (HA) անկանոն տեղակայված է նեյրամինիդազա (NA) կլաստերների միջև, HA և NA հարաբերակցությամբ մոտավորապես (10:1)-ի:

Հասուն վիրուսային մասնիկը՝ վիբրիոն, կազմված է սպիտակուցային պաշտպանիչ թաղանթով՝ կապսիդով պատված նուկլեինաթթվից։ Կապսիդը, իր հերթին, կառուցվում է միանման սպիտակուցային ենթամիավորներից՝ կապսոմերներից։ Վիրուսները կարող են ունենալ նաև լիպիդային պատյան, որը ձևավորվում է տիրոջ բջջաթաղանթից։ Լիպիդային պատյանը ծածկում է կապսիդը և հաճախ անվանվանվում է նաև «սուպերկապսիդ»։ Կապսիդի սպիտակուցները գաղտնագրվում են վիրուսային գենոմի միջոցով և նրանց ձևը ընկած է վիրուսների ձևաբանական դասակարգման հիմքում վիբրիոնի ներսում դասավորվածությունը անորոշ է: Ռիբոմիջուկային սպիտակուցները թելավոր են և դասվում են 50–130 նմ երկարությամբ և 9–15 նմ տրամագծով պարուրաձև համաչափությամբ։

## Գենոմ կամ ժառանգական նյութ

Օրթոմիքսովիրուսների ընտանիքի վիրուսները կազմված են գծային միաշղթա ՌՆԹ-ի վեցից ութ հատվածներից: Նրանց գենոմի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10000–14600 նուկլեոտիդ (nt): Նրանց գենոմի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10000–14600 նուկլեոտիդ (nt): Օրինակ՝ գրիպի A խմբի գենոմը բաղկացած է ութ կտոր հատվածավորված ՌՆԹ-ից (ընդհանուր 13,5 կիլոբազա):

Գրիպի վիրուսի սպիտակուցներից լավագույնս ուսումնասիրված են` հեմագլյուտինին և նեյրամինիդազա, երկու խոշոր գլիկոպրոտեիններ, որոնք հայտնաբերվել են վիրուսային մասնիկներում: Հեմագլյուտինինը լեկտին է, որը միջնորդում է վիրուսային մասնիկի կապը թիրախային բջիջներին և վիրուսի գենոմի մուտքը մարդու բջիջ: Ի հակադրություն, նեյրամինիդազը ֆերմենտ է, որը ներգրավված է վարակված բջիջներից սերունդ վիրուսների ազատման մեջ՝ ճեղքելով ածխաջրեր, որոնք կապում են հասուն վիրուսային մասնիկները: Հեմագլյուտինին (H) և նեյրամինիդազա (N) սպիտակուցները հակամարմինների և հակավիրուսային դեղամիջոցների հիմնական թիրախներն են և օգտագործվում են A խմբի գրիպի վիրուսների տարբեր սերոտիպերը դասակարգելու համար, հետևաբար՝ H և N-ը H5N1-ում::

Վիբրիոնի ժառանգական նյութը ունի երկու կրկնվող նուկլեոտիդային հաջորդականություն, գենոմի երկու բևեռներում: Կախված վիրուսային ՌՆԹ-ին կոմպլիմենտար լինելուց կարող է լինել դրական կամ բացասական (դրական շղթա կամ բացասական շղթա): Վերջնական (տերմինալ) նուկլեոտիդային հաջորդականություն 5' վերջում ունեն 12–13 նուկլեոտիդների երկարություն։ 3' վերջի նուկլեոտիդային հաջորդականությունները նույնական են: Դրական շղթան ունի նուկլեոտիդների նույն հաջոորդականությունը ինչ մՌՆԹ-ն, դրա համար նրա մի մասը կարող է անմիջապես անցնել տրանսլոկացիոն փուլ։ Բացասական բևեռայնությամբ կոմպլեմենտար է մՌՆԹ-ին, մինչև տրանսլոկացիայի սկիզբը անհրաժեշտ է, որ այս շղթայի հիման վրա ՌՆԹ-կախյալ-ՌՆԹ-պոլիմերազի միջոցով սինթեզվի ՌՆԹ-ի դրական շղթան։ ԴՆԹ վիրուսների համար շղթաների անվանումները նման են ՌՆԹ վիրուսների համապատասխան շղթաների անվանումներն։ Յուրաքանչյուր վիբրիոն կարող է պարունակել թերի պատճեններ: «A(H1N1)» գրիպի դեպքում «PB1-F2»-ն արտադրվում է «PB1»-ի այլընտրանք (M և NS) գեները արտադրում են երկու տարբեր գեներ այլընտրանքային սպլայսինգի (միացում) միջոցով:

## [[Կորիզակիսում|Միտոզ]]

Որպես կանոն` գրիպի վիրուսը կաթնասուններից տարածվում է օդակաթիլային ճանապարհով` հազի կամ փռշտոցի միջոցով` ստեղծելով վիրուս պարունակող աերոզոլներ, և վարակված թռչուններից՝ նրանց արտաթորանքի միջոցով: Գրիպը կարող է տարածվել նաև թքի, քթի արտազատման, կղանքի և արյան միջոցով: Վարակման պրոցեսը տեղի է ունենում ֆիզիոլոգիական հեղուկների կամ աղտոտված մակերեսների հետ շփման արդյունքում: Վարակակիր օրգանիզմից դուրս, գրիպի վիրուսը կարող է վարակիչ մնալ մոտ մեկ շաբաթ` ավելի քան 30 օր 0 °C (32 °F) և անորոշ ժամանակով շատ ցածր ջերմաստիճանի դեպքում (օրինակ՝ հյուսիսարևելյան Սիբիրի լճերում): Վիրուսային շտամները հեշտությամբ կարելի է վնասազերցել ախտահանող և լվացող միջոցների միջոցով:

Վիրուսային մասնիկները կապվում են թիրախ բջջի հետ՝ թոքերի և կոկորդի էպիթելային բջիջների մակերեսի հեմագլյուտինին գլիկոպրոտեինի և սիալաթթվի շաքարների միջև փոխազդեցության միջոցով (1-ին փուլ վարակի նկարում): Վիբրիոնը ներմուծվում է թիրախ բջիջ`էնդոցիտոզ։ Թթվային էնդոսոմում հեմագլյուտինին սպիտակուցի մի մասը միաձուլում է վիրուսային մասնիկի վակուոլային թաղանթի հետ՝ ազատելով վիրուսային ՌՆԹ (vRNA) մոլեկուլները, օժանդակ սպիտակուցները և ՌՆԹ-ից կախված ՌՆԹ պոլիմերազը ցիտոպլազմայի մեջ (2-րդ փուլ): Այս սպիտակուցները և «vRNA»-ն կազմում են մի կոմպլեքս, որը տեղափոխվում է բջջակորիզ, որտեղ ՌՆԹ-ից կախված ՌՆԹ պոլիմերազը սկսում է տրանսկրիպցիա` դրական զգայական cRNA-ն (փուլ 3a և b):

«cRNA»-ն կամ տեղափոխվում է ցիտոպլազմա, անցնելով տրանսլյացիա (4-րդ փուլ), կամ մնում է բջջակորիզում: Նոր սինթեզված վիրուսային սպիտակուցները կա՛մ արտազատվում են Գոլջիի ապարատի միջոցով դեպի բջջային մակերես (նեյրամինիդազի և հեմագլյուտինին դեպքում, քայլ 5b), կա՛մ հետ տեղափոխվում են բջջակորիզ՝ կապելու vRNA-ն և ձևավորելու վիրուսային գենոմի նոր մասնիկներ (քայլ 5ա): Այլ վիրուսային սպիտակուցներ նոր բջիջում կատարում են մի շարք գործառույթներ, ներառյալ բջջային mRNA-ի քայքայումը և ազատված նուկլեոտիդների օգտագործումը vRNA-ի սինթեզման համար:

Բացասական vRNA-ները, որոնք կազմում են ապագա վիրուսների գենոմները, ՌՆԹ-ից կախված ՌՆԹ տրանսկրիպտազը և այլ վիրուսային սպիտակուցները հավաքվում են վիրուսի մեջ։ Հեմագլյուտինին և նեյրամինիդազաի մոլեկուլները հավաքվում են բջջաթաղանթի մեմբրանում: vRNA-ն և վիրուսային սպիտակուցները պոկվում են բջջակորիզից և ինտեգրվում են բջջի մեմբրան(6-րդ փուլ): Հասուն վիրուսային մարմնիկը դուրս է գալիս «ախտահարված» բջջի ֆոսֆոլիպիդային թաղանթից՝ ձեռք բերելով հեմագլյուտինին և նեյրամինիդազա (7-րդ փուլ): AԻնչպես նախկինում, վիրուսները միանում են բջիջին հեմագլյուտինինի միջոցով; Հասուն վիրուսները անջատվում ախտահարվաց բջիջից, երբ նրանց նեյրամինիդազը կտրում է սիալաթթվի մնացորդները թիրախային բջիջից: 

Օրթոմիքսովիրուս դասվում է երկու ՌՆԹ-ից կազմվաց վիրուսների խմբին, որոնք բազմանում են բջջակորիզում (մյուսը՝ Retroviridae կամ ռետրովիրուս): Դա պայմանավորված է նրանով, որ օրթոմիքսովիրուսները չեն կարող սինթեզել սեփական «mRNA»: Նրանք օգտագործում են բջջային ՌՆԹ-ներ՝ որպես պրայմերներ, որպեսզի սկսեն վիրուսային mRNA-ի սինթեզը մի գործընթացում, որը հայտնի է որպես ՌՆԹ-շղթայի գրավում: Հայտնվելով բջջակորիզում, ՌՆԹ պոլիմերազային PB2 սպիտակուցը գտնում է բջջային նախնական mRNA-ն և կապվում դրա 5' ծածկված ծայրին: Այնուհետև PA RNA պոլիմերազը կտրում է բջջային mRNA-ն 5' ծայրի մոտ և օգտագործում է այս ծածկված հատվածը որպես պրայմեր՝ վիրուսային ՌՆԹ-ի մնացած գենոմի տրանսկրիպցիայի համար վիրուսային mRNA-ի: Դա պայմանավորված է նրանով, որ mRNA-ն պետք է ունենա 5', որպեսզի բջջի ռիբոսոմը ճանաչի այն տրանշլյացիայի համար:

Քանի որ ՌՆԹ կարգավորող ֆերմենտները բացակայում են, ՌՆԹ-ից կախված ՌՆԹ տրանսկրիպտազը մոտավորապես յուրաքանչյուր 10 հազար նուկլեոտիդում մեկ նուկլեոտիդի տեղադրման սխալ է թույլ տալիս, ինչը գրիպի vRNA-ի մոտավոր երկարությունն է: Հետևաբար, գրիպի գրեթե յուրաքանչյուր նորաստեղծ վիրուս իր գենոմում կպարունակի մուտացիա: Գենոմը ութ առանձին vRNA սեգմենտների բաժանելը թույլ է տալիս գեներին խառնվել (վերադասավորվել), եթե գրիպի վիրուսի մեկից ավելի տեսակներ վարակում են նույն բջիջը (սուպերինֆեկցիա): Վիրուսային սերունդների մեջ փաթեթավորված գենոմի սեգմենտների արդյունքում առաջացած փոփոխությունը տալիս է նոր վարքագիծ, երբեմն՝ նոր տեսակներ վարակելու կամ չախտահարված հարևան բջիջների պաշտպանիչ անձեռնմխելիությունը իրենց հին գենոմի նկատմամբ (այս դեպքում այն կոչվում է անտիգենային տեղաշարժ):

## Դասակարգում
Ֆիլոգենետիկ տաքսոնոմիայում ՌՆԹ վիրուսի կատեգորիան ներառում է բացասական միաշղթա ՌՆԹ վիրուսի ենթակատեգորիան, որը ներառում է «Articulavirales» կարգը և Օրթոմիքսովիրուս ընտանիքը: Օրթոմիքսովիրուս-ի տեսակները և սերոտիպերը ներկայացված են հետևյալ աղյուսակում:

## Տեսակներ
Գրիպի վիրուսի չորս սեռ կա, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է միայն մեկ տեսակ կամ տեսակ: A և C գրիպը վարակում է մի շարք տեսակների (ներառյալ մարդկանց), մինչդեռ B գրիպը գրեթե բացառապես վարակում է մարդկանց, իսկ D գրիպը վարակում է խոշոր եղջերավոր անասուններին և խոզերին:

Գրիպի վիրուսի չորս դաս, որոնցից յուրաքանչյուրը պարունակում է միայն մեկ խում կամ տեսակ: A և C խումբի վիրուսների վարակման օջախների մի շարք տեսակներ (ներառյալ մարդ), մինչդեռ B խմբի գրիպի վիրուսները վարակակիր են գրեթե բացառապես մարդկանց, իսկ գրիպ D-ով վարակվում են խոշոր եղջերավոր անասուններ և խոզերը:

### A խմբի գրիպի վիրուս

A խմբի գրիպի վիրուսները հետագայում դասակարգվում են՝ հիմնվելով վիրուսային մակերևութային սպիտակուցների՝ հեմագլուտինինի (HA կամ H) և նեյրամինիդազի (NA կամ N) վրա: Բնության մեջ հայտնաբերվել են գրիպի A վիրուսի 18 HA ենթատեսակներ (կամ սերոտիպեր) և 11 NA ենթատեսակներ, որոնցից HA ենթատեսակները 1-16 և NA ենթատեսակներ 1-9 հայտնաբերվել են ջրլող թռչունների և ծովափնյա թռչունների մոտ (որորներ), իսկ HA ենթատեսակները 17-18 և NA ենթատեսակները 10-11 առանձնացվել են միայն չղջիկներից:

Գոյություն ունեն դասակարգման այլ խմբեր: Այսպիսով, հատուկ խմբերի գրիպի շտամները որոշվում են գրիպի վիրուսի անվանացանկով[31]՝ նշելով վիրուսի տեսակը, թիրախային օջախը (եթե ոչ մարդ), աշխարհագրական դիրքը, որտեղ վիրուսն առաջին անգամ մեկուսացվել է, լաբորատոր ցուցանիշներ, մեկուսացում և HA և NA ենթատեսակներ:

Դասակարգման օրինակներն են`
# մեկուսացված է մարդկությունից
# մեկուսացված երկսմբակավորներից

Գրիպի A խմբի գրիպի վիրուսների երեք տեսակներից մարդու ամենավիրուլենտ պաթոգեններն են և առաջացնում են ամենածանր հիվանդությունները: Կա կարծիք, որ A խմբի բոլոր վիրուսները, որոնք առաջացնում են բռնկումներ կամ համաճարակներ, ծագում են վայրի ջրային թռչուններից: 1900-ականներից սկսած գրիպի A վիրուսի բոլոր համաճարակները առաջացել են թռչնագրիպի արդյունքում՝ այլ գրիպի շտամների հետ վերակազմավորման միջոցով՝ կա՛մ մարդկանց (սեզոնային գրիպ) կա՛մ այլ կենդանիներից վարակի միջոցով (տե՛ս 2009 թ. խոզի գրիպի համաճարակ): 

Մարդկության մոտ հաստատված սերոտիպերը՝ ըստ հաստատված մահերի թվի, հետևյալն են
* H1N1 caused "Spanish flu" in 1918 and "Swine flu" in 2009.
* H2N2 caused "Asian Flu".
* H3N2 caused "Hong Kong Flu".
* H5N1, "avian" or "bird flu".
* H7N7 has unusual zoonotic potential.
* H1N2 infects pigs and humans.
* H9N2, H7N2, H7N3, H10N7.

### B խմբի գրիպի վիրուս

Գրիպի B խմբի վիրուսը գրեթե բացառապես մարդու հարուցիչ (պաթոգեն) է և ավելի քիչ է տարածված, ի տարբերություն A խմբի գրիպի վիրուսի: Մեկ այլ խմբի կենդանատեսակ, որը ենթակա է գրիպի B խմբի վարակի` մաշկոտանիների կարգի ծովային կաթնասուններ (փոկեր): Գրիպի այս տեսակը մուտացիայի է ենթարկվում 2-3 անգամ ավելի քիչ, քան A տիպը, և, հետևաբար, գենետիկորեն ավելի քիչ բազմազան է, ունենալով միայն մեկ սերոտիպ՝ գրիպի B խմբի վիրուս: Հակագենային բազմազանության բացակայության արդյունքում B խմբի գրիպի վիրուսների նկատմամբ իմունիտետի որոշակի աստիճանը սովորաբար ձեռք է բերվում կյանքի վաղ շրջանում: Այնուամենայնիվ, գրիպ B-ն այնքան է մուտացիայի ենթարկվում, որ երկարատև իմունիտետը հնարավոր չէ: Հակագենային փոփոխության այս նվազեցված արագությունը, որը զուգորդվում է հյուրընկալող սահմանափակ տիրույթի հետ (որը ճնշում է միջտեսակային հակագենային տեղաշարժը), ապահովում է, որ գրիպի B համաճարակներ չեն առաջանա:

### C խմբի գրիպի վիրուս
Գրիպի C խմբի վիրուսով վարակվում է` մարդ և երկսմբակավորներ (խոզեր), որը կարող է առաջացնել ծանր հիվանդություններ և լոկալ համաճարակներ: Այնուամենայնիվ, C խմբի գրիպի վիրուսը ավելի քիչ տարածված է, քան մյուս տեսակները և սովորաբար առաջացնում է թույլ շնչառական հիվանդություններ երեխաների մոտ:

### D խմբի գրիպի վիրուս
D խմբի գրիպի վիրուս, որը դասակարգվել է 2016 թվականին, և որի շտամները առաջին անգամ հայտնաբերվել են 2011 թվականին: Այս տիպը, ըստ երևույթին, առավել սերտ կապված է C խմբի գրիպի հետ, որից այն տարբերակվել է մի քանի հարյուր տարի առաջ: Այս խմբի վիրուսը առնվազն երկու շտամ ունի: Ըստ երևույթին, հիմնական թիրախ են համարվում` խոշոր եղջերավոր անասուններ, սակայն հայտնի է նաև, որ վիրուսը վարակում է խոզերին:

## Կենսունակություն և ախտահանում
Կաթնասունների գրիպի վիրուսները հիմնականում անկայուն են, թերևս լորձաթաղանթում կարող են գոյատևել մոտ մի քանի ժամ: Թռչնագրիպի վիրուսը կարող է գոյատևել 100 օր սենյակային ջերմաստիճանում, նույնիսկ թորած ջրի մեջ 200 օր 17 °C (63 °F) ջերմաստիճանում: Թռչնագրիպի վիրուսն ավելի ինակտիվ է գոմաղբի մեջ, սակայն կարող է գոյատևել շտամի տեսքով մինչև երկու շաբաթ: Թռչնագրիպի վիրուսները կարող են անվերջ գոյատևել, անգամ երկարատև սառը միջավայրում: Գրիպի վիրուսները ենթակա են սպիտակեցման, 70% էթանոլի, ալդեհիդների, օքսիդանտների և չորրորդական ամոնիումի միացությունների: Դրանք ապաակտիվացվում են՝ տաքացնելով մինչև 133°F (56°C) առնվազն 60 րոպե և ցածր pH <2-ում:

## Պատվաստում և պրոֆիլակտիկա

Գրիպի վիրուսային վարակների կանխարգելման և բուժման համար մատչելի են` պատվաստանյութեր և դեղամիջոցներ: Պատվաստանյութերը բաղկացած են մարդու գրիպի A H1N1 և H3N2 վիրուսների ինակտիվ կամ կենդանի թուլացած շտամներից, ինչպես նաև B խմբի գրիպի վիրուսից, քանի որ անընդհատ տեղի է ունենում մարդու վիրուսային խմբերի մուտացիա, հետևաբար, պատվաստանյութերը ամեն տարի մոդիֆիկացվում են՝ թարմացնելով սկզբնական շտամները:

Երբ ներարկվաց շտամների և նոր վիրուսների անտիգենությունը չի համընկնում, պատվաստանյութերը չեն կատարում իրենց հիմնական ֆունկցիան: Ավելին, նույնիսկ երբ զարգանում է հակամարմին-հակագեն կոմպլեքշ, վիրուսային մուտանտն ձևերը հաճախ հեշտությամբ ներթափանցում են մարդու օրգանիզմ:.

Գրիպի բուժման համար մատչելի համար նախատեսվաց դեղամիջոցները ներառում են` ամանտադին և ռիմանտադին, որոնք կանխարգելում են վիրիոնի ներխուժում՝ միջամտելով M2 պրոտոնային մեդիատորին, և օսելտամիվիր (վաճառվում է «Tamiflu» ապրանքանիշով), ժանամիվիր և պերամիվիր, որոնք արգելակում են վիրուսների ազատումը վարակված բջիջներից:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ

* 

## Արտաքին հղումներ

* Health-EU Portal: EU work to prepare a global response to influenza.
* Influenza Research Database: Database of influenza genomic sequences and related information.
* European Commission—Public Health: EU coordination on Pandemic (H1N1) 2009
* 3D Influenza-virus-related structures from the EM Data Bank (EMDB)
* Viralzone: Orthomyxoviridae
* Virus Taxonomy: 2020 Release: International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)

Կատեգորիա:Գրիպ
Կատեգորիա:ԴՆԹ վիրուսներ
Կատեգորիա:ԴՆԹ-ի կրկնապատկում
Կատեգորիա:Պատվաստանյութեր
Կատեգորիա:ՌՆԹ պարունակող վիրուսներ
Կատեգորիա:Վիրաբուժական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրաբույժներ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Վիրուսաբանություն
Կատեգորիա:Վիրուսային վարակներ
Կատեգորիա:Վիրուսներ
Կատեգորիա:Վիրուսների ընտանիքներ