Ֆոսֆին

**Ֆոսֆին**, անգույն, խիստ թունավոր, նեխած ձկան հոտով գազ։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Անգույն գազ է, ջրում վատ է լուծվում, ջրի հետ չի փոխազդում։ Ցածր ջերմաստիճաններում ֆոսֆինն առաջացնում է հիդրատ 8РН3·46Н2О։ Լուծվում է բենզոլում, դիէթիլեթերում, ծծմբածխածնում։ −133,8&nbsp;°C-ում առաջացնում է բյուրեղներ, որոնք առաջացնում են սահմանակենտրոնային խորանարդաձև ցանց։ Ֆոսֆինի մոլեկուլը իրենից ներկայացնում է քառանիստ բուրգ։ Դիպոլ մոմենտը կազմում է 0,58 Դ, զգալիորեն քիչ, քան ամոնիակում։ Ֆոսֆինի մոլեկուլների միջև ջրածնական կապերը չեն երևում, այդ պատճառով էլ այն ունի ցածր հալման և եռման ջերմաստիճաններ։

## Ստացում
Ֆոսֆին ստանում են.
Սպիտակ ֆոսֆորի և տաք ալկալու փոխազդեցությունից։
* ~\mathsf{8P + 3Ca(OH)_2 + 6H_2O \ \xrightarrow{\ \ } \ 2PH_3\uparrow + 3Ca(H_2PO_2)_2}
Ջրի կամ թթվի և ֆոսֆիդի փոխազդեցությունից։
* ~\mathsf{Ca_3P_2 + 6H_2O \ \xrightarrow{\ \ } \ 2PH_3\uparrow + 3Ca(OH)_2}
* ~\mathsf{Mg_3P_2 + 6HCl \ \xrightarrow{\ \ } \ 2PH_3\uparrow + 3MgCl_2}
Քլորաջրածնի և սպիտակ ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։
* ~\mathsf{4P + 6HCl \ \xrightarrow{300 ^\circ C} \ 2PH_3 + 2PCl_3}
Ֆոսֆոնիումի յոդիդի քայքայումից։
* ~\mathsf{PH_4I \ \xrightarrow{>80 ^\circ C} \ PH_3 + HI}
* ~\mathsf{PH_4I + H_2O\ \rightleftarrows \ PH_3\uparrow + H_3O^+ + I^-}
* ~\mathsf{PH_4I + NaOH\ \rightleftarrows \ PH_3\uparrow + NaI + H_2O}
Ֆոսֆորային թթվի քայքայումից։
* ~\mathsf{4H_2(PHO_3) \ \xrightarrow{170-200 ^\circ C} \ PH_3\uparrow + 3H_3PO_4}
Ֆոսֆորային թթվի վերականգնումից։
* ~\mathsf{H_2(PHO_3) + 3H_2\ \xrightarrow{Zn,\ H_2SO_4} \ PH_3\uparrow + 3H_2O}
## Քիմիական հատկություններ
Ֆոսֆինը խիստ տարբերվում է իր անալոգ ամոնիակից։ Նրա քիմիական ակտիվությունը ավելի մեծ է, քան ամոնիակինը։ Վատ է լուծվում ջրում։
Թթվածնի բացակայության դեպքում, տաքացնելիս ֆոսֆինը վեր է ածվում պարզ նյութերի։
* ~\mathsf{2PH_3 \ \xrightarrow{\mathit{t} } \ 2P + 3H_2}
Օդում ինքնաբոցավառվում է (դիֆոսֆինի գոլորշիների կամ 100&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանում)
* ~\mathsf{PH_3 + 2O_2\ \xrightarrow{\ \ } \ H_3PO_4}
Ցուցաբերում է ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ։
* ~\mathsf{PH_3 + 3H_2SO_4\ \xrightarrow{\ \ } \ H_2(PHO_2) + 3SO_2\uparrow +\ 3H_2O}
* ~\mathsf{PH_3 + 8HNO_3\ \xrightarrow{\ \ } \ H_3PO_4 + 8NO_2\uparrow +\ 4H_2O}
* ~\mathsf{PH_3 + 2I_2 + 2H_2O\ \xrightarrow{\ \ } \ H(PH_2O_2) + 4HI}
Ֆոսֆինը փոխազդելով ուժեղ պրոտոնի դոնորի հետ, կարող է առաջանալ ֆոսֆոնիումի աղեր, որոնք պարունակում են PH4+ իոն։ Ֆոսֆոնիումի աղերը, անգույն, բյուրեղային, չափազանց փխրուն, հեշտ հիդրոլիզվող նյութեր են։
* ~\mathsf{PH_3 + HCl\ \xrightarrow{30 ^\circ C} \ PH_4Cl}
* ~\mathsf{PH_3 + HI\ \xrightarrow{\ \ } \ PH_4I}
Ֆոսֆոնիումի աղերը, ինչպես նաև ֆոսֆինը, ուժեղ վերականգնիչ հատկություններ ունեն։

## Թունավորության մակարդակ
Ֆոսֆինը շատ թունավոր նյութ է, ազդում է նյարդային համակարգի վրա, խախտում է նյութափոխանակությունը օրգանիզմում։ Ֆոսֆինի հոտը զգացվում է 2-4 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդում, երկարատև ներշնչումը 10 մգ/մ³ կոնցենտրիկ խառնուրդի դեպքում կարող է առաջ բերել մահ։ Մարդու արյան մեջ ֆոսֆինի պարունակությունը ոչ ավելին է, քան 0,001 մգ/մ³

## Ինքնաբռնկում
Ֆոսֆինը շփվելով օդի թթվածնի հետ կարող է ինքնաբռնկվել։ Կարող է առաջացնել «թափառող կրակ»։ «թափառող կրակներ»։

## Գրականություն
* Лидин Р.А. և ուրիշներ, Химические свойства неорганических веществ։ Учеб. пособие для вузов

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆոսֆորի միացություններ