Կենսաբանական պատերազմ

**Կենսաբանական պատերազմը**, որը նաև հայտնի է որպես մանրէների պատերազմ, կենսաբանական տոքսինների կամ վարակիչ նյութերի օգտագործումն է, ինչպիսիք են բակտերիաները, վիրուսները, միջատները և սնկերը՝ մարդկանց, կենդանիներին կամ բույսերին սպանելու, վնասելու կամ հաշմանդամ դարձնելու նպատակով որպես պատերազմի գործողություն։ Կենսաբանական զենքերը (հաճախ կոչվում են «բիոզենք», «բիոսպառնալիքներ» կամ «բիոագենտներ») կենդանի օրգանիզմներ կամ վերարտադրվող էակներ ( ⁠այսինքն՝ վիրուսներ, որոնք միշտ չէ, որ համարվում են «կենդանի»)։ Միջատաբանական (միջատների) պատերազմը կենսաբանական պատերազմի ենթատեսակ է։

Հարձակողական կենսաբանական պատերազմն արգելված է սովորական միջազգային մարդասիրական իրավունքի և մի շարք միջազգային պայմանագրերի համաձայն։ Մասնավորապես, 1972 թվականի Կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիան արգելում է կենսաբանական զենքի մշակումը, արտադրությունը, ձեռքբերումը, փոխանցումը, պահեստավորումը և օգտագործումը։ Հետևաբար, զինված հակամարտությունների ժամանակ կենսաբանական նյութերի օգտագործումը ռազմական հանցագործություն է։ Ի հակադրություն, Կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիան չի արգելում պաշտպանական կենսաբանական հետազոտությունները պրոֆիլակտիկ, պաշտպանական կամ այլ խաղաղ նպատակներով։
Կենսաբանկան պատերազմը տարբերվում է զանգվածային ոչնչացման այլ զենքերից, ներառյալ միջուկային պատերազմը, քիմիական պատերազմը և ռադիացիոն պատերազմը։ Սրանցից ոչ մեկը չի համարվում սովորական զինատեսակներ, որոնք գործարկվել են հիմնականում իրենց պայթուցիկ, կինետիկ կամ հրկիզող ներուժի համար։ Կենսաբանական զենքերը կարող են օգտագործվել տարբեր նպատակներով ՝ հակառակորդի նկատմամբ ռազմավարական կամ մարտավարական առավելություն ստանալու համար՝ կա՛մ սպառնալիքների, կա՛մ իրական տեղակայման միջոցով։ Ինչպես որոշ քիմիական զենքեր, կենսաբանական զենքերը նույնպես կարող են օգտակար լինել որպես տարածքը արգելելու զենք։ Այս զենքերը կարող են լինել մահացու կամ ոչ մահացու և կարող են թիրախավորել մեկ անձի, խմբի կամ նույնիսկ մի ամբողջ բնակչության։ Դրանք կարող են մշակվել, ձեռք բերվել, կուտակվել կամ տեղակայվել ազգային պետությունների կամ ոչ ազգային խմբերի կողմից։ Վերջին դեպքում, կամ եթե ազգային պետությունն այն օգտագործում է գաղտնի կերպով, դա կարող է համարվել նաև կենսաահաբեկչություն։

Կենսաբանական և քիմիական պատերազմներն ինչ-որ չափով համընկնում են, քանի որ որոշ կենդանի օրգանիզմների կողմից արտադրվող տոքսինների օգտագործումը դիտարկվում է ինչպես Կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիայի, այնպես էլ Քիմիական զենքի մասին կոնվենցիայի դրույթներով։ Տոքսինները և հոգեքիմիական զենքերը հաճախ կոչվում են միջին սպեկտրի գործակալներ։ Ի տարբերություն կենսաբանական զենքի, միջին սպեկտրի այս գործակալները չեն վերարտադրվում իրենց ընդունող միջավայրում և սովորաբար ունենում են ավելի կարճ ինկուբացիոն շրջան։

## Ընդհանուր ակնարկ
Կենսաբանական հարձակումը կարող է հանգեցնել մեծ թվով քաղաքացիական զոհերի և լուրջ խաթարումներ առաջացնել տնտեսական և հասարակական ենթակառուցվածքներում։

Ազգը կամ խումբը, որը կարող է զանգվածային զոհերի իրական վտանգ ներկայացնել, կարող է փոխել այն պայմանները, որոնցում այլ ազգեր կամ խմբեր փոխազդում են իրենց հետ։ Զենքի զանգվածի մշակման և պահպանման արժեքի առումով կենսաբանական զենքն ունի կործանարար ներուժ և մարդկային կորուստներ, որոնք շատ ավելին են, քան միջուկային, քիմիական կամ սովորական զենքերը։ Համապատասխանաբար, կենսաբանական գործակալները պոտենցիալ օգտակար  ռազմավարական կանխարգելիչ միջոցներ են, ի լրումն ռազմի դաշտում որպես հարձակողական զենքի իրենց օգտակարությանը։

Որպես ռազմական օգտագործման մարտավարական զենք՝ կենսաբանական պատերազմի հիմնական խնդիրն այն է, որ արդյունավետ դարձնելու համար կպահանջվի օրեր, և, հետևաբար, չի կարող անմիջապես  կասեցնել հակառակորդի ուժը։ Որոշ կենսաբանական նյութեր (ջրծաղիկ, թոքաբորբի ժանտախտ) ունեն մարդուց մարդու փոխանցման հնարավորություն՝ օդակաթիլային ճանապարհով։ Այս հատկանիշը կարող է անցանկալի լինել, քանի որ գործակալ(ները) կարող են փոխանցվել այս մեխանիզմի միջոցով չնախատեսված բնակչությանը, ներառյալ չեզոք կամ նույնիսկ բարեկամ ուժերին։ Դեռ ավելի վատ, նման զենքը կարող է «փախչել» լաբորատորիայից, որտեղ այն մշակվել է, նույնիսկ եթե այն օգտագործելու մտադրություն չկար, օրինակ՝ վարակելով հետազոտողին, որն այնուհետև այն փոխանցում է արտաքին աշխարհ՝ նախքան վարակման ախտանիշների ի հայտ գալը։

Հայտնի են մի քանի դեպքեր, երբ հետազոտողները վարակվել և մահացել են Էբոլայից, որոնց հետ նրանք աշխատել են լաբորատորիայում (չնայած այդ դեպքերում ոչ ոք չի վարակվել), մինչդեռ չկա որևէ ապացույց, որ դրանք ուղղված են եղել կենսաբանական նպատակներին, այն ցույց է տալիս պատահական վարակվելու հավանականությունը նույնիսկ վտանգը գիտակցող հետազոտողների շրջանում։ Թեև կենսաբանական զենքի կանխարգելումն ավելի քիչ մտահոգիչ է որոշ հանցավոր կամ ահաբեկչական կազմակերպությունների համար, այն շարունակում է մնալ հիմնական խնդիր գրեթե բոլոր երկրների զինվորականների և քաղաքացիական բնակչության համար։

## Պատմություն
### Անտիկ շրջան և միջնադար
Կենսաբանական պատերազմի տարրական ձևերը օգտագործվել են հնագույն ժամանակներից։ Կենսաբանական զենք օգտագործելու մտադրության ամենավաղ փաստագրված դեպքը գրանցվել է մ.թ.ա. 1500–1200 թթ. խեթական արձանագրություններում, որտեղ տուլարեմիայի զոհերը քշվել են թշնամու հողեր և տարածել համաճարակը։  Ասորիները թշնամու հորերը թունավորել են էրգոտ սնկով, թեև արդյունքներն անհայտ են։ Սկյութական նետաձիգները թաթախում էին իրենց նետերը, իսկ հռոմեացի զինվորները թրերը թաթախում էին արտաթորանքների և դիակների մեջ, և զոհերը սովորաբար վարակվում էին տետանուսով։ 1346 թվականին ժանտախտից մահացած Ոսկե Հորդայի մոնղոլ մարտիկների մարմինները նետվեցին պաշարված Ղրիմի Կաֆֆա քաղաքի պատերի վրայով։ Մասնագետները համաձայն չեն այն հարցի շուրջ, թե արդյոք այս գործողությունն է պատճառը  Եվրոպայում, Մերձավոր Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում սև մահի տարածման համար, որի հետևանքով մահացավ մոտ 25 միլիոն եվրոպացի։

Կենսաբանական նյութերը լայնորեն օգտագործվել են Աֆրիկայի շատ մասերում մ.թ. 16-րդ դարից սկսած՝ մեծ մասամբ թունավոր նետերի կամ փոշու հետ, որոնք տարածվում են պատերազմի ճակատում, ինչպես նաև ձիերին թունավորելու և թշնամու զորքերին ջուր մատակարարելու համար։ Բորգուում կային հատուկ խառնուրդներ՝ սպանելու, հիպնոսացնելու, թշնամուն համարձակ դարձնելու և թշնամու թույնի դեմ նաև հակաթույն ցուցաբերելու համար։ Կենսաբանական պատրաստուկների ստեղծումը վերապահված էր տղամարդ բժիշկների հատուկ և պրոֆեսիոնալ դասի։

### 18-19-րդ դարեր
1763 թվականի հունիսին ֆրանսիական և հնդկական պատերազմի ժամանակ մի խումբ բնիկ ամերիկացիներ պաշարեցին բրիտանացիների կողմից վերահսկվող Ֆորտ Փիթը։ Ֆորտ Փիթի հրամանատար Սիմեոն Էկյույերը հրամայեց իր մարդկանց, որ հիվանդասենյակից վերցնեն ջրծաղիկով վարակված մարդկանց վերմակներ և պաշարման ժամանակ հանձնեն Լենապեի պատվիրակությանը։ Հաղորդվում է, որ նախորդ գարնանը տարածված ալիքը հարյուրավոր բնիկ ամերիկացիների է սպանել Օհայոյում 1763-ից 1764 թվականներին։

Հայտնի չէ, թե արդյոք ջրծաղիկը Ֆորտ Փիթի դեպքի հետևանքն էր, թե՞ վիրուսն արդեն առկա էր Դելավերի բնակիչների շրջանում, քանի որ վիրուսի ալիքի տարածումը տեղի էր ունենում ինքնուրույն տասը տարին մեկ անգամ, իսկ պատվիրակները ավելի ուշ նորից հանդիպեցին և, ըստ երևույթին ջրծաղիկով վարակված չէին։ Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի ժամանակ ցամաքային բանակի սպա Ջորջ Վաշինգտոնը մայրցամաքային կոնգրեսին հայտնեց, որ ինքը լուր է լսել մի նավաստուց, որ Բոստոնի պաշարման ժամանակ իր հակառակորդը՝ գեներալ Ուիլյամ Հոուն, միտումնավոր քաղաքից դուրս է ուղարկել քաղաքացիական անձանց՝ հույս ունենալով, շարունակել ջրծաղիկի համաճարակի տարածումը ամերիկյան սահմաններին. Վաշինգտոնը, պատասխանել է, որ «դժվար թե հավատա» այդ պնդմանը։

Վաշինգտոնն արդեն պատվաստել էր իր զինվորներին՝ նվազեցնելով համաճարակի ազդեցությունը։ Որոշ պատմաբաններ պնդում են, որ Ավստրալիայի Նոր Հարավային Ուելս քաղաքում տեղակայված Թագավորական ծովային հետևակայինների կորպուսի ջոկատը դիտավորյալ ջրծաղիկ է օգտագործել այնտեղ 1789 թվականին։ Դոկտոր Սեթ Կարուսը նշում է. «Վերջիվերջո, մենք ունենք փաստող հանգամանքներ, որոնք հաստատում են այն տեսությունը, որ ինչ-որ մեկը միտումնավոր ջրծաղիկ է ներմուծել տեղաբնիկների շրջանում»։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ
1900 թվականին մանրէների տեսությունը և մանրէաբանության առաջընթացը նոր մակարդակներ բերեցին պատերազմում բիոակտիվ նյութերի հնարավոր օգտագործման համար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914–1918 թթ.) Գերմանիայի կայսերական կառավարության անունից սիբիրյան խոցի և գեղձի տեսքով կենսաբանական դիվերսիա է իրականացվել, սակայն ապարդյուն։ 1925 թվականի Ժնևի Կոնվենցիան արգելում էր քիմիական և կենսաբանական զենքի օգտագործումը։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես, Միացյալ Թագավորության մատակարարման վարչությունը Պորտոն Դաունում մշակեց կենսաբանական պատերազմի ծրագիր՝ միկրոկենսաբան Փոլ Ֆիլդսի գլխավորությամբ։ Այս հետազոտությանն աջակցել է Ուինսթոն Չերչիլը, և շուտով տուլարեմիայի, սիբիրախտի, բրուցելոզի և բոտուլիզմի թունավոր նյութերը արդյունավետորեն օգտագործվել են որպես զենք։ Մասնավորապես, Շոտլանդիայի Գրունարդ կղզին վարակվել է սիբիրախտով հաջորդ 56 տարիների ընթացքում մի շարք լայնածավալ փորձարկումների արդյունքում։ Չնայած Միացյալ Թագավորությունը երբեք հարձակողականորեն չի օգտագործել իր կենսաբանական զենքերը, նրա ծրագիրն առաջինն էր, որը հաջողությամբ զինեց տարբեր մահացու հարուցիչներին և բերեց դրանք արդյունաբերական արտադրության։ Այլ երկրներ նույնպես, մասնավորապես Ֆրանսիան և Ճապոնիան, սկսել են իրենց սեփական կենսաբանական զենքի ծրագրերը։

Երբ Միացյալ Նահանգները մտավ պատերազմի մեջ, դաշնակիցների ռեսուրսները միավորվեցին բրիտանացիների խնդրանքով։ Այնուհետև ԱՄՆ-ն 1942 թվականին Մերիլենդ նահանգի Ֆորտ Դետրիկ քաղաքում հիմնեց մեծ հետազոտական ծրագիր և արդյունաբերական համալիր՝ Ջորջ Վ. Մերքի ղեկավարությամբ։ Այդ ժամանակաշրջանում մշակված կենսաբանական և քիմիական զենքերը փորձարկվել են Յուտայի Դագուեյի փորձարարական հրապարակում։ Շուտով ստեղծվեցին սիբիրյան խոցի սպորների, բրուցելոզի և բոտուլիզմի թունավոր նյութերի զանգվածային արտադրություն, թեև պատերազմն ավարտվեց նախքան այդ զենքերի գործառնական կիրառումը։
մինի|Շիրո Իշի, 731-րդ ստորաբաժանման հրամանատար, կատարել է մարդկանց վիվիսեկցիա և կենսաբանական այլ փորձեր:
Պատերազմի ընթացքում այդ ժամանակաշրջանի ամենահայտնի ծրագիրը վարում էր Կայսերական ճապոնական բանակի 731 գաղտնի ստորաբաժանումը, որը գտնվում էր Մանջուրիայի Պինգֆան քաղաքում ՝ գեներալ-լեյտենանտ Շիրո Իշիի հրամանատարության ներքո։ Կենսաբանական պատերազմի այս հետազոտական ստորաբաժանումը հաճախ մահաբեր փորձեր էր կատարում բանտարկյալների վրա և արտադրում կենսաբանական զենք մարտական օգտագործման համար։ Թեև ճապոնական ջանքերը զուրկ էին ամերիկյան կամ բրիտանական ծրագրերի տեխնոլոգիական բարդությունից, այն անհամեմատ գերազանցում էր դրանց իր համատարած կիրառմամբ և անխտիր դաժանությամբ։ Կենսաբանական զենքեր օգտագործվել են չինացի զինվորների և քաղաքացիական անձանց դեմ մի քանի ռազմական արշավներում։ 1940 թվականին ճապոնական բանակի ռազմաօդային ուժերը ռմբակոծեցին Նինգբոն կերամիկական ռումբերով, որոնք լցված էին ժանտախտ կրող լուերով։ Այս գործողություններից շատերն անարդյունավետ էին անարդյունավետ առաքման համակարգերի պատճառով, չնայած մինչև 400.000 մարդ կարող էր մահանալ։ 1942 թվականին Չժեցզյան-Ցզյանսի արշավի ժամանակ մոտ 10000 ճապոնացի զինվորներից մահացան մոտ 1700-ը, ովքեր վարակվեցին, երբ իրենց իսկ կենսաբանական զենքերի հարձակումը ետ շպրտվեց սեփական ուժերի վրա։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին ամիսներին Ճապոնիան ծրագրում էր որպես կենսաբանական զենք օգտագործել ժանտախտը ԱՄՆ-ի խաղաղ բնակիչների դեմ Սան Դիեգոյում, Կալիֆորնիա՝ «Cherry Blossom at Night» գործողության ժամանակ։ Պլանը պետք է սկսվեր 1945 թվականի սեպտեմբերի 22-ին, սակայն այն չիրականացավ 1945 թվականի օգոստոսի 15-ին Ճապոնիայի հանձնվելու պատճառով։

### Սառը պատերազմ
Մեծ Բրիտանիայում ժանտախտը, բրուցելոզը, տուլարեմիան, իսկ ավելի ուշ՝ ձիերի էնցեֆալիտը և վակցինիա վիրուսները որպես զենք դիտարկվել են 1950-ականներին, սակայն ծրագիրը միակողմանիորեն չեղարկվել է 1956 թվականին։

1969 թվականին ԱՄՆ նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնը որոշեց միակողմանիորեն դադարեցնել ԱՄՆ-ի հարձակողական կենսաբանական զենքի ծրագիրը՝ թույլ տալով միայն գիտական հետազոտություններ պաշտպանական միջոցների համար։ Այս որոշումը մեծացրեց կենսաբանական պատերազմի արգելման շուրջ բանակցությունների թափը, որը տեղի ունեցավ 1969-1972 թվականներին Ժնևում ՄԱԿ-ի Զինաթափման կոմիտեի համաժողովում։ Այս բանակցությունների արդյունքում ստեղծվեց Կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիան, որը բացվեց ստորագրման համար 1972թ. ապրիլի 10-ին և ուժի մեջ մտավ 1975թ. մարտի 26-ին 22 պետությունների կողմից վավերացնելուց հետո։

Չնայած այն հանգամանքին, որ Խորհրդային Միությունը եղել է Կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիայի է մասնակից և ավանդապահ, նա շարունակել և ընդլայնել է իր զանգվածային հարձակողական կենսաբանական զենքի ծրագիրը «Բիոպրեպարատ» ենթադրյալ քաղաքացիական հաստատության ղեկավարությամբ։ Խորհրդային Միությունը միջազգային ուշադրությանն արժանացավ 1979 թվականին Սվերդլովսկում սիբիրախտի արտահոսքից հետո, որը խլեց 65-ից 100 մարդու կյանք։

## Միջազգային իրավունք
մինի|Կենսաբանական զենքի կոնվենցիա
Կենսաբանական պատերազմի միջազգային սահմանափակումները սկսվել են 1925 թվականի Ժնևի կոնվենցիայից, որն արգելում է կենսաբանական և քիմիական զենքի օգտագործումը, բայց ոչ տիրելը կամ զարգացնելը։ Ժնևի կոնվենցիայի վավերացումից հետո մի քանի երկրներ վերապահումներ արեցին դրա կիրառելիության և վրեժխնդրության կիրառման վերաբերյալ։ Այս վերապահումների պատճառով այն գործնականում եղել է միայն «առանց առաջին օգտագործման» համաձայնագիր։

Կենսաբանական զենքի մասին 1972 թվականի կոնվենցիան լրացնում է Ժնևի կոնվենցիան՝ արգելելով կենսաբանական զենքի մշակումը, արտադրությունը, ձեռքբերումը, փոխանցումը, պահեստավորումը և օգտագործումը։ Ուժի մեջ մտնելով 1975 թվականի մարտի 26-ին, Կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիան զինաթափման առաջին բազմակողմ պայմանագիրն էր, որն արգելում էր զանգվածային ոչնչացման զենքերի մի ամբողջ կատեգորիայի արտադրությունը։ 2021 թվականի մարտի դրությամբ պայմանագրի մասնակից է դարձել 183 պետություն։ Ենթադրվում է, որ կոնվենցիան  կենսաբանական զենքի դեմ ընդունել է խիստ գլոբալ նորմ, որն արտացոլված է պայմանագրի նախաբանում՝ նշելով, որ կենսաբանական զենքի օգտագործումը «զզվելի կլինի մարդկության խղճի համար»։ Կենսաբանական զենքի մասին կոնվենցիայի արդյունավետությունը սահմանափակվել է անբավարար ինստիտուցիոնալ աջակցության և համապատասխանության վերանայման որևէ պաշտոնական ստուգման ռեժիմի բացակայության պատճառով։

1985 թվականին ստեղծվեց Ավստրալիայի խումբը՝ 43 երկրներից բաղկացած արտահանման վերահսկման բազմակողմ ռեժիմ, որի նպատակն էր կանխել քիմիական և կենսաբանական զենքի տարածումը։

2004 թվականին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդն ընդունեց 1540 բանաձևը, որը պարտավորեցնում է ՄԱԿ-ի բոլոր անդամ պետություններին մշակել և կիրառել համապատասխան իրավական և կարգավորող միջոցներ քիմիական, կենսաբանական, ճառագայթային և միջուկային զենքերի և դրանց առաքման միջոցների տարածման դեմ, մասնավորապես՝ կանխելու զանգվածային ոչնչացման զենքերի տարածումը ոչ պետական դերակատարների շրջանում։

## Կենսատեռորիզմ
Կենսաբանական զենքը դժվար է հայտնաբերել, տնտեսապես և հեշտ է օգտագործել, ինչը գրավիչ է դարձնում ահաբեկիչների համար։ Կենսաբանական զենքի արժեքը գնահատվում է սովորական զենքի արժեքի մոտ 0,05 տոկոսը՝ մեկ քառակուսի կիլոմետրում նույնքան զանգվածային զոհեր տալու համար։ Ավելին, դրանց արտադրությունը շատ հեշտ է, քանի որ սովորական տեխնոլոգիան կարող է օգտագործվել կենսաբանական պատերազմի նյութեր արտադրելու համար, ինչպիսիք են պատվաստանյութերի, սննդամթերքի, լակի սարքերի, խմիչքների և հակաբիոտիկների արտադրության մեջ։ Կենսաբանական պատերազմի հիմնական գործոնը, որը գրավում է ահաբեկիչներին, այն է, որ նրանք կարող են հեշտությամբ փախչել նախքան կառավարական կամ գաղտնի գործակալությունների հետաքննության սկսելը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ պոտենցիալ օրգանիզմն ունի 3-ից 7 օր ինկուբացիոն շրջան, որից հետո արդյունքները սկսում են ցույց տալ՝ այդպիսով առավելություն տալով ահաբեկիչներին։

Clustered, Regularly Interspaced, Short Palindromic Repeat (CRISPR-Cas9) կոչվող տեխնիկան այժմ այնքան էժան է և լայնորեն հասանելի, որ գիտնականները վախենում են, որ սիրողականները կսկսեն փորձարկել դրանց հետ։ Այս տեխնիկայում ԴՆԹ-ի հաջորդականությունը կտրվում է և փոխարինվում նոր հաջորդականությամբ, օրինակ. մեկը, որը կոդավորում է որոշակի սպիտակուց՝ օրգանիզմի հատկությունները փոփոխելու մտադրությամբ։ Մտահոգություններ են ի հայտ եկել ինքդ ինքդ կենսաբանության գիտահետազոտական կազմակերպությունների հետ կապված՝ կապված նրանց հետ կապված ռիսկի հետ, որ սրիկա սիրողական DIY հետազոտողը կարող է փորձել ստեղծել վտանգավոր կենսազենք՝ օգտագործելով գենոմի խմբագրման տեխնոլոգիան։

2002 թվականին, երբ CNN-ն անցավ Ալ-Քաիդայի (AQ-ի) փորձարկումները չմշակված թույների վերաբերյալ, նրանք պարզեցին, որ Ալ-Քաիդան սկսել էր ռիցինով և ցիանիդով հարձակումներ պլանավորել ահաբեկչական բջիջների անփույթ միավորման օգնությամբ։ Գործընկերները ներթափանցել էին բազմաթիվ երկրներ՝ Թուրքիա, Իտալիա, Իսպանիա, Ֆրանսիա և այլն։

2015 թվականին կենսաահաբեկչության սպառնալիքի դեմ պայքարելու համար Բլու Ռիբոն հետազոտական խումբը հրապարակեց Կենսաանվտանգության ազգային ծրագիր։ Բացի այդ, Դաշնային գործակալների ընտրության ծրագրի տարեկան զեկույցում նկարագրվել է ընտրված կենսաբանական գործակալների 233 պոտենցիալ ազդեցություններ ԱՄՆ-ում առաջնային կենսաանվտանգության խոչընդոտներից դուրս։

Թեև ստուգման համակարգը կարող է նվազեցնել բիոահաբեկչությունը, աշխատողը կամ միայնակ ահաբեկիչը, որը բավարար գիտելիքներ ունի կենսատեխնոլոգիական ընկերության սարքավորումների մասին, կարող է պոտենցիալ վտանգ առաջացնել՝ օգտագործելով այդ ընկերության ռեսուրսները՝ առանց պատշաճ վերահսկողության։ Ավելին, պարզվել է, որ վթարների մոտ 95%-ը, որոնք տեղի են ունեցել ոչ պատշասճ անվտանգության պատճառով, կատարվել են աշխատակիցների կամ անվտանգության թույլտվույթյուն ունեցողների կողմից։

## Միջատաբանություն
Միջատաբանական պատերազմը կենսաբանական պատերազմի տեսակ է, որն օգտագործում է միջատներ՝ թշնամու վրա հարձակվելու համար։ Հայեցակարգը գոյություն է ունեցել դարեր շարունակ, և հետազոտություններն ու զարգացումները շարունակվել են մինչև ժամանակակից դարաշրջան։

Միջատաբանական պատերազմն օգտագործվել է Ճապոնիայի կողմից մարտերում, և մի քանի այլ երկրներ մշակել և մեղադրել են միջատաբանական պատերազմի ծրագիր օգտագործելու մեջ։ Այն կարող է օգտագործել միջատներ ուղղակի հարձակման ժամանակ կամ որպես վեկտորներ՝ կենսաբանական նյութ փոխանցելու համար, ինչպիսին է ժանտախտը։

Ըստ էության, Միջատաբանական պատերազմի երեք տեսակ կա.  միջատների վարակումը պաթոգենով և այնուհետև միջատների ցրումը թիրախային տարածքներում։ Միջատները հանդես են գալիս որպես վեկտոր՝ վարակելով ցանկացած մարդու կամ կենդանու, որին նրանք կարող են կծել։

Այս պատերազմի մյուս տեսակը միջատների անմիջական հարձակումն է մշակաբույսերի դեմ. միջատը կարող է վարակված չլինել որևէ պաթոգենով, բայց փոխարենը վտանգ է ներկայացնում գյուղատնտեսության համար։ Վերջին տեսակը օգտագործում է չվարակված միջատներ, ինչպիսիք են մեղուները կամ կրետները, ուղղակիորեն հարձակվելու թշնամու վրա։

## Գենետիկա
Տեսականորեն, կենսատեխնոլոգիայի նոր մոտեցումները, ինչպիսին է սինթետիկ կենսաբանությունը, կարող են օգտագործվել ապագայում կենսաբանական պատերազմի նոր տեսակների մշակման համար։ Այն

# Ցույց կտա, թե ինչպես կարելի է պատվաստանյութն անարդյունավետ դարձնել,
# Ցույց կտա դիմադրողականություն թերապևտիկորեն օգտակար հակաբիոտիկների կամ հակավիրուսային դեղերի նկատմամբ,
# Կբարձրացնի պաթոգենի վիրուլենտությունը կամ կդարձնի ոչ պաթոգեն վարակիչ,
# Կբարձրացնի պաթոգենների փոխանցելիությունը,
# Կփոխի պաթոգենի ընդունող միջակայքը,
# Թույլ կտա խուսափել ախտորոշիչ/հայտնաբերման գործիքներից,
# Թույլ կտա կենսաբանական նյութի կամ թույնի օգտագործումը որպես զենք։

Սինթետիկ կենսաբանության մեջ կենսաանվտանգության հետ կապված մտահոգությունների մեծ մասը կենտրոնացած է ԴՆԹ-ի սինթեզի դերի և լաբորատորիայում մահացու վիրուսների (օրինակ՝ 1918թ. իսպանական գրիպ, պոլիոմիելիտի) գենետիկ նյութի առաջացման ռիսկի վրա։ Վերջերս CRISPR/Cas համակարգը դարձել է գեների խմբագրման խոստումնալից տեխնիկա։ Այն ընդունվել է Վաշինգտոն փոստի կողմից որպես «ամենակարևոր նորամուծություն սինթետիկ կենսաբանության մեջ վերջին մոտ 30 տարվա ընթացքում»։ Օգտագործման հեշտության և մատչելիության շնորհիվ այն առաջացրել է մի շարք էթիկական մտահոգություններ, հատկապես դրա օգտագործման հետ կապված բիոհեքինգի մեջ։

## Ըստ թիրախավորման նպատակի
### Զորքի դեմ անկիրառելի
մինի|Կենսաբանական զենքի պատկերանշան
Մարդկանց դեմ որպես զենք օգտագործելու համար կենսաբանական նյութի իդեալական բնութագրերն են բարձր վարակչությունը, բարձր վիրուսակցությունը, պատվաստանյութերի բացակայությունը և արդյունավետ փոխանցման համակարգը։ Զինված գործակալի կայունությունը նույնպես կարևոր հատկանիշ է, հատկապես ռազմական կիրառման համար, և հաճախ հաշվի է առնվում դրա ստեղծման հեշտությունը։ Այն նաև բնութագրվում է գործակալի տարածման նկատմամբ վերահսկելիությամբ։

Հիմնական դժվարությունը կենսաբանական նյութի արտադրության մեջ չէ, քանի որ զենքի մեջ օգտագործվող շատ կենսաբանական նյութեր կարող են պատրաստվել համեմատաբար արագ, էժան և հեշտ։ Ավելի շատ մարտահրավեր ստեղծում են սպառազինությունը, պահեստավորումը և արդյունավետ փոխադրամիջոցով խոցելի թիրախին փոխանցում։

Օրինակ, Բացիլի սպորը համարվում է արդյունավետ միջոց մի քանի պատճառներով։ Նախ, այն արտադրում է կայուն սպորներ, որոնք իդեալական են աերոզոլները ցրելու համար։ Երկրորդ, ենթադրվում է, որ այս միկրոօրգանիզմը չի փոխանցվում մարդուց մարդուն և այդպիսով հազվադեպ է երկրորդական վարակների պատճառ դառնում։ Թոքային սիբիրախտով վարակը սկսվում է գրիպի նման սովորական ախտանիշներով և 3-7 օրվա ընթացքում անցնում է մահացու հեմոռագիկ մեդաստինիտի, չբուժված հիվանդների մոտ 90% կամ ավել մահացության մակարդակով։ Զորքը և քաղաքացիական անձինք կարող են պաշտպանվել համապատասխան հակաբիոտիկներով։

Որպես օրինախախտներ օգտագործելու համար ճանաչված գործակալները ներառում են բակտերիաներ, ինչպիսիք են բացիլի սպորը, բրուցելոզ, բուրխոլդերիա, քլամիդոֆիլա, կոքսիելա բուրնետի, ֆրանցիսելա տուլարենսիս, որոշ ռախիտ հիվանդություններ, ինչպիսիք են շիգելլա զոնեն, խոլերայի վիբրիոն և ժանտախտի բակտերիան։ Շատ վիրուսային գործակալներ ուսումնասիրվել և/կամ զենք են ստացել, այդ թվում՝ որոշ Բունյամվերա վիրուսը (հատկապես Ռիֆթ Վելի տենդի վիրուս), Էբոլա վիրուսը, Ֆլավի վիրուսը-ից շատերը (հատկապես ճապոնական էնցեֆալիտի վիրուս), մաչուպո վիրուսը, կորոնավիրուսները, մարբուրգ վիրուսը, բնական ջրծաղիկը և դեղին տենդը։ Ուսումնասիրված սնկային գործակալները ներառում են Կոկցիդիոդես իմիտիսը։

Զենքի համար պատրաստված տոքսինները ներառում են ռիցին, ստաֆիլոկոկային էնտերոտոքսին B, բոտուլինային տոքսին, սաքսիտոքսին և բազմաթիվ միկոտոքսիններ։ Այս տոքսինները և դրանք արտադրող օրգանիզմները երբեմն կոչվում են ընտրովի նյութեր։ Միացյալ Նահանգներում դրանց տիրապետումը, օգտագործումը և փոխանցումը կարգավորվում է Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների կողմից՝ գործակալի ընտրության ծրագրի կողմից։

ԱՄՆ-ի կենսաբանական զենքի նախկին ծրագրում հակահետևակային բիոագենտները դասակարգվում էին որպես մահաբեր կամ անգործունակ։

### Հակագյուղատնտեսական
#### Հակաբուսաբուծական/հակաբուսական/հակաձկնորսական
Միացյալ Նահանգները Սառը պատերազմի ժամանակ մշակեցին մշակաբույսերի վերահսկման միջոցներ, որոնք օգտագործում էին բույսերի հիվանդություններ (բիոհերբիցիդներ կամ միկոերբիցիդներ) թշնամու գյուղատնտեսությունը ոչնչացնելու համար։ Կենսաբանական զենքի թիրախ է նաև ձկնորսությունը և ջրային բուսականությունը։ Համարվում էր, որ ռազմավարական մասշտաբով թշնամու գյուղատնտեսության ոչնչացումը կարող է կանխել խորհրդային-չինական ագրեսիան ընդհանուր պատերազմի ընթացքում։ Հիվանդությունները, ինչպիսիք են ցորենի և բրնձի  սնկային հիվանդությունը, օգտագործվել են որպես զենք աերոզոլային տարաներում և կասետային ռումբերում, որոնք պետք է հասցվեն գյուղատնտեսական շրջանների թշնամու ջրբաժաններին՝ էպիֆիտոցիա (բույսերի համաճարակներ) սկսելու համար։

Մյուս կողմից, որոշ աղբյուրներ հայտնում են, որ այդ գործակալները պահվել են, բայց երբեք չեն օգտագործվել որպես զենք։ Երբ Միացյալ Նահանգները հրաժարվեց իր հարձակողական կենսաբանական պատերազմի ծրագրից 1969 և 1970 թվականներին, նրա կենսաբանական զինանոցի ճնշող մեծամասնությունը կազմված էր այս բույսերի հիվանդություններից։ Էնտերոտոքսինները և միկոտոքսինները Նիքսոնի հրամանով չեն ծածկվել։

Չնայած թունաքիմիկատները քիմիական նյութեր են, դրանք հաճախ զուգակցվում են կենսաբանական զենքի և քիմիական զենքի հետ, քանի որ դրանք կարող են գործել նույն կերպ, ինչ բիոտոքսինները կամ կենսակարգավորիչներ։ Բանակի կենսաբանական լաբորատորիան փորձարկեց յուրաքանչյուր գործակալի, իսկ բանակի տեխնիկական ուղեկցման ստորաբաժանումը պատասխանատու էր բոլոր քիմիական, կենսաբանական, ճառագայթային (միջուկային) նյութերի տեղափոխման համար։

Կենսաբանական պատերազմը կարող է նաև հատուկ թիրախավորվել բույսերի վրա՝ մշակաբույսերը կամ բուսականության սաղարթները ոչնչացնելու նպատակով։ Միացյալ Նահանգները և Մեծ Բրիտանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հայտնաբերեցին բույսերի աճի կարգավորիչներ (այսինքն՝ թունաքիմիկատներ), որոնք այնուհետև օգտագործվեցին Բրիտանիայի կողմից Մալայական արտակարգ իրավիճակի ժամանակ հակաապստամբական գործողություններում։ Մալայզիայում կիրառությունից ոգեշնչված՝ Վիետնամի պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ի ռազմական ջանքերը ներառում էին տարբեր թունաքիմիկատների զանգվածային բաշխում, որոնք հայտնի են որպես Օրինջ Ագենտ՝ ոչնչացնելու գյուղատնտեսական հողերը և տերևազատելու Վիետկոնգների կողմից որպես ապաստարան օգտագործվող անտառները։ Շրի Լանկան թամիլական ապստամբների դեմ Էլամի պատերազմի ժամանակ օգտագործել է ռազմական մաքրող միջոցներ։

#### Հակաանասնաբուծական
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանացի դիվերսանտները սիբիրախտով և գեղձերով վարակեցին հեծելազորային ձիերին ԱՄՆ-ում և Ֆրանսիայում, ոչխարներին Ռումինիայում և անասուններին Արգենտինայում, որոնք նախատեսված էին Անտանտի ուժերի համար։ Այս գերմանացի դիվերսանտներից մեկը Անտոն Դիլգերն էր։ Գերմանիան ինքը նույնպես զոհ դարձավ նմանատիպ հարձակումների. Գերմանիա մեկնող ձիերը վարակվեցին Բուրխոլդերիայով Շվեյցարիայի ֆրանսիացի օպերատորների կողմից։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ն և Կանադան գաղտնի ուսումնասիրել են եղևնի վնասատուների՝ տավարի շատ մահացու հիվանդությունների օգտագործումը որպես կենսազենք։

1980-ական թվականներին Խորհրդային Գյուղատնտեսության նախարարությունը հաջողությամբ մշակեց կովերի դեմ ՖՄԴ-ի և եղջերու վնասատուների, խոզերի համար աֆրիկյան ժանտախտի և հավերին սպանելու պսիտակոզի տարբերակները։ Այս գործակալները պատրաստ էին դրանք ցողել հարյուրավոր մղոն հեռավորության վրա ինքնաթիռներին ամրացված տանկերից։ Գաղտնի ծրագիրը ստացել է «Էկոլոգիա» ծածկանունը։

1952 թվականին Մաու Մաուի ապստամբության ժամանակ աֆրիկյան թունավոր կաթնային լատեքսը օգտագործվել է անասուններին սպանելու համար։

## Պաշտպանական գործողություններ
### Կանխարգելիչ քայլեր
2010 թվականին Ժնևում Մանրէաբանական (կենսաբանական) և թունավոր զենքերի մշակման, արտադրության և պահեստավորման և դրանց ոչնչացման արգելքի մասին կոնվենցիայի մասնակից պետությունների հանդիպմանը, սանիտարահամաճարակային հետախուզությունն առաջարկվեց որպես ապացուցված միջոց։ Ինֆեկցիաների և մակաբուծական գործակալների մոնիտորինգի ուժեղացում Առողջապահության միջազգային կանոնակարգի գործնական կիրառման համար (2005 թ.): Նպատակն էր կանխել և նվազագույնի հասցնել վտանգավոր վարակիչ հիվանդությունների բնական բռնկումների հետևանքները, ինչպես նաև BTWC անդամ երկրների դեմ կենսաբանական զենքի ենթադրյալ օգտագործման սպառնալիքը։ Շատ երկրներ պահանջում են, որ իրենց ակտիվ զինվորական անձնակազմը պատվաստվի որոշ հիվանդությունների դեմ, որոնք կարող են օգտագործվել որպես կենսաբանական զենք, ինչպիսին է սիբիրախտը։

### Հիվանդությունների վերահսկում
Կարևոր է նշել, որ դասական և ժամանակակից կենսաբանական զենքի պաթոգենների մեծ մասը կարելի է ձեռք բերել բնական վարակված բույսից կամ կենդանուց։

Հայտնի կենսաբանական զենքի ամենամեծ վթարի ժամանակ՝ սիբիրախտի բռնկումը Խորհրդային Միության Սվերդլովսկում (այժմ՝ Եկատերինբուրգ) 1979 թվականին, ոչխարները հիվանդացան սիբիրախտով մինչև 200 կիլոմետր հեռավորության վրա՝ մարմնի հարավարևելյան մասում գտնվող ռազմական օբյեկտից օրգանիզմի ազատման կետից։ քաղաքը դեռ փակ է այցելուների համար (տես Սվերդլովսկի սիբիրախտի արտահոսք)։

Այսպիսով, կլինիկական բժիշկներին և անասնաբույժներին ներգրավող ամուր հսկողության համակարգը կարող է հայտնաբերել կենսազենքի հարձակումը համաճարակի վաղ շրջանում՝ թույլ տալով կանխարգելել հիվանդությունը ենթարկված, բայց դեռևս ոչ հիվանդ մարդկանց (և/կամ կենդանիների) ճնշող մեծամասնության մոտ։

Օրինակ, սիբիրյան խոցի դեպքում, հավանական է, որ ոմանք (ովքեր թույլ իմունային համակարգ ունեն կամ ստացել են մեծ չափաբաժիններ՝ արտազատմանը մոտ լինելու պատճառով) նոպայից հետո 24-36 ժամվա ընթացքում կունենան դասական ախտանիշներ (ներառյալ կրծքավանդակի գրեթե եզակի ռենտգեն հայտնաբերումը, որը հաճախ ճանաչվում է առողջապահության ոլորտի պաշտոնյաների կողմից, եթե նրանք ժամանակին հաշվետվություններ ստանան)։ Մարդկանց ինկուբացիոն շրջանը գնահատվում է մոտ 11,8 օրից մինչև 12,1 օր։ Այս առաջարկվող ժամանակաշրջանը առաջին մոդելն է, որն անկախորեն համահունչ է մարդու ամենամեծ հայտնի բռնկման տվյալներին։

Այս կանխատեսումները ճշգրտում են վաղաժամ դեպքերի բաշխման նախկին գնահատականները ազատ արձակումից հետո և հաստատում են սիբիրախտի ցածր չափաբաժինների ենթարկված անհատների համար կանխարգելիչ հակաբիոտիկների բուժման առաջարկվող 60-օրյա կուրսը։ Այս տվյալները տեղական առողջապահական մարմիններին իրական ժամանակում տրամադրելով՝ սիբիրախտի համաճարակի մոդելների մեծ մասը ցույց է տալիս, որ վարակված բնակչության ավելի քան 80%-ը կարող է բուժվել հակաբիոտիկներով՝ նախքան ախտանիշների զարգացումը, և այդպիսով խուսափել հիվանդությունից չափավոր բարձր մահացությունից։

### Ընդհանուր համաճարակաբանական նախազգուշացումներ
Հերթականությունն ըստ կարևորության

# Առանց համաճարակաբանական բացատրության՝ անսովոր գործակալի կողմից առաջացած կոնկրետ հիվանդության մեկ պատճառ։
# Պաթոգենի անսովոր, հազվագյուտ, գենետիկորեն ձևափոխված շտամ։
# Բարձր հիվանդացություն և մահացություն նույն կամ նմանատիպ ախտանիշներով հիվանդների շրջանում։
# Հիվանդության անսովոր դրսևորում։
# Անսովոր աշխարհագրական կամ սեզոնային բաշխում։
# Կայուն էնդեմիկ հիվանդություն՝ նշանակության անբացատրելի աճով։
# Հազվագյուտ փոխանցման ուղի (աէրոզոլներ, սնունդ, ջուր)։
# Ոչ մի հիվանդություն չի ներկայացվել այն մարդկանց մոտ, ովքեր չեն ունեցել/ չունեն «ընդհանուր օդափոխության համակարգեր (բայց ունեն առանձին փակ օդափոխման համակարգեր), երբ հիվանդությունը նկատվում է մոտակայքում գտնվող մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն ընդհանուր օդափոխման համակարգ»։
# Միևնույն հիվանդի մոտ զարգացող տարբեր հիվանդություններ՝ առանց որևէ բացատրության։
# Հազվագյուտ հիվանդություն, որն ազդում է մեծ, տարբեր բնակչության վրա (շնչառական հիվանդությունը կարող է ենթադրել, որ հարուցիչը կամ նյութը ներշնչվել է)։
# Հիվանդությունը անսովոր է որոշակի բնակչության կամ տարիքային խմբի համար, որոնց շրջանում այն տարածվում է։
# Կենդանիների պոպուլյացիաներում մահացության և/կամ հիվանդությունների անսովոր միտումներ, որոնք նախորդում են կամ ուղեկցում են մարդկանց հիվանդությանը։
# Շատ տուժածներ միաժամանակ բուժման են դիմում։
# Ազդակիր անհատների մոտ գործակալների նմանատիպ գենետիկական կազմը։
# Նմանատիպ հիվանդությունների միաժամանակյա կուտակում ոչ հարակից տարածքներում՝ ներքին կամ օտարերկրյա։
# Անհասկանալի հիվանդության և մահվան դեպքերի առատություն։

### Կենսաբանական զենքի նույնականացում
Կենսաանվտանգության նպատակն է միավորել ազգային և ներքին անվտանգության, բժշկության, հանրային առողջության, հետախուզության, դիվանագիտության և իրավապահ մարմինների շարունակական ջանքերը։ Առողջապահության մատակարարները և հանրային առողջապահության ոլորտի աշխատողները պաշտպանության առաջին գծերից են։ Որոշ երկրներում մասնավոր, տեղական և մարզային (նահանգային) հնարավորությունները լրացվում և համակարգվում են դաշնային ակտիվների հետ՝ կենսաբանական զենքի հարձակումներից բազմաշերտ պաշտպանություն ապահովելու համար։ Պարսից ծոցի առաջին պատերազմի ժամանակ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը գործի դրեց կենսաբանական և քիմիական արձագանքման խումբ՝ Թասք Ֆորս Սկորպիո, որպեսզի արձագանքի քաղաքացիական բնակչության դեմ զանգվածային ոչնչացման զենքի ցանկացած հնարավոր կիրառմանը:[մինի|Հետազոտություններն արվում են [:en:Biosafety level|Class III-ի  կաբինետում, ԱՄՆ բանակի կենսազենքի լաբորատորիա, Մերիլենդ, 1940-ական թթ․]]Գյուղատնտեսության, սննդի և ջրի պաշտպանության ավանդական մոտեցումը. հիվանդության բնական կամ ոչ միտումնավոր ներդրման վրա կենտրոնանալը ընդլայնվում է կենսաբանական զենքի ներկայիս և սպասվող ապագա սպառնալիքներին դիմակայելու նպատակաուղղված ջանքերով, որոնք կարող են լինել կանխամտածված, բազմակի և կրկնվող։

Կենսաբանական նյութերի և կենսաահաբեկչության աճող սպառնալիքը հանգեցրել է հատուկ դաշտային գործիքների ստեղծմանը, որոնք տեղում վերլուծում են և կատարում հայտնաբերված կասկածելի նյութերի նույնականացում։ Նման տեխնոլոգիաներից մեկը, որը մշակվել է Լոուրենս Լիվերմորի ազգային լաբորատորիայի հետազոտողների կողմից, օգտագործում է «սենդվիչ իմունովերլուծություն», որի ժամանակ ֆլյուորեսցենտային ներկով պիտակավորված հակամարմինները, որոնք ուղղված են հատուկ պաթոգեններին, կցվում են արծաթի և ոսկու նանոլարերին։

Նիդեռլանդներում TNO-ն մշակել է բիոաէրոզոլային մասնիկների ճանաչման սարքավորում (BiosparQ): Այս համակարգը կներառվի Նիդեռլանդներում կենսաբանական զենքի հարձակումներին արձագանքելու ազգային պլանում։

Իսրայելի Բեն Գուրիոնի համալսարանի հետազոտողները մշակում են մեկ այլ սարք, որը կոչվում է ԲիոՓեն, ըստ էության, «լաբորատորիա գրչի մեջ», որը կարող է հայտնաբերել հայտնի կենսաբանական նյութերը մինչև 20 րոպեի ընթացքում՝ օգտագործելով ELISA-ի հարմարեցումը (նմանատիպ լայնորեն կիրառվող իմունոլոգիական տեխնիկա, որն այս դեպքում ներառում է օպտիկամանրաթելային սարքեր)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* Biological weapons and international humanitarian law , ICRC
* WHO: Health Aspects of Biological and Chemical Weapons
* 
* USAMRIID  U.S. Army Medical Research Institute of Infectious Diseases
*  Counterproliferation Paper No. 53, USAF Counterproliferation Center, Air University, Maxwell Air Force Base, Alabama, USA.
* 

Կատեգորիա:Բիոէթիկա
Կատեգորիա:Կենսաբանական զենք
Կատեգորիա:Պատերազմներ ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Ռազմական գործողություններ ըստ տեսակի
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023