Թինաթին Ասաթիանի

**Թինաթին (Թինա) Լևանի Ասաթիանի** (, ), Հայաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ։ Լենինյան մրցանակի դափնեկիր (1970): Ջորջ Սորոսի անվան հիմանդրամի պատվավոր պրոֆեսոր (1974)։

Թինա Ասաթիանիի հիմնական գիտական աշխատությունները նվիրված են բարձր էներգիայի և տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկային, մասնիկների արագացուցիչների հետազոտություններին և բարձր էներգիայի ֆիզիկայի փորձարարական գործիքներին: Հայտնի է իր սոցիալական և բարեգործական գործունեությամբ: Եղել է Հայաստանում վրացական «Իվերիա» բարեգործական կազմակերպության հիմնադիրը:

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1918 թվականի մարտի 12-ին Թբիլիսիում, գրականագետ, վրացական դասական գրականության հետազոտող, պրոֆեսոր Լևան Նիկիֆորովիչ Ասաթիանիի և բժիշկ Աննա Վոլկովայի ընտանիքում։ Գերազանցությամբ ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։ 1940 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը։ 1941 թվականին ընդունվել է Լենինգրադի ֆիզիկա-տեխնիկական ինստիտուտի ասպիրանտուրա (հետագայում՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Ա․ Ֆ․ Իոֆֆեի անվան ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտ) ակադեմիկոս Աբրահամ Ալիխանովի լաբորատորիա։ Լենինգրադի բլոկադայի ժամանակ Ասաթիանին վերադարձել է Թբիլիսի, Տրանսպորտի ինստիտուտում դասավանդել է ընդհանուր ֆիզիկա:

Ասաթիանիի գործունեությունը սկսվել է եղբայրներ Ալիխանյանների կողմից ղեկավարվող տիեզերական ճառագայթների հետազոտման Արագածյան կայանում։ 1942 թվականին, երբ Ալիխանյան եղբայրները սկսել են Արագած լեռան վրա կազմակերպել տիեզերական ճառագայթների հետազոտական կայան, Թինա Ասաթիանին հրավիրել են այնտեղ, և 1943 թվականին նա սկսել է աշխատել իր թեկնածուական ատենախոսության վրա՝ նվիրված ընդարձակ օդային հոսքերի ուսումնասիրությանը: 1945 թվականին Ասաթիանին ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ֆիզիկական խնդիրների ինստիտուտում պաշտպանել է իր ատենախոսությունը՝ ստանալով ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուի աստիճան: 

1943 թվականին ամուսնացել է ֆիզիկոս Արշալույս Տիգրանի Դադայանի հետ (հետագայում՝ Երևանի պետական համալսարանի ամբիոնի վարիչ): 

1944-1987 թվականներին եղել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի մյու-մեզոնային լաբորատորիայի վարիչ։ 1959 թվականից Ասաթիանին մասնակցել է բազմաթիվ միջազգային կոնֆերանսների և զեկուցումներով հանդես եկել բազմաթիվ երկրներում (Ճապոնիա, Հնդկաստան, Կանադա, ԱՄՆ, Անգլիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա և Ավստրիա):

1968 թվականից եղել է Երևանի պետական համալսարանի պրոֆեսոր և դասախոսություններ է կարդացել բարձր էներգիայի ֆիզիկայի վերաբերյալ։ 1971 թվականին պաշտպանել է ատենախոսություն՝ ստանալով ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան, իսկ 1974 թվականին Ասաթիանին շնորհվել է պրոֆեսորի ակադեմիական կոչում: 1991 թվականին ընտրվել է Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1996 թվականին՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամ։

1991 թվականին՝ Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո, Թինա Ասաթիանին ներգրավվել է հասարակական գործունեության մեջ, եղել է Հայաստանում «Իվերիա» վրացական բարեգործական համայնքի հիմնադիրն ու պատվավոր նախագահը: 

Կայծային խցիկների տեխնիկայի զարգացման գործում իրենց նշանակալի ներդրման համար Թինա Ասաթիանին և ակադեմիկոս Արտեմ Ալիխանյանը 1970 թվականին արժանացել են Լենինյան մրցանակի: Բազմաթիվ գիտական աշխատությունների հեղինակ է, Թբիլիսի քաղաքի պատվավոր քաղաքացի։ 
[մինի|Թինաթին Ասաթիանիի հուշատախտակը Երևանի [Մարշալ Բաղրամյան պողոտա (Երևան)|Բաղրամյան պողոտայի 18ա տան պատին, որտեղ ֆիզիկոսն ապրել է 1950-2011 թվականներին]]

Ասաթիանին զբաղվել է նաև ողնուղեղի վնասվածքներ ունեցող մարդկանց բուժման և նրանց հոգեբանական ու մասնագիտական վերականգնման աշխատանքներով: Գրել և իրականացրել է «Ողնուղեղի վնասվածքներ ունեցողների համար համակարգչային և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ուսուցման» ծրագիրը: Նրա ծրագրի շրջանակներում Հայաստանում Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատունը կազմակերպել է ֆիզիկական մարզման կենտրոն ողնուղեղի վնասվածքներ ունեցող մարդկանց համար: Ասաթիանին եղել է ողնուղեղի խանգարումներ ունեցողների «Վերածնունդ» հայկական ասոցիացիայի խորհրդի անդամ: Նրա նախաձեռնությամբ Սպիտակ քաղաքում հիմնադրվել է հաշմանդամների և որբերի համար նախատեսված քոլեջ։

2008 թվականին նա հրատարակել է «Հիշողություններ» գիրքը:

Թինա Լևանովնա Ասաթիանին մահացել է Երևանում, 2011 թվականի հուլիսի 20-ին՝ 93 տարեկան հասակում։ Թինա Ասաթիանիի հիշատակին 2013 թվականին Երևանում հուշատախտակ է տեղադրվել այն տանը, որտեղ նա ապրել է 1950-2011 թվականներին (Բաղրամյան պողոտա 18ա):

## Գիտական գործունեություն
Թինա Ասաթիանիի հիմնական գիտական աշխատանքները նվիրված են բարձր էներգիայի ֆիզիկային և տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկային: 1940-ական թվականներին Թինա Ասաթիանին ուսումնասիրել է ընդարձակ օդային հոսքերը՝ կիրառելով դրանց առաջնային էներգիան որոշելու նոր մեթոդ: Ակադեմիկոս Արտեմ Ալիխանյանի հետ միասին Ասաթիանին հայտնաբերել և ուսումնասիրել է միջուկային պրոցեսներից առաջացած նեղ հոսքերի բնույթը, որոնք տարբերվում են ընդարձակ օդային հոսքերի բնորոշ մասնիկներից:

Թինա Ասաթիանին մշակել է Վիլսոնի խցիկի վերականգնման ժամանակը կրճատելու էլեկտրոնային մեթոդ: Նա լիցքավորված մասնիկների կոորդինատները չափելու սարքի լիցքավորված մասնիկների կոորդինատների դետեկտորի գյուտարարն է: Այն օգտագործվում է արագացուցիչների և տիեզերական ճառագայթների հայտնաբերման փորձերում:

1960 թվականից Ասաթիանին զբաղվել է տիեզերական ճառագայթներում <math>\mu</math>-մեզոնների բևեռացման վերաբերյալ փորձարարական հետազոտություններով։ Հետազոտությունները կատարվել են գլանաձև և ուղղանկյուն հոդոսկոպների և Վիլսոնի խցիկի միջոցով։ 1961 թվականից Ասաթիանին սկսել է աշխատել լայն բացվածքով կայծային խցիկների վրա և մագնիսական դաշտում լայն բացվածքով կայծային խցիկներ տեղադրելու ուսումնասիրության բնագավառում հասել է հայտնի արդյունքների։

1967 թվականից աշխատել է Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի «ԱՐՈՒՍ» փորձարարական կենտրոնում։ Օգտագործելով լայն բացվածքով կայծային խցիկներ՝ Ասաթիանին և նրա գործընկերները «ԱՐՈՒՍ»-ում անցկացրել են առաջին փորձը՝ ապացուցելով, որ ճառագայթների փունջը աշխատում է։ Ասաթիանին «ԱՐՈՒՍ»-ում անցկացրել է նաև <math>K^{0}</math>-մեզոնների ֆոտոարտադրության առաջին փորձը։

1970-ականների սկզբին Թինա Ասաթիանիի ղեկավարությամբ կառուցվել է մագնիսական սպեկտրաչափը, որը հնարավորություն է տալիս բարձր ճշգրտությամբ չափել բարձր էներգիայի տիեզերական մյուոնների հորիզոնական հոսքը: 1970-ականների վերջին Թինա Ասաթիանին ուսումնասիրել է հալո երևույթը Բյուրականի աստղադիտարանում: Ասաթիանին հայտնաբերել է նաև բազմահալո ընտանիքների կառուցվածքի երևույթը։

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Պարգևներ, մցանակներ
* Ջորջ Սորոսի անվան հիմանդրամի պատվավոր պրոֆեսոր (1974)
* Հայկական ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ
* Լենինյան մրցանակ (1970)
* Պատվո շքանշան (Վրաստան) (1999).
* Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Հայաստան)
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:Վրացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Վրացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Երկարակյացներ