Ալ-Հիրա

**Ալ-Հիրա** (, միջին պարս․՝ Hērt) հին արաբական քաղաք Միջագետքում, որը գտնվում էր այժմյան ալ-Քուֆայի հարավում՝ հարավ-կենտրոնական Իրաքում։

Սասանյան Պարսկաստանը հիմնադրել է Լախմիների թագավորությունը՝ ալ-Հիրա մայրաքաղաքով, Արաբական անապատի եզրին՝ իր և Հռոմի միջև ուղղակի բախումը կանխելու և Հռոմի (395 թվականից՝ Բյուզանդիայի) դեմ մարտերում նրա աջակցությունը ստանալու համար:

## Ստուգաբանություն և անուններ
Լայնորեն տարածված է այն կարծիքը, որ ալ-Հիրա անունը ծագում է սիրիական «Հարթա» (ܚܪܬܐ) բառից, որը նշանակում է «ճամբար»։ Քաղաքի ճանաչելիության բարձրացմանը զուգընթաց այն հայտնի դարձավ որպես «ալ-Հիրա՝ արաբների քաղաք», ինչպես նաև որպես «Հիրաթ ալ-Նուման»՝ նկատի ունենալով մի քանի թագավորների, որոնք կրում էին «Նուման» անունը և բնակվում էին այնտեղ։

Լեզվաբաններն ու պատմաբանները անվանման բազմաթիվ մեկնաբանություններ են առաջարկել։ Ոմանք այն համարում են արաբական՝ թե՛ ծագմամբ, թե՛ իմաստով։
* Աշխարհագրագետ ալ-Համդհանին ենթադրել է, որ այն ծագել է «հարա» (շփոթվել) բայից, որը վերաբերում է մի պատմության, որտեղ Եմենի թագավորը կորցրել է իր ճանապարհը այդ տարածքում։
* Մյուսները այն կապում են «հայր» (արգելոց կամ պաշտպանված տարածք) բառի հետ, ինչը ենթադրում է, որ քաղաքը սրբավայր կամ ապաստան է եղել։
* Մեկ այլ մեկնաբանություն այն կապում է «հարա ալ-մա» (ջուրը պտտվում էր) բայի հետ, որը վերաբերում է մոտակա ալ-Նաջաֆ քաղաքի մոտ գտնվող ծովի լճացած բնույթին։
* Արամերենում ալ-Նաջաֆ ծովը հայտնի էր որպես «Պիրթա», որը նշանակում է «աղբյուր» կամ «ջրի պոռթկում»։ Հրեաները այն անվանում էին «Հաշիր», որը նշանակում է «ջրի հավաք», և բառը կապված է արաբերեն «հաշր» (հավաքվել) բառի հետ, որը ցույց է տալիս ընդհանուր լեզվական արմատ։

Ալ-Հիրան նաև նկարագրվել է որպես «Սպիտակ քաղաք», որը վերաբերում է իր շենքերի պայծառությանը և դրանց առանձնահատուկ ճարտարապետությանը։ Բանաստեղծներն ու ճանապարհորդները խոսել են դրա անծայրածիրության մասին՝ այն անվանելով «Ալ-Հիրա ալ-Ռաուհաա» (Ընդարձակ Հիրա):

## Աշխարհագրություն
Հին ալ-Հիրան գտնվում էր Եփրատ գետի արևմտյան ափին՝ ժամանակակից Քուֆայից մի քանի մղոն հարավ: Պատմական վայրը գտնվում է ներկայիս ալ-Նաջաֆի մոտ, այն վայրում, որն այժմ հայտնի է որպես Նաջաֆի մարզի Ալ-Մանաթերա շրջանի Ալ-Հիրա ենթաշրջան՝ որպես ալ-Նաջաֆ-Քուֆա քաղաքային տարածքի մի մաս: Այն նաև ընդգրկում էր պատմականորեն ալ-Ջաարա անունով հայտնի տարածքներ, որոնք գտնվում են ալ-Նաջաֆի ծովի մոտ, այդ թվում՝ ժամանակակից Աբու Սուխեյր քաղաքը: 2014 թվականի գնահատմամբ՝ այս տարածքի բնակչությունը կազմել է մոտ 37,933 մարդ: Ալ-Հիրայի և շրջակա գյուղերի ընդհանուր տարածքն այսօր կազմում է մոտ 13.3 հեկտար: Տարածաշրջանում կան մի քանի մզկիթներ: 1990 թվականին ալ-Հիրայի շրջանը միավորվեց Աբու Սուխեյրի շրջանի հետ, սակայն հետագայում այն ​​վերականգնվեց որպես անկախ տեղական վարչակազմ։

Քաղաքը գտնվում էր Միջագետքի նստվածքային հարթավայրերում՝ Սամարա անապատի հյուսիսարևմտյան եզրին։ Այն գտնվում է ալ-Քուֆայից մոտավորապես 15 կիլոմետր հարավ-արևմուտք և ալ-Նաջաֆից մոտ 10 կիլոմետր հարավ-արևելք։ Լանդշաֆտը հարթ և չորային է, տեղակայված Եփրատ գետի և ալ-Նաջաֆի ծով անունով հայտնի սեզոնային լճի միջև։ Պատմականորեն, ալ-Հիրան կազմում էր այսպես կոչված «Նաջաֆի եռանկյունու» մի մասը, որը մշակութային առումով հարուստ գոտի էր, որը բաղկացած էր ալ-Նաջաֆից, ալ-Քուֆայից և Ալ-Հիրայից։ Այս քաղաքները պատմականորեն և մշակութային առումով փոխկապակցված էին, և ալ-Նաջաֆը, ի վերջո, ժառանգեց Ալ-Հիրայի քաղաքային և հոգևոր նշանակությունը։

Ալ-Հիրայի բաց կապը Արաբական թերակղզու հետ նշանակում էր, որ արաբական ցեղերը կարող էին ազատորեն հասնել քաղաք։ Նրա կլիման չոր և առողջարար էր, ինչը պայմանավորված էր անապատին մոտ լինելով։ Եփրատից մի քանի ջրանցքներ էին ճյուղավորվում՝ տարածաշրջանը ոռոգելու համար, ինչը այն դարձնում էր Իրաքի ամենաբերքատար և արդյունավետ գյուղատնտեսական տարածքներից մեկը։

## Պատմություն
### Ծագում և վաղ շրջան
Ալ-Հիրա բնակավայրն ունի հին պատմություն, հնարավոր հղումներով, որոնք թվագրվում են Պալմիրական կայսրության ժամանակներին: 32 թվականին թվագրված հռոմեական աղբյուրը հիշատակում է մի բնակավայր, որը կարող է համապատասխանել ալ-Հիրային: Այլ վաղ հղումներ են բյուզանդական և սիրիական պատմաբաններից, ինչպիսիք են Կլավդիոս Գլավկոսը, Ստեփանոս Բյուզանդացին, Հովհաննես Եփեսոսցին և Հեսու Սյունյակը:

Այս հիշատակումներին չնայած, ալ-Հիրան իսկապես սկսեց ծաղկել Լախմիների վերելքի հետ, ովքեր քաղաքը դարձրին իրենց մայրաքաղաքը Ամր իբն Ադիի կառավարման օրոք՝ 4-րդ դարի սկզբին: Հնագիտական ​​​​ապացույցները ցույց են տալիս, որ ալ-Հիրայում հայտնաբերված ամենահին կառույցները թվագրվում են 3-րդ դարին:

Ըստ արաբական լեգենդների և որոշ դասական աղբյուրների, տարածքում կարող էին գոյություն ունենալ ավելի վաղ բնակավայրեր Նաբուգոդոնոսոր II-ի գահակալության ժամանակ, բայց քաղաքը, ըստ որոշ տեղեկությունների, ավերակների վերածվեց մինչև արաբական ցեղերի՝ Եմենի Թիհամայից Իրաք գաղթելը: Այս գաղթականների թվում էին ալ-Ազդ և Կուդաա ցեղերը, որոնք ի վերջո բնակություն հաստատեցին և կազմեցին Թանուխ անունով հայտնի միություն: Ասում են, որ նրանց առաջնորդ Մալիք իբն Ֆահմը պալատ է կառուցել ալ-Հիրայում և հողեր է տրամադրել իր ժողովրդին։

Քաղաքի կարևորությունը արագորեն աճել է Ամր իբն Ադիի՝ Նասրիների տոհմի արքայազնի և լեգենդար կառավարիչ Ջադիմա ալ-Աբրաշի եղբորորդու օրոք։ Ամրը ալ-Հիրան դարձրել է Լախմիների մայրաքաղաք, և այն այդպես է մնացել մինչև Միջագետքի նվաճումն արաբների կողմից։

### Լախմիների թագավորության մայրաքաղաք
Ալ-Հիրայում Լախմիների իշխանության հիմնադրումը վերագրվում է Ամր իբն Ադիին, որը համարվում է Նասրիների (Լախմիների) դինաստիայի առաջին իսկական թագավորը։ Ծնված լինելով 268 թվականին՝ Ամրը մեծացել է իր հորեղբոր տանը և օգնել կառավարման գործում։ Ջադիմայի մահից հետո Ամրը ժառանգել է իշխանությունը և Ալ-Հիրան հռչակել է իր մայրաքաղաքը։

Ամր իբն Ադին օգտվել է Հաթրա թագավորության անկումից՝ տարածաշրջանում իշխանությունը ամրապնդելու համար։ Նա դաշնակցել է Սասանյան Պարսկաստանի հետ և պահպանել այդ դաշինքը հաջորդական գահակալությունների ընթացքում։ Ամրի մահից հետո 288 թվականին նրան հաջորդել է նրա որդին՝ Իմրու ալ-Կայս I իբն Ամրը, և դարձել է առաջին Լախմի թագավորը, որը քրիստոնեություն է ընդունել։

Առավել նշանավոր կառավարիչներից մեկը ալ-Նուման I իբն Իմրու ալ-Կայսն էր (403-431), որը հռչակ ձեռք բերեց իր ասկետիզմի և բարեպաշտության համար: Հայտնի լինելով որպես «Ալ-Աուար ալ-Սայիհ» («միաչքանի թափառական»), նա հրաժարվեց գահից, հագավ վանականի զգեստ և նվիրվեց հոգևոր կյանքին: Նրան են վերագրում Ալ-Խավարնակ և Ալ-Սադիր հայտնի պալատների կառուցումը, որոնք, ենթադրաբար, կառուցվել են Սասանյան թագավոր Հազկերտ Ա-ի հրամանով։

Լախմիների արքունիքը հասավ իր մշակութային և ռազմական ազդեցության գագաթնակետին Ալ-Նուման III իբն ալ-Մունզիրի (580-602) օրոք: Ալ-Հիրայի արքունիքը մրցակցում էր խոշոր կայսրությունների հետ՝ գրավելով այնպիսի բանաստեղծների, ինչպիսիք են ալ-Նաբիղա ալ-Զուբիանին և Հասսան իբն Սաբիթը: Լախմիները պահպանում էին կազմակերպված բանակ՝ էլիտար ստորաբաժանումներով, ինչպիսին էր «ալ-Դաուսար» հեծելազորը, որը հայտնի էր մարտում իրենց ուժով և ճշգրտությամբ։

Սակայն, Սասանյանների հետ լարվածությունը մեծացավ, և ալ-Նուման III-ի կողմից քրիստոնեություն ընդունելուց և Սասանյան հրամաններին չենթարկվելուց հետո նա հեռացվեց իշխանությունից։ Թագավորությունը միացվեց Սասանյան կայսրությանը 602 թվականին, ինչը նշանավորեց Լախմիների կառավարման ավարտը։

### Իսլամական նվաճում և Աբբասյանների ժամանակաշրջան
Ալ-Հիրան նվաճվեց մուսուլմանական ուժերի կողմից 633 թվականին՝ Միջագետք վաղ իսլամական ընդլայնման ժամանակ։ Քաղաքը խաղաղությամբ հանձնվեց Բարեպաշտ խալիֆների բանակի հրամանատար Խալիդ իբն ալ-Վալիդի գլխավորած կարճատև պաշարումից հետո։ Ալ-Հիրան Իրաքում մուսուլմանների վերահսկողության տակ անցած առաջին խոշոր քաղաքային կենտրոններից մեկն էր։

Չնայած իր քաղաքական նշանակությունը կորցրեց նորաստեղծ ալ-Քուֆա քաղաքից, որը հիմնադրվել էր 638 թվականին՝ ընդամենը մի քանի կիլոմետր հյուսիս, ալ-Հիրան մնաց բնակեցված վաղ իսլամական շրջանում և դեր խաղաց մի շարք պատմական իրադարձություններում։ Օմայանների և Աբբասյանների դարաշրջանների ընթացքում տարբեր խալիֆներ և բարձրաստիճան անձինք այցելեցին կամ ժամանակավորապես բնակվեցին ալ-Հիրա քաղաքում։ Նրանց թվում էին Աբբասյան առաջին խալիֆ Աբու ալ-Աբբասը և Հարուն ալ-Ռաշիդը, որը բազմիցս այցելել է քաղաք և ժամանակավորապես բնակություն հաստատել այնտեղ։

Ալ-Հիրան պահպանել է իր դիրքը մինչև 10-րդ դարը, որից հետո այն աստիճանաբար անկում է ապրել։ Մոնղոլական ներխուժումը և Բաղդադի գրավումը (1258) նշանավորեցին քաղաքի պատմական ներկայության վերջնական ավարտը։ Նրա որոշ բնակիչներ հետագայում գաղթել են այլ քաղաքներ, այդ թվում՝ Խորասանի Նիշապուր, որի թաղամասերից մեկը կոչվել է ալ-Հիրայի անունով։

13-րդ դարում Ալ-Հիրան գործնականում դադարեց գոյություն ունենալ որպես գործող քաղաք՝ թողնելով ավերակներ և մշակութային հիշողություն։

## Մշակույթ և գրականություն
Ալ-Հիրան կենսունակ մշակութային կենտրոն էր, մասնավորապես Լախմիների դարաշրջանում։ Քաղաքը հայտնի էր պոեզիայի, գրականության, կրթության և կրոնական գիտությունների խթանմամբ։ Նրա կառավարիչները ակտիվորեն աջակցում էին բանաստեղծներին, աստվածաբաններին և մտավորականներին՝ առաջարկելով նրանց հովանավորություն և հարթակ արքունիքում։

Քաղաքում ծաղկում էին բազմաթիվ դպրոցներ և կրոնական հաստատություններ, որոնք նպաստում էին նրա հեղինակությանը որպես նախաիսլամական Արաբիայի կրթության հիմնական կենտրոն: Ալ-Հիրայում ուսանած նշանավոր բանաստեղծներից մեկը ալ-Մուրաքիշ ալ-Աքբարն էր: Մոտակա գյուղերի երեխաները հաճախում էին դասընթացների՝ կարդալ և գրել սովորելու համար: Ալ-Հիրայում օգտագործվող գիրը, որը հայտնի է որպես հիրի գիր, արամեերեն այբուբենի ածանցյալ է և համարվում է արաբական գրերի նախորդը։

Միջագետքի, Լևանտի և Արաբական թերակղզու միջև իր ռազմավարական դիրքի շնորհիվ Ալ-Հիրան տարբեր քաղաքակրթությունների խաչմերուկ էր: Նրա բնակիչները կլանել են պարսիկների, սիրիացիների և հույների մշակութային ազդեցությունները՝ հարստացնելով իրենց սեփական ավանդույթները գրականության, փիլիսոփայության և արվեստի մեջ։

Լախմի կառավարիչները, մասնավորապես ալ-Նուման III-ը, հավաքույթներ էին կազմակերպում բանաստեղծների և գիտնականների համար այնպիսի պալատներում, ինչպիսին է ալ-Խավառնակը: Այս հավաքույթները համարվում էին հեղինակավոր փառատոներ և օգնում էին ամրապնդել ալ-Հիրայի հեղինակությունը որպես գրական կենտրոն։

Ալ-Հիրան նաև բժշկական գիտելիքների կենտրոն էր, որտեղ մի քանի նշանավոր բժիշկներ ծագումով քաղաքից էին։ Իսլամական ժամանակաշրջանում նրա գիտության ժառանգությունը շարունակվեց, այնպիսի նշանավոր գործիչներ, ինչպիսին է քրիստոնյա բժիշկ և թարգմանիչ Հունեյն իբն Իսհակը։

## Կրոն
Մինչև քրիստոնեության լայն տարածումը, Ալ-Հիրայի բնակիչները դավանում էին տարբեր նախաիսլամական արաբական կրոններ։ Որոշ կառավարիչներ, ինչպիսիք են Ջադիմա ալ-Աբրաշը, ըստ որոշ տեղեկությունների, երկրպագում էին կուռքերի, որոնք կանգնեցված էին քաղաքի մուտքի մոտ և օգտագործվում էին այցելուների հավատարմությունը ստուգելու համար։

Ալ-Հիրայում երկրպագվող այլ աստվածությունների թվում էին ալ-Ուզզան և «Սաբդը», որը սովորաբար կանչվում էր երդումների ժամանակ («Սաբդի անունով»)։ Մանդեական կրոնը և մանիքեիզմը նույնպես հետևորդներ գտան ալ-Հիրայում, իսկ պարսկական ծագում ունեցող մազդակիզմը ընդունվեց որոշ արաբ գործիչների կողմից 6-րդ դարում, ինչպիսին է ալ-Հարիս իբն Ամր ալ-Քինդին։

Ալ-Հիրայում նաև բնակվում էր հրեական զգալի բնակչություն, որի մոտակայքում՝ Բանիկիա կոչվող տարածքում, գտնվում էր հայտնի գերեզմանատուն։

Այնուամենայնիվ, քրիստոնեությունը դարձավ Ալ-Հիրայում գերիշխող կրոնը, հատկապես Լախմիների ժամանակաշրջանում։ Շատ թագավորներ, ազնվականներ և պաշտոնյաներ դարձան, և քրիստոնեությունը ծաղկում ապրեց թագավորական հովանավորության ներքո։ Առաջին Լախմի կառավարիչը, որը հայտնի է, որ ընդունել է հավատքը, Իմրու ալ-Կայս I իբն Ամրն էր։ Ալ-Հիրայի քրիստոնյաների մեծ մասը նեստորականներ էին, չնայած հակոբիկյանները բազմիցս փորձեր արեցին քաղաքում հաստատել իրենց դավանանքը՝ առանց երկարատև հաջողության։

Քաղաքը Արևելքի եկեղեցուն ենթակա Սելևկիա-Տիզբոն եկեղեցական թեմի մաս էր կազմում: Ալ-Հիրայում եպիսկոպոսություն է հիմնադրվել դեռևս 4-րդ դարում և շարունակվել է մինչև 11-րդ դարը: Որոշ աղբյուրներում նշվում է, որ արաբներն ու պարսիկները ճանապարհորդել են ալ-Հիրա՝ քրիստոնեություն ուսումնասիրելու համար։

Ալ-Հիրան բազմաթիվ վանքերի և եկեղեցիների տունն էր: Ամենահայտնիներից մեկը Հինդ վանքն էր, որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, կառուցվել է ալ-Նուման I-ի օրոք: Ալ-Հիրայի մի քանի եպիսկոպոսներ գրանցվել են որպես Արևելքի եկեղեցու վաղ սինոդների մասնակիցներ: Քաղաքը նաև վերապատրաստել է բազմաթիվ վանականների, որոնք հետագայում հիմնադրել են այլ կրոնական կենտրոններ տարածաշրջանում։

## Տնտեսություն
Ալ-Հիրայի տնտեսությունը ծաղկում է ապրել Լախմիների ժամանակաշրջանում՝ հիմնականում հիմնված գյուղատնտեսության, արհեստագործության և առևտրի վրա։ Քաղաքը շրջապատող բերրի հարթավայրերը օգտվում էին Եփրատ գետին միացված ոռոգման համակարգերից, որոնք նպաստում էին տարբեր մշակաբույսերի մշակմանը և անասնապահությանը։ Քաղաքում կային կենսունակ շուկաներ և տարածաշրջանային առևտրի կենտրոն էր։ Ալ-Հիրայի առևտրականները մասնակցում էին հայտնի Ուքազի շուկային և առևտրային կապեր էին պահպանում Արաբական թերակղզու, Միջագետքի և Լևանտի քաղաքների հետ։ Ներկայիս Հնդկաստանից, Չինաստանից, Օմանից և Բահրեյնից առևտրային քարավաններն անցնում էին ալ-Հիրայով՝ տեղափոխելով այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են մանածագործական արտադրանքները, համեմունքները և օծանելիքները։

Ալ-Հիրան հատկապես հայտնի էր իր բարձրորակ մանածագործական արդյունաբերությամբ, որը արտադրում էր մետաքսի, բրդի և կտավատի նուրբ գործվածքներ։ Այս գործվածքները երբեմն ասեղնագործվում էին ոսկե թելով կամ զարդարվում բարդ նախշերով։ Քաղաքը նաև գերազանցում էր մետաղագործության մեջ, այդ թվում՝ սրերի, նիզակների և այլ զենքերի արտադրությունը, որոնք ճանաչում ձեռք բերեցին արաբական աշխարհում։ Տեղացի արհեստավորները մասնագիտացած էին կավագործության, զարդերի պատրաստման, փայտագործության և կաշվի մշակման մեջ։ Ոսկերիչները պատրաստում էին բարդ զարդեր՝ օգտագործելով ոսկի, արծաթ և թանկարժեք քարեր։ Քաղաքը նաև հայտնի էր իր փայլեցված ջնարակով և փղոսկրից պատրաստված իրերով։ Ալ-Հիրայի մեկ այլ նշանակալի տնտեսական առանձնահատկությունը գինու արտադրությունն էր: Քրիստոնեական և հրեական համայնքները ներգրավված էին գինու, մասնավորապես՝ հայտնի «աբբադյան գինու» խմորման և վաճառքի մեջ, որը դարձավ տարածաշրջանի հետ կապված հայտնի ապրանք:

Այս արդյունաբերությունների կողմից ստեղծված բարգավաճումը թույլ էր տալիս քաղաքի էլիտային ապրել շքեղության մեջ, ինչը արտացոլվում էր հարուստ զարդարված տներում, նրբագեղ հագուստներում և քաղաքային նուրբ ապրելակերպում: Առևտրից և արհեստագործությունից կուտակված հարստությունը նպաստել է քաղաքի մշակութային և ճարտարապետական ​​զարգացմանը:

## Ժողովրդագրություն
Ալ-Հիրայի բնակչությունը հիմնականում կազմված էր արաբներից, հատկապես հաշվի առնելով դրա մոտիկությունը Սիրիական անապատին և քոչվոր ցեղերի կենտրոն լինելու դիրքը: Քաղաքի ղեկավարությունը և իշխող դինաստիաները, ինչպիսիք են Թանուխիները և Լախմիները, արաբական էին: Պատմական աղբյուրներում հիշատակվող այլ ցեղերի թվում են Մադհիջը, Թայը, Քալբը և Բանու Թամիմը:

Արաբ պատմաբանները ավանդաբար Ալ-Հիրայի բնակչությունը բաժանել են երեք հիմնական խմբի՝

* Թանուխիդներ, հարավային Արաբիայից ծագումով ցեղերի կոնֆեդերացիա:
* Իբադներ (Ալ-Աբադ), քրիստոնյա արաբներ, որոնք հայտնի էին իրենց բարեպաշտությամբ և կրթությամբ։
* Ահլաֆներ (դաշնակիցներ), որոնք ժամանակի ընթացքում բնակություն հաստատեցին քաղաքում և միացան նրա հասարակությանը։

Իբադները հատկապես նշանակալի դեր խաղացին Ալ-Հիրայի սոցիալական և կրոնական կառուցվածքում։ Համարվելով բարեպաշտ քրիստոնյաներ՝ նրանք հմուտ էին կարդալու, գրելու և կրոնական մտքի մեջ։ Որոշ պատմաբանների կարծիքով՝ նրանք «Ալ-Աբադ» անունը վերցրել են մարտերի ժամանակ իրենց մարտական ​​​​աղաղակից՝ «Օ՜, Աստծո ծառաներ»։ Այս համայնքի նշանավոր դեմքերի թվում են բանաստեղծ Ադի իբն Զեյդ ալ-Իբադին և հայտնի քրիստոնյա բժիշկ և թարգմանիչ Հունեյն իբն Իսհակը։ Ալ-Հիրան նաև ուներ նշանավոր հրեական համայնք՝ մոտակա Բանիկիա քաղաքում գտնվող նշանավոր գերեզմանատնով։ Հրեաները ինտեգրված էին քաղաքի առևտրային և կրոնական կյանքին։

Արաբներից և հրեաներից բացի, քաղաքը նաև նաբատեացիների հայրենիք էր։ Այս եզրույթն օգտագործվում է արաբ պատմաբանների կողմից Միջագետքի արամեախոս ժողովուրդներին նկարագրելու համար, որոնցից շատերը քրիստոնյա էին: Պարսիկները (հատկապես սասանյան կառավարիչները, որոնք հայտնի են որպես մարզպան կամ դիհքան) նույնպես պահպանեցին իրենց ներկայությունը ալ-Հիրայում, հատկապես Սասանյանների վասալ լինելու ժամանակաշրջանում։

Այս էթնիկ և կրոնական առումով բազմազան բնակչությունը Ալ-Հիրային հաղորդում էր յուրահատուկ սոցիալական բնույթ և նպաստում էր դրա մշակութային, տնտեսական և կրոնական հարստությանը։

## Ճարտարապետություն
Ալ-Հիրան առանձնանում էր իր յուրահատուկ ճարտարապետական ​​ոճով, հատկապես Լախմիների ժամանակաշրջանում: Քաղաքը հայտնի էր իր պալատներով, եկեղեցիներով և վանքերով, որոնցից շատերը համատեղում էին հելլենիստական ​​ճարտարապետության, սասանյան ճարտարապետության և բնիկ արաբական ոճերի տարրեր: Ժամանակի ընթացքում այս միաձուլումը զարգացավ և դարձավ այն, ինչը հայտնի դարձավ որպես «հիրի ոճ»:

Ամենահայտնի կառույցներից էին.
* Ալ-Խավարնակ պալատ - լեգենդար թագավորական պալատ, որը, ըստ ավանդույթի, կառուցվել է Յազդեգերդ I-ի համար Լախմիների թագավոր ալ-Նուման I-ի կողմից: Այն դարձավ Լախմիների ճարտարապետական ​​նվաճումների խորհրդանիշ։ Ալ-Սադիր պալատ - նույն թագավորին վերագրվող մեկ այլ վեհաշուք կառույց, որն օգտագործվում էր կառավարման և արարողությունների համար։
* Կասր ալ-Սիննին - միջնադարյան արաբ աշխարհագրագետների կողմից հաճախ մեջբերվող երրորդ նշանակալի պալատը։
* «ալ-Սադր և ալ-Քամմին» (արաբերեն՝ الصدر والكمّين) անունով հայտնի ճարտարապետական ​​​​դասավորությունը հիրիական դիզայնի որոշիչ առանձնահատկությունն էր։ Այն բաղկացած էր կենտրոնական կամարակապ դահլիճից (իվան), որը շրջապատված էր երկու կողմնային թևերով՝ նման մարմնին ամրացված թևքերի, որոնք օգտագործվում էին ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ կրոնական շենքերում։

Ալ-Հիրայի եկեղեցիներն ու վանքերը հետևում էին ասորական և բաբելոնական տաճարներից ժառանգված ճարտարապետական ​​​​ավանդույթներին։ Դրանք առանձնանում էին պարզ արտաքինով՝ քառակուսի ծայրերով աբսիդներով, բուսական մոտիվներով զարդարված սվաղված պատերով և խորհրդանշական փորագրություններով, ինչպիսիք են խաչը շրջանի մեջ։ Այս շենքերը հաճախ ներկված էին վառ գույներով և սովորաբար չէին պատկերում մարդկային կամ կենդանական ձևեր՝ համապատասխանելով նեստորական գեղարվեստական ​​​​կոնվենցիաներին։

Հիրիական ճարտարապետության տարրերը շարունակեցին ազդեցություն ունենալ հետագա իսլամական շենքերի վրա։ Աբբասյան մի քանի պալատներ, ինչպիսիք են Ալ-Մութավաքքիլի կողմից կառուցվածները, ցույց են տալիս Ալ-Հիրայի հետ ոճական շարունակականությունը: Հիրի պալատների նախագծման սկզբունքները տարածվել են դեպի արևմուտք և իրենց հետքն են թողել մինչև Ալ-Անդալուսը հասնող կառույցների վրա։

Ալ-Հիրայի հնագիտական ​​​​գտագործությունները բացահայտել են ճարտարապետական ​​​​առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են՝ լոգարանների տաք ջրի համակարգեր և ջրահեռացման համակարգեր, սվաղված և աղյուսով սալարկված հատակներ, դեկորատիվ սվաղ՝ խաղողի որթատունկով, արմավենիով և ծաղկային նախշերով, դահլիճների վրա գմբեթավոր և կամարակապ կառույցներ։

Այս հայտնագործությունները հաստատել են Ալ-Հիրայի քաղաքաշինության և ճարտարապետության զարգացած վիճակը և դրա երկարատև ժառանգությունը տարածաշրջանային ճարտարապետական ​​​​պատմության մեջ։

## Հնագիտություն
Ալ-Հիրայի տեղանքը 20-րդ դարի սկզբից ի վեր գրավել է պատմաբանների և հնագետների ուշադրությունը: 1902 թվականին գերմանացի արևելագետ Բրունո Մեյսները իր ուսումնասիրություններում հիշատակել է քաղաքը։ Առաջին համակարգված պեղումները կատարվել են Օքսֆորդի համալսարանի մի խմբի կողմից 1931 թվականին, որին հաջորդել է գերմանական առաքելությունը 1932 թվականին, իսկ 1938 թվականին՝ Թահա Բաքիրի գլխավորությամբ Իրաքի գլխավորած խոշոր պեղումները։

1970-ական և 1980-ական թվականներին հետագա աշխատանքներ են իրականացվել ճապոնական հնագիտական ​​խմբի կողմից, իսկ 2010-ական թվականներին լրացուցիչ հետազոտություններ են անցկացվել այնպիսի հաստատությունների կողմից, ինչպիսին է Մաքս վան Բերխեմի հիմնադրամը։

Հայտնաբերվել են բազմաթիվ նշանակալի գտածոներ, այդ թվում՝ ոսկե զարդեր, բրոնզե խաչեր և ապակե լամպեր, կավեղեն անոթներ, փայլեցված կերամիկա և ապակե շշեր, ագատե ուլունքներ և կանաչ սելադոն Չինաստանից, արձանագրություններ սիրիական և արաբական գրերով։

Վերջերս կատարված պեղումները բացահայտել են նաև բազմաթիվ պալատների և վանքերի մնացորդներ, ինչը հաստատում է ալ-Հիրայի ճարտարապետական ​​և կրոնական նշանակալիության պատմական վկայությունները։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*
* 
*

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Ալ-Նաջաֆի մարզ
Կատեգորիա:Իրաքի հնագիտական վայրեր
Կատեգորիա:Լախմիների թագավորություն
Կատեգորիա:Հին Միջագետքի քաղաքներ