open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դաշնություն

thumb|370px|upright=1.5|
**Դաշնությունը** (նաև հայտնի որպես **ֆեդերալ պետություն**) քաղաքական միավոր է, որը բնութագրվում է ինքնակառավարվող պրովինցիաների, նահանգների կամ այլ տարածաշրջանների միությամբ, որոնք գտնվում են կենտրոնական (դաշնային) կառավարության վերահսկողության ներքո։ Դաշնությունում վարչական միավորների ինքնակառավարման կարգավիճակը, ինչպես նաև իշխանության բաժանումը նրանց և կենտրոնական կառավարության միջև ամեն երկրում ունի իր յուրահատկությունը և հիմնականում սահմանվում է սահմանադրորեն։ Այսպիսով դաշնությունը կառավարման ձև է, որտեղ իշխանությանը բաժանված է կենտրոնական կառավարության և որոշակի թվով դաշնային նահանգների միջև, որոնք ունեն որոշակի իրավունքներ և պարտականություններ։

Դաշնության կառավարման մեխանիզմը կոչվում է դաշնային, որը ֆեդերալիզմի օրինակ է համարվում։ Դաշնությանը հակադրվող մեկա այլ համակարգ է համարվում ունիտար պետությունը։ Օրինակ Ֆրանսիան երկար դարեր ունիտար պետություն է։ Ավստրիան երկար տարիներ եղել է ունիտար պետություն, սակայն Ավստրո-Հունգարիայի փլուզումից հետո 1918 թվականի սահմանադրությամբ դարձավ դաշնություն։ Գերմանիան իր 16 մարզերով դաշնության վառ օրինակ է։

Դաշնությունները սովորաբար բազմաէթնիկ պետություններ են մեծ տարածքներով (ինչպիսիք են Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ն, Կանադան,  Հնդկաստանը կամ Բրազիլիան), սակայն դա անհրաժեշտ պայման չէ։

## Ժամանակակից դաշնություններ
thumb|center|797x797px|Ժամանակակից դաշնությունների քարտեզ

Եվրոպա

# ՌԴ
# Ավստրիա
# Գերմանիա
# Բոսնիա և Հերցեգովինա,
# Բելգիա
# Շվեյցարիա

Ասիա
 
# Պակիստան
# Մալայզիա
# ԱՄԷ
# Հնդկաստան
# Իրաք
# Նեպալ

Աֆրիկա

# Սուդան
# Կոմորյան կղզիներ
# Եթովպիա
# Նիգերիա
# Հարավային Սուդան
# Սոմալի

Ամերիկա

# Արգենտինա
# Վենեսուելա
# Կանադա
# Մեքսիկա
# ԱՄՆ
# Բրազիլիա 
# Սենթ Քիթս և Նևիս

Ավստրալիա և Օվկիանիա

# Ավստրալիա
# Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգներ

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Գերկազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ֆեդերալություն
Կատեգորիա:Ֆեդերացիաներ
Կումա-Մանիչի իջվածք

**Կումա-Մանիչի իջվածք**, տեկտոնական իջվածք Արևելա-Եվրոպական հարթավայրի և Նախակովկասի միջև։ Լայնությունը 20-30 կմ է (կենտրոնական մասում՝ 1-2 կմ)։ Անթրոպոգենում եղել է նեղուց, միացրել Սև և Կասպից ծովերը։ Այժմ ծածկված է լճերով ու ջրամբարներով։ Կառուցված է Կումա-Մանիչի ջրանցքը։ Կումա-Մանիչի իջվածքով է անցնում Եվրոպայի և Ասիայի պայմանական սահմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իջվածքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի իջվածքներ
Լուչանո Սպինոզի

**Լուչանո Սպինոզի** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել իտալական մի շարք ակումբներում։ Իր մարզչական կարիերայի ընթացքում մարզել է այնպիսի ակումբներ, ինչպիսիք են Ռոման և Լիվորնոն, ինչպես նաև աշխատել է Լացիո ֆուտբոլային ակումբում, որպես տեխնիկական տնօրեն։

## Նվաճումներ
;  Ռոմա
* Իտալիայի գավաթակիր ** (3)**՝ 1968/69, 1979/80, 1980/81

;  Յուվենտուս
* Իտալիայի չեմպիոն ** (5)**՝ 1971/72, 1972/73, 1974/75, 1976/77, 1977/78
* Եվրոպայի լիգայի հաղթող՝ 1976/77
* Իտալիայի գավաթակիր՝ 1978/79

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Վերոնայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Չեզենայի ֆուտբոլիստներ
Արարատյան արտեզյան ավազան

[250px|մինի|Խորքային հորից պոմպի միջոցով արտեզյան ջրի ցուցադրական դուրսբերում ([Հայաստան|ՀՀ Արարատի մարզ, Սիս համայնք)]]

**Արարատյան արտեզյան ավազան**, Արաքսի միջին ավազանի հարթավայրային մասը՝ միջլեռնային ճկվածքում։ ՀՀ տարածքում է ավազանի հյուսիսային՝ Արաքսի ձախափնյա մասը։

## Բնութագիր
Երկարությունը մոտ 120&nbsp;կմ է, լայնությունը՝ մինչև 30&nbsp;կմ։ Ջրապարունակ շերտախումբը (հաստությունը՝ 300-500 մ) բաղկացած Է ավազագլաքարերից ու ճեղքային լավաներից, որոնք հերթափոխվում են անջրաթափանց կավաշերտերով։ Ավազանում առանձնացվում են գրունտային ջրերի վերին (ենթաարտեզյան) և ստորին (արտեզյան) ստորերկրյա ջրերի հորիզոններ, որոնք սնվում են Արարատյան գոգավորությունը եզրավորող լեռնաշղթաների ստորերկրյա ջրերից։ Արարատյան արտեզյան ավազանի ջրերը հիդրոկարբոնատ-կալցիումային են, թույլ և միջին կոշտության, հանքայնացումը՝ մինչև 0, 6-0, 8 գ/լ, ջերմաստիճանը՝ 10-15&nbsp;°C։ Վերին հորիզոնների գրունտային ջրերի մակարդակը 0, 5-15 մ³ Է, որի հետևանքով որոշ տեղերում հողերը ճահճակալում և աղակալում են։

## Շահագործում
Արարատյան դաշտում առաջին անգամ շատրվանող ջուր ստացվել է 1902 թվականին՝ Մասիս գյուղի մոտ կատարվող շինարարական աշխատանքների ժամանակ, իսկ ստորերկրյա ջրերի կանոնավոր հետախուզումն ու շահագործումն սկսվել են 1940-ական թվականներին։ Փորված է մոտ 1600 հորատանցք, որոնց մոտ կեսը տալիս է լավորակ շատրվանող ջուր (ավազանի կենտրոնական մասերում՝ մինչև 20-25&nbsp;մ բարձրություն)։ Մնացած մասից ջուրն արդյունահանվում Է մղիչներով։ Ապրիլ-սեպտեմբերին հորատանցքերից ստացվում Է 3040 մ³/վ ջուր։ Ձմռանը ջրի արդյունահանումը խիստ կրճատվում Է։ Արարատյան արտեզյան ավազանի ջրերն օգտագործվում են Արարատյան դաշտի գրեթե բոլոր բնակավայրերին (մասամբ՝ Երևանին) խմելու ջուր մատակարարելու, ոռոգման ու տեխնիկական նպատակներով։

## Տես նաև
* Արտեզյան ավազան

Կատեգորիա:Հայաստանի արտեզյան ավազաններ
Արաքսի միջլեռնային իջվածք

**Արաքսի միջլեռնային իջվածք**, տեկտոնական և լեռնագրական խոշոր միավոր Հայկական լեռնաշխարհում։ Ձգվում Է հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք՝ Արաքսի միջին հոսանքի երկարությամբ՝ Ախուրյանի գետաբերանից մինչև Ջուլֆայի կամարածալք բարձրացումը։

## Բնութագիր
Երկարությունը 200&nbsp;կմ է, լայնությունը՝ 30-35&nbsp;կմ։ Իջվածքի կազմավորումն սկսվել Է օլիգոցենում, ձևավորվել նեոգենանթրոպոգենում, որոնց ծովային, լճային ու հրաբխային նստվածքները ծածկում են իջվածքի հիմքը։ Իջվածքը կազմված Է թաղված բարձրացումներից ու մի շարք ճկվածքներից։

Նորագույն տեկտոնական շարժումների ընթացքում Փոքր Կովկասի ընդհանուր բարձրացումն ուղեկցվել է Արաքսի միջլեռնային իջվածքի հարաբերական իջեցումով։ Ցայսօր շարունակվող տեկտոնական շարժումների հետևանքով իջվածքում տեղի են ունեցել ուժգին երկրաշարժեր (Դվինի՝ 893, Գառնու՝ 1679, Մասիսի՝ 1840, Երևանի՝ 1932)։ Արաքսի միջլեռնային իջվածքում կան քարաղի, շինանյութերի, հանքային և արտեզյան ջրերի հարուստ պաշարներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իջվածքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի աշխարհագրություն
Կուղբ

300px|մինի|Եվրոպական կուղբ
300px|մինի|Կուղբը արևային լոգանք ընդունելիս
**Կուղբ**, ջրշուն (Castor fiber), կրծողների կարգի կաթնասուն կենդանի։ Մարմնի երկարությունը՝ մինչև 100 սմ, պոչինը՝ 30 սմ, քաշը՝ 30 կգ։ Պոչը տափակ է, համարյա մերկ, եղջերացած թեփուկներով պատված։ Ետին վերջավորությունների մատները միացած են լայն լողաթաղանթով։ Լավ հարմարվել է կիսաջրային կյանքին։ Մորթին թանկարժեք է, տաք, գեղեցիկ և դիմացկուն։ Մազածածկույթը կազմված է փայլուն քիստամազերից ու մետաքսանման շատ խիտ աղվամազից։ Կուղբը ունենում է բաց շագանակագույն, մուգ գորշ կամ սև գույն։ Ապրում է անտառային հանդարտ գետերում, գետնափոր բներում, սնվում է կեչու, կաղամախու, բարդու ընձյուղներով ու արմատներով։ Մոնոգամ է, հղիությունը 105-107 օր է։ Ձագերը (3-4) ծնվում են խիստ մազապատված և 1-2 օր անց կարող են լողալ ջրում։ Ապրում է մինչև 35 տարի։ Սովորաբար, կուղբերի որսը խիստ սահմանափակ է։

Կատեգորիա:Կրծողներ
Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Արզնի (հանքային ջուր)

**Արզնի**, ածխաթթվական, քլորիդհիդրոկարբոնատւսյին, նատրիումական, ցածր ջերմաստիճանի հանքային ջուր՝ Հրազդանի կիրճում՝ Հայաստանի Կոտայքի մարզի Արզնի գյուղի մոտ։ Հայտնի է հնագույն ժամանակներից։ Ելքերը կապված են խզումնային խախտումների հետ և Երկրի մակերևույթ են դուրս գալիս հորատանցքերով։ Առաջանում Է բազալտային անդեզիտներով ծածկված նեոգենի աղագիպսաբեր և ցամաքածին նստվածքային ապարներում։ Հանքայնացումը 14, 8 գ/լ է, CO2-ի պարունակությունը՝ 1, 2 գ/լ, շահագործման պաշարները՝ 1650 մ³/օր։

## Քիմիական կազմ
Քիմիական կազմը հետևյալն է՝

CO21․2 M 14.8 \tfrac{Cl 68 HCO_3 24}{(Na+K) 74} T20&nbsp;°C

Պարունակում Է նաև Fe, Mn, Li, Sr, Br, I և այլ միկրոտարրեր։

## Ջրաբուժական հատկություններ
Օգտագործվում է սիրտանոթային, ստամոքսաղիքային հիվանդությունների և նյութափոխանակության խանգարումների դեպքերում։

## Շշալցում
Շշալցվում Է Բյուրեղականի «Արզնի» հանքային ջրերի գործարանում։ Հանքային ջրի հիմքի վրա 1925 թվականից գործում Է Հայաստանում առաջին առողջարանը՝ «Արզնի» առողջարանային համալիրը։

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքային ջրեր
Կիրիլիկ Մոնղոլերեն

thumb|'Մոնղոլիա' բառը ('Մոնղոլ') Կիրիլիկ գրանիշով
**Կիրիլիկ Մոնղոլերենը** (, *Mongol kirill üseg* կամ , *Kirill tsagaan tolgoi*), մոնղոլական գրերից մեկն է, որը Մոնղոլիայի և Ներքին Մոնղոլիայի պաշտոնական լեզուն է Մոնղոլական գրանիշի հետ։ Լեզուն ստեղծվել է 20-րդ դարի 40-ականներին։

## Պատմություն
XX դարի 30-ականներին Մոնղոլական գրանիշը փորձ էին արել փոխարինել լատինատառ։ Նմանատիպ լատիներեն փոխելու փորձեր արել էին Չինաստանի, նաև Ճապոնիայի այբուբեններում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։

1941 թ.-ին, Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարության կողմից որոշվեց փոխարինել Մոնղոլական գրանիշը նոր Կիրիլյան այբուբենով։ 1946 թվականի հունվարի 1-ին ամբողջ մամուլը հիմնականում թարգմանում էին նոր այբուբենով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոնղոլերեն
Կատեգորիա:Գիր
Արմենակ Ստեփանյան

**Արմենակ Լևոնի Ստեփանյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրական
Ծնվել է 1900 թվականին Ելիզավետպոլ (Գանձակ) քաղաքում։ 1925 թվականին ավարտել է ՎԽՈՒՏԵՄԱՍ-ը (Մոսկվայի բարձրագույն գեղարվեստական տեխնիկական արվեստանոց)։ Ապրել և ստեղծագործել է Մոսկվայում։
 
Հայ քանդակագործ Սուրեն Ստեփանյանի և կոմպոզիտոր Հարո Ստեփանյանի եղբայրն է։

## Ստեղծագործություններ
Աշխատել է դեկորատիվ քանդակագործության (հատկապես՝ պարտեզա-պուրակային) բնագավառում։

Ստեփանյանի «Լողորդուհի», «Գնդակով պատանին», «Մարզուհին», «Վազորդը» և այլ աշխատանքներ բազմացվել և տեղադրվել են Մոսկվայի, Լենինգրադի, Երևանի, Բաքվի, Ռոստովի մարզահրապարակներում, մետրոներում, այգիներում։

1941-1945 թվականներին ապրել և ստեղծագործել է Երևանում։ Այս շրջանում հիմնականում ստեղծել է Հայրենական մեծ պատերազմին նվիրված աշխատանքներ («Հանուն հայրենիքի», մոնումենտի Էսքիզ, գիպս, «Ֆաշիզմի զոհը», գիպս)։

1945 թվականին Լենինականի համար ստեղծել է Սերգո Օրջոնիկիձեի (բրոնզ, բազալտ) հուշարձանը։ Պատերազմից հետո վերադարձել է Մոսկվա, ստեղծել դիմաքանդակներ, նմուշներ խեցեգործական արտադրության համար։

Ստեփանյանի մեկ տասնյակից ավելի գործեր գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում («Երեխային լողացնող մայրը», 1928 թվական, մայոլիկա, «Մայրություն», 1940 թվական, թրծակավ, «Մեսրոպ Մաշտոց», 1966 թվական, թրծակավ)։

1934 թվականից մասնակցել է հանրապետական և միութենական ցուցահանդեսների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Արթիկի տիպի տուֆ

**Արթիկի տիպի տուֆ**, տուֆալավա, փրփրալավա, հրաբխային ապար, տուֆի տարատեսակ։ Առաջացել է հրաբխի իգնիմբրիտային ժայթքման ժամանակ գազերով հագեցած մագմայական հալոցքից գազերի անջատումից հետո՝ հալոցքի խտացումից ու ջերմազոդումից։

## Կազմություն
Քիմիական կազմը դացիտ-անդեզիտադացիտային է, հիմնակմախքը՝ լավանման, գույնը՝ վարդագույն, վարդմանուշակագույն, ծավալային կշիռը՝ 0, 8-1, 7 գ/սմ³, ջրակլանումը՝ 9-51%, ծակոտկենությունը՝ 30-60%։ Ջերմաձայնամեկուսիչ Է, գեղազարդիչ, դիմացկուն, հեշտ մշակվող։ Հիմնական հանքավայրերը գտնվում են Արթիկի շրջակայքում (հանքադաշտի տարածքը՝ 250&nbsp;կմ²)։ Օգտագործվում Է շինարարության մեջ։ Արթիկի տիպի տուֆից են կառուցված Արթիկի Ս․ Աստվածածին (5-րդ դար) եկեղեցին, Հառիճավանքը (7-8-րդ դարեր), Երևանում՝ Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարանը (1969), բնակելի ու վարչական շենքեր։ Արդյունահանվում է Արթիկի տուֆի հանքավայրից։

## Տես նաև
* Արթիկի տուֆի հանքավայր

Կատեգորիա:Տուֆ
Andrea Moda S921

**Բոլիդ Andrea Moda S921** (), Փոլ Քրուքսի նախագծած մրցարշավային ավտոմեքենան է։ Ստեղծված է Ֆորմուլա 1 դասի աշխարհի չեմպիոնատների մրցավազքերին մասնակցելու համար։ Նախագծվել և ստեղծվել է 1992 թվականի մրցարշավին մասնակցելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Andrea Moda profile on F1 Rejects 
* Andrea Moda profile on Chequered Flag Motorsports 
* Car Statistics on STATSF1
* 'Running on Empty' ESPN F1 Story

Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Խախու)

մինի|Խախուի 9-րդ դարի եկեղեցի
**Խախուվանք,** **Խախուի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին,** վանք Տայքի Ազորդաց փոր այժմ՝ Թորթոր գավառում։ Կառուցվել է 868 թվականին։ Այն Տայքի հայ-լուսավորչական համայնքի գլխավոր եկեղեցին է եղել։

## Կառուցվածք
Նրա հատակագծային հորինվածքը խաչաձև հիմքով, կենտրոնագմբեթ կառուցվածք է։ Խախուի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին հայ ճարտարապետության դասական նմուշներից է։ Ի տարբերություն վրացական եկեղեցիների, այստեղ բավականին բարձր է բեմը, իսկ եկեղեցու մուտքի մոտ կանգնեցված է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի քանդակը, որի ձեռքին հայերեն մեծատառ «Գ» է։

մինի|Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ. Խախու

## Պատմություն
10-րդ դարի 2-րդ կեսին Կյուրոպաղատ Դավիթ Բագրատունու օրոք կառուցվեց նաև Խախուի վանական համալիրը, որը վերածվեց վրացերենը ժամանակավորապես որդեգրած մենաստանի։ Սակայն այստեղ վրացի ազգաբնակչության բացակայությունը հանգեցնում է քաղկեդոնական հոգևորականների հեռանալուն։ Գյուղը, ինչպես և գավառը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով։ 19-րդ դարի վերջին այստեղ 463 հայ բնակիչների կողքին ապրում էին նաև թուրքեր, որոնց հոգևոր պահանջմունքների բավարարման համար եկեղեցին վերածվեց մզկիթի։

## Աղբյուրներ
* Ակոպով Ա., «Տայք. վարչաժողովրդագրական պատկերը XVI դարից XIX դարի I երեսնամյակը», Երևան, 2013

Կատեգորիա:9-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տայք-Կղարջք
Կատեգորիա:Հայ քաղկեդոնական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի վրացական վանքեր և եկեղեցիներ
Լև Կուլեշով

**Լև Վլադիմիրովիչ Կուլեշով**, (), խորհրդային կինոռեժիսոր, կինոտեսաբան, մանկավարժ, պրոֆեսոր (1939), արվեստագիտության դոկտոր (1946)։ ՌԽՖՍՀ Ժողովրդական արտիստ (1969)։ ԽՄԿԿ անդամ 1945 թ.-ից։

Նկարահանել է «Միստր Վեստի արտասովոր արկածները բոլշևիկների երկրում» (1924 թ.), «Ըստ  օրենքի» (1926 թ., ըստ Ջ. Լոնդոնի «Անսպասելին» պատմվածքի), «Մեծ մխիթարողը» (1933 թ., Օ Հենրիի կենսագրության մոտիվներով)։ 1944 թ.-ից դասավանդել է Կինեմատոգրաֆիայի համամիութենական պետական ինստիտուտում (ռեժիսորական արվեստանոցի ղեկավար)։ Կինոարվեստի տեսությանն ու պրակտիկային նվիրված ուսումնասիրությունների, այդ թվում՝ «Կինոռեժիսուրայի հիմունքները» (1941 թ.) գրքի հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Արվեստագիտության դոկտորներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Յան Կուբելիկ

**Յան Կուբելիկ** (), չեխ ջութակահար, կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
1898 թվականին ավարտել է Պրահայի կոնսերվատորիայի ջութակի դասարանը (դասատու՝ Օ. Շևչիկ)։ 1898-1938 թվականներին ելույթներ է ունեցել աշխարհի բազմաթիվ երկրներում (Ռուսաստանում առաջին անգամ՝ 1901 թվականին, ԽՍՀՄ-ում՝ 1927 թվականին)։ Ճանաչվել է վիրտուոզ, հատկապես Նիկոլո Պագանինիի երկերի կատարմամբ։

Գրել է սիմֆոնիա, ջութակի ստեղծագործություններ (այդ թվում՝ 6 կոնցերտ)։

1947 թվականին և 1949 թվականին Պրահայում անց են կացվել ջութակահարների Կուբելիկի անվան միջազգային մրցույթներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ ջութակահարներ
Կատեգորիա:Չեխ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Չեխ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Իվան Կուլիբին

**Իվան Պետրովիչ Կուլիբին** (, ), ռուս ինքնուս մեխանիկ։

1767 թ.-ին պատրաստել է «ձվաձև» ինքնօրինակ ժամացույց (պահպանվում է Լենինգրադի պետական էրմիտաժում)։ XVIII դ. 70-ական թթ. մշակել է Նևա գետի վրա 298 մ երկարության փայտե միակամար կամրջի նախագիծ։ Հայտնագործել և կառուցել է «մեքենայական ջրագնաց նավ»։ Նախագծել է ազդանշանային հեռագրասարք, «հայելային լապտերներ» (լուսարձակների նախատիպը), վերելակ, «մեխանիկական ոտքեր» (պրոթեզներ, 1791 թ.) ու այլ սարքեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս մեխանիկներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կուբան-Սևծովյան Խորհրդային Հանրապետություն

**Կուբան- Սևծովյան խորհրդային Հանրապետություն** (), խորհրդային հանրապետություն Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության (ՌԽՖՍՀ) կազմում, գոյատևել է 1918 թվականիի մայիսի 30-ից հուլիսի 6-ը։ Ստեղծվել է Կուբանի և Սևծովյան Խորհրդային Հանրապետություններից՝ սպիտակգվարդիականների դեմ ուժերը միավորելու նպատակով։

Մարտին Տուապսեում Սևծովյան նահանգի, իսկ ապրիլին Եկատերինոդարում (այժմ՝ Կրասնոդար) Կուբանի մարզի խորհուրդների համագումարներում հռչակվեցին Սևծովյան և Կուբանի Խորհրդային Հանրապետությունները, որոնք մտան ՌԽՖՍՀ կազմի մեջ։ Մայիսի 27—30-ին, Եկատերինոդարում, Կուբանի և Սևծովյան սովետների 3-րդ արտակարգ համագումարը որոշեց միավորել երկու հանրապետությունները։ Ընտրվեց Կենտգործկոմ, որն ստեղծեց Կուբան-Սևծովյան խորհրդային Հանրապետության ժողկոմսովետ՝ Յան Պոլույանի նախագահությամբ։ Հունիսի 23-ից, Անտոն Դենիկինի զորքերի՝ դեպի Կուբան առաջխաղացի պայմաններում Հյուսիսային Կովկասի խորհուրդների առաջին համագումարը Եկատերինոդարում (հուլիսի 5-7), լսելով Ռուսաստանի հարավի արտակարգ կոմիսար Սերգո Օրջոնիկիձեի զեկուցումը, որոշեց Կուբան-Սևծովյան, Թերեքի և Ստավրոպոլի Խորհրդային Հանրապետությունները միավորել Հյուսիս-Կովկասյան Խորհրդային Հանրապետության մեջ, ՌԽՖՍՀ կազմում։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Կուլիս

frameless|աջից
**Կուլիս**, (, *couler* — սահել), թատերաբեմը աջ և ձախ կողմից եզրափակող, բեմի հայելուն (պորտալին) ուղղահայաց կամ այլ անկյան տակ, շարժական (թատերական հին շենքերում՝ անշարժ) վարագույրներ, որոնք քողարկում են բեմի ներքին՝ հանդիսատեսին ոչ ներկայանալի տարածությունները և միաժամանակ կազմում են ներկայացման գեղանկարչական պատկերի մի մասը՝ նրա պայմանական տարածական շրջանակը։ Փոխաբերական իմաստով կուլիսներ են կոչվում թատրոնի անդրբեմային՝ հանդիսատեսի համար «արգելված» բաժինները (տեխնիկական մաս, դերասանական սրահ, գրիմանոցներ և այլն)։

Կատեգորիա:Բեմի բաղադիչ մասեր
Արմանիսի բազմամետաղային հանքավայր

**Արմանիսի բազմամետաղային հանքավայր**, հանքավայր ՀՀ Լոռու մարզում՝ Ստեփանավան քաղաքի շրջագծում՝ Չքնաղ գետի ավազանում։

## Բնութագրություն
Հետախուզվել է 1967-1985 թվականներին։ Տեղադրված է խորքային բեկվածքների հատման հանգույցում։ Հանքայնացման հասակը օլիգոցեն է։ Հանքավայրը ներփակված է միջին ու վերին էոցենի հրաբխային ու հրաբխանստվածքային ապարներով։ Ջրաջերմային հանքավայր է՝ ներկայացված առանձին երակներով, դրանց համակցություններով, բներով ու ցանային ներփակումներով։ Հանքամարմինների երկարությունը մի քանի հարյուր մ-ից մինչև 1000&nbsp;մ է, լայնությունը՝ մի քանի մ։ Հանքանյութը կազմված է հիմնականում սֆալերիտ, խալկոպիրիտ, պիրիտ, գալենիտ, հեմատիտ միներալներից։ Կան նաև բնածին ոսկի (քվարցային երակներում), արծաթ, քվարց, գիպս, կարբոնատներ, բիսմութի միացություններ։ 1998 թվականից շահագործում է «Մետալ Պրինց» ընկերությունը՝ բաց եղանակով։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Արտեզյան ջրեր

[մինի|Արտեզյան ջրի ելքեր [Արարատյան դաշտում]]
**Արտեզյան ջրեր**, ջրամերժ շերտերով սահմանափակված և ջրատար ապարներում տեղադրված ստորերկրյա ճնշումային ջրեր։ Բնորոշ են տեկտոնական ճկվածքներին, իջվածքներին և գոգածալքային կառուցվածքներին և առաջացնում են արտեզյան ավազաններ։ Հորատման դեպքում, հիդրոստատիկ ճնշման պատճառով, արտեզյան ջրերը ջրատար շերտի ծածկից վեր են բարձրանում, իսկ բարձր ճնշման դեպքում շատրվանում են։

## Անվան ծագում
Անվանումն առաջացել է Ֆրանսիայի Արտուա բնակավայրի անվանումից։

## Հայաստանում
Հայաստանում քաղցրահամ արտեզյան ջրերի հիմնական մասը կուտակված է միջլեռնային ճկվածքների, գոգհովիտների, լճագետային և լավային գոյացումների 300-500&nbsp;մ հաստության շերտախմբում։ Ստորերկրյա ջրահոսքի 40-50%-ը սնում է արտեզյան ավազանները։ Օգտագործվում են բնակավայրերի ջրամատակարարման, ոռոգման և տեխնիկական նպատակներով։

## Տես նաև
* Արարատյան արտեզյան ավազան
* Լոռու արտեզյան ավազան
* Մասրիկի արտեզյան ավազան
* Շիրակի արտեզյան ավազան
* Վերին Ախուրյանի արտեզյան ավազան

Կատեգորիա:Ստորգետնյա ջրեր
Կատեգորիա:Ջրաբանություն
Ֆեոդոր Կուլակով

**Ֆեոդոր Դավիդովիչ Կուլակով ** (, ), ռուս խորհրդային քաղաքական գործիչ, «Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս» (1978), ԽՄԿԿ անդամ (1940)։

1959-1960 թվականներին եղել է ՌՍՖՍՀ հացամթերումների մինիստր, 1960-1964 թվականներին՝ ԽՄԿԿ Ստավրոպոլի երկրկոմի առաջին քարտուղար, 1964 թվականի նոյեմբերից՝ ԽՄԿԿ ԿԿ-ի բաժնի վարիչ, 1965 թվականի սեպտեմբերից՝ ԽՄԿԿ ԿԿ-ի քարտուղար։ 1971-1978 թվականներին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ-ի քաղբյուրոյի անդամ։ Եղել է կուսակցության XIX, XXII-XXV համագումարների պատգամավոր, XXII-XXV համագումարներում ընտրվել է ԽՄԿԿ ԿԿ անդամ, եղել է նաև ԽՍՀՄ III, IV, VI-IX գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։

Պարգևատրվել է Լենինի և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով։ Աճյունն ամփոփված է Կրեմլի պատի տակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կումարին

**Կումարին**, Օ-oքսիդարչնաթթվի լակտոն, C9H6O2, նոր հնձած խոտի հոտով անգույն բյուրեղային նյութ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 70&nbsp;°C, եռմանը՝ 291&nbsp;°C։ Լավ է լուծվում սպիրտում և եթերում, վատ՝ ջրում։ Գլյուկոզիդի ձևով պարունակվում է շատ բույսերում (օրինակ, իշառվույտում)։ Արտադրության մեջ ստանում են սալիցիլալդեհիդի և քացախանհիդրիդի փոխազդեցությունից։ Կիրառվում է որպես հոտավետ նյութ ծխախոտի և օծանելիքի արտադրության մեջ։

#### Տես նաև
* Պերկինի ռեակցիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լակտոններ
Կատեգորիա:Բույսերի տոքսիններ
Կատեգորիա:Ֆենոլներ
Արկադի Կուլեշով

**Արկադի Կուլեշով** (), բելառուս խորհրդային բանաստեղծ։

ԲԽՍՀ ժողովրդական բանաստեղծ (1968 թ.)։ ԽՄԿԿ անդամ 1941 թ.-ից։ Հրատարակել է «Հողի ծաղկումը» (1930 թ.), «Կոմունիստներ» (1949 թ.), «Նոր գիրք» (1964 թ.) և բանաստեղծությունների այլ ժողովածուներ, «Ամոնալ» (1933 թ.), «Սապատավորը» (1935 թ.), «Բրիգադի դրոշը» (1943 թ., ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1946 թ.), «Նոր հուն» (1948 թ., ՍՍՀՍ պետ. մրցանակ, 1949 թ.), «Ահեղ թավուտ» (1956 թ.), «Օվկիանոսից հեռու» (1970-1971 թթ.) պոեմները և այլն։ Պարգևատրվել է Լենինի 2 և այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելառուս գրողներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բելառուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բելառուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային խմբագիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կումիկերեն

**Կումիկերեն**, կումիկների լեզուն։ Պատկանում է թյուրքական լեզվաընտանիքի ղփչաղյան խմբին։ Խոսվում է Դաղստանի, ինչպես նաև Չեչնիայում, Ինգուշիայում և Հյուսիսային Օսիայում։ Խոսողների թիվը՝ մոտ 500 հազար (2010 թվական)։ Հնչյունական համակարգում առկա է 9 ձայնավոր և 23 բաղաձայն (ձայնեղ-խուլ)։ Տրոհվում է երեք բարբառի՝ կայտակյան, բույնակյան և խասավյուրտյան (վերջին երկուսը ընկած են գրական Կումիկերենի հիմքում)։ Գիրը մինչև 1929 թվականը՝ արաբերեն, 1929-1938 թվականները՝ լատիներեն, 1938 թվականից հետո՝ ռուսերեն, այբուբենի հիման վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեզուներ
Տղամարդիկ (արձանախումբ, Երևան)

**«Տղամարդիկ» արձանախումբ**, գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Ստեփան Զորյան փողոցում, Մարտիրոս Սարյանի հուշարձանի հետնամասում։ Պատկերում է Էդմոնդ Քեոսայանի 1972 թվականին նկարահանած նույնանուն կինոնկարի հերոսներին՝ Սուրենին (դերասան՝ Մհեր Մկրտչյան), Վազգենին (Ազատ Շերենց), Արամին (Ավետիք Գևորգյան) և Սաքոյին (Արմեն Այվազյան), տեղադրվել է 2007-ին։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Դավիթ Մինասյան

## Տվյալներ
Հուշարձանը կառուցված է բրոնզից, բարձրությունը 1,97 մետր է։ Կինոժապավենի տեսքով պատրաստված պատվանդանին ռուսերեն գրված են կինոնկարի ստեղծագործական խմբի անդամների անունները։

## Պատմություն
Արձանի գաղափարը պատկանում է ռեժիսոր Էդմոնդ Քեոսայանի որդիներին՝ Դավիթին և Տիգրանին, որոնք ցանկանում էին Երևանում հուշարձան տեղադրել՝ նվիրված իրենց հոր 70-ամյակին և ֆիլմի ստեղծման 35-ամյակին։ Նրանք որոշեցին, որ ճիշտ կլինի տեղադրել իրենց հոր ստեղծած ամենահայտնի ֆիլմերից մեկի կերպարներին։ «Տղամարդիկ» ֆիլմի չորս հերոսներին որոշվեց տեղադրել հենց այն վայրում, որտեղ նկարահանվել է ֆիլմը։ Որպես արձանի հեղինակ հրավիրեցին իրենց ընկեր քանդակագործ Դավիթ Մինասյանին։

Նախապատրաստական աշխատանքները սկսվել են 2006 թվականին։ Որպես բնորդ մի քանի անգամ ծառայել է Արամոն, որը շատ նման է հորը՝ Արամի դերակատար Ավետիք Գևորգյանին։

Բացման արարողությունը տեղի է ունեցել 2007 թվականի հոկտեմբերի 13-ին։ Ներկա էին ռեժիսորի ընտանիքի անդամները՝ կինը՝ դերասանուհի Լաուրա Գևորգյանը, որդիները Դավիթ և Տիգրան Քեոսայանները, արձանախմբում պատկերվածներից այդ պահին միակ ողջ դերասանը՝ ծանր հիվանդ Արմեն Այվազյանը, որը դրանից մեկ ամիս անց մահացավ։ Արձանը դիտելու էին եկել բազմաթիվ արվեստագետներ՝ դերասան Հրանտ Թոխատյանը, դրամատուրգ, գրող-երգիծաբան Վահրամ Սահակյանը, լուսանկարիչ Սամվել Սևադան, դերակատարներից Արամի որդին՝ երգիչ Արամոն, նրա կինը՝ երգչուհի Էմմա Պետրոսյանը, արվեստաբան Հենրիկ Իգիթյանը, այլք։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Tghamardik 01.jpg
Պատկեր:Men sculptor Davit Minasyan.jpg
Պատկեր:«Տղամարդիկ» արձանախումբ - 2020-01.jpg
Պատկեր:«Տղամարդիկ» արձանախումբ - 2020-02.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դավիթ Մինասյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Բրոնզե արձաններ
Կատեգորիա:2007 քանդակներ
Կատեգորիա:2007 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Քանդակներ այբբենական կարգով
Կումայրի (բերդավան)

**Կումայրի**, **Կումրի**, **Գյումրի**, բերդավան Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շիրակ գավառում։ Ենթադրվում է, որ անունն առաջացել է մ.թ.ա. 8-րդ դարի վերջին այնտեղ հաստատված կիմերների ցեղանունից։ Ղևոնդ պատմիչը Կումայրին հիշատակում է որպես գյուղ, որտեղ իշխան Արտավազդ Մամիկոնյանը 771 թվականին սպանեց արաբ նվաճողների զորահրամանատարին։ 1830-ականին Կումարիի մոտ կառուցվեց նոր բերդաքաղաք, որը, ի պատիվ ռուս կայսրի դուստր Ալեքսանդրայի, կոչվեց Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի)։ Պեղումներով բացված Կումայրիի եկեղեցին (7-րդ դարի վերջ) ունի քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկի հորինվածք։ Քառակուսաձև աղոթասրահը արևելքում ավարտվում է բեմի պայտաձև հատակագիծ ունեցող աբսիդով, որի երկու կողմում գտնվում են ուղղանկյուն ավանդատները։ Գմբեթը բարձրացել է ընդհանուր կառուցվածքի կենտրոնում։ Հյուսիսային ճակատից բացվող միակ դուռն ունի զույգ կիսասյունիկներով շքամուտք։ Արևելյան ճակատը մշակված է սեղանաձև հատակագծով երկու «հայկական խորշով»։ Կենտրոնագմբեթ կառուցվածքներին բնորոշ համաչափություններ և գմբեթի տեղադրություն ունեցող այս եկեղեցին Հայաստանի վաղ միջնադարի նույնատիպ հուշարձանների ամենաուշ օրինակն է։ 

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Կումիկներ

մինի|Կումիկների ընտանիք
**Կումիկներ** (, ), ժողովուրդ։ Բնակվում են ՌԴ Դաղստանի Հանրապետության դաշտային, մասամբ՝ նախալեռնային շրջաններում։ 2010 թվականի դրությամբ, բնակչությունը Ռուսաստանում կազմում է 503 հազար, որից մոտ 432 հազարը՝ Դաղստանի Հանրապետությունում։

Բնակվում են հիմնականում Կումիկյան հարթավայրում, շատ են Դաղստանի այլ հատվածներում։ Լեզուն կումիկերենն է։ Հավատացյալ Կումիկները մուսուլմաններ են։ Մարդաբանական գծերով, մշակույթով և կենցաղով կումիկները մոտ են Դաղստանի լեռնային մյուս ժողովուրդներին։ Խորհրդային իշխանության տարիներին հիմնովին փոխվել է Կումիկների կենցաղը, զարգացել գրականությունն ու արվեստը, աճել մտավորականությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թյուրքական ազգեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Կովկասի ազգեր
Կունծիկ աբեղա

**Կունծիկ աբեղա** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), Թոնդրակյան շարժման ղեկավար 10-րդ դարի վերջին և 11-րդ դարի սկզբին։ Ապրել է Մանանաղի գավառի Շիրնի բերդաքաղաքի մոտ գտնվող համանուն ագարակում։ Թոնդրակյան գաղափարախոսությունը ուսանել է աղվանքցի մի աբեղայից և իր հերթին քարոզել Մանանաղիում։ Թոնդրակեցիների մեջ է ներգրավել ազնվականուհիներ Հրանույշին, Կամարա ն Ախնի քույրերին, իշխան Վրվեռին և նրանց աջակցությամբ 10-րդ դարի վերջին թոնդրակյան համայնքներ կազմակերպել Աղյուսո ու Կաշե գյուղերում։ 11-րդ դարի սկզբին նրանց ոտքի է հանել աշխարհիկ ու հոգևոր կալվածատերերի դեմ և ավերել գավառի մի շարք եկեղեցիներ ու սրբավայրեր։ Ի պատասխան՝ Սամվել եպիսկոպոսի գլխավորությամբ գավառի ավատատերերը այրել ու ոչնչացրել են վերոհիշյալ գյուղերը և հալածել թոնդրակեցիներին։ Դրանից հետո Կունծիկ աբեղայի մասին տեղեկություններ չկան։ 

Կատեգորիա:Հայ աբեղաներ
Կատեգորիա:Թոնդրակյան շարժում
Շիրվանի գավառակ

**Շիրվան**, գավառ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում։ Գտնվում էր Սղերդի քաղաքից հյուսիս-արևելք։

Համապատասխանում է Մեծ Հայքի Մոկք աշխարհի Արգասահովիտ գավառին։

Գավառն հայտնի էր իր մրգերով և ծխախոտով։ Ծխախոտն անգամ արտահանվում էր։

## Պատմություն
1895 թվականի կոտորածների ժամանակ թուրքերը ավերել կամ մզկիթի են վերածել 20 գյուղի հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը։ Ջարդից մի կերպ փրկված հայ բնակչությունը բռնի մուսուլմանացվել է։

## Բնակչություն
Ըստ Վ. Քինեի 1891 թվականին Շիրվանն ուներ 14 468 բնակիչ, որից 9955 մուսուլմաններ էին, 4113-ը՝ հայեր, այլք՝ 400։

## Օգտակար հանածոներ
Շիրվանն ունի երկաթի և կրաքարի հանքեր։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Կունմին

**Կունմին** (չին.՝ 昆明市), հայտնի նաև որպես՝ **Յունան-Ֆու** (云南府), քաղաք Չինաստանի հարավ-արևմուտքում, Յուննան երկրամասի վարչական կենտրոնը։ 880 հազար բնակիչ (1957)։ Գտնվում է Յուննանի սարավանդում, 1892 մ բարձրության վրա։ Տրանսպորտային հանգույց է։ Զարգացած է գունավոր մետալուրգիան, էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, տեքստիլ, կաշվի, սննդի արդյունաբերությունը, արհեստները։ Քաղաքի մոտ արդյունահանվում է քարածուխ, երկաթ, ապատիտ։ Ունի համալսարան, պոլիտեխնիկական ինստիտուտ, ՉԺՀ ԳԱ հարավարևմտյան մասնաճյուղ, բուսաբանական այգի, առողջարաններ, ճարտարապետական հուշարձաններ։ Հիմնադրվել է մ.թ. 1-ին դարում, Ցզյանլին անվամբ։

Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Չինաստանի աշխարհագրություն
Ալվարու Կունյալ

**Ալվարու Բարեյրինյաշ Կունյալ** (, ), պորտուգալացի կոմունիստ հեղափոխական, Պորտուգալիայի կոմունիստական կուսակցության (ՊԿԿ) անդամ (1935)։

1935 թվականին ավարտել է Լիսաբոնի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որտեղ ստեղծել է «ԽՍՀՄ բարեկամների գաղտնի լիգա» և ՄՕՊՌ-ի բաժանմունք։ Ղեկավարել է ուսանողների կոմունիստական անլեգալ կազմակերպությունը։ 1935-1940 թվականներին եղել է Պորտուգալիայի կոմունիստական երիտասարդական միության գլխավոր քարտուղար, 1936 թվականին նշանակվել է ՊԿԿ ԿԿ, 1938 թվականից՝ ՊԿԿ ԿԿ-ի քարտուղարության (ընդհատումներով) անդամ։ 1937-1938, 1940 և 1949-1960 թվականներին բանտարկված է եղել։ 1960 թվականին ՊԿԿ ղեկավար գործիչների խմբի հետ փախել է բանտից։ 1961 թվականից մինչև 1992 թվականը եղել է ՊԿԿ գլխավոր քարտուղարը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պորտուգալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Պորտուգալացի գրողներ
Կատեգորիա:Պորտուգալացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Կոմունիստ ղեկավարներ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կեյսուկե Հոնդա

**Կեյսուկե Հոնդա** (, ), ճապոնացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Հանդես է գալիս լիտվական «Սուդուվա» ակումբում և Ճապոնիայի ազգային հավաքականում։ 2011 թվականի Ասիայի Գավաթի հաղթող և լավագույն խաղացող։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հոնդայի պրոֆիլը Միլան ակումբի պաշտոնական կայքում 
* Հոնդայի պրոֆիլը Sports.ru կայքում

Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԲԿՄԱ Մոսկվայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի ֆուտբոլի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պաչուկայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Վիտեսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Գամբա Օսակայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ճապոնացիներ
Գեղարդ (Կոտայքի մարզ)

**Գեղարդ**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 40 կմ հարավ։ Գտնվում է Գեղամա լեռների լանջին, Ազատ գետի ակունքի մոտ։

Գեղարդ է վերանվանվել 1946 թվականիի ապրիլի 4-ին։ Հենց այնտեղ է նկարահանվել 25 մասանոց «Սև հանքեր» հեռուստասերիալը։

## Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի նախկինում կոչվել է **Արթիզ**։ Կա մի գեղեցիկ ավանդույթ կապված գյուղի անվան հետ։ Տրդատ Ա հայոց թագավորը իր որդու հետ գժտվել է և նրան բնակության համար հողատարածք է տվել` ասելով. «Առ քեզ մի թիզ հող, գնա ու քեզ համար առանձին ապրիր»։ Այստեղից էլ առաջացել է **Առթիզ** անվանումը, որը աղավաղվելով դարձել է Արթիզ։

## Պատմություն
Արթիզ անունով բնակավայրը հիմնադրվել է I դարում՝ Տրդատ Ա-ի որդու կողմից։

Գեղարդի վանքի շնորհիվ միջնադարում Արթիզը եղել է Հայաստանի գրչության խոշոր կենտրոններից մեկը։

## Բնակչություն
Բնակչության նախնիները 1915-1918 թվականներին գաղթել են Վանի, Բերկրիի և Կարսի գյուղերից, մի մասն էլ 1933 թվականին այստեղ են տեղափոխվել Գավառի տարածաշրջանի Սարուխան գյուղից։

Գեղարդի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու հողագործությունն է։

## Կրթություն
Առաջին դպրոցի շենքը Գեղարդում կառուցվել է 1914 թվականին։ Այդ դպրոցն էին հաճախում նաև հարևան 4 գյուղի դպրոցականներ։ 2014 թվականի դրությամբ դպրոցի շենքը դեռևս մնացել է անփոփոխ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
մինի|աջից|150px|Գեղարդի վանքը
Գյուղում կա IX դարի եկեղեցի, իսկ գյուղից արևելք՝ ձորամիջում, գտնվում է Գեղարդի վանքը (10-17-րդ դդ.)։ Գյուղից 1,5 կմ հյուսիս գտնվում է “Քոզ քյոսա” գյուղատեղին, որտեղ նշմարվում են **Արդոս** կոչվող հին ջրմուղի հետքերը։

## Տես նաև
* Գեղարդի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)
* Գեղարդի վանք
* Գեղարդի առյուծ (կոթող-ուղենիշ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Գյուղը Կոտայքի մարզպետարանի էջում

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Լուիջի Ռադիչե

**Լուիջի Ռադիչե** (, ), իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ և մարզիչ, ով հանդես է եկել և մարզել է բացարձակապես իտալական ակումբներում։ Հանդես է եկել նաև Իտալիայի ազգային հավաքականում։

## Նվաճումներ
### Որպես ֆուտբոլիստ
;  «Միլան»
* Իտալիայի չեմպիոն ** (3)**՝ 1956/57, 1958/59, 1961/62
* Չեմպիոնների գավաթի հաղթող՝ 1962/63

### Որպես մարզիչ
;  «Տորինո»
* Իտալիայի չեմպիոն՝ 1975/76

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինտեր Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլան ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պադովայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տրիեստինայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆիորենտինա ՖԱ մարզիչներ
Կունլուն

**Կունլուն**, **Կուեն-Լուն** (), լեռնային համակարգ Ասիայում (Չինաստանում)։ Երկարությունը 2700 կմ է, լայնությունը՝ 150-600 կմ, միջին բարձրությունը՝ 6000-6500 մ, առավելագույնը՝ 7723 մ (Ուլուգմուզդաղ լեռ)։ Կազմված է պալեոզոյի մետամորֆային ապարներից և գրանիտներից։ Բաժանվում է Արևմտյան Կունլունի (Պամիրից մինչև Կերիա գետի հովիտը) և Արևելյան Կունլունի։ Արևմտյան Կունլունը կազմված է միջլեռնային նեղ հովիտներով իրարից բաժանված Կարանգուդաղ, Մուզդաղ և այլ զուգահեռ լեռնաշղթաներից։ Արևմուտքից արևելյան տեղումները նվազում են (1000-400 մմ), սառցադաշտերը պակասում, եղևնու և գիհու անտառներն ու լեռնատափաստանները փոխվում լեռնային կիսաանապատների։ Արևելյան Կունլունն ընդգրկում է Արկադաղ, Կուկուշիլի, Բոկալիկդաղ լեռնաշղթաները։ Սառցադաշտեր կան առավել բարձր գագաթներին։ Գետերը կարճ են, սակավաջուր։ Բնորոշ են ոչ մեծ, անհոսք լճերը։ Գերակշռում են բարձրլեռնային անապատները։ Հարավ-Արևելյան Կունլունը հաճախ առանձնացվում է որպես առանձին լեռնային համակարգ (Սինո-Տիբեթական լեռներ)։ 

Կատեգորիա:Չինաստանի լեռներ
Կատեգորիա:Չինաստանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Կունլուն
Մորալիտե

մինի|աջից|«Աշխարհը և երեխան» 1522 թ. կազմ, մորալիտե
**Մորալիտե** ( <  - «բարոյական»), արևմտաեվրոպական 15-16-րդ դդ. ալեգորիկ բարոյախոսական դրամա։

Մորալիտեի գործող անձինք արատների ու առաքինությունների մարմնավորված խորհրդանիշ են։ Սյուժեն ոգով կրոնական է, սակայն ձևով աշխարհիկ է։ Մորալիտեն ձգտել է իրական կյանքի իրավիճակների վերապատկերման, որն էլ նրան տարբերում է միստերիաներից ու միրակլներից։ Համաշխարհային դրամատուրգիայի որոշներ կերպարներ ակունքվում են մորալիտեից, օրինակ՝ շեքսպիրյան Ֆալստաֆը գալիս է Հին Մեղքից, մոլիերյան Հարպագոնը՝ Ժլատությունից։

## Գրականություն
* Leroux de Lincy et Fr. Michel, «Recueil de Farces, Moralités et Sermons joyeux» (Пар., 1837).
* P. L(acroix) Jacob, «Recueil de Farces, Sotties et M. du XV s.» (П., 2 հրատ., 1876)
* E. Mabille, «Choix de Farces, Sotties et Moralités des XV et XVI s.» (Նիցցա, 1873)
* Dodsley, «Collection of old English Plays» (նոր հրատ., Լոնդոն, 1874).
* Fournier E.,Le théâtre français avant la Renaissance 1450—1550. Mystères, moralités et farces, P., 1872.
* Dodsley R., Select old English plays, L., 1874.
* Bates K. L., English religious drama, L., 1893.
* Dodsley 'R., Select collection of old English plays, Strassb., 1898 (Quellen des weltlichen Dramas in England vor Shakespeare. Ein Erganzungsbd zu Dodsley’s Old English plays, Strassb., 1898).
* Chambers E. K., The mediaeval stage, v. 1-2, Oxf., 1925.
* Cohen G., Le théâtre en France au moyen âge, I. Le théâtre religieux, P., 1928.
* 
* Richardson, Christine and Jackie Johnston. 1991. *Medieval Drama.* English Dramatists ser. London։ Macmillan. ISBN 0-333-45477-4.

## Արտաքին հղումներ
* Մորալիտե հոդվածը 1929—1939 «Գրականագիտական հանրագիտարանում»
* NewPlays.org.uk Մորալիտեների ամփոփ պատմություն  
* Կյանքի հպարտություն 
* [Մորալիտեներ. «Կաթոլիկ հանրագիտարան», Նյու Յորք, 1913 թ.](https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Moralities)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Կատեգորիա:Գրական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Դրամատիկական սեռի ժանրեր
Կատեգորիա:Դրամատուրգիա
Կատեգորիա:Թատրոն
Կատեգորիա:Թատրոնի ժանրեր
Կատեգորիա:Թատրոնի պատմություն
Կատեգորիա:Միջնադարի մշակույթ
Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն
Կատեգորիա:Ոճեր
Կատեգորիա:Պիեսներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Ֆրանսերեն բառեր և արտահայտություններ
Արտույտներ

**Արտույտներ** (), ճնճղուկանմանների կարգի թռչունների ընտանիք։ Հայտնի է 78, Հայաստանում՝ 8 տեսակ՝ տափաստանային արտույտ, երկբծավոր արտույտ, փոքր արտույտ, մոխրագույն արտույտ, փուփուլավոր արտույտ, անտառային արտույտ, դաշտային արտույտ, եղջերավոր արտույտ։

## Արտաքին կառուցվածք
Փոքր, 110-230 մմ երկարությանը, 15-70 գ կենդանի զանգվածով երգեցիկ թռչուններ են։ Ունեն ամուր կառուցվածք, համեմատաբար մեծ գլուխ, կարճ ոտքեր (հարմարված են գետնին ազատ շարժվելուն)։ Հետին մատի եղունգն ուղիղ է և ավելի երկար մյուսներից։ Փետրածածկը համեստ գույներով ու գուներանգներով է։ Հիմնականում բաց տարածությունների թռչուններ են։ Քուջի և կրծքի վրա հաճախ բծեր են լինում։ Էգը և արուն արտաքինից չեն տարբերվում։

## Բազմացում և զարգացում
Երգում են թռիչքի ընթացքում՝ թևերի ու պոչի բացվածքով ցուցադրում հարսանեկան խաղերի դրվագներ։ Բնադրում են գետնին, դնում՝ 4-6 ձու, թխսակալում՝ 12-16 օր։

## Սննդառություն
Սնվում են միջատներով, մոլախոտերի, մշակաբույսերի, հացազգիների գետնին թափված սերմերով (ցողունի երկարության պատճառով հասկերը չեն կարողանում կտցել)։

## Տարածվածություն
Հայտնի է արտույտների 78 տեսակ՝ տարածված հիմնականում Աֆրիկայում, Եվրոպայում, Ասիայում, մեկական տեսակ՝ Ամերիկայում և Ավստրալիայում։ Հայաստանում հանդիպում է 8 տեսակ՝ տափաստանային, եղջյուրավոր, փուփուլավոր, երկբծավոր, փոքր, մոխրագույն, անտառային և դաշտային։ Դաշտային, եղջյուրավոր և փուփուլավոր արտույտները նստակյաց են, մնացած տեսակները՝ բնադրող-չվող։ Բնակվում են բաց տարածություններում, նոսրանտառներում, թփուտներում, անտառի բացատներում, հարթավայրերում, լեռներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արտույտներ
Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Բեկորաշեղջ

[մինի|[Մեզոզոյան դարաշրջանի շեղջաքար (ԱՄՆ Ալյասկա նահանգ)]]
**Բեկորաշեղջ** ագլոմերատ, հրաբխային կամ նստվածքային ապարների տարբեր տրամաչափերի բեկորների անկանոն կուտակումներով ապարազանգված։

## Հայաստանում
Հայաստանում բեկորաշեղջի առավել տարածված տեսակներն են տուֆերը, տուֆափշրաքարերն ու տուֆալավաները։ Այդպիսի գոյացումների մեջ են ժայռափոր Գեղարդավանքի համալիրը, Կոտայքի մարզի Ողջաբերդի քարայրերը։ Գորիսի բուրգերն արդյունք են Իշխանասարի հրաբխային տուֆափշրաքարերի քայքայման։ Տարածված են նաև խարամային ու երախային բեկորաշեղջերը։

*Խարամային բեկորաշեղջը* կազմված է ծակոտկեն, հրաբեկորային նյութի կուտակումից։ Տարածված է Արագած, Գեղամա լեռնազանգվածներում, Սյունիքի բարձրավանդակում և այլ հրաբխային շրջաններում։

*Երախային բեկորաշեղջն* առաջանում է հրաբխափողում կամ խառնարանում՝ հրաբխաբեկորային նյութի կուտակումից (Իրինդ, Ծաղկասար և այլն)։

Կատեգորիա:Ապարներ
Օտֆրիդ Պրոյսլեր

**Օտֆրիդ Պրոյսլեր** (, ), գերմանացի հանրահայտ հեքիաթասաց և մանկագիր։ Նրա գրքերը թարգմանվել են 55 լեզուներով և վաճառվել են ավելի քան 50 միլիոն օրինակով։ Ամենահայտնի ստեղծագործություններն են «Կրաբատը» և «Հոցենպլոց ավազակը»։

## Կենսագրություն
### Մանկությունը և պատանեկությունը
Ծնվել է Բոհեմիայի Ռայխենբերգ քաղաքում (այժմ Լիբերեց, Չեխիա), որտեղ նրա նախնիները ապրել են դեռ 15-րդ դարից՝ հիմնականում զբաղվելով ապակեգործությամբ։ Ծնողները ուսուցիչներին էին։ 1942 թվականին՝ դպրոցն ավարտելուց հետո Օտֆրիդը զորակոչվել է Վեհրմախտ (Ֆաշիստական Գերմանիայի զինված ուժեր) և ուղարկվել Արևելյան ճակատ։ 1944 թվականին 21-ամյա լեյտենանտը ռազմագերի է ընկել և հինգ տարի անցկացրել Թաթարական ԻՍՍՀ-ի տարբեր գաղութներում։

### Հետպատերազմյան շրջան
1949 թվականին՝ ազատ արձակվելուց հետո Բավարիայում գտել է տեղահանված ծնողներին, ինչպես նաև հարսնացուին՝ Անելիսին, որի հետ ամուսնացել է նույն տարի։ 1953-1970 թվականներին ուսուցիչ էր, ապա դպրոցի տնօրեն Ռոզենհայմում (Գերմանիա)։ Այդ ընթացքում էլ սկսել է մանկական գրքեր գրել, որոնք հիմնականում հիմնված էին դպրոցականներին իր պատմած պատմությունների վրա։ 1972 թվականին «Կրաբատի» համար արժանացել է մրցանակի (Deutscher Jugendliteraturpreis)։

Կյանքի վերջին տարիներիները նվիրել է ինքնակենսագրական հուշագրությունների։

## Ստեղծագործություններ
* 1956 - «Փոքրիկ ջրոգին» (*Der kleine Wassermann*)
* 1957 - «Փոքրիկ Բաբա-Յագան» (*Die kleine Hexe*)
* 1958 - «Մեզ մոտ՝ Շիլդայում» (*Bei uns in Schilda*)
* 1962 - «Ավազակ Հոցենպլոցը» (*Der Räuber Hotzenplotz*)
* 1962 - «Միկեշ կատուն» (*Kater Mikesch* ()
* 1966 - «Փոքրիկ ոգին» (*Das kleine Gespenst*)
* 1966 - «Ուժեղ Վանյայի արկածները» (*Die Abenteuer des starken Wanja*)
* 1969 - «Ավազակ Հոցենպլոցի նոր արկածները» (*Neues von Räuber Hotzenplotz*)
* 1971 - «Կրաբատը» (*Krabat*)
* 1973 - «Հոցենպլոց 3» (*Hotzenplotz 3*)
* 1975 - «Ոսկե աղբյուրը» (*Der goldene Brunnen*)
* 1978 - «Փախուստ Եգիպտոս» (*Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil*)
* 1985 - «Գլխարկով հրեշտակը» (*Der Engel mit der Pudelmütze*)
* 1987 - «Պարոն Քլինգսորը մի քիչ կախարդել գիտե» (*Herr Klingsor konnte ein bisschen zaubern*)
* 1988 - «Զարկեց ժամը տասներկուսը» (*Zwölfe hat's geschlagen*)
* 1993 - «Ռոբեցալի գիրքը» (*Mein Rübezahl Buch*)
* 1995 - «Վայհենսթետենի զանգը» (*Glocke von Weihenstetten*)
* 1998 - «Մեկ, երկու, երեք՝ արջի քայլերով» (*Eins, zwei, drei im Bärenschritt*)
* 2000 - «Բալադների մեծ գիրքը» (*Das große Balladenbuch*), համահեղինակ՝ Հայնրիխ Պլետիխա

### Հայերեն թարգմանությամբ
Ռուսերենի միջոցով հայերեն են թարգմանվել և 1987 թվականին լույս տեսել Պրոյսլերի «Փոքրիկ Բաբա-Յագան», «Փոքրիկ Ջրոգին» հեքիաթները և «Կրաբատ» վիպակը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անձնական կայքէջ 
* Փոքրիկ ջրոգին՝ գերմաներեն լեզվով 

Կատեգորիա:Գերմանացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Գերմանացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ռազմական գործիչներ
Բազումի երկաթի հանքավայր

**Բազումի երկաթի հանքավայր**, հանքավայր Հայաստանի Լոռու մարզում՝ Բազումի լեռնաշղթայի հյուսիսարևմտյան լանջին։ Հետմագմայական, ջրաջերմային, սկառնային մագնետիտային հանքավայր է։ Երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են առավելապես միջին էոցենի հրաբխածին, հրաբխածին-նստվածքային և փոխակերպված առաջացումները, խորքային հրային ապարները (դիորիտներ, գաբրոդիորիտներ, քվարցային դիորիտներ, գրանոդիորիտներ, մոնցոնիտներ), դրանց երակային տարբերակները, անթրոպոգենի նստվածքները։ Հանքանյութը ներկայացված Է երկաթաբեր սկառներով՝ կազմված հիմնականում նռնաքար, պիրոքսեն, մագնետիտ, պլագիոկլազ, քիչ քանակությամբ՝ էպիդոտ, սկապոլիտ և կալցիտ միներալներից։ Առանձնացվում են ավելի քան 12 ոսպնյակաձև, շերտանման, երակաձև ու անկանոն բնաձև սկառնային հանքամարմիններ (երկարությունը՝ 200-450, երբեմն՝ 800-1200 մ, հաստությունը՝ 10-47 մ)։ Հետախուզված արդյունաբերական պաշարները 150 միլիոն տ են՝ 31% Fe-ի միջին պարունակությամբ։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքավայրեր
Ալ Ջեֆերսոն

**Ալ Ռիկարդո Ջեֆերսոն** (, ), ամերիկացի նախկին բասկետբոլիստ։ Մարզական կարիերայի մեծ մասն անցկացրել է Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայում (NBA)։ Խաղացել է կենտրոնականի և ծանր հարձակվողի դիրքերում։

Ծնվել է Միսիսիպի նահանգի Մոնտիսելո քաղաքում, սակայն պատանեկությունն անցկացրել նույն նահանգում գտնվող Փրենթիս քաղաքում։ 2000–2004 թվականներին Հաճախել է Փրենթիսի ավագ դպրոցը։ Ավարտական տարում Ջեֆերսոնի դպրոցական թիմի միջին ցուցանիշներն էին մոտ 42, 6 միավոր, 18 անդրադարձ և 7 բլոկ խաղում.։ Դպրոցն ավարտելուց հետո Ջեֆերսոնը կրթաթոշակային ծրագրի առաջարկ է ստանում Արկանզասի համալսարանի կողմից, սակայն որոշում է միանգամից հանդես գալ պրոֆեսիոնալ հարթակում է և հայտարում է 2004 թվականին NBA-ի դրաֆթում մասնակցության մասին, որի ժամանակ ընտրվում է առաջին ռաունդի 15-րդ ընտրությամբ՝ «Բոստոն Սելտիքսի» կողմից։

2007 թվականի հուլիսի 31-ին Ջեֆերսոնը և «Սելտիքսի» թիմակիցներ Ջերալդ Գրինը, Ռայան Գոմեսը, Թեո Ռետլիֆը և Սեբաստիան Թելֆեյրը փոխանակվում են Քևին Գառնեթի դիմաց և տեղ գտնում «Մինեսոտա Թիմբերվուլվզում»։

2013 թվականի հուլիսի 10-ին Ջեֆերսոնը 3 տարվա 40, 5 միլիոն ԱՄՆ դոլարի պայմանագիր է կնքում «Շառլոթ Բոբքեթսի» (ավելի ուշ՝ «Հորնեթս») հետ հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում 

Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Բոստոն Սելտիքսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Ինդիանա Փեյսերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Յութա Ջազի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Շառլոթ Հորնեթսի բասկետբոլիստներ
Գործվածքներ

200px|մինի|Գործվածքներ

200px|մինի|Գործվածքներ

**Գործվածքները** պատրաստվում են մանրաթելերից, թելերից ու մանվածքներից. լինում են բամբակե, վուշե, բրդե և մետաքսե։ Հաստոցային գործվածքների արտաքին տեսքի և հատկությունների բարելավման համար դրանք սպիտակեցնում, ներկում կամ նախշում են։ Գործվածքները լինում են կենցաղային և տեխնիկական։

Կենցաղային գործվածքները բաժանվում են հագուստի (սպիտակեղեն, շրջազգեստ, կոստյում և այլն), գեղազարդային (կահույքի, վարագույրի և այլն), խոնավաներծծիչ (սրբիչ և անձեռոցիկ) տեսակների։ Այս տեսականու մեջ մեծ բաժին ունեն բամբակե, մետաքսե, վուշե և բրդե գործվածքները։

Բամբակե գործվածքներ են չիթը, բատիստը, մարկիզետը, սատինը, բյազը, բումազեն։ Բամբակե գործվածքները դեռևս մ.թ.ա. հայտնի են եղել Հնդկաստանում և Չինաստանում։ Հայկական լեռնաշխարհում նույնպես բամբակ մշակել են հնագույն ժամանակներից։ Այն մանել են իլիկներով, իսկ գործվածքները պատրաստել դազգահներով։ Բամբակե գործվածքների մեքենայական արտադրությունը սկսվել է Անգլիայում (առաջին ֆաբրիկան կառուցվել է Մանչեստրում 1781 թվականին)։

Մետաքսե գործվածքները պատրաստում են բնական մետաքսից կամ քիմիական մանրաթելերից։ Դրանք Չինաստանում պատրաստվել են դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում։ Միջին Ասիայում, Իրանում, Կովկասում և Բյուզանդիայում մետաքսագործությունը հայտնի է դարձել 5-7-րդ դարերում։ Վաճառքի նպատակով մետաքսե գործվածքները Չինաստանից տարվել են Առաջավոր Ասիա, ապա՝ Եվրոպա, իսկ ճանապարհը, որով տեղափոխվել է մետաքսը, կոչվել է «Մետաքսի ճանապարհ»։ Այն, ի միջի այլոց, անցել է նաև Հայաստանով և գործել է մ.թ.ա. 2-րդ դարից մինչև մ.թ. 16-րդ դարը։ Հին Հայաստանում նույնպես մշակվել է բնական մետաքս, որից պատրաստված մետաքսաթելն ու մետաքսե գործվածքները եղել են գեղեցիկ, նուրբ, փափուկ, դիմացկուն։

Վուշե գործվածքները պատրաստում են վուշե մանվածքից և թելից։ Բամբակի կամ այլ թելեր օգտագործելու դեպքում գործվածքն անվանում են կիսավուշե։

Վուշե գործվածքները հիգիենային են, ունեն նուրբ փայլ, մեծ ամրություն և դիմացկունություն։ Վուշե գործվածքներ պատրաստել են Հնդկաստանում մոտ 9000 տարի առաջ, Հայկական լեռնաշխարհում՝ մ.թ.ա.5-4-րդ հազարամյակներում։

Տարբերում են նաև բրդե (կամվոլային), նուրբ մահուդային և կոշտ մահուդային գործվածքներ։
Երբ բրդից բացի, բրդե մանվածքին խառնում են նաև բամբակի, վուշի, մետաքսի, ինչպես նաև արհեստական և սինթետիկ մանրաթելեր, գործվածքն անվանում են կիսաբրդե։
 
Տեխնիկական գործվածքները արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի կարիքները բավարարելու և զանազան մեքենաների մասեր պատրաստելու նպատակով օգտագործվող գործվածքներն են։ Բամբակե գործվածքներն օգտագործվում են ավտոդողերի կորդեր, փոխակրիչների շարժափոկեր, կաշվի փոխարինիչ՝ կիրզա, զտիչ կտավներ պատրաստելու համար։ Վուշե գործվածքներից պատրաստում են բրեզենտներ, հրշեջ կաշեփողեր, բրդե գործվածքներից՝ միջադիրներ, զտիչներ, մետաքսե գործվածքներից՝ մաղեր, ասբեստե գործվածքներից՝ զտիչներ և հրակայուն շինվածքներ։

## Աղբյուրներ
* Գործվածքների մասին Դպրոցական Մեծ հանրագիտարանում 

Կատեգորիա:Գործվածքներ