Էռնեստ Ռենան

**Ժոզեֆ Էռնեստ Ռենանը** **()** ֆրանսիացի արևելագետ և սեմիտ գիտնական, ում աշխատանքը ընդգրկում էր սեմական լեզուների և քաղաքակրթությունների ուսումնասիրությունը, կրոնի պատմությունը, բանասիրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաշնչյան քննադատությունը և գրական քննադատությունը։ Նա գրել է ազդեցիկ աշխատություններ վաղ քրիստոնեության ծագման վերաբերյալ և առաջ է քաշել ազգայնականության, ազգային ինքնության և սպիտակամորթների մյուս ռասաների նկատմամբ գերազանցության հավատի վերաբերյալ քաղաքական տեսություններ: Ռենանը առաջին գիտնականներից էր, որը առաջ է քաշել այժմ արդեն վարկաբեկված խազարական տեսությունը, որը պնդում էր, որ աշկենազի հրեաները ծագում են խազարներից ՝ թյուրքական ժողովուրդ, որը հուդայականություն էր ընդունել և, ենթադրաբար, գաղթել էր Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպա իրենց խանության անկումից հետո: Այս տեսության հիման վրա նա հրեաներին նսեմորեն նկարագրել է որպես «անկատար ռասա»։

## Կյնաք
### Ծնունդ և ընտանիք

Ժոզեֆ Էռնեստ Ռենանը ծնվել է Բրետանի Տրեգիե քաղաքում՝ ձկնորսների ընտանիքում։ Նրա պապը, ձկնորսության շնորհիվ համեստ կարողություն վաստակելով, տուն է գնել Տրեգիեում և բնակություն հաստատել այնտեղ։ Ռենանի հայրը՝ փոքր նավի կապիտան և մոլի հանրապետական, ամուսնացել է մոտակա Լաննիոն քաղաքից մի ռոյալիստ առևտրականի դստեր հետ։ Իր ողջ կյանքի ընթացքում Ռենանը գիտակցել է հոր և մոր համոզմունքների միջև եղած քաղաքական բաժանումը։ Երբ նա հինգ տարեկան էր, մահացել է հայրը, և քույրը՝ Հենրիետը, որը տասներկու տարով մեծ էր նրանից, դարձել է ընտանիքի բարոյական գլուխը։ Տրեգիեում աղջիկների դպրոց բացելու անհաջող փորձից հետո Հենրիետը մեկնել է Փարիզ, որտեղ ուսուցչուհի է աշխատել աղջիկների գիշերօթիկ դպրոցում։

### Կրթություն
Էռնեստը կրթություն է ստացել իր հայրենի քաղաքի եկեղեցական ճեմարանում։ Դպրոցական հաշվետվություններում նա նկարագրվում էր որպես «հնազանդ, համբերատար, աշխատասեր, ջանասեր, մանրակրկիտ»: Մինչ քահանաները նրան մաթեմատիկա և լատիներեն էին սովորեցնում, նրա մայրը, որը կիսով չափ բրետոնացի էր՝ հայրական կողմից Բորդոյից, կարևոր դեր է խաղացել նրա կրթությունն ավարտելու գործում: Ռենանը հաճախ նշում էր, որ իր բնույթի մեջ գասկոնական և բրետոնական կողմերը անընդհատ լարվածության մեջ էին։

1838 թվականի ամռանը Ռենանը շահել է բոլոր մրցանակները Տրեգիեի քոլեջում։ Նրա քույրը Փարիզի դպրոցի դոկտորին պատմել է իր եղբոր մասին, և նա տեղեկացրել Ֆ. Ա. Պ. Դյուպանլուպին, որը զբաղվում էր Սուրբ Նիկոլա դյու Շարդոնեի եկեղեցական քոլեջի կազմակերպմամբ, որտեղ երիտասարդ կաթոլիկ ազնվականությունը և կաթոլիկ ճեմարանների ամենատաղանդավոր աշակերտները պետք է միասին կրթվեին արիստոկրատիայի և քահանայության միջև բարեկամություն հաստատելու մտադրությամբ։ Դյուպանլուպը ուղարկել է Ռենանին, որն այդ ժամանակ տասնհինգ տարեկան էր և երբեք չէր դուրս եկել Բրետանից։ Այնտեղ նա մի հայտնություն է ապրել. «Ես անգիտակցաբար իմացա, որ գիտելիքը Եկեղեցու արտոնությունը չէ ... Ես արթնացա տաղանդ, հռչակ, հռչակություն բառերի իմաստի վրա»։ Նա հասկացել է, որ կրոնը Փարիզում շատ տարբեր էր Թրեգիեի համեմատ։ Ռենանը սկսել է աբբա Դյուպանլուպին դիտարկել որպես հայրական կերպար։

### Ուսումը Իսի-լե-Մուլինոյում
1840 թվականին Ռենանը լքել է Սուրբ Նիկոլայի եկեղեցական քոլեջը՝ Իսի-լե-Մուլինոյի ճեմարանում փիլիսոփայություն ուսումնասիրելու համար: Նա սկսել է իր ուսումը կաթոլիկ սխոլաստիկայի հանդեպ ուժեղ կրքով: Սկզբում նա տարված էր այնպիսի փիլիսոփաների աշխատություններով, ինչպիսիք են Թոմաս Ռեյդը և Նիկոլա Մալբրանշը, բայց ժամանակի ընթացքում նրա հետաքրքրությունը տեղափոխվել է այնպիսի մտածողների կողմը, ինչպիսիք են Գ. Վ. Ֆ. Հեգելը, Իմմանուել Կանտը և Յ. Գ. Հերդերը։ Ավելի խորը ուսումնասիրությանը զուգընթաց Ռենանը սկսել է նկատել հակասություններ իր ուսումնասիրած մետաֆիզիկական գաղափարների և իր դավանած կաթոլիկ հավատքի միջև: Այնուամենայնիվ, ստուգելի ճշմարտության հանդեպ նրա ցանկությունը զսպում էր նրա սկեպտիցիզմը: Մի անգամ նա գրել է քրոջը՝ Հենրիետին. «Փիլիսոփայությունը գրգռում է և միայն կիսով չափ բավարարում ճշմարտության հանդեպ ախորժակը. ես տենչում եմ մաթեմատիկային»: Հենրիետը, որն ավելի շահավետ պաշտոն էր ստացել կոմս Զամոյսկու տանը, այս ընթացքում շարունակել է ուժեղ ազդեցություն ունենալ եղբոր վրա։

### Ուսումը Սուրբ Սուլպիսի քոլեջում
Ոչ թե մաթեմատիկան, այլ բանասիրությունն էր, որ վերջնականապես լուծել է Ռենանի հավատքի վերաբերյալ աճող կասկածները: 1844 թվականին Իսիում իր դասընթացն ավարտելուց հետո նա ընդունվել է Սուրբ Սուլպիսի քոլեջ՝ բանասիրության աստիճան ստանալու, նախքան եկեղեցուն պաշտոնապես միանալը: Այնտեղ նա սկսել է ուսումնասիրել եբրայերեն և շուտով հայտնաբերել, որ Եսայիի գրքի երկրորդ մասը տարբերվում էր առաջինից ոչ միայն ոճով, այլև ամսաթվով: Նա իմացել է, որ Հնգամատյանի քերականությունն ու պատմությունը Մովսեսից ուշ շրջանի են, և որ Դանիելի գիրքը հստակ գրվել է նրա նկարագրած ժամանակներից դարեր անց: Գիշերը նա կարդում էր Վիկտոր Հյուգոյի նոր վեպերը, մինչդեռ ցերեկը ուսումնասիրում էր եբրայերեն և սիրիերեն՝ գիտնական Արթուր-Մարի Լե Հիրի մոտ։ 1845 թվականի հոկտեմբերին, զգալով եկեղեցու կողմից ավելի ու ավելի սահմանափակված լինելը, Ռենանը լքել է Սուրբ Սուլպիսը և գնաց Ստանիսլաուս՝ աշխարհիկ քոլեջ, որը ղեկավարում էին օրատորականները: Դեռևս զգալով կրոնական իշխանության գերիշխանությունը, նա ի վերջո հեռացել է կրոնական կյանքից և ուսուցիչ դարձել պարոն Կրուզեի տղաների դպրոցում։

### Գիտական կարիերա

Ռենանը, չնայած քահանաների մոտ կրթված լինելուն, գիտական իդեալը ընդունել է ուշագրավ ոգևորությամբ և մտավոր աճով։ Նա հմայվել է տիեզերքի վեհությամբ։ Կյանքի վերջում նա խորհրդածել է տիեզերքի անսահմանության մասին՝ Ամիելի մասին նշելով. «Մարդը, ով ժամանակ ունի անձնական օրագիր պահելու, երբեք չի հասկացել տիեզերքի անսահմանությունը»։ Ֆիզիկական և բնական գիտությունների հավաստիությունը Ռենանին բացահայտել է 1846 թվականին քիմիկոս Մարսելեն Բերտելոտին, որն այն ժամանակ տասնութ տարեկան երիտասարդ էր, նրա աշակերտը պարոն Կրուզեի դպրոցում։ Աշխատելով որպես դռնապան միայն երեկոյան ժամերին, Ռենանն իր օրերը նվիրել է սեմական բանասիրության հետազոտություններին։ 1847 թվականին նա արժանացել է Վոլնի մրցանակի, որը Արձանագրությունների ակադեմիայի հեղինակավոր պարգև է, իր «Սեմական լեզուների ընդհանուր պատմություն» ձեռագրի համար։ Նույն թվականին նա ստացել է «Agrégé de Philosophie» աստիճանը՝ ըստ էության համալսարանական կրթաթոշակ, և նրան առաջարկվել է մագիստրոսի պաշտոն Վանդոմ լիցեյում։

1856 թվականին Ռենանը Փարիզում ամուսնացել է Կոռնելի Շեֆերի հետ, ով Հենդրիկ Շեֆերի դուստրն էր և Արի Շեֆերի զարմուհին, երկուսն էլ հոլանդական ծագումով նշանավոր ֆրանսիացի նկարիչներ էին։ Նրանք ունեցան երկու երեխա՝ Արի Ռենանը, ծնված 1858 թվականին, ով դարձել է նկարիչ, և Նոեմին, ծնված 1862 թվականին, որը հետագայում ամուսնացել է բանասեր Յանիս Փսիխարիսի հետ։ 1863 թվականին Ռենանը ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության միջազգային անդամ։

#### Հիսուսի կյանքը
Իր կենդանության օրոք Ռենանը առավել հայտնի էր որպես չափազանց ժողովրդականություն վայելող «Հիսուսի կյանքը» (Vie de Jésus, 1863) գրքի հեղինակ։ Նա գրքի գաղափարը վերագրել է քրոջը՝ Հենրիետին, որը հանկարծամահ է եղել տենդից, երբ նրանք միասին ճանապարհորդում էին Օսմանյան Սիրիայում և Պաղեստինում:  Որպես հղումներ՝ միայն Նոր Կտակարանը և Հովսեփոս Փլավիոսի գրվածքները ունենալով՝ Ռենանը սկսել է գրել աշխատությունը։ Գիրքը նույն թվականին անգլերեն է թարգմանվել Չարլզ Է. Ուիլբուրի կողմից և տպագրվել է ավելի քան 145 տարի։ Ռենանի «Հիսուսի կյանքը» արժանացել է ինչպես հեգնական գովասանքի, այնպես էլ սուր քննադատության Ալբերտ Շվայցերի կողմից՝ իր ազդեցիկ «Պատմական Հիսուսի որոնումները» գրքում։

Ռենանը պնդում էր, որ Հիսուսը կարողացել է մաքրվել «հրեական հատկանիշներից» և դարձել է արիացի։ Նրա «Հիսուսի կյանքը» գիրքը առաջ է քաշել ռասայական գաղափարներ և ռասան ներմուծել աստվածաբանության և Հիսուսի անձի մեջ։ Նա Հիսուսին պատկերել է որպես գալիլեացի, ով հրեայից վերածվել է քրիստոնյայի, և որ քրիստոնեությունը մաքրվել է հրեական ցանկացած ազդեցությունից։ Գիրքը հիմնականում հիմնված էր Հովհաննեսի Ավետարանի վրա և գիտական աշխատանք էր։  Այն Հիսուսին պատկերում էր որպես մարդ, բայց ոչ որպես Աստված, և մերժում էր Ավետարանի հրաշքները։ Ռենանը կարծում էր, որ Հիսուսին մարդկայնացնելով՝ նա վերականգնում է նրա ավելի մեծ արժանապատվությունը։ Գրքի վիճահարույց պնդումները, որ Հիսուսի կյանքը պետք է գրվի ցանկացած պատմական անձի կյանքի նման, և որ Աստվածաշունչը կարող է և պետք է ենթարկվի նույն քննադատական ​​ուսումնասիրությանը, ինչ մյուս պատմական փաստաթղթերը, վեճեր են առաջացրել և զայրացրել շատ քրիստոնյաների և հրեաների՝ հուդայականությունը որպես հիմար և աբսուրդային անտրամաբանական ներկայացնելու և այն պնդման համար, որ Հիսուսն ու քրիստոնեությունը գերազանց են։

Ամերիկացի պատմաբան Ջորջ Մոսը «Վերջնական լուծմանը հասնելու համար. Եվրոպական ռասիզմի պատմություն» աշխատության մեջ (էջ 88, 129–130) բացատրում է, որ Ռենանի կարծիքով անհանդուրժողականությունը դիտվում էր որպես հուդայականության, այլ ոչ թե քրիստոնեության բնութագիր։ Սակայն Մոսը նշում է, որ Ռենանը կարծում էր, որ քաղաքակրթության զարգացմանը զուգընթաց աստվածաշնչյան հուդայականությունը կորցրել էր իր նշանակության մեծ մասը նույնիսկ հրեաների շրջանում։ Իր ազդեցության այս անկման պատճառով ժամանակակից հրեաները այլևս չէին խոչընդոտվում իրենց պատմական անցյալով և կարողացան զգալի ներդրում ունենալ ժամանակակից առաջընթացում։

### Գիտական կարիերայի շարունակությունը. սոցիալական հայացքներ
Սուրբ Պողոսի մասին իր գրքում, ինչպես նաև «Առաքյալներ» գրքում, Ռենանը բացահայտում է իր խորը մտահոգությունը հասարակական կյանքի ավելի լայն մասի նկատմամբ, եղբայրության ուժեղ զգացումը և նորացված ժողովրդավարական ոգին, որը արձագանքում էր «Գիտության ավետարանը» գրքում արտահայտված իդեալներին: 1869 թվականին նա առաջադրվել է որպես լիբերալ ընդդիմության թեկնածու Մո շրջանի խորհրդարանական ընտրություններում: Մինչ նրա վարքագիծը դարձել էր պակաս արիստոկրատական, նրա լիբերալիզմն ավելի հանդուրժողական էր դարձել: Երկրորդ կայսրության ավարտին մոտենալիս Ռենանը որոշ չափով պատրաստ էր ընդունել այն, և եթե նա ընտրվեր Պատգամավորների պալատ, մտադիր էր միանալ կայսրությանը աջակցող լիբերալ խմբին: Սակայն նա չընտրվել է: Հաջորդ տարի պատերազմ է բռնկվե Գերմանիայի հետ, կայսրությունը անկում է ապրել, իսկ Նապոլեոն III-ը՝ աքսորվել: Ֆրանկո-պրուսական պատերազմը շրջադարձային կետ է հանդիսացել Ռենանի կյանքում: Գերմանիան, որը երկար ժամանակ նրա համար մտքի և անտարբեր գիտության ապաստան էր, այժմ այն երկիրն էր, որը կործանում և ավերում էր իր հայրենիքը: Նա այլևս գերմանացուն չէր համարում գիտնական կամ քահանա, այլ՝ զավթիչ։

«Մտավորական և բարոյական բարեփոխում» (1871) աշխատությունում Ռենանը փորձել է պաշտպանել Ֆրանսիայի ապագան։ Այնուամենայնիվ, նա դեռևս գտնվում էր Գերմանիայի ազդեցության տակ։ Այն իդեալն ու կարգապահությունը, որը նա առաջարկել է իր պարտված երկրին, նրա նվաճողինն էին. ֆեոդալական հասարակություն, միապետական կառավարություն, էլիտա, որի պահպանման և սնուցման համար գոյություն ունի ազգի մնացած մասը. պատվի և պարտականության իդեալ, որը մի քանի ընտրյալների կողմից պարտադրվել է անհնազանդ և հպատակ բազմությանը։ Կոմունային վերագրվող սխալները հաստատեցին Ռենանի այս արձագանքը։ Միևնույն ժամանակ, հեգնանքը, որը միշտ ընկած էր նրա գրվածքների հիմքում, գնալով դառնանում էր։ Նրա «Փիլիսոփայական երկխոսությունները» (1871), «Ժողովողը» (1882) և «Հակաքրիստոսը» (1876)՝ նրա «Քրիստոնեության ծագումը» աշխատության չորրորդ հատորը, որը կենտրոնանում է Ներոնի գահակալության վրա, գրական հանճարի գլուխգործոցներ են, բայց նաև բացահայտում են խորապես հիասթափված և կասկածամիտ մտածելակերպ։ Նա ապարդյուն փորձել էր իր երկիրը հավատարիմ պահել իր իդեալներին։ Փոխարենը, ծավալվող իրադարձությունները նրան ցույց են տվել մի Ֆրանսիա, որն օրեցօր ավելի էր հզորանում։ Այս գիտակցումը նրան դուրս է հանել հիասթափությունից, և նա սկսել է հետաքրքրությամբ հետևել արդարության և ազատության համար ժողովրդավարական պայքարին։ «Քրիստոնեության ծագումը» աշխատության հինգերորդ և վեցերորդ հատորները՝ քրիստոնեական եկեղեցու և Մարկոս Ավրելիոսի մասին, արտացոլում են Ռենանի հաշտեցումը ժողովրդավարության հետ և նրա նորացված վստահությունը մարդկության աստիճանական առաջընթացի նկատմամբ։ Նա գիտակցել է, որ նույնիսկ ամենամեծ աղետները իրականում չեն կանգնեցնում աշխարհի կայուն, թեև հաճախ աննկատելի առաջընթացը։ Նա նաև որոշակի հաշտեցում է գտել՝ ոչ պարտադիր կրոնական ճշմարտությունների, այլ կաթոլիկության բարոյական գեղեցկության և իր բարեպաշտ երիտասարդության հիշողության հետ։

#### Ազգության սահմանումը
Ռենանը ազգի սահմանումը, որը ներկայացրել է իր 1882 թվականի *Ququ’est-ce qu’une nation?* («Ի՞նչ է ազգը») աշխատության մեջ, մեծ ազդեցություն է ունեցել: Ի տարբերություն գերմանացի մտածողների, ինչպիսին է Յոհան Գոտլիբ Ֆիխտեն, որը ազգը սահմանում էր օբյեկտիվ չափանիշներով, ինչպիսիք են ռասան, էթնիկ պատկանելությունը կամ ընդհանուր բնութագրերը, ինչպիսին է լեզուն, Ռենանը շեշտում էր ժողովրդի միասին ապրելու կամքը: Նա հայտնիորեն ամփոփել է այս գաղափարը որպես ազգ՝ մի խումբ, որը «միասին մեծ բաներ է արել և ցանկանում է ավելին անել»: Էլզաս-Լոթարինգիայի տարածաշրջանի վերաբերյալ վիճահարույց բանավեճի ժամանակ ելույթ ունենալով՝ Ռենանը պնդում էր, որ ազգի գոյությունը կախված է «ամենօրյա հանրաքվեից»՝ իր ժողովրդի կողմից միասնական մնալու շարունակական, կոլեկտիվ որոշումից: Այնուամենայնիվ, որոշ գիտնականներ քննադատում են «ամենօրյա հանրաքվեի» այս հասկացությունը՝ դրա երկիմաստության և իդեալիզմի համար: Նրանք պնդում են, որ Ռենանի սահմանումը պետք է հասկանալ գերմանական փիլիսոփայական ավանդույթների համատեքստում, այլ ոչ թե որպես դրանց ուղղակի հակադրություն: Ավելին, այս քննադատները պնդում են, որ Ռենանի «Ի՞նչ է ազգը» աշխատության մեջ օգտագործված փաստարկները լիովին չեն համապատասխանում նրա մտքի ավելի լայն շրջանակին։

Կառլ Դոյչը «Ազգայնականությունը և դրա այլընտրանքները» գրքում մեջբերել է եվրոպական հայտնի ասացվածքը. «Ազգը մարդկանց խումբ է, որոնց միավորում է իրենց ծագման վերաբերյալ ընդհանուր սխալը և հարևանների նկատմամբ ընդհանուր հակակրանքը»։ Այս սրամիտ արտահայտությունը հաճախ, բայց սխալմամբ, ուղղակիորեն վերագրվում է Ռենանին։ Չնայած Ռենանը շեշտում էր, որ «ազգի էական տարրն այն է, որ նրա բոլոր անհատները պետք է շատ ընդհանուր բաներ ունենան», նա նաև գրել է, որ նրանք «պետք է նաև շատ բաներ մոռացած լինեն»։ Օրինակ, նա նշել է, որ յուրաքանչյուր ֆրանսիացի քաղաքացի պետք է մոռացած լինի այնպիսի իրադարձություններ, ինչպիսիք են Սուրբ Բարթողոմեոսի օրվա կոտորածը և 13-րդ դարում հարավային Ֆրանսիայում տեղի ունեցած կոտորածները։

Ռենանը ազգերը համարում էր անցողիկ. «Ազգերը հավերժական չեն։ Նրանք ունեին սկիզբ և կունենան ավարտ։ Եվ դրանք, հավանաբար, կփոխարինվեն եվրոպական համադաշնությամբ»։

Նրա գաղափարները երկարատև ազդեցություն են ունեցել՝ մասնավորապես ազդելով 20-րդ դարի ազգայնականության տեսաբան Բենեդիկտ Անդերսոնի վրա։

### Ուշ գիտական կարիերա

Հեռանալով 1870-ականներին լիբերալիզմի ապագայի վերաբերյալ իր նախկին հոռետեսությունից՝ Ռենանը դեռևս հավատում էր մտավորական էլիտայի անհրաժեշտությանը, որը կառաջնորդեր ժողովրդավարական հասարակությունը ընդհանուր բարօրության համար։ Նա եկել է աջակցելու Ֆրանսիական Երրորդ Հանրապետությանը՝ հումորով անվանելով իրեն *լեգիտիմիստ*՝ մեկը, ում «մոտ տասը տարի է պետք՝ ցանկացած կառավարություն լեգիտիմ համարելուն սովորելու համար»։ Նա ավելացրել է, որ չնայած բնույթով հանրապետական չէր և պարզ լիբերալ էր, որը պատրաստ էր ընդունել սահմանադրական միապետությունը, այնուամենայնիվ, ավելի հավատարիմ կլիներ Հանրապետությանը, քան շատ նոր ընդունված հանրապետականներ։ Հանրապետության օրոք գիտությունների առաջընթացը և մտքի ազատությանը տրված ազատությունը, որը Ռենանը ամենից շատ գնահատում էր, մեղմացրել էին նրա նախկին վախերից շատերը, և նա դեմ էր արտահայտվում այնպիսի փիլիսոփաների դետերմինիստական և ճակատագրական տեսություններին, ինչպիսին է Իպոլիտ Տենը։

Մեծանալուն զուգընթաց նա մտորում էր իր մանկության մասին։ Նա գրեթե վաթսուն տարեկան էր, երբ 1883 թվականին հրատարակել է ինքնակենսագրական «Souvenirs d'Enfance et de Jeunesse» աշխատությունը, որը «Հիսուսի կյանքը» գրքից հետո այն աշխատանքն է, որով նա հայտնի է։

Այս աշխատանքները ժամանակակից, որոշ չափով անտարբեր ընթերցողին բացահայտել են, որ Ֆրանսիայի հյուսիսարևմտյան ափին վերջերս դեռևս ապրում էր մի աշխարհ, որը ոչ պակաս պոետիկ և ոչ պակաս պարզունակ էր, քան «Քրիստոնեության ծագումը» աշխատությունը։ Այս աշխարհը կրում էր հին սիրավեպի կելտական կախարդանքը՝ զուգորդված 19-րդ դարի կողմից բարձր գնահատված պարզության, բնականության և ճշմարտացիության հետ։ Այնուամենայնիվ, Ռենանի «Ժողովողը»՝ հրատարակված ընդամենը մի քանի ամիս առաջ, և նրա «Փիլիսոփայական դրամաները»՝ հավաքված 1888 թվականին, ներկայացնում են նրա մանրակրկիտ, քննադատական և հիասթափված, բայց, վերջին հաշվով, լավատեսական ոգու ավելի ամբողջական պատկերը։ Դրանք ցույց են տալիս փիլիսոփայի՝ համոզմունքով լիբերալի, խառնվածքով՝ արիստոկրատի վերաբերմունքը անմշակ սոցիալիզմի նկատմամբ։ Այս աշխատանքներում Կալիբանը (խորհրդանշում է ժողովրդավարությունը) պատկերվում է որպես անմիտ անասուն, որը, պատասխանատվություն կրելու համար կրթվելուց հետո, ապացուցում է իրեն որպես բավարար կառավարիչ։ Պրոսպերոն (ներկայացնելով արիստոկրատական սկզբունքը կամ միտքը) կամավոր կերպով հրաժարվում է իշխանությունից՝ ավելի մեծ մտավոր ազատություն թույլ տալու համար, ընդունելով, որ Կալիբանի կառավարումը պահպանում է կարգուկանոնը և իրեն նման ազատություն է շնորհում գաղափարների «լաբորատորիայում»։ Արիելը (կրոնական սկզբունքը) ավելի է ամրապնդվում, այլևս չի տրվում հուսահատության փոփոխություններին, այլ ծաղկում է՝ ծառայելով Պրոսպերոյին Կալիբանի արտաքին կառավարման ներքո։ Այսպիսով, խորքից անպարտելիորեն բարձրանում է Ռենանի էական իդեալիզմը։

Ռենանը բեղուն գրող էր։ Վաթսուն տարեկանում, «Քրիստոնեության ծագումը» ավարտելուց հետո, նա սկսել է աշխատել իր «Իսրայելի պատմության» վրա՝ հիմնվելով Հին Կտակարանի ողջ կյանքի ընթացքում կատարված ուսումնասիրության և «Corpus Inscriptionum Semiticarum» աշխատության վրա, որը սեմական արձանագրությունների ժողովածու էր, որը հրատարակվել էր նրա ղեկավարությամբ՝ Académie des Inscriptions-ի կողմից 1881 թվականից մինչև իր մահը։ «Իսրայելի պատմության» առաջին հատորը լույս է տեսել 1887 թվականին, երրորդը՝ 1891 թվականին, իսկ վերջին երկու հատորները հրատարակվել են հետմահու։ Չնայած աշխատությունը պարունակում է բազմաթիվ թերություններ՝ որպես փաստերի և տեսությունների պատմություն, այն շարունակում է մնալ չափազանց կարևոր որպես կրոնական գաղափարների զարգացման վերաբերյալ ակնարկ և առաջարկում է Ռենանի մտքի ամենավառ արտացոլումներից մեկը։ 1891 թվականին նա նաև հրատարակել է «Feuilles Détachées» աշխատությունը՝ ակնարկների հատոր, որը վերահաստատում էր նրա համոզմունքը դոգմայից անկախ բարեպաշտության անհրաժեշտության վերաբերյալ։ Կյանքի վերջին տարիներին Ռենանը բազմաթիվ պարգևներ է ստացել, այդ թվում՝ նշանակվել է Ֆրանսիայի քոլեջի ադմինիստրատոր և Պատվո լեգեոնի գլխավոր սպա։ 19-րդ դարի վերջին ութ տարիների ընթացքում հրատարակվել են նրա մի քանի աշխատություններ՝ «Իսրայելի պատմություն» աշխատության երկու հատորը, քրոջ՝ Հենրիետի հետ նրա նամակագրությունը, «Նամակներ պարոն Բերտելոտին» և «Ֆիլիպ-լե-Բելի կրոնական քաղաքականության պատմությունը», որը նա գրել էր ամուսնությունից անմիջապես առաջ։

Ռենանը մահացել է մի քանի օրվա հիվանդությունից հետո 1892 թվականին Փարիզում և թաղվել է Մոնմարտրի գերեզմանատանը՝ Մոնմարտրի թաղամասում։

## Հեղինակություն և հակասություններ
Իր կենդանության օրոք հսկայական ազդեցություն ունեցող Ռենանը մահից հետո գովաբանվել է որպես արևմտյան մշակույթի առաջադեմ ոգու մարմնացում: Գրող Անատոլ Ֆրանսը նրան նկարագրել է որպես արդիականության մարմնացում: Ռենանի ստեղծագործությունները լայնորեն կարդացվել են և հիացմունքով ընդունվել նրա ժամանակի բազմաթիվ առաջատար գրական գործիչների կողմից, այդ թվում՝ Ջեյմս Ջոյսի, Մարսել Պրուստի, Մեթյու Արնոլդի, Էդիթ Ուորթոնի և Շառլ Օգյուստեն Սենտ-Բյովի կողմից։ Այնուամենայնիվ, պատմության նրա մեկնաբանությունները հաճախակի դարձան բանավեճի քննադատության թիրախ, մասնավորապես՝ Յակոբ Բուրկհարդտի դասախոսությունների ժամանակ Բազելի համալսարանում: Ռենանը նաև շարունակական և սուր քննադատության է արժանացել իր Բազելի գործընկեր Ֆրիդրիխ Նիցշեի կողմից, որը Ռենանին օգտագործել է որպես դժգոհության վառ օրինակ իր հետագա ստեղծագործություններում։ Նրա ամենամեծ երկրպագուներից մեկը Պերուում Մանուել Գոնսալես Պրադան էր, որը Հիսուսի կյանքը որպես հիմք էր ընդունել իր հակակղերականության համար։ Իր 1932 թվականի «Ֆաշիզմի դոկտրինա» փաստաթղթում իտալացի բռնապետ Բենիտո Մուսոլինին նույնպես գովաբանել է Ռենանի «Մեդիտացիաների» այն հատվածում առկա «նախաֆաշիստական ինտուիցիաները», որոնք դեմ են ժողովրդավարությանը և անհատական իրավունքներին՝ համարելով դրանք «խիմերական» և էապես հակասելով «բնության ծրագրերին»։

### Արձան

1903 թվականին մեծ վեճ է ծագել Ռենանին նվիրված հուշարձանի՝ Ժան Բուշեի նախագծած Տրեգիեում տեղադրման շուրջ։ Տեղական տաճարի հրապարակում տեղադրված արձանը շատերի կողմից դիտվել է որպես կաթոլիկության դեմ ուղղված ուղղակի մարտահրավեր, ինչը լայնածավալ բողոքի ցույցեր է առաջացրել։ Վեճն ավելի է սրվել, քանի որ այդ վայրը ավանդաբար օգտագործվում էր որպես ժամանակավոր ամբիոն ամենամյա կաթոլիկական տոնի՝ Սուրբ Իվի ներման ժամանակ։ Լարվածությունն ավելացել է նաև նրանով, որ հուշարձանի վրա պատկերված էր հունական աստվածուհի Աթենասը՝ բարձրացրած ձեռքով՝ թագադրելով Ռենանին, որը պատկերված էր համարձակորեն դեպի տաճարը ցույց տալիս, ինչը շատերը մեկնաբանել են որպես խորհրդանշական դիմակայություն։ Ի պատասխան՝ տեղական հոգևորականությունը պատվիրել է բողոքի քանդակ՝ Իվ Էռնոյի կողմից ստեղծված գողգոթա՝ նախատեսված որպես «հաղթական ուլտրամոնտանի եկեղեցու խորհրդանիշ»՝ վիճաբանության պայմաններում կաթոլիկ իշխանությունը հաստատելու համար։

### Կարծիքներ ռասայի վերաբերյալ
Նա կարծում էր, որ ռասայական բնութագրերը բնազդային և դետերմինիստական են, ինչը նշանակում է, որ տարբեր ռասաների հատկանիշները բնածին են և անփոփոխ, ձևավորելով նրանց մտավոր և մշակութային կարողությունները: Այս շրջանակներում Ռենանը այսպես կոչված սեմական ռասան՝ սովորաբար հրեաներին և արաբներին, համարում էր արիական ռասայից ցածր, որը նա կապում էր հնդեվրոպական ժողովուրդների հետ, ինչպիսիք են եվրոպացիների մեծ մասը: Նա պնդում էր, որ սեմական մտածողությունը բնույթով սահմանափակված է դոգմատիզմով և զուրկ է քաղաքակրթության կոսմոպոլիտ ընկալումից, մշակույթի լայն, բազմազան և բաց տեսլական ընդունելու ունակությունից: Նրա համար սեմիտները համարվում էին «անավարտ ռասա», քանի որ զուրկ էին որոշակի մտավոր կամ մշակութային որակներից, որոնք, նրա կարծիքով, ունեն արիացիները։ Որոշ հեղինակներ պնդում են, որ Ռենանի հակասեմիտիզմը կարող էր առաջացած լինել Վոլտերի նախկին հակահրեականության ազդեցությունից, չնայած Վոլտերը իր քննադատությունները ձևակերպել էր հիմնականում կրոնական, այլ ոչ թե ռասայական առումներով։ Քաղաքական փիլիսոփա Հաննա Արենդտը հետագայում նկատել է, որ Ռենանը, հավանաբար, առաջինն էր, որ սեմական և արիական ռասաները բնութագրել է որպես հակադիր, ինչը սնուցել է 19-րդ դարի ռասայական մտածողության ավելի լայն հոսանքները և հիմք է դրել հետագա հակասեմական գաղափարախոսությունների առաջացման համար։

Էռնեստ Ռենանը Եվրոպայի աշկենազի հրեաներին չէր համարում սեմական ժողովրդին պատկանող։ Նրան են վերագրում այսպես կոչված խազարական տեսության ներմուծումը, որը ենթադրում էր, որ աշկենազիները ծագել են թյուրք փախստականներից, որոնք ընդունել էին հուդայականություն և Խազարական խանության փլուզումից հետո գաղթել դեպի արևմուտք՝ Հռենոս։ Այս տեսակետի համաձայն՝ նրանք հրաժարվել են իրենց մայրենի խազարական լեզվից՝ իդիշի օգտին՝ պահպանելով հրեական կրոնը։ Իր 1883 թվականի «Հուդայականությունը որպես ռասա և որպես կրոն» դասախոսության մեջ Ռենանը վիճարկել է այն գաղափարը, որ հրեա ժողովուրդը կենսաբանական իմաստով կազմում է մեկ, միասնական ռասայական խումբ։ Այս դիրքորոշումը նրան հեռացրել է իր դարաշրջանում տարածված ռասայական հակասեմականությունից, քանի որ այն մարտահրավեր է նետել դրա կենտրոնական նախադրյալներից մեկին։ Ռենանը նաև գերմանական էթնիկ ազգայնականության բուռն քննադատ էր, որը հաճախ հակասեմական երանգներ էր կրում։ Շատ առումներով ռասայի և էթնիկ պատկանելության մասին նրա գաղափարները կտրուկ հակասում էին 19-րդ և 20-րդ դարերի եվրոպական հակասեմականության գերիշխող ձևերին։

Էռնեստ Ռենանը, խորհրդածելով հրեական հալածանքների երկար պատմության մասին, իր դիտարկումները ձևակերպել է այնպես, որ համատեղել է պատմական դիտարկումները իր ժամանակին տարածված նախապաշարմունքների հետ։ Նա պնդում էր, որ պատմության ընթացքում հրեաների գրեթե համընդհանուր հալածանքները, իր կարծիքով, պետք է որ ունենային իրենց հիմքում ընկած պատճառ։ Ռենանի կարծիքով, հրեաները պատմականորեն ապրել են տարբեր ազգերի կազմում՝ ընդհանուր իրավունքի պաշտպանության ներքո, սակայն գործնականում մնացել են դրանից դուրս՝ պահպանելով իրենց սեփական առանձին կարգավիճակը, օրենքները և ավանդույթները։ Նա պնդում էր, որ նրանք ձգտում են նույն իրավունքներն ու երաշխիքները, ինչ մյուսները, միաժամանակ ցանկանալով իրենց համար բացառություններ և արտոնություններ, այդպիսով վայելելով ազգին պատկանելու առավելությունները՝ առանց, ինչպես նա տեսնում էր, նպաստելու դրա ռազմական կամ գյուղատնտեսական հիմքերին։ Ռենանի համար ազգերը ռազմական և գյուղատնտեսական ստեղծագործություններ էին՝ կառուցված և պահպանվող գյուղացիների և զինվորների կողմից, և հրեաները, իր կարծիքով, ոչ մի դեր չեն խաղացել դրանց ձևավորման գործում։ Նա իրավիճակը համեմատել է «օտարերկրացու» հետ, որը հանդուրժվում է միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք չեն գերիշխում, համեմատելով հրեաներին թռչունների հետ, որոնք բնակվում են իրենց չկառուցած բներում, կամ խեցգետնակերպերի հետ, որոնք օգտագործում են իրենցը չպատկանող խեցիներ։ Այս հռետորաբանությունը, չնայած պատմական անալոգիայով է արտահայտված, արտացոլում է այն տեսակի բացառող և էսենցիալիստական մտածողությունը, որը սնուցում էր հակասեմական վերաբերմունքը 19-րդ դարում, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Ռենանի ավելի լայն ռասայական տեսությունները հակասության մեջ էին ավելի ուշ շրջանի եվրոպական ազգայնականների ավելի կենսաբանորեն դետերմինիստական հակասեմականության հետ։

1880-ական թվականներին Էռնեստ Ռենանի դիրքորոշումը հրեաների նկատմամբ զգալիորեն մեղմացել էր՝ համեմատած իր նախորդ գրվածքների հետ։ Իր «Հուդայականությունը որպես ռասա և որպես կրոն» դասախոսության մեջ նա գովաբանել է 1791 թվականի Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի կողմից հրեաներին լիակատար ազատագրում շնորհելու որոշման հիմքում ընկած սկզբունքները՝ նշելով, որ այն հիմնված էր ոչ թե ռասայի նկատառումների, այլ այն համոզմունքի վրա, որ մարդիկ պետք է դատվեն իրենց բարոյական և մտավոր որակներով, այլ ոչ թե իրենց ծագմամբ։ Ռենանը գովաբանել է Ֆրանսիային նման հարցերին մարդասիրական տեսանկյունից մոտենալու համար և դատապարտել սոցիալական կամ իրավական «գետտոների» վերակառուցման ջանքերը, որոնք բաժանում էին հրեաներին ավելի լայն հասարակությունից։ Նա ընդունել է, որ «իսրայելական ռասան» անցյալում մեծ ներդրում է ունեցել աշխարհի համար և վստահություն հայտնել, որ ինտեգրվելով Եվրոպայի ազգերի մեջ և աշխատելով մայրցամաքի լիբերալ ուժերի հետ միասին՝ հրեաները կշարունակեն կարևոր դեր խաղալ սոցիալական առաջընթացի առաջխաղացման և մարդկությանը որպես ամբողջություն օգուտ բերելու գործում։ Սա նշանավորել է նրա նախկին բացառող և քննադատական տոնից անցում դեպի այնպիսի տոն, որը շեշտը դնում էր ներառման, համագործակցության և արգելքների վերացման վրա։

1882 թվականին իր «Ի՞նչ է ազգը» կոնֆերանսում Էռնեստ Ռենանը մերժել է ռասայական տեսությունները որպես քաղաքական ինքնության հիմք՝ զգուշացնելով, որ չնայած ազգերի սկզբունքը օրինական է, «ռասաների նախնական իրավունքի» վարդապետությունը և՛ սխալ է, և՛ վտանգավոր իրական առաջընթացի համար: Նա պնդում էր, որ «մաքուր ռասայի» գաղափարը հորինվածք է, և որ քաղաքականության էթնոգրաֆիկ կամ ռասայական վերլուծության վրա կառուցելը նշանակում է կառուցել պատրանք։ 

Ռասայական էսենցիալիզմի այս մերժումը շարունակվել է նրա 1883 թվականի «Հրեականության և քրիստոնեության սկզբնական ինքնությունը և աստիճանական տարանջատումը» դասախոսության մեջ, որտեղ նա դրականորեն է խոսել հուդայականության պատմական և ապագա դերի մասին:

Հուդայականությունը, որն այդքան լավ է ծառայել անցյալում, դեռ կծառայի ապագայում։ Այն կծառայի լիբերալիզմի, ժամանակակից ոգու իրական գործին։ Յուրաքանչյուր հրեա լիբերալ է… Հուդայականության թշնամիները, սակայն, եթե ավելի ուշադիր նայեք նրանց, կտեսնեք, որ նրանք ընդհանրապես ժամանակակից ոգու թշնամիներն են։

Էռնեստ Ռենանի ռասայի վերաբերյալ աշխատությունները ներառում էին նաև դիտողություններ, որոնք լուրջ քննադատության են արժանացել, մասնավորապես՝ նրա համոզմունքը, որ քաղաքական քաղաքականությունը պետք է արտացոլի այն, ինչը նա համարում էր ներքին ռասայական տարբերություններ: Մի վիճահարույց հատվածում նա չինացիներին նկարագրել է որպես «աշխատավորների ցեղ», որոնք ունեն մեծ ձեռքի հմտություններ, բայց «գրեթե պատվի զգացում չունեն», սևամորթներին՝ որպես «հողագործների ցեղ», որոնց հետ բարությամբ և մարդկայնությամբ վարվելու դեպքում նրանք գոհ կլինեն, իսկ եվրոպացիներին՝ որպես «տերերի և զինվորների ցեղ», որոնք բնականաբար հակված են առաջնորդության և ռազմական հետապնդումների: Նա զգուշացրել է, որ եվրոպացիներին աֆրիկացիների կամ չինացիների հետ նույն աշխատանքային պայմաններին հարկադրելը կհրահրի ապստամբություն, մինչդեռ նման աշխատանքը, ենթադրաբար, կհամապատասխանի այդ մյուս խմբերին: Ռենանը եզրակացրել է այն մտքով, որ «յուրաքանչյուրը պետք է անի այն, ինչի համար ստեղծված է, և ամեն ինչ լավ կլինի», ինչը ենթադրում է ռասայի վրա հիմնված ֆիքսված, բնական սոցիալական կարգ։

Մարդկության այս դետերմինիստական և հիերարխիկ տեսակետը, որը մասնագիտական և սոցիալական դերերը կապում էր ռասայական ինքնության հետ, ավելի ուշ Էմե Սեզերի կողմից մեջբերվել է իր «Գաղութատիրության մասին դիսկուրս» աշխատության մեջ՝ որպես այն բանի խորհրդանշական օրինակ, ինչը նա համարում էր արևմտյան հումանիզմի երեսպաշտություն՝ տեսականորեն պաշտպանելով համընդհանուր իրավունքները, մինչդեռ գործնականում պահպանելով տարբեր ժողովուրդների մասին «անպարկեշտ ռասիստական» ենթադրությունները։

### Հանրապետական ռասիզմ
Եվրոպայում ռասայական տեսությունների վերելքի շրջանում, և մասնավորապես Ֆրանսիական Երրորդ Հանրապետության համատեքստում, Էռնեստ Ռենանը նշանակալի դեր խաղաց մտավոր մթնոլորտի ձևավորման գործում։ Չնայած նա պաշտպանում էր ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքը, նա միաժամանակ հավատում էր այն բանին, ինչը նա նկարագրում էր որպես ժողովուրդների «հաստատված» ռասայական հիերարխիա։ Գործնականում սա նշանակում էր ինքնորոշման գաղափարը ենթարկել այնպիսի հիերարխիայի, որտեղ նա որոշ ռասաներ, մասնավորապես՝ ֆրանսիացիներին, համարում էր գերազանց մյուսներից, մասնավորապես՝ աֆրիկյան ազգերից։ Այս դիրքորոշումը նրան համապատասխանեցրել է Երրորդ Հանրապետության գաղութատիրական քաղաքականությանը և ռասայական վերաբերմունքին, որտեղ տարածված էր «նուրբ» կամ «հանրապետական ռասիզմի» մի ձև, ինչպես այն անվանել է պատմաբան Ժիլ Մանսերոնը: Այս մտածելակերպը համատեղում էր մշակութային գերազանցության հասկացությունները այն պնդման հետ, որ գաղութատիրական տերությունները «քաղաքակրթության պաշտպաններ» են՝ օգտագործելով նման հռետորաբանություն՝ տարածքային ընդլայնումն ու գերիշխանությունը արդարացնելու համար: Ռենանը նաև արտահայտել է գաղութատիրության ավելի պրագմատիկ, սոցիալ-տնտեսական մոտիվացիա՝ պնդելով, որ «մի ազգ, որը չի գաղութացնում, անդառնալիորեն դատապարտված է սոցիալիզմի, հարուստների և աղքատների միջև պատերազմի», ներկայացնելով արտասահմանյան ընդլայնումը որպես երկրում սոցիալական կայունությունը պահպանելու միջոց՝ միաժամանակ խթանելով ֆրանսիական իշխանությունը արտասահմանում։

## Պատիվ
* Նրա պատվին անվանակոչվել է 1906 թվականին ջուրը իջեցված «Էռնեստ Ռենան» զրահապատ հածանավը։
* Վիրջինիա նահանգի Ռենան համայնքը անվանակոչվել է նրա անունով։

## Արխիվներ և հուշանվերներ
* Musée de la Vie romantique, Շեֆեր-Ռենան հյուրանոց, Փարիզ

## Գործեր

* (1848 թվական). «Լեզվի ծագման մասին»։
* (1852 թվական). «Ավերոեսը և Ավերոիզմը»։
* (1852 թվական). «Սիրիացիների շրջանում թափառական փիլիսոփայության մասին»։
* (1854 թվական). «Բրետոնական հոգին»։
* (1855 թվական). «Սեմական լեզուների ընդհանուր պատմություն և համեմատական համակարգեր»։
* (1857 թվական). «Կրոնական պատմության ուսումնասիրություններ»։
* (1858 թվական). «Հոբի գիրքը»։
* (1859 թվական). «Բարոյականության և քննադատության էսսեներ»։
* (1860 թվական). «Երգ երգոց»։ 
* (1862 թվական). «Հենրիետ Ռենան, հիշողություն նրանց համար, ովքեր ճանաչում էին նրան»։
* (1863–1881 թվականներ). «Քրիստոնեության ծագման պատմություն»։
** (1863 թվական). «Հիսուսի կյանքը»։
** (1866 թվական). «Առաքյալները»։
** (1869 թվական). «Սուրբ Պողոս»։ 
** (1873 թվական). «Հակաքրիստոս»։
** (1877 թվական). «Ավետարանները և քրիստոնեական երկրորդ սերունդը»։
** (1879 թվական). «Քրիստոնեական եկեղեցի»։
** (1882 թվական). «Մարկուս Ավրելիոս կամ Հին աշխարհի վերջը»։
** (1883 թվական). «Ինդեքս»։
* (1864 թվական). Փյունիկիայի առաքելություն (1865–1874 թվականներ)
* (1865 թվական). «Աղոթք Ակրոպոլիսում»։
* (1865 թվական). «Ֆրանսիայի գրական պատմությունը 14-րդ դարում», Վիկտոր Լը Կլերկի հետ։
* (1868 թվական). «Ժամանակակից հիմնախնդիրներ»։
* (1871 թվական). «Ֆրանսիայի մտավոր և բարոյական բարեփոխումները»։
* (1876 թվական). «Երկխոսություններ և փիլիսոփայական դրվագներ»։
* (1878 թվական). «Պատմության և ճանապարհորդության խառնուրդներ»։
* (1878–1886 թվականներ). «Փիլիսոփայական դրամաներ»։
** (1878 թվական). «Կալիբան»։
** (1881 թվական). «Երիտասարդության ջուր»։
** (1885թվական). «Նեմիի քահանան»։
** (1886 թվական). «Ժուարի աբբայուհին»։
* (1880 թվական). «Անգլիական համաժողովներ»։
* (1881 թվական). «Ժողովող»։
* (1882 թվական). «Ի՞նչ է ազգը»։
* (1883 թվական). «Իսլամը և գիտությունը». Դասախոսություն, որը ներկայացվել է Սորբոնում, 1883 թվականի մարտի 29-ին.*
* (1883 թվական). «Մանկության և պատանեկության հիշողություններ»։
* (1884 թվական). «Կրոնական պատմության նոր ուսումնասիրություններ»։
* (1884 թվական). «Բուդդիզմ»։
* (1887 թվական). «Ելույթներ և կոնֆերանսներ»։
* (1887–1893 թվական). «Իսրայելի ժողովրդի պատմություն» 5 հատոր։
* (1889 թվական). «Խղճի փիլիսոփայական քննություն»։
* (1890 թվական). «Գիտության ապագան, 1848-ի մտքեր»։
* (1892 թվական). «Պոկված տերևներ»։
* (1899 թվական). «Փիլիպպոս Արդարի գահակալության կրոնական քաղաքականության ուսումնասիրություններ»։
* (1904 թվական). «Կրոնական և պատմական խառնուրդներ»։
* (1908 թվական). «Պատրիս»։
* (1914 թվական). «Ինտիմ և ռոմանտիկ դրվագներ»։
* (1921 թվական). «Հոգեբանական շարադրություն Հիսուս Քրիստոսի մասին»։
* (1928 թվական). «Ճամփորդություն՝ Իտալիա, Նորվեգիա»։
* (1928 թվական). «Կոռնելի, Ռասինի և Բոսուեի մասին»։
* (1945 թվական). «Էռնեստ Ռենանը և Գերմանիան»։

*'Աշխատանքներ անգլերեն թարգմանությամբ*'

* (1862 թվական). «Էսսե Նաբաթեական գյուղատնտեսության գրքի դարաշրջանի և հնության մասին»։ Լոնդոն. Trübner & Co.
* (1864 թվական). «Կրոնի պատմության և քննադատության ուսումնասիրություններ»։ Նյու Յորք: «Կարլթոն» հրատարակչություն
* (1864 թվական). «Հիսուսի կյանքը». Լոնդոն՝ «Trübner & Co.»
* (1866 թվական). «Առաքյալները»։ Նյու Յորք: «Կարլթոն» հրատարակչություն
* (1868 թվական). «Սուրբ Պողոս»։ Լոնդոն: Տաճարային ընկերություն.
* (1871 թվական). «Սահմանադրական միապետություն Ֆրանսիայում»։ Բոստոն: Ռոբերտ եղբայրներ.
* (1885 թվական). «Դասախոսություններ Հռոմի ինստիտուտների, մտքի և մշակույթի ազդեցության, քրիստոնեության և կաթոլիկ եկեղեցու զարգացման վերաբերյալ»: Լոնդոն. Ուիլյամս և Նորգեյթ (Հիբերտի դասախոսություններ):
** (1888 թվական). «Էռնեստ Ռենանի անգլերեն կոնֆերանսները»։ Բոստոն: Ջեյմս Ռ. Օսգուդ և ընկերությունը:
* (1888–1895 թվականներ). «Իսրայելի ժողովրդի պատմություն»։ Լոնդոն: «Chapman & Hall» [5 հատոր]
* (1888 թվական). «Մարկուս Ավրելիուս». Լոնդոն: «Mathieson & Company»
* (1888 թվական). «Ժուարեի աբբայուհին»։ Նյու Յորք՝ Գ․Վ․ Դիլինգհեմ։
* (1889 թվական). «Ավետարանները». Լոնդոն: «Mathieson & Company»։
* (1890 թվական). «Հակաքրիստոս». Լոնդոն: «Mathieson & Company»։
* (1890 թվական). «Կոելետ»։ Լոնդոն: «Mathieson & Company»։
* (1891 թվական). «Գիտության ապագանR։ Լոնդոն: «Chapman & Hall»։
* (1891 թվական). «Երգ երգոց»։ Լոնդոն՝ Վ․Մ․ Թոմսոն։
* (1892 թվական). «Էռնեստ Ռենանի հուշերն ու նամակները»։ Նյու Յորք: «Կասել» հրատարակչական ընկերություն։
* (1893 թվական). «Հոբի գիրքը»։ Լոնդոն: Վ․Մ․ Թոմփսոն։
* (1895 թվական). «Իմ քույր Հենրիետտան»։ Բոստոն: Ռոբերտ եղբայրներ։
* (1896 թվական). «Եղբայր և քույր. Էռնեստի և Հենրիետ Ռենանի հուշերը և նամակները»: Լոնդոն՝ Ուիլյամ Հայնեման։
* (1896 թվական). «Կալիբան. փիլիսոփայական դրամա»։ Լոնդոն: Շեքսպիրի մամուլ։
* (1896 թվական). «Կելտական ցեղերի պոեզիան և այլ էսսեներ»: Լոնդոն: «The Walter Scott Publishing Co.»
* (1904 թվական). «Ռենանի նամակները սուրբ հողից» Նյու Յորք. «Doubleday, Page & Company»։
* (1935 թվական). «Էռնեստ Ռենանի հուշերը»։ Լոնդոն. Գ. Բլես։


== Գրականություն ==

* Alaya, Flavia M. (1967). "Arnold and Renan on the Popular Uses of History," *Journal of the History of Ideas*, Vol. 28, No. 4, pp.&nbsp;551–574.
* Azurmendi, Joxe (2003): [http://www.jakingunea.com/show/7cfa07935d56f2a6d280b600564ea5694499e1d0 Humboldt eta Renanen nazio kontzeptua], *RIEV*, Vol. 48, No. 1, 91–124.
* Joxe Azurmendi (2014): *Historia, arraza, nazioa. Renan eta nazionalismoaren inguruko topiko batzuk*, Donostia: Elkar. 
* Babbitt, Irving (1912). [https://archive.org/stream/mastersofmodernf00babbiala#page/256/mode/2up "Renan."] In: *The Masters of Modern French Criticism*. New York: Houghton Mifflin Company. 
* Bancquart, Marie-Claire (1994). "Renan, Maître de la Violence Sceptique," *Revue d'Histoire Littéraire de la France*, 94e Année, No. 1, pp.&nbsp;48–58.
* Barry, William (1897). [https://archive.org/stream/nationalreview2918unse#page/556/mode/2up "Newman and Renan,"] *The National Review,* Vol. XXIX, pp.&nbsp;557–576.
* Barry, William Francis (1905). [https://archive.org/stream/ernestrenan00barr#page/n7/mode/2up *Ernest Renan*]. London: Hodder and Stoughton.
* Bazouge, Francis (1889). [https://archive.org/stream/revuedumondecath100savauoft#page/n9/mode/2up "Ernest Renan,"] *Revue du monde catholique*, Vol. C, pp.&nbsp;5–26.
* Bierer, Dora (1953). "Renan and His Interpreters: A Study in French Intellectual Warfare," *The Journal of Modern History*, Vol. 25, No. 4, pp.&nbsp;375–389.
* Georg Brandes (1886). [https://archive.org/stream/cu31924027150519#page/n171/mode/2up "Ernest Renan."] In: *Eminent Authors of the Nineteenth Century.* New York: Thomas Y. Crowell Company.
* Chadbourne, Richard M. (1949). "Renan, or the Contemptuous Approach to Literature," *Yale French Studies*, No. 3, Criticism and Creation, pp.&nbsp;96–104.
* Chadbourne, Richard M. (1951). "Renan's Revision of His Liberté de Penser Articles," *PMLA*, Vol. 66, No. 6, pp.&nbsp;927–950.
* DiVanna, Isabel (2010). *Writing History in the Third Republic*. Cambridge Scholars Publishing [https://www.amazon.com/Writing-History-Republic-Isabel-Noronha-Divanna/dp/1443819344/  excerpt and text search]
* Francis Espinasse (1895). [https://archive.org/stream/lifeofernestrena00espirich#page/n5/mode/2up *Life and Writings of Ernest Renan*]. London: The Walter Scott Publishing Co.
* M. E. Grant Duff (1893). [https://archive.org/stream/ernestrenaninmem00granuoft#page/n5/mode/2up *Ernest Renan, in Memoriam*]. London: Macmillan & Co.
* Albert Léon Guérard (1913). [https://archive.org/stream/frenchprophetsof00gueruoft#page/224/mode/2up "Ernest Renan."] In: *French Prophets of Yesterday*. London: T. Fisher Unwin.
* Robert G. Ingersoll (1892). "Ernest Renan," *The North American Review*, Vol. CLV, No. 432, pp.&nbsp;608–622.
* Jules Lemaître (1921). [https://archive.org/stream/literaryimpressi00lemauoft#page/80/mode/2up "Ernest Renan."] In: *Literary Impressions.* London: Daniel O'Connor, pp.&nbsp;80–107.
* Lenoir, Raymond (1925). "Renan and the Study of Humanity," *American Journal of Sociology*, Vol. 31, No. 3, pp.&nbsp;289–317.
* Mott, Lewis F. (1918). [https://www.jstor.org/stable/2915405 "Renan and Matthew Arnold,"] *Modern Language Notes*, Vol. 33, No. 2, pp.&nbsp;65–73.
* Mott, Lewis F. (1921). [https://archive.org/stream/ernestrenan00mottiala#page/n7/mode/2up *Ernest Renan*]. New York: D. Appleton and Company.
* Frederic William Henry Myers (1897). [https://archive.org/stream/essaysmodern00myeriala#page/162/mode/2up "Ernest Renan."] In: *Essays*. London: Macmillan & Co.
* Neubauer, A. (1893). [https://www.jstor.org/stable/1449860 "M. Ernest Renan,"] *The Jewish Quarterly Review*, Vol. 5, No. 2, pp.&nbsp;200–211. 
* Priest, Robert D. "Ernest Renan's Race Problem." *The Historical Journal* 58.1 (2015): 309–330. [https://pure.royalholloway.ac.uk/ws/files/23439247/HJ_Renan_and_Race.pdf online], examines the polarized debate on whether or not Renan was racist.
* Priest, Robert D. (2015). *The Gospel According to Renan: Reading, Writing, and Religion in Nineteenth-Century France*. Oxford: Oxford University Press.
* Richard, Edouard (1996). *Ernest Renan Penseur Traditionaliste?* Presses Universitaires d'Aix-Marseille. 
* Agnes Mary Frances Duclaux (1897). [https://archive.org/stream/lifeofernestrena00robiuoft#page/n7/mode/2up *The Life of Ernest Renan*]. London: Methuen & Co.
* Romain Rolland (1925). "A Conversation with Ernest Renan," *The Century Magazine*, Vol. CIX, No. 4, pp.&nbsp;435–439.
* George Saintsbury (1892). [https://archive.org/stream/miscellaneousess00sain#page/114/mode/2up "Ernest Renan."] In: *Miscellaneous Essays*. London: Percival & Co. 
* Shapiro, Gary (1982). "Nietzsche Contra Renan," *History and Theory*, Vol. 21, No. 2, pp.&nbsp;193–222.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
* [https://www.jstor.org/action/doBasicSearch?filter=&Search=Search&wc=on&Query=au:%22Ernest+Renan%22&si=1 Works by Ernest Renan] at [[JSTOR]]
* [https://web.archive.org/web/20110827065548/http://www.cooper.edu/humanities/core/hss3/e_renan.html *What is a Nation?'' – Renan's most famous lecture in English translation]
* The history of the origins of Christianity Cornell University Library Historical Monographs Collection.  {Reprinted by} Cornell University Library Digital Collections
* Société des Études renaniennes (Ernest Renan's Society website)