Էնդօֆթլամիտ

**էնդօֆթլամիտ** կամ **էնդօֆթալմիա** (), աչքի ներքին խոռոչի բորբոքում։ 

էնդօֆթլամիտը սովորաբար առաջանում է վարակի հետևանքով: Այն բոլոր ներակնային վիրահատությունների, հատկապես կատարակտի վիրահատության հնարավոր բարդություն է և կարող է հանգեցնել տեսողության կամ աչքի կորստի։ Վարակի հարուցիչներ են բակտերիաները կամ սնկերը, որոնք դասակարգվում են երկու խմբի՝

* էկզոգեն, երբ վարակը ներթափանցում է ուղղակի ճանապարհով, օրինակ՝ վիրահատության կամ թափանցող վնասվածքի հետևանքով
* էնդոգեն, երբ հարուցիչները արյան հոսքով աչքի խոռոչ են հասնում վարակի այլ օջախներից, ինչը բնորոշ է իմունային անբավարարություն ունեցող անձանց: 

Ոչ վարակային պատճառներից են տոքսինները, ալերգիկ ռեակցիաները և աչքում մնացած օտար մարմինները: Ներակնային ներարկումները հազվադեպ պատճառներ են, որոնց դեպքում հիվանդացության մակարդակը սովորաբար 0,05%-ից ցածր է:

էնդօֆթլամիտն անհապաղ բժշկական օգնություն պահանջող վիճակ է, այն պետք է հնարավորինս շուտ ախտորոշել և բուժել՝ տեսողության կորստից խուսափելու համար։ Բուժման տարբերակները կախված են հիվանդության առաջացման պատճառներից և վարակի ներթափանցման եղանակից (էնդոգեն կամ էկզոգեն)։ Էկզոգեն էնդօֆթլամիտի դեպքում բուժման առաջին փուլը ապակենման մարմնի պունկցիան է և հակաբիոտիկների ներարկումը։ Հակաբիոտիկների նկատմամբ հիվանդի օրգանիզմի արձագանքը գնահատելուց հետո կարող են դիտարկվել բուժման այլ տարբերակներ ևս, օրինակ վիրահատական միջամտություն։

## Նշաններ և ախտանիշներ
էնդօֆթլամիտի ախտանիշները ներառում են աչքի ուժեղ ցավ, տեսողության կորուստ և շաղկապենու ինտենսիվ կարմրություն։ Բակտերիալ էնդօֆթլամիտն առավել հաճախ արտահայտվում է սուր և հանկարծակի ախտանիշներով, մինչդեռ սնկային պատճառների դեպքում հիվանդության սկիզբն ու ընթացքն ավելի դանդաղ են զարգանում։ Ակնային կանդիդոզի դեպքերի 80%-ը (թե՛ քորիոռետինիտը, թե՛ էնդօֆթլամիտը) ընթանում են առանց ախտանիշների։ Հիպոպիոնը կամ արքի առաջային խցիկի բորբոքումը նույնպես բնորոշ են էնդօֆթլամիտին։ Էնդոգեն էնդօֆթլամիտի դեպքում կարող են դիտվել այնպիսի համակարգային նշաններ և ախտանիշներ, ինչպիսիք են տենդը, սարսուռը, հիպոտոնիան և սեպսիսի այլ դրսևորումները։ Էնդոգեն էնդօֆթլամիտների 8-20%-ն ախտահարում են երկու աչքերը։ Հիվանդների մոտավորապես 20%-ը թե՛ էնդոգեն, թե՛ էկզոգեն տեսակների դեպքում ունենում են տեսողության զգալի կորուստ։

### Բարդություններ
* Պանօֆթալմիտ՝ աչքի բոլոր թաղանթների բորբոքում,
* Եղջերաթաղանթի խոց,
* Ակնակապիճի բորբոքում,
* Տեսողության վատացում,
* Տեսողության ամբողջական կորուստ,
* Աչքի կառուցվածքի փոփոխություն,
* Ակնագնդի հեռացում։

## Պատճառներ
* Բակտերիաներ. N. meningitidis (մենինգոկոկ), Staphylococcus aureus (ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ), S. epidermidis (նևմոկոկեր), S. pneumoniae (պնևմոկոկ), ստրեպտոկոկերի այլ տեսակներ, Cutibacterium acnes, Pseudomonas aeruginosa (կապտաթարախային ցուպիկ) և այլ գրամ-բացասական օրգանիզմներ,
* Վիրուսներ․ Herpes simplex virus,
* Սնկեր․ Candida spp. Fusarium,
* Մակաբույծներ․ Toxoplasma gondii, Toxocara։

Համակարգային ակնարկներից մեկը ցույց է տվել, որ կատարակտի վիրահատությունից հետո վարակի փոխանցման ամենատարածված աղբյուրը աղտոտված ներակնային լուծույթներն են (օրինակ՝ լվացող լուծույթը, վիսկոէլաստիկը կամ նոսրացված հակաբիոտիկը)։ Այդուհանդերձ, առկա են էկզոգեն միկրոօրգանիզմների բազմաթիվ տեսակներ, որոնք կարող են ներթափանցել տարբեր ճանապարհներով, այդ թվում վիրահատական՝ ֆակոէմուլսիֆիկացիոն սարքի, վիրաբուժական գործիքների, տեղային անզգայացնող միջոցների, ներակնային ոսպնյակի, ավտոկլավի լուծույթի և բամբակյա վիրակապերի միջոցով։

Ուշացած էնդօֆթլամիտը հիմնականում հարուցում է Cutibacterium acnes բակտերիան։

Հարուցիչներն որոշ դեպքերում կարող են նաև բացակայել։ էնդօֆթլամիտը կարող է առաջանալ նաև մանրէազերծ եղանակով, օրինակ՝ ներակնային ներարկման դեղամիջոցի նկատմամբ ալերգիկ ռեակցիայի ժամանակ:

Էկզոգեն էնդօֆթլամիտը դիտվում է կատարակտի վիրահատությունների և ներակնային ներարկումների 0.04-ից 0.1%-ում։ Մինչդեռ աչքի թափանցող վնասվածքների 0.9-10%-ը բարդանում է էկզոգեն էնդօֆթլամիտով։ Աչքի թափանցող վնասվածքից հետո էնդօֆթլամիտի զարգացման ռիսկի գործոններից են վերքի փակման ուշացումը (սովորաբար ավելի քան 24 ժամ), վնասվածքի մեջ ներգրավված մետաղական առարկաները, ոսպնյակի վնասումը և աչքի մեջ մնացած օտար մարմինը։ Bacillus cereus-ով պայմանավորված էնդօֆթլամիտը բնութագրվում է բուռն կլինիկական ընթացքով և տեսողության արագ կորստով։

Էնդոգեն էնդօֆթլամիտը բոլոր էնդօֆթլամիտիների 2-15%-ն է կազմում։ Ախտորոշումը կարող է դժվար լինել, քանի որ էնդոգեն էնդօֆթլամիտով հիվանդների 30-60%-ը չունի ջերմություն, արյան միջավայրի դրական արդյունք դիտվում է դեպքերի միայն 30-55%-ում, իսկ կանդիդոզային էնդօֆթլամիտի դեպքում՝ ընդամենը 6%-ում։ Էնդոգեն էնդօֆթլամիտի սնկային հարուցիչները սովորաբար հանդիպում են իմունային անբավարարություն ունեցող անձանց մոտ, ընդ որում՝ ներերակային թմրամիջոցների օգտագործումը և կենտրոնական երակային կաթետերի առկայությունը նույնպես  ռիսկի գործոններ են հանդիսանում։ Թմրամիջոցների օգտագործմամբ պայմանավորված էնդօֆթլամիտի դեպքերի հաճախականությունը 2003-ից 2016 թվականների ընթացքում աճել է 4 անգամ։

## Ախտորոշում
էնդօֆթլամիտը կլինիկորեն ախտորոշվում է նշանների, ախտանիշների, աչքի և ընդհանուր հետազոտությունների հիման վրա, իսկ ախտորոշումը հաստատվում է ներակնային մանրէաբանական ցանքսով (օգտագործելով վիտրէկտոմիայի միջոցով ստացված կամ ասպիրացիայի եղանակով արտահանված առաջային խցիկի հեղուկը կամ ապակենման մարմինը)։ Էնդոգեն էնդօֆթլամիտի դեպքերում (բակտերեմիայի կամ ֆունգեմիայի), արյան միջավայրը կարող է օգնել ախտորոշման հարցում։

## Կանխարգելում
Կատարակտի վիրահատությունից հետո էկզոգեն էնդօֆթլամիտի կանխարգելման համար առաջարկվել են տարբեր մոտեցումներ։ Վիրահատության ընթացքում աչքի մեջ հակաբիոտիկների ներարկումը, մասնավորապես՝ վիրահատության ավարտին ցեֆուրոքսիմի կիրառումը, նվազեցնում է էնդօֆթլամիտի զարգացման հավանականությունը։ Առկա են նաև բավարար ապացույցներ, որ հակաբիոտիկների ներարկումների (ցեֆուրոքսիմ կամ պենիցիլին) համակցումը հակաբիոտիկային աչքի կաթիլների հետ (լևոֆլօքսացին կամ սինտոմիցին), ավելի արդյունավետ է նվազեցնում հետվիրահատական էնդօֆթլամիտի ռիսկը, քան դրանցից որևէ մեկի առանձին կիրառումը։ Կատարակտի վիրահատությունից հետո որոշ հիվանդների մոտ էնդօֆթլամիտի զարգացման ռիսկը նվազում է նաև հարակնային պենիցիլինի ներարկման և քլորամֆենիկոլ-սուլֆադիմիդինային կաթիլների համակցված կիրառման, ինչպես նաև ներակնային ցեֆուրոքսիմի ներարկման և տեղային լևոֆլոքսացինի օգտագործման դեպքում։

Ապակենման մարմնի մեջ ներարկումներ ստացող մարդկանց համար հակաբիոտիկները այնքան էլ արդյունավետ չեն այս տեսակի վարակի կանխարգելման համար: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ապակենման մարմնի մեջ ներարկումներ կատարելիս հակաբիոտիկներով և առանց դրանց վարակի մակարդակների միջև տարբերություն չկա։ Կան ապացույցներ, որոնք ենթադրում են, որ ներարկումից առաջ պովիդոն-յոդի և հակաբիոտիկների լուծույթը կարող է արդյունավետ լինել ներակնային ներարկումներ ստացող մարդկանց մոտ էնդօֆթլամիտի որոշ դեպքերի կանխարգելման համար։

Աչքի թափանցող վնասվածք ունեցող հիվանդներին կանխարգելիչ նպատակով տրվող ներերակային հակաբիոտիկների կիրառումը զգալիորեն նվազեցնում է էկզոգեն էնդօֆթլամիտի զարգացման հաճախականությունը։

## Բուժում
էնդօֆթլամիտի կասկածի դեպքում պահանջվում է անհապաղ բժշկական օգնություն: Բակտերիալ էնդօֆթլամիտի ժամանակ ցուցված է հակաբիոտիկների ներակնային ներարկում։ Վանկոմիցինի (գրամ-դրական բակտերիաների դեմ) և ցեֆտազիդիմի (գրամ-բացասական բակտերիաների դեմ) ներակնային ներարկումները ստանդարտ բուժումներ են: Թեև հակաբիոտիկների բարձր խտությունները կարող են բացասաբար անդրադառնալ ցանցաթաղանթի վրա, սակայն, հաշվի առնելով, որ էնդօֆթլամիտով հիվանդների 65%-ի մոտ տեսողության սրությունը վատթարանում է, իսկ կանխատեսումն ավելի է վատանում վարակը չբուժելու դեպքում, բժիշկների մեծամասնությունը կայացնում է կլինիկական որոշում՝ հակաբիոտիկների ներակնային ներարկման անհրաժեշտության վերաբերյալ։ Սնկային հարուցիչները բուժվում են ամֆոտերիցին B-ի կամ վորիկոնազոլի ներակնային ներարկումներով։ Էնդոգեն էնդօֆթլամիտով պայմանավորված բակտերեմիա կամ ֆունգեմիա ունեցող հիվանդների դեպքում կիրառվում են համակարգային հակաբիոտիկներ կամ հակասնկային դեղամիջոցներ։ էնդօֆթլամիտով հիվանդներին կարող է անհրաժեշտ լինել նաև շտապ վիրահատական միջամտություն։ Որոշ դեպքերում, ծանր և դժվար բուժվող վարակը վերացնելու համար, որը կարող է հանգեցնել աչքի կուրության և ցավի, կարող է անհրաժեշտ լինել ակնագնդի հեռացում։ Սուր էնդօֆթլամիտով պացիենտների շրջանում հակաբիոտիկների և ստերոիդների համակցված թերապիան ապահովում է տեսողության վերականգնման ավելի լավ արդյունքներ, քան միայն հակաբիոտիկներով բուժումը, սակայն սուր էնդօֆթլամիտի լիարժեք բուժման մեջ դրանց ազդեցության աստիճանը դեռևս անհայտ է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* 

Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ