Սերմնացանները չվերադարձան

**«Սերմնացանները չվերադարձան»**, Բաղիշ Հովսեփյանի՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի իրադարձությունները ներկայացնող վեպը, որը գրվել է 1962 թվականին։

## Տպագրման պատմություն
Վեպը առանձին լույս է տեսել 1962 թվականին Երևանում՝ «Հայպետհրատում»։ Հետագայում հեղինակն այն ներառեց 1971 թվականին հրատարակված «Դու հասկացա՞ր ինձ» գրքում՝ համանուն վեպի հետ մեկտեղ։

## Գնահատական
Բաղիշ Հովսեփյանի Սերմնացանները չվերադարձան վեպը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը արտացոլող լավագույն գործերից է։ Ի հակադրություն պատերազմն իբրև տոնական հրավառություն ներկայացնող գրականության՝ Հովսեփյանը բերեց պատերազմն իբրև դժվարին փորձությունների, տաժանակիր աշխատանքի, խրամատային կենցաղի թեմա։ Հովսեփյանի հոգեբանական-ռեալիստական բնույթի գործերում արտացոլվել են ծննդավայրը, պատերազմն (որի մասնակիցն էր) ու հետպատերազմյան տարիները

## Կառուցվածք
Վեպը բաղկացած է երեք մասից՝ «Առաջին մարտ», «Երկրորդ մարտ» և «Վերջին մարտ»։ Ունի բնական Հերակլիտից («Ես հարցաքննեցի և ուսումնասիրեցի ինքս ինձ») և Գեղամ Սարյանի բանաստեղծությունից («Ահեղ լռություն է ճամփաներում, // Սերմնացանները չդարձան տուն»)։

Առաջին մարտում ներկայացվում են պատերազմի նախապատրաստությունները, գծագրվում է դեպի ռազմաճակատ տանող ուղին։ Կերպարները ապրում են հոգեբանական զարգացում, որն ավելի է ընդգծվում մարտի դաշտում՝ ռազմական գործողությունների ընթացքում։

Երկրորդ մարտում պատերազմն արդեն գիտակցվում է որպես սովորական երևույթ։ Զինվորների շարքերը անընդհատ համալրվում են նոր շարքայիններով, որոնցից մեծ մասը դպրոցահասակ պատանիներ են։ Ներկայացվում են պատերազմական գործողություններ, որոնք ուղեկցվում են արյունոտ տեսարաններով։

Վերջին մարտը վեպի եզրափակիչ գլուխն է։ Մարտական վերջին գործողությունները ամփոփում են պատերազմի ավարտը։ Ողջ մնացած վերջին մարտիկների մահը գուժող Յուրկայի խոսքերով էլ վեպն ավարտվում է։

## Սյուժե
### Առաջին մարտ
Վեպում ներկայացված են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և վերջինիս ունեցած դաժան հետևանքները։ Կենտրոնական կերպարը նախկին ուսուցիչ Արտավազդ Սասունյանն է։ Քաղղեկը հայտարարում է պատերազմի մասին, և զինվորներից յուրաքանչյուրը յուրովի է ընդունում այս լուրը։ Ամեն ինչից դժգոհ Կոնկինին պարուրում է անհասկանալի հանգստություն։ Մինչ այդ նա անընդհատ դժգոհում էր խրամատներ փորելուց։ Բայց հիմա նա դա անում էր առանց դժգոհության․ չէ՞ որ պատերազմ է։ Պատերազմը դառնում է բոլոր գործողությունների պատճառը։ Այն իր հետ բերում է առօրյա կյանքի փոփոխություն․ այլևս չկան թիրախնրը, որոնց վրա զինվորները վարժանքների ժամանակ կրակում էին, հիմա կան իրական թիրախներ և թշնամիներ։ Այժմ, երբ լեյտնանտ Սուրովն ասում է թշնամի, այն չի ընկալվում որպես վերացական հասկացություն։ Հիմա թշնամին գերմանացին էր, գերմանացին՝ թշնամի։ Զինվորները գիտակցում էին, որ իրենցից յուրաքանչյուրը պետք է առաջ տանի իր սեփական պայքարը։ Որոշների համար դա վաղուց սնվող ու հասունացող վրեժի զարթոնք էր, ինչպես Մհերի դեպքում։ Վերջինս Սասունյանի մտերիմ ընկերն էր, ով ունեցել է ծանր կյանք․ դպրոց բոբիկ է գնացել, նրան հրաժարվել են ընդունել կոմերիտմիության մեջ, և այժմ պատեհ առիթ էր՝ ցույց տալու նվիրվածությունը հայրենիքին։ Պատերազմից լավ փորձաքար չկա։

Զինվորները անցնում են գյուղերով, և մարդիկ լուռ դիտում են նրանց շարքերը։ Աղջիկներն այլևս ծաղիկներ չեն նետում նրանց ոտքերի տակ, ինչպես առաջ, երբ պատերազմ չկար։ Հիմա օդում կախված էր միայն վախը, թախիծը, ցավը, սպասումը։ Կանայք լաց էին լինում, իսկ տղամարդիկ չէին էլ փորձում սաստել նրանց․ չէ՞ որ մայր էին, կին, քույր, չէ՞ որ պատերազմ էր․․․

Պատերազմի ահը պարտադրում է ամենատարբեր մարտավարություններ։ Դրանցից մեկը զինվորներին ոգեկոչելն էր, ինչը հանձնարարվում է Սասունյանին։ Բայց նա խոսքեր չի գտնում զինվորների մեջ ատելություն արթնացնելու համար։ Ավելի ռեալիստորեն է մտածում Մհերը։ Նա գիտեր, որ իրենք ատելու են ոչ թե ականջներով, այլ աչքերով։ Իր մեջ ատելություն արթնացնելու էր միայն ընկած ընկերոջ դիակը, վիրավոր ընկրոջ հառաչանքը։

Պատերազմը չարիք է նաև գերմանացի սովորական զինվորի համար։ Դա տեսանելի է գերված գերմանացու՝ Ռուդոլֆի կերպարում։ Նա արվեստագետ է և ատում է պատերազմը։ Ռուդոլֆը տեսել էր, թե ինչպես է իր եղբայրը սպանվել Ֆրանսիայում, և չէր ցանկանում, որ որևէ մեկը ապրեր այդ ցավը։ Բայց նրան ևս զինվորագրել էին, որովհետև պատերազմի դաշտում անձնական ցանկությունները տեղ չունեն։

Սասունյանը հերթական կռվի ժամանակ կորցնում է իր ընկերներին՝ Արամայիսին և Մհերին։ Անհավասար կռվի պայմաններում նա ողջ մնացած զինվորների հետ առաջ է շարժվում։ Կոնկինը վիրավորվում է, Ռուդոլֆը սպանվում է։ Սակայն Սասունյանը կարողանում է հասնել յուրայիններին և փրկել ողջ մնացածների կյանքը։

### Երկրորդ մարտ
Վեպի երկրորդ մասում պայքարը շարունակվում է։ Շուտով տրվում է նահանջի հրաման։ Նահանջի ճանապարհին զինվորները հանդիպում են կանանց ու ծերերի, որոնց հայացքներում, թվում է, հանդիմանություն կա։ Միայն երեխաներն էին ժպտում, քանի որ ոչինչ չէին հասկանում։ Բայց զինվորները հանդարտ էին․ չէ՞ որ արել էին ամեն հնարավորը։ Գրեթե բոլորը զոհվել էին, մնացել էին ընդամենը վեցով։ Այդքան քիչ զինվորներով հնարավոր չէր պահել դիրքը։

Կոնկինին և Սասունյանին հանդիպում է Յուրկան։ Նա մանկահասակ զինվորներից էր՝ դպրոցական։ Ռուսերենի ուսուցիչը աշակերտներից զորք էր կազմել, ինքը ստանձնել հրամանատարությունը և եկել ռազմաճակատ։ Յուրկան դպրոցական այդ զորքից էր։ Սասունյանը հոգատարությամբ է վարվում նրա հետ։ Նա գնում է կաթ գնելու, բայց կաթնավաճառ կինը համաձայնում է տալ միայն աղի, օճառի և սավանի դիմաց։ Պայմանները սուղ էին, ու միայն մի ծեր կին է համաձայնում կաթ տալ։

Կոնկինն ու Սասունյանը շարունակում են մարտը։ Սասունյանի հոգեբանությունը հետզհետե փոխվում է։ Նա սկսում է հաճախ հիշել Մհերին, ինչից վրեժի ծարավը ավելի է վառվում։ Պատերազմի ավերածությունների մեջ նրա գլխում պտտվում են բազմաթիվ մտքեր․ Սասունյանը սկսում է մտածել, որ մարդն է ստեղծել գոյություն չունեցող Սատանային, մարդն է ստեղծել Աստծուն, որ նույնպես գոյություն չունի։ Սատանայից մինչև աստված ինքը՝ մարդն է։

Կոնկինն ու Սասունյանը գտնում են քաղղեկ Լիվշիցին և Պերեվերզևին, որոնցից երկար ժամանակ լուր չկար։ Սա մեծ ցնծություն է առաջ բերում զինվորների շարքերում։ Չնայած ամեն քայլափոխի մահն իրեն զգացնել էր տալիս, բայց ոչինչ չէր խանգարում գոնե րոպեներ կտրվել իրականությունից։ Իսկ ի՞նչ էր հարկավոր զինվորին դրա համար․ ընդամենը մի ծածկ ու սովորական մի մահճակալ՝ նույնիսկ եթե այն առանց ներքնակ է կամ առանց սավան, անվերմակ կամ անբարձ։ Այսպես է գիտակցում Սասունյանը, ով իր կյանքի 21-րդ տարին նշում է պատերազմի մեջ։

### Մարտ վերջին
Վեպի երրորդ գլուխը, որը վերնագրված է «Մարտ վերջին», մյուս գլուխների համեմատ ավելի կարճ է և ունի վերջաբանի դեր։ 3-րդ մասում ամփոփվում է պայքարը։ Մարտի են ելնում ողջ մնացածները՝ Սասունյանը, Կոնկինը, Պերեվեզևը, Լիվշիցը։ Կռիվն անողոք էր․ զոհ են գնում գրեթե բոլորը։ Վերջինս վիրավորվում է և հիվանդանոցում Յուրկայից իմանում, որ ողջ են մնացել միայն ինքն ու Կոնկինը՝ որպես վկա հերոսական այդ պայքարի։

## Կերպարներ
* Արտավազդ Սասունյան
* Արամայիս Նալբանդյան
* Մհեր
* Կոնկին
* Լիվշից (քաղղեկ)
* Սուրով (լեյտենանտ)
* Մախինաշվիլի
* Պերեվեզև (վաշտի հրամանատար)
* Կամալով
* Յուրկա
* Ռուդոլֆ
* Ռուբցով

## Տես նաև
* Դու հասկացա՞ր ինձ (վեպ)
* Սևան (պատմվածքների ժողովածու)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաղիշ Հովսեփյանի ստեղծագործություններ