Կենդանիների քողարկում

մինի|250փքս|Ձողաձև միջատ
**Կենդանիների քողարկում**, կենդանիների արտաքին տեսքի փոփոխություն՝ շրջապատին միաձուլվելու համար, ինչը նրանց օգնում է թաքնվել գիշատիչներից կամ ընդհակառակը, մոտենալ որսին։ Սա բնության մեջ գոյատևելու միջոցներից մեկն է։ Կախված իրենց բնակավայրից և որսի մեթոդից։ Կենդանիները օգտագործում են քողարկման տարբեր մեթոդներ, այդ թվում՝ պաշտպանիչ գունավորում, նախազգուշացնող գունավորում և նմանակում և այլն։

## Քողարկման վարպետներ
Շատ կենդանիներ որևէ հատուկ գործողություն չեն ձեռնարկում թշնամիներից պաշտպանվելու համար: Բնությունը հոգ է տարել նրանց մասին՝ տալով տարբեր պաշտպանիչ միջոցներ, որոնք թույլ են տալիս պասիվորեն պաշտպանվել գիշատիչներից: Ոմանք ունեն պաշտպանիչ գունավորում, որը նրանց անտեսանելի է դարձնում թշնամիների աչքերի համար, մյուսները, ընդհակառակը, ունեն շատ պայծառ, վանող գունավորում, որը զգուշացնում է գիշատչին, որ այս կենդանին թունավոր է կամ ոչ ուտելի: Որոշ կենդանիներ իրենց մարմնի ձևով նման են շրջապատող առարկաներին, ինչը նույնպես մոլորեցնում է գիշատչին և փրկում կենդանուն մահից:

մինի|250փքս|Ականջավոր բու
Բնությունը ոչ միայն գեղեցիկ է, այլև դաժան։

կամ՝ 

սա կյանքի դաժան ճշմարտությունն է, որի հետ կենդանական աշխարհի բոլոր ներկայացուցիչները ամեն օր բախվում են։ Ոմանք նախընտրում են ճանկեր և ժանիքներ աճեցնել, մյուսները սովորում են վազել և ցատկել ֆենոմենալ արագությամբ, իսկ որոշներն էլ  նախընտրում են միախառնվել տեղանքին, որպեսզի գիշատիչը երբեք չկարողանա նկատել նրանց։ Էվոլյուցիայի ընթացքում որոշների քողարկման ունակությունները հասել են այնպիսի տպավորիչ արդյունքների, որ առաջին հայացքից նրանք ավելի շատ նման են գիտաֆանտաստիկ ֆիլմերի հերոսների, քան իրական արարածների։

Բրիստոլի համալսարանի Կամո լաբորատորիայի կենդանաբան Ջոաննա Հոլը բացատրում է, որ կենդանիները օգտագործում են տարբեր ռազմավարությունների լայն շրջանակ՝ կախված իրենց բնակության միջավայրից: Տարածված մարտավարություն է ընտրել այնպիսի գույն և մարմնի ձև, որը թույլ կտա նրանց միաձուլվել միջավայրի ֆոնին հետ: Երբեմն դա մեկ գույն է, երբեմն՝ խայտաբղետ նախշ: Որոշ կենդանիներ օգտագործում են իրար հաջորդող բաց և մուգ երանգներ, այսպես կոչված՝ խաթարող գունազարդում, որը շփոթեցնում է գիշատիչներին: Մեկ այլ հնարք է կոչվում հակաստվերացումը: Երբ արևի լույսը ընկնում է ծովային աշխարհի վրա, այն լուսավորում է նրանց վերևից և կողքերից, մինչդեռ մարմնի ստորին մասը սովորաբար մնում է ստվերում: Շնաձկները և շատ այլ ջրային կենդանիներ սովորաբար ունեն մուգ մեջք և բաց փոր: Այս պարզ հնարքը օգնում է լրացնել լուսավորության տարբերությունը, որի արդյունքում շատ դժվար է դառնում կենդանուն տարբերակել ջրում։ Վերևից նայելիս այն միաձուլվում է մուգ հատակին, իսկ ներքևից նայելիս՝ ջրի վերին, լավ լուսավորված շերտերին: 
մինի|250փքս|Կանաչի ֆոնին

## Գիտականության տեսանկյունից
Շատ տեսակներ՝ սկսած թիթեռներից մինչև եղջերավոր կենդանիներ, օգտագործում են քողարկող գույնը՝ խուսափելու գիշատիչների ուշադրությունից կամ որսի աչքից անհայտ մնալու համար։ Բրազիլացի գիտնականները որոշել են համեմատել, թե որքան արդյունավետ են տարբեր տեսակների քողարկման մեթոդները և հատկապես նրանցից  ովքեր կենդանական աշխարհում ունեն իրական «անտեսանելի» լինելու իրավունք։
Գիտնականները բոլոր տվյալները բաժանել են երկու մասի։ Առաջինին պատկանում են  այն տեսակները, որոնք քողարկվում են՝ համադրվելով միջավայրի գունային ֆոնին, իսկ մյուսները՝ այն տեսակներին, որոնք քողարկվում են ոչ ուտելի շրջակա առարկաների, օրինակ՝ տերևների կամ ճյուղերի նմանությամբ։ 
Առաջին խմբին պատկանում են գիշերային փոշոտող միջատները, որոնց թևերի գույնը կամընկնում և կրկնօրինակում է ծառի կեղևը, իսկ երկրորդին՝ ցերեկային տերևանման թիթեռները, որոնց թևերը ծալված վիճակում հստակ նման են չորացած տերևի։ 
Քողարկման այս ռազմավարությունները համեմատելիս՝ գիտնականները պարզել են, որ ավելի արդյունավետ է քողարկվել ոչ ուտելի առարկաների նմանությամբ՝ քար, ծառ, պատ և այլն։ Այսպիսի կենդանիներին գիշատիչները որոնել են մոտ երեք անգամ ավելի երկար՝ համեմատած նույն չափի չքողարկված որսի հետ։ Իսկ այն կենդանիները, որոնք համադրվում են միայն ֆոնի գույնին, գունավորությունը ապահովել է որսի որոնման համար ընդամենը 1.5 անգամ ավելի շատ ժամանակ։

Ընդհանուր առմամբ, գիշատիչները քողարկված որդերի կամ միջատների որոնման վրա ծախսել են 62%-ով ավելի շատ ժամանակ, համեմատած նույն չափի չքողարկված կենդանիների հետ, և նրանց հարձակումը եղել է 27%-ով դանդաղ։ 
Գիտնականները կարծում են, որ կենդանական աշխարհում այս տեսակի քողարկման եղանակը համեմատաբար քիչ է հանդիպում հիմնականում կենդանիների չափերի պատճառով։ Քողարկվող տեսակն իր չափերով պետք է մոտավորապես համընկնի քողարկման առարկայի չափերին, հակառակ դեպքում քողարկման ազդեցությունը կորցնում է իր արդյունավետությունը։
մինի|250փքս| Տերևաձև միջատ

### [[Անողնաշարավորներ]]
Լավ քողարկումը կարող է օգնել կենդանուն և՛ փախչել գիշատիչից, և՛ մոտենալ իր որսին։ Գրեթե բոլոր կենդանի արարածներն ունեն քողարկվելու որոշակի ունակություն, բայց որոշների մոտ այն ավելի լավ է դրսևորվում։

**Փայտաձև միջատներ** , անողնաշարավոր կենդանիներ են որոնց շատ հեշտ է շփոթել պարզ ծառի ճյուղի կամ տերևի հետ։ Միջատների շատ երկար և բարակ ճյուղերին նմանվող կառուցվածքը նրանց բույսերի տեսք է հաղորդում։ 
Այդ կենդանիները համարվում են աշխարհի ամենամեծ միջատները, որոնց  երկարությունը գերազանցում է 60 սմ-ը։ Նմանվելով չոր ճյուղի, նրան գրեթե անհնար է նկատել ծառի վրա։ Ի տարբերություն միջատների մեծ մասի, այն բավականին շատ ժամանակ է անցկացնում անշարժ, ինչը թույլ է տալիս միջատին թաքնվել թռչունների ուշադիր աչքերից։ Եթե միջատին ոչինչ չի սպառնում, այն չի շարժվի։ Միջատի մարմինը երկարավուն է և կոպիտ, իսկ գլուխը՝ գնդաձև։ Սա ևս մեկ պաշտպանական մեխանիզմ է։ Գիշատիչը միշտ փորձում է հարվածել զոհի գլխին՝ կանխելու համար նրա հեռանալը։ Հայտնի է, որ փայտաձև միջատների որոշ տեսակների էգերը կարող են բազմանալ ինքնաբեղմնավորմամբ՝ առանց արուների մասնակցության։
մինի|250փքս| Մագլցող օձ

**Տերևաձև միջատ**, մեկ այլ միջատ է, որն ունի անհավանական քողարկման ունակություններ: Միջատն ունի կանաչ, հարթ մարմին՝ բաց երակներով, ինչը մեծացնում է նրա նմանությունը տերևի: Այն խոտակեր միջատ է, որը մեծ խնդիրներ է առաջացնում գյուղացիների համար: Նրա սիրելի սնունդը գյուղատնտեսական մշակաբույսերն են:

**Խոլորձանման աղոթարար**, արտաքնապես կատարյալ գեղեցիկ կենդանի է։  Այն սնվում է այլ միջատներով։ Աղոթարարը վարպետորեն քողարկվում է որպես խոլորձի ծաղիկ։ Նրա լայն վերջույթները հիշեցնում են խոլորձի տերևները, իսկ մարմնի գույնը նման է ծաղկաթերթերի երանգներին։ Խոլորձանման աղոթարարը ամենահայտնի էկզոտիկ միջատներից մեկը, որին հաճույքով պահում են տանը միջատասերները։

**Թզուկ ծովային ձիուկ**
Շնորհիվ իր զարմանալի նմանության կորալների՝ մարջանների հետ, այս կենդանին երկար ժամանակ մնացել է գիտության տեսադաշտից դուրս։ Թզուկ ձիուկը բացահայտվել է լրիվ պատահականորեն, երբ լաբորատորիա էր տեղափոխվել մի կենդանի՝ տարօրինակ «մարջանով»։ Հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ դա մարջան չէ, այլ՝ թզուկ ծովային ձիուկ։ Նրա մարմնի գույնը լիովին համապատասխանում է կենսամիջավայրին, իսկ նրա վարդագույն մարմինը միախառնվում է մարջաններին։ Նմանությունն առավել մեծանում է նաև մարմնի փոքրիկ թմբիկների շնորհիվ, որոնք նմանակում են մարջանային խութի կառուցվածքը։

**Ծաղկասարդ**
Հայտնի են այնպիսի կենդանիներ, որոնք չեն թաքնվում, այլ վերածվում են իրենց բնակավայրի մասի, ասես ձուլվում նրան։ Ծաղկասարդը՝   սարդը փոխում է իր գույնը՝ կախված այն ծաղկից, որի վրա նստած է։ Նա կարող է լինել սպիտակ, դեղին կամ նույնիսկ քիչ թե շատ վարդագույն, որպեսզի իր որսի աչքից անտեսանելի մնա։ Այս հնարքը թույլ է տալիս նրան հաջող որս անել՝ առանց շատ ջանքեր գործադրելու։ 
մինի|250փքս| Դիմակավորված ծղրիդ

#### Հայելային դիմակավորում
Որոշ միջատներ օգտագործում են հայելային քողարկման եղանակը, որը իրականում քողարկում չէ։
Բզեզների և որոշ այլ կենդանիների փայլուն մակերեսը չի օգնում նրանց ավելի լավ քողարկվել շրջապատում։ Հնարավոր է, որ այս հայելային «քողարկումը» բոլորովին այլ գործառույթ ունի։
Փայլուն մակերես կարելի է գտնել բաց ջրային ձկների, որոշ միջատների հարսնյակների և մեծ թվով հասուն բզեզների մոտ: Այս հատկանիշը ծառայում է որպես պաշտպանիչ գործառույթ, անկախ նրանից, թե ինչ միջավայրում է գտնվում կենդանին, նրա մարմինը կհամադրվի շրջակա առարկաներին և կդառնա ավելի քիչ նկատելի դրանց մեջ:
Սակայն  «Ֆունկցիոնալ էկոլոգիա» (Functional Ecology) ամսագրում Ավստրալիայի Մելբուռնի համալսարանի Ամանդա Ֆրանկլինի և նրա գործընկերների կողմից անցկացված փորձերը չեն հաստատել այս տարբերակը։ Ավստրալիայի էվկալիպտի անտառներում ապրում է սկարաբե բզեզների՝  մոտ 40 տեսակ: Նրանց մարմնը արտաքնապես ունի կապույտ, կանաչ, ոսկեգույն և բրոնզի տարբեր երանգներ, որոշներն ունեն հայելային փայլ, իսկ որոշներն էլ՝ ոչ: 
մինի|250փքս|Սկարաբե փայլուն բզեզ

Կենսաբանները որպես նմուշ վերցրել են  բզեզների երկու սերտորեն կապված տեսակների ներկայացուցիչներ՝ փայլուն՝  և անփայլ՝  տեսակներ: Քանդակագործական կավ օգտագործելով՝ նրանք ձուլել են այս բզեզների ճշգրիտ պատճեները և ներկել դրանք: Մի քանի փորձերից հետո որոշ ձևեր հղկվել և փայլեցվել են, իսկ մյուսները մնացել են անփայլ։

Այս մոդելներից ավելի քան հազարը տեղադրվել են բնական պայմաններում Ավստրալիայի երկու տարբեր՝ բաց տարածքում և խիտ թփերի մեջ։ Դրանք ամրացվել են տեղում, թողել վեց օր, որից հետո հաշվելու համար հավաքվել են թռչունների կտուցների և ճանկերի թողած հետքերը։ 
Որքան հազվադեպ էին փորձում որսվել «արհեստական արձանիկները», այնքան քիչ հետքեր պետք է մնային։ Գիտնականները սպասում էին, որ հենց դա կցուցադրեն հայելային քողարկում ունեցող կեղծ բզեզները՝ համեմատած իրենց խամրած գունավորմամբ հարևանների հետ։ Սակայն պարզվեց, որ երկուսն էլ հավասարապես էին վնասվել։
մինի|250փքս|Աննկատ թռչուն

**[[Կաղամարներ|Կաղամար]]**
Այս ծովային արարածները քողարկման իրենց վարպետությամբ կարող են նույնիսկ քամելեոններին ստվերում թողնել։ Նրանք ևս կարողանում են փոխել իրենց գույնն ու լիովին միախառնվել շրջապատին։ Սակայն քամելեոնների համեմատ՝ նրանց մաշկի մեջ այդ նպատակով նախատեսված հատուկ բջիջները տասնյակ անգամ ավելի շատ են։ Բացի այդ, նրանց մաշկի վրա կան բազմաթիվ միկրոպնդիկ մկաններ, որոնք օգնում են փոխել կենդանու մակերեսի կառուցվածքը։ Արտաքին տեսքով նրանք շատ են նմանվում ծովային ռիֆերի կառուցվածքին, որտեղ էլ հիմնականում բնակվում են։ Անզեն աչքով նրանց նկատելն առանձնապես հեշտ չէ։

**«Բարոն» թիթեռի թրթուռ**
Այս միջատը տարածված է Հնդկաստանում և Հարավարևելյան Ասիայում։ Այն հիմնականում ապրում է մանգոյի խիտ թփուտներում։ Բնությունը թրթուռին այնպիսի գույն է տվել, որն ամբողջությամբ համապատասխանում է մանգոյի տերևների երանգին։ Միջատները ծառին  գրեթե անտեսանելի են։ Այդ քողարկումը կենսական անհրաժեշտություն է՝ թռչունների որսից փրկվելու և հնարավորություն ստանալու վերածվել գեղեցիկ թիթեռի, որն էլ հենց հայտնի է «Բարոն» անվամբ։
մինի|250փքս| Տարածքային հարմարեցում

#### Ողնաշարավորներ
Կենդանիները քողարկվելու վարպետներ են, և բնության մեջ հնարավոր է չնկատել շրջակայքում գտնվող արարածների մեծ մասին։

Նրանց շրջապատին միաձուլվելու ունակությունը մեծապես որոշվում է կենդանիների արտաքին տեսքով և որսի տարածքներով։ Չնայած կենդանիները հակված են ամենից հաճախ ընդօրինակել գույնը կամ շրջապատը, որոշ կենդանիներ, որոնք զուրկ են այս ունակությունից, այնուամենայնիվ, գտնում են հարմարվելու միջոց, Օրինակ՝ զեբրերը քիչ հնարավորություն ունեն գտնելու այնպիսի բնակավայր, որը կհամապատասխանի իրենց գունավորմանը, բայց եթե նրանք գտնվում են հոտի մեջ, գիշատիչները նրանց ընկալում են պարզապես որպես մի մեծ անճանաչելի գծավոր զանգված։

**Աֆրիկյան բվեր**
Ոչ միայն անողնաշարավորները, այլև նրանց որսորդներ են սովորել  նմանակել։ Աֆրիկյան բուն ունի մոխրագույն-սև փետուրներ, որի շնորհիվ այն լիովին անտեսանելի է սև ծառի կեղևի ֆոնի վրա։ Մոխրագույնի և սևի տարբեր երանգների համադրությունը կատարելապես ընդօրինակում է կեղևի հյուսվածքը՝ թույլ տալով բվեին լիովին աննկատ մնալ։
մինի|250փքս| Ծառի ֆոնին համահունչ

**Ջրային գորտ**
Այս կենդանին ժամանակի մեծ մասն անցկացնում է խոնավ քարերի վրա՝ ջրի հոսքի տակ։ Նրա մարմնի գույնը գրեթե ամբողջությամբ նմանակում է ջրով պատված մամռոտ քարերի մակերեսը։ Ամֆիբիաները (երկկենցաղները) հայտնի են իրենց յուրահատուկ քողարկման կարողություններով։ Նույնիսկ սովորական քաղցրահամ ջրերում ապրող գորտերը, կարողանում են վարպետորեն միախառնվել գետի տիղմին՝ փրկվելով գիշատիչներից։

**[[Քամելեոն]]**
Քողարկման իսկական վարպետներ են քամելիոնները։  Այս կենդանիները կարողանում են փոխել իրենց մաշկի գույնը՝ հարմարեցվելով շրջապատին և երբեմն՝ ամբողջությամբ միաձուլվելով միջավայրին։ Այդ երևույթը տեղի է ունենում մաշկի տակ գտնվող հատուկ բջիջների շնորհիվ։ Նրանց մաշկը թափանցիկ է, իսկ գույնն իրականում փոխում են այդ ներքին բջիջները։

Քողարկվելու այս կարողությունը փրկում է քամելեոններին գիշատիչներից՝ թռչունների ու օձերի հարձակումներից։ Գիտնականները ենթադրում են, որ սկզբնական շրջանում գույնը փոխելու ունակությունը օգտագործվել է որպես հաղորդակցության միջոց։ Քամելեոնները որոշակի գույներով արտահայտում են իրենց զայրույթը, ագրեսիան կամ զուգավորման ցանկությունը։
մինի|250փքս| Թիթեռի գույնի հարմարեցում

**[[Ընձառյուծ]]**
Ընձառյուծի բծավոր գույնը գունավոր նկարներում կարող է շատ վառ երևալ, բայց իրականում՝ չոր դեղնավուն խոտածածկի, հողի բծավոր երանգների և լույս-ստվերի մշտական խաղի ֆոնին, գիշատիչը դառնում է գրեթե անտեսանելի։ Իր արտաքին տեսքի պատճառով կենդանին կարողանում է աննկատ մոտենալ եղջյուրավոր կենդանիներին, այծյամներին և այլ խոտակեր կենդանիներին։

**[[Սպիտակ արջ]]**
Այս կենդանիները վարպետորեն օգտագործում է իր սպիտակ մորթին՝ թաքնվելու համար հյուսիսային սառույցների մեջ։
Արկտիկական տարածքների օդային հետազոտության ընթացքում, երբ կենդանաբանները փորձում էին հաշվել սպիտակ արջերի թվաքանակը, պարզվեց, որ այս գիշատիչները կարող են ամբողջությամբ միաձուլվել շրջակա միջավայրին։

Օդանավում տեղադրված սարքավորումները չէին կարողացել հայտնաբերել արջերին։  Այս կենդանիներին նույնիսկ ինֆրակարմիր ճառագայթներով տեսախցիկները չեն կարողացել ֆիկսել, քանի որ մորթու ճառագայթման հատկությունները նման են եղել ձյան ճառագայթմանը, քանի որ ինֆրակարմիր տեսադաշտում կենդանիների միայն աչքերը, սև քիթը և շնչառությունը է զգացվել։

Բնության մեջ քողարկումը ֆենոմեն է, որը հիացմունք է հարուցում իր հանճարեղությամբ։ Այն թույլ է տալիս կենդանիներին մնալ անտեսանելի, ապահովում է նրանց պաշտպանությունը գիշատիչներից և օգնում է հաջող որս իրականացնել։
Սա բնության այն հիանալի արվեստն է, որին մարդը դեռևս չի կարող հասնել։
մինի|250փքս| Փայտաձև միջատ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Կենդանիներ ըստ հարմարվողականության