Կուղբերի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա

**Կուղբերի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա** բազմազան է և ընդգրկում է այնպիսի հիմնարար հետևանքներ, որոնք տարածվում են ջրոլորտից մինչև անտառային էկոհամակարգեր՝ ազդեցություն ունենալով կլիմայի, հողերի, կենսաբազմազանության ու մարդու գործունեության վրա։ Կուղբերը հայտնի են որպես բնական ինժեներներ՝ նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ այս կենդանատեսակի ներկայացուցիչները արագորեն փոխարկում են իրենց միջավայրը ամբարտակների, լճակների և կանաչ տարածության, ինչն էլ իր հերթին ձևավորում է նոր էկոհամակարգեր ու միկրոբնակատեղիներ՝ ներգործելով տեղի բուսականության, կենդանական աշխարհի և հիդրոլոգիական գործընթացների վրա։ Ինքնին, կուղբը համարվում է հիմնաքարային տեսակ, որը բարելավում է կենսաբազմազանությունն իր բնակության գոտիներում, քանի որ վերջինիս կողմից ստեղծվող ջրաճահիճների, լճակների և այլ ջրածածկ գոտիների ձևավորմանն ու գետեզերքյան կենսավայրերի ընդլայնմանը զուգահեռ՝ ջրային բուսականությունը բնակեցնում է նորաստեղծ ջրային տարածքները և փոխկապակցված ձևով ավելացնում այդ տարածքներում միջատների, անողնաշարավորների, ձկների, կաթնասունների և թռչունների տեսակային բազմազանությունը։ Վերջիններիս կողմից կառուցվող ամբարտակները նպաստում են ստորերկրյա ջրերի բարձրացմանը և հողերի խոնավության աճին, ինչն էլ շատ դեպքերում նպաստում է անապատացման, երաշտի և հողերի էրոզիայի կանխմանը՝ հատկապես ցածր տեղումներ ունեցող աշխարհագրական շրջաններում։ Կուղբերը նաև տարածում են որոշ բույսերի սերմեր՝ այդպիսով մեծացնելով բուսական բազմազանությունը։ Այդուհանդերձ, որոշ փայտատու ծառատեսակներ, օրինակ՝ գորշագույն լաստենիները, կտրվելուց հետո չեն վերաճում և կուղբերի կենսակերպը էականորեն վնասում է այդ և նմանատիպ այլ ծառերին և անտառամասերին։

Բացի դրական ազդեցություններից, կուղբերի գործունեությունը կարող է նաև բացասաբար անդրադառնալ որոշ միջավայրերի վրա։ Կուղբերի գործունեության արդյունքում կարող են արագորեն փոխվել ջրային էկոհամակարգերը և խաթարվել որոշ ձկնատեսակների բնակության պայմանները։ Կլիմայական տեսանկյունից, կուղբերի գործունեությունը նպաստում է ջրի ջերմաստիճանի բարձրացմանը, ինչը Արկտիկական շրջաններում (Գրենլանդիա, Կանադա, Ալյասկա) կարող է արագացնել հավերժական սառցույթների հալոցքը և ստեղծել նոր ջրային զանգվածներ՝ ազդելով հիդրոլոգիական հավասարակշռության վրա։ 

Կուղբերի վերաբնակեցումը քաղաքային միջավայրերում տարբեր երկրներում առաջացրել է ինչպես հանրային աջակցություն, այնպես էլ դժգոհություններ։ Օրինակ՝ Չիկագոյի «Լինքոլն» զբոսայգում բաց թողնված կուղբերը ծառերի պարբերական վնասման պատճառով հեռացվել են, մինչդեռ, օրինակ, ԱՄՆ Կալիֆոռնիա նահանգի Քոնտրա Քոստա շրջանում բնակիչների ճնշմամբ Մարտինեսի քաղաքային իշխանությունները որոշել են չսահմանափակել կուղբերի բնակության արեալը՝ տեղադրելով ջրի հոսքի վերահսկման հատուկ սարքեր, որոնք կանխում են կուղբերի ստեղծած ամբարտակների պատճառած հեղեղումները։ Չնայած որոշ տարածաշրջաններում կուղբերը կարևոր դեր ունեն էկոհամակարգերի հավասարակշռության պահպանման գործում, որոշ վայրերում վերջիններս դիտարկվում են որպես վնասատուներ։ Այդպիսին է իրավիճակը, օրինակ, Հարավային Ամերիկայի ծայր հարավում՝ Հրո երկրում, որտեղ 1940-ականներին կուղբերը ներմուծվել են մորթու արդյունաբերության զարգացման նպատակով։ Առանց բնական թշնամիների՝ կուղբերը լայնորեն տարածվել են ամբողջ կղզեխմբում՝ զգալի վնաս հասցնելով տեղի անտառներին։ Կուղբերի վերաբնակեցման ազդեցությունը այն գետային համակարգերում, որտեղ կրծողների կարգի այս կաթնասունը պատմականորեն բացակայել է, ներկայում դեռևս բավարար չափով ուսումնասիրված չէ։

## Ազդեցությունը գետերի հոսքի և ջրի որակի վրա
Կուղբերի ստեղծած լճակներն էական դեր ունեն գետերի հոսքի կարգավորման և ջրի որակի բարելավման գործում։ Այդ կառուցվածքները կարողանում են ամբարել անձրևոտ եղանակներին կուտակված տեղատարափային ջրերը և աստիճանաբար ազատել դրանք, ինչի հետևանքով բարձրանում է ստորերկրյա ջրերի մակարդակը։ Կանադայում իրականացված մի հեղինակավոր ուսումնասիրության արդյունքում, որում օգտագործվել են 1948–2002 թվականների ժամանակային միջակայքում կատարված 12 տեղանքի արբանյակային լուսանկարներ, գնահատվել է վերաբնակեցված կուղբերի ազդեցությունը Կանադայի արևելյան Ալբերտա նահանգում առկա ջրային տարածքների վրա։ 1954 թվականին, երկարատև բացակայությունից հետո (19-րդ դարի մորթու առևտրի հետևանքով նրանց զանգվածային ոչնչացումից հետո), կուղբերը վերադառնալով այս տարածք նպաստել են բաց ջրային տարածությունների էական՝ շուրջ 60%-ով ավելացմանը։ Հեղինակները եզրակացրել են, որ կուղբերը զգալի ազդեցություն են ունենում ջրաճահիճների ձևավորման և պահպանման վրա՝ նույնիսկ ծայրահեղ երաշտի պայմաններում։

Հետազոտությունները Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Մերիլենդ նահանգի առափնյա հարթավայրում և Թահոե լիճի շրջանում ցույց են տվել, որ կուղբերի լճակները կարող են նվազեցնել նստվածքաշերտերի (այդ թվում՝ տիղմի) և աղտոտիչների քանակը՝ հեռացնելով ջրերում լողացող պինդ մասնիկներ, ազոտ, ֆոսֆատներ, ածխածին և սիլիկատներ։ Այս գործընթացը, ինքնին, նպաստում է գետերի ջրի որակի նկատելի բարելավմանը։ Բացի այդ, կուղբերի լճակները անասնապահությամբ զբաղվող գյուղատնտեսական շրջաններում էականորեն նվազեցնում են գետեր արտազատված անասնական ծագման ֆեկալ կոլիֆորմ բակտերիաների և ստրեպտոկոկերի մակարդակը։

1970-ականներին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում լայն տարածում է գտնել «կուղբի տենդ» արտահայտությունը՝ կապված այն ենթադրության հետ, թե կուղբերը հանդիսանում են լամբլիա անվանումով մտրակավորների դասի մակաբույծի տարածողը ջրի միջոցով, որն առաջացնում է լամբլիոզ վարակիչ հիվանդությունը։ Սակայն հետագա հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մակաբույծը փոխանցվում է բազմաթիվ կենդանիների և թռչունների միջոցով, իսկ վարակի հիմնական աղբյուրը մարդու գործունեությունն է։ Վերջին տվյալները փաստում են, որ հիմնական տարածողներն են տնային կենդանիները, մասնավորապես՝ հորթերը, որոնց որոշ հոտերում գրանցվել է մինչև 100% վարակվածություն։ Օրինակ՝ Նոր Զելանդիայում պարբերաբար արձանագրվում են լամբլիոզի բռնկումներ, չնայած այն հանգամանքին, որ Օվկիանիայի ողջ տարածաշրջանում կուղբեր չեն բնակվում։ Ի հակադրություն՝ Նորվեգիայում, օրինակ, որտեղ կուղբերը լայնորեն տարածված են, նման բռնկումներ գրանցվել են միայն խիտ բնակեցված մի քանի շրջաններում, որտեղ կուղբերը ազատ բնության մեջ չեն հանդիպում։

2011 թվականին Անգլիայի հարավ-արևմուտք՝ Արևմտյան Դևոն, մասնավոր վերականգնման ծրագրի շրջանակում բերվել է եվրասիական կուղբերի զույգ։ Նրանց համար ստեղծվել է 1.8 հա մակերեսով փակ տարածք՝ ներառյալ 183 մետր երկարությամբ ջրատար առու և մեկ լճակ։ Հինգ տարվա ընթացքում այդ զույգը ձևավորել է բարդ կառուցվածքով ջրաճահիճային համակարգ՝ բաղկացած 13 լճակից և ամբարտակից։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այդ լճակներում կուտակվել է 31.75–111.05 կգ/մ² նստվածք, այդ թվում՝ շուրջ 1,016 կիլոգրամ ածխածին և 680-1,060 կգ ազոտ ազոտ։ Այս նյութերի խտությունը զգալիորեն բարձր է եղել լճակներում՝ ի համեմատ վերին հոսանքների ջրեր, որոնք եղել են զգալիորեն ավելի մաքուր։ Արդյունքները վկայում են, որ կուղբերի գործունեությունը կարող է նշանակալիորեն նվազեցնել հողերի էրոզիան և աղտոտումը, հատկապես՝ գյուղատնտեսական երկրամասերում։

## Ազդեցությունը կենդանական աշխարհի վրա
### Ազդեցությունը թռչունների թվաքանակի ու բազմազանության վրա
[մինի|264x264փքս|[Կուղբեր|Կանադական կուղբի և կարապի առճակատումը։ Կարապը փորձում է վտարել կուղբին իր բնից, որը, փորձ է կատարում վերադառնալ իր կողմից ստեղծված որջ Վայոմինգում։]]
Կուղբերն իրենց կենսակերպով զգալիորեն նպաստում են ջրային և գետեզերքային թռչունների բարեկեցությանը՝ ձևավորելով ընդարձակ ջրային տարածքներ և խոնավ կենսամիջավայրեր։ Հյուսիսային լայնություններում՝ գետերի և լճերի սառցակալման պայմաններում, նրանք պահպանում են սառցաշերտից ազատ ջրի հատվածներ՝ հնարավոր դարձնելով ձվադրման սեզոնի ավելի վաղ մեկնարկը։ Վայոմինգում իրականացված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կուղբերով հարուստ գետային համակարգերում բադերի թվաքանակը շուրջ 75 անգամ գերազանցում է այն տարածքներին, որտեղ կուղբերը տարածված չեն։ Թռչուններից շատերը՝ ներառյալ փողահար-կարապը և կանադական սագը, հաճախ բնադրում են հենց կուղբերի կառուցած որջերի վրա։ Կանադայում կարապների որոշ փոքրաթիվ պոպուլյացիաներ ընդհուպ մինչև խուսափում են բույն դնել մեծ լճերի ափերին՝ գերադասելով կուղբերի ձևավորած փոքր և ծանծաղ ջրային ավազանները։

Կուղբերը բարելավում են թռչունների բները և սննդային պայմանները նաև անտառային լանդշաֆտի փոփոխությանը նպաստելու միջոցով։ Ջրեզերքից որոշ ծառերի հեռացումը խթանում է խոտաբույսերի և թփուտների աճին, ինչը ստեղծում է հարմար միջավայր ձվադրման և թաքստոցային տարածքների կառուցման համար։ Այսպես, կուղբերի կողմից ստեղծված անտառային բաց տարածություններում, որտեղ զարգանում են խոտաբույսեր, թփեր և երիտասարդ ծառեր՝ օրինակ՝ բարդի և կաղամախի, ձևավորվում է բազմաշերտ բուսականություն, որն իր պայմաններով գրավում է չվող թռչունների մեծաթիվ տեսակների։ Կուղբերի կողմից հատված ծառերի վերաճող ընձյուղները ծառայում են և՛ թաքստոց, և՛ թե միջատների բույն, որոնք էլ սննդային աղբյուր են բազմաթիվ թռչունների համար։ Կուղբերի ձևավորած գետեզերքները՝ իրենց էկոհամակարգային պայմաններով, նպաստում են մի շարք թռչունների պոպուլյացիաների ավելացմանը, ինչը հատկապես կարևոր է կիսաչոր և անապատային կլիմայական գոտիներում։ Ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով որոշ ծառեր երկարատև ջրածածկված վիճակում հայտնվելով դադարում են կենսունակ լինել և մնալով կանգնուն՝ դառնում են գերազանց թիրախ փայտփորների համար։ Վերջիններս իրենց հերթին խոռոչներ են ստեղծում, որոնք բնակեցվում են այլ թռչունների, օրինակ՝ ամերիկյան ծառային ծիծեռնակների, երաշտահավերի, բադերի, մեծ սղոցակտուց բադերի, բվանմանների՝ բվերի և բվեճների և ճնճղուկանման մկնաբազեների կողմից։**Թռչունների տարբեր տեսակներ, որոնք բնադրել են կամ հաստատվել կուղբերի ամբարտակների վրա**
Պատկեր:Seney_National_Wildlife_Refuge_-_Wildlife_(9702226883).jpg|Փողահար կարապ  (*Cygnus buccinator*)
Պատկեր:Canada_Geese_Nesting_on_Beaver_Lodge,_Crawford_County,_PA_1960.jpg|Կանադական սագ  (*Branta canadensis*)
Պատկեր:Great_Egret_on_Secondary_Beaver_Dam_lower_Walnut_Creek_Courtesy_Cheryl_Reynolds_2013.jpg|Սպիտակ մեծ տառեղ  *(Ardea alba)*
Պատկեր:Spotted_Sandpiper_on_Beaver_Dam_(43882413302).jpg|Բծավոր ճահճահավ (*Porzana porzana*)
Ջրային և ջրամերձ միջավայրին հարմարվածություն ունեցող մի շարք գիշատիչ թռչուններ՝ ինչպիսիք են տառեղները, սուզակները, բակլանազգիները, մեծ ջրցուլերը, սպիտակ մեծ տառեղները, հաճախ որսում են կուղբերի ձևավորած լճակներում, որոնք հարուստ են զանազան ձկնատեսակներով (սաղմոնաձկներ, կարմրախայտ, գայլաձուկ, թառափ) և երկկենցաղներով (լճագորտ, հրային սալամանդր, սովորական գորտ)։ Նյու Յորքի համալսարանի գիտնականների խմբի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այսօրինակ տարածքներում նման թռչունների հայտնաբերման հաճախականությունը զգալիորեն աճում է գլխավորապես կուղբերի գործունեությամբ պայմանավորված։ Կիսաչոր մի շարք շրջաններում կուղբերի վերաբնակեցումը հանգեցրել է գետեզերքի վերականգնմանը։ Արիզոնայում գտնվող Սան Պեդրո գետի վերին հոսանքներում կուղբերի գործունեության շնորհիվ ձևավորվել են ուռենու անտառներ ու ջրավազաններ, որոնք ընդլայնել են վտանգված համարվող *Empidonax traillii extimus* թռչնատեսակի բնակության արեալը։

### Ազդեցությունը կաթնասունների սննդային շղթայի վրա
Կուղբերը հանդիսանում են իրենց բնակության վայրի էկոհամակարգի մաս կազմող հիմնարար տեսակներ, որոնք իրենց ինժեներական վարքով ձևափոխում են ջրային ու ցամաքային միջավայրերը։ Նրանց կառուցած ամբարտակներն ու ջրային ավազաններն առանցքային էկոլոգիական ազդեցություն են ունենում նաև շրջակա կաթնասունների և գիշատիչների վրա՝ ստեղծելով նոր ապաստարաններ որսի թիրախ համարվող տեսակների համար և այդկերպ ազդելով սննդային շղթայի տրամաբանության վրա։

Այսպես, օրինակ, կանադական կուղբը Հյուսիսային Ամերիկայում ձևավորում է փոքր լճակներ, ճահճուտներ և խոնավ մարգագետիններ, որոնք գրավում են բազմաթիվ կաթնասունների, այդ թվում՝ գորշ արջերին, որոնք այցելում են կուղբային լճակներ՝ ձկներ, խեցգետնանմաններ և երկկենցաղներ որսալու նպատակով։ Այս տարածքներում նկատվել է նաև աճող սննդային ակտիվություն գարնան սկզբին՝ մինչդեռ նույն ժամանակահատվածում հարակից այլ վայրերում սննդի հասանելիության մակարդակը նվազագույն է։ Եղջերուներն ու ձնային այծերը ձգտում են դեպի կուղբերիի ձևավորած բաց ու խոնավ տարածքներ՝ խոտաբույսերով հարուստ միջավայրի պատճառով։ Այդ վայրերում նրանց ակտիվությունն էլ իր հերթին խթանում է մի շարք գիշատիչների՝ գայլերի և այլ շնազգիների, մասնավորապես՝ կոյոտների տարածմանը։ Վերջիններս օգտվում են կուղբային միջավայրի տեսանելի և խոնավ մակերեսները որսի գործընթացը դյուրացնելու նպատակով։

Եվրոպա աշխարհամասում, հատկապես՝ Լեհաստանում, Բելառուսում և Գերմանիայում, եվրասիական կուղբի վերաբնակեցումը նպաստել է կիսաջրային լանդշաֆտների վերականգնմանը։ Այդ տարածքները, օրինակ՝ Բեբժա գետի հովիտը, ներկայումս մի շարք կենդանիներ՝ կզաքիսները, ջրասամույրները, մշկառնետները, գորշ նապաստակները, վայրի խոզերը, գայլերը, աղվեսները, սովորական լուսանները, հաճախ օգտագործում են որպես որսի և ապաստանի արեալ։ Լուսանները որպես վերին մակարդակի գիշատիչներ հաճախ որս են կատարում կուղբերի ջրավազանների մերձակայքում, քանզի այստեղ գրեթե միշտ կուտակվում են փոքր եղջերուներ և վարազի ձագեր։ Խիտ թփուտներն ու թաց եզրագծերը ծառայում են որպես գերազանց թաքստոցներ գիշատիչների համար։

Արկտիկական կլիմայական գոտիներում կուղբերը ապահովում են ձմռան ընթացքում սառցաշերտից ազատ ջրային տարածքների գոյությունը, որոնք կարևոր են սննդային շղթաների շարունակականության համար։ Այդ տարածքներում հաճախ են նկատվում զանազան գիշատիչներ՝ ինչպես օրինակ արկտիկական աղվեսը, որը ձմռան ամիսներին հաճախակիորեն մոտենում է կուղբաշեն լճակներին ձուկ որսալու համար Բացի այդ, որոշ աշխարհագրական շրջաններում (առավել հաճախ Նիդերլանդներում) ճահճակուղբերը (նուտրիա) ի հակադրություն իրենց ինվազիվ բնույթին, հաճախ գրավում են լքված կուղբային որջերը և գոյակցում կուղբերի հետ։

#### Ազդեցությունը չղջիկների վրա
մինի|268x268փքս|Ջրոսպով պատված ջրային տարածությունները կանխում են չղջիկների տարածումը հարակից արեալներում։ Կուղբերի կողմից ստեղծված բազմաթիվ լճակներ պատված են այս խոտաբույսով։
Կուղբերի կողմից հոսող ջրերի ձևափոխումը կարող է ազդել չղջիկների ակտիվության և տարածման վրա։ Լեհաստանում իրականացված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կուղբերի կողմից ձևավորված ջրային ավազանների մերձակայքում չղջիկների ընդհանուր ակտիվությունը ընդհանուր առմամբ ավելացել է։ Սա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ կուղբային լճակներն ու ճահճուտները նպաստում են միջատների բազմացմանը, որոնք ծառայում են որպես հիմնական կերի աղբյուր չղջիկների մեծ մասի համար։ Այնուամենայնիվ, որոշ դեպքերում նկատվել է նաև հակադարձ ազդեցություն։ Մասնավորապես՝ *Myotis* ցեղի չղջիկների (հատկապես՝ *Myotis daubentonii*) ակտիվությունը կուղբերի կողմից բնակեցված որոշ վայրերում նվազել է այն պատճառով, որ վերջիններիս կողմից ստեղծվող լճակներում առատորեն տարածվում են ջրոսպազգի բազմամյա խոտաբույսերը, որոնք զբաղեցնելով ջրերի ողջ արտաքին մակերեսը՝ սահմանափակում են չղջիկների ցածր թռիչքի հնարավորությունը։

## Ծանոթագրություններ