Բրեստի մարտեր (1939)

**Բրեստի ճակատամարտ** (լեհ.՝ Obrona twierdzy brzeskiej) Բրեստ ամրոցի պաշտպանությունն էր լեհական զորքերի կողմից 1939 թվականի սեպտեմբերի 14-ից 17-ը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

## Բրեստի ամրոցի պաշտպանությունը 1939 թվականին
1939 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Բրեստի ամրոցը առաջին անգամ ռմբակոծվեց գերմանացիների կողմից։ Գերմանական ինքնաթիռները նետեցին 10 ռումբ՝ վնասելով «Սպիտակ պալատը»։ Այդ ժամանակ ամրոցի զորանոցում տեղակայված էին 35-րդ և 82-րդ հետևակային գնդերի երթային գումարտակները, ինչպես նաև մոբիլիզացված պահեստազորայինները, որոնք սպասում էին իրենց ստորաբաժանումներում տեղակայվելուն։
մինի|Բրեստի մարտերը 1939
Քաղաքի և ամրոցի կայազորը գտնվում էր գեներալ Ֆ. Կլեբերգի «Պոլեզիե» օպերատիվ խմբի հրամանատարության ներքո։ Սեպտեմբերի 11-ին կայազորի հրամանատար նշանակվեց թոշակի անցած բրիգադի գեներալ Կ. Պլիսովսկին։ Նա իր տրամադրության տակ գտնվող 2000-2500 մարդկանցից կազմեց չորս գումարտակից բաղկացած մարտական ​​պատրաստության ջոկատ՝ երեք հետևակային գումարտակ և մեկ ինժեներական գումարտակ։ Կայազորն ուներ մի քանի մարտկոց, երկու զրահապատ գնացք և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի  (Reno FT) տանկեր։

Սեպտեմբերի 13-ին զինծառայողների ընտանիքները տարհանվել էին ամրոցից։ Կամուրջներն ու անցումները ականապատվել էին, գլխավոր դարպասները փակվել էին տանկերով, իսկ հողե պարիսպների վրա փորվել էին հետևակային խրամատներ։

Գեներալ Գուդերյանի 19-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը գլխավորեց Բրեստի վրա հարձակումը՝ հրաման ունենալով գրավել քաղաքը՝ միաժամանակ կանխելով լեհական կայազորի նահանջը դեպի հարավ՝ միանալու լեհական Նարևի օպերատիվ խմբի հիմնական ուժերին: Գերմանական ստորաբաժանումները թվաքանակով գերազանցում էին ամրոցի պաշտպաններին երկուսը մեկի, տանկերը՝ երկուսը մեկի, իսկ հրետանին՝ վեցը մեկի հարաբերակցությամբ:

Սեպտեմբերի 14-ին 10-րդ տանկային դիվիզիայի 77 տանկ (հետախուզական գումարտակի և 8-րդ տանկային գնդի ստորաբաժանումներ) փորձեցին ամբողջությամբ գրավել քաղաքը և ամրոցը, սակայն հետ մղվեցին լեհական հետևակայինների կողմից, որոնց աջակցում էին 12 (Reno FT) տանկեր (բոլոր լեհական տանկերը ոչնչացվեցին): Նույն օրը գերմանական հրետանին և ինքնաթիռները սկսեցին ռմբակոծել ամրոցը:

Սեպտեմբերի 15-ի լուսաբացից առաջ գերմանացիները վերսկսեցին իրենց հարձակումը ամրոցի վրա: Տանկային գրոհով նրանք անմիջապես գրավեցին Բուգից հյուսիս գտնվող ամրոցները: Միևնույն ժամանակ, փողոցային մարտերից հետո, գերմանացիները գրավեցին Բրեստի երկաթուղային կայարանը, երկաթուղային հանգույցը և գրավեցին քաղաքի մեծ մասը: Պաշտպանները նահանջեցին ամրոց:

Լեհական կայազորը, որը պատսպարվել էր ամրոցում, հրաժարվեց հանձնվել, և գերմանական ստորաբաժանումները շարունակեցին հարձակումը: Մի հատվածում, ինտենսիվ հրետանային կրակի քողի տակ, գերմանական 69-րդ հետևակային գունդը կարողացավ ճեղքել դեպի պարիսպները, բայց նրանց հետագա հարձակումը ձախողվեց: Պատերի առջևի բարձր ծառերը զգալի խոչընդոտ էին ստեղծում գերմանական հրետանու համար: Պաշտպանները, իրենց հերթին, բավականին արդյունավետ էին պարիսպներից կրակ բացելու գերմանական հետևակի վրա: Դիպուկահարները նույնպես գործում էին ծառերից: Վերջիններիս վերացնելու համար գերմանացիները բարձրացրին երկու դաշտային թնդանոթ, բայց դրանք էական ազդեցություն չունեցան: Արդյունքում, հյուծված գերմանական հետևակը նահանջեց՝ թողնելով իրենց զոհվածներին և վիրավորներին: Միայն մթնշաղից հետո Վերմախտի 69-րդ հետևակային գնդի զինվորները վերադարձան իրենց ընկերներին փրկելու համար:

Սեպտեմբերի 16-ի առավոտյան, 160 թնդանոթներից կես ժամ տևած ինտենսիվ հրետանային կրակից հետո, գերմանացիները (10-րդ տանկային դիվիզիան և 20-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան) սկսեցին ևս մեկ հարձակում՝ գլխավորելով հենց ինքը՝ Գուդերիանը: Երեկոյան նրանք գրավել էին պարսպի գագաթը, բայց չկարողացան ավելի խորը ճեղքել այն։ Ամրոցի դարպասների մոտ տեղակայված երկու   (Reno FT) տանկերը ծանր վնաս հասցրին գերմանական տանկերին։ Գուդերյանի ադյուտանտը մահացու վիրավորվեց հարձակման ժամանակ։

Ընդհանուր առմամբ, այդ օրը գերմանացիները, իրենց սպասումներին հակառակ, նման կատաղի դիմադրության չհանդիպեցին։ Ութ լեհ սպաներ և 1380 զինվորներ հանձնվեցին։ Ամրոցի պաշտպաններից մի քանիսը, քաղաքացիական հագուստ հագնելով, լքեցին այն։

Սեպտեմբերի 14-ից ի վեր պաշտպանները հետ մղեցին յոթ հարձակում՝ կորցնելով իրենց անձնակազմի մինչև 40%-ը. Պլիսովսկին նույնպես վիրավորվեց։
մինի|Երկու Ռենո ՖՏ տանկ, որոնք փակում են ամրոցի հյուսիսային դարպասը
Սեպտեմբերի 17-ի գիշերը Պլիսովսկին հրամայեց լքել ամրոցը և անցնել Բուգ գետը դեպի հարավ։ Լեհական զորքերը անցան Տերեսպոլի ամրոց տանող չվնասված կամուրջով, իսկ այնտեղից՝ Տերեսպոլ։

1939 թվականի սեպտեմբերի 17-ի վաղ առավոտյան գերմանացիները Բրեստի ամրոց մտան արևմուտքից (20-րդ դիվիզիա) և հյուսիս-արևելքից (10-րդ տանկային դիվիզիա):
մինի|Տերեսպոլի դարպասը 1939 թվականին
Գրավումից հետո առաջին օրերին ամրոցն օգտագործվում էր որպես լեհ գերիների հավաքման կետ: 1939 թվականի սեպտեմբերի 17-ի առավոտյան ամրոցում կար հազար գերի: 1939 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Բրեստի ծայրամաս ժամանեցին զինված լեհերով տեղափոխող երեք գնացքներ, և գերմանացիները զինաթափեցին նրանց:

## Հետագա իրադարձություններ
Սեպտեմբերի 22-ին, Խորհրդային Միության և Գերմանիայի միջև կնքված չհարձակման մասին պայմանագրի լրացուցիչ գաղտնի արձանագրության համաձայն շահերի ոլորտների սահմանազատման համաձայն, Կարմիր բանակի ստորաբաժանումների առջև Վերմախտի շքերթից հետո, Բրեստ-օն-դը-Բուգը հանձնվեց խորհրդային կառավարմանը: Գերմանական ստորաբաժանումները լքեցին քաղաքը և նահանջեցին Արևմտյան Բուգ գետից այն կողմ:

Նույն օրը՝ սեպտեմբերի 22-ին, Կարմիր բանակի 29-րդ տանկային բրիգադի ստորաբաժանումները, բրիգադի հրամանատար Կրիվոշեյնի գլխավորությամբ, մտան Բրեստ՝ Վերմախտի հետ համաձայնությամբ: Տեղացի կոմունիստները հավաքվեցին և հաց ու աղ նվիրեցին Կարմիր բանակի զինվորներին Շոսեյնայա փողոցում (այժմ՝ Մոսկովսկայա փողոց)՝ Կոբրին կամրջի դիմաց, «բրամայի» (փայտե կամարի) տակ, որը տեղադրվել էր նախորդ օրը և զարդարվել էր ծաղիկներով, եղևնու ճյուղերով և դրոշներով:

## Սամոսյուկի պատմությունը
1992 թվականին լեհ հետազոտող Եժի Սրոկան հրատարակեց մի գիրք, որում մեջբերվում էին լեհ կապրալ Յան Սամոսյուկի 1981 թվականի սեպտեմբերի 5-ի վկայությունները: Սամոսյուկի վկայության հիման վրա բելառուս հրապարակախոս Վլադիմիր Բեշանովը գրել է, որ 1939 թվականի սեպտեմբերի 17-ի գիշերը (երբ ամրոցն արդեն լքված էր), լեհերը գրավեցին Սիկորսկի ամրոցը, որը հետո պաշտպանեցին 1939 թվականի սեպտեմբերի 20-ից 26-ը: Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները գերմանացիների հետ միասին մասնակցեցին Սիկորսկի ամրոցի վրա հարձակմանը:

Սամոսյուկի վկայությունը հրապարակելիս Եժի Սրոկան կասկածի տակ դրեց դրա իսկությունը, քանի որ Սիկորսկի ամրոցը («Գրաֆ Բերգ» ամրոց) գտնվում է ամրոցից հյուսիս, որտեղից գերմանացիները առաջխաղացում ունեցան:Հետևաբար, լեհերը չէին կարող աննկատ մտնել Սիկորսկի ամրոց: Այդ պատճառով Սրոկան Սիկորսկի ամրոցը փոխարինեց Հինգերորդ ամրոցով՝ որպես մարտերի վայր: Պատմաբան Ի. Ռ. Պետրովը նշել է, որ 1939 թվականի սեպտեմբերի 19-26-ը ամրոցի համար մղված մարտերը չեն հաստատվում ո՛չ գերմանական (մասնավորապես՝ մարտական ​​օրագրով), ո՛չ էլ խորհրդային փաստաթղթերով: Ավելին, Սամոսյուկի ցուցմունքը հերքվում է Մուխավեց գյուղի բնակչուհի Աննա Տրեբիկի ցուցմունքով (հրատարակվել է Եժի Սրոկայի կողմից): Տրեբիկը վկայել է, որ 1939 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Բուգ գետի ափին մոտ գտնվող թփուտներում նա հանդիպել է կապիտան Ռաջիշևսկուն մի քանի զինվորների և սպաների հետ: Նրանք նրա մոտ թողել են իրենց փաստաթղթերը, հագել քաղաքացիական հագուստ, և երբ մթնել է, հեռացել են:Սամոսյուկը, սակայն, վկայել է, որ Ռաջիշևսկին և նրա խումբը 1939 թվականի սեպտեմբերի 26-ի մարտերից հետո լքել են Սիկորսկի ամրոցը, հասել Մուխավեց գյուղ, որտեղ իրենց փաստաթղթերը թողել են տեղացի բնակչի մոտ, հագել քաղաքացիական հագուստ և գնացել իրենց առանձին ճանապարհներով:

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* *David R.* Marples and Per Anders Rudling. War and Memory in Belarus: The Annexation of the Western Borderlands and the Myth of the Brest Fortress, 1939—41 // Białoruskie Zeszyty Historyczne (Беларускі гістарычны зборнік). — Vol. 32 (December 2009). — PP. 225–244. (белорусскоязычная версия: *Дэвід Р. Марплз, Пэр Андэрс Рудлінг.* Вайна і гістарычная памяць у Беларусі: далучэньне заходніх абласьцей і міт пра Берасьцейскую крэпасьць // ARCHE. — 2010. — № 5 (92). — С. 11—60.).
* 

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելաեվրոպական թատերաբեմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Լեհ-գերմանական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Լեհաստան ներխուժման ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Լեհաստանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում
Կատեգորիա:Լեհաստանի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Լավ հոդվածներ