Զաալֆելդ

**Զաալֆելդ** կամ **Զաալե** (**'), քաղաք [[Գերմանիա]]յում, [[Թյուրինգիա]]յի Զաալֆելդ-Ռուդոլշտադտ շրջանի կենտրոնն է նահանգի  հարավ-արևելքում։ Այն միջազգային առումով առավել հայտնի է որպես գերմանական արքայական դինաստիայի՝ Վետտինների սաքսոնական՝ Սաքսեն-Կոբուրգ-Գոթեր ճյուղի նախնիների նստավայր։

Զալֆելդը գտնվում է [[Զալե (գետ)|Զաալե գետի]] ափին՝ Զաալեի ոլորանի կենտրոնում: Քաղաքից հարավ-արևմուտք սկսվում են Թյուրինգիայի թերթաքարե լեռները: Ամենահայտնի տեսարժան վայրը [[Զաալֆելդի հեքիաթային քարայրներ|Հեքիաթային քարայրերն]] են: Քաղաքը նաև կարևոր [[երկաթուղային հանգույց]] է:

== Աշխարհագրություն ==
Քաղաքը գտնվում է [[Զալե (գետ)|Զաալե]] գետի հովտում՝ Թյուրինգիայի բարձրավանդակի հյուսիսում, 48 [[Կիլոմետր|''կմ'']] գերմանական մշակութային կենտրոն [[Վայմար]]ից հարավ։ Զաալֆելդ կայարանն այժմ սպասարկում են Բեռլինից [[Մյունխեն]] երթևեկող միջքաղաքային էքսպրես գնացքները։

Զաալֆելդն ունի 28,000 բնակիչ։ Հարևան Ռուդոլշտադտի և Բադ Բլանկենբուրգի հետ միասին Զաալֆելդը կազմում է [[Քույր քաղաքներ|քույր քաղաքային]] շրջան՝ մոտ 70,000 բնակչությամբ։

Տեղական լեռը Կուլմն է, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 481.9 մետր բարձրության վրա։

== Պատմություն ==
[[Պատկեր:Saalfeld-1650-Merian.jpg|մինի|Զաալֆելդ, Մաթեուս Մերիան<br>(մոտ 1650 թվական)]]

Զաալֆելդը Թյուրինգիայի պատմական քաղաքներից մեկն է, որը, հնարավոր է, հիմնադրվել է 7-րդ դարում հնագույն Թյուրինգիայի ([[Գոթեր|գոթական]]) ամրոցի շուրջ, որն այսօր կոչվում է Հոհեր Շվարմ կամ ''Սորբենբուրգ'' ( [[Սորբեր]]ի ամրոց):  Տարածքն առաջին անգամ հիշատակվում է 899 թվականի մի փաստաթղթում: Հայտնի է, որ Կիցերշտայն ամրոցը, որը գտնվում է Զաալե գետի վերևում գտնվող բարձունքի վրա, սկզբնապես կառուցել է գերմանական թագավոր [[Հենրիխ I Թռչնորս|Հենրիխ I-]] ը, թեև ներկայիս շենքը կառուցվել է միայն 16-րդ դարից առաջ: 1012 թվականին օտտոնական դինաստիայի [[Սրբազան Հռոմեական կայսրություն|Գերմանական Ազգի Սրբազան Հռոմեական կայսրության]]  վերջին [[Սրբազան Հռոմեական կայսրություն|կայսր]] [[Հենրի II (Հռոմեական Սուրբ կայսր)|Հենրի II-ը]] նախկին [[Կարոլինգյան կայսրություն|կարոլինգյան]] ''Կայզերպֆալցը'' զիջել է Լոթարինգիայի կոմս Պալատին Էցզոյին, որի դուստր [[Ռիկսա Լոթարինգացի|Ռիխեզա Լոթարինգացին]] այն կտակել է [[Քյոլն]]ի [[կուրֆյուրստ]] արքեպիսկոպոսներին:

Տեղացի ժամանակագիր Լամբերտի Հերսֆելդի խոսքերով՝ Քյոլնի արքեպիսկոպոս Աննո II-ը 1071 թվականին այստեղ հիմնել է [[Բենեդիկտյան միաբանություն|բենեդիկտյան վանական]] համալիր, որն արագորեն դարձել է արևելյան Թյուրինգիայի եկեղեցական կենտրոն, սակայն ավերվել է 1526 թվականի [[Գյուղացիական պատերազմ Գերմանիայում (1524-1525)|գերմանական գյուղացիական պատերազմի]] ժամանակ։ Մոտ 1250 թվականին հիմնադրվել է [[Ֆրանցիսկյան միաբանություն|ֆրանցիսկյան]] վանք, որը նույնպես լուծարվել է [[Ռեֆորմացիա|բողոքական ռեֆորմացիայի]] ժամանակ։ Հոհենշտաուֆեն կայսր [[Ֆրիդրիխ I Շիկամորուս|Ֆրիդրիխ Բարբարոսան]] հրամայել էր կայսերական քաղաքի նախագծումը, որի միջնադարյան պարիսպների և [[բաստիոն]]ների մասերը պահպանվել են մինչ օրս։ Այնուամենայնիվ, 1208 թվականին քաղաքացիները ստիպված էին քաղաքային արտոնություններ ստանալ Շվարցբուրգի կոմսերից՝ որպես իրենց ֆեոդալներ։

=== Վետտինների դինաստիա ===
[[Պատկեր:Saale_Saalfeld.JPG|մինի|[[Զալե (գետ)|Զաալե գետ]]]]
[[Պատկեր:Johanneskirche_Saalfeld_Innenraum.JPG|մինի|Զաալֆելդի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի]]

1389 թվականին քաղաքը վերջապես ձեռք է բերել Թյուրինգիացի [[լանդգրաֆ]] Բալթազարը, որը Վետտինների դինաստիայի անդամ էր: Զաալֆելդի տնտեսությունը ծաղկում է ապրել շրջակա [[Հանքային գործ|հանքերից]], Զաալե գետի տրանսպորտից, ինչպես նաև ձկնորսությունից (որը արտահայտվում է քաղաքի զինանշանի վրա գտնվող սովորական [[Բեղլուներ|բեղլու ձկնատեսակներով]])։ Վետտինների կառավարիչները մինչև 1514 թվականը [[Ռոմանական ճարտարապետություն|ռոմանական ոճով կառուցված]] նախորդ շենքի տեղում կառուցել են [[Գոթական ճարտարապետություն|գոթական]] Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին (Hall church, ձգված սրահով թևերով և [[Նավ (ճարտարապետություն)|նավերով]] եկեղեցի)։ Գոթական քաղաքապետարանի կառուցումն ավարտվել է 1537 թվականին։ Իշխող դինաստիան հասել է իր կարևորության բարձրությանը, երբ 1423 թվականին Վետտինների բոլոր հողերը, ներառյալ [[Թյուրինգիա]]յի կալվածքները, միացվել են Սաքսոնիայի կուրֆյուրստությանը (Վերին Սաքսոնիա)։

Սակայն արդեն 1485 թվականին Սաքսոնիայի կուրֆյուրստ Էռնեստը համաձայնության է եկել Լայպցիգի բաժանման հարցում իր կրտսեր եղբոր՝ Սաքսոնիայի դուքս Ալբերտ III-ի հետ։ Էռնեստը պահպանել է հարավային Թյուրինգիայի կալվածքները Զաալֆելդի հետ միասին։ Նրա թոռը՝ Յոհան Ֆրիդրիխ I-ը, կորցրել է [[Կուրֆյուրստ|կուրֆյուրստ ընտրվելու]] արժանապատվությունը Վիտենբերգի 1547 թվականի կապիտուլյացիայի ժամանակ, որն ավարտել է Շմալկալդյան պատերազմը, ինչպես նաև Թյուրինգիայից դուրս գտնվող իր բոլոր կալվածքները։ 1570 թվականի [[Շպայեր]] քաղաքի դիետայում (կամ Կայսերական խորհրդում **') կայսր Մաքսիմիլիան II- ի կողմից հաստատված՝ Յոհան Ֆրիդրիխի Էռնեստինայի ժառանգները պահպանել են միայն Սաքսեն-Վայմար և (1572 թվականից) Սաքսեն-Կոբուրգ-Այզենախ դքսությունները։ 1602 թվականին Սաքսեն-Վայմարի դուքս Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I- ի մահից հետո Զաալֆելդն անցել է նորաստեղծ Սաքսեն-Ալտենբուրգ դքսությանը, 1673 թվականից՝  Սաքսեն-Գոթա-Ալտենբուրգ դքսությանը։

### Սաքս-Կոբուրգ-Զաալֆելդ
մինի|Զաալֆելդ ամրոց

16-րդ դարի սկզբին մի քանի հրդեհներից հետո Զաալֆելդը վերակառուցվել է Վերածննդի ճարպտարապետական շքեղ ոճով: 1675 թվականին Սաքսեն-Կոբուրգի դուքս Ալբերտ V-ը՝ գահ բարձրանալուց հետո քաղաքն ընտրել է որպես իր նստավայր, իսկ 1677 թվականից սկսած՝ Զաալֆելդի ամրոցը կառուցվել է ավերված բենեդիկտյան վանքի տեղում, որը 1680 թվականին անցել է իր կրտսեր եղբորը՝  Հովհաննես Էռնեստ IV-ին: Ալբերտի մահից հետո՝ 1699 թվականին, Հովհաննես Էռնեստը նույնպես պահանջել է Սաքսեն-Կոբուրգը և իրեն անվանել է Սաքսեն-Կոբուրգ-Զաալֆելդի դուքս:

Վերանորոգված ամրոցը, որն այսօր քաղաքի վարչական շենքն է, եղել է Սաքսեն-Կոբուրգ-Զաալֆելդ ճյուղի չորս սերունդների տունը։ Մինչև 1825 թվականը Զաալֆելդը շարունակել է լինել  դքսության երկու մայրաքաղաքներից մեկը՝ Կոբուրգի՝ հարավում գտնվող նրա ֆրանկոնական քույր-քաղաքի հետ միասին։ 4-րդ դուքս Էռնեստ Ֆրեդերիկը (1724–1800) Զաալֆելդում ծնված վերջինն էր. 1764 թվականին նա մայրաքաղաքը Զաալֆելդից տեղափոխել է Կոբուրգ, որտեղ 1805 թվականին նրա որդին՝ և ժառանգորդ դուքս Ֆրանցիսկոսը (1750–1806) գնել է Ռոզենաու ամրոցը որպես իր նստավայր։

Ֆրանցիսկոսի երեխաները կապված են եղել Եվրոպայի բազմաթիվ թագավորական ընտանիքների հետ. նրա դուստրը՝ Սաքսեն-Կոբուրգ-Զաալֆելդի արքայադուստր Վիկտորիան (1786–1861), արքայազն Էդուարդի հետ ամուսնանալուց հետո դարձել է թագուհի Վիկտորիայի մայրը: Նրա եղբայրը՝ 1806-1826 թվականներին Սաքսեն-Կոբուրգ-Զաալֆելդի վերջին ինքնիշխան դուքսը (որպես Էռնեստ III),  և 1826-1844 թվականներին Սաքսեն-Կոբուրգ և Գոթայի առաջին ինքնիշխան դուքս (որպես Էռնեստ I (1784–1844)), թագուհի Վիկտորիայի ամուսնու՝ արքայազն Ալբերտի հայրն էր:

Այս տոհմածառը շարունակվում է անխզելիորեն թագուհի Վիկտորիայից մինչև այսօրվա Չարլզ III թագավորը: Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում նրանց եղբայրը՝ Սաքսեն-Կոբուրգ-Զաալֆելդի դուքս Լեոպոլդը (1790–1865) 1831 թվականին դարձել է Բելգիայի թագավորական տան նախահայրը, մինչդեռ նրանց քույրը՝ Սաքսեն-Կոբուրգ-Զաալֆելդի արքայադուստր Ժուլիանեն (1781–1860) ամուսնացել է Ռուսաստանի մեծ դուքս Կոնստանտին Պավլովիչի հետ: Ֆրանցիսկոս դուքսի այլ ժառանգներից են Գերմանիայի կայսր Վիլհելմ II-ը, Ռուսաստանի կայսրուհի Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնան, Իսպանիայի թագուհի Վիկտորիան, Պորտուգալիայի թագավոր Ֆերդինանդ II-ը, Մեքսիկայի կայսրուհի Կառլոտան, Բուլղարիայի թագավոր Ֆերդինանդ I-ը,  Հունաստանի և Դանիայի արքայադուստր, Իսպանիայի թագուհի Սոֆիան, Նորվեգիայի թագուհի Մոդը և Ռումինիայի թագուհի Մարին։

1826 թվականին դուքս Էռնեստ III-ի օրոք Սաքսեն-Գոթայի և Ալտենբուրգի հարևան դուքսական գիծը վերացել է։ Էռնեստը ստացել է նախկին Սաքսեն-Գոթան, բայց դրա դիմաց ստիպված հրաժարվել է Զաալֆելդից՝ իր Էռնեստինե զարմիկ ՝ Սաքսեն-Մայնինգենի դուքս Բեռնհարդ II-ի օգտին։

### Ժամանակակից շրջան
1806 թվականի հոկտեմբերի 10-ին պրուսական և սաքսոնական միացյալ զորախումբը Զաալֆելդի ճակատամարտում բախվել է ֆրանսիական Մեծ բանակի կորպուսի հետ՝ մարշալ Ժան Լաննի գլխավորությամբ, որի արդյունքում զոհվել է Պրուսիայի արքայազն Լյուդովիկոս Ֆերդինանդը (1772-1806):

Լայպցիգ-Պրոբստցելլա երկաթուղու բացումը հետագայում խթանեlլ է քաղաքի զարգացումը: Առաջին համաշխարհային պատերազմից և 1918-1919 թվականների գերմանական հեղափոխությունից հետո Զաալֆելդը դարձել է նորաստեղծ Թյուրինգիա Ազատ Պետության մաս: 1936 թվականից որպես *[[Վերմախտ]]ի* զինված ուժերի երկաթուղային հանգույց և կայազորային քաղաք, այն մեծապես տուժել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմավարական ռմբակոծություններից:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի բաժանման ժամանակ Զաալֆելդը *Զաալ երկաթուղու* ներքին գերմանական սահմանային կայարան էր՝ Լայպցիգ/Հալլեի և Նյուրնբերգի միջև գնացքներով երթևեկող երկու երթուղիներից մեկը։ Որպես սահմանային կայարան, նրա շոգեքարշերի պահեստը ձեռք էր բերել լրացուցիչ նշանակություն, քանի որ Զաալֆելդը, ըստ էության, դարձել էր ԳԴՀ գնացքների ծառայությունների հարավային վերջնակետը։

Երկրոդ համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի բաժանման արդյունքում Արևելյան և Արևմտյան Գերմանիաների միջև շոգեքարշերի շահագործման շարունակականության ընդհատման պատճառով (Արևելյանում շարունակվում էր, Արևմտյանում՝ ոչ), տարածքը մի քանի տարի դարձել էր երկաթուղային սիրահարների համար իսկական «մեքքա» (ուխատագնացության նման մի բան)։ Այնուամենայնիվ, չնայած հարավում հին Գերմանիայի սահմանին շատ մոտ լինելուն, այն հասնել հնարավոր էր միայն շատ զարտուղի ճանապարհով։

Ֆրանկենվալդի զառիթափ երկաթուղին առաջին անգամ էլեկտրաֆիկացվել է 1939 թվականին, նախքան Խորհրդային Միությունը 1945 թվականին կրկին ապամոնտաժել էր կայմերը և վերգետնյա լարերը որպես փոխհատուցում, ինչպես նաև Զաալի երկաթուղու դեպքում։ Պրոբսցելլայի և Կամբուրգի միջև ընկած գծի էլեկտրաֆիկացիան եղել է 1995 թվականին՝ Գերմանիայի վերամիավորումից հետո։

2018 թվականի հուլիսին Զաալֆելդեր Հյոեի և Վիտգենդորֆի նախկին համայնքները միավորվել են Զաալֆելդին։ Ռեյխմանսդորֆ և Շմիդեֆելդ նախկին համայնքները միավորվել են Զաալֆելդին 2019 թվականի հունվարին։

## Տնտեսություն
Ավանդաբար, Զաալֆելդը հայտնի է եղել իր արծաթի հանքերով։ Այսօր Զաալֆելդն ունի մի շարք բարգավաճ արդյունաբերություններ, այդ թվում՝ մեքենաների, աղյուսների, ներկերի, ածիկի, սիգարների, գուլպեղենի, շոկոլադի և քացախի արտադրություն։ Այլ արդյունաբերություններ են գարեջրագործությունը, տպագրությունը և երկաթի ձուլումը, իսկ տարածքում կան օխրայի և երկաթի հանքեր:

### Զբոսաշրջություն և սպորտ
Զբոսաշրջությունը և հանգստի հետ կապված գործունեությունը կազմում են տեղական տնտեսության զգալի մասը։ Զաալֆելդը գտնվում է Թյուրինգիա նահանգի լեռնային անտառներում, որը հայտնի է իր ձմեռային սպորտաձևերով և 2006 և 2010 թվականների ձմեռային օլիմպիական խաղերում ապահովել է մեդալների ընդհանուր աղյուսակի հաղթող Գերմանիայի ոսկե մեդալների կեսը:

Զաալֆելդը հայտնի վայր է լեռնային Ռենշտայգի լեռնաշղթայի՝ Գերմանիայի ամենահայտնի լեռնային արահետներից մեկի՝ 168 կմ երկարությամբ լեռնային լեռնաշղթայով։

## Երկվորյակ քաղաքներ - քույր քաղաքներ
* , Կուլմբախ
* , Սամաիպատա
* , Սոկոլով
* , Ստեյն
* , Զալևո

## Զաալֆելդի հայտնի քաղաքացիներ
մինի|Յոհան Ֆիլիպ Կիրնբերգեր (1721-1783) գերմանացի երաժշտության տեսաբան և կոմպոզիտոր

* Բրիտա Բիլաչ (ծնված 1968-), բարձրացատկորդ
* Հյուգո Էբերլեյն (1887–1941), քաղաքական գործիչ (SPD, USPD, KPD)
* Պետրա Ֆելկե (ծնվել է 1959 թվականին), թեթև ատլետիկայի մարզիկ, օլիմպիական չեմպիոն
* Կարլ Ֆրիդրիխ Գելդներ (1852–1929), լեզվաբանության պրոֆեսոր և նշանավոր սանսկրիտագետ
* Վոլֆրամ Գրանդեզկա (ծն. 1969), դերասան
* Յորգ-Վոլֆգանգ Յան (ծնվել է 1936 թվականին), ջութակահար և երաժշտական մանկավարժ
* Մաքս Յուտներ (1888–1963), զինվորական սպա և գեներալ
* Յոհան Կիրնբերգեր (1721–1783), կոմպոզիտոր և թագավորական երաժշտական ղեկավար, Յ.Ս. Բախի աշակերտ
* Պաուլ Օսվալդ (1905–1993), ֆուտբոլային մարզիչ
* Էրազմուս Ռեյնհոլդ (1511–1553), մաթեմատիկոս և ամենաազդեցիկ աստղագետ
* Օսկար Բերնհարդ Ռիխտեր (1823-1905), Սանկտ Պետերբուրգում գտնվող «Օսկար Ռիխտեր» օպտիկա-մեխանիկական արհեստանոցի հիմնադիր և սեփականատեր
* Մայքլ Շոնհեյթ (ծնված 1961 թ.), դիրիժոր և երգեհոնահար
* Հենրիխ Շուլց (1893–1979), սպա և քաղաքական մարդասպան
* Յոհան Զեմլեր (1725–1791), աստվածաբան և գերմանական ռացիոնալիզմի հայր
* Ռոր Վուլֆ (1932–2020), նկարիչ, գրող և բանաստեղծ:

## Տես նաև
* Զաալֆելդի հեքիաթային քարայրներ (*die Feengrotten* ), ստորգետնյա զբոսաշրջային վայր Զաալֆելդի մոտակայքում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Port, Andrew I. (2007). *Conflict and Stability in the German Democratic Republic*. Cambridge University Press.

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ