Իրանական ավանդական բժշկություն

**Իրանական ավանդական բժշկություն** (), որը նաև հայտնի է որպես **պարսկական ավանդական բժշկություն**, ավանդական բժշկության ամենահին ձևերից մեկը։

Այն հիմնված է չորս հումորների հայեցակարգի վրա՝ լորձի (Բալգհամ), արյան (Դամ), դեղին լեղու (Սաֆրա) և սև մաղձի (Սաուդա): Չորս հումորների հայեցակարգը հիմնված է Ռազեսի և Ավիցեննայի ուսմունքների վրա՝ մշակված բժշկական համակարգում:

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ վերջին տարիներին իրանական ավանդական բժշկության աշխուժացմանն ուղղված ջանքերը ձևավորել են երկու հիմնական վերաբերմունք՝ ապացույցների վրա հիմնված բժշկություն և շառլատանություն: Թեև շատ ակադեմիկոսներ օգտագործում են ապացույցների վրա հիմնված գիտական չափումներ (օրինակ՝ տարբեր ուսումնասիրություններ են անցկացվել և զեկուցվել SARS-CoV-2-ի վրա ավանդական պարսկական բժշկության բանաձևերի ազդեցության վերաբերյալ և այդ բուժումներն ուսումնասիրվել են Իրանում տարբեր կլինիկական փորձարկումների ժամանակ), սակայն ժամանակակից ակադեմիայում կա նաև կեղծ գիտական հոսք։

## Պատմություն
Համաշխարհային մասշտաբով այս բժշկությունն իր գագաթնակետին հասել է Իրանում՝ զուգահեռաբար նաև այնպիսի պոլիմաթների մոտ, ինչպիսիք են Աբու Բաքր Մուհամադ Զաքարիա Ռազին, Ավիցեննան և Էսմայիլ Ջորջանին: Հին իրանական բժշկությունը՝ չորս հումորի որպես բուժիչ համակարգի հիմնական գիտելիքները մշակվել են Հակիմ Ավիցեննայի կողմից իր *«Բժշկության կանոն»* բժշկական հանրագիտարանում։

### Առողջության պահպանում
Համաձայն սահմանման, որը տրված է իրանական առաջին բժշկական դասագրքերից մեկում, որը կոչվում է «Հիդայաթ ալ-Մութաալեմին Ֆի ալ-Թիբբ» (թարգմանված է որպես «Ուղեցույց բժշկություն սովորողների համար»), որը գրվել է 10-րդ դարում Ալ-Ախավինի Բոխարիի կողմից՝ բժշկությունը մարդկանց առողջությունը գիտականորեն պահպանելու և այն վերականգնելու տեխնիկան է՝ վերջինիս վատանալու արդյունքում։

Այն մեծապես կենտրոնանում է առողջության պահպանման և հիվանդությունների կանխարգելման առաջնահերթության վրա, քան բուժման։

### Աթթարին
Պարսկական ավանդական բժշկության համար դեղաբույսեր, համեմունքներ և բույսերի էքստրակտներ հաճախ վաճառվում են մասնագիտացված խանութում, որը կոչվում է աթարի։ Նման դեղատան գործունեությունը կարգավորվում է կառավարության կողմից:

## Սկզբունքներ
Բժշկությունում ապրելակերպի կանոնները կենտրոնացած են վեց հիմնական սկզբունքների վրա, որոնք պարսկերեն հայտնի են որպես *«Սետահ Զարորիահ»*։ Սնվելը, շրջակա միջավայրը, ֆիզիկական ակտիվությունը, քնի ռեժիմը, հույզերը և մարմինը թափոններից մաքրումը ապրելակերպի հիմքում ընկած վեց հիմնարար և առաջնորդող սկզբունքներն են։ Ենթադրվում է, որ առողջությունը դրսևորվում է սեփական խառնվածքը կամ ֆիզիկական և մտավոր առանձնահատկությունները ճանաչելու և այս տեղեկատվությամբ ապրելակերպն ուղղորդելու համար։

## Խառնվածք
### Միզաջ (խառնվածք)
Իրանական ավանդական բժշկությունը ամբողջական գիտություն է, որը հիմնված է անհատական տարբերությունների վրա, հասկացություն, որը հայտնի է որպես «Միզաջ» կամ խառնվածք: Դա ֆիզիկական և մտավոր բնութագրերի ամբողջություն է, որը որոշվում է մարմնի և մտքի որոշակի ախտանիշներով։ Ըստ դրա յուրաքանչյուր մարդ ունի որոշակի միզաջ, որը որոշում է բոլոր ֆիզիկական կամ մտավոր հատկությունները։ Ընդհանրապես Միզաջը ներկայացնում է մարդու մարմնի ջերմության և թացության ավելցուկը կամ բացակայությունը և դասակարգվում է չորս որակների՝ ջերմություն (պարսկերեն՝ گرمی, տառադարձում՝ գարմի), սառնություն (պարսկերեն՝ سردی, տառադարձում՝ սարդի), չորություն և թացություն։ Միզաջը սպեկտր է և ոմանք ունեն ավելի տաք միզաջ, քան մյուսները: Ոչ մի երկու անհատ չունի ճիշտ նույն միզաջը, բայց նրանք կարող են ինչ-որ չափով նմանվել միմյանց: Ենթադրվում է, որ Միզաջը որոշվում է սաղմի մեջ։ Հետևաբար ծնողների միզաջը նույնպես կարող է որոշիչ գործոն լինել երեխայի միզաջում։

Մինչ Միզաջը ձևավորվում է՝ չորս որակներից մեկը կամ երկուսը կարող են դառնալ գերիշխող և որոշել հիմնական Միզաջը: Հետևաբար բնավորությունները դասակարգվում են ինը կատեգորիաների՝ տաք, սառը, թաց, չոր, տաք և չոր, տաք և թաց, սառը և չոր, ցուրտ և թաց և չափավոր, որտեղ որակներից ոչ մեկը գերիշխող չէ:

Չկան բացարձակ լավ կամ վատ խառնվածք և քանի դեռ դրանք գտնվում են իրենց նորմալ սահմաններում՝ արտացոլված ֆիզիկական և հոգեկան առողջության մեջ, նրանք հավասարակշռված կամ նորմալ վիճակում են: Քանի որ յուրաքանչյուր մարդու միզաջը տարբերվում է մյուսներից՝ մարդկանց ապրելակերպը տարբեր կլինի, սա համարվում է այդ բժշկության հիմնական էությունը առողջության պահպանման և հիվանդությունների բուժման գործում:

Ընդունելով այնպիսի ապրելակերպ, որը համապատասխանում է իրենց միզաջին՝ պետք է փորձել պահպանել իրենց մարմնի բնորոշ ջերմությունն ու թացությունը որոշակի սահմաններում, ըստ իրենց հիմնական միզաջի և խուսափել հնարավոր «վատ խառնվածքից»։

Միզաջը սահմանափակված չէ միայն մարդկանցով: Աշխարհի յուրաքանչյուր օբյեկտ, իրավիճակ և վիճակ ունի հատուկ և սահմանված Միզաջ:

### Խառնվածքի որոշում
Խառնվածքը կամ *ամզաջեհը* դասակարգվում են ինը կատեգորիաների՝ չափավոր, տաք, սառը, թաց, չոր, տաք և չոր, տաք և թաց, սառը և չոր, սառը և թաց։

Որոշ վարքագծային և ֆիզիկական բնութագրեր օգնում են որոշել մարդու խառնվածքը։

#### Շրջանակ
* Հաստ, ամուր, խոշոր ոսկորներով և գիրանալու հակված լինելը թացության նշան է, մինչդեռ չգիրանալն ու նիհար լինելը՝ չորության հատկանիշ է:

#### Մարմնի մասեր
* Ավելի մեծ դեմքերը, մատները, շրթունքները, քթերը, օրգանները և մարմնի մասերը թաց միզաջով մարդկանց որոշիչ առանձնահատկություններն են, մինչդեռ չոր միզաջ ունեցող մարդիկ մարմնի ավելի փոքր մասեր ունեն:

#### Կոմպլեքսավորում
* Վարդագույն և կարմրավուն երեսը ջերմության և թացության նշան է, իսկ դեղին՝ ջերմության և չորության նշան։ Մյուս կողմից, թեթև և գեղեցիկ երանգը թաց և սառը միզաջով մարդկանց բնորոշ հատկանիշն է: Մուգ երանգ ունեցող մարդիկ սառը և չոր միզաջ ունեն։

#### Մազեր
* Չոր միզաջ ունեցող մարդիկ ունեն կոշտ, գանգուր և խուճուճ մազեր, ջերմությունը հանգեցնում է նրան, որ մազերը ավելի արագ են աճում: Տաք Միզաջով մարդիկ ունեն խիտ սև մազեր, հաստ խտությամբ և ավելի մեծ ծավալով։ Մետաքսանման, ուղիղ, հարթ, բարակ և բաց մազեր, որոնք ավելի դանդաղ են աճում՝ սառը Միզաջ ունեցող մարդկանց բնորոշ հատկանիշն է: թացության պատճառով մազերը հեշտությամբ դառնում են գանգուր կամ և հեշտ են հարդարվում:

#### Մաշկ
* Չոր միզաջ ունեցող մարդիկ ունեն չոր մաշկ, իսկ թաց միզաջ ունեցողները՝ փափուկ և փխրուն մաշկ: Սառը միզաջ ունեցող մարդիկ զգում են սառնությունը ավելի արագ, քան մյուս մարդիկ և հակառակը տաք միզաջ ունեցողների համար:

#### Ակտիվություն
* Ջերմությունը բերում է աշխուժության և էներգիայի մակարդակի բարձրացմանը, ինչը խթանում է խոսքն ու մարմնի շարժումը, մինչդեռ սառնությունն առաջացնում է հակադարձ ախտանիշներ, քանի որ սառը Միզաջով մարդիկ այնքան էլ էներգիա չունեն և ընդհանուր առմամբ դանդաղ են և չեն ծախսում իրենց ժամանակը խոսելու և գործելու համար այնքան, որքան ջերմ Միզայով մարդիկ:

#### Հոգեկան հատկություններ
* Ջերմ Միզաջով մարդիկ սովորաբար ավելի էքստրովերտ են, շփվող և ավելի քիչ համբերատար, մինչդեռ սառը Միզաջով մարդիկ ավելի ինտրովերտ են, ավելի հանգիստ և ավելի համբերատար: Տաք միզաջ ունեցող մարդիկ ավելի հակված են սթրեսի և անհանգստության: Այնուամենայնիվ, սառը միզաջ ունեցող մարդիկ հակված են դեպրեսիայի և մելանխոլիկ մտքերի զգալու և կարող են ունենալ հալյուցինացիաներ կամ երբեմն զառանցանքներ:
* Այնուամենայնիվ անձի գծերը կարող են փոփոխվել կամ փոփոխվել տարբեր գործոնների պատճառով, ինչպիսիք են դաստիարակությունը, կրոնը, հոգևորությունը և սեփական վերաբերմունքը փոխելու ձգտումը: Հետևաբար անհատի բնավորությունը կարող է չհամընկնել նրա խառնվածքի հետ։

#### Զգայունություն
* Ջերմ Միզաջով մարդիկ ավելի զգայուն են ջերմության նկատմամբ (շրջակա միջավայր, ուտելիքներ և խմիչքներ)։ Սառը միզաջունեցողները ավելի զգայուն են սառնության նկատմամբ, նրանք, որոնք ունեն թաց միզաջ ավելի զգայուն են չորության նկատմամբ, իսկ նրանք, ովքեր ունեն չոր միզաջ, ավելի զգայուն են թացության նկատմամբ:

#### Քուն
* Չափից շատ քնելը կամ քնկոտությունը թացության նշան են, իսկ քիչ քնի կարիքը չորության որոշիչ հատկանիշն է:

#### Արգասիքներ
* Արգասիքները (օրինակ՝ մեզը, քրտինքը և կղանքը) տաք միզաջ ունեցողների մոտ ունեն ուժեղ գույն և հոտ, մինչդեռ սառը միզաջ ունեցող մարդկանց մոտ արգասիքները չունեն ուժեղ գույն կամ հոտ:

### Ամեն ինչ խառնվածք ունի
#### Օրգանների խառնվածք
Բոլոր օրգանները և մարմնի հյուսվածքները ունեն հատուկ միզաջ։

* **[[Սիրտ]]՝** Սիրտը տաք և չոր բնավորություն ունի։ Սրտի մշտական շարժումը ողջ կյանքի ընթացքում որոշիչ է նրա ջերմության մեջ: Տաք միզաջով մթերքներից են պղպեղը և համեմունքները, չափազանց շատ սնունդ օգտագործելը հանգեցնում է սրտի բաբախյունի: Ֆիքսված ձև ունենալը և թունդ ու ամուր լինելը սրտի չորության նշաններ են։
* **[[Գլխուղեղ|Ուղեղ]]՝** Ուղեղը, մարդու նյարդային համակարգի հրամանատարական կենտրոնն է՝ սառը և թաց։ Ուղեղը բացի փափուկ մոխրագույն և սպիտակ նյութից, բաղկացած է ջրից: Ուղեղն ունակ է առանց ձախողման փոխանցել մեծ թվով ազդակներ։ Ուղեղի գործելաոճը և նրա ձևը սահմանում են նրա սառը և թաց Միզաջը: Չափից շատ կաթնամթերքի օգտագործումը, ինչպիսիք են մածունը, ջուրը կամ մրգերն ու բանջարեղենը բարձր ջրի պարունակությամբ՝ մեծացնում են ուղեղի սառնությունն ու թացությունը, ինչը հանգեցնում է քնկոտության և աշխատանքի վատթարացման։
* **[[Արյուն]], [[լյարդ]], [[մկաններ]]՝** այս օրգանները տաք են և թաց։ Նրանք բավականին տաք են և ճկուն, և նրանց պաշտպանելու, առողջ մնալու և ապրելու համար պետք է օգտագործել միս, հաց և քաղցր սննդամթերք, որոնք բոլորն ունեն տաք և թաց միզաջ: Այնուամենայնիվ չափից շատ ուտելը և այս մթերքների չափից շատ օգտագործումը կարող է առաջացնել այս օրգաններում արգասիքների կուտակման, որը կարող է դրսևորվել պոլիկիտեմիայի, լյարդի ճարպային հիվանդության, մկանների կարծրության կամ մկանների բորբոքման ախտանիշներով։
* **[[Ոսկոր|Ոսկորներ]], [[Ատամ|ատամներ]], [[Եղունգ|եղունգներ]] և [[մազեր]]**՝ դրանք բոլորն ունեն սառը և չոր Միզաջ: Նրանք ամուր են և կոշտ, և դրանք պաշտպանելու և ամուր ոսկորներ կառուցելու համար պետք է ուտել սառը և չոր միզաջ, դրանցից են հանքանյութերը, ինչպիսիք են մագնեզիումը, կալցիումը, ցինկը կամ երկաթը: Նման միներալներ կան չորթանի, ցորենի և բրնձի թեփի, նուշի և գարու մեջ: Իրենց միզաջի շնորհիվ այս օրգանները զգայուն են սառնության և չորության նկատմամբ և դրանց ավելցուկը կարող է ցավ առաջաղնել ցուրտ եղանակին, ինչպես նաև ատամի ցավ և փխրուն մազեր ու եղունգներ։

#### Գույների խառնվածք
Գույներն ունեն խառնվածք, ինչը նշանակում է, որ նրանք կարող են բացահայտել առարկայի խառնվածքը կամ ուժեղացնել անհատի խառնվածքը։

Դեղին գույնը տաք և չոր խառնվածքի խորհրդանիշն է, իսկ կարմիրը ներկայացնում է տաք և թաց Միզաջը: Մյուս կողմից՝ մուգ գույները, ինչպիսիք են սևը, մոխրագույնը և շագանակագույնը, խորհրդանշում են սառը և չոր Միզաջը, իսկ վառ գույները՝ ինչպիսիք են սպիտակը և կապույտը, սառը և թաց Միզաջի խորհրդանիշներն են։

Ջերմ գույները ջերմության նշաններ են և կարող են բարձրացնել ջերմաստիճանը սահմանափակ տարածքում: Այդ գույները կապված են վտանգի, սպառնալիքի, նախազգուշացման և շարժման հետ: Նրանք կարող են բարձրացնել նյութափոխանակությունը մարմնում և դարձնել այն ավելի զգոն։

Հետևաբար սառը Միզաջ ունեցողները, որոնք սովորաբար դանդաղ նյութափոխանակություն ունեն և դանդաղաշարժ են զգում իրենց, պետք է տաք գույներ օգտագործեն իրենց հագուստի և տան համար, մինչդեռ տաք Միզաջով մարդիկ պետք է անեն հակառակը: Ջերմ խառնվածք ունեցող մարդիկ, որոնք սովորաբար աշխույժ, կայտառ, կենսախինդ և սթրեսային են պետք է խուսափեն տաք գույների օգտագործումից և օգտագործեն սառը գույներ, ինչպիսիք են սպիտակը, կապույտը և բաց կանաչը: Նման սառը երանգները կարող են ավելի պասիվ ռեակցիա առաջացնել ուղեղում և կարող են ստիպել մարդուն զգալ հաճույք և հանգիստ: Համապատասխանաբար սառը գույները իդեալական չեն սառը խառնվածք ունեցող մարդկանց համար։

#### Եղանակների խառնվածք
Յուրաքանչյուր եղանակ ունի որոշիչ խառնվածք, ուստի անհատները պետք է հատուկ միջոցներ ձեռնարկեն՝ կախված եղանակից:

* **Գարուն՝** Գարունը տաք է և թաց: Անհատները, հատկապես նրանք, որոնք ունեն տաք և թաց միզաջ, գարնանը պետք է խուսափեն տաք միզաջով քաղցրավենիք, ճարպային, յուղոտ և ծանր սննդամթերք օգտագործելուց։
* **Ամառ՝** Ամառը տաք է և չոր: Ամռանը խորհուրդ է տրվում հրաժարվել տաք և արևի տակ գտնվող մթերքներից, սառեցնող հատկություններով սնունդ օգտագործելուց և բավականաչափ հանգստանալուց, հատկապես տաք և չոր միզաջով մարդկանց համար։
* **Աշուն և ձմեռ՝** Աշունը ցուրտ է և չոր, իսկ ձմեռը ցուրտ է և թաց: Սառը միզաջ ունեցողները պետք է կրճատեն սառը միզաջ ունեցող սննդամթերքները, ինչպիսիք են թթու մթերքները, կաթնամթերքը և ցիտրուսային մրգերը, իսկ սառը վայրերից հեռու մնալը խորհուրդ է տրվում սառը միզաջ ունեցող մարդկանց: Մյուս կողմից նրանց համար օգուտ է քաղցրավենիքի և տաքացնող հատկանիշով ուտելիքներ օգտագործելը, մարզվելը և տաք վայրերում մնալը։

#### Ցերեկային և գիշերային ժամեր
Ջերմության և թացության քանակությունը տատանվում է ցերեկների և գիշերների ընթացքում, հետևաբար ձևավորվում են տարբեր խառնվածքներ. առավոտը ցուրտ է և թաց, կեսօրից առաջ տաք և թաց, կեսօրին տաք և չոր, իսկ երեկոյան և գիշերը ցուրտ և չոր: Օրվա և գիշերվա տարբեր միզաջները տրամադրության փոփոխության և օրվա և գիշերվա ընթացքում տարբերվող ցավի կամ անհանգստության պատճառներն են։

#### Բուրմունքներ
Բուրմունքներն ունեն խառնվածք և համապատասխանաբար առաջացնում են ջերմություն, սառնություն, չորություն և թացություն մարմնում: Միայն ճաշակով կարելի է որոշել սննդի կամ խմիչքի միզաջը։

**Անհամ սննդամթերքները**, որոնք նաև կոչվում են ջրային՝ սառը և թաց են: Ցանկացած անպիտան սննդամթերք, ինչպիսիք են հազարը, կաթնամթերքը, օրինակ՝ մածունը և ցիտրուսային մրգերը, որոնք շատ թթու կամ քաղցր չեն համարվում են սառը և թաց։

**Թթվայնությունը** ցուրտ է և չոր և առաջացնում է չորություն և սառնություն նաև մարմնում։ Քացախն ու թթու բանջարեղենը, թթու մրգերը կամ թթու հյութերը, չարթանը բոլորը սառը և չոր են։

**Աղի, դառը և կծու համերը**, որոնք սովորաբար օգտագործվում են սննդին հատուկ համ հաղորդելու համար՝ տաք և չոր են, թեև կծու կերակուրներն ավելի տաք և չոր են, քան համապատասխանաբար դառը և աղի մթերքները։

**Քաղցրությունը** տաք և թաց է, սննդամթերքի մեծ մասը (ներառյալ հիմնական ուտեստները և բարձր կալորիականությամբ սնունդը) դասվում են այս խմբին։

Սառը և չոր միզաջ ունեցող մարդիկ պետք է խուսափեն թթու մթերքների և խմիչքների օգտագործումից, հակառակ դեպքում նրանց մոտ կարող են առաջանալ այնպիսի պայմաններ, ինչպիսիք են չոր մաշկը, դեպրեսիան և թուլությունը:

Նույնը վերաբերում է այլ խառնվածք ունեցող մարդկանց, օրինակ՝ տաք և թաց միզաջ ունեցողները պետք է հրաժարվեն քաղցր ուտելիքներից, տաք և չոր միզաջով մարդիկ պետք է խուսափեն շատ համեմունքներ և աղ օգտագործելուց, իսկ սառը և թաց Միզաջով մարդիկ պետք է օգտագործեն կաթնամթերքը, ջուրը և ցիտրուսային մրգերը զգուշությամբ։

#### Կլիմայական պայմաններ
Յուրաքանչյուր կլիմա ունի իր յուրահատուկ խառնվածքը: Ընդհանուր առմամբ բևեռային շրջանները, լեռնային շրջանները՝ ժայռոտ լանդշաֆտներով, ավազոտ տարածքներով և հյուսիսային քամիներով սառն են և չոր: Աղի ճահիճներն ու անապատները տաք և չոր են։ Ափամերձ շրջանները ցուրտ են և թաց, մինչդեռ արևադարձային շրջանները տաք և թաց են։

Իրանում հարավային, որոշ արևելյան և հիմնականում կենտրոնական շրջանները, որոնք ստանում են առավելագույն արևի լույս և ցածր թացություն՝ տաք և չոր են: Իրանի հարավային և հյուսիսային Իրանի ափամերձ տարածքները (միայն շոգ եղանակներին) տաք և թաց են: Արևմտյան և հյուսիսարևմտյան շրջանները, որոնք հիմնականում լեռնային են՝ ցուրտ և չոր են, իսկ հյուսիսային Իրանի ափամերձ շրջանները (բացառությամբ տաք սեզոնների) ցուրտ և թաց են։

Տան կողմնորոշումը անկախ նրանից, թե տունը ուղղված է դեպի հարավ, թե հյուսիս, թե կառուցված ստորգետնյա տարածքում որոշում է տան խառնվածքը: Հյուսիս նայող տները (Իրանում) ավելի քիչ արևի ազդեցության տակ են, ստորգետնյա տները կամ թաց վայրերում կառուցված տները սառը և թաց են կամ սառը և չոր: Բայց հարավային կողմում գտնվող տները, որոնք բավականաչափ արևի լույս են ստանում և կառուցված են տաք վայրերում, սովորաբար տաք և չոր են։

Նույնիսկ քամիները կարող են տարբերակիչ խառնվածք զարգացնել որևէ տարածքում: Իրանի հյուսիսային և հյուսիս-արևմտյան շրջաններից փչող քամիները զով են և կարող են սառը խառնվածք առաջացնել, մինչդեռ հարավային շրջաններից փչող քամիները տաք են և զարգացնում են տաք և թաց բնավորություն: Արևմտյան և արևելյան քամիները չափավոր են և շատ չեն փոխում խառնվածքը։

Կարևոր է նաև տարածքում հողի տեսակը։ Ավազակավով և կավե հողերը, որոնք ունեն ջուր պահելու մեծ պոտենցիալ թաց են, մինչդեռ կավիճ կամ ավազոտ հողերը, որոնք կազմված են խոշոր մասնիկներից, որոնք թույլ չեն տալիս ջուրը պահել տաք և չոր են։

#### Հոգեկան պայմաններ
Հոգեկան վիճակի ցանկացած փոփոխություն որոշ չափով ազդում է մարդու խառնվածքի վրա։ Որքան երկար են պայմանները, այնքան ավելի դրամատիկ և տևական են հետևանքները: Մյուս կողմից խառնվածքի փոփոխությունները կարող են ազդել նաև հոգեկան վիճակի վրա։

Մարմնի ներսից ջերմությունը արձակելով դեպի մակերես և հակառակը՝ մարմնի մակերեսից ջերմություն կլանելով՝ նման հոգեբուժական պայմանները կարող են ջերմություն կամ սառնություն առաջացնել մարմնում:

Զայրույթը և հուզմունքը մեծացնում են մարմնի ջերմությունն ու չորությունը և դրանք չոր և տաք Միզաջի նշաններն են, քանի որ տաք և չոր Միզաջ ունեցող անձը ավելի հավանական է, որ զայրանա կամ հուզվի: Մարդիկ, որոնք շատ տաք և չոր սնունդ են օգտագործում, կարող են ավելի հաճախ ենթարկվել զայրույթի և հուզմունքի:

Հաճույքն ու անհանգստությունը տաք և թաց են, մինչդեռ վախը, սարսափը և դեպրեսիան կարող են լինել սառը և չոր, կամ որոշ դեպքերում սառը և թաց *Միզաջի* հետևանք կամ նշան։

Հոգեկան առողջությունը պահպանելու համար կարելի է  ինքնատիրապետում կիրառել և մասնագետի օգնությանը դիմել: Բայց հոգեկան առողջության համար շատ կարևոր է ապրելակերպի ընդունումը, որը կհամապատասխանի իր միզաջին՝ օգտագործելով նրանց խառնվածքին համապատասխան սնունդ և խմիչք:

Եթե տաք միզաջ ունեցող մեկը հաճախ ուտում է ջերմացնող հատկություններով սնունդ, հատկապես տաք եղանակներին, ապա ավելի հավանական է, որ նրանք կկորցնեն իրենց զայրույթը: Այսպիսով  ֆիզիկապես և հոգեպես առողջ մնալու համար պետք է նախ վերանայել և բարեփոխել իր ապրելակերպն ու սննդակարգը, այնուհետև դիմել մասնագետի օգնության կամ ավելի խորը ուսումնասիրել իրավիճակը։

#### Մարմնամարզություն, շարժման բացակայություն
Չափավոր վարժությունները մեծացնում են սրտի և շնչառության հաճախականությունը, արտազատում են քրտինք, որն այնուհետև գոլորշիանում է մաշկից և նվազեցնում սթրեսը: Սրանք բոլորը տաք խառնվածքի ախտանշաններ են, ինչը նշանակում է, որ վարժությունը հանգեցնում է մարմնի ջերմության։

Բարձր ինտենսիվությամբ մարմնամարզությունը հանգեցնում է մարմնի չափից ավելի սառնության և թուլության, իսկ ծանր մարզվելուց հետո սրտի զարկերը շատ ավելի երկար են տևում, որպեսզի վերադառնան իր հիմնական մակարդակին, ինչը առողջարար չէ:

Իսկ շարժման բացակայությունը դանդաղեցնում է նյութափոխանակությունը և խառնվածքը մղում է սառնության և թացության, որն ուղեկցվում է թուլությամբ, անտարբերությամբ, գիրությամբ և այտուցվածությամբ:

Համեմատած թեթև և մտավոր վարժությունների հետ, ինչպիսիք են լողը և շախմատը՝ եռանդուն և բացօթյա վարժությունները, ինչպիսիք են ֆուտբոլը և վազքը, ունեն ավելի տաք և չոր խառնվածք:

Ընդհանուր առմամբ իրանական ավանդական բժշկության տեսանկյունից անաէրոբ վարժությունները, որոնք բաղկացած են կարճատև լարումից և բարձր ինտենսիվ շարժումներից, մեծ մասամբ բարձրացնում եմ մարմնի ջերմությունը և չեն նվազեցնում թացությունը, ուստի դրանք լավագույն կերպով համապատասխանում են ցուրտ միզաջ ունեցող մարդկանց և չեն կարող օգնել նիհարելուն։ Մյուս կողմից, թեթևից մինչև չափավոր ինտենսիվության վարժությունները, որոնք կարող են իրականացվել երկար ժամանակ՝ նվազեցնում են թացությունը և բարձրացնում են մարմնի ջերմությունը և հետևաբար տաք Միզաջ ունեցողները, որոնք ցանկանում են նիհարել միայն կարող են օգուտ ստանալ վարժություններ կատարելուց։

#### Քուն և արթունություն
Քունը մեր առօրյա կյանքի պասիվ և քնած մասն է, մինչդեռ արթնությունը ուղեղի ամենօրյա կրկնվող վիճակ է և գիտակցության վիճակ: Քունը ֆիզիկական և մտավոր հանգիստն է, իսկ արթնությունը՝ ֆիզիկական և մտավոր գործունեությունը։

Հետևաբար, որքան երկար մարդ մնա արթուն, այնքան ավելի կչորանա և կտաքանա նրա մարմինը և որքան երկար քնի այնքան ուղեղն ու մարմինը ավելի կթացանան, ուստի նրանց խառնվածքը կնվազի: Քնած ժամանակ մարմնի ջերմաստիճանը նվազում է, ինչը նշանակում է, որ ջերմությունը շարժվում է մարմնի մակերեսով: Օրվա ընթացքում ջերմությունը տեղափոխվում է մարմնի մակերես և մարմնի ջերմաստիճանը բարձրանում է։

Երբ մարդը բավականաչափ չի քնում՝ ուղեղը և մարմինը դառնում են ավելի ու ավելի տաք և չորանում են, ուստի մարմնի չափազանց ջերմությունը կամ չորությունը վերահսկելու համար պետք է կրճատել տաք և չոր սնունդը: Օրվա ընթացքում կարճ քնելը նույնպես կարող է օգտակար լինել։։

Սառը և թաց Միզաջ ունեցողները չպետք է այդքան շատ քնեն։ Ֆլեգմատիկ խառնվածքով մարդիկ պետք է կրճատեն սառը և թաց խառնվածքով սննդամթերքը, ավելի կարճ քնեն և արթնանալու հետ խնդիրներ չունենան։

#### Տարիքային միջակայք
Չնայած յուրաքանչյուր մարդ ծնվում է ֆիքսված և յուրահատուկ խառնվածքով, որը նաև կոչվում է իր բնորոշ կամ հիմնական Միզաջը՝ ժամանակի ընթացքում հիմնական Միզաջը ենթակա է փոփխությունների: Օրինակ՝ ինչ-որ մեկի միզաջը կարող է ավելի չորանալ, բայց դա չի նշանակում, որ նրանք տառապում են վատ խառնվածքով։

Հաշվի առնելով դա, բացի հիմնական միզաջից՝ առողջ մնալու համար պետք է հաշվի առնել տարիքային խառնվածքը։

##### Աճի շրջան
* Իրանական ավանդական բժշկության հիման վրա 25-ից 30 տարեկանից առաջ ժամանակը կոչվում է «աճի շրջան»՝ ջերմության և թացության գերակշռությամբ: Դեռահասների և երեխաների առողջությունը պահպանելու համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել տաք և թաց Միզաջով սննդամթերք: Նրանց համար օգտակար է հաց, միս, թեփով բրինձ, մրգեր ուտելը։ Այնուամենայնիվ,պետք է զգույշ լինել՝ խուսափելով ավելորդ ջերմությունից։
* Այս ժամանակահատվածում անհրաժեշտ է ավելի շատ սնունդ օգտագործել և ավելացնել սննդանյութերի ընդունումը: Տարբեր տեսակի սննդամթերքի և բարձրորակ սննդի օգտագործումը կարևոր է այս տարիքային խմբի համար:

##### Երիտասարդություն
* 30-ից 40 տարեկանը կոչվում է «երիտասարդություն», երբ թացությունը նվազում է, իսկ ջերմությունն ու չորությունն ավելի գերիշխող է դառնում։ Չի կարելի շատ ուտել տաք և չոր Միզաջի հետ, քանի որ այն ավելացնում է դեղին մաղձը մարմնում:
* Այս տարիքային խմբում շատերի մոտ բշտիկներ են հայտնվում, դյուրագրգիռ են լինում և քնի պակաս են զգում։ Նրանք պետք է ձեռնպահ մնան համեմունքներից, պղպեղից, կծու սննդից, քաղցրավենիքից, աղի և տապակած սննդամթերքից: Փոխարենը նրանք պետք է ուտեն սառեցնող հատկություններով սնունդ, ինչպիսիք են մրգերը, բանջարեղենային ապուրները և կաթնամթերքը, որպեսզի չափավորեն մարմնի ջերմությունն ու չորությունը:
* Այս տարիքում մարդը ուժեղ մարսողական համակարգ ունի և կարող է հեշտությամբ մարսել ծանր մթերքները, ինչպիսին է միսը։

##### Միջին տարիք և ծերություն
* 40-60 տարեկանում, որը կոչվում է **«**միջին տարիք», ջերմությունն ու թացությունը կտրուկ իջնում են, իսկ սառնությունն ու չորությունը գերակշռող դառնում մարմնում: 60 տարեկանից հետո, որը նաև կոչվում է «ծերություն», մարմնում կարող է առաջանալ աննորմալ թացություն, ուստի Միզաջը դառնում է սառը և թաց: Չափազանց թացության պատճառով շատերի համար ծերությունը հոմանիշ է ուռած աչքերի և դեմքի, թուլացած մաշկի, քնկոտության և հիշողության կորստի հետ։
* Որոշ այլ դեպքերում օրգանիզմում ավելի գերակշռող կլինի սառնությունն ու չորությունը։ Ծերության հետ կապված սառնությունն ու չորությունը կառաջացնեին կնճիռներ, ողնաշարի կորություն, մարմնի ջերմաստիճանի անկում, մարսողական համակարգի վատթարացում, աչքերի ու դեմքի այտուցվածություն:
* Ընդհանրապես ծերության հետ գալիս է ջերմության և թացության նվազում և 60-ից բարձր տարիքի մարդկանց խառնվածքը կդառնա ավելի սառը և չոր՝ համեմատած իրենց հիմնական միզաջի հետ:
* Իրենց վատ մարսողական համակարգի պատճառով տարեցները պետք է ձեռնպահ մնան յուղոտ սննդից, մնացորդներից, տապակած մթերքներից, տոմատի մածուկից և սոուսներից և արագ սննդից և փոխարենը նրանք պետք է օգտագործեն բարձր կալորիականությամբ և ցածր ծավալով սնունդ: Նրանք նաև պետք է կրճատեն ջրի, կաթնամթերքի, սառեցնող հատկություններով մրգերի և թթու սննդամթերքի սպառումը։
* Փորկապությունից խուսափելու համար օգտակար է միասին թրջած սալոր կամ թուզ ուտել և քաղցր նուշի կամ ձիթապտղի յուղ խմելը:
* Մարմնի մակերեսին չափավոր յուղեր քսելը՝ ինչպիսիք են քաղցր նուշի յուղը կամ մանուշակի յուղը (ջերմ բնածին միզաջ ունեցող մարդկանց համար) նույնպես լավ է այս մարդկանց համար: Այս մարդկանց խորհուրդ չի տրվում թաց թերապիա, քանի դեռ բժիշկը չի պատվիրել այն հատուկ վիճակում:

## Վատ խառնվածք
Սեփական բնածին կամ հիմնական Միզաջին խանգարելը և ավելորդ ջերմության, սառնության, թացության կամ չորության գնալը կարող է վնասել մարդկանց առողջությունը: Այսպիսով պետք է անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել՝ ճանաչելով նման ախտանիշներ առաջացնող գործոնները դրանց զարգացումը կանխելու համար:

Այն դեպքում, երբ մարդը չի կարողանում երկար ժամանակ պահել իր միզաջն իր նորմալ սահմաններում՝ վատ խառնվածքը կամ «Սո-միզաջը» հարվածում են մարմնին և հիվանդությունները զարգանում են:

### Ավելորդ ջերմություն
Լինում են դեպքեր, երբ հիվանդի մոտ ախտորոշվում է մարմնի չափից ավելի ջերմություն։ Դրա պատճառները ներառում են՝

* Ծանր և արագ վարժություններ կամ ինտենսիվ գործունեություն
* Ծանր բարկություն կամ երջանկություն
* Երկար ժամանակ շոգ պայմաններում մնալ՝ արևի կամ կրակի շուրջ
* Տաքացնող հատկանիշներով կամ տաք Միզաջով սննդամթերքի օգտագործումը, ինչպիսիք են խուրմա, պղպեղ և այլն
* Խցանված ծակոտիները, որոնք նվազեցնում են քրտինքը
* Վարակ և վարակիչ հիվանդություններ, որոնք առաջացնում են ջերմություն

Սրտի արագ բաբախյունը, պզուկների և բերանի խոցերի առաջացումը և քնի պակասը չափազանց ջերմության կողմնակի ազդեցությունն են:

### Ավելորդ սառնություն
Որոշ գործողություններ կամ սննդամթերքի օգտագործումը կարող է նպաստել մարմնում չափազանց սառնությանը։ Դրանք ներառում են՝

* Շարժման բացակայություն կամ անբավարար վարժություններ
* Խորը տխրություն կամ անհանգստացնող մտքեր, որոնք հանգեցնում են քնի պակասի և անհանգստության
* Ինտենսիվ մտավոր կամ ֆիզիկական ակտիվություն, որը նախ բարձրացնում է ջերմությունը, բայց ի վերջո հանգեցնում է սննդանյութերի պակասի և մարմնի ջերմության բացակայությանը:
* Ցուրտ, մութ և թաց վայրերում գտնվելը
* Սառը միզաջով սնունդ ուտել և խմել կամ սառը քսուքների երկար ժամանակ օգտագործումը
* Շատ ցնցուղ ընդունելը կամ լոգանքը, որը բացում է ծակոտիները, այնուհետև մարզվելը
* Բավականաչափ չուտելը կամ սովամահությամբ դիետա պահելը
* Չափից շատ ուտելը, որը դանդաղեցնում է մարսողությունը և նվազեցնում ստամոքսի ջերմությունը

Սառը միզաջով տառապող մարդկանց վրա կարող է ազդել վատ խառնվածքը, որն առաջանում է չափից ավելի սառնությունից՝ սառը միզաջով սնունդ օգտագործելու միջոցով:

### Ավելորդ չորություն
Ստորև բերված է այն պատճառների ցանկը, որոնք կարող են առաջացնել չափազանց չորության պայմաններ։

* Ջերմության բարձրացմանը նպաստող գործոնները, ինչպիսիք են կրակի կողքին գտնվելը, ինտենսիվ գործունեությունը կամ ծանր վարժությունները, որոնք բարձրացնում են ջերմությունը և նվազեցնում մարմնի բնական թացությունը
* Սթրեսի մեջ լինելը կամ չափազանց հուզված լինելը, ինչպես նաև զբաղված լինելը և քնի պակասը
* Չոր կլիմա և եղանակներ, ինչպիսիք են ամառը և աշունը, նաև չոր վայրերում գտնվելը ինչպիսիք են լեռներն ու անապատները
* Շինարարական աշխատանքներ կամ հողի, քարի և շինանյութերի հետ աշխատելը
* Ներկերի և լուծիչների հետ աշխատելը, հատկապես նկարիչների և լաբորատորիաներում աշխատողների հետ
* Չոր միզաջով սննդամթերքի օգտագործումը, ինչպիսիք են քացախը կամ աղը, կամ ցնդող նյութերի օգտագործումը, ինչպիսիք են յուղը, բենզինը, ալկոհոլը, եթերը, ացետոնը, մազերի գույնը կամ եղունգների լաք
* Երկար ժամանակ ծոմ պահելը, քանի որ մարմինը չի կարողանում ձեռք բերել և պահպանել թացության նորմալ մակարդակը

Չոր ու սառը կամ չոր ու տաք Միզաջով նիհար մարդիկ ավելի հաճախ են տառապում ավելորդ չորությունից:

### Ավելորդ թացություն
Մյուս կողմից, որոշ գործողություններ և որոշ ուտելիքներ և խմիչքներ ուտելը կարող են հանգեցնել մարմնի չափազանց թացության։ Դրանք ներառում են՝

* Շարժման բացակայությունը և չմարզվելը առաջացնում են մարմնում կուտակված ավելորդ թացություն
* Երկար ժամանակ թաց վայրերում, օրինակ՝ լոգարանում կամ լողավազանում մնալը
* թաց կլիման կամ եղանակները, ինչպիսիք են գարունը և ձմեռը, կամ ափամերձ տարածքներում բնակվելը
* Ջրի հետ շփման մեջ լինելը, օրինակ՝ աշխատելը բրինձ դաշտերում, լողալը կամ փրկարար լինելը
* Չափից շատ թաց միզաջով ուտելիք և խմիչք օգտագործելը, ինչպիսիք են ջուրը, կաթնամթերքը կամ քացախը
* Չափից շատ ուտելը, քանի որ մարսողական համակարգը ի վիճակի չէ սնունդը պատշաճ կերպով վերածել էներգիայի և օրգանիզմում կուտակվում են անցանկալի նյութեր և թացություն։
* Օրգանիզմից արտանետվող արգասիքների քանակի նվազում, որն օրգանիզմում ավելորդ թացություն է առաջացնում

Ավելորդ քաշ ունեցող մարդիկ, որոնք ունեն թաց միզաջ՝ ավելի հակված են չափից ավելի թացության:

## Խառնվածքի տեսակներ
Իրանական ավանդական բժշկության մեջ ջերմության և թացության ավելցուկը կամ բացակայությունը սահմանում են չորս էական խառնվածք՝ «տաք և թաց (սանգվինիկ կամ *դամավի*)», «տաք և չոր (խոլերիկ կամ *սաֆրավիյ*)», «սառը և չոր (մելանխոլիկ կամ *սաուդավյան*)» և «սառը և թաց (ֆլեգմատիկ կամ *բալղամական*)»: Փակագծերում դրված տերմինները վերաբերում են մարմնի նյութի չորս խմբին (կոչվում են «հումոր» կամ «*Ախլաթ»*), ներառյալ արյունը, դեղին մաղձը, սև մաղձը և լորձը: Շեղատառով գրված բառերը ցույց են տալիս հին գրականության բնօրինակ պարսկերեն տերմինները։

### [[Խոլերիկ]]՝ տաք և չոր
* Խոլերիկ խառնվածքով մարդիկ սովորաբար բարձրահասակ են և նիհար: Նրանք ունեն փոքր դեմք, նրանց մատները, շուրթերը և մարմնի այլ մասերը մեծ չեն և դժվար թե նրանք ավելորդ քաշ ունենան։
* Նրանք ունեն չոր և տաք մաշկի գույն՝ դեղին, երբեմն՝ դեղձի երանգով։
* Նրանք ունեն արագ զարկերակ, բռնկվող են, արագ ավարտում են այն, ինչ պետք է անեն՝ սովորաբար կատարյալ և զգույշ և արագ են խոսում:
* Տաք և չոր միզաջով մարդիկ ունեն բնական բարձր մարմնի ջերմաստիճան:
* Իրենց միզաջի չորության պատճառով նրանք կարող են տառապել փորկապությունից և իրենց մարմնից արտանետվող արգասիք նյութերից (մեզ, քրտինքը և կղանքը), որոնք սովորաբար ունենում են ուժեղ հոտ և գույն:
* Այս խմբի մոտ հաճախ նկատվում է այրոց հետանցքում և միզուղիներում:
* Մարմնի ջերմության պատճառով նրանք արագ են մարսում սնունդը և քանի որ չունեն բավարար քանակությամբ սննդանյութեր մարմնի էներգիայի կարիքները ապահովելու համար՝ արագ են ունենում քաղցի զգում:
* Նրանց բերանը արագ չորանում է։
* Նրանց մարմնի ջերմության շնորհիվ, որը շարժվում է դեպի վեր՝ դեպի գլուխը, նրանց մազերը ավելի արագ են աճում: Նրանք ունեն կոպիտ խիտ սև մազեր: Այս մարդկանց մոտ տարածված է մազերի վաղաժամ սպիտակելը և մազաթափությունը։
* Քանի որ նրանք կարողանում են արագ մտածել և արագ գործել՝ նրանք կարող են կորցնել որոշ կենտրոնացման ունակություններ:
* Նրանք ունեն սուր զգայարաններ և հեշտությամբ կարող են նկատել հոտերի, ձայների, համերի և գույների ամենափոքր փոփոխությունները:
* Նրանք չափազանց զգայուն են և հեշտությամբ կարող են վրդովվել կամ վիրավորվել:
* Նրանք լավ են գործում քիչ քանակությամբ քնի ժամանակ: Նրանք այնքան էլ լիարժեք չեն քնում և հակված են սթրեսի, անհանգստության և քնի պակասի:
* Նրանք իդեալիստ են և արդյունավետության սիրահար։ Նրանք նաև ճշտապահության կողմնակից են։

### [[Սանգվինիկ]]՝ տաք և թաց
* Սանգվինիկ խառնվածքով մարդիկ սովորաբար շփվող և կենսուրախ են: Նրանք սովորաբար բարձր տրամադրություն ունեն, համբերատար և հարմարվող են։
* Նրանք ունեն վարդագույն երանգ և փափուկ ու հարթ մաշկ։ Նրանք ունեն նաև խիտ սև մազեր՝ հաստ խտությամբ և ավելի մեծ ծավալով։
* Սանգվինիկ խառնվածքով մարդիկ ուժեղ են, պինդ և մկանուտ մարմնով:
* Այս մարդիկ ունեն ավելի մեծ երակներ, որոնք ակնհայտ են և հեշտությամբ երևում են ձեռքերի և ոտքերի մաշկի միջով: Նրանք ունեն նաև ավելի հզոր և ուժեղ զարկերակ։
* Նրանք հազվադեպ են հիվանդանում, սակայն նրանք ավելի հակված են այնպիսի պայմանների զարգացմանը, ինչպիսիք են գիրություն, հիպերտոնիա, արյան մակարդում, բարձր խոլեստերին և միզաթթվի բարձր մակարդակ:
* Քնկոտությունը, հատկապես գարնանը տարածված է սանգվինիկն խառնվածք ունեցող մարդկանց մոտ։
* Նրանց մոտ պզուկների առաջացման հավանականությունն ավելի մեծ է:
* Նրանք լավ առաջնորդներ են։
* Նրանք լավ ախորժակ ունեն և հակում ունեն մսի, հացի և բրնձի հանդեպ։
* Նրանց մարմնից արտանետվող արգասիքները սովորաբար ունենում են ուժեղ գույն և հոտ: Քանի որ նրանք մեծ քանակությամբ սնունդ են օգտագործում՝ դուրս են մղում մարմնի ավելի շատ արգասիքներ։

### [[Մելանխոլիկ]]՝ սառը և չոր
* Մելանխոլիկ խառնվածքով մարդիկ սովորաբար նիհար են և ունեն փոքր դեմք։ Նրանք չունեն մարմնի մեծ մասեր և չեն ավելացնում քաշը։
* Նրանք ունեն մուգ երանգ և ամենայն հավանականությամբ մաշկի վրա մուգ բծեր: Նրանց մաշկը չոր և կոպիտ է և հակված է կնճիռների և մաշկի վաղաժամ ծերացման։
* Նրանց մազերը կոշտ են, գանգուր և ոլորված։ Նրանք ունեն նաև ավելորդ անցանկալի մազեր։
* Մելանխոլիկ խառնվածք ունեցող մարդիկ հակված են լինել ինտրոսպեկտիվ և ինտրովերտ: Նրանք գործում և խոսում են անշտապ և կարող է ավելի շատ ժամանակ պահանջվել առաջադրանքը կատարելու համար, բայց նրանք դա լավ են անում:
* Նրանք կարող են բացասական մտքեր ունենալ: Նրանք կարող են ընկալվել որպես ցինիկ, թերահավատ, անվստահ և կասկածամիտ և ավելի հավանական է, որ զարգացնեն հոգեկան խանգարումներ, ինչպիսիք են դեպրեսիան: Նրանք նաև, ամենայն հավանականությամբ ավելի շատ մղձավանջներ են ունենում, քան մյուս մարդիկ:
* Նրանք շատ չեն քնում, դժվարանում են արագ քնել և ունեն քնի ավելի ցածր արդյունավետություն, ինչը կարող է հանգեցնել քնի խանգարման: Նրանք պահպանող հիշողություն ունեն։
* Նրանք շատ ավելի հավանական է, որ տառապեն փորկապությունից և չոր մաշկից: Նրանց մարմնից արտանետվող արգասիքները կարող են մուգ գույն ստանալ:
* Նրանք փոփոխությունների կողմնակից չեն։
* Նրանք զգայուն են սառը և չոր սննդի և ըմպելիքների նկատմամբ և պետք է կրճատեն թթու մրգերի և բանջարեղենի, քացախի պարունակությամբ մթերքները, ոսպը, սմբուկը և արագ սնունդը։

### [[Ֆլեգմատիկ]]՝ սառը և թաց
* Ֆլեգմատիկ խառնվածքով մարդիկ սովորաբար ցուրտ են զգում և ավելի սառն են, քան մյուս մարդիկ։
* Նրանք թեթև են և համեմատաբար ունեն փայլուն մաշկ: Նրանք ունեն մետաքսանման, ուղիղ, հարթ և բարակ մազեր։ Նրանք շատ անցանկալի մազեր չունեն։
* Նրանց մարմնի մասերը մեծ են։ Նրանք սովորաբար ծավալուն են և արագ գիրանում են մարմնի կազմով, որն ունի ավելի մեծ համամասնությամբ ճարպ, քան մկանային հյուսվածք և դրանք սովորաբար այտուցված են թվում: Նրանք իրենց ժամանակ են հատկացնում մտածելու, խոսելու և գործելու համար:
* Նրանք շատ են քնում և երբ արթնանում են՝ զգում են, որ բավականաչափ չեն քնել։ Նրանք սովորաբար դժվարանում են արթնանալ և արթնանում են հոգնած։
* Այս մարդիկ հակված են արթնանալու այտուցված ոտքերով, ձեռքերով և ուռած դեմքով, հատկապես երեկոյան քնից հետո:
* Նրանք վաղ առավոտյան գլխապտույտ և հոգնածություն են զգում, հատկապես, երբ ցուրտ է, կամ ուտելիք կամ խմիչքներ են օգտագործել թաց միզաջի հետ, օրինակ՝ մածուն։
* Նրանք սովորաբար ավելի զգայուն են սառը և թաց եղանակի նկատմամբ: Նրանք զգայուն են կաթնամթերքի, թթու մթերքների, մեծ քանակությամբ ջրի և բարձր ջրի պարունակությամբ մթերքների նկատմամբ և պետք է կրճատեն դրանց օգտագործումը:
* Իրենց մարմնի և ուղեղի թացության պատճառով նրանք հակված են ավելի վատ և կարճ հիշողություն ունենալուն՝ համեմատած այլ խառնվածքի մարդկանց հետ, քանի որ թացությունն ու սառնությունը հանգեցնում են տվյալների փոխանցման և պահպանման նվազմանը:
* Սառը և թաց Միզաջով մարդիկ համբերատար են և հանգիստ։
* Նրանք արտանետում են բավականին մեծ քանակությամբ արգասիքներ, բայց դրանք չունեն ուժեղ գույն կամ հոտ, քանի դեռ նրանց մարմնում դրանք չեն կուտակվել:
* Նրանք չունեն ուժեղ զարկերակ, չունեն ընդգծված երակներ։ Նրանք նաև հակված են ցածր արյան ճնշմանը։

## Հումորներ
Հումորները կամ «Ախլաթ»-ը հեղուկ հումորներ են, որոնք ձևավորվում են լյարդում և ստամոքս-աղիքային համակարգում՝ մարսողությունից հետո։

Այնուհետև նյութերը շարժվում են դեպի լյարդ և նորից մշավում են (ավանդական բժշկության մեջ կոչվում է երկրորդ մարսողություն) և ձևավորում են չորս հեղուկ հումորներ՝ արյուն, դեղին մաղձ, սև մաղձ և լորձ:

Ստամոքս-աղիքային տրակտը, որը նաև հայտնի է որպես մարսողական տրակտ կարևոր դեր է խաղում մարդու առողջության համար և ասում են, որ բոլոր հիվանդությունները սկսվում են աղիքներից։ Ենթադրվում է, որ վերոհիշյալ չորս հումորները կամ «Ախլաթը» պետք է բջիջներին և մարմնի օրգաններին մատակարարեն անհրաժեշտ սննդանյութերով:

Հետևաբար, որքան առողջ են հումորները, այնքան առողջ է մարմինը: Մարսողությանն օգնելու համար հիմնական Միզաջին (խառնվածքին) համապատասխան առողջ սնունդ ընտրելը մարդուն առողջ է պահում: Արյան, դեղին մաղձի, սև մաղձի և լորձի չափից մեծ քանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ ինչ-որ մեկը չի հետևել առողջ սննդակարգին:

Իրանական ավանդական բժշկության մեջ «ձեռնպահ մնալը» արդյունավետ բուժման լավագույն ուղին է։ Ըստ Ռազիի ասացվածքի, երբ դուք գիտակցում եք սննդամթերքի վնասակար հետևանքները, պետք է հրաժարվեք դրանից և խելամիտ է «չնախընտրել ձեր ցանկությունը՝ ձեր մարմնի հարմարավետությունից»:

### Միզաջը հումորներում
Իրանական ավանդական բժշկությունում այս աշխարհում ամեն ինչ ունի միզաջ և Ախլաթը բացառություն չէ: Ախլաթը կարելի է զննել նաև ըստ ջերմության և թացության:

* **Դեղին մաղձը** տաք է և չոր է, եթե այն ավելանա մարմնում, ապա մարմինը կդառնա ավելի տաք և չոր։
* **Արյունը** տաք է և թաց, ավելորդ արյունը կարող է բարձրացնել մարմնի ջերմությունն ու թացությունը։
* **Սև մաղձը** սառը և չոր է, առատ քանակությամբ սև մաղձի դեպքում մարմինը դառնում է ավելի չոր և սառը։
* **լորձը** սառը և թաց է, օրգանիզմում լորձի մեծ քանակությունը կարող է բարձրացնել մարմնի սառնությունն ու թացությունը:

### Դեղին մաղձ
* Դեղին մաղձը օրգանիզմում այնքան առատ չէ, որքան լորձը և արյունը։ Դա բոլոր հումորներից ամենաթեթևն է։ Այն նման է խոհարարական փրփուրի։ Դեղին մաղձը գործում է որպես լուծիչ և հեշտացնում է արյան և սննդանյութերի տեղափոխումը մազանոթներից դեպի մարմնի հեռավոր օրգաններ։
* Այն նաև պատասխանատու է ճարպերի և լիպիդների նյութափոխանակության համար և հեշտացնում է մարսողությունը: Դեղին լեղին  մաքրում է մարսողական համակարգը, անոթային հյուսվածքները և սեռական օրգանները: Ահա թե ինչու չափազանց դեղին լեղով մարդիկ կարող են զգալ այրման սենսացիա միզելու կամ դեֆեքացիայի ժամանակ, ունենալ հաճախակի միզակապություն, աղիքներ հաճախակի արյունահոսություն և առատ կամ երկարատև դաշտան:
* Հաստ կամ մածուցիկ արյունը չի կարող արդյունավետորեն հոսել փոքր անոթների և մազանոթների մեջ և ապահովել հյուսվածքներին բավարար թթվածնով և սննդարար նյութերով, ուստի այն կարող է առաջացնել հոգնածություն, կապտուկներ կամ գունատություն, սառը ոտքերի և սառը ձեռքերի հետ միասին: Դեղին մաղձը դադարեցնում է նման առողջական վիճակը՝ բարելավելով արյան շրջանառությունը, քանի որ նրա խնդիրն է արագացնել արյան և սնուցիչների տեղափոխումն օրգանիզմ։

#### Չափազանց դեղին լեղու ախտանիշներ
* Ախտանիշներ՝ մաշկի և աչքերի դեղնացում, բերանում դառը համի զգացում, դեմքի կամ գլխի վրա պզուկների առաջացում, չոր մաշկ, աչքեր, բերան, քթի հատվածներ և բերանի տհաճ հոտ, կնճիռներ, աչքերի տակ մուգ շրջանակներ, ախորժակի կորուստ, սրտխառնոց, քոր, այրվածք և գրգռվածություն սեռական օրգաններում կամ ուղիղ աղիքում, նիհարություն, անընդհատ ծարավի զգացում, անհանգիստ քուն, քնի պակաս, սթրեսի զգացում, ձեռքերի և/կամ ոտքերի մատների քորի զգացում և ուժեղ հոտով արտանետվող արգասիքներ (մեզ, քրտինք, դաշտանային արյուն), որոնք ի հայտ են գալիս չափազանց դեղին լեղուց։

### Արյուն
«Արյունը» ամենաառատ ու ամենակարևոր հումորն է օրգանիզմում, որը ձևավորվում է ուտելիքով։ «Արյան» հումորն անհրաժեշտ է աճի համար, հատկապես երեխաների և դեռահասների մոտ, երբ տեղի է ունենում նրանց աճը: Այսպիսով նրանք ավելի մեծ քանակությամբ «արյան» կարիք ունեն։

Արյան հոսքի մեծ մասը կազմված է «արյան» հումորից, որը տաք է և թաց։

#### Ավելորդ «արյան» ախտանիշները
* Ինչպես ցանկացած այլ հումոր՝ «Արյան» չափազանց մեծ քանակությունը տհաճություն կամ նույնիսկ լուրջ հիվանդություններ է առաջացնում։ Չափից առավել «արյան» առկայության ախտանիշները՝ գլխապտույտ, թեթև գլխապտույտ, հաճախակի հորանջում, հոգնածություն, կարմիր և արյունոտ աչքեր, դեմքի և շուրթերի կարմրություն, արյունով լցված պզուկներ, թարախակույտ հատկապես ազդրերի, սեռական օրգանների կամ հետանցքի վրա, ատամները մաքրելիս լնդերից արյունահոսություն, հաճախակի քթից արյունահոսություն, արյան բարձր ճնշում, մտավոր սրության կորուստ, առավոտյան բերանում քաղցր համի զգացում, սովորականից ավելի ծանր կամ երկարատև դաշտանային արյունահոսություն, քոր, տաք ու թաց մաշկ։

### Սև մաղձ
* Սև մաղձը սառը է և չոր: Այն նոսր է, բայց անհրաժեշտ է օրգանիզմի համար։ Սև մաղձի ճիշտ քանակությունը պահպանում է ոսկորները առողջությունը և ամրությունը, իսկ ոսկորները, ատամները և ջլերը հիմնականում ապրում են սև մաղձով։
* Սև լեղու նորմալ քանակությունը նաև աջակցում է մազերին և եղունգներին: Սև մաղձը ամրացնում է մարմնի մասերը, հետևաբար մարմնում սև մաղձի պակասը կարող է վնասել ոսկրերի և ջլերի ամրությանը: Վատագույն դեպքում դա կարող է հանգեցնել օստեոպորոզի: Դրա պակասը կարող է նաև առաջացնել ատամների կարիես և մազաթափություն։ Սև մաղձը նաև խթանում է ախորժակին, երբ ստամոքսը դատարկ է:

#### Չափազանց սև լեղու ախտանիշները
* Մարմնում կուտակված չափից ավելի կամ աննորմալ սև մաղձի ախտանիշներ են մաշկի մգացումը, մաշկի շագանակագույն բծերի ձևավորումը, կնճիռները, մռայլ մաշկը, աչքերի տակ մուգ շրջանակների ձևավորումը, մկանային ջղաձգումները (հատկապես ոտքի և մատների մկանները քնի ժամանակ), ավելի ցավոտ դաշտանային ցավերը, անկանոն դաշտանային ցիկլը, դեպրեսիան և բացասական մտքերը, վատ քունը, մղձավանջները, ավելի մուգ արգասիքները (քրտինքը, մեզը), փորկապությունը, կեղծ քաղցը, ավելի խիտ և մուգ արյունը, ավելորդ անցանկալի մազեր ունենալը, նիհարելը, հոգեկան խանգարումների զարգացումը՝ ինչպիսիք են դեպրեսիան, մոլուցքը, մեկուսացումը, թերահավատությունը և ցինիզմը։

### Լորձ
* Արյան հումորից հետո լորձը երկրորդն է օրգանիզմում տարածվածության առումով։ Ունի սառը և թաց Միզաջ։
* Այն հեղհեղուկ նյութ է, որը շատ նման է ջրին (անգույն, անհոտ և անհամ) և այն կարող է հայտնաբերվել մարմնի մասերում, ինչպիսիք են դերմիսը, ճարպային հյուսվածքը (մարմնի ճարպը), սինովիալ հեղուկը և թոքերը, կոկորդը, բերանը ծածկող լորձը և քիթը, որոնք պահանջում են թացություն և ճկունություն՝ նորմալ գործելու համար:
* Ուղեղի և ողնուղեղային հեղուկը նույնպես կազմված է լորձից:
* Ճկունության պահպանումը կամ բարելավումը պայմանավորված է լորձի հումորով։

#### Ավելորդ լորձի ախտանիշներ
* Ախտանիշներ՝ ծանրության զգացում, հատկապես կոպերի և գլխի վրա, այտուցվածություն, մրսածության զգացում (ի տարբերություն սանգվինիկ խառնվածք ունեցող մարդկանց), սառը քրտինք, ափերի քրտնարտադրություն, գունատություն, ծարավ չզգալ կամ կեղծ ծարավ, լորձի արտադրության ավելացում (քթից կամ ջրային աչքերից), լարային կամ հաստ թուք, թուլություն, թուլացած մկաններ, մաշկի թուլացում, քնկոտություն, արթնանալու դժվարություն հատկապես թաց վայրերում կամ բարձր թացությամբ քաղաքներում և ցուրտ եղանակներում, հիշողության կորուստ, գլխապտույտ, ինչ-որ բան սովորելու կամ հիշելու դժվարություն, սնունդը մարսելու դժվարություն, փքվածություն, հաճախամիզություն, թթու կուրծք և փորլուծություն։
* Հոդերը, շնչառական և մարսողական ուղիները առողջ են գործում՝ բավարար քանակությամբ լորձի առկայությամբ:

## Իրանական ավանդական բժշկություն և աչքի առողջություն
Աչքի հիվանդությունների կանխարգելման համար առաջարկությունները կարելի է դասակարգել՝ կապված աչքերի վրա բացասական ազդեցության մեխանիզմի հետ՝

* Որոշ գործոններ կարող են ուղղակիորեն առաջացնել աչքերի չորացում, ներառյալ երկար ժամանակ կրակին նայելը, չափից շատ լաց լինելը կամ պայծառ առարկաներին նայելը: Այնուամենայնիվ որոշ գործոններ կարող են առաջացնել չոր աչք՝ մարմնի ջրազրկումից հետո: Այդ գործոնները ներառում են ուտելի նյութերը, ինչպիսիք են աղի և տաք կերակուրները, անբավարար քունը, չափից շատ սեռական ակտիվությունը և շատ քրտինքը:
* Էմտելայի առաջացման գործոնները, ներառյալ ֆիզիկական ակտիվության պակասը, անբավարար վարժությունը, սննդի թերի մարսումը, չափից շատ ուտելը կամ նախորդ կերակուրը մարսելը կարող են առաջացնել թափոնների կուտակում աչքերում և կարող են հանգեցնել աչքերի հոգնածության:
* Կենտրոնացնող գործոնները՝ չափից շատ քնելը կամ տավարի միս ուտելը կարող է առաջացնել մարմնի ներսում թացության զգացում: Այդ գործոնները դանդաղեցնում են արյան հոսքը աչքի հյուսվածքի ներսում, որին հաջորդում է վատ տեսողությունը:
* Գործոնները, որոնք կարող են առաջացնել գազեր՝ ներառյալ ոլոռը, լոբիները, բանջարեղենը և ծովաբողկը, ինչպես նաև սննդի հետ սառը ջուր խմելը, առաջացնում են ավելորդ գոլորշիներ մարմնի ներսում, ներառյալ աչքի հյուսվածքներում և խաթարում են աչքի բնական գործառույթները:

## Տես նաև
* Ավիցեննա
* Աբու Բաքր Մուհամադ Զաքարիա Ռազի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիտությունն Իրանում
Կատեգորիա:Իրանական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Պարսկական մշակույթ