Գերնոր աստղեր

[thumb|[SN 1994D՝ (ներքևի ձախ անկյունի պայծառ կետը), Ia տիպի Սուպերնովա NGC 4526 գալակտիկայում։|244x244px]]
**Գերնոր աստղեր**, հազվագյուտ աստղերի դաս, որոնց պայծառությունը մի քանի օրվա ընթացքում մեծանում է տասնյակ աստղային մեծությամբ։ Առավելագույն պայծառության գերնոր աստղի լուսատվությունը կարող է մի քանի տասնյակ մլրդ անգամ գերազանցել Արեգակի լուսատվությունը ն որոշ դեպքերում նույնիսկ այն գալակտիկայի պայծառությունը, որին ինքը պատկանում է: Օրինակ, ամենապայծառ գերնոր աստղը, որը հայտնաբերվել է 1937-ին (1C 4182 գալակտիկայում), 100 անգամ գերազանցում էր գալակտիկայի պայծառությունը։ 1054-ին մեր Գալակտիկայում բռնկված գերնոր աստղը լավ երևացել է նույնիսկ ցերեկը։ Վերջին գերնոր աստղը մեր Գալակտիկայում դիտվել է 1604-ին։ Գերնոր աստղերի բռնկման միջին հաճախականությունը հասնում է 300 տարվա։ Մեծ հեռավորության պատճառով նրանց տեսանելի մեծությունը նույնիսկ առավելագույն պայծառության պահին սովորաբար հասնում է 13-րդ աստղային մեծության։ Գերնոր աստղերի բռնկման հետևանքով առաջանում է գազային միգամածություն, որը մեծ արագությամբ լայնանում է և ռադիոճառագայթման հզոր աղբյուր է։ Գերնոր աստղերը ըստ պայծառության կորի և սպեկտրների, բաժանվում են երկու դասի։ 1 դասի գերնոր աստղերի սպեկտրները բնորոշվում են առաքման լայն շերտերով (որոնց մեծ մասը չի նույնացված)։ Նրանց արտավիժած թաղանթների լայնացման արագությունը 1000 կմ/վրկ է, իսկ բացարձակ աստղային մեծությունը՝ –21։ II դասի Գերնոր աստղերի առավելագույն պայծառության ժամանակ սովորաբար ունեն անընդհատ սպեկտրներ (որոնք համապատասխանում են գունային ջերմաստիճանի 40000°K)։ Նրանց թաղանթի լայնացման արագությունը հասնում է 6000–7000 կմ/վրկ, իսկ բացարձակ աստղային մեծությունը՝ –14։ Գերնոր աստղերի բռնկման պատճառները դեռևս անհայտ են։

Գերնոր աստղերը հզոր և լուսավոր աստղային պայթյուն է։ Այս անցումային աստղագիտական իրադարձությունը տեղի է ունենում զանգվածային աստղի վերջին էվոլյուցիոն փուլերում կամ երբ սպիտակ գաճաճը հարուցվում է վերջնական միջուկային միաձուլման մեջ։ Բնօրինակ առարկան, որը կոչվում է ծնող, կամ փլուզվում է նեյտրոնային աստղի կամ սև խոռոչի մեջ, կամ այն ամբողջովին ոչնչանում է։ Սուպերնովայի օպտիկական լուսավորության գագաթնակետը կարող է համեմատվել մի ամբողջ գալակտիկայի հետ, նախքան մի քանի շաբաթ կամ ամիս անց մարելը։

Սուպերնովաները նովաներից ավելի ակտիվ են։ Լատիներենում, նովան նշանակում է «նոր» ՝ աստղաբաշխորեն վկայակոչելով ժամանակավոր նոր պայծառ աստղը:«Սուպեր» նախածանցի ավելացնելը  օգնում է տարբերել նրանց  սովորական նովաներից, որոնք շատ ավելի քիչ լուսավոր են։ *Սուպերնովա* բառը ստեղծվել է Վալտեր Բադեի և Ֆրից Զվիկիի կողմից 1929 թվականին։
*Ծիր Կաթին* - ում նորագույն  դիտարկված սուպերնովան 1604 թ.-ի Քեպլերի Սուպերնովան է, բայց վերջերս հայտնաբերվել են ավելի նոր  մնացորդներ։ Սուպերնովաների ուսումնասիրումները այլ գալակտիկաներում ցույց էն տալիս, որ դրանք *Ծիր Կաթին* - ում այսպիսի պայթյունները տեղի են ունենում միջին հաշվով մոտավորապես երեք անգամ, ամեն դար։ Այս պայթյունները գրեթե դիտելի կլինեին ժամանակակից աստղագիտական աստղադիտակների միջոցով:Նորագույն անզեն աչքով նկատելի սուպերնովան SN 1987A- ն էր ՝  *Ծիր Կաթին* -ի արբանյակում, Մեծ Մագելանյան Ամպում՝ կապույտ գերծանրքաշային աստղի պայթյունը։

Տեսական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ սուպերնովաների մեծ մասը առաջանում են երկու հիմնական մեխանիզմներից մեկով՝ անկումնային աստղում միջուկային միաձուլման հանկարծակի կրկին բոցավառումով կամ զանգվածային աստղի միջուկի հանկարծակի գրավիտացիոն փլուզումով։ Առաջնային իրադարձություններից հետո օբյեկտի ջերմաստիճանը բավականաչափ բարձրացվում է` վերջնական միջուկային միաձգման ձգման համար` ամբողջությամբ խաթարելով աստղը:Հնարավոր պատճառները` երկուական ուղեկից նյութերի կուտակումն է կուտակման միջոցով կամ աստղային միաձուլման միջոցով։ Զանգվածային աստղի դեպքում,զանգվածային աստղի կորիզը կարող է հանկարծակի փլուզման ենթարկվել՝ ազատելով գրավիտացիոն պոտենցիալ էներգիան՝ որպես սուպերնովա։ Թեև դիտարկված սուպերնովաներից ոմանք ավելի բարդ են, քան այս երկու պարզեցված տեսությունները, այս աստղաֆիզիկական մեխանիզմները ընդունվել են աստղագետների կողմից։

Սուպերնովաները կարող են արտանետել մի քանի արևային զանգվածներ ունեցող նյութ՝ լույսի արագության մինչև մի քանի տոկոս արագությամբ։ Սա ընդլայնվող ցնցող ալիք է մղում շրջակա միջաստղային միջոցի մեջ և ավելացնում է գազի և փոշու ընդլայնվող կեղև, որը դիտվում է որպես սուպերնովայի մնացորդ։ Սուպերնովաները միջաստղային միջավայրում տարրերի հիմնական աղբյուր են` թթվածնից մինչև ռուբիդիում։ Սուպերնովաների ընդլայնվող ցնցող ալիքները կարող են հանգեցնել նոր աստղերի ձևավորմանը։ Սուպերնովաների մնացորդները կարող են լինել տիեզերական ճառագայթների հիմնական աղբյուրը։ Սուպերնովաները կարող են առաջացնել գրավիտացիոն ալիքներ, սակայն մինչ օրս գրավիտացիոն ալիքները հայտնաբերվել են միայն սև խոռոչների և նեյտրոնային աստղերի միաձուլման ժամանակ։

Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա
Կատեգորիա:Գերնոր աստղեր