Զոոմորֆիզմ

մինի|375x375փքս|Ձկան տեսքով դռան բռնակ Գերմանիայից, զոոմորֆ արվեստի նմուշ
**Զոոմորֆիզմ** կամ **կենդանակերպություն**, արվեստի համատեքստում մարդկանց նկարագրում է որպես ոչ մարդակերպ կենդանիներ: Այն կարող է նաև սահմանվել որպես արվեստ, որը կենդանիների մեկ տեսակը պատկերում է որպես կենդանիների մեկ այլ տեսակ կամ արվեստ, որն օգտագործում է կենդանիների արտաքին տեսքը, որը երբեմն անվանում են «կենդանական ոճ»։ Աստվածություններին կենդանիների տեսքով պատկերելը (**թերիոմորֆիզմ**) զոոմորֆիզմի օրինակ է կրոնական համատեքստում: *Զոոմորֆիզմ* բառը ծագում է կենդանի և ձև (**) բառերից:

Այն նաև նման է թերիանտրոպիա (therianthropy, դարձվոր) տերմինին, որը կենդանու կերպարանք ստանալու ունակությունն է, սակայն զոոմորֆիզմի դեպքում կենդանու կերպարանքը կիրառվում է ֆիզիկական առարկայի նկատմամբ: Այն նշանակում է կենդանու ձևեր կամ կենդանու բնութագրեր վերագրել այլ կենդանիներին կամ կենդանուց տարբեր իրերին. նման է, բայց ավելի լայն իմաստով, քան անթրոպոմորֆիզմը: 
Ի տարբերություն անթրոպոմորֆիզմի, որը կենդանական կամ ոչ կենդանական վարքագիծը դիտարկում է մարդկային տեսանկյունից, զոոմորֆիզմը մարդկային վարքագիծը կենդանիների վարքագծի տեսանկյունից դիտարկելու միտում է: Այն նաև օգտագործվում է գրականության մեջ՝ մարդկանց կամ առարկաների գործողությունները կենդանական վարքագծով կամ առանձնահատկություններով պատկերելու համար: Զոոմորֆիզմն օգտագործվում է որպես դեկորատիվ տարր այն առարկաների համար, որոնք սովորաբար բավականին պարզ են ձևով և դիզայնով:

[մինի|250x250փքս|«Աքլոր» դիադեմ, [Գալուստ Գյուլբենկյանի թանգարան|Գալուստ Գյուլբենկյան թանգարանից (Լիսաբոն, Պորտուգալիա), հեղինակ` Ռենե Լալիկ, (1897-1898 թվականներ)]]
[մինի|250x250փքս|[Վագրի տեսքով գեղագիր բանաստեծություն (կալիգրամմա) արաբերենով, զոոմորֆ գեղագրության օրինակ]]

## Օրինակներ
### Զոոմորֆիզմը կրոնում
մինի|290x290փքս|Կեննիկոտի Աստվածաշնչից զոոմորֆիկ և մարդակերպ տառեր

* Սուրբ Հոգու աղավնու տեսքով հայտնվելը Նոր Կտակարանում (Ղուկաս 3:22, Մատթեոս 3.16, Մարկոս 1.10), «Նախ՝ Քրիստոս աշխարհ եկավ հեզ աղավնու նման, որ մարդկանց մեղքերին թողություն պարգևի»:
* Մարկոս Ավետարանիչը որպես թևավոր առյուծ ուշ քրիստոնեական պատկերագրության մեջ։
* Հինդուիզմում Վիշնուի հեծնելու թռչունը` վահանա Գարուդան պատկերվում է որպես արծիվ կամ օդապարուկ, կամ կիսով չափ օդապարուկ և կիսով չափ մարդու մարմինով։
* Եգիպտական ​​աստվածները հաճախ պատկերվում էին որպես զոոմորֆ կամ հիբրիդ։
* Եբրայերեն Աստվածաշնչի երկու ամենահայտնի կին մարգարեների՝ Դեբորայի և Հուլդայի անունները Բաբելոնյան Թալմուդում զոոմորֆիկ տերմիններով մեկնաբանվել են որպես «կրետ» և «աքիս»։
* Զոոմորֆիկ և անթրոպոմորֆիկ տառերն օգտագործվել են որոշ կրոնական ձեռագրերում, ինչպիսին է Կեննիկոտի Աստվածաշունչը։

### Զոոմորֆ խոսքը իրերի, գաղափարների, ազգանունների և վիրավորանքների համար
* Գրական արտահայտություն, ինչպիսին է «Առյուծի մռնչյունը»։
* Վիրավորանք, ինչպիսիք են՝ «Դուք խոզեր» կամ «Կերեք մեր միսն ու արյունը, կապիտալիստ բորենիներ, սա ձեր հուղարկավորության խնջույքն է»։
* Համեմատություն, օրինակ՝ «Նրա ընկերը գայլի պես քաղցած է»։
* Փոխաբերություն, օրինակ՝ «Նա տգեղ դոդոշ է»։
* Ուիլյամ Հոգարթի անունը խոզարածի մետոնիմիան է (փոխանունություն):
* Ջրային գայլ, հոլանդական տերմինաբանություն, որը վերաբերում է ցածրադիր վայրերում գտնվող ջրային մարմինների ժամանակի ընթացքում մեծանալու հակմանը, ինչը հանգեցնում է մահվան, անասունների կորստի և հողերի կորստի։
* Ծննդոցում մեղքը թաքնված է ինչպես գազան, որը սպասում է Կայենին կուլ տալուն («...մեղքը դռան մոտ պառկած է. և նա քեզ է փափագում, բայց դու իշխիր նրա վերա»: Ծննդոց 4:7):

### Մարդկությունը պատկերված էվոլյուցիոն համատեքստում
Դեզմոնդ Մորիսը «Մերկ կապիկը» և «Մարդկային կենդանաբանական այգին» վեպերում, Ռոբերտ Արդրեյը «Աֆրիկյան ծագում» վեպում և Կոնրադ Լորենցը «Ագրեսիայի մասին» վեպերում, բոլորը գրել են սոցիոկենսաբանական տեսանկյունից։ Նրանք մարդկային տեսակը դիտարկում էին որպես կենդանի, որը ենթակա է «Առավել ուժեղի գոյատևման» էվոլյուցիոն օրենքին` կենսաֆիզիկական միջավայրին հարմարվելու միջոցով:

### Զոոմորֆիկ պատկերացում իսլամական արվեստում
[մինի|219x219փքս|Ամիր Սաիֆ ադ-Դունյա վալ-Դին իբն Մուհամմադ ալ-Մավարդիի բրոնզե խնկաման, թվագրված [հիջրայի 577 (մ.թ. 1181-1182) թվական, Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)]]

#### Խնկաման
Զոոմորֆիկ առարկայի օրինակ է Ամիր Սաիֆ ադ-Դունյա վա'լ-Դին իբն Մուհամմադ ալ-Մավարդիի խնկամանը, որն այսօր գտնվում է Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանում*:* Խնկամանը զոոմորֆիկ ձևերի համար տարածված առարկաներ են եղել, որոնք ծառայում էին որպես այրվող անուշաբույր նյութերի տարա: Այս կոնկրետ առարկան ծագում է Իրանի սելջուկյան շրջանից: Այն պատրաստված է բրոնզից, ինչը նշանակում է, որ այն ավելի թանկ առարկա էր, քանի որ մետաղական խունկ այրիչների արտադրությունն ավելի թանկ էր և ավելի քիչ տարածված էր, քան կավից կամ փափուկ քարերից պատրաստված այլ արտադրանքները: Աշխատանքը նախատեսված է առյուծի կամ մեծ կատվի պատկերով: Ստեղծողը կենդանու մարմնի անատոմիական տարրերը հարմարեցրել է խունկ այրելու օգտագործմանը համապատասխանեցնելու համար: Պարանոցի հիմքի շուրջը ցույց է տրված այն հատվածը, որտեղ գլուխը նախատեսված է հանելու համար՝ ածուխ և խունկ տեղադրելու համար: Մարմնի ամբողջ երկայնքով փոքր անցքեր են արված ծխի դուրս գալու համար:

#### Յուղի լամպ
մինի|200x200փքս|Թռչնի տեսքով յուղի լամպ, թվագրված 12-րդ դարի վերջ - 13-րդ դարի սկիզբ, պատրաստված բրոնզից
Իսլամական արվեստում զոոմորֆիզմի մեկ այլ օրինակ է թռչնի տեսքով յուղի լամպը, որը գտնվում է Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանում: Յուղի լամպը կարող էր օգտագործվել նաև որպես առօրյա առարկա՝ կենցաղային տարածքում: Լամպի բռնակը պատկերված է թռչնի գլխով և պարանոցով: Լամպի յուղը կարելի է լցնել փոքրիկ բացվածքով: Հեղինակը թռչնի ձև է տվել, որ լամպը կախելու կամ հարթության վրա դնելուն հարմար լինի: Մարմնի երկու կողմերում կան անցքեր` լամպը շղթայով կախելու համար, իսկ հարթ հիմքը թույլ է տալիս լամպը տեղադրել ցանկացած հարթ մակերեսի վրա: Խնկամանի և լամպի միջև նմանությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես է զոոմորֆիզմը օգտագործվել իսլամական մշակույթում:

#### Դաշույն
մինի|282x282փքս|Զոոմորֆ բռնակով դաշույն, թվագրված 16-րդ դարի երկրորդ կեսով
Զոոմորֆիզմը հանդիպում է նաև կենցաղային իրերից բացի այլ առարկաների վրա։ Դրա օրինակ է զոոմորֆիկ բռնակով դաշույնը, որը նույնպես գտնվում է Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանում*:* Դաշույնի բռնակը միաձուլվում է վիշապի ձևի հետ, որը հարձակվում է առյուծի վրա, որըն էլ հարձակվում է եղջերուի վրա։ Յուրաքանչյուր հարձակվող կենդանի միացված է իր ճանկերով և ատամներով՝ ձևավորելով բռնակը։ Պարսկական և հնդկական զորության խորհրդանիշների ներառումը տարածված է եղել դաշույնների բռնակների վրա զոոմորֆիկ պատկերներում:

Այս դաշույնի վրա եղջերուի առջև թռչնի պատկեր կա, որը նախատեսված է հնդկական աստված Գարուդային ներկայացնելու համար: Այս դաշույնի բարդ դիզայնի շնորհիվ, ամենայն հավանականությամբ, այն չի օգտագործվել որպես զենք, այլ որպես ծիսական առարկա: Իսլամական արվեստում ներառված զենքերից շատերը ծառայել են որպես զորության և հարստության խորհրդանիշներ:

### Արվեստում
մինի|310x310փքս|Շպիգելմանի օգտագործել է զոոմորֆիզմը «Ատոմային մկնիկ» 6-րդ համարի շապիկին,  1954
Զոոմորֆիզմը լայնորեն կիրառվում է կոմիքսներում։ Այդպես է լինում երեխաների համար նախատեսված ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են Ուոլթ Դիսնեյի ստեղծած կերպարների (Միկի Մաուս կամ Դոնալդ Դաք) մասին պատմող ստեղծագործությունները, բայց նաև ավելի մեծահասակ լսարանի համար նախատեսված կոմիքսներում, ինչպիսիք են «Մաուսը», Լյուիս Տրոնդհայմի կենսագրական տետրերը կամ «Կատվի կեղտը մեկ»-ը։ Գրականության մեջ Ֆելիքս Լեկլերկի «Իմ հոգիները» ինքնակենսագրական վեպում հեղինակը ներկայանում է որպես նապաստակ։ Արտ Շպիգելմանի «Մաուս» (1980-1991) կոմիքսներում նացիստները ներկայացված են որպես կատուներ, իսկ հրեաները՝ որպես մկներ։

Գիտաֆանտաստիկ ժանրում զոոմորֆիզմը առկա է Գրեգ Իգանի «Գուրգուրանք» կարճ պատմվածքում (Աքսիոմատիկա ժողովածուից), որը վերաբերում է քիմերային։

Կերպարվեստի ոլորտում՝ գեղանկարչության և քանդակագործության մեջ, շատ նկարիչներ օգտագործել են զոոմորֆիզմը: Եգիպտական ​​դիցաբանության հին պատկերներից բացի, բազմաթիվ օրինակներ կարելի է գտնել Հիերոնիմոս Բոսխի միջնադարյան նկարներում: Դա տեղի է ունեցել միայն 19-րդ դարում՝ նկարազարդող Ժան-Ժակ Գրանդվիլի «Օրվա մետամորֆոզները» ստեղծագործությունում, իսկ 20-րդ/21-րդ դարերում՝ թատրոնում՝ ըստ Օնորե դը Բալզակի «Անգլիական կատվի սրտացավը» և ծաղրանկարիչներ Ջենի Լանգլուայի և Արման Լանգլուայի «Կոշիկավոր կատու և այլ կենդանիներ» ստեղծագործությունների  Ալֆրեդո Արիասի բեմադրության ժամանակ (որտեղ կերպարները դիմակներ են կրում, որը Ֆրանսիայում ցուցադրվել է ավելի քան 300 անգամ և համապատասխան հաջողություն է ունեցել միջազգային մակարդակով, մասնավորապես Իտալիայում):

### Այլ
* Ֆենրիր, գայլ սկանդինավյան դիցաբանության մեջ
* Այրավատա, հնդկական դիցաբանության մեջ փղերի թագավոր աստված
* Առյուծի ոտքերով լոգարան
* Սֆոկլեսի «Էդիպ արքա» սֆինքս
* Փղե կոլոս (Elephantine Colossus, Էլեֆանտինե կոլոսուս), փղե վիթխարի կոթող-հյուրանոց Բրուքլինում
* «Առյուծը, կախարդը և պահարանը» պատմվածքում Ասլանը առյուծ է, որը Նարնիա երևակայական աշխարհի թագավորն է։
* Ռոբոտ-ընտանի կենդանիները, ինչպիսին է AIBO-ն, ստեղծվել են շների կամ այլ կենդանիների օրինակով։
* 2010 թվականին Հարավային Սուդանի քաղաքաշինարարները, որը մեկ տարի անց անկախացավ, ներկայացրեցին Ջուբա մայրաքաղաքի կենտրոնի կառուցապատման ծրագրերը, որոնք պետք է կառուցվեին ռնգեղջյուրի տեսքով: Վաու քաղաքը պետք է վերափոխվեր ընձուղտի:
* ⟨ɣ⟩ (ղ) քմային փակ, կատկային շփական, խոյի եղջյուրի տեսքով միակ լատինական տառը։

## Տես նաև
* Անթրոպոցենտրիզմ
* Ապամարդկայնացում
* Մարդակերպություն
* Տոտեմիզմ
* Սակեր
* Մարդագայլ
* Դարձվոր
* Հոր (եգիպտական դիցաբանություն)
* Կոմիքս
* Դիցաբանական հիբրիդներ
* Աուդումբլա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Դիցաբանությունն արվեստում
Կատեգորիա:Կենդանիներն արվեստում
Կատեգորիա:Կերպարվեստի ժանրեր
Կատեգորիա:Կրոնի մարդաբանություն