open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ռեվալվացիա

**Ռեվալվացիա** (լատիներեն՝ valere — նշանակություն, արժեք ունենալ), երկրի դրամական միավորի ոսկու պաշտոնական պարունակության ավելացում կամ դրա արժույթյի կուրսի փաստացի բարձրացում։ Այլ երկրների արժույթների նկատմամբ բարձրացնելով տվյալ երկրի արժույթյի կուրսը՝ ռեվալվացիան թանկացնում է արտահանվող ապրանքները (օտարերկրյա արժույթյով արտահայտված) և, այդպիսով, համաշխարհային շուկայում թուլացնում երկրի մրցունակությունը, արգելակում նրա ապրանքների արտահանումը։ Իջեցնելով ներմուծվող ապրանքների գինը (ազգային արժույթյով արտահայտված)՝ ռեվալվացիան բարձրացնում է դրանց նկատմամբ եղած պահանջարկը և ավելացնում ներմուծումը։ Իր արժույթն ռեվալվացրած երկրում օտարերկրյա կապիտալի ներդրումը դառնում է անշահավետ, իսկ սեփական կապիտալի արտահանումը՝ շահավետ։ Միջազգային տուրիզմի բնագավառում՝ ուղևորության թանկության պատճառով օտարերկրյա զբոսաշրջիկների ներհոսքից ստացվող եկամուտը կրճատվում է, սակայն խթանվում է տեղացի զբոսաշրջիկների ուղևորությունն արտասահման, որոնց համար օտարերկրյա արժույթն դառնում է էժան։ Ռեվալվացիան իրականացվում է նաև տվյալ երկրի առևտրական հաշվեկշռի ակտիվ սալդոյի աճը կանգնեցնելու նպատակով։ Այդպիսի ռեվալվացիան երբեմն կատարվում է այլ երկրների կամ միջազգային արժույթֆինանսական կազմակերպությունների թելադրանքով։ 

Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Ջերմային շարժիչ

**Ջերմային շարժիչ**, շարժիչ, որտեղ ջերմային էներգիան փոխակերպվում է մեխանիկական էներգիայի։ Օգտագործում է բնական էներգետիկական ռեսուրսները՝ քիմիական կամ միջուկային վառելիքի ձևով։ Ջերմային շարժիչի աշխատանքի հիմքում ընկած է փակ (կամ պայմանականորեն փակ) թերմոդինամիկական ցիկլը։ Իդեալական ջերմային շարժիչի աշխատանքի արդյունավետությունը որոշվում է թերմոդինամիկական օգտակար գործողության գործակիցով (ՕԳԳ)։ Իրական ջերմային շարժիչի (որն ունի լրացուցիչ կորուստներ, օրինակ, շփման, մրրկագոյացման, ջերմային) աշխատանքը գնահատվում է, այսպես կոչված արդյունավետ ՕԳԳ-ով, որը տատանվում է 0,1-0,6-ի սահմաններում։ Ըստ կոնստրուկտիվ սկզբունքների՝ լինում են մխոցավոր, ռոտորային շարժիչներ և ռեակտիվ շարժիչներ։ Կան նաև համակցված ջերմային շարժիչներ՝ տուրբառեակտիվ, տուրբամխոցավոր։ Եթե ջերմային շարժիչներում աշխատող մարմինը գազն է (վառելիքի այրման արգասիքները), ապա այդ շարժիչները կոչվում են գազային, իսկ եթե շոգին՝ շոգեշարժիչներ։ Գազային շարժիչների մեծ մասը ներքին այրման շարժիչներ են, որտեղ այրման (ջերմության արտադրման) և աշխատանքային պրոցեսները կատարվում են նույն տեղում՝ աշխատանքային գլաններում։ Շոգեշարժիչները արտաքին այրման ջերմային շարժիչներ են, որտեղ տեղի է ունենում միայն շոգու էներգիայի փոխակերպումը մեխանիկական էներգիայի, իսկ աշխատող մարմնի՝ շոգու արտադրության պրոցեսն իրականացվում է շոգեկաթսայում (օրինակ՝ Ստիռլինգի շարժիչը)։

Կատեգորիա:Ջերմատեխնիկա
Եղբայրական օգնության կոմիտե

**էջմիածնի Եղբայրական օգնության կոմիտե**, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայ գաղթականներին օժանդակող կազմակերպություն։ Ստեղծվել է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե-ի 1914 թվականի դեկտեմբեր 28-ի կոնդակի համաձայն և նրա անմիջական նախագահությամբ։ Նպատակն էր պատսպարել, խնամել, կերակրել և բժշկական օգնություն ցույց տալ հայ գաղթականներին, մանրամասն տեղեկություններ հավաքել նրանց դրության մասին։ Կենտրոնական մարմինը գլխավոր կարգադրիչ հանձնաժողովն էր, որը բաղկացած էր 14 անդամներից՝ ընտրված էջմիածնից, Երևանից, Ալեքսնդրապոլից, Թիֆլիսից, Պետրոգրադից և արևմտահայերից, ուներ մասնաճյուղեր Երևանում, Ալեքսանդրապոլում և այլուր։ 1914 թվականի դեկտ.եմբեր 27-ից 1915 թվականի հունվարի 25-ը Եղբայրական օգնության կոմիտեն Էջմիածնի վանքի բակում և Վաղարշապատի հասարակական շինություններում ապաստան է տվել և կերակրել (ամեն&nbsp;օր բաժանել է 200-300 փութ հաց, տաք կերակուր, թեյ. սուրճ, հագուստեղեն և վերմակներ) շուրջ 15 հազար փախստականների, որից հետո նրանց հետզհետե տեղավորել է շրջակայքի հայկական գյուղերում։ Վաղարշապատում բացել է 20 մահճակալով հիվանդանոց և ամբուլատորիա։ Եղբայրական օգնության կոմիտեն հայ փախըստականների օգտին գործող գաղթականական մարմինների և բարեգործական հիմնարկությունների ուժերը համախմբելու և միավորելու նպատակով 1915 թվականի մարտի 1-2-ը Էջմիածնում կազմակերպել է գաղթականների համագումար։

Կատեգորիա:Հայկական բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական կազմակերպություններ
Դուդեն

**Դուդեն**, անդունդ։ Գտնվում է Դիարբեքիրի մարզի հյուսիս-արևմուտքում, Ջերմիկ գավառակի և Չնքուշի միջև, Ենիքյոյի մոտ։ Տեղի այժմյան բնակիչները՝ զազաները, Դուդենը անվանում են Հայոց գերեզման։ Ըստ տեղեկությունների, 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ թուրքերը Դուդեն են վիժեցրել շուրջ 100 հազար հայերի։ Սկզբում Ենիքյոյ վերաբնակեցնելու պատրվակով բերել են Ջերմիկ գավառակի (որը հնուց ի վեր հայաբնակ էր) հայ տղամարդկանց և նետել անդունդը, ապա՝ կանանց ու երեխաներին, այնուհետև Դիարբեքիրից, Ուրֆայից, Ադըյամանից, և Աազըղից թուրքական իշխանությունների կողմից տեղահանված հայերին։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Ռեվերբերացիա

մինի|250px|Մաքուր ազդանշան, որին հաջորդում են ռեվերբերացիայի տարբերակներ (ավելի ու ավելի երկար մարման ժամանակներով):
**Ռեվերբերացիա** ( — անդրադարձում [*reverberare* — *ետ շպրտել*]), փակ շենքերում (սրահներում) ձայնի աստիճանական մարումը՝ ձայնի աղբյուրն անջատելուց հետո։ Շենքի օդային ծավալը շատ մեծ թվով սեփական հաճախականություններով բարդ տատանողական համակարգ է։

Սեփական տատանումներից յուրաքանչյուրն ունի մարման իր գործակիցը, որը պայմանավորված է սահմանափակող մակերևույթներից անդրադարձման և տարածման ժամանակ ձայնի կլանումով։ Այդ պատճառով աղբյուրի գրգռած տարբեր հաճախականությունների սեփական տատանումները մարում են ոչ միաժամանակ։ Բնութագրվում է ռեվերբերացիայի ժամանակով, որի ընթացքում ձայնի ինտենսիվությունը նվազում է 106 անգամ։

Ռեվերբերացիայի ավելցուկային տևողությունն առաջ է բերում տհաճ դղրդյուն, իսկ անբավարար տևողությունը՝ խիստ ընդհատուն և երաժշտական «հյութեղությունից» զուրկ հնչողություն։ Արհեստականորեն ստեղծվող ռեվերբերացիայի որոշակի սահմաններում նպաստում է հնչողության բարելավմանը՝ առաջացնելով սրահի լավ «ռեզոնանսի» զգացողություն։ Ռեվերբերացիա է կոչվում է նաև ետհնչողության երևույթը, որն զգացվում է հատկապես ծովում, երբ սկզբնական ձայնն անդրադառնում և ցրվում է հատակից (հատակային ռեվերբերացիա) ալեկոծված մակերևույթից (մակերևութային ռեվերբերացիա) կամ ջրային միջավայրի անհամասեռություններից, ձկներից և կենսաբանական այլ օբյեկտներից (ծավալային ռեվերբերացիա)։

Կատեգորիա:Ակուստիկա
Կատեգորիա:Ձայն
Կաղնի վրացական

**Կաղնի վրացական**, Ճյուղատարած, հզոր ծառ է՝ մինչև 20-40 մ բարձրությամբ և 1-1,5 բնի տրամագծով։ Սաղարթը վրանաձև է։ Ընձյուղները կարմրադարչնագույն է։ Տերևները կաշվեկերպ են, 7-14 (երբեմն 20) սմ երկարությամբ և 3-8 սմ լայնությամբ, վերևի կողմից փայլուն կանաչ, ներքևի կողմից ավելի բաց գույնի, բութ բլթակներով։ Կաղինը ունի 3,5-4,5 սմ երկարություն և 1,5 սմ տրամագիծ։
Տարածված է Կովկասում, հյուսիսային Անտոլիայում, հյուսիսային Իրանում։ Հայկական ՍՍՀ-ի սահմաններում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում, Զանգեզուրում ու Մեղրիում։
Վրացական կաղնին մեր անտառների նահապետն է։ Այստեղ հանդիպում են հզոր, 500-1000 տարեկան հսկա ծառ է։

## Նկարագիր
Աճման պայմանների նկատմամբ պահանջկոտ բույս է։ Լուսասեր է, բավականին ջերմասեր, խոնավասեր, գերադասում է հզոր, փուխր, սննդանյութերով հարուստ սևահողեր։ Վաղուց ի վեր այս ծառատեսակը օգտագործվում է կանաչապատման և անտառաբուծության պրակտիկայում։ Բնափայտը ամուր է և չափազանց արժեքավոր։ Ըստ ավանդույթի մի այսպիսի ծառ տնկել է հայ հռչակավոր զորավար Վարդան Մամիկոնյանը, որը տապալվել է 1500 տարեկան հասակում, Իջևանի շրջանի Ակնաղբյուր գյուղի մոտ։

### Տարածվածություն
Անտառ կազմող հիմնական ծառատեսակ է, որը հանդիպում է ամենուրեք, հյուսիսային Հայաստանում՝ ծովի մակերևույթից մինչև 1100-1200 մ, իսկ Զանգեզուրում և Մեղրիում՝ մինչև 1100-1400 մ բարձրությունների վրա։

## Աղբյուրներ
* Լ. Վ. Հարությունյան - Քո շրջապատի ծառերը, էջ 130-131

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ծառեր
Պապուասյան լեզուներ

**Պապուասյան լեզուներ**, Սողոմոնյան կղզիներում, Բիսմարկի կղզեխմբում և Նոր Գվինեա կղզում տարածված պայմանական անունը առանձին լեզուների կամ լեզվախմբերի, որոնք չեն մտնում ավստրանեզիական կամ մալայապոլինեզյան լեզվաընտանիքի մեջ։ Պապուասյան լեզուներով խոսում են ավելի քան 2 միլիոն մարդ (1982 թվականի դրությամբ)։ Հաշվում են 300—700 պապուասյան լեզուներ։ Նրանց ծագումնաբանական ազգակցության մասին ստույգ տվյալներ չկան։ Ըստ նախնական տվյալների (Ս․ Վուրմ) կարելի է կատարել հետևյալ դասակարգումը, անդրնորգվինեական ընտանիք (ֆիլու)՝ մոտ 1, 4 միլիոն մարդ, Սեպիկ Ռամու՝ մոտ 100 հազար, արև-մտապապուասյան ֆիլու՝ 100 հազարից պակաս, ֆիլու վապեի-պալեի՝ մոտ 65 հազար, ֆիլու տոարիպի՝ մոտ 30 հազար, Բուգենվիլ կղզու ֆիլու լեզուներ՝ մոտ 40 հազար և մի շարք այլ լեզվական խմբեր։ Տարածված է երկլեզվությունն ու բազմալեզվությունը։ Նոր Գվինեայի արևելյան մասում կան մի շարք զոնալ լեզուներ և «նոր մելանեզերենը» (փիջըն֊ինգլիշ)՝ որը հարակից կղզիների հետ ընդհանուր հաղորդակցման լեզուն է։ Նոր Գվինեայի արևմտյան մասում (Իրիան- Ջայա) տարածված է ինդոնեզերենը։ Պապուասյան լեզուները տիպաբանությամբ տարբեր են․ առանձնանում են բաղաձայնական համակարգի հարստությամբ, հերթագայության այլա- հնչյունական յուրահատկությամբ, բայական վերջավորությունների քերականական միագործառությամբ։ Շատ պապուասյան լեզուներ ունեն քերականական դասեր, յուրօրինակ հաշվարկային համակարգեր։ Պապուասյան լեզուները չունեն գիր և դպրոցական ուսուցման լեզուներ չեն։

Կատեգորիա:Պապուասյան լեզուներ
Հայ գաղթականների համագումարներ

**Հայ գաղթականների համագումարներ**, 1915-1916 թվականների համագումարներ, որոնց նպատակն էր օգնել Արևմտյան Հայաստանից փախած հայ գաղթականներին։

## Էջմիածնի համագումար
Էջմիածնի համագումարը հրավիրվել է 1915 թվականի մարտի 1-2-ը. նպատակն էր միավորել պատերազմի պատճառով արևմտյան Հայաստանից փախած հայ գաղթականներին օգնություն կազմակերպող բոլոր բարեգործական, բարեսիրական և այդ խնդրով զբաղվող կազմակերպություններին։ Համագումարը կազմակերպել էր նորաստեղծ Եղբայրական օգնության կոմիտեի էջմիածնի բաժինը, պատվավոր նախագահն էր Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե։ Օրակարգի հարցերն էին գաղթականներին օգնող բոլոր հանձնաժողովների ու ընկերությունների գործողությունների համակարգումը, գաղթականներին օգնելու գործի կազմակերպումը Կովկասի գյուղերում ու քաղաքներում, միջոցների մշակումը՝ փախստականներին իրենց նախկին բնակավայրերը վերադարձնելու համար և այլն։ Համագումարի աշխատանքներին մասնակցել են էջմիածնի, Երևանի, Նախիջևանի, Իգդիրի, Ալեքսանդրապոլի, Մոսկվայի, Սիմֆերոպոլի, Կովկասի հայոց բարեգործական և այլ ընկերությունների ներկայացուցիչները։ Համագումարը որոշակի դեր խաղաց՝ գործողություններ ծրագրելով հայ գաղթականներին օգնելու հարցում։ 
## Պետրոգրադի համագումար
Պետրոգրադի համագումարը տեղի է ունեցել 1916 թվականի մայիսի 10-12-ին։ Համագումարի հրավիրումը նախաձեռնել էին Մոսկվայի և Պետրոգրադի հայ հասարակայնության ներկայացուցիչները։ Նպատակը նույնպես հայ գաղթականներին օգնող բոլոր ընկերությունների և կազմակերպությունների ջանքերի ու ուժերի միավորումն էր համառուսաստանյան չափերով։ Մասնակցել են Պետրոզրադի, Մոսկվայի, Աստրախանի, Դոնի Ռոստովի. Եկատերինոդարի, Օդեսայի և Ռուսաստանի այլ քաղաքների հայ համայնքների ներկայացուցիչները, ինչպես նաև պատվիրակներ Թիֆլիսից, Երևանից, Շուշիից, Բաքվից։ Կովկասում գործող մի շարք կազմակերպություններ (Էջմիածնի օգնության կոմիտե, Հայոց գյուղատնտեսական ընկերություն և ուրիշներ), չհամաձայնելով անցկացման վայրի հետ, չմասնակցեցին համագումարին։ Համագումարի աշխատանքներին մասնակցեցին ակաղեմիկոս Նիկողայոս Մառը, պետական դումայի անդամներ Մ. Պապաջանյանը, Մ. Աճեմյանը, նախկին անդամ Պ. Ղուկասովը, գեներալ Բադրամյանը, Մուլթանշահը, Գ. Բաբայանը, Ա. Թամամշյանը, Լ. Մանթաշյանը, Ս. Լազարևը, սենատորներ և ռազմական գործիչներ, ընդամենը՝ 142-150 պատվիրակ։ Համագումարը որոշեց միջնորդել, որպեսզի պատերազմական գործողություններից առաջացած վնասների հատուցման օրենքը տարածվի նաև հայ փախստականների վրա, տեղեկություններ հավաքել հայերի վրա գործադրված թուրքական վայրագությունների մասին և, համաձայն դաշնակից պետությունների 1915 թվականի դեկլարացիայի, պատասխանատվության ենթարկել հանցավորներին, կազմակերպել տեղական հանձնախմբեր փախստականների գույքը պաշտպանելու նպատակով, միջնորդել՝ թուրքերից ազատված հայկական շրջաններում ծանր վիճակում գտնվող հայերին օգնություն ցույց տալու համար։ Որոշվեց կազմել Կենտրոնական խորհուրդ (62 հոգի) և առաջիկա համագումարը հրավիրել սեպտեմբերին՝ Երևանում կամ Թիֆլիսում։ Համագումարը թեև չստեղծեց ընկերությունների միություն, սակայն իր որոշումներով նպաստեց գոյություն ունեցող ընկերություններին՝ շարունակելու իրենց գործունեությունը որոշակի համակարգված։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Երևան (ամսագիր)

**Երևան** կամ **Երեվան** ամսագիր, անվճար տարածվող հայերեն ամսագիր։ Հիմնադրվել է 2012 թվականին։ Այդ ժամանակ «Երևան փրոդաքշնսը» առավելապես հայտնի է ռուսալեզու, սփյուռքահայության համար նախատեսված «Ереван» ամսագրով, որը լույս էր տեսնում 2005-2013 թվականներին։ «Երևանը» թողարկվում է ամեն ամիս, բացի հունվար-փետրվար և հուլիս-օգոստոս ամիսների միացյալ թողարկումներից։ Գլխավոր խմբագիրն Արտավազդ Եղիազարյանն է։

## Բովանդակություն
«Երևանի» բովանդակությունն ամբողջովին նվիրված է Երևան քաղաքի անցյալին, ներկային և ապագային։ Բոլոր համարները թեմատիկ են լինում, ինչը ենթադրում է թողարկման նյութերի զգալի մասի թեմատիկ ուղղվածությունը։ 2014 թվականի մարտ ամսվա դրությամբ լույս տեսած 24 թողարկումների թվում են գրականությանը, տրանսպորտին, թանգարաններին, Կոնդին, ծայրամասերին, Փակ Շուկային, ռոքին նվիրված համարներ։

Հատուկ տեղ է հատկացվում քաղաքաշինական և ճարտարապետական խնդիրներին, ինչպես նաև սովորական երևանցիների պատմություններին։

Հայտնի դեմքեր որպես այդպիսին ամսագրում չեն ներկայացվում, բացի մեկ խորագրից՝ «Իմ Երևան», որտեղ հանրահայտ մարդիկ (Ռոլանդ Գասպարյան, Գոռ Սուջյան, Վարդան Պետրոսյան, Քրիստ Մանարյան, Արսեն Գրիգորյան և այլք) պատմում են Երևանի իրենց սիրելի վայրերի, մտքերի, հուշերի մասին։

## Համագործակցող հեղինակներ
Հրատարակությունը սերտ կապեր է պահպանում ժամանակակից հայ գրականության ներկայացուցիչների հետ։ Մասնավորապես, ամսագրի գրական խմբագիրը գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանն է, իսկ պարբերաբար էսսեներ և պատմվածքներ գրող հեղինակների թվում են արձակագիրներ Արմեն Օհանյանը, Արամ Պաչյանը, բանաստեղծ Կարեն Անտաշյանը, որոնց նյութերը սովորաբար նվիրված են համարի կենտրոնական թեմային (օրինակ՝ Արմեն Օհանյանի Երևանյան աղբի երգը լույս է տեսել ամսագրի՝ աղբի խնդրին նվիրված համարում)։ Բացի այդ, «Գրողը տանի» մշտական խորագրի շրջանակներում ժամանակից գրողները գրում են էսսեներ Երևանի մասին (խորագրում լույս են տեսել Հովհաննես Իշխանյանի, Հովհաննես Թեքգյոզյանի, Նառա Վարդանյանի, Արեգ Ազատյանի և այլոց տեքստերը)։

## Շապիկներ
Ամսագրի պատկերազարդումները հեղինակել են ինչպես տարբեր տարիների «Երևան փրոդաքշնսի» դիզայն ստուդիայի դիզայներները (Գեղամ Վարդանյան, Սարգիս Անտոնյան, Վիլյամ Կարապետյան), այնպես էլ հրավիրված դիզայներները (Վահրամ Մուրադյան, Սերգեյ «Մեջիք» Նավասարդյան)։

## Արտաքին հղումներ
* Ամսագիրն առցանց 
* Ամսագրի Ֆեյսբուքյան էջը

Կատեգորիա:Հայաստանի ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Գրիգոր Մերջանով

**Գրիգոր Մերջանով** (), ազգային-ագատագրական շարժման մարտիկ։

## Կենսագրություն
Երիտասարդ տարիքում ընդունվել է Հայ հեղափոխական դաշնակցության շարքերը։ Ժնևում մասնագիտացել է պայթուցիկ նյութեր պատրաստելու մեջ։

1905 թ. Կովկասում աչքի է ընկել հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ։ Հայերի տեղահանության և ցեղասպանության ժամանակ թուրքական իշխանությունները բանտարկել են Մերջանովին, սակայն նա փախել է բանտից։ 1916-1918 թթ. ծառայել է բուլղարական բանակում։ 1918 թ. Կ. Պոլսում ահաբեկել է ցեղասպանությանը նպաստած անձանց։ «Նեմեսիս» գործողության կազմակերպիչներից էր։

1921 թ. դեկտեմբերին Հռոմում մասնակցել է Սայիդ Հալիմ փաշայի ահաբեկչությանը։ 1922 թ. դուրս է եկել ՀՅԴ-ից՝ կուսակցության բյուրոյին մեղադրելով անսկզբունքայնության, կուսակցության հիմնական ծրագրից շեղվելու մեջ։ Հեռանալով քաղաքական գործունեությունից՝ հաստատվել է Փարիզում։

## Հիշատակի հավերժացում
ի անունը փորագրված է Երևանի Օղակաձև զբոսայգու չորրորդ հատվածում 2023 թվականի ապրիլի 25-ին բացված «Ազգային արժանապատվության ասպետներին» աղբյուր-հուշակոթողին։

## Գրականություն
* Իմ կտակը, Բեյրութ, 1972

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման ղեկավարներ
Իտալիան և Հայկական հարցը

**Իտալիան և հայկական հարցը** Իտալիայի արտաքին քաղաքականության ոլորտ է մտել 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից և 1878 թ.-ի Սան Ստեֆանոյի պայմանագրում արտացոլվելուց հետո։ Պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունը նրա քայքայման սպառնալիք էր ստեղծում, և Իտալիան երկյուղում էր զրկվել Միջերկրական ծովի շրջակայքում իր առավելություններից, եթե տերություններից որևէ մեկը իր ազդեցությունն ուժեղացներ Բալկանյան թերակղզում։ Այդ իսկ պատճառով Իտալիան դեմ էր արտահայտվում Սան Ստեֆանոյի պայմանագրին, բայց զերծ էր մնում հակառուս, խմբավորման մեջ մտնելուց։ 1878 թ.-ի մարտին Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը Հռոմի իր դեսպանին ցուցում է տվել՝ ներազդել իտալական կառավարության վրա, որպեսզի նա միանա Մեծ Բրիտանիային, Ավստրո-Հունգարիային և Հունաստանին՝ Միջերկրականում ու Սևծովյան նեղուցների շրջանում իրենց առևտրական ու քաղաքական շահերը «պաշտպանելու» համար։ Իտալիայի արտգործնախարար Ի. Կորտին մերժել է՝ պատճառաբանելով, թե Իտալիան չեզոքություն է պահպանում եվրոպական գործերում։ Բացի այդ, Իտալիան ձգտում էր թույլ չտալ Ավստրո Հունգարիայի ազդեցության ուժեղացում Օսմանյան կայսրությունում և, մասնավորապես, Բալկաններում։

Կատեգորիա:Հայկական հարցը և արտերկիրը
Ֆիլիպպիդիս Խրիսանթոս

**Ֆիլիպպիդիս Խրիսթանոս** (), հույն եկեղեցական և հասարակական-քաղաքական գործիչ։ Եղել է Պոնտոսի հույների կրոնական ու քաղաքական առաջնորդներից մեկը 20-րդ դարի սկզբին։

## Կենսագրություն
Սովորել է Շվեյցարիայում և Գերմանիայում։ Աշխատել է Կ. Պոլսի հունական պատրիարքարանի դիվանում։ 1913 թվականին ընտրվել է Տրապիզոնի մետրոպոլիտ։ 1915 թվականին՝ Թուրքիայում հայերի կոտորածների ժամանակ, համարձակորեն հանդես է եկել հայերի պաշտպանությամբ։ Հայ-հունական դաշինք ստեղծելու ջանքեր է գործադրել։ Առաջին աշխարհամարտից հետո եղել է հունական պատվիրակությունների անդամ միջազգային կոնֆերանսներում, մասնավորապես՝ 1919-1920 թվականների Փարիզի հաշտության, 1920 թվականի Սան Ռեմոյի կոնֆերանսներում։ 1919 թվականին հունական պատվիրակության կազմում Երևանում մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության հետ բանակցություններին՝ պատմական Պոնտոսի տարածքում հայ-հունական ֆեդերատիվ պետություն ստեղծելու հարցի շուրջ։ Այդ քաղաքականության համար Անկարայի կառավարությունը Խրիսթանոսին դատապարտել է մահվան, սակայն խուսափել է պատժից՝ անցնելով Կ. Պոլիս, ապա՝ Հունաստան։ Այնուհետև եղել է Աթենքի արքեպիսկոպոս, ընտրվել Աթենքի ակադեմիայի անդամ։

Խրիսթանոսը Պոնտոսի և պոնտական հույների պատմությանը նվիրված աշխատությունների հեղինակ է։ «Տրապիզոնի եկեղեցու պատմությունը» (1933) ուսումնասիրության մեջ տալիս է Պոնտոսի և Փոքր Հայքի հայերի վերաբերյալ վիճակագրական արժեքավոր տվյալներ, որոնք վերաբերում են հայերի թվին, զբաղմունքին, դպրոցների և եկեղեցիների քանակին։ Լինելով Տրապիզոնի հայերի կոտորածների ականատեսը՝ Խրիսթանոսը մանրամասն նկարագրել է Բեհաէդդին Շաքիրի չարագործությունները, տվել Տրապիզոնի հայերին տեղահանելու մասին 1915 թվականի հունիսի 13-ի հրամանի հունարեն թարգմանության լուսապատճենը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հույն եկեղեցականներ
Կատեգորիա:Հույն հասարակական գործիչներ‎
Կատեգորիա:1882 ծնունդներ
Կատեգորիա:1949 մահեր
Կատեգորիա:Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)
Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հույն աստվածաբաններ
Դոնալդ Միլլեր

**Դոնալդ Միլլեր** (, ), ամերիկյան սոցիոլոգ, ցեղասպանության հոգեբանության մասնագետ։ Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Գործունեություն
Համահեղինակ է (Լ. Տուրյան Միլլերի հետ) 1915-1923 թթ. հայերի ցեղասպանության հոգեբանական հետևանքների հետազոտությանը նվիրված հոդվածների՝ «Վերապրած հայեր. զոհերի հակազդեցության տիպաբանական վերլուծությունը» (1982), «Կերպար և հիշողություն. վերապրած հայերը հիշում են իրենց անցյալը» (1989) և այլն։

Հետազոտությունները հիմնված են ցեղասպանությունը տեսած հայերի տարբեր սերունդների շրջանում արված սոցիոլոգիական հարցումների վրա։ Հեղինակն առանձնացրել է այն հիմնական գործոնները, որոնք ազդել են եղեռնից վերապրած հայերի հոգեբանության ձևավորման վրա, դասակարգել պատասխան հակազդումները (ընկճվածություն, ցասում, վրիժառություն և այլն), նշել հայերի զարմանալի կենսակայունությունը, նրանց ձգտումը՝ իմաստավորելու բարոյական արդարացում չունեցող իրադարձությունները։

## Երկեր
* Armenian Survivors։ A Typological Analysis of Victim Response, "The Oral History Review", 1982, v. 10
* An Oral History Perspective on Responses to the Armenian Genocide, In։ The Armenian Genocide in Perspective, New Brunswick-N. Y., 1986, Image and Memory
* Armenian Survivors Remember Their Past, "Ararat", N. Y., 1989

Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Հայ իրավաբանական միություն

**Հայ իրավաբանական միություն** (), իրավաբանների պրոֆեսիոնալ կազմակերպություն, ստեղծվել է Լոս Անջելեսում (ԱՄՆ) 1989 թվականի սեպտեմբերին։ Ներկայացնում է հայ ազգային շահերն ու ԱՄՆ-ի հայ համայնքի իրավաբանական պահանջմունքները։ Միությունն անց է կացնում ամենամյա ժողովներ, իրավաբանական սեմինարներ ու գիտաժողովներ, հրատարակում է լրատվական բյուլետեն։ Հայ իրավաբանական միության շրջանակներում գործում է «Հայկական իրավունքների պահապան» ("Armenian Right՝s Watch") կազմակերպությունը։ Նրա նպատակներն են՝ պաշտպանել հայոց պատմության փաստերը, այդ թվում՝ ցեղասպանության և Ղարաբաղի խնդիրները, հայերի ազգային և համայնքային շահերը, նրա համար կազմակերպել քաղաքացիական իրավունքների և պարտականությունների ուսուցում, պայքարել հայերի նկատմամբ ազգային խտրականության դեմ, պաշտպանել նրանց ազգային նպատակները, իրավաբանական խորհրդատվություններ կազմակերպել այն անձանց համար, ովքեր շահագրգռված են Հայաստանում համատեղ ձեռնարկություններ ստեղծելու գործում։

Հայ իրավաբանական միությունը նյութեր է պատրաստում թերթերի, հասարակական կազմակերպությունների և քաղաքական գործիչների համար։ Դրանցից մեկն էլ ԱՄՆ-ի սենատին ուղղված դիմումն էր, որը հորդորում էր ընդունել սենատի N 212 բանաձևը՝ 1990 թվականի ապրիլի 24-ը ճանաչելու հայերի ցեղասպանության 75-ամյակի օր։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ իրավունք
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական կազմակերպություններ
Ֆայեզ Ղոսեյն

**Ֆայեզ էլ-Ղոսեյն** () (1883-1968), արաբ գործիչ, Արևմտյան Հայաստանի Խարբերդի գավառի նախկին կառավարիչ։ 1915 թ., ծառայելով Դիարբեքիրում, Ղոսեյնն ականատես է եղել թուրքական իշխանությունների հակահայկական գործողություններին, որոնք նկարագրել է «Մի արաբ մուսուլմանի վկայությունը հայերի անմեղության և կոտորածների վերաբերյալ» գրքույկում (1917-18 թթ. հրատարակվել է ֆրանս., անգլ. և գերմ.)։ Նախաբանում Ղոսեյնը գրում է. «Երբ ավարտվի պատերազմը, այս գրքի ընթերցողները կհամոզվեն, որ ես գրել եմ ճշմարտությունը, և որ այս պատմությունը միայն փոքր մասն է դժբախտ հայ ժողովրդի հանդեպ կատարված չարագործությունների»։ Ղոսեյնը, փորձելով բացահայտել «հայ ժողովրդի հետ կատարվածի» պատճառները, հանգել է այն եզրակացության, որ հայերի կոտորածների պատասխանատուն երիտթուրքական կառավարությունն է. «Հրապարակելով այս գրքույկը, ես ամենից առաջ նպատակ ունեի մերժել այն բոլոր մեղադրանքները, որոնք կարող են հարուցվել իսլամի դեմ և ապացուցել, որ հայերի հանդեպ կատարված դաժանությունների պատասխանատվությունն ընկնում է «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի անդամների վրա, որոնց ձեռքում է իշխանությունը, և որոնք ղեկավարվել են ցեղապաշտ մոլեռանդությամբ և հայերի հանդեպ նախանձով։ Իսլամը մերժում է նրանց»։

## Ծանոթագրություններ

## Երկեր
* Тhmoignagе d’un Arabe musufman sur L innocence et /в massacre des Armdniens, Bombey, 1917.

Կատեգորիա:Արաբ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:1883 ծնունդներ
Կատեգորիա:1968 մահեր
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Master of Puppets

**Master of Puppets։** 3-րդ ալբոմը ամերիկյան թրեշ-մետալ խմբի՝ Մետալիկայի, լույս տեսած 1986 թվականիի մարտի 3-ին։ Սա խմբի վերջին ալբոմն է, որում մասնակցություն է ունեցել խմբի նախկին բաս-կիթառահար Քլիֆֆ Բարթոնը։ Այն զբաղեցրել է 29-րդ հորիզոնականը «The Billboard magazine 200» ցուցակում և 41-րդ հորիզոնականը Մեծ Բրիտանիայի ցուցակում։ Այս ալբոմը համարվում է խորհրդանշական ալբոմ թրեշ-մետալի պատմության մեջ։

Այն զբաղեցրել է 500-ից 167-րդ հորիզոնականը «Rolling Stone» ամսագրի բոլոր ժամանակների ալբոմների ցուցակում։

### Ստեղծագործությունների ցանկը
# «Battery (հայ. Դիվիզիա)»
# «Master of Puppets (հայ. Խամաճիկների վարպետը)»
# «The Thing That Should Not Be (հայ. Այն, ինչ չպետք է լինի)»
# «Welcome Home (Sanitarium) (հայ. Բարի գալուստ տուն (Հոգեբուժարան))»
# «Disposable Heroes (հայ. Մեկանգամյա օգտագործման հերոսներ)»
# «Leper Messiah (հայ. Անիծված մեսսիան)»
# «Orion (հայ. Օրիոն)»
# «Damage Inc. (հայ. կազմակերպություն ՎՆԱՍ)»

Կատեգորիա:1986 ալբոմներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու ալբոմներ
Անատոլի Ժելտյակով

**Անատոլի Դմիտրիևիչ Ժելտյակով** (, ), ռուս պատմաբան, թուրքագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր։ Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են Թուրքիայի նոր շրջանի մշակութային և հասարակական-քաղաքական կյանքի պատմությանը։ Լուսաբանել է թուրքական լծի տակ հեծող ժողովուրդների, այդ թվում հայերի դերը Օսմանյան կայսրության հասարակական-քաղաքական մտքի զարգացման մեջ։ Նշել է արևմտահայ մամուլի մեծ նշանակությունը՝ իբրև օսմանյան հասարակության կյանքի բոլոր ոլորտների պատմության սկզբնաղբյուր։

Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Հիպերթերմիա

**Հիպերթերմիա** (< հիպեր... և  - ջերմություն), գերջերմություն, մարդու և կենդանիների օրգանիզմում ավելցուկային ջերմության կուտակումը և մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացումը։ Իրականանում է ջերմատվությունը դժվարացնող կամ արտաքին միջավայրից դեպի օրգանիզմ ջերմության անցումն ուժեղացնող գործոնների ազդեցության հետևանքով։ Հիպերթերմիան առաջանում է ջերմակարգավորման ֆիզիոլոգիական մեխանիզմների (քրտնարտադրություն, մաշկային արյան անոթների լայնացում և այլն) առավելագույն լարվածության հետևանքով և, եթե ժամանակին պատճառները չվերացվեն, պրոցեսը կարող է հարաճել և 41-42&nbsp;°C-ում ավարտվել ջերմային հարվածով։ Հիպերթերմիան ուղեկցվում է նյութափոխանակության արագացմամբ և որակական փոփոխություններով, ջրի ու աղերի կորստով, արյան շրջանառության և ուղեղի թթվածնամատակարարման խանգարմամբ, որը հանգեցնում է գրգռվածության, երբեմն՝ ջղաձգությունների և ուշագնացությունների։ Հիպերթերմիայի զարգացմանը նպաստում են ջերմարտադրության բարձրացումը (մկանային աշխատանքի դեպքում), ջերմակարգավորման մեխանիզմների խանգարումները (նարկոզ, հարբածություն, որոշ հիվանդություններ), ջերմակարգավորման տարիքային թուլությունը (երեխաների մոտ կյանքի առաջին տարիներին)։ Արհեստական հիպերթերմիան կիրառվում է նյարդային և դանդաղ ընթացող քրոնիկական որոշ հիվանդությունների բուժման նպատակով։

Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Մահվան պատճառներ
Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Հիպերմիջուկ

**Հիպերմիջուկ** (\Lambda^o-հիպերոն։ Հիպերմիջուկ նշանակվում է համապատասխան քիմական տարրի սիմվոլով, որի ներքևի ձախ կողմում գրվում է հիպերոնի նշանը, օրինակ, _\Lambda He^5 (պարունակում է 1 \Lambda^o),  _\Lambda {_\Lambda} Be^{10} (պարունակում է 2 \Lambda^o) և այլն։ Հիպերմիջուկներն առաջանում են բարձր էներգիայի մասնիկների և միջուկների փոխազդեցության ժամանակ։ Հիպերմիջուկի կյանքի տևողությունը որոշվում է \Lambda^o-hիպերոնի կյանքի տևողությամբ (\sim 10^{-10} վրկ)։ 

Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Մխո Շահեն

**Մխո Շահեն** (իսկական անուն ազգանունը՝ **Մխիթար Սեֆերյան**, ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի։ Հնչակյան կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
1884 թվականից Թիֆլիսում հաճախել է Քրիստափոր Միքայելյանի հեղափոխական խմբակի պարապմունքներին։ 1887 թ. հայդուկային խումբ է կազմակերպել Տերգեվանքում։ Գործել է Մարգար վարժապետի, Արաբոյի հետ։ Քանիցս ձերբակալվել է, արգելափակվել Աքիայի, Հալեպի բանտերում։ Փախչելով՝ անցել է Կիպրոս, ապա՝ Կիլիկիա, որտեղ ղեկավարել է Չոք Մարզվանի 1896-ի ինքնապաշտպանությունը։ Նորից բանտարկվել է և տեղափոխվել Հալեպ։ Ազատվելուց հետո անցել է Կովկաս։ Սպանել են Վերակազմյալ հնչակյանները։

## Անվան հիշատակումը գեղարվեստական գրականությունում
Մխո Շահենի անունը հիշատակվում է Խաչիկ Դաշտենցի «Ռանչպարների կանչը» ստեղծագործությունում. *«Արաբոն կարմիր իրիցու տներից էր, [[Բռնաշեն]] գավառակի [[Կուռթեր]] գյուղից։ Մկրտության անունը Առաքել էր։ Ասում էին, որ նա ապրում է [[Մշո Սուրբ Առաքելոց վանք|Առաքելոց վանք]]ի մոտերքը՝ դարավոր ծառերով ծածկված մի քարայրի մեջ։ Ձմեռը մշակություն է անում Հալեպում, իսկ ամառները զենքը ձեռքին կռվում է քրդական աշիրեթների և տաճիկ հարստահարիչների դեմ՝ իրեն զինակից ունենալով *'Մխո Շահեն** անունով տերգեվանքցի մի երիտասարդ։ Որ ինքը և **Մխո Շահենը*' ահաբեկում են իշխանավորներին, կողոպտում նրանց քարավանները և ավարը բաժանում չքավոր գյուղացիներին»:*

## Գրականություն
* Արսեն Տիրան, Մխօ-Շահէն Սեֆերեան (կենսագրական նիւթեր), Պոսթըն, 1903:
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 335-336։
* Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 2, Երևան, 2007, էջ 140։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:1866 ծնունդներ
Կատեգորիա:1903 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղաքական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցության անդամներ
Հոպակ

260px|մինի|«Հոպակ» (խորհրդյաին կարճամետրաժ ֆիլմ, 1931թ․)

**Հոպակ** (), ուկրաինական ժողովրդական տղամարդկանց պար։ Անունը հավանաբար առաջացել է պարելու ժամանակ «հոպ» բացականչությունից։ Իմպրովիզացիոն բնույթի պար-մրցույթ է։ Պարաձևին հատուկ են բարձր թռիչքները, չաթմայի տարբեր տեսակները։ Այժմ պարում են նաև կանայք։ Հոպակը ունի բազմաթիվ տարբերակներ, որոնք կատարվում են մենապարի, զուգապարի ու խմբապարի տարբեր դասավորումներով։ Պարեղանակի չափը՝ 2/4։ Պարաձևով և պարեղանակով մտել է շատ օպերա-բալետային ստեղծագործությունների մեջ, մշակվել կոմպոզիտորների կողմից (Մ. Մուսորգսկի, Պ. Չայկովսկի, Ն. Ռիմսկի-Կորսակով, Ս. Գուլակ-Արտեմովսկի, Ա. Խաչատրյան)։

Կատեգորիա:Ուկրաինական պարեր
Ուիլյամ Հասկել

**Ուիլյամ Նեֆյու Հասկել կրտսեր** (, ), ամերիկացի ռազմական, քաղաքական գործիչ, գնդապետ։

1919 թվականի հուլիսին նշանակվել է Հայաստանում Դաշնակից պետությունների գերագույն կոմիսար։ Որոշ ժամանակ անց նրա լիազորությունները տարածվել են նաև Վրաստանի և Ադրբեջանի վրա։ Սկզբնական շրջանում Հայաստանում զբաղվել է հիմնականում սննդի հայթհայթման, մանկատուն-որբանոցների և հայ բնակչության համար աշխատատեղեր, արհեստանոցներ բացելու աշխատանքով։ 1919 թվականի օգոստոսի 19-ին Դաշնակիցների Գերագույն խորհուրդն ընդունել է Հասկելի հաշվետվությունը, որտեղ ասվում էր, որ «բանակի ուղարկումը Հայաստան խիստ անհարժեշտ է, ինչը, բնակչությանը կփրկի կործանումից»։ Հասկելի որոշմամբ 1919 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Նախիջևանն ու Շարուր-Դարալագյազը համարվել են չեզոք գոտի՝ ամերիկյան գեներալ-նահանգապետի գլխավորությամբ (որոշումը, սակայն, չի իրականացել)։ 1919 թվականի նոյեմբերին Հասկելն ստացել է Անդրկովկասյան հանրապետությունների հարաբերությունները վերահսկելու իրավունք։ 1919 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Հայաստանի վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսյանի հետ Հասկելը մասնակցել է հայ-ադրբեջանական հաշտության պայմանագրի մշակմանը։ 1920 թվականի մայիսի 14-ին, բոլշևիկյան ապստամբության ժամանակ, Հասկելը հանդես է եկել հայտարարությամբ, որ եթե ապստամբները վայր չդնեն զենքը, ապա ԱՄՆ-ը կհրաժարվի նյութական օգնություն ցույց տալ։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Ամերիկացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Նիկիֆորոս Մոսխոպուլոս

**Նիկիֆորոս Մոսխոպուլոս** (, 1871&nbsp;-&nbsp;1964), հույն պատմաբան, լրագրող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կոստանդնուպոլսում։ Սովորել է Ֆրանսիայում։ Կոստանդնուպոլսում եղել է հունական թերթերի խմբագիր։

1922-ին արտաքսվել է Թուրքիայից և հաստատվել Հունաստանում։ Աշխատել է Հունաստանի արտգործնախարարությունում, ապա զբաղվել դասավանդությամբ։

Թուրքիայի պատմության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակ է։ Մի շարք գործերում («Թուրքերն ըստ իրենց պատմության», 1920, ֆրանս., «Հայկական հարցը։ Ներդրում դիվանագիտության պատմության մեջ», 1921) քննարկել է Հայկական հարցը, հայերի վիճակը Օսմանյան կայսրությունում։

Կատեգորիա:Հույն պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հույն լրագրողներ
Կատեգորիա:1871 ծնունդներ
Կատեգորիա:1964 մահեր
Նարնջագույն գիրք

**Նարնջագույն գիրք** (Դիվանագիտական փաստաթղթերի ժողովածու։ Բարենորոգումները Հայաստանում. 1912 թվականի նոյեմբերի 26&nbsp;-&nbsp;1914 թվականի մայիսի 10, ռուսերեն՝ Сборник дипломатических документов. Реформы в Армении. 26 ноября 1912 года10 мая 1914 года. Петроград, 1915), Հայկական հարցի նախապատերազմյան շրջանի պատմությանը նվիրված Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության հրատարակած փաստաթղթերի ժողովածու։ Պարունակում է 159 փաստաթուղթ Կ. Պոլսի ոուսական դեսպանատան և ԱԳՆ նամակագրություններ ու հեռագրեր, հայկական բարենորոգումների հարցի շուրջ Ռուսաստանի ԱԳՆ և Կ. Պոլսի ու եվրոպական մայրաքաղաքների ռուսական դեսպանների փոխանակած հուշագրեր և այլ փաստաթըղթեր, Կ. Պոլսի հայ քաղաքական շրջանների, պատրիարքարանի ու Ամենայն հայոց կաթողիկոսության, ինչպես նաև թուրքական կառավարության հետ ռուս, դիվանա գետների առնչությունների ու բանակցությունների վերաբերյալ զեկուցագրեր, հայկական բարենորոգումների ծրագրի նախագծեր և այլն։ Ունի ընդարձակ հավելված, ուր տեղ են գտել թուրքական կառավարության շրջաբերականները եվրոպական երկրների իրենց դեսպաններին, ընդհանուր տեսուչների համար նախատեսված հրահանգները, Կ. Պոլսի դեսպանաժողովի (1913 թ. հուլիս) նիստերի սղագրությունը (ֆրանս.), ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության 6 հայկական վիլայեթների (Արևմտյան Հայաստանի) ազգագրական կազմի վերաբերյալ վիճակագրական տվյալները։

Այս ժողովածուի հիման վրա Ռուսաստանի դիվանագիտական արխիվը լույս ընծայեց «Հայաստանի ապագա կառուցվածքը» (*Будущее устройство Армении. Третья оранжевая книга. П., 1915*) գիրքը, որը, հրատարակիչների ասելով, Թուրքիայում հայկական հարցի վերջին փուլի «ամենալիակատար ու ճշմարտացի» պատմությունն է։ «Ռուսական դիվանագիտության ջանքերով, որը ամուր աջակցություն գտավ Եռյակ համաձայնության տերությունների կողմից, ձեռք բերվեցին այնպիսի արդյունքներ, որոնք համարձակ կարելի է ամփոփել որպես Հայաստանի ապագա ինքնավարության հիմքեր։ Սակայն բռնկած պատերազմը Թուրքիայի հետ, ցավոք, իհարկե, կուշացնի այդ դրության լիովին իրականացումը, բայց չի խափանի այն...»։

Այս գրքում արխիվային փաստաթղթերը դասակարգված և մեկնաբանված են հետևյալ հիմնական խորագրերի տակ՝ «Տերությունների վերաբերմունքը Հայաստանին», «Հայաստանի ռուսական կազմակերպումը», «Թուրքական չարչիությունը», «Հայաստանի նոր պետական կարգը»։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Սիրիայի մարզեր

**Սիրիայի մարզեր**, Սիրիայի Արաբական Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման միավոր։ Սիրիան կազմված է 14 մարզերից («մուհաֆազա»)։ Մարզերը բաժանված են 65 գավառների, որոն էլ իրենց հերթին բաժանված են շրջանների։ Շրջանները կազմված են շրջկենտրոնից (քաղաք կամ ավան) և գյուղերից։

## Մարզեր

## Քարտեզ

## Տես նաև
* Վարչական բաժանում
* Սիրիայի գավառներ
* Սիրիայի շրջաններ
* Սիրիայի քաղաքներ

Կատեգորիա:Սիրիայի մարզեր
Կատեգորիա:Առաջին աստիճանի վարչական միավորներ
Հիպերկոմպլեքս թվեր

**Հիպերկոմպլեքս թվեր**, կոմպլեքս թվերի ընդհանրացում։ Իմաստն այն է, որ հիպերկոմպլեքս թվերի նկատմամբ սովորական թվաբանական գործողությունները միաժամանակ արտահայտեն նաև որոշ երկրաչափական ձևափոխություններ բազմաչափ տարածությունում (ինչպես կոմպլեքս թվերը հարթության մեջ) կամ քանակապես նկարագրեն ինչ-որ ֆիզիկական օրենքներ։ Հիպերկոմպլեքս թվեր կառուցելու փորձերից պարզվեց, որ հնարավոր չէ երեք և ավելի չափանի տարածությունում կառուցել թվերի այնպիսի համակարգ, որտեղ հանրահաշվական գործողությունները պահպանեն իրական կամ կոմպլեքս թվերի գումարման և բազմապատկման բոլոր հատկությունները։ 19-րդ դարի վերջին հիպերկոմպլեքս թվերի տեսությունը կրկին ընդհանրացվեց՝ անվանվելով կամայական դաշտի վրա վերջավոր չափանի հանրահաշիվների տեսություն։ Հիպերկոմպլեքս թվերի տեսության արդի ընդհանրացումներից կարելի է առանձնացնել արթինյան, նյոթերյան տեսությունները։

Կամայական բազմության տարրը կոչվում է հիպերկոմպլեքս թիվ միմիայն այն դեպքում, եթե այդ տարրը իրական գործակիցներով բազմանդամի արմատ է։ Սահմանմանը բավարարող տարրերը կարելի է ներկայացնել վերջավոր չափանի քառակուսի մատրիցներով, (\alpha + \beta i) կոմպլեքս թիվը ներկայացվում \begin{pmatrix}
   \alpha & \beta \\
   -\beta & \alpha \\   
\end{pmatrix}  մատրիցով, իսկ վերջավոր չափանի կամայական մատրից իր նվազագույն բազմանդամի արմատն է և բավարարում է սահմանմանը։ Այսպիսով, բոլոր հիպերկոմպլեքս թվերի բազմությունն ունի կոնտինուում հզորություն և համընկնում է իրական թվերի դաշտի վրա բոլոր վերջավոր չափանի քառակուսի մատրիցների բազմության հետ։ Հիպերկոմպլեքս թվերի կարևոր համակարգ են կազմում քվատերնիոնները։

Կատեգորիա:Հիպերկոմպլեքս թվեր
Ցեղասպանություն. Ոճրագործություն ընդդեմ մարդկության. Ակնարկներ և փաստեր

**Ցեղասպանություն. Ոճրագործություն ընդդեմ մարդկության. Ակնարկներ և փաստեր** (անգլ.` "Genocide. Crime against Humanity. Essays and Documents"), հայերի ցեղասպանությանը նվիրված «Արմինյըն ռևյու» եռամսյա հանդեսի հատուկ թողարկում (1984, հ. 37, N1)։ Համարում տեղ են գտել ամերիկյան գիտնականներ Իրվինգ Լյուիս Հորովիցի «Ցեղասպանությունը և սոցիալական տեսության վերականգնումը. հավաքական մահվան բացառիկության վերաբերյալ գիտական դիտարկումների արդյունքները», Ջեյմս Ռեյդի «Հայերի ցեղասպանությունը օսմանյան և թուրքական պատմագրության մեջ», Արմեն Հայրապետյանի «Ռասայական խնդիրներն ու հայերի ցեղասպանությունը. Պետական դեպարտամենտի դոսյեն», Արմեն Հովհաննիսյանի «Միացյալ Նահանգների հետախուզությունն ու Հայկական հարցը 1917-1919 թթ.։ Արխիվային փաստաթղթեր» հոդվածները։ Հավելվածն ամփոփում է 30 փաստաթղթեր, այդ թվում՝ 1915-18 թթ. ողբերգական իրադարձությունների վկա ամերիկյան ու եվրոպական միսիոներների հաղորդումները ԱՄՆ-ի հետախուզական ծառայություններին։

Ժողովածուի թողարկման խմբագիրն է Ժ. Լիպարիտյանը։ Խմբագրական խորհրդի մեջ են մտել Ռ. Հովհաննիսյանը, Ռ. Միրաքը, Ա. Աթամյանը և ուրիշներ։ 

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Շամիրամի կռիվ (1904)

**Շամիրամի կռիվ** (1904), տեղի է ունեցել 1904 թվականի օգոստոսի 10-ին Խլաթի Շամիրամ գյուղի մոտ թուրք զինվորների և հայ մարտիկների միջև, երբ վերջիններս (120 հոգի) Անդրանիկի գլխավորությամբ Սասունից շարժվում էին Վան։ Թուրքական զորքերը (թվով 150 հոգի, որոշ տվյալներով՝ մինչև 400) պաշարել են նրանց, և սկսվել է կռիվը։ Հայդուկները (Գևորգ Չավուշ, Սմբատ, Մուրադ, Սեպուհ և ուրիշներ), գրավելով նպաստավոր դիրքեր, կասեցրել են թշնամու հարձակումը, սակայն նոր ուժեր ստանալով՝ թուրքերը սաստկացրել են կռիվը (հատկապես Սմբատի դիրքերում)։ Թուրքերին թեև հաջողվել է եկեղեցու շրջանում կռվողներին կտրել մյուսներից, սակայն դիրքեր գրավել չեն կարողացել։ Հայերի ռումբերի պայթյուններն ընդունելով որպես Բիթլիսից եկող օգնություն՝ թուրքերը փախել են՝ տալով 70 զոհ։ Հայդուկներից զոհվել է 2 հոգի։ Մնացած ուժերը կարողացել են շարժվել Աղթամար։

## Գրականություն
* Սասուն-Մուշի կռիվները 1904-ին, Ժնև, 1906։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Կատեգորիա:1904 իրադարձություններ
Ուորեն Հարդինգ

**Ուորեն Գամալիել Հարդինգ** (, ), ամերիկյան պետական գործիչ, ԱՄՆ 29-րդ նախագահը (1921-1923) հանրապետական կուսակցությունից։ Ի տարբերություն իր նախորդի՝ Վուդրո Վիլսոնի, վարել է եվրոպական գործերից ԱՄՆ-ի մեկուսացման (իզոլյացիոնիզմի) քաղաքականություն, որն արտահայտվել է նաև հայկական հարցում՝ պայմանավորելով Հարդինգի կառավարության դանդաղկոտությունն ու անվճռականությունը, ի կատարումն 1920 թվականի Սևրի հաշտության պայմանագրի, Հայաստան խաղապահպան զորք ուղարկելու և հայկական բանակը հանդերձավորելու հարցում, ինչպես նաև պասիվ դիրքորոշումը 1922-1923 թթ. Լոզանի կոնֆերանսում, որտեղ քննարկվում էր «հայկական օջախ» ստեղծելու կենսական խնդիրը։ Որպես սենատական ենթահանձնաժողովի նախագահ և ապա երկրի պրեզիդենտ Հարդինգը բազմիցս իր հրապարակային ելույթներում համակրանքով է արտահայտվել «փոքր դաշնակցի» (Հայաստանի) և նրա «բազմատանջ» ժողովրդի մասին։

## Գրականություն

* ВIarsIadI E. H„ The Great Beirayai N. Y, 1924
* Boyajian D. H„ Armenia։ The Casa for a Forgotten Genocide, Westwood, New Jersey, 1972.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1865 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:1928 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 2 մահեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի նախագահներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի խմբագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ
Հոսունություն

**Հոսունություն**, լարումների ազդեցությամբ մարմինների պլաստիկ կամ մածուցիկ դեֆորմացման հատկություն։ Բնորոշվում է մածուցիկությանը հակադարձ մեծությամբ։ Մածուցիկ մարմինների (հեղուկների, գազերի) հոսունությունը ի հայտ է գալիս ցանկացած լարումների, իսկ պլաստիկ պինդ մարմիններինը՝ միայն հոսունության սահմանը գերազանցող բարձր լարումների դեպքում։ Հոսունության երևույթները հանդիպում են ինչպես Երկրի վրա, այնպես էլ Տիեզերքում։ Երկրի վրա հոսունություն դրսևորվում է մայր ցամաքների, մթնոլորտի, ջրոլորտի շարժումներում, լեռնազանգվածների տեկտոնական շարժումներում։ Տեխնիկայում հոսունության երևույթներ հանդիպում են, օրինակ, խողովակներով և արտադրական տարբեր ապարատներով հեղուկների և գազերի շարժումների դեպքում։ Պլաստիկ հոսք և սողք տեղի են ունենում մեծ բեռնվածքների տակ աշխատող կոնստրուկցիաների տարբեր տարրերում։

Կատեգորիա:Մարմինների հատկություններ
Կատեգորիա:Հոծ միջավայրերի մեխանիկա
Ցրոնքի կռիվ (1899)

**Ցրոնքի կռիվ**, տեղի է ունեցել 1899 թվականի ապրիլի 24-ին Ցրոնք գյուղում (Արևմտյան Հայաստան, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառ), երբ Գուրգենը մի փոքրիկ խմբով Սասունից իջել էր Մշո դաշտ՝ Սասուն, վառոդ և ռազմամթերք փոխադրելու գործով։

Մշո դաշտում եղած ժամանակ Սասունը հատկապես սպիտակ վառոդ փոխադրելու նպատակով անցնում է Ցրոնք։ Ցրոնքում հարկ եղած պատրաստությունները տեսնելուց և բեռները Սասուն ճամփելուց հետո որոշում է ևս մեկ օր մնալ Ցրոնքի մարագներում։ Օղունքի գյուղացի Մկրտիչ Երամյանը, որը գաղտնի ոստիկան էր, հետևում է Գուրգենի խմբի շարժումներին և այդ մասին լուր տալիս Բիթլիսի կուսակալին։ Ապրիլի 25-ին Ցրոնքը պաշարվում է Բիթլիսից և Մուշից եկած զինվորներով, որոնց թիվն հասնում էր 1000-ի։ Կառավարական զորքերը Ցրոնք գյուղի նշանավոր այրերին պատանդ են վերցնում և սկսում են գյուղի խուզարկությունը։ Գյուղացիներից մեկը, չդիմանալով ծեծին և չարչարանքներին, վկայում է, որ նախորդ օրվա երեկոյան տեսել է հայդուկային խմբին, որը դեպի գյուղի մարագներն էր շարժվում։ Զորքն անմիջապես շրջապատում է գյուղի մարագները։ Մարագների ուղղությամբ արձակված ոստիկանական համազարկը մնում է անպատասխան, որից հետո թուրքերը հրդեհում են մարագները։ Գուրգենն իր հայդուկային խմբին հրամայում է դուրս գալ մարագներից և կռվով ճամփա բացել։ Հայդուկներից ոմանք զոհվում են հենց մարագներից դուրս գալուց, մյուս մասը՝ հետագա կռվի ընթացքում։

Գուրգենի խմբի կազմում էին մշեցի Տիգրանը, աղջանցի Ռուբենը, ղարաբաղցի Փարսադանը, դաշտեցի Մկրոն, Նշանը, սասունցի Կրպոն և Վարդանը։ Ցրոնքի կռվում բոլոր ութ հայդուկներն էլ սպանվում են, իսկ թուրքական զորքը տալիս է 13 զոհ և 20-ից ավելի վիրավոր։ Քրդերից սպանվում է 10 հոգի։ Սպանվածների մեջ էր նաև Թալիպ էֆենդին, որը Մուշի քաղաքապետն էր։

Թուրքերը կտրում են Գուրգենի գլուխը, իսկ մյուս հայդուկների մարմինները սայլերի վրա փոխադրում են Մուշ և հանձնում Մուշի հայոց հոգևոր առաջնորդ Եղիշե եպիսկոպոս Չիլինկիրյանին։ Վերջինս հայ ֆիդայիների մարմիններն ամփոփել է տալիս Մուշի սուրբ Մարինե թաղամասի Կողի հայկական գերեզմանատանը։ Գուրգենի մահը մեծ հարված էր ընդհանուր ապստամբության ծրագրի իրականացման համար։

Ցրոնքի կռվից հետո թուրքական կառավարությունը ձերբակալում և Մշո բանտն է նետում բազմաթիվ հայ գյուղացիների։

## Գրականություն
* Սասունի Կարօ, Պատմութիւն Տարօն աշխարհի, Պէյրութ, 1957։
* Բդէեան Սարգիս եւ Միսաք, Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ, Գահիրէ, 1962։
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, Գ. հատ., Թեհրան, 1982։
* Գևորգյան Համլետ, Էջեր հայոց ազատամարտի, Երևան, 2010։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայկական դիմադրություն
Կատեգորիա:1899 իրադարձություններ
Ցրոնքցի Մուրադ

**Ցրոնքցի Մուրադ** (Պետրոսյան, 1884, Ցրոնք, Մուշի գավառ - 1927, Բեյրութ), հայ ազգային-ազատագրական պայքարի մարտիկ։ ՀՀԴ կուսակցության անդամ։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, սովորել Մուշի Կեդրոնական վարժարանում։ Վաղ հասակից մասնակցել է թուրքական և քրդական հրոսակներից հայրենի գյուղի պաշտպանությանը, 1901 թվականին՝ Աոաքելոց վանքի կռվին, 1904 թվականին՝ Սասունի ապստամբությանը, որը ճնշելուց հետո թուրքական իշխանությունները Ցրոնքցի Մուրադին բանտարկել են։ 1908 թվականին երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո ազատվել է և մեկնել Ամերիկա։

1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսվելուն պես, խմբով (280 հոգի) ժամանել է Կովկաս, մտել Քեռու կամավորական գունդը և իբրև վաշտի հրամանատար մասնակցել բազմաթիվ մարտերի։ 1918 թվականին դարձել է Արամ Մանուկյանի թիկնապահը։ Հայաստանում 1921 թվականին հակախորհրդային Փետրվարյան ապստամբության ժամանակ վիրավորվել է, այնուհետև անցել է Պարսկաստան, ապա՝ Հալեպ ու Բեյրութ։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:1884 ծնունդներ
Կատեգորիա:1927 մահեր
Կատեգորիա:Ցրոնք գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Մոսկվայի հայկական կոմիտե

**Մոսկվայի հայկական կոմիտե**, ստեղծվել է 1914 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, Մոսկվայում։

Հիմնադրել են մոսկվաբնակ հայերը։ Անդամներն էին Ստեփան Մամիկոնյանը (նախագահ), Կարապետ Կուսիկյանը, Ալեքսանդր Ծատուրյանը, Ալեքսեյ Ջիվելեգովը և ուրիշներ։

Մշակվել է կոմիտեի կանոնադրություն, որը հաստատվել է 1914 թ. դեկտեմբերի 20-ին։ Համաձայն այդ կանոնադրության՝ կոմիտեի նպատակն էր օրինական և հասանելի հասարակական կազմակերպչական բոլոր միջոցներով նպաստել Թուրքիայի դեմ պատերազմում ռուսական զենքի հաջողությանը և օգնություն կազմակերպել պատերազմից տուժածներին, այն է՝ զբաղվել ռուսական բանակի զինվորներին, վիրավորներին, հայ կամավորներին և գաղթականներին օգնություն կազմակերպելու հարցերով։ Կոմիտեի գործունեությունն ընդգրկել է Ռուսական կայսրության տարածքը։ Միջոցները գոյացել են անդամավճարներից, նվիրատվություններից, համերգներից, դասախոսություններից ու այլ միջոցառումներից հանգանակված գումարներից, կոմիտեի հրատարակություններից ստացված եկամուտներից և այլն։

1915 թ. հուլիսի 10-ի որոշմամբ Մոսկվայի հայկական կոմիտեն ընդգրկվել է Ռուսաստանի Կարմիր խաչի ընկերության կազմի մեջ։ Կոմիտեն գաղթականներին օգնել է հիմնականում դրամով, անհրաժեշտ իրերով, ղեղորայքով, ալյուրով։ 1915-ի մարտին կազմակերպել է բժշկասանիտարական երկու ջոկատ և ուղարկել Հայաստան։ Հանգրվանելով Էջմիածնի և Ալեքսանդրապոլի գավառներում՝ նրանք բացել են պարենի կետեր, հիվանդանոց և ամբուլատորիաներ, որբանոցներ։

1916 թ. հիմնադրել է «Արմյանսկի վեստնիկ» («Армянский вестник») շաբաթաթերթը։

Կոմիտեի նախաձեռնությամբ և ծախսով 1916 թ. լույս է ընծայվել Վալերի Բրյուսովի «Հայաստանի պոեզիան» անթոլոգիան։

Մոսկվայի հայկական կոմիտեի գործունեությունը շարունակվել է մինչև 1918-ի մարտը։

Մոսկվայի հայկական կոմիտեին կից 1914-ի նոյեմբերից գործել է Կանանց կոմիտեն, որի անդամներն էին Մոսկվայի հայուհիները։ Նրանք մեծապես աջակցել են հայ գաղթականներին օգնություն կազմակերպելու գործին և, մասնավորապես, Մոսկվա հասած հայ գաղթականներին։

Կատեգորիա:Ռուսահայ հասարակական կազմակերպություններ
Մոռացված ցեղասպանություն։ Քրիստոնյա ասորիների բնաջնջումը Թուրքիայում

**«Մոռացված ցեղասպանություն։ Քրիստոնյա ասորիների բնաջնջումը Թուրքիայում»**  (),  փաստաթղթերի ժողովածու XIX դարի վերջին&nbsp;-&nbsp;XX դարի սկզբին Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա ասորիների ցեղասպանության մասին։

## Պատմություն
Հրատարակել է «Սպառնալիքի տակ գտնվող ժողովուրդների պաշտպանության ընկերությունը» 1989 թվականին  (Գյոթինգեն-Վիեննա)։  Ժողովածուն կազմել է Գաբրիելե Յոնանը։ Նա էլ հենց տվել է հրապարակված փաստաթղթերի գիտական վերլուծությունը։

Ժողովածուում տեղ գտած 60 փաստաթղթերն անհերքելիորեն վկայում են, որ թուրքական իշխանությունները հայերի հետ մեկտեղ պարբերաբար հալածանքների են ենթարկել նաև քրիստոնյա ասորիներին, որոնք բաժանել են հայերի ողբերգական ճակատագիրը ինչպես 1894-1896-ին, այնպես էլ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին  (1914-1918),  երբ տասնյակ հազարավոր ասորիներ դարձան երիտթուրքական կառավարության կազմակերպած ցեղասպանության զոհը։ Վավերագրերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ քրիստոնյա ասորիների զանգվածային ոչնչացումը տեղի է ունեցել ճիշտ և ճիշտ հայերի նման  («համիդիե» հեծելագնդերի օգտագործում, տեղահանություն, գնդակահարություններ, արգելափակում համակենտրոնացման ճամբարներում)։  Ասորիները հալածվել են հենց այն բանի համար, որ պատկանել են այլ կրոնական ու էթնիկական ընդհանրության։

Կատեգորիա:Փաստաթղթերի ժողովածուներ
Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)

**Ռուբեն Գարեգինի Սահակյան** (), հայ պատմաբան-արևելագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր։

## Գործունեություն
Աշխատությունները հիմնականում նվիրված են նորագույն ժամանակաշրջանի Թուրքիայի ներքին ու արտաքին քաղաքականությանը, հայկական հարցի պատմությանն ու պատմագրությանը, հայերի ցեղասպանության մասին թուրք, անգլիացի, ֆրանսիացի հեղինակների աշխատությունների քննադատական վերլուծությանը։

«Ֆրանսթուրքական հարաբերությունները և Կիլիկիան 1918-1923 թթ.» (1986, ռուս.) աշխատության մեջ արխիվային նորահայտ փաստաթղթերի և օտարալեզու աղբյուրների հիման վրա ցույց է տվել Կիլիկիայի դերը ֆրանս-թուրքական հարաբերություններում, հայերի կացությունն այնտեղ 1919-1922 թվականներին, մասնավորապես լուսաբանել է Հաճընի, Զեյթունի, Այնթապի ինքնապաշտպանությունները։ Քննադատել է Ֆրանսիայի վարած քաղաքականությունը հայ բնակչության նկատմամբ։

Ռուբեն Սահակյանը մասնակցել է «Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում» (1966, ոուս., 1991, հայերեն) և «Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923)», (1972) ժողովածուների կազմմանը։

## Երկեր
* Սովետա-թուրքական հարաբերությունների պատմության հակագիտական լուսաբանումը ժամանակակից թուրք պատմագրության մեջ, Ե., 1964։ 
* Թուրք-ֆրանսիական հարաբերությունները և Կիլիկիան 1919-1921 թթ., Ե., 1970, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/381/TurqFransiakanHaraberutyunner@evKilikian.pdf 
* Ցեղասպանության պատմությունից, Ե., 1990։

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ