Խոսում է մագաղաթի պատառիկը

«**Խոսում է մագաղաթի պատառիկը**», հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի գրողների միության անդամ Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, որը զետեղված է «Վարք հարանց» շարքում։ Գրվել է 1962 թվականին։

## Գնահատական
Հայ ժողովրդի ճակատագրին, գոյապահպանության պայքարում հոգևոր մաքառումների անգնահատելի նշանակությանը, ժողովրդի ինքնության նկարագրին են նվիրված «Հայրենի կարգավ», «Ծովի երգը», «Ուղեցույց», «Հակոբ Արմեն», «Քարահերձի թզենին» և այլ պատումներ։«Նրա մի շարք պատմվածքներ (նաև Վարք հարանց շարքից) ունեն գեղարվեստական անվիճելի արժեք»։ «Խոսում է մագաղաթի պատառիկը», «Վարք Մաշտոցի» պատմվածքները ամբողջացնում են չորս պատմվածքից բաղկացած մաշտոցյան շարքը։ 16 պատմվածքից կազմված շարքի առաջին չորս պատումի՝ «Լույսը հնձանից», «Կամուրջը», «Խոսում է մագաղաթի պատառիկը», «Վարք Մաշտոցի», նյութը հայոց 5-րդ դարից է։ Առանցքային կերպարը Մաշտոցն է, որ հեղինակի գաղափարադրույթների ամբողջական խտացումն է, նաև շարքի պատմականությունն է ապահովում։ Վերոնշյալ պատումները շաղկապված են կերպարային, սյուժետային, գաղափարական համակարգերով։ Հնձանը, որ հեթանոսական բարքերի խտացումն է, կլուսավորվի Մաշտոցի գրերով և ուսմունքով («Լույսը հնձանից»), կկամրջվեն երկու
տարբեր քաղաքակրթություններ՝ հեթանոսական և քրիստոնեական («Կամուրջը»), կստեղծվի մերը, սեփականը՝ գիր, գրականություն, լեզու («Խոսում է մագաղաթի պատառիկը»), ու կհավերժվի մեր ընթացքը՝ որպես ազգ, որպես պետություն՝ ազատ, անկախ, ինքնիշխան («Վարք Մաշտոցի»)։

## Սյուժե
Իննսունհինգամյա  Առաքել հայրիկը Մեսրոպավան գյուղից է։ Ուսերին հնաձև արխալուղ է, մեջքին՝ արծաթե գոտի։ Արխալուղի գրպանից հանում է փոքրիկ աղյուսի չափ կաշեպատ գիրքը և սկսում թերթել։ Հեղինակի այն հարցին, թե որքա՞ն հին է գիրքը, Առաքելը պատասխանում է, որ գրքի միտքը 1500 տարվա է, իսկ գիրքը՝ հինգ հարյուր։ Գրքի հիշատակարանում հեղինակը կարդում է, որ այն Մաշտոց վարդապետի վարքի ու մահվան պատմությունն է։ Գրքի վերջում հիշատակարան կար, ուր նշվում էր, որ գիրքը գրվել է Գողթն գավառի Մեսրոպավան գյուղի Մեսրոպի վանքում՝ գրիչ Առաքելի ձեռքով։ Գրքի վերջին թերթի և կաշեկազմի միջև դեղնած մագաղաթ էր՝ խոշորահատիկ երկաթագրերով։ Մաշված էր մագաղաթի պատառիկը, որը պատառիկ էր Մաշտոցի վարքից և հազիվ էր երևում «յօրիներ սիզոբայիվք և կապոք» գրերը։ Առաքել հայրիկը նշում է, որ իր նախնիները գրիչներ են եղել և գրիչ Առաքելը իր ապուպապն է, որի գերեզմանը Մեսրոպավանքի գավթում է և նա եղել է Գրիգոր Տաթևացու հովանավորյալը։ Հեղինակի լսում է Առաքել հայրիկին և մտովի հետ գնում պատմության ճանապարհներով։ Ջորին հեծած գնում էր Մեսրոպ Մաշտոցը լեռնային արահետով։ Նրա հետևից գնում էին երկու տասնյակ աշակերտները՝ գունատ դեմքերով և լուսավոր ճակատներով։ Հայաստանի տարբեր վայրերում դպրոցներ էին հիմնել և հիմա Մաշտոցը վերադառնում էր Մեսրոպավան, որտեղ իր առաջին դպրոցն էր հիմնել և գյուղը իրեն համար հարազատ էր դարձել։ Հարազատ էր դպրոց դարձած Առաքելի հնձանը, Կապուտջիղ լեռը։  Գյուղացիները սիրով են ընդունում Մաշտոցին, պատմում ձմռանը տեղի ունեցած դեպքերի մասին, ուրախացնում, որ դետ Նավասարդը զավակ է ունեցել և Մեսրոպ անվանակոչել, իսկ Մանանը սքանչելի ծաղկել է գիրքը։ Մանանը նաև գեղեցիկ գորգ է գործում։ Այնուհետև Մաշտոցը հյուրընկալում է Առաքելի տանը։ Նա Մաշտոցին պատմում է, որ ձմռանը պարսիկներն էին եկել, այրել են հայկական գրքերը և որմզդական կրակ էին բերել։ Այնուհետև ասել են, որ մաշտոցի գրերը անսուրբ են և հողեղեն, իսկ տարազգի քարոզողները ժողովրդին վկայում են իրենց գրերի սուրբ լինելը։ «Գիր արարեցիր, վարդապե՛տ, ու մնաց։ Միայն մագաղաթի վրա՞ մնա։ Օգուտն ի՞նչ… Գիրդ դիր մարդկանց սրտերում ու լեզուներին, որ կենդանի մնա։ Գիր արարեցիր, բայց պարսիկն էլի մեզ կլանել է կամենում, ասորին էլ, հոռովմն էլ։ Դու զօր ու գիշեր թարգմանում ես օտարներից, բայց մոռանում ես դպրության գործը։ Սա՛ առաջ տար, վարդապե՛տ։ Մեր հայրենի խոսքն ու երգը արա գրիդ հիմքը, որ կենդանի լինի ու հասկանալի։ Թող ամեն գյուղում մեր հնձանի լույսը լինի, մե՜րը, հայի՜նը»։ Մտածում է Մաշտոցը Առաքելի ասածների շուրջ և հասկանում, որ աշակերտները արդեն հասունացել են և ինքնուրույն կարող են առաջ տանել դպրության գործը։ Այնուհետև ներկայացվում է հայկական մեծ գյուղերից մեկը՝ Որդուվատը։ Այնտեղ պարսիկ մոգը իր շուրջն էր հավաքել հայ ամբողին և նրանց ներկայությամբ պատռում և այրում էր հայալեզու գրքերը։ Հերթական գրքի մագաղաթե թերթերն էր պատռում մոգը և նետում կրակը, երբ Կապուտջիղի փեշերից նկատեց իջնող շինականներին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և բրուտ Առաքելի առաջնորդությամբ։ Առաքելը հարձակվում է մոգի վրա, նրա ձեռքից խլում մագաղաթի վերջին պատառիկը։ Նրան հետևում է բազմությունը և հարձակվում են մոգերի վրա։ Ապա մոգերին քարահալած հեռացնում են Երասխից այն կողմ, ապա իջնում Ապրակունիք ու Քարկոփ գյուղերը, այնտեղից փախցնելով ասորի վարդապետներին, որից հետո շարժվում են Ամառաշեն ու Ակովիկ՝ այնտեղից քշելով հոռովմ քարոզիչներին։ Ազատագրված ամեն շենում հնչում է մայրենին։ Եվ մնում է մագաղաթի պատառիկը, որը սերունդներին պատմում է Մաշտոց վարդապետի վարքի ու մեծ գործի մասին։

## Կերպարներ
* Առաքել հայրիկ
* Մեսրոպ Մաշտոց
* հեղինակ
* գրիչ Առաքել
* Դետ Նավասարդ
* Մանան

## Տես նաև
* Լույսը հնձանից
* Կամուրջը
* Վարք Մաշտոցի (Սերո Խանզադյան)
* Ամիրդովլաթ՝ որդի Եղիայի
* Հայրենի կարգավ

## Արտաքին հղումներ
https://lsel65.blogspot.com/2016/11/blog-post_28.html

https://www.youtube.com/watch?v=_4N_wYJye-k&t=256s

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1983 գրքեր