open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մերձմոսկովյան ածխային ավազան

**Մերձմոսկովյան ածխային ավազան** (), գորշ ածխի ավազան Ռուսաստանի Դաշնությունում։ Զբաղեցնում է Սանկտ Պետերբուրգի, Նովգորոդի, Կալինինոյի, Սմոլենսկի, Մոսկվայի, Կալուգայի, Տուլայի և Ռյազանի մարզերի տարածքի մի մասը։ Հանույթը հիմնականում կենտրոնացված է Տուլայի մարզում։ Ածխաբեր նստվածքների մակերեսը (մինչև 200 մ խորությունը) հասնում է մոտ 120 հզ․ կմ², աղեղնաձև գոտու լայնությունը՝ 80-100 կմ։ Ածուխների ընդհանուր պաշարը՝ 11, 8 միլիարդ տ, որից հետախուզված է 5, 3 միլիարդ տ։ Հանքավայրերը հայտնաբերված են 1772 թվականին, սիստեմատիկ հանույթը սկսվել է 1855 թվականին։ Մերձմոսկովյան ածխային ավազանը գտնվում է Արևելա-Եվրոպական պլատֆորմի Մոսկովյան սինեկլիզի հարավային և արևմտյան մասերում։ Ստորին կարբոնի հասակի ածխաբեր ավազա-կավային հաստվածքն ունի մոտ 50 մ հզորություն։ Այն պարունակում է ածուխների մինչև 14 շերտ, որոնցից շահագործվում է սովորաբար մեկը, սակավ՝ երկուսը՝ 1, 5-3 մ հզորությամբ։ Ածուխները գորշ են, մեծ մասամբ հումուսային, բարձր մոխրայնությամբ և ծծմբի զգալի պարունակությամբ։ Այրվող զանգվածի ջերմությունը 28, 2 Մջ/կգ (6750 կկալ/կգ) է։ Հանքավայրերը շահագործվում են գլխավորապես ստորգետնյա եղանակով (ածուխների տարեկան արդյունահանման մոտ 90%)։

Ածուխներն օգտագործվում են Ռուսաստանի եվրոպական մասի կենտրոնական մարզերի խոշոր ՊՇԷԿ-ներում և ՋԷԿ-երում, ցեմենտի, քիմիական, մեքենաշինական արդյունաբերության մեջ և կենցաղային կարիքների համար։ Բացի ածխից, Մերձմոսկովյան ածխային ավազանում արդյունահանվում են քարաղ, գիպս, հրակայուն կավեր, բոքսիտներ, երկաթի հանքաքար, ֆոսֆորիտներ, շինարարական ավազ։ 
240px|մինի|ձախից|Մերձմոսկովյան ածխային ավազանի քարտեզ (19-րդ դար)

Կատեգորիա:Ածխային ավազաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի երկրաբանություն
Մեքենահաշվողական կայան

265px|մինի|Տեսակավորող մեքենա

**Մեքենահաշվողական կայան**, **ՄՀԿ** (), նախկին խորհրդայուն Միությունում գործող վիճակագրական, հաշվապահական և պլանային տնտեսական ինֆորմացիայի մշակման հետ կապված հաշվարկներն իրականացնող կազմակերպությունների ցանց։

Հիմնական սարքավորումը բաղկացած է հաշվապերֆորացիոն լրակազմերից՝ ծակատիչներից, հսկիչ սարքերից, տեսակավորող հաշվողական մեքենաներից ու տաբուչյատորներից, որպես կանոն նաև մի քանի ստեղնային հաշվողական մեքենայից։ Տնտհաշվարկային խոշոր ՄՀԿ-ներն անվանվում են մեքենայացված հաշվարկի ֆաբրիկաներ (ՄՀՖ)։ Փոքր ծավալի աշխատանքներ կատարելու համար կազմակերպվում են մեքենահաշվողական բյուրոներ (ՄՀԲ), որոնցում օգտագործում են միայն ստեղնային հաշվողական մեքենաներ։ Ինֆորմացիայի մշակման առավել խոշոր կազմակերպություններ են հաշվողական կենտրոնները, որոնք հագեցված են էլեկտրոնային թվանշանային հաշվողական մեքենաներով։ ՄՀԿ-ում ինֆորմացիան ընդունվում է տարբեր փաստաթղթերի ձևով։ Տվյալների մշակման տեխնոլոգիական պրոցեսը պայմանականորեն բաժանվում է 3 փուլի՝ ա․ փաստաթղթերի ընդունում և նախնական մշակում, բ․ մեքենակիր ինֆորմացիայի նախապատրաստում և գրանցումների հսկում, գ․ պերֆոքարտերի խմբավորում և դրանց հսկողություն, տվյալների մշակում, ստացված ցանկագրերի ստուգում ու դրանց ձևակերպում։ ՄՀԿ-ի սարքավորումը տեղակայվում է առանձին շենքում, երբեմն փաստաթղթերի նախնական մշակման սարքերը դրվում են անմիջականորեն սպասարկվող ձեռնարկությունում (ՄՀԿ-ի մասնաճյուղերում), իսկ երրորդ փուլի օպերացիաները կատարող սարքերն օգտագործվում են կենտրոնացված կարգով։

Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի, ՄՀԿ-ներ եղել են Խորհրդային Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Մեորե-դասի

**Մեորե-դասի** (, թարգմանաբար՝ «Երկրորդ խումբ»), հասարակական-գաղափարական հոսանք Վրաստանում 19-րդ դարում։ 1877 թվականին անջատվել է միասնական դեմոկրատական այսպես կոչված թերքդալեուլիների (վրացական վաթսունականների) հոսանքից։ Մեորեդասական էին Ն․ Նիկոլաձեն, Գ․ Ծերեթելին, Ս․ Մեսխին, Օ․ Բաքրաձեն և ուրիշներ, որոնք շատ հարցերում կողմնակից էին ուտոպիստ-սոցիալիստների և ռուս հեղափոխական-դեմոկրատների գաղափարներին, դեմոկրատական դիրքերից քննադատում էին կապիտալիզմի բացասական կողմերը։ Իրականում արտահայտում էին վրացական զարգացող բուրժուազիայի շահերը։ Իրենց հայացքները պրոպագանդում էին առաջադիմական թերթերի և ամսագրերի՝ «Դրոեբա», «Կվալի», «Մոամբե» էջերում։

Կատեգորիա:19-րդ դարը Վրաստանում
Մեցցո-տինտո

250px|մինի|Շների պատկեր

**Մեցցո-տինտո** ( իտալ․ mezzo — միջին և tinto — գունավորված, երանգավորված), մետաղի վրա փորագրության տեսակ, որն առնչվում է խորը տպագրությանը։ Մեցցո-տինտոյի փորագրանկարի տպակաղապարը պատրաստելիս թիթեղի ողորկ մակերեսը մեխանիկական կամ քիմիական եղանակով դարձվում է հատիկավոր։ Տպագրելիս այդօրինակ թիթեղից ստացվում է միահավասար սև երանգ։ Հատիկավորված թիթեղի վրա (մաքուր կամ ներկապատ) ասեղով կամ մատիտով գծվում է պատկերը, նախատեսված լուսավոր մասերը հարթեցվում են կամ քերելով կոկվում՝ ստեղծելով ստվերից դեպի լույս աստիճանական անցումներ։ Մ-տ․ տեխնիկայով կատարված փորագրանկարներն առանձնանում են երանգների խորությամբ ու թավշակերպությամբ, լուսաստվերի էֆեկտների հարստությամբ ու նրբությամբ։ Մեցցո-տինտոյի եղանակը կիրառվում է նաև գունավոր տպագրության համար։ Այդ տեխնիկան հնարել է գերմանացի վարպետ Լ․ Զիգենը, XVII դ․ կեսին։ Լայնորեն տարածվել է 18-19-րդ դարերում, հիմնականում նկարների վերատպության համար։

Կատեգորիա:Էստամպ
Մեքենաների և մեխանիզմների տեսություն

**Մեքենաների և մեխանիզմների տեսություն**, գիտություն, մեքենաների ու մեխանիզմների հետազոտման և նախագծման ընդհանուր մեթոդների մասին։ Մեխանիզմների տեսությունն առավելապես ուսումնասիրում է բոլոր մեխանիզմների համար ընդհանուր հատկությունները։ Մեքենաների տեսությունում դիտարկվում են հետազոտման ու նախագծման մեթոդներ, որոնք ընդհանուր են տեխնիկայի տարբեր բնագավառներում օգտագործվող մեքենաների համար։ Մեքենաների և մեխանիզմների տեսության հիմնական բաժիններն են՝ մեխանիզմների սինթեզը, մեքենաների ու մեխանիզմների դինամիկան և ավտոմատ մեքենաների տեսությունը, որը զբաղվում է ծրագրային կառավարման համակարգերի ստեղծմամբ, ինչպես նաև ռոբոտների նախագծմամբ։ 

Կատեգորիա:Մեխանիկներ
Կատեգորիա:Մեքենաներ
Մեքենաժամանակ

**Մեքենաժամանակ**, *1*․ ժամանակահատված, որի ընթացքում սարքավորումը (մեքենա, հաստոց, ագրեգատ, ապարատ) առանց բանվորի անմիջական մասնակցության փոփոխում է աշխատանքի առարկայի չափերը, ձևը կամ վիճակը։ *2*․ ժամանակ, որ ԷՀՄ ծախսում է հաշվողական որոշակի աշխատանք կատարելիս։
Մեքսիկական արշավանք 1861-1867

256px|մինի|Պուեբլայի ճակատամարտը
**Մեքսիկական արշավանք [[1861]]-[[1867]]**, Իսպանիայի (1861-1862), Մեծ Բրիտանիայի (1862) և Ֆրանսիայի (1862-1867) ինտերվենցիան Մեքսիկայի դեմ, Բ. Խուարեսի  կառավարությունը տապալելու, Մեքսիկան եվրոպական տերությունների գաղութ դարձնելու նպատակով։ Առիթը՝ 1861 թվականի հուլիսի 17-ին արտաքին պարտքերի վճարումը ժամանակավորապես դադարեցնելու վերաբերյալ մեքսիկական կոնգրեսի ընդունած օրենքն էր։ 1861 թվականի վերջին իսպանական զորքերը օկուպացրին Մեքսիկայի կարևոր նավահանգիստ Վերակրուսը, իսկ 1862 թվականի հունվարին այդտեղ ափ ելան անգլիական և ֆրանսիական զորքերը։ 1863 թվականի հունիսին ֆրանսիական զորքերը գրավեցին Մեխիկոն և կայսր հռչակեցին Մաքսիմիլիան 1-ին Հաբսբուրգին։ Երկրում ծավալված պարտիզանական շարժումը, մեքսիկական բանակի կանոնավոր զորամասերի հակահարձակումը, ինչպես նաև Ֆրանսիայում առաջացած դժգոհությունը մեքսիկական արկածախնդրության նկատմամբ, անհաջողության մատնեցին մեքսիկական արշավանքը։ 

Կատեգորիա:Մեքսիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ
Մեքենաբուժություն

**Մեքենաբուժություն**, մեխանոթերապիա (< հուն․ μηχανή – մեքենա և թերապիա), բուժման մեթոդ, նպատակն է առանձին հոդերում շարժումների զարգացումը՝ հատուկ սարքերով ֆիզիկական վարժությունների կատարմամբ։ Հիմնադիրը շվեդ բժիշկ Դ․ Ցանդերն է։ Տարբեր տիպի սարքերի օգտագործումը հիմնավորված է հոդերի շարժումների կենսամեխանիկայով։ Շարժումները խիստ մեկուսացած են և համապատասխանում են որոշակի հոդի կամ մկանախմբի։ Սարքերի դիմադրությունն ավելացնելով կամ պակասեցնելով կարելի է փոփոխել հոդի ծանրաբեռնվածությունը։ Հատուկ հարմարանքների օգնությամբ հնարավոր է փոխել ռիթմիկ շարժումների արագությունը։ Վարժություններին բնորոշ է շարժումների ավտոմատացումը, որի դեպքում բացառվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի կոորդինացնող ազդեցությունը։ Մեքենաբուժությունն ինքնուրույն նշանակություն չունի, այն կիրառվում է բուժական ֆիզկուլտուրայում՝ որպես լրացուցիչ ներգործություն հենաշարժական ապարատի տարբեր հատվածների վրա։

Հայաստանում բուժական մարմնամարզության սարքերի համալիր է մշակել Գ․ Մինասյանը։

Կատեգորիա:Բուժում
Իլյա Մեչնիկով

**Իլյա Իլյիչ Մեչնիկով** (, ), ռուս կենսաբան, ախտաբան, էվոլյուցիոն սաղմնաբանության, իմունոլոզիայի հիմնադիրներից։ Պետերբուրգի ԳԱ թղթակից անդամ (1883 թվականից), պատվավոր անդամ (1902 թվականից)։

## Կենսագրություն
1864 թվականին ավարտել է Խարկովի համալսարանը, մասնագիտացել Գերմանիայում, Իտալիայում ուսումնասիրել անողնաշարավոր կենդանիների սաղմնաբանությունը։ 1870-1882 թվականներին եղել է Օդեսայի Նովոռոսիյսկյան համալսարանի պրոֆեսոր։ 1887 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ, աշխատել Լուի Պասայորի ինստիտուտում, 1905 թվականից ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ։ Նամակագրական կապի մեջ է եղել Կ․ Տիմիրյազևի, Ի․ Սեչենովի, Ի․ Պավլովի, Դ․ Մենդելեևի և ուրիշ խոշոր գիտնականների հետ։ 1866-1886 թվականներին մշակել է համեմատական և էվոլյուցիոն սաղմնաբանության հարցերը (Ա․ Կովալևսկու հետ)։ 1883 թվականին հայտնաբերել է ֆագոցիտոզի երևույթը, հետագայում տվել իմունիտետի ֆագոցիտային տեսությունը (1901), որի համար 1908 թվականին արժանացել է նոբելյան մրցանակի (Պ․ Էրլիխի հետ)։ Ն․ Գամալեայի հետ Ռուսաստանում կազմակերպել են բակտերիալոգիական առաջին կայանը (1886)։ Տվել է բազմաբջիջ օրգանիզմների ծագման մասին տեսությունը։ Աշխատանքներ է կատարել խոլերայի, որովայնային տիֆի, տուբերկուլոզի և այլ վարակիչ հիվանդությունների համաճարակագիտության բնագավառում։ Զբաղվել է նաև ծերացման հարցերով, գտնում էր, որ մարդ ծերանում և մահանում է բնականից վաղ, որի պատճառը օրգանիզմի ինքնաթունավորումն է մանրէային և այլ թույներով։ Նշված երևույթների կանխման համար առաջարկել է մի շարք միջոցներ (սննդի վարակազերծում, մսի օգտագործման սահմանափակում, կաթնամթերքների առատ օգտագործում)։ Ռուսաստանում Մեչնիկովը ստեղծել է մանրէաբանների, իմունոլոգների և ախտաբանների առաջին դպրոցը, ակտիվորեն մասնակցել մի շարք ԳՀԻ-ների հիմնադրմանը։ Եղել է արտասահմանյան շատ ԳԱ-ների, գիտական ընկերությունների պատվավոր անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս կենսաբաններ
Կատեգորիա:Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խարկովի ազգային համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս աթեիստներ
Կատեգորիա:Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Ռուս քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Մերձսևծովյան դաշտավայր

**Մերձսևծովյան դաշտավայր**, դաշտավայր է Ուկրաինայի և Մոլդավիայի հարավում, հանդիսանում է Արևելաեվրոպական հարթավայրի մաս։ Իրենից ներկայացնում է հարթ, թեթևակի դեպի հարավ թեքված հարթավայր, որը հասնում է մինչև Սև և Ազովի ծովերը։ Տեղաբաշխված է արևմուտքում Դանուբի դելտայի և արևելքում Կալմիուս գետի միջև։ Բարձրությունները տատանվում են -5-ից (Կույալնիկի լիմանի մոտ), մինչև միջինում 90-150 մ։

**Մերձսևծովյան դաշտավայր**, տափարակ, Սև ծով և Ազովի ծովին հարող, դեպի հարավ թույլ թեքությամբ հարթավայր Դանուբի դելտայի և Կալմիուս գետի միջև։ Բարձրությունը 0-150 մ է։ Կազմված է պալեոգենի և նեոգենի ծովային նստվածքներից՝ ծածկված լյոսերով ու լյոսանման ավազակավերով։ Կտրտված է Դնեպրի, Հարավային Բուգի, Դնեստրի և այլ գեաերի հովիտներով։ Ափագիծը զառիթափ է, հաճախ՝ սողանքներով։ Շատ են լիմաններն (Դնեպրի, Դնեստրի) ու ավազալեզվակները։ Գերակշռում են հարավային սևահողերով ու մուգ շագանակագույն հողերով տափաստանային լանդշաֆտները։

Մերձսևծովյան դաշտավայրը կազմված է պալեոգեն և նեոգեն ծովային նստվածքային ապարներից (կրաքարեր, ավազներ, կավեր), որոնք ծածկված են դեղնահողերով և դեղնահողանման ավազակավերով։

Դաշտավայրում գտնվում են ցածրադիր հարթավայրեր, որոնք հատում են լայն (մի քանի տերասներով) Դնեպր, Հարավային Բուգ, Դնեստր և այլ գետերի հովիտներ։ Ջրբաժանները հարթ են։ Ափեզրը հիմնականում կտրտված է, հաճախ հոսքերով։

Ծովին մոտ գտնվում են բազմաթիվ խորը թափանցող լիմաններ (Դնեպրի, Դնեստրի և այլ) և ծովի մեջ մխրճվող ավազե ցամաքալեզվակներ։

Գերակայում են տափաստանային լանդշաֆտներ հարավային սևահողերով և մուգ-շագանակագույն հողերով։ Տափաստանների մեծ մասը մշակվում է և օգտագործվում է գյուղատնտեսությունում։

Կատեգորիա:Մոլդովայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ուկրաինայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իջվածքներ այբբենական կարգով
Մերուժան Արծրունի

**Մերուժան Արծրունի** (ծննդյան թվականն անհայտ – 371), նախարար, Արծրունյաց տոհմի նահապետ։ 359 թվականին վերսկսված պարսկա–հռոմեական պատերազմների ժամանակ լքել է Հայոց թագավոր Արշակ Բ-ին և գլխավորել է պարսկական կողմնորոշում ունեցող հայ նախարարների խմբավորումը՝ գործակցելով Սասանյան Շապուհ 2–րդ արքային (որի քույր Որմիզդուխտին կնության էր առել)։ Մերուժան Արծրունու մերձավոր կուսակիցն էր Վահան Մամիկոնյանը, որը նրա քրոջ ամուսինն էր։ Պարսկական զորքերը Մերուժան Արծրունու առաջնորդությամբ ներխուժել են Հայաստան գրավել Տիգրանակերտ քաղաքը, ասպատակել Աղձն (Արզն), Անգեղտուն, Բարձր Հայքի Մնձուր, Դարանաղի գավառները, Ծոփք նահանգը։ Դարանաղիում պարսից զորքը Մերուժան Արծրունու օգնությամբ գրավել է Անի ամրոցը։ Մերուժան Արծրունու և նրա գլխավորած նախարարների դերն ավելի է մեծացել հատկապես 363 թվականի պարսկա–հռոմեական պայմանագրից հետո, երբ Հռոմը հրաժարվել է օգնել հայերին։ Նա եռանդուն պայքար է տարել Հռոմի կողմը հակված ուժերի և, առաջին հերթին, Հայոց եկեղեցու դեմ՝ ձգտելով Սասանյանների օգնությամբ պահպանել Հայոց թագավորությունը և վերականգնել Հայաստանում նախաքրիստոնեական (հեթանոսական) կրոնը՝ զրադաշտականության ձևով։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Ձիրավի ճակատամարտում պարսկական զորքի պարտությունից հետո Կոգովիտ գավառում Մերուժան Արծրունին ձերբակալվել և մահապատժի է ենթարկվել Սմբատ Բագրատունու ձեռքով։ Նրա գլխին Սմբատը դրել է շիկացած երկաթից պսակ և ասել.
- Քեզ պսակում եմ, Մերուժա՛ն, որովհետև դու ձգտում էիր հայոց վրա թագավորելու, և իմ՝ ասպետիս պարտքն է քեզ պսակել իմ հայրենի իշխանության կարգով:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:4-րդ դարի հայ նախարարներ
Կատեգորիա:Նախկին հայ քրիստոնյաներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեությունից զրադաշտականություն անցածներ
Ոգեշնչում

[մինի|«Ոգեշնչում». ֆրանսիացի նկարիչ [Ուիլյամ Բուգրոյի կտավը, 1898]]
**Ոգեշնչում**, հոգեկան ուժերի վերելք, որն առաջ է գալիս ստեղծագործական գործընթացում, հաջողության հասնելիս և այլ իրավիճակներում։ Ոգեշնչված վիճակում գտնվող մարդն ունենում է ինքնավստահություն, սեփական ուժերի նկատմամբ հավատ, դրական և ակտիվացնող (ստենիկ) հույզեր, հաճախ նաև աֆեկտներ։ Ոգեշնչում առաջ է գալիս, օրինակ, անսպասելիորեն նոր միտք հղանալիս (ինտուիտիվ «փայլատակման»դեպքում) կամ հաջող վճիռ կայացնելիս։

## Աղբյուրներ
* 

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Լյուդվիկ Մերոսլավսկի

**Լյուդվիկ Մերոսլավսկի** (, ), լեհ քաղաքական գործիչ։

ձախից|մինի
Մասնակցել է 1830-1831 թվականի Լեհական ապստամբությանը, տարագրվել Ֆրանսիա։ 1845 թվականին ուղարկվել է Պոզնան՝ լեհական ազատագրական ապստամբություն կազմակերպելու, բայց ձերբակալվել է պրուսիական իշխանությունների կողմից և դատապարտվել մահապատժի, որը փոխարինվել է ցմահ բանտարկությամբ։ Ազատվել է 1848 թվականին Գերմանիայում սկսված հեղափոխության հետևանքով։ 1848 թվականի մարտ-մայիսին Պոզնանի իշխանությունում ղեկավարել է լեհական ազգային ջոկատները, որոնց զինաթափումից հետո արտաքսվել է Ֆրանսիա։ 1850-1860-ական թվականներին կապ է հաստատել բոնապարտիստների հետ։ Ձգտել է իրեն ենթարկել Լեհաստանում հասունացող հեղափոխական շարժման ղեկավարությունը, դեմ էր ռուս-լեհական հեղափոխական դաշինքին։ 1863-1864 թվականի լեհական ապստամբության սկզբին հռչակվել է դիկտատոր, 1863 թվականի փետրվարին պարտվել է ցարական զորքերից և նորից վտարանդվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լեհ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Լեհ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Լեհ գրողներ
Կատեգորիա:Լեհ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լեհ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Լեհ արձակագիրներ
Ռոբերտ Քինգ Մերտոն

**Ռոբերտ Քինգ Մերտոն** (), ամերիկյան «ակադեմիական» սոցիոլոգիայի ներկայացուցիչ։ Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսոր (1947)։

Քննադատելով արդի բուրժուական սոցիոլոգիայում էմպիրիկի և տեսականի խզումը՝ Մերտոնն առաջ քաշեց «միջին մակարդակի տեսությունների» գաղափարը, որը պետք է կամրջի փորձնական տվյալները և ընդհանուր (բարձրագույն) տեսությունը։ Մերտոնը ղեկավարվել է կառուցվածքային-ֆունկցիոնալ վերլուծության մեթոդով, միաժամանակ քննադատել դրա ծայրահեղությունները (մասնավորապես, անձնավորության ֆունկցիոնալ ներդրման շնորհիվ, հասարակության ինտեգրացման և հավասարակշռության ձգտելու մասին դրույթը)։ Այս առումով «շեղված» վարքագիծը՝ սոցիալ անոմիան բացատրելիս ներմուծում է բացահայտ և ոչ բացահայտ ֆունկցիաներ, ինչպես նաև «դիսֆունկցիա» հասկացությունները՝ հասարակական կառուցվածքի խախտված համամասնությունը բնորոշելու համար։ Մերտոնն առաջարկում է ուսումնասիրել այդ խոտորումները և սոցիալ–հոգեբանական միջոցառումներով պայքարել դրանց դեմ։ Մերտոնը հետազոտել է նաև գիտության, ճանաչողության, զանգվածային հաղորդակցության սոցիոլոգիական հարցերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ֆուտուրոլոգներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Կրակովի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Եվրոպական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի պատվավոր դոկտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Աֆեկտ

**Աֆեկտ**, արագ և բուռն կերպով ընթացող հուզական գործընթաց, որն առաջ է բերում կամային գիտակցական վերահսկողության չենթարկվող իմպուլսիվ գործողություններ և արտահայտիչ շարժումներ (դիմախաղ, ժեստեր և այլն), ձայնային ռեակցիաներ (լաց, ճիչ), երբեմն էլ, ընդհակառակը լինում է քարացում։ Ի տարբերություն տրամադրության ու կրքի (զգացմունքներ), համեմատաբար կարճատև էմոցիոնալ ապրում՝ կատաղություն, սարսափ և այլն։

Աֆեկտների արտաքին դրսևորման ձևերը, ինչպես և խորությունը շատ բանով կախված են մարդու անհատական առանձնահատկություններից, մասնավորապես նրա կամքի դաստիարակությունից, բարձրագույն նյարդային գործունեության տիպաբանական առանձնահատկություններից։ Այդ գործողությունները հաճախ չեն համապատասխանում ազդող գրգռիչների նշանակության աստիճանին, այսինքն՝ համարժեք ու հարմարվողական բնույթ չունեն։ Հաճախ առաջ են գալիս այնպիսի գրգռիչների ազդեցության տակ, որոնք անսպասելի են անձի համար և նա չի հասցնում հարմարվել ու համարժեք գործողություններ կատարել։ Աֆեկտի վիճակում մարդն ամբողջովին համակված է այն բանով, ինչ առաջ է բերել ապրումը (*գիտակցության նեղացում*), որի հետևանքով խախտվում է մտավոր պրոցեսների ընթացքը և թուլանում է վերահսկողությունն իր վարքի նկատմամբ։ Աֆեկտի հաղթահարումը պահանջում է զգալի կամային ջանքեր և ավելի հեշտ հաղթահարվում է նրա սկզբնական փուլում։

Աֆեկտի ազդեցության ներքո կատարված հանցագործությունները հաճախ դատարանների կողմից ներվում են կամ այդ հանգամանքը հանդիսանում է մեղմացուցիչ գործոն։

## Տեսակները
Աֆեկտները լինում են՝
* ստենիկ (գրգռող, ակտիվացնող՝ ուրախություն, զայրույթ և այլն),
* աստենիկ (ճնշող՝ սարսափ, հուսահատություն և այլն)։

## Աղբյուրներ
* 
* Փիլիսոփայական բառարան Ե., 1975 թ.։

Կատեգորիա:Աֆեկտներ
Կատեգորիա:Հոգեբանական խախտումներ
Հայկազ Մեսիայան

**Հայկազ Կոսմոսի Մեսիայան** (), հայ փողհար, դիրիժոր, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1962)։

## Կենսագրություն
1947 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատորիան (պրոֆեսոր Տաբակովի դասարան)։ 1938-1942 թվականներին, 1945-1947 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Մեծ թատրոնի և Համամիութենական ռադիոյի սիմֆո-ջազի, 1947-1960 թվականներին՝ Հայաստանի սիմֆոնիկ նվագախմբի, Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի մենակատար։ 1964 թվականից՝ «Երևան» փողային նվագախմբի (1970 թվականից՝ Հայաստանի պետական փողային նվագախումբ) գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր։ 1966 թվականից դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայում (կամերային անսամբլի դասարան, դոցենտ՝ 1977 թվականից)։ Մեսիայանը համամիութենական երաժիշտ-կատարողների մրցույթի դիպլոմանտ է (1941, Մոսկվա)։

## Պարգևներ և մրցանակներ
* Մոսկվայի համամիութենական երաժիշտ-կատարողների մրցույթի դիպլոմանտ, 1941 թ. 
* ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1962 թ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Մեսսա

**Մեսսա** (իտալ․ messa, ուշ լատ․ missal լատ mitto—հղել, ներել), վոկալ- խմբերգային (հաճախ՝ մեներգիչներով) կամ վոկալ-գործիքային բազմամաս երաժշտական ստեղծագործության ժանր, լիթուրգիայի՝ կաթոլիկական եկեղեցու կողմից ընդունված անվանումը (համապատասխան է ուղղափառ եկեղեցու պատարագին)։ Մեսսայի կազմն ու արարողության կարգը ստեղծվել են դարերի ընթացքում։ Սիմվոլիկ իմաստը կապված է հացն ու գինին Հիսուսի մարմին ու արյուն դարձնելու ծեսի հետ։ Սկզբում եղել է միաձայն, XIV դարից՝ բազմաձայն (Գիյոմ դե Մաշո) և ցիկլային։ Մասերի քանակն ու հաջորդման կարգը հաստատվել է Տրիդենտյան տիեզերական ժողովում (1545—1563) Վատիկանի 2-րդ տիեզերական ժողովը (1962—1965) թույլատրել է արարողությունը վարել ոչ միայն լատիներեն, այլ նաև տեղական լեզուներով։ Մեսսայի 5 հիմնական մասերն են Kyrie eleison (Տեր ողորմեա), Gloria (Փառք ի բարձունս), Credo (Հավատամք), Sanctus (Սուրբ) և Benedictus (Օրհնեալ է), Agnus Dei (Գառն Աստծո)։ Տարբերում են կարճ Մեսսա (missa brevis)՝ 2—3 մասանի, հանդիսավոր Մեսսա (missa solemnis), որի մասերը բաղկացած են առանձին, այդ թվում՝ Քրիստոսի մարմնառությանը («Etincar- natus»), խաչելությանը («Crucifixus»), հարությանը («Et resurrexit») վերաբերող և այլ բաժիններից։ Վերածննդի դարաշրջանում մեսսան երաժշտական ստեղծագործության առավել մոնումենտալ ժանրն էր։ Մեսսաներ են գրել Գ․ Դյուֆային, Ժոսքեն Դեպրեն, Օ․ Լասսոն, Պալեստրինան։ Առանձնապես բարձր գնահատելի են Յո․ Ս․ Բախի սի-մինոր «Բարձր Մ․» (24 մասից), Մոցարտի դո-մինոր «Մեծ Մ․» (18 մասից), Բեթհովենի ռե-մաժոր «Հանդիսավոր Մեսսա» («Missa solemnis»)։ Սրանցում Մեսսայի ժանրը վճռականապես հեռացել է կրոնական-հոգևոր երաժշտությունից և ձեռք բերել խորապես մարդկային բովանդակություն։ Հոգեհանգստյան մեսսա կոչվում է ռեքվիեմ։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Մերսերում

265px|մինի|Մերսերված բամբակամանվածքներ
**Մերսերում** (անգլիացի գյուտարար Ջոն Մերսերի (1791–1866) անունով), հիմքերի խիտ լուծույթներով բամբակե գործվածքների կամ թաղանթանյութերի (մանվածք, թելք) մշակում (սովորաբար 15–18&nbsp;°C-ում)։ Մերսերումը կայուն փայլ է տալիս նյութին և բարձրացնում նրա որակը (հիգրոսկոպությունը, ամրությունը, ներկվելու ունակությունը)։ Պրոցեսը կատարվում է մերսերման մեքենաների օգնությամբ, որոնց վրա նյութը ներծծվում է նատրիումի հիդրօքսիդով, քամվում և լվացվում։

Կատեգորիա:Նյութեր
Շառլ Մերսիե

**Շառլ Մերսիե** (, ), ֆրանսիացի արևելագետ-հայագետ։

Աշակերտել է Լ․ Մարիեսին։ 1940-1941 թթ. դասավանդել է Հալեպի հայկական քոլեջում։ 1941 թ., վերադառնալով Փարիզ, շարունակել է հայերենի ու վրացերենի ուսումնասիրությունը։ 1946-1977 թթ. ընդմիջումներով վարել է Փարիզի Արևելյան հին լեզուների դպրոցի հայկական և վրացական ամբիոնները։ 1948 թ., իր ուսուցիչների հետ, ֆրանսերեն է թարգմանել և հրատարակել Ներսես Լամբրոնացու «Եկեղեցական ժողովո ճառք»-ը, 1953 թ.՝ «Իսահակի, Հակոբի և Մովսեսի օրհնությունների մեկնությունը» (հունական, հայկական և վրացական տեքստերը), 1960 թ.՝ Եզնիկ Կողբացու «Հաղագս Աստուծո» («Եղծ աղանդոց») երկը (քննական թարգմանություն, որի վրա Լ․ Մարիեսը աշխատել է մոտ 10 տարի)։ Լատիներեն է թարգմանել նաև Ս․ Եփրեմի հիմները («Հայերենում պահպանված Ս․ Եփրեմի հիմները», 1962), որոնց հունական բնագիրը չի պահպանվել։ Մերսիեն 1972 թ. այցելել է Հայաստան, 1974 թ.՝ Վրաստան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հայագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Մետաղաբանություն

[260px|մինի|[Բրոնզի միկրոլուսանկար, որտեղ երևում է ձուլակտորում առկա դենդրիտային կառուցվածքները]]
**Մետաղաբանություն**, մետաղագիտության բաժին, ուսումնասիրում է մետաղների և համաձուլվածքների կառուցվածքի փոփոխությունը՝ կախված նրանց քիմիական բաղադրության և մշակման պայմանների փոփոխումից։ Մետաղաբանության հիմնական ուղղություններն են՝ մակրոկառուցվածքի, միկրոկառուցվածքի և ատոմաբյուրեղային կառուցվածքի ուսումնասիրումը ռենտգենյան ճառագայթների օգնությամբ։ Համաձուլվածքների մեխանիկական ու ֆիզիկական հատկությունները կախված են ոչ միայն նրանց քիմիական բաղադրությունից, կառուցվածքից և այս կամ այն ֆազի հարաբերական քանակից, այլև համաձուլվածքի տարբեր ֆազերի բյուրեղների ձևից, չափերից և փոխադարձ դասավորությունից։ Մետաղաբանության բնագավառում ուրույն տեղ ունի տարածաչափական Մ․, որի հիմնադիրն է հայազգի գիտնական Ս․ Ա․ Սաչտիկովը։ 

Կատեգորիա:Մետաղագիտություն
Մեսխեթ

**Մեսխեթ**, **Մեսխեթի** () կամ **Սամցխե** (), հնագույն աղբյուրներում՝ *Moschia*), վրացական ցեղերից մեկի երկիրը, Հարավային Վրաստանի մի մասի պատմական անվանումը։ 13-րդ դարի 2-րդ կեսից Մեսխեթը մտել է Սամցխե-Սաաթաբագո իշխանության մեջ։ 16-րդ դարում այն նվաճել է Թուրքիան։ 1829 թվականին․ Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագրով, Մեսխեթի հյուսիսային մասը միացել է Ռուսաստանին։ Տարածաշրջանի պատմական կենտրոնն է համարվում Ախալցխա քաղաքը։

Կատեգորիա:Պատմական Վրաստան
Վլադիմիր Միկոյան

**Վլադիմիր Անաստասի Միկոյան**, (), օդաչու, ավիացիայի ավագ լեյտենանտ։ Անաստաս Միկոյանի որդին։

Ա․ Ֆ․ Մյասնիկյանի անվան կարմրադրոշ ռազմական ավիացիոն դպրոցն ավարտելուց (1942) հետո կամավոր մեկնել է ռազմաճակատ։ Մասնակցել է Ստալինգրադի մարտերին և զոհվել հերոսաբար՝ օդային անհավասար մարտում խփելով թշնամու 2 ինքնաթիռ։ Հետմահու պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերի հայ ավագ լեյտենանտներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի հայ մասնակիցներ
Մեսխեթի լեռնաշղթա

**Մեսխեթի լեռնաշղթա** (), Աջարա-իմերեթյան լեռնաշղթա, Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաներից Վրաստանում։ Ձգվում է Սև ծովի աջարական ափից մինչև Կուր գետի Բորժոմի կիրճը։ Երկարությունը 150 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 2850 մ (Մեփիսծղարո լեռ)։ Կազմված է ֆլիշային և հրաբխածին նստվածքային ապարներից։ Գագաթը ծածկված է լեռնային մարգագետիններով, լանջերը՝ լայնատերև և փշատերև անտառներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեսխեթի լեռնաշղթա
Գառլիբ Մերկել

**Մերկել, Մերկելիս, Գառլիբ** (, ), լատվիացի լուսավորիչ։ Ազգությամբ գերմանացի։

## Գործունեություն
1793-1796 թվականներին գրել է «Լատիշներ․․․» գիրքը (1797 թվականին գերմաներեն հրատարակել է Լայպցիգում), որտեղ հանդես է եկել ճորտատիրության ու եկեղեցու սուր քննադատությամբ, պաշտպանել Լատվիայի գյուղացիությանը հողի հետ ազատագրելու գաղափարը։ 1870 թվականին գիրքը լույս է տեսել ռուս․, 1905 թվականին՝ լատվիերեն, Պետերբուրգում, վերջին հրատարակություն՝ 1953 թվականին, Ոփգայում։ «Լիվոնիան հին դարերում» (հ․ 1-2, 1798-1799) գրքում Մերկելն առաջին անգամ տվել է 11-12 դդ․ լատիշների և էստոնացիների կյանքի ու մշակույթի պատմության տեսությունը։ Մերկելը Գերմանիայում (ուր տեղափոխվել է 1796 թվականին) դարձել է հայտնի հրապարակախոս ու գրաքննադատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1769 ծնունդներ
Կատեգորիա:1850 մահեր
Կատեգորիա:Լուսավորության դարաշրջան
Կատեգորիա:Գերմանացի ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Լատիշ գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հրապարակախոսներ
Մթնոլորտ (չափման միավոր)

մինի|աջից
**Մթնոլորտ**, ճնշման արտահամակարգային միավոր։ Նորմալ կամ ֆիզիկական մթնոլորտ (նշանակվում է մթն, միջազգային նշանակումը՝ atm) 760 մմ բարձրության սնդիկի սյունով հավասարակշռվող ճնշումն է՝ 0օC-ի, սնդիկի 13595, 1 կգ/մ3 խտության և ազատ անկման նորմալ արագացման (9, 80665 մ/վրկ2) դեպքում։ Տեխնիկական մթնոլորտ (նշանակվում է մթ, at) 1 սմ2 մակերեսով հորիզոնական հարթ մակերեույթի կրած ճնշումն է հավասարաչափ բաշխված 1 կգ ուժի ազդեցությամբ։ 1 մթն= 1, 0332 մթ= 101325 ն/մ2 (պա), 1 մթ= 0, 967841 մթն= 98066, 5 ն/մ2 (պա)։
Ստեփան Մեսչյան

**Ստեփան Ռուբենի Մեսչյան** (), հայ խորհրդային մեխանիկ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1965), պրոֆեսոր (1969)։

Ավարտել է Թբիլիսիի Լենինի անվան երկաթուղային տրանսպորտի ինժեներների ինստիտուտը (1944)։ Մասնակցել է Գյումուշի ՀԷԿ-ի շինարարությանը (1946-1953)։ 1953 թվականից գիտական աշխատակից ՀԽՍՀ ԳԱ շինանյութերի և կառուցվածքների, մաթեմատիկայի և մեխանիկայի, մեխանիկայի ինստիտուտներում։ 1968 թվականից Երևանի համալսարանի ընդհանուր և կիրառական երկրաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր։ Աշխատությունները վերաբերում են կավային բնահողերի ռեոլոգիայի՝ սողքի, լարումների ռելաքսացիայի և տևական ամրության հարցերին։ Մեսչյանը կավային բնահողերի փորձառական ռեոլոգիայի հիմնադիրներից է։ Ընտրվել է «Բնահողերի մեխանիկայի և հիմքաշինության» (1964), «Ինժեներ երկրաբանների» (1977) միջազգային գիտական կազմակերպությունների անդամ։ ԽՄԿԿ անդամ 1946 թվականից։

## Երկեր
* Նյութերի սողքը։ Երևան։ Հայպետհրատ, 1963։
*Բնահողերի մեխանիկայի լաբորատոր աշխատանքներ։ Երևան։ Լույս, 1971։
* Գետնահողերի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները։ Երևան։ Հայաստան, 1985։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մեխանիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Մերջանի լեռնաշղթա

**Մերջանի լեռներ**, Ներքին Տավրոսի կենտրոնական հատվածը Հայկական բարձրավանդակի արևմտյան մասում։ Երկարությունը մոտ 50 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 3449 մ (Մերջան լեռ)։ Ձգվում է մերձլայնական ուղղությամբ, Բոլորմոր լեռնանցքից մինչև Մնձուր գետի հովիտը։ Ծալքաբեկորային լեռնաշղթա է՝ կազմված յուրայի նստվածքային և հրաբխածին ապարներից։ Հյուսիսային լանջերը կարճ են և զառիթափ, հարավայինները՝ երկար։ Կլիման բարեխառն է՝ վերընթաց գոտիական տարբերություններով, հյուսիսային լանջերի ավելի մեծ խոնավությամբ։ Լեռնաանտառային դարչնագույն, մասամբ գորշ հողերում աճում են լայնատերև անտառներ, 2200- 2400 մ վեր՝ թփուտներ, ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններ։ 

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Վասիլի Մեստնիկով

**Վասիլի Վասիլևիչ Մեստնիկով** (, ), յակուտ խորհրդային ռեժիսոր և դերասան։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1958)։ ԽՄԿԿ անդամ 1943 թվականից։

## Կենսագրություն
1931-1934 թվականներին սովորել է Մոսկվայի թատերարվեստի ինստիտուտում։ 1952 թվականից աշխատել է Յակուտական թատրոնում (այժմ՝ Պ․ Ա․ Օյունսկու անվան Յակուտական երաժշտա-դրամատիկական թատրոն), 1935-1938 թվականներին և 1942-1943 թվականներին եղել է գեղարվեստական ղեկավարն ու գլխավոր ռեժիսորը։

Լավագույն բեմադրություններից են՝ Սիվցևի «Նյուրգուն Բոհոթուր» (1940), Կոռնեյչուկի «Մակար Դուբրավա» (1951), Ա․ Օստրովսկու «Տաղանդներ և երկրպագուներ» (1952)։ 1946-1948 թվականներին Յակուտական երաժշտական թատրոնի ստուդիայում աշխատել է իբրև ռեժիսոր, ուր բեմադրել է Ժիրիկովի և Լիտինսկու «Նյուրգուն Բոհոթուր» առաջին յակուտական օպերան (1947)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային դերասաններ‎
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի թատերական արվեստի ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային օպերային ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թատերական մանկավարժներ
Ստեփան Միկոյան

**Ստեփան Անաստասի Միկոյան** (), Խորհրդային Միության հերոս (1975), Խորհրդային Միության բանակի ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ (1980), Խորհրդային Միության բանակի վաստակավոր փորձարկող օդաչու, Տեխնիկական գիտությունների թեկնածու, Անաստաս Միկոյանի որդին։

## Կենսագրություն
Ստեփան Միկոյանը ծնվել է 1922 թվականի հուլիսի 12-ին Թիֆլիսում։ Ավարտել է Կաչինսկի Ա․ Մյասնիկյանի անվան կարմրադրոշ ռազմանավիացիոն դպրոցը, Ն․ Ժուկովսկու անվան ռազմաօդային ինժեներական ակադեմիան (1951)։ Որպես օդաչու, ավագ օդաչու, ապա օղակի հրամանատար մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին (Արևմտյան, Դոնի, Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատներում, Մոսկվայի սահմանապահ զորքերի կազմում)։ 1951-ից՝ ռազմական փորձարկող օդաչու, 1959 թվականից՝ կործանիչ ինքնաթիռների ավագ փորձարկող օդաչու։
1942 թվականի հունվարի 6-ին Միկոյանը սխալմամբ հարված է ստացել խորհրդային օդաչու Միխայիլ Ռոդիոնովի կողմից։ Ատեփան Անաստասովիչին հաջողվեց վայրէջք կատարել, սակայն դրանից հետո նրան ձեռքի և դեմքի 3-րդ աստիճանի այրվածքներով տեղափոխեցին հիվանդանոց։ Կես տարի անց նշանակվում է Ստալինգրադում, ապա՝ Հյուսիս-արևմտյան ռազմաճակատում։ 1942 թվականի հոկտեմբերին իրականացրել է 14 մարտական թռիչք։ Անցկացրել է 3 օդային մարտեր, խմբի կազմում կործանել է հակառակորդի 6 ինքնաթիռ։ 1944 թվականի օգոստոսին 12-րդ գվարդիական կործանիչ ավիացիայի հրամանատար Ստեփան Միկոյանը պարգևատրվեց Կարմիր Աստղ շքանշանով։

## Ընտանիք
*Կինը - Միկոյան (Լոզովսկայա) Էլեոնորա Պետրովնա (ծնվ. 1922 թվականին), լրագրող, բանասեր
*Որդին - Միկոյան Վլադիմիր Ստեփանովիչ(ծնվել է 1946 թվականին), կենսաֆիզիկ
*Դուստրը - Միկոյան Աշխեն (ծնվել է 1949 թվականին), բանասեր
*Որդին - Միկոյան Ալեքսանդր Ստեպանովիչ (ծնվել է 1952 թվականին), երաժիշտ, մրցարշավորդ

### Թոռները
*Ալեքսանդր (1972 թվական), մաթեմատիկոս
*Ջուլիա (1972 թվական), պատմաբան
*Դմիտրի (1976), տնտեսագետ
*Կիրիլ (1995)
*Անտոն (1996)
*Ծոռնուհին՝ Ալեքսանդրա (1994 թվական)

## Պարգևներ
*Ժուկովի մեդալ 
*«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալ 
*Կարմիր դրոշի շքանշան
*Լենինի շքանշան
*Կարմիր Աստղի շքանշան
*Խորհրդային Միության հերոս
*Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշան
*«Մարտական ծառայությունների» մեդալ
*«Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալ
*Մեդալ «Ստալինգրադի պատշպանության համար»
*«Աշխատանքի վետերան» մեդալ
*Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 60-ամյակ» հոբելյանական շքանշան
*«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 50-ամյակ» հոբելյանական շքանշան
*«Մոսկվայի 850-ամյակի հիշատակի» մեդալ
*Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի 65-ամյակ» հոբելյանական շքանշան

## Գրականություն
* 
* *Казарьян, Ашот Вагаршакович* Война, люди, судьбы. — Кн. IV.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* С. А. Микоян на сайте www.biograph.ru
* Некролог в газете «Красная звезда» 

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի հայ մասնակիցներ
Միաֆազ հոսանք

մինի|Միաֆազ հոսանքի տրանսֆորմատոր
**Միաֆազ հոսանք**, փոփոխական հոսանք, որն արտադրվում է մեկ կամ ըստ ֆազի համընկնող մի քանի էլշուով աղբյուրից (գեներատորից)։ Այսպիսի հոսանքի հաղորդման համար բավական է ընդամենը 2 հաղորդալար։ Միաֆազ հոսանքը նկարագրվում է փոփոխական հոսանքի ընդհանուր օրենքներով։ 

Կատեգորիա:Էլեկտրատեխնիկական ստանդարտներ
Միաբանություն (այլ կիրառումներ)

**Միաբանություն**,
# Կաթոլիկ եկեղեցու՝ XVI դարի վերջին և XVII դարի սկզբին ստեղծված կրոնական կազմակերպություն։ Յուրաքանչյուր Միաբանությունն ունի իր կանոնադրությունը հաստատված Հռոմի պապի կամ եպիսկոպոսի կողմից։ Ձևականորեն Միաբանություններն ունեն զուտ կրոնական կամ կրոնաբարեգործական նպատակներ, սակայն իրականում կենսագործում են Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու քաղաքական ծրագրերը։
# Մի քանի վանքերի միավորումը միասնական կառավարչության տակ։
# Հռոմի պապին կից ղեկավար մարմիններ։ Հայաստանում Միաբանություն է կոչվում մի վանքում միավորված կրոնավորների (անապատականների) ամբողջությունը՝ վանահոր ղեկավարությամբ։ Վանական Միաբանության անդամները կոչվում են միաբան։ Միաբանները ծավալել են նաև գիտակրթական գործունեություն։ Հայագիտական բեղմնավոր գործունեությամբ հայտնի են Վենետիկի և Վիեննայի Մխիթարյանները (տես Մխիթարյան միաբանություն)։
Միաբյուրեղ

**Միաբյուրեղ**, անընդհատ բյուրեղային ցանցով և հատկությունների անիզոտրոպությամբ բնութագրվող առանձին համասեռ բյուրեղ։ Արհեստականորեն աճեցնում են հալույթներից, լուծույթներից, գոլորշիներից, ինչպես նաև պինդ վիճակում գտնվող նյութից։ Միաբյուրեղների արտաքին ձևը կախված է ատոմաբյուրեղական կառուցվածքից և բյուրեղացման պայմաններից։ Գոյություն ունեն նաև բնական միաբյուրեղներ, օրինակ, քվարցի, քարաղի, իսլանդական սպաթի, ալմաստի միաբյուրեղները։ Արտաքին ներգործությունների (լույս, ջերմաստիճան, ճնշում և այլն) ազդեցությամբ միաբյուրեղները կարող են փոխել իրենց հատկությունները, այդ պատճառով դրանցից պատրաստված սարքերը լայնորեն կիրառվում են ռադի էլեկտրոնիկայում, քվանտային էլեկտրոնիկայում, հաշվողական տեխնիկայում, ձայնագրության մեջ։

Կատեգորիա:Բյուրեղագիտություն
Ֆրանց Միկլոշիչ

**Ֆրանց Միկլոշիչ** (*Ֆրանյո Միկլոշիչ*, , ), ավստրիական և սլովենական լեզվաբան։ Վիեննայի ԳԱ ակադեմիկոս (1851), սլավոնական լեզուների քերականության պատմահամեմատական ուսումնասիրության դպրոցի հիմնադիր։ Վիեննայի համալսարանի պրոֆեսոր (1850-1886)։

Կարևոր աշխատությունները նվիրված են սլավոնական լեզուների քերականության ու բառապաշարի համեմատական քննությանը («Սլավոնական լեզուների համեմատական քերականություն», հ․ 1-4, 1852-1875)։ Միկլոշիչը ուսումնասիրել է հին սլավոներենը («Հին սլավոներենի բառարան», 1850), այն բխեցրել Պաննոնիայի հին սլավոնացիների՝ սլովենների նախահայրերի լեզվից։ Քննել է նաև մի կողմից սլավոներենի, մյուս կողմից՝ հարեա ժողովուրդների (հունգարացիների, ռումինացիների և այլն) լեզուների փոխազդեցությունը, գնչուերենի մի շարք տարբերակներ։ Զբաղվել է սլավոնական անձնանունների և տեղանունների ծագումնաբանությամբ, հրատարակել միջնադարյան սլավոներեն տեքստերի, սլավոնների պատմության սկզբնաղբյուրներ։ Ուսումնասիրել է սլավոնական գրականությունները, սկզբնավորել սլավոնական էպոսի համեմատական քննությունը։ Եղել է Պետերբուրգի և այլ ԳԱ-ների անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի բանասերներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գրացի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Գրացի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Սլավոնագետներ
Կատեգորիա:Սլովենացի գրողներ
Կատեգորիա:Սլովենացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Միաբջիջ օրգանիզմներ

**Միաբջիջ օրգանիզմներ**, մեկ բջջից բաղկացած բուսական և կենդանական օրգանիզմներ։ Տարբերում են 2 տիպի միաբջիջ օրգանիզմներ՝ պրոկարիոտներ և էուկարիոտներ։ Պրոկարիոտները (բակտերիաներ, կապտականաչ ջրիմուռների մի մասը) չունեն տարբերակված կորիզ, մեյոզն արտահայտված չէ։ Ժառանգական ինֆորմացիայի ապարատը նուկլեոիդն է։ Էուկարիոտներին (միաբջիջ կանաչ և մի քանի ուրիշ ջրիմուռներ, նախակենդանիներ) բնորոշ է միտոզով բաժանվող կորիզը։ Ընդհանուր կառուցվածքով և օրգանելների հավաքով նման են բազմաբջիջ օրգանիզմների բջիջներին։ Որոշ միաբջիջ օրգանիզմներ կարող են գաղութներ առաջացնել։

Կատեգորիա:Միկրոօրգանիզմներ
Կատեգորիա:Օրգանիզմներ
Յուոզաս Յուկոբո Միկենաս

**Յուոզաս Յուկոբո Միկենաս** (, ), լիտվացի խորհրդային քանդակագործ, լիտվական խորհրդային քանդակագործության հիմնադիրը։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1961)։ ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի թղթակից անդամ (1954)։ ԽՄԿԿ անդամ 1952 թվականից։
## Կենսագրություն
Սովորել է Կաունասի գեղարվեստի դպրոցում (1922-1926) և Փարիզում (1927-1931)։ Դասավանդել է Կաունասի և Վիլնյուսի գեղարվեստի ուսանողական հաստատություններում (1946 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ Գործերին բնորոշ են ռոմանտիկ ընդհանրացվածությունը, կերպարների նուրբ ոգեշնչվածությունը։

Աշխատանքներից են՝ «Մայր» հարթաքանդակը (մարմար, 1935, Կաունասի գեղարվեստական թանգարան), «Լիտվա» արձանը (գիպս, 1939), «Հաղթանակ» խմբաքանդակը Կալինինգրադում (բրոնզ, 1946, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1947), Մ․ Մելնիկայտեի հուշարձանը Զարասայում (բրոնզ, 1947-1955), «Առաջին ծիծեռնակները» (գիպս, 1964, Լիտվական ԽՍՀ պետական մրցանակ, 1966, Լիտվական ԽՍՀ գեղարվեստական թանգարան, Վիլնյուս)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լիտվացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Լիտվացի նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Լիտվացի մանկավարժներ
Մենդելիզմ

**Մենդելիզմ**, ուսմունք ժառանգականության օրինաչափությունների մասին, որը գենետիկայի հիմքը հանդիսացավ։

## Պատմություն
Մենդելիզմի առաջացումը կապում են 1900 թվականին Խ. դե Ֆրիզի, Կ․ Կորենսի և Է․ Չերմակի կողմից Գ․ Մենդելի «Փորձեր բուսական հիբրիդների հետ» (1866) մոռացված աշխատանքի հայտնաբերման և հաստատման հետ։ Եթե Մենդելի հայտնագործությունները կատարվել էին բուսական հիբրիդների երկարատև հետազոտությունների հիման վրա, ապա այդ օրինաչափությունների «երկրորդ» հայտնագործումը և ճանաչումը պայմանավորված էր բջջի բաժանման, բեղմնավորման և զարգացման ուսումնասիրման հաջողություններով։

Մենդելիզմը և 20-րդ դարի սկզբին ստեղծված մուտացիաների տեսությունը սկզբում հակասություն առաջացրին «խիստ հետևողական» դարվինիստների և մենդելիստների միջև։

Խ. դե Ֆրիզը ենթադրում էր (1901-1903), որ մեկ «պրոգրեսիվ» մուտացիան բավական է նոր տեսակ ստեղծելու համար։

Յա․ Լոտսին (1912-1913) առաջ քաշեց գեների քանակի հաստատունության և անփոփոխելիության չհիմնավորված տեսություն։ Նշված տեսությունները հաշվի չէին առնում, որ միայն ժառանգականության օրինաչափություններով հնարավոր չէր բացատրել էվոլյուցիայի պրոցեսը։

Միաժամանակ շատ դարվինիստներ սխալմամբ ենթադրում էին, որ էվոլյուցիան կարող է ընթանալ միայն զանգվածային բնույթ կրող անընդհատ, աննշան փոփոխությունների հիման վրա։ Նրանք թշնամաբար էին ընդունում մենդելիզմը և մուտացիաների տեսությունը՝ աշխատելով ժխտել դրանով բացահայտված օրինաչափությունների համընդհանրությունը։

## Ժառանգականության տեսության գաղափար
Մինչև մենդելիզմը գոյություն ուներ «միաձույլ» ժառանգականության տեսություն, որի համաձայն խաչասերվող օրգանիզմների հատկանիշները «միաձուլվում» են, և որևէ նոր, եզակի հատկանիշ հնարավորություն չի ունենում պահպանվել։ Այդ պատճառով ընդունված էր, որ բնական ընտրությունն անկարող է պահպանել նման հատկանիշը, եթե նույնիսկ այն օգտակար է գոյության պայքարում։ Մենդելիզմը կարողացավ հերքել նշված տեսությունը և բնական ընտրության դեմ եղած առարկությունները։

Խաչասերման ժամանակ ամեն մի նոր ի հայտ եկող ժառանգական հատկանիշ կարող է մոտ սերունդներում չդրսևորվել, սակայն դա չի նշանակում, որ ժառանգականությունը որոշող գործոնը «միաձուլվել» կամ «կլանվել» է պոպուլյացիայում։ Ռեցեսիվ գեներով որոշվող հատկանիշները կարող են կրկին ի հայտ գալ հետագա սերունդներում։ Միայն 1930-ական թվականներին գենետիկան և մենդելիզմը ճանաչվեցին որպես ժամանակակից դարվինիզմի հիմքը։

Մենդելիզմը հեղաշրջող դեր կատարեց կենսաբանության մեջ, ապացուցեց, որ ժառանգական գործոններն ունեն կորպուսկուլային (մասնիկային) դիսկրետ բնույթ, և սերնդից սերունդ դրանց անցումը կատարվում է վարիացիոն-վիճակագրական օրինաչափություններով։ Այդ նոր սկզբունքները թույլ տվեցին վճռել դարվինիզմի առաջ կանգնած դժվարությունները և մշակել ժամանակակից ուսմունք միկրոէվոլյուցիայի պրոցեսների մասին։ Մենդելիզմը դարձավ միկրոօրգանիզմների, մշակովի բույսերի և ընտանի կենդանիների սելեկցիայի այժմյան մեթոդների տեսական հիմքը։

## Տես նաև
*Մենդելի օրենքներ

Կատեգորիա:Մենդելիզմ
Նիկոլայ Միխին

**Նիկոլայ Անդրիանովիչ Միխին** (, ), խորհրդային անասնաբույժ, մանրէաբան։ Անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1936), պրոֆեսոր (1919)։ Մոսկվայի անասնաբուժական ինստիտուտի առաջին ռեկտորը (1919 թվականից), հետագայում՝ մանրէաբանության ամբիոնի վարիչ։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են բակտերիոլոգիայի և իմունոլոգիայի հարցերին։ Հայտնաբերել է խոշոր եղջերավոր կենդանիների լեպտոսպիրոզի հարուցիչը, մշակել մի շարք վակցինաների և շիճուկների ստացման եղանակներ։ Հորթերի պարատիֆի և կոլիբակտերիոզի դեմ պայքարելու նպատակով Նիկոլայ Միխինի ստեղծած համալիր մեթոդը լայնորեն կիրառվում է անասնաբուժական պրակտիկայում։ Բաբեշ-Նեգրիի մարմնիկների վաղ հայտնաբերման նպատակով կիրառվող մեթոդներից մեկը կոչվել է նրա անունով։ Նիկոլայ Միխինը ավելի քան 80 գիտական աշխատություն է հեղինակել մանրէաբանության և իմունաբանության հիմնախնդիրների վերաբերյալ։

## Երկեր
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Համահեղինակ՝
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Мі́хін Мікалай Андрыянавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары (белор.) / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — С. 487. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0169-9.

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Անասնաբույժներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային պրոֆեսորներ
Մեսրոպ Երեց

մինի
**Մեսրոպ Երեց** (**Վայոցձորեցի**) (), X դարի հայ մատենագիր։ Ծագումով Վայոց ձորի Հողոցմանց գյուղից։ 967 թվականին գրել է Ներսես Ա Մեծի վարքը և Մամիկոնյանների տոհմի պատմությունը։ Մեսրոպ Երեցի գրվածքում արտացոլվել է հայ ազատագրական լեգենդի նախնական տարբերակը, որը հայկական պետականության անկումից հետո Հայաստանի նորոգ ազատագրումն ու վերականգնումը կապում էր քրիստոնյա հռոմեացիների օգնության հետ։ Երկի հիմքում ընկած է նաև հայ-վրացական միացյալ պայքարի գաղափարը։ Հետագայում, կապված միջազգային քաղաքական իրադրության փոփոխման հետ, Մեսրոպ Երեցի երկը լրացվել է ընդմիջարկություններով, որոնք արտահայտում են հայ ազատագրական լեգենդի էվոլյուցիան։ Այն առաջին անգամ հրատարակվել է 1737 թվականին։ Վերահրատարակվել է երկու անգամ, տարբեր վերնագրերով։ Թարգմանվել է ֆրանսերեն (1869)։

## Երկեր
* Պատմութիւն սրբոյն Ներսէսի Պարթեւի Հայոց հայրապետի (Սոփերք Հայկականք 6), Վնտ, 1853։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Նրբերշիկ

254px|մինի|Ծխահարված վիեննական նրբերշիկ
[254px|մինի|Հյուսիսամերիկյան վիեննական նրբերշիկ [տոմատի սոուսով]]

**Նրբերշիկ**, երշիկի տարատեսակ։ Պատրաստվում է երիտասարդ անասունների թարմ մսից։

Պատրաստի լցոնը լինում է լավ մանրեցված և համասեռ։ Սննդային արժեքով բարձր է մսից։

Մեծապես օգտագործվում է հոթ դոգերի պատրաստման մեջ։

## Պատրաստման տեխնոլոգիան
### Աղում
Միսը ջլազատելուց հետո մանրեցվում է մսաղացով, հարվում միքսերի դանակավոր խառնիչով, որի ժամանակ ավելացվում է ջուր` երբեմն սառույցի համակցությամբ` մսի զանվածի 5-10%-ի չափով։ Այդ ընթացքում ավելացվում են բաղադրատոմսով նախատեսված համեմունքները և պահում 2-4°C
ջերմաստիճանում` 12-14 ժամ։
### Կուտերացում

Երշիկների արտադրամասերում նուրբ մանրեցումը կատարվում է կուտերների (անգլ.` *cutter*) միջոցով։ Կուտերացումը տևում է 6-7 րոպե։ Այդ ընթացքում կուտերի մեջ ավելացվում է սառը ջուր և/կամ սառցաթեփուկներ 10-20% մանրեցված մսի նկատմամբ։ Կուտերացման ժամանակ ճարպն ավելացվում է մանրեցման վերջին 3-4 րոպեում։
### Թաղանթավորում
Պատրաստի խառնուրդը լցվում է փոքր տրամագծի թաղանթների մեջ։ Որպես նրբերշիկի թաղանթ կարելի է օգտագործել պոլիէթիլենից պատրաստված թաղանթները։ Լցման ժամանակ նրբերշիկներն իրարից բաժանելու նպատակով թաղանթը 12-15 սմ պտտեցվում է։ Թաղանթի վերջին ծայրը նույնպես կապվում է։
### Պահում
Լցոնի նստեցման նպատակով արդեն իսկ լցված նրբերշիկները թողնում են կախված վիճակում 1-2 ժամ։ Այնուհետև նրբերշիկներն ենթարկում են ծխեցման 20-30 րոպե՝ 60-70&nbsp;°C ջերմաստիճանային պայմաններում։

Նրբերշիկները ենթարկվում են եփման 80-85&nbsp;°C ջերմաաստիճանի տակ 12-25 րոպե։ Եփվածները 5-10 րոպե հովացնում են հոսող ջրի տակ, 4-5 ժամ թողնում սենյակում 2-4&nbsp;°C ջերմաստիճանի տակ պահում սառնարանում։

## Անվանումը տարբեր լեզուներով
* Բուլղարերեն — *кренвирш*
* Գերմաներեն — *Wiener Würstchen*
** Ավստրիական գերմաներեն — *Frankfurter Würstel* կամ *würst*
** Շվաբական գերմաներեն — *Wienerle* կամ *Saitenwurst*
** Շվեյցարական գերմաներեն — *Wienerli*
* Հունգարերեն — *virsli*
* Իտալերեն — *Würstel*
* Լեհերեն — *parówka*
* Չեխերեն — *párek*
* Ռումիներեն — *crenvurșt*
* Ռուսերեն — *сосиска*
* Ֆրանսերեն — *Saucisse de strasbourg or Saucisse de francfort*
** Շվեյցարական ֆրանսերեն — *Saucisse de vienne*

## Գրականություն
* Սարգսյան Ռ.Թ., Չիթչյան Տ.Ժ., Հովհաննիսյան Ա.Հ.. *«Անասնաբուծություն»*, Երևան, «ՀՊԱՀ» (2012),
* Վ. Մ. Հովահաննիսյան. *«Մսի և մսամթերքի տեխնոլոգիա»*, Երևան, «ՀՊԱՀ»

Կատեգորիա:Մսամթերք
Մետագալակտիկա

**Մետագալակտիկա** (մետա․.. և Գալակտիկա), գալակտիկաների և նրանց խմբերի հսկայական համակարգ, որի մասն են կազմում ժամանակակից խոշորագույն աստղադիտակների համար մատչելի բոլոր գալակտիկաները։ Մետագալակտիկայի ներկայումս դիտվող մասում գալակտիկաների թիվն անցնում է մեկ միլիարդից։ Մեր Գալակտիկայի կամ Ծիր կաթինի համակարգի ամենամոտ հարևաններն են Մագելանի մեծ և փոքր ամպեր կոչվող գալակտիկաները, որոնց հեռավորությունը շուրջ 160․000 լս.-տ. է, իսկ հայտնիներից ամենահեռավորներինը՝ ավելի քան 10 միլիարդ լս․-տ․ (հեռավորությունները որոշվում են գալակտիկաների սպեկտրներում գծերի կարմիր շեղման միջոցով)։ Մետագալակտիկայում նյութը բաշխված է խիստ անհավասարաչափ, հիմնականում կենտրոնացած է գալակտիկաներում, որոնք կազմում են տարբեր չափերի ու բարդության համակարգեր՝ սկսած կրկնակի, եռակի և բազմակի գալակտիկաներից մինչև գալակտիկաների կույտերը (պարունակում են մինչև մի քանի հազար բաղադրիչներ)։ Օրինակ, մեր Գալակտիկան, Անդրոմեդայի համաստեղության մեջ դիտվող հսկա գալակտիկան՝ իր արբանյակ-գալակտիկաներով, ինչպես նաև մի քանի մոտակա այլ գալակտիկաներ կազմում են գալակտիկաների տեղական համակարգը։ Որոշ աստղագետներ կարծում են, որ մետագալակտիկայում կան գալակտիկաների ավելի մեծ համակարգեր՝ գերկույտեր։ Ենթադրվում է, որ գալակտիկաների այդպիսի գերկույտ, կազմված տասնյակ հազարավոր գալակտիկաներից, շուրջ 60—100 միլիոն լս.-տ․ տրամագծով գտնվում է հյուսիսային գալակտիկական կիսագնդում (կենտրոնը՝ Կույսի համաստեղությունում)։ Գալակտիկաների այդ տեղական գերկույտի մեջ է մտնում, մասնավորապես, գալակտիկաների տեղական համակարգը։ Աստղադիտակների հզորության մեծացման, լուսաընդունիչների զգայնության աճի, ինչպես նաև դիտումների ալիքային տիրույթի ընդլայնման շնորհիվ հայտնագործվել են շատ մեծ լուսատվությամբ գալակտիկաների նոր տեսակներ՝ ոադիոգալակտիկաներ, քվազարներ և այլն, որի հետևանքով զգալիորեն աճել է մետագալակտիկայի դիտվող մասի շառավիղը։ Մետագալակտիկայում նյութի միջին խտությունը շատ փոքր է՝ 10−31-10−30 գ/սմ3, իսկ միջգալակտիկական տարածությունում այն չնչին է․ այդտեղ գտնվում են առանձին աստղեր, գազ և փոշի, կան նաև էլեկտրամագնիսական ալիքներ, տիեզերական ճառագայթներ, ձգողական, մագնիսական և այլ դաշտեր։ Մետագալակտիկայի ամենակարևոր յուրահատկություններից է դրա դիտվող մասում գալակտիկաների փոխադարձ հեռացումը, այլ կերպ ասած, մետագալակտիկայի ընդարձակումը։ Ընդհանրապես մետագալակտիկայի չափերի, ձևի և կառուցվածքի մասին շատ քիչ բան է հայտնի։ ժամանակակից դիտումները ցույց չեն տալիս մետագալակտիկայի միջին խտության որևէ նվազում՝ մեծ հեռավորությունների վրա, որը կվկայեր մետագալակտիկայի սահմաններին մոտենալու մասին։ Պետք է ենթադրել, որ մենք դիտում ենք հսկայական չափերի, բայց և վերջավոր ու սահմանափակ մետագալակտիկայի մի մասը միայն։ Բացառված չէ, որ Տիեզերքում կան նաև այլ մետագալակտիկաներ և այլն։ Ուստի, ճիշտ չէ նույնացնել մետագալակտիկան ամբողջ Տիեզերքի հետ, ինչպես հաճախ այդ արվում է կոսմոլոգիայում։ 

Կատեգորիա:Տիեզերագիտություն
Կատեգորիա:Տիեզերք