open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արարատ-73-ի քառասունամյակի հուշարձան

**«Արարատ-73»-ի 40-ամյակի հուշարձան**, գտնվում է Արագածոտնի մարզի Ագարակ գյուղում, տեղադրվել է 2013 թվականի հոկտեմբերի 6-ին։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Վարազդատ Համբարձումյան
* Ճարտարապետ՝ Աշոտ Դավայան
մինի|«Արարատ-73»-ի 40-ամյակի հուշարձանը Ագարակ գյուղում

Հուշարձանը կառուցվել է բարերար Հրաչյա Պողոսյանի միջոցներով և նախաձեռնությամբ Արագածոտնի մարզի իր հայրենի Ագարակ գյուղում։

## Պատմություն
1973 թվականի հոկտեմբերի 10-ին կայացած ԽՍՀՄ ֆուտբոլի գավաթի եզրափակչի դրամատիկ մրցապայքարում 2:1 հաշվով հաղթելով Կիևի «Դինամոյին»՝ «Արարատը» նվաճեց ԽՍՀՄ գավաթը, իսկ 18 օր անց, Երևանում 3:2 հաշվով հաղթելով Լենինգրադի «Զենիթին», պաշտոնապես ձևակերպեց ոսկե դուբլ՝ նվաճելով երկրի չեմպիոնի կոչումը։

Հուշարձանը տեղադրվել է ԽՍՀՄ առաջնությունում 1973 թվականին «Արարատ» ֆուտբոլային թիմի հաղթանակի 40-րդ տարեդարձի առթիվ։ Հուշարձանի բացմանը ներկա էին Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարար Յուրի Վարդանյանը, Հայաստանի պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը, Արագածոտնի թեմի առաջնորդ Մկրտիչ Պռոշյանը, ԱԺ պատգամավորներ Աշոտ Աղաբաբյանը, Գալուստ Սահակյանը, ԱԺ փոխխոսնակ Հերմինե Նաղդալյանը։

## Տես նաև
* Արարատ-73-ին նվիրված արձանախումբ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բացվեց «Արարատ-73»-ի 40-ամյակին նվիրված հուշարձան
* Ագարակում կանգնեցվել է Արարատ-73-ին նվիրված հուշարձան, տեսանյութ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի հուշարձաններ
Կատեգորիա:2013 քանդակներ
Տրիդեկան

**Տրիդեկան**, օրգանական միացություն ալկանների դասից։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Նորմալ պայմաններում իրենից ներկայացնում է անգույն, դյուրավառ հեղուկ։ Խտությունը՝ 0,7568 գ/մլ։ Ջրում անլուծելի է, սակայն լավ է լուծվում ոչ բևեռային լուծիչներում։

## Կիրառություն
Տրիդեկան պարունակվում է նավթամթերքում, և որպես բաղադրամա օգտագործվում է դիզելային վառելիքում։

## Իզոմերներ
Այսպիսի ատոմների քանակով տեսականորեն հնարավոր է 802 իզոմեր միացություն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Р. Д. Оболенцев.* Физические константы углеводородов жидких топлив и масел. 2-е изд. Гостоптехиздат, 1953 год

Կատեգորիա:Ալկաններ
Հեքսադեկան

**Հեքսադեկան (ցետան)**, ացիկլիկ սահմանային ածխաջրածին, նորմալ կառուցվածքով։ Ցետանը չափանիշ (ցետանային թիվ) է դիզելային վառելիքի համար։ Ցետանային թիվը կարող է լինել մինչև 100։

## Գրականություն
* Справочник химика. Том второй. Под ред. Б.Н. Никольского. Изд.։ Химия. 1964. Стр. 578-579

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալկաններ
Կատեգորիա:Վառելանյութեր
Սուրեն Շահվերդյան (նկարիչ)

**Սուրեն Ռուբենի Շահվերդյան** (), հայ նկարիչ՝ կիրառական արվեստի գծով։

## Կենսագրություն
1970 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Ցուցահանդեսների մասնակցել է 1968 թվականից։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Գործերից են՝ «Քաջ Նազար», «Հեքիաթ», «Մսրա Մելիք» կտորների էսքիզները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1947 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Սուրեն Շահվերդյան (այլ կիրառումներ)

**Սուրեն Շահվերդյան** անունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.

* Սուրեն Շահվերդյան-1947 թ., նկարիչ։
* Սուրեն Շահվերդյան-1977 թ., բեմադրիչ։
Մարկո Վեռատտի

300px|մինի|Մարկո Վերատտի
**Մարկո Վերատտի** (), իտալացի ֆուտբոլիստ, ով հանդես է գալիս Իտալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում և ֆրանսիական «Պարի Սեն-Ժերմեն» ակումբում։

## Կարիերա
## Պեսկարա
Վերատտին ունի հիանալի պլեյմեյկերի կարողություններ։ Իր առաջին ակումբը եղել է հարազատ քաղաքի համանուն ակումբը։ «Պեսկարա»-ում իր դեբյուտը նշել է 2008-2009 մրցաշրջանում (16 տարեկան)։ 2009-2010 մրցաշրջանում շատ անգամներ եղել է թիմի մեկնարկային կազմում։ Հենց այդ մրցաշրջանից էլ դարձել է թիմի առանցքային խաղացողներից մեկը։ Նրան համարում էին համաշխարհային ֆուտբոլի ծագող աստղերից մեկը։2011-2012 մրցաշրջանի վերջում գրավում է իտալական գրանդ ակումբների ուշադրությունը։ Իր լավ խաղի շնորհիվ նրան համեմատել են Անդրեա Պիրլոյի հետ, որը համարվում է աշխարհի լավագույն կիսապաշտպաններից մեկը։

## Պարի Սեն-Ժերմեն
2012 թվականի հուլիսի 18-ին Վերատտին պաշտոնապես դարձավ «Պարի Սեն-Ժերմեն» ակումբի ֆուտբոլիստ, և նրա հետ կնքեց 5 տարվա պայմանագիր։ Վերատտիի համար ֆրանդիական ակումբը «Պեսկարային» վճարեց 12 միլիոն եվրո։ Իր դեբյուտը նոր ակումբի կազմում նշել է 2012 թվականի օգոստոսի 18-ին «Լորիեն»-ի հետ խաղում։ Սեպտեմբերի 18-ին իր նորամուտն է նշում Չեմպիոնների լիգայում Կիևի «Դինամո»-ի հետ խաղում։ Իր 2-րդ մրցաշրջանը ֆրանսիական ակումբում ավելի լավ է ստացվում։ Թիմը նվաճում է առաջնության և գավաթի հաղթողի կոչումը։ Այդ մրցաշրջանի վերջում ընդգրկվում է խորհրդանշական հավաքականում և ճանաչվում է ակումբի լավագույն երիտասարդ ֆուտբոլիստ։

## Միջազգային կարիերա
2012 թվականի փետրվարի 28-ին իր նորամուտն է նշել Իտալիայի երիտասարդական հավաքականում։ 2012 թվականի մայիսի 13-ին ընդգրկվել է Չեզարե Պրանդելիի ընդլայնված ցուցակի մեջ, որոնք պետք է մասնակցեին Եվրո 2012-ին։ Բայց նա իր նորամուտն ազգային հավաքականի կազմում նշել է 2012 թվականի օգոստոսի 15-ին Անգլիայի դեմ ընկերական խաղում։ Իր առաջին գոլը խփել է 2013 թվականի փետրվարի 6-ին Հոլանդիայի դարպասը։

## Նվաճումներ
*Սերիա Բ-ի հաղթող - 2011-2012
*Ֆրանսիայի առաջնության հաղթող - 2012-2013, 2013-2014
*Ֆրանսիայի սուպերգավաթակիր - 2013-2014
*Ֆրանսիայի գավաթակիր - 2013-2014

Կատեգորիա:1992 ծնունդներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պարի Սեն-Ժերմենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պեսկարա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Պեսկարայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Եվրոպայի չեմպիոններ
Նորվիչ

**Նորիջ** (, ( կամ ), Նորլֆոլկ կոմսության գլխավոր քաղաքը (Արևելյան Անգլիա)։ Տեղակայված է մոտավորապես 160 կմ հյուսիս-արևելք Լոնդոնից Ուենսամ գետի վրա։ Բնակչությունը՝ 129 500 մարդ (2006)։

Ոչ մի տեղեկություն չկա այն մասին, որ քաղաքի տարածքը բնակեցված է եղել մինչև սաքսերի ներխուժումը, ովքեր 7-րդ դարում հիմնադրեցին Նորվիչ ( արևելյան բնակավայր) գյուղը, որն ավերվեց 1004 թվականին դանիացիների կողմից։ Առաջին քաղաքային կանոնադրությունը վերաբերում է 1158 թվականին։
325px|մինի|աջից

Դարի կեսերին Նորիջը համարվում էր նահանգային Անգլիայի ամենածաղկուն քաղաքներից մեկը։ Այն տեղակայված էր Բրիստոլ և Իյորք քաղաքների երկայնքով։ Քաղաքում և շրջակայքում մեծ մասամբ բրդի գործարաններ էին, որտեղ աշխատում էին ֆլամանդացիները, որոնք եկել էին նորֆոլկ 1336 թվականին Էդուարդ 3-րդ թագավորի հրամանով։ Իսպանական հեղափոխության ժամանակ ավելացավ տարագիր իսպանացիների մուտքը Իսպանական Նիդերլանդներից, այդ պատճառով 1579 թվականին Նորիջի 16 հազար բնակչությունից յուրաքանչյուր երրորդը օտարերկրացի էր։

Այդ տարիներին տնտեսական հզոր սյուներ էին համարվում բազմաթիվ հինավուրց եկեղեցինրը (նրանցից պահպանվել են մոտավորապես երեսունը) և նախադռները, որոնք կառուցվել են 15-րդ դարում Ֆլանդրիայի նմանատիպ կառույցների նմանողությամբ։ Նորիջի Սուրբ Երրորդության տաճարը կառուցվել է նորմանների գրավումից անմիջապես հետո, ինչի մասին վկայում են ճարտարապետական որոշ հորինվածքներ, որոնք շատ նման են Արևելյան Ֆրանսիայի հռոմեական տաճատներին։ Պարզ Արկադային-կուլատրը (ամենամեծը երկրում) և 16-րդ դարի քարե ծայրաձողը (ամենամեծը Անգլիայում, բարձրությունը 96 մ) գոթական ոճի ցայտուն արտահայտությունն են։ 12-րդ դարում Նորվիչի պալատում տեղակայված տեղական թանգարանը, հատկապես հարուստ էր Նորիջյան դպրոցի նկարչների նկարներով (19-րդ դարի սկիզբ)։

Քաղաքի կարևորությունն անկում ապրեց 18-րդ դարում՝ կապված Մանչեստրի, Գլազգոյի և ուրիշ արդյունաբերական կենտրոնների տնտեսական վերելքի հետ։ Ներկայումս Նորիջը զարգացած է կոշիկի արդյունաբերության ոլորտում։ 1964 թվականին հիմնադրվեց Արևելյան Անգլիայի Համալսարանը։ Նորիջի մշակութային հաստատություններից է ոչ այնքան մեծ թատրոնը։

## Սպորտ
«Նորվիչ Սիթի» ֆուտբոլային ակումբը հիմնադրվել է Նորիջում, գործում է Անգլիայի պրեմիեր լիգայում։

## Քույր քաղաքներ
Նորիջը համարվում է ներքոհիշյալ քաղաքների քույր քաղաքը։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորություն
Կատեգորիա:1004 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Դեկան (նյութ)

**Դեկան(ն-դեկան)**, օրգանական միացություն ալկանների դասից։

## Ֆիզիկական հատկություն
Նորմալ պայմաններում դեկանն իրենից ներկայացնում է անգույն, բռնկվող հեղուկ։ Խտությունը՝ 0,73 գ/մլ։ Չի լուծվում ջրում, սակայն լավ է լուծվում ոչ բևեռային լուծիչներում։

## Կիրառություն
Դեկանները պարունակվում են բենզինային ֆրակցիաներում։ Օգտագործվում է թեթև կերոսինում։

## Իզոմերներ
Դեկանն ունի 75 կառուցվածքային իզոմեր։

## Գրականություն
* Р. Д. Оболенцев. Физические константы углеводородов жидких топлив и масел. 2-е изд. Гостоптехиздат, 1953 год

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալկաններ
Յոդոֆորմ

**Յոդոֆորմ** յոդօրգանական միացություն է՝ CHI3 քիմիական բանաձևով։ Իրենից ներկայացնում է բաց դեղին, բյուրեղական, հեշտությամբ ցնդող միացություն, օժտված է սուր հոտով (հին քիմիական գրականությունում հոտը բնութագրվում էր որպես «հիվանդանոցային հոտ») և, ինչպես և քլորոֆորմը՝ քաղցրավուն համով։ Այն երբեմն օգտագործվում է որպես ախտահանիչ։

## Ստացում և հատկություններ
Յոդոֆորմը առաջին անգամ ստացվել է 1822 թ.-ին Ժորժ Սերուլասի կողմից և մոտավորապես միևնույն ժամանակ՝ լիովին անկախ՝ Ջոն Թոմաս Քուփերի կողմից. Այն ստացվում է հալոֆորմ ռեակցիայով՝ յոդի և նատրիումի հիդրօքսիդի փոխազդեցությամբ հետևյալ չորս դասի օրգանական միացությունների հետ *(ա)* մեթիլ կետոնների։ CH3COR, *(բ)* ացետալդեհիդի (CH3CHO), *(գ)* էթանոլի (CH3CH2OH), և *(դ)* որոշ երկրորդային սպիրտների (CH3CHROH, որտեղ R -ը ալկիլ կամ արիլ խումբ է)։

:450px

Յոդի և հիմքերի փոխազդեցությունը մեթիլ կետոնների հետ այնքան հուսալի է, որ "յոդոֆորմի տեստը" (դեղին նստվածքի առաջացումը) կիրառվում է մեթիլ կետոնների հայտնաբերման համար։ Այն նաև կիրառելի է երկրորդային սպիրտների (մեթիլ սպիրտների) նկատմամբ։

Որոշ ռեագենտներ (օր. ջրածնի յոդիդը) փոխարկում են յոդոֆորմին դիյոդոմեթանի. Հնարավոր է նաև փոխարկումը ածխածնի երկօքսիդի։ Յոդոֆորմը փոխազդում է արծաթի նիտրատի ջրային լուծույթի հետ՝ առաջացնելով ածխածնի մոնօքսիդ։ Փոշացված մետաղական արծաթի և յոդոֆորմի փոխազդեցությամ արդյունքում յոդոֆորմը վերականգնվում է՝ առաջացնելով ացետիլեն. Տաքացման ժամանակ յոդոֆորմը քայքայվում է՝ առաջացնելով երկատոմ յոդ, ջրածնի յոդիդ և ածխածին։

### Բնության մեջ տարածվածություն
"Mycena arcangeliana" սնկերում պարունակվում է յոդոֆորմ, որի շնորհիվ դրանք ունեն բնութագրական հոտ։

## Կիրառություն
Միացությունը հազվադեպ կիրառվում է որպես ախտահանող միջոց։ Around the beginning of the 20րդ դարի սկզբերում յոդոֆորմը կիրառվում էր բժշկության մեջ որպես վերքերի բուժման և ախտահանման միջոց։ Ներկայումս այն դուրս է մղվել կիրառությունից առավել ուժեղ ախտահանիչներով. Այն ունի որոշակի թունավոր հատկություններ, մասնավորապես Ադոլֆ Հիտլերի մայրը՝ Կլարա Հիտլերը մահացել է յոդոֆորմային թունավորումից՝ որն առաջացել էր կրծքագեղձի քաղցկեղի բուժման ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Pocket Guide to Chemical Hazards 0343
* MSDS at JT Baker
* A Method for the Specific Conversion of Iodoform to Carbon Dioxide 
* Article at 1911 Encyclopaedia Britannica
* Preparation 

Կատեգորիա:Հալոգենօրգանական միացություններ
Ներատոմային մասնիկ

**Ներատոմային մասնիկ**, մասնիկ, որի չափերը փոքր են ատոմի չափերից։ Ներատոմային մասնիկները լինում են երկու տիպի՝ տարրական, որոնք ըստ արդի տեսության բաղկացած չեն այլ մասնիկներից, և բաղադրյալ։ Ուսումնասիրվում են տարրական մասնիկների ֆիզիկայում և միջուկային ֆիզիկայում։

Ատոմի կազմի մեջ մտնող ներատոմային մասնիկներից են էլեկտրոնը, նեյտրոնը, պրոտոնը։ Պրոտոնը և նեյտրոնը կազմված են քվարկներից։

## Պատմություն
«*Ներատոմային*» ( ենթաատոմային) մասնիկ տերմինը 1960֊ականների ռետրոնիմ է՝ տարբերակելու համար մեծ թվով բարիոնները և մեզոնները (որոնք ներառում են հադրոնները) այն մասնիկներից, որոնք իսկապես տարրական են։ Դրանից առաջ հադրոնները սովորաբար համարվում էին տարրական մասնիկներ, քանի որ նրանց կազմությունը հայտնի չէր։

Բացահայտված կարևոր ներատոմային մասնիկներից են՝

## Տես նաև
* Պրոտոն
* Նեյտրոն
* Էլեկտրոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Բրաբոս

**Բրաբոս** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ավիլա պրովինցիայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Ավիլա շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 18,35 կմ2։ Բնակչությունը՝ 58 (2010)։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Տասներկուանկյուն

***Տասներկուանկյուն*** ( — *տասներկու* և  — *անկյուն*), բազմանկյուն 12 անկյուններով ու 12 կողմերով։ Սովորաբար, կանոնավոր տասներկուանյանը, այսինքն, այն տասներկուանկյանը, որն ունի հավասար կողմեր ու հավասար անկյուններ (դոդեկագոնի բոլոր անկյունները 150° են), անվանում են դոդեկագոն։ Որոշ երկրներում կանոնավոր տասներկուանկյան ձևն օգտագործում են մետաղադրամներում։

## Կանոնավոր տասներկուանկյուն
**a** կողմով կանոնավոր տասներկուանկյան մակերեսը որոշվում է այս բանաձևով՝
: 
 \begin{align} A & = 3 \cot\left( \frac{\pi}{12} \right) a^2 = 
                     3 \left( 2+\sqrt{3} \right) a^2     & \simeq 11.19615242\,a^2.
 \end{align} 
 

Կամ արտագծված շրջանագծի **R** շառավղով՝
: A = 6 \sin\left( \frac{\pi}{6}\right) R^2 = 3 R^2.

Կամ ներգծված շրջանագշի **r** շառավղով՝
:  
 \begin{align} A & = 12 \tan\left( \frac{\pi}{12}\right) r^2 = 
                     12 \left( 2-\sqrt{3} \right) r^2   & \simeq 3.2153903\,r^2.
 \end{align}
 

## Մետաղադրամներ
250px|մինի|կենտրոն|Բրիտանական երեքպենսանոցն ունի կանոնավոր տասներկուանկյան տեսք

## Կարկինի ու քանոնի օգնությամբ դոդեկագոնի կառուցման սխեման
Գաուս-Վանցելի թեորեմի համաձայն, կանոնավոր տասներկուայնկյունը հնարավոր է կառուցել միայն իկարկինի ու քանոնի օգնությամբ՝

Պատկեր:Regular Dodecagon Inscribed in a Circle.gif

## Արտաքին հղումներ
* Դոդեկագոն MathWorld-ում
* Dodecagon  (12-gon)

Կատեգորիա:Բազմանկյուններ
Կատեգորիա:Տարրական երկրաչափական պատկերներ
Քվանտային ֆիզիկա

thumb|Տեվատրոն բախիչը (կոլայդեր) և գլխավոր ինժեկտորի օղակը
**Քվանտային ֆիզիկա**, տեսական ֆիզիկայի բաժին, որում ուսումնասիրվում են քվանտա-մեխանիկական և քվանտա-դաշտային համակարգերը և դրանց շարժման օրենքները։ Քվանտային ֆիզիկայի հիմնական օրենքներն ուսումնասիրվում են քվանտային մեխանիկայի և դաշտի քվանտային տեսության շրջանակներում և կիրառվում են ֆիզիկայի մյուս բաժիններում։

## Պատմություն

Քվանտային ֆիզիկան և նրա հիմնական տեսությունները՝ քվանտային մեխանիկան և դաշտի քվանտային տեսությունը, ստեղծվել են 20-րդ դարի առաջին կեսերին։ Բազմաթիվ գիտնականների թվում էին Մաքս Պլանկը, Ալբերտ Այնշտայնը, Արթուր Կոմպտոնը, Լուի դը Բրոյլը, Նիլս Բորը, Էրվին Շրեդինգերը, Պոլ Դիրակը, Վոլֆգանգ Պաուլին և այլք։

## Ենթաբաժինները

Քվանտային ֆիզիկան միավորում է ֆիզիկայի մի քանի բաժիններ, որոնցում սկզբունքային դեր ունեն քվանտային մեխանիկայի և դաշտի քվանտային տեսության երևույթները, որոնք ի հայտ են գալիս միկրոաշխարհի մակարդակում, սակայն հետևանքներ են ունենում նաև մակրոաշխարհում։ Դրանց թվում են.

* քվանտային մեխանիկան, 
* դաշտի քվանտային տեսությունը և նրա կիրառությունները՝ միջուկային ֆիզիկան, տարրական մասնիկների ֆիզիկան, մեծ էներգիաների ֆիզիկան,
* քվանտային վիճակագրական ֆիզիկան,
* պինդ մարմնի ֆիզիկան,
* քվանտային օպտիկան։

## Տես նաև
Քվանտային մեխանիկա

## Արտաքին հղումներ
* Quantum Mechanics - The Feynman Lectures on Physics

*
Անոթազարկ

մինի
thumb|Անոթազարկի հաշվում
**Անոթազարկ** (պուլս), արյունատար անոթների պատերի հրոցանման պարբերական տատանումներ, որոնք պայմանավորված են սրտի կծկումներով՝ արյունը սրտից անոթների մեջ արտամղմամբ։

Տարբերում են զարկերակային, երակային և մազանոթային անոթազարկներ։ Առավել գործնական նշանակություն ունի զարկերակային անոթազարկը, որը սովորաբար շոշափվում է ճաճանչային զարկերակի շրջանում։

Դրա համար ձեռքով բռնում են հետազոտվողի դաստակը՝ ճաճանչադաստակային հոդի շրջանը այնպես, որպեսզի բութ մատը տեղադրվի նախաբազկի թիկնային կողմում, իսկ մյուս մատերով սեղմում են առաջային մակերևույթի մաշկը, որտեղ շոշափվում է բաբախող ճաճանչային զարկերակը։

## Անոթազարկի հաճախություն
մինի|Երեխայի անոթազարկ
Առողջ մարդու անոթազարկի հաճախությունը համապատասխանում է սրտի կծկումներին և կազմում է րոպեում 60-80 զարկ։ Սրտի կծկումների հաճախացումը (րոպեում 90 զարկից ավելի) կոչվում է հաճախասրտություն, դանդաղեցումը (60 զարկից պակաս)՝ դանդաղասրտություն։ Սրտի որոշ հիվանդությունների դեպքում անոթազարկի հաճախությունը կարող է ավելի սակավ լինել սրտի կծկումների թվից (անոթազարկի պակաս)։ Երեխաների անոթազարկն ավելի հաճախ է, քան չափահասներինը, աղջիկներինը մի փոքր ավելի հաճախ, քան տղաներինը։ Գիշերն անոթազարկն ավելի դանդաղ է, քան ցերեկը։

Բնականոն պայմաններում անոթազարկը հաճախանում է ֆիզիկական լարվածության, նյարդահուզական հակազդեցությունների դեպքերում։ Հաճախասրտությունն արյան շրջանառության համակարգի հարմարվող, հակազդեցությունն է թթվածնի նկատմամբ՝ օրգանիզմի աճող պահանջի դեպքում, որը նպաստում է օրգանների և հյուսվածքների լավ արյունամատակարարմանը։ Սակայն մարզված սրտի (օրինակ՝ մարզիկների) փոխհատուցող, հակազդեցությունն արտահայտվում է ոչ այնքան հաճախասրտության առաջացմամբ, որքան սրտի կծկումների ուժեղացմամբ, որն օրգանիզմի համար գերադասելի է։ Սրտի, ներզատիչ գեղձերի, նյարդային և հոգեկան շատ հիվանդությունների, ջերմաստիճանի բարձրացման, որոշ թունավորումների ժամանակ նույնպես առաջանում է հաճախասրտություն։

Դանդաղասրտությունը դիտվում է սրտի մի շարք հիվանդությունների, թունավորումների և որոշ դեղանյութերի ազդեցության դեպքերում։

Բնականոն վիճակում անոթազարկը ռիթմիկ է, անոթազարկային ալիքները հաջորդում են միմյանց հավասար ժամանակահատվածներում։ Սրտի ռիթմի խանգարումը կոչվում է անռիթմություն, երբ անոթազարկային ալիքները միմյանց հաջորդում են ոչ հավասար ժամանակահատվածներում։ Անոթազարկի հատկանիշներից է լեցունությունը, որը հիմնականում կախված է սրտի մղող կարողությունից՝ նրա կծկման (սիստոլայի) ընթացքում։ Անոթազարկի լարվածությունը որոշվում է այն ուժով, որն անհրաժեշտ է զարկերակների նեղացման համար և կապված է զարկերակային ճնշման հետ։ Անոթազարկի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը բժշկին արժեքավոր տեղեկություն է տալիս հիվանդի առողջական վիճակի մասին։

## Գրականություն
* *Кузовлев Ф. Н.* Анализ состояний радиальных пульсов как метод диагностики . — 2007
* История физикальных методов диагностики. под редакцией д.м.н. Бутова М. А. (посвящается 190-летию открытия Рене Теофиля Гиацинта Лаэннека), Рязань 2007

## Արտաքին հղումներ
* Անոթազարկ
* Զարկերակային անոթազարկ 

Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային համակարգ
Քրիստափոր Քուշնարյան

**Քրիստափոր Ստեփանի Քուշնարյան (Կուշնարյով)** (), հայ կոմպոզիտոր, երաժիշտ-տեսաբան, մանկավարժ։ Պրոֆեսոր (1939)։ ՀԽՍՀ (1939) և Ուզբեկական ԽՍՀ (1943) արվեստի վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
1916 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի համալսարանի բնագիտության բաժանմունքը, 1925 թվականին՝ Լենինգրադի կոնսերվատորիան։ 1918-1923 թվականներին դասավանդել է Թիֆլիսի երաժշտական ինստիտուտում, 1925 թվականից՝ Լենինգրադի կոնսերվատորիայում։ 1927 և 1929 թվականներին ղեկավարել է Լենինգրադի թատրոնի և երաժշտության ինստիտուտի՝ Հայաստանում ժողովրդական երգեր հավաքող գիտարշավները։ 1944-1949 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի պատմության և տեսության բաժանմունքի գիտաշխատող ու վարիչ, միաժամանակ դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում։

Երևանում գործում է Քրիստափոր Քուշնարյանի անվան արվեստի դպրոց։

## Ստեղծագործական ուղի
Քուշնարյանը հետազոտել է Վերածննդի դարաշրջանի երաժշտության ոճական գործը, զարգացրել ձայնակարգի և բազմաձայնության մասին ուսմունքները, մշակել մոնոդիայի տեսությունը, պարզաբանել հայկական երաժշտության ծագման ու զարգացման ընթացքը։
[մինի|[Քրիստափոր Քուշնարյանի անվան արվեստի դպրոց]]
Շարունակել է Կոմիտասի տեսության դրույթները. նշանակալի ներդրում ունի հայ մոնոդիկ երաժշտության ուսումնասիրման բնագավառում։ Գրել է երգեհոնի սոնատ, Պասակալիա և Ֆուգա, թավջութակի մենանվագ սոնատ, խմբերգեր, թատերական երաժշտություն։

## Երկեր
*Հայ երաժշտությունը ծագումից մինչև XIX դարը, տես «Ակնարկ հայ երաժշտության պատմության» գրքում, Ե., 1963։
*Вопросы истории и теории армянской монодической музыки, Л., 1958.

## Գրականություն
*Քրիստափոր Քուշնարյան, Ե., 2003
*Х. С. Кушнарев. Статьи. Воспоминания. Материалы, М.-Л., 1967
*Чеботарян Г., Х. С. Кушнарев։ Очерк жизни и творчества, Л., 1990.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1890 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 մահեր
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հունիսի 4 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունվարի 25 մահեր
Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սիմֆերոպոլ քաղաքում ծնվածներ
Համադաշնություն

**Համադաշնություն** (), միջպետական միություն, որի անդամ յուրաքանչյուր պետություն պահպանում է իր անկախությունը, ինքնիշխանությունը և ունի իշխանության սեփական մարմինները։ Համադաշնությունը, որպես կանոն, չի ունենում ընդհանուր սահմանադրություն և միասնական քաղաքացիություն։ Քաղաքական, ռազմական և տնտեսական նպատակների հասնելու համար ստեղծվում են միացյալ համակարգող մարմիններ։ Համադաշնությունները կարող են վերածվել դաշնության (ֆեդերացիա) կամ լուծարվել։

Սուվերեն պետությունների որևէ ընդհանուր նպատակ հետապնդող քաղաքական, ռազմական այս միությունը ստեղծում է կենտրոնական մարմիններ, որոնք ունեն մասնակից պետություններից ստանձնած որոշակի լիազորություններ։ Որպես կանոն, այդ մարմինները մասնակից պետությունների նկատմամբ իշխանություն չունեն։ Նրանց որոշումները կենսագործվում են միայն մասնակից պետության իրավասու մարմինների համաձայնությամբ։ Կոնֆեդերացիայի ֆինանսական միջոցներն առաջանում են անդամ պետությունների անդամավճարներից։

Հայտնի են հետևյալ համադաշնությունները՝ Հռենոսյան Կոնֆեդերացիա (1254-1350 թթ.), Շվեյցարական Կոնֆեդերացիա (1291-1798 և 1815-1848 թթ.), Նիդերլանդներ (1579-1795 թթ.), ԱՄՆ (1781-1787 թթ.), Գերմանական Կոնֆեդերացիա (1815-1865 թթ.) ։ Կոնֆեդերացիան սովորաբար նախորդում է ֆեդերացիային։

## Այլ իմաստներ
* Տարբեր կազմակերպությունների միություն (աշխատանքի համընդհանուր Կոնֆեդերացիա Ֆրանսիայում, աշխատանքի ճապոնական Կոնֆեդերացիան)
* Ռեչ-Պոսպոլիտայում (16-18-րդ դարեր) զինված շլյախտայի ժամանակավոր քաղաքական միություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համադաշնություններ
Բորիս Շահնազարյան

**Բորիս Գերասիմի Շահնազարյան (Շահնազարով)** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
Բորիս Շահնազարյանը ծնվել է Կարս քաղաքում 1905 թվականին։ 1939 թվականին ավարտել է Լենինգրադի Իլյա Ռեպինի անվան գեղարվեստի ակադեմիան։ 1941 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Ապրել և ստեղծագործել է Խաբարովսկում։ Գլխավոր գործերից են՝ «Սախալինի ձկները», «Սախալինի բանջարեղենը», «Ծովարջերի ծվարատեղը»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1905 ծնունդներ
Կատեգորիա:Կարս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Անոթալայնիչ դեղանյութեր

**Անոթալայնիչ դեղանյութեր**, արյունատար անոթների կտրուկ նեղացումը (կծկանքը) կանխող կամ վերացնող դեղանյութեր։ Դրանց կիրառումը կարող է իջեցնել զարկերակային ճնշումը։ Այդ դեղանյութերը նշանակում են հիպերտոնիկ հիվանդության, ինչպես նաև անոթների կծկանքով ուղեկցվող այլ հիվանդությունների բուժման համար։

Մի շարք անոթալայնիչ դեղանյութեր ընտրողաբար են ազդում որոշ օրգանների, օրինակ՝ սրտի անոթների վրա և կիրառվում են կրծքային հեղձուկը, սրտամկանի ինֆարկտը և այլ հիվանդություններ բուժելիս։

## Տեսակներ
Ըստ ազդեցության մեխանիզմի՝ տարբերում են մկանահակ (միոտրոպ) և նյարդահակ (նեյրոտրոպ) անոթալայնիչ դեղանյութեր։ Առաջինները (դիբազոլ, մագնեզիումի սուլֆատ և այլն) ազդում Են անմիջապես անոթների պատերի մկանների վրա և իջեցնում դրանց լարվածությունը։

Նյարդահակ անոթալայնիչ դեղանյութերը (կլոֆելին, ռեզերպին և այլն) լայնացնում են անոթները՝ ազդելով անոթային տոնուսը կարգավորող նյարդերի վրա (կենտրոնական կամ ծայրամասային նյարդային համակարգում)։ Որոշ դեղանյութեր ազդում են խառը մեխանիզմով։

Անոթալայնիչ դեղանյութերը տարբերվում են արդյունքի դրսևորման արագությամբ և ազդեցության տևողությամբ։ Այսպես՝ հիպերտոնիկ հիվանդության բուժման համար կիրառվող պատրաստուկները (կլոֆելին, ռեզերպին և այլն) ազդում են երկարատև (առնվազն մի քանի ժամ), ընդ որում՝ արդյունքի առաջացման արագությունը, որպես կանոն, մեծ չէ։ Սրտի անոթների կծկանքը վերացնող դեղանյութերը պետք է արագ (մի քանի վայրկյանում) ազդեն, քանի որ կրծքային հեղձուկի նոպան կարող է լուրջ հետևանքների հանգեցնել։ Նման հատկությամբ է օժտված նիտրոգլիցերինը։

Անոթալայնիչ դեղանյութերը պետք է օգտագործել միայն բժշկի նշանակմամբ։

Կատեգորիա:Դեղեր
Մանկական պրոգերիա

**Մանկական պրոգերիան** ( պրո-՝ նախա- և գերաս՝ ծեր, տարիք), չափազանց հազվադեպ հանդիպող, գենետիկ մահացու հիվանդություն է։ Այս հիվանդությունը իրարից անկախ նկարագրել են Ջոնաթան Հատչինսոնը և Հաստինգս Գիլֆորդը, և նրանց անուններով այս հիվանդությունը կոչվում է Հաստինգս-Գիլֆորդ համախտանիշ։ Այդ երեխաները ունեն զարմանալիորեն միևնույն արտաքինը, անկախ էթնիկ պատկանելիությունից։ Այս հիվանդությամբ ծնվածները սովորաբար ապրում են մինչև միջին դեռահասություն կամ մինչև 20 տարեկան։ Այն շատ հազվադեպ է հանդիպում, յուրաքանչյուր 4-8 միլիոն առողջ երեխային մեկ հիվանդ։ Մինչև 1886 թվականը գրանցված է եղել 130 դեպք։ Իսկ 2013 թվականի դրությամբ աշխարհում կա ապրող մոտ 100 հիվանդ երեխա։ Այս գենետիկ հիվանդությունը առաջանում է մուտացիայի արդյունքնում և գրեթե ժառանգաբար չի փոխանցվում։ Պրոգերիայի հետազոտություննեւրոմ կարևորագույն հայտնագործությունը պրոգերիայի գենի հայտնաբերումն էր։ Պրոգերիայով հիվանդները ունեն LMNA գենի մուտացիա, որը պատճառ է դառնում ոչ նորմալ սպիտակուցի պրելամին Ա-ի՝ պրոգերինի սինթեզի համար։

## Ախտանիշներ
Այս հիվանդությամբ երեխաների մոտ առաջին ախտանիշներն ի հայտ են գալիս ծնվելուց հետո, առաջին մի քանի ամիսների ընթացքում։
Դրանք են՝ նորմալ աճի դանդաղում և տեղայնացված սկլերոդերմա։ Վաղ մանկական տարիքում՝ 18-24 ամսականում, ի հայտ են գալիս նոր ախտանիշներ՝ սահմանափակ աճ, մարմնի ամբողջական մազաթափություն (alopecia), բնորոշ արտաքին (փոքր դեմք, ոչ խորը խոռոչավոր՝ մակերեսային ծնոտ, ծռմռված քիթ, հոնքերի և թարթիչների բացակայություն)։ Երեխայի աճին զուգընթաց այս սիմպտոմները ավելի են խորանում։ Ավելի ուշ այդ հիվանդությունը առաջացնում է կնճռոտված մաշկ, աթերոսկլերոզ, երիկամային անբավարարություն, տեսողության կորուստ,
մազաթափություն, սրտանոթային ախտահարումներ։ Նրանք նաև ունենում են փոքր, թուլակազմ մարմին, ինչպես տարեց մարդիկ։ Նկատելիորեն ընդգծված են գանգի երակները՝ հատկապես մազաթափության պատճառով, և դուրս ցցված աչքերը։ Նրանց մոտ մկանակմախքային դեգեներացիայի պատճառով առաջացել է մարմնի ճարպի պակաս, մկանների թերաճ, ոսկրերի ձևափոխում, հոդախախտումներ, հոդերի կարծրացում, կծկում և այլ սիմպտոմներ որոնք բացակայում են երիտասարդ մարդկանց մոտ։

Պրոգերիայով հիվանդ երեխաների մտավոր ունակությունները, բանականությունը նորմալ է, և չնայած նրանց փոքրիկ մարմինների փոփոխություններին՝ նրանք խելացի են, համարձակ և կյանքով լեցուն։

## Բուժում
մինի|Դեղերի ազդման թիրախները
Ներկայումս օգտագործվող հիմնական 3 դեղամիջոցները Farnestransferase արգելակիչը (FTI), Statin–ը անվանված Pravastatin, Biphosphonate անվանված Zoledronic թթու։ Այս դեղերը արգելակում են պրոգերիայի զարգացման ուղու տարբեր փուլերում, բայց մեկ նպատակի համար, որն է բարելավել հիվանդի վիճակը։ Ոչ մի դեղորայք ամբողջությամբ չի բուժում. հիմնականում բոլորը մեղմացնող մեթոդներ են։ Կատարվում են նաև սրտանոթային արատների վիրահատական շտկումներ, ցածր չափաբաժիններով ասպիրինի ընդունում, որի ամենօրյա օգտագործումը օգնում է կանխել սրտի նոպաները և վիճակի սրացումը, տարբեր ֆիզիոթերապիաներ և դեղամիջոցներ նույնպես կիրառվում են։

Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ծերացում
Կատեգորիա:Գենոդերմատոզներ
Որսաշրջան (մուլտֆիլմ)

**Որսաշրջան** (, 2006), ամերիկյան անիմացիոն ֆիլմ։ Բյուջեն կազմում է $85 մլն։ Ավելի ուշ նկարահանվել են մուլտֆիլմի հաջորդ երկու մասերը՝ *Որսաշրջան 2* և *Որսաշրջան 3*։

## Սյուժե
Արջ Բուգը ապրում է Տիմբերլայն քաղաքում որսորդ-աղջիկ Բեթի հետ։ Նա սովոր չէ ապրել անտառում, քանի որ հայտնվել է քաղաքում դեռևս փոքր տարիքում։ Օրվա ընթացքում նա տալիս է ներկայացումներ, որոնք գրավում են շատ մարդկանց։

Մի անգամ քաղաք է գալիս որսորդ Շոն, ով հարվածել էր Էլլիոտ անունով եղնիկին և կապել նրան իր մեքենայից։ Բուգը ազատում է եղնիկին, որը արագ փախչում է անտառ։ Երեկոյան արջի տուն է գալիս Էլլիոտը և առաջարկում նրան գնալ դուրս և զբոսնել։ Քննարկումից հետո Բուգը համաձայնվում է, և նրանք գնում են խանութ, որտեղ ծեծկռտուք են կազմակերպում։

Գալիս է Տիմբերլայնի շերիֆ Գորդին։ Էլլիոտին հաջողվում է թաքնվել, իսկ արջին տանում են տուն, որտեղ նրան սպասում էր Բեթը։ Քաղաքում իր վատ պահվածքի համար, Բեթ ստիպված էր թողնել Բուգին, բայց, սովոր չլինելով վայրի կյանքին, արջը չէր կարող պահպանել իր գոյությունը։ Իսկ որսորդ Շոն էլ իր առաջ նպատակ է դրել. սպանել և՛ Բուգին, և՛ Էլլիոտին, ինչը նրա մոտ չէր ստացվել...

## Հնչյունավորում
### Ռուսական տարբերակ
* *Բուգ* — Ֆյոդր Բանդարչուկ
* *Էլլիոտ* — Օլեգ Կուլիկովիչ
* *Շո* — Միխայիլ Բոյարսկի
* *Ժիզել* — Ելենա Շուլման
* *Բեթ* — Կսենյա Բրժեզովսկայա
* *Գորդի* — Անատոլի Պետրով
* *Սերժ* — Սերգեյ Դյաչկով
* *Դեննի* — Յուրի Լազարև

### Ամերիկյան տարբերակ
* *Բուգ* — Մարտին Լոուրենս
* *Էլլիոտ* — Էշթոն Քաթչեր
* *Շո* — Գերի Սենիզ
* *Ժիզել* — Ջեյն Կրակովսկի
* *Բեթ* — Դեբրա Մեսսինգ
* *Գորդի* — Գորդոն Տուտուսիս

## Երաժշտություն

Մուլտֆիլմի երաժշտությունը ներառում է օրիգինալ սաունդթրեքը, որի հեղինակը Ռամին Ջավադին է և մի քանի այլ երգեր, որոնց հեղինակը Փոլ Ուեստերբերգն է։
Ֆիլմի ամբողջ երաժշտությունը գրել է Փոլ Ուեստերբերգը, բացառությամբ վերը նշվածներից։

## Հետաքրքիր փաստեր
Մուլտֆիլմի ռուսական տարբերակում շատ հերոսներ խոսում են տարբեր շեշտադրումներով։ Ինչպես բադաքլորը` ֆրանսիական, գորշուկաշունը` գերմանական, կուղբը` տեղական շեշտադրումով։

## Շարունակություն
«Որսաշրջան» մուլտֆիլմը ունի երկու հաջորդող մուլտֆիլմեր՝ «Որսաշրջան 2» (2009 թվական) և «Որսաշրջան 3» (2011 թվական) մուլտֆիլմերը։

## Համակարգչային խաղ
Համակարգչային խաղը հիմնված համանուն մուլտֆիլմի վրա՝ մշակվել և հրատարակվել է 2006 թվականի սեպտեմբերի 18-ին *PlayStation 2*, *Xbox*, *Xbox 360*, *Nintendo DS*, *Nintendo Gamecube*, *Game Boy Advance*, *PlayStation Portable* և *Microsoft Windows*-ի, իսկ 2006 թվականի նոյեմբերի 19-ին՝ *Wii*-ի համար, կոնսոլի մեկնարկի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մուլտֆիլմի պաշտոնական կայքը
* Մուլտֆիլմի պաշտոնական կայքը

Կատեգորիա:2000-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2006 ֆիլմեր
Կատեգորիա:3D մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Columbia Pictures ֆիլմեր
Կատեգորիա:IMAX ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան եռաչափ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Արկածային մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Բադի մուվի
Կատեգորիա:Ընտանեկան մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր արջերի մասին
Կատեգորիա:Որսաշրջան (մուլտֆիլմեր)
Կատեգորիա:Columbia Pictures մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Օրեգոնում
Կարդենյոսա

**Կարդենյոսա** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Ավիլա պրովինցիայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Կաստիլիա և Լեոն ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Ավիլա շրջանի կազմի մեջ։ Բնակչությունը՝ 525 (2010)։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Հարավային պայտաքիթ

**Հարավային պայտաքիթ** (), չղջիկների ենթակարգի պայտաքթայինների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում և ԼՂՀ Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հարավային Եվրոպայում, Առաջավոր, Փոքր և Միջին Ասիայում, Իրանում։

Հայաստանում տեսակի արեալը սահմանափակվում է Սյունիքի և Վայոց ձորի մարզերով (Արենի, Չիվա, Ելփին, Զառիթափ, Մարտիրոս, Հերհեր, Խնձորեսկ գյուղերի և Կապանի շրջակայքեր)։

Արցախում այս կենդանիներին կարելի է հանդիպել Շուշիի քարանձավներում, Հադրութի շրջանի Խծաբերդ և Մոխրենիս գյուղերի տարածքի գրոտներում, Եղիշե Առաքյալի վանքում (Մարտակերտի շրջան)։

## Կենսակերպ
Բնակվում է քարանձավներում, ժայռերի խորշերում և ճեղքերում` երբեմն նաև ձմեռում է այդտեղ՝ սրականջ գիշերաչղջիկի, սովորական երկարաթև չղջիկի, մեծ պայտաքիթ չղջիկի հետ։ Վարում է մթնշաղագիշերային կենսակերպ։ Մեծաթիվ կուտակումներ չի առաջացնում։

## Արտաքին տեսք
Մարմինը միջին չափի է։ Մարմնի երկարությունը 40,8-51,5 մմ է, պոչինը՝ 19,8-26 մմ, պայտի լայնությունը՝ 4,4-7,1 մմ, նախաբազուկի երկարությունը՝ 47,3-54,9 մմ, իսկ քաշը՝ 10,73-14,92 գ։ Մարմնի մեջքային հատվածի գունավորումը կարող է տատանվել ծխագորշից մինչև մուգ սևին տվող կամ երբեմն շիկավուն երանգի, իսկ որովայնի հատվածը՝ բաց մոխրագույնից մինչև սպիտակավարդագույն։ Երիտասարդ առանձնյակների մոտ փորի վրա երբեմն նկատվում են բծեր։

## Սնունդ
Սնվում է մեծ ու փոքր միջատներով (թիթեռներ, բզեզներ, ճանճեր, մոծակներ, մլակներ և այլն)։

## Բազմացում
Հունիս-հուլիսին ծնվում է մեկ (հազվադեպ՝ երկու) ձագ, որը 3,5-4,5 շաբաթականում հասնում է սեռահասուն կենդանու չափերին։

Թվաքանակը սահմանափակող գործոններից են քարանձավներում պայթուցիկ նյութերի օգտագործումը և անկանոն պեղումները, մարդու այցելությունները քարանձավներ՝ բազմացման և ձմեռման շրջաններում։

## Նշանակություն
Կարևոր նշանակություն ունի կենսացենոզների դինամիկ հավասարակշռության պահպանման գործում և որպես վնասատու միջատների դեմ պայքարի կենսաբանական միջոց։

## Պահպանություն
Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ Սահմանափակ նեղ արեալով հազվադեպ և քիչ ուսումնասիրված տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Ակտիվությունը սկսվում է մինչև մութն ընկնելը և շարունակվում մինչև մայրամուտը։ Ի տարբերություն այլ պայտաքթայինների` ագրեսիվ չէ։ Հունիսի սկզբին էգը ծնում է մեկ ձագ, որը մշտապես մնում է մոր կրծքին կպած։ Ձմեռում են ամառային թաքստոցներում։

Թվաքանակը հանրապետությունում վերջին տարիներին զգալիորեն կրճատվել է։

Քարանձավների մի մասն ընդգրկվել է բնության հուշարձանների ցանկում։ 2008 թվականին հասարակական կազմակերպությունների միջոցներով Նորավանքի կիրճի «Մագելի» քարանձավը (Եղեգնաձորի շրջան) փակվել է այցելուների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պայտաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Էթան

**Էթան** (), (C_2H_6), օրգանական միացություն, ալկանների հոմոլոգիական շարքի երկրորդ անդամը։ Բնության մեջ հանդիպում է բնական գազի, նավթի և այլ նյութեր բաղադրության մեջ։ Մեթանի և պրոպանի համեմատ ավելի հրդեհավտանգ և պայթյունավտանգ է։ Ունի թմրացնող ազդեցություն, որը թուլացնում է արյան և ջրի լուծելիությունը։
 
## Հատկություններ
### Ֆիզիկական հատկությունները
Էթանը ստանդարտ պայմաններում անգույն, անհոտ, անհամ գազ է։ Մոլային զանգվածը՝ 30 գ/մոլ է։ Հեղուկանում է -182,81&nbsp;°C-ում և անցնում է գազային վիճակի՝ -88,63&nbsp;°C-ում։

### Քիմիական հատկությունները
Մոլեկուլային ֆորմուլն է C_2H_6 (տարածականը՝ CH_3-CH_3)։ Բնորոշ հատկությունն է հալոգենների հետ ընթացող ռեակցիան, որն ընթանում է ջրածնի տեղակալմամբ ազատ շղթայական ռադիկալային մեխանիզմով։ 
Էթանի ջերմային դեհիդրումից 550-650&nbsp;°C ընկած հատվածում առաջանում է էթիլեն, իսկ 800&nbsp;°C և ավելիի դեպքում՝ ացետիլեն (ստացվում է նաև բենզոլ )։ Անմիջական քլորացումից 300-450&nbsp;°C ջերմաստիճաններում առաջանում է էթիլքլորիդ, նիտրացման ժամանակ՝ նիտրոէթան։

### Ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը
Հանդիսանում է թույլ նարկոտիկ հատկություններով օժտված նյութ։

## Ստացումը
### Արդյունաբերական ստացման եղանակներ
Արդյունաբերությունում ստանում են նավթից և բնական գազից, որում ըստ ծավալի այն կազմում է 10%։

### Լաբորատոր ստացման եղանակներ
Լաբորատորիայում ստանում են մեթիլհալոգենիդներից Վյուրցի եղանակով, նատրիումի ացետատի էլեկտրոլիզից Կոլբեի ռեակցիայի միջոցով, էթիլբրոմիդից Գրինյարի ռեակցիայի միջոցով, էթիլենի հիդրումից(պալադիում կատալիզատորի միջոցով) կամ ացետիլենի հիդրումից(նիկել կատալիզատորի միջոցով)։

## Կիրառումը
Էթանը հիմնականում օգտագործում են էթիլենի ստացման համար։

## Հետաքրքիր փաստեր
Ենթադրվում է, որ Սատուրնի արբանյակ Տիտանի մակերեսային շերտերում ցածր ջերմաստիճանի պատճառով(-180&nbsp;°C) գոյություն ունեն հեղուկ մեթան-էթանային խառնուրդի ամբողջ գետեր և լճեր։

## Աղբյուրներ
* Тутурин Н. Н., Этан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալկաններ
Տոհմաբանական մեթոդ

**Տոհմաբանական մեթոդ**, մեթոդ ժողովրդագրության, գենետիկայի մեջ։ Մեթոդի կիրառման դեպքում հետազոտվում են ազգակցական կապերի մեջ գտնվող մի շարք ընտանիքների անդամները և նրանց սերունդները՝ նրանց մոտ տարբեր հատկանիշների առկայության առումով։ Այս մեթոդը թույլ է տալիս որոշել այս կամ այն հատկանիշի ժառանգման տիպը՝ դոմինանտայի՞ն է, թե՝ ռեցեսիվ, սեռի հետ շղթայակցվա՞ծ հատկանիշ է,թե՝ աուտոսոմային, մենդելյա՞ն օրինաչափություններով է ընթանում ժառանգումը, և այլն։ Մեթոդի հիմնական թերությունը կայանում է շատ դեպքերում ճիշտ կազմված և լիարժեք տոհմաբանական տեղեկատվության բացակայության մեջ։ Տոհմաբանական տեղեկատվության հավաստի աղբյուր են անցյալի թագավորական դինաստիաների, կառավարող վերնախավի մասին մեզ հասած տեղեկությունները՝այս կամ այն տոհմի ընտանիքների ներկայացուցիչների մոտ տարբեր (որոշ դեպքերում՝արտառոց) հատկանիշների առկայության և ժառանգման մասին։ Տոհմաբանական մեթոդով են հաստատվել մարդկանց երաժշտական, մաթեմատիկական և այլ ընդունակությունների ժառանգումը։ Օրինակ՝ երաժշտական ընդունակություններով օժտված է եղել Բախերի հայտնի տոհմը, որի շատ սերունդներ անվանի երաժիշտներ են եղել, դրանց թվում՝ հանճարեղ Յոհան Սեբաստիան Բախը։ Տոհմաբանական մեթոդով է ապացուցվել նաև շատ հիվանդությունների ժառանգական բնույթը։ Տոհմաբանական մեթոդով է հաստատվել շաքարախտի, բնածին խլության, հոգեկան ծանր խանգարման՝ շիզոֆրենիայի և մի շարք այլ հիվանդությունների ժառանգական բնույթը։

Կատեգորիա:Գենետիկա
Ացետատ

**Ացետատները**՝ քացախաթթվի աղերն ու եթերներն են։ Օրինակ՝
* CH_3COOC_2H_5 *էթիլացետատ*(*քացախաթթվի էթիլային եթեր*)
* CH_3COONa *նատրիումի ացետատ*
* CH_3COONH_4 *ամոնիումի ացետատ*
* Pb(CH_3COO)_2\cdot3H_2O *կապարային շաքար*

Քացախաթթվի աղեր ստանում են օքսիդների,հիդրօքսիդների կամ մի քանի այլ աղերի(օրինակ՝ կարբոնատների) լուծումից քացախաթթվում։

## Ացետատային նրբաթելեր
Ացետատայի նրբաթելերը գերազանցում էին վիսկոզայիններին ճկունությամբ։ Բացի այդ ացետատային նրբաթելերը շոշափելիս նուրբ և հաճելի են։ Ացետատային նրբաթելերը ներկում են հատուկ նրբաթելերով, որը թույլ է տալիս ստանալ գունային երանգավորումներ ացետատային և այլ նրբաթելերի միահյուսումից։

Ացետատային նրբաթելերը վատ են ներծծում ջուրը,կարող են ձևափոխվել լվացքի ժամանակ, բայց շատ շուտ չորանում են։ Ինչպես նաև ացետատը զգայուն է բարձր ջերմաստիճանային ազդեցությանը։ Այդ պատճառով այս հումքից պատրաստված ապրանքները պետք է զգուշությամբ արդուկել և և լվանալ։ Թերություններից են համարվում նաև ամրության բացակայությունը և բարձր էլեկտրահաղորդականությունը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Քիմիական արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Ացետատներ (աղեր)
Կատեգորիա:Ացետատներ (եթերներ)
Օննիկ Ադամյան

**Օննիկ Հովհաննեսի Ադամյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է նկարիչ Օննիկ Ավետիսյանի մոտ։ Առաջին անգամ ցուցադրվել է 1948 թվականին Կիպրոսում։ 1968 թվականին անհատական ցուցահանդես է ունեցել Երևանում։ Գործերից են՝ «Մարդը և ծառը», «Աղջիկն ու շունը», «Մարդը լուսամուտի տակ», «Սիրահարներ», «Այգում, Երևան», «Ընտանիքը շնով»։ Ապրել, ստեղծագործել է Լոնդոնում։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Մատենագրություն
* Օննիկ Ադամյան, կատալոգ. Երևան, 1968 թ.։
* Երկու ցուցահանդես. «Խորհրդային Հայաստան», 1968 թ., 12 դեկտեմբերի, Աղասի Այվազյան, Մտքեր, գույներ, կերպարներ։ 
* «Գրական թերթ», 1968 թ., 20 դեկտեմբերի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1925 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ալեքսանդրետտա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1999 մահեր
Խաչիկ Ադամյան

**Խաչիկ Մնացականի Ադամյան** (), հայ քանդակագործ, նկարիչ` կիրառական արվեստի գծով։ Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ։ ԽՍՀՄ նկարիչների և ճարտարապետների միության անդամ։ Հայրենական պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
Խաչիկ Ադամյանը ծնվել է Երևանում 1921 թվականին։ Մասնակցել է Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմին։ 1941 թվականի մայիսից ծառայել է 232-րդ հրաձգային գնդում, Էստոնիայի Ելվա քաղաքում, երբ ֆաշիստական Գերմանիան հարձակվել է հայրենիքի վրա։ Լենինգրադի մատույցներում գնդակից խոցված Խաչիկը գերի է ընկել։ 1945 թվականի մարտին փրկվելով գերությունից  նորից կռվել է թշնամու դեմ։ Հայրենի տուն է վերադարձել 1946 թվականի հուլիսին։  Պարգևատրվել է Հայրենական մեծ պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշանով և բազմաթիվ մեդալներով։

1960-1970-ական թվականներին եղել է «Հայարդնախագիծ» ինստիտուտի նախագծային-փորձարարական արվեստանոցի գլխավոր մասնագետը։ 1963 թվականից եղել է Հայաստանի ճարտարապետների, 1970 թվականից՝ Հայաստանի նկարիչների միությունների անդամ։

1960 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1985 թվականին Երևանում հանդես է եկել անհատական ցուցահանդեսով։

Նրա գործերից են` Երևանի հյուսիսային մուտքի խորհրդանշական քանդակը, Երևանի օդանավակայանի ցուցանիշ-հուշարձանը, Երևանի հիմնադրման 2750- ամյակին նվիրված կրծքանշաններ ու հուշանվերներ, «Գառնի», «Աշտարակ» մեդալները, կանացի զարդեր, Հայաստանում մի շարք ուղղություն ցույց տվող վահանակներ, Կիսլովոդսկ և Էսենտուկի քաղաքների ավտոբուսների կանգառները և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 2-րդ աստիճանի շքանշանակիրներ
Կուգելիս

**Կուգելիս**, լիտվական ազգային ուտեստ։ Հիմնական բաղադրիչներն են կարտոֆիլ, ճարպ, կաթ, սոխ, ձու, որպես համեմունք օգտագործվում է սև պղպեղ, դափնու տերև։ Կուգելիսը ուտում են հիմնականում խնձորի սոուսով, թթվասերով, խոզապուխտի կամ խոզի մսի հետ։

Կուգելիսի նմանատիպ ուտեստ կա նաև գերմանական խոհանոցում կուգել անվամբ, և բելառուսական խոհանոցում կարտոֆիլե բլիթներ անվամբ։

Կատեգորիա:Լիտվական խոհանոց
Կատեգորիա:Կարտոֆիլով ուտեստներ
Հակոբ Ազատյան

**Հակոբ Նիկողոսի Ազատյան** (), հայ փորագրիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1963)։

## Կենսագրություն
Հակոբ Ազատյանը ծնվել է Իգդիրում։ Նախշազարդել է փայտե դեկորատիվ սկահակներ, ընդելուզել կժեր, գավաթներ։ Պահարանի փեղկերի վրա քանդակազարդել է 16 դրվագ «Սասունցի Դավիթ» էպոսից (1939)։ Հեղինակ է նաև «Հայրենիքի համար մղված մարտերում» (1948) կոմպոզիցիայի, «Վասպուրական» (1959), «Կիլիկիա» (1963), «Արարատյան դաշտը» (1965) դեկորատիվ սկահակների, ինչպես և «Փայտի գեղարվեստական փորագրություն» ձեռնարկի (1961)։ Գործերը պահվում են ԺԱԹ-ում (Երևան) և այլ թանգարաններում։

## Մատենագրություն
* М. В. Бабенчиков, Народное декоративное искусство Закавказья и его мастера. М., 1948 г.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ փորագրիչներ
Տրդատ Արշակունի (այլ կիրառումներ)

**Տրդատ Արշակունի** անունը կարող է վերաբերել.

* Տրդատ Ա - հայոց թագավոր 52 / 66 - 88
* Տրդատ Բ - հայոց թագավոր 217 - 252
* Տրդատ Գ - հայոց թագավոր 287 - 330

Տես նաև՝

* Տրդատ Ա Ոթմսեցի, հայոց կաթողիկոս 741 - 764
* Տրդատ Բ Դասնավորեցի, հայոց կաթողիկոս 764 - 767
Ալեքսանդր Ազատյան

**Ալեքսանդր Թադևոսի Ազատյան** (), հայ նկարիչ, գոբելենագործ։

## Կենսագրություն
Ալեքսանդր Ազատյանը ծնվել է 1930 թվականին, Կիրովականում։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1959 թվականին՝ Լենինգրադի գեղարդ ուսումնարանը։
1965-1976 թվականներին դասավանդել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

Ստեղծագործել է հիմնականում դեկորատիվ-կիրառական արվեստի բնագավառում։ Գործերից են՝
* «Միջնադար», 1974 թվական, ՀԱՊ
* «Կռունկներ», Սարդարապատի ժողովրդական ստեղծագործության թանգարան
* «Էլեկտրոնիկա», 1980-ական թվականներ
* «Բերքի տոն», 1980-ական թվականներ
* «Գարուն», 1980-ական թվականներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գոբելենագործներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Գունային ցուցանիշ

thumb|Երկաթի անբավարարությամբ պայմանավորված անեմիա
**Գունային ցուցանիշ (ԳՑ, Farben index),** արյան ֆիզիոլոգիական ցուցանիշ, որը ցույց է տալիս էրիթրոցիտների՝ հեմոգլոբինով հագեցման հարաբերական աստիճանը։ Գունային ցուցանիշի ներմուծումը կապված է այն հանգամանքով, որ սակավարյունությունների դեպքում էրիթրոցիտների և հեմոգլոբինի քանակները ոչ միշտ են համամասնորեն փոխվում։
Գունային ցուցանիշը համարժեք է միջազգայնորեն ընդունված մեկ այլ ցուցանիշի՝ հեմոգլոբինի միջին պարունակությունն էրիթրոցիտում (MCH, Mean Cell Hemoglobin)։ Վերջինս ավելի օբյեկտիվ ցուցանիշ է։

## Որոշումը
Գունային ցուցանիշի որոշման համար հարկավոր է իմանալ հետազոտվողի հեմոգլոբինի և էրիթրոցիտների քանակն արյան մեջ։ Այս երկու ցուցանիշների հարաբերությամբ որոշում են էրիթրոցիտի հեմոգլոբինով միջին հագեցվածության չափը (գունավորման աստիճանը)։ Ստացված մեծությունը համեմատում են հեմոգլոբինի (16,7 գ%) և էրիթրոցիտների (5 մլն) բնականոն քանակի հարաբերության հետ։

ԳՑ = (հետ.Hb/հետ. էրիթ. քանակ)/(16,7/5 մլն)

## Ցուցանիշներ
Առողջ մարդկանց գունային ցուցանիշը տատանվում է 0,8-1,5-ի սահմաններում և ցույց է տալիս, որ էրիթրոցիտների գունավորումը հեմոգլոբինով բնականոն է։ Կլինիկայում կա գունային ցուցանիշի հիման վրա սակավարյունությունների դասակարգում։

Սուր արյունահոսությունների ժամանակ գունային ցուցանիշը մնում է բնականոն սահմաններում, քանի որ էրիթրոցիտների և հեմոգլոբինի քանակները համաչափ են պակասում։ Այդպիսի սակավարյունությունն անվանում են *նորմոքրոմ*։

Որոշ սակավարյունությունների ժամանակ հեմոգլոբինի քանակը ավելի շատ է պակասում, քան էրիթրոցիտների քանակը, որի հետևանքով գունային ցուցանիշը 1-ից փոքրանում է։ Նման սակավարյունության դեպքում էրիթրոցիտի գույնը սովորականից բաց է և այն կոչվում է *թերգունային* (հիպոքրոմ) սակավարյունություն։

Որոշ դեպքերում (օրինակ՝ վիտամին B12-ի անբավարարություն) էրիթրոցիտների քանակը հեմոգլոբինի համեմատությամբ ավելի շատ է պակասում և դրանք հեմոգլոբինով սովորականից մուգ են ներկվում։ Այս սակավարյունությունը անվանում են՝ *գերգունային* (հիպերքրոմ) սակավարյունություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* corpuscular hemoglobin concentration
* содержание гемоглобина в эритроците
*  Anemia

Կատեգորիա:Արյուն
Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Անվտանգության տեխնիկա

**Անվտանգության տեխնիկա**, աշխատանքի անվտանգ պայմաններն ապահովող տեխնիկական և սանիտարական միջոցառումներ։

Ձեռնարկության վարչությունը պարտավոր է ներդնել անվտանգության տեխնիկայի ժամանակակից միջոցներ՝ արտադրական վնասվածքները կանխելու, սանհիգիենային պայմաններ ապահովելու, բանվորների ու ծառայողների մասնագիտական հիվանդություններից խուսափելու համար։ Անվտանգության տեխնիկան, լինելով աշխատանքի պաշտպանության մաս, ներառում է աշխատանքի անվտանգության հարցերով զբաղվող աշխատակիցների ուսուցումն ու հրահանգավորումը, շենքերի և շինությունների տեխնիկապես անվտանգ պահպանումը, արտադրական սարքավորումների զինումը պաշտպանական և ապահովիչ հարմարանքներով, վտանգավոր և վնասակար արտադրական գործոնների ազդեցությունից անհատական պաշտպանության միջոցների մշակումը, ինչպես նաև բանվորներին ու ծառայողներին դրանցով ապահովումը։

Անվտանգության տեխնիկայի միջոցառումները յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում մշակվում Են ձեռնարկության աշխատանքի պահպանության ծառայության (բաժնի, բյուրոյի, խմբի) կողմից՝ ելնելով աշխատանքի պայմաններից, գոյություն ունեցող տեխնոլոգիական գործընթացներից և սարքավորումներից, ինչպես նաև վնասվածքների և մասնագիտական հիվանդությունների պատճառների վերլուծությունից։ Ձեռնարկության վարչությունը պարտավոր է բանվորներին ու ծառայողներին ծանոթացնել անվտանգության տեխնիկայի կանոններին ու հրահանգներին և հետևել դրանց կատարմանը։

Կատեգորիա:Անվտանգության տեխնիկա
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտություններ
Անօդակյաց վարակ

**Անօդակյաց վարակ**, (գազային վարակ, գազային փտախտ, չարորակ այտուց), վերքերի վարակումն անօդակյաց հիվանդածին մանրէներով, որոնք ընդունակ են ապրել միայն թթվածնազուրկ միջավայրում։

Հաճախ առաջանում են վերքերը (հիմնականում՝ ստորին վերջույթների և նստատեղի) հողով աղտոտվելուց, որտեղ համարյա միշտ առկա են անօդակյաց վարակի հարուցիչներ։ Ավելի շատ վարակվում են ջնջխված կամ սալջարդված հյուսվածքները, որոնցում արյունատար անոթների վնասման հետևանքով դադարում է թթվածնով հարուստ (զարկերակային) արյան հոսքը։

Անօդակյաց վարակին բնորոշ է փափուկ հյուսվածքներում արագ առաջացող գազաբշտիկներով այտուցը, այնուհետև մեռուկացումը։

Վարակման առաջին ախտանշանները՝ վերքում ցավի, հյուսվածքներում ճնշման զգացում, այտուց, ջերմաստիճանի բարձրացում, նկատվում են վիրավորվելուց 1-2 օր, երբեմն՝ մի քանի ժ անց։ Անօդակյաց վարակը շատ վտանգավոր է, ուստի նույնիսկ կասկածի դեպքում հիվանդին պետք է անհապաղ տանել բուժհիմնարկ։

## Գրականություն
* Степанов Н. Г "100 вопросов по анаэробной инфекции мягких тканей. Избранные разделы пиологии", Нижний Новгород

Կատեգորիա:Վիրաբուժություն
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Լևոն Ազարյան

**Լևոն Ռուբենի Ազարյան** (), արվեստաբան, արվեստագիտության թեկնածու (1959)։

## Կենսագրություն
1945 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետը։ Աշխատել է Երևանի պետական թատրոնում։ 1945-1953 թվականներին զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ։ 1959 թվականից՝ ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող։

Աշխատությունները վերաբերում են հայ միջնադարյան, մասնավորապես կիլիկյան մանրանկարչությանը («Կիլիկյան մանրանկարչությունը XII-XIII դդ.», 1964, որի համար նրան շնորհվել է արվեստագիտության թեկնածուի գիտական աստիճան)։ Լուսաբանել է, թե որ դպրոցներին են պատկանում կիլիկյան հայկական ձեռագրերը, մեծ տեղ հատկացրել Թորոս Ռոսլինի ստեղծագործությանը։ «Վաղ միջնադարյան հայկական քանդակը» (1975) գրքում քննության է առել միջնադարյան հայկական կոթողների և ճարտարապետական հուշարձանների վրա եղած քանդակները, «Հայկական խաչքարեր» (1969` իտալերեն, 1978` հայերեն) ալբոմում փորձել է խաչքարերը դասակարգել ըստ ժամանակաշրջանների. տեղեկություններ կան խաչքարերի ծագման և կիրառական նշանակության, ինչպես և հայ միջնադարյան քարգործ վարպետների մասին։

## Մատենագրություն
* S. Der-Nersessian, L. Azarian, Khachkars Armeniens. "Revue des études arméniennes". 1973-1974, t, X.
* S. Der-Nersessian, գրախոսական։ "Revue des études arméniennes". 1665, t, II.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին Հղումներ

# *Լևոն Ազարյան, «Թորոս Ռոսլին»*, «Յառաջ, 1988 թ.։ Սեպտեմբերի 23, N16844, էջ 2։ Սեպտեմբերի 24-25, N16845, էջ 2։

Կատեգորիա:Արվեստագիտության թեկնածուներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ արվեստաբաններ
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ