Լուսանկարչության պատմություն

**Լուսանկարչության պատմություն,** ընդգրկում է լուսանկարչության՝ որպես կերպարվեստի առանձին ճյուղի զարգացումը 19-րդ դարի կեսերից մինչև մեր օրերը:

## Լուսանկարչության ծնունդը (1840-1870-ականներ)
Լուսանկարչության առաջին տասնամյակում նրա հիմնական տեխնոլոգիաներն են եղել դագերոտիպը և, ավելի փոքր չափով, կալոտիպը։ 1850-ական թվականներին դրանք աստիճանաբար փոխարինվել են կոլոդիոնային գործընթացով, ինչը հնարավորություն է տվել զգալիորեն նվազեցնել պահաժամի արագությունը նկարահանելիս (եթե Դագերի պահաժամի արագությունը 1839 թվականին եղել է 10 րոպե կամ ավելի, 1840-1841 թվականներին այն արդեն նվազել է մինչև 10 վայրկյան, այնուհետև կոլոդիոնային պրոցեսի հետ պահաժամի արագությունը կրճատվել է մինչև մի քանի վայրկյան կամ նույնիսկ մեկ վայրկյանից պակաս): Եվրոպական գեղանկարչության ավանդույթները և երկար բացահայտումները հանգեցրել են կեցվածքի անհրաժեշտությանը, այսինքն՝ վաղ լուսանկարչության բեմական բնույթին, եթե դրան ներկա էին մարդիկ։

## Առևտրային և կիրառական լուսանկարչություն
մինի|200x200փքս|Ռամեսսեումի կոթող, հեղինակ` Մ. Դյուկան,1850 թվական
Նախնական ժամանակաշրջանում առևտրային լուսանկարչությունը սկսել է արագ զարգանալ, առաջին հերթին՝ դիմանկարային և բնապատկերային լուսանկարչությունը։ Բազմաթիվ լուսանկարչական ստուդիաներ են բացվել դիմանկարներ անելու համար։ Արդեն 1841 թվականին միայն Փարիզում դրանք թիվը գերազանցել է տասը)։1854 թվականին Դիզդերին արտոնագրել է այցեքարտերը, որոնք  փոքր ձևաչափով լուսանկարներ են եղել։ Իրենց ցածր գնի պատճառով արագորեն ձեռք են  բերել մեծ ժողովրդականություն, որից հետո սկսվել է հայտնի մարդկանց «այցեքարտերի» հավաքումը: Դիտարժան լուսանկարներ ստեղծելու համար  Ֆելիքս Բիթոնի պես հայտնի լուսանկարիչները ճանապարհորդել են հեռավոր երկրներ՝ Իտալիայից, Հունաստանից և Եգիպտոսից մինչև Ճապոնիա, և նույնիսկ այնտեղ ստուդիաներ են բացել։ Նրանց լուսանկարները վաճառվել են տեղում այցելող զբոսաշրջիկներին կամ, արշավից վերադառնալուց հետո, հրատարակվել են գրքերի տեսքով:
ձախից|մինի|216x216փքս|Լուսանկար «Բրիտանական ջրիմուռներ» ալբոմից։ Ցիանոտիպ,''Ա. Աթկինս'', 1843 թվական
Զարգացել է նաև կիրառական լուսանկարչությունը՝ գիտական (օրինակ՝ Աննա Ատկինսի «Բրիտանական ջրիմուռներ» ալբոմը, 1843) ու  բժշկական, ոստիկանական, ճարտարապետական և այլ ուղղություններով։

## Վավերագրական լուսանկարչության նախատիպերը
մինի|220x220փքս|Ապստամբ դիպուկահարի տունը, 1863 թվականհեղինակ` ''Ա.Գարդներ''
 Ռոջեր Ֆենտոնը, ով 1855 թվականին նկարահանել է Ղրիմի պատերազմը, համարվում է  առաջին ռազմական լուսանկարիչը, իսկ ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմը, շնորհիվ Մեթյու Բրեյդիի, Ալեքսանդր Գարդների և Տիմոտի Օ'Սալիվանի ջանքերի,եղել է առաջինը, որն ունեցել է լուսանկարչական փաստաթղթերի զգալի քանակ։ Տեխնիկական սահմանափակումների պատճառով, մարտական գործողությունների փոխարեն, լուսանկարվել են միայն դրանց հետևանքները, ինչպես Օ'Սալիվանի "Մահվան պտուղները" 1863 թվականի հայտնի լուսանկարում։ Լուսանկարվել են նաև ռազմական ճամբարի տեսարանը, մասնակիցների դիմանկարները և այլն:  Հետաքրքիր է, որ որոշ հայտնի ռազմական լուսանկարներում պատմաբանները հայտնաբերել են տեսարանի շահարկման հետքեր՝ դրան ավելի արտահայտչություն հաղորդելու համար (օրինակ ՝ Ա. Գարդների "Ապստամբ դիպուկահարի տունը" (1863 թվական) լուսանկարում երևում է մարմինն ու հրացանը, իսկ Ռ. Ֆենտոնի «Մահվան ստվերի հովիտը» (1855թ) լուսանկարում հնարավոր է, որ թնդանոթները հատուկ տեղափոխվել են։

## Վաղ արվեստի լուսանկարչություն
մինի|240x240փքս|Բրիգը ծովում, հեղինակ` Գ. լե Գրե, 1856 թվական, Կոմպոզիտային տպագրություն երկու նեգատիվից
Դժվար է հստակ սահմանագիծ դնել լուսանկարչության զուտ տեղեկատվական և գեղագիտական գործառույթների միջև։ Այսպիսով, պատերազմի տեսարաններ նկարահանելիս նշված շահարկումները արդեն իսկ վկայում են գեղարվեստական էֆեկտի ցանկության մասին։ Այստեղ էական չափանիշը հենց լուսանկարչի մտադրությունն է։ Ջոն Ջաբեզ Էդվին Մեյելը, Գաբրիել Հարիսոնը առաջիններից են եղել, որոնք փորձել են նման մտադրություն իրականացնել 1840-ականների երկրորդ կեսին, իսկ Գուստավ լե Գրեն 1852 թվականին գրել է. «Իմ ամենաթանկ ցանկությունն է, որ լուսանկարչությունը, արդյունաբերության և առևտրի իշխանության տակ ընկնելու փոխարեն, ներառվի արվեստում: Սա միակ վայրն է, որն արժանի է դրան, և հենց այս ուղղությամբ է, որ ես միշտ կփորձեմ առաջնորդել այն»: 1850-ականներին լուսանկարչի` իր աշխատանքի հանդեպ նման մոտեցումն այլևս հազվադեպ չէր:
[մինի|271x271փքս|[Շառլ Բոդլերի դիմանկարը, հեղինակ` *Նադար,* 1855 թվական]]
Վաղ արվեստի, ինչպես նաև առևտրային և կիրառական լուսանկարչության ժանրերի շարքում պատվավոր տեղ է գրավել լուսադիմանկարչությունը: Լուսանկարվել են բնապատկերներ՝ բնական և քաղաքային տեսարաններ, ճարտարապետական կառույցներ։ Քիչ թե շատ բեմադրված ժանրային տեսարանները, որոնք ժառանգվել են ժանրային նկարչությունից, հազվադեպ չեն։ Վիկտորիանական Մեծ Բրիտանիայում 1850-ականների երկրորդ կեսին հայտնի «կենդանի նկարները»  *գաղթել են* դեպի լուսանկարչություն, ստեղծվել են թատերական դիմանկարներ և զգեստների տեսարաններ։  Ձևավորվել է հոսք, որը կոչվել է  "լուսանկարչությունը որպես բարձր արվեստ" (High art photography)՝ բովանդակությամբ ուղղված դեպի քրիստոնեական բարոյական այլաբանություն։
մինի|280x280փքս|Վախճան, Գ. Պ. Ռոբինսոն, 1858 թվական, Կոմպոզիտային տպագրություն հինգ նեգատիվից
19-րդ դարի առաջին խոշոր լուսանկարիչներից էին Նադարը, Գուստավ լե Գրեյը  Ֆրանսիայում,  *բարձրարվեստ լուսանկարչության* ներկայացուցիչներից էին  Ռեյլանդերը, Հենրի Ռոբինսոնը, Ջուլիա Մարգարեթ Քամերոնը Անգլիայում, Դեյվիդ Հիլլը և Ռոբերտ Ադամսոնը` Շոտլանդիայում։ Օսկար Ռեյլենդերն առաջիններից մեկն էր, ով 1855 թվականին օգտագործել է ֆոտոմոնտաժի վաղ ձևը` մի քանի նեգատիվներից բաղկացած  կոմպոզիտային տպագրությամբ, և այնուհետև օգտագործել այն բարդ բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներ ստեղծելու համար, որոնցից ամենահայտնին «Կյանքի երկու ուղին» է (1857 թվական), որը  տպագրվել է 30 կամ 32 նեգատիվից։ Գուստավ լը Գրեը հատկապես հայտնի է դարձել իր ծովանկարներով, որոնք սովորաբար տպել է երկու նեգատիվից՝ լուսանկարչական լայնությունը մեծացնելու համար: Հոգեբանական դիմանկարի վարպետ Նադարն առաջինն էր, ով 1858 թվականին լուսանկարել է օդապարիկից, իսկ 1860-1862 թվականներին նա մի շարք լուսանկարներ է արել փարիզյան կատակոմբների և կոյուղիների մասին:

Համակարգային ճանաչումը հեշտ չի եղել լուսանկարչության համար: Որպես կանոն, լուսանկարները ցուցադրվել են ցուցահանդեսների գիտատեխնիկական բաժնում։ Այսպիսով, 1859 թվականին Սալոնիկում Գուստավ լե Գրեի կալոտիպերը առաջին անգամ ցուցադրվել են վիմագրերի հետ միասին, և երբ պարզ է դարձել դրանց ստեղծման տեխնիկան, դրանք տեղափոխվել են գիտական բաժին: 1862 թվականի Համաշխարհային ցուցահանդեսին նախապատրաստվելիս լուսանկարիչները պնդել են, որ տեղ զբաղեցնեն կերպարվեստի բաժնում, բայց հասել են միայն նրան, որ «լուսանկարչությունը ցուցադրվել է ընդհանուր առմամբ առանձին՝ ո՛չ որպես տեխնիկա, ո՛չ որպես գեղարվեստական ստեղծագործություն, այլ որպես գործունեության անկախ ոլորտ»: Լուսանկարչության ճանաչման համար պայքարը շարունակվել է մինչև դարավերջ։

## Լուսանկարչությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ
### Գեղարվեստական լուսանկարչություն
մինի|202x202փքս|Լուսանկարն արված է «''Kodak No. 1''»-ով, մոտ. 1890 թվական
1880-ական թվականներին *[[Կոդակ|Eastman Kodak-ի]]* շնորհիվ հայտնվել են ռոլլ ցելյուլոիդային լուսանկարչական ժապավենը և «*Kodak No. 1*» սիրողական, տուփե տեսախցիկը (1888), որը թույլ է տվել աշխարհիկ մարդուն ձեռքով կատարել սուր, ակնթարթային լուսանկարներ։ "Դուք սեղմում եք կոճակը, մենք անում ենք մնացածը", - ասվում է գովազդային կարգախոսում։  Պարզ,  «փաստագրող» լուսանկար անելը այլևս դադարել է խնդիր լինել, ինչը խթանել է գեղարվեստական որոնումները։

### Պիկտորալիզմ
1880-1910-ականները եղել են գեղանկարչության գագաթնակետը. միջազգային շարժում, որի ներկայացուցիչները հռչակել են լուսանկարչության սերտությունը գեղանկարչությանը և ձգտել են գեղարվեստական լուսանկարչության մեջ ներմուծել պատկերային տեխնիկա և էֆեկտներ: Նկարչությունը նախկինում զգալի ազդեցություն է ունեցել լուսանկարչության վրա, բայց այժմ մոդելն այլևս ոչ թե ակադեմիական գեղանկարչությունն ու պրաֆայելիտներն են, այլ «իմպրեսիոնիզմը (լղոզված պատկերների իմաստով) և սիմվոլիզմը (թեմայի ժանրի իմաստով)»։ Նկարչական էֆեկտի հասնելու համար օգտագործվել են փափուկ ֆոկուսային ոսպնյակներ, ինչպիսիք են մոնոկլները (երբեմն նաև ֆիլտրերը), նեգատիվների ռետուշը և տպման հատուկ մեթոդները:

1892 թվականին գեղարվեստական լուսանկարչության վետերան Գ. Պ. Ռոբինսոնը համախոհների հետ Մեծ Բրիտանիայում հիմնել է «Փակ օղակ» պատկերագրական համայնքը, 1902 թվականին Ալֆրեդ Շտիգլիցը ԱՄՆ-ում հիմնել է նմանատիպ «Ֆոտո-սեցեսիոն» խումբը  և «Լուսանկարահանման սարքի աշխատանք» ազդեցիկ ամսագիրը: Ավստրիայում 1897 թվականին շարժման կողմնակիցներ Հենրիխ Կունը, Հուգո Հենեբերգը և Հանս Վատցեկը  միավորվեցին «Shamrock» խմբում (, )։ Ամենամեծ նկարիչները եղել են անգլիացի Ֆրենկ Մեդոու Սաթքլիֆը, տեսաբան և փորձնակ Փիթեր Հենրի Էմերսոնը, «Photo-Secession»-ի անդամներ Ալֆրեդ Շտիգլիցը, Էդվարդ Շտայխենը, Էլվին Քոբուրնը, Կլարենս Ուայթը, ոճի ծայրահեղությունները ներկայացնող ֆրանսիացի Ռոբեր Դեմաշին։ 1910 թվականին Photo-Secession-ը Օլբրայթ արվեստի պատկերասրահում անցկացրել է լայնածավալ «Պատկերային լուսանկարչության միջազգային ցուցահանդես»՝ ներկայացնելով 65 հեղինակի ավելի քան 600 աշխատանք:

Ռուսաստանում պատկերագրությունը ձևավորվել է մի փոքր ավելի ուշ, բայց այն ավելի երկար է զարգացել՝ 20-րդ դարի սկզբից մինչև 1930-ականների երկրորդ կեսը։ Հայտնիներից են եղել Սերգեյ Լոբովիկովը, Ալեքսեյ Մազուրինը, Անատոլի Տրապանին, Նիկոլայ Անդրեևը, Նիկոլայ Պետրովը, դիմանկարիչ Մովսես Նապելբաումը, Վասի. Ուլիտինը, Ալեքսանդր Գրինբերգը, Յուրի Էրեմինը, Նիկոլայ Սվիշչև-Պաոլան և այլք):
Պատկեր:Peter_Henry_Emerson_-_Snipe_Shooting_from_the_series_Life_and_Landscape_on_the_Norfolk_Broads,_1886,_Plate_X_-_Google_Art_Project.jpg|link=Файл:Peter_Henry_Emerson_-_Snipe_Shooting_from_the_series_Life_and_Landscape_on_the_Norfolk_Broads,_1886,_Plate_X_-_Google_Art_Project.jpg|alt=П. Г. Эмерсон. Стрельба бекасов, опубл. 1886|*Պ.Գ.Էմերսոն*. «Հրաձգություն բեկասով», հրապարակված 1886 թվականին
Պատկեր:The_Terminal_MET_DP232977_(color_corrected).jpg|link=Файл:The_Terminal_MET_DP232977_(color_corrected).jpg|alt=А. Стиглиц. Вокзал, 1892|*Ա.Ստիգլից,* «Կայան», 1892 թվական
Պատկեր:Steichen_flatiron.jpg|link=Файл:Steichen_flatiron.jpg|alt=Э. Стейхен. Дом-утюг, 1904. Гумбихроматная печать|*Է. Շտեյխեն,*«Երկաթե տուն», 1904 թվական,Գումբիքրոմատային տպագիր
Պատկեր:CW05-06_-_Robert_Demachy,_Struggle,_1904.jpg|link=Файл:CW05-06_-_Robert_Demachy,_Struggle,_1904.jpg|alt=Р. Демаши. Борьба, опубл. 1904. Гумбихроматная печать|*Ռ.Դեմաշի,* «Պայքար»,  1904 թվական, Գումբիքրոմատային տպագիր


### Մոդեռնիզմ
մինի|251x251փքս|''Ա.Ստիգլից,''  «Երրորդ դասարան», 1907 թվական, Լուսանկարչությունը նշանավորում է պատկերավորությունից դեպի մոդեռնիզմ շրջադարձը
ԱՄՆ-ում 1910-ական թվականներին պատկերագրությունը սկսել է փոխարինվել ուղիղ լուսանկարչությամբ, որի առաջին հետևորդը Փոլ Սթրենդն էր։ Լուսանկարչությունը բնավ չպետք է ընդօրինակի նկարչությունը,- պնդել է այս մոտեցումը,-  փափուկ ֆոկուս ոսպնյակները փոխարինվում են կոշտ ֆոկուսով, լուսանկարչի աշխատանքում շեշտադրումը տպագրության գործընթացից տեղափոխվում է նկարահանման գործընթաց: Շտիգլիցն աջակցել է Ստրենդին. «Լուսանկարիչները պետք է սովորեն չամաչել այն փաստից, որ իրենց լուսանկարները նման են լուսանկարների», - գրել է նա 1913 թվականին և ինքն էլ աստիճանաբար անցել է պատկերագրությունից դեպի այս ձևը:
ձախից|մինի|200x200փքս|''Ե.'' ''Շտեյխեն'' . «Կաթի շշեր հրդեհաային սանդուղքի վրա», 1915 թվական
Խոսքն այստեղ ոչ թե վաղ լուսանկարչության միամիտ նատուրալիզմին վերադարձի մասին է, այլ մոդեռնիզմի մասին։ Վերացական ձևերը բացահայտվում են քաղաքային տեսարաններում և բնական առարկաները, հաստատվում են արդյունաբերական և մեքենայական էսթետիկան,- նշել է Չարլզ Շիլերը:

Ուղիղ լուսանկարչությունը շարունակել է զարգանալ 1920-ական թվականներին և իր գագաթնակետին է հասել F/64 խմբի (1932-1935 թվականներ) ներկայացուցիչների՝ Էդվարդ Ուեսթոնի, Անսել Ադամսի և այլոց աշխատանքներում: Ուեսթոնը ուսումնասիրել է բնական առարկաների հյուսվածքն ու ձևերը  և նկարահանել է մերկ բնությունը։ Ադամսը ստեղծել է դասական, սև-սպիտակ բնապատկերներ և մշակել է գոտիավոր, հատվածային համակարգ կամ սխեմա, որը թույլ է տալիս ընտրել բացահայտման և ժապավենի մշակման պարամետրերը՝ ձեր ստեղծագործական մտադրությանը համապատասխան:

##### Եվրոպական մոդեռնիզմ
1920-ականների եվրոպական լուսանկարչությունը նույնպես գրավել է մոդեռնիզմը:

Իտալիայում դեռ 1910-ականներին Ա.Ջ. Բրագագլիան գեղարվեստական լուսանկարչության մեջ ստեղծել է ֆուտուրիստական ուղղություն՝ ֆոտոդինամիզմ։
[մինի|204x204փքս|''Կ. Բլոսֆելդտ,''[Դդում|«Դդում», 1928 թվական]]
Գերմանիայում զարգացել է «Նոր նյութականություն» գեղարվեստական շարժումը, որը շատ առումներով մոտ է ամերիկյան մոդեռնիզմին, որը լուսանկարչության ոլորտում ներկայացրել են Ալբերտ Ռենգեր-Պաթչը, Կարլ Բլոսֆելդը և Օգյուստ Սանդերը։ Նրանք առանձնացել են առարկայի օբյեկտիվ և մանրամասն մատուցման ցանկությամբ, Ռենգեր-Փաչի և Բլոսֆեդտայի դեպքում՝ ձևի նկատմամբ ընդգծված ուշադրությամբ։1910-1920-ական թվականներին Սանդերն աշխատել է «20-րդ դարի մարդիկ» մոնումենտալ լուսանկարչական նախագծի վրա՝ ցանկանալով ֆիքսել գերմանական հասարակության բոլոր խավերի և շերտերի ներկայացուցիչներին վավերագրական դիմանկարների շարքում։ Նրա առաջին ալբոմը՝ «Մեր ժամանակի դեմքը», լույս է տեսել 1929 թվականին։

Գերմանացի դադաիստները` Ջոն Հարթֆիլդը Գեորգ Գրոսի հետ 1916 թվականին և Ռաուլ Հաուսմանը Հաննա Հոխի հետ 1918 թվականին, հայտնաբերել են ֆոտոկոլաժի տեխնիկան, որը շուտով կիրառվել է խորհրդային լուսանկարիչների կողմից։
ձախից|մինի|224x224փքս|''Լ. Մոհոյ-Նադ,'' «Խանդ», 1927 թվական
"Նոր տեսլական" միջազգային գլխավոր ուղղությունը լուսանկարչության մեջ արտահայտել է գերմանական Բաուհաուսի և սովետական կոնստրուկտիվիզմի ազդեցությունը: Այս ուղղության աշխատանքները բնութագրվում են անսովոր անկյուններով, անկյունագծային կոմպոզիցիայով ("կոսինա"), մեծ շրջանակով, ձգողականությամբ դեպի պատկերի վերացականությունը` ուսումնասիրվում են ոչ ստանդարտ տեխնիկա.  արևայնացում` Ման Ռեյի մոտ; ֆոտոգրամա` Քրիստիան Շադի, Ման Ռեյի, Մոհոյ-Նադյայի մոտ, ֆոտոմոնտաժ և կոլաժ` Մոհոյ-Նադյայի, Ալեքսանդր Ռոդչենկոյի և այլոց մոտ, բազմաէքսպոզիցիա:

Սյուրռեալիստները ՝ հիմնականում Մեն Ռեյը, ինչպես նաև Ռաուլ Հուբակը, Հանս Բելմերը, Կլոդ Կաոնը, Ֆիլիպ Հալսմանը և այլք, ակտիվորեն օգտագործել են նշվածը և մի քանիսը ոչ ստանդարտ տեխնիկա, ստեղծել են  բեմական պատկերներ, ներգրավել երրորդ կողմի լուսանկարչական նյութեր իրենց գեղարվեստական տարածության մեջ:
մինի|212x212փքս|''Մոհոյ - Նագի,'' «Ֆոտոգրամ», 1925 թվական
Ժերմեն Քրոուլը, ով սկսել է 1910-ականներին պիկտորիալիզմով, 1920-ականներին մոտեցել է մոդեռնիզմի տարբեր ուղղություններին։ 1928 թվականին լույս է տեսել նրա հայտնի «Մետաղ» լուսանկարչական գիրքը։

Ֆրանտիշեկ Դրտիկոլը, Յոզեֆ Սուդեկը աշխատել են Չեխիայում:

1929 թվականին Շտուտգարտում անցկացվել է *FiFo* ( *Film und Foto*) խոշոր ցուցահանդեսը, որը ցույց էր տալիս տարբեր երկրներում լուսանկարչության կուտակված փորձը. այս ցուցահանդեսը հետագայում ցուցադրվել է Ավստրիայում և Շվեյցարիայում, իսկ 1931 թվականին՝ Ճապոնիայում։

##### Լատինական Ամերիկա
1920-ական թվականներից մինչև դարի վերջը շարունակվել է մեքսիկացի Մանուել Ալվարես Բրավոյի՝ Լատինական Ամերիկայի ամենամեծ լուսանկարիչներից մեկի կարիերան։

Էդվարդ Ուեսթոնի ընկերուհի Թինա Մոդոտին աշխատել է նրա հետ Մեքսիկայում 1920-ականներին՝ զգալի ազդեցություն գործելով Մեխիկոյի մշակութային կյանքի վրա, այդ թվում՝ երիտասարդ Ալվարես Բրավոյի վրա։

## Վավերագրական լուսանկարչություն
Վավերագրական լուսանկարչության նախատիպերը ներառել են 1850-1860-ական թվականների ռազմական լուսանկարիչներ, ովքեր լուսանկարել են Ղրիմի պատերազմը և Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմը։ Թեև պահաժամի հարկադրաբար երկար արագության պատճառով նրանց լուսանկարների մեծ մասը բեմադրվել է, ավելին, հեղինակները միշտ չէ, որ իմացել են և ձգտել են զուտ ռեպորտաժային լուսանկարին գեղագիտական չափում հաղորդել։

### Վաղ փողոցային լուսանկարչություն
[մինի|200x200փքս|''Ջուզեպպե Պրիմոլի,'' [Գաբրիել Ռեժան|«Ռեժանի երկրպագուները», 1889 թվական]]
Նույն տեխնիկական պատճառով 1850-ականներին Շառլ Նեգրի նկարահանած փողոցային տեսարանները  բեմադրվել են, սակայն 1880-ական թվականներին փակման պահաժամը արդեն զգալիորեն կրճատվել էր։

Փողոցային լուսանկարչության ռահվիրաները համարվում են հոլանդացի Գեորգ Բրեյթները, իտալացի Ջուզեպպե Պրիմոլին և բրիտանացի Փոլ Մարտինը։

### Սոցիալական լուսանկարչություն
ձախից|մինի|240x240փքս|''Լ.Հայն,'' «Ապակու գործարան», Կեսգիշեր, Ինդիանա, 1908 թվական
Դեռևս 19-րդ դարում, չնայած տեխնիկական սահմանափակումներին (օրինակ՝ եռոտանու վրա նկարահանելը պահաժամի երկար արագության պատճառով), սկսել է զարգանալ սոցիալական վավերագրակությունը։ Ջոն Թոմսոնը1876-1877 թվականներին հրատարակել է «Լոնդոնի փողոցային կյանքը» ամսագիրը, իսկ 1878 թվականին հրատարակել է համանուն գիրքը։ Նյու Յորքում Ջեյքոբ Ռիսը նկարահանում է 1880-ականների ընթացքում քաղաքի աղքատ թաղամասերի կյանքը և հրատարակում «Ինչպես  է ապրում մյուս կեսը» գիրքը։ Նա համարվում է առաջին ֆոտոլրագրողը, ով օգտագործել է ֆլեշը: Լյուիս Հայնը ստանձնում է էստաֆետը` լուսանկարելով 1900-ական և 1910-ական թվականների ամերիկացի ներգաղթյալների և բանվորների դժվարին կյանքը։ 1920-1930-ական թվականներին նա շարունակեց լուսանկարել բանվոր դասակարգին ավելի լավատեսորեն՝ վավերագրելով Empire State Building-ի շինարարությունը հայտնի կադրերի շարքում:

Ուոքեր Էվանսը, Դորոթեա Լանգը և ինը այլ լուսանկարիչներ, Ռոյ Սթրայքերի ղեկավարությամբ մասնակցել են Գյուղատնտեսության պաշտպանության վարչության լայնածավալ սոցիալական նախագծին (1935–1942)` տասնյակ հազարավոր լուսանկարներից ստեղծելով գյուղական Ամերիկայի մեծ ճգնաժամի ժամանակաշրջանի վավերագրական դիմանկարը։

1935-1951 թվականներին գործել է ազդեցիկ Նյու Յորքի «Ֆոտոլիգա»՝ ձախակողմյան  ասոցիացիան և դպրոցը։

### Քարոզչական լուսանկարչություն
մինի|251x251փքս|''Էլ Լիսիցկի'', «Կա մետրո՜» («ԽՍՀՄ շինհրապարակում», 1935 թվական, թիվ 8)
Այս ժամանակի ամենամեծ ցուցահանդեսներն էին «Խորհրդային միության 10-ամյա լուսանկարչության ցուցահանդեսը» (1928 թվական), «Լուսանկարչական արվեստի առաջին համամիութենական ցուցահանդեսը» (1937 թվական):

Գերմանիայում ֆոտոմոնտաժային պաստառների էսթետիկան մշակել է Ջոն Հարտֆիլդը:

### Ֆոտոլրագրություն
ձախից|մինի|162x162փքս|''«Life»'' ամսագրի շապիկը, 1944 թվական
1880-1890-ական թվականներին կիսատոնային տպագրության ի հայտ գալը, իսկ 1900-ականներին օֆսեթ տպագրությունը հնարավորություն տվեց վերարտադրել բարձրորակ լուսանկարներ պարբերականներում (մինչ այդ լուսանկարից փորագրություն էր արվում, որից արդեն տպագրություն էր արված) և 20-րդ դարի սկզբին «գրեթե բոլոր ամսագրերում, անշուշտ, կային մի բաժին ընդհանուր վերնագրով, ինչպիսին է «Աշխարհը նկարներում», որտեղ հայտնի մարդկանց, քաղաքական գործիչների, բարձր հասարակության ներկայացուցիչների լուսանկարները, լուսաբանվել են տոնական միջոցառումները»։ 1910-1930-ական թվականներին ֆոտոհեռագրի ներդրումն ու կատարելագործումը հնարավորություն տվեց արագ փոխանցել լուսանկարները։ Լեյկա տեսախցիկի հսկայական հաջողությունը, որը շուկա դուրս եկավ 1925 թվականին, հանգեցնում է փոքր ձևաչափի լուսանկարչության տարածմանը` թեթև, շարժական, աննկատ տեսախցիկների: 1920-ականների վերջերին աղմկոտ և ծխագույն մագնեզիումի փայլատակումները փոխարինվեցին լուսարձակներով: Այս չորս տեխնոլոգիական գործոնները, և, իհարկե, լրատվական մամուլի նկատմամբ աճող պահանջարկը պատճառ են դառնում, որ 1930-1950-ականները վերածվեն «Ֆոտոլրագրության ոսկե դարի» (հետագայում հեռուստատեսային նորությունները վերցվեցին): Պատկերազարդ շաբաթաթերթերը լույս են տեսնում միլիոնավոր օրինակներով:
[մինի|200x200փքս|''Ե.'' ''Սալոմոն,'' Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար [Արիստիդ Բրիանը լուսանկարչին մատնացույց է անում հետևյալ խոսքերով. «Ահա նա, լկտիության արքան»: Փարիզ, 1931 թվական]]
Գերմանացի ֆոտոլրագրող Էրիխ Սալոմոնը համաեվրոպական համբավ ձեռք բերեց 1920-ականների վերջից մինչև 1940-ին նացիստների կողմից իր ձերբակալությունը, նա դիվանագիտական հանդիպումներում և դատարաններում լուսանկարում էր՝ հաճախ գլխարկի, պայուսակի, գրքի մեջ թաքնված տեսախցիկով։ 1920-ականների վերջից Ալֆրեդ Էյզենշտադը նկարահանում է Գերմանիայում, իսկ ավելի ուշ՝ ԱՄՆ-ում։ Միջազգային ֆոտոլրագրության ստանդարտը՝ Ռոբերտ Կապան, ով արտահայտել է իր հավատը. «Եթե քո նկարները բավականաչափ լավը չեն, դու բավական մոտ չէիր» բառերով, հայտնվում է ամենուր, որտեղ պատերազմ է՝ սկսած 1930-ականների սկզբից մինչև իր մահը՝ 1954 թվականը։ Ամերիկացի ֆոտոլրագրող Ուեգին հայտնի դարձավ 1930-ական և 1940-ական թվականներին Նյու Յորքի իր գիշերային հանցագործությունների քրոնիկներով։ Նրա ոճը ազդել է ամերիկյան լուսանկարչության վրա 20-րդ դարի երկրորդ կեսին։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ողբերգությունը ֆոտոլրագրության համար նյութի անսպառ աղբյուր է դառնում։ Շատ խոշոր լուսանկարիչներ լուսանկարում են ռազմական գործողությունները և դրանց հետևանքները, իսկ ոմանք, ինչպես Եվգենի Խալդեյը, Դմիտրի Բալտերմանցը, այժմ հայտնի են հենց իրենց պատերազմական աշխատանքով:

### Հեղինակային վավերագրական լուսանկարչություն
մինի|222x222փքս|''Ե.'' ''Ատժե,'' Ռեստորան «Au Tambour», 1908 թվական
Նույնիսկ պիկտոռեալիզմի ծաղկման շրջանում ֆրանսիացի լուսանկարիչ Յուջին Ատժեն աշխատում էր բոլորովին այլ կերպ։ Նա լուսանկարում էր հին, նախքան Ժորժ Էժեն Օսմանի վերափոխած Փարիզը, քաղաքի առօրյան՝ սկսած 1888 թվականից, բայց ճանաչումը նրան հասավ միայն 1920-ականների երկրորդ կեսին շնորհիվ սյուրռեալիստների և Բերենիս Էբոթի, որոնք շատ բան արեցին Աթգետի ստեղծագործությունները պահպանելու և հանրահռչակելու համար և մարմնավորեցին նրա մոտեցումը Նյու Յորքի լուսանկարչության մեջ 1930-ական թվականներին։ 20-րդ դարի սկզբից, մանկուց Ժակ-Անրի Լարտիգը նկարահանվում է. Նա հայտնի դարձավ իր վաղ լուսանկարների ցուցահանդեսով *[[Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Նյու Յորք)|MoMA-]]* ում 1ձախից|մինի|225x225փքս|''Ա.Կերտես,'' Կրկես, Բուդապեշտ, 19 մայիսի 1920 թվական
Վավերագրական լուսանկարչության ամենամեծ վարպետը եղել է Անդրե Կերտեսը, ով 1912 թվականից աշխատել է Հունգարիայում, ապա Ֆրանսիայում, իսկ ավելի ուշ՝ ԱՄՆ-ում։ Կերտեսը «առաջինն էր, որ իր աշխատանքում համատեղեց ֆունկցիոնալ (ամսագիր-ֆոտոռեպորտաժ) և հեղինակային լուսանկարչության տողերը, որոնց դիալեկտիկան ներկայացնում է իր դասական շրջանի գրեթե հիմնական ինտրիգը»։ Ինչպես ավելի ուշ կասի Կարտիե-Բրեսսոնը, «ինչ էլ որ մենք արեցինք, Կերտեսն առաջինն արեց»:

Օգոստոս Սանդերը առանձնանում է, ում 1910-1920-ական թվականների աշխատանքները պարունակում են ինչպես վավերագրական՝ փողոցային և սոցիալական, այնպես էլ բեմադրված դիմանկարային լուսանկարչության տարրեր։

Վավերագրական լուսանկարչությունը շարունակեց զարգանալ Եվրոպայում 1930-ականներին՝ համատեղելով հեղինակային և ռեպորտաժային (լրագրողական) սկզբունքները. բազմաթիվ պատկերազարդ ամսագրեր հայտնվեցին լուսանկարների հրապարակման միջոցով: Ամենահայտնի լուսանկարիչներից, որոնց կարիերան սկսվել է այս տասնամյակում. ֆրանսիացի Բրասային, ով համագործակցում էր սյուրռեալիստների հետ, բայց նշելով, որ նա «միշտ ձգտել է արտահայտել իրականությունը, քանի որ ավելի սյուրռեալիստական բան չկա», Անրի Կարտիե-Բրեսսոնը մեկն է։ Մեդիումի ողջ պատմության ամենաազդեցիկ դեմքերից Ռոբերտ Դոիսնոն՝ լիրիկական, նույնիսկ սենտիմենտալ փողոցային լուսանկարչության վարպետ, Վիլի Ռոնին, ում հետ միասին Cartier-Bresson-ը և Doisneau-ն համարվում են «հումանիստական լուսանկարչության» հիմնադիրները։

Վավերագրական լուսանկարչությունը շարունակեց զարգանալ Եվրոպայում 1930-ականներին՝ համատեղելով հեղինակային և ռեպորտաժային (լրագրողական) սկզբունքները. բազմաթիվ պատկերազարդ ամսագրեր հայտնվեցին լուսանկարների հրապարակման միջոցով: Ամենահայտնի լուսանկարիչներից, որոնց կարիերան սկսվել է այս տասնամյակում. ֆրանսիացի Բրասային, ով համագործակցում էր սյուրռեալիստների հետ, բայց նշելով, որ նա «միշտ ձգտել է արտահայտել իրականությունը, քանի որ ավելի սյուրռեալիստական բան չկա», Անրի Կարտիե-Բրեսսոնը մեկն է։ Մեդիումի ողջ պատմության ամենաազդեցիկ դեմքերից Ռոբերտ Դոիսնոն ՝ լիրիկական, նույնիսկ սենտիմենտալ փողոցային լուսանկարչության վարպետ, Վիլի Ռոնին, ում հետ միասին Cartier-Bresson-ը և Doisneau-ն համարվում են «հումանիստական լուսանկարչության» հիմնադիրները։

ԱՄՆ-ում 1938-1941 թթ. Ուոքեր Էվանսը թաքուն նկարահանում է Նյու Յորքի մետրոյի ուղեւորներին՝ թաքցնելով իր տեսախցիկը վերարկուի տակ, սակայն այս լուսանկարները կհրապարակվեն միայն 1966 թվականին։ 1930-1940-ականների ականավոր ամերիկացի ֆոտոլրագրող Մարգարեթ Բուրկ-Ուայթը կրել է խորհրդային ֆոտոէսթետիկայի ազդեցությունը: 1930-ականների վերջի - 1970-ականների ամենախոշոր ամերիկյան ֆոտոլրագրողներից մեկը, ֆոտոշարադրությունների ժանրի վարպետն ու հիմնադիրը Յուջին Սմիթն էր։ Միևնույն ժամանակ, Լուիս Ֆաուերը, որը քիչ հայտնի էր լայն հանրությանը, բայց գնահատված էր իր գործընկերների կողմից և իր հայացքով և ոճով մասամբ ակնկալում էր պոեզիան, նկարահանվում էր Ֆիլադելֆիայի, իսկ պատերազմից հետո Նյու Յորքի փողոցներում:

1955 թվականին Էդվարդ Սթայխենը, ով *[[Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Նյու Յորք)|MoMA-ի]]* համադրողն էր 1947 թվականից, կազմակերպեց լուսանկարչության պատմության մեջ ամենանշանակալի ցուցահանդեսներից մեկը՝ «Մարդկային ցեղը», որը կամփոփեր 20-րդ դարի առաջին կեսի հումանիստական վավերագրական լուսանկարչությունը:

## Հետպատերազմյան լուսանկարչություն
### Շարունակելով մոդեռնիզմի ավանդույթները
ձախից|մինի|240x240փքս|''Ա. Սիսկինդ'' . 1948 թվական
**ԱՄՆ.** Ամերիկյան ֆորմալիզմի ավանդույթները  1940-ականների սկզբից Հարրի Քալահանը, ով օգտագործում է լուսանկարչությունը որպես հոգևոր պրակտիկա, զարգացրել է հակում դեպի աբստրակտ-մինիմալիստական կոմպոզիցիա՝ Մինոր Ուայթը և Ահարոն Սիսքինդը, որոնք սերտորեն կապված են աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի հետ: 1940-ականների վերջերից՝ գունավոր լուսանկարչության ռահվիրաներ Սոլ Լեյթերը և Էռնստ Հաասը Նյու Յորքի փողոցային տեսարաններին տալիս են աբստրակտ նկարչական որակ։ Երկար պահաժամի արագությունը և տեսախցիկի շարժումը, որոնց Հաասը հաճախ դիմում է դրա համար, հաջողությամբ օգտագործվում են սև և սպիտակ փողոցային լուսանկարչության մեջ Նյու Յորքի լուսանկարչության դպրոցի մեկ այլ ներկայացուցիչ Թեդ Քրոների կողմից:1950-ականներին Քալահանը և Սիսքինդը դասավանդում էին Չիկագոյի Նոր Բաուհաուսում  և Քենեթ Ջոզեփֆսոնը (վերջինս նաև Մինոր Ուայթի հետ), ովքեր սովորել են նրանց հետ, 1960-ական թվականներից ի վեր գնում են դեպի «դոկումենտալ պատկերը վերացական օրինաչափության ձևափոխելու»՝ ունենալով զարգացած սև և սպիտակ լուսանկարչությունը նույն ուղղությամբ, մինչդեռ Լեյթերը և Հաասը` գունավոր:

**Գերմանիա.** Պատերազմից ավերված Եվրոպայում պաշտոնական փորձերի ժամանակ չկար, և միայն 1940-ականների վերջին և 1950-ականներին Օտտո Շտայներտի գլխավորած Fotofrom արվեստի խումբը վերակենդանացրին New Vision-ի և Բաուհաուսի  ավանդույթները՝ «Սուբյեկտիվ լուսանկարչություն» անվան տակ:1976-1996 թվականներին Բերնդ Բեխերը լուսանկարչություն է դասավանդել Դյուսելդորֆի արվեստների ակադեմիայում, նրա ուսանողները ստեղծել են Դյուսելդորֆի լուսանկարչական դպրոցը։

**Իտալիա.** 1940-1950-ական թվականներին լուսանկարահանվում էր Ջուզեպպե Քավալին, ում աշխատանքն առանձնանում է թեթև տոնայնությամբ։ 1950-ականներից Մարիո Ջակոմելին, ով կրել է Քավալիի ազդեցությունը, աշխատում էր՝ դիմելով նկարահանման և տպագրության տարբեր տեխնիկայի՝ չափազանց բարձր կոնտրաստով լուսանկարներ ստանալու համար (հատկապես հայտնի է քահանաների հետ շարքը)։

### ԱՄՆ-ի սոցիալական բնապատկերների լուսանկարում
1950-ական թվականներին հեռուստատեսության զարգացմամբ փաստագրական լուսանկարչության ռեպորտաժային բաղադրիչն աստիճանաբար սկսում է կորցնել իր նշանակությունը, և առաջին պլան է մղվում հեղինակային սկզբունքը։

1950-ականներին Մոդելի մոտեցումը մշակվել և արմատականացվել է Ուիլյամ Քլայնի և Ռոբերտ Ֆրանկի կողմից: Նրանց լուսանկարներն առանձնանում են սիրողական լուսանկարչության էսթետիկայով։  Ի տարբերություն, ասենք, Կարտիե-Բրեսոնի, Քլայնն ու Ֆրենկը չեն ձգտում անտեսանելի մնալ։ 1956 թվականին Փարիզում լույս տեսավ Վ. Քլայնի գիրքը Նյու Յորքի լուսանկարներով, որը շատ արագ դարձավ դասական գիրք։

## Ֆոտոլրագրություն և վավերագրություն
[ձախից|մինի|200x200փքս|''Ռ.Բուրրի'' . [Չե Գևարա, 1963 թվական]]
1947 թվականին Կարտիե-Բրեսսոնը, Ռոբերտ Կապան և նրանց մի քանի գործընկերներ հիմնեցին Մագնում միջազգային գործակալությունը՝ ֆոտոլրագրողների կոոպերատիվ, որի աշխատանքը շեշտը տեղափոխում է «սենսացիոն, զուտ լրատվական էֆեկտից իրադարձության անձնական մեկնաբանության վրա»: Շուտով գործակալության շարքերը համալրեցին այնպիսի խոշոր լուսանկարիչներ, ինչպիսիք են Վերներ Բիշոֆը, Էռնստ Հաասը, Էլիոթ Էրվիտը, Մարկ Ռիբուդը, Ռենե Բուրին և այլք:

1960-ականներին ԱՄՆ-ում ռեպորտաժային լուսանկարչությունը թեւակոխեց ճգնաժամային շրջան՝ հեռուստատեսության գրոհի ներքո աստիճանաբար կորցնելով իր տեղեկատվական արժեքը։ Եվրոպայում ֆոտոլրագրությունը, հատկապես թեժ կետերից, դեռևս կարևոր դեր է խաղում, հեղինակային ֆոտոլրագրության ավանդույթները Մագնում գործակալության ոճով շարունակում են իտալացիներ Ջաննի Բերենգո Գարդինը և Ռոմանո Կանոնին, ֆրանսիացի Ռայմոնդ Դեպարդոնը և Ժիլ Կարոնը, բրիտանացի Դոն Մաքքալինը, չեխ Յոզեֆ Կուդելկա և այլք։ Ընդհանուր առմամբ, 1960-ականների եվրոպական ֆոտոլրագրությունը, նման է 1950-ականների և 1960-ականների ամերիկյան վավերագրական լուսանկարչությանը, աստիճանաբար «ազատվել է հումանիստական պաթոսից՝ անցնելով անկեղծ սուբյեկտիվ գեղարվեստական արտահայտման»։ Վլադիմիր Լագրանժը ԽՍՀՄ-ում աշխատում է 1960-ականների սկզբից։ Սպորտային լուսանկարչության վարպետ էր Լև Բորոդուլինը, ով 1950-1960-ական թվականներին աշխատել է «Օգոնյոկ» ամսագրում:

1950-ականների սկզբից Վիվիան Մայերը լուսանկարում էր Նյու Յորքի և Չիկագոյի փողոցներում, բայց նա չհրապարակեց իր լուսանկարները, և փառքը նրան հասավ միայն 21-րդ դարում, երբ նրա մահից հետո հայտնաբերվեց հսկայական ֆոտոարխիվ: Բարսելոնայի անբարենպաստ թաղամասերի փողոցային կյանքը 1950-ականների վերջից անաղմուկ նկարահանվել է Ջոան Կոլոմի կողմից:

## Սիրողական շարժումը ԽՍՀՄ-ում
ԽՍՀՄ-ում 1950-ականների վերջին-1960-ականների սկզբին` «ձնհալի» սկիզբով, 1930-ականներին հաստատված պաշտոնական ֆոտոլրագրության մենաշնորհը սկսեց ճեղքվել։ Ամբողջ երկրում բացվեցին ֆոտոակումբներ, սիրողական շարժումը դարձավ գլխավոր ստեղծագործ ուժը: 1960-ականներին սիրողական լուսանկարիչների մոտ գերակշռում էր վավերագրական-փողոցային լուսանկարչությունը։ 1970-ականներին հեղինակները ձեռնամուխ եղան ոճական որոնումների՝ ակտիվորեն դիմելով տպագրության և ֆոտոմոնտաժում բացասականի և դրականի մշակմանը և այս շրջանի ստեղծագործություններում պահպանելով ընդհանուր սոցիալ-փաստաթղթային ուղղվածությունը, անհատական հեղինակի սկզբունքը, «ինքնասիրության սկզբունքը»։

Անատոլի Բոլդինը նկարահանվում է Մոսկվայում 1950-ականների վերջից, Լենինգրադում՝ 1970-ականների սկզբից՝ Բորիս Սմելովը և ուրիշներ։ Հատկապես ուժեղ դպրոցներ են ձևավորվում մերձբալթյան երկրներում. Լիտվայում՝ Անտանաս Սուտկուսը, Ալեքսանդրաս Մաչիյաուսկասը, Ռիմանտաս Դիխավիչուսը, Վիտալի Բուտիրինը (սյուրռեալիստական ֆոտոմոնտաժներ), Լատվիայում՝ Գունար Բինդե և ուրիշներ։

Ռուսական գեղանկարչության ավանդույթը շարունակվել է 1960-ականների կեսերից Անատոլի Էրինի կողմից, իսկ 1970-ականների վերջից Գեորգի Կոլոսովի կողմից՝ մոսկովյան «Նովատոր» ֆոտոակումբի անդամները:

## Գունավոր լուսանկարչություն
20-րդ դարի երրորդ քառորդի ընթացքում գունավոր լուսանկարչությունը աստիճանաբար իր տեղը գրավեց արվեստում։ Չնայած 1930-ականներին գունավոր ֆիլմի հաջող զարգացմանը, դրա բարձր արժեքը, արհեստական լույսի ներքո մշակման և նկարահանման դժվարությունը, ինչպես նաև որպես գովազդային գործիքի համբավը և լուսանկարչական համայնքի ընդհանուր գեղագիտական նախասիրությունները վաղուց խանգարում էին գունավոր լուսանկարչությանը արվեստի տիրույթ մտնելուց։

20-րդ դարի երրորդ քառորդի ընթացքում գունավոր լուսանկարչությունը աստիճանաբար իր տեղը գրավեց արվեստում։ Չնայած 1930-ականներին գունավոր ֆիլմի հաջող զարգացմանը, դրա բարձր արժեքը, արհեստական լույսի ներքո մշակման և նկարահանման դժվարությունը, ինչպես նաև որպես գովազդային գործիքի համբավը և լուսանկարչական համայնքի ընդհանուր գեղագիտական նախասիրությունները վաղուց խանգարում էին գունավոր լուսանկարչությանը արվեստի տիրույթ մտնելուց։

1948-1949 թթ. Գունավոր լուսանկարների զգալի կորպուսը ստեղծվել է Սոլ Լեյթերի (Նյու Յորքում) և Էռնստ Հաասի կողմից։ 1962 թվականին *[[Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Նյու Յորք)|MoMA-ն]]* կազմակերպեց Հաասի աշխատանքների 10-ամյա հետահայաց ցուցադրություն՝ թանգարանի գունավոր լուսանկարչության առաջին անհատական ցուցահանդեսը, չհաշված ամերիկացի բնագետ  Էլիոտ Փորթերի ցուցադրությունը 1943 թվականին: 1950-ականների վերջից, սև և սպիտակ ֆիլմերին զուգահեռ, ֆոտոլրագրող Ռենե Բուրին նկարահանում է գունավոր։ Այնուամենայնիվ, գունային աշխատանքները մնում են ավելի շուտ բացառություն:

Գունավոր վավերագրական ֆիլմերի առաջամարտիկներից են ճապոնացի Իխեի Կիմուրայի,  ով ներկայացրել է Ֆրանսիայի մայրաքաղաքի փողոցային կյանքը Փարիզի ֆոտոգրքում (1974)։ Այնուամենայնիվ, հնդիկ վարպետի ավելի փոքր համբավը եվրոպացիների համեմատ ստիպում է մտածել «արևմտյան կանոնի» սահմանների թափանցելիության մասին»։

## Գեղարվեստական լուսանկարչություն
Ավելի քան մեկ դար դադարից հետո՝ 1970-ականներին գեղարվեստական լուսանկարչությունը վերադարձավ բեմականացված տեսարաններ, որոնցով, նկարչության նմանակմամբ, մի ժամանակ սկսվեց: Հայտնի Լեյկայի փոխարեն, այժմ շատ լուսանկարիչներ, ինչպես անցյալի դագերոտիպիստները, օգտագործում են ոչ միայն եռոտանի և լրացուցիչ լույս, այլ նաև լայնաֆորմատ տեսախցիկներ, որպեսզի այսուհետև տպագրությունները հասցնեն հսկայական չափերի, որոնք այլևս նախատեսված չեն թերթի և ամսագրի համար, այլ թանգարանի և պատկերասրահի տարածքի համար։
մինի|213x213փքս|21-րդ դարի լուսանկարիչ. Ալեք Սոթը մեծ ֆորմատի տեսախցիկով
Այս ժամանակի գեղարվեստական լուսանկարչությունը (բացառությամբ կոնցեպտուալիստների ստեղծագործությունների) առավել հաճախ գունավոր է։

## Լուսանկարների վրա հիմնված արվեստ
[մինի|185x185փքս|''Ավգուստո Դե Լուկա,''[Պոլարոիդ արտ|Պոլարոիդ արվեստի օրինակ, 1986 թվական]]
Դեռևս 1950-1960-ական թվականներին ժամանակակից արվեստի ներկայացուցիչները սկսեցին համատեղել լուսանկարչությունը այլ նյութերի և տեխնիկայի հետ իրենց աշխատանքներում, օրինակ՝ Ռոբերտ Ռաուշենբերգը, Էնդի Ուորհոլը, Գերհարդ Ռիխտերը, իսկ 1970-ականներից՝ Գիլբերտը և Ջորջը և այլք:  Լուկաս Սամարասը «Ֆոտոձևափոխումներ» շարքում (1973-1976) մշակում է  Polaroid լուսանկարները՝ ազդելով էմուլսիայի վրա զարգացման, իսկ 1980-ականներին Դեյվիդ Հոքնին ստեղծեց հսկայական կուբիստական կոլաժներ տասնյակ պոլարոիդներից: 1970-ականների վերջից Բարբարա Կրյուգերը կիրառում է պլակատային տպագրություն գովազդից և լրատվամիջոցներից փոխառված լուսանկարներում՝ կառուցողական ստեղծագործական ոգով: Ռուսաստանում լուսանկարչության վրա հիմնված աշխատանքները ստեղծվել են 1980-ականներից սկսած ՝ Իլյա Պիգանովի, Միխայիլ Լադեյշչիկովի, AES+F արվեստի խմբի և այլոց կողմից։

## Վաղ և ոչ ավանդական տեխնոլոգիաներ
մինի|240x240փքս|''Յ.'' ''Նոյման,'' Երազանքի աշխատանք, 1976 թվական, Քիմոգրամա
Առանց տեսախցիկի լուսանկարելը լայնորեն կիրառվել է: Բելգիացի Պիեռ Կորդեն 1956 թվականին հորինում և սկսում է կիրառել աբստրակտ պատկերներ ստեղծելու համար քիմիգրամը` տարբեր քիմիական նյութերով լուսանկարչական թղթի մշակման գործընթացը։ 1974 թվականին գերմանացի Ջոզեֆ Նոյմանը գործընթացի իր փոփոխությունն անվանում է քեմոգրամ: Ռոբերտ Ռաուշենբերգը դեռ 1950-1951թթ. փորձեր է արել  ցիանոտիպի հետ, իսկ արդեն 2000-ականներին Քրիստիան Մարքլին վերադարձավ դրան՝ ավելի վերացական տարբերակով։ Սև-սպիտակ և գունավոր ֆոտոգրամների գեղարվեստական հնարավորությունները ուսումնասիրվել են 1970-ական թվականներից ամերիկացի Ջեյմս Ուելինգի կողմից։ Աբստրակտ գունավոր լյումիոգրամը ՝ ֆոտոգրամի տեսակների մեկը, ստեղծվել է 1990-ականներից Հարրի Ֆաբիան Միլերի, 2000-ականներից՝ Վոլֆգանգ Թիլմանսի և Վալիդ Բեշտիի կողմից։

Տարբեր վաղ և ոչ ավանդական լուսանկարչական տեխնոլոգիաների նկատմամբ հետաքրքրությունը նկատելիորեն վերածնվել է 1990-ականներին: Էնտուզիաստները վերակենդանացնում են դագերոտիպը, քանի որ հզոր լույսի աղբյուրները հնարավորություն են տալիս անել առանց պահաժամի մեծ արագության, ինչպես նախկինում, օրինակ, նկարիչ Չակ Քլոզը դիմանկարներ է անում այս տեխնիկայով, իսկ մյուսները բնապատկերներ ստեղծելու համար դիմել ենթաց կոլոդիոնին, ինչպես Սալի Մաննը: Փորձարկվել է նաև առանց ոսպնյակի տեսախցիկը` ստենոպը։

## Վավերագրական լուսանկարչություն
1970-ականներին ԱՄՆ-ում ռեպորտաժային ֆոտոլրագրությունը հիմնականում սպառել էր իրեն՝ փակելով իր դռները, հանդիսատեսի և գովազդային եկամուտների համար պայքարում տեղը զիջելով հեռուստատեսությանը: Դիտողի համար վավերագրական լուսանկարչության հիմնական տարբերակաը պատկերասրահներն են, թանգարանները և գրքերի հրատարակությունները:

Այս ժամանակաշրջանի վավերագրական լուսանկարչությունը բազմազան է եղել։ Այն տարբեր համամասնություններով խառնում է հեղինակային և ռեպորտաժային, սոցիալական և գեղագիտական սկզբունքները, օգտագործում և զարգացնում է 1950-1960-ականների գտածոները այս կամ այն չափով, դիմում կամ չի դիմում գունավորի (սև և սպիտակ պատկերը ժողովրդականության մեջ չի զիջել գունավորին, գոնե մինչև թվային դարաշրջանի սկիզբը)։

## Ներգրավված վավերագրական ֆիլմ
Հումանիստական վավերագրական լուսանկարչության արատները հաղթահարելու տարբերակ է դառնում բացահայտ սուբյեկտիվիզմը, ներգրավված վավերագրությունը: 1963 թվականից ի վեր Լարի Քլարկը լուսանկարում է հայրենի քաղաքի երիտասարդներին՝ ընկերներին, որոնց հետ ընկերակցում է, և թմրանյութերը, զենքերը և սեքսը լրացնում են նրա հայտնի «Տալսա» ֆոտոգրքի էջերը: 1970-ականներից ի վեր, Նան Գոլդինը զարգացնում է այս մոտեցումը.  նրա սիրողական ոճով լուսանկարները նման է օրագրի, որը արտացոլում է ԼԳԲՏ համայնքում, թմրամոլների շրջանում կյանքի անձնական փորձառությունները: 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին գերմանացի Վոլֆգանգ Թիլմանսի կողմից անցկացվել է երիտասարդական մշակույթի ֆոտոքրոնիկոն:
մինի|268x268փքս|''Վ.Թիլմանս,'' «Լուցը և Ալեքսը նստած ծառերի վրա», 1992 թվական
Այս ուղղությանը կարելի է վերագրել ընտանեկան լուսանկարչությունը։ Էմմեթ Գոուինի` 1960-ականների երկրորդ կեսից արված լուսանկարներում մոդելները հաճախ նայում են տեսախցիկին, իսկ այդ նկարները տեղ են գտել իր "Immediate Family" գրքում։ Այնուհետև, Ալեն Լաբուալի "Ընտանիք" լայնածավալ շարքում, որտեղ նկարահանում է իր երեխաներին 2000-ականների երկրորդ կեսից, լուսանկարչի միջամտությունը հասցված է եղել նվազագույնի:

## Ֆոտոլրագրություն
Չնայած տեսական վեճերին՝ ավանդական ռեպորտաժային լուսանկարչությունը նոր անուններ է ծնում։ 1970-ականներից ի վեր աշխատում է չեխ-  ֆոտոլրագրող Անտոնին Կրատողվիլը` համարձակ փորձարարը սոցիալական, ռազմական  և այլ վավերագրություններում, ինչպես նաև դիմանկարների ոլորտում: 1970-ականներից պատերազմներն ու հակամարտությունները նկարահանվել են ֆրանսիացի Ժիլ Պերեսի կողմից, 1980-ականներից՝ ամերիկացի Սթիվ Մաքքուրիի կողմից, 1990-2000-ական թվականներին՝ ֆրանսուհի Ալեկսանդրա Բուլայի կողմից: 1980-ականներին սոցիալական և ռազմական վավերագրողների շարքերը համալրեցին ֆրանսիացի Լյուկ Դելեյը, ամերիկացի Ջեյմս Նաչթվեյը, իսկ 1990-ականներին՝ ամերիկացի Սենլի Գրինը: 1990-ականներից ամերիկացի Ֆազալ Շեյխը, որը սովորաբար դիմանկարներ է նկարում, աշխարհի խնդրահարույց շրջաններում զբաղվում է սոցիալական վավերագրական ֆիլմերով, իսկ 2000-ականներից՝ ամերիկացի Մանուել Ռիվերա-Օրտիզը: Ֆոտոլրագրողներ Սերգեյ Մաքսիմիշինն ու Օլեգ Կլիմովը Ռուսաստանում աշխատում են 1990-ականներից։

## Նորաձևության և հայտնիների լուսանկարչություն
Նորաձևության և հայտնիների լուսանկարչությունը, լինելով ինքնին առևտրային, որոշ հեղինակների ստեղծագործություններում հարակից է և երբեմն սահմանակից է գեղարվեստական լուսանկարչությանը։ Հայտնի մարդկանց լուսանկարչությունը սկիզբ է առել «այցեքարտերի» ի հայտ գալուց:  1854 թվականին նորաձեւության լուսանկարչությունը որպես ժանր ի հայտ եկավ 20-րդ դարի սկզբից։ Առևտրային լուսանկարչության վրա ազդել են գոյություն ունեցող բոլոր շարժումները՝ գեղանկարչությունից մինչև մոդեռնիզմ, սյուրռեալիզմ, այնուհետև ֆոտոռեպորտաժ և այլն: Խոշոր լուսանկարիչներից Էդվարդ Շտայխենը (1923-1938 թվականները) և Մեն Ռեյը, ի թիվս այլոց, լուսանկարել են նորաձևություն և հայտնի մարդկանց: 1940-ական թվականներից մինչև կյանքի վերջը Առնոլդ Նյումանը աշխատել է բնական միջավայրում դիմանկարային լուսանկարչության ժանրում, որն ինքն է հորինել։ 1940-ականներից մինչև 1980-ական թվականներին դիմանկարային լուսանկարչության վարպետը Յուսուֆ Քարշն էր:

## Թեմատիկ լուսանկարչություն
Ուր էլ որ տանեին լուսանկարչության զարգացման հիմնական ուղիները, միշտ եղել են վարպետներ, ովքեր, Սյուզան Սոնթագի խոսքերով, «փակվել են իրենց մոլուցքի մեջ (ինչպես Լյուիս Քերոլը աղջիկների կամ Դայան Արբուսը՝ Հելոուինը տոնողների հետ)»։ Ուիլսոն Բենթլին (իսկ Ռուսաստանում՝ Անդրեյ Սիգսոնը) ձյան փաթիլները մանրադիտակի տակ լուսանկարել է դեռևս 19-րդ դարում: Կառլ Բլոսֆելդը բույսերի մակրո լուսանկարներ է արել՝ օգտագործելով իր իսկ պատրաստած տեսախցիկը։ Նրա ստեղծագործություններն առաջին անգամ տպագրվել են 1928 թվականին «*Urformen der Kunst*» գրքում։ Լենարտ Նիլսոնն իր ոսպնյակի միջոցով ուսումնասիրել է արյան անոթները և մարդու մարմնի ներքին խոռոչները։ Արգանդում գտնվող մարդու սաղմերի նրա լուսանկարները հավաքվել են «Երեխան ծնվել է» (1965 թվական) գրքում: Հարոլդ Էդգերթոնը մշակել է գերարագ լուսանկարչության տեխնիկա, որը թույլ է տվել նրան նկարահանել կաթի անկումը, փամփուշտի թռիչքը, միջուկային պայթյունի առաջին միլիվայրկյանները և շատ ավելին։ 1930-ականների վերջից նրա հետ համագործակցում է Գեն Միլին, ինչպես նաև Էգերթոնը, որը հայտնի է ստրոբ լուսանկարչությամբ։
[մինի|231x231փքս|''Ա. դե Մեյեր''. Գովազդ [Էլիզաբեթ Արդենի համար, 1927 թվական]]

## Լուսանկարների կեղծում
Հանրության և արվեստի պատմաբանների հետաքրքրությունը պատմական և գեղարվեստական արժեք ունեցող հնագույն լուսանկարների կեղծման խնդրի նկատմամբ գրավել է 1978 թվականին նկարիչ Գրեհեմ Օվենդենի և լուսանկարիչ Հովարդ Գրեյի դեմ դատավարությունը: Նրանք ստեղծել են լուսանկարներ վաղ վիկտորիանական լուսանկարչության ոճով և տեխնիկայով և դրանք վերագրել երբեք գոյություն չունեցող լուսանկարիչին` Ֆրենսիս Հեթլինգին, որը իբր ապրել էր 1840-ականներին: Այս լուսանկարները ցուցադրվել են Լոնդոնի դիմանկարների պատկերասրահում, այնուհետև վաճառվել մասնավոր կոլեկցիոներներին: Դատարանը արդարացրել է կեղծարարներին։

Լուսանկարչական պատմաբաններն ու փորձագետները ստիպված են եղել խոստովանել, որ Ֆրենսիս Հեթլինգի դեպքը ցույց է տվել հին լուսանկարների կեղծման հեշտությունը։ «Չկա պատմական լուսանկարչական գործընթաց, որը հնարավոր չէ վերարտադրել այսօր», - պնդում էր արվեստի պատմաբան Իզաբել Անսկոմբը:

## Գրականություն
* *Джефф Дайер*. Самое время. Неклассическая история фотографии. СПб.: Клаудберри, 2017. 380 с. ISBN 978-5-903974-11-5
* *Сергей Ландо*. Курс лекций по истории мирового фотоискусства (в 2 кн.). СПб.: Политехника-Сервис, 2021. ISBN 978-5-00182-022-2
* *[[Левашов, Владимир (критик)|Левашов В.]]* Лекции по истории фотографии. , 2014.
* Новая история фотографии / под ред. Мишеля Фризо. Том I. СПб.: Machina; Андрей Наследников, 2008. 336 с. ISBN 978-5-90141-066-0
* *[[Руйе, Андре|Руйе А.]]* Фотография. Между документом и современным искусством. СПб.: Клаудберри, 2014. 712 с.
* 
* *[[Стигнеев, Валерий Тимофеевич|Стигнеев В. Т.]]* Век фотографии. 1894—1994. Очерки истории отечественной фотографии. : ЛИБРОКОМ, 2019.
* 
* *Джульет Хэкинг*. Фотография. Всемирная история. 2-е изд. : Магма, 2017. 576 с. ISBN 978-5-93428-110-7

## Արտաքին հղումներ
* Լուսանկարչական արվեստ  - հոդված Ռուսական Մեծ հանրագիտարանից:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Արվեստի պատմություն
Կատեգորիա:Գիտությունների պատմություն
Կատեգորիա:Լուսանկարչություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ թեմաների
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիայի պատմություն