Ալբանական դիցաբանություն

Անտիկ դարաշրջանում ժամանակակից Ալբանիայի տարածքը բնակեցված էր ժամանակակից ալբանացիների նախնիների՝ իլլիրիացիների ցեղերով գլխավորապես թավլանթներով և դարդաններով, բնակված այստեղ Բրոնզե դարից։

Բալկանների դիցաբանության զուգահեռ զարգացումը պայմանավորված է (թրաքիական, իլլիրիական) հիմնացեղի լեզուների, մշակույթների խառնման պրոցեսով այդ մակրոշրջանում։

Ալբանական դիցաբանության ձևավորման մեջ ներդրում ունի Հին Հունաստանի մշակույթը (Ալբանիայի հարավային մասը մտնում էր հին հունական Էպիրուսի կազմի մեջ)։ Հենց հունական աղբյուրներն են, որ պարունակում են բազմաթիվ անջատված տեղեկատվություններ Բալկանների դիցաբանության առանձնահատկությունների մասին։

6-7-րդ դարերից հետո ալբանական դիցաբանության վրա զգալի ազդեցություն է ունեցել Սլավոնական դիցաբանությունը, երբ սլավոնական ցեղերը բնակվեցին բալկաններում։ Լեզվաբան Աֆանասի Սելիշչևը ենթադրում էր, որ ժամանակակից Ալբանիայի անվան աղբյուրը (Shqipëria) «*shqе*» «Սլավոններ» բառն է (Shqerí от албанского *shqa*
Առաջինը, որ Ալբաներենը համարվում է Բալկանյան լեզուների միության կենտրոնական լեզուն։
Երկրորդ՝ ալբանական մշակույթի իմաստաբանական մի շարք գծեր ունեն տիպաբանական բավականին հազվադեպ բնույթ։
Եվ երրորդ՝ ալբանական մշակույթը և Ալբաներենը օրիենտալիզմ են դրսևորել շատ ավելի վաղ, քան օսմանյան տիրապետությունը։

* Իլլիրիական սաղավարտ
* Թրակիական ձիավոր
* Փռյուգիական թասակ

## Ծեսեր և մնացուկներ
Հին հավատամքները՝ պաշտամունքը բնության երևույթների նկատմամբ, հատկանշական է արևի (diell), բույսերի, ջրի (ujit), լեռների (mal), լեռնանցքների (kalojë), արտացոլվել են ժամանակակից օրացույցներում և ընտանեկան ծեսերում։

Ձմեռային օրացույցային ծեսերում էական դեր են խաղում Բաբադիմիրի (Babadimri) հերոսները՝ հայտնի որպես Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի Shën Nikolla, Atit e Krishtlindjeve (Ձմեռ պապ) և Kris Kringle:

Հին ժամանակներում Ալբանիայի որոշ տեղերում կար էֆտանազիայի սովորույթ։ Ալբանական «Ինչպես որդին գթաց հորը» հեքիաթում ասվում է. *«Հին ժամանակներում մի քաղաքում կար այսպիսի սովորույթ. այրել ծերերին։ Ծերանում է տան տերը` որդին բռնում է նրա ձեռքը, տանում ու ջուրն է նետում»*։

Ալբանական մշակույթի հիմնաքարերից մեկը *besa* (տառացիորեն հավատ «вера») կոդն է՝ հավատարմությունը տված խոսքին։ besa-ին դրժողին կարող էին դուրս վռնդել հանրությունից։ Հատկանշական են ալբանական ասացվածքները. *Shiptari kur jep fjalen therr djalin* («Ալբանացին կզոհաբերի իր որդուն, բայց կպահի իր խոսքը», «Տված խոստման համար ալբանացին կարող է մորթել որդուն»), *Shqiptaret vdesin dhe besen nuk e shkelin* («Ալբանացիները կմեռնեն, բայց տված խոսքը չեն դրժի»), *Besa e shqiptarit si purteka e arit* («Ալբանացու besa-ն ոսկուց թանկ արժե», տառացիորեն՝ «Ալբանացու besa-ն` ոնց որ ոսկե ճիպոտ»)։

Հիմնականում Ալբանիայի հյուսիսում, Գեգերի մոտ նշանավորվում էր միասեռ ամուսնությունների տարածումը երիտասարդների միջև՝ (ավելի ավագների *ashik* — արաբերեն` عَاشِقٌ, «սիրահար» և ավելի կրտսերների թուրքերեն` *dyllber*, «գեղեցիկ»), պայմանավորված, հավանաբար հինհունական պաշտամունքների ազդեցությամբ, որը գոյություն է ունեցել ընդհուպ մինչև կոմունիստական ռեժիմի հաստատվելը 1944 թվականին։ Կա *vëllameria* (ալբաներեն` ծեսի հիշատակում, *vëlla* «եղբայր», *marr* «ընդունել», համանունը հունարեն` ἀδελφοποίησις): Այս հատկանիշների մասին հիշատակում էին ճանապարհորդները, այդ թվում նաև ակնառու ալբանագետ Ի.Գ. Ֆոն Խանը, իսկ Բայրոնը ներառել է նման բովանդակությամբ երգ «Չայլդ-Հարոլդի ուխտագնացությունը» պոեմում։

Երկրի հյուսիսային շրջաններում պահպանվել է նաև սովորույթ, ըստ որի ընտանիքում տղամարդու բացակայության դեպքում չամուսնացած կինը կարող է կուսակրոնության երդում տալ և «դառնալ» տղամարդ («Երդվյալ կույս»)՝ կրելով տղամարդու հագուստ և վարելով տղամարդու կենսակերպ։

## Կրոն և առասպելներ
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դիցաբանություն ըստ մշակույթի
Կատեգորիա:Եվրոպական դիցաբանություն