1993 թ. սեպտեմբեր - հոկտեմբեր ամիսների իրադարձություններ Մոսկվայում

**Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդական պատգամավորների համագումարի և Գերագույն Խորհրդի ցրում** (հայտնի է նաև որպես «**[[Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության շենք|Սպիտակ տան]] գրոհ**», «**[[Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության շենք|Խորհուրդների տան]] գնդակահարություն**», «**Սև Հոկտեմբեր**», «**1993 թ. Հոկտեմբերյան ապստամբություն**», «**1993 թ. Հոկտեմբերյան հեղաշրջում**», «**Հրամանագիր 1400**», «**Հոկտեմբերյան պուտչ**», «**1993 թ. ելցինյան հեղաշրջում**»), ներքաղաքական հակամարտություն Ռուսաստանի Դաշնությունում 1993 թ. սեպտեմբերի 21-ից հոկտեմբերի 4-ը: Տեղի է ունեցել 1992 թ. դեկտեմբերից երկրում զարգացող սահմանադրական ճգնաժամի հետևանքով։ Դիմակայությունն ուղեկցվել է Մոսկվայի փողոցներում զինված բախումներով և զորքերի հետագա գործողություններով, որոնց ընթացքում զոհվել է առնվազն 158 մարդ և 423-ը վիրավորվել կամ ստացել են այլ մարմնական վնասվածքներ (որոնցից հոկտեմբերի 3-ին և 4-ին՝ 124 սպանված, 348 վիրավոր):

Ճգնաժամը երկու քաղաքական ուժերի առճակատման հետևանք էր. մի կողմից՝ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Բորիս Ելցինը, Վիկտոր Չեռնոմիրդինի գլխավորած կառավարությունը, ժողովրդական պատգամավորների և Գերագույն Խորհրդի անդամների մի մասը՝ նախագահի կողմնակիցները, իսկ մյուս կողմից՝ նախագահի և կառավարության սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության հակառակորդները՝ փոխնախագահ Ալեքսանդր Ռուցկոյը, ժողովրդական պատգամավորների հիմնական մասը և Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն Խորհրդի անդամները՝ Ռուսլան Խասբուլատովի գլխավորությամբ։

Իրադարձությունները սկսվեցին սեպտեմբերի 21-ին, երբ նախագահ Բորիս Ելցինը, հեռուստատեսությամբ ելույթ ունենալով ժամը 20:00-ին, իր № 1400 հրամանագրով լուծարեց ժողովրդական պատգամավորների համագումարը և Գերագույն խորհուրդը, ինչը խախտեց այդ ժամանակ գործող Սահմանադրությունը: Սեպտեմբերի 21-ից հոկտեմբերի 2-ը Կրասնոպրեսնենսկայա առափում գտնվող բարիկադներով շրջափակված Սպիտակ տանը նստել են միայն Գերագույն խորհրդի պատգամավորները։ Մարզերում և շրջաններում գործադիր իշխանությունը Ելցինի համար է, օրենսդիր իշխանությունը՝ Ռուցկոյի և Խասբուլատովի համար։ Սեպտեմբերի 22-ի առավոտյան Գերագույն խորհուրդը նախագահ Ելցինին հեռացրեց պաշտոնից և փոխնախագահ Ալեքսանդր Ռուցկոյին հայտարարեց նախագահի պաշտոնակատար: Սեպտեմբերի 24-ին Գերագույն Խորհրդի կողմից հրավիրված ժողովրդական պատգամավորների համագումարը նրա գործողությունները գնահատեց որպես պետական հեղաշրջում: Բորիս Ելցինը, սակայն, շարունակել է իրականացնել Ռուսաստանի նախագահի լիազորությունները։ Նրան աջակցել են կառավարությունն ու ուժային կառույցների ղեկավարությունը (ՌԴ ՆԳՆ, ՌԴ պաշտպանության նախարարություն, ՌԴ Անվտանգության նախարարություն): Իրավապահ մարմինների աշխատակիցները սկսել են արգելափակել Խորհորւդների տան մուտքը, որտեղ նստած էին ժողովրդական պատգամավորները։ Այնտեղ սկսեցին հավաքվել Սպիտակ տան կողմնակիցները և բարիկադներ կառուցել։ Տասն օր շարունակ փողոցային բախումներ են տեղի ունեցել ընդդիմության ուժերի և իրավապահ մարմինների միջև։ Հոկտեմբերի 3-ին ցուցարարները ճեղքել են Ռուսաստանի Խորհորւդների տան շրջափակումը, գրավել Մոսկվայի քաղաքապետարանի շենքը եւ փորձել գրավել «Օստանկինո» հեռուստակենտրոնը, որտեղ հատուկ ջոկատայիններով ցրվել են զենքի կիրառմամբ: Հոկտեմբերի 4-ին Մոսկվա են մտցվել Ելցինին հավատարիմ զորքեր, որոնք տանկերից գնդակոծել են Սպիտակ տունը և գրոհել շենքը:

Իրադարձությունների հետաքննությունը մնացել է անավարտ. քննչական խումբը լուծարվել է այն բանից հետո, երբ 1994 թ. փետրվարին Պետական դուման որոշում է ընդունել համաներման մասին այն անձանց համար, ովքեր մասնակցել են 1993 թ. սեպտեմբերի 21-ից հոկտեմբերի 4-ի իրադարձություններին։ Արդյունքում, հանրությունը մինչ օրս չունի միանշանակ պատասխաններ տեղի ունեցած ողբերգական իրադարձությունների վերաբերյալ մի շարք առանցքային հարցերի, մասնավորապես, քաղաքական առաջնորդների դերի մասին, որոնք հանդես են եկել ինչպես մի կողմում, այնպես էլ մյուս կողմում, խաղաղ քաղաքացիների և ոստիկանության աշխատակիցների վրա կրակած դիպուկահարների պատկանելության, սադրիչների գործողությունների և այն մասին, թե ով է մեղավոր ողբերգական հանգուցալուծման համար: Կան միայն իրադարձությունների մասնակիցների, ականատեսների, լրագրողների, քաղաքագետների, լուծարված քննչական խմբի և 1998 թ. Դումայի հանձնաժողովի քննիչի վարկածներ: 

Նոր Սահմանադրությունը, որն ընդունվել է համաժողովրդական քվեարկությամբ 1993 թ. դեկտեմբերի 12-ին և գործում է որոշ փոփոխություններով մինչ օրս, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահին տալիս է զգալիորեն ավելի լայն լիազորություններ, քան հակամարտության պահին գործող 1978 թ. Սահմանադրությունը (1989-1992 թթ.-ին կատարված փոփոխություններով): 1993 թ. դեկտեմբերի 12-ին ընդունված նոր Սահմանադրությունը, որն ուժի մեջ է մտել 1993 թ. դեկտեմբերի 12-ին, Ռուսաստանի փոխնախագահի պաշտոնը վերացվել է։  Ըստ տարածված գնահատականի՝ այդ իրադարձությունների արդյունքում Ռուսաստանում հաստատվել է կիսաավտորիտար ռեժիմ՝ կառավարելի ժողովրդավարությամբ և սուպերնախագահական հանրապետությամբ:

## Հակամարտության էությունը
1993 թ. սեպտեմբերի 21-ին ՌԴ նախագահ Բորիս Ելցինը հրապարակեց № 1400 հրամանագիր, որը կարգադրեց Ռուսաստանի Դաշնության պետական իշխանության բարձրագույն մարմնին՝ Ժողովրդական պատգամավորների համագումարին, ինչպես նաև մշտական օրենսդրական մարմնին՝ Գերագույն խորհրդին ընդհատել իր գործունեությունը: Ռուսաստանի Դաշնության ժողովրդական պատգամավորների լիազորությունները դադարեցվել են: Հրամանագրով գործողության մեջ է դրվել «Պետական Դումայի պատգամավորների ընտրությունների մասին» դրույթը, և նշանակվել է 1993 թ. դեկտեմբերի 11-12-ը նոր օրենսդիր մարմնի՝ Դաշնային ժողովի ընտրությունների անցկացումը։  Սահմանադրական դատարանին առաջարկվել է նիստեր չհրավիրել մինչև Դաշնային ժողովի աշխատանքի մեկնարկը։ Ռուսաստանի քաղաքացիներին ուղղված իր հեռուստատեսային ուղերձում Բորիս Ելցինը մեղադրել է Գերագույն խորհրդին և ժողովրդական պատգամավորների համագումարին ռուս ժողովրդի կամքը ոտնահարելու, նախագահին հեռացնելու քաղաքականության, կառավարության աշխատանքը կազմալուծելու և Ռուսաստանում իրավական պետության ստեղծման գործընթացին խոչընդոտելու մեջ։ Վկայակոչելով այն փաստը, որ այդ ժամանակ գործող Սահմանադրությունը թույլ չէր տալիս Ռուսաստանի Դաշնությունում պետական իշխանության «արմատական նորացում», Ելցինը հայտարարեց, որ «պարտավոր է կոտրել այս կործանարար արատավոր շրջանը»:

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական դատարանը մի քանի ժամ անց արտակարգ նիստում եզրակացրեց, որ այս հրամանագիրը չի համապատասխանում Ռուսաստանի Սահմանադրության մի շարք դրույթների և հիմք է հանդիսանում նախագահ Ելցինին պաշտոնանկ անելու համար: Գերագույն Խորհուրդը և նրա կողմից հրավիրված Ժողովրդական պատգամավորների իններորդ արտակարգ (արտահերթ) համագումարը հրաժարվեցին ենթարկվել նախագահի հրամանագրին, նրա գործողությունները որակեցին որպես պետական հեղաշրջում և Սահմանադրության հիման վրա փաստեցին, որ նախագահ Ելցինի լիազորությունների դադարեցումը № 1400 հրամանագրի հրապարակման պահից և նրանց անցումը փոխնախագահ Ռուցկոյին: Խորհուրդների տան պաշտպանությունը ղեկավարում էին խորհրդարանի և Համագումարի կողմից հաստատված Ռուսաստանի նախագահի պաշտոնակատար Ալեքսանդր Ռուցկոյը, Գերագույն խորհրդի նախագահ Ռուսլան Խասբուլաթովը և Ռուցկոյի կողմից նշանակված պաշտպանության նախարար Վլադիսլավ Աչալովը և նրա տեղակալ Ալբերտ Մակաշովը: Սեպտեմբերի 24-ին սկսվեց Խորհուրդների տան լիակատար շրջափակումը, որտեղ տեղի էր ունենում ժողովրդական պատգամավորների համագումարը։                                                       

Գագաթնակետ եղավ հոկտեմբերի 3-ի իրադարձությունները, երբ ոստիկանության հատուկ նշանակության ջոկատի, ոստիկանության և ներքին զորքերի ստորաբաժանումների հետ բազմաթիվ փողոցային բախումներից հետո այգու օղակի կողմից մոտեցած ցուցարարները ճեղքեցին Խորհուրդների տան շուրջ իրավապահ մարմինների շրջափակումը: Քիչ անց ոստիկանությունը դուրս մղվեց նաև Մոսկվայի քաղաքապետարանի հարևան շենքից։ Արագ հաջողությունից ոգևորված՝ Գերագույն խորհրդի կողմնակիցները՝ գեներալ Ալբերտ Մակաշովի գլխավորությամբ, փորձեցին գրավել «Օստանկինո» հեռուստակենտրոնը։ Գրոհի ժամանակ հեռուստակենտրոնի շենքի մուտքի մոտ տեղի է ունեցել պայթյուն, որի հետևանքով զոհվել է շենքի պաշտպաններից մեկը։ Ի պատասխան՝ հատուկջոկատայինների մարտիկները, որոնք այդ պահին գտնվում էին շենքի ներսում, կրակ են բացել ցուցարարների վրա՝ խոցելու համար, որի հետևանքով սպանվել է առնվազն 46 մարդ։ Զոհ են դարձել ինչպես ցուցարարները, այնպես էլ պատահական մարդիկ։  

Հոկտեմբերի 3-ի լույս 4-ի գիշերը Ելցինը հրամանագիր է ստորագրել Մոսկվայում արտակարգ դրություն մտցնելու մասին: Հաջորդ օրը առավոտյան Մոսկվայի Կենտրոն ներմուծված զորքերը տանկային զենքերից գնդակոծեցին Խորհուրդների տունը, ներխուժեցին շենք և ձերբակալեցին ապստամբության մնացած առաջնորդներին։ Արդյունքում դադարեց գոյություն ունենալ ժողովրդական պատգամավորների խորհուրդների համակարգը, Ռուսաստանում արմատապես փոխվեց իշխանության համակարգ. խորհրդային կառավարման ձևի փոխարեն մինչև Սահմանադրության ընդունումը հաստատվեց ուղիղ նախագահական կառավարում, նոր Սահմանադրության ուժի մեջ մտնելուց հետո՝ նախագահա-խորհրդարանական հանրապետություն։ 1994 թ. փետրվարին հոկտեմբերյան իրադարձությունների ձերբակալված մասնակիցները համաներվեցին Պետդումայի կողմից (Բացի Ռուցկոյից, որը չընդունեց համաներումը) և ազատ արձակվեցին:  

Միաժամանակ, արտակարգ նիստում Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական դատարանը եզրակացրեց, որ թիվ 1400 հրամանագիրը և Ելցինի ուղերձը չեն համապատասխանում Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանը և հիմք են հանդիսանում նախագահ Ելցինին պաշտոնանկ անելու կամ նրա պատասխանատվության այլ հատուկ մեխանիզմներ կիրառելու համար:

## Ծանոթագրությունների ցանկ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ապստամբություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքականություն