Լյուբանի հարձակողական գործողություն

**Լյուբանի հարձակողական գործողություն** (1942 թվականի հունվարի 7-ից ապրիլի 30-ը), գերմանական պատմագրությունում հայտնի է որպես Վոլխովի ճակատամարտ (գերմ. **Wolchow-Schlacht**), Խորհրդային բանակի հարձակողական գործողությունն էր Լենինգրադի պաշարման ժամանակահատվածում։ Լյուբանի գործողությանը նախորդել էր Տիխվինի հարձակողական գործողությունը (գործողություն, որը հետագայում ստացավ Լյուբանի գործողության անվանումը և փաստացի հանդիսացավ Տիխվինի գործողության անմիջական շարունակությունը):

## Տարածք և ժամանակաշրջան
### Տարածք
Գործողության ընթացքում կողմերի միջև մարտերը տեղի են ունեցել Լենինգրադի մարզի համեմատաբար փոքր տարածքում (ներկայումս Նովգորոդի շրջանի մաս), արևելքից սահմանակից է Վոլխով գետին: Վոլխովից սկսած գործողության սահմանը հարավային թևից մոտավորապես անցնում էր Լյուբցի գյուղից արևմուտք՝ գետի ուղղությամբ՝ շրջանցելով Գլուխայա Կերեստ, Պյատիլիպի, Վոլոսկովո բնակավայրերը, ապա շրջվում էր դեպի հյուսիս՝ շրջանցելով Դոնեց, Օստրով, Եգլինո, այնուհետև դեպի արևելք՝ մինչև Վորոնյի Օստրով, և այնուհետև կոտրված գծով իջնում էր դեպի հարավ-արևելք՝ անցնելով Ապրաքսին Բոր, Կրիվինո, Պրիյուտինո, և գրեթե վերադառնում էր Լյուբցի։

Այսպիսով, գործողության հիմնական իրադարձությունները գործնականում ծավալվեցին «տոպրակի» մեջ՝ Մյասնոյ Բորի մոտ փոքրիկ բացվածքով: Այնտեղից դեպի հյուսիս ճակատային գիծը անցնում էր Վոլխով գետով (փոքր շեղումներով՝ գերմանական պլացդարմների տեսքով արևելյան ափին և խորհրդայինների՝ արևմտյան ափին), և շրջանցելով Կիրիշի քաղաքը՝ որտեղ մասնավորապես գտնվում էր գերմանական պլացդարմներից մեկը, արևելքից դուրս էր գալիս Կիրիշի–Մգա երկաթուղային մասնաճյուղի վրա, որտեղ խորհրդային զորքերը նույնպես իրականացրել էին փոքր ճեղքում Պոգոստյե և Պոսադնիկով Օստրով կայարանների միջև։

### Ժամանակաշրջան
Գործողությունն իրականացվել է 1942 թվականի հունվարի 7-ից ապրիլի 30-ը։ Գործողության մեկնարկի ամսաթիվը որոշվել է ակտիվ, համեմատաբար զանգվածային հարձակման սկիզբով Վոլխովի հատմամբ և գետի արևմտյան ափին արդեն այդ ժամանակ գրավված կամուրջներից: Միևնույն ժամանակ, 54-րդ բանակը հարձակման անցավ արդեն հունվարի 4-ին, և նրա համար Տիխվինի հարձակողական գործողությունը, առանց որևէ վերախմբավորման, վերածվեց Լյուբանի գործողության։

Խորհրդային զորքերի կողմից նույն տարածքում հաջորդ գործողությունը 2-րդ հարվածային բանակի շրջափակումից ազատելու գործողությունն էր, որն իրականացվեց 1942 թվականի մայիս-հուլիս ամիսներին:

## Կողմերի նախադրյալներն ու պլանները
### ԽՍՀՄ պլանները
Լենինգրադից հարավ-արևելք ընկած տարածքում Կարմիր բանակի լայնածավալ գործողությունների պլանը զեկուցվել է Բ. Մ.Շապոշնիկովը շտաբի ընդլայնված նիստում 1941 թվականի դեկտեմբերի 12-ին։ Դեկտեմբերի 17-ին այս պլանը մարմնավորվեց Գերագույն հրամանատարության շտաբի թիվ 005826 նորաստեղծ Վոլխովի ռազմաճակատի և թիվ 005822 Լենինգրադի ճակատի համար, որին, բացառությամբ 54-րդ բանակի, վերապահված էին բացառապես օժանդակ գործառույթներ։

Վոլխովի և Լենինգրադի ճակատների հակահարձակման միջոցով շտաբը նախատեսում էր ճեղքել Լենինգրադի շրջափակումը, ազատագրել Նովգորոդը, ոչնչացնել գերմանական բոլոր զորքերը Լենինգրադից արևելք և երկարաժամկետ շրջափակել և ջախջախել Հյուսիսային բանակի ամբողջ խումբը։ Գործողության պլանի համաձայն՝ ռազմաճակատի գիծը պետք է կայունացվեր մի գծի վրա, որի աջ եզրը կհենվեր Ֆիննական ծոցի դեմ, իսկ ձախը (դատելով 52-րդ բանակի համար առաջադրված խնդիրներից) Հյուսիսարևմտյան ճակատի հետ միասին կհասներ Սոլցի շրջան։ Իրականում խոսակցությունը վերաբերվում էր առաջնագծի վերականգնմանը, ինչպես դա 1941 թվականի օգոստոսի սկզբին էր։

Այս նպատակների համար Վոլխովի ճակատը լրացուցիչ ամրապնդվեց երկու բանակներով՝ 59-րդ բանակը և 26-րդ բանակը, որը հետագայում դարձավ տխրահռչակ 2-րդ հարվածային բանակ:

Հարավից հյուսիս Վոլխովին մոտեցող բանակների առջև դրված էին հետևյալ խնդիրները.
* 52-րդ բանակ. վերցնել Նովգորոդը և առաջ շարժվեք Սոլցիի վրա, դրանով իսկ կտրելով հակառակորդի հաղորդակցությունը, որը տանում է դեպի Վոլխով և հեշտացնելով Հյուսիսարևմտյան ճակատի հարձակումը,
* 2-րդ հարվածային բանակ. առաջխաղացում դեպի Չաշչա կայարան, Նիզովսկայա կողմում, հետագա հարձակումով Լուգայի վրա,
* 59-րդ բանակ. առաջխաղացում Գրուզինո, Սիվերսկայա, Վոլոսովո,
* 4-րդ բանակ. առաջխաղացում դեպի Կիրիշի և այնուհետև Տոսնո, շրջապատելով թշնամու խմբին Մգայում, այնուհետև առաջխաղացում դեպի Կրասնոգվարդեյսկ, Ռոպշա,
* 54-րդ բանակը, որը Լենինգրադի ռազմաճակատի մաս էր կազմում և գտնվում էր Վոլխով գետից հյուսիս-արևելք, հանձնարարված էր համագործակցել 4-րդ բանակի հետ։

Միևնույն ժամանակ, Լյուբանի գրավումը, որից հետո օպերացիան կոչվեց, ոչ այլ ինչ էր, քան հարձակման մասնակի միջանկյալ փուլ։ Որոշ տեղեկությունների համաձայն հրահանգի տեքստում ամսաթիվը բացակայում է։

Բացի այդ, Վոլխովի ճակատի զորքերին այս գործողության մեջ պետք է օգնեին Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի աջ թևի զորքերը։

Վոլխովի վրա սովետական հարձակումը 1942-ի սկզբի խորհրդային ռազմավարության անբաժանելի մասն էր, որը բաղկացած էր ընդհանուր հարձակումից բոլոր ճակատներում, որին նպաստեցին Մոսկվայի, Ռոստովի և, ինչպես այս դեպքում, Տիխվինի մոտ բավականին հաջող իրականացված գործողությունները՝ Գերագույն հրամանատարության 19-ից մինչև հունվարի 425-ի գերագույն հրամանատարության որոշմամբ ձևակերպված որոշմամբ. դադարեցնել, ստիպել նրանց սպառել իրենց պաշարները մինչև գարուն, երբ մենք կունենանք նոր մեծ պաշարներ, իսկ գերմանացիները դրանք չեն ունենա, և այդպիսով ապահովեն հիտլերյան զորքերի լիակատար պարտությունը 1942 թվականին»։

### Գերմանիայի պլանները
Դեռևս 1941 թվականի նոյեմբերի 23-ին գերմանական հրամանատարությունը որոշեց, որ Սվիր գետի վրա ֆիննական զորքերի հետ միանալու խնդիրը 1942 թվականի խնդիրն էր։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 9-ին ֆոն Լիբը հրաման տվեց ուղղել ճակատային գիծը, ինչը, ըստ էության, նշանակում էր գերմանական զորքերի դուրսբերում Վոլխովից այն կողմ՝ միաժամանակ պահպանելով կամուրջները և կազմակերպելով պաշտպանություն գետի գծի երկայնքով։ Այսպիսով, այդ ժամանակ գերմանական հրամանատարությունը ակնկալում էր ձմեռը անցկացնել գետի հետևում, իսկ գարնանը վերսկսել հարձակումը Տիխվինի վրա և միանալ ֆիննական զորքերին։

Այնուամենայնիվ, «Հյուսիս» բանակային խմբի հրամանատարությունը բացահայտեց խորհրդային զորքերի կողմից հարձակման ակնհայտ նախապատրաստությունները, ինչպես Իլմեն լճից հյուսիս, այնպես էլ նրա հարավում: Խմբի հրամանատար ֆոն Լիբն առաջարկեց գերմանական զորքերը Վոլխովից դուրս բերել Բալթյան երկրներ:Սա համահունչ չէր Հիտլերի դիրքորոշմանը, որը, վերջերս ստանձնելով զինված ուժերի հրամանատարությունը, դեկտեմբերի 20-ի հանդիպման ժամանակ ասաց, որ գերմանական զորքերը պետք է պաշտպանական գծեր անցկացնեն կոշտ պաշտպանության մեջ, և բանակային խմբի համար Հյուսիսը, ընդ որում, հանդիպումից մոտ երկու շաբաթ անց ծրագրեց հակահարձակում, որը, ըստ երևույթին, լիովին անհնար կլիներ, անկախ նրանից, թե Խորհրդային Միությունը կարող էր հակահարված տալ, թե ոչ:

## Կուսակցությունների ուժերը
### ԽՍՀՄ
Խորհրդային կողմում գործողությանը մասնակցել են Վոլխովի ճակատի չորս բանակներ՝ 52-րդը, որի կազմում ընդգրկված էր Նովգորոդի օպերատիվ խումբը, 2-րդ հարվածը, 59-րդ և 4-րդ բանակները, ինչպես նաև Լենինգրադի ռազմաճակատի 54-րդ բանակը: Բացի այդ, գործողությանը անուղղակի մասնակցեցին Լենինգրադի ճակատի այլ ստորաբաժանումներ՝ 55-րդ բանակը, որը մասնավոր հարձակում իրականացրեց Կրասնի Բորի վրա և 8-րդ բանակը, որը ճնշում էր գործադրել Սինյավինոյի տարածքում, սակայն վերջիններս պատմագրության մեջ չեն համարվում գործողության մեջ ներգրավված:

1942 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Վոլխովի ճակատը ներառում էր՝ 23 հրաձգային դիվիզիա, 8 հրաձգային բրիգադ, 1 նռնականետային բրիգադ, որը հրետանային զենքի պակասի պատճառով զինված էր ձեռքի նռնակներով, 18 առանձին դահուկային գումարտակ, 4 հեծելազորային դիվիզիա, 1 տանկային դիվիզիա, 1 առանձին բրիգադ։ Ռազմաճակատը կենդանի ուժով գերազանցել է հակառակորդին 1,5 անգամ, իսկ հրացաններով ու ականանետներով՝ 1,3 անգամ։ Բայց այս ամբողջ գերազանցությունը զրոյացվեց զինամթերքի պակասի պատճառով, որից ընդամենը մեկ քառորդն էր զինամթերքի պաշարը։ Բացի այդ, 4-րդ և 52-րդ բանակների ստորաբաժանումները ծանր մարտերից հետո կազմում էին 3,5–4 հազար մարդ՝ ստանդարտ 10–12 հազարի փոխարեն։ Կադրերի ամբողջական համալրում ունեին միայն 2-րդ հարվածային և 59-րդ բանակները: Բայց նրանք գրեթե տեսարժան վայրեր չունեին իրենց հրացանների համար, ինչպես նաև հեռախոսային մալուխներ և ռադիոկայաններ, ինչը դժվարացնում էր զորքերի վերահսկումը:

Մինչ գործողության մեկնարկը խորհրդային ուժերը զբաղեցրել են հետևյալ դիրքերը.
* 52-րդ բանակ - Վոլխովի երկայնքով Նովգորոդից մինչև Զասոբոլյե, Բուրգա կայարան, Ռուսա,
* 2-րդ հարվածային բանակ - 52-րդ բանակի հետ սահմանազատման գծից մինչև Նարոտովո, Բախարիխա, Էֆրեմովո,
* 59-րդ բանակ - 2-րդ հարվածային բանակի հետ սահմանազատման գծից մինչև Գրուզինո, ներառյալ Գրուզինոյի կամուրջը,
* 4-րդ բանակ - 59-րդ բանակի հետ սահմանազատման գծից, այնուհետև Վոլխովի երկայնքով, շրջանցելով Կիրիշի կամրջի ծայրը և կրկին դեպի Վոլխով Խոլմ գյուղի մոտակայքում,
* 54-րդ բանակ - 4-րդ բանակի հետ սահմանազատման գծից մինչև Պոգոստյե կայարան և դրանից դուրս:

### Գերմանիա
Գերմանական կողմից գործողությանը մասնակցել են 18-րդ դաշտային բանակը և 16-րդ դաշտային բանակի որոշ ստորաբաժանումներ,օդային աջակցություն են ցուցաբերել 1-ին օդային նավատորմի ստորաբաժանումները: Նովգորոդի հարավից դեպի հյուսիս, գործողության սկզբում խորհրդային զորքերին առաջին գծում դիմակայել են 250-րդ, 126-րդ, 215-րդ, 61-րդ և 254-րդ հետևակային դիվիզիաները, իսկ Կիրիշիից Մգա-ի ուղղությամբ՝ 21- րդ և 291-դիվիզիաները։

## Գործողության առաջընթացը
### Վոլխովի ճակատ

#### Գործողության սկիզբը
Վոլխովի ճակատը սկսեց գործողությունը 1942 թվականի հունվարի 7-ին, չնայած այն հանգամանքին, որ մինչ այդ զորքերը լիովին կենտրոնացված չէին (այսպես, 59-րդ բանակում այդ օրը հինգ դիվիզիաներ կարողացան տեղակայվել, ևս երեքը ճանապարհին էին, 2-րդ հարվածում, զորքերի կեսից մի փոքր ավելին էր տեղակայվել, իսկ 5-ը գտնվում էր 5-րդ բանակում) 4-րդ բանակը կորուստներ է կրել և հյուծվել նախորդ մարտերից Տիխվինի հարձակողական գործողության ժամանակ։ Բանակի հրետանին չժամանեց 2-րդ հարվածային բանակ, նույնիսկ ռազմաճակատում առկա ավիացիան (118 մարտական ինքնաթիռ, որոնց ճնշող մեծամասնությունը կործանիչներ էին, չհաշված գրեթե հարյուր U-2 և R-5 ), կենտրոնացված չէր, և զինամթերքի պաշարներ կուտակված չէին: Ավելին, ժամանած ստորաբաժանումները սպառազինության, կապի, տրանսպորտի, սննդի և անասնակերի զգալի պակաս են ունեցել։

Այնուամենայնիվ, հարձակումը սկսվեց ամբողջ 150 կիլոմետրանոց ճակատային գծի երկայնքով, և ամենուր այն անհաջող էր՝ զարգանալով գործնականում նույն սցենարով։

215-րդ հետևակային դիվիզիայի վետերանների հուշերից.

Գումարտակները կատաղի կռվում էին կաշվի համար։ Հետևակները, ցրտից ոլորված, պառկեցին իրենց ձյունառատ խրամատներում, հրացանակիրները կանգնեցին հրացանների մոտ։ Ժամ առ ժամ անցնում էին ամենաբարձր մարտական ​​պատրաստականությամբ։ Մարտերի միջև ընկած կարճ դադարներում նրանք խնամում էին վիրավորներին, համալրում զինամթերքը, վերականգնում էին խզված կապի գծերը։ Այնուհետև «Ուռաա» բղավելով: Հարձակվողների նոր ալիքը հասավ լայն Վոլխովին։ ՄԳ-երը ջախջախել են հարձակվողներին, հրետանին ու ականանետերը գնդակոծել են նրանց, հարձակվողները պառկել են։ Բայց կոմիսարները բղավեցին ողջ մնացածներին, որոնք նորից վեր կացան և փախան գետի արևմտյան ափը։ Կրակը նորից ընկավ նրանց վրա։ Սպանվածների ու վիրավորների թիվն աճեց, նրանք ծածկեցին գետի մերկասառույցը։

Վետերան Ա.Ս. Դոբրով-ի հուշերից․

Մեր երեսուն սառած տղամարդիկ վեր կացան ձորից և շղթայված վազեցին դեպի Տերեմեց։ Կռվողների ձեռքերը սեղմված էին առջևից և թաքնված թևերի մեջ, իսկ հրացանները կախված էին գոտիներից։ Բոլորս էլ արձագանքեցինք գումարտակի հրամանատարի հրամանին՝ «Առա՛ջ»։ Նրանք նետվեցին Վոլխովի սառույցի վրա և վազեցին դեպի Տերեմց։ Վոլխովի վրա ամբողջ ձյունը շերտավորվել է գնդացիրների խաչաձև կրակոցների փամփուշտներով՝ կազմելով 40-50 սմ քառակուսիներ։ Այսպիսի խիտ հրդեհը գոյատևելու հույս չէր թողնում։

52-րդ բանակի գոտում 305-րդ հրաձգային դիվիզիայից միայն երկու գումարտակի է հաջողվել գրավել մի փոքր կամրջի ծայրը, որը նույնիսկ պահպանվել է մինչև հունվարի 10-ը։ 2-րդ հարվածային բանակի գոտում Վոլխովին ընդհանրապես հնարավոր չի եղել ստիպել, և միայն մարտի առաջին կես ժամում բանակը կորցրել է մոտ 3000 սպանված և վիրավոր։ 59-րդ բանակի երկու դիվիզիաներին ( 376-րդ և 378-րդ ) հաջողվել է գրավել նաև փոքր կամուրջներ, առաջինը լքել է Պերտեխնո գյուղի հյուսիսում գտնվող կամրջի ծայրը մի քանի օր տևած կռիվներից հետո՝ հրամանով, երկրորդը հետ շպրտվեց, բայց հունվարի 8-ին կրկին գրավեց ափի մի փոքրիկ հատված։ Կիրիշիի համար մղվող մարտերում ամուր ճահճացած 4-րդ բանակը ոչ մի հաջողության չհասավ։ Այս բանակի տարածքում Լեզնոյի շրջանի Վոլխովի արևմտյան ափին կային կամուրջներ, որոնք գրավվել էին 1941 թվականի դեկտեմբերին, բայց նրանցից նույնպես հարձակողական գործողություն հնարավոր չէր:

Գերմանական հրամանատարությունը լայնածավալ հարձակման այս փորձը գնահատեց որպես զուտ ուժի մեջ գտնվող հետախուզություն։

Ի. Վ. Ստալինի միջամտությունից հետո, որին Կ. Ա. Մերեցկովը զեկուցել էր հարձակման ձախողման մասին, նոր հարձակման ամսաթիվը հետաձգվեց՝ հաշվի առնելով զորքերի կենտրոնացման և հրետանու տեղաբերման համար անհրաժեշտ ժամանակը։ Երկրորդ հարվածային բանակի հրամանատար Գ. Գ. Սոկոլովը ազատվեց պաշտոնից, և նրա փոխարեն նշանակվեց Ն. Կ. Կլիկով։ Իր հերթին, Ն. Կ. Կլիկովի տեղում՝ որպես 52-րդ բանակի հրամանատար, նշանակվեց Վ. Ֆ. Յակովլևը։

#### Վոլխովին պարտադրելը, կամուրջների համար պայքարը և պաշտպանությունը ճեղքելը
Հարձակումը վերսկսվեց 1942 թվականի հունվարի 13-ին՝ մեկուկես ժամ հրետանային պատրաստությունից հետո։ «Չորս բանակներ, շարունակական գնդացիրների կրակի տակ, դիակներով սփռելով Վոլխովը, շտապեցին դեպի արևմտյան ափ»։

4-րդ բանակը կրկին հարձակվեց Կիրիշիի վրա և փորձեց ընդլայնել նրա կամուրջները, բայց կրկին անհաջող, ավելին, Կիրիշիում բանակային ստորաբաժանումները հետ են շպրտվել 1,5-2 կիլոմետր  և հունվարի 14-ին անցել են պաշտպանական դիրքերի։

59-րդ բանակը, որի գոտում գտնվում էր Գրուզինոյի կամուրջը, նույնպես հարկադրված էր կռվել թշնամու զորքերի հետ այս կամրջի համար և, ի թիվս այլ բաների, քիչ թե շատ զգալի հաջողությունների չհասավ գետն անցնելու հարցում։ Անհաջողությունը պայմանավորված էր, մասնավորապես, հրետանային աջակցության բացակայությամբ։ Այսպիսով, 59-րդ բանակն ուներ ընդամենը 0,25 զինամթերք։

Հաջողություն է ձեռք բերվել 2-րդ հարվածային բանակի տարածքում, որի ճակատը բավականաչափ հագեցած էր հրետանով։ Բանակը ստացել է նաև օդային աջակցություն։ 327-րդ հրաձգային դիվիզիան, իրեն կից 44-րդ առանձին դահուկային գումարտակի հետ միասին, 839-րդ հաուբիցային գնդի աջակցությամբ, հունվարի 13-ի երեկոյան ամբողջությամբ հատել է Վոլխովը և ամրապնդել իր դիրքերը Կրասնի Պոսյոլոկ, Բոր, Բոր և Կրասնի Պոսյոլոկ գյուղերի տարածքում գտնվող կամրջի վրա։ Նաև Նովայա Բիստրիցայում հարձակման առաջին օրվա երեկոյան 24-րդ հրաձգային բրիգադը հաջողության հասավ: Հունվարի 14-ին 23-րդ և 58-րդ հրաձգային բրիգադներն իրենց հատվածներով անցան գետը, սակայն հարձակման առաջին օրը չկարողացան գրավել կամուրջները և անմիջապես սկսեցին մարտերը թշնամու հենակետերի համար, մասնավորապես, Յամնոյում:

Հունվարի 15-ի վաղ առավոտյան 59-րդ հրաձգային բրիգադը մարտի է բերվել 327-րդ հրաձգային դիվիզիայի տարածքում, սակայն մարտի ժամանակ կորուստներ է կրել, կորցրել է վերահսկողությունը և չնայած նրան հաջողվել է հակառակորդին հետ մղել Մյասնոյ Բորի ուղղությամբ, սակայն չի կարողացել ստիպել հարձակումը։ Դրա հետ մեկտեղ մարտի են բերվել ևս երկու բրիգադներ երկրորդ էշելոնից՝ 22-րդ և 53-րդ։ Բայց 327-րդ հրաձգային դիվիզիան մնաց հիմնական ակտիվ ուժը և հունվարի 15-16-ը կոտրեց թշնամու պաշտպանությունը 126-րդ և 215-րդ հետևակային դիվիզիաների հանգույցում, ազատագրելով Բոր, Կոստիլվո, Արեֆինո և Կրասնի Պոսյոլոկ գյուղերը և ընդլայնելով գետի երկայնքով: Այնուամենայնիվ, հարձակումը խորությամբ չզարգացավ, և մարտի բերված հրաձգային բրիգադները ստիպված եղան կռվել հակառակորդի պաշտպանության առաջին գծի կամուրջն ու հենակետերն ընդարձակելու համար մինչև հունվարի երրորդ տասնօրյակի սկիզբը։

52-րդ բանակի տարածքում նույնպես անցումը հաջող է անցել։ Հենց առաջին օրը նախ 305-րդ, ապա 46-րդ և 267-րդ հրաձգային դիվիզիաները անցան Վոլխովը և սկսեցին կռվել Գորկայի և Լելավինոյի հենակետերի համար: Հունվարի 15-ին 305-րդ և 46-րդ դիվիզիաների ստորաբաժանումները գրավեցին Զապոլյե գյուղը և սկսեցին կռվել Լելյավինո և Տերեմեց գյուղերի համար՝ հասնելով հակառակորդի պաշտպանության երկրորդ գիծին, այնուհետև հարձակում սկսեցին Տյուտիցի գյուղի վրա: Հարևան 267-րդ հրաձգային դիվիզիան նույն օրը սկսեց կռվել Կոպտցի գյուղի համար: Պաշտպանական այս գծի դիմաց 52-րդ բանակի առաջխաղացումը դեպի խորքը կանգ է առել։ Երկրորդ գծի երկայնքով հակառակորդի պաշտպանությունը ճեղքելու փորձերին զուգընթաց, որն անցնում էր Նովգորոդ - Չուդովո մայրուղու երկայնքով, բանակի զորքերը ընդլայնեցին կամուրջը Վոլխովի արևմտյան ափի երկայնքով:

52-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների համեմատաբար հաջող գործողությունները թույլ տվեցին 59-րդ բանակի զորքերին անցնել Վոլխովը։ Չորս դիվիզիաներով (111-րդ, 372-րդ, 376-րդ, 378-րդ) բանակը հատեց գետը Գրուզինոյից հյուսիս և Լեզնոյից հարավ և գրավեց այնտեղ գտնվող կամուրջները՝ նպատակ ունենալով առաջ շարժվել դեպի Վոդոսյե և Պերտեխնո գյուղեր, և Չուդովոն շրջանցելու հեռանկարն էր, որը հնարավոր չէր հյուսիսից և հյուսիս-արևմուտքում հակառակորդին անցնել։ Այնուամենայնիվ, հարավային թևում, 2-րդ հարվածային բանակի զորքերին սահմանակից, հունվարի 17-ին Վոլխովը հատեց Սելիշչենսկի բնակավայրից հարավ 382-րդ հրաձգային դիվիզիայի երկու գնդերը (գնդերը հետագայում տեղափոխվեցին 2-րդ հարվածային բանակ), որոնք սկսեցին առաջխաղացումը դեպի Սպասսկայա Պոլիստ: Միևնույն ժամանակ, Սելիշչենսկի բնակավայրից հյուսիս, 59-րդ բանակը մինչև հունվարի վերջ չի կարողացել անցնել գետը։

Շնորհիվ այն բանի, որ 59-րդ և 4-րդ բանակները հարձակման ժամանակ էական հաջողություններ չեն ունեցել, հրամանատարությունն իր հիմնական ուժերը տեղափոխել է 2-րդ հարվածային բանակի գոտի։ Այդ նպատակով 59-րդ բանակի հարձակման գոտին տեղափոխվեց ավելի հարավ, և նրա որոշ ստորաբաժանումներ փոխանցվեցին 2-րդ հարվածային բանակին: Միևնույն ժամանակ, 4-րդ բանակի ճակատն ընդարձակվեց դեպի հարավ և այժմ տեղափոխվեց օժանդակ դեր: Գործողության հայեցակարգը արմատապես փոխվեց, և օպերացիան ինքնին դարձավ ավելի փոքր մասշտաբով: Այժմ խորհրդային զորքերը (52-րդ, 2-րդ շոկ և 59-րդ բանակները) ստիպված էին ճեղքել թշնամու պաշտպանությունը Չուդովոյի հարավում և գրեթե Նովգորոդի տարածքում, այնուհետև առաջ շարժվել դեպի Լյուբան ՝ դրանով իսկ կտրելով թշնամու բոլոր զորքերը Չուդովոյում, Կիրիշիում, իսկ մոտ ապագայում ՝ Մգա և Լեդոն լճի ափին:

Որպես 59-րդ բանակի մաս, ստեղծվեց գեներալ Կորովնիկովի խումբը, որը բաղկացած էր 327-րդ հրաձգային դիվիզիայից, ուժեղացված 44-րդ դահուկային գումարտակով, 59-րդ հրաձգային բրիգադով, ուժեղացված 39-րդ և 43-րդ դահուկային գումարտակներով և 203 -րդ 2- րդ հերթափոխով: Դահուկային գումարտակ. Խմբին հանձնարարվեց ճեղքել պաշտպանության երկրորդ գիծը, հունվարի 19-ին հասնել Պոլիստ գետի գիծը, հունվարի 20-ին ճեղքել Կերեստ գետը և գրավել Սեննայա Կերեստ և Օլխովկա գյուղերը, ինչպես նաև հարձակում սկսել հյուսիսից Սպասկայա Պոլիստի վրա: Երկարաժամկետ հեռանկարում խմբի խնդիրը ներառում էր առաջխաղացում դեպի Լյուբան՝ միաժամանակ ապահովելով 2-րդ հարվածային բանակի հյուսիսային թևը: Այնուամենայնիվ, առաքելության կատարման ընթացքում այն խճճվեց երկարատև մարտերում Նովգորոդ-Չուդովո ճանապարհի գծում Տրեգուբովո-Միխալևո շրջանում:

Հունվարի 19-ին 366-րդ հրաձգային դիվիզիան, ուժեղացված 160-րդ և 162-րդ գումարտակների տանկերով, անցավ Վոլխովի արևմտյան ափ, Յամնո գյուղի տարածքում, որտեղ մարտերը շարունակվեցին կամրջի ծայրը ընդլայնելու համար: Գերմանական զորքերը լքեցին Յամնոն, և դիվիզիան սկսեց առաջխաղացումը դեպի Մյասնոյ Բոր: Բանակի մնացած զորքերը նույնպես շարունակեցին հարձակումը և հունվարի 20-ին ընդլայնեցին կամրջի ծայրը մինչև 25 կմ ճակատի երկայնքով և 5 կիլոմետր խորությամբ: 59-րդ բանակի ստորաբաժանումներից մի քանիսը անցել են կամրջի եզրին: Հունվարի 20-ից 24-ը 366-րդ հրաձգային դիվիզիան վարել է ամենածանր մարտերը՝ առաջանալով դեպի Մյասնոյ Բոր՝ մի քանի անգամ ճեղքելով գյուղի հյուսիսային պաշտպանությունը և հակագրոհների ներքո հետ գլորվելով։ Մինչդեռ, Մյասնոյ Բորից 2,5 կիլոմետր դեպի հարավ, 23-րդ, 24-րդ և 58-րդ հրաձգային բրիգադները կռվում էին Լյուբցի գյուղի համար։ Ավելի հարավ 52-րդ բանակի ստորաբաժանումները փորձել են ճեղքել պաշտպանության երկրորդ գիծը։ Հունվարի 24-ին Մյասնոյ Բորը և Տերեմեց-Կուրլյանդսկին տարվել են։ Այսպիսով, տեղի ունեցավ պաշտպանության հիմնական գծի բեկումը։

#### Հարձակման զարգացում և կաթսայի ձևավորում
Պաշտպանության բեկումից հետո խորքային հարձակումը արագ զարգացավ. եթե մոտ 10 կիլոմետր խորությամբ երկու պաշտպանական գծերի ճեղքումը տևեց երկու շաբաթ, ապա 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները հինգ օրվա ընթացքում ներթափանցեցին ավելի քան 30 կիլոմետր հեռավորության վրա, մինչև Վդիցկո գյուղ։

Հարձակումը զարգացավ հյուսիս-արևմուտք տանող ճանապարհի երկայնքով։ Առաջինը բեկում մտավ 59-րդ հրաձգային բրիգադը, որը շուտով հաղթահարվեց 13-րդ հեծելազորային կորպուսի կողմից, որը բեկում մտավ հունվարի 25-ին: Նրանք ձևավորեցին 2-րդ հարվածային բանակի առաջապահ հարվածային խումբը, որը տապալեց արգելապատնեշները և ոչնչացրեց թշնամու կայազորները մեծ բնակեցված վայրերում։

Միևնույն ժամանակ, խորհրդային հրամանատարությունը գիտակցում էր չափազանց նեղ բեկումնային միջանցքի վտանգի մասին, ուստի խորքային առաջխաղացման հետ միաժամանակ մարտեր էին մղվում Մյասնոյ Բորի բեկումնային կոկորդը լայնացնելու համար: Նրանք գրեթե այնքան հաջող չէին, որքան առաջխաղացումը դեպի խորքերը, որտեղ շատ ավելի քիչ գերմանական զորքեր կային: Հունվարի 25-ին 23-րդ, 24-րդ և 58-րդ հրաձգային բրիգադները հարձակվեցին Լյուբցի գյուղի վրա, որը մեծ հենակետ է Մյասնոյ Բորից հարավ, որը գտնվում էր 2-րդ հարվածի և 52-րդ բանակների միացման կետում, բայց մարտերը, որոնք շարունակվեցին մինչև հունվարի 27-ը, անհաջող էին: Բրիգադների առաջխաղացման ուղղության աննշան փոփոխությունը (շրջանցելով Լյուբցին դեպի Զեմտիցին՝ թիկունքից գրոհելու նպատակով) և նրանց ուժեղացումը ևս երեք (48-րդ, 50-րդ և 95-րդ) դահուկային գումարտակներով միայն մասնակի հաջողություններ բերեցին. Զեմտիցին շարունակում էր մնալ հակառակորդի կողմից: Կռիվը շարունակվեց մինչև փետրվարի 4-ը, որից հետո 23-ը, 58-ը և միացած 22-ը մտցվեցին բեկման մեջ՝ հարվածային խմբի հասած գծերը համախմբելու, բեկման գոտին ընդլայնելու և հարվածային խմբի եզրերն ապահովելու համար։

Մյասնոյ Բորից հյուսիս բեկումն ընդլայնեցին 22-րդ և 53-րդ հրաձգային բրիգադները, այնուհետև 111-րդ և 382-րդ հրաձգային դիվիզիաները, որոնք առաջ շարժվեցին դեպի Լյուբինո Պոլե և Մոստկի հենակետերը: Հունվարի 23-ին այս բնակավայրերն արդեն շրջապատված էին, բայց դրանց համար պայքարը շարունակվեց մինչև փետրվարի 12-ը, երբ վերջնականապես գրավվեցին, և շեղը լայնացավ մինչև 12 կիլոմետր: Վիրահատության ընթացքում պարանոցի ավելի մեծ լայնություն չի ստացվել։ Ինչպես գնդապետ Հոլմանը գրել է.

Ըստ երևույթին, սովետական ​​հրամանատարությունը բավականաչափ լուրջ չէր վերաբերվում գերմանական դիմադրությանը, բայց հույսը դնում էր թիկունքում իր հարձակման արդյունավետության վրա, մայրուղու երկու կողմերում հյուսիս և հարավ առաջխաղացման փոխարեն:

2-րդ հարվածային բանակի հարևանները չկարողացան պարծենալ ոչ մի հաջողությամբ։ Հունվարի 24-ին 52-րդ բանակի 305-րդ հրաձգային դիվիզիան բեկում մտավ իր հարավային դեմքով, և նույն օրը դիվիզիայի ջանքերով Թերեմեց գյուղից դուրս մղվեց 250-րդ հետևակային դիվիզիան։ Միևնույն ժամանակ, 46-րդ հրաձգային դիվիզիան վերցրեց Տյուտիցին, բայց այնուհետև քշվեց գյուղից: Ընդհանուր առմամբ, 52-րդ բանակի զորքերը 1942 թվականի հունվարի վերջին և փետրվարի վերջին հարձակվեցին Պոդբերեզեից մինչև Մյասնոյ Բորի բեկման հարավային երեսի տարածքը, արևելքից և հյուսիսից, բայց Տյուտիցին, Կոպտցին, Կրուտիկը, Լյուբցին և Զեմտիցին տեղյակ էին դրանց արժեքի մասին: Փետրվարի վերջին 305-րդ հրաձգային դիվիզիան, մտնելով միջանցք և ավելի խորը ներթափանցելով բեկման գոտի, անցավ Զամոշսկոյե ճահիճով, որը գտնվում էր հակառակորդի պաշտպանական գծի թիկունքում ուժեղ կետերի գծի երկայնքով և, հյուսիսից Նովգորոդ առաջխաղացման հեռանկարով, հարձակվեց Օսեսիա բնակավայրի վրա: Սակայն այդ ժամանակ դիվիզիան թուլացել էր, և նրա հարձակումները նույնպես անհաջող էին։ Միևնույն ժամանակ, 52-րդ բանակը, 225-րդ հրաձգային դիվիզիայի ուժերով, կռվեց անմիջապես Նովգորոդի մոտ՝ գրավելով Վոլխովի վրա գտնվող փոքրիկ կամուրջը:

Հյուսիսում գործող 59-րդ բանակը շարունակեց հարավից Սպասկայա Պոլիստին վերցնելու անհաջող փորձերը։ Առաջինը դրան մոտեցավ 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումը՝ 327-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը հունվարի 22-ին սկսեց գրոհել լավ ամրացված գյուղը, բայց հաջողության չհասավ։ Փետրվարի 1-ից անարյուն դիվիզիան փոխարինվեց 382-րդ հրաձգային դիվիզիայի երկու գնդերով, որոնց գրոհները հիմնականում ավարտվեցին նույն արդյունքով,փետրվարի 17-ին նրանք նույնպես լքել են գյուղի մոտ գտնվող դիրքերը։ Միևնույն ժամանակ, Վոլխով գետի վրա, Սպասկայա Պոլիստից արևելք, 59-րդ բանակը հասավ համեստ հաջողությունների, հունվարի 28-ին, 92-րդ, 372-րդ և 377-րդ հրաձգային դիվիզիաները հարձակման անցան Սելիշչենսկի Պոսյոլոկի և Կիպրովոյի միջև: Պրիլուկի գյուղի մոտ, Սպասկայա Պոլիստից արևելք, 377-րդ հրաձգային դիվիզիան ճեղքեց պաշտպանությունը, բայց չկարողացավ ավելի առաջ շարժվել դեպի Սպասսկայա Պոլիստ արևելքից: 372-րդ հրաձգային դիվիզիան Կիպրովոյին տարավ ամենադժվար մարտերում։ Ավելի հյուսիս, 25-րդ հրաձգային բրիգադը գրավեց Վերգեժա գյուղը, իսկ 59-րդ հրաձգային բրիգադը գրավեց Դիմնոն: 92-րդ հրաձգային դիվիզիան, ճեղքելով պաշտպանությունը, կարողացավ խորանալ և, գրավելով Օվինեց և Միխալևո գյուղերը, հասնել Սպասկայա Պոլիստից հյուսիս հակառակորդի պաշտպանության երկրորդ գիծ։ Այնուամենայնիվ, բանակի զորքերը օպերատիվ հաջողության չհասան. Չուդովոն ՝ բանակի գլխավոր նպատակը, մնաց թշնամու ձեռքում և շրջապատված չէր. Ապահովված չէր նաև 2-րդ հարվածային բանակի աջ թևը։

Այնուամենայնիվ, հարձակումը Մյասնոյ Բորից դեպի հյուսիս-արևմուտք շարունակեց զարգանալ, ընդ որում բեկումնային գոտին ընդլայնվում էր ինչպես հարձակման ուղղությամբ, այնպես էլ դրա կողմերում ՝ հարավ և հյուսիս: Հունվարի 26-ին 25-րդ հեծելազորային դիվիզիան գրավեց Նովայա Կերեստը, որը գտնվում է Մյասնոյ Բորից 14 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, հաջորդ օրը 23-րդ հրաձգային բրիգադի Գլուխայա Կերեստի և 57-րդ հրաձգային բրիգադի հետ միասին Ֆինև Լուգ կայարանը՝ զարգացնելով հարձակողական գործողությունը և կտրելով Նովգորոդ-Լեգորոդը: Այնուհետև 57-րդ հրաձգային բրիգադը հարձակողական գործողություններ ձեռնարկեց դեպի հարավ՝ երկաթուղու երկայնքով և մաքրեց Գորենկա գյուղ տանող տարածքի ճանապարհը: Հունվարի 27-ին 87-րդ հեծելազորային դիվիզիան գրավեց Օլխովկա գյուղը, որը գտնվում է Սպասկայա Պոլիստից 6 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, իսկ հունվարի 28-ին՝ Վդիցկոն։ 366-րդ հրաձգային դիվիզիան նույնպես բեկում մտավ: 1942 թ. փետրվարի ընթացքում 2-րդ հարվածային բանակի զորքերը աստիճանաբար խորացնում էին ճեղքման գոտին՝ նեղ պարանոցի միջով ներս բերելով նոր և նոր ուժեր, սակայն պարանոցի լայնությունը, չնայած կատաղի մարտերին, հիմնականում մնում էր անփոփոխ։ Եթե հյուսիս-արևմուտքի ուղղությամբ հարձակումը, որտեղ հակառակորդի ուժերը քիչ էին, ընթանում էր համեմատաբար հաջող, ապա գրավված տարածքը դեպի հարավ՝ Նովգորոդի կողմ, և հյուսիս-արևելք ընդլայնելը շատ ավելի դժվար էր, քանի որ այդ ուղղություններով հակառակորդը լուրջ դիմադրություն էր ցուցաբերում։ 59-րդ հրաձգային բրիգադը, գործելով հարձակման առաջնագծում դեպի հյուսիս-արևմուտք, գրավեց Ռադոֆիննիկովոն, փետրվարի 6-ին գրավեց Դուբովիկ գյուղը, իսկ փետրվարի 10-ին Բոլշոե և Մալոե Էգլինո գյուղերը: Սա դարձավ հարձակման վերջնական կետը դեպի հյուսիս-արևմուտք: Փետրվարի 10-ին 23-րդ հրաձգային բրիգադը տեղափոխվեց Դոնեցկ գյուղից արևելք գտնվող տարածք և այնտեղ ներքաշվեց ծանր մարտերի մեջ 285-րդ Անվտանգության բաժնի ստորաբաժանումների հետ՝ առաջ անցնելով մոտ 10 կիլոմետր հեռավորության վրա, իսկ փետրվարի 19-ին ձևավորեց հարավ-արևմտյան ճակատ՝ ներթափանցելու Դոնեցկից մի փոքր արևմուտք և հարավ-արևմուտք:23-րդ և 59-րդ հրաձգային բրիգադների միջև դիրքավորվեց 25-րդ հրաձգային բրիգադը՝ ձևավորելով կաթսայի արևմտյան հատվածը։ Այսպիսով, բանակի ձախ թևը դուրս եկավ Օրեդեժ գետին և նույնիսկ մի հատվածում կարողացավ գրավել կամուրջ։ Հյուսիսային ուղղությամբ առաջխաղացումը շարունակեց 87-րդ հեծյալ դիվիզիան, որը 45-րդ, 46-րդ և 49-րդ դահուկային գումարտակների հետ միասին հունվարի 30-ին ազատագրեց Կրիվինո և Նովայա գյուղերը, իսկ այնուհետև՝ 53-րդ հրաձգային բրիգադի և 169-րդ, 170-րդ ու 171-րդ դահուկային գումարտակների հետ միասին՝ Տիգոդսկի գործարանը և Չերվինոն։

Սակայն Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբը չէր ցանկանում հաշտվել նման իրավիճակի հետ և բանակի հրամանատարությունից պահանջեց մինչև 1942 թ. մարտի 1-ը վերցնել Լյուբանը։ Ֆրոնտում ստուգմամբ փետրվարի 17-ին ժամանեց Կլիմենտ Եֆրեմովիչ Վորոշիլովը։

Փետրվարի 18-ից խումբը 87-րդ և 25-րդ հեծելազորային դիվիզիաների, 53-րդ և 57-րդ հրաձգային բրիգադների տեսքով՝ ուժեղացված լեռնադահուկային գումարտակներով, համալրումներ ստացավ 80-րդ հեծելազորային դիվիզիայի, ինչպես նաև 39-րդ և 42-րդ դահուկային գումարտակների տեսքով։ Նրանց հետևել են 2-րդ հարվածային բանակի հրաձգային ստորաբաժանումները։ Ստուգման արդյունքում գործողության առաջադրանքներն էլ ավելի սահմանափակվեցին՝ այժմ 2-րդ հարվածային բանակի և 54-րդ բանակի զորքերին հրամայվել է առաջ շարժվել Լյուբանի ուղղությամբ և միավորվել այնտեղ։ Սա արտացոլված էր շտաբի փետրվարի 26-ի և 28-ի հրահանգներում: Հենց այդ ժամանակվանից գործողությունը հայտնի դարձավ որպես «Լյուբանսկի»:

Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատար Մ.Ս. Խոզին, սա ըստ էության նշանակում էր:

Շտաբը հրաժարվել է իր սկզբնական պլանից, որը ամրագրված էր դեկտեմբերի 17-ի հրահանգով: Հասկանալով, որ այն իրականացնելու համար բավարար ուժեր կամ ռեսուրսներ չկան, շտաբն առաջարկեց հաջորդաբար ջախջախել նախ Լյուբան-Չուդով խմբին, իսկ հետո՝ Մգին խմբին: Եթե ​​սկզբում, այսինքն՝ օպերացիան կազմակերպելիս նման որոշում կայացվեր, գուցե դրա ելքն այլ լիներ։

Այնուամենայնիվ, հրահանգը, որը կարող էր թույլ տալ համակարգել երկու ճակատների բանակների գործողությունները՝ Վոլխովի 2-րդ հարվածային բանակը և Լենինգրադի 54-րդ հարվածային բանակը, ուշացավ, և արդյունքում Լյուբանի վրա հարձակումը սկսվեց միայն 2-րդ հարվածային բանակի ուժերով:

##### Հարձակումը Լուբանի վրա
1942 թվականի փետրվարի երկրորդ կեսին խորհրդային հրամանատարությունը շարունակեց ուժերը կենտրոնացնել Լյուբանի վրա հարձակման համար, որի ճանապարհին ընկած էր Կրասնայա Գորկա գյուղը, որը գտնվում էր բլրի վրա: Կրասնայա Գորկայի համար ճակատամարտում առաջինը մտան 80-րդ հեծելազորային դիվիզիան, 39-րդ և 42-րդ դահուկային գումարտակները, մոտեցող 327-րդ հրաձգային դիվիզիայի 1100-րդ հրաձգային գունդը և 7-րդ պահակային տանկային բրիգադի տանկային ընկերությունը: Փետրվարի 19-ի առավոտյան մարտի մեջ մտավ 254-րդ հետևակային դիվիզիան։ Փետրվարի 20-ին խորհրդային զորքերը գրավեցին գյուղը և առաջ շարժվեցին դեպի Սիչևա գետը։ Փետրվարի 23-ին գետին են մոտեցել 22-րդ հրաձգային բրիգադը և 46-րդ հրաձգային դիվիզիան։

Փետրվարի 25-ից խորհրդային զորքերը շարունակեցին հարձակումը Լյուբանի վրա, բայց ենթարկվեցին հզոր օդային գրոհի, որը ազդեց ոչ միայն հարվածային խմբի զորքերի, այլև բեկման հիմքում մնացած 13-րդ հեծելազորային կորպուսի ստորաբաժանումների վրա: Փետրվարի 27-ին Լենինգրադից տեղափոխված 254-րդ, 225-րդ և 212-րդ հետևակային դիվիզիաների գերմանական զորքերը գրոհեցին խորհրդային խմբի աջ թեւը և վերականգնեցին Կրասնայա Գորկա շրջանում ճեղքված պաշտպանությունը՝ դրանով իսկ կտրելով առաջապահ ջոկատի ստորաբաժանումները։ Այնուամենայնիվ, խորհրդային զորքերը շարունակեցին հարձակումը Լյուբանի վրա և փետրվարի 28-ին կարողացան հասնել քաղաքի հարավ-արևելյան ծայրամասեր, սակայն հակագրոհի արդյունքում երեք կիլոմետր հետ շպրտվեցին։ Մշտական գնդակոծության և հրետանային կրակի ենթարկված 80-րդ հեծելազորային դիվիզիայի, 1100-րդ գնդի և լեռնադահուկային գումարտակների մնացորդները մինչև մարտի 8-ը կռվել են շրջապատման մեջ, իսկ մարտի 9-ի գիշերը դուրս են եկել շրջապատից՝ ոչնչացնելով մնացած ծանր զինատեսակները։ Մարտի 14-ին մեծ կորուստների գնով Կրասնայա Գորկան հետ է գրավվել, սակայն 2-րդ հարվածային բանակն այլևս չի կարողացել շարունակել հարձակումը։

Մինչ 2-րդ հարվածային բանակի հարձակումը դադարեց, 54-րդ բանակը անցավ հարձակման: Նրան հաջողվեց նաև ճեղքել պաշտպանությունը և մոտենալ Լուբանին՝ գրավելով մի շարք հենակետային գյուղեր։ Սակայն բանակների գործողություններում համակարգվածության բացակայությունը թույլ չտվեց օպերատիվ հաջողության հասնել։

Այնուամենայնիվ, հրահանգը, որը կարող էր թույլ տալ համակարգել երկու ճակատների բանակների գործողությունները՝ Վոլխովի 2-րդ հարվածային բանակը և Լենինգրադի 54-րդ հարվածային բանակը, ուշացավ, և արդյունքում Լյուբանի վրա հարձակումը սկսվեց միայն 2-րդ հարվածային բանակի ուժերով:

2Մարտի 2-ին Հիտլերի հետ հանդիպման ժամանակ որոշում է ընդունվել մարտի 7-ից առաջ անցնել Վոլխովի վրա հարձակման։ 1942 թվականի փետրվարի երկրորդ կեսին գործնականում ձևավորվել էր այն կաթսան, որում հետագայում ոչնչացվեց 2-րդ հարվածային բանակը: Նեղ բեկման վիզ կար, որն անցնելուց հետո խորհրդային զորքերի կողմից գրավված տարածքը տարածվեց դեպի արևմուտք, հյուսիս և ավելի քիչ՝ հարավ։ Հատկապես սպառնալից էր իրավիճակը բեկման հյուսիսային վզից, որտեղ կիսաշրջափակված էին 20-րդ մոտոհրաձգային, 121-րդ և 212-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումները՝ հրետանու գեներալ Մարտին Վանդելի հրամանատարությամբ։ Արևելքից ուժեղ կետերի գոտին անհաջող հարձակման է ենթարկվել 59-րդ բանակի ստորաբաժանումների կողմից։ Հարավից՝ ավարտվող Սպասկայա Պոլիստով, բեկման իրական վիզն էր։ Արևմուտքից, արդեն 1942 թվականի հունվարի վերջից, այն գրավել են 2-րդ հարվածային բանակի զորքերը։

2-րդ հարվածային բանակի մարտական գործողություններն իրականացվել են ոչ միայն ուղիղ դեպի Լյուբան ուղղությամբ։ Այսպիսով, 191-րդ հրաձգային դիվիզիան ներգրավված էր այսպես կոչված *Պոմերանյան գործողության* մեջ, որի նպատակն էր գրավել Լյուբանից հարավ-արևելք գտնվող Պոմերանյան կայանը, կազմակերպել ուժեղ համակողմանի պաշտպանություն և դադարեցնել թշնամու շարժումը Չուդովո -Լենինգրադ մայրուղու և երկաթուղու երկայնքով: Փետրվարի 21-ից 27-ը իրականացված այս օպերացիան ավարտվել է դիվիզիայի գրեթե լիակատար ջախջախմամբ և կրկին հրետանու ազդեցությամբ և շրջապատում։

1942 թվականի փետրվարի սկզբին խորհրդային հրամանատարությունը ևս մեկ փորձ ձեռնարկեց «Վանդելևսկու լեզուն» կտրելու. դրա արևմտյան երեսին ներթափանցման մեջ ներգրավվեց 4-րդ գվարդիական հետևակային դիվիզիան, որը փոխանցվել էր 4-րդ բանակից։ Այն, 172-րդ դահուկային գումարտակի (սա՝ 52-րդ բանակից) և տեղափոխված 24-րդ հետևակային բրիգադի հետ, սկսեց հարձակվել թշնամու պաշտպանական գծի վրա «հետից»՝ արևմուտքից, մինչդեռ այդ նույն գիծը ճակատից հարձակվում էր 59-րդ բանակը։ Բոլոր փորձերը անհաջող էին։ 4-րդ գվարդիական դիվիզիայի հատվածում տեղաբաշխվեց 267-րդ հետևակային դիվիզիան (նրա դիրքերը Լյուբցիի և Կոպցիի մոտ՝ հարավային նեղ անցման վրա, զբաղեցրեց 4-րդ բանակից փոխառնված 65-րդ հետևակային դիվիզիան), և փետրվարի 25-ից դիվիզիան կարողացավ որոշ չափով խորանալ թշնամու դիրքերում՝ շրջանցելով Սպասսկայա Պոլիստը հյուսիսից և մղելով մարտեր Տրեգուբովո և Պրիյուտինո գյուղերի համար, որոնք շարունակվեցին մարտի 3-ից մինչև 15-ը։ 267-րդ դիվիզիային փոխարինեց 377-րդ հետևակային դիվիզիան, սակայն նա ևս հաջողության չհասավ։ Մարտի 11-ից ելուստը արևմուտքից փորձեց կտրել նաև 378-րդ հետևակային դիվիզիան, բայց նույնպես անհաջող — «լեզուն», որը հետագայում վճռորոշ դեր խաղաց շրջափակման մեջ, այդպես էլ չհաջողվեց կտրել։

Ընդհանուր առմամբ, 1942 թվականի փետրվարից մինչև մարտի առաջին կեսը 2-րդ հարվածային բանակի ճեղքման ողջ պարագծով, ինչպես նաև 52-րդ և 59-րդ բանակների գործողությունների գոտում շարունակվում էին մարտերը հենակետերի համար։ Խորհրդային զորքերը, զգալով մատակարարման պակաս (հատկապես ճեղքման գոտու ներսում), ինքնազոհությամբ հարձակվում էին հենակետերի վրա՝ փորձելով իրականացնել ճեղքում, մինչդեռ գերմանական զորքերը նույն կերպ վճռականորեն պաշտպանվում էին՝ գիտակցելով հենակետերի կարևորությունը, հմտորեն մանևրելով և իրականացնելով օդային ու հրետանային աջակցություն։ Հարձակվողներին ոչ մի տեղ չհաջողվեց հասնել որևէ նշանակալի հաջողության։

#### Շրջապատում և գործողության ավարտ
Սպասելով եղանակային պայմաններին, որոնք հնարավորություն տվեցին օգտագործել ավիացիան, Առաջինը, ով հարձակվել է Տյուտիցից և Կոպտիցի հյուսիսային գծից, խցանման հարավային մասից, 58-րդ հետևակային դիվիզիան էր, որին հաջողվեց հետ մղել 225-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները առաջին օրը: 58-րդ հետևակային դիվիզիային միացան 81-րդ և 126-րդ դիվիզիաները: Խորհրդային զորքերը՝ 225-րդ, 65-րդ և 305-րդ հրաձգային դիվիզիաները, կատաղի կերպով պաշտպանվեցին՝ անընդհատ հակահարված տալով թշնամուն, ինչը Ֆրանց Հալդերը նշել է իր օրագրում։ Ծայրամասի հյուսիսային մասից՝ «Վանդելի լեզվից», Սպասկայա Պոլիստից մի փոքր արևմուտք գտնվող տարածքից հարձակվել են SS ոստիկանության բաժինը, 215-րդ հետևակային դիվիզիան և երկու ՍՍ լեգեոններ՝ հոլանդական «Նիդեռլանդները» և բելգիական «Ֆլանդրիան»: Այս տարածքում պաշտպանությունն իրականացրել են 305-րդ հրաձգային դիվիզիայի մարտիկների միայն 372-րդ և երկու ջոկատները, ինչպես նաև մոտակա թիկունքից հավաքված ջոկատները։ 376-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը սկսեց իր տեղափոխումը Մյասնոյ Բորի շրջան, ուշացավ, և մարտի 19-ին ժամը 16:45,18-րդ բանակի հյուսիսային և հարավային խմբերը միացան՝ շրջափակելով 2-րդ հարվածային բանակը Մյասնոյ Բորից չորս կիլոմետր հեռավորության վրա՝ Պոլիստի և Գլուի միջև։

Չնայած այն հանգամանքին, որ օղակը ճեղքել են 372-րդ հրաձգային դիվիզիայի ուժերը, 24-րդ և 53-րդ հրաձգային բրիգադները, առաջանալով արևելքից, ռինգի արտաքին մասից, և 4-րդ և 24-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիաների ստորաբաժանումները 7-րդ բրիգայի տանկերով կրկին փակել են նույն օրը:

Մինչև 1942 թվականի մարտի 22-ը գերմանական զորքերը կռվում էին բեկումնային գոտին ընդլայնելու համար, հիմնականում հարավային մասում, որտեղ կռվում էր 65-րդ հետևակային դիվիզիան։ Մարտի 23-ին հարվածային խումբը, որը բաղկացած էր 19-րդ գվարդիական դիվիզիայի 1218-րդ հրաձգային գնդից, 378-րդ հրաձգային դիվիզիայի 1256-րդ հրաձգային գնդից, 4-րդ ինժեներական գումարտակի սակրավորները, ուժեղացված երկու KV տանկերով և վեց T-34 տանկերով, անցան հարձակման դեպի Պոլիվերս տանկեր: Հաջորդ օրը 376-րդ հրաձգային դիվիզիան անցավ հարձակման 193-րդ գումարտակի տանկերով, որոնց հաջողվեց ճեղքել ՍՍ-ի դիրքերը և միանալ 2-րդ հարվածային բանակի զորքերին, սակայն միջանցքը շուտով կրկին վերացավ:

Մարտի 25-ին 376-րդ, 372-րդ և 65-րդ դիվիզիաները կրկին անցան հարձակման և կրկին ճեղքեցին միջանցքը մինչև կես կիլոմետր լայնությամբ, բայց հաջորդ օրը հակառակորդը կրկին փակեց շեղապարակը։

Կռվի մեջ են մտցվել 305-րդ դիվիզիայի ստորաբաժանումները, իսկ ներքին ճակատից՝ 382-րդ հրաձգային դիվիզիան։ Երկու օր շարունակ ամենածանր մարտերն ընթանում էին երկու կողմերի համար, իսկ մարտի 28-ին ճեղքվեց մինչև 800 մետր լայնությամբ միջանցք։ Մարտի 30-ին խորհրդային զորքերը վերջնականապես ամրապնդեցին իրենց դիրքերը միջանցքում՝ մինչև ապրիլի 2-ը ընդլայնելով այն մինչև 2,5 կիլոմետր: Միջանցքի համար մարտերը շարունակվել են մինչև ապրիլի 8-ը, երբ շտաբը հաղորդում է ստացել, որ 2-րդ հարվածային բանակի հաղորդակցությունն ազատ է։ Այդ ժամանակ միջանցքի լայնությունը մոտ 4 կիլոմետր էր։

Մինչդեռ մարտի երկրորդ կեսին՝ 1942 թվականի ապրիլի սկզբին, 2-րդ հարվածային բանակի զորքերը, որոնք գտնվում էին շրջափակման մերջ, չդադարեցին պայքարը պարագծի երկայնքով։ Այսպիսով, 23-րդ հրաձգային բրիգադը մարտի 23-ից ծանր մարտեր մղեց գրպանի հարավ-արևմուտքում՝ Նիկուլինո գյուղի տարածքում, որտեղ գերմանական զորքերը հարձակում սկսեցին՝ 2-րդ հարվածային բանակը կտրելու նպատակով: Ավելին, լիովին անբավարար պաշարների և գարնանային հալոցքի պայմաններում, ինչը հատկապես ցայտուն էր ճահճոտ տեղանքում, ապրիլի 3-5-ին 2-րդ հարվածային բանակը կրկին հուսահատ գրոհ է ձեռնարկել Լյուբանի վրա Ապրաքսին Բորի միջոցով, սակայն պաշտպանության առաջին գիծը ճեղքելուց հետո հարձակումը դադարել է:

Ապրիլյան հարձակման տապալումից հետո կադրային փոփոխությունները հաջորդեցին։ Ն.Կ. Կլիկովն ազատվել է բանակի հրամանատարությունից, և այն գլխավորել է Վոլխովի ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ Ա.Ա. Վլասովը, որը ժամանել էր ստուգման։

1942-ի մարտի վերջերին գերմանական հարձակումը 52-րդ բանակի գործողությունների գոտում (շեղապարկի հարավային մաս և ավելի հարավ) ավարտվեց, և ապրիլի 2-ից 8-ը բանակի զորքերը իրականացրեցին իրենց սեփական դիրքերը վերականգնելու գործողությունը, որի հիմնական խնդիրն էր գրավել Տիուբերեզի և այնուհետև Կոտիվանցի հենակետը: Սակայն բանակի ստորաբաժանումները, այս մարտերի ընթացքում կորցնելով ավելի քան 1800 մարդ, այդպես էլ չկատարեցին այդ խնդիրը։ Ծայրամասի հյուսիսային մասից խորհրդային 267-րդ, 377-րդ և 378-րդ դիվիզիաները մարտնչել են ամբողջ մարտին՝ ետ մղելով 61-րդ և 215-րդ դիվիզիաների մշտական հարձակումները: Մարտի վերջին - ապրիլի սկզբին, ընդհակառակը, գերմանական ստորաբաժանումները Պոլիստ գետի Տրեգուբովոյի մոտ հետ մղեցին 377-րդ հրաձգային դիվիզիայի հզոր հարձակումը: Հակահարձակման միջոցով գերմանական զորքերը մարտի 31-ին կարողացան շրջապատել հարևան 378-րդ հրաձգային դիվիզիան, դրա մնացորդներն այս մասնակի շրջապատից դուրս եկան միայն ապրիլի 24-ին։

Ընդհանուր առմամբ, հաղորդակցությունների վերականգնումից հետո նույն մարտերը շարունակվեցին, ինչպես նախկինում, 52-րդ բանակը փորձեց ճեղքել պաշտպանությունը բեկումնային հարավում, կռվեց Կոպտսիի, Լյուբցիի և այլ հենակետերի համար, 59-րդ բանակը շարունակեց հարձակվել Սպասկայա Պոլիստի վրա: Այնուամենայնիվ, միևնույն ժամանակ, խորհրդային զորքերն արդեն ստիպված էին հետ մղել թշնամու հարձակումները, որոնք ուղղված էին խցանման վերացմանը:

2-րդ հարվածային բանակի զորքերի իրավիճակը շրջապատումից հետո արագ վատթարացավ, և երբ մարտի վերջին և ապրիլի սկզբին սկսվեց ցեխի սեզոնը, և սառույցը սկսեց շարժվել Վոլխովի երկայնքով, բանակի զորքերն արդեն ստանում էին չափազանց սուղ պաշարներ: Այն իրականացվում էր կա՛մ օդանավի միջոցով, կա՛մ տրանսպորտի համար գրեթե անանցանելի միջանցքով. Այսպիսով, ամեն ինչ պետք էր ձեռքով տեղափոխել դրված թավշյա ճանապարհներով, այնուհետև շարված նեղ գծով երկաթուղով, որի թողունակությունը չափազանց սահմանափակ էր, մանավանդ, որ այն գրեթե ամեն օր վնասվում էր ինքնաթիռներից։

Արդեն 1942 թվականի մարտին սննդի պակասը սկսեց զգալ։ Մինչ այս պահը պարենային վիճակը, եթե ոչ գոհացուցիչ, ապա տանելի էր, մանավանդ որ շատ ձիեր կային, որոնք կերակրելու բան չունեին, և դրանք օգտագործվում էին որպես կադրերի սնունդ։

632-րդ հրետանային գնդի կապի վաշտի հրամանատար Պ. Պ. Լոպատինի օրագրից (4-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիա, գրառումը՝ 1942 թվականի ապրիլի 1-ին)․

Սննդի վիճակը իսկապես վատացել է. Առավոտյան՝ հացի փշրանքներից պատրաստված ապուր, երեկոյան՝ նույնը։

Գործնականում անասնակեր չի մատակարարվել, իսկ ձիերին կերակրել են անասնակերով՝ շոգեխաշել են ճյուղեր, ձյան տակից խոտ ու մամուռ հանել։

839-րդ հրետանային գնդի վարորդ Ի.Ի.Կալաբինի հուշերից․

«Չէ՞ որ մեր տրանսպորտի 90 տոկոսը ձիերն են։ Իսկ ինչո՞վ կերակրել նրանց։ Ոչ գարի կա, ոչ խոտ... Քարշակի սայլապանը գիշերակաց է անում, սանների մեջ մի քիչ սոսնձատերև է լցնում ու քնում։ Մինչև ինքը քնած է լինում, իր ձիու զույգը այնպես վարպետորեն կրծում է սայլի փայտե ճաղերը, որ անգամ լավագույն հյուսնը այդպես չի մշակիր։ Էլ չեմ ասում, որ երբեմն երկու ձին էլ սովից կորչում էին...»

Անձնակազմի սանիտարական վիճակը խիստ անմխիթար էր, պեդիկուլյոզը տարածված էր։ Միջանցքով վիրավորների տարհանումը դժվար էր նույն պատճառներով, ինչ առաջին անհրաժեշտության պարագաների առաքումը։ Դեղորայք կամ վիրակապ չկար։

«Ե.Ի. Կուզնեցովայի հուշերից, 19-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի ֆելդշեր»․

«Փաթաթելու նյութը չէր հերիքում։ Սպանվածի հագուստը հանում էինք, ներքնաշորն կտոր–կտոր անում՝ վիրավորին փաթաթելու համար։ Սեղմակապի փոխարեն օգտագործում էինք զինվորի գոտին, իսկ սպլինտի փոխարեն՝ ծառի ճյուղ։ Ջերմ վերմակի փոխարեն՝ սպանվածի վաշտային վերարկուն»։

Բանակային զորքերի համար ռազմական գործողություններ իրականացնելը չափազանց դժվար էր՝ անհնար էր ամրություններ ու բլինդաժներ կառուցել, զինամթերքի պակաս կար։

Դմիտրիևի հուշերից, 327-րդ հրաձգային դիվիզիայի 894-րդ հրետանային գնդի հրամանատարական դասակի հրամանատար․

Հեռավորությունը դեպի ետևի պահեստներ ավելի քան 50 կմ էր, իսկ այնտեղ և հետ ճանապարհը տևեց 5-6 օր։ Որքա՞ն կարող է մարդը բերել, եթե լիցքավորմամբ յուրաքանչյուր պատյան կշռում է 30 կգ։

Խորհրդային հարձակումը կանգ է առել. Գերագույն հրամանատարության շտաբը, ոչ առանց պատճառի, կարծում էր, որ գործողության ձախողման էական պատճառներից մեկը Վոլխովի ճակատի և Լենինգրադի ճակատի 54-րդ բանակի ուժերի գործողությունների համակարգման բացակայությունն է: Այսինքն՝ ճակատները ոչ թե միաժամանակ, այլ տարբեր ժամանակահատվածներում սկսեցին իրենց հարձակումները, ինչը թույլ տվեց թշնամուն հաջողությամբ մանևրել իր զորքերը՝ հերթով հետ մղելով խորհրդային զորքերի հարձակումները։ Ապրիլի 21-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը որոշեց ապրիլի 23-ից միավորել Վոլխովի և Լենինգրադի ճակատները Լենինգրադի ռազմաճակատի կազմում։ Այս որոշումը գնահատվել է և այժմ էլ գնահատվում է որպես սխալ, քանի որ Ա. Մ. Վասիլևսկու խոսքերով․«Շատ շուտով պարզ դարձավ, որ ինը բանակներ, երեք առանձին կորպուսներ և երկու զորախմբեր ղեկավարելը, որոնք բաժանված էին թշնամու կողմից գրավված գոտով, ոչ միայն դժվար է, այլև՝ անհնար»։

Միավորված ուժերի հրամանատարությունը վստահվել է Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատար Մ.Ս. Խոզինը, իսկ 1942 թվականի ապրիլի 21-ին բանավոր հանձնարարվել է մշակել 2-րդ հարվածային բանակի կաթսայից դուրս բերելու ծրագիր։ 1942-ի ապրիլի 30-ին Լենինգրադի ռազմաճակատի ռազմական խորհուրդը և Վոլխովի զորքերի խումբը հրաման արձակեցին, որ 2-րդ հարվածային բանակը անցնի պաշտպանական գործողությունների, քանի որ բանակի հետ գործնականում հաղորդակցություն չկար, և «Լյուբանի վրա նրա գործողության ցանկացած զարգացում կկանգնեցվի Սպասնոյ Պոլիստի միջև նեղ անցումով»: Հրամանը նախատեսում էր զորքերի աստիճանական դուրսբերում 2-րդ հարվածային բանակից և 59-րդ բանակի կողմից Սպասկայա Պոլիստի վրա հարձակումների շարունակությունը։

Այսպիսով ավարտվեց խորհրդային զորքերի հարձակողական գործողությունը։ Սկսվել է 2-րդ հարվածային բանակը շրջապատումից ազատելու գործողությունը։

### Լենինգրադի ճակատ
#### Կռիվ Պոգոստի շրջանում. Հարձակման առաջին փորձերը՝ հունվարի 4–11
1942 թվականի հունվարի 4-ին Լենինգրադի ռազմաճակատը հարձակում սկսեց 54-րդ բանակի ուժերի հետ։ Այսպիսով, ռազմաճակատների գործողությունների միջև կոորդինացման բացակայությունը տեղի ունեցավ գործողության առաջին իսկ օրերից։ Բանակը առաջ է շարժվել, ինչպես հրամայված էր Դեկտեմբերյան շտաբի հրահանգով Տոսնոյի ընդհանուր ուղղությամբ այն գծից, որին հասել էր Տիխվինի հարձակողական գործողության ժամանակ՝ Վորոնովո-Մալուկսա՝ Սոկոլի Մոխ ճահճի հարավային ափ: Բանակի երթուղում Պոգոստե կայարանում պաշտպանությունը, կայարանում և դրա մոտակայքում երկաթուղային ամբարտակը պահում էին 11-րդ և 269-րդ հետևակային դիվիզիաները: Սառած թմբում տեղադրվել են ամրություններ, գնդացիրների բներ և դեղատուփեր, թմբի մոտեցումները ականապատված էին և լցված խոչընդոտներով։

Արդեն 1941 թվականի դեկտեմբերի կեսերից 54-րդ բանակը տարբեր հաջողություններով կռվել է Պոգոստի շրջանում: Այսպիսով, դեկտեմբերի 15-ից Պոգոստեն հարձակվել է 281-րդ հրաձգային դիվիզիայի կողմից: Հարձակման առաջին օրը նա հաջողության չհասավ, բայց հաջորդ օրը գնդերից մեկին հաջողվեց կտրել երկաթուղին կայարանի մոտ։ Դեկտեմբերի 17-ին դիվիզիային հաջողվեց գրավել Պոգոստեն, բայց ոչ երկար,հաջորդ օրը գերմանական զորքերը հակահարձակման անցան և դիվիզիայի մի մասը դուրս քշեցին կայարանից: Դեկտեմբերի 27-ին 281-րդ հրաձգային դիվիզիան կրկին կտրեց ճանապարհը Պոգոստեից 2 կմ հյուսիս-արևելք, 80-րդ հրաձգային դիվիզիան կտրեց ճանապարհը Ժարոկ խաչմերուկում, իսկ 311-րդ հրաձգային դիվիզիան ոչ միայն կտրեց ճանապարհը Պոսադնիկով կղզու և Լարիոնով կղզու վրա, այլև ճեղքեց երկաթուղային ճանապարհը դեպի հարավ և առաջ շարժվեց դեպի հարավ:

Այսպիսով, հունվարի 4-ին բանակի ձեռնարկած գրոհը նախորդների շարքի վերջին հարձակումն էր միայն։ Բանակը կարողացավ տեղ-տեղ առաջ շարժվել մինչև 4-5 կմ հեռավորության վրա, սակայն մոտեցող 12-րդ տանկային դիվիզիան հետ շպրտվեց իր սկզբնական դիրքերը։

Բանակի գոտում մարտերը չեն դադարել մինչև ընդհանուր հարձակման ամսաթիվը։ Այսպես, հունվարի 10-11-ին 281-րդ հրաձգային դիվիզիան և 3-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան ներխուժել են Պոգոստյե և ներխուժել կայան, սակայն հետ են շպրտվել։

#### Հունվարի 13-17-ին առաջխաղացման փորձեր
54-րդ բանակը հունվարի 13-ին կրկին անցավ հարձակման Վոլխովի ճակատի զորքերի հետ միաժամանակ՝ հարձակողական գործողության նոր պլանի հիման վրա, ըստ որի անհրաժեշտ էր գրավել Հոկտեմբերյան երկաթուղին և վերցնել Տոսնոն հինգ օրում, բայց հաջողության չհասավ: Մասնավորապես, բանակի մարտերը բնութագրվում են 13-րդ պահակային հրաձգային գնդի մարտական օրագրի տվյալներով:

13-ը հունվարի՝ երեք անհաջող գրոհ,

14-ը հունվարի՝ հաջողվեց ներթափանցել երկաթուղային գծից այն կողմ, սկսվեց ձեռնամարտ, սակայն հետ շպրտվեցին,

15-ը հունվարի՝ երեք գումարտակից ձևավորվեց մեկ՝ գործող սվիններով ընդամենը 8 (յոթ) մարդ,

16-ը հունվարի՝ գունդը ստացավ համալրում՝ 170 մարդ։

54-րդ բանակի գործողությունների մատյանից.

Բանակի ստորաբաժանումները ճակատի ողջ երկայնքով մարտնչել են հակառակորդի դեմ։ Նրանք չկարողացան ճեղքել պաշտպանությունը և արդյունավետորեն զբաղեցնում են իրենց նախկին դիրքը։ Հունվարի 14-ին 285-րդ հետևակային դիվիզիայի առաջապահ ստորաբաժանումները գրավել են Ժարոկ հանգույցը, սակայն դուրս են մղվել և հետ են քաշվել։ (...) 281, 3-րդ գվարդիական, 11-րդ, 285-րդ հետևակային դիվիզիաները զգալի կորուստներ են կրել: (...) Գործողության պլաններ չեն մշակվել, հետախուզությունը բավարար չափով չի ծածկել տարածքը, և հետախուզություն չի իրականացվել գործողությանը նախապատրաստվելու համար հասանելի կարճ ժամանակի պատճառով:

#### Երկարատև մարտեր հունվարի վերջին - մարտի սկզբին
Հունվարի 17-ին բանակի գրոհն ընդհանրապես դադարեց՝ թե՛ կորուստների, թե՛ զինամթերքի սպառման պատճառով։ Գեներալ Ֆեդյունինսկին բանակը ղեկավարում էր շտաբից՝ օգտագործելով քարտեզ՝ դիվիզիաներին տալով հարձակման մոտավոր ուղղություն։ Հաղորդակցությունները հաճախ խզվում էին, և հետախուզությունը վատ էր աշխատում: Գնդերը խիտ անտառում կորցրին իրենց դիրքերը և հայտնվեցին սխալ վայրերում։ Հրացաններն ու գնդացիրները հաճախ չէին կրակում ցրտի պատճառով, հրետանին կրակում էր դատարկ տարածքների, իսկ երբեմն էլ՝ սեփական տարածքների վրա։ Պարկուճներ չկային։ Այդ ժամանակ բանակը դիրքեր էր գրավել գծի երկայնքով՝ Պուշեչնայա լեռ, Լոդվա, Մալուկսա կայարան, Պոգոստիե կայարան, Պոսադնիկով կղզի, Նովյե Կիրիշի գյուղ։ 311-րդ հրաձգային դիվիզիան գործել է թիկունքում՝ երկաթուղու հետևում։ Մինչև փետրվարի 11-ը բանակը համեմատաբար փոքր մարտեր մղեց՝ շարունակաբար հարձակվելով Պոգոստեի, Վինյագոլովոյի վրա և փորձելով անցնել Մգա։ Պոգոստիե կայանը, ըստ երևույթին, ազատագրվել է հունվարի վերջին. Դժվար է ավելի հստակ ամսաթիվ հաստատել։

Աշխատելով Պոգոստեի համար մարտերի մասնակիցների հուշերի հետ՝ ես երբեք չեմ հանդիպել կայանի ամբողջական ազատագրման ամսաթվին։ Այցելություն գերմանացիներից:

Փետրվարի 11-ից բանակը, շրջապատումից դուրս եկած և համալրված 311-րդ դիվիզիայով, որպես հիմնական հարվածային ուժ՝ 122-րդ, ապա 124-րդ տանկային բրիգադների տանկերի աջակցությամբ, անցավ հարձակման։ 1942 թվականի փետրվարի մնացած ամբողջ ընթացքում և մարտի առաջին տասնօրյակում 54-րդ բանակը կրծում է թշնամու պաշտպանությունը Պոգոստեի մոտ և նրա հարավ-արևելքում, ինչպես նաև արևմուտքում՝ փետրվարի 8-ին ճեղքելով երկաթուղով դեպի Վինյագոլովո: Ճակատամարտեր էին մղվում յուրաքանչյուր հենակետի համար, որը ստեղծվել էր այնպիսի գյուղերում, ինչպիսիք են Դուբոկը, Շալան և Ժարոկ հանգույցը:

#### Հարձակումը Լուբանի վրա
Փետրվարի 26-ին շտաբը հրամայեց զորացնել բանակը և մարտի 1-ից ոչ ուշ անցնել հարձակման, բայց ոչ Տոսնո, այլ ավելի իրատեսական ուղղությամբ փոխված պլանների համաձայն՝ Լյուբանի վրա, որտեղ բանակը պետք է միավորեր ուժերը 2-րդ հարվածային բանակի հետ։ Փետրվարի 28-ին 98-րդ տանկային բրիգադով համալրված 4-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսը տեղափոխվեց բանակ:

Մարտի 10-ին որոշ հաջողություններ գրանցվեցին. 285-րդ հրաձգային դիվիզիան Ժարոկ հանգույցով հատեց երկաթուղին, Հակառակորդի դիմադրությունը կոտրվել է նաև 281-րդ, 198-րդ և 11-րդ դիվիզիաների գոտում։ Մարտի 12-ին 16-րդ տանկային բրիգադից տանկերի հետ մարտի բերված 294-րդ հրաձգային դիվիզիան գրավում է Շալա գյուղը, մարտի 14-ին 115-րդ և 285-րդ հրաձգային դիվիզիաները վերջապես անցնում են Ժարոկ հանգույցը: Բանակի զորքերի այս հարձակումը խափանեց գերմանական հարձակումը Վոլխովի ճակատի դեմ, որը նախատեսված էր մարտի 13-ին, քանի որ գերմանական հրամանատարությունը ստիպված էր վերատեղակայել զորքերը:

Մարտի 16-ին մարտում բերվեց 4-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսը, և բանակը շարունակեց գրոհը Լյուբանի ուղղությամբ Կոնդույա, Սմերդինյա, Կորոդինյա բնակավայրերի ուղղությամբ՝ ազատագրելով այն, որը մարտի վերջին կարողացավ հասնել Տիգոդա գետ, որը գտնվում է Լյուբանից 230 կիլոմետր հեռավորության վրա: Այնտեղ հակառակորդը, օգտագործելով ռեզերվներ, կանգնեցրեց բանակի զորքերը։ Գերմանական պաշտպանությունը ճեղքելու հետագա բոլոր փորձերը մնացին անհաջող, ինչպես նաև եզրերի երկայնքով բեկման գոտին ընդլայնելու փորձերը։

Այսպիսով, 54-րդ բանակը չկարողացավ միավորել ուժերը Լյուբանի Վոլխովի ճակատի հետ, և գործողությունն ամբողջությամբ դատապարտված էր, Ապրիլի կեսերին բանակը անցավ պաշտպանական դիրքի։ 4 ամսվա ընթացքում բանակի գործողությունների արդյունքը եղավ երկաթուղու երկայնքով պաշտպանության ճեղքումը և տարածքի գրավումը 20 կիլոմետր խորության վրա, իսկ ռազմաճակատի երկայնքով մինչև 22 կիլոմետր։ Երկաթուղային գծի բացը ընդամենը 15 կիլոմետր երկարություն ուներ, որից 8-ը ճահիճներ էին:

###### Առաջին գծի ավիացիան
Լենինգրադի ռազմաճակատի ռազմաօդային ուժերի բազայի վրա ստեղծվել է Վոլխովի ռազմաճակատի ռազմաօդային ուժերը: 1942-ի հունվարի սկզբին դրանք համալրվեցին վեց ավիացիոն գնդերով, որոնք հագեցված էին հիմնականում հնացած թեթև ինքնաթիռներով Po-2, P-5 և P-Z: Այս ինքնաթիռները կազմում էին Վոլխովի ճակատի ամբողջ ավիապարկի մոտավորապես կեսը, որը կազմում էր 211 ինքնաթիռ։ Այդ մեքենաների օգտագործումը հնարավոր էր միայն գիշերը, քանի որ ցերեկը դրանք դառնում էին թշնամու մարտիկների համար հեշտ զոհ: Այս ինքնաթիռները չէին կարող աջակցել ցամաքային զորքերին կամ օգտագործվել որպես հարվածային ուժ՝ ոչնչացնելու թշնամու պաշտպանական ամրությունները: Խորհրդային Միության հերոս, ավիացիայի գեներալ-մայոր Ի. Պ. Ժուրավլևը  նշանակվել է Վոլխովի ռազմաճակատի ռազմաօդային ուժերի հրամանատար:

1942 թվականի հունվարի 12-ի դրությամբ Լենինգրադի ճակատային ռազմաօդային ուժերն ուներ 139 սպասարկվող ինքնաթիռ, մինչդեռ Բալթյան նավատորմի ռազմաօդային ուժերը, որոնք ներգրավված էին ցամաքային ուժերին օժանդակելու գործում, ուներ 91 սպասարկվող ինքնաթիռ: Ինքնաթիռների այս թիվը չափազանց անբավարար էր ցամաքային զորքերի հարձակողական գործողություններին աջակցելու համար, բացի այդ, կործանիչներից մի քանիսը օգտագործվել են Լադոգայի երթուղին ծածկելու համար: Ըստ իրենց հենակետային և մարտական տարածքի՝ ռազմաճակատային և ռազմածովային ավիացիան բաժանված էր Լենինգրադի և Արևելյան խմբերի:

Այս ժամանակահատվածում նկատվեց հակառակորդի երկաթուղային տրանսպորտի զգալի աճ, ինչը Լենինգրադի ռազմաօդային ուժերին պահանջեց ուժեր հատկացնել թշնամու հաղորդակցությունը խափանելու համար։ Սակայն այդ նպատակով բավականաչափ ռմբակոծիչ ինքնաթիռներ չկային, և այդ պատճառով ինքնաթիռը գործում էր փոքր խմբերով՝ հարվածներ հասցնելով ամենազգայուն տարածքներին: Հունվարի 20-ից փետրվարի 22-ը ռմբակոծվել են 20 երկաթուղային կայարաններ:

Մեր ավիացիայի հիմնական խնդիրն էր առաջխաղացող ստորաբաժանումները ծածկել հակառակորդի ավիացիայի հարձակումներից։ Այս ժամանակահատվածում Լենինգրադի ռազմաօդային ուժերը աջակցում էին 54-րդ և 55-րդ բանակների զորքերին։ Վոլխովի ռազմաօդային ուժերն աջակցել են 2-րդ հարվածային բանակի հարձակմանը:

1941 թվականի դեկտեմբերի վերջին Լենինգրադի մոտ կար մոտ 200 գերմանական ինքնաթիռ, իսկ 1942 թվականի մարտին՝ մոտ 400։ Վոլխովի ճակատային ռազմաօդային ուժերում կործանիչները կազմում էին ճակատի ողջ ավիացիոն ուժի միայն 25%-ը: Միայն մարտի վերջին ռազմաօդային ուժերը համալրվեցին Գլխավոր հրամանատարական պահեստային ավիացիայի կողմից։ Թշնամու ինքնաթիռների դեմ պայքարի հիմնական բեռը ընկավ Լենինգրադի ռազմաճակատի և Բալթյան նավատորմի օդաչուների վրա:

Մեկ ամսվա ընթացքում՝ 1942 թվականի փետրվարի 22-ից մինչև մարտի 21-ը, Լենինգրադի ռազմաճակատի և Բալթյան նավատորմի օդաչուները անցկացրել են 62 օդային մարտ և խոցել թշնամու 72 ինքնաթիռ։ Մեր կորուստները կազմել են 14 ինքնաթիռ։ Բազմաթիվ ռմբակոծություններ են իրականացվել Կրասնոգվարդեյսկի և Սիվերսկայա օդանավակայանների վրա, որտեղ տեղակայված են եղել հակառակորդի ինքնաթիռները։ Ոչնչացվել է 40 գերմանական ինքնաթիռ:

## Վիրահատության արդյունքները
2-րդ շոկի, 52-րդ, 59-րդ և 54-րդ բանակների գործողությունը զգալի աջակցություն ցուցաբերեց Լենինգրադի պաշտպաններին, ովքեր կարող էին չդիմանալ նոր հարձակման, դուրս բերեցին թշնամու ավելի քան 15 դիվիզիա (ներառյալ 6 դիվիզիա և մեկ բրիգադ, որը տեղափոխվեց Արևմտյան Եվրոպայից ) և թույլ տվեց խորհրդային զորքերին տեղակայել Լենինգրադի մոտ: Միևնույն ժամանակ, գերմանական հրամանատարությունը 1942 թվականի սկզբին Լենինգրադը գրոհելու գործողություններ չի նախատեսել։ Այս առումով ավելի օբյեկտիվ է թվում այն վարկածը, որ խորհրդային հարձակումը խափանեց գերմանական զորքերի պլանավորված գարուն-ամառ կրկնվող հարձակումը Տիխվինի վրա՝ նպատակ ունենալով կապել նրանց Սվիրի ֆիննական զորքերի հետ: Սա, ըստ երևույթին, դարձավ խորհրդային զորքերի միակ օպերատիվ ձեռքբերումը։

18-րդ գերմանական բանակի հրամանատարությունը նշել է,  որ «եթե այս բեկումը զուգակցվեր Լենինգրադի ճակատի ճակատային հարձակման հետ, ապա 18-րդ բանակի զգալի մասը կկորցներ, իսկ նրա մնացորդները ետ կշպրտվեին դեպի արևմուտք»։ Սակայն Լենինգրադյան ճակատն այն ժամանակ չկարողացավ անցնել հակահարձակման։

Այն նպատակներին հասնելու տեսանկյունից, որ խորհրդային հրամանատարությունը դրել էր գործողության համար, այն ավարտվեց անհաջողությամբ բոլոր ուղղություններով։ Տարածքային ձեռքբերումները սահմանափակվեցին Վոլխովի մի քանի կամուրջներով և Պոգոստի շրջանում փոքր ներթափանցմամբ։ Ոչ Վոլխովի վրա գերմանական զորքերի խմբին ջախջախելու նվազագույն առաջադրանքը, ոչ Լենինգրադի շրջափակման վերացումը, ոչ էլ նույնիսկ Հյուսիսային բանակի խմբին ջախջախելու և Լուգայի ճակատ հասնելու գլոբալ առաջադրանքը չկատարվեցին։

## Գործողության ձախողման պատճառները
Լուբանի գործողության անհաջող ավարտը և՛ օբյեկտիվ, և՛ սուբյեկտիվ պատճառների արդյունք էր։ Օբյեկտիվ պատճառները ներառում են, առաջին հերթին, հակառակորդի զգալի գերազանցությունը տեխնիկական միջոցների և զինամթերքի մատակարարման հարցում, չնայած անձնակազմի մեջ խորհրդային բանակի բազմակի առավելությունին, ինչպես նաև բոլոր մակարդակներում ռազմական գործողություններ կազմակերպելու խորհրդային հրամանատարության սխալներին: Այս կապակցությամբ Մյասնոյ Բորի մարտերի մասնակից օդային մարշալ Ա.Պ.Սիլանտևը նշել է․

Երբ Վոլխովի ճահիճներում կործանվեց 2-րդ հարվածային բանակը, մենք տեսանք, որ դա Գերագույն գլխավոր հրամանատարի սխալ հաշվարկի արդյունքն էր։ Ես վեց ամիս կախվեցի այս բանակի վրա և այնտեղ շատ ընկերներ կորցրի։ Բանակի մահը հազարավոր զինվորների ու սպաների ամենամեծ ողբերգությունն էր, որի ողջ մեղքը հետագայում բարդվեց դավաճան գեներալ Վլասովի վրա։ Դավաճանին արդարացնելն աբսուրդ է, բայց ճշմարտությունն այն է, որ նա բանակը ժառանգել է աղետալի վիճակում։

Ըստ պատմաբան Բ. Ի. Գավրիլովի, 2-րդ հարվածային բանակի ճակատագիրը հիմնականում որոշվել է 1942 թվականի ձմեռային ամբողջ արշավի պլանավորման սխալ հաշվարկներով, որոնք կատարվել են շտաբի և անձամբ Ի.Վ. Ստալինի կողմից. Սա հանգեցրեց աղետների Վյազմայի մոտ, Ղրիմում, Խարկովի մոտ, Մյասնոյ Բորում, իսկ հետո ավարտվեց գերմանական բեկումով դեպի Ստալինգրադ և Կովկաս: Մասնավորապես․

Վոլխովի ճակատի հետ կապված ռազմավարական ղեկավարության ցածր մակարդակը դրսևորվեց շտաբի հրամանով 2-րդ հարվածային բանակը մտցնելու նեղ բացվածքի մեջ, որը հազիվ էր ճեղքվել թշնամու պաշտպանությունից: Ստալինի հետագա հրամանները նույնպես խորապես սխալ եղան, երբ անխոհեմ շտապողականությունը տեղի տվեց բանակը շրջապատումից դուրս բերելու հրամանի չափից դուրս ձգձգմանը: Միգուցե Ստալինը միտումնավոր զոհաբերեց շրջապատված բանակը` հույսը դնելով թշնամու զորքերը անմիջապես Լենինգրադից դեպի այն շեղելու վրա մինչև վերջին հնարավոր պահը: Վոլխովի ճակատի և Լենինգրադի ճակատի 54-րդ բանակի միջև համագործակցություն հաստատելու շտաբի անկարողությունը նույնպես բացասական դեր խաղաց Լյուբանի գործողության իրականացման գործում, մինչդեռ ճակատների միջև համագործակցության ապահովումը շտաբի անմիջական գործառույթներից մեկն է: 54-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների ընդհանուր հարձակման պլանը շտաբը մշակել է միայն փետրվարի 28-ին, երբ Լյուբանի վրա Վոլխովի գրոհն արդեն ավարտվել էր: Ստալինի մեկ այլ խոշոր սխալ հաշվարկը Վոլխովի ճակատը լուծարելու որոշումն էր, որն իր հերթին ծանր հետևանքներ ունեցավ։

Սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ գործոնները ներառում են ավագ և միջին հրամանատարական անձնակազմի վատ մասնագիտական պատրաստվածությունը, ինչը սրել է 1942 թվականին Լյուբանի և այլ գործողությունների իրականացման մյուս բոլոր թերությունները:

Սուբյեկտիվ գործոնը ներառում է Վոլխովի բանակների ղեկավարության վրա բացասական ազդեցությունը Վոլխովի ճակատի շտաբի շտաբի ներկայացուցիչներից Լ.Զ.Մեխլիս, Կ.Է. Վորոշիլովը և Գ.Մ.Մալենկովը։ Ընդգծվում է, որ նրանց խնդիրն էր ոչ թե համակարգել Վոլխովի և Լենինգրադի ճակատների գործողությունները, այլ ճնշում գործադրել Կ.Ա.Մերեցկովի և բանակի հրամանատարների վրա, որպեսզի «ամեն գնով» կատարեն Ի. Սա հանգեցրեց մարդկանց և ռեսուրսների անհարկի կորուստների: Ըստ Բ. Ի.Գավրիլովաի․

Շտաբի ներկայացուցիչները ոչինչ չարեցին Վոլխովի ճակատի և 2-րդ հարվածային բանակի վիճակը բարելավելու համար։ Մեխլիսը, Վորոշիլովը և Մալենկովն իրենց կարողություններով կարող էին կատարել միայն կուսակցական կոմիսարների առաջադրանքները, սակայն զորքերի անմիջական ղեկավարումը նրանց ուժերից վեր էր։

Պատմաբան Ն.Բ. Օլեյնիկը մատնանշում է գործողության ձախողման հետևյալ պատճառները. ընդհանուր առմամբ խորհրդա-գերմանական ճակատում իրավիճակի սխալ գնահատում, Վոլխովի ճակատի վերակազմավորումը, հրամանատարության և անձնակազմի անպատրաստությունը, ինչպես նաև երկրի տնտեսությունը գործողության համար, չափազանց սեղմ ժամկետներ, ռազմաճակատների միջև կոորդինացման բացակայություն, հակառակորդի ուշադրության և հակահարվածի հիմնական թերությունները. համապատասխան ճանապարհային ցանցի բացակայություն։.

Լենինգրադի ռազմաճակատի և Լենինգրադի ռազմաճակատի (ցրված Վոլխովի ճակատ) զորքերի Վոլխովի ուղղության խմբի հրամանատար Մ.Ս. Խոզինը պարտության պատճառները տեսնում է զորքերի հրամանատարության բոլոր մակարդակների (շտաբի և բանակների հրամանատարական կազմի) գործողություններում, բացառությամբ ճակատային մակարդակի։

Ամերիկացի պատմաբան Դեյվիդ Գլանցը անալոգիա է անում 1941-42 թվականների ձմեռ-գարուն ժամանակահատվածում Կարմիր բանակի այլ հարձակողական գործողությունների հետ, որոնք նույնպես անհաջող ավարտվեցին զգալի կորուստներով։ Ըստ Գլանցիի, նման գործողությունները ներառում են․
* Դեմյանսկի հարձակողական գործողություն (մարտի 1-ապրիլի 30)
* Ռժև-Վյազմա ռազմավարական հարձակողական գործողություն (հունվարի 7 - փետրվարի 18)
* Բոլխովի օպերացիա (մարտի 24 - ապրիլի 3)
* Կուրսկ-Օբոյանսկ գործողություն (հունվարի 3-26)
* Բարվենկովո-Լոզովսկայա գործողություն (հունվարի 7 - ապրիլի 30)
* Ղրիմի հարձակում (27 փետրվարի - 15 ապրիլի 1942 թ.)
Ըստ Գլանցի, խորհրդային հարձակման ձախողման պատճառը Վերմախտի ուժերի գերագույն հրամանատարության շտաբի ընդհանուր թերագնահատումն էր և Կարմիր բանակի հնարավորությունների գերագնահատումը, ինչպես նաև Կարմիր բանակի ուժերի ցրումը բազմաթիվ ուղղություններով։

## Կորուստներ
### ԽՍՀՄ
Ըստ «Ռուսաստանը և ԽՍՀՄ-ը 20-րդ դարի պատերազմներում» ուսումնասիրության՝ Լյուբանի գործողության ժամանակ (1942թ. հունվարի 7-ից մինչև ապրիլի 30-ը) Վոլխովյան ճակատի և Լենինգրադյան ճակատի 54-րդ բանակի անդարձ կորստները կազմել են 95 064 մարդ, սանիտարական (վիրավորներ, հիվանդներ և այլն)՝ 213 303 մարդ, ընդհանուր՝ 308 367 մարդ (94.67 %): Այսպիսով, գործողության ընթացքում յուրաքանչյուր քսան զինվորից միայն մեկն է ողջ մնացել, չի գերի ընկել և չի վիրավորվել (5.33 %):

Պաշտոնական թիվը վիճելի է։ Այսպիսով, որոշ պատմաբաններ խորհրդային զորքերի կորուստները գնահատում են 156-158 հազար սպանված (հաշվի առնելով 2-րդ հարվածային բանակի շրջապատից դուրս բերելու հետագա գործողությունը)։

### Գերմանիա
Գերմանական կորուստները զգալիորեն ավելի քիչ էին, սակայն դրանք հնարավոր չեղավ հաստատել։ Գերմանական ընդհանուր կորուստների մասին կարելի է դատել առանձին ստորաբաժանումների և ստորաբաժանումների կորուստների տվյալների հիման վրա։ Այսպիսով, 215-րդ հետևակային դիվիզիան, որը գտնվում էր 2-րդ հարվածային բանակի առաջնագծում|2-րդ հարվածային բանակի առաջնագծում, 1941 թվականի նոյեմբերի 23-ից (մասնակցել է 52-րդ բանակի դեմ մարտերին Մալայա Վիշերա շրջանում պաշտպանության ժամանակ) մինչև 1942 թվականի հուլիսի 18-ը տարել է ջախջախիչ մարտերը (1942 թ. 2-րդ հարվածային բանակ) ընդհանուր առմամբ կորցրեց 961 զոհ (այդ թվում՝ 20 սպա), 3119 վիրավոր (այդ թվում՝ 64 սպա), 180 անհետ կորած (ենթասպաներ և զինվորներ)։

## Նշումներ
### Մեկնաբանություններ

### Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Հուշեր
* 
* 
* 
* 
* *Хозин М. С.* Об одной малоисследованной операции. // Военно-исторический журнал. — 1966. — № 2.
* 

### Պատմական հետազոտություն
* *Агапов М. М.* Любанская операция (ход боевых действий и мужество воинов). Часть 1 Наступательная операция (07.01.1942 г.- 30.04.1942 г.) М.2005 −294с.; Часть 2 Оборонительная операция и операция по выводу войск 2-й ударной армии из окружения (30.04.1942 г.-10.07.1942 г.) М:Комтехпринт 2010 — 311с; Часть 3 Документы Ставки ВГК, Генерального штаба Красной Армии и фронтов (имеющие отношение к Любанской операции) М:Комтехпринт 2009—156 с.
* 
* 
* *Гуркин В. В., Круглов А. И.* Жупел Мясного бора: О Любанской наступательной операции и выводе войск 2-й ударной армии из окружения в 1942 г. // «Военно-исторический журнал». — 1999. — № 5. — С.18-25.
* *Жеребов Д. К.* Любанская операция 1942 года. // «Новый часовой». — 1999. № 8/9. — С.180-189.
* 
* 
* Любанская наступательная операция: Январь-июнь 1942 г. Боевые действия Второй ударной армии / Сост.: Крупица К. К., Иванова И. А. — СПб.: ИНКО, 1994. — 127 с.
* *Мосунов В. А.* Битва в тупике. Погостье. 1941—1942. — М.: Пятый Рим, 2017. — С. 240. — ISBN 978-5-9908265-6-4.
* 
* 
* 

### Գեղարվեստական ​​գրականություն
* 

## Ֆոտո նյութեր
* *Георг Гундлах*. Волховская битва. Документы ужаса: 1941—1942 год. Фотоальбом. 1942.

## Հղումներ
* Любанская наступательная операция (7 января — 30 апреля 1942 г.) на сайте Минобороны России
* Любанская наступательная операция, 7 января — 30 апреля 1942 г.
* Любанская операция 
* Любанская наступательная операция, 7 января — 30 апреля 1942 г.  *Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил.* М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001
* Воспоминания Н. И. Орлова о Долине смерти. 1980-е годы.
* *Вальтер Шельм, Ханс Мэрле.* Мемуары о боях 215-й Вюртемберг-Баденской пехотной дивизии = ERINNERUGSBUCH DER 215. I.D. Штутгарт: Союз ветеранов 215-й дивизии. Перевод: В. Н. Папешин.

### Տեսահոլովակ
*  Документально-публицистический фильм А. Пивоварова (2011).

Կատեգորիա:1942 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելաեվրոպական թատերաբեմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Լենինգրադի բլոկադա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն