Ինկերի գյուղատնտեսություն

[մինի|200x200փքս|Գյուղատնտեսական տեռասներ Ինկերի սուրբ հովտում, [Պերուի Պիզակի մոտ]]
**Ինկերի գյուղատնտեսություն,** հազարավոր տարիների երկրագործության և անասնապահության գագաթնակետը Հարավային Ամերիկայի բարձրադիր Անդեր լեռներում,  անապատներում և Ամազոնի խոնավ անտառներում: Այս երեք տարբեր միջավայրերը բոլորն էլ Ինկերի կայսրության մաս էին կազմում (մ.թ. 1438-1533թվականներ) և պահանջում էին տարբեր տեխնոլոգիաներ գյուղատնտեսության համար: Ինկերի գյուղատնտեսությունը բնութագրվում էր նաև աճեցվող մշակաբույսերի բազմազանությամբ, շուկայական համակարգի և փողի բացակայությամբ, եզակի մեխանիզմներով, որոնցով ինկերը կազմակերպում էին իրենց հասարակությունը: Անդյան քաղաքակրթությունը համարվում էր «ազնվական» քաղաքակրթություն՝ աշխարհում եղած վեց քաղաքակրթություններից մեկը, որոնք եղել են բնիկ և ոչ այլ քաղաքակրթություններից ածանցված։ Անդյան մշակաբույսերի և ընտանի կենդանիների մեծ մասը նույնպես ազնվացեղ էին, որոնք հայտնի չէին այլ քաղաքակրթություններին։ Կարտոֆիլը և քինոան եզակի մշակաբույսերի շարքում էին,ուղտերը (լամա և ալպակա) և ծովախոզուկները եզակի ընտանի կենդանիներ էին:

Ինկերի քաղաքակրթությունը հիմնականում գյուղատնտեսական էր։ Ինկերը պետք է հաղթահարեին Անդյան տեղանքի և եղանակի դժվարությունները: Նրանց գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների հարմարվողականությունը, որոնք մշակվել էին նախորդ մշակույթների կողմից, թույլ տվեց Ինկերին կազմակերպել տարբեր մշակաբույսերի արտադրություն չոր ափամերձ տարածքներից, բարձր և սառը լեռներից, ինչպես նաև տաք և խոնավ ջունգլիներից, որից հետո նրանք կարողացան դրանք վերաբաշխել այն գյուղեր, որոնք չունեին մուտք մյուս տարածաշրջաններ։ Գյուղատնտեսության մեջ այս տեխնոլոգիական նվաճումները հնարավոր չէին լինի առանց աշխատուժի, որը գտնվում էր Ինկերի կայսրի տրամադրության տակ, որը կոչվում էր Սապա ինկա, ինչպես նաև ինկերի ճանապարհները և պահեստավորման մեծ համակարգերը, որոնք թույլ էին տալիս նրանց հավաքել և պահել սնունդ,հետո բաշխել իրենց կայսրությունում։

## Շրջակա միջավայր
աջից|մինի|250x250փքս|Անդերի խորդուբորդ տեղանքում հողագործությամբ զբաղվելու համար կառուցվեցին տեռասներ
Ինկերի կայսրության կենտրոնը գտնվում էր Պերուի Անդյան բարձր սարահարթերում և լեռներում: Այս տարածքը 3000 մետր բարձրության վրա և բնութագրվում է ցածր կամ եղանակային տեղումներով, ցածր ջերմաստիճաններով և բարակ հողերով: Այս բարձրությունների վրա սառեցման ջերմաստիճաններ կարող են լինել տարվա ցանկացած ամսվա ընթացքում։

Անդերից դեպի արևմուտք գտնվում է Խաղաղ օվկիանոսը, որի ափը հաճախ կոչվում է աշխարհի ամենաչոր անապատը։ Գյուղատնտեսությունը հնարավոր է միայն Անդերից բխող բազմաթիվ գետերի ոռոգման ջրերով, որոնք անցնում են անապատով դեպի օվկիանոս: Անդերից դեպի արևելք Ամազոնի ավազանի վերևում գտնվող խորդուբորդ նախալեռներն են՝ առատ տեղումների, առատ բուսականության և արևադարձային կամ մերձարևադարձային ջերմաստիճանների տարածք:

## Աշխատանքի կազմակերպում
[ձախից|մինի|333x333փքս|Քինոայի դաշտը [Տիտիկակա լճի մոտ]]
Ինկերի կայսրությունում հասարակությունը խիստ կազմակերպված էր։ Հողը բաժանված էր հավասար բաժնեմասերով կայսրի, եկեղցեցու և հենց գյուղացիհողաների համար։ Անհատ հողագործներին հող է հատկացրել այլլուի առաջնորդը, որը բնորոշ է Անդերի թե՛ կեչուա և թե՛ այմարա խոսողներին բնորոշ ազգակցական խմբին: Անհատ հողագործներին հողի հատկացումը կախված էր ազգակցական կապից, սոցիալական կարգավիճակից և ընտանիքի անդամների թվից։ Հողագործներից իրենց արտադրանքի համար հարկ վճարելու փոխարեն պահանջվում էր աշխատել կայսեր հողերում և եկեղեցու հողերի վրա որոշակի ժամկետներով։ Պետական հողերում ինկերը հողագործներին տրամադրում էին միջոցներ՝ սերմեր, պարարտանյութ և գործիքներ։ Հողագործերը ներդրում էին կատարում իրենց աշխատանքով։ Համայնքները, ըստ էության, ինքնաբավ էին, աճեցնում էին տարատեսակ մշակաբույսեր, արածեցնում էին ուղտեր և գործվածքներ հյուսում։

Մասնավոր սեփականություն գոյություն ուներ թագավորական կալվածքների տեսքով, հատկապես Ինկերի մայրաքաղաք Կուսկոյի մոտ գտնվող Սուրբ հովտում։ Կայսրերը սովորաբար մեծ քանակությամբ հող էին բռնագրավում իրենց սեփական օգտագործման և շահագործման համար, և կալվածքը ժառանգվում էր կայսեր մահից հետո: Մաչու Պիկչուի հայտնի հնագիտական վայրը թագավորական կալվածք էր։ Թագավորական կալվածքներն օգտագործում էին տեղի աշխատուժը, բայց նաև համալրված էին յանակունա կոչվող ծառաների դասով, որոնք ղեկավարվում էին ուղղակիորեն ինկա ազնվականների կողմից և դուրս էին այլլու ազգակցական համակարգից։ Որոշ տարածքներում, օրինակ՝ Բոլիվիայի Կոչաբամբայի հովտում, պետական ֆերմաները նվիրված էին եգիպտացորենի արտադրությանը, որը հանդիսանում էր ինկերի հեղինակավոր բերքը, որը չէր կարող աճեցվել Անդերի բարձրադիր բարձունքներում։

Անապատի ափին գտնվող օազիսների հովիտներում բնակչությունն ավելի մասնագիտացված էր՝ բաժանված հիմնականում հողագործների և ձկնորսների, որոնց միջև առևտրային հարաբերություններ ունեն:

## Սննդի անվտանգություն
Անդերում բարձր սառը բարձրությունները, հարթ հողերի սակավությունը և կլիմայական անորոշությունը գյուղացիներիի վրա ազդող հիմնական գործոններն էին: Ինկաները, այլլուսների տեղական առաջնորդները և անհատ հողագործները մի շարք միջոցառումների միջոցով նվազեցրին աղքատ բերքի իրենց ռիսկը: Ուղղահայաց արշիպելագը բնորոշ էր Անդյան և Ինկերի գյուղատնտեսությանը։ Տարբեր մշակաբույսեր կարող էին աճեցնել միայն որոշակի բարձրություննեռրում կապված կլիմայական պայմաններից։ Կայսրության մարդիկ դիվերսիֆիկացնում էին իրենց գյուղատնտեսական արտադրությունը՝ ստեղծելով գաղութներ և փոխադարձ փոխհարաբերություններ այն բնակչության հետ, որոնք ապրում էին տարբեր, սովորաբար ավելի ցածր բարձրության վրա, քան Ինկերի կենտրոնը:Մյուս կողմից, տեղական իշխանություններին՝ այլուսներին տրամադրված հողերը հաճախ չէին լինում միմյանց մոտ, տարածված էին տարբեր բարձրություններում և կլիմայական պայմաններում՝ տարբեր ապրանքների արտադրություն իրականացնելու համար։ Ապրանքների փոխանակությունը տարբեր տարածքներում տեղի էր ունենում փոխադարձ հիմունքներով, այլ ոչ առևտրային եղանակով։

Ինկաները մեծ ուշադրություն էին դարձնում գյուղատնտեսական ապրանքների պահպանմանը, կառուցելով հազարավոր պահեստային սիլոսներ ( *qullqa* կամ *qollqas*) իրենց կայսրության յուրաքանչյուր հիմնական կենտրոնում և իրենց ընդարձակ ճանապարհային համակարգի երկայնքով։ Սարալանջին տեղակայումները օգտագործվել են պահեստում սննդամթերքը պահպանելու համար՝ օգտագործելով բնական զով օդը և քամին՝ ինչպես սենյակի, այնպես էլ հատակի տարածքները օդափոխելու համար։ Դրենաժային ջրանցքները և քարածածկ հատակները  օգնում էին սննդամթերքը չոր պահել։ Սնունդը կարելի է պահել մինչև երկու տարի այս ամբարներում, նախքան օդափոխության և ջրազրկման պատճառով փչանալը։ Չորացրած միսը, սառեցրած կարտոֆիլը ( չունյո ), եգիպտացորենը և քուինոան այն մշակաբույսերից էին, որոնք մեծ քանակությամբ պահվում էին ինկերի բանակի և պաշտոնատարության ապահովման և աղքատ բերքի տարիներից պաշտպանվելու համար:

Անհատ գյուղացիներն ու համայնքները բազմաթիվ տեխնիկաներ ունեին ռիսկերը նվազեցնելու համար: Գյուղացիները սովորաբար բազմաթիվ տարբեր, ցրված հողամասեր ունեին, որոնց վրա տարբեր մշակաբույսեր էին տնկում: Եթե մեկ կամ մի քանի մշակաբույսերի հարցում ձախողվեին, մյուսները կարող էին արդյունավետ լինել։ Անդերի շատ շրջաններում գյուղացիները, համայնքները և Ինկերի նահանգը կառուցեցին գյուղատնտեսական տեռասներ (անդերներ)՝ ավելացնելու վարելահողերի քանակը:Տեռասները նաև նվազեցրին ցրտահարության վտանգը, ավելացրեցին արևի լույսի ազդեցությունը, վերահսկեցին էրոզիան, բարելավեցին ջրի կլանումը և հողի օդափոխությունը։ Տեռասների կառուցումն ու օգտագործումը մշակաբույսերի համար թույլ տվեցին Անդերում գյուղատնտեսությունն ընդլայնել դեպի կլիմայական ծայրամասային տարածքներ։

Անապատի ափին պետք էր լայնածավալ ջրային համակարգեր՝ գյուղատնտեսությունը պահպանելու համար:Ցածրադիր վայրերի բնակչությունը ավելի մասնագիտացված էին, քան լեռներում բնակվող մարդիկ, որտեղ տարբեր համայնքներ կային՝ գյուղացիներ, ձկնորսներ, կավագործներ, հյուսողներ և ուրիշներ: Ինքնաբավության փոխարեն առևտուրը ծավալուն էր տարբեր արտադրողների միջև։ Ի տարբերություն բարձրադիր վայրերում ապրողների, ցածրադիր վայրերում ապրողները օգտագործում էին խեցիները և ոսկին որպես փողի ձև։ Այնուամենայնիվ, ափամերձ համայնքներում կոլեկտիվ կառավարման և փոխադարձության վրա նույն շեշտադրումը գերակշռում էր, ինչ Անդերում: Անդերի արևելյան կողմերը, որոնք սակավաբնակ են, վայելում են առատ տեղումներ և ավելի տաք ջերմաստիճան, քան բարձրավայրերը, սակայն ունենում են նաև գյուղատնտեսության հետ կապված խնդիրներ, ինչպիսիք են վերին տեղանքները։ Այս շրջանը կարևոր էր իր արևադարձային մշակաբույսերով, թռչունների փետուրներով, ոսկով և փայտով։

Ինկաները գյուղատնտեսական ապրանքներ էին տեղափոխում լամա քարավանով։ Օրինակ, Կոչաբամբայի պետական ֆերմայում աճեցված եգիպտացորենը նախ տեղափոխվեց Պարիայի շրջանային կենտրոն: Որոշ մասը պահվել է այնտեղ, իսկ մի մասը տեղափոխվել է Կուզկո։

## Մշակաբույսեր
ձախից|մինի|Ինկաների և նրանց նախորդների կողմից մշակվել է կարտոֆիլի մոտ 200 տեսակ
ձախից|մինի|Լաման ինկերի բեռնակիր կենդանին էր, սակայն այն բավական մեծ չէր, որպեսզի հեծնեին կամ օգտագործեին հող մշակելու համար
Մոտ 1000 մետրից մինչև 3900 մետր բարձրության վրա աճեցված հիմնական մշակաբույսը կարտոֆիլն էր։

Քինոան աճեցվել է մոտ 2300 մետրից մինչև 3900 մետր բարձրության վրա։ Եգիպտացորենը հիմնական մշակաբույսն էր, որն աճեցվում էր մինչև 3200 մ բարձրության վրա սովորաբար և 3500 մետր բարենպաստ վայրերում: Բամբակը Խաղաղ օվկիանոսի մերձակայքում գտնվող հիմնական մշակաբույսն էր և աճում էր մինչև 1500 մետր բարձրության վրա: Անդերի արևելյան լանջերին կոկան աճեցվում էր մինչև նույն բարձրության վրա, իսկ կասավան Ամազոնի ցածրադիր վայրերի հիմնական բերքն էր: Աճեցվել են նաև պալարներ, ինչպիսիք են օկան, մաշուան և մական։

Բացի այս հիմնական մշակաբույսերից, Ինկերի կայսրության ժողովուրդը մշակում էր մրգերի, բանջարեղենի, համեմունքների և բուժիչ բույսերի մեծ տեսականի: Աճեցվող  մթերքներից են լոլիկը, չիլի պղպեղը, ավոկադոն և գետնանուշը։ Շատ պտղատու ծառեր օգտագործվել են նաև բուսաբուծության մեջ: Բանանի պասյֆրուտը կարելի է աճեցնել 2000-ից 3200 մետր բարձրության վրա, լեռնային պապայան ՝ 500-ից 2700 մետր, նարանջիլան (կամ լուլո)՝ 500-ից 2300 մետր, իսկ հրվանդանը՝ փշահաղարջը ՝ 500-ից 2800 մետր։

## Անասնաբուծություն
Ինկերի գյուղատնտեսությունը ներառում էր ոչ միայն բերքի հսկայական տարածք, այլև բազմաթիվ հոտեր, որոնց թիվը հասնում է տասնյակ հազարների, կենդանիներ, որոշները բռնությամբ վերցված էին նվաճված թշնամիներից։ Այս կենդանիները լամաներ և ալպականեր էին, որոնց գոմաղբը օգտագործվում էր ցանքատարածությունները պարարտացնելու համար։ Լամաները և ալպակաները սովորաբար արածում էին Անդերում, մշակելի հողատարածքների վերևում, 4000 մետր բարձրության վրա (13000 ֆուտ) բարձրություն և նույնիսկ ավելի բարձր։ Լամաները և ալպակաները շատ կարևոր էին ապահովելով «բուրդ, միս, կաշի, շարժական հարստություն» և «փոխադրում»։ Ինկան նաև բուծում և ընտելացնում էր բադերի ու ծովախոզուկների՝ որպես մսի աղբյուր։ Անասնաբուծության, հատկապես լամաների և ալպակաների բուծման համադրությունը կարևոր էր ինկաների տնտեսության համար։

## Գյուղատնտեսական գործիքներ
աջից|մինի|205x205փքս|Ինկա գյուղացիներ,որոնք օգտագործում են չակի թակլա նկարիչ՝ Ֆելիպե Գուաման Պոմա դե Այալայ,1616թվական
մինի|200x200փքս|Ավանդական թիակ, որը դեռ օգտագործվում է Պերույում
Ինկյան գյուղացիները չունեին ձեռքով աշխատելու համապատասխան ընտանի կենդանիներ, ուստի նրանք կախված էին ձեռքի գործիքներից։ Այս գործիքները լավ հարմարված էին Անդերի լեռնային տեղանքին և սահմանափակ տարածությամբ տեռասների կամ անդենեների վրա, որտեղ նրանք հաճախ կառուցում և մշակաբույսեր էին աճեցնում։ Գործիքները, որոնք հիմնականում օգտագործվում էին, ներառում են՝

* *Չակի թակլա* (Chaki taklla), մարդկային ուժով աշխատող ոտքի գութան, որը բաղկացած է կոր սուր ծայրով փայտե ձողից, որը հաճախ պատրաստված է քարից կամ մետաղից։ Այս ձողի ծայրով անցնում էր մեկ այլ փայտե խաչաձող, որի վրա հողագործը կարող էր իր ոտքը դնել, որպեսզի այն ընկղմի հողի մեջ և ակոս առաջացնի։ Այս գործիքը դեռ օգտագործվում է Անդերում՝ հնձելու, ցանելու։
* *Ռաուկանա(Rawk'ana)*, մարկեղ՝ *չաչակումայի* բարակ փայտի թերթիկով 40 սմ-ից ոչ բարձր։ Այն օգտագործվում էր պալար հավաքելու, մոլախոտերը հեռացնելու և մանր սերմեր ցանելու համար։
* *Վակթանա (Waqtana),*կեչուական տերմին, որը նշանակում է  «մոլախոտեր կոտրող»։

*Չակի թակլան, ռաուկանան, վակթանան* օգտագործվել են Անդյան հողագործերների կողմից հազարավոր տարիներ շարունակ։

Սննդամթերքի արտադրության համար օգտագործվող այլ տեխնոլոգիաներ ներառում են բազմաթիվ գործիքներ, որոնք պատրաստված էին սուր քարերով, քարից կամ կավից։ Հացահատիկն աղալու համար օգտագործվում էր սանդ, որպեսզի հետագայում օգտագործվեին խոհարարության մեջ։

Քարե և կավե թխման վառարաններ օգտագործվում էին սննդամթերքի պատրաստման համար, որոնք վառվում էին թե՛ փայտից, թե՛ լամայի գոմաղբից։ Ընդհանուր առմամբ, պատրաստված սալաքարից, գյուղատնտեսական գործիքները,ինչպիսիք են թիակ, մոլախոտեր կտրողը և ոտքի գութանը օգտագործվում էին հողը փխրեցնելու և ավելի հեշտ մշակաբույսեր տնկելու համար։

Հողագործությունը տոնում էին ծեսերով ու երգերով։ Յոթ կամ ութ տղամարդկանցից բաղկացած թիմեր՝ նույնքան կանանց ուղեկցությամբ, հերթով կաշխատեին դաշտեր պատրաստելու համար։ Տղամարդիկ օգտագործում էին *չակի թակլա* ՝ հողը փխրեցնելու համար։ Այս աշխատանքը ուղեկցվում էր երգերով ու աղոթքներով, երբ նրանք միասնաբար հարվածում էին հողին: Իսպանացի քահանաները երգերն այնքան հաճելի էին համարում, որ դրանք ներառվում էին եկեղեցական ծառայություններում։

## Հողօգտագործում
Ինկերի հողագործները սովորեցին, թե ինչպես լավագույնս օգտագործել հողը՝ առավելագույնի հասցնելու գյուղատնտեսական արտադրությունը: Սա արտահայտվեց քարե տեռասների տեսքով, ապահովելու համար, որ կարևոր Անդերի հողը չվնասվի լեռների կողմից։ Այս տեռասները նաև օգնեցին մեկուսացնել բույսերի արմատները ցուրտ գիշերների ընթացքում և պահպանել հողի խոնավությունը՝ պահպանելով բույսերի աճը և ավելի ընդլայնել բարձրադիր վայրերում։ *Թիպոնը* Ինկերի կայսրության մի վայր էր, կառուցված հատուկ ազնվականների համար: Այն ուներ տեռասի պատեր, որոնք ունեին 6-15 ոտնաչափ բարձրություն։ Ինկան հաճախ ոռոգում էր այս տեռասները՝ օգտագործելով մոտակա սառցադաշտերից հալվող ջուրը։ Ինկան այս թարմ հալված ջուրը տեղափոխում էր մշակաբույսերի դաշտեր՝ կառուցելով ոռոգման ջրանցքներ ՝ ջուրը տեղափոխելու համար և ջրամբարներ ՝ ջուրը պահելու համար։ Մյուս մեթոդը, որ կիրառել էին ինկաները, ավելի շատ հողօգտագործման համար, եղավ խոնավ հողերի չորացումը՝ որպեսզի հասանելի լիներ հարստացված բերրի հողը՝ ծածկված մակերեսային ջրով։ Ինկան նաև հասկացավ ցանքաշրջանառության արժեքը և ամեն տարի տարբեր մշակաբույսեր էին ցանում նույն դաշտերում՝ վերականգնելով հողը և ավելի լավ բերք ստանալու համար։
Պատկեր:Moray_-_Qechuyoq.JPG|Ինկերի գյուղատնտեսական տեռասները Մորեյում
Պատկեր:Inca_terrace-en.png|Ինկերի տեռասային ոռոգման ճարտարագիտություն
Պատկեր:Nazca_irrigation_01.jpg|Անապատային շրջաններում վերգետնյա և ստորգետնյա պուքիոսները ոռոգում էին մշակաբույսերը
Պատկեր:Ingapirca_archaeo_01.jpg|Լամաները արածում էին Էկվադորի Ինգապիրկայի ավերակներում
Պատկեր:Peruvian_corn.jpg|Պերուական եգիպտացորեն


## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* McNeill, W. H. (1999). "How the Potato Changed the World's History". *Social Research*, 66(1), 67–83.
* Kelly, K. (1965). "Land-Use Regions in the Central and Northern Portions of the Inca Empire". *Annals Of The Association Of American Geographers*, 55(2), 327–338.
* Maxwell Jr., T. J. (n.d). *Agricultural Ceremonies OF THE Central Andes During Four Hundred Years of Spanish Contact*. Duke University Press.

## Գրականություն
*  Rostworowski, María: *Enciclopedia Temática: Incas*. .
*  Editorial Sol 90: *Historia Universal: América precolombina* .
*  Muxica Editores: *Culturas Prehispánicas* .
* Rivero Luque: *The use of the chakitaqlla in the Andes*, 1987.

## Արտաքին հղումներ
* http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Farming-Like-the-Incas.html 

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսության պատմություն
Կատեգորիա:Պերուի պատմություն