Բելովեժյան համաձայնագրեր

**Բելովեժյան համաձայնագիր (Բելովեժսկոյե Սոգլաշենիե)** **«Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագրի»** (ԱՊՀ) ոչ պաշտոնական անվանումն է, որը ստորագրվել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Բելառուսի Հանրապետության, ՌԽՖՍՀ-ի և Ուկրաինայի կողմից՝ որպես ԽՍՀՄ հիմնադիր պետություններ` ստորագրելով ԽՍՀՄ ստեղծման մասին պայմանագիրը (1922թ.):

Համաձայնագրում նշվում էր ԽՍՀՄ-ի լուծարումը որպես «միջազգային իրավունքի և աշխարհաքաղաքական իրականության սուբյեկտ» և հռչակվում էր Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծումը: Համաձայնագիրը ստորագրվել է երեք միութենական հանրապետությունների բարձրագույն պաշտոնյաների և կառավարությունների ղեկավարների կողմից՝ Ստանիսլավ Շուշկևիչ և Վյաչեսլավ Կեբիչ՝ Բելառուսի Հանրապետությունից, Բորիս Ելցին և Գենադի Բուրբուլիս՝ ՌԽՖՍՀ-ից, Լեոնիդ Կրավչուկ և Վիտոլդ Ֆոկին՝ Ուկրաինայից:

## Նախապատմություն
1990 թվականի դեկտեմբերին Խորհրդային Միության նախագահ Մ. Ս. Գորբաչովը, փորձելով կանգնեցնել ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, առաջարկեց նոր Միութենական պայմանագրի նախագիծ։ Այն աջակցվեց ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների չորրորդ համագումարի կողմից, որը որոշեց անհրաժեշտ համարել ԽՍՀՄ-ի պահպանումը որպես հավասար ինքնիշխան հանրապետությունների նորացված ֆեդերացիա, որտեղ բոլոր ազգությունների անձանց իրավունքներն ու ազատությունները լիովին երաշխավորված կլինեին:

1991 թվականի մարտի 17-ին անցկացվեց համամիութենական հանրաքվե, որի ժամանակ քաղաքացիների մեծամասնությունը (77%) քվեարկեց ԽՍՀՄ պահպանման և վերականգնման օգտին՝ բացառությամբ վեց հանրապետությունների բնակչության՝ երեք բալթյան հանրապետությունների (Լիտվա, Էստոնիա և Լատվիա), երկու անդրկովկասյան հանրապետությունների (Վրաստան և Հայաստան) և Մոլդովայի, որտեղ բարձրագույն իշխանությունները հրաժարվեցին հանրաքվե անցկացնել։
մինի|Լեոնիդ Կրավչուկը (ձախից), Ստանիսլավ Շուշկևիչը (կենտրոնում), Բորիս Ելցինը (աջից երկրորդը) և Վյաչեսլավ Կեբիչը (աջից)՝ ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագիրը ստորագրելուց հետո։
1991 թվականի գարնանը և ամռանը այսպես կոչված Նովո-Օգարյովո գործընթացի շրջանակներում աշխատանքային խումբը մշակեց նոր միության՝ Խորհրդային Ինքնիշխան Հանրապետությունների Միության նախագիծ՝ որպես մեղմ, ապակենտրոնացված ֆեդերացիա։ Սակայն օգոստոսի 20-ին նոր Միութենական պայմանագրի ստորագրումը խափանվեց օգոստոսյան հեղաշրջման և Միխայիլ Գորբաչովին ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոնից հեռացնելու հետագա փորձի պատճառով։ Անմիջապես դրանից հետո մնացած գրեթե բոլոր միութենական հանրապետությունները հռչակեցին անկախություն։

1991 թվականի օգոստոսի 22-ին Պետական ​​արտակարգ իրավիճակների հանձնաժողովի ձախողումից հետո նոր Միութենական պայմանագրի վրա աշխատանքները շարունակվեցին, բայց այժմ ուշադրության կենտրոնում էր Ինքնիշխան Պետությունների Միություն ստեղծելու գաղափարը՝ որպես կոնֆեդերացիա։

Սեպտեմբերի 5-ին ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների հինգերորդ համագումարն ընդունեց «ԽՍՀՄ պետական ​​իշխանության և կառավարման մարմինների մասին անցումային շրջանում» օրենքը, որով հռչակվեց անցումային շրջան պետական ​​հարաբերությունների նոր համակարգի ձևավորման և Ինքնիշխան Պետությունների Միության մասին պայմանագրի նախապատրաստման և ստորագրման համար։ Դրանից հետո, Մ.Ս. Գորբաչովի առաջարկությամբ, Կոնգրեսը փաստացի ինքնալուծարվեց:

Սեպտեմբերի 6-ին ԽՍՀՄ Պետական ​​խորհուրդը ճանաչեց Բալթյան երեք հանրապետությունների (Լատվիա, Լիտվա և Էստոնիա) անջատումը ԽՍՀՄ-ից։

Նոյեմբերի 14-ին տասներկու միութենական հանրապետություններից յոթի (Ռուսաստան, Բելառուս, Ղազախստան, Ղրղզստան, Տաջիկստան, Թուրքմենստան և Ուզբեկստան) ղեկավարները և ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը հայտարարեցին ԱՄՀ ստեղծման մասին համաձայնագիր կնքելու իրենց մտադրության մասին:

Դեկտեմբերի 1-ին Ուկրաինայում անցկացվեց հանրաքվե, որի հարցն էր՝ «Հաստատո՞ւմ եք Ուկրաինայի անկախության հռչակագրի մասին ակտը», որն ընդունվել էր Ուկրաինայի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի կողմից 1991 թվականի օգոստոսի 24-ին: Բորիս Ելցինը հայտարարեց Ուկրաինայի անկախության ճանաչման և Ուկրաինայի հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատելու և համապարփակ երկկողմ պայմանագիր կնքելու մտադրության մասին:

Դեկտեմբերի 4-ին «Նեզավիսիմայա գազետան», հղում անելով ՌՍՖՍՀ նախագահի մամուլի քարտուղար Պավել Վոշչանովին, հաղորդել է, որ Բորիս Ելցինը դեկտեմբերի 6-ին կմեկնի Մինսկ. «Ռուսաստանի առաջնորդը, իր սովորական սովորությանը հակառակ, չի մտադիրվում իր հետ տանել մամուլի ներկայացուցիչներին, քանի որ նախատեսում է պաշտոնական բանակցություններ անցկացնելուց բացի նաև ոչ պաշտոնական բանակցություններ։ Միևնույն ժամանակ, ինչպես հայտնի է դարձել հավաստի աղբյուրներից, Մինսկ կժամանի նաև Ուկրաինայի նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկը:

Դեկտեմբերի 5-ին Ելցինը հանդիպել է Գորբաչովի հետ՝ քննարկելու Միութենական պայմանագրի հեռանկարները՝ կապված Ուկրաինայի անկախության հռչակման հետ։ Հանդիպումից հետո նա լրագրողներին ասել է, որ «առանց Ուկրաինայի միութենական պայմանագիրը կորցնում է իր ողջ իմաստը»:

մինի|Ռուսաստանի Դաշնության (ՌՍՖՍՀ) նախագահ Բորիս Ելցինը (աջից երկրորդը), Ուկրաինայի նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկը (ձախից), Ղազախստանի Հանրապետության նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը (ձախից երկրորդը) և Բելառուսի Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի նախագահ Ստանիսլավ Շուշկևիչը (աջ)՝ ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագրի արձանագրությունը ստորագրելուց հետո։ Ղազախստան, Ալմաթի, 1991 թվականի դեկտեմբերի 21։

## Հանդիպման ընթացք
Ըստ Ս.Ս. Շուշկևիչի՝ «Մենք [Ելցինը, Կրավչուկը, Շուշկևիչը և նրանց հետ ժամանածները] հավաքվեցինք 1991 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Վիսկուլիում (Բելովեժսկայա Պուշչա)՝ քննարկելու Ուկրաինային և Բելառուսին նավթի և գազի մատակարարման հարցը»:

Ըստ Լ.Մ. Կրավչուկի՝ նրանք որոշեցին հանդիպել առանց Գորբաչովի և լուծել Միության հարցը, հանդիպումների միջև ընկած ժամանակահատվածում, զբոսնելով Նովո-Օգարյովո այգում։ Շուշկևիչը առաջարկեց Բելովեժսկայա Պուշչան, քանի որ Մոսկվայում «ամեն ինչ կլիներ ճնշում, Ուկրաինան նույնպես մեծ է»:

Շուշկևիչի հիշողությունների համաձայն՝ «նույնիսկ երբ մենք իմ հրավերով հավաքվեցինք Բելովեժսկայա Պուշչայում, սկզբում մենք մտադրություն չունեինք որոշում կայացնել ԽՍՀՄ-ից դուրս գալու մասին: Ո՛չ ես, ո՛չ մեր պատվիրակությունը նման ծրագրեր չունեինք, և կարծում եմ՝ ոչ ոք էլ չուներ»: Կրավչուկի խոսքերով՝ «Սկզբնական թեման հետևյալն էր՝ հավաքվել և ընդունել որևէ հռչակագիր կամ հայտարարություն, որում նշվեր, որ Նովո-Օգարյովոյի գործընթացը փակուղի է մտել, և որ մենք պետք է փնտրենք նոր մոտեցումներ և լուծումներ։ Մենք սկսեցինք պատրաստել փաստաթուղթը և համոզվեցինք, որ պարզ հռչակագիրը, ինչպես նախատեսված էր սկզբում, բավարար չէր լինի»:

Բելառուսի կառավարության այն ժամանակվա ղեկավար Վյաչեսլավ Կեբիչը պնդում է, որ Բելովեժյան համաձայնագրերը նախաձեռնել է ռուսական պատվիրակությունը, և որ ստորագրումն ինքնաբուխ է եղել: Նրա խոսքով՝ «միայն Ելցինը գիտեր այս ամենը»։ Ըստ Կեբիչի՝ «այս ամբողջ ուղևորությունը նախատեսված չէր այս պայմանագիրը (ԽՍՀՄ-ի լուծարման վերաբերյալ) ստորագրելու նպատակով», քանի որ ո՛չ Կեբիչը ինքը, ո՛չ Շուշկևիչը, ո՛չ Կրավչուկը, ո՛չ էլ Ֆոկինը ուկրաինական կողմից չգիտեին, որ նման փաստաթուղթ կպատրաստվի և կստորագրվի»։ Պարզվեց, որ «ռուսական պատվիրակությունը, որի կազմում էին Շախրայը, Շոխինը և Բուրբուլիսը, ժամանել էին նախնական ծրագրով. եթե գործարքը հաջողությամբ ավարտվի, եթե Ուկրաինայի կողմից համաձայնություն լինի, ապա փաստաթուղթը կարող է ստորագրվել»։ Կեբիչը բացատրեց, որ ռուսական կողմին անհրաժեշտ էր Ուկրաինայի համաձայնությունը, քանի որ «Ելցինը կապ ուներ Շուշկևիչի հետ, բայց Ելցինը լարված հարաբերություններ ուներ Կրավչուկի հետ»:

Ուկրաինայի նախագահ Կրավչուկը հրաժարվեց միանալ Գորբաչովի առաջարկած բարեփոխված ԽՍՀՄ-ին։ Որից հետո Ելցինի խորհրդական Բուրբուլիսը առաջարկեց ԽՍՀՄ-ն ամբողջությամբ լուծարել։ Բելառուսի ՊԱԿ-ի այն ժամանակվա ղեկավարը հայտնեց Մոսկվային ուղղված շարունակական «դավաճանության» մասին, բայց այնտեղից ակտիվ արձագանք չեղավ, քանի որ Գորբաչովն այդ պահին արդեն քիչ աջակցություն ուներ։ ԽՍՀՄ-ն լուծարվեց, և դրա փոխարեն ստեղծվեց ԱՊՀ-ն՝ ոչ թե պետություն, այլ տարածաշրջանային միջազգային կազմակերպություն։

## Բելովեժի համաձայնագրերի բովանդակություն
Փաստաթղթի նախաբանում Բելառուսի Հանրապետությունը, Ռուսաստանի Դաշնությունը (ՌԴՖՍՀ) և Ուկրաինան, որպես ԽՍՀՄ հիմնադիր պետություններ, որոնք ստորագրել են 1922 թվականի Միութենական պայմանագիրը, նշել են, որ «ԽՍՀՄ-ն՝ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և աշխարհաքաղաքական իրականություն, դադարում է գոյություն ունենալ»:

Միևնույն ժամանակ, «ժողովուրդների պատմական ընդհանրության և նրանց միջև ձևավորված կապերի հիման վրա, մտադրվելով զարգացնել իրենց հարաբերությունները պետական ​​ինքնիշխանության փոխադարձ ճանաչման և հարգանքի, ինքնորոշման անօտարելի իրավունքի, հավասարության և ներքին գործերին չմիջամտելու սկզբունքների, ուժի, տնտեսական կամ այլ ճնշման մեթոդների կիրառումից հրաժարվելու, ինչպես նաև միջազգային իրավունքի այլ ընդհանուր առմամբ ճանաչված սկզբունքների և նորմերի հիման վրա», Բելառուսի Հանրապետությունը, Ռուսաստանի Դաշնությունը (ՌԴՖՍՀ) և Ուկրաինան համաձայնել են ստեղծել Անկախ Պետությունների Համագործակցություն (ԱՊՀ):

Ստորագրելով պայմանագիրը՝ յուրաքանչյուր Կողմ երաշխավորել է.

* իր քաղաքացիների համար հավասար իրավունքներ և ազատություններ՝ անկախ նրանց ազգությունից կամ այլ տարբերություններից.

* Քաղաքացիական, քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և մշակութային իրավունքներն ու ազատությունները՝ համաձայն մարդու իրավունքների համընդհանուր ճանաչված միջազգային նորմերի, մյուս Կողմերի քաղաքացիների, ինչպես նաև նրանց տարածքում բնակվող քաղաքացիություն չունեցող անձանց համար՝ անկախ նրանց ազգությունից կամ այլ տարբերություններից։

* նրանց տարածքներում բնակվող ազգային փոքրամասնությունների և այնտեղ ստեղծված եզակի էթնոմշակութային շրջանների պաշտպանություն՝ նրանց էթնիկ, մշակութային, լեզվական և կրոնական ինքնության դրսևորմանը, պահպանմանը և զարգացմանը նպաստելու նպատակով։

* միմյանց տարածքային ամբողջականության և Համագործակցության շրջանակներում գործող սահմանների անձեռնմխելիության ճանաչում և հարգանք, բաց սահմաններ, քաղաքացիների տեղաշարժի ազատություն և տեղեկատվության փոխանցում Համագործակցության շրջանակներում:

Կողմերը պարտավորվել են.

* զարգացնել իրենց ժողովուրդների և պետությունների միջև հավասար և փոխշահավետ համագործակցությունը քաղաքականության, տնտեսագիտության, մշակույթի, կրթության, առողջապահության, շրջակա միջավայրի պաշտպանության, գիտության, առևտրի, մարդասիրական և այլ ոլորտներում, և նպաստել տեղեկատվության լայն փոխանակմանը։

* Համագործակցել միջազգային խաղաղության և անվտանգության ապահովման, սպառազինությունների և ռազմական ծախսերի կրճատման արդյունավետ միջոցառումների իրականացման, բոլոր միջուկային զենքերի վերացման, ինչպես նաև խիստ միջազգային վերահսկողության ներքո ընդհանուր և լիակատար զինաթափման ուղղությամբ, ինչպես նաև հարգել միմյանց ձգտումները՝ ձեռք բերելու միջուկային զենքից զերծ գոտի և չեզոք պետություն:

Միևնույն ժամանակ, Համագործակցության անդամ պետությունները համաձայնության եկան հետևյալի անհրաժեշտության շուրջ.

* պահպանել և պահպանել ընդհանուր ռազմաստրատեգիական տարածքը միասնական հրամանատարության ներքո, ներառյալ միջուկային զենքի նկատմամբ միասնական վերահսկողությունը.

* համատեղ երաշխավորել ռազմավարական զինված ուժերի տեղակայման, շահագործման, նյութական և սոցիալական աջակցության համար անհրաժեշտ պայմանները. վարել համակարգված քաղաքականություն զինծառայողների և նրանց ընտանիքների սոցիալական պաշտպանության և կենսաթոշակների վերաբերյալ։

14-րդ հոդվածով Մինսկը սահմանվեց որպես «Համագործակցության համակարգող մարմինների պաշտոնական նստավայր» և դադարեցվեց ԽՍՀՄ բոլոր մարմինների գործունեությունը Համագործակցության անդամ պետությունների տարածքներում:

## ԽՍՀՄ պաշտոնյաների և իշխանությունների արձագանք
Այս պահին ԽՍՀՄ կենտրոնական կառավարությունը՝ Գորբաչովի գլխավորությամբ, կաթվածահար էր և այլևս չէր կարող դիմադրել հանրապետության ղեկավարների գործողություններին:

ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր Վ. Ալկսնիսի խոսքերով՝ «հենց որ Բելառուսի ԽՍՀ ՊԱԿ-ի ղեկավարները իմացան Ելցինի, Կրավչուկի և Շուշկևիչի՝ ԽՍՀՄ-ն լուծարելու մասին համաձայնագրեր ստորագրելու մտադրության մասին, այդ մասին անմիջապես տեղեկացվեց Մոսկվային, այդ թվում՝ Գորբաչովին: Բելառուսի ՊԱԿ-ի հատուկ նշանակության ուժերը տեղակայվեցին Վիսկուլիում, շրջապատեցին որսորդական տնակի մոտ գտնվող անտառը և սպասում էին ԽՍՀՄ լուծարողներին ձերբակալելու հրամանի: Ի պատասխան՝ Մոսկվան հրամայեց նրանց մնալ դիրքերում և սպասել հրամանի: Սակայն հրամանը երբեք չեկավ…»:

ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի վերջին նախագահ Ա. Լուկյանովի խոսքով, որը համաձայնագրի ստորագրման պահին կալանքի տակ էր ԳԿՉՊ գործով, բելառուս «չեկիստները» անհապաղ տեղեկացրին ԽՍՀՄ նախագահին և պատրաստ էին «ոչնչացնել այս ամբողջ խումբը»: Ալեքսանդր Լուկաշենկոն ավելի ուշ հաստատեց Լուկյանովի տեղեկատվության իսկությունը: Գորբաչովի խորհրդական Գեորգի Շախնազարովը նույնպես վստահորեն պնդեց, որ եթե ոչ այդ գիշերը, ապա հաջորդ օրերին Գորբաչովը «դեռ կարող էր վերականգնել բանակի հրամանատարության միասնությունը, նույնիսկ եթե մարշալ Շապոշնիկովը անցել էր դավադիրների կողմը»։ Սակայն, ըստ իր ընտանիքի, ընկերների և իր սեփական հայտարարությունների, նա վախենում էր հնարավոր «արյունահեղությունից»: Ինքը՝ Գորբաչովը, 25 տարի անց, բացատրեց, թե ինչու չի ձերբակալել նրանց. «Կարծում եմ՝ քաղաքացիական պատերազմի հոտ էր գալիս։ Դա վտանգավոր է։ Կթվար, թե ես նման միջոցների էի դիմել իշխանությունը պահպանելու համար, չնայած ես պետք է դրան հասնեի ժողովրդավարական ճանապարհով»:

Համաձայնագրի ստորագրումից հաջորդ օրը Գորբաչովը հայտարարություն տարածեց, որում նշվում էր, որ յուրաքանչյուր միութենական հանրապետություն իրավունք ունի անջատվել Միությունից, բայց որ բազմազգ պետության ճակատագիրը չի կարող որոշվել երեք հանրապետությունների ղեկավարների կամքով. այս հարցը պետք է լուծվի միայն սահմանադրական ճանապարհով՝ բոլոր միութենական հանրապետությունների մասնակցությամբ և նրանց ժողովուրդների կամքը հաշվի առնելով:

ԽՍՀՄ միջհանրապետական ​​անվտանգության ծառայության ղեկավար Վ.Վ. Բակատինը մնաց անգործուն։

Դեկտեմբերի 10-ին ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորներ Ալեքսանդր Օբոլենսկին և Վլադիմիր Սամարինը սկսեցին ստորագրություններ հավաքել ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների վեցերորդ արտահերթ համագումարի հրավիրման համար:Ընդհանուր առմամբ 397 պատգամավոր ստորագրեց ԽՍՀՄ նախագահին և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին ուղղված դիմումը՝ առաջարկելով հրավիրել համագումար:Դեկտեմբերի 11-ին ԽՍՀՄ Սահմանադրական վերահսկողության կոմիտեն հայտարարություն տարածեց, որում նշվում էր, որ առանձին միութենական հանրապետությունները իրավունք չունեն լուծելու այլ միութենական հանրապետությունների իրավունքներին և շահերին վերաբերող հարցեր, և, հետևաբար, Բելովեժյան համաձայնագրերում պարունակվող այն հայտարարությունը, որ «ԽՍՀՄ-ն՝ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և աշխարհաքաղաքական իրականություն, դադարում է գոյություն ունենալուց», կարող է համարվել միայն իրավիճակի քաղաքական գնահատական, որը իրավական ուժ չունի։ Հայտարարության մեջ նաև նշվում էր, որ ԽՍՀՄ կառավարման մարմինները կարող են դադարեցնել գոյություն ունենալ միայն «ԽՍՀՄ ճակատագրի հարցի սահմանադրական լուծումից հետո»:

Դեկտեմբերի 17-ին ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների մի խումբ հայտարարություն ընդունեց՝ կապված Ռուսաստանի, Բելառուսի և Ուկրաինայի Գերագույն խորհուրդների կողմից Համաձայնագրի ստորագրման և դրա վավերացման հետ։ Այս հայտարարության մեջ նրանք հայտարարեցին, որ իշխանության և կառավարման ազգային մարմինները լուծարելու վերաբերյալ ընդունված որոշումները համարում են անօրինական և անհամատեղելի ստեղծված իրավիճակի և ժողովուրդների կենսական շահերի հետ։ Նրանք նաև հայտարարեցին, որ եթե երկրում իրավիճակը ավելի վատանա, իրենք իրավունք են վերապահում ապագայում գումարել ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների համագումար: Դեկտեմբերի 26-ին ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Հանրապետությունների Խորհուրդը (որը կազմավորվել էր հոկտեմբերին՝ ԽՍՀՄ Սահմանադրությամբ նախատեսված Ազգությունների խորհրդի փոխարեն ԽՍՀՄ 1991 թվականի սեպտեմբերի 5-ի թիվ 2392-I «ԽՍՀՄ պետական ​​իշխանության և կառավարման մարմինների մասին» ԽՍՀՄ օրենքի հիման վրա)՝ Անուարբեկ Ալիմժանովի նախագահությամբ, ընդունեց ԽՍՀՄ-ի գործունեության դադարեցման մասին հռչակագիր՝ կապված ԱՊՀ կազմավորման հետ, սխալմամբ նշելով, որ Ռուսաստանի Դաշնության (ՌՍՖՍՀ) բարձրագույն պետական ​​մարմինը՝ Ժողովրդական պատգամավորների կոնգրեսը, վավերացրել է ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագիրը****: Նշվել է նաև, որ համաձայնագիրը վավերացվել է Ղրղզստանի և Ուզբեկստանի բարձրագույն պետական ​​մարմինների կողմից, ինչն այդ ժամանակ ճիշտ չէր:

## Հետագա իրադարձությունները ՌՍՖՍՀ-ում (Ռուսաստանի Դաշնություն)
Բորիս Ելցինը, ինչպես հիշում է Ռուսլան Խասբուլատովը, պնդում էր ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագրի արագ վավերացման վրա՝ հղում անելով հարցի շուրջ անորոշությունից բխող բազմաթիվ խնդիրներին:

1991 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Բելովեժյան համաձայնագրերը վավերացվեցին ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի կողմից, որը նախագահում էր խորհրդարանի խոսնակ Ռուսլան Խասբուլատովը: Նա կոչ արեց պատգամավորներին քվեարկել համաձայնագրի վավերացման օգտին:Անմիջապես դրանից հետո Ռուսաստանի խորհրդարանը չեղյալ հայտարարեց ԽՍՀՄ ստեղծման մասին պայմանագիրը:
մինի|ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագրի ստորագրումը տեղի է ունեցել այս շենքում 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին։ Բելովեժսկայա Պուշչա, Վիսկուլի, Բելառուս
ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագրի վավերացման օգտին քվեարկեց 188 մարդ, դեմ՝ միայն 7-ը: «Ռուսաստանի կոմունիստներ» խմբակցության 22 անդամներից 15-ը քվեարկեցին վավերացման օգտին: Հետագայում Միխայիլ Գորբաչովը բազմիցս հայտարարել է, որ ՌՍՖՍՀ արգելված կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի նախկին քարտուղար Գենադի Զյուգանովը համոզել է «Ռուսաստանի կոմունիստներ» խմբակցության խորհրդարանի անդամներին քվեարկել համաձայնագրի վավերացման օգտին: Զյուգանովն ինքը հերքում է սա:

Գերագույն խորհրդի մի շարք անդամներ (Իլյա Կոնստանտինով, Սերգեյ Բաբուրին և Վիտալի Սևաստյանով) նշել են, որ ՌՍՖՍՀ գործող Սահմանադրության 104-րդ հոդվածի համաձայն: Համաձայնագրի վավերացումը պահանջում էր պետական ​​իշխանության բարձրագույն մարմնի՝ ՌՍՖՍՀ ժողովրդական պատգամավորների համագումարի հրավիրում, քանի որ համաձայնագիրը ազդում էր հանրապետության պետական ​​կառուցվածքի վրա՝ որպես ԽՍՀՄ մաս, և այդպիսով ենթադրում էր փոփոխություններ Ռուսաստանի սահմանադրության մեջ։):

Դեկտեմբերի 22-ին՝ Բելովեժյան համաձայնագրերի արձանագրության Ալմա-Աթայում 11 միութենական հանրապետությունների ղեկավարների կողմից ստորագրումից հաջորդ օրը, Մոսկվայում՝ Համառուսաստանյան ցուցահանդեսային կենտրոնի (ՎԴՆԽ) մոտ, տեղի ունեցավ բազմահազարանոց հանրահավաք՝ ԽՍՀՄ-ի լուծարման դեմ («Սովի երթ»):

1992 թվականի ապրիլինՌուսաստանի ժողովրդական պատգամավորների վեցերորդ համագումարը երեք անգամ հրաժարվեց վավերացնել Համաձայնագիրը և բացառել ԽՍՀՄ Սահմանադրության և օրենքների հիշատակումը ՌՍՖՍՀ Սահմանադրության տեքստից: Սա հետագայում դարձավ Ժողովրդական պատգամավորների համագումարի և նախագահ Ելցինի միջև բախման պատճառներից մեկը և, ի վերջո, հանգեցրեց համագումարի ցրմանը 1993 թվականի հոկտեմբերին: ԽՍՀՄ Սահմանադրությունը և ԽՍՀՄ օրենքները շարունակեցին հղումներ կատարել 1978 թվականի Ռուսաստանի Դաշնության՝ Ռուսաստանի (ՌՍՖՍՀ) Սահմանադրության 4-րդ և 102-րդ հոդվածներում մինչև 1993 թվականի դեկտեմբերի 25-ը, երբ ուժի մեջ մտավ համաժողովրդական քվեարկությամբ ընդունված Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը։ Այն չէր պարունակում ԽՍՀՄ Սահմանադրության և օրենքների որևէ հիշատակում։

1992 թվականի սեպտեմբերին ՌՍՖՍՀ ժողովրդական պատգամավորների մի խումբ՝ Սերգեյ Բաբուրինի գլխավորությամբ, միջնորդություն ներկայացրեց Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական դատարան՝ ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի 1991 թվականի դեկտեմբերի 12-ի «Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագիրը վավերացնելու մասին» և «ԽՍՀՄ կազմավորման մասին պայմանագիրը չեղյալ հայտարարելու մասին» որոշումների սահմանադրականությունը վերանայելու վերաբերյալ: Այս դիմումը երբեք չի քննարկվել[29]՝ 1993 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսների իրադարձությունների պատճառով (դատարանը պատրաստվում էր քննել այս միջնորդությունը այդ իրադարձությունների նախօրեին):

1995 թվականի դեկտեմբերին ձախակողմյան կուսակցությունների՝ հիմնականում կոմունիստների և գյուղատնտեսականների կողմից նոր Պետական ​​դումայի տեղերի քառասուն տոկոսից ավելին նվաճելուց հետո, 1996 թվականի մարտի 14-ին Պետական ​​դումայի խորհուրդը լիագումար նիստի օրակարգում ներառեց ԽՄԿԿ խմբակցության, Ագրարային խմբի և Ժողովրդական իշխանություն խմբի կողմից պատրաստված «ԽՍՀՄ-ում միավորվող ժողովուրդների ինտեգրման խորացման և ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի 1991 թվականի դեկտեմբերի 12-ի Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին բանաձևի չեղարկման մասին»: Մարտի 15-ին Պետական ​​դուման ընդունեց «ԽՍՀՄ պահպանման հարցով 1991 թվականի մարտի 17-ի ԽՍՀՄ հանրաքվեի արդյունքների Ռուսաստանի Դաշնության՝ Ռուսաստանի համար իրավական ուժի մասին» բանաձևը։ 3-րդ կետում ասվում էր. «Հաստատել, որ 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ի Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագիրը, որը ստորագրվել է ՌՍՖՍՀ նախագահ Բ.Ն. Ելցինի և ՌՍՖՍՀ պետական ​​քարտուղար Գ.Ե. Բուրբուլիսի կողմից և չի հաստատվել ՌՍՖՍՀ ժողովրդական պատգամավորների կոնգրեսի՝ ՌՍՖՍՀ պետական ​​իշխանության բարձրագույն մարմնի կողմից, իրավական ուժ չի ունեցել և չունի ԽՍՀՄ գոյության դադարեցմանը վերաբերող մասում»:

ԱՊՀ առաջնորդների շրջանում բանաձևի վերաբերյալ արձագանքները տարբեր էին։ Բորիս Ելցինը հայտարարեց, որ բանաձևը կարող է հանգեցնել «անկանխատեսելի» հետևանքների, քանի որ, մասնավորապես, «ամբողջ Ռուսաստանի, և, հետևաբար, Դումայի կարգավիճակը դառնում է անորոշ»։ Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն, ընդհակառակը, ողջունեց այս բանաձևի ընդունումը։ Վրաստանի նախագահ Էդուարդ Շևարդնաձեն, գնահատելով Պետական ​​Դումայի որոշումը, նշեց, որ այն «կարող է խաթարել փոխադարձ վստահության փխրուն սկիզբը և Անկախ Պետությունների Համագործակցությունում սկսված ինտեգրացիոն գործընթացները»։ Այս որոշումը իրական քաղաքական հետևանքներ չունեցավ, բայց նպաստեց Ռուսաստանի և Բելառուսի միջև ինտեգրացիոն գործընթացների զարգացմանը։ 1996 թվականի ապրիլի 2-ին երկու պետությունները համաձայնության եկան Ռուսաստանի և Բելառուսի Միություն ստեղծելու վերաբերյալ։

1998 թվականի սեպտեմբերին Պետական ​​դումայի հանձնաժողովի նիստում Ռուսլան Խասբուլատովը ընդունեց, որ Բելովեժյան համաձայնագրերի վավերացումը Ժողովրդական պատգամավորների կոնգրեսի բացառիկ իրավասության մեջ է. «Փաստաթուղթը չի վավերացվել: Սահմանադրական տեսանկյունից սա Կոնգրեսի հարցն էր: Եվ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունվածը կարող էր լինել միայն խորհրդատվական բնույթի»:

Բելովեժյան համաձայնագրերի ստորագրումը դարձավ Բ.Ն.-ի դեմ մեղադրանքների դրվագներից մեկը: Ելցինի հետ՝ 1999 թվականի մայիսին պետության ղեկավարի պաշտոնից նրան հեռացնելու փորձի ժամանակ։ Պետական ​​դումայի հատուկ հանձնաժողովը պարզեց, որ Բելովեժյան համաձայնագրերը ստորագրելիս «Բ.Ն. Ն. Ելցինը կոպտորեն խախտել է 1977 թվականի ԽՍՀՄ Սահմանադրության 74-76 հոդվածները, 1990 թվականի ապրիլի 3-ի «ԽՍՀՄ-ից միութենական հանրապետության անջատման հետ կապված հարցերի լուծման կարգի մասին» ԽՍՀՄ օրենքը, 1978 թվականի ՌՍՖՍՀ Սահմանադրության 4, 5, 68, 70, 71 և 76 հոդվածները, ինչպես նաև 1991 թվականի ապրիլի 24-ի «ՌՍՖՍՀ նախագահի մասին» ՌՍՖՍՀ օրենքի 4 և 6 հոդվածները և այդ գործողությունները կատարել է ԽՍՀՄ ժողովուրդների՝ 1991 թվականի մարտի 17-ին կայացած համազգային քվեարկության (հանրաքվեի) ժամանակ արտահայտված ԽՍՀՄ պահպանման անհրաժեշտության վերաբերյալ կամքին հակառակ»։

Հանձնաժողովը ճանաչեց, որ «Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Բ.Ն. Ելցինի՝ Բելովեժյան համաձայնագրերի նախապատրաստմանը, կնքմանը և իրականացմանն ուղղված գործողությունները պարունակում են բավարար ապացույցներ, որոնք վկայում են ՌՍՖՍՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածով (ՌԴ քրեական օրենսգրքի 275-րդ հոդված) նախատեսված լուրջ հանցագործության տարրերի մասին» և «որոնք բաղկացած են դավաճանությունից՝ միութենական իշխանության հակասահմանադրական զավթման, այդ ժամանակ գործող միութենական իշխանության ինստիտուտների վերացման և ՌՍՖՍՀ սահմանադրական կարգավիճակի անօրինական փոփոխության նպատակով դավադրություն նախապատրաստելու և կազմակերպելու միջոցով»: Սակայն Բ.Ն. Ելցինին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի պաշտոնից հեռացնելու այս փորձը չի աջակցվել խորհրդարանի կողմից։
մինի|ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագրի ստորագրումը տեղի է ունեցել այս շենքում 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին։ Բելովեժսկայա Պուշչա, Վիսկուլի, Բելառուս
Քանի որ ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագիրը չի վավերացվել ՌՍՖՍՀ ժողովրդական պատգամավորների համագումարի կողմից, Պետդումայի ԱՊՀ հարցերով և հայրենակիցների հետ կապերի կոմիտեն 2003 թվականի մարտի 5-ին եզրակացրեց, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը դե յուրե Անկախ Պետությունների Համագործակցության հիմնադիր պետություն կամ անդամ պետություն չէ:

## Հետագա իրադարձությունները այլ միութենական հանրապետություններում
Դեկտեմբերի 10-ին Ուկրաինայի Գերագույն խորհուրդը 295 ձայնով՝ վերապահումներով, վավերացրեց ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագիրը: Տասը պատգամավոր դեմ քվեարկեց, իսկ յոթը՝ ձեռնպահ: Քվեարկությունից անմիջապես հետո Լեոնիդ Կրավչուկը հեռախոսազրույց ունեցավ Ստանիսլավ Շուշկևիչի հետ, որն այդ ժամանակ նախագահում էր Բելառուսի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի նիստը: Այս զրույցից հետո բելառուս պատգամավորները համաձայնագիրը դրեցին քվեարկության։ Վավերացման օգտին քվեարկեցին 263 պատգամավոր։ Մեկը դեմ քվեարկեց և երկուսը՝ ձեռնպահ:

Դեկտեմբերի 13-ին Աշխաբադում կայացած հանդիպման ժամանակ Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների նախագահները հայտարարեցին ԱՊՀ համահիմնադիր դառնալու իրենց պատրաստակամության մասին և առաջարկեցին փոփոխություններ կատարել համաձայնագրում։ Մասնավորապես, նրանք առաջարկեցին Անկախ Պետությունների Համագործակցությունը վերանվանել Անկախ Պետությունների Եվրասիական Համագործակցության:

Դեկտեմբերի 21-ին Համաձայնագրին միացան մնացած գրեթե բոլոր միութենական հանրապետությունները՝ Ադրբեջանը, Հայաստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոլդովան, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը և Ուզբեկստանը։ Այս հանրապետությունները, Բելառուսի, Ռուսաստանի և Ուկրաինայի հետ միասին, ստորագրեցին ԱՊՀ նպատակների և սկզբունքների մասին հռչակագիրը և ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագրի արձանագրությունը Ալմա-Աթայում։

Դեկտեմբերի 23-ին Ղազախստանի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը վավերացրեց համաձայնագիրը՝ արձանագրության հետ միասին: Ղազախստանի՝ ԽՍՀՄ միութենական հանրապետություն լինելու մասին հղումները մնացին Ղազախստանի ԽՍՀ 1978 թվականի Սահմանադրությունում (Գլուխ 7, հոդվածներ 68–75) մինչև 1993 թվականի հունվարի 28-ը, երբ ընդունվեց և ուժի մեջ մտավ Ղազախստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը: Ղազախստանը անկախություն հռչակեց 1991 թվականի դեկտեմբերի 16-ին՝ դառնալով խորհրդային հանրապետություններից վերջինը, որը դա արեց։

1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին՝ այն օրը, երբ Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական տվեց ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոնից, ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագիրը վավերացվեց Տաջիկստանի Գերագույն խորհրդի կողմից: Հաջորդ օրը նմանատիպ որոշում կայացրեց Թուրքմենստանի Գերագույն խորհուրդը:

1992 թվականի հունվարի 4-ին Ուզբեկստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը վավերացրեց ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագիրը և դրա արձանագրությունը:

1992 թվականի մարտի 6-ին Ղրղզական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը վավերացրեց Բելովեժյան համաձայնագրերին կից Ալմա-Աթայի արձանագրությունը:

1992 թվականի հունիսի 19-ին Լեոնիդ Կրավչուկը ստորագրեց օրենք, որով Ուկրաինայի 1978 թվականի Սահմանադրությունից ամբողջությամբ հեռացվեցին ԽՍՀՄ-ին հղումները: 1992 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Ադրբեջանի Գերագույն խորհուրդը չվավերացրեց ԱՊՀ ստեղծման մասին համաձայնագիրը  և մեկ տարի Բաքվի ներկայացուցիչները մասնակցեցին Համագործակցության աշխատանքներին որպես դիտորդներ: 1993 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Ադրբեջանի խորհրդարանականները ընդունեցին որոշում հանրապետության ԱՊՀ-ին միանալու վերաբերյալ:

1993 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Վրաստանի խորհրդարանի նախագահ Էդուարդ Շևարդնաձեն հայտարարեց, որ որոշել է ընդունել Վրաստանի անդամակցությունը ԱՊՀ-ին:

Ադրբեջանի Հանրապետության և Վրաստանի Հանրապետության միացումը Համագործակցությանը պաշտոնականացվեց Պետությունների ղեկավարների խորհրդի 1993 թվականի սեպտեմբերի 24-ի և դեկտեմբերի 3-ի որոշումներով՝ հիմնված ԱՊՀ կանոնադրության 7-րդ հոդվածի 3-րդ մասի վրա։

1994 թվականի ապրիլի 8-ին Մոլդովայի խորհրդարանը, որն ընտրվել էր նախկին Մոլդովական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի փոխարեն, վավերացրեց համաձայնագիրը վերապահումներով՝ դա հասկանալով որպես Մոլդովայի Հանրապետության և Համագործակցության միջև տնտեսական համագործակցություն:

2008 թվականի օգոստոսի 12-ին Վրաստանի նախագահ Միխեիլ Սաակաշվիլին հայտարարեց Վրաստանի՝ ԱՊՀ-ից դուրս գալու մտադրության մասին՝ կապված Վրաստանում պատերազմի հետ։ 2009 թվականի հունիսի 12-ին Վրաստանի խորհրդարանը պաշտոնապես ավարտեց դուրս գալու ընթացակարգը: 2009 թվականի օգոստոսի 18-ին Վրաստանը պաշտոնապես դուրս եկավ ԱՊՀ-ից:

2014 թվականի մարտի 19-ին՝ ռուս-ուկրաինական չհայտարարված պատերազմի բռնկման և Ղրիմի Ռուսաստանի կողմից բռնակցման կապակցությամբ, Ուկրաինայի Ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհուրդը որոշեց դադարեցնել Ուկրաինայի նախագահությունը ԱՊՀ-ում, իսկ Ուկրաինայի Ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհրդի քարտուղար Օ. Տուրչինովը հայտարարեց, որ երկիրը սկսում է Անկախ Պետությունների Համագործակցության կառույցներին իր մասնակցությունը լիովին դադարեցնելու գործընթացը: 2014 թվականի սեպտեմբերի 3-ին ԱՊՀ գործադիր քարտուղար Ս. Լեբեդևը հայտարարեց, որ Ուկրաինան չի դուրս եկել ԱՊՀ-ից:

Դեկտեմբերի 8-ին Գերագույն Ռադայի պատգամավորները սկսեցին քննարկել համապատասխան հարցը:2016 թվականի նոյեմբերի 9-ին Գերագույն Ռադային ներկայացվեց Ուկրաինայի ԱՊՀ-ից դուրս գալու մասին օրինագիծ: 2018 թվականի մարտին Ուկրաինայի նախագահ Պորոշենկոն առաջարկեց Նախարարների կաբինետի հետ համատեղ պատրաստել փաստաթուղթ ԱՊՀ-ին մասնակցության պաշտոնական դադարեցման և Մինսկում համապատասխան հաստատություններում Ուկրաինայի ներկայացուցչության վերջնական փակման մասին: Նա իր որոշումը բացատրեց երկրի եվրոպական կողմնորոշմամբ. «միևնույն ժամանակ, Ուկրաինայի կողմից ԱՊՀ-ի շրջանակներում կնքված ամբողջ իրավական շրջանակը պետք է գույքագրվի՝ ազգային շահերին համապատասխանելու համար»: 2018 թվականի մայիսի 19-ին Պորոշենկոն ստորագրեց հրամանագիր, որով ուժի մեջ մտավ Ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհրդի որոշումը՝ վերջնականապես դադարեցնել Ուկրաինայի մասնակցությունը ԱՊՀ կանոնադրական մարմիններում: Ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհուրդը հանձնարարեց Արտաքին գործերի նախարարությանը միջոցներ ձեռնարկել որոշակի միջպետական ​​համաձայնագրերի դադարեցման համար:

2018 թվականի օգոստոսի 28-ին Ուկրաինան փակեց իր ներկայացուցչությունը ԱՊՀ կանոնադրական մարմիններում: Այնուամենայնիվ, ԱՊՀ գործադիր կոմիտեն հրավեր ուղարկեց Ուկրաինայի նոր նախագահ Վ. Զելենսկիին՝ մասնակցելու 2019 թվականի հոկտեմբերի 11-ին կայանալիք ԱՊՀ գագաթնաժողովին, սակայն Զելենսկին չմասնակցեց: Նույն թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը Ուկրաինան ներառեց զարգացող եվրոպական երկրների խմբում՝ հանելով երկիրը ԱՊՀ խմբի ցանկից, որտեղ այն նախկինում էր: 2020 թվականին նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին ստորագրեց հրամանագիր՝ դուրս գալու մասին ԱՊՀ անդամ պետությունների ֆինանսական հետախուզության ստորաբաժանումների ղեկավարների խորհրդի ստեղծման մասին համաձայնագրից:

Այնուամենայնիվ, այս ընթացքում Համագործակցության գործադիր մարմինները շարունակում են Ուկրաինային ուղարկել աշխատանքային փաստաթղթեր և հրավիրատոմսեր այն հանդիպումների, որտեղ առկա է նրա պետական ​​դրոշը, և սեղանի շուրջ տեղ է հատկացված պատվիրակությանը։ 2022 թվականի վերջի դրությամբ ԱՊՀ-ն Ուկրաինան համարում է անդամ։ Ուկրաինայի իշխանությունները դուրս գալու մասին որևէ պաշտոնական ծանուցում չեն ուղարկել: 2022 թվականի հունիսի 16-ին ԱՊՀ գործադիր կոմիտեի նախագահ Ս. Լեբեդևը հայտարարեց, որ ԱՊՀ պետությունները հույս և ցանկություն են հայտնում, որ Ուկրաինան վերադառնա ակտիվ մասնակցության Համագործակցության գործունեությանը: Այնուամենայնիվ, Ուկրաինան շարունակում է մնալ ԱՊՀ ազատ առևտրի գոտու անդամ , և ԱՊՀ հիմնադիր պայմանագրերը՝ Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագիրը և Ալմա-Աթայի հռչակագիրը, դեռևս ուժի մեջ են Ուկրաինայում:

2022 թվականի փետրվարի 24-ին Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա լայնածավալ ներխուժումից հետո, որը ռուս-ուկրաինական պատերազմի սրման մի մասն էր կազմում, ռուս-ուկրաինական հարաբերությունները լիովին խզվեցին, մինչդեռ բելառուս-ուկրաինական հարաբերությունները, որոնք պայմանավորված էին 2022 թվականին Ռուսաստանի ներխուժմանը Բելառուսի մասնակցությամբ որպես Ռուսաստանի Դաշնության դաշնակից, զգալիորեն վատթարացել են և փաստացի ոչնչացվել։ Ավելին, Ուկրաինան սկսել է ակտիվորեն չեղյալ հայտարարել ԱՊՀ-ի հետ կնքված տարբեր համաձայնագրերը՝ կապված եվրոպական ինտեգրման և Եվրամիությանը միանալու գործընթացի հետ:

## Հետագա գնահատականներ
1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ի իր հայտարարության մեջ, այն բանից հետո, երբ Գորբաչովը հեռախոսով տեղեկացրեց նրան իր հրաժարականի մասին, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ Ավագը ընդգծեց. «Միացյալ Նահանգները ողջունում և աջակցում է Համագործակցության նոր պետությունների կողմից ազատության օգտին կատարված պատմական ընտրությունը։ Անկայունության և քաոսի հնարավորության չնայած, այս իրադարձությունները հստակորեն ծառայում են մեր ազգային շահերին» («Իզվեստիա» թերթ, 1991 թվականի դեկտեմբերի 26):

Բելովեժսկայա Պուշչայի համաձայնագրերի ստորագրման 20-ամյակի կապակցությամբ «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում Կրավչուկը կարծիք հայտնեց, որ ինքը, Ելցինը և Շուշկևիչը խաղաղ ճանապարհով պետական ​​հեղաշրջում են իրականացրել Բելովեժսկայա Պուշչայում։ Կրավչուկը վստահություն հայտնեց, որ Խորհրդային Միությունը չի կարող պահպանվել, և որ օբյեկտիվ գործընթացները միևնույն է կհանգեցնեին դրա փլուզմանը։ Սակայն, անվերահսկելի փլուզման դեպքում միլիոնավոր մարդիկ կարող էին մահանալ, քանի որ կենտրոնական իշխանությունները մտադիր էին վերադառնալ «կենտրոնացված իշխանության՝ բոլոր հետագա հանգամանքներով». «հստակ է, որ սա արդեն հակասում էր մեր փիլիսոփայությանը, ԽՍՀՄ-ում տեղի ունեցող գործընթացների մեր տեսլականին... Այդ ժամանակ մենք բախվեցինք հարցի. կհամաձայնե՞ր արդյոք ուկրաինացի ժողովուրդը նման սցենարի, չի՞ հանգեցնի՞ երկրում քաղաքական պայթյունի, որի փլատակների տակ միլիոնավոր մարդիկ կարող էին մահանալ»:

Դմիտրի Ֆուրմանը նշում է, որ «Բելովեժյան համաձայնագրերը, որոնք գաղտնի կերպով, առանց ժողովրդի հետ որևէ խորհրդակցության և առանց որևէ ժողովրդական մանդատի, որոշեցին պետության ճակատագիրը բացարձակապես ոչ ժողովրդավարական և հակասահմանադրական գործողություն էին»:

Ամերիկացի աշխարհաքաղաքագետ Զբիգնև Բժեզինսկին կարծում էր, որ «հենց Ուկրաինայի գործողություններն էին... որոնք խանգարեցին ԱՊՀ-ին դառնալ պարզապես ավելի դաշնային ԽՍՀՄ նոր անուն»:

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:ԱՊՀ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ փլուզում