Նեպալի տնտեսություն

**Նեպալի տնտեսությունը** զարգացող տնտեսություն է, մեծապես կախված է գյուղատնտեսությունից և դրամական փոխանցումներից։ Մինչև 20-րդ դարի կեսերը Նեպալը մեկուսացված  նախաարդյունաբերական հասարակություն էր, որը 1951 թվականին մտավ ժամանակակից դարաշրջան՝  առանց դպրոցների, հիվանդանոցների, ճանապարհների, հեռահաղորդակցության, էլեկտրական էներգիայի, արդյունաբերության կամ քաղաքացիական ծառայության։ Երկիրը, սակայն, 1950-ականներից ի վեր առաջընթաց է գրանցել կայուն տնտեսական աճի ուղղությամբ։ Նեպալը բաց էր տնտեսական ազատականացման համար, ինչը հանգեցրեց տնտեսական աճի և կենսամակարդակի բարելավմանը անցյալի համեմատությամբ։ Ավելի բարձր տնտեսական զարգացման հասնելու համար երկրի առջեւ ծառացած ամենամեծ մարտահրավերները քաղաքական ղեկավարության հաճախակի փոփոխություններն են, ինչպես նաեւ կոռուպցիան։

Նեպալը մշտապես դասվել է  աշխարհի ամենաաղքատ երկրների շարքին։

Նեպալն օգտագործել է մի շարք հնգամյա ծրագրեր՝ փորձելով առաջընթաց գրանցել տնտեսական զարգացման մեջ։ Այն ավարտեց իր տնտեսական զարգացման իններորդ ծրագիրը 2002 թվականին։ Նեպալի արժույթը դարձրել են փոխարկելի, սեփականաշնորհվել են 17 պետական ձեռնարկություններ։

Նեպալի արտաքին օգնությունը կազմում է զարգացման բյուջեի կեսից ավելին։ Կառավարության առաջնահերթությունները այս տարիների ընթացքում եղել են տրանսպորտի և կապի օբյեկտների, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության զարգացումը։ 1975 թվականից ի վեր շեշտադրվել են բարելավված պետական վարչարարությունը և գյուղի զարգացման ջանքերը։

Գյուղատնտեսությունը մնում է Նեպալի հիմնական տնտեսական գործունեությունը, որտեղ աշխատում է բնակչության մոտ 65%-ը և ապահովում ՀՆԱ-ի 31,7%-ը։ Երկրի ընդհանուր մակերեսի միայն մոտ 20%-ն է մշակելի, ևս 40,7%-ը անտառապատ է (այսինքն՝ ծածկված թփուտներով, արոտավայրերով և անտառներով), մնացածի մեծ մասը լեռնային է։

Մրգերն ու բանջարեղենը (խնձոր, տանձ, լոլիկ, աղցանների տարբեր կանաչիներ, դեղձ, նեկտարին, կարտոֆիլ), ինչպես նաև բրինձն ու ցորենը հիմնական պարենային մշակաբույսերն են։ Հարթավայրային Թերայի շրջանը գյուղատնտտեսական արտադրանքի ավելցուկով է ունենում, որի մի մասն ապահովում է սննդի պակաս ունեցող բլուրների տարածքները։

ՀՆԱ-ն մեծապես կախված է օտարերկրյա աշխատողների տրանսֆերտներից (9,1%)։ Նեպալում սոցիալական ծառայությունների և ենթակառուցվածքների տնտեսական զարգացումը կտրուկ առաջընթաց չի գրանցել։

Երկրում տարրական կրթության համակարգ է մշակվում, և Տրիբհուվան համալսարանն ունի մի քանի բաժին։

Թեև վերացման ջանքերը շարունակվում են, մալարիան տարածված է հարավում գտնվող բերրի, բայց նախկինում անբնակ Թերայի շրջանում։

Կատմանդուն կապված է Հնդկաստանի և մոտակա լեռնային շրջանների հետ ճանապարհով և ընդլայնվող մայրուղիների ցանցով։ 2008 թվականի փետրվարի 17-ին Նեպալի հարավում տեղի ունեցած համընդհանուր գործադուլի պատճառով մայրաքաղաքում գրեթե սպառվել էր վառելիքն ու պաշարները։

Խոշոր քաղաքները մայրաքաղաքի հետ կապված են հեռախոսային և ներքին օդային հաղորդակցությամբ։

Արտահանմանն ուղղված գորգի և կարի արդյունաբերությունը վերջին տարիներին արագորեն աճել է։ Նրանք միասին կազմում են երկրի ապրանքների արտահանման մոտավորապես 70%-ը։

Նեպալում ապրելու արժեքի ինդեքսը համեմատաբար ավելի ցածր է, քան շատ երկրներում։ Կյանքի որակը վերջին տարիներին իջել է շատ ավելի քիչ ցանկալի արժեքի։ 2021 թվականի գլոբալ սովի ինդեքսում Նեպալը զբաղեցնում է 76-րդ տեղը 116 երկրների մեջ, որոնք ունեն բավարար տվյալներ 2021 թվականի *GHI*-ի միավորները հաշվարկելու համար։ 19.1 միավորով Նեպալում սովի մակարդակը չափավոր է։ Նեպալն ունի Ասիայի ամենավատ ճանապարհային ենթակառուցվածքը։

## Օտարերկրյա ներդրումներ և հարկում
Հսկայական թվով փոքր օտարերկրյա ներդրումներ գալիս են Նեպալ ոչ ռեզիդենտ նեպալցիների միջոցով, որոնք ներդրումներ են կատարում բազմաթիվ ոլորտներում։

Նեպալը հիդրոէլեկտրակայանի հսկայական ներուժ ունի։ Ըստ այդմ, մեծ թվով արտասահմանյան ընկերություններ պատրաստ են ներդրումներ կատարել, սակայն քաղաքական անկայունությունը դադարեցրել է այդ գործընթացը։

2000 թվականից Նեպալը 10 երկրների հետ կնքել է կրկնակի հարկումից (բոլորը վարկային մեթոդով) խուսափելու մասին համաձայնագրեր։ 1983 թվականից ի վեր նա ներդրումների պաշտպանության համաձայնագրեր ունի 5 երկրների հետ (*PSRD*):

2014 թվականին Նեպալը սահմանափակել է արտաքին օգնությունը՝ սահմանելով նվազագույն սահմանաչափ օտարերկրյա դրամաշնորհների, արտոնյալ և առևտրային վարկերի համար իր զարգացման գործընկերներից։

## Ներմուծում և արտահանում
աջից|մինի|Զբոսաշրջիկները արշավում են Նեպալի արևմտյան Անապուրնա շրջանում: Զբոսաշրջությունը կենսական դեր է խաղում Նեպալի տնտեսության մեջ:
Նեպալի ապրանքային առևտրային հաշվեկշիռը որոշակիորեն բարելավվել է 2000 թվականից ի վեր գորգի և կարի արդյունաբերության աճով։ 2000–2001 ֆինանսական տարում արտահանումն ավելի մեծ աճ է գրանցել (14%), քան ներմուծումը (4,5%), ինչը նպաստեց առևտրի դեֆիցիտը նախորդ տարվա համեմատ 4%-ով նվազեցնելու և կազմելով $749 մլն։ Վերջերս Եվրամիությունը դարձել է պատրաստի հագուստի ամենամեծ գնորդը. մրգեր և բանջարեղեն (հիմնականում խնձոր, տանձ, լոլիկ, տարբեր աղցաններ, դեղձ, նեկտարին, կարտոֆիլ, բրինձ) Նեպալից։ Դեպի ԵՄ արտահանումը կազմել է երկրի կարի արտահանման 46,13 տոկոսը։

Ամենամյա մուսոնային անձրևը մեծ ազդեցություն ունի տնտեսական աճի վրա։ 1996-1999 թվականներին իրական ՀՆԱ-ի աճը միջինը կազմել է 4%-ից պակաս։ Աճի տեմպը վերականգնվել է 1999 թվականին` բարձրանալով մինչև 6%, 2001 թվականին նվազել է մինչև 5,5%։

Արտահանման ուժեղ ցուցանիշները, ներառյալ զբոսաշրջությունից ստացված եկամուտները, և արտաքին օգնությունը նպաստել են ընդհանուր վճարային հաշվեկշռի բարելավմանը և միջազգային պահուստների ավելացմանը։ Նեպալը զգալի քանակությամբ արտաքին օգնություն է ստանում Միացյալ Թագավորությունից, ԱՄՆ-ից, Ճապոնիայից, Գերմանիայից և Սկանդինավյան երկրներից։

Աջակցություն են ցուցաբերում նաև մի քանի բազմակողմ կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Համաշխարհային բանկը, Ասիական զարգացման բանկը և ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագիրը։

1998 թվականի հունիսին Նեպալը Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը ներկայացրեց արտաքին առևտրի ռեժիմի մասին իր հուշագիրը և 2000 թվականի մայիսին սկսեց ուղիղ բանակցություններ նրա անդամակցության վերաբերյալ։

## Ռեսուրսներ
Առաջընթաց է արձանագրվել Նեպալի բնական ռեսուրսների, զբոսաշրջության և հիդրոէլեկտրակայանների շահագործման հարցում։

1990-ականների սկզբին նախատեսվում էր մեկ խոշոր պետական հատվածի ծրագիր և մի շարք մասնավոր նախագծեր. որոշներն ավարտվել են։ Մասնավոր հատվածի ֆինանսավորմամբ ներկայումս գործող հիդրոէլեկտրակայանների ամենակարևոր նախագծերն են *Khimti Khola* (60 ՄՎտ) և Բհոտ Կոշի նախագիծը (36 ՄՎտ)։ Նախագիծը դեռ ընթացքի մեջ է և կախված է Չինաստանից, Հնդկաստանից և Ճապոնիայից՝ հետագա քայլեր ձեռնարկելու համար։
alt=Upper Tamakoshi hydropower, biggest hydropower in Nepal.|մինի|Վերին Տամակոշի հիդրոէլեկտրակայան
մինի|Կուլեխանի ամբարտակը, որը նաև հայտնի է որպես «Ինդրա Սարոբար» կամ «Կուլեխանի ջրամբար» համակցված 106 ՄՎտ հզորությամբ, գտնվում է Նեպալի Մակվանպուր քաղաքում։
[մինի|Միջին Մարսյանդի հիդրոէլեկտրակայան՝ 70 ՄՎտ հզորությամբ։ Նեպալը հիդրոէներգիա արտադրելու զգալի ներուժ ունի, որը նախատեսում է արտահանել [Հարավային Ասիա:]]
Կուլեխանի ամբարտակը, որը հայտնի է նաև որպես «Ինդրա սարոբար» կամ «Կուլեխանի ջրամբար», որը համատեղ արտադրում է 106 ՄՎտ հզորություն, Նեպալի Մակվանպուր քաղաքում, Միջին Մարսյանդի հիդրոէլեկտրակայան՝ 70 ՄՎտ հզորությամբ։

Նեպալը հիդրոէներգիա արտադրելու զգալի ներուժ ունի, որը նախատեսում է արտահանել Հարավային Ասիա։

Նեպալն ունի 83,000 ՄՎտ տեսական և 42,133 ՄՎտ տեխնիկապես/ֆինանսապես կենսունակ հիդրոէլեկտրական ներուժ, սակայն ընդհանուր  հզորությունը ներկայումս կազմում է 2500 ՄՎտ և աճում է

Դիտարկվող ամենամեծ հիդրոէլեկտրակայանը *West Seti Dam* (750 ՄՎտ) պահեստային նախագիծն է,  որը պետք է կառուցվի մասնավոր հատվածի կողմից։ Հնդկաստանի հետ էլեկտրաէներգիայի գնման պայմանագրի շուրջ բանակցություններ են ընթանում արդեն մի քանի տարի, սակայն գնագոյացման և ֆինանսավորման շուրջ համաձայնությունը մնում է խնդիր։ Ներկայում էլեկտրաէներգիայի պահանջարկն աճում է տարեկան 8-10%-ով։ 2022 թվականի հունիսի դրությամբ Նեպալի կողմից մինչև 364 ՄՎտ էլեկտրաէներգիայի ավելցուկ արտահանվում է Հնդկաստան։

Բնակչության ճնշումը բնական ռեսուրսների վրա մեծանում է. Գերբնակեցումը արդեն լարում է միջին բլուրների, մասնավորապես Կատմանդու հովտի «կրողունակությունը», ինչը հանգեցնում է բերքի, վառելիքի և անտառածածկույթի սպառմանը և նպաստում էրոզիային և ջրհեղեղներին։ Թեև զառիթափ լեռնային տեղանքը դժվարացնում է շահագործումը, հանքային հետազոտությունները հայտնաբերել են կրաքարի, մագնեզիտի, ցինկի, պղնձի, երկաթի, կապարի և կոբալտի փոքր հանքավայրեր։

## Մակրոտնտեսական միտում

Հետևյալ աղյուսակում ներկայացված են 1980–2018 թվականների տնտեսական հիմնական ցուցանիշները

## Վիճակագրություն
ՀՆԱ - իրական աճի տեմպը 21.77% էր(2017)։

ՀՆԱ մեկ շնչի հաշվով, գնողունակության համարժեքություն - $2700 (2017), ՀՆԱ կազմը ըստ ոլորտների.
*գյուղատնտեսություն՝ 17%
*արդյունաբերություն՝ 13,5%
*ծառայություններ՝ 60.5% (2017)
*զբոսաշրջություն՝ 9%

Աղքատության շեմից ցածր բնակչություն՝ 25.6% (2017/2018)։

Ընտանիքի եկամուտը կամ սպառումը ըստ տոկոսային մասնաբաժնի.
*ամենացածր 10%՝ 3.2%
*ամենաբարձր 10%՝ 29,8% (1995–1996)

Գնաճի մակարդակ (սպառողական գներ)՝ 4.5% (2017)

Աշխատուժ՝ 4 միլիոն (2016)

Աշխատուժ՝ ըստ զբաղմունքի՝ գյուղատնտեսություն 19%, ծառայություններ 69%, արդյունաբերություն 12% (2014)

Գործազրկության մակարդակը՝ 1,47% (2017)

Բյուջե։
*եկամուտներ՝ 5,954 մլրդ դոլար
*ծախսեր՝ $5,974 մլրդ, ներառյալ կապիտալ ծախսերը (2017)

Արդյունաբերություն՝ 
*զբոսաշրջություն
*գորգ, տեքստիլ 
*բրնձի, շաքարավազի և ձեթի գործարաններ 
*ծխախոտ 
*ցեմենտի և աղյուսի արտադրություն

Արդյունաբերական արտադրության աճի տեմպը՝ 10,9% (2017):
Էլեկտրաէներգիա՝ արտադրություն՝ 41,083 ԳՎտժ (2017)

Էլեկտրաէներգիա, արտադրություն ըստ աղբյուրի.
*հանածո վառելիք՝ 7,5%
*հիդրո 91.5%
*միջուկային՝ 0,3%
*այլ՝ 0.7% (2001)։

Էլեկտրաէներգիա՝ սպառում՝ 4,776.53 ԳՎտժ (2017)

Էլեկտրաէներգիա՝ արտահանում՝ 856 ԳՎտժ (2001), Էլեկտրաէներգիա՝ ներմուծում՝ 12 ԳՎտժ (2001)

Նավթի արտադրություն՝ 0 բարել օրական (0 մ3/օր) (2001)

Նավթ - սպառում` 1600 բարել օրական (250 մ3/օր) (2001)

Գյուղատնտեսություն, մրգեր-բանջարեղեն (հիմնականում՝ խնձոր, տանձ, լոլիկ, դեղձ, նեկտարին, կարտոֆիլ, բրինձ, եգիպտացորեն, ցորեն, շաքարեղեգ, արմատային մշակաբույսեր), կաթ և գոմեշի միս։

Արտահանում` 1,29 միլիարդ դոլար,որը չի ներառում Հնդկաստանի հետ չգրանցված սահմանային առևտուրը (2020)

Արտահանվող ապրանքներ՝ գորգեր, հագուստ, կաշվե իրեր, հացահատիկ

Արտահանման գործընկերներ՝ Հնդկաստան 56.6%, ԱՄՆ 11.5%, Թուրքիա 9.2% (2016)

Ներմուծում՝ $1,6 մլրդ (2021)

Ներմուծվող ապրանքներ՝ ոսկի, մեքենաներ և սարքավորումներ, նավթամթերք, էլեկտրական ապրանքներ, դեղորայք

Ներմուծում գործընկերներից՝ Հնդկաստան 70.1%, Չինաստան 10.3%, ԱՄԷ 2.6%, Սինգապուր 2.1%, Սաուդյան Արաբիա 1.2% (2016)

Արտաքին պարտք՝ 9,1 միլիարդ դոլար (2022)

Տնտեսական օգնություն՝ 2 միլիարդ դոլար (2019/2020)

Արժույթը՝ 1 նեպալի ռուփի (NPR) = 100 պաիզա

Ֆինանսական տարի՝ հուլիսի 16 - հուլիսի 15

## Արտաքին հղումներ
*Global Economic Prospects: Growth Prospects for South Asia The World Bank, 2006
*World Bank Summary Trade Statistics Nepal
*Nepal Budget Summary &  formulation process 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նեպալ
Կատեգորիա:Տնտեսություններ