Օսմանյան Հունգարիա

[thumb|300px|[Հունգարիա|Հունգարիան 1683 թվականին ]]
**Օսմանյան Հունգարիա** (), Օսմանյան կայսրության տարածքների ընդհանուր անվանում, որոնք հիմնականում բնակեցված էին էթնիկ հունգարներով:

1526 թվականի օգոստոսի 29-ին Մոհաչի ճակատամարտում հունգարա-չեխա-խորվաթական միացյալ զորքի պարտությունից հետո հունգարական հողերի մեծ մասը ընկել է օսմանցիների տիրապետության տակ։ Օսմանյան կայսրությունը գրավել է միջին Դանուբյան հարթավայրը՝ իր տարածքների մեջ ներառելով Եվրոպայի սիրտը, որը թուրքերը նախատեսում էին վերածել հենակետի՝ նոր տարածքներ նվաճելու և իսլամը հետագայում տարածելու համար:

Բայց ավստրիական Հաբսբուրգների հետ մղումը հանգեցրել է հունգարական հողերի փաստացի բաժանմանը թուրքական և ավստրիական մասերի։ Միևնույն ժամանակ, հունգարա-սլավոնական խառը բնակչությամբ հողերը 1547 թվականի պայմանագրով անցել են ավստրիացիներին, իսկ հունգարական և հունգարա-վալաշի շրջանները՝ թուրքերին։ Վարչական առումով, Կենտրոնական Հունգարիայում օսմանցիների իշխանությունը տևել է մինչև 1686 թվականը, չնայած Հունգարիայի ամենահարավային հողերից մի քանիսը ազատագրվել են միայն 1717 թվականին: Թուրքական տիրապետությանը դիմադրություն են ցույց տվել ինչպես հունգարացի պարտիզանները, այնպես էլ ավստրիացիները։

## Նախապատմություն
Ինչպես 14-15-րդ դարերում օսմանցիների կողմից նվաճված Բալկանյան շատ պետություններ, այնպես էլ Հունգարիայի թագավորությունը 16-րդ դար է մտել ծայրաստիճան թուլացած վիճակում՝ մի շարք արտաքին և ներքին պատճառներով․ այն պառակտվել էր ֆեոդալական կռիվներից, որոնք իրականում հանգեցրել են ֆեոդալական մասնատման, գյուղացիական ապստամբություններին, մագյարիզացիային հակառակ ժողովուրդների դիմադրությանը, իսկ դրսից՝ ավստրիական Հաբսբուրգների հավակնոտ փորձերին՝ Հունգարիան ներառելու իրենց ունեցվածքի մեջ: 1490 թվականին Մատվեյ Կորվինի մահը ծայրահեղ անարխիա է առաջացրել Հունգարիայում և նպաստավոր պայմաններ ստեղծել այս պետության դեմ օսմանցիների ծրագրերի իրականացման համար։ 

Հունգարիայի աստիճանական անկմանը հետագայում նպաստել է նաև Յագելոնյան դինաստիայի կողմից հաստատված օլիգարխիկ ռեժիմը, ճնշված հունգարացի գյուղացիության օտարումը ազգային-պաշտպանական շարժումներից Դյորդ Դոգիի ապստամբությունից հետո (1514), Հունգարիայի աշխարհագրական մեկուսացումը և հեռավորությունը օվկիանոսից (ներառյալ Ատլանտյան օվկիանոսով անցնող առևտրային ուղիներից) և Հաբսբուրգների աճող ճնշումը: Հունգարիայի տնտեսական և քաղաքական զարգացումը, ինչպես նաև երկրի տնտեսական զարգացումը նպաստել են Հունգարիայի տնտեսական զարգացմանը: Մոհաչի ճակատամարտում թուրքերի թվային գերազանցությունը հանգեցրել է նրան, որ հաղթանակը ձեռք է բերվել ընդամենը 2 ժամում։ Թուրքական բանակի շարքերում գերակշռում էին մուսուլման սլավոնները (ենիչերիներ) Օսմանյան կայսրության Բալկանյան տիրույթներից։

## Հետևանքներ
մինի|Կենտրոնական Եվրոպան 1572 թվականին
Թուրքական հաղթանակը մի շարք ուղղակի հետևանքներ է ունեցել ինչպես հունգարացիների, այնպես էլ հարևան շատ այլ ժողովուրդների համար։ Ինչպես իր ժամանակին Գվադալետայի ճակատամարտը (711) Իսպանիայում, Մոհաչի ճակատամարտը մուսուլմանների համար հնարավորություններ է բացել Եվրոպայի հսկայական հողերը նվաճելու համար: Սուլթան Սուլեյման I-ը 1529 թվականին սկսել է Վիեննայի պաշարումը, բայց մոտալուտ ձմռան պատճառով ստիպված է եղել նահանջել։ 

Օսմանցիների կողմից նվաճված հունգարական հողերի տեղում ձևավորվել է նոր մարզ՝ Օսմանյան Հունգարիան, որը գոյություն է ունեցել 1526-1699 թվականներին։ Ավելին, ոչ բոլոր հունգարացիներն էին դիմադրություն է ցույց տվել թուրքական տիրապետությանը։ Երկրի հարավ-արևելքի հունգարական գյուղացիությունը թուրքերի գալուստին վերաբերվում էր որպես տեղական ֆեոդալների գերիշխանությունից ազատագրմանը, որոնք նրանց պարտադրում էին ճնշող պատվերներով։ Հունգարացի գյուղացիներին իրենց կողմը գրավելու համար թուրքերը ազատականացրել են հունգարական գյուղացիության կյանքի շատ ոլորտներ: Ի տարբերություն այն ժամանակվա Եվրոպայի կաթոլիկների և բողոքականների միջև արյունալի կռիվների, թուրքերը չէին արգելում որևէ կրոն, թեև իսլամի անցումը ամեն կերպ խրախուսվում էր։ 

Օգտվելով հետպատերազմյան տարիների քաոսից և նոր մուսուլմանական համայնքի ծնունդից՝ իսլամ ընդունած շատ հասարակ հունգարացիներ (մագյարաբներ) կարողացել են բարձրանալ Օսմանյան կայսրության ռազմական կալվածքների կարիերայի սանդուղքով։ Հունգարական հյուսիսային հողերի բնակիչներն ավելի մեծ դիմադրություն են ցույց տվել թուրքերին՝ ստեղծելով հայդուկային ջոկատներ։ Շատերը նույնպես փախել են հարևան սլովակյան հողերը դեպի հյուսիս։ Թուրքերը նվաճել են միայն Կենտրոնական Հունգարիան, ծայրամասային արևմտյան և հյուսիսային շրջանները Հունգարիայի նոր մայրաքաղաք Պոժոն քաղաքով (ժամանակակից Սլովակիայի Բրատիսլավա) բռնակցվել են ավստրիական Հաբսբուրգների կողմից, որոնք դրանք վերածեցին բուֆերի գերմանական և օսմանյան տարածքների միջև:

Վիեննայի ձախողված պաշարումից հետո (1529) ավստրիացի Հաբսբուրգները ավելի վճռական գործողություններ է սկսել թուրքերի դեմ, նա սկսել է Բալկանյան թերակղզու աստիճանական «ռեկոնկիստան»։ Մոհաչի ճակատամարտից հետո եվրոպական պետությունները սկսել են միավորման փորձեր ձեռնարկել՝ Եվրոպայի իսլամացման սպառնալիքին դիմակայելու համար։ Այս ռազմավարությունը բերել է առաջին հաջողությունը Լեպանտոյի ճակատամարտում (1571): Բացի այդ, չնայած իրենց նախնական հաջողությանը, Հունգարիայում էր, որ թուրքերն առաջին անգամ բախվել են արևմտաեվրոպական հասարակական-քաղաքական կառույցի հետ, որն ուներ ուժեղ գերմանական ազդեցություն և արդեն զգալիորեն տարբերվում էր բալկանյան տարածաշրջանի կողմնորոշված հունա-սլավոնական պետություններից, որոնք համեմատաբար հեշտությամբ նվաճվել են թուրքերի կողմից: Չնայած Հունգարիայում եվրոպական արժեքները, որպես ամբողջություն, չէին համապատասխանում արևմտյան չափանիշներին, Օսմանյան Հունգարիայի հարևանությունը գերմանական հողերին ուղղակի սպառնալիք էր ստեղծում նրանց համար և կատաղի դիմադրություն էր առաջացնում Հաբսբուրգների կայսերական նկրտումները պաշտպանելու համար:

## Օսմանյան Հունգարիայի վարչական բաժանում
Օսմանյան Հունգարիան զբաղեցնում էր մոտ 91,250 կմ² տարածք։ Նրա տարածքը բաժանված էր էյալեթների, որոնք բաժանվում էին սանջակների, իսկ Հունգարիայում Օսմանյան բարձրագույն պաշտոնյան փաշա Բուդինան էր։ 

Գոյություն ունեին հետևյալ էյալեթները․
* Բուդինի փաշայություն
* Թեմեշվարի էյալեթ
* Էղերի էյալեթ
* Սիգետվարի էյալեթ
* Քանիժի էյալեթ
* Վարադի էյալեթ
* Ույվարի էյալեթ

Բուդինի, Սիգետվարի, Քանիժի և Էղերի էյալեթների վարչական կենտրոնները գտնվում էին ժամանակակից Հունգարիայի տարածքում, իսկ Թեմեշվարի և Վարադական էյալեթները, որոնց վարչական կենտրոնները գտնվում էին ժամանակակից Ռումինիայի տարածքում, ներառում էին նաև ժամանակակից Հունգարիայի որոշ հատվածներ։ Փաշաները և Սանջակ բեյը պատասխանատու էին կառավարման, իրավասության և պաշտպանության համար: Օսմանցիների միակ հետաքրքրությունը հունգարական հողում իրենց դիրքերի ամրապնդումն էր։ Բարձր դուռը դարձել է միակ հողատերը և իր օգտին տնօրինել է հունգարական բոլոր հողերի մոտ 20 տոկոսը՝ մնացած հողերը բաշխելով իր զինվորների և քաղաքացիական ծառայողների միջև։ Օսմանյան հողատերերը հիմնականում շահագրգռված էին հողից հնարավորինս շատ եկամուտ քամելու մեջ և որքան հնարավոր է արագ։ Օսմանյան կառավարության համար կարևոր նշանակություն ուներ հարկերի հավաքագրումը։ Պատերազմները, ստրուկների հետևից արշավանքները և իրենց հողերը կորցրած ազնվականների արտագաղթը հանգեցրել են գյուղի ամայացմանը: Այնուամենայնիվ, օսմանցիները ցուցաբերել են հարաբերական կրոնական հանդուրժողականություն և կայսրության տարածքում բնակվող տարբեր ժողովուրդներին տվել են որոշակի ինքնավարություն ներքին գործերում: Քաղաքները պահպանել են որոշակի ինքնակառավարում, և ծաղկող միջին խավը զարգացել է արհեստի և առևտրի միջոցով:

## Օսմանյան Հունգարիայի կյանքն ու մշակույթը
Հունգարիայի հեռավորության պատճառով թուրքական օկուպացիան չի հանգեցրել ազգաբնակչության ազգային, կրոնական և լեզվական կազմի արմատական փոփոխության, սակայն ժամանակի ընթացքում կրոնական առումով տեղաշարժերը շոշափելի բնույթ են ստացել։ Մուսուլմանները՝ մոտ 80 հազար մարդ, հիմնականում հարավսլավոնական ծագում ունեցող ռազմական վարձկաններ, բնակություն են հաստատել հիմնականում Հունգարիայի խոշոր քաղաքներում՝ ամրոցի պատերի պաշտպանության ներքո։ Յուրաքանչյուր քաղաք ուներ ինչպես մզկիթին հարող մուսուլմանական թաղամաս, այնպես էլ եկեղեցուն հարող քրիստոնեական թաղամաս։ Քրիստոնեությունը չի արգելվել և չի հետապնդվել, քանի որ թուրքերը չէին ցանկանում նվաճված բնակչության վրդովմունքը հարուցել, բայց քրիստոնեական եկեղեցին կորցրել է պետության ֆինանսական աջակցությունը, և կայսրության քրիստոնյա հպատակները (ռայա) պարտավոր էին վճարել հատուկ հարկ (ջիզյա), որը խլում էր նրանց միջոցները, որոնք նախկինում գանձվում էին որպես եկեղեցական տասանորդ: Քաղաքի շատ խոշոր եկեղեցիներ վերածվել են մզկիթների, իսկ դրանց կից կառուցվել են մինարեթներ։ Մուսուլմանները կազմել են նոր իշխող էլիտայի հիմքը։ Վախենալով հայդուկների հարձակումներից՝ նրանք քաղաքից քաղաք էին շարժվում միայն ռազմական շարասյուների պաշտպանության ներքո։ Հունգարիայի գյուղական շրջանները, ինչպես նաև Բալկաններում գտնվող բոլոր գյուղատնտեսությունը (հիմնականում գյուղատնտեսությունը), թուրքերի օրոք անկում են ապրել՝ միգրացիոն գործընթացների, ռազմական գործողությունների, պարտիզանական ակտիվության և տեղական ինքնակառավարման ծայրահեղ անարդյունավետության պատճառով։ 17-րդ դարում Օսմանյան Հունգարիայի 39 քաղաքային բնակավայրերում հայտնվել են 165 հիմնական (մեքթեփ) և 77 միջին և բարձրագույն աստվածաբանական դպրոցներ (մեդրեսե)։ Դպրոցներում սովորեցնում էին գրել, թվաբանություն, Ղուրան կարդալ և աղոթել։ Թուրքերը կառուցել են նաև թուրքական բաղնիքներ, մզկիթներ և շատրվաններ։ Դրանց մեծ մասը ոչնչացվել է ավստրիական Հաբսբուրգների կողմից Բալկանյան «ռեկոնկիստայի» ժամանակ։ Միայն մի քանի հատն են հասել մեր օրեր։

## Իսլամացում
Քրիստոնյաների և մուսուլմանների միջև 150-ամյա մշտական պատերազմների արդյունքում բնակչության աճը դանդաղել է, և սպանվել են էթնիկ հունգարական միջնադարյան բազմաթիվ բնակավայրեր: Միջնադարյան Հունգարիայի թագավորության մաս կազմող տարածքների էթնիկ կազմը հիմնովին փոխվել է տեղի բնակչության տեղահանությունների և զանգվածային սպանությունների արդյունքում, այնպես որ օսմանյան շրջանի ավարտին ապրող էթնիկ հունգարացիների թիվը զգալիորեն պակաս էր, քան դրանից առաջ։

Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդան բնակչության և տնտեսության աճի լճացում էր ապրում։ 1686 թվականին Բուդայի բնակչությունը ոչ ավելի էր, քան երկու դար առաջ՝ 15-րդ դարում։ Օսմանյան կառավարությունը  չի վերանորոգել հունգարացի թագավորների պալատը՝ թույլ տալով, որ այն փլուզվի եղանակի և ժամանակի ազդեցության տակ: Ավելի ուշ օսմանցիները պալատը վերածել են վառոդի պահեստի և զինանոցի, որի արդյունքում այն պայթեցվել է 1686 թվականի պաշարման ժամանակ: Հետագա տասնամյակների ընթացքում քաղաքի քրիստոնյա հունգարական բնակչությունը զգալիորեն նվազել է Հաբսբուրգների կողմից ղեկավարվող թագավորական Հունգարիա փախչելու պատճառով, հատկապես 1547 թվականին Բուդայի սկզբնական քրիստոնյա բնակչության թիվը կրճատվել էր մոտ հազար մարդու, իսկ 1647 թվականին՝ յոթանասունի։ Օսմանյան տիրապետության ժամանակ Բուդայի հիմնական բնակիչները հրեաներն ու գնչուներն էին: Սուրբ լիգան վերցրել է Բուդան 1686 թվականին երկարատև պաշարումից հետո:

Քաղաքների հունգարացի բնակիչները տեղափոխվել են այլ վայրեր, երբ վտանգ են զգացել Օսմանյան ռազմական ներկայության կողմից։  Օսմանյան Հունգարիայի վարչական կենտրոն դարձած բոլոր քաղաքներում, առանց բացառության, քրիստոնյա բնակչությունը նվազել է։ Հունգարական բնակչությունը մնացել է միայն որոշ քաղաքներում, որտեղ Օսմանյան կայազորներ չեն կառուցվել։ Ազնվականների մեծ մասը և մեծ թվով քաղքենիներ գաղթել են Թագավորական Հունգարիա։ 17-րդ դարի սկզբից Սերբ փախստականները էթնիկ մեծամասնություն էին կազմում Օսմանյան Հունգարիայի զգալի մասում։ Այս տարածքը ներառում էր Սավա, Դրավա և Դանուբ-Տիսայի Միջագետքի գետերի միջև ընկած տարածքները։ 

Ժամանակակից գնահատականների համաձայն, 15-րդ դարի վերջին Կարպատյան ավազանում հունգարացիների մասնաբաժինը կազմում էր ընդհանուր բնակչության մոտ 80 %-ը, իսկ նևենգրները դժվար թե կազմեին ամբողջ բնակչության ավելի քան 20-25 %-ը։ Հունգարական ներկայությունը սկսել է նվազել Օսմանյան նվաճման ժամանակ։ Հունգարացիների թվի նվազումը պայմանավորված էր Օսմանյան կառավարման 150 տարիների ընթացքում մշտական պատերազմներով, Օսմանյան արշավանքներով, սովով և ժանտախտով պայմանավորված։ Ռազմական գործողությունների հիմնական գոտիները հունգարացիներով բնակեցված տարածքներն էին, ուստի նրանց մեջ շատ ավելի շատ զոհեր կային, քան մյուս ազգությունների շրջանում: Ամենալուրջ ավերածությունները տեղի են ունեցել հունգարական իրարանցման ժամանակ, երբ 1604-1606 թվականներին օսմանների և Հաբսբուրգների միջև պատերազմի ամենավատ հետևանքները բազմիցս ուժեղացել են՝ Իստվան Բոչկայայի ապստամբության ժամանակ Հունգարիայի քաղաքացիական պատերազմի մեջ ընկնելով:

16-րդ դարի վերջին Հունգարիայի բնակչությունը Օսմանյան Հունգարիայում կազմում էր 900,000, թագավորական Հունգարիայում՝ 1,800,000, իսկ Տրանսիլվանիայում՝ 800,000, ընդհանուր առմամբ 3,500,000 բնակիչ ամբողջ Հունգարիայի համար։

17-րդ դարի ընթացքում Օսմանյան Հունգարիայում բնակչության աճը աննշան էր՝ 900,000-ից մինչև մոտ 1,000,000 բնակիչ, ինչը նման էր թագավորական Հունգարիայի և Տրանսիլվանիայի աճի տեմպերին։

Մի շարք հասարակ հունգարացիներ օգտվել են թուրքական ռազմա-վարչական ապարատի ընձեռած նոր հնարավորություններից, ընդունել են իսլամ, ընդունվել են սուլթանի մոտ ծառայության և ստացել տեղական ինքնակառավարման զգալի հնարավորություններ։ Նրանցից ոմանք (մագյարները) գաղթել են կամ տեղափոխվել կայսրության այլ շրջաններ՝ դառնալով թուրքական էթնոսի մաս։ Շատ գերեվարված հունգարացիներ ստրկության են վաճառվել Ռումելիայում և Անատոլիայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1541 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն