Սմարթիզ

**Սմարթիզ**, շոկոլադե դրաժե հրուշակեղեն: Սմարթիզներն արտադրվում են 1937 թվականից,սկզբնապես Հ. Ի.Ռաունտրի և ընկերության  կողմից Մեծ Բրիտանիայում, իսկ այժմ՝ Նեստլե ընկերության  կողմից:

Սմարթիզները հարթեցված դրաժեներ են՝ մոտ 5 մմ (0,2 դյույմ) փոքր առանցքով և մոտ 12 մմ (0,5 դյույմ) մեծ առանցքով։  Սմարթիզներն արտադրվում են ութ գույներով՝ կարմիր, նարնջագույն, դեղին, կանաչ, կապույտ, մանուշակագույն, վարդագույն և շագանակագույն, չնայած որոշ երկրներում կապույտ բազմազանությունը ժամանակավորապես փոխարինվել է սպիտակ տեսակով: Ներկայումս հետազոտություններ են ընթանում կապույտ գույնի սմարթիզի այլընտրանքային բնական ներկի վերաբերյալ:

Սմարթիզ վաճառվում է հիմնականում Եվրոպայում, Կանադայում, Հարավային Աֆրիկայում, Ավստրալիայում և Մերձավոր Արևելքում: Սմարթիզը չի տարածվում (բացառությամբ զուգահեռ ներմուծման) Միացյալ Նահանգներում, որտեղ ապրանքանիշը պատկանում է Սմարթիզ Հրուշակեղենի ընկերությանը, որն իր սեփական քաղցր դրաժեներն արտադրում է ամուր տեսքով Սմարթիզ ապրանքանիշի ներքո: 2007 թվականին սմարթիզների արտադրությունը Յորքից տեղափոխվեց Համբուրգ:

## Պատմություն
Անգլիայի Յորքից Ռաունտրի ընկերությունը, սմարթիզ շոկոլադե լոբի է արտադրում առնվազն 1882 թվականից: 1937 թվականին արտադրանքը վերանվանվել է:  1937 թվականին Ռաունտրի ընկերությունը ստիպված եղավ հրաժարվել շոկոլադե լոբի անվանումից՝ առևտրային ստանդարտների պահանջների պատճառով (լոբի  բառի օգտագործումը համարվեց ապակողմնորոշիչ), ուստի ընդունվեց խրթխրթան շաքարի պատյանով կաթնային շոկոլադ անունը։  Ավելի ուշ կոնֆետը վերանվանվեց սմարթիզ:

Նախկինում Մեծ Բրիտանիայում սմարթիզը վաճառվում էր գլանաձեւ ստվարաթղթե խողովակներով, որոնք ծածկված էին վառ պլաստիկ կափարիչով, որը սովորաբար պատկերում էր այբուբենի տառերը:  Դրա նպատակը, ըստ Ռաունտրի ընկերության խոսնակի 1980 թվականներին, այն էր, որ դրանք օգտակար լինեն որպես ուսումնական գործիք, որը խրախուսում է փոքր երեխաներին ճանաչել տառերը: Վերջին 25 տարվա ընթացքում Նեստլե ընկերությունը և Ռաունտրի ընկերությունը պատրաստել են հինգ միլիարդ սմարթիզ կոնֆետներ: Դրանցից մի քանիսը շատ հազվադեպ են և ներկայումս հավաքածուի ցանկում են: 
2005 թվականի փետրվարին սմարթիզի խողովակ տուփը փոխարինվեց վեցանկյունով։ Նեստլե ընկերության ներկայացուցիչների խոսքով՝ դիզայնի փոփոխության պատճառը երիտասարդների համար ապրանքանիշը թարմ և գրավիչ դարձնելու ձգտումն էր: Նոր փաթեթավորումը նույնպես դարձել է ավելի թեթև և կոմպակտ, իսկ կափարիչը (որն այժմ ծալովի ստվարաթուղթ է) հագեցած է քարտի սեղմակով, և կափարիչը փակ է պահում, երբ այն թեքվում է:  Վեցանկյուն տուփը պատրաստված է ստվարաթղթի մեկ կտորից, որը կտրված է դրոշմակնիքով, այնուհետև ծալվում և սոսնձվում է միասին: Վեցանկյուն տուփը կարող է նաև դրվել մի քանի շերտերի մեջ՝ առանց կույտը կոտրելու, ինչը վաճառքի առավելություն է:

2007 թվականի հոկտեմբերին սմարթիզի արտադրությունը տեղափոխվեց Գերմանիա, որտեղ արդեն արտադրվել է դրանց մեկ երրորդը: Եվրոպայից դուրս Նեստլեյի ամենամեծ սմարթիզների ձեռնարկությունը գտնվում է Կանադայի Տորոնտո քաղաքում, որտեղ Նեստլե ընկերությունը արտադրում է իր արտադրանքը 1918 թվականից: Գործարանը, որը գտնվում է Ստերլինգ Ռոուդ 72 հասցեում, Եռանկյուն թաղամասում, ի սկզբանե կառուցվել է կակաոյի և շոկոլադի արտադրության համար:

1998 թվականին Նեստլե ընկերությունը   սմարթիզի խողովակների փաթեթավորման համար ստացավ ապրանքանիշ։  Ավելի ուշ ընկերությունը դատի տվեց Դանիական Հիմնական սնունդ ընկերությանը, որը վաճառում էր շոկոլադներ նմանատիպ փաթեթավորմամբ: Դանիայի գերագույն դատարանը որոշում կայացրեց, որ հիմնական երկրաչափական ձևը չի կարող ապրանքային նշան լինել, և որոշեց, որ այդ ապրանքային նշանը հանվի ապրանքային նշանների գրանցամատյանից:

2021 թվականին Նեստլեյի մայր ընկերությունը կրկին սկսեց սմարթիզի արտադրությունը: Սմարթիզը արտադրվել է Չեխիայում 1907 թվականից, տեղափոխել է գերմանական Համբուրգ: Սմարթիզի բաղադրիչները նույնպես համապատասխանեցվել են սմարթիզ արտադրանքին:

## Գույներ

Սմարթիզի սկզբնական գունային սխեմաներից մեկը բաց շագանակագույն սմարթիզն էր։  1988 թվականին դրանք փոխարինվեցին կապույտ սմարթիզով, որը ներկայացվեց Նեստլե ընկերության կողմիցՌոունթրի Մաքինթոշ հրուշակեղենի խանութի գնման դեմ արշավի մի մաս, ինչպես նաև «Ես աջակցում եմ կապույտ սմարթիզին պիտակով» կրծքանշաններ: Մինչև 1958 թվականը մուգ շագանակագույն շոկոլադե սալիկներն ունեին սովորական շոկոլադե կենտրոն, իսկ բաց շագանակագույնները՝ սուրճի համ: Սկզբում նարնջագույն սմարթիզ կտորները պարունակում էին նարնջի համով շոկոլադ,  սակայն հետագայում նարնջի համը ավելացվում է միայն սմարթիզի կճեպին:

2006 թվականին հայտարարվեց, որ Նեստլե ընկերությունը հեռացնում է բոլոր արհեստական ներկերը Միացյալ Թագավորության սմարթիզներից: Նեստլե ընկերությունը որոշեց բոլոր սինթետիկ ներկերը փոխարինել բնականով, բայց չկարողանալով ձեռք բերել բնական կապույտ ներկ, շրջանառությունից հանեց կապույտ սմարթիզը (ինչը հանգեցրեց տարածված թյուր կարծիքի, որ կապույտ սմարթիզը որոշ երեխաների մոտ գերակտիվություն է առաջացնում) և դրանք փոխարինեց սպիտակներով:  2008 թվականի փետրվարին կապույտ սմարթիզը կրկին ներկայացվեց՝ օգտագործելով բնական կապույտ ներկ, որը ստացվել է ցիանոբակտերիա սպիրուլինայից(կապույտ Ե133):

2009 թվականի մարտին կանադական շուկայում սմարթիզիի տեսականուց հանվել են արհեստական ներկանյութերը։ Սմարթիզի նոր շարքը ներառում է բոլոր գույները, բացի կապույտից: 2010 թվականի մայիսին վաճառքում հայտնվեցին կապույտ սմարթիզներ:

Նախկինում կարմիր սմարթիզ ներկանյութերը ներկվում էին կոխենիլով, որը բխում էր այն արտադրանքից, որը ստացվում էր կին կոխենիլ միջատներից ներկ մեկուսացնելու միջոցով: Կարմիր կաղամբից արտազատվող գունանյութն այժմ օգտագործվում է Մեծ Բրիտանիայում սմարթիզ կոնֆետների արտադրության մեջ:

Համաճարակաբանության և ակտիվ քննադատական մոտեցումը  գնահատելու նպատակով իրականացվել է սիմուլյացիոն, պատահականացված, վերահսկվող ուսումնասիրություն, որը փորձարկել է այն վարկածը, որ կարմիր սմարթիզը կարող է բարձրացնել երջանկության մակարդակը: Հետազոտության արդյունքները, որին 117 մարդ է մասնակցել Ավստրալիայի չորս երկրներում, Կանադայում եւ Մալայզիայում, ցույց են տվել, որ նրանք, ովքեր կարմիր սմարթիզ քաղցրավենիք են կերել, ոչնչով ավելի երջանիկ չեն եղել, քան նրանք, ովքեր դեղին սմարթիզ քաղցրավենիք են կերել:

## Տարբերակներ

Սմարթիզները վաճառվում են նաև  շոկոլադե սալիկների տեսքով և ձվաձև սմարթիզի կտորներով, ինչպես նաև շոկոլադե վանիլային պաղպաղակ սմարթիզի կտորներով: Սմարթիզ պաղպաղակի տեսակը Մաքֆլուրի սմարթիզն է, որը վաճառվում է Մակդոնալդսում: Այն ժամանակավորապես դադարեցվել է 2012-ին, վերադարձվել է 2014-ի սկզբին, բայց կրկին դադարեցվել Է 2015-ի վերջին և փոխարինվել է Օրեոյով, բայց որոշ երկրներում առկա են երկու տարբերակները: Տասնամյակներ շարունակ Կանադական «Կաթնամթերքի Թագուհի» ռեստորաններն առաջարկում էին  «Ձնաբուք սմարթիզ», բայց 2015 թվականին դրանք մերժվեցին և փոխարինվեցին էմ էնդ էմս, հայտնի շոկոլադե կոնֆետներով: 2018 թվականի սկզբին էմ էնդ էմս հայտնի շոկոլադե կոնֆետները կրկին հայտնվեցին ճաշացանկում:

1997 թվականին ներկայացվեցին սմարթիզի ավելի մեծ քաղցրավենիքներ, իսկ 2004թվականին՝ մրգային քաղցրավենիքներ: Ներկայացվեց նաև սմարթիզ շոկոլադե կոնֆետների մեկ այլ տեսակ, որը պարունակում էր սպիտակ շոկոլադ, այլ ոչ թե կաթնային շոկոլադ: Սկզբում դրանք փորձվեցին որպես քաղցր կոնֆետի ձողիկներ, բայց մոտ մեկ տարի անց դրանց ամբողջական թողարկումից հետո նրանք սկսեցին կոչվել սմարթիզ սպիտակ շոկոլադով:

1998 թվականին ներկայացվեց մի ապրանք, որը հայտնի է որպես գաղտնի սմարթիզ: Այն պարունակում էր տարբեր դիզայնի, գույնի և համի քաղցրավենիք: Փաթեթավորման վրա կար նաև կոմիքսների փոքրիկ գիրք: Այս ապրանքը այլևս չի թողարկվում:

Կանադայում թողարկվել է կարմիր և սպիտակ սմարթիզների սահմանափակ շարք, որտեղ սպիտակ սմարթիզների վրա պատկերված է կարմիր թխկի տերև, ինչը հղում է Կանադայի դրոշին: Հելոուինի (վաճառվում է որպես հուշանվերների արտադրանք), Սուրբ Ծննդյան և Վալենտինի օրվա տոնական փաթեթավորումը (պարունակում է միայն վարդագույն և կարմիր քաղցրավենիք) լայն տարածում ունի: Նաև Կանադայում Նեստլե ընկերությունը քաղցրավենիք է վաճառում գետնանուշով և գետնանուշի կարագով:

Սուրբ Ծննդյան տոներին Ավստրալիայում և Կանադայում Նեստլե ընկերությունը հաճախ արտադրում է Սուրբ Ծննդյան գույներով սմարթիզ՝  կարմիր, կանաչ և սպիտակ:

Այլ երկրներում, ինչպիսիք են Կանադան, փաթեթավորումն ավելի բազմազան է: Սմարթիզներ կարելի է ձեռք բերել ուղղանկյուն տուփերով, հսկա խողովակներով, ինչպես նաև ստվարաթղթե տոպրակներով,  իսկ Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում 410 գրամանոց տոպրակների մեջ:

ԱՄՆ-ում Նեստլե ընկերությունը սահմանափակ ժամանակահատվածում առաջարկել է տարբեր սմարթիզ քաղցրավենիքներ՝ որպես Տարզան անիմացիոն ֆիլմի գովազդային արշավի մի մաս, որը թողարկվել է 1999 թվականին: Այն ուներ սմարթիզի կարմիր, կանաչ, շագանակագույն, կապույտ, նարնջագույն և դեղին կտորներ: Դեղին թռուցիկների վրա պատկերված էին ֆիլմի հերոսները։ Սմարթիզ շոկոլադե կոնֆետների  այս տարբերակը պատրաստվել է Կանադայում՝ Միացյալ Նահանգներում տարածելու համար:

## Տես նաև
*Շոկոլադե պիցցա,
*Շոկոլադե ձուկ,
*Շոկոլադե մարկիզ,
*Սև-սպիտակ թխվածքաբլիթ,
*Սմոր,
*Շոկոլադե խրթխրթան,
*Դերբիի տորթ,
*Շոկոլադե սիրոպ,
*Թաց ընկույզներ,
*Թիբոք-թիբոք:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*
* Smartie Museum
* How Smarties are made
* Smarties set to lose their tube - BBC News

Կատեգորիա:Բրիտանական աղանդեր
Կատեգորիա:Բրիտանական հրուշակեղեն
Կատեգորիա:Թխվածքաբլիթներ
Կատեգորիա:Կոնֆետ
Կատեգորիա:Շոկոլադ