Եբրայերեն գրականություն

**Եբրայերեն գրականություն**, հին, միջնադարյան և ժամանակակից գրականություն եբրայերեն լեզվով, որի պատմությունն ընդգրկում է 3 հազար տարվա ժամանակաշրջան։ Եբրայական գրականության ամենավաղ հուշարձանները ստեղծվել են մ.թ.ա 12-րդ դարում։

## Սողոմոնի տաճարի կործանումից առաջ
Առաջին շրջանն ընդգրկում է Սողոմոնի տաճարի կործանումից առաջ ընկած ժամանակահատվածը: Ասորա-բաբելոնացիների կողմից Սուրբ Երկրի գրավման ժամանակ հրեաներն ունեին իրենց գրականությունը։ Նրանք ունեին Հնգամատյանը, այն տեսքով, որով այն հասել է մեզ. կային Հեսուի, Դատավորների, Սամուել մարգարեի և Թագավորների գրքերը, որոշ մարգարեների (Ամոս, Օսեե, Եսայիա, Միքիա, Ավակում) ճառերի ժողովածուներ, իմաստուն և կրոնական երգերի խոսքեր (Սաղմոսներ)։ Մեզ հասած Աստվածաշնչի եբրայական գրքերում հիշատակվում են մեզ չհասած տարբեր գործեր, օրինակ՝ էպիկական բանաստեղծությունների երկու ժողովածու, տարբեր մարգարեական գրություններ, մի քանի պատմական աշխատություններ, թագավորական տարեգրություններ, հայտնի մարդկանց կենսագրություններ և այլն, ամենայն հավանականությամբ դրանցից մի քանիսը գոյություն են ունեցել դեռևս մ.թ.ա. 4-րդ դարում։

## Երկրորդ տաճար և Թանայի ժամանակաշրջան
Երկրորդ շրջանը սկսվում է Առաջին Տաճարի ավերումով։ Բաբելոնյան գերությունից հրեաների վերադարձից հետո (մ.թ.ա. VI դար) սուրբ գրքերի ուսումնասիրությունը լուրջ հիմքերի վրա դրվեց Եզրայի և Նեեմիայի կողմից։ Նրանց ստեղծած *սոֆրիմների* (դպիրների) շրջանակը խնդիր դրեց արտադրել Մովսիսական օրենքի պատճենները և դրանք բաշխել ժողովրդի մեջ։ Հիլելը ( մ.թ.ա. մոտ 30) սահմանեց մեկնաբանության յոթ անփոփոխ կանոններ (*midot*): Հարյուր հիսուն տարի անց, Ռաբբի Իսմայելը, որը Հադրիանոսի հալածանքների ժամանակակիցն էր, թիվը հասցրեց տասներեքի:

Երբ Սուրբ Գրքի ուսումնասիրությունը վերաբերում էր ծեսերի կանոններին և այլ կրոնական կանոններին, ինչպես նաև երբ խոսքը վերաբերում էր քաղաքացիական և քրեական իրավունքի հարցերին (ամբողջ իրավագիտությունը հրեաների մեջ աստվածաբանական գիտության մաս էր կազմում), դա նշանակում էր ուսումնասիրել Հալախան () բառացիորեն՝ շարժվել, քայլել), երբ ուսումնասիրվում էին Աստվածաշնչի պատմողական մասերը կամ մարգարեների ելույթները, դա նշանակում էր ուսումնասիրել Հագադան (եբր. הַגָּדָה, արամերեն אַגָּדָה - լեգենդ): Սա ենթադրում է ոչ միայն Սուրբ Գրքի մեկնաբանությունը, այլև բարոյականության, բարեպաշտության, Աստծո հետ մարդու փոխհարաբերությունների և այլնի մասին ուսմունք։ Երկու Թալմուդների բովանդակությունը խառն է։ Հալախական գրականությունը հիմնականում հետաքրքրում է որոշ հրեաների, մինչդեռ հագադական գրականությունը, ընդհակառակը, ընդհանուր հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանի որ դրանում հայտնաբերված բազմաթիվ լեգենդներ, ասացվածքներ, ուսմունքներ և կրոնական տեսակետներ ընդունվել են քրիստոնեության և իսլամի կողմից և այս կերպ դարձել քաղաքակիրթ մարդկության ընդհանուր սեփականություն։ Բանավոր օրենքն արգելված էր գրի առնել. ավանդույթը պետք է փոխանցվեր բերանացի: Դպրոցներում օգտագործվող լեզուն եբրայերենն էր, բայց արամեերեն, հունարեն և լատիներեն արտահայտությունների խառնուրդով, ինչը տարբերում է այն եբրայերեն Աստվածաշնչի լեզվից։ Եբրայերեն լեզուն շարունակում էր զարգանալ և հարստանալ։ Միշնան՝ Աստվածաշնչից հետո (2-րդ դար) ամենահին օրենքների ժողովածուն, ամբողջությամբ գրված է եբրայերենով։ Բաբելոնյան և Երուսաղեմյան Թալմուդում եբրայերեն տեքստը, հատկապես Աստվածաշնչից և Միշնայից հատվածները, ուղեկցվում են դրանց վերաբերյալ արամերենի միջագետքյան և պաղեստինյան բարբառներով քննարկումներով։

Միշնայի իմաստունները (1-2-րդ դարեր) կոչվում էին թանաի (եբրայերեն՝ תַּנָּאִים‎, թաննաիմ՝ «բազմիցս կրկնել ճշգրիտ բանավոր փոխանցման համար» բառից): Միշնայի վերջնական հրատարակությունը, որը մեզ է հասել բոլոր հետագա սերունդների ընթացքում, կազմվել է մոտ 200 թվականին: Այս սերնդի իմաստունների առաջնորդը րաբբի Յեհուդա հա-Նասին էր, որն այսպիսով դարձավ Թաննաիմներից վերջինը: Միշնան հավաքում և բաժանում է բաժինների և քննարկում գրավոր օրենքի այն մեկնաբանությունները և լրացումները, որոնք ուղեցույց են ծառայել կրոնական, իրավական, սոցիալական և ընտանեկան պրակտիկայում: Միշնան, սակայն, ոչ մի դեպքում չպետք է համարել օրենքների հավաքածու սովորական իմաստով, քանի որ շատ դեպքերում այն ​​մեջբերում և կողք կողքի դնում է հին օրենքի ուսուցիչների տարբեր կարծիքներ՝ երբեմն չնշելով վերջնական որոշումը։ Հետագա դարերում Թալմուդի իմաստունները սովորեցնում էին կանոններ, թե ինչպես վարվել նման տարաձայնությունների առկայության դեպքում: Ի թիվս այլ հնագույն գործերի, Թոսեֆտան ժողովածու է, որը կազմված է նույն սկզբունքներով և նույն ձևով, ինչ Միշնան, և Մեհիլտան, Սիֆրան ցույց են տալիս, թե ինչպես յուրաքանչյուր առանձին դեպքում բանավոր օրենքը առաջացել է գրավոր օրենքից: Դրանք հանդիսանում են գրավոր Հնգամատյանի շարունակական գալահական և հագադական մեկնաբանություն. Մեխիլթայի այն մասը, որ հասել է մեզ, վերաբերում է Ելից, Սիֆրան՝ Ղևտական ​​գրքին, իսկ Սիֆրան՝ Թվեր և Երկրորդ օրենք գրքին։

## Ամորաիմների ժամանակաշրջան
Միշնայի ավարտից հետո այն սկսեց բացատրվել դպրոցներում Սուրբ Գրությունների հետ մեկտեղ՝ փորձելով այն հասցնել իր սկզբնաղբյուրին՝ Աստվածաշնչին կամ ավելի հին, իրական կամ ենթադրյալ ավանդույթներին: Հետազոտության առարկա են դարձել նաև «Թոսեֆտա», «Մեխիլթա», «Սիֆրա» և այլ նմանատիպ աշխատություններ, որոնցից մի քանիսն ամբողջությամբ մեզ չեն հասել։ Պաղեստինի և Բաբելոնի ավագ դպրոցներում 300 տարի (III-V դարեր) Միշնան և նմանատիպ աշխատություններն ուսումնասիրելիս ամորաիմների (եբր. אָמוֹרָאִים‎, եզակի թիվ՝ ամորա, արամեերեն՝ բացատրող) արտահայտած դատողությունները, ինչպես նաև տարբեր կարծիքներ հավաքվել և կազմվել է մի ժողովածու, որը կազմում է երեք դարերի ընթացքում իմաստունների հետազոտությունների և քննարկումների ամփոփումը: Այս հավաքածուն Թալմուդն է: 

Ամորաիմների աշխատանքը կոչվում է Գեմարա, որը յուրատեսակ մեկնաբանություն է Միշնայի մասին։ Միշնա և Գեմարան միասին կազմում են Թալմուդը: Կա մեկ Միշնա, բայց կա երկու Գեմարա՝ Երուսաղեմն ու Բաբելոնը։ Բաբելոնյան Թալմուդը ստացավ և մինչ օրս պահպանում է իր առաջնորդող նշանակությունը հրեաների համար։

Թալմուդն արտացոլում է հրեա ժողովրդի կյանքը 600-700 տարվա ընթացքում։ Սուրբ Գրքի մեկնությունները փոխարինվում են աստղագիտական ​​և բնապատմական տեղեկություններով, ավանդություններով և լեգենդներով։ Թալմուդը պարունակում է ավելի քան 1900 գիտնականների անուններ։ Իմաստունները միշտ չէ, որ վերջնական որոշում են կայացնում։ Բյուզանդական կայսրությունում (IV դար) հալածանքների արդյունքում, որի տիրապետության տակ էր Իսրայելի երկիրը, և Պարսկական թագավորությունում (V դար), որը իշխում էր Բաբելոնիայում, բազմաթիվ հրեա ուսուցիչներ մահապատժի ենթարկվեցին, բարձրագույն դպրոցները փակվեցին և արգելվել են ուսուցիչների և ուսանողների հանդիպումները։ Հսկայական քանակությամբ ուսումնական նյութ գրառվել և կարգի է բերվել հաջորդ սերնդի ուսուցիչների՝ սավարայների կողմից։

Աստվածաշնչի և Միշնայի եբրայերեն տեքստի քննարկումներն անցկացվել են Իսրայելի և Բաբելոնի երկրի հրեական ավագ դպրոցներում այս երկրներից յուրաքանչյուրի խոսակցական արամեերեն բարբառներով, որոնք այդ ժամանակ օգտագործում էին ինչպես հրեաները, այնպես էլ ոչ հրեաները: 

Գեմարայի տեքստը նույնպես գրված է այս լեզուներով։ Երկու Թալմուդների լեզուն կարևոր է սեմական լեզուների ուսումնասիրության և լեզվաբանության համար: Քերականական նոր ձևերը ձևավորվում են միայնակ, ինքնուրույն բառերից, իսկ հներից՝ նոր բառեր՝ գոյականների հետ կապված մասնիկներով։ Լեզուն ներկայացվում է ավելի վաղ զարգացած, քան հին սիրիերենը և ավելի հին, քան սիրիերենը: Նոր լեզվական կազմավորումների անցած ճանապարհից կարելի է խ եզրակացություն անել, թե ինչպես են աստիճանաբար ձևավորվել և զարգացել հին սեմական լեզուները՝ եբրայերենն ու արամեերենը։

Երկու Գեմարաների կողքին էլ պահպանվել են գրական այլ երկեր՝ արամեերենի բարբառներով։ Երբ մարդկանց եբրայերենի ըմբռնումը սկսեց թուլանալ, սովորություն առաջացավ Սուրբ գրքի բնագրից կարդացված յուրաքանչյուր արտահայտություն անմիջապես թարգմանել տեղական արամեերենի բարբառով։ Հետագայում տառադարձումները ստացան ճիշտ ձև և պահպանվեցին Աստվածաշնչի արամեերեն թարգմանություններում, որոնք հասել են մեզ: 

Աստվածաշնչի թարգմանությունը պաղեստինյան բարբառով վերագրվում է Հիլելի աշակերտին՝ Ջոնաթան բեն Ուզիելին, իսկ բաբելոնյան բարբառով թարգմանությունը՝ պրոզելիտ Օնկելոսին։ Ավելի ուշ Մարգարեներն ու Սուրբ Գրությունները թարգմանվեցին նաև արամեերեն։ Այն տեսքով, որով մեզ են հասել այս թարգմանությունները, դրանցից ամենահինը թվագրվում է մեր թվարկության III դարով։

Ի հայտ եկան հրեա հեղինակների հունարեն գրական ստեղծագործությունները։ Այս լեզուն դարձավ Եգիպտոսում հաստատված և հելլենական քաղաքակրթությամբ տոգորված զգալի թվով հրեաների մայրենի լեզուն: Բացի Սուրբ Գրությունների հունարեն թարգմանությունից, որը հայտնի է որպես Յոթանասնից թարգմանություն, Եգիպտոսում ձևավորվել է հունարեն լայնածավալ գրականություն, որն իր առջեւ խնդիր է դրել հաշտեցնել հունական գիտությունը։
Աստվածային ուսմունքը ներառում է Յոթանասնից թարգմանություն-ին կցված ապոկրիֆ գրքեր, մի քանի պատմական աշխատություններ, որոնք պարունակում են հրեա ժողովրդի կամ առանձին պատմական գործիչների պատմությունը. բանաստեղծական ստեղծագործություններ, որոնք կա՛մ պատկերում են հրեական պատմությունը դրամատիկորեն կամ էպիկական կերպով, կա՛մ քարոզում են հրեական բարոյականությունը գեղեցիկ հունարեն ոտանավորներով՝ մի կողմ թողնելով հատկապես հրեական կրոնական հրահանգները (թլպատության մասին, տոների մասին և այլն):

Բացի Արիստոբուլոսից, որը ենթադրվում է, որ գրել է Մովսեսի հնգամատյանի փիլիսոփայական մեկնաբանությունը, ամենահայտնին են Փիլոն Հրեացին և Հովսեփոսը (1-ին դար): Փիլոնը ելնում էր այն տեսակետից, որ Վերևից Հայտնության ուսմունքը պետք է անպայմանորեն համընկնի փիլիսոփայական բարձրագույն ճշմարտությունների հետ։ Ինչպես եգիպտացիների սուրբ այլաբանական լեզուն, աստվածաշնչյան պատմությունը, նրա կարծիքով, ծառայում է միայն որպես աստվածային իմաստության պատյան։ Աստծո Խոսքը, որը ստեղծել է տիեզերքը, Փիլոնին թվում էր, թե այնպիսի զարմանալի զորություն ուներ, որ նա համարեց այն անկախ, ազատ գործող ուժ:

Հովսեփոսը նկարագրել է պատերազմը հրեաների և հռոմեացիների միջև, կազմել իր ժողովրդի պատմությունը («Հրեական հնություններ») և հրապարակել՝ ի պաշտպանություն հրեաների և հուդայականության՝ ընդդեմ Ապիոնի և ժամանակի այլ հակասեմականների հարձակումների։ Միջնադարում այս երկու գրողներին իրենց նրբագեղ և թեթև ոճի համար անվանել են՝ Փիլոն՝ հրեա Պլատոն, և Հովսեփոս՝ հրեա Քսենոֆոն։

## Սավարայների ժամանակաշրջան
Երրորդ շրջանն ընդգրկում է Թալմուդի ավարտից մինչև Պիրենեյան թերակղզուց հրեաների արտաքսումը (500-1492)։ Իսրայելի երկրում գերակշռում էր Հագադան, իսկ Բաբելոնիայում՝ Հալախան։ Ամորաիմի աշխատանքը շարունակել են սավարայները (պատճառաբանել, կշռել)։ Սավորայը (6-րդ դար) ուսումնասիրեց բաբելոնյան Գեմարայում հավաքված նյութը կրոնական պրակտիկայում դրա կիրառման վերաբերյալ և նշեց այն կարծիքները, որոնք ուղղորդող նշանակություն ստացան։ Միևնույն ժամանակ, Սուրբ Երկրի գիտնականները հիմք դրեցին Սուրբ Գրքի Հագադական մեկնաբանությունների անկախ հավաքածուներին, որոնցից ժողովուրդը մռայլ ներկայի մեջ քաջալերություն և հույս էր առնում պայծառ ապագայի համար: Այս բոլոր հագադիկ հավաքածուները ստացել են Միդրաշ ընդհանուր անվանումը։

Այն ժամանակվա գիտնականները նաև հոգ էին տանում, որ Աստվածաշնչի տեքստը ճիշտ ընթերցվեր և պահպանվեր իր մաքրությամբ՝ պաշտպանված պատճենահանողների անխուսափելի սխալներից և անհամապատասխանություններից։ Առաջին հերթին եբրայերեն Աստվածաշնչի տեքստին տրամադրել են ձայնավոր նշաններ, որոնք հորինվել են գրեթե միաժամանակ Բաբելոնիայում և Իսրայելի երկրում: Հորինվել են նաև ինտոնացիոն նշաններ, որոնք որոշակի առումով նաև կետադրական նշանների դեր են կատարում։ Տեքստի հաստատումն ու ճշգրիտ փոխանցումը (*Masorah* եբրայերեն՝ מָסוֹרָה - ավանդույթ) իրականացվել է այսպես կոչված մասորետների կողմից, որոնց շնորհիվ Թանահի ճշգրիտ ստուգված տեքստը պահպանվել է ձեռագրերում և բազմաթիվ հրատարակություններում ամբողջ երկրով մեկ՝ այն ճիշտ ձևով, որում այն ​​գոյություն է ունեցել մ.թ. 5-րդ դարում։ Մի քանի կետերում մասորեների կարծիքները տարբերվում են, բայց էական ամեն ինչում նրանք լիովին համաձայն են միմյանց հետ։ Նրանք նաև ուշադիր նշում են բոլոր կասկածելի ընթերցումները և տարբերությունները:

## Ռիշոնիմի ժամանակաշրջան
Աղոթքների բանաձևերը, ինչպես հանրային, այնպես էլ տնային պաշտամունքի համար, մոտավորապես 9-րդ դարում ստացան հիմնական և ընդհանուր այն ձևը, որն այժմ կա։
Երբեք և ոչ մի տեղ այս հիմնական աղոթքները չեն փոխվել մինչ օրս: Որքան բազմազան են տարբեր առիթներով գրված և հետագայում աղոթագրքում ներառված աղոթքները՝ այսպես կոչված պիյուտները (բանաստեղծ և պոեզիա բառերի հետ նույն արմատը)։ Ապաշխարության օրերի համար կազմվել են հատուկ աղոթքներ՝ *սելիչոտ*։ Տաճարի հրկիզման օրվա հիշողությունը դրդել է հատուկ ողբալի երգերի՝ կինոտի հորինմանը։ Սինագոգային պոեզիայի շրջանը տեւեց հազար տարի։ Այս ամբողջ ընթացքում մոտ մեկուկես հազար բանաստեղծների անուն կա, որոնք գրել են մոտ տասնհինգ հազար աղոթքի բանաստեղծություններ և շարականներ։ Շատ աղոթքներ, մասնավորապես՝ Իսպանիայի հրեա բանաստեղծների աղոթքներն առանձնանում են բանաստեղծական գեղեցկությամբ։ 
Սինագոգի բանաստեղծական ստեղծագործություններից լավագույնները պատկանում են Շլոմո իբն Գաբիրոլի (11-րդ դար), րաբբի Իսահակ իբն Գագյաթի (11-րդ դար), Աբրահամի և Մոշե իբն Եզրի գրչին։ Հատկապես աչքի ընկնող գործերը պատկանում են Յեհուդա Հալևիին, ում բանաստեղծություններով հիացել է Հայնեն։ 

Գրեթե բոլոր աղոթագրքերը պարունակում են «Իգդալ» պիյուտը, որը գրել է Հռոմի իտալացի հրեա Էմանուելը՝ իտալական վերածննդի հրեա ներկայացուցիչ: Նա եբրայերեն ներմուծեց նոր ձևեր, օրինակ՝ սոնետը, և գրեց շատ աշխարհիկ պոեզիա։ Իսպանացի հրեա բանաստեղծները գրել են նաև սիրային և աշխարհիկ պոեզիա։ Աբրահամ Իբն Էզրան նույնիսկ պոեզիա է գրել շախմատի մասին:

Րաբբի Էլազար ՀաՔալիրը կրոնական պոեզիայի ամենահին հեղինակներից է։ Նրա բանաստեղծությունները հիմնականում ներառվել են գերմանացի և լեհ հրեաների սինագոգային պաշտամունքի ծեսում։

Բաբելոնիայում սաբորացիներին հաջորդել են գաոնները (VII դարի կեսերին)։ Նրանք համընդհանուր ճանաչում բերեցին Թալմուդին, բացառությամբ կարաիմների։ Եբրայերեն լեզվով հարուստ գրականության մեջ կարաիտները հարձակվում էին մեծ դիալեկտիկական ուժով որոշումների վրա, որոնք հստակ և բառացիորեն արտահայտված չէին Աստվածաշնչում: Թալմուդիստներն իրենց հերթին արաբներից սովորեցին զարգացնել սուրբ լեզուն քերականորեն և բառարանագրորեն։ Հետևելով արաբական պոեզիայի մոդելին՝ հրեաները սկսեցին զարդարել իրենց բանաստեղծությունները հանգով։ 

Հրեա գիտնականները եբրայերեն աշխատություններ են հրատարակել փիլիսոփայության, բժշկության, մաթեմատիկայի, աստղագիտության, բնագիտության, աշխարհագրության և պատմության վերաբերյալ։ Րաբբի Սաադիա Գաոնը (892-942) Սուրբ Գրությունները թարգմանել է արաբերեն՝ մեկնաբանություններով։ Նրա կենդանության օրոք հրեա րաբբիների մոտ հայտնվեցին եբրայերենի քերականական և բառապաշարային մշակման առաջին փորձերը։ 

Հյուսիսային Աֆրիկայի Ֆեց քաղաքը դարձավ հրեական լեզվաբանության մետրոպոլիան։ Հրեաների համար, ովքեր կարող էին գրել արաբերեն, լեզվաբանության գիտության հիմնադիրը Աֆրիկայում ապրող Յուդա բեն Կորայշն էր (մոտ 900), ով, որքան հայտնի է, առաջինն էր մատնանշել համեմատական ​​լեզվաբանության կարևորությունը։ Վալիդ Մերվան իբն Ջանահը (մոտ 990 - մոտ 1060  թվականներ) եղել է նրա իրավահաջորդը։ Հրեական լեզվաբանության գիտական ​​արդյունքները հրեաներին, ովքեր գիտեին միայն եբրայերեն, ներկայացրեցին Աբրահամ իբն Էզրան (Տոլեդո, 1092-1167) և Դեյվիդ Քիմհին (Նարբոն, 1160), դարեր շարունակ հավասարապես հարգանք էր վայելում հրեաների և քրիստոնյաների մեջ։

10-րդ դարում Իսպանիայում լայն կիրառություն է ստացել Մենախեմ բեն Սարուկի կողմից կազմված եբրայերեն բառարանը, որը խստորեն քննադատվել է Ֆետցի Դունաշ բեն Լաբրատի կողմից։ Դեյվիդ Քիմհիի բառարանը, որը նույնպես կազմվել է եբրայերենով, որն առանձնանում է նույն արժանիքներով, ինչ նրա եբրայերեն քերականությունը, առանձնահատուկ հավանություն է ստացել հրեաների և ոչ հրեաների կողմից։

Մեկնաբանության ոլորտում Արևմուտքի քրիստոնեական երկրներում ապրող հրեաները ցույց տվեցին նույնքան անկախություն, որքան իսլամական երկրներում իրենց համակրոնները։ Հատկապես ուշագրավ է րաբբի Շլոմո բեն Իսահակը, ով ապրել է Ֆրանսիայում և հայտնի է իր անվան սկզբնական տառերից կազմված Ռաշի (1040-1105) հապավումով։ Աստվածաշնչի նրա մեկնաբանությունը, որն առանձնանում էր իր համապարփակ գիտելիքներով, հակիրճությամբ և պարզությամբ, աստվածաշնչյան տեքստից հետո դարձավ հրեական գրականության ամենատարածված աշխատությունը։ Տեքստի հետ միասին տպագրված Ռաշիի մեկնաբանությունը հրեական առաջին գիրքն էր, որը հրատարակվել է և շարունակում է ծառայել որպես դասագիրք հրեա երիտասարդության համար մինչ օրս: Այս մեկնաբանությունն օգտագործել են նաև քրիստոնյա էքսեգետները, հատկապես հայտնի Նիկոլաս դե Լարան (մահ. 1351 թվական): 

Ռաշիի թոռը՝ ռաբբի Շմուել բեն Մեիրը (Ռաշբամ) փորձել է բացատրել Սուրբ Գրությունները՝ հավատարիմ մնալով բացառապես բառացի իմաստին։ Մեկնաբանության այս մեթոդը իսկական արվեստ է բերել նրա իսպանացի ժամանակակիցը՝ Աբրահամ իբն Էզրան: Նրա մեկնաբանությունները մի քանի դար եղել են Իսպանիայի և Ֆրանսիայի ամենալուսավոր հրեաների ուսումնասիրության առարկան։ Մոտ 20-30 մեկնաբանություն է պահպանվել։ Ավելի պահպանողական մեթոդ՝ կաբալիստական ​​միստիկայով, ընտրեց րաբբի Մոշե բեն Նահմանը (Ռամբան Ժիրոնացին (մոտ 1220-1270), ով լավ գիտեր, թե ինչպես հաշտեցնել ամենահակառակ հայացքները։ 14-րդ դարի գրական ստեղծագործությունները և 15-րդ դարերի բանասիրական և փիլիսոփայական աշխատությունները կարելի է համեմատել աստղագետ և մաթեմատիկոս Ռաբբի Լևի բեն Գերշոմի մեկնաբանությունների հետ, ինչպես նաև Դոն Իսահակ Աբրաբանելի (1437, Լիսաբոն - 1508, Վենետիկ) ընդարձակ մեկնաբանությունները։

Մոտավորապես 10-րդ դարի կեսերին Եգիպտոսի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և Իսպանիայի հրեական համայնքները միաժամանակ անկախացան Բաբելոնի բարձրագույն դպրոցներից։ 960 թվականին ուսյալ բանագնացները, ուղևորվելով միջոցներ հավաքելու Սուրայի բարձրագույն դպրոցի համար, ընկան ծովահենների ձեռքը և վաճառվեցին ստրկության: Հրեաների կողմից փրկագնված՝ նրանք շուտով անկախ բարձրագույն դպրոցներ հիմնեցին այն երկրներում, որտեղ ճակատագիրը բերել էր նրանց: Կարլոս Մեծը կամ նրա իրավահաջորդներից մեկը վերաբնակեցրեց մի ուսյալ ընտանիք Լուկկայից Մայնց, և այս ընտանիքը տարածեց Թալմուդի մասին գիտելիքները Հռենոսի երկրներում և Լոթարինգիայում, ինչին հետագայում մեծապես նպաստեց ռաբբի Գերշոմ բեն Յեհուդան՝ «Սփյուռքի ճրագը» ( գ. 960-1040): Շատ արժեքավոր և նույնիսկ այժմ գրեթե անհրաժեշտ ուղեցույց է Թալմուդի բառարանը, որը կազմվել է ռաբբի Նաթան բեն Յեհիելի կողմից Հռոմում (1101 թ.), «Արուչ» վերնագրով (նոր հրատարակություն Նյու Յորք, 1877-1891): Թալմուդը մեկնաբանություններով հարստացնելու ոլորտում հայտնի են Ռաբեյնու Հանանելը (1050), նրա ժամանակակից ռաբբի Գերշոմը և հատկապես ռաբբի Շլոմո բեն Իսահակը (Ռաշի): Նրա մեկնաբանության օգնությամբ, որը տպագրության գյուտից ի վեր մնում է Թալմուդի տեքստի անբաժան ուղեկիցը, նույնիսկ անփորձ ուսանողը կարող է դյուրին մուտք գործել Թալմուդյան աշխարհ: Ռամբամը արաբերենով գրել է Միշնայի մեկնաբանություն, որի թարգմանությունը եբրայերեն հասանելի է Թալմուդի բոլոր հրատարակություններում: Բերտինորոյի րաբբի Օվադիան (մահացել է Իսրայելի երկրում մոտ 1500 թվականին) փորձել է Ռաշիի և Ռամբամի ստացած արդյունքները միավորել մեկ ամբողջության մեջ։ 

Գերմանիայում և Ֆրանսիայում հրեաները երկու դար աշխատեցին լրացնել և ուղղել Ռաշիի մեկնաբանությունը Թալմուդի վերաբերյալ՝ իրենց ստեղծագործություններն անվանելով Տոսաֆոտ (հավելումներ, բառարաններ)։ Նրանցից ամենահայտնին Ռաշիի թոռներն էին` րաբբի Շմուել բեն Մեիրը և րաբբի Յակով Թամը (րաբբեյնու Թամ):

Րաբբիներից որոշների գործունեությունը նվիրված էր բացառապես կրոնական պրակտիկայի հարցերին։ Դրանք կոչվում են *պոսկիմ* (եբրայերեն՝ פוסקים‎ - որոշումներ, որոշողներ)։ Նույնիսկ գաոնների ժամանակներում հայտնվեցին առանձին ծածկագրեր, ինչպես օրինակ «Գալահոտ Գդոլոտը» Կայարայի Րաբբի Շիմոնի և այլոց կողմից։
Դրանցից միայն մի քանիսն են պահպանվել։ Ամենաէականը Թալմուդից Իսահակ Ալֆասիի համառոտ հատվածն է (1013-1103): Նա հետևեց Թալմուդի տեքստին` փոխանցելով դատողություններն ու քննարկումները միայն ամենաէական, հիմնական հատկանիշներով, ապա ավելացնելով հակիրճ և ճշգրիտ եզրակացություն` կրոնական պրակտիկայի ուղեցույցի տեսքով: Երկու դար անց, րաբբի Աշեր բեն Յեչիելը (կրճատ՝ Ռոշ, 1250-1327), հիմնվելով Ալֆասիի աշխատության վրա, լրացրեց այն իսպանա-արաբ հրեաների (Ռամբամ) և ֆրանս-գերմանացիների (Ռաշի և թոսաֆիստներ) ստացած արդյունքներով։ Կոդերը՝ ըստ բաժինների և առարկաների, դասավորված մեթոդաբար, ծառայում էին նույն նպատակին, ինչ համառոտագիրը։ 

Ռամբամի ստեղծագործությունն այս ոլորտում առանձնանում է մեծ արվեստով։ Թալմուդներում, հալախական միդրաշիմներում և  գեոնների գրվածքներում պարունակվող բոլոր նյութերը հավաքվել և տարածվել են նրա կողմից՝ ըստ իր ռացիոնալ ծրագրի, ներկայացված են ճշգրիտ և ընդհանուր առմամբ հասկանալի ձևով։ Նա բոլոր իրավունքներն ուներ իր ստեղծագործությունն անվանել «Միշնե Թորա», այսինքն՝ Օրենքի կրկնություն: Ոչ պակաս կարևոր է օրենսգիրքը (1340 թվական), որը կազմվել է րաբբի Յակով բեն Աշերի կողմից՝ «*Arbaa Turim*» վերնագրով։

Այս ծածկագրերից հետո շարունակեցին հայտնվել նորարարությունների («Չիդուշիմ») ընդարձակ հավաքածուներ Թալմուդի առանձին տրակտատներում, ինչպես նաև որոշումներ, որոնք ընդգրկում էին հատուկ տարածք կամ վերաբերվում էին առանձին դեպքերին: Իրենց հոգեւոր հեղինակությամբ աչքի են ընկել Գերմանիայի Ռոտենբուրգի րաբբի Մեիրը (1215-1293) և Իսպանիայի րաբբի Շլոմո բեն Ադերետը (1235-1310): ռաբբիների պատասխանների գրականությունը նրանց ուղարկված խնդրանքներին (եբրայերեն՝ תשובת‎ - teshuvot - պատասխաններ) հայտնվել է 8-րդ դարի սկզբին, շարունակվում է մինչ օրս և ծաղկում է ապրում իսլամի երկրներում, ինչպես նաև Իտալիայում, Գերմանիայում, Իսպանիայում, Ֆրանսիայում և Լեհաստանում։

Միջնադարում հրեաները գրեթե ամենուր ունեին իրենց դատարանը՝ ոչ միայն քաղաքացիական, այլեւ հաճախ քրեական գործերով։ Հետևաբար, բազմաթիվ հարցեր ու պատասխաններ հաճախ խոսում են սոցիալական, առևտրային, քաղաքական և այլ հարաբերությունների մասին, հաշվարկում են ապրանքներն ու դրանց գները, նշում են արծաթի արժեքը ոսկու նկատմամբ, խոսում են առևտրային հարաբերությունների, առևտրային ուղիների, պատերազմների և պաշարումների և հրեական համայնքների աշխարհիկ և հոգևոր կառավարիչների հարաբերությունների մասին և այլն: Շատ երկրների մշակութային պատմության համար կարևոր այս նյութը դեռ շատ չի մշակվել:

### Հագադայի գրականություն
Հագադայի գրականությունը նույնքան բազմազան էր, որքան հալախահի գրականությունը։ Թալմուդի ավարտից հետո հիմնական վայրը, որտեղ ջանասիրաբար մշակվում էր հագադան, Իսրայելի երկիրն էր: Այստեղից այն տարածվել է Հունաստան, Իտալիա, Ֆրանսիա և Գերմանիա։ Հարյուրից ավելի հագադիկ ստեղծագործություններ, եթե ոչ ձևով, ապա բովանդակությամբ շատ հնագույն, քննադատորեն վերլուծվել են Լեոպոլդ Ցունցի կողմից։ Հագադական երկերի հեղինակների կամ կազմողների անունները հիմնականում անհայտ են։ 

Դրանցից ամենահայտնի հավաքածուն, որը կոչվում է *Յալկուտ*, կազմվել է ռաբբի Շիմոն Դարշանի կողմից 12-րդ դարում։ 11-րդ դարից մինչև մեր օրերը բարոյականացնող գրքերն ու ճառերը չեն դադարել տարբեր ձևերով հանդես գալ՝ քարոզներ, կտակարաններ, թղթեր և այլն: Այս տեսակի ամենաակնառու գործը իսպանացի ռաբբի Բահյա Իբնի «Սրտի պարտականություններն» է։ Գիրքը գրվել է արաբերենով, 12-րդ դարում թարգմանվել է եբրայերեն, 1610 թվականին՝ իսպաներեն, 1856 թվականին՝ գերմաներեն։ 

Աշխարհիկ պոեզիայի բազմաթիվ ստեղծագործություններ ստեղծվել են եբրայերենով։ Հիսդայ բեն Իսահակ իբն Շապրութի ժամանակաշրջանը համարվում է հրեական պոեզիայի ոսկե դարը։ Շմուել իբն Նագդիլան գնաց Հիսդայիի հետքերով։ Շլոմո Իբն Գաբիրոլը եղել է Իբն Նագդիլայի ժամանակակիցն ու ընկերը։ Իբն Գաբիրոլը և Յեհուդա Հալևին մնացին օրինակելի հրեական գրական ստեղծագործության այս ոլորտում: 

Մոտավորապես 13-րդ դարի կեսերին, աճող հալածանքների հետ միասին, սկսվեց Իսպանիայի հրեաների արվեստի անկումը: Նրանց տեղը ձգտել են զբաղեցնել Իտալիայի և հարավային Ֆրանսիայի հրեաները: Երբեմն նույնիսկ գեղարվեստական ​​հնարքներ էին ստեղծում՝ ներկայացնում էին օրենքները չափածո, չափածո շախմատի խաղի ուղեցույցը, աղոթքները, որոնց յուրաքանչյուր բառը սկսվում էր նույն տառով։ Իտալիայի ամենահայտնի հրեա բանաստեղծը Էմանուելն է (մոտ 1300 թվական): Նա եղել է Դանթեի ժամանակակիցը, որոշ աղբյուրների համաձայն՝ մտերիմ ընկերը։ Նրա երգիծանքը սուր է, բանաստեղծական պատմվածքները շատ նրբագեղ։ Հրեա միջնադարյան գրողներից ոչ մեկն այնքան վառ չի հիշում Հայնեին, որքան Հռոմեացի Էմմանուելը: Այդ ամենի հետ մեկտեղ նա լուրջ գիտնական էր և փիլիսոփայական ու միստիկական մեկնաբանություն է գրել Թանահին։ 

Հարյուր տարի անց՝ մոտ 1400 թվականին, Մովսես դի Ռիխտին ստացավ «հրեա Դանթե» պատվավոր մականունը։ 15-րդ դարում հաջորդած հալածանքները հրեաներից խլեցին աշխարհիկ երգերի ներկայացման հնարավորությունը։ Այն նորից վերելք ապրեց միայն 18-րդ դարում:
### Աստղագիտություն
Նույնիսկ 9-րդ դարի սկզբին հրեաները ստեղծագործություններ են գրել աստղագիտության վերաբերյալ։ 13-րդ դարում նրանք եբրայերեն են թարգմանել Պտղոմեոսի և Էվկլիդեսի և արաբախոս բազմաթիվ (ներառյալ հրեա) աստղագետների ու մաթեմատիկոսների գործերը։ 

Մեծ հանրագիտարանային աշխատություն աստղագիտության, օպտիկայի և մաթեմատիկայի վերաբերյալ եբրայերեն գրել է 1130 թվականին Աբրահամ բեն Հիա հա-Նասին Բարսելոնայում: Ականավոր բանաստեղծ և Թորայի գիտնական Աբրահամ իբն Էզրան գրել է բազմաթիվ հոդվածներ մաթեմատիկայի և աստղագիտության վերաբերյալ: Մոտ 1300 թվականին Յիցհակ Իսրայելին գրել է ականավոր աշխատություն մաթեմատիկայի և օրացույցային գիտության վերաբերյալ: 

Հրեա աստղագետները, հատկապես Յեհուդա բեն Մոշեն և Իսահակ իբն Սիդը, եղել են հանձնաժողովի կազմում, որը մշակել է աստղային աղյուսակներ։
### Բժշկություն
Բժշկության վերաբերյալ անկախ աշխատություններ գրվել են արդեն 9-րդ դարում հայտնի սննդաբան Իսահակ Իսրայելիի կողմից, ով ապրել է ավելի քան 100 տարի (840-950): Նրա արաբերեն գրությունները թարգմանվել են եբրայերեն և լատիներեն և դարեր շարունակ ուսումնասիրվել։ 

Եբրայերենով բժշկական աշխատություն գրվել է 10-րդ դարում, հարավային Իտալիայում, Շաբթայ Դոնոլոյի կողմից, ով նաև աստղագետ և բնագետ էր։ Ընդհանրապես, բնագիտության ոլորտում չկա մի ճյուղ, որտեղ հրեաները չաշխատեին։ Նրանցից շատերը պրակտիկ բժիշկներ էին։ Կայսրերն ու թագավորները, խալիֆաներն ու սուլթանները, և, ի հեճուկս եկեղեցական հրամանների, որոնք արգելում էին բուժումը հրեաների կողմից, նույնիսկ եպիսկոպոսներն ու պապերը իրենց կյանքն ու առողջությունը վստահել են հրեա բժիշկներին: 

Հրեաները կարևոր դեր են խաղացել հին փիլիսոփայության տարածման պատմության մեջ։ Հրեա բանաստեղծ և փիլիսոփա Շլոմո իբն Գաբիրոլը (1021-1058) դարեր շարունակ հայտնի էր քրիստոնյա գիտնականների շրջանում՝ Ավիսեբրոն անունով, որպես խորը մտածող։ Նրա «*Fons vitae*» աշխատությունը գրված էր արաբերենով և այնուհետև թարգմանվել է լատիներեն։

Մայմոնիդի մեծ կրոնական և փիլիսոփայական աշխատությունը՝ «Շփոթվածների դաստիարակը», որը գրվել է նրա կողմից արաբերեն, իր կենդանության օրոք թարգմանվել է եբրայերեն, իսկ 13-րդ դարի սկզբին՝ լատիներեն, մինչև նոր ժամանակները հրեական կրոնական և փիլիսոփայական մտքի կենտրոնն է եղել և միևնույն ժամանակ մեծ ազդեցություն է ունեցել քրիստոնեական փիլիսոփայության զարգացման վրա։ Գիտնականներ Ալեքսանդր Գալացին և Վիլյամ Օվերնացին կրել են Ռամբամի ազդեցությունը։ Այն ավելի նկատելի է Ալբերտ Մագնուսի և հատկապես Թովմա Աքվինացու մոտ։ Վերջինս իր «*Summa theologiae*»-ում փոխանցել է մարգարեության ողջ մայմոնիդյան տեսությունը, բացառությամբ որոշ չնչին շեղումների, և այնտեղ ներմուծել Ռամբամի այլ կրոնական և փիլիսոփայական ուսմունքներ։ 

Ավելի ուշ Մայմոնիդի գիրքը զարմանք է առաջացրել Լայբնիցի մոտ, ով բազմաթիվ նշումներ է արել լուսանցքներում իր օրինակում, որն այնուհետ հրատարակվել է Փարիզում։ Բացի Մայմոնիդից, 13-րդ, 14-րդ և 15-րդ դարերի սկզբին Իսպանիայում ապրել են այլ քիչ թե շատ նշանավոր հրեա փիլիսոփաներ, օրինակ՝ ազատ մտածողներ Իսահակ Աբալագը, Լևի բեն Գերշոմը (Ռալբագ), Հիսդայ Կրեսկասը, որոնց փիլիսոփայությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել մյուսների վրա։

Կային նաև փիլիսոփայության հակառակորդներ, ովքեր պնդում էին, որ այն անհամատեղելի է կրոնի հետ: Մայմոնիդների դեմ ուղղված մի գիրք գրվել է 14-րդ դարի 2-րդ կեսին, փիլիսոփայորեն կրթված, բայց միստիկ մտածողությամբ րաբբի Շեմ բեն Թովի կողմից:

### Թարգմանչական գործ
Հրեական լայնածավալ թարգմանչական գործունեության հիմնական վայրը Հարավային Ֆրանսիան էր։ Լավագույն թարգմանիչները եղել են Տիբոնները՝ հայրը (Յեհուդա), որդին (Շմուել) և թոռը (Մոշե իբն Տիբոն), որոնք ապրել են մոտ 1250 թվականին։ Եբրայերեն լեզվի գանձարանում փնտրելով հարմար բառեր՝ բազմաթիվ նոր հասկացություններ արտահայտելու համար, նրանք դարձան նոր եբրայերեն վանկի ստեղծողները։ 

Արաբերենից եբրայերեն հրեա թարգմանիչների թիվը մեծ էր։ Նրանցից ոմանք գտնվում էին հետաքրքրասեր սուվերենների ծառայության մեջ (Կայսր Ֆրիդրիխ II, Ռոջեր Սիցիլիացի): Հրեա թարգմանիչների օգնությամբ գիտուն վանականները թարգմանեցին այս գործերը լատիներեն։ Խիստ ուղղափառ դպրոցի հրեա գիտնականները երկու դար շարունակ համառորեն պայքարում էին այս օտար իմաստության դեմ։ Երկու կողմերն էլ սպառնում էին միմյանց սինագոգից հեռացնելով։ 

Փիլիսոփայության թշնամիները նույնիսկ որոշեցին տեղեկացնել ինկվիզիցիային, որ Մայմոնիդի աշխատությունները հերետիկոսական բովանդակություն ունեն։ Դոմինիկացիները, առանց վարանելու, դատապարտեցին այրելու հենց այն գիրքը, որն իրենց բժիշկ Անգելիկուսը (Թովմա Աքվինացի) օգտագործում էր որպես իրենց կարգի դոգմաների հիմք: Երբ դոմինիկացիներն ավելի հեռուն գնացին և, հետևելով մեկ խաչի դատապարտմանը, սկսեցին սպառնալ ողջ հրեական գրությանը, երբ 1242 թվականին Փարիզում նրանք այրեցին Թալմուդի պատճեններով 24 սայլ, երկու պատերազմող ճամբարներն էլ սարսափով տեսան անդունդը, որի եզրին նրանց առաջնորդել էր կուսակցական կուրությունը։ Բացահայտ տարաձայնությունները մարեցին, բայց հակառակ համոզմունքները մնացին, և բացառապես ազգային գիտելիքների կողմնակիցները ամեն ջանք գործադրեցին, որպեսզի հրեաներին արգելվեր փիլիսոփայական գործեր կարդալ մինչև երեսուն տարեկան դառնալը:

Երբ եկեղեցին սկսեց համոզել հրեաներին ընդունել քրիստոնեությունը, դա ծառայեց որպես բավականին նշանակալից վիճաբանության ելակետ: Քանի որ հրեաները, այն պահից, երբ կորցրին իրենց քաղաքական անկախությունը, հրաժարվեցին իրենց հավատքի ակտիվ քարոզչությունից, գրողները, ովքեր մեկնաբանում էին հրեական հավատքի հիմքերը, գրեթե միշտ սահմանափակվում էին իրենց սեփական տեսակետը պաշտպանելով և արդարացնելով: Միայն 12-րդ դարից սկսած հրեաները երբեմն սկսեցին համատեղել իրենց թշնամական ուսմունքների վրա գրոհները և առարկությունների հերքումը: Այս վիճաբանության աշխատությունների մեծ մասը մնում է չհրապարակված. դրանցից միայն մի քանիսը հրապարակային ճանաչում գտան, ինչպես, օրինակ, վեճերի մասին զեկույցը, որը Փարիզի րաբբի Ջեքիելը (1240 թվական), թագուհի Բլանկայի ներկայությամբ և Ռամբանը (1263) Բարսելոնայում, Արագոնի թագավորի ներկայությամբ, ստիպված էին ներկայացնել։

Քրիստոնեության դեմ առավել ծավալուն առարկություններից մի քանիսը կազմվել են ձեռնարկի տեսքով այն հրեաների համար, ովքեր ստիպված էին բանավիճել: Ուստի նրանց մեջ հաճախ կրկնվում է արտահայտությունը՝ եթե քրիստոնյան այս կամ այն ​​բանն է ասում, ապա հակադրեք նրան այսինչով։ Մյուլհաուզենի րաբբի Լինմանը կազմել է ամփոփագիր՝ կրոնական վեճերում օգտագործելու համար: Առավել հայտնի է լեհ-լիտվացի Իսահակ բեն Աբրահամի (մոտ 1550) «Հավատքի ամրապնդում» աշխատությունը։ 

Ռաբբի Յոսեֆ Ալբո, *Ikkarim* («Արմատներ») գրքի հեղինակը, ով ստիպված էր մասնակցել մկրտված հրեայի հետ վեճին, որը տեղի ունեցավ (Անտիպիպապ Բենեդիկտոս XIII-ի ներկայությամբ) Տորտոսայում (1413-1414), որոշեց պնդել, որ Մեսիայի գալստյան հանդեպ հավատը, որն ամենուր վեճի կիզակետն էր, ամենևին էլ հրեական դոգմայի էական հիմքը չէ: Այս վիճաբանական երկերի ձեռագրերը շատ հազվադեպ են. դրանցից ամենահայտնին հրատարակվել են լատիներեն թարգմանությամբ բացառապես քրիստոնյա գիտնականների կողմից։

Թուրքիայում, որտեղ հրեաները կարող էին տպել ցանկացած բան, իր տեսակի մեջ միակ գիրքը հայտնվեց մոտ 1570 թվականին՝ բաղկացած ընդամենը մի քանի թերթից։ Այն հրատարակել է եվրոպացի հրեա Իսահակ բեն Ակրիշը, որը Կրետե կղզում հույն քրիստոնյաների կողմից խոշտանգումների է ենթարկվել։

Աճող տառապանքների պատճառով հրեաների մոտ առաջացավ հակում դեպի միստիցիզմ։ 

Կաբալայի ամենակարևոր ստեղծագործությունը՝ Զոհարը (պայծառություն) գրված է արամեերենով։ Սա Հնգամատյանի առեղծվածային մեկնաբանություն է, որը հավանաբար կազմվել է իսպանացի հրեա Մովսես դե Լեոնի (1250-1305) կողմից։ Միստիկները այն ներկայացնում են որպես րաբբի Շիմոն բար-Յոչայի (մոտ 150 թվական) թանայի կոմպոզիցիա, որպեսզի մարդկանց ստիպեն մտածել, որ դրանում քարոզվող խորհրդավոր իմաստությունը մռայլ հնության ժառանգություն է: «Զոհարը» մինչ օրս հայտնի է որպես միստիկների սուրբ գիրք: 13-րդ դարը, ընդհանուր առմամբ, հարուստ էր միստիկներով, որոնց մեջ երբեմն ցանկություն կար միաձուլել քրիստոնեությունը, հուդայականությունը և իսլամը: Այդպիսին էր Աբրահամ Աբուլաֆիան, որն իրեն մարգարե էր համարում: Հայտնի են նաև կաբալիստներ Ջոզեֆ Գիկատիլլան և Մենախեմ Ռեկանատին։

## Չորրորդ շրջան
Չորրորդ շրջանը ներառում է Պիրենեյան թերակղզուց հրեաների արտաքսումից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։
1492 թվականին Պիրենեյան թերակղզու վտարված հրեաները ապաստան գտան մասամբ օսմանյան նվաճողների մոտ, մասամբ հյուսիսային Աֆրիկայում և Իտալիայում, իսկ 17-րդ դարից՝ ազատագրված Նիդեռլանդներում և Անգլիայում։ Տպագրության գյուտից 35 տարի անց Իտալիայում սկսվեց հրեական գրքերի տպագրությունը։ Գրամեքենայի և տպագրիչի աշխատանքը հրեաների մոտ համարվում է սուրբ արհեստ։ 15-րդ դարի վերջում Իտալիայում, Իսպանիայում և Պորտուգալիայում արդեն կար 14 հրեական տպարան։ 

Այդ ժամանակից ի վեր Եվրոպայի, Ասիայի և Ամերիկայի տարբեր վայրերում հրեական լեզուներով ավելի քան 20,000 վերնագիր գիրք է հրատարակվել հրեաների կողմից: Բացի այդ, Աստվածաշնչի բազմաթիվ հրատարակություններ են կատարվել՝ մեկնաբանություններով և առանց մեկնաբանությունների, և հրատարակվել են մի քանի տասնյակ հազար պատարագային գրքեր։ 

Բաբելոնյան Թալմուդը տպագրվել է մոտ 70 անգամ։ Հրատարակվեցին բազմաթիվ գրքեր հրեական թեմաներով իսպաներեն, պորտուգալերեն, ֆրանսերեն, իտալերեն, հոլանդերեն, անգլերեն և հատկապես գերմաներեն լեզուներով:

Բացի Դեյվիդ Քիմհիի աշխատություններից, այս ժամանակաշրջանում քերականությանը ծանոթանալու համար օգտագործվել են Էլիա Լևիտայի, Դավիթ իբն Յահյայի, Աբրահամ դե Բալմասի (դե Բալմաս) և այլոց ձեռնարկները Հանաու (1708-1762) և Ամստերդամի րաբբի Շլոմո Օլիվեյրայի պորտուգալական ձեռնարկները (1618-1689): 

Դեյվիդ դե Պոմիսը (1587) կազմել է եբրայերեն-լատիներեն-իտալերեն բառարան, որը բացատրում է, բացի եբրայերեն բառերից, արամեերեն բառերը, որոնք գտնվել են Թալմուդում և հին ռաբինական գրականության մեջ, ինչպես նաև փոխառված բառեր հունարենից և լատիներենից: 

Շլոմո դե Օլիվեյրան կազմել է եբրայերեն-պորտուգալերեն բառարան, Անշելը` Կրակովից, եբրայերեն-գերմաներեն բառարան, իսկ Էլիա Լևիտան` քաղդեերեն-հրեական բառարան: Նաթան Հանովերը (1660) գործնական նպատակների համար կազմել է եբրայերեն-գերմաներեն-իտալերեն-լատիներեն բառերի ժողովածու: 

Շլոմո Ուրբինացին (մոտ 1500 թվական) գրել է հոմանիշների բառարան։ Դրանում նրա նախորդն էր Աբրահամ Բերեշին (մոտ 13-րդ դարի վերջ): Շատ կարևոր ձեռնարկ է (անավարտ) օտար բառերի բառարանը, որը կազմվել է Դեյվիդ հա-Կոգեն դե Լարայի (մոտ 1660) կողմից, ներառում է բառեր, որոնք հայտնաբերվել են հին ռաբինական գրականության մեջ և փոխառված են հունարեն, լատիներեն և պարսկերեն լեզուներից:

Փիլիսոփայության պատմության վրա ազդել է Լեոն Հրեայի (Իսահակ Աբրաբանելի որդի) «*Dialoghi di amore*»-ը՝ թարգմանված գրեթե բոլոր եվրոպական լեզուներով։ Զգալի արժանիքներով առանձնանում են 16-րդ դարի առաջին կեսին ապրած Մեիր իբն Մեգաշի, Դավիթ Մեսիր Լեոնի և Աբրահամ Շալոմի կրոնական և փիլիսոփայական աշխատությունները։

Կաբալայի զարգացմանը նպաստել են ռաբբի Իսահակ Լուրիայի (մահացել է 1572 թվականին Սաֆեդում) և նրա աշակերտների՝ Խայմ Վիտալի և Մոշե Կորդևեյրոյի ուսմունքները, ինչպես նաև կեղծ մեսիայի՝ Սաբաթայ Զևիի կողմից գրգռված մեսիական հույսերի նկատմամբ զանգվածային կիրքը:

Մոզես Մենդելսոնը, որն իր ուսանողների հետ միասին հոգ էր տանում հրեաների շրջանում աշխարհիկ գիտելիքների տարածման և հրեա երիտասարդության ավելի համապարփակ կրթության մասին, զգալի ազդեցություն ունեցավ հրեականության զարգացման վրա։ Դեռևս 1782 թվականին, երբ Մենդելսոնի «Հնգամատյան» թարգմանությունը նոր էր հայտնվել, Նեփթալի Հարթվիգ Վեսելիի (1725-1805) ուղերձը իր ավստրիացի համակրոնակիցներին հրապարակվեց, որում նա, դրդված կայսր Ջոզեֆ II-ի հրամանագրով, գործնական առաջարկներ արեց կրթական համակարգի բարեփոխման վերաբերյալ։ 

1784 թվականին Դեյվիդ Ֆրիդլանդերը Բեռլինում հիմնեց առաջին անվճար դպրոցը, որի օրինակին հետևելով նմանատիպ հաստատություններ հետագայում բացվեցին Բրեսլաուում, Մայնի Ֆրանկֆուրտում և այլն։ 

Առաջին տասնամյակներում մտքերի փոխանակման գործիքը եբրայերենն էր, որը ծաղկեց արձակում, նաեւ պոեզիայում։ 

Ավելի շատ, քան մյուսները, ընթերցվել է Դոն Իսահակ Աբրաբանելի մեկնաբանությունը Թանահի և Մենաշե բեն Իսրայելի Կոնցիլիադորի վերաբերյալ՝ գրված իսպաներեն և թարգմանված լատիներեն։ Մոշե Ալշեյխը Պաղեստինում և Եփրեմ Լենչիչը Պրահայում հետապնդում էին քարոզչական նպատակներ: Էկզեգետներից շատերը զբաղվում էին Թալմուդի մեկնաբանմամբ՝ հետևելով ռաբբի Յակով բեն Աշերի օրինակին։ Էլիահուն Ղևտականը բացատրեց ձայնավոր նշանների և վանկերի շեշտադրման ավելի ուշ հաստատումը:

Տպագրությունը հսկայական ազդեցություն ունեցավ թալմուդյան իմաստության դեմոկրատացման վրա։ Այն, ինչ անցյալ դարերում սովորելու մի մասն էր, այժմ, հատկապես Լեհաստանում, տարրական գիտելիքների առարկա է դարձել: Մտածողության զարգացմանը նպաստել են Թալմուդի և հալախական հնագույն գրականության (փիլփուլի) ուսումնասիրությունը։ Մեկնաբանություններ են հայտնվել Միշնայում (հիմնականում Լիպման Գելլերի կողմից, Կրակովի րաբբի, 1654), Մեխիլթայի, Սիֆրայի և Երուսաղեմի Թալմուդի վրա՝ Դեսաուի և Բեռլինի րաբբի, Մովսես Մենդելսոնի ուսուցիչ Դեյվիդ Ֆրենկելի կողմից։ Բաբելոնյան Թալմուդի նոր բառարանները գրել են Շլոմո Լուրիան (1573), Շմուել Էդելսը (մոտ 1600), Լյուբլինի Մեիրը (մահացել է 1616 թվականին) և Մեիր Շիֆը (Ֆուլդայում, 1734):

Մեծ ազդեցություն է ստացել Պաղեստինում ապրող րաբբի Յոսեֆ Կարոյի (1488-1575) ծածկագիրը, որը նա անվանել է «Շուլչան Արուճ» (բառացի՝ «սեղան դրած») և կազմել «Արբա Թուրիմ» ծածկագրի համաձայն։ Մոշե Իսերլիսը (կրճատ՝ «Ռամա», մահացել է 1672) Շուլչան Արուչի համար գրել է գլոսներ, որոնցում նա հետևում է հիմնականում գերմանական և ֆրանսիական դպրոցներին, մինչդեռ Ի. Կարոն հիմնականում հավատարիմ է եղել իսպանական դպրոցին։ Այս նոր ձևով (Կարոյի տեքստը, Իսերլիսի գլոսերով) Շուլչան Արուճը շուտով դարձավ առաջնորդող օրենսգիրք բոլոր կրոնական հարցերում։ Նրա առավել նշանակալից մեկնաբաններն են Դեյվիդ հա-Լևին (մոտ 1659), Շաբթայ հա-Կոգենը (կրճատ՝ Շահ, 1622-1663) և Աբրահամ հա-Լևին (մահացել է 1682)։

Շարունակվել են նաև Հագադայի մի մասի աշխատանքները։ Յակով իբն Հաբիբը Սալոնիկում կազմել է Թալմուդում պարունակվող հագադական հատվածների մեծ հավաքածու և դրանք հրատարակել է իր նախորդների մեկնաբանություններով և իր սեփական գրառումներով՝ Ein Yaaakov (Յաակովի աղբյուրը) վերնագրով, որը խմբագրվել է հեղինակի որդու՝ Լևի Բեն Յաակովի կողմից[4]. 

Ահարոն Պեզարոյացին (1583) և Ահարոն Ֆրանկֆուրտից Ան դեր Օդերից (1690) աստվածաշնչյան յուրաքանչյուր հատված ներկայացրել են ծանոթագրելով, թե որտեղ է այն մեջբերում Թալմուդում, Միդրաշում և Զոհարում: Սայմոն Պեյզերը Լիսում (1728) աստվածաշնչյան գործիչների և Միշնայի ուսուցիչների անուններին ավելացրել է Թալմուդի և Միդրաշի այն վայրերի ցանկը, որտեղ դրանց մասին դատողություններ կան: 

Իսահակ Լամպերոնտին (1756, Ֆերարայում) կազմել է ռաբինական գրությունների իրական հանրագիտարան, որն ամբողջությամբ տպագրվել է միայն 1888 թվականին: Շատ բարոյախոսական գրքեր հայտնվեցին արձակ և չափածո եբրայերեն, իսպաներեն, պորտուգալերեն, իտալերեն և ժարգոնային գերմաներեն լեզուներով: Նույն նպատակին ծառայում էին 16-19-րդ դարերում հրատարակված քարոզների շուրջ 300 ժողովածուներ։

Նոր պատարագային երգեր (ինչպես, օրինակ, Շլոմո Ալկաբեցի հայտնի «Շաբաթական օրհներգը») միայն հազվադեպ կարող էին ներառվել աղոթագրքում: Այնուամենայնիվ, սինագոգային պոեզիան չլռեց։ Նրան բավականաչափ նյութ են տրամադրել նորահաստատ ծոմապահության և աղոթքի օրերը, ինչպես նաև ապաշխարության և աղոթքի մասնավոր հանդիպումները, որոնք առաջացել են կրկնվող հալածանքների և ասկետիկական ուղղության տարածման հետևանքով: Այս նպատակների համար աղոթքների ժողովածուներ, բազմաթիվ նոր լրացումներով, հրատարակվել են, օրինակ, Ջոզեֆ Կարմիի (1630) և Լեոն դա Մոդենայի (1571-1648), Եփրեմ Հոլմացու (մոտ 1630) և Նաթան Հանովերի կողմից։ 
### Աշխարհիկ արվեստ, գիտություն
Այս ժամանակաշրջանի ամենատաղանդավոր բանաստեղծը Իսրայել Նագարան է (ապրել է մոտ 1580 թվականին Պաղեստինում): Նագարան հպարտանում էր, որ ոչ մի աշխարհիկ երգ չի գրել։ Այդուհանդերձ, նրա վրա այնքան է ազդել միջավայրը, որ իր սինագոգային բանաստեղծական գործերի մեծ մասին տվել է այն ժամանակ հայտնի աշխարհիկ երգերի ձևն ու մեղեդին։ 

Մոշե Զակուտոն (մահացել է 1697 թվականին) և Մոշե Չայմ Լուզատոն (մահացել է 1747 թվականին) գրել են այլաբանական հրեական դրամաներ, իսկ բանաստեղծներ Դեբորա Ասկարելին և Սառա Կոպիա Սուլլամը (1600) գրել են իտալական սոնետներ։ Շլոմո Օլիվեյրան Ամստերդամում և Գերշոն Հեֆեցը Վենետիկում հրատարակել են հրեական հանգավոր բառարաններ։

Հրեաները մեծ հաջողություններ ունեին աշխարհիկ արվեստներում և գիտություններում, հատկապես իսպանացի և պորտուգալացի հրեաների և ամբողջ տարածքում ցրված Մարաննաների շնորհիվ: Ազարիա դե Ռոսին (1511-1578) «*Meor Einaim*» («Աչքերի լույսը») գրքում կարողացավ ինքնատիպ լուծում տալ հրեական ամենակարևոր խնդիրներին։ Հրեական սրբազան հնությունների մասին գիրքը, որը վկայում է հեղինակի մեծ էրուդիցիայի մասին, եբրայերեն գրել է բժշկագիտության դոկտոր Աբրահամ Պորտալեոնեն (մահ. 1612 թ.): Մաթեմատիկայի և մեխանիկայի վերաբերյալ ուշագրավ աշխատություններ գրել է Ջոզեֆ դել Մեդիգոն (մահացել է 1655 թ.), ով որոշ ժամանակ ապրել է որպես ընտանեկան բժիշկ Լիտվայում և Լեհաստանում արքայազն Ռաձիվիլի մոտ։ Բժշկական գիտությունների համառոտ հանրագիտարանը գրել է բժիշկ Թոբիաս Կոենը (մահ. 1729 թ.): 

Էմմանուել Պորտոն (1636) Տրիեստից կազմել է աստղագիտության ուսումնասիրության ուղեցույց, որտեղ հեղինակը հմտորեն օգտագործում է այն ժամանակ նոր հորինված լոգարիթմները։

### Պատմություն, աշխարհագրություն
Հրեական պատմությունը, համաշխարհային պատմությունը և մաթեմատիկական աշխարհագրության դասագիրքը գրել է Դեյվիդ Գանցը, ով սերտ հարաբերությունների մեջ է եղել Կեպլերի և Տիխո դե Բրահեի հետ։ Թալմուդյան դարաշրջանի գիտնականների պատմության համար նյութեր են հավաքել Եչիել Գեյլպրինը, Դեյվիդ Կոնֆորտը (1640) և Խայմ Ջոզեֆ Դավիդ Ազուլայը (մահացել է 1808 թ.):

Նախկին ծայրահեղությունը՝ հրեական գիտելիքի միակողմանիությունը, սկսեց շարժվել դեպի հակառակ ծայրահեղություն՝ հրեական ամեն ինչի լիակատար մոռացություն: Դրան հակադրվեց հրեական գիտությունը՝ ի դեմս Լեոպոլդ Զունցի, որը լայն ու խոր գիտելիքներ ուներ հրեական միջնադարյան գրականության բոլոր ճյուղերում։ Նա հստակ ապացուցեց աստիճանական պատմական զարգացման գոյությունը իր «*Die gottesdienstlichen Vorträge der Juden*» դասական աշխատության մեջ (1-ին հրատ. 1832; 2-րդ հրտ. 1892): Զունցի հետ միաժամանակ Սոլոմոն Յեհուդա Լեյբ Ռապոպորտը ելույթ ունեցավ Լեհաստանում։ 10-11-րդ դարերի գիտուն հրեաների կյանքի նրա էսքիզները հայտնի եբրայագետ (քրիստոնյա) Ֆրանց Դելիթը «հրեական գրականության պատմաբանի համար ադամանդի հանքեր» է անվանել։ 

Թալմուդյան իրական լեքսիկոնը, որը սկսել է Ռապոպորտը, կանգնած է նույն բարձրության վրա (հայտնվեց միայն A տառը): Սամուել-Դավիթ Լուզատոն գրել է իտալերեն -եբրայերեն լեզուն սովորելու ուղեցույց: Հրեական լեզվաբանության պատմության վերաբերյալ բազմաթիվ ուսումնասիրություններ են գրել Ջոզեֆ Դերենբուրգը Փարիզում, Վ. Բախերը՝ Բուդապեշտում և շատ ուրիշներ, կազմել են եբրայերեն լեզվի բառարան և նոր Համաձայնություն, այսինքն՝ պարունակվող բոլոր բառերի և ասացվածքների ցուցիչը Սուրբ Գրքում։ Ամբողջ Աստվածաշնչի մեկնաբանություն գրվել է Լ. Ֆիլիպսոնի, Սալոմոն Հերքսհայմերի և Ջ. Ֆուրսթի կողմից:

Սուրբ Գրությունների արամեերեն և հունարեն թարգմանությունների մանրամասն ուսումնասիրություններ են կատարել՝ Լուզատոն, Զաք. Ֆրանկելը (1801-1875), Աբրահամ Գայգերը և Օգ. Բեռլինցին։ 

Թալմուդի ուսումնասիրությունը նոր ուղի է վերցրել նաև ռաբինական դպրոցներում, որոնք հիմնվել են 19-րդ դարի կեսերից՝ Գերմանիայում (առաջին անգամ Բրեսլաուում), Ֆրանսիայում, Ավստրիայում, Հունգարիայում, Իտալիայում, Անգլիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ Բաբելոնյան Թալմուդի բառապաշարի վերաբերյալ քերականական ուսումնասիրությունները գրել են Ս. Դ. Լուզատոն, բանասիրական ուսումնասիրությունները Թալմուդում հայտնաբերված օտար բառերի վերաբերյալ՝ Միխայիլ Զաքսը և Ջոզեֆ Պերլեսը: Աստվածաշնչի արամեերեն թարգմանությունների, Թալմուդի և Միդրաշի բառարանագրական աշխատությունը պատկանում է Յակոբ Լևիի գրչին («*Chaldäisches Wörterbuch über die Targumim*», Լայպցիգ, 1867-68 և «*Neuhebräisches» chaldäisches Wörterbuch*», Լայպցիգ, 876-89): Ռաֆայել Նաթան Ռաբինովիչը, ով մահացել է 1890 թվականին՝ չավարտելով այս աշխատանքը (16 հատոր է հրատարակվել), հոգացել է Թալմուդի քննադատական ​​տեքստի պատրաստման մասին՝ համեմատելով մինչ այժմ հայտնի բոլոր ձեռագրերը և հին, հազվագյուտ հրատարակությունները։ 

Ֆրիդմանը, Վայսը և Ցուկերմանդելը թողարկել են *Սիֆրա*, *Մեխիլթա*, *Թոսեֆտա* քննադատական ​​հրատարակությունները՝ արժեքավոր քննադատական ​​ներածություններով և բացատրություններով: Սողոմոն Բուբերը ձեռնամուխ եղավ հրատարակելու, հիմնականում ձեռագրերից, մի քանի հագադական միդրաշիմներ, որոնք նա ներկայացրեց քննադատական ​​ներածություններով և հիանալի մեկնաբանություններով:

Հալախայի և հագադայի ծագման վերաբերյալ քննադատական ​​ուսումնասիրություններ են գրել Նաչման Կրոխմալը, Հիրշ Հայեսը, Ի. Գ. Շորը և հատկապես ռաբբի Ք. Ֆրանկելը: Հալախայի շատ արժեքավոր պատմությունը, առաջին սկզբից մինչև հրեաների վտարումը Իսպանիայից և Պորտուգալիայից, գրել է Ի. Գ. Վայսը: 

Կաբալիստական ​​համակարգը գիտականորեն մշակվել է Ադոլֆ Ֆրանկի և Ադոլֆ Ջելինեկի կողմից։ Ս. Մունկի, Գ. Լանդաուերի, Գ. Հիրշֆելդի և Ի. Դերենբուրգի աշխատությունների շնորհիվ այժմ կան Գաոն Սաադիայի, Աբուլ Վալիդ Իբն Ջանոհի, Յեհուդա հա-Լևիի և Մովսես Մայմոնիդեի գործերի արաբերեն բնօրինակները՝ հիանալի ֆրանսերեն թարգմանություններով։ Հրեա մտածողների ստեղծագործությունների և փիլիսոփայության ընդհանուր զարգացման վրա նրանց ազդեցության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները գրել են Ջոելը, Ի. Գուտմանը և Դեյվիդ Կաուֆմանը։ Սամուել Հիրշը և Սողոմոն Շտայնհայմը փորձեցին զարգացնել. առաջինը՝ կրոնի փիլիսոփայություն՝ հիմնված Հեգելյան ուսմունքների վրա, վերջինս՝ Հայտնության նոր տեսություն՝ համաձայն սինագոգի կանոնների: 

Պատարագի պոեզիայի հաջող թարգմանություններ են կատարել Ա.Գեյգերը, Սելիգման Գելլերը և հատկապես Միկ. Զակսը։ Այն ժամանակվա հրեա գիտնականներն ամենից շատ աշխատում էին պատմության զարգացման վրա։ Այս մասի ամենակարևոր աշխատությունները թվարկված են 19-րդ դարի առաջին քառորդով։ Սա ներառում է նաև գիտական ​​պարբերական հրապարակումների հայտնվելը, որոնք նվիրված են այսպես կոչված «հրեական գիտությանը» (Wissenschaft des Judenthums): Լեոպոլդ Զունկն առաջինն էր, որը 1823 թվականին հրատարակեց «*Zeitschrift für die Wissenschaft des Judenthums*» ամսագիրը։ Լյուդվիգ Ֆիլիպսոնի կողմից հիմնադրված Allgemeine Zeitung des Judenthums-ը գոյություն ունի արդեն 57 տարի: Բացառապես գիտությանը նվիրված են «*Monatsschrift für die Geschichte und Wissenschaft des Judenthums*»-ը Բրեսլաուում (հրատարակման 38-րդ տարի), «*Magazin für die Wissenschaft des Judenthums*»-ը Բեռլինում (հրատարակման 20-րդ տարին), «Revue des judenthums»-ը (հրատարակման 13-րդ տարի) և «Եբրայերեն եռամսյակային ակնարկ»-ին Լոնդոն (հրատարակման 5-րդ տարի):

Մենդելսոնի օրոք Արևմտյան Եվրոպայում հայտնված եբրայերեն գրականությունը կարճատև էր։ Նոր հրեա բանաստեղծների հիմնադիրը Նաֆթալի Հարթվիգ Ուեսլին էր՝ Մենդելսոնի ամենամոտ գործակիցներից մեկը, ով, բացի տարբեր առիթների համար նախատեսված բանաստեղծություններից, գրել է «Մոսաիդ» պոեմը։ Այս բանաստեղծի ազդեցությամբ, ով ձգտում էր թարմացնել եբրայերեն լեզուն, Մենդելսոնի դպրոցը 1783 թվականին ստեղծեց «Եբրայերեն լեզվի խթանման ընկերությունը»։ Նոր բանաստեղծները լիովին անտեսեցին կրոնա-ազգային տարրը, որը հիմք էր ծառայել Իսպանիայում հրեական պոեզիայի համար. թարգմանել են Կլոպստոկը, Հերդերը, Շիլլերը, Յունգը, Օսիանը, Ադիսոնը և այլք։ 

Ժամանակակից հրեա դրամատուրգներից ամենանշանավորը Դավիդ Ֆրանկո-Մենդեսն է (1713-1793): Արևմտյան Եվրոպայի ժամանակակից հրեա բանաստեղծներից միայն մի քանի գործեր են մնացել, որոնք խորթ են հռետորաբանությանը և արհեստական ​​զգացմունքներին։ Ակնառու են Փարիզից Էլիուս Հալևիի, Բրեսլաուից Սոլոմոն Պապենհեյմի և Պրշեմիսլից (Գալիցիա) Իցհակ Էրթերի աշխատանքները։ 

Ս. Պապենհայմը (1740-1804) Յունգի «Գիշերների» նմանակմամբ գրել է «Չորս բաժակներ» («Arbah Kosoth») էլեգիան, որտեղ բանաստեղծը խորհում է աշխարհի ունայնության մասին և սգում է բոլորի անցողիկությունը։

Ի. Էրթերի (1792-1851) աշխատությունները, որոնք հավաքվել են «Գուշակ» («Հազոֆեհ») գրքում, ամբողջությամբ տոգորված են հուդայականության ոգով և միևնույն ժամանակ նոր ժամանակների գաղափարներով։ Հասիդիզմի դեմ նրա երգիծանքն իր սրամտությամբ և սրությամբ գերազանցում է այն ամենին, ինչ ստեղծված է ժամանակակից հրեական պոեզիայի մեջ: Ի. Էրթերից հետո Արևմտյան Եվրոպայում այլևս չկա ոչ մի բանաստեղծ, որը գրել է Աստվածաշնչի լեզվով։

Նույնիսկ հուդայականության գիտակ գիտնականներն անցան նոր լեզուների, և նրանցից միայն մի քանիսը շարունակեցին իրենց աշխատությունները տպագրել եբրայերեն, հիմնականում «*Bik kure Haitim*» (Վիեննա, 1821-32), «*Kerem Hemed*» (Վիեննա) մասնագիտացված գիտական ​​ամսագրերում։

19-րդ դարի վերջում Գերմանիայում եբրայերենը կրկին գործածության մեջ մտավ գիտական ​​ատենախոսությունների պատրաստման ժամանակ։

Լեհ-լիտվական հրեաների (Ռուսաստան և Գալիսիա) ժամանակակից հոգեկան կյանքը բոլորովին այլ պատկեր է ներկայացնում։ Մինչև 20-րդ դարի սկիզբն այստեղ եբրայերենով հրատարակվում էին ընդարձակ տրակտատներ տարբեր փոքր կրոնական հարցերի վերաբերյալ. Բայց 19-րդ դարի կեսերից նույն լեզվով ծնվեց նաեւ աշխարհիկ գրականությունը, առաջացան հրեական պարբերականները։

Երբ պիլպուլը (Թալմուդի ուսումնասիրության և քննարկումների մեթոդ) Կաբալայի հետ միասին ամբողջությամբ կլանեց լեհ հրեաների հոգեկան կյանքը, 18-րդ դարի կեսերին ի հայտ եկավ արձագանք մանկավարժության և անխիղճ առօրյայի դեմ։ 

Հյուսիս-արևմուտքում հասիդիզմի տարածումը հակադարձեց Վիլնայի գաոն Էլյահու բեն Շլոմո Զալմանը: Մասամբ նրա ազդեցության տակ, մասամբ անկախ նրանից, լեհ-լիտվական հրեաների մեջ հայտնվեցին մարդիկ, ովքեր իրենց էներգիան նվիրեցին ընդհանուր գիտությունների զարգացմանը, ինչպես, օրինակ, Բարուխ Շիկը, որը հրատարակեց Էվկլիդեսի գործերի թարգմանությունը (1780) և մաթեմատիկական այլ աշխատություններ։ Պինչաս Էլիյա բեն-Մեյր Գուրվիչը՝ իր «Սեֆեր հա-բրիտում» («Միության գիրք») բնական գիտության և փիլիսոփայության մասին աշխատությամբ, Վիլնայի բժիշկ Յեհուդա Գուրվիչը, ով իր «Amude Beth Jehuda» («Հուդայի տան հիմքերը», 1765) գրքում տվել է բարոյական փիլիսոփայության ուրվագիծ՝ հիմնված ավանդույթի և խիստ ռաբինիզմի վրա։
Հիշատակման են արժանի նաեւ
Կանտացի Սողոմոն Մայմոնը, Իսրայել Զամոսկը՝ Մենդելսոնի ուսուցիչը և Սողոմոն Դուբնոն՝ նրա ամենահայտնի համագործակիցը՝ գերմաներեն Աստվածաշունչը հրատարակելու գործում: Ընդհանուր առմամբ, լեհ-լիտվական հրեաների մտավոր կյանքում շրջադարձային պահ եղավ Իսահակ-Բեր Լևինսոնի (1788-1860) գործունեությունը, որը իրավամբ կոչվում էր ռուս հրեաների Մենդելսոն:

1828 թվականին լույս տեսավ Լևինսոնի առաջին գիրքը՝ «Թեուդա Բեյզրաել» («Խորհուրդ իսրայելցիներին»)։ Այստեղ նա առաջին հերթին զենք է վերցնում իր ժամանակի ընդհանուր ընդունված տեսակետի դեմ, ըստ որի՝ Աստվածաշնչի ուսումնասիրությունը վերջին տեղում էր։ Այս տեսակետը հերքելով Թալմուդին և ողջ միջնադարյան գրականությանը, նա եբրայերեն լեզվի, քերականության և ամբողջ Աստվածաշնչի ուսումնասիրությունը բարձրացնում է խիստ կրոնական պարտավորության: Թալմուդից և այլ հեղինակավոր աղբյուրներից Լևինսոնը եզրակացնում է գիտություններ և օտար լեզուներ ուսումնասիրելու անհրաժեշտությունը, հատկապես այն երկրի լեզուն, որտեղ ապրում են հրեաները: Լևինսոնի մեկ այլ կարևոր գործ՝ «Բեթ Յեհուդա» («Հուդայի տուն»), որը հրատարակվել է 1839 թվականին և թարգմանվել լեհերեն, հանդիսանում է հեղինակի պատասխանները կրոնի և պատմության վերաբերյալ հարցերին, որոնք նրան առաջարկել են ռուսները 1827 թվականին։

Մի շարք հրեա գրողներ, որոնք հավաքվել էին Լևինսոնի անվան շուրջ, հիմք դրեցին եբրայերեն լեզվով բավականին նշանակալից աշխարհիկ գրականությանը՝ գիտական, գեղարվեստական ​​և լրագրողական:

Գիտական ​​գրականությունը մասամբ ներկայացնում է անկախ հետազոտություն հրեական գիտության ոլորտում, բայց այն ավելի մեծ նշանակություն ունի նրանով, որ տարածում է եվրոպական գիտության լույսը խավար զանգվածների մեջ: Առաջին հերթին՝ Ռայֆմանի մատենագիտական ​​հետազոտությունը, Ցվեյֆելի («Շելմո ալ-Իսրայել»՝ Հասիդիզմի մասին), Գ. Մ. Պինելեսի, Ա. Գոտլոբերի և այլոց։

1841–1844 թվականին հրատարակվեց Ռուսաստանում առաջին ամսագիրը եբրայերեն «*Pirche Tsafon*» («Հյուսիսային ծաղիկներ»), որն արթնացրեց քննադատական ​​վերաբերմունք Թալմուդի նկատմամբ։ 1860 - 1880 թվականներին հրատարակվել է «Գաքարմել» թերթը։ Ֆինի առանձին աշխատություններից առավել ուշագրավ են «Հրեաների պատմությունը մ.թ.ա 600-106 թթ.» (Վիլնո, 1871-1877 թթ.); «Կիրյա-Նաեմանա» - Վիլնայի հրեական համայնքի պատմությունը (Վ., 1860) և «Կնեսետ Իսրայել» (հրեա գիտնականների կենսագրական բառարան):

Լուրջ աշխատություն է Գ. Ռոստովսկու «Մոյրե Ցեդեկը» («Արդարության ուսուցիչ», 1888)՝ կրոնական փիլիսոփայության փորձը՝ ըստ Մայմոնիդյան համակարգի։ 

Հրեաների շրջանում ընդհանուր գիտական ​​տեղեկատվության տարածման մեջ առաջին տեղը պատկանում է մաթեմատիկոս Խայմ Զելիտ Սլոնիմսկուն։ Հատկապես հայտնի են նրա հետազոտությունները հրեական օրացույցի վերաբերյալ։ 1862 թվականին սկսել է հրատարակել (լույս է տեսել ընդամենը 25 համար), իսկ 1874 թվականին վերսկսել է «Հա–ցֆիրու» շաբաթաթերթը։ Այս թերթը նվիրված է բնագիտության ամենատարբեր ճյուղերի մասին տեղեկատվության հանրահռչակմանը։ Աբրամովիչը ֆիզիկայի ընդարձակ դասընթաց է տվել Տոլդոտ Հա-Տևայում։ Անատոմիայի ուրվագիծը տրվում է Լ. Կացենելսոնի «248 անդամներ» (1888) գրքում։ Կան նաև ֆիզիոլոգիայի դասագրքեր (Էտկին, Պորիես): Ս. Մանդելկերնը կազմել է Ռուսաստանի պատմության ուղեցույց («*Divre iemey Rusia*», 1875)։ Կան նաև գիտական ​​աշխատությունների թարգմանություններ այլ լեզուներից։ 1880-ական թվականներին Գոլդմանը կատարել է եբրայերեն համընդհանուր հանրագիտարան հրատարակելու փորձ։

Ռուս-լեհական կրթական գրականության մեջ եբրայերեն լեզվով ամենաակնառու դերը խաղացել են բանաստեղծները՝ Աբրամ-Բեր Լեբենզոնի (1793-1878) գլխավորությամբ, որը ղեկավարել է այն շրջանակը, որը հիմնադրել է Վիլնոյում առաջին բարեփոխված սինագոգը, որը կոչվում է «Տագարոտ հա-Կոդեշ» («Սրբավայրի մաքրում»): Նա նպաստել է իր հավատակիցների լուսավորությանը որպես ուսուցիչ (Վիլնայի ռաբինական դպրոցում), քարոզիչ, բայց հիմնականում որպես գրող, ով հրեաների մեջ սեր է առաջացրել գեղեցիկ գրականության հանդեպ։ Նրա բանաստեղծական շնորհը դրսևորվել է նրա «Բանաստեղծություններ սուրբ լեզվով» առաջին ժողովածուում («Շիրե-Սեֆաթ-Կոդեշ», 1842): Լեբենսոնի պոեզիայում գերակշռող տարրերը քնարական և դիդակտիկ են. նրա մտքի ընդհանուր ուղղությունը հոռետեսական է։ Լեբենսոնի տաղանդը ամբողջ փայլով ցուցադրվում է «Էմետ վե-Էմունահ» («Ճշմարտություն և հավատք», 1867) այլաբանական դրամայում, որտեղ յուրաքանչյուր կերպար անձնավորում է հրեական հասարակության որոշակի խավ։ 

Եբրայերեն լեզվի նշանավոր քերականագետ և գիտնական Լեբենսոնը նաև հարգված մեկնաբան էր. նրա «Բիուրիմ Հադաշիմը» (Աստվածաշնչի որոշ գրքերի նոր մեկնաբանություններ, 1858) մեծապես նպաստեց ռուս հրեաների շրջանում աստվածաշնչյան տեքստի և նրա բանաստեղծական ուժի ողջամիտ ըմբռնման տարածմանը:

Ժամանակակից հասարակական կյանքին ավելի մոտ է հրեական գրականության մեկ այլ առաջատար գործչի՝ Լ. Օ. Գորմոնի պոեզիան՝ հումորով, կաուստիկ, աշխույժ ու միևնույն ժամանակ հուզիչ։ Նրանց հաջորդում է Միկա Ջոզեֆ Լեբենսոնը; Մեիր Լետերիսը, Ա. Գոտլոբերը, Լ. Լևինը, Կամիները, Ի. Գոլդմանը («Շոնիմ Կադմոնիատ»՝ անցած տարիները՝ պատմական պոեմ իսպանական ինկվիզիցիայի ժամանակներից), Երենկրանց (էպիկական պոեմ) «Ռումինիա», «Գաշահար» ամսագրում), Ս. Բախեր, Ս. Ռուբին, Բ. Գինցբերգ, Մ. Ի. Ստեռն, Դոլինսկին, Լ.Մինցը և ուրիշներ։

Բացի բնօրինակ գործերից, այս բանաստեղծները կատարել են Շեքսպիրի, Ռասինի, Շիլլերի, Լեսսինգի և Հայնեի հիանալի թարգմանությունները։
### Հրեական վեպ
Հրեական վեպի սկիզբը դրել է Աբրամ Մապուն (1809-1867), ծնունդով Կաունաս քաղաքից։ Նրա պատմական վեպերը՝ «Ագավաթ-Սիոն» («Սերը Սիոնում», 1852) և «Աշմաթ-Շոմրոն», որոնք թվագրվում են հրեա Աքազ թագավորի դարաշրջանից, տոգորված են էպիկական պարզությամբ և արվեստով։ Գեղարվեստական ​​առումով ակնառու է Մապուի «Այտ-Ցովուա» վեպը (Հանգժա, 1858-1861), որտեղ պատկերված են հրեական հասարակության «հայրերն ու որդիները» 50-ականների վերջին և 60-ական թվականների սկզբին։ Մապուն արթնացրեց բազմաթիվ ընդօրինակողների և հետևորդների՝ հրապարակելով իր վեպերն ու պատմվածքները ինչպես առանձին հրատարակություններում, այնպես էլ բազմաթիվ տարեգրքերում (օրինակ՝ «Հրեական կյանքի պատմությունների և հեքիաթների էժան գրադարանում», խմբ. Բեն-Ավիգդոր, 26 թողարկում, Վարշավա, 1891 -93); Նրանց թվում կան նաև կանայք (Սարա-Ֆեյգա Մեյնկին Ռիգայից)։ Ակնառու տեղերից մեկը զբաղեցնում Բրաուդեսը, «Կուլտ և կյանք» (1878) և «Երկու ծայրահեղություն» (1888 թ.) վիպակների հեղինակը։ Հատկապես ուշագրավ է երկրորդը, որտեղ հեղինակը ձեռնամուխ է լինում օբյեկտիվորեն պատկերելու և համեմատելու հրեական կյանքի տարբեր միտումները, որոնք ստեղծվել են լուսավորության դարաշրջանում: Այս դարաշրջանի առաջին տարիները պատկերում է նաև Բ. Մանդելշտամը «*Hozen-la-Moed*»-ում։

Մապուից հետո արձակագիրներից ամենատաղանդավորն ու հանրաճանաչը Պ.Սմոլենսկին է, ով մահացել է 1880-ականների կեսերին։ 1869 թվականին նա հաստատվել է Վիեննայում և այնտեղ սկսել հրատարակել «Գաշահար» (Լուսաբաց) ամսագիրը, որտեղ տպագրել է բազմաթիվ վեպեր, վիպակներ, պատմվածքներ և լրագրողական հոդվածներ։ Նրա լավագույն գործերն են «Գաթոգու-բե-դարհե հա-հայմ» («Թափառում ենք կյանքի ճանապարհներով») վեպը և «Քեբուրատ համորը» («Էշի թաղումը», ռուսերեն թարգմանությունը «Ռասվետում», 1881 թ. ), որը տալիս է լիտվացի հրեաների կյանքի վարպետության պատկերը քահալի ռեժիմի ժամանակաշրջանում։ Սմոլենսկին կցանկանար, որ հրեաները տոգորված լինեն երկու կետով. 1) նրանք ոչ մի կերպ կրոնական աղանդ չեն, այլ ազգ, որն ունի ազգի բոլոր հատկանիշները, բացառությամբ մեկի՝ հատուկ տարածքի և քաղաքական անկախության, և 2. ) այդ քաղաքական վերածնունդը, և հատկապես Պաղեստինում, նրանք և պետք է դրան հասնեն գործնական և գրական աժիոտաժի միջոցով։

Սմոլենսկին սկսեց քարոզել այս վերջին դիրքորոշումը հրեական ջարդերի ժամանակաշրջանում, և այդ ժամանակվանից պաղեստինոֆիլիզմի գաղափարը, այս կամ այն ​​երանգով, սկսեց իրականացնել գրեթե ողջ հին հրեական մամուլը, չբացառելով թերթը: «Համելիցը», որը հիմնադրվել է 1860 թվականին Ա. Ցեդերբաումի (1816– 1893) կողմից, որը մինչ այդ հավատարիմ էր կրթական գաղափարներին և որում առաջին անգամ խոսել է Մ.Լիլիենբլումը 1868 թվականին կրոնական բարեփոխումների որոշակի պահանջներով։ 

«Համելիցը» առաջին եբրայերեն թերթն էր կոնկրետ ուղղվածությամբ, ինչը չի կարելի ասել «Հա-Մագիդա»-ի («Պատմող») մասին, որը Զիլբերմանը սկսեց հրատարակել ռուս հրեաների համար 1856 թվականին Պրուսիայի Լուկա քաղաքում։ 1864 թվականին նախ Երուսաղեմում, ապա՝ Մայնցում ռուս հրեաների համար սկսեց հրատարակվել «Հա-Լևանոն» («Լիբանան») շաբաթաթերթը՝ ուղղափառ ուղղվածությամբ։ 1866 թվականին Կանտորը Սանկտ Պետերբուրգում հիմնեց «Հա-Յոմ» («Օր», շուտով դադարեցվեց) շաբաթաթերթը։ Նույն թվականին «Համելիցը» և «Հա-Ցֆիրան» (խմբագրել են Սլոնիմսկին և Սոկոլովը) շաբաթականից վերածվել են ամենօրյայի։ Դրանից հետո եբրայերեն ամսական և շաբաթական հրատարակությունները անհետացան ասպարեզից, և գրեթե ողջ գրականությունը կենտրոնացավ տարեգրքերում։ Երեք տարեգիրքից՝ «Հա-ասիֆ», խմբագրել է Սոկոլովը Վարշավայում 1884 թվականից; «Գակերեմ»՝ 1887 թվականից, իսկ «Բեթ-ոցար-գաաս-ֆրուտ», խմբագրել է Գրեբերը Գալիսիայում 1887 թվականից, բայց նախատեսված էր ռուս հրեաների համար, առաջինը հավատարիմ մնաց ոսկե միջինին, երկրորդը որդեգրեց հետադիմական ուղղություն, երրորդն առանձնանում էր լրագրության իսպառ բացակայությամբ և ամբողջությամբ նվիրված էր գիտությանը և գեղարվեստական ​​գրականությանը: Հրեական ամսագրերի և ժողովածուների մատենագիտական ​​ակնարկը տրվել է Աբրահամ Հարկավիի կողմից «Հրեական գրադարան»-ի VII-VIII հատորներում:

## Ժամանակակից գրականություն
Եբրայերենով գրված գրականությունը XX և XXI դարերում հայտնվեց կենդանի և խոսակցական լեզուն վերակենդանացնելու գործընթացում։ Իսրայելում ժամանակակից գրության հիմքերը դրվել են երկրորդ ալիայից մի խումբ գաղթականների կողմից, որոնց թվում են Շմուել Ագնոն, Դավիթ Շիմոնին և Յակով Ֆիխմանը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ հրեական գրականությունը կենտրոնացած էր Արևելյան Եվրոպայում։ Ռուսաստանում պատերազմից և հեղափոխությունից հետո շատ եբրայեցի գրողներ գաղթեցին Պաղեստին։ 1921 թվականին 70 գրողներ հանդիպեցին Թել Ավիվում և հիմնեցին Եբրայեցի գրողների ասոցիացիան։ 1920-1930-ական թվականներին Պաղեստինը դարձավ եբրայական գրականության գերիշխող կենտրոնը։ Եբրայական գրականության ռահվիրաներից շատերը սիոնիստներ էին։ 20-րդ դարի մեծ գործիչները՝ Ահադ Հա-ամը և Շաուլ Չերնիխովսկին իրենց վերջին տարիներն անցկացրել են Թել Ավիվում, և թեև սա նրանց ստեղծագործության կարճ ժամանակահատվածն էր, նրանք մեծ ազդեցություն ունեցան երիտասարդ եբրայեցի գրողների վրա։

Ժամանակակից եբրայեցի հեղինակներից են Ռութ Ալմոգը, Ահարոն Ափելֆելդը, Դավիթ Գրոսսմանը, Ամալյա Կահանա-Կարմոնը, Էդգար Քերետը, Սավյոն Լիբրեխտը, Սամի Միքայելը, Յակով Շաբթայը, Մեիր Շալևը և Զերույա Շալևը։ Ժամանակակից իսրայելցի հեղինակները, որոնց ստեղծագործությունները թարգմանվել են այլ լեզուներով և միջազգային ճանաչում են ձեռք բերել, Եփրեմ Կիշոնն է, Յակով Շաբթայը, Ա. Բ. Յեհոշուան, Ամոս Օզը, Իրիտ Լինուրը, Էդգար Քերետը և Յեհոշուա Սոբոլը: 
Եբրայեցի բանաստեղծների թվում են Դեյվիդ Ավիդանը, Մայա Բեջերանոն, Էրեզ Բիտոնը, Դեն Պագիսը, Դալիա Ռավիկովիչը, Ռոննի Սոմեքը, Մեիր Վիզելտիերը և Յոնա Վոլախը։ 2010-ական թվականներից ամեն տարի հազարավոր նոր գրքեր են հրատարակվում եբրայերեն՝ ինչպես թարգմանություններ այլ լեզուներից, այնպես էլ իսրայելցի հեղինակների բնօրինակ գործեր:

## Տես նաև
Իսրայելի գրականություն

## Գրականություն
* 
* 
* 
## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աստվածաշնչյան պոեզիայի թարգմանություններ Դմիտրի Շչեդրովիցկի
* Кумранские гимны
* Ռաբբի Նեհունիա բար Գականա (մ․թ I դար) 

Կատեգորիա:Եբրայերեն
Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Իսրայելի գրականություն
Կատեգորիա:Գրականություն ըստ լեզվի