Բողոքականություն

**Բողոքականություն** (-ից, *protestantis* - հանրության առջև ապացուցող), քրիստոնեության երեք հիմնական ուղղություններից մեկը ուղղափառության և կաթոլիկության հետ մեկտեղ, հետևորդների թվաքանակով՝ երկրորդը։  Բողոքականությունը սկիզբ առավ Ռեֆորմացիայի հետևանքով Եվրոպայում, 16-րդ դարում։ 
մինի

Բողոքականությունն ունի երկու` պահպանողական և լիբերալ ճյուղեր։
Բողոքականության հիմնական ուղղություններն են
*Լյութերականություն
*Կալվինականություն
**Երեցական կամ Պրեսբիտերական եկեղեցի
**Ռեֆորմատական եկեղեցի
**Ժողովական եկեղեցիներ
*Անգլիկանություն
**Անգլիական կամ Անգլիկան եկեղեցի
**Եպիսկոպոսական եկեղեցի
*Մեթոդիզմ
*Բապտիզմը
*Ադվենտիզմ
**Յոթերորդ օրվա ադվենտիստների եկեղեցի
*այլ ավելի նոր ուղղություններ

**Թվաքանակը**
Ներկայումս 2.2 միլիարդ քրիստոնյայից մոտ 900 միլիոնը բողոքական է, որից 170 միլիոնը ապրում է Հյուսիսային Ամերիկայում, 160 միլիոնը Աֆրիկայում, 120 միլիոնը Եվրոպայում, 70 միլիոնը Լատինական Ամերիկայում, 100 միլիոնը Ասիայում և 20 միլիոնը Օվկիանիայում։

## Առաջացման պատմություն
Բողոքականությունը առաջացել է Եվրոպայում 16-րդ դարի առաջին կեսին որպես միջնադարյան Հռոմեա-կաթոլիկ եկեղեցու սահմանակարգերի ժխտում և դրանց ընդդիմակայություն Ռեֆորմացիայի ընթացքում, որի գաղափարախոսությունն էր վերադարձ առաքելական քրիստոնեությանը։

Ռեֆորմացիայի կողմնակիցների կարծիքով՝ Հռոմեա-կաթոլիկ եկեղեցին հեռացել է քրիստոնեական սկզբունքներից՝ միջնադարյան սքոլաստիկական աստվածաբանության և ծիսականության բազմաթիվ շերտավորումների հետևանքով։

Կրոնական հեղափոխության առաջնորդը դարձավ Մարտին Լյութերը։ Նրա առաջին հանդեսը եկեղեցական քաղաքականության դեմ կայացել է 1517 թվականին։ Նա բացեիբաց և զայրագին կերպով դատապարտել է ինդուլգենցիաների առքուվաճառքը, որից հետո եկեղեցու դռներին մեխել է 95 իր դիրքորոշումն արտահայտվող թեզիսները։ Բողոքական առաջին եկեղեցիներից են լյութերական, անգլիկան և վիկլիֆական եկեղեցիները։

## Անվան ծագումը
«Բողոքականություն» տերմինը ծագել է գերմանացի իշխանների Շպեյերի բողոքից՝ ի պաշտպանություն Լյութերի։ 1521 թվականին Վորմսի հրամանագրով, պապական նվիրակի ճնշման ներքո, Մարտին Լյութերը հանցագործ հերետիկոս հռչակվեց։ Ի պատասխան սրան՝ 1526 թվականի առաջին Շպայերի Ռայխստագը, լյութերական իշխանների խնդրանքով, որոշում է կայացրել կասեցնել Վորմսի հրամանագիրը մինչև հաջորդ Ռայխստագը։ Այնուամենայնիվ, 1529 թվականի Շպեյեր Ռայխստագը որոշեց թարմացնել Վորմսի հրամանագիրը։ Դրան ի պատասխան՝ Ռայխստագում ներկա հինգ իշխանները և Սրբազան Հռոմեական կայսրության տասնչորս ազատ քաղաքների ներկայացուցիչները կազմեցին և հռչակեցին «Շպայերի բողոքը»։ Այս փաստաթղթի անունով Ռեֆորմացիայի կողմնակիցները կոչվում էին բողոքականներ։ Իսկ ռեֆորմացիայի արդյունքում առաջացած ոչ կաթոլիկ դավանանքների ամբողջությունը կոչվում էր «բողոքականություն»։

## Բողոքականության պատմություն

### Ուղղափառ բողոքական աստվածաբանություն
#### Բարեփոխում
Դասականին է պատկանում 16-18-րդ դարերի սկզբին ձևավորված աստվածաբանությունը, որի ընթացքում բացահայտվել էին հիմնական գաղափարներն ու ձևավորվել էր Ռեֆորմացիայի դոգմատիկ ու փորձնական աստվածաբանությունները։

Դասական աստվածաբանությունը կազմում է այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են՝ հավատքով մեղքերի թողության անհրաժեշտությունը, համընդհանուր սրբությունը, Աստվածաշնչի բացարձակ հեղինակությունը, մարդու բնածին մեղսավորությունն ու միայն Աստծո միջոցով փրկության հնարավորությունը։

Լինելով Ռեֆորմացիայի աստվածաբանական արդյունքը՝ այդ ժամանակվա հռոմեա-կաթոլիկ եղեկեցու ուսմունքի հակադրության մեջ, այն արտահայտված է Quinque sola սկզբունքների ձևով՝ հինգ լատինական դրույթներ, որոնք նշանակում են «Հինգ միայն»։ Համընդհանուր սրբության դրույթի հետ միասին *Quinque sola* դրույթները հանդիսանում են ժամանակակից բողոքականության աստվածաբանության հիմքը։

# Աստվածաշունչը հանդիսանում է Աստծով ներշնչված ու Աստծո միակ ճշմարիտ խոսքը փոխանցող, քրիստոնեական ուսմունքի միակ աղբյուրը՝ պարզ ու ինքնամեկնաբանելի։
# Ներում հնարավոր է ստանալ միայն հավատքով՝ անկախ բարի գործերից ու արարքներից։
# Փրկությունը Աստծո շնորհն է, անարժան կամ ավելի ճիշտ՝ արժանի գթություն ու պարգև Աստծո կողմից՝ հանուն Հիսուսի, այլ ոչ ինչ-որ բան, ինչին արժանացել է մեղսագործը։
# Քրիստոսը Աստծո ու մարդու միջև միակ միջնորդն է, փրկությունը հնարավոր է միայն Նրան հավատալու միջոցով։
# Մարդը պետք է երկրպագի և պաշտի միայն Աստծուն, քանզի փրկությունը շնորհվում է միայն և միայն Նրա կամքի ու արարքների միջոցով՝ ոչ միայն խաչի վրա Հիսուսի Քավության միջոցով, այլև Քավության հավատքի շնորհը, որը ստեղծվել է Սուրբ Հոգու հավատացյալների սրտերում։
# Յուրաքանչյուր հավատացյալ սկզբունքորեն իրավունք ունի վերլուծել ու մեկնաբանել Աստծո խոսքը։

Բողոքականության դասական աստվածաբանությունը շարադրված է Ռեֆորմացիայի հետևյալ դավանաբանական փաստաթղթերում՝ 1563 թվականին Գեյդելբերգյան Վարդապետություն (Գերմանիա), 1580 թվականին Գիրք Համաձայնության (Գերմանիա), 1618-1619 թվականներին Դորդրեխտյան սինոդի կանոններ (Դորդրեխտ, Նիդերլանդներ), 1643-1649 թվականներ Հավատքի վեսթմինստերյան խոստովանություն (Վեսթինիստերյան աբբայութթյուն, Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիա)։ Բողոքական աստվածաբանության հիմնադիրներն են Մարտին Լյութերը, Ժան Կալվինը, Ու. Ցվինգլին, Ֆ. Մելանհտոն։

## Ժամանակակից բողոքական Աստվածաբանություն
Կախված հետևորդների աստվածաբանական հայացքներից՝ բողոքականության աստվածաբանությունը բաժանվում է դասական, ազատական, ֆունդամենտալիստական ​​և հետմոդեռ։

### Ֆունդամենտալիզմ և ավետարանականություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ֆունդամենտալիզմը բաժանվեց երեք խմբի. Առաջինը ուղղակի ֆունդամենտալիզմն է, որը փակ է ցանկացած նորարարության և ֆորմալ սեմինարական կրթության համար։ Երկրորդ խումբը ներկայացնում են աստվածաբաններ, ովքեր, հետապնդելով ակադեմիական հարգանք, աստիճանաբար հակադարձեցին իրենց տեսակետները՝ ընդունելով ազատական ​​տեսությունները, որոնց նախկինում դեմ էին, դրանով իսկ դադարելով պատկանել ֆունդամենտալիզմին։ Երրորդ խումբը, որն ի սկզբանե կոչվում էր նեոավետարանականներ, պահպանեց իր հավատարմությունը Ռեֆորմացիայի տեսակետներին, Աստվածաշնչի ոգեշնչման և անսխալականության վարդապետությանը, ինչպես նաև բողոքականության ռեֆորմացիոն-պուրիտանական ավանդույթներին՝ միաժամանակ բաց մնալով հոգևոր կրթության համար։

Ավետարանականության ներկայացուցիչները կարծում են, որ Բարի լուրի ներկայացումը պետք է իրականացվի «առանց լիբերալիզմի նորամուծությունների և ֆունդամենտալիզմի ծայրահեղությունների»։ Քարոզելու համար օգտագործվում են ռադիոն, հեռուստատեսությունը, ինտերնետը, ինչպես նաև համերգասրահներն ու մարզադաշտերը։ Ավետարանական քարոզիչներից մեկը Բիլլի Գրեհեմն է։

Լայնորեն հայտնի են դարձել մի շարք ավետարանական կազմակերպություններ՝ Ավետարանականների ազգային ասոցիացիա (բնօրինակ անվանումը՝ «Ավետարանականների ազգային ասոցիացիա միացյալ գործողությունների համար»), որը միավորում է բողոքականության 60 դավանանք, այդ թվում՝ 45 հազար եկեղեցի և կազմակերպություն (ներառյալ հիսունականները), «Երիտասարդությունը հանուն Քրիստոսի», ծառայություն հիմնադրվել է Բիլլի Գրեհեմի կողմից 1946 թվականին և ավելի քան 60 կենտրոններով ամբողջ աշխարհում, ինչպես նաև Christianity Today ամսագիրը, որը հիմնադրվել է 1956 թվականին։ ԱՊՀ երկրներում Ավետարանի քարոզչությունն իրականացվում է «Նոր կյանք» առաքելության կողմից, որը հանդիսանում է Campus Crusade for Christ ծառայության մի մասը (անգլ. Campus Crusade for Christ; 1956), որը հայտնի է Հիսուս ֆիլմի նախագծից և բաշխումից։ Հիսուս ֆիլմը, Գեդեոնի միջազգային ծառայությունը, որը տարածում է Աստվածաշունչը ազգային լեզուներով, Նավիգատորների առաքելությունը, Վորլդ Վիժն նախարարությունը և այլն։

Հիմնվելով աստվածաշնչյան մեկնաբանության պրակտիկայի վրա, մասնավորապես՝ ֆունդամենտալիստների և ավետարանականների շրջանում ընդունված դիսպանսացիոնալիզմի գաղափարների վրա, առաջացավ «քրիստոնեական սիոնիզմ» շարժումը՝ Իսրայել պետությունը համարելով որպես Աստծո ուխտի մարմնացում Աբրահամի և հրեա ժողովրդի հետ, որը. «Նրա գործունեության հիմնական ոլորտը մինչև Քրիստոսի Երկրորդ Գալուստը»։

### Լիբերալիզմ
#### Ազատական ատվածաբանություն
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո լիբերալ աստվածաբանության ազդեցությունը եվրոպական և ամերիկյան բողոքականության մեջ զգալիորեն թուլացավ։ Այնուամենայնիվ, չնայած այս աստվածաբանության դպրոցի փլուզմանը, նրա որոշ սկզբունքներ պահպանվել են և շարունակում են ազդել ժամանակակից բողոքական աստվածաբանության վրա։ Դրական ազդեցությունը ներառում է դպրոցի կողմից ստեղծված աստվածաշնչյան հետազոտության մեթոդները, մինչդեռ բացասական ազդեցությունը ներառում է քրիստոնեական աստվածաբանությունը Հիսուս Քրիստոսի ուսմունքներից դուրս կառուցելու վերակենդանացման փորձերը։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին աստվածաբանության մեջ զարգացան բազմաթիվ ուղղություններ, որոնք կարելի է համարել նեոլիբերալ, անկրոնական քրիստոնեություն, Աստծո մահվան աստվածաբանություն, քննադատական ​​աստվածաբանություն, աշխարհիկ աստվածաբանություն։

Աշխարհիկ աստվածաբանության զարգացման բնական հետևանքը մեր ժամանակների հասարակական-քաղաքական հիմնախնդիրների հետ կապված հարցերի քննարկումն էր ։

Ժամանակակից ազատական ​​բողոքականությունը իր հետևորդներից չի պահանջում կարգապահություն սոցիալական և կրոնական կանոնների իրականացման հարցում, ինչն էլ իր հերթին հանգեցնում է հարաբերականության՝ քրիստոնեական մի շարք նորմերի նկատմամբ՝ այսպես կոչված, տարածում։ Լիբերալ բողոքականությունն իր առջև նպատակ չի դնում վերափոխել հասարակությունը, այլ փորձում է հարմարվել նրանում տեղի ունեցող փոփոխություններին՝ միաժամանակ հռչակելով մարդու իրավունքների և ազատությունների իդեալները։ Այս գործընթացների վերջնական արդյունքը լիբերալ սկզբունքներ դավանող եկեղեցիների թվի կորուստն է։

Լիբերալ քրիստոնեության ներկայացուցիչների տեսակետները կենտրոնացած են դասական աստվածաշնչյան աստվածաբանության և եկեղեցական հարաբերությունների փոխակերպումների և բարեփոխումների գաղափարի վրա՝ ժամանակակից հասարակության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունների իրենց տեսլականին համապատասխան։

#### Կենսակերպ, էթիկա և բարոյականություն
Մաքս Վեբերն իր «Բողոքական էթիկան և կապիտալիզմի ոգին» գրքում նշում է բողոքականների սովորույթների և տեսակետների բարենպաստությունը կապիտալիստական ​​արդյունաբերության զարգացման և ձեռնարկատիրության ազատության համար։ Բողոքականության այս հատկանիշը ներկայումս ամենատարածվածն է ԱՄՆ-ում և աշխարհում։ Վեբերը հատկապես շեշտում է ասկետիզմը և կուտակումը որպես սկզբնական կապիտալի աղբյուրներ։ Ընտանիքների, աղանդների և համայնքների միջև փոխադարձ վստահության և պարապ զբաղմունքների մերժման հետ մեկտեղ սա հանգեցրեց առևտրի և բանկային գործունեության զարգացմանը, այնուհետև լայնածավալ արդյունաբերական արտադրությանը։

Բողոքական էթիկան պատմականորեն կապված է հավատքով արդարացման բողոքական վարդապետության և Sola Fide աստվածաբանական սկզբունքի հետ։ Սիրո գործերը դիտվում էին որպես հավատքի դրսևորման արդյունք. «Սերը չէ, որ ձևավորում է հավատը, ինչպես կարծում էին սխոլաստիկները, այլ ընդհակառակը, հավատքը ձևավորում է սերը»։

Հին Կտակարանի օրենքի բարոյական ցուցումները, ըստ դասական բողոքական աստվածաբանության, նպատակ ունեին խրախուսել գործողությունները, խթանել բարին և հուսահատեցնել չարը։ Օրենքի հոգևոր իմաստն էր ցույց տալ մեղքը և դրանով իսկ քաջալերել ապաշխարությունը։ Ըստ Լյութերի՝ Ավետարանը պետք է քարոզվի Օրենքի ֆոնին և Օրենքի հետ կապված, հակառակ դեպքում այն ​​կորցնում է իր իմաստը։ Անտինոմիների հետ վեճի ժամանակ Լյութերը և ուղղափառ աստվածաբանները մերժեցին այն տեսակետը, որ Հին Կտակարանում ամրագրված բարոյական նորմերը վավեր չեն քրիստոնյաների համար և պետք է փոխարինվեն «ավետարանով»։

Հին և Նոր Կտակարանների բարոյական նորմերի միասնության և շարունակականության գաղափարն այսօր բնորոշ է ուղղափառ բողոքական աստվածաբանությանը։

Ժամանակակից բողոքականության մեջ հականոմինիզմի գաղափարները դրսևորվում են կրոնական կազմակերպությունների գործունեության մեջ, որոնք մշակել են բարոյականության հատուկ համակարգ՝ փոխարինելու Աստծո Օրենքի (Տասը պատվիրաններ) վրա հիմնվածին։ Այս բարոյական իդեալները հականոմինիզմի էթիկայի մեջ իրենք են ձգտում գրավել լավի տեղը՝ խոստանալով մարդկանց ազատել նախապաշարմունքներից և լիարժեք բավարարել մարդկային կարիքները։ Ուղղափառ քրիստոնեական էթիկայի մեջ նման մոտեցումը դիտվում է որպես շնորհի քրիստոնեական վարդապետության չարաշահում հանուն մեղավոր մարմնին հաճոյանալու և կարող է դրսևորվել որոշ կրոնական կազմակերպությունների («աղանդների») գործունեության մեջ, որոնք նույնիսկ արդարացնում են անառակությունը։

Որոշ ժամանակակից ազատական ​​բողոքական աստվածաբաններ մերժում են որոշ բարոյական նորմեր, որոնք բնորոշ են ոչ միայն բողոքականությանը, այլև ընդհանրապես քրիստոնեությանը։ Հին Կտակարանի պատվիրանների օգտագործումը մեղավոր ապրելակերպը դատապարտելու համար որոշ ծայրահեղ ազատական ​​աստվածաբանների կողմից դիտվում է որպես Հին Կտակարանի պատվիրանների ընտրովի օգտագործում՝ պնդելով, որ այս դեպքում անհրաժեշտ է կատարել Հին Կտակարանի բոլոր պատվիրանները։

Այս գաղափարները վերջին տասնամյակների ընթացքում աջակցություն են ստացել Արևմտյան և Հյուսիսային Եվրոպայի որոշ եկեղեցիներում, որոնք հիմնականում ներկայացնում են այնպիսի դավանանքներ, ինչպիսիք են լյութերականությունը և անգլիկանիզմը։ Միևնույն ժամանակ, այլ երկրներում (Աֆրիկա, Ասիա, Լատինական Ամերիկա) այս հավատքների կրոնական կազմակերպություններում այս գաղափարները ոչ միայն աջակցություն չստացան, այլ հանդիպեցին սուր արձագանքի։

### Պոստմոդեռնիզմ
Պոստմոդեռնիզմը (-մոդեռնիզմից հետո) - 20-րդ դարի երկրորդ կեսից համաշխարհային հասարակական կյանքում կառուցվածքային նման երևույթներ ցույց տվող տերմին է, որը հայեցակարգվում է որպես «ժամանակների ոգու» դրսևորում արվեստում, փիլիսոփայության մեջ, կրոն, գիտություն և այլ ոլորտներ։ Որոշ ժամանակակից հեղինակներ պոստմոդեռն շրջանը նկարագրում են որպես «ոչնչի» ժամանակաշրջան, որպես «հետդարի»՝ «հետարդյունաբերական, հետկապիտալիստական, հետազատական, հետաստվածաբանական, հետհումանիստական»։

Քինգի քոլեջի պրոֆեսոր Ալիսթեր Մակգրաթը իր «Քրիստոնեական աստվածաբանության ներածություն» գրքում նշում է պոստմոդեռնիզմի հետևյալ հատկանիշները.

1.Ճշմարտության որոնման մեջ հարաբերականության կամ բազմակարծության միտում

2. «Նշանակվածի» փոխարինումը որպես արժեք և կողմնորոշման կենտրոն.

Պոստմոդեռնիզմի ազդեցության տակ գտնվող աստվածաբանությանը բնորոշ են հետևյալ դրույթները։

# Շրջապատող իրականությունը ոչ միայն Աստծո և Նրա անսահման զորության ակնթարթային արարումն է, այլ ցանկացած մարդ և ցանկացած բան նաև ստեղծում է աշխարհը և պատասխանատվություն է կրում դրա համար։
# Աստված ոչ միայն բացահայտում է Իրեն Սուրբ տեքստերում, այլ մարդուց ակնկալում է իր զրուցակիցը լինելու կարողությունը՝ այս տեքստերի անձնական ըմբռնման տեսքով։
# Քրիստոնեությունը սոցիալ-մշակութային փոքրամասնության կրոն է և գիտության և արվեստի հետ մեկտեղ սեփական եսը արտահայտելու ուղիներից մեկը։

Հետմոդեռն քրիստոնեությունը դիտարկելիս դիտորդները նշում են նրա ուժեղ և թույլ կողմերը։

1. Անձնական ոգեղենության ձգտումը՝ որպես նոմինալ քրիստոնեության հակադրություն, որը, սակայն, կարող է դրսևորվել հոգևոր որոնումների տեսքով՝ առանց աստվածաշնչյան և վարդապետական ​​հիմքերի, իր համար ձևակերպված ուսմունքը աստվածաշնչից վեր դասելու միտում, «հոգևորությամբ» հրապուրվել, որպես այդպիսին.

2. Աստծո հետ անձնական խորը հարաբերությունների որոնում, որը կարող է բացասական դրսեւորումներ ունենալ անհատական ​​ճշմարտության փնտրտուքի տեսքով.

3.Եկեղեցական կյանքով ապրելու ցանկություն, վարդապետության հարցերի շուրջ այլ քրիստոնյաների հետ վիճելու ավելի քիչ միտում, հասարակության մեջ քրիստոնյայի կյանքով ապրելու միտում, որը, սակայն, կարող է զուգակցվել սեփականը արտացոլելու սովորության հետ։ Սեփական, այլ ոչ թե աստվածաշնչյան դիրքորոշումը սոցիալական հարցերի վերաբերյալ, ինչպես նաև պրագմատիզմ դրսևորելու միտումը, որը հիմնված է իր անձնական համոզմունքների վրա, և ոչ թե աստվածաշնչյան վարդապետության վրա։

Խոսելով պոստմոդեռնիզմի աշխարհում քրիստոնեության մասին՝ տարանջատում են պոստմոդեռնիստներին ծառայելու համար բաց բողոքական եկեղեցիները և հենց պոստմոդեռն եկեղեցիները։ Առաջինը ներառում է եկեղեցիներ, որոնք ձգտում են Ավետարանը ներկայացնել ժամանակակից աշխարհին հասկանալի ձևով, միևնույն ժամանակ ամուր կանգնած են աստվածաշնչյան դիրքերի վրա, երկրորդը ներառում է եկեղեցիներ, որոնք «այն աստիճանի են հարմարվել պոստմոդեռն մշակույթին, որ չեն կարողացել տարբերակել դրանք պոստմոդեռնիզմի ասպեկտները, որոնք հակասում են աստվածաշնչյան աշխարհընկալմանը, ինչպես ասում են նրանց քննադատները։

Ամերիկացի աստվածաբան-փիլիսոփա Ուիլյամ Քրեյգը պնդում է, որ «պոստմոդեռնիստները ժխտում են տրամաբանության, ռացիոնալության և ճշմարտության համընդհանուր սկզբունքների գոյությունը» և որ «պոստմոդեռնիզմը քրիստոնեական ճշմարտություններին ավելի բարեկամ չէ, քան լուսավորության ռացիոնալիզմը»։ Այս միտումի քննադատների թվում են Ջոշ ՄակԴաուելը, Միլարդ Էրիքսոնը և Ջին Էդվարդ Ուայզը, ովքեր, մասնավորապես, կարծում են, որ «եկեղեցին պետք է դիմադրի հետմոդեռնությանը և չհամաձայնի նրա գաղափարներին»։

Այս քննադատությունների հետ մեկտեղ որոշ դիտորդներ նշել են, որ «պոստմոդեռնիզմը, իր շեշտադրմամբ ճշմարտության պատմողական, տեքստային և համայնքային բնույթի վրա, ոչ միայն տալիս է քրիստոնեությանը նոր մտավոր գործիքներ, այլև թույլ է տալիս նրան վերադառնալ ժամանակակից կենտրոն, մտավոր կյանքը»։

## Բողոքական եկեղեցիներ
Բողոքական եկեղեցիները բաժանված են երկու մեծ խմբի՝ լյութերական և ռեֆորմական (Եվրոպայում՝ կալվինականությունը, ցվինգականություն են, Հս. Ամերիկայում՝ մեթոդիստներն են):Ռեֆորմատական և լյութերական եկեղեցիների հիմնական տարբերությունն այն է, որ վերջիններն ընդունում են երկու խորհուրդ Մկրտություն և Հաղորդություն, իսկ ռեֆորմակամ եկեղեցինները մերժում են բոլոր խորհուրդները:Բողոքական եկեղեցիները կոչվում են նաև ավետարանական եկեղեցիներ։

Սկզբնական շրջանում ավետարանական անունը կրել են բոլոր բողոքական՝ թե լյութերական և թե ռեֆորմատական եկեղեցիները, քանի որ նրանք իրենց ուսմունքի հիմքը համարել են Սուրբ Գիրքը։

XIX դարում ավետարանական անունը տարածվել է հատկապես նոր բողոքական եկեղեցիների վրա՝ ի տարբերություն հին լյութերական և ռեֆորմատական եկեղեցիների:Հայերի մեջ բողոքականությունը տարածվել է XVII-XVIII դարերում, առանձին համայնքների ձևով, իսկ XIX դարում սկզբնավորված ավետարանական շարժման արդյունքում, 1846 թվականին վերածվել է կազմակերպված ավետարանական եկեղեցու։

Բողոքական և ավետարանական եկեղեցիների ընդհանուր գաղափարաբանությունը, կարգը և եկեղեցական կառուցվածքը հիմնականում հանգում են հետևյալին։

·        Աստծո և մարդու հարաբերությունն իրականացվում է առանց միջնորդության։

·        Աստծո շնորհիվ մարդ հաղորդակցվում է ուղղակի Քրիստոսի միջոցով՝ նրան ընդունելով որպես անձնական Փրկիչ։

·        Միակ և բացարձակ հեղինակությունը Աստվածաշունչն է, որտեղ Քրիստոսի խոսքը համարվում է գերագույն, հայտնութենական ճշմարտություն։

·        Հասարակությունը բաժանված չէ կղերական և աշխարհիկ դասի:Ըստ այդմ, քահանան չունի Սուրբ Հոգու պարգևներն ընդունելու և բաշխելու մենաշնորհ։

·        Յուրաքանչյուր ոք կարող է և իրավունք ունի հոգևոր պաշտոն կատարել, քարոզել, մեկնաբանելԱստվածաշունչը։

Բողոքականությունը ընդունում է հավատացյալների հավաստարությունն ու միությունը:Եկեղեցու առավել գործուն անդամները, որոնք աչքի են ընկնում քարոզելու շնորքով, ժամանակի ընթացքում ձեռնադրումով դառնում են եկեղեցու երեցը (ավագը)։

Հոգևոր պաշտամունքն իրականացվում  է բացառապես քարոզի, Աստվածաշնչի բարոյաբանական մեկնաբանության և աղոթքի միջոցով։

Բողոքական և ավետարանական եկեղեցիները չունեն պատմակամ եկեղեցիներին (Հայ առաքելական, ՈՒղղափառ, Կաթոլիկ) հատուկ ծիսակարգ:Բացառապես ընդունում են իբրև առավել նախնական, Աստվածաշնչի հեղինակությամբ վկայված ձեռնադրման և մկրտության պարզ արարողությունը:Չունեն պատմական եկեղեցիներին հատուկ այնպիսի հայտանիշեր, որպիսիք են ճարտարապետությունը, զգեստավորումը, սուրբ անոթները, սրբանկարները,մոմերը, խունկը, մյուռոնը են:Ավետարանական եկեղեցիները նախանձախնդիր են պահպանելու քրիստոնեական եկեղեցու տիեզերականությունը, միությունը և ազատությունը։

Բացի Նոր կտակարանի գրքերից (27) բողոքական և ավետարանական եկեղեցիները ընդունում են Աստվածաշնչի մաս կազմող միայն Հին կտակարանի հրեական կանոնը (39) գիրք:Այստեղ բացակայում են Հայ առաքելական եկեղեցու ընդունած Աստվածաշնչի երկրորդականոնը (ըստ բողոքականների՝ պարականոն գրքերը):Թեպետ այդ գրքերը աստվածաշունչ չեն համարվում, սակայն ճանաչում են իբրև բարոյապատմական արժեք ունեցող գրվածքներ։

## Ծեսեր և խորհուրդներ
Բողոքական տարբեր շարժումներում ծես և հաղորդություն հասկացությունները կարող են տարբեր բովանդակություն ունենալ։ Եթե ​​հաղորդությունները ճանաչված են, ապա դրանք երկուսն են՝ մկրտություն և հաղորդություն։ Ամեն դեպքում, հաղորդություններին մասնակցելը պահանջում է գիտակցված որոշում, ուստի կարող է սովորություն լինել մկրտությունը քիչ թե շատ հասուն տարիքում կատարել, իսկ մինչ հաղորդությունը հատուկ նախապատրաստություն (հաստատում) անցնել։ Որոշ դավանանքներում միայն մկրտվածներին թույլատրվում է հաղորդություն ստանալ։

Բողոքականության մեջ մահացածների և սրբերի համար աղոթքներ չեն կատարվում։ Միևնույն ժամանակ, սրբերի նկատմամբ վերաբերմունքը հարգալից է` որպես արդար կյանքի և լավ ուսուցիչների օրինակներ։ Մասունքների պաշտամունքը նույնպես չի կիրառվում որպես ոչ սուրբգրային։ Պատկերների պաշտամունքի նկատմամբ վերաբերմունքը երկիմաստ է՝ մերժումից որպես կռապաշտություն, մինչև այն ուսմունքը, որ պատկերին տրված պատիվը վերադառնում է նախատիպին (որոշվում է Երկրորդ Նիկիայի որոշումների ընդունմամբ կամ չընդունմամբ (Յոթերորդ տիեզերական խորհուրդ)։ Սրբապատկերների պաշտամունքն այն ձևով, որը բնորոշ է կաթոլիկությանը և ուղղափառությանը, բացակայում է։

Բողոքական պաշտամունքային տները, որպես կանոն, զերծ են շքեղ զարդարանքներից, պատկերներից ու արձաններից, ինչը, սակայն, ինքնանպատակ չէ, և բխում է այն համոզմունքից, որ նման ձևավորումն անհրաժեշտ չէ։ Եկեղեցու շենք կարող է լինել ցանկացած կառույց, որը վարձակալված կամ հավասար պայմաններով գնվում է աշխարհիկ կազմակերպությունների հետ։ Բողոքական պաշտամունքը կենտրոնանում է քարոզչության, աղոթքի, ազգային լեզուներով սաղմոսների և օրհներգերի երգեցողության, ինչպես նաև հաղորդության վրա, ինչին որոշ ուղղություններ (օրինակ՝ լյութերականներ) հատուկ նշանակություն են տալիս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բողոքականություն
Կատեգորիա:Հերետիկոսներ
Կատեգորիա:Ռեֆորմացիա
Կատեգորիա:Սխոլաստիկա
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ