open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ֆաբիեն Ֆրանկել

**Ֆաբիեն Ջոզեֆ Ֆրանկել** (, ) անգլիացի դերասան։ Առավել հայտնի է «HBO»-ի «Վիշապի տունը» ֆանտաստիկ դրամա ժանրի հեռուստասերիալում կատարած Սեր Քրիսթոն Քոուլի դերով:

## Վաղ կյանք և կրթություն
Ծնվել է Լոնդոնի «Չելսի և Վեստմինստեր» հիվանդանոցում՝ անգլիացի դերասան Մարկ Ֆրանկելի և իտալա-ֆրանսիական գովազդային ընկերության գործադիր տնօրեն Քերոլայն Բեսոնի ընտանիքում։ Նրա հայրական տատիկը հրեական ծագում է ունեցել, իսկ հայրական պապիկի ընտանիքը հրեա էմիգրանտներ են եղել Ռուսաստանից և Լեհաստանից։ Ֆրանկելի հայրը մահացել է ավտովթարից, երբ նա երկու տարեկան է եղել, իսկ մայրն այդ ժամանակ հղի է եղել երկրորդ զավակով։ Երկու եղբայրները մեծացել են Լոնդոնում, իսկ տանը խոսել են ֆրանսերեն։ Մայրը նրանց ծանոթացրել է կինեմատոգրաֆիայի հետ՝ շաբաթը մեկ անգամ տանելով կինոթատրոն։

Ֆրենկելը մեկ տարվա հիմնարար դասընթաց է անցել Դրամատիկական արվեստի թագավորական ակադեմիայում (RADA)՝ նախքան 2017 թվականին Լոնդոնի Երաժշտության և դրամատիկական արվեստի ակադեմիայի (LAMDA) արվեստի բաժինը բակալավրի կոչումով ավարտելը։

## Կարիերա
Կարիերան սկսել է 2017 թվականին՝ Չարինգ Քրոս թատրոնի «Գիտելիք» բեմադրության մեջ։ Էկրաններին իր դեբյուտը կայացել է 2019 թվականին՝ «*[[Անցյալ Սուրբ Ծնունդ]]*» ռոմանտիկ կատակերգական ֆիլմում։ Նույն տարում նա կատարել է Թեո Սիպովիչի գլխավոր դերը ABC հեռուստաալիքի «NYPD Blue» սփին-օֆֆ հեռուստասերիալում։

2021 թվականին Ֆրանկելը կատարել է Դոմինիկ Ռենելոյի դերը BBC One-ի և Netflix-ի կողմից համատեղ ստեղծված «Օձը» փաստավավերագրական քրեական դրամայում։ 2021 թվականին *[[Variety]]-*ի կողմից այն ստացել է «Brit to Watch» մրցանակը։ 2024 թվականի դրությամբ նա մարմնավորում է Սեր Քրիսթոն Քոուլին՝ HBO-ի *[[Վիշապի տունը|«Վիշապի տունը»]]* ֆանտաստիկ հեռուստասերիալում, որը *[[Գահերի խաղը|«Գահերի խաղի»]]* հեռուստասերիալի փրիքվելն է և Ջորջ Ռիչարդ Մարտինի 2018 թվականի *[[Կրակ և արյուն|«Կրակ և արյուն»]]* գեղարվեստական գրքի էկրանավորումը։ Դրանից զատ Գրետա Բելամաչինայի հետ նկարահանվել է «Վենետիկը լուսաբացին» ռոմանտիկ դրամա ֆիլմում։

## Ֆիլմագրություն

## Բեմականացումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Ֆաբիեն Ֆրանկելը Քուրթիս Բրաունում
* Ֆաբիեն Ֆրանկելը Ինստագրամում

Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի բրիտանացի դերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դերասաններ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կաշառք

**Կաշառք**, նյութական կամ ոչ նյութական արտոնության առաջարկ, խոստում, ընդունում կամ տրամադրում՝ դրդելու անօրինական, ոչ էթիկական կամ վստահությունը խաթարող գործողությունների։ Այն կարող է արտահայտվել նվերների, վարկերի, վճարների, պարգևների կամ այլ բարիքներիի (հարկեր, ծառայութններ, նվիրատվություններ և այլն) տեսքով։

Կաշառքը անօրինական գործողություն է, որը տրված է ազդելու ստացողի վարքագծի վրա։ Դա կարող է լինել փող, ապրանքներ, սեփականություն, արտոնություն, վարձատրություն, արժեքավոր իրեր, առավելություններ կամ պարզապես խոստում դրդել կամ ազդել անձի գործողությունների, քվեարկության կամ ազդեցության վրա պաշտոնական կամ հանրային կարգավիճակով։

Միավորված ազգերի կազմակերպության Կայուն զարգացման նպատակ 16-ը նպատակ ունի էապես նվազեցնել կոռուպցիան և բոլոր ձևերի կաշառակերությունը՝ որպես միջազգային ջանքերի մի մաս, որն ուղղված է խաղաղության, արդարության և ամուր ինստիտուտների ապահովմանը։

Հասարակությունը երբեմն անցնում է փոփոխությունների միջով, որոնք բերում են երկարատև դրական կամ բացասական բարդություններ։ Նույնը եղել է կաշառակերության դեպքում,որը բացասական փոփոխություններ է բերել հասարակական նորմերին։ Հետազոտողները պարզել են, որ երբ կաշառակերությունը դառնում է սոցիալական նորմերի մաս, մեկ մոտեցումը բավարար չէ կաշառակերության դեմ պայքարելու համար։ Եթե դաժան պատիժը գործում է մի երկրում, դա չի նշանակում, որ խիստ պատիժը կաշխատի մեկ այլ երկրում՝ կաշառքը կանխելու համար։ 

Բացի այդ, հետազոտությունը պարզել է, որ կաշառակերությունը զգալի դեր խաղում ամբողջ աշխարհում պետական և մասնավոր ընկերություններում։

## Տեսակներ
Վճարումների շատ տեսակներ կարող են արդարացիորեն կամ անարդարացիորեն պիտակավորվել որպես կաշառք՝ թեյավճար, նվեր, պարգև, արտոնություն, նպաստ, զեղչ, անվճար սնունդ, անվճար գովազդ, անվճար ճանապարհորդություն, անվճար տոմսեր, ֆինանսավորում, օբյեկտի կամ գույքի ուռճացված վաճառք, շահութաբեր պայմանագիր, նվիրատվություն, դրամահավաք, աջակցություն, ավելի բարձր վարձատրվող աշխատանք։

Կաշառքը քննելիս պետք է զգուշանալ սոցիալական և մշակութային տարբեր նորմերից։ Ակնկալիքները, թե երբ է դրամական գործարքը տեղին, կարող են տարբեր լինել տարբեր մշակույթներում: Օրինակ՝ կանխիկ դրամի տեսքով քաղաքական քարոզարշավի համար կատարվող ներդրումները որոշ երկրներում համարվում են կաշառակերության հանցավոր գործողություններ, մինչդեռ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, եթե դրանք պահպանեն ընտրական օրենսդրությունը, օրինական են: Թեյավճարը, օրինակ, որոշ հասարակություններում համարվում է կաշառք, մինչդեռ մյուսներում այդ երկու հասկացությունները կարող են փոխադարձ փոխարինելի չլինել:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խարդախություն
Կատեգորիա:Կաշառակերություն
Կատեգորիա:Հանցագործություն
Կատեգորիա:Քաղաքական կաշառակերություն
Կատեգորիա:Քրեական իրավունք
Լոլլիի հարձակում

**Լոլլիի հարձակում**,  շախմատային սկզբնախաղ, որը սկսվում է երկու ձիերի պաշտպանության 4֊րդ քայլից՝ 4.Ձg5։ Սկզբնախաղն ամբողջությամբ սկսվում է հետևյալ քայլերով՝  **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Ձg1-f3 Ձb8-c6 <br> 3. Փf1-c4 Ձg8-f6 <br> 4. Ձf3-g5 d7-d5 <br> 5. e4xd5 Ձf6xd5 <br> 6. d2-d4**։

## Պատմություն
Սկզբնախաղն անվանակոչվել է իտալացի շախմատիստ և տեսաբան Ջամբատիստա Լոլլիի անունով, որը 1760 թվականին առաջարկել է Երկու ձիերի պաշտպանության  մեջ այդ շարունակությունը։ Սկզբնախաղը 19֊րդ դարում ուսումնասիրել է Կառլ Յանիշը։ 20֊րդ դարի կեսերին Լոլլիի հարձակումն համարվոել է արդյունավետ պայքարի միջոց, այն հաջողությամբ կիրառել են այնպիսի հայտնի շախմատիստներ, ինչպիսիք են Ջոզեֆ Հենրի Բլեքբերնը և Ռոբերտ Ֆիշերը։ 

Ժամանակի ընթացքում՝ համակարգչային վերլուծությունից հետո, 6. d2-d4 քայլի գնահատականը փոխվել է։ Մինչ այդ նշվել է հետևյալ շարունակությւնը՝ 6. Ձg5xf7 Աe8xf7 7. Թd1-f3+ Աf7-e6 8. Ձb1-c3 Ձс6-b4 9. a2-a3? (որն ավելի վաղ համարվել է ամենաուժեղ քայլը) 9. …Ձb4:c2+ 10. Աе1-d1 Ձc2:a1 11. Ձс3xd5 Թd8-h4! (համակարգչային վերլուծությունն այս քայլերից հետո առավելությունը տալիս է սևերին)։

Ներկայումս գրոսմայստերների մակարդակում այս սկզբնախաղը քիչ հանդիպվում է։

## Սկզբնախաղի գաղափար
Սպիտակները ձգտում են հարձակվել f7 դաշտի վրա, որը համարվում է սևերի ամենախոցելի դաշտը, և դրա համար ստեղծում են ամուր հիմք։ 6. d2-d4 քայլով սպիտակները հարձակվում են e5 զինվորի վրա՝ միաժամանակ բացելով c1-h6 անկյունագիծը, ինչից հետո հսկողության տակ է առնվում g5 դաշտի ձին և անհրաժեշտության դեպքում փիղը կարող է արագ նդուրս գալ խաղի մեջ։ Դրանից հետո սպիտակները սովորաբար կատարում են կարճ փոխատեղում, իսկ խաղին միանում է նաև թագուհու թևի նավակը, ինչը հնարավորություն է տալիս շարունակել հարձակումը ձիով դեպի f7։ Արդյունքում սև արքան հաճախ ենթարկվում է ուժեղ հարձակման, որն զգալիորեն մեծացնում է սպիտակների հաղթանակի հնարավորությունները։

## Պարտիայի օրինակ
Ֆիշեր-Ռոուս, Չիկագո, 1964 թ․

## Գրականություն
*Эстрин, Я. Б. Защита двух коней. — М.: Физкультура и спорт, 1970. — С. 14—16. — 143 с.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Атака Лолли на thechesswebsite.com

Կատեգորիա:Շախմատային սկզբնախաղեր
Կատեգորիա:Շախմատ
Մարագոջիպ

[մինի|300x300փքս| Մարագոջիպ սուրճի հատիկներ [Նիկարագուա|Նիկարագուայից]]
**Մարագոջիպ** (), որը հայտնի է որպես **փղի հատիկներ** (), արաբիկա սուրճի տեսակներից մեկը, որը բնութագրվում է հատիկների ամենամեծ չափսով։

Այս սուրճն աճեցվում է ծովի մակարդակից 600-700 մետր բարձրության վրա։ Մարագոջիպի հատիկները 3,5 անգամ ավելի մեծ են, քան սովորական արաբիկայի հատիկները: Այս սորտի հատիկներից պատրաստված ըմպելիքն ունի փափուկ ու հարուստ բույր և շոկոլադի համ:

## Պատմություն
Սուրճի այս տեսակն առաջացել է Բրազիլիայի Բահիա նահանգի Մարագոժիպի քաղաքի մերձակայքում, որի անունով էլ կոչվել է: Բահիան ունի սուրճ աճեցնելու համար հիանալի պայմաններ, ինչի պատճառով էլ հնարավոր եղավ ստանալ այդքան մեծ չափսի հատիկներ։ Ժամանակի ընթացքում սորտը տարածվեց ողջ Հարավային Ամերիկայում: Ներկայումս այն աճեցվում է Նիկարագուայում, Կոլումբիայում, Գվատեմալայում, Մեքսիկայում և մի շարք այլ երկրներում:

Մարագոջիպը, փաստորեն, Բրազիլիայում սուրճի աճեցման առաջին փորձի արդյունքն էր: Չիմանալով, թե սուրճի որ ծառերը կարող են գոյատևել երկրի կլիմայական պայմաններում, տեղի պլանտատորները փոքր տարածքում տնկեցին տարբեր տեսակի ծառեր: Նրանց մի մասը չորացավ, իսկ փրկվածների խաչաձև փոշոտման արդյունքում հնարավոր եղավ ստանալ սուրճի հատիկների մեծ բերք։

Հավանական է, որ այս տեսակի սուրճը հատուկ անուն է ստացել՝ պայմանավորված հատիկների մեծությամբ և համային որակներով։ Մարագոջիպի հատիկները չափերով 2-3 անգամ ավելի մեծ են, քան արաբիկայի մյուս տեսակները, ընդ որում՝ մեկ հատիկի երկարությունը կարող է հասնել ավելի քան 2 սանտիմետրի։

## Տարատեսակներ
Կան մարագոջիպի տարբեր սորտեր՝ կախված աճելու վայրից.

* Այս սորտի ամենամեծ հատիկները աճեցվում են Նիկարագուայում։ Այդ հատիկներից պատրաստված ըմպելիքն ունի տտիպ, դառը համ՝ հարուստ ծաղկային, գինու և մրգային երանգներով և վառ ընդգծված բույրով: Այդ սուրճն ունի նաև թեթև թթվություն։ Նիկարագուայի մարագոջիպի համն ու բույրն այնքան ուժեղ են, որ զգացվում են նույնիսկ կաթ ավելացնելուց հետո:
* Մեքսիկական և կոլումբիական սորտերն առանձնանում են իրենց սուր ընկույզաշոկոլադային համով և թույլ խտությամբ:
* Գվատեմալայում աճող մարագոջիպը համային որակներով համարվում է լավագույնը, այն առանձնանում է ինչպես հատիկների կատարյալ ձևով, այնպես էլ հավասարակշռված համով ու բույրով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* World Coffee Research Varieties Catalog: Maragogipe

Կատեգորիա:Սուրճ
Ազգային սահմանադրության երգ

**Ազգային սահմանադրության երգ** (գրաբ.` Երգ ազգային սահմանադրութեան) հայտնի է որպես **Արիք Հայկազունք**, բանաստեղծություն գրված 1861 թվականին՝ Հարություն Սվաճյանի կողմից, երգահան  Գաբրիել Երանյանի կողմից վերածվել է օրհներգի։ Նվիրված է եղել Օսմանյան Կայսրությունում 1860 թվականի Հայոց ազգային սահմանադրությանը։

## Բանաստեղծություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախկին օրհներգեր
Վախթանգ Գոլանձիա

**Վախթանգ Գոլանձիա** (), աբխազ քաղաքական գործիչ, Աբխազիայի Ժողովրդական ժողովի 7-րդ գումարման պատգամավոր (2022-2024)։

Սպանվել է 2024 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Աբխազիայի խորհրդարանում տեղի ունեցած հրաձգության ժամանակ, 55 տարեկան հասակում։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1969 թվականի սեպտեմբերի 16-ին: 2022 թվականին Վախթանգ Գոլանձիա ընտրվել է Աբխազիայի խորհրդարանի պատգամավոր: Եղել է՝ տնտեսական քաղաքականության, բարեփոխումների և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների գծով հանձնաժողովի և ագրարային քաղաքականության, բնական պաշարների և էկոլոգիայի հարցերով հանձնաժողով անդամ:

## Սպանություն

2024 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Աբխազիայի խորհրդարանի շենքում տեղի ունեցած հրաձգության հետևանքով վիրավորվում են պատգամավորներ՝ Կան Կվարչիան և Վախթանգ Գոլանձիան։ Երկուսն էլ հոսպիտալացվել են Հանրապետական հիվանդանոց, սակայն Գոլանձիայի կյանքը փրկել չի հաջողվել:

Աբխազիայի Ժողովրդական ժողովի պատգամավոր Ադգուր Խարազիան ճանաչվել է որպես հրաձգության մեջ կասկածվող: Պատգամավորի նկատմամբ քրեական գործ է հարուցվել նաև գործընկերոջ սպանության համար։ Հանրապետության դատախազությունը հրապարակել է ժողովրդական պատգամավորի անձեռնմխելիությունը վերացնելու առաջարկություն խորհրդարան ուղարկելու որոշման մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:21-րդ դարի աբխազ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Աբխազիայի Ժողովրդական ժողովի 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Արա Սողոմոնյան

**Արա Դավիթի Սողոմոնյան** (), թատրոնի և կինոյի հայ դերասան։

## Կենսագրություն
Արա (Արիկ) Սողոմոնյանը ծնվել է 1929 թվականին դեկտեմբերի 12-ին Երևանում, ջութակահար Դավիթ Հովհաննեսի Սողոմոնյանի և դաշնակահար Եվգենյա Արկադիի Խոսրովյանի ընտանիքում։

1952 թվականին ավարտել է Լենինգրադի Օստրովսկու անվան պետական թատերական ինստիտուտի դերասանական բաժինը (պրոֆեսոր Լ.Ֆ. Մակարևի արվեստանոց): Աշխատել է Լենինգրադի պետական մարզային դրամատիկական թատրոնում, Գերմանիայում Խորհրդային ուժերի դրամատիկական թատրոնում, Երեւանի Կ.Ս.Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնում։

Ամուսնացած է եղել անվանի դերասան Արշակ Բուրջալյանի դստեր՝ Ստանիսլավսկու անվան թատրոնի դերասանուհի Մագդա Բուրջալովայի հետ։ Միասին բնակվել են Կամոյի (Հին Երևանցու) փողոցի անկյունային քառահարկ շենքում։

Վաղամեռիկ դերասանը հասցրել է նկարահանվել Հայֆիլմի մի քանի ֆիլմերում։ Ժողովրդի կողմից հատկապես սիրվել է Առաջին սիրո երգը ֆիլմում նրա կերտած սիրահար հեռագրիչ Օնիկի կերպարը։ 

## Դերերը կինոյում
* Անձամբ ճանաչում եմ - 1957 - Շանշիաշվիլի
* Առաջին սիրո երգը - 1958 - Օնիկ
* Նրա Երևակայությունը (Սթափ գինի) - 1959 - Արտո
* Հյուսիսային ծիածան - 1960 - Խաչատուր Աբովյան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*АРА СОГОМОНЯН
*Հյուսիսային ծիածան
*Լաերտ Վաղարշյան․Ինչպես էր ստեղծվում «Առաջին սիրո երգը» ֆիլմը (մաս 2)
* Հյուսիսային ծիածան 1960 - Հայկական Ֆիլմ / Hyusisayin Tsiatsan 1960 - Haykakan Film
* ԱՌԱՋԻՆ ՍԻՐՈ ԵՐԳԸ - Հայկական ֆիլմ / ARAJIN SIRO ERGY - Haykakan Film

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Վլադիմիր Շամանով

**Վլադիմիր Անատոլևիչ Շամանով** (ռուս' Владимир Анатольевич Шаманов) (ծնվ. փետրվարի 15, 1957, Բառնաուլ), ռուս քաղաքական գործիչ։ Ռուսաստանի զինված ուժերի գեներալ-գնդապետ։ Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի VII և VIII գումարումների Պետդումայի պատգամավոր 2016 թվականից: Պետդումայի քաղաքացիական հասարակության զարգացման, հասարակական և կրոնական միավորումների հարցերով հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր։ Պատերազմել է առաջին Արցախյան պատերազմում,  ադրբեջանական զորքերի կազմում։

Ղրիմի բռնակցման և Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժման պատճառով գտնվում է ԵՄ բոլոր երկրների, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի և այլ երկրների պատժամիջոցների տակ։

## Մասնակցությունը Արցախյան պատերազմում
1992 թվականին պատերազմել է Արցախյան պատերազմում Ադրբեջանի զինված ուժերի կազմում:

Մասնակցել և ծրագրել է 1992 թվականի ադրբեջանական ուժերի լայնածավալ հարձակումը Արցախում, որի արդյունքում Շաումյանի շրջանի ողջ տարածքը և Մարտակերտի և Մարտունու շրջանների մի մասը անցել են Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։
Ադրբեջանի պաշտպանության նախկին նախարարը Ռահիմ Գազիևը, բնութագրելով ռուս զինվորականների դերը գործողության հաջողության մեջ, ասել է.
Մաքս Լանգեի հարձակում

**Մաքս Լանգեի հարձակում** շախմատային սկզբնախաղ, Երկու ձիերի պաշտպանությունում օգտագործվող տարբերակներից մեկը, որը  սկսվում է հետևյալ քայլերով՝   **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Ձg1-f3 Ձb8-c6 <br> 3. Փf1-c4 Ձg8-f6 <br> 4. d2-d4 e5:d4 <br> 5. 0-0 Փf8-c5 <br> 6. e4-e5**։

Մաքս Լանգեի հարձակումը մշակվել է գերմանացի շախմատիստ Մաքս Լանգեի (1832—1899) կողմից։ Այս տարբերակը երկու կողմերի համար վտանգավոր է և պահանջում է ճշգրիտ խաղ։ Շախմատային խաղի տեսաբանների շրջանում չկա միակարծություն այն հարցում, թե ում համար ավելի ձեռնտու է Մաքս Լանգեի հարձակումը՝ սևերի, թե սպիտակների։

## Տարբերակներ
* **6. …Ձf6-g4** ֊Ստեյնցի տարբերակ
* **6. …Ձf6-g4 7. с2-с3**֊ Կրաուզեի տարբերակ
* **6. …d7-d5 7. e5xf6 d5xc4 8. Նf1-e1+ Փc8-e6**
** **9. f6xg7** ֊Շլեխտերի տարբերակ
** **9. Ձf3-g5**
*** **9. …g7-g6**֊ Լոմանի պաշտպանություն
*** **9. …Թd8-d5 10. Ձb1-c3 Թd5-f5**
**** **11. Ձс3-e4**֊ Մարշալի տարբերակ
**** **11. Ձс3-e4 Փс5-f8** ֊ Ռուբինշտեյնի տարբերակ
**** **11. g2-g4 Թf5-g6 12. Ձc3-e4 Փc5-b6 13. f2-f4 0—0—0**֊Բերգերի տարբերակ

## Գրականություն
*Эстрин, Я. Б. Атака Макса Ланге. — М.: Физкультура и спорт, 1970. — С. 93—105. — 143 с.
*Защита двух коней // Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. — М.: Физкультура и спорт, 1964. — С. 462—463. — 120 000 экз.
*Двух коней защита // Шахматы: энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 108. — 621 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-005-3.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Շախմատային սկզբնախաղեր
Դալայ Լամա IV

**Յոնտեն Գյացո** կամ **Յոն-Տան-Ռգյա-Մտշո,** (1589-1617 թվականներ)  չորրորդ Դալայ Լամա, ծնվել է Թումեդայում՝ տիբեթյան օրացույցով երկրային Ցուլի տարվա 12-րդ ամսվա 30-րդ օրը:  Այնուամենայնիվ, այլ աղբյուրներ պնդում են, որ չորրորդ Դալայ ԼամաՆ ծնվել է երկրային Ցուլի տարվա 1-ին ամսում:

Որպես Զուլտրիմի կողմից ընտրված չոկուր ցեղի Խանի որդի և մոնղոլների Ալթան Խանի և նրա երկրորդ կնոջ՝ Ֆախեն Նուլայի ծոռՙ  Յոնտեն Գյացոն մոնղոլ էր, ինչը նրան դարձնում էր Դալայ լամայի կողմից ճանաչված միակ նեթիբեթցին, բացառությամբ 6-րդ Դալայ լամայի, որը մոնպա էր, բայց մոնպան կարող է դիտվել կամ որպես տիբեթյան ենթախումբ, կամ որպես սերտորեն կապված ժողովուրդ:

## Կենսագրություն
Նեչունգը՝ Տիբեթի պետական բանախոսությունը, և Լամո Ցանգպան՝ մեկ այլ բանախոսություն, կանխատեսեցին, որ հաջորդ վերամարմնավորումը կծնվի Մոնղոլիայում: Մոտավորապես այս ժամանակ երրորդ Դալայ լամայի գլխավոր օգնական Ցուլտրիմ Գյացոն նամակ ուղարկեց Տիբեթի իշխանություններին՝ տեղեկացնելով վերամարմնավորման ծննդյան և իր ծնունդին ուղեկցող որոշ հրաշքների մանրամասների մասին:

Նա ճանաչվեց իր Դրեպունգ վանքի պատվիրակության և ու իշխանների կողմից, ովքեր գնացին Քվեյսուի (Կոկե-Կոտո, Ներքին Մոնղոլիա)՝ հանդիպելու նրան 1601 թվականին:

Յոնտեն Գյացոն Տիբեթ է մեկնել 1599 թվականին, երբ նա արդեն տասը տարեկան էր, իր հոր, տիբեթցի վանականների և պաշտոնյաների, ինչպես նաև հազար Մոնղոլական հեծյալների հետ։  Նրանք հասան Տիբեթ 1603 թվականին՝ ճանապարհին կանգ առնելով բոլոր խոշոր վանքերում։

Երբ նա հասավ Լհասա, նա գահ բարձրացավ որպես չորրորդ Դալայ Լաման և նվիրված էր Սանգեն Ռինչենին՝ Ցոնկապայի գծի գլխավոր շարունակողին և Գադենի վանքի նախկին վանահայրին:

Նա ուսումը սկսեց Դրեպունգ վանքում, որտեղ նա ուսանող էր Չորրորդ պանչեն լամա Լոբսանգ Չոկի Գյալցենի կողմից, և 1614 թվականին նրանից ստացավ ամբողջական վանական նվիրվածություն:

Յոնտեն Գյացոն դարձավ Դրեպունգի, իսկ ավելի ուշ՝ Սերայի վանքերի վանահայրը։

Շատ տիբեթցիներ չճանաչեցին նրան, և մի քանի փորձ արվեց նրանից խլել իշխանությունը և Կագյուպի շքանշանը։  1605 թվականին կագյուին աջակցող իշխաններից մեկը ներխուժեց Լհասա և վտարեց մոնղոլական ձիավորներին։ Երբ Յոնտեն Գյացոն քսանմեկ տարեկան էր, ռազմիկները հարձակվեցին Դրեպունգ վանքի վրա, և Յոնտեն Գյացոն ստիպված եղավ փախչել։

1616 թվականին նա թոշակի անցավ Սանգիբարան տաք աղբյուրների վերևում գտնվող քարանձավներում, որոնք հայտնի էին իր ոտնահետքով, որը Պադմասամբավան թողեց այնտեղ ժայռի լանջին, երբ Մ.թ. 8-րդ դարում նա ուժ տվեց այդ վայրին:

Նա մահացավ կասկածելի հանգամանքներում (ոմանք ասում են, որ նա թունավորվել է, բայց ապացույցներ չկան) Հրե վիշապի տարվա 12–րդ ամսում (1617 թվականի հունվար)՝ 27 տարեկան հասակում։ 

Նրա գլխավոր օգնականը Սոնամ Ռապտենն էր), որը հետագայում հայտնաբերեց, որ Չոնգ-Գյա Բոյը հինգերորդ Դալայ Լաման է, և որը հինգերորդ Դալայ լամայի՝ Դեսիի կրկնապատկերն էր:

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն
* Mullin, Glenn H. (2001). *The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation*, Clear Light Publishers. Santa Fe, New Mexico. .
* 
* Stein, R. A. (1972). *Tibetan Civilization*, Stanford University Press.  (cloth);  (paper).
* Thubten Samphel and Tendar (2004). *The Dalai Lamas of Tibet*. Roli & Janssen, New Delhi. .

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Դալայ լամաններ
Կատեգորիա:Կրոնական առաջնորդներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տիբեթ
Ալեքսանդր ֆոն Բախ

**Բարոն Ալեքսանդր ֆոն Բախ** (,), ավստրիացի իրավաբան և քաղաքական գործիչ։ Մեծ ազդեցություն է ունեցել կայսր Ֆրանց Յոզեֆ I-ի կառավարման նախնական տարիներին։

## Կենսագրություն
Ալեքսանդր ֆոն Բախը իրավաբան Միխայել Բախի որդին է, կոմպոզիտոր Օտտո Բախի և քաղաքական գործիչ Էդուարդ ֆոն Բախի ավագ եղբայրն է։ Նա ստացել է տնային կրթություն և ավարտել է Վիեննայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

Ալեքսանդր ֆոն Բախը 1848-1849 թվականներին զբաղեցրել է արդարադատության նախարարի պաշտոնը, իսկ 1849-1859 թվականներին՝ ներքին գործերի նախարարի։ Որպես հայտնի լիբերալ իրավաբան, նա սկզբում ստացել է «բարիկադների նախարար» մականունը, սակայն ժամանակի ընթացքում անցել է ավելի պահպանողական հայացքների։

1852 թվականին Արքայազն Ֆելիքս Լյուդվիգ Յոհան Ֆրիդրիխցու Շվարցենբերգի մահից հետո Բախը դարձել է կայսրության քաղաքականության հիմնական ձևավորողը։ Նա նպաստել է Ավստրիայի կենտրոնացված վարչական իշխանության ամրապնդմանը, սակայն առաջարկել է նաև մի շարք օրենքներ, որոնք նվազեցրել են մամուլի ազատությունը և վերացրել հրապարակային դատավարությունները։ Բախի շնորհիվ 1855 թվականին Լատինական եկեղեցին ստացել է կրթական համակարգի վերահսկողությունը։ Մյուս կողմից, 1850-ական թվականներին կայսրությունում տնտեսական ազատությունը զգալիորեն աճել են, իսկ ներքին մաքսատուրքերը վերացել։

1853 թվականին Ալեքսանդր ֆոն Բախին շնորհվել է Զագրեբ քաղաքի պատվավոր քաղաքացու կոչում։

1849-1859 թվականներին ղեկավարել է Գիտությունների Կայսերական ակադեմիան, 1854 թվականին նա ստացել է բարոնի տիտղոս։

Սարդինիայի և Ֆրանսիայի հետ 1859 թվականի իտալական պատերազմում Ավստրիայի պարտությունից հետո Բախը պաշտոնանկ արվեց։ 1859-1867 թվականներին եղել է Սուրբ աթոռում կայսերական դեսպան։

Ալեքսանդր ֆոն Բախը մահացել է 1893 թվականին, թաղվել է Վիեննայի կենտրոնական գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Bach, Alexander Freiherr von. Österreich-Lexikon von aeiou

Կատեգորիա:Ավստրիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի նախարարներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի իրավաբաններ
Բեն Գրին

**Բեն Գրին**, (, ), անգլիացի մաթեմատիկոս, Լոնդոնի Թագավորական ընկերության անդամ, մասնագիտացած է կոմբինատորիկայի և թվերի տեսության ոլորտներում։ Օքսֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Բեն Գրինը ծնվել է 1977 թվականի փետրվարի 27-ին Բրիստոլում։ Սովորել է երկու տեղական դպրոցներում և 1994 և 1995 թվականներին մասնակցել երկու Միջազգային մաթեմատիկական օլիմպիադաների։

1995-1998 թվականներին ուսանել է Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջ, որտեղ ստացել է մաթեմատիկայի բակալավրի աստիճան և ընդգրկվել է ուսման մեջ առանձնապես աչքի ընկած ուսանողների շարքում (, «ավագ բանավիճող»)։

2003 թվականին անգլիացի մաթեմատիկոս Թիմոթի Գոուերսի ղեկավարությամբ պաշտպանել է իր դոկտորական ատենախոսությունը թվաբանական կոմբինատորիկայի վերաբերյալ։ 2001-2005 թվականներին աշխատել է որպես գիտաշխատող Թրինիթի քոլեջում, 2005 թվականի հունվարից մինչև 2006 թվականի սեպտեմբերը աշխատել է Բրիստոլի համալսարանում որպես պրոֆեսոր։

2006 թվականի սեպտեմբերին նա որպես մաթեմատիկայի պրոֆեսոր վերադարձել է Քեմբրիջ։ Եղել է Կլեյի մաթեմատիկական ինստիտուտի գիտաշխատող և զբաղեցրել տարբեր պաշտոններ Փրինստոնի համալսարանում, Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարանում և Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում։

## Աշխատանք
Գրինին են պատկանում մի քանի կարևոր արդյունքներ կոմբինատորիկայի և թվերի տեսության բնագավառում։ Դրանց թվում են Ժան Բուրգենի կողմից թվաբանական առաջընթացների չափի բարելավումը գումարների բազմություններում և Կամերոն-Էրդոսի ենթադրության ապացույցը բնական թվերի առանց գումարի ենթաբազմությունների վերաբերյալ։

Նրա աշխատանքը, որը ցույց է տալիս, որ ոչ զրոյական խտությամբ պարզ թվերի ցանկացած բազմություն պարունակում է 3 երկարության թվաբանական առաջընթաց, հիմք է հանդիսացել 2004 թվականին Գրինի կողմից Թերենս Տաոյի հետ հրապարակված հիմնական արդյունքի, որը հայտնի է որպես Գրին-Տաո թեորեմ։

## Պարգևներ և նվաճումներ
* Կլեյի Մաթեմատիկական ինստիտուտի մրցանակ (2004)
* Օստրովսկու մրցանակ (2005)
* Սալեմի մրցանակ (2005) կոմբինատորիկայի և կոմբինատոր թվերի տեսության մեջ ունեցած ներդրման համար
* Ուայտհեդի մրցանակ (2005)
* SASTRA Ռամանուջանի անվան մրցանակ (2007)
* Եվրոպական մաթեմատիկական ընկերության մրցանակ (2008)
* Լոնդոնի Թագավորական ընկերության անդամ (2010)՝ որպես աշխարհի լավագույն երիտասարդ մաթեմատիկոսներից մեկը
* Ամերիկայի մաթեմատիկական ընկերության անդամ (2012)
* Սիլվեստրի մեդալ (2014)

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
*Ben Green personal homepage at Oxford
*Ben Green faculty page at Oxford 
*Ben Green Homepage at Trinity College, Cambridge
*Clay Research Award 2004 announcement
*
*math.NT/0404188 – Preprint on arbitrarily long arithmetic progressions on primes
Սամուիլ Ժուխովիցկի

**Սամուիլ Մարկովիչ Ժուխովիցկի** (), խորհրդային և ռուս շախմատիստ, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ (1939), միջազգային վարպետ (1967), մարզիչ։

## Կենսագրություն
Ժուխովիցկին եղել է Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Զորացրվելուց հետո սովորել է նախ Օդեսայի, ապա Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանների պատմության ֆակուլտետում, աշխատել է դպրոցում որպես պատմության ուսուցիչ։ 1957-1960 թվականներին աշխատել է որպես մարզիչ և ղեկավարել է շախմատի և շաշկու խմբակը Քիշնևի Պիոներների պալատում և մանկապատանեկան մարզադպրոցում (այդ ընթացքում երկու անգամ հաղթել Է Մոլդովայի առաջնությունում), 1960-1961 թվականներին աշխատել է որպես մարզիչ Բելցիի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզդաստիարակության ամբիոնում և որպես պատմության ուսուցիչ Բելցիի աշխատավոր երիտասարդության դպրոցում։ 1960-1962 թվականներին նրան արգելվել է մասնակցել մրցաշարերի։ 1961 թվականի օգոստոսին հաստատվել է Նովոչերկասկ քաղաքում, աշխատել է որպես մարզիչ՝ «Սպարտակ» կամավոր մարզական ընկերությունում։ Մինչև կյանքի վերջը վերջին կնոջ՝ Գալինա Գրիգորևնայի հետ բնակվել է Նովոչերկասկ քաղաքում։

2011 թվականի դեկտեմբերին Նովոչերկասկ քաղաքում կայացել է Ռուսաստանի հարավային արագ շախմատի բաց առաջնությունը, որը նվիրված էր Ժուխովիցկու 95-ամյակին։ Որոշում է կայացվել առաջնությունը դարձնել ամենամյա։ 2016 թվականից սա նրա հուշամրցաշարն է։

## Շախմատային կարիերա
ԽՍՀՄ երկու առաջնությունների մասնակից է (1967, 1969․ 1969 թվականի առաջնությունն ունեցել է զոնալ մրցաշարի կարգավիճակ)։ 1969 թվականի ԽՍՀՄ առաջնության կիսաեզրափակչի հաղթող է։

1949 թվականի Սանկտ Պետերբուրգի առաջնության արծաթե մեդալակիր, 1950 թվականի Սանկտ Պետերբուրգի առաջնության բրոնզե մեդալակիր է։

Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի չեմպիոն է (1957): Մոլդովական ԽՍՀ-ի կրկնակի չեմպիոն է (1958, 1959): ՌՍՖՍՀ առաջնությունների մասնակից է:

ՌՍՖՍՀ հավաքականի կազմում ԽՍՀՄ միութենական հանրապետությունների թիմերի միջև անցկացվող 10-րդ առաջնության արծաթե մեդալակիր է (անցկացվել է ԽՍՀՄ ժողովուրդների սպարտակիադայի շրջանակներում, 1967 թվականին՝ Մոսկվայում)։

«Գիտություն» կամավոր մարզական ընկերության կազմում նա Օդեսայում եղել է ԽՍՀՄ 1-ին թիմային գավաթի արծաթե մեդալակիր (զբաղեցրել է 2-րդ հորիզոնականը 6-րդ խաղատախտակի վրա խաղացող մասնակիցների շրջանում):

1998 թվականի Ռուսաստանի վետերանների առաջնության բրոնզե մեդալակիր է։

## Հիմնական մարզական արդյունքներ

## Գրականություն
* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. - М.: Физкультура и спорт, 1964. - С. 237. - 120 000 экз.
* Шахматы: энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. - М.: Советская энциклопедия, 1990. - С. 121. - 621 с. - 100 000 экз. - ISBN 5-85270-005-3.
* Гроссмейстер // Новочеркасские ведомости. - 2007. - № 1 (3 янв.).
* Кряквин Д. В., Ткаченко С. Н. Самуил Жуховицкий. Секреты шахматного долгожителя. - М.: Библиотека РШФ, 2018. - 351 с. - ISBN 978-5-906254-51-1.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Выступления Самуила Жуховицкого в чемпионатах СССР
* Выступления Самуила Жуховицкого в чемпионатах СССР между командами союзных республик
* Выступления Самуила Жуховицкого в командных кубках СССР
* САМУИЛ ЖУХОВИЦКИЙ

 

Կատեգորիա:Ռուս շախմատիստներ
Ումիթ Քուրթ

**Ումիթ Քուրթ** (, ), քուրդ պատմաբան, ում ուսումնասիրությունների տիրույթում է ժամանակակից Մերձավոր Արևելքը։ Նրա աշխատությունների մեծ մասը Հայոց ցեղասպանության մասին են։ 2016 թվականին թվականին Քլարքի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճան՝ թեկնածուական ատենախոսություն գրելով 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանության վերաբերյալ։ Քուրթը Թուրքիայի քաղաքացի է, սակայն ունի քրդական և արաբական ծագումնաբանություն։ Ծնվել և մեծացել է Գազիանթեփում։

## Աշխատություններ
*
*
*
*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ümit Kurt - New Lines Magazine

Կատեգորիա:Հայագետներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության հետազոտողներ
Արաքսաշեն

**Արաքսաշեն**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Մեղրի համայնքում։

Գտնվում է Մեղրի քաղաքից 5 կմ դեպի արևելք` Մ-17 ճանապարհի վերջնամասում։ Գյուղի տարածքում է գտնվում Մեղրիի չգործող երկաթուղային կայարանը։

## Տես նաև
* Սյունիքի մարզ
* Մեղրի համայնք

## Ծանոթագրություններ
Նուրսուլթան Տուրսինով

**Նուրսուլթան Տուրսինով** (, ), ղազախստանցի հունահռոմեական ոճի ըմբիշ։ Ոսկե մեդալ է նվաճել տղամարդկանց 85 կգ քաշային կարգում Ղազախստանի Աստանա քաղաքում կայացած ըմբշամարտի 2014 թվականի Ասիայի առաջնությունում, և արծաթե մեդալ՝ Քաթարի Դոհա քաղաքում կայացած ըմբշամարտի 2015 թվականի Ասիայի առաջնությունում։

Տուրսինովը ներկայացրել է Ղազախստանը 2020 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերում, որը տեղի է ունեցել Ճապոնիայի մայրաքաղաք Տոկիոյում։ Մրցել է 87 կգ քաշային կարգում։ Մասնակցել է նաև 2024 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերին, որը տեղի է ունեցել Ֆրանսիայի Փարիզ քաղաքում։

## Կարիերա
Տուրսինովը Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում կայացած ըմբշամարտի աշխարհի 2013 թվականի առաջնությունում հանդես է եկել մինչև 84 կգ քաշային կարգում։ 2014 թվականին Հարավային Կորեայի Ինչեոն քաղաքում կայացած Ասիական խաղերում պարտվել է բրոնզե մեդալի համար գոտեմարտում 85 կգ քաշային կարգում:

2015 թվականին Տուրսինովը դուրս է մնացել ԱՄՆ-ի Լաս Վեգաս քաղաքում կայացած ըմբշամարտի աշխարհի առաջնության 85 կգ քաշային կարգի իր երրորդ գոտեմարտից:

Հանդես է եկել մինչև 87 կգ քաշային կարգում 2022 թվականի ըմբշամարտի աշխարհի առաջնությունում, որը տեղի է ունեցել Սերբիայի Բելգրադ քաղաքում։ Դուրս է մնացել պայքարից՝ երկրորդ գոտեմարտից հետո։

Տուրսինովը հանդես է եկել 2024 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերի մինչև 87 կգ քաշային կարգում։

## Նվաճումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ղազախ ըմբշամարտիկներ
Ուելսցիներ

**Ուելսցիներ** (անգլերեն Welsh people, ուելսերեն Cymru), ազգ, Ուելսի բնիկ ժողովուրդն են։ Նրանք ապրում են Ուելսում, որը Մեծ Բրիտանիայի մասն է։

Ուելսերենը շարունակում է մնալ գերակշռող լեզու Ուելսի շատ հատվածներում, հատկապես Հյուսիսային Ուելսում և Ուելսի արևմտյան որոշ շրջաններում, թեև անգլերենը գերակշռող լեզուն է Ուելսի հարավային հատվածներում։ ուելսերենը դասավանդվում է Ուելսի դպրոցներում, և նույնիսկ այն շրջաններում, որտեղ ուելսցիներն ամեն օր խոսում են հիմնականում անգլերեն, ուելսերենը հաճախ օգտագործվում է ընտանիքի շրջանակում կամ ոչ ֆորմալ միջավայրում։ Ուելսերենը կելտական լեզու է։

Ուելսցիները երկլեզու են՝ ազատ կամ մասնակիորեն տիրապետում են ուելսերենով և անգլերենով։ Նրանց մեծ մասը բողիքականներ են։ Նրանք առաջացել էին բրիտներից, որոնք կելտական ցեղ էին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի ազգեր
Կատեգորիա:Ուելսցիներ
Սեյիդ Ջամշիդ իբն Աբդուլլահ

**Սեյիդ Ջամշիդ իբն Աբդուլլահ** ( ), Զանզիբարի վերջին սուլթանը, Զանզիբարի Պայծառ Աստղի շքանշանակիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1929 թվականի սեպտեմբերի 16-ին, Զանզիբար] կղզում։ Նրա գահակալությունը երկար չի տևել՝ 1963 թվականի հուլիսի 1-ից մինչև 1964 թվականի հունվարի 12-ը, երբ տեղի է ունեցել Զանզիբարի հեղափոխությունը, որից հետո Զանզիբարի սուլթանությունը դադարերել գոյություն ունենալ և ձևավորվել է Տանզանիա միասնական պետությունը։

Ջամշիդ իբն Աբդուլլահը և նրա ընտանիքը ստիպված լքել են երկիրը: Նա քաղաքական ապաստան, ինչպես նաև քաղաքացիություն է ստացել Մեծ Բրիտանիայի կողմից, որի պրոտեկտորատի տակ Զանզիբարը գտնվել է հեղափոխությունից առաջ։ Մինչև 2020 թվականի սեպտեմբերը նա ապրել է Սաութսիում իր կնոջ՝ Սուլեյխա Աբդուլլահ Ալ-Այուֆի և 7 երեխաների հետ։ Մոտ 50 տարի Մեծ Բրիտանիայում նա ապրելուց հետո տեղափոխվել է Օման։

Ջամշիդ իբն Աբդուլլահը մահացել է 2024 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Մասկատում, 95 տարեկան հասակում։

## Ընտանիք
### Սուլթանի զավակներ

* Սեյիդ Ալի բեն Ջամշիդ ալ Սաիդ (1956-)
* Սեյիդա Մատուկա բինտ Ջամշիդ ալ Սաիդ (1957—)
* Սայիդ Խալիֆա բեն Ջամշիդ ալ Սաիդ (1960-)
* Սայիդ Աբդուլլահ բեն Ջամշիդ ալ Սաիդ (1962-)
* Սեյիդ Վասֆի բեն Ջամշիդ ալ Սաիդ (1972—)
* Սեյդա Ադլա բինտ Ջամշիլ ալ Սաիդ (1973-)
* Սեյիդ Ղարիբ բեն Ջամշիդ ալ Սաիդ (1975-)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Ազգային-ազատագրական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միապետներ
Հետէնցեֆալիտիկ պարկինսոնիզմ

**Հետէնցեֆալիտիկ պարկինսոնիզմ,** հիվանդություն, որը ենթադրվում է, որ առաջանում է վիրուսային վարակից, ինչն էլ հանգեցնում է սև նյութում նյարդային բջիջների դեգեներացիային։ Ընդհանուր առմամբ, այս դեգեներացիան հանգեցնում է կլինիկական պարկինսոնիզմի։

Պատմականորեն 1917 թվականին սկսվեց լեթարգիկ էնցեֆալիտի (նաև կոչվում է վոն Էկոնոմոյի էնցեֆալիտ կամ «քնախտ») համաճարակ, որը հավանաբար կապված է 1918 թվականի իսպանական գրիպի համաճարակի հետ, թեև նույնիսկ համապատասխան դիակների վրա ժամանակակից մոլեկուլային ախտորոշիչ թեստերի օգտագործման շնորհիվ հնարավոր չի եղել գտնել կապ լեթարգիկ էնցեֆալիտի և գրիպի միջև։ Չնայած պարկինսոնիզմը հազվադեպ կարող է դիտվել լեթարգիկ էնցեֆալիտի սուր էնցեֆալիտիկ շրջանում, սակայն առավլ հաճախ դիտվում է հետէնցեֆալիտիկ շրջանում։ Հետէնցեֆալիտիկ պարկինսոնիզմը կարող է դրսևորվել լեթարգիկ էնցեֆալիտի վերանալուց մի քանի տարիների հետո։ Կարծիք կա, որ նացիստական առաջնորդ Ադոլֆ Հիտլերը տառապել է այս հիվանդությամբ։

Գլխուղեղի ախտահարված շրջանները պարունակում են նեյրոֆիբրիլյար կծիկ, որոնք նման են Ալցհայմերի հիվանդության ժամանակ հանդիպող կծիկներին։ Հետէնցեֆալիտիկ պարկինսոնիզմով հիվանդների մոտ, այնուամենայնիվ, Ալցհայմերի հիվանդության ժամանակ հանդիպող ծերունական թիթեղիկները ավելի չեն հանդիպում։

## Ծանոթագրություններ

* 

Կատեգորիա:Արտաբրգային և շարժողական խանգարումներ
Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Մանկական պրոգրեսիվող բուլբար պարալիչ

**Մանկական պրոգրեսիվող բուլբար պարալիչ,** պրոգրեսիվող բուլբար պարալիչ հազվագյուտ տեսակ, որը հանդիպում է երեխաների մոտ։ Հիվանդության արագ և դանդաղ զարգացող տեսակներն կան, և այն ներառում է երկարավուն ուղեղի գորշ նյութի բորբոքում։ Մանկական ՊԲՊ-ն զարգանում է երկու ձևերի` Ֆացիո-Լոնդեի համախտանիշի (ՖԼ) և Բրաուն-Վիալետտո-Վան Լերեի համախտանիշի (ԲՎՎԼ)։

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Շարժական նեյրոնների հիվանդություններ
Ջիմի Քարթերի երդմնակալության արարողություն

**[[Ջիմի Քարթեր|Ջիմի Քարթերի]] [[Երդմնակալություն|երդմնակալության]] արարողություն**, որպես ԱՄՆ 39-րդ նախագահ, տեղի է ունեցել 1977 թվականի հունվարի 20-ին։  Միաժամանակ երդվել է Ուոլթեր Մոնդեյլը՝ որպես ԱՄՆ 42-րդ փոխնախագահ։ Նախագահի երդմնակալության արարողությունը անցկացրել է ԱՄՆ Գերագույն դատարանի նախագահ Ուորեն Բերգերը, իսկ փոխնախագահի երդումն ընդունել է ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Թիպ Օ'Նիլը:

Սա Կապիտոլիումի շենքի արևելյան սյունասրահում տեղի ունեցած վերջին երդմնակալությունն էր, ինչպես նաև վերջին անգամ, երբ Գերագույն դատարանի նախագահը կանգնած էր հարթակի ձախ կողմում, մինչ հանդիսատեսը նայում էր նրանց նախագահի երդման ժամանակ: Ջիմի Քարթերը առաջին նախագահն է, ով երդման արարողությունից հետո շքերթի ժամանակ անցել է Կապիտոլիումից մինչև Սպիտակ տուն։ Ուղիղ 40 տարի անց Քարթերը ներկա է գտնվել Դոնալդ Թրամփի երդմնակալությանը՝ դառնալով ԱՄՆ առաջին նախագահը, ով նշել է իր երդմնակալության 40-ամյակը:

## Արարողություն
Երդմնակալության ընթացքում Քարթերը երդվել է ընտանեկան Աստվածաշնչի վրա՝ Միքիա 6:8 գլխով, ինչպես նաև այն Աստվածաշնչի վրա, որը 1789 թվականին օգտագործել է Ջորջ Վաշինգտոնը իր երդմնակալության ժամանակ։ Քարթերի երդմնակալության ելույթը բաղկացած էր 1228 բառից։  Իր խոսքում ամերիկացիներին կոչ է արել «մերժել ձախողման կամ միջակության հեռանկարը»: Քարթերը նաև ցանկություն է հայտնել, որ մի օր «աշխարհի ժողովուրդները կարողանան ասել, որ մենք կառուցել ենք հարատև խաղաղություն, որը հիմնված է ոչ թե պատերազմի, այլ միջազգային քաղաքականության վրա, որն արտացոլում է մեր ամենաթանկ արժեքները»:

Քարթերը նաև պահանջել է չեղյալ հայտարարել ավանդական երդմնակալության ընթրիքը, որը կազմակերպվել է Կոնգրեսի միացյալ երդմնակալության կոմիտեի կողմից։ Միջոցառման լուսաբանումը իրականացվել է CBS-ի կողմից, իսկ արարողությունը հեռարձակվել է հեռուստատեսությամբ ամբողջ Միացյալ Նահանգներում։

Քարթերի երդմնակալությունն առաջինն էր մետրոյի համակարգի բացումից հետո, և մասամբ այն պատճառով, որ երդմնակալության հանձնաժողովը վճարել է համակարգը ամբողջ օրը անվճար դարձնելու համար և այն սահմանել է մեկ օրվա հաճախելիության ռեկորդ՝ 68,023 մարդ, ռեկորդ, որը մնացել է անփոփոխ մինչև հաջորդ տարվա հուլիս, երբ մետրոյի համակարգը ընդլայնվել է։

## Պատկերասրահ

President Jimmy Carter and Rosalynn Carter walk down Pennsylvania Avenue during Inauguration. - NARA - 173376.tif|Ջիմի Քարթերը և Ռոզալին Քարթերը երդմնակալության արարողության ժամանակ քայլում են Փենսիլվանիա պողոտայով
President Jimmy Carter and Rosalynn Carter dancing at Inaugural Ball. - NARA - 173398.tif|Ջիմի Քարթերը կնոջ հետ՝ երդմնակալության պարահանդեսին


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1977 ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:1977 քաղաքականությունում
Սոներ Դեմիրթաշ

**Սոներ Դեմիրթաշ** (, ), թուրք ազատ ոճային ըմբիշ, հանդես է գալիս 74 կգ քաշային կարգում։ Նվաճել է Եվրոպայի չեմպիոնի տիտղոսը 2016,  2017  և 2018 թվականներին։ Ռիոյի Օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր։

## Personal life
Սոներ Դեմիրթաշը ծնվել է 1991 թվականի հունիսի 25-ին Թոքաթի Չաթ գյուղում, հայրը մսավաճառ է, նա հինգ երեխաներից երրորդն է: Եղել է Քարամանի Կարամանօղլու Մեհմեդբեյի համալսարանի ֆիզկուլտուրայի և սպորտի ուսանող։ Նրա երեք եղբայրները նույնպես ըմբիշներ են։ Ըմբշամարտով զբաղվելու համար նրան ոգեշնչել է ավագ եղբայրը՝ Բեքիր Դեմիրթաշը։

## Սպորտային կարիերա
Դեմիրթաշը 2010 թվականին Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում կայացած ազատ ոճի ըմբշամարտի պատանիների աշխարհի առաջնությունում նվաճել է արծաթե մեդալ։

2012 թվականին Սերբիայի մայրաքաղաք Բելգրադում մասնակցել է ըմբշամարտի Եվրոպայի առաջնությանը։

Մասնակցել է 2013 թվականին Վրաստանի Թբիլիսի քաղաքում կայացած Եվրոպայի առաջնությանը։ Ոսկե մեդալ է նվաճել 2013 թվականին Թուրքիայի Մերսին քաղաքում կայացած Միջերկրածովյան խաղերում։ 2013 թվականին Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում կայացած աշխարհի առաջնությունում 1/8 եզրափակիչում պարտվել է բելառուս Ալի Շաբանաուին։

Ֆինլանդիայի Վանտաա քաղաքում 2014 թվականի Եվրոպայի առաջնությունում նվաճել է բրոնզե մեդալ։ Ուզբեկստանի մայրաքաղաք Տաշքենդում ընթացող 2014 թվականի աշխարհի առաջնությունում Դեմիրթաշը 32-րդ եզրափակիչում պարտվել է վրացի Ջումբեր Կվելաշվիլիին։

2015 թվականին Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվում կայացած Եվրոպական խաղերում դարձել է արծաթե մեդալակիր։ 2015 թվականին ԱՄՆ-ի Լաս Վեգաս քաղաքում կայացած աշխարհի առաջնությունան 16-րդ եզրափակիչում պարտվել է հնդիկ Նարսինհ Պանչամ Յադավին։ Դեմիրթաշը Սերբիայի Նովի Սադ քաղաքում 2017 թվականին երկրորդ անգամ դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն։

2021 թվականի մարտին մասնակցել է Հունգարիայի Բուդապեշտ քաղաքում անցկացվող Եվրոպական որակավորման մրցաշարին՝ հույս ունենալով 2020 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերի ուղեգիր նվաճել Տոկիոյում։

2022 թվականին իր մարզաձևում ոսկե մեդալ է նվաճել Թուրքիայի Ստամբուլ քաղաքում անցկացված Յաշար Դոգուի մրցաշարում։ Սերբիայի Բելգրադ քաղաքում կայացած ըմբշամարտի աշխարհի 2022 թվականի առաջնությունում հանդես է եկել մինչև 74 կգ քաշային կարգում։

2023 թվականին Սոներ Դեմիրթաշը, հանդես գալով 2023 թվականի ազատ ոճի ըմբշամարտի Եվրոպայի առաջնությունում, 74 կիլոգրամ քաշային կարգում, ռեփեշախում 5–4 հաշվով հաղթել է ադրբեջանցի Ջաբրաիլ Գաջիևին։ Բրոնզե մեդալը է նվաճել այն բանից հետո, երբ իր մրցակից Ալի փաշա Ումարփաշաևը, որը հանդես էր գալիս Բուլղարիայի հավաքականի կազմում, վնասվածքի պատճառով չմասնակցեց։

Ռումինիայի Բուխարեստ քաղաքում կայացած ըմբշամարտի Եվրոպայի 2024 թվականի առաջնությունում տղամարդկանց 74 կգ քաշային կարգում նվաճել է արծաթե մեդալ։ Մասնակցել է 2024 թվականի ըմբշամարտի Եվրոպայի օլիմպիական որակավորման մրցաշարին Բաքվում հույս ունենալով 2024 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի ուղեգիր նվաճել։ Դուրս է մնացել իր երկրորդ խաղում և չի արժանացել Օլիմպիական խաղերի ուղեգիր։

## Ծանոթագրություն

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի թուրքեր
Կատեգորիա:Ապրող անձինք
Կատեգորիա:Ըմբշամարտի Եվրոպայի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Ըմբշամարտի աշխարհի առաջնության մեդալակիրներ
Սուջեո

մինի|«Sujeo» (수저)՝ կորեական խոհանոցում, վերաբերում է կեղտոտ սարքերին կամ սպասքներին, որոնք օգտագործվում են սնունդ ընդունելու համար։
**Սուջեո** կորեական տերմին է, որը բնորոշում է ուտելու պարագաների հավաքածու, որն օգտագործվում է կորեական խոհանոցում սնունդ ընդունելու համար: Բառը կազմված է երկու մասից՝ «սուտգարակ» (숟가락, «գդալ») և «ջոթգարակ» (젓가락, «ճաշի դանակ»): Սուջեո հավաքածուն ներառում է մի զույգ մետաղական (հաճախ չժանգոտվող պողպատից) ճաշի փայտիկներ՝ ձվաձև կամ կլորացված ուղղանկյուն խաչմերուկով, ինչպես նաև նույն նյութից երկար բռնակով մակերեսային գդալ: Այս պարագաները կարևոր դեր են խաղում կորեական ավանդական սննդամթերքի պատրաստման և ընդունման մեջ, ինչպես նաև խորհրդանշում են կորեական խոհանոցի յուրահատկությունները: Կարելի է երկուսն էլ միաժամանակ օգտագործել, բայց սա ավելի արագ սնվելու միջոց է: Գդալն ու փայտիկը մի ձեռքում պահելը լավ վարքագիծ չի համարվում, հատկապես մեծերի հետ ուտելիս։ Ավելի հաճախ սնունդն ուտում են միայն փայտիկներով։ Երբեմն գդալը, բացի ձողիկներից, կոչվում է սուջեո:

Սուջեոյի օգտագործման հետ կապված կա մեկ կարևոր կանոն՝ ձողիկները չպետք է կանգնեցվեն ուտելիքի մեջ, հատկապես բրնձի։ Սա համարվում է դժբախտություն բերող գործողություն, քանի որ նմանությունը նկատվում է հանգուցյալներին մատուցվող սննդի հետ՝ որոնք ավանդաբար դրվում են գերեզմանի մոտ։ Այս գործը բացասական խորհրդանշում ունի՝ կապված մահվան և հիշատակի հետ, ուստի կարևոր է միշտ դնել ձողիկները սեղանի վրա կամ կողքը, բայց երբեք չկանգնեցնել ուտելիքի մեջ։

Սուջեոյի պատյանները, որոնք հաճախ պատրաստվում են թղթից կամ կորեական գործվածքներից, հաճախ ասեղնագործվում էին երկարակեցության խորհրդանիշներով՝ խորհրդանշելով բարություն ու երջանկություն։ Դրանք սովորաբար նվիրում էին որպես նվերներ, հատկապես հարսանիքների ժամանակ, քանի որ համարվում էր, որ դրանք մաղթում են հաջողություն և երջանկություն նորապսակներին։ Այսպիսի պատյանները այսօր դեռևս վաճառվում են որպես հուշանվերներ, պահպանելով իրենց ավանդական և մշակութային նշանակությունը, և դրանք հաճախ ճանաչելի են կորեական արվեստի և ծեսերի մեջ։

## Հղումներ

Կատեգորիա:Խոհանոցային գործիքներ
Կատեգորիա:Կորեական խոհանոց
Գագիկ Պողոսյան (պետական գործիչ)

**Գագիկ Խաչատուրի Պողոսյան** (սեպտեմբերի 9, 1952, Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ - սեպտեմբերի 11, 2001, Երևան, Հայաստան), հայ պետական և քաղաքական գործիչ, ՀՀ պետական եկամուտների նախարար (2000), ՀՀ վարչապետի գլխավոր խորհրդական (2000-2001):

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1952 թ. սեպտեմբերի 9-ին Երևանում: 1969-74 թթ. սովորել է Երևանի թեթև արդյունաբերության տեխնիկումում (մասնագիտացումը՝ տեխնիկ-տեխնոլոգ): 1991 թ. ավարտել է Բելգորոդի տնտեսագիտական ինստիտուտը, 1998 թ. հեռակա ուսուցմամբ՝ Ստավրոպոլի պետական համալսարանը, իսկ 2000 թ. Երևանի Հրաչյա Աճառյանի անվան համալսարանը՝ ստանալով մենեջերի մասնագիտական որակավորում:

## Աշխատանքային գործունեություն
* 1967-1970 թթ. - Երևանի էլեկտրաշարժիչների գործարան, բանվոր-խոտանող:
* 1973-1974 թթ. - Երևանի մանածագործական կոմբինատ, վարպետ:
* 1974-1975 թթ. - Երքաղխորհրդի գործկոմի Երպտուղբանջարառ, ավագ վաճառող: 
* 1975-1979 թթ. - Կոշիկի «Մասիս» ֆիրմա, վարպետ, արտադրամասի պետ:
* 1981-1991 թթ. - Ավտոլիցքավորման կայանների Երևանի զոնալ վարչություն, լիցքավորման կայանի պետ:
* 1991-1995 թթ. - Հայ-իտալական «ԻՄԱԿ» ընկերության նախագահ:
* 1995-1998 թթ. - ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամավոր, ֆինանսավարկային տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ:
* 1998 թ. - ՀՀ մաքսային վարչության Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան պետ:
* 1998-2000 թթ. - ՀՀ կառավարության աշխատակազմի, այնուհետև ՀՀ վարչապետի վերահսկողական ծառայության պետ:
* 2000 թ. մայիսի 20 - նոյեմբերի 6 - ՀՀ պետական եկամուտների նախարար:
* 2000 թ. նոյեմբերի 6 - 2001 թ. հուլիսի 16 - ՀՀ վարչապետի գլխավոր խորհրդական:
* 2001 թ. հուլիսի 16 - սեպտեմբերի 11 - ՀՀ վարչապետի վերահսկողական ծառայության պետ, ՀՀ վարչապետի խորհրդականի պաշտոնակատար:

1997 թ.-ից եղել է Հայաստանի հանրապետական կուսակցության անդամ: Ամուսանացած էր, ուներ 3 երեխա:

## Սպանություն
Սպանվել է 2001 թ. սեպտեմբերի 11-ի առավոտյան Երևանի Թումանյան 35 հասցեում գտնվող իր բնակարանի մուտքում՝ դռան բռնակին հարմարեցված նռնակի պայթյունից ստացված վերքերի արդյունքում: Պայթյունից վիրավորվել է նրա 20-ամյա որդին՝ Խաչատուրը: Բժիշկների հավաստմամբ՝ պայթյունից վիրավորված Գագիկ Պողոսյանի որդուն վտանգ չի սպառնում:

## Ծանոթագրություններ



Կատեգորիա:1952 ծնունդներ
Կատեգորիա:2001 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 9 ծնունդներ
Զանգվածային հրաձգություն Ցետինեում (2025)

**Զանգվածային հրաձգություն Ցետինեում**, զանգվածային հրաձգություն, որը տեղի է ունեցել 2025 թվականի հունվարի 1-ին Չեռնոգորիայի մայրաքաղաք Ցետինեում, որի ժամանակ մի տղամարդ սպանել է 12 մարդու և վիրավորել ևս չորսին։ Նույն օրը ավելի ուշ նա ինքնասպան է եղել։ Սա երկրի պատմության մեջ ամենամահաբեր զանգվածային հրաձգությունն է, և երկրորդ զանգվածային հրաձգությունը Ցետինյեում 2022 թվականին տեղի ունեցած զանգվածային հրաձգությունից հետո։

## Հրաձգություն
2025 թվականի հունվարի 1-ին տեղական ժամանակով ժամը 17:30-ի սահմաններում ծեծկռտուք է սկսվել Ցետինեի բարերից մեկում: Ծեծկռտուքից հետո տղամարդը, ով ճանաչվել է 45-ամյա Ացո Մարտինովիչ (), հեռացել է դեպքի վայրից և վերադարձել տուն՝ ատրճանակը վերցնելու համար։ Մարտինովիչը վերադարձել է ռեստորան և կրակ բացել՝ սպանելով չորս տղամարդու և վիրավորելով ևս չորսին: Այնուհետև նա տեղափոխվել է մեկ այլ վայր՝ սպանելով ևս չորս մարդու։ Նա կրկին փախել է և տեղափոխվել ևս երկու վայր, որտեղ սպանել է երկու երեխայի և երկու մեծահասակների։ Մահացածների թվում են բարի սեփականատերը և նրա երկու երեխաները՝ 10 և 13 տարեկան։

Իշխանությունները փակել են Ցետինյեի ճանապարհները՝ կասկածյալին որոնելու համար, և հատուկ ջոկատայիններ են տեղակայվել՝ օգնելու համար: Ավելի ուշ հաստատվել է, որ մահացածներից մի քանիսը սպանվել են Բայիցե գյուղում: Ոստիկանների կողմից շրջապատվելուց հետո կասկածյալը Ցետինեի Հումչի արվարձանում գտնվող իր տան մոտ կրակել է իր գլխին և մահացել հիվանդանոց տեղափոխվելիս հունվարի 2-ի առավոտյան: Մի քանի տուժածներ տեղափոխվել են Պոդգորիցայի հիվանդանոց, նրանցից չորսի վիճակը ծայրահեղ ծանր է։

Մարտինովիչը նախկինում կալանավորվել է ապօրինի հրազեն պահելու, ինչպես նաև ընտանեկան բռնության համար։ Նա նաև պայմանական պատիժ է ստացել 2005 թվականին՝ ագրեսիվ պահվածքի համար։ Հաղորդվում է, որ նա կրակոցներից առաջ «ամբողջ օրվա ընթացքում ալկոհոլային խմիչքներ է խմել»:

## Արձագանքներ
### Ներքին
*  20px Չեռնոգորիայի նախագահ Յակով Միլատովիչն ասել է, որ ցնցված և ապշած է ողբերգությունից՝ թվիթերում գրելով, որ «Տոնական ուրախության փոխարեն... մեզ պատել է տխրությունը անմեղ կյանքերի կորստի պատճառով»:
*  20px Չեռնոգորիայի վարչապետ Միլոյկո Սպաիչն այցելել է հիվանդանոց, որտեղ բուժում են ստանում տուժածներից մի քանիսը, և եռօրյա համազգային սուգ է հայտարարել, ինչխես նաև չեղարկել նախատեսված ամանորյա տոնակատարությունները։
*  20px Կառավարությունը հայտարարել է, որ կքննարկի հրազենի օգտագործման կանոնների խստացումը:
*  Ներքին գործերի նախարար Դանիլո Շարանովիչը հայտարարել է, որ կրակոցները «միջանձնային հարաբերությունների խախտման հետևանք են»։

### Արտաքին
*  20px Սերբիայի նախագահ Ալեքսանդր Վուչիչը ցավակցություն է հայտնել Չեռնոգորիայի նախագահին՝ կարևոր համարելով զոհերին և նրանց հարազատներին աջակցելը և կոչ է արել պայքարել հանուն մի հասարակության, որտեղ արժեքները վեր են բռնությունից։ Վուչիչը նաև առաջարկել է բոլոր հնարավոր օգնությունները Չեռնոգորիայի պետական ​​մարմիններին։

## Տես նաև
* Զանգվածային հրաձգություն Ցետինեում (2022)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2025 Չեռնոգորիայում
Կատեգորիա:2025 զանգվածային սպանություններ
Կատեգորիա:Ցետինե
Հայերը Բեյրութում

**Հայերը Բեյրութում**, լիբանանահայ գաղութի մի մասը, որը բնակվում է երկրի մայրաքաղաքում։

## Պատմություն
Բեյրութի հայ համայնքը կազմավորվել է 19-րդ վերջին, աստիճանաբար ստվարացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից և հայոց ցեղասպանությունից հետո: Քաղաքային բնակչության աճին զուգահեռ՝ Բեյրութի ընդարձակման հետևանքով, ներկայումս նրան սահմանակից են Բուրջ Համուդ հայաշատ թաղամասն ու Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության աթոռանիստ Անթիլիաս ավանը, որոնք շարունակում են պահպանել տեղական ինքնակառավարման իրենց ուրույն մարմինները: Բեյրութում և հիշյալ քաղաքներում է բնակվում լիբանանահայերի գերակշռող մեծամասնությունը:

## Հասարակական կյանք
Հայերը հիմնականում արհեստավորներ են, բանվորներ ու մանր առևտրականներ: Կան նաև խոշոր առևտրականներ, ձեռնարկատերեր, արդյունաբերողներ, մեծ թվով մտավորականներ՝ բժիշկներ, ճարտարապետներ ու ճարտարագետներ, ուսուցիչներ, նկարիչներ, երաժիշտներ, գրողներ: Բեյրութում են կենտրոնացած լիբանանահայ համայնքի ազգային հաստատությունների գերակշիռ մասը: Առաջին հայկական դպրոցը բացվել է 1859 թվականին: 2003 թվականի դրությամբ գործում են մոտ 25 դպրոցներ, արհեստագիտական վարժարաններ, Համազգայինի հայագիտական բարձրագույն հիմնարկը, Հայկազյան համալսարանը:

Բեյրութում են հաստատված հայ ազգային կուսակցությունների կենտրոնական մարմինները, գործում են բազմաթիվ հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային, երիտասարդական, ուսանողական, մարզական և այլ կազմակերպություններ, որոնք մեծ մասամբ գտնվում են կրոնադավանական համայնքների կամ քաղաքական կուսակցությունների հովանավորության կամ վերահսկողության ներքո: Կան թատերախմբեր («Գասպար Իփեկյան», «Վահրամ Փափազյան»), երգչախմբեր ու պարախմբեր:

Բեյրութում առաջին հայերեն թերթը լույս է տեսել 1921 թվականին. ցայսօր լույս է տեսել շուրջ 200 անուն թերթ ու հանդես: Այժմ լույս են տեսնում քսանից ավելի պարբերականներ: Կան հայկական տպարաններ:

## Կրոն
Բեյրութի առաջին հայկական եկեղեցին՝ սուրբ Նշանը, կառուցվել է 1851 թվականին. այժմ գործում են Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության Լիբանանի թեմի հայ առաքելական հինգ (սուրբ Գևորգ, սուրբ Հակոբ, սուրբ Հարություն, սուրբ Հովհաննու Կարապետ, սուրբ Նշան), Տանն Կիլիկիո կաթողիկե եկեղեցու Բեյրութի թեմի հայ կաթողիկե երեք (սուրբ Ավետման, սուրբ Եղիա և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ տաճար, սուրբ Խաչ) և Մերձավոր Արևելքի հայ ավետարանական եկեղեցիների միության հայ ավետարանական՝ 2 եկեղեցիներ (Աշրաֆիեի և առաջին), որոնց կից կան կիրակնօրյա դպրոցներ: Կից Բուրջ Համուդ քաղաքում գտնվում են 4 հայ առաքելական (սուրբ Աստվածածին, սուրբ Սարգիս, սրբոց Վարդանանց, սրբոց Քառասնից Մանկանց) և մեկ հայ կաթողիկե (սուրբ Փրկիչ) եկեղեցի, իսկ Անթիլիասում՝ կաթողիկոսանիստ սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին է։

## Տես նաև
* Հայերը Դամասկոսում
* Հայերը Հալեպում

Կատեգորիա:Հայերը Բեյրութում
Կիտրոնի տարտ

**Կիտրոնի տարտ** () աղանդերային ուտեստ, տարտի տարատեսակ։ Այն ունի խմորեղենի տեսք՝ կիտրոնի համով միջուկով:

Միացյալ Թագավորությունում կիտրոնի տարտը բաղկացած է թխվածքաբլիթից, որը պարունակում է թխած կիտրոնի կրեմ (սովորաբար բաղկացած է ձվից, շաքարավազից, կիտրոնի հյութից և սերուցքից): Սովորաբար բաղադրատոմսերը ներառում են տարտի պատրաստում՝ առանց լցոնման նախքան կրեմ ավելացնելը: Երբեմն տարտը մատուցելուց առաջ վրան շաքարի փոշի են ավելացնում։

Որպես այլընտրանք, կիտրոնի միջուկը կարելի է եփել կաթսայի մեջ, այնուհետև ավելացնել թխված խմորին։

## Նման աղանդեր
Կիտրոնի տարտին շատ նման դեսերտ է Շեյքեր կիտրոնի կարկանդակը, որը սովորաբար մատուցվում է որպես աղանդեր և պատրաստված է չորահացից և կիտրոնի կրեմի միջուկից:

Շեյքեր կիտրոնի կարկանդակից տարբեր կիտրոնով բեզեով կարկանդակն է, որը չունի վերին կեղև, բայց դրա փոխարեն վերևի շերտը պատված է բեզեով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղանդեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական աղանդեր