open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մանաս (հայ նկարիչների ընտանիք)

մինի|աջից
**[[Մանաս]]**, հայ նկարիչների ընտանիք։ Ապրել ու ստեղծագործել են Կոստանդնուպոլսում, 17—րդ դարի վերջից մինչև 1920-ական թվականները։ Եղել են սուլթանների պալատական նկարիչներ, վարել նաև դիվանագիտական պաշտոններ։ Մանասները թուրք, արվեստում առաջինն են, որ ստեղծել են դիմանկարներ, երփնագրել կտավի վրա, սկզբնավորել հաստոցային նկարչությունը։ Նրանց դիմանկարները կրել են եվրոպական դասական դիմանկարչության ուժեղ ազդեցությունը՝ զուգորդված տեղական գեղագիտական ըմբռնումներին։ Բնորոշվում են ոչ միայն վավերականությամբ, այլև դեկորատիվ տարրերի նրբագեղ վերարտադրումով, միջավայրի ու տարածության զգացողությամբ։ Նշանակալից է Մանասների ընտանիքի դերը հայ նոր կերպարվեստի ձևավորման շրջանում։ Ավագը՝ Բարս-ը (17-րդ դարի վերջից 18-րդ դարի սկիզբ), եղել է Ահմեդ Գ-ի պալատական նկարիչը։ Կատարել է մանրանկարչական դիմանկարներ։ Որդին՝ Ռաֆայը (18-րդդարի 1-ին կես), գեղարվեստական կրթություն է ստացել Իտալիայում, հայտնի է եղել որպես խոշոր գեղանկարիչ և ճարտարապետ։ Հայտնի են նրա «Երկու երիտասարդ», «Արտեմիս», «Աստղիկ աստվածուհին» նկարները։ Սրբանկարներ է կատարել Կոստանդնուպոլսի հայկական եկեղեցիների համար։ Պալատական գեղանկարիչներ էին նաև որդիները՝ Մանասը և Զենոբը (18-րդ դարի 2-րդ կես)։ Ռաֆայել Մանասի թոռը՝ Զենոբը (18-րդ դարի վերջից 19-րդ դարի սկիզբ), նաև դիվանագետ էր ու թարգմանիչ։ Վերջինիս որդիները ստեղծագործել են XIX դ.: Ալեքսանդրը 1893-ին ավարտել է Վիեննայի Գեղարվեստի ակադեմիան։ Գասպարը 32 տարի Թուրքիայի դեսպանատան առաջին քարտուղարն էր Վիեննայում, Մաքսուդը գեղարվեստական կրթություն է ստացել Իտալիայում, Ռուբենը Փարիզում Թուրքիայի դեսպանատան քարտուղարն էր, իսկ 1869-ից հյուպատոս՝ Միլանում։ Նա մանրանկար–դիմանկարների հեղինակ է («Ֆաթիմայի դիմանկարը»)։ Ծոռը՝ Սեպուհը (1816-1889), 1858-ին դեսպանատան 1-ին քարտուղար էր Շվեդիայում, ապա՝ 30 տարի Փարիզում։ Նրա նկարներից հայտնի են Աբդուլ Ազիզ և Աբդուլ Մեջիդ սուլթանների դիմանկարները, որոնք ունեն «Մանաս» և «Սեպուհ Մանաս» ստորագրությունները։ Տոհմի շնորհալի նկարիչներից էր նաև Ժոզեֆ Մկրտչի Մ. (1835-1916), որը նույնպես վարել է դիվանագիտական պաշտոններ։ Նրա գործերից են Վիկտորիա թագուհու և Դելի Ֆուատ փաշայի դիմանկարները։ Մ–ների ստեղծագործությունները պահպանվում են Կ. Պոլսի թանգարաններում։

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Գերդաստաններ
Մանդոլին

[thumb|254px|<center>Մանդոլինով կինը <br>([Ալեքսանդր-Ժակ Շանտրոն, 1918 թվականից առաջ)]]
**Մանդոլին** (), լարավոր կսմիթային նվագարան։ Ստեղծվել է Իտալիայում, վերջնական տեսք ստացել XVII դարում։ Ամենատարածված տեսակը նեապոլյան մանդոլինն է, որն ունի ուռուցիկ, ձվաձև իրան, կարճ վզիկ, 4 զույգ լարեր։ Լարվածքը կվինտային է։ Նվագում են կնտնտոցով։ Մանդոլինը հիմնականում մենակատարային գործիք է, երբեմն մտնում է օպերային սիմֆոնիկ նվագախումբ։ Մանդոլինների նվագախումբը (որպես կանոն՝ կիթառների հետ) կոչվում է նեապոլյան։

Կատեգորիա:Կսմիթային նվագարաններ
Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Իոսիֆ Մանյուշիս

**Իոսիֆ Անտոնովիչ** (լիտվ․՝ *Juozas Maniušis*, ), լիտվացի խորհրդային քաղաքական գործիչ, տնտեսագիտության դոկտոր (1970), ԽՄԿԿ անդամ (1945)։

1938-1941 թվականներին որպես ինժեներ աշխատել է Կիևում, Բերդիչեում, Լենինգրադում։ 1941-1944 թվականներին ծառայել է բանակում, մասնակցել՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։

1944-1950 թվականներին աշխատել է Վիլնյուսի, ապա՝ Կաունասի քաղգործկոմներում։ 1954 թվականին եղել է Լիտվական ԽՍՀ շինարարության, 1954-1955 թվականներին՝ քաղաքային և գյուղական շինարարության նախարար, 1955-1965 թվականներին՝ ԼԿԿ ԿԿ քարտուղար, 1967 թվականի ապրիլից՝ ԼԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ։ ԽՄԿԿ 14-15-րդ համագումարներում ընտրվել է ԽՄԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու։ Եղել է նաև ԽՍՀՄ VI-X գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։

Պարգևատրվել է Լենինի և չորս այլ շքանշաններով։

Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Լիտվայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Լիտվացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Լիտվացի գիտնականներ
Մանոզ

**Մանոզ**, C6H12O6 միաշաքար, գլյուկոզի իզոմեր։ Մոլեկուլային զանգվածը՝ 180, 16։ Լավ լուծվում է ջրում, հալման ջերմաստիճանը՝ 132&nbsp;°C։ Չի լուծվում եթերում և օրգանական այլ լուծիչներում։ Մտնում է բուսական, կենդանական և բակտերային բազմաթիվ բազմաշաքարների բաղադրության մեջ։ Հայտնի է α- և D-ձևով։ Բնության մեջ հանդիպում է D-ձևը։ Ազատ վիճակում պարունակվում է ցիտրուսային բույսերի պտուղներում, քարընկույզի կեղևում, գարու, ցորենի հատիկներում են։ Մանոզը օքսիդանալիս առաջացնում է D-մանոնաթթու և մանոնաշաքարաթթու, վերականգնվելիս վերածվում է մանիտի։

Կատեգորիա:Ալդեհիդներ
Կատեգորիա:Մոնոսախարիդներ
Ալեքսանդր Մանասյան

**Ալեքսանդր Հովհաննեսի Մանասյան** (), հայ խորհրդային անասնաբույժ։ Անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1954), պրոֆեսոր (1955), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը (1933)։ 1946 թվականից նույն ինստիտուտի ծննդագիտության, գինեկոլոգիայի և արհեստական սերմնավորման ամբիոնի վարիչն է։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են տարբեր կենդանիների հղիության, դրա վրա ազդող ներօրգանիզմային գործոնների, անպտղության հիմնական պատճառների (մետրիտ, ձվարանների կիստա, կայուն դեղին մարմին և այլն), սպերմայի մանրէային աղտոտվածության, կաթնագեղձի հիվանդությունների, գաղտնի ընթացող մաստիտների և այլ հարցերի ուսումնասիրություններին։ Առաջարկել է գինեկոլոգիական տարբեր հիվանդությունների բուժման մեթոդներ (ռեֆլեկտոր, ֆիզիոթերապևտիկ, էլեկտրաֆորեզ են) և միջոցներ (բազմանյութ խծուծ, պոլիմերոլ են)։ ԽՄԿԿ անդամ 1940 թվականից։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

## Երկեր
* Անասնաբույժի ուղեցույց,  Երևան։ Հայաստան, 1967, 215 էջ։
* Անասնաբուժական գինեկոլոգիայի հիմունքները, Երևան։ Հայաստան, 1966,164 էջ։
* Անասնաբուժական ծննդագիտության հիմունքները, Երևան։ Հայպետգյուղհրատ, 1961, 163 էջ։
* Կովերի և մաքիների արհեստական սերմավորումը, Երևան։ Ա. հ., 1960 . 114 էջ։
* Մաստիտների պրոֆիլակտիկան և բուժումը,  Երևան, 1959, 135 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ անասնաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Մանվածք

thumb|right|Մանվածքի զամբյուղ

**Մանվածք**, թել, որը կազմված է ոլորմամբ (երբեմն՝ սոսնձմամբ) միացված մանրաթելերից։ Օգտագործվում է գործվածքներ, տրիկոտաժ, թելեր, ճոպաններ և այլն պատրաստելու համար։ Ստանում են բամբակից, բրդից, մետաքսի, քիմիական մանրաթելերի մնացուկներից և այլ տեսակի հումքից։ Տարբերում են համասեռ (միատեսակ մանրաթելերից կազմված) և խառը (մանրաթելերի խառնուրդից կազմված) մանվածքներ։ Մանվածքի հիմնական բնութագրերն են՝ հաստությունը, ոլորման աստիճանը, հավասարաչափությունն ըստ հաստության, ամրությունը, ինչպես նաև մաքրությունը (արատների բացակայությունը)։

Կատեգորիա:Տրիկոտաժ
Մահմուդ Ղազնևի

**Մահմուդ Ղազնևի** (, ), Ղազնևիների պետության (X-XII դդ. Միջին Արևելքում) տիրակալ 998 թվականից։ Եղել է եռանդուն անձնավորություն, տաղանդավոր զորավար և հմուտ քաղաքագետ։ 1000-1027 թվականին. ավերիչ արշավանքներ է ձեռնարկել Հյուսիսային Հնդկաստան, Խորեզմ, պատերազմել Կարախանյանների պետության (պետություն Միջին Ասիայում X-XII դդ.) դեմ, պարտության մատնել Բուխարայում հաստատված սելջուկներին։ Նրա օրոք Ղազնևիների պետությունը հասել է ծաղկման գագաթնակետին և իր մեջ ընդգրկել Իրանի, Միջին Ասիայի մի շարք մարզեր, Հնդկաստանի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան նահանգները։ Հովանավորել է գիտության և մշակույթի զարգացումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զորավարներ
Կատեգորիա:Թյուրք կառավարիչներ
Հիդրոդինամիկա

**Հիդրոդինամիկա** (\rho \frac {d \vec v}{dt}=\rho \vec F+ \frac{\partial \vec P_x}{\partial x}+ \frac{\partial \vec P_y}{\partial y}+ \frac{\partial \vec P_z}{\partial z},
:{\frac}+{\rho}di{\overrightarrow{vv}}=0, 
:{\rho}{\frac}(U+{\frac{v^2}{2}})=\rho \vec F \vec v+div({\vec P} {\vec v})-I \rho q,
որտեղ \rho-ն միջավայրի խտությունն է, v-ն՝ մասնիկի արագության վեկտորը, F-ը՝ միավոր զանգվածի վրա ազդող արտաքին զանգվածային ուժը,  \vec P_x,  \vec P_y,  \vec P_z-ը՝ ox, oy, oz առանցքներին ուղղահայաց հարթակների վրա ազդող լարվածության վեկտորները, U-ն՝ միավոր զանգվածի ներքին էներգիան, q-ն՝ ջերմության տեսակարար հոսքը, I-ն՝ ջերմության մեխանիկական համարժեքը։ Առաջին հավասարումը հեղուկի շարժման դիֆերենցիալ հավասարումն է, երկրորդը՝ անխզելիության հավասարումը, երրորդը՝ էներգիայի հոսքի հավասարումը։ Հիդրոդինամիկայի ընդհանուր հավասարումների լուծումը չափազանց բարդ է, այդ պատճառով խնդիրները պարզեցնում են, անտեսելով հավասարումների այն անդամները, որոնց մեջ մտնող պարամետրերի դերը աննշան է տվյալ պայմաններում։ Իդեալական հեղուկի հիդրոդինամիկայում առավել կարևոր նշանակություն ունի Բեռնուլիի հավասարումը։

Մածուցիկ հեղուկի հիդրոդինամիկայի հիմնական հավասարումների լուծումը հնարավոր է միայն սահմանային դեպքերում (մեծ և փոքր մածուցիկության հեղուկների համար)։ Փոքր մածուցիկության հեղուկների հոսքի խնդիրները կարևոր են տեխնիկական մի շարք հարցերի լուծման համար։ Այդ դեպքում հիդրոդինամիկայի հավասարումները կարելի է պարզեցնել, առանձնացնելով շրջահոսվող մարմնին հարող հեղուկի շերտ, որի մածուցիկությունն անտեսել չի կարելի։ Այդ շերտը կոչվում է սահմանային շերտ, և դրանից դուրս հեղուկը կարող է դիտվել որպես իդեալական։ Հիդրոդինամիկայի իմացությունը կարևոր է նավերի և ինքնաթիռների նախագծման, խողովակաշարերի, պոմպերի և հիդրոտուրբինների հաշվարկի, ծովային հոսանքների ուսումնասիրության, ինչպես նաև գրունտային ջրերի և ստորգետնյա հանքավայրերում նավթի զտման համար և այլն։

Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Հեմոգլոբինուրիա

**Հեմոգլոբինուրիա,** հեմոգլոբինի առկայությունը մեզում։ Առաջանում է անհամատեղելի արյան փոխներարկման, քիմիական և կենսաբանական, որոշ թույների, դեղորայքների ազդեցության, վարակիչ հիվանդությունների, ծավալուն վնասվածքների դեպքում՝ էրիթրոցիտների ներանոթային քայքայման հետևանքով։

Կատեգորիա:Ուրոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Արյան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Երիկամաբանություն
Հեմոլիզ

**Հեմոլիզ** արյունալուծում, էրիթրոցիտոլիզ, էրիթրոցիտների քայքայման և դրանցից հեմոգլոբինի անջատման պրոցես։ Հեմոլիզը լինում է ֆիզիոլոգիական և ախտաբանական։ Ֆիզիոլոգիականը էրիթրոցիտների կենսական ցիկլի (մոտ 120 օր) ավարտն է, որը տեղի է ունենում մարդկանց և կենդանիների օրգանիզմում։ Ֆիզիոլոգիական բնականոն պայմաններում օրական հեմոլիզի է ենթարկվում էրիթրոցիտների ամբողջ զանգվածի 0, 8%-ը, սովորաբար «ծերացողները», որոնց վերջնական քայքայումը կատարվում է առավելապես փայծաղում։ Էրիթրոցիտներից անջատված հեմոգլոբինից, բարդ փոխարկումների շնորհիվ, առաջանում է բիլիռուբին լեղապիգմենտը։ Արյան մեջ բիլիռուբինի, իսկ կղանքում և մեզում դրա ածանցյալների քանակությամբ հնարավոր է պարզել հեմոլիզի արտահայտվածության աստիճանը։ Հեմոգլոբինի քայքայման պրոցեսում անջատված երկաթը պահեստավորվում է լյարդի և փայծաղի ռեթիկուլո-էնդոթելային բջիջներում։ Բարդ փոխարկումների շնորհիվ երկաթը կապվում է արյան սպիտակուցի գլոբուլինային ֆրակցիաների հետ և մասնակցում նոր հեմոգլոբինի առաջացման պրոցեսին։ Էրիթրոցիտները քայքայող գործոնի և ինհիբիտորների (կենսաբանական պրոցեսներն արգելակող նյութեր) հաշվեկշռի շեղումները կարող են առաջացնել արյան քայքայման պրոցեսների գերակշռություն և հանգեցնել ախտաբանական հեմոլիզի։ Վերջինս նկատվում է հեմոլիտիկ սակավարյունության, հեմոգլոբինոպաթիաների, հեմոլիտիկ թույների (բակտերիաների տոքսիններ, կապար, մկնդեղ, նիտրոբեն-զոլ), քիմիական որոշ գործոնների, ցածր ջերմաստիճանի ազդեցության, անհամատեղելի արյան փոխներարկման, ռեզուս-կոնֆլիկտի (նորածինների հեմոլիտիկ հիվանդություն), ինչպես նաև որոշ դեղորայքների ընդունման դեպքերում։ Ախտաբանական հեմոլիզը ընթանում է ռեթիկուլո-էնդոթելային համակարգի (լյարդ, ոսկրածուծ, ավշա հանգույցներ) բոլոր բջիջներում և կարող է նկատվել նաև անոթային հունում։ Վերջինիս դեպքում քայքայված էրիթրոցիտների հեմոգլոբինի մեծ մասը կապվում է յուրահատուկ սպիտակուցի՝ հապտոգլոբինի հետ, իսկ ավելցուկը, անցնելով երիկամային ֆիլտրով, հայտնվում է մեզում։ Էրիթրոցիտների մեծ զանգվածի քայքայումն ուղեկցվում է ախտաբանական ծանր երևույթներով (հեմոլիտիկ շոկ) և կարող է հասցնել մահվան։ Հեմոլիզի ենթարկված պահածոյացված արյունը պիտանի չէ օգտագործման համար։

Կատեգորիա:Պաթոլոգիական փոփոխություններ
Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Մահկանաբերդի իշխանություն

**Մահկանաբերդի իշխանություն**, XII-XIII դարերում ֆեոդալական կազմավորում Հյուսիսային Հայաստանում՝ Արծրունի տոհմից սերած իշխանների գլխավորությամբ։ Ընդգրկում էր Կայան գավառը՝ Աղստև գետի միջին հոսանքում։ Կենտրոններն էին Կայան ամրոցը և Մահկանաբերդը։ Մահկանաբերդի իշխանության հիմնադիրը Վահրամ Արծրունին էր, Ամիր Ջուրդ Արծրունու հայրը։ XII-XIII դդ. Մահկանաբերդի Արծրունիների ֆեոդալական տան ներկայացուցիչները բարձր դիրք էին գրավում վրաց արքունիքում, ազգակցական կապեր ունեին Զաքարյանների հետ։ 1191 թվականին Ամիր Քրդի շնորհազրկումից հետո Կայան գավառը անցավ Զաքարյաններին։ Մահկանաբերդի իշխանության տիրույթները Աղստևի հովտում սահմանափակվեցին Մահկանաբերդի շրջակայքով։ 1236 թվականին իշխանության տարածքը տուժեց մոնղոլների արշավանքից։ XIII դ. Մահկանաբերդի ֆեոդալական տան խոշոր ներկայացուցիչներն էին Սադուն Արծրունին և Խութլու Բուղան։ Մահկանաբերդի իշխանությունը քայքայվեց XIV դ., մոնղական տիրապետության ժամանակ։

## Իշխանացանկ

Կատեգորիա:Մահկանաբերդի իշխանություն
Կարլ Մաներհայմ

**Կարլ Գուստավ Էմիլ Մաներհեյմ** (շվեդերեն և ֆիններեն՝ *Carl Gustaf Emil Mannerheim*, , ), ֆինն պետական և ռազմական գործիչ, բարոն, մարշալ (1933)։

Մինչև 1917 թվականը ծառայել է ռուսական բանակում։ 1914-1918 թվականների Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ եղել է միավորման հրամանատար։ 1918-1919 թվականներին Ֆինլանդիայի ռեգենտն էր, 1939 թ.-ից՝ ֆինլանդական բանակի գլխավոր հրամանատարը, Պետական պաշտպանության խորհրդի նախագահը (1931 թվականից)։ 1939-1940 թվականներին, Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի (*«Ձմեռային պատերազմ»*) ժամանակ, և 1941-1944 թվականներին, որպես ֆաշիստական Գերմանիայի դաշնակից, ղեկավարել է ֆինլանդական բանակի գործողությունները։ 1944 թվականին հարկադրված որոշում է ընդունել՝ երկիրը դուրս բերել Բեռլինի ագրեսիվ պակտից և պատերազմից՝ խորհրդային կառավարության առաջադրած պայմաններով։ 1944 թվականի օգոստոսին նշանակվել է Ֆինլանդիայի նախագահ, 1946 թվականի մարտին հեռացել է պաշտոնից։

Ֆինլանդիայում Մաներհայմի մահից 53 տարի անց անցկացված հարցումներից մեկի տվյալների համաձայն, 360 000 ռեսպոնդենտներից 104 244-ը գտնում էր, որ նա բոլոր ժամանակների մեծագույն ֆինլանդացին է։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի նախագահներ
Կատեգորիա:Ֆինն պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆինն ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Պոլիգլոտներ
Կատեգորիա:Ռուսներ շվեդական սերմամբ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Անկախության ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռեգենտներ
Կատեգորիա:Ֆինն հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Հեմփշիրյան ոչխար

մինի
**Հեմփշիրյան ոչխար** (), ոչխարների մսաբրդատու ցեղ։ Ստացվել է Անգլիայում, Հեմփշիր, Ուիլտշիր և այլ կոմսություններում 19-րդ դարի առաջին կեսին՝ տեղական կոպտաբուրդ ու սևագլուխ խառնացեղերի և սաուտդաունյան ոչխարների տրամախաչումից։ Ոչխարներն անեղջյուր են, խոշոր, իրանը լայն և խոր, գլուխը մուգ բրդածածկով։ Վաղահաս է։ Տոհմային հոտերում հասուն խոյերի կենդանի զանգվածը՝ 90—110, մաքիներինը 65—75 կգ է։ Բրդատվությունը համապատասխանաբար՝ 5—6 և 3—4 կգ։ Բուրդը՝ 50—58 որակի, 7—8 սմ երկարության։ Պտղատվությունը՝ 150%։ Հեմփշիրյան ոչխարը լավ հարմարվում է տարբեր կլիմայական պայմաններին։

Կատեգորիա:Ոչխարներ
Կատեգորիա:Ոչխարի ցեղեր
Ուրցաձոր

**Ուրցաձոր**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզում, Արարատի տարածաշրջանում, Ուրցաձոր համայնքում, Վեդի քաղաքից 9 կմ արևելք, իսկ մարզկենտրոնից 26 կմ հեռավորության վրա, Գեղամա լեռների հարավարևմյտան փեշերին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1873 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Կարաբագլար Ներքին, Չիման, Ուրծաձոր անվանումները։ Ուրցաձոր է վերանվանվել 1978 թվականին։
Գյուղից 7 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվում է Խոսրովի անտառի արգելոցը, որտեղ կան 3 եկեղեցիների ավերակներ։ Ուրցաձորի մոտակա Կոտուց սարի լանջին աղբյուրի մոտ կա հին գերեզման, որն ըստ ավանդության Խոսրով Բ թագավորի գերեզմանն է։

Գյուղը տեղադրված է Վեդի գետի հովտում, Ուրծի լեռների լանջերին։ Ծովի մակարդակից ունի 1075 մ բարձրություն։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որնոք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

Ունի արտեզյան աղբյուրներ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ուրցաձորի մշտական բնակչությունը կազմել է 2587, առկա բնակչությունը՝ 2495 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 806 տնտեսություն, դպրոց, գրադարան, հիվանդանոց, կապի հանգույց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 5944 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 765 հա։ Զբաղվում են դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ։ Մշակում են բանջարաբոստանային, հացահատիկային և կերային կուլտուրաներ։ Զբաղվում են խոշոր և մանր եղջերավոր անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

Արդյունաբերություն չունի։

## Տես նաև
* Ուրցաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

----
* Ուրցաձոր 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Լորասար

**Լորասար** (նախկին անվանումը՝ *Էլլար*), լքված գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանում, Ծաղկուտ գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք, Արփի լճի հյուսիսային կողմում։ **Լորասար** է վերանվանվել 1991 թ. օգոստոսի 8-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Լորասարը բնակեցված չի եղել։ Մինչև 1989 թ բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։

Լորասարի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Նախկինում, գյուղի բնակչությունը զբաղվում էր անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անիի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Սեպուհ Սարգսյան

**Սեպուհ արքեպիսկոպոս Սարգիսյան** (), հայ Առաքելական եկեղեցու արքեպիսկոպոս, Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության Թեհրանի թեմի առաջնորդ 2000 թվականից։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունը ստացել է ալ-Կամիշլիի ազգային «Եփրատ» վարժարանում։ 1961 թվականին հաճախել է Անթիլիասի դպրեվանքը (Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսություն), և ավարտելով այն, 1968 թվականին միացել հոգևոր դասին։ 1971 թվականին ստացել է վարդապետության կարգը։ Բարձրագույն ուսում ստացել է Սենտ ժոզեֆ համալսարանի (Բեյրութ) իսլամական փիլիսոփայության ամբիոնի արաբական լեզվի և գրականության բաժնում (1969-1970)։ Անգլիայի Բերմինգհամի համալսարանում ստացել է մագիստրոսի աստիճան իսլամագիտության ճյուղում (1979-1981)։

1970-1974 թվականներին եղել է հոգևոր հովիվ Բասրայում (Իրաք), 1974-1977 թվականներին Հալեպի «Կարեն Եպպե» ճեմարանի կրոնագիտության և հայ գրականության դասախոս, 1975-77 թվականներին Հալեպի թեմի առաջնորդական փոխանորդ, 1978-1992 թվականներին՝ կիրակնօրյա դպրոցների վարիչ տնօրեն Անթիլիասում։ 1978 թվականից միջ-եկեղեցական գործունեություն է ունեցել թե Միջին Արեւելքի Եկեղեցիների խորհրդի կյանքում, թե Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդում եւ թե Ասիայի Եկեղեցիների խորհրդում։

1985 թվականին ստացել է ծայրագույն վարդապետության, 1997 թվականին՝ եպիսկոպոսական, իսկ 2003 թվականին՝ արքեպիսկոպոսական աստիճան։

1992-1998 թվականներին եղել է կաթողիկոսական փոխանորդ Դամասկոսի թեմի։ Այս շրջանին աշխուժացնում է հատուկ հարաբերությունները պետական շրջանների հետ և այդ հարաբերությունների շնորհիվ Դամասկոսի եկեղեցապատկան կալվածները, որոնք Կիլիկիո կաթողիկոսության սեփականությունն էին, վերադարձվում են իրավատիրոջ։

1998-1999 թվականներին եղել է Քուվեյթի և Արաբական ծոցի երկրների թեմի կաթողիկոսական փոխանորդ։ 1999 թվականին նշանակվել է Թեհրանի թեմի առաջնորդական տեղապահ, իսկ 2000 թվականին՝ առաջնորդ։

Հեղինակ է կրոնական և Հայ Առաքելական եկեղեցու կառույցի նասին բազմաթիվ գրքերի, դասագրքերի և հոդվածների, հրատարակված հայերենով, արաբերենով և անգլերենով։

## Պատկերասրահ

48th Armenian olympic opening ceremony 139506232302165498652964.jpg|«Արարատ» մարզադաշտում
Armenian Genocide Remembrance Day in Tehran, Iran 2017-04-24 05.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տ. Սեպուհ Արք. Սարգսեան` Առաջնորդ Թեհրանի Հայոց Թեմի. Առաջնորդարան Թեհրանի Հայոց Թեմի
* Sebouh Ohan Sarkissian. Orthodoxia, University of Fribourg/Freiburg, Switzerland
* Սեպուհ արք. Սարգսեան. «Մարդկային կեանքում ամենանւիրական գործը հայրենիքի սիրոյն զոհագործութիւնն է»  Ալիք, 05 Նոյեմբերի 2016.

Կատեգորիա:Իրանահայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական արքեպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու թեմական առաջնորդներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ կրոնական գործիչներ
Զորակ

**Զորակ** (մինչև 1935 թ.` *Դոնգուզգյան*, 1935-1931 թթ` *Զանգիլար*),
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Մասիսի տարածաշրջանում, Մասիս քաղաքից մոտ 3 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Հեռավորությունը կազմում է Արտաշատից` 25 կմ, Երևանից` 10 կմ։ Զորակ գյուղով է անցնում Մասիս-Էջմիածին մայրուղին։ Գյուղը վերանվել է *Զանգիլար* 1935 թ. հունվարի 3-ին, **Զորակ**` 1991 թ. ապրիլի 3-ին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1712 թվականին։ Զորակ համայնքը գտնվում է Արարատյան դաշտում՝ ծովի մակարդակից 840 մ բարձրության վրա, և տեղակայված է Հրազդան գետի ձախափնյա հարթավայրում։ Նախկինում գյուղը կոչվել է Զանգիլար, Դոնգուզգյան, Դոնգուզյան, Մեջիդլի, Շորլու։ Զորակ է վերանվանվել 1991 թվականին։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26°C, իսկ առավելագույնը՝ 42°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Զորակի մշտական բնակչությունը կազմել է 1783, առկա բնակչությունը՝ 1759 մարդ։ Մինչև 1989 թ. բնակվել են հիմնականում ադրբեջանցիներ։

Զորակի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվել է հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Ունեցել է միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան և բուժկետ։1988 թվականին գյուղը վերաբնակեցվել է ադրբեջանից բռնի կերպով տեղահանված հայերով։

Գյուղն ունի առկա 549 տնտեսություն։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Բնակչության մեծ մասը զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ, բանջարեղենի արտադրությամբ և անասնապահությամբ։

## Տես նաև
* Զորակի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 
*  Զորակ 

Կատեգորիա:1712 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Լանջանիստ

**Լանջանիստ**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արարատի տարածաշրջանում, Ուրցաձոր համայնքում։ Գտնվում է մարզկենտրոնից 43 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախնիները եկել են Պարսկահայաստան նահանգի Ղարադաղի գյուղերից։ Նախկինում ունեցել է Գադիլի, Խդըրլի, Կադիլի, Կատրլու, Ղադրլու անվանումները։ 1968 թվականի հուլիսի 3-ին ՀԽՍՀ գերագույն խորհուրդը գյուղը անվանափոխել է «Լանջանիստ»։ Եղել է Երևանի նահանգի Երևանի գավառի մեջ։ Գյուղից հյուսիս գտնվում է հին ավերված եկեղեցու մնացորդներ։ Գյուղը գտնվում է Կատարասարի լեռների լանջին՝ բարձրադիր վայրում, ունի առողջարար կլիմա։ Տեղադրված է ծովի մակարդակից 1815 մ բարձրության վրա։
մինի|աջից|250px
Գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք կա 9-13-րդ դդ. գյուղատեղի, 7 կմ հյուսիս՝ «Երանոս» (9-16-րդ դդ.), 1 կմ հյուսիս՝ «Հին գյուղատեղ» (13-19-րդ դդ.), 7 կմ հյուսիս-արևելք՝ Ներքին Արմիկ (10-15-րդ դդ.), 1,5 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ «Սպիտակ վանք» (13-17-րդ դդ.) գյուղատեղիներ։ «Սպիտակվանք» գյուղատեղիում կա համանուն եկեղեցի (1301), «Ներքին Արմիկ» գյուղատեղիում Արմիկի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցական համալիրը (13-14-րդ դդ.), «Հին գյուղատեղ» գյուղատեղիում՝ Սուրբ Աստվածածին մատուռը (17-19-րդ դդ.)։

## Կլիման
Կլիման բարեխառն լեռնային է։ Ձմեռը տևական է, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -8-ից -12&nbsp;°C, հուլիսյան միջինը՝ 15-ից 18&nbsp;°C։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային տափաստաններն են։ Ագրոկլիմայական տեսակետից ընկած է մասնակի ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Լանջանիստի մշտական բնակչությունը կազմել է 190, առկա բնակչությունը՝ 176 մարդ։ Բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 115 տնտեսություն։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 1489 հա։ Պահուստային հողերը օգտագործվում են հիմնականում որպես արոտավայրեր՝ 1300 հա։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

Արդյունաբերություն չունի։

## Տես նաև
* Լանջանիստի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

*  Լանջանիստ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Մաննիխի ռեակցիա

**Մաննիխի ռեակցիա**, ամինամեթիլացում, ջրածնի շարժուն ատոմ պարունակող օրգանական միացություններում այդ ջրածինը ամինամեթիլ խմբով՝ -CH_2N= տեղակալելու ռեակցիա։ Իրականացվում է օրգանական միացության, մրջնալդեհիդի և ամոնիակի կամ ամինների փոխազդեցությամբ՝
CH_2COCH_3+CH_2O+(CH_3)_2NH \cdot NCl \to CH_2CO  \cdot CH_2 \cdot CH_2N(CH_3)_2 \cdot HCl+H_2O

Մաննիխի ռեակցիան կիրառվում է օրգանական սինթեզում և օգտագործվում դեղանյութերի արդյունաբերության մեջ։ Ռեակցիան հայտնաբերել է գերմանացի քիմիկոս Կ. Մաննիխը (С. Mannich, 1917)։

Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Կատեգորիա:Կոնդենսացման ռեակցիաներ
Կանաչուտ

**Կանաչուտ**, գյուղ  Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Երևան քաղաքից հարավ՝ 25 կմ հեռավորության վրա, Արտաշատ քաղաքից՝ 6 կմ, Ազատ գետի ձախ ափին։ Գյուղի հողային սահմանները կից են Դեղձուտ, Մրգանուշ, Այգեստան, Բերքանուշ, Բուրաստան, Ազատավան, Բաղրամյան, Նշավան գյուղերի հողատարածքներին։ Ծովի մակերևույթից բարձր է 870 մ։

## Պատմություն
Կանաչուտ գյուղի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս մ. թ. ա. 3-րդ հազարամյակից։ 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրից հետո իրենց պապերի երկիրն են ներգաղթում հայեր Արևմտյան Հայաստանից, Խոյից, որոնցից 180-ը հաստատվում է «Դոխկուզ» գյուղում (ներկայիս Կանաչուտի տարածքում)։ Գյուղի անվան շուրջ մեկնաբանությունները տարաբնույթ են։ Ասում են՝ «Դոխկուզը» թարգմանաբար նշանակում է «ինը», քանի որ գյուղում եղել են 9 աղաներ և գյուղն ունեցել է 9 ջրաղաց։

Կանաչուտի տարածքում է գտնվում «Կըզլ-կըշլաղ» եկեղեցին (թարգմանաբար՝ «Կարմիր գոտի» կամ «Ոսկե թռչուն»), որը ըստ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տվյալների՝ կառուցվել է 12-13-րդ դարերում։ Նրանից պահպանվել է մի փոքր մատուռ, որը ժողովրդի մոտ հայտնի է նաև որպես «Կապույտ հազ» հիվանդության բուժման վայր։

Գյուղում գործում է Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որը կառուցվել է 1838 թվականին, վերանորոգվել 1908 թվականին և գործել մինչև 1937 թվականը։ 2007 թվականին Սուրբ Գևորգ եկեղեցին վերակառուցումից հետո կրկին գործում է։

2009 թվականին լույս է տեսել «Կանաչուտ» պատմական ակնարկը, որը կանաչուտցիներին հիշեցնում է պապերի անցած ուղին։ Նախկինում գյուղում գործել է 8-ամյա դպրոց։ Դպրոցի հիմնադիրը և տնօրենը եղել է ***Գառնիկ Եփրեմյանը։*** 
Այժմ գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ, բուժամբուլատորիա։
[մինի|[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Կանաչուտ)]]

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Կանաչուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 1028, առկա բնակչությունը՝ 998 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ, բուժամբուլատորիա։ Բնակչությունն զբաղվում է այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և բանջարաբուծությամբ։

Գյուղի անվանի մարդիկ են՝ 
*Ալիկ Սարգսյան, Հայաստանի ոստիկանության պետ (2008-2011), ոստիկանության գեներալ-լեյտենանտ, Հայաստանի նախագահի խորհրդական
*Իվան Գրիգորյան, տնտեսագիտական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր
*Աննա Խաչատրյան, գիտությունների թեկնածու

## Տես նաև
* Կանաչուտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

*  Կանաչուտ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 
*  Կանաչուտ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Հայանիստ

**Հայանիստ**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզում, Մասիսի տարածաշրջանում, Մասիս քաղաքից 8 կմ հյուսիս-արևմուտք, մարզկենտրոնից գտնվում է 27 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Դոստլուղ, Կարակշլաղ, Զարազշլազ, Դոստլուգ անվանումները։ Հայանիստ վերանվանվել է 1991 թվականին։
Գյուղը տեղադրված է Հրազդան գետի աջ ափին, Միջին-արաքսյան գոգավորությունում։ Ծովի մակարդակից ունի 850 մ բարձրություն։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։

## Բնակչություն

1988-1989 թթ. հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների վատթարացման արդյունքում ազգային կազմը դառնում է միատարր, տեղի ադրբեջանցիները տեղափոխվում են Ադրբեջանի և Նախիջևանի հանրապետություններ։

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 490 տնտեսություն, դպրոց, մանկապարտեզ, կապի հանգույց, բուժկետ։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 374 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 231 հա։ Ունի պտղատու և խաղողի այգիներ։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ և ձկնաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Արոտավայրերը զբաղեցնում են 41 հա։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Տես նաև
* Հայանիստի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 
*  Հայանիստ 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Հովտաշատ

մինի|Խանութ Հովտաշատի կենտրոնում
**Հովտաշատ** (նախկին անվանումը՝ *Մեհմանդար*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Մասիսի տարածաշրջանում, Մասիս քաղաքից մոտ 8 կմ հյուսիս-արևելք, մարզկենտրոն Արտաշատ 32 կմ հեռավորության վրա։ Վերանվանվել է **Հովտաշատ** 1978 թվականի հունվարի 25-ին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Մեխմանդար, Մեհմանդար, Միհմանդար, Շալլու, Շոռլու, Մեհմանդար անվանումները։ Հովտաշատ է վերանվանվել 1978 թվականին։ Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում, Հրազդան և Արաքս գետերի միջագետքում։ Ծովի մակարդակից ունի 832 մ բարձրություն։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Հովտաշատի մշտական բնակչությունը կազմել է 3207, առկա բնակչությունը՝ 3139 մարդ։ Նախկինում եղել է ադրբեջանաբնակ։ Հովտաշատի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 1009 տնտեսություն, դպրոց, գրադարան։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 1035 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 784 հա։ Ունի պտղատու և խաղողի այգիներ, կազմելով 22 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ և ձկնաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, ինչպես նաև հացահատիկային և կերային կուլտուրաներ։ Արոտավայրերը զբաղեցնում են 102 հա, խոտհարքերը՝ 26 հա։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Տես նաև
* Հովտաշատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

*  Հովտաշատ 

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* էջը Արարատի մարզպետարանի կայքում 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Հնաբերդ (Արարատի մարզ)

**Հնաբերդ** (նախկին անվանումը՝ *Թոփրախկալա*),
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 5 կմ հյուսիս-արևելք։ **Հնաբերդ** է վերանվանվել 1949 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Գուրպանթեփե, Թորփախկալա, Թորփաղկալա, Կուրբանթափա, անվանումները։ Հնաբերդ է վերանվանվել 1949 թվականին։ Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում` Արաքս գետի հովտում։ Ծովի մակարդակից ունի 875 մ բարձրություն։

## Կլիմա
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5°C: Ամառը տևական է` մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները տափաստաններ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

Ունի արտեզյան աղբյուրներ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Հնաբերդի մշտական բնակչությունը կազմել է 611, առկա բնակչությունը՝ 589 մարդ։ Մինչև 1918-1920 թթ. եղել է բացառապես ադրբեջանաբնակ, այնուհետ ունեցել խառը հայ-ադրբեջանական բնակչություն։

Հնաբերդի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 140 տնտեսություն, նախակրթարան, դպրոց, գրադարան, բուժկետ։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է այգեգործությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 188 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես պտղատու և խաղողի այգիներ՝ կազմելով համապատասխանաբար 109 հա և 5 հա։ Վարելահողերը զբաղեցնում են մոտ 60 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Զբաղվում են կաթնատու անասնապահությամբ, թռչաբուծությամբ։

Արդյունաբերություն չունի։

## Տես նաև
* Հնաբերդի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Մակամորձու բորբոքում

մինի|Հասուն տղամարդու մակամորձի
**Մակամորձու բորբոքում**, էպիդիդիմիտ, լինում է ոչ առանձնահատուկ, առաջանում է ստաֆիլոկոկերով և ստրեպտոկոկերով ախտահարվելիս, և առանձնահատուկ՝ տուբերկուլոզային (առավել՝ հաճախ), գոնոռեային, բրուցելոզային, սիֆիլիսային։ Հարուցիչները թափանցում են մակամորձու մեջ սերմնատար ծորանով, օրինակ, գործիքային միջամտության դեպքում (միզապարկի կաթետերիզացում, միզապարկադիտում և այլն) կամ արյան միջոցով՝ գրիպի, անգինայի, բրուցելոզի, թոքաբորբի և այլնի ժամանակ։ Մակամորձու բորբոքումը ըստ կլինիկական ընթացքի լինում է սուր և քրոնիկական։ Սուրը զարգանում է բուռն, ամորձիների ախտահարված հատվածում առաջանում են ցավեր, որոնք ճառագայթվում են դեպի աճուկային և զստափոսային շրջանները։ Մարմնի ջերմությունը բարձրանում է 39-40&nbsp;°C, մակամորձին մեծանում է, դառնում պինդ, ցավոտ, ամորձու համապատասխան կեսը (երբեմն լրիվ) մեծանում է, մաշկը կորցնում է ծալքավորությունը, դառնում հարթ, գերարյունային։ Քրոնիկական մակամորձու բորբոքման դեպքում ինֆիլտրատը լրիվ չի ներծծվում, պարբերաբար տեղի է ունենում պրոցեսի սրացում, սակայն ցավերը և ջերմային ռեակցիան թույլ են արտահայտվում։ Բուժումը. հիմնական պատճառի վերացում։ Բարդությունները. երկկողմանի մակամորձու բորբոքումից հաճախ առաջանում է անպտղություն։

Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Տիգրան Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)

**Տիգրան Հովհաննիսյան** անուն ազգանունը կարող է վերաբերվել հետևյալ անձանց

* Տիգրան Հովհաննիսյան (երգիչ), սիրիահայ երգիչ
* Տիգրան Հովհաննիսյան (թարգմանիչ), հայ թարգմանիչ
* Տիգրան Հովհաննիսյան (ֆուտբոլիստ), հայ ֆուտբոլիստ
Մասիս (Արարատի մարզ)

**Մասիս** (նախկին անվանումը՝ *Թոխանշալու*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 5 կմ հյուսիս-արևմուտք։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Թոխանշալու անունը, 1945 թ. օգոստոսի 20-ին վերանվանվել է Մասիս։ Բնակիչների նախնիները այստեղ են եկել 1828-1829 թթ. Պարսկահայաստանի Խոյի և Սալմաստի գավառներից։

Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում, Հրազդան գետի հովտում։ Ծովի մակարդակից ունի 840 մ բարձրություն։

Գյուղի հարավային եզրին են գտնվում Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (19-րդ դ.) և Սուրբ Թադևոս Առաքյալ մատուռը (16-րդ դ.)։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 3-ից 5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է, մայիսից մինչև հոկտեմբեր օդի միջին ամսական ջերմություն 24-ից 26&nbsp;°C։ Հաճախ խորշակները վնասում են գյուղատնտեսությանը։ Տեղումները կազմում են 250 -300 մմ։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման հետևանքով դարձել են կուլտուր ոռոգելի լանդշաֆտի, համայնքը գտնվում է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Մասիսի մշտական բնակչությունը կազմել է 1370, առկա բնակչությունը՝ 1327 մարդ։ 1831 թվականից ի վեր բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիները գաղթել են Խոյի և Սալմաստի գյուղերից։

Մասիսի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատկերասրահ

Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին, գյուղ Մասիս (1).jpg|Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին


## Տես նաև
* Մասիս քաղաքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Ցոլակ Մահտեսյան

**Ցոլակ Ծաղոյի Մահտեսյան** (), հայ խորհրդային տնտեսագետ։ Տնտեսագիտության դոկտոր (1976), պրոֆեսոր (1977)։ ԽՄԿԿ անդամ 1952 թվականից։

## Կենսագրություն
1950 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը։ 1957-1963 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ԿՎՎ Երևանի վարչության պետ։ 1963-1975 թվականներին դասախոսել է Երևանի համալսարանում։ 1975 թվականին նշանակվել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի վիճակագրության ամբիոնի վարիչ։

Գիտական հետազոտությունները նվիրված են եղել ՀԽՍՀ-ում հասարակական ամբողջական արդյունքի և ազգային եկամտի արտադրության և օգտագործման խնդիրներին։

## Երկեր
* Հայկական ԽՍՀ հասարակական ամբողջական արդյունքի արտադրությունը և օգտագործումը, Երևան, 1973։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Մաներհայմի գիծ

[250px|մինի|Մաներհայմի գիծը [Ֆիննական ծոցից դեպի Լադոգա լիճ]]

**Մաներհայմի գիծ** (, ), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Խորհրդա-ֆիննական ռազմաճակատի (*«Ձմեռային պատերազմ»*, 1939-1940) գործողությունների ժամանակ Ֆինլանդիայի կողմից խորհրդային ներխուժման դեմ կառուցված սահմանային ամրությունների համակարգ Կարելյան պարանոցում։ Անվանումը ստացել է ֆինն մարշալ Կարլ Գուստավ Էմիլ Մաներհեյմի անունով։ Կառուցվել է 1927-1939 թվականներին։ Շինարարությունն ավարտվել է բելգիացի գեներալ Բադուի (մասնակցել է «Մաժինոյի գծի» կառուցմանը) ղեկավարությամբ։ Մաներհայմի գիծը ճակատի գծով ուներ 135 կմ լայնություն և 95 կմ խորություն։

Ռազմական գործողությունների ժամանակ խորհրդային զորքերը ճեղքեցին մաներհայմի գիծը։ Երկրորդ աշխարհամարտի հետագա փուլերում ֆիննական զորքերը մասամբ վերականգնեցին մաներհայմի գծի ամրությունները, սակայն 1944 թվականին խորհրդային զորքերը երկրորդ անգամ ճեղքեցին այն (վիբորգյան ուղղությամբ) և այնուհետև հիմնովին ոչնչացրին դրա պաշտպանական կառույցները։

## Անուն
Կառուցման սկզբնական փուլում՝ 1920-1924 թվականներին, ֆիննական մամուլը հաճախ այն անվանել է «Էնկելի գիծ»։ «Մաներհայմի գիծ» անվանումը հայտնվել է համալիրի ստեղծումից հետո՝ 1939 թվականի դեկտեմբերի ձմեռային խորհրդա-ֆիննական պատերազմի սկզբին, երբ ֆիննական զորքերը սկսեցին համառ պաշտպանությունը։ Դրանից առաջ աշնանը, մի խումբ արտասահմանցի լրագրողներ ժամանեցին՝ ծանոթանալու համալիրի ամրացման աշխատանքներին։ Այդ ժամանակ շատ է գրվել ֆրանսիական Մաժինոյի գիծի և գերմանական Զիգֆրիդի գիծի մասին։ Մաններհայմի նախկին օգնական Ակսելի Գալլեն-Կալլելաի որդին՝ Ջորմա Գալեն-Կալլելան, ով ուղեկցում էր լրագրողներին, զրույցի ընթացքում պաշտպանական կառույցների համալիրն անվանել է «Մաներհայմի գիծ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամրաշինական կառույցներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի պատերազմներ
Մանթաշյաններ

[250px|մինի|[Ալեքսանդր Մանթաշյանի հուշարձան (Երևան)|Ալեքսանդր Մանթաշյանի հուշարձանը Երևանում]]
**Մանթաշյաններ**, **Մանթաշեներ**, **Մանթաշովներ**, խոշոր նավթարդյունաբերողներ Հարավային Կովկասում, 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Թավրիզցի, ապա թիֆլիսաբնակ հայ առևտրական Հովհաննեսի որդի Ալեքսանդրը (1849-1911 թվականներ) հոր մահից (1878 թվական) հետո Բաքվում զբաղվել է նավթարդյունաբերությամբ։ Դարձել է «Թիֆլիսի առևտրական բանկ»-ի (մասնաճյուղեր է ունեցել Բաքվում և Բաթումում) գլխավոր բաժնետերը, 1899 թվականին՝ հիմնել «Ա. Մանթաշյանց և ընկերներ առևտրական տուն» բաժնետիրական ընկերությունը (կապիտալը 1899 թվականին՝ 22 մլն, 1914 թվականին՝ 30 միլիոն ռուբլի։ Ռուսական կառավարության հովանավորությամբ օտարերկրյա ընկերությունների հետ կատարել է մի շարք առևտրա-ֆինանսական գործարքներ և դարձել Ռուսաստանի մեծահարուստներից մեկը։

Կատեգորիա:Հայ գործարարներ
Կատեգորիա:Հայ մտավորական ընտանիքներ
Մրգանուշ

**Մրգանուշ** (նախկին անվանումը՝ *Զոհրաբլու*), Հայաստանի մայրաքաղաք Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից 12 կմ հյուսիս- արևելք։ **Մրգանուշ** է վերանվանվել 1945 թ. օգոստոսի 20-ին։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1873 թվականին։ Բնակիչների նախնիների մեծ մասը եկել են Պարսկահայաստանից՝ Խոյ և Սալմաստ գավառներից։ Նախկինում ունեցել է Զոհրաբլու, Զոհրաբլը, Զոհրաբլի, Զորբալու անվանումները։ Մրգանուշ վերանվանվել է 1945 թվականին։

Գյուղը տեղակայված է Արարատյան դաշտում, ծովի մակարդակից ունի 905 մ բարձրություն։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռը սկսվում է դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -15-ից -20&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատային են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր- ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքը ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Մրգանուշի մշտական բնակչությունը կազմել է 1101, առկա բնակչությունը՝ 1016 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 300 տնտեսություն, գրադարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, կապի հանգույց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացված ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 117 հա, որից վարելահող՝ 42 հա, պտուղ՝ 46 հա, խաղող՝29 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։

Գյուղում է գտնվում «Մրգանուշ» գինու-կոնյակի գործարանը։

## Տես նաև
* Մրգանուշի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1873 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Մանդատային տարածքներ

280px|մինի|Ազգերի լիգայի մանդատային տարածքների քարտեզ

**Մանդատային տերիտորիաներ**, Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի նախկին գաղութների և Օսմանյան Թուրքիայի որոշ տիրույթների ընդհանուր անվանումը, որոնք Ազգերի լիգայի մանդատով հանձնվել էին հաղթող պետությունների կառավարմանը։ Մանդատային համակարգով փաստորեն սահմանվում էր գաղութային տիրապետության նոր՝ քողարկված կարգ, հօգուտ Անգլիայի ու Ֆրանսիայի։ Ըստ Ազգերի լիգայի ստատուտի, Մանդատային տերիտորիաի մեջ ներառվող տերիտորիաները այս կամ այն պետության կառավարման էին հանձնվում, նկատի ունենալով, որ նրանք տվյալ պահին ի վիճակի չեն պետական իշխանությունն իրականացնել ինքնուրույն։ Մանդատային տերիտորիաները բաժանվում էին «Α», «В», «С» խմբերի։ «А» խմբի տերիտորիաներում ձևականորեն կազմակերպվում էին պետություններ՝ սեփական քաղաքացիությամբ և վարչական ապարատով։ Իրականում օրենսդրության, ներքին քաղաքականության և արտաքին հարաբերության բոլոր հարցերը, ընդհուպ մինչև լիակատար ինքնուրույնություն ստանալը, լուծում էր կառավարող՝ հանձնակատար պետությունը (Անգլիան՝ Իրաքում, Պաղեստինում, Անդրհորդանանում, Ֆրանսիան՝ Սիրիայում և Լիբանանում)։ «В» խմբի տերիտորիաներն անմիջականորեն կառավարում էր (որոշ պայմանների պահպանմամբ) հանձնակատար պետությունը (Կամերունի, Տոգոյի և Տանգանիկայի մի մասը՝ Մեծ Բրիտանիան, Կամերունի, Տոգոյի մի մասը՝ Ֆրանսիան, Ռուանդա-Ուրունդին՝ Բելգիան)։ «С» խմբի Մանդատային տերիտորիան ամբողջությամբ կառավարվում էր հանձնակատար պետության օրենքներով և համարվում այդ պետության բաղկացուցիչ մասը (Հարավ-Արեմտյան Աֆրիկա, Նոր Գվինեա, Արևմտյան Սամոա, Նաուրու, Կարոլինյան, Մարիանյան, Մարշալյան խաղաղօվկիանոսյան կղզիները)։ «В» և «С» խմբերի տերիտորիաներում հանձնակատար պետությունների իշխանությունն անսահմանափակ էր, չնայած ձևականորեն արգելվում էր ստրկավաճառությունը, զենքի և ալկոհոլի առեաուրը։ Մանդատային տերիտորիայում հանձնակատար պետությունները պարտավոր էին ապահովել խղճի ազաաություն, չկառուցել ռազմական բազաներ, չսովորեցնել հիմնական բնակչությանը ռազմական գործ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մանդատային կարգին փոխարինել է ՄԱԿ-ի միջազգային, խնամակայության համակարգը։ 

Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Սեդրակ Մանդինյան

**Սեդրակ Ավետի Մանդինյան** (, Թիֆլիս), հայ մանկավարժ, դերասան, հասարակական, գրական-թատերական գործիչ։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է Թիֆլիսում, Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում (1857-1863), Պետերբուրգի համալսարանում (1869), ապա՝ Գռթայի (Գերմանիա) ուսուցչական սեմինարիայում, Հայդելբերգի, Լայպցիգի և Վիեննայի համալսարաններում։ Խորացել է մանկավարժական և հոգեբանական գիտություններում։ 1864-1868 թվականներին աշխատել է Թիֆլիսի հայկական թատրոնում, Գևորգ Չմշկյանի, Միհրդատ Ամրիկյանի հետ շրջագայել Շուշիում, Ալեքսանդրապոլում և Երևանում (1865)։ 1879-1880 թվականներին եղել է Թիֆլիսի Հայոց դերասանական մշտական խմբի դերասան ու ռեժիսոր։ Որպես տեսուչ աշխատել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում (1874-1878), դասավանդել՝ Շուշիի թեմական դպրոցներում։ 1881-1900 թվականներին (ընդհատումով) եղել է էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի մանկավարժության և հոգեբանության դասատու։ Մանդինյանը զբաղվել է դիդակտիկայի հարցերի ուսումնասիրությամբ, կարևորել դպրոցականի տարիքային և հոգեկան զարգացման առանձնահատկությունները, հանդես է եկել սխոլաստիկ մանկավարժության դեմ։ Գրել է կրթությանն ու դաստիարակությանը նվիրված մոտ 200 հոդված։ Կազմել է «Դպրոցական սահմանադրություն» (1875), «Նահապետական ու հայրենի աշխարհ» (1878), «Ազգային ընտանեկան աշխարհ» (1880), «Համառոտ մանկավարժություն» (1878), «Կյանքի հանգամանքների համեմատ թվաբանություն» (1881), «Ռուսաց լեզվի դասատվության եղանակ» (1886), «Ռուսերենի տարրական քրեստոմատիա հայերի համար» (1906) և բազմաթիվ այլ դասագրքեր ու ձեռնարկներ։ Գրախոսել է Ռեթեոս Պերպերյանի, Սմբատ Շահազիզի, Հովհաննես Հովհաննիսյանի, Ղազարոս Աղայանի, Հովհաննես Թումանյանի և ուրիշների գրքերը։ Կատարել է թարգմանություններ։

## Գրականություն
* Դանիելյան Ա., Սեդրակ Մանդինյան, Երևան, 1964։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Գրական գործիչներ
Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ
Մանգըշլակ

**Մանգըշլակ** (), թերակղզի Կասպից ծովի արևելյան ափին, Ղազախստանի Հանրապետությունում։

Կասպից ծովի մակարդակի իջնելու և Կոմսոմոլեց ծոցի մեծ մասի ցամաքելու կապակցությամբ ձևափոխվում է մանգըշլակի թերակղզային դիրքը։ Հիմնական մասը կազմում են Մանգըսթաու լեռները (առավելագույն բարձրությունը՝ 556 մ, Բեսշոկի լեռ)։ Թերակղզու արևմուտքում է գտնվում Տյուբ-Կարագան սարավանդանման թերակղզին, հարավում՝ Մանգըշլակ սարավանդը՝ Կարագիե (-132 մ) և Կաունդի (-57 մ) աղուտային իջվածքներով, հյուսիսում՝ Բուզաչի ցածրադիր թերակղզին։ Մանգըշլակում տիրապետում են անապատային լանդշաֆտները։ Կան նավթահանքեր։

Կատեգորիա:Ղազախստանի թերակղզիներ
Կատեգորիա:Կասպից ծով