Վարք Մաշտոցի (Սերո Խանզադյան)

«**Վարք Մաշտոցի**», հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի գրողների միության անդամ Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, որը զետեղված է «Վարք հարանց» շարքում։ Գրվել է 1962 թվականին։

## Գնահատական
«Վարք հարանց» վերնագիրը կրող շարքի յուրաքանչյուր պատմվածք սկսվում է մերօրյա մի դրվագով, որի հոգևոր ակունքը բանահյուսական ենթաշերտերով կապվում է պատմական իրադրության հետ: Մերօրյա կերպարների (Առաքել, Հակոբ, Դետ Նավասարդ նախահայրը) նույն անուններով ապրել է Մաշտոցի ժամանակներում: Մաշտոցի կերպարը («Լույսը հնձանից», «Կամուրջը», «Վարք Մաշտոցի») պատմվածքներում մերօրյա այն հոգևոր կռվանն է, որ կամուրջ է կապում ազգային կեցության «ծայրերի»` գալիքի և ներկայի միջև: Մաշտոցի կերպարն իրական զուգորդումներում ներկայացված է կենդանի, հյութեղ, ժողովրդի կյանքով ու ճակատագրով անմիջական մտահոգվող, հեռատես, պայծառ մի դեմք, որ տեսնում է վաղվա օրը: Ահա նրա հղած պատգամը, որն իր էպիկական բովանդակությամբ խանզադյանական աշխարհի միասնականությունն է արտահայտում ամբողջության մեջ. «Ես գիր տվի ձեզ, որ լույս ունենաք ձեր տանն ու հոգում: Բայց կմարի լույսը, եթե մոռանանք սուրն ու սուր բռնելու գործը: Սուրն ու գիրը ձեզ պաշտպան, հիշեցեք»:  16 պատմվածքից կազմված շարքի առաջին չորս պատումի՝ «Լույսը հնձանից», «Կամուրջը», «Խոսում է մագաղաթի պատառիկը», «Վարք Մաշտոցի», նյութը հայոց 5-րդ դարից է: Առանցքային կերպարը Մաշտոցն է, որ հեղինակի գաղափարադրույթների ամբողջական խտացումն է, նաև շարքի պատմականությունն է ապահովում: Վերոնշյալ պատումները շաղկապված են կերպարային, սյուժետային, գաղափարական համակարգերով: Հնձանը, որ հեթանոսական բարքերի խտացումն է, կլուսավորվի Մաշտոցի գրերով և ուսմունքով («Լույսը հնձանից»), կկամրջվեն երկու
տարբեր քաղաքակրթություններ՝ հեթանոսական և քրիստոնեական («Կամուրջը»), կստեղծվի մերը, սեփականը՝ գիր, գրականություն, լեզու («Խոսում է մագաղաթի պատառիկը»), ու կհավերժվի մեր ընթացքը՝ որպես ազգ, որպես պետություն՝ ազատ, անկախ, ինքնիշխան («Վարք Մաշտոցի»): «Կամուրջ» պատմվածքում Ս. Խանզադյանը Մեսրոպ Մաշտոցին ներկայացնում է մարդկանց հետ ունեցած առօրյա հարաբերություններում՝ ընդգծելով նրա բարձր արժանիքները, հասարակ մարդկանց հետ շփվելու, հաղորդակցվելու պատրաստակամությունը:Դարերի, անհիշելի ժամանակների հոլովույթում միասնանում են հայի ստեղծագործ միտքը՝ մեսրոպյան «Այբն ու Բենը», ու շինարար ոգին՝ Նավասարդի կառուցած կամուրջը՝ որպես ժողովրդի գոյատևման խորհրդանիշներ։

## Սյուժե
Հակոբ ուսուցիչը կանգնել էր լեռան գլխին։ Նրան հենց այդպես անվանում էին Հակոբ ուսուցիչ։ «Նրան այդպես է անվանում առաջին անգամ ձեռքը գիրք վերցրած, դպրոց եկած մանկիկը՝ գրպանում կոտրած գունավոր մատիտ ու նոր կաղաղահան ընկույզ,  և նրա հայրը, որ հիմա այգեգործ է, իսկ երեսուն տարի առաջ նույն ճամփով առաջին անգամ դպրոց էր եկել և հոնի հյութից կարմրած, ընկույզի խեժից ճաքճքած շրթունքներով գիրկապ արել առաջին տառաշարը»։ Գեղջուկ մանկիկը թաց ընկույզի խեժից սևացած մատը քաշել է «Սա մուկ է» գրերի տակով իր տատի լեզվով ասել էր՝ սա մոկըն ա․․․ Ամեն տարի այդպես շարունակվել էր, լեռան բռի չեչաքարը հղկվել, դարձել է շենքի նախշ։ Հակոբ ուսուցիչը կախարդված նայում է լեռնաշխարհի հրաշքներին, ուզում է ճախրել արծվի նման, թվում է՝ կարող է հասնել Մասիսի ձյուներին։ Ճգնարանը ժայռեղեն է, անփակ դռնակով՝ առջևը ծաղիկներով՝ կապուտաչ, խատուտիկ, մանուշակ՝ մելանագույն թերթիկներով, դեղին բծերով։ Այս ծաղիկները եղել են նույնիսկ, երբ այդ ճգնարանը չի եղել։ Ուսուցիչը մանուկներին ցույց տվեց Մաշտոցի ճգնարանը։ «Ժայռափոր մի նեղ խուց, դռան սրբազան քարերին մամուռ, դռնակից գլուխը դեպի արևը երկարած ձներբուկի մի վտիտ, երկար ցողուն, քարի ճեղքում անծեղիկի լքված բույն և․․․ և գրեր»։ Հակոբ ուսուցիչը նայում էր քարերի մամռոտ, բայց չմեռած գրերին ու շշնջում առաջին ուսուցչի առաջին քերթվածքը․ «Որ անապական քոյով զորությամբ, Պահեցիր զուսուցյալսն ի քեզ, սուրբ զմանկունս․․․»։ Մանուկները լուռ ունկնդրում էին նոր երգին, որն իրենց անծանոթ էր։ Աղջիկներից մեկը իր զրնգուն ձայնով ասաց, որ այդտեղից երևում է գրեթե ողջ Հայաստանը՝ Մասիսը, Արագածը, Արաքսը․․․ Հակոբ ուսուցիչը նայում է շիկացած աղջկան, ով ծաղկել էր հարսնացուի պես, և հիշում է մի հին զրույց, որ Շողակաթ անունով մի աղջիկ Գիժ աղբյուրից ջուր էր բերել ճգնարանի միակ բնակիչին՝ Մաշտոցին։ Մաշտոցը կանգնած էր ճգնարանի առջև։ Ծաղիկների մեջ կանգնած էր մի աղջիկ՝ երկարաճիտք, կանաչ կոշիկներով, կարմիր զգեստով ու սևմուր մազերով, Շողակաթը կանաչի է նման։ Աղջիկն ասում է, որ վաղն էլ նրա համար ջուր կտանի, իսկ Մաշտոցը պատասխանում է, որ եթե սրտից է թող բերի։ Ապա գնաց։ Գնաց լեռնալանջի ամենաշքեղ ծաղիկը։ Մաշտոցը նայեց նրա նայած աշխարհին ու շշնջաց․ «Փրկյա ՜ և ըզմեզ, Օգնյա՜ ի նեղության մերում․․․»։ Նախորդ քերթվածի շարունակությունն էր, որը ծնվեց Շողակաթի գնալուց հետո։ Առավոտյան Շողակաթը գնաց Հակոբի հետ։ Մաշտոցը նայում է նրանց։ Մտածում էր՝ լինեի՜ն․․․ զավակներ լինեի՜ն։ Հացից թոնրի բույր էր գալիս և բարի ձեռքերի բույր, խորոված կերով, գինի խմեց։ Վերցրեց մագաղաթի պատառիկը։ Լսեցին նրա քերթվածքները։ Շողակաթը հարցրեց, թե թարգմանված են թե ոչ, Մաշտոցը պատասխանեց, որ սա արդեն մերն է։ Շողակաթն ու Հակոբը լսեցին ու հիացան այդ քերթվածով։ Գրեցին իրենց սովորած տառերը։ Մի օր էլ Հակոբն ասաց, որ եկող շաբաթ իր հարսանիքն է, որ ուսուցիչը գնա հարսանիքին։ Պատասխանում է, որ կգնա Հակոբի ու Շողակաթի ուրախությանը։ Հակոբը տեղեկացրեց, որ վաղը ջուր չեն բերելու, քանի որ ուխտի պետք է գնան, Մաշտոցը հարցրեց ուխտի Ծիծ արձանին, Հակոբը չհերքեց, Մաշտոցը մռայլվեց․ դա հին պաշտանունքն է։ Հակոբը արդարանալով ասաց, դե ժողովուրդ են։ Մաշտոցը բարին մաղթեց նրանց և ճանապարհեց, ասաց, որ շաբաթ օրը կգնա նրանց պսակին։ Առավոտյան լույսի շող ընկավ ճգնարան, ճգնավորը դուրս եկավ։ Արեգակից ծուխ տեսավ, հետո տեղեկացավ, որ պարսիկ զինվորները Ծիծ արձան ուխտի գնացած աղջիկներին առևանգել են, հարցնում է՝ Շողակաթին էլ, հաստատում են, որ բոլորին են տարել։ Հոգևոր հագուստը ճնշում էր նախկին զինվորականին։ Մոլեգնեց, կրակցեց նա։ Զենք առավ Դետ Նավասարդից ու իջան Երասխի անցքերը։ Տեսնում են Ծիծ արձանի շուրջը լցված դիակների մեջ նաև Հակոբի դիակը, ով քաջաբար պաշտպանել էր հարսնացուին։ Չիջավ ձիուց առաջ անցավ կատաղի հասավ զինված շինականներին, հասան առևանգիչներին, կոտորեցին, ջարդեցին շատ կատաղի։ Կռիվը կարճ տևեց շինականներից ընկան կռվում, ոչ մի պարսիկ անպատիժ չմնաց, ամենքը ստացան իրենց արժանի պատիժը։ Երեսը ջրով զովացնելուց հետո Մաշտոցը ասաց շինականներին, որ եթե իրենք մոռանան սուրն ու սուր բռնելու գործը կմարի այն լույսը, որը նա տվել էր գրի միջոցով։ Շողակաթը սև շորեր հագավ, ինչպես միանձնուհի և գնաց գյուղերը՝ աղջիկներին գիր սովորեցնելու։ Ճգնարանից այն կողմ Կովակոչի լեռն է՝ հազար տարվա նահատակների շիրիմով, Գիժ աղբյուրը, որտեղից Շողակաթը ջուր է տանում Մաշտոցին․․․ Քարերի վրա մնում են գրերը՝ հողմահար և մամռոտած, բայց որ հողմը կարողություն ունի մաշելու անմահությունը․․․

## Կերպարներ
* Շողակաթ,
* Մեսրոպ Մաշտոց
* Հակոբ ուսուցիչ

## Տես նաև
* Լույսը հնձանից
* Խոսում է մագաղաթի պատառիկը
* Կամուրջը
* Ամիրդովլաթ՝ որդի Եղիայի
* Հայրենի կարգավ

## Արտաքին հղումներ
* https://lsel65.blogspot.com/2016/11/blog-post_28.html
* https://www.youtube.com/watch?v=_4N_wYJye-k&t=256s
* https://www.facebook.com/permalink.php/?story_fbid=1415476495462932&id=953245801686006&locale=hy_AM

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1955 գրքեր