open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շոգենավ

մինի|աջից|RMS Տիտանիկ ապրիլի 10-ին 1912 թ.
**Շոգենավ**, շոգեմեքենայով կամ շոգետուրբինով շարժման մեջ դրվող ինքնագնաց նավ։ Առաջին շոգենավը նախագծել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Դենի Պապենը 1690 թվականին, սակայն շոգենավերի կառուցումը և փորձարկումը սկսվեց ավելի ուշ՝ Ջ․ Ուատտի շոգեմեքենայի ստեղծման հետ։ 1807 թվականին Ռ․ Ֆուլտոնը կառուցեց «Քլերմոնտ» գետային շոգենավը, որն իր առաջին ուղերթը կատարեց Հուդզոն գետով՝ Նյու Յորքից մինչև Օլբանի (մոտ 9 Կմ/ժ արագությամբ)։ Ռուսաստանում առաջին շոգենավը «Ելիզավետա» նավն էր (1815), որը երթևեկում էր Պետերբուրգից Կրոնշտադ։ Ատլանտյան օվկիանոսն առաջինն անցավ «Սավաննա» ամերիկյան շոգենավը (1819), որը, թեև հանդերձված էր շոգեմեքենայով և կողային թիանիվներով, ճանապարհի մեծ մասն անցավ բաց առագաստներով։ 1838-ին անգլիական, «Սիրիուս» անվավոր շոգենավը, Ատլանտյան օվկիանոսն անցավ առանց առագաստների։ XIX դ․ 40-ական թթ․ թիապտուտակների կիրառումը զգալիորեն բարձրացրեց շոգենավի լողունակությունը։ XX դ․ սկզբին պտուտակային շոգենավերի զարգացմամբ առագաստանավերը գրեթե լիովին դուրս մղվեցին։ Արդի շոգենավերը հիմնականում հանդերձված են շոգետուրբիններով։

Կատեգորիա:Տրանսպորտի տեսակներ
Հարմոնիկ ֆունկցիա

**Հարմոնիկ ֆունկցիա**, n փոփոխականի (n\leqslant 2) ֆունկցիա, որը որևէ տիրույթում անընդհատ է իր առաջին և երկրորդ կարգի մասնակի ածանցյալների հետ և բավարարում է Լապլասի հավասարմանը՝ 
:{\vartriangle}u=\frac{\delta^2{u}}{{\delta}t^0}

Ֆիզիկայի և մեխանիկայի շատ հարցերում դիտարկվող երևույթների վիճակները (եթե վերջիններս կախված են կետի դիրքից և ոչ ժամանակից, օրինակ, հավասարակշռություն, կարգավորված շարժում) ներկայացվում են կետի կոորդինատների հարմոնիկ ֆունկցիայով։ Օրինակ, ձգող զանգվածներ չպարունակող տիրույթում ձգողության ուժերի պոտենցիալը, էլեկտրական լիցքեր չպարունակող տիրույթում հաստատուն էլեկտրական դաշտի պոտենցիալը հարմոնիկ ֆունկցիաներ են։ x և y երկու փոփոխականի հարմոնիկ ֆունկցիաները սերտ կապված են \xi=x+iy փոփոխականի f(\xi) անալիտիկ ֆունկցիաների հետ։ Յուրաքանչյուր այդպիսի հարմոնիկ ֆունկցիա որևէ f(\xi) ֆունկցիայի իրական կամ կեղծ մասն է և ընդհակառակը, յուրաքանչյուր անալիտիկ ֆունկցիայի իրական և կեղծ մասերը հարմոնիկ ֆունկցիաներ են։ Հարմոնիկ ֆունկցիաների տեսության առավել կարևոր խնդիրներից են եզրային խնդիրները։

Կատեգորիա:Դիֆերենցիալ հավասարումներ
Կատեգորիա:Ֆունկցիաների տեսակներ
Կատեգորիա:Հարմոնիկ անալիզ
Հիպերսթեն

**Հիպերսթեն** (Fe, Mg)2[Si_2 O_6]։ Պարունակում է ավելի քան 14% FeO։ Բյուրեղագիտական համակարգը ռոմբային է, բյուրեղները՝ պրիզմաձև։ Գույնը՝ կանաչ, գորշ սև։ Կարծրությունը՝ 5-6, խտությանը՝ 3300-3500 կգ/մ3։ Հիմքային մագմատիկ ապարների ապար կազմող միներալ է։

Կատեգորիա:Միներալներ
Հիպերլիցք

**Հիպերլիցք** (< հիպեր... և լիցք), ուժեղ փոխազդող տարրական մասնիկների՝ հադրոնների բնութագրերից մեկը, որ հավասար է բարիոնային լիցքի և տարօրինակության գումարին։

Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Շոգեքարշ

մինի|Մարդատար շոգեքարշ
**Շոգեքարշ**, շոգեմեքենայով շարժման մեջ դրվող լոկոմոտիվ։ Հիմնական տարրերն են շոգեկաթսան, շոգեմեքենան, էկիպաժը և տենդերը։ Կաթսայի հնոցում վառելիքի այրման ջերմությունը հաղորդվում է կաթսայի ջրին, որը վերածվում է գոլորշու։ Շոգեմեքենան ջերմային էներգիան փոխակերպում է շոգեգլաններում մխոցի շարժման մեխանիկական էներգիայի։ Շուռտվիկա-շարժաթևային մեխանիզմի միջոցով այդ շարժումը փոխանցվում է շարժվող անիվներին։ Շոգեքարշի էկիպաժը բաղկացած է շրջանակից, որի վրա տեղադրվում են կաթսան ու մեքենան, և ընթացային մասից։ Տենդերում սովորաբար պահում են ջրի և քսանյութի պաշարները։ Ըստ անվածրի լայնության տարբերում են լայնածիր և նեղծիր շոգեքարշեր, ըստ սպասարկվող շարժակազմի տեսակի՝ գնացքային (մարդատար և բեռնատար) և մաներային։ Առաջին շոգեքարշերը ստեղծվել են Մեծ Բրիտանիայում՝ 1803 թվականին Ռ․ Թրևիթիկի կողմից և 1814 թվականին Ջ․ Սթեֆենսոնի կողմից։ Ռուսաստանում առաջին շոգեքարշը ստեղծել են Ե․ Ա․ և Մ․ Ե․ Չերեպանովները 1833 թվականին։

Կատեգորիա:Տրանսպորտի տեսակներ
Կատեգորիա:Բրիտանական հայտնագործություններ
Էդ Հարիս

**Էդվարդ Ալեն Հարիս** (անգլ.` *Edward Allen Harris*, ), ամերիկացի դերասան, սցենարիստ և կինոռեժիսոր։ Հանդիսատեսին առավել հայտնի է «Ժայռը», «Ապոլլոն-13», «Թրումանի շոուն», «Պոլլոք», «Մի բռնության պատմություն», «Ռադիո», «Գրավիտացիա» և այլ ֆիլմերից։

Երեք անգամ առաջադրվել է Օսկար մրցանակի՝ «լավագույն երկրորդ պլանի տղամարդու դերակատարման» անվանակարգում՝ «Ապոլոն-13», «Թրուման շոու» և «Ժամեր» ֆիլմերում կատարած դերակատարման համար, ինչպես նաև մեկ անգամ առաջադրվել է «լավագույն դերասանի» անվանակարգում՝ «Պոլլոկ» ֆիլմի դերակատարման համար։

2006 թվականին ցուցադրված Հայոց ցեղասպանություն ամերիկյան փաստավավերագրական ֆիլմի կարդացողներից է։

1983 թվականից ամուսնացած է դերասանուհի Էմի Մեդիգանի հետ, նրանք ունեն մեկ աղջիկ` Լիլի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1950 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Հոկտեմբերյան մարտեր (1934)

[մինի|[Իսպանիայի քաղաքացիական գվարդիայի ուժերը դատապարտյալների հետ]]

**1934-ի հեղափոխություն** (), 1934 թվականին տեղի ունեցած հեղափոխական ելույթներ Իսպանիայի երկրորդ հանրապետությունում։ Առիթը պահպանողական ՍԷԴԱ (*Անկախ աջերի իսպանական համադաշնություն*) կազմակերպության երեք անդամների կառավարության մեջ մտցնելն էր (հոկտեմբերի 4-ին)։ Ի պատասխան, երկրում հայտարարվեց համընդհանուր քաղաքական գործադուլ, որն առանձին շրջաններում վերաճեց զինված ապստամբության։ Մարտերի գլխավոր կենտրոններ դարձան Մադրիդը, Կատալոնիան, Բիսկայան, Վալենսիան, Լեոնը, Աստուրիան։ Հոկտեմբերի 6-9-ին ելույթները ճնշվեցին Իսպանիայի բոլոր մարզերում, բացառությամբ Աստուրիայի, որտեղ, ի տարբերություն երկրի մյուս մարզերի, ստեղծվել էր միասնական ճակատ՝ կոմունիստների, սոցիալիստների, անարխիստների մասնակցությամբ, կազմակերպվել էին հեղափոխական կոմիտեներ տեղերում և նահանգային կոմիտե՝ ընդհանուր ղեկավարության համար, ու 20 000-անոց բանակ։

Ապստամբների դեմ հանվեցին օտարերկրյա լեգիոն և մարոկկոյական զորամասեր, ապստամբները պարտվեցին։

Պաշտոնական տվյալներով, հոկտեմբերյան մարտերի ժամանակ սպանվեց 1500–2000։ Հետագայում բռնաճնշումների ենթարկվեց մոտ 30 000 մարդ։

Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի երկրորդ հանրապետություն
Կատեգորիա:1934 Իսպանիայում
Լիա Սաֆարյան

**Լիա Սամվելի Սաֆարյան** (), հայ ճարտարապետ։

ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, վաստակավոր ճարտարապետ Սամվել Սաֆարյանի դուստրն է, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ Սպարտակ Խաչիկյանի կինը։

## Կենսագրություն
1957 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

Համահեղինակների հետ Սաֆարյանի նախագծերով կառուցվել են՝ 
*ՀՀ ԳԱԱ հումանիտար գիտությունների ինստիտուտների շենքը Երևանում, 1972
*Օպտիկա-մեխանիկական լաբորատորիան Աշտարակում, 1972
*Կինեմատոգրաֆիստների ստեղծագործական տան քոթեջները Դիլիջանում, 1984
*«Օլգինկա» դպրոցական ճամբարը Տուապսեում, 1972
*Հոսպիտալ Մոգադիշոյում (Սոմալի), 1972

Հեղինակ է էսսեների՝ 
*«Կարո Հալաբյան»
*«Սամվել Սաֆարյան»
*«Մակաբե Մանուելյան»
*«Սպարտակ Կնտեղցյան»
*«Հայաստանի ճարտարապետների միություն։ Պատմության էջեր» ժողովածու, 1989
*Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամների համառոտ կենսագրական «Ճարտարապետ» տեղեկագիրք, 1998 (բոլորը՝ ռուսերեն)

Տարվա լավագույն կառույց համամիութենական ստուգատեսի դափնեկիր է (1984)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1932 ծնունդներ
Կատեգորիա:2000 մահեր
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ կին ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի ճարտարապետների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հունվարի 20 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 27 ծնունդներ
Հոկտեմբերյան զինված ապստամբություն Պետրոգրադում (1917)

[250px|մինի|[Ձմեռային պալատի պաշարումը (դրվագ 1927 թվականին նկարահանված «Հոկտեմբեր» համր ֆիլմից)]]
**Հոկտեմբերյան զինված ապստամբություն Պետրոգրադում** (), Հոկտեմբերյան հեղափոխության շրջանում Վլադիմիր Լենինի գլխավորությամբ բոլշևիկների կողմից կազմակերպած զինված ապստամբություն Պետրոգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) 1917 թվականի հոկտեմբեր 24-25 (նոյեմբեր 6-7)-ին։ Իրականացրել են Կարմիր գվարդիայի ուժերը, Պետրոգրադի կայազորի զինվորները և Բալթիական նավատորմի նավաստիները։

Ապստամբության հետևանքով Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունը լուծարվեց և հաստատվեց խորհրդային ռեժիմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Հողի ռեակցիա

**Հողի ռեակցիա**, հողի ֆիզիկա-քիմիական հատկություն, որը ֆունկցիոնալորեն կապված է հողի պինդ և հեղուկ մասերի N^+ և OH^- իոնների հետ։ Եթե հողում գերակշռում են N^+ իոնները, ապա հողի ռեակցիա թթվային է, իսկ OH^- իոնները՝ հիմնային, հավասարության դեպքում՝ չեզոք։

Հողի ռեակցիան էական նշանակություն ունի հողմահարման արգասիքների միգրացիայի ժամանակ Fe, Mn, Sr, Cu, տարրերի միացությունների միգրացման ունակությունն աճում է թթվային միջավայրում, իսկ Si և Al տարրերի միացություններինը՝ հիմնայինում։ Հողի ռեակցիան ազդում է բույսերի կենսագործունեության վրա։ Շատ բույսեր տուժում են H^+ և A^{+13} իոնների մեծ կոնցենտրացիայից, դրա համար էլ թթու հողերը անհրաժեշտ է կրացնել։ Ուժեղ հիմնային հողերը (ալկալի հողեր, սոդային աղուտներ), որոնք բնութագրվում են OH^- իոնների բարձր կոնցենտրացիայով և անստրուկտուրայնությամբ, նպաստավոր չեն բույսերի աճման և զարգացման համար։ Գիպսացումը, օրգանական պարարտացման հետ, չեզոքացնում է հիմնային ռեակցիան և բարելավում է հողի ագրոնոմիական հատկությունները։ Հողի ռեակցիայի քանակական գնահատման համար օգտագործվում են տարբեր ցուցանիշներ՝ հողի սուսպենզիայի pH~~-ը ջրում կամ KCl~~-ի լուծույթում, տիտրված թթվայնությունը կամ հիմնայնությունը։

Կատեգորիա:Հողագիտություն
Էլեն Ֆայն

**Էլեն Ֆայն** (, ), ամերիկացի սոցիոլոգ և քաղաքագետ, պրոֆեսոր, 1987 թվականին դարձել է Ցեղասպանության հետազոտության ինստիտուտի (ԱՄՆ) գործադիր տնօրեն։ Նա չորս գրքերի և մենագրությունների հեղինակ և խմբագիր է, միջազգային անվտանգության ծրագրի (Հարվարդի համալսարան) նախկին աշխատակից, ինչպես նաև Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցիացիայի հիմնադիր և նրա առաջին նախագահը։

Էլեն Ֆայնի ուսումնասիրությունները վերաբերում են հիմնականում ցեղասպանությանը, մարդու իրավունքներին, հավաքական բռնության և այլ հարցերի։ Իր աշխատություններում ցեղասպանության հիմնախնղիրը քննարկել է միջազգային հարաբերությունների և իրավունքի տեսանկյունից։ Մի շարք հոդվածներում տվել է 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության և Գերմանիայում ֆաշիզմի տարիներին հրեաների ջարդերի համեմատական վերլուծությունը։ Մասնակցել է ցեղասպանությանը նվիրված մի շարք միջազգային կոնֆերանսների, մասնավորապես Օքսֆորդի համալսարանում (Մեծ Բրիտանիա) կայացած կոնֆերանսում վճռական քննադատության է ենթարկել թուրք ներկայացուցչի հաղորդումը, որը ժխտում էր Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության փաստը։

## Մատենագիտություն
* *Genocide Watch*, 1992.
* *Genocide: A Sociological Perspective*, 1993
* *Accounting for Genocide*, 1979
* *Human Rights and Wrongs*, 2007

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կանայք
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքագետներ
Հոկտեմբերյան աղանդերային

**«Հոկտեմբերյան աղանդերային**», սպիտակ աղանդերային տեսակավոր գինի։ Մշակվում է 1969 թվականից, Հոկտեմբերյանի գինու գործարանում, «Գառան դմակ» սորտի խաղողից (24 տոկոս ոչ ցածր շաքարայնությամբ)։ Թնդությունը 15 ծավալ է, շաքարայնությունը՝ 5 գ/մ։ «Հոկտեմբերյան աղանդերային» ունի մուգ թեյի գույն, մարմնեղ է, հարմոնիկ։ Հնացման ընդհանուր ժամկետը՝ 2 տարի։ Համամիութենական և միջազգային մրցույթներում ու համտեսներում «Հոկտեմբերյան աղանդերային»-ին շնորհվել է մեկ ոսկե մեդալ։

Կատեգորիա:Գինեգործությունը Հայաստանում
Հոկտեմբեր (ժողովածու)

**«Հոկտեմբեր»**, խորհրդային շրջանի գրական-գեղարվեստական ժողովածու (տարեկան 2—3 համար)։ Հանդիսացել է Վրաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի հայկական մասնաճյուղի օրգանը։ Խմբագիր՝ Վ. Արյան։ Լույս է տեսել 1927 թ.-ին, 1930—1933 թթ.-ին, Թիֆլիսում։ Տպագրել է արձակ և չափածո գործեր, բանասիրական, տեսական-քննադատական, հասարակական-քաղաքական հոդվածներ։ Հրատարակել է Շիրվանզադեի, Նար-Դոսի, Հ. Հակոբյանի, Մ. Պետրոսյանի, Մ. Ավետիսյանի, Գ. Կալաթի, Բ. Հայկի և ուրիշների ստեղծագործությունները։

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական հանդեսներ
Հոկտեմբերյան զինված ապստամբություն Մոսկվայում (1917)

մինի|Հրետանային գնդակոծումների պատճառով վնասված Փոքր Նիկոլաևյան պալատը

**Հոկտեմբերյան զինված ապստամբություն Մոսկվայում** (), Հոկտեմբերյան հեղափոխության շրջանում բոլշևիկների կողմից կազմակերպած զինված ապստամբություն Մոսկվայում 1917 թվականի հոկտեմբերի 25—նոյեմբերի 2 (նոյեմբերի 7—15)-ին։

Ավարտվեց քաղաքում խորհրդային իշխանության հաստատումով։

Որոշ պատմաբաններ մոսկովյան մարտերը գնահատում են որպես Ռուսաստանում քաղաքացիական պատերազմի սկիզբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1917 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Հուկի օրենք

**Հուկի օրենք**, առաձգական մարմնի լարվածային վիճակի և դեֆորմացիայի միջև կապ հաստատող հիմնական օրենք։ Սահմանել է Ռոբերտ Հուկը 1660 թվականին։

Ձողի ձգման կամ սեղմման պարզագույն դեպքում ձողի {\vartriangle}l բացարձակ երկարացումը (կարճացումը) ուղիղ համեմատական է P ձգող (սեղմող) ուժին, այսինքն՝ :{\vartriangle}l=kP,

որտեղ
: K=\frac{l}{ES}

(l-ը ձողի երկարությունն է, S-ը՝ լայնական հատվածքի մակերեսը, E-ն՝ առաձգականության մոդուլը)։

Հուկի օրենքը հարմար է ներկայացնել նաև 
:{\sigma}={\Epsilon}{\varepsilon}

տեսքով, որտեղ {\sigma}=\frac{P}{S}-ը նորմալ լարումն է, {\varepsilon}=\frac{\vartriangle l}{l}-ը ձողի հարաբերական երկարացումը (կարճացումը)։

Սահքի դեպքում Հուկի օրենքը գրվում է 
:{\tau}=G{\gamma}

տեսքով, որտեղ {\tau}-ն շոշափող լարումն է, {\gamma}-ն՝ սահքը, G-ն՝ սահքի մոդուլը։ Սահքի դեպքում շոշափող լարումն ուղիղ համեմատական է սահքին։

## Ընդհանրացված Հուկի օրենք
Ընդհանրացված Հուկի օրենքը կամայական մարմնի համար պնդում է, որ դիտարկվող կետի շրջակայքում լարվածային վիճակը որոշող 6 մեծությունները գծայնորեն արտահայտվում են դեֆորմացիան որոշող 6 մեծությամբ։ Այդ առնչություններում համեմատականության գործակիցները կոչվում են առաձգականության մոդուլներ։ Անիզոտրոպ մարմիններում, օրինակ, բյուրեղներում, առաձգականության մոդուլները տարբեր ուղղություններով տարբեր են։ Այդ պատճառով պինդ մարմնի առաձգական հատկություններն ընդհանուր դեպքում բնութագրվում են 21 առաձգական հաստատուններով։ Իզոտոպ մարմինների համար անկախ առաձգական հաստատունները երկուսն են։

Հուկի օրենքը խախտվում է, երբ որոշ լարումներ (կամ դեֆորմացիաներ) հասնում են սահմանային արժեքների և մարմինն անցնում է առաձգական-պլաստիկ վիճակի։

Հուկի օրենքն կառուցվածքների և կոնստրուկցիաների ամրությունն ու դեֆորմացիաները հաշվարկելու հիմնական առնչությունն է։

Կատեգորիա:Հոծ միջավայրերի մեխանիկա
Կատեգորիա:Առանձգականության տեսություն
Պասկուալ Օհանյան

**Պասկուալ Օհանյան** (), հայ իրավաբան, պատմաբան։

## Կենսագրություն
1959 թվականին ավարտել է Բուենոս Այրեսի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Աշխատել է որպես ուսուցիչ, 1975-82 թվականներին եղել է ՀԲԸՄ Մարի Մանուկյան կրթական հաստատության տնօրենը։ Իսպաներենով հրատարակել է «Հայկական հարցը և միջազգային հարաբերությունները» հիմնարար աշխատությունը (1975 և 1982 թվականներին լույս են տեսել 1-2-րդ հատորները, ընդգրկում են 1839-1914 թվականների ժամանակաշրջանը, 3-րդ հատորն ընդգրկում 11914-17 թթ.), որում Օհանյանը, տարբեր լեզուներով բազմաթիվ վավերագրերի և ուսումնասիրությունների հիման վրա, շարադրում է հայ ժողովրդի վիճակը XIX-XX դարերում և նրա ազգային-ազատագրական պայքարն իր անկախության վերականգնման համար, ցույց տալիս աշխարհի առաջատար երկրների բացասական դերը հայկական հարցի արդարացի լուծման գործում։

Օհանյանը հրատարակել է նաև «Թուրքիան՝ ցեղասպան պետություն» աշխատության 1-ին հատորը (1986, իսպաներեն), որն ընդգրկում է հայերի ցեղասպանությունը հավաստող 524 փաստաթուղթ՝ թարգմանված հայերեն, թուրքերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն լեզուներից։

## Երկեր
* La Cuestion Аrmenia у las Relaciones Internacionales, t. 1, 2, 3, 4, 5, 6 Buenos-Aires, 1975, 1982, 1989, 1994, 2005, 2010։
* Turquia, Estado Genocida. 1915-1923, 1. 1, Buenos Aires, 1986 (չի շարունակվել)։

Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:1932 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բուենոս Այրեսի համալսարանի շրջանավարտներ
Հողաբուրգեր

250px|մինի|Հին Խնձորեսկ
**Հողաբուրգեր**, մինչև 10—15մ բարձրությամբ նեղ, կոնաձև գոյացումներ։ Կազմված են սառցադաշտային նստվածքներից (մորեններից), որոնք ավարտվում են խոշոր վալուններով ու բեկորներով։ Հողաբուրգերը գոյանում են չտեսակավորված մորենային զանգվածների լվացման հետևանքով։

Կատեգորիա:Ռելիեֆի տեսակներ
Ոսկանապատ (վերլուծաբանական կենտրոն)

**Ոսկանապատ** (), հայկական վերլուծաբանական կենտրոն, որը զբաղվում է հակահայկական քարոզչության դեմ պայքարով։ Կենտրոնի ղեկավարն է Լևոն Մելիք-Շահնազարյանը։

Վերլուծական կենտրոնը ունի ավելի քանի չորս տասնյակ անդամ, որոնց թվում են՝ անդամներ Հայաստանից, Ֆրանսիաից, Արգենտինաից, ԱՄՆ-ից, Կանադաից և Ռուսաստանից

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վերլուծական կենտրոնի լրատվական կայք:
* Էջը Ֆեյսբուք սոցիալական կայքում:

Կատեգորիա:Հայաստանի վերլուծաբանական կենտրոններ
Կատեգորիա:Պատմության խեղաթյուրումն Ադրբեջանում
Հոկտեմբեր-նոյեմբեր (տարեգիրք)

**«Հոկտեմբեր-նոյեմբեր»**, գրականության, արվեստի, գիտության և տնտեսության տարեգիրք։ Լույս է տեսել 1932-ին, Երևանում։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Եղիշե Չարենց, խմբագիրներ՝ Ակսել Բակունց, Ե. Չուբար։ Ծանոթացրել է Ալեքսանդր Շիրվանզադեի, Հ. Հակոբյանի, Ավետիք Իսահակյանի, 
Նար-Դոսի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Ստեփան Զորյանի, Գուրգեն Մահարու և հայ խորհրդային մյուս գրողների ստեղծագործություններին, ներկայացրել հայ մյուս դասականներին «Հոկտեմբեր-Նոյեմբեր» տարեգրքի շապիկը (Խաչատուր Աբովյան, Միքայել Նալբանդյան, Հ. Թումանյան, Միսակ Մեծարենց և ուրիշներ)։ Խորհրդային Հայաստանի կերպարվեստի, թատրոնի, կինոյի, ճարտարապետության մասին հոդվածներով, հանդես են եկել Ա. Թամանյանը, Մ. Արուտչյանը, Ս. Մելիքսեթյանը, Դ. Դզնունին և ուրիշներ։ Տարեգիրքը կարևոր տեղ Է հատկացրել Հայաստանի տնտեսության նվաճումներին։

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Զուլում

**«Զուլում»** (թուրք.՝ *zulum*&nbsp;-&nbsp;ճնշում, բռնություն, բռնատիրություն), Օսմանյան Թուրքիայում սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի (1878-1909) բռնապետական կառավարման անվանումը գրականության մեջ։ Այդ շրջանի Թուրքիայում վերացվեցին սահմանադրական կարգի սաղմերը, հաստատվեց երկրի հասարակաքաղաքական և մշակութային զարգացումն արգելակող բռնության ու ահաբեկչության ռազմաոստիկանական վարչակարգ։ ոըուու Պետական ապարատում տիրում էր կաշառակերությունն ու գանձագողությունը։ Ամենաչնչին կասկածի դեպքում ձերբակալվում, աքսորվում և գլխատվում էին մարդիկ։ «Զուլումն» արտահայտվեց նաև պանիսլամիզմի ուժեղացմամբ։ Կազմակերպվեցին ազգային փոքրամասնությունների, հատկապես հայերի, զանգվածային կոտորածներ (1894-96 թթ.)։ «Զուլումի» քաղաքականությունն անցկացնելիս Աբդուլ Համիդը հենվում էր խոշոր ֆեոդալների և, մասնավորապես, ոչ թուրք ծագում ունեցող (քուրդ, ալբանացի, չերքեզ, արաբ) բեկերի ու նրանց շուրջը համախմբված աշիրեթների վրա։ «Զուլումի» վարչակարգը ուժեղացնում է դժգոհությունը բնակչության ամենատարբեր խավերում, որից էլ օգտվում են երիտթուրքերը և հեղաշրջման միջոցով վերջ տալիս համիդյան տիրակալությանը։

Կատեգորիա:Հայկական հարց
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն
Հոհենցոլերններ

**Հոհենցոլերններ**,   նախկին գերմանացի արքայազների, կուրֆյուրստների, թագավորների և կայսրերի տոհմ, որոնք կառավարել են Հոհենցոլեռն, Բրանդենբուրգում, Պրուսիայում, Գերմանական կայսրությունում և Ռումինիայում։ Այս ընտանիքը ծնունդ է առել Սվաբիայի Հեխինգեն քաղաքից 11-րդ դարում և իր անունը ստացել է Հոհենցոլեռն ամրոցից։ Հոհենցոլերների մասին առաջին հիշատակումները եղել են 1061 թվականին։

Հոհենցոլերների ընտանիքը բաժանված էր երկու ճյուղի կաթոլիկ Սվեբական ճյուղ և բողոքական Ֆրանկոնյան ճյուղ, որը հետագայում դարձավ Բրանդենբուրգ-Պրուսական ճյուղ։ Սվեբական ճյուղի ներկայացուցիչները ղեկավարում էին Հոհենցոլերն-Հեղինգեն և Հոհենցոլերն-Սիգմարինգեն իշխանությունները մինչև 1849 թվականը և ղեկավարում էին Ռումինիան 1866-ից 1947 թվականներին։ Ֆրանկոնյան ճյուղի ներկայացուցիչները դարձան Բրանդենբուրգի մարգրաֆներ 1415 թվականին և Պրուսիայի դքսեր 1525 թվականին։

Բրանդենբուգի մարգրաֆությունը և Պրոսիայի դքսությունը միավորվեցին 1618 թվականին և կոչվեցին Բրանդենբուրգ-Պրուսիա։ Պրուսիայի թագավորությունը հիմնադրվեց 1701 թվականին՝ առաջնորդելով Գերմանիայի վերամիավորումը և կազմավորելով Գերմանական կայսրությունը 1871 թվականին, որի կայսր դարձավ Հոհենցոլերների ընտանիքի անդամը, որը միաժամանակ Պրուսիայի թագավորն էր։

Գերմանիայի պարտություն Առաջին համաշխարհային պատերազմում 1918 թվականին բերեց Գերմանական հեղափոխության։ Հոհենցոլերները գահընկեց եղան և հիմնադրվեց Վայմարյան հանրապետությունը` այսպիսով վերջ դնելով միապետության Գերմանիայում։ Պրուսիայի արքայազն Գեորգ Ֆրիդրիխը Հոհենցոլերների Ֆրանկոնյան ճյուղի ներկայիս առաջնորդն է, իսկ Կառլ Ֆրիդրիխ Սվեբական ճյուղի առաջնորդն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպական թագավորական ընտանիքներ
Կատեգորիա:Հոհենցոլերններ
Ոսկանապատ (այլ կիրառումներ)

**Ոսկանապատ** եզրը կարող ա վերաբերվել.
* Ոսկանապատ, գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Գյոյգյոլի շրջանում։
* Ոսկանապատ, հայկական վերլուծաբանական կենտրոն։
Վերին Արտաշատ

**Վերին Արտաշատ**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատ քաղաքի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից 6 կմ հյուսիս արևելք։

## Պատմություն
1828 թվականին ներգաղթելով Պարսկաստանի Խոյի, Սալմաստի և Ուրմիայի գավառներից՝ մոտ 29 - 30 տնտեսություն փայաջուկցիներ Մասիսի դեմ դիմաց Դվինի փլատակների մերձակայքում հիմնեցին մի գյուղ, որն անվանեցին Արդաշատ, հետագայում Արտաշատ։ Գյուղը Արտաշատ է կոչվել 115 տարի, այնուհետև մայրաքաղաք Արտաշատից տարբերելու համար վերանվանեցին Վերին Արտաշատ։

## Կլիման
Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում. ծովի մակարդակից 900 մ բարձրության վրա։ Կլիման չոր է, խիստ ցամաքային։ Ձմեռները սկսում են դեկտեմբերի կեսերին, իսկ հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 3-ից - 5&nbsp;°C սահմաններում։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից - 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը 42&nbsp;°C։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Վերին Արտաշատի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
[մինի|[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Վերին Արտաշատ)]]
2014 թվականի տվյալներով Վերին Արտաշատն Արարատի մարզի խոշոր համայնքներից է։ Ունի 1204 տնտեսություն, 4760 բնակիչ։ Համայնքի բնակիչները զբաղվում են խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացված ճյուղը խաղողագործությունն է։ Բնակիչներն աճեցնում են հայկական խաղողի բոլոր տեսակները։

Համայնքն ունի 596 հա հողատարածք, որից տնամերձ է հատկացվել 130 հա, վարձակալական հողերին՝ 53 հա, սեփականաշնորհվել է 413 հա։

Գյուղի պատմության ընթացքում Վերին Արտաշատը տվել է բազմաթիվ հայտնի մարդիկ՝ 28 գիտությունների թեկնածու, 6 դոկտոր-պրոֆեսոր, 2 գեներալ, մեկը՝ հրետանու գեներալ՝ Կարապետ Հախնազարյանը և իրավագիտության գեներալ՝ Հրաչիկ Բադալյանը, 96 գյուղատնտես, որոնց թվում աչքի է ընկել Ֆեդյա Իսրայելյանը, 92 ինժեներներ, 90-ից ավելի բժիշկ, ավելի քան 400 ուսուցիչ, 70 անասնաբույժ, բազմաթիվ անվանի արհեստագործ վարպետներ, դարբիններ, Զավեն - Վազգեն եղբայրները։

Համայնքն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ, բուժամբուլատորիա, կապի բաժանմունք, արվեստի դպրոց՝ իր բոլոր բաժիններով, գինու գործարան։ Գյուղում գործում է նաև հոգևոր առաջնորդարանը՝ 19-րդ դարում կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Տեր Դավիթ Կյուրեղյանի առաջնորդությամբ եկեղեցում կատարվում են բոլոր ծիսական տոնակատարությունները։ Վերջին տարիներին Վարազդատ Սիմոնյանի միջոցներով կառուցվել է նաև գյուղի 2-րդ եկեղեցին։

Բարձր մակարդակի վրա է գտնվում երիտասարդների կրթության և դաստիարակության գործը։

Համայնքի հիմնախնդիրների մեջ կարևորվում է ոռոգման ջրի հիմնախնդիրը և գյուղամիջյան ճանապարհների վերանորոգումը։
մինի|Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին

## Վերին Արտաշատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ
* Գերեզմանոց, 19 դ
* Եկեղեցի, 19 դ
* Հուշաղբյուր՝ Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին, 1948
* Հուշաղբյուր՝ Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին, 1975
* Հուշարձան Յակով Սվերդլովի, 1959
* Մշակույթի տուն, 1957

## Տես նաև
* Վերին Արտաշատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ
* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Վերին Արտաշատ)
* Մշակույթի տուն (Վերին Արտաշատ, Արարատի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարանի կայք 

Կատեգորիա:1828 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Սրահ

**Սրահ**, երկարավուն, ծածկված լուսառատ շինություն, շենքի մաս, որի երկայնական պատերից մեկին սովորաբար փոխարինում են առանձին կանգնած հենարաններ՝ սյուներ, կամարաշար, մույթեր ևն։ Լինում է նախամուտքի, նախադահլիճի, գավթի ձևով։ XVI դ․ 1-ին կեսին, հատկապես բարոկկոյի շրջանում, եվրոպական պալատային ճարտարապետության մեջ առաջացել է սրահի նոր տիպ՝ ընդարձակ դահլիճ (երկայնական պատերից մեկում լայն պատուհանների անընդհատ շարքով), որտեղ ցուցադրվել են գեղարվեստական հավաքածուներ, հնագիտական արժեքներ՝ փաստորեն ծնունդ տալով պատկերասրահ, ցուցասրահ կառույցներին։ Սրահը ճարտարապետական հորինվածքում կարևոր գործառնական տարր է։ Տարածված տիպը սյունազարդ սրահն է՝ սյունասրահը, որը լայն տարածում է գտել Հին Արևելքի և անտիկ աշխարհի ճարտարապետության մեջ, շենքերի ճակատներում և ներքին բակերի շուրջը՝ առաջ բերելով բազմազան տիպեր և հորինվածքներ (պերիպտեր, պրոստիլ, պրոպիլեյներ, ատրիում, պերիստիլ ևն)։ Սյունասրահներով են լուծված Վերածննդի, մահմեդական ևն բազմաթիվ կառույցներ։ Ինքնատիպ են XVIII–XIX դդ․ ռուսական ճարտարապետությունում, հատկապես պալատական և դաստակերտային շենքերում, կիրառված սրահների օրինակները։ Հայաստանում սյունասրահի նախօրինակները կիրառվել են դեռևս ուրարտական շրջանում՝ Էրեբունի, Թեյշեբաինի, հետագա պաշտամունքային (Գառնի) և պալատական կառույցներում։ Փայտաշեն սյունասրահները կազմել են հայկական ժողովրդական ճարտարապետության անբաժանելի մասը։ Դրանց քարաշեն տարբերակները զարդարել են միջնադարյան, հատկապես վաղ շրջանի (IV–VII դդ․) պաշտամունքային [Թանահատ, Կառնուտ, Գառնի, Երերույք, Դվին, Տեկոր, Օձուն ևն, որոնցում սրահները «ապաշխար Ողաց կայանի կոչումը ունեին»․ (Թ․ Թորամանյան)] և պալատական (Դվին, Զվարթնոց, Արուճ ևն) կառույցները։ V դ․ սրահների գոյության մասին է հավաստում նաև Ղազար Փարպեցին («Պատմութիւն Հայոց եւ Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան», Տփղիս, 1904, էջ 178); Հայկական ճարտարապետության մեջ սրահ–տաղավարների յուրահատուկ տիպ են կազմում միջնադարյան աղբյուրները (Հաղպատ, Սանահին, Տաթև)։ Սրահների կիրառությունը տարածում է գտել նաև XVII –XIX դդ․, երբ դրանք կցվել են գոյություն ունեցող եկեղեցիներին (Գայանե, Հռիփսիմե) կամ կառուցվել նորերի հետ (Մուղնի, Շողակաթ, Տաթևի Մեծ անապատի Ս․ Աստվածածին)։ Սրահները լայնորեն կիրառվում են ժամանակակից բնակելի (սրահային տիպի տներ) և հասարակական շենքերում։ 

Կատեգորիա:Ներսակողմ
Էդիկ Զոհրաբյան

**Էդիկ Արտեմի Զոհրաբյան** ( 1939, մայիսի 5, Բաղաբուրջ, Կապանի շրջան - 2013, հունիսի 21, Երևան), հայ պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր (1987), պրոֆեսոր (1988)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կապան քաղաքի Բաղաբուրջ բանավանում 1939 թթ.:Ավարտել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետը (1967)։ Աշխատությունները հիմնականում նվիրված են խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին Հայաստանի միջազգային դրության լուսաբանմանը։ «Սովետական Ռուսաստանը և հայ-թուրքական հարաբերությունները 1920-1922 թթ.» (1979) գրքում քննարկվում է Թուրքիայի և խորհրդային Ռուսաստանի քաղաքականությունը Հայաստանի նկատմամբ, հանգամանորեն տրված են Մոսկվայի
1919-1921 թվականների ռուս-թուրքական կոնֆերանսների ընթացքը և որոշումները. 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի վերլուծությունը։ 1993 թվականին հիմնադրել է Միջազգային հարաբերությունների ամբիոնը և եղել է առաջին ամբիոնի վարիչը։ 1998 թվականին հիմնադրել է Միջազգային Հարաբերությունների ֆակուլտետը և եղել է առաջին դեկանը [1998-2008]: 2008թ․-2013թ․ եղել է Միջազգային Հարաբերությունների ամբիոնի վարիչ։

Աշխատությունները վերաբերում են հայ դիվանագիտության պատմության նորագույն շրջանին, հատկապես 1918-1922 թթ. հայ-թուրքական, հայ-իրանական հարաբերություններին, Շարուրի դաշտի և Նախիջևան գավառի հայաթափության և Հայաստանից անջատման հիմնահարցերին, ինչպես նաև եվրոպական որոշ երկրների հետ Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերին։ Ունի նաև հայ-իրանական հարաբերություններին նվիրված «Սովետական Ռուսաստանը և հայ-իրանական հարաբերությունները (1920-1922 թթ.)» (1985) մենագրությունը։ Ուսումնասիրել է նաև խորհրդային Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերը Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի մի շարք երկրների հետ մինչև ԽՍՀՄ կազմավորումը։

## Երկերի մատենագիտություն
* Սովետական Ռուսաստանը և հայ–թուրքական հարաբերությունները (1920–1922 թթ.), Երևան, 1979, 344 էջ։
* Սովետական Ռուսաստանը և հայ–իրանական հարաբերությունները (1920–1922 թթ.), Երևան, 1985, 336 էջ։
* 1920 թվականի թուրք–հայկական պատերազմը և տերությունները, Երևան, 1997, 366 էջ։
* Ազգամիջյան կռիվները Երևանի նահանգում 1918 թվականին, Երևան, 2000, 146 էջ։
* Նախիջևանյան հիմնախնդիրը և Հայաստանի «դաշնակիցները» (1918 թ. դեկտեմբեր – 1920 թ. ապրիլ), Երևան, 2002, 266 էջ։
* Հայոց պատմության թեստային առաջադրանքների ժողովածու (Նոր շրջան), Երևան, 2009, 160 էջ։
* Նախիջևանյան հիմնահարցը (1920 թ. մայիս - 1921 թ. հոկտեմբեր), Երևան, 2010, 428 էջ։
* «Шарур-Нахиджеван в 1918-19 гг..(История геноцида нахиджеванских армян)» մենագրությունը 2012։

## Պարգևներ
* Մովսես Խորենացու մեդալ (2009)։

## Գրականություն
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատ. 2, Երևան, 1995, էջ 200։
* Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 1, Երևան, 2005։ 
* Երևանի պետական համալսարանի 90-ամյա պատմության ֆակուլտետը, խմբ. Էդիկ Գ. Մինասյան, Երևան, 2009, էջ 190։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Հայ ազնվականների միություն

**Հայ ազնվականների միություն** հասարակական կազմակերպություն (հակիրճ՝ ՀԱՄ ՀԿ), հասարակական կազմակերպություն Հայաստանում։ Միության ղեկավարն է պրոֆեսոր, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, Գևորգ Փիրումյանը։

## Պատմություն
Միությունը հիմնադրվել է 1992 թվականի հոկտեմբերին և գրանցվել է Հայաստանի արդարադատության նախարարության կողմից որպես հասարակական կազմակերպույթուն։

ՀԱՄ ՀԿ-ի անդամ կարող է դառնալ «հին կամ նոր հայկական ազնվական հարստությունների ներկայացուցիչներ», ինչպես նաև օտար երկրների ազնվական տիտղոսակիրները անկախ բնակության վայրից, քաղաքական և կրոնական համոզմունքներից, տարիքից և սեռից։

«Հայ ազնվականների միությունը» ունի հիմնադրամ, որտեղ հավաքված են և շարունակվում են հավաքվել պահպանված փաստաթղթեր, գրքեր, նկարներ և արժեքավոր իրեր։ Միության կազմում գործում է տոհմաբանական հետազոտական խումբ։

## Արտաքին հղումներ
* Հայ ազնվականների միություն ՀԿ-ի մասին տեղեկատվություն bvahan.com կայքում: 

Կատեգորիա:Հայաստանի հասարակական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:1992 հիմնադրումներ Հայաստանում
Զմյուռնիայի աղետ (1922)

**Զմյուռնիայի աղետ** (հայտնի է նաև՝ **Զմյուռնիայի կոտորած**, **Զմյուռնիայի մեծ հրդեհ**), Զմյուռնիայի (Իզմիր) հույն և հայ խաղաղ բնակչության կոտորածը թուրքական զորքերի կողմից՝ 1919-1922 թվականների հույն-թուրքական պատերազմի ժամանակ, որը սկսվեց 1922 թվականի սեպտեմբերի 9-ին։

## Դեպքերի ընթացքը
Թուրքիայի քեմալական կառավարության զորքերը, ստանալով մեծ տերությունների և հատկապես Խորհրդային Ռուսաստանի նյութական, ռազմական, քաղաքական և բարոյական օգնությունն ու աջակցությունը, պատերազմի ընթացքում պարտության մատնեցին Փոքր Ասիայի խորքերը թափանցած և հին Հունական տարածքներն ազատագրած հունական զորքերին, իսկ 1922 թվականի սեպտեմբերի 9-ին ներխուժեցին Զմյուռնիա ու թուրքական խաժամուժ զանգվածի հետ սկսեցին հույն և հայ խաղաղ բնակչության կոտորածն ու ունեցվածքի թալանը։

## Հայերի կոտորածը Զմյուռնիայում
Այդ ժամանակ Զմյուռնիայում գտնվող զորավար Թորգոմը ընդհանուր խառնաշփոթի մեջ ի վիճակի չի լինում կազմակերպել բնիկ հայերի և Զմյուռնիայում հաստատված մեծ թվով հայ գաղթականների ինքնապաշտպանությունը։ Կոտորածից խուսափելու համար հազարավոր հայեր ապաստանեցին Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու տարածքում։ Սեպտեմբերի 13-ին քաղաքում ծայր առավ վիթխարի հրդեհ, որը քեմալականների ձեռքի գործն էր (ըստ թուրք և խորհրդային պատմաբանների պնդման՝ քաղաքը հրդեհել են նահանջող հույները)։ Հրդեհի հետևանքով այրվեցին ավելի քան 50 հազար տուն, 24 եկեղեցի, 28 դպրոց, բանկեր, հյուպատոսարաններ, հիվանդանոցներ։ Քրիստոնյաների կոտորածը կատարվեց ոչ միայն քաղաքում, այլև ծովափին. եվրոպական մարտանավերի անձնակազմերի աչքի առաջ, ովքեր ի շահ քաղաքականության, ոչինչ չարեցին զոհերին փրկելու համար։ Զմյուռնիայում որպես թղթակից գտնվող ամերիկացի գրող էռնեստ Հեմինգուեյը մռայլ գույներով է նկարագրում թուրքերի գործողությունները քրիստոնյաների նկատմամբ։ Թուրքերը կոտորեցին նաև Զմյուռնիայի շրջակա տարածքների հույներին և հայերին, ինչպես նաև ջրասույզ արեցին այն նավերը, որոնց վրա ապաստանել էին բազմաթիվ փրկվածներ։ Կոտորածներից փրկվեցին սակավաթիվ հույներ և հայեր, որոնց հունական կառավարությունը նավերով տեղափոխեց Հունաստան։ Կոտորածը թուրքական կառավարության կազմակերպած ցեղասպանության ակտ էր հույն և հայ ժողովուրդների նկատմամբ։

## Գրականություն
* Housepian М., «The Smyrna Affair», N. Y., 1971.

## Տես նաև
* Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)

Կատեգորիա:Հայկական հարց
Կատեգորիա:Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Հույների ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:1922 թվականն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Թուրքիայի անկախության պատերազմ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության ջարդեր
Կուռ Թարխանյան

**Կուռ Թարխանյան**, (), հայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչ, առաջին համաշխարհային պատերազմի՝ ռուսական բանակի սպա, Հայաստանի առաջին հանրապետության զինված ուժերի սպա։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի Զինվորական վարժարանը։ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ որպես ռուսական բանակի սպա կռվել է գերմանական ճակատում, վիրավորվել է, ապա իր խնդրանքով փոխադրվել Կովկասյան ճակատ, մասնակցել (1917-1918 թվականներին) Բաղեշի, Խնուսի և Ալաշկերտի ճակատամարտերին։ Հայաստանի շրջանում եղել է Դրոյի օգնականներից, մասնակցել է Սուրմալուի և Բաշ-Ապարանի ճակատամարտերին, այնուհետև հայ-վրացական պատերազմի (1918) ժամանակ կրկին վիրավորվել։ Դրոյի հրամանով 1918 թվականին զբաղեցնրել է Դսեղ-Քոլագերան-Ղաչաղան գիծը։ Այնուհետև մասնակցել է Զանգեզուրում բոլշևիկների դեմ պայքարին։ 1920 թվականին պարգևատրվել է Սուրբ Վարդան զորավար շքանշանով։ 1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբության ժամանակ եղել է Կոտայքի շրջանի ուժերի հրամանատարը։ Փետրվարի 18-ին ապստամբ ուժերը Կուռո Թարխանյանի և Բաշգառնեցի Մարտիրոսի գլխավորությամբ մտել են Երևան։ Հայրենիքի փրկության կոմիտեի իշխանության օրոք նշանակվել է հայկական բանակի ընդհանուր պետ։ Ապստամբության պարտությունից հետո անցել է Եվրոպա, հաստատվել Բուխարեստում։

Մահացել է 1944 թվականին 48 տարեկան հասակում ծանր հիվանդությունից Բուխարեստում, Ռումինիա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

Կատեգորիա:1896 ծնունդներ
Կատեգորիա:1944 մահեր
Կատեգորիա:Բուխարեստ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Շուշի քաղաքում ծնվածներ
Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Բջնի)

**Բջնի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի**, գտնվում է Հայաստանի Կոտայքի մարզի Բջնի գյուղի արևելյան մասում, բլրի գագաթին։

## Պատմություն
Բջնիի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին սրբատաշ տուֆից գմբեթավոր խաչաձե եկեղեցի է, կառուցվել է 7-րդ դարում։ Իր արտակարգ փոքր չափերի հետևանքով (Հայաստանի նույնատիպ հուշարձաններից ամենափոքրն է) կոնստրուկցիաները խիստ պարզեցված են՝ յուրատեսակ տրոմպներն անմիջապես դրված են գմբեթակիր կամարներին, որոնք և ծածկում են
չափազանց կարճ խաչթևերը։ Արևելյան խաչթևը ներսից կիսաշրջանաձև է։ Ութնիստ թմբուկը ավարտվում է վեղարավոր գմբեթով։ Լուսամուտն արևմուտքից է։ Ճակատների
հարդարանքը՝ մեծաչափ ելուստով, մի մասը մշակված պայտաձև կամարախորշիկներով քիվերն են, միակ մուտքը բացվում է արևմտյան խաչթևում։

Վերանորոգվել է 1970 թվականին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Բջնիի սուրբ Սարգիս (4).JPG
Պատկեր:Բջնիի սուրբ Սարգիս (1).JPG
Պատկեր:Բջնիի սուրբ Սարգիս (3).JPG
Պատկեր:Բջնիի Ս․ Սարգիս եկեղեցի.JPG
Պատկեր:Saint Sargis Bjni.JPG
Պատկեր:Բջնիի սուրբ Սարգիս (5).jpg
Պատկեր:Բջնիի սուրբ Սարգիս (6).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:7-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կոտայքի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Հրազդանի շրջան
Լևոն Վարդան

**Լևոն Վարդան** (*Լևոն Մովսեսի Բեդիրյան*), (), գրող, պատմաբան։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Հալեպ քոլեջում։ Ավարտել է Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի պատմության բաժանմունքը (1962)։ 1952 թվականից դասավանդել է Լիբանանի տարբեր դպրոցներում ու բուհերում։ Միաժամանակ աշխատակցել է սփյուռքահայ պարբերական մամուլին։ Հայոց ցեղասպանությանն են նվիրված «Հայկական Տասնհինգը և հայերու լքեալ գոյքերը» (1970), «Ժամանակագրութիւն հայկական Տասնհինգի, 1915—1923» (1975), «Թող թուրքը խօսի» (1975) աշխատությունները։ Գրել է նաև գեղարվեստական ու գրականագիտական գործեր։ Լևոն Վարդանի գեղարվեստական ստեղծագործություններից հրատարակված են՝ «Գիրք Մենուասի» (1959), «Փիւնիկեան ափերուն վրայ» (1960), «Ինքներգութիւն» (1968), «Ի խորոց սրտի» (1982), «Հին հին բաներ» (1997) և «Մարդեր ճամբու մայթերէն» (1999), «Կրկին հեծութիւն» (1996) և «Վարուժնագիր» (2001) բանաստեղծական եւ արձակ գործերը։ Գրականագիտական երկերի շարքին են դասվում «Ֆրանսահայ արձակը» (1968) և «Մուշեղ Իշխան արձակագիրը» (1986) աշխատությունները։

## Երկերը
*Վարդան Լեւոն «Գիրք Մենուասի», Պէյրութ, 1959։
*Վարդան Լեւոն «Փիւնիկեան ափերուն վրայ», Պէյրութ, 1960։
*Վարդան Լեւոն «Ֆրանսահայ արձակը», Պէյրութ, 1968։
*Վարդան Լեւոն «Ինքներգութիւն», Պէյրութ, 1968։
*Վարդան Լեւոն «Հայկական տասնհինգը եւ հայերու լքեալ գոյքերը», Պէյրութ, 1970, 344 էջ։
*Վարդան Լեւոն «Թող թուրքը խօսի», Պէյրութ, 1975, 144 էջ։
*Վարդան Լեւոն «Ժամանակագրութիւն հայկական տասնհինգին. 1915-1923», Պէյրութ, 1975, 312 էջ։
*Վարդան Լեւոն «Ի խորոց սրտի», Պէյրութ, 1982։
*Վարդան Լեւոն «Մուշեղ Իշխան արձակագիրը», Պէյրութ, 1986։
*Վարդան Լեւոն «Կրկին հեծութիւն», Պէյրութ, 1996։
*Վարդան Լեւոն «Հին հին բաներ», Պէյրութ, 1997։
*Վարդան Լեւոն «Արեւմտահայութիւնը տնտեսական յարաբերութւններու ճամբուն վրայ», Պէյրութ, 1998, 255 էջ։
*Վարդան Լեւոն «Հայկական տասնհինգը թրքական մատենագիտութեան եւ մամուլին մէջ եւ մենք», Պէյրութ, 1998, 257 էջ։
*Վարդան Լեւոն «Մարդեր ճամբու մայթերէն», Պէյրութ, 1999։
*Վարդան Լեւոն «Վարուժնագիր», Պէյրութ, 2001։

## Ընտանիք
1967 թ. ամուսնացել է Վեհանուշ Միլիտոնյանի հետ։ Ունեցել են մեկ որդի՝ Վարուժան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Արամ Կարամանուկյան

**Արամ Հակոբի Կարամանուկյան** (արևմտահայերեն՝ *Արամ Գարամանուկեան*, ), սիրիական բանակի հայազգի գեներալ-լեյտենատ, իրավաբան։

Մեծ եղեռնից հետո ընտանիքով հաստատվել է Հալեպում։ 1934 թվականին ավարտել է ֆրանսիական բանակի սիրիական գնդերի համար սպաներ պատրաստող Դամասկոսի զինվորական դպրոցի հրետանային բաժինը։ 1938 թվականին մասնագիտության մեջ հմտանալու նպատակով ուղարկվել է Ֆրանսիա, 1945 թվականին ընդունվել է Փարիզի ֆրանսիական բանակի բարձրագույն ռազմական հաստատությունը։ 1946 թվականին Սիրիայի անկախության ձեռքբերումից հետո մասնակցել է սիրիական ազգային բանակի կազմավորմանը։ 1948 թվականին Իսրայելի դեմ պատերազմում եղել է հրետանային գնդի հրամանատար, 1949–1957 թվականներին՝ սիրիական բանակի հրետանու ընդհանուր հրամանատարը։ 1957 թվական նշանակվել է Սիրիայի ռազմական կցորդ ԱՄՆ-ում։ 1964 թվականից հետևել է իրավունքի դասընթացների Բեյրութի ֆրանսիական, ապա Փարիզի համալսարաններում, 1972 թվականին ստացել է իրավունքի դոկտորի գիտական աստիճան։ 1978 թվականին ֆրանսերեն լեզվով լույս տեսած «Օտարականները և զինվորական ծառայությունը» գրքի գլուխներից մեկը նվիրել է Հայկական լեգեոնի պատմությանը՝ օգտագործելով նորահայտ փաստաթղթեր և նյութեր։

## Երկեր
* Հայկական լեգեոնը պատմական իրասական ու քաղաքական հարցերու յոյսին տակ եւ վաւերագրեր, Բեյրույթ, 1974։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
Կատեգորիա:Սիրիահայ գեներալ-լեյտենանտներ
Հալիդե Էդիբ

**Հալիդե Էդիբ Ադըվար** (, , ), թուրք գրող, մշակութային և հասարակական գործիչ։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ մասնակցել է հայ որբերի մահմեդականացմանը և թուրքացմանը։

## Գործունեություն
1908 թվականից՝ երիտթուրքական «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության գործուն քարոզիչներից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) ժամանակ Սիրիայում Ջեմալ փաշայի հանձնարարությամբ ղեկավարել է որբանոցների ստեղծման աշխատանքը։

1920-ական թվականներին շրջագայել է ԱՄՆ-ի խոշորագույն քաղաքներում։ Ամերիկյան հասարակայնության շրջանում թուրքերի վերաբերյալ դրական կարծիք ստեղծելու և պատմությունը կեղծելու նպատակով քարոզել է այն միտքը, թե առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ոչ թե թուրքերն են կոտորել հայերին, այլ, իբր, հայերն են բռնություն գործադրել թուրքերի նկատմամբ։ Էդիբը միաժամանակ փորձել է ցույց տալ, թե ինքը դեմ է եղել հայ որբերին մահմեդականացնելուն, սակայն ժամանակակիցների (Ռիֆաթ Մեվլան Զադե) վկայությամբ, Էդիբը հայ որբերին մահմեդականացրել է և դաստիարակել որպես թուրքերի։ Գրել է վեպեր, ուշադրության է արժանի նրա հուշագրությունը, որտեղ անդրադարձել է նաև հայերի տեղահանությանը և հայ որբերի վիճակին։

## Գրականություն
* Memoires of Halide Edip, N. Y.-L, 1926.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Թուրք ազգայնականներ
Կատեգորիա:Թուրք արձակագիրներ
Կատեգորիա:Թուրք գրողներ
Կատեգորիա:Թուրք լրագրողներ
Կատեգորիա:Թուրք կին ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Թուրք կին գրողներ
Կատեգորիա:Թուրք ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Թուրք վիպասաններ
Կատեգորիա:Թուրք ֆեմինիստ գրողներ
Կատեգորիա:Թուրք ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հույն-թուրքական պատերազմի (1919-1922) թուրք մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների թուրք ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Պանթյուրքիստներ
Կատեգորիա:Ռոբերտ քոլեջի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված գրողներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ
Հիպերերկրաչափական շարք

**Հիպերերկրաչափական շարք**՝
: F({\alpha},{\beta},{\gamma},{\chi})=1+\frac~{\chi}+\frac{{\alpha}({\alpha}+1){\beta}({\beta}+1)}{1~~.2~{\gamma}~({\gamma}+1)}{\chi}+\frac{\alpha({\alpha}+1)({\alpha}+2){\beta}({\beta}+1)({\beta}+2)}{1^.2^.3^.{\gamma}({\gamma}+1)({\gamma}+2)} +....

տեսքի շարք, երկրաչափական պրոգրեսիայի ընդհանրացումն է։ Հիպերերկրաչափական շարքը իմաստ ունի, երբ {\gamma}-ն զրո կամ բացասական ամբողջ թիվ չէ։ Հիպերերկրաչափական շարքը զուգամետ է  |{\chi}| դեպքում, իսկ եթե նաև՝

{\gamma}>{\alpha}+{\beta}, ապա զուգամետ է նաև {\chi}={\iota} դեպքում և տեղի ունի Գաուսի բանաձևը՝

F({\alpha},{\beta},{\gamma},{\iota})=\frac{{\Gamma}({\gamma}){\Gamma}({\gamma}-{\alpha}-{\beta})}{{\Gamma}({\gamma}-{\alpha})({\gamma}-{\beta})},

որտեղ {\Gamma}(x)-ը գամմա ֆունկցիան է։ |x| դեպքում հիպերերկրաչափական շարքով որոշվող անալիտիկ ֆունկցիան կոչվում է հիպերերկրաչափական ֆունկցիա, որը կարևոր դեր է խաղում դիֆերենցիալ հավասարումների տեսությունում։ Հիպերերկրաչափական շարք առաջին անգամ ուսումնասիրել է Լ. Էյլերը (1778 թվականին), ապա, ավելի հանգամանորեն, Կ. Գաուսը (1813 թվականին)։

Կատեգորիա:Դիֆերենցիալ հավասարումներ
Գելիեգուզանի կռիվ (1904)

**Գելիգուզանի կռիվ**, 1904 թվականի Սասունի ապստամբության վերջին մարտերից։

Տեղի է ունեցել 1904 թվականի ապրիլի 19-22-ը։ Նպատակ ունենալով վերջնականապես ծնկի բերել սասունցիներին՝ թուրքական կառավարությունը 1904 թվականի ապրիլի կեսին շուրջ 40 հազար ուժեր է կենտրոնացրել Սասունի շուրջ։ Հայերի կռվող ուժերը, որոնք գերակշիռ թուրքական զորքերի ճնշման տակ նահանջել էին Գելիեգուզան, Զորավար Անդրանիկի, Գևորգ Չավուշի, Հաջի Հակոբի, Մակարի, Չոլոյի ղեկավարությամբ դիրքեր են գրավել և կազմակերպել դիմադրությունը։ Սկսելով հարձակումը՝ թուրքերը հրանոթային կրակ են բացել հայ կռվողների վրա։ Անհավասար մարտում թշնամին տվել է բազմաթիվ սպանվածներ, բայց ավելի է սաստկացրել հարձակումը, հատկապես՝ Հաջի Հակոբի և Սպաղանաց Մակարի դիրքերի վրա։ Հայերը հերոսաբար դիմադրել են, սակայն զինամթերքի սպառվելուն պես նահանջել են Մշո դաշտ՝ իրենց հետ տանելով խաղաղ բնակչությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1904
Կատեգորիա:Սասունի հերոսամարտեր
Շերլոկ (հեռուստասերիալ)

**Շերլոկ** (), անգլիական Hartswood Films ընկերության հեռուստանովել՝ նկարահանված BBC Wales-ի համար։ Սյուժեն հիմնված է սըր Արթուր Կոնան Դոյլի՝ հետախույզ Շերլոք Հոլմսին նվիրված ստեղծագործությունների վրա, սակայն գործողությունները տեղի են ունենում մեր օրերում։ 2009 թվականին պատվիրվեց չցուցադրված, փորձնական էպիզոդ, իսկ 2010 թվականի հուլիսին և օգոստոսին BBC One և BBC HD հեռուսատաալիքներով ցուցադրվեցին առաջին եթերաշրջանի երեք իննսունրոպեանոց էպիզոդներ։ Երկրորդ եթերաշրջանը ցուցադրվել է 2012 թվականի հունվարին, իսկ երրորդը՝ 2014 թվականին՝ 2013 թվականին դեկտեմբերի 25-ին BBC One հեռուստաալիքով մինի-սերիաների ցուցադրումով։ 2014 թվականի հունվարի 8-ին Սթիվեն Մոֆֆաթը հաստատեց, որ հեռուստանովելը երկարաձգված է չորրորդ և հինգերորդ եթերաշրջանով, և հույս հայտնեց, որ նոր էպիզոդները հնարավոր կլինի ավելի արագ պատրաստել, քան ավանդական դարձած 2 տարիները։
 
Հեռուստանովելի հեղինակներն են Մարկ Գեթիսը և Սթիվեն Մոֆֆատը, որոնք հայտնի են «Դոկտոր Ով» և «Ջեքիլ» հեռուստանովելներով, իսկ Շերլոք Հոլմսի և դոկտոր Ջոն Վաթսոնի դերերը կատարում են համապատասխանաբար Բենեդիկտ Քամբերբեչը և Մարտին Ֆրիմենը։ Նկարահանումները տեղի են ունենում հիմնականում Լոնդոնում և Քարդիֆում։ Երեք եթերաշրջանների արդյունքներով հեռուստանովելը ստացել է դրական արձագանքներ, և ներկայացված է եղել մի քանի մրցանակների։ 2011 թվականին «Շերլոկը» դարձավ հեռուստատեսային BAFTA մրցանակակիր՝ «Լավագույն դրամատիկական հեռուստանովել» անվանակարգում։

## Համառոտ ակնարկ
Հեռուստանովելը Արթուր Կոնան Դոյլի՝ խուզարկու Շերլոկ Հոլմսի և նրա գործընկեր Ջոն Վաթսոնի մասին պատմող ստեղծագործությունների ազատ ադապտացիա է։ Գործողությունները 19-րդ դարից տեղափոխված են 21-րդ դար. խորհրդատու խուզարկու Շերլոկ Հոլմսը բնակարանի կենակից փնտրելիս ընկերոջ օգնությամբ ծանոթանում է Ջոն Վաթսոնի հետ, որը Աֆղանստանից վերադարձած ռազմական բժիշկ է։ Շերլոկն անմիջապես տպավորում է Վաթսոնին՝ պատմում է վերջինիս իր իսկ մասին. այն մասին, որ ծառայել է Աֆղանստանում, և որ ոտքի ցավը փսիխոմատիկ բնույթ ունի։ Նրանք բնակություն են հաստատում Բեյքեր սթրիթ համար 221 տանը՝ ծեր տանտիկին Հադսոնի մոտ։ Շերլոկը և Ջոնը միասին օգնում են Սքոթլանդ-Յարդին բարդ գործերը բացահայտելու գործում՝ օգտագործելով դիտման, վերլուծության, բացառման մեթոդները, ինչպես նաև ժամանակակից տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են համացանցն ու բջջային հեռախոսները։

## Դերերում
* Բենեդիկտ Քամբերբեչ - Շերլոկ Հոլմս
* Մարտին Ֆրիմեն - Դոկտոր Վաթսոն
*Ռուպերտ Գրեյվս - Գրեգ Լեյստրեյդ
* Էնդրյու Սքոթ - Ջիմ Մորիարտի
* Մարկ Գեթիս - Մայքրոֆթ Հոլմս
* Ունա Ստաբս - Տիկին Հադսոն
*Լուիզա Բրիլի - Մոլլի Հուփեր
* Ջոնաթան Աթիս - Անդերսոն
* Լառա Պյուլվե - Իռեն Ադլեր

## Եթերաշրջաններ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2010 հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Արթուր Կոնան Դոյլի ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Բրիտանական դրամա հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Հեռուստասերիալներ, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Լոնդոնում
Շահփեքարի բերդ

**Շահփեքարի բերդ** (այժմ կոչվում է *Աղաջղալա* , որը նշանակում է *Փայտե բերդ*), միջնադարյան ամրոց-դղյակ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Թովուզի շրջանում։

Բերդի ավերակները պահպանվում են համանուն Շահփեքար գյուղի արևմտյան կողմում՝ Եկեղեցաջուր (Քիլիսասույու) գետի աջակողմյան բարձրադիր ապառաժոտ լեռան գագաթին։

Ժայռի հարավային, արևմտյան և արևելյան զառիթափ լանջերն ապահովում են բնական անառիկությունը, իսկ հյուսիսային և մասամբ էլ արևելյան մատչելի հատվածներն ամրացվել են հաստահեղույս պարիսպներով, որոնց ավերակները պահպանվել են մինչև 2,5-3 մ բարձրությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թովուզի շրջան
Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Ադրբեջան)
Էջմիածին (ամսագիր)

**«Էջմիածին»**, կրոնագիտական և հայագիտական պարբերական։ Պաշտոնական ամսագիր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսության։ Լույս է տեսնում 1944 թ.-ից, Էջմիածնում (մինչև 1961 թ.-ը տպագրվել է Երևանում)։

Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի պաշտօնական ամսագիր «Էջմիածին» կրօնական եւ հայագիտական հանդէսն «Արարատ» ամսագրի (1868—1919 թթ.) աւանդոյթների անմիջական ժառանգորդն ու շարունակողն է։ Լոյս է տեսնում 1944 թուականից Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գէորգ Զ. Չորէքչեանի յառաջաձեռնութեամբ։ Զուտ գիտական նիւթերից բացի՝ ամսագրում համառօտ անդրադարձ կայ Մայր Աթոռի միաբանութեան, ներքին ինչպէս եւ Սփիւռքի թեմերի եկեղեցական կեանքին, տպագրւում են Հայոց հայրապետների կոնդակները, շրջաբերականները, քարոզներն ու ճառերը։
մինի

## Գլխավոր խմբագիրներ
*Առաքել Առաքելյան (1944-1948, 1955-1956),
*Լևոն Կիսաբեկյան (1948-1950),
*մինիԱշոտ Աբրահամյան (1950-1955),
*Արթուն Հատիտյան (1956-1982),
*Պարգև Շահբազյան (1983-1984),
*Երվանդ Մելքոնյան (1985-1993),
*Ասողիկ եպիսկոպոս Արիստակեսյան (1994-1996),
*Բագրատ աբեղա Գալստանյան, այժմ՝ եպիսկոպոս (1996-1998),
*Մարիամ Վարդանյան (1998-1999, պաշտոնակատար),
*Արշակ աբեղա Խաչատրյան, այժմ՝ եպիսկոպոս (1999, պաշտոնակատար),
*մինիԱնդրանիկ Զեյթունյան (2000-2001),
*Վարդան Դևրիկյան (2001-2009),
*Արշակ Մադոյան (2009-2015),
*Արսեն Բոբոխյան (2015-2017),
*Անդրեաս աբեղա Եզեկյան (2017-2018, պաշտոնակատար),
*Գևորգ Մադոյան (2018)։

## Արտաքին հղումներ
*«Էջմիածին» ամսագիր առցանց
*«Էջմիածին» ամսագրի մատենագիտությունը՝ 1944-1973
*«Էջմիածին» ամսագրի մատենագիտությունը՝ 1974-2008

Կատեգորիա:Հայաստանի ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական կրոնական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Արթուր Բեյլերյան

**Արթուր Բեյլերյան** (), հայազգի պատմաբան, Հայաստանի նորագույն պատմության, 19-րդ դարի վերջի և 20–րդ դարի սկզբի միջազգային հարաբերությունների մասնագետ, Սորբոնի միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի անդամ, հայկական հարցի, հայ-թուրքական, հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակ։

## Գործունեություն
Առավել արժեքավոր է Բեյլերյանի կազմած և մեկնաբանած «Մեծ տերությունները, Օսմանյան կայսրությունը և հայերը ֆրանսիական դիվաններում (1914-1918)» փաստաթղթերի ժողովածուն (1983)՝ ակադեմիկոս Բ. Դյուրոզելի նախաբանով, որը ներառում է առաջին աշխարհամարտի (1914-1918) ժամանակ Թուրքիայում և Արևմտյան Հայաստանում հայերի տեղահանության և ցեղասպանության վերաբերյալ 757 փաստաթուղթը։ Գիտական արժեք է ներկայացնում նաև Բեյլերյանի ընդարձակ ներածությունը՝ եվրոպական դիվաններից և թուրքական պաշտոնական աղբյուրներից բերված փաստաթղթերի ընդգրկմամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Arthur Beylerian (1925 - 2005)

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ