Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանների միջև դեմարկացիա և դելիմիտացիա

**Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանների միջև դեմարկացիա և դելիմիտացիա**, հարավկովկասյան տարածաշրջանում ընթացող գործընթաց, որի նպատակն է՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև պետական սահմանների հստակեցումն ու իրավական ամրագրման իրականացումը։ Գործընթացը գտնվում է բանակցային փուլում և ընթանում է երկկողմ հանձնաժողովների միջոցով։

## Նախապատմություն
Հայաստանի և Ադրբեջանի ներկայիս պետական սահմանները ձևավորվել են Խորհրդային Միության կազմավորման տարիներին՝ 1920-1930-ական թվականներին։ Սահմանային գծերը այդ ժամանակ հիմնականում որոշվել են վարչատարածքային սկզբունքներով և մի շարք փոփոխությունների են ենթարկվել խորհրդային վարչական բաժանման ընթացքում։

1991 թվականին ԽՍՀՄ փլուզումից հետո երկու պետությունները դարձան անկախ և ստորագրեցին Ալմա-Աթայի հռչակագիրը, որով նախկին միութենական հանրապետությունների միջև սահմանները ճանաչվեցին որպես միջազգային պետական սահմաններ։

## Գործընթացի սկիզբ
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանների դելիմիտացիայի և դեմարկացիայի գործընթացի քաղաքական ձևակերպումը կատարվել է 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին ստորագրեցին Արցախում հրադադարի մասին հայտարարությունը, որով հայտարարվեց՝ կրակի դադարեցման, Հայաստանի կողմից Ադրբեջանին մի շարք տարաքների հանձնման և գերիների փոխանակման մասին։

2021 թվականի նոյեմբերի 18-ին, Հայաստանի կառավարության նիստի ժամանակ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդես է եկել հայտարարությամբ՝ նշելով որ անհրաժեշտ է սկսել սահմանների հստակեցման գործընթացը։ Վարչապետը հայտնել է, որ 2021 թվականի մայիսից Ռուսաստանը ներկայացրել է երեք առաջարկ՝ դելիմիտացիայի և դեմարկացիայի գործընթաց սկսելու վերաբերյալ, և այդ երեք առաջարկներն էլ Հայաստանի համար եղել են ընդունելի։ Փաշինյանի խոսքով՝ Հայաստանի կառավարությունը շարունակել է պահպանել այդ դիրքորոշումը՝ որպես սահմանային կայության և տարածաշրջանային անվտանգության ամահովման միջոց։

## Սահմանների դեմարկացիա և դելիմիտացիա

### Դելիմիտացիա
Դելիմիտացիան ( - սահմանների որոշում) սահմանների գծման գործընթացն է՝ քարտեզների վրա՝ քաղաքական և իրավական համաձայնության հիման վրա։

Հայաստան-Ադրբեջան սահմանների դելիմիտացիայի հանձնաժողովը ստեղծվել է 2022 թվականին։ Հայաստանի կողմից հանձնաժողովը ղեկավարում է Մհեր Գրիգորյանը, Ադրբեջանի կողմից՝ Շահին Մուստաֆաևը։ Կողմերը պարբերաբար անցկացնում են հանդիպումներ՝ քննարկելու ԽՍՀՄ վարչատարածքային քարտեզների հիման վրա սահմանների գծման սկզբունքները։

Բանակցությունների ընթացքում կողմերն անդրադառնում են Հայաստանի Տավուշի մարզի և Ադրբեջանի Ղազախի շրջանի միջև վիճելի տարածքներին, մասնավորապես՝ Սոֆուլու, Բաղանիս Այրում, Ներքին Ոսկեպար, Վերին Ոսկեպար և հարակից տարածքների հարցերին։

Հայաստանի կառավարությունը հայտարարում է, որ դելիմիտացիան պետք է իրականացվի՝
* ԽՍՀՄ փլուզման պահին գոյություն ունեցող վարչատարածքային սահմանների հիման վրա,
* միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխան,
* անվտանգության և բնակչության իրավունքների երաշխիքների ապահովմամբ։

### Դեմարկացիա
Դեմարկացիան ( - սահմանազատում) սահմանների ֆիզիկական գծման փուլն է՝ տեղում՝ սահմանային սյուների, ցուցանակների և այլ ինժեներական նշանների տեղադրմամբ։

Հայաստան-Ադրբեջան սահմանին դեռևս դեմարկացիա չի իրականացվել, քանի որ դելիմիտացիոն գործընթացը չի ավարտվել։ Միայն որոշ ուղղություններում կողմերը հայտարարել են դեմարկացիոն նախապատրաստական աշխատանքների մասին՝ Տավուշի մարզի և Ղազախի շրջանի սահմանային հատվածներում։

## Իրավական հիմքեր
Դելիմիտացիայի և դեմարկացիայի գործընթացների իրավական հիմքերն են՝
* Ալմա-Աթայի հռչակագիրը (1991 թ․), որով ճանաչվում են նախկին ԽՍՀՄ վարչատարածքային սահամանները,
* ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը,
* ԵԱՀԿ-ի և ԵՄ-ի սկզբունքային հայտարարությունները,
* ինչպես նաև երկկողմ համաձայնագրերը, որոնք դեռ գտնվում են մշակման փուլում։

## Վերջին զարգացումներ
2025 թվականի հունվարի 7-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ադրբեջանական հեռուստաալիքներին տված հարցազրույցում հանդես է եկել խիստ քննադատական և սպառնալից գնահատականներ տվել Հայաստանի հասցեին։ Ալիևը հավաստիացրել է, որ նույն ամսին կարող է տեղի ունենալ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջևա սահմանի դելիմիտացիայի և դեմարկացիայի շուրջ բանակցությունների հերթական փուլը, սակայն միաժամանակ իրեն թույլ է տվել քաղաքական և ռազմական այլ գնահատականներ տալ։ Նա ասել է, որ «եթե Երևանը չցանկանա խաղաղության պայմանագիր կնքել, ապա Բաքուն նույնպես կարող է առանց դրա մնալ»։ Ալիևը հայտարարել է նաև, որ «Հայաստանին զինելը միայն նոր լարվածության կհանգեցնի»։ Սպասվող փուլը Ալիևի գնահատմամբ կարող է պայմանավորված լինել նաև Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակով․ նա մեղադրել է Հայաստանի ղեկավարությանը՝ որպես տարածաշրջանային անվտանգության համար վտանգ ներկայացնող երկիր և կիրառել «ֆաշիստական գաղափարախոսություն» տերմինաբանությունը՝ ասելով, որ ըստ իրեն, վերջին 30 տարիներին Հայաստանը ղեկավարել են վերջինիս կրողները։ Ալիևը ակնարկել է նաև ռազմական գործողությունների հնարավորությունը՝ նշելով, որ եթե Հայաստանը «ինքնուրույն չազատվի «ֆաշիստական» դրսևորումներից, ապա Ադրբեջանը ստիպված կլինի «գործել», քանի որ այն պետք կործանվի կամ Հայաստանի ղեկավարության, կամ իրենց ձեռքով»։ Նա նաև պահպանել է իր դիրքորոշումը այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» վերաբերյալ՝ նշելով որ Հայաստանը չպետք է ծառայի որպես «աշխարհագրական պատնեշ» Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև և կրկին ակնարկել է միջանցքի բացման անհրաժեշտությունը։

Հունվարի 8-ին, Հայաստանի փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանի գրասենյակից հայտնել են, որ առաջիկայում նախատեսվում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանազատման հանձնաժողովների հանդիպում, սակայն ամսաթվի մասով պայմանավորվածություն դեռևս չի եղել։

Նույն օրը՝ հունվարի 8-ին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն «Արմենպրես» լրատվական գործակալության խնդրանքով արձագանքել է Ադրբեջանի նախագահի հայտարարություններին, նշելով․
«Թերևս Բաքուն փորձում է տարածաշրջանում էսկալացիայի «լեգիտիմություն» ձևավորել: Արվում են ագրեսիվ հայտարարություններ՝ հաշվարկով, թե Երևանից կհնչեն ագրեսիվ պատասխաններ, ինչը Բաքվին հնարավորություն կտա ավելի ագրեսիվացնել սեփական հայտարարությունները՝ սա զուգորդելով Հայաստանի բանակի կողմից հրադադարի ռեժիմի խախտման մասին կեղծ տեղեկությունների տարածմամբ՝ տարածաշրջանում նոր էսկալացիայի «հիմնավորում» ձևավորելու համար: Մենք չենք գնալու այս ճանապարհով, հավատարիմ ենք մնալու խաղաղության ռազմավարությանը և հետևողականորեն շարունակելու ենք խաղաղության օրակարգի իրագործումը: Սա նշանակում է՝ կիրառելու ենք ոչ թե ագրեսիվության, այլ երկխոսության լեզու: Մենք շարունակելու ենք կենտրոնացած մնալ սահմանազատման, խաղաղության պայմանագրի տեքստի համաձայնեցման, «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի իրագործման, հումանիտար հարցերի, այդ թվում՝ անհետ կորածների ճակատագրի պարզաբանման խնդիրների վրա»։
Անդրադառնալով՝ Իլհամ Ալիևի սահմանազատման հանձնաժողովների հաջորդ հանդիպման մասին տեղեկությանը, Նիկոլ Փաշինյանը նշել է, որ իրողապես հունվարին նախատեսվում է հանդիպում և որ Հայաստանը, ինչպես որ 2024 թվականին, դրան մոտենում է աշխատանքային, ոչ թե լարված մթնոլորտում։

Հունվարի 8-ին, Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը 2024 թվականի արդյունքներն ամփոփող մամուլի ասուլիսում հայտնել է, որ Ադրբեջանի հետ ձեռք են բերվել էական արդյունքներ սահմանազատման գործընթացում։ Նրա խոսքով՝ ընդունվել է առաջին միջազգային իրավական փաստաթուղթը՝ պետական սահմանների սահմանազատման հանձնաժողովների համատեղ գործունեության կանոնակարգը։ Արարատ Միրզոյանը նշել է․ «Կոչ եմ անում մարդկանց այցելել այդ տարածքներ և տեսնել, թե ինչպես է այնտեղ կյանքն ընթանում»։

Նա ընդգծել է, որ Ադրբեջանի հետ կա պայմանավորվածություն շարունակել այդ աշխատանքը, իսկ սահմանազատման հաջորդ նիստը տեղի կունենա հունվարին։ Միրզոյանը հավելել է, որ Եվրոպական միության առաքելությունը շարունակելու է մնալ Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանին, ինչը կարևոր է հատկապես այն հռետորաբանության պայմաններում, երբ հայկական կողմը ստանում է կեղծ մեղադրանքներ հրադադարի խախտման վերաբերյալ։ Արարատ Միրզոյանը չի բացել փակագծերը, թե որ տեղամասում կշարունակվի սահմանազատմանը գործընթացը, սակայն նշել է, որ ինքը կսկսեր ամենաքիչ խնդրահարույց տարածքներից, իսկ առավել բարդ հատվածները կթողներ ավելի ուշ փուլերի համար։

## Քաղաքական և հասարակական արձագանք
Գործընթացը Հայաստանում ուղեկցվում է ակտիվ քաղաքական և հասարակական քննարկումներով։ Քննադատներն այն համարում են անվտանգության և ինքնիշխանության ռիսկ պարունակող քայլ, քանի որ ադրբեջանական կողմը դելիմիտացիայի հիմքում դնում է ԽՍՀՄ տարբեր տարիների քարտեզներ, որոնք կարող են վնասել Հայաստանի շահերին։ Միաժամանակ մի շարք փորձագետներ և քաղաքական գործիչներ շեշտում են, որ դելիմիտացիան և դեմարկացիան անհրաժեշտ են՝ սահմանային լարվածությունները կանխելու և խաղաղության պայմանագիր ստորագրելու համար։

## Տես նաև
* Հայ-ադրբեջանական շփման գիծ
* Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններ
* Ալմա-Աթայի հռչակագիր
* Բողոքի ցույցեր Տավուշում (2024)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններ