Հուլիսյան ապստամբություն Չեռնոգորիայում

**1941 թվականի հուլիսի 13-ի ապստամբությունը Չեռնոգորիայում** (սերբ. *Тринаестојулски устанак*), 1941 թվականի ամենամեծ հակաֆաշիստական ապստամբությունը, որը կազմակերպվել էր Չեռնոգորիայի հակաֆաշիստների, սոցիալիստների և կոմունիստների կողմից։ Հարավսլավիայի Կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությամբ հուլիսի 13-ին Չեռնոգորիայի շարժման մասնակիցները բացահայտ պայքար սկսեցին իտալացի օկուպանտների դեմ։ Ապստամբությանը մասնակցել է առնվազն 30 հազար մարդ։ Ապստամբության հիմնական փուլը տևեց վեց շաբաթ՝ ապստամբության վերջին օջախները կարողացան ճնշվել միայն 1941 թվականի դեկտեմբերին։ Ապստամբների թվում էին Հարավսլավիայի թագավորական բանակի սպաներ և զինվորներ, ովքեր չընդունեցին Հարավսլավիայի հանձնումը և աջակցեցին ազգայնականության գաղափարախոսությանը, ինչպես նաև կոմունիստներ և սոցիալիստներ, որոնցից շատերը լավագույն դեպքում ժամկետային ծառայության անցան Հարավսլավիայի բանակում և նոր էին մտել պարտիզանական Ժողովրդական ազատագրական շարժում։ Ապստամբության նպատակն էր ազատագրական պայքար սկսել ինչպես Իտալիայի, այնպես էլ Գերմանիայի, Բուլղարիայի և Հունգարիայի օկուպացիոն ուժերի դեմ, ինչպես նաև որոշ միապետների, Չեռնոգորիայի անջատողականների, խորվաթական և Ալբանական համագործակցողների դեմ, որոնք փախել էին օկուպանտների կողմը:Ապստամբները չէին ճանաչում իրենց երկրի հանձնումը և աջակցում էին ոչ միայն արևմտյան դաշնակիցների գործողություններին, այլև Խորհրդային Միությանը, որը պայքարում էր Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների դեմ, որի նկատմամբ նրանք անկեղծ համակրանք ունեին՝ անկախ քաղաքական համոզմունքներից։

Ապստամբության սկսվելուց հետո երեք շաբաթվա ընթացքում հակաֆաշիստական շարժման ձեռքում հայտնվեց գրեթե ամբողջ Չեռնոգորիան, իսկ մարտերից մեկի ընթացքում ջախջախվեց գրավյալ Եվրոպայում իտալական խոշորագույն կայազորը՝ 1000 զինվոր և սպա։ Ապստամբական շարժումը ղեկավարում էին Հարավսլավիայի թագավորական բանակի նախկին սպաներ՝ գնդապետ Բայո Ստանիշիչը, մայոր Ջորջիե Լաշիչը և կապիտան Պավլե Ջուրիշիչը։ 70-հազարանոց իտալական բանակը, գեներալ Ալեսանդրո Պիրցիո Բիրոլիի հրամանատարությամբ, սանջակի մուսուլմանների և Ալբանական ոստիկանների աջակցությամբ, անցավ հակահարձակման և հաջորդ երեք շաբաթների ընթացքում վերջ տվեց ապստամբությանը։ 1915 թվականի մայիսի 15-ին տեղի ունեցավ ապստամբության առաջին փուլը։ Այնուամենայնիվ, ապստամբներին հաջողվեց հասնել հիմնական նպատակին՝ սանձազերծել պարտիզանական պատերազմ ամբողջ երկրում։ Չեռնոգորիայում պարտիզանական զորքերի հանկարծակի հարվածի շնորհիվ սկսվեց պայքարը օկուպանտների դեմ։ Հուլիսի 13-ը մինչ օրս Չեռնոգորիայում համարվում է տոնական օր-SFREU-ում այն կոչվում էր «Չեռնոգորիայի ժողովրդի ապստամբության օր», այժմ այն կոչվում է «Չեռնոգորիայի պետականության օր»։

## Նախապատմություն
### Անկախ Չեռնոգորիայի հռչակում
1941 թվականի ապրիլի 25-ին Իտալիայի արտաքին գործերի նախարար Գալեացցո Չիանոն Լյուբլյանայում հանդիպում է անցկացրել Խորվաթիայի անկախ պետության ղեկավար Անտե Պավելիչի հետ, որտեղ նրանք քննարկել են օկուպացված Հարավսլավիայի տարածքում խորվաթական պետության ապագայի հարցերը։ 1941 թվականի մայիսի 7-ին Մոնֆալկոնում Չիանոն եռակողմ հանդիպում անցկացրեց նույն Պավելիչի և Բենիտո Մուսոլինիի մասնակցությամբ։ Նրանք նախնական համաձայնագիր կնքեցին Իտալիայի և Խորվաթիայի միության մասին, որը վավերացվեց 1941 թվականի մայիսի 18-ին, ժամը 12:30-ին և կոչվեց Հռոմեական համաձայնագրեր։ Իտալացիները ձգտում էին հասնել Հարավսլավիայի տարածքի մի մասի բռնակցմանը և իրականացնել տեղի բնակչության իտալիզացիա։ 1920-ականների սկզբին Իտալացիները պայմանագիր կնքեցին Հարավսլավիայի հետ։ Ըստ պայմանագրի՝ Դալմաթիայի զգալի մասը Իտալիա է անցել Զադար, Շիբենիկ և Սպլիտ քաղաքների, Ռաբ, Կրկ, Վիս, Լաստովո, Կորչուլա, Մլետ և շատ այլ կղզիների, ինչպես նաև կոտորի ծոցի մի մասի հետ։

Գերմանացիների կողմից Հարավսլավիայի գրավումից հետո դե ֆակտո ձևավորվեց Չեռնոգորիայի մարիոնետական պետությունը, որի կառավարիչը ենթադրվում էր դարձնել սերբական կամ Չեռնոգորիայի որևէ տոհմի ներկայացուցիչ, որն ուժեղ ազգակցական կապեր ուներ իտալական արիստոկրատների հետ։ Թեկնածուին գտել են Պետրովիչ-Նեգոշ դինաստիայում, որին հովանավորել է Սավոյի թագավորական տունը։ Արքայազն և թագավոր Նիկոլա I-ի թոռը՝ Միխայիլ Պետրովիչ-Նեգոշը, համապատասխանում էր իտալական բոլոր պահանջներին, և շուտով նրան առաջարկ ուղարկվեց։

Միխայիլը «Աուֆմարշ 25» գործողության ժամանակ, որի ընթացքում գրավվեց Հարավսլավիան, հարավսլավական դիվանագիտական առաքելությամբ գտնվում էր Փարիզում։ Շուտով գերմանացիները նրան տեղափոխեցին Մայնի Ֆրանկֆուրտի մոտակայքում գտնվող ճամբար, որտեղ նա հանդիպեց Իտալիայի իշխող դինաստիայի ներկայացուցչի հետ, որը եկել էր Ցետինեից։ Բանագնացը հայտարարեց Չեռնոգորիայի անկախության մոտալուտ հռչակման մասին և պաշտոնապես առաջարկեց Միխայիլին Չեռնոգորիայի գահը։ Իտալացիները վստահ էին, որ արքայազնը չի հրաժարվի գահից, քանի որ նրա մորաքույր Ելենա Չեռնոգորսկայան Իտալիայի թագուհի էր և կարող էր եղբորորդուն ստիպել համաձայնել առաջարկին։ Նա կտրականապես հրաժարվեց առաջարկից և դատապարտեց Չեռնոգորիան Հարավսլավիայից առանձնացնելու գաղափարը։ Այնուամենայնիվ, Չեռնոգորիան և Հարավսլավիան բաժանվեցին։ Նրա խոսքով՝ ինքն իրեն մասամբ Սերբ էր զգում և ոչ մի սպառնալիքի ներքո չէր ուրանա Սերբիայի և Չեռնոգորիայի միասնության գաղափարը։

1941 թվականի հուլիսի 12-ին տեղի ունեցավ այսպես կոչված Պետրովդանսկի սաբորը, որի ժամանակ հռչակվեց Չեռնոգորիայի անկախությունը։  Անջատողականները՝ Յովո Պոպովիչի գլխավորությամբ, վերականգնեցին 1918 թվականի Պոդգորիցայի սկուպշչինան, չեղարկեցին սերբական և հարավսլավական սահմանադրության գործողությունը Չեռնոգորիայի տարածքում և ստեղծեցին նորաստեղծ պետության դրոշն ու զինանշանը։ Իտալացիները ստիպված էին համակերպվել այն փաստի հետ, որ Վիկտոր Էմանուիլ III-ի կնոջ եղբորորդին հրաժարվեց ղեկավարել մարիոնետական պետությունը, բայց նրանց ծրագրերն ավելի էական հարված ստացան՝ հաջորդ օրը Չեռնոգորիայում հակաֆաշիստական հակամարտություն բռնկվեց, որը տապալեց Չեռնոգորիան նվաճելու ծրագրերը։

### Ապստամբության նախապատրաստում
Չեռնոգորցի և սերբ սոցիալիստներն ու կոմունիստները ապստամբության նախապատրաստումը սկսեցին դեռ 1941 թվականի մայիսին։ Չեռնոգորիայի կոմունիստական կուսակցության շրջկոմը, հիմնվելով Զագրեբի համագումարում ընդունված որոշումների վրա, սկսեց պատրաստել ինչպես պարտիզաններին, այնպես էլ հասարակ խաղաղ քաղաքացիներին, որոնք ձգտում էին ազատել երկիրը օկուպանտներից, զինված դիմադրության։ Մարտական խմբերն ապօրինի կազմավորվել են, յուրաքանչյուր խմբի կազմում եղել է 10-ից 30 մարդ։ Այնտեղ ընդունում էին կոմունիստներին, Հարավսլավիայի կոմունիստական երիտասարդության միության անդամներին և պարզապես հակաֆաշիստներին։ Կռվողների թվում կային շատ սերբ ազգայնականներ՝ «բելաշներ», որոնք Դրլևիչին և նրա կանաչավուն հանցագործներին էին համարում։ Ընդհանուր առմամբ, հաջողվել է ստեղծել 290 խումբ, որոնց ընդհանուր թիվը 6 հազար է (1800 կուսակցության անդամ, կոմունիստական երիտասարդության միության 3000 անդամ և 1200 անկուսակցական)։ Մարտիկների թվում կային շատ գյուղացիներ, ովքեր ցանկանում էին զայրույթը հանել իտալացիների վրա։ Ապստամբներին օգնության էին շտապում չեռնոգորացիները ամբողջ երկրից, այդ թվում՝ Վոևոդինայից, Կոսովոյից և Մետոխիայից։ Շարժման հրամանատար են նշանակվել Հարավսլավիայի թագավորական բանակի սպաները, որոնց մի մասին հաջողվել է փախչել գերությունից։ Կոմունիստների ջանքերով ապստամբների բանակում քաղաքական հրահանգիչներ են ներդրվել։

Ապստամբության առիթներն ավելի քան բավարար էին, և դա ոչ թե չեռնոգորացիների սովորական խտրականությունն էր իտալական իշխանությունների կողմից, որոնք արհամարհում էին սլավոնախոս բնակչությանը, այլ իտալական վարչակազմի կոնկրետ գործողությունները․ այսպես, իտալացիները հօգուտ Թագավորության բռնագրավեցին Կոսովոյի հողատարածքների մեծ մասը, որտեղ աճեցվում էին մթերքներ, ինչպես նաև Ուլցինում աղի գործարանը, որը վաճառվում էր ալբանացիներին՝ Չեռնոգորիայի տարածքում արգելվեց 500 դինար անվանական արժեքով հարավսլավական թղթադրամների շրջանառությունը։ Իսկ վերջնական առիթը Չեռնոգորիան «անկախ» հռչակելու մասին իտալացիների ընդունած որոշումն էր, որին կատաղորեն աջակցում էր զելենաշների անջատողական շարժման ղեկավար Սեկուլա Դրլևիչը։ Ապստամբության կոչերն ուժեղացան 1941 թվականի հունիսի 22-ին ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակումից հետո, քանի որ ռուսոֆիլ և սովետական տրամադրությունները ուժեղ էին ոչ միայն Հարավսլավիայի կոմունիստների և սոցիալիստների շրջանում, այլև Հարավսլավիայի Թագավորության միապետների և ազգայնականների շրջանում։ Արհամարհանքն ու ատելությունը օկուպանտների նկատմամբ միայն ուժեղացել էր։ Հունիսի վերջին Չեռնոգորիայի շրջկոմը հրապարակեց մանիֆեստ՝ կոչ անելով Չեռնոգորիայի ժողովրդին։

․․․KPU-ի ղեկավարության ներքո կանգնեք շարքերում, միասնական ճակատով հավաքվեք՝ պայքարելու օկուպանտների և նրանց կամակատարների դեմ՝ հանուն ձեր ազգային ազատագրման, Հարավսլավիայի և Բալկանների բոլոր ստրկացած ժողովուրդների հետ միասին՝ Խորհրդային Միության հետ դաշինքով:

Ռայկոմը քաղաքային կոմիտեների համար հրահանգ տվեց՝ խորհուրդ տալով հնարավորինս շուտ հեռանալ քաղաքներից և գյուղերից, քանի որ պատերազմի պարտիզանական մեթոդները թույլ կտային ավելի արագ հաղթահարել զավթիչներին։ Խորհուրդ էր տրվում զգոն լինել և թույլ չտալ, որ իրենց տները թալանի տան թշնամուն։

Մայիսից հուլիս ընկած ժամանակահատվածում Պլևլայում, Բիելո-Պոլում և Պրիեպոլիում տեղի ունեցան մի քանի տեղական կուսակցական կոնֆերանսներ, որոնցում եզրակացություններ արվեցին ապստամբության համար պարտիզանների պատրաստակամության մասին և նոր տեղեկություններ փոխանցվեցին ճակատներում տիրող իրավիճակի և Հարավսլավիայի քաղաքական իրավիճակի մասին։ 1941 թվականի հուլիսի 4-ին Բելգրադում, ՀԿԿ կենտկոմի քաղբյուրոյի նիստում, որոշում կայացվեց Քաղբյուրոյի և գլխավոր շտաբի անդամ ՆՈՅՈՒ Միլովան Ջիլասին նշանակել ապստամբության ղեկավար։ Նա, որպես Չեռնոգորիայի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի պատվիրակ, անմիջապես ուղարկվեց օկուպացված երկիր՝ ապստամբության նպատակները պարզաբանելու և վերջին հրահանգները փոխանցելու համար։

Հուլիսի 8-ին Ջիլասը ժամանել է Ստիեն-Պիպերսկ (Պոդգորիցայի մոտ), որտեղ դարանակալել է ԿՊՈՒ Չեռնոգորիայի շրջկոմին, որտեղ նշանակվել են կուսակցության անդամներ Բոժո Լումովիչը, Բլաժո Յովանովիչը, Ռադոյե Դակիչը, Սավո Բրկովիչը, Բուդո Տոմովիչը, վիդո Ուսկոկովիչը, Կրստո Պոպվիոդան և Պերիշա Վույոշևիչը։ Նիստում որոշում է կայացվել հաջորդ իսկ օրը մարտական գործողություններ սկսելու մասին։  Որպես հնարավոր պարտիզանական գործողություններ առաջարկվում էին ոստիկանական ջոկատների ոչնչացումը, հաղորդակցության գծերի ոչնչացումը և ճանապարհների ականապատումը, կամուրջների պայթեցումը, Իտալիայի վարչակազմի շենքերում պայթյունները և այլն։

### Ամսաթվի ընտրություն
thumb|right|250px|Չեռնոգորիայի քարտեզը 1941-1944 թվականներին
Ապստամբության ամսաթվի ընտրությունը պատահական չէր։ Նախ, 1878 թվականի հուլիսի 13-ին Բեռլինի կոնգրեսում ճանաչվեց Չեռնոգորիայի անկախությունը, ինչը վերջ դրեց թուրքական բազմադարյա լծին։ Պարտիզանները պատրաստվում էին հիշեցնել այս ազատագրման մասին։ Երկրորդ, այս ակցիան պետք է պատասխան լիներ 1941 թվականի հուլիսի 12-ի անջատողական ակցիային, որի ժամանակ հռչակվեց «անկախ» Չեռնոգորիան։ Լուրեր էին պտտվում, որ չեռնոգորցի ֆաշիստները գահ են կանչել Վիկտոր Էմանուել III-ին։ Ապստամբությունն ի վերջո Հարավսլավիայի տարածքում երրորդն էր առանցքի ուժերի կողմից նրա օկուպացիայից հետո։

## Ապստամբության ընթացք
### Ապստամբության սկզբի ժամանակացույց
* 1941 թվականի հուլիսի 13-ի վաղ առավոտյան Չեռնոգորիայի քաղաքներում մեկը մյուսի հետևից սկսվեցին փոխհրաձգություններ՝ պարտիզանները սկսեցին ներխուժել տարբեր բնակավայրեր և կրակել իտալացի կարաբիներների և ժանդարմների վրա։ Ապստամբությունը սկսվեց։ Օրվա ընթացքում պարտիզանները գրավել են Չևո քաղաքը, որ ոչ հեռու Ցետինեից, Շկոդերսկովո կղզու ափին գտնվող Վիրպազարը, Ռիեկու-Ցրնոևիցուն և դուրս են եկել Միլոչեր Սուտոմորի ափամերձ գիծ։
* Հուլիսի 14-ին փոխհրաձգությունը շարունակվել է, պարտիզանները անընդհատ պայթյուններ են կազմակերպել Չեռնոգորիայի քաղաքներում, բայց փորձել են չվախեցնել խաղաղ բնակչությանը։  Իտալացիները սկսեցին խուճապի մատնվել և շտապ օգնություն կանչեցին։ Ապստամբները գրոհով վերցրեցին Մոյկովացը՝ ընդհատելով ողջ ժանդարմերիան, և նույն քաղաքում տեղի ունեցավ սանջակի ԿՊՅՈՒ շրջանային կոմիտեի արտակարգ կտակը։
* Հուլիսի 15-ին ապստամբները գրավեցին Բիոչեն, Սպուժն ու Լիևա-Ռիեկան։ Կոշչելե գյուղի մոտակայքում՝ Ռիեկա-Ցրնոևիցայի Մոտակայքում, պարտիզանական ջոկատները (Լյուբոտինից և Գորնի-Ցեկլինից երկու ջոկատ՝ ընդհանուր առմամբ 80 մարդ) բախվեցին իտալական դիվիզիայի «Մեսինա» 2-րդ պահակախմբի սահմանային մոտորիզացված գումարտակի հետ, որն ուղղված էր Ցետինեի ուղղությամբ։ Ութժամյա ճակատամարտի ընթացքում պարտիզանները սպանեցին 70 մարդու, վիրավորեցին 110-ին և գերեվարեցին 290 զինվորի (այլ տվյալներով՝ սպանվեց 80 մարդ, վիրավորվեց 260-ը և գերեվարվեց 440-ը)։ Նույն օրը մի քանի փոքր նավեր գրավվեցին Վիրպազարում։
* Հուլիսի 16-ին իտալացիներից ազատվել է Անդրիևիցան։ Իտալական գրավված նավերից մեկում 46 գերեվարված իտալացիները տեղափոխվել են Շկոդեր՝ դեղորայքի և պարենի դիմաց։
* Հուլիսի 17-ին մարտեր էին ընթանում Բերանայի մոտ՝ ապստամբների կապիտան Պավլե Ջուրիշիչը, ով այլ պարտիզանների հետ կողք կողքի կռվել է Բերանայի մոտ, բացահայտել է իր ինքնությունըորպես ապստամբների առաջնորդներից մեկի։ Ջիլասը փորձել է ապստամբ բոլոր ուժերի հրամանատար նշանակել Բայո Ստանիշիչին, սակայն նա հրաժարվել է։
* Հուլիսի 18-ին Չեռնոգորիայի շրջկոմը Չեռնոգորիայում, Բոկայում և սանջակում ստեղծեց պարտիզանների ժամանակավոր Գերագույն հրամանատարություն, որը ղեկավարում էին Արսո Յովանովիչը և Միլովան Ջիլասը՝ Հարավսլավիայի թագավորական բանակի սպաների աջակցությամբ, որոնք ընդունում էին կոմունիստների մասնակցությունը ապստամբությանը։ Կազմում ընդգրկված են Բոժո Լումովիչը, Բլաժո Յովանովիչը, Բուդո Տոմովիչը և Բայո Սեկուլիչը։ Շտաբը գտնվում էր Պոդգորիցայի մոտակայքում։ Ժամանակավոր հրամանատարությունը մի քանի հրաման է արձակել և հասարակ քաղաքացիներին կոչ է արել միանալ պարտիզանական ջոկատներին։ Նույն օրը Ցետինե-Բուդվա ճանապարհին՝ Բրաիչ գյուղի մոտակայքում, պարտիզանները հասցրել են հզոր վնաս հասցնել իտալական բանակին՝ մոտորիզացված շարասյունը՝ 20 բեռնատարով, 6 տանկով, 7 մոտոցիկլետով և մեկ ծառայողական մեքենայով, մարտի է բռնվել մի քանի պարտիզանական գումարտակների հետ։ Նույն օրը Ցետինե-Բուդվա ճանապարհին՝ Բրաիչ գյուղի մոտակայքում, պարտիզանները հասցրել են հզոր վնաս հասցնել իտալական բանակին՝ մոտորիզացված շարասյունը՝ 20 բեռնատարով, 6 տանկով, 7 մոտոցիկլետով և մեկ ծառայողական մեքենայով, մարտի է բռնվել մի քանի պարտիզանական գումարտակների հետ։
* Հուլիսի 19-ին ապստամբները գրավել են Նեգովուջայի ժանդարմերիայի կայարանը և փակել Ժաբլյակ-Պլևլյա ճանապարհը։  Հուլիսի 20-ին գրավվել են Բերանան, Դանիլովգրադը, Ժաբլյակը և Կոլաշինը, ինչպես նաև վերցվել է Բիելո-Պոլը և զինաթափվել 180 իտալացի զինվորներից և սպաներից բաղկացած կայազորը։ Հուլիսի 21-ին սկսվել է պաշտոնական պարտիզանական ջոկատների առաջին հավաքը։ Հուլիսի 22-ին ազատ է արձակվել Շավնիկը, հուլիսի 24-ին՝ Գրախովոն։

Ապստամբությանը մասնակցում էր մոտ 32 հազար մարդ, ինչը կազմում էր Չեռնոգորիայի զինվորական ծառայության համար պիտանի բնակչության 66%-ը։  Պատերազմը սկսվեց գրեթե բոլոր քաղաքներում, բացառությամբ Ցետինեի, Նիկշիչի, Պոդգորիցայի և Պլևլիի։ Մինչև հուլիսի 22-ը պարտիզանները ազատագրեցին վեց խոշոր քաղաք և հինգ գյուղ, իսկ մինչև հուլիսի 25-ը Դանիլովգրադի մոտակայքում ազատագրվեցին ևս ութ գյուղեր։ Չնայած այն հանգամանքին, որ խոշոր քաղաքներում ապստամբության հետքեր գրեթե չկային, այդ քաղաքների կայազորները վերցվեցին օղակի մեջ։ Մուսուլմանների և ալբանացիների շրջանում խուճապը հանգեցրեց նրան, որ նրանց մի մասը փախավ Ալբանիա, իսկ մի մասը գնաց անտառներ, որտեղ նրանք երկար ժամանակ փոխհրաձգություն էին վարում պարտիզանների հետ։ Արդյունքում, ապստամբության սկսվելուց հետո երեք շաբաթվա ընթացքում իտալացիները պահպանեցին միայն Նիկշիչը, Պլևլան, Ցետինեն և Պոդգորիցան։ Ապստամբներին օգնության է ուղարկվել Արսո Յովանովիչը՝ Միլովան Ջիլասի աջակցությամբ բոլոր ապստամբների գործողությունները ղեկավարելու համար։ Մարշալ Ուգո Կավալյերոյի վկայությամբ՝ թագավորական բանակի սպաները ապստամբներին հրամայել են ընդհուպ մինչև 1941 թվականի հոկտեմբեր։

### Իտալացիների պատասխան
thumb|right|Գեներալ Ալեսանդրո Պիրցիո Բիրոլին ուժային մեթոդներն ամենաարդյունավետն է համարել այլախոհների դեմ պայքարելու համար
1941 թվականի հուլիսի 16-ին այն ժամանակ Ալբանիայում իտալական զորքերի հրամանատար գեներալ Ուգո Կավալյերոն հրամայեց Ասմարայի նախկին նահանգապետ գեներալ Ալեսանդրո Պիրցիո Բիրոլիին ամեն գնով ճնշել ապստամբությունը։ 1941 թվականի հուլիսի 25-ին Բիրոլին արժանացել է Բենիտո Մուսոլինիի հանդիսատեսի, որը Թոմին փաստացի քարտ-բլանշ է տրամադրել Չեռնոգորիայում։ Բիրոլին կարծում էր, որ ապստամբությանը կարելի է վերջ տալ միայն ուժով, և հենց ուժն էր միակ բանը, որ հասկանում էին Բալկանյան մտածելակերպ ունեցող մարդիկ։ Բիրոլին հրամայեց անհապաղ հարված հասցնել ապստամբներին։

Օգոստոսի 5-ին Բիրոլին վերջնագիր է ներկայացրել ապստամբներին և քաղաքացիական անձանց՝ զենքը վայր դնելու կոչով։ Օգոստոսի 8-ին նա հայտարարեց ապստամբություն բարձրացնողների ամբողջ ունեցվածքի բռնագրավման մասին։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր չեղավ հասնել ամբողջական կապիտուլյացիայի, և ապստամբ չեռնոգորացիներն ու նրանց դաշնակիցները շարունակեցին մարտերը, իսկ Չեռնոգորիայի քաղաքների իտալական կայազորները դեռ շոկի մեջ էին և չէին կարողանում հաղթահարել դրանք։ Բիրոլին արտակարգ կարգով կայազորներին օգնության է ուղարկել իտալական վեց դիվիզիա՝ «Պուստերիա», «Մեսինա», «Վենեցիա», «Կաչատորի Դելե Ալպին», «Պուլե» և «Տարո»։ Մարտի մեջ մտան սկվադրիստների երկու լեգեոններ (108-րդ և 164-րդ), երկու մարտական խմբեր («Կավալեջերի Գվիդե» հեծելազորային գնդի 1-ին մարտական խումբ և 2-րդ ալբանական «Սկանդերբեգ» մարտական խումբ) և ևս երկու սահմանապահ ջոկատներ։ «Տարոն» և «Կաչատորի Դելե Ալպին» վերջին պահին հանվել են Արևելյան ճակատից։

Իտալացիները 70 հազար մարդուց բաղկացած բանակ են հավաքել ևս 20 հազար կոլաբորացիոնիստների աջակցությամբ՝ սանջակի մուսուլման ոստիկանության անդամներ Սանջակից, Պլավից և Գուսինեից և ալբանացի գրոհայիններից, որոնք ծածկում էին եզրերը։ Ոստիկանական ծառայություն էր իրականացնում նաև Ալբանիայի «վուլնետարի» ոստիկանությունըԿոսովոյից և Ջակովիցայից, որն աջակցում էր իտալական զորքերի հարձակմանը։ Այժմ թվով կողմերի ուժերը հավասար էին, բայց իտալացիները զգալիորեն գերազանցում էին ապստամբներին սպառազինությամբ։ Ապստամբները երկար ժամանակ չէին կարող պայքարել լավ զինված և հագեցած հետևակային ստորաբաժանումների դեմ։ Այսպիսով սկսվեց Բալկաններում առաջին հարձակողական գործողությունը Հարավսլավիայի և Հունաստանի կապիտուլյացիայից ի վեր։

1941 թվականի օգոստոսին, իր զեկույցներից մեկում, Բիրոլին հայտնեց, որ Վենետիկի 19-րդ դիվիզիան առաջ է շարժվել դեպի Կոլաշին և Անդրիևիցա՝ ալպյան լեռնային հրաձիգների և Ալբանական ոստիկանության աջակցությամբ՝ Վերմոշից կապիտան Պրեկ Ցալիի և Ջակովիցայի ևս մի քանի ջոկատների աջակցությամբ։ Չնայած պարտիզանների համառ դիմադրությանը՝ իտալացիները վերականգնեցին վերահսկողությունը Կոլաշինի, Անդրիևիցայի և Բերանայի նկատմամբ՝ գերությունից ազատելով 879 մարդու։ Օգոստոսի 14-ին իտալացիներին հաջողվել է վերականգնել վերահսկողությունը քաղաքների նկատմամբ՝ վեց շաբաթվա ընթացքում ապստամբությունն, այնուամենայնիվ, ճնշվել է։ Բիրոլին հրամայեց ավելորդ դաժանություն չցուցաբերել տեղի բնակչության նկատմամբ, սակայն նրա զինվորները անտեսեցին հրամանը՝ իտալացի կողոպտիչների ձեռքով ապստամբության ընթացքում հարյուրավոր մարդիկ սպանվեցին, տասնյակ գյուղեր այրվեցին, 10-20 հազար բնակիչներ դարձան փախստականներ։  Ալբանացիները և այլ մուսուլմաններ խոշտանգել են խաղաղ բնակիչներին և մահապատժի ենթարկել նրանց՝ անդադար թալանելով գյուղերը։

Կարգուկանոնը պահպանելու համար Չեռնոգորիայում մշտապես տեղակայվել է «Պուստերիա» դիվիզիան։ Իտալացիներն իրենք որոշեցին չվերականգնել պահակակետերը գյուղերում, քանի որ վախենում էին դրանք հեշտ թիրախ դարձնել ապստամբների համար։ Չեռնոգորիայի շատ տարածքներ արդյունքում մնացել են առանց Իտալիայի կողմից վերահսկողության։ Հենց այնտեղ էլ հաստատվել են չհանձնված պարտիզանների խմբավորումները, որոնք շարունակել են պարտիզանական գործունեությունը և հետագայում իրենց զինակիցներին մատակարարել զենքով, պարագաներով և համազգեստով։

### Պլևլուի ճակատամարտ
Պարտիզանների չհանձնված խմբավորումները շարունակել են մարտերը։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 1-ին պարտիզանները հարձակվեցին Պլևլա քաղաքի վրա, սակայն հսկայական կորուստներով ստիպված եղան նահանջել։ Սպանվել է 203 մարդ, վիրավորվել՝ 269-ը։ Քարոզչության ազդեցության տակ կուսակցականներից շատերը հիասթափվեցին ինչպես շարժումից, այնպես էլ նրա գաղափարախոսությունից՝ փախչելով չետնիկների մոտ։ Պարտությունից հետո պարտիզանները սկսեցին իրենց զայրույթը հանել տեղի բնակիչների վրա՝ թալանելով որոշ գյուղեր, խոշտանգելով գյուղացիներին և մահապատժի ենթարկելով իտալացիներին, որոնք մեղադրվում էին բոլոր հնարավոր մեղքերի համար։ Մինչև 1943 թվականի գարունը պարտիզանները ոչ մի հաջողության չէին հասնում Չեռնոգորիայում՝ նրանք գրեթե երկրում չէին։

### «Ձախակողմյան սխալներ»
Կոմունիստական կուսակցությունը, որը ստանձնեց ապստամբներին առաջնորդելու պարտականությունները, կորցրեց իր հեղինակության մի մասը իր որոշ հակառակորդների նկատմամբ չափազանց դաժանության պատճառով։ Ջիլասը և պարտիզանները, հաշվեհարդար տեսնելով ոչ միայն զավթիչների, այլև գաղափարական հակառակորդների հետ, շատերի աչքում դարձան արյունարբու ավազակներ, ուստի քչերն էին համարձակվում աջակցել նրանց։ Դժվար էր գտնել պաշարներ, ապաստան գտնել և, առավել ևս, կամավորներին աջակցություն ստանալ պարտիզանների համար։ Թոմի տակ պարտությունը պարտիզաններին ստիպեց որոշել, որ ինչ-որ մեկը ձողիկներ է դնում անիվների մեջ։ Նրանք սկսեցին կասկածել բոլոր իտալացիներին և նրանց հանցակիցներին դավաճանության և աջակցության մեջ՝ բանակից փախած դասալիքներին, նրանց ընտանիքների անդամներին, չետնիկներին, այդ ժամանակ շահարկելով առևտրականներին և բոլոր նրանց, ովքեր բանվոր դասակարգին համարում էին վախկոտ և մարտերում բավականաչափ համարձակ։ Այսպիսով սկսվեց ահաբեկչությունը, որի պատճառով նույնիսկ պատերազմից հեռու մարդիկ սկսեցին արհամարհել պարտիզաններին։ Այդ ահաբեկչությունը պատմության մեջ է մտել որպես «ձախակողմյան սխալներ»։ Ջիլասան տեղի բնակչության նկատմամբ այդ դաժանության համար հետո քննադատել է Տիտոյին՝ մեղադրելով պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու մեջ։

### Պառակտում ապստամբների շրջանում
Պարտությունների շարքը հանգեցրեց պարտիզանների ճամբարում առաջին տարաձայնություններին՝ շատերի մարտական ոգին ճնշվեց, քանի որ իտալացիները չկրկնեցին իրենց սկզբնական սխալները, բացի այդ, ապստամբության առաջնորդների մեծ մասը կոմունիստներ էին, և նրանք ունեին իրենց տեսակետը հետպատերազմյան կառուցվածքի վերաբերյալ։ Պարտիզանները, այնուամենայնիվ, հույս ունեին կազմակերպել դասակարգային հեղափոխություն և դրա օգնությամբ հասնել իտալացիների հեռացմանը՝ ազգայնականները բոլորին կոչ էին անում զինադադար կնքել և իզուր արյուն չթափել, ինչպես նաև չէին ցանկանում տեսնել կոմունիստներին ապստամբության գլխին։ Հյուսիսային Չեռնոգորիայում տարաձայնությունները հատկապես ուժեղ էին, որտեղ տիտովյան պարտիզանները որոշեցին նախ զբաղվել դասակարգային թշնամիներով և զբաղվել «կուլակաթափությամբ» բալկանյան ձևով։ Իսկ ազգայնականները ցանկանում էին փրկել քաղաքացիական բնակչությանը և սպասել, մինչև իտալացիներն իրենք հեռացնեն զորքերը։ Ի վերջո, ազգայնականների համբերությունը պայթեց, և նրանք աշնանը կապ հաստատեցին իտալացիների հետ՝ առաջարկելով իրենց օգնությունը պարտիզանների դեմ պայքարում։ Ջուրիշիչի գլխավորությամբ հետևողականորեն ազգայնականները գնացին թիկունք, իսկ ոմանք որոշեցին պարզապես հետեւել պարտիզանների և իտալացիների բախումներին, ընդ որում պարտիզանները սկսեցին ավելի կատաղի պայքարել։

Հենց պարտիզանական զորքերի պարտությունն էր, որ Պլևլեյի տակ և սկսված կարմիր տեռորը պատճառ դարձան շարժման պառակտման համար։ Չետնիկներն անմիջապես պատերազմ սկսեցին իրենց նախկին դաշնակիցների դեմ՝ հասնելով նրան, որ մինչև 1942 թվականը երկրում գրեթե պարտիզաններ չեն մնացել։ Ազգային-ազատագրական ապստամբությունը վերաճեց քաղաքացիական պատերազմի։

### Ապստամբության ավարտ
1941 թվականի նոյեմբերին Իոսիպ Բրոզի հրամանով Տիտո Միլովան Ջիլասը հեռացվել է Չեռնոգորիայում պարտիզանների հրամանատարի պաշտոնից ապստամբության կազմակերպման ժամանակ իր սխալ հաշվարկների պատճառով, այդ թվում նաև «ձախակողմյան վրիպակներ» պատճառով։ Ապստամբության ձախողման պատճառներից մեկը շտաբում միապետականների և կոմունիստների միջև տարաձայնություններն էին՝ առաջինները աջակցում էին պարտիզանական պատերազմի մարտավարությանը և պաշտպանում էին լեռներում գտնվող գյուղերի պաշտպանությունը իտալացիների հարձակման դեպքում, վերջիններս պարտիզանական պատերազմը համարում էին անտեղի և պաշտպանում էին պաշտպանական գծի կազմակերպումը ճակատի ամբողջ լայնությամբ։ Տիտոյի կարծիքով՝ Ջիլասի ընտրած մարտավարության երկրորդ տարբերակն էլ հանգեցրեց վերջնական պարտության։ Հրամանատարությունից հեռացված Ջիլասը ստիպված է եղել շարունակել իր կուսակցական գործունեությունը «Բորբա» թերթում։

Ապստամբության վերջին օջախները ճնշվեցին միայն 1941 թվականի դեկտեմբերին։ Այն, չնայած իր պարտությանը, ցույց տվեց Չեռնոգորիայում իտալական զորակազմի թուլությունը և ռազմական և քաղաքացիական վարչակազմի անկարողությունը նման ելույթները կանխելու համար։ Գրավյալ տարածքների քաղաքացիական կոմիսար Սերաֆինո Մացոլինին 1941 թվականի հուլիսի 24-ին հեռացվել է պաշտոնից՝ ապստամբությունը չկանխելու համար։ Ամբողջ իշխանությունը փոխանցվեց գեներալ Պիրցիո Բիրոլիին՝ 9-րդ բանակի հրամանատարին, ով կարողացավ վերականգնել իտալական վերահսկողությունը տարածքի վրա։ Չեռնոգորացիները, չնայած մարտավարական ձախողմանը, համոզվեցին երկրի ազատագրման հնարավորության մեջ և շարունակեցին պարտիզանական պատերազմը նույնիսկ ապստամբությունը ճնշելուց հետո, չնայած հետագա պայքարն ընթանում էր ծանր պայմաններում։

## Հետևանքներ
1941 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Պլևլուի ճակատամարտից հետո մի կողմից ազգայնականների և միապետների, իսկ մյուս կողմից՝ սոցիալիստների և կոմունիստների միջև վերջնական պառակտումը հանգեցրեց «երրորդ ուժի» պաշտոնական ի հայտ գալուն՝ ի դեմս չետնիկների։ Չետնիկների և պարտիզանների միջև հետագա բախումները հանգեցրին Չեռնոգորիայում բացահայտ ահաբեկչության սկսմանը՝ նրանց և մյուսների ձեռքով զոհվեց քաղաքացիական բնակչությունը, որը կասկածվում էր թշնամու հանդեպ համակրանքի մեջ։ Պարտիզանների հանցագործությունները ստիպեցին նույնիսկ Սերբիայի բնակչությանը դուրս գալ ապստամբության դեմ, և արդյունքում պարտիզանները գնացին ուստաշների կողմից գրավված Բոսնիա, որտեղ միացան իրենց զինակիցներին։ Հաշվի առնելով բոլոր տակտիկական սխալները՝ Տիտոն որոշում կայացրեց փոքր ջոկատները վերածել լիարժեք խոշոր կազմավորումների, մասնավորապես՝ բրիգադների։ 1-ին պրոլետարական բրիգադը կազմավորվել է 1941 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ռուդո քաղաքում (Հարավարևելյան Բոսնիա)։

1941 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Դրաժա Միխայլովիչը, որը ղեկավարում էր չետնիկների շարժումը և աջակցում էր Հարավսլավիայի կառավարությանը աքսորում, Պավել Ջուրիշիչին նշանակեց չետնիկների բոլոր կանոնավոր և պահուստային ուժերի հրամանատար Կենտրոնական, Արևելյան Չեռնոգորիայում և Սանջակում։ 1941 թվականի դեկտեմբերի 21-ին իտալացիները չեռնոգորացիներին զգուշացրել են, որ նրանք պատասխանատվություն կկրեն իտալացիների վրա հնարավոր բոլոր հարձակումների համար։ 1941 թվականի դեկտեմբերի երկրորդ կեսին Պավլե Ջուրիշիչը և Ջորջե Լաշիչը սկսեցին մոբիլիզացնել պարտիզանական ջոկատներից փախած զինվորներին։  1942 թվականի հունվարի կեսերին նրանք արդեն մասնակցում էին պարտիզանների հետ մարտերին։ 1942 թվականի հունվարի 12-ին իտալացիները պաշտոնապես սպառնացին չեռնոգորացիներին, որ յուրաքանչյուր վիրավոր կամ սպանված իտալացի սպայի համար մահապատժի կենթարկվի 50 քաղաքացիական անձ, իսկ շարքային զինվորի դեպքում մահապատժի կենթարկվի 10 մարդ։ Բիրոլին ավելի ուշ հայտարարվել է ռազմական հանցագործ՝ Չեռնոգորիայում իր զորքերի կողմից իրականացված վայրագությունների պատճառով։

1942 թվականի փետրվարին իտալացիները հաստատեցին, որ Չեռնոգորիայում կա 8 հազար պարտիզան և 5 հազար չետնիկ։ 1942 թվականի մարտի սկզբին Ջուրիշիչն առաջինը հանդես եկավ իտալացիների հետ համագործակցության օգտին՝ Բիրոլին ընդունեց նրա առաջարկը և պատերազմի գոտի ուղարկեց «Վենեցիա» 19-րդ հետևակային դիվիզիան։ Ջուրիշիչը 1942 թվականի մայիսին ջախջախեց պարտիզանական վերջին խոշոր միավորումը, որից հետո պարտիզանները գրեթե բոլորը հեռացան Չեռնոգորիայից՝ այրելով բոլոր գյուղերը, որտեղ նրանց չէին աջակցում։ Քաղաքները մնացին իտալացիների վերահսկողության տակ, իսկ չետնիկիները գրավեցին ամբողջ գյուղը։ Չեռնոգորիայում պարտիզանները վճռական գործողությունների չեն անցել մեկ տարի, բայց հաղթանակից հետո չետնիկները, իրենց տեր համարելով, սկսեցին ռազմագերիների ճամբարներ կառուցել, ցուցադրական դատարաններ կազմակերպել և ոչնչացնել բոլոր նրանց, ովքեր չէին աջակցում նրանց՝ սպանվեցին բազմաթիվ մուսուլմաններ, որոնք համագործակցում էին իտալացիների և ալբանացիների հետ։ Հատկապես շատ զոհեր եղան Բիելո-Պոլում, Պլևլայում և Բուկովիցայում՝ դրա պատճառով մուսուլմանները սկսեցին հեռանալ օկուպացիոն ուժերի կողմը։

Հարավսլավական աղբյուրների համաձայն՝ ապստամբության ընթացքում իտալացիները կորցրել են 735 սպանված, 1120 վիրավոր և 2070 գերի։ Ապստամբների կորուստները, ըստ նույն աղբյուրների, կազմել են 72 սպանված և 53 վիրավոր։ Իտալական աղբյուրները նշում են հետևյալ թվերը՝ 5 հազար սպանված և 7 հազար վիրավոր պարտիզանների կողմից, 2 հազար սպանված և վիրավոր իտալական զորքերի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Հիմնական
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Այլ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Իտալիայի գաղութային տարածքներ
Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի պատմություն