Չինական կաղամբ

**Չինական կաղամբ** (,  նաև *Brassica campestris chinensis* կամ *Brassica chinensis*), հայտնի է նաև որպես սովորական չինական կաղամբ, տարբերվում է Պեկինյան կաղամբից և Արևելյան Ասիաի բնիկ բանջարեղեն  է։ Քանի որ ունի բազմաթիվ տեսակներ և տարբեր հատկանիշներ, ունի նաև տարբեր տարածված անվանումներ, օրինակ՝ կանաչ կաղամբ, Շանհայան կանաչի, յուղային կաղամբ, փոքր կաղամբ, սև կաղամբ և այլն։ Չինական կաղամբը և Պեկինյան կաղամբը մերձավոր ազգակիցներ են․ երկուսն էլ պատկանում են *Brassica rapa* տեսակին։ Դրանք նաև մոտ են արևմտյան սպիտակագլխիկ կաղամբին և դասվում են կաղամբազգիների (խաչածաղկավորների) ընտանիքին, Կաղամբ () ցեղին։

Կենտրոնական Չինաստանում այն ​​հաճախ անվանում են  (կանաչ բանջարեղեն) կամ ( Շանհայիկանաչի)։ Հյուսիսում այն անվանում են յուղաբեր բույս կամ փոքր Չինական կաղամբ։ Հոնկոնգում «կաղամբ» տերմինը վերաբերում է նաև երկու այլ բանջարեղենի՝ կլոր կաղամբին (որը հայտնի է որպես ծաղկակաղամբ) և Պեկինյան կաղամբին (որը կոչվում է դեղին բողբոջի կաղամբ կամ Շաոսինգի կաղամբ)։Անգլերենում «բոկ չոյը» տառադարձում է Կանտոներեն  (կամ pak/buk choi) արտասանությունից, իսկ Պեկինյան կաղամբը Անգլերենում հայտնի է որպես  կամ ։

## Կենսաբանական նկարագիր
Միամյա կամ երկամյա բույս է՝ հիմնականում ցածրահասակ, կարճ ցողունով։ Տերևների մակերեսը մազիկներ չունի։ Տերևաթիթեղները բաց կամ մուգ կանաչ կամ զմրուխտագույն են՝ գդալաձև կամ ձգված օվալաձև։ Եզրերը ամբողջական են կամ հազիվ նկատելի ատամներով և ալիքավորությամբ, հազվադեպ՝ խորշերով։ Տերևակոթունները տափակ ու լայն կամ կլորավուն ու նեղ են, հստակ արտահայտված, և կողքերից հիմնականում չունեն թևիկանման տերևներ։  Ծաղկակոթի տերևները մեծ մասամբ ձվաձև են, առանց տերևակոթունի, հիմքում ականջիկաձև գրկում են ցողունը։ Ծաղկաբույլը ողկույզաձև է, ծաղիկները՝ դեղին։ Պտուղը երկար պատիճ է, որը հասունանալիս ճեղքվում է։ Սերմերը գնդաձև են, կարմրավուն-շագանակագույն կամ մանուշակագույն-շագանակագույն։

## Պատմություն
Կաղամբը բուծվել է չինացիների կողմից։ Հնում այն կոչվում էր ։ Հարավային և Հյուսիսային դինաստիաների ժամանակաշրջանից ի վեր ամենաշատ սպառվող բանջարեղեններից է հարավային Չինաստանում։ Թան դինաստյայի շրջանում ի հայտ եկան տարբեր տարատեսակներ, ինչպիսիք են սպիտակ կաղամբը, մանուշակագույն կաղամբը։ Մին դինաստիայի ժամանակաշրջանի բժիշկ և բնագետ Լի Շիճըն-ի ()  գրքում կաղամբը հիշատակվում է որպես ցրտադիմացկուն բույս, որը չի թառամում ցրտից, հանդիպում է տարվա բոլոր եղանակներին և ունի սոճու դիմացկունություն։ Այստեղից էլ առաջացել է նրա անվանումը իսկ բուսաբուժական տեքստերում նշվում է նրա ցրտադիմացկունության մասին։ Յուան դինաստիայի ժամանակ այն լայնորեն հայտնի դարձավ որպես  (սպիտակ կաղամբ)։ Մին դինաստիայի բժիշկ և բնագետ Լի Շիճընը իր «Բժշկական նյութերի ժողովածուում» փաստագրել է նրա որոշ բժշկական հատկությունների մասին։ Մինչև Մին դինաստիայի ժամանակաշրջանը կաղամբը աճեցվում էր Յանցզի գետի ստորին հոսանքի Տայհու լճի շրջանում։ Մին և Ցին դինաստիաների ժամանակաշրջանում Չինական կաղամբը արագորեն տարածվեց հյուսիսում։ Միաժամանակ Պեկինյան կաղամբը հաջողությամբ աճեցվեց Ճեծյան նահանգում։ 18-րդ դարի կեսերին Պեկինյան կաղամբը դուրս մղեց Չինական կաղամբին Հյուսիսային Չինաստանում՝ իր բերքատվությամբ շրջանցելով հարավային շրջաններին: Մթերքը Հյուսիսային Չինաստանից և Շանդուն նահանգից Չինական մեծ ջրանցքով սկսեցին թափանցել դեպի Ցզյանսու և Ճեծյան և նույնիսկ հարավային Չինաստան։ Լու Սինը իր «Պարոն Ֆուջինո» աշխատության մեջ խոսել է Պեկինյան կաղամբի արժեքավորության և հազվագյուտության մասին։ Երբ այն ներմուծում էին Ճեծյան, արմատները կապում էին կարմիր թելով և որպես արժեքավոր բանջարեղեն կախում էին խանութներում։ Ի տարբերություն Պեկինյան կաղամբի Չինական կաղամբը չի ձևավորում խիտ կոճղանման գլուխ այլ աճում է թույլ փնջով հիշեցնելով մանանեխ կամ նեխուր։ Չինական կաղամբը լայնորեն տարածված է Հարավային Չինաստանում և Հարավարևելյան Ասիայում։ Հյուսիսային Չինական կաղամբը Չինական կաղամբի տարատեսակ է, որը յուղային չէ և հավաքվում է գարնանը։ Հարավային Չինական կաղամբը (կանաչ կաղամբ) Հյուսիսում կոչում են յուղային կաղամբ։ Այսպիսով, անգլերեն «pak choi» (բոկ չոյ) տերմինը, որը ծագում է կանտոներեն «bai cai»-ից, նշանակում է այն, ինչը հյուսիսցիները կոչում են յուղոտ կաղամբ։

## Դասակարգում
Շուկայում առկա Չինական կաղամբի ամենատարածված տեսակներն են՝

* **Յուղային կաղամբ** () — օգտագործվում է և՛ որպես բանջարեղեն, և՛ որպես յուղատու մշակաբույս։ Ծագել է սովորական փոքր սպիտակ կաղամբից։ Սկսած Հարավային Սուն դինաստիաից այն կոչվել է յուղային կաղամբ ()։
* **Սպիտակ կոթունով կաղամբ** () — ունի սպիտակ տերևակոթուններ։ Այս խմբին են պատկանում, օրինակ, Արևելյան Չինաստանի «Ապրիլյան սպիտակը», Հարավային Չինաստանի «կաթնային կաղամբը», Հոնկոնգի «Հե-սոու կաղամբը» և այլն։
* **Կանաչ կոթունով կաղամբ** () — կոչվում է նաև կանաչ կաղամբ (Արևելյան Չինաստանի խոսակցական անվանում), «կանաչ կոթունով կաղամբ», «ցինցզյան ցայ», «շանհայյան կաղամբ», «փոքր Չինական կաղամբ»։ Ունի բաց կանաչ կոթուններ և Արևելյան Չինաստանում ամենատարածված տեսակն է։ Նրա երիտասարդ ծիլերը կոչվում են «հավի փետուր» ()։
* **Տափակ կաղամբ** () — բազմատերև կաղամբի տեսակ է, որը հանդիպում է միայն ձմռանը՝ հատկապես Գարնան տոնի (Չինական Նոր տարվա) շրջանում։ Աճեցվում է հիմնականում Արևելյան Չինաստանում։

## Մշակույթ
**Չինական կաղամբի հետ կապված բանաստեղծություններ ու ասացվածքներ**

* Թան դինաստիայի գրող Հան Յու «Մանր կտրատած ուշահաս կաղամբ՝ յուղոտ գառան մսով» *(բանաստեղծության ծագումը կասկածելի)*. «Ուշահաս կաղամբը՝ գառան մանր կտրատած յուղոտ փորոտիքով և նոր բամբուկի ծիլերով համտեսում են շագանակի նուրբ ջրային միջուկով»
* Սուն դինաստիայի բանաստեղծ Սու Շի-ն «Զբոսանք բանջարանոցով անձրևից հետո» բանաստեղծությունում գրել է. «Սպիտակ կաղամբը նման է նորածին խոզուկների, որոնք, ինչպես արջեր դուրս են գալիս հողից»
* «Բանաստեղծություններ Թիենծինի բամբուկի ճյուղերի մասին» ժողովածուից. «Նորաբողբոջ սոխը գարնանը կիսադեղին է։ Կամրջի մոտ գները բարձր են։ Ինչն է կշտացնում մարդկանց ձմռան ամիսներին։ Կաղամբն ու մանանեխը՝ պահված նկուղներում»

**Չինական կաղամբի մասին ժողովրդական ասացվածքներն են՝**

* Բազմակողմանիություն՝ «Կաղամբից հարյուր ուտեստ է ստացվում», «Մեկ ցանքը կերակրում է կես տարի՝ ձմեռվանից մինչև գարուն», «Բողկն ու կաղամբը՝ յուրաքանչյուրն ըստ ճաշակի»։
* Մատչելիություն՝ «Կաղամբը վաճառվում է քաշով՝ մեկ-երկու կոպեկով, ոչ թանկ»։
* Մշակման մեթոդներ: «Առաջին շոգ օրերին ցանեք բողկ, երկրորդին՝ մանանեխ, երրորդին՝ կաղամբ», «Կաղամբը ցանեք խիտ իսկ մանանեխը՝ նոսր», «Կաղամբը շատ ջրից չի խեղդվի, կանաչ սոխը շոգին չի չորանա», «Բողկը, կաղամբը, կանաչ սոխը գոմաղբով են պարարտացվում», «Խուրման քաղեք առաջին ցրտերից առաջ, կաղամբը՝ ձմռան նախաշեմին»։
* Սննդարար արժեքը՝ «Կաղամբով և բողկով ապուրը երկար կյանք և առողջություն է պարգևում», «Կաղամբը գանձ է, որը գերազանցում է դեղասնկին», «Ձուկը բարձրացնում է ջերմությունը, միսը՝ բորբոքումը, իսկ կաղամբն ու տոֆուն պահպանում են առողջությունը և հանգստություն են պարգևում», «Ձմռան սկզբին կաղամբը ոչխարի մսին է հավասար»։
* Հոնկոնգյան երգիչ George Lam-ի «Ամեն րոպե քո կարիք ունեմ» () երգի տողը՝ «Նույնիսկ աղ դրած ձուկն ու կաղամբը հիանալի համ ունեն», վառ արտացոլում է աղքատության մեջ ապրելու իրականությունը։

Փոքր Չինական կաղամբը () համեմատաբար փոքր է սովորական կաղամբից, նրա տերևները հարթ են, ինչի շնորհիվ այն թվում է կլորավուն և գեղեցիկ։ Ժողովրդական հեքիաթում՝ «Յան Նայվուի և Փոքրիկ Կաղամբի դեպքը» () գեղեցկուհի գլխավոր հերոսուհու մականունը եղել է «Փոքր Կաղամբ»։ Թայպեյի Կայսերական պալատի թանգարանում պահվում է սպիտակ նեֆրիտից և Ժադեիտից կաղամբի քանդակ։ Հեբեյ նահանգի ժողովրդական «Փոքրիկ սպիտակ կաղամբ» երգը նկարագրում է մի փոքր աղջկա դժվար կյանքը, ով մոր մահից հետո արժանանում է խորթ մոր վատ վերաբերմունքին։ Երգի մեղեդին գեղեցիկ է, և այն օգտագործվել է «Սպիտակ Մազերով աղջիկ» օպերայում։

## Նկարներ

Պատկեր:Bokchoy.jpg
Պատկեր:榻棵菜20191121185435 04.jpg
Պատկեր:榻棵菜20191121185435 01.jpg
Պատկեր:Brassica rapa var. chinensis (leaf).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Բանջարեղեն
Կատեգորիա:Կառլ Լիննեյ հեղինակի անվանած տաքսոններ
Կատեգորիա:Չինական խոհանոց