Քիշ (Շումեր)

մինի|330x330փքս|Հնագույն Միջագետք

**Քիշ** (շումերեն՝ *Kiš*), քաղաք և պետություն Հին Միջագետքում (Իրաք), Բաբելոնից 18 կմ հյուսիս-արևելք։

Քիշ քաղաքը (ժամանակակից Թելլ Ուխայմիր) հիմնադրվել է Ք․ ա․ 4-րդ հազարամյակում, որի տեղում եղել է ավելի հին բնակատեղի։ Քիշի աստվածը Զաբաբան էր։ Ավելի ուշ Քիշի հետ կապվել է նաև Խուրսանգ-կալամա քաղաքը (բառացի «երկրի անտառապատ լեռ»)։

Ք․ ա 28-րդ դարում Քիշը եղել է շումերական ցեղերի միության առաջին կենտրոնը։ Մինչդինաստիական ժամանակաշրջանի սկզբին Քիշում կառավարում էր առաջին կիսաառասպելական Քիշի արքայատոհմը, որը հայտնի է «Արքայական ցուցակով»։

Առաջին դինաստիայի արքաների նախնական ցուցակը սկսվել է Էթանայից։ Հետագայում Քիշի ցուցակի (Էթանայի ժամանակաշրջան) սկզբում ավելացվել է տեղական տոհմային նախնիները և տոտեմները (նախահայրերը), որոնք ըստ իրենց ծագման, հավանաբար, կապ չեն ունեցել «արքայական» ցուցակների հետ։ Քիշի բոլոր ցուցակների համար, մինչև Էթանայի շրջանը և նրանից հետո, բնորոշ է եղել թագավորի կառավարման ֆանտաստիկ երկարատևությունը։

Մինչև Ք․ ա 27-րդ դարը Քիշի տիրակալները Հյուսիսային Միջագետքում եղել են ամենահզորները։

Ք․ ա․ մոտավոր 3500 թվականին այստեղ երևան են եկել առաջին սեպագիր գրությունները (Քիշի սեպագիրը)։

Ք․ ա  դարում Ուրուկի հետ պայքարում Քիշը կորցրել է գերիշխանությունը։

Ք․ ա 26-րդ դարում Քիշը ավերվել է շումերական արքա Լուգալզագեսի կողմից, սակայն շուտով վերականգնվել է աքքադական Սարգոն թագավորի կողմից։ Հետագայում Քիշը ինքնուրույն որևէ դեր չի ունեցել, հանդիսացել է որպես Բաբելոնի ամենամեծ նահանգը, երկու անգամ ընկել է Աքեմենյան պետության, Պարթևական թագավորության և Սասանյան Պարսկաստանի ազդեցության տակ։ 1912 և 1923-1932 թվականների պողումների ժամանակ հայտնաբերվել են Ք․ ա․ 28-25-րդ դարերի պալատի հետքեր` բաղկացած երկու շինությունից՝ ավելի հին, ուղղանկյուն նախագծով, պարիսպավոր աշտարակներով, և ավելի ուշ շրջանի, որի արևմտյան մասում կա նեղ դահլիճ 4 սյուներով, իսկ արևելյան մասում՝ պատկերասրահ սյուների վրա։ Ուսումնասիրել է մինչդինաստիական ժամանակաշրջանի  (Ք․ա 3-րդ հազարամյակի երկրորդ քառորդ) գերեզմանատունը, որտեղ բացվել են  բազմաթիվ խեցեղեն, բրոնզ, զենքեր և զարդեր, գլանաձև կինքներ։ Աքքադական և նրան հաջորդող ժամանակաշրջանի շինություններ են բացվել (ներառյալ  224-651 թվականների 3 պալատ)։

Անրի դե Ժենույակի գլխավորությամբ ֆրանսիական հնագետների մի խումբ Քիշում առաջին պեղումները կատարել են 1912 և 1914 թվականներին։ Ստիվեն Լենգդոնոմի ղեկավարությամբ 1923-ից մինչև 1933 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում այստեղ աշխատել է նաև անգլո-ամերիկյան հնագետների մի խումբ (Oxford-Field Museum Expedition՝ Օքսվորդի թանգարանի արշավախումբ)։

##### Միջագետքում ետջրհեղեղյան Քիշյան արքայացանկն՝ ըստ Ռուսլան Խազարզարայի <Նիպուրյան արքաների ցանկի>
# Էթանա /Этана/ - (ըստ Մ. Խորենացու՝ Բել /Նեբրովթ/)
# Բալիխ /Балих/ - (ըստ Մ. Խորենացու՝ Բաբ /Բաբաս/)
# Էնմեննունա /Энменнуна/ - (ըստ Մ. Խորենացու՝ Անեբիս /Էնաբսա, Նաբու/)

**Աղբյուրներ**

* Հոդ. **Список царей Шумера и Аккада** /Русская Википедия/
* Ниппурский царский список на русском (из библиотеки Руслана Хазарзара)
* Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե. -1968 թ., 22 էջ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Развалины древнего Шумерского г.Киш (совр. городище Телль-Ухаймир, Ирак)..jpg|Թելլ Ուխայմիր բնակատեղի
Պատկեր:Tableta con trillo.png|Քիշի կավե արձանագրություններ (Ք․ ա 3500 թվական)
Պատկեր:Small jug Kish Louvre AO10603.jpg|Սկահակ, գտնված Քիշի պեղումների ժամանակ (Ք․ ա 3-րդդ․)


## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին Միջագետքի քաղաքներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3100 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի անհետացած քաղաքներ
Կատեգորիա:Շումեր
Կատեգորիա:Իրաքի հնագիտական վայրեր