Դեղորայքային աբորտ

**Դեղորայքային աբորտ,** հղիության ընդհատման նպատակով դեղամիջոցների կիրառում, հայտնի է նաև որպես ոչ վիրահատական աբորտ: Դեղորայքային աբորտները հանդիսանում են այլընտրանք վիրահատական (գործիքային) մեթոդներին, ինչպիսիք են վակուում-ասպիրացիան կամ դիլատացիան և արգանդի խոռոչի քերումը (կյուռետաժ): Աշխարհի շատ երկրներում դեղորայքային աբորտներն ավելի տարածված են, քան վիրահատական միջամտությունները:

Դեղորայքային աբորտներն առավել հաճախ իրականացվում են երկու դեղամիջոցների համակցմամբ՝ միֆեպրիստոն, որին հաջորդում է միզոպրոստոլը: Այս համակցությունն ավելի արդյունավետ է, քան դեղորայքային այլ սխեմաներ: Որոշ իրավիճակներում, երբ միֆեպրիստոնը հասանելի չէ, կարող է կիրառվել միայն միզոպրոստոլը:

Դեղորայքային աբորտը և՛ անվտանգ է, և՛ արդյունավետ հղիության տարբեր ժամկետներում, ներառյալ երկրորդ և երրորդ եռամսյակները։ Հղիության ժամկետի մեծացմանը զուգընթաց, հատկապես երրորդ եռամսյակում, միջամտությունն աստիճանաբար դառնում է ավելի ռիսկային և պակաս արդյունավետ: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում դեղորայքային աբորտի հետևանքով մահացության ցուցանիշը 14 անգամ ցածր է, քան ծննդաբերության ժամանակ գրանցված մահացությունը, իսկ հոսպիտալացում կամ արյան փոխներարկում պահանջող լուրջ բարդությունների հավանականությունը 0,4%-ից պակաս է: Առաջին եռամսյակում դեղորայքային աբորտը կարող է անվտանգ կերպով իրականացվել պացիենտի կողմից տանը՝ առանց լրացուցիչ օգնության: Այնուամենայնիվ, տնային պայմաններում դեղորայքային աբորտի իրականացման տարածվածությունը տարբերվում է՝ կախված տվյալ երկրի օրենսդրական, վարչական և բժշկական ուղեցույցներից: Երկրորդ եռամսյակից սկսած խորհուրդ է տրվում երկրորդ դեղամիջոցն ընդունել կլինիկայում, բժշկի կաբինետում կամ հսկվող այլ բժշկական հաստատությունում:

## Դեղորայքային սխեմաներ
մինի|200 մգ միֆեպրիստոն և 800 մգ միզոպրոստոլ․ վաղ ժամկետներում հղիության դեղորայքային ընդհատման հիմնական սխեման

### Մինչև հղիության 12 շաբաթական ժամկետ
Մինչև 12 շաբաթական հղիության դեղորայքային ընդատման համար առաջարկվում է կիրառել 200 միլիգրամ միֆեպրիստոն՝ ներքին ընդունման եղանակով, որին, մեկ-երկու օր անց, հաջորդում է 800 միկրոգրամ միզոպրոստոլը՝ այտային, հեշտոցային կամ ենթալեզվային եղանակով: Այս դեղորայքային համակցության արդյունավետությունը մինչև հղիության 10 շաբաթական ժամկետը կազմում է 96,6%:

Շատ վաղ ժամկետներում իրականացվող դեղորայքային աբորտը, երբ հղիությունը դեռևս տեսանելի չէ ուլտրաձայնային հետազոտությամբ, նույնքան անվտանգ և արդյունավետ է, որքան այն դեպքերում, երբ հղիությունն արդեն տեսանելի է ուլտրաձայնով: Միզոպրոստոլը պետք է ընդունվի միֆեպրիստոնից 24-48 ժամ անց. միզոպրոստոլի ընդունումը մինչև 24 ժամը նվազեցնում է արդյունավետությունը: Այնուամենայնիվ, հետազոտություններից մեկը ցույց է տվել, որ այս երկու դեղամիջոցները կարող են ընդունվել նաև միաժամանակ՝ ունենալով գրեթե նույն արդյունավետությունը:

9 շաբաթականից մեծ ժամկետներում միզոպրոստոլի (երկրորդ դեղամիջոցի) երկու դեղաչափ կիրառելը մեծացնում է բուժման արդյունավետությունը: Հղիության 10-11 շաբաթական ժամկետից սկսած աբորտների ազգային ֆեդերացիան (NAF) առաջարկում է միզոպրոստոլի երկրորդ դեղաչափը (800 միկրոգրամ) ընդունել առաջինից չորս ժամ անց: Բազմապտուղ հղիության դեպքում (երկվորյակներ) խորհուրդ է տրվում միֆեպրիստոնի ավելի բարձր դեղաչափ:

Միֆեպրիստոնն ընդունելուց հետո պացիենտը պարտադիր պետք է ընդունի նաև միզոպրոստոլը: Չնայած հնարավոր է, որ հղիությունն ընդհատվի միայն առաջին դեղամիջոցից, միզոպրոստոլի ընդունման բացթողումը կարող է հանգեցնել թերի վիժման, երբ պտուղը մահանում է, սակայն ամբողջությամբ չի արտամղվում արգանդի խոռոչից (ինչը կարող է ուղեկցվել արյունահոսությամբ) և պահանջվում է վիրահատական միջամտություն՝ պտղի հեռացման համար: Մեկ այլ սցենարով՝ հղիությունը կարող է շարունակվել՝ կենսունակ պտղով: Ելնելով վերոնշյալ պատճառներից միզոպրոստոլը միշտ պետք է ընդունվի միֆեպրիստոնից հետո։

#### Ինքնուրույն իրականացվող դեղորայքային աբորտ
Առաջին եռամսյակում ինքնուրույն իրականացվող դեղորայքային աբորտը հարմար տարբերակ է այն պացիենտների համար, ովքեր նախընտրում են ընդունել աբորտի համար նախատեսված դեղամիջոցները տանը՝ առանց անմիջական բժշկական հսկողության (ի տարբերություն բժշկի հսկողությամբ իրականացվող դեղորայքային աբորտի, երբ պացիենտը երկրորդ դեղամիջոցն ընդունում է վերապատրաստված բուժաշխատողի ներկայությամբ): Առաջին եռամսյակում ինքնուրույն իրականացվող դեղորայքային աբորտը նույնքան անվտանգ և արդյունավետ է, որքան բժշկի վերահսկողությամբ իրականացվողը:

Երկու դեղամիջոցների կիրառման ընթացակարգը կախված է նշանակված կոնկրետ դեղամիջոցներից: 200 մգ միֆեպրիստոնի հաբերի կիրառման տիպիկ ընթացակարգը հետևյալն է.

# Ընդունել 200 մգ միֆեպրիստոնի հաբը ներքին ընդունման եղանակով։
# Միֆեպրիստոնի ընդունումից 24-48 ժամ անց ընդունել 800 մկգ միզոպրոստոլ (սովորաբար չորս հաբ): Միզոպրոստոլին կից հրահանգների թերթիկը կհստակեցնի կիրառման եղանակը, օրինակ՝ այտային (լնդերի և այտի լորձաթաղանթի միջև), ենթալեզվային կամ հեշտոցային (հեշտոցային մոմիկի տեսքով)։
# Հղիության արգասիքը (սաղմը և ընկերքը) դուրս է մղվում հեշտոցով միզոպրոստոլի ընդունումից 2-ից 24 ժամվա ընթացքում, ուստի պացիենտը այդ ընթացքում պետք է գտնվի սանհանգույցին մոտ վայրում: Հղիության արգասիքի արտամղման ժամանակ և դրանից հետո կարող են նկատվել կծկանքային ցավեր, սրտխառնոց և արյունահոսություն։
# Վարակներից խուսափելու համար պացիենտը չպետք է օգտագործի տամպոններ, գտնվի ջրի մեջ (լողավազան կամ լոգանք) կամ ունենա սեռական հարաբերություն 2-3 շաբաթ։
# Պացիենտը պետք է կապ հաստատի իր բուժող բժշկի հետ միֆեպրիստոնի ընդունումից 7-14 օր անց՝ հղիության լիարժեք ընդհատումը հաստատելու և արյունահոսության աստիճանը գնահատելու համար։

### 12 շաբաթականից մեծ հղիություն
Դեղորայքային աբորտն անվտանգ և արդյունավետ է նաև երկրորդ և երրորդ եռամսյակներում: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ է տալիս 12 շաբաթականից բարձր հղիության ժամկետում իրականացվող դեղորայքային աբորտները վերահսկվեն ընդհանուր պրոֆիլի բժշկի կամ նեղ մասնագետի կողմից (ի տարբերություն առաջին եռամսյակի, երբ պացիենտը կարող է անվտանգ կերպով ընդունել դեղամիջոցները տանը՝ առանց հսկողության)։

12 շաբաթականից մեծ հղիության դեղորայքային ընդհատման համար ԱՀԿ-ն առաջարկում է 200 մգ միֆեպրիստոն՝ ներքին ընդունման եղանակով, որից մեկ-երկու օր անց միզոպրոստոլի կրկնվող դեղաչափերի կիրառումը (400-ական մկգ)՝ ենթալեզվային, այտային կամ հեշտոցային եղանակով: Միզոպրոստոլը պետք է ընդունվի յուրաքանչյուր 3 ժամը մեկ՝ մինչև հղիության լիարժեք ընդհատումը: Միզոպրոստոլի ընդունումից մինչև աբորտը միջինում տևում է 6–8 ժամ, և պացիենտների մոտավորապես 94%-ի մոտ հղիությունն ընդհատվում է միզոպրոստոլի ընդունումից 24 ժամվա ընթացքում: Այն դեպքերում, երբ միֆեպրիստոնը հասանելի չէ, միզոպրոստոլը կարող է կիրառվել որպես առանձին միջոց, սակայն այդ դեպքում աբորտի իրականացման միջին ժամանակահատվածն ավելի երկար կլինի՝ համեմատած միֆեպրիստոն-միզոպրոստոլ համակցված սխեմայի:

### Դեղորայքային այլընտրանքային համակցություններ
Միֆեպրիստոն-միզոպրոստոլ համակցությունը ներկայումս դեղորայքային աբորտի ամենաշատ առաջարկվող սխեման է, սակայն գոյություն ունեն նաև դեղորայքային այլ համակցություններ:

Որոշ հանգամանքներում դեղորայքային աբորտի համար կարող է կիրառվել միայն միզոպրոստոլ (առանց միֆեպրիստոնի), ինչն արդյունավետություն է ցուցաբերել նույնիսկ երկրորդ եռամսյակում: Միզոպրոստոլն ավելի հասանելի է, քան միֆեպրիստոնը, և ավելի հեշտ է պահպանման ու կիրառման տեսանկյունից, ուստի միֆեպրիստոնի բացակայության դեպքում բժիշկը կարող է առաջարկել միայն միզոպրոստոլի կիրառում: Այդ դեպքում ԱՀԿ-ն խորհուրդ է տալիս 800 մկգ միզոպրոստոլ՝ այտային, ենթալեզվային կամ հեշտոցային եղանակով: Միայն միզոպրոստոլի կիրառմամբ հղիության ընդհատման հաջողության ցուցանիշը (93%) գրեթե նույնն է, ինչ միֆեպրիստոն-միզոպրոստոլ համակցության դեպքում (96%): Այնուամենայնիվ, միայն միզոպրոստոլ կիրառած կանանց 15%-ը կարիք է ունեցել հետագա վիրահատական միջամտության, ինչը զգալիորեն գերազանցում է համակցված սխեմայի ցուցանիշը:

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ լետրոզոլը կամ մետոտրեքսատը կարող են ներառվել միֆեպրիստոն-միզոպրոստոլ սխեմայի մեջ՝ առաջին եռամսյակում ելքերը բարելավելու նպատակով:

Արգանդային հղիությունների դեպքում հազվադեպ կիրառվող դեղորայքային համակցություն է մետոտրեքսատ-միզոպրոստոլը, որը սովորաբար նախատեսված է արտարգանդային հղիություններիհամար: Մետոտրեքսատը տրվում է ներքին ընդունման կամ միջմկանային ներարկման ձևով, որին 3-5 օր անց հաջորդում է հեշտոցային միզոպրոստոլը: Մետոտրեքսատի համակցությունը կիրառելի է մինչև 63 օրական հղիության ժամկետը: ԱՀԿ-ն թույլատրում է մետոտրեքսատ-միզոպրոստոլ համակցության կիրառումը, սակայն նախապատվությունը տալիս է միֆեպրիստոնի համակցությանը, քանի որ թերի աբորտի դեպքում մետոտրեքսատը կարող է տերատոգեն (արատածին) ազդեցություն ունենալ սաղմի վրա: Մետոտրեքսատ-միզոպրոստոլ համակցությունը համարվում է ավելի արդյունավետ, քան միայն միզոպրոստոլի կիրառումը:

## Հակացուցումներ
Միֆեպրիստոնի կիրառման հակացուցումներն են ժառանգական պորֆիրիան, մակերիկամների քրոնիկական անբավարարությունը և արտարգանդային հղիությունը: Որոշ մասնագետներ հակացուցում են համարում նաև ներարգանդային պարույրի (ներարգանդային սարքի) առկայությունը: Միֆեպրիստոնից կամ միզոպրոստոլից նախկինում ունեցած ալերգիկ ռեակցիան նույնպես հանդիսանում է հակացուցում:

Բազմաթիվ հետազոտություններում ընդգրկված չեն եղել առողջական լուրջ խնդիրներ ունեցող կանայք, օրինակ՝ սրտի և լյարդի հիվանդություններով կամ ծանր անեմիայով (սակավարյունություն) տառապողները: Մի շարք հանգամանքներում պահանջվում է զգուշություն, ներառյալ՝

* Կորտիկոստերոիդների երկարատև օգտագործում
* Արյան մակարդելիության խանգարումներ
* Ծանր անեմիա

Որոշ դեպքերում նպատակահարմար է նախկինում առողջական խնդիրներ ունեցող անձանց ուղեգրել հիվանդանոցային պայմաններում աբորտ իրականացնող մասնագետի մոտ։

Ընդհակառակը, որոշ բժշկական վիճակներ կարող են դեղորայքային աբորտն ավելի նախընտրելի դարձնել, քան վիրահատականը: Այդպիսի վիճակներից են արգանդի խոշոր միոմաները (ֆիբրոիդներ), արգանդի բնածին արատները կամ ինֆիբուլյացիայի (սեռական օրգանների ձևափոխման) հետևանքով առաջացած սեռական օրգանների սպիացումը:

## Կողմնակի ազդեցություններ
Կանանց մեծամասնության մոտ նկատվում են կծկանքային բնույթի ցավեր և արյունահոսություն, որն ավելի առատ է, քան սովորական դաշտանը: Այլ անցանկալի երևույթները կարող են ներառել սրտխառնոց, փսխում, տենդ, դող, լուծ, գլխացավ, գլխապտույտ, ջերմության զգացում կամ ջերմահորդանքներ: Հեշտոցային տարբերակով կիրառման դեպքում միզոպրոստոլի ստամոքս-աղիքային կողմնակի ազդեցությունները ավելի քիչ են դրսևորվում: Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները, ինչպիսին է իբուպրոֆենը, նվազեցնում են ցավը դեղորայքային աբորտի ժամանակ:

### Ախտանիշներ, որոնք պահանջում են անհետաձգելի բժշկական օգնություն
* Առատ արյունահոսություն **(**եթե երկու կամ ավելի հաջորդական ժամերի ընթացքում լիովին թրջվում է երկու կամ ավելի հիգիենիկ միջադիր, դիմեք բժշկական օգնության)
* Որովայնային ցավ, սրտխառնոց, փսխում, լուծ կամ տենդ, որոնք միֆեպրիստոնի ընդունումից հետո տևում են ավելի քան 24 ժամ
* 38 °C (100.4 °F) կամ ավելի բարձր ջերմություն, որը տևում է ավելի քան 4 ժամ

Մինչև 10 շաբաթական հղիության դեպքում բարդությունները հազվադեպ են։ Ըստ երկու խոշոր հետազոտությունների՝ արյան փոխներարկում պահանջող արյունահոսություն դիտվել է կանանց 0,03–0,6%-ի մոտ, իսկ լուրջ վարակներ՝ 0,01–0,5%-ի մոտ: Քանի որ դեղորայքային աբորտից հետո վարակների հավանականությունը ցածր է, կանխարգելիչ հակաբիոտիկներ խորհուրդ չեն տրվում (ի տարբերություն վիրահատական աբորտների, որտեղ պարբերաբար տրվում են հակաբիոտիկներ): Գրանցվել են կլոստրիդիալ տոքսիկ շոկի համախտանիշից մահվան եզակի դեպքեր:

2013 թվականի հետազոտությունը, որն ընդգրկել է 200 մգ միֆեպրիստոնի և միզոպրոստոլի համակցումն օգտագործած 45,000 կանանց, պարզել է, որ 0,4%-ից պակասն է ունեցել լուրջ բարդություններ, որոնք պահանջել են հոսպիտալացում (0,3%) և/կամ արյան փոխներարկում (0,1%):

### Արյունահոսության կառավարում
Հեշտոցային արյունահոսությունը սովորաբար աստիճանաբար նվազում է դեղորայքային աբորտից հետո մոտ երկու շաբաթվա ընթացքում, սակայն առանձին դեպքերում քսվող արյունային արտադրությունը կարող է տևել մինչև 45 օր: Երկարատև արյունահոսության դեպքում կարող է  շտապ վիրահատական կամ դեղորայքային միջամտության կարիք առաջանալ՝ ելնելով պացիենտի ինքնազգացողությունից և արյունահոսության դինամիկայից: Ընդհանուր առմամբ, դեղորայքային աբորտ անցած անձանց 1%-ից պակասն է դիմում շտապօգնության՝ չափազանց առատ արյունահոսության պատճառով, և մոտ 0,1%-ն է ունենում արյան փոխներարկման կարիք: Բեղմնավորման արգասիքների մնացորդները դուրս կմղվեն հաջորդող հեշտոցային արյունահոսության ժամանակ: Այնուամենայնիվ, վիրահատական միջամտություն կարող է իրականացվել պացիենտի խնդրանքով, եթե արյունահոսությունն առատ է կամ երկարատև, առաջացնում է անեմիա կամ եթե առկա են էնդոմետրիտի (արգանդի լորձաթաղանթի բորբոքման) նշաններ:

### Անվտանգություն
Դեղորայքային աբորտը նույնքան անվտանգ է կամ ավելի անվտանգ, քան ծննդաբերությունը, վիրահատական աբորտը կամ ոչ անվտանգ (առանց վերահսկողության) աբորտը:

Այն մոտ 14 անգամ ավելի անվտանգ է, քան ծննդաբերությունը, ինչպես նաև ավելի անվտանգ է, քան պենիցիլինի կամ վիագրայի օգտագործումից մահացության ցուցանիշները:

ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության զեկույցը նշում է, որ 2000-2018 թվականներին դեղորայքային աբորտ կատարած 3,7 միլիոն կանանցից 24-ը մահացել են հետագայում, ընդ որում այդ մահերից 11-ը հավանաբար կապված չեն եղել աբորտի հետ (ներառյալ դեղաչափի չարաշահումը, սպանությունները և ինքնասպանությունը): Եթե հաշվի չառնենք այդ 11 դեպքերը, դեղորայքային աբորտի մահացության ցուցանիշը կիսով չափ ցածր է ընդհանուր աբորտների մահացության ցուցանիշից:

Օրինական դեղորայքային աբորտները նվազեցնում են ոչ անվտանգ աբորտների հետ կապված ռիսկերը: Ամբողջ աշխարհում վերարտադրողական տարիքի կանանց առողջությունը բախվում է զգալի վտանգների՝ անվտանգ աբորտի ծառայություններ ստանալու դժվարությունների պատճառով: Այս բացասական հետևանքները բխում են խիստ իրավակարգավորումներից, առողջապահական անարդյունավետ համակարգերից, պատշաճ վերապատրաստում անցած բուժաշխատողների պակասից, հասարակության կողմից պարտադրված ստիգմայից և հեռավոր տարածաշրջաններում ծառայությունների սահմանափակ հասանելիությունից: Բացի այդ, ցածր և միջին եկամուտ ունեցող այն երկրներում, որտեղ աբորտն օրենքով թույլատրված է, դեռևս տեղի են ունենում զգալի թվով ոչ անվտանգ աբորտներ: Այս տարածաշրջաններում տարեկան մոտ 7 միլիոն կին հոսպիտալացվում է ոչ անվտանգ աբորտի հետևանքով առաջացած բարդությունների պատճառով: Ոչ անվտանգ աբորտներին է վերագրվում մայրական մահացության դեպքերի 4,7%-ից մինչև 13,2%-ը յուրաքանչյուր տարի, իսկ դրանց բարդությունների կառավարման համար պահանջվող ծախսերը գնահատվում են շուրջ 553 միլիոն դոլար: Այս առողջապահական ռիսկերին նպաստում են բազմաթիվ գործոններ, այդ թվում՝ առկա ընտրության հնարավորությունների մասին իրազեկվածության պակասը, աբորտի վերաբերյալ բուժաշխատողների տարբերվող մոտեցումները, անվտանգ աբորտի ծառայություններ մատուցող որակյալ անձնակազմի պակասը, պացիենտի անձնական տվյալների գաղտնիության և կոնֆիդենցիալության անբավարար մակարդակը, ինչպես նաև պահանջարկին չհամապատասխանող ծառայությունները:

### Տերատոգենություն և շարունակվող հղիություն
Նախքան դեղորայքային աբորտ սկսելը, կանայք պետք է տեղեկացվեն միզոպրոստոլի հնարավոր վնասակար ազդեցության մասին, եթե աբորտը հաջողությամբ չավարտվի: Եթե հղիությունը շարունակվում է միֆեպրիստոնի և միզոպրոստոլի օգտագործումից հետո, անհրաժեշտ է դիմել համապատասխան բժշկական օգնության՝ քննարկելու հնարավոր տարբերակները և ռիսկերը: Չկան ապացույցներ, որ միֆեպրիստոնն առաջացնում է բնածին արատներ, սակայն միզոպրոստոլը, առաջին եռամսյակում կիրառելիս, կարող է լինել տերատոգեն և հանգեցնել բնածին անոմալիաների, ինչպիսիք են վերջույթների արատները՝ Մյոբիուսի համախտանիշով (դիմային նյարդի կաթված) կամ առանց դրա:

## Դեղաբանություն
Միֆեպրիստոնը պաշարում է պրոգեստերոն հորմոնը, ինչը հանգեցնում է արգանդի լորձաթաղանթի բարակեցմանը՝ կանխելով սաղմի ամրացումը արգանդի պատին և դրա հետագա աճը: Մետոտրեքսատը, որը երբեմն օգտագործվում է միֆեպրիստոնի փոխարեն, դադարեցնում է ցիտոտրոֆոբլաստիկ հյուսվածքի աճը և դրա վերածումը ֆունկցիոնալ ընկերքի՝ այն օրգանի, որը սննդանյութեր է մատակարարում զարգացող պտղին: Միզոպրոստոլը, որը սինթետիկ պրոստագլանդին է, առաջացնում է արգանդի կծկումներ և սաղմի արտամղում հեշտոցի միջով: Լետրոզոլը արոմատազի արգելակիչ է, որը կանխում է էստրոգենի սինթեզը և խթանում ձվազատումը: Վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ լետրոզոլի կիրառումը նախքան միզոպրոստոլը կամ միֆեպրիստոնը՝ դեղորայքային աբորտի մեկնարկի համար, կարող է բարձրացնել բուժման արդյունավետությունը և նվազեցնել վիրահատական միջամտությունների անհրաժեշտությունը:

## Պատմություն

Ինքնուրույն իրականացվող աբորտը նոր երևույթ չէ, այն պատմականորեն ձևավորված մեթոդ է, որը ներառել է խոտաբույսերի կիրառում և այլ միջամտություններ: Շվեդ հետազոտողները պոտենցիալ աբորտիվ միջոցների փորձարկումները սկսել են 1965 թվականին: 1968 թվականին շվեդ բժիշկ Լարս Էնգստրյոմը հրապարակեց մի հոդված՝ Ստոկհոլմի Կարոլինսկա հիվանդանոցի կանանց կլինիկայում անցկացված կլինիկական փորձարկման վերաբերյալ: Փորձարկումն իրականացվել էր F6103 միացության միջոցով հղի շվեդ կանանց շրջանում՝ նպատակ ունենալով արհեստականորեն ընդհատել հղիությունը: Սա Շվեդիայում իրականացված աբորտի դեղահաբի վերաբերյալ առաջին կլինիկական փորձարկումն էր: Հոդվածը, որն ի սկզբանե վերնագրված էր «Շվեդական աբորտի դեղահաբ», վերանվանվեց «Շվեդական հետբեղմնավորման դեղահաբ»՝ փորձարկվող խմբում արհեստականորեն առաջացրած աբորտների փոքր թվի պատճառով: Այն բանից հետո, երբ F6103-ի հետ կապված ջանքերը հիմնականում անհաջող ընթացան, նույն հետազոտողները փորձեցին գտնել աբորտի դեղահաբ՝ հիմնված պրոստագլանդինների վրա՝ օգտվելով այն հանգամանքից, որ այդ ժամանակ Շվեդիայում աշխատում էին պրոստագլանդինների ոլորտում բազմաթիվ ճանաչված գիտնականներ: Հետագայում՝ 1982 թվականին նրանք իրենց աշխատանքի համար արժանացան Նոբելյան մրցանակի՝ ֆիզիոլոգիայի բնագավառում:

Դեղորայքային աբորտը դարձավ աբորտի հաջողված այլընտրանքային մեթոդ 1970-ական թվականներին՝ պրոստագլանդինների անալոգների հասանելիության շնորհիվ: Այդպիսի անալոգներից է կարբոպրոստը, որը հաջողությամբ փորձարկվեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 1979 թվականին:

1981 թվականին ֆրանսիական Roussel-Uclaf դեղագործական ընկերությունը մշակեց հակապրոգեստոգենային միֆեպրիստոնը (հայտնի նաև որպես RU-486): Միֆեպրիստոնը կիրառման համար առաջին անգամ հաստատվել է Չինաստանում և Ֆրանսիայում 1988 թվականին, Մեծ Բրիտանիայում՝ 1991 թվականին, Շվեդիայում՝ 1992 թվականին, իսկ 1999 թվականին՝ Ավստրիայում, Բելգիայում, Դանիայում, Ֆինլանդիայում, Վրաստանում, Գերմանիայում, Հունաստանում, Իսլանդիայում, Իսրայելում, Լիխտենշտեյնում, Լյուքսեմբուրգում, Նիդեռլանդներում, Ռուսաստանում, Իսպանիայում և Շվեյցարիայում: 2000 թվականին այն հաստատվել է Նորվեգիայում, Թայվանում, Թունիսում և ԱՄՆ-ում, իսկ 2001-ից 2023 թվականներին՝ ևս 70 երկրներում:

2000 թվականին ԱՄՆ-ի սննդի և դեղերի վարչությունը հաստատեց միֆեպրիստոնի կիրառումը մինչև 49 օրական հղիությունների համար: 2016 թվականին FDA-ն թարմացրեց միֆեպրիստոնի կիրառման հրահանգաթերթիկը՝ թույլատրելով դրա կիրառումը մինչև հղիության 70 օրական ժամկետը:

### Տարածվածություն
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում դեղորայքային աբորտների մասնաբաժինը ընդհանուր աբորտների մեջ աճել է. 2000 թվականին այն կազմել է 0%, 2011-ին՝ 24%, 2022-ին՝ 53%, իսկ 2023-ին՝ 63% (այս թվերը ներառում են միայն կլինիկական հսկողությամբ իրականացված աբորտները և չեն ներառում ինքնուրույն իրականացվող աբորտները):

Անգլիայում և Ուելսում դեղորայքային աբորտների մասնաբաժինը աճել է. 2011 թվականին այն կազմել է 47%, 2019-ին՝ 70%, 2020-ին՝ 85%, իսկ 2021-ին՝ 87%:

Շոտլանդիայում դեղորայքային աբորտների մասնաբաժինը ևս աճել է. 1992 թվականին այն կազմել է 16%, 2012-ին՝ 77%, 2018-ին՝ 85%, իսկ 2021 թվականին գերազանցել է 99%-ը:

Երկրորդ եռամսյակի հղիության արհեստական ընդհատումների դեպքում, 2009 թվականի դրությամբ, դեղորայքային աբորտը (միֆեպրիստոնի կիրառումը պրոստագլանդինի անալոգի հետ համակցված) ամենատարածված մեթոդն էր Կանադայում, Եվրոպայի երկրների մեծ մասում, Չինաստանում և Հնդկաստանում: Սրան հակառակ՝ ԱՄՆ-ում երկրորդ եռամսյակի աբորտների 96%-ն իրականացվել է վիրահատական եղանակով՝ արգանդի պարանոցի լայնացման և սաղմի էվակուացիայի (դիլատացիա և էվակուացիա) միջոցով:

## Դեղորայքային աբորտի հասանելիություն
Երկու դեղամիջոցներն էլ՝ միֆեպրիստոնը և միզոպրոստոլը, այլևս պաշտպանված չեն արտոնագրերով, և հետևաբար հասանելի են որպես ջեներիկ (վերարտադրված, ոչ բրենդային) դեղամիջոցներ:

Չնայած աբորտի օրինականությունը տարբերվում է ըստ երկրների, և հասանելիությունը կարող է բարդ լինել նույնիսկ այն երկրներում, որտեղ այն օրինական է, որոշ ոչ առևտրային կազմակերպություններ դեղորայքային աբորտի հաբեր են տրամադրել կանանց միջազգային ջրերում գտնվող նավի վրա (Women on Waves) կամ հաբերի անմիջական առաքման միջոցով պացիենտին (Women on Web և Aid Access):

### Հեռաբժշկության հասանելիություն
Հեռաբժշկությունը ներառում է այնպիսի բժշկական ծառայությունների հասանելիություն, որոնք անձը կարող է իրականացնել տանը՝ առանց կլինիկա կամ բուժհաստատություն այցելելու: Այն անձինք, ովքեր օգտվել են հեռաբժշկությունից, գոհունակություն են հայտնել աբորտի ծառայությունների հասանելիության վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, նրանք, ովքեր կարող են ունենալ այս ծառայության խիստ կարիքը (ազատազրկվածները, անօթևանները կամ ցածր եկամուտ ունեցողները), հաճախ զրկված են դրանից օգտվելու հնարավորությունից: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում հեռաբժշկության տարբերակների վերաբերյալ հանրային տեղեկատվությունը հասանելի է համացանցում: Որոշ բնակչության խմբեր չեն կարող ուղղակիորեն օգտվել հեռաբժշկության ծառայություններից, սակայն գոյություն ունեն ոչ ավանդական միջոցներ, որոնց օգնությամբ մարդիկ կարող են ձեռք բերել դեղամիջոցները երրորդ կողմի միջնորդների միջոցով:

#### Կլինիկաների միջև հասանելիություն
Այս մոդելի դեպքում բուժաշխատողը հաղորդակցվում է այլ վայրում գտնվող պացիենտի հետ՝ օգտագործելով կլինիկաների միջև տեսակապի հնարավորությունը՝ դեղորայքային աբորտ ապահովելու նպատակով: Այս մեթոդն առաջին անգամ ներդրվել է Այովա նահանգի «Հարթլենդի ընտանիքի պլանավորման կենտրոն» կազմակերպության կողմից, ինչը թույլ է տվել մեկ բուժհաստատությունում գտնվող պացիենտին անվտանգ տեսակապի միջոցով խորհրդակցել մեկ այլ հաստատության բուժաշխատողի հետ: Այս մոդելն այժմ տարածվել է բազմաթիվ նահանգների «Ընտանիքի պլանավորման» այլ մասնաճյուղերում, ինչպես նաև աբորտի ծառայություններ մատուցող այլ կլինիկաներում:

#### COVID-19 համավարակի ազդեցություն
COVID-19 համավարակը բարդ մարտահրավեր դարձավ առողջապահության ոլորտի քաղաքականություն մշակողների համար ամբողջ աշխարհում, ինչը հանգեցրեց թե՛ ուղղակի, թե՛ անուղղակի ազդեցությունների վերարտադրողական առողջության ծառայությունների հասանելիության վրա: COVID-19 համավարակի ընթացքում սեռական առողջության կարևորագույն ծառայությունների, այդ թվում՝ անվտանգ աբորտների հասանելիության և մատուցման ընդհանուր անկումը հանգեցրեց հղիության ընթացքում բարդությունների և մահացության դեպքերի աճի:

Հղի կանայք համավարակի ընթացքում ավելի շատ նախապատվություն են տվել դեղորայքային աբորտին, քան վիրահատականին՝ նախընտրելով դեղորայքային աբորտն իրականացնել տանը՝ հեռաբժշկության ծառայությունների միջոցով: Տվյալները փաստում են, որ այդ ժամանակահատվածում աբորտի ծառայությունների համար հեռաբժշկության կիրառման աճը պայմանավորված էր COVID-19-ով վարակվելու վախով, տեղաշարժման սահմանափակումներով, տանը մնալու իրավական կարգադրություններով, գաղտնիության պահպանման ավելի մեծ հնարավորությամբ և տնային պայմաններում բուժօգնության հարմարավետությամբ: Այս տվյալները հաստատեցին հեռաբժշկության միջոցով իրականացվող աբորտի ծառայությունների անվտանգությունն ու արդյունավետությունը և ի հայտ բերեցին դրանց նկատմամբ աճող պահանջարկը: Հեռաբժշկության միջոցով իրականացված աբորտներից հետո բարդությունների աստիճանն ու հաճախականությունը ցածր են եղել՝ արտացոլելով դեղորայքային աբորտների բարդությունների ընդհանուր ցուցանիշները, ներառյալ կլինիկաներում կամ այլ բժշկական հաստատություններում կատարվածները:

### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
ԱՄՆ-ում միֆեպրիստոնի դեղատոմսերը կարող են սպասարկվել ցանկացած դեղատան կողմից (լինի դա առցանց, թե սովորական դեղատուն), որը ստացել է հատուկ հավաստագիր:  Այնուամենայնիվ, շատ դեղատներ նախընտրում են չմատակարարել այդ դեղամիջոցները, և օրենքով որևէ դեղատուն պարտավորված չէ դա անել: Այս կարգավորումը ժամանակավորապես ներդրվել էր 2021 թվականի դեկտեմբերին, իսկ 2023 թվականի հունվարին վերջնականապես հաստատվել է ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության կողմից:

2011-ից մինչև 2021 թվականը պահանջվում էր կինը անձամբ այցելի բուժաշխատողին (կլինիկա կամ գրասենյակ) և ստանա միֆեպրիստոնն անմիջապես մասնագետից: Դեղորայքն ստանալու համար կլինիկա այցելելու պահանջը վերացվեց ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության կողմից 2021 թվականի դեկտեմբերին՝ COVID-19 համավարակի ժամանակ: Նոր կանոնների համաձայն՝ դեղատոմսը կարելի է ստանալ հեռաբժշկության միջոցով (հեռախոսազանգերի կամ բուժաշխատողի հետ տեսակապի միջոցով), այնուհետև այն ներկայացնել ցանկացած հավաստագրված դեղատուն: Միաժամանակ, երբ ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչությունը չեղարկեց անձամբ այցելելու պահանջը, այն ավելացրեց նոր պայման, ըստ որի՝ դեղը բաց թողնող դեղատները պետք է լինեն «հավաստագրված», ինչը ենթադրում է հատուկ թույլտվություն այս դեղամիջոցները տրամադրելու համար. պահանջ, որը վարչությունը սահմանում է իր կողմից վերահսկվող ավելի քան 19,000 դեղամիջոցներից միայն 40-ի դեպքում:

Դեղորայքային աբորտի ժամանակ կիրառվող երկրորդ դեղամիջոցը՝ միզոպրոստոլը, առավել հաճախ օգտագործվում է խոցերի բուժման համար։ Այն երբևէ չի ենթարկվել միֆեպրիստոնի համար սահմանված՝ անձամբ ներկայանալու և դեղը ստանալու սահմանափակումներին և միշտ հասանելի է եղել դեղատներում՝ դեղատոմսի առկայության դեպքում:

ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչությունը չի թույլատրում միֆեպրիստոնի կիրառումը դեղորայքային աբորտի նպատակով հղիության 70 օրից հետո՝ ի տարբերություն այլ երկրների մեծամասնության, որոնք թույլատրում են դեղորայքային աբորտը հղիության երկրորդ և նույնիսկ երրորդ եռամսյակներում:

Որոշ նահանգներ ընդունել են օրենքներ, որոնք արգելում են բուժաշխատողներին հետազոտել կնոջը հեռախոսակապի կամ տեսակապի միջոցով և փոխարենը պահանջում են, որ կինն անձամբ ներկայանա բժշկին՝ դեղատոմս ստանալու համար:

Նահանգների մեծ մասում աբորտի համար նախատեսված դեղամիջոցները կարող են դեղատնից բուժառուին ուղարկվել փոստով, սակայն որոշ նահանգներ ընդունել են օրենքներ, որոնք դա ապօրինի են դարձնում և պահանջում են, որ դեղամիջոցները ձեռք բերվեն դեղատնից կամ բուժաշխատողից՝ անձնական այցի միջոցով:
մինի|Բողոքի ցույցեր ԱՄՆ Գերագույն դատարանի շենքի մոտ «Ռոուն ընդդեմ Ուեյդի» որոշման չեղարկման կապակցությամբ։
ԱՄՆ-ում աբորտի համար նախատեսված դեղամիջոցների նկատմամբ հետաքրքրությունը ռեկորդային աճ գրանցեց 2022 թվականին՝ ԱՄՆ Գերագույն դատարանի «Դոբսն ընդդեմ Ջեքսոնի կանանց առողջության կազմակերպության» գործով որոշման նախագծի արտահոսքից հետո, որը նախատեսում էր չեղարկել 1973 թվականի «Ռոուն ընդդեմ Ուեյդի» նախադեպային որոշումը։ Հետաքրքրությունն առավել ընդգծված էր այն նահանգներում, որտեղ գործում էին աբորտի հասանելիության խիստ սահմանափակումներ։ ԱՄՆ-ում աբորտի իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող ակտիվիստներն ուսումնասիրում էին դեղորայքային աբորտի հասանելիության ընդլայնման հնարավորությունները, հատկապես այն նահանգներում, որտեղ կիրառվում են իրավական սահմանափակումներ՝ այդ նպատակով օգտագործելով սոցիալական մեդիայի հնարավորությունները։

«Դոբսի» գործով դատական որոշումից հետո որոշ նահանգների կողմից սահմանված սահմանափակումներին ի պատասխան՝ դեղորայքային աբորտի հետ կապված հեռաբժշկության ծառայություններ մատուցող մի շարք կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Plan C»-ն և «Hey Jane»-ը, գրանցեցին հարցումների և ծառայություններից օգտվելու կտրուկ աճ:

2023 թվականի մարտին Վայոմինգի նահանգապետ Մարկ Գորդոնը ստորագրեց օրինագիծ, որն արգելում է աբորտի դեղահաբերի կիրառումը նահանգի տարածքում՝ դարձնելով այն ԱՄՆ առաջին նահանգը, որը դեղորայքային աբորտներն առանձին է արգելել՝ աբորտի բոլոր ծառայությունների ընդհանուր արգելքից զատ։ 2023 թվականի հուլիսին ուժի մեջ մտած նոր օրենսդրությունը քրեականացնում է աբորտի նպատակով ցանկացած դեղամիջոցի «դուրսգրումը, բացթողումը, մատակարարումը, վաճառքը կամ կիրառումը»։ Օրենքը խախտողները (բացառությամբ հղի կանանց) կարող են ենթարկվել վարչական պատասխանատվության՝ տուգանվելով մինչև 9,000 դոլարի չափով կամ դատապարտվելով մինչև վեց ամսվա ազատազրկման։ Տասնչորս այլ նահանգներ ընդունել են աբորտի համապարփակ արգելքներ, որոնք ներառում են նաև դեղորայքային տարբերակը, իսկ տասնհինգ նահանգ արդեն իսկ սահմանափակում է այս դեղամիջոցների հասանելիությունը։ Աբորտի ծառայություններից օգտվել ցանկացողները ստիպված են լինում տեղափոխվել նահանգից նահանգ, ինչը հաճախ կապված է զգալի դժվարությունների հետ։

2024 թվականի մարտին դեղատնային խոշոր ցանցերից մի քանիսը, ինչպիսիք են CVS-ը և Walgreens-ը, ստացան ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության հավաստագիրը՝ միֆեպրիստոն բաց թողնելու համար, և ծրագրում են այն վաճառքի հանել այն նահանգներում, որտեղ դա օրինական է: Այդ նահանգներում աբորտի ծառայություններից օգտվել ցանկացող կանայք պետք է այցելեն բուժաշխատողի՝ դեղատոմս ստանալու համար, սակայն հնարավորություն կունենան դեղամիջոցը գնել հավաստագրված դեղատներից՝ այն անմիջապես հավաստագրված հիվանդանոցից, կլինիկայից կամ բուժաշխատողից ստանալու փոխարեն: Թեև դեղատները իրավաբանորեն լիազորված են բաց թողնելու այս դեղամիջոցը, դրանց մեծ մասը նախընտրում է չմատակարարել այն: Սա ԱՄՆ օրենսդրության խախտում չի համարվում:

2024 թվականի դեկտեմբերին Տեխաս նահանգը քաղաքացիական հայց ներկայացրեց Նյու Յորքում գործող մի բժշկի դեմ՝ պնդելով, որ վերջինս աբորտի համար նախատեսված դեղամիջոցներ է դուրս գրել Տեխասի բնակչի համար։ Նյու Յորքն ունի այսպես կոչված «պաշտպանիչ օրենք», որը թույլ է տալիս դեղատոմս դուրս գրող բժշկին նման իրավիճակներում ներկայացնել պատասխան հայց։ Միջնահանգային հեռաբժշկության իրավական կարգավիճակը, մասնավորապես՝ դեղատոմսերի դուրսգրումը, ԱՄՆ-ում իրավունքի նոր ձևավորվող ոլորտ է։

#### Ուղղակի հասանելիություն պացիենտին
Ուղղակի հասանելիության մոդելը թույլ է տալիս իրականացնել դեղորայքային աբորտ առանց կլինիկա անձամբ այցելելու։ Կլինիկա այցելելու փոխարեն պացիենտը ստանում է խորհրդատվություն և հրահանգներ աբորտի ծառայություն մատուցող մասնագետից տեսակապի միջոցով։ Պացիենտը կարող է գտնվել ցանկացած վայրում, այդ թվում՝ իր տանը։ Աբորտի համար անհրաժեշտ դեղամիջոցներն ուղարկվում են փոստով անմիջապես պացիենտին։ Այս մոդելը կոչվում է ՀեռաԱբորտ կամ առանց հետազոտության դեղորայքային աբորտ (նախկինում՝ առանց շփման դեղորայքային աբորտ), որը փորձարկվում և ուսումնասիրվում է Gynuity Health Projects-ի կողմից՝ ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության հատուկ թույլտվությամբ։ Այս մոդելն ապացուցել է իր անվտանգությունը, արդյունավետությունը, արդյունավետ գործելակերպը և գոհացուցիչ լինելը։ Աբորտի լիարժեք լինելը կարող է հաստատվել հեռախոսային գնահատման միջոցով։ Պատճառները, թե ինչու մարդիկ կարող են ընտրել այս տարբերակը, ներառում են մատչելի բուժօգնության անհրաժեշտությունը, տեղաշարժվելու անհնարինությունը կամ անառողջ անձնական հարաբերությունների առկայությունը։

## Հասարակություն և մշակույթ
ԱՀԿ-ն հաստատում է, որ օրենքներն ու քաղաքականությունները պետք է նպաստեն ապացուցողական բժշկության վրա հիմնված և բժշկական տեսանկյունից հաստատված բուժօգնության հասանելիությանը, ներառյալ դեղորայքային աբորտը: Այս դեղահաբերի ընդունման և ինքնուրույն աբորտի հարցի շուրջ առկա են բազմաթիվ հակասություններ: Որոշ պատճառներ, թե ինչու մարդիկ կարող են ընտրել ինքնուրույն կառավարվող տարբերակը, ներառում են առավելագույն գաղտնիությունը, ծախսերի կրճատումը և հարմարավետությունը:

### «Դարձելիության» շուրջ հակասություններ
Հղիության ընդհատման դեմ հանդես եկող որոշ խմբեր պնդում են, որ այն պացիենտները, ովքեր միֆեպրիստոն ընդունելուց հետո փոխում են իրենց որոշումը, կարող են «շրջել» աբորտի ընթացքը՝ պրոգեստերոն ընդունելու (և միզոպրոստոլ չընդունելու) միջոցով։ 2022 թվականի դրությամբ չկա որևէ գիտականորեն հիմնավորված ապացույց այն մասին, որ միֆեպրիստոնի ազդեցությունը կարող է դարձելի լինել այս եղանակով։ Այդուհանդերձ, ԱՄՆ մի քանի նահանգներում դեղորայքային աբորտ իրականացնող բուժաշխատողներից պահանջվում է տեղեկացնել պացիենտներին, որ գործընթացի դարձելիությունը հնարավոր տարբերակ է։ 2019 թվականին հետազոտողները նախաձեռնեցին այսպես կոչված «դարձելիության» սխեմայի փոքրածավալ փորձարկում՝ կիրառելով միֆեպրիստոն, որին հաջորդում էր պրոգեստերոնի կամ պլացեբոյի ընդունումը։ Ուսումնասիրությունը դադարեցվեց այն բանից հետո, երբ 12 ներգրավված կանանցից երեքի մոտ սկսվեց առատ հեշտոցային արյունահոսություն։ Արդյունքները լուրջ մտահոգություններ են առաջացնում միֆեպրիստոնն առանց հետագա միզոպրոստոլի կիրառման անվտանգության վերաբերյալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բեղմնավորություն
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Ընտանիքի պլանավորում
Կատեգորիա:Հղիություն
Կատեգորիա:Մանկաբարձություն
Կատեգորիա:Վիժեցում