open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սնդիկի հեմօքսիդ

**Սնդիկի հեմօքսիդ** (Hg2O), սնդիկի միացությունը թթվածնի հետ, որտեղ սնդիկի օքսիդացման աստիճանը հավասար է +1-ի։ ՈՒնի սև բյուրեղների տեսք։ Ունի 9, 8 գ/սմ3 խտություն։

## Հատկություններ
Տաքացնելիս կամ լուսավորելիս քայքայվում է առաջացնելով սնդիկ և սնդիկի երկօքսիդ։ Չունի ո՛չ հոտ, ո՛չ համ։ Թունավոր է։ Գործնականորեն ջրում անլուծելի է։ Հիդրոլիզի հավասարակշռության հաստատունը հավասար է՝ 1·10−5։ Քայքայման և հիդրոլիզի հավասարումներն են՝
:: \mathsf{Hg_2O \rightarrow HgO + Hg}
:: Hg^{2+}_2+H_2 O \rightleftarrows Hg_2 OH^+ + H^+
Միավալենտ սնդիկի աղերին ավելացնելով ալկալի ընթանում են հետևյալ ռեակցիաները՝
:: Hg^{2+}_2 + 2OH^- \rightarrow Hg_2(OH)_2 \rightarrow Hg_2O \rightarrow HgO + Hg 

## Ստացում
Սնդիկի հեմօքսիդ ստանում են սնդիկի վրա ջրային գոլոշիներ ավելացնելով 300 աստիճան ցելսուս ջերմաստիճանում։
:: \mathsf{2Hg + H_2O \rightarrow Hg_2O + H_2}

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սնդիկի օքսիդներ
Կատեգորիա:Հիմնական օքսիդներ
Սլովակներ

**Սլովակներ** (), ազգ, որը արևմտասլավոնական ժողովուրդ է և բնակվում է Սլովակիայում։ Խոսում են սլովակերենով։ Սլովակների ընդհանուր թիվը կազմում է շուրջ 6-7 միլիոն մարդ։ Բնակվում են նաև Հունգարիայում, Հարավսլավիայում, Ռումինիայում, Կանադայում, ԱՄՆ-ում և այլ երկրնկրում։ Հավատացյալները կաթոլիկներ են, բայց կան նաև բողոքականներ։ Նրանց բարեկամներն են չեխերը։

## Սլովակների պատմությունը
Սլավոնները Սլովակիայի տարածք են եկել տարբեր ալիքներով 5-6-րդ դարերում և կազմակերպվել են ցեղային մակարդակում։ Առաջին ցեղային անվանումները չեն պահպանվել գրավոր աղբյուրների բացակայության պատճառով՝ մինչև նրանք միացան ավելի բարձրագույն քաղաքական միավորներին։ Ցեղային գիտակցության թուլացումը, հավանաբար, արագացել է ավարների ներխուժմամբ, որոնք չեն հարգել ցեղային տարբերությունները վերահսկվող տարածքում և խթանել են մնացած սլավոններին միավորվելու և համագործակցելու իրենց պաշտպանությունը ապահովելու համար։

10-րդ դարը կարևոր մի հանգրվան է սլովակների էթնոգենեզում։ Մեծ Մորավիայի անկումը և հետագա քաղաքական փոփոխությունները նպաստել են նրանց ձևավորմանը որպես առանձին ազգ։ Միաժամանակ, հին սլավոնական լեզվի ոչնչացումը, 10-13-րդ դարերում, սլովակերեն լեզուն դարձրել է ինքնուրույն լեզու (դրանում ներառված են նաև այլ սլավոնական լեզուները)։ Արևելյան Հունգարիայում, վաղ շրջանի Հունգրաիայի թագավորության գոյությունը, դրական ազդեցություն է ունեցել ընդհանուր գիտակցության և ընկերության զարգացման վրա, ոչ միայն Սլովակիայի ներկայիս սահմաններում, այլև Սլովակիայից դուրս։ Սլովակների և մադյարների միջև առկա տարբերությունները, որոնք ակնհայտ էին, դարձրել են հատուկ անվանում ընդունելը անպիտան, և սլովակները պահպանել են իրենց սկզբնական անունը (լատիներեն՝ Slavus), որը նույնպես օգտագործվել է այլ սլավոնական ժողովուրդների հետ շփման մեջ։ Պոլիտիկական առումով միջնադարյան սլովակները, սլովոնների, չեխերի, գերմանացիների, ռումինների և այլ ազգությունների հետ՝ Հունգարիայի Թագավորությունում մեջ էին մտնում։ Քանի որ միջնադարյան քաղաքական ազգը բաղկացած էր ոչ միայն սովորական մարդկանցից, այլ նաև ազնվականությունից, բոլոր այդ ժողովուրդները պետք է պատկանեին այս դասին։
250px|մինի|ձախից|Սլովակներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերբիայի ազգեր
Կատեգորիա:Սլավոնական ազգեր
Կատեգորիա:Սլովակիայի ազգեր
Կատեգորիա:Սլովակներ
Դեղագիտությունը Հայաստանում

մինի
մինի
մինի
**Դեղագիտությունը Հայաստանում։** Դեղագիտության առաջին դասընթացը կազմակերպվել է 1974 թվականին ԵԲԻ դեղագործ, քիմիայի ամբիոնում (վարիչ՝ Լ. Ռևազովա)։ 1987 թվականին դեղագիտության դասընթաց է կազմակերպվել նաև կլինիկական դեղաբանության, դեղագիտության և բուսաբանության ամբիոնում (վարիչ՝ Ռ. Բորոյան), իսկ 2006 թվականին հիմնադրվել է դեղագիտության ինքնուրույն ամբիոն (վարիչ՝ Ն. Չիչոյան)։ Ստեղծվել են դեղագիտության հայերեն առաջին ուսումնական ձեռնարկները (Լ. Ռևազովա, Ն. Չիչոյան, Լ. Ամիրյան)։ Կատարվում են դեղաբույսերի պաշարագիտության հայերեն մեթոդ, մշակումներ (Լ. Ռևազովա)։ Հետազոտվում են հանրապետության բուսաշխարհին բնորոշ դեղատու բուսատեսակները։ Դեղագիտական վերլուծություններ են կատարվել ՀՀ ֆլորայի աստղածաղկազգիների և վարդազգիների ընտանիքների դեղատու տեսակներն ուսումնասիրելու համար (Լ. Ռևազովա, Ի. Սոթվականինխիկյան), հետազոտվել են ՀՀ ֆլորայում աճող տարկավան բուսատեսակի բուսաքիմիական հատկությունները (Լ. Ռևազովա)։ Ոաումնասիրվել են հանրապետությունում աճող մասրենիների հումքային աղբյուրները (հ. Սոխիթվականինկյան)։ Պարզվել է, որ առավել տարածված տեսակ է սրոհունդ խոցվածը, որը հանդիպում է հանրապետության տարածքի գրեթե 1/З-ում (Ե. Մելիքյան)։ ՀՀ ֆլորայի վարդազգիների ընտանիքի պտղատու մի շարք ծառատեսակների (ծիրանենի, դեղձենի, սալորենի, նշենի) բուսախեժերի հումքաբանական և ֆիտոքիմիական ուսումնասիրությամբ բացահայտվում են արդյունաբերության որոշ բնագավառներում տեղական ծագման բուսատեսակների կապակցանյութերի կիրառման հնարավորությունները (Ն. Չիչոյան)։ Ոաումնասիրվում են ՀՀ տարբեր շրջաններում աճեցված գալակտոմաննանթվականինների հումքային աղբյուրի՝ ցիամոպսիսի (Cyamopsis tetragonoloba Լ.) սերմերի ու կանաչ զանգվածի քիմիական բաղադրությունը և օգտագործման հնարավորությունները (որպես սննդajin հավելում) ոչ ինսուլինակախյալ շաքարախտով տառապող հիվանդների համար (Կ. Դումանյան)։ ՀՀ ԳԱԱ Հիդրոպոնիկայի հիմնախնդիրների ինստիտուտի հետ համատեղ համեմատ, դեղագիտական վերլուծություններ են կատարվում և նախնական չափանմուշավորվում անհող պայմաններում ու ՀՀ մի շարք շրջաններում վայրի աճող և մշակվող դեղաբույսերից մթերված հումքերը (Ն. Չիչոյան, Մ. Գալստյան)։

Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Հայաստանի առողջապահություն
Նատրիումի հիդրոկարբոնատ

**Սոդա** կամ **Նատրիումի հիդրոկարբոնատ,** ածխաթթվի նատրիումական աղերի տեխնիկական և կենցաղային անվանումը։ Տարբերում են կալցինացված սոդա՝ Na2CO3, խմելու սոդա՝ NаНСО3, և բյուրեղական սոդա՝ Na2CO3nH2O(n= 10, 7 և 1)։ Նատրիումի հիդրօքսիդին՝ NaOH, տեխնիկայում և կենցաղում անվանում են **կաուստիկ սոդա**։

## Օգտագործում
Սոդան հայտնի է հին ժամանակներից, հին եգիպտացիները լճերի ջրերից ստացվող սոդան օգտագործում Էին ապակի ստանալու համար և որպես լվացող միջոց։ Հռոմեացիներն այդ նպատակներով օգտագործում Էին արևելքից բերվող «նիտրումը»՝ բնական սոդան։ Բնության մեջ սոդան հանդիպում է տրոն՝ Na2CO3NaHCO32H2O, սոդա (նատրիտ, նատրոն)՝ Na2CO310H2O և թերմոնատրիտ Na2CO3 H2O հանքանյութերի ձևով։ Զգալի քանակներով սոդա են պարունակում Նատրոն (Տանզանիա), Սերլս (Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ) լճերը, նաև անդրբայկալյան և Արևմտյան Սիբիրի սոդային լճերը։ Արդյունաբերական նշանակություն ունի Գրին-Ռիվերի (Վերջինիա) Էոցենային շերտում հայտնաբերված տրոնը։

## Անջուր սոդա՝ Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>
Անջուր սոդա՝ Na2CO3, անգույն բյուրեղական նյութ է, խտությունը՝ 2532,6 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 853&nbsp;°C։ Լավ է լուծվում ջրում (100 գրամում 20 °С ջերմաստիճանում 21,5 գրամ, 100&nbsp;°C ջերմաստիճանում՝ 45,6 գրամ)։ Լուծույթները հիմնային են։ Լուծույթից անջատվում է Na2CO310H2O (կենցաղային անվանումը՝ լվացքի սոդա), որը 32,017&nbsp;°C-ից բարձր տաքացնելիս փոխարկվում է Na2CO37H2O-ի, իսկ 35,27&nbsp;°C-ից բարձր՝ Na2CO3H2O-ի։

## Նատրիումի հիդրոկարբոնատ՝ NaHCO<sub>3</sub>
300px|մինի|աջից|Նատրիումի հիդրոկարբոնատ
Նատրիումի հիդրոկարբոնատը՝ NaHCO3, սպիտակ բյուրեղական նյութ է, 50&nbsp;°C-ից բարձր տաքացնելիս սկսում է քայքայվել (100-150&nbsp;°C-ում՝ ամբողջությամբ)՝ առաջացնելով Na2CO3։ Լավ է լուծվում ջրում, լուծույթը թույլ հիմնային է։

## Արդյունաբերական ստացում
Սոդայի ստացման արդյունաբերական առաջին եղանակը առաջարկել է ֆրանսիացի քիմիկոս Ն․ Լեբլանը (1887-1889 թվականներ)․ Na2SO4, ածխածին(C) և կալցիումի կարբոնատ (СаСO3) պարունակող խառնուրդը բովում են (1000°С), ստացված սոդան լուծում ջրում, որտեղից նստեցված Na2CO3H2O-ն շիկացնելով կալցինացնում։ Ավելի շահավետ է բելգիացի քիմիկոս է․ Սոլվեի առաջարկած (1861 թվական) ամոնիակային եղանակը, որը սոդայի ստացման հիմնական արդյունաբերական եղանակն է։ Որպես հումք օգտագործում են նատրիումի քլորիդի լուծույթը և կրաքարը։ Օգտագործվում է նաև ամոնիակ, որը չի ծախսվում։ Սոդայի ստացումն իրականացվում է հետևյալ սխեմայով՝
* CaCO3=CaO + CO2,
* CO2+ 2NH3+ H2O=(NH4)2CO3,
* (NH4)2CO3+H2O+CO2=2NH4HCO3,
* NH4HCO3+ NaCl=NaHCO3 + NH4Cl,
* 2NaHCO3=Na2CO3+ CO2+H2O
Ամոնիումի քլորիդի լուծույթը կրակաթի հետ տաքացնելով՝ ստանում են ամոնիակ, որն օգտագործվում է նորից։

## Կիրառություն
Սոդան քիմիական արդյունաբերության հիմնական նյութերից է։ Օգտագործվում է ապակու, օճառի, թղթի և ներկարարական արտադրություններում, շոգեկաթսաներում (ջուրը փափկացնելու համար)։ Նատրիումի հիդրոկարբոնատն օգտագործվում է զովացուցիչ ըմպելիքների, հացի, թխվածքի արտադրության և բժշկության (ստամոքսահյութի թթվայնությունը իջեցնելու, կոկորդը ողողելու, մաշկի լվացումների համար են) մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարբոնատներ
Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կատեգորիա:Թթվային աղեր
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Իրաքի սփյուռքահայ երաժշտություն

**Իրաքի սփյուռքահայ երաժշտություն**, Միջին Արևելքի հռչակավոր երաժիշտներից էր ուդահար Սիսակ Ձարբհավելյանը, որը նաև «Ուղի մեթոդ» ձեռնարկի հեղինակն է, գրել է «Արյան ուղիներով» (1915-1918 թվականի Հայոց ցեղասպանության մասին է) վեպը։ Ճանաչված են դաշնակահարուհի և մանկավարժ Բեատրիս Օհաննիսյանը, ջութակահարներ Հայկ Պալյանը, Ա. Պապուխյանը, Վարդան Մանուկյանը, Արամ Զառացյանը, երգիչ Արշավիր Աղաբաբյանը և ուրիշներ։ Երաժշտական խմբերից հայտնի են Բաղդադի Հայ Երիտասարդաց միության «Կոմիտաս», Կանանց, «Թարգմանչաց», «Սվաճյան» երգչախմբերը, ՀԲԸՄ «Սայաթ-Նովա» երգի-պարի անսամբլը, աշուղական խումբը և այլն։

Կատեգորիա:Երաժշտություն
Սոմա (կենսաբանություն)

260px|frameless|աջից
**Սոմա** (հունարեն՝ *σῶμα - մարմին*), կենդանիների և բույսերի բջիջների (բացառությամբ՝ սեռականի) ընդհանուր անվանումը։ Տերմինն առաջարկել է գերմանացի կենդանաբան Վայսմանը, նշելու համար օրգանիզմի մարմինը, ի հակադրություն սեռական բջիջների միջոցով սերնդե-սերունդ հաղորդվող սաղմնային պլազմայի (ժառանգական նյութի)։ Ըստ Վայսմանի՝ Սոման չի կարող ազդել սաղմնային պլազմայի վրա։ Այստեղից հետևում է, որ օրգանիզմի անհատական զարգացման ընթացքում ձեռք բերած հատկությունները սկզբունքորեն անհնար է ժառանգել։

Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Սպիտակ գիշերներ

**Սպիտակ գիշերներ**, լուսավոր գիշերներ տարվա այն ժամանակամիջոցում, երբ երեկոյան վերջալույսը և առավոտյան արշալույսը հանդիպում են, և ամբողջ գիշեր շարունակվում է աղջամուղջը։ Պարզորոշ դիտվում են Հյուսիսային և Հարավային կիսագնդերում համապատասխանաբար 59,5° հյուսիսային լայնությունից հյուսիս և 59,5° հարավային լայնությունից հարավ գտնվող վայրերում՝ ամառային արևադարձին մոտ ժամանակ։ Սպիտակ գիշերների տևողությունը կախված է վայրի աշխարհագրական լայնությունից (Սանկտ Պետերբուրգում՝ հունիսի 11-ից հուլիսի 2-ը, Պետրոզավոդսկում՝ մայիսի 27-ից հուլիսի 17-ը, Արխանգելսկում՝ մայիսի 13-ից հուլիսի 30-ը)։ Լուսավոր գիշերներ լինում են նաև նշված վայրերի սահմանամերձ տեղանքում։

## Պատկերասրահ







Կատեգորիա:Բնության երևույթներ
Կատեգորիա:Գիշեր
Իզոտոպային երկրաբանությունը Հայաստանում

**Իզոտոպային երկրաբանություն**, մշակվել է Հայաստանի մագմայական, մետամորֆային և հանքավայրերի կազմավորումների **իզոտոպային** (K-Ar,Rb-Sr) հասակային սխեման (Գ. Բաղդասարյան, Ռ. Ղուկասյան և ուրիշներ)։ Առաջին անգամ հայտնաբերվել է ծովի ջրի մասնակցությունը կղզաղեղային պղինձ-մոլիբդենային հանքավայրերի առաջացման ընթացքում, մշակվել դրանց ծագումնաբան, մոդելը, առաջարկվել է թթվածնաիզոտոպային մեթոդ տարբերակման և ասիմիլյացման վերծանման համար (Մ. Հակոբյան, Ռ. Մելքոնյան)։

Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Վիքի ճամբար 2014-ում ստեղծված հոդվածներ
Սկոպաս

**Սկոպաս** (հին հունարեն՝ Σκόπας), դասական արվեստի ուշ շրջանի հույն քանդակագործ և ճարտարապետ։ Ծնվել է Պարոս կղզում։ Ստեղծագործել է մ․թ․ա․ IV դարում Հունաստանի և Փոքր Ասիայի տարբեր քաղաքներում։ Որպես ճարտարապետ մասնակցել է Տեգեայի Աթենաս Ալեայի տաճարի (մ․թ․ա․ 350—340) և Հալիկառնասի դամբարանի գոտու «Ամազոնամաքիա» բարձրաքանդակներն են (մարմար, մ․թ․ա․ IV դարի․ կես, Բրիակսիսի, Լեոքարեսի, Տիմոթեոսի հետ, հատվածները՝ Բրիտանական թանգարանում, Լոնդոն)։ Սկոպասի բազմաթիվ գործեր հայտնի են հռոմեական կրկնօրինակներից («Փոտոս», «Երիտասարդ Հերակլես», «Մենաս»)։ Հրաժարվելով V դարի արվեստին բնորոշ կերպարի ներդաշնակ հանգստությունից, Սկոպասը արտահայտել է մարդու հոգեկան ուժեղ ապրումները, կրքերի պայքարը, որոնց մարմնավորման համար կիրառել է դինամիկ կոմպոզիցիա, մանրամսաների մեկնաբանման նոր եղանակներ։ Սկոպասը մեծապես ազդել է հելլենիստական մշակույթի քանդակագործների վրա։


Պատկեր:Skopas menade pushkin2.jpg|Սկոպասի աշխատանքներից
Պատկեր:Meleagro, II sec da originale greco di skopas del IV sec. ac..JPG|Սկոպասի քանդակներից


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ հույն քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հին հույն ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Յոսեֆ Սկուպա

**Ցոսեֆ Սկուպա** (, ), չեխ թատերական գործիչ, տիկնիկային թատրոնի դերասան, ռեժիսոր, նկարիչ։ ՉԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1948)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Պրահայում՝ կիրառական արվեստ ֆակուլտետում։ 1916 թվականից աշխատել է որպես նկարիչ, բեմադրող Պլեզենյան քաղաքային թատրոնում և դիզայներ Շկոդ ընկերությունում։ 1920 և 1926 թվականներին նա ստեղծել է իր ամենահայտնի 2 տիկնիկները. ուրախ հոր՝ Սպեյբլի և նրա չարաճճի որդի Գուրվինեկի։ 1930 թվականին նա հիմնադրեց ժամանակակից պրոֆեսիոնալ տիկնիկային թատրոն։ 1933-1957 թվականներին եղել է Միջազգային տիկնիկային թատրոնների միության անմահ նախագահ։

## Ստեղծագործական ուղին
Ստեղծագործական գործունեությունն սկսել է 1916 թվականին, Պլզենի մարիոնետային թատրոնում իբրև նկարիչ, նաև տիկնիկավար՝ հանդես է եկել Կաշպարեկ տիկնիկով։ 1930 թվականին Պլզենում կազմակերպել է «Պեյբլի և Դուրվինեկի թատրոն», որի գլխավոր հերոսները ստեղծվել են Սկուպայի էսքիզներով (Սպեյբլը՝ 1920 թվականին, Դուրվինեկը՝ 1926 թվականին)։ 1944 թվականին հիտլերականները ձերբակալել են Սկուպեն (բանտից փախել է ռմբակոծության ժամանակ)։ 1945 թվականից հանդես է եկել Պրահայում։ 1929 թվականից թատրոնի հետ հաճախ հյուրախաղերի է մեկնել արտասահման (1949 թվականին՝ ԽՍՀՄ) ։ 1933-1957 թվականներին եղել է տիկնիկային թատրոնի դերասանների միջազգային միության նախագահ։ ՉԽՍՀ պետական մրցանակ (1955)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official webpage of Theatre of Spejbl and Hurvinek 

Կատեգորիա:Չեխ դերասաններ
Կատեգորիա:Չեխ թատերական գործիչներ
Կատեգորիա:Չեխ նկարիչներ
Կատեգորիա:Չեխ ռեժիսորներ
Կոնստանտին Սկրյաբին

**Կոնստանտին Իվանովիչ Սկրյաբին** (, ), խորհրդային հելմինթոլոգ, հելմինթոլոգիայի հիմնադիրը ԽՍՀՄ-ում։ ԽՍՀՄ ԳԱ 1939, ՀամԳԳԱ 1935, ԲԳԱ 1944 ակադեմիկոս։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս 1958։

## Կենսագրություն
1905 թվականին ավարտել է Յուրևի (Տարտու) անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1917-1920 թվականներին Նովոչերկասկի, 1920 թվականից՝ Մոսկվայի անասնաբուժարան (այժմ՝ Մոսկվայի անասնաբուժ․ ակադեմիա) ինստ-ների պրոֆեսոր։ 1920 թվականին միաժամանակ Փորձառական անասնաբուժության (1931 թվականից՝ հելմինթոլոգիայի համամիութենական), 1921-1949 թվականներին՝ Տրոպիկական բժշկության (այժմ՝ Ե․ Մարցինովսկու անվան բժշկական պարազիտոլոգիայի և տրոպիկական բժշկության) հելմինթոլոգիայի բաժինների վարիչ, 1942 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ հելմինթոլոգիայի լաբորատորիայի ղեկավար, 1943-1952 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Կիրգիգ․ մասնաճյուղի նախագահության նախագահ, 1956-1961 թվականներին՝ ՀամԳԳԱ-ի փոխպրեզիդենտ։

Գիտական աշխատանքները վերաբերում են հելմինթների (մակաբույծ որդեր) մորֆոլոգիայի, կենսաբանության, էպիզոոտոլոգիայի, կարգաբանության և համաճարակագիտության հարցերի ուսումնասիրությանը։ Սկրյաբինի ղեկավարությամբ կազմակերպվել են ավելի քան 300 գիտարշավներ, որոնք նպաստել են մարդու, ԽՍՀՄ-ում տարածված ընտանի և վայրի կենդանիների հելմինթոֆաունայի ուսումնասիրությանը են։ Սկրյաբինը հայտնաբերել և նկարագրել է հելմինթների ավելի քան 200 նոր տեսակ և հիմնավորել 120 նոր սեռ։ Ճիճվաթափության և դևաստացիայի (ոչնչացման) վերաբերյալ Սկրյաբինի մշակած սկզբունքները մարդկանց, գյուղատնտեսական կենդանիների և բույսերի ճիճվային հիվանդությունների դեմ պայքարի և միջոցառումների հիմքն են։ 1922 թվականին Սկրյաբինը հիմնել է Ռուսաստանի հելմինթոֆաունայի ուսումնասիրության մշտական հանձնաժողով (1940 թվականին վերակազմավորվել է ԽՍՀՄ դա հելմինթոլոգների համամիութենական ընկերության)։ Սկրյաբինը եղել է արտասահմանյան մի շարք երկրների (Ֆրանսիա, Բուլղարիա, Հունգարիա, Հարավսլավիա են) ակադեմիաների անդամ և արտասահմանյան մի շարք գիտական ընկերությունների պատվավոր անդամ։ ԽՍՀՄ II—III գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Սկրյաբինի անունով են կոչվում հելմինթոլոգիայի համամիութենական ինստիտուտը, Մոսկվայի անասնաբուժական ակադեմիան, Կիրգիզ․ գյուղատնտնտեսական ինստիտուտը։ 1973 թվականին սահմանվել է Սկրյաբինի անվան ոսկե մեդալ ԽՍՀՄ պետական (1941, 1950) և լենինյան ( 1957) մրցանակներ։

## Պարգևներ
* Ստալինյան մրցանակ
* Լենինի շքանշան
* Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս
* Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան
* Կարմիր Աստղի շքանշան
* մեդալ «Անձնվեր աշխատանքի համար Մեծ հայրենական պատերազմի ժամանակ»
* Լենինյան մրցանակ
* ՌՍՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կենսաբաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Դոնալդ Սլեյտոն

[250px|մինի|Սլեյտոնը և [Ալեքսեյ Լեոնովը «Սոյուզի» մեջ]]
**Դոնալդ Քենթ (Դիկ) Սլեյտոն** (, ), ամերիկացի տիեզերագնաց-օդաչու, ռազմաօդային ուժերի պաշտոնաթող մայոր։

ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերում ծառայության է անցել 1942 թվականին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ կատարել է 56 մարտական թռիչք։ Ավարտել է Մինեսոտայի համալսարանը (1949 թվականին ստացել բնական գիտությունների բակալավրի աստիճան), փորձարկող օդաչուների դպրոցը (1956 թվականին)։

ԱՄՆ-ի տիեզերագնացների խմբում ընդգրկվել է 1959 թվականին։ 1975 թվականի հուլիսի 15-25-ին, Թոմաս Ստաֆորդի և Վենս Բրենդի հետ, որպես ամերիկյան անձնակազմի անդամ (կցման խցիկի օդաչու), թռիչք է կատարել «Սոյուզ»-«Ապոլլոն» տիեզերական համակարգով։

Տիեզերքում եղել է 217 ժ 28 ր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագնացներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մինեսոտայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Հելմինթոլոգիան Հայաստանում

**Հելմինթոլոգիա**, ՀՀ ԳԱԱ կենսաբանության ինստիտում ուսումնասիրվել և բացահայտվել է վայրի և ընտանի կենդանիների հելմինթների տեսակային կազմը, պարզվել է (Ս. Մովսեսյան, Ֆ. Չուբարյան, Մ. Նիկողոսյան) դրանց տարածվածությունը՝ ըստ կենդանիների կարգաբան, խմբավորումների։ Հելմինթների ֆաունայի ուս ումնասիրությունները հանրապետությունում սկսվել են 1920-ական թվականներից՝ հայտնի գիտնական Կ. Սկրյաբինի և նրա աշակերտների նախաձեռնությամբ։ Այդ աշխատանքները շարունակել են Ե. Քալանթարյանը, Ե. Մաթևոսյանը, Է. Դավթյանը, Կ. Հախումյանը, Պ. Սվաճյանը, Գ. Գրիգորյանը, Վ. Հակոբյանը, Գ. Բոյախչյանը, Հ. Բադեյանը և ուրիշներ։ Երևանի անասնաբուծ-անասնաբուժական ինստիտուտում ուսումնասիրվել են ոչխարների թոքային նեմատոդների, ցեստոդների և մի շարք այլ հելմինթների կենսաբանությունն ու զարգացման փուլերը։ Կենսաբանության ինստիտում դասակարգվել են մակաբուծային հիվանդությունների իմունաբանական վիճակները, առաջին անգամ բացահայտվել և ուսումնասիրվել են թաքնված հելմինթոզները, առաջարկվել են դրանց կանխարգելման նոր եղանակներ։ Ֆիտոնեմատոդների հետազոտությունները հանրապետությունում սկսվել են 1950-ական թվականներից։ Պարզվել է (Հ. Պողոսյան, Ջ. Կարապետյան, Հ. Մկրտչյան) բաց և փակ գրունտներում մշակվող բազմատեսակ բույսերի վնասակար ֆիտոնեմատոդների տեսակային բազմազանությունը։

Կատեգորիա:Մակաբուծություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Անտառագիտությունը Հայաստանում

250px|մինի|Խոսրովի արգելոց
250px|մինի|Անտառ Տավուշում
**Անտառագիտությունը Հայաստանում**, անտառագիտության բնագավառի աշխատանքների նպատակը եղել է հիմնականում հանրապետության անտառային զանգվածների ընդլայնումը։ 1929 թվականին Վանաձորում հիմնադրվել է Անտառփորձակայան, որտեղ առաջին աշխատանքները նվիրվել են հանրապետության անտառների տիպաբանությանը և հատումներից հետո դրանց վերականգնմանը, կենսաբանական և անտառտնտեսական բնութագրմանը։ Հետագայում անտառագիտության նոր կենտրոն է ստեղծվել բուսաբանության ինստիտուտում, որի առաջնահերթ խնդիրը Սևանա լճի ջրերից ազատված տարածքի անտառապատումն է և համապատասխան տեսակաշարի ու ագրոտեխնիկայի մշակումը։ Այդ բաժնի (Պ. Խուրշուդյան և ուրիշներ) երաշխավորությամբ Սևանի ավագանում ստեղծվել են մոտ 7000 հա սոճու տնկարկներ։ Բուսաբանական պաշարներից առաջինը հետազոտվել են Հայաստանի տարածքի դեղաբույսերը։ Հետագայում Ա. Խրիմլյանն ավելի մանրամասն ուսումնասիրել է առանձին արժեքավոր բուսատեսակներ, օրինակ՝ եթերայուղատու բույսերը, Ձ. Աստվածատրյանը՝ տրագականտային գազերը, Ա. Սեպետճյանը՝ սննդական բույսերը, Ս. Ջոլոտնիցկայան՝ դեղաբույսերը։ Բուսաբանական գիտության կիրառական խնդիրներից է օգտակար բույսերի ինտրոդուկցիան։ Հանրապետության հողժողկոմը դեռևս 1927 թվականին Հրազդան գետի ափին հիմնադրել էր առաջին բուսաբանական այգին, 1935 թվականին մշակվել է նոր այգի՝ ավելի քան 100 հա տարածքում, որը բույսերի ինտրոդուկցիայի հանրապետության առաջին գիտական կենտրոնն է։ Այնուհետև կազմակերպվել են բուսաբանական այգու՝ Վանաձորի (1936) և Սևանի (1944) բաժանմունքները։ Գ. Յարոշենկոն, Հ. Մկրտչյանը, Տ. Չուբարյանը, Լ. Մախատաձեն, Ա. Գրիգորյանը, ժ. Վարդանյանը, Զ. Աստվածատրյանը և ուրիշներ այգում ու նրա մասնաճյուղերում ստեղծել են տարբեր աշխարհագր. ծագման և տարբեր կարգաբան, ու կենսաձևերի պատկանող ինտրոդուկցված բույսերի հարուստ հավաքածուներ՝ շուրջ 5000 անուն, այդ թվում՝ ծառերի ու թփերի ավելի քան 1600 տեսակ և սորտ, խոտաբույսերի 1240 տեսակ, այլատեսակ ու պարտիզային ձևեր։ Հրատարակվել է ժ. Վարդանյանի «Հայաստանի ծառերն ու թփերը բնության մեջ և մշակության պայմաններում» (2003) մենագրությունը։

Կատեգորիա:Անտառտնտեսություն
*
Կատեգորիա:Անտառներ
Դատական բժշկությունը Հայաստանում

**Դատական բժշկությունը Հայաստանում**, դիակի արտաքին զննման վերաբերյալ տվյալներ
Հայաստանում հայտնի են դեռևս IV-V դարերից, երբ որոշվել է ոչ միայն մահվան պատճառը, այլև՝ ինչպիսի
հարվածից է առաջացել մահը։

XIII դարից սկսած՝ մարդու անատոմիան և մահվան պատճառներն ուսումնասիրելու նպատակով կատարել
են դիահերձումներ։ Մխիթար Գոշի և Սմբատ Սպարապետի դատաստանագրքերում, Ներսես Լամբրոնացու քաղաքացիական օրենքներում հատուկ ուշադրություն է դարձվել
սխալ բուժմանը, բժշկի անփութությանը և այլ հարցերի։

XIX դարում Հայաստանում, հանցագործությունների հետ կապված, պարտադիր են եղել ինչպես կենդանի անձանց, այնպես էլ դիակների հետազոտումները։ Դիահերձումներն ունեցել են դատաբժշկական նշանակություն, կատարել են քաղաքացիական և զինվորական բժիշկները՝ քննիչի և ընթերակաների մասնակցությամբ, կազմել են համապատասխան դատաբժշկական փաստաթղթեր։

1846 թվականին հայ բժիշկների նախաձեռնությամբ Կալթա Սերայի (Թուրքիա) բժշկական վարժատանն առաջին անգամ հիմնադրվել է «օրինական բժշկության» (դատական բժշկության) ամբիոն, որտեղ որոշվել են նաև քրեական վիժումների, մանկասպանության և այլ հարցեր։

Հայաստանում, սկսած XVIII դարի 30-ական թվականներից, դիահերձումները, հատկապես բռնի մահերի և հանկարծամահությունների դեպքերում, դարձել են պարտադիր։
ՀԽՍՀ-ում (Հայաստանի Խորհրդային Սահմանադրական Հանրապետություն) 1921 թվականին ստեղծվել է դատական բժշկագիտության փորձագետի առաջին հաստիքային պաշտոնը։

Դատական բժշկությունը գիտական հիմքերի վրա է դրվել 1926 թվականին Երևանի Պետական Համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում նույնանուն ամբիոնի հիմևադրմամբ. 1927-1939 թվականներին ամբիոնը ղեկավարել է Ե. Շեկ-Հովսեփյանը (1929 թվականից, միաժամանակ՝ ՀԽՍՀ առժողկոմատի դատաբժշկական
գլխավոր փորձագետ)։ Ամբիոնը և հանրապետական դատաբժշկական բյուրոն հետագայում ղեկավարել են Ա. Հովսեփյանը՝ 1939-1953 թվականներ, Ն. Ավագյանը՝ 1953-1989 թվականներ, Շոթա Վարդանյանը՝ 1989 թվականից։

Ամբիոնում հետազոտություններ են կատարվել դատական բժշկության և իրեղեն ապացույցների ուսումնասիրման
պատմության (Ե. Մակարյան, Ա. Հովսեփյան), հանկարծամահության հետ մթնոլորտային տարբեր գործոնների կապի (Ն.Ավագյան, Շ. Վարդանյան), մահաբանության (Հ. Թորոսյան), վնասվածքաբանության (Վ. Գրիգորյան, Ռ. Բալայան, Ա. Բաբայան), թունաբանության (Կ. Նազարեթյան, Ա. Գահնապետյան), թմրամոլության (Ռ. Տերտերյան, Ն. Հարությունյան), սեռ. հանցագործությունների (Վ. Մոաայելյան), մահվան ժամկետի որոշման (Մ. Հովհաննիսյան, Ե. Սահակյան), դատական բժշկության մեջ կիրառվող տեխնիկական միջոցների (Լ. Առաքելյան) վերաբերյալ։

1993 թվականին Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարանի դատական բժշկագիտության ամբիոնի և
Հանրապետական դատաբժշկական բյուրոյի միավորմամբ ստեղծվել է դատական բժշկագիտության գիտագործնական կենտրոն (ղեկավար՝ ՀՀ ԱՆ գլխավոր դատաբժշկ. փորձագետ Շոթա Վարդանյան)։

Ներկայումս կենտրոնում զբաղվում են մեծածավալ աղետների ժամանակ անձի ինքնության հաստատման, դատական բժշկության մեջ լազերային տեխնիկայի օգտագործման, գազային և խլացուցիչ հրազենի գործադրումից առաջացած վնասվածքների առանձնահատկությունների պարզաբանման, դատական թունաբանության, Հայաստանի Հանրապետությունում բժշկական իրավախախտումների տարբեր խնդիրներով։

Կատեգորիա:Դատական բժշկություն
Հրանտ Մաթևոսյան (ռադիոֆիզիկոս)

**Հրանտ Հենրիկի Մաթևոսյան ** (), Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի քարտուղար՝ 2011 թվականից։ Ռադիոֆիզիկոս։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1997), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (2010), ՀՀ ԳԱԱ նախագահության անդամ (2011 թվականից), Գիտության զարգացման հիմնադրամի տնօրեն (2007 թվականից), Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի տեսական ֆիզիկայի բաժնի վարիչ (2006 թվականից)։ Ավարտել է ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետը (1970)։ Աշխատանքները վերաբերում են պլազմայի ու պլազմանման միջավայրերի, լիցքավորված մասնիկների փնջերի ու արտաքին էլեկտրամագնիս, դաշտերի փոխազդեցությանը։

Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ ռադիոֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Իրական փոփոխականի ֆունկցիաների տեսությունը Հայաստանում

[250px|մինի|աջից|[Ալեքսանդր Թալալյան]]
Հայաստանում **իրական փոփոխականի ֆունկցիաների տեսության** վերաբերյալ հետազոտությունները կատարվել են 1950-ական թվականների կեսերից, որոնք սկզբնական շրջանում հիմնականում վերաբերում էին չափելի ֆունկցիաներն օրթոգոնալ (մասնավորապես՝ եռանկյունաչափական) շարքերով ներկայացման և այդ շարքերի միակության հարցերին։ Ալեքսանդր Թալալյանն ապացուցել է ընդհանուր բնույթի թեորեմներ, որոնց համաձայն՝ լրիվ օրթոգոնալ համակարգերի շարքերով կարող են ներկայացվել բոլոր չափելի ֆունկցիաները, և որ այդ շարքերը կարող են ունենալ նաև ցանկացած սահմանային ֆունկցիաների բազմություն։ 1965 թվականից նրա ղեկավարությամբ կատարվել են ընդհանուր օրթոգոնալ համակարգերի և բազիսների, ինչպես նաև որոշակի օրթոգոնալ համակարգերի (Ոտլշի, Հաարի և այլ եռանկյունաչափական համակարգեր) համակարգված հետազոտություններ։ Կարևոր արդյունքներ են ստացվել տարբեր իմաստներով ունիվերսալ օրթոգոնալ շարքերի գոյության վերաբերյալ։ Լուծվել են օրթոգոնալ շարքերի՝ դրական չափի բազմությունների վրա անվերջությանը զուգամիտելու հիմնախնդրին վերաբերող մի շարք խնդիրներ, որոնք որոշակի առաջընթաց են Լուզինի առաջադրած համապատասխան խնդրի լուծման ուղղությամբ։
Լուծվել է ինտեգրելի ֆունկցիաներին զուգամիտող Ոտլշի շարքերի գործակիցների վերականգնման խնդիրը, և ապացուցվել են Կանտորի ու Վալլե-Պուսսենի տիպի այնպիսի միակության թեորեմներ Հաարի և Ոտլշի համակարգերի համար, որոնց հանգունակները եռանկյունաչափական համակարգի դեպքում ճիշտ չեն կամ մինչ այդ հայտնի չէին։ Ապացուցվել են ընդհանուր բնույթի թեորեմներ, որոնց համաձայն՝ չափելի ֆունկցիաների համակարգերի լրիվության որոշ հատկություններ պահպանվում են նաև այդ համակարգերից վերջավոր թվով ֆունկցիաներ հեռացնելուց հետո։ Կարևոր արդյունքներ են ստացվել ոչ լրիվ մինիմալ համակարգերի մուլտիպլիկացիոն լրացման միջոցով բազիսներ ստանալու հարցում։ Տրվել են նաև օրթոգոնալ համակարգերի որոշ հատկությունների և այդ համակարգերով վերլուծությունների զուգամիտության կապի վերաբերյալ մի քանի կարևոր խնդիրների լուծումները։ Ստացվել են կարևոր թեորեմներ հավանական տարածություններում չափելի ֆունկցիաների մարտինգալներով ներկայացման, այդ մարտինգալների կառուցվածքի և նրանց միակության վերաբերյալ։

Այժմ Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Մաթեմատիկայի ինստիտուտում գործում է Իրական անալիզի բաժին, որի վարիչն է Գրիգորի Կարագուլյանը, գիտաշխատողներ՝ Արթուր Սահակյան (գլխավոր գիտաշխատող), Հակոբ Հակոբյան (առաջատար գիտաշխատող), Սմբատ Գոգյան (ավագ գիտաշխատող), Արմեն Վաղարշակյան (ավագ գիտաշխատող), Արփի Ստեփանյան (գիտաշխատող), Լինդա Խաչատրյան (գիտաշխատող)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մաթեմատիկան Հայաստանում
Օգտակար հանածոների երկրաբանությունը և երկրաքիմիան Հայաստանում

**Օգտակար հանածոների երկրաբանությունը և երկրաքիմիան Հայաստանում և մետաղագոյացում**։  Պարզաբանվել են օգտակար հանածոների տեղայնացման երկրաբանակառուցվածքային պայմանները, առանձնացվել են մետասոմատոզի ֆացիաները, ի հայտ են բերվել գլխավոր կազմավորումների հանքավայրերի առաջացման պայմանները, մշակվել է Փոքր Կովկասի կառուցվածքային մետաղագոյացման շրջանացման սխեման, կազմվել են հանք, դաշտերի և հանքավայրերի խոշոր մասշտաբի երկրբանական, երկրաբանակառուցվածքային կանխատեսումային մետաղագոյացման քարտեզներ (Հ. Մաղաքյան, Ս. Մկրտչյան, Կ. Քարամյան, է. Խաչատրյան, է. Ղուլյան, Լ. Տեր-Աբրահամյան, Ռ. Տայան, Կ. Մուրադյան, Ս. Աչիկգյոզյան, Պ. Ալոյան, Ս. Ջոհրաբյան, Լ. Մելիքյան և ուրիշներ)։ Բացահայտվել են տարբեր կազմավորումներում հանքային միներալների, հազվագյուտ և ազնիվ տարրերի տեղաբաշխման առանձնահատկություններն ու օրինաչափությունները (Հ. Մաղաքյան, Գ. Փիջյան, Ա. Ֆարամազյան, Շ. Ամիրյան, Ա. Կարապետյան, Բ. Մելիքսեթյան, Վ. Պարոնիկյան, Ռ. Զարյան և ուրիշներ)։ Կատարվել է կավային, ցեոլիտային, դիատոմիտային, կրաքարային, կայծքարային առաջացումների երկրաբանանյութ. տիպայնացումը, առանձնացվել են դրանց արդյունաբերական տիպերը (Հ. Պետրոսով, Մ. Սաթյան, Թ. Ավագյան, Ռ. Մանդալյան, Գ. Նիսանյան, ժ. Ստեփանյան, Ա. Սադոյան, Ա. Մնացականյան և ուրիշներ)։ Սերգեյ Գրիգորյանը մշակել է «կույր» (ընդերքում թաքնված) հանքավայրերի երկրաքիմիական որոնումների ուսմունք, հանք, մարմնի շուրջ քիմիական տարրերի որոշակի գոտիականությամբ բաշխվածության վրա հիմնված հանքավայրերի որոնման մեթոդներ (գրանցվել են որպես հայտնագործություն՝ 1979 և 1990 թվականներին), որոնք ունեն համաշխարհային կիրառություն։
Փոլ Սքոֆիլդ

**Փոլ Սքոֆիլդ** () (), անգլիացի դերասան։

## Կենսագրություն
Սովորել է Խաղացանկային (1939, Կրոյդոն) և «Մասք» (1940-1941, Լոնդոն) թատրոններին կից դպրոցներում։ 1942-1944 թվականներին հանդես է եկել Շրջիկ, 1944-1946 թվականներին՝ Բիրմինգհեմի խաղացանկային (այստեղ է սկսվել ռեժիսոր Պ. Բրուկի հետ Սքոֆիլդի ստեղծագործական համագործակցությունը) թատրոններում։

1946-1948 թվականներին աշխատել է Շեքսպիրյան մեմորիալ թատրոնում (Ատրատֆորդ օն Էյվոն), 1949 թվականից խաղացել Լոնդոնի տարբեր թատրոններում։ Սքոֆիլդի լավագույն դերը Համլետն է (Շեքսպիրի «Համլետ»)։ Դերերից են՝ Քահանա («Իշխանություն և փառք», ըստ Գ. Գրինի), Թոմաս Մոր (Բոլտի «Բոլոր ժամանակների մարդը»), Լիր Մակրեթ (Շեքսպիրի «Լիր արքա», «Մակբեթ»), Տրեալյով, Վոյնխցկի (Չեխովի «ճայը», «Քեռի Վանյա»), Խլեստակով (Գոգոլի «Ռևիզոր»)։

Համլետի (1955 թվականին), Լիրի (1964 թվականին), Մակ Յեթի (1968 թվականին) դերերով հանդես է եկել ԽՍՀՄ-ում։ 1954 թվականից նկարահանվում է կինոյում։ Տղամարդու դերի («Բոլոր ժամանակների մարդը» ֆիլմում) լավագույն կատարման համար արժանացել է Մոսկվայի Միջազգային 4 կինոփառատոնի մրցանակի։ Սքոֆիլդի արվեստը հագեցված է հումանիզմի և արդարության գաղափարներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Աուդիոգիրք կարդացողներ
Սկապոլիթ

**Սկապոլիթ**, սիլիկատների դասի միներալների խումբ, ներկայացնում են իզոմորֆ շարք 3NaAlSi308 -NaCl— 3CaAl2Si208-(CaC03, CaS04)։ Սկապոլիթները առաջացնում են տետրագոնային համակարգի սյունաձև բյուրեղներ կամ համատարած հատիկավոր ագրեգատներ։ Կարծրությունը՝ 5—6, խտությունը՝ 2500—2780 կգ /մ3, գույնը՝ սպիտակ, դեղին, կապույտ (գլավկոլիտ), վարդագույն։ Սկապոլիթները կալցիումով հարուստ մետամորֆացած ապարների, սկառների, հիդրոթերմալ փոփոխված հիմքային մագմատիկ ապարների մեջ տարածված միներալներից է։ Սկապոլիթի կապույտ տարբերակի բյուրեղները ծառայում են որպես զարդաքար։ Սկապոլիթի խռշոր բյուրեղներ հանդիպում են Մերձբայկալում, Ուրալում և այլուր։

Կատեգորիա:Միներալներ
Անդրեա Պիռլո

**Անդրեա Պիռլո** (, ), իտալացի ֆուտբոլային մարզիչ և նախկին ֆուտբոլիստ (կիսապաշտպան), «Իտալական Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» պետական շքանշանի դափնեկիր (2014)։ Մարզական կարիերայի ընթացքում համարվել է աշխարհի լավագույն փլեյմեյքերներից մեկը, ստանդարտ իրավիճակների, տուգանային հարվածների, երկար փոխանցումների համաշխարհային վարպետներից մեկը։

## Ակումբային կարիերա
Իտալական Ա սերիայում Պիռլոն իր նորամուտը նշել է 16 տարեկանում՝ «Բրեշիա» ակումբի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պիռլոյի պրոֆիլը espnfc.com կայքում
* Պիռլոյի վիճակագրությունը

Կատեգորիա:1979 ծնունդներ
Կատեգորիա:2004 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ինտեր Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայիսի 19 ծնունդներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Յուվենտուսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Բրեշիայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռեջինայի ֆուտբոլիստներ
Երկրաչափությունը, տոպոլոգիան և հանրահաշիվը Հայաստանում

**Երկրաչափության** բնագավառում հետազոտություններն սկսվել են 1940-ական թվականներին ԵՊՀ-ում. ուսումնասիրվել են ուղղաձիգ կոնգրուենցիաների աֆինային տեսության հարցեր։ Հետագայում ուսումնասիրություններն ընդլայնվել են. աշխատանքներ են կատարվել բազմաչափ հարթությունների լոկալդիֆերենցիալ երկրաչափության, դաս. համասեռ տարածություններում ենթաբազմաձևությունների երկակի նորմալացման և ենթաբագմաձևությունների լոկալ կառուցման, դիֆերենցելի շերտավորման վրա աֆինային կապերի ու տենգորական դաշտերի պրոյեկտման տեսության և այլ հարցերի վերաբերյալ։

250px|մինի|Երևանի պետական համալսարան
*Տոպոլոգիայի* բնագավառում աշխատանքներն սկսվել են 1970-ական թվականների սկգբներին։ Ներմուծվել են հիլբերտյան տարածության ենթաբազմությունների անվերջչափանի նմանատեղային խմբերը, և վերջավոր դեֆեկտով սֆերայի համար հաշվվել կոմպակտ տիպի այդ խմբերը։ Ստացվել է կամայական հաուսդորֆյան տարածության բոլոր H-փակ (ինչպես նաև բոլոր հաուսդորֆյան) ընդլայնումների կառուցման՝ վաղուց դրված խնդրի լուծումը։ 1980-ական թվականներին Ստոունի-Վայերշտրասի մոտարկման դաս. թեորեմն ընդհանրացվել է կամայական տոպոլոգիական տարածության համար (Ս. Հովսեփյան)։

*Հանրահաշվի* բնագավառում առաջին աշխատանքը կատարվել է 1950-ական թվականներին՝ մասնակի տեղադրությունների վերջավոր համակարգերի հետազոտման վերաբերյալ (Վ. Հովհաննիսյան)։ 1970-ական թվականներից աշխատանքներ են կատարվում քառակուսի մատրիցների ներկայացման, Լիի իրական ոչ կոմպակտ պարզ խմբերի վերլուծման, ունիվերսալ և երկրորդ աստիճանի հանրահաշիվներում երկրորդ աստիճանի նույնությունների հետազոտման, երկրորդ աստիճանի զուգորդված նույնությունների դասակարգման, Պրիմի բազմաձևությունների՝ հիպերէլիպսային կորի 2 կետերում ճյուղավորման դեպքում ուսումնասիրման և այլ հարցերի վերաբերյալ։

Կատեգորիա:Հանրահաշիվ
Կատեգորիա:Տոպոլոգիա
Կատեգորիա:Երկրաչափություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Սպիտակ լույս

**Սպիտակ լույս**, սպեկտրային բարդ բաղադրության էլեկտրամագնիսական ճառագայթում, որը գունային առումով չեզոք զգացողություն է առաջացնում առողջ աչքում։ Սպիտակ լույսի զգացողություն է ստեղծում Արեգակի, ինչպես նաև բարձր ջերմաստիճան ունեցող անթափանց պինդ և հեղուկ մարմինների ճառագայթումը։ Սպիտակ լույսի ֆիզիոլոգիական զգացողություն կարելի է ստանալ նաև այն դեպքում, երբ որոշակի հարաբերակցությամբ միախառնվում են երկու, այսպես կոչված, լրացուցիչ կամ երեք մեներանգ (օրինակ, կարմիր, կանաչ և մանուշակագույն) ճառագայթումներ։

## Տես նաև
* Գույն
* Գունայնության տեսություն

Կատեգորիա:Օպտիկա
Կատեգորիա:Լուսաչափություն
Նուպար Սնկրյան

**Սնկրյան Կարապետի Նուպար** (), հայ խորհրդային խմբավար։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1958)։

## Կենսագրություն
Նուպար Սնկրյանը ծնվել է Ռոդոսթոյում (այժմ՝ Թուրքիայում)։ 1943 թվականին ավարտել է Կիպրոսի Մելքոնյան վարժարանը։ 1946 թվականին ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան։ 1954 թվականին ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան։ 1946-1948 թթ.՝ Երևանի ռադիոկոմիտեի երգչախմբի, 1957-1961 թթ.՝ Հայաստանի պետական երգչախմբի խմբավար։ Ղեկավարել է բազմաթիվ ինքնագործ երգչախմբեր, այդ թվում՝ 1955-1982 թթ.՝ ժողոնրդական կոլեկտիվ Երևանի Վ․ Ի․ Լենինի անվան էլեկտրամեքենաշինկան գործարանի արական երգչախումբը (Երիտասարդության և ուսանողության համաշխարհային VI փառատոնի գեղարվեստական մրցույթի դափնեկիր, 1957, Մոսկվա), որի հետ հանդես է եկել ԽՍՀՄ բազմաթիվ քաղաքներում, Լեհաստանում, Բուլղարիայում։ 1961 թվականից զբաղվել է նաև մանկավարժությամբ, 1974 թվականից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (խմբավարություն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1922 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երաժշտություն
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ
Կատեգորիա:Մայիսի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ռոդոսթո քաղաքում ծնվածներ
Կենսաշերտագրությունը և չորրորդական երկրաբանությունը Հայաստանում

Կենսաշերտագրությունը հետազոտությունների արդյունքների հիման վրա կազմվել են տարածաշրջանի տարբեր մասշտաբների երկրբանական քարտեզներ, ինչպես նաև պարզաբանվել տեկտոնիկայի, մագմայականության, մետաղագոյացման կարևոր հարցեր։ Բրածո կենդանիների և բուսական մնացորդների հետազոտությունների շնորհիվ մշակվել են տարածքի ֆաներոզոյի առաջացումների շերտագրական ստորաբաժանման սխեմաներ։ Կատարվել է դևոնի, պերմի, տրիասի նստվածքների հարկային և զոնալ մասնատումը, հայտնաբերվել են երկրբանական ընդմիջումներ պալեոզոյի հիմնական շերտագրական ստորաբաժանումների միջև (Ռ. Առաքելյան, Մ. Աբրահամյան, Ա. Գրիգորյան)։

Մշակվել են յուրայի և կավճի նստվածքների հարկային և զոնալ ստորաբաժանման սխեմաները՝ ըստ միջազգային անվանակարգի (Ա. Ասլանյան, Վ. Եղոյան, Ա. Աթաբեկյան, Վ. Հակոբյան, Ն. Ազարյան և ուրիշներ), պալեոգենի զոնալ ստորաբաժանման բացառիկ մանրամասն ու ամբողջ, սխեման, որի կտրվածքները Միջերկրածովային գոտու սահմաններում ունեն շերտատիպային նշանակություն (Ա. Գաբրիելյան, Հ. Սարգսյան, Ա. Վեհունի, Ս. Գրիգորյան, Հ. Պտուղյան և ուրիշներ)։ Մշակվել է պլիոցեն-չորրորդական դարաշրջանների գոյացումների ժամանակաշերտագրական սխեման, հիմնավորվել է դրանց սահմանը, ստորաբաժանվել են Սևանա լճի հոլոցենի նստվածքները, պարզաբանվել է լճի ու նրա ավազանի լանդշաֆտների առաջացման ու զարգացման պատմությունը (Լ. Վարդանյանը, Կ. Պաֆենհոլց, Ն. Դումիտրաշկո, Ե. Միլանովսկի, Ա. Ասլանյան, Ս. Բալյան, Լ. Ավագյան, Յու. Սայադյան և ուրիշներ)։

Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Սողդերեն

**Սողդերեն**, սողդերի լեզուն։ Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական խմբի արևելքա-իրանական ենթախմբին։ Սողդերենը վկայված է մ․թ․ա․ 1-ին դարից-մ․ թ․ 19-րդ դար գլխավորապես կրոնական բովանդակությամբ հուշարձաններով, որոնք գտնվել են Միջին Ասիայի տարբեր վայրերում։ Կան բուդդայական, մանիքեական և քրիստոնեական տեքստերը։ Սողդերեը, միջին իրանական այլ լեզուների պես, բնորոշվում է հին իրանական թեքման նկատելի վերացումով և քերականական հարաբերությունների արտահայտման համադրական ձևերից վերլուծական ձևերի անցնելով։ Հնչյունաբանության մեջ նկատվում է ձայնեղ շփականների հետևողական շնչեղացում։ Սողդերենից սերել է յաղնոբերենը։

Կատեգորիա:Հին լեզուներ
Կատեգորիա:Սողդիանա
Ռուս-աֆղանական հարաբերություններ

**Ռուս-աֆղանական հարաբերություններ** (, ), դիվանագիտական հարաբերությունները Ռուսաստանի Դաշնության և Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետության միջև։

## Պատմություն

Խորհրդային կառավարությունը առաջինը ճանաչեց (1919 թվականի մարտ) Աֆղանստանի անկախությունը։ 1921 թվականի փետրվարին կնքվեց բարեկամության պայմանագիր, որով և երկու երկրների միջև հաստատվեցին դիվանագիտական հարաբերություններ։ Չեզոքության և փոխադարձաբար չհարձակվելու պայմանագրով (1926, փոխարինվեց նորով 1931 թվականին, երկարաձգվեց 1975 թվականին) նախատեսվում էր չմիջամտել միմյանց ներքին գործերին, արգելվում էր պայմանավորվող կողմերի տարածքում կողմերից ապրանքափոխանակություն «թշնամի» համարվող կազմակերպությունների և զինվորական ջոկատների գոյությունը, կողմերից մեկի դեմ ուղղված դաշինքներին և համաձայնագրերին մասնակցելը, պահպանել չեզոքություն և երրորդ տերության հետ կողմերից մեկի կոնֆլիկտի դեպքում։ Ստորագրվեցին սահմանային հարցերի, Կուշկա գետի ջրերի օգտագործման (1946), և վճարումների (1950), Աֆղանստանի տնտեսության զարգացման և նրան երկարաժամկետ վարկ տրամադրելու, օդային հաղորդակցության (1956), ռադիոհեռագրական կապի (1959), մշակութային համագործակցության (1960), Աֆղանստանի տնտեսության և տեխնոլոգիայի զարգացման 2-րդ, 3-րդ և 4-րդ հնգամյակներում համագործակցելու մասին համաձայնագրեր (1961, 1968, 1972)։ 1973 թվականի հուլիսին Խորհրդային Միությունը առաջինը ճանաչեց Աֆղանստանի Հանրապետությունը, համատեղ հայտարարության մեջ (1974) պատրաստակամություն հայտնեց պաշտպանել աֆղանական ժողովրդի առաջադիմության ձգտումը, հարգել նրա սուվերենությունը։ Կնքվեցին նոր համաձայնագրեր առևտրի, վճարումների, նավթամշակման գործարանի կառուցման, ճանապարհաշինության (1974), տնտեսության և տեխնոլոգիայի համագործակցության (1975) մասին, ստորագրվեցին 1981—1985 թվականների ապրանքա շրջանառության վերաբերյալ համաձայնագրեր, հյուպատոսական կոնվենցիա, 1981—1982 թվականների մշակութային և գիտական համագործակցության ծրագիր (1981)

## Գրականություն
* *[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]* Советская дипломатия на мусульманском Востоке в 1917—1921 годах. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-17980-8.
## Արտաքին հղումներ
* Россия и Афганистан 
* Всё об Афганистане
* Густерин П. В. Установление дипломатических отношений между Советской Россией и Афганистаном

Կատեգորիա:Աֆղանստանի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի արտաքին հարաբերություններ
Սպարապետություն

[մինի|աջից|[Վարդան Մամիկոնյան]]
**Սպարապետություն**, զինված ուժերը կառավարող արքունի գործակալություն հին և միջնադարյան Հայաստանում։ Գործակալը՝ գլխավոր հրամանատարը, կոչվել է սպարապետ։ 4-5-րդ դարերին սպարապետությունը ժառանգաբար վարել են Մամիկոնյանները։ Արշակունյաց թագավորության անկումից (428 թ.) հետո սպարապետությունը պահպանել է իր իրավունքները և զգալի դեր խաղացել մարզպանական Հայաստանի կառավարման գործերում։ Հայկական ռազմական ուժերը կենտրոնացնելով իր ձեռքում՝ սպարապետությունը պայքարել է երկրի ինքնուրույնության համար, գլխավորել Սասանյան Պարսկաստանի դեմ բռնկված հայ ազատագրական շարժումները (450-451 թթ., 481- 484 թթ. և այլն)։ 9-11-րդ դարերին Սպարապետություն վարել են Բագրատունիների, ապա՝ Պահլավունիների ներկայացուցիչները։ Կիլիկյան Հայաստանում սպարապետություն հիմնականում վարել են Ռուբինյանների և Հեթումյանների ներկայացուցիչները, սակայն այն չի եղել այդ տների մենաշնորհը։ Սպարապետություն հանձնվել է նաև զինվորական գործում աչքի ընկած այլ ավատատեր բերդատերերի։

## Հայ նշանավոր սպարապետներ
* Վարդան Մամիկոնյան
* Վահան Մամիկոնյան
* Սմբատ Բագրատունի
* Վահրամ Պահլավունի
* Սմբատ Գունդստաբլ

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության գործակալություններ
Սոգնե ֆյորդ

**Սոգնե ֆյորդ** (), ծովածոց Հյուսիսային ծովում, Սկանդինավյան թերակղզու հարավ-արևմտյան ափի մոտ, Նորվեգիայի ամենախոշոր ֆյորդը։ Երկարությունը 204 կմ է, լայնությունը՝ 1,5-6 կմ, խորությունը՝ 1208 մ։ Ունի ուղղաձիգ ժայռոտ ափեր (բարձրությունը մինչև 1500 մ), որոնք առաջացնում են կողքային ճյուղավորումներ։ Մակընթացությունը կեսօրյա է, մեծությունը՝ 1,5 մ։

Նավահանգիստներն են Հոյանգերը, Լեյկանգերը։

Կատեգորիա:Նորվեգիայի ֆյորդեր
Արթուր Սողոմոնյան

**Արթուր Հակոբի Սողոմոնյան** (), հայ խորհրդային մեխանիկ։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1954), պրոֆեսոր (1956), ՌՍՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1974), «Հայրենական մեծ պատերազմի» (1941-1945) մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1939)։ 1946 թվականից դասախոսում է նույն համալսարանում։ 1947-1952 թվականներին եղել է Մոսկվայի համալսարանի մեխմաթեմատիկայի ֆակուլտետին կից մեխանիկայի ինստիտուտի տնօրենի գիտական գծով տեղակալը։

Աշխատությունները վերաբերում են հոծ միջավայրում ոչ ստացիոնար շարժումներին, սեղմելի միջավայրում, գազերում և դեֆորմացվող պինդ մարմիններում հարվածային ալիքների դիֆրակցիայի հարցերին։ Սողոմոնյանը գրունտների դինամիկայի մաթեմատիկական տեսության հիմնադիրներից է։ Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի առաջին աստիճանի, Կարմիր աստղի, «Պատվո նշան» շքանշաններով:  

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ մեխանիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Սոլենոիդ

thumb|Սոլենոիդ
մինի|7 գալարով սոլենոիդի մագնիսական դաշտը
**Սոլենոիդ** (ֆրանսերեն *solénoïde*, կազմված հունարեն *solen* "խողովակ, գլան" + *eidos* "ձև, տեսք" բառերից), մեկուսացված մետաղալարի գլանաձև փաթույթ, կազմված համաչափ քայլով գալարների շերտից։ Եզրն առաջադրել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Անդրե Մարի Ամպերը պարուրաձև փաթույթի համար.

Սոլենոիդի երկարությունը զգալիորեն մեծ է տրամագծից։ Ներքին խոռոչի միջին մասում մագնիսական դաշտն ուղղված է սոլենոիդի առանցքին զուգահեռ և համասեռ է։ Մագնիսական դաշտի լարվածությունը համեմատական է հոսանքի ուժին և, որոշ մոտավորությամբ, գալարների թվին։ Սոլենոիդի արտաքին մագնիսական դաշտը նման է ձողաձև մագնիսի դաշտին։ Երբ սոլենոիդի ներքին խոռոչի մեջ երկաթե միջուկ է դրվում, վերջինս մագնիսանում է հոսանքի դաշտով և մագնիսական ինդուկցիայի հոսքը սոլենոիդում խիստ աճում է (էլեկտրամագնիս)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագացուցիչների ֆիզիկա
Կատեգորիա:Էլեկտրական սարքեր
Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Եղիա Սիրվարդ

**Եղիա Սիրվարդ (Գրիգորյան)** (1890 թվականին, Մորհնիկ գյուղ (Արևմտյան Հայաստան, Խարբերդի վիլայեթ - ապրիլի 26, 1985, Քրենսթոն,  Ռոդ Այլենդ, ԱՄՆ)), սփյուռքահայ հասարակական և գրական-մշակութային գործիչ։

1910 թ.-ից Հնչակյան կուսակցության անդամ (1927 թ.-ից Կենար, վարչության անդամ)։ Ծննդավայրում նախնական կրթությունն ստանալուց հետո սովորել է Մեզրեի Կեդրոնական վարժարանում։ 1907 թ.-ին մեկնել է ԱՄՆ, 1912 թ.-ին՝ ստանձնել Փրովիդենսի «Հնչակ» թատերախմբի ղեկավարությունը։ 1910-ական թթ․ սկզբից մասնակցել է «Երիտասարդ Հայաստան» շաբաթաթերթի, 1918-1920 թթ.-ին՝ «Վերածնություն» (Բոստոն) ամսաթերթի խմբագրմանը։ 1935-1940 թթ.-ին եղել է «Հնչակ» ամսաթերթի խմբագիրը։ 1940-ական թթ․ սկզբից «Երիտասարդ Հայաստան»-ի էջերում վարել է «Լուսարձակ» խորագրով սյունակը, որտեղ արծարծվել են հասարակական, գիտական, գրական-մշակութային հարցեր։ Կազմել և հրատարակել է «Հնչակյան տարեգրքի» Ա և Բ հատորները (1931-1932 ), «1903—1953, Հիսնամյակ «Երիտասարդ Հայաստանի» (1953) հատորը։ 1915 թ.-ին թուրք, ջարդարարների դեմ հայ ժողովրդի մղած հերոսամարտի էջերից մեկին է նվիրված Սիրվարդի «Ջախջախված զանգեր» (1920) պիեսը։ Խորհրդային Միություն կատարած այցելությանն է նվիրված Սիրվարդի «Ուխտավորի մը նամակները» (1934) գիրքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական գործիչներ
Ջրաերկրաբանությունը և ինժեներային երկրաբանությունը Հայաստանում

150px|մինի|Ջերմուկ (հանքային ջուր)

**Ջրաերկրաբանություն և ինժեներային երկրաբանությունը** հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել են քաղցրահամ ջրերի բազմաթիվ աղբյուրներ ու արտեզյան ջրեր (Ա. Դեմյոխին, Գ. Օգանեզով, Վ. Ավետիսյան, Փ. Սարգսյան, Պ. Ղափլանյան, Ա. Անանյան, Ռ. Ցադոյան, Հ. Շահինյան և ուրիշներ )։ Տիպայնացվել են ավելի քան 700 հանք, ջրերի աղբյուրներ՝ Ջերմուկ, Արզնի, Հանքավան, Դիլիջան, Բջնի և այլն (Ա. Դեմյոխին, Ա. Մարտիրոսյան, Հ. Նազարյան, Հ. Բոզոյան և ուրշներ)։ Առանձնացվել է հազվագյուտ ալվալային տարրերի և բորատար ջրերի Փոքրկովկասյան պրովինցիան (Է. Խալաթյան)։ Մեծածավալ ինժեներաերկրբանական աշխատանքներ են կատարվել՝ կապված քաղաքաշինության, ճանապարհաշինության, տարբեր ինժեներային կառույցների հետ, արվել են սողանքային երևույթների դեմ պայքարի առաջարկներ (Ա. Ասլանյան, Պ. Բոշնաղյան, Ռ. Յադոյան, Ս. Մեսչյան և ուրիշներ)։ Կարևոր մշակումներ են կատարվել լանջերի խորքային սահքի տեսության և սողանքների դինամիկայի բնագավառներում (Գ. Տեր-Ստեփանյան)։

Կատեգորիա:Ջրային էկոլոգիա
Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Գիտությունը Հայաստանում
Սնդիկի երկօքսիդ

**Սնդիկի երկօքսիդ** (HgO)։ Սնդիկի թթվածնավոր միացություն, որտեղ սնդիկը ցուցաբերում է 2+ օքսիդացման աստիճան։ Հանդիպում է դեղին կամ կարմիր
բյուրեղներ։

## Կառուցվածք
Հանդիպում է երկու բնական ձևափոխություններով`
# Դեղին, բյուրեղների չափսերը` մինչև 4 մկմ
# Կարմիր, բյուրեղների չափսերը՝ 8 մկմ- ից ավել
Դեղին ձևափոխությունը քիմիապես ավելի ակտիվ է։

## Հատկություններ
HgO-ն չի լուծվում էթանոլում և դիեթիլ եթերում։ Այն լուծվում է կոնցետրիկ ալկալիների լուծույթներում առաջացնելով հիդրոկոմպլեկսներ (կոմպլեկս աղեր որոնց լիգանդը ջուր է)։ Դեղին HgO-ն փոխազդում է NH3-ի հետ, առաջացնելով դեղին, ջրում քիչ լուծելի հիմք՝ Միլլոնա։
::  HgO + NH_3 + H_2O \rightarrow [Hg_2N]^+OH^-2H_2O 

## Ստացում
Կարմիր HgO ստանում են երկու եղանակով՝
# Չոր։ Այս եղանակում սնդիկը թթվեցնում են թթվածնով կամ օզոնով։ Նաև կարելի է ստանալ Hg2(NO3)2 կամ Hg(NO3)2 նիտրատները դանդաղ տաքացնելով մինչև 350-400 °С
# Թաց։ Այս եղանակում տաք սնդիկի երկվալենտ աղերի լուծույթներից նստցնում են HgO , ավելացնելով ալկալիական կամ հողալկալիական մետաղների հիդրոքսիդներ։ Այդ ժամանակ առաջացող Hg(OH)2 միանգամից քայքայվում է առաջացնելով HgO և H2O։
:: \mathsf{HgS + 2NaOH \rightarrow HgO + Na_2S + H_2O}
:: \mathsf{2Hg + O_2 \rightarrow 2HgO}

## Տարածվածությունը բնության մեջ
Դեղին HgO-ն բնության մեջ հանդիպում է մոնտռոիդիտա միներալի ձևով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սնդիկի օքսիդներ
Կատեգորիա:Անօրգանական միացություններ
Կատեգորիա:Հիմնական օքսիդներ
Սկատոլ

**Սկատոլ** (3-մեթիլինդոլ), անգույն, գարշահոտ բյուրեղներ։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 95&nbsp;°C, եռմանը՝ 265&nbsp;°C։ Լուծվում է օրգանական լուծիչներում։ Չափազանց նոսր լուծույթներն ունեն ծաղկի հաճելի հոտ։ Փոքր քանակներով պարունակվում է ածխաձյութում, քարածխում։ Օրգանիզմում առաջանում է տրիպոտոֆանից՝ հաստ աղիքում գտնվող և նեխում առաջացնող բակտերիաների ազդեցությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինդոլի ածանցյալներ