Պատահականություն (փիլիսոփայություն)

**Պատահականություն** (), տրամաբանության մեջ դատողության բնութագիր, երբ այն ոչ անհրաժեշտ է, ոչ էլ անհնարին: Պատահականությունը մոդալ տրամաբանության հիմնարար հասկացություն է։ Մոդալ տրամաբանությունը ուսումնասիրում է դատողությունների ճշմարտության եղանակները։ Պատահականությունը անհրաժեշտության և անհնարինության հետ մեկտեղ երեք հիմնական եղանակներից մեկն է: Մոդալ տրամաբանության մեջ պայմանական դատողությունը գտնվում է մոդալ տիրույթում՝ անհրաժեշտի և անհնարինի միջև: Պատահական և անհրաժեշտ դատողությունները միասին կազմում են հնարավոր դատողությունների ամբողջական հավաքածուն։ Թեև այս սահմանումը լայնորեն ընդունված է, այնուամենայնիվ՝ պատահականի և անհրաժեշտի միջև ճշգրիտ տարբերակումը (կամ դրա բացակայությունը) վիճարկվել է հնագույն ժամանակներից ի վեր:

## Պատահականություն և մոդալ հնարավորություն
Տրամաբանության մեջ որևէ բան հնարավոր է համարվում այն դեպքում, երբ այն ճշմարիտ է առնվազն մեկ հնարավոր աշխարհում։ Սա ենթադրում է, որ կարելի է պատկերացնել մի աշխարհ, որտեղ դատողությունը ճշմարիտ է և այդ ճշմարտությունը չի հակասում տվյալ աշխարհի որևէ այլ ճշմարտության։ Եթե դա անհնարին լիներ, ապա նման աշխարհի պատկերացում գոյություն չէր ունենա. յուրաքանչյուր անհնար դատողության ճշմարտությունը հակասելու էր տվյալ աշխարհի որևէ այլ փաստի։ Պատահականությունը *անհնարին չէ*, ուստի պատահական դատողությունը այն դատողությունն է, որը ճշմարիտ է առնվազն մեկ հնարավոր աշխարհում։ Սակայն պատահականությունը նույնպես *անհրաժեշտ չէ*, ուստի պատահական պնդումը կեղծ է առնվազն մեկ հնարավոր աշխարհում: Չնայած պատահական դատողությունները կեղծ են առնվազն մեկ հնարավոր աշխարհում, հնարավոր դատողությունների սահմանումը այդպիսին չէ։ Հիմնավորումն այն է, որ անհրաժեշտ դատողությունները հնարավոր դատողությունների ենթախումբ են (օրինակ՝ 2=2 թե՛ հնարավոր է, թե՛ անհրաժեշտ), ուստի հնարավոր դատողությունները որպես «որոշ հնարավոր աշխարհում կեղծ» սահմանելը խեղաթյուրում է անհրաժեշտ դատողությունների սահմանումը։ Քանի որ անհրաժեշտ դատողությունները երբեք չեն լինում կեղծ որևէ հնարավոր աշխարհում, նշանակում է՝ որոշ հնարավոր դատողություններ երբեք չեն լինում կեղծ որևէ հնարավոր աշխարհում։ Այսպիսով այն գաղափարը, որ դատողությունը կարող է երբևէ լինել կեղծ, բայց միևնույն ժամանակ մնալ չիրականացած հնարավորություն, բացառապես վերաբերում է պատահական դատողություններին։ Բոլոր պատահական դատողությունները հնարավոր են, սակայն ոչ բոլոր հնարավոր դատողություններն են պատահական: Պատահական դատողության ճշմարտությունը համընկնում է տվյալ աշխարհի բոլոր մյուս ճշմարտությունների հետ, սակայն դա պարտադիր չէ։ Դրանք միշտ հնարավոր, բայց ոչ միշտ են ճշմարիտ՝ ցանկացած պատկերացվող աշխարհում:

Այս տարբերակումը սկսում է բացահայտել «պատահականություն» բառի սովորական անգլերեն նշանակությունը, ըստ որի՝ որևէ բան ճշմարիտ է միայն այն դեպքում, երբ ինչ-որ այլ բան նույնպես ճշմարիտ է։ Մի կողմից՝ մաթեմատիկական այն գաղափարը, որ *երկուսին գումարած երկու հավասար է չորսի*, միշտ հնարավոր է և միշտ ճշմարիտ, ինչն էլ այն դարձնում է անհրաժեշտ և, հետևաբար, ոչ պատահական։ Մյուս կողմից, քանի որ պատահական դատողությունը միշտ հնարավոր է, բայց ոչ անպայման ճշմարիտ, մենք միշտ կարող ենք այն պատկերացնել որպես կեղծ այնպիսի աշխարհում, որտեղ այն տրամաբանորեն իրագործելի է։ Այդպիսի աշխարհում պատահական գաղափարը երբեք անպայմանաբար կեղծ չէ, քանի որ այդ դեպքում այն կդառնար անհնար այդ աշխարհում։ Բայց եթե այն կեղծ է և միևնույն ժամանակ հնարավոր, ապա նշանակում է, որ այդ աշխարհում առկա ճշմարտությունները կամ փաստերը պետք է փոխվեն, որպեսզի այդ պատահական ճշմարտությունն իրականություն դառնա։ Երբ որևէ դատողության ճշմարտացիությունը կախված է նման փոփոխությունից, այն համարվում է պատահական․ հնարավոր, սակայն կախված տվյալ աշխարհում տեղի ունեցող փաստերից։

## Պատահականություն և մոդալ անհրաժեշտություն
մինի|300x300փքս|«Եթե բոլոր օբյեկտները նյութական են, և Ա․ Ն․ Փրայորը գոյություն ունի, ապա Ա․ Ն․ Փրայորը նյութական է» դատողությունը տրամաբանական առումով ճշմարիտ է իր ձևով, սակայն պարտադիր (անհրաժեշտ) ճշմարիտ չէ։
Որոշ փիլիսոփայական տարանջատումներ կիրառվում են՝ ուսումնասիրելու պատահական և անհրաժեշտ դատողությունների միջև եղած սահմանը։ Դրանց մեջ ներառվում են ինչպես անալիտիկ և իմացաբանական (էպիստեմոլոգիական) տարբերակումները, այնպես էլ արդեն նշված մոդալ տարբերակումները։ Սակայն միշտ չէ, որ միանշանակ համաձայնություն կա՝ այդ տարբերակումները ինչ են նշանակում և ինչպես պետք է կիրառվեն։ Փիլիսոփաներ Յաակկո Հինտիկկա և Արթուր Փափը, օրինակ, «անալիտիկ ճշմարտություններ» հասկացությունը (սինթետիկ ճշմարտություններից տարբերակված) համարում են երկիմաստ, քանի որ գործնականում այն տարբեր ձևերով է սահմանվում և կիրառվում: Մինչդեռ Սոլ Կրիպկեն պնդում է, որ անալիտիկ դատողությունները միշտ անհրաժեշտ են և ապրիորային, Էդվարդ Զալտան մատնանշում է օրինակներ, որոնցում անալիտիկ դատողությունները պարտադիր չէ, որ լինեն անհրաժեշտ: Սոլ Կրիպկեն մետրիկ ձողի օրինակը բերում է ի պաշտպանություն այն մտքի, որ որոշ ապրիոր ճշմարտություններ կարող են պատահական լինել:

«Ժամանակն ու եղանակը» (Time and Modality) աշխատությունում Ա. Պրայորը պնդում է, որ մոդալ տրամաբանության և քվանտորների հիմնարար սկզբունքների համադրմամբ կարծես բխում է, որ՝ «ինչ էլ գոյություն ունի, գոյություն ունի անհրաժեշտ կերպով»։ Նա նշում է, որ սա խափանում է պատահական դատողությունների՝ որպես ոչ անհրաժեշտ գոյություն ունեցող բաների սահմանումը, հատկապես երբ մարդն ինտուիտիվ կերպով ընկալում է, որ որոշ բաներ գոյություն ունեն պատահականորեն, այլ ոչ թե անհրաժեշտաբար: Հարի Դոյչը հաստատել է Փրայորի մտահոգությունը և նախանշել է «Պատահական գոյությունների տրամաբանության» հիմնական կետերը: Դոյչը համարում է, որ Փրայորի մտահոգության լուծումը սկսվում է այն ենթադրության վերացումից, ըստ որի՝ տրամաբանական դատողությունները անհրաժեշտ են։ Նա կարծում է, որ «Եթե բոլոր օբյեկտները նյութական են, և Φ-ն գոյություն ունի, ապա Φ-ն նյութական է» ձևաչափով արտահայտությունը տրամաբանորեն ճշմարիտ է իր ձևով, սակայն դա պարտադիր չի նշանակում, որ այն անհրաժեշտաբար ճշմարիտ է, եթե Φ-ն հաստատուն նշանակմամբ, օրինակ, ցույց է տալիս մի կոնկրետ անձի, ով այլևս կենդանի չէ:

## Ապագայի պատահականություն
մինի|284x284փքս|Արիստոտելի օրինակած «ծովային ճակատամարտը» որպես ապագա պատահականություն ցույց է տալիս մոդալ բովանդակային սխալի պարադոքսը։

### Ապագայի կանխորոշելիության խնդիր
«De Interpretatione» աշխատության 9-րդ գլխում Արիստոտելն անդրադառնում է պատահականության բնույթի՝ տեսանելի պարադոքսին։ Նա դիտարկում է, որ անցյալ կամ ներկա ժամանակով պատահական դատողությունները հնարավոր է արտահայտել հակասական զույգերով՝ ներկայացնելու դրանց ճշմարտացիությունը կամ սուտ լինելը։ Սակայն, ըստ նրա, սա հնարավոր չէ ապագայի պատահական դատողությունների դեպքում։ Արիստոտելը պնդում է, որ եթե ապագա պատահական դատողությունների համար նույնպես հնարավոր լիներ այդպիսի զույգային արտահայտություն, ապա դրանցից որոշները կլինեին անհրաժեշտաբար ճշմարիտ, ինչը հակասում է դրանց պատահական բնույթին: Արիստոտելի այս պնդումների նպատակն ընդունված է երկու հիմնական մեկնաբանությամբ։ Առաջինը, որին ուշագրավ կերպով անդրադառնում է Բոեթիոսը, ենթադրում է, որ Արիստոտելը նպատակ ուներ հակազդել տրամաբանական դետերմինիզմին՝ պնդելով, թե ապագայի պատահական դատողությունները ո՛չ ճշմարիտ են, ո՛չ էլ կեղծ: Այս մեկնաբանությունը Արիստոտելի մոտեցման վերաբերյալ ենթադրում է, որ ապագայի պատահական դեպքերի մասին դատողությունները պարզապես զրկված են ճշմարտություն կամ կեղծ լինել ընդունելու հնարավորությունից, մինչև դրանք իրագործված չլինեն։ Դրան հակադիր տեսակետը, որի վաղ օրինակներից է Ցիցերոնը, պնդում է, որ Արիստոտելը նպատակ չի ունեցել ապագայի դեպքերի վերաբերյալ հաստատական դատողությունները բացառել ճշմարտական կամ կեղծ լինելուց, այլ որ դրանց ճշմարտության արժեքը պարզապես անորոշ է: Այս վերջին մեկնաբանությունը ենթադրում է, որ ապագայի պատահական դատողությունները ունեն ճշմարտության արժեք՝ անհրաժեշտ բնույթով, սակայն անհայտ։ Այս մեկնաբանությունն արտահայտում է Արիստոտելի այն դիրքորոշումը, որ ինչ-որ իրադարձության տեղի ունենալը կոնկրետ պահին եղել է անհրաժեշտ՝ անհրաժեշտություն, որը մենք չէինք կարող իմանալ, մինչդեռ դրա տեղի ունենալը պարզապես որևէ պահի՝ անհրաժեշտ չէր։

### Դետերմինիզմ և նախագիտություն
Միջնադարյան մտավորականները ուսումնասիրել են տրամաբանական պատահականությունը՝ որպես միջոց վերլուծելու Աստծո վաղնջական հասկացությունների և աշխարհի՝ որպես Նրա ստեղծագործության, մոդալային կարգավիճակի միջև հարաբերությունը: Երիտասարդ ժամանակաշրջանի հեղինակները ուսումնասիրել են պատահականությունը՝ Սուրբ Երրորդությանազատությանը հակադրվելու համատեքստում, այն ազատությանը, որ նրանք պարտավոր չեն եղել ստեղծելու տիեզերքը կամ կարգավորելու բնական իրադարձությունների հաջորդականությունը։ 16-րդ դարում եվրոպական վերափոխված սկոլաստիկությունն ընդունեց Ջոն Դանս Սքոթի գաղափարը՝ համաժամանակյա պատահականության մասին, որը փորձեց վերացնել անհրաժեշտության, մարդկային ազատության և Աստծո ազատ կամքի՝ աշխարհի ստեղծման մեջ, ենթադրվող հակասությունները։ 17-րդ դարում Բենեդիկտ Սպինոզան իր *«Բարոյական փիլիսոփայութան»* գործում նշում է, որ ինչ-որ բան կոչվում է պատահական, երբ՝ «մենք չենք իմանում՝ արդյոք նրա էությունը ներառում է հակասություն, կամ եթե գիտենք, որ հակասություն չկա, ապա դեռ երկընտրանքի մեջ ենք նրա գոյության առնչությամբ, քանի որ պատճառների հաջորդականությունը մեզ համար անհասանելի է» Բացի դրանից, նա ասում է՝ «Իմաստության բնույթն է՝ դիտարկել բաները հավերժության որոշակի ձևի ներքո որպես անհրաժեշտ, և միայն մեր երևակայության շնորհիվ ենք մենք բաները՝ թե՛ ապագայի, թե՛ անցյալի վերաբերյալ, համարում պատահական»: Տասնութերորդ դարի փիլիսոփա Ջոնաթան Էդվարդսը իր «*A Careful and Strict Enquiry into the Modern Prevailing Notions of that Freedom of Will which is supposed to be Essential to Moral Agency, Virtue and Vice, Reward and Punishment, Praise and Blame»* (1754) աշխատության մեջ վերանայում է գործողության, դետերմինիզմի և անհատական մեղավորության միջև եղած կապը։ Էդվարդսը իր փաստարկը սկսում է՝ սահմանելով այն եղանակները, որոնց միջոցով տրամաբանության մեջ ձևակերպվում են անհրաժեշտ պնդումները։ Նա տարբերակում է անհրաժեշտ պնդումներ անելու երեք ձև, որոնցից միայն երրորդն է կարող իրավազոր կերպով կիրառվել ապագայի վերաբերյալ անհրաժեշտ պնդումներ կատարելու համար։ Այս երրորդ եղանակը ներառում է պայմանական կամ հետևանքային անհրաժեշտություն․ այսինքն՝ եթե պատահական մի արդյունք կարող է բխել ինչ-որ անհրաժեշտ բանից, ապա այդ պատահական արդյունքն ինքը ևս կարող է համարվել անհրաժեշտ՝ «հետևանքի անհրաժեշտությամբ»: Փրայորն ըստ էության մեկնաբանում է Էդվարդսին՝ ենթադրելով, որ ցանկացած արդեն իսկ անհրաժեշտ ճշմարտության անհրաժեշտ հետևանք «նաև «միշտ գոյություն կունենար», այնպես որ միայն «այն բանի հետ, ինչը արդեն տեղի է ունեցել» անհրաժեշտ կապով է, որ այն, ինչը դեռևս միայն ապագայի հարց է, կարող է լինել անհրաժեշտ»։ Բացի այդ, իր «*Past, Present, and Future»* գրքում Փրայորը Էդվարդսի «Քննություն» աշխատությանը վերագրում է մի փաստարկ, ըստ որի Աստծո կանխագիտության կամ նախասահմանման և ապագայի պատահականության միջև գոյություն չունի հակասություն:

## Տես նաև
* Ինդետերմինիզմ

## Ծանոթագրություններ


## Նշումներ
*  Երբ որևէ պնդում կեղծ է առնվազն մեկ հնարավոր աշխարհում, դա չի նշանակում, որ միշտ կա որևէ աշխարհ, որտեղ այն բառացիորեն կեղծ է, այլ միայն այն, որ կա որևէ պատկերացնելի աշխարհ, որտեղ պնդումը բառացիորեն կեղծ է, և որ դա չի հակասի այդ պատկերացնելի աշխարհում առկա որևէ այլ ճշմարտության։
*  «Միշտ ճշմարիտ» նշանակում է «տավտոլոգիականորեն ճշմարիտ» կամ «անհրաժեշտորեն ճշմարիտ», քանի որ եթե պատահական ճշմարտությունը հնարավոր է յուրաքանչյուր աշխարհում, այն կարող է պատահաբար ճշմարիտ լինել յուրաքանչյուր հնարավոր աշխարհում, բայց ոչ թե տավտոլոգիական անհրաժեշտության, այլ միայն պատահականության արդյունքում։

## Գրականություն
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
* 

Կատեգորիա:Տրամաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Տրամաբանության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Տրամաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տրամաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն