Տրանսլյացիայի չենթարկվող հատված

[մինի|Բջջի ներսում գենետիկ տեղեկատվության հոսքը։ [ԴՆԹ-ն սկզբում տրանսկրիպցիայի է ենթարկվում՝ վերածվելով մեսենջեր ՌՆԹ-ի (իՌՆԹ)։ Այնուհետև իՌՆԹ-ն տրանսլյացիայի  Է  ենթարկվում սպիտակուցի (տես մոլեկուլային կենսաբանության կենտրոնական դոգման):]]
մինի|350x350փքս|իՌՆԹ-ի կառուցվածքը
**Տրանսլյացիայի չենթարկվող հատված** (*անգլ․ untranslated region, UTR*), մոլեկուլային գենետիկայում վերաբերում է ինֆորմացիոն ՌՆԹ-ի շղթայի կոդավորող հաջորդականության երկու կողմերում գտնվող երկու հատվածներից որևէ մեկին։ Եթե այն գտնվում է 5′ ծայրին, այն կոչվում է 5′ UTR (կամ **առաջատար հաջորդականություն**), իսկ եթե գտնվում է 3′ ծայրին, այն կոչվում է 3′ UTR (կամ **հետևող հաջորդականություն**)։ ԻՌՆԹ -ն ՌՆԹ է, որը բջջում տեղեկատվություն է փոխանցում ԴՆԹ -ից ռիբոսոմին՝ սպիտակուցների սինթեզի վայրին։ ԻՌՆԹ-ն սկզբում տրանսկրիպցիայի է ենթարկվում համապատասխան ԴՆԹ հաջորդականությունից, ապա տրանսլյացիայի շնորհիվ սինթեզվում է համապատասխան սպիտակուցը։ Սակայն իՌՆԹ-ի մի շարք հատվածներ սովորաբար տրանսլյացիայի չեն ենթարկվում, այդ թվում՝ 5′ և 3′ UTR-ները։

Չնայած դրանք կոչվում են տրանսլյացիայի չենթարկված հատվածներ և չեն կազմում գենի սպիտակուց-կոդավորող հատվածը, 5′ UTR-ում գտնվող uORF-ները կարող են տրանսլյացիայի ենթարկվել սպիտակուցի։

5′ UTR-ը գտնվում է կոդավորող հաջորդականությունից վերև։ 5′ UTR-ի մեջ կա մի հաջորդականություն, որը ճանաչվում է ռիբոսոմի կողմից և թույլ է տալիս ռիբոսոմին կապվել ու սկսել տրանսլյացիային։ Տրանսլյացիայի սկսման մեխանիզմը տարբերվում է պրոկարիոտներում և էուկարիոտներում։ 3′ UTR-ը գտնվում է տրանսլյացիայի ստոպ կոդոնից անմիջապես հետո։ 3′ UTR-ը կարևոր դեր է խաղում տրանսլյացիայի ավարտման և հետտրանսկրիպցիոն մոդիֆիկացիայի գործընթացներում։։

Այս հաճախ երկար հաջորդականությունները նախկինում համարվում էին անօգուտ կամ «աղբ» ԻՌՆԹ, որը պարզապես կուտակվել է էվոլյուցիոն ընթացքի ընթացքում։ Սակայն այժմ հայտնի է, որ ԻՌՆԹ-ի տրանսլյացիայի չենթարկված հատվածը ներգրավված է էուկարիոտիկ օրգանիզմներում գենի արտահայտման բազմաթիվ կարգավորող ասպեկտներում։ Այս ոչ կոդավորող հատվածների կարևորությունը հաստատվում է էվոլյուցիոն տեսությունով, քանի որ հակառակ դեպքում բնական ընտրությունը կհեռացներ այս անօգտագործելի ՌՆԹ-ն։

Կարևոր է 5′ և 3′ UTR-ները տարբերել այլ ոչ սպիտակուց կոդավորող ՌՆԹ-ից։ Պրե-ԻՌՆԹ-ի կոդավորող հաջորդականության մեջ հանդիպում են ՌՆԹ հատվածներ, որոնք չեն ընդգրկվի սպիտակուցային արտադրանքում։ Այս ՌՆԹ հատվածները կոչվում են ինտրոններ։ ՌՆԹ-ի մոնտաժման (splicing) արդյունքում ստացվող ՌՆԹ-ն էկզոնների հաջորդականություն է։ Ինտրոնները չեն համարվում  տրանսլյացիայի չենթարկված հատվածներ, քանի որ դրանք հեռացվում են ՌՆԹ-ի մոնտաժման ընթացքում։ Ինտրոնները չեն ընդգրկվում հասուն ԻՌՆԹ մոլեկուլում, որը ենթարկվելու է  տրանսլյացիայի և հետևաբար, համարվում են ոչ սպիտակուցային կոդավորող ՌՆԹ։

## Պատմություն
ԻՌՆԹ-ի տրանսլյացիայի չենթարկված հատվածները դարձան ուսումնասիրության առարկա դեռևս 1970-ականների վերջին, երբ առաջին ԻՌՆԹ մոլեկուլը ամբողջությամբ հաջորդականացվեց։ 1978 թվականին մարդու գամմա-գլոբինի ԻՌՆԹ-ի 5′ UTR-ը ամբողջությամբ հաջորդականացվեց։ 1980 թվականին անցկացվեց ուսումնասիրություն դուբլիկացված մարդու ալֆա-գլոբինի գեների 3′ UTR-ի վերաբերյալ։

## Էվոլյուցիա
Տրանսլյացիայի չենթարկված  հատվածը հանդիպում է պրոկարիոտներում և էուկարիոտներում, թեև դրա երկարությունն ու կազմը կարող են տարբերվել։ Պրոկարիոտներում 5′ UTR-ը սովորաբար 3–10 նուկլեոտիդ երկարություն ունի։ Էուկարիոտներում 5′ UTR-ը կարող է լինել հարյուրավորից մինչև հազարավոր նուկլեոտիդներ երկարությամբ։ Սա համապատասխանում է էուկարիոտների գենոմների բարձր բարդությանը՝ համեմատած պրոկարիոտների գենոմների հետ։ 3′ UTR-ի երկարությունը նույնպես տատանվում է։ Պոլի-A պոչը անհրաժեշտ է  ԻՌՆԹ-ի քայքայումը կանխելու համար։ Չնայած թե 5′, թե 3′ UTR-ների երկարություններում առկա են տատանումներ, պարզվել է, որ 5′ UTR-ի երկարությունը էվոլյուցիայի ընթացքում ավելի բարձր պահպանված է, քան 3′ UTR-ի երկարությունը։

### Պրոկարիոտներ
Պրոկարիոտների 5'-UTR-ը բաղկացած է Շայն–Դալգարնո հաջորդականությունից (5'-AGGAGGU-3')։ Այս հաջորդականությունը գտնվում է մեկնարկային կոդոնից՝ սպիտակուցի տրանսլյացիայի սկզբնական կետից 3–10 բազային զույգեր վերև։

### Էուկարիոտներ
Էուկարիոտների 5′ UTR-ը պրոկարիոտների համեմատ ավելի բարդ է։ Այն պարունակում է Կոզակի համաձայնեցված հաջորդականություն (ACCAUGG) ներառյալ մեկնարկային կոդոնը (AUG), որը սպիտակուցի տրանսլյացիայի մեկնարկային կետն է։

## Հիվանդությունների հետ կապեր
ԻՌՆԹ-ի այս տրանսլյացիայի չենթարկված հատվածների կարևորությունը նոր է սկսում պարզվել։   Տարբեր բժշկական հետազոտություններ են իրականացվում, որոնք պարզել են տրանսլյացիայի չենթարկված  հատվածներում տեղի ունեցող մուտացիաների և որոշակի հիվանդությունների, օրինակ՝ քաղցկեղի, զարգացման բարձր ռիսկի միջև կապերը։   Օրինակ՝ հայտնաբերվել են HLA-G-ի 3′UTR հատվածում առկա պոլիմորֆիզմների և կոլորեկտալ քաղցկեղի զարգացման միջև ասոցիացիաներ։ Միայնակ նուկլեոտիդի պոլիմորֆիզմները մեկ այլ գենի 3′ UTR հատվածում նույնպես կապվել են վաղաժամ ծննդաբերության նկատմամբ ընկալունակության հետ։ APP գենի 3'-UTR հատվածում տեղի ունեցող մուտացիաները կապված են ուղեղային ամիլոիդային անգիոպաթիայի զարգացման հետ:

## Հետագա ուսումնասիրություն
Վերջին շրջանում տրանսլյացիայի չենթարկված  հատվածների ուսումնասիրության արդյունքում հավաքվել են ընդհանուր տեղեկություններ այս տարրերի բնույթի և ֆունկցիայի մասին։ Այնուամենայնիվ, ԻՌՆԹ-ի այս հատվածների վերաբերյալ դեռ շատ բան անհայտ է։ Քանի որ գեների արտահայտման կարգավորումը վճռորոշ է բջիջների ճիշտ գործունեության համար, այս ոլորտը պահանջում է հետագա ուսումնասիրություն։ Կարևոր է հաշվի առնել, որ 3′ տրանսլյացիայի չենթարկված  հատվածներում մուտացիաները կարող են փոխել մի շարք, թվացյալ ոչ առնչվող գեների արտահայտությունը։ Մենք նոր ենք սկսում հասկանալ տրանսլյացիայի չենթարկված հատվածների ճիշտ ֆունկցիայի և բջիջների հիվանդագին վիճակների միջև կապերը։

## Տես նաև
* ՄիկրոՌՆԹ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* UTResource

Կատեգորիա:ՌՆԹ
Կատեգորիա:Մոլեկուլային կենսաբանություն
Կատեգորիա:Գենետիկա
Կատեգորիա:Սպիտակուցի կենսասինթեզ