ԱՄՆ քաղաքացիական պատերազմի նախադրյալներ

ԱՄՆ-ում քաղաքացիական պատերազմի հիմնական պատճառը ոչ միայն ստրկությունն էր, այլ հակամարտության հիմնական պատճառներից էին տնտեսական, քաղաքական և մշակութային ոլորտները։
thumb|right|250px|Ֆորտ Սամթերի ճակատամարտը, որը առաջինն է քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում

Լայնամասշտաբ պատերազմի բռնկման պատճառը Ֆորտ Սամթերի ճակատամարտն էր և դրան հաջորդած յոթ հարավային նահանգների անջատումը ԱՄՆ-ից, ինչը հակասում էր Սահմանադրությանը, որը թույլ չէր տալիս պետություններին դուրս գալ միությունից։ Պատմաբանների մեծ մասը համաձայնել է, որ «չնայած ստրկությունը և դրա բազմազան հետևանքները պետության փլուզման հիմնական պատճառներն էին, պատերազմը սկսվել է հենց փլուզման գործողությունից»։

Ստրկության շուրջ հակասությունները բարձրացվել են հանրային կյանքի մակերեսին՝ պետությունների իրավունքների և սակագնային քաղաքականության վերաբերյալ քննարկումների ընթացքում։ Հյուսիսի և Հարավի միջև հարաբերությունները սրող լրացուցիչ գործոններն էին հակասությունները քաղաքական կուսակցությունների, աբոլիցիոնիզմի, ազգայնականության և տեղական հայրենասիրության, տարածքային ընդլայնման, տնտեսական ճգնաժամի և նախապատերազմական շրջանում տնտեսության արդիականացման միջև։

Հյուսիսային և հարավային նահանգների բաժանումը զարգացել է գաղութային դարաշրջանում։ Միացյալ Նահանգների հյուսիս-արևելքի և Միջին Արևմուտքի արագ զարգացող տնտեսությունը հիմնված էր ազատ գյուղատնտեսության, արդյունաբերականացման, տրանսպորտային համակարգի զարգացման և առևտրի վրա։ Հյուսիսում ստրկությունն արգելված էր պետական օրենքներով և սահմանադրություններով։ Արդյունաբերականացումը և Եվրոպայից ներգաղթյալների ներհոսքը, հիմնականում իռլանդական, բրիտանական և գերմանական ծագմամբ, հանգեցրել է այս նահանգների բնակչության արագացված աճին։

Հարավում ավանդաբար գերակշռում էին ստրկատեր տնկարկները։ Չնայած այստեղ նույնպես բնակչությունն աճում էր, նրա աճի տեմպը զգալիորեն պակաս էր, քան հյուսիսում։ Հարավային քաղաքները զգալիորեն փոքր էին հյուսիսայինից, արդյունաբերությունը մնում էր չզարգացած։ Սպիտակամորթ բնակչության երկու երրորդը ստրուկներ չէին․ նրանք հիմնականում աշխատողներ էին հարուստ տնկարկներում, որոնք լիովին վերահսկում էին հարավային նահանգների տնտեսությունն ու քաղաքական կյանքը։

Չնայած ԱՄՆ պատմության սկզբում հարավային նահանգներն ունեին մեծ քաղաքական կշիռ դաշնային մակարդակում, ժողովրդագրական փոփոխությունները և բավականին լայն ընտրական իրավունքը, ի վերջո, հանգեցրել են նրան, որ հարավը կորցրել է իր նախկին ազդեցությունը։ 1860 թվականի նախագահական ընտրություններում Հյուսիսային նահանգներն ավելի շատ ձայներ էին ներկայացնում, քան հարավային նահանգները. նրանց թեկնածու Աբրահամ Լինքոլնը դարձել է նախագահ՝ չնայած հարավային տասը նահանգներում ձախողմանը, ինչը սուր դժգոհություն է առաջացրել հարավում։

Հյուսիսում դժգոհությունն ավելի երկար է հասունացել։ Այստեղ ստրկությունը դատապարտվել է ոչ միայն որպես սոցիալական չարիք, այլև որպես անբարոյական երևույթ, որը կրոնական Ամերիկայում միշտ ունեցել է միջկրոնական հակասությունների համատեքստ՝ կրոնի ազատության պայմաններում, որոնք ուղղակիորեն արտահայտելու հնարավորություն չունեն։ Ազգի միասնության շահերից ելնելով՝ դաշնային մակարդակի քաղաքական գործիչները երկար ժամանակ փոխզիջում են գտել հյուսիսի և հարավի տարաձայնությունների միջև։ Այսպիսով, 1820 թվականին Միսսուրիի փոխզիջումն ընդունվել է, ըստ որի՝ նոր նահանգները միության մեջ ընդունվում էին զույգերով՝ մեկը ստրկատիրական, երկրորդը՝ «ազատ» ստրկությունից։ Նմանատիպ քաղաքական փոխզիջում ձեռք է բերվել 1850 թվականին։ Բայց նման փոխզիջումները միայն հետաձգել են խնդրի լուծումը։

19-րդ դարի կեսերին նախկին քաղաքական կուսակցությունները դուրս են եկել բեմից՝ իրենց տեղը զիջելով նորերին։ Դրանցից Հանրապետական կուսակցությունը հենվում էր Հյուսիսի ընտրողների վրա և ձգտում էր ստրկության արգելմանը ամբողջ ԱՄՆ-ում։ Չնայած 1854 թվականին, այնուամենայնիվ, նոր փոխզիջում է կնքվել Կանզաս-Նեբրասկա օրենքի տեսքով, որը ստրկության հարցի լուծումը թողնում էր տեղական ընտրված մարմիններին, իրականում այն հրահրել է Կանզասում քաղաքացիական պատերազմ, որը դարձել է Հյուսիսի և Հարավի միջև ընդհանուր պատերազմի նախաբան։

## Ստրկության խնդիր և պետությունների միջև հարաբերությունները 18-19-րդ դարերի առաջին կեսին

right|thumb|400px|Ստրկատիրական և «ազատ» նահանգներն ու տարածքները 1789-1861 թվականներին

Ստրկությունը ամուր արմատավորված էր հարավում դեռ գաղութային դարաշրջանում։ Այստեղ բնակչության մինչև 40 %-ը բաղկացած էր ստրուկներից։ Երբ 18-րդ դարի վերջին ամերիկացիները սկսեցին զարգացնել Կենտուկին և հարավ-արևմտյան այլ տարածքներ, նրանցից յուրաքանչյուր վեցերորդը ստրուկ էր։ Հյուսիսում ստրուկներն ավելի քիչ էին, բայց Հյուսիսային նահանգների վաճառականներին կառուցվող և պատկանող նավերի զգալի մասը նախատեսված էր ստրկավաճառության համար։

Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս դարաշրջանում շատ ամերիկացիներ դժվարություններ են ունեցել՝ փորձելով ստրկությունն ու ստրկավաճառությունը համատեղել քրիստոնեական բարոյական արժեքների, իսկ ավելի ուշ՝ Անկախության հռչակագրի սկզբունքների հետ։ Ամերիկայում աբոլիցիոնիստական շարժման առաջամարտիկները Փենսիլվանիայի քվակերներն էին, որոնց օրինակով 1780-ականներին բոլոր նահանգները, բացառությամբ Ջորջիայի, ընդունել են օրենսդրություն, որը սահմանափակում էր ստրկավաճառությունը։ Այնուամենայնիվ, Մեծ Բրիտանիայի ագրեսիայի պայմաններում ազգի միասնության շահերից ելնելով (որտեղ ստրկատիրությունն այս պահին նույնպես սահմանափակված էր օրենքով), այս ժամանակահատվածում ստրկության լիակատար արգելման չի հասել։ Սահմանադրական ժողովի որոշումներում ստրկության հարցը այն կետերից մեկն էր, որը «թողնում էր փոխզիջման նվազագույն հնարավորությունը, որում բարոյականությունը ծայրաստիճան կոշտ բախվել է պրագմատիզմի հետ»։

ԱՄՆ Սահմանադրության մեջ ստրկություն բառը ոչ մի անգամ չի հիշատակվում, բայց ստրկատերերը իրավունք են ձեռք բերել Կոնգրեսում ներկայացնել իրենց ստրուկներին, որոնք ձայնի իրավունք չունեին, ինչը ամրապնդել է նրանց դիրքերը։ Բացի այդ, նրանք օգտագործում էին դաշնային կառավարության պարտականությունները՝ ճնշելու ներքին անկարգությունները՝ ստրուկների ապստամբությունների դեմ պայքարելու համար։ Ստրկավաճառությունը չի արգելվել ԱՄՆ-ում ևս քսան տարի, որը հարավցիներն օգտագործում էին ստրկատիրությունն ու Հարավի խոշոր տնկարկները հետագայում ամրապնդելու համար, որոնք զանգվածաբար օգտագործում էին ստրկատիրական աշխատանքը։ Միայն 1808 թվականին, Մեծ Բրիտանիայից հետո, ԱՄՆ-ն ընդունել է ստրկավաճառությունն արգելելու մասին ակտը, ինչը շատ ամերիկացիների համար նպատրանքներ է առաջացրել ստրկության խնդրի լուծման վերաբերյալ։ 1804 թվականին հյուսիսային բոլոր նահանգներն ընդունել են շօրենքներ իրենց տարածքում ստրկությունն արգելելու մասին։ Հյուսիսարևմտյան տարածքներում ստրկությունը պաշտոնապես արգելված էր դեռևս 1787 թվականին, բայց հարավ-արևմտյան տարածքներում նման արգելք չկար։ Արդյունքում, ԱՄՆ-ում ստրկությունը սահմանափակ էր և տարածքային։

1820 բթվականին հյուսիսային և հարավային նահանգների միջև կնքվել է Միսուրիի մեկ այլ փոխզիջում, համաձայն որի՝ հետագայում ԱՄՆ-ում նոր նահանգներն ընդունվել են «զույգերով»՝ մեկ ստրկատեր և մեկ ազատ։ Արդյունքում այդ ժամանակ ԱՄՆ-ում հայտնվել էր 11 հյուսիսային և 11 հարավային նահանգ։ Այս կերպ ստրկության խնդրի լուծումը հետաձգվել է մինչև 1850-ական թվականները, երբ Կանզաս-Նեբրասկա օրենքի պատճառով Հյուսիսի և Հարավի միջև նոր ճգնաժամ էր հասունանում։ Այնուամենայնիվ, հարավում 1820 թվականի քաղաքական ճգնաժամը մտահոգություններ է առաջացրել, որ ուժեղ դաշնային կառավարությունը կարող է լուրջ սպառնալիք դառնալ ստրկության համար։

1820-ական թվականներին տնտեսական անկումը ամենից շատ հարվածել է Հարավային Կարոլինային։ Այն ժամանակ ԱՄՆ-ն վարում էր պրոտեկցիոնիզմի և բարձր մաքսային սակագների քաղաքականություն, որոնք ձեռնտու չէին այն պետությանը, որը հետաքրքրված էր արտահանման-ներմուծման գործառնություններով՝ կապված արտաքին շուկայում բամբակի վաճառքի հետ։ 1828 թվականին նահանգի իշխանությունները հայտարարել են, որ իր տարածքում սակագները զրոյացվում են որպես հակասահմանադրական։ Այնուամենայնիվ, 1832 թվականին Կոնգրեսը կրկին ընդունել է «բարձր սակագների մասին» օրենքը։ Այն ժամանակ նրա հակառակորդների առավել արմատական մասը կոչ է արել Հարավային Կարոլինային դուրս գալ ԱՄՆ-ի կազմից։ Նախագահ Ջեքսոնը պետական իշխանությունների գործողությունները գնահատել է որպես պետական դավաճանություն և այնտեղ զինված ուժեր ուղարկել։ Մնացած Նահանգները, ներառյալ Հարավային նահանգները, չեն աջակցել ապստամբներին։

Սակագնային քաղաքականության խնդիրները հասարակությանը լարվածության մեջ էին պահում մինչև քաղաքացիական պատերազմը՝ կրկին հայտնվելով հարավի քաղաքական կյանքի մակերեսին 1842, 1857 և 1861 թվականներին։ 1856 թվականի ընտրություններում դեմոկրատների հաղթանակը թույլ է տվել 1857 թվականին սակագները իջեցնել ռեկորդային 17 %-ի։ Նույնիսկ հարավային նահանգների համար Մեծ Բրիտանիայից ստրուկների համար էժան հագուստ գնելը դարձել է շահավետ։ 1857 թվականի սեպտեմբերին Նյու Յորքում ֆինանսական խուճապ է սկսվել։ Սնանկությունների և կրճատումների ալիքը տարածվել է հյուսիսային նահանգներում։ 1860 թվականի ընտրություններում հանրապետականների ծրագրի առանցքային կետը սակագների բարձրացումն էր։ Նրանց հաղթանակից և 1861 թվականի մարտի 2-ին ԱՄՆ Սենատից հարավային նահանգների դեմոկրատների դուրս գալուց հետո (Լինքոլնի երդմնակալությունից երկու օր առաջ) սակագների միջին մակարդակը 15-ից հասցվել է 37,5 %-ի։

1831-1836 թվականներին Ուիլյամ Գարիսոնը և ստրկության հակառակորդների Ամերիկյան ընկերությունը նախաձեռնել են Կոնգրեսին ուղղված խնդրագրերի արշավ, որը պահանջում էր վերացնել ստրկությունը Կոլումբիայի դաշնային շրջանում և մնացած տարածքներում (արևմուտքում), որոնք ղեկավարվում էին դաշնային կառավարության կողմից։ Կոնգրեսը ստացել է հարյուր հազարավոր նման խնդրագրեր։ Ի վերջո, 1836 թվականի մայիսին Ներկայացուցիչների պալատն ընդունել է մի շարք բանաձևեր, որոնց համաձայն Կոնգրեսը իրավունք չուներ միջամտել պետությունների քաղաքականությանը՝ կապված իրենց տարածքում ստրկություն թույլատրելու կամ արգելելու հետ, և չպետք է նման որոշումներ կայացներ նաև մնացած տարածքներում, ներառյալ Կոլումբիայի շրջանը։ Բացի այդ, Կոնգրեսն այլևս հրաժարվել է դիտարկել Ստրկության վերացման վերաբերյալ որևէ դիմում։ Շատ քաղաքական գործիչներ, այդ թվում՝ նախկին նախագահ Ջոն Քուինսի Ադամսը, կարծում էին, որ այդ բանաձևը հակասում է ԱՄՆ Սահմանադրության առաջին ուղղմանը, որն արգելում էր, մասնավորապես, սահմանափակել Կոնգրես դիմելու քաղաքացիների իրավունքները։ Սահմանափակումները բազմաթիվ վեճերի տեղիք են տվել և վերացվել են միայն 1844 թվականին։

## Հարավը պատերազմից առաջ
### Ռասիզմ
[thumb|«Տերն է իմ հովիվը»․ [Իսթմեն Ջոնսոնի նկարներից մեկը, որն ուղղված է ստրկության դեմ]]
thumb|left|150px|Վերակացուի կողմից ծեծի ենթարկված ստրուկ, 1863 թվական

Չնայած հարավի բնակչության միայն մի փոքր մասն էր ստրուկներ պահում, ստրկության ինստիտուտը պաշտպանում էին բոլոր դասերի հարավցիները։

Հարավի սոցիալական կառուցվածքը հիմնված էր խոշոր տնկարկներում ստրկական աշխատանքի օգտագործման վրա։ 1850 թվականին հարավային նահանգների ընդհանուր ազատ բնակչությունը կազմում էր մոտ վեց միլիոն մարդ, որոնցից ստրուկներին պատկանում էր 350 հազար մարդ, այսինքն՝ գրեթե 6 %։ Ստրկատերերի շրջանում 7 %-ը պատկանում էր ստրուկների երեք քառորդի սեփականության իրավունքներին։ Ամենամեծ ստրկատերերը սոցիալական հիերարխիայի ամենաբարձր կաստան էին։ Նրանց դիրքը կախված էր տնկարկների տակ զբաղեցրած տարածքներից և նրանց մշակող ստրուկների քանակից։

1850-ական թվականներին խոշոր տնկարկները վերամշակել են հարավի փոքր ֆերմերներին, և նրանք պատրաստակամորեն ճանաչել են տնկարկների էլիտայի քաղաքական առաջնորդությունը։ Արևմուտքում նոր հողերի զարգացումը նրանց հույս էր տալիս երբևէ տնկարկներ և ստրուկներ ձեռք բերել։ Բացի այդ, փոքր ֆերմերները հաճախ կոպիտ ռասիստներ էին։ Սպիտակամորթների գերակայության սկզբունքը կիսում էին հարավի սպիտակամորթ բնակչության բոլոր շերտերը, ինչը ստրկությանը տալիս էր բնական և օրինական սոցիալական ինստիտուտի տեսք, որն անհրաժեշտ էր քաղաքակիրթ հասարակության մեջ։ Հարավում ռասիզմին աջակցում էր նաև օրենսդրական ակտերի պաշտոնական համակարգը, որը կոչվում էր «ստրուկների օրենսգրքեր», որը նախատեսում էր, թե ինչպես պետք է ստրուկները խոսեն և վարվեն սպիտակամորթների հետ։

Օրինակ՝ սպիտակամորթ բնակչությունը կազմակերպում էր «ստրուկների պարեկներ» բաղկացած մի քանի հոգուց, որոնց պարտականությունն էր ստրուկների շրջանում կարգապահության պահպանումը։ Նման պարեկները հարավում օրինական էին, և նրանց մասնակցությունը նախատեսված էր 16 տարեկանից սկսած յուրաքանչյուր ազատ սպիտակամորթ տղամարդու համար։ Պարեկներին չմասնակցելու համար տուգանք էր սահմանվել։ Պարեկները բռնել են փախուստի դիմած ստրուկներին, կանխել սևամորթների խոշոր հավաքույթները, վերահսկել ստրուկների տեղաշարժը նահանգի տարածքում, իրավունք են ունեցել խուզարկել ստրուկների կացարանները, պատիժ նշանակել հանցանքների համար։ Պարեկները կատարում էին նաև զուտ ոստիկանական գործառույթներ՝ կանխելով գողությունները և այլ հանցագործություններ։ Որոշ քաղաքներում պարեկները զգալիորեն գերազանցում էին ոստիկանությանը իրենց հնարավորություններով և մասնակիցների թվով։ Որոշ նահանգներում հենց արաբական պարեկներն են հիմք ծառայել ոստիկանության հետագա կազմակերպման համար։

### Տնտեսական և քաղաքական համախմբվածություն
thumb|right|Աբոլիցիոնիստները՝ «Ազատ երկիր» կուսակցության անդամները, Հյուսիսային քաղաքական գործիչները և լրագրողները պատերազմի կրակ են վառում: Հարավցիների ծաղրանկարը, 1850 թվական
Ռասիստական հասարակության համախմբման կարևոր գործոն էր նաև այն, որ շատ փոքր ֆերմերներ տնտեսապես կախված էին իրենց հարուստ և հզոր հարևաններից։

Հարավային հասարակությունը խիստ ռազմականացված էր, մասամբ հատուկ «ասպետական պաշտամունքի», մասամբ ստրուկների ապստամբության վախի պատճառով։ Տարածաշրջանում չափազանց զարգացած էր ռազմական գործը. կային բազմաթիվ ռազմական քոլեջներ, ակադեմիաներ։ Տասնվեց տարեկանից բոլոր սպիտակամորթ տղամարդիկ մասնակցում էին պարեկային ծառայությանը։ Այս ամենը հանգեցրել է բռնության ընդունելիության զգացողությանը, մենամարտերի «փառասիրության» ռազմատենչությանը։

Հյուսիսային մամուլի աբոլիցիոնիստական արշավը, որն ուղղված էր հարավային հասարակության ստրկության և բարքերի դեմ, նույնպես վերջինիս համար առիթ էր համախմբվելու ընդհանուր թշնամու դեմ, և հարավի տնտեսական կախվածությունը Հյուսիսային ապրանքներից ամրապնդեց հարավցիների պատրաստակամությունը՝ պաշտպանելու հարավի շահերը որպես ամբողջություն որպես իրենց սեփական։ Հարավցիների կողմից ստրկատերերի շահերի պաշտպանությունը դիտվում էր որպես սպիտակ մարդու սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանություն։ Ընտրություններում հանրապետականների թեկնածուի հաղթանակը նրանք գնահատում էին որպես հարավի քաղաքական պարտություն և իրենց տարածքը դաշնային իշխանություններից պաշտպանելու առիթ, որտեղ այժմ գերակշռում էին օտարները։ Բամբակի արդյունաբերության աճը պահանջում էր ստրկատիրական աշխատանքի ավելի մեծ ներգրավում, և դա նույնպես սրել է իրավիճակը հարավում։

Հյուսիսում բնակչության արագացված աճը նույնպես դիտվում էր որպես սպառնալիք հարավում։ Եվրոպական ութ ներգաղթյալներից յոթը ճանապարհորդում էին դեպի հյուսիս, քանի որ դրան նպաստում էին արդեն իսկ հաստատված միգրացիոն ենթակառուցվածքները (Եվրոպայից շոգենավային գծեր, մաքսատներ, միգրացիոն օրենսդրություն), և Հյուսիսը համարվում էր ավելի «գրավիչ» աշխատանքի համար։

### Ստրկության ազդեցությունը հարավային նահանգների տնտեսական և քաղաքական իրավիճակի վրա
thumb|right|Ստրուկներ Կասինա-Պոյնթի պլանտացիայում
Չնայած այն հանգամանքին, որ հարավային նահանգներն ի սկզբանե համարվում էին ԱՄՆ-ի ամենահարուստ շրջանները, բացառապես ստրկատիրական աշխատանքի վրա հենվելը աստիճանաբար հարավային տնտեսությունը հետամնաց է դարձրել արդյունաբերական առումով՝ համեմատած Հյուսիսային նահանգների հետ։ Ամերիկացի հետազոտող Ջեֆրի Ուիլյամսոնը հաշվարկել է, որ չնայած այն հանգամանքին, որ 1774 թվականին հարավային գաղութները մեկ շնչի հաշվով երկու անգամ ավելի շատ եկամուտ ունեին, քան իրենց հյուսիսային հարևանները, 19-րդ դարի ընթացքում այդ ցուցանիշը արագորեն նվազում էր, և քաղաքացիական պատերազմի սկզբում հարավը զգալիորեն աղքատ էր հյուսիսից։ 1860 թվականին Հյուսիսը բնակչության թվով կրկնակի գերազանցում էր հարավին, երկաթուղիների երկարությամբ գրեթե երեք անգամ, այն պատկանում էր ազգային արդյունաբերության 90 %-ին։ thumb|right| Ի. Ջոնսոն «Փախուստ դեպի ազատություն» Ստրկական աշխատանքի կիրառման պատճառով դանդաղել է տեխնիկայի, մեքենաների, գյուղատնտեսության վարման առաջատար մեթոդների ներդրումը։ Հարավում դանդաղ զարգանում էին արդյունաբերությունը, քաղաքները, տրանսպորտը, իսկ ֆերմերները չէին կարողանում անցնել ապրանքային արտադրության։ Գիշատիչ շահագործումը սպառել է հողը՝ անհրաժեշտ դարձնելով բոլոր նոր տարածքների մշակումը տնտեսությունը շարունակելու համար։ Հետևաբար, ստրկատերերը ձգտում էին գրավել նոր հողեր արևմուտքում և ընդլայնել ստրկատիրության տարածքը։ Նաև տնկարկների համակարգը խարխլվել է սևամորթ ստրուկների ակտիվ դիմադրությամբ։ Ապստամբությունների հետ մեկտեղ ստրուկների դիմադրության բնորոշ ձևը փախուստներն էին։ Փախստականներին օգնության են հասել աբոլիցիոնիստները։ Արդյունքում սևամորթ ստրուկների աշխատանքի արտադրողականությունը չափազանց ցածր էր, տերերը ստիպված էին հսկիչների հսկայական անձնակազմ պահել՝ նրանց վերահսկելու համար։ 1861 թվականին բամբակի արտահանումը կազմում էր ԱՄՆ-ի ամբողջ արտահանման մոտավորապես 50 %-ը, մինչդեռ արդյունաբերական արտադրանքը կազմում էր արտահանման միայն 14 %-ը։ Միևնույն ժամանակ, հարավային նահանգների սպիտակորթ բնակչության 3/4-ը ստրուկներ չուներ, իսկ հարավի բնակիչների մեծ մասը, ինչպես և հՀյուսիսը, փոքր հողատերեր էին, որոնք չէին կարող նշանակալի դեր խաղալ հարավի տնտեսական և քաղաքական կյանքում՝ ստրկատիրական խոշոր հողերի առկայության դեպքում։ Հենց այդ պատճառով, ըստ տնտեսագետ Թոմաս Սոուելի, ստրկության բացասական տնտեսական ասպեկտներն առաջին հերթին արտացոլվում էին ոչ թե ստրուկների, այլ հասարակ հարավային ֆերմերների վրա, որոնց մեծ մասն ընդհանրապես ստրուկներ չուներ։

Այսպիսով, չնայած այն հանգամանքին, որ խոշոր տնկարկները կազմում էին բնակչության աննշան տոկոսը, նրանք էին, ովքեր որոշում էին հարավային նահանգների զարգացման քաղաքական և տնտեսական ուղղությունը։ Փաստորեն, ԱՄՆ-ում զարգացել են երկու սոցիալ-տնտեսական մոդելներ՝ հյուսիսը՝ փոքր հողային սեփականության տիրապետությամբ, բնակչության լայն միջին շերտով (ֆերմերներ, փոքր ձեռներեցներ), քաղաքական ժողովրդավարությամբ և հարավը՝ խոշոր հողատարածքով (թեև ոչ գերակշռող), հարստության բարձր կենտրոնացում, սոցիալական բևեռացում և, հետևաբար, քաղաքական օլիգարխիզմ։

Ընդ որում, ամերիկացի սոցիոլոգ Բարինգթոն Մուրի պնդմամբ, տնտեսական խնդիրներն անխուսափելի չէին, իսկ հարավի անջատումը միայն կավելացներ դրանց թիվը։ Այսպիսով, պատերազմի պատճառ Մուրն առաջարկում է համարել ոչ թե տնտեսական իրավիճակը, այլ նախկին քաղաքական համակարգի կոլապսը և, որպես հետևանք, կողմերի մոտ հիմնարար հարցերի շուրջ փոխզիջումներ մշակելու հնարավորության բացակայությունը, իսկ քաղաքացիական պատերազմն ինքնին դիտարկել որպես արժեքային և բարոյական հակամարտություն։

Հարավի տնտեսությունն անկասկած ավելի արդյունավետ էր, և ստրկությունը պետք է ոչնչացվեր պատերազմով և օրենքներով։ Որոշ գիտնականներ, ինչպիսիք են Ռոբերտ Ֆոգելը և Սթենլի Էնգերմանը, կարծում են որ դա մասամբ հերքում է Ադամ Սմիթի տեսությունը ստրկության անարդյունավետության մասին։

Քաղաքացիական պատերազմն ու ստրկության վերացումն էր, որ Հարավային նահանգներին հասցրել է ծանր տնտեսական վնաս, ինչը հանգեցրել է արդյունաբերության դեգրադացիայի, տնտեսության տնկարկների համակարգի լիակատար անկման, ֆինանսական և տրանսպորտային համակարգերի փլուզման։ Հետամնացության արդյունքում, ամերիկացի պատմաբան և տնտեսագետ Քևին Ռայթի հաշվարկներով, հարավային նահանգների տնտեսական ցուցանիշները հավասարվել են հյուսիսայիններին միայն 1930-ականներին՝ աշխատանքային և հողային օրենսդրության բարեփոխումներից հետո։ Միևնույն ժամանակ, դեռ 1960-ական թվականներին հարավում տնտեսական հետամնացությունը նույնացվում էր ստրկատիրական տնտեսության ժառանգության հետ։

## Միջտարածաշրջանային հակասություններ
thumb|right|Ֆիլիս Ուիթլիի բանաստեղծություններն օգտագործվել են որպես սևամորթ բնակչության մեջ «զգայական հոգի» ունենալու փաստարկ

1850-ական թվականներին ընտրական իրավունքների ընդլայնումը և զանգվածային քաղաքականության տարածումը հանգեցրել են նախկին երկկուսակցական համակարգի խարխլմանը, քաղաքական կյանքում զանգվածների մասնակցության աննախադեպ ընդլայնմանը և քաղաքականության վերածմանը Ամերիկայի զանգվածային մշակույթի ամենակարևոր բաղադրիչներից մեկի, որը չի համեմատվում արդիականության հետ։ Այն ժամանակվա քաղաքականությունը զվարճանքներից մեկն էր, քաղաքական միջոցառումներն ուղեկցվում էին շքերթներով, հանրահավաքներով, քաղաքական առաջնորդները վառ անհատականություններ էին և իրենց մեջ կենտրոնացնում էին ժողովրդական արժեքները, հույսերն ու ամբոխի շահերը։ 1860 թվականի ընտրություններին մասնակցել է ընտրողների 84 %-ը, բացի հանրապետականից, 1850-ականների կեսերին հայտնվեցին մի շարք կուսակցություններ, որոնք շուտով անհետացան։ Մինչև 1860 թվականը հանրապետականները վերահսկում էին հյուսիսային նահանգների մեծ մասը, դեմոկրատները և հյուսիսում, և հարավում, բացի նրանցից, հարավում կային նաև այլ կուսակցություններ և կոալիցիաներ, որոնք, որպես կանոն, աջակցում էին սահմանադրական միասնության կուսակցությանը։ Հարավային նահանգների բնակչության մեծ մասը հակված էր առանձնանալու ԱՄՆ-ից, բայց հասարակական կարծիքը, չնայած չէր բողոքում անջատման բուն գաղափարի դեմ, թույլ չէր տալիս առանձնանալ առանց այլ նահանգների հետ համագործակցության։ Արդյունքում, հարավային նահանգների օրենսդիր ժողովներում գերակշռում էին յունիոնիստները, ովքեր դեմ էին քվեարկել անջատմանը մինչև 1860 թվականը։
thumb|right|Ստրուկների կազմակերպված փախուստը դեպի հյուսիս․ «Ստորգետնյա երկաթուղին», նկարի հեղինակ՝ Չ. Վեբբեր

Որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ պատերազմի պատճառներից մեկը արդյունաբերական հյուսիս-արևելքի ֆինանսական վերնախավի դավադրությունն էր Միջին Արևմուտքի հետ հարավի դեմ։ Այնուամենայնիվ, մյուսները նշում են, որ Հյուսիսի փոքր և միջին գործարարների մեծ մասը 1860-1861 թվականներին դեմ էին պատերազմին։

Մինչ հյուսիսում 19-րդ դարում գերիշխող է դարձել ազատ աշխատուժի շահագործման գաղափարախոսությունը։ Արևմուտքում ֆերմերային տնտեսությունների համար ազատ հողերի բաշխման մասին օրենքները խիստ քննադատվում էին հարավցիների կողմից՝ արդարացիորեն հավատալով, որ փոքր ֆերմերները շատ ուժեղ մրցակիցներ կլինեն խոշոր հողատերերի և ստրկատերերի համար, մինչդեռ ստրուկներն ու ստրկատիրական տնտեսությունները հարավցիները համարում էին ավելի քաղաքակիրթ, քան ֆերմերներն ու ֆերմերային տնտեսությունները։

## Ստրկության հարցը Մեքսիկայից ձեռք բերված տարածքներում
Ամերիկա-մեքսիկական պատերազմի սկսվելուց անմիջապես հետո ԱՄՆ-ում քննարկումներ սկսվել են ստրկություն թույլատրելու վերաբերյալ այն տարածքներում, որոնք կարող էին կցվել դրա արդյունքում։ Դեռևս պատերազմի սկզբում՝ 1846 թվականին, Փենսիլվանիայից կոնգրեսական Դեյվիդ Ուիլմոտի կողմից առաջարկվել է փոփոխություն կատարել Մեքսիկայի հետ բանակցությունների համար դրամական միջոցներ հատկացնելու մասին օրինագծում, որը պարունակում էր պայման, որի համաձայն ԱՄՆ-ի կողմից Մեքսիկայից որևէ տարածք ձեռք բերելը ենթադրում էր հրաժարվել նրանց վրա ստրկություն մտցնելուց։ Փոփոխությունը մերժվել է Կոնգրեսի կողմից։ Նոր կառավարության կազմի հարցը մնում էր բաց։ Պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո դեմոկրատական կուսակցության գործիչների մի մասը՝ ԱՄՆ-ի նորընտիր նախագահ Վան Բուրենի գլխավորությամբ, կազմել են «Ազատ հողի կուսակցություն», որի նպատակն էր հռչակել ստրկության լիակատար արգելքը նոր հողերում։ Նոր Նահանգների կարգավիճակի մասին բանավեճը ԱՄՆ պատմության մեջ «ամենաթեժ» բանավեճերից մեկն էր, սակայն, ի վերջո, կողմերը կարողացել են փոխզիջման հասնել (պայմանականորեն կոչվում է «Քլեյի փոխզիջում»)։ Կալիֆոռնիան միության մեջ ընդունվել է որպես Ազատ պետություն․ Նյու Մեքսիկոյի և Յուտայի տարածքները կազմակերպվում էին առանց սահմանափակումների ստրկության համար. դրա հարցը պետք է որոշեր հենց բնակչությունը։ Կոլումբիայի շրջանում ստրկավաճառությունն արգելված էր. բայց փախած ստրուկների մասին նոր օրենքը թույլ է տալիս նրանց հետապնդել նույնիսկ հյուսիսային նահանգներում։

## Կանզասի քաղաքացիական պատերազմ
thumb|right|Կանզասում ստրկության հակառակորդների կրակոցները 1858 թվականին

Հյուսիսային և հարավային նահանգների շահերի միջև հակամարտությունը սրվել է 1850 թվականին Մեքսիկայից նվաճված տարածքների միացման հետ կապված։ Ստրկատերերը համաձայնել են Կալիֆոռնիայի միություն ընդունել որպես ազատ պետություն (այսինքն՝ դրանում ստրկության արգելմամբ), բայց դրա համար փոխհատուցման տեսքով նրանք անցկացրել են օրենք, որը հյուսիսային նահանգների իշխանություններին պարտավորեցնում էր ձերբակալել փախած ստրուկներին և վերադարձնել նրանց տերերին։ 1854 թվականին հակամարտությունը կրկին սրվել է՝ կապված Կանզասի և Նեբրասկայի նոր Նահանգների ձևավորման հետ։ Կոնգրեսը տեղական բնակչության հայեցողությամբ հանձնել էիրենց տարածքում ստրկության հարցի լուծումը։ ԱՄՆ Կոնգրեսում նոր նահանգների շուրջ հակամարտությունը հանգեցրել է երկկուսակցական համակարգի պառակտմանը, և 1854 թվականին ստեղծվել է Հանրապետական կուսակցությունը, որը պաշտպանում էր հակառաբիստական հայացքները։ Ամենասկզբից տարաձայնություններ են եղել նրա ծրագրի շուրջ Պահպանողական թևը ցանկանում էր միայն արգելել ստրկության տարածումը ազատ նահանգներում, մինչդեռ արմատականները պահանջում էին ստրկության ամբողջական վերացում և սևամորթ բնակչության հավասարեցում սպիտակամորթների իրավունքներին։
մինի|Իր տիրուհու դեմ դատարանում պարտված Դրեդ Սքոթի գործն իրականում հաստատել է ստրկության օրինականությունը ԱՄՆ-ի ողջ տարածքում
Հարևան Միսսուրիից և ստրկատիրական այլ նահանգներից ստրկատերերը և նրանց աջակիցները մեծ թվով ուղևորվել են Կանզաս՝ մասնակցելու քվեարկությանը և այնտեղ ստրկատիրական Սահմանադրություն մտցնելու համար։ Այնուամենայնիվ, շատ մարդիկ եկան նաև հյուսիսային նահանգներից, ովքեր ցանկանում էին Կանզասի հողերը բաժանել փոքր տնտեսությունների։ 1855 թվականին հակամարտող խմբավորումների միջև սկսվել են զինված հակամարտություններ, որոնք վերածվել են իրական քաղաքացիական պատերազմի առանձին նահանգում։ Պարտիզանական ջոկատները՝ Ջոն Բրաունի, Ջեյմս Մոնտգոմերիի և այլոց գլխավորությամբ, ջախջախել են իրենց հակառակորդներին։ Ամբողջ երկրի առաջադեմ ուժերը բարոյական և նյութական աջակցություն էին ցուցաբերում Կանզասում ստրկության հակառակորդներին, մինչդեռ տարածաշրջան ուղարկված դաշնային զորքերը համակարգված կերպով օգնում էին ստրկատերերին։

Զինված բախումների մեծ մասում առճակատման առարկան հողի բաշխումն էր, այլ ոչ թե որևէ քաղաքական կամ սոցիալական խնդիր, Հյուսիսի և հարավի հակասություններ կամ ստրկության հարց։ Հարավայինները Կանզասը համարում էին իրենց տարածքը, որը ապօրինի կերպով ներխուժում էին հյուսիսայինները, ովքեր չէին մտածում իրենց սեփականության իրավունքի իրավական ձևակերպման մասին, իսկ հյուսիսայինները մեղադրում էին Հարավային խոշոր հողատերերին հող ձեռք բերելու մեջ՝ առանց նրանց վրա բնակություն հաստատելու մտադրության։ Բայց արմատական աբոլիցիոնիստների, հատկապես Ջոն Բրաունի գործունեությունը գաղափարական ուղղվածություն տվել է այս հակամարտությանը։ Բրաունը հյուսիսայիններին համարում էր գործիք, որով Աստված կկոտրի ստրկությունը։ Այս տեսքով հակամարտությունը լուսաբանել է ամերիկյան մամուլը։ Ինչպես Հյուսիսում, այնպես էլ Հարավում Կանզասի զինված հակամարտությունը ընկալվել է որպես գաղափարական հակառակորդի բացահայտ ագրեսիա, և ստրկության հարցը դարձել է 1856 թվականի նախագահական ընտրությունների գլխավոր թեման։

Այնուամենայնիվ, Հանրապետական կուսակցությունն իր գոյության երկու տարիների ընթացքում դեռ բավարար թվով կողմնակիցներ չի հավաքել, իսկ մնացած կուսակցությունները կամ չափավոր հայացքներ են ունեցել, կամ աջակցել են ստրկությանը։ Արդյունքում, ստրկատերերի դիրքերը Կոնգրեսում և դաշնային կառավարությունում դեռ շատ ուժեղ էին, և 1856 թվականին նրանք հասել են իրենց դրածո Բյուքենանի նախագահի ընտրությանը։ Ստրկատերերի դիրքերը ամուր էին նաև Գերագույն դատարանում, որտեղ նրանց էր պատկանում ձայների մեծամասնությունը։ 1857 թվականին Գերագույն դատարանը որոշում կայացրեց սևամորթ Դրեդ Սքոթի գործով, որը, իր տիրոջ հետ տեղափոխվելով Հյուսիս, այսինքն՝ այն Նահանգների սահմաններում, որտեղ ստրկությունն արգելված էր, այդ հիմքով պահանջել են իր ազատ արձակումը. Գերագույն դատարանը, հանուն ստրկատերերի, որոշել է, որ ստրուկին ազատ պետություն տեղափոխելը չի ենթադրում նրա ազատ արձակումը։ Դրեդ Սքոթի գործով Գերագույն դատարանի որոշումը փաստորեն հատել է 1820 թվականի Միսուրիի փոխզիջումը՝ հաստատելով ստրկության օրինականությունը ամբողջ երկրում։

Այնուամենայնիվ, Կանզասում ազատ ֆերմերների համառ դիմադրությունը ստիպել է Կոնգրեսին մինչև 1859 թվականը ճանաչել պետությունը ստրկությունից զերծ։

## Ապստամբություն Ջոն Բրաունի գլխավորությամբ
thumb|left|Ջոն Բրաունի դիմանկարը՝ Օլե Հանսեն Բոլինգի ձեռքով վրձնահարված
1859 թվականի հոկտեմբերին Կանզաս նահանգի ֆերմեր, ձախակողմյան աբոլիցիոնիստական ակտիվ գործիչ Ջոն Բրաուն անունով, Վիրջինիա նահանգում բարձրացրել է հակաստրկատիրական ապստամբություն։ Բրաունը պուրիտանիզմի մոլեռանդ նվիրյալ էր և ստրկության հանդեպ անհանդուրժելի ատելություն ուներ։ Դրանից առաջ Բրաունը թողարկել է բազմաթիվ հակառաբովանդակ բրոշյուրներ, մասնակցել «ստորգետնյա երկաթուղու» գործունեությանը։ 1855-1856 թվականներին ակտիվորեն մասնակցել է Կանզասի քաղաքացիական պատերազմին։ 50-ականների վերջին նրա մոտ հասունացել էր ապստամբություն կազմակերպելու և Ալեգաններում հակաիշխանական պետություն ստեղծելու գաղափարը։ 1859 թվականի հոկտեմբերի 16-ի գիշերը Ջոն Բրաունը 22 հոգուց բաղկացած ջոկատով (ներառյալ 5 սևամորթ) գրավեց կառավարական հսկայական զինանոցը Հարփերս Ֆերրի քաղաքում (ստրկատիրական Վիրջինիա նահանգ), որտեղ պահվում էր 100 000 հրացան։ Բրաունը հույս ուներ, որ իր կատարումը կխթանի շրջակա ստրուկներին։ Այնուամենայնիվ, դա տեղի չի ունեցել։ Շուտով արսենալը շրջապատված էր ստրկատիրական միլիցիայով, իսկ հաջորդ օրը Վաշինգտոնից կանոնավոր զորքեր ժամանեցին։ Ապստամբներից տասը մարդ զոհվել է, այդ թվում՝ Ջոն Բրաունի երկու որդիները, իսկ ինքը ծանր վիրավորվել է։ 36-ժամյա պաշարումից հետո Բրաունը և նրա ջոկատը հանձնվեցին։

## Լինքոլնի նախագահ ընտրվելը։ Ստրկատիրական պետությունների ապստամբություն
thumb|right|Լինքոլնի երդմնակալությունը 1861 թվականին
1860 թվականի նախագահական ընտրություններում կատաղի պայքար է ծավալվել։ Հանրապետական կուսակցությունը հանդես էր գալիս ստրկության տարածքը սահմանափակելու, գոմստեդների մասին օրենքի ընդունման (արևմուտքում վերաբնակիչներին հնդկական հողերով անվճար օժտելու), պրոտեկցիոնիստական սակագնի ներդրման պահանջներով։ Նրա ծրագրին աջակցում էին խոշոր ֆինանսիստներն ու արդյունաբերողները, ֆերմերները, բանվորները, քաղաքային մանր բուրժուազիան և մտավորականությունը։

Նախագահի պաշտոնում ընտրվել է ժողովրդական զանգվածներում մեծ ժողովրդականություն վայելող հանրապետական թեկնածու, փաստաբան և հրապարակախոս Աբրահամ Լինքոլնը (1809-1865)։ Լինքոլնը սերում էր Կենտուկի նահանգի աղքատ ֆերմերի ընտանիքից։ Նա զգացել է աշխատանքային կյանքի բոլոր դժվարություններն ու զրկանքները.աշխատել է որպես գործավար, իմպրովիզացված ատաղձագործի մոտ, երկաթուղային բանվոր, բեռնափոխադրող, մի ժամանակ ունեցել է փոքրիկ խանութ, բայց շուտով սնանկացել է և զբաղեցրել փոստի պետի պաշտոնը։ Լինքոլնի քաղաքական գործունեությունը սկսվել է 1834 թվականից, երբ նա դարձել է Իլինոյսի Օրենսդիր ժողովի անդամ։ 1847 թուական Լինքոլնը ընտրվել է Ուիգ կուսակցության կոնգրեսի անդամ։ Արդեն այդ ժամանակ նա նեգրերի ստրկության հակառակորդն էր, թեև չէր պահանջում նրա անհապաղ ոչնչացումը։ Լինքոլնը գլխավոր քաղաքական խնդիրը համարել է Միացյալ Նահանգների միասնության պահպանումը և, հետևաբար, դեմ էր հարավի ստրկատերերի անջատողական գործողություններին։

Ստրկատերերը պատասխանել են Լինքոլնի նախագահ ընտրվելուն բացահայտ ապստամբությամբ, որը վաղուց պատրաստվել էր նրանց կողմից։ 1860 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Հարավային Կարոլինա նահանգը հայտարարել է, որ դուրս է գալիս պետությունների միությունից, որի օրինակին հետևեցին այլ ստրկատիրական նահանգներ։ 1861 թվականի փետրվարի 4-ին Մոնտգոմերի քաղաքում կայացած համագումարում վեց անջատված նահանգների ներկայացուցիչները ստեղծել են Հարավային համադաշնություն. հարուստ տնկիչ Ջեֆերսոն Դևիսը ընտրվել է նրա նախագահ։ Համադաշնության մայրաքաղաք է հռչակվել Ռիչմոնդ քաղաքը։ Մոնտգոմերիում ստրկատերերի կողմից ընդունված Սահմանադրությունը հիմնված էր ռասիստական սկզբունքների վրա, սևամորթների ստրկացումը հռչակվել է «քաղաքակրթության հենակետ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պատերազմների պատճառներ
Կատեգորիա:19-րդ դարն ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն