open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Երեքնուկ մարգագետնային

**Երեքնուկ մարգագետնային** (), բակլազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
30-40 սմ բարձրությամբ բարակ, ճյուղավոր ցողուններով, երկարակոթ, եռամասնյա սրածայր տերևներով, մեղրատու բազմամյա խոտաբույս է։ Ցողունների գագաթներին գտնվող գնդաձև ծաղկաբույլերում՝ երկու կանաչ լայն ծաղկակիցներից կազմված գլխիկներում, հավաքված են մանր, կարմրավուն կամ ծիրանի ծաղիկները։ Հնգանդամ ծաղիկներն ունեն մազապատ բաժակ և ստորին մասում՝ ընտանիքին բնորոշ թերթիկների միաձուլումից առաջացած խողովակով պսակ։ Պտուղը միասերմ փոքր ունդ է։

## Տարածվածություն
Աճում է լեռնային գոտիների անտառներում, մարգագետիններում, անտառաեզրերին։ Հանդիպում է Շիրակի, Լոռու, Կոտայքի, Վայոց ձորի, Արագածոտնի, Տավուշի, Սյունիքի, Արմավիրի մարզերում և Երևանում։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են տերևները և հաճելի հոտ ունեցող ծաղկաբույլերը։ Թարմ տերևներից պատրաստում են աղցաններ, իսկ ծաղկաբույլերն օգտագործում են թթու դնելիս։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Red Clover 2011 G1.jpg|Կարմիր երեքնուկ
Պատկեր:Bombus rupestris - Trifolium pratense - Keila.jpg|Քեյլա, Էստոնիայի հյուսիս-արևմուտք
Պատկեր:Cleaned-Illustration Trifolium pratense.jpg|Կարմիր երեքնուկ
Պատկեր:Trifolium pratense kz10.jpg|Կարմիր երեքնուկ (սածիլ), Լեհաստան
Պատկեր:Trifolium pratense kz08.jpg|Կարմիր երեքնուկ Բորկովիցեում, Լեհաստանի Կոսալին քաղաքի մերձակայքում
Պատկեր:Trifolium pratense - 02.jpg|Կարմիր երեքնուկ կամ մարգագետնի երեքնուկ,
Պատկեր:Trifolium pratense BW-1979-0612-0392.jpg|Կարմիր երեքնուկի բացումներ - Հունիսի 2, 1979 թ. Սիրակուզի բուսաբանական ակումբ - հարյուրամյա նախագիծ
Պատկեր:Trifolium pratense 20110528a.jpg|Կարմիր երեքնուկ Losar de la Vera (Կասերես, Իսպանիա):


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (Նախիջևան)

**Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի**, հայկական առաքելական ավերված եկեղեցի ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության մայրաքաղաք Նախիջևանում։

## Տեղադրություն
Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին գտնվում էր Նախիջևան քաղաքի հյուսիսարևմտյան մասում։

## Պատմություն
Նախիջևան քաղաքի մի քանի տասնյակի հասնող հայկական եկեղեցիներից պահպանվածներից է Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին, որը վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության հուշարձաններից մեկն էր։ Բավականին մեծ եկեղեցի էր, որտեղ 705 թվականին արաբները կենդանի այրեցին հայ նախարարներին։

1840 թվականի հունիսի 20-ին տեղի ունեցած երկրաշարժի հետևանքով քանդվել է եկեղեցու գմբեթը։ 1881-1900 թվականների ընթացքում եկեղեցում իրականացվող վերանորոգման աշխատանքներին ականատես Մ․ Սմբտյանը գրել է, որ վերականգնման շինարարական աշխատանքների ընթացքում նրա կառուցվածքում պարզ նշմարվել են 1200 տարի առաջ այրվածների ածխացած մնացորդները և մարդկային ոսկորներ։

1975 թվականին ադրբեջանական իշխանությունների կողմից քանդվել է։

## Ճարտարապետական նկարագիր
Եկեղեցին կառուցված էր վաղ միջնադարյան քառաբսիդ կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների հորինվածքով։ Շինարարության ժամանակ օգտագործել են սրբատաշ բազալտ և վարդագույն տուֆ։

## Տես նաև
*Նախիջևան (քաղաք)
*Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Նախիջևան)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նախիջևանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Կատեգորիա:7-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Քարառվույտ երփներանգ

**Քարառվույտ երփներանգ** (), բակլազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
20-50 սմ բարձրությամբ, փայտացող կոճղարմատից դուրս եկող բազմաթիվ սնամեջ ճյուղավոր ցողուններով բազմամյա խոտաբույս է։ Կենտ-փետրաձև, բարդ տերևները կազմված են 14 զույգ երկարավուն-էլիպսաձև, կարճ փշերով ավարտվող տերևիկներից։ Երկար ծաղկակիրների գագաթին աճող ծաղիկները կազմում են հովանացավոր ծաղկաբույլերում։ Վարդագույն, մանուշակագույն կամ սպիտակ պսակով բուրավետ ծաղիկներն ունեն ընտանիքին բնորոշ կառուցվածք։ Պտուղը միասերմ հատվածների բաժանվող երկար քթիկով գծային ունդ է։ Երկարավուն սերմերը շագանակագույն են։

## Տարածվածություն
Աճում է խոտածածկ լանջերին, անտառներում և առուների եզրերին։ Հանդիպում  է Լոռու, Կոտայքի մարզերում և Երևանում։ Մեղրատու, գեղազարդային, թունավոր բույս է։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են քարառվույտի վերգետնյա մասը և սերմերը։ Թարմ տրորված տերևներըը օգտագործում են կտրտվածքների արյունահոսությունը դադարեցնելու նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կաթնախոտ անատոլիական

**Կաթնախոտ անատոլիական** (), կաթնախոտազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
Հաստ փայտացող կոճղարմատով և բազմաթիվ տերևապատ ցողուններով բազմամյա խոտաբույս է, որի բարձրությունը հասնում է մինչև 50 սմ-ի։ Ստորին տերևները երկարավուն են, վերիները՝ գծային-նշտարաձև, սրածայր։ Կախվող ծաղիկներով գագաթնային հասկանման ծաղկաբույլերը ծաղկման ընթացքում երկարում են։ Պսակն ունի 5 պսակաթերթիկներ՝ վարդագույն, սպիտակավուն կամ մանուշակագույն, որոնցից մեկը՝ ստորինը, նավակաձև է։ Ծաղիկն ունի նաև երկբաժան սռնակ, ութ առէջները միաձուլված են՝ առաջացնելով խողովակ։ Պտուղը տուփիկ է, սերմերի յուղային հավելուկը գրավում է մրջյուններին։

## Տարածվածություն
Աճում է միջին լեռնային գոտու մարգագետիններում, խոտային լանջերին, անտառաեզրերին։ Հանդիպում է Լեռու, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Սյունիքի, Արմավիրի, Տավուշի մարզերում, Երևանում։ Գեղազարդային և մեղրատու բույս է։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակով օգտագործում են սապոնիններ, ֆլավոնոիդներ, վիտամին C պարունակող արմատներն ու տերևները։ Բույսն ունի վերքամոքիչ, ջերմիջեցնող ազդեցություն։ Երիտասարդ տերևներից պատրաստում են աղցաններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Կաթնախոտազգիներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Թթվախոտ զսպանակավոր

**Թթվախոտ զսպանակավոր** (), մատիտեղազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
Հաստ կոճղարմատով և ուղիղ պարզ ցողունով բազմամայա խոտաբույս է, որի բարձրությունը 9-50 սմ է։ Սրտաձև հիմքով, երիկամաձև, երկար կոթուններով տերևները արմատամերձ են։ Նեղ հուրաններում հավաքված են եկսեռ չորսանդամ սպիտակ կամ վարդագույն ծաղիկները։ Ծաղկապատը կազմված է հավասար բաժակակերպ թերթիկներից։ Գնդաձև պտուղը թևավոր ընկուզիկ է։

## Տարածվածություն
Աճում է ալպյան գոտու քարքարոտ, ժայռոտ վայրերում, սովորաբար աղբույների մոտ, խոնավ տեղերում կամ հալվող ձյան հարևանությամբ։ Հանդիպում է Արագածոտնի, Սյունիքի, Կոտայքի մարզերեում և Արցախում։ Զսպանակավոր թթվախոտը գրանցված է Հայաստանի բույսերի «Կարմիր գրքում»։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են բույսի կանաչ զանգվածը արմատամերձ տերևներով։ Տերևների թուրմն օգտագործում էին որպես կանաչ և դեղին ներկանյութ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Հնդկացորենազգիներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Քանդված օջախ (նկար)

**Քանդված օջախ**, նկարիչ Կարապետ Ադամյանի՝ հայ կյանքը արտացոլող լավագույն գործերից է, որով
նկարիչն իր հայրենասիրական զգացմունքն է դրսևորել՝ թեմա ընտրելով թուրքական բռնակալության տակ տնքացող հայ ժողովրդի՝ դարեր շարունակ կրած տառապանքներից մի հուզիչ դրվագ։ «Քանդված օջախ» վերնագրված պատկերներում հարազատ տան ավերակների առաջ ներկայացված է ամուսնուն կորցրած հայուհին երեք դեռատի զավակների հետ։

## Նկարագրություն
Կոտորածից հրաշքով փրկված մի որբացած ընտանիք՝ մայրը իր մանկահասակ երեք երեխաների հետ, վերադարձել է իր բնակավայրը՝ գտնելով տունը հիմնահատակ ավերված։ Երբեմնի շեն տնից մնացել էր պատի մի ավերված հատված՝ օջախի բացվածքով, գետնին թափված քարեր և մի քանի տախտակի կտորներ։

Սիրտ կեղեքող պատկեր է ներկայացնում այդ ամայացած շրջապատում հայտնված մոր և երեխաների վիճակը։ Մայրը նստել էր գետնին՝ անելանելի կացության մեջ, ծանր մղձավանջային հոգեվիճակում։ Նա գոգում պահել էր միակ ունեցվածքը՝ մի փոքրիկ կապոց, և անորոշ հայացքը հառել էր փլատակներին։ Երեխաները, իրար ձեռք բռնած, կանգնած էին մտամոլոր։ Մոր հայացքը այնքան բազմախոս էր, կիսախոնարհված կեցվացքը այնքան գթաշարժ, որ մարդ ակամայից մասնակից էր դառնում նրա տվայտանքներին, նրա տառապալի մտատանջումներին և ալեկոծ ներաշխարհին։

Մոր գեղեցիկ հայկական համակրելի տիպարը մարդկանց գութն էր շարժում այդ անօթևան հեզահամբույր կնոջ հանդեպ։ Անհոգ ժամանցը տխուր ապրումներով փոխած երեխաների դրությունը նույնպես սրտաճմլիկ էր։ Նրանք, գլխիկոր կանգնած, նայում էին տան տեղը գոյացած դատարկությանը՝ հավանաբար չգիտակցելով անտուն մարդու կացությունը։ Մարդը համակվում է անզուսպ ցասումով՝ ընդդեմ խիղճը կորցրած ավերիչների, քանի որ բարբարոսական արարքներ էին կատարել խաղաղ, աշխատասեր, անզեն ու անօգնական հայ ժողովրդի նկատմամբ։ Մոր և երեխաների պատճառաբանված կեցվածքները և հոգեբանական արտահայտությունները վերարտադրված են ռեալիստական ճշմարտացիությամբ։

Ադամյանը ստեղծել է այնպիսի կենդանի իրադրություն, որ դիպվածը մարդու աչքի առաջ վերակենդանանում է որպես հենց նոր կատարված իրողություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Եղեռնը արվեստում
Կատեգորիա:Կարապետ Ադամյանի նկարներ
Կատեգորիա:Հայկական կերպարվեստ
Կեղծ ղանձլամեր սպիտակ

**Կեղծ ղանձլամեր սպիտակ** (), մելանթազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
Կարճ գորշ կոճղարմատով և բազմաթիվ քուղանման դեղին-ծղոտագույն արմատներով բազմամյա թունավոր խոտաբույս է։ 1,5 մ բարձրությամբ հաստ տերևապատ ցողունը վերին մասում ծածկված է կարճ թավով։ Խոշոր տերևները ամբողջաեզր ցողունագիրկ էլիպսաձև են, իսկ վերին տերևները՝ նշտարաձև։ Կարճ ծաղկակոթերով և նշտարաձև ծաղկակիցներով եռանդամ ծաղիկները հավաքված են բազմածաղիկ հուրաններում։ Ներսում սպիտակավուն և թավոտ պսակակերպ ծաղկապատը դրսից կանաչավուն է։ Վեց պսակաթերթիկները դասավորված են աստղաձև, իսկ վեց առէջները կարճ են պսակաթերթիկներից։ Տափակ թևավոր սերմերով պտուղը եռանիստ, փեղկավոր, բազմասերմ ձվաձև տուփիկ է։

## Տարածվածություն
Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիների մարգագետիններում, բացատներում։ Հանդիպում է Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի մարզերում։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են աշնանը և վաղ գարնանը հավաքված կոճղարմատները արմատներով, որոնք պարունակում են կենտրոնական նյարդային համակարգը թունավորող և մարսողական և սիրտանոթային համակարգի վրա ազդող ստերոիդային ալկալոիդներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Մելանթազգիներ
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Էդուարդ Համբարձումյան (բռնցքամարտիկ)

**Էդուարդ Անդրանիկի Համբարձումյան** (), ռուս և հայ բռնցքամարտիկ, Ռուսաստանի առաջնության կրկնակի մրցանակակիր (2004, 2006), Եվրոպայի չեմպիոն (2008)։ Ռուսաստանի սպորտի վարպետ՝ միջազգային կարգի (2004)։ Հայաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետ (2008)։

## Կենսագրություն
Էդուարդ Համբարձումյանը ծնվել է 1986 թվականի փետրվարի 23-ին Ռուսաստանի Սոչի քաղաքում։ Համբարձումյանը 2004 թվականին Ջեջուում կայացած սիրողական բռնցքամարտի աշխարհի առաջնությունում նվաճել է ոսկե մեդալ։ Եզրափակիչում նա հաղթեց Արգենիս Մենդեսին։ 2006 թվականին նվաճել է Ռուսաստանի առաջնության արծաթե մեդալը։ Համբարձումյանը Հայաստանը սկսել է ներկայացնել 2007 թվականին։ Նա դուրս է եկել 2007 թվականի սիրողական բռնցքամարտի աշխարհի առաջնության քառորդ եզրափակիչ՝ երաշխավորելով իր մասնակցությունը առաջիկա Օլիմպիական խաղերին։ Համբարձումյանը 2008 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերի առաջին խաղում պարտվեց ոսկե մեդալակիր Մանուել Ֆելիքս Դիասին։ Համբարձումյանը ոսկե մեդալ է նվաճել 2008 թվականին Լիվերպուլում կայացած սիրողական բռնցքամարտի Եվրոպայի առաջնությունում։ Եզրափակչում նրա մրցակից հունգարացի Դյուլա Կատեն արդեն առաջին ռաունդում պատռվածք է ստացել և բժշկի խորհրդով դուրս է եկել մրցաշարից, Իսկ Էդուարդ Համբարձումյանը ճանաչվել է Եվրոպայի չեմպիոն։ Համբարձումյանը, Հովհաննես Դանիելյանի հետ դարձել է անկախ Հայաստանի Հանրապետության առաջին բռնցքամարտիկը, որը ճանաչվել է Եվրոպայի չեմպիոն։

## Մասնակցություն միջազգային մրցումներին

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Sports-Reference.com
*Profile on the Russian Boxing Federation
*Photo of Hambardzumyan at the 2008 European Amateur Boxing Championships awards ceremony 

Կատեգորիա:Բռնցքամարտիկներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Եվրոպայի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Հայ բռնցքամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետներ
Կատեգորիա:Ռուս բռնցքամարտիկներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի սպորտի վարպետներ
Կատեգորիա:Օլիմպիական խաղերի մարզիկներ Հայաստանից
Խոլորձ ճահճային

**Խոլորձ ճահճային** () խոլորձազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
50-80 սմ բարձրությամբ պալարավոր արմատներով, ուղիղ ցողունով և հերթադիր ամբողջաեզր տերևներով բազմամյա խոտաբույս է։ Արմատամերձ նստադիր տերևները ցողունագիրկ, նշտարաձև-գծային են և սրածայր, զուգահեռ ջղավորությամբ։ Երկար, գլանաձև բազմածաղիկ ծաղկաբույլում՝ հասկում, հավաքված են ծաղիկները։ Պարզ պսակակերպ անկանոն ծաղիկները ունեն ուղիղ գլանաձև խթան և բաց մանուշակագույն ծաղկակից տերևներ։ Պսակի 6 սպիտակավուն պսակաթերթիկներից մեկը եռաբլթակ է, մանուշակագույն բծերով և հակաձվաձև լայն հիմքով։ Շատ մանր սերմերով պտուղը երկարավուն տուփիկ է։

## Տարածվածություն
Աճում է ստորին և միջին գոտիների խոնավ մարգագետիններում, ճահիճներում և ջրամբարների ափերին։ Հանդիպում է Լոռու, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Արարատի, Տավուշի, Կոտայքի, Սյունիքի մարզերում և Երևանում։ Գեղազարդային բույս է։ Հայաստանի բույսերի Կարմիր գրքում գրանցված է որպես անհետացող տեսակ, որի հավաքը արգելված է։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են ծաղկման վերջին փուլում մթերվող երիտասարդ, թարմ և չորացած արմատապալարները (սալեպ)։ Օգտագործում են արտաքին կիրառման եղանակով մաշկային հիվանդությունների՝ դերմատոզների, կարբունկուլների բուժման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Խոլորձազգիներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Նորվեգիայի Թագավորական դրամահատարան

**Նորվեգիայի Թագավորական դրամահատարան** (Den Kongelige Mynt), դրամահատարան, որը պատասխանատու է նորվեգական կրոնի մետաղադրամների արտադրության համար։ Հիմնադրված լինելով 1686 թվականին որպես *Kongsberg Silverworks*-ի մաս՝ դրամահատարանն անցել է Նորվեգիայի կենտրոնական բանկի ղեկավարության տակ 1962 թվականին, իսկ այնուհետև 2001 թվականին միավորվել է մասնավոր ընկերության մեջ, Նորվեգիայի Կենտրոնական բանկի հետ միասին՝ մնալով միակ սեփականատերը և բաժնետերը։ Ընկերությունը վերանվանվել է *Det Norske Myntverket* (Նորվեգական դրամահատարան)։ 2003 թվականին Կենտրոնական բանկը վաճառեց իր ողջ բաժնեմասը, 50 %-ը՝ *Samlerhuset AS*-ին և 50 %-ը` Ֆինլանդիայի դրամահատարանին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դրամ
Կատեգորիա:Դրամագիտություն
Կատեգորիա:Դրամահատարաններ
Կատեգորիա:Մետաղադրամ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Նորվեգիայի տնտեսություն
Էդուարդ Համբարձումյան (այլ կիրառումներ)

**Էդուարդ Համբարձումյան** կարող է վերաբերվել.

* ‎Էդուարդ Համբարձումյան (ծնվ․ 1955), հայ բժիշկ, գինեկոլոգ-ռեպրոդուկտոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր։
* Էդուարդ Համբարձումյան (բռնցքամարտիկ) (ծնվ․ 1986), ռուս և հայ բռնցքամարտիկ։
Լոշտակ սպիտակ

**Լոշտակ սպիտակ**  (), դդմազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
Բազմամյա խոտաբույս է՝ հաստ մսալի արմատով։ Ցողունները, որոնք ամրանում են հենարաններին բեղիկների միջոցով, ունեն մինչև 5 մետր երկարություն, հաստ ու երկար են, փաթաթվող և խորդուբորդ։ Հերթադիր, ատամնաեզր, երկար կոթուններով տերևները 5-բլթակավոր են և սրտաձև հիմքում։ Հնգանդամ միատուն ծաղիկները, որոնք հավաքված են անոթային ծաղկաբույլերում, դեղնավուն կամ կանաչավուն-սպիտակ են։ Երկար ծաղկակոթերով առէջային ծաղիկները ընձյուղների վերին մասում առաջացնում են ողկույզներ։ Ընձյուղների ստորին մասում՝ վահանակաձև ծաղկաբույլերում, հավաքված են վարսանդավոր ծաղիկները։ Հյութալի սև թունավոր հատապտուղները գնդաձև են՝ ոլոռահատիկի մեծությամբ։ Թունավոր բույս է։

## Տարածվածություն
Աճում է նախալեռնային և ստորին լեռնային գոտիների թփուտներում, ցանկապատների մոտ։ Հանդիպում է Լոռու, Շիրակի, Տավուշի, Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Արմավիրի մարզերում։ Աճեցվում է որպես գեղազարդային փաթաթվող բույս։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակով օգտագործում են բույսի թարմ արմատները։ Պտուղների և արմատների հյութով բուժում են խոցերն ու վերքերը, բորբոքված հոդերը, որքինը, մաշկային ցաները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Դդմազգիներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Արժեթղթերի կենտրոն

**Արժեթղթերի կենտրոն** (հայտնի նաև որպես **Իռլանդիայի դրամահատարան**), Իռլանդիայի կենտրոնական բանկի համար մետաղադրամների դրամահատարան և թղթադրամների տպարան, ներառյալ եվրո արժույթը։ Կենտրոնը տեղակայված է Սանդիֆորդում, Դուբլին, Իռլանդիա։ Կենտրոնը չի տպագրում եվրոյի թղթադրամի ամբողջական տեսականին։ Այլ անվանական արժեքները ներմուծվում են։

Կենտրոնը նախագծվել է ճարտարապետ Սեմ Ստեֆենսոնի կողմից, որի համար նա նվաճեց նախորդ երեք տարիների ընթացքում Իռլանդիայի ճարտարապետների թագավորական ինստիտուտի անդամի կողմից կառուցված լավագույն կառույցի համար ոսկե մեդալը 1977-1979 թվականներին (*RIAI Triennial Gold Medal*), և բացվել է բիզնեսի համար 1978 թվականին։ Կենտրոնի ստեղծումից առաջ իռլանդական մետաղադրամները արտադրվում էին Մեծ Բրիտանիայի արքայական դրամահատարանում։

Առաջին եվրոպական մետաղադրամները կենտրոնում հատվել են 1999 թվականի սեպտեմբերին, իսկ առաջին թղթադրամները տպագրվել են 2000 թվականի ապրիլին։ Դրանք սկսեցին առաքվել բանկերին և մանրածախ առևտրին 2001 թվականի սեպտեմբերին (մետաղադրամները) և հոկտեմբերին (թղթադրամները)։ Իռլանդական ֆունտի վրա հիմնված վերջին իռլանդական մետաղադրամները հատվեցին 2000 թվականի սեպտեմբերին, իսկ վերջին թղթադրամները տպագրվեցին 2001 թվականի ապրիլին։

Եվրոյի թղթադրամների տպագրությունը Դուբլինում շարունակելու որոշումը, երբ այդ թղթադրամները կարող էին տպագրվել շատ ավելի մատչելի գոյություն ունեցող մամլիչների վրա, քան այլ վայրերում, 2012 թվականի ապրիլին պատճառեց փողի վիթխարի կորուստ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*RIAI Gold Medal for Currency Centre
*Google Maps satellite view

Կատեգորիա:Դրամ
Կատեգորիա:Դրամագիտություն
Կատեգորիա:Դրամահատարաններ
Կատեգորիա:Թղթադրամներ
Կատեգորիա:Իռլանդիայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Մետաղադրամ
Կաթնուկ կողմնացույցային

**Կաթնուկ կողմնացույցային** (), բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
40-150 սմ բարձրությամբ ուղղաձիգ, ամուր, վերին մասում ճյուղավոր ցողունով թունավոր երկամյա խոտաբույս (մոլախոտ) է։ Ատամնաեզր, արմատամերձ տերևները փետրաձև կտրտված են։ Հիմքային մասում նետաձև, հերթադիր դասավորված, նստադիր տերևները ցողունագիրկ են։ Լայն, ճյուղավոր, հուրանաձև ծաղկաբույլեր կազմող գլանաձև զամբյուղներում հավաքված են դեղին, լեզվակավոր ծաղիկները։ Բազմանիստ, դարչնագույն, երկար կտուցով պտուղը նեղ, երկարավուն սերմնիկ է։

## Տարածվածություն
Աճում է ստորի և միջին լեռնային գոտիների թփուտներում, մարգագետիններում, ճանապարհների եզրերին, բարջարանոցներում, աղբավայրերում։ Տարածված է Հայաստանի բոլոր մարզերում։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում են կանաչ զանգվածը և ծաղիկները։ Որպես վերքամոքիչ միջոց կիրառում են չորացրած և մանրացրած տերևները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Բարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կոոտապատամբա

**Կոոտապատամբա** կամ **Կոտտապատամբա** (՝ *[[Պամա-յունգյան լեզուներ|Kau-oola-patamba]]*-ից՝ «վայր, որտեղ երգում է արծիվը», ), Ավստրալիայի ամենաբարձր լեռնային լիճը, տեղակայված է Ավստրալիական Ալպերի Կոսցյուշկո ազգային պուրակի տարածքում գտնվող Սուոմփի Փլեյն գետի վերին հոսանքում։ Կոոտապատամբան իրենից ներկայացնում է փոքր հոսանուտ ունեցող լիճ, որն ունի սառցադաշտային ծագում։ Լիճն զբաղեցնում է Կոսցյուշկո լեռան բարձրադիր հովիտների՝ էրոզիայի հետևանքով առաջացած գոգահովիտը, որը ծովի մակերևույթից 2,040 մետր բարձրության վրա է գտնվում։

Լճի երկարությունը կազմում է մոտավորապես 400 մետր, խորությունը՝ մոտավորապես 5 մետր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կոոտապատամբա լիճ

Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ավստրալիայի լճեր
Ուրարտացիներ

մինի|Ուրարտու պետությունը դարերի ընթացքում։
**Ուրարտացիներ**, հնագույն ժողովուրդներից, որը ապրել է Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում։ Բնակվել է Ուրարտու պետությունում (կամ Վանի թագավորությունում), հայտնի է որպես ցեղային միություն մ.թ.ա. 13-րդ դարից, պետություն՝ մ.թ.ա. 8–րդ դարից և գոյություն է ունեցել մինչև մ.թ.ա. 6-րդ դարը։ Նրանց բարեկամ ժողովուրդն են խուռիները։

## Ծագում

Ներկայումս ստույգ վկայություններ չկան ուրարտացիների ծագման մասին։ Հայտնի է, որ ուրարտացիները աքքադացիների և խուռիների հետ պատկանել են արմենոիդ խմբին։ Ենթադրվում է, որ Հայկական լեշնաշխարհում ուրարտացիների հնարավոր տարածումը տեղի է ունեցել Ռևանդուզ շրջանից (ներկայում՝ ժամանակակից Իրանի հյուսիս-արևմուտքում), որտեղ տեղակայված է եղել Մուսասիր հնագույն քաղաքը։ Հավանական է, որ հնագույն ուրարտական քաղաք Մուսասիրը գտնվել է այդ ցեղի սկզբնական բնակության վայրում։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. 4-2-րդ դարերը ուրարտացիները անցել են հնագույն հայերենին և դարձել հայ ժողովրդի նախնին։

## Լեզու

[thumb|right|Ուրարտական սեպագիր արձանագրություն [Էրեբունի թանգարանում (Երևան)]]
Ուրարտերենը հետնորդներ չունի։ Այսօր գիտնականները փոխհամաձայնության են եկել ուրարտերենի և խուռիերենի անմիջական կապի շուրջ։ Չնայած մեզ են հասել ուրարտական գաղափարագրերով մի քանի չվերծանված գրություններ, ուրարտացիները հիմնականում օգտագործել են ասորական սեպագրության պարզեցված ձևը։ Օրինակ՝ ասորական բազմիմաստ շատ գաղափարագրեր փոխառելիս ուրարտացիները դրանք օգտագործել են միայն մեկ իմաստով, կորել են ասորական նշանների իմաստային տարբեր երանգներ։ Ներկայումս հայտնի շուրջ 500 սեպագիր արձանագրություններից առանձնացվել է մոտ 350-400 բառարմատ, որի մեծ մասը ուրարտերեն է, իսկ մի մասը փոխառված է այլ լեզուներից։ Այսօր որոշակիացված է, որ հայերենն ուրարտերենի հետ ունի ընդհանուր շատ բառարմատներ (ավելի քան 70 բառարմատ)։ Մոտավորապես 170 բառարմատ հայտնաբերվել է դաղստանյան խմբի լեզուներում, որոնք ներառում է շուրջ 60 տարբեր լեզուներ։

## Կրոն

[thumb|150px|Ուրարտական թևավոր աստվածություն, [բրոնզ, Թոփրախ-կալե, Էրմիտաժ]]
Ուրարտացիների կրոնը սերտորեն կապված է Մեսոպոտամիայի կրոնների հետ. ուրարտացիներն ունեին աստվածների մեծ պանթեոն, որոնցից շատերն ակնհայտորեն փոխառված էին Մեսոպոտամիայի պետությունների (Շումեր, Աքքադ և Ասորեստան) կրոններից։ Ուրարտուում մեծ տարածում ուներ զոհաբերությունը, որի ընթացքում մեծ մասամբ զոհաբերում էին ցուլերի և ոչխարների։ Կան նաև այլազգի գերիների զոհաբերության հետքեր։ Աստվածների պաշտամունքային տարբեր ծիսակատարությունները, ինչպես նաև զոհաբերական ընթացակարգերը սովորաբար տեղի են ունեցել ժայռափոր շինություններում, որոնք հիշեցնում էին Մեսոպոտամիայում կառուցված զիկկուրատների վերնամասին։ Զիկկուրատներն օգտագործվել են նույն ձևով։ Ժայռափոր այդպիսի շինություններից մեկում հայտնաբերվել է աղյուսակ, որում հաշվարկված են եղել ուրարտացիների 79 աստվածներ և նրանցից յուրաքանչյուրին զոհաբերելու համար անհրաժեշտ կենդանիների քանակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին ազգեր
Կատեգորիա:Վանի թագավորության ազգեր
Կատեգորիա:Վանի թագավորություն
Չինտի

**Չինտի** (), 2011 թվականի կարճամետրաժ մուլտֆիլմ՝ նկարահանված ռեժիսոր Նատալյա Միրզոյանի կողմից սորուն նյութերի (թեյի տարբեր տեսակներ) տեխնիկայով։

## Ստուգաբանություն
*Չինտի* հինդիից թարգմանաբար նշանակում է *մրջյուն*։

## Սյուժե
Մուլտֆիլմը պատմում է մրջյունի մասին, որը երազում է տեսնել Թաջ Մահալը և իր առջև նպատակ է դնում ինքնուրույն կառուցել այն աղբից ու թափոններից։

## Պատմություն
Մուլտֆիլմը նկարահանվել է թեյի անիմացիայի տեխնիկայով Նատալյա Միրզոյանի կողմից 2011 թվականին։ 2012 թվականին մուլտֆիլմը մասնակցել է մի շարք միջազգային մրցույթների։ Այն ընտրվել է Բեռլինի կինոփառատոնի *«Generation»* մրցութային ծրագրի համար։ Դրանից ցբացի մուլտֆիլմը ներկայացվել է *Անսի* խոշորագույն անիմացիոն միջազգային փառատոնի *լավագույն կարճամետրաժ ֆիլմ* անվանակարգում։

## Մրցանակներ
* 2012 – Անիմացիոն կինոյի XVII ռուսական բաց փառատոն Սուզդալում, մրցանակ «Արտահայտչական լավագույն լուծման համար»,
* 2012 – Ռուսական կինոյի «Պատուհան դեպի Եվրոպա» XX փառատոն Վիբորգում, դիպլոմ «Հնդկական մրջյունի մասին պատկերավոր պատմության ստեղծման մեջ թեյի արտահայտչական օգտագործման համար»,
* 2012 – Հիերոսիմայի անիմացիոն փառատոնի հատուկ մրցանակ,
* 2012 – ՌեԱնիմանիա-2012 անիմացիոն փառատոնի գրան-պրի «Լավագույն կարճամետրաժ ֆիլմ» անվանակարգում (Երևան),
* 2012 – «Լուսաշող հրեշտակ» () կինոփառատոնի լավագույն անիմացիոն ֆիլմ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:2011 մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական մուլտֆիլմեր
Կատեգորիա:Ռուսական մուլտֆիլմեր
Առևանգում, որ ցնցեց կատուների քաղաքը

**«Առևանգում, որ ցնցեց կատուների քաղաքը»** հայ արձակագիր Գրիգի մանկապատանեկան դետեկտիվ վիպակն է։ Հրատարակվել է 2019 թվականին «Անտարես» հրատարակչության կողմից։

## Գրքի մասին
Շփումներ, հանդիպումներ, դավադրություններ, հետապնդվողներ ու հետապնդողներ, առեղծվածներ ու բացահայտումներ, հիացում և նախանձ, հանցանք և
պատիժ, մի խոսքով՝ մարդկային հարաբերություններն իրենց ամբողջ բազմազանությամբ, բայց.... կատուների քաղաքում։ «Առևանգում, որ ցնցեց կատուների քաղաքը»
պատանեկան դետեկտիվը առաջին իսկ տողերից կկլանի իր սրընթաց գործողություններով և միաժամանակ թեթևություն կպարգևի անկրկնելի հումորով։

## Արտաքին հղումներ
* Գրիգ / ԱՌԵՎԱՆԳՈՒՄ, ՈՐ ՑՆՑԵՑ ԿԱՏՈՒՆԵՐԻ ՔԱՂԱՔԸ (պատանեկան դետեկտիվ, հատված վիպակից)
* Գրիգի դետեկտիվ պատմությունը՝ կատուների քաղաքում
* Վեպը միշտ ինձ է սպասում. Գրիգը բացել է փակագծերը
*«Հիսուսի կատվից» մինչև «…Կատուների քաղաք». Գրիգը պատմում է վերջին գրքի մասին

Կատեգորիա:Հայերեն վիպակներ
Կատեգորիա:2019 գրքեր
Կատեգորիա:Գրիգի վիպակներ
Իվան Մամախանով

**Իվան Ռոմանի Մամախանով** (), հայ ֆուտբոլիստ, որը հանդես է գալիս պաշտպանի դիրքում։

## Կարիերա
### Ակումբային
Իվան Մամախանովը ֆուտբոլով զբաղվել սկսել է Մերձմոսկովյան Պուշկինոյի մանկապատանեկան մարզադպրոցում, իսկ 11 տարեկանից մարզվել է Մոսկվայի ԲԿՄԱ-ի, «Ստրոգինոյի» և «Սպարտակի» մարզադպրոցներում։ 2014 թվականին խաղացել է «Լոկոմոտիվի» սիրողական թիմում։

2014 թվականի ամռանը տեղափոխվել է հայկական «Ուլիս», որի կազմում նշել է իր նորամուտը Հայաստանի առաջնությունում՝ 2014 թվականի օգոստոսի 10-ին մասնակցելով «Բանանցի» դեմ խաղին, որի ընդմիջմանը փոխարինել է Ալիկ Էլյազյանին։ 2014/15 մրցաշրջանում նա անցկացրել է ընդհանուր առմամբ 10 հանդիպում Հայաստանի առաջնությունում և դարձել առաջնության բրոնզե մեդալակիր։ Հաջորդ մրցաշրջանում մասնակցել է Եվրոպայի լիգայի երկու հանդիպումների, ինչից հետո «Ուլիսի» մի խումբ ֆուտբոլիստների հետ տեղափոխվել է ռուսական «Արմավիր», որի կազմում անցկացրել է ութ հանդիպում Ֆուտբոլի ազգային լիգայում։

«Արմավիրից» հեռանալուց հետո Իվան Մամախանովը խաղացել է Մոսկվայի սիրողական ակումբներում, ինչպես նաև մարզվել է Մոսկվայի «Լոկոմոտիվի» հետ։ 2016 թվականի գարնանը նախատեսել է տեղափոխվել վրացական «Գուրիա», բայց տրանսֆերը չի կայացել։ 2017 թվականի հունիսին տեղափոխվել է Մոսկվայի «Արարատ»։ 2017 թվականի հուլիսի 19-ին Ռուսաստանի երկրորդ դիվիզիոնի առաջին տուրի՝ «Զորկի» ակումբի դեմ խաղում կատարել է իր նորամուտը թիմի կազմում։

### Կարիերան հավաքականում
Իվան Մամախանովը խաղացել է Հայաստանի երիտասարդական հավաքականում՝ այդ թվում մասնակցելով նաև 2017 թվականի Եվրոպայի երիտասարդական առաջնության նախընտրական փուլի երեք խաղերի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ուլիսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Արարատ Մոսկվայի ֆուտբոլիստներ
Ալբերտ Օհանյան

**Ալբերտ Օհանյան** (), հայ ֆուտբոլիստ, դարպասապահ։ Հանդես է գալիս Հայաստանի ֆուտբոլի պատանեկան հավաքականում (մինչև 19 տարեկան) և Հայաստանի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքականում։

## Ակումբային կարիերա
Օհանյանը «Փյունիկ» ֆուտբոլային դպրոցի սան է։ Ինչպես ակումբի սաների մեծամասնությունը, Օհանյանը ևս իր մասնագիտական ճանապարհը սկսել է երիտասարդական ակումբներից։ Առաջին անգամ հայտնվել է 2010 թվականին Հայաստանի ֆուտբոլի առաջնությունում հանդես եկող «Փյունիկ-2» ֆուտբոլային ակումբի կազմում։ Հաջորդ մրցաշրջանում ևս Օհանյանը հանդես է եկել «Փյունիկ-2»-ի կազմում, բայց մրցաշրջանի ընթացքում պարբերաբար ներառվել է հիմնական թիմում։ Սակայն Օհանյանի մոտ բացի խաղին հայտագրվելուց, ուրիշ ոչինչ չէր ստացվում։

Մրցաշրջանի ավարտից հետո երկու դարպասապահներից մեկը՝ Կարեն Իսրայելյանը, լքում է ակումբը։ Օհանյանը դառնում է Արսեն Պետրոսյանից հետո «Փյունիկ»-ի երկրորդ դարպասապահը։ Չտեսնելով մրցակցություն՝ Պետրոսյանը սկսում է խաղերին պարբերաբար սխալներ թույլ տալ, որոնք հանգեցնում են գոլերի բացթողման։ Պետրոսյանի հանդեպ վստահությունը նվազում է, և խաղերին սկսում են պարբերաբար դարպասապահ կանգնեցնել Ալբերտ Օհանյանին։ Մայիսին «Փյունիկ»-ը չեղարկում է Պետրոսյանի հետ պայմանագիրը, և Օհանյանը դառնում է հիմնական դարպասապահ։ Աննկատելի անցկացրած խաղերից հետո 2012 թվականի օգոստոսին Օհանյանը տեղը զիջում է գործընկերոջը՝ Գոռ Մանուկյանին։ Մեկ ամիս անց նորից դուրս է գալիս դաշտ և կրկին թույլ է տալիս սխալներ, որոնք բերում են պարտության և առաջնությունում միավորների կորստի։ Այդ շրջանում ակումբում հայտնվում է Տիգրան Կանդիկյանը, որը ավելի է մեծացնում մրցակցությունը։ Ներկայումս երեք դարպասապահներն (Մանուկյան, Օհանյան և Կանդիկյան) էլ, միմյանց փոխարինելով, դուրս են գալիս դաշտ։

## Կարիերան հավաքականում
2011 թվականի աշնանը հավաքականի պատանեկան գրասենյակի մարզիչները Օհանյանին հրավիրում են իրենց ակումբ։ 2011 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Օհանյանը նորամուտ է կատարել Հայաստանի ֆուտբոլի պատանեկան հավաքական՝ հանդես գալով սլովակ պատանիների դեմ խաղում։ Խաղալով ամբողջ խաղը՝ Օհանյանը դարպասներից գնդակը դուրս է բերում միայն մեկ անգամ, բայց այնուամենայնիվ հայկական ակումբը տոնում է հաղթանակ՝ 2:1 հաշվով։ Ընդհանուր առմամբ անցկացրել է 5 խաղ և բաց թողել 10 գնդակ։

2012 թվականի ամռանը տեղի է ունեցել Օհանյանի նորամուտը պատանեկան հավաքական։ Հունիսի 12-ին խաղացում է Անդորրայի հավաքականի դեմ։ Խաղն ավարտվում է 4:1 հաշվով՝ հայկական թիմի հաղթանակով, իսկ Օհանյանը բաց է թողնում մի գնդակ։

## Ձեռքբերումներ
* 2013/2014 թվականների Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթի մրցանակակիր

## Ելույթների վիճակագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Профиль на официальном сайте ФФА 
* Профиль на footballdatabase.eu 
* 
* 

Կատեգորիա:1993 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայիսի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:Փյունիկի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ուրարտու 2-ի ֆուտբոլիստներ
Դոնահայեր

մինի|Մյասնիկյանի շրջան՝ ղրիմահայերի կոմպակտ վերաբնակեցման վայրը Ռուսաստանում

**Դոնահայեր** (նաև ժամանակակից՝ «Ռոստովի հայեր» կամ «մերձազովյան հայեր», օգտագործվում են նաև «Անիի հայեր» կամ «ղրիմահայեր» անվանումները), պատմականորեն ձևավորված հայերի խումբ, որը բնակվում է Դոնի ցածրադիր հատվածներում՝ սկսած 1779 թվականից, Ղրիմից տեղափոխվելուց հետո։ Նույն ճանապարհն են անցել նաև մերձասովյան հույները, որոնք բնակություն են հաստատել Մարիուպոլի շրջանում, բայց ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո հայտնվել են անկախ Ուկրաինայի տարածքում, իսկ 2014 թվականից հետո նաև մասնակի և ԴԺՀ տարածքում։

Այժմ հայերը ՌԴ Ռոստովի մարզի մեծությամբ երկրորդ էթնիկ խումբն են և Ռուսաստանի մեծությամբ չորրորդ հայկական սփյուռքը դաշնության սուբյեկտների շրջանում՝ ավելի քան 100 հազար մարդ (2010 թվական, մարդահամար)։ Դոնի Ռոստովում հայերը կազմում են բնակչության 3,4 %-ը (2010 թվական, մարդահամար)։ Սա հայերի ամենամեծ մասնաբաժինն է ՌԴ միլիոնատեր քաղաքների շարքում։  Բացի այդ, Դոնի հայերը Ռուսաստանի միակ հայկական համայնքն են, որն ունի կոմպակտ տարաբնակեցման արեալ։ Մյասնիկյանի շրջանում նրանք կազմում են բնակչության 56,1 %-ը։ Հարևան Եգորլիսկի շրջանում նրանց մասնաբաժինը կազմում է բնակչության 8,5 %-ը։

## Վերաբնակեցում
Դոնի հայերը կոմպակտ բնակվում են Չալտիր, Ղրիմ, Մեծ Սալեր, Սուլթան-Սալահ, Նեսվետայ Շախտի և այլ գյուղերում։ Ծագել են Պոնտից և Փոքր Ասիայից, որտեղից նրանք սկսել են տեղափոխվել Ղրիմ բյուզանդասելջուկյան պատերազմների սկսվելուց հետո։ Այդ իսկ պատճառով նրանք խոսում են արևմտահայերենի յուրատեսակ Նոր Նախիջևանի (տիպաբանորեն՝ Անիի) բարբառով։ Ներկայումս գրեթե բոլորը տիրապետում են նաև ռուսերենին։ Ռուսական կայսրություն տեղափոխվելուց հետո օգտվում էին արտոնություններից և ներքին ինքնակառավարում ունեին մագիստրատի ձևով։

Դոնի հայերի մշակութային մայրաքաղաքը եղել է Դոնի Նախիջևան քաղաքը։ 1928 թվականին այն ներառեց Դոնի Ռոստովի քաղաքային գիծը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսահայ հասարակություն
Կոսցյուշկո (ազգային պարկ)

**Կոսցյուշկո** (*Kosciuszko National Park*), Ավստրալիայի Նոր Հարավային Ուելսի ամենախոշոր ազգային պարկը։ Ազգային պարկը հանդիսանում է Ավստրալիական Ալպերի մի մասը և իր անվանումն ստացել է համանուն սարի անվանումից, որն Ավստրալիայի ամենաբարձր գագաթն է և տեղակայված է պարկի տարածքում։ Անգլերեն արտասանվում է **Կոզի-օսկո** *(ˈkɔziˌɔskoʊ)*:

1977 թվականից պարկի տարածքի մեծ մասը ներառված է Կենսոլորտային տարածքների համաշխարհային ցանցի մեջ։ 1996 թվականին պարկի տարածքում տեղակայված Բլու Լեյք լիճը ներառվեց ջրաճահճային  հողահանդերի ցանկի մեջ, որոնք պահպանվում են Ռամսարի կոնվենցիայով։ 2008 թվականին Կոսցյուշկո ազգային պարկը, Ավստրալիական Ալպերում պահպանվող մյուս տարածքների հետ միասին, ներառվեց Ավստրալիայի մշակութային ժառանգության ցանկի մեջ։

## Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր
Ազգային պարկը տեղակայված է նահանգի արևելքում և սահմանակցում է Վիկտորիա նահանգում գտնվող Նումանջի ազգային պարկի հետ։ Այն հանդիսանում է Նոր Հարավային Ուելսի և Ավստրալիական Ալպերի ամենախոշոր ազգային պարկը։ Ազգային պարկի տարածքում տեղակայված Կոսցյուշկո լեռան բարձրությունը հասնում է 2228 մետրի։ Ծովի մակերևույթից ունեցած բարձրությունը տատանվում է 213 մետրից մինչ այդ նշագրումը։

Ազգային պարկի տարածքից են սկիզբ առնում շրջանի խոշորագույն գետերը՝ Սնոուի-Ռիվերը, Մուրեյը և Մառամբիջին։ Բացի այդ, ազգային պարկի տարածքում տեղակայված են սառցադաշտային ծագման այնպիսի լճեր, ինչպիսիք են՝ Բլու Լեյքը, Ալբինան և Հեդլի-Թարնը։ Բլու Լեյք լիճը հանդիսանում է Ավստրալիայի 4 լճերից մեկը, որը տեղակայված է կարի հիմքում։

Կենսոլորտային ռեզերվատն զբաղեցնում է ազգային պարկի գրեթե ամբողջ մակերեսը՝ 6255,25 կմ²։

## Ֆլորա և ֆաունա
Ազգային պարկի տարածքում տեղակայված է վայրի բնության 6 գոտի՝ *Byadbo*, Pilot, *Jagungal*, *Bogong Peaks*, *Goobarragandra* և *Bimberi*: Դրանց ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 3000 կմ²։ Այս աճում են հազվագյուտ տեսակներ, այդ թվում՝ էնդեմիկներ։

Ազգային պարկի տարածքում ազվադեպ հանդիպող կենդանիներից են՝ *Burramys parvus*-ը, որը մինչև 1966 թվականը համարվում էր անհետացած, ինչպես նաև *Pseudophryne corroboree*-ը։

## Զբոսաշրջություն
Կոսցյուշկո ազգային պարկը հանդիսանում է Ավստրալիայի ամենահայտնի ազգային պարկերից մեկը, այն ամեն տարի այցելում է 3 միլիոնից ավելի զբոսաշրջիկ։ Նոր Հարավային Ուելսի լեռնադահուկային բոլոր առողջարանները տեղակայված են ազգային պարկի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1967 հիմնադրումներ Ավստրալիայում
Կատեգորիա:1967 հիմնադրված բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ
Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II
Կատեգորիա:Ավստրալիայի ազգային պարկեր
Սերգեյ Մալայան

**Սերգեյ Վարդանի Մալայան** (), հայ ակնաբան։ Բժշկական գիտությունների թեկնածու (1958), դոցենտ (1964): Առաջինն է ստեղծել տեսողության սրության որոշման աղյուսակների հայկական հավաքածուն։ Մեծ ներդրում է ունեցել Հայաստանում ակնաբուժության զարգացման գործում։

## Կենսագրություն
Սերգեյ Մալայանը ծնվել է 1923 թվականին, Թիֆլիսում, Վարդան և Արուսյակ Մալայանների ընտանիքում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Թբիլիսիի բժշկական ինստիտուտ։ Հայրը՝ Վարդան Մալայանը, եղել է ստալինյան բռնաճնշումների զոհ, և 14-ամյա Սերգեյ Մալայանը սկսել է աշխատել, որպեսզի պահի ընտանիքը։ Ընտանիքի խնամքն իր վրա է վերցրել հորեղբայրը՝ պրոֆեսոր Արտաշես Մալաևը։ Ակնաբուժական գործունեությունը սկսել է Նոր Բայազետից, եղել է շրջանի ակնաբույժը։ Մասնակցել է Հայաստանում տարածված տրախոմա հիվանդության դեմ պայքարին։ 1953 թվականին Սերգեյ Մալայանը տեղափոխվել է Երևան և ընդունվել Երևանի բժշկական ինստիտուտի օրդինատուրայի «Աչքի հիվանդությունների» ամբիոն, միաժամանակ աշխատել է ակնաբուժական առաջին հիվանդանոցում։ 1958 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսությունը։ Եղել է Երևանի Մխիթար Հերացու անվան բժշկական ինստիտուտի աչքի հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ։ 1968-1978 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր ակնաբանը։

Աշխատանքները վերաբերում են աչքի հիվանդությունների կլինիկային։ Մալայանը ռուս-լատինական եզակի բառարանի, հիսուն գիտական աշխատանքների, ինչպես նաև «Ֆիզիոլոգիական օպտիկայի և աչքի անատոմիա» դասագրքի հեղինակ է։

## Ժառանգություն
մինի|Սերգեյ Մալայանի բրոնզե կիսանդրին Երևանի ակնաբուժական կենտրոնի սրահում
1978 թվականին Հայաստանի գլխավոր ակնաբույժ Սերգեյ Մալայանի գլխավորությամբ Հանրապետական տրախոմատոզ-գլաուկոմատոզ դիսպանսերի բազայի վրա (1952) կազմավորվել է Երևանի ակնաբուժական կենտրոնը, որի բացումը կատարվել է նույն թվականի մարտին։ 1978 թվականի հունիսի 7-ին Մալայանը կենտրոնում կատարել է առաջին` կատարակտի վիրահատությունը։ 1998 թվականից Ակնաբուժական կենտրոնը կրում է Մալայան գիտնականի և բժշկի անունը։ Կենտրոնի սրահում տեղադրվել է Սերգեյ Մալայանի բրոնզե կիսանդրին։

## Մահ
Մահացել է 1978 թվականի հուլիսի 30-ին Երևանում։

## Ընտանիք
* Հայր՝ Վարդան Մալայան, ստալինյան բռնաճնշումների զոհ։
* Հորեղբայր՝ Արտաշես Մալաև, պրոֆեսոր, Թբիլիսիի բժշկական համալսարանի երկու ամբիոնների պրոֆեսոր, ղեկավարել է ակնաբուժության ամբիոնը, եղել է «Տոպոգրաֆիկ անատոմիայի և պլաստիկ վիրաբուժության» ամբիոնի վարիչ։ Թբիլիսիում ունեցել է սեփական մեծ ակնաբուժական հիվանդանոց։ Մասնավոր գործունեությանը զուգահեռ դասավանդել է բուհում։
* Մայր՝ Արուսյակ Մալայան։
* Քույր՝ Վարվառա Մալայան, ակնաբույժ, ապրել է Թբիլիսիում։
* Որդի՝ Ալեքսանդր Սերգեյի Մալայան, ակնաբույժ, Ս. Վ. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնի տնօրեն։
* Թոռնուհի՝ Ելենա Մալայան, ակնաբույժ, Ս. Վ. Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնի էսքիմեր-լազերային վիրաբուժության բաժանմունքի վարիչ։

## Երկեր
* Աչքի անատոմիան և ֆիզիոլոգիական օպտիկան։ Երևան, 1969։
* Ակնաբանական համառոտ տեղեկագիրք։ Երևան, 1976 (համահեղինակ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ակնաբույժներ
Բիլ Հյուիթ

**Ուիլյամ Սևերլին «Բիլ» Հյուիթ** (, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ։

## Վաղ տարիներ
Բիլ Հյուիթը ծնվել է 1944 թվականի օգոստոսի 8-ին Մասաչուսեթս նահանգի Քեմբրիջ քաղաքում։ Սովորել է Քեմբրիջի Ռինջ էնդ Լաթինի դպրոցում, որտեղ հանդես է եկել տեղի բասկետբոլային ակումբի կազմում։

## Խաղացողի կարիերա
Խաղացել է ծանր հարձակվողի դիրքում։ Սովորել է Սան Անտոնիոյի քոլեջում և Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանում։ 1968 թվականի NBA դրաֆթի ժամանակ ընտրվել է «Լոս Անջելես Լեյքերս» ակումբի կողմից՝ 11-րդ համարի ներքո։ Հետագայում հանդես է եկել «Դետրոյթ Փիստոնս», «Բուֆֆալո Բրեյվզ» և «Չիկագո Բուլս» ակումբների կազմերում։ NBA-ում, ընդհանուր առմամբ, անցկացրել է 6 մրցաշրջան։ Ընդգրկվել է NBA սկսնակների առաջին հավաքականի կազմում (1969)։ NBA կարիերայի ընթացքում, ընդհանուր առմամբ, խաղացել է 361 խաղ, որոնց ժամանակ հավաքել է 2062 միավոր (5,7 մ/խ), կատարել 1994 անդրադարձ, 469 փոխանցում, 9 խլում և 10 բլոկշոտ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիճակագրությունը NBA.com կայքում

Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:ԲԱԱ-ի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Լոս Անջելես Լեյքերսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Դետրոյթ Փիստոնսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Բուֆֆալո Բրեյվզի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Չիկագո Բուլսի բասկետբոլիստներ
Նիկողայոս Արտավազդ

**Նիկողայոս Արտավազդ** (), հայկական ծագմամբ բյուզանդացի մաթեմատիկոս, Պալեոլոգիական Վերածննդի շրջանի խոշոր գիտական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է XIII դարի երկրորդ կեսին։ Նրա ծննդավայրը հստակ հայտնի չէ, սակայն կյանքի վաղ փուլն անցկացրել է Զմյուռնիայում։ Ն. Ադոնցը, հաշվի առնելով Նիկողայոս-Արտավազդ կրկնակի անունը, կարծում է, որ նա հավանաբար ծնվել է Հայաստանում և ստացել Արտավազդ հայկական անունը, այնուհետև Զմյուռնիա տեղափոխվելուց հետո ընտրել է Նիկոլայոս հելլենական անունը։ Զմյուռնիայից տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ աշխատել է Կայսերական պալատում և ստացել Ռավդա (\sqrt{A}=\sqrt{a^2 \pm  b} \approx a \pm  \frac{b}{2a}=x_1
:\sqrt{A} \approx \frac{1}{2}(x_1+\frac{A}{x_1})
Նիկողայոս Արտավազդը անդրադարձել է նաև տոմարական հարցերին։ 

1341 թվականին գրված երկրորդ նամակն ուղղված է հեղինակի ընկերոջը Թեոդոր Չաբուխին՝ Կլազոմենից։ Ամենայն հավանականությամբ, Ֆեոդորը նույնպես հայ էր, քանի որ նրա «Չաբուխ» մականունը հայկական «Չավուշի» հելլենացված ձևն է, այստեղ հիմնականում դիտարկվել են կոտորակների գործողությունները, ինչպես նաև բերված է Հերոնի բանաձևի հիման վրա՝ քառակուսի արմատներ կորզելու մոտավոր եղանակը։Նիկոլայի գրչին են պատկանում նաև երկրաչափության մեկ աշխատանք և մի փոքր քերական տրակտատ, որը նա գրել է իր որդու՝ Պավել Արտավազդի համար։ 
Նիկոլայ Արտավազդի ձեռագրերը պահվում են Փարիզի ազգային գրադարանում։

#### Վաղ հրապարակումներ
* Nicolai Artabasdae: «*Ecphrasis numerorum notationis per gestis digitorum*». Lutetiae (1614), 
* Tannery, Paul: «''Manuel Moschopoulos et Nicolas Rhabdas''». Paris (1884), 
* —, «*Notice sur les deux lettres arithmétiques de Nicolas Rhabdas*». Paris (1886), 
* —, «*Le Vaticanus graecus MCDXI et les manuscrits de Rhabdas*». Paris (1888) 

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
;Կենսագրական
* 
* Николай Артавазд Равда // «Хронос»
* Ῥαβδᾶς // Паули-Виссова, немецкая энциклопедия классической древности.

;Աշխատանքներ
* Два арифметических сочинения Артавазда, написанные в форме писем; публикация НБФ 

Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Հայերը Բյուզանդական կայսրությունում
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Հայկ Մկրտչյան

**Հայկ Մկրտչյան** (), հայ ֆուտբոլիստ, հարձակվող։ Հանդես է եկել Հայաստանի ֆուտբոլի առաջնությունում հանդես եկող երևանյան «Արարատ» ֆուտբոլային ակումբի կազմում։

## Ակումբային կարիերա
«Կիլիկիա» ֆուտբոլային ակումբում Հայկը հայտնվել է պատանեկան հասակում։ Սակայն 18 տարեկան հասակում իրեն լավ է դրսևորել՝ մրցաշրջանը հարթ անցկացնելով։ Առաջնությունում անցկացրած 28 խաղերից Հայկը մասնակցել է 26-ին։ Վիճակագրության առումով հաջորդ մրցաշրջանը ավելի լավ էր․ 27 խաղ և 2 խփված գնդակ (2007 թվականին 1 գնդակ), այդ նույն առաջնության 28 խաղաշրջաններում։ Սակայն դեռևս երիտասարդ տաղանդին ոչ մի կերպ չի հաջողվում հարձակողական գործողությունները ավարտին հասցնել։ Այնուամենայնիվ դա չի խանգարում Մկրտչյանին հաստատուն դաշտ դուրս գալ ։

2011 թվականի սկզբին «Կիլիկիայի» ղեկավարությունը Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիային պաշտոնական նամակ է ուղարկում՝ տեղեկացնելով, որ ակումբը ֆինանսական պատճառներով կազմալուծվում է և չի կարող մասնակցել 2011 թվականի Հայաստանի առաջնությանը։ Փետրվարի 13-ին ՀՖՖ պաշտոնական որոշում է ընդունում «Կիլիկիային» հեռացնել ՀՖՖ-ի հովանու ներքո անցկացվող բոլոր ֆուտբոլային խաղաշրջաններից։ Այսպիսով ակումբը դադարեցնում է իր գործունեությունը։ Մկրտչյանը ստիպված էր նոր ակումբ որոնել։ Խաղացողը հայտվում է իր նախկին մարզչի՝ Աբրահամ Խաշմանյանի տեսադաշտում։ «Կիլիկիայի» գործընկեր Արմեն Խաչատրյանի հետ միասին Մկրտչյանը տեղափոխվում է «Գանձասար» ֆուտբոլային ակումբ։ Նույն տարվա ամռանը հիմնական կազմի մեջ չներառվելու պատճառով լքում է ակումբը։

Մեկ տարի անց Մկրտչյանը պայմանագիր է ստորագրում «Արարատ» ֆուտբոլային ակումբի հետ, ուր նա տեղափոխվում է գլխավոր մարզչի՝ Խաշմանյանի հետ երկար ժամանակով համագործակցելու։ Մկրտչյանի հետ միաժամանակ ակումբ են գալիս Գևորգ Նռանյանը և Արսեն Պետրոսյանը։

## Արդյունքների վիճակագրություն
**

## Ձեռքբերումներ
*  *«Գանձասար»*
** 2011 թվականի Հայաստանի ֆուտբոլի առաջնության բրոնզե մեդալակիր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Профиль на официальном сайте ФФА 
* Профиль на footballdatabase.eu 
* 

Կատեգորիա:1989 ծնունդներ
Կատեգորիա:Գանձասարի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 5 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արարատի ֆուտբոլիստներ
Միհրան Բաստանջյան

**Միհրան Միհրանի Բաստանջյան** (), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941-1945) գործողությունների մասնակից, Խորհրդային Միության հերոս (փետրվարի 22, 1944 թվական), կարմիրբանակային։

## Կենսագրություն
Միհրան Բաստանջյանը ծնվել է 1913 թվականին Ռուսական կայսրության Քութայիսի նահանգի Սուխում քաղաքում (այժմ Աբխազիայի ինքնահռչակ և մասամբ ճանաչված հանրապետության մայրաքաղաքը)՝ աշխատավորի ընտանիքում։ Ավարտել է միջնակարգ դպրոցը, աշխատել գործարանում։

1941 թվականի վերջին կամավոր անդամագրվել է Կարմիր բանակի շարքերում, որի կազմում 1942 թվականից եղել է Գերմանա-խորհրդային պատերազմի մարտադաշտերում։ Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Կովկասի, Ուկրաինայի և Բելառուսի մարտերում, եղել Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակից։ Մարտերի ժամանակ ցուցաբերել է արիություն և հերոսություն։ Հատկապես աչքի է ընկել Դնեպրի ուժեղացման գործողության ժամանակ։ 1943 թվականի նոյեմբերի 26-ին Դնեպրով անցնելու ժամանակ 333-րդ Կարմրադրոշ Սինելնիկովյան դիվիզիայի 1118-րդ հրաձգային գնդի 1-ին հրաձգային գումարտակի մարտիկ շարքային Բաստանջյանը, ոչնչացնելով առաջնորդող պահակախումբը, սկսեց առաջ շարժվել։ Հակառակորդն անսպասելի անցավ հակագրոհի, սակայն չհուսահատվելով և խուճապի չմատնվելով՝ շարքայինը, գտնվելով գումարտակի ձախ թևում, կազմակերպեց թևի պաշտպանությունը՝ հետ մղելով թշնամու երեք հակագրոհ։ Այդ կերպ նա թույլ չտվեց թշնամուն մասնատել գումարտակը։

1943 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ գերմանական զորքերի հարձակման ժամանակ, Բաստանջյանը ստորաբաժանումում հակագրոհ սկսեց և հետ մղեց թշմանու առաջխաղացումը։ Ստորաբաժանման գործողությունների արդյունքում հակառակորդը մարտի դաշտում թողեց ավելի քան 1000 սպանված զինվոր և սպա։

Պատերազմից հետո Միհրան Բաստանջյանը վերադարձավ Սուխումի, որտեղ 1958 թվականին՝ 45 տարեկան հասակում, հանկարծամահ եղավ։

## Պարգևներ և կոչումներ
Միհրան Բաստանջյանի զինվորական հմտությունները աննկատ չմնացին․ 1943 թվականի նոյեմբերի 30-ին զինվորական ղեկավարության առաջարկով շարքայինը ներկայացվեց պարգևատրման՝ Խորհրդային Միության բարձրագույն պարգևով։

1944 թվականի փետրվարի 22-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով «ռազմաճակատում գերմանական ֆաշիստական զավթիչների դեմ պայքարում հրամանատարական մարտական առաջադրանքների օրինակելի կատարման և ցուցաբերած քաջության ու հերոսության համար» շարքային Միհրան Միհրանի Բաստանջյանին շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում՝ պարգևատրվելով Լենինի շքանշանով և «Ոսկե աստղ» մեդալով (№ 3444)։

### Շքանշաններ
* Լենինի շքանշան
* Շքանշան «Ստալինգրադի պաշտպանության համար»
* այլ շքանշաններ

## Տես նաև
* Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Խորհրդային Միության հերոսի կոչում ստացած հայերի ցանկ
* Հայրենական մեծ պատերազմ
* Ստալինգրադի ճակատամարտ
* Սուրեն Պետրոսյան (զինվորական գործիչ)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Амирханян М. Д.* Армяне — Герои Советского Союза. — Ереван, 2005. — 202 с. — ISBN 99930-4-342-7
* *Саркисян С. Т.* Энциклопедия Арцах-Карабаха. Спб., 2005. — 312 с. — ISBN 5-9676-0034-5

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Կովկասի պաշտպանության համար մեդալակիրներ
Ալբերտ Մնացականյան

**Ալբերտ Սմբատի Մնացականյան** (), հայտնի հայ և խորհրդային մարզիկ`  ըմբշամարտիկ, դասական (հունա-հռոմեական) ըմբշամարտի մարզիչ։

## Կենսագրություն
1947 թվականին լրջորեն տարվել է դասական ըմբշամարտով և սկսել մարզվել Սարգիս Վարդանյանի ղեկավարությամբ։

1956 թվականին ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական տեխնիկումը։ Հայկական ԽՍՀ բազմակի չեմպիոն, «Դինամո» ԵԱ-ի առաջնության հնգակի չեմպիոն, 1961 թվականի ԽՍՀՄ առաջնության բրոնզե մեդալակիր, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ (1953 թվական)։

1966 թվականից ՀԽՍՀ վաստակավոր մարզիչ։ 1982 թվականից ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ։ 1975-1991 թվականներին ՀԽՍՀ «Դինամո» մարզական ըմբշամարտի ավագ մարզիչ։ Տարբեր տարիներին գլխավորել է դասական(հունա-հռոմեական) ըմբշամարտի Հայաստանի հավաքականը որպես գլխավոր մարզիչ, մասնակցել է «Դինամո» Համամիութենական կամավոր ֆիզկուլտուրային մարզական միության կենտրոնական խորհրդի և ԽՍՀՄ հավաքականի մարզիկների պատրաստմանը։ Կրթել է ավելի քան 50 սպորտի վարպետներ, միջազգային կարգի սպորտի վարպետներ և ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետներ։ Եղել է ԽՍՀՄ, Եվրոպայի և աշխարհի բազմակի չեմպիոններ Բենուր Փաշայանի և Ալֆրեդ Տեր-Մկրտչյանի անձնական մարզիչը։ Պարգևատրվել է ԽՍՀՄ և Հայկական ԽՍՀ կառավարական պարգևներով։

## Հիշատակ
thumb|Ալբերտ Մնացականյանի հուշատախտակը|alt=1997 թվականից անցկացվում են հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտի Ալբերտ Մնացականյանի հուշամրցաշարեր։

Աբովյան փողոցի տներից մեկի պատին, որտեղ ապրել է Ալբերտ Մնացականյանը, 2018 թվականին տեղադրվել է հուշատախտակ։

## Տես նաև
* Բենուր Փաշայան

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Мягченков Н. И.* Классическая и вольная борьба: Справочник. — М.: Физкультура и спорт, 1984. — стр.198,232 — 240 с.*
* Черневич Г. Л. 50 лет «Динамо».— М.: Физкультура и спорт, 1973 г. — стр.305 — 352с.
* Есаян Р. М. «50 лет „Динамо“ Армении». — изд."Айастан", Ереван 1977 г. — стр.94 — 152 с.

## Արտաքին հղումներ
* 
* Կտեղադրվեն Սերգեյ Մերգելյանի և Սեն Արևշատյանի հիշատակը հավերժացնող հուշատախտակներ
* Сегодня в центре Еревана, на стене дома… — Журнал АРМЕНИЯ ТУРИСТИЧЕСКАЯ | Facebook
* Երևանում բացվեց անվանի ըմբիշի հուշատախտակը

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վարպետներ
Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր մարզիչներ