Քուր (Շվեյցարիա)

**Քուր** (  ) կամ  (;  ˈkweːrɐ||roh-putèr-Cuira.ogg}} ), Շվեյցարիայի Գրաուբյունդեն կանտոնի վարչական կենտրոնն ու ամենամած քաղաքը։ Ընկած է կանտոնի հյուսիսային հատվածում, Գիսոնյան-Հռենոսյան հովտի հենց այն մասում, որտեղ Հռենոսը թեքվում է դեպի հյուսիս։ Գետի աջ ափին կառուցված այդ բնակավայրը համարվում է Շվեյցարիայի հնագույն քաղաքը։

Զբաղեցնում է 28,09 քառակուսի կիլոմետր տարածք, որի 17.6%-ն օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով, 52.1%-ն անտառապատ է, 26.5%-ը գրավել են շենքերն ու ճանապարհները։ Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում վերջինիս բաժինը գյուղատնտեսական օգտագործման հողերի հաշվին 87 հեկտարով ավելացել է։

## Ժողովրդագրություն
2018 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով՝ Քուրի բնակիչների թվաքանակը եղել է 35,378. Նրանց 19.2%-ը օտարերկրացիներ էին։ Բնակչության թվաքանակի փոփոխության միջին տարեկան ցուցանիշը կազմել է 2.34%: Քաղաքի բնակիչների 81.0%-ի մայրենի լեզուն գերմաներենն է, 5.4%-ինը՝ ռոմանշերենը, 5.1%-ինը՝ իտալերենը։

Քուրի բնակչության թվաքանակը պատմական ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները.


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width:800 height:500
PlotArea   = top:10 left: 100 bottom:90 right:100
Legend     = columns:3 left:220 top:70 columnwidth:160
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:40000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:8000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1600 start:0
Colors=
 id:TO     value:yellowgreen      legend:Total
 id:GE     value:teal      legend:German_Speaking
 id:IT     value:green      legend:Italian_Speaking
 id:RM     value:lightpurple      legend:Romansh_Speaking
 id:PR     value:oceanblue      legend:Protestant
 id:CA     value:darkblue	legend:Roman_Catholic
 id:SW     value:red      legend:Swiss
PlotData=
  color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:1780 from:start till:2331 text:"2,331" color:TO
  bar:1860 from:start till:6990 text:"6,990" color:TO
  bar:1880 from:start till:8753 text:"8,753" color:TO
  bar:1888 from:start till:9259 text:"9,259" color:TO
  bar:1900 from:start till:11532 text:"11,532" color:TO
  bar:1910 from:start till:14639 text:"14,639" color:TO
  bar:1930 from:start till:15574 text:"15,574" color:TO
  bar:1950 from:start till:19382 text:"19,382" color:TO
  bar:1970 from:start till:31193 text:"31,193" color:TO
  bar:1990 from:start till:32868 text:"32,868" color:TO
  bar:2000 from:start till:32989 text:"32,989" color:TO
  bar:2010 from:start till:36690 text:"36,690" color:TO
LineData =
  points:(222,166)(273,168)  color:GE
  points:(273,168)(324,183)  color:GE
  points:(324,183)(375,206)  color:GE
  points:(375,206)(426,219)  color:GE
  points:(426,219)(477,251)  color:GE
  points:(477,251)(528,326)  color:GE
  points:(528,326)(579,347)  color:GE
  points:(579,347)(630,357)  color:GE

  points:(222,93)(273,92)  color:IT
  points:(273,92)(324,97)  color:IT
  points:(324,97)(375,102)  color:IT
  points:(375,102)(426,98)  color:IT
  points:(426,98)(477,100)  color:IT
  points:(477,100)(528,120)  color:IT
  points:(528,120)(579,110)  color:IT
  points:(579,110)(630,107)  color:IT

  points:(222,100)(273,102)  color:RM
  points:(273,102)(324,105)  color:RM
  points:(324,105)(375,107)  color:RM
  points:(375,107)(426,107)  color:RM
  points:(426,107)(477,110)  color:RM
  points:(477,110)(528,123)  color:RM
  points:(528,123)(579,113)  color:RM
  points:(579,113)(630,108)  color:RM

  points:(171,132)(222,154)  color:PR
  points:(222,154)(273,155)  color:PR
  points:(273,155)(324,166)  color:PR
  points:(324,166)(375,182)  color:PR
  points:(375,182)(426,188)  color:PR
  points:(426,188)(477,207)  color:PR
  points:(477,207)(528,243)  color:PR
  points:(528,243)(579,230)  color:PR
  points:(579,230)(630,217)  color:PR
  points:(630,217)(681,212)  color:PR

  points:(171,117)(222,114)  color:CA
  points:(222,114)(273,117)  color:CA
  points:(273,117)(324,130)  color:CA
  points:(324,130)(375,144)  color:CA
  points:(375,144)(426,147)  color:CA
  points:(426,147)(477,165)  color:CA
  points:(477,165)(528,245)  color:CA
  points:(528,245)(579,249)  color:CA
  points:(579,249)(630,237)  color:CA
  points:(630,237)(681,244)  color:CA

  points:(171,154)(222,169)  color:SW
  points:(222,169)(273,171)  color:SW
  points:(273,171)(324,187)  color:SW
  points:(324,187)(375,210)  color:SW
  points:(375,210)(426,227)  color:SW
  points:(426,227)(477,269)  color:SW
  points:(477,269)(528,353)  color:SW
  points:(528,353)(579,363)  color:SW
  points:(579,363)(630,361)  color:SW
  points:(630,361)(681,387)  color:SW


:

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Քուրի մի շարք պատմամշակութային հուշարձաններ ընդգրկված են Շվեյցարիայի համազգային նշանակության պատմամշակութային ժառանգության ցանկում, այդ թվում՝ հնագիտական երկու վայր, հին (միջնադարյան) քաղաքամասը, նախապատմական *Welschdörfli* բնակավայրը, հին հռոմեական վիկուսը, չորս արխիվ ու գրադարան, չորս թանգարան, երեք եկեղեցի, ևս 15 այլ շինություններ։

## Պատկերասրահ

File:Chur-Poststrasse.jpg|Փոստի փողոցը հին քաղաքամասում
File:Kunstmuseum Chur.jpg|Արվեստի թանգարանը
File:Chur-St. Martin.jpg|Սբ. Մարտին եկեղեցին
File:Chur Kantonsgericht.jpg|Kantonsgerichtsgebäude-ն (կանտոնային դատարանի շենքը)
File:Chur, St. Maria Himmelfahrt, Vorderseite.jpg|St. Maria Himmelfahrt (Համբարձման տաճարը)
File:Chur in Graubünden (Zwitserland) 41.jpg|Փողոց հին քաղաքամասում

Տաճարի ներկայիս տարածքի մերձակայքում առաջին եկեղեցին հիմնվել է 5-րդ դարի առաջին կեսին։ 8-րդ դարում, դրա հարևանությամբ, ռոմանական ճարտարապետության ոճով կառուցվել է կրիպտ, որտեղ պահպանվել են Ալբրեխտ Դյուրեր և Հանս Հոլբեյն Կրտսերի նշանակալից ստեղծագործություններ։ Իսկ տաճարն ինքը կառուցվել է  1154-ից 1270 թվականների միջակայքում։ Նրա բարձր խորանը ուշ գոթիկայի ոճով 1492 թվականին ավարտի է հասցրել Յակոբ Ռուսսը։

*St. Luzi* եկեղեցին հավանաբար կառուցվել է 8-րդ դարում։ Կարոլինգյան ժամանակներում այնտեղ գրչագրության դպրոց է գործել։

Քաղաքի տեսարժան վայրերից են նաև շվեյցարացի նկարիչ Հ. Գիգերի ձևավորած ու պատկերազարդած *Giger Bar*-ը, հին քաղաքամասի շինությունները, պատկերասրահը, բնության պատմության թանգարանը...

## Կլիմա

## Քույր քաղաքներ

## Անվանի քուրցիներ
thumb|140px|Գեորգ Ենաչ, 1636
thumb|140px|Անգելիկա Կաուֆման-«Ինքնանկար», 1784
thumb|140px|Ֆիլիպ Շաֆ
thumb|140px|Կուրտ Հյուբեր
140px|thumb|Հ. Գիգեր, 2012
140px|thumb|Մարիո Ֆրիք, 2015
140px|thumb|Նինո Շուրտեր, 2011
; Վաղ ժամանակներ
*Գեորգ Բլաուրոկ (1492–1529)- արմատական Ռեֆորմացիայի առաջնորդներից և անաբապտիզմի հիմնադիրներից մեկը
* Յոհանես Ֆաբրիցիուս Մոնտանուս (1527–1577)- գերմանացի աստվածաբան և բանաստեղծ
* Յորգ Ենաչ (1596–1639)- Երեսնամյա պատերազմի ժամանակների քաղաքական գործիչ
* Սոլոմոն Շպրեխեր ֆոն Բեռնեգ (1697&ndash;1758)- Յոթնամյա պատերազմի ժամանակների հաբսբուրգյան ֆելդմարշալ

; 18-րդ դար
* Երեմիա Թեուս (1716–1746)- շվեյցարա-ամերիկյան նկարիչ
* Անգելիկա Կաուֆման (1741–1801) - ավստրիացի նկարչուհի
* Ռիշար Լա Նիկա (1794 – 1883)- շվեյցարացի ինժեներ

; 19-րդ դար
* Ալեքսանդր Մորիտցի (1806-1850)- շվեյցարացի բնագետ, էվոլուցիոն տեսության սկզբնավորողներից մեկը
* Գոթֆրիդ Լյուդվիգ Թեոբալդ (1810 – 1869)- երկրաբան և քարտեզագիր, 1854-1869 թթ. դասավանդել է Քուրում 
* Յոհան Բապտիստա ֆոն Չառներ (1815–1879) - փաստաբան, քաղաքական գործիչ
* Ֆիլիպ Շաֆ (1819–1893)- աստվածաբան, պատմաբան, երկար տարիներ ապրել ու դասավանդել է ԱՄՆ-ում
* Յոհան Կոաց (1822– 1918)- քարտեզագիր, լեռնագնաց
* Սիմեոն Բավիեր (1825–1896)- քաղաքական գործիչ, Շվեյցարիայի Դաշնային խորհրդի անդամ 1878-1883 թթ. 
* Էդուարդ Քիլիաս (1829–1891)- ֆիզիկոս, բնագետ, բալնեոլոգ
* Կարլ Հիլթի (1833–1909)- փիլիսոփա, գրող, փաստաբան
* Ադոլֆո Քինդ (1848–1907)- քիմիկոս ինժեներ, Իտալիայում դահուկասպորտի հիմնադիրներից
* Կլարա Ռագաց (1874–1957)- ֆեմինիստ, պացիֆիստ 
* Յակոբ Բուխիլի (1876–1945)- ինժեներ
* Յոսիաս Բրաուն-Բլանքետ (1884–1980)- ֆիտոսոցիոլոգ, բուսաբան
* Ռոզա Գուտկնեխտ (1885–1959)- աստվածաբան և կրոնավոր, առաջին կին պաստորներից մեկը
* Հարրի Քլարք (1889–1931)- նկարիչ
* Կուրտ Հյուբեր (1893–1943)- համալսարանի դասախոս, հակաֆաշիստական դիմադրության «Ճերմակ վարդ» խմբի մարտիկ 
* Մորիս Կոնրադի (1896 − 1947)- ռուսական սպիտակգվարդիական շարժման մասնակից, սպա

; 20-րդ դար
* Ռոբերտ Պլատով (1900–1982)- ժուռնալիստ, *Platow Brief* հրատարակրոտան հիմնադիր
* Հայնրիխ Վիլլի (1900–1971)- մանկաբույժ, Prader–Willi համախտանիշի հայտնաբերողներից մեկը
* Անդրեաս Վալզեր (1908–1930)- նկարիչ
* Գուստավ Գուանելա (1909–1982)- գյուտարար  
* Մայնռադ Շյուտտեր (1910–2006)- կոմպոզիտոր 
* Ռուդոլֆ Օլգիատի (1910–1995)- ճարտարապետ, New Objectivity շարժման ներկայացուցիչ
* Հ. Ռ. Գիգեր (1940–2014)- նկարիչ, «Օսկար» մրցանակի դափնեկիր
* Պետեր Ցումտոր (ծնվ. 1943)- ճարտարապետ
* Ալեքս Պ. Շմիդ (ծնվ. 1943)- գիտնական, ՄԱԿ-ի ահաբեկչության կանխարգելման բաժնի նախկին աշխատակից 
* Մարիո Իլլիեն (ծնվ. 1946)- ինժեներ, շարժիչագործ
* Ռոբերտ Ինդերմաուր (ծնվ. 1947)- նկարիչ, քանդակագործ
* Հանս Դանուզեր (ծնվ. 1953)- նկարիչ, լուսանկարիչ
* Կորին Կուրշելաս (ծնվ. 1956)- երգչուհի, երգերի հեղինակ, դերասանուհի
* Վալերիո Օլգիատի (ծնվ. 1958)- ճարտարապետ
* Ռեբեկա Ինդերմաուեր (ծնվ. c.1977)- հեռուստատեսային դերասանուհի

; Մարզիկներ
* Ռիկո Բիանկի (ծնվ. 1930)- թիավարող մարզիկ, 1952 թվականի և 1960-ի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
* Իվոն Ռյուեգ (ծնվ. 1938)- լեռնադահուկորդ, 1960 թվականի ձմեռային օլիմպիական խաղերում ոսկե մեդալ է նվաճել հսկայական ոլորավայրէջք մարզաձևում
* Մարիո Ֆրիք (ծնվ. 1974)- ֆուտբոլիստ 
* Բինիա Ֆելչեր (ծնվ. 1978)- կյորլինգիստ, 2006 թվականի ձմեռային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիր
* Նինո Շուրտեր (ծնվ. 1986)- հեծանվաարշավորդ, օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր

## Գրականություն
*A. Eichhorn, Episcopatus Curiensis (St Blasien, 1797)
*W. von Juvalt, *Forschungen fiber die Feudalzeit im Curischen Raetien*, 2 parts (Zürich, 1871)
*C. Kind, *Die Reformation in den Bistumern Chur und Como* (Coire, 1858)
*Conradin von Moor, Geschichte von Curraetien (2 vols., Coire, 1870–1874)
*P. C. you Planta, *Des alte Raetien* (Berlin, 1872); Idem, Die Curraetischen Herrschaften in der Feudalzeit (Bern, 188i); Idem, *Verfassungsgeschichte der Stadt Cur im Mittelalter* (Coire, 1879); Idem, *Geschichte von Graubünden* (Bern, 1892).
*Principality of Liechtenstein homepage on religion 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*City of Chur – Պաշտոնական կայք 
*Քուրի զբոսաշրջային գրասենյակ
*Chur on Graubünden Holidays, Switzerland; official Graubünden tourism office - English

Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գրաուբյունդեն կանտոնի բնակավայրեր