Մոզամբիկի պատմություն

Այս հոդվածում նկարագրվում է **Մոզամբիկի պատմությունը**։ Մոզամբիկը պորտուգալական գաղութ էր, իսկ ավելի ուշ՝ Պորտուգալիայի արտասահմանյան տարածք։ Այն Պորտուգալիայից անկախություն է ձեռք բերել 1975 թվականին։

## Նախագաղութային պատմություն
### Մոզամբիկի նախապատմություն
2007 թվականին Կալգարիի համալսարանի Խուլիո Մերկադերը Մոզամբիկի Նյասա լճի մոտ գտնվող Նգալուե անունով խոր կրաքարային քարանձավից հայտնաբերել է 100․000 տարվա հնությամբ տասնյակ քարե գործիքներ, որոնք ցույց էին տալիս, որ վայրի սորգոն՝ ենթասահարական Աֆրիկայում այսօր լայնորեն օգտագործվող հիմնական հացահատիկի նախահայրը (ալյուրի, հացի, շիլաների և ալկոհոլային ըմպելիքների արտադրության համար), օգտագործվել է բանական մարդու կողմից՝ աֆրիկական գինու արմավենու, կեղծ բանանի, աղավնաոսպի, վայրի նարնջի և աֆրիկական «կարտոֆիլի» հետ։ Սա մարդկության կողմից նախնական, դեռևս չընտելացված հացահատիկ օգտագործելու աշխարհի ամենավաղ ուղիղ վկայությունն է։

Ներկայիս Մոզամբիկի առաջին բնակիչները եղել են Սան ցեղի որսորդ-հավաքողները՝ խոյսան ժողովուրդների նախնիները։ Մ․թ․ա․ V-I դարերում բանտու լեզվախմբի ժողովուրդների ալիքներ հյուսիսից տեղափոխվել են Զամբեզի գետի հովտով՝ աստիճանաբար ներթափանցելով բարձրադիր և ծովափնյա շրջաններ։ Բանտուները եղել են հողագործներ և երկաթագործներ։

### Մշակութային շփումներ
1498 թվականին, երբ Վասկո դա Գաման, Պորտուգալիայի համար ուսումնասիրելով, հասավ Մոզամբիկի ափ, արաբական առևտրական բնակավայրեր արդեն գոյություն ունեին ափամերձ և մերձակա կղզիներում մի քանի դար շարունակ, իսկ ափի քաղաքական վերահսկողությունը գտնվում էր տեղական սուլթանների ձեռքում։ Մուսուլմանները փաստորեն բավական վաղուց էին ապրում այդ շրջանում․ հայտնի արաբ պատմաբան և աշխարհագրագետ Ալ-Մասուդին 947 թվականին զեկուցել է մուսուլմանների ներկայության մասին Սոֆալա երկրում (ներկայիս Մոզամբիկ), որի անունն էլ ծագում է այն շեյխի անունից, ով կառավարում էր տարածքը պորտուգալացիների ժամանման ժամանակ՝ Մուսա Բեն Բիքե։ Տեղի բնակիչների մեծ մասը արդեն ընդունել էր իսլամ։ Տարածքը գտնվում էր ավանդական առևտրային աշխարհի հարավային ծայրին, որը ներառում էր Կարմիր ծովը, Արաբիայի Հադրամավթ ափը և Հնդկական ափը, ինչպես նկարագրված է մ.թ.ա. I դարի «Էրիթրեական ծովի պերիփլուս» կոչվող նավագնացական ուղեցույցում։

## Պորտուգալական Մոզամբիկ (1498–1975)
[մինի|250x250փքս|[Մոզամբիկ կղզի|Մոզամբիկ կղզին փոքրիկ մարջանային կղզի է Մոզամբիկի հյուսիսային Նակալա ափին գտնվող Մոսսուրիլ ծոցի գետաբերանում, որը եվրոպացիների կողմից առաջին անգամ ուսումնասիրվել է 15-րդ դարի վերջին]]
Մոտ 1500 թվականից սկսած պորտուգալական առևտրային կետերն ու ամրոցները փոխարինեցին արաբական առևտրային և ռազմական գերիշխանությունը՝ դառնալով դեպի արևելք բացվող նոր եվրոպական ծովային ճանապարհի մշտական ​​կանգառի նավահանգիստներ։ Վասկո դա Գամայի 1498 թվականին Բարեհուսո հրվանդանի շուրջ կատարած ճանապարհորդությունը նշանավորեց պորտուգալացիների մուտքը տարածաշրջանի առևտրի, քաղաքականության և հասարակության մեջ: Պորտուգալացիները 16-րդ դարի սկզբին վերահսկողություն ձեռք բերեցին Մոզամբիկ կղզու և Սոֆալա նավահանգստային քաղաքի նկատմամբ, իսկ 1530-ական թվականներին ոսկի որոնող պորտուգալացի առևտրականների և հետախուզողների փոքր խմբեր թափանցեցին ներքին շրջաններ, որտեղ նրանք կայազորներ և առևտրային կետեր տեղադրեցին Սենայում և Տետեում՝ Զամբեզի գետի վրա, և փորձեցին բացառիկ վերահսկողություն ձեռք բերել ոսկու առևտրի նկատմամբ: Պորտուգալացիները փորձեցին օրինականացնել և ամրապնդել իրենց առևտրային և բնակավայրերի դիրքերը՝ ստեղծելով պրազոներ (հողային դրամաշնորհներ), որոնք կապված էին պորտուգալական բնակավայրերի և կառավարման հետ։ Մինչդեռ պրազոները սկզբնապես մշակվել էին պորտուգալացիների կողմից պահվելու համար, խառն ամուսնությունների միջոցով դրանք դարձան աֆրոպորտուգալացիների կամ աֆրոհնդիկների կենտրոններ, որոնք պաշտպանվում էին չիկունդա անունով հայտնի աֆրիկյան ստրուկների մեծ բանակների կողմից։ Պատմականորեն Մոզամբիկում ստրկություն է եղել։ Մարդկանց գնել և վաճառել են աֆրիկյան ցեղերի առաջնորդները, արաբ մուսուլման առևտրականները, ինչպես նաև պորտուգալացի և այլ եվրոպացի առևտրականները։ Մոզամբիկցի շատ ստրուկներ մատակարարվել են ցեղերի առաջնորդների կողմից, որոնք ասպատակել են պատերազմող ցեղերին և իրենց գերիներին վաճառել պրազեյրոներին։ Չնայած պորտուգալական ազդեցությունը աստիճանաբար ընդլայնվեց, դրա իշխանությունը սահմանափակ էր և իրականացվում էր անհատ գաղութարարների և պաշտոնյաների միջոցով, որոնց տրվեց լայն ինքնավարություն: Պորտուգալացիները կարողացան ափամերձ առևտրի մեծ մասը խլել արաբ մուսուլմաններից 1500-1700 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում, սակայն 1698 թվականին արաբ մուսուլմանների կողմից Մոմբասա կղզու (այժմ՝ Քենիայում) Ֆորտ Ջեզուսի Պորտուգալիայի կարևոր հենակետի գրավումից հետո, ճոճանակը սկսեց թեքվել հակառակ ուղղությամբ: Արդյունքում, ներդրումները դանդաղեցին, մինչդեռ Լիսաբոնը նվիրվեց Հնդկաստանի և Հեռավոր Արևելքի հետ ավելի շահավետ առևտրին և Բրազիլիայի գաղութացմանը:  Այս պատերազմների ընթացքում Մազրուի և Օմանի արաբները վերադարձրին Հնդկական օվկիանոսի առևտրի մեծ մասը՝ ստիպելով պորտուգալացիներին նահանջել դեպի հարավ: 19-րդ դարի կեսերին շատ պրազոներ անկում էին ապրել, բայց դրանցից մի քանիսը գոյատևեցին: 19-րդ դարի ընթացքում այլ եվրոպական տերություններ, մասնավորապես բրիտանականը (Բրիտանական Հարավաֆրիկյան ընկերություն) և ֆրանսիականը (Մադագասկար), ավելի ու ավելի ներգրավվեցին պորտուգալական Արևելյան Աֆրիկայի տարածքների շուրջ տարածաշրջանի առևտրի և քաղաքականության մեջ:
մինի|250x250փքս|Պորտուգալերեն տպագրության և շարվածքի դասընթաց, 1930թ.
20-րդ դարի սկզբին պորտուգալացիները Մոզամբիկի մեծ մասի կառավարումը փոխանցել էին խոշոր մասնավոր ընկերությունների, ինչպիսիք են Մոզամբիկի ընկերությունը, Զամբեզիայի ընկերությունը և Նիասա ընկերությունը, որոնք հիմնականում վերահսկվում և ֆինանսավորվում էին բրիտանացիների կողմից, որոնք երկաթուղիներ էին կառուցել դեպի իրենց հարևան գաղութները (Հարավային Աֆրիկա և Ռոդեզիա): Չնայած ստրկությունը Մոզամբիկում օրինականորեն վերացվել էր, 19-րդ դարի վերջին չարտերային ընկերությունները կիրառեցին հարկադիր աշխատանքի քաղաքականություն և էժան, հաճախ հարկադիր, աֆրիկացի աշխատուժ էին մատակարարում մոտակա բրիտանական գաղութների և Հարավային Աֆրիկայի հանքերին և պլանտացիաներին: Զամբեզիայի ընկերությունը, որն ամենաեկամտաբեր չարտերային ընկերությունն էր, ստանձնեց մի շարք փոքր պրազեյրոների կալվածքներ և ստեղծեց ռազմական դիրքեր՝ իր սեփականությունը պաշտպանելու համար: Չարտերային ընկերությունները կառուցեցին ճանապարհներ և նավահանգիստներ՝ իրենց ապրանքները շուկա հասցնելու համար, այդ թվում՝ երկաթուղի, որը կապում էր ներկայիս Զիմբաբվեն Բեյրա մոզամբիկի նավահանգստի հետ: Անբավարար աշխատանքի և Օլիվեյրա Սալազարի կորպորատիվ Էստադո Նովոյի օրոք Պորտուգալիայի կողմից Պորտուգալիայի տնտեսության նկատմամբ ավելի ուժեղ վերահսկողության անցնելու պատճառով, ընկերությունների կոնցեսիաները չերկարաձգվեցին, երբ դրանք սպառվեցին։ Նույնը պատահեց 1942 թվականին Մոզամբիկի ընկերության հետ, որը, սակայն, շարունակեց գործել գյուղատնտեսական և առևտրային ոլորտներում որպես կորպորացիա, և դա արդեն պատահել էր 1929 թվականին՝ Նիասա ընկերության կոնցեսիայի դադարեցմամբ։ 1951 թվականին Աֆրիկայում գտնվող պորտուգալական արտասահմանյան գաղութները վերանվանվեցին Պորտուգալիայի արտասահմանյան նահանգներ։

## Մոզամբիկի անկախության պատերազմ (1964–1974)
մինի|279x279փքս|Պորտուգալական գաղութները Աֆրիկայում Պորտուգալական գաղութային պատերազմի ժամանակ
Քանի որ կոմունիստական և հակագաղութային գաղափարախոսությունները տարածվում էին ողջ Աֆրիկայում, բազմաթիվ գաղտնի քաղաքական շարժումներ ստեղծվեցին՝ Մոզամբիկի անկախությունը պաշտպանելու նպատակով։ Այս շարժումները պնդում էին, որ, քանի որ քաղաքականությունն ու զարգացման ծրագրերը հիմնականում կազմվում էին իշխող իշխանությունների կողմից՝ Մոզամբիկի պորտուգալական բնակչության շահերին համապատասխան, քիչ ուշադրություն էր դարձվում Մոզամբիկի ցեղային ինտեգրմանը և տեղական համայնքների զարգացմանը։ Այս իրավիճակը ազդում էր բնիկ բնակչության մեծ մասի վրա, որը տուժում էր ինչպես պետական հովանավորությամբ իրականացվող խտրականությունից, այնպես էլ մեծ սոցիալական ճնշումից։ Մոզամբիկի ազատագրման ճակատը (FRELIMO) 1964 թվականի սեպտեմբերին սկսեց գերյալիական պատերազմական արշավ պորտուգալական տիրապետության դեմ։ Այս հակամարտությունը՝ արդեն Անգոլայում և Պորտուգալական Գվինեայում սկսված երկու այլ զինված պայքարների հետ, դարձավ այսպես կոչված Պորտուգալական գաղութային պատերազմի (1961–1974) մաս։ Ռազմական տեսանկյունից՝ պորտուգալական կանոնավոր բանակը վերահսկում էր բնակչության կենտրոնները, մինչդեռ գերյալիական ուժերը փորձում էին նվազեցնել նրանց ազդեցությունը հյուսիսային և արևմտյան գյուղական ու ցեղային շրջաններում։ Որպես արձագանք FRELIMO-ի գործողություններին՝ Պորտուգալիայի կառավարությունը սկսեց ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել սոցիալական զարգացման և տնտեսական աճի համար նպաստավոր պայմանների ստեղծմանը։

## Անկախություն (1975)
Տասը տարվա ընդհատվող ռազմական գործողություններից հետո և Պորտուգալիայի վերադարձից դեպի ժողովրդավարություն՝ Լիսաբոնում տեղի ունեցած ձախակողմյան ռազմական հեղաշրջման միջոցով, որը փոխարինեց Պորտուգալիայի *Estado Novo* ռեժիմը ռազմական խունտայով (1974 թվականի ապրիլյան Մանուշակների հեղափոխություն), FRELIMO-ն ստանձնեց տարածքի վերահսկողությունը։ Մեկ տարվա ընթացքում Մոզամբիկի մոտ 250․000 պորտուգալացիներից մեծ մասը լքեց երկիրը․ ոմանք արտաքսվեցին գրեթե անկախացած տարածքի կառավարության կողմից, ոմանք էլ փախան վախի պատճառով։ 1975 թվականի հունիսի 25-ին Մոզամբիկն անկախացավ Պորտուգալիայից։ FRELIMO կուսակցության այն ժամանակ համեմատաբար անհայտ անդամ Արմանդու Գեբուզայի նախաձեռնությամբ ընդունվեց օրենք, որով պորտուգալացիներին պարտադրվում էր 24 ժամվա ընթացքում լքել երկիրը՝ իրենց հետ վերցնելով առավելագույնը 20 կիլոգրամ (44 ֆունտ) անձնական ուղեբեռ։ Չկարողանալով փրկել իրենց որևէ գույք, նրանց մեծ մասը վերադարձավ Պորտուգալիա՝ ձեռնունայն։

## Քաղաքակիրթ պատերազմ (1977–1992)
1975 թվականին ձևավորված Մոզամբիկի ազգային դիմադրությունը, որը Ռոդեզիայի հետախուզական ծառայության և Հարավային Աֆրիկայի ապարտհեյդի կառավարության կողմից հովանավորվող հակակոմունիստական խումբ էր, մի շարք հարձակումներ սկսեց տրանսպորտային ուղիների, դպրոցների և առողջապահական կլինիկաների վրա, և երկիրը հայտնվեց քաղաքացիական պատերազմի մեջ։ Միացյալ Նահանգներում ԿՀՎ-ն և պահպանողականները լոբբինգ արեցին RENAMO-ին աջակցելու համար, որին խիստ դիմադրեց Պետդեպարտամենտը, որը «չէր ճանաչի կամ չէր բանակցի RENAMO-ի հետ»։ 1984 թվականին Մոզամբիկը Պ. Վ. Բոտայի և Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կառավարության հետ բանակցություններ վարեց Նկոմատիի համաձայնագրի շուրջ, որի համաձայն՝ Մոզամբիկը պետք է վտարեր Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսը՝ Հարավային Աֆրիկայի կողմից Ռենամոյին աջակցելը դադարեցնելու դիմաց։ Սկզբում երկու կողմերն էլ համաձայնվեցին, բայց շուտով պարզ դարձավ, որ երկու կողմերն էլ խախտումներ են անում, և պատերազմը շարունակվեց։ 1986 թվականին Մոզամբիկի նախագահ Սամորա Մաչելը մահացավ Հարավային Աֆրիկայի տարածքում տեղի ունեցած ավիավթարի հետևանքով։ Չնայած ապացուցված չէ, շատերը կասկածում են Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կառավարությանը նրա մահվան համար պատասխանատվության մեջ։ Մաչելին նախագահի պաշտոնում փոխարինեց Խոակիմ Չիսանոն։ Պատերազմը նշանավորվեց մարդու իրավունքների հսկայական խախտումներով և՛ Ռենամոյի, և՛ Ֆրելիմոյի կողմից։ Հարավային Աֆրիկայից RENAMO-ի աջակցության սպառման հետ մեկտեղ, 1990 թվականին տեղի ունեցան FRELIMO կառավարության և Renamo-ի միջև առաջին ուղղակի բանակցությունները: 1990 թվականի նոյեմբերին ընդունվեց նոր սահմանադրություն: Մոզամբիկն այժմ բազմակուսակցական պետություն էր՝ պարբերական ընտրություններով և երաշխավորված ժողովրդավարական իրավունքներով: 1992 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Հռոմում նախագահ Չիսանոյի և RENAMO-ի առաջնորդ Աֆոնսո Դհլակամայի միջև ստորագրվեցին Հռոմի ընդհանուր խաղաղության համաձայնագրերը, որոնք բանակցվել էին Սանտ'Էջիդիո համայնքի կողմից՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության աջակցությամբ, որոնք պաշտոնապես ուժի մեջ մտան 1992 թվականի հոկտեմբերի 15-ին: ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերը (ONUMOZ) վերահսկեցին երկամյա անցումը դեպի ժողովրդավարություն: ONUMOZ-ի վերջին զորքերը մեկնեցին 1995 թվականի սկզբին:

## Դեմոկրատական դարաշրջան (1994–ներկա)
Մոզամբիկում 1994 թվականին տեղի ունեցան ընտրություններ, որոնք մեծամասնության կողմից ընդունվեցին, որպես ազատ և արդար, մինչդեռ շատ քաղաքացիներ և դիտորդներ դեռևս վիճարկում էին դրանք: Խոակիմ Չիսանոյի գլխավորությամբ, մինչդեռ Աֆոնսո Դհլակամայի գլխավորած RENAMO-ն առաջադրվեց որպես պաշտոնական ընդդիմություն: 1995 թվականին Մոզամբիկը միացավ Ազգերի համագործակցությանը՝ դառնալով այդ ժամանակ միակ անդամ պետությունը, որը երբեք չէր եղել Բրիտանական կայսրության մաս: 1995 թվականի կեսերին հարևան երկրներում ապաստան փնտրած ավելի քան 1,7 միլիոն փախստական վերադարձել էր Մոզամբիկ, որը Ենթասահարական Աֆրիկայում գրանցված ամենամեծ հայրենադարձության մի մասն էր: Եվս չորս միլիոն ներքին տեղահանված անձինք վերադարձել էին իրենց տները: 1999 թվականի դեկտեմբերին Մոզամբիկում քաղաքացիական պատերազմից ի վեր երկրորդ անգամ անցկացվեցին ընտրություններ, որոնք կրկին հաղթեց FRELIMO-ն: RENAMO-ն մեղադրեց FRELIMO-ին խարդախության մեջ և սպառնաց վերադառնալ քաղաքացիական պատերազմի, բայց նահանջեց՝ հարցը ներկայացնելով Գերագույն դատարան և պարտվելով: 2001 թվականին նշելով, որ չի առաջադրվի երրորդ ժամկետով, Չիսանոն քննադատեց այն առաջնորդներին, որոնք պաշտոնավարեցին իրենից ավելի երկար, ինչը ընդհանուր առմամբ դիտվում էր որպես հղում Զամբիայի նախագահ Ֆրեդերիկ Չիլուբային, որն այդ ժամանակ մտածում էր երրորդ ժամկետի մասին, և Զիմբաբվեի նախագահ Ռոբերտ Մուգաբեին, որն այդ ժամանակ գտնվում էր իր չորրորդ ժամկետում: Նախագահական և Ազգային ժողովի ընտրությունները տեղի ունեցան 2004 թվականի դեկտեմբերի 1-2-ը: FRELIMO-ի թեկնածու Արմանդո Գեբուզան հաղթեց ընտրողների ձայների 64%-ով: Նրա մրցակիցը՝ RENAMO-ի Աֆոնսո Դհլակաման, ստացավ ընտրողների ձայների 32%-ը: FRELIMO-ն հաղթեց խորհրդարանում 160 տեղ: RENAMO-ի և մի քանի փոքր կուսակցությունների կոալիցիան հաղթեց մնացած 90 տեղերում: Արմանդո Գեբուզան պաշտոնավարեց որպես Մոզամբիկի նախագահ 2005 թվականի փետրվարի 2-ին: Մոզամբիկի քաղաքացիական պատերազմի (1977–1992թթ.) ավարտից հետո տնտեսական վերականգնման մեծ մասը ղեկավարում են հարևան Հարավային Աֆրիկայից և Արևելյան Ասիայից եկած ներդրողներն ու զբոսաշրջիկները: Մի շարք վերադարձած պորտուգալացի քաղաքացիներ նույնպես ներդրումներ են կատարել երկրում, ինչպես նաև որոշ իտալական կազմակերպություններ: Ածուխն ու գազը դարձել են խոշոր ոլորտներ: Քաղաքացիական պատերազմից հետո քսան տարվա ընթացքում մեկ հոոգու հաշվով եկամուտը եռապատկվել է։ 

Մոզամբիկը 2015 թվականին հայտարարվեց ազատ երկիր՝ Անկախության և քաղաքակիրթ պատերազմի ժամանակ տեղադրված պայթուցիկ սարքերը հեռացնելու 22 տարվա ջանքերից հետո: Իշխող Մոզամբիկի ազատագրական ճակատի (FRELIMO) թեկնածու Ֆիլիպե Նյուսին Մոզամբիկի նախագահն է 2015 թվականի հունվարից՝ 2014 թվականի հոկտեմբերի ընտրություններում հաղթանակ տանելուց հետո:Նախագահ Ֆիլիպե Նյուսին վերընտրվեց 2019 թվականի ընդհանուր ընտրություններում համոզիչ հաղթանակից հետո: Ֆրելիմոն ստացավ 184 տեղ, Ռենանոն՝ 60, իսկ ՄԴՄ կուսակցությունը՝ մնացած վեցը Ազգային ժողովում: Ընդդիմությունը չընդունեց արդյունքները՝ խարդախության և խախտումների մեղադրանքների պատճառով: Ֆրելիմոն ապահովեց խորհրդարանում երկու երրորդի մեծամասնություն, ինչը թույլ տվեց Ֆրելիմոյին վերանայել սահմանադրությունը՝ առանց ընդդիմության համաձայնության անհրաժեշտության: 

2024 թվականի հոկտեմբերին իշխող FRELIMO կուսակցությունը, որը 2023 թվականի տեղական ինքնակառավարման մարմինների և 2019 թվականի ընդհանուր ընտրությունների շուրջ առաջացած վեճերի ֆոնին ավելի ու ավելի է աչքի ընկնում ավտորիտարիզմի և անպատժելիության մասին մտահոգություններով, հայտարարվեց ընդհանուր ընտրությունների հաղթող, իսկ նրա առաջնորդ Դանիել Չապոն հռչակվեց ընտրված նախագահ: Սա վիճարկեց Վենանսիո Մոնդլեյնը, նրա PODEMOS կուսակցությունը պնդեց, որ Մոնդլեյնը ստացել է ձայների 53%-ը՝ հիմնվելով իրենց դիտորդների տվյալների վրա: Արդյունքը կասկածի տակ դրվեց նաև Մոզամբիկի Եպիսկոպոսական համաժողովի և Եվրամիության կողմից, մինչդեռ ընտրությունների արդյունքների վերաբերյալ բռնկվեցին մահացու բողոքի ցույցեր, որոնց հետևանքով զոհվեց առնվազն 250 մարդ, որոնց մեծ մասը ցուցարարներ սպանվեցին ոստիկանության և բանակի ուժերի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոզամբիկի պատմություն