Կարտոֆիլի պատմություն

[մինի|Կարտոֆիլի կերամիկա [Մոչե (քաղաքակրթություն)|Մոչե մշակույթից (Լարկո թանգարանի հավաքածու):]]
**[[Կարտոֆիլ]]ն** առաջին ընտելացված բանջարեղենն էր ժամանակակից հարավային Պերուի և ծայր հյուսիս-արևմտյան Բոլիվիայի տարածաշրջանում մ.թ.ա. 8000-ից 5000 թվականներին։ Կարտոֆիլի մշակումը Հարավային Ամերիկայում կարող է 10000 տարվա վաղեմություն ունենալ, սակայն պալարները լավ չեն պահպանվում հնագիտական տվյալների մեջ, ինչը դժվարացնում է նույնականացումը։ Ամենավաղ հնագիտական ստուգված կարտոֆիլի պալարների մնացորդները հայտնաբերվել են Անկոնի ափամերձ տարածքում (կենտրոնական Պերու), որը թվագրվում է մ.թ.ա. 2500 թվականին։ Բացի փաստացի մնացորդներից, կարտոֆիլը հայտնաբերվել է նաև պերուական հնագիտական գրառումներում որպես կերամիկական խեցեղենի դիզայնի ազդեցություն, հաճախ անոթների տեսքով։ Այդ ժամանակվանից կարտոֆիլը տարածվել է աշխարհով մեկ և շատ երկրներում դարձել է հիմնական մշակաբույս։

Այն Եվրոպա է հասել 16-րդ դարի վերջից որոշ ժամանակ առաջ երկու տարբեր նավահանգիստների մուտքով. առաջինը՝ Իսպանիայում մոտ 1570 թվականին, իսկ երկրորդը՝ Բրիտանական կղզիներով 1588-1593 թվականներին։ Կարտոֆիլի առաջին գրավոր հիշատակումը առաքման անդորրագիրն է, որը թվագրվում է 1567 թվականի նոյեմբերի 28-ին, Լաս Պալմաս դե Գրան Կանարիայի և Անտվերպենի միջև։ Ֆրանսիայում, 16-րդ դարի վերջին, կարտոֆիլը ներմուծվել էր Ֆրանշ-Կոնտե, Լոթարինգիայի Վոգեզս և Էլզաս։ 18-րդ դարի վերջում Բոն Ժարդինյեի 1785-թվականի հրատարակության մեջ գրված էր. «Չկա բանջարեղեն, որի մասին այսքան բան գրված լինի և այսքան խանդավառություն դրսևորվի... Աղքատները պետք է բավականաչափ գոհ լինեն այս սննդամթերքից»: Այն լայնորեն փոխարինել էր շաղգամին և գոնգեղին 19-րդ դարում։ Ողջ Եվրոպայում 19-րդ դարի ամենակարևոր նոր սննդամթերքը կարտոֆիլն էր, որը սպառողի համար այլ մթերքների նկատմամբ ուներ երեք հիմնական առավելություն՝ փչանալու ավելի ցածր մակարդակ,ավելի մեծ ծավալ (որը հեշտությամբ հագեցնում էր քաղցը) և էժանությունը։ Բերքը կամաց-կամաց տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում՝ դարի կեսերին դառնալով հիմնական կենցաղը, հատկապես Իռլանդիայում:

## Վաղ պատմություն․Հարավային Ամերիկայի արևմտյան մաս
### Հնագիտություն
Ամենավաղ հնագիտական ստուգված կարտոֆիլի պալարների մնացորդները հայտնաբերվել են Անկոնի ափամերձ տարածքում (կենտրոնական Պերու), որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 2500 թվականին։ Ըստ վերջին ապացույցների կան նաև քարե գործիքներ կարտոֆիլի տեսքով,որոնք վկայում են,որ կարտոֆիլը գոյություն է ունեցել դեռևս մ.թ.ա. 3400 թվականին։ Այնուամենայնիվ, դժվար է վստահ լինել, քանի որ մյուս մշակաբույսերի համեմատ կարտոֆիլը լավ չի պահպանվում։ Մ.թ.ա. մոտ 2000 թվականով թվագրվող կարտոֆիլները հայտնաբերվել են նաև Պերուի Կասմա հովտում գտնվող Հուայնումայում, և մ.թ.ա. 800-500 թվականներին թվագրվող վաղ կարտոֆիլները հայտնաբերվել են նաև Տիտիկակա լճի արևելյան մասում գտնվող Չիրիպա Ալտիպլանո տարածքում։

Հնագիտական ապացույցները նաև ցույց են տալիս, որ ձևավորման ողջ ընթացքում՝ մ.թ.ա. 1500 թվականից մինչև մ.թ.ա. 500 թվականը և Տիվանակու ժամանակաշրջանը Անդերում, կարտոֆիլն ու պալարը դառնում են ավելի տարածված՝ որպես բերք և սնունդ։ Եփած և շոգեխաշած կարտոֆիլն ու պալարը փոխարինեցին ապուրներին ամբողջ ձևավորման շրջանում։ Դատելով՝ մարդկանց կմախքների և հնագիտական նյութերի իզոտոպային վերլուծությունից, պարզ դարձավ,որ պալարները և կարտոֆիլը եղել են Անդյան սննդակարգի անբաժանելի մասը՝ ձևավորման և Տիվանկու ժամանակաշրջանների ընթացքում, ինչպես նաև հացահատիկային քինոան և կենդանիները, ինչպիսիք են լամաները։ Ինկերի ժամանակաշրջանում կարտոֆիլի և հատիկաընդեղենի սպառումը նվազել է (թեև դեռ սովորաբար սպառվում է) հօգուտ եգիպտացորենի նման մշակաբույսերի։

Բացի այս մնացորդներից, պերուական հնագիտական արձանագրության մեջ կարտոֆիլը ազդել է Մոչեի քաղաքակրթության Ալտիպլանոսում արտադրվող խեցեղենի դիզայնի վրա։ Այս անոթները ներկայացնում էին կարտոֆիլը երեք ձևով՝ որպես բանջարեղենի հստակ պատկերներ, որպես մարդու կերպարանք (կամ անդամահատված, կամ ոչ), կամ որպես անցում երկուսի միջև։ Այն փաստը, որ Ալտիպլանոսները ընտրել են կարտոֆիլը ներկայացնել իրենց անոթներում, ցույց է տալիս, որ դրանք մեծ սոցիալական նշանակություն ունեին այնտեղի մարդկանց համար։ Ավելին, Մոչեի մշակույթում կարտոֆիլն այնքան էլ կրոնական կամ մշակութային նշանակություն չուներ՝ համեմատած եգիպտացորենի նման ավելի հայտնի մշակաբույսերի հետ։ Կարտոֆիլի ցայտուն և արատավոր բնույթը հիացրել է, և նրանց արվեստում սովորաբար հայտնվել է որպես արատավոր կենդանիներ և մարդիկ՝ առաջացնելով մի զգացմունք, որը հայտնի է որպես *mundo hororroso*։ Կարտոֆիլով խորհրդանշվող արվեստը շոշափում էր այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են ֆիզիկական դեֆորմացիաները և հալյուցինացիաները:

### Օգտագործումը Հարավային Ամերիկայի հասարակություններում
Ալտիպլանոյում կարտոֆիլը էներգիայի հիմնական աղբյուրն էր Ինկերի կայսրության համար, նրա նախորդների և նրա իսպանացի իրավահաջորդի համար։ Անդյան բնակիչներն իրենց կարտոֆիլը պատրաստում էին տարբեր ձևերով, օրինակ՝ պյուրեով, եփած, խաշած և շոգեխաշած՝ ժամանակակից մեթոդների նման։ Անդյան ժողովուրդը պատրաստում էր նաև *papas secas* կոչվող ուտեստը (չորացրած կարտոֆիլ), այս գործընթացը ներառում էր եռացում, կեղևազրկում և կտրատում։

Հետո այս կարտոֆիլները խմորում էին, որպեսզի ստեղծեն *tocosh*, այնուհետև աղում միջուկը, թրջում և զտում էին օսլայի մեջ, որը կոչվում է *almidón de papa:* Այնուամենայնիվ, Անդյան ժողովրդի շահութաբեր բերքը եղել է *chuño-ն,* որը ստեղծվել է կարտոֆիլը գիշերը սառեցնելու միջոցով, ինչը թույլ է տալիս նրանց առավոտյան հալվել, ինչը նրանք կրկնում էին կարտոֆիլը փափկացնելու համար։ Այնուհետև ֆերմերները հանում էրն կարտոֆիլի ջուրը՝ դրանք թողնելով ավելի թեթև ու փոքր։ Այս նոր ստեղծագործությունը հետագայում վերանվանվեց շոգեխաշած (սովորաբար հավելում)։ Իր բազմաթիվ առավելությունների թվում *chuño-ի* հիմնական առավելությունն այն էր, որ այն կարելի էր տարիներ շարունակ պահել առանց սառնարանի, որը սկսեց գործածվել հատկապես սովի կամ վատ բերքահավաքի տարիներին։ Ավելին, այս երկար պահպանման ժամկետը թույլ տվեց, որ այն լինի ինկերի բանակների հիմնական սնունդը, քանի որ այն պահպանեց իր համն ու երկարակեցությունը։ Իսպանացիները chuño-ով էին կերակրում արծաթի հանքագործներին, որոնք 16-րդ դարում հսկայական հարստություն էին ստեղծում իսպանական կառավարության համար։

Կարտոֆիլը Mapuche-ի մեծ մասի հիմնական սնունդն էր, «հատկապես Mapuche-ի հարավային և ափամերձ տարածքներում, որտեղ եգիպտացորենը հասուն չէր»։

Կարտոֆիլը մշակվել է Չոնո ցեղի կողմից Պատագոնիայի Guaitecas Archipelago-ում, որը նախաիսպանական (մինչկոլոմբոսյան Ամերիկա) գյուղատնտեսության հարավային սահմանն է, ինչպես նշվում է 1557 թվականին իսպանական արշավախմբի կողմից *chiloe*՛ կարտոֆիլի մշակման մասին։

## Տարածում աշխարհով մեկ
### Եվրոպա
Անդերից Իսպանիա արծաթով վերադարձող նավաստիները ճանապարհորդության ժամանակ ենթադրաբար եգիպտացորեն և կարտոֆիլ էին բերել իրենց սննդի համար։ Պատմաբանները ենթադրում են, որ պալարների (և եգիպտացորենի) մնացորդները տարվել են ափ և տնկվել. «Մենք կարծում ենք, որ կարտոֆիլը հասել է 16-րդ դարի վերջից մի քանի տարի առաջ, երկու տարբեր նավահանգիստների մուտքով. առաջինը՝ տրամաբանորեն Իսպանիայով, մոտ 1570 թվականին, երկրորդը՝ Բրիտանական կղզիներով 1588-ից 1593 թվականներին... մենք գտնում ենք 1567 թվականին Կանարյան կղզիներից Անտվերպեն ճանապարհորդող կարտոֆիլի տեղափոխման հետքեր... կարելի է ասել, որ կարտոֆիլը ներմուծվել է այնտեղ (Կանարյան կղզիներ) Հարավային Ամերիկայից 1562 թվականներին... Կարտոֆիլի մասին առաջին գրավոր հիշատակումն է... առաքման անդորրագիրը թվագրված է 1567 թվականի նոյեմբերի 28-ին Լաս Պալմասի միջև Մեծ Կանարյան կղզիներում և Անտվերպենում»։
[մինի|[Կառլ Կլուզիուս «Papas Peruanorum» (Պերուացիների կարտոֆիլը) բուսաբանական պատկերազարդումը, *Rariorum plantarum historia*, 1601 թվական։]]
Հարավային Ամերիկայում եվրոպացիները 16-րդ դարի կեսերին գիտեին կարտոֆիլի մասին, բայց հրաժարվեցին ուտել բույսը: Իսպանացիների համար կարտոֆիլը համարվում էր բնիկների համար կերակուր. իսպանացի նվաճողները ամենալավն են խոսում կարտոֆիլի մասին, բայց նրանք խորհուրդ էին տալիս հատկապես այն բնիկներին, ովքեր ստիպված կատարում էին ամենածանր գործերը։ Նմանատիպ օրինաչափություն տեղի ունեցավ Անգլիայում, որտեղ կարտոֆիլը դարձավ բանվոր դասակարգի սնունդը։ 1553 թվականին *Crónica del Peru* գրքում Պեդրո Սիեսա դե Լեոնը նշում է, որ տեսել է այն Կիտոյում, Պոպայանում և Պաստոյում 1538 թվականին։ Իսպանիայից եկած բասկ ձկնորսները 16-րդ դարում Ատլանտյան օվկիանոսով ճանապարհորդելու համար կարտոֆիլն օգտագործել են որպես նավերի պաշար և ներկայացրել են պալարը դեպի Արևմտյան Իռլանդիա, որտեղ նրանք վայրէջք կատարեցին իրենց ձողաձուկը չորացնելու համար։ Անգլիացի մասնավոր աշխատող սըր Ֆրենսիս Դրեյքը, ով վերադառնում էր իր շրջագայությունից, կամ սըր Ուոլթեր Ռալիի աշխատակից Թոմաս Հարիոթին, սովորաբար վերագրվում է կարտոֆիլի ներմուծումը Անգլիա։ 1588 թվականին բուսաբան Կառլ Կլուզիուս ստեղծեց մի նկար, որը նա անվանեց *«Papas Peruanorum»* Low երկրներում (Low Countries) գտնվող նմուշից․ 1601 թվականին նա զեկուցեց, որ հյուսիսային Իտալիայում կարտոֆիլը բացի մարդկանց կերակուր լինելուց, եղել է կենդանիների կեր։

Կարտոֆիլն առաջին անգամ տարածվեց Եվրոպայում ոչ պարենային նպատակներով։ Այն դիտվում էր կասկածանքով և վախով, քանի որ նա մորմազգիների ընտանիքի բույս էր։ Եվրոպացիները կարծում էին, որ դրա նմանությունը մորմազգիներին նշանակում է, որ այն վհուկների կամ սատանաների ստեղծածն է։ Հյուսիսային Եվրոպայում այն աճեցվում էր որպես էկզոտիկ նորույթ բուսաբանական այգիներում։ Այն առաջին անգամ կերել են մայրցամաքում՝ Սևիլիայի հիվանդանոցում 1573 թվականին։ Այն բանից հետո, երբ Ֆիլիպ II-ը Պերուից կարտոֆիլ ստացավ, նա հավաքած պալարներ ուղարկեց Հռոմի պապին, որն ուղարկեց դրանք Նիդեռլանդներում պապական դեսպանին, քանի որ նա հիվանդ էր։ Կլուզիուսն անուղղակիորեն ստացավ կարտոֆիլի պալարները դեսպանից. նա դրանք տնկել է Վիեննայում, Ֆրանկֆուրտում և Լեյդենում և այն մարդն է, ով լայնորեն ներմուծել է բույսը Եվրոպա։ Ծաղիկների համար այն աճեցրել է Ռուդոլֆ Յակոբ Կամերարիուսը (1588) և ուրիշներ․ Ջոն Ջերարդը կարտոֆիլի առաջին տպագիր նկարը ավելացրեց Հերբոլին (*Herball*) (1597), թեև նա կարծում էր, որ բույսը բնիկ Վիրջինիայից է:

Իսպանացիները Եվրոպայով մեկ կայսրություն ունեին և իրենց բանակների համար կարտոֆիլ էին բերում։ Գյուղացիները ճանապարհին թալանեցին բերքը, որն ավելի հազվադեպ էր թալանվում կողոպտիչ բանակների կողմից, քան ցորենի վերգետնյա պահեստները։ Հյուսիսային Եվրոպայի մեծ մասում, որտեղ գերիշխում էին բաց դաշտերը, կարտոֆիլը խստորեն սահմանափակված էր փոքր այգիներով, քանի որ դաշտային գյուղատնտեսությունը խստորեն կառավարվում էր սովորույթով, որը սահմանում էր սեզոնային ռիթմեր՝ անասունների օգնությամբ հերկելու, ցանելու, բերքահավաքի և արածեցնելու համար։ Սա նշանակում էր, որ կարտոֆիլն արգելված էր լայնածավալ մշակումից, քանի որ կանոնները թույլ էին տալիս բաց դաշտերում միայն հացահատիկ ցանել։ Մարդիկ վախենում էին, որ այն թունավոր է, ինչպես մյուս բույսերը, որոնցով կարտոֆիլը հաճախ աճեցնում էին խոտաբույսերի հարևանությամբ, և անվստահություն էին հայտնում «սատանայի խնձորներ» ( անգլ․՝ *the devil's apples*) մականունով բույսին, որն աճում էր գետնի տակ։ Ֆրանսիայում և Գերմանիայում պետական պաշտոնյաները և ազնվական հողատերերը նպաստեցին, որ 1750 թվականից հետո հողատարածքներն արագորեն վերածվեցին կարտոֆիլի դաշտերի։ Այսպիսով, կարտոֆիլը դարձավ կարևոր հիմնական մշակաբույս Հյուսիսային Եվրոպայում։ 1777 թվականների սկզբի սովի տարիները նպաստեցին դրա ընդունմանը, ինչպես նաև եվրոպական մի շարք երկրներում կառավարության քաղաքականությունը և կլիմայի փոփոխությունը փոքր սառցե դարաշրջանի ժամանակ, երբ այս տարածաշրջանի ավանդական մշակաբույսերը նախկինի պես հուսալի չէին աճում։ Այն ժամանակներում և վայրերում, երբ և որտեղ այլ մշակաբույսերի մեծ մասը ձախողվել է, կարտոֆիլ վրա, ընդհանուր առմամբ, դեռ կարելի էր հույս դնել, քանի որ ցուրտ տարիներին դրանք բավարար ներդրում են ունեցել սննդի ապահովման գործում։
[ձախից|մինի|Անտուան Պարմենտիեն Նոր աշխարհի բույսերն է պահում։ [Ֆրանսուա Դյումոն, 1812 թվական։]]
Ֆրանսիայում, 16-րդ դարի վերջին, կարտոֆիլը ներկայացվել էր Ֆրանշ-Կոնտե, Լոթարինգիայի Վոգեզ և Էլզաս։ 18-րդ դարի վերջում Բոն Ժարդինյեի 1785 թվականի հրատարակության մեջ գրված էր. «Չկա բանջարեղեն, որի մասին այսքան բան գրված լինի և այսքան խանդավառություն դրսևորվի... Աղքատները պետք է բավականաչափ գոհ լինեն այս սննդից»։ Մարդիկ սկսեցին հաղթահարել նաև կարտոֆիլի հանդեպ իրենց զզվանքը, երբ Լյուդովիկոս XVI-ը և Մարի-Անտուանետը սկսեցին կարտոֆիլի ծաղիկներ կրել իրենց ամենօրյա հագուստի մերակներին։ Այն լայնորեն փոխարինել էր շաղգամին և գոնգեղին 19-րդ դարում։
alt=World map of potato and cassava cultivation, 1907|մինի|Կարտոֆիլի և կասավա մշակության համաշխարհային քարտեզ, 1907 թվական։
Կարտոֆիլը մեծ ազդեցություն ունեցավ եվրոպական ժողովրդագրության և հասարակության վրա, քանի որ այն տալիս էր մոտ երեք անգամ ավելի կալորիա մեկ ակր հացահատիկի համեմատությամբ, միաժամանակ լինելով ավելի սննդարար և աճող հողերի և կլիմայի ավելի լայն տեսականիում՝ զգալիորեն բարելավելով գյուղատնտեսական արտադրությունը երկրում վաղ ժամանակակից դարաշրջանում։ Չնայած դրան, որոշ ժամանակ պահանջվեց ստանալու համար։ Հավանաբար Եվրոպայի առաջին տարածքը, որը լայնորեն մշակեց այն, Իռլանդիան էր 17-րդ դարի սկզբին, այնպես որ 18-րդ դարում Իռլանդիայի բնակչությունը կտրուկ աճեց, և նրա բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ գոյատևում էր այս մշակաբույսով։ Իռլանդիա հասնելուց անմիջապես հետո այն տարածվեց Անգլիայում (լայնորեն մշակվում էր Լանկաշիրում և Լոնդոնի շրջակայքում՝ Իռլանդիայից ներմուծվող ապրանքների գագաթնակետին զուգահեռ), դառնալով նաև հիմնական առարկա 18-րդ դարում։ 18-րդ դարի վերջերին պարոն Ֆրեդերիկ Էդենը գրել է, որ կարտոֆիլը դարձել է «մշտական ճաշատեսակ՝ յուրաքանչյուր ճաշի ժամանակ, բացառությամբ նախաճաշի, հարուստների, ինչպես նաև աղքատների սեղաններին»։ Մինչև 1715 թվականը կարտոֆիլը տարածված էր *Low( Low Countries)* երկրներում, Հռենոսում, Հարավարևմտյան Գերմանիայում և Արևելյան Ֆրանսիայում, իսկ 18-րդ դարի կեսերին նաև հաստատապես հաստատվել էր Պրուսիայի թագավորությունում՝ հյուսիսային և արևելյան Գերմանիայում, Ֆրեդերիկի II-ի կառավարության ջանքերի շնորհիվ 1744 թվականից։ Հյուսիսային և արևմտյան Ֆրանսիան ավելի երկար տևեց, քան արևելյան Ֆրանսիան, բայց այնտեղ նույնպես այն սովորական դարձավ 18-րդ դարի վերջին։ Մյուս կողմից, եգիպտացորենը (որը նաև մեկ ակրից շատ ավելի շատ կալորիա էր տալիս, քան ցորենը) ավելի տարածված էր, քան կարտոֆիլը Պորտուգալիայի, Իսպանիայի, Իտալիայի և հարավային Ֆրանսիայի ավելի տաք կլիմայական շրջաններում, առաջին անգամ աճեցվելով Իսպանիայում մոտ 1525 թվականին և դառնալով գյուղացիների սննդակարգի ընդհանուր մասը 17-րդ դարում։

### Աֆրիկա
Ընդհանրապես կարծում են, որ կարտոֆիլը Աֆրիկա է մտել գաղութատերերի հետ, որոնք այն օգտագործում էին որպես բանջարեղեն, այլ ոչ թե որպես հիմնական օսլա։ 1567 թվականի բեռնափոխադրումների գրառումները ցույց են տալիս, որ Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայից դուրս առաջին տեղը, որտեղ կարտոֆիլ են աճեցրել, Կանարյան կղզիներն են։ Ինչպես մյուս մայրցամաքներում, չնայած իր առավելություններին՝ որպես սովի դեմ, հացահատիկի բարձր մակարդակի այլընտրանք, կարտոֆիլին առաջին անգամ դիմադրեցին տեղացի ֆերմերները, ովքեր կարծում էին, որ դրանք թունավոր են։ Քանի որ գաղութատերերը դրանք գովազդում էին որպես էժան սնունդ, նրանք նաև գերիշխանության խորհրդանիշ էին։ Աֆրիկայի նախկին եվրոպական գաղութներում կարտոֆիլն ի սկզբանե օգտագործվում էր միայն երբեմն, բայց արտադրության աճը դարձրեց այն հիմնականը որոշ ոլորտներում։ Կարտոֆիլը հակված էր դառնալ ավելի տարածված պատերազմի ժամանակ, քանի որ դրանք կարող էին պահվել հողի մեջ։ Այն որպես մշակաբույս լավ է հաստատվել 20-րդ դարի կեսերին, իսկ ներկայիս Աֆրիկայում դրանք դարձել են բանջարեղեն կամ համակցված մշակաբույս։

Ռուանդայի բարձրագույն շրջաններում կարտոֆիլը դարձել է նոր հիմնական սննդամթերք։ Մինչև 1994 թվականի Ռուանդայի ցեղասպանությունը, սպառումը կազմում էր տարեկան 153-ից 200 կգ՝ ավելի բարձր, քան արևմտաեվրոպական ցանկացած երկրում։ Վերջերս ֆերմերները մշակել են կարտոֆիլը որպես շահութաբեր բերք՝ ներմուծելով մի քանի նոր սորտեր, որոնք բերվել են Ուգանդայից միգրանտ բանվորների և Քենիայի այլ տեսակների կողմից։

### Ասիա
Կարտոֆիլը լայնորեն տարածվեց 1600 թվականից հետո՝ դառնալով Եվրոպայում և Արևելյան Ասիայում սննդի հիմնական ռեսուրսը։ Մին դինաստիայի վերջում Չինաստան ներմուծվելուց հետո կարտոֆիլն անմիջապես դարձավ կայսերական ընտանիքի դելիկատեսը։ Ցինլոնի դարաշրջանի միջին շրջանից հետո (1735–1796) Ցին դինաստիայում բնակչության աճը և հացահատիկի բերքատվությունը ավելացնելու հետագա անհրաժեշտությունը, զուգորդված գյուղացիների ավելի մեծ աշխարհագրական շարժունակության հետ, հանգեցրեց կարտոֆիլի մշակույթի արագ տարածմանը ողջ Չինաստանում, և այն հարմարեցվեց. տեղական բնական պայմաններին։

Փիթեր Բումգաարդն (անգլ․՝ Peter Boomgaard) ուսումնասիրում է տարբեր արմատային և պալարային մշակաբույսերի ընդունումը Ինդոնեզիայում գաղութատիրության ժամանակաշրջանում և ուսումնասիրում է օտար մշակաբույսերի առաջադեմ ընդունման ժամանակագրությունը և պատճառները՝ քաղցր կարտոֆիլ (տարածված մինչև 1670-ական թվականներին), «իռլանդական» կարտոֆիլ և *bengkuang* (երկուսն էլ տեղական առատությամբ 1780-ական թվականներին), և *cassava* (1860-ականներից)։

Հնդկաստանում, Էդվարդ Թերին նշել է կարտոֆիլի մասին իր ճանապարհորդական գրառումներում, Աջմերում Ասաֆ Խանի կողմից Մեծ Բրիտանիայի դեսպան սըր Թոմաս Ռոեի մոտ 1675 թվականին կազմակերպված խնջույքում։ Սուրաթի և Կառնատակայի բանջարանոցներում կարտոֆիլներ կային, ինչպես նշված է Ֆայերի 1675 թվականի ճամփորդական արձանագրության մեջ։ Բրիտանացի առևտրականները Բենգալիա ներմուծեցին կարտոֆիլը որպես արմատային մշակաբույս՝ *alu*։ 18-րդ դարի վերջում այն ​​մշակվել է Հնդկաստանի հյուսիսային լեռնային շրջաններում։ Կարտոֆիլը Տիբեթ է ներմուծվել 19-րդ դարում Հնդկաստանից առևտրային ճանապարհով։

### Հյուսիսային Ամերիկա
[աջից|մինի|Կարտոֆիլի բերքահավաք [Այդահո|Այդահոյում, մոտավորապես 1920 թվական։]]
Վիրջինիայի և Կարոլինայի վաղ շրջանի գաղութարարները կարող էին կարտոֆիլ աճեցնել սերմերից կամ իսպանական նավերով բերված պալարներից։ Այնուամենայնիվ, Հյուսիսային Ամերիկայում կարտոֆիլի ամենավաղ բերքը բերվել է Նյու Հեմփշիր 1719 թվականին Դերիից։ Բույսերը Իռլանդիայից էին, ուստի բերքը հայտնի դարձավ որպես «իռլանդական կարտոֆիլ»։ Թոմաս Ջեֆերսոնն ասել է կարտոֆիլի մասին. «Դուք ասում եք, որ կարտոֆիլը բնիկ ԱՄՆ-ինն է։ Կարծում եմ, որ դուք խոսում եք իռլանդական կարտոֆիլի մասին։ Ես շատ եմ հետաքրքրվել այս հարցի շուրջ և կարծում եմ, որ կարող եմ ձեզ վստահեցնել, որ բույսը բնիկ Ամերիկայինը չէ»։ Միայն 1750 թվականից հետո, ինչպես Եվրոպայում, դրանք լայնորեն տնկվեցին Հյուսիսային Ամերիկայի արևելքում։ 1812 թվականին ռուս-ամերիկյան ընկերության Ֆորտ Ռոսը բերք է տնկել, առաջինը Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան մասում և, հնարավոր է, երկրորդ, անկախ մուտքը մայրցամաքում։ Այդահոյում կարտոֆիլը տնկվել է դեռևս 1838-1900 թվականը նահանգի արտադրությունը գերազանցեց մեկ միլիոն բուշելը (մոտ 27,000 տոննա): Մինչև 1910 թվականը բերքը պահվում էր գոմերում կամ արմատային նկուղներում, սակայն 1920-ական թվականներին սկսեցին օգտագործել կարտոֆիլի նկուղները կամ ամբարները։ ԱՄՆ-ում կարտոֆիլի արտադրությունը անշեղորեն աճել է. բերքի երկու երրորդը գալիս է Այդահոյից, Վաշինգտոնից, Օրեգոնից, Կոլորադոյից և Մենից, և կարտոֆիլագործներն ամրապնդել են իրենց դիրքերը ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին շուկաներում։

## Եվրոպական հիմնական սննդամթերք
Ֆրանսիացի բժիշկ Անտուան Պարմենտիեն ինտենսիվորեն ուսումնասիրել է կարտոֆիլը և *Examen chymique des pommes de terres*-ում («Կարտոֆիլի քիմիական հետազոտություն») (Փարիզ, 1774) ցույց է տվել դրա հսկայական սննդային արժեքը։ Թագավոր Լյուդովիկոս XVI-ը և նրա պալատը անհամբերությամբ խթանեցին նոր բերքը, և թագուհի Մարիա Անտուանետը նույնիսկ շքեղ զգեստի պարահանդեսի ժամանակ կարտոֆիլի ծաղիկներից գլխազարդ էր կրում։ Ֆրանսիայի կարտոֆիլի տարեկան բերքը 1815 թվականին աճել է մինչև 21 միլիոն լիտր, իսկ 1840 թվականին՝ 117 միլիոն լիտր՝ թույլ տալով բնակչության թվի միաժամանակ աճ՝ միաժամանակ խուսափելով Մալթուսականության ծուղակից։

Չնայած 1800 թվականին Ռուսաստանում կարտոֆիլը լայնորեն հայտնի էր դարձել, այն սահմանափակված էր այգիներով, մինչև 1838–39 թվականներին հացահատիկի ձախողումը համոզեց Ռուսաստանի կենտրոնական և հյուսիսային գյուղացիներին և հողատերերին իրենց ցանքատարածությունները նվիրել կարտոֆիլի աճեցմանը։ Կարտոֆիլը մեկ ակրից երկուսից չորս անգամ ավելի շատ կալորիա էր տալիս, քան հացահատիկը, և ի վերջո գերիշխեց Արևելյան Եվրոպայում սննդի մատակարարման մեջ։ Եփած կամ շոգեխաշած կարտոֆիլն ավելի էժան էր, քան տարեկանի հացը, նույնքան սննդարար, և աղալու համար անհրաժեշտ չէր ջաղաց։ Մյուս կողմից, շահույթ հետապնդող տանտերերը հասկացան, որ հացահատիկը շատ ավելի հեշտ է առաքել, պահել և վաճառել, ուստի և՛ հացահատիկը, և՛ կարտոֆիլը գոյակցում էին։
[մինի|300x300փքս|[Պրուսիայի թագավորություն|Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Մեծը, որը կարտոֆիլի կողմնակիցն է, ստուգում է վաղ բերքահավաքը: (Robert Warthmüller, 1886 թվական)]]
Գերմանական հողերում Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Մեծը հաջողությամբ ջանում էր հաղթահարել կարտոֆիլի նկատմամբ ֆերմերների թերահավատությունը, և 1756 թվականին նա պաշտոնական հռչակագիր հրապարակեց, որով պարտադրում էր այն մշակել։ Այս *Kartoffelbefehl-ը* («կարտոֆիլի պատվեր») անվանել է անծանոթ պալարը «շատ սննդարար սննդային հավելում»։ Ֆրեդերիկը երբեմն հայտնի էր որպես *Kartoffelkönig* («կարտոֆիլի արքա»)։

Ողջ Եվրոպայում 19-րդ դարի ամենակարևոր նոր սննդամթերքը կարտոֆիլն էր, որը սպառողի համար այլ մթերքների նկատմամբ ուներ երեք հիմնական առավելություն՝ փչացման ավելի ցածր մակարդակ, ծավալը (որը հեշտությամբ հագեցնում էր քաղցը) և էժանությունը։ Բերքը կամաց-կամաց տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում, այնպես, որ, օրինակ, մինչև 1845 թվականը այն զբաղեցնում էր իռլանդական վարելահողերի մեկ երրորդը։ Կարտոֆիլը կազմում է եվրոպացիների կալորիականության մոտ 10%-ը։ Մի քանի այլ մթերքների հետ միասին, որոնք կամ ծագել են Ամերիկայում կամ հաջողությամբ աճեցվել կամ հավաքվել են այնտեղ, կարտոֆիլը պահպանեց է եվրոպական բնակչությանը։

Կարտոֆիլը նպաստեց Բրիտանիայի տնտեսական զարգացմանը՝ 19-րդ դարում արդյունաբերական հեղափոխության հիմքում ընկած։ Այն ծառայում էր որպես կալորիաների և սննդանյութերի էժան աղբյուր, որը հեշտ էր մշակել քաղաքային աշխատողների համար փոքր բակի հողատարածքներում։ Կարտոֆիլը մեծ տարածում գտավ Անգլիայի հյուսիսում, որտեղ ածուխը մատչելի էր, ուստի կարտոֆիլով պայմանավորված բնակչության աճը մեծ թվով աշխատողներ ապահովեց նոր գործարանների համար։ Մարքսիստ Ֆրիդրիխ Էնգելսը նույնիսկ հայտարարեց, որ կարտոֆիլն իր «պատմական հեղափոխական դերով» հավասար է երկաթին։ Հոլանդական կարտոֆիլի օսլայի արդյունաբերությունը արագ զարգացավ 19-րդ դարում, հատկապես ձեռնարկատեր Վիլեմ Ալբերտ Շոլտենի (1819–92) ղեկավարությամբ։

Իռլանդիայում կարտոֆիլի մշակության ընդլայնումը ամբողջությամբ պայմանավորված էր հողազուրկ բանվորներով, որոնք փոքր հողատարածքներ էին վարձում հողատերերից, ովքեր հետաքրքրված էին միայն անասունների բուծմամբ կամ շուկայի համար հացահատիկ արտադրելով։ Մեկ ակր կարտոֆիլը և մեկ կովի կաթը բավական էին մի ամբողջ իռլանդական ընտանիքին կերակրելու համար միապաղաղ, բայց սննդային առումով բավարար սննդակարգով առողջ, առույգ (և հուսահատ աղքատ) գյուղական բնակչության համար։ Աղքատ ընտանիքները հաճախ աճեցնում էին բավականաչափ կարտոֆիլ խոզին կերակրելու համար, որը նրանք կարող էին կանխիկ վաճառել։

Սորտերի փոքր քանակի պատճառով գենետիկական բազմազանության բացակայությունը բերքը խոցելի է դարձրել հիվանդությունների նկատմամբ։ 1800-ականների սկզբին կարտոֆիլի փտումը (Phytophthora infestans), որը հայտնի է որպես *HERB-1*, սկսեց տարածվել Ամերիկաներում, հատկապես Կենտրոնական և Հյուսիսային Ամերիկայում՝ ոչնչացնելով բազմաթիվ մշակաբույսեր։ Վնասվածքը տարածվեց Եվրոպայում 1840-ականներին, որտեղ գենետիկական բազմազանության ծայրահեղ բացակայության պատճառով կարտոֆիլի մշակաբույսերն էլ ավելի զգայուն էին։ Հյուսիսային Եվրոպայում բերքի մեծ կորուստներ եղան, որոնք տևեցին 19-րդ դարի մնացած հատվածում։ Հատկապես Իռլանդիան, քանի որ աղքատների, հատկապես Արևմտյան Իռլանդիայի ծայրահեղ կախվածությունը այս միակ հիմնական բերքից, ավերվեց 1845 թվականին աղետի հայտնվելով։

*Lumper* կարտոֆիլը, որը լայնորեն մշակվում էր արևմտյան և հարավային Իռլանդիայում մեծ սովից առաջ և դրա ընթացքում, մեղմ էր, խոնավ և թույլ դիմացկուն կարտոֆիլի ախտին, բայց մեծ բերք էր տալիս և սովորաբար բավարար կալորիա էր ապահովում գյուղացիների և բանվորների համար։ Այս կարտոֆիլից մեծ կախվածությունը հանգեցրեց աղետի, երբ փտումը արագորեն տարածվեց պատրաստի բերքահավքաի և նոր բերքահավաքի վրա՝ այն վերածելով նեխած մսի։ Իռլանդական սովը Իռլանդիայի արևմտյան և հարավային մասերում 1845-1849 թվականներին աղետալի ձախողում էր սննդի մատակարարման մեջ, որը հանգեցրեց մոտ մեկ միլիոն մահվան սովից և (հատկապես) հիվանդություններից, որոնք ախտահարում էին թուլացած մարմինները, և ապահովում էին չզանգվածային արտագաղթ դեպի Բրիտանիա, ԱՄՆ, Կանադա և այլուր։ Սովի տարիներին մոտավորապես մեկ միլիոն իռլանդացի արտագաղթեց. այս ալիքը չշրջվեց մինչև 20-րդ դարը, երբ Իռլանդիայի բնակչությունը կազմում էր 8 միլիոն մարդու կեսից պակաս, որը գոյություն ուներ մինչև սովի սկիզբը։

## 20-րդ դարի հետազոտություն
1960-ականներին կանադական կարտոֆիլի հետազոտական կենտրոնը Ֆրեդերիկթոնում՝ Նյու Բրանսուիկն էր, աշխարհի լավագույն վեց կարտոֆիլի հետազոտական ինստիտուտներից մեկը։ Հիմնադրվելով 1912 թվականին որպես դոմինիոն փորձարարական կայան, կայանը սկսեց 1930-ական թվականներին կենտրոնանալ հիվանդություններին դիմացկուն կարտոֆիլի նոր տեսակների բուծման վրա։ 1950-1960-ական թվականներին Նյու Բրանսուիկում ֆրանսիական ֆրիի արդյունաբերության աճը հանգեցրեց արդյունաբերության համար սորտերի մշակմանը։ 1970-ականներին կայանի կարտոֆիլի հետազոտությունն ավելի լայն էր, քան երբևէ, բայց կայանը և նրա հետազոտական ծրագրերը փոխվեցին, քանի որ շեշտը դրվել էր սպասարկող արդյունաբերության վրա, այլ ոչ թե ընդհանրապես կարտոֆիլի ֆերմերների։ Կայանի գիտնականները նույնիսկ սկսեցին նկարագրել իրենց աշխատանքը՝ օգտագործելով ինժեներական լեզու, այլ ոչ թե գիտական արձակ։ Կարտոֆիլը Կանադայի ամենակարևոր բանջարեղենն է. դրանք կոմերցիոն ճանապարհով աճեցվում են նրա բոլոր նահանգներում՝ արքայազն Էդուարդ կղզու գլխավորությամբ։

Սկսած 1960-ականներից չիլիացի գյուղատնտես Անդրես Կոնտրերասը (անգլ․՝ Andrés Contreras) սկսեց հավաքել կարտոֆիլի անտեսված տեղական տեսակները Չիլոե Արշիպելագում (անգլ․՝ Chiloé Archipelago) և Սան Խուան դե լա Կոստայում (անգլ․՝ San Juan de la Costa): Այս սորտերը հիմնականում աճեցվել են փոքր այգիներում տարեց կանանց կողմից և փոխանցվել սերնդեսերունդ։ 1990 թվականին նա գլխավորեց կարտոֆիլի որսորդական արշավախումբը դեպի Գուայտեկաս Արշիպելագ՝ նախաիսպանական (մինչկոլոմբոսյան Ամերիկա) գյուղատնտեսության հարավային սահմանը։ Կոնտրերարսի հավաքածուն հիմք հանդիսացավ Վալդիվիայում գտնվող Չիլիի Ավստրալական համալսարանում չիլիական կարտոֆիլի գենային բանկի համար։ Կոնտրերասը փոխհատուցեց տեղական համայնքներին՝ գենետիկորեն բարելավելով փոքրածավալ գյուղատնտեսության համար նախատեսված սորտերը։

Արդի ժամանակներում կարտոֆիլը մեծ ժողովրդականություն է ձեռք բերել՝ իր բազմակողմանիության և շատ տարբեր ուտեստներ պատրաստելու համար օգտագործելու ունակության շնորհիվ։

## Տես նաև
* Գյուղատնտեսության պատմություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսության պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Կատեգորիա:Կարտոֆիլ