Վաշխառություն

**Վաշխառություն**, պարտքով գումարի տրամադրում՝ տոկոսագումարով վերադարձնելու պայմանով (տոկոսով գումարի տրամադրում): Ժամանակակից պայմաններում վաշխառություն է կոչվում անհիմն բարձր տոկոսադրույքով կամ իրերի գրավադրմամբ ֆինանսական միջոցներ տրամադրելը։

## Պատմություն
Վաշխառությունը հայտնի է եղել հնագույն ժամանակներից, նույնիսկ մինչև փողի առաջացումը։ Առաջին փոխատվությունները տրվել և վերադարձվել են բնամթերքով, օրինակ՝ հացահատիկով կամ անասուններով։ Չի բացառվում, որ փոխատվության «աճի» գաղափարը ծագել է պրակտիկայից. կենդանին, որը վերցվել է որպես կենդանի քարշուժ կամ կաթի համար, վերադարձվել է բնական քաշի ավելացմամբ կամ ծնաճով։

Վաշխառությունը տարածված էր Հին Հունաստանում։ Արիստոտելը «Քաղաքականություն» տրակտատում (մ. թ. ա. 335-322) նկարագրել է տոկոսների գանձումը որպես բնությանը հակառակ երևույթ և փողի հիմնական նպատակը հատկացրել փոխանակային առևտրին: Արիստոտելը տնտեսությունը հակադրել է քրեմատիստիկային, որին էլ դասել է վաշխառությունը։ Արիստոտելի տեսակետը արտացոլում էր ստրկատերերի դասի կարծիքը, քանի որ վաշխառությունը անտիկ հասարակության կազմալուծմանը նպաստող գործոններից մեկն էր։

Վաշխառուական վարկը բնորոշ էր դրամավարկային հարաբերությունների վաղ ձևերին, երբ այն սպասարկում էր ֆեոդալական ազնվականության, մանր արհեստավորների և գյուղացիների անարտադրողական ծախսերը:

Վարկի օրինական և չափազանց մեծ (վաշխառուական) տոկոսադրույքի միջև տարբերությունը առաջացել է եվրոպական տնտեսական մտածողության մեջ 14-րդ դարի սկզբին: Մինչ արդյունաբերական վարկի և բանկերի ի հայտ գալը վաշխառությունը լայնորեն տարածված էր Եվրոպայում։

Կիևյան Ռուսիայում և ավելի ուշ Ռուսական կայսրությունում վաշխառությունը համարվում էր բարոյազանց, և վաշխառուի կողմից որոշակի տոկոսադրույքի գերազանցումը օրենսդրորեն հետապնդվում էր։ Դրա համար հիմք են ծառայել այն պատկերացումները, որ գյուղատնտեսությունը կամ արդյունաբերական արտադրությունը «արդարացիորեն»  ընդլայնվում է աշխատանքի հաշվին, իսկ դրամական միջոցները ավելանում են «խաբեությամբ», քանի որ վաշխառուն ոչ մի ջանք չի գործադրում։ Այնուամենայնիվ, ուղղափառ վանքերը վարկեր էին տալիս հողի և զարդերի գրավադրմամբ: Վարկի համար գանձվել են տոկոսներ (ներառյալ՝ բարդ): Վաշխառությամբ զբաղվում էին հայրապետական տներն ու ծխական եկեղեցիները։ Հացը նույնպես տրվում էր տոկոսադրույքով։

## Գիտական գնահատականներ
Գիտական գրականության մեջ «վաշխառություն» հասկացության մեկնաբանությունները շատ հակասական են։ Ընդ որում, հաճախ օգտագործվում են անորոշ չափանիշներ (օրինակ՝ գերագնահատված, չափազանց բարձր, անօրինական տոկոս): Որոշ հեղինակներ տոկոսադրույքով ցանկացած վարկավորում համարում են վաշխառություն։

Ըստ մի շարք հեղինակների՝ վաշխառությունը հանգեցնում է ապրանքներով չապահովված դրամական զանգվածի ավելացմանը, հետևաբար տոկոսով վարկավորումը հանգեցնում է ինֆլյացիայի. փոխատվության տոկոսը ներառված է ապրանքի արժեքի մեջ և բարձրացնում է դրա գինը: Գանձվող տոկոսների չափի սահմանափակման մասին օրենքները պայմանագրային ազատության սահմանափակման բնորոշ օրինակ են՝ տնտեսապես թույլ սուբյեկտների շահերը պաշտպանելու համար։

Ազատ շուկայի կողմնակից ամերիկացի տնտեսագետ Ռոտբարդ Մյուրեյը քննադատել է վարկավորման սահմանափակման մասին օրենքները։ Նրա կարծիքով նման սահմանափակումները, ինչպես նաև ազատ գործարքների պետական սահմանափակումների ցանկացած այլ ձև հանգեցնում են բացառապես բացասական արդյունքների։ Մասնավորապես, տոկոսների չափի սահմանափակումը հանգեցնում է վարկային ռեսուրսների դեֆիցիտի, իսկ այս կամ այն գործարքների արգելքը՝ սև շուկայի և արգելված ապրանքների թանկացման:

Այլ հեղինակներ ցույց են տալիս վարկի տոկոսադրույքի և ինֆլյացիայի մակարդակների միջև ուղղակի կապի բացակայությունը: Վերլուծելով Հին Հռոմի դարաշրջանը՝ տնտեսական գիտությունների դոկտոր Սերգեյ Վլադիմիրովիչ Լուկինը նշում է, որ չնայած վաշխառուական տոկոսադրույքին (տարեկան 30-50%), ինֆլյացիան բացակայում էր կամ աննշան էր, ինչը իրական վաշխառուական տոկոսը դարձնում էր անվանական տոկոսից փոքր-ինչ ցածր: Տնտեսական գիտությունների դոկտոր Վլադիմիր Կոնստանտինովիչ Բուրլաչկովը կարծում է, որ տոկոսադրույքը առավելագույնս կարող է բարձրացնել շահութաբերությունը, այսինքն՝ ոչ թե տոկոսադրույքն է ձևավորում գինը, այլ շահութաբերությունն է ձևավորում տոկոսադրույքը:

Վաշխառության անարդարությունը հետևյալն է. վարկառուն միշտ չէ, որ հստակ գիտի արդյունքի չափը, որը նա կստանա վարկային միջոցներն օգտագործելիս, իսկ վարկատուն ի սկզբանե ունի գրավի միջոցով վարկի և տոկոսների վերադարձման երաշխիք:

Տնտեսական գիտությունների թեկնածու Օլգա Պեչոնիկի կարծիքով, իրական սեկտորում միջին շահութաբերության տոկոսադրույքի չափի գերազանցումը հանգեցնում է տնտեսության անհավասարակշռության և սոցիալական անարդարության:

## Օրենսդրական կարգավորումը տարբեր երկրներում
Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրությունը չի սահմանում «վաշխառություն» տերմինը և չի օգտագործում այն, բայց Ռուսաստանի Դաշնության Քաղաքացիական օրենսգրքի 809-րդ էջի 5-րդ կետում տոկոսները, որոնք երկու կամ ավելի անգամ գերազանցում են նման դեպքերում սովորաբար գանձվող գումարը, կոչվում են «վաշխառու տոկոսներ». նշվում է, որ նման դեպքերում տոկոսը «դատարանի կողմից կարող է կրճատվել համանման հանգամանքներում սովորաբար գանձվող տոկոսների չափով»:

Կանադայի քրեական օրենսգիրքը սահմանափակում է վարկի առավելագույն տոկոսադրույքը տարեկան մինչև 60%:

Ճապոնական օրենսդրությունը նույնպես սահմանափակում է տոկոսադրույքները։ Քաղաքացիական օրենսդրության համաձայն, առավելագույն տոկոսադրույքը տատանվում է տարեկան 15%-ից մինչև 20%՝ կախված գումարից (ավելի մեծ գումարներն ունեն ավելի ցածր առավելագույն տոկոսադրույք): Տարեկան ավելի քան 20% գանձումը ենթակա է քրեական պատժի (մինչ 2010 թվականի իջեցումը առավելագույն գանձումը կազմում էր 29,2%):

ԱՄՆ-ում վաշխառության մասին օրենքներն այն պետական օրենքներն են, որոնք սահմանում են հնարավոր առավելագույն օրինական տոկոսադրույքը, որով կարող են տրվել վարկերը: ԱՄՆ-ում վաշխառությունը կարգավորելու հիմնական իրավական ուժը մեծ մասամբ պատկանում է պետություններին: ԱՄՆ-ի յուրաքանչյուր նահանգ ունի իր օրենքը, որը որոշում է, թե որքան առավելագույն տոկոսադրույք կարող է սահմանվել նախքան տոկոսի վաշխառուական և անօրինական ճանաչվելը:

## Վաշխառություն և կրոն
[մինի|Հիսուսը վաշխառուներին վռնդում է տաճարից ([Լուկաս Կրանախ Ավագ|Լուկաս Կրանախի փորագրություն)]]Կապիտալի տոկոսը դատապարտող աստվածաբանական գրականությունը կարելի է բաժանել երկու կատեգորիայի. առաջինը պարունակում է տոկոս գանձելու հանդեպ գարշանք: Երկրորդում՛՝ հղումներ բնական իրավունքին և վաշխառության անիրավության փաստարկված հիմնավորումներ:

Ավստրիացի տնտեսագետ Օյգեն Բյոմ-Բավերկը առանձնացնում է չորս փաստարկ, որոնք քրիստոնյա աստվածաբանները բերում են վարկային կապիտալի տոկոսների դեմ.
* Եպիսկոպոս Կովարուբիասի հայտարարությունը. «փողն ինքնին ոչ մի բարիք չի բերում և չի արտադրում, ուստի անթույլատրելի է և անարդար է օգտագործման համար վերցնել հավելյալ գումար, քանի որ դա ձևավորվել է ոչ այնքան փողից, որը պտուղ չի տալիս, որքան ուրիշի աշխատանքից»:
* Վաշխառության անիրավազարությունն ըստ Թովմա Աքվինացու. «Երբ մարդը զիջում է ինչ-որ բան, միաժամանակ զիջում է այն տնօրինելու իրավունքը: Ըստ այդմ, մեկ ապրանքի համար հետագայում պահանջվում է երկու գին՝ համարժեք ապրանքի վերադարձը և օգտագործման գինը, որը կոչվում է տոկոս»։ 
* Ըստ էության մոտ է քրիստոնյա աստվածաբանների՝ ընդդեմ տոկոսադրույքով գումար վարկավորելու փաստարկը. «եթե ինչ-որ մեկը օգտվում է փոխատվության փողի պտուղներից, միևնույն է՝ դրանք մետաղադրամներ կլինեն, թե որևէ այլ բան, ապա նա օգտվում է մի բանի պտուղներից, որը իրեն չի պատկանում, և, հետևաբար, դա լիովին համարժեք է «այդ պտուղները» գողանալուն»:
* Թոմվա Աքվինացին նաև առաջ է քաշում շատ յուրահատուկ փաստարկ. քանի որ տոկոսի մեծությունը կախված է որոշակի ժամանակահատվածից, հետևաբար վաշխառուն վաճառում է ժամանակը: Այս փաստարկը հիմնված է այն փաստի վրա, որ վաշխառուն վաճառում է ժամանակը: Եվ քանի որ ժամանակը պատկանում է բոլորին, համապատասխանաբար նա մեղք է գործում:

### Քրիստոնեություն
Քրիստոնեության մեջ վաշխառության դատողությունները մեծապես հենվում են Հին Կտակարանի գաղափարների վրա: Վաշխառությունն ու պարտքային ստրկությունն առաջարկվում է միայն սահմանափակել և կանոնակարգել։ Օրինակ՝ «Իսկ եթէ նա այդքան կարողութիւն չունենայ, որ կարողանայ հողի տիրոջը հատուցել փոխարժէքը, ապա վաճառուածը մինչեւ ազատագրման տարին թող պատկանի նրան, ով այն գնել էր: Ազատագրման տարում արտը պէտք է վերադարձուի նախկին տիրոջը» (Ղևտական, 25։ 28): Աստվածաշնչում պարտքային ստրկությունը չի արգելվում, այլ սահմանափակվում է միայն վեց տարով՝ ավելի մեղմ վերաբերմունքով պարտքային աշխատողի նկատմամբ, քան սովորական ստրուկի նկատմամբ:

Նոր Կտակարանում տոկոսների գանձման ուղղակի արգելք չկա: Թեև Բյոմ-Բավերկը նման արգելք էր տեսնում Ղուկասի Ավետարանում. «Ամէն մարդու, որ քեզնից ուզում է, տո՛ւր, եւ ինչ որ մէկը քեզնից վերցնի, ետ մի՛ պահանջիր» (Ղուկաս, 6։ 30): «Եւ եթէ փոխ էք տալիս նրանց, որոնցից յետ առնելու ակնկալութիւն ունէք, ո՞րն է ձեր արած շնորհը, որովհետեւ մեղաւորներն էլ են փոխ տալիս մեղաւորներին, որպէսզի նոյն չափով յետ առնեն» (Ղուկաս, 6։ 34):

Հովհաննես Ոսկեբերանը, որը հարգված է որպես համընդհանուր ուսուցիչ, ում հեղինակությունը հատուկ կշիռ ունի եկեղեցու դոգմատիկայի, կազմակերպման և երկրպագության ձևավորման գործում, ոչ միայն դեմ է վաշխառությանը, այլև կարծում է, որ ոչինչ ավելի ամոթալի և անողորմ չէ, քան հավելագումար վերցնելն այստեղ՝ երկրի վրա: Սրբազանը նշում է, որ վաշխառուն հարստանում է ուրիշի դժբախտությունների հաշվին, որը վերածվում է շահույթի, պահանջում է վճար իր մարդասիրության համար, և կարծես, վախենալով անողոք թվալուց՝ մարդասիրության անվան տակ ավելի խորն է փոսը փորում:

Եկեղեցու մյուս հայրը՝ Բարսեղ Կեսարացին վաշխառուներին համեմատում է «դևերի» հետ, որոնք «ընկնավորություն են առաջացնում» և «հարձակվում են աղքատների վրա»։ Միևնույն ժամանակ, Բարսեղ Կեսարացին նշում է, որ «նիհար վճարումը» սպասվում է ինչպես վաշխառուին, այնպես էլ նրան, ով իրենից վարկ է վերցնում: Միայն եթե պարտապանին սպասվում է «փողի վնաս», ապա վաշխառուն «վնասում է ինքն իրեն»:

Քրիստոնեական եկեղեցին միջնադարում փորձել է արգելել վաշխառությունը։ 1311 թվականին Վիեննայի տաճարում Հռոմի պապ Կլիմենտ V-ը սպառնում էր վտարել այն կառավարիչներին, ովքեր օրենսդրորեն թույլատրում էին վարկի տոկոսադրույքը կամ 3 ամսվա ընթացքում չէին վերացնի արդեն իսկ գոյություն ունեցող կանոնակարգերը: Բայց լիովին հրաժարվել վարկի տոկոսադրույքից չի հաջողվել։

### Իսլամ
Իսլամում վաշխառությունը (rիբա) միանշանակ դատապարտվում է: «Ալլահը թույլատրել է առևտուրը և արգելել շորթումը»: Վաշխառությունն արգելված է իսլամական որոշ երկրներում (Իրան, Պակիստան): Ժամանակակից իսլամական մեկնաբանությամբ՝ վարկավորումը և բանկերը թույլատրվում են կա՛մ անտոկոս հիմունքներով, կա՛մ տոկոսադրույքի սահմանափակմամբ, որը «բացառում է չարաշահումը»։

### Հուդայականություն
Հուդայականության մեջ հրեաներին և նրանց հետ ապրող օտարներին տոկոսադրույքով վարկ տալը արգելված է․ «Եթէ արծաթ ես փոխ տալիս աղքատ եղբօրդ, նեղը մի՛ գցիր նրան եւ տոկոսներ մի՛ պահանջիր նրանից» (Ելք, 22:25): «Եթէ եղբայրդ աղքատանայ եւ ի վիճակի չլինի աշխատելու, նրան պիտի պատսպարես իբրեւ եկուորի ու պանդխտի: Նա քեզ մօտ պիտի մնայ ու ապրի: Նրանից վաշխ ու տոկոս չպիտի վերցնես: Վախեցի՛ր քո Տէր Աստծուց, քանզի ես եմ Տէրը: Քո եղբայրը թող քեզ մօտ ապրի» (Ղևտական, 25:35, 36): Այլադավան օտարների համար նման սահմանափակումներ չկան: «Քեզ պատկանող, բայց օտար մարդու փոխ տրուած բանը կը պահանջես, բայց ինչ որ եղբայրդ քեզ պարտք է, այն կը զիջես» (Երկրորդ օրենք, 15:3)։ «Շատ ազգերի փոխ կը տաս, բայց ինքդ պարտք չես վերցնի, բազում ազգերի կը տիրես, բայց քեզ չեն տիրի» (Երկրորդ օրենք, 15։ 6): Թորայի համաձայն՝ հրեաները կարող են վարկ տալ այլադավանին, և նույն օրենքի համաձայն՝ այլադավանը կարող է վարկ տալ հրեաներին։

## Վաշխառությունը արվեստում
Արվեստի գործերում վաշխառությունը սովորաբար դատապարտվում է. վաշխառուի բնորոշ կերպարը տարեց ագահ մարդ է, որի կյանքի ամբողջ իմաստը փող աշխատելն է:

Ն. Վ. Գոգոլի «Դիմանկար» պատմվածքում վաշխառուի կերպարը, ինչ-որ իմաստով, սատանայական կերպար է։ Ֆ.Մ. Դոստոևսկու «Ոճիր և պատիժ» վեպում վաշխառու ծեր կնոջը նկարագրում է որպես մակաբույծ և փոքրոգի էակ։

Ա. Ս. Պուշկինը դժոխքը նկարագրելիս պատկերել է վաշխառուին, որին այրում է փոքրիկ սատանան։

Դանթեն իր «Աստվածային կատակերգություն» ստեղծագործությունում վաշխառուներին հանդիպել է յոթերորդ շրջանի սահմանին՝ նրանց պարանոցից կախված դրամապանակներով։ Դրամապանակների զինանշանները մատնանշում էին բանաստեղծի հայտնի ժամանակակիցներին, որոնք զբաղվում էին վաշխառությամբ:

Ֆրանսիացի գրող Օնորե դը Բալզակի «Գոբսեկ» պատմվածքում վաշխառուն նկարագրվում է ոչ միայն որպես ագահ փողատեր, այլև մարդկային էության նուրբ գիտակ։ Գլխավոր հերոսներից մեկի խոսքով․

Վաշխառությունը արտացոլված է տարբեր դարաշրջանների գեղանկարչության մեջ:

## Տես նաև
* Վարկ
* Վարկային քարտ
* Գրավատուն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հանցագործություններ
Կատեգորիա:Միջնադարի տնտեսություն
Կատեգորիա:Սեփականության դեմ հանցագործություններ
Կատեգորիա:Վարկ