35-րդ ափամերձ մարտկոց (հուշահամալիր)

**«35-րդ ափամերձ մարտկոց»** **Սևաստոպոլի հերոս պաշտպանների պատմամշակութային հուշահամալիր և թանգարան,** հուշահամալիր Սևաստոպոլի պաշտպանության 35-րդ ափամերձ մարտկոցի տարածքում։ Կառուցվել է 1942 թվականի հունիսի վերջից հուլիսի սկիզբը պաշտպանության վերջնագծի` «Վերջին ֆորպոստի» վայրում։

Այն ներառում է թանգարանային ռազմապատմական առարկաներ (35-րդ առափնյա մարտկոցի պահպանված կազմատներ) և ժամանակակից հուշահամալիրներ (Հիշողության պանթեոն, Զոհվածների նեկրոպոլիս, Միքայել հրեշտակապետի անունով մատուռ, 2-րդ զրահապատ աշտարակի անձնակազմի հուշարձան)։ 

«35-րդ ափամերձ մարտկոց» պատմամշակութային հուշահամալիրը զբաղեցնում է 7,91 ''հա'' տարածք:

## Տեղադրություն
«35-րդ ափամերձ մարտկոց» պատմամշակութային հուշահամալիրը գտնվում է Խերսոնես թերակղզու վրա, ճանապարհից 150 մետր դեպի ձախ՝ Կազակական ծովածոցից դեպի Սևաստոպոլ, դեպի Խերսոնեսի փարոս։

## Պատմություն
«35-րդ ափամերձ մարտկոց» հուշահամալիրը նվիրված է Սևաստոպոլի երկու ամենահզոր ամրություններից մեկի հիշատակին: Սևաստոպոլի 1941–1942 թվականների պաշտպանության «Վերջին ֆորպոստը»  նախատեսված էր պաշտպանել Սևաստոպոլը հարավային և հարավարևելյան ուղղություններով ծովային հարձակումներից։ Գտնվում է Խերսոնես հրվանդանում (այժմ՝ Սևաստոպոլ քաղաքի Գագարինսկի շրջան)։

2006 թվականի հուլիսի 4-ին Սևաստոպոլի քաղաքային խորհրդի որոշմամբ 35-րդ ափամերձ մարտկոցի ֆորտիֆիկացիաների համալիրը հարակից տարածքով (7,91 հա) դասվել է որպես պատմամշակութային ժառանգության օբյեկտ: Թանգարանային պատմամշակութային հուշահամալիրի ստեղծման գործում մեծ ներդրում է ունեցել «ձեռներեց» Օլեքսի Չալին` 2014 թվականի փետրվարից  հետո Սևաստոպոլի «ժողովրդական քաղաքապետ», 2014 թվականի սեպտեմբերի 22-ից Սևաստոպոլի օրենսդիր ժողովի նախագահ:  2014 թվականին համալիրի ղեկավարությունը ընդունել է ռուսական բանակի նորակոչիկներին, ովքեր երդում են տվել։
[մինի|Երկրորդ աաշտարակի [Հրետանային մարտկոց|հրետանային մարտկոցի բլոկ|299x299փքս]]
Թանգարանային համալիրի կառուցման նպատակով 2007 թվականի հունիսին ստեղծվել է «35-րդ ափամերձ մարտկոց» Քաղաքացիական Ասոցիացիայի հիմնարկը, որին ներգրավվել են հասարակական և բարեգործական այլ կազմակերպություններ։ Քաղաքային խորհրդի մրցութային հանձնաժողովի որոշումը՝ որոշելու այս կայքի վարձակալին, կայացվել է 2007 թվականի հունիսի 2-ին։ 2007 թվականի հուլիսի 3-ին Պոտեռնի մարտկոցի մուտքի մոտ դրվել է ապագա թանգարանային համալիրի խորհրդանշական առաջին քարը։ 2008 թվականի հունվարի 9-ին Սևաստոպոլի քաղաքային խորհուրդը պայմանագիր է կնքել «35-րդ ափամերձ մարտկոց» Քաղաքացիների ասոցիացիայի հիմնարկի հետ՝ նրան 25 տարով վարձակալության հանձնելու շուրջ 8 հեկտար տարածքով հողատարածք Կազակական խորշի տարածքում՝ Սևաստոպոլի հերոսական պաշտպանության թանգարան, պատմամշակութային համալիր կառուցելու համար:

Թանգարանային համալիր կառուցելու նպատակով 2008 թվականի հունիսին ստեղծվել է Քաղաքացիական ասոցիացիայի «35-րդ ափամերձ մարտկոց» հիմնարկը, որին ներգրավվել են հասարակական և բարեգործական այլ կազմակերպություններ։ Քաղաքային խորհրդի մրցութային հանձնաժողովի այս հատվածի վարձակալի որոշումը կայացվել է 2007 թվականի հունիսի 2-ին: 2007 թվականի հուլիսի 3-ին մարտկոցի մուտքի մոտ դրվել է ապագա թանգարանային համալիրի խորհրդանշական առաջին քարը:

Ռուսական «Սպասիր ինձ» հեռուստաշոուն երեք անգամ կոչով դիմել է բոլորին, ովքեր պաշտպանության ժամանակ եղել են Սևաստոպոլում, կամ ում հարազատները պաշտպանել են Սևաստոպոլը, այդ թվում՝ 1942 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին, արձագանքել։ Հիշողություններով ու լուսանկարներով պատասխան նամակներ սկսեցին հասնել Սևաստոպոլի հերոսական պաշտպանության և ազատագրման ազգային թանգարան և քաղաքային խորհուրդ։ Այս փաստաթղթերը, ինչպես նաև արտեֆակտները, որոնք հայտնաբերվել են մարտկոցների կազմերի մաքրման և դրա տարածքում շինարարության ընթացքում, դարձել են «35-րդ ափամերձ մարտկոց» թանգարանային հավաքածուների հիմքը:

Մաքրման և ականազերծման աշխատանքները սկսվել են 2008 թվականի մարտին պեղումների և արտաշիրիմման թույլտվությունից անմիջապես հետո:

* 2008 թվականի հուլիսի 3-ին (1941-1942 թվականներին Սևաստոպոլի երկրորդ պաշտպանության պաշտոնական ավարտի տարեդարձը) բացվել է 1-ին էքսկուրսիոն երթուղին (ուժային կայան, 2-րդ աշտարակի հրազենային բլոկ, սենյակ խցիկ, հիվանհոսպիտալ, հիշողության սրահներ):
* 2009 թվականի հուլիսի 3-ից ուժի մեջ է մտել 2-րդ էքսկուրսիոն երթուղին (անցումային միջանցք, 1-ին աշտարակի բլոկ, FVU, օդատար անցք (վթարային ելք)):
* 2010 թվականի հուլիսի 3-ին այցելության համար բացվեց 3-րդ էքսկուրսիոն երթուղին (խորքային թունել, արևելյան հսկիչ անցակետի բլոկ):

2011 թվականի հուլիսի 3-ին հանդիսավոր կերպով բացվել է Հիշողության պանթեոնը, որի ներսում այժմ կա Սևաստոպոլի վերջին պաշտպանների 27 հազար անուն։ Միաժամանակ տեղի է ունեցել մատուռի օծումը` Միքայել հրեշտակապետի անունով:

Նախագծով նախատեսված բոլոր շինարարական և թանգարանային ծրագրերն ավարտվել են 2012 թվականի ապրիլին։

Շինարարության մեկնարկից ի վեր գիտական ​​հետազոտություններ են իրականացվել Սևաստոպոլի զոհված պաշտպաններին որոնելու և հայտնաբերելու համար։ Սևաստոպոլի վերջին պաշտպանների անունների ցուցակը, ովքեր այստեղ են եղել 1942 թվականի հուլիսին, ընդլայնվել է մինչև 40000 մարդ: 2014 թվականի օգոստոսի դրությամբ հայտնաբերվել և թաղվել են Սևաստոպոլի 163 պաշտպանների (այդ թվում՝ 5 երեխաների) աճյունները։ Պարզվել է ութ անձի ինքնությունը, և որոնողական աշխատանքները շարունակվում են՝ պարզելու ևս չորս զինվորների անունները և հարազատներին գտնելու հաորոնումները։

## Համալիրի մասեր
# 35-րդ մարտկոցի պահպանվող կազեմատե տարածքները
# Հիշողության պանթեոն. ստեղծվել է Սևաստոպոլի վերջին պաշտպանների հիշատակը հավերժացնելու համար։
# Նեկրոպոլ. Քաղաքի պաշտպանական գծում հայտնաբերված զինվորների աճյունների թաղման վայրը։
# 1-ին աշտարակի դիրքը. «MB-2-12» 305 մմ տրամաչափի երկմարտկոց զրահապատ սարքավորման աշտարակի գտնվելու վայրը
# 2-րդ աշտարակի դիրքը. 1941 թվականի դեկտեմբերի 17-ին 305 մմ տրամաչափի երկմարտկոց աշտարակի «MB-2-12» զրահապատ սարքավորման գտնվելու վայրը։
# Սևաստոպոլի պաշտպանական շրջանի հուշարձան-քարտեզ. Սևաստոպոլի պաշտպանական շրջանի ամրությունների 1941-1942 թվականների չուգունե ռելիեֆային քարտեզ: Քարտեզի չափը 2,5×2,5 մ է։
# Միքայել հրեշտակապետի անունով մատուռ։ Մատուռի հիմքի տակ հանգչում են տաճարի կառուցման ժամանակ հայտնաբերված վեց զինվորների մասունքները։
# Սևաստոպոլը պաշտպանած բրուստվեր հողապատնեշի մնացորդներ զորամասերի ցանկով:
# Հրամանատարական հեռաչափի կետը. Այն միացված էր հիմնական մարտկոցներին 200 մետրանոց ստորգետնյա միջանցքով (սողանցք): Այն ուներ զրահապատ խցիկ, ստերեո հեռաչափ, ինքնավար էլեկտրակայան և այլ ծառայողական սենյակներ։
# Եղբայրական գերեզման. 1941 թվականի դեկտեմբերի 17-ի պայթյունից զոհված 2-րդ հրակնատային աշտարակի անձնակազմի գերեզմանների վայրը։

## Հաճախումների վիճակագրություն
2018 թվականի օգոստոսի 14-ի տվյալներով թանգարանային համալիր այցելել է միլիոներորդ այցելուն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Братская могила.jpg|Եղբայրական գերեզման
Պատկեր:Карта23.JPG|Չուգունե քարտեզ
Պատկեր:Пантеон памяти.JPG|Հիշատակի պանթեոն
Պատկեր:05 Часовня.jpg|Մատուռ
Պատկեր:Мемориальная арка.jpg|Հիշատակի կամար


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Н. В. Гаврилкин. Севастопольская 305-мм башенная батарея № 35.- журнал "Цитадель № 16,— Изд-во «Остров», СПб, 2009.
* И. С. Маношин. Героическая трагедия. О последних днях обороны Севастополя 29 июня — 12 июля 1942 года военно-историческое исследование. Симферополь, «Таврида», 2001.

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:2007 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի թանգարաններ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Սևաստոպոլ