Թուրքիայի հեղաշրջում (1960)

**1960 թվականի թուրքական պետական հեղաշրջումը** (թուրքերեն։ 27 Mayıs Darbesi) Թուրքիայի Հանրապետությունում առաջին պետական հեղաշրջումն էր։ Հեղաշրջումը կատարված էր 38 երիտասարդ թուրք սպաներից բաղկացած խմբի կողմից, որոնք գործում էին շտաբների պետերի ենթակայությունից դուրս։ Այն կազմակերպել էր Ալփարսլան Թյուրքեշը և գլխավորել է 1960 թվականի մայիսի 27-ին գեներալ Ջեմալ Գյուրսելի դեմոկրատական կուսակցության ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված կառավարության դեմ։ Ալփարսլան Թյուրքեշը խունտայի (ազգային միասնության կոմիտեի) անդամ էր։

## Նախապատմություն
Միջադեպը տեղի է ունեցել ինչպես սոցիալ-քաղաքական ցնցումների, այնպես էլ տնտեսական դժվարությունների ժամանակ, երբ Թրումենի դոկտրինից և Մարշալի ծրագրից ամերիկյան օգնությունն ավարտվում էր, և այդ պատճառով վարչապետ Ադնան Մենդերեսը պլանավորում էր այցելել Մոսկվա ՝ հույս ունենալով այլընտրանքային վարկային գծեր ստեղծել։

## Հեղաշրջում
Դավադրությունը կազմակերպել էր գնդապետ Ալփարսլան Թյուրքեշը։ Նա եղել է անդամ խունտայի (ազգային միասնության կոմիտեի) անդամ և մեկն էր այն առաջին 16 սպաներից, ովքեր 1948 թվականին վերապատրաստվել են Միացյալ Նահանգներում ՝ ձևավորելու կայուն կոնտրպարտիզանական ջոկատ։ Այսպիսով, նա ուղղակիորեն հայտարարեց իր հակակոմունիզմի և իր հավատքի և ՆԱՏՕ-ի ու ՍԵՆՏՈ-ի նվիրվածության մասին ազգին ուղղված իր կարճ ուղերձում, բայց նա անհասկանալի թողեց հեղաշրջման պատճառները։ Մայիսի 27-ի առավոտյան Թյուրքեշը ռադիոյով հայտարարել է հեղաշրջման մասին և հայտարարել «թուրքական պատմության մեկ շրջանի վերջն ու նորի սկիզբը»։

Հաջորդ օրը տեղի ունեցած մամուլի ասուլիսի ժամանակ Ջեմալ Գյուրզելն ընդգծել է, որ «հեղաշրջման նպատակն է հնարավորինս շուտ երկիրը բերել արդար, մաքուր և ամուր ժողովրդավարության...Ես ուզում եմ երկրի իշխանությունն ու կառավարումը փոխանցել ժողովրդի ազատ ընտրությանը»։

## Մաքրում
Խունտան պաշտոնանկ է արել 235 գեներալների և ավելի քան 3000 այլ սպաների, ազատել ավելի քան 500 դատավորների և դատախազների և 1400 դասախոսների համալսարաններից, ինչպես նաև ձերբակալել Է գլխավոր շտաբի պետին, նախագահին, վարչապետին և վարչակազմի այլ անդամներին։ Այնուհետև հաջորդեց բանակի հրամանատար գեներալ Ջեմալ Գյուրզելի նշանակումը պետության ժամանակավոր ղեկավար, վարչապետ և պաշտպանության նախարար։

## Յասիադայի դատավարությունները
Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Նամըք Գեդիկն ինքնասպան է եղել ՝ գտնվելով թուրքական ռազմական ակադեմիայում։ Նախագահ Ջալալ Բայարը, վարչապետ Ադնան Մենդերեսը և Հյուսիսային վարչակազմի այլ անդամներ ուղարկվել են Մարմարա ծովում գտնվող Յասիադա կղզու դատարան։ Քաղաքական գործիչներին մեղադրանքներ են ներկայացվել պետական դավաճանության, պետական միջոցների ոչ նպատակային օգտագործման և Սահմանադրության վերացման համար։

Դատավարություններն ավարտվեցին 1961 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ադնան Մենդերեսի, արտաքին գործերի նախարար Ֆաթին Ռյուշ-թյու Զորլուի և ֆինանսների նախարար Հասան Փոլաթքանի մահապատժով Իմրալի կղզում։

## Հետևանքները
Սահմանադրական հանրաքվեն կայացել է 1961 թվականի հուլիսի 9-ին։ 1924 թվականի Սահմանադրությանը փոխարինելու համար կազմվեց նոր Սահմանադրություն։ Այն հավանության է արժանացել ընտրողների 61,7% մասնակցության 81,0%-ը։

Մենդերեսի և թուրքական կառավարության մյուս անդամների մահապատժից մեկ ամիս անց ՝ 1961 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, տեղի ունեցան համընդհանուր ընտրություններ։ Վարչական իշխանությունը վերադարձվել է քաղաքացիական անձանց, սակայն ռազմականը շարունակում է տիրել քաղաքական ասպարեզում մինչև 1965 թվականի հոկտեմբեր ամիսը։ Գեներալ Իսմեթ Ինյուն վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրել է երրորդ անգամ ՝ 1961-1965 թվականները։ Թուրքական բանակի գնդապետ Թալաթ Այդեմիրը 1962 թվականի փետրվարին և 1963 թվականի մայիսին կազմակերպել էր երկու անհաջող պետական հեղաշրջում։ 1965-ի հեղաշրջումից հետո առաջին ազատ ընտրություններում Սուլեյման Դեմիրելն ընտրվեց և այդ պաշտոնը զբաղեցրեց մինչև 1971 թվականը, երբ հեռացվեց մեկ այլ հեղաշրջման հետևանքով։

## Տես նաև
* 1971 թվականի թուրքական ռազմական հուշագիրը
* Թուրքական հեղաշրջումը (1980)
* 1997 թվականի թուրքական ռազմական հուշագիրը
* Հեղաշրջման փորձ Թուրքիայում (2016)
* 1961 թվականի թուրքական սահմանադրությունը
* Թուրքիայի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Information booklet published by the military junta for visitors of the court on the island Yassıada 
* Notification of coup (Turkish) (Voice: Col. Alparslan Türkeş)