Զարկերակներ

***Զարկերակներն***  այն անոթներն են, որոնք մեր օրգանիզմը մատակարարում են թթվածնով հարուստ արյամբ , բացառություն են կազմում թոքային զարկերակները, որոնք դուրս գալով համապատասխանաբար աջ փորոքից՝ թոքային զարկերակացողունից , դեպի թոքեր են տանում ածխաթթու գազով հարուստ արյուն , ինչպես նաև պորտայի զարկերակներից , վերջիններս ևս պարունակում են ածխաթթու գազով հարուստ արյուն , որն աորտայից ուղղվում է ընկերք։ Զարկերակները կազմում են սրտանոթային համակարգի կարևոր բաղադրիչ, քանի որ նրանց միջոցով է իրականացվում ոչ միայն բոլոր հյուսվածքների մատակարարումը թթվածնով ու սննդանյութերով , այլ նաև ածխաթթու գազի և նյութափոխանակության արգասիքների հեռացումն օրգանիզմից, արյան օպտիմալ pH֊ի ապահովումն ու իմուն համակարգի գործառույթներն իրականացնող սպիտակուցների փոխադրումը։  Հաստատված է , որ զարգացած երկրներում մահվան հիմնական երկու պատճառներն են սրտամկանի ինֆարկտն ու գլխուղեղի ինսուլտը, որոնք հանդիսանում են  զարկերակային համակարգում արյան շրջանառության դանդաղեցման հետ կապված խնդիրների հետևանք , մասնավորապես խոլեստերոլի  կուտակման  հետևանք։

## Կառուցվածք
thumb|Զարկերակի մանրադիտակային պատկեր.
thumbnail|Մարդու մարմնի զարկերակների լայնական կտրվածք
Զարկերակներն ըստ տրամագծի պայմանականորեն բաժանում ենք մեծ, միջին և փոքր զարկերակների։ Զարկերակները սկիզբ են առնում ***հիմնական ցողունից*** , որից էլ սկսվում են նրա բազմաթիվ ճյուղավորումները։ Այն զարկերակները, որոնք արյուն են մատակարարում մարմնի պատերին անվանում ենք ***առպատային (պարիետալ*** ), իսկ օրգանների խոռոչներին արյուն մատակարարողները՝ ***ընդերային (վիսցերալ):*** Զարկերակների անունները կազմվում են համապատասխան օրգանի անունից , որին վերջինս անոթավորում է , օրինակ՝ երիկամային զարկերակ, լյարդային զարկերակ, այն ոսկրի անվանումից , որին տվյալ զարկրակը հարում է , օրինակ՝ ծղիկային կամ ճաճանչային զարկերակները , նաև զարկերակներն անվանում ենք նրանց ընթացքին համապատասխան , օրինակ ՝ բազկի շրջադարձային հետին զարկերակը , նրանց աղբյուրի համապատասխան՝ միջընդերային վերին , ստորին զարկերակները , իսկ եթե զարկերակի տրամագիծը մեծ չէ, ապա անվանում ենք , որպես իր սկզբնակի ճյեւղ։ Դեպի օրգաններ ուղղվելիս զարկերակները ճյուղավորվում են ավելի փոքր տրամագծով անոթների , և համապատասխան այս ճյուղավորմանը կտարբերենք ***գլխավոր՝ մագիստրալ*** ու ***ցրված*** տիպի զարկերակներ։Գլխավոր տեսակի դեպքում ունենք մագիստրալ զարկերակ , որից սկիզբ են առնում բազմաթիվ կողմնային ճյուղեր , իսկ ցրված տեսակի դեպքում հիմնական զարկերակը միանգամից բաժանվում է բազմաթիվ ճյուղերի , ինչն ապահովում է տվյալ օրգանի առավելագույն արյունամատակարարումը։ Այս տեսակը հանդիպում է պարենքիմային օրգաններում։

Զարկերակների կառուցվածքը ներկայացնելիս օգտվում ենք երկու հիմնական եղանակներից՝ անզեն աչքով տեսանելի ***մակրոսկոպիկ*** եղանակից , ինչպես նաև մանրադիտակի օգնությամբ՝ ***միկրոսկոպիկ*** եղանակով։Մարդու օրգանիզմի զարկերակային համակարգը բաժանում ենք ***համակարգային զարկերակների***, որոնք արյամբ են մատակարարում ամբողջ մարմինն, ու ***թոքային զարկերակները***, որոնք ածխաթթու գազով հարուստ արյուն են տանում սրտից թոքեր։

Զարկերակների , ինչպես նաև երակների պատի ամենաարտաքին շերտն անվանում ենք ***ադվենտիցիալ թաղանթ(tunica adventicia, tunica externa),*** որը չափազանց հարուստ է կոլագենային թելերով և իրենից ներկայացնում է փուխր շարակցական հյուսվածք , որտեղ գտնվում են անոթը սնուցող անոթներ(vasa vasorum) և անոթը սնուցող նյարդեր(nn. vasorum)։ Հաջորդ շերտը ***միջին շերտն է*** ***(tunica media)***, որը կրկին պարունակում է կոլագենայի ու էլաստինային թելեր, նաև օղակաձև դասավորված հարթ մկանաթելեր, որոնց շնորհիվ էլ իրականացվում է անոթների լուսնացքի փոփոխությունները ։ Հարթ մկանաթելերը նյարդավորվում են վեգետատվ նյարդային համակարգի միջոցով , հետևաբար լուսանցքի փոփոխությունները կախված չեն մեր կամքից , այլ կապված են մի շարք գործոնների հետ , օրինակ՝ միջավայրի ջերմաստիճանից կամ օրգանիզմում տեղի ունեցող որոշակի գործընթացներից։ Անոթի պատի ամենաներքին շերտն անվանում ենք ***ներքին թաղանթ(tunica intima),*** որն անմիջապես սերտ շփվում է արյան հետ։ Վերջինս իր հերթին կազմված է երեք շերտերից ՝ ***էնդոթել, եթաէնդոթել և հիմային թաղանթ։*** Այն միջին թաղանթից բաժանվում է *ներքին առաձգական*՝էլաստիկ թաղանթով։ Էլաստինային թելերի պարունակության շնորհիվ է , որ զարկերակները կարողանում են թեքվել, հարմարվել օրգանների տեղադրությանը։

## Աորտա

### Պսակային զարկերակներ
Պսակաձև զարկերակները (կամ կորոնար զարկերակներ) սիրտը սնուցող հիմնական արյունատար անոթներն են։ Դրանք սրտամկանին մատակարարում են թթվածնով հարուստ արյուն և սննդանյութեր՝ ապահովելով սրտի մկանների կենսունակությունը և ճիշտ աշխատանքը։

### Պսակաձև զարկերակների տեսակները
Պսակաձև զարկերակները բաժանվում են երկու հիմնական ճյուղերի՝

# **Աջ պսակաձև զարկերակ (Right Coronary Artery, RCA)**՝ սնուցում է սրտի աջ կողմի մեծ մասը։
# **Ձախ պսակաձև զարկերակ (Left Coronary Artery, LCA)**՝ այն բաժանվում է երկու հիմնական ճյուղի՝
#* **Աջուղեղային ճյուղ (Left Anterior Descending, LAD)**՝ սնուցում է սրտի առջևի պատը։
#* **Շրջանցող ճյուղ (Circumflex Artery, LCX)**՝ սնուցում է սրտի կողային և հետին հատվածները։

### Դրանց կարևորությունը
Պսակաձև զարկերակները կենսական դեր ունեն սրտի առողջության մեջ։ Դրանց խցանումը կամ վնասումը կարող է հանգեցնել լուրջ առողջական խնդիրների, օրինակ՝

* **Իշեմիկ սրտային հիվանդություն (Ischemic Heart Disease)**,
* **Սրտամկանի ինֆարկտ (Myocardial Infarction)**։

### Խնամք և կանխարգելում

* Առողջ ապրելակերպ,
* Սննդակարգում խոլեստերինի և հագեցած ճարպերի նվազեցում,
* Կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն,
* Ծխախոտից և ալկոհոլից հրաժարում,
* Սրտաբանի պարբերական հսկողություն։

### Ներքին օրգանները սնող զարկերակներ
Մարդու ներքին օրգաններին արյուն մատակարարող զարկերակները կազմում են բարդ և բազմաճյուղ համակարգ։ Դրանք ապահովում են թթվածնի և սննդանյութերի հոսքը դեպի ներքին օրգաններ՝ ապահովելով դրանց ֆունկցիոնալությունը։

### Գլխավոր զարկերակներ ներքին օրգանները սնուցելու համար

# **Կրծքային աորտա և որովայնային աորտա**  Աորտան՝ մարդու ամենամեծ զարկերակը, բաժանվում է երկու մասի.
#* **Կրծքային աորտան (Thoracic Aorta)**՝ սնուցում է կրծքավանդակի օրգանները։
#* **Որովայնային աորտան (Abdominal Aorta)**՝ սնուցում է որովայնի օրգանները։
# **Կրծքավանդակի զարկերակներ**
#* **Բրոնխային զարկերակներ (Bronchial Arteries)**՝ սնուցում են թոքերը։
#* **Էզոֆագային զարկերակներ (Esophageal Arteries)**՝ սնուցում են կերակրափողը։
# **Որովայնի հիմնական զարկերակներ**
#* **Ցելիակական ցողուն (Celiac Trunk)**՝ բաժանվում է երեք ճյուղի.
#** **Լյարդային զարկերակ (Hepatic Artery)**՝ սնուցում է լյարդը։
#** **Ստամոքսային զարկերակ (Gastric Artery)**՝ սնուցում է ստամոքսը։
#** **Փայծաղային զարկերակ (Splenic Artery)**՝ սնուցում է փայծաղը։
#* **Վերին միջընդերային զարկերակ (Superior Mesenteric Artery)**՝ սնուցում է բարակ աղիներն ու հաստ աղու որոշ մասերը։
#* **Ներքին միջընդերային զարկերակ (Inferior Mesenteric Artery)**՝ սնուցում է հաստ աղու ստորին հատվածները։
# **Երիկամային և մակերիկամային զարկերակներ**
#* **Երիկամային զարկերակներ (Renal Arteries)**՝ սնուցում են երիկամները։
#* **Մակերիկամային զարկերակներ (Suprarenal Arteries)**՝ սնուցում են մակերիկամները։
# **Սեռական օրգաններ**
#* **Սեռական զարկերակներ (Gonadal Arteries)**՝ սնուցում են ամորձիները տղամարդկանց մոտ և ձվարանները կանանց մոտ։
# **Ներքին զստային զարկերակ (Internal Iliac Artery)**
#* Սնուցում է փոքր կոնքի օրգանները, ներառյալ միզապարկը, ուղիղ աղին, արգանդը և սեռական օրգանները։

Այս զարկերակների համակարգի խանգարումները կարող են լուրջ ազդեցություն ունենալ ներքին օրգանների ֆունկցիաների վրա։ Հետևաբար, առողջ ապրելակերպը և սրտանոթային համակարգի խնամքը կարևոր են ներքին օրգանների լավ աշխատանքն ապահովելու համար։

### Կրծքային աորտա
**Կրծքային աորտան** (Thoracic Aorta) մարդու օրգանիզմի ամենակարևոր զարկերակներից մեկն է, որը հանդիսանում է աորտայի կրծքավանդակի հատվածը։ Այն սկսվում է սրտից (ձախ փորոքից) և անցնում կրծքավանդակի ողջ երկայնքով՝ սնուցելով բազմաթիվ օրգաններ և հյուսվածքներ:
----

### Կրծքային աորտայի կառուցվածքը
Կրծքային աորտան բաժանվում է հետևյալ հատվածների.

# **Վերելող աորտա (Ascending Aorta)**  Սկսվում է ձախ փորոքից և սնուցում է.
#* Պսակաձև զարկերակներ (Coronary Arteries), որոնք արյուն են մատակարարում սրտամկանին։
# **Աորտայի աղեղ (Aortic Arch)**  Կատարում է աղեղանման շրջադարձ, և նրանից դուրս են գալիս հետևյալ խոշոր զարկերակները՝
#* Բրախիոցեֆալիկ ցողուն (Brachiocephalic Trunk)՝ մատակարարում է արյունը գլխին և վերին վերջույթներին,
#* Ձախ ընդհանուր քնային զարկերակ (Left Common Carotid Artery),
#* Ձախ ենթանրակային զարկերակ (Left Subclavian Artery)։
# **Իջնող կրծքային աորտա (Descending Thoracic Aorta)**  Ընդունում է արյունը աորտայի աղեղից և մատակարարում այն կրծքավանդակի հետևյալ օրգաններին.
#* Թոքեր (բրոնխային զարկերակներ),
#* Կերակրափող (էզոֆագային զարկերակներ),
#* Կրծքային պատ (ինտերկոստալ և ենթակողային զարկերակներ),
#* Դիաֆրագմայի վերին հատվածներ։

----

### Կրծքային աորտայի ֆունկցիան
Կրծքային աորտան կատարում է հետևյալ հիմնական ֆունկցիաները.

* Արյուն մատակարարում է սրտամկանից կրծքավանդակի օրգաններին և հյուսվածքներին,
* Ապահովում է թթվածնի և սննդանյութերի անխափան հոսքը դեպի կենսական կարևոր օրգաններ։

----

### Կրծքային աորտայի հիվանդություններ
Կրծքային աորտայի հետ կապված հիվանդություններն ու ախտահարումները ներառում են՝

# **Անևրիզմա (Aortic Aneurysm)**՝ աորտայի պատի լայնացում, որը կարող է վտանգավոր լինել պատի ճեղքման (ռուպտուրա) պատճառով։
# **Աորտայի նեղացում (Coarctation of Aorta)**՝ բնածին կամ ձեռքբերովի նեղացում։
# **Աորտայի պատի շերտավորում (Aortic Dissection)**՝ պատի ներսում շերտերի անջատում, ինչը կարող է հանգեցնել արյան արտահոսքի։
# **Աթերոսկլերոզ**՝ աորտայի պատի խոլեստերինային կուտակումներ։

----

### Կրծքային աորտայի առողջության խնամք
Կրծքային աորտայի առողջությունն ապահովելու համար կարևոր է.

* Վերահսկել արյան ճնշումը,
* Կանխարգելել աթերոսկլերոզը՝ սննդակարգում խոլեստերինի նվազեցմամբ,
* Պարբերաբար խորհրդակցել սրտաբանի հետ (հատկապես ռիսկային խմբերում)։

### Որովայնային աորտա
**Որովայնային աորտան** (Abdominal Aorta) աորտայի ներքևի հատվածն է, որն անցնում է որովայնի խոռոչի միջով։ Այն հանդիսանում է մարդու օրգանիզմի ամենակարևոր զարկերակներից մեկը՝ ապահովելով արյան մատակարարումը որովայնի օրգաններին, փոքր կոնքին և ստորին վերջույթներին։
----

### Որովայնային աորտայի դիրքը

* Սկսվում է **կրծքային աորտայի** իջնող հատվածից, դիաֆրագմայի **աորտային բացվածքի** մոտ։
* Աղավաղվում է դեպի ներքև՝ մինչև չորրորդ գոտկային ողը, որտեղ բաժանվում է երկու **համատեղ զստային զարկերակների** (Common Iliac Arteries)։

----

### Որովայնային աորտայի ճյուղերը
Որովայնային աորտան բազմաթիվ ճյուղերի միջոցով արյուն է մատակարարում որովայնի օրգաններին, ինչպես նաև որոշ դեպքերում՝ ստորին վերջույթներին։

# **Միաձև ճյուղեր (Unpaired Branches)**՝ սնուցում են մարսողական համակարգի օրգանները.
#* **Ցելիակական ցողուն (Celiac Trunk):**
#** **Ստամոքսային զարկերակ (Gastric Artery):** սնուցում է ստամոքսը,
#** **Լյարդային զարկերակ (Hepatic Artery):** սնուցում է լյարդը,
#** **Փայծաղային զարկերակ (Splenic Artery):** սնուցում է փայծաղը։
#* **Վերին միջընդերային զարկերակ (Superior Mesenteric Artery):**
#** Սնուցում է բարակ աղիներն ու հաստ աղու մեծ մասը։
#* **Ներքին միջընդերային զարկերակ (Inferior Mesenteric Artery):**
#** Սնուցում է հաստ աղու ստորին հատվածները և ուղիղ աղին։
# **Զույգ ճյուղեր (Paired Branches):**
#* **Երիկամային զարկերակներ (Renal Arteries):**
#** Սնուցում են երիկամները։
#* **Մակերիկամային զարկերակներ (Suprarenal Arteries):**
#** Սնուցում են մակերիկամները։
#* **Սեռական զարկերակներ (Gonadal Arteries):**
#** Տղամարդկանց մոտ՝ ամորձիները, կանանց մոտ՝ ձվարանները։
# **Պարիետալ ճյուղեր (Parietal Branches):**
#* **Ստորին դիաֆրագմային զարկերակներ (Inferior Phrenic Arteries):**
#** Սնուցում են դիաֆրագման։
#* **Գոտկային զարկերակներ (Lumbar Arteries):**
#** Սնուցում են որովայնի պատը և ողնաշարի որոշ հատվածներ։

----

### Որովայնային աորտայի ֆունկցիան

* Արյուն է մատակարարում բոլոր հիմնական օրգաններին, որոնք գտնվում են որովայնի խոռոչում։
* Ապահովում է սննդանյութերի և թթվածնի հոսքը դեպի ստորին վերջույթներ։

----

### Որովայնային աորտայի հիվանդություններ
Որովայնային աորտայի խնդիրները կարող են վտանգավոր լինել կյանքի համար։ Հիմնական հիվանդություններն են՝

# **Անևրիզմա (Aneurysm):**
#* Աորտայի պատի լայնացում, որը կարող է պատի ճեղքման պատճառ դառնալ։
# **Աորտայի պատի շերտավորում (Dissection):**
#* Պատի ներսում շերտերի բաժանում՝ արյան արտահոսքով։
# **Աթերոսկլերոզ:**
#* Պատի խոլեստերինային կուտակում, որը կարող է առաջացնել խցանում։
# **Էմբոլիա և թրոմբոզ:**
#* Արյան մակարդուկների առաջացում, որը խոչընդոտում է արյան հոսքը։

----

### Կանխարգելում
Որովայնային աորտայի առողջության պահպանման համար խորհուրդ է տրվում՝

* Հետևել արյան ճնշմանը,
* Ճիշտ սնվել՝ խուսափելով խոլեստերինի և ճարպերի ավելցուկից,
* Կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն,
* Ծխախոտից հրաժարում։

## <big><sup>Վերին վերջույթի զարկերակներ</sup></big>
**Վերին վերջույթների զարկերակները** ապահովում են թթվածնով հարուստ արյունը ձեռքերին, ինչպես նաև ուսի և նախաբազկի շրջանի մկաններին ու հյուսվածքներին։ Դրանք բխում են **սուբկլավյան զարկերակից (subclavian artery)** և բաժանվում են ավելի մանր ճյուղերի։
----

### Հիմնական զարկերակներ

# **Սուբկլավյան զարկերակ (Subclavian Artery):**
#* Սկսվում է աորտայի աղեղից (ձախ կողմում) կամ բրախիոցեֆալիկ ցողունից (աջ կողմում)։
#* Արյուն է մատակարարում ուսագոտուն, պարանոցին, ինչպես նաև վերին վերջույթների գլխավոր զարկերակին։
# **Աքսիլյար զարկերակ (Axillary Artery):**
#* Սուբկլավյան զարկերակի շարունակությունն է։
#* Սնուցում է ուսագոտին և կրծքավանդակի շրջանի որոշ հատվածներ։
#* Աքսիլյար զարկերակը անցնում է թևատակի միջով։
# **Բրախիալ զարկերակ (Brachial Artery):**
#* Աքսիլյար զարկերակի շարունակությունն է։
#* Արյուն է մատակարարում վերին վերջույթի մեծ մասը։
#* Բրախիալ զարկերակը անցնում է բազկի միջով և ներառում ճյուղեր՝ սնուցելով շրջակա մկանները։
#* Բազկի շրջանում այն բաժանվում է երկու հիմնական ճյուղի՝ **ուռնաձև (Radial)** և **ալնաձև (Ulnar)** զարկերակների։
# **Ուռնաձև զարկերակ (Radial Artery):**
#* Բրախիալ զարկերակի ճյուղերից մեկն է։
#* Սնուցում է նախաբազկի արտաքին հատվածը և ձեռքի ափի որոշ հատվածներ։
#* Ուռնաձև զարկերակը հաճախ օգտագործվում է սրտի զարկերի (պուլսի) ստուգման համար։
# **Ալնաձև զարկերակ (Ulnar Artery):**
#* Բրախիալ զարկերակի մյուս գլխավոր ճյուղն է։
#* Սնուցում է նախաբազկի ներքին հատվածը և ձեռքի մեծ մասը։
#* Ալնաձև զարկերակը մասնակցում է ձեռքի ափի զարկերակային ցանցի (palmar arch) ձևավորմանը։

----

### Ձեռքի զարկերակային ցանցեր

# **Ափի զարկերակային աղեղ (Palmar Arches):**
#* **Խորը ափի աղեղ (Deep Palmar Arch):** ձևավորվում է ուռնաձև զարկերակի մասնակցությամբ։
#* **Մակերեսային ափի աղեղ (Superficial Palmar Arch):** ձևավորվում է ալնաձև զարկերակի մասնակցությամբ։
#* Այս զարկերակները բաժանվում են մանր ճյուղերի, որոնք արյուն են մատակարարում մատներին։
# **Թիկունքային զարկերակային ցանց (Dorsal Carpal Network):**
#* Սնուցում է ձեռքի թիկունքի հատվածները։

----

### Վերին վերջույթների զարկերակների ֆունկցիան

* Արյուն մատակարարել ձեռքերի մկաններին, հոդերին, մաշկին և նյարդային հյուսվածքներին։
* Թթվածնով և սննդանյութերով ապահովել մատները։

----

### Հիվանդություններ և խնդիրներ

# **Զարկերակային խցանումներ (Arterial Occlusion):**
#* Կարող է առաջանալ արյունատար անոթների աթերոսկլերոզի կամ թրոմբոզի հետևանքով։
# **Էմբոլիա:**
#* Արյան մակարդուկների կամ օդի պղպջակների պատճառով արյան հոսքի խանգարում։
# **Ռեյնոյի համախտանիշ (Raynaud's Phenomenon):**
#* Արյան անբավարար մատակարարում մատներին սառը պայմաններում։
# **Տրավմատիկ վնասվածքներ:**
#* Զարկերակների վնասում տարբեր վնասվածքների ժամանակ։

----

### Խնամք

* Կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն։
* Առողջ սնունդ՝ խոլեստերինի մակարդակը վերահսկելու համար։
* Ծխախոտից հրաժարում՝ անոթային հիվանդությունները կանխելու համար։

## Ստորին վերջույթի զարկերակներ
**Ստորին վերջույթների զարկերակները** սնուցում են ազդրերը, սրունքները, ոտնաթաթը և շրջակա հյուսվածքները։ Այս զարկերակները արյուն են ստանում **որովայնային աորտայից**, որն իր ճյուղերով ապահովում է ստորին վերջույթների թթվածնով հարուստ արյունը։
----

### Հիմնական զարկերակներ

# **Ընդհանուր զստային զարկերակ (Common Iliac Artery):**
#* Որովայնային աորտան բաժանվում է աջ և ձախ ընդհանուր զստային զարկերակների։
#* Այս զարկերակները բաժանվում են.
#** **Ներքին զստային զարկերակ (Internal Iliac Artery):** Արյուն է մատակարարում փոքր կոնքի օրգաններին և որոշ հատվածներում ազդրին։
#** **Արտաքին զստային զարկերակ (External Iliac Artery):** Արյուն է մատակարարում ստորին վերջույթներին։
# **Ազդրային զարկերակ (Femoral Artery):**
#* Արտաքին զստային զարկերակի շարունակությունն է, որը անցնում է ազդրերի միջով։
#* Սնուցում է ազդրի մեծ մասը։
#* Դրա հիմնական ճյուղերից են.
#** **Խորը ազդրային զարկերակ (Deep Femoral Artery):** Արյուն է մատակարարում ազդրի մկաններին և հյուսվածքներին։
# **Զմայլքային զարկերակ (Popliteal Artery):**
#* Ազդրային զարկերակի շարունակությունն է, որը գտնվում է ծունկի հետին հատվածում։
#* Սնուցում է ծունկը և վերին սրունքի շրջանը։
# **Սրունքային զարկերակներ (Tibial Arteries):**
#* Զմայլքային զարկերակը բաժանվում է երկու հիմնական ճյուղի.
#** **Առաջային սրունքային զարկերակ (Anterior Tibial Artery):** Սնուցում է սրունքի առջևի հատվածը։
#** **Հետին սրունքային զարկերակ (Posterior Tibial Artery):** Սնուցում է սրունքի հետին հատվածը և անցնում դեպի ոտնաթաթ։
# **Ոտնաթաթի զարկերակներ:**
#* **Դորզալիս պեդիս զարկերակ (Dorsalis Pedis Artery):** Առաջանում է առաջային սրունքային զարկերակից և սնուցում է ոտնաթաթի վերին հատվածը։
#* **Մեդիալ և լատերալ պլանտար զարկերակներ (Medial and Lateral Plantar Arteries):** Հետին սրունքային զարկերակի ճյուղեր, որոնք սնուցում են ոտնաթաթի ստորին հատվածը։

----

### Ստորին վերջույթների զարկերակային ցանց
Ստորին վերջույթների զարկերակները ձևավորում են ճյուղավորված ցանց, որը կարևոր դեր է խաղում մկանների, ոսկորների և հյուսվածքների սնուցման գործում։ Արյունատար անոթների այս ցանցը հնարավորություն է տալիս կարգավորել արյան հոսքը նույնիսկ ֆիզիկական ակտիվության ժամանակ։
----

### Ստորին վերջույթների զարկերակային խնդիրներ

# **Աթերոսկլերոզ (Atherosclerosis):**
#* Զարկերակների պատերի խոլեստերինային կուտակում, որը խոչընդոտում է արյան հոսքը։
# **Պերիֆերիկ զարկերակային հիվանդություն (Peripheral Artery Disease, PAD):**
#* Ստորին վերջույթների զարկերակների խցանում կամ նեղացում։
# **Էմբոլիա կամ թրոմբոզ:**
#* Արյան մակարդուկի առաջացում, որը կարող է խանգարել արյան հոսքը։
# **Ռեյնոյի համախտանիշ:**
#* Արյան անբավարար հոսք մատների և ոտքերի անոթներում։

----

### Կանխարգելում և խնամք

# Առողջ ապրելակերպ.
#* Կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն (օրինակ՝ քայլք կամ վազք)։
#* Ծխախոտից հրաժարում։
# Սննդակարգ.
#* Խուսափեք խոլեստերինի և հագեցած ճարպերի ավելցուկից։
# Արյան ճնշման վերահսկում.
#* Բարձր արյան ճնշումը կարող է վնասել անոթները։
# Սրտաբանի պարբերական հսկողություն՝ կանխելու զարկերակային հիվանդությունները։

## Գլխի զարկերակներ
**Գլխի զարկերակները** արյուն են մատակարարում գլխուղեղին, գլխի մկաններին, կաշվին, դեմքին և այլ կարևոր օրգաններին։ Դրանք բխում են սրտից և բաժանվում են մի շարք հիմնական և երկրորդական զարկերակների, որոնք միասին ապահովում են գլխի և պարանոցի հյուսվածքների սնուցումը։
----

### Հիմնական զարկերակներ, որոնք մատակարարում են արյուն գլխին

# **Ընդհանուր քնային զարկերակներ (Common Carotid Arteries):**
#* Գլխի և պարանոցի հիմնական զարկերակներից են։
#* Բաժանվում են երկու ճյուղի՝
#** **Ներքին քնային զարկերակ (Internal Carotid Artery):** Սնուցում է գլխուղեղի մեծ մասը։
#** **Արտաքին քնային զարկերակ (External Carotid Artery):** Սնուցում է դեմքի, գլխի և պարանոցի մկանները և հյուսվածքները։
# **Արտաքին զարկերակների ճյուղերը:**
#* **Դեմքի զարկերակ (Facial Artery):** Արյուն է մատակարարում դեմքի մաշկին և մկաններին։
#* **Վերին ծնոտի զարկերակ (Maxillary Artery):** Սնուցում է վերին ծնոտը, ատամները և ճակատի հատվածը։
#* **Լսողական զարկերակ (Auricular Artery):** Սնուցում է արտաքին ականջը և շրջակա հատվածները։
#* **Վերելող ըմպանակի զարկերակ (Ascending Pharyngeal Artery):** Արյուն է մատակարարում կոկորդին և ըմպանակին։
# **Ներքին քնային զարկերակների ճյուղերը:**
#* **Առաջային ուղեղային զարկերակ (Anterior Cerebral Artery):** Սնուցում է գլխուղեղի առջևի հատվածը։
#* **Միջին ուղեղային զարկերակ (Middle Cerebral Artery):** Սնուցում է գլխուղեղի մեծ մասը՝ ներառյալ շարժողական և զգայական կենտրոնները։
#* **Զադային հաղորդակցող զարկերակ (Posterior Communicating Artery):** Միանում է վերտեբրալ զարկերակներին և ձևավորում Վիլլիսի շրջան։
# **Կողնուղեղային զարկերակներ (Vertebral Arteries):**
#* Սկսվում են սուբկլավյան զարկերակներից։
#* Միանալով ձևավորում են **բազիլյար զարկերակը (Basilar Artery)**։
#* Սնուցում են գլխուղեղի հիմքի հատվածները, ցողունը, փոքր ուղեղը։

----

### Գլխուղեղի զարկերակային շրջան (Վիլլիսի շրջան)

* **Վիլլիսի շրջանը (Circle of Willis)** գլխուղեղի հիմնական զարկերակային ցանցն է, որն ապահովում է արյան անխափան հոսքը նույնիսկ զարկերակներից մեկի խցանման դեպքում։ Այն կազմված է ներքին քնային զարկերակներից և կողնուղեղային զարկերակներից։

----

### Գլխի զարկերակների ֆունկցիան

* Ապահովում են գլխուղեղի, աչքերի, դեմքի մաշկի, մկանների, կոկորդի և ականջների թթվածնով հարուստ արյունը։
* Կարգավորում են արյան շրջանառությունը գլխի կարևոր կենտրոններում՝ պահպանելով ուղեղի կենսունակությունը։

----

### Հիվանդություններ և խնդիրներ

# **Իշեմիկ ինսուլտ (Ischemic Stroke):**
#* Պատճառվում է գլխուղեղի զարկերակների խցանմամբ կամ նեղացմամբ։
# **Անևրիզմա (Aneurysm):**
#* Զարկերակի պատի լայնացում, որը կարող է ճեղքվել։
# **Աթերոսկլերոզ (Atherosclerosis):**
#* Զարկերակային պատերի խոլեստերինային կուտակում։
# **Քնային զարկերակի ստենոզ (Carotid Artery Stenosis):**
#* Զարկերակի նեղացում, որը նվազեցնում է արյան հոսքը գլխուղեղ։

----

### Կանխարգելում և խնամք

# Սննդակարգ՝ խոլեստերինի մակարդակի նվազեցման համար։
# Կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն։
# Ծխախոտի և ալկոհոլի օգտագործման նվազեցում։
# Արյան ճնշման վերահսկում։
# Սրտաբանի և նյարդաբանի պարբերական հսկողություն։

## Թոքային զարկերակ
**Թոքային զարկերակները (Pulmonary Arteries)** մարդկային օրգանիզմի կարևորագույն արյունատար անոթներից են, որոնք ապահովում են սրտի և թոքերի միջև արյան շրջանառությունը։ Դրանք միակ զարկերակներն են, որոնք թթվածնազուրկ արյուն են տանում։
----

### Թոքային զարկերակների կառուցվածքը և ֆունկցիան

# **Ծագումը**  Թոքային զարկերակները սկիզբ են առնում սրտի աջ փորոքից՝ թոքային միջանցքից (Pulmonary Trunk):
#* **Թոքային միջանցքը** կարճ հատված է, որը շուտով բաժանվում է երկու հիմնական զարկերակի՝
#** **Աջ թոքային զարկերակ (Right Pulmonary Artery):** Արյուն է տանում դեպի աջ թոքը։
#** **Ձախ թոքային զարկերակ (Left Pulmonary Artery):** Արյուն է տանում դեպի ձախ թոքը։
# **Թթվածնազուրկ արյան փոխադրում**  Թոքային զարկերակների հիմնական ֆունկցիան թթվածնազուրկ արյունը սրտից թոքեր տեղափոխելն է, որտեղ այն հարստացվում է թթվածնով և հեռացվում է ածխաթթու գազը։  Այս գործընթացն իրականացվում է **թոքային ալվեոլներում**։
# **Թոքային զարկերակների կառուցվածքային առանձնահատկությունները**
#* Զարկերակները տանում են թթվածնազուրկ արյուն (սովորաբար զարկերակները տանում են թթվածնով հարուստ արյուն):
#* Ունեն առաձգական պատեր՝ բարձր ճնշման դիմակայելու համար։

----

### Թոքային շրջանառություն (Pulmonary Circulation)
Թոքային զարկերակները կազմում են թոքային շրջանառության (առանձին շրջանառություն) կարևորագույն մասը։ Այս համակարգը ներառում է.

# **Արյան հոսք դեպի թոքեր:** Սրտի աջ փորոքից թթվածնազուրկ արյունը տեղափոխվում է թոքային զարկերակներով դեպի թոքեր։
# **Արյան հարստացում թթվածնով:** Թոքային ալվեոլներում թթվածնի փոխանակման գործընթացից հետո թթվածնով հարստացած արյունը վերադառնում է սրտի ձախ նախասենյակ՝ թոքային երակներով։

----

### Թոքային զարկերակների հիվանդություններ

# **Թոքային հիպերտենզիա (Pulmonary Hypertension):**
#* Թոքային զարկերակներում արյան ճնշման բարձրացում։
#* Կարող է առաջացնել սրտի աջ փորոքի գերծանրաբեռնվածություն։
# **Թոքային էմբոլիա (Pulmonary Embolism):**
#* Արյան մակարդուկի, ճարպային մասնիկների կամ օդի պղպջակների խցանում թոքային զարկերակներում։
#* Լուրջ և կյանքին վտանգավոր վիճակ է։
# **Կոնգենիտալ անոմալիաներ:**
#* Բնածին խնդիրներ, օրինակ՝ **թոքային զարկերակի ստենոզ** (նեղացում)։
# **Թոքային զարկերակային անևրիզմա:**
#* Զարկերակի պատի լայնացում, որը կարող է պատռվել։

----

### Թոքային զարկերակների կարևորությունը

* Առանց թոքային զարկերակների թթվածնազուրկ արյունը չէր կարող տեղափոխվել թոքեր՝ օրգանիզմը թթվածնով հարստացնելու համար։
* Կազմում են **թոքային շրջանառության** առանցքը, առանց որի օրգանիզմի հյուսվածքները չէին կարող սնուցվել։

----

### Կանխարգելում և խնամք

# **Առողջ ապրելակերպ**
#* Հրաժարում ծխախոտից, որը վնասում է թոքերի և զարկերակների առողջությունը։
# **Ֆիզիկական ակտիվություն**
#* Օգնում է բարելավել արյան շրջանառությունը։
# **Արյան մակարդման կանխարգելում**
#* Կանխարգելիչ միջոցառումներ երկարատև պասիվ վիճակներից (օրինակ՝ երկարատև նստածություն կամ անկողնային ռեժիմ):
# **Բժշկական հսկողություն**
#* Սրտաբանի և թոքաբանի պարբերական այցեր, հատկապես եթե կա հիպերտենզիա կամ թոքային հիվանդություններ։

## Սաղմի զարկերակների առանձնահատկությունները
**Սաղմի զարկերակները** առանձնանում են իրենց կառուցվածքով և ֆունկցիոնալությամբ՝ համապատասխանելով սաղմի զարգացման փուլերին։ Սաղմի արյան շրջանառությունը տարբերվում է հասուն օրգանիզմի շրջանառությունից, քանի որ թոքերը, լյարդը և այլ օրգաններ դեռ լիարժեք ֆունկցիոնալ չեն։
----

### Սաղմի արյունատար համակարգի հիմնական առանձնահատկությունները

# **Զարկերակների և երակների համակարգի փոփոխված դերը**  Սաղմում զարկերակները և երակները ձևավորում են հատուկ ուղիներ, որոնք ապահովում են արյան փոխանակումը մայրական օրգանիզմի հետ։
# **Թթվածնով հարուստ և աղքատ արյան խառնուրդ**  Սաղմի արյան համակարգը թույլ է տալիս թթվածնով հարուստ և աղքատ արյանը խառնվել, քանի որ թթվածնի հիմնական աղբյուրը պլացենտան է, այլ ոչ թե թոքերը։

----

### Սաղմի զարկերակների և արյան հոսքի հիմնական ուղիները

# **Պորտային զարկերակներ (Umbilical Arteries):**
#* Սաղմի ներքին զստային զարկերակներից դուրս եկող զույգ զարկերակներ են։
#* Դրանք թթվածնազուրկ արյունը տեղափոխում են պլացենտա, որտեղ կատարվում է թթվածնի և սննդանյութերի փոխանակումը։
# **Պորտային երակ (Umbilical Vein):**
#* Պորտային զարկերակներով պլացենտայում թթվածնով հարստացած արյունը վերադառնում է սաղմին պորտային երակի միջոցով։
#* Թթվածնով հարուստ արյունը մուտք է գործում սաղմի ներքին համակարգ՝ անցնելով լյարդի միջով կամ շրջանցելով այն։
# **Դուկտուս վենոզուս (Ductus Venosus):**
#* Հատուկ անցուղի է, որը թույլ է տալիս թթվածնով հարուստ արյանը շրջանցել լյարդը և ուղղակիորեն հասնել սրտի ստորին սիներակ։
# **Դուկտուս արտերիոզուս (Ductus Arteriosus):**
#* Կապում է թոքային զարկերակը աորտայի հետ։
#* Թույլ է տալիս արյանը շրջանցել թոքերը, քանի որ դրանք դեռևս չեն կատարում շնչառական ֆունկցիան։
# **Օվալ բացվածք (Foramen Ovale):**
#* Սրտի աջ նախասենյակը կապում է ձախ նախասենյակի հետ։
#* Թույլ է տալիս թթվածնով հարուստ արյանը շրջանցել թոքային շրջանառությունը։

----

### Սաղմի զարկերակային համակարգի աշխատանքը

* **Թթվածնազուրկ արյունը** սաղմից դուրս է գալիս պորտային զարկերակներով դեպի պլացենտա։
* **Թթվածնով հարուստ արյունը** պորտային երակի միջոցով վերադառնում է սաղմի սրտին։
* **Թոքերը շրջանցվում են**՝ ապահովելով թթվածնի և սննդանյութերի առավելագույն օգտագործումը գլխուղեղի և այլ կենսական օրգանների կողմից։

----

### Հետծննդյան փոփոխություններ
Ծնվելուց հետո սաղմի զարկերակային համակարգում տեղի են ունենում էական փոփոխություններ.

# **Պորտային զարկերակները և երակները փակվում են**:
#* Պորտային զարկերակները վերածվում են լիգամենտային կառուցվածքի։
#* Պորտային երակը վերածվում է լյարդային լիգամենտի։
# **Դուկտուս արտերիոզուսը փակվում է**՝ դառնալով **լիգամենտում արտերիոզում (Ligamentum Arteriosum)**:
# **Օվալ բացվածքը փակվում է**՝ վերածվելով **ֆոսսա օվալիսի (Fossa Ovalis)**։

----

### Կարևոր առանձնահատկություններ

* Սաղմի զարկերակային համակարգը նախապես հարմարեցված է պլացենտար փոխանակմանը։
* Ծնվելուց հետո արյան հոսքի այս համակարգը արագ փոփոխվում է՝ համապատասխանելով օդային շնչառությանը։

## Վերարտադրողական զարկերակներ
**Վերարտադրողական զարկերակները** (կամ սեռական զարկերակներ) մատակարարում են թթվածնով հարուստ արյունը վերարտադրողական օրգաններին: Այս զարկերակները տղամարդկանց և կանանց մոտ տարբեր են՝ կախված անատոմիական տարբերություններից։
----

### Տղամարդկանց վերարտադրողական զարկերակներ

# **Սերմնարանային զարկերակ (Testicular Artery):**
#* Սկիզբ է առնում որովայնային աորտայից։
#* Արյուն է մատակարարում սերմնարաններին (ամորձիներին), սերմնալարերին և շրջակա հյուսվածքներին։
#* Երկար է և հասնում է ամորձապարկ՝ պարանոցի ճյուղերով։
# **Ներքին զստային զարկերակ (Internal Iliac Artery):**
#* Այն ունի մի քանի ճյուղեր, որոնք սնուցում են փոքր կոնքի օրգանները, ներառյալ վերարտադրողական համակարգի հատվածները։
#** **Հետին բունային զարկերակ (Internal Pudendal Artery):** Սնուցում է պենիսի սնամեջ մարմինները և միզուղիների մոտ գտնվող տարածքները։
#** **Վերելող միզապարկային զարկերակ (Inferior Vesical Artery):** Սնուցում է միզապարկը, սերմնաբշտերը և շագանակագեղձը։

----

### Կանանց վերարտադրողական զարկերակներ

# **Ձվարանային զարկերակ (Ovarian Artery):**
#* Սկիզբ է առնում որովայնային աորտայից։
#* Արյուն է մատակարարում ձվարաններին և ձվաբջջուղիներին։
# **Ներքին զստային զարկերակ (Internal Iliac Artery):**
#* Կանանց մոտ ներքին զստային զարկերակը նույնպես սնուցում է փոքր կոնքի վերարտադրողական օրգանները։
#** **Արգանդային զարկերակ (Uterine Artery):** Սնուցում է արգանդը, արգանդափողերը և շրջակա հյուսվածքները։
#** **Հետին բունային զարկերակ (Internal Pudendal Artery):** Սնուցում է արտաքին սեռական օրգանները (օրինակ՝ լաբիա, հեշտոց)։
#** **Վերելող հեշտոցային զարկերակ (Vaginal Artery):** Արյուն է մատակարարում հեշտոցին։

----

### Հիմնական ֆունկցիան
Վերարտադրողական զարկերակները մատակարարում են թթվածին և սննդանյութեր վերարտադրողական օրգաններին, որոնք կարևոր են՝

* Սեռական օրգանների նորմալ ֆունկցիայի,
* Հորմոնալ արտադրության,
* Բեղման և վերարտադրողական այլ գործընթացների համար։

----

### Հիվանդություններ և խնդիրներ

# **Աթերոսկլերոզ:**  Սեռական զարկերակներում արյան հոսքի խանգարումը կարող է առաջացնել էրեկտիլ դիսֆունկցիա տղամարդկանց մոտ կամ սեռական ֆունկցիայի խանգարում կանանց մոտ։
# **Էմբոլիա կամ թրոմբոզ:**  Կարող են խոչընդոտել արյան հոսքը՝ պատճառելով հյուսվածքային անբավարարություն։
# **Վարիկոցելե (Varicocele):**  Ամորձապարկի տարածքում սերմնարանային երակների լայնացում, որը կարող է կապված լինել զարկերակային շրջանառության անբավարարության հետ։
# **Արգանդի զարկերակների անոմալիաներ:**  Կարող են ազդել հղիության վրա, ներառյալ արգանդի պատի անբավարար արյան հոսքը։

----

### Կանխարգելում

* Հետևել սրտանոթային առողջությանը՝ խուսափելով բարձր խոլեստերինից և բարձր արյան ճնշումից։
* Պարբերական բժշկական ստուգումներ սեռական ֆունկցիայի խանգարումների վաղ ախտորոշման համար։
* Առողջ սնունդ և ֆիզիկական ակտիվություն՝ արյան հոսքը լավացնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արյան անոթներ