Տեսողական պատրանք

**Տեսողական պատրանք** (օպտիկական պատրանք), բնութագրվում է ընկալվող տեսողական պատկերներով, որոնք տարբերվում են օբյեկտիվ իրականությունից։ Տեսողական պատրանքները իրականության աղճատված ընկալումների հայտնի ձևերից են։

Օպտիկական խաբկանքը հատուկ է ողջ տեսողական ապարատին և չի վերանում բազմակի դիտումների դեպքում։

Տեսողական պատրանքներն առաջ են գալիս ոչ թե աչքերում, այլ տեսողական անալիզատորի ուղեղային կենտրոններում։

մինի|Նկարի տեսողական շրջման օրինակ։ Մեկ տեսնում ենք սկահակ, մեկ՝ իրար նայող դեմքեր

Տեսողական (օպտիկական) պատրանքների պատճառները ուսումնասիրվում են ինչպես տեսողության ֆիզիոլոգիայում, այնպես էլ տեսողական ընկալման հոգեբանության ուսումնասիրությունների շրջանակում։

Արվեստի պատկերներում կանխամտածված հեռանկարային խեղաթյուրումն առաջացնում է հատուկ էֆեկտներ, իր աշխատանքներով հայտնի է Մորիս Էշերը (տես, օրինակ, նրա վիմագրություն «Վեր ու վար» (1947 թ․), «Ուռուցիկ և գոգավոր» (1955 թ․), «Ամառանոց» (1958 թ.) և այլն)։

Տեսողական պատրանքների ստեղծումը հաճախ եղել է Սալվադոր Դալիի աշխատանքների թեման (տես, օրինակ, նրա նկարները «Ստրուկների շուկա՝ Վոլտերի անտեսանելի կիսանդրիի ֆենոմենով » (1938 թ.), «Կարապներ՝ արտացոլված փղերի մեջ» (1937 թ․) և այլն)։

Որոշ օպտիկական պատրանքներ ուսումնասիրվել են գեշտալտ հոգեբանության շրջանակներում։

## Տեսակներ
Գոյություն ունեն երեք հիմնական տիպի տեսողական պատրանքներ.

* բուն տեսողական (օպտիկական) պատրանքներ, 
* ֆիզիոլոգիական պատրանքներ (պայծառություն, գույն, չափ, տեղադրություն, շարժում), 
* իմացական, ճանաչողական (կոգնիտիվ) պատրանքներ, որոնք անգիտակից վիճակում արված հետևությունների արդյունք են։
մինի|ձախից|Բադ–նապաստակ պատրանք
 
Ախտաբանական տեսողական պատրանքները առաջանում են տեսողական ընկալման հոգեբանական մեխանիզմների պաթոլոգիական չափազանցության հետևանքով՝ առաջ բերելով վերոհիշյալ տեսակի պատրանքներ։

Օպտիկական խաբկանքների ճնշող մասի համար պատասխանատու է ողջ տեսողական ապարատը, ներառյալ նաև ուղեղային հատվածները։ Առաջին փուլը ազդանշանի առանձնացումն է ֆոնից, այդ փուլով պայմանավորված ընկալման սխալները կազմում են օպտիկական խաբկանքների առանձին խումբ, որոնց գոյության վրա է հիմնված պաշտպանական գունավորման կիրառումը քողարկման նպատակով (այս երևույթը լայնորեն տարածված է նաև կենդանական աշխարհում, տես միմիկրիա)։ Երկրորդ փուլի՝ տեսողական ազդանշանների դասակարգման հետ են կապված այն օպտիկական խաբկանքները, որոնցում կառուցվածքային կամ հոծ ֆոնը հանգեցնում է պատկերների ջոկման կամ դրանց պարամետրերի (պայծառության, ձևի, փոխդասավորության և այլն) գնահատման սխալների։ Վերջապես, տարածված են նաև այնպիսի օպտիկական խաբկանքներ, որոնք կապված են տեսողական ինֆորմացիայի մշակման երրորդ՝ վերջին փուլի սխալների հետ, այսինքն՝ դիտարկվող օբյեկտների բնութագրերի (մակերես, երկարություն, անկյուններ) գնահատման սխալների, ինչպես նաև հեռանկարային աղավաղումների հետ։ Դիտվող օբյեկտի շարժման կամ ժամանակի ընթացքում փոփոխման դեպքում տեսողական ընկալման պրոցեսը բարդանում է․ առաջ են գալիս, այսպես կոչված, դինամիկ օպտիկական խաբկանքներ, ի տարբերություն վերը թվարկված ստատիկ օպտիկական խաբկանքների։ Օրինակ, եթե շարժվող առարկային երկար նայելուց հետո հանկարծակի ընդհատվի դիտումը, ապա առաջ կգա այդ առարկայի հակառակ շարժման խաբկանք։ Այս խմբին են դասվում նաև տեսողության իներցիայի հետ կապված օպտիկական խաբկանքները, որոնց օգտագործման վրա են հիմնված կինոն և հեռուստատեսությունը։

մինի|աջից|Պատրանքային եռանկյունիներ
Պատրանքները հալյուցինացիաներից (զգայապատրանքներից, զգայախաբկանքներից) տարբերվում են նրանով, որ այս դեպքում ընկալվող օբյեկտները իսկապես կան և գտնվում են մարդու առջև։

Պատրանքն ունի իրական հիմք, հալյուցինացիան լիովին հնարված է, հոգեկան պաթոլոգիայի արդյունք է։ Պատրանքներն ամենից առաջ լինում են ընկալման գործընթացներում։

## Էյմսի սենյակ
1946 թվականին Ալբերտ Էյմս-կրտսերի մտածած սենյակը եռաչափ տեսողական պատրանքի օրինակ է։ Սենյակը այնպես է պատրաստված, որ դիմացից դիտելիս կարծես թե նորմալ է. ուղղահայաց պատեր և առաստաղ։ Իրականում սենյակի ձևը սեղան է, որի ավելի երկար պատը շատ սուր անկյան տակ է գտնվում մյուս պատի հետ և, համապատասխանաբար, բութ անկյան տակ՝ մյուս պատի հետ։ Աջ անկյունն այս ձևով զգալիորեն ավելի մոտ է դիտորդին, քան ձախը։ Համապատասխան աղավաղված շախմատի տախտակի պատկերով պատկերազարդված հատակին և պատերին, տեսողական պատրանքի շնորհիվ, առջևի անկյունում կանգնած մարդը կարծես մի հսկա է՝ համեմատած ավելի հեռվում կանգնած մարդու հետ։ Երբ մարդը մի անկյունից մյուս անկյուն է շարժվում, դիտորդին թվում է, թե նա կտրուկ մեծանում կամ փոքրանում է։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Mond-vergleich.svg|Էբինհաուզի տեսողական պատրանք
Պատկեր:Café wall.svg|Այս պատկերում իրար զուգահեռ հորիզոնական գծերը թեք են երևում
Պատկեր:Optical-illusion-checkerboard-twisted-cord.svg|Տամախաղի տարբերակ․ տամախաղի տախտակի անկյունագծային քառակուսիները ավելի մեծ վանդակների կետերում այդ վանդակները խեղաթյուրված են երևում
Պատկեր:Lilac-Chaser.gif|Երբ դիտողը հայացքը կենտրոնացնում է կենտրոնի սև խաչին, թվում է, թե վարդագույն կետերն աստիճանաբար անհետանում են
Պատկեր:Motion illusion in star arrangement.png|Գույների հակադրումը շարժման պատրանք է ստեղծում
Պատկեր:Subjectively constructed water-color.svg|Ջրաներկ պատրանք․ այս ձևի դեղին և կապույտ սահմանները ստեղծում են բաց դեղին գույնի պատկերի պատրանք, այլ ոչ թե՝ սպիտակ
Պատկեր:Optical illusion - subjectively constructed cyan sqare filter above blue cirles.gif|Սուբյեկտիվ երկնագույն ֆիլտր․ ձախ կողմում սուբյեկտիվորեն կառուցված երկնագույն քառակուսի զտիչ է կապույտ շրջանակների վերևում, իսկ աջ կողմում՝ փոքր երկնագույն շրջանակներ են, որոնք արգելակում են ֆիլտրի կառուցմանը
Պատկեր:Pinna's illusory intertwining effect.gif|Փիննայի պատրանքային փոխհյուսվածության էֆեկտ Փիննայի պատրանք(scholarpedia)
Պատկեր:Fraser spiral.svg|Պատրանք․ «Շրջանագծե՞ր, թե՞ պարույրներ»
Պատկեր:Bezold Effect.svg|Կարմիրը սպիտակի վրա թվում է ավելի բաց, իսկ սևի վրա՝ ավելի մուգ։ Ձախ եզրին մոտ՝ սպիտակ գծերը թվում են ավելի կարմիր, իսկ աջ եզրին մոտ՝ կարմիրը սևի վրա գծերը թվում են ավելի սպիտակ։ Սև ու կարմիր գծերով պատկերի մեջտեղի հատվածին հետադարձ հայացք գցելիս՝ վերջիններս «տեղաշարժվում են» վերև
Պատկեր:Grey square optical illusion line.png|Զուգահեռակողմ A և B, գիծը, որն անցնում է նրանց միջով, ամբողջը նույն գույնի է
Պատկեր:Grey square optical illusion proof2.svg|Եթե երկար նայենք զուգահեռակողմին A, B և նրանց միացնող հատվածին, ապա դրանք մի գույնի են դառնում
Պատկեր:Aniopticalillusion.gif|Կոնտրաստ պատրանք
Պատկեր:Chubbillusion.gif|Իրականում կենտրոնները միանման են
Պատկեր:Gradient-optical-illusion.svg|Կենտրոնական գիծը միևնույն պայծառության է
Պատկեր:Simultaneous Contrast.jpg|Փոքր քառակուսիները միևնույն պայծառության են
Պատկեր:Ehrenstein.svg|Շրջանները «ճկում են» քառակուսու կողմերը
Պատկեր:Ehrenstein2.png|Տողերը միավորվում են պատրանքային շրջանակներում
Պատկեր:Ehrenstein figure.svg
Պատկեր:Grid illusion.svg|Վանդակաճաղերի պատրանք։ Երբ հայացքը տեղափոխում եք պատկերի վրայով, ապա սպիտակ կետերը «փոխվում են» սևի
Պատկեր:Müller-Lyer illusion.svg|Չափսերի ընկալման պատրանք
Պատկեր:MacKay ray figure.png|«Խողովակի մթության» մեջ երկար դիտելու դեպքում՝ գծերը սկսում են «շարժվել»։ Երբ հայացքը տեղափոխում եք F, երևում է նեգատիվը
Պատկեր:Revolving circles.svg|Շարժման պատրանք(պետք է նայել կենտրոնի սև կետին ու գլուխը առաջ–ետ շարժել, կետի շուրջը գտնվող շրջանները կսկսեն պտտվել)
Պատկեր:Rotating Square.gif|Երկրորդ սպիտակ քառակուսու պատրանք
Պատկեր:Stoa in Athens.jpg|Հեռուն ձգվող ճարտարապետության տարրերը պատրանք են ստեղծում․ մեկ(ուռուցիկ) ("բուրգի»), մեկ՝(գոգավոր) խորանարդաձև ջրհորի
Պատկեր:Luch2 greifer.gif|Շարժական առանցքի ճկման ուղղությունը թվում է փոխադարձ ուղղահայաց(առաջ–ետ, կամ ձախ–աջ)
Պատկեր:PET-MIPS-anim.gif|Շարժման պատրանք։ «Ո՞ր կողմ»
Պատկեր:Spinning Dancer.gif|Պատրանք․ «ժամսլաքի ուղղությամբ, հակառակ ժամսլաքի կամ էլ մեկը մյուսին հերթագայող»
Պատկեր:Politeness simulation (LOC cph.3g08085).gif|Տեսողական պատրանք. սկավառակ, որը պտտվում է՝ սկավառակի արտաքին եզրին ցուցադրելով տղամարդու և կնոջ շարժման պատրանք։ Տղամարդը խոնարհվում է, իսկ կինը ռևերանս է անում։


## Տես նաև
* Պատրանք
* Ընկալում
* Հալյուցինացիա

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*  ISBN 5-545-00785-7
* 
* ISBN 5-274-01323-6

## Արտաքին հղումներ
*Տեսողական պատրանքներ և ընկալման պարադոքսներ by Archimedes Lab
*Տեսողական պատրանքների դասակարգումը by Just-Riddles.net
*Ակիյոշիի պատրանքների էջեր  Professor Akiyoshi KITAOKA's anomalous motion illusions
*Spiral Or Not? by Enrique Zeleny, 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ընկալում
Կատեգորիա:Տեսողական պատրանքներ
Կատեգորիա:Հոգեկան հիվանդություններ