Ալ-Մորավիների գմբեթ

**Ալ-Մորավիների գմբեթ** (՝ *ալ-կուբբա ալ-մուռաբիտիա*), հայտնի նաև որպես Կուբբաթ ալ-Բադիյին կամ Կուբբաթ ալ-Բարուդիյին, Մարոկկոյի Մարաքեշ քաղաքում գտնվող փոքրիկ հուշարձան: Այն կանգնեցվել է ալ-Մորավիների դինաստիայի կողմից 12-րդ դարի սկզբին։ Այն աչքի է ընկնում իր արտասովոր ձևավորմամբ և Մարաքեշում Ալ-Մորավիների դարաշրջանի ճարտարապետության հազվադեպ մնացորդներից մեկն լինելով։

## Պատմություն

Ալ-Մորավիների գմբեթը գտնվում է Մարաքեշի թանգարանի կողքին և Բեն Յուսուֆի մզկիթից մոտ 40 մետր հարավ: Այն Մարաքեշում Ալ-Մորավիների ճարտարապետության միակ պահպանված օրինակն է: Այն կառուցվել է կամ 1117 թվականին, կամ, ավելի հավանական է, 1125 թվականին, Ալմորավիդ կառավարիչ Ալի իբն Յուսուֆի կողմից։ Գիտնականները ընդհանուր առմամբ ընդունել են, որ այն պատկանել է մոտակա Բեն Յուսեֆ մզկիթին, որն այդ ժամանակ քաղաքի գլխավոր մզկիթն էր, և որ այն տաղավար էր, որն օգտագործվում էր աղոթքից առաջ ծիսական լվացման համար։ Մզկիթն ինքնին, որը նույնպես սկզբնապես կառուցվել է Ալի իբն Յուսուֆի կողմից, հետագայում ամբողջությամբ վերակառուցվել է վերջին դարերում։ Մզկիթի մոտ ջուր մատակարարելու համար նախատեսված այս տեսակի կառույցը հայտնի էր նաև որպես միդաա (արաբերեն՝ ميضأة; «լվացման հաստատություն») և հանդիպում է Մարաքեշի ավելի ուշ շրջանի մզկիթներում։

Ժամանակակից ժամանակներում գմբեթի գոյությունն առաջին անգամ փաստաթղթավորվել է ֆրանսիացի գիտնականների կողմից 1947 թվականին, իսկ ճարտարապետական ​​պատմաբան Բորիս Մասլոուն դրա մասին գրառումներ է հրապարակել 1948 թվականին:[8] Հաջորդ տարիներին Անրի Տերասի և Ժակ Մենյուի ղեկավարությամբ ավելի մանրակրկիտ պեղումներ և ուսումնասիրություններ են իրականացվել: Հողի մակարդակի բարձրացման և դրա շուրջ այլ կառույցների կառուցման պատճառով գմբեթի կեսից ավելին թաղվել է 7-8 մետր խորության ավերակների տակ: Ֆրանսիացի գիտնականները ձեռնպահ են մնացել որևէ էական վերակառուցումից կամ վերականգնումից՝ թողնելով կառույցը հիմնականում այնպես, ինչպես գտնվել է, և իրենց եզրակացությունները հրապարակել են 1950-ական թվականներին: Պեղումներից հետո տասնամյակների ընթացքում այն ​​դարձել է պատմական հուշարձան և զբոսաշրջային տեսարժան վայր։

## Նկարագրություն
ձախից|մինի|Գմբեթի ներսի զարդանախշեր ր քանդակներ
Գմբեթը գտնվում է 7.35 x 5.45 մետր չափսերով ուղղանկյուն շենքի գագաթին, որը ծածկում է ջրամբարը։ Ամբողջ կառույցը 12 մետր բարձրություն ունի։ Օգտագործված նյութերից են քարը, աղյուսը և մայրու փայտը։ Ներքին հարդարանքը հարուստ կերպով զարդարված է փորագրված ծաղկային և բուսական նախշերով (սոճու կոներ, արմավենիներ և ականտի տերևներ), արմավենու/խեցիների ձևերով և գեղագրությունով: Դրա գմբեթը համեմատվել է Կորդովայի Մեծ մզկիթի և Տոլեդոյի Բաբ ալ-Մարդում մզկիթի գմբեթների հետ (երկուսն էլ անդալուսյան Օմայյանների ճարտարապետության ավելի հին շենքեր են)։

Անկյուններում, գմբեթի թևերի և ուղղանկյուն արտաքին պատերի միջև, կան չորս մանրանկարչական գմբեթներ, որոնք փորագրված են Մարոկկոյի ամենավաղ մուքարանների զարդարանքներով: Քանի որ մուքարանների զարդարանքը ծագել է Մերձավոր Արևելքի աբբասյան ճարտարապետությունից, առնվազն մեկ գիտնական ենթադրել է, որ Կորդոբայի Օմայյան և աբբասյան մոտիվների այս համադրությունը ալ-Մորավիների կառավարչի կողմից դիտավորյալ ոճական ընտրություն էր՝ այս խալիֆայությունների հետ համատեղ ժառանգություն և ժառանգություն վկայակոչելու համար:

Տաղավարի ներքին մասում արաբերեն արձանագրություն է, որն այժմ խիստ վնասված է, որը մանրամասն նկարագրում է կառույցի հիմքը և նշում է Ալի իբն Յուսուֆի անունը և կառուցման ամսաթիվը, չնայած ամսաթվի տարեթիվը, ցավոք, անընթեռնելի է (հանգեցնելով գիտական ​​​​բանավեճի ճշգրիտ ամսաթվի վերաբերյալ)։

Գմբեթավոր շենքի շուրջը պեղվել են նաև մասնավոր զուգարանների շարք, որոնք, հնարավոր է, կառուցվել են ավելի ուշ շրջանում։ Գմբեթավոր շենքի կողքին գտնվում էր նաև հուշարձանային շատրվան կամ ջրի աղբյուր մեկ այլ ուղղանկյուն կառույցում՝ մոտ 14.5x4.5 մետր չափսերով։  Կառույցը բաց էր դեպի փողոց երեք կամարակապ բացվածքներով, որոնցից յուրաքանչյուրը զբաղեցված էր ջրավազանով և ջրամանով՝ հետևի պատի երկայնքով։ Այս շատրվանային կառուցվածքը իր հիմնական տեսքով հիշեցնում է Մարաքեշի ավելի ուշ շրջանի պատի շատրվանները, ինչպիսիք են Մուասին մզկիթը կամ Շրոբ ու Շուֆ շատրվանը։

Այս շատրվանի և լվացման տաղավարի ջուրը բերվում էր բրոնզե խողովակներով մոտակա ջրամբարից, որը ծածկված էր տակառաձև կամարակապով, որը կարելի է գտնել այսօր այս կառույցների հետևում: Այս ջրամբարի ջրամատակարարումը, հավանաբար, կախված էր պատմական Մարոկկոյին բնորոշ ջրահեռացման համակարգ հանդիսացող խետարայի հեղափոխական հիդրավլիկայից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Terasse, H., "L'Art de l'empire Almoravide, ses sources et son évolution", *Studia Islamica*, III, 1955.
*Meunié, J. and Terrasse, H.,* Nouvelles recherches archéologiques à Marrakech*, Paris, 1957.
* 

## Արտաքին հղումներ
*  Extensive information (WNF) website
* Almoravid Qubba in the Manar al-Athar digital photo archive 

Կատեգորիա:Մարաքեշ
Կատեգորիա:Մարոկկոյի ճարտարապետություն