open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թխկի Սեմյոնովի

**Թխկի Սեմյոնովի** (), թխկազգիների ընտանիքի, թխկի ցեղի բույս։
 
## Նկարագրություն
Փոքր տերևաթափ ծառ է, մինչև 5 մետր բարձրությամբ, որը հաճախ աճում է թփանման։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի վրա կեղևը մոխրագույն է, երկարավուն կնճռապատ։ Ընձյուղները մերկ են, գորշ կամ շագանակագույն։ Պտղաբերող ճյուղերի վրա տերևները 3 բլթականի են, 1,2-4,5 սմ երկարությամբ և 1-3,2 սմ լայնությամբ, բարակ, ամուր, մերկ, վերևի կողմից անփայլ, կապտականաչ գույնի ներքևի կողմից՝ ավելի բաց գույնի։ Բլթակները ձվաձև են, աստիճանաբար սրացող, անհավասար խոշոր ատամնաեզր, միջին բլթակը խոշոր է, երբեմն երկրորդ կարգի 2 բլթակներով։ Տերևի հիմքը սրտաձև է կամ կլորավուն։ Հոռաշիվերի վրա տերևները  ավելի խորն են կտրտված, մինչև 10 սմ երկարությամբ։

Տերևակոթուններն ունեն 3֊4 սմ երկարություն։ Ծաղկաբույլերը խիտ, վահանաձև հուրաններ են, մինչև 6 սմ երկարությամբ և 5 սմ լայնությամբ, որի առանցքը և ծաղկակոթունները ծածկված են խիտ գեղձիկներով։ Ծաղիկները դեղնավուն են։

Երկթևիկները դասավորված են շատ սուր անկյան տակ, հաճախ գրեթե զուգահեռ, մեկը մյուսին ծածկող, 2,8֊3,5 սմ երկարությամբ, սկզբում վառ վարդագույն, հասուն վիճակում՝ բաց դեղնավուն։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբերին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Միջին Ասիայում (Տյան-Շան, Ալայան լեռնաշղթա, Նուրա-Թաու և Հիսսարյան լեռներ), Աֆղանստանում։ Աճում է լեռնային գետերի հովիտներում, ծովի մակարդակից մինչև 1000 մ բարձրության վրա։ Ավելի երաշտադիմացկուն է, քան Գիննալի թխկին։

Հայաստանի տարածքում աճում է Երևանի բուսաբանական այգում և լեռնային վայրերում։ Հատ ու կենտ ծառեր կան անտառտնտեսություններում։ Դիմացկուն է, չի ցրտահարվում, աչքի է ընկնում որպես քչապահանջ տեսակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օճառազգիներ
Հայկական չափ

**Հայկական չափ**, պայմանական հասկացություն, որը ցույց է տալիս հայ բանաստեղծության մեջ կիրառված ձևերից մեկը։ «Հայկական չափը» ստեղծել և տեսականորեն հիմնավորել է հայ կլասիցիզմի խոշորագույն բանաստեղծ Արսեն Բագրատունին նախ` Վերգիլիոսի «Մշակականք» գրքի թարգմանության և առաջաբանի մեջ, ապա նշանավոր «Հայկ դյուցազն» պոեմում։ «Հայկական չափ» տողն ունենում է 13-16 վանկ, բայց միշտ բաղկացած է չորս անդամից։ Առավելագույն` 16 վանկից կազմված լինելու դեպքում տողն ունի չորս քառավանկ անդամ(4-4-4-4)։ Վանկերի թվի կրճատումը կապված է այն հանգամանքից, որ առաջին անդամը կարող է ունենալ ոչ միայն չորս, այլև երեք, երկու, նույնիսկ մեկ վանկ, իսկ երկրորդ անդամը երբեմն չորսի փոխարեն ունենում է երեք վանկ։ Երրորդ անդամը միշտ քառավանկ է, իսկ չորրորդը առանձին դեպքերում կարող է լինել եռավանկ։

Մթացան /երկինք և հողմք/ /չորից ծագաց/ ոստեան ի կռիւ/
:Քարանձաւք /հեծէին/ճարճատէին/ լերանց մայրիք, 
:Եվ անդունք / Վասպուրական/ ամեհաբար/ գազանացեալ
:Գոչեր /վիշապաձայն/, և մինչ ի գլլուխս / պարեխաց
:Իբրև զունգ /յարդի մղեղեալ/ հոսեալ զփրփուր / ծովուն սրսկէր։ 
:Գոռաց երկինք/որոտիւք / ծոց ամպոց ահագնացայտ, 
:Եւ ճայթոմունք /փայլատականաց/ ծագաց մինչև /ի ծագս երկնից 
:Պատառեալ /զխոր աղփամուղջ/ խաւարին զաչս/ շլացուցին։

Կիրառելով «Հայկական չափը»` Բագրատունին և նրա հետևորդները ուզում էին օգտագործել բանաստեղծության մեջ կիրառվող  այնպիսի ձև, ինչպիսին օգտագործվում էր հին հունական և հին հռոմեական բանաստեղծության մեջ, ուր կային արտասանությամբ երկար ու կարճ վանկեր։ Հետևաբար վանկերի թվի կրճատումը պետք է հատուցվեր որոշ վանկերի երկարուձիգ արտասանությամբ։ Ելնելով իմաստից` վանկերն արտասանվում էին «արագաշարժ» կամ «ծանրաքայլ», որով պետք է հավասարակշռվեր տողերի արտասանության ժամանակամիջոցը։ Բայց սա չէր համապատասխանում հայկական տաղաչափության բնույթին. ահա թե ինչու XIX դարի վերջին «հայկական չափը» լրիվ հանվում է գործածությունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Ուռենի Մացուդի

**Ուռենի Մացուդի** (), ուռազգիների ընտանիքի, ուռենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն

Ոչ մեծ տերևաթափ ծառ է, օձաձև ոլորված, փայլուն, կանաչավուն ճյուղերով ու բնով։ Ընձյուղները նույնպես ոլորված են, փայլուն, դեղնավուն, սկզբում մազմզուկապատ, հետագայում մերկ։ Տերևակիցները նեղ-նշտարաձև են, վաղ թափվող։ Տերևները նշտարաձև են, սրածայր, հիմքում կլորավուն կամ համարյա սեպաձև, մանր գեղձիկապատ, սղոցաեզր, վերևի կողմից մուգ կանաչ, ներքևից` կապտավուն, 5-10 սմ երկարությամբ և 1.0-1.5 սմ լայնությամբ, 2,8 մմ երկարությամբ կոթուններով։ Կատվիկները ունեն 1-1,5 սմ երկարություն, մազմզուկապատ, կարճ կոթուննեոով, փայլուն, օվալաձև ծաղկակիցներով։ Առէջները 2-ն են` դեղին փոշանոթներով։ Սռնակը կարճ է, սերմնարանը` նստադիր։ Եվ առէջային, և վարսանդային ծաղիկներն ունեն 2-ական նեկտարանոցներ։

## Տարածվածություն

Բնական պայմաններում ներկայումս չի հանդիպում։ Ամենայն հավանականությամբ ծագել է Հարավային Չինաստանից և Հարավային Կորեայից։ Հայաստանում մշակվում է Երևանում։

## Կիրառություն
Աչքի է ընկնում բարձր դիմացկունությամբ և հրաշալի դեկորատիվ արժանիքներով։ Էկոլոգիական խումբը VI: Մշակության հավանական շրջանները 9-10, 18, 20ա,
23-25, 27-28, 32:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Փշատենի նեղատերև

**Փշատենի նեղատերև** (), փշատազգիների ընտանիքին պատկանող փշատենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է` մինչև 10 մ բարձրությամբ և 20-25 սմ բնի տրամագծով։ Երբեմն թփանման է։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը մուգ կարմրագորշագույն է, փայլուն, 0,7-3 սմ երկարությամբ փշերով։ Ընձյուղները արծաթափայլ են` առատ թեփուկանման մազմզուկների առկայության շնորհիվ։ Բողբոջները մանր են, ձվաձև, նույնպես ծածկված արծաթափայլ թեփուկներով։ Տերևները գծանման են, նշտարաձև, երբեմն` նեղ էլիպսաձև կամ նեղ ձվաձև, 2,5-8 սմ երկարությամբ 0,4-1,8 սմ լայնությամբ, սեղմված հիմքով, կարճ կոթունավոր, վերևի կողմից մոխրականաչավուն, ներքևից` արծաթագույն։ Ծաղիկները բուրումնավետ են, 1-3-ական նստած տերևածոցերում, զանգականման, արտաքինից արծաթավուն, ներսի կողմից` նարնջագույն, առէջները չորսն են, սռնակը երկարավուն է, վերևի մասում կորացած, սերմնարանը 1 բնանի է։ Կորիզապտուղները կլորաէլիպսաձև են, դարչնադեղնավուն, համեղ պտղամսով, սկզբում արծաթավուն, հասունանալիս` դեղնագորշավուն, նոսր, գորշ թեփուկներով, վերևի մասում սռնակի մնացորդներով։ Կորիզը նեղ էլիպսոիդանման է, 8 երկայնական ակոսիկներով։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Միջին Ասիայում, Չինաստանում, Իրանում, Մոնղոլիայում, Հիմալայներում, Փոքր Ասիայում, Հնդկաստանում, Ճապոնիայում, Միջերկրական ծովի շրջակայքում։

Հայաստանի տարածքում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում, հատկապես Դեբեդ գետի հովտում, ինչպես նաև ստորին լեռնային գոտում։ Մշակվում է գրեթե ամենուրեք, բացառությամբ բարձր լեռնային շրջանների (ծովի մակերևույթից մինչև 1950 մ բարձրության վրա)։
Արագ է աճում։ Ապրում է 65-85 (հազվադեպ` 100) տարի։ Առատ պտղաբերում է մինչև խոր ծերություն։ Չափազանց լուսասեր է, չորադիմացկուն, աղադիմացկուն և գազադիմացկուն։ Չոր վայրերում դանդաղ է աճում և շատ փշեր է առաջացնում։ Լավ է աճում ջրաթափանց, օդաթափանց, սննդանյութերով հարուստ ավազակավային հողերում։ Դիմանում է մինչև - 30&nbsp;°C-ի սառնամանիքներին, նույնիսկ այն վայրերում, որտեղ մնացած բոլոր ծառերը ոչնչանում են ծխից ու վնասակար գազերից։

## Նշանակություն
Օգտակար ծառատեսակ է։ Բնից և բազմամյա ճյուղերից ստացված խեժը օգտագործում են տպագրական ներկ ստանալու համար և տեքստիլ արդյունաբերության
մեջ։ Կեղևը և տերևները օգտագործվում են կաշվի դաբաղման համար։ Տերևները պարունակում են 150-328 մգ/% C վիտամին։ Ծաղիկներից պարֆյումերային յուղ են ստանում։ Պտուղներից պատրաստված խաշիլանման զանգվածը պարունակում է 44 % շաքար, 11 % սպիտակուցներ, կալիումական և ֆոսֆորական աղեր և չափազանց սննդարար մթերք է համարվում։ Օգտագործվում է թարմ վիճակում և պահածոների ու հրուշակեղենի արտադրություններում։
Հրաշալի դեկորատիվ կուլտուրա է, քանի որ աչքի է ընկնում արծաթավուն սաղարթով, դեղնանարնջագույն, բուրումնավետ ծաղիկներով ու գեղեցիկ պտուղներով։
Օգտագործվում է նաև անտառամելիորատիվ նպատակներով` շարժվող ավազները, գետերի ափերն ամրացնելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Փշատազգիներ
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Բաշյուրդ (այլ կիրառումներ)

**Բաշյուրդ**, կարող է վերաբերել՝
* Բաշյուրդ - լեռ Հայկական պար լեռնաշղթայում
* Բաշյուրդ - լեռ Փոքր Կովկաս լեռնահամակարգում, Արդահանի շրջանում
* Բաշյուրդ - լեռնագագաթ Փոքր Կովկասում, Զանգեզուրի լեռնահամակարգում, Օրդուբադի շրջանում
* Բաշյուրդ - լեռ Հայկական պար լեռնահամակարգում
Կեչի թղթյա

**Կեչի թղթյա** (), կեչածաղկավորների ընտանիքի, կեչազգիների ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Հզոր, ճյուղավորված ծառեր են՝ 25-30 մ բարձրությամբ և 1-1,2 մ բնի տրամագծով։ Սաղարթը ցրված է, անկանոն ձևի։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը սպիտակ է կամ սպիտակ-վարդագույն, չափազանց երկար, երբեմն 15-20 սմ-ի հասնող դեղնավուն կամ շագանակագույն ոսպնյակներով։ Վերնակեղևը բնից հեշտությամբ է անջատվում նեղ, հորիզոնական շերտերով։ Ընձյուղները մազմզուկապատ են, ծածկվածնոսր, խեժային գեղձիկներով, կանաչավուն են կամ բաց դեղնագույն։ Ավելի ուշ ստանում են փայլուն մուգ դարչնագույն գունավորում և մերկանում են։ Բողբոջները նեղ-ձվաձև են, 4-8 սմ երկարությամբ և 2-5 սմ լայնությամբ, սրածայր, կլորավուն, սեպաձև կամ հատված հիմքով, ատամնասղոցաեզր, երբեմն թեթևակի բլթակավոր, սկզբում ծածկված աղվամազով, ավելի ուշ մերկանում են և ստանում անփայլ, կանաչավուն գունավորում։ Կոթունները հաստ են, մազմզուկապատ, 1,5-3 սմ երկարությամբ։ Պտղաբերող կատվիկները հասնում են 2-5 սմ երկարության և 1 սմ տրամագիծ ունեն, կախված են նուրբ, խեժապատ կոթուններից։ Թեփուկների երկարությունը 5 մմ է, միջին բլթակը ավելի երկար է կողմնայինից, թևիկները լայն են ընկուզիկից։ Պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին։ Արմատային համակարգը մակերեսային է։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, ժայռոտ լեռներից մինչև Ատլանտյան օվկիանոս և Նյուֆաունդլենդ։ Հյուսիսում հասնում է մինչև Հուդզոնի ծոցը։ Հյուսիս-արևմուտքում ավելի դեպի հյուսիս է բարձրանում։ Հանդիպում է անտառի բոլոր տիպերում, հատկապես շաքարային թխկու և հաճարենու հետ խառը, ինչպես նաև մի շարք ասեղնատերևավոր ծառերի հետ միասին։ Աճման պայմանների նկատմամբ ավելի քչապահանջ է, քան վերը նշված կեչիները, որոնք տարածված են նաև մեր հանրապետությունում։ Լավ է աճում ինչպես չոր, քարքարոտ, այնպես էլ խոնավ վայրերում։ Հայաստան է ներմուծվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո և ներկայումս հաջողությամբ է աճում ինչպես Երևանի բուսաբանական այգում, այնպես էլ նրա լեռնային բաժանմունքներում։ Արտակարգ ցրտադիմացկուն է, միաժամանակ աչքի է ընկնում նաև շոգադիմացկունությամբ։ Հաճախակի է ողողվում ոռոգման ջրերով և երբեմն էլ ստիպված է լինում դիմանալ երկարատև երաշտին։ Պահանջկոտ չէ հողի բերրիության նկատմամբ։ Բավականին արագ է աճում։ Ամեն տարի առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։

## Կիրառություն
Խորհուրդ է տրվում լայնորեն ներդնել ինչպես դեկորատիվ, պարտիզագործության, այնպես էլ անտսամշակության բնագավառում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կեչազգիներ
Սզնի մուգ արնագույն

**Սզնի մուգ արնագույն** (), վարդազգիների ընտանիքի, սզնի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է՝ 10-12 մ բարձրությամբ և 10-20 սմ բնի տրամագծով։ Ճյուղերը մոխրագույն են, երիտասարդ ընձյուղները մերկ։ Փշերը սակավաթիվ են կամ ընդհանրապես բացակայում են։ Տերևները լայն ձվաձև են, կազմված 7 (հազվադեպ 5) բաժիններից, որոնք սրածայր են, ամբողջաեզր կամ թույլ արտահայտված ատամնաեզր, 5-8 սմ երկարությամբ, գրեթե մերկ (նոր բացվելիս որոշ չափով մազմզուկապատ են), բաց կապտականաչ։ Ծաղկաբույլերը տերևներից երկար չեն, մինչև 8 սմ տրամագծով, մերկ։ Ծաղիկներն ունեն մինչև 2 սմ տրամագիծ, սռնակների թիվը հասնում է 2-ի։ Պտուղը գնդաձև է, 1,2-1,8 սմ տրամագծով, մուգ արնակարմիր, բավականին մսալի և հյութալի, 2 կորիզներով։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները ուտելի են, հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում և Իրանում։ Մեր հանրապետության սահմաններում հանդիպում է Արարատյան դաշտի նախալեռնային գոտում, ցածրադիր շրջաններում, լեռնային գետերի կիրճերում, թփուտներում, չոր լանջերի վրա։

## Կիրառություն
Բավականին դեկորատիվ և արժեքավոր ծառատեսակ է, որն արժանի է լայն ուշադրության։
Էկոլոգիական խումբը՝ IX: Մշակության հավանական շրջանները՝ Յա, 7-14, 17-32։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդածաղկավորներ
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Քնարածառ վարդկակաչանման

**Քնարածառ վարդկակաչանման** (), մագնոլիազգիների ընտանիքի, քնարածաղ ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Գեղատեսիլ, հսկայական տերևաթափ ծառ է՝ մինչև 50—60 մետր բարձրությամբ, ձվանման սաղարթով և ուղղաձիգ, սյունանման բնով, որի տրամագիծը կարող է հասնել 3,0—3,5 մետրի ծածկված մոխրավուն կամ կարմրագորշավուն, ակոսավոր սաղարթով։ Բողբոջները մուգ կարմրավուն են, ծածկված մոխրականաչավուն աղվամազով։

Ընձյուղները և երկամյա ճյուղերը մերկ են, կարմրավուն կամ կարմրադարչնավուն, երեք տարեկանից՝ մոխրագույն։ Տերևները մերկ են, 4-6 բլթականի, 12-15 սմ երկարությամբ և նույնքան էլ լայնությամբ, փայլուն, բաց կանաչավուն, 10-12 սմ երկարությամբ բարակ տերևակոթուններով։ Տերևակիցը լայն է, հակտռտկ-ձվաձև, վաղ է թափվում։ Տերևները աշնանը ձեռք են բերում ոսկե-դեղին գունավորում։ Ծաղիկները ծայրային են, միայնակ, բաժականման, մոտ 6,0 սմ տրամագծով, բուրմունքից զուրկ, վարդկակաչի ծաղիկներն են հիշեցնում։ Ծաղկապատը կազմված է 9 կանաչավուն կամ կանաչասպիտակ մասերից, դրսի կողմինները թեքված դեպի ծաղկակիրը, ներքինները ուղղաձիգ, հիմքում վառ նարնջագույն բծով։ Թևապտուղը ունի 3-4 սմ երկարություն և 0,4 սմ տրամագիծ։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսնեոին։ Պտղաբերում է հոկտեմբեր-նոյեմբերին։

## Կիրառություն
Երևանում մշակվում է 1940 թվականից, սակայն որպես կրատյաց բույս մեր պայմաններում խիստ տուժում է հողերի հիմնային ռեակցիայից։ Համեմատաբար լավ է աճում Վանաձորում և Իջևանում։ Ամենուրեք առատորեն ծաղկում է, սակայն պտուղներում սերմեր չեն կազմավորվում։ Ըստ երևույթին լրացուցիչ փոշոտման կարիք են զգում։ Հեռանկարային է Հայաստանի անտառային շրջանների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մագնոլիազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Ուռենի Վիլհելմսի

**Ուռենի Վիլհելմսի** (), ուռազգիների ընտանիքի, ուռենի ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Տերևաթափ խոշոր թուփ կամ փոքր ծառ է՝ 6-7 մ բարձրությամբ, նուրբ, ճիպոտանման, խիտ տերևակալած, գորշ շագանակագույն ճյուղերով, որոնք երիտասարդ տարիքում մոխրագույն են, մետաքսանման։ Բողբոջները ձվաձև են, գագաթում աղվամազապատ։ Տերևակիցներ չունի։ Տերևները նստադիր են, համարյա գծանման, հիմքում և գագաթում սեղմված, ամբողջաեզր և գեղձիկապատ ատամնաեզր, 2-6 սմ երկարությամբ և 0,4-0,6 սմ լայնությամբ, թեթևակի ոլորված եզրերով, ներքևից դուրս ցցված ջղով, երկու կողմից էլ ծածկված մետաքսանման աղվամազով, երբեմն հետագայում մերկ։ Կատվիկները բացվում են տերևների հետ միասին կամ մի փոքր ավելի ուշ, համարյա նստադիր են, ուղղահայաց դիրքով, 2-3 սմ երկարությամբ, խտածաղիկ։ Ծաղկակից թեփուկները ձվաձև են, սրավուն, բաց դեղնավուն։ Առէջները երկուսն են, դեղին փոշանոթներով։ Սերմնարանը նստադիր է, ձվաձև-կոնաձև, աղվամազածածկ։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Միջին Ասիայում, Իրանում, Հնդկաստանում, Տիբեթում, Աֆղանստանում։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Շիրակում, հյուսիսային և կենտրոնական շրջաններում, Վայքում, ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, ծովի մակերևույթից մինչև 1500 մ բարձրությունների վրա։

## Կիրառություն
Ընձյուղներն օգտագործում են շքեղ զամբյուղներ գործելու համար։ Մշակության հավանական շրջանները 3, 7-10, 12-14, 17-21։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուռազգիներ
Բաշուր (այլ կիրառումներ)

**Բաշուր**, կարող է վերաբերել՝
* Բաշուր - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում
* Բաշուր - գյուղ Ռուսաստանի Ուդմուրթական հանրապետության Զավյալովսկի շրջանի կազմում
Կարմրան Հոհենակերի

**Կարմիր Հոհենակերի** (), կարմրանազգիների ընտանիքի, կարմրան ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ կամ փոքր ծառ է, մինչև 6 մ բարձրությամբ։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը մոխրագորշավուն է, միամյա շիվերինը՝ մուգ կարմրածիրանագույն։ Տերևները գծանշտարաձև են, ատամնաեզր։ Ծաղիկները գարնանը հավաքված են 1-8 սմ երկարությամբ ողկույզներում, նստադիր կամ կոթունավոր, միայնակ կամ փնջերով։ Ամառային ծաղկման ժամանակ հավաքված են կարճ հուրաններում, աճող ընձյուղների ծայրերին։ Ծաղկակիցները գծանման են կամ նշտարաձև։ Ծաղիկները 5 անդամանի են։

Բաժակը բոժոժանման է կամ գնդաձև, մնում է սխտւղների վրա։ Պսակաթերթիկները վարդագույն են, երբեմն՝ սպիտակ, մինչև 2 մմ երկարությամբ։ Ենթավարսանդային
սկավառակը պոլիմորֆ է։ Սռնակները 3-ն են, երբեմն 4-ը։ Տուփիկը պարունակում է մոտ 27 սերմ։

## Տարածվածություն
Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Միջին Ասիայում, Ղազախստանում, Հյուսիսային Իրանում, Հյուսիսային Աֆղանստանում։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում և Արարատյան դաշտում, որտեղ աճում է ստորին լեռնային և նախալեռնային գոտիներում, գետափնյա ավազներում, ծովի մակերևույթից մինչև 900 մ բարձրության վրա։

## Կիրառություն
Պիտանի է ստորին և միջին լեռնային գոտիների բնակավայրերի կանաչապատման համար։ Էկոլոգիական խումբը IX: Մշակության հավանական շրջանները 9-10, 18, 23-25, 28, 32։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարմրանազգիներ
Դեղնածաղիկ գերմանական

**Դեղնածաղիկ գերմանական** (), թեղազգիների ընտանիքի, թեղի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Փոքր թուփ է՝ 0,2-0,6 սմ բարձրությամբ։ Ընձյուղները կտրվածքում կլորավուն
են, ակոսավոր, մազմզուկապատ։ Փշիկները ծոցային են, կանաչ, անկյունավոր, սրածայր, վերևինները` ճյուղավորված, ներքևինները` հասարակ։ Ծաղկակիր ընձյուղները
անփուշ են։ Կան ընդհանրապես անփուշ այլատեսակներ։ Տերևները պարզ են, երկարավուն էլիպսաձև, նշտարաձև կամ լայն նշտարաձև 1,0-1,5 սմ երկարությամբ և 57 սմ
լայնությամբ, սրածայր, կանաչ, վերևի կողմից համարյա մերկ, ներքևից քիչ թե շատ մազմզուկապատ, թարթիչաեզր, համարյա նստադիր։ Ծաղկաբույլերը ծայրային են,
ողկույզանման, 3-5 սմ երկարությամբ։ Ծաղիկները 0,8-1 սմ երկարություն ունեն,
ոսկեդեղին պսակով։ Ծաղկակիրը, ինչպես և բաժակը, մազմզուկապատ են։ Առագաստը ձվաձև սրտաձև է, սրածայր, մերկ, նավակն ավելի երկար է առագաստից, մազմզուկապատ։ Ունդերը երկարավուն են, թեթևակի կեռ քթիկով, սևադարչնագույն, երկար մազմզուկապատ, պարունակում են 2-5 սերմ, որոնք տափակ են, երիկամաձև, դարչնագույն, փայլուն։ Ծաղկում են մայիս-հուլիս ամիսներին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, բացի հյուսիսային և հարավային շրջաններից, ԽՍՀՄ-ի
եվրոպական մասում (արևմտյան և կենտրոնական շրջաններ)։
Աճում է չոր, փշատերև անտառներում։ Վատ է տանում կալցիումի առատությունը
(կալցեոֆոբ է)։ Մեր հանրապետության պայմաններում պիտանի է միայն մեզոֆիլ անտառային գոտու բնակավայրերի կանաչապատման համար։
Էկոլոգիական խումբը՝ V: Մշակության հնարավոր շրջանները' 7, 9-1 0,1 9-21,31։

## Ծանոթագրություններ
Մամրիչ խաղողատերև

**Մամրիչ խաղողատերև** (), հրանունկազգիների ընտանիքի, մամրիչների ցեղի ծածկասերմ բույս։ Ծառանման լիան է՝ մինչև 10 մ բարձրությամբ, խիստ անկյունավոր, ավելի ուշ՝ ճաքճքվող, ակոսավոր կեղևով։ Տերևները կենտ փետրաձև են, 5 բլթականի, նստած 1-3 սմ երկարությամբ տերևակոթունների վրա։ Տերևիկները ձվաձև են կամ ձվաձև-նշտարաձև, 3-10 սմ երկարությամբ և 3-5 սմ լայնությամբ, սրածայր կամ սրված, հիմքում կլորավուն կամ թեթևակի սրտաձև, խոշոր ատամնաեզր, երբեմն՝ ամբողջաեզր կամ եռաբլթակ, երկու կողմերից, շղերի ուղղությամբ, թույլ մազմզուկապատ կամ գրեթե մերկ։ Ծաղիկները մինչև 2 սմ տրամագիծ ունեն, սպիտակ են, հավաքված հուրանանման ծաղկաբույլերում, թույլ բուրմունքով, գտնվում են տերևածոցերում կամ ընձյուղների գագաթին։ Բաժակաթերթիկները բութ են, դեղնավուն, արտաքինից խիտ սպիտակ մազմզուկապատ, մինչև 10 մմ երկարության, փետրամազմզուկապատ ելուստով։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։

Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է հյուսիսարևելյան անտառային և կենտրոնական շրջաններում, Զանգեզուրում, ամենուրեք ծովի մակերևույթից մինչև 1200 մ բարձրության վրա, անտառաեզրերին, բացատներում, թփուտներում։ Պիտանի է մեր հանրապետության ստորին և միջին լեռնային, ինչպես նաև անտառային գոտու բնակավայրերի կանաչապատման բնագավառում օգտագործելու համար։

## Նկարագրություն
2-5 մ երկարությամբ ցողուններով սողացող թուփ է։ Տերևները երկար կոթուններով են, փետրաձև, սրտաձև հիմքով ձվաձև սուր տերևիկներով են։ Հուրանաձև ծաղկաբույլը բազմածաղիկ է։ Ծաղիկները ակտինոմորֆ են, իսկ 8-12 մմ երկարությամբ ծաղկապատի տերևիկները՝ դեղնավուն։ Պտուղը բազմաընկույզիկ է, ընկույզիկները բարակ երկար աղվամազով ծածկված կտուցով են։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հայտնի է միայն Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում (Նոյեմբերյան, Ջուջևան)։ Աճում է նաև Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում, միջերկրածովյան ավազանի երկրներում, Ղրիմում, Հյուսիսային Անատոլիայում։

## Էկոլոգիա
Աճում է ստորին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 700-1000 մ բարձրությունների վրա, անտառի եզրերին, թփերի մացառուտներում, ցանկապատերի երկարությամբ։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիս-օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Հայտնի է միայն մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 10 կմ²-ից պակաս է։ Նկատի ունենալով տեսակի շատ լայն ընդհանուր տարածումը՝ սպառնալիքի կատեգորիան իջեցվել է։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ ընդգրկված էր որպես ոչնչացման սպառնալիքի ենթակա տեսակ։ CITES-ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Արոսենի կովկասյան

**Արոսենի կովկասյան** (), վարդազգիների ընտանիքին պատկանող 4-7 մ բարձրությամբ ծածկասերմ թուփ կամ փոքր ծառ։

Բնի տրամագիծը 10-12 սմ է։ Բողբոջները աղվամազապատ են։ Տերևների ուրվագիծը ձվաձև կլորավուն է կամ էլիպսաձև, հիմքում սեղմված, բութ գագաթով (երբեմն՝ կարճ սրածայր), 8-13 սմ երկարությամբ և 6,5-11 սմ լայնությամբ, ներքևի կողմից խիտ մոխրասպիտակ թաղիքանման, վերևի կողմից մազմզուկապատ միայն գլխավոր ջղերի ուղղությամբ, 5-7 բլթականի են և սուր ատամնաեզր։ Վահանիկները բազմածաղիկ են, թաղիքասպիտակ աղվամազապատ ճյուղավորություններով։ Բաժակն ունի սուր եռանկյունի, թաղիքանման մազմզուկապատ բաժիններ։ Պսակաթերթիկները սպիտակ են, հակառակ ձվաձև։ Պտուղները օվալաձև են կամ գնդաձև, մերկ, կարմրավուն, հետագայում՝ կապտավուն։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին։ Հրաշալի դեկորատիվ բույս է, որը մոտ է հայկական և պարսկական արոսենիներին։

Տարածված է Կովկասում, Նախակովկասում, Ղազախստանում, Արևելյան և Հարավային Անդրկովկասում, Թալիշում։ Հանդիպում է նաև Վայքում, որտեղ աճում է վերին լեռնային գոտում, քարքարոտ վայրերում, անտառների եզրերին։

## Նկարագրություն
Խոր բլթակավոր տերևները երկարավուն են, բթավուն, ներքին՝ ամբողջաեզր և արտաքին՝ մանր ատամեզրերով։ Տերևի նուրբ մակերեսը ունի կանաչավուն մոխրագույն թավոտություն։ Մեծ բողբողջները սրացած են։ 5-7 սմ տրամագծով վահանիկանման ծաղկաբույլերը ունեն բազմաթիվ ծաղիկներ։ Առէջները պսակաթերթերից կարճ են։ Պտուղները օվալ են և վառ կարմիր։

## Տարածվածություն
Հայաստանում հանդիպում է Դարեղեգիսի ֆլորիստիկական շրջանում (Արփա գետի վերին հոսանք)։ Աճում է նաև Նախակովկասում, Դաղստանում, Արևմտյան, Կենտրոնական և Արևելյան Հարավային Կովկասում, Թալիշում։

## Էկոլոգիա
Աճում է վերին լեռնային գոտում՝ ծովի մակարդակից 1900-2200 մ բարձրությունների վրա, լայնատերև անտառներում, ժայռոտ լանջերին։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ օգոստոսին։

## Պահպանություն
Վտանգված տեսակ է։ Կովկասի էնդեմիկ է։ Հայտնի է մեկ պոպուլյացիա։ Տարածման և բնակության շրջանների մակերեսը 500 կմ²-ից պակաս է։ Տեսակին միջավայրի որակի վատացման և աճելավայրերի յուրացման հետևանքով սպառնում է արեալի կրճատում։ Հայաստանի Կարմիր գրքի առաջին հրատարակության մեջ, CITES–ի և Բեռնի կոնվենցիաների հավելվածներում ընդգրկված չէ։

Պահպանություն չի իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կիպրոս Քվիհոյի

մինի|270px
**Կիպրոս Քվիհոյի** (), ձիթազգիների ընտանիքի, կիպրոս ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է' մինչև 2 մ բարձրությամբ։ Կարճ կողմնային ճյուղերը հաճախ փշապատ են։ Ընձյուղները աղվամազապատ են, մոխրադեղնավուն։ Տերևները էլիպսաձև են, երկարավուն էլիպսաձև կամ երկարավուն հակառակ ձվաձև, 1-4 սմ երկարությամբ, 0,5-1,5 սմ լայնությամբ, բութ գագաթով, թաղանթանման, մերկ, վերևի կողմից՝ մուգ կանաչ, ներքևի կողմից՝ բաց կանաչավուն, լայն սեպաձև հիմքով, դեպի ցած ոլորված եզրերով։ Տերևակոթունները կարճ են, մազմզուկապատ։ Ծաղկաբույլերը գագաթնային են և կողային, մազմզուկապատ առանցքով։ Ծաղիկները մանր են, սպիտակ,
անախորժ հոտով, հավաքված նստադիր փնջերում, առաջացնում են 4 սմ երկարությամբ և 1,5 սմ լայնությամբ գլանաձև հասկիկներ, որոնք իրենց հերթին հավաքված են 10-20 սմ երկարությամբ գլանաձև հուրաններում։ Պսակի խողովակը կրկնակի անգամ երկար է բաժակից։ Բաժակի մասերը կարճ են խողովակից։ Փոշանոթները ավելի երկար են բաժակի մասերից։ Պտուղը ձվաձև է, փայլուն, մուգ մանուշակագույն, 0,5 սմ տրամագծով։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հոկտեմբեր-նոյեմբերին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Չինաստանում, Սիչուան, Շենսի, Յունան նահանգներում, լեռներում, ծովի մակարդակից մինչև 2500 մ բարձրության վրա։

Հայաստանի հանրապետությունում հանդիպում է հիմնականում Երևանի բուսաբանական այգում և նրա Վանաձորի բաժանմունքում։ Երկու դեպքում էլ առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Ցուրտ և երկարատև ձմռան դեպքում Երևանում ցրտահարվում են միամյա
շիվերը։ Վանաձորում երբեմն ավելի ուժեղ է ցրտահարվում։ Հեռանկարային է հանրապետության ստորին և միջին լեռնային գոտիների համար։
## Ծանոթագրություններ
Թխկի ասորական

**Թխկի ասորական** (), թխկազգիների ընտանիքի, թխկի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Փոքր ծառ է, 8-10 մետր բարձրությամբ և 30-40 սմ բնի հաստությամբ։ Երիտասարդ ճյուղերի կեղևը բաց շագանակագույն է։ Տերևները կաշվեկերպ են, եռաբլթակ, 3-5 սմ երկարությամբ, 4-6 սմ լայնությամբ։ Ծաղիկներն անշուք են՝ դեղնականաչավուն։ Երկթևիկները լայն են, կլորավուն սերմերով։ Տարածված է Կովկասում, Փոքր Ասիայում, Իրանում։ Հայաստանի սահմաններում հանդիպում է միայն Վայքում և Ջանգեզուրում։ Աճում է չոր, քարքարոտ թեքություններում, նոսրանտառներում, ծովվի մակարդակից մինչև 1600 մետր բարձրությունների վրա։ Տիպիկ չոր կլիմայի բույս է։ Աչքի է ընկնում բարձր երաշտադիմացկունությամբ։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Աճում է բոլոր տեսակի հողերում։ Բավականին ջերմասեր է, բայց դիմանում է մինչև -25&nbsp;°C-ի սառնամանիքներին։ Չափազանց լուսասեր է։ Արժանի է ուշադրության, որպես հեռանկարային տեսակ՝ հատկապես հանրապետության ցածրադիր գոտու բնակավայրերի կանաչապատման և անտառապատման բնագավառում օգտագործելու համար։ Փայտանյութը շատ ամուր է և ծանր, պիտանի է ատաղձագործական իրեր պատրաստելու համար։ Բազմանում է սերմերով և բնային մացառներով։

## Կիրառություն
Էկոլոգիական խումբը՝ VIII: Մշակության հավանական շրջանները՝ 9, 17-18,
20ա, 22-28, 31 -32։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օճառածաղկավորներ
Կատեգորիա:Թխկազգիներ
Գազ պարսկական

**Գազ պարսկական** (), բակլազգիների ընտանիքի, գազ ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Ցածր թուփ է՝ 30—40 սմ բարձրությամբ։ Տերևակիցները մերկ են կամ նոսրմազմզուկապատ։ Բաժակի ատամիկները 1,5-2 անգամ կարճ են խողովակից։ Պսակը զգալիորեն երկար է բաժակից։ Առագաստաթիթեղը բամբիռանման երկարավուն է, գագաթը կլորավուն, թևիկներից մի փոքր երկար։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում և հյուսիսային Իրանում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Շիրակում, որտեղ աճում է չոր, քարքարոտ թեքությունների վրա։ Էկոլոգիական խումբը՝ XI:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Սզնի հայկական

**Սզնի հայկական ** (), վարդազգիներ ընտանիքի, սզնի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է 2—2,5 մ բարձրությամբ։ Ընձյուղները մազմզուկապատ են, բազմամյա ճյուղերը՝ մերկ։ Կեղևը սկզբում մուգ բալագույն է, հետագայում ընդունում է մոխրագույն կամ մոխրաշագանակագույն գունավորում։ Փշերը սակավաթիվ են։ Տերևները երկու կողմից ծածկված են կարճ աղվամազով, ձվաձև են, սեպաձև հիմքով, 3—5-աբլթակ, սրածայր։ Ծաղիկները սպիտակ են, հավաքված վահանաձև ծաղկաբույլերում։ Պտուղները գինեկարմիր են, 1—1,2 սմ երկարությամբ, դեղին, հյութալի պտղամսով, սովորաբար մեկ կորիզ են պարունակում։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

## Տարածվածություն
Տիպիկ հայկական բույս է, որը հանդիպում է միայն Մեղրիում, միջին և վերին լեռնային գոտիներում, գետերի կիրճերում, արիդային նոսրանտառներում, լեռնալանջերի վրա ծովի մակերևույթից 1300—2500 մ բարձրությունների վրա։

## Կիրառություն
Պտուղները պարունակում են գլյուկոզ, ֆրուկտոզ, սախարոզ, խնձորաթթու, լիմոնաթթու, դաբաղանյութեր։ Ունեն յուրահատուկ բուրմունք, օգտագործվում են թարմ և վերամշակված վիճակում, դրանցից պատրաստում են մուրաբա, կոմպոտ, հյութեր։ Բավականին քչապահանջ բույս է, աճում է բոլոր տեսակի հողերում, լուսասեր է, խոնավասեր, սակայն կարող է աճել նաև չոր վայրերում, հեշտությամբ տանելով ժամանակավոր երաշտը։ Բավականին ջերմասեր է, սակայն սառնամանիքներից չի տուժում։ Որպես հայկական էնդեմ, ամենուրեք անհրաժեշտ է պահպանել ու տարածել։ Էկոլոգիական խումբը՝ IX: Մշակության հավանական շրջանները՝ Յա, 7—14, 17—32:

## Ծանոթագրություններ
Հացենի պենսիլվանյան

270px|մինի
**Հացենի պենսիլվանյան** (), ձիթազգիների ընտանիքի, հացենիների ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ ծառ է` 1 5-25 մ բարձրությամբ և մինչև 1 մ բնի տրամագծով։ Սաղարթը մեծ մասամբ անկանոն է, ցրված կամ միակողմանի։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը գորշամոխրավուն է, ճաքճքված։ Ընձյուղները մոխրավուն են, թաղիքամազ մզուկապատ, ծածկված սպիտակ ոսպնյակներով։ Բողբոջները գորշադարչնագույն են։
Տերևները բարդ են, կազմված 7 (մեծ մասամբ 5-9) տերևիկներից։ Երկարավուն են, 4-14 սմ երկարությամբ, 2-4 (8) սմ լայնությամբ, ամբողջաեզր են կամ սղոցաեզր, բաց կանաչավուն, երբեմն` կարմրագորշավուն, ներքևի կողմից` մազմզուկապատ։
Սևապտղիկներն ունեն 3-7 սմ երկարություն, 0,5-1,2 սմ լայնություն, երկարավուն-էլիպսաձև, պարունակում են մեկական սերմ (ընկուզիկ)։ Ծաղկում է ապրիլին, պտղաբերում` օգոստոսին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, Նոր Շոտլանդիայից մինչև կենտրոնական շրջաններ, Ջորջիա և դեպի արևմուտք` մինչև Մանիտոբա, Հյուսիսային և Հարավային Դակոդա, Նեբրասկա, Կանզաս և Հյուսիսային Ալաբամա։

## Կիրառություն
Հայաստանում մասսայաբար օգտագործվում է կանաչապատման և անտառապատման նպատակներով։ Չկա մի բնակավայր, որտեղ կանաչ տնկարկներից այս ծառատեսակը բացակայի։ Խոնավասեր է, լուսասեր, պահանջկոտ է հողի նկատմամբ, արագ է աճում, ցրտադիմացկուն է։ Ամենուրեք ինքնացան է տալիս և ինքնուրույն բազմանում ու տարածվում։

Էկոլոգիական խումբը` XIIp: Մշակության հավանական շրջանները` 1-32։

## Պատկերասրահ


Fraxinus pensylvanica a1.jpg
Fraxinus pennsylvanica leaf.jpg
Green Ash (Fraxinus pennsylvanica) bark detail.jpg
Young green ash cross-section.tiff


## Ծանոթագրություններ
Արոսենի գորշավուն

**Արոսենի գորշավուն** (), վարդազգիների ընտանիքի, արոսենի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Փոքր ծառ կամ թուփ է` 3- 5 մ բարձրությամբ։ Տերևները հակառակ ձվաձև են, 6- 10 սմ երկարությամբ, 3,5- 7 սմ լայնությամբ, նոր բացված ժամանակ ավելի երկարավուն, կրկնակի սղոցաեզր։ Աղվամազապատությամբ տարբեր անհատներ խիստ տարբերվում են մեկը մյուսից, կան բույսեր, որ բոլորովին մերկ են և կան առանձին բույսեր, որոնց տերևները ծածկված են խիտ թաղիքանման մազմզուկներով, ընդ որում աղվամազերի գույնը ևս խիստ փոփոխական է. հանդիպում են ինչպես մոխրականաչավուն, այնպես էլ գորշավուն աղվամազով ծածկված տերևներ։ Ծաղիկներն ունեն 16- 18 մմ տրամագիծ։ Առէջներն ունեն մանր, կլորավուն փոշեպարկեր։ Հասուն պտուղները վառ
կարմիր են։ Պտղի էնդոկարպը քարաբջիջներ չունի։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում։ Հայաստանի պայմաններում հանդիպում է Ապարան- Հրազդանում, Վայքում, Զանգեզուրում, որտեղ տարածված է վերին անտառային գոտում, հատկապես մերձալպյան կեչուտներում, ծովի մակերևույթից մինչև 2400 մ բարձրությունների վրա։

## Ծանոթագրություններ
Սզնի Մեյերի

**Սզնի Մեյերի** (), վարդազգիների ընտանիքի, սզնի ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր կամ թփանման ծառ է, 1,5-4 մ բարձրությամբ։ Ճյուղերը մոխրա կամ կարմրագորշավուն են։ Երիտասարդ ընձյուղները թաղիքամազմզուկապատ են։ Փշերը սակավաթիվ են, 0,5-1,5 սմ երկարությամբ (երբեմն՝ տերևակալած)։ Տերևները հակառակ ձվաձև են, սեպաձև հիմքով, 5-7-աբաժան, սղոցաեզր բլթակներով, կարճացած ընձյուղների վրա 1,5-3 սմ երկարությամբ և մինչև 2,2 սմ լայնությամբ, երկարացած ընձյուղների վրա ավելի խոշոր տերևներով, երկու կողմից էլ բրդանման աղվամազապատ, վերևի կողմից մուգ կանաչ, ներքևից՝ ավելի բաց գույնի։ Ծաղկաբույլերը 3-5 սմ տրամագիծ ունեն, կազմված են 10-15 ծաղիկներից, որոնք
նույնպես ծածկված են խիտ թաղիքանման մազմզուկներով։ Ծաղիկներն ունեն 1,5 սմ տրամագիծ, երկարավուն նշտարաձև բաժակաթերթիկներով, որոնք մնում են պտուղների վրա, ինչպես և հիպանթիումը, խիտ մազմզուկապատ։ Առէջները 20 հատ են, սռնակները՝ 2: Պտուղը կարճ էլիպսաձև է, հիմքում մի փոքր լայնացած 1,2-1,8 սմ տրամագծով, մուգ գինեկարմիր, մսալի, 2 կամ 1 կորիզով։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Իրանում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Սևանի ավազանում, Արարատյան դաշտի Նախալեռնային գոտում, Վայքում, Զանգեզուրում, Մեղրիում, որտեղ աճում է արիդային նոսրանտառներում, քարքարոտ լեռնալանջերում, ծովի մակերևույթից մինչև 2000 մ բարձրություններում։

## Ծանոթագրություններ
Դեյցիա խորդուբորդ

**Դեյցիա խորդուբորդ** (), դրախտավարդազգիների ընտանիքի, դեյցիա ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է՝ մինչև 2,5 մետր բարձրությամբ։ Ընձյուղները մազմզուկապատ են։ Կեղևը կարմրագորշավուն է կամ մոխրագորշավուն, հետագայում անջատվում է բարակ շերտերով։ Տերևները երկարավուն ձվաձև են, 3-9 սմ երկարությամբ, ծաղկաբույլերն ուղղաձիգ, նեղ հուրաններ են, 6-12 սմ երկարությամբ։ Ծաղիկները սպիտակ են կամ թեթևակի վարդագույն, 1,5 սմ տրամագծով։ Պտուղը չոր տուփիկ է։ Ծաղկում է հունիսից-հուլիս, պտուղները հասունանում են հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Ճապոնիայում և Չինաստանում։ Հայաստան է ներմուծված 1950 թվականին, մշակվել է Երևանում և Վանաձորում։ Ներկայումս լավ է հարմարվել մեր հանրապետության ստորին և միջին լեռնային գոտիների պայմաններում, առատորեն ծաղկում և պտղաբերում է։ Բարձր լեռնային շրջաններում խիստ ցրտահարվում է։ Առանձնապես բարձր են գնահատվում լիաթերթիկ այլատեսակները։ Արագ է աճում, լուսասեր է, պահանջկոտ հողի նկատմամբ, խոնավասեր, սակայն լավ է դիմանում կարճատև երաշտին։

## Կիրառություն
Խորհուրդ է տրվում օգտագործել դեկորատիվ խմբերում, որպես մենաթուփ, երկարատև ծաղկող այգիներում։ Գազադիմացկունության շնորհիվ կարելի է մշակել նաև արդյունաբերական ձեռնարկությունների բակերում։ Հեշտությամբ է բազմանում սերմերով և թփի բաժանման միջոցով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դրախտավարդազգիներ
Մամրիչ ժակմանի

**Մամրիչ ժակմանի** (), հրանունկազգիների ընտանիքի, մամրիչ ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Ծառանման լիան է, որը հասնում է մինչև 3 մ բարձրության։ Տերևները կենտփետրաձև են, 3-5 տերևիկներով, որոնք ձվաձև են կամ լայն-ձվաձև, ներքևի կողմից թույլ մազմզուկապատ։ Ծաղկակիրները նուրբ են, երկու տերևանման ծաղկակիցներով։ Ծաղիկների տրամագիծը հասնում է 10-14 սմ-ի, մեծ մասամբ երեքական են, լայն բացված, սովորաբար մանուշակածիրանագույն կամ գրեթե վարդագույն, 4-ական բաժակաթերթիկներով։ Առէջային թելիկները կարճ են, կամ անհավասար Երկարությամբ, երբեմն ներքևի մասում մազմզուկապատ։ Սերմնապտուղը ունի երկար, փետրամազմզուկավոր ելուստ։ Ծաղկում է հունիս-սեպտեմբերին։ Հիբրիդային ծագում ունի, ստացվել է մանուշակագույն' և բրդապատ մամրիչների տրամախաչումից։ Աչքի է ընկնում դեկորատիվ արտակարգ արժեքավոր հատկանիշներով, ունի բազմաթիվ սորտեր։ Արժանի է տարածման և լայն ուշադրության։

## Տարածվածություն
Մշակվում է Երևանի բուսաբանական այգում և մի շարք սիրողայգեգործների կողմից։ Արարատյան դաշտի պայմաններում չի ցրտահարվում, սակայն ուժեղ սառնամանիքներից նկատելիորեն վնասվում է ծովի մակերևույթից 1500 մ-ից ավելի բարձրության վրա։

## Կիրառություն
Էկոլոգիական խումբը VI: Մշակության հավանական շրջանները 9—10, 18—20, 23-25, 28-32:
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրանունկազգիներ
Տանձենի սովորական

**Տանձենի սովորական** (), վարդազգիների ընտանիքի, տանձենի ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ հզոր ծառեր են մինչև 20-30 մ բարձրությամբ և 50-80 սմ բնի
տրամագծով։ Ճյուղերը փշավոր են։ Բողբոջները և ընձյուղները մերկ են, հազվադեպ մազմզուկապատ։ Տերևները համարյա կլոր են, 2-5-7 սմ երկարությամբ և 1,5-2,5 սմ լայնությամբ, կլորավուն հիմքով, սղոցաեզր, նոր բացված ժամանակ թեթևակի մազմզուկապատ, այնուհետև մերկ, կամ միայն ջղերի ուղղությամբ մազմզուկապատ, վերևի կողմից փայլուն, ներքևի կողմից գունատ-անփայլ, չորացնելիս խիստ սևանում են։ Ծաղիկները միայնակ են կամ հավաքված վահաններում, բաժակաթերթիկները մնում են պտղի վրա, պատված են թաղիքանման աղվամազով։ Պտուղները կլորավուն են կամ սեղմված, 3-4 սմ տրամագծով, կոթունավոր, որը պտուղների երկարությունը գերազանցում է 2-3 անգամ։

Սովորական վայրի տանձենին ապրում է 150-300 տարի, իսկ կուլտուրական
սորտերի կյանքի տևողությունը 25-30 տարուց չի անցնում։ Այս բույսերին բնորոշ է խիտ, առատ ճյուղավորությունը, առատ փշերը, մանր, բարակ տերևները, ուժեղ վեգետատիվ աճը, մանր, աննշան, տտիպ պտուղները, կոշտ, քարակերպ բջիջներով առատ պտղամսով, որը կարելի է ուտել միայն գերհասունացման ժամանակ։ Ներկայումս ամբողջ աշխարհում հայտնի են տանձենու ավելի քան 5000 սորտեր, որոնցից ԱՊՀ-ում շրջանացված են 150-ը։ ՀՀ-ում շրջանացված են հիմնականում այն տեսակները, որոնք ստացվել են Գյումրիի լեռնային պտղաբուծական կայանում և բերվել են երկրի այլ շրջաններից (ամառային տեսակներ՝ Լյուբիմիցա Կլապպա, Լետնիյ, Վիլյամս, Ռուսսկայա Մալգորժատկա, Բեսսեմյանկա, Սուռոգատ Սախարա, Բերե Կոզլովսկայա, աշնանային տեսակներ՝ Օսեննյայա Դեկանկա, Անտառային գեղեցկուհի, Բերե զելյոնայա, Բերգամոտ կրասնի Օսեննի, Բերե Օկտյաբրյա, Լեռնային գեղեցկուհի, Պամյատ Միչուրինա, ձմեռային սորտեր՝ Բերե զիմնյայա Միչուրինա, Գյումրիի ուշահաս, Ելենա և այլն)։

Տանձենու կուլտուրական տեսակները բավականին պահանջկոտ բույսեր են։ Խնձորենու հետ համեմատած դրանք ավելի ջերմասեր են և պակաս ցրտադիմացկուն։ Ազնվագույն, լավ տեսակները հեռանկարային չեն բարձրլեռնային շրջանների համար, որտեղ օդի նվազագույն ջերմաստիճանը իջնում է -26&nbsp;°C-ից։ Բացված ծաղիկները ոչնչանում են արդեն -2-3&nbsp;°C ցրտերի դեպքում, իսկ երիտասարդ, չփայտացած ընձյուղները ցրտահարվում են -2-3&nbsp;°C ցրտերի դեպքում, իսկ երիտասարդ, չփայտացած ընձյուղները ցրտահարվում են -5-6&nbsp;°C սառնամանիքների դեպքում։ Ամառային տեսակների հաջող մշակման համար պահանջվում է 130, իսկ աշնանային և ձմեռային տեսակների համար՝ 150-180 անսառնամանիքի օրեր։ Արժեքավոր պտղատու տեսակ լինելու հետ միասին սովորական տանձենին նաև հրաշալի դեկորատիվ բույս է, որը հատկապես աչքի է ընկնում ծաղկման շրջանում, ապրիլին և աշնանը, երբ հասունանում են պտուղները և տերևները ձեռք են բերում գեղեցիկ գունավորում։ Կարելի է տնկել խմբերով, ծառուղիներում, փողոցների տնկարկներում և որպես սոլիտեր։

## Տարածվածություն
Տարածված է Արևելյան Եվրոպայում, Միջին Ասիայում, Արևմտյան Եվրոպայի լեռներում, Կովկասում։ Ենթադրվում է, որ վայրի վիճակում տարածված է եղել նաև Հայաստանում։ Ներկայումս հանդիպում է միայն մշակության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Գազ ոսկեզօծ

**Գազ ոսկեզօծ** (), բակլազգիներ ընտանիքի, գազ ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է կամ թփիկ, 40-50 սմ բարձրությամբ, շատ փշոտ է։ Ճյուղերը մազմզուկապատ են և խիտ տերևակալած։ Տերևները երկարավուն-ձվաձև են, մազմզուկապատ զույգ փետրաձև, տերևի առանցքն ավարտվում է փշով։ Ծաղիկները նստադիր են, ոսկեգույն, հավաքված 2-15-ական՝ կազմելով յուրահատուկ ծաղկաբույլեր։ Ունդը կլորավուն է կամ ձվաձև, մեծ մասամբ մեկ սերմ է պարունակում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում, Իրանում և Փոքր Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Ախուրյանի վերին հոսանքներում, Տաշիրի, Ստեփանավանի շրջաններում, Արագածում, Սևանի ավազանում, Գեղարդում, Վայքում, Զանգեզուրում, Մեղրիում։ Աճում է միջին և վերին լեռնային գոտիներում, չոր, քարքարոտ և խճապատ թեքությունների վրա։ Շատ փոփոխական տեսակ է։ Տարբեր վայրերում առանձնյակները միմյանցից զգալիորեն տարբերվում են։ Կովկասում և Հայաստանում մեծ տարածություններ է գրավում։ Աչքի է ընկնում արտակարգ չորադիմացկունությամբ։ Թուփը երբեմն բարձիկանման է։ Հողային պայմանների նկատմամբ պահանջկոտ չէ։ Լուսասեր է և շոգադիմացկուն, բայց լավ է աճում նաև ստվերոտ վայրերում։ Ապրում է 40-50 տարի։

## Կիրառություն
Չափազանց արժեքավոր խեժատու բույս է։ Խեժն օգտագործվում է տեխնիկայում և բժշկության մեջ։
:

## Ծանոթագրություններ
Կուրտիզանուհի

**Կուրտիզանուհի** (, , ի սկզբանե «պալատական»), թեթև վարքի տեր կին, թեթևաբարո, որը երևում է բարձր հասարակությունում, վարում է բարձրաշխարհիկ կյանք և գտնվում է հարուստ ու ազդեցիկ սիրեկանների հոգածության ներքո։

## Եզրույթ
Մինչ անտիկ շրջանն ընդունված է օգտագործել «հետերա» եզրույթը։ Նաև պետք է տարբերել կուրտիզանուհիներին սիրուհիներից և թագավորական ֆավորիտուհիներից։ Դասական են համարվում 15-16-րդ դարերի վենետիկյան և հռոմեական կուրտիզանուհիները։ Երկրորդ ալիքը սկսվում է 19-րդ դարում, որը հռչակավոր է չքնաղ «կիսալույսի տիկիններով», որոնք սովորաբար աշխատում էին նաև որպես դերասանուհիներ կամ երգչուհիներ։

«Կուրտիզանուհի» եզրույթը շատ հաճախ օգտագործվում էր որևէ հզոր տիկնոջ վարկանիշը գցելու համար, ուստի հնարավոր է ոչ բոլորը, որոնց ժամանակակիցներն այդպես էին անվանում, այդպիսին էին։

Կուրտիզանուհիները բաժանվում էին երկու հիմնական կատեգորիայի. այսպես կոչված «ազնիվ» կուրտիզանուհիներ () և ստորին դասի կուրտիզանուհիներ ()։ Երկրորդ կատեգորիայի կուրտիզանուհիները մի փոքր ավելի բարձր էին գնահատվում սովորական փողոցային մարմնավաճառներից, երբ առաջին կատեգորիայի կուրտիզանուհիները հաճախ թագավորական ֆավորիտուհիներին հավասար շրջապատված էին լինում ռոմանտիկ լուսապսակով։

«Ազնիվ կուրտիզանուհիների» հիմնական բնութագիրն այն է, որ նրանք գտնվում էին մեկ կամ մի քանի հարուստ հովանավորների հոգածության ներքո, որպես օրենք՝ բարձր հասարակությունից։ «Ազնիվ» կուրտիզանուհին ուներ որոշակի անկախություն, և ուներ ազատ տեղաշարժի իրավունք։ Նրան սովորեցնում էին լավ վարվելակարգի կանոններ, կարողանում էր սեղանի շուրջ խոսակցություն վարել, իսկ երբեմն բարձր մշակույթի և գրականագիտական տաղանդի կրողն էր։

Որոշ դեպքերում կուրտիզանուհիները ծագում էին բարձր խավից և նույնիսկ ամուսնացած էին, բայց նրանց ամուսիններն ավելի ցածր սոցիալական դիրքում էին, քան իրենց հովանավորները։ Ոչ բոլոր կուրտիզանուհիներն էին սեքսով զբաղվում իրենց հովանավորների հետ։ Հայտնի են դեպքեր, երբ հովանավորները «բարձրաշխարհիկ կյանք» դուրս գալու համար ունենում էին աղջիկներ և վերցնում էին նրանց հյուրասիրությունների գնալիս։

Որոշ առավել հայտնի կուրտիզանուհիներ ստանում էին պետական աշխատավարձ նրա համար, որ հայտնում էին անձնական խոսակցությունների մանրամասներ, որոնք կարող էին հետաքրքրության առարկա լինել շանտաժի կամ այլ նպատակների համար։

[thumb|180px|''Նանա'', [Էդուարդ Մանե]]

## Նշումներ

## Գրականություն
* 
* Richardson J. The Courtesans: The Demi-Monde in 19th-Century France. Cleveland: World Pub. Co., 1967
* Griffin S. The book of the courtesans: a catalogue of their virtues. New York: Broadway Books, 2001

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կուրտիզանուհիներ
Կատեգորիա:Մարմնավաճառության տեսակներ
Խեժափիճի եվրոպական

**Խեժափիճի եվրոպական** (), սոճազգիներ ընտանիքի, խեժափիճի ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Խոշոր ծառեր են՝ 30-50 մ բարձրությամբ և 80-150 սմ բնի տրամագծով։ Աճում են չափազանց արագ։ Փշատերևները ունեն 10-40 մմ երկարություն և 0,6-1,6 մմ լայնություն, բաց կանաչավուն են, հաճախ կապտավուն երանգով, կարճացած ընձյուղների վրա դասավորված են 20-40-ական փնջերով։ Կոները ձվաձև են կամ երկարավուն-ձվաձև, 20-60 մմ երկարությամբ, գորշավուն, կազմված 6-8 շարքերով, դասավորված 45-70 թեփուկներից։ Սերմնային թեփուկները թեթևակի կերպով դեպի դուրս են փքված, մեջքի կողմում ունեն երկայնակի շերտեր, ամբողջական են, ալիքաեզր, մերկ կամ թեթևակիորեն պատած մազմզուկներով։ Ծածկող թեփուկները օվալաձև են, երկար, սուր ծայրերով, որոնք դուրս են գալիս սերմնային թեփուկի սահմաններից։

## Տարածվածություն
Տարածված է Ալպերում և Կարպատյան լեռներում։ Աճում է հիմնականում 1000-2500 մ բարձրության վրա, գլխավորապես լավ լուսավորված, նոսր տնկարկներում։
Ապրում է մինչև 500 տարի։
Արմատային համակարգը առանցքային է՝ խորը գնացող։ Հաճախ տուժում է ուշ գարնանային ցրտահարություններից, ինչպես նաև վնասատուներից և հիվանդություններից։ Վատ է տանում հողի ճահճացումը։ Չափազանց լուսասեր է։ Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ։ Լավ է դիմանում քաղաքի յուրահատուկ պայմաններին և հատկապես
ծխին ու գազին։
Երևանում հանդիպում է ընդամենը մի քանի օրինակ, ընդ որում ամենախոշորը 28 տարեկան հասակում ունի 3 մ բարձրություն՝ 15 սմ բնի տրամագիծ։ Աճը խիստ ճնշված է։

## Կիրառություն
Էկոլոգիական խումբը՝ V: Խորհուրդ է տրվում լայնորեն փորձարկել մեր հանրապետության պայմաններում։ Մշակության հավանական շրջանները՝ 7, 9-10, 19-20:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սոճազգիներ
Կատեգորիա:Լիտվայի բուսական աշխարհ
Դժնիկ սեղմված

**Դժնիկ սեղմված** (), բակլազգիներ ընտանիքի, գազ ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ կամ թփիկ է' 0,1 5-0,30 մ բարձրությամբ, ցրված սաղարթով, մուգ դարչնագույն կամ մոխրագույն կեղևով և կարճ, հանգուցավոր ճյուղերով։ Ընձյուղները մանուշակագույն են կամ կարմրադարչնագույն, շատ կարճ մազմզուկապատ։ Բողբոջները մանր են, ձվաձև։ Տերևները հավաքված են կարճացած ընձյուղների վրա, լայն էլիպսաձև են, 0,6-1 ,5 (երբեմն՝ 2) սմ երկարությամբ և 0,5-1 (երբեմն՝ 1,3) սմ լայնությամբ, կլորավուն գագաթով, մեծ մասամբ կարճ փշիկով, կամ սրածայր, հիմքում կլորավուն կամ լայն սեպաձև, մանր աղեղնաեզր, կոշտ, կաշվեկերպ, մերկ, վերևի կողմից անփայլ, մուգ կանաչավուն, մոխրավուն, ներքևի կողմից անփայլ, դեղին կամ ոսկեգույն, նուրբ մազմզուկապատ, 0,2-0,5 սմ երկարությամբ կոթուններով, երկար պահպանվող մախաթանման տերևակիցներով։ Ծաղիկները 2-3-ական գտնվում են տերևածոցերում, նեղ զանգականման են, մոտ 0,3 սմ երկարությամբ, նշտարաձև բաժիններով։ Պտուղները մուգ գորշավուն են, 1-3-ական միասին, մոտ 3,5 մմ երկարությամբ։ Սերմերը բաց դեղնավուն են։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են հուլիս-օգոստոսին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կովկասում և հյուսիսարևելյան Անատոլիայում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է Վերին Ախուրյանում, Իջևանի, Շամշադինի շրջաններում, Սևանի ավազանում, որտեղ աճում է վերին լեռնային գոտու չոր, քարքարոտ թեքություններում, ժայռերի ճեղքերում, ծովի մակարդակից 2000-3000 մ բարձրությունների վրա։

## Կիրառություն
Պիտանի է ալպինարիաներում և քարապարտեզներում մշակելու համար։ Էկոլոգիական խումբը՝ XI: Մշակության հավանական շրջանները։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բակալազգիներ
Կծոխուր ամուրյան

մինի|270px
270px|մինի
**Կծոխուր ամուրյան** (), կծոխուրազգիների ընտանիքի, կծոխուր ցեղի բույս։ 
## Նկարագրություն
Տերևաթափ թուփ է՝ մինչև 3,5 մ բարձրությամբ, ուղղաձիգ հոռաշիվերով և կողմնային անկյունավոր, դեղնավուն, ավելի ուշ՝ մոխրագույն ճյուղերով։ Բողբոջները կարմիր են կամ գորշ, մինչև 1,5 մմ երկարությամբ, սրածայր։ Տերևները էլիպսաձև են կամ հակառակ-ձվաձև, մինչև 12 սմ երկարությամբ և 5 սմ լայնությամբ, եզրերին մանր փշաատամնավոր, ներքևից՝ վառ դեղնավուն, վերևից՝ անփայլ։ Փշիկները դեղնավուն են, սովորաբար 3 ճյուղանի, մինչև 3 սմ երկարությամբ, հոռաշիվերի վրա ավելի երկար։ Միայն ընձյուղների վրա երբեմն փշիկները ունենում են 4 — 5, հազվադեպ 7 ճյուղեր։ Մացառային ճյուղերի վրա ներքին փշիկները տերևանման լայնացած են։ Հուրանները ունեն մինչև 10 սմ երկարություն, կազմված 10—25 ծաղիկներից, որոնք դեպի ցած են հակված։ Հատապտուղները էլիպսաձև են, մոտ 1 սմ երկարությամբ, վառ-կարմրավուն։ Սերմերը եթե հատապտղի մեջ մեկական են, ապա ձվաձև են, իսկ եթե 2-ական են, ապա սերմի մի կողմը տափակ է։ Ծաղկում է մայիսին, պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հեռավոր Արևելքում (Պրիմորիեի երկրամասում), Հյուսիսային Չինաստանում։ Աճում է անտառների եզրերին, բացատներում, լեռնային գետերի ափերին, քարքարոտ հողերում։ Հայաստանի պայմաններում լավ է կլիմայավարժվել։ Հանդիպում է Երևանում, Սևանում, Վանաձորում, Իջևանում։ Ամենուրեք երաշտադիմացկուն է, շոգադիմացկուն, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Սևանում միանգամայն ձմեռադիմացկուն է։

## Կիրառություն
Պիտանի է կենդանի ցանկապատ ստեղծելու համար։
Էկոլոգիական խումբը Xllp: Մշակության հավանական շրջանները' 1 —32:
:
## Ծանոթագրություններ
Սզնի սովորական

**Սզնի սովորական** (), վարդազգիների ընտանիքի, սզնի ցեղի բույս։
## Նկարագրություն
Տերևաթափ, փոքր ծառ է 3-5 (երբեմն 8) մ բարձրությամբ։ Բազմամյա ճյուղերը բաց մոխրավուն են, ընձյուղները ձիթա- կամ կարմրադարչնագույն։ Երիտասարդ ընձյուղները ծածկված են փափուկ մազմզուկներով, ավելի ուշ՝ մերկ են։ Փշերն ունեն 0,6֊2,5 սմ երկարություն։ Հանդիպում են նաև տերևակալած փշեր։ Բողբոջները կլորավուն ձվաձև են։ Տերևները հակառակ ձվաձև են կամ կլոր հակառակ ձվաձև, բութ գագաթով և ամբողջաեզր, սեպաձև հիմքով, 1,5֊6 սմ երկարությամբ և մինչև 5 սմ լայնությամբ, վառ կանաչ, ներքևի կողմից ավելի բաց գույնի։ Աշնանը չեն գունափոխվում։ Ունեն տերևակոթուն և տերևակից։ Ծաղկաբույլերն ուղղաձիգ են, նոսր, կազմված 6-12 ծաղիկներից, որոնք սպիտակ են կամ վարդագույն։ Բաժակաթերթիկները մնում են պտուղների վրա, առէջները 18֊20 հատ են, կարմիր փոշանոթներով, սռնակները 2-ն են, երբեմն՝ 3-ը։ Պտուղն էլիպսաձև է, ձվաձև կամ գնդաձև, գորշակարմրավուն կամ կարմիր, հազվադեպ դեղին կամ սպիտակավուն։ Կորիզները 2֊3 հատ են։ Ծաղկում է
մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում է օգոստոսին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Անդրկարպատյան մարզի հարավարևմտյան մասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Հարավային Անգլիայում, Հարավային Սկանդինավիայում։	Մեր հանրապետությունում մշակվում է գրեթե ամենուրեք։ Առանձնապես մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում սովորական սզնու լիաթերթիկ այլատեսակը
(f. splendens C. K. Schneid.), որը հաճախ է հանդիպում Երևանում։ Չափազանց գեղեցիկ են այս ծառատեսակից ստեղծված ծառուղիները։

## Կիրառություն
Սովորական սզնին ապրում է ավելի քան 400 տարի։ Հայտնի է այս ծառատեսակի մի անհատ, որը այդ տարիքում ունի 2,5 մ բնի շրջագիծ։ Լավ է տանում խուզումն ու ձևավորումը։ Պիտանի է մեր հանրապետության ստորին և միջին լեռնային գոտիների համար։
:
## Ծանոթագրություններ
Աթրագեն ալպիական

**Աթրագեն ալպիական** (), հրանունկազգիների ընտանիք, աթրագեն ցեղի բույս։

## Նկարագրություն
Թփանման լիան է, որը հենարանի վրա կարող է բարձրանալ մինչև 3 մ։ Տերևները երկար կոթունավոր են, կրկնակի եռամասնյա կամ եռամասնյա, առաջնային տերևիկները երկար, երկրորդայինները՝ կարճ կոթունավոր կամ նստադիր, օվալաձևից մինչև նշտարաձև, 2—5 սմ երկարությամբ, սրածայր, սղոցաեզր կամ ատամնաեզր, ներքևի կողմից, ջղերի ուղղությամբ, թեթևակի աղվամազապատ։ Ծաղիկները մեծ մասամբ միայնակ են, բարակ ծաղկակիրներով, դեպի ցած հակված, լայն, զանգականման, 2—6 սմ տրամագծով, կապտալազուր կամ մանուշակաերկնագույն գունավորմամբ։ Բաժակաթերթիկները 4-ն են, ձվաձև-էլիպսաձև կամ նշտարաձև, սրածայր, դրսից և եզրերում նուրբ մազմզուկապատ։ Պսակաթերթիկները թիականման են, կրկնակի անգամ կարճ բաժակաթերթիկներից։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Կենտրոնական և Հարավային Եվրոպայում, անտառներում, թփուտներում, գետերի ափերին կամ ժայռային փլվածքներում։
Մշակվում է 1792 թ.: Նախկին ԽՍՀՄ-ում մշակվում է ամենատարբեր կլիմայական պայմաններում (Տալլին, Տարտու, Լատվիայի պուրակներում, Լենինգրադ, Կիև, Լվով և այլն)։ Լայնորեն է մշակվում նաև Արևմտյան Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ Մշակվել է Երևանի բուսաբանական այգում, մամրիչ (Clematis) անվան տակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր