open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մորմ (բույս)

**Մորմ** (), մորմազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի, թփերի, կիսաթփերի, երբեմն՝ փաթաթվող բույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 1700, Հայաստանում՝ 4 տեսակ՝ 
*մորմ քաղցրադառն (*Solanum dulcamara*),
*մորմ սև (*Solanum nigrum*),
*մորմ թևավոր (*Solanum alatum*)
* մորմ Վորոնովի (*Solanum woronowii*)։

## Տարածվածություն
Տարածված է Սյունիքի, Վայոց ձորի, Արարատի, Տավուշի, Լոռու մարզերում։ Աճում է գետերի և առվակների ափերին, անտառներում, թփուտներում, այգիներում, բանջարանոցներում, ճամփեզրերին։

Երևանի պայմաններում մորմը լավ է աճում նաև բաց տարածքներում, ուղիղ արևի կիզիչ ճառագայթների տակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|աջից|Մորմ քաղցրադառն (Solanum dulcamara) 
մինի|աջից|Մորմ սև (Solanum nigrum) 
Ցողունի բարձրությունը մինչև 2 մ է։ Տերևներն ամբողջական են կամ կենտ-փետրաձև։ Ծաղկաբույլը հովանոցանման է, ծաղիկները՝ կարմրավուն, սպիտակ, կապույտ։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը հյութալի կամ մսալի, երկբուն, բազմասերմ հատապտուղ է։

## Նշանակություն և կիրառում
Թունավոր է։ Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. պարունակում են ստերոիդներ, ալկալոիդներ, ֆլավոնոիդներ, ճարպաթթուներ, եթերայուղեր, ածխաջրեր, օրգանական թթուներ։ Բժշկության մեջ կիրառվում է շնչառական օրգանների, մաշկավեներային, ստամոքսաղիքային համակարգի հիվանդությունների, կատաղության և էպիլեպսիայի բուժման համար։ Որոշ տեսակներ միջատասպան են։ Մեղրատու է։ Աճեցնում են նաև որպես գեղազարդիչ բույս։

## Մշակություն
Շատ են տարածված S pseudocapsicum S-ը և capsicastrum Link-ը։ Առաջինի պտուղները կարմրավուն են կամ դեղին, ունենում է մինչև 1,2 մ բարձրություն։ Երկրորդ տեսակը մանր է, կեռասանման կարմիր պտուղներով։ Թփի բարձրությունը լինում է մինչև 60 սմ։ Երկու տեսակն էլ թունավոր է։ Բազմանում է սերմերներով։ Ցանքը կատարում են հունվար-փետրվար ամիսներին, ցանկարկղերի մեջ։ Մեկ անգամ նախածլելուց հետո սերմնաբույսերը նախապես դնում են 7սմ-անոց ծաղկամանների մեջ, որտեղ մնում են մինչև բաց տարածքում դնելը։ Մինչ տնկելը խորհուրդ է տրվում մարգագետիննները պարարտացնել գոմաղբով և տորֆահողով։ Տնկելու ամենալավ ժամանակը մայիսի առաջին տասնօրյակն է։ Լավ արդյունք կստացվի, եթե բույսերը տնկվեն իրարից 30-40 սմ հեռավորության վրա։

## Որոշ տեսակներ
Ըստ *The Plant List* կայքի դասը ընդգրկում է 747 տեսակ.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Solanaceae Source — A worldwide taxonomic monograph of all species in the genus *Solanum*.
* ''Паслён'' на сайте USDA NRCS

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Մորմազգիներ
Օդերևութաբանական ցանց

**Օդերևութաբանական ցանց**, կանոնավոր օդերևութաբան, դիտարկումներ կատարող կայանների և դիտակետերի համակարգ։ Օդերևութաբանական ծառայության գլխավոր խնդիրն է երկրի ժողովրդական տնտեսությունը և պաշտպանությունն ապահովել օդերևութաբանական, ջրաբանական, գյուղատնտեսական և կլիմայական տվյալներով, նվազեցնել վտանգավոր բնական երևույթների ազդեցությունը ժողովրդական տնտեսության վրա, տալ եղանակի ճշգրիտ կանխատեսում և այլն։ Օդերևութաբանական ծառայությունն իր առջև դրված խնդիրներն իրականացնում է օդերևութաբանական ցանցի միջոցով, որը տարածվում է ամբողջ հանրապետությունով։
## Օդերևութաբանական ցանցի ճյուղերը
Օդերևութաբանական ցանցը նդգրկում է օդերևութաբանության, ջրագրության, գյուղատնտեսական կայաններ և դիտակետեր, որտեղ կատարվում են օդի և հողի ջերմաստիճանների, հնարավոր խոնավության, քամիների, մթն. երևույթների բազմապիսի դիտարկումներ, ջրաչափ., ջրագր. աշխատանքներ, որոշվում են եղանակի ազդեցությունը ժողովրդական տնտեսության, հատկապես գյուղատնտնտեսական աշխատանքների վրա և այլն։ Դիտարկումների արդյունքներն ուղարկվում են օդերևութաբան, ծառայություն, որտեղ տվյալները մշակվում են և ներկայացվում համապատասխան մարմիններին։ 
## Օդերևութաբանական կայան
Յուրաքանչյուր օդերևութաբանական կայան կամ դիտակետ ունի իր դիտարկման տարրերի ցանցը և պլանները։ Հայաստանում առաջին օդերևութաբանական կայանը (դպրոց) ստեղծվել է 1840-1944 թվականներին՝ Խաչատուր Աբովյանի նախաձեռնությամբ, իսկ օդերևութաբանական ցանցի առաջին կայանները կազմակերպվել են 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին՝ հիմնականում տեղումների քանակը և ջերմաստիճանը որոշելու համար։ 1961-1963 թվականին հանրապետության տարածքում գործում էին մոտ 193 ջրաօդերևութաբանական կայաններ և դիտակետեր։ Հայաստանում 2006 թվականին գործել են 42 օդերևութաբանական, 3 մասնագիտական, 7 ջրաբանական (92 դիտակետ) կայաններ, որոնք գտնվում են կլիմայական բոլոր գոտիներում՝ 450 մ-ից (Բագրատաշեն) 3200 մ (Արագած) բարձրություններում։

Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն
Մարգացնծու

**Մարգացնծու** (), երիցանուկ, կորդվախունկ, երիցու աղցան, նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 120 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Մարգացնծու ճահճային
Արմատը հաստացած է։ Ցողունի բարձրությունը 40-150 սմ է։ Տերևները հերթադիր են, փետրաձև կտրտված, ներքևինները՝ կոթունավոր, վերևինները՝ նստադիր։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ մանր, դեղին, բաց դեղնավուն, կանաչադեղնավուն։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Պտուղը Երկարավուն է կամ էլիպսաձև։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 4(5) տեսակ՝
*Մարգացնծու վոլգյան (P. ruthenicum),
*Մարգացնծու Կովկասյան (P. caucasicum),
*Մարգացնծու Զեդելմեյերի (P. zedelmeyeranum) և այլն։

## Տարածում
Հանդիպում է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է անտառածածկ լանջերին, թփուտներում, բացատներում, ենթալպյան խոնավ մարգագետիններում և այլն։

## Նշանակություն
Որոշ տեսակներ դեղաբույսեր են. պարունակում են եթերայուղեր։ Պատրաստուկները կիրառվում են որպես միզամուղ միջոց։ Կովկասյան մարգացնծու (հազվագյուտ հանդիպում է Տավուշի և Սյունիքի մարզերում, աճում է անտառեզրերին, թփուտներում) և Զեդելմեյերի մարգացնծու (հանդիպել է միայն Գիլլի լճի շրջակայքում) գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Դասակարգում
մինի
### Տեսակներ
Մեծ թիվ են կազմում մարգացնծու Հյուսիսամերիկյան տեսակները, որոնք մտնում են Lomatium դասի մեջ։

Հաշվում են մոտ 64 մինչև 120 տեսակ.
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}

### Տաքսոնոմիա
**Մարգացնծու** դասը մտնում է входит Apiaceae ընտանիքի և Apialesկարգի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1951. — Т. XVII. — С. 168—203. — 390 с. — 3500 экз.

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Աղուտ-ալկալի հողեր

thumb|Հող

**Աղուտ-ալկալի հողեր**, մշակաբույսերի աճի և զարգացման համար վնասակար քանակությամբ ջրալույծ աղեր պարունակող հողեր։ Ըստ քիմիական կազմի՝ լինում են սոդային, սուլֆատ-սոդային և քլորիդ-սուլֆատային Աղուտ-ալկալի հողեր, որոնք զգալիորեն կարբոնատացված, թույլ հումուսացված, բարձր հիմնայնությամբ, միջին կամ ծանր մեխանզմ կազմով հողեր են։ Հայաստանում դրանք առաջանում են կիսաանապատային և անապատային գոտիներում, որտեղ գոլորշացումը գերազանցում է տեղումների քանակին, և ստորերկրյա ջրերի բնական հոսքը թույլ է։ Տարածված են Արարատյան դաշտում։ Զարգանում են ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերի տարածքում և հիմնականում ունեն հիդրոմորֆ ծագում։ Տարբերում են մարգագետնային և ճահճամարգագետնային ծագումնաբան 2 խումբ։ Մեծ տարածք (75-80%) են զբաղեցնում մարգագետնային Աղուտ-ալկալի հողեր՝ Արմավիրի (Հրազդան-Մեծամոր գետերի միջև), Արարատի (Արազդայանի տափաստան) մարզերում։ Ճահճամարգագետնային Աղուտ-ալկալի հողեր սահմանափակ տարածում ունեն, կղզյակներով զարգանում են Մեծամոր գետի երկայնքով, Հրազդան գետի դելտայի շրջանում Աղուո-ալկալի հողեր Արարատյան դաշտում և Արազդայանի տափաստանի ծայրամասում։ Հայաստանում Աղուտ-ալկալի հողերի բարելավման արդյունավետ միջոցներ են մշակվել Հողագիտության, ագրոքիմիայի և մելիորացիայի գիտական կենտրոնում։ Ոչ հիմնային ռեակցիա ունեցող Աղուտ-ալկալի հողեր բարելավում են հանքայնացված ստորերկրյա ջրերի մակարդակի իջեցմամբ (2,5-3 մ խորություն) և լվացման միջոցով հողի ակտիվ շերտից աղերի հեռացմամբ։ Սոդային Աղուտ-ալկալի հողեր բարելավում են միայն քիմիական Եղանակով՝ հիմնականում ծծմբական թթվի թափոններից պատրաստած ջրային լուծույթով հավասարաչափ լվանում են հողը։ Արդյունքում ավելանում են ջրի ծծանցումը և լվացազատման ընթացքում աղերի անցումը հողից դեպի ստորերկրյա ջրեր։ Ջրալվացազատման ժամանակ հեշտ լուծվող աղերն ու նոր առաջացած միացությունները հողից հեռացվում են ցամաքուրդային ցանցով, և առաջացած գիպսը նպաստում է հողբարելավմանը։ Հողի հիմնային ռեակցիայի չեզոքացման հետևանքով մեծանում է կալցիումի և մագնեզիումի կարբոնատների լուծելիությունը, որոնց իոնները նույնպես նպաստում են հողբարելավմանը։ Որպես հողբարելավող միջոց կիրառվում են նաև երկաթարջասպի թափոնները։ Աղուտ-ալկալի հողերի հետագա բարելավման համար կարևոր են նաև ցանքաշրջանառության ճիշտ ընտրությունը և ագրոտեխնիկայի արդյունավետ ձևերի կիրառումը։

Կատեգորիա:Անապատներ
Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Էկոհամակարգեր
Կատեգորիա:Լճագիտություն
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Կատեգորիա:Հողի տեսակներ
Կատեգորիա:Ռելիեֆի տեսակներ
Վառարանային ջեռուցում

thumb|260px|Ռուսական վառարան
**Վառարանային ջեռուցում**, տեղային ջեռուցման տեսակ, երբ շենքը տաքացվում է այնտեղ տեղադրված ջեռուցիչ վառարաններով։ Կառուցվածքի պարզության և տեղական վառելիքր շարունակ։ Ջեռուցիչ վառարանի հիմնական տարրերն են․ վառելիքի խուցը (վառելիքը այրելու համար), գազանցքերը, որոնցով անցնում են վառելիքի խցից եկող տաք գազերը, ծխնելույզը։ Վառելիքի այրումից վառարանում առաջացած ջերմությունը շենք է հաղորդվում վառելիքի խցի պատերով և գազանցքերով, սառած գազերը դուրս են գալիս ծխնելույզով։ Վառելիքի խցի և գազանցքերի պատերը պատրաստվում են աղյուսաշարվածքից, հրակայուն բետոնից, խեցենյութերից, մետաղից, կրակակայուն այլ նյութերից։

Վառարանի արտաքին մակերևույթը (ջերմությունը շենք է հաղորդում) կարող է լինել սվաղված, դրվագված հախճասալիկներով, պողպատե կամ ասբեստացեմենտային թերթերով։ Տարբերում են վառելիքային ջեռուցմանման երկու հիմնական տեսակ, *ընդհատ գործողության* (վառում են օրական 1-2 անգամ՝ որոշակի ընդմիջումներով, որոնց ընթացքում վառարանը հովանում է, օրվա ընթացքում ջերմահաղորդումն անհամաչափ է և *երկարատև* (կամ անընդհատ այրման (լիաբեռնում են մի քանի օրվա վառելիքով, օգտագործում վառելիքի միայն որոշակի տեսակներ, հեղուկ, բրիկետավորված, տեսակավորված ածուխ են)։

Վառարանային ջեռուցման գործելակերպը հատկապես տարածված է Ռուսաստանի առավելապես գյուղական շրջաններում, որտեղ լայն տարածում էր ստացել, այսպես կոչված, ռուսական վառարանը։ Վերջինս ունի պարզ կառուցվածք, օգտագործվում է շենքերը տաքացնելու, սնունդ պատրաստելու, հաց թխելու համար և այլն։ Վառելիքային ջեռուցման կիրառվում է սակավահարկ շենքեր ունեցող շրջաններում, որտեղ չկան կենտրոնացված ջերմամատակարարման համակարգեր։ Վառելիքային ջեռուցման առավելություններն են ջեռուցման մյուս տեսակների համեմատ սարքավորման ցածր արժեքը, ջեռուցվող շենքերի օդափոխության (օդափոխանակության) առկայությունը, թերություններն են․ համեմատաբար ցածր օ․գ․գ-ն (միջին հաշվով 0,6-ից ոչ բարձր), ջեռուցվող շենքում (օրվա ընթացքում) օդի ջերմաստիճանի զգալի տատանումներն ու անհամաչափությունը (գլխավորապես ընդհատ գործողության վառարանների դեպքում), վառարանի զբաղեցրած օգտակար մակերեսի կորուստը, շենքի կեղտոտումը վառելիքով, խարամով, մոխիրով, հրդեհավտանգությունը։ Նշված թերությունները սահմանափակում են ժամանակակից բնակարանաքաղաքացիական շինարարության մեջ կիրառումը․ բազմաթիվ շենքերում Վառարանային ջեռուցումը փոխարինվում է կենտրոնական ջեռուցմամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Վառարանային ջեռուցում 

Կատեգորիա:Ջեռուցում
Կատեգորիա:Վառարաններ
Վայքի լեռնաշղթա

**Վայքի լեռներ**, *Դարալագյազի լեռնաշղթա, Հայոցձորի լեռնաշղթա, Հարավային Դարալագյազի լեռնաշղթա, Վայքի լեռնաշղթա, Վայոց ձորի լեռնաշղթա*, լեռնաշղթա Հայաստանի հարավարևմտյան մասում, Զանգեզուրի լեռնաշղթայի արևմտյան լեռնաճյուղը։ Տ-աձև ձգվում է զուգահեռականին մոտ ուղղությամբ։

## Ռելիեֆ
Ունի ծալքաբեկորավոր կառուցվածք։ Կազմված է կրաքարերից, կրաքարային մերգելներից, ավազաքարերից, կոնգլոմերատներից, հյուսիս-արևելքում՝ անդեզիտներից, դացիտլիպարիտներից։

Երկարությունը 64 կմ է, առավելագույն բարձրությունը՝ 3120 մ (Գոգի լեռ), հայտնի են նաև այլ լեռներ (օրինակ՝ Ամերուտ, Գյալինկայա և այլն)։ Արևմտյան մասը աստիճանաբար ցածրանում, ճյուղավորվում և ձուլվում է Նախիջևանի հարթավայրին։ Կան մինչև 150 մ բարձրության էքստրուզիվ, կոնաձև գմբեթներ։

Հյուսիսային լանջը էրոզիոնդենուդացիոն աստիճաններով ցածրանում է դեպի Արփայի հովիտը։ Կան քարայրեր։ Հարավային և հարավարևմտյան լանջերը ավելի մասնատված են, ցածրանում են դեպի Միջինարաքսյան իջվածքը։ Լանջերի ստորին մասերում զարգացած է բեդլենդը։ Արփա և Նախիջևան գետերի վտակները լեռնաշղթայի լանջերին առաջացրել են ջրհավաք ձագարներ և էրոզիոն գոգավորություններ, որոնց մեջ աչքի է ընկնում հարավային լանջին զարգացած Ճահուկի կրկեսաձև գոգավորությունը։ Արևելյան մասում կան սառցապատման հետքեր (կառեր, մորեններ)։

## Կլիմա
Բարձրալեռնային գոտում արտահայտված է սառնամանիքային հողմահարումը, 2200—2250 մ վրա շատ են քարացրոնները։ Կան ժայռային մնացուկներ, քարափներ ու դարափուլեր։ Լանջերը ծածկված են տափաստաններով, տեղ-տեղ՝ տրագանտային թփուտներով, գագաթային մասը՝ ենթալպյան և ալպյան մարգագետիններով։
600px|մինի|Տեսարան Վայքի լեռնաշղթայից

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայքի լեռնաշղթա
Հրթիռային վառելիք

մինի|«Դելտա IV» հրթիռը
**Հրթիռային վառելիք**, հրթիռային շարելի համար էներգիայի աղբյուր հանդիսացող նյութ կամ նյութերի համախումբ։ Հրթիռային վառելիքը պետք է բավարարի հետևյալ հիմնական պահանջները, ունենա բարձր տեսակարար իմպուլս, մեծ խտություն, շահագործման պայմաններում բաղադրիչների պահանջվող ագրեգատային վիճակ, լինի անվտանգ, ոչ թունավոր, կոնստրուկցիոն նյութերի հետ համատեղևի, ունենա հումքային ռեսուրսներ և այլն։ Հայտնի են քիմիական և ոչ քիմիական հրթիռային վառելիք։ Քիմիական վառելիքի դեպքում հրթիռային վառելիքի աշխատանքի համար անհրաժեշտ էներգիան անջատվում է քիմիական ռեակցիաների հետևանքով, ընդսմին առաջացող գազանման արգասիքները ծառայում են որպես աշխատանքային մարմին։ Ոչ քիմիական վառելիքի դեպքում ներմիջուկային փոխակերպումների էներգիան կամ էլեկտրական էներգիան (օրինակ, միջուկային կամ էլեկտրական հրթիռային վառելիքում) փոխանցվում է հատուկ նյութին, որը լոկ աշխատանքային մարմին է կամ վերջինիս աղբյուրը։ Գոյություն ունեցող հրթիռային վառելիքների մեծ մասն աշխատում է քիմիական հրթիռային վառելիքով։ Հիմնական էներգիական բնութագիրը (տեսակարար իմպուլսը) որոշվում է օքսիդացման, քայքայման կամ վերախմբավորման ռեակցիաների ժամանակ անջատված ջերմությամբ (հրթիռային վառելիքի ջերմարարություն) և ռեակցիայի արգասիքների քիմիական բաղադրությամբ։ Ըստ առանձին պահվող բաղադրիչների թվի տարբերում են միակ երկրների եռաձև բազմաբաղադրիչ քիմիական հրթիռային վառելիք, ըստ բաղադրիչների ագրեգատային վիճակի՝ հեղուկ, պինդ, հիբրիդային, պսևդոհեղուկային (կեղծ հեղուկային) և դոնդողանման հրթիռային վառելիք։ Ագրեգատային վիճակով են որոշվում հրթիռային վառելիքի կառուցվածքը, բնութագրերը և նպատակահարմար կիրառման ոլորտը։ Առավել տարածված են հեղուկ և պինդ hրթիռային վառելիք։ Հեղուկ հրթիռային վառելիքի բոլոր բաղադրիչները շահագործման պայմաններում գտնվում են հրթիռի բաքերում և առանձին-առանձին մատուցվում հրթիռային վառելիքի այրման խուցը (տես նաև Գազագեներատոր)։ Առավել տարածված է երկբաղադրիչ հեղուկային հրթիռային վառելիք, որը բաղկացած է օքսիդիչից և վառելանյութից (օրինակ հեղուկ ջրածին, կերոսին)։ Հրթիռային վառելիքի բնութագրերը լավացնելու համար այդպիսի հրթիռային վառելիքին կարելի է ավելացնել զանազան հավելանյութեր (օրինակ, մետաղներ)։ Հեղուկ վիճակում հպվելիս քիմիական ռեակցիայի մեջ մտնող և խառնուրդի բռնկում առաջացնող օքսիդիչը և վառելանյութը կազմում են ինքնաբռնկվող վառելիք։ Այդպիսի վառելիքի կիրառումը պարզեցնում է հրթիռային վառելիքի կառուցվածքը։ Պինդ հրթիռային վառելիքը իրենից ներկայացնում է բաղադրիչների համասեռ խառնուրդ կամ միաձույլ անհամասեռ կառուցվածք (այսպես կոչված խառնուրդային վառելիք)։ Պինդ հրթիռային վառելիքի կազմի մեջ հիմնականում մտնում են նիտրոցելյուլոզի հիմքով վառոդները (վառելանյութ) և ամոնիումի պերքլորատը (օքսիդիչ)։ Ըստ տեսակարար իմպուլսի պինդ հրթիռային վառելիքը զիջում է հեղուկ հրթիռային վառելիք։ Հիբրիդային հրթիռային վառելիքում բաղադրիչները գտնվում են տարբեր ագրեգատային վիճակներում։ Հեղուկ և պինդ հրթիռային վառելիքի բոլոր բաղադրիչները կարելի է օգտագործել որպես հիբրիդային հրթիռային վառելիքի բաղադրիչներ։ Ըստ տեսակարար իմպուլսի այս տիպի վառելիքը միջանկյալ տեղ է գրավում հեղուկ և պինդ հրթիռային վառելիք միջև։

Կատեգորիա:Հրթիռային վառելիք
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Սիրիական սխտորագորտ

**Սիրիական սխտորագորտ** (Pelobates syriacus), սխտորագորտերի ընտանիքի սխտորագորտերի ցեղի անպոչ երկկենցաղ։

## Տարածվածություն
Տարածված է Սիրիայում, Փոքր Ասիայում, Հարավային Կովկասում։ Հայաստանում հանդիպում է Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Տարածված է Հայաստանի հարավարևելյան շրջաններում։ Շատ հազվադեպ հանդիպում է հանրապետության կենտրոնական և հարավային շրջաններում՝ Ջրվեժ, Առինջ, Ողջաբերդ, Ռինդ գյուղերի շրջակայքում, Սիսիանի տարածաշրջանում։ Արցախում տարածված է անտառային, տափաստանային շրջաններում և լեռնային հարթավայրերում, քչաքանակ է։

## Բնակության պայմաններ և կենսակերպ
Բնակվում է կանգուն, հոսող, համեմատաբար խորը ջրավազաններում, նաև ափամերձ վայրերում։ Սեփական բուն չի ունենում և վարում է մթնշաղագիշերային և գիշերային կյանք։ Սնվում է մանր անողնաշարավորներով։ Ձմեռում է հոկտեմբերի վերջից մարտի կեսերը՝ թաղվելով փխրուն հողի մեջ կամ թաքնվելով քարակույտերում և այլ թաքստոցներում։

## Արտաքին տեսք
Մարմինը լայն է, կլորավուն, երկարությունը՝ 2-7,9 սմ։ Մաշկը հարթ է կամ թեթևակի բշտավոր։ Գլուխը խոշոր է, ճակատային մասը՝ առանց արտափքվածության, որով էլ տարբերվում է սովորական սխտորագորտից։ Աչքերը խոշոր են, բիբը՝ ուղղահայաց։ Ականջի թմբկաթաղանթը բացակայում է։ Հետևի վերջավորությունները համեմատաբար կարճ են, միջմատային լողաթաղանթները՝ խորը կտրված։ Աչքի է ընկնում փորելուն հարմարված խոշոր կրնկային թմբիկը։ Մեջքային մակերեսի ընդհանուր գունավորումը գորշ կամ դեղնավուն է, առկա է բազմաթիվ մուգ կանաչավուն, տձև սալերից բաղկացած նախշ։

## Բազմացում
Զուգավորումը և ձվադրումը տեղի են ունենում մարտի վերջից մայիսի կեսերը՝ կախված միջավայրի ջերմաստիճանից, ակտիվանում են +13-+14&nbsp;°C պայմաններում։ Գորտնկիթներն անկանոն դասավորված են մինչև 1 մ երկարությամբ երշիկանման երիզներում, որոնք փաթաթվում են ջրային բույսերին։ Շերեփուկները շատ արագ են աճում և կերպարանափոխությունից առաջ դառնում են մոտ 14,3 սմ, այսինքն՝ մոտ 3 անգամ խոշոր են, քան սեռահասուն գորտերը։ Կերպարանափոխությունը տեղի է ունենում հունիսից սեպտեմբեր, սակայն շերեփուկները կարող են նաև ձմեռել։ Սաղմնային զարգացումը տևում է 5-7 օր՝ +22-+22&nbsp;°C ջերմաստիճանում, թրթուրների զարգացումը տևում է 65-85 օր։

## Նշանակություն
Օգտակար է, ոչնչացնում է վնասատու միջատներին, մեծ օգուտ է տալիս այգիներին ու բանջարանոցներին։

## Պահպանություն
Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում, Ղարաբաղի կենդանիների կարմիր գրքում։ Քանակապես կրճատվող տեսակ է։ Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ –ի և Ադրբեջանի Կարմիր գրքերում։ Ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցանկում (3.1) «Least Concern» կարգավիճակով։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով է խոցելի տեսակ է՝ VU B2ab (ii, iii)։ Գրանցված է Բեռնի կոնվենցիայի II հավելվածում։ Տեսակի տարածման վայրերը չեն պահպանվում։ 1985–1986 թվականներին Ազատի ջրամբարում (Արարատի մարզ) բաց է թողնվել լաբորատոր պայմաններում աճեցված շուրջ 1500 առանձնյակ, որտեղ պոպուլյացիան գտնվում է բարվոք վիճակում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անպոչ երկկենցաղներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ագրոկլիմայական շրջանացում

**Ագրոկլիմայական շրջանացում**, տարածքի բաժանում՝ ըստ կլիմայական առանձնահատկությունների նմանության, որոնցով պայմանավորված են բույսերի աճն ու բերքատվությունը։

ՀՀ Ագրոկլիմայական շրջանացման տարածքային միավորներն են մարզը, շրջանը, ենթաշրջանը, որոնցում վերընթաց տիպաբանական միավորները տարբերվում են խոնավության և ջերմության ապահովվածությամբ։ ՀՀ տարածքում Կուր և Արաքս գետերի ջրբաժանով առանձնանում են հյուսիս-արևելք՝ համեմատաբար խոնավ, մեղմ ձմեռով, և ներքին՝ չորային, խիստ ցամաք, կլիմայով մարզեր, որոնք տարբերվում են իրարից գյուղատնտեսության վարման առանձնահատկություններով։ Հյուսիս-արևելք մարզում ոռոգվող գոտին տարածվում է մինչև 1200-1300 մ, ներքին մարզում՝ մինչև 1800-2000 մ բարձրությունները։ Ըստ խոնավացման գործակցի՝ առանձնացվում են վերընթաց գոտիներ՝ խիստ չոր (Mdd=0,1- 0,15), չորային (Md=0,15-0,25), կիսաչորային (Md=0,25-0,35), չափավոր խոնավ (Md=0,35-0,45), խոնավ (Md=0,45-0,6) և գերխոնավ (Md>0,6)։ ՀՀ տարածքի մեծ մասը բնութագրվում է ցածր խոնավաապահովվածությամբ։ Գերխոնավ գոտին 3000 մ-ից բարձր է։ Առանձնացվում են նաև տարեկան ≥10&nbsp;°C ջերմաստիճանների գումարի մեծությամբ տարբեր գոտիներ։ Ամենատաք գոտու տարեկան ջերմաստիճանիների գումարը 4000-4500&nbsp;°C է։ Այդտեղ մշակում են խաղող, մերձարևադարձային բույսեր (նուռ, թուզ, ձիթապտուղ և այլն), տարեկան կարելի է ստանալ 2-3 բերք։ Ըստ ջերմաապահովվածության՝ երկրագործության վերին սահմանը հյուսիս-արևելք համեմատաբար խոնավ մարգում հասնում է 1900-2000 մ, ներքին ցամաք, շրջաններում (Արաքսի ավազան)՝ 2300-2400 մ բարձրություններ։

Հյուսիս-արևելք ագրոկլիմայական մարզում առանձնանում են Լոռու և Տավուշի ագրոկլիմայական շրջանները, որոնց սահմանները համընկնում են վարչական մարզերի սահմաններին։ Լոռին համեմատաբար ցուրտ է ու խոնավ, ունի 2 ենթաշրջան՝ չորային (Սպիտակ) և խոնավ (Լոռու դաշտ), Արաքսի ավազանի ագրոկլիմայական մարզը բաժանվում է Շիրակի, Արարատյան, Սևանի, Վայքի, Զանգեզուրի ագրոկլիմայական շրջանների, որոնց սահմանները համընկնում են համապատասխան ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանների սահմաններին։

Շիրակը բաժանվում է ցուրտ ու խոնավ (Աշոցք) և համեմատաբար չոր ու տաք (Շիրակ) ագրոկլիմայական ենթաշրջանների։ Արարատյանը զբաղեցնում է համանուն գոգավորությունը և բաժանվում տաք ու չոր (Արագածոտն), խոնավ ու ցուրտ (Ապարան-Հրազդան), բարեխառն, չոր (Գեղամա), տաք ու չոր
(Արարատյան դաշտ) ագրոկլիմայական ենթաշրջանների։ Սևանի ենթաշրջաններն են՝ չոր,
համեմատաբար մեղմ (Արեգունի), բարեխառն (Վարդենիս, Մարտունի), չոր, ցուրտ (Գավառ), ցուրտ և չափավոր խոնավ (Սևան), խոնավ և բարեխառն
(ճամբարակ)։ Վայքի ագրոկլիմայական շրջանն ունի տաք, չոր (Արփայի աջափնյակ) և չորային ու տաք (Արփայի ձախափնյակ) ենթաշրջաններ, Սյունիքը՝
3 ենթաշրջան՝ չոր մերձարևադարձային (Մեղրի), համեմատաբար խոնավ, տաք (Կապան-Գորիս), չոր և բարեխառն (Սիսիան)։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Կլիմա
Սեսար Վալյեխո

**Սեսար Աբրահամ Վալյեխո Մենդոզա** (, ), պերուացի գրող։

Առաջին անգամ տպագրվել է 1923 թվականին։ Գրել է «1931 թվականի Ռուսաստանը» (1931) գիրքը։ Եղել է Մշակույթի պաշտպանության առաջին և երկրորդ միջազգային կոնգրեսների (1935 և 1937) մասնակից։ «Սև հերոլդներ» (1918) բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուում բանավիճում է դեկադենտական պոեզիայի հետ, «Տրիլսե» (1923) ժողովածուում դրսևորել է իր ապրումները։ 1937 թվականին գրել է «Իսպանիա, թող ի բաց առնե ինձ դժբախտությունն այս․․․» (հրտ․ ետմահու 1939) հակաֆաշիստական շարքը։ 1923–1938 թվականներին բանաստեղծությունները (տպագրված «Մարդկային բանաստեղծություններ» գրքում, 1939) լի են ժողովրդի ուժերի նկատմամբ հավատով։ Գրել է նաև Պերուի աշխատավորության հեղափոխական գիտակցության արթնացման մասին պատմող «Վոլֆրամ» (1931) վեպը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պերուացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Կոմունիստ գրողներ
Կատեգորիա:Պերուացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Պերուացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Պերուացի լրագրողներ
Յուղասնկեր

**Յուղասնկեր** (), բազիդիավոր սնկերի դասի բոլետայինների ընտանիքի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|''Suillus spraguei''
Գլխարկը (տրամագիծը՝ 3-12 սմ) մսալի է, սկզբում՝ կիսագնդաձև, ապա՝ ուռուցիկ, դեղնավուն կամ շեկ-շագանակագույև, հետագայում՝ գորշադեղին, մերկ, կպչուն, չորանալուց հետո՝ փայլուն։ Մաշկը հեշտությամբ առանձնանում է գլխարկից։ Պտղամիսը դեղին է, հաճելի համով և հոտով։ Խողովակները դեղին են կամ գորշադեղնավուն։ Ոտիկը (երկարությունը՝ 4-8 սմ, հաստությունը՝ 1-2 սմ) գլանաձև է, գլխարկի գույնի կամ ավելի բաց, հատիկավոր, առանց օղակի։

## Կիրառում
Այս ցեղի տեսակները ուտելի համեղ սնկեր են։ Օգտագործում են թարմ, աղ և թթու դրած։

## Տեսակներ
մինի|Իծասունկ
մինի|Սովորական կամ դեղին յուղասունկ
մինի|''Suillus brevipes''
Հայտնի է մոտ 41, Հայաստանում՝ 8 տեսակ յուղասունկ, սովորական կամ դեղին (անգլերեն Suillus luteus), իծասունկ (անգլերեն Suillus bovinus) և այլն։ Հանդիպում են Հայաստանի բոլոր մարզերի անտառաշատ վայրերում, հիմնականում՝ սոճուտներում՝ մայիսից մինչև նոյեմբեր (1000-2000 մ բարձրություններում)։ Բոլոր ներկայացուցիչները միկոռիզագոյացնող սնկեր են, համակեցության մեջ են մտնում սոճու հետ։
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* *Дермек А.* Грибы. — Братислава։ изд-во «Словарт», 1989.
* *Гарибова Л. В., Сидорова И. И.* Грибы. — М.։ ABF 1997. — ISBN 5-87484-046-X
* Bessette AE, Roody WC & Bessette AR. (2000). *North American boletes: A color guide to the fleshy pored mushrooms.* China։ Syracuse UP. 399 pp.
* 
* Smith AH, Smith HV & Weber NS. (1981). *How to know the non-gilled mushrooms.* Dubuque, Iowa։ Wm. C. Brown. 324 pp.
* *National Audubon Society Field Guide to North American Mushrooms*, Knopf, 1981.

## Արտաքին հղումներ
* Род Маслёнок на сайте «Грибы Калужской области»
* Genus ''Suillus'' at Mushroom Expert.com

Կատեգորիա:Յուղասնկեր
Սև երաշտահավ

thumb|''Periparus ater abietum''
**Սև երաշտահավը** (Parus ater) երաշտահավերի ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

## Մարմնի կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 11,5 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 17-21 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 12 գ։ Փետրածածկը մուգ է, վզի հետին մասին կա սպիտակ հատված, թևին՝ 2 սպիտակավուն շերտեր, կոկորդը սև է։ Հասունի գլուխը սև ու սպիտակ նախշերով է։ Երիտասարդի գլխի նախշը մուգ դարչնագույն և դեղին է։ Կերակրվում է ծառերի վերին մասում, նաև թափված տերևների մեջ։

## Կենսակերպ
Բնակվում է թփուտներով անտառներում, տնկարկներում, պտղատու այգիներում, խոշոր գետաձորերում, ձմռանը՝ նաև թփուտային կիսաանապատներում։ Հայաստանի անտառային շրջաններում լայնորեն տարածված տեսակներից է։

## Սննդառություն
Սնվում է միջատներով, սերմերով։

## Բնադրություն
մինի|աջից|«Դիլիջան» ազգային պարկ
Արուի հարսանեկան երգը լսելի է մարտի սկզբից մայիսի վերջը (որոշ տարիների՝ հունվարի 2-րդ կեսին)։ Բույնը կառուցում է էգը՝ ապրիլի 2-րդ կեսից հունիսին։ Բույնը գավաթաձև է՝ ցողուններից, մամուռից, բրդից։ Բնադրում է փչակներում, պատերի ճեղքերում կամ արհեստական թռչնաբներում։ Ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի 3-րդ տասնօրյակից հունիսի վերջը։ Դնում է 15 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմրավուն պտերով 4-9 ձու։ 
Դիլիջանի արգելոցում նորելուկ ձագերը արհեստական թռչնաբներում գրանցվում են մայիսի 1-ին տասնօրյակից։ Ձագերին կերակրում են արուն և էգը։ Ձագերը բնից դուրս են գալիս կյանքի 22-24-րդ օրը։ 
Որպես փչակաբնակ միջատակեր՝ այլ տեսակների համակարգում կարող է կենսաբանական պայքարի միջոց դառնալ անտառի ու այգիների վնասատու միջատների դեմ։

Կատեգորիա:Երաշտահավեր
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Մարեմխոտ

**Մարեմխոտ** (), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է ավելի քան 40 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
[thumb|left|Բուսաբանական նկարազարդումը Յ. Շտուրմանի «''Deutschlands Flora in Abbildungen''» գրքի <br />([1796).]]
Ցողունի բարձրությունը մինչև 80 սմ է։ Արմատամերձ տերևները քնարաձև փետրաբաժան են, ցողունայինները՝ եռմասնյա-եռաբաժան։ Ծաղիկները մեկական են կամ հավաքված վահանանման ծաղկաբույլերում, դեղին կամ կարմրավուն։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին (օգոստոսին)։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝
*Մարեմխոտ սովորական
*Մարեմխոտ գետային

## Տարածում
Տարածված է Տավուշի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է խոնավ մարգագետիններում, գետափերին, անտառներում և այլն։

## Քիմիական կազմ
Պարունակում է աղաղանյութեր, գլիկոզիդներ, վիտամին C, կարոտին (A-նախավիտամին), եթերայուղ, ներկանյութ և այլն։

## Նշանակություն
Պտուղը բազընկյուզիկ է։ Դեղաբույս է։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես հակաբորբոքային, հակաման ՄԵխակ մշակովի մանրեային, արյունահոսությունը դադարեցնող, կապող միջոց։

Մարեմխոտի արմատը պարունակում է դաբաղող նյութեր, յուղ, գլիկոզիդ, կրախմալ, խեժեր

Տերևները պարունակում են դաբաղանյութեր, դառը նյութեր, յուղ, գլիկոզիդ, կրախմալ, խեժեր

Սերմերը հարուստ են ճարպոտ յուղերով

Մարեմխոտը քրտնաբեր, լեղամուղ, հակավիրուսային, խորխաբեր և տոնուսը բարձրացնող դեղաբույս է։

## Դասակարգում
### Տաքսոնոմիա
**Մարեմխոտ** դասը մտնում է *Rosaceae* ընտանիքի և *Rosales* կարգի մեջ։

## Տեսակներ
մինի
մինի
մինի
Դասը ընդգրկում է 5 տեսակ, նրանցից մի քանիսը։
*  —
* 
*  
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
*  
*  
*  
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* C. Kalkman։ *Rosaceae.* In։ Klaus Kubitzki (Hrsg.)։ *The Families and Genera of Vascular Plants - Volume VI - Flowering Plants - Dicotyledons - Celastrales, Oxalidales, Rosales, Cornales, Ericales*, 2004, S. 367

## Արտաքին հղումներ
* Список видов рода Гравилат на сайте Эдинбургского королевского ботанического сада
* Гравилат на сайте Агбина 
* Jepson Manual Treatment
* Ontario Wildflowers: Avenses Group
* USDA Plants Profile: North American Species
* EOL

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Պատվաստանյութ

200px|մինի
**Պատվաստանյութ**, **վակցինա** (, vaccinum՝ կովի, vacca՝ Կով), պատրաստուկներ, որոնք ստացվում են կենդանի կամ սպանված միկրոօրգանիզմներից, դրանց կենսագործունեության արգասիքներից։ Օգտագործվում են կանխարգելիչ կամ բուժիչ նպատակով՝ մարդկանց ու կենդանիների ակտիվ իմունացման համար։ Պատվաստանյութն առաջին անգամ կիրառել է բնական ծաղկի ժամանակ անգլիացի բժիշկ Էդվարդ Ջենները (1796), գիտականորեն հիմնավորել է ֆրանսիացի գիտնական Լուի Պաստյորը (XIX դ․ 2-րդ կեսին ստացավ մի շարք պատվաստանյութեր կատաղության, հավերի խոլերայի, սիբիրյան խոցի և այլնի դեմ)։ Վակցինականխարգելման հետագա զարգացման շնորհիվ մի շարք երկրներում խիստ նվազեցին կամ վերացան բնական ծաղիկը, դիֆթերիան, պոլիոմիելիտը, կարմրուկը և այլ վարակիչ հիվանդություններ։ Գոյություն ունեն կենդանի, սպանված, քիմիական պատվաստանյութ և անատոքսիններ։

Կենդանի պատվաստանյութերն ստացվում են ախտածին մանրէները (բակտերիաներ, վիրուսներ և այլն) տարբեր եղանակներով մշակելով և ոչ ախտածին՝ ավիրուլենտ դարձնելով։ Դրանք օգտագործվում են բնական ծաղկի, տուբերկուլյոզի, կարմրուկի, պոլիոմիելիտի, բրուցելյոզի, կատաղության, տուլարեմիայի, սիբիրախտի, ժանտախտի, դեղին տենդի, գրիպի, տզային էնցեֆալիտի և այլ դեպքերում։ Կենդանի վակցինային բնորոշ են բարձր իմունածնությունը, ոչ բարձր ռեակտոգենությունը, գոյացած անընկալունակության երկարատևությունը։ Գոյություն ունեն ավելի քան 20 կենդանի վակցինա։

Սպանված վակցինա ստանալու համար ախտածին մանրէներն ակտիվազրկում են զանազան ֆիզիկական (ջերմություն, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ) կամ քիմիական (ֆորմալին, ացետոն, սպիրտ, ֆենոլ) ազդակներով։ Կիրառվում են որովայնային տիֆի, պարատիֆերի, խոլերայի, կապույտ հազի, լեպտոսպիրոզների, պոլիոմիելիտի, կատաղության, բծավոր տիֆի, տզային էնցեֆալիտի դեմ։ Այս պատվաստանյութի պաշտպանական հատկությունները ավելի թույլ են արտահայտված, և իմունիտետը զարգանում է մի քանի պատվաստումներից հետո։

Քիմիական պատվաստանյութերը պարունակում են մանրէներից անջատված, զտված անտիգենային խմբեր և ունեն սահմանափակ կիրառություն։ Պատվաստանյութերն արտադրվում են հեղուկ և չոր (լիոֆիլացված) վիճակում։ Վերջիններս օգտագործում են դրաժեների (պոլիոմիելիտի կենդանի վակցինանա) կամ լուծույթների ձևով (կարմրուկի, բնական ծաղկի, տուբերկուլոզի, ժանտախտի, սիբիրախտի և այլ կենդանի պատվաստանյութեր)։ Պատվաստանյութեր պատրաստում են մեկ վարակի (մոնոպատվաստանյութեր) կամ 2 և ավելի վարակների հարուցիչներից՝ բազմապատվաստանյութեր։

Պատվաստանյութերն օրգանիզմ են ներմուծվում վերմաշկային, միջմաշկային, ենթամաշկային, միջմկանային, ներերակային, ներքթային, ինհալացիոն, բերանի և այլ ճանապարհներով։ Ետպատվաստումային անընկալունակությունը կարող է տևել մի քանի ամսից մինչև մի քանի տարի։

Կատեգորիա:Իմունաբանություն
Վաղարշավան

**Վաղարշավան**, գրաբար՝ **Վաղարշաւան**, Բասենո (Բասենոյ) բերդ, Բասենո (Բասենոյ) քաղաք, Բասեն, քաղաք Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Բասեն գավառում՝ Երասխ և Մուրց գետերի միախառնման մոտ։ Ըստ Մովսես Խորենացու, հիմնել է Հայոց թագավոր Վաղարշ Բ-ն (186-198), իր ծննդյան տեղում, որտեղ մայրը նրան ծննդաբերել էր իր ձմեռոցը գնալու ժամանակ։

Գտնվելով Երասխի ափով ձգվող տարանցիկ ճանապարհին՝ Վաղարշավանը դարձել է բազմամարդ ավան, պարսպապատվել։ Արիստակես Լաստիվերցու վկայությամբ, զարգացման բարձր աստիճանի է հասել 9-րդ դարի 1-ին կեսին։ Սակայն 1048-1049 թվականներին ավերվել է սելջուկ-թուրքերի արշավանքների ժամանակ։ Հետագա դարերում վերածվել է անշուք բնակավայրի։ Նոր ժամանակներում այլևս չի հիշատակվում։

Ավերակները նշմարվում են ներկայիս Քյոփրիքյոյ գյուղի մոտ։ Հաճախ շփոթվել է Վաղարշակերտի (Ալաշկերտ), Հասանկալայի (Բասեն), Բողբերդի հետ։

Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Մանդակ

**Մանդակ** (), աստղագազար, նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի երկամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 4, Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝
* Մանդակ արևելյան () 
*Մանդակ պարսկական ()։

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը մերկ է, կլորավուն, բարձրությունը՝ մինչև 100 (150) սմ։ Տերևները մերկ են կամ թավոտ, բազմակի փետրաձև կտրտված։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ սպիտակ կամ վարդագույն։ Ծաղկում է հունիսին։ Պտուղը մանր խոզաններով պատված, էլիպսաձև, կողքերից թույլ սեղմված սերմ է։

## Տարածում
Տարածված է Կոտայքի, Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին։

## Նշանակություն
Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, ալկալոիդներ։ Արմատների թուրմն օգտագործում են ստամոքսի հիվանդությունների ժամանակ։
Որոշ տեսակների մատղաշ ցողուններից ու արմատներից պատրաստում են աղցան և այլ կերակուրներ, թթու դնում։ Մի քանիսը մոլախոտեր են. աղբոտում են հացահատիկի ցանքերը։

Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Ակտիվ ջերմաստիճան

**Ակտիվ ջերմաստիճան**, զրոյից բարձր ջերմաստիճան, որն անհրաժեշտ է մշակաբույսերի սկզբնական աճի և զարգացման հաջորդ փուլերի համար։ Բարեխառն գոտու մշակաբույսերի կենսաբանական զրոն 3-7&nbsp;°C է, իսկ ջերմասեր բույսերինը՝ 8-15&nbsp;°C: Մշակաբույսերի սկզբնական աճի կենսաբանական զրոն ավելի ցածր է, քան հաջորդ փուլերինը (ծաղկում, հասունացում), յուրաքանչյուր բույսի բերքի հասունացման փուլից փուլ անցնելու համար պահանջվում է ակտիվ ջերմաստիճանի որոշակի արժեք։ Իմանալով ակտիվ ջերմաստիճանի տարեկան գումարը՝ կարելի է որոշել այս կամ այն բույսի մշակման հնարավորությունը (եթե հայտնի է մշակաբույսի հասունացման ակտիվ ջերմաստիճանի պահանջվելիք գումարը)։ Հայաստանում 5-10&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճաններ դիտվում են մինչև 3000 մ, 15&nbsp;°C-ից բարձր՝ մինչև 2500 մ, 20&nbsp;°C-ից բարձր՝ հյուսիսարևելյանում՝ մինչև 900 մ, Արարատյան դաշտում, Վայքում, Արագածի, Գեղամա լեռնավահանների հարավային լանջերին՝ մինչև 1400 մ բարձրություններում։ 0&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը Անդրիում 4482° է, Արարատյան դաշտում՝ 4040°, Սևանի ավազանում՝ 2300°, 10&nbsp;°C-ից բարձրինը՝ համապատասխանաբար՝ 4050°, 3468° և 1824°, իսկ 15&nbsp;°C-ից բարձր՝ 3482°, 2811° և 849°: Ակտիվ ջերմաստիճանի արժեքով են գնահատվում տվյալ տարածքի ջերմային պաշարները։

Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն
Նեխուր

**Նեխուր** (), **լախուր**, նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի միամյա կամ երկամյա խոտաբույսերի մոնոտիպ ցեղ։

## Տարածվածություն
մինի|ձախից|180px|Նոխուր Բուսաբանական նկարազարդում գրքից «Atlas des plantes de France» 1891
Հայաստանում հայտնի է 1 տեսակ՝ նեխուր բուրավետ (*A. graveolens*)։ Ունի 3 տարատեսակ՝ տերևային, արմատային և տերևակոթունային։ Հայաստանում, որպես համեմունքային բույս, մշակվում է տերևային նեխուր։

## Կենսաբանական նկարագիր
Երկամյա է։ Արմատը հաստացած իլիկանման է։ Ցողունը կանգուն է, նիստավոր-ակոսավոր, մերկ, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 80-100 սմ։ Տերևները փայլուն են, մուգ կանաչ, կրկնակի փետրաձև, եռաբլթակ կտրտված տերևիկներով։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ։ Պտուղը երկսերմիկ է։

## Կիրառում
Դեղաբույս է. պարունակում է վիտամիններ C, PP, B1, B2, շաքարներ, եթերայուղ, կալիումի, կալցիումի, ֆոսֆորի աղեր և այլն
Բժշկության մեջ կիրառվում է հևոցի և շնչառական ուղիների այլ հիվանդությունների ժամանակ։ Օգտագործվում է նաև տարբեր ճաշատեսակների, թթուների, պահածոների մեջ։

## Բուժիչ նշանակություն
Նեխուրը հին ժամանակներից հայտնի էր եգիպտացիներին, հույներին և հռոմեացիներին։

Հին Հնդկաստանի, Տիբեթի և Չինաստանի բժշկության մեջ քաղցկեղով հիվանդներին խորհուրդ էին տալիս օգտագործել սննդի մեջ, իսկ ջրով կամ քացախով տարրալուծած հյութը որպես՝ հակափխսեցնող միջոց։

Ժողովրդական բժշկությունն այն օգտագործում է հիպովիտամինոզների, աղեստամոքսային ուղու հիվանդությունների ժամանակ։ Արմատներից, սերմերից և տերևներից պատրաստած թուրմը բարձրացնում է օրգանիզմի ընդհանուր դիմադրողականությունը, կարգավորում է ախորժակը և մարսողությունը։ Կալիումի աղերի առկայությունը բարենպաստ ազդեցություն ունի սրտանոթային համակարգի վրա, մագնիումը՝ նյարդային համակարգի, իսկ երկաթը՝ արյունաստեղծման։

Ժամանակակից բժշկությունը նեխուրի արմատները և խոտը խորհուրդ է տալիս իբրև բուժիչ դիետիկ միջոց մարսողական ուղու հիվանդությունների ժամանակ գաստրիտ, խոցային հիվանդություններ, քրոնիկ կոլիտներ։

## Տեսակներ
մինի|աջից
մինի
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* She Menglan (佘孟兰), Mark F. Watson: Apium. In: Flora of China. 14, S. 76 (online, abgerufen am 17. Oktober 2008).
* E. Nasir: Apium. In: Flora of Pakistan. 20 (online, abgerufen am 17. Oktober 2008).
* Walter Erhardt u. a.: *Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen*. Band 2. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7

## Արտաքին հղումներ
* Сельдерей: полезные свойства и рецепты 
* Jepson Manual Treatment
* USDA Plants Profile

Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Գոլորշունակություն

**Գոլորշունակություն**, տվյալ տեղանքում (ջրի անսահմանափակ պաշարների առկայության դեպքում) առկա մթնային պայմաններում հնարավոր առավելագույն գոլորշացումը։ Արտահայտվում է գոլորշացած ջրի շերտի հաստությամբ (մմ-ով)։ Գոլորշունակության մեծությունը կախված է կլիմայական. պայմաններից և տեղանքի բարձրությունից։ Ըստ բարձրության՝ գոլորշունակություն նվազում է տարեկան միջին գոլորշունակություն. Հայաստանում 1200-ից (Արարատյան դաշտ) մինչև 200 մմ է (Արագած լեռ.)։ Գոլորշունակությունն. կարող է խիստ տարբերվել բույսերի և հողի մակերևույթից կատարվող փաստացի գոլորշացումից, հատկապես ամռանը, երբ մթնոլորտային տեղումները սակավ են, իսկ ոռոգումը բացակայում է, միայն հողի խիստ խոնավության պայմաններում գումարային գոլորշացումը մոտենում է գոլորշունակությունյան մեծությանը։

Կատեգորիա:Ջրաբանություն
Կատեգորիա:Կլիմայագիտություն
Չոր, խիստ ցամաքային կլիմա

**Չոր, խիստ ցամաքային կլիմա**, Հայաստանում ձևավորվում է Արարատյան գոգավորության մինչև 1000 մ բարձրություններում։ Ձմեռը ցուրտ է, գերակշռում են սառնամանիքային եղանակները, հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը -4&nbsp;°C է, նվազագույնը՝ -33&nbsp;°C: Հաստատուն ձնածածկույթ առաջանում է ոչ ամեն տարի։ Գարունը կարճատև է, մեղմ, ամառը՝ տևական (4-5 ամիս), շոգ, չոր՝ արևոտ եղանակների գերակշռությամբ։ Հուլիս-օգոստոսին օդի միջին ջերմաստիճանը 26&nbsp;°C է, առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C: Աշունը մեղմ է, տևական, տաք՝ անհողմ եղանակների գերակշռությամբ։ Անսառնամանիք ժամանակաշրջանը 230 օր է, 0&nbsp;°C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ 4600&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ մինչև 300 մմ։ Լանդշաֆտը անապատային և կիսաանապատային է։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային բույսեր և ծառատեսակներ՝ դեղձենի, ծիրանենի, խաղող և այլն։

Krokusse violett.jpg|Գարուն
Պատկեր:Sommar, målning av Carl Larsson.jpg|Ամառ
|Աշուն
Պատկեր:Winter-spb.JPG| Ձմեռ


Կատեգորիա:Կլիմա
Հողային իրավունք

**Հողային իրավունք**, հողային հարաբերությունները կարգավորող իրավունքի ճյուղ, իրավական նորմերի և կազմակերպչական-իրավական մեխանիզմների ամբողջություն։ Հողային իրավունքը կարգավորում է հողի սեփականության և այլ գույքային իրավունքների առաջացումը և իրականացումը, հողի շրջանառության առանձնահատկությունները, հողօգտագործման կարգը և պայմանները։

Հողային իրավունքը նպաստում է հողային հարաբերությունների պետական կարգավորմանը և կատարելագործմանը, հողի տնտեսավարման տարբեր կազմակերպչական-իրավական ձևերի զարգացմանը, հողօգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը, պահպանում է մարդկանց կյանքի ու առողջության համար բարենպաստ շրջակա Բնական միջավայրը և նպաստում է բարելավմանը։

Հողային իրավունքի վրա են հիմնված հողի նկատմամբ իրավունքների պաշտպանության հետ կապված հասարակական հարաբերությունները՝ ելնելով հողի կարևոր բնապահպանական, տնտեսական ու սոցիալական նշանակությունից, որի շնորհիվ հողն օգտագործվում և պահպանվում է որպես ժողովրդի կենսագործունեության պայման։

Խորհրդային ժամանակաշրջանում վերացվել էր հողի մասնավոր սեփականությունը, հողն ազգայնացվել էր ու հանվել գույքային շրջանառությունից, և հողի սեփականության իրավունքն ամրագրվել էր միայն պետությանը։ 1991 թվականին ընդունված Գյուղացիական և գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին օրենքով և նույն թվականին ընդունված Հողային օրենսգրքով հողը ապապետականացվեց և վերադարձվեց գույքային շրջանառություն։

Հայաստանում գործող Հայաստանի հողային օրենսգիրքը ընդունվել է 2001 թվականին։ Որպես իրավունքի նորմերի ամբողջություն՝ Հողային իրավունքը բաժանվում է՝
# ընդհանուր 
# հատուկ մասերի։

Ընդհանուր մասը սահմանում է հողամասի հասկացությունը, հողային հարաբերություններն ու օրենսդրությունը և այդ հարաբերությունները կարգավորող այլ նորմատիվ իրավական ակտեր, տեղական ինքնակառավարման մարմինների իրավասությունները, հողային ֆոնդը և դրա դասակարգումը ըստ նպատակային (գյուղատնտեսության, բնակավայրերի, արդյունաբերության, ընդերքօգտագործման և այլ արտադրական նշանակության, էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի, կոմունալ ենթակառուցվածքների օբյեկտների, հատուկ պահպանվող տարածքների, հատուկ նշանակության, անտառային, ջրային, պահուստային հողերի) և գործառնական նշանակության փողային պաշարների կառավարումը, հողերի պահպանությունը և վերահսկողությունը)։

Հողային իրավունքի հատուկ մասում սահմանվում են հողամասերի նկատմամբ քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց իրավունքներն ու պարտականությունները, հողերի նկատմամբ պետության և համայնքների սեփականությունը, այդ հողերի օտարումն ու օգտագործման տրամադրումը, հողամասերի շրջանառությունը և առանձնահատկությունները, հողամասի նկատմամբ իրավունքների առաջացումը, դադարումը և սահմանափակումը, հողային վեճերի լուծման կարգը և այլն։

Հայաստանում Հողային իրավունքի աղբյուրներն են Հայաստանի Սահմանադրությունը, Հայաստանի քաղաքացիական օրենսգիրքը, Հայաստանի Հողային օրենսգիրքը, գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման մասին Հայաստանի օրենքը և հողային հարաբերությունները կարգավորող այլ օրենքներ ու պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընդունած նորմատիվ-իրավական ակտերը։

## Տես նաև
* Հողային կադաստր 
* Հողօգտագործման իրավունք

Կատեգորիա:Հողային իրավունք
Կատեգորիա:Իրավունք
Սովորական կիվիվ

250px|մինի|աջից|Հյուսիսային կիվիվ
**Սովորական կիվիվ** (Vanellus, vanellus), քարադրների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 28-31 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 82-87 սմ։ Վառ նախշերով փուփուլավոր կիվիվ է։ Բնադրման շրջանում արուն և էգը սև փուփուլով ու կրծկալով են։ Մարմինը վերևից կանաչավուն փայլով է, արևի տակ՝ մանուշակագույն։ Կրծքի ստորին մասը և փորը սպիտակ են, թևերի ծայրերը՝ լայն, կլորավուն։ Արուի փուփուլն ավելի երկար է, փետրածածկը՝ ավելի վառ, գլուխը՝ ավելի մուգ։ Հետբնադրման շրջանում դիմային մասը դեղնավուն է, կզակը, կոկորդը՝ սպիտակ։ Երիտասարդը նման է հետբնադրման շրջանի հասունին, սակայն փուփուլն ավելի կարճ է, կուրծքը՝ դարչնավուն, թևերի ծածկողները և մեջքի փետուրները՝ բաց գույնի երիզված։
250px|մինի| Հյուսիսային կիվիվը ուտում է անձրևորդ
## Կենսակերպ
Բնակվում է ծանծաղուտներում, թաց մարգագետիններում, ոռոգվող դաշտերում։ Գարնանային հարսանեկան խաղերն ուղեկցվում են օդում բարդ պտույտներով ու հաճախակի կրկնվող ճիչերով։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով։
250px|ձախից|Հյուսիսային կիվիվ

## Բնադրում
Առաջին բնադրազույգերը կազմվում են ապրիլ-մայիսին։ Բույնը ոչ խորը փոսիկ է՝ ցանցառ ցամքարով, կամ հարթակ՝ չոր խոտերից։ Բնադրում է գետնին՝ առավելապես բաց տարածություններում, խոնավ, ճահճացած վայրերում, իսկ աղքատ բուսականության պայմաններում՝ ոչ մեծ բնական փոսիկներում կամ անասունների ու մարդկանց ոտնահետքերից առաջացած փոսերում, ճմաբույսերի վրա կամ գետնին։ Բնադրում են առանձին զույգերով նաև մեծ ու փոքր գաղութներով։ Առաջին ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի 3-րդ տասնօրյակից մայիսի ընթացքում, երբեմն՝ մինչև հունիսի սկիզբը։ Դնում է 47 մմ տրամագծով, բաց դարչնագույն՝ սև վրձնախազերով 4 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 24-29 օր, բարենպաստ պայմաններում՝ ավելի կարճատև։ Նորելուկ ձագերը մայիսի վերջ-հունիսին ձեռք են բերում հմուտ թռչելու ունակություն։ Ձգձգված բնադրման դեպքում ձագերը կարող են հայտնվել հուլիսի 2-րդ կեսին։ Աշնանը սովորական կիվիվները կազմում են մեծ երամներ (մինչև մի քանի հարյուր թռչուն) և հիմնականում ձմեռում են Արարատյան դաշտի խոնավ տարածքներում։ Որպես սիրողական և մարզական որսի թռչուն՝ ճանաչված է շատերի կողմից։

Կատեգորիա:Քարադրանմաններ
Կատեգորիա:Թռչուններն ըստ ընտանիքների
Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Հողի պահպանություն

**Հողի պահպանություն**, բնապահպանական, տնտեսական, կազմակերպական, իրավական և այլ միջոցառումների համալիր՝ հողերի արդյունավետ օգտագործման, գյուղատնտեսական շրջանառությունից դրանց անհիմն բացառման, էրոզիայից, ճահճացումից, աղակալումից պահպանման, հողի բերրիության վերականգնման և բարձրացման համար։ Հողային իրավունքի նորմերի համաձայն՝ հողի պահպանությունն և արդյունավետ օգտագործումը պետական խնդիրներ են, իսկ հողերի փչացումը պատժվում է օրենքով։ Հողերը քայքայվում են մարդու ոչ խելամիտ տնտեսական գործունեության հետևանքով և բնական ճանապարհով։ Հողերի քայքայման հիմնական պատճառներն են էրոզիան, աղակալումը, ճահճացումը, օգտակար հանածոների ոչ խելամիտ արդյունահանումը, քաղաքների, արդյունաբերական ձեռնարկությունների, ճանապարհների և այլ շինարարական օբյեկտների ոչ ճիշտ պլանավորումը, հողերի քիմական աղտոտումը և այլն։ 
## Պայքար էրոզիայի դեմ
ՀՀ-ում հողի պահպանությունյան գլխավոր ուղղությունը էրոզիայի դեմ պայքարն է, որի նպատակն է պաշտպանել հողի վերին բերրի շերտը դեգրադացումից և հողատարումից։ Հողի պահպանության միջոցառումներից ամենակարևորը հողբարելավումն է (մոտ 30 տեսակ), տարածված Եղանակներից՝ հողածածկումը, ոռոգումը, աղակալած հողերի քիմական լվացումը և այլն։ ՀՀ-ում հողի պահպանությունն իրականացվում է հանրապետական և տարածքային ծրագրերին համապատասխան՝ պետական (համայնքային) բյուջեի միջոցների հաշվին։ 

Կատեգորիա:Հողագիտություն
The Unknown Soldier

**The Unknown Soldier**, ամերիկյան լեգենդար ռոք խումբ The Doors-ի երգն է։ Երգը ընդգրկվել է խմբի երրորդ ստուդիական ալբոմում՝ *[[Waiting for the Sun]]*-ում 1968 թվականին։ Այն լույս է տեսել որպես ալբոմի առաջին սինգլ նույն թվականին։

## Բառերը
Երգը Ջիմ Մորիսոնի վերաբերմունքի մասին է Վիետնամի պատերազմին, և այն ձևի մասին որով պատերազմը ներկայացված էր Ամերիկյան մեդիայում։ Երգի այնպիսի տողերը ինչպիսիք են "Breakfast where the news is read/ Television children fed/ Unborn living, living dead/ Bullets strike the helmet's head" ցույց են տալիս, թե ինչպես են լուրերը մատուցվում հասարակ մարդկանց հյուրասենյակներում։

## Կառուցվածք
Երգի սկզբնամասում ինչպես նաև երգի միջնամասից հետո, օրգանների խորհրդավոր ձայն է լսվում, որը ցույց է տալիս անհայտ զինվորի խորհրդավորությունը։ Երգի միջնամասում խումբը նվագում է մարտական և ռազմական քայլերգին նմանվող հատվածը։ Այն սկսում է հարվածային գործինքներից, և դրան գումարվում է սերժանտի ձայնը որը բղավում է (HUP, HUP, HUP 2 3 4), մինչև որ նա ասում է "COMPANY! HALT! PRESENT! ARMS!", որը շարունակվում է զենքերի լիցքավորմամբ, և հարվածային գործիքների երկար հատվածով, հետո գալիս է ընդմիջումը, և կրակոցները։ Համերգային կատարումների ժամանակ Կրիգերը իր կիթառը պարզում է Մորիսոնի դեմ որպես զենք, Դենսմորը արագ հարվածում է հարվածային գործիքներին որպեսզի ստեղծի կրակոցի ձայնը, և հետո ջարդում է իր փայտիկները, իսկ Մանզարեկը բարձրացնում է իր ձեռքը որպեսզի հետո այն իջեցնի որպես ազդանշան կրակոցի համար, վերջում Մորիսոնը բղավելով ընկնում է գետնին։ Այս միջնամասից հետո երգը վերադառնում է իր նախնական տեսքին, Մորիսոնը երգում է հետևյալ տողերը ավելի տխուր տոնով՝ "Make a grave for the Unknown Soldier", այս տողերի հետ միասն լսվում է օրգանների խորհրդավոր հնչյունները։ Հետո կրկնվում են բառերը "Breakfast"-ի մասին, և Մորիսոնը բղավում է չորս տողերից միայն երեքը բացի "Unborn Living, Living Dead" տողից, և երգը ավարտվում է Մորիսոնի հիացական բացականչություններով որոնք ազդարարում էին պատերազմի ավարտը։ Երգի ստուդիական տարբերակի վերջնամասում լսվում են ամբոխի ուրախության աղաղակներ և զանգերի ղողանջ։

## Տարածումը և ընդունելությունը
Երգի սինգլ տարբերակը կրել է որոշակի փոփոխություններ, դրա ժամանակ կարելի է լսել այլ կրակոցի ձայն, իսկ երգի վերջում չի լսվում ամբոխի աղաղակների և զանգերի ղողանջների ձայնը։ Սինգլը դարձավ խմբի թվով չորրորդ սինգլը, որը կարողացավ տեղ զբաղեցնել Ամերիկայի չարթերում թոփ 40 սինգլների շարքում, այն գրավեց 39-րդ հորիզոնականը *Billboard Hot 100* չարթում։ Սինգլը Բ կողմը "We Could Be So Good Together" երգն էր։

## Անձնակազմ
* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - դաշնամուր
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

## Չարթեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:The Doors
Մոխրաբլուր

**Մոխրաբլուր**, *Քյուլթափա, Քյուլթեփե*, հնավայր, բլուր, բնակատեղի Հայաստանի Արմավիրի մարզում։ Բարձրություն 852 մ։

Վաղ բրոնզեդարյան արհեստական բլուր-բնակատեղի, Վաղարշապատից 4 կմ հարավ, Քասաղ գետի հին հունի ձախ ափին։ Տարածքը՝ մոտ 3,5 հա։ Բազմաշերտ հուշարձան է։ Մշակութային շերտի առավելագույն հաստությունը շուրջ 10 մ է։ Բացահայտվել են մեկը մյուսի վրա հիմնված 12 բնակավայրերի ավերակներ։ Մոխրաբլուրի հիմնական, ստորին, ավելի քան 8 մ խորությամբ շերտը ամփոփում է 9 բնակատեղի, հնագույնը՝ մ․թ․ա․ IV հազարամյակի 2-րդ կես, իսկ վերինը՝ լքվել մ․թ․ա․ III հազարամյակի կեսին։ Մոխրաբլուրում բնակությունը վերահաստատվել է վաղ երկաթի դարում (մ․թ․ա․ II հազարամյակի վերջ, I-ի սկիզբ), նորից դադարել և կյանքի կոչվել միայն հելլենիստական դարաշրջանում։ Հնագույն բնակատեղին բաղկացած է եղել կլոր հատակագծով, հում աղյուսից կառուցված ոչ մեծ կացարաններից։ Մ․թ․ա․ III հազարամյակի 1-ին կեսին այն կառուցապատվել է հաստ պատեր ունեցող խոշոր շինություններով և դրսից պարսպապատվել։ Կենտրոնական հրապարակում կառուցվել է տաճարը, կենտրոնում՝ 4,5 մ բարձրությամբ, գագաթի մասում զոհասեղան ունեցող աշտարակով։ Տաճարը մոնումենտալ ճարտարապետության՝ նախկին ԽՍՀՄ տարածքում մինչև օրս հայտնի հնագույն կոթողն է։ Ոռոգելի երկրագործությունը եղել է Մոխրաբլուրի բնակչության հիմնական զբաղմունքը։ Բնակիչները Քասաղ գետի հունը հատել են երկար պատվարով՝ ստեղծելով հիդրոտեխնիկական բարդ կառույց։ Արհեստների զարգացումը սերտորեն կապված է եղել բրոնզի մշակման հետ։ Մ․թ․ա․ III հազարամյակի 1-ին կեսով թվագրվող շերտերից հայտնաբերվել են հնոց-ձուլարան, հալոցներ, զենքեր ձուլելու քարե կաղապարներ, բրոնզե իրեր, կավանոթների հազարավոր նմուշներ։ Դրանցից շատերը զարդարվել են բարդ հորինվածքներով։ Պաշտամունքի զանազան իրերը (զոհարաններ, օջախներ, մոգական արձանիկներ և այլն), կերպարվեստի այլ առարկաներն ու տաճարի ճարտարապետությունը պատկերացում են տալիս բնակիչների հոգևոր կյանքի, պաշտամունքների վերաբերյալ։ Պաշտվել են ցուլը, օջախը, ջուրը, երկինքը, քարը, արագիլը և այլն։ Մ․ թ․ ա․ III հազարամյակի 2-րդ քառորդում Մոխրաբլուրի երկրագործական դրացիական համայնքն էր՝ բաղկացած հիմնականում մեծ ընտանիք գերդաստաններից։ Մոխրաբլուրում 1970 թ.-ից պարբերաբար պեղումներ է կատարում Երևանի համալսարանի արշավախումբը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պղնձի-քարի դար