Քաղաքի դարպաս (Վալետտա)

**Քաղաքի դարպաս** (  ), դարպաս, որը գտնվում է Վալետտա քաղաք (Մալթա) մուտքի մոտ։ Ներկայիս դարպասը, որը հինգերորդն է այս վայրում, կառուցվել է 2011-2014 թվականներին՝ իտալացի ճարտարապետ Ռենցո Պիանոյի նախագծով։

Առաջին դարպասը, որը կանգնեցվել է այս վայրում, *Սեն Ջորջիոյի դարպասն* ( **' ) է, որը կառուցվել է 1569 թվականին և նախագծվել է Ֆրանչեսկո Լապարելիի և [[Ջիրոլամո Կասար]]այի կողմից։ Դարպասը վերանվանվել է **Porta Reale** (  ) մոտ 1586 թվականին, այնուհետև վերակառուցվել է 1633 թվականին՝ Թոմմազո Դինգլիի նախագծով։ 1798 թվականին Մալթայի ֆրանսիական օկուպացիայի ժամանակ այն կարճ ժամանակով վերանվանվել է ''Ազգային դարպաս'' (''«'' ''Porte Nationale»)'', սակայն 1800 թվականին Մալթան անցել է բրիտանական տիրապետության տակ, և 1853 թվականին այն կրկին փոխարինվել է ավելի մեծ դարպասով, որը հայտնի էր նաև որպես **Քինգսգեյթ** (  ) կամ ''Քինգսվեյ''։ Այս առաջին երեք դարպասները բոլորն էլ [[Ֆորտիֆիկացիա|ֆորտիֆիկացած]] են եղել, որոնք կազմել են Վալետտա քաղաքի պարիսպների մի մասը։ Դարպասը ոչ պաշտոնապես կոչվել է նաև **Պորտա դի տերրա**  (''Porta di terra,'' որը նշանակում է «ցամաքային դարպաս»), քանի որ դեպի քաղաք միակ ցամաքային մուտքն է եղել։

Վերջին ամրացված դարպասը քանդվել է 1964 թվականին և փոխարինվել [[Ֆուտուրիստական ճարտարապետություն|ֆուտուրիստական]] դարպասով՝ նախագծված Ալզիրո Բերգոնզոյի կողմից։ Այնուհետև այս դարպասը քանդվել է 2011 թվականին և փոխարինվել Ռենցո Պիանոյի կողմից նախագծված դարպասով, որն ավարտվել է 2014 թվականին։

== Գտնվելու վայր ==
[[Պատկեր:Malta_-_Valletta_-_Vjal_Nelson_-_Triton_Fountain_10_ies.jpg|մինի|Տրիտոն շատրվան, որը գտնվում է քաղաքի դարպասներից անմիջապես դուրս]]
Քաղաքի դարպասը գտնվում է Porta Reale պարսպի ներսում, [[Կուրտինա|որը կուրտինա պատ է]] Վալետտայի ցամաքային ճակատի կենտրոնում, որը գտնվում է Սենթ Ջեյմսի և Սենտ Ջոնսի բաստիոնների միջև։ Վալետտայի խորը խրամուղու վրայով անցնող կամուրջը տանում է դեպի դարպաս։ Դարպասն ի սկզբանե պաշտպանված է եղել ''couvre porte'', առջևի խրամատով և լունետով, որը հայտնի էր որպես Լունետ Սենտ-Մադլեն։ Բրիտանական տիրապետության ժամանակ լունետն ավերվել է, իսկ առջևի խրամուղու մի մասը լցվել է հողով։ Ավելի ուշ տեղանքը զբաղեցրել է ավտոբուսի կանգառը, որի կենտրոնում Տրիտոն շատրվանն է։ Շատրվանի շրջակայքը վերածվել է հետիոտնային գոտու։

Դարպասով սկսվում է Հանրապետության փողոցը (  ), Վալետայի գլխավոր փողոցը, որը գնում է մինչև քաղաքի հակառակ ծայրում գտնվող Ֆորտ Սանտ Էլմո։ Քաղաքի դարպասին մոտ գտնվող շենքերը ներառում են Մալթայի խորհրդարանի շենքը, [[Վալետայի օպերայի թագավորական թատրոն|Թագավորական օպերայի]] ավերակները և ''City Gate'' առևտրի տաղավարները։

Քաղաքի դարպասը քաղաք տանող երեք դարպասներից մեկն է, մյուսները՝ Մարսամքսեթի դարպասը և Դել Մոնտե դարպասը, որոնք գտնվում են, համապատասխանաբար, քաղաքի արևմտյան և արևելյան ծայրերում։ Մարսամքսեթի դարպասն ավերվել է 20-րդ դարի սկզբին, իսկ Դել Մոնտե դարպասը փոխարինվել է Վիկտորիա դարպասով 1885 թվականին։

== Պատմություն ==
=== Առաջին դարպաս (1569-1633) ===
Վալետտա տանող սկզբնական դարպասը հայտնի է եղել որպես Սան Ջորջիո նավահանգիստ (  ) և կառուցվել է Մալթայի շքանշանի մեծ վարպետ [[Ժան Պարիզո դե լա Վալետ|Ժան Պարիզո դե Վալետի]] օրոք, ում անունով էլ կոչվել է քաղաքը։ Սան Ջորջոյի դարպասը նախագծել են իտալացի ռազմական ինժեներ Ֆրանչեսկո Լապարելլը, ով նախագծել է Վալետտայի ամրությունների մեծ մասը, և նրա մալթացի օգնական [[Ջիրոլամո Կասար]]ը։ Շինարարությունը սկսվել է 1566 թվականի ապրիլին և ավարտվել 1569 թվականին։ Դարպասը բավականին պարզ դիզայն է ունեցել և ընդամենը մի փոքրիկ, չզարդարված բացվածք է եղել [[կուրտինա]]յի պատի մեջ։

Փայտե կամուրջն ի սկզբանե կապել է Պորտա Սան Ջորջիոն գյուղական հատվածի հետ՝ խրամատի միջով։ 1582 թվականին փայտե կամուրջը փոխարինվել է Քարե կամուրջով։ Կամուրջն ինքնին մի քանի անգամ փոխվել է, սակայն նրա քարե հիմքերը մնում են անձեռնմխելի և շարունակում են պահել ներկայիս կամուրջը։

Մոտ 1586 թվականին՝ մեծ վարպետ Հյուզ Լյուբենս դե Վերդալի օրոք, դարպասը վերանվանվել է **Պորտա Ռեալ**։ 16-րդ դարի վերջում կառուցվել է ավելի փոքր արտաքին դարպաս, իսկ սկզբնական դարպասի վերևում ավելացվել է Հաղթական կամարը։

=== Երկրորդ դարպաս (1633-1853) ===
[[Պատկեր:17th-century_drawbridge_of_Valletta.jpeg|մինի|17-րդ դարի շարժական կամուրջը, որը, ենթադրաբար, սկիզբ է առել քաղաքի երկրորդ դարպասից, այժմ ցուցադրվում է ամրությունների  կենտրոնում]]
[[Պատկեր:RYAN(1910)_Malta_-_pic12_Porta_Reale,_Valletta.jpg|ձախից|մինի|1910 Քաղաքի դարպասներ տանող կամուրջ]]
Քաղաքի երկրորդ դարպասը կառուցվել է 1633 թվականին՝ մեծ վարպետ Անտուան դը Պոլի օրոք։ Այս դարպասն ավելի զարդարուն է եղել, քան նախորդ ''Porta San Giorgio'' դարպասը։ Այն բաղկացած է եղել կենտրոնական կամարից` երկու կողմերում ավելի փոքր կամարներով, և փայտյա շարժական կամուրջից, որն այժմ քաղաքի պարիսպներից դուրս գտնվող խորը չոր խրամատի վրայով է անցնում։

Այս դարպասը հաճախ վերագրվում է մալթացի ճարտարապետ Թոմազո Դինգլիին, թեև այս պնդումը հաստատող փաստաթղթային ապացույցներ չկան։

1798-1800 թվականներին Մալթայի ֆրանսիական օկուպացիայի ժամանակ դարպասը վերանվանվել է ''«Porte Nationale»''։ 1814 թվականի թիվ 6 հրամանագրով, որը թողարկվել է բրիտանական բանակի սպա, նահանգապետ սըր Թոմաս Մեյթլենդի կողմից, 1815 թվականին դարպասի վրա տեղադրվել է բրիտանական զինանշանը։ Այս զինանշանը քանդակագործ Վինչենցո Դիմեխի աշխատանքն է։

Ժամանակի ընթացքում դարպասները փոփոխվել են, և 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին հայտնվել են մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք սկզբնական դիզայնի մաս չեն եղել։ Դարպասը քանդվել է 1853 թվականին, քանի որ այն շատ փոքր էր և պետք է ընդլայնվեր։

17-րդ դարի [[Բարձրացնովի կամուրջ|շարժական կամրջի]] մնացորդները, որը ենթադրվում է, որ տեղադրվել է ''Պորտա Ռեալում'', այժմ ցուցադրվում է ամրությունների կենտրոնում։

=== Երրորդ դարպաս (1853-1964) ===
[[Պատկեր:Goats_at_Port_Real_Wellcome_L0045092.jpg|ձախից|մինի|Երրորդ դարպասը 1900-ականների սկզբին]]
Քաղաքի երրորդ դարպասը կառուցվել է 1853 թվականին, Մալթայում բրիտանական տիրապետության բարձունքում։ Դարպասը հայտնի էր որպես **Porta Reale*' ( , )։

Դարպասը նախագծվել է գնդապետ Թոմփսոնի՝ թագավորական ինժեների կորպուսի կողմից և բաղկացած է երկու կենտրոնական կամարներից՝ երկու ավելի փոքրերով։ Դարպասի երկու կողմերում կանգնեցվել են երկու արձաններ՝ Մալթայի առաջին մեծ վարպետ [[Ֆիլիպ Վիլյե դե Լիլ Ադամ|Ֆիլիպ Վիլյեր դե Լ'Իսլ-Ադամի]]  և  քաղաքի հիմնադիր [[Ժան Պարիզո դե լա Վալետ|Ժան Պարիզո դե Վալետի]] արձանները։ 1892 թվականի հուլիսի 24-ին դարպասի հետևի մասում գտնվող կամարի վերևում տեղադրվել է Պիոս V (1504-1572) պապի բրոնզե կիսանդրին, ով զգալի ֆինանսական ներդրում է ունեցել Վալետտայի շինարարության գործում։

20-րդ դարի սկզբին դարպասը շատ փոքր է եղել քաղաք մտնող մարդկանց մեծ հոսքին դիմակայելու համար։ Այս խնդրի լուծման առաջին առաջարկները արվել են 1920-ականներին, և դրանցից մի քանիսը ներառում էին դարպասների փոխարինումը բաց ճանապարհով։ Երրորդ դարպասը վերապրել է [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ռմբակոծությունները, չնայած այն փոքր-ինչ վնասվել էր 1942 թվականի ապրիլին, երբ դեպի դարպաս տանող կամուրջը օդից ռմբակոծվել է։ Այս հարձակման ժամանակ ոչնչացվել են Լ'Իսլ-Ադամի և դե Վալետի արձանները։
[[Պատկեր:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Misrah_l-Assedju_l-Kbir_-_San_Piju_V_02_ies.jpg|ձախից|մինի|Պիոս [[Պիուս Վ|V]] պապի կիսանդրին, որը տեղադրվել է երրորդ դարպասի վրա 1892 թվականին, այժմ գտնվում է մեծ պաշարման տարածքում։]]
[[Վալետայի օպերայի թագավորական թատրոն|Թագավորական օպերայի]] և Վալետտայի մուտքի վերանորոգման առաջին պլանները կազմվել են 1950-ականներին։ Նախագիծը վերակենդանացել է վարչապետ Ջորջ Բորգ Օլիվերի կողմից 1962 թվականին, որը կենտրոնացել էր քաղաքի դարպասի վրա։ 1963 թվականի ցուցահանդեսում հայտարարվել է դարպասներն ավելի մեծերով փոխարինելու նախագիծ, իսկ 1964 թվականի հունիսին դարպասները հանվել են։ Դարպասը քանդելուց հետո Պիոս V-ի կիսանդրին տեղադրվել է պահեստում, այնուհետև վերադարձվել [[Մալթայի վարչական բաժանում|Վալետտայի տեղական խորհրդի կողմից]] 1993 թվականին։ 2005 թվականին կիսանդրին տեղափոխվել է մեծ պաշարման հրապարակ՝ [[Սուրբ Հովհաննես տաճար (Վալետա)|Սուրբ Հովհաննես տաճարի]] և դատարանի շենքի կողքին։

=== Չորրորդ դարպաս (1965-2011) ===
[[Պատկեր:Valletta_City_Gate.jpg|մինի|Բերգոնզոյի քաղաքային դարպասը 2006 թվականին]]
Քաղաքի չորրորդ դարպասը կառուցվել է 1964 թվականի հունիսից մինչև 1965 թվականի օգոստոսը, որը նախագծվել է ճարտարապետ Ալզիրո Բերգոնզոյի կողմից իտալական ռացիոնալիստական ոճով։ Դարպասը բաղկացած էր մեծ բացվածքից կենտրոնում՝ երկու ավելի փոքր բացվածքներով յուրաքանչյուր կողմում և ուներ պարզ դիզայն՝ սահմանափակ զարդանախշերով։ Պիոս V պապի անունը կրող փողոցն (  ) անցել է դարպասի վերևով։

Դարպասը եղել է մի նախագծի մի մասը, որը երբեք ամբողջությամբ չի ավարտվել, այն է՝ Վալետտայի մուտքի և Թագավորական օպերայի շենքի վերակառուցումը։ Այն հակասական էր իր կառուցման ժամանակ, և լայն հասարակությունը հակասական կարծիքներ է հայտնել դարպասի վերաբերյալ։ 1965 թվականի մարտին, երբ դարպասի շինարարությունն ընթանում էր, Ճարտարապետների պալատը նախագիծը քննադատել է որպես «ճարտարապետական ձախողում»։ Դարպասի օգտին փաստարկներն այն էին, որ այն ավելի լավ տեսարան է տալիս բաստիոնների վրա, և որ դրա դիզայնն արտացոլում է ամրությունների խստությունը։

Հետագա քննադատությունն ուղղված էր դարպասներին, և հաջորդ տասնամյակներում դարպասները փոխարինելու հանրային հետաքրքրություն է առաջացել։ Իտալացի ճարտարապետ [[Ռենցո Պիանո]]ն առաջին անգամ պատկերացրել էր Վալետտայի մուտքի վերակառուցումը 1988 թվականին, սակայն 1992 թվականին նախագիծը դադարեցվել է։ 2008 թվականին կառավարությունը վերսկսել է կապը Պիանոյի հետ՝ դարպասը փոխարինելու համար։ Պիանոյի նոր ծրագրերի իրականացումը սկսվել է 2009 թվականի հունիսի 27-ին, իսկ քաղաքի դարպասները քանդվել են 2011 թվականի մայիսի 2-ից 5-ը, երբ քանդմանը ներկա էր վարչապետ [[Լորենս Գոնզի|Լոուրենս Գոնզին]]։ Ազատության հրապարակում քաղաքի դարպասի և հարակից արկադների քանդումն ընդհանուր առմամբ արժեցել է 1,39 միլիոն եվրո։

=== Հինգերորդ դարպաս (2014–ներկայիս) ===
[[Պատկեր:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_New_Parliament_Building_02_ies.jpg|ձախից|մինի|Քաղաքի հինգերորդ դարպասի կառուցումը 2013 թվականին]]
[[Պատկեր:Porte_Citta_Valletta.JPG|մինի|«Պրոսպետտիվա» արվեստի ինստալացիայի մի մասը, որը պատկերում է Վալետտայի հինգ քաղաքային դարպասները]]
Հինգերորդ և ներկայիս քաղաքի դարպասը կառուցվել է 2011-2014 թվականներին՝ Ռենցո Պիանոյի նախագծով։ Այս դարպասը շատ է տարբերվում նախորդներից, քանի որ այն բաղկացած է բաստիոնների ճեղքվածքից՝ շրջանակված մեծ քարե բլոկներով, որոնք առանձնացված են բաստիոնների պատերից բարձր պողպատե շեղբերով։ Ինչպես չորրորդ դարպասը, այն նույնպես կառուցվել է քաղաքի մուտքի վերակառուցման ծրագրի շրջանակներում։ Նախագիծը նաև [[Վալետայի օպերայի թագավորական թատրոն|Թագավորական օպերային թատրոնի]] ավերակները վերածել է բացօթյա թատրոնի ( ) և կառուցվել է Խորհրդարանի նոր պալատ՝ զբաղեցնելով Ազատության հրապարակի մի մասը։

Քաղաքի նոր դարպասը, ինչպես Պիանոյի նախագծի մյուս մասը, հակասական են։ Մալթացիների մեծամասնությունը ողջունել է չորրորդ դարպասի քանդումը, թեև դա  իտալական ռացիոնալիստական ճարտարապետության հազվագյուտ օրինակներից մեկն էր։ Նոր դարպասի որոշ քննադատներ նախընտրել են երրորդ դարպասի նման ավելի ավանդական ձևավորումը։ Նոր դարպասը համեմատվել է հին եգիպտական [[Իդֆուի տաճար|Էդֆուի տաճարի]] հետ, և ըստ քննադատների` բաստիոնների բացը անտեղի էր այս հիմնականում [[Մաներիզմ|մաներիստական]] և [[Բարոկկո ճարտարապետություն|բարոկկո]] ոճով քաղաքում։

== Ազդեցություն ==
2014 թվականի հոկտեմբերին Ժիրոլամո Կասսարա պողոտայում՝ ավտոբուսի կանգառի մոտ, բացվել է *Prospettiva'' անունով արտ-ինստալյացիան։ Ինստալյացիան ներառում է տարրեր հինգ դարպասներից, որոնք կանգնեցված են եղել Վալետտայի մուտքի մոտ։ Այն նախագծել է ճարտարապետ Քրիս Բրիֆան։ Ինստալյացիան նվիրված է Վալետտան 2018 թվականին Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք ընտրվելու հիշատակին։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:1569 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:1569 հիմնադրումներ Մալթայում
Կատեգորիա:1633 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:2014 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Դարպասներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Մալթայում
Կատեգորիա:Մալթայի շենքեր և կառույցներ