Դելիի մետրոպոլիտեն

**Դելիի մետրոպոլիտեն**, Հնդկաստանի մայրաքաղաքի՝ Դելիի արագ տրանսպորտային համակարգ է և իր մյուս քաղաք-արբանյակների համար՝ Բահադուրգար, Ֆարիդաբադ, Գազիբադ, Գուրգաոն, Նոիդա։ Այն երկրորդ ամենամեծ և ամենածանրաբեռնվածն է Հնդկաստանում, Կալկաթայի մետրոպոլիտենից հետո։ Այն աշխարհի 9-րդ ամենաերկար մետրոպոլիտենն է, իսկ ուղևորահոսքով աշխարհի 16-րդ ամենածանրաբեռնված մետրոպոլիտենը։ Ցանցը բաղկացած է ութ տարբեր գույների, կանոնավոր գծերից, որոնք գործում են 327 կիլոմետր երկարությամբ գծով, իսկ գծի վրա աշխատում են 236 կայարաններ։ Դելիի մետրոն օրական կատարում է 2700 պտույտ, իր աշխատանքը սկսում է առավոտյան ժամը 5:00-ից և ավարտում ժամը 23:30։ 2017-2018 թ. Դելիի մետրոն ունեցել է միջինում օրական 2,53 մլն ուղևոր, իսկ ամբողջ տարում ուղևորահոսքը կազմել է 0,926 մլրդ մարդ։

Շինարարությունը սկսվել է 1998 թվականին, իսկ առաջին մասը՝ սկզբում միայն Կարմիր գիծը, բացվել է 2002 թվականին։ Ցանցի զարգացումը բաժանվել է փուլերի, I փուլը իր մեջ ներառում էր 3 գծի շինարարությունը, որն ավարտվել է 2006 թ.-ին, իսկ II փուլը` 2011 թվականին։ III փուլը ներկայումս շարունակվում է և նախատեսվում է շինարարությունը ավարտել մինչև 2019 թվականը։ Հաստատում ստացել է նաև IV փուլը, որի շինարարությունը նախատեսվում է սկսել III փուլի ավարտից հետո՝ 2019 թվականին։

Դելիի մետրոն շահագործվում է Դելիի իշխանությունների, Հնդկաստանի կառավարության և «Delhi Metro Rail Corporation»-ի կողմից, որը ստեղծվել և հավասար իրավունքներով կառավարում է մետրոպոլիտենը։ DMRC-ն 2011 թ. ՄԱԿ-ի կողմից հաստատվել է որպես առաջին մետրոպոլիտեն և երկաթուղային համակարգը աշխարհում, ստանալով օժանդակություն ածխածնի արտանետումները նվազեցնելու համար։ Օգնության շնորհիվ այն նվազեցրեց ածխածնի արտանետումների մակարդակը քաղաքում, տարեկան 630 հազար տոննա։

Դելիի Մետրոն նաև համագործակցում է առանձին շահագործող Rapid Metro Gurgaon-ի հետ` միասնական տոմսային համակարգով։

## Պատմություն
մինի|402x402փքս|Դելիի մետրոպալիտենի էվոլուցիան 2002-ից 2017 թվականներին:

### Նախադրյալ
Նոր Դելիի բնակչության համար արագ փոխադրման հայեցակարգը առաջին անգամ հանդես բերվեց 1969 թ. քաղաքում կատարված տրանսպորտի և ճանապարհորդության ուսումնասիրություններից հետո։ Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում բազմաթիվ պետական գերատեսչությունների կողմից ստեղծվեցին պաշտոնական հանձնաժողովներ ուսումնասիրելու տեխնոլոգիաների, երթուղիների կանոնակարգումը և կառավարության իրավասությունները։ 1984 թ.-ին «Քաղաքային արվեստի» հանձնաժողովը հանդես եկավ տրանսպորտային համակարգի բարելավման ծրագրով, որով առաջարկվում էր երեք ստորգետնյա արագ տրանսպորտային միջանցքներ կառուցել, ինչպես նաև ամրապնդել քաղաքի գոյություն ունեցող երկաթուղային և ավտոճանապարհային տրանսպորտային ցանցերը։

Թեև տեղի էին ունեցել լայնածավալ ուսումնասիրություններ և ծրագրի ֆինանսավորումն ընթացքի մեջ էր, քաղաքը այդ ժամանակահատվածում մի քանի անգամ ընդարձակվել էր, բնակչությունը երկակի աճ էր ապրել, իսկ 1981 թ. և 1998 թ. մեքենաների թվաքանակը հինգ անգամ աճ էր գրանցել։ Այդ պատճառով էլ երթևեկությունները քաղաքում աղտոտվածության մակարդակը բարձրացել էր։ 1992 թ. վերգետնյա տրանսպորտի մասնավորումից հետո բազմաթիվ խնդիրներ առաջացան, քանի որ անփորձ օպերատորները իրենց հետ բերել էին էժանագին տրանսպորտ, որը բավականին աղմկոտ էր, աղտոտում էր քաղաքը, իսկ երկար երթուղիների վրա շատ դանդաղ էին գործում, որը առաջացնրեց շատ դժգոհություններ։ Իրավիճակը շտկելու համար Հնդկաստանի կառավարությունը և Դելիի իշխանությունների հետ համատեղ 1995 թ. մայիսի 3-ին ստեղծեցին մի ընկերություն, որը կոչվում էր Delhi Metro Rail Corporation (DMRC), որի գործադիր տնօրեն նշանակվեց Է. Սրեյդհարանը։ Դոկտոր Է. Սրեյդհարանը 2011 թ. դեկտեմբերի 31-ին DMRC-ի գործադիր տնօրենի պաշտոնը հանձնեց Մունգ Սինգհին։
ձախից|մինի|254x254փքս|Գնացքը մոտնենում է կայարանին

### Նախնական շինարարություն
Դելիի մետրոպոլիտենի շինարարությունը սկսվել է 1998 թ. հոկտեմբերի 1-ին։ DMRC-ն յուրահատուկ կազմակերպություն է, որն ուներ մեծ ինքնավարություն և լիազորություններ, իրականացնելու այս հսկայական նախագիծ, որը ներառում էր բազմաթիվ տեխնիկական դժվարություններ՝ բարդ քաղաքային միջավայրում և շատ սահմանափակ ժամկետներում։ DMRC-ին էր վերապահված մարդկանց վարձել, որոշել մրցույթի և վերահսկման միջոցները։ Այնուհետև DMRC-ն վարձեց Hong Kong MTRC- ին` որպես շինարարական տեխնիկայի խորհրդատու։ Արդյունքում, շինարարությունը հարթ էր ընթանում, բացառությամբ 2000 թ.-ի մի գլխավոր տարաձայնության, որտեղ Երկաթուղիների նախարարությունը ստիպեց համակարգին ուղիներն կառուցել ավելի լայնաչափ, չնայած DMRC-ի ստանդարտ չափիչի նախապատվությունը։

Դելիի մետրոպոլիտենի առաջին գիծը՝ կարմիր գիծը բացվեց Հնդկաստանի այդ ժամանակվա վարչապետ Աթալ Բիհարի Վայպայեի կողմից 2002 թ. դեկտեմբերի 24-ին։ Դելիի մետրոն Հնդկատանում երկրորդ ստորգետնյա արագ տրանզիտային համակարգն է Կալկաթայի մետրոպոլիտենից հետո։ 2004 թ.-ի դեկտեմբերի 20-ին բացվեց «Դեղին գիծ»-ը։ Նախագծի առաջին փուլը ի վերջո ավարտվեց 2006 թվականին։

### Շինարարական վթարներ
2008 թ. հոկտեմբերի 19-ին, Արևելյան Դելիում Լաքսմի Նագարի շինարարության ընթացքում, մահացածները ընկել են տրանսպորտային միջոցների տակ։ Աշխատողները կռունկ էին օգտագործում, որպեսզի բարձրացնեին 400 տոննա և 34 մետր բետոնե կամուրջը, երբ բեռնատարի աշխատանքը ձախողվեց, սպանելով վարորդին և բանվորին։

2018 թ. ապրիլի 23-ին հինգ հոգի վիրավորվել է, երբ Ղազիաբադի Մոհան Նագարի խաչմերուկում մետրո երկաթուղային կառույցի վերին հատվածից երկաթե գագաթ ընկավ։ Վթարի հետևանքով տուժեցին նաև մեքենա, ավտո-ռիկշա և մոտոցիկլետ։

## Ցանց
Դելիի մետրոն կառուցվում է փուլերով։ Փուլ I-ը բաղկացած էր 58 կայարանի կառուցումից, իսկ երթևեկության երկարությունը 65.0 կմ (40.4 մղոն) երթուղուց, որոնցից 13.0 կմ (8.1 մղոն) ստորգետնյա է, իսկ 52.1 կմ (32.4 մղոն) վերգետնյա: 2006 թվականի հոկտեմբերին բացվեց «Կապույտ գիծ»-ը, որով ավարտվեց Առաջին փուլը։ Ցանցի երկրորդ փուլը բաղկացած էր 124.6 կիլոմետր երկարությունունից (77.4 մղոն) և 85 կայարաններից, որը ամբողջությամբ բարեհաջող ավարտվեց։ Երկրորդ փուլի առաջին հատվածը բացվել է 2008 թ. հունիսին և վերջին գիծը 2011 թ. օգոստոսին։ III փուլը ունի 28 ստորգետնյա կայարան, 2 նոր գիծ, որոնք կազմում են 167.27 կմ (103.94 մղոն)։ Նախագծի վրա կծախսվի 4.9 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, որը ակնկալվում է ավարտվել 2019 թ. կեսերին։ Փուլ IV (113.2 կմ կամ 70.3 մղոն) նախատեսվում է սկսել 2019 թ.-ին և ավարտել մինչև 2024 թվականը:

### Ընթացիկ երթուղիները
կենտրոն|մինի|813x813փքս|Դելիի մետրոյի ցանցի քարտեզը (2018 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ)

## Առաջին փուլ
Առաջին փուլի ընթացքում ընդհանուր կառուցվել է 65 կիլոմետր երկարությամբ ցանց, ստեղծված 59 կայարաններ և 3 գծերը (Կարմիր գիծ, դեղին գիծ և կապույտ գիծ) կայարանները աստիճանաբար սկսեցին բացվել 2002 թվականի դեկտեմբերի 25-ից սկսած մինչև 2006 թ. նոյեմբերի 11-ը։

Առաջին փուլի ընդհանուր նկարագիրը ստորև.

## Երկրորդ փուլ
Ընդհանուր առմամբ երկրորդ փուլի ընթացքում կառուցվել է 124.90 կիլոմետր երկարությամբ ցանց (86.61 մղոն), 86 նոր կայարաններով և 3 նոր գծերով իսկ մնացած գծերը, որոնք ստեղծվել էին դեռևս Առաջին փուլի ընթացքում ավելի են երկարացվել և զարգացվել։ I և II փուլերի վերջում ցանցի ընդհանուր երկարությունը դարձավ 189.90 կմ (118.00 մղոն), 151 կայարանների հետ միասին, որը դրան է հասել 2008 թվականի հունիսի 4-ից մինչև 2011 թ. Օգոստոսի 27-ը։

Երկրորդ փուլի ընդհանուր նկարագիրը ստորև.

## Երրորդ փուլ
մինի|Դելիի մետրոյի քարտեզը փուլ I-ից II-ից III-ից հետո:
Փուլ երրորդը իր մեջ ներառում է 109 նոր կայարաններ, 167.27 կմ (103.94 մղոն) ուղիների երկարացում, երեք գծի ավելացում (Վարդագույն գիծ, բաց վարդագույն գիծ և մոխրագույն գիծ) և մնացած գծերի (Կարմիր, դեղին, կապույտ, կանաչ, մոխրագույն գծեր) ընդլայնում, որի ընդհանուր արժեքը կազմում է 4.9 մլրդ ԱՄՆ դոլար։

Երրորդ փուլի աշխատանքները սկսվել են 2011 թ.-ին և նախատեսվում էր ավարտել 2016 թ.-ին, ավելի քան 20 թունել փորելու մեքենաներ են օգտագործվել աշխատանքները արգացնելու համար, սակայն ամենայն հավանակաության կավարտվի մինչ 2019 թ. վերջը։

Երրորդ փուլի ընդհանուր նկարագիրը ստորև.

## Չորրորդ փուլ
Չորրորդ փուլում նախատեսվում է բացել և զարգացնել 6 գիծ, որի ընդհանուր երկարությունը կլինի 103.95 կմ (64.59 մղոն), իսկ արժեքը առնվազն 6.3 մլրդ ԱՄՆ դոլար կամ 5.5 մլրդ եվրո։ Այն հաստատվել է Դելիի իշխանությունների 2018 թ. դեկտեմբերին։ Նախատեսվում է սկսել հավանաբար 2019 թ. վերջերին և ավարտել 2024 թ.:

Չորրորդ փուլի ընդհանուր նկարագիրը ստորև.

## Դելիի մետրոպոլիտենի գծերը
մինի|Կարմիր գիծ

### Կարմիր գիծ (գիծ 1)
մինի|Դեղին գիծ
մինի|Դելիի մետրոյի ներքին տեսքը
Կարմիր գիծը Դելիի մետրոպոլիտենի առաջին գիծն էր, այն սկսվում է Ռիտհալա մետրոյի կայարնից և ավարտվում Դիլշադ գարդեն մետրոյի կայարանում՝ արևմուտքը միացնելով արևելքին։ Գծի երկարությունը կազմում է 25.09 կիլոմետր (15.59 մղոն), որի վրա գործում է 21 կայարան։ Կարմիր գծի մեծ մասը վերգետնյա է։ Կարմիր գծի առաջին բացումը տեղի է ունեցել 2002 թվականի դեկտեմբերի 24-ին, որը նաև Դելիի մետրոպոլիտենի առաջին շահագործումն էր։ Կարմիր գծի վերջին ընդլայնումը տեղի է ունեցել 2008 թվականի հունիսի 3-ին։ Գծի վրա աշխատում է 31 շարժակազմ։

### Դեղին գիծ (գիծ 2)
Դեղին գիծը երկորդ բացված գիծն էր և առաջին ստորգետնյա գիծը, որը բացվեց Դելիի մետրոպոլիտենի համակարգում։ Դրա երկարությունը կազմում է 49 կմ (30 մղոն), միացնելով հյուսիսը հարավին կապում է Սամայփուր Բադլիին Հուդայի քաղաքային կենտրոնի հետ։ Հյուսիսային և հարավային հատվածները վերգետնյա են, իսկ կենտրոնական հատվածը, որը անցնում է Դելիի ամենախոշոր մասերից մեկով՝ ստորգետնյա է։ Վիշվա Վիդյալայ և Կաշմերե Գեյտ կայարանների միջև ընկած հատվածը բացվեց 2004 թ. դեկտեմբերի 20-ին, իսկ մյուս հատվածները բացվեցին համապատասխանաբար 2005 թ. հուլիսի 3-ին և 2009 թ. փետրվարի 4-ին։

### Կապույտ գիծ (գիծ 3 և 4)
Կապույտ գիծը բացված երրորդ գիծն էր Դելիի մետրոպոլիտենի համակարգում։ Գծի մեծ մասը վերգետնյա է, իսկ ավելի փոքր մասը ստորգետնյա։ Գծի առաջին հատվածը բացվել է 2005 թ. դեկտեմբերի 31-ին, մյուս հատվածը 2006 թ. ապրիլի 1-ին և նոյեմբերի 1-ին, հաջորդը 2009 թ. նոյեմեբերի 12-ին և վերջինը 2010 թ. հոկտեմբերի 30-ին։ Գծի վրա գործում է 70 շարժակազմ, երկարությունը 58.58 կմ, իսկ գծի վրա գործում է 52 կայարան։

### Կանաչ գիծ (գիծ 5)
Կանաչ գիծը 2010 թվականի ապրիլի 3-ին բացված 5-րդ գիծն էր մետրոպոլիտենի համակարգում և առաջինը, որի ուղիները ստանդարտ չափերի էին, ի տարբերություն մնացած գծերի որտեղ Դելիի կառավարությունը պահանջել էր լայն ուղիներ։ Գիծը իր մեջ ներառում է 23 կայարան, իսկ երկարությունը կազմում է 29.64 կմ (18.42 մղոն)։ Օգտագործվում է 20 շարժակազմ։
մինի|Կապույտ գիծ
Գիծը բացվել է երկու փուլով՝ առաջին փուլը բացվել է 2010 թ. ապրիլի 3-ին, երկարությունը կազմում էր 15.1 կմ (9.4 մղոն), երկրորդ հատվածը բացվել է 2011 թ. օգոստոսի 27-ին երկարությունը կազմում էր 3.5 կմ (2.2 մղոն)։ Ամբողջ ընդլայնման աշխատանքները ավարտվել են 2018 թ. հունիսի 24-ին։

### Մանուշակագույն գիծ (գիծ 6)
Մանուշակահույն գիծը 2010 թ. հոկտեմբերի 3-ին բացված Դելիի մետրոպոլիտենի համակարգում 6-րդ գիծն էր և երկրորդ գիծը ուղիների ստանդարտ չափով Կանաչ գծից հետո։ Գծի բացվել է երկու փուլով մեկը՝ 2010 թ. հոկտեմբերի 3-ին, մյուսը 2011 թ. հունվարի 14-ին։ Մանուշակագույն գիծը իրար կապում բազմաթիվ հիվանդանոցներ, տեսարժան վայրեր, մեծ ճանապարահատվածները և այլն։ Գնացքների երթուղիները կրկնվում են 5 րոպե կրկնությամբ։
մինի|Կանաչ գիծ

### Նարնջագույն գիծ. Էքսպրես Օդանավակայան (Օդանավակայան գիծ)
Օդանավակայանի Էքսպրես գծը, որի ուղությունն է Նոր Դելիի երկաթուղային կայարանից դեպի մեկ այլ կայարան մետրոպոլիտենի 22.7 կմ (14.1 մղոն), որը կապում է Ինդիրա Գանդիի միջազգային օդանավակայանը։ Մետրոյի այս գիծը արժեցել է 790 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Գիծն ունի գործող 6 կայարան։ Բացումը տեղի է ունեցել 2011 թ. փետրվարի 24-ին՝ բացվել է առաջին չորս կայարանը, իսկ մյուս երկուսը օգոստոսի 15-ին։ Շահագործվում է 10 շարժակազմ։ Ուղին կրկնվում է 10 րոպե հաճախականությամբ, իսկ շարժակազմի առավելագույն արագությունը 135 կմ/ժ է։
մինի|Մանուշակագույն գիծ
Գիծը նախատեսվում էր բացել 2010 թ., սակայն որոշ խնդիրների պատճառով բացվում է մի քանի ամիս ուշ 2011 թ. փետրվարի 24-ին։ Գործարկումից մի քանի տարի անց 2012 թ. հուլիսի 8-ին փակվում է ուղեկամուրջի վերանորոգման համար։ Այն վերաբացվում է 2013 թ. հունվարի 22-ին։

### Վարդագույն գիծ (գիծ 7)
Վարդագույն գիծը երրորդ փուլի ընթացքում երկրորդ բացված գիծն է, որը մասնակիորեն բացվելէ 2018 թվականի մարտի 14-ին, հմիեքանի ամիս անց, նույն տարում՝ 2018 թ. օգոստոսի 6-ին բացվում է մի որոշ մաս ևս։ 2018 թ. դեկտեմեբրի 31-ին բացվում է մի փոքր հատված էլ, սակայն 1.5 կմ որոշ խնդիրների պատճառով չի հաջողվում բացել։

Այն իր մեջ ներառում է 38 մետրոյի կայարան։ Գծի երկարությունը կազմում է 58.59 կմ (36.41 մղոն), որը Դելիի մետրոպոլիտենի համակարգում ամենաերկար գիծն է, մինչ այդ մետրոյի ամենաերկար գիծը «Կապույտ գիծն» էր։ Այն հիմնականում վերգետնյա է։ Օգտագործվում է 36 շարժակազմ։
մինի|Բաց վարդագույն գիծը Դելիի մետրոպոլիտենում միակ գիծն է, որի գնացքները վարորդներ չունեն:

### Բաց վարդագույն գիծ (գիծ 8)
Բաց վարդագույնը Դելիի մետրոպոլիտենի 3-րդ փուլի առաջին բացված գիծն է։ Առաջին մասը բացվել է 2017 թ. դեկտեմբերի 25-ին, իսկ մնացած հատվածը մի քանի ամիս անց 2018 թ. մայիսի 28-ին։

Գիծը բաղկաղած է 25 մետրոյի կայարանից։ Երկարությունը կազմում է 37.46 կմ, իսկ ուղու վրա օգտագործվում է 26 շարժակազմ։ Այստեղ մետրոյի կայարաններից մեկը նաև առանձնահատկություն ունի։ Շանկարի Վիհար կայարում բոլոր իջնողները կարող են դուրս գալ միայն անձը հաստատող փաստաթղթերով։ Պատճառը մոտակայքում գտնվող բանակն է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:DelhiMetro AirportExpress 20111214.jpg|Օդանավակայանի Էքսպրես գնացքի ինտերիերը
|Վարդագույն գծի գնացքի ինտերիերը
Պատկեր:Metrostationinside.jpg|Մետրոյի կայարանի ինտերիերը
Պատկեր:HUDA City Center station (Delhi Metro).jpg|ՀՈՒԴԱ քաղաք կենտրոնի կայարան
Պատկեր:HUDA City Center (Delhi Metro).jpg|ՀՈՒԴԱ քաղաք կենտրոն կայարանի վերգետնյա գնացքը
Պատկեր:Delhi Metro Card.jpg|Դելիի մետրոպոլիտենի քարտ


## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Դելիի մետրոպոլիտենի պաշտոնական կայք
* 

Կատեգորիա:Նյու Դելի