Էլիզաբեթ Նեյ

**Ֆրանցիսկա Բերնարդինա Վիլհելմինա Էլիզաբեթ Նեյ** (, ), գերմանական ծագմամբ ամերիկացի քանդակագործ, ով իր կյանքի և գործունեության առաջին կեսն անցկացրել է Եվրոպայում` ստեղծելով հայտնի առաջնորդների, ինչպիսիք են Օտտո ֆոն Բիսմարկի, Ջուզեպպե Գարիբալդիի, Հենրուեր թագավոր Ջորջի V-ի դիմաքանդակները։ 39 տարեկանում ամուսնու՝ Էդմունդ Մոնտգոմերիի հետ ներգաղթել է Տեխաս, որտեղ իր ներդրումն է ունեցել արվեստի զարգացման մեջ։ Տեխասում բնակվելու ժամանակաշրջանում նրա ամենահայտնի գործերից են Սեմ Հյուսթոնի և Սթիվեն Ֆ. Օստինի մարմարե արձանները։ Էլիզաբեթ Նեյի աշխատանքների մի մեծ խումբ գտնվում է Էլիզաբեթ Նեյի անվան թանգարանում, որը տեղակայված է Օստինում գտնվող նրա տուն-ստուդիայում։ Այլ աշխատանքներ կարելի է գտնել Տեխաս նահանգի Կապիտոլիումում, ԱՄՆ-ի Կապիտոլիումում և Ամերիկյան արվեստի Սմիթսոնյան թանգարանում։

## Կենսագրություն
Նեյը ծնվել է Վեստֆալիա նահանգի Մյունստեր վարչական շրջանում՝ փորագրող Յոհան Ադամ Նեյի և Աննա Էլիզաբեթի ընտանիքում։ Նեյերի ընտանիքում ծնված երեխաներից ողջ են մնացել Էլիզաբեթ Նեյը և որդին՝ Ֆրիցը։ Նրա ծնողները կաթոլիկներ են եղել։ Էլիզաբեթ Նեյը եղել է Ֆրանսիայի մարշալ Միշել Նեյի ավագ զարմուհին։ Վաղ տարիքում Էլիզաբեթը հայտարարել է, որ իր նպատակն է «ճանաչել մեծ մարդկանց»։

### Եվրոպա
Նեյը վաղ տարիքից օգնել է հորն իր աշխատանքում։ Նա շաբաթներ շարունակ հացադուլ էր անում, երբ ծնողները դեմ էին լինում նրա քանդակագործ դառնալու մտքին՝ հորդորելով ծնողներին ստանալու իրենց տեղական եպիսկոպոսի աջակցությունը։ 1852 թվականին ծնողները համաձայնվեցին և Նեյը դարձավ Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայի քանդակագործության բաժնի առաջին կին ուսանողը (սովորել է պրոֆեսոր Մաքս ֆոն Վիդնմանի մոտ)։ 1854 թվականի հուլիսի 29-ին ավարտելով ակադեմիան՝ Նեյը տեղափոխվել է Բեռլին` սովորելու Քրիստիան Դանիել Ռաուխի մոտ։

1857 թվականին Նեյը Բեռլինում ստուդիա է բացել, 1863 թվականին ամուսնացել Էդմունդ Մոնտգոմերի հետ։ Ստեղծել գերմանացի փիլիսոփա Արթուր Շոպենհաուերի դիմաքանդակը, որը ողջունվել է որպես գեղարվեստական հաջողություն, որին հաջորդել է այլ նշանավոր մարդկանց գործերի ստեղծումը, այդ թվում՝ իտալացի ռազմական առաջնորդ Ջուզեպպե Գարիբալդիի, կոմպոզիտոր Ռիչարդ Վագների, Կոզիմա Վագների (Ֆերենց Լիստի և Վագների ապագա կնոջ դուստրը), Օտտո ֆոն Բիսմարկի և Հանովերի թագավոր Ջորջի V-ի դիմաքանդակները, ինչպես նաև կոմպոզիտոր Յոզեֆ Յոախիմի և նրա կնոջ Ամալի Խոակիմի։ Բիսմարկի կիսանդրին ավարտելուց կարճ ժամանակ անց Նեյին 1868 թվականին պրուսական գործակալները պատվիրեցին ստեղծելու Լյուդովիկոս II Բավարացու ամբողջական քանդակը։ Նեյի այդ ժամանակաշրջանի ստեղծագործությունները եղել են ավանդական դասական գերմանական ոճով՝ շեշտը դնելով ռեալիզմի և ճշգրիտ մասշտաբի վրա։

### ԱՄՆ
1880-ականների սկզբին, երբ Նեյը Տեխասի բնակիչ էր, նահանգապետ Օրան Մ. Ռոբերտսի կողմից հրավիրվեց Օստին, որը հանգեցրեց նրա գեղարվեստական կարիերայի վերսկսմանը։ 1892 թվականին Նեյը Օստինի հյուսիսում կառուցեց Ֆորմոսա ստուդիան (Էլիզաբեթ Նեյի անվան թանգարան) և սկսեց պատվերներ փնտրել։

1891 թվականին Նեյին Chicago World's Fair Association-ի կին կառավարիչների խորհրդից պատվեր ստացավ 32000 ԱՄՆ դոլարով ստեղծելու Սեմ Հյուսթոնի և Սթիվեն Ֆ. Օստինի քանդակները 1893 թվականի Կոլումբիայի համաշխարհային ցուցահանդեսների համար։ Հյուսթոնի և Օսթինի մարմարե քանդակներն այժմ կարելի է տեսնել Տեխաս նահանգի Կապիտոլիումում, Կապիտոլիումի Ազգային քանդակագործության հավաքածու-սրահում։ Նեյը պատվեր է ստացել նաև ստեղծելու 	
Ալբերտ Սիդնի Ջոնսթոնի մահարձանը Տեխաս նահանգի գերեզմանատանը։ Նեյի գործերից Լեդի Մակբեթի արձանը գտնվում է Էլիզաբեթ Նեյի անվան թանգարանում, մարմարե տարբերակը՝ Սմիթսոնյան ամերիկյան արվեստի թանգարանի հավաքածուում։ 1903 թվականին ստեղծված դոկտոր Դեյվիդ Թոմաս Իգլհարթի դիմաքանդակը կարելի է գտնել Օսթինում գտնվող սիմֆոնիկ հրապարակում։ Նեյի հավանաբար վերջին հայտնի ստեղծագործությունը գերեզմանի վրա գտնվող քերովբե է Տեխասի Ֆրեդերիկսբերգ քաղաքի Der Stadt Friedhof գերեզմանատանը։

Բացի քանդակագործական գործունեությունը, Նեյն ակտիվ մշակութային գործունեություն է ծավալել Օսթինում։ Ֆորմոսան դարձավ մշակութային հավաքների և հետաքրքրասերների կենտրոն, որի այցելուների թվում էին կոմպոզիտոր Իգնացի Յան Պադերևսկին և բալետի ռուս պարուհի Աննա Պավլովան։

## Պատկերասրահ

Elisabet Ney - Bust of Jacob Grimm (1856-58).jpg|Յակոբ Գրիմի կիսանդրի
Elisabeth Ney,um 1859.jpg|Էլիզաբեթ Նեյը Արթուր Շոպենհաուերի քանդակի մոտ,  1859
Eilhard Mitscherlich by Elisabeth Ney, 1863 - Museum fur Naturkunde, Berlin - DSC09903.JPG|Էյլհարդ Միչերլիխի կիսանդրի
Giuseppe Garibaldi Ney.jpg|Ջուզեպպե Գարիբալդիի դիմաքանդակ
Ludwig II Ney.jpg|Լյուդվիգ II Բավարիազցու դիմաքանդակ
Edmund Montgomery.jpg|Էդմունդ Մոնտգոմերի
Sam Houston by Elizabeth Ney.jpg|Սեմ Հյուսթոն
Elisabet Ney in ihrem Atelier in Texas, 1875.jpg|Էլիզաբեթ Նեյը Տեխասի իր ստուդիայում, մոտ. 1900
Elisabet Ney - Lady Macbeth - Detail.jpg|Լեդի Մակբեթ
Albert Sidney Johnston Tomb.jpg|Ալբերտ Սիդնի Ջոնսթոնի մահարձանը Տեխաս նախանգի պետական գերեզմանատանը
Johnston_tomb.jpeg|Ալբերտ Սիդնի Ջոնսթոնի արձան
Stephen Austin by Elisabet Ney,1905.jpg| Սթիվեն Ֆ. Օստինի արձանԱզգային քանդակագործության հավաքածու-սրահ
Sam Houston by Elisabet Ney,1905.jpg| Սեմ Հյուսթոնի արձանԱզգային քանդակագործության հավաքածու-սրահ
Elisabet Ney Museum Inside.jpg|Էլիզաբեթ Նեյի անվան թանգարան


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Official site of the Elisabet Ney Museum
* ''Elisabet Ney, Sculptor'', hosted by the Portal to Texas History
* "Lady Macbeth" ''Smithsonian American Art Museum''
* Entry for Elisabet Ney on the Union List of Artist Names
* www.austintexas.gov/Elizabetney 

## Աղբյուրներ
*Selected Bibliography, Elisabet Ney Museum 
* Cutrer, Emily Fourmy, *The Art of the Woman: The Life and Work of Elisabet Ney*, University of Nebraska Press, Lincoln, Nebraska, 1988 ()
* Fortune, Jan and Jean Barton, *Elisabet Ney*, Alfred A. Knopf, New York, 1943
* Hendricks, Patricia D. and Becky Duval Reese, *A Century of Sculpture in Texas: 1889–1989* (exhibition catalog), Archer M. Huntington Art Gallery, University of Texas Press, Austin, Texas, 1989
* Little, Carol Morris, *A Comprehensive Guide to Outdoor Sculpture in Texas*, University of Texas Press, Austin, Texas, 1996 ()

Կատեգորիա:Ամերիկացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կին արվեստագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ