Տանձ

**Տանձենի** (), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի պտղատու ծառերի ցեղ։ Հայտնի է 60 տեսակ, Հայաստանում՝ 20։
Մշակության մեջ կա մոտ 5000 սորտ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Տանձենի սովորական։ Բուսաբանական նկարազարդում
Ցողունը ճեղքվածքավոր է, մուգ մոխրագույն, ճյուղերը՝ մոխրագույն, կարմրավուն կամ դեղնավուն, հարթ՝ ոսպահատիկներով պատված, սաղարթը՝ սեղմված բրգաձև, խիտ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 2-20 մ։ Տերևները ձվաձև են, երկարավուն, կլորավուն, մուգ կանաչ, փայլուն, հարթ, եզրերը՝ մանր ատամնավոր։

Ծաղկաբույլը վահանիկ է, 1 ծաղկաբույլում՝ 5-15 ծաղիկ, ծաղիկները՝ երկսեռ, խոշոր, սպիտակ, երբեմն՝ բաց վարդագույն։

Պտուղը կլորավուն է կամ տանձաձև, տարբեր չափերի (50-800 զ), դեղին կամ կանաչ, երբեմն՝ կարմրավուն երանգով։ Պտղամիսը բարձրորակ է, նուրբ, բուրավետ, զովացնող հաճելի համով։ Սերմերը մանր են, սևավուն։ Երկարակյաց է (ապրում է մինչև 200, Հայաստանում՝ 100-150 տարի)։ Յուրաքանչյուր ծառի բերքատվությունը 30-300 (առանձին դեպքերում՝ 1000) կգ է։

## Հայաստանում
* Տանձենի կովկասյան (*Pýarm caucasica*),
* Տանձենի սուր-սղոցանման (*Pýarm oxyprion*),
* Տանձենի Թախտաջյանի (*Pýarm takhtadzhjanii*),
* Տանձենի ուռատերև (*Pýarm salicifolia*),
* Տանձենի սիրիական (*Pýarm syriaca*) և այլն։

;Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ Մեծ թիվ են կազմում նաև տանձենու բնաշխարհիկ տեսակները՝
* Տանձենի բարձր (*Pýarm elata*),
* Տանձենի Զանգեզուրի (*Pýarm zangezura*),
մինի
* Տանձենի խոնարհված (*Pýarm nutans*),
* Տանձենի խառնված (*Pýarm complexa*) և այլն. տարածված են հիմնականում Սյունիքի մարզում։ Հայաստանի բոլոր մարզերում մշակության մեջ տարածված է
* Տանձենի սովորականը (*Pýarm communis*)՝
Արարատյան, նախալեռնային, հյուսիսարևելյան, Զանգեզուրի, Լոռի-Փամբակի գյուղատնտեսական գոտիներում (հաճախ առաջացնում են ինքնուրույն միադոմինանտ
համակեցություններ՝ տանձուտներ)։

## Պատմություն
Տանձենին հնագույն բույս է։ Հնդավորների մեջ զբաղեցնում է 2-րդ տեղը խնձորենուց հետո։ Տանձենու մասին հիշատակել է Ագաթանգեղոսը (5-րդ դար), ավելի
ուշ (15-րդ դար) Տանձենու Կարմրենի և Սինի սորտերը նկարագրել է Ամիրղովլաթ Ամասիացին։

## Արտադրություն
250px|մինի

## Քիմիական կազմ
Տարբեր սորտերի պտուղները միջին հաշվով պարունակում են
* շաքարներ՝ 8-15 %,
* թթուներ՝ 0,1-0,3 %,
* ազոտային նյութեր՝ 0,4 %,
* աղաղանյութեր՝ 0,03 %,
* A, B, C խմբերի վիտամիններ,
* ճարպեր, որոնց մոտ կեսը միաչհագեցած և բազմաչհագեցած ճարպեր են, և չի պարունակում խոլեստերին,
* պարունակում է մոտավորապես հավասար քանակի պղինձ և ցինկ (0,08 մգ և 0,1 մգ՝ 100 գ հումքի մեջ), 0,17 մգ երկաթ, 4,210 մգ
ասկորբինաթթու։

## Սորտեր
Տանձենու մշակվող շատ տեսակներ պատկանում են   տեսակներին
* 'Մալաչա'
* 'Սինի'
* 'Ուիլյամս ' - 
* 'Դյուշես'
* 'Կարմրենի'
* 'Սիբիրյան'
* 'Անտառային գեղեցկուհի'
* 'Ձմեռնուկ'
* 'Բերե Բոսկ'
* 'Բերե Արդանպոն'
* 'Օլիվյե դը Սեր'
* ' Նելիս ձմեռային'
մինի|կենտրոն|750px|Տանձենու սորտերի տարբերությունը

Որոշ տեսակներ գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կուլտուրական սորտերը հիմնականում առաջացել են հետևյալ տեսակներից՝
* տանձ սովորական կամ անտառային (*Pýarm communis*), որը վայրի վիճակում աճում է Եվրոպայում, Արևմտյան և Միջին Ասիայում,
* տանձ կովկասյան (*Pýarm cavcasica*),
* տանձ ուսուրիական (Pýarm ussuriensis),
* տանձ չինական (Pýarm serotina),
* ձյունատանձենի (Pýarm nivalis)։

## Նշանակություն և կիրառում
մինի|ձախից|Տանձի մուրաբան եփված կարմիր գինով
Պտուղներն օգտագործվում են թարմ և վերամշակված (չիր, շաքարաչիր, մուրաբա, կոմպոտ, պովիդլո, զովացուցիչ ըմպելիքներ)։

Տանձենու բնափայտը շատ արժեքավոր է, ժամանակի ընթացքում ստանում է մուգ շագանակագույն սաթի երանգ։ Փայտանյութի, ինչպես նաև տանձենու պտղի մեջ կան
«քարային բջիջներ», որոնց թաղանթները բաղկացած են փայտացած բջջանքից։ Տանձենու պտուղներից պատրաստում են կոմպոտ, ջեմ, զանազան քաղցրավենիքներ.
Եվրոպայում հայտնի է Շվեյցարիայում պատրաստվող տանձի դոշաբը։

## Բժշկության մեջ
Թթու տանձը ամրացնում է օրգանիզմը։ Տանձի չիրը օգտակար է ստամոքսի համար։ Ամուր տանձն օժտված է չորացնող հատկությամբ։ Տանձը քայքայում է երիկամների օքսալատային և ուրատային քարերը։

## Դասակարգում
Հայտնի է 33 տեսակ, որոնք բաժանված են 2 բածիներով *Pashia* և *Pyarm*։
[մինի|300px|Տանձենու [Ծաղկաբույլը]]
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|	 
* 
* 
**  
**  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}
350px|մինի
;Հիբրիդներ
* 
*  [ =  × ]
* 
*  [ =  × ]
*  [ =  × ]
*  [ =  × ]
* 
* 
* 
*  [ =  × ]

;Հիբրիդային տեսակի ներկայացուցիչներ
* *[[×Sorbopyarm]]* — Сорбопирус (= *[[Sorbus]]* × *Pyarm*)

## Սննդային արժեք

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*The pears of New York by U. P. Hedrick

## Արտաքին հղումներ
* Տանձ․ օգտակար հատկություններն ու հակացուցումները
* Описание сортов груши
* The ECP/GR Pyrus Database 

Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր
Կատեգորիա:Վարդազգիներ