Կցում (տիեզերագնացություն)

**Տիեզերանավերի կառանում և կցում** նշանակում է երկու կամ ավելի տիեզերանավերի միացումը։ Այս միացումը կարող է լինել ժամանակավոր, կամ երկարաժամկետ օրինակ՝ ուղեծրակայանի մոդուլների համար։

*Կցում* նշանակում է երկու առանձին ազատ թռչող տիեզերանավերի միացում։  
*Կառանում* նշանակում է միացման գործողություն, երբ պասիվ մոդուլը կամ տիեզերանավը ռոբոտացված բազուկի միջոցով տեղադրվում է այլ տիեզերանավի կցման միջերեսի մոտ Քանի որ ժամանակակից գործընթացում կցումը վերացնելու համար պահանջվում է ավելի շատ անձնակազմի աշխատանք և ժամանակատար է, կցման գործողությունները անհարմար են արտակարգ իրավիճակների ժամանակ արագ անձնակազմի տարհանման համար։:

## Պատմություն
### Կցում
[thumb|Առաջին տիեզերանավերի կցումը կատարվել է [Ջեմինի-8-ի և անօդաչու Աջենա թիրախային սարքի միջև՝ 1966 թվականի մարտի 16-ին։]]
Տիեզերանավերի կցման հնարավորությունը հիմնված է տիեզերական մերձեցման կարողության վրա, այսինքն՝ երկու տիեզերանավերի ունակության՝ գտնելու միմյանց և պահպանվելու իրենց դիրքը նույն ուղեծրում։ Այս կարողությունը առաջին անգամ զարգացվեց ԱՄՆ-ի կողմից՝ «Ջեմինի» ծրագրի շրջանակում։ Նախատեսված էր, որ Ջեմինի-6-ի անձնակազմը Վոլլի Շիրրաի հրամանատարությամբ պետք է կատարեր հանդիպում և ձեռքով կցում՝ անօդաչու Աջենա թիրախային սարքի հետ 1965 թվականի հոկտեմբերին, սակայն «Աջենա» սարքը պայթեց մեկնարկի ընթացքում։ Վերանայված «Ջեմինի 6Ա» առաքելության ժամանակ Շիրրան հաջողությամբ կատարեց մերձեցում 1965 թվականի դեկտեմբերին՝ Ջեմինի-7-ի հետ, մոտենալով մինչև 30 սմ, սակայն երկու «Ջեմինի» տիեզերանավերի միջև կցման հնարավորություն չկար: Առաջին հաջող կցումը «Աջենա»-ի հետ կատարվեց Նիլ Արմսթրոնգի հրամանատարությամբ Ջեմինի-8 առաքելության ժամանակ՝ 1966 թվականի մարտի 16-ին։ Ձեռքով կցումներ կատարվեցին ևս երեք հաջորդող «Ջեմինի» առաքելությունների ընթացքում՝ 1966 թվականին։

Ապոլոն ծրագիրը հիմնված էր տիեզերանավի առանձին մասերի անջատման և կցման մի քանի գործողությունների վրա՝ իր հիմնական նպատակը՝ մարդու Լուսին վայրէջք կատարելը իրագործելու համար։ Դա պահանջում էր նախ մայր տիեզերանավի՝ հրամանատարական և սպասարկման մոդուլի (ՀՄ) և վայրէջքային լուսնային մոդուլի (ԼՄ) անջատում, շրջադարձ և կցում անմիջապես տիեզերանավի Երկրի ուղեծրից դուրս բերվելուց հետո։ Այնուհետև, լուսնային վայրէջքի առաքելությունը կատարելուց հետո, երկու տիեզերագնացը ԼՄ-ում պետք է մերձենային և կցվեին ՀՄ-ի հետ Լուսնի ուղեծրում, որպեսզի կարողանային վերադառնալ Երկիր։ Տիեզերանավերը նախագծված էին այնպես, որ անձնակազմի ներտիեզերանավային անցումն ապահովվեր թունելի միջոցով՝ Հրամանատարական մոդուլի քթի և Լուսնային մոդուլի տանիքի միջև։ Այս մանևրները առաջին անգամ ցուցադրվեցին ցածր մերձերկրյա ուղեծրում՝ 1969 թվականի մարտի 7-ին՝ Ապոլոն 9 առաքելության ժամանակ, այնուհետև Լուսնի ուղեծրում՝ 1969 թվականի մայիսին՝ Ապոլոն 10 առաքելությամբ, այնուհետև վեց լուսնային վայրէջքային առաքելությունների ընթացքում, ինչպես նաև Ապոլոն 13-ում, որտեղ ԼՄ-ն օգտագործվեց որպես փրկարար տիեզերանավ՝ լուսնային վայրէջքի փոխարեն։

Ի տարբերություն Միացյալ Նահանգների, որը Ապոլոն, Աքայլաբ և Սփեյս Շաթլ ծրագրերի ընթացքում օգտագործում էր ձեռքով կառավարվող կցում, Խորհրդային Միությունը հենց սկզբից կիրառեց ավտոմատ կցման համակարգեր։ Առաջին նման համակարգը՝ Իգլան, հաջողությամբ փորձարկվեց 1967 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, երբ երկու անօդաչու Սոյուզ փորձնական տիեզերանավերը՝ Կոսմոս 186-ը և Կոսմոս 188-ը, ավտոմատ կերպով կցվեցին ուղեծրում: Սա ԽՍՀՄ-ի առաջին հաջողված կցումն էր։ Շարունակելով մարդատար տիեզերանավերով կցման փորձերը՝ ԽՍՀՄ-ը 1968 թվականի հոկտեմբերի 25-ին իրականացրեց Սոյուզ 3-ի և անօդաչու Սոյուզ 2 տիեզերանավի ուղեծրային մերձեցմանը, սակայն կցումը չհաջողվեց։ Առաջին մարդատար կցումը կատարվեց 1969 թվականի հունվարի 16-ին՝ Սոյուզ 4-ի և Սոյուզ 5-ի միջև։: Սոյուզ տիեզերանավի այս վաղ տարբերակը չուներ ներքին անցումային թունել, սակայն երկու տիեզերագնաց տեղափոխվեցին Սոյուզ 5-ից Սոյուզ 4 դուրս գալով տիեզերք, վայրէջք կատարելով այն տիեզերանավով, որով չէին մեկնարկել:

1970-ականներին ԽՍՀՄ-ը կատարելագործեց Սոյուզ տիեզերանավը՝ ավելացնելով ներքին փոխանցման թունել և օգտագործեց այն տիեզերագնացներին տեղափոխելու համար Սալյուտ տիեզերակայան։ Առաջին հաջողված տիեզերակայան այցելությունը կատարվեց 1971 թվականի հունիսի 7-ին, երբ Սոյուզ 11-ը կցվեց Սալյուտ 1-ի հետ։ Միացյալ Նահանգները հետևեց նույն ուղուն՝ իր Ապոլոն տիեզերանավը դոկավորելով Սքայլաբ ուղեծրակայանին 1973 թվականի մայիսին։ 1975 թվականի հուլիսին երկու երկրները համագործակցեցին Ապոլոն-Սոյուզ համատեղ թեստային ծրագրում՝ կցելով Ապոլոն տիեզերանավը Սոյուզի հետ՝ օգտագործելով հատուկ նախագծված կցման մոդուլ՝ տարբեր կցման համակարգերի ու տիեզերանավերի միջավայրերը համատեղելի դարձնելու համար։

Սկսած Սալյուտ 6 ուղեծրակայանից՝ 1978 թվականից ԽՍՀՄ-ը սկսեց օգտագործել անօդաչու Պրոգրես բեռնատար տիեզերանավերը՝ իր ուղեծրակայանների մատակարարումն ապահովելու համար, ինչը զգալիորեն երկարացրեց անձնակազմի այնտեղ մնալու տևողությունը։ Քանի որ Պրոգրեսը անօդաչու էր, այն ամբողջովին ավտոմատ կերպով էր իրականացնում մերձեցումը ու կցումը։ 1986 թվականին Իգլա դոկավորման համակարգը փոխարինվեց նորացված Կուրս համակարգով Սոյուզ տիեզերանավերում։ Պրոգրես տիեզերանավերը նույն արդիականացումը ստացան մի քանի տարի անց: Կուրս համակարգը մինչ այժմ կիրառվում է Միջազգային տիեզերական կայանի ռուսական հատվածի հետ կցման համար։

### Կառանում
[thumb|right|«Թռիչքային աջակցման կառուցվածքը» տեղադրված «Քոլումբիա» տիեզերանավի բեռնատար խցիկում՝ Հաբլ տիեզերական աստղադիտակի 180 աստիճանի գծի տակ, [STS-109 առաքելության ժամանակ։]]  
Տիեզերանավերի կառանման կիրառումը սկսվում է դեռևս «Սփեյս Շաթլ» ծրագրից, երբ բեռները կառանվում էին Շաթլի բեռնատար խցիկում: Այդ բեռները կարող էին լինել ազատ թռչող տիեզերանավեր, որոնք բռնվում էին վերանորոգման կամ վերադարձի համար, կամ էլ բեռներ, որոնք ժամանակավորապես դուրս էին բերվում տիեզերական միջավայր՝ ռոբոտացված բազկի միջոցով։ Շաթլի ժամանակաշրջանում կիրառվել են կառանման տարբեր մեխանիզմներ։ Դրանցից որոշները կառուցվածքային մաս էին կազմում բեռնատար խցիկում (օր.՝ Բեռի ամրացման փականային հանգույցը), իսկ մյուսները լրացուցիչ սարքավորումներ էին (օր.՝ Թռիչքային աջակցման կառուցվածքը, որը կիրառվում էր Հաբլ աստղադիտակի սպասարկման առաքելությունների ժամանակ)։

## Սարքավորումներ
### Անդրոգենություն
  
Տիեզերանավերի կցման/կառանման համակարգերը կարող են լինել անդրոգեն (անսեռ) կամ ոչ անդրոգեն (սեռային), ինչը ցույց է տալիս, թե համակարգի որ մասերն են հնարավոր իրար հետ միացնել։  

Առաջին տիեզերանավերի կցման համակարգերը բոլորը ոչ անդրոգեն էին։ Այդ համակարգերում կիրառվում էր «սեռային միացում». յուրաքանչյուր տիեզերանավի կցման համակարգ ուներ իր յուրահատուկ դիզայնը («արական» կամ «իգական») և կոնկրետ դեր կցմանի գործընթացում։ Դերը փոխարինելի չէր, և նույն «սեռի» տիեզերանավերը չէին կարող միանալ միմյանց։

Իսկ անդրոգեն կցումը (իսկ ավելի ուշ նաև անդրոգեն կառանումը) ենթադրում է նույնական միջերես երկու տիեզերանավի մոտ։ Այստեղ կիրառվում է մեկ միասնական դիզայն, որը կարող է միանալ իր իսկ պատճենին։ Սա ապահովում է համակարգային կրկնապաշտպանություն (դերի փոխանակման հնարավորություն), ինչպես նաև փրկարարական և համագործակցային ճկունություն ցանկացած երկու տիեզերանավերի միջև։ Բացի այդ, անդրոգեն համակարգերը ավելի ճկուն են առաքելությունների նախագծման համար և նվազեցնում են առանձին առաքելությունների վերլուծության ու անձնակազմի ուսուցման ջանքերի ծավալը:  

### Մեխանիզմների/համակարգերի ցանկ

### Ադապտերներ
Տիեզերանավերի կցման կամ կառանման ադապտերը մեխանիկական կամ էլեկտրամեխանիկական սարք է, որը հնարավորություն է տալիս միացնել կցման կամ կառանման տարբեր ինտերֆեյսներ։ Այդ ինտերֆեյսները կարող են լինել կցում/կցում, կցում/կառանում կամ կառանում/կառանում։ Արդեն արձակված կամ նախատեսվող ադապտերները ներկայացված են ստորև․

* ԱՍՏՊ կցման մոդուլ․ Օդափոխիչ մոդուլ, որը կառուցվել է Ռոքվել Ինթերնեշնլի կողմից 1975 թվականի Ապոլոն-Սոյուզ առաքելության համար:
* Ճնշումով կցման ադապտեր (ՃԿԱ)․ Միացնում է ակտիվ Ընդհանուր կառանման մեխանիզմը APAS-95-ի հետ։ Երեք ՃԿԱ կցված են ՄՏԿ-ին․ ՃԿԱ-1 և ՃԿԱ-2 արձակվել են 1998-ին STS-88-ով, իսկ ՃԿԱ-3՝ 2000-ի վերջին STS-92-ով։ ՃԿԱ-1-ը միացնում է Զարյա կառավարման մոդուլը Յունիթի մոդուլին, իսկ Սփեյս Շաթլները օգտագործում էին ՃԿԱ-2-ը և ՃԿԱ-3-ը։
* Միջազգային կցման ադապտեր (ՄԿԱ): Միացնում է APAS-95-ն ՄԿՀՍ-ի հետ։ ՄԿԱ-1-ը նախատեսված էր արձակվել SpaceX CRS-7-ով, սակայն արձակումը ձախողվեց։ ՄԿԱ-2-ը արձակվել է SpaceX CRS-9-ով և տեղադրվել է ՄՏԿ-ում IDA-3-ը, IDA-1-ի փոխարինողը, արձակվել է SpaceX CRS-18-ով և տեղադրվել է Node-2-ի zenith PMA-ին։:
* Ներքին անցումով կցման համակարգ-ԳՄ․ Փոխակերպում է պասիվ SSVP-M8000-ը (հիբրիդային կցման համակարգ) դեպի պասիվ SSVP-G4000: Կցման օղակը սկզբում օգտագործվել է Սոյուզ ՄՍ-18 և Պրոգրես ՄՍ-17 տիեզերանավերի համար ՄՏԿ Նաուկա մոդուլի վրա, մինչև այն հեռացվեց Պրոգրես ՄՍ-17-ի կողմից: Այն նախատեսված էր Նաուկայի նադիր և Պրիչալի նադիր պորտերի համար։


Պատկեր:Apollo-soyuz cropped.jpg|ԱՍՏՊ կցման մոդուլ
Պատկեր:Space Shuttle docked to station - further cropped and rotated.jpg|Ճնշումով կցման ադապտեր
Պատկեր:IDA attached to PMA.png|Միջազգային կցման ադապտեր
Պատկեր:1637984492234 Progress MS 17 undocking and Nauka nadir temporary docking adapter Removal 02.jpg|Անդրոգեն պերիֆերիկ կցման համակարգից ներքին անցումով կցման համակարգի կցման օղակ


## Չգործակցող կցում
Աշխատունակ դիրքի վերահսկման համակարգ չունեցող տիեզերանավի (կամ այլ մարդածին տիեզերական օբյեկտի) հետ կցումը, երբեմն ցանկալի է, լինի դա այն փրկելու, վերանորոգելու կամ վերահսկվող ուղեծրից հեռացման նպատակով։ Տեսական մի շարք մեթոդներ են առաջարկվել չգործակցող տիեզերանավերի հետ կցման համար: Այնուամենայնիվ, բացառությամբ Սալյուտ 7 ուղեծրակայանի փրկարարական Սոյուզ Տ-13 առաքելության, տիեզերագնացության առաջին հիսուն տարիներին ընթացքում բոլոր կցումները կատարվել են տիեզերանավերի միջև, որոնք գտնվում էին կառավարման տակ, ինքնավար կամ հեռավար դիրքի վերահսկման ներքո:
2007 թվականին իրականացվեց ցուցադրական առաքելություն, որը ներառեց չգործակցող տիեզերանավի հետ փորձնական թեստային որսում՝ վերահսկվող տիեզերանավի կողմից ռոբոտային բազուկի կիրառմամբ:

## Կցման վիճակներ
Տիեզերանավերի միացումը կարող է լինել «փափուկ» կամ «կոշտ»։ Սկզբում իրականացվում է փափուկ դոկավորում՝ ֆիքսելով կապիչները, ապա կոշտ դոկավորում՝ ապահովելով հերմետիկացում և հնարավորություն տալով անձնակազմի ու բեռի տեղափոխմանը։

## Տիեզերանավերի և մոդուլների կառանում
Կցում և ապակցում են անվանում տիեզերանավի ինքնուրույն միացումը։ Կառանում է կատարվում, երբ անհրաժեշտ է արտաքին օգնություն։ Օրինակ՝ Սփեյս Շաթլը իր ռոբոտային բազուկով տեղադրում էր ՄՏԿ մոդուլներ։ Նմանապես, Սիգնուս բեռնատար տիեզերանավը ՄՏԿ է բերվում ռոբոտային բազուկով և հետո կցվում է ընդհանուր կառանման մեխանիզմով։

## Պատկերասրահ

ISS undocking - Timelapse 01 - 20180328 034651 547.gif|Սոյուզ տիեզերանավի ապակցումը ՄՏԿ-ից


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուղեծրեր
Կատեգորիա:Տիեզերանավի բաղադրամասեր