Գրադարանագիտության հինգ օրենքներ

**Գրադարանագիտության հինգ օրենքներ,** տեսություն, որը Շիյալի Ռամամրիտա Ռանգանատանը առաջարկել է 1931 թվականին՝ մանրամասնելով գրադարանային համակարգի գործունեության սկզբունքները: Աշխարհի շատ գրադարանավարներ ընդունում են այդ օրենքները որպես իրենց փիլիսոփայության հիմք։ Ռանգանատանի *Գրադարանագիտության հինգ օրենքները* ներկայացված են հետևյալ կերպ․

# Գրքերը օգտագործելու կամ կարդալու համար են։
# Յուրաքանչյուր ընթերցողին՝ իր գիրքը։
# Յուրաքանչյուր գրքին՝ իր ընթերցողը։
# Խնայիր ընթերցողի ժամանակը։
# Գրադարանը զարգացող օրգանիզմ է։։

## Ընդհանուր տեսք
### Առաջին օրենք
Գրադարանագիտության առաջին օրենքը՝ «Գրքերը օգտագործման համար են», գրադարանային ծառայությունների հիմքն է: Այս օրենքը նշանակում է, որ գրադարաններում գրքերը նախատեսված չեն օգտատերերից մեկուսացված պահելու համար: Ռանգանատանը նկատել է, որ գրքերը հաճախ շղթայվում են՝ դրանց գողությունը կանխելու համար, և որ շեշտը դրվում է պահպանման, այլ ոչ թե օգտագործման վրա: Նա չի մերժել այն գաղափարը, որ պահպանումն ու պահեստավորումը կարևոր են, բայց պնդել է, որ նման գործունեության նպատակը պետք է լինի օգտագործման խթանումը: Առանց օգտատերերի կողմից նյութերի հասանելիության, գրքերը քիչ արժեք ունեն: Օգտագործումը շեշտադրելով՝ դոկտոր Ռանգանատանը ոլորտի ուշադրությունը վերաուղղորդել է հասանելիության հետ կապված հարցերին,  ինչպիսիք են գրադարանի գտնվելու վայրը, վարկային քաղաքականությունը, աշխատանքային ժամերն ու օրերը, անձնակազմի որակը և առօրյա հարցերը, ինչպիսիք են գրադարանի կահույքը և ջերմաստիճանի կարգավորումը։ «Գրքերը կարդալու կամ օգտագործելու համար են» օրենքն ընդգծում է, որ գրադարանները ոչ միայն պիտի ձեռք բերեն, համալրեն և պահպանեն գրքերը, այլև պահպանության գործառույթին համահավասար պետք է հոգ տանեն գրքերի օգտագործման մասին: Ռանգանատանը շեշտում է գրադարանների կարևորությունը, դրանց ռեսուրսների օգտագործման կազմակերպումը, որ գրադարանը պետք է ավելի մոտեցնել ընթերցողին, հարմար լինի այցելության համար, բաց լինի մինչև ուշ երեկո:

### Երկրորդ օրենք
«Յուրաքանչյուր ընթերցողին` իր գիրքը» նշանակում է, որ մենք բոլորս բազմազան հետաքրքրություններ ունենք և յուրաքանչյուրի համար գրադարանում կա իրեն անհրաժեշտ որևէ գիրք: Այս օրենքը շեշտում է օգտվողների տեղեկատվության բոլոր տեսակներից օգտվելու իրավունքը: Քաղաքակրթության անցած ճանապարհի յուրաքանչյուր հանգրվանում անհրաժեշտություն է եղել պայքարելու հանուն տեղեկատվության ազատության և ընդդեմ գրաքննության: Գրադարանը պետք է իր հավաքածուն ձևավորի այնպես, որ կարողանա բավարարել իր օգտվողների ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ ապագա պահանջները: Գրադարանի հավաքածուն պետք է լինի հին և նոր հրատարակությունների մի խառնուրդ, որը պետք է արտացոլի տարբեր ոլորտներում մարդկության առաջընթացը: Գրադարանագիտության երկրորդ օրենքը՝ «Յուրաքանչյուր մարդ ունի իր գիրքը», նշանակում է, որ գրադարանավարները պետք է սպասարկեն ընթերցողների լայն շրջանակի, ձեռք բերեն գրականություն՝ բազմազան կարիքներին համապատասխան և զերծ մնան նախապաշարմունքներից կամ դատողություններից, թե կոնկրետ ընթերցողներն ինչ են ընտրում կարդալու համար: Գրադարանավարները պետք է հարգեն այն փաստը, որ բոլորը տարբեր են, և որ բոլորն ունեն տարբեր ճաշակներ իրենց ընտրած գրքերի հարցում: *«Գրադարանային գիտության հինգ օրենքները»* գրքի հրատարակումից հետո Ռանգանատանը երեխաներին, ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցող անձանց, արհեստավորներին, նոր գրագետ մեծահասակներին, մտավոր հաշմանդամություն ունեցող անձանց, աշխատավոր դասի անհատներին և նեղ հետաքրքրություններ ունեցող անհատներին անվանել է պոտենցիալ ընթերցողների հատուկ խմբեր, որոնք սպասարկվում են երկրորդ օրենքի կիրառման միջոցով: Բացի այդ, գրադարանային հավաքածուն պետք է ներկայացնի այն համայնքը, որին այն սպասարկում է:

### Երրորդ օրենք
«Յուրաքանչյուր գրքին` իր ընթերցողը», շեշտում է գրադարանային հավաքածուների ազատ մուտքի ապահովումը, ինչպես նաև ընթերցողների տեղեկացումը նրանց հետաքրքրող գրադարանային ստացումների մասին: Գրադարանը պետք է քարոզչական տարբեր գործիքակազմ օգտագործի ներկայացնելու իր ռեսուրսները եւ ծառայությունները: Այդ նպատակին են ծառայում «Ազգային գրադարանային շաբաթները», «Գրադարանավարի օրը» և զանազան այլ տեղեկատվական արշավներ: Գրադարանային գիտության երրորդ օրենքը նշանակում է, որ բոլոր գրքերն ունեն իրենց տեղը գրադարանում, նույնիսկ եթե դրանք կարդալ ցանկացողները կարող են լինել միայն փոքր խումբ։ Ռանգանատանը հետագայում պարզաբանել է, որ «գիրք» տերմինը կարող է ընդհանրացվել՝ նշանակելով ցանկացած փաստաթուղթ։

### Չորրորդ օրենք
Գրադարանագիտության չորրորդ օրենքը՝ «Խնայեք ընթերցողի ժամանակը», նշանակում է, որ բոլոր ընթերցողները պետք է կարողանան հեշտությամբ և արագորեն գտնել իրենց ցանկալի նյութերը: Գրադարանային գործի պրակտիկան ստեղծում է համակարգեր, ծառայություններ, աշխատանքային հոսքեր, ուղեցույցներ և շրջանակներ՝ օգտագործողի համար գործնականության օգտին: «Խնայիր ընթերցողի ժամանակը» կարևորում է յուրաքանչյուր ընթերցողի ժամանակը: Ժամանակի արդյունավետ կառավարումը մեզանից յուրաքանչյուրի կյանքում հաջողության հասնելու բանալին է: Գրադարանները պետք է նպատակ ունենան խնայելու ընթերցողի ժամանակը: Այդ նպատակին հասնելու համար յուրաքանչյուր գրադարան պետք է մշակի և զարգացնի աշխատանքի նոր մեթոդներ, լավագույն ծառայություններ մատուցի ընթերցողներին նրանց առավել արդյունավետ, ճշգրիտ և արագ սպասարկելու և դրանով իսկ ընթերցողի ժամանակը խնայելու համար: Օրինակ, մենք ստեղծում ենք գրացուցակներ, կազմում մատենագիտական ցանկեր, ուղեցույցներ և սեղմագրեր, որպեսզի խնայենք ընթերցողների ժամանակը: Այդ նպատակով մենք գրադարաններում ներդնում և օգտագործում ենք ժամանակակից տեխնոլոգիաներ, որոնք մեզ օգնում են խնայել թե մեր և թե ընթերցողի ժամանակը: Ռանգանատանն ասել է, որ չորրորդ օրենքը, իր հերթին, խնայում է գրադարանի աշխատակիցների ժամանակը այնպիսի գործուն միջոցով, ինչպիսիք են գրականության դասակարգումը և գրացուցակավորումը, նյութերի փաստաթղթավորումը՝ դրանք պատվիրած գրադարան ուղարկելուց առաջ, և տեղեկատվության որոնման մեթոդների մեքենայացումը:

### Հինգերորդ օրենք
Գրադարանային գիտության հինգերորդ օրենքը՝ «Գրադարանը զարգացող օրգանիզմ է», նշանակում է, որ գրադարանը, ինչպես օրգանիզմը, պետք է լինի դինամիկ հաստատություն, որը երբեք ստատիկ չէ իր հեռանկարում: Ռանգանատանը առանձնացրել է աճի երկու տեսակ՝ աճ, որը մեծացնում է գրադարանի հավաքածուի միավորների քանակը, և աճ, որը բարելավում է հավաքածուի ընդհանուր որակը՝ նյութերի փոխարինման միջոցով: Գրքերը, մեթոդները և ֆիզիկական գրադարանը պետք է թարմացվեն ժամանակի ընթացքում: Պետք է հաշվի առնել ֆիզիկական տարածքի աճը, բայց 21-րդ դարում սա նշանակում է, որ հավաքածուն կարող է ընդգրկել բազմաթիվ ձևաչափեր և հարթակներ: «Գրադարանն աճող օրգանիզմ է» ընդգծում է, որ գրադարանի մասին պետք է հոգ տանել: Պետք է ամենօրյա աջակցություն ցուցաբերել գրադարանի գործունեությանը: Գրադարանը պիտի մշտապես համալրվի: Գրադարանի շենքը և շինությունները, նրա գործունեությունն ապահովող բոլոր ծառայությունները պետք է ապահովված լինեն ամեն ինչով, որպեսզի գրադարանը կարողանա իրականացնել իր գործառույթները: Մի հոդվածագիր, անդրադառնալով Ռանգանատանի 5-րդ պոստուլատին, հետաքրքիր համեմատություն էր արել: Նա գրադարանի այս օրենքը դնում է Դարվինի էվոլյուցիոն տեսության շրջանակի մեջ: Քանի որ գրադարանը գործունեություն է ծավալում մշտապես փոփոխվող իրականության մեջ, որտեղ նա բազմաթիվ բնական մրցակիցներ ունի, ապա գրադարանը պետք է ընդունի այդ մարտահրավերները և հաղթող դուրս գա այդ պայքարում: Այսօր գրադարանների առջև ծառացած բազմաթիվ մարտահրավերներից կարելի է առանձնացնել նոր տեխնոլոգիաների զարգացումը, համացանցը և թվայնացումը: Այո, եթե հասարակությունը տեր չկանգնի գրադարաններին, եթե «չկերակրենք», չզարգացնենք գրադարանային ծառայությունները, ապա տանուլ կտանք և կկորցնենք գրադարանները:

## Տարբերակներ
### Խնայողության օրենք
Ռանգանատանը նաև գրել է այսպես կոչված «Խնայողության օրենքի» մասին: Այս օրենքի համաձայն՝ ֆինանսական միջոցները, որպես կանոն, չպետք է հատկացվեն սահմանափակ լսարան ունեցող գրքերին:

### Այլ անհատների տեսակետներ
1998 թվականին Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի նախկին նախագահ Մայքլ Գորմանը Ռանգանատանի հինգ օրենքներից բացի առաջարկել է հետևյալ օրենքները՝

# Գրադարանները ծառայում են մարդկությանը։
# Հարգեք բոլոր այն ձևերը, որոնցով փոխանցվում է գիտելիքը։
# Խելացիորեն օգտագործեք տեխնոլոգիան՝ ծառայությունը բարելավելու համար։
# Պաշտպանեք գիտելիքների ազատ մուտքը։
# Պատվեք անցյալը և ստեղծեք ապագան։

Գորմանը կրկնել է այս օրենքները իր *«Ապագայի գրադարաններ. երազներ, խելագարություն և իրականություն»* գրքի 1-ին գլխում, որը համահեղինակել է Ուոլթ Քրոուֆորդը, և *«Մեր եզակի ուժերը. խորհրդածություններ գրադարանավարների համար» գրքում։*

2004 թվականին գրադարանավար Ալիռեզա Նորուզին խորհուրդ է տվել Ռանգանաթանի օրենքների կիրառել համացանցում .

# Վեբ ռեսուրսները նախատեսված են օգտագործման համար։
# Յուրաքանչյուր օգտատեր ունի իր վեբ ռեսուրսը։
# Յուրաքանչյուր վեբ ռեսուրս ունի իր օգտագործողը։
# Խնայեք օգտատիրոջ ժամանակը։
# Համացանցը զարգացող օրգանիզմ է

2008 թվականին գրադարանավարուհի Քերոլ Սիմփսոնը խորհուրդ է տվել Ռանգանատանի օրենքների հետևյալ խմբագրումները՝ լրատվամիջոցների հարստությունը արտացոլելու համար.

# Մեդիան նախատեսված է օգտագործման համար։
# Յուրաքանչյուր հաճախորդ ունի իր տեղեկատվությունը։
# Յուրաքանչյուր միջոց ունի իր օգտագործողը։
# Խնայեք հաճախորդի ժամանակը։
# Գրադարանը զարգացող օրգանիզմ է

2016 թվականին դոկտոր Աչալա Մունիգալը խորհուրդ է տվել Ռանգանատանի օրենքներում հետևյալ խմբագրումները՝ գրադարաններում սոցիալական գործիքների ներդրման և կիրառման պատճառով․

# Սոցիալական մեդիան նախատեսված է գրադարաններում՝ ավելի ու ավելի հաճախ՝ գրադարանավարների կողմից օգտագործման համար։
# Յուրաքանչյուր օգտատեր ունի իր սոցիալական գործիքը։
# Յուրաքանչյուր սոցիալական գործիք իր օգտագործողն է։
# Խնայեք օգտատիրոջ ժամանակը՝ տրամադրելով նրան անհրաժեշտ տեղեկատվությունը իրեն ծանոթ սոցիալական գործիքի միջոցով։
# Սոցիալական մեդիան զարգացող օրգանիզմ է, որտեղ ամեն օր ներդրվում են տարբեր գործիքներ և հավելվածներ: Գրադարանները այլևս քարե և ավանդական չեն: Դրանք ծառայում են անդամներին և ոչ անդամներին՝ ոչ ավանդական գրադարանային ծառայությունների առումով, անկախ տարածությունից և ժամանակից

2019 թվականին Բաշիրհամադ Շադրախը առաջարկել է Գիտելիքի հինգ օրենքները՝ վերցված Ռանգանատանի օրենքներից.

# Գիտելիքը նախատեսված է *բոլոր* ձևերով օգտագործելու համար։
# «Յուրաքանչյուր քաղաքացի» իրավունք ունի հասանելիություն ունենալ գիտելիքի *բոլոր* ձևերին։
# Յուրաքանչյուր գիտելիք հասանելի է *բոլորի* համար՝ առանց որևէ խտրականության։
# Խնայեք *բոլոր* գիտելիք որոնողների ժամանակը։
# Գիտելիքների համակարգը ժամանակի ընթացքում զարգանում է՝ վերը նշված բոլոր օրենքներին հասնելու համար։

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:1931 գրքեր
Կատեգորիա:Գրադարանավարություն
Կատեգորիա:Կանոններ
Կատեգորիա:Մատենագիտություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվության գիտություն