Վիեննայի պատմություն

**Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայի պատմություն,** սկսվում է մոտ չորս հազար տարի առաջ։ Շնորհիվ իր աշխարհագրական դիրքի՝ Դանուբի երկայնքով ավստրիական Նախաալպերի՝ Վիեննայի անտառների և Կենտրոնական Դանուբի հարթավայրի միջև ընկած հատվածում, ժամանակակից Վիեննան Եվրոպայում մարդու բնակության ամենահին տարածքներից մեկն է և ձեռք է բերել խոշոր առևտրային հարթակի և ռազմավարական նշանակություն ունեցող կենտրոնի կարգավիճակ Եվրոպայի սրտում:
մինի|Վիեննայի զինանշանը կայսերական երկգլխանի արծվի հետ, 1465-1925 թվականներ

## Ստուգաբանություն
Վիեննա քաղաքի մասին առաջին հիշատակումը տեղի է ունեցել 881 թվականին Զալցբուրգի տարեգրությունում հունգարական ցեղերի դեմ պայքարի համատեքստում և ունեցել է միջնադարյան *ad Vveniam* («Վիեննայի կողքին») ձևը, որտեղ նշվել է մագյարների հետ տեղի ունեցած մարտերից մեկը։ Ավստրիայի մայրաքաղաքի ժամանակակից անվանումը ստուգաբանորեն կապված չէ հին հռոմեական Վինդոբոնա ճամբարի անվան հետ, *Wenia* ձևը գալիս է կելտահռոմեական *Vedunia* ձևից։ Բառի իմաստը սահմանվում է որպես «Անտառային հոսք», որի տակ ընկալվում է ժամանակակից Վիեննա գետը։

## Նախապատմություն և վաղ պատմություն
Վիեննայի 13-րդ թաղամասում գտնվող Տիտլգասում հայտնաբերված հնագիտական գտածոները հուշում են, որ մարդն այս տարածքում ապրել է դեռևս պալեոլիթյան դարաշրջանում: Քաղաքում և նրա սահմաններից դուրս այլ գտածոները ցույց են տալիս, որ Վիեննայի ավազանը շարունակաբար բնակեցված է եղել մարդկանց կողմից նեոլիթից սկսած: Վիեննայի բարենպաստ կլիման և բերրի հողերը նեոլիթյան դարաշրջանի բնակիչների համար ապահովել են հողագործության համար լավ պայմաններ։ Քարե գործիքների արտադրության համար անհրաժեշտ նյութերը կարող էին արդյունահանվել Վիեննայի տարածքում՝ բաց եղանակով: Պղնձի դարաշրջանի արտեֆակտներ են հայտնաբերվել նաև Վիեննայում:

Բրոնզեդարյան ուրնի թաղումների մշակույթը պահպանվել է Վիեննայում 19-րդ շրջանի մի քանի գերեզմանատներում և 23-րդ շրջանի բնակավայրերի ավերակներում։ Այս ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունից է եղել մարդկային գանգերի բեկորների մշակումը պաշտամունքային նպատակներով։ 23-րդ շրջանի ուշ բրոնզեդարյան ջրանցքում հայտնաբերվել է մարդու ստորին ծնոտ՝ առանձնացված հոդային գլխիկներից։

Լեոպոլդսբերգ լեռան հնագիտական պեղումները հաստատել են բրոնզի դարից ի վեր այս տարածքների բնակեցումը, հատկապես բնակեցվել է ուշ երկաթի դարից: Ուշ երկաթի դարաշրջանի Հալշտատի մշակույթը Վիեննայում ներկայացված է 21-րդ թաղամասում հստակ տեսանելի թմբերով և 10-րդ թաղամասում գտնվող բնակավայրի ավերակներով։ Վիեննայում հաստատված օպիդա կելտերի բնակավայրը սկիզբ է առել վաղ երկաթի դարից: Մեր դարաշրջանի սկզբում Վիեննան անցել է Հին Հռոմի տիրապետության տակ:

## Հռոմեական կայսրության տիրապետության տակ
մինի|Հին հռոմեական շինություններ Հոհեր-Մարկտի տակ: Վիեննայում Հին Հռոմեական թանգարանի ցուցադրություն
Մեր թվարկության 1-ին դարում հին հռոմեացիները Պանոնիա նահանգի սահմաններն ամրացնելու համար Վիեննայի ժամանակակից կենտրոնում գտնվող կելտական Վինդոբոնա բնակավայրը դարձրել են ռազմական ճամբար, որին կից էր Կանաբա քաղաքացիական բնակավայրը: Ժամանակակից Ներքին քաղաքի փողոցները դեռևս հետևում են հին հռոմեական ռազմական ճամբարի արտաքին պատերի և ներքին փողոցների գծին: Ճամբարը շրջապատող պատերը գտնվել են ժամանակակից փողոցների՝ Թիֆեր-Գրաբենի, Նագլերգասեի, Գրաբենի, Կրամերգասսեի, Ռոտգասեի, Ռաբենշտեյգի երկայնքով և գրեթե զուգահեռ են եղել Զալցգրեսին: 3-րդ դարում՝ Դանուբի ջրհեղեղից հետո, որը ավերածություններ է առաջացրել ճամբարի հյուսիսային ծայրում, հին հռոմեացիները ստիպված են եղել հրաժարվել ճամբարի խիստ ուղղանկյուն ձևից։ Այն զբաղեցրել է մոտ 455 մ լայնություն և 500 մ երկարություն։ Վինդոբոնայում լեգեոներների ճամբարի կառուցումը սկսվել է մ.թ. 97 թվականին: Յուդենպլաց հրապարակում հնագետների հայտնաբերած հին հռոմեական զորանոցներն ի սկզբանե կառուցվել են փայտից: Զորանոցների միջև եղել է քարե մանրացված ճանապարհ՝ երկու կողմից ջրահեռացման խրամատներով։ 150 թվականին զորանոցը վերակառուցվել է քարից։ Հիմքը և կրող պատերը կառուցվել են ժայռապատ քարից՝ շաղախով, իսկ միջնորմները՝ չհրկիզվող աղյուսից։ Զորանոցում հատակը եղել է կավից։

Ըստ չհաստատված տեղեկությունների՝ մ.թ. 180 թվականին Հին Հռոմի կայսր Մարկուս Ավրելիոսը մահացել է Վինդոբոնա զորանոցում՝ Մարկոմանների դեմ արշավի ժամանակ։ 212 թվականին շրջանը ստացել է հին հռոմեական մունիցիպալիտետի կարգավիճակ և դրանով իսկ բարձրացրել իր հեղինակությունը Պաննոնիա նահանգի մոտակա մայրաքաղաք Կարնունտի հետ մրցակցության մեջ, որը այդ ժամանակ նոր էր գաղութի կարգավիճակ ստացել։ 3-րդ դարի սկզբից Վիեննայի տարածքում հայտնվել են գերմանացիները, ինչի մասին վկայում են հնագետների հայտնաբերած գերեզմանատները։

## Միջնադար
### Վաղ միջնադար
Նախկին կելտական Վեդունիա բնակավայրը և հին հռոմեական Վինդոբոնա ռազմական ճամբարը Վիեննայի տարածքում գտնվել են Արևմտյան Հռոմեական կայսրության ծայրագույն արևելքում և արագորեն ենթարկվել են գերմանացիներին Մեծ գաղթի ժամանակ: Ըստ հնագիտական ապացույցների՝ մեր թվարկության 5-րդ դարի սկզբին բնակավայրերում հրդեհ է բռնկվել, որն աղետալի հետեւանքներ է ունեցել։ Այնուամենայնիվ, մնացյալ բնակչությունը շարունակել են ապրել մոխրացած բնակավայրում: Վաղ միջնադարում Վիեննայի փողոցներն ու տները նմանակել են հին հռոմեական բերդի պարիսպների ուրվագծերին, ինչը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ որոշ ռազմական ամրություններ պահպանվել և օգտագործվել են վերաբնակիչների կողմից: 1156-ին հին հռոմեական պարիսպների և դարպասների բեկորներ ներառվել են Վիեննայի քաղաքի պարսպի մեջ, դրանք պահպանվել են մինչև դարի վերջը: Ժամանակակից Ներքին քաղաքի տարածքում բազմիցս հայտնաբերվել են 6-րդ դարի բյուզանդական պղնձե մետաղադրամներ, ինչը վկայում է Վիեննայում բուռն առևտրի մասին։ Հին Վիեննայի կենտրոնը գտնվել է Բերգհոֆում, ժամանակակից Սալվատորգասեում, որտեղ պեղումները հայտնաբերել են 6-րդ դարի լոմբարդական գերեզմանատներ:

568 թվականին՝ լոմբարդների հարավ նահանջից հետո, շրջանը անցել է ավարներին՝ Բայան 1-ի ղեկավարությամբ։ Բացի ավարներից, որոնք բարձր դիրքեր են զբաղեցրել ավարի կագանատում, այլ ժողովուրդներ ևս ապրել են ապագա Վիեննայում։  Բնակչության մեծամասնությունը եղել են սլավոնները, որոնք գտնվել են ավարների պաշտպանության և իշխանության ներքո։ Ժամանակակից Վիեննայում որոշ տեղանուններ, օրինակ՝ Վերինգ, Դեբլինգ,Լիզինգ կամ Լայնց, ունեն սլավոնական ծագում։  Ըստ Ֆրեդեգարի տարեգրության՝ 627-658 թվականներին Վիեննայի շրջանում ավարների դեմ տեղի է ունեցել սլավոնների զանգվածային ապստամբություն՝ ֆրանկ վաճառական Սամոյի գլխավորությամբ։  650 թվականին ավարները վերադարձրել են ապստամբած տարածքները։ 791 թվականին Կառլոս Մեծն առաջին արշավանքն է կատարել ավարների վրա, որը ձախողվել է, բայց կարողացել է ավարներին դուրս մղել Վիեննայի անտառ։  Ավարի պետության քաղաքացիական պատերազմն ավարտվել է 795 թվականին՝ նոր տիրակալ Թուդունի գալուստով, որը ենթարկվել է ֆրանկներին և համաձայնել է ընդունել քրիստոնեությունը։ Ֆրանկները օգտվել են իրավիճակից նոր հարձակման համար և մինչև 796 թվականը իրենց են ենթարկել Ավարի կագանատի մեծ մասին։ Թուդունը ֆրանկներից իշխանություն է ստացել ֆրանկ ավարի մարկում, այսպես կոչված, ավարի իշխանություն Վիեննայի Արևելքում։ Թուդունը ֆրանկներից իշխանություն է ստացել ֆրանկ բավարական մարկում, այսպես կոչված, Ավարի իշխանություն Վիեննայի Արևելքում։ Հետագայում Վիեննայի հողերը վերապրել են մի քանի զանգվածային ավարային ապստամբություններ և հարձակումներ չիշխող ավարների կողմից։
մինի|Բավարիայի դքսությունը և Իսթմարկի գավառը 10-րդ դարում
6-րդ դարի կեսերից սկսած Ագիլոլֆինգները ձևավորել են Բավարիայի առաջին ցեղային դինաստիան, որը 8-րդ դարի կեսերին իր իշխանությունը տարածել է Ռեգենսբուրգից արևելքից մինչև Էնս գետը և հարավից մինչև ժամանակակից Բոլցանո: Ֆրանկների թագավոր Կարլոս Մեծը 788 թվականին իր կայսրության մեջ է ներառել նախկինում անկախ Բավարիայի դքսությունը։ Դրանից դեպի արևելք, 9-րդ դարի սկզբին, նա հիմնել է այսպես կոչված ավարական երթը, իսկ հարավում՝ Կարանտանիայի մարկը, որը նախատեսված է եղել պաշտպանելու ֆրանկական կայսրությունը արևելքից ներխուժող ավարներից։ Չարլզի ժառանգների միջև հակամարտություններից հետո, որոնք ավարտվել են Վերդենի պայմանագրով 843 թվականին, Բավարիայի դքսությունը երկու Մարշերի հետ միասին հանձնվել է Արևելյան Ֆրանսիայի թագավորությանը: Նախկին Ավար մարկի հողերի վրա՝ Դանուբի երկու ափերին, Արևելյան Մարկի նահանգը արևմուտքում տարածվել է մինչև Էնս, իսկ արևելքում՝ մինչև Մորավա և Լեյթա։

10-րդ դարի սկզբին Վիեննայի շրջանն ընկել է ասիական քոչվորների՝ հունգարացիների ձեռքը։ 955 թվականին արևելյան ֆրանկների թագավոր Օտտո I Մեծը հաղթել է հունգարացիներին Լեխ գետի ճակատամարտում։ Վիեննայի համար սկսվել է ուղի դեպի Բարձր միջնադար։

### Բարձր միջնադար, Բաբենբերգի դարաշրջան
մինի|Դուքս Հենրի II-ը 1155 թվականին Վիեննան նշանակել է մայրաքաղաք
8-րդ դարից սկսած վիեննական հողերը սկսել են բնակեցվել ֆրանկների, բավարացիների կողմից, որոնք գալիս էին արևմուտքից, հատկապես 955 թվականին հունգարացիների նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո։ 976 թվականին Բաբենբերգների օրոք հիմնադրվել է Օսթարիխի մարկրաֆությունը, որի շրջանակներում Վիեննան գտնվել է Հունգարիայի հետ սահմանին։ Արդեն 11-րդ դարում Վիեննան խոշոր առևտրային կենտրոն է եղել։ Փասսաուի եպիսկոպոսի և Մարգրավ Լեոպոլդ IV-ի միջև առևտրային պայմանագրում Վիեննան առաջին անգամ հիշատակվել է որպես *Սիվիտաս*, ինչը ցույց է տալիս, որ բնակավայրը լավ կազմակերպված է եղել: 1155 թվականին դուքս Հենրի Յազոմիրգոտը Վիեննան հռչակել է իր մայրաքաղաքը։ 1156 թվականին Օսթարիչեն ստացել է դքսության կարգավիճակ՝ փոքր արտոնության հիման վրա, իսկ Վիեննան ստացել է դքսական նստավայրի կարգավիճակ։ Այս ժամանակաշրջանում Վիեննայում հիմնվել է շոտլանդական վանք, և հին հռոմեական բերդի պարսպի ավերակները վերակառուցվել են քաղաքի պարսպի մեջ։

Երրորդ խաչակրաց արշավանքից հետո Անգլիայի թագավոր Ռիչարդ Առյուծասիրտը, 1192 թվականի Սուրբ Ծննդից երկու օր առաջ, գերվել է մարկրաֆ Լեոպոլդ V-ի կողմից, Ռիչարդի փրկագինը կազմել է 50 հազար արծաթե մարկ, որը կազմել է մոտ 12 տոննա արծաթ՝ անգլիացի կայսեր կարողության մեկ երրորդը։ Վիեննայում հայտնվել է մետաղադրամների արտադրամաս, և 1200 թվականին կառուցվել է նոր վիեննական քաղաքային պարիսպ։ Ստուբենտոր մետրոյի կայարանում այս պատի բեկորները պահպանվել են մինչ օրս։ Ռիչարդ Առյուծասիրտի գերության համար Հռոմի Պապ Սելեստին III-ը եկեղեցուց հեռացրել է Լեոպոլդ V-ին՝ խաչակիրի վրա ձեռք բարձրացնելու համար։ Դուքսը մահացել է գանգրենայից, որն առաջացել է ձիուց ընկնելու արդյունքում։ Մահվան մահճում Լեոպոլդը խոստացել է վերադարձնել փրկագինը և նորից վերադարձել է եկեղեցի։

1221 թվականի հոկտեմբերի 18-ին դուքս Լեոպոլդ VI-ը Վիեննային շնորհել է քաղաքի կարգավիճակ և տվել լրացուցիչ իրավունք։ Այդ ժամանակվանից Վիեննայով անցնող վաճառականները պարտավոր են եղել իրենց ապրանքները վաճառել քաղաքին։ Սա վիեննացիներին թույլ է տվել զբաղվել միջնորդական առևտրով, ամուր առևտրային կապեր հաստատել Դանուբի և Վենետիկի երկայնքով գտնվող հողերի հետ և կարևոր տեղ զբաղեցնել կայսերական տարածքների քաղաքների մեջ:

Վիեննան, որը պատկանել է Պասաուի թեմին, ծանր է տարել իր եպիսկոպոսի բացակայությունը քաղաքում: Հայտնի է, որ դուքս Ֆրիդրիխ II-ը բանակցել է Վիեննայում թեմի ստեղծման շուրջ։

1276 թվականին քաղաքը տուժել է մի շարք հրդեհներից։ Մարտի 28-ի և ապրիլի 16-ի հրդեհնեից հետո երրորդ հրդեհը, որը բռնկվել էր ապրիլի 30-ին, զգալի վնասներ է պատճառել։ Հրդեհի զոհ են դարձել եկեղեցիները, վանքերը, դքսական ամրոցը ևս զգալի վնասներ է կրել։ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին կորցրել է տանիքն ու զանգակատունը։ Այս աղետից այրվել է քաղաքի մոտ երկու երրորդը: Վիեննայի վերականգնմանը աջակցել է Օտոկար II թագավորը:

### Ուշ միջնադար և վաղ Վերածնունդ, Հաբսբուրգների վերելք
1278 թվականին Ռուդոլֆ I-ը, ով հաղթել է Բոհեմի Օտակար II-ին, իր տիրապետության տակ է վերցրել ավստրիական հողերը՝ նշանավորելով Հաբսբուրգների տիրապետության դարաշրջանի սկիզբը։ Հաբսբուրգներին չի հաջողվել անմիջապես հաստատվել Վիեննայում։ Մի քանի անգամ ապստամբություններ են տեղի ունեցել Ալբրեխտ I-ի դեմ, դիմադրության առաջնորդները Ֆրեյթհոֆի ասպետի ընտանիքն է եղել։
[մինի|[Ռուդոլֆ IV (Ավստրիայի դուքս)|Ռուդոլֆ IV-ը, որը կոչվել է Հիմնադիր՝ քաղաքին տրամադրած բարեգործությունների համար]]
1280-ից 1290 թվականներին վիեննական մատենագիր Յանս դեր Էնիկելը գրել է քաղաքի պատմության մասին առաջին աշխատությունը՝ «Արքայազնի գիրքը» ( ): 1288 թվականի փետրվարի 18-ին Վիեննան կապիտուլյացիայի է ենթարկել Ավստրիայի դուքս Ալբրեխտ I-ին երկարատև պաշարումից հետո՝ դրանով իսկ վերջ տալով Վիեննայի պատրիկոսների ապստամբությանը։ Արդյունքում Վիեննան կորցրել է որոշ քաղաքային արտոնություններ, իսկ քաղաքի շրջակա պարսպի մի մասը քանդվել է։

Լյուքսեմբուրգյան դինաստիայի կայսրերի օրոք Պրահան դարձել է Սուրբ Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը, իսկ Վիեննան մնացել է նրա ստվերում։ Առաջին հաբսբուրգները զբաղվել են քաղաքի կազմակերպմամբ՝ Պրահայից հետ չմնալու համար։ Դուքս Ալբրեխտ II-ը հրամայել է ստեղծել Սուրբ Ստեփանոս տաճարի գոթական երգչախմբերը։

1320 թվականի հունվարի 21-ին Ֆրիդրիխ III թագավորը՝ Գերմանիայի արքա, Վիեննային շնորհել է քաղաքային ռեգիստր վարելու արտոնություն, որը ցույց էր տալիս քաղաքին տրված արտոնությունները, և որը քաղաքն այսուհետ կարող էր վկայակոչել իր պահանջներում։ Ոչ ուշ, քան 1494 թվականը, այս գիրքը ստացել է «Երկաթ» անունը, այժմ այն պատված է պղնձով։ Հարցը, թե արդյոք գիրքը երբևէ պատված է եղել երկաթով կամ թե արդյոք դրա վերնագիրը վկայում է դրանում պարունակվող իրավունքների խստիվ պահպանման մասին, մնում է բաց։

Ռուդոլֆ IV-ը համբավ է ձեռք բերել իմաստուն տնտեսական քաղաքականության շնորհիվ, որը բարձրացրել է քաղաքի բարեկեցությունը: "Հիմնադիր" մականունը նա կրում է այն բանի համար, որ 1365 թվականին հիմնադրել է Վիեննայի համալսարանը, ինչպես նաև հանձնարարել է կառուցել գոթական Սուրբ Ստեփանոսի Լանգհաուս եկեղեցին՝ որը խորհրդանշականորեն փոխարինել է բացակայող եպիսկոպոսին։

Հաբսբուրգների միջև իրավահաջորդության անհանգիստ ժամանակաշրջանը հանգեցրել է տնտեսական անկման, որն իր հերթին հանգեցրել է սոցիալական անկարգությունների։ Ստեղծվել են երկու «կուսակցություններ»՝ հայրապետներ և արհեստավորներ, առաջինին աջակցում էր դուքս Էռնստ Երկաթը, իսկ երկրորդին՝ դուքս Լեոպոլդ IV-ը ։ 1408 թվականին մահապատժի ենթարկվեց բուրգոմիստ Կոնրադ Վորլաուֆը, որը պատրիկական կուսակցության կողմնակից էր։

1438 թվականին, դուքս Ալբրեխտ V-ի գերմանական թագավոր ընտրվելուց հետո, Վիեննան ստացել է գերմանական ազգի Սուրբ Հռոմեական կայսրության նստավայրի կարգավիճակ։ Ալբրեխտի անվան հետ է կապված նաև 1420-1421 թվականներին Վիեննայի հրեաների արտաքսումն ու ջարդերը։

1469 թվականին Վիեննան դարձել է եպիսկոպոսական նստավայր, իսկ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին՝ մայր տաճար։ Թույլ կայսր Ֆրիդրիխ III- ի կառավարման անկայուն ժամանակաշրջանում Վիեննան միշտ բռնել է թշնամու կողմը՝ սկզբում արքեպսհերցոգ Ալբրեխտ VI-ին, ապա Հունգարիայի թագավոր Մաթիաս I-ին, քանի որ նա չի կարողացել գլուխ հանել հուսիտներից մնացած վարձկանների խմբերից և երկրում կարգուկանոն ու խաղաղություն ապահովել։ 1485 թվականին, ամիսներ տևած պաշարումից հետո, Մաթիաս Կորվինուսը գրավել է Վիեննան։ Մինչև նրա մահը՝ 1490 թվականը, Վիեննան մնացել է նրա իշխանության տակ։

1522 թվականին արքեդքս Ֆերդինանդին հաջողվել է քանդել քաղաքական կառույցները Վիներ Նոյշտադում՝այսպես կոչված «արյունոտ դատավարության» և դասակարգային ընդդիմության առաջնորդների հետագա հաշվեհարդարի արդյունքում։ Քաղաքն անցել է կայսեր անմիջական հսկողության տակ։

1556 թվականին Հաբսբուրգների դինաստիան բաժանվեց իսպանական և գերմանական գծերի, 1558 թվականին Ֆերդինանդը թագադրվեց գերմանական ազգի սուրբ հռոմեական կայսր Ֆերդինանդ I անունով, իսկ նույն թվականին Վիեննան դարձավ կայսրության մայրաքաղաքը և կատարեց այդ գործառույթները ընդհատումներով մինչև 1806 թ. Կայսր Ռուդոլֆ II-ը 1583 թվականին տեղափոխեց իր նստավայրը Պրահա, սակայն 1620 թվականին Ֆերդինանդ II- ի օրոք Վիեննան կրկին դարձավ Սուրբ Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը։

## Ռեֆորմացիա և հակառեֆորմացիա
աջից|մինի|Թուրքերի կողմից պաշարված Վիեննայի պլանը, կազմված տպագրիչ Նիկլաս Մելդեմանի կողմից (1530 թվական)
Գերմանիայից լյութերական գրությունները Ավստրիայում շրջանառվել են 1520 թվականից սկսած։ 1522 թվականին Պողոս Սպերատուսը հեռացվել է Սուրբ Ստեփանոսի տաճարում լյութերական քարոզների համար: 1524 թվականին լյութերականություն ընդունած վիեննական տեքստիլ վաճառական Կասպար Տաուբերը մահապատժի է ենթարկվել։ 1528 թվականին անաբապտիստների առաջնորդ Բալթասար Հուբմայերը, ով գերեվարվել է Մորավիայում 1527 թվականին, այրվել է։ Ազնվականության և բուրգերների մեծ մասն ընդունել է լյութերականությունը, 1577-ին քաղաքում արգելվել են լյութերական ծառայությունները: Ազնվականները, ովքեր քաղաքից դուրս ունեցել են կալվածքներ, նպաստել են լյութերականության հետագա տարածմանը և հրավիրել են լյութերական քահանաների։ Նույնիսկ ապագա կայսր Մաքսիմիլիան II-ը դատարան է հրավիրել լյութերական քահանա Յոհան Սեբաստիան Պֆայզերին։ Չնայած բողոքականների հանդեպ իր համակրանքին՝ Մաքսիմիլիան II-ը մնացել է կաթոլիկ։ Մինչև 1600 թվականը Վիեննայի բնակչության 70-75%-ն ընդունել է լյութերականությունը։

Արքհերցոգ Ֆերդինանդ II-ի օրոք սկսվել է ակտիվ հակառեֆորմացիա և քաղաքի վերակաթոլիկացում։ Արդեն 1551 թվականին ճիզվիտները կանչվել են Վիեննա, և նրանք արագորեն ազդեցություն են ձեռք բերել արքունիքում: Հակահեղափոխությունը ղեկավարել է 1598 թվականից Վիեննայի եպիսկոպոս Մելքիոր Կլեսլը, իսկ 1615 թվականից՝ կարդինալ։ Լյութերական ազնվականությունը կորցրել է իշխանությունը և վտարվել հիմնականում երեսնամյա պատերազմի ժամանակ։ Բողոքականները ստիպված էին թաքցնել իրենց կրոնը։ Շվեդիայի, Դանիայի և Նիդեռլանդների բողոքական դեսպանատների մատուռները ստանձնել են գաղտնի բողոքականության կենտրոնների գործառույթները։ Միայն 1781 թվականին «Հանդուրժողական արտոնագրի» ներդրմամբ բողոքականությունը ստացել է գոյություն ունենալու պաշտոնական իրավունք:

## Վիեննայի թուրքական առաջին պաշարում
մինի|Փիթեր Սնայերս, 1529 թվականի Վիեննայի պաշարումը
1529 թվականին Վիեննան ենթարկվել է իր առաջին պաշարմանը Օսմանյան կայսրության կողմից։ Միջնադարյան պարիսպներով պաշտպանված քաղաքը հազիվ է ետ մղել թուրքերի հարձակումները, որոնք ստիպված էին նահանջել միայն համաճարակների և վաղ սկսված ձմռան պատճառով։ Քաղաքի պաշարումը բացահայտել է քաղաքի ժամանակակից քաղաքային ամրություններ ունենալու հրատապ անհրաժեշտությունը։ 1548 թվականին Հերմես Շալլուզերի նախագծով Վիեննան սկսել է վերածվել ամրոցի։ Նախատեսվում էր քաղաքում կառուցել տասնմեկ քարե ամրոց և խրամուղի։ Վիեննայի շուրջը հայտնվել է գլասիս՝ լայն չմշակված շերտ, որը թույլ է տվել քաղաքի պաշտպաններին կրակել: Այս ամրությունները, որոնք կազմում էին քաղաքի զարգացման հիմնական մասը մինչև 17-րդ դարը, ավելի քան արդարեցրել են իրենց 1683 թվականին թուրքական երկրորդ պաշարման ժամանակ։

## Վիեննան երեսնամյա պատերազմում
մինի|«Վիեննայի պաշարումը բոհեմական զորքերի կողմից 1619 թվականին», Պիտեր Սնայերսի նկարը, մոտ 1620 թվական
Որպես գերմանական ազգի Սուրբ Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաք և կայսեր նստավայր, Վիեննան բազմիցս պաշարվել և վտանգվել է Երեսնամյա պատերազմի ընթացքում: Այսպիսով, դեռևս 1619 թվականին, Սպիտակ լեռան ճակատամարտից առաջ, Վիեննան պաշարվել է թշնամու զորքերի կողմից։ Բոհեմական կալվածատերերը հավաքագրվել են բանակ և  հրամանատար են նշանակել Յինդրժիհ Թուրնին։ Նա մտադիր էր օգտվել իրավիճակից, երբ կայսերական բանակը պատրաստ չէր պատերազմի, իսկ կայսր Ֆերդինանդ II-ը դեռ ռազմական տեսանկյունից ուժեղ դաշնակիցներ չէր ձեռք բերել։ Նա նաև մտադիր էր դաշինք կնքել Տրանսիլվանիայի արքայազն Գաբոր Բեթլենի հետ և երկու կողմերից պինցետային շարժումով վերցնել Վիեննան։ Թուրնը ներխուժել է Ստորին Ավստրիա և հասել Վիեննա 1619 թվականի հունիսի 5-ին, բայց մի քանի օր անց նա ստիպված է եղել նահանջել ծանր պաշարողական զենքի բացակայության պատճառով, առանց որի քաղաքի պաշարումը հեռանկար չուներ։ Բացի այդ, կայսերական ուժերի հրամանատար Բուկուային հաջողվել է հաղթել Բոհեմիայի դաշնակից Մանսֆելդին Սաբլատայի ճակատամարտում, և Տուրնուսը վերադարձվել է Բոհեմիայի պաշտպանությանը։
մինի|Գերմանական ազգի սուրբ Հռոմեական կայսրություն, 1648 թվական
Նույն թվականի սեպտեմբերի 27-ին Վիեննան կրկին հայտնվել է լուրջ վտանգի մեջ։ 1616 թվականից սկսած Գաբոր Բեթլենը հրահրել է հակահաբսբուրգյան անկարգություններ, որոնցից օգտվելով նրան հաջողվել է գրավել գրեթե ողջ ժամանակակից Սլովակիան, ներառյալ Պրեսբուրգը, այսինքն՝ Հունգարիայի թագավորության հիմնական հողերը: Պրեսբուրգում, ինչպես նախատեսված էր հունիսին, նա միավորվել է Մորավիայի և Բոհեմի զորքերի հետ Տուրնուսի ղեկավարությամբ և 1619 թվականի սեպտեմբերին առաջ շարժվել դեպի Վիեննա։ Բեթմենի ոխերիմ թշնամին Լեհաստանում կազակներ է վարձել և ներխուժել Հունգարիա։ Թիկունքի սպառնալիքը Բեթլենին ստիպել է երկու օր անց նահանջել Վիեննայից։ Առանց Բեթլենի՝ Թուրնն իր թույլ բոհեմական զորքով հետևել է նրա օրինակին:

1643 թվականին Վիեննան ենթարկվել է նոր սպառնալիքի՝ շվեդ հրամանատար Տորստենսսոնի հրամանով գեներալ Վրանգելի հրամանատարությամբ թեթեւ հեծելազորը մտել է Դանուբի կամուրջների շրջան։ Դանիա-շվեդական պատերազմի բռնկմամբ Թորստենսսոնը նշանակվել է շվեդական զորքերի գլխավոր հրամանատար, իսկ ներխուժող թշնամին ազատագրել է Վիեննայի շրջակայքի հողերը։

1645 թվականի մարտի 6-ին՝ Յանկովի ճակատամարտից հետո՝ Երեսնամյա պատերազմի վերջին խոշոր ճակատամարտից հետո, շվեդական բանակը Տորստենսոնի հրամանատարությամբ շարժվել է դեպի Վիեննա։ Կայսր Ֆերդինանդ III-ը շտապ հավաքել է ամրացումներ՝ պաշտպանելու Վիեննայի ռազմավարական նշանակություն ունեցող ամրությունները Վոլֆսբրյուկե կամրջի հյուսիսային ծայրում: 1645 թվականի ապրիլի 9-ին շվեդական զորքերը՝ անձամբ Տորստենսսոնի գլխավորությամբ, հասել են Վիեննայի ամրություններ։ Թշնամու գերակա ուժերի ճնշման ներքո կայսերական զորքերը ստիպված է  եղել նահանջել դեպի արևմուտքում գտնվող Դանուբյան կղզիներ, բայց նախ հրկիզել են կամուրջը։ Դանուբի երկայնքով կղզիների համար քառօրյա պայքար է ծավալվել։ Շվեդները հույս են ունեցել Տրանսիլվանիայի արքայազն Գիորգի II Ռակոչիի աջակցության վրա, սակայն նա դաշինք է կնքել կայսրի հետ։ Շվեդ գեներալը հանկարծ կտրուկ նահանջել է դեպի Բրյուն, բայց Վիեննայի ամրությունները մնացել են շվեդներին: Միայն 1645 թվականի հոկտեմբերին մնացած կայսերական զորքերը Լեոպոլդ Վիլհելմի հրամանատարությամբ կարողացել են շվեդներին դուրս մղել Վիեննայի ամրություններից դեպի շրջակա հողեր։ Ի երախտագիտություն քաղաքի ազատագրման՝ Ֆերդինանդ III-ը հրամայել է Սուրբ Մարիամի սյուն կանգնեցնել Վիեննայի Ամ Հոֆ հրապարակում։

## Վիեննայի թուրքական երկրորդ պաշարումը 1683 թվականին
[մինի|Վերացնելով Վիեննայի պաշարումը 1683 թվականին, [Վիեննայի ռազմապատմական թանգարան|Վիեննայի ռազմական պատմության թանգարան]]
Երեսնամյա պատերազմից հետո Ֆերդինանդ III-ի և Լեոպոլդ I-ի կայսրերի օրոք Վիեննայում սկսվել է ամրությունների լայնածավալ շինարարությունը։ Ֆերդինանդ III-ի օրոք մինչև 1657 թվականը այդ առաջադրանքների համար արքունիքի գանձարանից հատկացվել է ավելի քան 80 հազար գիլդեր։ Շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են 1672 թվականին, ինչը ժամանակին էր, քանի որ տասը տարի անց՝ 1683 թվականին, թուրքերը երկրորդ անգամ պաշարեցին Վիեննան։ Գրեթե երկու ամիս Վիեննան թուրքերից պաշտպանում էր 20 հազար մարդ՝ Ստարեմբերգի հրամանատարությամբ։ 120 հազար հոգանոց թշնամու գերակա ուժերը լիովին ավերել են Վիեննայի շրջակայքը։

Քաղաքի շրջափակման վերացումից հետո կայսեր և պապի խորհրդանիշներն ու կիսալուսինը, որոնք 1519 թվականից զարդարում էին Սուրբ Ստեփանոս տաճարի գագաթը, փոխարինվել են խաչով։

## 18-րդ դար
[մինի|Բեռնարդո Բելոտտո. Տեսարան Վիեննայի [բարոկկո դարաշրջանում]]
1683 թվականին Վիեննայի մոտ թուրքերի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո քաղաքը անցավ արագ շինարարության։ Վերականգնման աշխատանքների ընթացքում Վիեննան ձեռք է բերել բարոկկո տեսք՝ շնորհիվ ճարտարապետներ Յոհան Բերնհարդ Ֆիշեր ֆոն Էրլախի և Յոհան Լուկաս ֆոն Հիլդեբրանդտի աշխատանքի։ Շինարարությունը ակտիվորեն սկսվել է Վիեննայի արվարձաններում։ Ազնվականները տեղափոխվեցին այգիներով պալատներ, քանի որ Սավոյացի արքայազն Եվգենիի անվիճելի հաղթանակներից հետո նրանց վստահությունն աճել էր, որ այս նոր շենքերն այլևս վտանգված չեն թուրքերի կողմից: Այսպես հայտնվեցին Լիխտենշտեյնների, Շոնբորների և Շվարցենբերգների հայտնի պալատները, ինչպես նաև Վիեննայի Բելվեդերը՝ արքայազն Եվգենի այգով պալատը։ 1704 թվականին արվարձանները ձեռք բերեցին իրենց լայնածավալ ամրացման համակարգը՝ Գծային պատը։
մինի|Վիեննան 1780 թվականին
1679 և 1713 թվականներին ժանտախտի վերջին խոշոր համաճարակների ավարտից հետո Վիեննայի բնակչության հետևողական աճ է գրանցել: 1724 թվականին քաղաքում ապրել է մոտ 150 հազար մարդ, 1790 թվականին՝ արդեն 200 հազար։ Քաղաքում լուծվել են նաև հիգիենայի խնդիրները՝ անցկացվել է կոյուղի և իրականացվել են փողոցների մաքրման աշխատանքներ։ Այս ժամանակահատվածում ներդրվել է տների համարակալումը և հայտնվել են փոստային ծառայության սկիզբը:

Կայսր Ջոզեֆ II-ի օրոք 1783 թվականին իրականացվել է քաղաքային կառավարման բարեփոխում՝ քաղաքային մագիստրատուրայում ներդրվել են սեփական պաշտոններ։ Այս ժամանակ լուծարվել են նաև Ներքին քաղաքի տարածքում գտնվող գերեզմանատները:

## Նապոլեոնը Վիեննայում, Բիդերմայերը և 1848 թվականի հեղափոխություն
[մինի|Գիյոն-Լետեր, Դանուբի կամուրջի գրավում, Մարշալներ Լանն ու [Յոախիմ Մյուրատ|Մուրատը գեներալ Բերտրանի հետ միասին 1805 թվականի նոյեմբերի 13-ին խորամանկորեն համոզում են ավստրիացի գեներալին իրենց հանձնել Տաբորբրյուկե կամրջի հսկողությունը։]]
մինի|Ասպերնի առյուծ, Նապոլեոնյան պատերազմներում զոհված ավստրիացի զինվորների հուշարձան
[մինի|[Վիեննայի վեհաժողով|Վիեննայի կոնգրեսը վերաձևակերպել է ուժային հարաբերությունները Եվրոպայում և ապահովել է խաղաղությունը]]
Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ Վիեննան երկու անգամ գրավվեց ֆրանսիական զորքերի կողմից։ Առաջին անգամ Վիեննան առանց կռվի գրավեցին 1805 թվականի նոյեմբերի 13-ին. երեք ֆրանսիացի մարշալներ սպիտակ դրոշով անցան Դանուբը Տաբորբրյուկե կամրջով, որն այն ժամանակ միակ և լավ պաշտպանված էր վիեննական կամուրջներից և համոզեցին ավստրիական հրամանատարությանը, որ պատերազմն արդեն ավարտված էր։ Այդ ընթացքում Մեծ բանակն անարգել մտավ քաղաք, իսկ վիեննացիները զավթիչներին դիմավորեցին հետաքրքրությամբ, քան զզվանքով։ Հաջորդ օրը Նապոլեոնը մտավ Շյոնբրունի պալատ։ Նա Վիեննայի ազգային գվարդիայում զինել է 10 հազար մարդու, իսկ հետո, հեռանալով Վիեննայից, անձեռնմխելի է թողել զինանոցը։ Ֆրանսիայի և Ավստրիայի միջև կնքվեց Պրեսբուրգի խաղաղությունը։

Վիեննան երկրորդ անգամ գրավվել է 1809 թվականի մայիսին և միայն ժամանակակից Հին քաղաքի ուժեղ գնդակոծումից հետո: Նապոլեոնը նվաստացրել է կայսր Ֆրանց II-ին և նորից բնակություն հաստատել  Շյոնբրունում։ Շուտով Նապոլեոնը կրել է իր առաջին խոշոր պարտությունը Ասպերն-Էսլինգի ճակատամարտում, բայց վեց շաբաթ անց նա հաղթեց Վագրամի ճակատամարտում։ Ֆրանսիացի սպաները ուղեկցել են Ժոզեֆ Հայդնի մասունքները պարունակող դագաղը: 1809 թվականի օգոստոսի 15-ին Ֆրանսիայի կայսրը Վիեննայում նշել է իր 40-ամյակը, և Վիեննայի բոլոր եկեղեցիների զանգերը ղողանջել են նրա պատվին։ Ընդհանուր առմամբ, Նապոլեոնը Վիեննայում մնացել է քաղաքի երկրորդ օկուպացիայի ժամանակ մոտ հինգ ամիս։

Այս ժամանակաշրջանում գերմանացի մի քանի կարևոր կառավարիչներ Փարիզում կնքել են Ռայնի լիգան, որի պաշտպան է նշանակվել Նապոլեոնը։ Սուրբ Հռոմի կայսր Ֆրանցիսկոս II-ը Վիեննայի դատարանի եկեղեցու պատշգամբից հայտարարել է իր կայսրության լուծարման մասին 1806 թվականի օգոստոսի 6-ին։ Ֆրանսիական կայսրի թագադրմամբ տպավորված՝ նա ստեղծել է Ավստրիական կայսրությունը դեռևս 1804 թվականին։ Վիեննան մնաց մայրաքաղաքը մինչև Ավստրո-Հունգարիայի կազմալուծումը 1918 թվականին։

Ազատագրական պատերազմների արդյունքում Նապոլեոնի նկատմամբ տարած վերջնական հաղթանակից հետո Վիեննայի կոնգրեսը հավաքվեց 1814 թվականի սեպտեմբերի 18-ից մինչև 1815 թվականի հունիսի 9-ը, վերափոխելով քաղաքական հարաբերությունները Եվրոպայում։ Համագումարի շրջանակներում տեղի ունեցան բազմաթիվ հրապարակային իրադարձություններ, որոնք Շառլ-Ժոզեֆ դե Լայնին թույլ տվեցին արտասանել հայտնի արտահայտությունը՝ «Կոնգրեսը պարում է, բայց առաջ չի գնում»։ Ժամանցային միջոցառումները Ավստրիայի վրա զգալի գումար են արժեցել, ինչն արտացոլված է Վիեննայի կոնգրեսի ամենակարևոր մասնակիցների մասին հետևյալ կատակում՝

: Ալեքսանդրը սիրում է բոլորին,
: Ֆրիդրիխ Վիլհելմը մտածում է բոլորի համար,
: Ֆրեդերիկ Դանացին խոսում է բոլորի փոխարեն,
: Բավարիայի Մաքսիմիլիան խմում է փոխարեն,
: Ֆրիդրիխ Վյուրտեմբերգացին ուտում է բոլորի փոխարեն,
: Ֆրանց կայսրը վճարում է բոլորի փոխարեն։

Համեմատաբար երկար խաղաղության շրջանը՝ 1815 թվականի Վիեննայի կոնգրեսից մինչև 1848 թվականի հեղափոխությունը Գերմանիայի Համադաշնության երկրներում, կոչվել է Բիդերմայերի դարաշրջան։ Տերմինը օգտագործվում է նաև մշակութային պատմության մի փուլի համար, որը վառ է դրսևորվել Վիեննայում, որտեղ աշխատել են այնպիսի հայտնի արվեստագետներ, ինչպիսիք են Ֆերդինանդ Գեորգ Վալդմյուլերը և Ռուդոլֆ ֆոն Ալտը։ Այդ ժամանակ Վիեննան, որը դեռևս շրջապատված էր բերդի պարիսպով, սկսել է ինտենսիվ ինդուստրացում: 1830 թվականին Վիեննան Դանուբի վրա անսովոր ուժեղ ջրհեղեղ է տեսել, ժամանակակից II թաղամասը և Դանուբի երկայնքով գտնվող այլ բնակավայրեր ևս  հեղեղվել են՝ լուրջ վնաս հասցնելով քաղաքին։ 1837 թվականին սկսվել է Կայսերական Հյուսիսային երկաթուղու առաջին հատվածի շահագործումը Ֆլորիդսդորֆի ծայրամասից մինչև Դոյչ-Վահրամ: Վիեննայում մեծ նշանակություն է ստացել ջրային տրանսպորտը Դանուբի երկայնքով։
մինի|Վիեննան մոտ 1830 թվականին
1848-ի հեղափոխությունը Ֆրանսիայում նույն թվականին արձագանք է տվել նաև Վիեննայում։ Մարտի 13-ին սկսվել է Մարտյան հեղափոխությունը, որն ի վերջո ստիպել է Մետերնիխին հրաժարական տալ, իսկ հոկտեմբերի 6-ին դարձել է Վիեննայի Հոկտեմբերյան հեղափոխության պատճառ։ Քաղաքական կյանքին մասնակցելու քաղաքացիների մղումը ճնշվել է միայն Վիեննայում կայսերական բանակի կողմից, 1848 թվականի աշնանը տեղի ունեցած արյունալի մարտերի ժամանակ զոհվել է մոտ երկու հազար հեղափոխական։

## Զարգացումը «հիմնադիրների դարաշրջանում»
[մինի|Կայսր [Ֆրանց Յոզեֆ I|Ֆրանց Ժոզեֆ I-ի օրոք Վիեննան ապրել է արվեստի, մշակույթի և ճարտարապետության աննախադեպ գյունդերցայտի շրջան։]]
1848-1849 թվականներին Ավստրիայում վերացվել է ֆեոդալական հողատիրությունը։ 1849 թվականին, 1849 թվականի մարտի 17-ի կայսերական արտոնագրով, կոմունաների մասին ժամանակավոր օրենք է ընդունվել ամբողջ Ավստրիայի միապետության ողջ տարածքում, բացառությամբ Հունգարիայի։ Այնտեղ ասում էր. «Արվարձանները միշտ պետք է կազմեն մեկ տեղական համայնք քաղաքի հետ»: 1849 թվականին 34 ծայրամասային կոմունա ենթարկվեցին Վիեննայի քաղաքային խորհրդին, իսկ 1850 թվականին նրանք պաշտոնապես մտան Վիեննայի կազմ։
մինի|Վիեննայի վարչական բաժանումը 1865 թվականին
Քաղաքի առաջին համախմբումը պահանջել է քաղաքային տարածքի բաժանում թաղամասերի։ Այսպիսով, նախկին քաղաքային հողերը սառցադաշտերի մեծ մասի հետ միասին կազմում էին առաջին թաղամասը, արվարձանները բաշխվել են մնացած ութ շրջանների միջև։

1858 թվականին կայսր Ֆրանց Ժոզեֆ I-ի 1857 թվականի դեկտեմբերի 20-ի հրամանով սկսվել է քաղաքի պարսպի և ավազանների քանդումը։ Նրանց փոխարեն 1865 թվականին հայտնվել է շքեղ Ռինգշտրասեն, որի վրա ժամանակի ընթացքում աճեցին մոնումենտալ շինություններ։ Այս էկլեկտիկ վիեննական ճարտարապետական ոճը պատշաճ կերպով ստացել է «Ռինգշտրասե ոճ» անվանումը:

1861 թվականին լիբերալները հաղթել են նեոբսոլուտիզմի դարաշրջանից հետո առաջին ընտրություններում։ 1867 թվականին Ավստրո-Հունգարիայի համաձայնագրի շնորհիվ Ավստրիան ձեռք է բերել կայուն սահմանադրություն, բայց ոչ կայուն կառավարություն, քանի որ անհնար էր վերացնել զգալի հակասությունները Կիսլեյթանիայի ութ ազգությունների շահերից ելնելով: Ընտրական իրավունքը ի սկզբանե տրվել է միայն մի քանի հարուստ արական սեռի քաղաքացիներին, 1882 թվականին այն տրվել է այսպես կոչված «հինգ գիլդերի տղամարդկանց», իսկ 1907 թվականին Ավստրիայում հռչակվել է համընդհանուր ընտրական իրավունք: Կանայք Հանրապետությունում ընտրելու իրավունք ստացան միայն 1918 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին։

Այս շրջանի գագաթնակետը համարվում է 1873 թվականի համաշխարհային ցուցահանդեսը, որը տեղի է ունեցել Վիեննայի Պրատերում: Համաշխարհային ցուցահանդեսի կոմերցիոն ձախողման վախը, որը առաջացել էր գերտաքացումից, խուճապի է հանգեցրել բորսայում 1873 թվականի մայիսի 9-ին՝ միջոցառման բացումից ինը օր անց, որը պատմության մեջ մտավ որպես 1873 թվականի ֆոնդային շուկայի վթար: Բազմաթիվ բանկեր, ընկերություններ և ներդրողներ մնացել են առանց որևէ բանի, հանկարծակի ավարտվել է «հիմնադիրների դարաշրջանը» (գյունդերցայտ) և լիբերալիզմի դարաշրջանը։

1830 թվականի խոշոր ջրհեղեղից հետո Դանուբում ջրանցքի և ջրի մակարդակի կարգավորման հարցը մշտապես գտնվել է քաղաքային իշխանությունների ուշադրության կենտրոնում։ 1862 թվականի հաջորդ ավերիչ ջրհեղեղից հետո Դանուբի հունի վրա աշխատանքներ են տարվել 1870-1875 թվականներին։ Լցվել են Դանուբի բազմաթիվ կողային ճյուղեր, ուղղվել է գետի գլխավոր ջրանցքը՝ 284,5 մ լայնությամբ, իսկ ձախ ափի երկայնքով 474,5 մ լայնությամբ ջրհեղեի գոտի է հատկացվել։ Սուեզի ջրանցքի կառուցման համար գոլորշու էքսկավատորներ են բերվել՝ հողային աշխատանքները կատարելու համար։ Նախկին հունը դարձել է Հին Դանուբ կոչվող ջրամբար։ Ներքին քաղաք մտնող գետի ճյուղը պահպանվել է նեղացած ձևով և ստացել է էապես սխալ անվանումը՝ Դանուբի ջրանցքը։ Այս աշխատանքի ծախսերը հավասարապես բաշխվել են քաղաքի, նահանգի և պետության միջև:
մինի|Մրգի շուկա 1875 թվական
1873-1874 թվականներին Գծային պատից հարավ գտնվող քաղաքային տարածքները, որոնք կոչվել են 3-րդ, 4-րդ և 5-րդ թաղամասեր, միավորվել են և այլ քաղաքային հողերի հետ միասին կազմել Ֆավորիտենի 10-րդ թաղամասը, որն այժմ Վիեննայում բնակչության ամենաբարձր խտությամբ շրջանն է։

1890 թվականին Վիեննան երկրորդ անգամ է ընդարձակվել՝ Վիեննայի արվարձանները, որոնք անկախ կոմունաներ էին, համաձայն Ստորին Ավստրիայի օրենքի, 1892 թվականի հունվարի 1-ից վերակազմավորվեցին 11-12-րդ շրջանների։ Նախկին արվարձանների և արվարձանների միջև, սկսած 1860-ական թվականներից, Գծային լիսեռի արտաքին կողմում դրված էր տրամվայի հետքերով Գյութելշտրասը։ 1894 թվականին սկսվել է Գծային լիսեռի քանդումը, իսկ 1895-1901 թվականներին Գյուրթելշտրասեին զուգահեռ Վիեննա գետի հովտում և Դանուբ ջրանցքի երկայնքով կառուցվել է Վիեննայի Ստադտբանը։ Վիեննա գետի ընթացքը ամբողջ քաղաքում կարգավորվել է քաղաքի կենտրոնում գտնվող ժամանակակից Նաշմարկտի և Կարլսպլաց հրապարակի տարածքում, գետն ամբողջությամբ հանվել է գետնի տակ։
մինի|Վիեննան մոտ 1890 թվականին
Վիեննայի արվարձանները քաղաքի սահմաններում ընդգրկվելու և միգրացիոն գործընթացների շնորհիվ Վիեննայի բնակչությունը զգալիորեն աճել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Միգրանտների մեծ մասը գալիս էր միապետության սլավոնական տարածքներից, հիմնականում Բոհեմիայից և Մորավիայից, և ներառում էին մի կողմից արհեստավորներ (դերձակներ, մեխանիկներ և այլն), իսկ մյուս կողմից՝ ոչ հմուտ բանվորներ՝ հիմնականում շինարարության և աղյուսի արտադրության մեջ։ Նրանց սոցիալական անմխիթար վիճակի մասին Վիկտոր Ադլերը հոդվածաշարում գրել է. Սլավոնական միգրանտ կանայք Վիեննայում աշխատում էին որպես ծառաներ, իսկ «բոհեմական խոհարար» արտահայտությունը գերմանական լեզվում դարձել է ընդհանուր գոյական: Վիեննական խոհանոցի ուտեստները, հատկապես ալյուրից պատրաստված ուտեստները, ակնհայտորեն կրել են Չեխիայի Հանրապետության ազդեցությունը: Ըստ որոշ հաշվարկների՝ դարասկզբին Վիեննայում ապրում էր ավելի քան 25 հազար չեխ և սլովակ։ Չնայած 1918 թվականից հետո բնակչության լայնածավալ արտահոսքին դեպի նորաստեղծ Չեխոսլովակիա, ըստ 1923 թվականի մարդահամարի, 1 865 780 վիեննականից քաղաքի 81 345 բնակիչների մայրենի լեզուն չեխերենն է կամ սլովակերենը։ Վիեննա են տեղափոխվել նաև միապետության արևելյան շրջանների հրեաները։ Եթե 1800 թվականին Վիեննայում գործնականում հրեաներ չկային, ապա 1890 թվականին քաղաքի հրեա բնակչությունը հասել էր մոտ 12%-ի։ Այս նշանակալի միգրացիոն գործընթացները լրջորեն մեծացրել են լարվածությունը բնակչության տարբեր խմբերի միջև և ապահովեցին ազգայնական շարժման և հակասեմական դեմագոգիայի հաջողությունը։

Վիեննայում 1869 թվականից պարբերաբար մարդահամարներ են անցկացվել։ 1910 թվականին Վիեննան ունեցել է 2,031,000 բնակչություն՝ Վիեննան դարձնելով աշխարհի չորրորդ քաղաքը Նյու Յորքից, Լոնդոնից և Փարիզից հետո, որի բնակչությունը գերազանցում էր երկու միլիոնը։

## Ֆինդեսյեկլ։ Վիեննան դարասկզբին
[մինի|[Ավստրիայի խորհրդարանի շենք|Խորհրդարանի շենք Ռինգշտրասեում, 1900 թվական]]
[մինի|Պարահանդես [Վիեննայի ռատուշա|Վիեննայի քաղաքապետարանում, որը վարել է քաղաքապետ Կարլ Լյուգերը: 1904 թվական]]
մինի|Ուղղափառ հրեաները Լեոպոլդշտադտի Կարմելիտ հրապարակում: 1915 թվական
19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին համաշխարհային նշանակություն ունեցող քաղաք Վիեննայում ակտիվորեն զարգանում էր մշակութային և հասարակական կյանքը, քաղաքը գրավում էր նկարիչներին, գրողներին, գիտնականներին։ Վիեննան համարվում էր Գեղարվեստի կենտրոնը՝ շնորհիվ Օտտո Վագների, Գուստավ Կլիմտի, Էգոն Շիլեի և «Վիեննայի անջատում» գեղարվեստական ասոցիացիայի, որն անվանվել է Կարլսպլացում բնորոշ շինության պատվին: Հետագայում Վիեննայում բնակվել են այնպիսի հայտնի մարդիկ, ինչպիսիք են Զիգմունդ Ֆրեյդը, Գուստավ Մալերը և Ադոլֆ Լոսը, ինչպես նաև Ադոլֆ Հիտլերը, Ջ.Վ.Ստալինը և Լ.Դ.Տրոցկին:

1890-1910 թվականներին Կարլ Լյուգերը դարձել է Վիեննայի քաղաքային քաղաքականության առաջնորդը։ Նրա օրոք քաղաքապետարանի իրավասությանն են անցել տրամվայային տրանսպորտը, էլեկտրակայանը, գազի կայանն ու սգո ծառայությունների ոլորտը։ Նրա ձեռքբերումներից են երկրորդ բարձր լեռնային ջրատարի կառուցումը և քաղաքի շուրջ անտառային ու մարգագետնային օղակի ձևավորումը։ Իշխանությունը պահպանելու համար Լյուգերը և նրա Քրիստոնեա-սոցիալական կուսակցությունը կանխել են մունիցիպալ մակարդակում ձայնի իրավունքի տրամադրումը բանվոր դասակարգին, չնայած այն հանգամանքին, որ 1907 թվականից Ավստրիայի արական սեռի բնակչությունը վայելում էր համընդհանուր, հավասար, գաղտնի և ուղղակի ընտրական իրավունք: Ոչ թե համոզմունքից դրդված, այլ ձայների համախմբման նպատակով նա բռնեց կատաղի ու հռետորական հմտորեն հակասեմիտիզմի դիրքորոշում։ Այդ իսկ պատճառով կայսր Ֆրանց Ժոզեֆ I-ը, ով սկզբունքորեն մերժում էր հակասեմականությունը, առանց որի համաձայնության չէր կարող տեղի ունենալ Վիեննայի քաղաքապետի նշանակումը, Լյուգերին հաստատեց իր պաշտոնում միայն քաղաքային խորհրդում չորրորդ ընտրությունների ընթացակարգից հետո: Ուստի Լուգերի պաշտոնի ստանձնումը հետաձգվեց երկու տարով:

Ըստ սոցիալական դիրքի, Քրիստոնեա-սոցիալական կուսակցության կողմնակիցներից այն ժամանակ ընտրողներ էին համարվում արհեստավորները, տան տերերը, պաշտոնյաները և այլ ծառայողները: Բնակչության այս խմբերը վախ էին զգում հիմնականում բանվորներից և խոշոր կապիտալիստներից ։  Բանվորներն իրենց համար պահանջում էին համապատասխան մակարդակ բարեկեցություն և քաղաքական կյանքին մասնակցելու իրավունք։  Հրեա արդյունաբերողները և բանկիրները կարևոր դեր էին խաղում Հաբսբուրգյան միապետության տնտեսության մեջ, և արդյունաբերությունը շատ արհեստավորների կողմից ընկալվում էր որպես հզոր մրցակից: Քրիստոնեա-սոցիալական քաղաքական գործիչների ռազմավարությունը աշխատողներին իրավունք չտալն էր հնարավորինս երկար մասնակցել ավագանու ընտրություններին: Հրեական ծագում ունեցող խոշոր կապիտալիստներին չեզոքացրել են դեմագոգիայով, խարանել որպես "ժողովրդին խորթ տարրեր" և ատելություն քարոզել նրանց նկատմամբ։ Ադոլֆ Հիտլերը, ով արհամարհում էր Վիեննայի բնակչության բազմազգ լինելը, հիանում էր Լուգերով։ Այնուամենայնիվ, Վիեննայի բուրգոմիստը հստակ կիսում էր ժողովրդի դեմագոգիան և փաստացի քաղաքականությունը։ Նրան է վերագրվում "ով հրեա է, ես եմ որոշում" արտահայտությունը: Եթե հրեաները հետաքրքրություն էին ներկայացնում նրա համար, նրա ծագումը խոչընդոտ չէր բուրգոմիստրի հետ համագործակցության համար: Բացի այդ, Լյուգերը երբեք կտրականապես դեմ չի արտահայտվել միգրացիային, քաղաքի սլավոնական բնակչության վերաբերյալ Նա ասում էր. "Հանգիստ թողեք իմ բոհեմացիներին"։

Դարավերջից կարճ ժամանակ առաջ Վիեննայի բնակչությունը գերազանցել է մեկ միլիոն մարդը, մինչև 1916 թվականը Գալիսիայից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմ ժամանած փախստականների պատճառով այն ավելացել է մինչև 2,2 միլիոն բնակիչ: Վիեննայի վրա մեծ ուշադրություն է դարձվել 1904-1908 թվականների գերմանական լեզվի տարածման տարածքներում քաղաքներն ուսումնասիրելու թանկարժեք նախագծում, որը կազմել է «Խոշոր քաղաքների փաստաթղթեր» մատենաշարի 51 հատոր: Հետազոտության հատուկ թեման Բեռլինի և Վիեննայի՝ երկու կայսերական մայրաքաղաքների համեմատությունն էր։ Առաջադեմ Բեռլինն այն ժամանակ անձնավորել է քաղաքակրթությունը, տեխնոլոգիան, արհեստականությունն ու խոհեմությունը, մինչդեռ Վիեննան պահպանում էր իր ավանդույթները՝ մշակույթը, հոգևորությունը, զգայականությունն ու ջերմությունը։ Ցանկացած իրեն հարգող թերթ ուներ իր թղթակիցը Վիեննայում կամ Բեռլինում։

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ և Առաջին Հանրապետություն
[մինի|[Կառլ Մարքս Հոֆ|Կարլ-Մարքս-Հոֆը 1920-ականներին «Կարմիր Վիեննայի» սոցիալական բնակարանաշինության տիպիկ օրինակ է։]]
Առաջին համաշխարհային պատերազմը Վիեննայի համար անմիջական սպառնալիք չի դարձել, բայց Անտանտի երկրների տնտեսական շրջափակման պատճառով հանգեցրել է քաղաք սպառողական ապրանքների մատակարարման կործանարար ճգնաժամի, ինչը հանգեցրել է սննդի և հագուստի պակասի:

Համաշխարհային պատերազմի ավարտը նշանավորել է նաև Ավստրո-Հունգարիայի միապետության անկումը։ 1918 թվականի հոկտեմբերի վերջին Հունգարիան ամբողջությամբ անջատվել է Ավստրիայից, իսկ Հին Ավստրիայի ոչ գերմանական շրջանները հռչակագրային ձևով անջատվել են պետությունից։ Մնացած գերմանական Ավստրիան 1918 թվականի նոյեմբերի 12-ին իրեն հռչակել է հանրապետություն, սակայն հաղթական տերությունների պնդմամբ 1919 թվականին փոխեց իր անունը Ավստրիայի Հանրապետություն։ Վիեննան, նոր նահանգում, որն ունի զգալիորեն ավելի փոքր տարածք, ընկալվել է որպես չափազանց մեծ։ Բնակչությունը կենտրոնացած էր մայրաքաղաքում, պետական բյուրոկրատիան և կորպորատիվ շտաբները դեռևս ուղղված էին դեպի մեծ պետություն։ Գումար տնտեսելու նպատակով բազմաթիվ հաստատություններում կրճատումներ են կատարվել, ինչը բացասաբար է ազդել Վիեննայի ու նրա կենտրոնական իշխանությունների վրա։ Փոքր հանրապետության համար Դանուբյան միապետությունում զարգացած մետրոպոլիան ունեցել է փքված աշխատակազմ:

Ավստրիայի Էնսի խիտ բնակեցված նախկին արքդքսությունում բնակվում էր փոքրացած Ավստրիայի բնակչության գրեթե կեսը: Քրիստոնեա-սոցիալական և սոցիալ-դեմոկրատ քաղաքական գործիչները շուտով համաձայնել են Վիեննան անջատել Ստորին Ավստրիայից:

Համաձայն Դաշնային սահմանադրական օրենքի, որը հիմնականում ներառված է Ավստրիայի ժամանակակից սահմանադրության մեջ, 1920 թվականի նոյեմբերի 10-ին Վիեննան ստացել է դաշնային պետության կարգավիճակ։ Այս օրը քաղաքն ընդունեց իր սահմանադրությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից ի վեր Վիեննայում գերակշռել է սոցիալ-դեմոկրատությունը, ինչի շնորհիվ քաղաքը ստացել է «Կարմիր Վիեննա» անվանումը: Սոցիալ-դեմոկրատները ձևավորեցին ինչպես քաղաքային, այնպես էլ նահանգային կառավարություններ։ Բուրգոմաստ Ռեյմանի քաղաքային սենատը միևնույն ժամանակ Ավստրիայի ինը նահանգային կառավարություններից մեկն էր։

Մինչև 1921 թվականի վերջը Վիեննան դե յուրե գույքային հարաբերություններում Ստորին Ավստրիայի դաշնային հողի մի մասն էր, ուստի տարածքը պետք է բաժանվեր երկու նոր հողերի միջև։ Այս ժամանակահատվածում ղեկավարել է գեներալ Լանդթագը, որը որոշումներ էր ընդունում միայն ֆորմալ հարցերի շուրջ, սակայն այլևս չկար ընդհանուր հողային կառավարություն։ Հինգ հոգուց բաղկացած վարչական հանձնաժողովը պատրաստում էր գույքի վերջնական բաժանումը։ 1921 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Վիեննայի և Ստորին Ավստրիայի միջև կատարվեց հողերի, շենքերի և շինությունների բաժանում, ապահովագրության բաժնետոմսեր, հոգեբուժարաններ և այլն։ 1922 թվականի հունվարի 1-ին Վիեննան դարձավ Ավստրիայի դաշնային պետություն՝ ամբողջովին անկախ Ստորին Ավստրիայից։

Մոտավորապես 1923 թվականից մինչև Մեծ ճգնաժամի սկիզբը, «Կարմիր Վիեննան» կենտրոնացավ կոմունալ բնակարանների և այլ սոցիալական հաստատությունների կառուցման վրա, որոնք ֆինանսավորվում էին բնակարանային հարկից ստացված միջոցներով, մասնավոր բնակարանների շինարարությունը գործնականում դադարեցվեց կայսերական կառավարության կողմից ընդունված դեռևս 1917թ.՝ պատերազմի ժամանակ վարձակալների պաշտպանության և վարձավճարների ամրագրման վերաբերյալ օրենքի պատճառով:

Ավստրիայի փոքր նահանգը գտնվել է ծանր տնտեսական իրավիճակում, 1920 թվականից իրավիճակը սրվել է դաշնային մակարդակով պահպանողականների և «Կարմիր Վիեննայի» միջև շարունակվող հակասությունների պատճառով։ Իտալիայում ի հայտ եկած ֆաշիզմը հանգեցրել է հակադիր քաղաքական ճամբարների արմատականացմանն ու բևեռացմանը։ 1923-1924 թվականներին սոցիալ-դեմոկրատները Ավստրիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության շարքերից ստեղծվել են Հանրապետական շուցբունդը, որը լավ կազմակերպված կիսառազմական կազմակերպություն էր: Նրան հակադրվում էր Հեյմվերը, որը ձևավորվել է հիմնականում գյուղական վայրերում Առաջին համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո տեղական ինքնապաշտպանական ջոկատներից և այլ մարտական միություններից և հետագայում աջակցվել է Բենիտո Մուսոլինիի կողմից՝ որպես հակակշիռ բանվոր դասակարգին և խոշոր արդյունաբերողներին: Հայմվերներն ունեցել են երկու թև՝ միապետական և գերմանա-ազգայնական։

## Գույքային պետությունը և ավստրոֆաշիզմը 1934-1938 թվականներին
[մինի|Վիեննայի Արդարադատության պալատում բռնկված հրդեհը խորհրդանշել է [Ավստրիայի Առաջին Հանրապետություն|Ավստրիայի Առաջին Հանրապետության ավարտը։]]
1927 թվականի հուլիսի 15-ին Արդարադատության պալատում տեղի ունեցած հրդեհը ՝ կապված Շաթենդորֆում ձախերի ցույցի ժամանակ սպանությունների գործով մեղադրյալների արդարացման հետ, 1931 թվականին Ավստրիայի ամենամեծ Կրեդիտանստալտ բանկի ավերումը և, վերջապես, խորհրդարանի կաթվածը, նշանավորել է Ավստրիայի ճանապարհը դեպի ավտորիտար ռեժիմ, որը պաշտոնապես հենվում էր ռազմական դրության մասին օրենքի վրա։ 1934թ. փետրվարի 12-ին եռօրյա քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ արդեն արգելված Սոցիալ-դեմոկրատական պաշտպանական կազմակերպության՝ հանրապետական Շուտցբունդի որոշ հատվածներ դեմ էին Քրիստոնեա-սոցիալական կուսակցության կանցլերի բռնապետական կուրսին: Էնգելբերտ Դոլֆուսը, ով 1932 թվականից զբաղեցրել է դաշնային կանցլերի և արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնները, արգելել է NSDAP-ի, CPA-ի և Շուտցբունդի գործունեությունը դեռևս 1933 թվականին, փետրվարյան մարտերից հետո սոցիալ-դեմոկրատներին նույնպես արգելվել է նրանց գործունեությունը:

1934 թվականի փետրվարին քաղաքապետ Կարլ Սեյցը, ով չի մասնակցել քաղաքացիական պատերազմին, հարկադրաբար հեռացվել է քաղաքապետարանից, Սոցիալ-դեմոկրատական քաղաքային խորհուրդը և նահանգի կառավարությունը լուծարվել են: «Կալվածքների նահանգը» Վիեննային զրկել է ինը դաշնային նահանգներից մեկի դիրքից և մայրաքաղաքը հայտարարել դաշնությանը անմիջականորեն ենթակա քաղաք։ Քրիստոնեա-սոցիալական կուսակցության ներկայացուցիչ Ռիչարդ Շմիցը, առանց ընտրությունների, նշանակվել է բռնապետական կառավարությունում:

Էնգելբերտ Դոլֆուսը և նրանից հետո Կուրտ Շուշնիգը ստեղծել են Հայրենական ճակատը, որն ավստրոֆաշիզմի ժամանակ իրականում ծառայում էր որպես մեկ կուսակցություն: Ավտորիտար դասակարգային պետությունը սկզբում իշխում էր արտակարգ հրամանների հիման վրա և 1934 թվականի մայիսի 1-ին հրամանագրով սահմանեց «Ավստրիայի դաշնային պետության» սահմանադրությունը։ Վիեննայում աշխատատեղեր ստեղծելու նպատակով 1935 թվականին սկսվեց Վիեննայի անտառներով դեպի Կալենբերգի ճանապարհի կառուցումը: Սոցիալ-դեմոկրատները, կոմունիստները և նացիոնալ-սոցիալիստներն անցան ընդհատակյա աշխատանքի։ 1934 թվականի հուլիսին նացիոնալ-սոցիալիստական հեղաշրջման փորձը, որի ժամանակ Դոլֆուսը սպանվեց Վիեննայի Բալհաուսպլաց հրապարակում Դաշնային կանցլերի գրասենյակում, ձախողվեց: Կանցլեր Շուշնիգի ուշացած փորձը՝ մոբիլիզացնելու Վիեննայի բանվորներին՝ սոցիալ-դեմոկրատներին, պայքարելու նացիոնալ-սոցիալիստների դեմ 1938 թվականի մարտին, նույնպես անհաջող էր։ Ֆլորիդսդորֆի բանվորական հանրակացարանում հավաքվել էին վստահելի մարդիկ, ովքեր որոշել էին աջակցել կառավարությանը Հիտլերի դեմ պայքարում, սակայն նացիոնալ-սոցիալիստներին այլեւս չէր հաջողվում կանգնեցնել։

## Երրորդ Ռայխ և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
[մինի|Ավստրիայի [Անշլյուս|Անշլուսից հետո Վիեննայի հրեաները, քաղաքաբնակների մասնակցությամբ, ստիպված էին մաքրել մայթերը։]]
[մինի|[Հոլոքոստի զոհերին նվիրված հուշարձան (Վիեննա)|Ավստրիայում Հոլոքոստի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիր Յուդենպլացում]]
1938 թվականի մարտի 12-13-ը տեղի է ունեցել, այսպես կոչված, Ավստրիայի անշալյուս, որի արդյունքում այն դարձել է Երրորդ Ռեյխի մի մասը և իշխանությունն իրենց ձեռքն են վերցրել Վերմախտի երկիր մտնելու համար։
մինի|Պատերազմի և ֆաշիզմի զոհերի հուշահամալիր Ալֆրեդ Հրդլիցկայի կողմից
1938թ. մարտի 15-ին հարյուր հազարավոր մասամբ ուրախ, մասամբ հետաքրքրասեր վիեննացիներ հավաքվեցին Հելդենպլացում՝ լսելու այն, որը Ադոլֆ Հիտլերն անվանել է իր կյանքի ամենամեծ զեկույցը. «Պատմության առջև հայտարարում եմ, որ այսուհետ իմ հայրենիքը մտել է Գերմանական կայսրության մեջ": Վիեննան մինչև 1938 թվականը հարյուրավոր տարիներ մայրաքաղաքն էր, բայց գերմանական կայսրությունում նրան վիճակված էր վերածվել ռայխսգաուում»։ Ուստի, վիենանցու տրամադրությունը բարձրացնելու համար հայտարարվեց՝ եթե Բեռլինը բնակչության թվով Մեծ Գերմանիայի ամենամեծ քաղաքն է, ապա Վիեննան կդառնա գերմանական ամենամեծ քաղաքը տարածքով։

1938 թվականի աշնանը քաղաքի խոշոր վերակառուցման ժամանակ քաղաքի կազմում ընդգրկվել են 91 բնակավայրեր Վիեննայի արվարձաններում, ընդլայնվեցին 14-րդ և 21-րդ թաղամասերը, ստեղծվեցին 22-րդ, 23-րդ, 24-րդ, 25-րդ և 26-րդ թաղամասերը: Այսպիսով, ռայխսգաու Մեծ Վիեննան՝ իր 1224 կմ² տարածքով, դարձավ Գերմանական կայսրության ամենամեծ քաղաքը։ Վիեննայի քաղաքային իշխանությունը բարեփոխվել է նացիոնալ-սոցիալիստական գծով: Վիեննայի Գոլեյտերներն էին հաջորդաբար Օդիլո Գլոբոչնիկը, Ջոզեֆ Բյուրկելը և Բալդուր ֆոն Շիրախը:

1941 թվականը նացիոնալ-սոցիալիստական քաղաքային կառավարությունը համարել է Մոցարտի տարին «գերմանացի կոմպոզիտորի» մահվան 150-րդ տարելիցին։ Նացիոնալ-սոցիալիստներին կից Վիեննայի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը ճանաչվեց որպես բարձրակարգ նվագախումբ, որը դրսում պետք է վկայեր պատերազմող Երրորդ Ռեյխում մշակույթի նորմալ վիճակի մասին։ Վիեննայի ֆիլհարմոնիայի վերջին համերգը Երրորդ Ռեյխում տեղի է ունեցել 1945 թվականին, երբ խորհրդային զորքերը արդեն պատրաստվում էին գրավել քաղաքը։

Հրեաներին բնաջնջելուն ուղղված Հիտլերի քաղաքականությունը առատ պտուղներ է տվել Վիեննայում՝ իր դարավոր հակասեմիտիզմով, որն ուժեղանում էր 20-րդ դարի սկզբից։ Իշխանությունը նացիոնալ-սոցիալիստներին փոխանցելուց անմիջապես հետո սկսվեց այսպես կոչված «վայրի արիզացիան»՝ բոլորը, ովքեր ցանկանում էին և կարող էին թալանել իրենց հրեա հարևաններին, քշել նրանց բնակարաններից ու խանութներից և իրենց արհամարհանքն ամեն կերպ ցույց տալ։ Հրեաների նկատմամբ թշնամանքի այս աճը, որը բոլորովին անսպասելի չէր նացիստական բյուրոկրատիայի համար, շուտով վերածվել է խտրականության կազմակերպված ձևերի, իրավունքների զրկման, բռնագրավման և այլ բյուրոկրատական ընթացակարգերի, որոնք արտաքուստ համապատասխանում էին կարգին:

Նոյեմբերյան ջարդերի ժամանակ՝ սկսած 1938 թվականի նոյեմբերի 9-ից, Վիեննայում ավերվել է 92 սինագոգ։ Միայն մեկ քաղաքային սինագոգ է պահպանվել՝ Ներքին քաղաքում: Դրանում նացիստական ռեժիմի կողմից ընտրված Վիեննայի հրեաները կազմակերպել են հավատակիցների արտագաղթն ու տեղահանությունը։ Ռոթշիլդների պալատում՝ այժմյան Վիեննայի Աշխատանքային պալատը, գտնվում էր Էյխմանի Վիեննայում գտնվող հրեական արտագաղթի կենտրոնական կետը, որն իրականում ներգրավված էր հրեաներից դրամական միջոցների բռնագրավման, հրեաների տեղահանման և ոչնչացման գործին: Մոտ 120 հազար մարդ, որը կազմում է Վիեննայի հրեական բնակչության գրեթե երկու երրորդը, կարողացել է մեկնել արտերկիր։ Մոտ 60 հազար մարդ մնացել է Ավստրիայում, իսկ մեծ մասը մահացել է մահվան ճամբարներում։ Պատերազմի ավարտին Վիեննայի 200,000 հրեական բնակչությունը նվազել է մինչև 5,243, հիմնականում արիական խառը ամուսնություններից, որոնք պաշտպանության տակ էին: Հրեաների հալածանքների հետևանքով ազատված բնակարանները փոխանցվել են արիներին, իսկ Վիեննայի հրեաների չգողացված կահույքն ու կենցաղային պարագաները շահութաբեր կերպով վաճառվել են աճուրդներով։

## Օդային պատերազմ
մինի|Օգարտենի հակաօդային աշտարակը Երրորդ Ռեյխում քաղաքի հակաօդային պաշտպանության համակարգի մի մասն էր։
Պատերազմի ժամանակ Վիեննան երկար ժամանակ համարվել է «կայսերական ռումբերի ապաստարան», անհասանելի հակահիտլերյան կոալիցիայի ռմբակոծիչների համար: Սակայն, որպես նախազգուշական միջոց, քաղաքում տեղադրվել են հակաօդային աշտարակներ, իսկ արևմուտքում՝ Գալիցինբերգում, Շիրախի համար տեղադրվել է Գաուլեյթերի դիտակետ։

Վիեննայի ռմբակոծումը սկսվել է 1944 թվականի մարտի 17-ին՝ Իտալիայի հանձնումից հետո։ Օդային գրոհների հիմնական թիրախներն էին Ֆլորիդսդորֆի նավթավերամշակման գործարանները, ինչպես նաև ընդհանրապես տրանսպորտային ենթակառուցվածքները։ Քաղաքի գրեթե մեկ հինգերորդը ավերվել է։ Վիեննայի կենտրոնում, որը կորցրել է իր շենքերի մեկ երրորդը, վնասվել են պետական օպերայի և Ալբերտինայի շենքերը։ Օդային պատերազմին դիմակայած Սուրբ Ստեփանոս տաճարում հրդեհը սկսվել է ոչ թե ռազմական գործողությունների արդյունքում, այլ կողոպտիչների ձեռքով, երբ կրակը տարածվել է հարևան շենքից։ Մոտ երկու հարյուր մարդ թաղվել է 1945 թվականի մարտի 12-ին Ալբերտինայի մերձակայքում գտնվող Ֆիլիպսհոֆի մոտ գտնվող օդային հարձակման ապաստարանում, որտեղ այժմ կանգնեցված է Ալֆրեդ Հրդլիչկայի կողմից Պատերազմի և ֆաշիզմի դեմ հուշահամալիրը: 1945 թվականի ապրիլին Վիեննայի համար ութօրյա մարտում նացիստական զորքերի պարտությունից հետո Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները հունգարական կողմից մտել են քաղաք։ Ընդհանուր առմամբ, Վիեննայի վրա ավիահարվածների հետևանքով զոհվել է մոտ 8800 մարդ։

## Հարձակում Վիեննայի վրա
1945 թվականի մարտի 29-ին խորհրդային զորքերը հասել են ժամանակակից Բուրգենլանդի սահմաններին, և Վիեննայի գրոհն անխուսափելի է դարձել: Մարտերում ներգրավվել են Հարավարևմտյան և 2-րդ ուկրաինական ռազմաճակատների ստորաբաժանումները։ Վիեննայի Գոլեյտերը ճնշել են Հռոմի օրինակով քաղաքը «ազատ քաղաք» հռչակելու ցանկացած փորձ: Խորհրդային հրամանատարությունը նախատեսել էր Վիեննան շրջապատել երեք կողմից՝ արևելքից հետևակները, հարավից՝ զորքերը, արևմուտքից՝ տանկերը։ Գործողությունը սկսվել է ապրիլի 5-ին։ Վերմախտի կազմավորումները, որոնք տասն անգամ գերազանցում էին խորհրդային զորքերը, շուտով նահանջել են՝ պայթեցնելով Դանուբի կամուրջները։ Փողոցային կատաղի մարտեր են տեղի ունեցել Սիմմերինգում և Դանուբի ջրանցքի երկայնքով: Ապրիլի 11–ի լույս 12-ի գիշերը խորհրդային զորքերը հատել են Դանուբի ջրանցքը։ Լեոպոլդշտադը և Բրիջիտենաուն վերցվել են ամենակարճ ժամանակում։ Դանուբի հյուսիսում մարտերը շարունակվել են մինչև ապրիլի 18-ը։ Վիեննայի պաշտպանության ժամանակ Վերմախտը ունեցել է 19 հազար զոհ, իսկ 47 հազար զինվոր գերեվարվել է։ Վիեննայի հարձակողական գործողության ընթացքում խորհրդային կորուստները կազմել են 18 հազար մարդ։

## Ռազմական կորուստներ
Համեմատած այլ քաղաքների հետ, ենթադրվում է, որ Վիեննայի կորուստները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում չափավոր են եղել: Քաղաքի շինարարության վարչության տվյալներով՝ քաղաքում ռազմական գործողությունների արդյունքում վնասվել է 46862 շինություն, ինչը առկաների 41%-ն է։ Դրանցից ամբողջությամբ ավերվել կամ զգալի վնաս է ստացել 6214 շինություն։ Վիեննայի բնակարանային ֆոնդի մեկ ութերորդը ավերվել է՝ 86,875 բնակելի տարածք (36,851 ամբողջությամբ ավերվել, 50,024-ը՝ զգալիորեն վնասվել): Ավերվել են բազմաթիվ արդյունաբերական ձեռնարկություններ, ամբողջությամբ Դանուբի բոլոր կամուրջները, Դանուբի ջրանցքի գրեթե բոլոր կամուրջները և բոլոր հիմնական երկաթուղային կայարանները։ Խոշոր վնասներ են հասցվել քաղաքի ենթակառուցվածքներին, պատմամշակութային հիմնադրամներին։ Համաձայն 1945 թվականի գնահատականի՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքով Վիեննային հասցված կորուստները կազմել են 2,5 միլիարդ ավստրիական շիլլին։

Այսպիսով, Հաբսբուրգների ժամանակներից ի վեր օտարները գրավել են Վիեննան 5 անգամ՝ 1485 թվականին՝ Հունգարիայի Թագավորության զորքերը, 1805 և 1809 թվականներին՝ Նապոլեոն I-ի զորքերը, 1938 թվականին՝ նացիստները և 1945 թվականին՝ խորհրդային բանակը։

## Երկրորդ Հանրապետություն
### Վիեննայի չորս հատվածներ
մինի|Վիեննայի օկուպացիայի չորս հատվածները
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում Վիեննան, որը ի սկզբանե օկուպացված էր խորհրդային զորքերի կողմից, 1945 թվականի սեպտեմբերին Բեռլինի օրինակով ստացել է քառակողմ կարգավիճակ և անցել դաշնակիցների համատեղ կառավարման ներքո:

Քաղաքում մարտերի դադարեցումից մի քանի օր անց նշանակվել է ժամանակավոր կառավարություն։ 1945 թվականի ապրիլի 13-ին խորհրդային վարչակազմը ՀԿԿ անդամ Ռուդոլֆ Պրիկրիլին նշանակել է Վիեննայի բուրգոմստր։ Երեք օր անց բուրգոմստրի պաշտոնն անցել է սոցիալ-դեմոկրատ Թեոդոր Կյորներին։ Սկսվել է քաղաքական կուսակցությունների վերականգնումը։ Ապրիլի 29-ին խորհրդարանի շենքը օկուպացիոն իշխանությունները հանձնել են 1945 թվականի ապրիլի 27-ին ընտրված նոր ժամանակավոր կառավարությանը, իսկ Կառլ Ռենները հռչակել է Ավստրիայում ժողովրդավարական հանրապետության վերականգնումը։

Մոսկվայի համաձայնությամբ 1945 թվականի հունիսի 3-ին, նախքան օկուպացիոն իշխանությունների լիազորությունները ստանձնելը, երեք արևմտյան դաշնակիցների ներկայացուցիչները ժամանել են Վիեննա՝ ծանոթանալու քաղաքի ավերածությունների, սննդի մատակարարման և սանիտարական վիճակի իրական վիճակին։ Նրանց զեկույցը նկարագրում էր քաղաքի անբարենպաստ պատկերը՝ բազմաթիվ առօրյա խնդիրներով։ 1945 թվականի սեպտեմբերի 1-ին արևմտյան տերությունները գրավեցին օկուպացիայի համաձայնեցված հատվածները։ 1945 թվականի նոյեմբերին Վիեննայում տեղի ունեցան հետպատերազմյան առաջին մունիցիպալ ընտրությունները։ Ընտրությունների արդյունքներով Ավստրիայի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը ստացել է Վիեննայի քաղաքային խորհրդում 100 մանդատներից 58-ը, Ավստրիայի ժողովրդական կուսակցությունը՝ 36, Ավստրիայի կոմունիստական կուսակցությունը՝ 6: 1946 թվականին ընդունվել է տարածքային բաժանման մասին օրենքը, որը հիմնականում չեղյալ է հայտարարել 1938 թվականին քաղաքների սահմանների ընդլայնումը։ Խորհրդային վարչակազմը վետո է դրել այս օրենքի վրա, որը հանվել է 1954 թվականին։ Այդ պատճառով թաղային խորհուրդների ընտրությունները տեղի չեն ունեցել, որոնք ներկայացված էին նշանակված քաղաքապետերով։

Վիեննայի երկու թաղամաս, որոնք մինչև 1938 թվականը չէին մտնում քաղաքի կազմի մեջ, տրվել են Վիեննային՝ Դոնաուստադտի նոր 22-րդ թաղամասը՝ Դանուբից հյուսիս (Գրոսենցերսդորֆ շրջանի մի մասը, որը ձևավորվել է 1938 թվականին) և նոր 23-րդ թաղամասը՝ Լիզինգը, որը գտնվում է Դանուբից հարավ։ Դրանցից բացի, այժմ, ժողովրդավարական ընթացակարգի համաձայն, Օբերլաան և Ռոտնոյսիդլը (այժմ՝ 10-րդ շրջանում), Ալբերնը 11-րդ շրջանում, Լայնցեր Տիերգարտենը (13-րդ շրջան 1956-ից), Հադերսդորֆ-Վայդլինգաուն՝ 14-րդում և Ստամերսդորֆը 21-րդ շրջանն ընդգրկվել են Վիեննայի կազմում։

Վերականգնված ավստրիական ոստիկանությունը գտնվում էր դաշնակիցների վարչակազմի հսկողության տակ։ Հետպատերազմյան տարիները հատկապես վտանգավոր էին թերզարգացած ոստիկանների համար։ Մինչ այժմ արձանագրված ոստիկանության հերթապահության ժամանակ ոստիկանության մահվան 50 դեպքերի կեսը վերաբերում է քաղաքի տասը տարիների օկուպացմանը, որոնցից 20-ը, տեղի են ունեցել 1945-1946 թվականներին։ Անմիջական հետպատերազմյան տարիներին միջադեպերի մեծ մասը տեղի է ունեցել ավստրիացի ոստիկանների և օկուպացիոն զորքերի զինվորների միջև։

Առաջին խաղաղ տարիների հիմնական խնդիրը տնտեսության վերականգնումն էր։ Վերականգնման խորհրդանիշներ դարձան քաղաքի վնասված ավանդական խորհրդանիշները՝ Սուրբ Ստեփանոս տաճարը, օպերան և Բուրգթատրոնը։ Վերամշակված Նոր Պումմերին՝ Սուրբ Ստեփանոս տաճարի մեծ զանգը, վերադարձվել է իր տեղը տոնական արարողության ժամանակ:

1950-ականներից ի վեր Վիեննան, ինչպես և Արևմտյան Եվրոպան, աննախադեպ տնտեսական աճ է ապրել Մարշալի ծրագրի շնորհիվ: Այնուամենայնիվ, Վիեննայում բնակչության աճը երկար ժամանակ չէր նկատվում, հատկապես արևելքում «երկաթե վարագույրի» անկման պատճառով, որը խոչընդոտում էր քաղաքի համար սովորական միգրացիոն հոսքերին։ 1955 թվականի մայիսի 15-ին Վիեննայի Բելվեդերում հանդիսավոր արարողության ժամանակ ստորագրվել է Ավստրիայի Անկախության հռչակագիրը։ Ավստրիան գրաված չորս տերությունները պարտավորվել են դուրս բերել իրենց զորքերը փաստաթուղթը վավերացնելուց հետո 90 օրվա ընթացքում, այսինքն՝ 1955 թվականի հոկտեմբերին:

## 1955-1970 թվականներ
[մինի|[Վիներ Շտադթհալեն  Վիեննայի հետպատերազմյան վերակառուցման խորհրդանիշն է։]]
մինի|Չեզոք Վիեննան Սառը պատերազմում. Քենեդու և Խրուշչովի հանդիպումը Վիեննայում, 1961 թվական
մինի|Վիեննայի միջազգային կենտրոնը և այլ բարձրահարկ շենքեր Դանուբի վրա
1950-ականների կեսերին Վիեննայում սկսել է աճել անձնական մեքենաների պարկը: Վարորդների թվի աճը խնդիրներ է առաջացրել Վիեննայի բավականին նեղ փողոցների և տրամվայի ուղիներով պողոտաների համար։ Խնդիրը լուծելու համար քաղաքը սկզբում հենվել է մայրուղիների, այնուհետև մոնարելսային տրանսպորտի և մակերեսային մետրոյի վրա՝ որպես զանգվածային հասարակական տրանսպորտի արդյունավետ ձևերի: Այնուամենայնիվ, մինչև 1960-ականների վերջը որոշում է կայացվել Վիեննայի մետրոյի հետագա զարգացման օգտին, իսկ առաջին նոր գիծը բացվել է 1978 թվականին, և նրա ցանցը համալրվել է նոր կայարաններով: Կենտրոնում կայանատեղերի հետ կապված խնդիրները լուծելու համար 1960 թվականին Վոտիվկիրխե եկեղեցու մոտ կառուցվել է առաջին ստորգետնյա կայանատեղին։

1961 թվականին Բրունո Կրեյսկու նախաձեռնությամբ Վիեննայում տեղի է ունեցել Քենեդու և Խրուշչովի հանդիպումը։ Քաղաքը տասնամյակներ շարունակ հաստատվել է որպես միջազգային կոնֆերանսի վայր:

1950-ականների և 1960-ականների վիեննական ճարտարապետության նվաճումների շարքում արժանի են հիշատակման Ringturm բարձրահարկ շենքը և Ռոլանդ Ռայների նախագծով կառուցված Շտադթհալե մարզադաշտը, որը պատրաստվել էր 1964 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերը հյուրընկալելու Վիեննայի հայտին ի պատասխան:

## 1970-2000 թվականներ
1970-ականներին կառուցվել է Վիեննայի միջազգային կենտրոնը, որը դարձել է  ՄԱԿ-ի երրորդ օժանդակ շտաբը, դրանով իսկ առաջին քայլը կատարելով Դանուբի վրա երկրորդ կենտրոնի ձևավորման գործում: Հակառակ ափին Հին քաղաքի ամենանշանակալի և արժեքավոր քաղաքային թաղամասերը պետական պաշտպանություն են ստացել։

1970-ական և 1980-ական թվականներին Վիեննայի ուրբանիզմի ամենակարևոր ձեռքբերումներն են Դոնաինսել կղզին և նախկին ջրհեղեղի գոտում գտնվող Նոր Դանուբ շեղող ալիքը: Այս նախագծի իրականացումը քաղաքին ապահովեց ջրհեղեղներից պաշտպանություն, Դանուբի ցածրադիր ափի երկայնքով նոր մայրուղի և հանգստի գոտի: Մինչև 20-րդ դարի վերջը Վիեննայի համայնապատկերներն են եղել Անդրոմեդա աշտարակ (21-րդ շրջան) և Հազարամյակի աշտարակ (22-րդ շրջան) երկնաքերերը:

Համաշխարհային ցուցահանդեսը Վիեննայում, որը նախատեսված էր 1995 թվականին, դիտվել է որպես Դանուբի ավազանների զարգացման խթան: Քաղաքաշինական այս նախագիծը մերժվել է 1991 թվականին՝ Վիեննայում անցկացված հանրաքվեի արդյունքներով, ինչը չի խանգարել քաղաքապետարանի այլ հավակնոտ նախագծերի իրականացմանը։ Քաղաքի հարավում՝ Վիներբերգ լեռան վրա (10-րդ թաղամաս), նոր բարձրահարկ շենքեր են կառուցվել Վիեննայի երկվորյակ աշտարակի համալիրի շուրջ։

20-րդ դարի վերջին տասնամյակում նախատեսվում էր նաև կառուցել բարձրահարկ շենքերի համալիր Վիեննայի կենտրոնական երկաթուղային կայարանի կողքին, սակայն այս նախագիծը կարող է սպառնալ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտի կարգավիճակին: Նախատեսվածներից իրականացվել է միայն արդարադատության կենտրոնը, իսկ հիմնական մեծածավալ նախագիծը 2003 թվականին հրաժարվել է հօգուտ ավելի համեստ շենքի։

20-րդ դարի վերջին տասնամյակներում Վիեննայի մետրոն հաստատվել է որպես հասարակական տրանսպորտի հիմնական ձև։ U1 մետրոյի նոր գծերից առաջինի առաջին հատվածը շահագործման է հանձնվել 1978 թվականին։ 1976 թվականին Ռայխսբրյուկե կամրջի փլուզումից հետո արագացվել է մինչև 20-րդ թաղամաս ձգվող գծի շինարարությունը։ Նոր կայաններ հայտնվեցին նաև U3 գծում, վերակառուցվել են դեպի U6 քաղաքային էլեկտրագնացքի ուղիները։

## 21-րդ դարում
2001 թվականի քաղաքային խորհրդի ընտրություններում սոցիալ-դեմոկրատները ստացել են բացարձակ մեծամասնություն, կարողացել են կրկնել իրենց հաջողությունը 2005 թվականին, սակայն 2010 թվականին պարտվել են։ Այդ ժամանակվանից ի վեր կոալիցիա է առաջացել Վիեննայի կանաչների հետ։ 2015 թվականից քաղաքային խորհրդում կրկին ներկայացված է եղել հինգ կուսակցություն։ Մայքլ Հոյպլը, ով քաղաքապետի պաշտոնն էր զբաղեցնում 1994 թվականից, հրաժարական է տվել և նրան հաջորդել է Մայքլ Լյուդվիգը։

Երկաթե վարագույրի անկումից հետո ակտիվացել են դարավոր տնտեսական, մշակութային և քաղաքական կապերը հյուսիսային և արևելյան հարևանների հետ։ 2003 թվականին Բուրգենլանդի, Ստորին Ավստրիայի և Չեխիայի, Սլովակիայի և Հունգարիայի պետական կազմակերպությունների հետ ստեղծվել է  Ցենտրոպա եվրաշրջանը, որտեղ ապրում է մոտ 6 միլիոն մարդ։ Տարածաշրջանի միջուկը կազմում են Վիեննայի և Բրատիսլավայի զույգ քաղաքները, որոնք միմյանցից հեռու են ընդամենը 60 կմ-ով։ Վիեննայի և Բրատիսլավայի քաղաքային իշխանությունները համագործակցում են բազմաթիվ ոլորտներում՝ համակարգված զարգացման համար:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Jean-Paul Bled: *Wien. Residenz — Metropole — Hauptstadt.* Wien, Köln, Weimar: Böhlau 2002, ISBN 3-205-99077-3.
* Wolfgang Börner, Sigrid Strohschneider-Laue: Archäologie macht Schule — Schule macht Archäologie, Römerzeit. Materialien zur Geschichtsdidaktik. Konferenz für Geschichtsdidaktik Österreich 2/98, S. 18-37.
* Peter Csendes, Ferdinand Opll (Hrsg.): *Wien. Geschichte einer Stadt*. 3 Bände, Böhlau, Wien u. a. 2001 ff. Band 2, Band 3)
** Band 1: *Von den Anfängen bis zur ersten Wiener Türkenbelagerung (1529)*. 2001, ISBN 3-205-99266-0.
** Band 2: *Die frühneuzeitliche Residenz (16. bis 18. Jahrhundert)*. 2003, ISBN 3-205-99267-9.
** Band 3: *Von 1790 bis zur Gegenwart*. 2006, ISBN 3-205-99268-7.
*** Felix Czeike (Hrsg.): **, Kremayr & Scheriau, Wien 2004, S. 234, ISBN 978-3-218-00740-5 (Bände 1-6).
*** Anna Ehrlich: *Kleine Geschichte Wiens*. Pustet, Regensburg 2011, ISBN 978-3-7917-2330-3.
*** *Fundort Wien. Berichte zur Archäologie* Band 1, ISBN 3-9500492-2-3, S. 98 ff.
*** Alexander Glück: *Wiener Unterwelten*. Mitteldeutscher Verlag, Halle a. S. 2012, ISBN 978-3-89812-856-8.
*** Ernst Kurz: *Die städtebauliche Entwicklung der Stadt Wien in Beziehung zum Verkehr*, Magistrat der Stadt Wien, Geschäftsgruppe Stadtplanung, Wien 1981
*** Martina Pippal: *Kleine Kunstgeschichte Wiens*. C. H. Beck, München 2000, ISBN 3-406-45858-0
*** Christine Ranseder e.a.: *Michaelerplatz. Die archäologischen Ausgrabungen.* Wien Archäologisch 1, Wien 2006, ISBN 3-901232-72-9.
*** Johannes Sachslehner: *Wien. Eine Geschichte der Stadt*. Pichler Verlag, Wien 2006, ISBN 978-3-85431-399-1
*** Sigrid Strohschneider-Laue: *Steinzeitliches Wien.* Lorbeer 2/1996, S. 2-3.
*** Sigrid Strohschneider-Laue: *Urgeschichte.* In: Felix Czeike (Hrsg.): *Historisches Lexikon der Stadt Wien.* Band 5, Wien 1997, S. 518—519.
*** Sigrid Strohschneider-Laue: *Steinzeit.* In: Felix Czeike (Hrsg.): *Historisches Lexikon der Stadt Wien.* Band 5, Wien 1997, S. 331.
*** Sigrid Strohschneider-Laue: *Eisenzeit.* In: Felix Czeike (Hrsg.): *Historisches Lexikon der Stadt Wien.* Band 5, Wien 1997, S. 740—741.
*** Otto H. Urban: *Der Leopoldsberg. Archäologische Forschungen auf dem Wiener Hausberg (mit mehreren Beiträgen). Wiener Archäologische Studien* 2, Wien 1999, ISBN 3-9500492-5-8.

## Արտաքին հղումներ
* Alltag im Mittelalter — Ein Spaziergang durch die Wiener Altstadt von der Oper zum Dom.
* Stadtgeschichte auf wien.at
* StadtFilmWien: Online-Datenbank zur visuellen Geschichte Wiens
* media wien: Online-Datenbank zur visuellen Geschichte Wiens
* Wien Geschichte Wiki

Կատեգորիա:Ավստրիա
Կատեգորիա:Ավստրիայի պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպական մայրաքաղաքներ
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ քաղաքի
Կատեգորիա:Վիեննա
Կատեգորիա:Վիեննայի պատմություն