Կենտրոնական Ամերիկայի ճգնաժամ

**Կենտրոնական Ամերիկայի ճգնաժամ**, 1970-ականների վերջին Կենտրոնական Ամերիկայի տարբեր երկրներում բռնկված խոշոր քաղաքացիական պատերազմներ և կոմունիստական հեղափոխություններ։ Սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունների առումով Կենտրոնալան Ամերիկան դարձել էր աշխարհի ամենաանկայուն տարածաշրջանը: Մասնավորապես, Միացյալ Նահանգները վախենում էին, որ կոմունիստական ուժերի հաղթանակները կհանգեցնեն Հարավային Ամերիկայի մեկուսացմանը Միացյալ Նահանգներից, եթե Կենտրոնական Ամերիկայի երկրների կառավարությունները տապալվեին, և նրանց փոխարեն հաստատվեին խորհրդային կոմունիստական կառավարություններ: Այս քաղաքացիական պատերազմների ընթացքում Միացյալ Նահանգները հետապնդում էին իրենց շահերը՝ աջակցելով աջ կառավարություններին ձախ պարտիզանների դեմ պայքարում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո և 1960-ականների և 1970-ականների ընթացքում Լատինական Ամերիկայի տնտեսական լանդշաֆտը կտրուկ փոխվել է։ Միացյալ Թագավորությունը և Միացյալ Նահանգները քաղաքական և տնտեսական շահեր ունեին Լատինական Ամերիկայում, որի տնտեսությունը զարգանում էր արտաքին կախվածության հիման վրա: Փոխանակ ապավինելու բացառապես գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանմանը, այս նոր համակարգը նպաստել է ներքին զարգացմանը և ապավինել տարածաշրջանային ընդհանուր շուկաներին, բանկային կապիտալին, տոկոսադրույքներին, հարկերին և կապիտալի աճին աշխատուժի և գյուղացիական դասի միջոցով: Կենտրոնական Ամերիկայի ճգնաժամը մասամբ պայմանավորված էր, Լատինական Ամերիկայի հասարակության առավել մարգինալացված անդամների արձագանքը անարդար հողատիրությանը, աշխատանքի հարկադրանքին և անհավասար քաղաքական ներկայացուցչությանը: Հողի սեփականությունը գրավել է տարածաշրջանի տնտեսական և քաղաքական լանդշաֆտը՝ խոշոր կորպորացիաներին մեծ ազդեցություն թողնելով տարածաշրջանի վրա և դժվար կացության մեջ դնելով նախկինում ինքնաբավ ֆերմերներին և ցածր խավերի աշխատողներին:

## Երկրներ
### Նիկարագուա
Սանդինիստական ազգային ազատագրման ճակատը տապալել է Սոմոզայի 46-ամյա բռնապետությունը 1979 թվականին: Այնուամենայնիվ, Միացյալ Նահանգները դուրս է եկել Նիկարագուայի հեղափոխության դեմ՝ Սանդինիստական ազգային ազատագրման ճակատի կոմունիստական համակրանքի և Կուբայի Կաստրոյի աջակցության պատճառով, ինչպես նաև աջակցել է սանդինիստական կառավարության դեմ ձախ ուժերի հակահեղափոխական ապստամբությանը՝ ֆինանսավորելով այն:

### Էլ Սալվադոր
Պայքար էր մղվում Սալվադորի ռազմական կառավարության և Ֆարաբունդո Մարտի Ազգային ազատագրման ճակատի, ձախակողմյան հինգ աշխարհազորայինների կոալիցիայի կամ հովանոցային կազմակերպության միջև։ 1970-ականների ընթացքում, նույնիսկ քաղաքացիական պատերազմի լայնածավալ մեկնարկից առաջ, երկրում արդեն զգալի լարվածություն և բռնություն կար:

Միացյալ Նահանգները աջակցել է Սալվադորի ռազմական կառավարությանը և նրան է տրամադրել չորս միլիարդ դոլար, վերապատրաստել նրան ռազմական էլիտայում և զենք մատակարարել մեկ տասնամյակի ընթացքում: Իսրայելը նույնպես ակտիվորեն աջակցում էր կառավարական ուժերին և 1970-1976 թվականներին Սալվադորին զենքի ամենամեծ մատակարարն էր: Հակամարտությունն ավարտվել է 1990-ականների սկզբին: Պատերազմի ընթացքում զոհվել է 75,000-90,000 մարդ։

### Գվատեմալա

Պետական հեղաշրջումից հետո, որը ԿՀՎ-ի աջակցությամբ տապալել է Հակոբո Արբենսին 1954 թվականին, Գվատեմալայում քաղաքացիական պատերազմ է սկսվել 1962-1996 թվականներին։ Գվատեմալայում ապստամբական զինված ուժերը, որոնք կռվում էին կառավարության դեմ, հիմնված էին բացառապես գյուղական վայրերում և բաղկացած էին հիմնականում գյուղացիներից և բնիկ բնակչությունից: Նրանք իրականացրել են բազմապլան գործողություն և գլխավորել ազգային բնույթի զանգվածային զինված պայքարը։ 1970-ականների վերջին Գվատեմալայում նկատվում էր բռնության աճ, որը նշանավորվել է 1978 թվականին Պանսոսում տեղի ունեցած զանգվածային սպանությամբ: 1982 թվականին վերածնվող պարտիզանական խմբերը միավորվել են Գվատեմալայի ազգային հեղափոխական միասնության մեջ։

Էֆրաին Ռիոս Մոնտի (1982-1983) նախագահությունը, որի ընթացքում նա իրականացրել է իր «Լոբի և փամփուշտներ» կոչվող ռազմավարությունը, շատերը համարում են պատերազմի շրջադարձային կետ: 1996 թվականի դեկտեմբերին Գվատեմալայի կառավարությունը և խիստ թուլացած պարտիզանները ստորագրել են խաղաղության համաձայնագիր, որը վերջ է դրել պատերազմին: Քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում զոհվել է ավելի քան 200,000 մարդ, Ռիոս Մոնտի գլխավորած զինվորականների զոհերը հիմնականում բնիկ մարդիկ էին։ 2013 թվականի մայիսի 10-ին Ռիոս Մոնտը մեղավոր է ճանաչվել ցեղասպանության համար և դատապարտվել 80 տարվա ազատազրկման։

### Հոնդուրաս

Կենտրոնական Ամերիկայի ճգնաժամի ժամանակ Հոնդուրասը անընդհատ անցնում էր պետական հեղաշրջումների և ռազմական բռնապետությունների միջով: Հետևաբար, 1980-ականներին երկիրը դանդաղորեն սկսել է առևտրի վատթարացման գործընթացը, Կենտրոնական Ամերիկայի ընդհանուր շուկայի հետ կապված խնդիրները շարունակվել են, միջազգային ֆինանսական պահուստները կրճատվել են, աշխատավարձերը կրճատվել են, գործազրկությունն ու թերզբաղվածությունը աճել: Հոնդուրասը, ինչպես Սալվադորը, ավելի ու ավելի կախված էր Միացյալ Նահանգների տնտեսական օգնությունից: Արդյունքում, 1970-ական թվականների վերջին երկրում հայտնվել են մի քանի պարտիզանական խմբավորումներ, ինչը հանգեցրել է Հոնդուրասում այսպես կոչված պարտիզանական ապստամբության առաջացմանը: Այս ժամանակահատվածում տեղի են ունեցել մի շարք առևանգումներ և հարձակումներ, որոնք կազմակերպվել են, մասնավորապես, այնպիսի կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են Ժողովրդական ազատագրական շարժումը (Չինչոներո): Այնուամենայնիվ, այս խմբերին չի հաջողվել իրականացնել լայնածավալ գործողություններ, որոնք կարող էին վերածվել քաղաքացիական պատերազմի, ինչպես դա տեղի ունեցավ հարևան երկրներում: Դա պայմանավորված էր 1960-ականների և 1970-ականների ռազմական խունտայի կառավարությունների ռազմական բարեփոխումներով՝ Օսվալդո Էնրիկե Լոպես Արելլանոյի և Խուան Ալբերտո Մելգարի գլխավորությամբ:

Այնուամենայնիվ, մտավախությունները, որ քաղաքացիական պատերազմները, որոնք ցնցում են հարևաններին, կարող են տարածվել երկրի վրա, հանգեցրել են այլախոհների կողմից ճանաչված անձանց սպանություններին, խոշտանգումներին և անհետացումներին՝ Հոնդուրասի բանակի 3-16 մահվան գումարտակի գլխավորությամբ, որը վերապատրաստվել և աջակցել է Միացյալ Նահանգների Կենտրոնական հետախուզական վարչությանը: Հոնդուրասը դարձել է Ռեյգանի վարչակազմի ճգնաժամին արձագանքելու հիմնական բազան՝ Հոնդուրասի տարածքը վերածելով ԱՄՆ բանակի հսկայական բազայի՝ Կենտրոնական Ամերիկայում ռազմական վերահսկողությունը պահպանելու համար:

1980-ականներին ամերիկյան զորքերը խոշոր զորավարժություններ են անցկացրել Հոնդուրասում և այդ երկրում վերապատրաստել են հազարավոր սալվադորցիների։ Երկրում տեղակայված էին նաև Նիկարագուայի կոնտրասների բազաները։ 1986 թվականին Նիկարագուայի հետ սահմանին սկսվել են զինված հակամարտություններ, որոնք ավարտվել են Հոնդուրասի ռազմաօդային ուժերի կողմից Նիկարագուայի երկու քաղաքների ռմբակոծմամբ։ 1998 թվականին «Միթչ» փոթորիկը թողել է ավելի քան 2 միլիոն հոնդուրասցիներ առանց տան և աշխատանքի, ենթակառուցվածքների զգալի մասը ամբողջությամբ վնասվել է, ինչը Հոնդուրասի համար ավելի մեծ աղքատության պատճառ է դարձել

## Միացյալ Նահանգների արձագանք
*Կոնդոր գործողություն
*Պրոքսի պատերազմ

## Ժառանգություն
1980-ականների վերջին Սալվադորը, Գվատեմալան և Հոնդուրասը կատարել են բարեփոխումներ, որոնք իրենց տնտեսությունները մղում էին դեպի նեոլիբերալ մոդել, ինչպիսիք են պետական ընկերությունների սեփականաշնորհումը, առևտրի ազատականացումը, աշխատանքային օրենսդրության թուլացումը և սպառման հարկերի բարձրացումը՝ փորձելով կայունացնել իրենց տնտեսությունը: 2020 թվականի դրությամբ դեռ բռնություն է տիրում Կենտրոնական Ամերիկայում: Կենտրոնական Ամերիկայի ճգնաժամի ընդհանուր հետևանքը բնիկ համայնքների տեղահանումն ու ոչնչացումն էր, հատկապես Գվատեմալայում, որտեղ նրանք համարվում էին ինչպես կառավարության, այնպես էլ պարտիզանական ուժերի պոտենցիալ աջակիցներ:

## Խաղաղության ջանքեր
Լատինական Ամերիկայի մի քանի երկրներ ստեղծել են Կոնտադորական խումբ՝ տարածաշրջանում հակամարտությունները կարգավորելու համար։ Ավելի ուշ Կոստա Ռիկայի նախագահ Օսկար Արիասին հաջողվել է համոզել Կենտրոնական Ամերիկայի այլ երկրների ղեկավարներին ստորագրել Էսկիպուլյան խաղաղության համաձայնագիրը, որն ի վերջո հիմք է հանդիսացել քաղաքացիական պատերազմները դադարեցնելու համար:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*Central American Crisis from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives

Կատեգորիա:Կենտրոնական Ամերիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Հեղափոխական ալիքներ
Կատեգորիա:Հոնդուրասի պատմություն
Կատեգորիա:Սալվադորի պատմություն
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Կատեգորիա:Սառը պատերազմի հակամարտություններ