Էդվին Սոլպիտեր

**Էդվին Սոլպիտեր** (, ), ամերիկացի ֆիզիկոս-տեսաբան և աստղաֆիզիկոս, զբաղվել է նաև կենսաֆիզիկայով։ Հանդիսանում է աստղերի կառուցվածքի և էվոլյուցիայի ժամանակակից տեսության հիմնադիրներից մեկը։  

1945 թվականին ավարտել է Սիդնեյի համալսարանը։ 1948 թվականին Բիրմինգհեմի համալսարանում պաշտպանել է ատենախոսություն փիլիսոփայության դոկտորի կոչման համար, 1949 թվականից մինչև կյանքի վերջ աշխատել է Կոռնելի համալսարանում (1956 թվականից՝ որպես պրոֆեսոր, 1997 թվականից՝ պատվավոր պրոֆեսոր), եղել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի (1967) և Լոնդոնի թագավորական ընկերության օտարերկրյա անդամ (1993)։ Աշխատությունները նվիրված են մի շարք ֆիզիկական խնդիրների, հիմնականում միջուկային ֆիզիկային, քվանտային էլեկտրադինամիկային, ատոմի քվանտային տեսությանը, պլազմայի ֆիզիկային և աստղաֆիզիկային։

Սոլպիտերը հայտնի էր նաև իր ակտիվ քաղաքացիական դիրքորոշմամբ․ եղել է Միացյալ Նահանգների սոցիալական շարժման ակտիվիստ՝ ընդդեմ Իրաքի պատերազմի և նախագահ Բուշի վարչակազմի կողմից ծրագրված Իրանին միջուկային հարվածը կանխելու համար ամերիկացի ֆիզիկոսների կողմից Կոնգրեսին ուղղված բաց դիմումի համահեղինակ։ 

Փոքր մոլորակը (11757 Salpeter) կոչվել է Էդվին Սոլպիտերի պատվին։

Էդվին Սոլպիտերն ուսումնասիրել է աստղերի էվոլյուցիան և էներգիայի աղբյուրները, միջաստղային տարածության մեջ բարդ մոլեկուլների ձևավորումը և պուլսարների մոդելները։

Հանս Բետեի հետ միասին ստացել է հարաբերական քվանտային մեխանիկայի հավասարումը երկու փոխազդող մասնիկների նկարագրության համար՝ Բետ-Սոլպիտերի հավասարումը (1951), որը լայնորեն օգտագործվում է տարրական մասնիկների տեսության մեջ։

Հայտնաբերել է բերիլիումի ռեզոնանսի դերը աստղերի էվոլյուցիայի տեսության մեջ (1952), մասնավորապես, բացահայտել է, թե ինչպես է եռակի ալֆա պրոցեսը բերիլիումի միջուկի մետաստաբիլ վիճակի միջոցով հանգեցնում ածխածնի ձևավորմանը 100-200 միլիոն աստիճանից բարձր ջերմաստիճան ունեցող աստղերում (հետագայում Ուիլյամ Ալֆրեդ Ֆաուլերը ցույց տվեց, որ բացի բերիլիումից կարևոր դեր է խաղում նաև ածխածնի միջուկային ռեզոնանսը)։

Բացահայտել է աստղային սկզբնական զանգվածների բաշխման օրենքը, որը հայտնի է որպես Սոլպիտերի զանգվածի ֆունկցիա (1955)։ 

Սոլպիտերը և Յակով Զելդովիչը 1964 թվականին առաջինն էին (միմյանցից անկախ), որ առաջ քաշեցին այն ենթադրությունը (որն այժմ ընդհանուր առմամբ ընդունված է), որ քվազարների էներգիայի աղբյուրները զանգվածային սև խոռոչների շուրջ կուտակված աճանստվածքներն են։

Սոլպիտերը հայտնաբերել է աստղերում ջերմամիջուկային այրման զգալի ուժեղացման ազդեցությունը միջուկների Կուլոնյան վանման պլազմայի միջոցով և ստացել Սոլպիտերի բանաձևը զննման գործոնի համար, որը նկարագրում է այդ ազդեցությունը։

Հեղինակ է ավելի քան 400 գիտական աշխատությունների, ներառյալ մի գրքի համահեղինակ, որը դեռ լայնորեն օգտագործվում է ֆիզիկոսների կողմից՝ Հանս Բետե, Էդվին Սոլպիտեր։ Մեկ և երկու էլեկտրոններով ատոմների քվանտային մեխանիկա։ - M.: Fizmatgiz, 1960. - 566 p. (Անգլերեն՝ Hans A. Bethe and Edwin E. Salpeter, Quantum mechanics of one- and two-electron Atoms. - Berlin: Springer, 1957):

Կյանքի վերջին տարիներին զբաղվել է կենսաֆիզիկայով և բժշկության բնագավառում դրա կիրառմամբ։

## Կենսագրություն
### Մանկությունն ու երիտասարդությունն Ավստրիայում
Էդվին Սոլպիտերը ծնվել է 1924 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Վիեննայում (Ավստրիա), հրեական ընտանիքում (երկու ծնողներն էլ ֆիզիկոսներ էին, իսկ հայրը ուսանողական տարիներին Էրվին Շրյոդինգերի ընկերն էր)։ Որոշ ժամանակ անցկացրել է Հունգարիայում, ապա վերադարձել Վիեննա, որտեղ ընդունվել է տարրական դպրոց։ 10 տարեկանում ձախողել է գիմնազիայի քննությունները (ինչը պայմանավորված է եղել նրանով, որ պատրաստվելու փոխարեն կարդացել է Կառլ Ֆրիդրիխ Մայի վեպերը), որից հետո մեկ տարի ինքնուրույն ուսումնասիրել է լատիներեն և ակադեմիական այլ առարկաներ և հաջորդ տարի ընդունվել գիմնազիա։

1938 թվականին Ավստրիայում հիտլերյան անշլյուսից հետո հրեա երեխաների մեծ մասը հեռացվել են դպրոցներից և միայն ամենաընդունակներին ու հաջողակներին են թույլատրել շարունակել ուսումը հատուկ հրեական դպրոցներում։ «Հաջողակների» թվում է եղել Էդվին Սոլպիտերը։ Սակայն շուտով, «բյուրեղապակյա գիշերներ»-ի ժամանակ, նրան փորձել են ձերբակալել, և նա ստիպված է եղել թաքնվել։ Ուսումն ընդհատվել է, 1939 թվականին ընտանիքը Ավստրիայից փախել է Ավստրալիա։

### Ուսումն Ավստրալիայում և Մեծ Բրիտանիայում
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբում ընտանիքը բնակություն է հաստատել Սիդնեյում, որտեղ Էդվինի հայրը աշխատանքի է ընդունվել լամպերի գործարանում։ 16 տարեկանում Էդվինը ընդունվել է Սիդնեյի համալսարան։ Այդ ժամանակ նրա հիմնական հետաքրքրության առարկան քիմիան էր, սակայն նա այլ ուսանողների հետ մասնակցել է ռազմական ռադարների մշակմանը (որը այլընտրանք էր զինվորական ծառայությանը)։

1945 թվականին, պատերազմի ավարտին, Սիդնեյում ռադիոաստղագիտությունը մեծ տարածում է գտել, սակայն Էդվին Սոլպիտերը զբաղվել է այդ տարիներին քվանտային էլեկտրադինամիկայի զարգացող ոլորտում։ Դաշտի տեսության մագիստրոսական թեզը նրան հնարավորություն է տվել ստանալ հեղինակավոր կրթաթոշակ և ուսումը շարունակել Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ դարձել է Բիրմինգհեմի համալսարանի ասպիրանտ Ռուդոլֆ Պայերլսի ղեկավարությամբ, որի տեսական ֆիզիկայի դպրոցն այդ ժամանակ համարվում էր լավագույնը Եվրոպայում։ Սոլպիտերի փիլիսոփայության դոկտորի կոչման համար թեզը, որը նա պաշտպանել է 1948 թվականին, վերաբերում է դաշտի քվանտային տեսության մեջ եզակիության խնդրին։ Այն հանրաճանաչություն չի ստացել, քանի որ միևնույն ժամանակ (1947) խնդիրը ըստ էության լուծել է Հանս Բետեն, ով տեսության մեջ մտցրել է ճառագայթային ուղղումներ և դրանց օգնությամբ բացատրել լեմբովյան տեղաշարժը։

### Կյանքը և աշխատանքը ԱՄՆ-ում
Ատենախոսությունը պաշտպանելուց հետո 1949 թվականին Սոլպիտերը միացել է ֆիզիկոս-տեսաբանների խմբին, որը գլխավորում էր Հանս Բետեն Կոռնելում։

1950 թվականին Սոլպիտերն ամուսնացել է Միկա (Միրիամ) Մարկի () հետ, ով Կոռնելում զբաղվում էր հոգեբիոլոգիայով։ Այնուհետև սկսել է զբաղվել նյարդակենսաբանությամբ և կենսաֆիզիկայով (2000 թվականին նրա մահից հետո Սոլպիտերն իր գիտական գործունեությունը նվիրեց նրա անավարտ աշխատանքները շարունակելուն)։

1950-ականների սկզբին Սոլպիտերը զբաղվել է կապակցված վիճակների խնդրով հարաբերականության տեսության մեջ և Հանս Բետեի հետ միասին ստացել է Բեթ-Սոլպիտերի հավասարումը (1951)։

Շուտով սկսել է հետաքրքրվել միջուկային աստղաֆիզիկայով։ Այդ ժամանակ այդ գիտությունը մեծ դժվարություններ է ապրել՝ կապված աստղերի ընդերքում հելիումից ածխածնի ձևավորման միջուկային ռեակցիաների շղթայի ստեղծման թվացյալ անհնարինության հետ (միջանկյալ բերիլիումի նուկլիդները քայքայվում էին ավելի արագ, քան կարող էին արձագանքել)։ Սոլպիտերը լուծեց այդ խնդիրը՝ ցույց տալով, որ ածխածինը աստղերում առաջանում է հելիումի երեք միջուկների միաժամանակյա միաձուլման արդյունքում՝ եռակի ալֆա ռեակցիան, ոչ ուղղակիորեն, այլ բերիլիումի միջուկի միջանկյալ մետաստաբիլ վիճակի միջոցով (այդ միջուկային ռեզոնանսը մինչ այդ հայտնաբերել է Ուիլյամ Ֆաուլերը)։ Միևնույն ժամանակ, Ֆաուլերը կանխատեսել և այնուհետև (1958-ին) փորձնականորեն հայտնաբերել է նույն էներգիայով մեկ այլ ածխածնի միջուկային ռեզոնանս, ինչը հնարավորություն է տվել վերջնականապես վերացնել հակասությունները միջուկային ֆիզիկայի և աստղերի էվոլյուցիայի տեսության միջև։ 1953 թվականին Էդվինը և Միրիամը ունեցել են դուստր՝ Ջուդին (), որից հետո 1 տարի անցկացրել են Կանբերայի նորաստեղծ Ավստրալիայի ազգային համալսարանում (ԱԱՀ)։ Մինչ Ավստրալիա մեկնելը Սոլպիտերը մասնակցել է Միչիգանի աստղաֆիզիկայի սիմպոզիումին, որտեղ Գ. Գամովի, Վ. Բաադեի և ժամանակի այլ նշանավոր ֆիզիկոսների հետ շփումը ըստ Սոլպիտերի, մեծապես ազդել է նրա հետագա աստղաֆիզիկական հետազոտությունների վրա։

1954 թվականին՝ Ավստրալիայում գտնվելու ժամանակ, Սոլպիտերն առաջին անգամ գնահատել է աստղերի ջերմամիջուկային ռեակցիաների արագության ուղղումները, որոնք առաջանում են աստղային նյութի իոնների միջև Կուլոնյան վանող ուժերի էլեկտրոնային զննման հետևանքով։ Այնուհետև նա մեկ անգամ չէ, որ վերադարձել է պլազմայում միջուկային ռեակցիաները պաշտպանելու պատճառով ուժեղացնելու խնդրին։ Մինչ օրս ակտիվ մեջբերվում է մի հոդված, որը նա գրել է 1969 թվականին իր այն ժամանակվա ասպիրանտ Հյու Վան Հորնի հետ, որտեղ ուսումնասիրվել է աստղերում պիկնոմիջուկային այրումը՝ միջուկների «սառը» միաձուլման գործընթացը, որն առաջացել է ոչ թե բարձր ջերմաստիճանից (ինչպես ջերմամիջուկային ռեակցիաներում), այլ նյութի բարձր խտությամբ։ 

1950-ականների կեսերին Ջեֆրի Բրբիջը, Էլինոր Մարգրետ Բրբիջը, Ուիլյամ Ալֆրեդ Ֆաուլերը և Հոյլ Ֆրեդը ցույց են տվել, թե ինչպես են ծանր տարրերը գոյանում զանգվածային աստղերում էվոլյուցիայի տարբեր փուլերում։ Սակայն, Տիեզերքում ծանր տարրերի արտադրության ընդհանուր արագությունը հաշվարկելու համար անհրաժեշտ էր իմանալ աստղերի նախնական զանգվածային բաշխումը, որի մասին այն ժամանակ գրեթե ոչինչ հայտնի չէր։ Էդվին Սոլպիտերը 1955 թվականին, օգտագործելով աստղային տարբեր պոպուլյացիաների միջև եղած տարբերությունների վերաբերյալ այն ժամանակվա շատ սակավ տվյալներ, ստացավ նոր ծնված աստղերի քանակի կախվածության մոտավոր ձևը նրանց զանգվածից՝ սկզբնական զանգվածի ֆունկցիան () և հաշվարկել է միջաստղային գազում ծանր տարրերի պարունակությունը, ինչպես նաև աստղերի համամասնությունը, որոնք այժմ վերածվել են սպիտակ թզուկների։ Հիմնական եզրակացությունները և գնահատականները, որոնք նա ստացավ այն ժամանակ, մինչ օրս հնացած չեն, և նախնական զանգվածային ֆունկցիայի նրա բանաձևը հայտնի է որպես Սոլպիտերի ֆունկցիա (հետագայում Սոլպիտերը այդ հոդվածը համարեց իր լավագույն աշխատանքը):

1954 թվականին Սոլպիտերը առաջարկ է ստացել ղեկավարել ԱԱՀ տեսական ֆիզիկայի ամբիոնը, սակայն մերժել է այն և 1954 թվականի սեպտեմբերին վերադարձել Իթակա։ Դա արվել է երկու պատճառով. նախ՝ նա չի ցանկացել հրաժարվել աստղաֆիզիկայից՝ հօգուտ բարձր էներգիայի ֆիզիկայի (ինչը նա պետք է աներ, եթե ընդուներ ԱԱՀ-ի առաջարկը) և երկրորդը՝ Կոռնելում ավելի լավ աշխատանքի հնարավորություններ կային իր կնոջ՝ Միրիամի համար (ով շուտով սկսել է զբաղվել  նյարդաբանությամբ)։

Սոլպիտերը պրոֆեսորի կոչում է ստացել Կոռնելի համալսարանում, 1956 թվականին։

1955 թվականին ծնվել է Սոլպիտերի դուստրը՝ Շելլին ()։

1950-ականների վերջին, ԱՄՆ առաջադեմ հետազոտական նախագծերի գործակալության (ARPA) հետ համագործակցության միջոցով, Սալպետերը ցույց է տվել, որ իոնոսֆերային էլեկտրոնների միջոցով ռադիոալիքների հետադարձ ցրումը առաջացնում է հաճախականության տեղաշարժ՝ կապված պլազմայի հաճախականության հետ։Այդ աշխատանքը դարձել է նրա ամենաշատ մեջբերվող հոդվածը, քանի որ էֆեկտն օգտագործվել է որպես լաբորատոր պլազմայում էլեկտրոնի խտությունը չափելու հարմար մեթոդ։

1960-ական թվականներին Սոլպիտերն իր ուսանողների հետ մի շարք աշխատանքներ է կատարել վիճակագրական մեխանիկայի բնագավառում, մասնավորապես, խիտ պլազմայի վիճակի հավասարման հաշվարկի վերաբերյալ, որը կիրառություն գտավ սպիտակ թզուկների, նեյտրոնային աստղերի և հսկա մոլորակների ուսումնասիրության բնագավառում։ Այդ նույն տարիներին Սոլպիտերը մասնակցել է քվազարների բնույթի վերաբերյալ քննարկումներին, առաջ քաշել ճիշտ ենթադրություն, որ նրանց էներգիայի աղբյուրը սև խոռոչի վրա ակրեցիան էր և ուսումնասիրել էր այդ ակրեցիան։

1960-ականներից մինչև 1990-ական թվականները Սալպետերը ժամանակ առ ժամանակ զբաղեցրել է տարբեր վարչական պաշտոններ, հատկապես (իր կարիերայի ավարտին մոտ) որպես Կոռնելի համալսարանի Ռադիոֆիզիկայի և տիեզերական հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն։ Նա նաև կարևոր ներդրում է ունեցել 1960-ականներին բալիստիկ հակահրթիռային պաշտպանության (ԲՀՊ) զարգացման գործում։ Սոլպիտերը դադարեցրել է այդ գործունեությունը Վիետնամի պատերազմին ԱՄՆ-ի ներգրավման սկզբից, բայց հետագայում Ռեյգանի վարչակազմի օրոք ծառայել է որպես հակահրթիռային պաշտպանության խորհրդատու։

1990-ականներին Էդվին Սոլպիտերը և նրա չինացի ուսանողը, իսկ հետո ասպիրանտ Դոնգ Լայը (Dong Lai, Կոռնելի համալսարանի պրոֆեսոր) կատարել են մի շարք ուսումնասիրություններ ատոմների, մոլեկուլների, իոնների և պլազմայի հատկությունները ուժեղ մագնիսական դաշտի նեյտրոնային աստղերի մթնոլորտում։ Մոտավորապես միևնույն ժամանակ Սոլպիտերը և Կոռնելի իր գործընկերները ուսումնասիրել են գալակտիկաների և մութ նյութի դինամիկայի խնդիրները։

Ժամանակ առ ժամանակ Սոլպիտերը մասնակցել է կնոջ՝ Միրիամի նյարդամկանային հանգույցների ուսումնասիրության աշխատանքներին, ղեկավարել է Միրիամի լաբորատորիան 2000 թվականի հոկտեմբերից նրա մահից հետո։ Սոլպիտերը նաև մի շարք հետազոտություններ է անցկացրել տուբերկուլյոզի համաճարակաբանության վերաբերյալ իր ֆիզիկոս դստեր՝ Շելլի Սոլպիտերի, հետագայում թոռան՝ Նիկոլաս Բաքլիի (Nicholas Buckley) հետ։

Սոլպիտերը թոշակի է անցել 1997 թվականին՝ չդադարեցնելով իր գիտական գործունեությունը։ Նա ցմահ պահպանել է Կոռնելի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսորի կոչումը։ 1998 թվականին համալսարանը սահմանել է Սոլպիտերի դասախոսությունների շարք՝ ըստ արժանվույն գնահատելով նրա վաստակը։

Սալպետերը մահացել է լեյկոզից 84 տարեկան հասակում, Իտակայում գտնվող իր տանը։

## Ընտանիք
* Առաջին կին՝ Միկա (Միրիամ) Մարկ (1950–2000),
* Երկրորդ կին՝ Անտոնիան (Antonia "Lhamo" Shouse Salpeter, –2008), 
* դուստրերը՝ Ջուդի և Շելլի և չորս թոռներ։

## Պարգևներ
* 1959 - Կարնեգի ինստիտուտի մրցանակ աստղաֆիզիկայի բնագավառում ուսումնասիրությունների համար
* 1973 - Թագավորական աստղագիտական ընկերության ոսկե մեդալ
* 1974 - Ամերիկյան աստղագիտական ընկերության Հենրի Նորիս Ռասելի մրցանակ  
* 1974 - Ռոբերտ Օպենհեյմերի հուշամրցանակ Մայամիի համալսարանից
* 1985 - Կարլ Շվարցշիլդի մեդալ Գերմանիայի աստղագիտական ընկերության կողմից
* 1987 - Կետրին Բրյուսի մեդալ Խաղաղօվկիանոսյան աստղագիտական ընկերությունից
* 1996 - Դիրակի մեդալ Նոր Հարավային Ուելսի համալսարանից
* 1997 - Կրաֆորդի մրցանակ Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայից 
* 1999 - Հանս Բետեի մրցանակ Ամերիկյան Ֆիզիկական ընկերությունից

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

## Արտաքին հղումներ
* Храмов Ю. А. Солпитер Эдвин Эрнест (Salpeter Edwin Ernest) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 251. — 400 с. — 200 000 экз.
* The Bruce Medalists — Edwin Ernest Salpeter  
* Edwin Salpeter, whose theories revolutionized astrophysics, dies at 83 // Cornell Chronicle, Nov. 26, 2008 
* Конференция памяти Солпитера в Корнелле 14 марта 2009 года 

Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Լեյկոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Սիդնեյի համալսարանի շրջանավարտներ