Հարավային Սուդանի պատմություն

**Հարավային Սուդանի պատմություն**, ներառում է ժամանակակից Հարավային Սուդանի տարածքի և տարածաշրջանում բնակվող ժողովուրդների պատմությունը։

Հարավային Սուդանի ժամանակակից պատմությունը սերտորեն կապված է Սուդանի պատմության հետ։ Այս կապերը սկսվել են 19-րդ դարում ՝ Եգիպտոսի Օսմանյան խեդիվատի ընդլայնմամբ դեպի հարավ և թուրք-եգիպտական Սուդանի ձևավորմամբ, ժամանակակից Հարավային Սուդանը կազմող տարածքը մնացել է Սուդանի մի մասը մահդիստական պետության, անգլո-Եգիպտական Սուդանի և Սուդանի Հանրապետության միջոցով մինչև Հարավային Սուդանի անկախությունը 2011 թվականին։

Հարավային Սուդանը հիմնականում բնակեցվել է նիլո-սահարերեն խոսող ժողովուրդներով, փոքրամասնություններով, որոնք խոսում են նիգերո-Կոնգո լեզվով։ Պատմականորեն, ներկայիս Հարավային Սուդանում գերակշռում էին կենտրոնական Սուդանյան լեզվով խոսող ժողովուրդները, բայց կարելի է ենթադրել, որ նիլոտյան ժողովուրդների ներկայությունը նույնպես նախապատմական ժամանակներից է։ Մոտավորապես 14-րդ դարից ՝ Քրիստոնեական նուբիական թագավորությունների ՝ Մակուրիայի և Ալոդիայի փլուզումից հետո, նիլոտիկ ժողովուրդները աստիճանաբար սկսել են գերակշռել տարածաշրջանում։

## Վաղ պատմություն
### Հռոմեական արշավախումբ
Երկար տարիներ Սադ ճահիճը և հատկապես նրա խիտ թավուտները անհաղթահարելի խոչընդոտ էին Նեղոսով նավարկելու համար։ 1961 թվականին Ներոն կայսեր ուղարկած հռոմեական զինվորների մի լեգեոն բարձրացել է Սպիտակ Նեղոսով, բայց չի կարողացել առաջ գնալ Սադից այն կողմ, ինչը նշում էր հռոմեական ներթափանցման սահմանը դեպի հասարակածային Աֆրիկա։ Նույն պատճառներով, հետագա ժամանակներում հատկապես դժվար էր Նեղոսի ակունքների որոնումը. Սա, ի վերջո, պահանջում էր ցամաքային արշավախմբեր Կենտրոնական Աֆրիկայի ափից՝ Սադդը անցնելուց խուսափելու համար։

### Նիլոտիկ ընդլայնում հանկարծակի պատճառով

Լեզվաբանական տվյալները ցույց են տալիս, որ ժամանակի ընթացքում առաջ են եկել նիլոտիկ լեզուները, ինչպիսիք են դինկան/ջիենգը, նուերը/նաաթը, շիլուկը և լուոն։ Այս խմբերը տարածվել են Սադդի ճահճային տարածքներից, որտեղ հնագիտական ​​ապացույցները ցույց են տալիս, որ անասնաբուծության վրա հիմնված մշակույթ գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 3000 թվականից, և այդ տարածքում նիլոտիկ մշակույթը կարող է շարունակական լինել մինչ այդ։ Հնագիտական գտածոները, ինչպես նաև նիլոտների ֆիզիկական ապացույցները, ներառյալ նրանց գմբեթավոր տներն ու տուկուլաները, ցույց են տալիս, որ նրանք, հնարավոր է, հսկայական ներդրում են ունեցել Նուբիայի Թագավորության կառավարման և հարստության մեջ 25-րդ դինաստիայի կառավարումից առաջ և ընթացքում։

Նիլոտիկ ցեղերի ընդլայնումը Սուդդայի ճահիճներից Դեպի Հարավային Սուդանի մնացած մասը, ըստ երևույթին, սկսվել է 14-րդ դարում։ Սա համընկնում է քրիստոնեական նուբիական թագավորությունների ՝ Մակուրիայի և Ալոդիայի անկման և արաբ առևտրականների Կենտրոնական Սուդան ներթափանցման հետ։ Արաբներից հարավսուդանները, հնարավոր է, ստացել են անթառամ անասունների նոր ցեղատեսակներ։ Հնագետ Ռոլանդ Օլիվերը նշում է, որ այս ժամանակահատվածը վկայում է նաև նիլոտիկների շրջանում երկաթի դարաշրջանի սկզբի մասին։ Այս գործոնները կարող են բացատրել, թե ինչպես են նիլոտիկ խոսողները տարածվել և գերակշռել տարածաշրջանում։

### Կենտրոնական Սուդանի ներկայություն
Մինչև մոտ 1500 թվականը Հարավային Սուդանի հսկայական տարածքները վերահսկվում էին կենտրոնական Սուդանի բնիկ խոսնակների կողմից։ Մնացել են կենտրոնական Սուդանի մի քանի խմբեր, ինչպիսիք են լրատվամիջոցները և մորուն։

### Շիլլուկ

16-րդ դարում նիլոտյան լեզուներով խոսող ժողովուրդների մեջ ամենահզոր խումբը Շիլլուկներն էին, ովքեր տարածվել են դեպի արևելք՝ մինչև Սպիտակ Նեղոսի ափերը, կիսաառասպելական Նիկանգի առաջնորդությամբ, ասում են կառավարել է Շիլլուկներին մոտ 1490-ից մինչև 1517 թվականները։ Շիլլուկները վերահսկողություն են հաստատել գետի արևմտյան ափի վրա՝ մինչև ժամանակակից Սուդանի Կոստի քաղաքը։ Այնտեղ նրանք ստեղծել են տնտեսություն՝ հիմնված հացահատիկային մշակաբույսերի աճեցման և ձկնորսության վրա, մշտական բնակավայրերով գետի ամբողջ երկայնքով։ Շիլլուկները մշակել են գյուղատնտեսության ինտենսիվ համակարգ, և 17-րդ դարում Շիլլուկների հողերն ունեցել են բնակչության խտություն, որը նման էր Եգիպտոսի Նեղոսի շրջակայքի խտությանը։

Ենթադրվում է, որ հենց Շիլլուկների ճնշումն էր, որ Ֆունջ ժողովրդին հյուսիս է քշել, որտեղ նրանք հիմնել են Ֆունջի սուլթանությունը։ Դինկաները մնացին Սուդդի տարածքում՝ պահպանելով իրենց տրանսհումանսային տնտեսությունը։

Մինչ Դինկաները պաշտպանված և մեկուսացված էին իրենց հարևաններից, Շիլլուկներն ավելի շատ էին ներգրավվել միջազգային հարաբերություններում։ Շիլլուկները վերահսկում էին Սպիտակ Նեղոսի արևմտյան ափը, մինչդեռ մյուս կողմը վերահսկվում էր Ֆունջի սուլթանության կողմից, և երկուսի միջև պարբերաբար հակամարտություններ էին ծագում։ Շիլլուկները կարողանում էին արագորեն հարձակվել արտաքին տարածքների վրա՝ օգտագործելով ռազմական նավակներ, և վերահսկում էին Նեղոսի ջրերը։ Ֆունջն ուներ զրահապատ հեծելազորի մշտական բանակ, և այս ուժը թույլ էր տալիս նրանց գերիշխել Սահելի հարթավայրերում։

Շիլլուկների ավանդույթները պատմում են Օդակ Օկոլլո թագավորի մասին, ով կառավարել է մոտ 1630 թվականին և առաջնորդել է նրանց Ֆունջի դեմ երեք տասնամյակ տևած պատերազմում՝ Սպիտակ Նեղոսի առևտրային ուղիների վերահսկողության համար։ Շիլլուկները դաշնակցել են Դարֆուրի սուլթանության և Տակալիի թագավորության հետ՝ ընդդեմ Ֆունջի։ Տակալիի անձնատուր լինելը պատերազմը ավարտել է հօգուտ Ֆունջի։ 17-րդ դարի վերջում Շիլլուկները և Ֆունջը դաշնակցել են ընդդեմ Ջիենգի՝ Դինկաների մի խմբի, որը հզորացել էր Ֆունջի և Շիլլուկի սահմանային տարածքում։ Շիլլուկների քաղաքական կառուցվածքը աստիճանաբար կենտրոնացել է թագավորի կամ *ռեթի* շուրջ։ Ամենակարևորը Ռեթ Տուգոն էր, ով կառավարել է մոտ 1690-ից 1710 թվականները և հիմնել է Շիլլուկների մայրաքաղաք Ֆաշոդան։ Նույն ժամանակահատվածում տեղի է ունեցել Ֆունջի սուլթանության աստիճանական անկումը, թողնելով Շիլլուկներին Սպիտակ Նեղոսի և առևտրային ուղիների լիակատար վերահսկողությունը։ Շիլլուկների ռազմական հզորությունը հիմնված էր գետի վերահսկողության վրա։

### Ազանդե
Ոչ նիլոտյան Ազանդե ժողովուրդը, որը 16-րդ դարում մուտք է գործել հարավային Սուդան, հիմնել է տարածաշրջանի ամենամեծ պետությունը։ Ազանդեները երրորդ ամենամեծ ազգությունն են հարավային Սուդանում։ Նրանք բնակվում են Մարիդի, Իբա, Յամբիո, Նզարա, Էզոն, Տամբուրա և Նագերե շրջաններում՝ արևմտյան Էկվատորիայի և Բահր էլ Ղազալի արևադարձային անտառային գոտում։ 18-րդ դարում Ավոնգարա ժողովուրդը մուտք է գործել և արագորեն իր իշխանությունը հաստատել Ազանդեների վրա։ Ավոնգարաների իշխանությունը մեծապես անվիճարկելի է մնացել մինչև 19-րդ դարի վերջում բրիտանացիների ժամանումը։

Ազանդեները զարգացրել են թագավորություններ, որոնք գերիշխվում էին Ավոնգարա ազնվականների ընտանիքների կողմից։ Նրանք իրականացնում էին ասիմիլյացիոն քաղաքականություն, որը հիմնված էր նվաճված ժողովուրդներին թագավորի և ազնվական դասի հպատակների վերածելու ուժի վրա։ Սա իրականացվում էր զորակոչի համակարգի միջոցով, որը թույլ էր տալիս թագավորի հպատակներին զորակոչվել որպես զինվորներ գնդերում կամ որպես մշակներ, ինչը թույլ էր տալիս ստեղծել սննդի ավելցուկ, որը հնարավոր էր վերաբաշխել կարիքավորների միջև։ Զանդե թագավորությունները օգտագործում էին փորձության միջոցով դատը որպես մեղավորությունը կամ անմեղությունը գնահատելու միջոց՝ արդարադատություն և օրենք իրականացնելիս, օգտագործելով թույն, որն օգտագործվում էր որպես պատգամախոս։ Զանդեների մոտ դինաստիական ժառանգորդությունը բարդ համակարգ էր, որտեղ թագավորների որդիներին տրվում էին թագավորության սահմանային նահանգները, ինչը թույլ էր տալիս արքայազներին ընդլայնել իրենց տիրույթները և իշխանությունը տարածել դեպի դուրս՝ ստեղծելով իրենց սեփական թագավորությունները։ Այս նվաճումները հանգեցրել էին սուդանական, բանտու և նիլոտյան տարրերի ներառմանը իրենց թագավորություններում, որոնք հետագայում ասիմիլյացվեցին զանդե լեզվի ընդունման միջոցով։ Այս թագավորությունները տարածվում էին ժամանակակից Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետությունից մինչև Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն և ժամանակակից Հարավային Սուդան։

Աշխարհագրական խոչընդոտները կանխել են իսլամի տարածումը տարածաշրջանում։ Դինկա ժողովուրդը հատկապես ապահով էր Սուդդի ճահճուտներում, որոնք պաշտպանում էին նրանց արտաքին միջամտությունից և թույլ էին տալիս նրանց մնալ ապահով առանց մեծ զինված ուժերի։ Շիլլուկ, Ազանդե և Բարի ժողովուրդներն ավելի կանոնավոր հակամարտություններ ունեին հարևան պետությունների հետ։

## 19-րդ դար
### Թուրք-եգիպտական նվաճում Մուհամեդ Ալիի դինաստիայի օրոք
1821 թվականին հյուսիսում գտնվող Ֆունջ սուլթանությունը փլուզվել է Եգիպտոսի ներխուժման հետևանքով՝ օսմանյան կառավարիչ Մուհամեդ Ալիի գլխավորությամբ։ Թուրք-եգիպտական ուժերը սկսեցին շարժվել դեպի հարավ՝ Կուրդուֆանի և Ֆունջիստանի նկատմամբ իրենց վերահսկողությունն ամրապնդելուց հետո։ 1827 թվականին Ալի Խուրշիդ փաշան զորք է առաջնորդել Դինկա հողերով, իսկ 1830 թվականին արշավանք է կազմակերպել դեպի Սպիտակ Նեղոսի և Սոբատի միացման վայրը։ Ամենահաջողված արշավանքները ղեկավարել է ծովակալ Սալիմ Քաբուդանը, ով 1839-1842 թվականների ընթացքում նավարկել է Սպիտակ Նեղոսով՝ հասնելով մինչև ժամանակակից Ջուբա։

Թուրք-եգիպտական ուժերը փորձեցին տարածաշրջանում ամրոցներ և կայազորներ հիմնել, սակայն հիվանդությունները և դասալքությունը շուտով ստիպեցին նրանց լքել դրանք։ Չնայած տարածաշրջանը հավակնում էին Եգիպտոսի օսմանյան խեդիվները, նրանք չէին կարող իրական իշխանություն բանեցնել տարածաշրջանի նկատմամբ։ 1851 թվականին, օտարերկրյա տերությունների ճնշման տակ, Եգիպտոսի կառավարությունը տարածաշրջանը բացել է եվրոպացի վաճառականների և միսիոներների համար։

Եվրոպացիները գտել են փղոսկրի մեծ պաշար, սակայն պարզել են, որ տեղաբնակ Բարիները քիչ հետաքրքրություն են ցուցաբերել իրենց վաճառվող որևէ բանի նկատմամբ։ Արդյունքում, վաճառականները հաճախ դիմում էին ուժի՝ փղոսկրը բռնագրավելով, սակայն նույնիսկ դա տնտեսապես շահավետ չէր, և վաճառականների ձեռնարկումները մեծ հաջողություն չեն ունեցել։ Քրիստոնյա միսիոներները նույնպես հաստատություններ են հիմնել տարածաշրջանում, ինչպես օրինակ՝ Կենտրոնական Աֆրիկայի Կաթոլիկ Առաքելական Վիկարիատը, որը ցրված էր տարածաշրջանում։ Միսիոներները նույնպես մեծ ազդեցություն չեն ունեցել տարածաշրջանի վրա 19-րդ դարի սկզբին։

### Ալ-Զուբայրի առևտրային կայսրություն

Պաշտոնական իշխանության բացակայությունը 1850-ականներին լրացվել է հզոր վաճառական իշխանների կողմից։ Արևելքում Մուհամեդ Ահմադ ալ-Աքքադը վերահսկում էր մեծ տարածք, սակայն ամենահզորը Ալ-Զուբայր Ռահմա Մանսուրն էր, ով վերահսկողություն է հաստատել Բահր էլ Ղազալի և Հարավային Սուդանի այլ մասերի նկատմամբ։ Ալ-Զուբայրը Խարթումից եկած վաճառական էր, ով վարձել էր իր սեփական մասնավոր բանակը և արշավել դեպի հարավ։

Նա ստեղծել է առևտրային ամրոցների ցանց, որոնք հայտնի էին որպես *զարիբաներ*, և այդ ամրոցներից վերահսկում էր տեղական առևտուրը։ Ամենաարժեքավոր ապրանքը փղոսկրն էր։ Նախորդ դարերում սուդանցի վաճառականները մեծ արժեք չէին տալիս փղոսկրին, սակայն եգիպտական իշխանության ժամանակաշրջանը համընկավ համաշխարհային պահանջարկի մեծ աճի հետ, քանի որ միջին խավի ամերիկացիները և եվրոպացիները սկսեցին դաշնամուրներ և բիլիարդի գնդակներ գնել։

Առևտուրը կառավարելու համար ալ-Զուբայրին աշխատուժ էր հարկավոր, և այսպիսով նա սկսել է նաև զգալի թվով ստրուկներ բռնել։ Իր վարձկան ուժերին նա ավելացրել է նաև մեծ ստրկական բանակ։ Դարֆուրի սուլթանության հետ առևտրային վեճերի պատճառով ալ-Զուբայրը պատերազմ է սկսել նրանց դեմ և 1874 թվականին պարտության մատնել նրանց ուժերը և սպանել Իբրահիմին՝ վերջին Ֆուր սուլթանին մինչև Ալի Դինարի վերականգնումը։

### Էկվադոր
Եգիպտոսի օսմանյան խեդիվ Իսմայիլ փաշան մտահոգված էր ալ-Զուբայրի աճող ուժով և հիմնել էր Էկվատորիա նահանգը՝ պլանավորելով գաղութացնել տարածքը։ 1869 թվականին Իսմայիլը վարձել է բրիտանացի հետազոտող Սամուել Բեյքերին՝ տարածքը կառավարելու համար, և նրան զինվորներ ու ֆինանսավորում տրամադրել, սակայն Բեյքերը չի կարողացել թուրք-եգիպտական իշխանությունը տարածել տարածաշրջանի վրա։

Ալ-Զուբայրից ազատվելու համար Իսմայիլ փաշան ուղարկել է վարձկան առաջնորդ Մուհամեդ ալ-Բուլալվիին և խոստացավ նրան Բահր էլ Ղազալի կառավարչությունը, եթե նա հաղթեր ալ-Զուբայրին։ Ալ-Զուբայրը ջախջախել է ներխուժողներին և սպանել ալ-Բուլալվիին։ 1873 թվականին Իսմայիլ փաշան համաձայնել էնշանակել ալ-Զուբայրին որպես օսմանյան կառավարիչ և հռչակել նրան *ալ-Զուբայր Ռահմա Մանսուր [[փաշա]]*։

Իսմայիլը դեռևս սպառնալիք էր զգում ալ-Զուբայրի և նրա անկախ իշխանության բազայի կողմից։ Բրիտանական լրատվամիջոցները նույնպես լի էին պատմություններով ալ-Զուբայրի՝ «Ստրկավաճառ թագավորի» մասին։ 1874 թվականին Չարլզ Ջորջ Գորդոնը նշանակվել է Էկվատորիայի կառավարիչ։ 1877 թվականին ալ-Զուբայրը մեկնել է Կահիրե՝ խնդրելու նաև Դարֆուրի կառավարչությունը, սակայն Իսմայիլի կողմից տնային կալանքի տակ դրվել։ Գորդոնը պարտության է մատնել ալ-Զուբայրի որդուն՝ վերջ դնելով վաճառականների վերահսկողությանը տարածաշրջանում։ Չնայած դրան, Գորդոնը դեռևս չի կարողացել իշխանություն հաստատել տարածաշրջանի որևէ տարածքի նկատմամբ՝ բացի իր մի քանի ամրոցների անմիջական շրջակայքից։

1878 թվականին Գորդոնին փոխարինել է Էմին փաշան։ Մահդիստական պատերազմը չի տարածվել հարավ՝ դեպի ոչ մուսուլմանական տարածքներ, սակայն կտրել է հարավային Սուդանը Եգիպտոսից՝ Էմին փաշային թողնելով մեկուսացված և առանց ռեսուրսների։ Նրան փրկել է Էմին փաշայի փրկարար արշավախումբը՝ Հենրի Մորտոն Ստենլիի գլխավորությամբ։

Էկվատորիան դադարել է գոյություն ունենալ որպես եգիպտական հենակետ 1889 թվականին։ Էկվատորիայի կարևոր բնակավայրերն էին Լադոն, Գոնդոկորոն, Դուֆիլեն և Վադելայը։ Այնուհետև Բրիտանիան հարավային Սուդանը դիտարկում էր որպես առանձին միավոր՝ զարգացման տարբեր փուլում գտնվող, քան հյուսիսը։ Այս քաղաքականությունն օրինականացվել է 1930 թվականին՝ Հարավային քաղաքականության հայտարարմամբ։ 1946 թվականին՝ առանց հարավցիների հետ խորհրդակցելու, բրիտանական վարչակազմը փոխել է իր Հարավային քաղաքականությունը և փոխարենը սկսել իրականացնել հյուսիսի և հարավի միավորման քաղաքականություն։

## Սուդանի Հանրապետություն
### Սուդանի առաջին քաղաքացիական պատերազմը
1955 թվականի օգոստոսի 18-ին Տորիթում գտնվող Էկվատորիալ կորպուսի կայազորը, որը բաղկացած էր տեղացի հարավային սուդանցիներից, ապստամբել է հյուսիսային սուդանցի զինվորներով փոխարինվելու հեռանկարի պատճառով։ Սա նշանավորել է Առաջին սուդանական քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը՝ Սուդանի անկախությունից չորս ամիս առաջ։ Ապստամբների մի մասը փախել է անապատ, որտեղ սկսել է պարտիզանական ապստամբություն։ 1962 թվականին բազմաթիվ պարտիզանական խմբեր ձևավորել են Անյանյան, որը դարձել է հարավային Սուդանի ամենամեծ ապստամբ խումբը։

Ապստամբ խմբերի և Սուդանի կառավարության միջև հանդիպումները սկսել են Ադիս Աբեբայում 1971 թվականի վերջին՝ Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի և Աֆրիկայի եկեղեցիների համաժողովի միջնորդությամբ։ Այս հանդիպումները ի վերջո հանգեցրել են 1972 թվականին Ադիս Աբեբայի համաձայնագրի ստորագրմանը, որը դադարեցրել է պատերազմը և հիմնադրել Հարավային Սուդանի ինքնավար շրջանը։

### Սուդանի երկրորդ քաղաքացիական պատերազմը

1983 թվականին Սուդանի նախագահ Ջաֆար Նիմեյրին հայտարարել է ամբողջ Սուդանը իսլամական պետություն՝ Շարիաթի օրենքով, ներառյալ ոչ իսլամական մեծամասնությամբ հարավային շրջանը։ Հարավային Սուդանի ինքնավար շրջանը վերացվել է 1983 թվականի հունիսի 5-ին՝ դադարեցնելով Ադիս Աբեբայի համաձայնագիրը։ Ուղղակի արձագանք դրան՝ ձևավորվել է Սուդանի ժողովրդի ազատագրման բանակ/շարժումը՝ Ջոն Գարանգի ղեկավարությամբ, և բռնկվել է Երկրորդ սուդանական քաղաքացիական պատերազմը։ Մի քանի խմբավորումներ անջատվեցին SPLA-ից՝ հիմնականում էթնիկ գծերով, և ֆինանսավորվում ու զինվում էին Խարթումի կողմից, որոնցից ամենանշանավորը 1991 թվականին Ռիեք Մաչարի ղեկավարած SPLA-Նասիրն էր։

Ներքին պայքարի պատճառով պատերազմի ընթացքում ավելի շատ հարավցիներ են մահացել միմյանց դեմ կռվի ժամանակ, քան հյուսիսցիների դեմ կռվի ժամանակ։ 1991 թվականի Բորի ջարդի ժամանակ մոտ 2,000 քաղաքացիներ են սպանվել SPLA-Նասիրի և զինված Նուեր քաղաքացիների կողմից, իսկ հաջորդ տարիներին առաջացած սովի հետևանքով մահացել է ևս մոտ 25,000 մարդ։

2005 թվականին Համապարփակ խաղաղության համաձայնագիրը ստորագրվել է Մաչակոսում՝ Քենիայում, Սուդանի կառավարության և SPLA/M-ի միջև՝ Միջկառավարական զարգացման մարմնի, Իտալիայի, Նորվեգիայի, Միացյալ Թագավորության և Միացյալ Նահանգների միջնորդությամբ։ Համաձայնագիրը նշանավորել է Երկրորդ սուդանական քաղաքացիական պատերազմի ավարտը, վերահաստատել Հարավային Սուդանի ինքնավար շրջանը և սահմանել, որ 2011 թվականին կանցկացվի հանրաքվե հարավային Սուդանի անկախության վերաբերյալ։

### Անկախության հանրաքվե

Խաղաղության համապարփակ համաձայնագրի համաձայն ՝ Հարավային Սուդանը անկախության հանրաքվե է անցկացրել 2011 թվականին։ Հանրաքվեի քվեարկությունը տեղի է ունեցել հունվարի 9-15-ը։ Ընտրողների 98,83% - ը քվեարկել է անկախության օգտին ՝ 99% մասնակցության դեպքում։ 2011 թվականի հուլիսի 9-ի կեսգիշերին Հարավային Սուդանը դարձել է անկախ երկիր, որը կոչվել էր «Հարավային Սուդանի Հանրապետություն»։ 2011 թվականի հուլիսի 14-ին Հարավային Սուդանը դարձել է Միավորված ազգերի կազմակերպության 193-րդ անդամ պետությունը, իսկ 2011 թվականի հուլիսի 28–ին Հարավային Սուդանը միացել է Աֆրիկյան միությանը որպես նրա 54-րդ անդամ պետություն։

Սուդանի հետ դեռևս կան որոշ տարաձայնություններ, ինչպիսիք են նավթի եկամուտների բաշխումը, քանի որ գնահատվում է, որ երկու Սուդանի նավթի 80%–ը արդյունահանվում է Հարավային Սուդանում, ինչը զարմանալի տնտեսական ներուժ է ներկայացնում աշխարհի ամենաանբարենպաստ տարածքներից մեկի համար։ Աբյեի շրջանը շարունակում է մնալ վիճելի, և չնայած պատկանելության մասին որոշում կայացնելու համար առանձին հանրաքվե անցկացնելու փորձերին, մի շարք հարցերի շուրջ պաշտոնական հանրաքվեն հետաձգվել է և, ի վերջո, չեղարկվել։ 2011 թվականի հուլիսին, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բանաձևի համաձայն, եթովպացի խաղաղապահները սկսել են մուտք գործել տարածք ՝ կանխելու Սուդանի և Հարավային Սուդանի զինված ուժերի կողմից այդ տարածքի վերահսկողությունը գրավելու փորձերը։

#### Հակամարտություն Հարավային Կորդոֆանում
2011 թվականի հունիսի 6-ին Հյուսիսային և Հարավային Սուդանի ուժերի միջև զինված բախում է սկսվել, որը նախորդել է հուլիսի 9-ին երկրի հարավի անկախության հռչակմանը։ Դա տեղի է ունեցել այն բանից հետո, երբ երկու կողմերը պայմանավորվել են զորքերը դուրս բերել Աբյեյից։

Հունիսի վերջին մի քանի միջազգային գործընկերներ, այդ թվում ՝ ՄԱԿ-ը, առաջարկ են արել Աբիեայում 4200 եթովպացի զինվորների տեղակայել որպես խաղաղապահներ։

## Անկախություն
### Գեղլիգի Ճգնաժամ
2012 թվականի մարտին Սուդանի ռազմաօդային ուժերը ռմբակոծել են Հարավային Սուդանի Ունիթի պետության այն շրջանները, որոնք գտնվում են Սուդանի Հարավային Կորդոֆան նահանգի հետ սահմանից ոչ հեռու։ Հարավսուդանական զորքերը պատասխանել են ապրիլի 10-ին Հեգլիգ նավթահանքի գրավմամբ։ Սուդանի զորքերը անցել են հակահարձակման և ստիպել Հարավային Սուդանի բանակին նահանջել ինը օր անց։ Ապրիլի 20-ին Հարավային Սուդանը հայտարարել է Հեգլիգից զորքերի փուլային դուրսբերման մեկնարկի մասին, մինչդեռ Սուդանը հայտարարել է, որ ուժով գրավել է այն։ Դրանից հետո Սուդանի նախագահ Օմար ալ-Բաշիրը Խարթումում հաղթանակի հանրահավաք է անցկացրել։ Ապրիլի 22-ին սահմանին նոր մարտեր են սկսվել, երբ սուդանցի զինվորները տանկերի և հրետանու աջակցությամբ երեք հարձակում են գործել Հարավային Սուդանում 10 կիլոմետր խորության վրա (6 մղոն)։ Առնվազն մեկ հարավսուդանցի զինվոր է սպանվել, երկուսը վիրավորվել են հարձակման հետևանքով։

երկու կողմերը բանակցությունները սկսել են 2012 թվականի հունիսին ՝ Աֆրիկյան միության պատվիրակ Թաբո Մբեկիի միջնորդությամբ։

Սեպտեմբերի 27-ին Սուդանի նախագահ Օմար ալ-Բաշիրը և Հարավային Սուդանի նախագահ Սալվա Կիիրը Եթովպիայի Ադիս Աբեբա քաղաքում ստորագրել են ութ համաձայնագիր, որոնք թույլ են տվել վերականգնել նավթի կարևոր արտահանումը և ստեղծել 10 կմ երկարությամբ ապառազմականացված գոտի իրենց սահմանի երկայնքով։ Համաձայնագրով նախատեսվում է 56 000 000 լիտր Հարավսուդանական նավթի վերադարձը համաշխարհային շուկա։ Բացի այդ, համաձայնագրերը ներառում են սահմանազատման ժամանակ հետևելու պարամետրերի ըմբռնումը, տնտեսական համագործակցության մասին համաձայնագիրը և միմյանց քաղաքացիների պաշտպանության մասին համաձայնագիրը։ Որոշ հարցեր մնացել են չլուծված, և դրանց լուծման համար նախատեսվել են ապագա բանակցություններ։ Նույն օրը ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի վաթսունյոթերորդ նստաշրջանում շարունակվող ընդհանուր քննարկումների ժամանակ նախատեսվել էր Հարավային Սուդանի ներկայացուցչի ելույթը։ Փոխնախագահ Ռիեկ Մաչարը խոսել է այն մասին, թե ինչ համաձայնագրեր են ստորագրվել, բայց դժգոհել Աբյեի վերաբերյալ բանաձևի բացակայությունից։

2013-ի մարտի կեսերին երկու երկրներն էլ սկսել են իրենց զորքերը դուրս բերել սահմանային շրջանից ՝ փորձելով ստեղծել ապառազմականացված բուֆերային գոտի և վերսկսել Հարավային Սուդանի նավթի արդյունահանումը Սուդանի միջոցով արտահանման համար։ Ապրիլի սկզբին Հարավային Սուդանի նավթը կրկին սկսել է հոսել Սուդանի խողովակաշարերով։ Մինչ Սուդանի նախագահ Օմար ալ-Բաշիրը սպառնում էր դադարեցնել նավթի տարանցումը Հարավային Սուդանից իր երկրի միջով, Հարավային Սուդանի նախագահ Սալվար Կիիրը նրան մեղադրել է պատերազմի մոբիլիզացման մեջ և հայտարարել, որ չի կռվի նավթի տարանցման խնդրի պատճառով։

### Միջցեղային հակամարտություն
Փորձելով SPLA/M-ին ճնշել շիլլուկ և մուրլե ցեղերի ապստամբությունները, նրանք այրել են տասնյակ գյուղեր, բռնաբարել հարյուրավոր կանանց և աղջիկների և սպանել անթիվ խաղաղ բնակիչների։ Քաղաքացիական անձինք պնդում են, որ խոշտանգում են և որ իրենց եղունգները պատռվել են, երեխաներին կախել են այրվող պլաստիկ տոպրակներից, որպեսզի նրանց ծնողները հանձնեն զենքը, իսկ գյուղացիներին ողջ-ողջ այրում էին իրենց խրճիթներում, եթե կասկածում էին, որ ապստամբները գիշերել են այնտեղ։ 2011 թվականի մայիսին, հաղորդվում է, որ SPLA –ը ավելի քան 7000 տուն է հրկիզել Յունիթի նահանգում։ ՄԱԿ-ը հայտնում է այդ խախտումներից շատերի մասին, իսկ Ջուբայում տեղակայված միջազգային օգնության գործակալություններից մեկի հիասթափված տնօրենը դրանք անվանել է «Ռիխտերի սանդղակով մարդու իրավունքների խախտումներ»։

2010-ին ԿՀՎ-ն նախազգուշացրել է, որ «առաջիկա հինգ տարիների ընթացքում․․․ Հարավային Սուդանում, ամենայն հավանականությամբ, տեղի կունենան նոր զանգվածային սպանություններ կամ ցեղասպանություն»։ 2011 թվականին Ջոնգլեյ նահանգում ուժեղացել են միջէթնիկական բախումները նուեր լու նուերի Սպիտակ բանակի և Մուրլեի միջև։ Սպիտակ բանակը զգուշացրել է, որ կռվելու է նաև Հարավսուդանական զորքերի և ՄԱԿ-ի ուժերի դեմ։ Սպիտակ բանակը հայտարարություն է տարածել, որում առաջարկվում է «ջնջել ամբողջ մուրլե ցեղը երկրի երեսից ՝ որպես միակ լուծում, որը երաշխավորում է նուեր անասունների երկարաժամկետ անվտանգությունը»։ Ակտիվիստներ զգուշացրել են Ջոնգլեյի ներկայիս հակամարտության ընթացքում Ցեղասպանության մասին։

### Քաղաքացիական պատերազմ
Անկախացումից ի վեր Հարավային Սուդանը պատերազմի մեջ է եղել առնվազն յոթ զինված խմբավորումների հետ։ ՄԱԿ-ի տվյալներով ՝ տարբեր հակամարտություններ են ազդել նրա տասը Նահանգներից ինը, տասնյակ հազարավոր մարդիկ ստիպված են եղել լքել իրենց տները։ Աստծո Ժոզեֆի Քոնի դիմադրության բանակը (LRA) գործում է նաև հսկայական տարածքում, ներառյալ Հարավային Սուդանը։ Զինյալները մեղադրում են կառավարությանը անորոշ ժամանակով իշխանության մնալու դավադրության մեջ ՝ անարդարացիորեն ներկայացնելով և աջակցելով բոլոր ցեղային խմբերին և անտեսելով գյուղական տարածքների զարգացումը։

Նախագահ Սալվա Կիիրը պնդել է, որ 2013 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Սուդանի ժողովրդի ազատագրման բանակի (հիմնականում նուեր) խմբավորումը, որը հավատարիմ է եղել նախկին փոխնախագահ Ռիեկ Մաչարին, փորձել է պետական հեղաշրջում իրականացնել, և որ փորձը ճնշվել է հաջորդ օրը։ Սակայն բռնկվել են մարտեր՝ սկիզբ դնելով Հարավային Սուդանի քաղաքացիական պատերազմին։ Մաչարը հերքել է հեղաշրջում սկսելու փորձը և փախել է՝ կոչ անելով Կիիրին հրաժարական տալ։ Ուգանդական զորքերը տեղակայվել են Կիիրի կողմում կռվելու համար։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը խաղաղապահներ է ունեցել երկրում՝ որպես Միավորված ազգերի կազմակերպության առաքելության մաս Հարավային Սուդանում (UNMISS)։ 2014 թվականի հունվարին ձեռք է բերվել հրադադարի առաջին համաձայնագիրը։ Մարտերը շարունակվել են և հետևել են հրադադարի ևս մի քանի համաձայնագրեր։ Բանակցությունները միջնորդավորվել են «IGAD +» -ի կողմից (որը ներառում է տարածաշրջանի ութ երկրները, ինչպես նաև Աֆրիկյան միությունը, ՄԱԿ-ը, Չինաստանը, ԵՄ-ն, ԱՄՆ-ն, Մեծ Բրիտանիան և Նորվեգիան)։ 2015 թվականի օգոստոսին հրադադարի համաձայնագրից հետո, որը հայտնի է որպես «Փոխզիջումային խաղաղության համաձայնագիր», Մաչարը վերադարձել է Ջուբա և երդվել է որպես փոխնախագահ։ Ջուբայում բռնության երկրորդ բռնկումից հետո Մաչարը փոխարինվել է որպես փոխնախագահ և փախել է Սուդան, և հակամարտությունը կրկին բռնկվել է։ Ապստամբների ներքին պայքարը դարձել է հակամարտության հիմնական մասը։ Նախագահի և Մալոնգ Ավանի գլխավորած դինկա խմբավորումների միջև մրցակցությունը նույնպես հանգեցրել է մարտերի։ 2018 թվականի օգոստոսին ուժի մեջ է մտել իշխանության կիսման մեկ այլ համաձայնագիր։

Մարտերում դինկաների և նուերների միջև եղել են էթնիկ ենթատեքստեր։ Գնահատվել է, որ պատերազմում մահացել է մոտ 400,000 մարդ, ներառյալ նշանակալի վայրագություններ, ինչպիսին է եղել 2014 թվականի Բենթիուի կոտորածը։ Ավելի քան 4 միլիոն մարդ տեղահանվել է, որոնցից մոտ 1.8 միլիոնը եղել են ներքին տեղահանվածներ, իսկ մոտ 2.5 միլիոնը փախել են հարևան երկրներ, հատկապես Ուգանդա և Սուդան։

## Տես նաև
*Աֆրիկայի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
*
*
* 

Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Հարավային Սուդան
Կատեգորիա:Հյուսիսային Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Սուդանի պատմություն