Հազարփեշեն

«**Հազարփեշեն**», Խաչատուր Աբովյանի երգիծական պոեմը, որը գրվել է 1840 թվականին։

## Պոեմի մասին
Պոեմում հեղինակը քննադատում է ցարական պաշտոնեությունը՝ ձգտելով ժողովուրդների փոխադարձ ճանաչման: Պոեմն ունի ենթավերնագիր՝ «Երգիծաբանություն էն բարի անձանց վրա, որ մեր խալխին փուդն են դնում»: Աբովյանի երգիծական ամենացայտուն գործն է։ Հազարփեշա նշանակում է գինու արծաթե գավաթ, որով Կովկասի հյուրընկալ մարդիկ ուրախացնում էին հյուրերին: Այս պոեմը ունի մի փոքրիկ առաջաբան, որտեղ Աբովյանը շատ որոշակի արտահայտում է իր հակակրանքներն ու համակրանքները: Նրա զայրույթն ուղղված է այն մարդկանց դեմ, որոնք «խեղճ խալխի վրա են իրենց ոտը բարձրացնում», նրան նայում են վերևից, ծաղրի առնում նրա պակասությունները: Մինչդեռ, ըստ Աբովյանի, «գիտուն մարդը նա է, որ պակասություն տեսնելիս, սիրտը ցավի,  ձեռից էկածը չխնայի ու պակասավորին ուղղի»: Միաժամանակ հեղինակն ավելացնում է, որ մի օր ասիացի մարդիկ  էլ խելքի կգան և թույլ չեն տա, որ «ամեն հայվարա մարդ իրանց վրա բերան բաց անի»: Աբովյանին խորթ էր քաղքենիությունը: Նա ատում էր ձևամոլությունը և պահանջում, որ մարդիկ արտաքնապես լինեն այնպես, ինչպես նրանց ներքին աշխարհն է:

## Գնահատական
Խաչատուր Աբովյանի «Հազարփեշեն» երգիծապոեմն աննախադեպ էր ձևի և բովանդակության առումով: Մի կողմից դա հայ իրականության մեջ գրված առաջին երգիծապոեմն էր, մյուս կողմից այնտեղ ծաղրվում էր ցարական գաղութարարը, ինչը անդրկովկասյան ժողովուրդների գրականության մեջ կատարվում էր առաջին անգամ: Հեղինակի համար երգիծանքը դառնում է միջոց ոչ միայն ժամանակաշրջանի արատավոր երևույթները, ախտերը մերկացնելու,այլ նաև ժողովրդի համար առավել ընդունելի ու հասկանալի ձևով, մատչելի թեմայով գրելու համար:

## Սյուժե
«Հազարփեշեն»-ի առաջաբանում հեղինակը տալիս է «Էս ոտանավորը գրելու պատճառը»: Աբովյանն իրար կողքի է դնում և համեմատում նախևառաջ կովկասցիներին: Նրա բնորոշմամբ՝ լավ ու վատ պտուղ ունեցող ծառի նման ազգերն էլ են լավ ու վատ կողմեր ունենում, և հայ ու վրացի ազգերը ևս կարող են ունենալ և ունեն շատ պակասություններ: Ապա հեղինակը ասիացիների կողքին բերում է «գիտուն» մարդկանց, որոնք իրենց խելացի են համարում, բայց մարդկային պակասությունները տեսնելիս ոչ թե փորձում են ուղղել դրանք, ճիշտը սովորեցնել, այլ ծիծաղում են, «խայտառակ անում», «մեր խեղճ խալխի վրա ոտը բարձրացնում»: Դիպաշարն սկսվում է նախադրությամբ՝ գլխավոր հերոսի մուտքով: Նախադրության մեջ ներկայացվում են գլխավոր հերոսի՝ ցարական պաշտոնյայի մտորումները, կարծիքը ասիացիների մասին: Հերոսի «սիրտը խառնում է», երբ տեսնում է՝ ինչպես է գործածվում հազարփեշենը, ինչպես են ասիացիները գործածում աստվածային խմիչքը՝ գինին՝
Պաշտոնյան ոտքը քարին է խփում, բարկանում, երբ գինու քաղցր հոտն ու համն այդպես ապականվում են. այդ աստվածային խմիչքը պահվում է կենդանու կաշվում, կորցնում իր պատիվը: Դժոխք է այդ երկիրը «չինովնիկի» համար, այդ հիմար մարդկանց ճանկին շունն էլ չի դիմանա: Ասիական հետամնաց կենցաղի կողքին նկարագրվում է նրանց ծաղրող «իմաստուն մարդու» կերպարն իր կենցաղով: Նախադրությանը հաջորդում է բուն գործողությունը, երբ հետամնաց միջավայրը ծաղրող չինովնիկը հայտնվում է նույն միջավայրում.

Ներկայացվում է վրացիների խնջույքի տեսարանը. վրացիները խաղող են քաղում, «ոտները վեր քաշած կոխում, կխչորում», միասին հազարփեշով խմում, մրգերով իրար հարվածում, պանիր ու խորովածը տաք-տաք ուտում, պար գալիս: Վրացիների քեֆի այս տեսարանը բարկացնում է պաշտոնյային (չէ՞ որ նա «բալերին» ու «կոնցերտներին» է սովոր), և նա այդ ամենը համեմատում է իր երկրի խնջույքների հետ: Չինովնիկի հիշողության մեջ պատկերվում են իր խավի սովորույթները, հակադրվում են այդ երկու կողմերը. «բալերին» զուգահեռ՝ պատկերանում են «քլուպը», «տրակտիրը», «թեատրը», վրացիների երգին զուգահեռ հակադրվում է «մուզիկեն, քաղցր սկրիպկեն», իսկ «հազարփեշին» ու «կուլին»՝ «շամպանսկու ռումկեն ու բուդիլկները»: Պատկերանում են «դամաներն ու կավալեռները». 
Հյուրի՝ տարբեր լեզուներով արված արտահայատություններին ի պատասխան՝ կովկասցիները հայերենով ու թուրքերենով ուրախության, քեֆի կանչելու արտահայտություններ են անում.

Եվրոպացու «մեկ պարկ ուշունց», «հազար անեծքը» հայերը «ականջվեր են անում», ժպտում, նորից գինով հյուրասիրում նրան: Սրան զուգահեռ՝ բերվում է եվրոպացիների օրինակը, որոնք նույն պարագայում «դուել կկանչեին», «փորը վեր կածեին», ու ինքն էլ է ուզում այդպես անել, բայց միևնույն է. ժողովուրդը թևից քաշում, նստեցնում է: Չինովնիկը զարմանում է, որ կովկասցիները «իրանց հացը ում որ տեսնում են, ածում են առաջը», մինչդեռ եվրոպացիները հյուրին տուն չեն թողնում, «ընչանք փողը չառնեն»: Նա խեղճ է համարում կովկասցիներին. սրանցից որ շապիկն էլ ուզես՝ կտան, անծանոթ տուն մտնես՝ սուփրայի գլխին կնստեցնեն, հարսանիք կկանչեն անծանոթին: Ու ասում է.

«Իմաստուն ու գիտուն» եվրոպացին հանկարծ զայրանում է ու սկսում  ջարդել կուլեն ու ամանը, ուզում է հարվածել հայերին ու վրացիներին: Հայերը ուզում են օգնել նրան, նույնիսկ անկողին պատրաստել, բայց չինովնիկը խառնաշփոթ է ստեղծում շուրջբոլորը: Երգիծական ձևով է ներկայացվում այս տեսարանը. ռումբին (մեծ տիկ) «կատաղում է», «ռեխը» բացում, «ղոնաղին խտիտը քաշում»: «Բարի վրաստանցիք» սկսում են օգնել նրան, բայց չինովնիկը ի վերջո ընկնում է «նաֆթի պղնձի» մեջ: Չինովնիկը բարկացած կանչում է «սապոժնիկին», «կալբասնիկին» և այլոց: Համբերատար ժողովուրդը ի վերջո բարկանում է. հայերն ու վրացիները միասին սկսում են հալածել «տլոտ ֆրակով» չինովնիկներին, որոնք փախչում են, ընկնում գետնին, սկսում «հազար պաչ անել» ցեխը: Հայի ու վրացու հյուրասիրությունից խորշող չինովնիկը մեղմանում է, նստում է «սուփրի գլխին» և խմում հազարփեշենով՝ գովաբանելով տեղի վարքն ու բարքը, ու որ սրա կողքին «բալը», «կոնցերտը», «տանցը» ոչինչ են, որ իր համար գինին ու Քռի ջուրը մեկ են, և բոլորը՝ իրար հավասար:

## Կերպարներ
* Չինովնիկ

## Տես նաև
* Թուրքի աղջիկը
* Առաջին սեր
* Զվարճալի ու կարճ պատմությունք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյանի ստեղծագործություններ