open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վլադիմիր Կովալյոնոկ

**Վլադիմիր Կովալյոնոկ Վասիլևիչ** ( (), խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչու, գնդապետ, Խորհրդային Միության հերոս (1978), ԽՄԿԿ անդամ 1962 թվականից։ Տիեզերագնացների ջոկատում է 1967 թվականից։

1976 թվականին ավարտել է Յուրի Գագարինի անվան ռազմաօդային ակադեմիան։ 1977 թվականի հոկտեմբերի 9-11-ին, որպես հրամանատար, Վ. Վ. Ռյումինի հետ թռիչք է կատարել «Սոյուզ-25» տիեզերանավով։ 1978 թվականի հունիսի 15-ից նոյեմբերի 2-ը, որպես հրամանատար, Ա. Ս. Իվանչենկովի հետ թռիչք է կատարել «Սոյուզ-29» տիեզերանավով, որը 1978 թվականի հունիսի 17-ին կցվել է «Սալյուտ-6» ուղեծրակայանին։

140 օր 14 ժ 48 ր տևած թռիչքի ընթացքում ուղեծրային կայանին են կցվել «Պրոգրես» տիպի բեռնատրանսպորտային նավեր և «Սոյուզ-30» ու «Սոյուզ-31» տիեզերանավերը։ Վերադարձել է «Սոյուզ-31» տիեզերանավով։

Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշաններով, մեդալներով։

[մինի|ձախից|Փոստային նամականիշ, նվիրված «Սոյուզ-29»-ի թռիչքին։ Տիեզերագնացներ Վլադիմիր Կովալյոնոկը և [Ալեքսանդր Իվանչենկովը]]
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օդաչուներ
Կատեգորիա:Ռուս տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչուներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 3-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հուշագիրներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի 850-ամյակի հուշամեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Բելառուսական ԽՍՀ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կովանոց

մինի|Հորթերը շինության մեջ

**Կովանոցը** տավարաբուծական ֆերմայի հիմնական շենքն է՝ կովեր պահելու (կապած կամ ազատ) համար։ Լինում են մեկ, երկու կամ երեք հարկանի։ Կապովի պահվածքի դեպքում՝ ըստ մսուրի տեղադրման՝ կովանոցը լինում է երկշարք, քառաշարք և վեցշարք։ Մսուրաշարքը տեղադրում են շենքի երկարությամբ և անցուղիներով բաժանում սեկցիաների։ Կառուցում են նաև լայնակի, երբեմն՝ բոլորաձև՝ կենտրոնում սիլոսի աշտարակ և երկշարք մսուրներ, մսուրաշարքերով կովանոցներ։ Մսուրն ունի շղթա (կապ), կերաման և խմոց։ Կովանոցի ծայրամասերում տեղադրվում են օժանդակ շինություններ (կերապատրաստման, ջեռուցման, սպասարկող անձնակազմի համար սենյակ և այլն)։ Կերամատուցումը, ցամքարի տեղափոխումը և գոմաղբից մաքրելը մեքենայացնելու համար բաժանմունքներն ունեն միջանցիկ ուղի։ Կովանոցինին կից կան կերամաններով, խմոցներով զբոսակերակրման բակ և կովերի կթի շենք։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կենդանազարդ

**Կենդանազարդ**, կենդանակերպ զարդապատկեր։ Կենդանական աշխարհը իր ձևերի անսպառ հարստությամբ ծառայում է զարդապատկերային հորինվածքի աշխուժացմանն ու բազմազանությանը։ Որպես կենդանազարդ կարող են լինել կաթնասունները, թռչունները, ձկները, զեռունները, միջատները, կակղամորթները և նույնիսկ մարդկային կերպարանքներ։ Նրանց նատուրալիստական վերարտադրումը ընդունելի է, երբ վերջինս չի խախտում ողջ հորինվածքի բաղադրիչ մասերը։ Իսկ մեծ մասամբ կենդանիների կերպարանքը պարզեցվում է, տրվում հիմնական գծերով և առավել կամ պակաս ֆանտաստիկ։ Թռչնապատկերով կենդանազարդեր կան Սևանի Առաքելոց եկեղեցու գավթի խոյակին և այլուր։

Այսպես տարբեր դարաշրջանների և մշակույթների զարդարվեստում տեղ են գտել վիշապներ, թևավոր ոգիներ, հուշկապարիկներ, գրիֆոններ, տրիտոններ և այլ երևակայական արարածներ։ Հայ մշակույթի արշալույսից կենդանազարը հիմնական զարդամոտիվներից է, երբեմն ունեցել է այլաբանական իմաստ։ Կենդանազարերը կիրառվել են ճարտարապետական հարդարանքներում, կոթողների, խաչքարերի վրա, մանրանկարչության մեջ ևն։ Ժամանակակից արվեստում շարունակվում են ավանդույթները՝ հիմնականում կենդանազարին տեղ տալով կիրառական արվեստում, պրոֆեսիոնալ գրքազարդման և ժողովրդական արհեստագործության մեջ։

Կատեգորիա:Արվեստ
Կատեգորիա:Զարդապատկերներ
Ալպիական ճայ

**Ալպիական ճայ** (), ճայերի ընտանիքին պատկանող նստակյաց և քիչ տարածված թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

thumb|''Pyrrhocorax graculus graculus''
## Արտաքին կառուցվածքը
Մարմնի երկարությունը 38 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 75-85 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 240-295 գ։ Փետրավորումը սև է, իսկ երկար պոչը և թևերը՝ կլորավուն։ Նստած վիճակում թևերը չեն հասնում պոչի ծայրին։ Հասունի կտուցը կարճ է՝ թեթևակի ներքև կեռված և դեղին, սևավուն ոտքերը՝ կարմիր՝ խամրած վարդագույն երանգով։ Երիտասարդի կտուցը բաց մոխրագույն-դեղին է, ծայրը՝ մուգ։

## Էկոլոգիա
Խիստ երամային է։ Երամները կայուն և միասնական են։ Թռիչքը ճարպիկ է, սավառնում է մեծ բարձրություններում, ժայռագագաթների շուրջը։ Արձակում է խիստ բնորոշ բարձր տոնայնության սուր ճիչեր։

Բնակվում է բարձրադիր ժայռոտ լեռներում, ալպյան մարգագետիններում, ձմռանը՝ կերով ապահով վայրերում։ Սնվում է անողնաշարավորներով, հատապտուղներով։

Նստակյաց և չվող այս տեսակը բնադրում է ոչ մեծ գաղութներով։ Գավաթաձև բույնը պատրաստում է դժվարհասանելի ժայռերում և կիրճերում։ Ձվադրումը մայիս-հունիսին է, զարգացումը՝ 18-21 օր։ Դնում են 3-6 ձու։

## Տարածվածություն
Հայաստանում ալպիական ճայի տարածմանը վերաբերող տվյալները հավաքագրվել են 1995 թվականին։ Բնադրագաղութները հայտնաբերվել են հուլիսի ընթացքում, որտեղ նորելուկ ձագերը եղել են հասունների հսկողության տակ։
Բարձրադիր լեռնագոտում տարածված լինելու պատճառով կենսակերպի բազմաթիվ մանրամասներ ուսումնասիրված չեն։

Հայաստանում բնադրում է մեկուսացված օջախներով Զանգեզուրի լեռնաշղթայում և լեռնաճյուղերում։

Տարածված է Հարավային Եվրոպայի, Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկայի, Փոքր, Առաջավոր և Միջին Ասիայի լեռներում, Արևմտյան Տիբեթում, Հիմալայներում և Ալթայում։

## Պահպանություն
Օջախային բնադրմամբ խիստ սակավաթիվ և Հայաստանում խիստ սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է, որը քիչ մտահոգող կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Սպառնացող վտանգներից է, հավանաբար, փոքր թվաքանակը։

Ապրելավայրերի մի մասը ներգրավված է «Զանգեզուր» արգելավայրում և «Արևիկ» ազգային պարկում։ Պահպանվում է «Բողաքար» պետական արգելավայրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Իտալիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Գերմանիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Հունաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Թուրքիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրոպայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Վրաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Անդրկովկասի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Ալպիական նրբագեղիկ

thumb|''Prunella collaris collaris ''
**Ալպիական նրբագեղիկ** (), նրբագեղիկների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 18 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 30-32,5 սմ։ Հասուն անհատների փետրածածկը դարչնամոխրագույն է, մարմնի կողքերը՝ դարչնագույն՝ շիկակարմիր խայտերով, թևերը ծածկող սև փետուրների և պոչի ծայրերը՝ սպիտակ, կտուցի հիմքը՝ վառ դեղին, կոկորդը՝ սև ու սպիտակ զոլերով։ Երիտասարդների փետրածածկն ավելի խամրած է և դարչնագույն, թևերի ու պոչի ծայրերը՝ դեղնավուն։

## Վարք
Բնակվում է ալպյան գոտու քարքարոտ վայրերում, ձմռանը՝ ցածրադիր շրջաններում։ Սիրում է քարերին նստած կտուցով մաքրել և հարդարել փետուրները, միաժամանակ ընդունել արևի լոգանք։ Սնվում է անողնաշարավորներով։

## Բնադրում
Բույնը գավաթաձև է, կառուցում է ժայռերի ճեղքերում կամ թփուտների տակ։ Մայիսի կեսերին դնում է 23 մմ տրամագծով, բաց կապույտ 3-4 ձու։ Ձագերը հայտնվում են հունիսի 2-րդ տասնօրյակից մինչև հուլիսի 2-րդ տասնօրյակի վերջը։

## Արտաքին հղումներ
* Ալպիական նրբագեղիկը Յակոբեան բնապահպանական կենտրոնում

Կատեգորիա:Նրբագեղիկներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Լիբանանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Հայաստանի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Ականջմտուկներ

**Ականջմտնուկներ** (), **մաշկաթևներ**, միջատների կարգ։ Հայտնի է 1000, Հայաստանում՝ 26 տեսակ։ Ամենուրեք հանդիպում են ականջմտնուկ սովորականը (*Forficula auricularia*) և ականջմտնուկ բանջարանոցայինը (*Forficula formis Kol*)։

## Արտաքին նկարագիր
Կերպարանափոխվում են ոչ լրիվ։ Մարմինը տափակ է, երկարությունը՝ 3,5–50 մմ փորը՝ աքցանաձև հավելումով։ Ունեն կարճ մաշկային վերնաթևեր, որոնց տակ երբեմն գտնվում են թաղանթաթևեր։ Բազմանում են տարեկան 1 անգամ՝ դնելով մինչև 80 ձու։ Վարում են գիշերային կյանք։ Խոնավասեր են, ամենակեր։ Տարածված են տաք երկրներում։ Որոշ տեսակներ վնասում են գյուղատնտեսական բույսերը։

## Ստուգաբանություն
«Ականջմտուկ» անվանումը հիմնավորված չէ, քանի որ մարդկանց ականջ չեն մտնում և առողջությանը վնաս չեն պատճառում։

## Կենսակերպ
Խոնավասեր և ջերմասեր են։ Գիշերն ակտիվ են, ցերեկը թաքնվում են քարերի, թափված տերևների ու ծառերի կիսապոկված կեղևների տակ։ Մարմինը երկարավուն է (մինչև 5 սմ), գլուխը՝ տափակ, սրտաձև, բերանը՝ ուղղված առաջ, բերանային մասերը կրծող են։ Կրծքի 2-րդ և 3-րդ հատվածները վերևում ծածկված են կարճ վերնաթևերով, որոնք պաշտպանում են ներքին թևերը, փորը վերջանում է երկար, ամուր աքցանով, որն էգերի մոտ մկրատի բերանի նման է, արուների մոտ՝ մանգաղաձև։

## Բազմացում
Բազմանում են ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Ձվադրում են կույտերով՝ հողում։

## Սննդառություն
Սնվում են բուսական, կենդանական մնացորդներով, որոշ տեսակներ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։

## Պատկերասրահ

Earwig life cycle 2.svg|Կենսական ցիկլ
Nesting Earwig Chester UK 1.jpg|
Nesting Earwig Chester UK 2.jpg|


## Գրականություն
* *Бей-Биенко Г. Я.* Насекомые кожистокрылые, М. — Л., 1936. 240 с. (Фауна СССР, № 5).
* *Стороженко С. Ю.* 1984. Обзор уховерток (Dermaptera) Дальнего Востока СССР // Систематика насекомых Дальнего Востока. — Владивосток. С. 3-7.
* *Srivastava, G. K.* 1976. Catalogue on Oriental Dermaptera. Records of the Zoological Survey of India, Occasional Paper 2: 1-94
* *Steinmann, H.* 1975. Suprageneric classification of Dermaptera. Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae 21: 195—220.
* *Steinmann, H.* 1989. Dermaptera. Catadermaptera II. Das Tierreich. Eine Zusammenstellung und Kennzeichnung der rezenten, Berlin. 105: xix 1-504.

## Արտաքին հղումներ
* Отряд Уховертки (Dermaptera) 
* Names of earwigs 
* Dermaptera - Earwigs from CSIRO 
* Bugs in the Ear urban legend from Snopes
* Earwig Page from What's That Bug 

Կատեգորիա:Միջատներ
Բյուրակն Հախվերդյան

**Բյուրակն Հախվերդյան** (), հոլանդահայ ջրագնդորդուհի։ Նիդերլանդների հավաքականի կազմում 2008 թվականի Պեկինի ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոն։

## Կենսագրություն
Բյուրակն Հախվերդյանը ծնվել է Նիդերլանդների Լեյդեն քաղաքում Իրանից գաղթած հայերի ընտանիքում։ Ջրագնդակում առաջին քայլերն արել է հարազատ քաղաքում, որտեղ խաղացել է «ZVL» (Zwem Vereniging Leiden) թիմում։ 2000 թվականին առաջին անգամ հրավիրվել է Նիդերլանդների երիտասարդական հավաքական և արդեն երկու տարի անց դարձել է այդ թիմի ավագը։

2004-ից պարբերաբար հրավիրվում է երկրի հիմնական հավաքական։ 2005-ին Հախվերդյանը տեղափոխվում է հունական «Էթնիկոս» ակումբ, սակայն երեք ամիս անց, թիմում եղած ներքին տարաձայնությունների պատճառով, վերադառնում է Նիդերլանդներ, որտեղ պայմանագիր է կնքում «Սպիտակ արջեր» ակումբի հետ։

2008 թվականին Նիդերլանդների հավաքականի կազմում դարձել է Պեկինի ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բյուրակն Հախվերդյան 

Կատեգորիա:Հայ օլիմպիական չեմպիոններ
Կատեգորիա:Նիդերլանդահայ մարզիկներ
Կատեգորիա:2008 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Օլիմպիական չեմպիոններ
Դեդեմսվաարտ

**Դեդեմսվաարտը** () համեմատաբար արագ զարգացող գյուղ է Նիդերլանդների Օվերեյսսել մարզի հյուսիսում, ենթարկվում է Հարդենբերխ (համայնք)ի քաղաքապետարանին, բնակչությունը մոտ 12000&nbsp;մարդ է։ Գյուղի երկայնքով ձգվում է նույնանուն ջրանցքը (նախատեսված տորֆ տեղափոխելու համար), որից էլ գյուղը ստացել է իր անվանումը։ Ջրանցքը կորցրել է իր առևտրային կարևորությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։

## Արտաքին հղումներ
* In Dedemsvaart

Կատեգորիա:Նիդերլանդների գյուղեր
Աղավնաբազե

thumb|''Falco columbarius subaesalon''
**Աղավնաբազե** (), բազեների ընտանիքի հազվագյուտ, չվող-ձմեռող թռչուն։ Գրանցված է ՀՀ Կամիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 23-30 սմ է, , կենդանի զանգվածը՝ 160-250 գ։ 

## Կենսակերպ
Ճարպիկ է, թռչում է թևերի արագ թափահարումներով, գետնից ոչ բարձր։ Անակնկալի է բերում զոհին կամ հետապնդում նրան անզիջում։ Բնակվում է բաց տարածքներում։

## Սննդառություն
Սնվում է մանր թռչուններով, մկնակերպ կրծողներով, խոշոր միջատներով։

## Չու
ՀՀ տարածքում հայտնվում է սեպտեմբեր-հոկտեմբերին, չվում է ապրիլին։ Բնադրում է այլ թռչունների հին բներում։ Ձվադրում է մայիսի երկրորդ կեսին։
Օգտակար է։ Չի գնահատվում որպես որսորդ թռչուն, սակայն մեծ է նրա դերը սարյակներից ու ճնճղուկներից խաղողի և այլ այգիների պաշտպանության գործում։ Անհրաժեշտության դեպքում ինքնաթիռների թռիչքից մի քանի րոպե առաջ օդանավակայանի տարածք է բաց թողնվում վարժեցված աղավնաբազե, որից ահաբեկված թռչունները թաքնվում են (կանխվում է բախումը ինքնաթիռին) և անվտանգ պայմաններ են ստեղծվում թռիչքի համար։

## Տարածվածություն
Ենթատեսակը տարածված է Հյուսիսային Եվրոպայից դեպի արևելք՝ մինչև Կենտրոնական Սիբիր։ Առավելապես չվահյուր է Երևանի շրջակայքում և Հրազդանի շրջանում, նաև ձմեռող տեսակ է։

## Պահպանություն
Հազվագյուտ, անհետացող, սակավաթիվ և քիչ ուսումնասիրված, Հայաստանում՝ չվահյուր և ձմեռող տեսակ է, որն ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում ընդգրկված է  տվյալների անբավարարություն կատեգորիայով։

Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն, սակայն հանդիպումները կրում են կանոնավոր բնույթ։

Վտանգման հիմնական գործոնները բավարար ուսումնասիրված չեն, սակայն վտանգ է ներկայացնում որսագողությունը, ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքում որսորդական թռչունների վաճառքով զբաղվողների գործունեությունը, որը բներից ձագերին հանելու և հասուն թռչուններին բռնելու վտանգ է ներկայացնում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բազեներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Բազեանմաններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կովկասագիտություն

**Կովկասագիտություն**, արևելագիտության բնագավառ, որն ուսումնասիրում է Հարավային Կովկասի և Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդների հոգևոր և նյութական մշակույթը, էթնիկական ու քաղաքական կազմավորումների պատմությունը, տեղաբնիկների ու եկվոր միավորումների լեզուները, կովկասյան քաղաքակրթության ոլորտում նրանց փոխներթափանցումները։ Կովկասյան մշակույթը բարդ ու բազմաշերտ երևույթ է և կովկասագիության մեջ բաժանվում է երկու շերտի՝ դպրություն ունեցող (հայեր, վրացիներ, աղվաններ) և գիր ու գրչություն չունեցող (աբխազներ, ադղեներ, ալան-օսեր, չերքեզներ, ավարներ, դարգիններ և այլն) ժողովուրդների մշակույթների։ Կովկասագիտության կարևոր նվաճումներից մեկը, առանձնական լեզուների ու խոսվածքների ուսումնասիրությունից բացի, էթնիկական տեղաշարժերի ուղիների և հետևանքների բացահայտումն է, տեղայնացման պարագաների ու աստիճանի լուսաբանումը։ Տեղանվանական և ցեղանվանական հասկացությունների քննությունը կովկասագիտությունը հարստացնում է նորանոր ձեռքբերումներով։ Որպես պետական խոշոր միավորումների՝ քաղաքական-պետական կազմավորումների պատմության ուսումնասիրության ժամանակ շեշտը դրվում է Հայաստանի, Վրաստանի և Աղվանքի անցյալի վրա։

Կատեգորիա:Կովկաս
Ալոճաթիթեռ

**Ալոճաթիթեռ** (), ճերմակաթիթեռների ընտանիքի թիթեռ։ Հայաստանում տարածված է Արարատի, Արագածոտնի, Սյունիքի և Տավուշի մարզերում։
## Արտաքին կառուցվածք
Միջին մեծության է՝ 6-7 սմ թևերի բացվածքով, սպիտակ, կիսաթափանցիկ։ Հանգստի վիճակում թևերը ծալում է միասին։ Հետին զույգ թևերը ներքին եզրերով գրկում են փորը։ Թրթուրները կարճ և խիտ մազածածկույթով են։
## Բազմացում և զարգացում
Թիթեռների թռիչքը մայիս-հունիսին է, զուգավորումը և ձվադրումը՝ անմիջապես թռիչքից հետո։ Ձվադրում է միաշերտ կույտերով (30-150 ձու)՝ տերևի վերին երեսին։ Մեկ էգը դնում է մինչև 500 ձու։ 10-15&nbsp;օր անց ձվից դուրս գալով՝ թրթուրներն ապրում են գաղութներով՝ ընդհանուր ոստայնի տակ, և&nbsp;կմախքացնում տերևները։ Մի քանի տերև վնասելով և 2-3-րդ հասակում վնասված տերևները ոստայնով իրար միացնելով՝ ձմեռային բույն են պատրաստում։ Հաջորդ տարի վաղ գարնանը թրթուրները շարունակում են սնումը (բողբոջներով, ապա՝ ծաղիկներով ու տերևներով) և աստիճանաբար ցրվում են ամբողջ ծառի վրա։ Զանգվածային բազմացման դեպքում լրիվ ոչնչացնում են տերևները։ Վնասում են մշակովի և վայրի պտղատու ծառերը (ալոճենի, խնձորենի, տանձենի, ծիրանենի, սալորենի և այլն)։

Կատեգորիա:Ճերմակաթիթեռներ
Պենտամետր

**Պենտամետր** ( - բռց. «հնգաչափ»), անտիկ տաղաչափության մեջ հնգոտնյա դակտիլով գրված տող։
300px|մինի|աջից|Պենտամետրի սխեմատիկ պատկերում
Պենտամետրի երկրորդ անդամում ոտքերը միշտ մնում են դակտիլային, իսկ առաջին անդամում դակտիլներին կարող են փոխարինել երկու անընդմեջ շեշտված վանկերով չափը։ Պենտամետրը առաջին անգամ հանդես է եկել հունական քնարերգության մեջ Ք. ա. 7-6-րդ դդ., և այդ ժամանակից իսկ այն սովորաբար առանձին չէր կիրառվում, այլ միանում հեկզամետրի հետ՝ կազմելով, այսպես կոչված, էլեգիական դիստիքոսի երկրորդ տողը։ Էլեգիական դիստիքոսի կազմում պենտամետրը փոխառնվել է հռոմեական քնարերգուների կողմից Ք. ա. 1-ին դարում, մասնավորապես՝ Օվիդիուսի կողմից։ Բրոքհաուսի և Եփրոնի հանրագիտական բառարանում նշվում է, որ էլեգիաներում պենտամետրին և հեկզամետրին տարբեր դերեր էր բաշխված. հեկզամետրային տողում նկարագրվում էր իրողություն, իսկ պենտամետրային տողում հեղինակը պատմում էր իր զգացմունքների մասին՝ կապված այդ իրողությունների հետ։

Միջնադարյան լատինական տաղաչափության մեջ հայտնվում է այսպես կոչված լեոնինը՝ մեջտեղում պարտադիր հատածով պենտամետրը։

Համաշեշտ ոտանավորում պենտրամետրը հանդես է եկել որպես դակտիլաքորեյային բանաստեղծություն՝ սովորաբար անտիկ ձևի ընդօրինակման նպատակով։

Այժմ պենտամետր () արևմուտքում կոչում են նաև հնգոտնյա յամբը։

## Տես նաև
* Դիստիքոս
* Քորեյ
* Դակտիլ
* Չափական ոտանավոր
* Անտիկ տաղաչափություն
* Հեկզամետր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տաղաչափություն
Կարապետ Կոստանյան

**Կարապետ Կոստանյան** (), հայագետ, ուսուցիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան լեզուների ֆակուլտետում, եղել է ուսուցիչ էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (1878-1883 թթ., 1885-1891 թթ.), ապա՝ տեսուչ՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում (1891-1894 թթ.) և Գևորգյան ճեմարանում (1894-1899 թթ., 1902-1905 թթ.)։ 1911-1920 թվականներին դասախոս և տեսուչ էր Մոսկվայի արևելյան լեզուների համալսարանում (Լազարյան ճեմարան)։ Թողել է հայագիտական հարուստ ժառանգություն (մասամբ՝ անտիպ)։ Կազմել է գրաբարի դասագրքեր, հրատարակել հայ միջնադարյան տաղերգություններ («Դրիգորիս Աղթամարցին և յուր տաղերը», 1898 թ., «Մկրտիչ Նաղաշ և յուր տաղերը», 1898 թ. և այլն), Ստեփանոս Օրբելյանի «Ողբ»-ը (1885 թ.), Հակոբ Կարնեցու «Տեղագիր Վերին Հայոց»-ը (1903 թ.), Գրիգոր Մագիստրոսի «Թղթեր»-ը (1910 թ.), գրել ուսումնասիրություններ միջնադարյան հայ մշակույթի գործիչների մասին («Համամ Արևելցի», 1896 թ., «Պետրոս Ա Գետադարձ», 1897 թ.), կազմել «Վիմական տարեգիր» (1913 թ.) ժողովածուն։ Զբաղվել է նաև հայոց վանքերով և արվեստի հուշարձաններով, հայ ազգագրության և եվրոպական հայագիտության պատմության հարցերով։

## Աշխատություններ
* Կոստանեանց, Կարապետ, Շարժի տարեգրութիւնն Հայոց մէջ։ Թիֆլիս, 1902։

## Գրականություն
* «Հայոց վանքերը», Մոսկվա, 1886 թ.
* «Նախնի հիշատակներ», Էջմիածին, 1897 թ.
* «Հայագիտությունն Արևմտյան Եվրոպայում», Թբիլիսի, 1910 թ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կովելին

300px|մինի|Կովելինի ապար
**Կովելին**, հանքանյութ, կոչվում է հայտնաբերողի՝ իտալացի քիմիկոս Նիկոլա Կովելիի ազգանվամբ։

## Քիմիական կազմ
Մոլեկուլային բանաձևը CuS-ն է։ 66.48%-ով բաղկացած է պղնձից, և 33, 52%-ով ծծմբից։ Խառնուրդների ձևով պարունակում է երկաթ, սելեն, արծաթ, կապար։ Բյուրեղային համակարգը հեքսագոնային է (վեցանկյունային)։

## Բնութագիրներ
Բյուրեղները հազվադեպ են։ Կովելոինը սովորաբար առաջացնում է հողախառն, մրուրախառն կամ փոշեխառն ագրեգատներ։ Գույնը՝ լեղակի կապույտ։ Կովելինը փայլատ է։ Կարծրությունը՝ 1, 5—2, 0, խտությունը՝ 4600 կգ/մ³։ Տարածված է պղնձի, բազմամետաղային և հրաքարային հանքավայրերի երկրորդային սուլֆիդային հարստացման զոնայում։ Հիդրոթերմալ առաջնային կովելինը քիչ է հանդիպում (Հայաստանում հանդիպում է է Տանձուտի հանքավայրում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Սուլֆիդային միներալներ
Կատեգորիա:Պղնձի միներալներ
Կատեգորիա:Հանքանյութեր
Կովկաս (թերթ)

**«Կովկաս»**, քաղաքական և բանասիրական շաբաթաթերթ, հայերեն առաջին պարբերականը Կովկասում։ Լույս է տեսել 1846-1847 թվականներին Թիֆլիսում։ Խմբագիրներ՝ Հ. Արզանյան, Հ. Կարենյան։ «Կովկասը» «Kaвказ» («Կավկազ») թերթի տարբերակն էր։

Նպատակն էր ծանոթացնել Կովկասի պատմությանը, աշխարհագրությանը, տեղաբնիկների կենցաղին ու սովորություններին։ Տպագրել է պետականպաշտոնական որոշումներ, Կովկասի փոխարքայի հրամաններն ու հրահանգները, ինչպես և առևտրական, տնտեսական, քաղաքական, բնույթի ինքնուրույն ու թարգմանական նյութեր, բանասիրական ուսումնասիրություններ։

Կարևոր տեղ է հատկացրել Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմության, մշակույթի ու գրականության, կրթության բնագավառներին վերաբերող նյութերին, հայ հեղինակների ստեղծագործություններին։ Տպագրել է նաև թարգմանություններ ռուս և արևմտաեվրոպական գրողներից։ Աշխատակցել են Գալուստ Շերմազանյանը, Համբարձում Էնֆիաճյանը, Ռոստոմ Երզնկյանը, Գաբրիել Պատկանյանը, Գևորգ Տեր-Ալեքսանդրյանցը, Հովհաննես Լորիս-Մելիքյանը, Կարապետ Շահնազարյանը, Միքայել Պատկանյանը և ուրիշներ։

Լեզուն հիմնականում գրաբար էր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական թերթեր
Պրիտչա

**Պրիտչա** ( - «քարոզ»), արձակի ուսուցողական-այլաբանական ժանրերից՝ հիմնական հատկանիշներով նման առակին։

Ի տարբերություն առակի՝ պրիտչայի ձևը առաջանում է որոշակի կոնտեքստում, որի հետևանքով ենթադրվում է սյուժեի զարգացման բացակայություն, և կարող է ուղղակի հանգել պարզ համեմատության՝ պահպանելով, սակայն, սիմվոլիկ հագեցվածություն։ Իսկ բովանդակությամբ առակից տարբերվում է նրանով, որ ձգտում է դեպի կրոնական կամ բարոյախոսական խորքային «գերիմաստությունները» ձգողականությամբ։

Պրիտչան իր վերափոխություններով (մոդիֆիկացիա) համաշխարհային բանահյուսական և գրական ստեղծագործության ունիվերսալ (ընդհանրական) երևույթ է։ Այն գլխավոր ժանր է, նաև չափանիշ, օրինակ, Հին Արևելքի և միջնադարյան քրիստոնեական գրականության մեջ (Հին և Նոր կտակարաններ, սիրիական «Խիկարի խրատներ», «Թալմուդի» մաշոլիմներ)։ Այս ժամանակաշրջաններում տիրապետում է պրիտչայի յուրահատուկ պոետիկան, որը բացառում է նկարագրությունը, բնությունը և իրերը հիշատակվում են ըստ անհրաժեշտության, գործողությունները կատարվում են ասես առանց դեկորացիաների, բնավորությունները ներկայացվում են որպես բարոյական (էթիկական) ընտրության սուբյեկտներ (գործող անձ)։

Արձակը պրիտչայի օրենքներին փորձեց ենթարկել Լ. Տոլստոյը իր ուշ շրջանի գործերում։ 20-րդ դարում պրիտչայի ավանդների վրա հենվեցին Ֆ. Կաֆկան, ինչպես նաև Ժ. Պ. Սարտրի, Ա. Քամյուի, Ժ. Անույի, Գ. Մարսելի և այլոց ինտելեկտուալ դրամատուրգիան և վիպասանությունը. նրանք բացառում էին «բնավորությունները» և «իրադրականությունը»՝ ավանդական ըմբռնմամբ։ Պրիտչան պահպանել է իր գրավչությունը շատ գրողների համար (Բ. Բրեխտ, Ու. Ֆոլկներ), ովքեր ասելիք էին փնտրում մարդկության գոյության էթնիկական նախահիմքերում։

## Տես նաև
* Պարաբոլ (ժանր)
* Առակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էպիկական սեռի ժանրեր
Օվերեյսել

**Օվերեյսել** ( (), ստորին սաքսոներեն՝ *Oaveriessel*), մարզ Նիդերլանդների արևելյան շրջանում։ Տարածքը 181,98 կմ² է, բնակչությունը՝ 17 335 (2012 թ.)։

Մարզկենտրոնը Զվոլե քաղաքն է։ Բնակչության թվով ամենամեծ համայնքը Էնշխեյդեն է։ Այլ խոշոր քաղաքներ են Դեյվենտերը, Հենգելոն և Ալմելոն։ Վերջինում կա գործող հայկական եկեղեցի և հայ համայնք։

## Վարչական ենթաբաժանում
Օվերեյսելը բաժանված է 25 համայնքների, որոնք են.
left|270px|Օվերեյսելի համայնքները

## Լեզու
Մարզի բնակիչները խոսում են ստորին սաքսոներենին պատկանող բարբառներ։

## Արտաքին հղումներ
*
Արթուր Այվազյան

**Արթուր Այվազյան** (), Ուկրաինայում բնակվող հայ հրաձիգ, որը հանդես է գալիս փոքր տրամաչափի և օդամղիչ հրացաններով հրաձգության ձևերում։ Սպորտի վաստակավոր վարպետ։ Հասակը՝ 176 սմ, քաշը՝ 82 կգ։ 2008 թվականի Պեկինի ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոն։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1973 թվականին Երևանում։ 1985 թվականից, թեթև աթլետիկայից տեղափոխվելուց հետո, Հայաստանի վաստակավոր մարզիչ Ռոբերտ Հակոբյանի ղեկավարությամբ Երևանի մարզահրաձգային ակումբում սկսել է զբաղվել հրաձգությամբ։ Եղել է Հայկական ԽՍՀ հավաքականի անդամ։

1990-ին ընդունվել է Լվովի ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտ, շուտով դարձել է Ուկրաինական ԽՍՀ և ԽՍՀՄ հավաքականների անդամ։ 1995 թ., բուհն ավարտելուց հետո, զորակոչվել է Ուկրաինայի զինված ուժեր (ծառայությունն անցել է մարզական վաշտում), որտեղ շարունակում է ծառայել մինչ օրս (2008-ին ստացել է Ուկրաինայի սահմանային զորքերի ավագ լեյտենենտի կոչում)։ 1997-ին տեղափոխվել է Սիմֆերոպոլ, որտեղ սկսել է մարզվել Վադիմ Կլիմենկոյի ղեկավարությամբ, դարձել է Ղրիմի հանրապետական «Դինամո» մարզական ընկերության անդամ։ Ներկայիս մարզիչն է Նինա Կլիմենկոն։

## Մարզական նվաճումներ
* 1993&nbsp;-&nbsp;Եվրոպայի առաջնություն (Բռնո)&nbsp;-&nbsp;3-րդ տեղ
* 1994&nbsp;-&nbsp;աշխարհի առաջնություն (Միլան)&nbsp;-&nbsp;1-ին և 2-րդ տեղեր թիմային հաշվարկում
* 1998&nbsp;-&nbsp;աշխարհի առաջնություն (Բարսելոն)&nbsp;-&nbsp;1-ին տեղ թիմային հաշվարկում
* 1998&nbsp;-&nbsp;աշխարհի գավաթի փուլ (Բուենոս Այրես)&nbsp;-&nbsp;1-ին տեղ
* 1999&nbsp;-&nbsp;Եվրոպայի առաջնություն (Արնհեմ)&nbsp;-&nbsp;1-ին տեղ թիմային հաշվարկում
* 1999&nbsp;-&nbsp;Եվրոպայի առաջնություն (Բորդո)&nbsp;-&nbsp;1-ին տեղ թիմային հաշվարկում, 3-րդ տեղ անհատական հաշվարկում
* 2000&nbsp;-&nbsp;աշխարհի գավաթի փուլ (Միլան)&nbsp;-&nbsp;1-ին տեղ անհատական հաշվարկում
* 2000&nbsp;-&nbsp;աշխարհի գավաթի փուլ (Մյունխեն)&nbsp;-&nbsp;2-րդ տեղ անհատական հաշվարկում
* 2000&nbsp;-&nbsp;XXVII ամառային օլիմպիական խաղեր (Սիդնեյ)&nbsp;-&nbsp;5-րդ տեղ անհատական հաշվարկում
* 2004&nbsp;-&nbsp;XXVIII ամառային օլիմպիական խաղեր (Աթենք)&nbsp;-&nbsp;7-րդ տեղ անհատական հաշվարկում
* 2007&nbsp;-&nbsp;Եվրոպայի առաջնություն&nbsp;-&nbsp;3-րդ տեղ անհատական հաշվարկում
* 2008&nbsp;-&nbsp;XXIX ամառային օլիմպիական խաղեր (Պեկին)&nbsp;-&nbsp;1-ին տեղ անհատական հաշվարկում 50&nbsp;մ պառկած վարժությունում։ Արդեն որակավորման փուլում Այվազյանը ցույց տվեց առաջաին արդյունքը՝ 599 միավոր 600 հնարավորից, իսկ եզրափակիչ կրակահերթում վաստակեց 103, 7 միավոր (ընդամենը՝ 702, 7)։

## Արտաքին հղումներ
* Արթուր Այվազյան. «Սպասվածին երեք տարի՞ են սպասում»
* Արթուր Այվազյան. «Չեմ կարող ապրել առանց բորշչի»
* Արթուր Այվազյանը երկրորդ ոսկին է պարգևում Ուկրաինային
* Ղրիմի ականավոր մարզիկները
* Ղրիմցի դինամոյական Արթուր Այվազյանը դարձավ օլիմպիական չեմպիոն
* Արթուր Այվազյան
* Արթուր Այվազյան
* Արթուր Այվազյանի հարցազրույցը

Կատեգորիա:2008 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Հայ օլիմպիական չեմպիոններ
Կատեգորիա:Ուկրաինահայ հրաձիգներ
Կատեգորիա:Օլիմպիական չեմպիոններ
Կոտոպազ

**Կոտոպազ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։

## Պատմություն
Կոտոպազի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին Կամախի կիրճում։

## Բնակչություն
1909 թվականին ուներ 35 ընտանիք հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կոտոպազն ուներ եկեղեցի։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Կոտեմ

**Կոտեմ** (), նվարդակ, աղբակոտեմ, կաղամբազգիների (խաչածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա, երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 150։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից
Ցողունը ուժեղ ճյուղավորված է, բարձրությունը՝ 30-69 սմ, ծաղիկները սպիտակ են և շատ, պտուղը ոչ մեծ պատիճ է։ Տերևները երկարավուն են, ամբողջական կամ փետրաբաժան։ Ծաղկաբույլը խիտ ողկույզ է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ։ Ծաղկում է մայիս-հունիսին։ Պտուղը կլոր-ձվաձև, երկփեղկ պատիճ է։ Սերմերը մանր են, բաց կարմրադարչնագույն։

## Կոտեմը Հայաստանում
Հայաստանում՝ 11 (12) տեսակ՝ 
*կոտեմ վայրի (*L. draba*), 
*կոտեմ դաշտային (*L. campestre*),
* կոտեմ բշտիկավոր (*L. vesicarium*),
*խմրուկ բանջար (*L. perfoliatum*),
*նվարդակ լայնատերև (*L. latifolium*) և այլն։
;Տարածում
Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերի ստորին լեռն, գոտուց մինչև վերինը, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին, անտառի բացատներում և եզրերին, այգիներում, աղբոտում ցանքերը (դաշտային կոտեմ) և այլն։ Հայաստանի գրեթե բոլոր մարզերում մշակության մեջ (բաց դաշտում և փակ գրունտում), որպես վաղահաս տերևաբանջար, տարածված է
*կոտեմ մշակովին (*L. sativum*)։

Ցանում են աշնանը (սեպտեմբեր-հոկտեմբերին) և վաղ գարնանը։

## Տարածում
մինի|Սերմերը
Կոտեմը վաղահաս, ցրտադիմացկուն բույս է։ Հայրենիքը Հյուսիս-արևելյան և հարավային Աֆրիկան ու Առաջավոր Ասիան է։ Մշակվում է Արևմտյան Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Միջին Ասիայում, Հարավային Կովկասում։

## Նշանակություն և կիրառում
Պարունակում է գլիկոգիղներ, հանքային աղեր, եթերայուղեր (սերմերը), վիտամիններ, կարոտին (A-նախավիտամին)։ Որոշ տեսակներ (խմրուկ բանջար) թունավոր են։ Մեղրատու է։
Հայաստանում ամենատարածված գերվաղահաս տերևաբանջարներից է։ Օգտագործվում է բացառապես թարմ վիճակում՝ որպես աղցան։ Կոտեմի տերևները պարունակում են հանքային աղեր, վիտամին C, կարոտին, յոդ, երկաթ։ Մշակվում է բաց դաշտում և ջերմատներում։ Բերքատվությունը 100-120 ց/հա է (կանաչ զանգված)։

Հայաստանում կոտեմ ցանում էին աշնանը (սեպտեմբեր-հոկտեմբեր) և վաղ գարնանը։

## Գրականություն
*Հայաստանի Բնաշխարհ հանրագիտարանում
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения։ Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.։ Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
* Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб։ ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 116—119. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4

## Արտաքին հղումներ
* Кресс-салат (посевной, садовый кресс, кир-салат, перечник, хренница, цицмат) 
* Кресс-салат 

Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կապիտալի շրջապտույտ

**Կապիտալի շրջապտույտ.** արդյունաբերական կապիտալի շրջապտույտն իրենից ներկայացնում է արտադրության և շրջանառության գործընթացների միասնություն, որի ընթացքում կապիտալը հաջորդաբար ընդունում է երեք ֆունկցիոնալ ձև՝ դրամական, արտադրողական, ապրանքային և անցնում երեք փուլ։

**Կապիտալի շրջապտույտի առաջին փուլում** դրամական կապիտալը (Փ) Փոխարկվում է արտադրողականի, գնվում են ապրանքներ (Ա), արտադրամիջոցներ (Ամ) և աշխատուժ (Աշ), այսինքն՝ ձեռք են բերվում արժեքի և հավելյալ արժեքի արտադրության միջոցները։ Նախկինում փողի ձևով գոյություն ունեցող կապիտալը ընդունում է արտադրողական կապիտալի ձև։

**Երկրորդ փուլում** (արտադրամիջոցների և աշխատուժի արտադրողական սպառում՝ ... Արտ...) կապիտալն արտադրողականից փոխարկվում է ապրանքայինի (Ա'), իսկ **երրորդում**՝ ապրանքայինից դրամականի (Փ')։ Երրորդ փուլում ձեռնարկատերը հանդես է գալիս որպես իր ձեռնարկությունում ստեղծված ապրանքների վաճառող։

Կապիտալի շրջապտույտը արտահայտվում է Ա՝ —Փ՝ բանաձևով։ Շրջապտույտի պարբերաբար կրկնությունը կապիտափ պտույտն է։ Կապիտալի շրջապտույտը նորմալ է ընթանում, եթե նրա փուլերն անարգել հաջորդափոխվում են։ Սակայն այդ անընդհատությունը մշտապես խախտվում է և ուղեկցվում ճգնաժամերով։

Կատեգորիա:Տնտեսություն
Զաքարիա Կապրուշյան

**Զաքարիա Հովսեփի Կապրուշյան** (), հունգարահայ գրող, բառարանագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ Սովորել է Կլուժի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետում։

## Ստեղծագործություն
Կապրուշյանի աշխատությունները, որ անտիպ են և ամփոփված են 32 հատորում, պահվում են Գեռլա քաղաքի պատմական թանգարանում։ «Կատարեալ է, ոտանաւոր գիրք շարաղրեալ ի Զաքարիա Կապրուշեան, ողբալ զհայաքաղաքն, որ է ի գաւառս Դրանսիլվանիայոյ» (1840) պատմական պոեմում Կապրուշյանը ողբում է Գեռլայի հայերին սպառնացող ձուլման վտանգը։ Ուշագրավ են «Վասն շահապետութեան այնոցիկ, որք տրտմեալք են սրտիւք» (1839) երգիծական բանաստեղծությունների Ժողովածուն, «Վարք էմանուէլ Լորէնզօի» (1855-1857) և «Գիր որ կոչի աստուածային նախախնամութիւն» (1852-1954) վեպերը, «Գանգատ» պարսավագիրը, որտեղ շոշափվում են սոցիալական հարցեր։

1834 թվականին հրատարակել է հայերեն և հունգարերեն այբբենարան՝ Տրանսիլվանիայի հայկական դպրոցների համար։ Արժեքավոր է «Նոր բառագիրք հայ-լաաին և մաճառ լեգուաց» բառարանը։ Գրել է նաև հայերեն և հունգարերեն պիեսներ, բեմադրել Գեռլայի հայկական դպրոցներում։ Մի շարք երգերի խոսքի և երաժշտության հեղինակ է։

42 տարի զբաղվել է մանկավարժությամբ, կրթել հայ երեխաների, արժանացել է արքունական «Արժանյաց խաչ» ոսկե շքանշանի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ գրողներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերը Հունգարիայում
Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետների ցանկ

Ստորև ներկայացված է Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետների ցանկը։ Ներկայացված են միայն այն անձինք, ում պատվավոր կոչումը շնորհվել է Հայաստանի Նախագահ Սերժ Սարգսյանի կողմից (2008 թ. ապրիլի 9-ից առ այսօր)։ Մինչ այդ կոչումը ստացածների ցանկը կտեղադրվի տվյալների ձեռքբերումից հետո։

### 2008 թվական
Կոչումը որևէ մեկին չի շնորհվել։

### 2009 թվական

### 2010 թվական

### 2011 թվական

### 2012 թվական
Կոչումը որևէ մեկին չի շնորհվել։

### 2013 թվական

### 2014 թվական
Կոչումը որևէ մեկին չի շնորհվել։

### 2015 թվական

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի պատվավոր կոչումներ
Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ցանկեր:Հայաստան
Պոլ Անրի և Պրոսպեր Անրի

**Պոլ-Պիեռ Անրի** () (21 օգոստոսի 1848 - 4 հունվարի 1905) և նրա եղբայրը **Մեթյու-Պրոսպեր Անրի** () (10 դեկտեմբեր 1849 - 25 հուլիս 1903), ֆրանսիացի օպտիկներ և աստղագետներ։ Կառուցելով ռեֆրակտոր աստղադիտակ և դիտարկումների համար գործիքներ, նրանք մասնակցել են *[[Կարտ դյու Սիել]]* Նախագծին։

Աշխատելով միասին հայտնաբերել են 14 աստերոիդ։ Փոքր մոլորակների կենտրոնի կողմից նրանց հայտնագործությունները գրանցվում են *Պ.Պ. Անրի* և *Պ.Մ. Անրի* անուններով համապատասխանաբար։

Նրանց պատվին են անվանվել լուսնային Անրի եղբայրներ խառնարանը, ինչպես նաև Անրի խառնարանը Մարսի վրա։

## Մահախոսականները
### Պոլ Անրի
* AN '''167''' (1905) 223/224
* MNRAS '''65''' (1905) 349
* Obs '''28''' (1905) 110
* PASP '''17''' (1905) 77 (մեկ պարբերություն)

### Պրոսպեր Անրի
* AN '''163''' (1903) 381/382
* MNRAS '''64''' (1904) 296
* Obs '''26''' (1903) 396 (մեկ պարբերություն)
* PASP '''15''' (1903) 230

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Պաբլո Կոտենո

**Պաբլո Կոտենո** (, ), ֆրանսիացի աստղագետ և աստերոիդների հայտնաբերող, աշխատել է Մարսելի աստղադիտարանում։ 1878 թ. փետրվարի 2-ին հայտնաբերել է (181) Էվքարիդե աստերոիդը, որը և նրա կողմից հայտնաբերված միակ աստերոիդն էր։

## Տես նաև
* Ֆեռնան Կուրտի
* Անժելո Սեկի

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մարսելի աստղադիտարան (L'Observatoire de Marseille)  

Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստղագետներ
Մուշի գավառակ

**Գենջ**, գավառ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Կենտրոնը Մուշ քաղաքն էր։

Գավառակն ուներ արգավանդ հողեր, ոռոգելու և խմելու առատ ջուր, արոտավայրեր և անտառներ։

1915 թվականին Մուշի հայությունը տեղափոխվեց և զանգվածաբար կոտորվեց թուրքերի ձեռքով։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անասնաբուծություն, խաղողագործություն, պտղաբուծություն և ծխախոտի մշակությունն էր։ Հայերը նաև զբաղվում էին արհեստներով, որի արտադրանքը վաճառում էին Մուշի գավառի գյուղերում։

## Վարչական բաժանում
1909 թվականին Մուշն ուներ 191 բնակավայր և 2700-2800 բնակիչ, որից կեսին ավելին հայեր էին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Կաքավիչ

**Կաքավիչ**, հայ հին և միջնադարյան աշխարհիկ պրոֆեսիոնալ թատրոնի դերասան՝ մենապարող։ Կաքավիչը եղել է շրջիկ դերասան, ելույթ ունեցել գուսանների հետ նախարարական խնջույքներում, ժողովրդական հավաքատեղիներում և այլուր։ Կոչվել են նաև վարձակ։

Կատեգորիա:Հայ թատերական գործիչներ
Կառլ դե Բալ

**Լեո Անտոն Կառլ դե Բալ** (, ), գերմանացի-ավստրիացի աստղագետ։ Չնայած Փոքր մոլորակների կենտրոնը գրանցում է նրա անունը, որպես "Կ. դե Բալ" իր միակ աստերոիդի հայտնագործության համար, սակայն նա ավելի հայտնի է որպես **Լեո դե Բալ**։

Նա ծնվել է Լոբերիխ քաղաքում, Գերմանիայում։ Ուսանել է Բոննում և Բեռլինում, իր դոկտորական կոչումը ստացել է 1877 թ.։ Աշխատել է Գոթա և Բոթկամպի աստղադիտարաններում, հայտնաբերել է (230) Աֆեմանտիս աստերոիդը 1882 թ. սեպտեմբերին։ Ապա նա աշխատել է Բելգիայի Օուգրի աստղադիտարանում, որտեղ նա վերլուծել է Սատուրնի զանգվածը, ինչպես նաև աշխատել է երկնային մեխանիկայի ոլորտում, մասնակցել է պարալաքսի չափումներին և կատարել է կրկնակի աստղերի ուսումնասիրություններ։

1891 թ. սկսած մինչև մահը 1916 թ. եղել է Վիեննայի Կաֆների աստղադիտարանում որպես տնօրեն։ Իր աշխատանքի ընթացքում, կատարել է բազմաթիվ աստղերի պարալաքսերը և մեծ ներդրում է ունեցել աստղերի կատալոգներում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Լեո դե Բալ, կենսագրություն 
* Լեո դե Բալ 

Կատեգորիա:20-րդ դարի աստղագետներ
Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աստղագետներ
Մարակայբո (քաղաք)

frameless|աջից|Մարակայբո քաղաքի համայնապատկեր
**Մարակայբո** (), քաղաք Վենեսուելայի հյուսիս-արևմուտքում, Սուլիա նահանգի մայրաքաղաքը, խոշոր ծովային նավահանգիստ։

Հիմնվել է 1529 թվականին։ Քաղաքի բնակչությունը կազմում է մոտ 1,495,200 մարդ, երկրի մեծությամբ երկրորդ քաղաքն է մայրաքաղաք Կարակասից հետո։ Հանդիսանում է երկրի խոշորագույն նավթի վերամշակող կենտրոնը։

Քաղաքի մակերեսը կազմում է 1393&nbsp;կմ², միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից 6 մետր։

Տեղակայված է Կարիբյան ծովի Վենեսուելական նեղուցը Մարակայբո լճին միացնող նեղուցի 8-10&nbsp;կմ երկարությամբ արևմտյան ափին։ Ռաֆաել Ուրդանետի կամուրջը քաղաքը միացնում է նեղուցի արևելյան ափին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Վենեսուելայի քաղաքներ
Մարակայբո (այլ կիրառումներ)

**Մարակայբո** անվանումը կարող է վերաբերել հետևյալ աշխարհագրական օբյեկտներին.

* Մարակայբո (քաղաք) - քաղաք Վենեսուելայում
* Մարակայբո (լիճ) - լիճ Վենեսուելայում
* Մարակայբո (ծոց) - ծոց Կարիբյան ծովում
Կենդանածնություն

thumb|right|''Poa alpina'', խոտաբույս է, որի մոտ դիտվում է կենդանածնություն։
**Կենդանածնություն**, սերունդներ վերարտադրելու եղանակ։ Սաղմը զարգանում է մայրական օրգանիզմում, ընկերքի միջոցով սնվում և գազափոխանակություն է կատարում։ Ծնվում են ձվաթաղանթներից ազատ, բավական զարգացած ձագեր։ Կենդանածնությունը հակադրվում է ձվածնությանը, երբ սաղմի զարգացումը և ձվաթաղանթներից ազատվելը կատարվում է մայրական օրգանիզմից դուրս։ Առանձին կենդանիների (օրինակ՝ կարիճների, որոշ օձերի ու մողեսների) մոտ ձվակենդանածնություն սաղմը լրիվ զարգացման է հասնում ձվի մեջ, սակայն ձվաթաղանթներից ազատվում է միայն ձվադրումից հետո։

Կենդանածնություն անողնաշարավորներից հատկանշական է որոշ աղեխորշավորների, հոդվածոտանիների, փափկամորթների, որդերի և այլն։ Քորդավորներից կենդանածին են ձկները, երկկենցաղները, սողունները, կաթնասունները (բացի եքիդնայից ու բադակտուցից), այդ թվում և մարդը։ Կենդանածնության դեպքում սաղմը կարող է զարգանալ ձվարանում, ձվատար խողովակներում կամ նրանց փողերում, ինչպես նաև հեշտոցում։

Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Կարապետ Խաչո

**Կարապետ Խաչո** (), հայազգի երաժիշտ և քրդական ավանդական երաժշտության կատարող։

Ծնվել է Բաթմանի մարզում, Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում։ Ծնողներին կորցրել է 1915 թ․-ի Հայոց Ցեղասպանության օրերին։ Եղբոր Աբրահամի և քրոջ Մանուշակի հետ ապաստանել է քրդաբնակ բնակավայրերում։ 15 տարի ծառայել է ֆրանսիական բանակում։ Ամուսնացել է Եվա Ազիզյանի հետ և բնակել է սիրիական Քամիշլի քաղաքում և զբաղվել քրդական երաժշտությամբ՝ քաջածանոթ լինելով Քրդերենին։ Ներգաղթել է Հայաստան 1946 թ․-ին և հաստատվել է Երևանում։ Երկար տարիներ թղթակցել է Երևանի ռադիոյի քրդական հաղորդումների բաժնին՝ երգելով քրդական երաժշտություն։ Մեծ համբավ է վայելել քուրդ ժողովրդի մոտ՝ երգելով հարյուրավոր երգեր, այդ թվում՝ "Ay lo mîro", "Adullê", "Çume Cizîre", "Xim ximê" and "Lê dayikê":

## Աշխատություններ
* Mehmet Aktaş և Dengekî Zemanê Bere։ *Karapêtê Xaço: Voice from the Past* (Բելգիա։ Մեդիա TV, 2000).
* Salihe Kevirbiri։ *Bir Çığlığın Yüzyılı: Karapetê Xaço* (Si Yayınları, Ստամբուլ, 2002).

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ երգիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կովկասյան էսպերանտիստ

**«Կովկասյան էսպերանտիստ»** (), բազմալեզու կիսամսյա գրական հանդես։ Կովկասյան էսպերանտիստների խմբի հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1910— 1914-ին, Թիֆլիսում, էսպերանտո, հայերեն, վրացերեն և ռուսերեն լեզուներով։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ. Տեր-Աստվածատրյան։ Նպատակն էր թարգմանաբար ներկայացնել հայ, ռուս և վրաց գրականության նմուշներ, պրոպագանդել էսպերանտո արհեստական լեզուն կովկասյան միջավայրում։ Ծանոթացրել է էսպերանտո լեզվի ծագման պատմությանը, զարգացման ուղիներին և այդ լեզվով հրատարակվող գրականությանը։ Տպագրել է Սմբատ Շահազիզի, Վահրամ Փափազյանի, Ալեքսանդր Ծատուրյանի, Ավետիք Իսահակյանի արձակ և չափածո գործերը, ինչպես նաև ռուս և եվրոպացի հեղինակների (Ալեքսանդր Պուշկին, Անտոն Չեխով, Ա. Կուպրին, Վիկտոր Հյուգո, Գի դը Մոպասան) ստեղծագործությունները։ Հանդեսին ինքնուրույն և թարգմանական գործերով աշխատակցել են Ա. Դոստյանը (Շռինդ), Վ. Սիրունյանը, Վ. Գոգիսփձեն, Վ. Ախվլեդիանին, Վ. Պավլովան և ուրիշներ։ «Կովկասյան էսպերանտիստ»-ում գործել է էսպերանտո լեզվի ուսուցման լրիվ դասընթաց, ինչպես նաև երգիծանքի բաժին։ Տարածվել է Մոսկվայում, Վարշավայում, Փարիզում, Թավրիզում և այլուր։ 

Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կոտլին

**Կոտլին** (, ), կղզի Բալթիկ ծովի Ֆիննական ծոցում, Լենինգրադից 27 կմ արևմուտք։ Տարածքը՝ մոտ 15 կմ2։

1703 թվականին Կոտլինում կառուցվել է Կրոնշլոտ (ներկայիս Կրոնշտադտ) ամրոցը։

Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կղզիներ
Կատեգորիա:Ֆիննական ծոցի կղզիներ
Ժիրոնդ

**Ժիրոնդ** (*[[ֆրանսերեն]]*՝ Gironde), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի արևմուտքում, Ատլանտյան օվկիանոսի մոտ։ 
* Ժիրոնդ դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 33։

## Պատմություն
Ժիրոնդը Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ 1790 թ. մարտի 4-ին ստեղծված առաջին դեպարտամենտներից մեկն է։ 1793 թ.-ից մինչև 1795 թ.-ը դեպարտամենտն ունեցել է *Bec-d'Ambès* անունը, քանի որ այդ ժամանակ Ժիրոնդ անունն ասոցացվում էր ժիրոնդիստների կուսակցության հետ, որի անդամները հետագայում ձերբակալվեցին։

## Աշխարհագրական տվյալներ
10 725 քառ.կմ տարածքով Ժիրոնդը Ֆրանսիայի դեպարտամենտներից ամենախոշորն է։ Երեք կողմերից շրջապատված է Լանդեր, Լո և Գարոն, Դորդոն և Ծովափնյա Շարանտ դեպարտամենտներով, արևմուտքից ողողվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով։

Ժիրոնդը լավ հայտնի է Եվրոպայի ամենաերկար «Արծաթե ափ» լողափով, ուր ամեն տարի այցելում են շատ սերֆերներ։ Ինչպես նաև այստեղ է ծնվել ծովերի և ջրային կյանքի հայտնի հետազոտող Ժակ-Իվ Կուստոն

### Քաղաքները
* Բորդո, տարածաշրջանի խոշորագույն քաղաքը և ադմինիստրատիվ կենտրոնն է։
* Սենտ-Էմիլյեն, գինեգործության կենտրոն է, 1999 թվականից ընդգրկված է Ֆրանսիայի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ցանկի մեջ։
մինի|կենտրոն|560px|Տեսարան Սենտ-Էմիլյեն քաղաքից։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Վիկտոր Կնորրե

**Վիկտոր Կառլի Կնորրե** ( 4 հոկտեմբերի 1840, Նիկոլաևի մարզ, Ռուսական կայսրություն - 25 օգոստոսի 1919, Բեռլինի մերձակայք, Գերմանիա), ռուսաստանյան աստղագետ, գերմանական ծագումով։

## Կենսագրություն
Վիկտոր Կնորրեն հինգերորդ երեխան էր մի ընտանիքում, որը ավանդաբար զբաղվում էր աստղագիտությամբ, ընդամենը ընտանիքում կային տասնհինգ երեխա։ Պատշաճ կրթություն ստանալու համար Վիկտոր Կնորրեին ուղարկում են Վիլյանդի։ Դպրոցի ավարտելուց հետո նա վերադառնում է և երկու տարի աշխատում հոր հետ, աստղադիտարանում, որպես ասիստենտ։

1862 թ. մեկնում է Բեռլին, և ընդունվում համալսարան, որտեղ սկսում է ուսումնասիրել աստղագիտություն Վիլհելմ Ֆյորստերի մոտ։ Դիսերտացիայի պաշտպանելուց հետո, 1867 թ. սկսում է աշխատել Պուլկովյան աստղադիտարանում։ Այստեղ աշխատելու ընթացքում նախաձեռնում է բազմաթիվ ճանապարհորդություններ, կատարում է ստուգայցեր օդերևութաբանական կայաններ, ինչպես նաև հաշվարկում է այս կայանների ճշգրիտ տեղաբաշխումը։ Բացի այդ զբաղվում է Երկրի մագնետիզմի հաշվարկներով։ 1869 թ. վերադառնում է Նիկոլաև, որտեղ սկզբից ուսուցում է իր փոքր քույրերին և եղբայրներին, ապա սկսում է աշխատել դպրոցում, որպես ուսուցիչ։ Որոշ ժամանակ անց նորից տեղափոխվում է Բեռլին, հոր մոտ, ով այդ ժամանակ աշխատում էր այնտեղ։

Վիկտոր Կնորրեն սկսել է աշխատել Բեռլինի աստղադիտարանում 1873 թվականից։ Միաժամանակ նա դասավանդում էր Բեռլինի Գումբոլդի անվան համալսարանում, և 1892 թ. նրան շնորհվեց աստղագիտության պրոֆեսորի կոչում։ 1906 թ. Կնորրեն անցնում է հանգստի և տեղափոխվում է բնակության Լիխտենֆելդե (), որտեղ և անց է կացնում իր կյանքի վերջին տարիները։

## Նվաճումները աստղագիտությունում

Բռլինյան աստղադիտարանում, դիտարկումների համար, Կնորրեն օգտագործում էր Յոզեֆ Ֆրաունգոֆերի ռեֆրակտորը։ Հիմնականում զբաղվում էր աստերոիդների, գիսաստղերի և կրկնակի աստղերի դիտարկումներով։

Աստերոիդների դիտարկումների և ուղեծրերի հաշվարկի համար նա նախագծել էր հատուկ սարք (միկրոմետր), որի աշխատանքի սկզբունքը նկարագրել է մասնագիտական ամսագրում ()։ Կնորրեն մասնակցել է նաև այլ սարքերի նախագծմանը և բարելավմանը, ինչպես նաև աստղադիտակների հասարակածային մոնտաժման նախագծմանը։ Նույնիսկ հանգստի անցնելուց հետո էլ նա զբաղվում էր գիտական գործունեությամբ։ Այսպես, 1909 և 1911 թթ. հրատարակել է աստղադիտակների հատուկ տեսակի հասարակածային մոնտաժման () մասին հոդվածներ։

## Նվաճումները շախմատում
Վիկտոր Կնորրեն եղել է նաև հայտնի շախմատիստ, որին հատկացնում են իր ժամանակի (1865 թ.) գերմանացի բարձր դասի շախմատիստներին։ Նա տարբեր մրցաշարերում հաղթել է այնպիսի հայտնի շախմատիստների, ինչպիսիք էին Ա. Անդերսոնը, Լ. Պաուլսենը, Յո. Ցուկերտորտը և Գ. Նեյմանը։ Մոտավորապես 1880 թվականից հետո նա սկսում է խաղալ միայն սիրողական շախմատ, չնայած ամբողջ կյանքի ընթացքում հետաքրքրվել է շախմատով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիկտոր Կնորրեի կենսագրությունը  

Կատեգորիա:Ռուս աստղագետներ
Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Էրո (դեպարտամենտ)

**Էրո** (*[[ֆրանսերեն]]*՝ *Hérault*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հարավում, Միջերկրական ծովի մոտ։ 
* Էրո դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 34։

## Պատմություն
Էրոն Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ 1790 թ. մարտի 4-ին ստեղծված առաջին դեպարտամենտներից մեկն է։ Կազմավորվել է նախկին Լանգեդոկ գավառի տարածքի մի մասից։

20-րդ դարի սկզբի տնտեսական ճգնաժամի հետևանքով տարածաշրջանում մեծ անկում ապրեց խաղողագործությունը և դարձավ հարյուրավոր մանր ձեռնարկությունների ապստամբության պատճառ։ Դա մեծ ճնշում էր Ժորժ Կլեմանսոյի կառավարության վրա։

1956 թվականի ձմռան խիստ սառնամանիքները մեծ վնաս հասցրին ձիթենիներին և ձիթապտղի արտադրությունը չէր վերականգնվում մինչև 80-ականների վերջը։ Այդ ժամանակներում փակվել էին ձեռնարկություններից շատերը։

## Աշխարհագրական տվյալներ
մինի|ձախից|160px|Մակույկներով թիավարություն Էրո գետում։
Էրո դեպարտամենտը գտնվում է Միջերկրական ծովի մոտ։ Կարևոր գետերն են Օրի, Էրո, Վիդուրլ գետերը։ Երեք կողմերից Էրոյին շրջապատում են Օդ, Թարն, Ավերոն և Գար դեպարտամենտները։

* Տարածքը 6 101 քառ.կմ է, ունի 343 համայնք։

## Տնտեսություն
Զարգացած է տուրիզմը։ 
Արդյունահանվող օգտակար հանածոներից են երկաթը, քարածուխը, մարմարը։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Կիրիակ Կոստանդի

**Կիրիակ Կոնստանտինովիչ Կոստանդի** (), ուկրաինացի նկարիչ։

## Կենսագրություն
1874-1882 թվականներին սովորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում։ Եղել է Հարավ ռուսական նկարիչների ընկերության հիմնադիր անդամ (1890 թվականին), 1902-1921 թվականներին՝ նախագահ, 1897 թվականից՝ պերեդվիժնիկների խմբավորման անդամ։ 1885 թվականից դասավանդել է Օդեսայի գեղարվեստական ուսումնարանում։ Հիմնականում աշխատելով կենցաղային ժանրի բնագավառում՝ ստեղծել է նաև դիմանկարներ և բնանկարներ։ Կիրիակիի նկարներից են նաև «Հիվանդ ընկերոջ մոտ» (1884 թ, Տրետյակովյան պատկերասրահ), «Դեպի ծառայություն» (1885 թ, Ուկրաինական կերպարվեստի թանգարան, Կիև)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պերեդվիժնիկներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նկարիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Կարապետ (այլ կիրառումներ)

**Կարապետ**, կարող է վերաբերել՝
* Կարապետ - գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Դիարբեքիրի գավառում
* Կարապետ - հայկական արական անուն
Կոստանդին (նկարիչ)

**Կոստանդին**, հայ նկարիչ ծննդյան և մահվան ամսաթվերը անհայտ են։ XII դարի վերջին քառորդի Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոցի նշանավոր ներկայացուցիչ։ Աշխատել է Սկևռայի գրչատանը։ Մանրանկարիչներ Գրիգոր Մլիճեցու և Վարդանի հետ 1173 թվականին նկարազարդել է «Տիգրանակերտի Ավետարանը» (ձեռ. տեղն անհայտ է)։ Ներսես Լամբրոնացու և նրա եղբայր Հեթումի համար 1193 թվականին Կոստանդինի ծաղկազարդած ձեռագիրը (Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարան, ձեռ. N»1635) զարդարված է խորաններով, լուսանցազարդերով և երկու տերունական պատկերներով («Մկրտություն» և «Խաչելություն»)։ Ի տարբերություն վաղ շրջանի հայկական մանրանկարչությանը բնորոշ ծանր, մեծագլուխ ֆիգուրների՝ այստեղ պատկերվածները իրենց երկարաձիգ ձևերով, գեղանագ դիրքով, ընդհանուր թեթևությամբ և նուրբ գծանկարով աղերսներ ունեն XI դարի բյուզանդական մանրանկարչության հետ։ Քրիստոսի խաչելության տեսարանում ֆիգուրների դիրքը, դեմքերի խոր հուզական արտահայտությունը ապացուցում են, որ մանրանկարիչը ձգտել է ընդգծել պատումի ողբերգական կողմը։ Այդպիսով Կոստանդինը որոշ առումով կանխել է այն նորամուծությունները, որոնք առկա են խաչելության պատկերագրության մեջ, ինչպես հայկական, այնպես էլ բյուգանդական XIII դարի ձեռագրերում։ Կիլիկյան մանրանկարչության հիմնական առանձնահատկությունները ձևավորվել են XII դարի վերջին, որի դրսևորումներից է Կոստանդինի ստեղծագործությունը։ Նա և նրա ժամանակակից Գրիգոր Մլիճեցին կիլիկյան մանրանկարչության մեջ մի նոր փուլ են նախանշում, որի հիմքի վրա հետագայում մշակվել է Կիլիկիայի մանրանկարչական դպրոցի ինքնատիպ, նրբագեղ ոճը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր