Ալի Խամենեիի սպանություն

**Ալի Խամենեիի սպանություն**,  Իրանի գերագույն հոգևոր առաջնորդ Ալի Խամենեիի սպանությունը, որը տեղի է ունեցել 2026 թվականի փետրվարի 28-ին, Թեհրանի մոտակայքում ԱՄՆ-ի և Իսրայելի համատեղ օդային հարվածային գործողության արդյունքում, որոնք օգտագործել են ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության հետախուզական տվյալները մի շարք առաջնորդների գտնվելու վայրի վերաբերյալ։ Արբանյակային պատկերների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ քաղաքի մեջ գտնվող Խամենեիի նստավայրը հարձակման ժամանակ լրջորեն վնասվել է։ 

Իսրայելի կողմից տարածված սկզբնական հաղորդագրություններից հետո, թե Խամենեին մահացել է գործողության ընթացքում, ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը և Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն հայտարարել են նրա մահվան։ Իրանի պետական լրատվամիջոցները նրա մահը հաստատել են հաջորդ օրվա վաղ առավոտյան, և կառավարությունը հայտարարել է 40-օրյա սուգ և յոթ ոչ աշխատանքային օր։ «Fars News Agency» գործակալությունը հայտնել է, որ հարվածների արդյունքում զոհվել են նաև Խամենեիի դուստրը, փեսան, թոռը և հարսը։

Գերագույն հոգևոր առաջնորդի մահվան լուրը հաստատումից հետո Իրանի բազմաթիվ քաղաքացիներ դուրս են եկել փողոցներ՝ նշելու այդ իրադարձությունը։ Մի քանի երկրներում տեղի են ունեցել բողոքի ցույցեր և անկարգություններ, որոնց մասնակիցները սգացել են նրա մահը։

## Նախորդ մահափորձ
1981 թվականի հունիսի 27-ին, երբ Խամենեին եղել է Իրանի նախագահի թեկնածու, նրա նկատմամբ իրականացվել է մահափորձ՝ պայթուցիկ սարքի կիրառմամբ, որի հետևանքով վնասվել են նրա ձայնալարերը, թոքերը և աջ ձեռքը։ 

«Ռոյթերս» միջազգային լրատվական գործակալության տվյալներով՝ Իրանա-իսրայելական պատերազմի ընթացքում Իսրայելը ներկայացրել էր Խամենեիին վերացնելու ծրագիր, որն արգելել է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը։

## Նախապատրաստում
«Ռոյթերսի» տվյալներով՝ ԱՄՆ-ը և Իսրայելը պատրաստվել են հարվածներ հասցնել այն պահին, երբ Խամենեին պետք է հանդիպեր իր ավագ խորհրդականների հետ։ «The Wall Street Journal» ամերիկյան ամենօրյա բիզնես թերթը հայտնել է, որ երկու երկրները սպասում են հարմար պահի։

## Օդային հարվածներ
2026 թվականի փետրվարի 28-ին ԱՄՆ-ը և Իսրայելը հրթիռային հարվածներ են հասցրել Իրանի մի քանի օբյեկտների՝ ռազմական գործողության շրջանակում, որի նպատակն էր խափանել երկրի միջուկային և հրթիռային ծրագրերը և նախաձեռնել ռեժիմի փոփոխություն։

Հարվածները, որոնք ուղղված են եղել ռազմավարական օբյեկտների և կարևոր իրանցի պաշտոնյաների դեմ, վնասել են նաև Թեհրանում գտնվող Խամենեիի նստավայրը։ Արբանյակային պատկերների վերլուծությունը ցույց Է տվեԼ, որ շենքը լրջորեն վնասվել է։

«The Wall Street Journal» օրաթերթիի նշմամբ՝ Խամենեիի նստավայրի հարվածը յուրահատուկ է նրանով, որ իրականացվել է ցերեկային ժամերին, և իսրայելական ինքնաթիռները օբյեկտի վրա նետել են 30 ռումբ։

## Սկզբնական հաղորդագրություններ
### Հակասական տեղեկություններ
Անանուն իսրայելցի պաշտոնյան հայտնել է, որ հարվածներից հետո հայտնաբերվել է Խամենեիի մարմինը, և լուսանկարը ցույց է տրվել Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուին։ ԱՄՆ նախագահ Թրամփը հաստատել է այդ տեղեկությունը՝ սպանությունը անվանելով «արդարություն իրանցի ժողովրդի համար»։

Իրանական աղբյուրները սկզբում հերքել են մահվան լուրը․ ԱԳՆ խոսնակ Էսմայիլ Բաղաին հայտարարել է, որ Խամենեին «կենդանի և առողջ է»։ Չնայած դրան՝ մի շարք լրատվամիջոցներ, այդ թվում «Ռոյթերսը» և «Iran International»-ը, իսրայելական կառավարական աղբյուրների վրա հղում են կատարել և հաղորդել նրա մահվան մասին։ Իրանական «Tasnim» և «Mehr» գործակալությունները պնդել են, որ Խամենեին կենդանի է և «ղեկավարում է տեղում»։

## Հաստատում
Մարտի 1-ի վաղ առավոտյան Իրանի Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհուրդը և պետական լրատվամիջոցները, ներառյալ «IRIB»-ը, հայտարարել են, որ Խամենեին սպանվել է՝ չնայած նախկին կտրուկ հերքումներին։ Պետությունը հայտարարել է 40-օրյա սուգ և յոթօրյա համազգային ոչ աշխատանքային օր։

«Fars News» գործակալությունը հաղորդել է, որ նրա նստավայրի վրա հարվածների հետևանքով զոհվել են նաև Խամենեիի դուստրը, փեսան, թոռը և հարսը։

## Սպանությունից հետո
### Իշխանության ճգնաժամ
Քանի որ Գերագույն առաջնորդի պաշտոնը նշանակվում է Փորձագետների ժողովի կողմից, իսկ Գերագույն առաջնորդի տեղակալի պաշտոնը վերացվել է 1989 թվականին, Խամենեին պաշտոնապես նշանակված իրավահաջորդ չուներ։ Սակայն նրա հուղարկավորության ժամանակ հայտարարվել է, որ ժամանակավոր Ղեկավարական խորհրդում կընդգրկվեն Ալիռեզա Արաֆին, նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը և Գերագույն դատարանի նախագահ Ղոլամհոսեյն Մոհսենի Էջեին։

## Արձագանք
### Ներքին
Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը սպանությունը որակել է «մեծ հանցագործություն» և հայտարարել, որ այն անպատասխան չի մնա։

Իրանցիների արձագանքը հակասական է եղել․ մի մասը տոնել է նրա մահը, իսկ կողմնակիցները սգացել են Մաշհադի Իմամ Ռեզայի սրբավայրում։ Լուսանկարներում նաև երևում են իրանցիներ, որոնք սգում են նրա մահը և ձեռքներին նրա դիմանկարները։ 

Իրանի վերջին շահի որդի, աքսորված թագաժառանգ Ռեզա Փահլավին հայտարարել է «Իսլամական Հանրապետության ավարտը»։
Միջազգային արձագանք
### Միջազգային
*-վարչապետ Էնթոնի Ալբանիզը հայտարարել է, որ Խամենեիին «չեն սգա»՝ նրան համարելով պատասխանատու Իրանի հրթիռային ծրագրերի, պրոքսի ուժերի զինման և իրանցի խաղաղ բնակիչների դեմ հարձակումների համար։
*- նախագահ Իլհամ Ալիևը ցավակցություն է հայտնել Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանին ուղղված նամակում՝ չնշելով տեղի ունեցածի պատճառները։
*-նախագահ Խավիեր Միլեյը բարձր է գնահատել Իսրայելի և ԱՄՆ-ի ռազմական գործողությունները, որոնք հանգեցրել են Խամենեիի «վերացմանը», հավելելով, որ «Խամենեին մարդկության պատմության մեջ երբևէ տեսած ամենաչար, ամենադաժան և անողոք մարդկանցից մեկն էր»։ Միլեյը նաև Խամենեիին մեղադրել է Իրանի կողմից ահաբեկչության հովանավորման և 1994 թվականին Բուենոս Այրեսում արգենտինա-իսրայելական փոխօգնության միության (AMIA) շենքի պայթեցման համար՝ հայտարարելով, որ Արգենտինան կշարունակի հետապնդել այդ հարձակման մյուս մեղավորներին։
*-վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն իր ցավակցություններն է հայտնել Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանին՝ Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի և այլ իրանցի պաշտոնյաների զոհվելու կապակցությամբ, որոնք տեղի են ունեցել ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կողմից երկրի տարածքի վրա իրականացված համատեղ հարվածների հետևանքով։
*-արտաքին գործերի նախարար Ամիր Խան Մութաքին դատապարտել է Իրանի դեմ ագրեսիան և ցավակցություն հայտնել Իրանի կառավարությանը և ժողովրդին՝ Իրանի գերագույն առաջնորդ այաթոլլա Ալի Խամենեիի զոհվելու կապակցությամբ, որը տեղի է ունեցել նպատակային հարվածի հետևանքով։
*-արտաքին գործերի նախարարության հայտարարության մեջ նշվում է, որ կառավարությունը «խորը ցավով է տեղեկացել», որ Իրանի գերագույն առաջնորդ այաթոլլա Ալի Խամենեին սպանվել է նպատակային հարձակման արդյունքում, ինչը միջազգային իրավունքի և նորմերի խախտում է։
*-պաշտպանության նախարար Ջոն Հիլի-ն «Sky News»  լրատվական հեռուստաալիքին ասել է, որ «քչերը կսգան» Խամենեի մահը՝ նրան անվանելով «չարագուշակ ռեժիմի» առաջնորդ, որը հովանավորել է ահաբեկչական հարձակումներ Արևմուտքում։ Ընդդիմության ներկայացուցիչների արձագանքը բաժանված էր․ ոմանք ողջունել են Խամենեի սպանությունը, մյուսները հայտարարել են, որ դա խախտում է միջազգային իրավունքը։
*-ԵՄ արտաքին գործերի ու անվտանգության քաղաքականության հարցերով բարձր ներկայացուցիչ Կայա Կալասը հայտարարել է, որ Խամենեի մահը «շրջադարձային պահ է Իրանի պատմության մեջ» և հավելել՝ «Ինչ կլինի հետո՝ անհայտ է։ Բայց այժմ բացվել է այլ Իրանի ճանապարհը, որի ձևավորմանը նրա ժողովուրդը գուցե ավելի մեծ ազատությամբ կմասնակցի»։ Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լյայեն-ը նշել է․ «Խամենեի հեռանալով՝ իրանական ժողովրդի համար նոր հույս է առաջանում։ Մենք պետք է ապահովենք, որ ապագան պատկանի նրանց, և նրանք կարողանան այն որոշել»։
*- արտաքին գործերի նախարարությունը պաշտոնական հայտարարությամբ Խամենեի մահը անվանել է «հնարավորությունների պատուհանի բացում իրանցի ժողովրդի համար»։ ԱԳ նախարար Բեատե Մայնլ Ռայզինգերը գրել է, որ «Իրանի ժողովուրդը չափազանց երկար է տառապել մոլլաների դաժան ռեժիմի տակ։ Բռնության շրջանը պետք է ավարտվի, որպեսզի Մերձավոր Արևելքում վերջապես հաստատվի կայունություն և խաղաղություն»։
*- ԱԳ նախարար Էլինա Վալտոնենը X սոցիալական ցանցում գրել է․ «Սա հնարավորություն է բացում Մերձավոր Արևելքում վաղուց հասունացած փոփոխությունների համար։ Իրանում դիկտատուրան երկար ժամանակ կապանք է եղել սեփական քաղաքացիների համար և խոչընդոտ՝ տարածաշրջանային խաղաղությանը»։ Նա նաև նշել է, որ Իրանը Ռուսաստանին մատակարարել է անօդաչու սարքեր և հրթիռներ, որոնք օգտագործվում են Ուկրաինայի դեմ պատերազմում, և որ միջուկային զենքի չտարածման համաձայնագրերի խախտումը մշտական սպառնալիք է եղել համաշխարհային խաղաղությանը։
*- վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն առաջիններից էր, որը հայտարարել է սպանության մասին և ողջունել այն՝ ասելով․ «47 տարի այաթոլլաների ռեժիմը վանկարկել է «Մահ Իսրայելին» և «Մահ Ամերիկային»։ Այն թափել է մեր արյունը, սպանել բազմաթիվ ամերիկացիների և ճնշել սեփական ժողովրդին»։ Պաշտպանության նախարար Իսրայել Կացը հայտարարել է․ «Նա, ով ձգտում էր ոչնչացնել Իսրայելը, ինքն է ոչնչացվել… Արդարությունը հաղթանակեց, և չարիքի առանցքը մահացու հարված ստացավ»։
*-կառավարության պաշտոնական ներկայացուցիչ Բասեմ ալ-Ավադին սպանությունից հետո հայտարարել է եռօրյա սուգ։ Իրաքյան ընդդիմության առաջնորդ և շիա հոգևորական Մուքթադա աս-Սադր-ը X-ում հայտնել է իր «վիշտն ու տխրությունը» Խամենեի մահվան կապակցությամբ։ Մեծ այաթոլլա Ալի աս-Սիստանին ևս ցավակցություն է հայտնել իրանցի ժողովրդին և աշխարհի մուսուլմաններին՝ կոչ անելով պահպանել միասնությունը և դիմակայել ագրեսորների նպատակներին։

*-երկրի ղեկավարությունը հայտարարել է, որ «վճռականորեն դեմ է և խստորեն դատապարտում է» Խամենեի սպանությունը՝ այն անվանելով «Իրանի ինքնիշխանության և անվտանգության լուրջ խախտում, ՄԱԿ-ի կանոնադրության նպատակների և սկզբունքների ու միջազգային հարաբերությունների հիմնական նորմերի ոտնահարում»։
*-ԿԺԴՀ-ն հարձակումը դատապարտել է որպես «անօրինական ագրեսիայի գործողություն» և այն անվանել «անամոթ ու բանդիտական վարքագիծ» ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կողմից, որոնք որոշել են «չարաշահել ռազմական ուժը՝ իրենց եսասիրական և գերիշխանական հավակնությունները իրականացնելու համար»։
*-վարչապետ Անվար Իբրահիմը դատապարտել է Խամենեի սպանությունը, բայց Իրանին խորհուրդ է տվել խուսափել հետագա էսկալացիայից։
*-վարչապետ Շահբազ Շարիֆը ցավակցություն է հայտնել «Նորին Սրբություն Ալի Խամենեի նահատակության կապակցությամբ» և հայտարարել իր համերաշխությունը իրանցի ժողովրդի հետ «վշտի և ցավի այս պահին»։
*-նախագահ Վլադիմիր Պուտինը ցավակցություն է հայտնել Իրանի նախագահին՝ Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեի սպանության կապակցությամբ՝ այն անվանելով «մարդկային բարոյականության և միջազգային իրավունքի բոլոր նորմերի ցինիկ խախտմամբ իրականացված»։ Նա նշել է, որ Ռուսաստանում Խամենեին կհիշեն որպես «նշանավոր պետական գործիչ», ով մեծ ներդրում է ունեցել ռուս-իրանական բարեկամական հարաբերությունների զարգացման մեջ։
*-նախագահ Դոնալդ Թրամփը Խամենեի մահը մեկնաբանելով՝ նրան անվանել է «պատմության ամենաչար մարդկանցից մեկը» և հայտարարել, որ ԱՄՆ-ը կշարունակի ռմբակոծել Իրանը։ ԱՄՆ Կոնգրեսում լուրը ընդունվել է հավանությամբ․ դեմոկրատ Ջոն Ֆեթերմանը սահմանափակվել է դրական մեկնաբանություններով, իսկ հանրապետական Թոմ Էմմերը բացահայտորեն ցնծացել է։
*-նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը X հարթակում գրել է, որ տխրել է Խամենեի մահից և որ Թուրքիան կշարունակի դիվանագիտական ջանքերը «խաղաղությունն ու կայունությունը վերականգնելու համար»։
*-Ուկրաինայի պաշտոնական X հաշիվը ողջունել է Խամենեի մահը՝ գրելով․ «Չկա ոչինչ ավելի լավ, քան բռնապետի մահը»։
*-նախագահ Մահամաթ Դեբիը ցավակցություն է հայտնել Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը՝ հայտարարելով, որ ուղարկում է իր «ամենաանկեղծ և սրտանց ցավակցությունները» և կիսում է «իրանական ազգի ցավը այս ծանր փորձության պահին»։

## Այլ կազմակերպություններ
*Համաս շարժումը սգում է «այաթոլլա Ալի Խամենեի մահը»՝ նշելով, որ նա ցուցաբերել է քաղաքական, դիվանագիտական և ռազմական աջակցություն իրենց պայքարին, և որ ԱՄՆ-ը և Իսրայելը լիովին պատասխանատու են այս «աղաղակող ագրեսիայի և հանցագործության» համար Իրանի ինքնիշխանության դեմ։ «Իզզ ադ-Դին ալ-Կասամի բրիգադները» նրան անվանել են «դիմադրության առանցքի գլխավոր աջակից»։

*Հեզբոլլահ կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Նաիմ Կասեմը խոսել է վրեժի և «ագրեսիային հակազդելու պարտքը կատարելու» մասին՝ հայտարարելով, որ «Հեզբոլլահը» չի լքի «պատվո և դիմադրության դաշտը»։

*Հուսիներ շարժման քաղաքական ղեկավարությունը հայտնել է «անկեղծ ցավակցություն և խոր համակրանք» իրանցի ժողովրդին։

*[Պաղեստինի իսլամական ջիհադ]] կազմակերպության ղեկավարությունը սպանությունը դատապարտել է որպես «ռազմական հանցագործություն» և «դավաճանական ու չարամիտ հարձակում»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2026 Ասիայում
Կատեգորիա:2026 Իրանում
Կատեգորիա:2026 միջազգային հարաբերություններում
Կատեգորիա:21-րդ դարն Իրանում
Կատեգորիա:Դոնալդ Թրամփի նախագահություն
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Իրան-ԱՄՆ հարաբերություններ
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Հայտնի սպանվածներ
Կատեգորիա:Հայտնիների սպանություններ
Կատեգորիա:Սպանված հայտնի իրանցիներ
Կատեգորիա:Սպանված քաղաքական գործիչներ