open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (ավերված, Դիլիջան)

**Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցու ավերված տաճար Հայաստանի Տավուշի մարզի Դիլիջան քաղաքում։ Քանդվել է 1936 թվականին։

Քաղաքում կա նաև համանուն մեկ այլ եկեղեցի, որը նախկինում Պողոսքիլիսա գյուղի տարածքում էր գտնվում։

## Պատմություն
1842 թվականին Սարգիս Հասան Ջալալյանը նշում է, որ քաղաքում կա ավերված մի եկեղեցի, որի հիմնադրման մասին տեղեկություններ չկան․*Դիլի է քաղաքագյուղ վկայեալ է ի հին նշանաց, և այժմ են ի սմա տունք 20 զետեղեալք ի մէջ երկուց ճանապարհաց Ծաղկաձորոյ և Բազկի ձորոյ, ունի ազնուահամ ջուր լի կարմրախայթ ձկամբք, գոն ի սմա տեղիք աւերեալ եկեղեցւոյ և բաղանեաց»*։Եկեղեցու ավերակները պահպանվել են մինչև 1930-ականները՝ Շամլուղի գետամերձ ձախ տարածքում Դիլիջանի ավտոկայանի տեղում։

Մեկ այլ եկեղեցի գործել է Դիլիջանի հեռագրատան մերձավորությամբ, որը խարխլված է եղել 1870-ականների դրությամբ, ինչի մասին վկայում է մի փաստաթուղթ՝ գավառի Հայոց վանքերի կալվածքների կառավարիչ և Հաղարծնի վանահայր Պողոս վարդապետ Տեր-Մարգարյանի 1870 թվականի էջմիածնին հղած խարխլված Նուրբ Աստվածածին եկեղեցու մասին գրությունը և այն քանդելու վերաբերյալ նահանգապետի առաջարկի 1872 թվականի էջմիւսծնի կողմից մերժումը։ Այս գրությունից մենք տեղեկանում ենք, որ դեռևս եկեղեցու պատերը կանգուն են, իսկ նրա չափսերն են՝ արևելքից արևմուտք՝ 7 սաժեն երկուս ու կես արշին կամ, ըստ էփրիկյանի տրված չափսերի՝ 14 մետր, լայնությունը՝ 3 սաժեն մեկ արշին կամ 7 մ տասնմեկ սանտիմետր։

Նոր եկեղեցին կառուցվել է 1862 թվականին այլ վայրում՝ ներկայիս «Դիլիջան» կինոթատրոնի տեղում ու կրկին օծվում է որպես Սուրբ Աստվածածին։ Այն հասարակ քարով ու կրով կառուցված շինություն էր, որի միայն սեղանն էր սրբատաշ քարից։ Մի քանի տասնամյակ անց կրկին խախլվում է։

Հինի կողքին նոր եկեղեցի է կառուցվում շուշեցի մեծահարուստ Հաբեթ Տեր-Հակոբյանի այրի Եվայի կողմից։ Նախագծերը պատրաստ են լինում 1896, կառուցումը մեկնարկում է 1899 թվականին ու օծվում է 1900 թվականի օգոստոսի 12-ին՝ որպես Սուրբ Աստվածածին։ Ընդհանուր առմամբ ծախսվում է շուրջ 20 000 ռուբլի։

Այս եկեղեցին փակվեց խորհրդային իշխանությունների կողմից 1929 թվականին և արգելվեց այնտեղ կատարելու որևիցե հոգևոր միջոցառում, այնուհետև ինչ-որ ժամանակ վերածվեց պահեստի, իսկ 1935-1936 թվականներից եկեղեցին քանդվեց։ Տեղում կառուցվեց Շիրվանզադեի անվան մշակույթի տունը, որը տարիներ անց նույնպես քանդվեց ու նրա փոխարեն կառուցվեց ներկայիս «Դիլիջան» կինոթատրոնը։

## Տես նաև
* Տավուշի մարզ

## Գրականություն
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

ա
ա
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Իջևան)

**Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցու տաճար Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևան քաղաքում։

## Պատմություն

## Տես նաև
* Տավուշի մարզ

## Գրականություն
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

ա
Կատեգորիա:Իջևանի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (Կիրանց)

**Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցու տաճար Հայաստանի Տավուշի մարզի Կիրանց գյուղում։

## Պատմություն
Սուրբ Երրորդությունը բազիլիկ տիպի եկեղեցի է, որը կառուցվել է 1888 թվականին։
Այն գործել է մինչև 1930-ական թվականների կեսերը: Խորհրդային իշխանությունների որոշմամբ՝ եկեղեցու շենքը պետք է ամբողջովին քանդվեր, սակայն այդ թվերին գյուղի ղեկավար Աբգար Նազարյանի ջանքերով շենքը պահպանվել է՝ վերածվելով ցորենի պահեստի։

Խորհրդային տարիներին լիովին ավերվել է եկեղեցու տանիքը, պատերի որոշակի հատվածներ ճաքել են, քանդվել է սալահատակը, որոշ տեղերում փակվել են եկեղեցու մուտքերը և պատուհանները։

Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությանը 2024 թվականի պետական բյուջեով հատկացված միջոցների հաշվին կատարվել է վերաբաշխում՝ 66 մլն 127 հազար դրամ գումարի չափով: Գումարն ուղղվել է Տավուշի մարզի Կիրանց գյուղի Սուրբ Երրորդություն եկեղեցու վերականգնման աշխատանքներին։  

Եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները կավարտվեն 2024 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։  

## Տես նաև
* Տավուշի մարզ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Կիրանց սբ․ Երրորդություն 19-րդ դար.jpg
Պատկեր:Կիրանց սբ․ Երրորդություն 19-րդ դար2.jpg
Պատկեր:Կիրանց սբ․ Երրորդություն 19-րդ դար3.jpg
Պատկեր:Կիրանց սբ․ Երրորդություն 19-րդ դար5.jpg
Պատկեր:Կիրանցի Ս․ Երրորդություն եկեղեցի.jpg
Պատկեր:Կիրանցի Ս․ Երրորդություն եկեղեցի․․.jpg


## Գրականություն
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

ե
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Սարգիս** անվանումով կան հետևյալ եկեղեցիները՝

* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (1274 թ․), հայկական առաքելական եկեղեցի Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի Ծար գյուղում,
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (1279 թ․), հայկական առաքելական եկեղեցի Արցախի Հանրապետության Շահումյանի շրջանի Ծար գյուղում,
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Աշտարակ (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Արգավանդ (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Բջնի (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Գանձակ (Ադրբեջան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Դովեղ (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Թավրիզ (Իրան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Թբիլիսի (Վրաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Թեհրան (Իրան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Երևան (կենտրոն թաղամաս)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Բերդ (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Երևան (Նոր Նորք թաղամաս)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Լոնդոն (Միացյալ Թագավորություն)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Խորսանա (Թուրքիա)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Ծովինար (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Կրասնոյարսկ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Կուբանի Սլավյանսկ (Ռուսաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Նոյեմբերյան (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Շավարշավան (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Սպահան (Իրան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, քաղաք Սոչի (Ռուսաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Ուշի (Հայաստան)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Էրքեջ (Արցախի Հանրապետություն)
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Նարդևան, Վրաստան
* Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գյուղ Նինոծմինդա, Վրաստան

## Տես նաև
* Սուրբ Սարգիս (այլ կիրառումներ)
Հայ ժողովրդական տոներ

**Հայ ժողովրդական տոներ**, ավանդաբար փոխանցվող կրոնաեկեղեցական և ժողովրդական տոներ։ Հիմնականում ծագել են նախաքրիստոնեական (հեթանոսական) շրջանում և հետագայում պահպանել հնագույն ծիսակարգին ու հավատալիքներին առնչվող մի շարք սովորույթներ ու արարողություններ։ Միաժամանակ հարմարեցվել են քրիստոնեական գաղափարախոսությանն ու տոնացույցին։ Դարեր շարունակ պահպանվելով՝ հասել են մեզ փոփոխված ու նոր երանգավորումներով՝ հարմարեցվելով ժամանակի տնտեսական, քաղաքական և հասարակական պահանջներին։ Նոր տարուց հետո առաջինը հանդիսանում է Քրիստոսի Ծննդյան ու Մկրտության տոնը (Ծննդյան տոն), որը կատարվում է հունվարի 6-ին։ Ըստ էության՝ այն խորհրդանշում է տարվա սկիզբը և ժամկետով անխախտ է։ Համարվում է տարվա առաջին արևածագի օր և կապվում ջրի, արևի պաշտամունքի, մեռնող-հառնող աստվածության գաղափարի և այլ հավատալիքների հետ։ Ծննդյան տոնի պատարագից հետո հայ եկեղեցում կատարվում է ջրի օրհնություն (Ջրօրհնեք), Ծնունդից 40 օր հետո՝ Տյառնընդառաջը, որը նույնպես անշարժ տոն է (փետրվարի 14-ին)։ Մի շարք տոներ ընթանում են ժողովրդական տոնախմբությունների և ավանդական արարողությունների ուղեկցությամբ։ Դրանց մի մասը նվիրված է Քրիստոսի (տերունական տոներ), մյուս մասը՝ սրբերի (սրբոց տոներ) հիշատակին։ Ըստ համապատասխան տոների՝ հայ եկեղեցին սահմանել է պահոց և ուտիքի օրեր։ Գրեթե բոլոր խոշոր տոներն ուղեկցվել են երգերով, պարերով, խնջույքներով, մարզական, թատերական և այլ բնույթի խաղերով։

## Աղբյուր

* Հայկական Համառոտ Հանրագիտարան․ Հ տառով հոդվածները

Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Զբոսաշրջության էկոլոգացում

**Զբոսաշրջության էկոլոգացում**, հասարակության և բնության միջև հարաբերությունների օպտիմալացման և ներդաշնակեցման հետ կապված գործառույթներ զբոսաշրջության ոլորտում։ Էկոլոգացումը տեխնոլոգիական, կառավարման և իրավական մեթոդների համալիրի ներդրման գործառույթն է, որը հնարավորություն է տալիս բարձրացնել բնական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը։

Մարդու բնական կանաչ հետքերը էկոարհետնրի վրա էկոլոգացման երաշխիքն է։
Տեխնոլորտի բացառում էկոզբոսաշրջային տարածքներում։

## Աղբյուրներ
* Կարապետ Սարաֆյան, «Զբոսաշրջության էկոլոգացում», Դասախոսությունների սեղմագիր, մագիստրոսների համար, Եվրոպական կրթական տարածաշրջանային ակադեմիա, Երևան, 2011 թ., 62 էջ։

Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն
Հունաբան հայերեն

**Հունաբան հայերեն**, հունաբան դպրոցի թարգմանությունների լեզուն, որն աչքի է ընկնում հունարենի հետևողականությամբ կատարված նորամուծություններով։ Հունական գիտական-փիլիսոփայական գրականությունը հարազատորեն թարգմանելու համար անհրաժեշտ էր ունենալ մշակված հունարենին համապատասխան գիտական լեզու և տերմինաբանություն։ Այդ բնագավառում դասական հայերենի բացերը լրացնելու համար հունաբան դպրոցի ներկայացուցիչները կատարեցին նորամուծություններ, որոնց հիման վրա ձևավորվեց հետդասական գրական հայերենի գիտական տարբերակը՝ հունաբան հայերենը։ Նրանք ստեղծեցին բազմաթիվ նախածանցներ, որոնցից շատերը (ապ, առ, արտ, բաղ, բաց, գեր, ենթ, հակ, մակ, ներ, ստոր, վեր, փոխ և այլն) արմատացան հայերենում և ընդարձակեցին նրա բառակազմական միջոցները, հարստացրին բառապաշարը, հնարավորություն տվեցին հունարենից պատճենելու գիտության մի շարք բնագավառների բազմաթիվ տերմիններ։

Հունաբան դպրոցի քերականական նորամուծություններից են երկակի թվի, քերականական սեռի գործածությունը, հոլովական որոշ ձևերի կերտումը, բայի խոնարհման մեջ արհեստական եղանակների ու ժամանակների ստեղծումը և այլն, որոնք, խորթ լինելով հայերենին, հետագայում մերժվել են։

## Գրականություն
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 4, 2003
* 

Կատեգորիա:Հայոց լեզվի պատմություն
Արծվի Հունանյան

**Արծվի Ստեփանի Հունանյան** (), հայ գրականագետ, թատերագետ։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1994)։ Հայաստանի գրողների միության անդամ (1964)։

## Կենսագրություն
Արծվի Հունանյանը ծնվել է 1926 թվականի ապրիլի 5-ին, ՀԽՍՀ Ղուկասյանի շրջանի Ղուկասյան գյուղում։ 1933 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Լենինական, որտեղ և ստացել է միջնակարգ կրթությունը։ 1943 թվականին սովորել է Լենինականի մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետում։ 1949 թվականին ավարտել է Երևանի Թատերական Ինստիտուտը։ 1953-1962 թթ.` Հայպետհրատի խմբագիր, 1962-1967 թթ.` ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի ավագ գիտ․ աշխատող, 1968 թվականին՝ «Գրական թերթի» բաժնի վարիչ, 1980-1986 թթ.` «Սովետական գրող» հրատարակչության ավագ խմբագիր։ 1964 թվականին «Արդի հայ դրաման» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1969 թվականից աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում, միաժամանակ՝ «Էկրան» հանդեսի խմբագրությունում։ Հունանյանի հոդվածներն ու աշխատությունները վերաբերում են հայ դրամատուրգիայի, ինչպես և թատրոնի ու կինոյի զարգացման, տեսության և պատմության հարցերին։ ԽՄԿԿ անդամ 1949 թվականից։

## Երկեր
* Արդի հայ դրաման, Երևան, 1964, 199 էջ։
* Դրամատուրգները և արդիականությունը, Երևան, 1978
* Դրամատուրգիա և թատրոն, Երևան, 1980։
* Սովետական հայ դրամատուրգներ, Երևան, 1986։
* Դերենիկ Դեմիրճյանի դրամատուրգիան, Երևան, 1988։
*Պատմական արդարությունն ընդդեմ ուրացության, ՀԳՄ հրատարակչություն, 2007,108 էջ։

### Թարգմանություններ (ռուսերենից)

* Գո Մո-Ժո, Ընտիր երկեր (գրքում զետեղված «Երկվորյակներ» պիեսը թարգմանել է Ա. Հունանյանը), Երևան, 1954, 422 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Հայաստանի Առաջին խումբ 2011 (ֆուտբոլ)

**«Հայաստանի Առաջին խումբ 2011-ը»** Հայաստանի ֆուտբոլի առաջնության Առաջին խմբի **20-րդ** առաջնությունն է։ Այն սկսվել է 2011 թվականի ապրիլի 5-ին և ավարտվել նույն թվականի հոկտեմբերի 10-ին։

20-րդ առաջնությունը ընթացավ 27 փուլերով։ Թիմերը միմյանց հետ մրցեցին 3-ական անգամ։ Չեմպիոն կհռչակվի ամենաշատ միավոր վաստակած թիմը։ Թիմերից և ոչ մեկը իրավունք ունի հաջորդ տարի հանդես գալ Բարձրագույն խմբում, քանի որ բոլոր մասնակից թիմերը 2011 թվականի Բարձրագույն խմբի մասնակից ակումբներից որևէ մեկի դուստր թիմ են։

## Մասնակիցներ

## Աղյուսակ

## Արդյունքներ
#### Առաջին շրջան

#### Երկրորդ շրջան

## Ռմբարկուներ

## Տես նաև
* Հայաստանի Բարձրագույն խումբ 2011
* Հայաստանի ֆուտբոլի գավաթ 2011
* Հայաստանի ֆուտբոլի Սուպերգավաթ 2011

## Արտաքին հղումներ
* 2011 թվականի Առաջին խմբի բաժինը ՀՖՖ-ի պաշտոնական  կայքէջում , , 

## Գրականություն

Առաջին խումբ 2011
Քասիթներ

մինի|400px|Բաբելոնը քասիթների տիրապետության շրջանում (մ.թ.ա. 13-րդ դարում)
**Քասիթներ** (քասիթերեն՝ *գալզու*, աքքադերեն՝ *կաշշու*, հունարեն՝ *կոսսաիոի*), հնագույն հնդեվրոպական ցեղեր, որոնք մ.թ.ա. 18-րդ դարի կեսերից Արևմտյան Իրանից սկսեցին արշավանքներ ձեռնարկել դեպի Բաբելոն։ Մ.թ.ա. 1595 թ. խեթական արքա Մուրսիլի Ա-ն գրավեց և թալանեց Բաբելոնը։ Դրանից շատ չանցած քասիթները նվաճեցին Բաբելոնը՝ վռնդելով այնտեղից Մերձծովյան հարստությանը։ Հետագայում քասիթները տիրում են ողջ Կենտրոնական և Հարավային Միջագետքին, ինչպես նաև Էլամին։ Քասիթները ռազմական և տնտեսական հարաբերություններ ունեին Մերձավոր Արևելքի համարյա բոլոր հզոր պետությունների հետ՝ Եգիպտոս, Միտանի, Խեթական պետություն, Հայասա։

=Քասիթական արքայացանկ=

*Գանդաշ մ.թ.ա. մոտ 1722
*Ագում Ա մ.թ.ա. մոտ 1700
*Կաշտիլիաշ Ա
*Ուշշի մ.թ.ա. մոտ 1650
*Աբիրատտաշ
*Կաշտիլիաշ Բ
*Ուր-զիգուրումաշ
*Խարբաշիպակ մ.թ.ա. մոտ 1600
*Տիպտակզի
*Ագում Բ մ.թ.ա. 1595-1571
*Կուրիգալզու Ա
*Նազիմարուտտաշ Ա
*Բուրնա-Բուրիաշ Ա մ.թ.ա.մոտ 1510
*Կաշտիլիաշ Գ
*Ագում Գ
*Կարաինդաշ Ա մ.թ.ա. մոտ 1415
*Կադաշման-Հարբե Ա 
*Կադաշման-Էլիլ Ա
*Բուրնա-Բուրիաշ Բ մ.թ.ա. 1375-1347
*Կուրիգալզու Բ մ.թ.ա. 1345-1324
*Նազիմարուտտաշ Բ մ.թ.ա. 1323-1298
*Կադաշման-Թուրգու մ.թ.ա. 1297-1280
*Կադաշման-Էլիլ Բ մ.թ.ա. 1279-1265
*Կուդուր-Էլիլ մ.թ.ա. 1264-1256
*Շագարակտի-Շուրիաշ մ.թ.ա. 1255-1243
*Կաշտիլիաշ Դ մ.թ.ա. 1242-1235
*Էլիլ-նադին-շումի մ.թ.ա. 1227-1225
*Կադաշման-Հարբե Բ մ.թ.ա. 1227-1225
*Ադադ-շում-իդդին մ.թ.ա. 1224-1219
*Ադադ-շում-ուցուր մ.թ.ա. 1218-1189
*Մելի-Շիխու մ.թ.ա. 1188-1174
*Մարդուկ-ապլա-իդդին մ.թ.ա. 1173-1161
*Զաբաբա-շում-իդդին մ.թ.ա. 1160
*Էլիլ-նադին-ահհե մ.թ.ա. 1159-1157

Կատեգորիա:Անհետացած ցեղեր
Կատեգորիա:Հին Բաբելոն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին ազգեր
Կատեգորիա:Իրանական ազգեր
Ղրիմ

**Ղրիմի թերակղզի** կամ **Ղրիմ** (ռուսերեն` Крым, Крымский полуостров, , ), արևմտահայ աղբյուրներում՝ **Խրիմ**, թերակղզի Եվրոպայի արևելքում։ Դե ֆակտո Ռուսաստանի, իսկ դե յուրե՝ Ուկրաինայի տարածքի մի մասն է։ Թերակղզում է գտնվում Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետությունը և Սևաստոպոլ քաղաքը։ Տարածությունը 25,5 հազար կմ² է։ Արևմուտքում և հարավում ողողվում է Սև, արևելքում՝ Ազովի ծովերով։ Արևելաեվրոպական հարթավայրին է միանում Պերեկոպի նեղ (մինչև 8 կմ) պարանոցով։ Ղրիմի արևելքում գտնվում են Կերչ, արևմուտքում՝ Թարխանկուտ թերակղզիները, հյուսիսարևելյան ամբողջ ծովեզերքի երկայնքով ձգվում է Սիվաշը։

Ղրիմում է ծնվել հանրահայտ հայ ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկին։

## Անվանում
Անվանումը ստուգաբանվում է մի քանի կերպ․ ոմանք գտնում են, որ այն առաջացել է խանության հին մայրաքաղաք Հին Ղրիմի անունից, ոմանք էլ այն կարծիքին են, որ այն առաջացել է թուրքերեն կրըմ ― «խրամ, պատնեշ» բառից (թերակղզին անջատող նեղ պարանոցի լայնքով խրամատ է փորված)։ Այնտիկ դարաշրջանում թերակղզին կոչվել է Տավրիկե (տավրեր ցեղանունից), իսկ ավելի վաղ՝ Կիմերիա (կիմերներ ցեղանունից)։ Միջին դարերում՝ այստեղ գոյություն ունեցած հունական գաղութի անունով, կոչվել է Խերսոնես (հայկական աղբյուրներում Քեոսոնես, Քեոսոն)։

## Տես նաև
* Ղրիմի բռնակցումը Ռուսաստանի Դաշնությանը
* Ղրիմի ճգնաժամ 1992–94

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ղրիմ
Կատեգորիա:Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն
Կատեգորիա:Ուկրաինայի թերակղզիներ
Սյունյաց թեմ

**Հայ Առաքելական Եկեղեցու Սյունյաց թեմ**, Հայ Առաքելական Եկեղեցու գործող թեմերից մեկն, որը ընդգրկում է Հայաստանի Սյունիքի մարզի տարածքը։

## Պատմություն
### Վայոց ձորի թեմի առանձնացում

Գարեգին Բ Կաթողիկոսի օրհնությամբ 2010 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Հայաստանում հիմնվել են երկու նոր թեմեր՝ Վայոց ձորի թեմը և Տավուշի թեմը։

Այս կապակցությամբ, Հայրապետական կոնդակում, մասնավորապես, ասվում է.

Վայոց ձորի թեմի առաջնորդի պաշտոնում ծառայության է կոչվել Տ. Աբրահամ եպիսկոպոս Մկրտչյանը՝ ազատվելով Սյունյաց թեմի առաջնորդի պաշտոնից։ Սյունյաց թեմի Սյունիքի փոխառաջնորդ Տ. Զավեն աբեղա Յազիչյանը, ազատվելով իր պաշտոնից, նշանակվել է նույն թեմի Առաջնորդական տեղապահ։ Իսկ Գուգարաց թեմի Տավուշի փոխառաջնորդ Տ. Թորգոմ վարդապետ Տոնիկյանը ծառայության է կոչվել Տավուշի թեմում՝ որպես Առաջնորդական տեղապահ։

## Տես նաև
* Հայ առաքելական եկեղեցու թեմեր

## Արտաքին հղումներ
* Սյունյաց թեմից առանձնացվեց Վայոց ձորը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունյաց թեմ
Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի (Իջևան)

**Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցուն պատկանող եկեղեցի Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևան քաղաքում։

## Պատմություն
Եկեղեցու շենքը կառուցվել է 1950-ականների կեսերին և ծառայել է որպես անտառտնտեսության մշակույթի տուն, հետագայում՝ որպես երաժշտական դպրոց, իսկ 1980-ականների վերջին՝ Տավուշի մարզային գրադարան։ 1996 թվականին գրադարանը տեղափոխել են Պիոներ պալատի շենք։ Տեր Սիմեոն քահանա Առաքելյանի հավաստմամբ՝ նախկին քաղաքային գրադարանի կիսավեր շենքը 1991 թվականին տրամադրվել է եկեղեցուն։ 1997 թվականին վերանորոգվել է (խոսքը վերաբերում է ներքին հարդարմանը) բոստոնահայ բարերար ամուսիններ Գևորգ և Պերճուհի Ներսիսյանների նվիրատվությամբ ու Մայր Աթոռի օժանդակությամբ, ավելացվել է գմբեթ ու խաչ։ 

Եկեղեցու օծման արարողությունը տեղի է ունեցել 1998 թվականի հուլիսի 25-ին։ Արարողությանը մասնակցել են՝ Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդ Գարեգին սրբազանը և Կանադայի հայոց թեմի առաջնորդ Հովնան սրբազանը, Տավուշի մարզպետ Պավլիկ Ասատրյանը, ինչպես նաև տեղական իշխանության պաշտոնյաները։ Օծման արարողությունը՝ պատարագի հետ մեկտեղ ղեկավարվում է Գուգարաց թեմի առաջնորդ Սեպուհ սրբազանի կողմից։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ijevan church 01.jpg|Եկեղեցու ճակատային հատվածը։
Պատկեր:Ijevan church 06.jpg|Եկեղեցու խորանը։
Պատկեր:Ijevan church 02.jpg|Եկեղեցու պատին հենած խաչքարեր։
Պատկեր:Ijevan church 03.jpg|Եկեղեցու պատին հենած խաչքար։
Պատկեր:Ijevan church 04.jpg|Եկեղեցու պատին հենած խաչքար։
Պատկեր:Ijevan church 05.jpg|Եկեղեցու պատին հենած խաչքար։


## Տես նաև
* Տավուշի մարզ
* Տավուշի թեմ

## Արտաքին հղումներ
* ՍՈւՐԲ ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ ԵԿԵՂԵՑԻ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իջևանի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Տավուշի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի** կարող է վերաբերել՝
* Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցի Արցախի Մարտունի քաղաքում
* Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցի ներկայիս Ադրբեջանի Ջուղա քաղաքում
* Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցի Հայաստանի Իջևան քաղաքում
* Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցի ներկայիս Վրաստանի Սամցխե-Ջավախք տարածաշրջանի Սաթխա գյուղում
* Սուրբ Ներսես Շնորհալի եկեղեցի, Հայ առաքելական եկեղեցի Ուրուգվայի մայրաքաղաք Մոնտեվիդեոում։
Մադրիդ (ինքնավար համայնք)

**Մադրիդ (ինքնավար համայնք)** (), ինքնավար համայնք Իսպանիայի կենտրոնում։ Մայրաքաղաքը և ամենամեծ քաղաքը Մադրիդն է, որ նաև Մադրիդ պրովինցիայի մայրաքաղաքն է։
Մադրիդ ինքնավար համայնքը հարավից և արևելքից սահմանակցում է Կաստիլիա-Լա Մանչային և հյուսիսից ու արևմուտքից Կաստիլիա և Լեոնին։ Այն ձևավորվել է 1983 թվականին ներառելով Մադրիդի պրովինցիայի և պատմական Նոր Կաստիլիայի տարածքները։

Մադրիդ ինքնավար համայնքը Իսպանիայի ինքնավար համայնքների մեջ բնակչությամբ երրորդ է 6.369.167 (2011) բնակչությամբ, որոնց մեծ մասը ապրում է Մադրիդում Այն նաև ամենախիտ բնակեցված ինքնավար համայնքն է։ Մադրիդի տնտեսությունը գրեթե նույն չափսերն ունի ինչ Կատալոնիայի տնտեսությունը, որը Իսպանիայում մեծագույնն է։ Մադրիդի համայնքի մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն ամենամեծն է Իսպանիայում։

## Պատմություն
### Նախապատմություն և Վեստգոթական թագավորություն
[thumb|left|150px|Նախապատմական կուժ [Սիեմպոսուելոսից, ցուցադրված է Իսպանիայի հնագիտական ազգային թանգարանում (Մադրիդ)]]

Մադրիդ ինքնավար համայնքնում մարդիկ բնակվել են Ստորին պալեոլիթի ժամանակաշրջանից, հիմնականում Մանսանարես, Ժարամա և Հենարես գետերի ավազաններում, որտեղ գտնվել են մի քանի հնագիտական նմուշներ։ Ամենանշանավոր հայտնագործումը Սիեմպոսուելոսում հայտնաբերված կուժն էր (մ. թ. ա. 1970-ից 1470 թվականներ)։ Հռոմեական կայսրության ժամանակ տարածաշրջանը եղել է Սիտերիոր Տարակոնեսե պրովինցիայի մաս, բացառությամբ հարավ արևմտյան մասի, որը մտնում էր Լուսիտանիա պրովինցիայի կազմի մեջ։ Այստեղով անցել են երկու հռոմեական ճանապարհներ` *via xxiv-xxix* միացնելով Աստրոգան Լամինիումին և *via xxv*, որը միացրել է Էմերիտա Աուգուստան և Կաեսարաուգուստան։

Վեստգոթական թագավորության ժամանակ տարածաշրջանը կորցրեց իր կարևորությունը։ Բնակչությունը ապրում էր փոքր ավաններում։ Ալկալա դե Հենարեսը եղել է եպիսկոպոսական նստավայր 5-րդ դարում, սակայն այս փաստը բավական չէր, որպեսզի ավանին տային քաղաքի կարգավիճակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի ինքնավար համայնքներ
Կատեգորիա:Մադրիդ ինքնավար համայնք
Իսպանիայի վարչապետ

**Իսպանիայի վարչապետ**, պաշտոնապես **[[Իսպանիայի կառավարություն|Իսպանիայի կառավարության]] նախագահ** () Իսպանիայի կառավարության ղեկավար։ Պաշտոնը ներկայիս կարգավիճակով հիմնադրվել է 1978 թվականի սահմանադրությամբ։

Իսպանիայի միապետը ներկայացնում է թեկնածուին Իսպանիայի Պատգամավորների Կոնգրեսին քվեարկության։ Գործնականում վարչապետը գրեթե միշտ ներկայացնում է Կոնգրեսի ամենամեծ խմբակցությունը։ Վարչապետը համարվում է Իսպանիայի գործադիր մարմնի ղեկավարը։

Ներկայիս վարչապետն է Պեդրո Սանչեսը Իսպանիայի Սոցյալիստական Աշխատավորների կուսակցությունից (ԻՍԱԿ) 2018 թվականի հունիսի մեկից, նախկին վարչապետ Մարիանո Ռախոյին անվստահություն հայտնելուց հետո։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դեպուտատների կոնգրես 
* Կառավարության ղեկավար 

Կատեգորիա:Իսպանիայի կառավարություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի վարչապետներ
Հերակլիոս Ա

**Հերակլիոս** (, մոտ 575 - 641), ազգությամբ հայ բյուզանդական կայսր 610 թվականից մինչև 641 թվական։ Գահ է բարձրացել Փոկասին տապալելուց հետո։ Հիմնել է Հերակլիոսների դինաստիան, որն իշխել է 610 թվականից մինչև 716 թվական։ Գահակալման սկզբնական շրջանում շարունակվում էր դեռևս 602 թվականին սկսված բյուզանդա-պարսկական պատերազմը։ 619 թվականին հաշտություն կնքելով ավարների հետ՝ Հերակլիոսը 621 թվականին արշավեց պարսից արքա Խոսրով II-ի դեմ։ Հերակլիոսի ռազմական հաջող գործողությունները հիմնականում ծավալվում էին Հայաստանում և Ատրպատականում։ Բյուզանդական բանակում կային նաև հայեր, լազեր, վրացիներ, աբխազներ, խազարներ, զորավարների թվում էին Մժեժ Գնունին և Վահան Խորխոռունին։ 628 թվականին կնքված հաշտությամբ վերականգնվեց 591 թվականի սահմանագիծը։ 634 թվականից Ասորիք ներխուժեցին արաբները, իսկ 636 թվականին Յարմուկ գետի մոտ պարտության մատնեցին Հերակլիոսի զորքը, նվաճեցին Ասորիքն ու Պաղեստինը։ 635 թվականին Հերակլիոսի դեմ անհաջող դավադրությանը մասնակցեցին Վահան Խորխոռունին և Դավիթ Սահառունին։ Հերակլիոսի ժամանակ սկզբնավորվեց կայսրության շրջանների կառավարման բանակաթեմային համակարգը։

Հերակլիոսը փորձեց ստեղծել քրիստոնեական նոր վարդապետություն՝ միակամություն (մոնոթելետիզմ), որի նպատակն էր կամրջել միաբնակներին և երկաբնակներին։ 633 թվականին Հերակլիոսը Կարինում գումարեց եկեղեցական ժողով, որին հրավիրված էին նաև կաթողիկոս Եզր Ա Փառաժնակերտցին և այլ հայ եպիսկոպոսներ ու վարդապետներ, որոնք թեպետ ընդունեցին նոր վարդապետությունը, սակայն շարունակեցին առաջնորդվել հայկական եկեղեցու ծեսերով։ Հայաստանի արևելյան մասի հոգևորականությունը չմասնակցեց ժողովին և չընդունեց «միակամությունը»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայազգի բյուզանդական կայսրեր
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Փլավիոսներ
Կատեգորիա:Արաբա-բյուզանդական պատերազմների բյուզանդացի մասնակիցներ
Կատեգորիա:7-րդ դարի բյուզանդական կայսրեր
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ
Հերակլ II

**Հերակլ II** (, ), Կախեթի մարզի (1744 թվականից), ապա՝ Քարթլի-Կախեթի (1762 թվականից) թագավոր Բագրատիոնիների դինաստիայից, Թեյմուրազ II-ի որդին։

Ծրագրել է Հայաստանի և Վրաստանի միավորմամբ ստեղծել քրիստոնեական ուժեղ պետություն։ Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ Հովսեփ Էմինը, Շահամիր Շահամիրյանը, Հովսեփ Արղությանը, Հովհաննես Լազարյանը և ուրիշները կապեր են հաստատել Հերակլ II-ի հետ և առաջադրել հայ-վրացական պետություն ստեղծելու նախագծեր։ Այդ ծրագիրը չի իրականացել Վրաստանի ավատատիրական ներքին երկպառակությունների և արտաքին անբարենպաստ քաղաքական վիճակի պատճառով։

Դեռ արքայազն ժամանակ մասնակցել է թուրքերի դեմ պատերազմին (1743-1746), ապա նաև՝ ղեկավարել է Աղա Մոհամմադ խանի դեմ վրաց ժողովրդի ազատագրական պայքարը։

1783 թվականին Հերակլ II կնքել է Գեորգիևսկի (քաղաք Հյուսիսային Կովկասում) դաշինք-պայմանագիրը, որով ճանաչել է Ռուսաստանի հովանավորությունը և հրաժարվել ինքնուրույն արտաքին քաղաքականությունից։ Նրա օրոք հիմնվել են պետական դպրոցներ և ճեմարաններ (Թիֆլիսում՝ 1756 թվականին, Թելավում՝ 1782 թվականին)։

## Տես նաև
*Հերակլ Երկրորդի հուշարձան (Թելավ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քարթլի-Կախեթի արքաներ
Հացազգիներ

**Հացազգիներ** (Gramineae կամ Poaceae), (դաշտավլուկազգիներ, ցորենազգիներ), միաշաքիլավոր բույսերի ընտանիք։ Միամյա, երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսեր են, հազվադեպ՝ ծառանման կամ թփանման բույսեր։

Հացազգիներ են մշակովի կարևորագույն հացահատիկային բույսերը՝ ցորենը, բրինձը, եգիպտացորենը, վարսակը, աշորան, գարին, կորեկը, սորգոն և այլն, ինչպես նաև շաքարեղեգը։ 
Մշակվող հացազգիները տալիս են մարդու հիմնական սննդամթերքը։ Վայրի և մշակովի հացազգիները լավորակ կեր են։ Օգտագործվում են նաև սպիրտ, օսլա, թուղթ արտադրելու, ինչպես նաև սննդի և արդյունաբերական նպատակներով՝ յուղ ստանալու, խոզանակներ, ճոպան պատրաստելու համար։ Որոշ տեսակներ ունեն դեղագործական, կոսմետիկ նշանակություն։ Շատ հացազգիներ (արվանտակ, որոմ, ագրխոտուկ) օգտագործվում են փուխր հողերի և ավազների ամրացման, օդանավակայանների թռիչքադաշտերը, մարզադաշտերը, սիզամարգերը բուսածածկելու համար։ Որոշ հացազգիները (խրբուկ, սեզ, արվանտակ և այլն) մոլախոտեր են։

## Ընդհանուր բնութագիրը
Ցողունը ծղոտ է՝ գլանաձև, սնամեջ։ Բարձրությունը 1 սմ-ից մինչև 45 սմ, բարեխառն գոտու երկրներում հաճախ 0, 3-1, 5&nbsp;մ է, 3÷5 մմ տրամագծով։ Տերևները հերթադիր են։ Հացազգիների ընտանիքը ծածկասերմ բույսերից ամենախոշորն է (մոտ 500 ցեղ և 800 տեսակ, ըստ այլ աղբյուրների, համապատասխանաբար՝ 600 և 10 հզ.)՝ տարածված է համարյա ամբողջ աշխարհում։

## [[Հայաստան]]ում
Հայաստանի տարածքում աճում է մոտ 100 ցեղ և 300 տեսակ։ Հայաստանում (Ողջաբերդ, Մուշաղբյուր, Հացավան) աճող ցորենի, աշորայի, գարու և այծակնի վայրի տեսակներն արժեքավոր գենաֆոնդ են գործնական ընտրասերմման մեջ։

## Տես նաև
* Հացահատիկային կուլտուրաներ

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հացազգիներ
Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Հացենի

**Հացենի** (), ձիթենազգիների (*Oleaceae*) ընտանիքի տերևաթափ ծառերի, հազվադեպ՝ թփերի ցեղ։

## Ընդհանուր բնութագիր
մինի|ձախից|Fraxinus ornus:Բուսաբանական նկարազարդումը «''Köhler’s Medizinal-Pflanzen''» գրքից, 1887
Բարձրությունը 20-40 մ է։ Տերևները բարդ են, հակադիր, կենտփետրաձև։ Ծաղկաբույլը հուրանանման է, ծաղիկները՝ միասեռ կամ երկսեռ։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին՝ մինչև տերևների բացվելը։ Պտուղը միաբուն թևապտղիկ է։ Ջերմասեր է և չորադիմացկուն։ Մաքուր ծառուտներ չի առաջացնում։

## [[Հայաստան]]ում
Հայաստանում հայտնի է 2 տեսակ. բարձր կամ սովորական հացենի (F. excelsior), մինչև 30&nbsp;մ բարձրությամբ ծառ է։ Աճում է գրեթե բոլոր անտառներում՝ կաղնու, բոխու, ղաժու և այլ տեսակների հետ։ Ցրտադիմացկուն է, ապրում է 250-300 տարի։

## Տարածում
Աճում է կաղնու-բոխու, ղաժու, հաճարենու և այլ տեսակների հետ։ Երկրորդը հանդիպում է Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։

## Տեսակներ
մինի
մինի
մինի
մինի
Առանձնացնում են 51 տեսակ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Afghan Ash

### Հացենի պենսիլվանյան
Հացենի պենսիլվանյան (*Fraxinus pennsylvanica Marshall*), ունի 15-25 մետր բարձրություն, բնի տրամագիծը՝ 1 մետր է։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը գորշամոխրագույն է, ճաքճքված։ Ընձյուղները մոխրագույն են, ծածկված սպիտակ ոսպնյակներով։ Հայաստանում մասսայաբար օգտագործվում է կանաչապատման և անտառապատման բնագավառում։

### Կլորատերև հացենի
Կլորատերև հացենին (*F. rotundifoila*) 15-25&nbsp;մ բարձրությամբ ծառ է։ Հանդիպում է Տավուշի մարզում (Գետիկի հովիտ), Սյունիքի մարզում, Սևանի ավազանում։

## Կիրառություն
Ունեն ամուր, արժեքավոր բնափայտ։ 
Բնափայտն ամուր է, ճկուն, գեղեցիկ նախշերով, օգտագործվում է մանր գործիքաշինության, շինարարության տարբեր բնագավառներում։ Գեղազարդիչ է, կիրառվում է կանաչապատման, անտառային մշակաբույսերի և պաշտպանական անտառաբուծության մեջ։ Ապրում է մինչև 300 տարի։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Васильев В. Н. Род 1144. Ясень — Fraxinus // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1952. — Т. XVIII. — С. 485—502. — 802 с. — 3000 экз.
*Ростовцев С. И., Ясень // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Արտաքին հղումներ
*Missouri Botanical Garden, gardening help, ''Fraxinus americana''
*Cofrin  Center for Biodiversity Herbarium, University of Wisconsin, Trees of Wisconsin, ''Fraxinus'' comparison chart 
*Lady Bird Johnson Wildflower Center, University of Texas, ''Fraxinus americana'' L. White ash
*Plants for a Future, ''Fraxinus excelsior'' Ash, European ash, Common Ash 

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Ձիթենազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կուսանաց վանք (Անի)

**Կուսանաց վանք**, հայկական վանք Անիում։

## Տեղադրություն

Վանքը գտնվում է քաղաքից դուրս՝ Ախուրյան գետի ափին գտնվող ժայռի վրա։

## Պատմություն

Վանքը կառուցված է Սուրբ Հռիփսիմեի զոհված կույսերի հիշատակին և ամենայն հավանականությամբ որպես ապաստան է ծառայել միանձնուհիների համար։ Բակի ներսում կան մի քանի շինությունների ավերակներ։ Դրանցից ամենանշանակալիցը ենթադրաբար 13-րդ դարում կառուցված փոքր եկեղեցին է։ Չնայած եկեղեցու վրա չկան արձանագրություններ, սակայն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու արձանագրություններից մեկում խոսվում է մոտակայքում գտնվող Բեխենց անունով մի վանքի մասին, որը վերանորոգվել է Տիգրան Հոնենցի կողմից։ Որոշ հետազոտողներ կարծիք են հայտնում, որ Բեխենցը հենց Կուսանաց վանքն է։

## Ճարտարապետություն
մինի|Վանքի հատակագիծը|ձախից
Վանքը պարունակում է փորագրված զարդաքանդակներ, իսկ արտաքին որոշ հատվածները զարդարելու համար օգտագործվել է ներկ։ Վանքը կառուցվել է կարմրավուն քարից։

Ներսի հատվածը հասարակ է, առանց որմնանկարների։ Մուտքի առջև ժամանակին գտնվել է գավիթ։ Եկեղեցուն հարավից միանում է մատուռ։

Չնայած բազմաթիվ աբսցիսներով կենտրոնագմբեթ եկեղեցին հայկական ճարտարապետության մեջ նորություն չէ, սակայն բնութագրական չէ այսքան ուշ ժամանակաշրջանի։

Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Գեներալիսիմուս

**Գեներալիսսիմուս** (լատիներեն *generalissimus* - **ամենագլխավոր**), բարձրագույն զինվորական կոչում, որը տրվել է Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում, իսկ ավելի ուշ նաև Ռուսաստանում և Չինաստանում։

Այս կոչումը տրվել է տրվել է այն զորավարներին, ովքեր պատերազմական շրջանում ղեկավարել են մեկ կամ մի քանի բանակ, մի քանի դեպքերում գեներալիսիմուս կոչումը տրվել է նաև ազնվանական տոհմից սերող ազդեցիկ անձանց կամ քաղաքական գործիչներին։

## Երկրներ և գեներալիսիմուսներ

### Սրբազան Հռոմեական կայսրություն և Ավստրիա
* իշխան Ալբրեխտ Վալլենշտեյն (1583 - 1634)
* իշխան Ռայմոնդո Մոնտեկուկկոլի (1609 - 1680)
* իշխան Կառլ Լոտարինգիացի (1712 - 1780)
* իշխան Մաքսիմիլլիան Բավարիացի (1662 - 1726)
* իշխան Եվգենի Սավոյացի (1663 - 1736)
* կոմս Լեոպոլդ Յոզեֆ Դաուն (1705 - 1766)
* կոմս Էռնստ Գիդեոն Լաուդոն (1716 - 1790)
* հերցոգ Կառլ (1771 - 1847)
* իշխան Կառլ Ֆիլիպ Շվարցենբերգ (1771 - 1820)

### Ռուսաստան
Ռուսաստանում այս կոչումը առաջինը ստացել է զորավար Ա. Ս. Շեյնը Պետրոս I-ից 1696 թվականի հունիսի 28-ին։

Ֆ. Յու. Ռոմոդանովսկին և Ի. Ի. Բուտուրլինը ոչ պաշտոնապես ստացել են այդ կոչումը Շեյնից 2 տարի առաջ՝ 1694 թվականին։

Պաշտոնապես Ռուսաստանում գեներալիսիմուս կոչումը մտցվել է ռազմական կանոնադրությամբ 1716 թվականից։
Ռուսաստանում գեներալիսիմուս կոչմանն արժանացած մյուս անձինք են՝
* իշխան Ա. Դ. Մենշիկով - 1727 թվականի մայիսի 12
* արքայազն Անտոն Ուլրիխ Բրաունշվեյգսկի (Իվան VI կայսրի հայրը) - 1740 թվականի նոյեմբերի 11
* Ալեքսանդր Սուվորով - 28 հոկտեմբերի 1799
Ֆրանսիա
Արքայազն Անրի Անժուացի 1569 թ.(I գենրալիսիմուս)

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, 1954 թվականի հունիսի 26-ի ՍՍՀՄ Գերագույն խորհրդի հրամանով հաստատվել է «Սովետական Միության Գեներալիսիմուս» կոչումը և հունիսի 27-ին շնորհվել է Ստալինին։

Ներկայումս Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրությամբ գեներալիսիմուս կոչումը նախատեսված չէ։

### Չինաստան
* Յուան Շիկայ (1859 - 1916)
* Սուն Յատսեն (1866 - 1925)
* Տան Ցզիյաո (1882 - 1927)
* Չան Կայշի (1887 - 1975)
* Չժան Ցզոլին (1875 - 1928)
* Պու Ի (1906 - 1967)

### Չեչնիա
1996 թվականի դեկտեմբերի 23-ի Իչկերիայի Չեչնիայի Հանրապետություն սահմանել է գեներալիսիմուս կոչումը և հետմահու շնորհել այն Ջոհար Դուդաևին։
Նրանից բացի նույն կոչումը ստացել են
Ասլան Մասխադովը (1951-2005) և Շամիլ Բասաևը (1965 - 2006)

### Այլ երկրների հայտնի գեներալիսիմուսներ
* Ֆրանցիսկո Ֆրանկո (Իսպանիա) (1892 - 1975)
* Ֆրեդրիկ I (Շվեդիայի թագավոր)
* Ռաֆայել Տրուխիլո (Դոմինիկյան Հանրապետություն)
* Ֆրանսիսկո Միրանդա (Վենեսուելա)
* Կիմ Իլ Սոնգ (ԿԺԴՀ)
* Ալֆրեդո Սթրեսսներ (Պարագվայ)
* Արքայազն Անրի Անժուացի 1569 թ.(I գենրալիսիմուս)(Ֆրանսիա

Կատեգորիա:Զինվորական կոչումներ
Կատեգորիա:Գեներալիսիմուսներ
Շիմոն Շիմոնովիչ

**Շիմոն Շիմոնովիչ** (, ), լեհական վերածնության շրջանի ծագումով հայ բանաստեղծ։ Համարվում է Լեհաստանի Պինդարոսը։

Սկզբնական կրթությունը ստացել է Կրակովում, այնուհետև ուսանել է Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Իտալիայում։ 1590 թ. ստացել է ազնվականի կոչում։ 1601 թ. լեհ կանցլեր Յան Զամոյսկու հետ հիմնել է Զամոշչիի հումանիտար համալսարանը։

Նրա գլուխգործոցներն է համարվում «Հովվերգությունները» (լեհերեն՝ *Sielanki*)։ Լատիներեն լեզվով գրված «Castus Joseph» և «Pentesilea» դրամաների համար պարգևատրվել է Հռոմի պապ Կղեմես VIII-ի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Կաթոլիկ հանրագիտարան, [Շիմոն Շիմոնովիչ](http://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Simon_Szymonowicz), Նյու Յորք, 1913 թ.։ 

Կատեգորիա:Լեհահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լեհագիր հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայերը Լվովում
Օդո Մեցցի

**Օդո Մեցցի** (, , ), հայկական ծագումով ֆրանկ ճարտարապետ։ Եղել է Կարլոս Մեծի ժամանակակիցը։ Վերջինիս կարգադրությամբ կառուցել է Ախեն քաղաքի թագավորական պալատը։

Օռլեանի եպիսկոպոս Թեոդուլֆի պատվերով կառուցել է Ժերմինի-դե-Պղե (Germigny-des-Pres) եկեղեցին։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Germigny des Pres.jpg|Ժերմինի մատուռը
Պատկեր:Aachener Dom BW 2016-07-09 16-20-40.jpg|Ախենի մայր տաճարը


Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Հինածաղիկ

**Հինածաղիկ** (), զգայնուկազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 400 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
thumb|left|Ծաղիկները
Ցողունի բարձրությունը 30-120 սմ։ Ցողունը կանգուն, չճյուղավորված։ Տերևներն ատամնաեզր են, ձվաձև կամ էլիպսաձև, ծաղիկները, որոնք լիաթերթ կամ միաթերթ են, իրենց ձևով նմանվում են վարդի, կամելիայի կամ մեխակի ծաղիկներին։ Ըստ գույնի լինում են սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, բաց մանուշակագույն, կապույտ և այլ երանգների։ Պտուղը՝ տուփիկ։

## Հայաստանում
Հայաստանում 1՝ 
*սովորական հինածաղիկ (*I. noli-tangere*)։ Աճում է Լոռու, Սյունիքի, Գեղարքունիքի մարզերում և այլուր։

## Հոմանիշներ
250px|մինի

## Նշանակություն
Դեղաբույս է։ Պարունակում է թթուներ, վիտամին C։ Ներկատու է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Huxley, A., ed. (1992). *New RHS Dictionary of Gardening*. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.

## Արտաքին հղումներ
Planthogar 

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Զգայնուկազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Հնչակյան մամուլ

«**Հնչակյան մամուլ**», հայալեզու քաղաքական, հասարակական, գիտական և գրական կիսամսյա թերթ Ֆրանսիայում։ Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցության Ֆրանսիայի շրջանի հանձնախմբի հրատարակչություն։ Լույս է տեսել 1929-1931 թվականներին (ընդհատումներով), Փարիզում։ Խմբագիրներ՝ Վ. Կեոքճյան, Բ. Սյունիք, Ա. Կենճյան։ Անդրադարձել է Հայաստանի տնտեսության ու մշակույթի հարցերին, նպաստել հայրենիքի հետ հայկական սփյուռքի կապերի ամրապնդմանը, զգալի տեղ հատկացրել սփյուռքահայ հայրենակցական կազմակերպությունների, ՀԲԸՄ, ՀՕԿ-ի գործունեությանը։

## Աղբյուր
* Հայկական Համառոտ Հանրագիտարան

Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն
Կայանբերդ

**Կայանբերդ** (ի սկզբանե՝ **Ամրոց Հաղպատա Սուրբ Նշանի**), Հայաստանի Լոռու մարզում՝ Հաղպատ և Ակներ գյուղերի միջև, Հայաստան-Վրաստան ավտոճանապարհի աջ կողմում վեր խոյացող հրվանդանի վրա։

Հաղպատից 4,24 կմ հեռավորության վրա՝ ծուռ գծով, դեպի արևմուտք, մի բարձր սարի գլխին է գտնվում Կայան բերդը, որը այժմ ավերված վիճակում է։ Արևելյան կողմը ձգվում է անդնդախոր Շերեկի ձորը, որի միջով անցնում է Ժիվանքայ գետակը։ Արևմտյան կողմում գտնվում է Դեբեդի դարձյալ անդնդախոր ձորը, որի միջով հոսում է ահեղագոչ համանուն գետը։ Բերդի հարավային կողմը գտնվում է Որնակ գյուղի տափում, որի հյուսիսային ափը, ցածրանում է մոտավորապես 106,7 մետր խորությամբ, և հետզհետե բարձրանում է քարաժայռերով, որոնց գլխին էլ գտնվում է բերդը։ Հյուսիսային մասը կազմում է մեծ ձորերի միացումից գոյացած ձոր։ Այսպիսով՝ բերդը չորս կողմից պատված է ձորերով, որոնք անառիկ դիրք են շնորհել իրեն ավազակաբարո հրոսակներից պաշտպանվելու համար։

Բերդը կազմված է երկու մասից, վերին և ստորին, որոնք միմյանց հետ միացած են սանդուղքաձև միջնադռնով։ Բերդի երկարությունը հարավից-հյուսիս ուղղությամբ, մոտավորապես մեկ քարընկեց է, իսկ լայնությունը՝ 17,775 մետր։

Բերդը պարսպապատ է, իր ամբողջ շրջապատում ունենալով մի քանի հաստահիմն կիսակլոր բրջեր, որոնց շրջապատը 3,5-ից մինչև 11 մետր է։ Պարիսպը մրճատաշ է և սարսափելի ամուր։ Բոլոր բրջերի վրա կան կարմիր քարե փոքրիկ խաչեր, առանց արձանագրությունների։

Եկեղեցին շինված է սրբատաշ քարից։

Համաձայն շինարարական արձանագրությունների՝ եկեղեցին կառուցվել է Զաքարե և Իվանե սպասալարների Հաղպատավանքի առաջնորդ Հովհաննես արքեպիսկոպոսի կողմից՝ 1233 թվականին։ Սկզբնական շրջանում այն կոչվել է «Ամրոց Հաղպատա Սուրբ Նշանի», իսկ Կայան և Դսեվանք անունները ավելի ուշ շրջանի են։ Ամրոցը մեր օրերում անվանում են նաև Ակնաբերդ. ամենայն հավանականությամբ Ակներ գյուղի մոտ գտնվելու համար։

Ակնաբերդի գլխավոր մուտքը հարավից է՝ կամարակապ դարպասով։ Կա մուտք նաև արևմուտքից։ Ներսում պահպանվել են բազմաթիվ շենքերի ավերակներ, ջրավազաններ, ջրամատակարարման կավե թրծված խողովակներ։ Ամրոցում կանգուն է Դսեվանք եկեղեցին։

Կայան բերդի մասին հարակից գյուղերի բնակիչները պահպանել են բազմաթիվ հետաքրքրաշարժ պատմություններ։

Պատմում են, թե վերջինս եղել է Վարդան Բարձրաբերցու ուսումնարանը, բայց դա ճիշտ չէ։ Բերդի եկեղեցու գմբեթը 1827 թ. սաստիկ երկրաշարժից ավերվեց։ Միայն 1838 թ. հարազատ եղբայրը՝ Մարգար, Վարդան և Հարություն Երզնկյացները նորոգեցին եկեղեցին։ Այս եկեղեցու հյուսիսիային պատի տակ, դրսում թաղված է նորոգողների մեծ եղբայր Մարգարը 1842 թ.։

Ժամանակագրական տեսակետից նայելով՝ այս բերդը շատ հին է։ Սրա կառուցման սկզբնավորությունը հայտնի չէ, միայն երևում է, որ Բագրատունյաց ժամանակ անվանի բերդերից մեկն է եղել։

Ամրոցը ավերվել է 1241 թվականին մոնղոլ-թաթարական արշավանքների ժամանակ։

## Պատկերասրահ

File:Dsevanq 15.JPG|Դսեվանք
File:Dsevanq 02.JPG|Դսեվանքի գմբեթը
File:Kayan Castle 09.JPG|Բերդը Ակներ գյուղի կողմից
File:Debed canyon, Haghpat.jpg|Բերդն ընդհանուր համայնապատկերում


## Տես նաև
* Ջրաղացաձոր գյուղատեղի
* Ջրաղացաձորի կամուրջ
* Սուրբ Կիրակի մատուռ
* Լաստի Այր
* Ծակայր
* Զարնի Այր
* Պարնի Այր
* Հաղպատի վանք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1233 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոռու մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Հաղպատ
Քարաբլիթ

**Քարաբլիթ**, ժայռ Հայաստանի Գոշ գյուղից 0,2 կմ հարավ-արևմուտք, դեպի Գոշավանք տանող ավտոճանապարհի աջ կողմում։
Հուշարձանը ձևավորվել է ավազաքարային և կրաքարային գոյացությունների էրոզիայի հետևանքով։ Հողմնահարման և ջրային էրոզիայի հետևանքով առավելապես քայքայվել են ապարների համեմատաբար փափուկ հատվածները, առաջացնելով զարմանահրաշ՝ իրար վրա «նստած» տարբեր տրամաչափերի օղակաձև կառուցվածքներ։

Կատեգորիա:Հայաստանի ժայռեր
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Տող)

**Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Տող գյուղի կենտրոնում։ Ներկայումս գտնվում է բարվոք վիճակում։

Իր համաչափության և ընդհանուր հատկանիշներով նման է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց գյուղի 1651 թվականին կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուն, սակայն հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքով ավելի շատ նման է վաղ շրջանի բազիլիկ եկեղեցիներին։

## Ճարտարապետություն
### Եկեղեցի

Կառուցված է խիստ թեքադիր տեղանքի վրա։ Հյուսիսային պատը իր բարձրության կեսի չափով խրված է ժայռի մեջ, իսկ հարավային պատը ամբողջությամբ բաց է, երևում են հիմքերը։ Դրանով է պայմանավորված, որ հյուսիսային պատի վրա բացվածքը մեկն է, իսկ հարավայինը՝ 3-ը։ Արևմտյան պատն արտաքինից շարված է սրբատաշ քարերով, իսկ մյուս պատերը՝ կիսամշակ քարերից։

Եկեղեցու ծածկը հենված է չորս սյուների վրա, որոնք կառուցված են Կավաքի քարհանքի քարերով։ Այն ունի 12,9 x 21,7 մ չափեր։

Թաղակապ առաստաղը բարձր է, այդ իսկ պատճառով տանիքի թեքությունները համեմատաբար մեծ են։ Այդ թեքության շնորհիվ կիսակլոր ելուստներով ծածկասալերը մեկը մյուսի վրա են նստած և կազմում են մի ընդհանուր անջրանցիկ մակերևույթ։

Եկեղեցին ունի քարե խաչկալ, որի վրա կա ընդարձակ արձանագրություն։

Ըստ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին կառուցվել է 13-րդ դարում։  Տողի Սուրբ Հովհաննես և Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցիներում շատ ավելի հնագույն սրբավայրի գոյությունը հաստատող իրական ապացույցներ։ Երկու եկեղեցիներում էլ բեմի աջ կողմում՝ խորանի մուտքի դիմաց՝ դահլիճի մակարդակից քիչ բարձր, նշմարվում է հաստահեղույս սյան խարսխի զանգված։

### Բակ
Եկեղեցու միակ մուտքը արևմտյան կողմից է։ Այն բացվում է դեպի պարսպապատ բակ։ Բակի հարավարևմտյան անկյունում շրջանաձև աշտարակն է։ Աշտարակից երևում է գյուղի համայնապատկերը։
### Մատուռ
Գրականության մեջ վկայվում է, որ եկեղեցու հյուսիսարևմտյան պատին կից եղել է նեղ ու երկար մատուռ։ Այն հանդիսացել է դամբարան։ Այնտեղ ամփոփված են եղել մելիքներն ու մելիքազուններն, այդ թվում և Մելիք Եգանն ու նրա որդին Մելիք Եսային։ Ներկայումս իրենից մատուռ-դամբարանատուն ներկայացնող գավիթը չի պահպանվել։

### Տապանաքար
Բակում պահպանվել են բազմաթիվ տապանաքարեր, որոնք ունեցել են արժեքավոր վիմագրություններ։ Տապանաքարերի արժեքը ոչ միայն արձանագրություններն են, որոնք վկայել եմ պատմական կոնկրետ դեմքերի ու դեպքերի մասին, այլև բարձրարվեստ քանդակազարդերը, որոնք հնարավորություն են տվել պատկերացնելու երկրամասի բնակիչների մշակութային-գեղարվեստական պատկերացումների և ազգագրական առանձնահատկությունների ընդհանուր պատկերը։

### Խաչքար
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցուց 200 մետր հեռավորության վրա գտնվել է հին խաչքար։ Այն IX-X դարերի խաչքար է և ունի հատուկ առանձնահատկություններ. կազմված է լայն քարից, չունի պատվանդան և կամարաշրջանակ։ Քարի վրա պատկերված է երեք խաչ, որոնցից կենտրոնինը ավելի մեծ է։ Խաչքարի թևին վազի ճյուղեր են՝ կախված ողկույզներով

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տող գյուղի պատմական հուշարձաններ 

Կատեգորիա:18-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հադրութի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Տաթևի Մեծ Անապատ

**Տաթևի Մեծ Անապատ**, միջնադարյան հայկական վանքային համալիր է Որոտան գետի ափին Սյունիքի մարզում։

## Պատմություն

Տաթևի Մեծ Անապատը ուշ միջնադարի արժեքավոր համալիրներից է։ Այն ռազմական նշանակություն է ունեցել XVIII դարում` Դավիթ Բեկի կազմակերպած ազատագրական պայքարի ժամանակ։

17-րդ դարի կրոնական և ուսումնական կենտրոնը գտնվում էր Որոտանի ձորում, Տաթև գյուղի մոտակայքում (Սյունիքի մարզ)։ Ստեղծման առիթը նույն ձորում, դեպի հարավ գտնվող Հարանց անապատի կործանումն էր, որից հետո միաբանությունը 1660 թվականին տեղափոխվել է նոր վայր և կառուցել Մեծ Անապատը։

## Ճարտարապետություն

Տեղանքի ոչ մեծ թեքությունը հնարավորություն է տվել համալիրն իրականացնել կանոնավոր հատակագծով։ Շրջապատված է բարձր ուղղանկյուն պարիսպներով։
Անապատի հարավարևմտյան մասում սրբատաշ բազալտից շինված Ս. Աստվածածին եռանավ բազիլիկն է (1663 թ.), որին արևմուտքից կից է գավիթ-սրահը (կառուցել է Մելիք Եգանը, 1743 թ.-ին), հյուսիսից՝ գմբեթավոր փոքր մատուռ-դամբարանը (որտեղ հավանաբար թաղված է 1669 թ.-ին մահացած անապատի հիմնադիր Արիստակես վարդապետը)։ Եկեղեցուց արևելք գտնվում են աղբյուրը և այժմ կիսաքանդ շենքերը, դեպի հարավ՝ սեղանատունը խոհանոցով, արևմտյան և հյուսիսային պարիսպներին կից՝ բնակելի խցերը։ Բակում կանգուն է բնակելի սենյակների մի այլ խումբ՝ L-աձև ընդհանուր հատակագծով։ Հարավային կողմում սեղանաձև հատակագծով օժանդակ մասն է։

## Տես նաև
* Տաթևի վանք, մոտակայքում գտնվող 9-րդ դարի վանք

Կատեգորիա:Հայկական առաքելական չգործող վանքեր և եկեղեցիներ (Հայաստան)
Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի տեսարժան վայրեր
Սմբատաբերդ

**Սմբատաբերդ** (**Ջաղաց Քարի բերդ**), պաշտպանական համալիր Վայոց ձորի մարզի Արտաբույնք գյուղից արևելք։ Պահպանվել են պատմական տեղեկություններ 5-րդ դարում ամրոցի մոտ հայերի և պարսիկների միջև տեղի ունեցած արյունահեղ ճակատամարտի մասին։

Ունի բարձր ու լայն (2-3 մ) բրգավոր պարիսպներ (շարված բազալտի սեպաձև խոշոր քարերով և կրաշաղախով), պաշտպանված է Արտաբունի և Եղեգիսի խոր ձորերով։ Երեք մուտքերից հյուսիսայինը (գլխավորը) և արևելյանը սրբատաշ բազալտից կառուցված թաղածածկ սրահներ են, տանիքին պահակատներով և դիտանոցներով։ Ամրոցը պատով բաժանվում է երկու՝ հյուսիսային և հարավային մասի, որոնցում պահպանվել են միջնաբերդի, բնակելի շենքերի, ջրավազանների ավերակներ։ Ջուրը բերվել է Ցաղաց Քարի վանքի մոտի աղբյուրներից՝ ջրմուղով։

## Ավանդություն
Ասում են, թե այս բերդը կառուցել է Սյունյաց Սմբատ իշխանը։ Դրա համար էլ տեղի բնակիչների կողմից ստացել է Սմբատի բերդ անունը։

Քաջբերունին նշում է. 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Սմբատաբերդ 04.jpg
Պատկեր:Սմբատաբերդ 10.jpg
Պատկեր:ՍՄԲԱՏԱԲԵՐԴ 11.jpg
Պատկեր:Սմբատաբերդ 12.jpg
Պատկեր:Սմբատաբերդ11.JPG
Պատկեր:Սմբատաբերդ17.JPG
Պատկեր:Սմբատաբերդ21.JPG
Պատկեր:ՍՄԲԱՏԱԲԵՐԴ 10.jpg
Պատկեր:ՍՄԲԱՏԱԲԵՐԴ 01.jpg
Պատկեր:Ամրոց Սմբատաբերդ 01.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:10-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի տեսարժան վայրեր
Հնարակերտ

**Հնարակերտ** կամ **Հունարակերտ**, բերդաքաղաք Մեծ Հայքի Ուտիք և Գուգարք նահանգների սահմանագծին, Կուր և Խրամ գետերի միախառնման տեղում, սեպաձև հրվանդանի վրա (այժմ՝ ավերակ)։

## Պատմություն
[մինի|250px|ձախից|Մեծ Հայքն [Արշակունիների օրոք]]
Մովսես Խորենացու վկայությամբ, Հնարակերտը եղել է Սիսակյան Առանի ժառանգության հյուսիսարևմտյան սահմանագլուխը։ Ջվանշեր պատմիչը Հնարակերտն անվանում է Կուրի բերդ, վրացիները՝ Խունանի, երբեմն՝ Խանցիխե (Խանաբերդ, Խան գետանունով)։ Հայ Արշակունիների ժամանակաշրջանում (I-V դդ.) այն եղել է Մեծ Հայքի հյուսիսային սահմանակալ բերդ։ V-VII դդ. Սասանյանները Հնարակերտը Գուգարքի հետ միացրել են Վրաց մարզպանությանը, սակայն բերդաքաղաքը մնացել է հայ եպիսկոպոսանիստ կենտրոն։ Արաբական տիրապետության թոթափումից հետո Հնարակերտը վերամիավորվել է (IX-X դդ.) Բագրատունյաց Հայաստանին։ XIII դ. սկզբին Իվանե և Սմբատ Օրբելյանները Հնարակերտն ազատագրել են սելջուկյան թուրքերից և միացրել վրաց Բագրատունիների թագավորությանը։ Ավերվել է հավանաբար թաթար-մոնղոլական արշավանքներից։

## Ամրություններ
Հնարակերտն ունեցել է հաջորդաբար կառուցված երեք ամրոց, որոնք միմյանցից բաժանվել են Կուրից մինչև Խրամ փորված խրամներով։ Պարիսպներն ամրացվել են հզոր աշտարակներով։ Հնարակերտի ավերակները նկարագրել են Ս. Ջալալյանցը և Մ. Բարխուդարյանցը։ Տակավին պահպանվում են Հնարակերտի շինությունների մնացորդները՝ կիսավեր աշտարակները, պարիսպների, գերեզմանատան (Խրամ գետի հին կամ «Կոտրած կամրջից» մինչև Կուր) հետքերը։

Կատեգորիա:4-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Ծոբոփոր գավառի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Վրաստան)
Հնդկահավեր

ձախից|280px
thumb|''Meleagris gallopavo''
**Հնդկահավեր** (*ճոլոկներ, գոռելներ*), հավերի կարգի հնդկահավերի ընտանիքի թռչուններ։ Մարմնեղ են, ոտքերը՝ երկար և ամուր, գլուխը և պարանոցի վերին կեսը՝ չփետրավորված։ Կտուցի հիմքի մոտ ունի մսային հավելուկ, իսկ կոկորդի հատվածի վրա՝ մաշկային ծալք։ Հայտնի են *Meleagris* և *Agriocharis* սեռերը՝ մեկական տեսակներով։ Սովորական հնդկահավի (*M. gallopavo*) մարմնի երկարությունը 100-110 սմ է, արուների միջին կենդանի զանգվածը՝ մոտ 8 կգ։ Տարածված են ԱՄՆ-ում և Մեքսիկայում։ Խոշորաչք հնդկահավերը (*A. ocellatus*) տարածված են Կենտրոնական Ամերիկայում։ Որսի օբյեկտ են։ Հնդկահավերը սնվում են բուսական և կենդանական սննդամթերքով՝ ընկույզով, կաղինով, սերմերով, տարբեր պտուղներով, ինչպես նաև միջատներով։

Ընտանի հնդկահավերը վայրիներից տարբերվում են մարմնաչափերի մեծությամբ, գյուղատնտեսական թռչուններից ամենախոշորներն են (կենդանի զանգվածը՝ 12-16, առավելագույնը՝ 20 կգ)։ Վայրի հնդկահավերը հաճախ են զուգավորվում տնային էգերի հետ, իսկ ձագերն ունենում են ավելի լավ որակ, քան տնային հնդկահավերից։ Բուծվում են բացառապես որպես մսատու։ Տարեկան միջին ձվատվությունը՝ մոտ 90 (առավելագույնը՝ մինչև 150) հատ։ Միսը բարձրորակ է և համեղ։ Սպանդային ելքը՝ 85-90%։ Հնդկահավաբուծությունն առավել տարածված է ԱՄՆ-ում, Կանադայում և այլուր։ Հայաստանում հնդկահավեր բուծում են գյուղացիական տնտեսություններում։

Կատեգորիա:Հավանմաններ