Արևմտյան Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկ

**Արևմտյան Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկ** (, կամ պարզապես , ISO 4217 կոդը՝ **XOF,** հապավումը՝ **F.CFA**), արժույթ է, որն օգտագործվում է Արևմտյան Աֆրիկայի ութ անկախ պետությունների կողմից, որոնք կազմում են Արևմտյան Աֆրիկայի տնտեսական և արժութային միությունը (ֆրանս․՝ , հապավումը՝ UEMOA)՝ Բենին, Բուրկինա Ֆասո, Կոտ դ'Իվուար, Գվինեա-Բիսաու, Մալի, Նիգեր, Սենեգալ և Տոգո։ Այս ութ երկրների ընդհանուր բնակչությունը կազմում էր 105,7 միլիոն մարդ՝ 2014 թվականին,  իսկ ընդհանուր ՀՆԱ-ն՝ 128,6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ 2018 թվականին։&#x5B; թարմացում

ԱՖՀ-ն (ֆրանս․՝ CFA) ի սկզբանե նշանակում էր «Աֆրիկայի ֆրանսիական գաղութներ» (ֆրանս․՝ Colonies françaises d'Afrique)։ Այս պետությունների անկախությունից հետո նրա անունը փոխվեց «Ֆինանսական համագործակցություն Կենտրոնական Աֆրիկայում» (ֆրանս․՝ Coopération financière en Afrique centrale)։ Արժույթը թողարկվում է Արևմտյան Աֆրիկայի պետությունների կենտրոնական բանկի կողմից (ֆրանս․՝ , BCEAO), որը գտնվում է Դակարում՝ (Սենեգալ) Արևմտյան Աֆրիկայի տնտեսական և արժութային միության անդամների համար (ֆրանս․՝ Union Economique et Monétaire Ouest Africaine, UEMOA): Ֆրանկը անվանականորեն բաժանվում է 100 ցենտիմի, սակայն սանտիմի անվանական արժեք չի թողարկվել։ ԱՖՀ ֆրանկ թղթադրամների արտադրությունն իրականացվել է Շամալիերայում՝ Ֆրանսիայի Բանկի կողմից, 1945 թվականին դրա ստեղծման օրվանից։

Կենտրոնական Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկը հավասար արժեք ունի Արևմտյան Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկին և շրջանառության մեջ է կենտրոնական Աֆրիկայի մի քանի երկրներում։ Նրանք երկուսն էլ սովորաբար կոչվում են ԱֆՀ ֆրանկ։

2019 թվականի դեկտեմբերին հայտարարվել է, որ Արևմտյան Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկը կբարեփոխվի, որը կներառի վերջինիս վերանվանումը էկո անվամբ, և նվազեցնել Ֆրանսիայի դերը արժույթում։ Արևմտյան Աֆրիկայի պետությունների տնտեսական համայնք (ֆրանս․՝ Communauté économique des États de l'Afrique de l'Ouest, CEDEAO), որի անդամներն են նաև UEMOA-ի անդամները, նախատեսում է մինչև 2027 թվականը ներդնել իր սեփական ընդհանուր արժույթն իր անդամ երկրների համար, որի համար «էկո» անվանումը պաշտոնապես ընդունվել է։

## Պատմություն
ԱՖՀ ֆրանկը ներմուծվել է Արևմտյան Աֆրիկայի ֆրանսիական գաղութներ 1945 թվականին՝ փոխարինելով ֆրանսիական արևմտյան աֆրիկյան ֆրանկին։ ԱՖՀ ֆրանկ օգտագործող Արևմտյան Աֆրիկայի գաղութներն ու տարածքներն էին Կոտ դ’Իվուարը, Դահոմեան, Ֆրանսիական Սուդանը, Մավրիտանիան, Նիգերը, Սենեգալը, Տոգոն և Վերին Վոլտան։ Արժույթը շարունակել է գործել, երբ այս գաղութները ձեռք են բերել իրենց անկախությունը, բացառությամբ Մալիի (նախկին ֆրանսիական Սուդան), որը 1961 թվականին փոխարինել է ԱՖՀ ֆրանկը սեփական ֆրանկով։

1973 թվականին Մավրիտանիան ԱՖՀ ֆրանկը փոխարինել է ուգոիյայով 1 ուգիյա = 5 ֆրանկ փոխարժեքով։ Մալին կրկին ընդունել է ԱՖՀ ֆրանկը 1984 թվականին՝ 1 ԱՖՀ ֆրանկ = 2 Մալիական ֆրանկ փոխարժեքով։ Նախկին պորտուգալական Գվինեա-Բիսաու գաղութն ընդունել է ԱՖՀ ֆրանկը 1997 թվականին, փոխարինելով Գվինեա-Բիսաու պեսոն՝ 1 ԱՖՀ ֆրանկ = 65 պեսո փոխարժեքով։

Արժույթը կապված էր ֆրանսիական ֆրանկի հետ՝ 1 F. CFA = 2 F, դառնալով 1 F. CFA = NF 0.02` նոր Ֆրանկի ներդրումից հետո (1 նոր ֆրանկ = 100 հին ֆրանկ)։ 1994 թվականին արժույթը կիսով չափ արժեզրկվեց ՝ հասնելով 1 F.CFA = 0,01 ֆրանկի։ 1999 թվականից սկսած այն կապված է եղել եվրոյի հետ՝ €1 = F 6.55957 = F.CFA 655.957 փոխարժեքով։

## Մետաղադրամներ
1948 թվականին ներկայացվել են ալյումինե 1 և 2 ֆրանկ մետաղադրամներ։ Դրանց հաջորդել են 1956 թվականին ալյումինից և բրոնզից 5, 10 և 25 ֆրանկները։ Բոլորը կրում էին «Afrique Occidentale Française» անունը։ 1957 թվականին *«*Տոգո*»* անունով 10 և 25 ֆրանկ արժողությամբ մետաղադրամներ են թողարկվել այդ երկրում օգտագործելու համար։ Վերջիններս թողարկվել են միայն այդ տարվա համար։ 1959 թվականից բոլոր մետաղադրամները թողարկվել են BCEAO-ի կողմից։

1959 թվականից ի վեր մետաղադրամների ընդհանուր չափերն ու կազմը քիչ են փոխվել, սակայն «Ֆրանսիական հանրապետությունը» և Մարիանայի ոճավորված կիսանդրին հանվել են բոլոր մետաղադրամներից՝ փոխարինվելով «Արևմտյան աֆրիկյան երկրների բանկերի կենտրոնական բանկ» կնիքով 1, 5, 10 և 25 ֆրանկներ՝ գազելի պրոֆիլով, որը վերցված է գաղութատիրական խնդիրներից, և ցեղային դիմակ հարանվանության միջև, որը դարձել է Արևմտյան Աֆրիկայի արժութային միության զինանշանը։ Նիկել-պողպատե 100 ֆրանկ մետաղադրամները ներկայացվել են 1967 թվականին, որին հաջորդել են 50 ֆրանկ մետաղադրամները՝ 1972 թվականին։ Դրանցում եղել է նաև ծանոթ ցեղային դիմակը։ Փոքր, չժանգոտվող պողպատից 1 ֆրանկ մետաղադրամները ներկայացվել են 1976 թվականին՝ փոխարինելով ավելի մեծ ալյումինե 1 ֆրանկ մետաղադրամներին, և դրանք հատվել են մինչև 1995 թվականը։ 1980 թվականին 10 և 25 ֆրանկ անվանական արժեքով մետաղադրամների դիզայնը փոխվել է։ 10 ֆրանկի վրա պատկերված է մի ընտանիք, որն օգտագործում է ջրի պոմպ, իսկ 25 ֆրանկի վրա՝ մի երիտասարդ կին՝ քիմիական գործիքներով։ 250 ֆրանկ երկմետաղյա մետաղադրամը ներկայացվել է 1992 թվականին՝ ավելորդ փոփոխությունները նվազեցնելու համար։ Այս մետաղադրամները, սակայն, շատ շրջաններում հայտնի չեն եղել, իսկ 1996 թվականից հետո դրանց թողարկումը դադարեցվել է։ Այնուամենայնիվ, դրանք դեռևս օրինական վճարման միջոց են։ 2003 թվականին ներկայացվել են երկմետաղյա 200 և 500 ֆրանկ մետաղադրամներ՝ փոխարինելով ավելի փոքր անվանական արժեքով թղթադրամներին։ Արևմտյան ԱՖՀ ֆրանկի բոլոր այլ մետաղադրամների նման, դրանք պատկերում էին դիմակի զինանշանը։

Ի տարբերություն Կենտրոնական Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկի որոշ մետաղադրամների, ժամանակակից շրջանառության մետաղադրամներ չեն թողարկվել, որոնք պատկերում են առանձին անդամ պետությունների անունները, ինչպես նաև որևէ տառ կամ նշման նշան։

Բոլոր ԱՖՀ մետաղադրամները պատկերում են դրամահատարանի նշանը, ինչպես նաև փորագրողի գաղտնի նշանը։ Դրամահատարանի նշանը գտնվում է անվանման կամ ամսաթվի դարձերեսի ձախ կողմում, մինչդեռ փորագրողի նշանը գտնվում է աջ կողմում։

## Թղթադրամներ
Երբ ԱՖՀ ֆրանկը մտցվել է, շրջանառության մեջ էին 5, 10, 25, 50, 100 և 1000 ֆրանկ արժողությամբ թղթադրամներ, որոնք թողարկվել էին Արևմտյան Աֆրիկայի պետությունների կենտրոնական բանկի (ֆրանս․՝ , BCEAO) կողմից։ 1946 թվականին ավելացվել են 500 ֆրանկ թղթադրամներ, որին հաջորդել են 1948 թվականին 5000 ֆրանկանոց թղթադրամները։ 1955-ին Ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկայի և Տոգոյի էմիսիոն ինստիտուտը ստանձնել է թղթադրամների արտադրությունը՝ թողարկելով 50, 100, 500 և 1000 ֆրանկ թղթադրամներ։

1959 թվականին BCEAO-ն ստանձնել է թղթադրամների թողարկումը և նորից ներմուծել 5000 ֆրանկ թղթադրամը։ Բացառությամբ մի քանի վաղ թողարկումների, BCEAO-ի նոտաներում նշվում է թողարկման երկիրը։ Երկրի տառերի ծածկագրերը հետևյալն են․

* A – 
* B – 
* C – 
* D – 
* H – 
* K – 
* S – 
* T – 

Երկրների ծածկագրերն օգտագործվում են ԱՖՀ ֆրանկի երկրների միջև կանխիկ դրամի հոսքը նույնականացնելու և դասակարգելու, ինչպես նաև թղթադրամների իրենց ծագման երկիր վերադարձնելու համար։

50 ֆրանկանոց թղթադրամները վերջին անգամ թողարկվել են 1959 թվականին, իսկ 100 ֆրանկը չի թողարկվել 1965 թվականից։ 10000 ֆրանկ թղթադրամները ներկայացվել են 1977 թվականին, որին հաջորդել են 2500 ֆրանկ թղթադրամները՝ 1992 թվականին։

2004 թվականին ներկայացվել է թղթադրամների նոր շարք՝ 1000, 2000, 5000 և 10000 ֆրանկ արժողությամբ, ընդ որում 500 ֆրանկ թղթադրամը նախորդ տարի փոխարինվել էր մետաղադրամով։ Ավելի նոր նշումները պարունակում են թարմացված անվտանգության առանձնահատկություններ և ավելի ժամանակակից են դիզայն։ Փոփոխությունը ողջունվել է այն ընկալման պատճառով, որ հին թղթադրամները կեղտոտ են և հիվանդություններով լի։ 5000 ֆրանկ թղթադրամի գույնը կապույտից դարձել է կանաչ։ 2012 թվականի նոյեմբերի 30-ին Արևմտյան Աֆրիկյան պետությունների Կենտրոնական բանկը թողարկել է 500 ֆրանկանոց թղթադրամ։  

## Հակասություն
Որոշ բանավեճեր են ծավալվել այն մասին, թե արդյոք Արևմտյան Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկը ծառայում է որպես Ֆրանսիայի համար տարածաշրջանում ազդեցությունը պահպանելու միջոց, հաճախ ի վնաս այդ ազգերի։ Օրինակ, արժույթի «կանոններից» մեկն այն է, որ ներգրավված բոլոր երկրների կենտրոնական բանկերը պետք է իրենց արտաքին ակտիվների առնվազն 50%-ը պահեն Ֆրանսիայի գանձապետարանում։ Ոմանք սա համարում են արժույթը կայուն պահելու միջոց, իսկ մյուսները դա համարում են որպես ներգրավված Արևմտյան Աֆրիկայի երկրների տնտեսական անկախության սահմանափակում։ Թեև 1950-ականների սկզբից մինչև 1980-ականների կեսերը ԱՖՀ երկրներում իրական ՀՆԱ-ի աճ և գնաճի ավելի ցածր տեմպեր են նկատվել, քան այլ ոչ ԱՖՀ-ի ենթասահարյան երկրները, 1986 և 1993 թվականների տնտեսական ցնցումները հանգեցրել են ԱՖՀ ֆրանկի ավելի ու ավելի գերարժևորմանը և ֆրանսիական գանձապետարանի դեֆիցիտի աճին։ Որոշ քաղաքականություն մշակողներ պնդում են, որ ԱՖՀ ֆրանկը կապված է արժույթների զամբյուղի հետ, այլ ոչ թե մեկ արժույթի, ինչպես այն ներկայումս է։ Նրանք նաև նշում են, որ պարտադիր պահուստի սահմանաչափը պետք է վերանայվի՝ ԱՖՀ երկրներին ավելի մեծ տնտեսական ազատություն տալու համար։

## Փոխարժեքները

## Տես նաև
* Կենտրոնական Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկ
* Աֆրիկա-Մալգաշական և Մավրիտանական ընդհանուր կազմակերպություն
* Բուրկինա Ֆասոյի տնտեսություն
* Գվինեա-Բիսաուի տնտեսություն
* Կոտ դ’Իվուարի տնտեսություն
* Մալիի տնտեսություն
* Նիգերի տնտեսություն
* Սենեգալի տնտեսություն
* Տոգոյի տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*  Union Economique et Monétaire Ouest Africaine (UEMOA) (Official Site of the West African Economic and Monetary Union)
* West African CFA franc Banknotes
* West African CFA franc Coins
* "The Many Varieties of West African States Banknotes"  by Weldon D. Burson
* "The exchange rate of the CFA Franc BCEAO"  (XOF)