Ավանդական բժշկություն

**Ավանդական բժշկությունը** (կամ **բնիկ բժշկություն**, **ժողովրդական բժշկություն** ) ներառում է ավանդական գիտելիքների բժշկական ասպեկտները, որոնք սերունդների ընթացքում զարգացել են տարբեր հասարակությունների, ներառյալ բնիկ ժողովուրդների ժողովրդական հավատալիքների շրջանակներում, մինչև ժամանակակից բժշկության դարաշրջանը: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) ավանդական բժշկությունը սահմանում է որպես «գիտելիքների, հմտությունների և պրակտիկայի հանրագումար, որը հիմնված է տարբեր մշակույթների բնիկ տեսությունների, համոզմունքների և փորձի վրա, (անկախ նրանից՝ բացատրելի են դրանք, թե ոչ), որոնք օգտագործվում են նաև առողջության պահպանման համար՝ ֆիզիկական և հոգեկան հիվանդությունների կանխարգելման, ախտորոշման, բարելավման և բուժման գործում»:  Ավանդական բժշկությունը հաճախ հակադրվում է ապացուցողական բժշկությանը:

Ասիական և աֆրիկյան որոշ երկրներում բնակչության մինչև 80%-ը իրենց առաջնային առողջապահական կարիքների համար ապավինում է ավանդական բժշկությանը: Ավանդական բժշկությունը այլընտրանքային բժշկության ձև է: Ավանդական բժշկությունը ներառում է ավանդական եվրոպական բժշկությունը, ավանդական չինական բժշկություն, ավանդական կորեական բժշկություն, ավանդական աֆրիկյան բժշկություն, Այուրվեդա, Սիդդա բժշկություն, Ունանի, հին իրանական բժշկություն, ավանդական իրանական բժշկություն, միջնադարյան իսլամական բժշկություն, Մուտի, Իֆա և Ռոնգոա պրակտիկաները: Գիտական առարկաները, որոնք ուսումնասիրում են ավանդական բժշկությունը, ներառում են բուսաբանությունը, էթնոբժշկությունը, էթնոբուսաբանությունը և բժշկական մարդաբանությունը:

ԱՀԿ-ն, այնուամենայնիվ, նշում է, որ «ավանդական դեղամիջոցների կամ պրակտիկաների ոչ պատշաճ օգտագործումը կարող է ունենալ բացասական կամ վտանգավոր հետևանքներ», և որ  հավելյալ հետազոտություններ են անհրաժեշտ՝ պարզելու համար ավանդական բժշկության համակարգերում օգտագործվող նման պրակտիկաների և բուժիչ բույսերի արդյունավետությունն ու անվտանգությունը»: «Ավանդական բժշկության ռազմավարություն 2014–2023»-ում ասվում է, որ ԱՀԿ-ն «կաջակցի անդամ պետություններին ակտիվ քաղաքականություն մշակելու և գործողությունների ծրագրեր իրականացնելու հարցում, որոնք կամրապնդեն ավանդական բժշկության դերը բնակչության առողջությունը պահպանելու գործում»:

## Օգտագործումը և պատմությունը
### Դասական պատմություն
Գրավոր արձանագրության մեջ խոտաբույսերի ուսումնասիրությունը սկսվում է 5000 տարի առաջ՝ շումերներից, ովքեր նկարագրում էին բույսերի լավ հաստատված բուժական օգտագործումը: Հին եգիպտական բժշկության մեջ *Էբերսի պապիրուսը* մ.թ.ա. 1552 մ.թ.ա. գրանցում է ժողովրդական միջոցների և կախարդական բժշկական պրակտիկաների ցանկը:  Հին Կտակարանում նշվում է նաև խոտաբույսերի օգտագործումը և մշակումը Կաշրութի վերաբերյալ:

Այուրվեդայում օգտագործված շատ խոտաբույսեր և հանքանյութեր նկարագրվել են հին հնդիկ բուսաբանների կողմից, ինչպիսիք են Չարական և Սուշրուտան՝ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի ընթացքում:  Առաջին չինական բուսական գիրքը, որը կազմվել է Հան դինաստիայի օրոք, բայց թվագրվել է շատ ավելի վաղ թվով, հետագայում լրացվել է որպես *Բժշկական խոտաբույսերի բնության տրակտատ,* Տանգ դինաստիայի ժամանակ: Դեղաբույսերի մասին ժամանակին գրել են Պյութագորասը և նրա հետևորդները, Հիպոկրատը, Արիստոտելը, Թեոֆրաստը, Դիոսկորիդը և Գալենը:

Հռոմեական աղբյուրները ներառում էին Պլինիոս Ավագի *բնական պատմությունը* և Կելսուսի *դե մեդեսինեն*:  Պեդանիուս Դիոսկորիդեսը նկարել և ուղղել է ավելի վաղ հեղինակներին իր *Դե մատերիա մեդիկա* աշխատությունում՝ ավելացնելով շատ նոր նյութեր. աշխատությունը թարգմանվել է մի քանի լեզուներով և դարերի ընթացքում դրան ավելացվել են թուրքերեն, արաբերեն և եբրայերեն թարրգմանություններ։ Այս վաղ հունական և հռոմեական ժողովածուները դարձել են եվրոպական բժշկական տեսության ողնաշարը և թարգմանվել պարսիկ Ավիցենայի (Իբն Սինա, 980–1037), պարսկական Ռազեսի (Rāzi, 865–925) և հրեա Մայմոնիդնի կողմից: 

ավանդական բժշկության մեջ հին ժամանակներից օգտագործվել են որոշ բրածոներ։

### Միջնադար և ավելի ուշ
Արաբական ավանդական բժշկությունը զարգացել է բեդվինների մոգության վրա հիմնված բժշկության և հելլենիստական և այուրվեդական բժշկական ավանդույթների արաբերեն թարգմանությունների միջև հակասությունից: Իսպանական բժշկությունը 711-1492 թվականներին կրել է արաբների ազդեցությունը, Իսլամական բժիշկները և բուսաբանները, ինչպիսիք են ալ-Դինավարին և Իբն ալ-Բեյթարը զգալիորեն ընդլայնել են Մատերիա մեդիքայի ավելի վաղ գիտելիքները: Պարսկական ամենահայտնի բժշկական տրակտատը Ավիցեննայի *«Բժշկության կանոնն»* էր, որը վաղ դեղագրություն էր և ներկայացնում էր կլինիկական փորձարկումներ: *Կանոննը* թարգմանվել է լատիներեն 12-րդ դարում և մինչև 17-րդ դարը մնացել է որպես բժշկական հեղինակություն Եվրոպայում։ Ավանդական բժշկության ունանի համակարգը նույնպես հիմնված է *Կանոննի* վրա: 

Վաղ հռոմեա-հունական ժողովածուների թարգմանությունները գերմաներենի կատարել Հիերոնիմ Բոկը, որի խոտաբույսերի հավաքածուն, որը հրատարակվել է 1546 թվականին, կոչվում էր *«Kreuter Buch»*: Գիրքը հոլանդերեն թարգմանվել է որպես *«Պեմպտադներ»՝*Ռեմբերտ Դոդոենսի կողմից (1517–1585), իսկ հոլանդերենից անգլերեն ՝ Կարոլուս Կլյուսիուսի կողմից (1526–1609) և հրատարակվել է Հենրի Լայտի կողմից 1578 թվականին *«Ա Նիևվե Հերբոլ»* անունով, ինչը դարձել է Ջոն Ջերարդի (1545–1612) «*Հերբոլը կամ Պլանտեսի ընդհանուր պատմությունը»*: Յուրաքանչյուր նոր աշխատանք գոյություն ունեցող տեքստերի հավաքածու էր՝ նոր հավելումներով:

Կանանց ժողովրդական գիտելիքները գոյություն են ունեցել այս տեքստերին զուգահեռ՝ չփաստագրված: Դիոսկորիդեսի կողմից նշված քառասունչորս դեղամիջոցներ, նոսրացուցիչներ, բուրավետ և փափկեցնող նյութեր դեռևս նշված են Եվրոպայի պաշտոնական դեղագրքերում: Պուրիտանները Ջերարդի աշխատանքը հասցրին Միացյալ Նահանգներ, որտեղ այն ազդեց ամերիկյան բնիկ ցեղերի բժշկության վրա: 

Ֆրանսիսկո Էռնանդեսը, իսպանացի Ֆիլիպ II-ի բժիշկը, 1571–1577 թվականներին անց է կացրել Մեքսիկայում,տեղեկություններ հավաքելով, այնուհետև գրել «*Rerum Medicarum Novae Hispaniae Thesaurus»-ը*, որի բազմաթիվ տարբերակները հրապարակվել են, այդ թվում՝ Ֆրանցիսկո Քիմենեսի կողմից: Ե՛վ Էրնանդեսը, և՛ Քսիմենեզը ացտեկների էթնոբժշկական տեղեկատվությունը տեղավորել են հիվանդության եվրոպական հասկացությունների մեջ, ինչպիսիք են «տաք», «սառը» և «խոնավ», բայց հավաստի չէ, որ ացտեկներն օգտագործել են այս կատեգորիաները: Խուան դե Էստեյնեֆերի «*Florilegio medicinal de todas las enfermedas»* ժողովաշուն կազմվել է եվրոպական տեքստերից և ավելացրաշ 35 մեքսիկական բույսերից:

Մարտին դե լա Կրուզը գրել է նահուատլերեն մի դեղաբուսարան, որը Խուան Բադիանոն թարգմանել է լատիներեն  որպես «*Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis»* կամ «*Codex Barberini»* և նվիրել Իսպանիայի թագավոր Կառլոս V- ին 1552 թվականին։ Այն, ըստ երևույթին, գրվել է հապճեպ և ազդվել է նախորդ 30 տարիների եվրոպական օկուպացիայից։ Ֆրեյ Բերնարդինո դե Սահակունի կողմից օգտագործված ազգագրական մեթոդները դարձել են «*Historia General de las Cosas de Nueva España»* հավաքածուն, որը հրատարակվել է 1793 թվականին: Կաստոր Դուրանտեն 1585 թվականին հրատարակել է իր «*Herbario Nuovo»-ն,* որտեղ նկարագրում էր բուժիչ բույսերը Եվրոպայից և Արևելյան և Արևմտյան Հնդկաստանից։ 1609 թվականին այն թարգմանվել է գերմաներեն, իսկ հաջորդ դարի ընթացքում հրատարակվել են իտալերեն թարգմանություններ։

### Գաղութային Ամերիկա
17-րդ և 18-րդ դարերի Ամերիկայում ավանդական ժողովրդական բուժիչները, հաճախ կանայք, օգտագործում էին բուսական միջոցներ, գավաթներ և տզրուկներ։ Բնիկ ամերիկացիների ավանդական բուսական բժշկությունը ներկայացրել է մալարիայի, դիզենտերիայի, կարմրախտի, ոչ վեներական սիֆիլիսի խնդիրների բուժում: Այս բուսական և ժողովրդական միջոցներից շատերը շարունակել են օգտագործվել 19-րդ և 20-րդ դարում և որոշ բուսական դեղամիջոցներ հիմք են հանդիսացել ժամանակակից դեղագիտության համար: 

### Ժամանակակից օգտագործում
Ժողովրդական բժշկության տարածվածությունը աշխարհի որոշ շրջաններում տատանվում է ըստ մշակութային նորմերի:  Որոշ ժամանակակից բժշկություն հիմնված է բույսերի ֆիտոքիմիկատների վրա, որոնք օգտագործվել են ժողովրդական բժշկության մեջ: Հետազոտողները նշում են, որ այլընտրանքային բուժումներից շատերը «վիճակագրորեն չեն տարբերվում պլացեբո բուժումներից»:

## Գիտելիքի փոխանցում և ստեղծում
Բնիկ բժշկությունը, ընդհանուր առմամբ, փոխանցվում է բանավոր՝ համայնքի, ընտանիքի և անհատների միջոցով: Տվյալ մշակույթի շրջանակներում բնիկ բժշկության գիտելիքների տարրերը կարող են ցրված լինել շատերի մեջ, կամ կարող են հավաքվել և կիրառվել բուժողի հատուկ դեր ունեցողների կողմից, ինչպիսիք են շամանները կամ դոուլաները։ Բուժողի դերը սահմանվում է երեք գործոններով՝ սեփական համոզմունքներով, նրանց գործողությունների հաջողությամբ և համայնքի համոզմունքներով: Երբ բնիկ բժշկության պնդումները մերժվում են մշակույթի կողմից, հիմնականում մնում են հետևորդներ երեք խմբեր,որոնք դեռ օգտագործում են այն. նրանք, ովքեր ծնվել և մեծացել են, երբ այդ միջոցը դեռ կիրառվում էր, նրանք, ովքեր դառնում են մշտական կամ ժամանակավոր հավատացյալներ, երբ դիմում են դրան ճգնաժամի ժամանակ, և նրանք, ովքեր հավատում են միայն կոնկրետ ասպեկտներին:

## Սահմանում և տերմինաբանություն
Ավանդական բժշկությունը երբեմն տարբերվոում է ժողովրդական բժշկությունից և համարվում ժողովրդական բժշկության պաշտոնական սահմանում: Այս սահմանման համաձայն, ժողովրդական բժշկությունը վաղեմի դեղամիջոցներն ու պրակտիկաներն են, որոնք փոխանցվել և կիրառվել են աշխարհիկ մարդկանց կողմից: Ժողովրդական բժշկությունը բաղկացած է բուժման եղանակներից, մարմնի ֆիզիոլոգիայի և առողջության պահպանման գաղափարներից, որոնք հայտնի են մշակույթում, որոնք փոխանցվում են ոչ ֆորմալ որպես ընդհանուր գիտելիք և կիրառվում կամ կիրառվում են  որևէ մեկի կողմից, որն ունի փորձ: 

### Ժողովրդական բժշկություն

Շատ երկրներ ունեն ժողովրդական բժշկության պրակտիկա, որը կարող է գոյակցել պաշտոնական բժշկական պրակտիկայի, գիտության վրա հիմնված և ինստիտուցիոնալացված համակարգերի հետ։ Ժողովրդական բժշկության ավանդույթների օրինակներ են ավանդական չինական բժշկությունը, իրանական ավանդական բժշկությունը, ավանդական կորեական բժշկությունը, արաբական բնիկ բժշկությունը, ույղուրական ավանդական բժշկությունը, ճապոնական Կամպո բժշկությունը, ավանդական աբորիգենական թփաբուժությունը, վրացական ժողովրդական բժշկությունը և այլն։

#### Ավստրալական թփաբուժություն
Ընդհանուր առմամբ, Ավստրալիայում աբորիգենների և Տորես նեղուցի կղզու բնակիչների կողմից օգտագործվող թփերից դեղամիջոցը պատրաստված է բուսական նյութերից, ինչպիսիք են կեղևը, տերևները և սերմերը, չնայած կենդանական արտադրանքները նույնպես կարող են օգտագործվել:  Ավանդական թփաբուժության հիմնական բաղադրիչը դեղաբույսերն են, որոնք օգտագործվում են հիվանդությունների բուժման կամ կանխարգելման համար: 

#### Բնիկ ամերիկյան բժշկություն
Բնիկ Ամերիկացիների (հնդկացիների) և Ալյասկայի բնիկների բժշկությունը՝ բուժման ավանդական ձևեր են, որոնք գոյություն ունեն հազարավոր տարիներ: Կան բազմաթիվ էթնոբուսաբանական բույսեր, որոնք ներգրավված են հնդկացիների ավանդական բժշկության մեջ, և որոշները օգտագործվում են մինչև մեր օրերս: Երբ խոսքը վերաբերում է բնիկ ամերիկյան ավանդական բժշկությանը, մշակույթի մեջ առողջության և հիվանդության մասին գաղափարները գործնականում անբաժանելի են կրոնի և հոգևորականության գաղափարներից: Բնիկ համայնքներում աշխատող բուժողները ունեն բազմաթիվ անուններ՝ սկսած բժշկից մինչև բուսաբան կամ նույնիսկ շաման և համարվում են հոգևոր կամ կրոնական առաջնորդներ համապատասխան ցեղերի ներսում: Երբ խոսքը վերաբերում է բուժմանը, ցեղային բուժիչները նայում են բույսի բնութագրերին՝ որպիսի որոշեն դրա արդյունավետությունը հիվանդության բուժման համար: Բույսի առանձնահատուկ բնութագրերը, ինչպիսիք են բույսի ձևը, հոտը, գույնը և համը, կարող են օգնել որոշել, թե ինչպես կարելի է բույսը օգտագործել որպես դեղամիջոց: *Մեսկվաքի* ցեղը պարզել է, որ   օգտագործել կարելի է օգտագործել *[[Նվիկ բծավոր|Բծավոր նվիկի]]* հյութը օձի խայթոցների համար: Սա ենթադրվում էր բույսի հյութի կաթնագույն տեսքից, որն ասում են, որ նման է օձի թույնին, և բույսի ձևը նման է օձի գլխի։ Հնդկացիներն օգտագործում էին մատնոցուկը որպես ոտքերի այտուցի դեմ միջոց, ինի ընդհանուր պատճառը սրտի անբավարարությունն է: Ժամանակակից բժշկության մեջ մատնոցուկի էքստրակտը օգտագործվում է Դիջիտալիս անունով, սրտի հաճախությունը չափավորելու համար: Բնիկ ամերիկացիները հաջողության են հասել որոշ բժշկական պրակտիկաներում, ինչպիսիք են ջերմիջեցումը, ստամոքս-աղիքային հիվանդությունների, մաշկի ցաների բուժումը, ինչպես նաև երեխաների անվտանգ ծնունդը և մայրերի բուժումը:  IHS հիվանդանոցում անցկացված ուսումնասիրությունը պարզել է, որ հիվանդանոցը 80 տոկոսով հաջողակ է կոմատոզ հիվանդներին գիտակցության բերելու հարցում, ինչը ավելի բարձր է, քան ներկայիս կենսաբժշկական կառավարման հիվանդանոցների ցուցանիշը:  *Բարդածաղկավոր* բույսերի ընտանիքը սովորաբար ընտրվել է օրթոպեդիկ և թոքային հիվանդությունների ժանդակ որպես օժանդակ միջոց հիմնական բուժման համար։ Հյուսիսային Ամերիկայի 14 տարբեր ցեղերի միջև անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Բարդածաղկավորները ամենաշատ օգտագործվող բույսերի ընտանիքն են՝ իրենց բուժիչ հատկությունների համար: 

#### Նատուվայդյամ
Նատուվայդյամը բնիկ բժշկական պրակտիկաների ամբողջություն է, որը գոյություն է ունեցել Հնդկաստանում նախքան ալոպաթիկ կամ արևմտյան բժշկության հայտնվելը: Այս պրակտիկաները ունեին մարմնի, առողջության և հիվանդության վերաբերյալ սկզբունքների և գաղափարների տարբեր խմբեր: Այս պրակտիկաների շրջանակներում կային գաղափարների, օգտագործվող բժշկական միացությունների և տեխնիկայի համընկնումներ և փոխառություններ: Այս սովորույթներից ոմանք ունեն գրավոր տեքստագրումներ ժողովրդական լեզուներով, ինչպիսիք են մալայալամը, թամիլերենը, թելուգուն և այլն, մինչդեռ մյուսները փոխանցվում էին բանավոր՝ տարբեր մնեմոնիկ տեխնիկաների միջոցով: Այուրվեդան նատուվայդիամ էր, որը կիրառվում էր հարավային Հնդկաստանում: Մյուսներն էին *Կալարիչիկիցան* (կապված ոսկրերի ամրացման և մկանների հետ), *մարմաչիկիցան* (կենսական կետերի մերսում), *օտամուլիվայդամը* (միանգամյա դեղաչափով կամ մեկանգամյա դեղորայք),  չինտամանիվայդամը և այլն։ Երբ 20-րդ դարում Հնդկաստանում բժշկական համակարգը վերափոխվեց, Այուրվեդայում ներառվեցին այս բազմազան նատուվայդյամի որոշ պրակտիկաների և տեխնիկայի բազմաթիվ մեթոդներ: 

### Տնային միջոցներ
**Տնային դեղամիջոցը** (երբեմն նաև կոչվում է «**տատական բուժում»** ) բուժում է, որն օգտագործում է որոշակի համեմունքներ, խոտաբույսեր, բանջարեղեն կամ այլ սովորական իրեր: Տնային միջոցները կարող են ունենալ կամ չունենալ բուժիչ հատկություններ, որոնք բուժում են տվյալ հիվանդությունը, քանի որ դրանք սովորաբար փոխանցվում են առաց բժշկական կրթության մարդկանց մեջ (ինչին վերջին տարիներին նպաստել է ինտերնետը): Շատերը պարզապես օգտագործվում են այդ միջոցները որպես ավանդույթի կամ սովորության հետևանք, կամ այն պատճառով, որ դրանք արդյունավետ են պլացեբոյի էֆեկտով։

Տնային բուժման առավել հայտնի օրինակներից մեկը հավի ապուրի օգտագործումն է որպես շնչառական վարակների բուժման միջոց, ինչպիսիք են մրսածությունը կամ թեթև գրիպը: Տնային բուժման այլ օրինակներ ներառում են կպչուն ժապավենը, որն օգնում է կոտրված ոսկորների ամրացման համար, կամ օրինակ՝ կպչուն ժապավեն կամ սուպերսոսինձ՝ ոտնաթաթի գորտնուկների բուժման համար։ Ավելի վաղ ժամանակներում, ի բացառություն լուրջ բուժման կարիք ունեցող հիվանդությունները, մնացածի բուժումը վստահվում էր ընտանիքների մայրերին: Պատմական խոհարարական գրքերը հաճախ լի են դիսպեպսիայի, ջերմության և կանանց գանգատների դեմ դեղամիջոցներով: Ալոե վերայի բաղադրիչներն օգտագործվում են մաշկային հիվանդությունների բուժման համար։  Շատ եվրոպական լիկյորներ կամ մարսողական նյութեր ի սկզբանե վաճառվել են որպես բուժիչ դեղամիջոցներ: Չինական ժողովրդական բժշկության մեջ կոնջին (երկար եփած բրնձով ապուրներ դեղաբույսերով) ապուրները բուժման պրակտիկայի մաս են կազմում:

## Քննադատություն
### Անվտանգության մտահոգություններ
Although 130 countries have regulations on folk medicines, there are risks associated with the use of them (i.e. zoonosis, mainly as some traditional medicines still use animal-based substances). It is often assumed that because supposed medicines are natural that they are safe, but numerous precautions are associated with using herbal remedies.

### Վտանգված տեսակների օգտագործում

Endangered animals, such as the slow loris, are sometimes killed to make traditional medicines.

Shark fins have also been used in traditional medicine, and although their effectiveness has not been proven, it is hurting shark populations and their ecosystem.

The illegal ivory trade can partially be traced back to buyers of traditional Chinese medicine. Demand for ivory is a huge factor in the poaching of endangered species such as rhinos and elephants.

Pangolins are threatened by poaching for their meat and scales, which are used in traditional medicine. They are the most trafficked mammals in the world.

## Տես նաև
* Դեղաբույսեր
* Չինական ավանդական բժշկություն
* իրանական ավանդական բժշկություն
* ավանդական բժշկության համալսարան
* ապացուցողական բժշկություն
* Բժշկության պատմություն

## Ծանոթագրություններ