open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շնչաչափություն

**Շնչաչափություն (սպիրոմետրիա),** ( ֊ փչել, շնչել և․․․ մետրիա), թոքերի կենսական տարողությունը չափելու մեթոդ։ Առաջարկել է անգլիացի գիտնական Հատչիսոնը (1846)։ 

Կենսական տարողությունը որոշվում է հանգիստ շնչառության ժամանակ թոքերն օդափոխող շնչառական (մոտ 500 սմ³), խորը շնչառման դեպքում թոքերը մտնող լրացուցիչ (1500 սմ³) և հանգիստ արտաշնչումից հետո ուժեղ արտաշնչմամբ թոքերից դուրս եկող պահեստային (1600 սմ³) օդի գումարով։ Չափում են հատուկ գործիքով՝ շնչաչափով։ Վերջին տարիներին կիրառում են նաև շնչագրության մեթոդը, շնչագրով գրանցվում են շնչառական շարժումները և հատուկ աղյուսակով որոշվում է թոքերի կենսական տարողությունը։ Այն կիրառվում է առողջ մարդկանց հետազոտելիս, ինչպես նաև թոքերի և սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունների ախտորոշման ու բուժման նպատակով։

Կատարվում են սպիրոմետրիկ թեստերի հետևյալ տեսակները.

* հանգիստ շնչառություն,
* հարկադիր արտաշնչում,
* թոքերի առավելագույն օդափոխություն,
* ֆունկցիոնալ թեստեր (բրոնխոլայնիչներ)

Սպիրոմետրիկ փորձարկման համար օգտագործվող սարքը կոչվում է սպիրոմետր: Սպիրոմետրիան օգտագործվում է այնպիսի հիվանդությունների ախտորոշման համար, ինչպիսիք են բրոնխիալ ասթման, թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդությունը, ինչպես նաև գնահատելու մարդու շնչառական համակարգի վիճակը այլ հիվանդությունների և տարբեր բժշկական պրոցեդուրաների ժամանակ:

## Սպիրոմետրիայի կիրառման կարգ
մինի|Ժամանակակից շնչաչափ
Մինչ թվային տեխնոլոգիաների ի հայտ գալը լայն տարածում ունեին մեխանիկական շնչաչափերը, առավել հաճախ՝ ջրային հիմքով։ Դրանցում արտաշնչված օդը մտնում էր ջրով անոթի մեջ դրված գլանի մեջ։ Արտաշնչելիս մխոցը շարժվում դեպի վեր և դրան միացված արձանագրող սարքը շարժվող թղթի վրա գրանցում է ծավալի համեմատ՝ ժամանակի գրաֆիկ: Նման սարքով հետազոտությունը աշխատատար էր և պահանջում էր պարամետրերի ձեռքով հաշվարկ:

Ներկայումս օգտագործվում են թվային գործիքներ՝ բաղկացած օդի հոսքային սենսորից և հատուկ էլեկտրոնային սարքից, որը սենսորների ընթերցումները թվային է դարձնում և կատարում անհրաժեշտ հաշվարկները։ 

Կան բազմաթիվ համակարգչային շնչաչափեր, որոնցում բոլոր հաշվարկները և վերլուծությունը կատարվում են առանձին՝ ​​համակարգչի միջոցով:

## Հետազոտության նախապատրաստում

* Սննդի, գազավորված ըմպելիքի ընդունումը  հետազոտությունից 1 ժամ առաջ,
* Խուսափել ինտենսիվ ֆիզիկական ակտիվությունից հետազոտությունից մոտ 30 րոպե առաջ,
* Բացառել ծխախոտի ազդեցությունը հետազոտությունից 1 ժամ առաջ, մեծահասակ ծխողները պետք է ծխեն վերջին ծխախոտը հետազոտությունից 1 ժամ առաջ,
* Սպիրոմետրիա հետազոտության ժամանակ կրել կրծքավանդակը չճնշող հագուստ,
* Սպիրոմետրիայից առաջ դադարեցնել որոշ առանց դեղատոմսերի, օրինակ խորխաբերներ, օգտագործումը, 6 ժամ/12 ժամ առաջ բրոնխները լայնացնող կարճատև (սալբուտամոլ) և երկարատև (սալմետերոլ, ֆորմետերոլ)* ազդեցության դեղամիջոցների ընդունումը,
* Շարունակել ինհալյացիոն սթերոիդները,
* COVID 19 կասկածի դեպքում ուղեգրող բժշկի կողմից պարտադիր է հաստատումը բացակայության մասին։

Կատեգորիա:Թոքաբանություն
Կատեգորիա:Շնչառության ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Բժշկական ախտորոշում
Կատեգորիա:Շնչառական համակարգ
Կատեգորիա:Շնչառություն
Կատեգորիա:Բժշկական սարքավորումներ
Կատեգորիա:Բժշկական տեխնոլոգիա
Գոդֆրի Հարոլդ Հարդի

**Գոդֆրի Հարոլդ Հարդի** (), անգլիացի մաթեմատիկոս, Լոնդոնի Թագավորական ընկերության անդամ (1910), Քեմբրիջի (1906-1919) և Օքսֆորդի (1919-1931) համալսարանների պրոֆեսոր է։

Հայտնի է թվերի և ֆունկցիաների տեսությունների հետազոտություններով։ Աշխատանքների մեծ մասը կատարել է անգլիացի մաթեմատիկոս Ջ. Լիթլվուդի հետ։ Թվերի տեսությունում զբաղվել է դիոֆանտյան մոտարկումներով և մասնավորապես թվերի ադիտիվ տեսության, պարզ թվերի և ձետա-ֆունկցիայի տեսությունների հարցերով։ Ֆունկցիաների տեսությունում զբաղվել է անհավասարությունների և եռանկյունաչափական շարքերի հետազոտությամբ։ Աշխատանքներ ունի ինտեգրալ ձևափոխությունների և ինտեգրալ հավասարումների վերաբերյալ։ Զբաղվել է նաև գենետիկայով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզի մասնագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
(10537) 1991 RY16

**(10537) 1991 RY16**, աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1991 թվականի սեպտեմբերի 15-ին, ամերիկացի աստղագետ Հենրի Հոլտի կողմից Պալոմարյանի աստղադիտարանում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (10537) 1991 RY16 աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1991 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Սերգեյ Լեբեդև (քիմիկոս)

**Սերգեյ Վասիլևիչ Լեբեդև** (, ), Պետերբուրգի ռազմաբժշկական ակադեմիայի պրոֆեսոր, ակադեմիկոս։

Հայտնի է ոչ սահմանային ածխաջրածինների պոլիմերման հիդրման վերաբերյալ իր դասական աշխատություններով։ Մշակել է էթանոլից մեկ փուլով բութադիեն -1.3-ի ու դրա պոլիմերացումից կաուչուկի ստացման եղանակներ։ Ս․ Լեբեդևի ղեկավարությամբ կառուցվել է սինթետիկ կաուչուկի ստացման առաջին գործարանը Խորհրդային Միությունում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս քիմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Հետևող համակարգ

**Հետևող համակարգ**, ավտոմատ կառավարման համակարգ, որն իր ելքում որոշակի ճշգրտությամբ և մասշտաբով վերարտադրում է մուտքին տրվող կամայական ազդանշանը։ Կազմված է համեմատման սարքից, ուժեղացուցիչից և գործադիր սարքից։ Իր մեջ պարունակում է նաև գլխավոր բացասական հետադարձ կապ, միաժամանակ կարող է ունենալ նաև ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ներքին հետադարձ կապեր։ Գլխավոր հետադարձ կապի միջոցով ելքի մեծությունը տրվում է համեմատման սարքին, որի ելքում ստացվող մուտքի և ելքի մեծությունների տարբերությունն էլ հետևող համակարգի օղակներում գործող ինֆորմացիան է։ Հետևող համակարգերը լինում են՝ էլեկտրական, մեխանիկական, հիդրավլիկական և այլն։ Ըստ օգտագործվող ինֆորմացիայի բնույթի լինում է՝ անընդհատ և ընդհատ գործողության։

Կատեգորիա:Ավտոմատացում
Երկրորդ սեռի հարված

**Երկրորդ սեռի հարված**, բախում երկրորդ սեռի, գրգռված ատոմների, իոնների, մոլեկուլների և Էլեկտրոնների բախման ոչ առաձգական պրոցես, որի ընթացքում մասնիկների գրգռման էներգիան (ներքին էներգիան) ամբողջովին կամ մասամբ փոխակերպվում է բախվող մասնիկների կինետիկ էներգիայի։ Արդյունքում մասնիկների կինետիկ էներգիաների գումարը ավելի մեծ է լինում, քան մինչև բախումը։ Առաձգական հարվածի դեպքում (առաջին սեռի հարված) բախվող մարմինների կինետիկ էներգիայի աճ տեղի չի ունենում։ Երկրորդ սեռի հարվածները կարևոր դեր են կատարում իոնացված գազերում, մասնավորապես, ցածրջերմաստիճանային պլազմայում ընթացող պրոցեսներում։

## Տես նաև
* Բախումներ

Կատեգորիա:Մեխանիկա
Հարվածային ֆիզկուլտուրնիկ

«**Հարվածային ֆիզկուլտուրնիկ**», խորհրդային շրջանի մարզական բովանդակության հայկական ամսագիր։ Հանդիսացել է ՀԽՍՀ ֆիզկուլտուրայի գերագույն և Երևանի քաղաքային խորհուրդների օրգանը։ Լույս է տեսել 1932-1934 թվականներին, Երևանում։ Խմբագիրներ՝ Ա. Արզումանյան, Ա. Հախումյան, Ա. Տեմյան։

Լուսաբանել Է հանրապետության և մայրաքաղաք Երևանի մարզական առօրյան, պրոպագանդել առանձին մարզաձևեր, ներկայացրել սպորտի տարբեր ձևերում հաջողությունների հասած հայ և խորհրդային այլ  մարզիկների։

Մեծ ուշադրություն Է նվիրել Խորհրդային Հայաստանում աշխատավորության ֆիզիկական դաստիարակությանը։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական մարզական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Հարերիկամաբորբ

**Հարերիկամաբորբ**, պարանեֆրիտ, հարերիկամային բջջանքի թարախային բորբոքում։

Առաջանում է երիկամների, հաստ աղիքների հիվանդությունների դեպքում, կամ հեռավոր բորբոքային օջախներից արյան հոսքով մանրէները բջջանք թափանցելիս։

*Ախտանշանները*. մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում՝ 38&nbsp;°C, դող, գոտկատեղի և որովայնի համապատասխան կողմի ցավեր։ Շոշափելիս գոտկատեղի մկանները լարված են, խիստ ցավոտ։

*Բարդությունները*. թարախակույտը կարող է բացվել և պարունակությունը լցվել որովայնի կամ թոքամզի խոռոչ, երբեմն՝ աղիքների լուսանցք։ Ախտորոշում են ինֆիլտրատի պունկցիայով։ Բուժումը՝ վիրահատությամբ և անտիբիոտիկներով։

Կատեգորիա:Վիրաբուժական հիվանդություններ
Ներքին Հաշփշտան

**Ներքին Հաշփշտան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճակի գավառում։ 1909 թվականին ուներ 15 տուն հայ բնակիչ, ապրում էին նաև թուրքեր, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղի հայերը տեղահանվել են 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մի մասը զոհվել է, փրկվածները բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հապաղման տարր

**Հապաղման տարր**, իմպուլսային ազդանշանները ժամանակավորապես ուշացնող էլեկտրական սխեմա, որն ունի մեկ մուտք և մեկ կամ մի քանի ելք։ Հապաղման տարրերը լինում են ասինխրոն և սինխրոն։ Ասինխրոն հապաղման տարրերում ելքի ազդանշանը ստացվում է մուտքին ազդանշան հաղորդելուց հապաղման t ժամանակից հետո, որը որոշվում Է սխեմայի պարամետրերով։ Սինխրոն հապաղման տարրերում ելքի ազդանշանը ստացվում Է մուտքին ազդանշան հաղորդելուց հետո՝ սինխրոնացման ազդանշանների պարբերությանը հավասար ժամանակ անց։ Հապաղման տարրերը լինում են պասսիվ (չունեն ուժեղացնելու հատկություն) և ակտիվ (ուժեղացնում են ազդանշանը)։ Հապաղման տարրերն օգտագործվում են ավտոմատիկայում և Էլեկտրոնային հաշվողական մեքենաների զանազան հանգույցներում՝ ազդանշանների տարբեր ժամանակային շեղումներ ստանալու համար։

Կատեգորիա:Էլեկտրականություն
Կատեգորիա:Իմպուլսային տեխնիկա
Հարցաքննություն

[250px|մինի|Խորհրդային [ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ|ՆԿՎԴ-ի հարցաքննությունը պատկերող տրամապատկեր (Քիշնևի ռազմական թանգարան)]]

**Հարցաքննություն**, քրեական և քաղաքացիական դատավարությունում քննչական կամ դատական գործողություն, որով ձեռք են բերվում և արձանագրվում գործի համար նշանակություն ունեցող տվյալներ (ցուցմունքներ)։ Քրեական դատավարությունում հարցաքննության իրավունքը վերապահված է քննիչին, հետաքննություն կատարող անձին, դատախազին, դատական քննության փուլում և քաղաքացիական դատավարությունում՝ դատարանին։ Եթե անձը չի տիրապետում այն լեզվին, որով կատարվում է դատավարությունը, նրա հարցաքննությունը կատարվում է թարգմանչի միջոցով։ Մինչև 14, իսկ քննիչի հայեցողությամբ՝ մինչև 16 տարեկանների հարցաքննությանը հրավիրվում է մանկավարժ։ Անհրաժեշտության դեպքում հարցաքննությանը կարող են հրավիրվել նաև ծնողներն ու անչափահասի այլ օրինական ներկայացուցիչները։ Նախաքննության փուլում յուրաքանչյուր հարցաքննության մասին կազմվում է արձանագրություն, իսկ դատական քննության արդյունքներին վերաբերող մասում՝ դատական նիստի արձանագրություն։

Կատեգորիա:Դատավարական իրավունք
Կատեգորիա:Իրավաբանական հոգեբանություն
(11284) Բիլենուս

**(11284) Բիլենուս** ()՝ աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1990 թվականի հունվարի 21-ին, ֆրանսիացի աստղագետ Ալեն Մաուրիի կողմից CERGA հետազոտական կենտրոնում (Կաուսոլսի աստղադիտարանում)։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (11284) Բիլենուս աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1990 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ
Հարցապնդում

մինի|Կանադայի խորհրդարանի նիստերից մեկի ժամանակ (1938)

**Հարցապնդում**, որևէ պետության խորհրդարանում պատգամավորիի ներկայացրած պահանջն է ենթակա պետական մարմիններին ու պաշտոնատար անձանց՝ պարզաբանումներ տալու իրենց գործունեության մասին։ Կարող է հանդես գալ որպես պետական մարմինների նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու ձև։ Բազմաթիվ երկրների խորհրդարաններում ցանկացած խորհրդարանի անդամ իրավունք ունի կառավարության անդամին ներկայացնել հարցեր (հնարավոր է որոշակի ժամանակահատվածում սահմանափակ քանակությամբ)։

Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայություն
Միքայել Հարությունյան (ԽՍՀՄ հերոս)

**Միքայել Սաղաթելի Հարությունյան** (), հայ զինվորական գործիչ, գվարդիայի եֆրեյտոր, Խորհրդային Միության հերոս (ետմահու՝ հուլիսի 22, 1944 թվական), ԽՄԿԿ անդամ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1898 թվականի (ըստ այլ աղբյուրների 1905, 1907 թվականներ) հունիսի 15-ին Կապանի շրջանի Գյուտկում (այժմ Գեղանուշ) գյուղում։ 1926 թվականին  մեկնել է Միջին Ասիա, Ուզբեկստանի Ուրգենչ քաղաքը, 1928 թվականին տեղափոխվել Սամարղանդ, որտեղ էլ ստացել է միջնակարգ-մասնագիտական կրթություն, դարձել առևտրի աշխատող։ Աշխատել է սովխոզում, պետապահովագրության բաժնում, դարձել ԽՄԿԿ անդամ։

1942 թվականի փետրվարի 23-ին Սամարղանդի զինվորական կոմիսարիատից զորակոչվել է Զինված ուժեր, 1942 թվականին  մասնակցել է Ստալինգրադի ճակատամարտին, դեկտեմբերի 24-ին վիրավորվել է։ Ապաքինվելուց հետո՝ 1943 թվականին մասնակցել է Կուրսկի ճակատամարտի, Կալինինի և Նովգորոդի մարզերի ազատագրմանը։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 2-ին նորից վիրավորվել է։ 1944 թվականին մասնակցել է Բելառուսի ազատագրման և Մերձաբալթիկայի վերագրավման մարտերին։ Եղել է գվարդիայի եֆրեյտոր։ 1944 թվականի հունիսի 24-ին հակառակորդի ուժեղ կրակի տակ Հարությունյանն առաջինն է անցել Արևմտյան Դվինայի ձախ ափը և զինակիցների հետ պաշտպանել գրավված հենակետը։ Այդ մարտում ծանր վիրավորվել է և մահացել։

«Օրեխ բնակավայրի ազատագրման և Արևմտյան Դվինայի գետանցման ժամանակ ցուցաբերած քաջության և անձնազոհության համար» Միքայել Հարությունյանին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշանով։

## Գրականություն
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат,
* Амирханян М. Д. Армяне — Герои Советского Союза. Ер., 2005. — 202 с.: ISBN 99930-4-342-7
* Энциклопедия фонда «ХайАзг»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Հարթման ֆոն Աուե

**Հարթման ֆոն Աուե** (, ), գերմանացի բանաստեղծ-միննեզինգեր։

Որպես ասպետ մասնակցել է 1197 թվականի խաչակրաց արշավանքներին։ Գրել է «Երեկ», «Իվեյն» ասպետական և «Թշվառ Հայնրիխը» չափածո վեպերը։ Ասկետիզմի գաղափարն է ընկած «Սյունակյաց Գրիգորին» չափածո վիպակի հիմքում։ Խաչակրաց արշավանքներին նվիրված և սիրային երգերի հեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խաչակիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան գրողներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Հարյանա

**Հարյանա**, նահանգ հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանում։ Կազմավորվել է 1966 թվականին, Փենջաբ նահանգի հարավային շրջաններից, որտեղ բնակչությունը խոսում է հինդու լեզուներով։ Տարածությունը 44 հազար կմ² է, բնակչությունը՝ 11 միլիոն (1975 թվականին), վարչական կենտրոնը՝ Չանդիգարհ։ Գտնվում է Ինդոս-Գանգեսյան դաշտավայրում։ Տնտեսությունն ունի ագրարային բնույթ։ Ցանքատարածությունների 40%-ը ոռոգվում է։ Մշակում են ցորեն, գարի, կորեկ, ընդեղեն, բամբակենի, շաքարեղեգ, յուղատուներ (գետնընկույզ և այլն)։ Զբաղվում են ցեղական խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ։ Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են բամբակեղենի, սննդի (հիմնականում շաքարի), ապակու, թղթի արտադրությունը։ Կա տրակտորի գործարան։
Հարոնիա

**Հարոնիա** (լատիներենում՝ *Haronia, Haronie, Aronie, Airone*), բերդ Կիլիկյան Հայաստանում, Ջահան գետի ստորին հոսանքի ձախ ափին։ 12-րդ դարում Հարոնիայի բերդատեր իշխան են հիշատակվում Լևոնը և Կոփրետը (ճոֆրին)։ 1220-ական թվականներին վերածվել է արքունի բերդի։ 1236 թվականին Հարոնիան, շրջակա կալվածներով, վանքերով ու գյուղերով հանդերձ, Հեթում Ա թագավորը պարգևել է Տևտոնական օրդենի ասպետներին, որպեսզի նրանց ուժերն օգտագործի երկրի հարավարևելյան սահմանները (Ամանոսյան լեռների կապանները) մամլուքների ներխուժումներից պաշտպանելու համար։ Եգիպտոսի սուլթանությունը, օգտվելով Տևտոնյան ասպետների անվճռականությունից, 1337-ին զավթեց Հարոնիան։

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր
Հաջի-Մուրադ

**Հաջի Մուրադ** (, ), ցարական գաղութարարների և տեղական ֆեոդալների դեմ Դաղստանի և Չեչնիայի լեռնականների ազատագրական շարժման ղեկավարներից։ Ավար ժողովրդի ազգային հերոս։

1834 թվականին մասնակցել է Համգաթբեկ իմամի դեմ դավադրությանը, որի մահից հետո դարձել է Ավարական խանության կառավարիչ։ 1836 թվականին մեղադրվել է Շամիլի հետ ունեցած գաղտնի կապերի մեջ և ձերբակալվել։ Սակայն, փախչելով հարել է ապստամբ լեռնականներին, դարձել Շամիլի մերձավոր զինակիցներից մեկը, նրա աջ ձեռքը Դաղստանում։ 1843 թվականից, երբ Ավարական խանությունը մտավ Շամիլի իմամության մեջ, Հաջի Մուրադը դարձավ ավարական ցեղերի նաիբ (կառավարիչ)։ Իմամության ներքին կյանքի և պատերազմավարության հարցերում Շամիլի հետ ունեցած տարակարծությունները, փառասիրությունը, ինչպես նաև ռազմական մի շարք անհաջողությունների պատճառով Շամիլից ունեցած վախը Հաջի Մուրադին ստիպեցին 1851 թվականի նոյեմբերի 23-ին փախչել Չեչնիա և անցնել ռուսների կողմը։ Բայց 1852 թվականին Հաջի Մուրադը փախավ ռուսներից և սպանվեց փոխհրաձգության ժամանակ (Նուխիի մոտ)։ Տեղեկություններ կան, որ նա իր մյուրիդներով մի որոշ ժամանակ ապրել է Նուխիի գավառապետ Հովսեփ Ղորղանյանի տանը, որտեղից և նրա վերջին օրերի մասին նյութեր է վերցրել Լև Տոլստոյը իր «Հաջի Մուրադ» պատմվածքի համար։

## Հիշատակ
2015 թվականի նոյեմբերին Մոսկվայում՝ Ազգությունների տանը, կազմակերպվել են Հաջի Մուրադի ծննդյան 200-ամյակին նվիրված միջոցառումներ, այդ թվում՝ Ռուդոլֆ Իվանովի «Ճշմարտությունը Հաջի Մուրադի մասին» գրքի և փաստագրական կինոնկարի շնորհահանդես։ 2016 թվականի օգոստոսի վերջերին Դաղստանում՝ Խուզնախի շրջանում հանդիսավորությամբ նշվել է նշանավոր նաիբի ծննդյան 200-ամյակը։

2014 թվականի դեկտեմբերին Շամիլ Մուխումաևի նախաձեռնությամբ և մեկենաս Զուբաիր Մուխումաևի հովանավորությամբ Հաջի Մուրադի ծննդավայր Խուզնախ գյուղում կառուցվել է ավար ժողովրդի ազգային հերոսի անունը կրող զբոսայգի։
### Հաջի Մուրադի կերպարը գեղարվեստում
thumb|Հաջի Մուրադ
Լև Տոլստոյի հետմահու հրատարակված *«Հաջի Մուրադ»* վիպակում (1912) մասամբ գեղարվեստականացված ձևով ներկայացված է լեռնցիների ազատագրական մարտերի հերոսի պայքարը ռուսական կայսրության դեմ։ Վերջինիս կերպարը հանդես է բերված նաև ավար անվանի գրող Ռասուլ Համզատովի «Իմ Դաղստան» վեպում։

*Agi Murad il diavolo bianco* («Հաջի Մուրադ՝ Սպիտակ դևը») (1959) իտալական գեղարվեստական կինոնկարում արտացոլված է Հաջի Մուրադի պայքարը դուսական կայսրության դեմ։ Գլխավոր հերոսի կերպարը մարմնավորել է նախկին «միստր տիեզերք», բոդիբիլդեր Սթիվ Ռիվզը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Шапи Казиев*. Имам Шамиль. — ЖЗЛ. — : Молодая гвардия, 2010. — ISBN 5-235-02677-2.
* *Шапи Казиев*. Ахульго. Роман о Кавказской войне XIX в. — Махачкала: Эпоха, 2008.
* *Василий Потто*. Гаджи-Мурат (биографический очерк)
* *Патимат Тахнаева*. Хаджи-Мурат. Хаджимурад из Хунзаха М.: Ин-т востоковедения РАН, 2019. — 678 с. ISBN 978-5-6042536-9-4
* Lesley Blanch "The Sabres of Paradise".

Կատեգորիա:Ազատագրական պայքարի գործիչներ
Հատբեկիչներ

**Հատբեկիչներ**, (Coccothraustes coccothraustes), ճնճղուկազգիների կարգի սերինոսազգիների ընտանիքի թռչունների խումբ։

## Ընդհանուր բնութագիր
Նստակյաց է, քիչ տարածված։ Մարմնի երկարությունը՝ 18 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 29-33 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 49-57 գ։ Թվացյալ ծանրամարմին ու կարճապոչ թռչուն է, պոչի ծայրը՝ սպիտակ, թևին՝ սպիտակ և դարչնագույն-նարնջագույն մեծ շերտ, կտուցը հզոր է։ Թռիչքի պահին նկատելի է առաջնային փետուրների սպիտակ շերտը։ Բնադրման շրջանում հասունի կտուցը մուգ է։ Արուի գլուխն ու վիզը սև են, դարչնագույն-նարնջագույն և մոխրագույն հատվածներով, կենտրոնական թափահարողները՝ կապույտ-սև փայլով։ Էգի գլուխն ու վիզը ավելի խամրած են, թևի կենտրոնական փետուրները՝ մոխրագույն երիզով։ Հետբնադրման շրջանում արուի և էգի փետրածածկն ավելի խամրած է, կտուցը՝ դեղնավուն։ Երիտասարդը հասունից ավելի խամրած է և ավելի դարչնագույն, մարմինը ներքևից՝ դարչնագույն պտերով ու զոլերով։ Բավական թաքնված թռչուն է։

## Բնակություն
Հաճախ հանդիպում է ընտանեկան փոքր խմբերով՝ ծառերի սաղարթի միջով կամ վրայով թռչելիս։ Սովորաբար կերակրվում է ծառերի սաղարթի բարձր և խիտ հատվածում կամ անտառի սավանում։ Բնակվում է սաղարթախիտ անտառներում, պտղատու այգիներում։ Սնվում է սերմերով, պտուղներով, բողբոջներով, որոշ անողնաշարավորներով։ Հասուն էգերը գրանցվում են հունվարի վերջից մարտի սկիզբը, լիարժեք երգող արուները՝ փետրվարի 2-րդ կեսից։ Հայաստանում տարածված է հիմնականում հյուսիսային շրջանների խառը և սաղարթավոր անտառներում։

## Բնադրում
Բնի կառուցումն սկսվում է մարտի վերջին տասնօրյակից։ Բույնը գավաթաձև է՝ խոտաբույսերից, չոր ճյուղերից։ Բնադրում է սովորաբար խիտ թփերի կամ պտղատու ծառերի վերին սահմանում։ Դնում է 24 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ դարչնավուն սև պտերով ու գծիկներով 4-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ մայիսին՝ 14 օր։ Կրկնակի բնադրման դեպքում հունիսին հայտնվում են թարմ ձվերով բներ։ Հունիսի 3-րդ տասնօրյակից ձագերը դուրս են գալիս բնից և ընդհանուր երամներ են կազմում սերինոսների այլ տեսակների հետ։ Գունագեղ փետրավորման, կեցվածքի, հզոր կտուցի և վանդակային պայմաններին հարմարվելու շնորհիվ գեղագիտական որոշակի արժեք է ներկայացնում։

## Պատկերասրահ

Coccothraustes coccothraustes.jpg
Coccothraustes coccothraustes MHNT.ZOO.2010.11 Gouvieux.jpg
Coccothraustes coccothraustes 04.JPG
Grubodziob c coccothraustes2.jpg
Protonotaria-citrea-002 edit.jpg

[thumb|Hawfinch foraging, [de Cocksdorp, Netherlands (2011)]]

Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Հավաքովի դողեր

մինի|Պղնձե դողեր
**Հավաքողի դողեր**, էլեկտրատեղակայանքի կոմուտացիոն հանգույց, որտեղ էլեկտրաէներգիան բաշխվում է միևնույն լարման տարբեր շղթաների միջև։ Կիրառվում են, երբ միացված շղթաները շատ են։

Կախված աշխատանքի պայմաններից և հուսալիության պահանջներից՝ հավաքողի դողեր պատրաստում են մեկ կամ մի քանի (2-4) սեկցիայի ձևով։ Կիրառում են հավաքողի դողերի աշխատանքային և ռեզերվի, իսկ անջատիչների վերանորոգման ժամանակ՝ շրջանցիկ համակարգեր։ Մինչև 35 կվ լարման բաշխիչ հարմարանքների հավաքողի դողեր պատրաստում են ուղղանկյուն, կլոր կամ տաշտաձև պրոֆիլի կոշտ դողերից (ալյումին, պղինձ), տեղադրված հենարանային մեկուսիչների վրա։ 35-70 կվ լարման բաշխիչ հարմարանքների հավաքող դողեր մերկ հաղորդալարերի տեսք ունեն և կախված են մեկուսիչների ձգման շարանների օգնությամբ։

Կատեգորիա:Էլեկտրաէներգետիկա
Կատեգորիա:Էլեկտրոնային բաղկացուցիչներ
Հավարանց

**Հավարանց** , գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի խիզանի գավառի Մամռտանքի գավառակում։ 1909 թվականին ուներ 6 ընտանիք հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Նրանց մի մասը զոհվել է 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Սուրեն Հարությունյան (քիմիկոս)

**Սուրեն Սեթի Հարությունյան** (), հայ քիմիկոս, գյուտարար։ Քիմիական գիտությունների թեկնածու (1937 թ.), դոցենտ (1935 թ.)։

## Կենսագրություն
1929 թվականին ավարտել է Մոսկվայի առաջին համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետը։ Եղել է պողպատի, տորֆի Մոսկվայի ԳՏԻ-ների, ՍՍՏՍ Գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղի (Արմֆանի) ավագ գիտաշխատող։ 1933 թվականից դասախոսել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, 1934 թվականից՝ Երևանի համալսարանում։ Պոլիտեխնիկական ինստիտուտում հիմնադրել է (Ա. Պ. Ղամբարյանի հետ, 1933 թ.) կաուչուկի սինթեզի լաբորատորիա, Հայաստանի քրոմպիկի գործարանում՝ սինթետիկ կաուչուկի գիտահետազոտական կենտրոնական լաբորատորիան (1933-1937 թվականներին՝ վարիչ)։ Մշակել է օրգանական ցնդող միացություններում քլորի քանակական ու ացետիլենում խառնուրդների արագ որոշման, ացետիլենից ու քլորաջրածնից վինիլքլորիդի, ացետիլենից միա- և երկվինիլացետիլենների ստացման եղանակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գյուտարարներ
Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Հավերժական սառցույթ

մինի|աջից|Հավերժական սառույց
**Հավերժական սառցույթ**, երկրի կեղևի վերին մասի ապարների սառեցման երևույթները բնորոշող բազմիմաստ, անորոշ տերմին։ Գիտության մեջ մտել է 1927 թվականին։ Սառցագիտության հետագա զարգացման ընթացքում առաջադրվել են ավելի գործածական հոմանիշ նոր տերմիններ՝ բազմամյա սառցակալած ապարներ և բազմամյա կրիոլիտազոնա։ Առաջինը երկրակեղևի վերին շերտն է, որում բազմամյա տարիների կայուն բացասական կամ զրո աստիճանի շնորհիվ, շուրջ տարի և երկարատև (անընդհատ, երկու տարուց ոչ պակաս) պահպանվում է ստորգետնյա սառույցը։ Երկրորդը բազմամյա սառցակալած ապարներից և ստորգետնյա սառցե մարմիններից (լիթոսֆերայի սառած զոնա) բացի, ներառնում է նաև սառած ապարներն ու ստորերկրյա ջրերի խիստ հանքայնացված հորիզոնը։ Բազմամյա սառցակալած ապարների զոնան հարավային կիսագնդում տարածված է Անտարկտիդայի սառցե ծածկույթի տակ և մայրցամաքային ծանծաղուտային շրջաններում, որտեղ ջերմաստիճանը ցածր է ծովի ստորերկրյա տարեկան միջին ջերմաստիճանից, ինչպես նաև Հարավային Ամերիկայի, Աֆրիկայի և Ավստրալիայի սառցադաշտերի ու լեռների սեզոնային հալվող հողերի տակ։ Հյուսիսային կիսագնդում գրավում է մայր ցամաքների մերձբևեռային ընդարձակ գոտին, արևմուտքից արևելք լայնանում է և կլիման դարձնում ցամաքային։ Գրավում է Երկրագնդի ցամաքի ավելի քան 25% (ներառյալ սառցադաշտերի տակ եղած 11%-ը)։ Արևմտա-Սիբիրական հարթավայրում բազմամյա սառցակալած ապարների խորությունը անցնում է 100 մետրից, տարածման լայնությունը՝ 400 կիլոմետրից։

## Տես նաև
* Տունդրա

Կատեգորիա:Հավերժական սառցույթ
Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Հայնրիխ և Յուլիուս Հարթ եղբայրներ

մինի|Յուլիուս Հարթ
**Հայնրիխ (1855—1906) և Յուլիուս (1859—1930) Հարթ եղբայրներ ** (Hart), գերմանացի գրողներ, քննադատներ, գերմանական նատուրալիզմի հիմնադիրներից ու տեսաբաններից։

Միասին հրատարակել են գրական-քննադատական հանդեսներ, ալմանախներ, հոդվածների ժողովածուներ («Քննադատական արշավներ», մաս 1—6, 1882—84 թվականներ, «Նոր միություն», 1901)։ Հայնրիխ Հարթի գեղարվեստական գործերից լավագույնը «Մարդկության երգ»-ն է (հ. 1—4, 1887 — 1906), որտեղ նա ձգտել է տալ մարդկության զարգացումը սկսած հնագույն ժամանակներից, բայց ավարտել է միայն երեք «երգ»։ Յուլիուս Հարթ թողել է բանաստեղծությունների ժողովածուներ, նովելներ, դրամատիկ երկեր և Բուդդայի, Զրադաշտի, Քրիստոսի մասին աշխատություններ։

Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կոտրած (քարավանատուն)

**Կոտրած**, կառուցվել է 1319 թվականին Օրբելյան իշխանների օրոք, գտնվում է Գորիսի տարածաշրջանի Հարժիս գյուղից մոտ 3.5 կմ հյուսիս-արևմուտք։

Քարավանատունը եռանավ, թաղածածկ, նախասրահով շինություն է՝ մուտքն արևելքից, կառուցվել է 1343 թվականին։ Կառույցը սրբատաշ բազալտից է նման է Սելիմի քարավանատանը, պահպանվել է քարավանատան արևելյան հատվածը։

Շինության մուտքի ճակատին պահպանվել է արձանագրություն, որտեղ նշվում են կառուցման թվականը և Օրբելյան Բեշքեն իշխանի անունը. «Ի ԹՎ։ ՉԿԸ։ ԵՍ ԻՇԽԱՆ ՕՐՊԵԼ ԲԷՇՔԵՆ…»:

Հարժիս գյուղը դարեր շարունակ եղել է Տաթևի վանքի սեփականությունը։ Սակայն սեփականության այդ իրավունքը ժամանակ առ ժամանակ խախտվել է, որի վերաբերյալ համապատասխան վկայություն ունի Սյունյաց տան պատմիչ Ստ. Օրբելյանը։

Առաջին անգամ Հարժիս գյուղը Սյունյաց իշխաններից գնել և Տաթևի վանքին է ընծայել Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորը՝ 906 թվականին։ Հետագայում գյուղին վերստին տիրել են Սյունյաց իշխանական տան ներկայացուցիչները։ Ստ. Օրբելյանը նշում է, որ Հարժիքը երկրորդ անգամ Տաթևի վանքին վերադարձրել է Սյունյաց Սմբատ թագավորը։ Երրորդ անգամ Սյունյաց գահերեց իշխան Վասակին ենթակա Հասան իշխանն է այն գնել և նվիրել վանքին։ Չորրորդ անգամ Սյունյաց Սենեքերիմ թագավորն է վերադարձնում Հարժիքը, որը վավերացնող կալվածագիրը գրվել է 1091 թվականին։ Գյուղը Տաթևի վանքին վերադարձնելու վերջին կալվածագիրը պատկանում է Օրբելյան իշխաններին։ 1373 թվականին Տարսայիճ Օրբելյանը գրավոր հաստատել է իր տիրույթներից վեց գյուղ՝ այդ թվում Հարժիքը, Տաթևի վանքին հանձնելու կալվածագիրը։

Ուղղանկյուն դահլիճը (ներսի չափերը՝ 10, 2 մ x 18, 2 մ) երկու շարք (4-ական յուրաքանչյուրում) մույթերով բաժանված է 3 մասերի։ Մույթերը միմյանց ու պատերին կապված են եղել այժմ կիսավեր, թաղածածկը կրող կամարներով, որոնք թաղերի հետ միասին առնված էին երկլանշ կտուրի տակ։ Հետագայում մուտքի առաջ կցվել է փոքր չափերի (4, 05 մ x 9 մ) մի նախասրահ (այժմ՝ ավերակ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի իջևանատներ
Կատեգորիա:Քարավանատներ
Հավերժական կերպարներ և սյուժեներ

**Հավերժական կերպարներ և սյուժեներ** Ժողովրդական բանահյուսության և գրականության մեջ ստեղծված սյուժեներ ու կերպարներ, որոնք պատմական-գեղարվեստական մեծ ընդհանրացումների շնորհիվ օգտագործվում են նաև հաջորդ դարերում։ Հավերժական կերպարները մեծ մասամբ ունեն բանահյուսական ծագում, բայց կան նաև զուտ գրական կերպարներ։ Այդպիսին են Պրոմեթեւսը, Դոն Կիխոտը, Յագոն, Դոն Ժուանը, Ձենով Օհանը, Քաջ Նազարը, Միկիտան Սաքոն և այլն։ Հավերժական կերպարներ են դառնում նաև իրական անձինք, որոնք կարևոր դեր են խաղացել տվյալ ժողովրդի պատմության մեջ (հայ գրականության մեջ Վարդան Մամիկոնյան և ուրիշներ)։ Հավերժական կերպարները գործում են դեպքերի ու գործողությունների որոշակի ոլորտում, որոնք ժամանակի ընթացքում ինչքան էլ փոփոխվեն կամ արդիական մեկնաբանություն ստանան, այնուամենայնիվ, պահպանում են սյուժեի կայունությունը։ Ըստ այդմ ձևավորվում են հավերժական սյուժեները։ Դոն Ժուանի կերպարը ոգևորել և ինքնատիպ ստեղծագործությունների նյութ է տվել Մոլիերին, Մոցարտին, Բայրոնին, Պուշկինին և ուրիշների։ Դարաշրջանից դարաշրջան անցնող և տարբեր ազգային միջավայրերում հանդես եկող դրվագներ կան ժողովրդական բանահյուսության մեջ։ Օրինակ՝ ժողովրդական վիպերգություններում (այդ թվում և «Սասունցի Դավիթ» էպոսում) հաճախ են հանդիպում իրար չճանաչելու պատճառով դյուցազնի և նրա որդու միջև ծագած մենամարտի, քարանձավում հերոսի փակվելու մոտիվները։ Շատ ժողովուրդների հեքիաթներում տարածված են հրաշագործ թռչունի որոնման, տիրոջ և ծառայի հարաբերությունների և այլ պատմություններ։ Համաշխարհային գրականության և, ընդհանրապես, արվեստի պատմության մեջ բազմաթիվ հավերժական կերպարներ ու հավերժական սյուժեներ վերցված են հունական դիցաբանությունից և Աստվածաշնչից։

Կատեգորիա:Արվեստ
Վանանդ Շիրազ

**Վանանդ Շիրազ** (), հայ քանդակագործ, գեղանկարիչ։

Հայ մեծանուն բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազի կրտսեր որդին է։

## Կենսագրություն
2000 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիան։

2003 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։

2008 թվականից դասավանդում է Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում։

## Ցուցահանդեսներ
* «Գարուն երիտասարդական փառատոն», «Գրան-պրի 1997»
* 1999 Լոս Անջելես, ԱՄՆ
* 2002 «Ակադեմիա» պատկերասրահ, Երևան
* 2008 “Nurhon Frenkian” պատկերասրահ, Փարիզ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 60-ականների շղթայի պինդ օղակը
* Վանանդ Շիրազ. «Որպեսզի արվեստը մարդկանց օգնի, նրան տեր կանգնել է պետք»
* Հին ու նոր աշխարհների Շիրազները

Կատեգորիա:Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Հարվածի կենտրոն

**Հարվածի կենտրոն**, պտտման անշարժ առանցք ունեցող մարմնի կետ, որին ուղղված և մարմնի պտտման առանցքով ու իներցիայի կենտրոնով անցնող հարթությանն ուղղահայաց հարվածը առանցքին չի հաղորդվում և առանցքի ամրացման առանցքակալների վրա հարվածային ազդեցություն չի գործում։ Հարվածի կենտրոնը մարմնի պտտման առանցքից գտնվում է h=\frac{I}{Mt} հեռավորության վրա, որտեղ M-ը մարմնի զանգվածն է, I-ն՝ իներցիայի մոմենտը պտտման առանցքի նկատմամբ, t-ն՝ առանցքից մարմնի իներցիայի կենտրոնի հեռավորությունը։

Կատեգորիա:Պտտում
Կատեգորիա:Երկրաչափական կենտրոններ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական մեծություններ
Հետևազոր

250px|մինի|Զորավարժություն

**Հետևազոր** կամ **հետևակ**, ցամաքային զորքերի տեսակ։ Նախատեսված է համազորային մարտում հակառակորդին ջախջախելու և նրա տարածքը գրավելու համար։ Մարտ է մղում օրվա բոլոր ժամերին, տարվա բոլոր եղանակներին, ամենատարբեր տեղանքում։

Ամենահին զորատեսակն է, որը հասարակության զարգացմանը զուգընթաց էական փոփոխություններ է կրել։ Ստրկատիրական պետություններում (Եգիպտոս, Հունաստան, Հռոմ և այլն) հետևազորը եղել է գլխավոր զորատեսակ։ Ավատատիրական ասպետության և թաթար-մոնղոլական տիրապետության շրջանում հետևազորի նշանակությունը նվազել է և վերստին ուժեղացել հրազենի առաջացման ու զարգացման համեմատ։ Տարբերվում էր *ծանր և թեթև* հետևազոր, սակայն 20-րդ դարի սկզբին նման բաժանումը վերացվել է։ Հետևազորի կազմակերպական միավորներից են եղել լեգեոնը, այնուհետև՝ վաշտը, գումարտակը, գունդը, հետևակային բրիգադները, դիվիզիան, կորպուսը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) սկզբին առավել խոշոր պետությունների զինված ուժերում դիվիզիաները հաշվվում էին 16-21 հազար մարդ և բացի հետևազորից ընդգրկում հրետանի, հեծելազոր և սակրավորների ստորաբաժանումներ։ Ռազմական գործողություններում հետևազորը հիմնական զորատեսակն էր։ Տանկերի, ավիացիայի, քիմիական զորքերի երևան գալով, ինչպես նաև մարտում հրետանու, ինժեներական և կապի զորքերի քանակի ու նշանակության մեծացման հետևանքով պատերազմող կողմերի բանակներում հետևազորի քանակը կրճատվեց մինչև 40-50 տոկոսով (1918-ին)։ Մոտորացման համեմատ աճեց հետևազորի շարժունակությունը։

Առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած շրջանում հետևազորը հագեցվում էր մարտական տեխնիկայով, շարունակվում էր նրա մեքենայացումը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում (1939-1945) հետևազորը բոլոր բանակներում մնում էր որպես հիմնական զորատեսակ։

Ներկայումս զարգացած և հզոր պետությունների բանակները իրենց կազմում ունեն ցամաքային, ռազմածովային, օդադեսանտային հետևակային զորամիավորումներ, որոնք հագեցած են ժամանակակից զենքով ու մարտական մեքենաներով։ Հետևակային զինվորը մարտադաշտում գործում է ինչպես հետիոտն, այնպես և ռազմամեքենայի վրայից։ 

Կատեգորիա:Ցամաքային զորքեր
Կատեգորիա:Հետևազոր
Միխայիլ Պիոտրովսկի

**Միխայիլ Բորիսովիչ Պիոտրովսկի** (, ), խորհրդային ու ռուսական աշխարհահռչակ արևելագետ-պատմաբան, արաբագետ, իսլամագետ։ Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժի տնօրեն, Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի դեկան, ՌԴ ԳԱԱ անդամ։

## Կենսագրություն
Միխայիլ Պիոտրովսկին ծնվել է 1944 թվականին, Երևանում։ Հայրը՝ Բորիս Պիոտրովսկին, հռչակավոր արևելագետ էր, Հովսեփ Օրբելու ասպիրանտը։ 1930 թվականին գործուղվել էր Հայաստան՝ հնագիտական պեղումների և պատմագիտական հետազոտությունների համար։ 1968 թվականին եղել է Էրեբունի բերդի հայտնաբերողներից մեկը։ Մայրը՝ Հռիփսիմե Ջանփոլադյան, նույնպես հայտնի հնագետ էր։

## Կոչումներ, մրցանակներ
* 2019 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Երևան քաղաքի 2801-ամյակի առթիվ Միխայիլ Պիոտրովսկուն շնորհվել է քաղաքի պատվավոր քաղաքացու կոչում։

## Պատկերասրահ

Mikhail Piotrovsky 2007.jpg|Միխայիլ Պիոտրովսկին 2007 թ.
Medvedev & Piotrovsky 2009.jpg|ՌԴ նախկին նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի հետ, 2009


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հայկական ծագմամբ ռուսներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:ՌԴ պետական մրցանակի դափնեկիրներ գրականության և արվեստի բնագավառում
Կատեգորիա:Ռուս արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս հնագետներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ արևելագետներ
Կատեգորիա:Ռուսահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռուսահայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Պաղակն

**Պաղակն** (նախկին անվանումը՝ *Շուրաբադ*, ավելի վաղ՝ *Սուլթանաբադ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանում, Բերդաշեն գյուղից 1 կմ հյուսիս, Ամասիայից 14 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ Արփի լճի ջրամբարի արևելյան ափին։

Պաղակն է վերանվանվել 1991 թ.-ի օգոստոսի 8-ին։ Այն ոչ միայն Հայաստանի, այլև ողջ Կովկասի ամենացուրտ վայրն է (միջին ջերմաստիճանը հունվարին -12,5&nbsp;°C է, նվազագույնը՝ -46&nbsp;°C)։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Պաղակնի մշտական բնակչությունը կազմել է 83, առկա բնակչությունը՝ 81 մարդ։ Նախկինում բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, որոնք հեռացել են Ադրբեջան 1989 թվականին։ Դրանց փոխարեն գյուղում բնակություն են հաստատել Վրաստանի Ախալքալաքի և Նինոծմինդայի շրջաններից տեղափոխված հայեր։

Պաղակնի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է բանջարաբուծությամբ, կերային և հացահատիկային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամասիայի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ախուրյան կայարանի գյուղ

**Ախուրյան կայարանի գյուղ**, անմարդաբնակ գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Ղարիբջանյան գյուղից 1,5 կմ հեռու։

## Բնակչություն
Ախուրյան կայարանի գյուղի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է երկրագործությամբ և պտղաբուծությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Բարձրաշեն (Շիրակի մարզ)

**Բարձրաշեն**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Իսահակյան գյուղից 4 կմ հարավ-արևմուտք։

## Բնակչություն
Բնակիչների նախնիները գաղթել են 1860 թվականին Արցախից, 1915-1920 թվականներին Մուշից ու Բուլանըխից։

Բարձրաշենի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

2018թ․-ին գյուղում բնակվում էին ընդամենը 6 ընտանիք։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվել է հացահատիկի մշակությամբ և անասնապահությամբ։

## Օգտակար հանածոներ
Գյուղի տարածքում կան սև կարծր տուֆի և կրաքարի պաշարներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Պահպանվել են Սբ. Աստվածածին եկեղեցին (V դար) և Պողոս-Պետրոս մենաստանը (X-XIII դարեր), որը կիսականգուն է։ Կան հին բնակավայրի ավերակներ։

## Պատկերասրահ

Bardzrashen shirak.jpg|Համայնապատկեր
Poghos Petros church1.jpg|Պողոս Պետրոս եկեղեցին
Bardzrashen village1.jpg|Կիսաավեր տուն Բարձրաշենում
Bardzrashen village3.jpg|Բարձրաշեն գյուղում
Bardzrashen village2.jpg|
Խաչքար Բարձրաշեն.jpg|Սբ. Աստվածածին եկեղեցու մեջ
Սբ. Եկեղեցի Բարձրաշեն.jpg|Սբ. Աստվածածին եկեղեցու կիսաավեր
Poghos Petros church.jpg|Պողոս Պետրոս եկեղեցին


## Տես նաև
* Բարձրաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ջուլիետա Բաբայան

**Ջուլիետա Աբելի Բաբայան** (), հայ դերասանուհի, Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2015)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1945 թվականին Երևանում։ 1962 թվականին ավարտել է Երևանի Եղիշե Չարենցի անվան թիվ 67 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև ընդունվել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտ՝ ռեժիսուրայի բաժին։ 1965 թվականից սկսում է աշխատել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնում,ուր աշխատում է մինչ օրս, և միաժամանակ  1965-1990 թվականներին՝ «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում կրկնօրինակման և նկարահանման բաժիններում։

## Ֆիլմագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարան

**Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարան**, տղաների երկրորդական կրթական հաստատություն։ Հիմնվել է 1947 թվականին, Բեյրութում, «Հ. Բ. Ը. միության մանչերու բարձրագույն վարժարան» անունով։ 1951 թվականին Մյոհրյուպե Մանուկյանի նվիրատվությամբ վարժարանի համար կառուցվել է շենք և նրա հորեղբոր՝ Սարգիս Հովակիմյանի՝ բարձրագույն վարժարան հիմնելու փափագն իրականանալու առթիվ դպրոցը վերանվանվել է «Հ. Բ. Ը. միության Հովակիմյան-Մանուկյան երկրորդական վարժարան»։ Առաջնորդվում է լիբանանյան պետական դպրոցական ծրագրով՝ տեղ հատկացնելով նաև հայագիտական առարկաներին։ Ավանդվում են հայերեն (աշխարհաբար, գրաբար), մատենագրություն, արդի հայ գրականություն, հայոց պատմություն, Հայաստանի աշխարհագրություն, արաբերեն, անգլերեն, բնական գիտություններ, մաթեմատիկա, ընդհանուր պատմություն, գրականություն, երաժշտություն, գծագրություն և այլն։ Ուսման տևողությունը 7 տարի է։ Դասարանները բաժանված են առևտրական և բակալորիայի ճյուղերի։ Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարան ավարտողները կարող են ընդունվել տեղական և օտար բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ կամ աշխատել վարչական ու առևտրական հաստատություններում։ Հիմնադրման օրից տնօրենն է Ա. Թոփչյանը (մեկ տարի ընդմիջումով)։ Դասավանդում են Վահե Վահյանը, Գ. Ահարոնյանը և ուրիշներ։

1953-1975 թվականին Բեյրութում լույս է ընծայել «Նվիրում» ազգային, կրթական, մշակութային պարբերաթերթ (1968 թվականից՝ տարեգիրք)։

Կատեգորիա:Բեյրութի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ
Հարվածային ալիք

**Հարվածային ալիք**, գերձայնային արագությամբ տարածվող անցումային բարակ տիրույթ, որում տեղի է ունենում նյութի խտության, ճնշման, ջերմաստիճանի և արագության թռիչքաձև մեծացում։ Հարվածային ալիք առաջանում է պայթյունների, գերձայնային արագությամբ բութ մարմինների թռիչքի, էլեկտրական հզոր պարպումների դեպքում և այլն։ Պայթյունի տեսությունում որպես հարվածային ալիք հասկանում են միջավայրի (սովորաբար օդի) այն ամբողջ զանգվածը, որը սեղմվում և շարժման մեջ է դրվում, իսկ սեղմված և չգրգռված միջավայրերի բաժանման շարժվող մակերևույթն անվանում են հարվածային ալիքի ճակատ։ Միջուկային պայթյունի դեպքում շրջապատող միջավայրում (օդում, ջրում կամ գրունտում) հարվածային ալիքի առաջացման վրա ծախսվում է պայթյունի էներգիայի մոտ 50%-ը։

## Տես նաև
* Գերձայնային հոսանք

Կատեգորիա:Հիդրոդինամիկա
Հատընտիր

**Հատընտիր**, *ընտիր [[երկ]]եր*, ընտրված էջեր, ընտրանի, գեղարվեստական կամ գիտական առավել կարևոր ու հետաքրքրություն ներկայացնող ստեղծագործությունների ժողովածու։ Կազմվում է գրողի կամ գիտնականի լավագույն երկերից, համեմատաբար ամբողջական պատկերացում է տալիս հեղինակի անցած ուղու և ստեղծագործական նկարագրի մասին (Ե. Չարենց, «Հատընտիր», 1967, Նահապետ Քուչակ, «Հարյուր ու մեկ հայրեն», 1975, Վ. Թեքեյան, «Հատընտիր», 1978 և այլն)։ Հատընտիր կարող են լինել նաև խմբակային գրքերը («Մարգարիտներ հայ քնարերգության», հ. 1—2, 1971-1974)։

Կատեգորիա:Հրատարակության տեսակներ
Հովանես Կազմող

**Հովանես Կազմող** (), XVI դարի հայ քարգործ վարպետ։ Նրա կերտած երկու բարձրարվեստ խաչքարերը գտնվում են Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Լանջաղբյուր գյուղում՝ ագուցված գյուղամիջի Սուրբ խաչ եկեղեցու պատին, մուտքի հարավային (ստեղծել է 1542 թվականին) և հյուսիսային (1551 թվականին) կողմերին։ 1542 թվականի խաչքարի կենտրոնում փոքր խաչ է՝ շուրջը ուռուցիկ տառերով թվականը, ապա՝ սրանկյուն խորանն ու խաչը։ Ունի նուրբ ու գեղեցիկ քանդակներով լայն շրջանակներ։ Խորանի վերին կողմերին կազմողի հիշատակությունն է։ 1551 թվականի խաչքարի կիսաշրջան խորանի մեջ խաչն է, երկու կողմերին՝ նուրբ զարդաքանդակներով լայն շրջանակներ, տակը՝ գունդ, որի շուրջը թվականն է ու կազմողի հիշատակությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Հավատարմագիր

**Հավատարմագիր**, պաշտոնական փաստաթուղթ, որով հավաստվում է դիվանագիտական ներկայացուցչի լիազորությունը մեկնած երկրում։ Հավատարմագիր ստորագրում և հանձնում է պետության գլուխը և սովորաբար ամրապնդվում է արտաքին գործերի նախարարի ստորագրությամբ։ Հավատարմագիր տրվում է դեսպաններին ու դեսպանորդներին։ Գործերի հավատարմատարներին արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնակատարը հանձնում է հավատարմատվական նամակ։ Հավատարմագրում նշվում է ուղարկողի և ստացողի անունն ու տիտղոսը, մեկնողի անունն ու աստիճանը, հավատարմագրվածին հավատ ընծայելու խնդրանքը։ Հավատարմագրվածը տվյալ պետություն մեկնելուց հետո առաջին աուդիենցիայի (ունկնդրման) ժամանակ հավատարմագիր հանձնում է պետության գլխին, որի հաստատված պատճենը առաքվում է արտաքին գործերի նախարարին։ Հավատարմագրի ընդունումից հետո դիվանագիտական ներկայացուցիչը իր գործունեությունն իրականացնում է առանց լրացուցիչ լիազորությունների, սակայն նրան արգելվում է կնքել միջազգային համաձայնագրեր։ Պետության գլխի մահվան (որը հանձնել է կամ որի օրոք հանձնվել է հավատարմագիր), մեկնած երկրում կամ տվյալ ներկայացուցչի երկրում կառավարման ձևի, դիվանագիտական ներկայացուցիչի աստիճանի փոփոխության դեպքում հավատարմագիրը ուժը կորցնում է։

Կատեգորիա:Փաստաթղթեր
Հատակմաքրիչ

**Հատակմաքրիչ**, հատակը մաքրելու, փայլեցնելու, կոկելու մեքենա։ Լինում է ձեռքի, մեխանիկական և էլեկտրական։ Էլեկտրական հատակմաքրիչը բաղկացած է կոլեկտորային արագընթաց էլեկտրաշարժիչից, պատյանից, խոզանակաբռնիչներից, իրանի հետ միացված բռնակ-հենաձողից, խոզանակների և տափօղակների հավաքածուից։ Որոշ հատակմաքրիչներ հանդերձված են առաջացող փոշու արտածծման հարմարանքով։ Թողարկվում են նաև կահույքի և ավտոմեքենաների թափքերի հղկման և կոկման հատուկ կցափողերով, ինչպես նաև փոշեծծիչի հետ համակցված հատակմաքրիչներ։

Կատեգորիա:Տնային տնտեսություն
Հատակախորացման աշխատանքներ

**Հատակախորացման աշխատանքներ**, գրունտը հանելու միջոցով ջրավազանների ու ջրահոսքի հուների խորացման և լայնացման աշխատանքներ։ Տարբերում են *հիմնական* և *շահագործման* հատակախորացման աշխատանքներ։ Հիմնական հատակախորացման աշխատանքներ կատարվում են հիդրոտեխնիկական օբյեկտներ կառուցելիս և ջրային ճանապարհների նավագնացային պայմանները լավացնելու համար։ Շահագործման հատակախորացման աշխատանքներ կատարվում են ամեն տարի՝ հիդրոտեխնիկական կառույցների և նավագնացային ճանապարհների նորմալ շահագործմանը խանգարող ջրաբերուկները հեռացնելու նպատակով։ Հատակախորացման աշխատանքների հիմնական միջոցներն են հատակախորացման նավերը։

Կատեգորիա:Քաղաքացիական ճարտարագիտություն
Կատեգորիա:Պաշտպանական կառույցներ
Երկարաոտ սցինկ

**Երկարաոտն սցինկ** (), սցինկների ընտանիքի երկարաոտ սցինկների ցեղի մողես։ Որոշ հետազոտողների կողմից դասվում է *Novoeumeces* ցեղին։

Հայաստանում տարածված է Արմավիրի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Բնակվում է չորասեր թփուտային բուսականությամբ, քարքարոտ նախալեռնային ու լեռնային վայրերում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը, տարիքի հետ փոխվում է (4-16, 5 սմ), պոչը կրկնակի երկար է։ Գլուխը թույլ է տարանջատված մարմնից։ Ունի կոպեր ու արտաքին ականջի անցք, որի առջևի եզրին կան 3-4 սանրանման թեփուկներ։

Մարմինը ծածկված է խոշոր, հարթ ու փայլուն թեփուկներով։ Որովայնային մակերեսի թեփուկները գրեթե չեն տարբերվում մեջքի մակերեսի թեփուկներից, միայն պոչի ներքևի մակերեսը ծածկված է լայն ինքնահատվող վահանիկների 1 շարքով։ Մեջքային մակերեսը գորշից մոխրագույն է։ Երիտասարդ մողեսների մեջքային մակերեսը ծածկված է 8-10 երկայնակի զոլեր ձևավորող բաց ու մուգ բծերով, որոնք տարիքի հետ վերանում են։

Մարմնի կողքերով, քունքային հատվածից մինչև պոչը, ձգվում է դեղնավուն, նարնջագույն կամ վարդագույն՝ տեղ-տեղ կտրտված զոլ։ Երբեմն նույն գույնի բծերից կազմված ցանցանման նախշ կարող է առկա լինել ողջ մեջքային մակերեսին։ Որավայնային մակերեսը սպիտակավուն է կամ բաց դեղնավուն։

## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով և մանր ողնաշարավորներով ու բուսականությամբ։ Ձմեռում է աշնան վերջից գարնան կեսերը։ 
## Բազմացում և զարգացում
Բազմացումը վատ է ուսումնասիրված։ Զուգավորվում է մայիսի վերջից հուլիսի սկզբին։ Դնում է 6-9 ձու՝ հուլիսի վերջից-օգոստոս։ Հնարավոր է ամառային քունը։ 
## Նշանակություն
Օգտակար է. ոչնչացնում է վնասատու միջատներին, մեծ օգուտ տալիս այգիներին ու բանջարանոցներին։ Հաճախ խնամվում է անազատ պայմաններում։ 
Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ 

Կատեգորիա:Սցինկներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Հովանավորման համակարգ

[270px|մինի|Բրիտանիայի լիբերալ կուսակցության քաղաքական պաստառը, որում ցույց է տրվում կուսակցության տեսակետը [Ազատ առևտուր|ազատ առևտրի և պրոտեկցիոնիզմի վրա հիմնված տնտեսությունների միջև առկա տարբերությունների վերաբերյալ․ ազատ առևտրի պայմաններում գործող խանութը ներկայացված է լի հաճախորդներով և մատչելի գներով, իսկ պրոտեկցիոնիզմի վրա հիմնված խանութում առկա են բարձր գներ և այն ունի հաճախորդների պակաս՝ սեփականատիրոջ և կարգավորող մարմնի միջև թշնամանքի պատճառով:]]

**Հովանավորման համակարգ** կամ **պրոտեկցիոնիզմ**, առևտրաքաղաքական արգելքների օգնությամբ իրականացվող պետական տնտեսական քաղաքականություն, որի դեպքում այլ երկրներից ներմուծումը սահմանափակվում է այնպիսի մեթոդներով, ինչպիսիք են ներմուծվող ապրանքների սարիֆների սահմանումը, ներմուծման քվոտաները և մի շարք այլ պետական կանոնակարգեր, որոնք խոչընդոտում են արտասահմանյան ապրանքների հոսքը ներքին շուկա և սեփական արտադրության ապրանքների համեմատ թուլացնում դրանց մրցունակությունը։

Հովանավորման համակարգի համար բնորոշ է տնտեսության ֆինանսական խրախուսումը, ապրանքների արտահանման խթանումը։

Կատեգորիա:Համակարգեր
Կատեգորիա:Լոկալիզմ (քաղաքականություն)
(11311) Պիլեուս

**(11311) Պիլեուս**, -աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1993 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, ամերիկացի աստղագետներ Կարոլին և Յուջին Շումեյկերների կողմից Պալոմարյան աստղադիտարանում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (11311) Պիլեուս աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1993 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ
Հովանոց (այլ կիրառումներ)

**Հովանոց**, 
# Ճարտարապետական փոքր ձևի կառույց զբոսայգիներում, պարտեզներում և այլուր՝ արևից, անձրևից պատսպարվելու, մտերմիկ զրույցների (զրուցարան) համար։ Հովանոցները սովորաբար բոլոր կողմերից բաց, սյուների վրա հենվող ծածկով, հենաճաղերով կառույցներ են։ 
# Արևի ճառագայթներից պաշտպանող հարմարանք՝ մի կոթի վրա ամրացրած վրանաձև բացվող ու փակվող կտորից 
# Հով տեղ, հովոց, ամառանոց։ Հովանոցի հայկական հնագույն օրինակներից է Գառնիի տաճարը. Մովսես Խորենացին գրում է, որ Տրդատը, ավարտելով Գառնու ամրոցը, «Նրա մեջ շինում է հովանոց՝ արձաններով, սքանչելի դրվագներով և բարձրաքանդակներով, իր Խոսրովիդուխտ քրոջ համար, և նրա վրա գրում է իր հիշատակը հունարեն գրերով»։
# Բուսաբանության մեջ հովանոցը պարզ մոնոպոդիալ ծաղկաբույլի տեսակ է։