Ալթան խան

մինի|300x300փքս|Ալթան խանի կողմից կառավարվող տարածաշրջանը 1571 թվականից սկսած
**Ալթան խան** ( մոնղ․՝ ᠯᠲᠠᠨ ᠬᠠᠨ, Алтан хан, չին.՝ 阿勒坦汗), ի ծնե անուն՝ **Anda** (մոնղ․՝ **Алтан** (Аньда), չին.՝ 俺答), տումետ մոնղոլների առաջնորդ, մոնղոլների աջ թևի կամ արևմտյան ցեղերի փաստացի կառավարիչ։ Դայան խանի (1464–1543) թոռն է, որը Խուբիլայ խանի (1215–1294) ժառանգորդն է, ով կարողացել է միավորել հյուսիսում գտնվող խալխա մոնղոլներին և արևելքում գտնվող չահարներին (ցախարներին)։ Ավելի ուշ հավատարմության երդում է տվել Չինաստանի Մին դինաստիային և դարձել է գելուգ տիբեթական բուդդիստների հովանավորը։

## Իշխանության համախմբում
Բորջիգին Բարսբոլադին Ալթանը Բարս Բոլուդ Ջինոնգի երկրորդ որդին է և Բաթումոնգկե Դայան խանի թոռը, որը վերամիավորել էր մոնղոլական ազնվականությունը՝ Յուան դինաստիայի փառքը վերականգնելու համար: Ալթան խանը կառավարել է Տումետը և պատկանել է մոնղոլների աջ թևին՝ իր ավագ եղբայր Գյուն Բիլիգի հետ միասին, որը կառավարել է Օրդոսը: 1542 թվականին Գյուն Բիլիգի մահից հետո՝ Ալթանը դարձել է ամբողջ աջ թևի փաստացի առաջնորդը և ստացել է «Թոշեթու Սեչեն խան» (մոնղ․՝ Түшээтү Сэцэн Хаан՝ իմաստուն և առաքինի խան) տիտղոսը:

1547 թվականին մոնղոլների չահարցի խագան Բոդի Ալաղ խանի մահանալուց հետո՝ Ալթանը ստիպել է Բոդի Ալաղի հաջորդ Դարայիսունգ Կյուդենգ խանին փախչել դեպի արևելք: 1551 թվականին Դարայիսունգը փոխզիջման է գնացել Ալթանի հետ՝ նրան «Գեգեն խան» տիտղոսը շնորհելու դիմաց։ Ալթան խանը, որը վերահսկում էր Հուանհե կամ Դեղին գետի Օրդոս թաղամասը, նպաստավոր դիրքում էր՝ Տիբեթում չինացիների և օիրատ մոնղոլների վրա ճնշում գործադրելու համար՝ միաժամանակ զարգացնելով գյուղատնտեսությունն ու առևտուրը։

Ալթան խանը նաև հիմնադրել է Քյոկե Խոտա (Հուհհոտ, նշանակում է «Կապույտ քաղաք») քաղաքը, որն այժմ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Ներքին Մոնղոլիայի ինքնավար շրջանի մայրաքաղաքն է։ Քաղաքի կենտրոնական հրապարակներից մեկում կանգնեցված է նրա հուշարձանը։

## Հարաբերություններ Չինաստանի Մին դինաստիայի հետ
1529, 1530 և 1542 թվականներին Ալթան խանը գլխավորել է Մին դինաստիայի դեմ արշավանքները և վերադարձել է ավարով և անասուններով։ 1550 թվականին անցել է Մեծ պարիսպը և պաշարել է Պեկինը՝ հրկիզելով արվարձանները։ 1552 թվականին Ալթան խանը ձեռք է բերել վերահսկողություն Կարակորումի՝ մոնղոլական հին մայրաքաղաքի մնացորդների նկատմամբ։ Մին դինաստիայի իշխող կայսր Լունցինը ստիպված է եղել խանությանը տրամադրել հատուկ առևտրային իրավունքներ, որոնք թույլ են տվել ձիերը փոխանակել մետաքսի հետ, ինչը հետագայում խանությունը տնտեսապես ամրապնդել է։ Կայսրի թոռ Բահաննաջիի (把汉那吉) հանձնվելուց հետո Մին դինաստիային՝ Ալթան խանի կինը՝ Խաթունը (克哈屯), վախեցել է, որ Մին դինաստիան կսպանի Բահաննաջիին։ Ալթան խանի գլխավորությամբ Հան դինաստիայի պաշտոնյա Չժաո Ցյուանը (赵全) առաջարկել է հարձակվել դինաստիայի վրա՝ Բահաննաջիին վերադարձնելու համար։  Բահաննաջիի Մին դինաստիայի հրամանատար նշանակվելու փաստը ստուգելուց հետո՝ Ալթան խանը Բաո Չոնդեին (鲍崇德) ասել է, որ եթե իրեն շնորհեն Մին դինաստիայի թագավորի կոչումը, նա դառնալու է պաշտոնյա, հետևելու է Մին դինաստիայի հրամաններին ու երբեք չի դավաճանելու նրանց։ Իր երդումը պահելու համար՝ Ալթան խանը կոտրել է նետը՝ նշանաբանելով, որ եթե դրժի խոստումը, իրեն նույնպես կկոտրեն ինչպես այդ նետը։ 1570 թվականին (Լունցին դարաշրջանի չորրորդ տարում) Բահաննաջիի Ալթան խանի մոտ վերադառնալուց հետո՝ տեղի  է ունեցել Անդա Ֆեն Գուն (չին.՝ 俺答封贡) իրադարձությունը, և հաջորդ օրը Մին դինաստիան հան պաշտոնյաներին, այդ թվում՝ Ալթան խանի ենթակայության տակ գտնվող Չժաո Ցզունին մահապատժի են ենթարկել։ 1571 թվականին Ալթան խանը համաձայնվել է տուրք մատուցել Մին դինաստիային, և Շունյի թագավոր («արդարությանը հնազանդվող թագավոր») տիտղոսը և Չինաստանի 12-րդ Լունցին կայսրը (1537 մարտի 4 - 1572 հուլիսի 5) նրան շնորհել է Շունյի թագավոր («արդարությանը հնազանդվող թագավոր») տիտղոսը և իշխանության կնիքը։ Կայսրը նաև Ալթան խանի նոր մայրաքաղաքին տվել է նոր անուն՝ Գույհուա, որը նշանակում է «վերադարձ քաղաքակրթության»։ Մին դինաստիայի բարձր պաշտոններ են տրվել նաև ավելի քան 60 այլ անձանց, այդ թվում՝ Ալթան խանի եղբորը ու զարմիկին։ Ալթան խանի խնդրանքով նրա որդին՝ Սենգե Դուրենգը, նույնպես ստացել է պաշտոնական պաշտոն Մին դինաստիայից։ Մին դինաստիան Բահաննաջիին նշանակել է նշանակել է որպես գեներալ, և վերջինս շարունակել է հրամանատարել ինչպես նախկինում։

1570 թվականին Ալթան խանի հպատակությունը Մին դինաստիային հիմնականում անվանական էր, քանի որ նա պահպանել է ինքնավարություն։ Չնայած խանը ճանաչել է Մին դինաստիայի իշխանությունը և տուրք է վճարել, պայմանավորվածությունը փոխշահավետ էր, քանի որ Մին դինաստիան առաջարկել է առևտրային արտոնություններ։ Իրականում Մին դինաստիան քիչ վերահսկողություն է ունեցել Ալթան խանի գործողությունների կամ քաղաքականության նկատմամբ։

## Բարեկամություն Գելուգի հետ
աջից|մինի|383x383փքս|Ալթան խանը որպես բուդդիզմի խորհրդանիշ
Ալթան խանը մասնավորապես հիշվում է Մոնղոլիայի և տիբեթական գելուգ միաբանության կրոնական առաջնորդների միջև կապեր հաստատելու համար։ Խանը սկսել է հետաքրքրվել Գելուգով, և Պեկինը նրան է տրամադրել տիբեթցի լամաներ (ուսուցիչներ), տիբեթական սուրբ գրություններ և թարգմանություններ։ 1569 թվականին Ալթան խանը առաջին անգամ Սոնամ Գյացոյին հրավիրել է Տյումետ, բայց, ըստ երևույթին, Սոնամը հրաժարվել է գնալ և փոխարենը ուղարկել է իր աշակերտին, որը նրան զեկուցել է բուդդայական ուսմունքները Մոնղոլիայում տարածելու հիանալի հնարավորության մասին։

1573 թվականին Ալթան խանը մի քանի տիբեթցի բուդդայական վանականների գերի է վերցրել։

1577 թվականին Սոնամ Գյացոն ընդունել է Ալթան խանի հրավերը Տյումետ։ Ավելի ուշ Ալթան խանը հանդիպման վայրում կառուցել է Մոնղոլիայի առաջին վանքը՝ Թեգչեն Չոնխորը։ Բացի այդ, խալխա մոնղոլների կառավարիչ Աբտայ Սաին խանը շտապել է Տյումետ՝ Դալայ Լամային հանդիպելու։ 1586 թվականին Աբթայ խանը կառուցեցլ է Էրդենե Զու վանքը՝ մոնղոլների նախկին մայրաքաղաք Կարակորումի տեղում, բուդդիզմը որպես պետական կրոն ընդունելուց հետո։ Այս վանքը հաճախ (սխալմամբ) անվանում են նաև Մոնղոլիայի առաջին վանք, և այն վերածվել է հսկայական հաստատության։ 1792 թվականին այն ունեցել է 68 տաճար և 15,000 ուսուցիչ։

Սոնամ Գյացոն հրապարակավ հայտարարել է, որ ինքը Դրոգոն Չյոգյալ Պագբայի (1235–1280) վերամարմնավորումն է՝ տիբեթցի սակյա վանականի, ով բուդդայականություն է տարածել Խուբիլայ խանի շրջանում։ Սոնամը նաև պնդել է, որ Ալթան խանը Մոնղոլական կայսրության հայտնի կառավարիչ և Չինաստանի կայսր Խուբլայ խանի (1215–1294) վերամարմնավորումն է, և որ նրանք կրկին միավորվել են բուդդայական կրոնը տարածելու գործում համագործակցելու համար:

1578 թվականին Ալթան խանը Սոնամ Գյացոյին անվանել է «Դալայ» (մոնղոլերենից թարգմանաբար նշանակում է «օվկիանոս»): Արդյունքում, Սոնամ Գյացոն հայտնի է դարձել որպես Դալայ Լամա, որը այդ ժամանակվանից ի վեր օգտագործվել է որպես տիտղոս՝ հայերեն թարգմանվելով որպես «Իմաստության օվկիանոս»: Տիտղոսը հետմահու տրվել է նաև Գենդուն Դուբին և Գենդուն Գյացոյին, որոնք համարվել են Սոնամ Գյացոյի նախորդ մարմնացումները: Այսպիսով, Սոնամ Գյացոն ճանաչվել է որպես արդեն 3-րդ Դալայ Լամա։

Սոնամ Գյացոն երբեք չի վերադարձել Տիբեթ, այլ շարունակել է քարոզչություն անել մոնղոլների շրջանում: Տյումետ մոնղոլները և նրանց դաշնակիցները ներգրավվել են Գելուգի ավանդույթում, որը հաջորդող դարերում դարձել է մոնղոլների հիմնական հոգևոր կողմնորոշումը:

Սոնամ Գյացոյի ուղերձն այն էր, որ եկել է Մոնղոլիայի բուդդիզմը ընդունելու ժամանակը, որ այդ պահից սկսած այլևս չպետք է լինեն կենդանիների զոհաբերություններ, չպետք է լինեն մարդկանց կամ կենդանիների սպանություններ, ռազմական գործողությունները պետք է իրականացվեն միայն նպատակային, և կանանց այրելը իրենց ամուսինների հուղարկավորության խարույկների վրա պետք է վերացվի։ Գյացոն նաև ապահովել է մոնղոլական արյունալի զոհաբերությունների սովորույթը վերացնող հրամանագրի ընդունումը։ «Այս և շատ այլ նմանատիպ օրենքներ սահմանել է Գյալվա Սոնամ Գյացոն, որոնք հաստատել է Ալթան խանը»։

Սկսվում է տիբեթերեն (և սանսկրիտերեն) տեքստերի մոնղոլերեն թարգմանության լայնածավալ ծրագիր, որի տառերը գրվել են արծաթով և ոսկով, և որոնց համար վճարել են Դալայ Լամայի մոնղոլ երկրպագուները: 50 տարվա ընթացքում գրեթե բոլոր մոնղոլները, տասնյակ հազարավոր վանականներ, որոնք Գելուգ միաբանության անդամներ էին և հավատարիմ էին Դալայ Լամային, դարձել էին բուդդիստ:

Սոնամ Գյացոն մահացել է 1588 թվականին և նրա մարմնացումը՝ նոր Դալայ Լաման դարձել է Ալթան խանի ծոռը։

## Մահ
Ալթան խանը մահացել է 1582 թվականի հունվարի 13-ին՝ Երրորդ Դալայ Լամայի հետ հանդիպումից ընդամենը չորս տարի անց։ Ալթանն այդ ժամանակ 74 կամ 75 տարեկան էր։

## Հաջորդում
Ալթանին հաջորդել է նրա որդին՝ Սենգգե Դյուրենգը, իսկ ծոռը՝ Յոնտեն Գյացոն, ընտրվել է Դալայ Լամա IV:

## Ալթան խանի հրապարակ
2011 թվականի սեպտեմբերին Դաժաո տաճարի առջևի հրապարակում ավարտվել է Ալթան խանի նստած արձանի տեղադրումը, որը նվիրված է Ալթան խանի Հոհհոթում ունեցած մեծ ներդրմանը և նվիրաբերվել էր մի ձեռնարկության կողմից: Ալտան Խանի հերոսական նվաճումները գրանցվում են բրոնզե արձանի տակ: Հոհհոթ եկող յուրաքանչյուր ոք կարող է տեսնել Ալթան խանի նստած արձանը:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոնղոլներ