Ուիլյամ Հարթ

**Ուիլյամ Սուրեյ Հարթ** (), համր ֆիլմերի ամերիկացի դերասան, սցենարիստ, ռեժիսոր և պրոդյուսեր։ Նա հիշվում է որպես համր ֆիլմերի դարաշրջանի ամենանշանավոր Վեստերն աստղերից մեկը, որն «իր բոլոր կերպարներին պարգևել էր պատվախնդրություն և ազնվություն»։ 1910-ականների վերջից մինչև 1920-ականների սկիզբը Հարթը եղել է ամենահայտնի կինոաստղերից մեկը՝ հաճախ զբաղեցնելով բարձր դիրքեր տղամարդ դերասանների շրջանում՝ կինոսիրողների ամսագրերի հանրաճանաչության մրցույթներում։

## Վաղ կյանք
Հարթը ծնվել է Նյու Յորք նահանգի Նյուբուրգ քաղաքում՝ Նիկոլաս Հարթի (մոտ 1834–1895) և Ռոզաննա Հարթի (մոտ 1839–1909) ընտանիքում։ Ուիլյամն ուներ երկու եղբայր, որոնք մահացել էին մանուկ հասակում, և չորս քույր։ Նրա հայրը ծնվել էր Անգլիայում, իսկ մայրը՝ Իռլանդիայում։ Նա վեստերնի աստղ Նիլ Հարթի հեռավոր ազգակիցն էր։

Հարթն իր դերասանական կարիերան սկսել է բեմում 20 տարեկանում ՝ 1888 թվականին իր դեբյուտային ելույթով ՝ որպես Դանիել Բանդմանի գլխավորած խմբի անդամ։ Հաջորդ տարի Նյու Յորքում նա միացավ Լոուրենս Բարրեթի խմբին և հետագայում մի քանի սեզոն անցկացրեց Մադամ Հորտենս Ռեայի շրջիկ խմբի կազմում։ Նա շատ էր շրջագայել և ճամփորդել՝ փորձելով ճանաչում ձեռք բերել որպես դերասան։ 1900-ականների շրջանում Հարթը նաև ներկայացումներ էր բեմադրում Հյուսիսային Կարոլինայի Աշվիլ քաղաքի օպերայի տանը։ Նա նաև որոշ հաջողություններ է գրանցել Բրոդվեյում որպես Շեքսպիրյան դերասան՝ աշխատելով Մարգարետ Մաթերի և այլ աստղերի հետ, ինչպես նաև 1899 թվականին մասնակցել է «Բեն-Հուր» ներկայացման առաջին բեմադրությանը։ Նրա ընտանիքը տեղափոխվել էր Աշվիլ, սակայն 1901 թվականին, երբ նրա ամենափոքր քույր Լոթանը մահացել էր տիֆի պատճառով, նրանք բոլորը միասին տեղափոխվել էին Բրուքլին, մինչև Ուիլյամը վերադարձել էր շրջագայություններին։

## Կինոկարիերա
Հարթը դարձավ կինեմատոգրաֆիական վեստերնի առաջին մեծ աստղերից մեկը։ Հին Վեստերների հանդեպ իր հետաքրքրությամբ նա ձեռք էր բերել Բիլի Քիդի «վեցփողանի ատրճանակները» և ընկերություն էր արել լեգենդար իրավաբանների՝ ՈՒայեթ Էրպի և Բեթ Մաստերսոնի հետ։ Հարթը կինոարդյունաբերություն մուտք գործեց 1914 թվականին, և երկու կարճամետրաժ ֆիլմերում երկրորդական դերեր խաղալուց հետո նույն տարի դարձավ աստղ՝ *The Bargain* ֆիլմում գլխավոր դեր խաղալով։ Հարթը հատկապես հետաքրքրված էր իրատեսական վեստերն ֆիլմեր նկարահանելով։ Նրա ֆիլմերը աչքի են ընկնում բնօրինակ տարազներով, ռեկվիզիտներով և ինչպես նաև Հարթի դերասանական վարպետությամբ, որը հղկվել էր Միացյալ Նահանգների և Անգլիայի շեքսպիրյան թատրոնների բեմահարթակներում։

1915 թվականից սկսած՝ Հարթը նկարահանվել էր պրոդյուսեր Թոմաս Ինսի համար նախատեսված իր վեստերն կարճամետրաժ համր ֆիլմերի շարքում, որոնք այնքան հանրաճանաչ էին, որ փոխարինվել էին լիամետրաժ ֆիլմերի շարքով։ Հարթի վաղ շրջանի շատ ֆիլմեր մեկ տասնամյակ ևս շարունակեցին ցուցադրվել կինոթատրոններում՝ նոր վերնագրերով։ 1915 և 1916 թվականների կինոցուցադրողները նրան հայտարարել էին որպես Միացյալ Նահանգներում ամենաշահութաբեր աստղ։ 1917 թվականին Հարթն ընդունել էր Ադոլֆ Ցուկորի շահավետ առաջարկը՝ միանալու Famous Players–Lasky ֆիլմընկերությանը, որը միավորվել էր Paramount Pictures-ի հետ։ Ֆիլմերում Հարթը սկսել էր հեծնել շագանակագույն և սպիտակ պինտո՝ բծավոր ձի, որին անվանում էր Ֆրից։ Ֆրիցը դարձել էր հետագայում իրենց սեփական անունով հայտնի կինոդեր ձիերի նախատիպը, օրինակ՝ Թոմ Միքսի *Թոնիի*, Ռոյ Ռոջերսի *Թրիգերի* և Քլեյթոն Մուրի *Սիլվերի*։ 1917 թվականին՝ «ամերիկացու հանդեպ իր հայրենասիրությունն ու հավատարմությունը» ցույց տալու համար, Հարթը հայտարարել էր «իր սիրելի ձիու անունը Ֆրիցից փոխելու մասին՝ այն դարձնելով ավելի «միանգամայն ամերիկյան»»։ 1917-1918 թվականներին նա նաև կամավորություն էր արել *Four Minute Men* ծրագրում՝ երկրով մեկ կարճ պատերազմանպաստ ելույթներ ունենալով։ Հարթն այժմ բացառապես լիամետրաժ ֆիլմեր էր նկարահանում։ «Square Deal Sanderson» ու «The Toll Gate»- ի նման ֆիլմերը հանրաճանաչ էին երկրպագուների շրջանում։
մինի|Հարթը ''Motion Picture ամսագրի'' 1917 թվականի հունիս ամսվա շապիկին։
1919 թվականին Հարթի «Ջոն Պետիքոութս» ֆիլմում նրա գործընկերն էր երիտասարդ դերասանուհի Վինիֆրեդ Ուեսթովերը։ Ֆիլմը նկարահանվել էր Նյու Օրլեանում և տարբերվում էր Հարթի սովորական դերերից, քանի որ նա խաղում էր փայտահատի դեր, ով տեղեկանում է, որ ժառանգել է կանացի հագուստի խանութ։

1921 թվականին հոլիվուդյան կատակերգու դերասան Ռոսկո Արբաքլը մեղադրվել էր բռնաբարության և մարդասպանության մեջ՝ կապված փառասեր դերասանուհի Վիրջինիա Ռապի մահվան հետ։ Արբաքլի դատական գործի շուրջ սկանդալի ընթացքում, նրա դերասան գործընկերից շատերը հրաժարվել էին հրապարակային մեկնաբանություններ տալ։ Սակայն Ուիլյամ Հարթը, ով երբեք չէր աշխատել Արբաքլի հետ և նույնիսկ նրան չէր հանդիպել, արեց մի շարք վտանգավոր հրապարակային հայտարարություններ՝ ենթադրելով Արբաքլի մեղավորությունը։ Արբաքլը, ով հետագայում արդարացվել էր, բայց տեսել էր իր կարիերայի կործանումը, ֆիլմի համար մի սցենար էր գրել, որտեղ ծաղրում էր Հարթին որպես գող, բռնարար և կնոջը ծեծող մարդ։ Այդ սցենարը գնել էր Բաստեր Քիթոնը։ Հաջորդ տարի Քիթոնը համահեղինակել, բեմադրել և գլխավոր դերում էր հանդես եկել 1922 թվականի *The Frozen North* կատակերգությունում։ Դրա արդյունքում Հարթը տարիներով չէր խոսում Քիթոնի հետ։

1920-ական թվականների սկզբին Հարթի քաջ, կոպիտ վեստերների ոճը՝ մոխրագույն տարազներով և բարոյախոսական թեմաներով, սկսել էր դուրս մնալ նորաձևությունից։ Հանրությունը սկսեց նախընտրել նոր տեսակի կինոկովբոյներ, որոնց ներկայացնում էր Թոմաս Միքսը՝ ավելի վառ հագուստներով և ավելի շատ գործողություններում ընդգրկված։

*Paramount Pictures*-ը դադարեցեց Հարթի հետ համագործակցությունը, ով հետո վեստերնի ժանրում վերջին փորձին դիմեց։ Նա սեփական միջոցներով արտադրեց *Tumbleweeds* (1925) ֆիլմը՝ պայմանավորվելով անկախ թողարկում կազմակերպել *[[United Artists]]*-ի միջոցով։ Ֆիլմն ընդհանուր առմամբ հաջող էր՝ հատկապես իր հողի վրա վազքի էպիկական տեսարանով, սակայն տոմսարկղային առումով միայն միջին արդյունքներ գրանցեց։ Հարթը բարկացած էր *[[United Artists]]*-ի վրա՝ ֆիլմը պատշաճ կերպով չգովազդելու պատճառով և դատի էր տվել ընկերությանը։ Դատական գործընթացը տարիներ էր տևել, մինչև որ դատարանը 1940 թվականին որոշում էր կայացրել Հարթի օգտին։

*Tumbleweeds*-ից հետո Հարթը հեռացավ Նյուհոլ, Կալիֆոռնիա, իր *La Loma de los Vientos* անվանվող ագարակատուն, որը նախագծել էր ճարտարապետ Արթուր Քելլին։ 1939 թվականին նա հայտնվեց իր միակ ձայնային ֆիլմում՝ *Tumbleweeds*-ի վերաթողարկման համար ձայնագրված նախաբանում։ Այսդ հատվածում, որը նկարահանվել էր իր ագարակատանը, 74-ամյա Հարթը հիշել էր Հին վեստերնը և սիրով պատմել էր իր համր ֆիլմի փառքի օրերի մասին։ Այդ ելույթը դարձավ նրա հրաժեշտը էկրանին։ *Tumbleweeds*-ի այսօր շրջանառվող տպագիր օրինակների և տեսատարբերակների մեծ մասը ներառում է այս ելույթը։

## Անձնական կյանք
Հարթը միշտ մոտ հարաբերություններ է ունեցել իր քրոջ՝ Մերիի հետ, և երբ նա տեղափոխվեց Կալիֆոռնիա, Մերին ուղեկցեց նրան։ Իր ինքնակենսագրությունում՝ *Իմ կյանքը արևելքում և արևմուտքում* (*My Life East and West*), Հարթը Մերիին անվանում է «իմ մշտական խորհրդատու» և նշում, որ նա էր զբաղվում իր երկրպագուների նամակներով։ Մերին նշված է որպես համահեղինակ նրա երկու հրատարակված գրքերի՝ *Պինտո Բենը և այլ պատմություններ* (1919) և *Եվ բոլոր կետերը դեպի արևմուտք* (1940)։

Երբ Վինիֆրեդ Ուեսթովերը՝ Հարթի *John Petticoats* ֆիլմի համադերասանուհին, աշխատում էր Նյու Յորք քաղաքում, Հարթը եկել էր նրան տեսնելու և ուղեկցում էր նրան ընթրիքների ու ներկայացումների։ Նա պատրաստվում էր հինգ տարվա կինոպայմանագիր ստորագրել Լյուիս Սելզնիկի հետ, երբ Հարթը հեռագիր ուղարկեց նրան՝ խնդրելով ոչինչ չստորագրել, մինչև չստանա իր ուղարկած նամակը։ Նամակում նա ամուսնության առաջարկ էր անում։ Վինիֆրեդ Ուեսթովերը հեռագրով ընդունեց առաջարկը։

1921 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Հարթն ու Ուեսթովերը ամուսնացան Լոս Անջելեսում։ Ուեսթովերը 22 տարեկան էր, իսկ Հարթը՝ 57։ Ամուսնության արարողությանը ներկա էին միայն հարսնացուի մայրը, Հարթի քույր Մերին և նրա փաստաբանը։ Ամուսնության օրը Ուեսթովերը դերասանական կարիերայից հեռանալու պայմանագիր ստորագրեց։
մինի|Ուիլյամ Ս. Հարթը և Վինիֆրեդ Ուեսթովերը՝ ''John Petticoats'' ֆիլմում։
Ուեսթովերը տեղափոխվեց Հարթի և նրա քրոջ՝ Մերիի ընդհանուր տուն։ Սակայն ամուսնության վեցերորդ ամսում Հարթը իր հղի կնոջը խնդրեց լքել տունը, և Ուեսթովերը տեղափոխվեց ապրելու իր մոր մոտ՝ Սանտա Մոնիկա։ Ամուսնալուծության դատավարության ժամանակ Ուեսթովերը վկայեց, որ բաժանման պատճառը Հարթի քույր Մերին էր և որ Հարթը պնդում էր, որ իրենց ննջասենյակը քրոջ սենյակի հետ միացնող դուռը բաց մնա։

Զույգի որդին՝ Ուիլյամ Հարթ կրտսերը, ծնվել էր 1922 թվականի սեպտեմբերի 22-ին։ 1927 թվականի փետրվարի 11-ին Ուեսթովերը ամուսնալուծվեց Նևադայի Ռինո քաղաքում։ Նա ստացավ 100,000 դոլար, պայմանով, որ չի վերադառնա դերասանական կարիերային և իր լուսանկարը չի հրապարակի։ Նույն գումարով հիմնադրվեց վստահության հիմնադրամ՝ Ուիլյամ Ս. Հարթ կրտսերի կարիքներն ու կրթությունըն ապահովելու համար։

Հարթի որդին ապրում էր մոր հետ և իր հոր հետ հազվադեպ էր շփվում, սակայն, երբ 1943 թվականին մահացավ Հարթի քույր Մերին, հաղորդվեց, որ «բարձրահասակ, ամրակազմ կովբոյը» մասնակցում էր հուղարկավորությանը՝ «հենված իր որդի Ուիլյամ Ս. Հարթ կրտսերի ձեռքին»։

## Մահ
Հարթը մահացել  է 1946 թվականի հունիսի 23-ին Կալիֆոռնիայի Նյուհոլ քաղաքում՝ 81 տարեկանում։ Նրան թաղել են Նյու Յորք քաղաքի Բրուքլին բնակավայրի Գրին-Վուդ գերեզմանատանը։ Նրա վերջին ցանկության և կտակի մեջ նշված էր. «Ես այս կտակում ոչ մի դրույթ չեմ սահմանել իմ որդու համար, որովհետև նրա կարիքներն առատորեն բավարարել եմ իմ կյանքի ընթացքում»։

## Նվիրումներ
Կինոարդյունաբերության մեջ ունեցած իր ներդրման համար Ուիլյամ Ս. Հարթն ունի աստղ Հոլիվուդի Փառքի ծառուղում՝ 6363 Հոլիվուդ բուլվարում։ 1975 թվականին նա ընդգրկվել է Օկլահոմա Սիթիի National Cowboy & Western Heritage թանգարանի Արևմտյան կատարողների փառքի սրահում։

Որպես Լոս Անջելեսի շրջանի Բնական պատմության թանգարանի մաս՝ Հարթի նախկին տունը և 260 ակր (1.1 կմ²) տարածքով ֆերման Նյուհոլում այժմ հանդիսանում է Ուիլյամ Ս. Հարթի այգին (William S. Hart Park)։ Ուիլյամ Ս. Հարթի անվան ավագ դպրոցը, ինչպես նաև Ուիլյամ Ս. Հարթի անվան միջնակարգ դպրոցը, որոնք երկուսն էլ գտնվում են Լոս Անջելես շրջանի հյուսիսային մասում՝ Սանտա Կլարիտա հովտում, անվանակոչվել են ի պատիվ նրա։ Սանտա Կլարիտայի բեյսբոլի դաշտերի համալիրը նույնպես կրում է նրա անունը։

Ելլոուսթոնի կիրճի հեծյալը՝ Հարթի պատվերով ստեղծված արձանը, որը կերտվել է ըստ իրական կերպարի, կանգնած է Մոնտանայի Բիլինգս քաղաքի օդանավակայանի մոտ գտնվող Ռիմռոքսում։ Հարթը 1927 թվականին այն նվիրել է քաղաքին, որտեղ այն մինչ օրս մնում է որպես նրա հիշատակի հուշարձան։ 1962 թվականի նոյեմբերի 10-ին Հարթը հետմահու մեծարվեց *The Roy Rogers and Dale Evans Show*-ի մի էպիզոդում՝ ABC հեռուստաընկերության կարճատև արևմտյան զանազան ծրագրում։

## Հրատարակված գրքեր
մինի|Հարթի դիմանկարը «''The Photo-Play»'' ամսագրի 1916 թվականի հունիսյան համարում։
Ֆիլմերից հեռանալուց հետո Ուիլյամ Հարթը սկսեց գրել կարճ պատմվածքներ և գրքի երկարությամբ ձեռագրեր։ Նրա հրատարակած գրքերն են․

* *Pinto Ben and Other Stories* (գրված Մերի Հարթի հետ), 1919, «Britton Publishing» ընկերություն
* *The Golden West Boys, Injun and Whitey*, 1920, Grosset & Dunlap
* *Injun and Whitey Strike Out for Themselves*, 1921, Grosset & Dunlap
* *Injun and Whitey to the Rescue*, 1922, Grosset & Dunlap
* *Told Under a White Oak Tree* (հրապարակվել է որպես "Bill Hart's Pinto Pony"), 1922, Houghton Mifflin Co.
* *A Lighter of Flames*, 1923, Thomas Y. Crowell
* *The Order of Chanta Sutas*, 1925, անհայտ հրատարակչություն
* *My Life East and West*, 1929, Houghton Mifflin Co.
* *Hoofbeats*, 1933, Dial Press
* *Law on Horseback and Other Stories*, 1935, ինքնահրատարակություն
* *And All Points West* (գրված Մերի Հարթի հետ), 1940, Lacotah Pres

## Ուիլյամ Հարթի ագարակատուն և թանգարան
աջից|մինի|Կալիֆոռնիայի Նյուհոլ քաղաքում գտնվող Հարթի ագարակատունը, որը կառուցվել է 1924-1928 թվականներին։
Երբ Հարթը մահացավ, նա իր տունը կտակեց Լոս Անջելեսի շրջանին, որպեսզի այն վերածվի այգու և թանգարանի։ Նրա նախկին տունը, որը գտնվում է Կալիֆոռնիայի Սանտա Կլարիտայի Նյուհոլ շրջանում, այժմ հանդիսանում է Լոս Անջելեսի Բնության պատմության թանգարանի մի մաս և անվճար հասանելի է հանրությանը։ Տունը իսպանական գաղութային վերածննդի ոճի առանձնատուն է և պարունակում է կինոաստղի բազմաթիվ անձնական իրեր, ներառյալ բնիկ ամերիկացիների արվեստի գործեր և Չարլզ Մարիոն Ռասելի, Ջեյմս Մոնտգոմերի Ֆլեգի և Ջո դե Յոնգի աշխատանքներ։

Թանգարանը Հարթի ժառանգության կարևոր մաս է կազմում, ինչպես նա նշել էր իր մահվանից առաջ. «Երբ ես նկարահանումներ էի կատարում, մարդիկ ինձ տալիս էին իրենց մետաղադրամները՝ նիկելներ, դայմեր և քառորդ դոլարներ։ Երբ ես այլևս չլինեմ, ես ուզում եմ, որ նրանք ունենան իմ տունը»։ Տունը շրջապատող 265 ակր տարածքը՝ Ուիլյամ Ս. Հարթի այգին, ներառում է առանձնատուն, արահետներ, կենդանիների տարածք՝ ֆերմայի կենդանիներով և բիզոններով, ինչպես նաև պիկնիկի համար նախատեսված տարածք։

Հարթի այգին և թանգարանը գտնվում են 24151 Նյուհոլ պողոտայում, Սանտա Կլարիտա, Կալիֆոռնիա 91321 հասցեում։ 2015 թվականից ի վեր այգում անցկացվում է Սանտա Կլարիտայի կովբոյների փառատոնը (Santa Clarita Cowboy Festival) և ամենամյա «Hart of the West Powwow»-ն։ Մինչ այդ փառատոնը անցկացվում էր Մելոդի Ռանչում։

## Ծանոթագրություններ
մինի|Հարթ, մոտ․ 1920 թվական

## Գրականություն
* William Surrey Hart, *My Life East and West*, New York։ Houghton Mifflin Company, 1929.
* Jeanine Basinger, *Silent Stars*, 1999 (). (chapter on William S. Hart and Tom Mix)
* Ronald L. Davis, *William S. Hart։ Projecting the American West*, University of Oklahoma Press, 2003.

## Արտաքին հղումներ
* 
* In Loving Memory of William S. Hart
* William S. Hart Ranch and Museum
*  (Photos & text)
* William S. Hart Photos and History
* Ron Schuler's Parlour Tricks։ The Good Badman
* The Haunted Hart Ghost Site
* William S. Hart Union High School District, Santa Clarita Valley, California
* William S. Hart High School, Newhall, California
* Photographs of William S. Hart
* 
* 
* 
 
Կատեգորիա:1864 ծնունդներ
Կատեգորիա:1946 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Գրողներ
Կատեգորիա:Հունիսի 23 մահեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Համր կինոյի դերասաններ