Սմոլենսկի ռազմագործողություն (1943)

**Սմոլենսկի ռազմագործողություն** (7 օգոստոսի- 2 հոկտեմբերի, 1943), ռազմավարական հարձակողական գործողություն Արևմտյան ռազմաճակատի և Կալինինի ռազմաճակատի ձախ թևի զորքերի կողմից՝ գերմանական «Կենտրոն» բանակային խմբի ձախ թևը ջախջախելու և դրա ուժերի տեղափոխումը հարավ-արևմուտք կանխելու նպատակով, որտեղ Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակը հասցնում էր հիմնական հարվածը, ինչպես նաև ազատագրում Սմոլենսկը: Ռազմագործողությունն ստացել է «Սուվորով» ծածկանունը։

## Մտահղացում
300px|thumb|Արևմտյան ռազմաճակատում՝ Սմոլենսկի ուղղությամբ հարձակման նախօրեին։ Ձախից աջ՝ Գերագույն հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչներ, ավիացիայի մարշալ Ա. Ա. Նովիկովը և հրետանու մարշալ Ն. Ն. Վորոնովը, ռազմաճակատի ռազմական խորհրդի անդամ գեներալ-լեյտենանտ Ն.Ա.Բուլգանինը և Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Վ.Դ.Սոկոլովսկին, 1943 թվականի օգոստոս

1943 թվականի ամռանը և աշնանը ռազմական գործողությունների պլանին համապատասխան, Գերագույն հրամանատարության շտաբը ծրագրում էր դիտավորյալ անցնել խորհրդա-գերմանական ճակատի կենտրոնական հատվածում, հետ մղել թշնամու հարձակումները Կուրսկի տարածքում, հնարավորինս թուլացնել իր խմբերը և դրանով պայմաններ ստեղծել հակահարձակման համար: Սկսելով Օրյոլի և Բելգորոդ-Խարկովի ուղղություններով՝ այն պետք է վերաճեր Կարմիր բանակի ռազմավարական հարձակման Սմոլենսկից մինչև Ազովի ծով հատվածում՝ Բելառուսի և Աջափնյա Ուկրաինայի տարածք ներխուժելու նպատակով:

Միաժամանակ հիմնական հարձակումը ծրագրված էր հարավարևմտյան ուղղությամբ, որտեղ տեղակայված էին այդ ժամանակ արևելյան ճակատում գործող Վերմախտի հիմնական ուժերը։ Բայց ոչ պակաս կարևոր նշանակություն է տրվել գերմանական կազմավորումների պարտությանը բանակային խմբավորման կենտրոնից, որոնք, պահելով Կիրովի, Սպաս-Դեմենսկի, Յարցևոյի և Վելիժի արևմուտք գիծը, գտնվում էին Մոսկվայից 250-300 կմ հեռավորության վրա և այդպիսով վտանգ էին ստեղծում ինչպես մայրաքաղաքի, այնպես էլ երկրի կենտրոնական արդյունաբերական շրջանի համար: Ելնելով դրանից՝ նախատեսվում էր հարձակում սկսել Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատների վրա՝ Սմոլենսկ-Ռոսլավլի գիծ հասնելու առաջադրանքով։

Գերագույն հրամանատարության շտաբը գրավոր հրահանգներ չի տվել այս հարձակման նախապատրաստման և իրականացման համար։ Ռազմաճակատի զորքերի հրամանատարները բոլոր անհրաժեշտ հրահանգները ստացել են անմիջապես Գլխավոր շտաբից։ Գործողության ծրագիրը քարտեզի վրա ներկայացվել է Գերագույն գլխավոր հրամանատարին։ Դրան համապատասխան՝ հիմնական հարձակումն իրականացրել է Արևմտյան ռազմաճակատը (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ, 1943 թվականի օգոստոսի 27-ից՝ բանակի գեներալ Վ.Դ. Սոկոլովսկի)։ Նա պետք է ջախջախեր թշնամուն Ելնյա և Սպաս-Դեմենսկի տարածքներում, իսկ հետո հարձակում սկսեր Ռոսլավլի վրա։ Միևնույն ժամանակ, Արևմտյան ռազմաճակատի աջ թևի ուժերի մի մասը Կալինինյան ճակատի հետ (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Անդրեյ Երյոմենկո) ծրագրում էր գրավել նախ Յարցևոն և Դորոգոբուժը, իսկ հետո՝ Սմոլենսկը։

Հաշվի առնելով իրադարձությունների նման զարգացման հնարավորությունը՝ գերմանական ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբը, ոչ առանց պատճառի, կարծում էր, որ արևմտյան ուղղությամբ խորհրդային առաջնագծի ստորաբաժանումների հարձակումը կհանգեցնի լուրջ հետևանքների։ Այս առումով, Արևելյան երկրների արտաքին բանակների վարչությունը, ուսումնասիրելով իրավիճակը բանակային խմբի կենտրոնի տարածքում 1943 թվականի հուլիսի վերջի դրությամբ, իր եզրակացություններում ընդգծեց, որ Սմոլենսկի գրավման դեպքում Կարմիր բանակի համար կբացվեն «նոր գործառնական հնարավորություններ…»: Օգտագործելով դրանք՝ նրա ուժեղ խմբերը կձգտեն «հնարավորինս հեռու ճեղքել դեպի Արևմուտք…»: Այս առումով պետք է սպասել «խոշոր տեղական հարձակողական գործողություններ, որոնք կարող են հանգեցնել հիմնական պաշտպանական գիծ ներթափանցման, ինչը կարող է հանգեցնել տեղական ճգնաժամերի, որոնք գերմանական ռեզերվների բացակայության պատճառով կարող են արագորեն մեծ չափեր ստանալ»։

## Իրավիճակ
Նման պայմանները ստիպեցին գերմանական հրամանատարությանը կենտրոնացնել հիմնական ուժերը տեղանքը համառորեն պահելու վրա։ Սմոլենսկի և Ռոսլավլի ուղղություններում պատրաստել է հինգից վեց պաշտպանական գոտիներ և գծեր՝ էշելոնացված 100-130 կմ. 12-15 կմ խորությամբ մարտավարական պաշտպանության գոտին ընդգրկում էր հիմնական (ԳՊՕ) և երկրորդ գծերը։ Հիմնական շերտը (4,5-ից 5 կմ լայնություն) բաղկացած էր երեք դիրքից՝ ուժեղ կետերի զարգացած համակարգով, որոնք միացված էին հաղորդակցության անցուղիներով։ Առաջնային գիծը հիմնականում անցնում էր բարձունքներով և ծածկված էր փշալարերով և ականապատ դաշտերով: Նույն ինժեներական արգելքները առկա էին երկրորդ և երրորդ դիրքերի մոտույցներում։ Բացի այդ, ամբողջ ԳՊՕ-ն լցված էր մեծ թվով զրահատեխնիկայով և փայտահողային կրակակետերով (միջինում 6-7 կառույց 1 կմ-ում), ինչպես նաև անձնակազմի համար նախատեսված ապաստարաններով։

Երկրորդ շերտը գտնվում էր առաջնագծից 8-10 կմ հեռավորության վրա։ Դրա դիմաց տեղադրվել են նաեւ մետաղալարեր, իսկ կարեւորագույն հատվածներում՝ նաեւ ականապատ դաշտեր։ Քաղաքները, ինչպիսիք են Նովոսոկոլնիկին, Վիտեբսկը, Սուրաժը, Ռուդնյան, Դուխովշչինան, Յարցևոն, Դորոգոբուժը, Ելնյան, Սպաս-Դեմենսկը, Դեմիդովը, Սմոլենսկը, Ռոսլավլը, համակողմանի պաշտպանության համար պատրաստված դիմադրության հզոր կենտրոններ էին։ Առանցքային շրջանների ճանապարհները ականապատվել են։

Օպերատիվ խորքում հակառակորդը ստեղծել է երեք-չորս պաշտպանական գիծ, ​​որոնք հիմնականում անցնում էին գետերի ափերով։ Նրանք զորքերով չեն օկուպացվել, սակայն անհրաժեշտության դեպքում նրանց մոտ կարող էին տեղակայվել պահեստայիններ կամ ստորաբաժանումներ այլ շրջաններից։ Ընդհանուր առմամբ, Կենտրոն բանակային խմբի հրամանատարությունը 600 կմ լայնությամբ գոտում տեղակայել է 3-րդ տանկային, 4-րդ և 2-րդ տանկային բանակների 44 դիվիզիաներ։ Այս խումբը ներառում էր 850 հազար մարդ, 8800 հրացան և ականանետ, մոտ 500 տանկ և գրոհային զենքեր և մինչև 700 մարտական ​​ինքնաթիռ։

## Կողմերի ուժեր և կազմ
### Գերմանիա
Կենտրոն բանակային խմբի ֆելդմարշալ Գ.Կլյուգեի հրամանատարությամբ՝ կազմված.

* 3-րդ տանկային բանակ (տանկային զորքերի գեներալ Գ. Ռայնհարդտ)
* 4-րդ դաշտային բանակ (հետեւակային գեներալ Գ. Հենրիչի)
* 9-րդ դաշտային բանակի մաս (գեներալ գնդապետ Վ. Մոդել)
Ընդհանուր 44 դիվիզիա՝ ավելի քան 850 հազար մարդ, մոտ 8800 հրացան և ականանետ, մոտ 500 տանկ և գրոհային զենքեր, մինչև 700 ինքնաթիռ։

Գերմանական հրամանատարությունը, ձգտելով պահել գրավյալ գծերը Սմոլենսկի և Ռոսլավլի արևելք, կենտրոնացրեց իր հիմնական ուժերը այս ուղղությամբ: Հակառակորդն ուներ հզոր պաշտպանություն («Արևելյան պարսպի» կենտրոնական հատվածը), որն ընդգրկում էր 5-6 գոտի՝ 100-130 կմ ընդհանուր խորությամբ։ Վելիժ, Դեմիդով, Դուխովշչինա, Սմոլենսկ, Ելնյա և Ռոսլավլ քաղաքները վերածվեցին հզոր ամրացված հանգույցների։

### ԽՍՀՄ
Կալինինի ռազմաճակատի ձախ թեւը գեներալ-գնդապետ Ա.Ի. Երյոմենկոյի հրամանատարությամբ, որը բաղկացած է.

* 3-րդ հարվածային բանակ
* 4-րդ հարվածային բանակ (գեներալ-մայոր Վ. Շվեցով)
* 43-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Կ․ Գոլուբև)
* 39-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ա․ Զիգին, սեպտեմբերի 9-ից՝ գեներալ-լեյտենանտ Ն․Բերզարին)
* 5-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուս
* 3-րդ օդային բանակ (օդային ուժերի գեներալ-լեյտենանտ Ն․ Պապիվին)
* 39-րդ օդային բանակ
* 43-րդ օդային բանակ

**Արեւմտյան ռազմաճակատը** գեներալ-գնդապետի հրամանատարությամբ, իսկ օգոստոսի 27-ից բանակի գեներալ Վ.Դ. Սոկոլովսկու հրամանատարությամբ, որը բաղկացած էր.

* 31-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Վ.Ա. Գլուզդովսկի)
* 5-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Վ.Ս. Պոլենով)
* 10-րդ գվարդիական բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Կ. Տրուբնիկով)
* 33-րդ բանակ (գեներալ գնդապետ Վ․ Գորդով)
* 49-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ի. Գրիշին)
* 10-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Վ․ Պոպով)
* 68-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Է. Ժուրավլյով)
* 21-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ն. Ի. Կռիլով)
* 5-րդ մեքենայացված կորպուս (գեներալ Մ․ Վոլկով)
* 3-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուս (գեներալ Ն․Օսլիկովսկի)
* 2-րդ գվարդիական տանկային կորպուս (գեներալ Ա․Բուրդեյնի)
* 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուս (գեներալ Վ․Սոկոլով)
* 1-ին օդային բանակ (ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Մ․Գրոմով)
Երկու ռազմաճակատների զորքերը թշնամու խմբավորման նկատմամբ զբաղեցրին պարուրային դիրք և Սմոլենսկի գործողության սկզբում կազմում էին 1253 հազար մարդ, 20640 հրացան և ականանետ, 1436 տանկ և ինքնագնաց հրետանային կայանք, 1100 մարտական ​​ինքնաթիռ։ Հրաձգային դիվիզիաների միջին թիվը կազմում էր 6,5-7 հազար մարդ։ Զորքերն ունեին խիստ սահմանափակ քանակությամբ զինամթերք (2-2,5 փամփուշտ) և բենզին (1,3-2,8 լիցք)։

## Գործողության պլան
Գեներալ գնդապետ Վ.Դ. Սոկոլովսկու որոշման համաձայն 10-րդ գվարդիական, 33-րդ, 68-րդ և 21-րդ բանակները, 5-րդ մեխանիզացված և 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսները հատկացվել են հիմնական հարձակման ուղղությամբ Արևմտյան ռազմաճակատի գոտում: Նրանք ստիպված էին ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը 16 կմ լայնությամբ, հաղթել գերմանական 4-րդ բանակի հիմնական ուժերին, գրավել կարևոր երկաթուղային և մայրուղային հանգույցը` Ռոսլավլ քաղաքը, այնուհետև հասնել Յարցևո, Պոչինոկ, Դուբրովկա գիծ: Նախատեսված առաջխաղացման խորությունը 180-200 կմ էր։

31-րդ և 5-րդ բանակների զորքերի կողմից այլ հարձակումներ էին ծրագրվել աջ թևի վրա՝ նպատակ ունենալով ոչնչացնել թշնամուն Յարցևոյի և Դորոգոբուժի տարածքներում, որին հաջորդել է հարձակման զարգացումը Կալինինի ռազմաճակատի զորքերի հետ Սմոլենսկի վրա, և 10-րդ բանակի գոտում՝ Կիրովովկարովի և Օրոնց շրջանից։

Կալինինյան ռազմաճակատի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Ա. Ի. Երյոմենկոն որոշել է 39-րդ բանակի հետ հիմնական հարձակումը սկսել Դմիտրովկայի շրջանից Դուխովշչինայի և Սմոլենսկի ուղղությամբ։ Նրա խնդիրն էր հաղթել գերմանական 27-րդ բանակային կորպուսին և գրավել Սմոլենսկը գործողության ութերորդից իններորդ օրը՝ Արևմտյան ճակատի աջ թևի բանակների հետ միասին։ Մեկ այլ գրոհ է իրականացրել 43-րդ բանակը երկու հրաձգային դիվիզիայով Վերդինոյից հյուսիս-արևելք ընկած տարածքից՝ Սկուգրևոյի ընդհանուր ուղղությամբ (Դեմիդովից 15 կմ հարավ-արևելք):

Հարձակման նախապատրաստական ​​շրջանում իրականացվել են խոշոր ներճակատային և ներբանակային վերախմբավորումներ։ Միաժամանակ հրետանու հիմնական մասը կենտրոնացված էր հարվածային խմբերում։ Այսպիսով, Արևմտյան ճակատում 4950 ատրճանակ և ականանետ ներգրավված է եղել բեկման բոլոր շրջաններում հարձակման հրետանային նախապատրաստմանը, իսկ Կալինինի ճակատում՝ 1653: 39-րդ բանակում հրետանու խտությունը հասել է 130-ի, իսկ 10-րդ գվարդիական և 33-րդ բանակներում՝ 1165 կմ-ում:

Միևնույն ժամանակ, խորհրդային կողմը չկարողացավ ապահովել հարձակման անցման անսպասելիությունը, և դա անակնկալ չէր թշնամու համար։ Արդեն հուլիսի վերջին նրա ավիացիան մի շարք ուղղություններում հայտնաբերել է տանկերի ու հրետանու կենտրոնացում։ Գերմանական հրամանատարությունը հակաքայլեր ձեռնարկեց. համախմբեց առաջին էշելոնի ստորաբաժանումների մարտական ​​կազմավորումները, իսկ օգոստոսի 1-6-ն ընկած ժամանակահատվածում երեք դիվիզիա տեղափոխեց այն տարածքներ, որտեղ նախատեսված էին Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատների ձախ թևերի զորքերի ակտիվ գործողություններ:

Խորհրդային հրամանատարության պլանի համաձայն, գործողության մեջ հիմնական դերը վերապահված էր Արևմտյան ռազմաճակատին, որը պետք է ոչնչացնել թշնամուն Ելնյա, Սպաս-Դեմենսկի տարածքներում, այնուհետև առաջ շարժվել դեպի Ռոսլավլ՝ հարվածելով Բրյանսկի ռազմաճակատի դեմ տեղակայված թշնամու խմբի թևին: Ճակատի աջ թևի զորքերին Կալինինի ռազմաճակատի ձախ թևի բանակների հետ միասին առաջադրանք տրվեց թշնամուն հաղթել Դորոգոբուժի, Յարցևոյի, Դուխովշչինայի տարածքներում և այնուհետև գրավել Սմոլենսկը (պլան «Սուվորով I»): Բրյանսկի ռազմաճակատի հաջող հարձակման դեպքում նախատեսվում էր, որ Արևմտյան ռազմաճակատի հիմնական ուժերը կդիմեն դեպի Սմոլենսկ (պլան «Սուվորով II»): Հակառակորդի պաշտպանության ճեղքումը նախատեսվում էր իրականացնել Արևմտյան ռազմաճակատի չորս և Կալինինյան ռազմաճակատի մեկ հատվածում։

Սմոլենսկի գործողությունը ներառում էր 4 ճակատային գործողություններ՝ միավորված ընդհանուր պլանով.

ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:20 right:130 left:20
AlignBars = late

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/08/1943 till:01/11/1943
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMinor = gridcolor:green unit:month increment:1 start:01/08/1943

Colors =
  id:colr   value:rgb(1,0,0)

TextData =
  pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M

BarData =
  barset:PM
  bar:Month

Backgroundcolors = canvas:white

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:PM color:colr

 from: 07/08/1943 till: 20/08/1943 text:"Սպաս-Դեմենսկի ռազմագործողություն" fontsize:8
 from: 28/08/1943 till: 06/09/1943 text:"Ելնին-Դորոգոբուժյան ռազմագործողություն" fontsize:8
 from: 14/09/1943 till: 02/10/1943 text:"Դուխովշչինսկ-Դեմիդովյան ռազմագործողություն" fontsize:8
 from: 15/09/1943 till: 02/10/1943 text:"thumb|Սմոլենսկի հարձակողական գործողություն, 7 օգոստոսի - 2 հոկտեմբերի, 1943, սխեման
Օգոստոսի 7-ին հարձակում գործելով՝ Արևմտյան ռազմաճակատի զորքերը օգոստոսի 20-ին ավարտեցին Սպաս-Դեմենսկի ռազմագործողությունը, որի ընթացքում նրանք ջախջախեցին թշնամու խմբին Սպաս-Դեմենսկի տարածքում, առաջ շարժվեցին 30-40 կմ խորությամբ, այնուհետև կանգնեցվեցին միջանկյալ պաշտպանական գծում: Կալինինի ռազմաճակատի զորքերը, որոնք օգոստոսի 13-ին հարձակման անցան Դուխովշչինա ուղղությամբ, կարողացան միայն փոքր ներխուժել թշնամու պաշտպանություն: Այս իրավիճակում Գերագույն հրամանատարության շտաբը ժամանակավորապես դադարեցրեց հարձակողական գործողությունը՝ ուժերը վերախմբավորելու և նոր հարձակում նախապատրաստելու նպատակով։

Տրուբնիկովի և գեներալ-գնդապետ Վ. Ն. Գորդովի 10-րդ գվարդիայի և 33-րդ բանակների տարածքներում գրոհը սկսվեց օգոստոսի 7-ին առավոտյան ժամը 6:30-ին 90- 110 րոպե տևած հրետանային կրակից հետո: Հակառակորդի հիմնական պաշտպանական գծում մարտերն անմիջապես ձգձգվեցին։ Հետևողականորեն հաղթահարելով էշելոնացված խրամատները և հետ մղելով նրա հետևակի ու տանկերի հակագրոհները՝ երկու բանակների ստորաբաժանումները մինչև երեկո անցել էին ընդամենը 4 կմ։

Հաջորդ առավոտյան գեներալ-գնդապետ Վ.Դ. Սոկոլովսկին ճակատամարտի բերեց երկրորդ էշելոնը։ Սակայն դա ոչ մի էական արդյունքի չհանգեցրեց։ Բանակային խմբակային կենտրոնի հրամանատարությունը մեծացրել է իր ջանքերը՝ Օրյոլի ուղղությամբ տեղափոխելով 2-րդ տանկային, 36-րդ և 56-րդ հետևակային դիվիզիաները։ Խորհրդային զորքերը գրավեցին մի շարք գյուղեր, սակայն նրանց առաջխաղացման տեմպերը հեռու էին նախատեսվածից։ Գեներալ-մայոր Ս.Վ.Սոկոլովի 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսի օգտագործումը չփոխեց իրավիճակը: Միջանկյալ գծում հանդիպելով հակառակորդի ուժեղ դիմադրության՝ նա ստիպված է եղել ոտքով անցնել գործողությունների և չի կարողացել իրացնել իր մանևրելու հնարավորությունները։ Ընդհանուր առմամբ յոթ օրվա ընթացքում ռազմաճակատի հիմնական հարվածային խումբը մեծ կորուստներով թափանցել է 12-16 կմ և 25-30 կմ լայնությամբ շերտով ճեղքել հակառակորդի մարտավարական պաշտպանության գոտին։

Աջ թեւում գեներալ-մայոր Վ.Ա.Գլուզդովսկու և գեներալ-լեյտենանտ Վ.Ս.Պոլենովի 31-րդ և 5-րդ բանակների ստորաբաժանումները օգոստոսի 7-8-ը որոշ տեղամասերում առաջադիմել են 3-5 կմ և կանգնեցվել երրորդ դիրքի դիմաց։ 

Իրադարձությունները տարբեր կերպ զարգացան 10-րդ բանակային գոտում (գեներալ-լեյտենանտ Վ. Ս. Պոպով): Օգոստոսի 10-ին անցնելով հարձակման՝ նրա դիվիզիաները երկու օրվա ընթացքում 10-11 կմ լայնությամբ և խորությամբ բաց առաջացրեցին գերմանական պաշտպանությունում։ Ճակատային զորքերի հրամանատարը որոշեց այստեղ բեկում մտցնել գեներալ-մայոր Մ.Վ.Վոլկովի 5-րդ մեխանիզացված կորպուսի միջոցով՝ հաջողությունը զարգացնելու համար: Ավարտելով 130 կիլոմետրանոց երթը, օգոստոսի 12-ի վերջին նա կենտրոնացել էր նոր տարածքում։

Արդեն առավոտյան, գործնականում առանց նախնական պատրաստության, կորպուսը անցավ հարձակման, բայց այն պատճառով, որ հակառակորդը կարողացավ կազմակերպված կերպով նահանջել և պաշտպանություն վերցնել նախապես պատրաստված միջանկյալ գծում, այն ներքաշվեց երկարատև մարտերի մեջ Տյագաևից հարավ գտնվող տարածքում: Օգոստոսի 14-16-ը գերմանական ավիահարվածներից մեծ կորուստներ կրելով հրաձգային և շարժական ստորաբաժանումները՝ ավելացրել են ներթափանցումը ևս 5-10 կմ-ով։ Միաժամանակ 5-րդ մեքենայացված կորպուսը, կորցնելով իր մարտունակությունը, դուրս է բերվել պահեստազոր։

Թեև Արևմտյան ռազմաճակատի զորքերի հարձակումը զարգանում էր դանդաղ տեմպերով, այնուամենայնիվ, Սպաս-Դեմենսկի տարածքում տեղակայված թշնամու խմբի թիկունքին հասնելու իրական վտանգ կար։ Դրա հետ կապված նա սկսեց նահանջել։ Գեներալ-մայոր Ի.Տ. Գրիշինի 49-րդ բանակը հետապնդման մեջ մտավ, օգոստոսի 13-ին անցավ մինչև 25 կմ և 33-րդ բանակի ստորաբաժանումների հետ համատեղ ազատագրեց քաղաքը և Սպաս-Դեմենսկ երկաթուղային կայարանը։

Ինչպես նախատեսված էր օպերատիվ պլանով, օգոստոսի 13-ին Կալինինյան ռազմաճակատի 39-րդ բանակը (գեներալ-լեյտենանտ Լ. Ի. Զիգին) հարձակման անցավ, սակայն վեց օրում նա կարողացավ հակառակորդին հետ մղել միայն 5-6 կմ-ով։ Ընդհանուր առմամբ, գործողության առաջին փուլում նրա պաշտպանությունը հնարավոր եղավ ճեղքել միայն Սպաս-Դեմենսկի ուղղությամբ։ Խորհրդային զորքերի առավելագույն թափանցումը 35-40 կմ էր։ Ձգձգվող մարտերի էական պատճառներն էին զինամթերքի բացակայությունը և գերմանական ստորաբաժանումների արագ տեղափոխումը Օրյոլ-Բրյանսկ ուղղությունից։ Միայն օգոստոսի 1-ից 18-ը գերմանական հրամանատարությունը Կալինինի և Արևմտյան ճակատների դեմ տեղափոխեց մինչև 13 դիվիզիա՝ զգալիորեն մեծացնելով իր 4-րդ բանակի ներուժը։

1943 թվականի օգոստոսի երրորդ տասնամյակի սկզբին Խորհրդա-գերմանական ճակատում ընդհանուր իրավիճակը զգալի փոփոխությունների էր ենթարկվել։ Դրանք պայմանավորված էին նրանով, որ Կուրսկի մոտ սկսված հակահարձակումը վերաճեց ռազմավարական հարձակման։ Գործողության ընթացքում Բրյանսկի և Կենտրոնական ճակատների զորքերը հասել են Լյուդինովոյի և Բրյանսկի մատույցներին, ինչի արդյունքում «Կենտրոն» բանակային խմբավորման պաշտպանական գոտում առաջացել է նոր վտանգված տարածք։ Բրյանսկի ռազմաճակատի աջ թևի բանակների հետագա առաջխաղացումը հնարավորություն տվեց թևից պարուրել թշնամու Ռոսլավլ խմբին: Նման պայմաններում Արևմտյան ճակատի զորքերի առաջխաղացումը դեպի Ռոսլավլ, այն մատույցներում, ուր կենտրոնացված էին գերմանական 4-րդ բանակի զգալի ուժերը, այլևս միակ տարբերակը չէր։

Սրա կապակցությամբ գեներալ-գնդապետ Վ.Դ. Սոկոլովսկին որոշեց հիմնական հարձակումն սկսել ոչ թե Ռոսլավլի, այլ Ելնյայի և Սմոլենսկի ուղղությամբ։ Այդ նպատակով նախատեսված էին 10-րդ գվարդիական, 21-րդ և 33-րդ բանակները։ 21-րդ բանակին (գեներալ-լեյտենանտ Ն. Ի. Կռիլով) նշանակվեց 2-րդ գվարդիական տանկային կորպուսը և Գերագույն հրամանատարության շտաբի ռեզերվից ժամանած յոթ հրետանային բրիգադ, իսկ 33-րդ բանակին նշանակվեց 5-րդ մեխանիզացված և 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուս, ինչպես նաև հինգ հրետանային բրիգադներ: Ռազմաակատի հարվածային խումբը պետք է գործեր 36 կմ լայնությամբ շերտում, որից 20 կմ-ը բեկման գոտում։

Բացի 31-րդ և 5-րդ բանակներից, 68-րդ բանակը (գեներալ-մայոր Է. Պ. Ժուրավլյով) շարժվեց դեպի աջ թեւ։ Այս խումբը հրաման է ստացել ազատագրել Դորոգոբուժ և Յարցևո քաղաքները Կալինինյան ռազմաճակատի հետ համագործակցությամբ։ Ձախ թևի զորքերը հարձակողական գործողություններ պետք է ծավալեին Ռոսլավլի ուղղությամբ։ Այս բոլոր խնդիրները պետք է լուծվեին զինամթերքի ակնհայտ պակասով, որի քանակը հենց բանակներում գտնվում էր 0,25-ից մինչև 1,3 զինամթերքի լրակազմի սահմաններում։

Մինչ Արևմտյան ռազմաճակատը վերախմբավորվում և կենտրոնացնում էր իր զորքերը օպերատիվ դադարի ընթացքում, Կալինինի ռազմաճակատի 39-րդ բանակը օգոստոսի 23-ին փորձեց հարձակումը շարունակել Դուխովշչինայի ուղղությամբ: Սակայն, ինչպես նախկինում, նա հաջողության չհասավ: Օգոստոսի 30-ին գեներալ-գնդապետ Երյոմենկո դիմել է Գերագույն հրամանատարության շտաբ՝ ռազմական գործողությունների ժամանակավոր դադարեցում թույլ տալու խնդրանքով: Բայց նրան հրամայվել է դրանք շարունակել մինչեւ սեպտեմբերի 7-ը, որպեսզի թշնամուն հնարավորություն չտա մանեւրելու իր ուժերն ու ռեսուրսները։

Օգոստոսի 28-ից սեպտեմբերի 6-ը Արեւմտյան ռազմաճակատի զորքերը իրականացրել են Ելնյա-Դորոգոբուժյան գործողությունը։ Օգտագործելով հրետանային կրակ և օդային հարվածներ, որոնք այս անգամ ապացուցեցին արդյունավետությունը, երկու օրվա ընթացքում հրաձգային ստորաբաժանումները ճեղքեցին հակառակորդի պաշտպանությունը մինչև 30 կմ լայնությամբ և 12-15 կմ խորությամբ հատվածում: Օգոստոսի 30-ին 2-րդ պահակային տանկային կորպուսը գեներալ-մայոր Ա.Ս. Բուրդեյնին բերվեց մարտի, որը ծածկեց մինչև 20 կմ և 10-րդ գվարդիական բանակի ստորաբաժանումների և կազմավորումների հետ միասին գրավեց հիմնական ճանապարհային հանգույցը և ամուր հենակետը Սմոլենսկի ուղղությամբ՝ Ելնյա քաղաքը: Սա ստիպեց գերմանական զորքերին նահանջ սկսել 5-րդ բանակից առաջ։ Օգոստոսի 31-ի լուսադեմին հետապնդման դուրս գալով՝ հաջորդ օրը նրա ստորաբաժանումները ազատագրեցին Դորոգոբուժ քաղաքը՝ գործողության ավարտին 35–40 կմ առաջ անցնելով։

Հարձակումը ծավալվեց 150 կմ լայնությամբ շերտով, սակայն սեպտեմբերի 5-ին ակնհայտ դարձավ, որ հակառակորդի հրամանատարությանը հաջողվել է այլ տարածքներից տեղափոխված ուժերով գրավել խորքում նախապես պատրաստված պաշտպանական գծերը։ Աջ թեւում 31-րդ և 5-րդ բանակները ներքաշվեցին ծանր մարտերի մեջ Յարցևոյից հարավ-արևելք ընկած անտառային տարածքում: 68-րդ, 10-րդ գվարդիականների և 21-րդ բանակների փորձը ճեղքել Ելնյաից արևմուտք՝ գոտու կենտրոնում, արդյունք չտվեց։ Ձախ թևում գործող 33-րդ, 49-րդ և 10-րդ բանակները նույնպես չկարողացան որևէ շոշափելի հաջողության հասնել։ Զորքերի առաջխաղացման միջին տեմպերը նվազել են օրական 1-3 կմ-ի։ Նրանք մեծ կորուստներ են կրել։ Դիվիզիոնների թիվը չի գերազանցել 4,5 հազարը։ Շարժական ստորաբաժանումներում մնացել էր 380 սպասարկվող տանկ։ Զինամթերքի սուր պակաս կար։ «Կենտրոն» բանակային խմբի հրամանատարությունը, մեծացնելով իր ուժերը Սմոլենսկի և Ռոսլավլի ուղղություններում, գործնականում չեզոքացրեց մինչև օգոստոսի 28-ը Արևմտյան ռազմաճակատի գոտում ստեղծված ուժերի և ռեսուրսների առավելությունը:

Դրան հաջորդեց ռազմական գործողությունների հերթական դադարը։ Սեպտեմբերի 7-ից 14-ը Կալինինի ճակատի ձախ թևի, աջ թևի և Արևմտյան ճակատի կենտրոնի զորքերը համախմբեցին իրենց դիրքերը, անցկացրին հետախուզություն, ճշտեցին հակառակորդի կրակային համակարգը և վերախմբավորվեցին: Նրանց առջեւ դրված էր նույն խնդիրը՝ ազատագրել Սմոլենսկն ու Ռոսլավլը, ապա զարգացնել հարձակումը դեպի արեւմուտք։

Արևմտյան ռազմաճակատի հրամանատար, բանակի գեներալ Վ.Դ. Սոկոլովսկին, պլանավորել է հիմնական հարձակումը սկսել Սմոլենսկի և Օրշայի ուղղությամբ։ Դրան մասնակցում էին 10-րդ գվարդիական (գեներալ-լեյտենանտ Ա. Վ. Սուխոմլին), 21-րդ և 33-րդ բանակները, 2-րդ գվարդիական տանկային, 5-րդ մեքենայացված, 6-րդ և 3-րդ (գեներալ-մայոր Ն. Ս. Օսլիկովսկի) գվարդիական հեծելազորային կորպուսը: Նախատեսվում էր գործողությունների հետևյալ հաջորդականությունը՝ ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը 12 կմ լայնությամբ, վերահսկողության տակ առնել Պոչինոկի տարածքը և դրանով իսկ կտրել երկաթուղին և Սմոլենսկ-Ռոսլավլ մայրուղին. ավելի ուշ զորքերի մի մասը կազատագրեր Սմոլենսկը, իսկ հիմնական ուժերը հարձակում կանցկացնեն Օրշայի ընդհանուր ուղղությամբ։ Աջ թևում (31-րդ, 5-րդ և 68-րդ) տեղակայված բանակները պետք է ոչնչացնեին թշնամուն Յարցևոյի շրջանում և հասնեին Վոպ և Դնեպր գետերը։ 49-րդ և 10-րդ բանակները, որոնք գործում էին ձախ թեւում, ստիպված էին անցնել Դեսնան և ազատագրել Ռոսլավլ քաղաքը:

Կալինինյան ռազմաճակատի ձախ թևի բանակային ստորաբաժանումներին հանձնարարվել էր Դուխովշչինայի և Դեմիդովի տարածքներում ջախջախել գերմանական զորքերը, այնուհետև գրոհել Ռուդնյայի և Վիտեբսկի ընդհանուր ուղղությամբ։ Գործողության մեջ հիմնական դերը վերապահված էր 39-րդ բանակին։ Նա ստիպված է եղել ճեղքել պաշտպանությունը 9 կմ լայնությամբ։ Այդ նպատակով հատկացվել են 84-րդ և 2-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսները և չորս տանկային բրիգադներից բաղկացած շարժական խումբ։

Սեպտեմբերի 14-ին՝ ժամը 10:20-ին, 80 րոպե տեւած հրետանային հրետանային կրակոցից հետո 43-րդ բանակի 39-րդ և ձախ թևի ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները (գեներալ-լեյտենանտ Կ. Դ. Գոլուբև) գրոհել են թշնամու դիրքերը։ Օրվա վերջում նրանք առաջ են անցել 3-13 կմ խորության վրա՝ ընդարձակելով բեկումը մինչև 30 կմ: Հենվելով իրենց հաջողության վրա՝ 39-րդ բանակի առաջադեմ ստորաբաժանումները գեներալ-լեյտենանտ Ն.Է. Բերզարինի հրամանատարությամբ սեպտեմբերի 19-ի գիշերը ազատագրեցին Դուխովշչինա քաղաքը: Ստացված արդյունքները գերագնահատելով՝ Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց գեներալ-գնդապետ Ա.Ի. Երյոմենկոյին գրավել Վիտեբսկը ոչ ուշ, քան հոկտեմբերի 9-10-ը: Ի կատարումն այս հրամանի, Կալինինի ճակատի կենտրոնի և ձախ թևի բանակները մինչև սեպտեմբերի 30-ը հասան Ուսվյատի-Ռուդնյա գիծ, ​​բայց չկարողացան կոտրել թշնամու ուժեղացված դիմադրությունը Վիտեբսկի ուղղությամբ:

Արևմտյան ռազմաճակատի զորքերը սեպտեմբերի 15-ին վերսկսել են հարձակումը և ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը բոլոր հատվածներում։ Հաջորդ օրը հիմնական հարձակման ուղղությամբ բեկումն ընդլայնվել է մինչև 20 կմ լայնությամբ և 10 կմ խորությամբ։ Միաժամանակ 31-րդ բանակի ստորաբաժանումները գրավեցին դիմադրության ուժեղ կետը՝ Յարցևո քաղաքը և երկաթուղային կայարանը, իսկ 10-րդ բանակը հատեց Գում գետը։ Մինչեւ սեպտեմբերի 20-ը խորհրդային զորքերը մարտում անցել էին 40 կմ:

Վերախմբավորվելուց հետո Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատների զորքերը վերսկսեցին հարձակումը՝ համապատասխանաբար իրականացնելով Դուխովշչինսկո-Դեմիդովյան և Սմոլենսկ-Ռոսլավլի ռազմագործողությունները։
thumb|Ազատագրված Սմոլենսկի հողում
Այս հանգամանքը գերագույն հրամանատարության շտաբի համար համոզիչ փաստարկ ծառայեց՝ ռազմաճակատի համար նոր խնդիր դնելիս։ Նա հավատում էր, որ իր ունեցած ուժերով նա ի վիճակի է ավելի խորը հարձակման զարգացնել: Հետեւաբար, բանակի գեներալ Վ.Դ. Սոկոլովսկուն հրամայվեց հաղթել գերմանական զորքերի նահանջող խմբին և ազատագրել Սմոլենսկը, իսկ մինչև հոկտեմբերի 10-12-ը գրավել Օրշայի և Մոգիլևի շրջանները։ Անմիջական առաջադրանքի խորությունը եղել է 70 կմ, իսկ հաջորդը՝ ավելի քան 180 կմ։

Սեպտեմբերի 16-ին Յարցևոն ազատագրվեց, սեպտեմբերի 21-ին՝ Դեմիդովը։ Արդեն սեպտեմբերի 25-ի գիշերը 31-րդ, 5-րդ և 68-րդ բանակների ստորաբաժանումները տարբեր կողմերից ներխուժեցին Սմոլենսկ և շուտով այն ամբողջությամբ մաքրեցին օկուպանտներից։ Նույն օրը 10-րդ բանակի ստորաբաժանումները, որոնք գործում էին ձախ թեւում, գրավեցին Ռոսլավլ քաղաքը։ Առաջ անցնելով 135-145 կմ՝ ճակատային զորքերը անմիջապես անցան Սոժ գետը, ազատագրեց Կրասնի, Մստիսլավլ, Կրիչև քաղաքները և հոկտեմբերի 2-ին հասավ Վելիժի, Ռուդնիի, Ելիսեևկայի, Լյադիի, Լենինոյի, Դրիբինի սահմանից դեպի արևմուտք և Պրոնյա գետի երկայնքով ավելի հարավ՝ դեպի Պետուխովկա, որտեղ անցան դիրքային պաշտպանության։

## Արդյունքներ
thumb|Ազատագրված Սմոլենսկում. Ֆոտոռեպորտաժ «Օգոնյոկ» ամսագրում
Սմոլենսկի ռազմագործողության արդյունքում խորհրդային ​​զորքերը 400 կմ լայնությամբ շերտով առաջ շարժվեցին դեպի արևմուտք՝ 200-250 կմ-ով, մաքրեցին Կալինինի և Սմոլենսկի շրջանների մի մասը (ավելի քան 7500 բնակավայր, այդ թվում՝ Սմոլենսկ, Ռոսլավլ, Յարցևո, Ելնյա, Դուպրոգոշով, Սպաս-Դեմենժսկ քաղաքները) և սկսեցին Բելառուսի ազատագրումը։ Հակառակորդի 7 դիվիզիա (հինգ հետևակ, մեկ տանկային և մեկ մոտոհրաձգային դիվիզիա) ջախջախվել է, 14-ը ծանր պարտություն է կրել։ Հակառակորդը ստիպված է եղել Օրյոլ-Բրյանսկից և այլ ուղղություններից 16 դիվիզիա տեղափոխել Սմոլենսկի շրջան։ Ընդհանուր առմամբ, Կալինինի և Արևմտյան ռազմաճակատները ֆիքսեցին թշնամու մոտ 55 դիվիզիա, ինչը նպաստեց Կուրսկի ճակատամարտում խորհրդային հակահարձակման հաջող ավարտին: Պարտիզանները մեծ օգնություն են ցույց տվել բանակին։ Արևմտյան և 34 Կալինինյան ճակատների 70 կազմավորումներն ու ստորաբաժանումները, որոնք առանձնապես աչքի ընկան, ստացան «Սմոլենսկի», «Ելնյա», «Դուխովշչինսկի», «Յարցևսկի», «Դեմիդովսկի», «Ռոսլավլ» և այլն պատվավոր կոչումներ։ Բազմաթիվ ստորաբաժանումներ և կազմավորումներ պարգևատրվել են մեդալներով։

Նման լայն մանևրը հետևանք էր խորհրդային ավիացիայի ցածր ակտիվության, որն ուներ սակավաթիվ ռմբակոծիչներ։ Արդյունքում՝ ժամանած հակառակորդի ստորաբաժանումներին և կազմավորումներին հաջողվել է խորքում գրավել պատրաստված պաշտպանական գծերը դեռևս երկու ճակատների հարվածային խմբերի իրենց հասնելուց առաջ։ Սա նշանակում էր, որ օպերատիվ դադարներից հետո սովետական ​​զորքերը պետք է պատրաստվեին երեք անգամ ճեղքելու պաշտպանությունը, փոխել հիմնական հարձակման ուղղությունը, ստեղծել ուժերի և ռեսուրսների նոր խմբեր, կազմակերպել կրակային վնաս թշնամուն, վերահսկել նրանց զորքերը և տրամադրել համապարփակ աջակցություն մարտական ​​գործողություններին: Անկասկած, նման պայմանները, զուգորդված զինամթերքի և վառելիքի պակասի հետ, ազդել են գործողության կորուստների վրա։ Դրանք կազմել են 451466 մարդ, որից 107645-ը անդառնալի, 863 տանկ և ինքնագնաց հրետանային կայանք, 234 հրացաններ և ականանետեր, 303 մարտական ​​ինքնաթիռներ։

## Համակարգչային խաղերում
*«Թշնամու թիկունքում 2։ Գրոհող ջոկատ» համակարգչային խաղի «Սմոլենսկ» առաքելության ժամանակ խաղացողը պետք է մասնակցի Սմոլենսկ-Ռոսլավլ գործողությանը (անցնի Դնեպրը և շարժվի դեպի Սմոլենսկ): Առաքելությունը պարունակում է սարքավորումների օրինակներ, որոնց զանգվածային արտադրությունը սկսվել է Սմոլենսկի գործողության ավարտից հետո, ինչը ցույց է տալիս, որ խաղը բավարար չափով չի համապատասխանում իրական պատմությանը։ Օրինակ՝ առաքելությունը ներառում է գերմանական *Jagdpanther* ինքնագնաց հրետանային կայանք, որի սերիական արտադրությունը սկսվել է միայն 1943 թվականի հոկտեմբերին։
*Սմոլենսկի հարձակողական գործողությունը ներկայացված է «Առճակատում» *RWG 3.0b* համակարգչային խաղում։

## Տես նաև
ԽՍՀՄ զինված ուժերի գործողությունների ցանկ Հայրենական մեծ պատերազմում

## Գրականություն
* *Истомин В. П.* [militera.lib.ru/h/istomin/title.html Смоленская наступательная операция (1943 г.)] — : Воениздат, 1975.
* «На смоленском направлении…» (Выдержки из сводок Совинформбюро). — Смоленск, 1973.
* Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь. — , 2009. — С. 128.
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ճակատամարտեր