Արսեն Լյուպեն

**Արսեն Լյուպեն** (), ֆրանսիացի գրող Մորիս Լեբլանի (1864-1941) վեպերի ու նովելների գլխավոր հերոսը, «ջենթլմեն-կողոպտիչ»։ Առաջին անգամ հայտնվել է «Արսեն Լյուպենի ձերբակալությունը» նորավեպում, որը տպագրվել է ֆրանսիական *Je sais tout* ամսագրում 1905 թվականի հուլիսին։ Լեբլանը գրել է 24 գիրք Լյուպենի մասին։ Դրանից բացի, գոյություն ունեն մի շարք շարունակություններ, այդ թվում նաև գրված հայտնի համահեղինակներ Պիեռ Բուալոյի և Տոմա Նարսեժակի կողմից, ինչպես նաև բազմաթիվ բեմադրությունները, էկրանավորումներ և կոմիքսներ։

Լյուպենի կերպարը մեծապես ոգեշնչվել է «ազնիվ ավազակի» և առաջին հերթին Ռոկամբոլի կերպարից, որը Պոնսոն դյու Տերրայի (1829-1871) հերոսն է։

## Արսեն Լյուպենի կենսագրությունը
Բազմիցս փորձ է արվել ներկայացնել Արսեն Լյուպենի ամբողջական կենսագրությունն այն տեղեկությունների հիման վրա, որոնք առկա են Մորիս Լեբլանի ստեղծագործություններում։ Առավել հաջողված են համարվում Ֆ. Լակասենի և Անդրե-Ֆրանսուա Ռուդի աշխատանքները։ Համապատասխանաբար, այդ կենսագրությունները տարբերվում են մի շարք կետերով։

Առավել հավանական է, որ Արսեն Լյուպեն Ռաուլը՝ Հենրիետա դ’Անդրեզիի և Թեոֆրաստ Լյուպենի որդին, կարող է ծնված լինել 1874 թվականին («Կոմսուհի Կալիոստրո» ստեղծագործության մեջ, որի գործողությունները ծավալվում են 1894 թվականին, Արսեն Լյուպենը քսան տարեկան է)։ Նրա ենթադրյալ ծննդավայրը կարող է լինել Բլուա քաղաքը (կախված այն հանգամանքից, թե արդյոք դա ընդունվում է որպես ճշմարտություն, թե այն Լյուպենի հերթական սուտն է)։

Արսենի ծնունդից մի քանի տարի անց նրա մայրը հեռացել է Թեոֆաստ Լյուպենից և որդու հետ բնակություն հաստատել Դրյո-Սուբիզ ընտանիքի տանը։ Այդտեղ Հենրիետան մշտապես ստորացվել է տանտերերի կողմից։ Այդ պատճառով Արսեն Լյուպենը վեց տարեկանում գողանում է Մարի Անտուանետ թագուհու մանյակը, որը Դրյո-Սուբիզ ընտանիքի պարծանքն էր («Թագուհու նոր մանյակը», «Կոմսուհի Կալիոստրո»)։ Չնայած հետաքննությանն այդպես էլ չի հաջողվում պարզել, թե ով և ինչպես է կատարել գողությունը, կասկածն ընկնում է Հենրիետա դ’Անդրեզիի վրա, որն ստիպված է լինում հեռանալ գյուղ, որտեղ էլ մահանում է մի քանի տարի անց։

Արսեն Լյուպենը սովորել է իրավաբանություն, բժշկություն և դարձել մաշկաբանության մասնագետ։ Նա գիտի դասական լատիներեն և հունարեն։ Նրա հայրը եղել է բռնցքամարտի, սուսերամարտի և մարմնամարզության ուսուցիչ և որդուն սովորեցրել է մարտարվեստներ։ Արսենը սովորել է նաև ջուջուցու։

## Արտաքին տեսք
thumb|170px|«Ոսկե եռանկյուն» վեպի երկրորդ մասի շապիկը (1921 թվականի հրատարակություն)
Արսեն Լյուպենը վերափոխումների վարպետ է և հաճախ է փոխում իր դիմագծերը, մազերի գույնը, հագուստի ոճն ու նույնիսկ բնավորությունը։ Այդ պատճառով դժվար է հստակ նկարագրել նրան։ Միայն հայտնի է, որ հերոսը բավական բարեկազմ է, գեղեցիկ և արտասովոր ուժեղ, ինչն օգնում է նրա գողի մասնագիտությանը։

## Բնավորություն
Արսեն Լյուպենը ցույց է տվել իր տաղանդն ու խելքը բազմաթիվ արկածներում՝ հանդես գալով ոչ միայն որպես կողոպտիչ, այլ նաև որպես դետեկտիվ և լուծելով մինչ այդ անլուծելի հանելուկներ, ինչը հաճախ զգալի շահույթ է բերել նրան։ Սակայն բացառված չեն նաև կերպարի ձախողումները, որոնցից նա դուրս է գալիս իր ունակությունների ու հաջողության շնորհիվ, ինչը ջենթլմեն-կողոպտիչին մոտեցնում է սվորական մարդու։ Դրանից բացի, հերոսն արժանանում է ընթերցողի համակրանքին իր բարոյական սկզբունքների շնորհիվ, որոնցից են սպանության բացառումն ու նուրբ քաղաքավարությունը կանանց հանդեպ։ Լյուպենը հաճախ կանանց օգնում է հաղթահարել դժվարին իրավիճակը, ավելին, նա հանուն կնոջ պատրաստ է հրաժարվել իր հանցագործ մտադրություններից։ Հերոսին խորթ չէ հայրենասիրությունը, ինչն առավել վառ արտահայտվում է այն դրվագներում, որոնցում ներկայացված գործողությունները տեղի են ունենում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Նա տանձնում է Ֆրանսիայի օգտին մի շարք դիվանագիտական գործընթացների  պատախանատվությունը։ Դրանից բացի, Արսեն Լյուպենն ընդգրկվել է Արտասահմանյան Լեգեոնի կազմում և կռվել Ֆրանսիայի օգտին Հյուսիսային Աֆրիկայում («Վագրի ատամները»)։

## Մորիս Լեբլանի ստեղծագործություններն Արսեն Լյուպենի մասին

* 1907 – *Արսեն Լյուպենը՝ ազնիվ կողոպտիչը* /  (9 պատմվածք)
** *Արսեն Լյուպենի ձերբակալությունը* / 
** *Արսեն Լյուպենը բանտում* / 
** *Արսեն Լյուպենի փախուստը* / 
** *Խրհրդավոր ճանապարհորդը* / 
** *Թագուհու մանյակնը* / 
** *Ինչպես ես ծանոթացա Արսեն Լյուպենի հետ (Փոսիկի յոթ)* / 
** *Մադամ Էմբերի չհրկիզվող պահարանը* / 
** *Սև մարգարիտ* / 
** *Հերլոկ Շոլմսն ուշացել է* / 
* 1908 – *Արսեն Լյուպենն ընդդեմ Հերլոկ Շոլմսի* / 
** *Շիկահեր տիկինը*/ 
** *Հրեական լամպ* / 
* 1909 – *Արսեն Լյուպեն* /  (պիես)
* 1909 – *Սնամեջ ասեղ* / 
* 1910 – *813* / , 1917 թվականին հրատարակվել է երկու հատորով
** *Արսեն Լյուպենի երկակի կյանքը* / 
** *Արսեն Լյուպենի երեք հանցանքները* / 
* 1911-1913 – *Արսեն Լյուպենի գաղտնիքները* /  (9 պատմվածք)
** *Արևաշողքեր* / 
** *Հարսանեկան մատանի* / 
** *Ստվերի հուշումով* / 
** *Դժոխային թակարդ* / 
** *Կարմիր մետաքսե շարֆ* / 
** *Մահը թափառում է մոտակայքում* / 
** *Կարապի վզով Էդիտը* / 
** *Ցղոտի խուրձ* / 
** *Արսեն Լյուպենի ամուսնությունը* / 
* 1911 – *Արսեն Լյուպենի ավանտյուրան* /  (պիես)
* 1912 – *Բյուրեղապակե խցան* / 
* 1915 – *Արկի բեկոր* / 
* 1917 – *Ոսկե եռանկյուն* / 
* 1919 – *Երեսուն դագաղների կղզին* / 
* 1920 – *Վագրի ատամները* / 
* 1920 – *Արսեն Լյուպենի վերադարձը* /  (պիես)
* 1923 – *Պատի ժամացույցի ութ զարկերը* /  (8 պատմվածք)
** *Աշտարակի գագաթը* / 
** *Ջրով գրաֆին* / 
** *Թերեզան և Ժերմենան* / 
** *Դիմակազերծող ֆիլմը* / 
** *Ժան-Լուիի գործը* / 
** 'Կացնով տիկինը* / 
** *Քայլերի հետքերը ձյան վրա* / 
** *Ի պատիվ Մերկուրի աստծու* / 
* [[1924]] – *Կոմսուհի Կալիոստրո* / 
* [[1927]] – *Կանաչ աչքերով օրիորդը* / 
* [[1927]] – *Այծի մորթով մարդը* /  (պատմվածք)
* [[1928]] – *Գործակալություն Բառնետ և Քո.* /  (8 պատմվածք)
** *Ընկնող կաթիլներ* / 
** *Գեորգ թագավորի սիրային նամակը* / 
** *Բակարայի խաղ* / 
** *Ոսկե ատամներով մարդը* / 
** *Բեշուի տասներկու ակցիաները* / 
** *Պատահականությունը հրաշքներ է գործում* / 
** *Սպիտակ ձեռնոցներ… սպիտակ զանկապաններ…* / 
** *Բեշուն ձերբակալում է Ջիմ Բառնետին* / 
* [[1928]] – *Խորհրդավոր դաստակերտը* / 
* [[1930]] – *Դաստակերտ «Բուռն հոսք»* / 
* [[1930]] – *Զմրուխտե կարկեհան* /  (պատմվածք)
* [[1932]] – *Երկու ժպիտներով կինը* / 
* [[1934]] – *Վիկտորը բարձրաշխարհիկ բրիգադից* / 
* [[1935]] – *Կոմսուհի Կալիոստրոյի վրեժը* / 
* [[1941]] – *Արսեն Լյուպենի միլիարդները* / , Արսեն Լյուպենի մասին պատմող շարքի պաշտոնական վերջին գիրքը, հրատարակվել է 1939 թվականին, հետմահու առանձին գրքով լույս է տեսել 1941 թվականին, սակայն առանց  «Չհրկիզվող պահարանը» մասի (*IX. Les coffres-forts*)։ Ավելի ուշ այդ հրատարակությունը հետ է կանչվել Լեբլանի որդու խնդրանքով։ 2002 թվականին որոշ Արսեն Լյուպենի երկրպագուների և կորեացի թարգմանիչ Սոն Գվի Սուի ջանքերով վերականգնվել է բացակայող գլուխը, և Լյուպենի մասին պատմող ամբողջական վերջին վեպը հրապարակվել է  Կորեայում՝ Կաչի հրատարակչությունում։ Ներկայում հասանելի են ֆրանսերեն ամբողջական էլեկտրոնային գիրքը, ինչպես նաև տպագիր տարբերակը, որ լույս է ընծայվել *Editions Manucius* հրատարակչության կողմից (2015)։
* [[2012]] – *Արսեն Լյուպենի վերջին սերը* /  (անավարտ վեպ, գրվել է շուրջ 1936 թվականին, տպագրվել է 2012 թվականին՝ այն բանից հետո, երբ 2011 թվականին այն գտել է գրողի թոռնուհին՝ Ֆլորենս Բոեսպֆլյուգ-Լեբլանը)։

[[Պատկեր:Arsene Lupin 1907 French edition.jpg|right|thumb|«Արսեն Լյուպեն՝ ազնիվ կողոպտիչը» ֆրանսիական հրատարակության շապիկը (1907 թվական)]]

== Այլ հեղինակների ստեղծագործություններ ==
* Սերգեյ Կոլբասև
** *Արսեն Լյուպեն* (, 1930, Լենինգրադ, «Поворот всё вокруг» եռագրության կազմում)
* Անտոնի Բուշե / 
** Արսեն Լյուպենն ընդդեմ գնդապետ Լիննոյի /  (*Ellery Queen’s Mystery Magazine* ամսագիր, հատոր 5, № 19, [[նոյեմբեր]], [[1944]] թվական)
* Վալերի Կատոգան /  (կեղծանունը՝ )
** *Ֆրանսիայի թագավորի գաղտնիքը, կամ Արսեն Լյուպենի իրական դեմքը* /  ([[1955]], Paris, Édition de Minuit, ռոմանտիկ էսսե)
* Բուալո-Նարսեժակ ()
** *Էներվիլի գաղտնիքը* /  ([[1973]], վեպ)
** *Վառոդի տակառ* /  ([[1974]], վեպ)
** *Արսեն Լյուպենի երկրրդ դեմքը* /  ([[1975]], վեպ)
** *Արսեն Լյուպենի արդարադատությունը* /  ([[1977]], վեպ)
** *Արսեն Լյուպենի երդումը* /  ([[1979]], վեպ)
** /  (Տոմ Նարսեժակի պատմվածքը)
* Քրիստիան Պոսլանեց / 
** *Իդեալական հանցագործություն* /  (École des loisirs, [[1999]])
* Դանիել Սալմոն / 
** Ջեյնի ատամը/  (2001)
* Միշել Զինկ ()
** *Արսեն Լյուպենն ու դ’Արսոնվալի գաղտնիքը* /  ([[2004]], роман)
* Կարլինա և Դիդյո Կայոլ ()
** *Վինսանի գայլերը* /  ([[2006]], վեպ)
* Միշել Բյուսի / 
**  Լյուպենի կոդը /  (2006)
* [[Բորիս Ակունին]]
** *Աշտարակի կալանավորուհին, կամ Երեք իմաստունների կարճ, բայց հիանալի ուղին* /  ([[2007]], [[վիպակ]])
* Գաբրիել Տովերոն / 
** *Ո՞վ է վախեցրել Վիրջինիա Վուլֆին (…պարզից պարզ է, իմ թանկագին Լյուպեն)* /  (վեպ)
* Պատրիկ Ֆերտե / 
** *Արսեն Լյուպենը՝ մեծագույն հանելուկը։ Մորիս Լեբլանի տեքստերի կոդի բանալին'' /  (հոդված Մորիս Լեբլանի ստեղծագործությունների էզոթերիկ կողմերի վերաբերյալ)
* Կաձուհիկո Կատո
** Lupin III (մանգա, որի գլխավոր հերոսը Արսեն Լյուպենի թոռն է)

## Ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ
thumb|right|Անդրե Բրյուլեն «Ատենեյ» թատրոնի «Արսեն Լյուպեն» ներկայացման մեջ (1909)
* 1910 – Արսեն Լյուպենն ընդդեմ Շերլոկ Հոլմսի (Arsène Lupin contra Sherlock Holmes), Գերմանիա
* 1916 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), Մեծ Բրիտանիա
* 1917 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), ԱՄՆ
* 1932 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), ԱՄՆ
* 1937 – Արսեն Լյուպեն (Arsène Lupin détective), Ֆրանսիա
* 1938 – Արսեն Լյուպենը վերադառնում է (Arsène Lupin Returns)
* 1947 – Արսեն Լյուպեն (Arsenio Lupin), Մեքսիկա
* 1957 – Արսեն Լյուպենի արկածները, Ֆրանսիա, Իտալիա
* 1959 – Подписано: Арсен Люпен (Signé: Arsène Lupin), Ֆրանսիա
* 1962 – Արսեն Լյուպենն ընդդեմ Արսեն Լյուպենի (Arsène Lupin contre Arsène Lupin), Ֆրանսիա, Իտալիա
* 1971-1973 – Արսեն Լյուպեն (Arsene Lupin), Ֆրանսիա, Իտալիա
* 1980 – Արսեն Լյուպեն (Arsène Lupin joue et perd), մինիսերիալ, Ֆրանսիա, Իտալիա, Շվեյցարիա, Գերմանիա (ԳՖՀ)
* 1989 – Արսեն Լյուպենի վերադարձը (Le Retour d’Arsène Lupin)
* 1995-1996 – Արսեն Լյուպենի նոր սխրանքները (Les Nouveaux Exploits d’Arsène Lupin)
* 2004 – Արսեն Լյուպեն (Arsène Lupin), Ֆրանսիա
* 2018 – Kaitou Sentai Lupinranger VS Keisatsu Sentai Patranger

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Zink M. Arsène Lupin et le mystère d’Arsonval. Paris: Éditions de Fallois, 2004

## Արտաքին հղումներ
* Արսեն Լյուպենի թանգարան 

Կատեգորիա:Գրական հերոսներ
Կատեգորիա:Հորինված գողեր
Կատեգորիա:Հորինված հանճարներ
Կատեգորիա:Հորինված տղամարդիկ
Կատեգորիա:Հորինված ֆրանսիացիներ
Կատեգորիա:Ֆիլմերի հերոսներ