Սուրբ Աստվածածնի Ավետման եկեղեցի (Իվանո-Ֆրանկիվսկ)

**Սուրբ Աստվածածնի Ավետման եկեղեցի, Իվանո-Ֆրանկիվսկ** քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց։ Պատկանում էր հայ կաթողիկե եկեղեցու Լվովի արքեպիսկոպոսությանը։ Համակարգում էր ներկայիս Իվանո-Ֆրանկովսկի մարզի համանուն քաղաքում բնակվող ուկրաինահայության (լեհահայության) հոգևոր կյանքը։ Ներկայումս պատկանում է Ուկրաինական ուղղափառ եկեղեցուն։ Հայկական եկեղեցու նախագծի հեղինակի հավանական թեկնածու է համարվում Յոհան Շիլցերը։

## Նկարագրություն
Հայկական եկեղեցին հիմնականում բարոկկո ոճի օրինակ է։ Եկեղեցին աղյուսե, եռանավ բազիլիկ է՝ տրանսեպտով։ Միջին նավը և տրանսեպտը նույն բարձրության են, կողային նավերը (այսօր) շատ ավելի ցածր են։ Հիմնական ճակատը գոգավոր է եռանկյուն գագաթով, շրջապատված երկու կլոր աշտարակներով։ Շենքի պարագիծը բաժանված է իոնական կարգի սյուներով՝ ավարտված քիվով։

Եկեղեցին ծածկված է փեղկերով կիսաշրջանաձև թաղարով, կենտրոնական ծավալը՝ առանց թմբուկի գմբեթով, որը հենվում է սյուների վրա՝ առաձգական կամարների և առագաստների օգնությամբ։ Եկեղեցու ինտերիերում օգտագործված է հոնիական ոճը, ինչպես նաև փայտե քանդակ, որն, ըստ երևույթին, պատկանում է փորագրիչ Մ. Պոլեյովսկուն, պատերին կան Յան Սոլեցկու որմնանկարները՝ տեղադրված կենտրոնական խորանի քիվի և տրանսեպտի վրա։ Ուշադրություն է գրավում խաչքարը, որը գտնվում է խորանի կենտրոնում։

## Պատմություն
1700 թվականի հունիսի 17-ին Լվովի արքեպիսկոպոս Դեոդատ Ներսեսովիչի կողմից տեղի ունեցավ հայկական եկեղեցու օծումը՝ Ստանիսլավով (այժմ՝ Իվանո-Ֆրանկիվսկ)։

Առաջին հայտնի վերակառուցումները կատարվել են 1811 և 1829 թվականներին։ 1868 թվականի հրդեհի ժամանակ շենքը մեծ վնաս է կրել։ 1869 թվականին անհաջող վերականգնումից հետո նրա տեսքը զգալիորեն փոխվեց։ Հիմնական ճակատին կից երկու կլոր աշտարակները ավելի ցածր են արվել, երկու մուտքերը աղյուսով պատվել են դրանց մեջ, բարոկկո ուրվագծի սաղավարտները, որոնք լրացնում են դրանք, դարձել են զանգի տեսք։ Փոխվել է ֆրոնտոնի տեսքը, անհետացել է տանիքը պսակող փոքրիկ աշտարակը, կիսաշրջանաձեւ պատուհանների շարքի փոխարեն առաջացել են ուղղանկյուն, իսկ բարոկկո ոճի շրջանակները հանվել են։ Աղյուսապատվել են նաև ստորգետնյա դամբարանների մուտքերը, որտեղ պահվում էին ականավոր հայերի գերեզմաններ։ Եկեղեցու ևս մեկ վերականգնում է իրականացվել 1919-1930 թվականներին, մասնավորապես, այդ ժամանակ վերակառուցվել է պորտալը, կառուցվել է աղյուսե պարիսպ։ Եկեղեցին կառուցվել է բարձր բարոկկո ոճով։ Այն ունի եռանավ աղյուսե բազիլիկի տեսք՝ տրանսեպտով, որի նկարներում գերակշռում են բազմաֆիգուր տեսարանները լանդշաֆտային միջավայրում՝ բարոկկո ճարտարապետության տարրերով, վարագույրներով և գծանկարներով: Որմնանկարը արված է «չոր որմնանկար» տեխնիկայով։

Դարեր շարունակ տաճարը հայտնի էր Սուրբ Աստվածածնի հրաշագործ պատկերով, որը դրված էր 17-րդ դարից։ Վերջին վանահայրը պատկերը Լեհաստան է տարել 1944 թվականին, այժմ այն ​​պահվում է Գդանսկի սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարում։ Պատկերի կրկնօրինակը տեղադրված է եկեղեցու գագաթին։

Խորհրդային իշխանության տարիներին տաճարը փակվել է 1960-ական թվականներին, այն օգտագործվել է որպես արվեստի արհեստանոց։ 1970 թվականին վերանորոգումից հետո եկեղեցում բացվել է կրոնի և աթեիզմի պատմության թանգարան։ 1990 թվականին տաճարը վերադարձվել է հավատացյալներին։
մինի|ձախից|Չեստոխովայի Աստվածամոր սրբապատկեր
Մուտքի աջ կողմում, 1999 թվականի դեկտեմբերի 13-ին, բացվեց և օծվեց ուկրաինական ուղղափառ եկեղեցու պատրիարք, եկեղեցական և հասարակական գործիչ Մստիսլավի հուշատախտակը (իրական կյանքում՝ Ստեպան Սկրիպնիկ, 1898-1993): Հուշատախտակը պղնձե ձվաձև սեղան է՝ պատրիարքի կիսանդրու պրոֆիլային ռելիեֆով, որի տակ փորագրված է մակագրությունը. «Հրապարակն անվանվել է Ուկրաինայի առաջին պատրիարք Մստիսլավի (1898-1993) պատվին»: Քաղաքում, մինչդեռ, նշված անունով հրապարակ չկա։ ՀԱՕԿ-ի թեմը դիմել է քաղաքային գործադիր կոմիտեին՝ եկեղեցու դիմացի հրապարակը Մստիսլավի անունով կոչելու խնդրանքով, սակայն տարածքային փոքր լինելու պատճառով առաջարկը չի ընդունվել։

### Սրբապատկեր
Ստանիսլավովի հիմնադրման պահից հայ համայնքը մեծ ազդեցություն է ունեցել նրա կյանքի վրա։ Հայերը ունեին մի ամբողջ քաղաքային թաղամաս, որտեղ 1663-1664 թվականներին կառուցել էին իրենց առաջին փայտե եկեղեցին։ Շուտով տաճարում հայտնվեց իր իսկ հրաշագործ պատկերակը: Ստանիսլավի հայկական կոմունայի գրագիր Դոմինիկը Դանիիլից պատվիրել է Աստվածածնի Չեստոխովի պատկերակի պատճենը։ Այս պատկերը կախված էր նրա տանը, և նա հաճախ էր աղոթում դրա դիմաց: Դոմինիկի տեսողությունը շատ թույլ էր, սակայն ժամանակի ընթացքում նրա տեսողությունը լիովին վերականգնվեց։ Դպիրը դա վերագրեց պատկերի հրաշագործ զորությանը և այն տեղափոխեց տաճար:

Արդեն եկեղեցում՝ 1742 թվականի օգոստոսի 22-ին, Աստվածամայրը «իրական արցունքներով լաց էր լինում»։ Նույն օրը ժողովրդի հոծ հավաքի ներկայությամբ սկսվեց սուրբ ծառայությունը, որը տևեց 44 ժամ։ Դրանից հետո կերպարը հայտնի դարձավ բազմաթիվ հրաշքներով։ Մարդիկ բուժվում էին էպիլեպսիայից, կուրությունից, արթրիտից և շատ այլ հիվանդություններից։ Ի պատիվ հրաշագործ պատկերի հայտնվելու, հայ եղբայրության նախաձեռնությամբ որոշում է կայացվել կանգնեցնել վեհաշուք տաճարի քարե շինություն։ Այսօր այս սրբապատկերի կրկնօրինակը կա եկեղեցու գագաթին։

### Շինարարություն և հրեական հետք
մինի|մասոնական աչք եկեղեցու պատին
1743 թվականի մայիսի 28-ին հանդիսավոր կերպով դրվեց ապագա քարե հայկական եկեղեցու հիմնաքարը՝ փորագրված մակագրությամբ։ 1748 թվականի հունիսի 24-ին եկեղեցու վերաբերյալ ակտ է հրապարակվել։
Սակայն գումարը բավարար չէր, և պատերը սկսեցին կառուցել ընդամենը հինգ տարում։ Շինարարությունն արագացնելու համար Յոզեֆ Պոտոցկին հրամանագիր է արձակել, ըստ որի՝ հրեական համայնքը պետք է ամեն տարի հայկական եկեղեցու կառուցման համար վճարեր 1000 զլոտի՝ մինչև դրա ավարտը։ Ուստի 15 տարի շարունակ հրեաները ֆինանսավորեցին բիզնեսում իրենց կատաղի մրցակիցների գլխավոր տաճարի կառուցումը։ Հայերը չէին շտապում ավարտին հասցնել շինարարական աշխատանքները, եկեղեցին օծվել է 1763 թվականի օգոստոսի 22-ին։

Օծման արարողությանը ներկա է եղել Լվովի հայոց արքեպիսկոպոս Յակիվ Ստեֆան Ավգուստինովիչը, ով նոր շենքն անվանել է Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի Անարատ Հղիության եկեղեցի։ Նկարներն արվել են լեհ հայտնի նկարիչ Յան Սոլեցկիի կողմից։ Խորանները զարդարված էին սրբերի հրաշալի կերպարներով՝ քանդակագործ Մատվի Պոլեյովսկու կողմից։ Սակայն նույնիսկ շինարարությունից հետո ֆինանսական միջոցների պակաս կար. եկեղեցին մինչև 1800 թվականը կանգուն է եղել առանց արտաքին ծեփի։

18-րդ դարի վերջը և 19-րդ դարի սկիզբը դաժան փորձությունների ժամանակ էր քաղաքի հայ համայնքի համար, որի թվաքանակը նախկինում չէր գերազանցում 500 հոգին, իսկ հայերի՝ դեպի Հունգարիա զանգվածային գաղթից հետո շատ քիչ հայեր մնացին։ Ծխականների սղության պատճառով հայկական եկեղեցին արագ ընկավ անմխիթար վիճակի մեջ և փակվեց 1811-1826 թվականներին։ Ամեն ինչ ավելի լավ էր ընթանում քահանա Անտոնի Բորկովսկու օրոք, որը վերականգնեց ծառայությունը և կատարեց մասնակի վերականգնում (1829): Հարկ է նշել այն փաստը, որ 1803 թվականին սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի հայ եղբայրությունը Լվովի բանկում ավանդադրել է 69808 զլոտի։ Տարեկան տոկոսները կազմում էին 175 զլոտի, և այս գումարը միանգամայն բավարար էր հովվի աշխատավարձին։

1868 թվականին հայկական եկեղեցին այրվել է։ Ստանիսլավովի բազմաթիվ բնակիչներ՝ տարբեր դավանանքների և ազգությունների, հավաքվել էին դրա վերականգնմանը: 1870 թվականին վերականգնումն ավարտվեց, սակայն շենքը մի փոքր փոխեց իր տեսքը։ Երկու կողային աշտարակները շատ ավելի ցածր են դարձել, ստորագրությունն անհետացել է, գմբեթների ձևը փոխվել է. բարոկկո ուրվագծի սաղավարտները փոխարինվել են զանգակաձև գմբեթներով. ֆրոնտոնը նույնպես տարբերվեց կազմաձևով, անհետացավ տանիքը պսակող փոքրիկ աշտարակը:

## Ներկա վիճակ
մինի|Եկեղեցու ներքին կառուցվածք
Առաջին համաշխարհային պատերազմը հայ եկեղեցու համար անկման և մեծ ավերածությունների շրջան էր։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին եկեղեցու այգում ճամբար է դրել ռուսական հրետանային մարտկոցը։ Գերմանացիները պարզել են, թե որտեղից է կրակը և իրենց հրացանների կրակով ծածկել տարածքը։ Արդյունքում վնասվել է տաճարի ճակատը, իսկ առաստաղը շատ տեղերում կոտրվել է։ Պատերազմից հետո ծխական քահանա Ֆրանցիսկ Կոմուսևիչին հաջողվեց ստիպել Լեհաստանի կառավարությանը ճանաչել եկեղեցին որպես պատմության և ճարտարապետության հուշարձան և կարողացավ միջոցներ հավաքել վերականգնման համար։ Վերականգնողական աշխատանքների ընթացքում տանիքը ծածկվել է ցինկապատ թիթեղով, իսկ գմբեթները՝ պղնձով։ Կատարվել է նաև որմնանկարների և խորանի քանդակների վերականգնում։ Մարմարե և ալաբաստրի պատկերները պատրաստվել են տապանաքարերի հայտնի քանդակագործ Մարյան Անտոնյակի արհեստանոցում։ Իսկ վերականգնողական աշխատանքների տեխնիկական ղեկավարը Ստանիսլավիվսկայի քաղաքապետարանի «հայրն» էր՝ ճարտարապետ Ստանիսլավ Տրելյան։ Ընդհանուր առմամբ, վերականգնողական այս աշխատանքները շարունակվել են 1919-1930 թվականներին։ 1937 թվականի մայիսի 30-ին պսակվել է Աստվածամոր հրաշագործ սրբապատկերը։ Արարողությանը ներկա էին Լեհաստանի առաջնորդ կարդինալ Գլոնդը և 17 եպիսկոպոսներ, որոնք ներկայացնում էին Հռոմի կաթոլիկ, հունական կաթոլիկ և հայկական եկեղեցիները։

1946 թվականի մայիսին շատ լեհեր և կաթոլիկ հայեր լքեցին ներկայիս արևմտյան Ուկրաինան։ Նրանք իրենց հետ տարան հրաշագործ պատկերը Լեհաստան, որն այժմ գտնվում է Գդանսկի սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցում։ Կառույցը տրվել է ռուս ուղղափառ եկեղեցուն, որն այնտեղ մնացել է մինչև 1940-ականների վերջը։ Դրանից հետո այնտեղ տեղակայվել են նկարիչների արհեստանոցներ։ Հենց այստեղ էլ կառուցվել է Հայրենիքի արձանը Լեպկոգոյի փողոցում գտնվող խորհրդային զինվորների եղբայրական գերեզմանատան համար։ 1962-1965 թվականներին եկեղեցու տարածքում ապրել է հայտնի նկարիչ Օպանաս Զալիվախան։

1971 թվականից ի վեր հայտնվել է Կրոնի և աթեիզմի թանգարանը, որի համար հուշարձանը մասամբ վերանորոգվել և հարմարեցվել է թանգարանի կարիքներին։ Նրա ցուցադրության մեջ կային բազմաթիվ հետաքրքիր ցուցանմուշներ, և հատկապես շքեղ էր «ինկվիզիցիայի նկուղը», որը, հավանաբար, ոչ մի կերպ չէր զիջում Կամենեց-Պոդոլսկի Խոշտանգումների թանգարանին։ Միաժամանակ, քիչ անց եկեղեցի-թանգարանի դիմացի վայրը «զարդարել» է հրթիռը, որը, ըստ այն ժամանակվա էքսկուրսավարի, «խորհրդանշում էր մարդկության հավերժական ձգտումը դեպի գիտելիք, դեպի լույս, երջանկություն։ « Քաղաքում նույնիսկ խոսակցություններ կային, որ դա իսկական հրթիռային մոդուլ էր, որի վրա ժամանակին մարզվում էին տիեզերագնացները, թեև իրականում դա սովորական մակետ էր, որը պատրաստված էր լոկոմոտիվների վերանորոգման գործարանում։ Այն, ինչ իրականում խորհրդային իշխանությունները մտադիր էին «խորհրդանշել» այս մոդելի հետ, անհայտ է, բայց հրթիռը բավականին հայտնի վայր էր քաղաքում, քանի որ գարեջուր վաճառող հաստատությունը տարեցտարի հրթիռի մոտ բուռն առևտուր էր իրականացնում: Շենքը կրոնական շինության կարգավիճակին վերադարձնելով (1990) հրթիռը տարվել է արդյունաբերական ձեռնարկություններից մեկի հետնաբակ, որտեղ բաց տարածքում այն ​​վերածվել է ջարդոնի։ Խորհրդային տարիներին եկեղեցին պահպանվել է որպես Ուկրաինական ԽՍՀ ճարտարապետական ​​հուշարձան (թիվ 232)։

1990-ին վանահայր Տ. Ստեպան Աբրամչուկը միացել է ուկրաինական ուղղափառ եկեղեցուն։ Միևնույն ժամանակ եկեղեցին ստացել է տաճարի պաշտոնական անվանումը։ Նոր սեփականատերերը վերաներկել են տաճարը կապույտ՝ Աստվածածնի հերալդիկ գույնով։

2008 թվականին հայկական եկեղեցու հետ կապված վեճ բռնկվեց. այդ ժամանակ եկեղեցին վերականգնվում էր, և ԶԼՄ-ներում տեղեկություններ հայտնվեցին, որ վարպետները գծագրում են Յան Սոլեցկիի որմնանկարները։ 2010 թվականին ավարտվեց հայկական եկեղեցու վերականգնումը։ Բոլորը կարող են մտնել տաճար և համեմատել պահպանված հին նկարները վերականգնվածների հետ։

## Տես նաև
* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Հորոդենկա)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *«Автокефальна православна церква»* // Інформаційний-довідковий портал Прикарпаття '''franuk.com'''
* *Бондарев Іван* «Вірменська церква» // тижневик «Репортер» (м. Івано-Франківськ) за 10 червня 2010 року
* *Храбатин Наталія* «Найбільша Святиня Граду Діви» // «Галицький Кореспондент» за 2 вересня 2010 року
* Barącz S. Pamiątki miasta Stanisławowa.&nbsp;— Lwów, 1858.&nbsp;— 192 s. 
* Армянский костёл  // Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР.&nbsp;— К.: «Будівельник», .&nbsp;— Том 2.&nbsp;— С. 214. 

Կատեգորիա:18-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Իվանո-Ֆրանկիվսկի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Լվովի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:ՎՀ/թեմա 2