open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայրենիքի սիրո գրասենյակ

**Հայրենիքի սիրո գրասենյակ**, ազգային-ազատագրական խմբակ Հայաստանում։ Հիմնվել է 1874 թ.-ի հունիսին, Մեծ Ղարաքիլիսայում (այժմ՝ Վանաձոր)։ Խմբակի հիմնադիրն էր Բարենպատակ ընկերության անդամ Համբարձում Բալասանյանը։ «Հայրենիքի սիրո գրասենյակը» փաստորեն եղել է այդ ընկերության մասնաճյուղը։ Նրա մեջ ընդգրկված էին հայրենասեր երիտասարդներ, որոնք խմբակի նիստերում քննարկում էին հայրենիքի անկախության և ազատության հարցերը։ 1875 թ.-ի հունիսի 5-ին ոստիկանությունը հայտնաբերում է խմբակը, ձերբակալում է որոշ անդամների, սակայն հիմնավոր փաստերի բացակայության պատճառով գործին դատական ընթացք չի տրվում։ Խմբակի ղեկավար Համբարձում Բալասանյանը արտաքսվում է Կարսի մարզ և վերցվում ոստիկանական հսկողության տակ, իսկ խմբակը լուծարքի է ենթարկվում։

Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական կազմակերպություններ
Ավետիս Թերզիբաշյան

**Ավետիս Հարությունի Թերզիբաշյան** (), հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրող։

## Կենսագրություն
Սովորել է Վանի Հիսուսյան և Երամյան վարժարաններում։ Երիտթուրքական հեղաշրջումից (1908) հետո ընտրվել է Վանի քաղաքապետ։ Մասնակցել է 1915 թվականի Վանի հերոսամարտին, որից հետո ռուսական զորքերի ու հայ գաղթականների հետ անցել արևելյան Հայաստան։ Պատերազմի ավարտից հետո վերադարձել է Թուրքիա, որոշ ժամանակ ապրել Կ. Պոլսում, որտեղ մասնակցել է ռամկավար ազատական կուսակցության հիմնադրմանը, այնուհետև հաստատվել է Փարիզում։ 1924-1926 թվականներին խմբագրել է «Ապագա» թերթը։

Հեղինակ է պատմահուշագրական երկերի՝ նվիրված Մկրտիչ Խրիմյանին («Արծիվը իր բույնի մեջ», 1938), Պողոս Նուբար փաշային («Նուպար», 1939), զորավար Անդրանիկին («Անդրանիկ», 1942), («Աթոսի հարիւր եւ մէկ պատմուածքներ», 1945), վեպ (Երկու տարի Ատիս Ապեպայի մէջ»)։ Գրել է նաև այլ գեղարվեստական գործեր՝ վեպեր, պիեսներ, պատմվածքներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՌԱԿ անդամներ
Էմին Արսլան

**Արսլան էմին** (), օսմանյան դիվանագետ և քաղաքական գործիչ։ Ազգությամբ՝ արաբ։ Սովորել է Բեյրութի Սեն ժոզեֆ համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության հիմնադիրներից է։ Եղել է Սիրիայի փոխնահանգապետ, օսմանյան հյուպատոս Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Արգենտինայում։ Առաջին աշխարհամարտի (1914-1918) նախօրեին և ընթացքում դեմ է եղել Թուրքիայի զինակցությանը Գերմանիայի և Ավստրո-Հունգարիայի հետ։

1914 թվականին հրաժարվել է պաշտոնից՝ մնալով Բուենոս Այրեսում։ 1915 թվականին սկսել է հրատարակել ազատական ուղղության և ի նպաստ Անտանտի հանդես եկող «Լա նոտա» հանդեսը։

1915-1917 թվականներին գրել է հոդվածներ, որոնցում մերկացրել է օսմանյան կառավարության ջարդարար քաղաքականությունը. հատկապես՝ հայերի ցեղասպանությունը։ Արսլանը բացահայտել է երիտթուրքերի հետադիմական էությունը, նրանց համաթյուրքականության ծրագիրը. հայերից հետո կայսրության մյուս ազգային փոքրամասնություններին սպառնացող վտանգը։ Այդ ելույթների համար թուրքական պատերազմական ատյանը հեռակա կարգով նրան դատապարտել Է մահվան (1916)։ Մի շարք հոդվածներում Արսլանը անդրադարձել է 1921-1922 թվականներին հայ վրիժառուների կողմից թուրք ցեղասպան գործիչների ահաբեկչությանը և դրան տվել առարկայական ու ճշմարիտ գնահատական։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1873 ծնունդներ
Կատեգորիա:1943 մահեր
Կատեգորիա:Արաբ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լիբանանցի գրողներ
Կատեգորիա:Արաբ լրագրողներ
Արտակ Դարբինյան

**Արտակ Հակոբի Դարբինյան** (**Նորգեղցի Սաքո**, ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, հրապարակախոս, Արմենական կազմակերպության անդամ։

Աղասի Դարբինյանի հայրը։

## Կենսագրություն
1893 թվականին ավարտել է Վանի Սուրբ Թարգմանչաց վարժարանը, սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ Եղել է ուսուցիչ Սալմաստում (Իրան)։ Հեղափոխական գործունեության համար ենթարկվել է ոստիկանության հետապնդումների, բազմիցս (1898, 1904) բանտարկվել։ Գործել է ֆիդայիներ Սևքարեցի Սաքոյի, Վարդանի, Նիկոլ Դումանի հետ։ 1905 թվականից հանդիսացել է Վարագավանքի դպրոցի տեսուչ, 1915 թվականի Վանի հերոսական ինքնապաշտպանության մասնակից։ Ռուսական զորքերի քաղաք մտնելուց հետո նշանակվել է նահանգային վարչության ընդհանուր քարտուղար։ Ռուսական զորքերի և Վասպուրականի հայության նահանջից հետո անցել է Թիֆլիս, որտեղ վերահրատարակել է «Վան-Տոսպ» թերթը։ 1919-1920 թվականներին եղել է «Հայաստանի ձայն» (Երևան) թերթի խմբագիր։ Խորերդային իշխանություն հաստատվելու պահին Դարբինյանը Կոստանդնուպոլսում էր, որտեղից խորհուրդ է տվել աջակցել Խորհրդային Հայաստանին, որդեգրել է «հայրենիքին հետ և հայրենիքին համար» սկզբունքը։ 1922 թվականին որպես ռամկավար ազատական և ՀՅԴ կուսակցությունների պատվիրակ եկել է Անդրկովկաս, Թիֆլիսում հանդիպել Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Երևանում՝ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարների և Գևորգ Ե կաթողիկոսի հետ՝ արևմտահայերի իրավունքների պաշտպանության պահանջով, սակայն մերժվել է, որից հետո հաստատվել է Փարիզում։ Հրատարակել է «Հայ ազատագրական շարժման օրերեն (հուշեր 1890 (1947) աշխատությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Արտակ Դարբինյան

Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Հրանդ Գանգրունի

**Հրանդ Գանգրունի** (*Աբիսողոմ Գրըշըքյան*, ), հայ գրող, պատմաբան։ ՍԴՀԿ Կենտրոնական վարչության անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Բեյրութի Սահակյան վարժարանում, 1943 թվականին՝ Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության դպրեվանքում (Անթիլիաս), սովորել է նաև Բեյրութի ֆրանսիական Սեն Ժոզեֆ համալսարանի հայագիտական բաժանմունքում։ Զբաղվել է մանկավարժությամբ։ 1976-1984 թվականներին եղել է Բեյրութի Ռուբինյան ազգային վարժարանի տնօրեն։ 1948 թվականից հանդիսացել է Հնչակյան կուսակցության «Արարատ» օրաթերթի խմբագրության անդամ։ Ասատուր Էլճանյանի մահվանից հետո Արսեն Կիտուրի հետ դարձել է թերթի խմբագիրը, եղել է ՀՄՄ «Կայծ» ամսագրի փոխ-խմբագիրը, «Արարատ Գրական»-ի խմբագրության անդամ։ Հայկական հարցին են նվիրված Գանգրունու «Հայ հեղափոխությունը օսմանյան բռնատիրության դեմ» (1974), «Հայաստան 1918 և հայ քաղաքական միտքը» (1984), «Հայաստան 1920-21 և միջազգային դիվանագիտությունը» (1986), «ՍԴՀԿ հանուն Հայրենիքի» (1990) աշխատությունները, որտեղ շեշտը դրված է հնչակյանների գործունեության ու քաղաքական դիրքորոշման վրա։ Գանգրունին հեղինակ է բազմաթիվ գեղարվեստական երկերի։

Մահացել է 81 տարեկանում, 2006 թ․ մայիսի 8-ի առավոտյան ժամը 10-ին, Բեյրութում։

## Երկեր
20-ից ավելի գրքերի հեղինակ է․
* Գանգրունի Հրանդ «Հայ դատի պատմութիւն (1878–1914 թթ.)», Պէյրութ, 2002, 173 էջ։
* Գանգրունի Հրանդ «Հայ յեղափոխութիւնը Օսմանեան բռնատիրութեան դէմ (1890–1910 թթ.)», Պէյրութ, 1973, 1983, 414 էջ։
* Գանգրունի Հրանդ «Հայաստան 1918 եւ հայ քաղաքական միտքը», Պէյրութ, 1984, 300 էջ։
* Գանգրունի Հրանդ «Հայաստան 1920-1921 եւ միջազգային դիւանագիտութիւնը», Պէյրութ, 1986, 303 էջ։
* Գանգրունի Հրանդ «Յանուն հայրենիքի 1887-1987», Պէյրութ, 1990, 192 էջ։
* Գանգրունի Հրանդ «Սօցիալ Դէմօկրատ Հնչակեան կուսակցութիւնը յանուն հայրենիքի», Պէյրութ, 1990։
* Գանգրունի Հրանդ «Ցեղասպան Իթթիհատը 1908-1923», Պէյրութ, 1994, 240 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Ղուկաս Դեովլեթյան

**Ղուկաս Ներսեսի Դեովլեթյան**, Ղուկաս Աղբար (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, Շապին Գարահիսարի հերոսամարտի (1915) ղեկավար, Հնչակյան կուսակցության անդամ։ 1890 թվականից մասնակցել է հայդուկային շարժմանը։ 1896 թվականին թուրքական իշխանությունները դատապարտել են մահվան, որը փոխարինվել է ցմահ բանտարկությամբ։ Ազատվել է 1908 թվականին, երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո։ Չվստահելով երիտթուրքերի քաղաքականությանը՝ Դեովլեթյանը իր հայրենակիցներին հորդորել է զինվել և պատրաստ լինել դիմագրավելու ամեն անակնկալի։ Մեծ եղեռնի օրերին կազմակերպել է Շապին Գարահիսարի պաշտպանությունը և հերոսաբար զոհվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Ռոբերտ Միրաք

**Ռոբերտ Միրաք** (, ), հայ պատմաբան (ԱՄՆ)։ Բոստոնի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Օքսֆորդի համալսարանին կից Ուիլյամս քոլեջը, Հարվարդի համալսարանը, որտեղ պաշտպանել է դոկտորական դիսերտացիան՝ նվիրված ԱՄՆ-ի հայ համայնքի պատմությանը (մինչև 1915 թվականը)։

Գրել է հոդվածներ ամերիկահայերի կենսագործունեության տարբեր հարցերի վերաբերյալ։ «Երկու երկրների միջև բզկտված, հայերն Ամերիկայում (1890 թվականից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը)» (1983) աշխատության մեջ հանգամանորեն վերլուծել է հայերի վիճակը Արևմտյան Հայաստանում, նրանց տարագրության պատճառ դարձած օսմանյան կառավարող շրջանների ազգային խտրականության և ցեղասպանության քաղաքականությունը, ԱՄՆ-ում հայերի՝ միջավայրին հարմարվելու գործընթացները, հայրենիք վերադառնալու նրանց մշտական ձգտումը։

## Երկեր
*Torn between Two Lands, Armenians in America. 1890 to World Wart, Published by The Harvard University Press, 1983 1st edition with 364 pages

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1888 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Տիգրան Չյոկուրյան

**Տիգրան Չյոկյուրյան** (Չեոկուրյան) (), գրող, հասարակական գործիչ, Մեծ եղեռնի զոհ։

## Կենսագրություն
Տիգրան Չյոկյուրյանը ծնվել է Տրապիզոնի վիլայեթի Գյումուշխանե գյուղում։ Մանկությունը անցել է Տրապիզոն քաղաքում, որտեղ 1896 թվականի հայկական ջարդերի ժամանակ կորցրել է ծնողներին։ Նախնական կրթությունը ստացել է Տրապիզոնի ազգային վարժարանում։ 1907 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Պերպերյան վարժարանը։

Չյոկյուրյանը զբաղվել է ուսուցչությամբ։ 1910 թվականին առանձին գրքով հրատարակել է «Հայրենի ձայներ» նորավեպերի ժողովածուն։ 1911 թվականին Մ. Շամտանճյանի հետ հրատարակել է «Ոստան» պարբերականը, որտեղ հրատարակել է «Ճամբուս վերայ» ճամփորդական նյութերը, ուսումնասիրություն «Շիրվանզադեի գրական գործը» խորագրով, թարգմանություններ ֆրանսերենից՝ Մոպասանի «Ճարպագունդ»-ը և Լ. Անդրեևի «Կարմիր ծիծաղ»-ը, գործեր Բեռնարդ Շոուից և Հ. Իբսենից։ 1914 թվականին լույս է տեսել Չյոկյուրյանի «Վանքը» վեպը (կառուցվածքը՝ օրագրային), որտեղ շոշափված են ազատ հայրենիքի, ազգապահպանության, բարբարոսական բնազդների նկատմամբ առողջ հասարակության և անհատի բանականության հաղթանակի գաղափարները, ինչպես նաև հեղինակի այն համոզումը, թե «Ազգերն առանց հեղափոխության չեն կրնալ ազատիլ»։ Տ. Չյոկյուրյանը տպագրել է նաև գրախոսություններ և հոդվածներ՝ Մեհեկան ծածկանունով։

Մի շարք հայ մտավորականների հետ միասին 1915 թվականին ձերբակալվել է և սպանվել է Այաշում։

## Երկեր
* Հայրենի ձայներ, Կ. Պոլիս, 1910, 80 էջ։
* Վանքը, Կ. Պոլիս, 1914, 164 էջ։
* Վանքը։ Հերոսը, Փարիզ, 1933, 224 էջ։
* Վանքը, Երևան, 1962, 180 էջ։
* Չյոկյուրյան Տիգրան, Տիգրան Կամսարական, Երկեր, Երևան, 1984, էջ 349-584։

## Գրականություն
* Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 9, Երևան, 1983, էջ 57։
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 4, Երևան, 2003։
* Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատոր 2, Երևան, 2007, էջ 291։
* Հյուսյան Մ., Էջեր արևմտահայ գրականության պատմությունից, Երևան, 1977։
* Հայ նոր գրականության պատմություն, հատ. 5, Երևան, 1979, էջ 743-748։
* Մարգարյան Հակոբ, Իրականության տագնապալի զգացողությամբ, տես Կամսարական Տ., Չյոկյուրյան Տ., Երկեր, Երևան, 1984, էջ 3-26։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ
Չուխ Գեդուկի կռիվ (1889)

**Չուխ գեդուկի կռիվ**, 1889, տեղի է ունեցել մայիսի 24-ին, Աղբակից Վան տանող ճանապարհին՝ Չուխ Գեդուկի լեռնանցքում, երկիր անցած առաջին հայդուկների խմբի (Վարդան Գոլոշյան, Հովհաննես Ագրիպասյան, Կարապետ Գուլակսզյան) և թուրք ոստիկանների տասնյակի միջև։ Մայիսի 16-ի լույս 17-ի գիշերը դուրս գալով Հավթվանից և անցնելով պարսկա-թուրքական սահմանը՝ հայդուկները շարժվել են դեպի Տարոն՝ միանալու Հակոբ Սարկավագի խմբին։ Սպիտակ աղբյուրի մոտ նրանց նկատել են թուրք ոստիկանները, որոնք, շրջանցելով լեռը, փակել են ճանապարհը։ Սկսվել է անխուսափելի կռիվը։ Զոհվել է Ագրիպասյանը, Գուլակսզյանը խուսափել է մարտից։ Վարդանը միայնակ շարունակել է կռիվը։ Նրան՝ արդեն վիրավոր, շրջապատել է թշնամին։ Վերջին շնչում, սակայն, դաշունահարել է թուրք ոստիկանին և ապա՝ իրեն։

## Գրականություն

Չախ Կետոլկիկովին պատմությունը, «Արմենիա», 1889, N 1։ Uնանուն Ղ, Վարդան Գոլոշյան և իր շրջանը, «Նորք», 1924, N4։

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Արևմտյան Հայաստանում
Հանցագործների հանձնում

[մինի|Ռուս գործարար [Վիկտոր Բուտի արտահանձնումը Միացյալ Նահանգներին]]
**Հանցագործների հանձնում**, էքստրադիցիա, միջազգային իրավունքում որևէ պետությունում գտնվող քրեական պատասխանատվության ենթակա անձի հանձնումը այն պետությանը, որի տերիտորիայում նա կատարել է հանցագործություն, կամ որի քաղաքացին է։

Հանցագործների հանձնումը կատարվում է պետությունների միջև կնքված համաձայնագրերի համաձայն։ Հանցագործների հանձնման սկզբունքը ամրապնդվում է նաև ներպետական օրենքներով։ Հանցագործների հանձնման պահանջը ենթակա է բավարարման, եթե կատարված հանցագործությունը նախատեսված է համաձայնագրով և պատժելի է ոչ միայն պահանջող, այլև այն պետության օրենսդրությամբ, որին պահանջ է ներկայացված։ Վտանգավոր հանցագործությունների դեմ պայքարում համագոր ծակցելու նպատակով, առանձին դեպքերում, ստեղծվում են միջազգային մարմիններ, կամ կնքվում են հանցագործների հանձնման միջազգային համաձայնագրեր, օտարերկրյա դրոշմանիշների կեղծումն ու իրացումը կանխելու վերաբերյալ ժնևի միջազգային համաձայնագիրը (1929 թ.), միջազգային քրեական ոստիկանությունը՝ «Ինտերպոլ» (1923 թ.), երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հանցագործների հանձնման մասին միջազգային համաձայնագրերը։ Քաղաքական հանցագործությունների համար հետապնդվողները, որպես կանոն, օգտվում են քաղաքական ապաստանի իրավունաից։

Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Քրեական իրավունք
Կատեգորիա:Էքստրադիցիա
Կատեգորիա:Միջազգային քրեական իրավունք
Ջեյմս Գրինֆիլդ

**Ջեյմս Գրինֆիլդ** () (), գերմանահայ հասարակական գործիչ։ Մոր կողմից հայ։ Մանկությունից ապրել է Գերմանիայում։

Սովորել է Լայպցիգի համալսարանում, հետեւել իրավաբանության։ Դոկտորական ատենախոսությունը պաշտպանել է Թիւբինգենի համալսարանում, որպես նյութ ունենալով պարսկական պետության կառուցվածքը։ Ավարտելուց հետո ամուսնացել է հայուհու հետ՝ Քաթարինա Թումանյան, մի ժամանակ ապրել է Երևանում, ապա՝ Բաքու և Թիֆլիսում։ 1905 թվականին վերադարձել է Գերմանիա, հաստատվել Բեռլինում, որտեղ և ծանոթացել է Յոհաննես Լեփսիուսի հետ եւ ակտիվորեն ներգրավվել հայերին օգնելու գործին։ Գերմանահայկական ընկերության ստեղծման նախաձեռնողներից էր, ապա և՝ նրա անփոփոխ փոխնախագահը 1914-1934 թվականներին։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Բեռլինի հայ համայնքի աշխատանքներին։

1919-1920 թվականներին Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցիչն էր Բեռլինում։ 1934 թվականին հաստատվել է Թեհրանում, որտեղ ընտրվել է եկեղեցական խորհրդի նախագահ։ Գերմաներեն լեզվով իր դոկտորական ատենախոսությունը հրատարակվել է Բեռլինում, 1904 թվականին։

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Թեհրան քաղաքում ծնվածներ
Էդուարդ Զորիկյան

**Էդուարդ Զորիկյան** (հունիսի 2, 1961, Երևան, Հայաստանի Հանրապետություն), հայ բանաստեղծ, երգահան, սցենարիստ, բեմադրիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1961 թվականի հունիսի 2-ին Երևանում։

1968-1969 թվականներին սովորել է Երևանի Մռավյանի անվան միջնակարգ դպրոցում։

1970 -1978 թվականներին սովորել է Ա. Ս. Պուշկինի անվան ռուսական միջնակարգ դպրոցում։

1979-1984 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալասարանի երկրաբանական ֆակուլտետի երկրաֆիզիկայի բաժնում։ 

1984-1989 թվականներին աշխատել է Երևանի Քանաքեռի երկրաբանաերկրաֆիզիկական արշավախմբում, այնուհետ զբաղվել է զուտ ստեղծագործական աշխատանքով՝ թատրոններում, հեռուստատեսությունում, ռադիոյում։ 

### Ստեղծագործություն
·        300-ից ավելի երգերի և բանաստեղծությունների հեղինակ է։

·        Հեղինակն է «Խայտաբղետ այս աշխարհում» առաջին հայկական ռոք-օպերայի (1991թ․) / լիբրետո և երաժշտություն/, որը բեմադրվել է Սոս Սարգսյանի ղեկավարությամբ Երևանի Համազգային թատրոնում /բեմադրող ռեժիսոր՝ Հրաչյա Գասպարյան/ (1996թ․)։

·        «Հուսո առագաստ» հանրահայտ երգի համահեղինակն է։

․         Համագործակցել է Երևանի «Եռանկյունի», «Հենրիկ Մալյան», «Մհեր Մկրտչյան» «Մետրո», «Համազգային» թատրոնների հետ և Ստեփանակերտի դրամատիկական թատրոնի հետ։

·        Գրել է երգեր և երաժշտություն` «Գոմաղբի բզեզը», «Դիպլիպիտո», «Ֆրանսուա Վիյոն», «Այրվող մոմեր», «Աներևույթ թագավորությունը», «Հրեշը լուսնի վրա», «Անմահների Երկիրը» ներկայացումների համար։

·        «Սանտա Կրուս» մյուզիքլի լիբրետոյի և երաժշտության հեղինակն է։

·        Բեմադրել է «Համլետ», «Պահպանեք միմյանց, մարդիկ» մնջախաղային մենաներկայացումները /մնջախաղաց՝ Հայկ Զորիկյան/։

·        «Ոսկե Լար» հեղինակային երգի հանրապետական փառատոնի «Գրան Պրի» մրցանակակիրն է (1996թ․)։ 

·        Պարգևատրվել է ՀՀ Մշակույթի Նախարարության «Ոսկե մեդալ»- ով։

·        Պարգևատրվել է Երևանի Քաղաքապետերի կողմից

ա. Երևանին նվիրված լավագույն երգի համար,

բ.  Հեղինակային երգի ասպարեզում խոշոր ներդրում ունենալու համար։

·        Թողարկվել են Էդուարդ Զորիկյանի երգերի 3 լազերային սկավառակները և 4 ձայներիզները։

·        Վանչ Լի, «Թիթեռնիկը» և «Լաբիրինթոս» բանաստեղծությունների ժողովածուների թարգմանիչն է։

·        Թարգմանիչն է Գաբրիել Սամի «Հեքիաթ մեկ դրամի մասին» հեքիաթը

·        «Անմահների Երկիրը» պիեսի հեղինակն է։

·        2019թ․ դեկտեմբերին լույս է տեսել Էդուարդ Զորիկյանի «Ազատության անունն է սեր» բանաստեղծությունների ժողովածուն («Ասողիկ» հրատարակչատուն)։

·        «Ընթացք» հեղինակային երգի հանրապետական փառատոնի ժյուրիի անդամ էր։

․         «Ոսկե Կիթառ» հեղինակային երգի հանրապետական փառատոնի գեղարվեստական ղեկավարն էր։

·        «Հուսո Առագաստ» հեղինակային երգի միջազգային փառատոնի ժյուրիի նախագահն է։

·        Մի շարք պետական միջողառումների սցենարների հեղինակն է։

## Ընտանիք
Ամուսնացած է։ Ունի երկու երեխա՝ Հայկ Զորիկյան (1983 թ.) և Սիրարփի Զորիկյան (1994 թ.)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ երգահաններ
Կատեգորիա:Հայ սցենարիստներ
Կատեգորիա:Հայ բեմադրիչներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երևանի Ալեքսանդր Պուշկինի անվան թիվ 8 դպրոցի շրջանավարտներ
Էլեֆթերիոս Վենիզելոս

**Էլեֆթերիոս Կիրիակու Վենիզելոս** (հուն.՝ *Ἐλευθέριος Κυριάκου Βενιζέλος*, ), հույն պետական և քաղաքական գործիչ, լրագրող, թարգմանիչ, իրավաբան և հեղափոխական 1910-15, 1917-20, 1924, 1926-32 և 1933-35 թվականներին ստանձնել է Հունաստանի վարչապետի պաշտոնը։ Վենիզելոսի ջանքերով Բալկանյան պատերազմների (1912-13) հետևանքով Հունաստանին են վերամիավորվել Կրետե կղզին, Թրակիայի և Մակեդոնիայի որոշ տարածքներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ձգտել է Հունաստանին վերադարձնել թուրքերի գավթած Փոքր Ասիայի հունական տարածքները։ 1935 թվականի մարտին Կրետեում հակամիապետական ապստամբության պարտությունից հետո փախել է արտասահման։

Թուրքական բռնապետության դեմ պայքարում Վենիզելոս հետևողականորեն ձգտել է հայ-հունական համագործակցության։ 1913 թվականին Հունաստանից զգալի քանակությամբ զենք է ուղարկել Զեյթուն՝ հայերին օգնելու նպատակով։ Հայաստանի Հանրապետության հռչակումից (1918) հետո հայ-հունական հարաբերությունները Վենիզելոսի նախաձեռնությամբ սերտացել են քաղաքական և հասարակական բնագավառներում։

Մեծ ջանքեր է գործադրել 1919 թվականին պատմական Պոնտոսի տարածքում հիմնվելիք հունական պետության և Հայաստանի Հանրապետության ֆեդերացիա ստեղծելու, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության արևմտյան սահմանները միացյալ ուժերով պաշտպանելու համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Վենիզելոս» հիմնադրամի պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1864 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 23 ծնունդներ
Կատեգորիա:1936 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 18 մահեր
Կատեգորիա:Հունաստանի վարչապետներ
Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հույն պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Աթենքի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հույներ
Կատեգորիա:Հույն լրագրողներ
Կատեգորիա:Հույն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հույն իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հույն հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հույն դիվանագետներ
Կատեգորիա:Արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Հովհաննես Ավագերեց

**Հովհաննես Ավագերեց Լեհացի** (), XIII դարի 1-ին կեսի ժամանակագիր։ Կենսագրական տվյալներ չեն պահպանվել։ Ժամանակագրությունը կազմել է 1225 թվականին, ընդգրկում է մ. թ. 1-ից մինչև 1032 թվականը կատարված անցքերի մասին համառոտ նյութեր։ Այն կազմված է սյունակներով, որոնցից առաջինում նշված են տարեթվերը (մ. թ. 1—556 թթ.), ապա լրացված հայկական թվականով՝ մինչև 1032 թվականը, երկրորդում տրված են հռոմեական, բյուգանդական կայսրերի գահակալության թվերը, երրորդում՝ պարսկական, հայկական թագավորների, նաև հայոց կաթողիկոսների գահակալության տարիները և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ
Կատեգորիա:Հայերը Լվովում
Թորոս Ծառուկյան

**Թորոս Վարդավառի Ծառուկյան** (), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի, Հնչակյան կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է ծննդավայրի Արամյան, ապա՝ Յոզղատի Վահանյան դպրոցում։ Եղել է «Փոքր Հայքի կազմակերպության» անդամ։ Գործել է Կեսարիայի շրջանում։ Թուրք իշխանություններին թյուրիմացության մեջ դնելու համար Ծառուկյանը և իր խումբը՝ Կ. Բարսեղյան, Մ. Խանապախյան, Փ. Յաղուպյան. Հ. Արզումանյան, հայտնի ավազակախմբի նմանությամբ անվանվել են «Չելլո»։ Ծառուկյանը հայ ժողովրդին կոչ է արել ինքնապաշտպանության, հարուստներից խլել և չքավոր գյուղացիներին բաժանել ունեցվածքը՝ սարսափ տարածելով պաշտոնյաների շրջաններում։ Թուրքական կառավարությանը հաջողվել է սկզբում ձերբակալել Ծառուկյանի ընկերներին, 1893 թվականի փետրվարի 17-ին՝ Ծառուկյանին։ Հուլիսի 18-ին բոլորին կախաղան են բարձրացրել։ Վերջին նամակում հույս հայտնելով, որ մոտենում է հայ ժողովրդի ազատագրության ժամը, Ծառուկյանը գրել է. «Հայու ազատությունը հայը պիտի գործե, մուրալը օգուտ չունի, միշտ պիտի խաբեն մեզի»։ Ծառուկյանի մասին ժողովուրդը շատ զրույցներ, ասքեր ու երգեր է հյուսել։

## Գրականություն
* Սիրվարդ Ե., Թորոս Ծառուկեան (Մեծ «Չելլո»), Փրովիդենս, 1960։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Բրիտանա-հայկական կոմիտե

**Բրիտանա-հայկական կոմիտե** (), հասարակական-քաղաքական կազմակերպություն Մեծ Բրիտանիայում 1915-1923 թվականներին։ Նախագահն էր Ուիլյամսը։ Կոմիտեի կազմում էին բրիտանական խորհրդարանի և կառավարության անդամներ, Մեծ Բրիտանիայի հասարակական և քաղաքական նշանավոր գործիչներ Նոել և Հարոլդ Բաքսթոնները, Սեսիլը, Ջեյմս Բրայսը, Առնոլդ Թոյնբին և ուրիշներ։ Բրիտանա-հայկական կոմիտեի հիմնական գործունեությունն էր հանդիպումների և զրույցների կազմակերպումը անգլիական կառավարության անդամների, պետական այլ հիմնարկների ղեկավարների հետ, խորհրդարանում հայկական հարցի քննարկումներին մասնակցելը, Հայաստանի և հայ ժողովրդի կացության մասին նյութեր և հոդվածներ հրապարակելը, ինչպես նաև հայ ժողովրդին օգնելու համար միջոցների հանգանակումը և այլն։

Կատեգորիա:Կազմակերպություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի կազմակերպություններ
Համբարձում Երամյան

**Համբարձում Երամյան** (), մանկավարժ, պատմաբան։

## Կենսագրություն
1868 թվականին կուրացել է, գիտելիքներ է ձեռք բերել ինքնուսուցմամբ։ 1874 թվականից դասավանդել է ծննդավայրի կրթական հաստատություններում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ անցել է Եգիպտոս, եղել է տեսուչ Պորտ Սաիդի, ապա՝ Ալեքսանդրիայի հայկական վարժարաններում։ Գրել է «Հուշարձան Վան-Վասպուրականի» (հ. 1-2, 1929) աշխատությունը, որտեղ նկարագրել է Վասպուրականի հայոց պատմությունը, նրանց զբաղմունքները, ցույց տվել հայ ազգաբնակչության փոփոխության շարժը, վասպուրականցիների մասնակցությունը թուրքական բռնապետության դեմ ազգային-ազատագրական պայքարին, լուսաբանել 1915 թվականի ցեղասպանության հետ կապված իրադարձությունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Միհրան Տամատյան

**Միհրան Տամատյան** (), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրող, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում, ավարտել է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանը։ Եղել է ուսուցիչ Կոստանդնուպոլսում, Ադանայում, Մուշում և հայկական դպրոցների տեսուչ՝ Տուրուբերանում ու Վասպուրականում։ 1890 թվականին Գում Գափուի ցույցին մասնակցելու համար հալածվել է և Պոլսից տեղափոխվել Աթենք։ 1891 թվականին վերադարձել է Սասուն և տեղի հայերին նախապատրաստել ինքնապաշտպանության։ 1893 թվականին ձերբակալվել է և մեկ տարի բանտարկվել Պոլսում։

1897 թվականին հեռացել է հնչակյան կուսակցությունից, հետագայում մասնակցել սահմանադրական ռամկավար կուսակցության ստեղծմանը։ Որպես Կիլիկիայի լիազոր ներկայացուցիչ ընդգրկվել է Պողոս Նուբարի գլխավորած ազգային պատվիրակության կազմում։ Փորձել է Կիլիկիայում ստեղծել հայկական ինքնավար պետություն։

1920 թվականի օգոստոսի 4-ին Ադանայում ազգային գերագույն խորհուրդը, Տամատյանի նախագահությամբ, հռչակվել է անկախ հանրապետություն՝ Ինքնավար Հայաստան Ֆրանսիայի հովանավորության ներքո։ Սակայն անգլո-ֆրանսիական հակասությունների սրման պայմաններում դեպի Թուրքիա հակված ֆրանսիական զինվորական իշխանությունները ցրում են Տամատյանի գլխավորած կառավարությունը։

Զբաղվել է նաև գրական գործունեությամբ. գրել է բանաստեղծություններ, կատարել թարգմանություններ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Տէփոյեան Պ. «Միհրան Տամատյան (1863-1945)», Գահիրէ, 1956։
*Չելեպեան Անդրանիկ «Յեղափոխական դէմքեր», Միշիկըն, 1991, 464 էջ, 2-րդ հրտ., Սաութֆիլդ, 1994, էջ 13–78:

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:1863 ծնունդներ
Կատեգորիա:1945 մահեր
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ղազար կղզու միաբանության շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված գրողներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ ազգայնականներ
Լևոն Մարաշլյան

**Լևոն Մարաշլյան** (), հայ պատմաբան (ԱՄՆ)։ Պատմության պրոֆեսոր Գլենդեյլ քոլեջում (Կալիֆոռնիայի նահանգում)։

## Կենսագրություն
Կրթությունը ստացել է Իլինոյսի և Կալիֆոռնիայի համալսարաններում։ Գրել է «Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության վիճակագրությունը» (1990, անգլերեն) ուսումնասիրությունը, որտեղ վերլուծել է թուրքական պաշտոնական վիճակագրության տվյալները Օսմանյան կայսրության բնակչության քանակական և ազգային կազմի մասին, ցույց տվել, որ թուրական պաշտոնական վիճակագրությունն ու պատմագրությունը ձգտում են նվազեցնել հայ բնակչության թվաքանակը Անատոլիայում (այսինքն՝ Արևմտյան Հայաստանում) ամբողջ պատմության ընթացքում, ժխտում են Օսմանյան կայսրությունում ազգային ճնշման գոյությունը, իսկ հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժումը ներկայացնում որպես Ռուսաստանի և եվրոպական իմպերիալիզմի բանսարկություն։ Մարաշլյանը հերքում է թուրքական պատմագրության հերյուրանքը՝ 19-րդ դ. վերջին և 20-րդ դ. սկզբին Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձությունների վերաբերյալ, եզրակացնում, որ 1914 թվականի նախօրյակին Օսմանյան կայսրությունում ապրում էր ոչ պակաս քան 2 միլիոն հայ, և որ արևմտյան Հայաստանի բոլոր վեց վիլայեթներում թուրքերն ավելի քիչ էին քան հայերն ու քրդերը, և այդ տարածաշրջանի շատ մասերում հայերը կազմում էին բնակչության բացարձակ մեծամասնություն։

Մարաշլյանը մասնակցել է միջազգային մի շարք գիտաժողովների, հանդես եկել Հայկական հարցի վերաբերյալ զեկուցումներով։

## Երկեր
* Politics and Demography։ Armenians. Turks and Kurds in the Ottoman Empire. N Y. Zoryan Institute. 1990
* "Finishing the Genocide: Cleansing Turkey of Armenian Survivors, 1920-1923," in Richard Hovannisian, ed., Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide (Detroit, 1998)

## Տես նաև
* Հայոց ցեղասպանության ապացույցներ

Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հայագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ պրոֆեսորներ
Մագլցող բույսեր

250px|մինի|Hedera rhombea
**Մագլցող բույսեր** վեր բարձրացող և հատուկ հարմարանքների օգնությամբ որևէ հենարանի ամրացող բույսեր, պատկանում են լիաններին։ Ըստ ամրանալու ձևի բաժանվում են 3 խմբի՝

# Կառչող, որոնք մագլցում են ցողունների, տերևների վրա եղած փշերով, կեռիկներով կամ կոշտ մազիկներով (մասրենու շատ տեսակներ, մոշ, կաթնախոտ և այլն)։ 
# Արմատների օգնությամբ մագլցող բույսերի (բաղեղ, վանիլ, սև պղպեղ և այլն) ցողունների վրա առաջանում են բոյսից խուսափող հավելյալ արմատներ, որոնք հենարանում ճեղք են գտնում և ամրանում։ 
# Բեղիկակիրները մագլցում են ցողունների, տերևների կամ նրանց հատվածների, ինչպես նաև ամբողջական ընձյուղների ու ծաղկաբույլերի ձևափոխման հետևանքով առաջացած բեղիկների օգնությամբ (լոբազգիներ, խաղող և այլն)։

Կատեգորիա:Լիաններ
Կատեգորիա:Բույսեր
Մագնատ

[200px|thumb|right|[Ստեֆան Չարնեցկի՝ լեհ մագնատ (17-րդ դար)]]
**Մագնատ** (` հարուստ, անվանի մարդ), խոշոր ֆեոդալ, մեծատոհմիկ և հարուստ ազնվական Եվրոպայի որոշ երկրներում, հատկապես ֆեոդալական-ճորտատիրական Լեհաստանում ու Հունգարիայում։ «Մագնատ» տերմինը փոխաբերական իմաստով օգտագործվում է արդյունաբերական և ֆինանսական խոշոր կապիտալի ներկայացուցիչներին բնութագրելու համար։

Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Հունգարիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ազնվական տիտղոսներ
Երեքի գործադիր կոմիտե (1915)

«**Երեքի գործադիր կոմիտե**», 1915 թվականի փետրվարին «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության ստեղծած հատուկ հանձնաժողով՝ Թուրքիայի հայ բնակչության տեղահանությունն ու կոտորածը կազմակերպելու համար։ Անդամներն էին Բեհաեդդին Շաքիրը, Նազիմը, Միդհաթ Շյուքրին։

Երեքի գործադիր կոմիտեն մշակել է հայերի բռնագաղթերի ժամկետները և ուղիները, ոչնչացնելու վայրերը, ջարդարարների գործելակերպը, բանտերից ազատել քրեական հանցագործներին, կազմել երիտթուրքական խմբապետների հրամանատարության տակ դրվող չեթեններ (ավազակախըմբեր), որոնք «Թեշքիլաթ-ը մահսուսե» («Հատուկ կազմակերպություն») անվան տակ իրագործել են հայերի ցեղասպանությունը։

Մելան Զադե Ռիֆաթը կոմիտեի և «Հատուկ կազմակերպության» գործունեությունը որակել է որպես արյունալի և բարբարոսական։ Կոմիտեի ստեղծումն ապացուցում է հայերի ցեղասպանության կանխամտածված և ծրագրված լինելը։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Գրիգորի Գոլիցին

**Գրիգորի Սերգեևիչ Գոլիցին** (), ռուս պետական և ռազմական գործիչ, գեներալ-ադյուտանտ, իշխան։

1896 թվականին նշանակվել է Կովկասի քաղաքացիական մասի կառավարչապետ և ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար։ Գոլիցինի կառավարման տարիները հայտնի են «գոլիցինյան ռեժիմ» անունով։ Լինելով մոլի միապետական՝ լայն պայքար է ծավալել ազգային-ազատագրական շարժման դեմ։ Գոլիցինի օրոք փակվել են հայկական շատ հասարակական կազմակերպություններ, սահմանափակվել է բարեգործական հիմնարկների գործունեությունը, խստացվել է գրաքննությունը, փակվել են պարբերական շատ հրատարակություններ, հալածվել են հայ մշակույթի շատ գործիչներ։ Գոլիցինի համառ պնդումներով կառավարությունը 1903 թ. ընդունել է Եկեղեցական գույքի բռնագրավման օրենքը, որը ոտնահարում էր հայ ժողովրդի կենսական շահերը։ Գոլիցինը բազմիցս աոաջարկել է զրկել Էջմիածնի կաթողիկոսներին «Ամենայն հայոց կաթողիկոս» տիտղոսից։ 1903 թվական հոկտեմբերի 14-ին հնչակյանները մահափորձ են կատարել և ծանր վիրավորել Գոլիցինին։ 1904 թ. վերջին ցարը ստիպված էր հետ կանչել նրան։

Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Արևելք (թերթ, Կ.Պոլիս)

**Արևելք օրաթերթ**, ազգային, քաղաքական և գրական։ Հրատարակվել է Կոստանդնուպոլսում, 1884-96 և 1898-1912-ին։ Տարբեր տարիներ թերթի արտոնատեր, տնօրեն, հրատարակիչ-խմբագիրներ են եղել Ստեփան Տամատյանը, Գ. Պոյաճյանը, Երվանդ Սրմաքեշխանլյանը։ Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի հալածանքների ժամանակ հայ առաջավոր մտավորականները հրապարակել են հոդվածներ արևմտյան Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական վիճակի վերաբերյալ։ «Արևելքը» հրաժարվել է տպագրել թուրքական պաշտոնական հերյուրանքները 1894-96-ի հայկական կոտորածների մեղավորներ հայերին համարելու մասին, ուստի գրաքննությունը ժամանակավորապես արգելել է թերթի հրատարակումը։ 1908-ին «Արևելքը» ողջունել է համիդյան բռնապետության տապալումը և սահմանադրության վերահաստատումը հուսալով հայերի և Օսմանյան կայսրության մյուս ժողովուրդների ազատագրումն ու իրավահավասարությունը։ Ըստ «Արևելքի» հայկական հարցի ծագման պատճառներն են ազգային և կրոն, դաժան ճնշումը, հայերի բնաջնջման մշտական սպառնալիքը։ Դատապարտել է 1909-ի Ադանայի կոտորածը և նշել երիտթուրքերի մասնակցությունն այդ եղեռնին։ Բանավիճել է թուրք մամուլի հետ մերկացնելով կառավարության երկդիմի քաղաքականությունը Կիլիկիայի հայերի արտագաղթի և վերադարձի հարցում։ «Արևելքը» հանդես է եկել հայ քաղաքական կուսակցությունների համատեղ գործողությունների օգտին, տպագրել ՀՀԴ դիրքորոշումը օսմանյան պառլամենտի ընտրությունների նկատմամբ, ՀՀԴ Կոստանդնուպոլսի պատասխանատու մարմնի շրջաբերականները, հնչակյանների գործունեությունը լուսաբանող նյութեր։ Ադանայի կոտորածից հետո «Արևելքը» հնարավոր է համարել հայերի նոր կոտորածներ և առաջադրել է ինքնապաշտպանության գաղափարը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Մուսուլման բնակչության նկատմամբ կատարած գազանությունների մասին փաստաթղթերի ժողովածու

**Մուսուլման բնակչության նկատմամբ կատարած գազանությունների մասին փաստաթղթերի ժողովածու** («Islam ahalinin ducar olduklare mezalim hakkinda vesika mustenid makimat»), հրատարակվել է 1918 թ. Կ. Պոլսում՝ նպատակ ունենալով հերքել այդ տարիներին Կ. Պոլսի մամուլում երևացող այն հրապարակումները, որոնց հեղինակները երիտթուրքական պարագլուխներին մեղադրել են հայերի զանգվածային կոտորածներ իրագործելու մեջ։ Ժողովածուի հիմքում ընկած են թուրքական Կարմիր մահիկի ընկերության և գերմանական ու ավստրիական Կարմիր խաչի ներկայացուցիչների հավաքած զեկուցագրերն ու արած լուսանկարները։ Ըստ հեղինակների՝ այդ նյութերը պահվում են թուրքական բանակի գլխավոր շտաբի ռազմապատմական դիվանում, այսպես կոչված՝ «Գազանությունների մասին գործում»։ Նյութերի ընտրությանն և ժողովածու կազմելուն գործուն մասնակցել է Իսմեթ Ինյոնյուն։ Ժողովածուի հեղինակները փորձում են «ապացուցել», թե իբր հայերի, հույների և վրացիների զինված ջոկատները Երզնկայում, Կարինում, Վանում, Կարսում, Արդահանում և Բաթումում մի քանի անգամ ավելի շատ թուրք են ոչնչացրել, քան թուրքերը կոտորել են հայերին։ Իբրև «փաստաթղթեր» ներկայացնում են տեղական թուրք բնակչության և թուրքական հրամանատարության վկայությունները, ինչը կասկածի տակ է դնում այդ փաստերի արժանահավատությունը։

1919 թ. ժողովածուն թարգմանվել է ֆրանս. և հրատարակվել Կ. Պոլսում «Փաստաթղթեր մուսուլման բնակչության նկատմամբ հայերի կատարած գազանությունների մասին» վերնագրով։ 

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Բյուզանդիոն (թերթ)

**Բյուզանդիոն**, հրատարակվել է Կոստանդնուպոլսում, 1896-1918 թվականներին։ Խմբագիրներ՝ Բ. Քեչյան, Պ. Քեչյան և Ա. Քեչյան, Արշակ Ալպոյաճյան, Ա. Սանտալճյան։ Ունեցել է չափավոր ուղղություն։ 1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո գտնում էր, որ հայկական հարցը կարելի է լուծել մեծ տերությունների աջակցությամբ Թուրքիայում բարեփոխումներ անցկացնելու միջոցով։ Սղանայի կոտորածից (1909) հետո քննադատել է երիտթուրքերի ազգայնամոլությունը, ցույց տվել, որ թուրք․ կառավարությունը շարունակում է համիդյան հակահայկական քաղաքականությունը։ Մերկացրել է համաթյուրքականության (պանթյուրքիզմ) գաղափարախոսությունը և համաթյուրքական պետություն ստեղծելու զառանցական գաղափարը։ «Բյուզանդիոն» (օրաթերթ)-ի էջերում արտացոլվել են հայերի ցեղասպանության նախապատրաստության չարագուշակ նշանները։ Թերթն անդրադարձել է նաև հույների հանդեպ կիրառվող հալածանքներին, թուրք-գերմանական մերձեցման մեջ տեսել վտանգ թուրքական լծի տակ գտնվող ժողովուրդների համար։ «Բյուզանդիոն» որևէ վերաբերմունք չի ունեցել ազգային կուսակցությունների նկատմամբ, խուսափել է ազգային շարժման հետ կապված հարցերից. առաջացրել է միայն հայերի կյանքի, գույքի և պատվի ապահովման պահանջներ։

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ուիլյամ Միտչել Ռամզի

**Ուիլյամ Միտչել Ռամզի** (, ), շոտլանդացի հնագետ ու պատմաբան։

1885 թվականից զբաղեցրել է Օքսֆորդի համալսարանի դասական հնագիտության ամբիոնի վարչի պաշտոնը։ 1880 թվականից սկսած հաճախակի ճանապարհորդել է Թուրքիայում, ուսումնասիրել Փոքր Ասիայի պատմությունն ու աշխարհագրությունը։ Հեղինակել է «Փոքր Ասիայի պատմական աշխարհագրությունը» (1890), «Փռյուգիայի քաղաքներն ու թեմերը» (1895-97), «Հեղափոխությունը Կոստանդնուպոլսում և Թուրքիան» (1909), «Ասիական տարրերը հունական քաղաքակրթության մեջ» (1927) և այլ աշխատություններ։

«Տպավորություններ Թուրքիայից» (1897) աշխատությունը Ռամզու՝ Օսմանյան Կայսրությունում 12-ամյա ճանապարհորդությունների արդունքն է, որտեղ մանրամասն նկարագրված է քրիստոնյա ժողովուրդների մասնավորապես՝ հայերի դրությունը թուրքակայն բռնապետական լծի տակ։ «Երկու կոտորած Փոքր Ասիայում» հոդվածում Ռամզին, զուգահեռ անցկացնելով 1894-96-ի հայկական կոտորածների և հռոմեական կայսր Դիոկղետիանոսի քրիստոնյաների դեմ 303-304 թվականներին վարած դաժան հալածանքնեիի միջև, և գտնում է, որ հռոմեական արշավանքների ժամանակ քրիստոնյա խաղաղ բնակչությանը հասցված վնասներն ու տառապանքները խամրում են XIX դարի վերջի հայկական կոտորածների առջև, երբ «... կառավարությունը կանխամտածված կերպով ոչնչացնում էր իր հպատակների մի մասին»։

## Երկեր
* *Pictures of the Apostolic Church: Studies in the Book of Acts*
* *The Bearing of Recent Discovery*
* *The Church of the Roman Empire Before AD 170*
* *The Cities and Bishoprics of Phrygia* (2 vols., 1895, 1897)
* *The First Christian Century: Notes on Dr. Moffatt's Introduction to the Literature of the New Testament*
* *The Historical Geography of Asia Minor* (1890)
* *The Church in the Roman Empire* (1893)
* *St Paul the Traveller and the Roman Citizen* (1895)
* *Two Massacres in Asia Minor Diocletian and the Massacres of the Armenians, "The Contemporary Review"*, (1896)
* *Impressions of Turkey* (1897)
* *Turkey during twelve Year՝s of Wanderings*, L, (1897)
* *Was Christ born at Bethlehem?* (1898)
* *Historical Commentary on Galatians* (1899)
* *The Education of Christ* (1902)
* *The Letters to the Seven Churches of Asia* (1905) առցանց  
* *Pauline and other Studies in Early Christian History* (1906)
* *Studies in the History and Art of the Eastern Provinces of the Roman Empire* (1906)
* *The Cities of St Paul* (1907)
* *Lucan and Pauline Studies* (1908)
* *The Thousand and One Churches* (with Gertrude L. Bell, 1909)

## Գրականություն
* Մահվան հունձը հայագիտական դաշտի վրա։ «Հանդէս ամսօրեայ», 1947, № 1:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Փռյուգիայի քաղաքներն ու թեմերը, գլուխ 3 

Կատեգորիա:Շոտլանդացի հնագետներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ
Օրենք տեղահանության մասին

մինի|աջից|Տեղահանության օրենքը
**Օրենք տեղահանության մասին** (), ընդունվել է 1915 թ. մայիսի 14 (27)-ին, Օսմանյան կայսրության սուլթանի հատուկ հրամանագրով։ Օրենքի 1-ին հոդվածի համաձայն՝ «պատերազմի ժամանակ բանակային կորպուսների, բանակների և դիվիզիաների հրամանատարներին հանձնարարվում և հրամայվում է անհապաղ և խստագույնս զենքի ուժով պատժել բոլոր նրանց, ովքեր որևէ ձևով կհակառակվեն ազգային պաշտպանության և կարգ ու կանոնի պահպանման նպատակով կառավարական հրամաններին ու միջոցառումներին»։ 2-րդ հոդվածով զինվորական հրամանատարությանը թույլատրվում էր «գյուղերի և քաղաքների բնակչությանը տեղափոխել այլ վայրեր և նրանց բնակեցնել, անհատապես կամ հավաքականորեն, ռազմական պահանջներին համապատասխան»։

Օրենքը ուժի մեջ էր մտնում հրապարակման պահից, կիրառումը դրվում էր ոազմական նախարար Էնվերի վրա։ Թեպետ օրենքն ընդունվել էր մայիսի 14-ին, բայց դեռևս 1915 թ. ապրիլին երիտթուրքական Հատուկ կազմակերպության նախագահ Բեհաեդդին Շաքիրը զինվորականներից ու տեղական իշխանություններից տեղեկություններ էր պահանջում հայ բնակչության տեղահանման ու ոչնչացման ընթացքի մասին։ 1915 թ. հունիսին թուրքական բանակի հրամանատարությունը տեղական իշխանություններին հատկապես նախազգուշացրել է, որ նրանք պատասխանատվություն են կրում օրենքի գործադրման համար, եթե մուսուլմանները համարձակվեն իրենց տներում ապաստան տալ հայերին, «ապա նրանք պետք է կախաղան հանվեն իրենց տների առջև, իսկ տները՝ հրդեհվեն»։ Հրամանատարությունը տեղական իշխանություններից պահանջում էր ջերմեռանդություն հանդես բերել, որպեսզի «ոչ մի հայ զերծ չմնա արտաքսումից»։ Ամենայն խստությամբ նախազգուշացվում էր, որ այն մուսուլմանները, ովքեր կփորձեն պաշտպանել հայերին, «եթե զինծառայող են, կզրկվեն զինվորական կոչումից և անհապաղ կկանգնեն դատարանի առջև, իսկ եթե նրանք քաղաքացիական ծառայողներ են, ապա անհապաղ կազատվեն ծառայությունից և կկանգնեն զինվորական դատարանի առջև»։ 
Այդ օրենքի համաձայն՝ Արևմտյան Հայաստանի, Կիլիկիայի և Թուրքիայի այլ հայաբնակ վայրերի հարյուր հազարավոր հայեր տեղահանվեցին դեպի երկրի խորքերը, Միջագետքի անապատները։ Հայերի տեղահանությունը իրականում նրանց բնաջնջումը եղավ, տեղահանված բնակչության միայն չնչին մասը հասավ տեղ և տեղաբաշխվեց համակենտրոնացման ճամբարներում, որտեղ նույնպես ենթարկվեց կանոնավոր ոչնչացման, մատնվեց սովի և համաճարակների։

## Գրականություն
*Liba rid ian G„ The Ideabgy of the Young Turk Movement. In։ A Crime of Silence. The Armenian Genocide, Cambr.Mass., 1985, p.&nbsp;37-52.

Կատեգորիա:1915 Հայաստանում
Կատեգորիա:1915 Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Օսմանյան Հայաստան
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքականություն
Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923)

**Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում ([[1828]]-[[1923]])**, փաստաթղթերի ժողովածու (պրոֆ. Ջ. Ս. Կիրակոսյանի խմբագրությամբ), հրատարակվել է 1972 թ. Երևանում (կազմ. Ջ. Կիրակոսյան, Ռ. Սահակյան)։ Ամփոփում է հայ ժողովրդի քաղաքական պատմության, հայկական հարցի խնդիրներին վերաբերող պաշտոնական վավերագրեր (պայմանագրեր, համաձայնագրեր, զեկուցագրեր և այլ դիվանագիտական գրագրություններ), որոնք ընդգրկում են Թուրքմենչայի պայմանագրից (1828) մինչև Լոզանի կոնֆերանսն (1922-23) ընկած ժամանակաշրջանը։ Ժողովածուն, որում տեղ են գտել 356 փաստաթուղթ, բաղկացած է երեք մասից. 
*Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության փաստաթղթերում (18281917), 
*Հայաստանը խորհրդային արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (19171922), 
*Արևմտաեվրոպական դիվանագիտությունն ու Հայաստանը (1918-1923)։

Ժողովածուի փաստաթղթերը հիմնականում քաղված են մի շարք հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն և ֆրանսերեն հրատարակություններից։ Ժողովածուն ունի առաջաբան, ծանոթագրություններ ու անվանական ցուցիչ։ 

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Անգլո-գերմանական բանակցություններ (1895)

**Անգլո-գերմանական բանակցություններ** Օսմանյան կայսրության բաժանման վերաբերյալ, տեղի են ունեցել Մեծ Բրիտանիայի պրեմիեր մինիստր լորդ Սոլսբերիի և Գերմանիայի դեսպան Պ. Գատսֆիլդ-Վիլդենբուրգի ու կայզեր Վիլհելմ II-ի միջև, 1895 թ. հուլիս-օգոստոսին Լոնդոնում՝ Հայկական հարցի սրման կապակցությամբ։ Օգտագործելով Մերձավոր Արևելքում ստեղծված ճգնաժամային իրավիճակը՝ անգլիական դիվանագիտությունը երկակի խաղ էր խաղում, մի կողմից Գերմանիային ահաբեկում էր Ռուսաստանի հետ մերձեցման հեռանկարով, մյուս կողմից՝ ակնարկում անգլո-գերմանական համաձայնության մասին Օսմանյան կայսրության բաժանման հարցում։ Հուլիսյան բանակցություններում գերմանական դեսպանը փորձում Էր անգլիական կառավարության ղեկավարին համոզել Գերմանիայի, այլ ոչ թե Ոուսաստանի հետ համաձայնագիր ստորագրելու նպատակահարմարությունը։ Օգոստոսի սկզբին Անգլիա ժամանեց Վիլհելմ ll-ը, որն իր դժգոհությունը հայտնեց Հայկական հարցում անգլիական կառավարության վարած քաղաքականության վերաբերյալ։ Միաժամանակ նա անգլիական կառավարությանը ծանոթացրեց Օսմանյան կայսրության բաժանման իր ծրագրին՝ Մեծ Բրիտանիային խոստանալով աջակցություն սուլթանի դեմ ուժ գործադրելու հարցում, եթե Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան ու Իտալիան համապատասխան տարածքային փոխհատուցում ստանան։ Անգլիական կառավարությունն անտարբերությամբ վերաբերվեց կայսրի ծրագրին, քանի որ Թուրքիայի անհապաղ անդամահատման մտադրություն չուներ։ Անգլիական դիվանագիտության նպատակն էր այդ բանակցություններով սրել ռուս-գերմանական հակասությունները Մերձավոր Արևելքում։ Լոնդոնի բանակցությունները տեղի էին ունենում գաղտնի, և սուլթան, կառավարությունը անտեղյակ մնաց դրանց։
## Գրականություն
* Силин А С., Экспансия Германии на Ближнем Востоке в конце XIX века, М., 1971։
* Киракосян А Дж., Великобритания и Армянский вопрос 90-е годы XIX века, Е, 1990։
* Douglas Я, Britain and Armenian Question. 1894-1897, " The Historical Joumar, 1976, No 19.

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Սերինոսազգիներ

մինի|Սերինոսազգի
**Սերինոսազգիներ** (Fringillidae), ճնճղուկազգիների կարգի թռչունների ընտանիք։

## Արտաքին կառուցվածք
Միջին և փոքր չափի թռչուններ են։ Արուներն էգերից վառ են գունավորված, փետուրների մեջ գերակշռում են կարմիր և դեղին երանգները։ Հայտնի է 138 տեսակ, տարածված են ամենուրեք։ Սերինոսազգիների մեծ մասն ապրում է անտառներում, թփուտներում, կան նաև անապատաբնակ տեսակներ։ Հյուսիսային տեսակները չվող են, հարավայինները՝ նստակյաց։ Մոնոգամ են, բույնը բաց է, խոտաբույսերից, բարակ ճյուղերից պատրաստված։ Բնադրում են ծառերի, թփերի վրա, գետնին։

## Բազմացումը
Բազմանում են ամռանը, էգը դնում է 4—6 խայտաբղետ ձու, թխսում 10—14 օր։ Սնվում են հիմնականում սերմերով, հատիկներով, հատապտուղներով, միջատներով։ Հայաստանի տարածքում հանդիպող 14 տեսակներից 8-ը նստակյաց են, մնացածը՝ չվող-բնադրող կամ ձմեռող։ Ի տարբերություն ընտանիքի մյուս տեսակների, եղևնու խաչկտուցը բազմանում է հունվար-փետրվար ամիսներին, Ստեփանավանի շրջանում։

Սերինոսազգիների որոշ տեսակներ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը և բանջարանոցային կուլտուրաներին, սակայն ունեն նաև դրական նշանակություն՝ ոչնչացնում են վնասակար միջատներին, սնվում մոլախոտերի սերմերով։ Սերինոսազգիների ընտանիքի բոլոր տեսակները ենթակա են պաշտպանության։

Կատեգորիա:Հայաստանի թռչուններ
Հայաստան, Ցեղասպանություն, Տեղահանություն, Աքսոր

**«Հայաստան, Ցեղասպանություն, Տեղահանություն, Աքսոր»** (), փաստաթղթերի ժողովածու, հրատարակել է «Սպառնալիքի տակ գտնվող ժողովուրդների պաշտպանության ընկերությունը» 1987 թ., Վիեննա-Գյոթինգենում, գերմաներեն։ Խմբագիրներ՝ Թ. Հոֆման, Ժ. Քոչարյան։ Ժողովածուն բովանդակում է ցեղասպանության խնդրին վերաբերող հարցերի լայն շրջանակ։ Նրանում ընդգրկված են գիտական ու հրապարակախոսական հոդվածներ, հատվածներ հուշագրություններից, փաստաթղթեր, որոնք մերկացնում են ինչպես երիտթուրքական կառավարության հանցագործությունները հայ ժողովրդի նկատմամբ առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, այնպես էլ ազգային-մշակութային շարունակվող ցեղասպանությունը հայ մշակութային ժառանգության նկատմամբ ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում։

Ժողովածուի կազմողները խստագույնս հանդես են գալիս թուրքական պատմաբանների ու պաշտոնաթերթերի կողմից ցեղասպանության մասին ճշմարտության կեղծարարության դեմ։ Ժողովածուում բերվում են վկայություններ (Ա. Վեգներ, Գ. Պալաքյան), որոնք երիտթուրքական կառավարությանը մեղադրում են մի ամբողջ ժողովրդի բնաջնջման մեջ, գերմանական ս-դներ Կ. Լիբկնեխտի և Ռ. Լյուքսեմբուրգի ելույթներն ի պաշտպանություն հայերի, պաշտոն, փաստաթղթեր։ Հեղինակների առաջ քաշած խնդիրների մեջ առանձնանում է առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Օսմանյան կայսրության դաշնակից կայսերական Գերմանիայի՝ հայերի ցեղասպանությանը մեղսակցության աստիճանի հարցը։ Գրքում լուսաբանվում է հայերի ներկա կացությունը Մերձավոր ու Միջին Արևելքի երկրներում, հատկապես Թուրքիայում, բերվում են ժամանակակից Թուրքիայում հայերի խտրականության, Արևմտյան Հայաստանում ճարտարապետական հուշարձանների ոչնչացման կոնկրետ օրինակներ։ Այստեղ հրապարակված են ցեղասպանության սարսափները պատկերող մեծ քանակությամբ լուսանկարչական վավերագրեր։

Հրատարակված լինելով «... ժողովուրդների պաշտպանության ընկերության» իրավապաշտպան կազմակերպության կողմից՝ ժողովածուն բազմաթիվ փաստագրական նյութեր է պարունակում այդ ընկերության՝ Հայաստանի գծով համաձայնեցնող խմբի գործունեության վերաբերյալ, որը հանդես է գալիս հայերի իրավունքների պաշտպանությամբ ԳՖՀ-ում, Թուրքիայում, պահանջում հայերի ցեղասպանության միջազգային ճանաչում։

Ժողովածուի հեղինակներ են նաև գրողներ, գիտնականներ, հրապարակախոսներ, այդ թվում՝ Հայաստանից (Ս. Ստեփանյան, Վ. Դավթյան, Ս. Խանզադյան)։

Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող փաստաթղթեր
Յակ

մինի|աջից|Վայրի յակ Տիբեթի լեռներում
մինի|աջից|Ընտանեկան յակ
**Յակ**, **սարացուլ**, **տիբեթյան ցուլ**, ցուլերի ենթաընտանիքի որոճող կաթնասուն։ Վայրի յակը (պահպանվել է միայն Տիբեթում) խոշոր կենդանի է, մնդավի բարձրությունը՝ մոտ 2 մետր, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 1 տոննա։ Մարմնակազմվածքը ամուր է, վերջավորությունները և պարանոցը՝ կարճ, եղջյուրները՝ զարգացած, մնդավի մասում նկատելի սապատով, պարանոցի ստորին, վերջավորությունների վերին հատվածները և որովայնը պատված են մինչև 50 սանտիմետր կոպիտ մազածածկով։ Սնվում է խոտանման բույսերով։

Ընտանի յակը բուծում են Տիբեթի, Չինաստանի և Մոնղոլիայի բարձրլեռնային շրջաններում և այլուր։ Արու յակի կենդանի զանգվածը՝ 350-450, իսկ էգերինը 270-300 կիլոգրամ է, ապրանքային կաթնատվությունը՝ 300-350 կիլոգրամ, կաթի յուղայնությունը՝ 6-7%, սպանդային ելքը՝ 45-46%, բրդատվությունը՝ մինչև 3 կիլոգրամ։ Յակը հուսալի փոխադրամիջոց է, կարող է փոխադրել մինչև 140 կիլոգրամ բեռ։ Օգտագործվում է նաև որպես մսատու կենդանի։ Տավարի և յակի հիբրիդները ըստ աճի և մթերատվության օժտված են ցայտուն արտահայտված հետերոզիսով։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Սերիցիտ

մինի
**Սերիցիտ** (լատիներեն՝ sericus — մետաքսյա), միներալ, սպիտակ փայլարների, սովորաբար մուսկովիտի, հազվադեպ պարագոնիտի տարբերակ։ Հաճախ պարունակում է ավելի քիչ կալիում (նատրիում), ավելի շատ ջուր, Si02f MgO, կազմությամբ մոտենալով ջրափայլարներին, ֆենգիտին կամ իլլիտին։ Սովորաբար հանդիպում է նրբաթեփուկ անգույն կամ կանաչավուն մետաքսափայլ զանգվածներով։ Որպես երկրորդային միներալ լայնորեն տարածված է հիդրոթերմալ փոփոխված հրային և մետամորֆային ապարներում, սերիցիտային թերթաքարերում, հանքամարմինների զալբանդներում քվարցի, կարբոնատների, քլորիտի, սուլֆիդների և այլ միներալների հետ։