Իսլանդերենի քերականություն

Իսլանդերենը ունի բարդ բառակազմության համակարգ, քանի որ գոյականները, ածականները, դերանունները, թվականները և որոշյալ հոդը փոփոխվում են ըստ սեռի, թվի և հոլովի, իսկ բայերը փոփոխվում են ըստ անձի, թվի, ժամանակի, սեռի և եղանակի։ Ի տարբերություն դանիերենի, նորվեգերենի և շվեդերենի՝ իսլանդերենը պահպանել է հին նորվեգերենի բառակազմական կաղապարները։

## Բառերի դասավորությունը

Իսլանդերենում նախադասությունում բառերի դասավորությունը նման է գերմանական լեզուների կաղապարին՝ ենթակա-ստորոգյալ-լրացում։ Հարցական նախադասություններում բառերի հերթափոխությունը հետևյալն է. ստորոգյալ-ենթակա-լրացում։

Ժխտական նախադասությունները կազմվում են *ekki* մասնիկի օգնությամբ, որը տեղադրվում է ստորոգյալից հետո։

## Որոշյալ հոդ
Իսլանդերենում, ինչպես և հայերենում, չկա անորոշ հոդ։ Անորոշ հոդի բացակայությունը հատուկ է նաև այլ գերմանական լեզուներին, սակայն ի տարբերություն դրանց, իսլանդերենում կա որոշյալ հոդի երկու տեսակ՝ ազատ որոշյալ հոդ, որը հանդես է գալիս, որպես ինքնուրույն բառ, և ածանցային որոշյալ հոդ, որը միանում է բառին։ Որոշյալ հոդը հոլովվում է, փոխվում է ըստ թվի և սեռի։

Ազատ որոշյալ հոդի օգտագործումը սահմանափակ է։ Այժմ այն կիրառվում է հիմնականում պաշտոնական անվանումներում և առավել պահպանողական պարբերականների կողմից։ Բանավոր խոսքում ազատ որոշյալ հոդը հազվադեպ է հանդիպում։

Ածանցային որոշյալ հոդը նման է ազատ որոշյալ հոդին և միանում է գոյականին։ Բառին միանալիս այն կորցնում է առաջին **h** հնչյունը, իսկ եթե բառը վերջանում է ձայնավորով, ապա նաև երկրորդ **i** հնչյունը։

## Գոյական
Իսլանդերենում գոյականը ունի երեք սեռ` արական (), իգական (), չեզոք ()։ Գոյականի՝ այս կամ այն սեռին պատկանելությունը որոշվում է ոչ թե բառի ձևից (օրինակ՝ վերջավորություններից, ինչպես ռուսերենում), այլ դրա հոլովման ձևից։ Իսլանդերենում գոյականները հոլովվում են ըստ չորս հոլովների՝ ուղղական հոլով (), սեռական հոլով (), տրական հոլով() և հայցական հոլով (), ընդ որում՝ հոլովումների թիվը, ըստ որոշ լեզվաբանների, անցնում է 70-ից։ Ըստ հոլովվելու իրենց հատկության գոյականները լինում են թույլ և ուժեղ։ Իսլանդերենում գոյականները ունեն երկու թիվ՝ եզակի () և հոգնակի ()։ Ընդ որում հոգնակու կազմությունը կախված է գոյականի սեռից, հոլովումից և թույլ կամ ուժեղ լինելուց։

## Թվական

### Քանակական թվականներ
Իսլանդերենի քանակական թվականներից չորսը՝ *einn* (մեկ), *tveir* (երկու), *þrír* (երեք), *fjórir* (չորս), հոլովվում են և փոխվում ըստ սեռի՝ կախված գոյականի հոլովից և սեռից։

*Femm* (հինգ) թվականից բարձր քանակական թվականները չեն հոլովվում, սակայն փոխվում են ըստ սեռի և թվի, իսկ *hundrað* (հարյուր), *þúsund* (հազար), *milljón* (միլիոն) և *milljarður* (միլիարդ) թվականները կարող են օգտագործվել որպես գոյական և հոլովվել։

### Դասական թվականներ
Դասական թվականները կազմվում են՝ քանակական թվականներին **-ði**, **-ðji**, **-ti**, **-asti**, **-di** ածանցները ավելացնելով։ *Einn* (մեկ), *tveir* (երկու), *þrír* (երեք) և *fjórir* (չորս) թվականները ունեն անկանոն դասական թվականի ձև․ *einn* - *fyrsti*, *tveir* - *annar*, *þrír* - *þriðji*, *fjórir* - *fjórði*, ընդ որում՝ *annar* դասական թվականը փոփոխվում է ըստ սեռի, թվի և հոլովի։

*Annar* թվականը օգտագործվում է նաև որպես դերանուն՝ «այլ» իմաստով։

Բաղադրյալ քանակական թվականներից դասական կազմելիս փոխվում են երկու մասն էլ՝ *tuttugu og einn* (քսանմեկ) - *tuttugasti og fyrsti* (քսանմեկերորդ)։

### Կոտորակային թվականներ
Կոտորակային թվականները կազմվում են *heill*, *hálfur* բառերի, ինչպես նաև դասական թվականների օգնությամբ։

## Մակբայ
Մակբայը ցույց է տալիս գործողության կատարման տեղը, ժամանակը, ձևը և չափը։ Այն չի հոլովվում, փոխվում ըստ սեռի և թվի, սակայն ածականի պես ունի համեմատության աստիճաններ։

Իսլանդերենում մակբայների կազման հիմնական եղանակը ածականի չեզոք սեռի հայցական հոլովը եզակի թվով օգտագործելն է․ օրինակ՝ *hár* - բարձր (ածական) → *hátt* - բարձր (մակբայ)։ Որոշ դերանուների չեզոք սեռի հայցական հոլովը եզակի թվով օգտագործվում են որպես մակբայներ․ օրինակ՝ *hver* - ով → *hvað* - ինչպես։ Որոշ մակբայներ կազմվում են **-a** ածանցով․ օրինակ՝ *illur* - չար, վատ (ածական) → *illa* - վատ (մակբայ)։ **-legur** վերջածանց ունեցող ածականներից մակբայ կազմելիս դրանք ստանում են **-lega** վերջածանցը․ օրինակ՝ *skemmtilegur* - ուրախ, զվարճալի → *skemmtilega* ուրախ եղանակով, զվարճալիորեն։ **-lega** վերջածանցով կազմվում են նաև մի քանի մակբայներ, որոնց համապատասխան ածականը չունի **-legur** վերջածանց․ օրինակ՝ *kær* - սիրելի → *kærlega* - սիրելով (մակբայ)։

### Մակբայների համեմատության աստիճանները
Մակբայների ճնշող մեծամասնության բաղդատական և գերադրական աստիճանները կազմվում են կանոնավոր կերպով՝ վերջածանցներ ավելացնելով։ Բաղդատական աստիճանը կազմվում է **-ar** կամ **-(u)r** ածանցների օգնությամբ, իսկ գերադրական աստիճանը՝ **-(a)st** ածանցի միջոցով։

Մի խումբ մակբայների համեմատության աստիճանները կազմվում են անկանոն եղանակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսլանդերենի քերականություն