Պոգրոմ

մինի|Քիշնևսկի պոգրորմը, 1903 թվական
**Պոգրոմ** (պոգրորմ՝ «ոչնչացնել, կոտրել, ջարդել»)՝ զանգվածային բռնի գործողություններ, որոնք ուղղված են բնակչության որևէ խմբի դեմ՝ կրոնական, ազգային, դասակարգային կամ ռասայական հիմունքներով պայմանավորված, որպես կանոն, ծայրահեղական կազմակերպությունների կամ ոստիկանության կողմից։ Բնութագրվում է ֆիզիկական հարձակումներով և տների, ձեռնարկությունների և կրոնական շենքերի ոչնչացմամբ։ Հաճախ ուղեկցվում են խոշտանգումներով և սպանություններով, խեղումներով, գույքի ոչնչացմամբ և կողոպուտով, բռնաբարություններով։

Յուրաքանչյուր պոգրորմ, ըստ սահմանման, զանգվածային անկարգությունների ձև է, չնայած կան զանգվածային անկարգություններ, որոնք պոգրորմ չեն համարվում։ Բռնի գործողությունները, որոնք ունեն իրենց նպատակը և զանգվածային սպանությունների արդյունքը, սահմանվում են որպես կոտորած (սպանդ, արյունահեղություն)։ «Ջարդ/պոգրորմ» տերմինը, որպես կանոն, օգտագործվում է նույն բռնի գործողությունները վերագրելու նպատակով, երբ դրանք ուղեկցվում են ոչ միայն սպանություններով, որքան այլ հանցագործություններով։
մինի|Լվովյան պոգրոմ, 1941 թվական
Ըստ կազմակերպվածության աստիճանի՝ պոգրորմները կարող են լինել մինչև մանրակրկիտ պլանավորված։ Մասնավորապես, ՈՒԺՀ-ի տարածքում հայտնի են դեպքեր, երբ մինչև պոգրորմի գործնական սկիզբը դրա կազմակերպիչները նախապատրաստում էին եղբայրական գերեզմաններ զոհերի թաղման համար։

## Հրեական ջարդեր (պոգրոմներ)
Հրեական ջարդերը հակասեմականության բնորոշ դրսևորումներից են (հրեաների նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքի գաղափարախոսության)։ Պատմաբանների կողմից հիշատակված առաջին հրեական կոտորածը գրանցվել է մ.թ. 38 թվականին Ալեքսանդրիայում։ Միջնադարում խոշոր ջարդեր են տեղի ունեցել Անգլիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Չեխիայում, Շվեյցարիայում և եվրոպական մի շարք այլ երկրներում։
[մինի|[Հեփ-Հեփ|Ֆրանկֆուրտի պոգրոմները 1819 թվականի օգոստոսին]]
XIX-XX դարերում հրեական բակավայրերի ջարդերը առավել հաճախ նկատվել են արևմտյան իսլամադավան երկրներում, Բալկաններում և Ռուսաստանի կայսրության հարավ-արևմուտքում։ Սովորաբար առանձնացնում են ջարդերի չորս ժամանակահատված Ռուսական կայսրությունում՝ 1821-1871 թվականների սպորադիկ ջարդերը, 1881-1884 թվականների «ալիք»-ը (1881 թվականի ցեղասպանությունից հետո), սրացումները 1905-1907 թվականների հեղափոխության և քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։

## Հայկական ջարդեր (պոգրոմներ)
19-րդ և 20-րդ դարերի վերջին Թուրքիայում և հարակից թյուրքալեզու երկրներում տեղի ունեցած ջարդերի զոհերը հաճախ դառնում էին հայերը։ Ինչ վերաբերում է 1894-1896 թվականների իրադարձություններին, որոնք հանգեցրին հազարավոր զոհերի, ընդունված է խոսել ոչ թե պոգրոմների, այլ կոտորածների (օրինակ՝ Համիդյան կոտորած, Էրզրումի կոտորած), իսկ 1915 թվականի իրադարձությունների առնչությամբ՝ Հայոց ցեղասպանության մասին։

## Պոգրոմներ Ռուսաստանում
Բացի 20-րդ դարասկզբի հրեական ջարդերից, նախահեղափոխական Ռուսաստանում հայտնի է 1900 թվականի ամռանը Բլագովեշչենսկում չինական ջարդը։ Ռուս-գերմանական պատերազմի ժամանակ՝ 1915 թվականի մայիսին, Մոսկվայում տեղի ունեցավ գերմանական ջարդ. ամբոխը ավերեց խանութները, որոնք պատկանում էին գերմանացի ձեռներեցներին։ Մասնավորապես, Կուզնեցկի կամրջի վրա գտնվող Զիմերմանի երաժշտական խանութի 4-րդ հարկի պատուհաններից դուրս էին շպրտվում դաշնամուրները։

Իսկ պատմական թեմաներով որոշ հրապարակումներում 1569-1570 թվականներին Նովգորոդի Օպրիչնոյե ավերումը, 1717 թվականի օգոստոսին Կուբանում սահմանային հակամարտությունը և Բատուրինում ռուսական բանակի պատժիչ գործողությունը (1708 թվականի նոյեմբեր)․ նշված իրադարձություններից ոչ մեկը չի համապատասխանում կոտորածի համընդհանուր ընդունված սահմանմանը։

## Նեգրոիդների ջարդեր
20-րդ դարի առաջին կեսի ԱՄՆ-ում ջարդերի զոհ դարձան աֆրոամերիկացիները։ Ռասիստական ելույթների գագաթնակետը եղավ 1919 թվականի «Կարմիր ամռանը», երբ սևամորթների բնակարաններն ու ձեռնարկությունները ջախջախվեցին Չիկագո, Դեթրոյթ, Նոքսվիլ, Տուլսա, Օմահա և այլ քաղաքներում։

1919 թվականի Չիկագոյի պոգրոմների ժամանակ վիրավորվել է 537 մարդ և մահացել 38-ը (որոնցից 23 նեգրոիդ)։ Հետաքննությունից հետո «ապստամբության մեղադրանքով 11 աֆրոամերիկացիներ մահապատժի ենթարկվեցին Էլեկտրական աթոռով և մոտ 70-ը ուղարկվեցին բանտ»։

Ջարդերից բացի, ռասայական տարանջատման շրջանում ԱՄՆ-ին բնորոշ էին նեգրերի վրա տեղային հարձակումները, որոնք կոչվում էին Լինչի դատաստան։ Այսպիսով, 1920 թվականին ամերիկյան իշխանությունների կողմից գրանցվել է 63, 1921 թվականին՝ 59, 1922 թվականին՝ նեգրերի Լինչի 51 դեպք։

## Պոգրոմներ Ֆրանսիայում
Փարիզի պոգրոմներն անվանում են 1961 թվականին ալժիրցի էմիգրանտների հակապատերազմական ցույցը ցրելու ֆրանսիական ոստիկանության չարդարացված դաժան գործողությունները։ Այս իրադարձությունների հետևանքով զոհվել է 40-200 ցուցարար։

Զանգվածային լրատվության որոշ միջոցներում 2005 թվականին Փարիզի արվարձաններում բռնկված զանգվածային անկարգությունները ճիշտ չեն կոչվել ջարդեր։ Անկարգություններին մասնակցել են ներգաղթյալներ հիմնականում Հյուսիսային Աֆրիկայի և Մերձավոր Արևելքի երկրներից։ Հարյուրավոր մեքենաներ են այրվել, տասնյակ մարդիկ տուժել են, այդ թվում՝ ոստիկանության շրջանում։ Ի տարբերություն իրական ջարդերի, այդ անկարգություններն ուղղված չէին էթնիկ կամ դավանաբանական հիմքով ընտրված խմբի դեմ։

## Տես նաև
* Հայոց ցեղասպանություն
* Հոլոքոստ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ
Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ