Բոսնիացիների ցեղասպանություն

**Բոսնիացիների ցեղասպանություն**, տեղի է ունեցել 1992-1995 թվականների Բոսնիական պատերազմի ժամանակ, իր մեջ ներառում է ինչպես Սրեբրենիցայի ջարդը, այնպես էլ մարդկության դեմ ուղղված ավելի լայն հանցագործությունները և էթնիկ զտումները, որոնք իրականացվել են Սերբական Հանրապետության բանակի կողմից վերահսկվող տարածքներում։ 1995 թվականին Սրեբրենիցայում սպանվել են ավելի քան 8000 բոսնիացի (բոսնիացի մուսուլման) տարբեր տարիքի տղամարդիկ, ինչպես նաև տարհանվել են 25,000 հազարից մինչև 30,000 հազար բոսնիացի խաղաղ բնակիչներ, այս իրադարձությունները տեղի է ունեցել գեներալ Ռատկո Մլադիչի հրամանատարությամբ։

Էթնիկ զտումները, որոնք տեղի են ունեցել Սերբական Հանրապետության զինված ուժերի կողմից վերահսկվող տարածքներում, ուղղված են եղել բոսնիացիների և բոսնիացի խորվաթների դեմ: Էթնիկ զտումների արշավը իր մեջ ներառել է ցեղասպանություն, ապօրինի բանտարկություն, ցեղասպանական բռնաբարություն, սեռական ոտնձգություն, խոշտանգում, կողոպուտ և մասնավոր և հանրային սեփականության ոչնչացում, հարձակումներ քաղաքական առաջնորդների, մտավորականների և մասնագետների վրա, քաղաքացիական անձանց անօրինական տեղահանում և տեղահանում, քաղաքացիական բնակչության անօրինական գնդակոծում, անշարժ և անձնական գույքի յուրացում և գողություն, տների և ձեռնարկությունների ոչնչացում և պաշտամունքի վայրերի ոչնչացում: Պարզվել է, որ արարքները բավարարել են ցեղասպանության «մեղավոր արարքների» պահանջները, և որ «որոշ ֆիզիկական հանցագործներ մտադրվել են ֆիզիկապես ոչնչացնել բոսնիացի մուսուլմաններին և խորվաթների պաշտպանված խմբերը»։

1990-ականներին մի քանի իշխանությունները պնդել են, որ բոսնիական սերբերի բանակի կողմից իրականացված էթնիկ զտումները եղել է ցեղասպանություն սա շարունակում է մնալ գիտնականների համընդհանուր ընդունված կարծիք, չնայած բոսնիացիների ցեղասպանության ժխտումը դեր գոյություն ունի։ Ցեղասպանությանը վերաբերող պնդումներ են նաև՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի բանաձևը և երեք դատավճիռ՝ ցեղասպանության համար գերմանական դատարաններում (հիմնված ցեղասպանության ավելի լայն մեկնաբանության վրա, քան միջազգային դատարանների կողմից օգտագործվածը)։ 2005 թվականին Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը ընդունել է մի բանաձև, որով հայտարարել է, որ Սերբիայի ագրեսիայի և էթնիկ զտումների քաղաքականությունը համապատասխանում է ցեղասպանությունը սահմանող տերմիններին։

Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի կողմից Սրեբրենիցայի կոտորածը ճանաչվել է որպես ցեղասպանության ակտ, որը հաստատվել է ՄՔԴ-ի կողմից։ 2016 թվականի մարտի 24-ին բոսնիացի սերբերի նախկին առաջնորդ և Սերբական Հանրապետության առաջին նախագահ Ռադովան Կարաջիչը մեղավոր է ճանաչվել Սրեբրենիցայում ցեղասպանության, ռազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների մեջ և դատապարտվել 40 տարվա ազատազրկման։ 2019 թվականին վերաքննիչ դատարանը նրա պատիժը հասցրել է ցմահ ազատազրկման։ 2021 թվականի մայիսի 12-ին հայտարարվել է, որ Միացյալ Թագավորության իշխանությունների հետ պայմանավորվածության համաձայն՝ Կարաջիչը իր պատժի մնացած մասը կկրի Մեծ Բրիտանիայի բանտում։

## Միավորված ազգերի կազմակերպություն
1992 թվականի դեկտեմբերի 18-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 47/121 բանաձևն իր նախաբանում էթնիկ զտումները համարել է ցեղասպանության ձև՝ նշելով2007 թվականի հուլիսի 12-ին *Յորգիչն ընդդեմ Գերմանիայի* գործի վերաբերյալ իր վճռում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը նշել է, որ

## Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալ
### Սրեբրենիցայում ցեղասպանության փաստի հաստատում
մինի|Սրեբրենիցայի ջարդերի զոհերի արտաշիրիմում։
2001 թվականին Նախկին Հարավսլավիայի համար միջազգային քրեական տրիբունալը (ICTY) վճռել է, որ 1995 թվականին Սրեբրենիցայի ջարդը եղել է ցեղասպանություն։ *Դատախազն ընդդեմ Կրստիչի* միաձայն վճռով Հաագայում գտնվող նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի (ICTY) վերաքննիչ պալատը վերահաստատել է, որ Սրեբրենիցայի ջարդը եղել է ցեղասպանություն, իսկ նախագահող դատավոր Թեոդոր Մերոնը հայտարարել է․2006 թվականի սեպտեմբերին Բոսնիայի նախկին սերբ առաջնորդ Մոմչիլո Կրաժիշնիկը մեղավոր է ճանաչվել մարդկության դեմ հանցագործությունների բազմաթիվ դեպքերում, սակայն, չնայած այն բանին, որ Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի դատավորները պարզել են, որ Բոսնիայում կատարված հանցագործությունները կազմում են ցեղասպանության հանցագործություն (actus reus), նրանք չեն հաստատել, որ մեղադրյալն ունեցել է ցեղասպանության մտադրություն կամ եղել է հանցավոր կազմակերպության մաս, որն ունեցել է այդպիսի մտադրություն (mens rea)։

2007 թվականին դատարանը բավարար ապացույցներ չի գտել՝ ցեղասպանության մտադրության մասին պնդումները հաստատելու համար։

### Ցեղասպանության փաստի հայտնաբերումը Ժեպայում
Տոլիմիրի գործով առաջին աստիճանի դատավճռում Միջազգային քրեական տրիբունալը եզրակացրել է, որ ցեղասպանություն է իրականացվել Ժեպա անկլավում, որը գտնվում է Սրեբրենիցայից դուրս։ Այնուամենայնիվ, այդ դատավճիռը վերաքննիչ պալատը չեղարկել է։

### Միլոշևիչի դատավարությունը
2004 թվականի հունիսի 16-ին «Դատախազությունն ընդդեմ Սլոբոդան Միլոշևիչի» գործում՝ արդարացնող վճիռ ստանալու միջնորդության վերաբերյալ որոշման մեջ, Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի դատական պալատը հրաժարվել է նախկին սերբ նախագահ Սլոբոդան Միլոշևիչին արդարացնել նույն հիմքերով և որոշել է.2007 թվականի փետրվարի 26-ին, սակայն, Բոսնիայի ցեղասպանության գործով ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը պարզել է, որ չկա որևէ ապացույց, որը կապում է Միլոշևիչի իշխանության ներքո գտնվող Սերբիան Բոսնիայի պատերազմում բոսնիացի սերբերի կողմից իրականացված ցեղասպանության հետ: Այնուամենայնիվ, դատարանը գտավ, որ Միլոշևիչը և մյուսները Սերբիայում բավարար գործողություններ չեն արել Սրեբրենիցայում ցեղասպանության ակտերը կանխելու համար։

2017 թվականի նոյեմբերի 22-ին Հաագայի միջազգային դատարանը գեներալ Ռատկո Մլադիչին մեղավոր է ճանաչել ցեղասպանության մեկ, մարդկության դեմ հանցագործության հինգ և պատերազմի օրենքների կամ սովորույթների խախտման չորս կետերով։ Անմեղ է ճանաչվել ցեղասպանության մեկ կետով և դատապարտվել ցմահ ազատազրկման։

### Սերբիայի ներգրավվածությունը
*Բոսնիա և Հերցեգովինա ընդդեմ Սերբիայի և Չեռնոգորիայի* գործով Արդարադատության միջազգային դատարանը եզրակացրել է, որ Սերբիան պատասխանատու չէ Սրեբրենիցայի իրադարձությունների համար, թեև այն հայտարարել է, որ Սերբիան թերացել է ջարդը կանխելու իր պարտականությունների մեջ։

2013 թվականի փետրվարի 28-ին Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի Վերաքննիչ դատարանը չեղյալ է հայտարարել Հարավսլավիայի ազգային բանակի շտաբի պետ Մոմչիլո Պերիշիչի մեղադրական դատավճիռը Բոսնիա և Հերցեգովինայում և Խորվաթիայում կատարված հանցագործությունների համար և որոշել է անհապաղ ազատ արձակել Պերիշիչին։ Նրա արդարացումը նշանակում է, որ մինչ օրս Սերբիայի և Չեռնոգորիայի (Հարավսլավիա) ոչ մի պաշտոնյա կամ բանակի սպա, ինչպես նաև Հարավսլավիայի ժողովրդական բանակի կամ Սերբիայի և Չեռնոգորիայի զինված ուժերի գերագույն հրամանատարության ոչ մի անդամ երբևէ չեն դատապարտվելՆախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալ կողմից՝ Բոսնիայում կատարված ռազմական հանցագործությունների համար։

2013 թվականի մայիսի 30-ին քաղաքային իշխանությունները արդարացրել և կարգադրել են անհապաղ ազատ արձակել Յովիցա Ստանիշիչին և Ֆրանկո Սիմատովիչին՝ Սլոբոդան Միլոշևիչի երկու ամենամոտ օգնականներին։ Ստանիշիչը եղել է Սերբիայի պետական անվտանգության ծառայության պետը, իսկ Սիմատովիչը ղեկավարել է պետական անվտանգության ծառայության հատուկ գործողությունների ստորաբաժանումը։

## Միացյալ Նահանգների Ներկայացուցիչների պալատի և Սենատի բանաձևեր
Սրեբրենիցայի կոտորածի 10-րդ տարելիցից մեկ ամիս առաջ Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի երկու պալատներն էլ նման ձևակերպումներով բանաձևեր են ընդունել, որոնք պնդել են, որ 1992-1995 թվականներին Բոսնիա և Հերցեգովինայում Սերբական ուժերի կողմից իրականացվող ագրեսիայի և էթնիկ զտումների քաղաքականությունը, ներառյալ Սրեբրենիցայի կոտորածը, եղել է ցեղասպանություն:

2005 թվականի հունիսի 27-ին, 109-րդ Կոնգրեսի ժամանակ, Միացյալ Նահանգների Ներկայացուցիչների պալատը ընդունել է Սրեբրենիցայի ցեղասպանության 10-րդ տարելիցը ոգեկոչող բանաձև (Կոնգրեսական Քրիստոֆեր Սմիթի և 39 համահեղինակների կողմից հովանավորվող 199 բանաձև)։ Փոփոխված բանաձևն ընդունվել է ձայների ճնշող մեծամասնությամբ՝ 370՝ այո, 1՝ ոչ և 62՝ բացասական ձայների հարաբերակցությամբ։ Այս բանաձևը երկկուսակցական միջոցառում է, որն ընդունվել է ի հիշատակ 1995-2005 թվականների հուլիսի 11-ի՝ Սրեբրենիցայի կոտորածի տասներորդ տարելիցի։ Սենատի տարբերակը պատրաստվել է սենատոր Գորդոն Սմիթի կողմից 8 համահեղինակների մասնակցությամբ և հաստատվել Է Սենատում 2005 թվականի հունիսի 22-ին՝ առանց փոփոխությունների և միաձայն համաձայնությամբ։ Բանաձևերի ամփոփագրերը նույնական են, բացառությամբ բանաձևն ընդունող պալատի անվան, և առաջին կետում «մահապատժի ենթարկված» բառը փոխարինված է «սպանված» բառով՝

## Արդարադատության միջազգային դատարան (ԱՄԴ)․ Բոսնիա և Հերցեգովինան ընդդեմ Սերբիայի և Չեռնոգորիայի
ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանում տեղի է ունեցել Բոսնիա և Հերցեգովինայի հայցն ընդդեմ Սերբիայի և Չեռնոգորիայի, որը ներկայացվել է 1993 թվականին ցեղասպանության մեղադրանքով: 2007 թվականի փետրվարի 26-ին Բոսնիայի ցեղասպանության գործով Միջազգային դատարանը համաձայնեց քաղաքի դատարանի ավելի վաղ կայացրած այն եզրակացության հետ, որ Սրեբրենիցայի զանգվածային կոտորածը ցեղասպանություն էր։

Արդարադատության միջազգային դատարանի նախագահ Ռոզալին Հիգինսը նշել է, որ կան բազմաթիվ ապացույցներ, որ Բոսնիա և Հերցեգովինայում կատարվել են մարդկության դեմ հանցագործություններ և պատերազմական հանցագործություններ, ինչպիսիք են զանգվածային սպանությունները, քաղաքների պաշարումը, զանգվածային բռնաբարությունները, խոշտանգումները, ճամբարներ և կալանավայրեր արտաքսումը, սակայն Արդարադատության միջազգային դատարանը նրանց նկատմամբ իրավասություն չունի, քանի որ գործը վերաբերում է «բացառապես ցեղասպանությանը սահմանափակ իրավական իմաստով, այլ ոչ թե ավելի լայն իմաստով, որը երբեմն տրվում է»։

### ԱՄԴ վճռի քննադատություն
Դատարանի այն եզրակացությունը, որ Սերբիան անմիջականորեն մասնակցություն չի ունեցել Սրեբրենիցայի ցեղասպանությանը, խիստ քննադատության է ենթարկվել: Երուսաղեմի Հրեական համալսարանի Գերշ Լաուտերպախտի անվան միջազգային հանրային իրավունքի պրոֆեսոր Յուվալ Շանին դիտարկվող երեք հարցերի վերաբերյալ դատարանի եզրահանգումները բնութագրել է որպես հակասական:Նախկին Հարավսլավիայի համար Միջազգային քրեական տրիբունալի առաջին նախագահ Անտոնիո Կասեզեն քննադատել է Արդարադատության միջազգային դատարանի վճիռը այն հիմքով, որ «Միջազգային դատարանը ապացույցների անիրատեսական բարձր չափանիշ է սահմանել Սերբիան ցեղասպանությանը մեղսակից գտնելու համար»: Նա հավելել է.Արդարադատության միջազգային դատարանի փոխնախագահ դատավոր Ալ-Հասաունան քննադատել է այդ որոշումը՝ որպես Սրեբրենիցայի ցեղասպանության համար Սերբիայի ուղղակի պատասխանատվության ապացույց:

## Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան
Գերմանական Դյուսելդորֆի բարձրագույն շրջանային դատարանը 1997 թվականի սեպտեմբերին ցեղասպանության համար կայացրել է դատավճիռ բոսնիացի սերբ Նիկոլա Յորգիչի նկատմամբ, որը եղել է Դոբոյ շրջանում տեղակայված կիսառազմական խմբի ղեկավարը։ Դատապարտվել է չորս ժամկետով ցմահ ազատազրկման՝ Սրեբրենիցայից բացի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի այլ շրջաններում տեղի ունեցած ցեղասպանական գործողություններին մասնակցելու համար։

2007 թվականի հուլիսի 12-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) Յորգիչն ընդդեմ Գերմանիայի գործով (թիվ 74613/01) վերանայել է Յորգիչի վերաբերյալ գերմանական դատարանի որոշումները: Մերժելով Յորգիչի բողոքարկումը՝ ՄԻԵԴ-ը հաստատել է, որ գերմանական դատարանի որոշումը համապատասխանում է ցեղասպանության մասին կոնվենցիայի մեկնաբանությանը, որը կարելի էր կանխատեսել Յորգիչի կողմից 1992 թվականին կատարված հանցագործության պահին: ՄԻԵԴ-ը, սակայն, ընդգծել է, որ գերմանական դատարանի որոշումը, որը հիմնված է Գերմանիայի ներքին օրենսդրության վրա, ցեղասպանության հանցագործության ավելի լայն մեկնաբանություն է տվել, քան այն, որն այդ ժամանակվանից Մերժվել է միջազգային դատարանների կողմից։ Գերմանական արդարադատության կողմից հաստատված ավելի լայն սահմանման համաձայն, Յորգիչի կողմից իրականացված էթնիկ զտումները ցեղասպանություն էր, քանի որ նպատակ է ունեցել ոչնչացնել խումբը որպես սոցիալական միավոր, և չնայած գիտնականների մեծամասնությունը գտնում էր, որ գերմանական ցեղասպանության օրենքը պետք է մեկնաբանի ցեղասպանությունը որպես պաշտպանված խմբի ֆիզիկա-կենսաբանական ոչնչացում, «զգալի թվով գիտնականներ այն կարծիքին էին, որ խմբի ոչնչացման հասկացությունը, որպես այդպիսին, իր բառացիորեն իմաստը, ավելի լայն էր, քան ֆիզիկա-կենսաբանական ոչնչացումը»։
աջից|մինի|Կովաչի նահատակների հիշատակի գերեզմանատուն՝ ի հիշատակ պատերազմի զոհերի ։

## Եվրախորհրդարան
2009 թվականի հունվարի 15-ին Եվրոպական խորհրդարանը բանաձև է ընդունել, որով կոչ է անում Եվրոպական միության գործադիր մարմիններին հուլիսի 11-ը նշել որպես հիշատակի և սգո օր՝ կապված 1995 թվականի Սրեբրենիցայի ցեղասպանության հետ, որը միանշանակ ճանաչվել է որպես այդպիսին՝ վկայակոչելով միջազգային դատարանի որոշումը: Բանաձևը նաև կատարել է մի քանի բացահայտումներ, ներառյալ զոհերի թիվը, «ավելի քան 8000 մուսուլման տղամարդիկ և տղաներ» մահապատժի են ենթարկվել, և «գրեթե 25,000 կանայք, երեխաներ և տարեցներ բռնի տեղահանվել են ՝ այս իրադարձությունը դարձնելով ամենամեծ պատերազմական հանցագործությունը, որը կատարվել է Եվրոպայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից ի վեր»։ Բանաձևն ընդունվել է ձայների ճնշող մեծամասնությամբ՝ 556 կողմ, 9 դեմ ձայներով:

## Բոսնիայի պատերազմի ժամանակ ցեղասպանության համար քրեական պատասխանատվության ենթարկված անձինք

Մոտ 30 մարդ մեղադրվել է 1990-ականների սկզբին Բոսնիայում ցեղասպանությանը մասնակցելու կամ ցեղասպանությանը մեղսակցության համար: Մինչ օրս, մի քանի միջնորդական գործարքներից և որոշ դատավճիռներից հետո, որոնք հաջողությամբ վիճարկվել են վերաքննիչ դատարանում, երկու տղամարդ՝ Վուջադին Պոպովիչը և Լյուբիշա Բեարան, մեղավոր են ճանաչվել ցեղասպանության համար, իսկ ևս երկուսը` Ռադիսլավ Կրստիչը և Դրագո Նիկոլիչը, մեղավոր են ճանաչվել օգնելու և Սրեբրենիցայի ջարդերին իրենց մասնակցության համար։

Գերմանական դատարանները Բոսնիայում ցեղասպանություններին մասնակցելու համար մեղավոր են ճանաչել անձի, որոնցից մեկը՝ Նիկոլա Յորգիչը, պարտվել է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում իր դատվածության դեմ բողոքարկումը։

2008 թվականի հուլիսի 29-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի նահանգային դատարանը Միլենկո Տրիֆունովիչին, Բրանո Ջինիչին, Ալեքսանդր Ռադովանովիչին, Միլոշ Ստուպարին, Բրանիսլավ Մեդանին և Պետար Միտրովիչին մեղավոր է ճանաչել Սրեբրենիցայի ջարդերի մեջ իրենց մասնակցության համար։ Հոկտեմբեր 2009 Պետական Դատարանը Բոսնիա և Հերցեգովինան Բոսնիայի սերբերի անվտանգության ուժերի նախկին անդամ Միլորադ Տրբիչին մեղավոր է ճանաչել ցեղասպանության մեջ՝ Սրեբրենիցայի ջարդերին ցեղասպանությանը մասնակցելու համար։

Սերբիայի և Հարավսլավիայի նախկին նախագահ Սլոբոդան Միլոշևիչը եղել է ամենաբարձրաստիճան քաղաքական գործիչն, որը կանգնել է դատարանի առջև: Նրան մեղադրանք է առաջադրվել ցեղասպանություն իրականացնելու մեջ՝ միայնակ կամ համատեղ հանցավոր ձեռնարկության այլ անուններով անդամների հետ: Մեղադրական եզրակացությունը նրան մեղադրում է Բոսնիայի և Հերցեգովինայի տարածքներում, ներառյալ բոսնիացի մուսուլմանական ազգային, էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբերի, որպես այդպիսին, ամբողջությամբ կամ մասնակի ոչնչացումը պլանավորելու, նախապատրաստելու և իրականացնելու մեջ։ Մահացել է իր դատավարության ժամանակ՝ 2006 թվականի մարտի 11-ին։

Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալը հրաման է արձակել Ռադովան Կարաջիչին և Ռատկո Մլադիչին ձերբակալելու մի շարք մեղադրանքներով, այդ թվում՝ ցեղասպանության: Կարաջիչը ձերբակալվել է Բելգրադում 2008 թվականի հուլիսի 21-ին և ինը օր անց՝ հուլիսի 30-ին, տեղափոխվել է Հաագա։ Ռատկո Մլադիչը ձերբակալվել է Սերբիայում 2011 թվականի մայիսի 26-ին։

2016 թվականի մարտի 24-ին Կարաջիչը դատապարտվել է 40 տարվա ազատազրկման։ 2017 թվականի նոյեմբերի 22-ին Մլադիչը դատապարտվել է ցմահ ազատազրկման։ Երկուսն էլ դատապարտվել են ռազմական հանցագործությունների, մարդկության դեմ հանցագործությունների և ցեղասպանության համար։ Ե՛վ Կարաջիչը, և՛ Մլադիչը բողոքարկել են իրենց դատավճիռները։ 2019 թվականին վերաքննիչ դատավորները բարձրացրել են Կարաջիչի պատիժը ցմահ ազատազրկման։ Մլադիչի բողոքարկման վճիռը սպասվում էր 2021 թվականի հունիսին սակայն այն մերժվել է, երբ Մլադիչի դատավճիռը հաստատել է ՄԱԿ-ի դատավորների կոլեգիան չորս կողմ ձայնով։

## Մահացածների թիվ
մինի|Սրեբրենիցայի ցեղասպանության հուշահամալիր Պոտոչարիում։
Եթե կիրառվի ցեղասպանության նեղ սահմանումը, ինչպես դա արվում է միջազգային դատարանների կողմից, ապա Սրեբրենիցայի կոտորածի ժամանակ սպանվել են 8000 բոսնիացի մուսուլման տղամարդ, իսկ բնակչության մնացած մասը (25000 -ից 30000 բոսնիացի կանայք, երեխաներ և տարեցներ) ստիպված են եղել լքել տարածքը։ Եթե օգտագործվում է ավելի լայն սահմանում, ապա թիվը շատ ավելի մեծ է։ Ըստ Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի ժողովրդագրական տվյալների, գնահատվում է, որ զոհված քաղաքացիական անձանց 69,8%-ը կամ 25,609-ը եղել են բոսնիացիներ (42,501 զոհված զինվորական), իսկ բոսնիացի սերբերը քաղաքացիական կորուստներ են ունեցել 7,480 մարդու չափով (15,299 զոհված զինվորական), բոսնիացի խորվաթները քաղաքացիական կորուստներ են ունեցել 1,675 մարդու չափով (7,183 զոհված զինվորական), ինչը ընդհանուր առմամբ կազմել է 104,732 մարդ (8,5%)։

2013 թվականի հունվարին Սարաևոյում տեղակայված հետազոտությունների և փաստաթղթերի կենտրոնը հրապարակել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատերազմի զոհերի «ամենաընդգրկուն» ուսումնասիրության վերջնական արդյունքները, «Բոսնիացի մահացածների գիրք-տվյալների բազա», որը պարունակում է առնվազ" 97,207 հազար անուն, ովքեր մահացել և զոհվել են պատերազմի ժամանակ: Քաղաքի ժողովրդագրական բաժնի ղեկավար Եվա Տաբոն այն անվանել է «Բոսնիական պատերազմի զոհերի մասին գոյություն ունեցող ամենամեծ տվյալների բազան»։ Ավելի քան 240000 տվյալներ են հավաքվել, մշակվել, ստուգվել, համեմատվել և գնահատվել փորձագետների միջազգային խմբի կողմից՝ զոհերի անունները աղյուսակավորելու համար: Համաձայն Հետազոտությունների և փաստաթղթերի կենտրոն, պատերազմում զոհված խաղաղ բնակիչների 82%-ը կամ 33,071-ը եղել են բոսնիացիներ, նվազագույնը 97,207 զոհ՝ զինվորական և քաղաքացիական, ներգրավված բոլոր կողմերի համար՝ բոսնիացիներ (66,2%), սերբեր (25,4%) և խորվաթներ (7,8%), ինչպես նաև այլոց (0,5%)։

Բացի նրանցից, ովքեր հայտնի են որպես բացահայտ սպանվածներ, մոտ 10500 մարդ դեռևս անհայտ կորած է համարվում Բոսնիայի պատերազմի պատճառով, նրանց մեծ մասը բոսնիացիներ են։

2008 թվականի սեպտեմբերի 23-ին ՄԱԿ-ին ուղղված հայտարարության մեջ դոկտոր Հարիս Սիլայջիչը, որպես ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 63-րդ նստաշրջանում Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատվիրակության ղեկավար, ասել է, որ «ըստ ԿԽՄԿ տվյալների՝ սպանվել է 200,000 մարդ, nրանցից 12,000-ը երեխաներ, մինչև 50000 կանայք բռնաբարության են ենթարկվել, իսկ 2,2 միլիոն մարդ ստիպված են եղել լքել իրենց տները: Սա իսկական ցեղասպանություն և սոցիոիդ է»: Այնուամենայնիվ, նման գնահատականները քննադատվել են որպես խիստ անճշտություններ, և վերլուծաբաններ, ինչպիսին Ջորջ Քեննին է, մեղադրել են Բոսնիայի կառավարությանն ու միջազգային հանրությանը սենսացիոնիզմի և  մուսուլմանների համար միջազգային աջակցություն գրավելու համար մահացածների թիվը միտումնավոր ուռճացնելու մեջ։
աջից|մինի|Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության և Խորվաթիայի Հանրապետության տարածքները, որոնք վերահսկվում են սերբական ուժերի կողմից 1992-1995 թվականներին: Ռազմական հանցագործությունների տրիբունալը Միլոշևիչին և Սերբ մյուս առաջնորդներին մեղադրել է «մեծ Սերբիա ստեղծելու փորձի մեջ, Սերբական պետություն, որն ընդգրկում է Խորվաթիայի և Բոսնիայի սերբերով բնակեցված տարածքները, և ձեռք է բերվել նեսերբներին բռնի կերպով հեռացնելով հսկայական աշխարհագրական տարածքներից՝ հանցագործություններ կատարելու միջոցով»:։

## Հակասություն և ժխտում
Թեև միջազգային կարծիքի մեծամասնությունը ընդունում է միջազգային դատարանների եզրակացությունները, այնուամենայնիվ, որոշակի տարաձայնություններ կան ցեղասպանության ծավալների և Սերբիայի մասնակցության վերաբերյալ:

Բոսնիական մուսուլմանական համայնքը պնդում է, որ Սրեբրենիցայի ջարդը Սերբիայի կողմից իրականացված ավելի լայն ցեղասպանությունից ընդամենը մեկ դեպք է:

Արդարադատության միջազգային դատարանը շեղվել է *Դուշկո Տադիչի գործով* Նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական տրիբունալի վերաքննիչ պալատի փաստացի և իրավական եզրակացություններից: 1999 թվականի հուլիսին կայացված վճռում Վերաքննիչ պալատը գտել է, որ Հանրապետության բանակը գտնվում է Բելգրադի և Հարավսլավիայի բանակի «ընդհանուր վերահսկողության տակ», ինչը նշանակում է, որ նրանք ֆինանսավորել, սարքավորել և աջակցել են ռազմական գործողությունների համակարգմանը և պլանավորմանը։ Եթե Արդարադատության միջազգային դատարանն ընդուներ Տրիբունալի այս եզրակացությունը, Սերբիան մեղավոր կճանաչվեր Սրեբրենիցայի ցեղասպանությանը մեղսակցության մեջ: Փոխարենը եզրակացրել է, որ Վերաքննիչ պալատը Տադիչի գործով «փորձել է ոչ թե որոշել պետական, այլ անհատական քրեական պատասխանատվությունը»:

### Ժխտում
Մի քանի բեղմնավոր գրողներ և ակադեմիկոսներ, ներառյալ Նոամ Չոմսկին և Էդվարդ Ս. Հերմանը, պնդում են, որ Սրեբրենիցայի ջարդը ցեղասպանություն չէ։ Նման փաստաբանները հաճախ նշում են, որ կանայք և երեխաները հիմնականում խնայվել են, և որ թիրախ են դարձել միայն զինվորական տարիքի տղամարդիկ։ Այս տեսակետը չի հաստատվում ՄՔԴ-ի և ՆՀՀՄ-ի եզրակացություններով․

## Տես նաև
* Սրեբրենիցայի ջարդ
* Բոսնիացիներ
* Թիմային պատասխանատվություն
* Ցեղասպանությունները պատմության մեջ
* Սերբական Հանրապետություն

## Ծանոթագրություններ

### Այլ աղբյուրներ
* Max Bergholz. *Violence as a Generative Force: Identity, Nationalism, and Memory in a Balkan Community.* Ithaca, Cornell University Press, 2016. .
* *Genocide in Bosnia-Herzegovina: Hearing before the Commission on Security and Cooperation in Europe*,United States, 1995..
* Paul R. Bartrop, *Bosnian Genocide: The Essential Reference Guide*,Greenwood Press, 2016. .
* Walasek Helen, *Bosnia and the destruction of cultural heritage*, Routledge, 2015.  .
* Donia Robert. J, *Radovan Karadžić: Architect of the Bosnian Genocide*, Cambridge University Press, 2014, .
* Roy Gutman, *A witness to genocide*, Prentice Hall & IBD, 1993, .
* Cigar, Norman, *Genocide in Bosnia: The Policy of "Ethnic Cleansing"*, 1995, Texas A & M University Press, 1995..
* Allen, Beverly, *Rape Warfare: The Hidden Genocide in Bosnia-Herzegovina and Croatia*. Minneapolis: University of Minnesota Press,1996. .
* Ching Jackie, *Genocide and the Bosnian War*, Rosen Publishing Group, 2008. .
* Edina Bećirević, *Genocide on the Drina River*, New Haven and London: Yale University Press, 2014, .
* Michael Anthony Sells, *The Bridge Betrayed: Religion and Genocide in Bosnia*, Berkeley: University of California Press, 1998, .
* Attila Hoare Marko, *Bosnia and Herzegovina: Genocide, Justice and Denial*, Center for Advances Studies, 2015, .*
* Thomas Cushman and Stjepan Mestrovic, *[https://opensquare.nyupress.org/books/9780814723708/ This Time We Knew: Western Responses to Genocide in Bosnia]*, New York University Press, 1996, .
* 
* 

## Գրականություն
* Ed Vulliamy, *The War Is Dead, Long Live the War: Bosnia: The Reckoning*, Bodley Head (London, 19 April 2012) . Focuses on the camps.

## Արտաքին հղումներ

* Ամերիկան և Բոսնիայի ցեղասպանությունը Մարկ Դաներ, Նյու Յորքի գրքերի վերանայում, հատոր 44, թիվ 19, 4 դեկտեմբերի 1997 թ.
* Բոսնիայի ցեղասպանության ուսումնասիրության ծրագիր, Յեյլի համալսարանում վերջին արխիվը՝ 2019 թվականի հուլիսի 7-ին
* Aegis Trust (ցեղասպանության կանխարգելման տրաստ) անկախ միջազգային կազմակերպություն, որը նվիրված է ցեղասպանության վերացմանը
* Սրեբրենիցա՝ «Ապահով ապաստարան» Նիդեռլանդական պատերազմի փաստաթղթերի ինստիտուտ, Սրեբրենիցա՝ «անվտանգ ապաստարան», հոլանդական կառավարության ընդարձակ զեկույց արևելյան Բոսնիայում տեղի ունեցող իրադարձությունների և Սրեբրենիցայի անկման վերաբերյալ:
* Բոսնիայի զոհերը բողոքարկել են Կարաջիչի Ցեղասպանության արդարացման որոշումը Balkan Insight-ից
* Լեյդեսդորֆ, Սելմա. Բոսնիայի ցեղասպանությունից փրկված, Սրեբրենիցայի կանայք խոսում են . Տրանս Քեյ Ռիչարդսոն. Բլումինգթոն: Ինդիանայի համալսարանի հրատարակչություն, 2011 թվական
* Missing Nonger – Միջազգային հանձնաժողովը առաջ է ընթանում ցեղասպանության զոհերի բացահայտման համար, *[[Scientific American]]*, 1 օգոստոսի 2006 թվական
* Genocide-Bosnia at Peace *Pledge Union տեղեկատվական* կայք
* Փոթորիկ ֆիլմի ակնարկ, ռեժիսոր Հանս-Քրիստիան Շմիդ

Կատեգորիա:20-րդ դարը Եվրոպայում
Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինա
Կատեգորիա:Բոսնիական պատերազմ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն