Հարավսաամերեն

**Հարավսաամերեն**, սաամյան լեզուներից ամենահարավարևմտյանը։ Գտնվում է անհետացման վտանգի տակ։ Նորվեգիայում և Շվեդիայում 1200 բնակվողներից էթնիկ հարավային սաամ լեզվակիրներ են մոտավորապես վեց հարյուրը։

Նորվեգիայում լեզուն տարածված է Հաթֆյելդալ և Վեֆսն շրջաններում, Շվեդիայում՝ Վիլհելմինա, Հերյեդալեն, Էլվդալեն։

## Գրություն

Հարավսաամերենը սաամյան այն վեց լեզուներից մեկն է, որոնք ունեն պաշտոնական գրություն։ Չնայած դրան՝ այս լեզվով գրականությունը սակավ է։ Հրատարակված է մեծ հարավսաամերեն-նորվեգերն բառարան։

Կիրառում են լատինական այբուբեն՝ A/a, B/b, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, (Ï/ï), J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, T/t, U/u, V/v, Y/y, Æ/æ, Ø/ø, Å/å։

Ä/ä համարվում է Æ/æ տարբերակ, Ö/ö-ը՝ Ø/ø-ի։ Ä/ä և Ö/ö տառերը կիրառվում են Շվեդիայում, իսկ Æ/æ և Ø/ø՝ Նորվեգիայում։ Ï/ï համարվում է I/i-ի ետին տարբերակը, և շատ տեքստերում այդ տարբերությունը չի արտացոլվում։ C/c, Q/q, W/w, X/x, Z/z օգտագործվում է օտար ծագմամբ բառերի դեպքում։

## Լեզվաբանական բնութագիր
### Հնչյունաբանություն

Հարավսաամերենը բաժանվում է երկու բարբառների՝ հյուսիսային և հարավային։ Հնչյունաբանական տարբերությունները սրանց միջև համեմատաբար քիչ են։ Ներքևում ներկայացված է հյուսիսային բարբառի հնչյունաբանական համակարգը։
#### Ձայնավորներ
Ներկայացված է հյուսիսային բարբառի ձայնավորները։ Ուղիղ փակագծերում ներկայացված են դրանց համապատասխան տառերը։

1 և  ձայնավորների միջև տարբերությունը գրության մեջ սովորաբար չի ցուցադրվում, երկուսն էլ գրվում են *i*։ 2 Բառարաններում և այլ լեզվաբանական ստույգ աղբյուրներում վերջինիս համար կիրառվում է *ï* տառը։

æ Կիրառվում է Նորվեգիայում, ä՝ Շվեդիայում։

*E, ɛ, o* և *a* ձայնավորները տարբերակվում են երկարությամբ և լինում են և՛ երկարությամբ, և՛ կարճությամբ։ Վերին ձայնավորները լինում են միայն կարճ։

Ձայնավորները կազմում են տասը երկբարբառներ.

#### Բաղաձայններ

Հարավսաամերենում կան 17-20 բաղաձայն հնչույթներ (փակագծերում գրված է գրության նշանակությունը)։

Բոլոր բաղաձայնները, բացի շնչեղ պայթականներից, կարող են նաև լինել կրկնակված։ Խուլ ռնգայիններ *l, r* և շփական ձայնորդները կարող են դիտարկվել որպես այլահնչակներ, որոնք հանդես են գալիս h-ի հետ։ Այս հարցը բավարար ուսումնասիրված չի։

Շնչեղները հակադրվում են սովորական պայթականներին միայն փոխառյալ բառերի բառասկզբի դիրքում, օրինակ՝ taale /tʰa:lə/ «թիվ» ~ daale /ta:lə/ «կրոն» (դրամ), և կարող են դիտարկվել նաև որպես *p, t, k + h* հետևանք։ Սովորական պայթականները, հատկապես հարավային բարբառում լինում են ձայնեղ և կարող են գրվել *b, d, g*, իսկ այլ դեպքերում դրանք սովորաբար խուլ են և գրվում են *p, t, k*։ Կրկնակված պայթականները և պայթաշփականները համարվում են կիսաձայններ և գրվում են *bp, dt, dts, dtj* և *gk*։

### Ձևաբանություն

Հարավսաամերենի բնութագրական գծերից է հոլովման և խոնարհման ժամանակ բառերի առաջին վանկում ձայնավորների (ումլաութ) հերթագայությունը։ Անշեշտ վանկի ձայնավորն ազդում է շեշտված (առաջին) վանկի ձայնավորի վրա։ Սովորաբար մի բառի հարացույցում հերթագայվում են երեք ձայնավորներ, օրինակ՝

* *ae ~ aa ~ ee. vaedtsedh* «գնալ». *vaadtsam* «գնում եմ». *veedtsim* «գնացի»
* *ue ~ ua ~ øø. vuelkedh* «հեռանալ». *vualkam* «հեռանում եմ». *vøølkim* «հեռացա»

Մյուս կողմից, հարավսաամերենը միակ սաամյան լեզուն է, որում չկա բաղաձայնների աստիճանական հերթագայություն։ Այդ պատճառով հարավսաամերեն բառերի բառամիջյան բաղաձայնները երբեք չեն հնչյունափոխվում, թեպետ այդ երևույթը հաճախ է պատահում այլ սաամյան լեզուներում։ Օրինակ՝ հարավսաամերեն *nomme* «անուն». *nommesne* «անունից» և հյուսիսսաամերեն *namma* . *namas*, որում տեղի է ունենում բաղաձայնների *mm : m* հերթագայություն։

#### Գոյական
Հարավսաամերենում գոյականն ունի ութ հոլով.

Հարավսաամերենը այն քիչ սաամյան լեզուներից է, որում պահպանվել է հայցական և սեռական հոլովների ձևաբանական տարբերությունը։ Այլ վերջավորություններ ևս կարող են ունենալ արխաիկ ձև, քան այլ սաամյան լեզուներում՝ շնորհիվ բառավերջի ձայնավորների պահպանման։

#### Բայ

Ունի երեք դեմք (առաջին, երկրորդ և երրորդ), երեք թիվ (եզակի, երկակի և հոգնակի)։

Հարավսաամերենում, ինչպես և ֆիններենում, այլ սաամյան լեզուներում, էստոներենում, գոյություն ունեն ժխտական բայեր։ Հարավսաամերենում դրանք խոնարհվում են ժամանակով (անցյալ և ոչ անցյալ), եղանակով (սահմանական և հրամայական), դեմքով (առաջին, երկրորդ և երրորդ) և թվով (եզակի, երկակի և հոգնակի)։

### Շարահյուսություն
Հարավսաամերենը, ի տարբերություն մնացած սաամյան լեզուների, պատկանում է *[[Շարադասություն|SOV]]* տիպի լեզուների դասին (ենթակա-ուղիղ խնդիր-ստորոգյալ)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Bergsland, Knut. *Røroslappisk grammatikk*, 1946.
* Bergsland, Knut. *Sydsamisk grammatikk*, 1982.
* Bergsland, Knut and Lajla Mattson Magga. *Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja*, 1993.
* Hasselbrink, Gustav. *Südsamisches Wörterbuch I—III*
* Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Առցանց տարբերակ 

## Արտաքին հղումներ
* Հարավսաամերենի քերականություն
* Հարավսաամերեն բառերի տարրալուծիչ 
* Հարավսաամական թանգարան և մշակութային կենտրոն
* Kulonen, Ulla-Maija. South Saami language

Կատեգորիա:Նորվեգիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի լեզուներ
Կատեգորիա:Մեռնող լեզուներ
Կատեգորիա:Սաամյան լեզուներ