Դասական դիցաբանություն

[thumb|301x301px|''Le Rapt d'Europe'' (« [Եվրոպա (դիցաբանություն)|Եվրոպայի առևանգումը», 1750) Ժան-Բատիստ Մարի Պիեռ *([[Դալլասի արվեստի թանգարան]])*]]
**Դասական դիցաբանություն՝** նաև հայտնի է որպես **հունահռոմեական դիցաբանություն։**  Հին հույների և հին հռոմեացիների առասպելների ամբողջությունն է և դրա հետ կապված ուսումնասիրությունները: Առասպելաբանությունը, փիլիսոփայության և քաղաքական մտածողության հետ մեկտեղ, անտիկ շրջանից պահպանցած ամենամեծ արժեքն երից մեկն է, որի ազդեցությունը պահպանվում է միչև մեր օրեր և ներառված է ժամանակակից արևմտյան մշակույթում: Հունարեն «*mythos»* բառը վերաբերում է խոսակցական խոսքին կամ ելույթին, բայց այն նշանակում է նաև հեքիաթ կամ պատմություն****:

Մեր թվարկությունից առաջ վերջին երկու դարերի ընթացքում Հունաստանի հռոմեական նվաճման ժամանակ և դրանից հետո, դարեր շարունակ, հռոմեացիները, ովքեր արդեն ունեին իրենց սեփական աստվածներին, «որդեգրեցին» բազմաթիվ առասպելական պատմություններ անմիջապես հույներից՝ աստվածների համար պահպանելով իրենց հռոմեական (լատիներեն) անունները: Արդյունքում շատ հռոմեական և հունական աստվածությունների գործողություններ համարժեք դարձան ժամանակակից արևմտյան մշակույթում պատմվածքի և գրականության մեջ: Օրինակ՝ հռոմեական երկնքի աստված Յուպիտերը կամ Հովեն նույնացվել են հունական Զևսի հետ, հռոմեական պտղաբերության աստվածուհի Վեներան հունական աստվածուհի Աֆրոդիտեի հետ; և հռոմեական ծովերի աստված Նեպտունը հունական աստված Պոսեյդոնի հետ:

Լատիներենը մնաց գերիշխող լեզուն Եվրոպայում միջնադարում և վերածննդի ժամանակ, հիմնականում Հռոմեական կայսրության լայնածավալ ազդեցության շնորհիվ: Այս շրջանում դիցաբանական անունները գրեթե միշտ հայտնվում էին իրենց լատինական տեսքով։ Այնուամենայնիվ, 19-րդ դարում տեղի ունեցավ տեղաշարժ դեպի հունական կամ հռոմեական անունների օգտագործումը։ Օրինակ, «Զևսը» և «Յուպիտերը»՝ երկուսն էլ այդ ժամանակներում լայնորեն օգտագործվում էին որպես դասական պանթեոնի գերագույն աստծո անուն:

## Դասական առասպել
Հունահռոմեական դիցաբանության մեջ հայտնաբերված պատմություններն ու կերպարները իրական չեն համարվում այնպես, ինչպես իրական են պատմական կամ գիտական փաստերը: Դրանք տեղի ունեցած իրադարձությունների փաստացի պատմություններ չեն: Փոխարենը, հունա-հռոմեական դիցաբանությունը հնագույն պատմությունների, լեգենդների և հավատալիքների հավաքածու է, որոնք ստեղծվել են Հին Հունաստանի և Հռոմի մարդկանց կողմից, որպիսի բացատրեն իրենց շրջապատող աշխարհի ասպեկտները, արտահայտելու մշակութային արժեքները և ստեղծելու շրջանակ՝ հասկանալու նրանց գոյությունը: Այս առասպելները հաճախ ներառում են աստվածներ և աստվածուհիներ, հերոսներ, հետպատերազմյան երևույթներ և գերբնական էակներ, որոնք ժամանակի կրոնական և մշակութային սովորույթների անբաժանելի մասն էին: Թեև այս առասպելները պատմականորեն ճշգրիտ չեն համարվում, դրանք մշակութային և գրական նշանակություն ունեն:

Հունական առասպելները պատմվածքներ էին, որոնք առնչվում էին հին հունական կրոնին, որոնք հաճախ վերաբերում էին աստվածների և այլ գերբնական էակների և մարդկայինի սահմանները գերազանցող հերոսների գործողություններին: Հունական առասպելների հիմնական աղբյուրներն են Հոմերոսյան էպոսները, այսինքն՝ *[[Իլիական]]ը* և *[[Ոդիսական]]ը*, և Էսքիլեսի, Սոֆոկլեսի և Եվրիպիդեսի ողբերգությունները։ Հայտնի տարբերակները հիմնականում պահպանվել են բարդ գրական ստեղծագործություններում, որոնք ձևավորվել են անհատների հիշատակումներով, կամ սափորանկարչության և տեսողական արվեստի այլ ձևերում: Այս ձևերով առասպելական պատմվածքները հաճախ ծառայում են ոչ կրոնական նպատակների, ինչպիսիք են զվարճանքը կամ սոցիալական խնդիրների ուսումնասիրությունը:

Հռոմեական առասպելները ավանդական պատմություններ են, որոնք վերաբերում են Հին Հռոմի առասպելական ծագմանը, կրոնական հաստատուններին և բարոյական մոդելներին՝ կենտրոնանալով մարդկային դերակատարների վրա և աստվածների միայն երբեմն միջամտությամբ, բայց աստվածային կարգադրված ճակատագրի համատարած զգացումով: Հռոմեական առասպելները դինամիկ կապ ունեն հռոմեական պատմագրության հետ, ինչպես Լիվիոսի «*[[Ab urbe condita (book)|Ab urbe condita»]]-*ի վաղ գրքերում։ Ամենահայտնի հռոմեական առասպելը կարող է լինել Ռոմուլոսի և Ռեմուսի ծնունդը և քաղաքի հիմնադրումը, որտեղ եղբայրասպանությունը կարելի է ընդունել որպես Հռոմեական Հանրապետության քաղաքական բաժանման երկար պատմություն արտահայտում:

Դեռևս հունական ազդեցության ակտիվ ընթացքում՝ հելլենիստական ժամանակաշրջանում և հիմնականում Հունաստանի հռոմեական նվաճման ընտացքում հռոմեացիները նույնացնում էին իրենց աստվածներին հույների աստվածների հետ՝ պահպանելով հռոմեական անունները, բայց ընդունելով նրանց մասին պատմված հունական պատմությունները և ներմուծելով այլ առասպելներ, որոնց համար նախատիպեր չեն ունեցել։ Օրինակ, մինչ հունական Արես աստվածը և իտալական Մարս աստվածները երկուսն էլ պատերազմի աստվածներ են, սակայն նրանց դերն իրենց հասարակության և նրա կրոնական սովորույթներում հաճախ ապշեցուցիչ կերպով տարբերվում էր։ Գրականության և հռոմեական արվեստում հռոմեացիները Արեսի մասին պատմությունները վերաիմաստավորել են Մարսի անվան տակ։ Հունահռոմեական առասպելների գրական ժողովածուն, որն ամենամեծ ազդեցությունն է ունեցել հետագա արևմտյան մշակույթի վրա, «օգոստոսյան բանաստեղծ» Օվիդիսի *[[կերպարանափոխություններ]]ն* էին:

Առասպելագրության դասական ավանդույթի սինկրետացված տարբերակները և Վերածննդի դարաշրջանի ազդեցիկ դիցաբան Նատալիս Քոմեսի ժամանակ (16-րդ դար) հունական և հռոմեական առասպելների միջև տարբերություն գրեթե չկար: Առասպելների ժամանակակից վերաիմաստավորումները 20-րդ և 21-րդ դարերի ժողովրդական մշակույթում, հաճախ միայն մոտավոր կապ ունեն հին հունական և լատինական գրականության մեջ պատմված պատմությունների հետ:

Պրոֆեսոր Ջոն Թ. Հոնտին հայտարարել է, որ «հունահռոմեական անտիկ ժամանակների շատ առասպելներ» ցույց են տալիս «միջուկ», որը հայտնվում է «որոշ ավելի ուշ տարածված եվրոպական ժողովրդական հեքիաթասացությունում»։

Առասպելաբանությունը միակ փոխառությունը չէր, որ հռոմեացիներն արել էին հունական մշակույթից։ Հռոմը վերցրել և ադապտացրել է հունական մշակույթի բազմաթիվ կատեգորիաներ՝ փիլիսոփայություն, հռետորություն, պատմություն, էպոս, ողբերգություն և դրանց  արտահայտումները արվեստում: Հռոմը փոխառել և զարգացրել է հունական բնագրերը, ադապտացնելով դրանք հասարակության զարգացման մակարդակին: Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ այս «փոխառության» պատճառը հիմնականում, ի թիվս շատ այլ բաների, երկու մշակույթների ժամանակագրությունն է։ Պրոֆեսոր Էլիզաբեթ Վանդիվերն ասում է, որ Հունաստանն առաջին մշակույթն էր Միջերկրական ծովում, իսկ Հռոմը՝ երկրորդ:

## Տես նաև
* Դասական
* Հունական դիցաբանություն
* Հռոմեական դիցաբանություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հռոմում
Կատեգորիա:Կրոնի պատմություն
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հռոմեական դիցաբանություն