open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նիկոլայ Կլիչ

**Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Կլիչ** (, ), խորհրդային ռազմական գործիչ, հրետանու գեներալ-լեյտենանտ (1940)։

Մասնակցել է Հայաստանում 1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբության բռնի ճնշմանը (որպես Հայաստանի կարմիր բանակի 1-ին հրետանային մարտկոցի հրամանատար) և նպաստել Հայաստանում բոլշևիկյան ռեժիմի ամրապնդմանը։ Եղել է Հայկական դիվիզիայի հրետանու պետ։ Հետագայում ավարտել է Մոսկվայի Ֆրունզեի անվան ռազմ. ակադեմիան (1928), աշխատել ԽՍՀՄ պաշտպանության մինիստրությունում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941-1945) գործողությունների սկզբում նշանակվել է Արևմտյան ենթաճակատի հրետանու հրամանատար, զոհվել է հոկտեմբերին։

Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի 3 (մեկը՝ ՀԽՍՀ) և Լենինի շքանշաններով։

Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ
Շահեն Պետրոսյան

**Շահեն Նիկոլայի Պետրոսյան** (), իրավաբանական գիտությունների դոկտոր պրոֆեսոր, Հայաստանի գերագույն դատարանի նախագահ։ Եղել է Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան, երկար տարիներ ղեկավարել է պետության և իրավունքի տեսության ու պատմության ամբիոնը։

## Կենսագրություն
Շահեն Պետրոսյանը ծնվել է փետրվարի 17-ին՝ Սևանի շրջանի Դդմաշեն գյուղում։ Դդմաշենը պատմական Հայաստանի հնագույն և խոշոր գյուղերից է եղել։ Դրա ապացույցն է դեռևս VII դարում կառուցված քառանիստ վեհակետ Սուրբ Թադևոս եկեղեցին։ Միջնակարգ մասնագիտական կրթություն ստանալուց հետո տեղափոխվել է Երևան, անցել աշխատանքի, ապա 1933 թ.-ին ընդունվել ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետ, որն ավարտել է 1937 թ։ Ուսմանը զուգահեռ 1934 – 1936 թվականներին աշխատել է Երևանի Թելմանի անվան թիվ 13 գիշերօթիկ դպրոցի տնօրեն։

Իր գործունեությունը նա սկսեց պրակտիկ իրավաբանական աշխատանքից՝ հանրապետության դատախազության բաժնի դատախազ, քաղաքացիական բաժնի պետի տեղակալ, 1940-1943 թթ.-ին՝ Երևանի Մոլոտովյան շրջանի դատախազ։ Նա ընդամենը 38 տարեկան էր, երբ հանրապետության իշխանության բարձրագույն մարմինը՝ Գերագույն սովետը նրան ընտրում է հանրապետության արդարադատության բարձրագույն մարմին՝ Գերագույն դատարանի նախագահ։

1949 թ. Մոսկվայում հաջողությամբ պաշտպանելով թեկնածուական դիսերտացիա, ստանալով իրավաբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան, աշխատաքի է անցնում համալսարանում, վարելով մի շարք պաշտոններ՝ դասախոսի, դոցենտի, ֆակուլտետի դեկանի, ամբիոնի վարիչի և այլն։

1974-1978 թթ. Շահեն Պետրոսյանը եղել է իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան, երկար տարիներ (1977-1985 թթ.) ղեկավարել է պետության և իրավունքի տեսության և պատմության ամբիոնը։ Պրոֆեսոր Շահեն Պետրոսյանը ֆակուլտետում դասավանդել է «Արտասահմանյան երկիրների պետության և իրավունքի պատմություն», «Արտասահմանյան սոցիալիստական երկրների պետական իրավունք» դասընթացները։

1972 թ-ին նա իրավաբանական գիտությունների դոկտոր էր, ապա պրոֆեսոր՝ 1974 թ.։
Մասնակցել է հայկական ԽՍՀՄ օրենսդրական ակտերի նախագծերի մշակմանը և 25 տարի անընդմեջ գլխավորել է հայկական ԽՍՀՄ «Գիտելիք» ընկերության վարչության առընթեր՝ պետության և իրավունքի գիտամեթոդական խորհրդի աշխատանքները։

Հանդիսացել է իրավաբանական ֆակուլտետի գիտական աստիճան շնորհող մասնագիտական խորհրդի նախագահ, ՀՍՍՀ բարձրագույն և միջնակարգ մասնագիտական կրթության մինիստրության գիտամեթոդական խորհրդի նախագահ։

1982 թ-ին նրան շնորհվել է հայական ԽՍՀՄ վաստակավոր իրավաբանի կոչում և ԽՍՀ Գերագույն սովետի պատվոգիր-մեդալ։ 2012 թվականի դեկտեմբերի 14-ին տեղի ունեցավ ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի պրոֆեսորադասախոսական կազմի գիտաժողով՝ նվիրված Շահեն Պետրոսյանի 100-ամյակին։ 2013 թվականին հրատարակվեց համանուն գիրքը (ԵՊՀ հրատարակչություն)։

## Գրական աշխատանքներ
* Սովետական պետականության սահմանադրական զարգացումը Հայաստանում, 1958։
*Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Սովետը։ Երևան, «Հայպետհրատ», 1963։
*Սովետական ժողովուրդների մեծ ընտանիքը, Երևան, 1972։
*ՀԽՍՀ Գերագույն Սովետը։ Երևան, «Հայաստան», 1974։
* Հայկական ՍՍՀ սահմանադրությունը և նրա պատմական զարգացումը, 1982։
* Զարգացած սոցիալիզմի պետական իշխանության մարմինները, 1982։
* Արտասահմանյան երկրների պատմության և իրավունքի պատմություն, 1986։
* Հուշագրություն, 1994։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ փաստաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կլիմայաբուժություն

**Կլիմայաբուժություն**, կլիմայական գործոնների օգտագործումը բուժման և կանխարգելման նպատակով։ Արտաքին միջավայրի օդերևութաբաևական պայմանների և տեղանքի կլիմայի առանձնահատկությունները օգտագործվում են բժշկական կլիմատոլոգիայի, ախտաբանական ֆիզիոլոգիայի և կլինիկայի տվյալների հիման վրա։ Կլիմաբուժության ժամանակ կարևոր նշանակություն ունեն տեղանքի դիրքը, բարձրությունը ծովի մակերևույթից, օդի ջերմաստիճանը, մթնոլորտային ճնշումը, քամիների ուժը և ուղղությունը, ամպամածությունը, արևի ճառագայթման խտությունը, լանդշաֆտի առանձնահատկությունները և այլն։ Կլիմայաբուժությունը կարող է լինել հիվանդի համար սովորական կլիմայական պայմաններում (քաղաքամերձ առողջարաններում, հանգստյան տներում, տեղական բուժավայրերում) և հատուկ կլիմայական բուժավայրերում։ Լեռնային կլիման ուժեղ ներգործություն է ունենում շնչառության և անոթային համակարգերի վրա, խթանում նյութափոխանակությունը, տափաստանայինը՝ կումիսաբուժության հետ զուգորդած, տուբերկուլոզի (պալարախտ) բուժման ժամանակ, կիսատափաստանայինը բարենպաստ ազդեցություն է ունենում երիկամների հիվանդությունների ժամանակ, ծովայինը ցուցված է շնչական օրգանների, նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ հիվանդությունների, նյութափոխանակության խանգարումների ժամանակ։ Կլիմայաբուժության հիմնական մեթոդներն են՝ օդաբուժությունը, արևաբուժությունը և ծովաբուժությունը (տալասոթերապիա)։ Կլիմայաբուժության լայն կիրառություն ունի բոլոր բուժավայրերում (հատկապես լեռնա-կլիմայական, անտառային, տափաստանային, ծովափնյա), ինչպես նաև առողջարաններում, հանգստյան տներում, պիոներական ճամբարներում, տուրբազաներում։
 

Կատեգորիա:Կլիմա
Կատեգորիա:Բուժում
Կատեգորիա:Այլընտրանքային բժշկություն
Էստոնիայի բնակչություն

350px|thumb|Էստոնիայի բնակչության խտությունը ըստ շրջանների
**Էստոնիայի բնակչություն**, 2013 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով 1 339 662 մարդ է, որոնցից 68, 2%-ը էստոնացիներ են, 25, 44%֊ը՝ ռուսներ, 2, 04% ֊ը՝ ուկրաինացիներ, 1, 13%-ը՝ բելառուսներ, 0, 77%-ը՝ ֆիններ (1970)։

Տալլինը, Տարտուն, Կոխտլա-Ցարվեն, Նարվան, Պյառնուն, Վիլյանդին խոշոր քաղաքներն են, որտեղ կենտրոնացված է բնակչությունը։

## Բնակչության քանակն ու խտությունը
Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ² վրա 28, 6 մարդ է (2012)։ Առավել խիտ է բնակեցված հյուսիսային ծովափնյա մասը։ Ամենախիտ բնակեցված շրջանը Խարյուսկի, իսկ ամենանոսրը Խիյուսկինն է։ Քաղաքային բնակչությունը 68% է։

## Արտագաղթ
Ըստ Էստոնիայի վիճակագրության վարչության տվյալների 2009 թվականին Էստոնիայից արտագաղթել է 4 647 մարդ, իսկ հանրապետություն մուտք է գործել 3 643։ Համեմատած 2008 թվականի հետ ներս եկողների թիվը 200-ով ավելացել է, այն դեպքում, երբ արտագաղթողների թիվը նույնն է մնացե լ։

## Ծնելիություն և մահ
2010 թվականին Էստոնիան հասել է ծննդի դրական գործակցի։ Ըստ Էստոնիայի վիճակագրության գործակալության Էստոնիայում ծննդի աճը ունի հետևյալ տեսքը։
## Աղյուսակներ

							
							
						
			
thumb|500px|Էստոնիայի բնակչություն (1970-2010)
500px|thumb|Էստոնիայի ընդհանուր արտագաղթը (2000-2009)
500px|thumb|Բնակչության բնական աճը (1970-2010)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի բնակչություն
Իոան Լիսով

**Իոան Լիսով** (էստ.՝ *Joann Lõssov*, ), էստոնացի խորհրդային բասկետբոլիստ, բասկետբոլային մարզիչ։

Հանդես է եկել ԽՍՀՄ բասկետբոլի ազգային հավաքականում, որի կազմում նվաճել է արծաթե մեդալ Հելսինկիի 1952 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերում, ինչպես նաև երկու անգամ դարձել Եվրոպայի չեմպիոն (1947, 1951)։

Մարզել է ԽՍՀՄ կանանց բասկետբոլի ազգային հավաքականը՝ 1954 և 1956 թվականներին հաղթելով Եվրոպայի առաջնությունը։

Ստացել է ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետի (1947) և վաստակավոր մարզչի կոչում (1957):

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Օլիմպիական տվյալներ և մեդալներ 
* Իոան Լիսովը «Arhiiv Delfi» կայքում 

Կատեգորիա:1921 ծնունդներ
Կատեգորիա:2000 մահեր
Կատեգորիա:Էստոնացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 10 ծնունդներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 3 մահեր
Նառվա (ծովածոց)

**Նառվա** (**Նառվայի շուրթ**, ), ծովածոց Ֆիննական ծոցի հարավում, ողողում է Ռուսաստանի ու Էստոնիայի ափերը։ Արևմուտքից Նառվա ծովածոցը Լուժյան ծովածոցից բաժանվում է Կուրգալյան թերակղզով։ Արևելքում նրա սահմանն համարվում է Լյատիվանեմի հրվանդանը, որ գտնվում է էստոնական Կունդա քաղաքից հյուսիս-արևելք։ Նառվա ծովածոցի լայնությունը Ֆիննական ծոցի մոտ կազմում է 90 կմ։ Նառվա ծովածոցը ցամաքում խորանում է 40 կմ։

Նառվա ծովածոցի ափին են գտնվում էստոնական չորս բնակավայրեր՝ Սիլլամյաե, Նառվա-Յուեսուու քաղաքներն ու Ասեռի ու Տոիլա գյուղերը։

## Աշխարհագրական տեղադրությունը
Նառվա ծովածոցի հարավային ափերը Էստոնիայի սահմանում են։ Նառվայի գետաբերանից սկսած 8 կմ դեպի արևմուտք ավազուտներ են, իսկ այնուհետև սկիզբ է առնում բարձր ու կտրուկ պատ, որ կոչվում է Գլինտ։ Նառվա ծովածոցի ափի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 130 կմ։ Ծովածոցի արևելյան ափը պատկանում է Ռուսաստանին։ Այս ափը ցածր է ու ավազային։ Կուրգալա հրվանդանի մոտ գտնվում են անտառապատ բլուրներ, որոնց բարձրությունը հասնում է մինչև 20 մետրի։

Նառվա ծովածոցը դեկտեմբերից մինչև մարտ ծածկված է սառույցով։ Նառվա ծովածոց է լցվում համանուն գետը։ Նախկինում Նառվա ծովածոց էր թափվում նաև Ռոսսոն գետը, որը ներկայումս ծովածոցին հասնելուց քիչ առաջ միանում է Նառվա գետին։ Նառվայի գետաբերանի մոտ է Նառվա-Յուեսուու առողջարանային քաղաքը։

Նառվա ծովածոցի հյուսիսարևելյան կողմի մուտքը բավականին վտանգավոր է ստորջրյա քարերի պատճառով։ Վիգրոդնդ կղզյակի վրա տեղակայված է փարոս։ Նառվա գետաբերանը նշելու համար փարոս է տեղադրված նաև Գունգերբուրգում (Նառվա-Յուեսուու). վերջինս կառուցվել է 1725 թվականին և երկու անգամ վերանորոգվել է (1808 և 1957 թվականներին)։

Նառվա ծովածոցում գտնվում են մեկ տասնյակից ավելի կղզիներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի ծովածոցեր
Կատեգորիա:Ֆիննական ծոցի ծովածոցեր
Կինոնկարահանում

**Կինոնկարահանում**, կինոնկարի ստեղծման կարևոր փուլ, որը գեղարվեստական, ստեղծագործական և միաժամանակ արտադրատեխնիկական պրոցես է։ Կինոնկարի ստեղծմանը մասնակցում են նկարահանող խմբի հիմնական անձնակազմը (դերասաններ, օպերատորներ, նկարիչներ, հնչյունային օպերատորներ՝ ասիստենտներով և օգնականներով, մոնտաժողներ,արտադրության կազմակերպիչներ), ինչպես նաև կինոստուդիայի արաադրամասերի և բաժինների աշխատակիցներ՝ բեմադրող ռեժիսորի ղեկավարությամբ։ Կինոնկարահանումն իրականացվում է կինոնկարահանման ապարատի, երբեմն նաև հատուկ սարքավորումների օգնությամբ։ Տարբերում են տաղավարային (կինոստուդիայի հատուկ սարքավորված տաղավարներում), շրջիկ (կինոստուդիայից դուրս տեղադրված շինություններում) և բնության մեջ կատարվող կինոնկարահանում։ Նկարահանման պրոցեսում մեծ նշանակություն ունի լուսավորումը, որը նկարահանվող օբյեկտի ֆակտուրայի դրսևորման, գուներանգության փոփոխման, տարածականության հաղորդման, ինչպես նաե հատուկ էֆեկտների ստեղծման համար է։ Տեխնոլոգիական տեսակետից կինոնկարահանում լինում է սինխրոն (միաժամանակ կատարվում է ձայնագրում) և համր (հնչյունավորումը կատարվում է նախապես կամ հետագայում, կամ չի կատարվում)։

Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա
Ռաֆայել Բաբայան (թատերական նկարիչ)

**Ռաֆայել Պետրոսի Բաբայան** (), հայ թատերական նկարիչ, ռեժիսոր, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1966)։

Ռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան Դավիթ Բաբայանի հայրը։

## Կենսագրություն
Ռաֆայել Պետրոսի Բաբայանը ծնվել է 1927 թ. օգոստոսի 11-ին Երևանում։ 1949 թ. ավարտել է Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի ինստիտուտը։ 1953 թ.-ից եղել է Հայֆիլմի նկարիչ-բեմադրող։

## Ընտանիք
* Հայրը՝ Գագիկ Ռաֆայելի Բաբայանը (ծնվ․ 21 մարտի 1897) - նկարիչ
* Մայրը՝ Ալլա Ռաֆայելի Պողոսյանը (ծնվ. 11 մայիսի 1898)
* Եղբայր՝ Դավիթ Ռաֆայելի Բաբայանը (ծնվ. 26 հուլիսի 1977) - ռեժիսոր, սցենարիստ, դերասան, երաժիշտ, գրող
* Կինը՝ Բելլա Գագիկի Պողոսյանը (ծնվ. 12 մայիսի 1889)
* Փոքր եղբայրը՝ Միխայել Գագիկի Բաբայան (ծնվ. 26 հունիսի 1985

## Ֆիլմեր
Ձևավորել է գեղարվեստական ֆիլմեր։
* «Ոսկե ցլիկ» (1955)
* «Ինչու է աղմկում գետը» (1958)
* «Եռանկյունի» (1967, Համամիութենական փառատոնի մրցանակ)
* «Սարոյան եղբայրներ» (1968, ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ, 1970)
* «Երևանյան օրերի խրոնիկա» (1973)
* «Հին օրերի երգը» (1982)
* «Մեր մանկության տանգոն» (1985, երկուսն էլ՝ ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ՝ 1985)
* Ապրելու համար ծնվածները
* Փառքի օղակներ (1962)
* Մարտիրոս Սարյան
* Կամոյի վերջին սխրանքը (1973)
* Կյանքի ուղիղ կեսը

1960 թ. Ստեփան Անդրանիկյանի և Վալենտին Պոդպոմոգովի հետ սկզբնավորել է հայկական նոր մուլտիպլիկացիան։

«Շերտավոր վագրեր» (1967), «Պույ-պույ մուկիկը» (1971), «Աբու Հասանի մաշիկները» (1974), «Երաժշտություն» (1976) մուլտֆիլմերի ռեժիսորն է։

1962 թ. «Փառքի օղակներ» կինոնկարի ձևավորման համար արժանացել է Համաշխարհային կինոասոցիացիայի 5-րդ կոնգրեսի դիպլոմին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բեմանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ թատերական նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Գլենի ամրոց

**Գլենի ամրոց** (, ), կալվածք Նիմմե բլրի լանջին՝ Տալլինի շրջանում։ Նախկինում անվանվել է «Մուստամյաե դաստակերտ», պատկանել է Կեյլա ծխին։

## Պատմություն
Դաստակերտը հիմնադրվել է 1886 թ. Նիկոլայ ֆոն Գլենի կողմից, ով ինքն է անձամբ նախագծել այն։ Շինությունը կառուցվել է Գլենի հողերի հյուսիսային սահմանի մոտ որպես նոր բնակարան։

Ամրոցը շրջապատված է այգով ու մի քանի շինություններով, որոնցից են արմավենի-տնակը (1900–1910), աստղադիտարանը, Կալևիպոեգի (1908) ու Կոկորդիլոսի (1908) արձանները։ Սրանք բոլորը նույնպես նախագծվել են Գլենի կողմից։

1918 թ. Գլենն արտագաղթում է Գերմանիա, ինչից հետո ամրոցը լքվել է ու թալանվել։ Ամրոցի վերակառուցումն սկսվել է 1960-ական թթ. և ավարտվել 1977 թ. մարտի 24-ին deepzone0.ttu.ee ։ Ներկայումս Գլենի ամրոցը պատկանում է Տալլինի ճարտարագիտական համալսարանին։

«Բասկերվիլների շունը» խորհրդային ֆիլմում Գլենի ամրոցը ներկայացվել է որպես Բասկերվիլ-հոլ։

## Պատկերասրահ

Glehni loss.jpg|Գլենի ամրոցը
Glehni loss 2012 01.JPG|Ամրոց
Glehni Kalevipoeg 2.jpg|Կալևիպոեգի արձանը
Glehni_krokodill_1.jpg|Կոկորդիլոսի արձանը
Glehni palmimaja 8.jpg|Արմավենի-տնակը
Glehni vaatetorn 3.jpg|Տալլինի աստղադիտարան


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամրոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Էստոնիայի ամրոցներ
Կատեգորիա:1886 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Վալենտին Պոդպոմոգով

**Վալենտին Գեորգիի Պոդպոմոգով** (), նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ 1967, ռեժիսոր։

## Կենսագրություն
Վալենտին Պոդպոմոգովը ծնվել է Երևանում։ Մայրը հայ է, հայրը՝ ուկրաինացի։ Սովորել է Ա. Պուշկինի անվան դպրոցում։ 1940 թվականից աշխատել է Հայֆիլմ կինոստուդիայում որպես նկարիչ։ 1960-ականներին նպաստել և մեծ ավանդ է ունեցել հայկական մուլտֆիլմի զարգացման գործում։ 1972 թվականին նկարահանվել է Էդմոնդ Քեոսայանի «Տղամարդիկ» ֆիլմում (բազմազավակ պրոֆեսոր)։ Նկարահանվել է նաև դրվագներում` «Մորգանի խնամին» (Մորգանի դերը), «Մարդն «Օլիմպոսից»» և '''«'''Կարինե'''»''' ֆիլմերում։ Եղել է Երևանի քաղխորհրդի գլխավոր նկարիչը։ Գեղանկարչությամբ սկսել է զբաղվել 50 տարեկան հասակում։

## Ստեղծագործություններ
Աշխատել է հետևյալ ֆիլմերում՝

#**«**Լեռնային լճի գաղտնիքը'''»''', 1954 
#**«**Ուրվականները հեռանում են լեռներից'''»''', 1955 
#«Առաջին սիրո երգը» (բեմադրող նկարիչ), 1958 
#**«**Սիրտն է երգում'''»''', 1958 
#«01-99» (բեմադրող նկարիչ), 1959 
#**«**Լուսաբացից առաջ'''»''', 1961
#**«**Ճանապարհ դեպի կրկես'''»''', 1963 
#'''«'''Դժվար անցում'''»''', 1964 
#**«**Արտակարգ հանձնարարություն'''»''', 1965
#'''«'''Կարինե'''»''', 1967 
#**«**Մորգանի խնամին'''»''', 1970 
#«Լուսաբացից մեկ ժամ առաջ», 1973  
#**«**Սգավոր ձյուն'''»''', 1978 
#**«**Վերադարձի գինը'''»''', 1983 
#**«**Ու՞ր ես գնում, զինվոր**»**, 1985

Էկրանավորել է մուլտֆիլմեր`

# Կախարդական գորգ, 1948 
#Քայլերգ, 1966 
#«Մի կաթիլ մեղր», 1968 
#**«**Ջութակը ջունգլիներում**»**, 1969 
#'''«'''Շերտավոր վագրեր'''»''', 1969 
#«Փարվանա», 1971 
#«Պույ-պույ մկնիկը», 1971 
#'''«'''Լուր դա լուր'''»''', 1972

## Գրականություն
* Сергей Капков. Энциклопедия отечественной мультипликации. - М.: Алгоритм, 2006. - С. 518. - 816 с. - 3 000 экз. - ISBN 5-9265-0319-4.

## Պատկերասրահ

«ՀԱՎԵՐԺԱԿԱՆ ԿՐԱԿ».jpg|«Հավերժական կրակ» (Հայաստանում Խորհրդային կարգերի հաստատման համար զոհված մարտիկների հուշարձան), ճարտարապետ` էդուարդ Սարապյան, նկարիչ` Վալենտին Պոդպոմոգով։ Գտնվում է Երևանի 2750-ամյակին նվիրված զբոսայգում, «Բուլվար»


## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:1924 ծնունդներ
Կատեգորիա:1998 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի մուլտիպլիկատորներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 29 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Երևանի Ալեքսանդր Պուշկինի անվան թիվ 8 դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 18 մահեր
Տիգրան Բարսեղյան (ճարտարապետ)

**Տիգրան Սերյոժայի Բարսեղյան** (), ճարտարապետ, ճարտարապետության թեկնածու (1985), ԵՊՃՇՀ պրոֆեսոր։ Հայաստանի վաստակավոր ճարտարապետ (2015)։ Երևան քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
[մինի|Ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղյանը, քանդակագործ [Տիգրան Արզումանյանը և նկարիչ Հաղթանակ Շահումյանը]]
1977 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, 1977-1980 թվականներին «Երևաննախագիծ» ինստիտուտի ճարտարապետ, ավագ ճարտարապետ։

1984 թվականին՝ Մոսկվայի ուսումնական շենքերի ԿԳՀՆ ինստիտուտի ասպիրանտ-գիտաշխատող։

1986 թվականին՝ «Երևաննախագիծ» ինստիտուտի նախագծի գլխավոր ճարտարապետ (2013)։

1993-95 թվականներին Հայաստանի ճարտարապետության և քաղաքաշինության պետական վարչության փոխնախագահ, 1995-2003 թվականներին՝ քաղաքաշինության նախարարության ճարտարապետական վարչության պետ, 2003 թվականից՝ ԵՊՃՇՀ ճարտարապետության ֆակուլտետի դեկան։

2011 թվականին Հայաստանի անկախության 20-ամյակի և Արցախի Հանրապետության անկախության 20-ամյակի կապակցությամբ, Ստեփանակերտի օդանավակայանի համալիրի նախագծի իրականացման համար պարգևատրվել է «Հայաստան Արցախ-ինժեներական համագործակցություն» ոսկե մեդալով։

2013 թվականին նշանակվել է Երևան քաղաքի գլխավոր ճարտարապետ։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Տիգրան Բարսեղյանի նախագծերով կառուցվել են՝ 
*ԼՂՀ Նորագյուղ ավանի մշակույթի տունը (1979, կիսավարտ, ՀԼԿԵՄ մրցանակ՝ 1979)
*Չարբախի հիվանդանոցային համալիրը (1980, Երևան)
*«Սիլ» հյուրանոցը (1995)
*Հայոց Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի «Կենաց ծառը» («Վերածնունդ»)

Մասնակցել է Ստեփանակերտի օդանավակայանի ուղևորային համալիրի նախագծմանը, Շուշի քաղաքի ազատագրման 15-ամյակին նվիրված հուշակոթողի նախագծին, ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանի հուշարձան-կոթողի նախագծին, Լևոն Մադոյանին, Վաչե Հովսեփյանին և Ջիվան Գասպարյանին նվիրված հուշարձանախմբի նախագծին և այլ աշխատանքների։ Կազմել է ՀՀ զբոսաշրջային գոտիների սխեմաներ։ Աշխատությունները վերաբերում են Հայաստանի քաղաքների հասարակական կենտրոնների ձևավորման խնդիրներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Ստեփան Քյուրքչյան

**Ստեփան Հայկի Քյուրքչյան** (), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1976)։

Քանդակագործուհի Ռուզան Քյուրքչյանի ամուսինն է։

## Կենսագրություն
1954 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1954-1969 թվականներին դասավանդել է պոլիտեխնիկական ինստիտուտում (պրոֆեսոր՝ 1968 թվականից)։ 1958 թվականից աշխատել է Երևաննախագիծ ինստիտուտում. 1968 թվականից ճարտարապետության արվեստանոցի ղեկավար։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Ստեփան Քյուրքչյանի նախագծերով Երևանում կառուցվել են՝
* ՀՀ ԳԱԱ Ագրոքիմիայի ինստիտուտը (1963),
* Կամերային երաժշտության տունը (1977),
* Երևանի մետրոպոլիտենի «Երիտասարդական» կայարանը (1981),
* «Ալգորիթմ» ԳՀ կենտրոնը (1983),
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցին (2001, ՀՀ Պետական մրցանակ, 2001),
* Դիլիջանում՝ Երևաննախագիծ ինստիտուտի հանգստյան տունը (1963)

Հեղինակ է նաև մի շարք հուշարձանների՝
* Վարդան Մամիկոնյանի հուշարձան (Երևան) (1975, քանդակագործ՝ Երվանդ Քոչար),
* Րաֆֆու (1988, քանդակագործ՝ Արշամ Շահինյան),
* Ծովակալ Իսակովի (1988, քանդակագործ՝ Ռուզան Քյուրքչյան),
* Հովհաննես Այվազովսկու հուշարձան (Երևան) (2003, քանդակագործ՝ Յուրի Պետրոսյան, բոլորը՝ Երևան),
* Վիկտոր Համբարձումյանի (1988, Վարդենիս, քանդակագործ՝ Խաչատուր Իսկանդարյան),
* Հայրենական պատերազմում (1941-1945) զոհված մարտիկների (Արճիս, Երևան, Ավան) հուշարձանների ճարտարապետական մասի,
* Թորոս Թորամանյանի երկու հուշատախտակների՝ Երևանում և Լենինականում (քանդակագործ՝ Ռուզան Քյուրքչյան),
* Վահան Տերյանի, Լեոյի, Վահրամ Փափազյանի, Հրաչյա Ներսիսյանի, Արամ Խաչատրյանի, Հրաչյա Ղափլանյանի տապանաքարերի (1970-1980-ական թվականներին Երևանի Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոն),
* ՀՀ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի, Մխիթար Հերացու, Անանիա Շիրակացու մեդալների (երեքն էլ՝ 1993), Պատվո շքանշանի (2000)։

«Տարվա լավագույն նախագիծ» միջազգային ստուգատեսի Մեծ մրցանակ (1995)։ Ճարտարապետական և գրաֆիկական աշխատանքների անհատական ցուցահանդես է ունեցել Երևանում (1993)։

## Հիշատակ
2023 թվականին, Երևան քաղաքի ավագանու որոշմամբ, Երևանի Նորք-Մարաշ վարչական շրջանի Նորքի 15-րդ փողոցն անվանակոչվել է Ստեփան Քյուրքչյանի ու քանդակագործ Ռուզան Քյուրքչյանի անունով։

## Պատկերասրահ

Vardan Mamikonyan, (1).JPG|Վարդան Մամիկոնյանի հուշարձան (Երևան)
Հովհաննես Այվազովսկի 1.jpg|Հովհաննես Այվազովսկու հուշարձան (Երևան)
Toros Toramanyan's monument (2).jpg|Թորոս Թորամանյանին նվիրված հուշարձան, 1985, Երևան, Պուշկինի փողոց
Al. Spendiaryan, (2).JPG|Հուշակոթող` Ալեքսանդր Սպենդիարյանի, 1979, Նալբանդյան փողոց 21
Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված ավանցիներին (1).jpg|Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված ավանցիներին


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ՀՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Երգի և պարի բալթիական փառատոն

thumb|Երգի ու պարի փառատոն, Մեժապարկ, Ռիգա, Լատվիա
**Երգի ու պարի բալթիական տոն** (, , ), Լատվիայի, Լիտվայի ու Էստոնիայի ազգային տոն։ Երգի ու պարի բալթիական փառատոններն անցկացվում են հինգ տարին մեկ (Լիտվայում չորս տարին մեկ) և դառնում են երգչախմբային ժողովրդական արվեստի ցուցադրության եզրափակումը, որին մասնակցում են երկրի լավագույն երգչախմբերը, որ հաղթել էին մրցույթի շրջանային փուլում։ Փառատոնը համաշխարհային բանավոր ու հոգևոր ժառանգության գլուխգործոցներից է։

[thumb|330px|Երգի երրորդ փառատոն, Լատվիական ԽՍՀ,<br /> Մեծ էստրադա, Մեժապարկ,<br /> [Ռիգա, Լատվիա,  1955 թ.]]

## Լատվիա
Երգի ու պարի փառատոնի անցկացումը Լատվիայում արդեն վերածվել է ավանդույթի և համարվում է լատվիացիների հասարակական ու մշակութային կյանքի անբաժանելի մասը։ Մի շաբաթից ավել Ռիգայում տեղի ունեցող տոնակատարությունները զբաղեցնում են քաղաքի բոլոր փողոցները, հրապարակներն ու այգիները։ Լատվիական առաջին փառատոնն անցկացվել է 1873 թ.։ Այն անցկացվել է Ռուսական կայսրության, խորհրդային իշխանության ժամանակ ու շարունակում է անցկացվել անկախ Լատվիայում։ Փառատոնին սովորաբար մասնակցում են շուրջ 300000 մարդ։ Ամենամասսայական միջոցառումը տեղի է ունեցել 2008 թ., երբ փառատոնին մասնակցել է 38500 մարդ։
[մինի|330px|[1986 թ. երգի փառատոնը, Շյաուլյայե, Լիտվա]]
1965 թ-ից միացյալ երգչախմբի դիրիժորն է Իմանտս Կոկարսը (1921-2011)։

## Լիտվա
Լիտվայում երգի ու պարի փառատոնն անցկացվում է չորս տարին մեկ։

## Էստոնիա
thumb|330px|''Laulupidu'' 25-րդ փառատոնն Էստոնիայում
Էստոնական երգի փառատոնը () անցկացվում է Տալլինում հինգ տարին մեկ՝ հուլիս ամսին։ Առաջին փառատոնն անցկացվել է Տարտուում 1869 թ. ամռանը։ Փառատոնի կազմակերպման նախաձեռնողներից է եղել Յոհան Վոլդեմար Յանսենը։

## ՅՈՒՆԵՍԿՕ
2007 թ. նոյեմբերի 7-ին Երգի ու պարի բալթիական փառատոնն ընդգրկվել է մարդկության բանավոր ու հոգևոր ժառանգության գլուխգործոցների շարքում։ Դա հայտարարվել է Կոիհիրո Մատսուուրայի կողմից Փարիզում՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գրասենյակում կազմակերպված հանդիսության ընթացքում։ Հանձնաժողովը, որ կազմված էր արվեստի ու մշակույթի 18 մասնագետներից՝ իսպանացի գրող Խուան Գոյտիսոլոյի գլխավորությամբ, 56 թեկնածուներից ընտրել է 18-ը, որոնք պիտի համալրեն Համաշխարհային հոգևոր մշակույթի գործերի ցուցակը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Arvo Ratassepp։ *Eesti laulupeod*. Tallinn 1985
* *130 aastat eesti laulupidusid.* Tallinn 2002 (ISBN 9985-813-24-3)

## Աղբյուրներ
*The Baltic Song and Dance Celebrations unesco, 2003
*laulupidu տոնի պաշտոնական կայքը

## Արտաքին հղումներ
* Երգի համալատվիական XXIV փառատոնի ու պարի XIV փառատոնի վիճակագրական օրագիր 

Կատեգորիա:Էստոնիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Լատվիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Լիտվայի մշակույթ
Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ
Շարտր

**Շարտրը** () քաղաք է Ֆրանսիայի հյուսիսում։ Այն գտնվում է Փարիզից 96 կմ հեռավորության վրա՝ Էր գետի ափին։ Բնակչությունը 40361 է, քաղաքամերձ տարածքներով՝ 87 800 բնակիչ (1999)։ Քաղաքում զարգացած է մեքենաշինությունը, քիմիական և սննդի արտադրությունը։

Քաղաքը 9–րդ դարում, բազմիցս ենթարկվել է վիկինգների հարձակումներին։
1594 թվականին Շարտրում է թագադրվել Բուրբոնների դինաստիայի թագավոր Հենրիխ 4–րդը։

## Քույր քաղաքներ
*  Ռավեննա, Իտալիա
*  Լեոն, Իսպանիա
*  Լուխան, Արգենտինա
*  Էվորա, Պորտուգալիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1533 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Սամարղանդ

**Սամարղանդ** (), քաղաք Ուզբեկստանում, Ուզբեկստանի Սամարղանդի մարզի կենտրոնը։ Ուզբեկստանի երկրորդ քաղաքն է (Տաշքենդից հետո) բնակչությամբ։ 2015 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ բնակչության թիվը կազմում էր 513 572։ Գտնվում է Զերավշանի հովտում (Դարգոմ և Սիաբ ջրանցքների միջև), ծովի մակերևույթից 702 մ բարձրության վրա։

Հիմնադրման թվականն անհայտ է․ որոշ վարկածների համաձայն՝ հիմնադրվել է մ․թ․ա․ 8-7-րդ դարերում։ Ավելի քան երկու հազար տարի առաջ քաղաքը կարևոր վայր է եղել Չինաստանի և Եվրոպայի միջև՝ գտնվելով Մետաքսի ճանապարհին, նաև եղել է միջնադարյան արևելքի գիտության զարգացման կարևորագույն քաղաքներից մեկը։ 14-րդ դարում դարձել է Լենկթեմուրի կայսրության մայրաքաղաքը։

Registan three madrasahs Samarkand.jpg|thumb|Ռեգիստան_Սամարղանդի գլխավոր հրապարակը
Registan square at night Samarkand.jpg|thumb|Սամարղանդի Ռեգիստան հրապարակը երեկոյան
Registan at night Samarkand.jpg|thumb|Սամարղանդի Ռեգիստան հրապարակը 3 մզկիթներով
Armenian Apostolic church in Samarkand.jpg|thumb| Հայ Առաքելական եկեղեցին Սամարղանում

2001 թվականին Սամարղանդն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կազմում։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ուզբեկստանում
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի քաղաքներ
Կեսոն

**Կեսոնը** (), քաղաք Հյուսիսային Կորեայում։ 10-14 դդ․-ում եղել է Կորեայի մայրաքաղաքը։ Մինչև Կորեայի բաժանումը (1948 թ.) գտնվել է Հարավային Կորեայի կազմում։ Քաղաքը գտնվում է Կորեայի կենտրոնկանան մասում։ Հյուսիսային Կորեայի ամենահարավային քաղաքն է։ Կեսոնի տարածքի մեծ մասը պատված է բլուրներով, որոնց բարձրությունը չի գերազանցում 100 մ։

Կատեգորիա:Հյուսիսային Կորեայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ
Կուենկա (Էկվադոր)

**Կուենկա** (), քաղաք Էկվադորում՝ Ասուայ պրովինցիայում, որի վարչական կենտրոնն է և խոշորագույն բնակավայրը։ 2013 թվականի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է մոտավորապես  345 հազար (մետրոպոլիսային տարածքում կամ ագլոմերացիայում ապրում է ավելի քան 660 հազար մարդ), և այդ ցուցանիշով երկրում զբաղեցնում է երրորդ տեղը։ Գտնվում է Էկվադորյան Անդերում՝ ծովի մակերևույթից 2500&nbsp;մ բարձրության վրա։ Հիմնադրվել է 1557 թվականին *Santa Anda de los cuatro rios de Cuenca* անունով՝ հնագույն *Տոմեբամբա* քաղաքի տեղում։ Քաղաքի պատմական կենտրոնում պահպանվել են գաղութային ժամանակների բազմաթիվ մեծարժեք կառույցներ, որոնք ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Կուենկայի կենտրոնն ամբողջությամբ հռչակվել է մարդկության մշակութային հուշարձան։ Քաղաքը վարչական, տնտեսական, ֆինանսական, առևտրային, կրթական, մշակութային, մարզական կարևոր կենտրոն է, բազմաթիվ նշանավոր մարդկանց ծննդավայր, և պատահական չէ, որ հաճախ անվանվում է *Էկվադորի Աթենք*, գրավում բազմաթիվ զբոսաշրջիկների։

Կուենկայում զարգացած են տեքստիլ, քիմիական, սննդի արդյունաբերությունը, հագուստեղենի արտադրությունը։

## Պատմություն
Հնագիտական պեղումների արդյունքները վկայում են, որ քաղաքի ներկայիս տարածքում ու շրջակայքում մարդիկ բնակություն են հաստատել մեր թվականությունից երկու հազար տարի առաջ։ Հետագայում այն մաս է կազմել ինկերի կայսրության։ 16-րդ դարի կեսերին ընկել է իսպանացիների տիրապետության տակ։

## Քույր և գործընկեր քաղաքներ

## Պատկերասրահ

Cuencaecuador.JPG|Փողոցներից մեկը
File:Cuenca Ecuador Corte sup Just 01.jpg|Արդարադատության պալատը
Catedral de la Inmaculada Concepción, Cuenca.jpg|Անարատ հղության տաճարը
File:Catedral de la Inmaculada Concepcion, Cuenca, Ecuador.jpg|Անարատ հղության տաճարի գմբեթները
File:Cuenca (Ecuador) from Turi.jpg|Քաղաքի համայնապատկերը
Municipio de Cuenca (Ecuador).jpg|Քաղաքապետարանը
Calles Centro Histórico de Cuenca.JPG|Սիմոն Բոլիվար փողոցը
Cuenca Ecuador..pic 3.5a Tour Bus, South America Andes Mountains.jpg|Տեսարան քաղաքից
Tranvía de Cuenca 01.jpg|Քաղաքային տրամվայը, որի առաջին գիծը գործարկվել է 2020 թվականի մայիսի 25-ից


## Կլիմա
Կուենկային բնորոշ է մերձարևադարձային լեռնային կլիման (*Köppen climate classification*-ի դասակարգմամբ՝ *Cfb*):

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Alcaldía de Cuenca 
* Guía de arquitectura de Cuenca *PDF*
* Acta de Fundación de Cuenca (12 de abril de 1557)

Կատեգորիա:1557 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1557 հիմնադրված
Կատեգորիա:Էկվադորի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Էկվադորում
Ռուզան Քյուրքչյան

**Ռուզան Գուրգենի Քյուրքչյան** (օրիորդական ազգանունը` Մալխասյան, ), հայ քանդակագործ։ ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։

ՀԽՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ Ստեփան Քյուրքչյանի կինը։

## Կենսագրություն
1955 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Սկզբնական շրջանում աշխատել է հաստոցային քանդակագործության բնագավառում։ 1960-ականներից Ռուզան Քյուրքչյանի գործերում ի հայտ են եկել քանդակագործության և ճարտարապետության տարրերի համադրումներ։

## Ստեղծագործություններ
* Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնի գլխավոր հուշապատը, 1965 թվական, տուֆ 
* «Արևելք»
* «Հասմիկ»
* «Գևորգ Բաշինջաղյան»
* «Կոմունար»
* «20 թիվ»
* «Կարբիդագործը»
* «Առատություն»
* «Դաշինք»
* «Ընտանիք», 1968 թվական, բրոնզ
* «Գարուն», 1968 թվական, բրոնզ
* «Վերածնունդ», 1972 թվական, բրոնզ
* «Վարպետ Օհանը», 1972 թվական, դիմաքանդակ, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, բրոնզ
* «Կոմիտաս», դիմաքանդակ, բրոնզ
* «1988», կոմպոզիցիա, 1988 թվական, բրոնզ

## Մեջբերումներ Ռուզան Քյուրքչյանի մասին

## Հիշատակ
2023 թվականին, Երևան քաղաքի ավագանու որոշմամբ, Երևանի Նորք-Մարաշ վարչական շրջանի Նորքի 15-րդ փողոցն անվանակոչվել է Ստեփան Քյուրքչյանի ու քանդակագործ Ռուզան Քյուրքչյանի անունով։

## Պատկերասրահ

«Վերածնունդ».JPG|«Վերածնունդ»
Երիտասարդություն.JPG|«Երիտասարդություն» 1981, Երիտասարդական մետրոյի կայարանի պատի բրոնզե քանդակը
Toros Toramanyan's monument (2).jpg|Թորոս Թորամանյանին նվիրված հուշարձան, 1985, Երևան, Պուշկինի փողոց
Komitas Pantheon Yerevan 07.JPG|Կոմիտասի անվան պանթեոնի գլխավոր հուշապատ


## Աղբյուրներ
* М. Айвазян, Рузан Кюркчян, (Буклет). Ереван, 1971 г.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ կին քանդակագործներ
Վոոզի

**Վոոզի** (**Վոոզի-կուրկ**, ), նեղուց Որմս կղզու և Էստոնիայի մայրցամաքային մասի միջև։ Մակերեսը 20.6 կմ² է։ Կան մի քանի փոքր կղզիներ՝ Նատեգրունե, Սէասաար, Ուլասաար, Տյուկա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի նեղուցներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի նեղուցներ
Կատեգորիա:Նեղուցներ այբբենական կարգով
Կառնոտիտ

**Կառնոտիտ** (ֆրանս. քիմիկոս Ա. Կառնոյի (A. Carnot) ազգանվամբ), միներալ ուրանային փայլարիկների խմբից՝ K2 (UO2)2 V2O8 x 3H2O բյուրեղյա գիտական համակարգը մոնոկլինային է։ Բյուրեղները հազվադեպ են։ Սովորաբար առաջացնում է հատիկային և փոշենման ագրեգատներ։ Գույնը՝ վառ դեղին։ Կարծրությունը՝ 2-2.5, խտությունը՝ 4460 կգ/մ³։ Խիստ ռադիոակտիվ է։ Հանդիպում է ուրան-վանադիումային հանքավայրերի օքսիդացման զոնայում, ավազաքարերում։ Հանքավայրեր կան ԱՄՆ-ում, Ավստրալիայում։ Ուրանի և վանադիումի արժեքավոր հանքանյութ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Կալիումի միներալներ
Իլմար Կուլամ

**Իլմար Կուլամ** (էստ.՝ *Ilmar Kullam*, ), էստոնացի խորհրդային բասկետբոլիստ,  և մարզիչ։

Հանդես է եկել ԽՍՀՄ բասկետբոլի ազգային հավաքականում, որի կազմում նվաճել է արծաթե մեդալ Հելսինկիի 1952 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերում, ինչպես նաև երեք անգամ դարձել Եվրոպայի չեմպիոն (1947, 1951, 1953)։ Համաշխարհային ուսանողական խաղերի կրկնակի գավաթակիր է (1949, 1951), ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1951)։ Մարզական կարիերան ավարտելուց հետո ստանձնել է տալլինյան «Կալև» բասկետբոլային ակումբի գլխավոր մարզչի պաշտոնը։ 1965 թվականին ստացել է ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզչի կոչում, ինչպես նաև պարգևատրվել կարմիր աստղի աշխատանքային և 5-րդ աստիճանի սպիտակ աստղի (1997) շքանշաններով։

2010 թվականին առաջադրվել է Էստոնիայի բասկետբոլի փառքի սրահ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կյանքից հեռացել է հայտի էստոնացի բասկետբոլիստ և մարզիչ Իլմար Կուլամը
* Իլմար Կուլամ – 85 
* Իլմար Կուլամ (5.06.1922–2.11.2011) 

Կատեգորիա:1922 ծնունդներ
Կատեգորիա:2011 մահեր
Կատեգորիա:Էստոնացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Հունիսի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 2 մահեր
Կատեգորիա:Տարտու քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչներ
Կատեգորիա:Տալլինի Անտառային գերեզմանատանը թաղվածներ
Անդրանիկ Մանուկյան (երաժիշտ)

**Անդրանիկ Քյարամի Մանուկյան** (), հայ ազգային, հասարակական, մշակութային գործիչ, «Սասուն» ազգագրական երգի-պարի համույթի ղեկավար, «Գաթա Բենդ» խմբի համահիմնադիր։

## Աշխատանքները
Ծնվել է 1967 թվականի մայիսի 1-ին Ներքին Բազմաբերդ գյուղում (Թալինի շրջան)։ Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ 1975 թվականին՝ 8 տարեկանում, առաջին անգամ նկարահանվել է «Գորանի» վավերագրական ֆիլմում։ 1980 թվականից մասնակցել է Հայաստանի Պետական Ճարտարագիտական համալսարանում անցկացվող, արդեն ավանդական դարձած փառատոնների և տարիներ շարունակ արժանացել առաջին կարգի մրցանակների ու դափնիների։ 1985 թվականին զորակոչվել է խորհրդային բանակ։ 1987 թվականին վերադարձել է Հայաստան, ավարտել Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի վոկալ բաժինը։ 1987 թվականին Մոսկվայում արժանացել է Ժողարվեստի համամիութենական երկրորդ փառատոնի դափնեկրի մեդալի։

1988 թվականին Երևանի Պետական Ճարտարագիտական համալսարանում ստեղծել է «Սասուն» ազգային երգի-պարի համույթը։ 1990 թվականին ընդունվել է Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարանի քահանայից լսարան, ձեռնադրվել սարկավագ։ Հոգևոր ծառայության է անցել Արագածոտնի մարզի Թալին համայնքի Ս. Աստվածածին եկեղեցում։ 2005 թվականին ծառայությունը շարունակել է Արագածոտնի մարզի Օշականի Ս. Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցում, որտեղ էլ հիմնադրել է «Օշական» համույթ-երգչախումբը։ 2006 թվականին Աշտարակ քաղաքի մանկապատանեկան ստեղծագործության տանը հիմնել է «Անդրանիկ» երգի-պարի համույթը։ Միաժամանակ նաև Հայաստանի Պետական Ճարտարագիտական համալսարանում ստեղծել է «Սասուն» մանկական ազգային երգի-պարի համույթը։ Նրա նախաձեռնությամբ նկարահանվել են ազգային ծեսերը պատկերող «Զատիկ», «Վարդավառ», «Վարդանանք», «Տարոն աշխարհի հարսանեկան ծես», «Դրդո», «Տեր ողորմեա» ֆիլմերը, «Բարեշնորհ հայ», «Հայոց աշխարհ», «Նարոտ-կարոտ», «Ողջույն տվեք», «Արաբո», տեսաերիզները, «Լիլի», «Սասնո տղա», «Սասուն» և «Ցորեն-Գարի» ձայնասկավառակները։

2013 թվականին Գարեգին Առաքելյանի հետ հիմնել է «Գաթա Բենդ» խումբը։ Հարուստ մշակութային կենսագրության ընթացքում իրականացրել է բազում այլ ծրագրեր և ստեղծել հայոց ազգային ծեսերը, երգերն ու պարերը ներկայացնող ֆիլմեր, տեսահոլովակներ, տեսաերիզներ ու ձայնասկավառակներ։

2017 թվականին պարգևատրվել է ՀՀ Երախտագիտության մեդալով։

ՀՀ մշակույթի, երիտասարդության հարցերի նախարարության կողմից Հայ արվեստի զարգացման գործում ունեցած մեծ վաստակի համար պարգևատրվել է պատվոգրով, արժանացել ՀՀ մշակույթի նախարարության «Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի» մեդալի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գևորգ Չաուշի հիշատակին (երգ)
* Համշենի մանի (երգ)
* Վերցունք տղերք զհրացան (երգ)

Կատեգորիա:Հայ ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Բասկյան համակարգ

մինի|Բասկյան համակարգի հեղինակ <br />Դավիդ Բրոնշտեյնը
**Բասկյան համակարգ** կամ **Բրոնշտեյնի շախմատ**, շախմատային մրցախաղի տեսակ, երբ երկու շախմատիստներ միմյանց հետ խաղում են միաժամանակ մի քանի խաղատախտակների (հիմնականում՝ երկու) վրա՝ փաստորեն, իրար դեմ անցկացնելով միաժամանակյա խաղաշար։

## Պատմություն
Համակարգը 1960-ական թվականներին մտահղացել է խորհրդային գրոսմայստեր Դավիդ Բրոնշտեյնը, որը մտահոգված էր դասական շախմատի «տխուր» ժամակարգը բազմազանեցնելու խնդրով։ Այն ժամանակ պարտիայի 40 քայլի համար յուրաքանչյուր կողմին տրվում էր երկուսուկեսական ժամ, գումարած՝ վերախաղարկությունը, որը, որպես կանոն, կայանում էր հաջորդ օրը։ «Իսկ ինչո՞ւ չուրախացնել հանդիսատեսին և մեկ երեկոյի ընթացքում չխաղալ միանգամից չորս, վեց կամ ութ պարտիա, ընդ որում, ոչ թե իրար հետևից, այլ միաժամանակ»,— մտորում էր Բրոնշտեյնը։ Եվ նա անմիջապես աջակցություն ստացավ աշխարհի 8-րդ չեմպիոն Միխայիլ Տալի կողմից։ Առաջին անգամ այս համակարգը կիրառվեց հենց այս երկու գրոսմայստերների մրցախաղում։ Ութ պարտիայից բաղկացած այդ խաղաշարում 5,5-2,5 հաշվով հաղթեց Տալը։ Այն այդպես էլ մնաց Բրոնշտեյնի շախմատով խաղացված գրեթե միակ մրցախաղը։ Հետո այն մոռացվեց և միայն տարիներ անց վերածնվեց Իսպանիայում և վերադարձավ «բասկյան համակարգ» անվանումով։

## Կիրառում
Վերջերս այս համակարգը երբեմն կիրառվում է որոշ մրցաշարերում։ Խոշորագույն վերջին մրցաշարը Չինաստանի մայրաքաղաք Պեկինում 2013 թվականի դեկտեմբերին կայացած Համաշխարհային մտավոր խաղերն են, որի «բասկյան համակարգով» մրցաշարին մասնակցել է նաև Հայաստանի շախմատի առաջատար Լևոն Արոնյանը։ Այստեղ մրցակիցներն արագ շախմատի ժամակարգով իրար դեմ խաղացել են միաժամանակ երկու խաղատախտակի վրա՝ մեկում սպիտակ խաղաքարերով, մյուսում՝ սև։ Տղամարդկանց մրցաշարի հաղթող է դարձել ռուսաստանցի գրոսմայստեր Սերգեյ Կարյակինը, իսկ կանանց մրցաշարում՝ աշխարհի չեմպիոն, չինուհի Հու Յիֆանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 2012 թ. Սան Սեբաստիանում «բասկյան համակարգով» կայացած մրցաշարի լուսանկարներ 

Կատեգորիա:Շախմատային եզրույթներ
Հարություն Բոյաջյան

**Հարություն Բեկոմի Բոյաջյան** (), հայ նկարիչ, գեղանկարիչ։ Հայաստանի նկարիչների միության անդամ (1976):

## Կենսագրություն
Հարություն Բոյաջյանը ծնվել է 1945 թվականի հունվարի 2-ին, Կահիրեում։ 1947 թվականին հայրենադարձել է։ 
 
1965 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1970 թվականին Երևանի Պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։

Հեղինակ է կոմպոզիցիաների, վերացարկումներով և ռիթմիկայով հատկանշվող պատկերների։

1999 թվականին անհատական ցուցահանդես է ունեցել Լոս Անջելեսում։ Գործերից պահվում են Հայաստանի թանգարաններում, մշակույթի նախարարության, Մոսկվայի գեղարվեստի ֆոնդերում և այլն։

## Ստեղծագործություններ
*«Նատյուրմորտ» 1980 
*«Նատյուրմորտ որմնանկարով», 1990 
*«Աղետ», 1991
*«Հայաստան», 2001
*«Ալբատրոս», 2001 
*«էքստազ», 2001 
*«Արարատ լեռը», 2002
*«Իջնող հրեշտակը», 2004
*«Լողացող կանայք», 2004

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Աթգյոզալ

**Աթգյոզալ**, ավերակ գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճակի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճից արևելք, Արճակ լճի մոտ՝ հարթավայրում։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Աթըջա

**Աթըջա**, գյուղակ Արևելյան Հայաստանում, Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառում։ Գտնվում էր Մասիսից ուղիղ գծով 8&nbsp;կմ հյուսիս։

XX դարի սկզբին ուներ 5 տուն քուրդ բնակիչ։ Բնակչությունն զբաղվում էր անասնապահությամբ։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ռաֆիկ Բոշյան

**Ռաֆիկ Կոմիտասի Բոշյան** (), հայ ճարտարապետ։

## Կենսագրություն
1960 թվականին ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։

1966-1991 թվականներին՝ եղել է Կիրովականի գլխավոր ճարտարապետ։

Կազմել է Վանաձորի 1967, 1989, 2004 թվականների գլխավոր հատակագծերը, կենտրոնի 1970, 1989, 1998 թվականների մանրամասն հատակագծերը, № 5 (1973), «Խնձորուտ» (1975), «Առափնյա» (1976) թաղամասերի կառուցապատման նախագծերը։

Ի պատիվ մեծանուն ճարտարապետի 2017 թվականին Վանաձորի Առափնյա փողոցը վերանվանվել է Ռ. Բոշյանի անվամբ։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Բոշյանի նախագծերով Վանաձորում 1969-1990 թվականներին կառուցվել են՝ 
* «Կիրովական» հյուրանոցը (1972) 
* «Արտեկ» (1975) և «Աստղիկ» (1975) մանկական ճամբարները
* «Գուգարք» կինոթատրոնը (1975) 
* Կենտրոնական գրադարանը (1979)
* «Հայաստան» առողջարանի ննջարանային մասնաշենքը (1981)
* Ստեփան Շահումյանի հուշարձանը Շահումյան հրապարակում (1967)
* Սևանում՝ «Հայքիմգիտ-նախագիծ» ինստիտուտի պանսիոնատը (1975)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կղմինդր

մինի|Կղմինդր
**Կղմինդր**, հատային տանիքանյութ, պատրաստում են թրծած կավից (կավե կղմինդր) կամ ցեմենտի ու ավազի թանձր շաղախից (ցեմենտե կղմինդր), գործածվում է որպես կտուրի ծածկանյութ։ Կղմինդրը երկարակյաց է և հրակայուն։ Թերություններն են՝ մեծ խտությունը, փխրունությունը, տանիքին մեծ թեքություն տալու անհրաժեշտությունը։ Օգտագործվում է հնագույն ժամանակներից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Անդրանիկ Կոթողյան

**Անդրանիկ Մարտիրոսի Կոթողյան** (), հայ մեղվաբույծ։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1954), պրոֆեսոր (1958)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը (1933)։ 1936 թվականից դասախոսել է Հայկական գյուղատնտեսական և Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտներում։ 1944-1961 թթ. եղել է Հայկական անասնաբուծության և անասնաբուժության ԳՀԻ մեղվաբուծության և մանր եղջերավոր անասնապահության բաժնի վարիչ։ Գիտական աշխատությունները նվիրված են Հայաստանի մեղվաբուծության զարգացման պատմությանը, մեղվի ընտանիքների բազմացման, օժանդակ մայրերի օգտագործման հարցերին, մեղուների նոր պոպուլյացիաների խոշորացված հիբրիդների ստեղծմանը։ Կոթողյանին է պատկանում մեկ մեղվաընտանիքից ստացված մեղրի (304 կգ) և մեղրամոմի (14 կգ) համաշխարհային ռեկորդը (1940)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մեղվաբույծներ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կյոլ Դաղ

**Կյոլ Դաղ**, հայաբնակ գյուղ Թուրքիայում, Բուրսիայի վիլայեթի Բելեճիկի գավառում, համանուն քաղաքից 24 Կմ արևելք։ Գյուղն իր անունն ստացել է մերձակա լճի անունից։ XX դ. սկգբին ուներ 450 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ, շերամաբուծությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։ Գյուղն ուներ եկեղեցի և ազգային վարժարան՝ 210 աշակերտով։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թ.-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։ 

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կոլայի թերակղզի

**Կոլայի թերակղզի** (), Ռուսաստանի եվրոպական մասի ծայր հյուսիս-արևմուտքում, Մուրմանսկի մարզում։ Ողողվում է Բարենցի և Սպիտակ ծովերով։

Տարածությունը՝ մոտ 100 հզ. կմ²։ Արևմուտքում են գտնվում Խիբինի և Լովոզերյան տունդրայի լեռնազանգվածները (մինչև 1120 մ բարձրությամբ), կենտրոնական մասում՝ Կեյվիշրբաժան բլրաշարը (մինչև 397 մ)։

## Անվանում
Ռուսերեն անվան հայերեն պատճենումն է։ Անվանումն առաջացել է Կոլա գետից․ ուգրո-ֆիննական լեզուներում **կուլ** (կոլ) հիմքը նշանակում է «ձուկ», այսինքն՝ «ձկնորսական թերակղզի»։

## Աշխարհագրություն
Կլիման համեմատաբար մեղմ է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը —8°-ից — 13&nbsp;°C է, հուլիսինը՝ 8°-ից 14&nbsp;°C։ Հարուստ է սահանքավոր գետերով։

Խոշոր լճերից են Իմանդրան, Ումբոզերոն, Լովոզերոն։ Գլխավոր քաղաքը և նավահանգիստը Մուրմանսկն է։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Թերակղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի թերակղզիներ
Կնիք

thumb|Կնիքներ հին Մեքսիկաից և Էկվադորից

**Կնիք**, կոշտ նյութերի (քար, մետաղ, ոսկոր և այլնի) վրա փորագրված դրոշմները, ձուլամայրերը (մատրիցա), դրանց դրոշմվածքը ոսկու, արծաթի, անագի, զմռսի, մոմի, թղթի և այլնի վրա։ Կնիքը, իբրև վկայագրի իսկության վավերացման նշան, առաջացել է Հին Արևելքում (Շումեր, Եգիպտոս, Վանի թագավորություն և այլուր), ունեցել է գլանի ձև (պատկերներով և արձանագրություններով)։ Այն գլորել են հում կավից սալիկների վրա՝ փաստաթղթի բովանդակությունը դրոշմելու նպատակով։ Միջին դարերում Արևմտյան Եվրոպայի պետություններում, Բյուզանդիայում, Ռուսիայում գործածում էին, այսպես կոչված, կախովի կնիքներ (բուլլա, կոնդակ), որոնք հատուկ ձուլամայրերի միջոցով դրոշմվել են ոսկու («խրիսովուլ»), արծաթի, կապարի, մոմի, զմռսի և այլնի վրա ու ամրացվել փաստաթղթից կախված թելից։

Թեև XIV— XV դդ. կախովի կնիքներն աստիճանաբար փոխարինվեցին մոմի, մազտաքների վրա, ապա նաև ներկանյութերի միջոցով դրոշմվողներով, սակայն առանձին տեղերում (օր. Վատիկանում) պահպանվեցին մինչև XX դ.։ Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված հնագույն կնիքները վերաբերում են ուրարտական ժամանակաշրջանին։ Կարմիր բլուրից և Վանի թագավորության այլ հնավայրերից (այդ թվում՝ նաև դամբարաններից) հայտնաբերվել են քարե կոնաձև, սկավառակաձև, գլանաձև փոքր կնիքներ և դրանց դրոշմվածքով առարկաներ ու բուլլաներ։ Ուրարտական կնիքները հաճախ զարդարվել են թևավոր աստվածների, գառնանգղի, օձի, երկգլխանի կենդանիների, սրբազան ծառերի, լուսնի, խաչի և այլ պատկերներով, որոնք հիմք են տալիս ենթադրելու, որ կնիքներն ունեցել են նաև պաշտամունքային նշանակություն, ծառայել են իբրև թալիսմաններ։ Վաղ հայկական և հելլենիստական ժամանակաշրջանների հնավայրերից գտնվել են փոքրասիական և, այսպես կոչված, «հունա-պարսկական» մոտ երկու տասնյակ քարե և ապակե կնիքներ։ Քարե (լազուրիտ, սարդիոն և այլն) կնիքները վերաբերում են հիմնականում մ.թ․ա. V— IV դդ., իսկ հելլենիստական դարաշրջանում գերակշռել են մանուշակագույն, բաց կանաչ, կապտավուն ապակուց, բազմանիստ, շրջանաձև, օվալաձև, երբեմն ձվածիր կնիքները (հիմնականում քարե կնիքների նմանությամբ), որոնք զարդարված են մենամարտի, որսի, պաշտամունքային տեսարաններով, կենդանիների, թռչունների սխեմատիկ պատկերներով և գործածվել են նաև որպես զարդեր։ Ուսումնասիրություններից երևում է, որ Անդրկովկասում եղել է կնիքներ ընդօրինակելու մի քանի կենտրոն (մեծ մասամբ՝ Հայաստանում)։ Հայաստանում և շրջակա երկրներում իբրև կնիքներ են ծառայել նաև թագավորների, իշխանների, բարձրաստիճան հոգևորականների հատուկ մատանիները։ Վերոհիշյալ կնիքների միջոցով պատկերացում ենք կազմում հայերի, պարսիկների, փոքրասիական հին ժողովուրդների կենցաղի, պաշտամունքի, կրոնի, զբաղմունքի, կենդանական աշխարհի, առևտրական, տնտեսական և մշակութային փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։ 

Կատեգորիա:Հնագիտական նմուշներ
Կյուրոպաղատ

մինի|աջից

**Կյուրապաղատ (Կյուրոպաղատ, Կիւրապաղատ, Կիւռապաղատ, Կուրոպաղատ, Կուրապաղատ)**  (հունարեն` κουροπαλάτης, լատիներեն` cura palatii - «արքունապետ», «պալատապետ», ավելի ուշ «կուսակալ» և «բդեշխ» իմաստներով), բյուզանդական պալատական աստիճան և պաշտոն V-XIV դարերում։

Սկզբնապես պալատական պահակախմբի հրամանատար, հետագայում՝ պատվավոր պաշտոն։ Պաշտոնն ի հայտ է եկել IV դարում։ Ամմիանոս Մարկելինոսի պատմության մեջ հիշատակվում է կուրապաղատ Սատուրնինոսը, որը դատապարտվել է 361 թվականին։ 

V դարի սկզբին Կուրապաղատները կայսերական պալատի նյութամատակարարմամբ զբաղվող պաշտոնյաներն էին։ Այնուհետև Կոստանդնուպոլսում առաջացել է Կյուրապաղատների նոր խումբ, որոնք առնչություն չունեին վերոհիշյալ պաշտոնյաների հետ։ Կյուրապաղատն արդեն  պալատական բարձրաստիճան պաշտոնյա էր, կայսեր պահակախմբի հրամանատարը։ 6-րդ դարի Կուրապաղատը պալատական աստիճանակարգում երրորդն էր։ 7-րդ դարի Կուրապաղատներ էին գլխավորապես իշխող կայսերական հարստության անդամները։ 8-րդ դար VIII կուրապաղատությունը կորցրել է նախնական նշանակությունը՝ վերածվելով սովորական պատվաստիճանի։ 9-րդ դարի վերջից Կուրապաղատի տիտղոսը հասարակացել է մասամբ նրանով, որ սկսել է շնորհվել օտարերկրացի (հայ, վրացի և այլն) իշխանավորներին։ 11-րդ դարում ստեղծվել է առաջին Կյուրոպաղատի (պրոտոկուրոպաղատ) տիտղոս։ Կյուրոպաղատները պետությունից ստացել են ռոճիկ (10-րդ դար շուրջ 401 ոսկի՝ 2880 դահեկան), ունեցել գրասենյակ՝ կուրոպալատիկոն։ Կյուրոպաղատի կինը կոչվել է կուրոպալատիսսա, անցյալում այդ աստիճանը կրողը՝ ապոկուրոպաղատ։

Բյուզանդական կայսրությունում եղել են հայազգի բազմաթիվ Կյուրոպաղատներ Արտավազդ (8-րդ դար), Վարդ (9-րդ դար), Լևոն Փոկաս, Վարդաս Մկլերոս (10-րդ դար) Կատակալոն Կեկավմենոս (11-րդ դար), Վահրամ (12-րդ դար) ևն։ 
7-13-րդ դարերում Կյուրոպաղատի տիտղոս են ստացել նաև Հայաստանի ու Կիլիկիայի շատ իշխանավորներ՝ Համազասպ Մամիկոնյան, Սմբատ Բագրատունի, Դավիթ Սահառունի (7-րդ դար), Դավիթ Կյուրոպաղատ (10-րդ դար), Փիլարտոս Վարաժնունի (նաև՝ պրոտոկուրոպաղատ, 11-րդ դար), Գրիգոր Պահլավունի (12-րդ դար), Աբդլմսեհ Ա Արծրունի (պրոտոկուրոպաղատ, 11-րդ դար), Աբդլմսեհ Բ Արծրունի (պրոտոկուրոպաղատ, 11—12-րդ դարեր) և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավատատիրությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի տիտղոսներ
Կատեգորիա:Վրաստանի տիտղոսներ
Մայմու Բերգ

**Մայմու Բերգ** (էստ․՝ Maimu Berg, 1945-1969 թվականներին՝ Seping, 1969-1979 թվականներին՝ Vahing, ), էստոնացի գրող, քննադատ, թարգմանիչ ու քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1945 թվականի օգստոսի 27-ին Տալլինում, մտավորականների ընտանիքում։ 1968 թվականին ավարտել է Տարտուի համալսարանը, որտեղ ուսումնասիրել է էստոնական բանասիրություն, հետագայում նույն ինստիտուտում սովորել է լրագրություն (ավարտել է 1986 թվականին)։ Որպես խմբագիր աշխատել է  *Siluett* (1974-1990), *Keel ja Kirjandus* (1990-1991) ամսագրերում։

2007 թվականին դարձել է Տալլինի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր, սոցիալ-դեմոկրատական խմբակցության անդամ։ Երկար տարիներ աշխատել է Տալլինի ֆիննական համալսարանում։

1988 թվականից հայտնի է որպես պատմավեպերի հեղինակ։ Տալլինի «Ծիածան» թերթում լույս է տեսել նրա «Ես սիրում եմ ռուսի» վեպը, որ հետագայում թարգմանվել է մի շարք լեզուներով ու վերահրատարակվել Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում ու Լատվիայում։ 2009 թվականին վեպը ռուսերեն հրատարակվել է Մոսկվայում ու Տալլինում։

## Ընտրյալ մատենագիտություն
* *Maimu Berg*. Unustatud inimesed. — Tallinn: Tuum, 2007. — ISBN 9985-802-96-0 («Забытые люди», сборник новелл, эст. яз.).
* Kirjutajad. Seisab üksi mäe peal (1987, romaanid, Eesti Raamat, Tallinn)
* Ich liebte einen Russen Blieskastel 1998 [Roman]
* *Майму Берг*. Я любила русского (Авторский сборник). — : Хроникер, 2009. — ISBN 978-5-901238-56-1

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լիզա Բիրգեր. Էստոնիայի բացահայտումը
* FINNISH INSTITUTE IN ESTONIA 
* Մայմու Բերգի ստեղծագործական երեկոն
* Գրող Մայմու Բերգ։ ''Ռուսներին սիրել կարելի է'' 
* Մայմու Բերգ. «Новый Мир» 2009, №3
* Գրող Մայմու Բերգ. Հոդված СП թերթից 

Կատեգորիա:Էստոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Էստոնացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Էստոնացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Տարտուի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ