Նոր Զելանդիայի փոստի և նամականիշների պատմություն

**[[Նոր Զելանդիա]]յի փոստի և փոստային նամականիշների պատմությունը** սկիզբ է առնում 1831 թվականից։ Առաջին փոստային նամականիշները հայտնվել են 1855 թվականին, և ավելի քան 150 տարի անց բրիտանական այս գերիշխանության փոստային բաժանմունքը, իսկ այնուհետև Նոր Զելանդիայի անկախ պետությունը (ներկայումս՝ Նոր Զելանդիայի փոստ), թողարկել է ավելի քան 2000 նամականիշ (ըստ ցուցանիշի 2009թ.-ին):.

## Փոստային Զարգացում
### Վաղ շրջան
Ինչպես և Խաղաղ օվկիանոսի այլ կղզիներում, Նոր Զելանդիայում առաջին փոստային առաքումները կապված էին բրիտանացի միսիոներների նամակագրության հետ։ 1831 թվականին կանոնավոր հաղորդագրություն է հաստատվել Նոր Զելանդիայի և Սիդնեյի միջև, սակայն պաշտոնական փոստային բաժանմունք գոյություն չի ունեցել։ Առաքանին մինչև վերջ հասցնելու համար գանձվել է 4 փենս։.

Առաջին փոստային բաժանմունքը բացվել է 1840 թվականին Կորորարեկի Հյուսիսային կղզում։ Նույն թվականին բացվել են ևս հինգ բաժանմունքներ, այդ թվում՝ Պորտ Նիկոլսոնը (հետագայում Վելինգտոն) և Օքլենդը։ 1842 թվականին հիմնվեցին բաժանմունքներ Հարավային կղզում՝ Նելսոնում և Ակարոայում։

1843 թվականին գլխավոր փոստային վարչությունը տեղափոխվել է Օքլենդ։ Այդ ժամանակ արդեն գոյություն ունեին ինը փոստային բաժանմունքներ և փոստի ընդունման երեք կետեր, որտեղ նամակներ կարելի էր ստանալ, բայց դրանց դիմաց չէին գանձվում դրամական վճարներ։

Մինչև 1848 թվականը, նորզելանդական փոստային ծառայությունը բրիտանական փոստային գերատեսչության հսկողության տակ էր, սակայն հետո անցավ գաղութի կառավարմանը։

Առաջին նամականիշների թողարկման ժամանակ (1855) Նոր Զելանդիայում գործում էին 16 խոշոր և մանր բաժանմունքներ և չորս ընդունարաններ։ Յուրաքանչյուր փոստային բաժանմունքում եղել է իր կլոր դրոշմակնիքը՝ 1-18 անհատական համարով (1860 թվականին դրանց թիվը հասել է 24-ի)։

1858 թվականին ընդունվել է փոստային ակտ (անգլ.՝ New Zealand Post Office Act), որը կարգավորում է փոստային սակագները ամբողջ գաղութում։ Նույն թվականին ստեղծվեց Նոր Զելանդիայից՝ Պանամա ծովով դեպի Մեծ Բրիտանիա այնքան էլ ոչ երկար ժամանակ գոյություն ունեցող փոստային երթուղին։


George O'Brien watercolour of the Dunedin Post Office.jpg|Փոստային բաժանմունք Դանիդինում։Նկարը Ջ, Բրայենի, մոտավորապես 1865 թվական)
General Old Post Office Railway Station.jpg|Օքլենդի հին փոստային բաժանմունքը բացիկի վրա, մոտավորապես 1911 թվական)


Historic post office box, Waikouaiti, NZ.JPG|Հին փոստարկղ 
Hastings Post Office 1931.jpg|Նոր Զելանդիայի փոստային բաժանմունքի կառուցումը, որն ավերվել էր երկրաշարժի արդյուքնում 1931 թվականին

[thumb|130px|upright|[Փոստային դրոշմակնիք, որը պատկանում է ունիվերսալ փոստային սակագնին,(1901)]]

### Ունիվերսալ սակագին
1901 թվականի հունվարի 1-ին Նոր Զելանդիայում մեկ պեննի չափով ունիվերսալ փոստային սակագին է սահմանվել՝ Նոր Զելանդիայից աշխարհի ցանկացած երկիր փոստի առաքման համար, որը ցանկանում է փոստ առաքել դեպի իր երկիր։ Ավստրալիան, ԱՄՆ-ն, Ֆրանսիան և Գերմանիան չէին ընդունում նման նամակներ՝ վախենալով, որ ստիպված կլինեն համապատասխանաբար իջեցնել իրենց փոստային սակագները։ Այս նորամուծությունը նաև կիսով չափ նվազեցրեց Նոր Զելանդիայի սահմաններում նամակների առաքման արժեքը։

Չնայած փոստի եկամուտների հնարավոր կտրուկ անկման վերաբերյալ արտահայտված մտավախությանը`առաքվող փոստի ծավալը զգալիորեն աճել է, և մինչ 1902 թվականը ծածկվել են բոլոր կորուստները.:

### Փոստային մեքենաներ
Նոր Զելանդիան դարձել է աշխարհում առաջին երկիրը, որտեղ 1900-ականների սկզբին մշակվել է նախատիպը և որտեղ առաջին անգամ տեղադրվել է փոստային նամականիշերի վաճառքի ավտոմատը։ Առաջին նման ավտոմատները հայտնվել են Վելինգթոն (1905) և Քրայսթչերչ քաղաքներում։.

### Փոստային ապակարգավորումը
[thumb|{{small|{{|[Дерегуляция почты в действии: почтовые ящики разных компаний стоят на новозделандских улицах бок о бок|Փոստային ապակարգավորումը Նոր Զելանդիայում]]

1998 թվականի ապրիլի 1-ին տեղի ունեցավ Նոր Զելանդիայի փոստի ապակարգավորումը, որի արդյունքում ներկայումս, բացի  հիմնական փոստային ընկերությունից, գոյություն ունեն մի շարք անկախ փոստային օպերատորներ։ Սակայն գործնականում գրեթե բոլոր նամակները նախկինի պես առաքվում են   պետական ընկերության կողմից։

Փոստի առաքման մասնավոր ընկերություններից մի քանիսը թողարկում են սեփական նամականիշերը, մասնավորապես *DX Mail*, *Fastway Post*, *New Zealand Mail* և *Pete’s Post*։

## Փոստային նամականիշների թողարկումներ
### Առաջին նամականիշերը

Առաջին անգամ փոստային նամականիշերը թողարկվել են Նոր Զելանդիայում 1855 թվականի հուլիսի 18-20-ը։ Նոր Զելանդիայի ստանդարտ առաջին նամականիշների սյուժեն Վիկտորիա թագուհու պատկերն էր, որը ստացել էր «Շալոնի գլուխը» անվանումը։

Այդ մանրանկարների նկարի հիմքում դրված է եղել թագուհու ամբողջական դիմանկարն՝ 1837 թվականին Լորդերի պալատում իր ելույթի ժամանակ, որը կատարել է Ալֆրեդ Շալոնը։ Սկզբում նամականիշները ձեռքով կտրվում էին կնիքի թերթիկից, այսինքն ՝ դրանք առանց ատամի էին։


1855 Queen Victoria 1 penny red.png|1 փենս
1855 Queen Victoria 2 pence blue.png|2 փենս
1855 Queen Victoria 3 pence lilac.png|3 փենս
1855 Queen Victoria 6 pence brown.png|6 փենս
1855 Queen Victoria 1 shilling green.png|1 շիլլինգ

[thumb|center|500px|{{center|{{small[Նոր Զելանդիայի 1855 թվականի փոստային նամականիշը` 1 շիլինգ անվանական արժեքով,որն օգտագործվել է 1872 թվականին Նոր Զելանդիայից Ջոն Ստյուարտ Միլին (Ֆրանսիա) ուղարկված նամակի ֆրանկավորման համար, ինչի մեջ որ հղումը տրված էր դեպի Բլեքհիթ Պարկ, (Անգլիա)]]

[thumb|center|500px|․

1998 թվականին ՝ «Pictorials»-ի թողարկումից հետո, [Նոր Զելանդիա|Նորզելանդական փոստային գերատեսչության կողմից պատրաստվել է հոբելյանական շարք, որը վերարտադրել է բոլոր 14 օրիգինալ նամականիշների դիզայնը։

Առաջին կոմերցիոն նամականիշերը հայտնվել են 1906 թվականի նոյեմբերին Քրայսթչերչ քաղաքում կայացած միջազգային ցուցահանդեսի կապակցությամբ։

Առաջին փոստային բլոկը թողարկվել է 1969 թվականի հոկտեմբերի 9-ին՝ Նոր Զելանդիայում Ջեյմս Կուկի վայրէջքի 200-ամյակի պատվին։

### Օմնիբուսի թողարկումները
Նոր Զելանդիան համարվում է նախկին Բրիտանական կայսրության, այժմ բրիտանական համագործակցության՝ փոստային նամականիշների օմնիբուսյան թողարկման մասնակից, որոնք սովորաբար նվիրված են Մեծ Բրիտանիայի թագավորական պալատի կյանքի կարևոր պահերին, ինչպես օրինակ Ջորջ VI-ի թագադրումը 1937 թվականին։

Timbre NZ AvenementG6 1p 1937.jpg| Նոր Զելանդիայի փոստային նամականիշը, 1 փենս
Timbre NZ AvenementG6 2hp 1937.jpg|Նոր Զելանդիայի փոստային նամականիշը 2½ փենս
Falkland Islands Coronation Stamp.jpg|Նոր Զելանդիայի փոստային նամականիշը Ֆոլկլենդյան կղզիների փոստի և փոստային նամականիշների պատմությունը, 1 փենս


### էմիսիոն քաղաքականությունը և թեմատիկան
Մինչև 1990-ականները Նոր Զելանդիայի էմիսիոն քաղաքականությունը շատ չափավոր էր. այդ երկրի փոստը թողարկվեց մինչև 1991 թվականը ընդամենը 1000 փոստային նամականիշով, որոնց թեմատիկան մեծամասամբ հետևում էր Մեծ Բրիտանիայի այլ գերիշխանությունների թողարկումներին։

Սակայն հետագայում տեղի ունեցավ Նոր Զելանդիայի փոստային ֆիլատելիայի կտրուկ ավելացում, և 1991-2007թթ. ընթացքում ի հայտ եկան ավելի քան 1100 նամականիշեր՝ չհաշված բազմաթիվ փոքր թերթեր, բլոկներ, բուկլետներ և այլն։

Ռուս ֆիլատելիստ Վ. Ա. Նովոսելովը՝ «Նամականիշների աշխարհ» ամսագրի խմբագիրը, ներկայացնում է XX դարի երկրորդ կեսին Նորզելանդական փոստային նամականիշների թողարկումների հետևյալ վիճակագրությունը (յուրաքանչյուր տասնամյակի առաջին տարվա համար և բացառելով «Ողջախոհություն» փոստային-բարեգործական թողարկումները և նամականիշների այլ տեսակներ)։

•	1951 — 0 նամականիշ,

•	1961 — 3 նամականիշ,

•	1971 — 20 նամականիշ,

•	1981 — 15 նամականիշ,

•	1991 — 71 նամականիշ։

1995 թվականին Նոր Զելանդիան թողարկել է 152 նամականիշ։ Ընդ որում, փոխվել է նաև փոստային մանրանկարների թեմատիկան։ Բրիտանական թագավորական ընտանիքի հետ կապված իրադարձությունների հետ մեկտեղ նամականիշների և բլոկների վրա հայտնվել են այնպիսի հայտնի թեմաներ, ինչպիսիք են ֆլորան, ֆաունան, լուսնային օրացույցը, արվեստը, ֆանտազիայի ժանրի ստեղծագործությունները, հայտնի կինոֆիլմերը և այլն։ Պարբերաբար դուրս եկան ազգային և միջազգային ֆիլատելիայի ցուցահանդեսներին նվիրված նամականիշեր և բլոկներ։
2000-ական թվականներին երկիրը լույս է տեսել 66-ից (2004-ին) մինչև 96 (2009-ին) նամականիշ մեկ տարվա ընթացում, ընդհանուր քանակով ութամյա ժամանակաշրջանի համար 629 նամականիշ (2002-2009)

Փոստային նշանների թողարկման նման պրակտիկան նախատեսված էր առաջին հերթին կոլեկցիոներների համար։

### Արտասովոր դրամանիշներ
20-րդ դարի վերջից Նոր Զելանդիայի փոստը, ցանկանալով կոլեկցիոններների ուշադրությունը գրավել իր ֆիլատելիայով, սկսել է յուրացնել նամականիշների արտադրության նոր տեխնոլոգիական հնարավորություններ և դիմել է անսովոր նամականիշների հրատարակմանը։ Վերջինների թվում կարելի է նշել հետևյալ թողարկումները.

•	1994 – առաջին նոր զելանդական փոստային նամականիշը հոլոգրաֆիկ պատկերով ՝ ի պատիվ Նիլ Արմսթրոնգի՝ լուսնի մակերևույթի վրա կատարած զբոսանքի 25 ամյակին։

•	1994 – Նոր Զելանդիայի Outer Aspect ֆիրմայի լենտիկուլյար տեխնոլոգիայի կիրառմամբ «տեսակամուրջների» առաջին շարքը։

•	1996 – չորս նամականիշերի շարք՝ նվիրված կինոյի 100-ամյակին, ակնթարթային վիճակախաղի համար նախատեսված կտրոններով։

•	2001 – հատուկ շնորհավորական նամականիշեր, որոնք կարելի էր օգտագործել նաև անձնավորված փոստային նամականիշերի պատրաստման համար։

•	2005 – շնորհավորական նամականիշեր երկու տարբերակով՝ շնորհավորական և անձնավորված շնորհավորական։

•	2005 – երկու տեսակի ապրանքանշանների ազատ ոճ. սուրճի բաժակ և սպորտային հագուստի տեսքով։

•	2006 սեպտեմբեր – Նոր Զելանդիայում ոսկու մշակումների մեկնարկի 150-ամյակի կապակցությամբ 45 ցենտ անվանական արժեքով նամականիշ, որի մակերևույթի վրա կար ջերմային զգայուն թանաքի շերտ։

## Փոստային նամականիշների այլ տեսակներ
### Ավիաչվերթային
Բացի ստանդարտ և հիշարժան նամականիշերից, Նոր Զելանդիայի փոստով թողարկվել են ավիաչվերթային նամականիշեր՝ 1931 թվականի նոյեմբերի 10-ից մինչև 1935 թվականի մայիսի 4-ը։
thumb|center|500px|
[thumb|upright|
<gallery mode=packed heights=280 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Ծառայողական նամականիշների և ապահովագրական ծառայողական նամականիշների օրինակներ, որոնք թողարկվել են [Նոր Զելանդիայում">
Stamp NZ 1940 4d Official.jpg|Ծառայողական նամականիշ, 1940 թվական
1905 NZ Government Life Insurance 3 pence brown.JPG|Ապահովագրական ծառայողական նամականիշ, 1905թվական


### Ապահովագրական ծառայողական
Ապահովագրական ծառայության նամականիշերը կամ պետական կյանքի ապահովագրության համակարգի փոստային կարիքների նամականիշները ( լույս են տեսել 1891 թվականի հունվարի 2-ից մինչև 1981 թվականի հունիսի 3-ը։

### Հատուկ նամականիշներ
Հատուկ (արտահայտիչ) նամականիշերը (special delivery stamps) թողարկվել են 1903-1939 թվականներին։

### Ռազմական-Հարկային նամականիշներ
Ռազմական հարկային նամականիշները լույս են տեսել 1915 թվականի սեպտեմբերի 24-ին։

### Փոստային-զինանշային նամականիշներ
Նոր Զելանդիայի փոստային-զինանշանի նամականիշերը ներառում են 1 շիլինգ և ավելի բարձր արժողությամբ ֆիսկալ նամականիշեր (1967 թվականից՝ ավելի քան 4 դոլար), որոնք օգտագործվել են որպես Փոստային նամականիշ 1882 -ից մինչև 1987 թվականը։

### Աղավնային փոստի նամականիշներ
Բացի այդ, 1898-ից մինչև 1908 թվականը աղավնու փոստի համար օգտագործվել են հատուկ նամականիշեր։

Taubenpostbriefmarke.jpg|Ֆիլատելիա, 1898 թվական
Great Barrier Island Pigeon-Gram stamp 1899.jpg|Ֆիլատելիա, 1899 года


## Տարածաշրջանային նամականիշների թողարկումներ
Հայտնի են Անտարկտիկայի և Օվկիանիայի կախյալ և ասոցացված Նորզելանդական տարածքների փոստային նամականիշների թողարկումները.

•	Էդուարդ VII թագավորի հողերը,

•	Ռուսաստանի Տարածքները,

•	Այթուտակի և Կուկի կղզիներ։

## Կատալոգավորում
Նոր Զելանդիայի փոստային նամականիշները ներկայացված են աշխարհի բոլոր առաջատար կատալոգներում, ինչպիսին է, օրինակ, «Սքոթը»։ Անգլիական «Սթենլի Գիբբոնս» կատալոգներում Նոր Զելանդիայի փոստային թողարկումները ներառվել են Մեծ Բրիտանիայի և Ազգերի Համագործակցության նամականիշների «կարմիր» հատորներում։

«Սթենլի Գիբբոնս» ընկերությունը կոլեկցիոներներին առաջարկում է առանձին հատոր («դեղին») Նոր Զելանդիայի փոստային նամականիշների և կախյալ տարածքների համար, որի 6-րդ հրատարակությունը հայտնվել է 2016 թվականին։

Բացի այդ, տասնամյակներ շարունակ հրատարակվում են Նոր Զելանդիայի ազգային կատալոգները։ Այդպիսին է, օրինակ, այն կատալոգը, որը հրապարակվում է Campbell Paterson Ltd ընկերության կողմից։ Մեկ այլ ազգային կատալոգ կազմվում և տպագրվում է Auckland City Stamps ընկերության կողմից։

## Ֆիլատելիական անվանումն ամփոփող [[փոստային նամականիշ]]եր
Նոր Զելանդիայի թողարկած առաջին Ֆիլատելիական անվանումն ամփոփող փոստային նամականիշեր դարձան 1876 թվականի նոյեմբերի 1-ին լույս տեսած իրավաբանական նամականիշերը։ 1878 թվականի ապրիլի 1-ին հայտնվեցին թերթի փաթեթները։

Առաջին փոստային բացիկներ-գաղտնագրերը շրջանառության մեջ են դրվել 1895 թվականի հունվարի 1–ին, պատվիրված նամակների առաջին ծրարները՝ 1898 թվականի հունիսի 21–ին, պիտակավորված ծրարները՝ 1899 թվականի հունիսի 4–ին, աէրոգրամները՝ 1941 թվականի նոյեմբերի 17-ին։

## Ֆանտաստիկ թողարկումներ և կեղծիքներ
«Վայկոա կղզի-Հանրապետություն» ֆանտաստիկ պետությունը, որն իբր գտնվել է նորզելանդական Կերմադեկ կղզում, 1969 թվականին տպագրել է «Waikoa Island» («Վայկոա կղզի») մակագրությամբ «նամականիշեր»։ Ըստ լեգենդի՝ «Վայկոյի Հանրապետության» փլուզման «արդյունքում» հայտնվել են երկու նոր «պետությունների»  նամականիշեր.

•	Մինաուեի Հանրապետություն (Minaue): Այս «պետության» «նամականիշները» հրատարակվում են 1979 թվականից։

•	Տակավաուի Հանրապետությունը (Takava'u): «Նամականիշները» թողարկվում են 1981 թվականից։

Կա նաև Նոր Զելանդիայի նամականիշների բազմաթիվ կեղծիքներ, որը կարող եք տեսնել ստորև բերված օրինակի վրա։

Auckland ցուցահանդես, 1913 թվական։ Այն պատկերները որոնք արտացոլված են Ստորին շարքում, տարբերվում են 1913 թվականի իրական նամականիշերից, որոնք  էլ արտացոլված են վերևի շարքում՝ մի փոքր ավելի մեծ տեքստով վերատպությամբ

## Տես նաև

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
* *Franks L. J. G.* All the Stamps of New Zealand. — Wellington: Reed, 1977. — 145 p. — ISBN 0-589-01008-5.
* *Gwynn R.* Collecting New Zealand Stamps. — Auckland: Heinemann Reed, 1988. — 157 p. — ISBN 0-7900-0020-2.
* Post Office // An Encyclopaedia of New Zealand / Ed. by A. H. McLintock. — 1966. 
* *Wellsted R., Rossiter S., Fowler J.* The Stamp Atlas. — New York, NY, USA: Facts on File Publications, 1986. — 336 p. — ISBN 0-8160-1346-2.
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*