Գնաճի նպատակադրում

**Գնաճի նպատակադրում** (), մակրոտնտեսագիտությունում կենտրոնական բանկի՝ միջնաժամկետ գնաճի մակարդակի հստակ նպատակային ցուցանիշին հետևելուն ուղղված դրամավարկային քաղաքականություն։   

Ենթադրվում է, որ տնտեսության երկարաժամկետ աճը սատարելու համար դրամավարկային քաղաքականության լավագույն միջոցը գների կայունության պահպանումն է, և գների կայունությունը ձեռք է բերվում գնաճի վերահսկման միջոցով: Կենտրոնական բանկը տոկոսադրույքներն օգտագործում է որպես իր հիմնական կարճաժամկետ դրամավարկային գործիք: 

Գնաճի նպատակադրմամբ կենտրոնական բանկը կբարձրացնի կամ կնվազեցնի տոկոսադրույքները՝ համապատասխանաբար նպատակայինից բարձր կամ ցածր գնաճի հիման վրա: Հիմնական իմաստն այն է, որ տոկոսադրույքների բարձրացումը սովորաբար սառեցնում է տնտեսությունը՝ գնաճը զսպելու համար. տոկոսադրույքների իջեցումը սովորաբար արագացնում է տնտեսությունը, դրանով իսկ խթանելով գնաճը: Լիարժեք գնաճի նպատակադրում իրականացրած առաջին երեք երկրներն էին Նոր Զելանդիան, Կանադան և Միացյալ Թագավորությունը 1990-ականների սկզբին, չնայած Գերմանիան ավելի վաղ ընդունել էր գնաճի նպատակադրման բազմաթիվ տարրեր:

## Պատմություն
Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ոսկու ստանդարտի ընդհանուր ճգնաժամից հետո ներկայացվել են գների մակարդակին կամ գնաճի մակարդակին, այլ ոչ թե փոխարժեքին ուղղված դրամական համակարգերի վաղ առաջարկներ: Իրվինգ Ֆիշերն առաջարկել է «փոխհատուցվող դոլարի» համակարգ, որի դեպքում թղթադրամի մեջ ոսկու պարունակությունը կտարբերվեր ապրանքների ոսկու գնի հետ, որպեսզի թղթադրամի գների մակարդակը մնա անփոփոխ: Ֆիշերի առաջարկը գների թիրախավորման առաջին փորձն էր՝ պահպանելով ոսկու ստանդարտի ավտոմատ գործառույթը: Իր «Դրամավարկային բարեփոխումների մասին տրակտատ» (1923 թվական) աշխատությունում Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը պաշտպանում էր այն, ինչ մենք այժմ կանվանեինք գնաճի թիրախավորման սխեմա: Առաջին համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո միջազգային տնտեսությունում հանկարծակի գնաճերի և դեֆլյացիաների համատեքստում Քեյնսը խորհուրդ է տվել փոխարժեքի ճկունության քաղաքականություն՝ արժույթը գնահատելով միջազգային գնաճին ի պատասխան և այն արժեզրկելով, երբ կան միջազգային դեֆլյացիոն ուժեր, որպեսզի ներքին գները մնան մոտավորապես կայուն: Գնաճի թիրախավորման նկատմամբ հետաքրքրությունը նվազել է Բրետոն-Վուդսյան համակարգի ընթացքում (1944–1971), քանի որ դրանք անհամատեղելի էին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո երեք տասնամյակների ընթացքում գերիշխող փոխարժեքի ֆիքսված դիրքերի հետ:

### Նոր Զելանդիա, Կանադա, Միացյալ Թագավորություն
Գնաճի նպատակադրումn առաջին անգամ ներդրվել է Նոր Զելանդիայում 1990 թվականին: Կանադան երկրորդ երկիրն էր, որը պաշտոնապես ընդունեց գնաճի նպատակադրումը 1991 թվականի փետրվարին:

Միացյալ Թագավորությունը գնաճի նպատակադրումն ընդունել է 1992 թվականի հոկտեմբերին՝ Եվրոպական փոխարժեքի մեխանիզմից դուրս գալուց հետո: Անգլիայի բանկի դրամավարկային քաղաքականության կոմիտեին 1998 թվականին տրվել է միանձնյա պատասխանատվություն՝ տոկոսադրույքները սահմանելու համար՝ կառավարության մանրածախ գների ինդեքսի (RPI) 2.5% գնաճի նպատակին հասնելու համար: Նպատակը փոխվել է 2%-ի 2003 թվականի դեկտեմբերին, երբ սպառողական գների ինդեքսը փոխարինել է մանրածախ գների ինդեքսին՝ որպես Մեծ Բրիտանիայի գանձապետարանի գնաճի ինդեքս: Եթե գնաճը գերազանցում կամ թերանում է նպատակային ցուցանիշը ավելի քան 1%-ով, Անգլիայի բանկի կառավարիչը պարտավոր է նամակ գրել գանձապետարանի կանցլերին՝ բացատրելով, թե ինչու և ինչպես է նա շտկելու իրավիճակը: Գնաճի նպատակադրման հաջողությունը Միացյալ Թագավորությունում պայմանավորված է բանկի կողմից թափանցիկությամբ: Անգլիայի Բանկը առաջատար է եղել հանրությանը տեղեկատվություն հաղորդելու նորարարական եղանակների մշակման գործում, մասնավորապես՝ իր գնաճի հաշվետվության միջոցով, որը ընդօրինակվել է շատ այլ կենտրոնական բանկերի կողմից։

Այնուհետև գնաճի նպատակադրումը տարածվել է այլ զարգացած տնտեսություններում 1990-ականներին և սկսեց տարածվել զարգացող շուկաներում՝ սկսած 2000-ականներից։
### Զարգացող շուկաներ
2000 թվականին Ֆրեդերիկ Ս. Միշկինը եզրակացրել է, որ «չնայած գնաճի նպատակադրումը համապարփակ լուծում չէ և կարող է հարմար չլինել զարգացող շուկայական շատ երկրների համար, այն կարող է լինել խիստ օգտակար դրամավարկային քաղաքականության ռազմավարություն դրանցից մի շարքում»։

#### Հայաստան
Հայաստանի կենտրոնական բանկը 2006 թվականին հայտարարել է, որ կիրականացնի գնաճի նպատակադրման ռազմավարություն: Գնաճի նպատակադրմանը լիարժեք անցման գործընթացը պետք է ավարտվեր 2008 թվականին: Լիարժեք անցումն ապահովելու համար պետք է բավարարվեին գնաճի նպատակադրման գործառնական, մակրոտնտեսական և ինստիտուցիոնալ նախապայմանները: Կենտրոնական բանկը նշել է, որ հաջողությամբ բավարարել է բոլոր նախապայմանները և պետք է կենտրոնանա նոր դրամավարկային քաղաքականության ռեժիմի նկատմամբ հանրային վստահության ձևավորման վրա: Մշակվել է արձագանքման ֆունկցիան գնահատելու հատուկ մոդել, և արդյունքները ցույց են տվել, որ գնաճի մակարդակի և տոկոսադրույքի իներցիան ամենակարևորն են արձագանքման ֆունկցիայում: Սա կարող է վկայել այն մասին, որ ռազմավարության մասին հայտարարությունը վստահելի պարտավորություն է: Կան մարդիկ, ովքեր պնդում են, որ գնաճի նպատակադրումը չափազանց սահմանափակող է դրական մատակարարման ցնցումների հետ գործ ունենալու համար: Մյուս կողմից, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը պնդում է, որ գնաճի նպատակադրման ռազմավարությունը լավ է զարգացող տնտեսությունների համար, սակայն կանխատեսումների համար այն պահանջում է շատ տեղեկատվություն:

Հաշվետու ժամանակահատվածում Կենտրոնական բանկը շարունակել է խստացնել դրամավարկային պայմանները՝ քաղաքականության տոկոսադրույքը բարձրացնելով ընդհանուր առմամբ 2.75 տոկոսային կետով: Միևնույն ժամանակ, խստացման մոտ կեսը՝ 1.25 տոկոսային կետը, իրականացվել է 2022 թվականի մարտին՝ արձագանքելով աննախադեպ անորոշությունների դեպքում ստեղծված բարձր գնաճային իրավիճակին:

2022 թվականի մայիսի 16-ին ավարտված 3-ամյա Stand-By համաձայնագրի համաձայն՝ իրականացվել են կարևոր կառուցվածքային և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ: Դրանք ներառում են հարկային համապատասխանության բարելավում, բյուջետային գործընթացի կատարելագործում, ֆինանսական հատվածի կայունության ամրապնդում և ամենակարևորը՝ գնաճի նպատակադրման շրջանակի խթանում:

#### Չեխիայի Հանրապետություն
Չեխիայի Ազգային Բանկը գնաճի նպատակադրմամբ կենտրոնական բանկի օրինակ է փոքր բաց տնտեսությունում, որն ունի տնտեսական անցման և Արևմտյան Եվրոպայի իր գործընկերների հետ իրական կոնվերգենցիայի պատմություն: 2010 թվականից ի վեր բանկը որպես գնաճի նպատակ օգտագործում է 2 տոկոս՝ դրա շուրջ +/- 1 տոկոսային կետի միջակայքով։ Բանկը մեծ շեշտադրում է կատարում թափանցիկության վրա. ավելի քան 100 կենտրոնական բանկերի  կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Չեխիայի Ազգային Բանկը չորս ամենաթափանցիկ բանկերից մեկն է:

2012 թվականին գնաճը կանխատեսվում էր, որ զգալիորեն կնվազի նպատակային մակարդակից, ինչը ստիպել է կենտրոնական բանկին աստիճանաբար նվազեցնել իր հիմնական դրամավարկային քաղաքականության գործիքի՝ երկշաբաթյա ռեպո տոկոսադրույքի մակարդակը, մինչև 2012 թվականի վերջին հասնի զրոյական ստորին սահմանին (իրականում՝ 0.05 տոկոս): Հաշվի առնելով գնաճի հետագա անկման և հնարավոր է՝ նույնիսկ դեֆլյացիայի երկարատև շրջանի սպառնալիքը, 2013 թվականի նոյեմբերի 7-ին կենտրոնական բանկը հայտարարել է փոխարժեքը՝ 1 եվրոյի դիմաց 27 չեխական կրոն (օրական մոտ 5 տոկոսով թուլացում) թուլացնելու և փոխարժեքը այս արժեքից բարձր չդարձնելուց խուսափելու անհապաղ պարտավորության մասին առնվազն մինչև 2014 թվականի վերջը (հետագայում սա փոխվեց մինչև 2016 թվականի երկրորդ կեսը): Հետևաբար, կենտրոնական բանկը որոշել է փոխարժեքն օգտագործել որպես լրացուցիչ գործիք՝ ապահովելու համար, որ գնաճը վերադառնա 2 տոկոս նպատակային մակարդակին: Գնաճի նպատակադրման ռեժիմում փոխարժեքի նման օգտագործումը որպես գործիք չպետք է շփոթել ֆիքսված փոխարժեքի համակարգի կամ արժութային պատերազմի հետ։

## Բանավեճեր
Կան որոշ ապացույցներ, որ գնաճի նպատակադրումը կատարում է այն, ինչ պնդում են դրա կողմնակիցները, այսինքն՝ դրամավարկային քաղաքականության արդյունքները, եթե ոչ գործընթացը, դարձնում է ավելի թափանցիկ։ American Political Science Review-ի 2021 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ գնաճի նպատակադրման կոշտ քաղաքականություն ունեցող անկախ կենտրոնական բանկերը բանկային ճգնաժամերում ավելի վատ արդյունքներ են արձանագրում, քան անկախ կենտրոնական բանկերը, որոնց քաղաքականության մանդատը խստորեն չի սահմանում գնաճի առաջնահերթությունը։

### Առավելություններ
Գնաճի նպատակադրումը թույլ է տալիս դրամավարկային քաղաքականությանը «կենտրոնանալ ներքին նկատառումների վրա և արձագանքել ներքին տնտեսության ցնցումներին», ինչը հնարավոր չէ ֆիքսված փոխարժեքային համակարգի պայմաններում: Բացի այդ, գնաճի ավելի լավ վերահսկողության և տնտեսական աճի կայունության արդյունքում ներդրողները կարող են ավելի հեշտությամբ հաշվի առնել տոկոսադրույքների հավանական փոփոխությունները իրենց ներդրումային որոշումներում: Ավելի լավ խարսխված գնաճի սպասումները «թույլ են տալիս դրամավարկային մարմիններին կրճատել քաղաքականության տոկոսադրույքները հակացիկլիկ կերպով»:

Թափանցիկությունը գնաճի նպատակադրման մեկ այլ կարևոր առավելություն է: Զարգացած երկրների կենտրոնական բանկերը, որոնք հաջողությամբ ներդրել են գնաճի նպատակադրումը, հակված են «պահպանել հանրության հետ հաղորդակցության կանոնավոր ուղիներ»: Օրինակ, Անգլիայի բանկը 1993 թվականին առաջինն էր մշակել «Գնաճի մասին զեկույցը», որը ներկայացնում է բանկի «տեսակետները գնաճի և դրամավարկային քաղաքականության անցյալի և ապագա կատարողականի վերաբերյալ»: Չնայած այն մինչև 2012 թվականի հունվարը այն գնաճի թիրախավորող երկիր չէր, մինչ այդ, Միացյալ Նահանգների «Երկարաժամկետ նպատակների և դրամավարկային քաղաքականության ռազմավարության մասին հայտարարությունը» թվարկեց հստակ հաղորդակցության առավելությունները. այն «նպաստում է տնային տնտեսությունների և բիզնեսների կողմից լավ տեղեկացված որոշումների կայացմանը, նվազեցնում է տնտեսական և ֆինանսական անորոշությունը, մեծացնում է դրամավարկային քաղաքականության արդյունավետությունը և բարելավում է թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունը, որոնք անհրաժեշտ են ժողովրդավարական հասարակությունում»:

Էկոնոմետրիկ վերլուծությունը պարզել է, որ չնայած գնաճի թիրախավորումը հանգեցնում է ավելի բարձր տնտեսական աճի, այն պարտադիր չէ, որ երաշխավորի կայունություն՝ հիմնվելով 1979-ից 2009 թվականներին 36 զարգացող տնտեսությունների ուսումնասիրության վրա:

### Թերություններ
Անվանական եկամտի նպատակադրման կողմնակիցները քննադատում են գնաճի նպատակադրումը՝ անտեսելու արտադրության ցնցումները՝ կենտրոնանալով միայն գների մակարդակի վրա: Շուկայական մոնետարիզմի կողմնակիցները՝ Սքոթ Սամների գլխավորությամբ, պնդում են, որ Միացյալ Նահանգներում Դաշնային պահուստային համակարգի մանդատն է կայունացնել ինչպես արտադրությունը, այնպես էլ գների մակարդակը, և, հետևաբար, անվանական եկամտի նպատակը ավելի լավ կհամապատասխանի Դաշնային պահուստային համակարգի մանդատին: Ավստրալիացի տնտեսագետ Ջոն Քվիգինը, որը նույնպես կողմ է անվանական եկամտի նպատակադրմանը, նշել է, որ այն «կպահպանի կամ կբարձրացնի հայտարարված նպատակների վրա հիմնված համակարգի հետ կապված թափանցիկությունը՝ միաժամանակ վերականգնելով միայն գների կայունության նպատակի վրա հիմնված դրամավարկային քաղաքականությունից բացակայող հավասարակշռությունը»: Քվիգինը 2000-ականների վերջի անկման մեջ «մեղադրել» է գնաճի նպատակադրմանը՝ տնտեսական միջավայրում, որտեղ ցածր գնաճը «աճի վրա խոչընդոտ է»: Գործնականում շատ կենտրոնական բանկեր իրականացնում են «ճկուն գնաճի նպատակադրում», որտեղ կենտրոնական բանկը ձգտում է պահպանել գնաճը նպատակայինի մոտ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նման ջանքերը կնշանակեն չափազանց մեծ արտադրության անկայունություն:

Քվիգինը նաև քննադատել է Դաշնային պահուստային համակարգի նախկին նախագահ Ալան Գրինսպենին և Եվրոպական կենտրոնական բանկի նախկին նախագահ Ժան-Կլոդ Տրիշեին՝ անտեսելու համար սպեկուլյատիվ անշարժ գույքի ոլորտում ճգնաժամն առաջացրած անկայուն «փուչիկները», որոնք նաև չափազանց դանդաղ էին արձագանքում, երբ ապացույցներ են ի հայտ եկել։

2012 թվականի իր հոդվածում Նոթինգհեմի համալսարանի տնտեսագետ Մոհամմեդ Ֆարհան Իքբալը ենթադրել է, որ գնաճի նպատակադրումը «ակնհայտորեն անհետացել է 2008 թվականի սեպտեմբերին»՝ հղում անելով 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամին։ Ֆրանկելը ենթադրել է, որ «կենտրոնական բանկերը, որոնք հույսը դրել էին [գնաճի նպատակադրման] վրա, բավարար ուշադրություն չեն դարձրել ակտիվների գների փուչիկներին», ինչպես նաև քննադատել է գնաճի նպատակադրումը՝ «մատակարարման ցնցումների և առևտրի պայմանների ցնցումների նկատմամբ անպատշաճ արձագանքների» համար։ Իր հերթին, Իքբալը ենթադրել է, որ անվանական եկամտի նպատակադրումը կամ ապրանքի գնի նպատակադրումը կհաջորդի գնաճի նպատակադրմանը որպես գերիշխող դրամավարկային քաղաքականության ռեժիմ։ Բանավեճը շարունակվում է, և շատ դիտորդներ ակնկալում են, որ գնաճի նպատակադրումը կշարունակի լինել գերիշխող դրամավարկային քաղաքականության ռեժիմը, հնարավոր է՝ որոշակի փոփոխություններից հետո։

## Պետություններ
2012 թվականի սկզբին Անգլիայի բանկի Կենտրոնական բանկային հետազոտությունների կենտրոնի կողմից 27 երկիր համարվում էր լիարժեք գնաճի նպատակադրող։ Այլ ցուցակներում 2010 թվականի դրությամբ հաշվվում է 26 կամ 28 երկիր։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Միացյալ Նահանգները և Ճապոնիան նույնպես ընդունել են գնաճի նպատակներ, չնայած Դաշնային պահուստային համակարգը, ինչպես Եվրոպական կենտրոնական բանկը, իրեն չի համարում գնաճի նպատակադրող կենտրոնական բանկ։

Բացի այդ, Հարավային Կորեան (Կորեայի բանկ) և Իսլանդիան (Իսլանդիայի կենտրոնական բանկ) և այլն։

## Տես նաև
* Ֆիշերի հավասարում
* Երկրների ցանկ ըստ գնաճի մակարդակի
* Մոնետարիզմ
* Ֆիլիպսի կոր
* Փողի ժամանակային արժեք
* Թեյլորի կանոն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Table of Central Bank Inflation Targets

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Բիզնես տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Գնաճ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական ցուցանիշներ
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն