Շկադար լիճ

**Շկադար լիճ** (ալբ․՝ Liqeni i Shkodrës, չեռն․՝ Skadarsko jezero), ջրային ավազան Ալբանիայի և Չեռնոգորիայի սահմանին, հանդիսանում է Հարավային Եվրոպայի ամենամեծ լիճը։ Այն անվանվել է ալբանական Շկոդեր քաղաքի անունով, որը գտնվում է նրա հարավարևելյան ափին: Կարստային լիճ է, ամենախորը վայրը՝ 8,3 մետր։

Լճի չեռնոգորական հատվածը և շրջակա տարածքը ճանաչվել են որպես ազգային պարկ, իսկ ալբանական հատվածը՝ արգելոց և Ռամսարի տարածք։

## Աշխարհագրություն
Շկադար լիճը Բալկանյան թերակղզու ամենամեծ լիճն է, որի մակերեսը սեզոնային տատանվում է 370 կմ²-ից մինչև 530 կմ²։ Շկադար լիճը գտնվում է Արևմտյան Բալկանյան տարածաշրջանում։

Լիճը գտնվում է Չեռնոգորիայի և Ալբանիայի սահմանային գոտում, լճի մակերեսի Չեռնոգորիայի բաժինն ավելի մեծ է, քան Ալբանիայինը։ Լճի ջրի մակարդակը նույնպես սեզոնային տատանվում է ծովի մակարդակից 4.7-ից մինչև 9.8 մետր։ Լիճը տարածվում է հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք և ունի մոտավորապես 44 կմ երկարություն։

Բունա գետը կապում է լիճը Ադրիատիկ ծովի հետ, իսկ Դրին գետը կապ է ապահովում Օխրիդ լճի հետ։ Լիճը կրիպտոդեպրիսիա է, որը լցվում է Մորաչա գետով և թափվում Ադրիատիկ ծով 41 կմ երկարությամբ Բունայի (սերբա-խորվաթերեն՝ Բոյանա) ջրով, որը կազմում է միջազգային սահմանը նրա երկարության ստորին կեսում։ Ամենամեծ հոսքը Մորաչայից է, որը ապահովում է լճի ջրի մոտ 62%-ը։ Ընդհանուր ջրահավաք տարածքը կազմում է 5,490 կմ2։

Լճի հատակում կան նաև քաղցրահամ ջրի որոշ աղբյուրներ: Շկադար լճի ջրային հաշվեկշռի բնորոշ առանձնահատկությունը մի շարք ժամանակավոր և մշտական ​​կարստային աղբյուրների բարձր հոսքն է, որոնցից մի քանիսը ենթալճային են՝ կրիպտոդեպրեսիաներում (հայտնի որպես օկո): Լճի հարավային և հարավարևմտյան կողմերը ժայռոտ, անբերրի և զառիթափ են, ունեն ծոցեր, որտեղ սովորաբար կարելի է գտնել ենթալճային աղբյուրներ: Հյուսիսային կողմում կա հսկայական ջրհեղեղված տարածք, որի սահմանները փոխվում են ջրի մակարդակի տատանումների հետ մեկտեղ: Լճի հարավարևմտյան կողմում կարելի է գտնել որոշ փոքր կղզիներ, ինչպիսիք են Բեշկան՝ երկու եկեղեցիներով, և Գրմոզուրը՝ նախկին ամրոց և բանտ:

Կյոպպենի կլիմայական դասակարգման համաձայն՝ կլիմայի տեսակը տաք ամառային միջերկրածովյան կլիմա է՝ չոր ամառներով (Csa):

Լճի չեռնոգորական հատվածը և շրջակա տարածքը 1983 թվականին հայտարարվել են ազգային պարկ: Ալբանական հատվածը նշանակվել է որպես կառավարվող արգելոց: 1996 թվականին, խոնավ տարածքների մասին Ռամսարի կոնվենցիայով, այն ընդգրկվել է միջազգային նշանակության խոնավ տարածքների Ռամսարի ցանկում: Ռիեկա Չրնոյևիչա գետաբերանի մոտ, ջրի մակերևույթից 11 մ խորության վրա գտնվում է «Սկանդերբեքս» շոգենավի լավ պահպանված խորտակված մասը, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1942 թվականին, խորտակվել էր պարտիզանների կողմից։

File:Lake Shkodër.jpg|Լճի տեսարան, Ալբանիա
File:Westlicher Teil des Skutarisee.JPG|Լճի արևմտյան մասը Ռիեկա Չրնոյևիչայի մոտ, Չեռնոգորիա
File:02 - Maja Stosic - Pavlova Strana.jpg|Պայտի ոլորան հյուսիսարևմտյան անկյունում
File:Shkodra 2.jpg|Աղբյուր Շկոդերում, Ալբանիա
File:Grmozur 2.jpg|Գրմոժուր ամրոց Շկադար լճում, Չեռնոգորիա
File:Skadar Lake, Montenegro 37.jpg|Շկադար լիճ, Չեռնոգորիա


## Երկրաբանություն
Շկադար լիճը, ենթադրաբար, հին լիճ է, չնայած այն համեմատաբար երիտասարդ հին լիճ է։

Հեղինակների մեծ մասը համաձայն է, որ Շկադար լճի ավազանը տեկտոնական ծագում ունի, որը ձևավորվել է Հին Չեռնոգորիայի անտիկլինորիումի (բարձր կարստային գոտի) հյուսիսարևելյան թևի բարդ ծալքավորման և խզումների պատճառով։ Այս տեղաշարժերը տեղի են ունեցել կենոզոյան դարաշրջանում։ Լճի ավազանը ձևավորվել է նեոգենի կամ նույնիսկ պալեոգենի ժամանակաշրջանում բլոկների խորտակման արդյունքում։ Միոցենում և Պլիոցենում Զետա հարթավայրում գերակշռում էին ծովային պայմանները, որոնք խորտակվել էին վերին միոցենի սկզբում, և որ ծովը Պլիոցենի ընթացքում ողողել է այս հարթավայրը մինչև Պոդգորիցա։ Ռադոմանը (1985) նշել է, որ ծովը, հավանաբար, ոչնչացրել է այս հարթության և Շկադար լճի տարածքում գտնվող բոլոր քաղցրահամ ջրի պոպուլյացիաները։ Շկադար լճի կապը ծովի հետ ընդհատվել է երիտասարդ Պլիոցենի ընթացքում։ Լճի ջրի ծագման հարցը հատկապես հետաքրքրություն է ներկայացնում կենսաբանների համար, քանի որ այդ ջրերը, հնարավոր է, ապահովել են դրա առաջին տեսակները և հիմք հանդիսացել են դրա ներկայիս բարձր էնդեմիզմի համար։

## Կենդանական աշխարհ
Շկադար լճի համակարգը քաղցրահամ ջրերի կենսաբազմազանության հայտնի կենտրոն է և պարունակում է բազմազան կենդանական աշխարհ։

Շկադար լիճը Եվրոպայի ամենամեծ թռչունների արգելոցներից մեկն է, որտեղ կա 270 թռչունների տեսակ, որոնց թվում են Եվրոպայի վերջին պելիկաններից մի քանիսը, և, հետևաբար, հայտնի է թռչնասերների շրջանում: Լիճը նաև պարունակում է ծովային որորների և ճռճռանների բնակավայրեր: Այն BirdLife International-ի կողմից ճանաչվել է որպես կարևոր թռչնաբանական տարածք (ԿԹՏ)։

Այն առատ է ձկներով, մասնավորապես՝ կարպով, սպիտակագլուխով և օձաձկով: 34 տեղական ձկնատեսակներից 7-ը էնդեմիկ են Շկադար լճում։

Շկադար լճի մասշտաբով քաղցրահամ ջրերի խխունջների մոտ 31%-ը (լճում նմուշառված 39 տեսակներից 12-ը) էնդեմիկ են: Շկադար լճի ավազանի մասշտաբով քաղցրահամ ջրերի գաստրոպոդների ընդհանուր ֆաունայի 38%-ը (19 տեսակ) էնդեմիկ է թվում: Շկադար լճի ավազանում հուսալիորեն գրանցվել է քաղցրահամ ջրերի խխունջների 50 տեսակ: Քաղցրահամ ջրերի գաստրոպոդների էնդեմիզմի ինդեքսը կազմում է 0.478: Այս համեմատաբար բարձր արժեքով Շկադար լիճը գերազանցում է Մալավի լճին և Տիտիկակա լճին: Շկադար լիճը բնակեցված է Բիթինիայի հինգ տեսակով և Բիթինիայի էվոլյուցիայի թեժ կետ է։

Շկադար լճի ջրհավաք ավազանում կա 17 երկկենցաղ, որոնցից 10-ը էնդեմիկ են (հիմնականում ստորգետնյա միջավայրից)։

Շկադար լճի համակարգում ապրող բազմաթիվ էնդեմիկ տեսակների փոքր տարածումը, զուգորդված անընդհատ աճող մարդկային ճնշման հետ, նրա կենդանական աշխարհը դարձնում են հատկապես խոցելի։ Սա ավելի կարևոր է դառնում լճում և նրա ավազանում շարունակական էվտրոֆիկացիայի, ջրի աղտոտման և ավազի ու խճաքարի հետախուզման աշխատանքների լույսի ներքո։ Ֆիտոպլանկտոնի համայնքի հետազոտությունները և քլորոֆիլի վրա հիմնված տրոֆիկ վիճակի ինդեքսները ցույց են տալիս, որ լիճը գտնվում է սապրոբության բետամեզոզապրոբ մակարդակի վրա, ինչը նշանակում է չափավոր աղտոտվածություն օրգանական միացություններով։ Մարդու գործունեության հետևանքով առաջացած շրջակա միջավայրի փոփոխությունների ազդեցությունը հատկապես ակնհայտ է ենթալճային աղբյուրների համար, որտեղ էվտրոֆիկացիան և ջրամատակարարման համար օգտագործումը (օրինակ՝ Կարուչի ենթալճային աղբյուրը) ամենալուրջ սպառնալիքներն են։

IUCN-ի 2011 թվականի վտանգված տեսակների կարմիր ցուցակը ներառում է Շկադար լճի ավազանի 21 էնդեմիկ տեսակ։

## Մշակութային ազդեցություն
Պոդգորիցայում գտնվող «Ռադիո Շկադար» ռադիոկայանը անվանակոչվել է Շկադար լճի անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալբանիայի լճեր
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կարստային լճեր
Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի լճեր