Ճարտարապետության տեսություն

[մինի|աջից|Կորնթական [Օրդերներ|օրդեր]]

**Ճարտարապետության տեսություն**՝ գիտություն ճարտարապետության բնույթի և առանձնահատկությունների, նրա ընդհանուր օրինաչափությունների մասին։ Ճարտարապետության տեսությունը ճարտարապետության՝ որպես սոցիալական կյանքի հատուկ երևույթի և ստեղծագործական գործունեության ձևի, դրա ծագման, էության և սոցիալական գործառույթների մասին հումանիտար գիտելիքների ավելի լայն ոլորտի մի մասն է։ Գիտելիքների այս ոլորտը կոչվում է **ճարտարապետագիտություն**, որը ներառում է ճարտարապետության պատմություն, ընդհանուր ճարտարապետական տեսություն, ճարտարապետական կոմպոզիցիայի (ձևավորման) տեսություն, ճարտարապետական քննադատություն և լրագրություն։

Մյուս կողմից, ճարտարապետության տեսությունը, ինչպես արվեստի այլ տեսակների տեսությունը, արվեստագիտության կամ, ինչպես երբեմն ձևակերպվում է, «ընդհանուր գեղագիտական տեսության» մի մասն է։ Վերջին սահմանումը ճշգրիտ չէ, քանի որ ճարտարապետությունը, ի տարբերություն շինարարական գործունեության, ոչ միայն ուտիլիտար-կառուցողական և գեղագիտական գործունեություն է, այլև, առաջին հերթին, «տարածության գեղարվեստական-կերպարային կազմակերպում» և մարդու կենսագործունեության միջավայր։ Ճարտարապետությունն իր առավել ընդհանուր սահմանման մեջ երկֆունկցիոնալ արվեստի ձև է, քանի որ ճարտարապետության գործերը նախատեսված են համատեղելու երկու հիմնական գործառույթ՝ օգտակար (կամ նյութական և գործնական) և գեղարվեստական (հոգևոր և գործնական)։

Ըստ այդմ, ձևակերպվում է **ճարտարապետության տեսության առարկան**. ճարտարապետության ուսումնասիրությունը որպես գեղարվեստական ստեղծագործություն, շենքերի և շինությունների նախագծման և կառուցման արվեստը բոլոր գործառույթների և գործնական առաջադրանքների միասնության մեջ։ Ճարտարապետական ստեղծագործության առարկայի առանձնահատկությունը հիմք է հանդիսանում ճարտարապետական տեսությունը առանձին գիտական առարկայի բաժանելու համար։

**Ճարտարապետական կոմպոզիցիայի առարկայի արտաքին կապեր**. Առարկայական-մեթոդական առաջադրանքների և նախագծման մեթոդաբանության բազմազանությունը պահանջում է ճարտարապետության տեսության մեջ ներառել բազմաթիվ հարակից գիտական առարկաներ և դրանց ուսումնասիրության մեթոդներ։ Ճարտարապետության ուսումնասիրությամբ զբաղվում են բազմաթիվ գիտություններ՝ փիլիսոփայություն, ճարտարապետության պատմություն, հասարակագիտություն, մշակութաբանություն։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ուսումնասիրում է ճարտարապետությունը՝ ըստ իր առարկայի, իմացաբանական մեթոդների ու էվրիստիկական տեխնիկայի առանձնահատկությունների։ Ըստ այդմ, ճարտարապետության տեսությունն ընդգրկում է ճարտարապետության արվեստին առնչվող գիտական տարբեր խնդիրներ. «նրա սոցիալական և սոցիալ-ֆունկցիոնալ ասպեկտները, ձևավորման, իմաստաբանության, էսթետիկայի և գեղարվեստական պատկերավորման, ինչպես նաև ճարտարապետական գործունեության կառուցվածքային, տեխնիկական, տնտեսական, սոցիալ-մշակութային և բնապահպանական պայմանականության, էթնոմշակութային և տարածաշրջանային առանձնահատկությունների, պատմամշակութային արժեքների պահպանման, ճարտարապետական ժառանգության, ավանդույթների և նորարարությունների փոխհարաբերությունների, պատմական փորձի ստեղծագործական զարգացման»։

### Ընդհանուր գիտական (փիլիսոփայական) հարցեր
Դարաշրջանի աշխարհայացքի ազդեցությունը ճարտարապետական գործունեության վրա։ Պարադիգմի ձևակերպում։ Ճարտարապետական գործունեության ըմբռնում։

### Պատմական հարցեր

Ճարտարապետության զարգացման վեկտորի բացահայտում։ Ոճական ուղղությունների նկարագրություն և հիմնավորում։ Ճարտարապետական ոճերի առաջացման օրինաչափություններ։

Ճարտարապետության տեսության և ճարտարապետության պատմության փոխհարաբերությունն ու փոխազդեցությունը դրսևորվում է, մասնավորապես, նրանում, որ տեսական հետազոտություններ կատարելիս անհնար է անել առանց կոնկրետ պատմական նյութի, առանց հիմնական պատմական իրադարձությունների և գործընթացների իմացության, առանց հասկանալու, որ ճարտարապետության զարգացման ընթացքն ուսումնասիրվում է ճարտարապետության պատմության շրջանակներում այլ տեսանկյունից և ժամանակագրական հաջորդականությամբ։

Միևնույն ժամանակ, այս փոխհարաբերությունն ու փոխազդեցությունը կայանում է նրանում, որ ճարտարապետության պատմությունը ճանաչողության գործընթացում հաճախ չի կարող լինել առանց ճարտարապետության տեսության շրջանակներում արված եզրակացությունների և ընդհանրացումների։

### Իմաստաբանություն
Իմաստաբանությունը իմաստների գիտություն է։ Ճարտարապետության տեսության այս բաժինը ուսումնասիրում է ճարտարապետության գեղարվեստական լեզուն և ճարտարապետության գեղարվեստական ոճերը։ Բացահայտվում է ճարտարապետական ոճի առաջացման պայմաններն ու պատճառները։ Որոշվում է ոճի մաքրությունը։

### Նշանագիտություն
Նշանագիտությունը նշանների գիտություն է։ Ճարտարապետության տեսությունը ուսումնասիրում է այն նշանները, որոնք օգտագործում է ճարտարապետությունը։

Ումբերտո Էկոն առաջարկում է ճարտարապետական կոդերի դասակարգման օրինակ՝

1. Շարահյուսական նշաններ. սրան բնորոշ է ծածկագիրը, որը վերաբերում է շինարարական տեխնիկային։

Ճարտարապետական ձևը կարող է ներառել՝ հեծաններ, առաստաղներ, հատակներ, կոնսոլներ, կամարներ, որմնասյուներ, բետոնե վանդակներ։ Այստեղ ոչ մի գործառույթի ցուցում չկա, ոչ մի հղում նշված տարածությանը, գործում է միայն կառուցվածքային տրամաբանությունը՝ հետագա տարածական դենոտացիայի համար պայմաններ ստեղծելով։ Նմանապես, երկրորդ բաժանման մակարդակի այլ ծածկագրերում պայմաններ են ստեղծվում հետագա նշանակության համար։ Այսպիսով, երաժշտության մեջ հաճախականությունը բնութագրվում է հնչողությամբ, ինտերվալների միջոցով։

2. Իմաստաբանական նշաններ
: ա) ճարտարապետական տարրերի արտաբերում
:: 1) հիմնական գործառույթի տարրեր՝ տանիք, պատշգամբ, գմբեթ, աստիճան, պատուհան…
:: 2) երկրորդական «խորհրդանշական» տարրեր՝  մետոպա, ճակտոն, կալոնա…
:: 3) ֆունկցիոնալ նպատակի տարրեր, «ապրելու գաղափարախոսության» մասին՝ սրահ, տան մի մասը, որտեղ անց է կացվում ցերեկը, գիշերը՝ հյուրասենյակ, ճաշասենյակ…
: б) արտաբերում ըստ կառույցների տեսակների
:: 1) սոցիալական՝ հիվանդանոց, ամառանոց, դպրոց, ամրոց, ավտոկայան…
:: 2) տարածական՝ տաճար կլոր հիմքի վրա, հունական տիպի խաչի հիմքով, «բաց» հատակագիծ, լաբիրինթոս…

Բնականաբար, ցանկը կարելի է շարունակել, կարելի է զարգացնել այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են այգի-քաղաքը, ռոմանական քաղաքը և այլն, կամ օգտագործել վերջին զարգացումները՝ ոգեշնչված ավանգարդի պոետիկայով, որն արդեն ստեղծել է իր ավանդույթն ու ոճը։

### Ճարտարապետական կոմպոզիցիայի տեսություն
Այն գիտությունը, որն ուսումնասիրում է ճարտարապետական կոմպոզիցիայի տարրերն ու միջոցները, դրա կառուցման տեխնիկան, սկզբունքներն ու օրինաչափությունները, կոչվում է ճարտարապետական կոմպոզիցիայի տեսություն և մտնում է ճարտարապետության ընդհանուր տեսության մեջ։

### Քաղաքաշինության տեսություն
Քաղաքաշինության տեսությունն ուսումնասիրում է բնակավայրերի համակարգերի և բնակեցված տարածքների պլանավորման կազմակերպումը, դրանց ձևավորման, գործունեության և զարգացման առանձնահատկությունները սոցիալ-տնտեսական և բնական պայմանների հետ համատեղ։

## Ճարտարապետության տեսության մեթոդ
Գիտության մեթոդ ասելով հասկացվում է տեխնիկայի, միջոցների, սկզբունքների և կանոնների ամբողջությունը, որոնց օգնությամբ հասկացվում է առարկան, ձեռք է բերվում նոր գիտելիքներ։ Ճարտարապետության տեսության բոլոր մեթոդները, կախված դրանց տարածվածության աստիճանից, կարող են բերվել հետևյալ համակարգ։
# Համընդհանուր մեթոդները փիլիսոփայական, աշխարհայացքային մոտեցումներ են, որոնք արտահայտում են մտածողության առավել համընդհանուր սկզբունքները։ Ընդհանուրի մեջ առանձնանում են մետաֆիզիկան և դիալեկտիկան։
# Ընդհանուր գիտական մեթոդները տեխնիկա են, որոնք չեն ներառում ամբողջ գիտական գիտելիքները, այլ կիրառվում են միայն դրա առանձին փուլերում, ի տարբերություն ընդհանուր մեթոդների։ Ընդհանուր գիտական մեթոդները ներառում են վերլուծություն, սինթեզ, համակարգային և ֆունկցիոնալ մոտեցումներ, սոցիալական փորձի մեթոդ։
# Մասնավոր գիտական մեթոդները տեխնիկա են, որոնք արդյունք են ճարտարապետության տեսության յուրացման հատուկ (մասնավոր) տեխնիկական, բնական և հումանիտար գիտությունների գիտական նվաճումների։

## Ճարտարապետական կատեգորիաներ
Ինչպես ցանկացած գիտություն, այնպես էլ ճարտարապետության տեսությունն ունի իր *հայեցակարգային և կատեգորիկ ապարատը*։ Կատեգորիաներ կոչվում են հիմնական հասկացությունները, որոնք արտացոլում են իրականության ամենաընդհանուր և էական կողմերը կամ առանձին երևույթները, առարկաների կապերն ու հարաբերությունները։ Միայն բոլոր կատեգորիաների ամբողջությունը մեզ հնարավորություն է տալիս ներկայացնել թեման որպես ամբողջություն, դրա կառուցման տրամաբանությունը, զարգացման օրենքները։

* Կոմպոզիցիա (որպես գործողություն, գործընթաց) - գրել, կազմել, զարգացնել։
* Ճարտարապետական կոմպոզիցիա - շենքի կամ համալիրի մասերի և ձևերի այնպիսի դասավորվածություն և դրանց փոխհարաբերությունները միմյանց և ամբողջի հետ, որը՝
# որոշվում է հիմնականում ճարտարապետության բազմազան բովանդակությամբ, ինչպես նաև շրջակա պայմաններով,
# հիմնված է գիտության և արվեստի օրենքների վրա,
# ծառայում է իրատեսական ստեղծագործության ստեղծմանը, որը միաժամանակ բավարարում է գործառական, տեխնիկատնտեսական և գաղափարական-գեղագիտական պահանջներին,
# տարբերվում է ներդաշնակությամբ, օրգանական միասնությամբ, մասերի և ամբողջի հետևողականությամբ իրենց բոլոր կապերով և հարաբերություններով։
* Գործառույթ - սենյակի, շենքի, տարածության նպատակը, որն ավելի կամ պակաս չափով արտացոլվում է դրա ձևի վրա։
* Ձև՝
# Ձև (փիլիսոփայություն) - հասկացություն, որը սահմանվում է բովանդակության և նյութի հասկացությունների հետ կապված, 
# Ձև (առարկա) - օբյեկտի սահմանների (ուրվագծերի) փոխադարձ գտնվելու վայրը։
* Կառուցվածք - օբյեկտի ներքին կառուցվածքը, որը թաքնված է արտաքինով։ Ներքին կառուցվածքը կապված է ամբողջի և նրա մասերի կատեգորիաների հետ։
* Շինարարություն - ճարտարապետական օբյեկտի ինժեներական լուծումը կառուցվածքի, հատակագծի և փոխադարձ դասավորության վերաբերյալ։
* Արխիտեկտոնիկա - կառուցվածքի շահագործման սկզբունքի ճարտարապետական ձևի արտահայտություն։
* Ճարտարապետական միջավայրը կարող է ներառել ծավալ և տարածություն։
* Ծավալ - արտաքինից ընկալվող միջավայրի փակ, անբաժանելի միավոր։
* Տարածություն - ճարտարապետական միջավայրի մի մաս, որն ընկալվում է ներսից։
# տարածություն - խոռոչ կամ բաց տարածք, որը հակադրվում է ծավալին (ծավալային-տարածական կոմպոզիցիա),
# տարածություն - կատարում է որոշակի գործառույթ կամ ունի հուզական բնույթ։ Օրինակ սուրբ տարածությունը։
* Արխետիպ - նախնական մոդել, առաջին ձևավորված նախնադարյան տիպ։
* Համաչափություն - լայն իմաստով, անփոփոխություն ցանկացած վերափոխումների ժամանակ։
* Անհամաչափություն - համաչափության բացակայում կամ խախտում։
* Համամասնություն - համաչափություն, առարկայի առանձին մասերի որոշակի հարաբերակցություն միմյանց նկատմամբ։ Հնում այն հիմնված էր ոսկե հատման հայեցակարգի վրա։
* *Մասշտաբ (համաչափություն)* - ճարտարապետական ձևի տարրերի չափերի հարաբերակցությունը մարդու չափերին։
* Մասշտաբ - ճարտարապետական ձևի տարրերի չափերի հարաբերակցությունը ամբողջ ճարտարապետական օբյեկտի չափերին, ինչպես նաև օբյեկտի չափերի հարաբերակցությունը շրջակա միջավայրի տարրերին։
* Մետր - մեկ կամ մի քանի տարրերի համաչափ կրկնություն։
* Ռիթմ - մեկ կամ մի քանի տարրերի անհավասար, բայց կանոնավոր կրկնություն է։
* Մոդուլ - կանխորոշված արժեք, չափ, որի մյուս չափերը վերցվում են շենքի նախագիծը մշակելիս կամ գոյություն ունեցողը գնահատելիս։

## Ճարտարապետության էության վերաբերյալ տեսակետների էվոլյուցիան

; Հնություն
[մինի|աջից|[Սեգովիայի ջրանցույց]]
Բուն *ճարտարապետության* երեք բաժին կա՝ ճարտարապետություն (), գնոմոնիկա () և մեխանիկա ()։ Ճարտարապետությունն իր հերթին բաժանված է երկու բաժինների, որոնցից մեկը հասարակական վայրերում քաղաքի պարիսպների և հասարակական շենքերի կառուցումն է, մյուսը՝ առանձնատների կառուցումը։

 *Ճարտարապետությունը* հիմնված է երեք սկզբունքների վրա՝  - *ուժ*,  - *օգուտ* և  - *գեղեցկություն* 

; Կլասիցիզմ
*Ճարտարապետությունը*, երաժշտություն է տարածության մեջ, ինչպես սառեցված երաժշտությունը։ 

; Մոդերն
[մինի|աջից|[Միլայի տուն։ Ճարտարապետ Անտոնիո Գաուդի]]
*Ճարտարապետությունը* լույսի կարգավորումն է։ 

; Կոնստրուկտիվիզմ
 *Ճարտարապետական* նյութ է տարածությունը, ոչ թե քարը։
Զբաղվելով կյանքի պրոզայիկ կողմերի հետ, մոտենալով արհեստավորին և դիզայներին, ճարտարապետն անխուսափելիորեն պետք է վարակվի դրանցից իրենց աշխատանքի մեթոդով... *Ճարտարապետն* այն ժամանակ իրեն կզգա ոչ թե կյանքի զարդարող, այլ դրա կազմակերպիչ:

; Մոդերնիզմ
մինի|աջից|«Ֆինլանդիա» համերգասրահ Հելսինկիում։ Ճարտարապետ Ալվար Աալտո
Նորացման դարաշրջանում *ճարտարապետության* առաջին խնդիրը արժեքների վերագնահատումն է, տան բաղկացուցիչ տարրերի վերագնահատումը։ Շարքը հիմնված է վերլուծության և փորձի վրա։
*Ճարտարապետությունը* էժան քարը մաքուր ոսկու վերածելու մասին է:
*Ճարտարապետությունը* մարդու կյանքի համար տարածության ստեղծումն է ոգեշնչման և նշանակալի մթնոլորտում:
Ես հավատում եմ, որ *ճարտարապետությունը* տարածության կազմակերպման խելացի միջոց է։ Այն պետք է ստեղծվի այնպես, որ կառուցվածքն ու տարածությունն ինքնին արտահայտվեն դրանում։ Դիզայնի ընտրությունը պետք է հաշվի առնի լույսի կազմակերպումը։ Սպասարկման տարածքների կառուցվածքը պետք է լրացնի սպասարկվողների կառուցվածքը։ Մեկը կոպիտ է, դաժան, մյուսը ՝ բաց, լույսով լի։
*Ճարտարապետությունը* ստեղծում է ստեղծագործություններ, որոնք իրենց զանգվածով, մշակմամբ, ձևով, տեկտոնիկայով, գույնով, լույսի խաղով պետք է հասնեն ոչ միայն պահանջվող գործնական նպատակին (եթե այդպիսին կա), այլև գաղափարական բաղադրիչի հմուտ արտահայտմանը։ Իր արտաքին տեսքից ճարտարապետությունը զարգացել է այնպես, ինչպես տնտեսական, քաղաքական և մշակութային միջավայրը՝ իշխող շերտի պահպանմանն ու ամրապնդմանը և դրանում առաջատար դասի կարևորմանը։

; Խորհրդային հետահայացություն
[մինի|աջից|Մոսկվայի [Մոխովայա փողոց (Մոսկվա)|Մոխովայա փողոցում գտնվող տուն։]]
*Ճարտարապետը* կազմակերպում է ոչ միայն տարածությունը, այլեւ մարդու հոգեկանը։
*Ճարտարապետությունը* միշտ մեր առջև է հայտնվում որպես մարդու կողմից և մարդու համար կազմակերպված տարածություն։

;Պոստմոդեռնիզմ
[մինի|աջից|Ազգային պատկերասրահ Լոնդոնում։ Ճարտարապետ [Ռոբերտ Վենտուրի]]
*Ճարտարապետությունն* անհետանում է։ Ես շենք չեմ ստեղծում, այլ բնապատկեր, միջավայր, որը բաց է կյանքի, շփման համար։
*Ճարտարապետությունը* որպես արվեստ հասցեագրված է «երջանիկ փոքրամասնությանը», որը մտահոգված է նուրբ ինքնատիպությունների զարգացմամբ...
*Ճարտարապետությունը* ապաստան է, որի վրա խորհրդանիշներ կան։ (Ճարտարապետությունը ապաստան է, որի վրա զարդարանք կա):
*Ճարտարապետությունը* ոչ տեխնոլոգիա է, ոչ ճարտարագիտություն, ոչ սոցիոլոգիա, ոչ սոցիալիզմ, ոչ կոմունիզմ, ոչ էլ քաղաքականություն։ *Ճարտարապետությունը* արվեստ է։

; Դեկոնստրուկտիվիզմ
Ես կարող եմ ասել, թե ինչ չէ *ճարտարապետություն*։ Դա ոչ բնակարան է, ոչ էլ ֆունկցիոնալություն:
*Ճարտարապետությունն* ունի շատ հին պատմություն և ունի ամենախոր հիշողությունը։ Այս հիշողությունը ծանր բեռ է դառնում, երբ ճարտարապետը փորձում է նոր բան ասել ժամանակակից աշխարհում։ 

## Տես նաև
* Ճարտարապետություն
* Արվեստ
* Քաղաքաշինություն
* Դիզայն
* Ճարտարապետական կոմպոզիցիա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
Некрасов А. И. Теория Архитектуры. — М.։ Стройиздат, 1994. — 480 с. ISBN 5-274-01219-1

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն