Հարավաֆրիկյան աստղադիտարան

**Հարավաֆրիկյան աստղադիտարան** (, ՀԱԱԱ), 1972 թվականին ՀԱՀ-ում հիմնադրված աստղագիտական աստղադիտարան։ Աստղադիտարանը պատկանում է Հարավային Աֆրիկայի Ազգային հետազոտական հիմնադրամին։ Աստղադիտարանին են պատկանում փոքր մոլորակների կենտրոնի «051», «B31» և «A60» ծածկագրերը։ ՀԱԱԱ-ի աստղադիտարանը համարվում է **Բարեհուսո հրվանդանի աստղադիտարանի իրավահաջորդը**։ 
մինի|Հարավաֆրիկյան մեծ հեռադիտակ

## Աստղադիտարանի ղեկավարներ
* 1879-1906 թթ. - Դեյվիդ Հիլլ (աստղագետ)
* 1972-1976 թթ. - Ռիչարդ Վուլլի

## Աստղադիտարանի պատմություն
ՀԱԱԱ-ն համարվում է Բարեհուսո հրվանդանում 1820 թվականին հիմնադրված Թագավորական աստղադիտարանի դիտարկման կայանի իրավահաջորդը։ Հիմնական շենքի շինարարությունն ավարտվել է 1829 թվականին, որն արժեցել է 30000 ֆունտ ստերլինգ։ 1972 թվականին Յոհաննեսբուրգի հանրապետական ասղադիտարանը, Ռեդքլիֆի աստղադիտարանը (ՀԱՀ) և Թագավորական աստղադիտարանը միավորվեցին Հարավաֆրիկյան աստղադիտարանի մեջ։ ՀԱԱԱ-ի շտաբ բնակարանը գտնվում է հին Թագավորական աստղադիտարանի տարածքում, որտեղ էլ տեղակայված են պատմական գործիքները։

## Աստղադիտարանի գործիքներ
Քեյփթաուն
* Աստղադիտակ Մակ-Կլին (աստղադիտակ Վիկտորիա) D=61 սմ (լուսանկարչական խողովակ) և D=46 սմ (դիտարկման խողովակ), 1901 թ.
* Phased Experimental Demonstrator (PED) - 6 հատ 2.5 մետրանոց ռադիոալեհավաք, փորձարարական դիտարկումների համար։

Սազերլենդ 
*0.5-մետրանոց  աստղադիտակ - կառուցվել է 1967 թվականին Հանրապետական աստղադիտարանի համար, 1972 թվականին տեղափոխվել է  Սազերլենդ
* 0.75-մետրանոց աստղադիտակ - Grubb Parsons արտացոլիչ հեռադիտակ
* Alan Cousins Telescope (ACT) - 0.75- մետրանոց աստղադիտակ, ի սկզբանե կոչվել է Ավտոմատացված ֆոտոմետրիկ աստղադիտակ, բայց ավելի ուշ վերանվանվել է Alan William James Cousins-ի պատվին
* en:Birmingham Solar Oscillations Network (BISON) - արևային տատանումների Բիրմինգհեմյան վեց աստղադիտակներից մեկը։  
* Աստղադիտակ Էլիզաբեթ - 1.0-մետրանոց աստղադիտակ, բերված Քեյփթաունից գրավիտացիոն ոսպնյակավորման ցանցի դիտարկումների նպատակով (Probing Lensing Anomalies Network, PLANET)
* Infrared Survey Facility (IRSF) - 140 սանտիմետրանոց ռեֆլեկտոր հագեցած եռագույն հեռուստացույցով։ Տեղադրվել է 2000 թվականին Ճապոնիայի կրթության նախարարության կողմից Մագելանյան ամպերի դիտարկման նախագծով։
* MONET -«MOnitoring NEtwork of Telescopes» նախագծով տեղակայված 1.2 մետրանոց աստղադիտակներից մեկը։ Երկրորդ աստղադիտակը տեղադրված է  ԱՄՆ-ի Տեխասի նահանգի Մակ- Դոնալդ աստղադիտարանում։  Դա ռոբոտիզացված աստղադիտակ է հեռակառավարումով։  Աստղադիտակը ստեղծվել է Հետինգենյան համալսարանում ():
* Աստղադիտակ Ռեդքլիֆ - 1.9 մետրանոց ռեֆլեկտոր, կառուցվել է 1948 թվականին Պրետորիայում Ռեդքլիֆ աստղադիտարանի համար։ 1972 թվականին աստղադիտակը տեղափոխվեց Սազերլենդ։  1951 թվականից մինչև 2004 թվականն այն ամենախոշոր աստղադիտակն էր ՀԱՀ-ում։
* Հարավաֆրիկյան Մեծ ասղադիտակ (SALT) - սա խոշորագույն օպտիկական աստղադիտակն է հարավային կիսագնդում 11 մ չափսի կառուցվածքային հայելիներով։ Աստղադիտարանի ծածկագիրն է B31: SALT-ը շահագործման է հանձնվել 2005 թվականի նոյեմբերին։  SALT-ը կառուցվել է նույն մեթոդիկայով, ինչ Հոբբի- Էբերլի աստղադիտակը (HET) ԱՄՆ-ի Տեխասի նահանգում։
* SuperWASP-South () - տարանցիկ մեթոդով հարավային կիսագնդում, էկզոտիկ մոլորակների որոնման նախագիծ։ 8 Canon օբյեկտիվներ (F=200mm, f/1.8) տեսախցիկներով։
* KELT-South () - ավտոմատացված 4.2 սմ օբյեկտիվով և շուրջ 1000 քառ.հա. տեսադաշտով աստղադիտակ տարանցիկ մեթոդով հարավային կիսագնդում, էկզոտիկ մալորակների որոնման համար։
* Yonsei Survey Telescopes for Astronomical Research (YSTAR) - աստղադիտարանի ծածկագիրը A60: Օգտագործվում է փոփոխական աստղերի, տարանցիկ երևույթների և երկրամերձ աստերոիդների դիտարկման նպատակով։ Կառուցվել է Հարավային Կորեայի միջոցներով և ղեկավարվում է նրանց կողմից։

## Աստղադիտարանի բաժիններ
* GPS-կայան
* Սեյսմիկ կայան

## Հետազոտությունների ուղղություններ
* Երկրաֆիզիկա
* Օդերևութաբանություն
* Երկրամերձ օբյեկտներ 
* Էկզոմոլորակներ 
* Գալակտիկական աստղագիտություն

## Հիմնական նվաճումներ
Բարեհուսո հրվանդանից թագավորական մեդալով պարգևատրված աստղագետներ`
* Թոմաս Մաքլիրը  1869 թվականին՝ միջօրեականի աղեղի չափման համար։ 
* Դեյիդ Հիլլ (աստղագետ) 1903 թվականին՝ արևային և աստղային պարալաքսների չափման համար։
* Քեյփթաունի աստղը բացահայտվել է Բարեհուսո հրվանդանի աստղադիտարանում կատարված պատկերների հիման վրա։ 
* Պրոկսիմ Ցենտավրի առաջին պարալաքսը չափվել է Բարեհուսո հրվանդանի աստղադիտարանում։ 
* SuperWASP-South  համակարգում էկզոմոլորակի  բացահայտում։
* WASP-1b
* WASP-2b
* WASP-4b
* WASP-5b
* WASP-6b
* WASP-7b
* WASP-10b
* WASP-11b/HAT-P-10b
* WASP-12b
* WASP-14b
* WASP-15b
* WASP-17b — բացահայտվել է 2009 թվականին
* Հայտնաբերված առաջին roAp-աստղը եղել է  HD 101065-ը (Պշիբիլսկու աստղ)։ Պայծառության տատանումները հայտնաբերվել են Դոնալդ Կուրցի կողմից () օգտագործելով Հարավաֆրիկյան աստղադիտարանի 20-դյույմանոց աստղադիտակը, որը նշմարում է աստղի կորի փայլի փոփոխությունները 12,15 րոպե ժամանակահատվածով և 0,01m−0,02m փայլի ամպլիտուդով։
* Բարեհուսո հրվանդանի լուսանկարչական կատալոգը ():

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Official Website
* SALT Homepage
* BiSON Homepage
* KELT-South Homepage
* 
* SUR listing at Proect IDA 

Կատեգորիա:1972 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում
Կատեգորիա:Քեյփթաուն