Տրանսցենդենտալիզմ

**Տրանսցենդենտալիզմ**, գրական, փիլիսոփայական, հոգևոր շարժում, որը ձևավորվել է 1820-ականների վերջին և 1830-ական թվականներին Միացյալ Նահանգների Նոր Անգլիա տարածաշրջանում։ Հիմնական հավատը մարդկանց և բնության բնածին բարության մեջ է, և թեև հասարակությունը և նրա ինստիտուտները փչացրել են անհատի մաքրությունը, մարդն իրեն լավագույնս դրսևորում է, երբ իսկապես «ինքն իր ուժերին է վստահում» և անկախ է։ Տրանսցենդենտալիստներն աստվածային փորձառությունը տեսնում էին առօրյայում, այլ ոչ թե հեռավոր դրախտին հավատալու մեջ։ Տրանսցենդենտալիստները ֆիզիկական և հոգևոր երևույթները դիտում են որպես դինամիկ գործընթացների մաս, այլ ոչ թե դիսկրետ սուբյեկտներ։

Տրանսցենդենտալիզմն առաջին փիլիսոփայական հոսանքներից մեկն է, որն առաջացել է Միացյալ Նահանգներում։ Հետևաբար, դա ամերիկյան փիլիսոփայության պատմության առանցքային սկզբնակետն է։ Սուբյեկտիվ ինտուիցիան վեր դասելով օբյեկտիվ էմպիրիզմից, նրա հետևորդները կարծում են, որ անհատները ունակ են ստեղծել լիովին ինքնատիպ պատկերացումներ` անցյալի վարպետներին քիչ ուշադրություն դարձնելով և հաշվի չառնելով։ Դրա վերելքը բողոք էր այն ժամանակվա ինտելեկտուալիզմի և ոգեղենության ընդհանուր վիճակի դեմ*: Հարվարդի աստվածաբանության դպրոցում* ուսուցանվող Ունիտար եկեղեցու վարդապետությունը սերտորեն կապված էր տրանսցենդենտալիզմին։

Տրանսցենդենտալիզմն առաջացել է «անգլիական և գերմանական ռոմանտիզմից, Յոհան Գոթֆրիդ Հերդերի և Ֆրիդրիխ Շլայերմախերի աստվածաշնչյան քննադատությունից, Դեյվիդ Հյումի թերահավատությունից», ինչպես նաև Էմանուել Կանտի տրանսցենդենտալ փիլիսոփայությունից և գերմանական իդեալիզմից։ Ըստ Փերի Միլլերի և Արթուր Վերսլուիսի` տրանսցենդենտալիզմի տարածման վրա մեծապես ազդել են Էմանուել Սվեդենբորգը և Յակոբ Բյոմեն:  Մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև մտքի և հոգևորության փիլիսոփայության վերաբերյալ հինդու տեքստերը, հատկապես Ուպանիշադները։

## Ծագում
Տրանսցենդենտալիզմը սերտորեն կապված է ունիտարիզմի հետ, որը կրոնական շարժում էր Բոստոնում տասնիններորդ դարի սկզբին։ Այն սկսեց զարգանալ այն բանից հետո, երբ ունիտարիզմը հաստատվեց Հարվարդի համալսարանում, 1805 թվականին Հենրի Ուերի ՝ որպես Հոլլիսի աստվածաբանության պրոֆեսոր  և 1810 թվականին՝ նախագահ Ջոն Թորնթոն Քիրքլանդի ընտրություններից հետո։ Տրանսցենդենտալիզմն ունիտարիզմի մերժում չէր. ավելի շուտ, այն զարգացավ որպես ազատ խղճի և ինտելեկտուալ բանականության արժեքի վրա ունիտար շեշտադրման օրգանական հետևանք։ Տրանսցենդենտալիստները չէին բավարարվում ունիտարիզմի սթափությամբ, մեղմությամբ և հանգիստ ռացիոնալիզմով։ Փոխարենը, նրանք տենչում էին ավելի ինտենսիվ հոգևոր փորձառության։ Այսպիսով, տրանսցենդենտալիզմը ծնվել է ոչ թե որպես ունիտարիզմի հակաշարժում, այլ որպես զուգահեռ շարժում հենց այն գաղափարներին, որոնք ներմուծել են ունիտարիստները։

## Տրանսցենդենտալ ակումբ
[մինի|[Ռալֆ Ուալդո Էմերսոն|Ռալֆ Վալդո Էմերսոն]]
Տրանսցենդենտալիզմը դարձավ հետևողական շարժում և հոգևոր կազմակերպություն 1836 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Քեմբրիջում (Մասաչուսեթս) *Տրանսցենդենտալ ակումբի* հիմնադրմամբ։ Ակումբի հիմնադիրներն էին Նոր Անգլիայի նշանավոր մտավորականներ, այդ թվում՝ Ջորջ Պուտնամը (ունիտար նախարար),  Ռալֆ Վալդո Էմերսոնը և Հենրի Հեջ Ֆրեդերիկը։

Ակումբի կին անդամներից էին Սոֆիա Ռիփլին, Մարգարետ Ֆուլերը, Էլիզաբեթ Փիբոդիը, Էլեն Ստուրգիս Հուպերը և Քերոլայն Ստուրգիս Տապանը։ Տղամարդ անդամներն էին Ամոս Բրոնսոն Ալկոտը, Օրեստես Բրաունսոնը, Թեոդոր Պարկերը, Հենրի Դեյվիդ Թորոն, Ուիլյամ Հենրի Չենինգը, Ջեյմս Ֆրիման Քլարկը, Քրիստոֆեր Փիրս Կրանչը, Կոնվերս Ֆրենսիսը, Սիլվեստր Ջադը, Ջոնս Վերին և Չարլզ Սթերնս Ուիլերը։ 1840 թվականից խումբը հաճախակի հրատարակվում էր իրենց *The Dial* ամսագրում` ինչպես նաև այլ հարթակներում։

## Տրանսցենդենտալիստների երկրորդ ալիք
1840-ականների վերջերին Էմերսոնի կարծիքով շարժումը մարում էր, առավելապես՝ 1850 թվականին Մարգարետ Ֆուլերի մահից հետո։ «Այն ամենը, ինչ կարելի է ասել,- գրել է Էմերսոնը, այն է, որ նա ինքն իրենով ներկայացնում է հետաքրքիր ժամանակ և խումբ ամերիկյան կուլտուրայի մեջ»։

Այնուամենայնիվ, 19-րդ դարում թափ առավ տրանսցենդենտալիստների երկրորդ ալիքը, հանձինս՝ Մոնկյուր Քոնուեյի, Օկտավիուս Բրուքս Ֆրոթինգհեմի, Սամուել Լոնգֆելոյի և Ֆրանկլին Բենջամին Սենբորնի։ Ասվում է, որ ոգու գերազանցությունը, որն ամենից հաճախ արտահայտվում է բանաստեղծի արձակ ձայնով, ընթերցողին տալիս է նպատակի զգացում։ Սա տրանսցենդենտալիստական էսսեների և հոդվածների մեծ մասի հիմքում ընկած թեման է, որոնք բոլորն էլ կենտրոնացած են այն թեմաների վրա, որոնք հաստատում են անհատական արտահայտման հանդեպ ունեցած սերը։ Խումբը հիմնականում կազմված էր պայքարող էսթետներից, որոնցից ամենահարուստը Սեմյուել Գրեյ Ուորդն էր, ով *The Dial* ամսագրում մի քանի հրապարակումներից հետո կենտրոնացավ իր բանկային կարիերայի վրա։

## Դավանանքներ
Տրանսցենդենտալիստները խորապես հավատում են անհատի ուժին և առաջին հերթին մտահոգված են անձնական ազատությամբ։ Նրանց համոզմունքները սերտորեն կապված են ռոմանտիկների համոզմունքների հետ, սակայն տարբերվում են գիտության էմպիրիզմն ընդունելու կամ, առնվազն, չհակառակվելու փորձով։

### Տրանսցենդենտալ գիտելիք
Տրանսցենդենտալիստները ձգտել են հիմնավորել իրենց դավանանքը և փիլիսոփայությունը Յոհան Գոթֆրիդ Հերդերի և Ֆրիդրիխ Շլայերմախերի գերմանական ռոմանտիզմի վրա հիմնված սկզբունքների վրա։ Տրանսցենդենտալիզմը միավորել է «անգլիական և գերմանական ռոմանտիզմը, Հերդերի և Շլայերմախերի աստվածաշնչյան քննադատությունը, Հյումի սկեպտիցիզմը» և Էմանուել Կանտի տրանսցենդենտալ փիլիսոփայությունը (և գերմանական իդեալիզմն ավելի ընդհանուր առմամբ)՝ մեկնաբանելով Կանտի *a priori  [[կատեգորիաներ]]ը* որպես ապրիորի գիտելիք։ Վաղ տրանսցենդենտալիստները հիմնականում ծանոթ չէին գերմանական փիլիսոփայությանը բնագրով և հիմնականում հիմնվում էին Թոմաս Կարլայլի, Սամուել Թեյլոր Քոլերիջի, Վիկտոր Քազենի, Ժերմեն դե Շտաելի և այլ անգլիացի և ֆրանսիացի մեկնաբանների գրվածքների վրա։ Տրանսցենդենտալ շարժումը կարելի է բնութագրել որպես անգլիական ռոմանտիզմի ամերիկյան զարգացում։

### Ինդիվիդուալիզմ
Տրանսցենդենտալիստները կարծում են, որ հասարակությունը և նրա ինստիտուտները, հատկապես կազմակերպված կրոնը և քաղաքական կուսակցությունները, ապականում են անհատի անաղարտությունը։ Նրանք հավատում են, որ մարդիկ իրենց լավագույն վիճակում են, երբ իսկապես վստահում են իրենք իրենց և անկախ են։ Միայն այդպիսի ռեալ անհատներից է, որ կարող է ձևավորվել իսկական համայնք։

Անգամ այս անհատականության անհրաժեշտությամբ հանդերձ, տրանսցենդենտալիստները կարծում են նաև, որ բոլոր մարդիկ «Գերհոգու» համար ելքեր են։ Քանի որ Գերհոգին մեկն է, այն միավորում է բոլոր մարդկանց որպես մեկ էակ։ Էմերսոնն ակնարկում է այս հայեցակարգը «Ամերիկյան գիտնական» («American Scholar», որը Օլիվեր Վենդել Հոլմսն անվանել է «Անկախության ինտելեկտուալ հռչակագիր») հայտնի ելույթի ներածության մեջ.

Նման իդեալը ներդաշնակ է տրանսցենդենտալիստական ինդիվիդուալիզմի հետ, քանի որ յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի իր մեջ տեսնել աստվածային Գերհոգու մի կտոր միայն։

Վերջին տարիներին տարանջատում կա ինդիվիդուալության և ինդիվիդուալիզմի (անհատականություն և անհատապաշտություն) միջև։ Երկուսն էլ պաշտպանում են անհատի եզակի ընդունակությունները։ Այնուամենայնիվ, անհատապաշտությունը խիստ հակակառավարական է, մինչդեռ անհատականությունը հասարակության բոլոր կողմերն անհրաժեշտ կամ առնվազն ընդունելի է համարում իսկական ինդիվիդուալ անձի զարգացման համար։ Հարց է, թե տրանսցենդենտալիստները հավատում էին անհատապաշտությանը, թե անհատականությանը։ Ուիթմենն ընդգրկում էր կյանքի բոլոր կողմերը, ինչն ավելի շատ նման է ինդիվիդուալության կողմը լինելուն, որն ավելի համահունչ է հնդկական հոգևոր ավանդույթների կողմնակիցներին, այսինքն Ճշմարիտ Անհատը կամ Ինդիվիդը իսկական ինդիվիդուալության յոգայական ձեռքբերում է։

### Հնդկական կրոններ
Թեև տրանսցենդենտալիզմն ամուր արմատավորված է պլատոնիզմի, նեոպլատոնիզմի և գերմանական իդեալիզմի արևմտյան փիլիսոփայական ավանդույթներում, այն անմիջականորեն ենթարկվել է նաև հնդկական կրոնների ազդեցությանը: Թորոն *[[Ուոլդեն կամ կյանքն անտառում|Վալդենում]]* ուղղակիորեն գրել է, որ տրանսցենդենտալիստները պարտական են հնդկական կրոններին.

[մինի|[Հենրի Դեյվիդ Թորո]]

1844 թվականին Լոտոս Սուտրայի առաջին անգլերեն թարգմանությունը հրատարակվել է Նոր Անգլիա տրանսցենդենտալիստների *The Dial* ամսագրում, որը ֆրանսերենից թարգմանել է Էլիզաբեթ Փալմեր Փիբոդին։

### Իդեալիզմ
Տրանսցենդենտալիստները տարբերվում են գործնական նպատակների իրենց մեկնաբանություններում։ Որոշ կողմնակիցներ դա կապում են ուտոպիստական սոցիալական փոփոխությունների հետ. Օրեստես Բրաունսոնն, օրինակ, դա կապում էր վաղ սոցիալիզմի հետ, սակայն մյուսները դա համարում են բացառապես անհատական և իդեալիստական նախագիծ։ Էմերսոնը վերջինիս կողմնակիցն էր։ 1842 թվականի իր «Տրանսցենդենտալիստը» դասախոսությունում նա ենթադրում էր, որ կյանքի նկատմամբ զուտ տրանսցենդենտալ հայացքի նպատակը գործնականում անհասնելի է։

### Բնության կարևորում
Տրանսցենդենտալիստները խորապես երախտագետ են և գնահատում են բնությունը, ոչ միայն գեղագիտական առումով, այլ նաև որպես գործիք՝ դիտարկելու և հասկանալու բնական աշխարհի կառուցվածքային ներքին աշխատանքը։ Էմերսոնը շեշտում է բնական լանդշաֆտի ամբողջական ուժի վերաբերյալ տրանսցենդենտալ համոզմունքները «Բնություն» էսսեում.

Էմերսոնի և բնության կարևորության ազդեցությամբ՝ Չարլզ Սթերնս Ուիլերը (1816-1843) 1836 թվականին Ֆլինթի լճակում խրճիթ է կառուցում։ Որպես բացօթյա կյանքի առաջին տրանսցենդենտալիստական փորձ` Ուիլերն օգտագործել է իր խրճիթը 1836-1842 թվականներին` Հարվարդի իր ամառային արձակուրդների ժամանակ։ Թորոն վեց շաբաթ մնաց Ուիլերի տնակում 1837 թվականի ամռանը և հասկացավ, որ նա ցանկանում է կառուցել իր սեփական խրճիթը (հետագայում 1845 թվականին իրականացրեց *[[Ուոլդեն կամ կյանքն անտառում|Վալդենում]]*)։ Ուիլերը տնակի ճշգրիտ վայրը ասել է Ջեֆ Քրեյգին, 2018 թվականին՝ հինգ տարվա փնտրտուքից հետո։
[մինի|[Մարգարետ Ֆուլեր]]
Բնական աշխարհն անխախտ պահպանելը նույնպես չափազանց կարևոր է տրանսցենդենտալիստների համար։ Իդեալիզմը, որը տրանսցենդենտալիզմի հիմնական համոզմունքն է, հանգեցնում է կապիտալիզմի, դեպի արևմուտք էքսպանսիայի և ինդուստրացման նկատմամբ բնորոշ սկեպտիցիզմի։

Դեռևս 1843 թվականին, «Ամառը լճերում» գրքում, Մարգարետ Ֆուլերը նշել է, որ «հսկա ծառերն արդեն հեռացել են այս կղզուց՝ այս կաթսան կերակրելու համար», իսկ 1854 թվականին «''Վալդեն''*» գրքում* Թորոն անդրադառնում է գնացքներին, որոնք սկսել են տարածվել Ամերիկայի լանդշաֆտով մեկ՝ որպես «թևավոր ձի կամ հրեղեն վիշապ», որը «երկրով մեկ սփռում է բոլոր դադար չունեցող մարդկանց և տարբեր ապրանքները սերնդի համար»։

## Ազդեցություն այլ շարժումների վրա
Տրանսցենդենտալիզմը, շատ առումներով, առաջին նշանավոր ամերիկյան ինտելեկտուալ շարժումն է։ Այն ոգեշնչել է ամերիկացի մտավորականների հաջորդ սերունդներին, ինչպես նաև որոշ գրական շարժումներ։

Տրանսցենդենտալիզմն ազդել է 19-րդ դարի կեսերի «Մտավոր գիտությունների» աճող շարժման վրա, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես «Նոր Միտք» (New Thought) շարժում։  «Նոր Միտք» շարժման ինտելեկտուալ հայրը համարվում է Էմերսոնը։ Էմմա Քերթիս Հոփքինսը («ուսուցիչների ուսուցիչը»), Էռնեստ Հոլմսը (Կրոնական գիտության հիմնադիր), Չարլզ և Միրթլ Ֆիլմորները (Unity Church հիմնադիրները) և Մալինդա Կրամերը և Նոնա Լ. Բրուքսը (Divine Science հիմնադիրներ) բոլորն էլ գտնվել են Տրանսցենդենտալիզմ շարժման մեծ ազդեցության տակ։

Տրանսցենդենտալիզմը կրում է նաև հինդուիզմի ազդեցությունը։ Ռամ Մոհան Ռոյը (1772–1833), *Բրահմո Սամաջ* հնդկական կրոնա-բարոյական շարժման հիմնադիրը, մերժում էր հինդուական դիցաբանությունը, բայց նաև քրիստոնեական երրորդությունը։ Նա պարզեց, որ ունիտարիզմն ամենամոտն է ճշմարիտ քրիստոնեությանը, և մեծ համակրանք ուներ ունիտարների նկատմամբ, որոնք սերտորեն կապված էին տրանսցենդենտալիստների հետ։ Ռամ Մոհան Ռոյը Կալկաթայում հիմնեց միսիոներական կոմիտե և 1828 թվականին միսիոներական գործունեության համար աջակցություն խնդրեց ամերիկյան ունիթորներից։ 1829 թվականին Ռոյը լքեց Ունիտար կոմիտե, սակայն Ռոյի մահից հետո Բրահմո Սամաջը սերտ կապեր էր պահպանում Ունիտար եկեղեցու հետ, որը ձգտում էր ռացիոնալ հավատքի, սոցիալական բարեփոխումների և այս երկուսի միացմանը նորացված կրոնում։ Նրա թեոլոգիան քրիստոնյա մեկնաբաններն անվանել են «նեո-Վեդանտա» և այն մեծ ազդեցություն է ունեցել հինդուիզմի ժամանակակից ժողովրդական ըմբռնման վրա, ինչպես նաև ժամանակակից արևմտյան հոգևորության վրա, որը նորից ներմուծեց ունիտար ազդեցությունները՝ թվացյալ հին նեո-Վեդանտայի քողի ներքո։

## Քննադատություն
Շարժման պատմության սկզբում «տրանսցենդենտալիստներ» տերմինն օգտագործվում էր որպես նվաստացուցիչ տերմին քննադատների կողմից, ովքեր ենթադրում էին, որ իրենց դիրքորոշումը խելամտությունից և բանականությունից վեր է։ Նաթանիել Հոթորնը գրել է «Բլիթդեյլի սիրավեպ» (The Blithedale Romance, 1852) վեպը, որը ծաղրում է շարժումը և դրա հիմքում ընկած է Բոստոնի ամերիկացի *Բրուք Ֆարմ* գաղութում իր փորձառությունները՝ կարճատև ուտոպիստ սոցիալիստների համայնք, որը կարճ է գործել (1841-1846) և հիմնված էր տրանսցենդենտալ սկզբունքների վրա։

Էդգար Ալան Պոն գրել է մի երգիծական պատմվածք՝ «Երբեք գլխովդ գրազ մի արի սատանային» (1841թ.), որում նա ներառել է տրանսցենդենտալիզմի հանդեպ խորը հակակրանքի տարրեր՝ Բոստոնի քաղաքային զբոսայգու լճակի հետևից նրա հետևորդներին անվանելով *լճակի գորտեր (*«Frogpondians»): Պատմողը ծաղրում է նրանց գրածները՝ դրանք անվանելով «փոխաբերության հետևից վազողներ»՝ «միստիցիզմի մեջ հանուն միստիցիզմի» ընկնողներ, և այն անվանում է «հիվանդություն»։ Պատմության մեջ մասնավորապես նշվում է շարժումը և դրա առաջատար ամսագիրը` *The Dial*-ը, թեև Պոն հերքել է, որ ինքը որևէ կոնկրետ թիրախ ունի։ Պոն «Կոմպոզիցիայի փիլիսոփայությունը» (1846) էսսեում քննադատում է դատապարտելով «առաջարկվող իմաստի չափազանությունը... որը վերածում է արձակի (և ամենատափակ ձևով) այսպես կոչված տրանսցենդենտալիստների այսպես կոչված պոեզիան»։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

### Հղումներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* Dillard, Daniel, “The American Transcendentalists: A Religious Historiography”, *49th Parallel* (Birmingham, England), 28 (Spring 2012), առցանց 
* Gura, Philip F. *American Transcendentalism: A History* (2007)
* Harrison, C. G.  *The Transcendental Universe, six lectures delivered before the Berean Society* (London, 1894) 1993 edition  (US), 0 904693 44 9 (UK)
* Rose, Anne C.  Social Movement, 1830–1850 *(Yale University Press, 1981)*

## Արտաքին հղումներ
### Թեմատիկ կայքեր

* 
* 
* 

### Հանրագիտարաններ
* American Transcendentalism *Internet Encyclopedia of Philosophy*.
* 

**Այլ**

* Ian Frederick Finseth (1995), ''Liquid Fire Within Me: Language, Self and Society in Transcendentalism and early Evangelicalism, 1820-1860'', M.A. Thesis in English, University of Virginia 

Կատեգորիա:1830-ականների հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գրականություն
Կատեգորիա:Գրական ուղղություններ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Տրանսցենդենտալիզմ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական ուղղություններ և դպրոցներ