open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Միհրան Լիսիցյան

**Միհրան Վարդանի Լիսիցյան** (), հայ ճարտարապետ, ճարտարապետության թեկնածու (1941), պրոֆեսոր (1963), ՌԽՖՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1983), ՌԴ ճարտարապետության և շինարարական գիտությունների (1994) և ճարտարապետության միջազգային (1995) ակադեմիաների պատվավոր անդամ։

Ազգագրագետ, հասարակական գործիչ, պատմաբան, աշխարհագրագետ, բանասեր, մանկավարժ, թարգմանիչ, հրատարակիչ Ստեփան Լիսիցյանի եղբոր որդին է, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր մարզիչ (1963), համամիութենական կարգի մրցավար (1948), գեղարվեստական մարմնամարզության խորհրդային դպրոցի հիմնադիրներից մեկի՝ Մարիա Լիսիցյանի եղբայրն է։

## Կենսագրություն
1937 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ճարտարապետության ինստիտուտը։ 1944 թվականից եղել է Օդանավակայանների կառուցման գլխավոր վարչության օդանավակայանների նախագծման և կառուցման արվեստանոցի պետ։ 1944 թվականից դասավանդել է Մոսկվայի ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1961-1971 թվականներին՝ ներքնատեսքի, 1971-1976 թվականներին՝ բնակելի տների ամբիոնների վարիչ, 1958-1971 թվականներին՝ պրոռեկտոր։ 1969-1971 թվականներին՝ Քաբուլի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ռեկտորի խորհրդական։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Միհրան Լիսիցյանի նախագծերով իրականացվել են բնակելի տներ Մոսկվայում (1948-1950), Խաբարովսկի մարզապալատը (1958), միջազգային ցուցահանդեսների ԽՍՀՄ տաղավարներ՝ Կարաչիում (1955), Քաբուլում (1958), Դամասկոսում (1959) և այլուր։

Համահեղինակ է «Բնակելի տների ճարտարապետական նախագծում» (ռուսերեն, 1964, 1972, 1990) և «Հասարակական շենքերի ներքնատեսքը» (ռուսերեն, 1973) բուհական դասագրքերի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1913 ծնունդներ
Կատեգորիա:1998 մահեր
Կատեգորիա:Թիֆլիս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 13 ծնունդներ
Մարիա Լիսիցյան

**Մարիա Վարդանի Լիսիցյան** (), մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր մարզիչ (1963), համամիութենական կարգի մրցավար (1948), գեղարվեստական մարմնամարզության խորհրդային դպրոցի հիմնադիրներից։

Ճարտարապետ, ճարտարապետության թեկնածու (1941), պրոֆեսոր (1963), ՌԽՖՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1983), ՌԴ ճարտարապետության և շինարարական գիտությունների (1994) և ճարտարապետության միջազգային (1995) ակադեմիաների պատվավոր անդամ Միհրան Լիսիցյանի քույրն է։

Ստեփան Դանիելի Լիսիցյանի եղբոր դուստրը։

## Կենսագրություն
1923 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ռիթմի և պլաստիկայի ինստիտուտը։ 1954-1984 թվականներին աշխատել է «Կռիլյա Սովետով», 1960-1984 թվականներին` «Զենիթ» կմԸ-ներում։

1963-1971 թվականներին՝ աշխարհի առաջնություններում գեղարվեստական մարմնամարզության ԽՍՀՄ հավաքականի առաջատար մարզիչ։

Մոսկվայի, ՀԱՄԿԽ, ԽՍՀՄ մարզիչների խորհրդի (1958-1975 թվականներ), ԽՍՀՄ գեղարվեստական մարմնամարզության ֆեդերացիայի նախագահության (1960-1973 թվականներ) անդամ։

Մարիա Լիսիցյանի սաներից են աշխարհի չեմպիոններ Լ. Սավնիկովան (1963 թվական), Լ. Կրավչենկոն (1963, 1967 թվականներ), Ե. Կարպուխինան (1967 թվական)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ
Կատեգորիա:Հայ մարզիկներ
Կատեգորիա:Հայ մարզիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (ԽՍՀՄ)
Պղնձաբեր ավազաքարեր և թերթաքարեր

**Պղնձաբեր ավազաքարեր և թերթաքարեր**, մանրահատիկ ավազաքարեր, որոնք պարունակում են պղնձի միներալներ՝ խաչկոզին, բռոնիտ և խաչկոպիրիտ։ Ապարների այս խումբը ընդգրկում է նաև պղնձաբեր թերթաքարերը, ալերոլիտները, արգիլիտները, հազվադեպ՝ մերգելները, դոլոմիտները, կոնգլոմերատները և այլն։ Պղնձի բարձր պարունակության դեպքում ապարների այս խումբը համարվում է հանքանյութ։ Պղնձի առկայությունը բացատրվում է նրա առաջնային կուտակմամբ նստվածքներում և հետագա վերաբաշխմամբ դիագենեզի, կատագենեզի և մետամորֆիզմի հետևանքով։ Պղնձաբեր ավազաքարերը և թերթաքարերը բնորոշ են խայտաբղետ նստվածքների ծովալճակային, դելտային համալիրների համար և գորշ-կարմրավուն գոյացումներում առանձնանում են իրենց կանաչավուն-մոխրագույն երանգով։ Պղնձաբեր ավազաքարերին և թերթաքարերին պատկանում են Ջեզկազգանի, Ուդոկանի հանքավայրերը Ռուսաստանում, պղնձաբեր գոտու հանքավայրերը Հարավային Աֆրիկայում և այլն։ Որոշ երկրաբաններ Ջեզկազգանը և Ուդոկանը դասում են հիդրոթերմալ (տելեթերմալ) խմբին, ապացուցված համարելով միայն Մերձուրալի, Լենայի շրջանի համեմատաբար փոքր հանքավայրերի նստվածքային ծագումը։ Պղնձաբեր ավազաքարերի և թերթաքարերի տիպի հանքավայրերը հարում են ծովային (ծովալճակային) նստվածքներին և տրանսգրեսիվորեն ծածկում են խայտաբղետ ապարները։ Պղնձաբեր ավազաքարերից և թերթաքարերից պղնձի հետ մեկտեղ արդյունահանում են նաև արծաթ, մոլիբդեն, ցինկ, վանադիում, նիկել, կոբալտ, ռենիում և այլ մետաղներ։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր
Լյուիս Այնշտայն

**Լյուիս Դեյվիդ Այնշտայն** (անգլ.` *Lewis David Einstein*, ), ամերիկացի դիվանագետ և պատմաբան։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1877 թվականին՝ Նյու Յորքում` բրդե գործվածքների արդյունաբերության մագնատ Դեյվիդ Լ.Այնշտայնի ընտանիքում։ Ունեցել է երկու քույր` Էյմի և Ֆլորենս անուններով։ 1898 թվականին ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանի բակալավրիատը, իսկ 1899-ին ստացել է մագիստրոսի աստիճան։

Այնշտայնի դիվանագիտական գործունեությունն սկսվում է 1903 թվականին, երբ նրան նշանակում են որպես Կոստանդնուպոլսի դիվանագիտական առաքելության երրորդ քարտուղար։ Մեկ տարի անց Այնշտայնն ամուսնանում է անգլուհի անվանի գեղեցկուհի Հելեն Ռալիի հետ, ով Այնշտայնից մի քանի տարով մեծ էր։ Ռալիի հետ ամուսնությունը լուրջ տարաձայնությունների առաջ է կանգնեցնում հայր և որդի Այնշտայններին։ Ռալին նախկինում մի քանի անգամ ամուսնալուծվել էր, իսկ ամուսնալուծված կանայք որոշ եվրոպական դատարաններում ցուցմունք տալու իրավասություն չունեին, ուստի հայր Այնշտայնը գտնում էր, որ այդ կնոջ հետ ամուսնությունը բացասաբար կանդրադառնա որդու կարիերայի վրա։

Ավելի ուշ Այնշտայնը ստանում է առաջին քարտուղարի պաշտոն, այնուհետև՝ 1908 թվականի երիտթուրքական հեղափոխության տարիներին աշխատում որպես գործերի հավատարմարար։ Չնայած երկրում տիրող ընդհարումներին՝ Այնշտայնը որոշում է մնալ Կոստանդնուպոլսում։ 1911 թվականին ընդամենը 1 ամսով աշխատում է որպես Կոստա Ռիկայում Միացյալ Նահանգների արտակարգ և լիազոր դեսպան, սակայն ստիպված է լինում լքել պաշտոնը կնոջ առողջության վատթարացման պատճառով։ 1915 թվականին Այնշտայնը վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս։ 1921 թվականին ԱՄՆ 29-րդ նախագահ Ուորեն Հարդինգը Այնշտայնին նշանակում է արտակարգ և լիազոր դեսպան Չեխոսլովակիայում, ինչի պաշտոնում աշխատում է մինչև 1930 թվականը։ Եղել է նաև ԱՄՆ արտաքին հարաբերությունների խորհրդի անդամ։

## Աշխատություններ
* *Inside Constantinople : A Diplomatist's Diary during the Dardanelles Expedition, April–September, 1915* (1918)
* *Roosevelt : His Mind in Action* (1930)
* *Divided Loyalties : Americans in England during the War of Independence* (1933)
* *A Diplomat Looks Back* (1968)

## Գրականություն
*Liebmann, George W. *Diplomacy between the Wars: Five Diplomats and the Shaping of the Modern World* (London I. B. Tauris, 2008), covers Einstein

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1877 ծնունդներ
Կատեգորիա:1967 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 4 մահեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Պղնձամոլիբդենային արդյունաբերություն

**Պղձամոլիբդենային արդյունաբերություն**, գունավոր մետալուրգիայի ենթաճյուղ, որը ներառնում է զուտ պղնձի, պղինձ ու մոլիբդեն պարունակող հանքանյութի արդյունահանումը, հարստացումը, պղնձի ու մոլիբդենի մետալուրգիական մշակումը։

Հայաստանը եղել է պղնձի արտադրության և օգտագործման բնօրրաններից, սակայն պղնձագործությունը զարգացել է ընդհատումներով։ Պղնձի արդյունահանումն ու մշակումը որոշ չափով աշխուժացել է XVIII դարի վերջին- XIX դարի սկզբին (հատկապես Ալավերդու պղնձաձուլարանի գործարկմամբ)։ Պղնձագործությունը դարձել է արհեստագործության աչքի ընկնող բնագավառ, իսկ XIX դարի վերջին քառորդում՝ արտադրության մասնագիտացված ճյուղը։ 1913 թվականին Հայաստանում արտադրվել է Ռուսաստանում արդյունահանվող պղնձի 1/5 մասը, որը գրեթե ամբողջությամբ արտահանվել է։ 1918-1920-ական թվականներին պղնձի արդյունահանումն ու մետալուրգիան նորից անկում ապրեցին։ Հայաստանի ինքնիշխանության անկումից և երկրում խորհրդային ռեժիմի հաստատումից հետո սկսվեց պղնձամոլիբդենային արդյունաբերության վերականգնումն ու զարգացումը, աճեց արտադրանքի ծավալը, բարձրացավ հանրապետության հարավի (Ղափան) տնտեսական նշանակությունը։ Էլեկտրոլիզի, վայերբարսների, գլանման արտադրությունների կազմակերպման շնորհիվ պղնձի մետալուրգիայի ցիկլը դարձավ ավարտուն, մետալուրգիան օրգանապես կապվեց էլեկտրատեխնիկական, սարքաշինական, ռադիոտեխնիկայի արդյունաբերության հետ՝ դառնալով այդ ճյուղերի զարգացման հումքային բազան։

1930-1940-ական թվականներին Խորհրդային Հայաստանում (Քաջարանում և Ագարակում) հայտնաբերվեցին պղնձամոլիբդենային հարուստ հանքավայրեր և 1950-ական թվականներին կազմակերպվեց մոլիբդենի խտանյութերի արտադրությունը, որն ուներ «միութենական նշանակություն»։ 1983 թվականին ՀԽՍՀ պղձաբոլիբդենային արդյունաբերությունները ներկայացնում էին Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը, Ագարակի պղձամոլիբդենային կոմբինատը, Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատը, և Երևանի կաբելի գործարանի գլանման արտադրամասը, որոնք (բացի արտադրամասից) ներառում էին Ղափանի, Շամլուղի, մասամբ Ախթալայի փակ և Քաջարանի ու Ագարակի պղնձամոլիբդենային բաց հանքերը, Ղափանի, Քաջարանի, Ախթալայի հարստացուցիչ ֆաբրիկաները։ Արդյունահանվողtպղնձի խտանյութը մշակվում է Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատում, իսկ մոլիբդենի խտանյութն առաքվում է որպես պատրաստի արտադրանք։ Վերջինս, համապատասխան մշակումից հետո, օգտագործվում է հիմնականում լեգիրված, հրակայուն և բարձրորակ այլ պողպատ արտադրելու համար։ Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատի հիմնական արտադրանքը պղնձի ձուլածոները (վայերբարսներ) և կատոդային պղինձն են։ Ծծմբային անհիդրիդի կորզմամբ այստեղ թողարկվում է նաև ծծմբական թթու, իսկ վերջինից՝ պղնձարջասպ (օգտագործելով դրսից ստացվող երկրորդային պղինձը)։ Որպես ուղեկցող արտադրանք ստացվում է ոսկի, արծաթ, սելեն, թելուր, որոնք կուտակվում են պղնձի էլեկտրոլիզի ընթացքում առաջացող խարամում։ Արտադրվող վայերբարսների մեծ մասը Երևանի կաբելի գործարանում գլանվում և վերածվում է էլեկտրալարի, կաբելի, պղնձյա ժապավենի։

## Արտաքին հղումներ
* Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ

Կատեգորիա:Քիմիա
Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Հանքարդյունաբերություն
Ոռոգելի երկրագործություն

thumb|260px|Անձրևացման եղանակով ոռոգվող հողատարածք
thumb|260px|Ակոսային ոռոգում
**Ոռոգելի երկրագործություն**, ջրովի երկրագործություն, գյուղատնտեսական բույսերի մշակումը ոռոգման պայմաններում, ինտենսիվ երկրագործության ձև։ Ձևավորվել է դեռես նեոլիթի ժամանակաշրջանում։ Ընդգրկում է անապատային, կիսաանապատային և չորային գոտիները (օրինակ, Միջագետք, Եգիպտոս են, Միջին Ասիա, Հարավային Կովկաս, Հարավային Սիբիր), ինչպես նաև վեգետացիայի տարբեր փուլերում անբավարար խոնավություն ունեցող շրջանները։ Ոռոգման խոշոր համակարգեր (ջրանցքներ, ամբարտակներ և այլն) ստեղծվել են ստրկատիրական հասարակարգի ժամանակներում, դրանք ընդարձակվել և կատարելագործվել են հետագայում և հատկապես XX դարում։ Ոռոգելի երկրագործության պայմաններում գյուղատնտեսական բույսեր աճեցնելու համար ստեղծում են ոռոգման համակարգեր (տես Ոռոգում), ցանքերի կառուցվածքը խիստ մասնագիտացնում են ըստ մշակվող հիմնական բույսի, կիրառվում են ցանքաշրջանառության համապատասխան ձևեր։ Ջրվող բույսերի մշակության տեխնոլոգիայում կարևոր են ոռոգման ճիշտ նորման (1 հեկտար դաշտին միանվագ տրվող ջրի քանակը), ժամկետները և ոռոգման նորման (1 հեկտարին տրվող ջրի քանակը վեգետացիայի ընթացքում)։ Դրանք կախված են կլիմայական և հողային պայմաններից, մշակվող բույսի տեսակից, սորտից և այլն։ Ջրման արդյունավետության համար կարևոր է նաև ոռոգման համակարգի ձևերի (մարգեր, ակոսներ, անձրևացում, կաթիլային եղանակ և այլն) կիրառումը։ Ոռոգելի երկրագործության ժամանակ պարտադիր է հողի հիմնական (կապիտալ) և ընթացիկ (շահագործական) պլանավորումը, ցելը (30–35 սմ), նախացանքային մշակումը, ետհնձյա ցանքը, կրկնացան, խոզանացան, ոռոգման համակարգերի ստեղծումը։ Բացի այդ, ըստ հողի մեխանիկական կազմի և դաշտի թեքության պետք է ճիշտ սահմանել ջրման տեխնիկայի տարրերի չափը (ջրի շիթի մեծությունը, ակոսների երկարությունը, լայնությունը, խորությունը)։ Ոռոգելի երկրագործությունում ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ պարարտանյութերի արդյունավետության բարձրացման համար։ Ջրելու ժամանակ բույսերն ավելի արագ և լրիվ են յուրացնում պարարտանյութերը, որովհետև ջուրը բարձրացնում է հողի կենսաբանական պրոցեսների և քիմիական փոխարկումների ակտիվությունը։ Սննդանյութերի արագ կլանմանը նպաստում է նաև ջրվող բույսերի հզոր արմատային համակարգի և վերերկրյա օրգանների զարգացումը։ Հանքային պարարտանյութերի չափաքանակը մեծացվում է (սովորաբար 30–50%) ըստ ոռոգման նորմայի։ Ոռոգելի երկրագործության համար առանձնահատուկ են հողի մշակման ու մոլախոտերի դեմ պայքարելու համակարգերի, ոռոգման հետևանքով առաջացող էրոզիայի, ճահճացման և աղակալման դեմ միջոցառումների կիրառումը։ Հայկական լեռնաշխարհում ոռոգելի երկրագործությունը զարգացած է եղել դեռես մեր թվարկությունից առաջ IX–VIII դարերում։ Մեծ թափով զարգացել է խորհրդային շրջանում։ 1913 թվականին ոռոգելի հողատարածությունը եղել է 96 հազար հեկտար, 1920 թվականին՝ 60 հազար, 1980 թվականին՝ 282 հազար հեկտար։

Հայաստանում ոռոգելի երկրագործության հիմնական շրջաններն են․ Արարատյան դաշտը, նախալեռնային, Շիրակի, Զանգեզուրի, Վայքի, որոշ չափով՝ մնացած գոտիները։ Մշակվում են կերային, հացահատիկային, բանջարաբոստանային, պտղատու, տեխնիկական կուլտուրաներ (խորդենի, ծխախոտ, ճակնդեղ), խաղող։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Բույսեր
Կատեգորիա:Ոոոգում
Խնայողության և փոխատվության ընկերակցություն

**«Խնայողության և փոխատվության ընկերակցություն»** (անգլ.` *Savings and loan association*, կրճատ` *S&L*), ամերիկյան ֆինանսական կառույց, որը ներդրողներից ավանդներ է ընդունում և շահ վճարում, անշարժ գույք ձեռք բերելու համար, ինչպես նաև անշարժ գույք գնելու համար փող է փոխ տալիս։ Փոխատվությունը տրվում է գնվող գույքի ապահովմամբ գրավադրման փոխառության տեսքով։

1980 թվականին կառավարության կողմից շահադրույքների ապակարգավորման պատճառով խնայողության և փոխատվության բազմաթիվ ընկերակցություններ դրամամիջոցներ հայթայթելու նպատակով ստիպված էին ավանդի շահադրույքը բարձրացնել մինչև շուկայի ընթացիկ դրույքները, մինչդեռ փոխառուներին տրվող գրավադրման փոխառությունների շահադրույքները մնում էին հաստատագրված և ցածր։

## Գրականություն
* Փիթեր Քոլին (2001). *«Դրամագործության և դրամական միջոցների բառարան»*, Երևան, «Գիտանք», ISBN 99930-806-7-5

Կատեգորիա:Բանկային համակարգ
Դատավճիռների համակցություն

**Դատավճիռների համակցություն**, երկու կամ ավելի դատավճռի կայացումը մեկ անձի նկատմամբ։ Դատավճիռների համակցությամբ պատիժ նշանակվում է այն անձանց նկատմամբ, ովքեր նախկին պատիժը կրելիս կատարել են նոր հանցագործություն։ Հաշվի առնելով վտանգավորությունը՝ այդ հանցագործությունների համար պատժի նշանակման ավելի խիստ կարգ է սահմանվում, քան մի քանի հանցագործություն կատարած, սակայն առաջին անգամ քրեական պատասխանատվության ենթակա անձի նկատմամբ։ Դատավճիռների համակցությամբ պատիժ է նշանակվում վերջին հանցագործության համար, որին ամբողջովին կամ մասամբ միացվում է նախկին պատժաչափի չկրած մասը՝ չգերազանցելով կատարված հանցագործության համար նախատեսված հոդվածի պատժաչափը։ Դատավճռի համակցությամբ պատիժ նշանակելիս կարգապահական գումարտակի, աքսորի, արտաքսման և ուղղիչ աշխատանքների 3 օրը հավասարեցվում է ազատազրկման 1 օրվան։ Դատավճռի համակցությունը տարածվում է նաև պայմանական դատապարտվածների վրա։ 

Կատեգորիա:Դատավճիռ
Կատեգորիա:Համակցություններ
Շտապ բժշկական օգնություն

**Շտապ բժշկական օգնություն**, մարդու կյանքին և առողջությանը վտանգ սպառնացող վիճակներում (վնասվածք, թունավորում և հանկարծակի սուր հիվանդություն) ցույց տրվող բժշկական օգնության ձև և համակարգ։ Շտապ բժշկական օգնության խնդիրներն են․ անհետաձգելի, այդ թվում մասնագիտացված բժշկ․ օգնության կազմակերպումը պատահարի վայրում, բուժհիմնարկ տանելու ճանապարհին և շտապ բժշկական օգնության հիվանդանոցներում, բժշկական հատուկ ցուցմունքներով հիվանդների տեղափոխումը բուժհիմնարկ, դժբախտ պատահարների առաջացման պատճառների հաշվառումը և այլն։ Շտապ բժշկական օգնության կազմակերպումը պայմանավորված է քաղաքների աճման, արդյունաբերության և տրանսպորտի զարգացման հետ կապված դժբախտ պատահարների թվի ավելացմամբ։ Շտապ բժշկական օգնության առաջին կայանը ստեղծվել է Վիեննայում, 1881 թվականին։

Շտապ բժշկական օգնության մատչելիությունը պետք է պայմանավորված լինի ոչ միայն հատուկ հիմնարկների ցանցով, այլև դիսպետչերական ծառայության կենտրոնացմամբ։ Գոյություն ունի միասնական հեռախոսային ինդեքս (03), ռադիոֆիկացիայի են ենթարկված շտապ բժշկական օգնության մեքենաները, հիվանդանոցներում ստեղծվել են վերակենդանացման կենտրոններ, ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքներ։ Ստեղծվել են շտապ բժշկական օգնության մասնագիտացված բրիգադներ, որոնք մեկնում են սրտամկանի ինֆարկտով, ուղեղի կաթվածով, վնասվածքային շոկով և սուր թունավորումներով հիվանդներին օգնելու։ Այդ բրիգադները հնարավորություն ունեն պատահարի տեղում հիվանդին վերակենդանացնել և նախապատրաստել հիվանդանոցում շտապ բժշկական օգնություն ցույց տալու համար։ Շտապ բժշկական օգնության կայանների բացակայության դեպքում անհետաձգելի բժշկական օգնությունն իրագործում են ցերեկը՝ պոլիկլինիկաները, իսկ գիշերը՝ օրագիշեր հերթապահություն ունեցող բուժհիմնարկները։ Գյուղական վայրերում շտապ բժշկական օգնություն կազմակերպում են գյուղական բուժհիմնարկների բժիշկները և բուժակները։ Շտապ բժշկական օգնության քաղաքային կայանի հերթապահ բժիշկներն իրավունք չունեն ժամանակավոր անաշխատունակության թերթիկներ, դատաբժշկական և այլ եզրակացություններ տալու։

## Արտաքին հղումներ
* Շտապ օգնություն

Կատեգորիա:Շտապ օգնություն
Լևոն Լիսիցյան

**Լևոն Ստեփանի Լիսիցյան** (, թաղված է քաղաքային զբոսայգում, զոհված կոմունարների հիշատակը հավերժացնող կոթողի ներքո), հայ արվեստաբան, պատմաբան, հասարակական գործիչ։

Ստեփան Լիսիցյանի որդին է։ Նազելի և Սրբուհի Լիսիցյանների եղբայրը։

## Կենսագրություն
1914 թվականին ավարտել է Վիեննայի համալսարանը, 1917 թվականին սովորել է Թիֆլիսի սպայական դպրոցում։ 1911-1914 թվականներին Վիեննայում աշակերտել է պրոֆեսոր Յուրի Ստրժիգովսկուն, աշխատակցել նրա «Հայերի ճարտարապետությունը և Եվրոպան» երկհատոր աշխատությանը (գերմաներեն, 1918 թվական)։ 1914-1916 թվականներին եղել է Փախստականների օգնության կոմիտեի լիազոր ներկայացուցիչ՝ ռուս-թուրքական սահմանամերձ գոտում։ 1916-1917 թվականներին Պետրոգրադում աշխատակցել է պրոֆեսոր Նիկողայոս Մառին, 1918-1920 թվականներին՝ Հովհաննես Թումանյանի գլխավորած «Համաշխարհային պատերազմում հայ ժողովրդի կրած վնասների քննիչ հանձնաժողովի» ռազմապատմական բաժնի քարտուղար։ Այդ ընթացքում գրել է «Հայերի մասնակցությունը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմին» ակնարկը (ՀԱԱ, ֆ. 428, ց. 1, գ. 77)։

1920 թվականի դեկտեմբերից դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում, նշանակվել Սուրբ էջմիածնի վանքի մշակութապատմական արժեքների ազգայնացման կոմիսար, ձեռնամուխ է եղել Մատենադարանի, Հայաստանի պատմության թանգարանի, Կուլտուր-պատմական ինստիտուտի ստեղծմանը։ Զոհվել է 1921 թվականի փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբության ժամանակ։

## Գրականություն
* Էվոյան Վ., Փաստաթղթեր Լևոն Լիսիցյանի մասին, ԲՀԱ, 1972, № 1, էջ 183-196։
* Հարությունյան Վ., Գիտական մի համագործակցության մասին, ՊԲՀ, 1973, № 2։
* Ղարիբջանյան Գ., Վարդանյան Լ., Լևոն Լիսիցյան. 1892-1921 թվականներ, ԼՀԳ, 1993, № 1։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ արվեստաբաններ
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Համակցված համակարգ

**Համակցված համակարգ՝** շինարարական մեխանիկայում, տարբեր տիպի կրող կոնստրուկցիաների (օրինակ, հեծանով կախովի կոնստրուկցիա, հեծանով և կախոցներով կւսմար) զուգակցումից կազմված համակարգ։ Համակցված համակարգի տարրերի մի մասը, սովորաբար, նախատեսվում է ծռման և երկայնական ուժի, իսկ մյուս մասը՝ ձգման կամ սեղմման ազդեցության տակ աշխատելու համար։ Համակցված համակարգում մի համակարգի թերությունները որոշակի կոնկրետ պայմաններում փոխհատուցվում են մյուսի առավելություններով։ 

Կատեգորիա:Շինարարություն
Համակցում

**Համակցում** արդյունաբերության մեջ, հասարակական արտադրության կազմակերպման ձև, հիմնվում է մի ձեռնարկությունում տարբեր արտադրությունների տեխնոլոգիական և կազմակերպական միավորման վրա։ Ենթադրում է ձեռնարկության խոշոր չափեր, արտադրության համակենտրոնացման բարձր մակարդակ։ Իրականացվում է՝ 
* ա. արտադրանքի թողարկման հաջորդական փուլերի զուգակցման
* բ. հումքի համալիր օգտագործման 
* գ. թափոնների վերամշակման հիման վրա։  Փողկապված է արտադրության մասնագիտացման և կոոպերացման հետ։ Նպաստում է արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը, արտադրողական ուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխմանն ու տերիտորիալ արդյունաբերության համալիրների զարգացմանը։

## Տես նաև
* Կոմբինատ

Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Համահեղինակություն

**Համահեղինակություն**, գրական, գիտական կամ արվեստի միևնույն ստեղծագործության նկատմամբ հեղինակային իրավունքի կամ հայտնագործության, գյուտարարության հեղինակային և այլ իրավունքների պատկանելությունը երկու կամ ավելի անձանց։

Համահեղինակների հարաբերությունները, այդ թվում համահեղինակությունից բխող իրավունքներից օգտվելու կարգը, որոշվում է փոխադարձ համաձայնությամբ, իսկ պարգևատրման կարգը՝ երբեմն նաև օրենսդրությամբ նախատեսված կարգով։ Համահեղինակության վերաբերյալ վեճը քննում է դատարանը։

Կատեգորիա:Հեղինակային իրավունք
Կատեգորիա:Մտավոր սեփականության իրավունք
Հեռավոր կապ

**Հեռավոր կապ**, միմյանցից մեծ (գործնականում անսահմանափակ) հեռավորության վրա գտնվող երկու կետերի միջև մալուխներով և ռադիոռելեային գծերով իրագործվող հեռախոսահեռագրային կապ։ «Հեռավոր կապ» տերմինը ծագել է կապի հաղորդագծերով էլեկտրական ազդանշանների հաղորդման տեխնիկայում նրա հոմանիշը միջքաղաքային կապն է, հականունը՝ տեղական կապը (քաղաքի կամ շրջանի ներսում)։ Հեռախոսային և հեռագրական, ինչպես նաև լուսահեռագրական, հեռուստատեսային և այլ ազդանշանների միաժամանակյա հաղորդումը մեծ հեռավորությունների վրա իրագործվում է կապի օդային, մալուխային և ռադիոռելեային գծերով, որոնցում խտացված են հազարավոր կապուղիներ։ Հեռավոր կապի համար հեռանկարային է երկրի արհեստական արբանյակների օգտագործումը։ Ազդանշանների մարումը համակշռելու նպատակով հեռավոր կապի վերգետնյա գծերի առանձին հատվածներում տեղակայում են սպասարկվող և չսպասարկվող (հեռուստակառավարումով և հեռավերահսկումով) ուժեղացման կետեր կամ հաղորդվող ազդանշանների ուժեղացուցիչներով միջանկյալ կայաններ։ 

Կատեգորիա:Կապ
Կատեգորիա:Հեռախոսակապ
Համակցված կինոնկարահանում

**Համակցված կինոնկարահանում**, կինոնկարահանման մեթոդներ, եղանակներ, ձևեր, որոնք հնարավորություն են տալիս մի պատկերում միավորել տարբեր տեղերում և ժամանակներում, ինչպես նաև տարբեր մպսշտաբային հարաբերությամբ և տարածական դիրքով նկարահանված օբյեկտներ։ Համակցված կինոնկարահանմամբ ստացված պատկերը փաստագրական չէ, քանի որ այն կարող է նկարահանվել մասերով, պատկերի բնական կամ դեկորացիոն մասը կարող է լրացվել նկարով կամ մակետով, բնանկարը՝ փոփոխվել տոնայնությամբ և կոլորիտով։ Համակցված կինոնկարահանումը հնարավորություն է տալիս նվազագույն ծախսերով էկրանի վրա ցույց տալ հսկա կառույցներ, ստեղծել պատկերներ, որոնք հնարավոր չէ նկարահանել սովորական եղանակներով։ Համակցված կինոնկարահանման հիմքում ընկած են բազմակի լուսակայման և դիմակների ու հակադիմակների միջոցով պատկերների մասերով նկարահանման, օբյեկտների հեռանկարային, պատկերների պրոյեկցիոն համատեղման մեթոդները։ Հիմնական մեթոդներից բացի կան նաև Համակցված կինոնկարահանման ապարատային ձևեր, որոնց միջոցով կինոօպերատորները էկրանի վրա փոխում են շարժման ուղղությունը, ստանում տարբեր փոխակերպումներ, արտասովոր էֆեկտներ կամ խաղ։

Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա
Հապլոիդ

thumb|100px
**Հապլոիդ** (հուն. ՝ միայնակ, պարզ և տեսակ), օրգանիզմ, որը մարմնական (սոմատիկ) բջիջներում ունի քրոմոսոմների ոչ կրկնակի հավաք։ Վերջինս կազմվում է դիպլոիդ կամ պոլիպլոիդ մայրական անհատի քրոմոսոմային հավաքի կեսը։ Հապլոիդը զարգանում է գամետներից կամ ֆունկցիայով նրանց համարժեք բջիջներից, առանց բեղմնավորության։

Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Այլաբանություն

[մինի|363x363փքս|''Երաժշտության այլաբանություն,'' [Ֆրա Ֆիլիպպո Լիպպի|Ֆիլիպպո Լիպպի (1475 - 1500): Երաժշտության այլաբանությունը նկարչության մեջ տարածված թեմա է: Լիպպին օգտագործել է Վերածննդի ժամանակաշրջանում տարածված երաժշտության խորհրդանիշներ, որոնցից շատերը եկել են հունական դիցաբանությունից:]]
**Այլաբանություն**, **ալեգորիա** (` այլաբանություն), փոխակերպության տեսակներից մեկը, որով իրականության որևէ կողմի, երևույթի, առարկայի մասին գաղափար է տրվում ոչ թե ուղղակի նկարագրությամբ, այլ գեղարվեստական կոնկրետ պատկերի, խոսքի ուրույն կառուցման միջոցով։

Բնությունից, կենդանիների կյանքից վերցված կամ որևէ այլ պատկերի օգնությամբ այլաբանությունը տալիս է հասարակական այս կամ այն երևույթի փոխաբերական նկարագիրը։ Այլաբանության բովանդակությունը պայմանական է, որի միջոցով բուն իմաստն արտահայտվում է անուղղակի կերպով։ Արվեստի տարբեր ճյուղերում օգտագործվում են այլաբանական կայուն պատկերներ։ Օրինակ` հայ մանրանկարչության և ճարտարապետության մեջ խաղողի ու նռան պատկերներն արտահայտել են հայ մարդու ստեղծագործ աշխատանքը, իսկ գեղարվեստական գրականության մեջ վարդի և սոխակի պատկերներով արտահայտվել է սիրո այլաբանությունը։ Առակները, առածները, հանելուկները, հեքիաթները հիմնականում կառուցվում են այլաբանական սկզբունքով։ Դրանցում, օրինակ, աղվեսը խորամանկության արտահայտություն է, առյուծը` ուժի և հզորության, գայլը` ագահության, նապաստակը՝ վախկոտության, մրջյունն ու մեղուն` աշխատասիրության և այլն։ Այլաբանական իմաստ կարող են ունենալ նաև այլ ժանրի գործեր (Եղիշե Չարենցի «Մահվան տեսիլ» պոեմը, Մաքսիմ Գորկու Մրրկահավի երգը բանաստեղծությունը, «Դանկոյի սիրտը» պատմվածքը և այլն)։

## Տես նաև
* Քարանձավի այլաբանություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, «Գրականագիտական բառարան», 1980, էջ 12

Կատեգորիա:Գրականագիտություն
Կատեգորիա:Հռետորություն
Կատեգորիա:Գրական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Այլաբանություն
Հարսնյակ

մինի|Հարսնյակ Ստեփանավանի անտառներում
**Հարսնյակ**, լրիվ կերպարանափոխության ենթարկվող միջատների զարգացման փուլ։ Հարսնյակը չի սնվում, անշարժ է, սակայն նրանում տեղի են ունենում ներքին ինտենսիվ փոխակերպումներ, որոնց ընթացքում միջատը թրթուրից վեր է ածվում հասուն անհատի՝ իմագոյի։ Հարսնյակավորումը տեղի է ունենում հողում, անտառի փռոցաշերտում, ծառի կեղևի, բնափայտի տակ, հազվադեպ տերևների, բաց կեղևի վրա։ Ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ զարգացող որոշ միջատների (օրինակ՝ որդան կարմիր) արուները ևս ունեն հարսնյակի փուլ (տես նաև Մետամորֆոզ)։

Կատեգորիա:Միջատաբանություն
Կատեգորիա:Զարգացման կենսաբանություն
(10031) Վլադառնոլդա

**(10031) Վլադառնոլդա** (), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1981 թվականի սեպտեմբերի 7-ին, խորհրդային աստղագետ Լյուդմիլա Կարաչկինայի կողմից Ղրիմի աստղադիտարանում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (10031) Վլադառնոլդա աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1981 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ
Նախիմովյան ուսումնարան

[254px|մինի|Ուսումնարանի շենքը [Սանկտ Պետերբուրգում]]
254px|մինի|Մուրմանսկի Նախիմովյան ուսումնարանի սաները (2018թ․)
**Նախիմովի ռազմածովային ուսումնարան** () կամ պարզապես՝ **Նախիմովյան ուսումնարան** (*Нахимовское училище*), միջնակարգ ռազմածովային փակ ուսումնական հաստատություն (ծովակալ Պավել Նախիմովի անունով) Ռուսաստանի Դաշնությունում և նախկին Խորհրդային Միությունում։

Սաներ է պատրաստում բարձրագույն ռազմածովային ուսումնարանների համար։ 1943-1945 թվականների ընթացքում Նախիմովյան ուսումնարաններ են բացվել Սանկտ Պետերբուրգում, Ռիգայում, Թբիլիսիում՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված խորհրդային զինծառայողների, պարտիզանների, բանվորների, կոլտնտեսականների զավակներին ուսուցանելու համար։

Թբիլիսիի և Ռիգայի Նախիմովյան ուսումնարանները 1950-ական թվականներին փակվել են։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ զինված ուժեր
Կատեգորիա:Կրթությունը Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ուսումնարաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի զինված ուժեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ռազմածովային նավատորմ
Հանդ

**Հանդ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի համանուն գավառում։ 1909 թվականին ուներ 238 (38 ընտանիք) հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է 1915 թվականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Փրկվածները տարագրվել են։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն 
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Մուշքեր

**Մուշքեր** (հուն. Μόσχοι), ցեղախումբ երկաթե դարի Մերձավոր Արևելքում։ Հիշատակվում են ասորեստանյան և ուրարտական արձանագրություններում (մ․ թ․ ա․ 12-7-րդ դարեր), Աստվածաշնչում (Մեղեք, Մոսոք)։ Ուսումնասիրողներից ոմանք (Մելիքիշվիլի, Կավենյակ) նույնացնում են ավելի ուշ Սև ծովի հարավային ափին բնակվող մոսքերին և վրացական մեսխերին։ Այլ ուսումնասիրողների (Դյակոնով և այլք) ենթադրությամբ՝ մ․թ․ա․ 12-րդ դարում մուշքերը, ուրումուների հետ միասին Բալկաններից գաղթել են Փոքր Ասիա, այնտեղից էլ հետագայում իբր մտել Հայկական լեռնաշխարհ, խառնվել բնիկներին և դարձել հայ ժողովրդի կարևոր էթնիկական տարրերից մեկը։ Այս տեսակետը հայագետներից շատերն այժմ հերքում են։

Կատեգորիա:Ցեղախմբեր
Կատեգորիա:Հին Փոքր Ասիա
Կատեգորիա:Հին ազգեր
Կատեգորիա:Ասիայի անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Ծովի ազգեր
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Կատեգորիա:Տուր Աբդին
Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի հին ժողովուրդներ
Ուոլթ Դիսնեյ ընկերություն

**«Ուոլթ Դիսնեյ ընկերություն»** (, կամ պարզապես` *Disney*), ամերիկյան անդրազգային
մեդիա ընկերություն։ Հասույթների չափերով համարվում է աշխարհի ամենախոշոր մեդիա կոնգլոմերատը։

Ընկերության գլխամասային գրասենյակը տեղակայված է Բըրբանկ քաղաքի Բուենա վիստա փողոցի վրա (Կալիֆորնիա նահանգ, ԱՄՆ)։

Հիմնադրվել է 1923 թվականի հոկտեմբերի 16-ին՝ անիմատոր եղբայրներ Ուոլթ և Ռոյ Դիսնեյների կողմից։ Սկզբնապես անվանվել է **«Դիսնեյ եղբայրների մուլտստուդիա»** (*Disney Brothers Cartoon Studio*)։

**Համագործակցությունը Հայաստանի հեռուստաալիքների հետ**
Դիսնեյը 2014 թվականից մինչև հիմա աշխատում է Հայաստանի միակ մշակութային ալիքի հետ, որի հետ համագործակցությունը կայանում է Ֆիլմերի հայաֆիկացում և հեռուստապրեմիերանների իրագործում Հայաստանում առաջին անգամ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Պաշտոնական բլոգ

Կատեգորիա:1923 հիմնադրված ընկերություններ
Նապաստակի շրթունք

**Նապաստակի շրթունք**, մարդու զարգացման արատ, որի դեպքում վերին շրթունքի կողմնային հատվածները չեն սերտաճում միջին հատվածին։ Կարող է լինել միակողմանի և երկկողմանի։ Խանգարվում է ծծելու պրոցեսը։ Բուժումը. վիրաբուժական միջամտություն՝ երեխայի կյանքի առաջին ամիսներին։

Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Վիրաբուժություն
Կատեգորիա:Կառուցվածքային շեղումներ
Հարթագիծ

[thumb|right|[Վեցանկյուն|Վեցանկյան հարթագիծը]]

**Հարթագիծ**, 
# կանոնավոր բազմանկյան կենտրոնից նրա ցանկացած կողմին իջեցրած ուղղահայաց հատվածը։ Կանոնավոր n-անկյան հարթագիծը հավասար է ներգծյալ շրջանագծի r_n շառավղին և նրա a_n կողմի ու S_n մակերեսի հետ կապված է a_n=2r_n tg \frac{\pi}{n},   S_n=nr_n{}^2 tg \frac{\pi}{n} առնչություններով։
# Կանոնավոր բուրգի (հատած բուրգի) hարթագիծը՝ A-ն նրա կողմնային նիստի բարձրությունն է և նրա կողմնային մակերևույթի S մակերեսի և հիմքի p պարագծի հետ կապված է S=1/2p\cdot A առնչությամբ։

Կատեգորիա:Երկրաչափություն
Կատեգորիա:Բազմանիստեր
Ազատ Նորավյան

**Ազատ Սողոմոնի Նորավյան** (ծնվ.` 1937, փետրվարի 15, գյուղ Լիվասիան, Չհարմահալ գավառ, Իրան - ապրիլի 12, 2015), հայ քիմիկոս։ Քիմիական գիտությունների դոկտոր (1982), պրոֆեսոր (1984), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից-անդամ (2000):

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետը (1962), 1962-1968 թթ. աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ օրգանական քիմիայի ինստիտուտում, 1968 թվականից՝ նուրբ օրգանական քիմիայի ինստիտուտում։ 1981 թվականից` իր նախաձեռնությամբ կազմակերպված հոգեմետ միացությունների սինթեզի լաբորատորիայի վարիչ, 1993 թվականից՝ ԵԲԻ ընդհանուր քիմիայի ամբիոնի վարիչ։

Սինթեզել է ազոտ, ծծումբ և թթվածին պարունակող վեցանդամանի հագեցած հետերոցիկլիկ կետոններ և նրանց հիման վրա ստացել կենսաբանորեն ակտիվ կոնդեսված հետերոցիկլիկ միացություններ։

Էկոլոգիայի միջազգային (1996) և ՌԴ բնական գիտությունների (1998) ակադեմիաների անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ քիմիայի ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Յուտլանդական ճակատամարտ

300px|մինի|Յուտլանդական ճակատամարտի քարտեզ

**Յուտլանդական ճակատամարտ** (` *Սկագերակի ճակատամարտ*), ծովային մարտ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914—1918) ժամանակ անգլիական և գերմանական նավատորմերի գլխավոր ուժերի միջև, Հյուսիսային ծովում, Յուտլանդական թերակղզուց արևմուտք, 1916 թվականի մայիսի 31-ից հունիսի 1-ը։ Մասնակցել է 250 նավ (այդ թվում՝ 64 գծանավ ու հածանավ)։

Յուտլանդական ճակատամարտը սկսվել է կողմերի առաջապահ նավաջոկատների մարտով, ապա բախվել են գլխավոր ուժերը։ Բրիտանական նավերը ձգտել են շրջափակել գերմանական նավատորմը, սակայն վերջինս խույս տալով վճռական ճակատամարտից, ծխածածկույթի ու ականակիրների տորպեդային գրոհների տակ դուրս է եկել մարտից։ Հունիսի 1-ին շարունակվել են միայն առանձին նավերի և միավորումների բախումները։ Գերմանական նավատորմին հաջողվել է պատսպարվել իր բազաներում, իսկ բրիտանականը շարժվել է հյուսիս։

Չնայած նրան, որ Յուտլանդական ծովամարտում անգլիական ուժերը կորցրին 14 մարտական միավոր, իսկ գերմանացիները 11 անգլիացիները պահպանեցին իրենց առավելությունը ծովում։ Բրիտանական նավատորմը պահպանել է իր գերիշխանությունը ծովում։

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ծովամարտեր
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի ծովամարտեր
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի ծովամարտեր
Կատեգորիա:1916 հակամարտություններ
Շմավոն Հարությունյան

**Շմավոն Ռուբենի Հարությունյան** (), հայ պատմաբան։ Պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1965)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը (1936)։ 1948-1969 թվականներին նույն ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետի դեկան և ամբիոնի վարիչ, 1969 թվականից Երևանի Խ․ Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի պրոֆեսոր, 1976-1983 թվականներին ամբիոնի վարիչ։ Հիմնականում զբաղվել է պատմագիտության պատմության հարցերով («Հայ ժողովրդի պատմության համառոտ ժամանակագրություն․ 1801-1917», 1955, «Սովետական Հայաստանը 40 տարում։ Տարեգրություն», 1960, «Պատմագիտության զարգացումը Սովետական Հայաստանում 1920-1965», 1967)։ Մասնակցել է «Հայ ժողովրդի պատմություն» բուհական դասագրքի ստեղծմանը (1979)։

## Երկեր
* Սովետական Հայաստանի պատմության համառոտ ժամանակագրություն, կազմ.՝ Շ. Հարությունյան, Երևան, ՀԽՍՀ Պետական Հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1954։
* «Հայ ժողովըրդի պատմության համառոտ ժամանակագրություն։ 1801-1917», Երևան, 1955։
* Սովետական Ուկրաինայի 40 տարին, Շ. Ռ. Հարությունյան, Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն ՀԽՍՀ, Երևան, Ա. հ., 1957:
* Հայաստանը ռուս-թուրքական պատերազմում (1877-1878 թվականներ), Խ. Հ. Բադալյան, խմբ.՝ Շ. Ռ. Հարությունյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1959։
* «Սովետական Հայաստանը 40 տարում։ Տարեգրություն», Երևան, 1960։
* Հայ ժողովրդի պատմություն։ Դասագիրք ութամյա դպր. VIII դաս. համար, Երևան, Հայպետուսմանկհրատ, 1962 (համահեղինակ)։
* Հայ ժողովրդի պատմություն։ [4 հ. : Դասագիրք], Երևան, Հայպետուսմանկհրատ, «Լույս», 1963 (համահեղինակ)։
* Պատմագիտության զարգացումը Սովետական Հայաստանում։ 1920-1963։ Ուրվագծեր, Հարությունյան Շմավոն Ռուբենի, Պարսամյան Վարդան Արամի, Երևան, «Հայաստան», 1967։
* Պատմագիտության զարգացումը Խորհրդային Հայաստանում։ 1964 - 1988։ Ուրվագծեր, Շ. Ռ. Հարությունյան, խմբ.՝ Մ. Ն. Մանուկյան, Երևան, «Հայաստան», 1967։
* Հոկտեմբերը և Հայաստանը։ (Հանձնարարական գրականության ցանկ), խմբ՝. Շ. Ռ. Հարությունյան, Ալ. Մյասնիկյանի անվ. հանրապետական գրադարան, Գիտական մատենագիտության բաժին, Երևան, Ա. հ., 1968:
* Սովետական Հայաստանի 50 տարին։ (Մեթոդական և մատենագիտական նյութեր), Ալ. Մյասնիկյանի անվ. պետական գրադարան, խմբ.՝ Շ. Հարությունյան, Երևան, Ա.հ., 1970:
* Հայ ժողովրդի պատմություն։ 1801-1978 թվականներ։ Դասագիրք բուհերի ուսանողների համար, Վ. Ա. Պարսամյան, Շ. Ռ. Հարությունյան, խմբ.՝ Ա. Հովսեփյան, Երևան, «Լույս», 1979։
* Հայ ժողովրդի պատմություն։ Երևան, «Լույս», 1979, 752 էջ։
* Սովետական Հայաստան։ Երևան, «Հայաստան», 1982, 436 էջ։
* Հայ ժողովրդի պատմություն։ 1801-1917 թվականներ։ Դասագիրք բուհերի ուսանողների համար, Պարսամյան Վարդան Արամի, Հարությունյան Շմավոն Ռուբենի, Երևան, «Լույս», 1967։
* Պատմագիտության զարգացումը Խորհրդային Հայաստանում։ Երևան, «Հայաստան», 1990, 485 էջ։
* Սովետական Հայաստան։ Ուրվագծեր, Շ. Ռ. Հարությունյան, Երևան, «Հայաստան» 1990։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Ալբերտ Նորդեն

**Ալբերտ Նորդեն** (, ), ԳԴՀ-ի քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, պատմաբան։

1920 թվականին մտել է Գերմանիայի կոմկուսի մեջ։ Որպես ակտիվ հակաֆաշիստ, 1933 թվականին տարագրվել է։ Ֆաշիստական Գերմանիայի ջախջախումից հետո վերադարձել է Արլ․ Գերմանիա (ԳԴՀ)։ 1955 թվքականից ԳՍՄԿ քարտուղար է, 1958 թվականից՝ ԳՍՄԿ ԿԿ-ի Քաղբյուրոյի անդամ։ 1953 թվականից՝ Բեռլինի Հումբոլդտների անվան համալսարանի պրոֆեսոր։ Իր աշխատություններում մարքսիստորեն վերլուծել է գերմանական ֆինանսական կապիտալի դերը («Գերմանական պատմության դասերը»), բացահայտել ԳԴՀ և ՍՍՀՄ հեղափոխական կապերի նշանակությունը, հակահարված տվել դրանց բնույթը խեղաթյուրող կեղծարարներին։ Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի նախագահության անդամ է։ Պարգևատրվել է ԳԴՀ շքանշաններով ու մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:ԳԴՀ ազգային մրցանակի դափնեկիրներ
(10416) Կոտլեր

**(10416) Կոտլեր**, -աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Այս երկնաքարը հայտնաբերվել է 1998 թվականի նոյեմբերի 14-ին ԼԻՆԵԱՐ ծրագրի կողմից Սոկոռոյում։

## Տես նաև
* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* (10416) Կոտլեր աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) 

Կատեգորիա:1998 թվականին հայտնաբերված աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:LINEAR ծրագրի կողմից հայտնաբերված աստերոիդներ
Կատեգորիա:Անվանված փոքր մոլորակներ
Հարց (լեռնազանգված)

**Հարց** (, միջնադարյան գերմաներեն  բառից — «լեռնային անտառ»), լեռնազանգված Գերմանիայում։ Բարձրությունը 1142 մ է (Բրոկեն լեռ)։ Կազմված է պալեոզոյի քվարցիտներից, գրանիտներից և թերթաքարերից, գագաթային մասը սարավանդատիպի է։ Լանջերը մասնատված են Էլբա և Վեգեր գետերով։ Տարեկան տեղումները 1650 մմ են։ Ծածկված է անտառներով։

Նախալեռները հերկված են։ Կան պղնձի, արծաթի, ցինկի, կապարի հանքավայրեր։ Զարգացած է տուրիզմը։

## Անվանում
Անվանումն առաջացել է Hart ― «անտառապատ լեռներ» բառից. լեռները ծածկված են եղևինի անտառներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի լեռնաշղթաներ
Հետահար մուրճ

280px|մինի|Հետահար մուրճ
**Հետահար մուրճ** կամ **հանքահատ մուրճ**, հարվածային գործողության ձեռքի մեխանիկական գործիք։ Օգտագործվում է միջին կարծրություն ունեցող նյութերի փխրունացնելու և կոտրելու նպատակով, օրինակ՝ նստվածքային ապարի, ասֆալտի, բետոնային կառուցվածքների և այլն։

Հաղորդակի տեսակով տարբերակում են՝
#  օդի ճնշմամբ գորքող (օդաճնշական), ճնշակից եկող օդը աշխատանքի է դնում հաղորդակը
#  էլեկտրական, էլեկտրական էներգիան վերափոխելով մեխանիկականի
#  բենզինային, մուրճի պատյանի մեջ գտնվող ներքին այրման շարժիչի օգտագործմամբ
#  հիդրավլիկ, հեղուկի ճնշմամբ գործող։

Հանքահատ մուրճի առաջին հաստոցային տարբերակի գյուտը արել է իտալացի ինժեներ Ժերմեն Սոմեյեն (**[[:en:Germain Sommeiller|Germain Sommeiller]]**)1850-ականների վերջին։ 
մինի|Օդաճնշական հաղորդակի գործողության սկզբունքը
Մեծ տարածում ունի խտացված օդով (4-5 կգ/սմ² ճնշմամբ) աշխատող հետահար մուրճը։ Աշխատանքի սկզբունքն այն է, որ մխոց-զարկանը կատարելով ետադարձ-համընթաց շարժում՝ մեկ րոպեում 1300-1500 հարված է հասցնում տեգին, ստիպելով նրան խրվել ապարի մեջ և քայքայել այն։ Տարբերում են թեթև (5-7 կգ), միջին (7-10 կգ) և ծանր (10-13 կգ) հետահար մուրճեր։ 
մինի|Ժերման Սոմեյեի ապար հորատող օդաճնշական մեքենան

Կատեգորիա:Գործիքներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Նյու Հեմփշիր (հավերի ցեղ)

250px|մինի|Նյուհեմփշիրյան հավը վանդակում
**Նյու Հեմփշիր** () մսաձվատու հավերի ցեղ։ Ստացվել է 20-րդ դարի սկզբին, ԱՄՆ-ի Նյու Հեմփշիր նահանգում ռոդայլենդ հավերից՝ ընտրության ուղիով։ Ձվատվությամբ, վաղահասությամբ և ճտահանությամբ գերազանցում է վերջիններիս։ Փետրածածկը բաց կարմիր է։ Աքաղաղների կենդանի զանգվածը՝ 3,5—3,6, հավերինը՝ 2,7— 2,8 կգ։ Տարեկան միջին ձվատվությունը 180—200 հատ է, ձվի միջին քաշը՝ 58— 59 գ։

Հայաստանում բուծվել, բայց լայն տարածում չի ստացել։ Հայաստանի պայմաններում դրական արդյունք է տալիս այս ցեղի աքաղաղների և ռուսական սպիտակ ու Երևանյան հավերի տրամախաչումը։

Կատեգորիա:Հավերի ցեղեր
Սուրեն Հարությունյան (գրականագետ)

**Սուրեն Սողոմոնի Հարությունյան** (), հայ խորհրդային գրականագետ, թատերագետ։ Բանասիրական գիտությունների թեկնածու։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Սուրեն Հարությունյանը ծնվել է 1909 թվականի նոյեմբերի 11-ին, Բաթումում։ 1931 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական բաժինը։ 1939 թվականին «Պեպո»-ի ստեղծագործական պատմությունը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1932-1934 թվականներին աշխատել է որպես «Հայկինո»-ի սցենարական բաժնի վարիչ, 1934-1936 թվականներին՝ Պետհրատի գեղարվեստական գրականության խմբագրության բաժնի վարիչի տեղակալ, 1941-1945 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհրդին կից արվեստի գործերի վարչության պետի տեղակալ, 1947-1949 թվականներին՝ Արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության և մշակութային կապի հայկական ընկերության նախագահ և այդ ընկերության օրգան «Սովետական Հայաստան» ամսագրի խմբագիր, 1955-1957 թվականներին՝ Երևանի Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական թատրոնի տնօրեն, 1972-1973 թվականներին՝ «Լիտերատուրնայա Արմենիա» հանդեսի խմբագիր։ 1936-1942 թվականներին, որոշ ընդմիջումներով, աշխատել է Արմֆանում որպես ավագ գիտաշխատող։ Հրատարակել է Սայաթ-Նովայի, Գաբրիել Սունդուկյանի, Գևորգ Չմշկյանի, Մ. Ամերիկյանի, Արուս Ոսկանյանի, Վաղարշ Վաղարշյանի, Ցոլակ Ամերիկյանի, Ալեքսանդր Աբարյանի, Ֆերդինանդ Բժիկյանի, Բ. Ներսիսյանի, Մուրադ Կոստանյանի մասին մենագրություններ, ինչպես և «Լենինի կերպարը հայ բեմում» (1970), «Ստանիսլավսկու սիստեմը և հայ թատրոնը» (1964), «Սովետահայ թատրոն» (1968), «Նորագույն թատրոնն Ադրբեջանում» (1972) և այլ գրքեր։ Ռուսերեն լույս են տեսել Հարությունյանի «Վաղարշ Բոգդանովիչ Վաղարշյան» (Մոսկվա, 1951), «Արուս Ոսկանյան» (Երևան, 1953), «Սովետահայ դրամատուրգիան» (Երևան, 1956), «Գաբրիել Սունդուկյան» (Երևան, 1975) գրքերը։ ԽՄԿԿ անդամ 1946 թվականից։

## Երկեր
* Գաբրիել Սունդուկյանի կյանքն ու ստեղծագործությունը. վերլուծական ակնարկ, Երևան, Պետհրատ, 1934, 144 էջ։
* Պուշկինի հարյուրամյա կյանքը հայ գրականության մեջ, Երևան, Պետհրատ, 1935, 106 էջ։
* Ամբիոնի վրա, Երևան, 1947, 180 էջ։
* Վաղարշ Վաղարշյան, Երևան, 1954, 108 էջ։
* Ցոլակ Ամերիկյան, Երևան, 1957, 94 էջ։
* Հրաչյա Ներսիսյան, Երևան, 1958, 143 էջ։
* Միհրդատ Ամերիկյան, Երևան, 1959, 207 էջ։
* Գաբրիել Սունդուկյան, Երևան, 1960, 509 էջ։
* Գևորգ Չմշկյան, Երևան, 1960, 103 էջ։
* Երգի հանճարը. Սայաթ-Նովա, Երևան, 1963, 263 էջ։
* Ստանիսլավսկու սիստեմը և հայ թատրոնը, Երևան, 1964, 62 էջ։
* Սովետահայ թատրոնը (1917-1932), Երևան, 1968, 377 էջ։
* Ալեքսանդր Աբարյան, Երևան, 1969, 205 էջ։
* Բաբկեն Ներսիսյան, Երևան, 1970, 94 էջ։
* Լենինի կերպարը հայ բեմում, Երևան, 1970, 26 էջ։
* Դասախոսի հուշատետրից, Երևան, 1970, 35 էջ։
* Ֆերդինանդ Բժիկյան, Երևան, 1970, 90 էջ։
* Հայ նորագույն թատրոնն Ադրբեջանում (1920-1970), Երևան, 1972, 250 էջ։
* Մուրադ Կոստանյան, Երևան, 1975, 95 էջ։
* Գաբրիել Սունդուկյան, Երևան, «Հայաստան», 1975։
* Արդիականը և դասականը, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1978։
* Շուշիի հայ թատրոնի պատմությունից, Երևան, «Սովետական գրող», 1979։

Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Նստվածքային հանքավայրեր

**Նստվածքային հանքավայրեր**, օգտակար հանածոների հանքավայրեր, որոնք առաջացել են նստվածքակուտակման պրոցեսում գետերի և ջրավազանների հատակին։ Ըստ ծագման վայրի նստվածքային հանքավայրեր լինում են՝ գետային, ճահճային, լճային, ծովային և օվկիանոսային (պլատֆորմային և գեոսինկլինալային)։ Կախված նստվածքակուտակման բնույթից՝ առանձնացվում են մեխանիկական, քիմիական, կենսաքիմիական և հրաբխածին-նստվածքային հանքավայրեր։ Նստվածքային հանքավայրերի ձևավորման ֆիզիկա-քիմիական և երկրաբանական պայմանները կապված են նստվածքային ապարների կազմավորման ընդհանուր ընթացքի հետ։ Նստվածքային հանքավայրերը խոշոր արդյունաբերական նշանակություն ունեն բոլոր այրվող հանածոների (նավթ, գազ, ածուխ, այրվող թերթաքարեր), երկաթիդ մանգանի, ալյումինի հանքաքարի որոշ տիպերի, ինչպես նաև մի քանի գունավոր և հազվագյուտ մետաղների համար (U, Cu, V ևն)։ Նստվածքային հանքավայրերի թվին են պատկանում շինանյութերի (խճաքար, ավազ, կավեր, թերթաքարեր, կրաքար, կավիճ, դոլոմիտ, մերգել, գիպս, հասպիս, տրեպել), աղերի ֆոսֆորիտների բազմաթիվ հանքավայրեր։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր
Կատեգորիա:Օգտակար հանածոներ
Կատեգորիա:Հանքաարդյունաբերություն
Ֆրեդերիկ Քոուն

**Ֆրեդերիկ Գեյլորդ Քոուն** (, ), ամերիկացի քրիստոնյա միսիոներ, Հայոց ցեղասպանության ականատես։

Շուրջ 50 տարի միսիոներական գործունեություն է ծավալել Պարսկաստանում։ Բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է։ «Պարսկաստանի և Քուրդիստանի երեկվա օրերը» գրքում Քոունը մանրամասնորեն զետեղել է Եղեռնը վերապրած ականատեսների պատմությունները։ Ըստ Քոունի՝ էթնիկական զտման ենթարկված հայերի քանակն ավելի է մեկ միլիոնից։

## Գրականություն
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1859 ծնունդներ
Կատեգորիա:1943 մահեր
Կատեգորիա:Մայիսի 23 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 23 մահեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի միսիոներներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Խաչատուր Մարտիրոսյան (նկարիչ)

**Խաչատուր Ռուբիկի Մարտիրոսյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1977 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1988 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտը։
[մինի|Խաչատուր Մարտիրոսյանը, [Աշոտ Հարությունյան (քանդակագործ)|Աշոտ Հարությունյանը և Սարո Գալենցը Կալենց թանգարանում]]
1999 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է, Ֆրանսիայի անկախ արվեստագետների միության անդամ։

Մարտիրոսյանի աշխատանքների մեծ մասը գտնվում են Հայաստանի, Ֆրանսիայի, Միացյալ Թագավորության, Գերմանիայի, Ռուսաստանի, Բուլղարիայի, Կանադայի, Լիբանանի, Իսրայելի և ԱՄՆ-ի հավաքածուներում։

## Ցուցահանդեսներ
#### Անհատական ցուցահանդեսներ
*1997 Հայաստանի ազգային պատկերասրահ, Երևան 
*2001 Գավարտ պատկերասրահ, Փարիզ
*2002 Ակադեմիայի պատկերասրահ, Երևան 
*2003 «Ֆասադ» պատկերասրահ, Փարիզ
*2007 «Գաբոն» արվեստի պատկերասրահ, Երևան
*2008 «2-րդ հարկ Արվեստի պատկերասրահ», Մոնրեալ

#### Խմբակային ցուցահանդեսներ
*1992 Դոտ Սալե 16 հյուրանոցում, Ֆրանսիա
*1992 «Անկախների սրահում», Փարիզ, Ֆրանսիա
*1993 Արվեստի պատկերասրահ, Ժնև
*1993 հայ չորս նկարիչների ցուցահանդես Օրատորի թանգարանում, Մոնրեալ
*2002-2005 «Պեշլիմաջյան փաստաբանների գրասենյակ», Փարիզ
*2005 Վերածննդի արվեստի պատկերասրահ, Ֆլորենցիա 
*2006 Գերմանիա
*2013 «Ոսկե դար» պատկերասրահ, Երևան
*2014 «Հետ ուղղահավատ վերացականություն», Կալենց թանգարան (համադրող՝ Արա Հայթայան)
*2015 «Գույնից իդեա-իդեայից գույն», Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 8 ծնունդներ
Նովոկաին

**Նովոկաին** (լատիներեն novus —նոր (կո)կաին), ցավազրկող դեղամիջոց, պարաամինաբենզոյական թթվի դիէթիլամինաէթիլեթերի հիդրոքլորիդը։ Լուծույթներն օգտագործում են տեղային անզգայացման, նովոկաինային բլոկադաների համար, հիպերտոնիկ հիվանդության, արյան անոթների սպազմի, էկզեմայի, այրվածքների, աթերոսկլերոզի բուժման, ինչպես նաև որոշ անտիբիոտիկների (օրինակ՝ պենիցիլինի) նոսրացման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ցավազրկող դեղամիջոցներ
Շահաստան

**Շահաստան**, **Շահրաստան** (պհլ․ sahr — քաղաք և stan — տեղ), միջնաբերդի շուրջ կամ առջև տարածվող քաղաքահատվածի (բուն քաղաք) անվանումը Հայաստանում, Մերձավոր Արևելքի, Միջին Ասիայի երկրներում։ Հայկական քաղաքներում (Անի, Դվին, Կարս, Մանազկերտ, Կարին, Վան և այլն)։ Շահաստանը սովորաբար պարսպապատվել է (երբեմն՝ անպարիսպ, օրինակ՝ Արծնը)։ Շահաստանը եղել է քաղաքի գործարար կենտրոնը, ունեցել խիտ կառուցապատում։ Այդտեղ են գտնվել շուկաները, առևտրական տները, արհեստանոցները, հյուրատները, քաղաքի աշխարհիկ և հոգևոր ավատատերերի, պաշտոնյաների, առևտրա վաշխառուական վերնախավի, մասամբ նաև արհեստավորների և մանր առևտրականների տները։ Չքավոր բնակչության թաղամասերը գտնվել են Շահաստանից և քաղաքի պարիսպներից դուրս՝ կազմելով քաղաքի երրորդ՝ արվարձանային, հատվածը։ Շահաստան հասկացությունն օգտագործվել է նաև ընդհանրապես առևտրական-արհեստավորական խոշոր կենտրոն (քաղաք) իմաստով։

Կատեգորիա:Քաղաքաշինություն