Բրիհադիշվարա տաճար

**Բրիհադիշվարա տաճար**, հինդուիստական տաճար, որը իր կառուցողը կոչել է **Ռաջարաջեսվարամ** (գրակ․՝ Ռաջարաջայի լորդը) և տեղական լեզվով հայտնի է որպես ***Թանջայի Պերիյա Կովիլ*** (գրակ․՝ Թանջավուրի մեծ տաճար) և ***Պերուվուդայար Կովիլ***, հանդիսանում է Շիվայական հնդկական տաճար որը կառուցվել է Չոլայի ճարտարապետական ոճով և գտնվում է Կաուվերի գետի հարավային ափին՝  Թանջավուրում, Թամիլ Նադու,Հնդկաստան։ Դա հնդկական ամենամեծ տաճարներից մեկն է և Թամիլ ճարտարապետության օրինակ։ Այն նաև կոչվում է *Դակշինա Մերու* (Հարավային Մերու)։ Կառուցվել է Չոլայի կայսր Ռաջարաջա I-ի կողմից 1003-1010 թվականներին,և տաճարը մաս է կազմում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, որը հայտնի է "Կենդանի մեծ Չոլայի տաճարներ",Չոլա-դարաշրջանի Գանգայկոնդա Չոլապուրամի տաճարի և Այրավատեսվարի տաճարի հետ միասին, որոնք մոտավորապես 70 կիլոմետր և 40 կիլոմետր են դեպի նրա հյուսիս-արևելք։

11-րդ դարի այս տաճարի բնօրինակ հուշարձանները կառուցվել են խրամատի շուրջ։ Այն ներառում է *[[գոպուրա]]*, գլխավոր տաճարը, նրա հսկայական աշտարակը, արձանագրություններ, որմնանկարներ և քանդակներ, որոնք հիմնականում առնչվում էին շաիվիզմին, ինչպես նաև վիշնուիզմի և շակտիզմի հետ։ Տաճարն իր պատմության ընթացքում վնասվել է, և որոշ արվեստի գործեր այժմ բացակայում են։ Հետագա դարերում ավելացվել են լրացուցիչ մանդապամ և հուշարձաններ։ Տաճարն այժմ կանգնած է ամրացված պարիսպների մեջ, որոնք ավելացվել են 16-րդ դարից հետո։

Գրանիտից կառուցված, սրբավայրի վերևում գտնվող *[[Վիմանա ճարտարապետություն|վիմանա]]* աշտարակը Հարավային Հնդկաստանի ամենաբարձրներից մեկն է։ Տաճարն ունի հսկայական սյունազարդ *պրակարա* (միջանցք) և Հնդկաստանի ամենամեծ շիվա լինգաներից մեկը: Այն նաև հայտնի է իր քանդակի որակով, ինչպես նաև այն վայրն է, որը 11-րդ դարում պատվիրել է փողային Նատարաջային՝, Շիվային որպես պարի տիրակալ։ Համալիրը ներառում է Նանդիի, Փարվատիի,  Մուրուգանի, Գանեշայի, Սաբհապատիի,Դակշինամուրտիի, Չանդեշվարայի, Վարահիի, Թիրավարուրի Թիյագարաջարի, Սիդհար Կարուվորարի և այլոց սրբավայրերը։ Տաճարը Թամիլ Նադուի ամենաշատ այցելվող զբոսաշրջային վայրերից է։

## Անվանակարգ
Ռաջարաջա Չոլան, ով պատվիրել է տաճարը, այն անվանել է Ռաջարաջեսվարամ (Rajarājeśvaram), բառացիորեն «Ռաջարաջայի աստծո տաճար»։ Բրիհաննայակի սրբավայրի ավելի ուշ արձանագրությունը տաճարի աստվածությանը անվանում է Պերիյա Ուդայա Նայանար, որը, ըստ երևույթին, հանդիսանում է Բրիհադիսվարա և Պերուվուդայար Կովիլ ժամանակակից անունների աղբյուրը։

## Գտնվելու վայր
Պերուվուդայարի տաճարը գտնվում է Թանջավուր քաղաքում ՝ Չեննայից մոտ 350 կիլոմետր հարավ-արևմուտք: Քաղաքը առօրյա կապ ունի այլ խոշոր քաղաքների հետ Հնդկական երկաթուղիների ցանցով, Թամիլ Նադու ավտոբուսային ծառայությունների և  ազգային մայրուղիների 67, 45C, 226 and 226 Extn։ Կանոնավոր ծառայություններով մոտակա օդանավակայանը Տիրուչիրապալլիի միջազգային օդանավակայանն է (IATA: TRZ), որը գտնվում է մոտ 55 կիլոմետր հեռավորության վրա։

Քաղաքը և տաճարը, թեև ցամաքում, գտնվում են Կավերի գետի դելտայի սկզբնամասում, այդպիսով մուտք ունենալով Բենգալյան ծոց և դրա միջով Հնդկական օվկիանոս։ Տաճարների հետ մեկտեղ թամիլցիները 11-րդ դարում ավարտեցին առաջին խոշոր ոռոգման ցանցը գյուղատնտեսության, ապրանքների տեղափոխման և քաղաքային կենտրոնով ջրի հոսքը վերահսկելու համար։

## Պատմություն
[մինի|200x200փքս|[Չոլայի կայսր Ռաջարաջա I-ի արձանը, ով կառուցել է տաճարը մ․թ․ 1003–1010 թվականներին]]
Դրավիդյան տաճարների ոճերի սպեկտրն շարունակել է զարգանալ 5-րդից 9-րդ դարերում Չալուկիայի ժամանակաշրջանի կառավարման ընթացքում, ինչպես վկայում են  Այհոլում, Բադամիում և Պատտադակալում, իսկ հետոՊալլավայի դարաշրջանում, ինչպես վկայում են Մամալապուրամում և այլ հուշարձաններում։ Դրանից հետո՝ 850-ից 1280 թվականներին,Չոլան հայտնվեց որպես գերիշխող դինաստիա։ Վաղ Չոլայի ժամանակաշրջանում ավելի մեծ շեշտադրումներ էին արվում իրենց աշխարհաքաղաքական սահմանների ապահովման վրա և ավելի քիչ շեշտադրում ճարտարապետության վրա: Տասներորդ դարում Չոլայի կայսրությունում ի հայտ եկան այնպիսի առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են բազմաշերտ սյուները՝ ցցված քառակուսի կապիտալներով։ Սա, ինչպես նշել է Ջորջ Միշելը, ազդարարեց նոր Չոլա ոճի սկիզբը Հարավ-հնդկական այս ոճն առավելապես իրագործված է թե՛ մասշտաբով, թե՛ մանրամասնությամբ Բրիհադեշվարա տաճարում, որը կառուցվել է 1003-ից 1010 թվականներին Չոլայի թագավոր Ռաջարաջա I-ի կողմից։

### Լրացումներ, վերանորոգումներ և նորոգումներ
Գլխավոր տաճարն իր գոպուրամների հետ 11-րդ դարի սկզբին է։ Տաճարը նաև տեսել է լրացումներ, վերանորոգումներ և նորոգումներ հաջորդ 1000 տարիների ընթացքում: Արշավանքներն ու պատերազմները, հատկապես մահմեդական սուլթանների միջև, ովքեր վերահսկում էին Մադուրային և հինդու թագավորները ովքեր վերահսկում էին Թանջավուրը առաջացրել են վնասներ։ Դրանք վերանորոգվել են հինդուական դինաստիաների կողմից, որոնք վերականգնեցին վերահսկողությունը։ Որոշ դեպքերում կառավարիչները փորձել են վերանորոգել տաճարը խունացած նկարներով՝ հինների վրա նոր որմնանկարներ պատվիրելով։ Մյուս դեպքերում նրանք հովանավորել են սրբավայրերի ավելացումը։ Կարտիկեյա (Մուրուգան), Փարվատի (Աման) և Նանդի.նշանակալից սրբավայրերը 16-րդ և 17-րդ դարերի Նայակայի դարաշրջանից են Նմանապես Դակշինամուրտիի սրբավայրը կառուցվել է ավելի ուշ։ Այն լավ պահպանում էր Թանջավուրի Մարաթասը։

## Նկարագրություն
### Ճարտարապետություն
Պերուվուդայարի տաճարի հատակագիծը և զարգացումը օգտագործված է առանցքային և սիմետրիկ երկրաչափության կանոններով։ Այն դասակարգվում է որպես Պերունկոիլ (հանրապես կոչվում է Մադակկոիլ), մեծ տաճար, որը կառուցված է բնական կամ տեխնածին թմբերի ավելի բարձր հարթակի վրա։ Տաճարային համալիրը ուղղանկյուն է, որը բաղկացած է գրեթե երկու շարված քառակուսիներից, որոնք ընդգրկում են 240,79 մետր արևելքից արևմուտք և 121,92 մետր հյուսիսից հարավ: Այս տարածքում կան հինգ հիմնական բաժիններ՝ սրբավայրը բարձրադիր վերնաշենքով (*շրի վիմանա*), Նանդի սրահը առջևում (*Նանդի-[[մանդապամ]]*)  և դրանց միջև՝ գլխավոր համայնքի սրահը (*մուկհամանդապամ*), մեծ հավաքատեղիի սրահը (*մուկհամանդապամ*) և տաղավարը, որը կապում է մեծ դահլիճը սրբավայրի հետ (*Անտրալա*)։
մինի|Տաճարի դարպասներից մեկը
Տաճարային համալիրն իր ընդարձակ բակում միավորում է մեծ սյունապատ և ծածկված պատշգամբը՝ (*պրակարա*)  շուրջ 450 մետր պարագծով շրջայց կատարելու համար: Այս սյունապատ պատշգամբից դուրս կան երկու պարիսպներ, որոնցից արտաքինը պաշտպանական է և ավելացվել է 1777 թվականին ֆրանսիական գաղութատիրական ուժերի կողմից՝ հրացանների անցքերով, որոնց տաճարը ծառայում է որպես զինանոց: Նրանք արտաքին պատը բարձրացրել են՝ մեկուսացնելով տաճարի համալիրի տարածքը։ Արևելյան ծայրում գտնվում է սկզբնային գլխավոր գոպուրամը կամ դարպասը, որը ունի գմբեթաձև տանիք։ Այն ավելի քիչ է, քան գլխավոր տաճարի *վիմանայի* չափը։ 11-րդ դարից հետո սկզբնական տաճարին ավելացվել են լրացուցիչ կառույցներ, ինչպիսիք են մանդապան նրա հյուսիս-արևելյան անկյունում և լրացուցիչ գոպուրամներ (դարպասներ) դրա պարագծերում, որոնք թույլ են տալիս մարդկանց մուտք գործել և դուրս գալ բազմաթիվ վայրերից։ Որոշ սրբավայրեր և կառույցներ ավելացվել են Պանդյա, Նայակա, Վիջայանագարա և Մարաթայի ժամանակաշրջանում, նախքան գաղութատիրության դարաշրջանի սկիզբը, և այս շինարարները հարգել են նախնական պլանները և համաչափության կանոնները: Բնօրինակ տաճարի բակում, գլխավոր սրբավայրի և Նանդի-մանդափամի հետ միասին կան երկու հիմնական սրբավայրեր՝ մեկը Կարտիկեյայի և Փարվատիի համար: Համալիրն ունի լրացուցիչ ավելի փոքր սրբավայրեր։

Պերուվուդայարի տաճարը շարունակեց Հարավային Հնդկաստանի հինդուական տաճարային ավանդույթները՝ ընդունելով ճարտարապետական ​​և դեկորատիվ տարրեր, սակայն դրա մասշտաբները զգալիորեն գերազանցում էին մինչև 11-րդ դարը կառուցված տաճարները։ Չոլայի դարաշրջանի ճարտարապետներն ու արհեստավորները նորարարություն են ձեռք բերել մեծացնելու և կառուցելու համար, հատկապես ծանր քարերով և իրականացնելու 63,4 մետր բարձրությամբ աշտարակային *[[վիմանա]]ն*։

Տաճարը նայում է դեպի արևելք, և մի ժամանակ դրա շուրջը ջրային խրամատ է եղել։ Սա լրացվել է։ Ամրացված պարիսպն այժմ պտտվում է այս խրամատի շուրջը։ Երկու պատերն ունեն զարդարուն դարպասներ, որոնք կոչվում են գոպուրամներ։ Նրանք պատրաստված են քարից և ցուցադրում են էնտաբլատուրա՝ սյուների վրա տեղադրված հարթ կառուցվածք, որը ներառում է կորպուսի, ֆրիքը և ճաղավանդակները։ Գլխավոր դարպասները արևելյան կողմում են։ Առաջինը կոչվում է *Կերալանտակայի տիրուվասալը*, որը նշանակում է «Կերալանտականի սուրբ դարպաս»։  Կերալանտական ​​բառը այն կառուցած թագավոր Ռաջարաջայի ազգանունն էր: Մոտ 100 մետր առաջ գտնվում է ներքին բակի գոպուրամը, որը կոչվում է *Ռաջարաջան տիրուվասալ։* Սա ավելի զարդարված է, քան *Կերալանտական ​​տիրուվասալը*, օրինակ՝ իր *ադհիթհանամ* ռելիեֆով, որը պատմում է  պուրանաների և այլ հինդու տեքստերի տեսարանները։ Ներքին արևելյան գոպուրամը տանում է դեպի ընդարձակ բակ, որտեղ սրբավայրերը բոլորը մակագրված են դեպի արևելք-արևմուտք և հյուսիս-արևմուտք կարդինալ ուղղություններով։ Համալիրը կարող է մուտք գործել կա՛մ մեկ առանցքով՝ հինգ հարկանի գոպուրամի միջով, կա՛մ երկրորդ մուտքով անմիջապես դեպի հսկայական հիմնական քառանկյուն՝ ավելի փոքր ազատ կանգնած գոպուրամի միջով։ Գլխավոր մուտքի գոպուրամը 30 մ բարձրություն ունի, փոքր է վիմանայից Տաճարի հետ կապված հիմնական հուշարձանները և մեծ աշտարակը գտնվում է այս բակի մեջտեղում։ Գլխավոր տաճարի շուրջ, որը նվիրված է Շիվային, գտնվում են փոքր սրբապատկերներ, որոնց մեծ մասը դասավորված են առանցքային ուղղություններով։ Դրանք նվիրված են նրա զուգընկեր Փարվատիին, նրա որդիներին՝ Մուրուգանին և Գանեշային, Նանդիին,Վարահիին, Կարուվուր դևային (Ռաջարաջա Չոլայի ուսուցիչը ),Չանդեշվարային և Նատարաջային։ Նանդի մանդապամը ունի մոնոլիտ նստած ցուլ, որը նայում է դեպի սրբավայր։ Դրանց միջև կան աստիճաններ, որոնք տանում են դեպի սյունազարդ պատշգամբ և համայնքի հավաքատեղի, ապա ներքին մանդապա, որը միանում է *պրադակշինա պաթային,*կամ շրջայցի ուղուն։ Նանդի (ցուլ) դեմքով մուխ-մանդափամին կշռում է մոտ 25 տոննա։ Այն պատրաստված է մեկ քարից և ունի մոտ 2 մ բարձրություն, 6 մ երկարություն և 2,5 մ լայնություն։ Նանդիի կերպարը մոնոլիտ է և ամենամեծերից մեկն է երկրում։

### Պահպանում և Վերականգնում
Որպես համաշխարհային ժառանգության հուշարձան, տաճարը և տարածքը մտնում են Հնդկաստանի հնագիտական ​​հետազոտություն (ASI) ենթակայության տակ, որը պատկանում է Հնդկաստանի կառավարության մշակույթի նախարարությանը, որպեսզի ապահովի անվտանգությունը, պահպանումը և վերականգնումը: Շրջակայքի հարմարությունները արդիականացվել են՝ ստեղծելու այս հնագույն հրաշքի վեհությանը վայել միջավայր՝ լուսավորությամբ, ցուցանակներով և հարմարություններով նվիրյալների և այցելուների համար:Հուշարձանի լուսավորությունը մշակված է այնպես որ բարձրացնի քարի բնական գույնը տաճարի բոլոր անկյունները զարդարող քանդակային ձևերի հետ մեկտեղ: Վերականգնումն իրականացվել է Հնդկաստանի հնագիտական ​​ծառայության կողմից, որը հանձնարարել է Շեյլա Շրի Պրակաշի հնդկացի ճարտարապետին և դիզայներին ղեկավարել նախագծումը։
մինի|Բրիհադիսվարի տաճարի գոպուրամը գիշերը

### Սրբավայր և Շրի-Վիմանա
Սրբավայրը գտնվում է արևմտյան հրապարակի կենտրոնում։ Այն շրջապատված է հսկա պատերով, որոնք բաժանված են մակարդակների՝ կտրուկ կտրված քանդակներով և սյուներով որոնք ապահովում են խորշեր և ծալքեր։ Սրբավայրի յուրաքանչյուր կողմն ունի մի խորշ՝ պատկերագրությամբ։ Սրբավայրի ներսում պատկերված է գլխավոր աստծո ՝ Շիվայի պատկերը, հսկայական քարե լինգայի տեսքով։,Այն կոչվում է Կարուվարայ, թամիլերեն բառ,որը նշանակում է "ներքին խցիկ"։ Այս տարածքը Հնդկաստանի այլ մասերում կոչվում է *գրբա գրիհա*։ Միայն քահանաներին թույլատրվում է մտնել այս ամենաներքին խցիկը։

Թամիլյան ոճով սրբավայրը մանրանկարչության վիմանայի տեսք է ստանում։ Այն ունի ներքին պատ, որը միանում է արտաքին պատի հետ՝ ստեղծելով ճանապարհ սրբավայրի շուրջը շրջելու համար (պրադակշինա). Մուտքը բարձր հարդարված է։ Ներքին խցիկը սրբավայրն է, որտեղ գտնվում է բրիհադ լինգան։

Հիմնական վիմանան (Շիխարա) հսկայական 16 հարկանի աշտարակ է, որից 13-ը նեղ քառակուսիներ են։ Այն գերակշռում է հիմնական քառանկյունի վրա։ Այն գտնվում է 30,18 մետրանոց քառակուսու վերևում։ Աշտարակը մանրակրկիտ ձևավորված է պիլաստրով, սյունակալներով (բարձրացված կառուցվածքներով)  միացած սյուներով, որոնք ռիթմիկ կերպով ծածկված են վիմանայի յուրաքանչյուր մակերեսով։

#### Աստվածություններն ու Նատյա Սաստրան մուդրա են պարում
[մինի|Շատ թանգարաններում հայտնաբերված Թանջավւրի բրոնզե [Nataraja|Նատարաջա դիզյայնը պատվիրվել է այս տաճարի սրվավայրի համար։]]
Տաճարը նվիրված է Շիվային հսկայական լինգայի տեսքով ՝նրա վերացական անիկոնիկ ներկայացմանը։ Այն ունի 8,7 մետր բարձրություն, զբաղեցնում է սրբավայրի երկու հարկը։ Այն Հնդկաստանի ամենամեծ մոնոլիտ լինգա քանդակներից մեկն է։

աջից|մինի|287x287փքս|Շիխարա՝ գմբեթավոր գմբեթը (25տոննա) ութանկնուն է և հենված է գրանիտի մեկ բլոկի վրա՝ 80 տոննա քաշով։
Շայվիզմի տաճարը նշում է բոլոր հիմնական հինդուական ավանդույթները՝ ներառելով վայշնավիզմի և շակտիզմի ավանդույթների հիմնական աստվածությունները գլխավոր տաճարի մեծ մանդապաում: Աստվածությունների բաշխվածությունը ընդհանուր առմամբ սիմետրիկ է, բացառությամբ արևելյան մուտքի կողմից, որը նախատեսում է դուռ և անցուղի: Բացի հիմնական աստվածներից, կողմերից յուրաքանչյուրը տրամադրում է *[[դվարապալա]]ներ* (պահապաններ), և զանազան այլ քանդակներ։ Գավիթն ունի երեք քարե քանդակ՝ մանրամասն կերպով փորագրված և որմնանկարներ։ Առաջին հարկի սրբավայրի պատերն ունեն հետևյալ քանդակները։

* Արևելյան պատ․ Լինգոդբհավա, կանգնած Շիվա, Պաշուպատա-մուրտի, նաև երկու դվարապալա, որոնք կողք կողքի են *արդա-մանդափամից* եկող ճանապարհինց
* Հարավային պատ․ Բհիկշատանա, Վիրաբհադրա, Դակշինամուրտի, Կալանտակա, Նատարաջա նաև երկու դվարապալա
* Արևմտյան պատ․ Հարիհարա (կեսը Շիվա, կեսը՝ Վիշնու), Լինգոդբհավա, Չանդրաշեխարա առանց *պրաբհավալիի*, Չանդրաշեխարա *պրաբհավալիով*, նաև երկու դվարապալա
* Հյուսիսային պատ․ Արդհանարիշվարա (կեսը Շիվա, կեսը՝ Փարվատի), Գանգադհարա՝ առանց Պարվատի, Փաշուպատա-մուրտի, Շիվա-ալինգանա-մուրտի, նաև երկու դվարապալա

մինի|Վերին հարկի միջանցքի  պատի արտաքին պատին փորագրված 81 պարային դիրքորից մեկը
Երկրորդ հարկում այս քանդակներին համապատասխան պատկերված է Շիվայի Տրիպուրանտակա ձևը տարբեր դիրքերով։ Այս հարկերից վեր *շրի-վիմանան* բարձրանում է տասներեք հարկով (*տալաս*)։ Այս հարկերի վերևում գրանիտե մեկ քառակուսի բլոկ է 80 տոննա քաշով և 7,77 մետր կողմով: Այս բլոկի վերևում, նրա անկյուններում կան Նանդի զույգեր՝ յուրաքանչյուրը մոտ 1,98 մետր  և 1,68 մետր չափսերով: Այս գրանիտե բլոկի կենտրոնից վեր բարձրանում է *գրիվան*, *սիխհարան* և թամիլական հինդու տաճարի ճարտարապետության ֆինալը (*ստուպի*)։ *Ստուպին* 3,81 մետր բարձրություն ունի և ի սկզբանե պատված է եղել ոսկով (այլևս ոչ): Վերևում գտնվող *սիխարան* գմբեթաձև է և կշռում է 25 տոննա։ Այս աշտարակի յուրաքանչյուր հարկը զարդարված է *կուտաներով* և *սալասներով։* Այս տաճարի փոքրացող քառակուսի աշտարակի ճարտարապետությունը տարբերվում է Գանգայկոնդասոլիսվարամում գտնվող Չոլայի տաճարի աշտարակից, քանի որ սա ուղիղ է ի տարբերություն վերջինիս, որը կորագիծ է: Տաճարի շրի-վիմանայի մեծությունը այն դարձրեց քաղաքի համար ահռելի տեսարժան վայր։ *Ադիտալայի* վերին հարկի միջանցքային պատը փորագրված է 108 պարային *կարանաներից* 81-ով – *[[Նատյա Սաստրա]]յի* դիրքով։ Այս տեքստը Թամիլ Նադուի դասական պարի`Բհարաթանաթյամի հիմքն է։ 27 չներկայացված *կարանաները* քարի դատարկ բլոկներ են, և անհասկանալի է, թե ինչու դրանք փորագրված չեն: Փորագրված 81 դիրքերը հուշում են այս դասական հնդկական պարային ձևի նշանակությունը 11-րդ դարի սկզբին։

Գարբհագրիհան քառակուսի է և նստած է ցոկոլի վրա։ Սա կաղապարված է և 0,5 մետր  հաստությամբ: Այն բաղկացած է *ապպիտամից* և *ադհիշթհանամից*, համապատասխանաբար 140 սմ և 360 սմ հաստությամբ։

### Մանդապա
Երկու մանդապան՝ *մահա-մանդապան* և *մուխա-մանդապան*, քառակուսի հատակագծի կառուցվածքներ են, որոնք առանցքակալված են սրբավայրի և *Նանդի մանդապայի* միջև։ *Մահա-մանդապան* յուրաքանչյուր կողմում ունի վեց սյուն։ Սա նույնպես ունի արվեստի գործեր։ Վիտանկարը և Ռաջարաջա I-ի բրոնզերը գտնվում են այստեղ, բայց դրանք ավելացվել են շատ ավելի ուշ։ *Մահա-մանդապան* շրջապատված է երկու հսկա քարե դվարապալաներով: Այն աստիճաններով կապված է *մուխա-մանդապայի* հետ։ *Մուխա-մանդապայի* մուտքը նույնպես ունի դվարապալաներ։ Մանդապայի հետ կան ութ փոքրիկ սրբավայրեր *[[դիկպալա]]ների*, կամ յուրաքանչյուր ուղղության պահապան աստվածությունների համար, ինչպիսիք են Ագնին, Ինդրան, Վարունան, Կուբերան և այլն։ Դրանք տեղադրվել են Չոլայի թագավոր Ռաջենդրա I-ի օրոք։

Արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ այս տարածքը նաև ունեցել է այլ պատկերագրություն Չոլայի ժամանակաշրջանի հիմնական հինդուական ավանդույթներից, բայց դրանք այժմ բացակայում են:Բնօրինակ ութ սրբավայրերը ներառում էին Սուրյայի (արևի աստված), Սապտամատրիկաների (յոթ մայրեր), Գանեշայի, Մուրուգանի, Ջյեշթհայի, Չանդրայի (լուսնի աստված), Չանդեշվարայի և Բհայրավայի սրբությունները։ Նմանապես, արևմտյան պատի թաղանթում կար Ռաջարաջա I-ի օրոք կառուցված հսկայական գրանիտ Գանեշան, որը այժմ գտնվում է *տիրուչ-չուրու-մալիգայում* (southern verandaհարավային պատշգամբում)։ Շակտիզմի ավանդույթի յոթ մայրերից միայն Վարահին է գոյատևում կոտրված տեսքով: Նրա մնացորդներն այժմ գտնվում են բակի հարավային կողմում գտնվող ժամանակակից փոքր աղյուսով «Վարահի սրբավայրում»: Մյուսների օրիգինալ տարբերակը և նրանց բնօրինակ Չոլայի սրբավայրերը բացակայում են։

### Որմնանկարներ
Տաճարն ունի Չոլայի որմնանկարների ներքևի շերտ՝ շրջագծային ճանապարհի երկայնքով սրբավայրի պատերին: Այս որմնանկարները, որոնք ծածկում են հատակից առաստաղ, հայտնաբերվել են 1931 թվականին Աննամալայի համալսարանի Ս. Կ. Գովինդասամինի կողմից։ Նկարիչները օգտագործում էին բնական գունանյութեր և այն ներարկում էին թաց կրաքարի շերտի մեջ, երբ այն ներս էր մտնում: Չոլայի որմնանկարները հիմնականում շայվիզմի թեմաներով էին: Դրանք վերականգնվել են 2000-ականներին։ Չոլայի որմնանկարների ընդհանուր տարածքը կազմում է մոտ 670 քառակուսի մետր, որից մոտ 112 քառակուսի մետրը  հայտնաբերվել է 2010 թվականի դրությամբ՝ երկու նկարները պահպանելու մեթոդով, տեխնիկա, որը մշակվել է Հնդկաստանի հնագիտական ​​ծառայության կողմից։ Որմնանկարները պատմում են հինդու դիցաբանության մասին։ Ըստ Բալասուբրահմանյամի, որմնանկարների մեծ մասը կապված է Շիվայի հետ, սակայն 11-րդ դարի Չոլայի որմնանկարները ցույց են տալիս նաև Վիշնուն, Դուրգան և այլք, ինչպես նաև Չոլայի թագավորության, պալատական ​​և ընդհանուր կյանքի տեսարաններ։

Ավելի ուշ տաճարի կառուցումները, լրացումները և փոփոխությունները նվազեցրին տաճարի ներսում բնական լույսի քանակը: Որմնանկարներն այսպիսով լուսանկարվել են սահմանափակ ձևով և մեկնաբանվել։ Ըստ Շրիրամանի, ավելի լավ լուսանկարչական սարքավորումներով ամբողջական պատկերը ցույց է տալիս, որ այս պատմական մեկնաբանությունները սխալ էին։ Օրինակ, որմնանկարը, որը նախկինում մեկնաբանվում էր որպես Դակշինամուրտի Շիվա, իրականում թագավորական գուրուի աշխարհիկ տեսարան է, որը խորհրդածում է բանիյան ծառի տակ: Ծառի վրա պատկերված են սիրամարգեր, թռչուններ, կապիկներ, սկյուռիկներ և բուեր, նաև կոբրա: Կենդանիներն ու թռչունները ցուցադրվում են որպես կոբրայի մտահոգությամբ, օձին մոտ գտնվողները՝ ավելի անհանգստացած։ Վահանակի մյուս մասերը նպանապես ցույց են տալիս, որ դատարանը լսում է սուրբին: Մյուսները ցուցադրում են տարբեր զգեստներով կանայք տարբեր պարային *[[մուդրա]]ներով*։

Սրբավայրի որոշ նկարներ և միջանցքի պատերը վնասվել էին ժամանակին դրանց վրա նստած մուրի պատճառով։ Դարերի ընթացքում ճրագներից ծխի և մուրի շարունակական ազդեցության և սրբավայրում կամֆորի այրման պատճառով շրջագծային անցուղու պատերին Չոլայի նկարների որոշ հատվածներ խիստ վնասվել էին։ Հնդկաստանի հնագիտական ​​հետազոտությունը, աշխարհում առաջին անգամ, օգտագործեց իր յուրօրինակ ապասվաղման գործընթացը վերականգնելու 16 Նայակի նկարները, որոնք դրված էին 1000-ամյա Չոլայի որմնանկարների վրա։ 400-ամյա այս նկարները տեղադրվել են ապակե մանրաթելերի վրա՝ ցուցադրված առանձին տաղավարում։

### Արձանագրություններ
մինի|Թամիլյան արձանագրությունները Թանջավուրի Բրիհադիսվարի տաճարում, գրված 1000 տարի առաջ
Տաճարի պատերին կան բազմաթիվ արձանագրություններ թամիլերեն և գրանթա տառերով։ Դրանցից շատերը սկսվում են սովորական սանսկրիտ և թամիլերեն լեզվով պատմական ներածությամբ այն թագավորին, ով լիազորել է դա, և նրանցից գերակշռող մասը վիճարկում է նվերները տաճարի կամ տաճարի անձնակազմին, որոշ դեպքերում քաղաքի բնակիչներին։ Տաճարային համալիրն ունի Ռաջարաջա Չոլա I-ի վաթսունչորս մակագրություն,Ռաջենդրա Չոլա I-ի քսանինը, Վիկրամա Չոլայի, Կուլոտթունգա I-ի և Ռաջամահենդրայի (Ռաջենդրա II),՝ մեկական մակագրություններ, երեքը՝ հավանական Պանդյան թագավորի, երկու Նայակայի տիրակալներից՝ Աչյուտապպա Նայակա և Մայակա։
մինի|Բրիհադիշվարա տաճարն ունի 11-րդ դարի թամիլերեն և սանսկրիտ գրություններ:

### Տաճարի անձնակազմ
Պարսպի հյուսիսային պատի մի արձանագրություն, որը թվագրված է 1011 թվականին, մանրամասն նկարագրություն է տալիս տաճարում աշխատող և սպասարկող մարդկանց մասին։ .Արձանագրությունը տալիս է նրանց աշխատավարձը, դերերը և անունները: Այն ներառում է ավելի քան 600 անուն, այդ թվում՝ քահանաների, լամպեր վառողների, լվացողների, դերձակների,ոսկերիչների, խեցեգործների, հյուսների, սուրբ հովանոց կրողների, պարի ուսուցիչների, պարող աղջիկների, երգիչների,  տղամարդ և կին երաժիշտների, կատարողական արվեստագետների,հաշվապահների, ի թիվս այլոց։ Նրանց աշխատավարձը հողատարածքներով էր, ուստի տաճարում աշխատելը, հավանաբար, կես դրույքով էր։

Տաճարում աշխատում էին *[[դևադասի]]ներ* որոնք պարողներ էին և նվիրական օրհներգեր երգողներ։ Նրա բազմաթիվ մակագրությունների մեջ հաճախ հանդիպում են նվերներ, որոնք նշում են. «ապահովել պաշտամունքի, սննդի համար սաննյասիների (վանականների կամ ասկետների) հավաքների և վերանորոգման համար"։ Ըստ Ջորջ Միշելի, Թանջավուրի տաճարն իր պատմության մեջ խոշոր բարեգործական հաստատություն էր : Այն ամեն օր անվճար սնունդ է տրամադրում ուխտավորների, նվիրյալների և ճանապարհորդների համար: Հինդու տոների օրերին այս կերակուրները մշակված էին, և երբ բրահմինները հատկապես հրավիրվում և կերակրվում էին։

## Հազարամյակի ոգեկոչում
մինի|1000-ամյա Թանջավուրի Բրիհադիսվարի տաճար – տեսարան արևածագին
մինի|Պարուհիները հավաքվել էին Բրիհադիշվարա տաճարում՝ ոգեկոչելու այն
Տաճարը, որը կառուցվել է 1010 թվականին, Չոլա կայսր Ռաջարաջա I-ի կողմից Թանջավուրում, հայտնի է որպես Մեծ տաճար: 2010 թվականի սեպտեմբերին այն դարձավ 1000 տարեկան: Մեծ կառույցի 1000-ամյակը նշելու համար նահանգի կառավարությունը և քաղաքը բազմաթիվ մշակութային միջոցառումներ են անցկացրել: Դա հիշելու էր նրա 25-րդ թագավորական տարվա (1010) 275-րդ օրը, երբ Ռաջարաջա I-ը (985–1014 ) հանձնեց ոսկեպատ կալասամ (պղնձե կաթսա ֆինիալ) վերջնական օծման համար՝ թագադրելու վիմանան՝ 59,82 մետր բարձրությամբ աշտարակը սրբավայրի վերևում։

### Բհարաթանատյամ Յաջնա
Այդ կապակցությամբ նահանգային կառավարությունը կազմակերպել է Բհարաթանատյամ Յաջնա՝ դասական պարային շոու՝ հայտնի պարուհի Պադմա Սուբրամանիամի ղեկավարությամբ։  Այն համատեղ կազմակերպվել էր  Հնդկաստանի Բհարաթանատյամ արվեստագետների ասոցիացիայի (ABHAI) և Բրհան Նատյանջալի Թրաստի կողմից, Թանջավուր։ Շենքի 1000-ամյակի կապակցությամբ 1000 պարողներ Նյու Դելիից, Մումբայից, Պունայից, Թամիլ Նադուից, Անդհրա Պրադեշից, Կարնատակայից, Կերալայից, Սինգապուրից, Մալայզիայից և ԱՄՆ-ից համերգով պարեցին աստվածային երաժշտության ձայնագրված 11 հատվածների ներքո՝  Թիրուվիսայպպա (Թիրումուրայի իններորդ հատոր) որը գրել էր Կարուվուր դևան (Ռաջարաջայի ուսուցիչը). Փոքր քաղաքը 2010 թվականի սեպտեմբերի 26-ից երկու օրով վերածվեց մշակութային կենտրոնի, երբ փողոցային կատարողները և պարողները ելույթ ունեցան ամբողջ քաղաքում։

### Հիշատակի նամականիշեր և մետաղադրամներ
2010 թվականի սեպտեմբերի 26-ին (Մեծ տաճարի հազարամյակի տոնակատարությունների հինգերորդ օրը), որպես մեծ տաճարի ունեցած ներդրումը երկրի մշակութային, ճարտարապետական և էպիգրաֆիական պատմության մեջ, Հնդկաստանի փոստային ծառայությունը թողարկեց հատուկ 5 ռուփի փոստային դրոշմ, որը պատկերում էր 66 մետր բարձրությամբ հսկա Ռաջա Գոպուրամը։

Հնդկաստանի Պահուստային բանկը հիշատակել է այդ իրադարձությունը՝ թողարկելով 5 ռուփի մետաղադրամ, որի վրա դաջված էր տաճարի մոդելը։ Ռաջան, Կապի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարը թողարկեց հարգարժան Բրիհադիսվարար տաճարի հատուկ նամականիշը,որի առաջին օրինակն ընդունեց Գ. Կ. Վասան, Նավագնացության նախարար։

Մումբայի դրամահատարանը թողարկել է 1000 ռուփի հուշադրամ՝ նույն պատկերով, ինչ 5 ռուփի մետաղադրամի վրա: Դա 1000 ռուփի արժողությամբ առաջին մետաղադրամն էր, որը թողարկվեց Հնդկաստանի Հանրապետությունում։ Այս մետաղադրամը ոչ շրջանառության իրավական հայտ էր (NCLT)։

1954 թվականի ապրիլի 1-ին Հնդկաստանի Պահուստային բանկը թողարկեց 1000 ռուփի արժույթի թղթադրամ, որում պատկերված էր Բրիհադեսվարի տաճարի համայնապատկերային տեսարան, որը նշում էր նրա մշակութային ժառանգությունն ու նշանակությունը։ 1975 թվականին այն ժամանակվա կառավարությունը՝ վարչապետ Ինդիրա Գանդիի գլխավորությամբ ապամոնտաժեց 1000 ռուփի արժույթի բոլոր թղթադրամները՝ փորձելով կրճատել սև փողերը։ Այս գրառումներն այժմ հայտնի են կոլեկցիոներների շրջանում։

2010 թվականին Թամիլ Նադուի այն ժամանակվա գլխավոր նախարար Մ. Կարունանդին վերանվանեց Սեմմայ Ռայսը, որը բարձր արտադրողականության բրինձի տարբերակն էր, որպես *Ռաջա Ռաջան-1000՝* նշելու տաճարը կառուցող Ռաջարաջա Չոլայի հազարամյակը։

## Ընդունելություն
Տաճարը «վկայում է Չոլայի փայլուն նվաճումները ճարտարապետության, քանդակագործության, գեղանկարչության և բրոնզաձուլության մեջ» Տաճարը հիշատակվում է ժամանակաշրջանի շատ ժամանակակից ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են *Մուվար Ուլան* և *Կալինգաթուպարանին*. Ըստ Չատերջիի, Դրավիդյան ճարտարապետությունը,ձեռք է բերել իր արտահայտման գերագույն ձևը տաճարում և նրա իրավահաջորդը`Բրիհադեսվարարի տաճարը, Գանգայկոնդա Չոլապուրամը։ Տաճարը հռչակվել է որպես ժառանգության հուշարձան Հնդկաստանի կառավարության կողմից և կառավարվում է Հնդկաստանի հնագիտական ​​ծառայության կողմից որպես պահպանվող հուշարձան։ Տաճարը Թամիլ Նադուի ամենաշատ այցելվող զբոսաշրջային վայրերից մեկն է։

Տաճարը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կղմից հայտարարվել է որպես Համաշխարհային ժառանգության վայր, ինչպես նաև Բրիհադեսվարա տաճարը Գանգայկոնդա Չոլապուրամում և Այրավատեսվարա տաճարը Դարասուրամում, որոնք կոչվում են Մեծ կենդանի Չոլայի տաճարներ։ Այս երեք տաճարները նմանություններ ունեն, սակայն յուրաքանչյուրն ունի յուրահատուկ դիզայն և քանդակագործական տարրեր։ Բոլոր երեք տաճարները կառուցվել են Չոլաների կողմից 10-րդ և 12-րդ դարերի միջև, և դրանք շարունակել են աջակցվել և օգտագործվել հինդուիստների կողմից: Տաճարները դասակարգվում են որպես «Մեծ ապրուստ», քանի որ տաճարները ժամանակակից ժամանակներում ակտիվ են մշակութային, ուխտագնացության և պաշտամունքային պրակտիկաներում։

### Մշակութային միջոցառումներ
մինի|Տաճարի փառատոնի երթ, 2015
Թանջավուրի Բրիհադիշվարա տաճարը յուրաքանչյուր տարի անցկացնում է պարի փառատոններ՝ փետրվարի շուրջ, Մահաշիվրատրիի շրջակայքում։ Հնդկական դասական պարերի հիմնական արտիստները, ինչպես նաև տարածաշրջանային թիմերը իրենց երգացանկը կատարում են Բրահան Նատյանջալիի այս փառատոնում 10 օրվա ընթացքում։

### Ավտոմեքենաների փառատոն
2015 թվականի ապրիլի 20-ին տաճարային մեքենան փորձնական վազքի ժամանակ դուրս է եկել Շրի Ռամարի դիմաց,որին ականատես են եղել մեծ թվով մարդիկ։ Ինը օր անց տեղի ունեցավ տաճարի վագոնի օրիորդական երթը։ Ըստ լուրերի, սա առաջին նման երթն էր այս տաճարում անցած հարյուր տարվա ընթացքում։

### Վեպեր
Կալկի Կրիշնամուրթին՝ հայտնի թամիլացի վիպասան, գրել է *[[Պոննիին Սելվան]]*, անունով պատմական վեպ՝ հիմնված Ռաջարաջայի կյանի վրա։ Բալակումարան՝ մեկ այլ թամիլ հեղինակ, գրել է *[[Ուդայյար]]* անունով վեպ՝ նվիրված Ռաջարաջա I-ի կյանքին և տաճարի կառուցմանը։

## Կառավարություն
Տաճարը ներկայումս կառավարում և հսկում է Բաբաջի Բհոնսլեն՝ Թանջավուր Մարաթա թագավորական ընտանիքի ղեկավարը։ Նա ծառայում է որպես պալատական Դևաստանամի ժառանգական հոգաբարձու, որը շարունակում է կառավարել 88 տաճարներ Թանջորեի տարածաշրջանում, ներառյալ Բրիհադեսվարա տաճարը: Որոշ թամիլական ազգայնական խմբեր անհաջող կերպով դիմում են Թամիլ Նադուի կառավարությանը՝ չեղյալ համարելու այս իրավունքները, քանի որ նա Չոլայի կամ թամիլական ծագում չունի։ Ըստ ցուցարարներից մեկի, ով նաև հանդիսանում է Մեծ տաճարի իրավունքների որոնման կոմիտեի համակարգողը, Բաբաջի Բհոնսլը նույնպես Թանջավուրի մարաթա թագավորների օրինական ժառանգը չէ։

## Պատկերասրահ
Տաճարում ներկայացված են բազմաթիվ քանդակներ, ռելիեֆներ և որմնանկարներ։
Պատկեր:Brihadisvara_Temple,_Thanjavur,_Tamil_Nadu,_India.jpg|Բրիհադիշվարա տաճար, Թանջավուր, Տամիլ Նադու, Հնդկաստան
Պատկեր:An_elephant_relief_on_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur.jpg|Փղերի ռելիեֆ Բրիհադիշիվարա տաճարում, Թանջավուր
Պատկեր:Sculptures_at_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur,_Tamil_Nadu,_India_(2016)_04.jpg|Շիվան մուրացկան ամանի հետ որպես *սադհու* (վանական, Բհիկշատանա)
Պատկեր:Brihadisvara_Temple,_Thanjavur,_Tamil_Nadu,_India_(2016)_100.jpg|alt=Ardhanarishvara (half Shiva, half Parvati) symbolizing that the male and female principles are inseparable.|Արդհանարիշվարա (կես Շիվա, կես Փարվատի) խորհրդանշում է, որ արական և իգական սկզբունքներն անբաժանելի են
Պատկեր:Le_temple_de_Brihadishwara_(Tanjore,_Inde)_(13908795928).jpg|Գենեշա պատկերված է ինչպես գլխավոր տաճարում, այնպես էլ առանձին սրբավայրում
Պատկեր:Brihadeeswarar_Temple_04.jpg|Առանձին Գանեշայի սրբավայրը տաճարի միջանցքով հետևում
Պատկեր:Brihadisvara_Temple,_Thanjavur,_Tamil_Nadu,_India_(2009)_19.jpg|Բակի հյուսիսային մասում գտնվող Սուբրահմանյար սրբավայրը։ Նաև կոչվում է "Մուրագան", "Կարտիկեյա" or "Սկանդա"։
Պատկեր:Chandeshvara_shrine_at_the_Brihadisvara_Temple.jpg|Չանդեշվարի  սրբավայր։ Աջ կողմում գլխավոր տաճարի պատն է, հետևում՝ արևելյան գոպուրամը։ Չանդեշվարը մեդիտացիոն յոգի և Նայանմար Բհակտի շարժման սուրբ է։
Պատկեր:1010_CE_Brihadishwara_Temple,_Hindu_god_Shiva,_built_by_Rajaraja_I,_Thanjavur_Tamil_Nadu_India_(8).jpg|Նարասիմհա Վիշնուիավատարը սպանում է դևին, ով հալածում է մարդկանց իրենց կրոնական համոզմունքների համարվ
Պատկեր:1010_CE_Brihadishwara_Shiva_Temple,_yogini,_built_by_Rajaraja_I,_Thanjavur_Tamil_Nadu_India.jpg|Լակշմիի արձանը, Վայշնավայի քանդակը հարգանքով ցուցադրված
Պատկեր:Tanjore_Paintings_-_Big_temple_01.JPG|Գաջա-լակշմի որմնանկար, վայշնավիզմի թեմատիկայով մեկ այլ ստեղծագործություն
Պատկեր:Sculptures_at_the_Brihadisvara_Temple,_Thanjavur,_Tamil_Nadu,_India_(2016)_01.jpg|Վիշնուի քանդակը շաիվիզմի տաճարում
Պատկեր:1010_CE_Brihadishwara_Shiva_Temple,_wall_relief,_built_by_Rajaraja_I,_Thanjavur_Tamil_Nadu_India.jpg|Յոգայի և մեդիտացիայի թեթևացում; տաճարը ներկայացնում է բազմաթիվ աշխարհիկ և սուրբ տեսարաններ
Պատկեր:Brihadeeswarar_Temple_3407.jpg|Կրիշնան կատակ է անում գոպիկաների հետ՝ թաքնվելով ծառի վրա, նրանց հագուստով
Պատկեր:Nandi_Brihadeeswara.jpg|Նանդի սրբավայր
Պատկեր:Sculpture2_Brihadeeswara.jpg|Քանդակագործություն
Պատկեր:Sculpture3_Brihadeeswara.jpg|Վիմանայի արտաքին պատի դետալ
Պատկեր:Relief_Staircase,_Brihadeeswara.jpg|Աստիճանները զարդարող ռելիեֆներ
Պատկեր:Relief_detail,_Brihadeeswara.jpg|Ռելիեֆի մանրամասնություն
Պատկեր:Relief_detail_2_Brihadeeswara.jpg|Ռելիեֆի մանրամասնություն
Պատկեր:Entrance_Brihadeeswara.jpg|Մուտք
Պատկեր:Thanjavur_Big_Temple_View.jpg|Վիմանայի տեսարան
Պատկեր:Left_side_view_Brihadeeswara.jpg|Ձախ պրոֆիլի տեսք
Պատկեր:The_Big_Temple_-_Thanjavur.jpg|Տեսարանը գիշերը
Պատկեր:PeriyaKoil_June_2016.jpg|Վաղ ժամերը Թանջավուրի Պերիյա Կոյիլում
Պատկեր:A_yoga_and_meditation_relief.jpg|Յոգայի և մեդիտացիայի ռելիեֆ
Պատկեր:Ta-scr.jpg|Թամիլերեն արձանագրություններ Բրիհադիշվարա տաճարում


## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

### Մատենագրություն

*
*
*
* 
* 
*
*
*
*Dehejia, V. (1997). *Indian Art*. Phaidon: London. .
*
*
*
*Harle, J.C., *The Art and Architecture of the Indian Subcontinent*, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, 
*
*
*
*
*
* 
* 
* 
*
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* Tanjavur Brihadisvara Temple, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India
* Brihadeeswara Temple , Tamil Nadu tourism
* Dakshina Meru: The Brihadeswara Temple, Government of India
* Photos on art-and-archaeology web site
* Unesco Great Living Chola Temples

Կատեգորիա:1010 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:11-րդ դարի հիմնադրումներ Ասիայում
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Հնդկաստանում
Կատեգորիա:Հիմնադրումներ Հնդկաստանում
Կատեգորիա:Հինդուիստական տաճարներ