Ֆրանց Ստենգլ

**Ֆրանց Պոլ Ստենգլ** (), ավստրիացի ոստիկան և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նացիստական ​​«Սոբիբոր» և «Տրեբլինկա» բնաջնջման ճամբարների հրամանատար։

Սթենգլը՝ T-4 Էֆթանազիայի ծրագրի աշխատակից և նացիստական ​​Գերմանիայում ՍՍ-ի հրամանատար, դարձել է ճամբարների հրամանատար Հոլոքոստի Ռայնհարդ գործողության փուլում։ Պատերազմից հետո 16 տարի փախել է Բրազիլիա։ Այդ 16 տարիներին նա աշխատել է Volkswagen do Brasil-ում, նախքան 1967 թվականին ձերբակալվելը, Արևմտյան Գերմանիա արտահանձնվելը և այնտեղ մեկ միլիոն մարդու զանգվածային սպանության համար ձերբակալվելը։ 1970 թվականին նա մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել առավելագույն պատժի՝ ցմահ ազատազրկման։ Վեց ամիս անց նա մահացել է սրտի անբավարարությունից։

## Վաղ կյանք և նացիստական ​​պատկանելություն
Ստենգլը ծնվել է 1908 թվականին Ավստրիայի Զալցկամերգուտի շրջանում գտնվող Ալտմյունստեր քաղաքում։ Նա գիշերային պահակի որդի էր և այնպիսի հուզական հարաբերություններ ուներ հոր հետ, որ խորապես ատել է ավագ Ստենգլի Հաբսբուրգյան Դրագունների համազգեստը։ Ստենգլը պնդում էր, որ իր հայրը մահացել է թերսնումից 1916 թվականին։ Ընտանիքին աջակցելու համար Ֆրանցը սովորել է ցիտրա նվագել և գումար վաստակեց՝ տալով դասեր։ Ստենգլն ավարտել է իր պետական ​​դպրոցը 1923 թվականին։

Պատանեկության տարիներին նա ստացել է ջուլհակի աշկերտություն՝ որակավորվելով որպես վարպետ ջուլհակ 1927 թվականին։ Մտահոգված լինելով, որ այս արհեստը առաջ գնալու քիչ հնարավորություններ է տալիս, և տեսնելով իր գործընկերների վատ առողջությունը, Ստենգլը նոր կարիերա է փնտրել։ 1930 թվականին տեղափոխվել է Ինսբրուկ և դիմել Ավստրիայի դաշնային ոստիկանություն ընդունվելու համար։ Ավելի ուշ Ստենգլը ընդունել է, որ իրեն գրավել է ոստիկանական համազգեստների անվտանգությունն ու մաքրությունը։ Նա ընդունվել է 1931 թվականի սկզբին և երկու տարի վերապատրաստվել Լինցի դաշնային ոստիկանական ակադեմիայում։

Ստենգլը դարձավ Ավստրիական նացիստական ​​կուսակցության անդամ 1931 թվականին, երբ այն այդ ժամանակ ավստրիացի ոստիկանի համար անօրինական անդամակցում էր։ Պատերազմից հետո նա հերքեց, որ նացիստ է եղել 1931 թվականից և պնդեց, որ անդամագրվել է կուսակցությանը միայն 1938 թվականի մայիսին Ավստրիայի Անշլյուսից հետո Նացիստական ​​Գերմանիայում ձերբակալությունից խուսափելու համար։ Արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ Ստենգլը նպաստել է նացիստների օգնության հիմնադրամին, սակայն նա հրաժարվել է իմանալ հիմնադրամի կուսակցական նպատակների մասին։ Ստենգլի Նացիստական ​​կուսակցության համարը 6,370,447-ն էր և ՍՍ-ի համարը՝ 296,569։

1935 թվականին Ստենգլը ընդունվել է Քրեական պոլիզեյում որպես հետախույզ Ավստրիայի Ուելս քաղաքում։ Ավստրիայի Անշլյուսից հետո Ստենգլը նշանակվեց Շուտցպոլիզեյում (որը ստանձնել էր Գեստապոն) Լինցում, որտեղ նրան նշանակեցին հրեական բյուրոյում։ Ստենգլը միացել է ՍՍ-ին 1938 թվականի մայիսին։ Նա ի վերջո հասավ ՍՍ-ի հափշտյունֆյուղր (կապիտանի) կոչմանը։

## T-4 Էֆթանազիայի ծրագիր, 1940 -1943 թվականի մարտ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո՝ 1940 թվականի սկզբին, Ստենգլին հանձնարարվեց աշխատանքի ներկայանալ Ինստիտուցիոնալ խնամքի հանրային ծառայության հիմնադրամում (Gemeinnützige Stiftung für Anstaltspflege), T-4 Էֆթանազիայի ծրագրի ճակատային կազմակերպությունում։ Ստենգլը դիտավորյալ աշխատանք էր խնդրել նորաստեղծ T-4 ծրագրում, որպեսզի խուսափի Լինցի գեստապոյում իր ղեկավարի հետ ունեցած դժվարություններից։ Նա մեկնեց Բեռլինի RSHA, որտեղ նրան ընդունեց Փոլ Վերները, ով Ստենգլին առաջարկեց աշխատանքի անցնել որպես T-4 հաստատությունում անվտանգության գծով վերահսկիչ, և այն լեզվով, որը սովորաբար օգտագործվում էր հավաքագրման ժամանակ, նկարագրեց T4 գործողությունը որպես «մարդասիրական ջանքեր, որոնք «էական, օրինական և գաղտնի» էին։ Հաջորդը Ստենգլը հանդիպեց Վիկտոր Բրաքին, ով նրան առաջարկեց աշխատանքի ընտրություն Հարթեյմի և Սոնենշտեյնի սպանության կենտրոնների միջև. Ստենգլն ընտրեց Հարհեյմը, որը գտնվում էր Լինցի մոտ։

1940 թվականի նոյեմբերին տրված Հայնրիխ Հիմլերի անմիջական հրամանի միջոցով Ստենգլը դարձավ Հարթհեյմի Էֆթանազիայի կենտրոնում T-4 Էֆթանազիայի ծրագրի գրասենյակի մենեջերի տեղակալ (Ոստիկանության տեսուչ), իսկ 1941 թվականի ամռան վերջին՝ Բեռնբուրգի Էֆթանազիայի կենտրոնում, որտեղ մարդիկ՝ մտավոր և ֆիզիկական հաշմանդամները, ինչպես նաև քաղբանտարկյալները ուղարկվել են սպանվելու։

Հարթհեյմում Ստենգլը ծառայում էր Քրիստիան Վիրտի օրոք որպես անվտանգության գծով ղեկավարի օգնական։ Երբ Վիրտին հաջորդեց Ֆրանց Ռայխլեյթները, Ստենգլը մնաց որպես Ռայխլեյթների տեղակալ։ Բեռնբուրգի էֆթանազիայի կենտրոն իր կարճատև ուղևորության ժամանակ Ստենգլը վերակազմավորեց գրասենյակը T-4 հաստատությունում։ 1942 թվականի մարտին Ստենգլին ընտրության հնարավորություն տրվեց՝ կամ վերադառնալ Լինց գեստապո, կամ տեղափոխվել Լյուբլին՝ Ռեյնհարդ գործողության մեջ աշխատելու համար։ Ստենգլն ընդունեց պաշտոնը Լյուբլինում Գլխավոր կառավարությունում, որտեղ նա կղեկավարեր Ռայնհարդ գործողությունը Օդիլո Գլոբոչնիկի ղեկավարությամբ։

## Բնաջնջման ճամբարներ
### Սոբիբոր, ապրիլ-օգոստոս 1942թվական
Ստենգլը նշանակվել է Ռայխսֆյուրեր-ՍՍ Հենրիխ Հիմլերի կողմից՝ լինել Սոբիբորի ոչնչացման ճամբարի առաջին հրամանատարը։ Ստենգլը Սոբիբորի հրամանատարն էր ապրիլի 28-ից մինչև 1942 թվականի օգոստոսի վերջը՝ ՍՍ-օբերշտյուրմֆյուրերի կոչումով։ Նա պնդեց, որ Օդիլո Գլոբոչնիկն ի սկզբանե ենթադրել էր, որ Սոբիբորը պարզապես բանակի մատակարարման ճամբար է, և որ ճամբարի իրական էությունը իրեն հայտնի է դարձել միայն այն ժամանակ, երբ ինքը հայտնաբերել է անտառում թաքնված գազի խցիկը։ Գլոբոչնիկն ասել է նրան, որ եթե հրեաները «բավականաչափ չաշխատեն», նա լիովին իրավունք ունի սպանել նրանց, և որ Գլոբոչնիկը «նորերին» կուղարկի։

Ստենգլն ուսումնասիրել է Բելժեցի ճամբարի գործողությունները և կառավարումը, որը սկսել էր բնաջնջման գործունեությունը։ Այնուհետև նա արագացրեց Սոբիբորի ավարտը։ Մոտավորապես այդ ժամանակ Ստենգլը նաև հետագա գործեր ուներ Վիրտի հետ, ով Բելժեցում և Չելմնոյում ոչնչացման ճամբարներ էր վարում։ 1942 թվականի մայիսի 16-18-ն ընկած ժամանակահատվածում Սոբիբորը լիովին գործարկվեց։ Այնուամենայնիվ, Ստենգլը արագ հասկացավ, որ բնաջնջման գործընթացը ծանրաբեռնված էր իր բանտարկյալների աշխատուժի մշտական ​​շրջանառությամբ։ Նա վերջ դրեց «աշխատող հրեաների» կամայական սպանությանը և ստեղծեց կիսամյակային աշխատանքային թիմեր, որոնցից յուրաքանչյուրը վերահսկվում էր կապոյի կողմից։ Ստենգլին Տրեբլինկա տեղափոխելուց երեք ամիս առաջ Յիցակ Արադը նշում է, որ Սոբիբորում սպանվել է մոտ 90,000 հրեա։

Ստենգլը խուսափում էր իր զոհերի հետ շփվելուց, և նրան հազվադեպ էին տեսնում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նա ողջունում էր ժամանող բանտարկյալներին տեղափոխման ժամանակ։ Այդ առիթներով նա աչքի էր ընկնում սպիտակ վերարկուով, որը նա կրում էր, ինչի շնորհիվ նա ստացավ «Սպիտակ մահ» մականուն։ Նրա հետ շփվող բանտարկյալները նրան համարում էին ճամբարի անձնակազմի «զսպվածներից»։ Նա երբևէ մեղադրվել է ֆիզիկական բռնության միայն մեկ գործողության մեջ, և մի առիթով նա ժողով է հրավիրել՝ անդրադառնալու այն, ինչ նա համարում էր Կուրտ Բոլենդերի կողմից «բուլինգ» բանտարկյալների նկատմամբ, որոնք աշխատում էին բնաջնջման տարածքում։ Ստենգլը հետաքրքրվել է մեկ բանտարկյալով՝ Շլոմո Շմայզներով, ով ստիպված է եղել ոսկյա զարդեր պատրաստել ՍՍ-ի սպաների համար։ Պատերազմից հետո Շմայզները հիշել է Ստենգլին որպես ամբարտավան մարդու, ով աչքի էր ընկնում «իր աշխատանքից և իր իրավիճակից բացահայտ հաճույք զգալով։ Այնտեղ գտնվողներից ոչ մեկը, թեև նրանք տարբեր առումներով իրենից շատ ավելի վատն էին, դա բացահայտ ցույց չէին տալիս։ Նա դեմքին անընդհատ ժպիտ կար»։

Ենթադրվում է, որ մոտ 100,000 հրեաներ սպանվել են այնտեղ, երբ Ստենգլը կառավարիչն էր, մինչև վառարանները փչացան հոկտեմբերին, երբ Ստենգլը հեռացավ։ Ստենգլին հաջորդեց Սոբիբորի հրամանատարի պաշտոնում նրա Հարհեյմի էֆթանազիայի կենտրոնի գործընկեր Ֆրանց Ռայխլեյթները։

Էրիխ Բաուերը ավելի ուշ նշել է.Նաև, ըստ Բաուերի, Ստենգլը մասնակցել է կին բանտարկյալների խմբակային բռնաբարություններին, նախքան նրանց սպանելը:

### Տրեբլինկա, սեպտեմբեր 1942 - օգոստոս 1943 թվական
1942 թվականի օգոստոսի 28-ին Օդիլո Գլոբոչնիկը հրամայեց Ստենգլին դառնալ հրամանատար նորաբաց, բայց անկազմակերպ մահվան ճամբարում՝ Տրեբլինկայում, որն այն ժամանակ գտնվում էր Իրմֆրիդ Էբերլի հրամանատարության ներքո։ Գլոբոչնիկը վստահում էր, որ Ստենգլը կարող է կարգուկանոն վերականգնել Տրեբլինկայում, քանի որ Ստենգլը բարձր իրավասու ադմինիստրատորի և մարդկանց մենեջերի համբավ ուներ՝ մանրամասների գերազանց իմացությամբ։

Ստենգլը ստանձնեց Տրեբլինկայի հրամանատարությունը 1942 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։ Ստենգլը ցանկանում էր, որ իր ճամբարը գրավիչ տեսք ունենա, ուստի նա հրամայեց հարթել ուղիները և ծաղիկներ տնկել Սեյդել փողոցի կողքերում՝ ճամբարի շտաբի և ՍՍ-ների բնակելի թաղամասերի մոտ։ Չնայած ճամբարի գործունեության համար անմիջականորեն պատասխանատու լինելուն՝ Ստենգլն ասաց, որ հնարավորինս սահմանափակել է իր շփումը հրեա բանտարկյալների հետ։ Ստենգլը հազվադեպ էր միջամտում ճամբարում իր ենթակա սպաների կողմից իրականացվող արտասովոր դաժան արարքներին (բացի գազով )։ Նա սովորաբար սպիտակ համազգեստ էր կրում և մտրակ էր կրում, ինչի պատճառով բանտարկյալները նրան անվանեցին «Սպիտակ մահ»։

Բանտում գտնվելիս նա պնդում էր, որ իր նվիրումը կապ չունի գաղափարախոսության կամ հրեաների ատելության հետ։ Նա ասել էր, որ բանտարկյալներին իրականում դիտում էր որպես նյութական առարկաներ, այլ ոչ թե մարդկանց, այդ թվում՝ նրանց ոչնչացումը»։ Ստենգլն ընդունեց և ընտելացավ սպանություններին, բանտարկյալներին ընկալելով ոչ թե որպես մարդ, այլ պարզապես որպես «բեռ», որը պետք է ոչնչացվեր։ Մոտավորապես այս ժամանակ Ստենգլը սկսեց դառնալ հարբեցող։ Մեջբերվում է նրա խոսքերը.Ստենգլին միացել են կինը և ընտանիքը և երեք տարի ապրել Սիրիայում։ 1951 թվականին նրանք տեղափոխվեցին Բրազիլիա։ Տարիներ շարունակ աշխատելուց հետո նա ընկերների օգնությամբ աշխատանք գտավ Սան Բեռնարդո դու Կամպոյի Volkswagen do Brasil գործարանում՝ դեռևս օգտագործելով իր անունը 24 ժամվա ընթացքում 22,000 մահվան դեպքով։ Ըստ Ջանկիել Վիեռնիկի. «Երբ նոր գազային խցիկները ավարտվեցին, հրամանատարը եկավ և նկատեց իր հետ եղող SS-ականներին. «Վերջապես հրեական քաղաքը պատրաստ է» (գերմ.՝ Endlich ist die Judenstadt fertig)»։

### Տրիեստ, օգոստոս 1943–1945 թվականներ
1943 թվականի օգոստոսին Գլոբոչնիկի հետ միասին Ստենգլը տեղափոխվեց Տրիեստ, որտեղ նա օգնեց կազմակերպել հարավսլավական պարտիզանների և տեղացի հրեաների դեմ արշավը։ Հիվանդության պատճառով 1945 թվականի սկզբին վերադարձել է Վիեննա։

## Հետպատերազմյան փախուստ, 1945–1961 թվականներ
Պատերազմի ավարտին Ստենգլը փախավ՝ չթաքցնելով իր անունը։ 1945 թվականին նա ձերբակալվել է Միացյալ Նահանգների բանակի կողմից և 1947 թվականին կարճ ժամանակով բանտարկվել է Ավստրիայի Լինց քաղաքում՝ մինչև հետաքննությունը։ Նա կասկածվում էր T-4 էֆթանազիայի ծրագրին անդամակցելու մեջ։

1948թ. մայիսի 30-ին Սոբիբորից իր գործընկեր, ՍՍ սերժանտ Գուստավ Վագների հետ փախել է Իտալիա։ Ավստրիացի հռոմեական կաթոլիկ եպիսկոպոս Ալոիս Հուդալը, նացիստների համախոհը, որը 1952 թվականին Վատիկանի կողմից հարկադրված հրաժարական տվեց, օգնեց Ստենգլին փախչել «առնետների արահետով», և նա Կարմիր խաչի անձնագրով հասավ Սիրիա։

## Ձերբակալություն, դատավարություն և մահ
Թեև Ստենգլի դերը տղամարդկանց, կանանց և երեխաների զանգվածային սպանության մեջ հայտնի էր ավստրիական իշխանություններին, նրա ձերբակալության հրամանը տրվեց միայն 1961 թվականին։ Չնայած իր իսկական անունով գրանցված էր Սան Պաուլոյի Ավստրիայի հյուպատոսությունում, ևս վեց տարի տևեց, մինչև նրան հետևեց նացիստ որսորդ Սայմոն Վիզենթալը և ձերբակալեց Բրազիլիայի դաշնային ոստիկանությունը 1967թվականի  փետրվարի 28-ին։ Նա երբեք ենթադրյալ անուն չօգտագործեց իր փախուստի ժամանակ, և պարզ չէ, թե ինչու այդքան երկար տևեց նրան ձերբակալելը։ Բրազիլիայի իշխանությունների կողմից Արևմտյան Գերմանիա արտահանձնվելուց հետո նրան դատեցին մոտ 1,000,000 մարդու մահվան համար։ Նա ընդունել է այդ սպանությունները, բայց վիճել է. «Իմ խիղճը հանգիստ է, ես պարզապես կատարում էի իմ պարտքը...»։

Ստենգլի փորձը՝ արդարացնել իր գործողությունները որպես ոչ քրեական հանցագործություն՝ ի դեմս գերմանական օրենքի, մեջբերել է Արադը.Փիլիսոփա Ջոն Կեկեսը քննարկել է Ստենգլին և ռազմական հանցագործությունների համար նրա պատասխանատվության աստիճանը իր «*Չարի արմատները*» գրքի 4-րդ գլխում։ Դյուսելդորֆների երդվյալ ատենակալների դատարանը 1970 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Ստենգլին մեղավոր է ճանաչել և դատապարտել առավելագույն պատժի՝ ցմահ ազատազրկման։ Բանտում գտնվելու ժամանակ Ստենգլը հարցազրույց է տվել Գիտա Սերենին՝ նրա մասին ուսումնասիրության համար, որը հրապարակվել է *Into That Darkness* վերնագրով։

Նա գրել է՝ մեջբերելով․Սերենիի հետ բանտային հարցազրույցում  ավելի ուշ գրել է․Ստենգլն արտասանել էր «իմ մեղքը» բառերը, բայց ավելի շատ, քան բառերը, դրա վերջնականությունը նրա մարմնի թուլացումն էր և դեմքը։ Մեկ րոպեից ավելի հետո նա նորից սկսեց, կիսատ-պռատ փորձ, ձանձրալի ձայնով։ «Իմ մեղքն այն է, որ ես դեռ այստեղ եմ, դա իմ մեղքն է»։Նա մահացավ սրտի անբավարարությունից 1971 թվականի հունիսի 28-ին Դյուսելդորֆի բանտում այդ հարցազրույցի ավարտից 19 ժամ անց

## Ծանոթագրություններ

### Գրականություն
* 
* 
* 

## Արտաքին հղոմներ
* Franz Paul Stangl, Holocaust Education & Archive Research Team

Կատեգորիա:Հոլոքոստի հանցագործներ