Հայաստանի օգնության կոմիտե

**Հայաստանի օգնության կոմիտե** (ՀՕԿ), իր նպատակներով և կազմակերպական սիստեմով անկախ իր անդամների քաղաքական դավանանքից և կուսակցական հանգամանքից հասարակական մարմին  է, իբրև այդպիսին ՝ չեզոք քաղաքական և կուսակցական պայքարից։։ Հիմնական նպատակն է հանդիսացել օգնել Հայաստանի սովեալ ազգաբնակչությանը և օժանդակել երկրի ընդհանուր շինարարական գործին։ Կոմիտեի կենտրոնն էր Երևանը։

## Ընդհանուր ակնարկ
Հիմնադրվել է 1921 թվականի սեպտեմբերի 13-18-ին, Երևանում։ Խնդիրն էր օգնել երկրի սովյալ բնակչությանը, օժանդակել շինարարությանը, սերտ կապեր հաստատել աշխարհով մեկ սփռված հայ տարագիրների հետ, նրանց համախմբել հայրենիքի շուրջը։ Ստատուտը հաստատվել է ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի 1921 թվականի սեպտեմբերի 15 (28)-ի դեկրետով։ Հիմնադիր ժողովում քննարկվել են ՀՕԿ-ի նպատակը, խնդիրները, կանոնադրությունը, կազմակերպչական և այլ հարցեր։ Ընտրվել է ՀՕԿ-ի բարձրագույն գործադիր մարմին՝ նախագահություն (9 հոգի), նախագահ՝ Հովհաննես Թումանյան, անդամներ՝ Ա. Երզնկյան, Ե. Թաղիանոսյան, Դ. Տեր-Սիմոնյան, Ա. Պապովյան, Հ. Մելիքյան, Գ. Վարդանյան, Կ. Տեր-Օհանյան, Լեո։ Հիմնադրումից հետո անմիջապես ստեղծվել են ՀՕԿ-ի տեղական մասնաճյուղերը՝ Թիֆլիսում, Բաթումում, Մոսկվայում, Բաքվում, Կիևում, Խարկովում, Օդեսայում, Ցարիցինում, Հյուսիսային Կովկասի ու Միջին Ասիայի, ԽՍՀՄ գրեթե բոլոր հայաշատ քաղաքներում, 1924-1925 թվականներին՝ Հունաստանում, Բուլղարիայում, Ռումինիայում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Գերմանիայում, Ամերիկայում, Պարսկաստանում, Եգիպտոսում, Ալժիրում և այլուր։ ՀՕԿ-ի 200 մասնաճյուղերում ընդգրկված էր շուրջ 10 հազար անդամ։

ՀՕԿ-ի գործունեությունն ընթացել է երեք փուլով։ 
*1-ին փուլում (1921-1923) աշխատանք էր տարվել հիմնականում կարիքավոր բնակչության համար պարեն, հագուստ, դեղորայք և առաջին անհրաժեշտության այլ ապրանքներ ձեռք բերելու և բաշխելու համար։ Այս շրջանում մեծ նշանակություն ունեցավ Հովհաննես Թումանյանի գլխավորած պատվիրակության այցը Կոստանդնուպոլիս (1921 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբեր), որը վստահություն ներշնչեց սփյուռքահայ լայն զանգվածներին, կազմակերպվեց նյութական մեծ օգնություն հանրապետության սովյալ բնակչությանը, գաղթականությանը։ 
*2- րդ փուլում (1923-1931) ՀՕԿ-ի գործունեությունը ծավալվեց սփյուռքի և հայրենիքի միջև կապերը ամրապնդելու, Խորհրդային Հայաստանում շինարարական ու մշակութային ձեռնարկումներ իրականացնելու ուղղությամբ։
*3- րդ փուլում (սկսած 1931 թվականից) հնարավորություններ ստեղծվեցին հայրենադարձության կազմակերպման, հայրենադարձների համար հայրենիքում նոր ավանների ու բնակավայրերի շինարարության ուղղությամբ։ 1930-ական թվականներին ստեղծվեց համագաղութային մասշտաբով գործող «ներգաղթի և բնակարանային ֆոնդ» (կենտրոնական մարմնի նախագահն էր Ավետիք Իսահակյանը), որտեղ հավաքված ամբողջ գումարը հատկացվեց ներգաղթի կազմակերպմանը։ ՀՕԿ-ի եկամուտները գոյանում էին անդամավճարներից, հրատարակումներից, նվիրատվություններից. կտակներից և այլ աղբյուրներից։ Հայրենիքի շուրջը սփյուռքահայությանը համախմբելու գործում կարևոր դեր կատարեցին ՀՕԿ-ի պարբերականները և այլ հրատարակություններ («Հրավիրակ». Երևան, 1925-1926 թվականներին, «Օգնիր Հայաստանին», «Հայրենաշեն», Թիֆլիս, «Հայաստանի օգնության կոմիտեի լրաբեր», Մոսկվա, ռուս, և այլն)։ 1928 թվականին հրատարակվել է «ՀՕԿ-ի տեղեկատու» ամսագիրը։ ՀՕԿ-ի Ամերիկայի կենտրոնական վարչությունը հրատարակել է «Շինարար» հանդեսը, Եգիպտոսի մասնաճյուղը՝ «ՀՕԿ» ամսագիրը, Ֆրանսիայինը՝ «ՀՕԿ» ամսագիրը, 1925-1930 թվականներին՝ «Երևան» թերթը։

1925 թվականին հիմնադրվել է ՀՕԿ-ի գեղարվեստական գրականության բաժինը (հրատարակել է գրքեր, քարտեզներ, նկարներ, ալբոմներ և այլն)։

1937 թվականին ՀՕԿ-ը լուծարվեց՝ որակվելով որպես օտարերկրյա գործակալների ու լրտեսների կազմակերպություն, իսկ նրա ղեկավարները որպես «ժողովրդի թշնամիներ» բռնադատվեցին։ ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի 1937 թվականի դեկտեմբերի 3-ի որոշումով ՀՕԿ-ի գործունեությունը դադարեցվեց։

## Հայաստանի օգնության կոմիտեի ստեղծումը
Հայաստանի առաջին Հանրապետության  գոյության ընթացքում Հայ ժողովուրդը գտնվում էր ծայրահեղ չքավորության պայմաններում։ Անմխիթար վիճակում էին երկրի տնտեսական, ֆինանսական, առողջապահական, սոցիալական և մշակութային կյանքերը։ Այս իրավիճակից մտահոգ մի շարք հասարակական և նշանավոր մտավորականներ գործիչներ դիմում ենՀՍԽՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին հասարակական մի կազմակերպություն ստեղծելու խնդրանքով։ Այս կազմակերպությունը պետք է միջոցներ հայթհայթեր սովի ու համաճարակի ճիրաններից ժողովրդին փրկելու համար։Կազմակերպճական աշխատանքները դրվում են ՀԽՍՀ Հողժողկոմ Ա․ Երզնկյանի վրա։1921թվականի սեպտեմբերի 13-ին նոտ 40 կուսակցական գործիչների, մտավորականների մասնակցությամբ իր աշխատանքներն է սկսում Հայաստանի օգնության կոմիտեի հիմնադիր ժողովը։ Ողջույնի խոսքով հանդես է գալիս նաև Սահակ Տեր-Ռուբինյանը։Ընթանում են մի շաարք քննարկումներ և որոշ վիճաբանություններից հետո կանոնադրության առաջին հոդվածի փոխարեն ընդունվում է Գրիգոր Չուբարի առաջարկած բանաձևը, որը հետևյալն էր՝ ***«Հայաստանի օգնության կոմիտեի անմիջական նպատակն է օգնության հասնել Հայաստանի սովյալ ազգաբնակչությանը և իր այդ գործունեության ընթացքում օժանդակել երկրի ընդհանուր շինարարության գործին»******։***

1921 թվականի սեպտեմբերի 15-ին ՀԿՍՀ Ժողկոմխորհն ընդունում է ՀՕԿ-ի մասին դեկրետ։ ՀՕԿ-ի հիմնադիր անդամներ են դառնում 77 հոգի։ Նրանց համաձայնությունը ստանալուց հետո այդ ցուցակը, ինչպես նաև կոմիտեի կոչը, կանոնադրությունը տպագրվում են ՀՕԿ-ի հրապարակած «Հայաստանի օգնութեան կոմիտէ» մեկօրյա թերթում։ ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության նախագահ է ընտրվում Արամայիս Երզնկյանը, իսկ նախագահության անդամներ՝ Հովհ․ Թումանյանը, Ե․ Թաղիանոսյանը, Ալ․ Պապովյանը, Հովհ․  Մելիքյանը, Գ․ Տեր-Օհանյանը, Գր․ Վարդանյանը, Ս․ Կասյանը, Ս․ Հարությունյանը և Դր․ Տեր-Սիմոնյանը։ ՀՕԿ-ր կենտրոնական վարչության նիստերին վճռական ձայնի իրավունքով մասնակցելու էին նաև Խորեն արքեպիսկոպոս Մուրդաբեկյանն՝ իբրև Կոստանդնուպոլսի տվյալների հանձնաժողովի ներկայացուցիչ։ Վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամներ են ընտրվում Ս․ Կանայանը, Գ․ Պիճիկյանը, Գ․ Եվանգուլյանը և Պ․ Աբելյանը։ ՀՕկ-ի առաջին նախագահ համարվում էր հայ մեծանուն բանաստեղծ Հովհ․ Թումանյանը, սակայն ՀՕԿ-ի փաստացի ղեկավարությունը ստանձնում է ՀՍԽՀ Հողժողկոմ Արամայիս Երզնկյանը։  ՀՕԿ-ի աշխատանքներին մասնակից չէր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը։ Խորհրդային կառավարության և Հոգևորականության հարաբերություններում առկա էր անջրպետ և լարվածություն։ Սակայն 1922 թվականի մարտի 31-ին ՀՕԿ-ի նախագահ Ա․ Երզնկյանը գրությամբ տեղեկացնում է Երևանի թեմի առաջնորդ Խորեն արքեպիսկոպոսին, որ ՀՕԿ-ի նախագահության՝ փետրվարի 12-ին կայացած նիստում  վերջինս ընտրվել  է նախագահության անդամ՝ որպես Սովյալների հանձնաժողովի ներկայացուցիչ։

ՀՕԿ- կենտրոնական վարչության ձեռնարկած առաջին գործը, անմիջապես կապ հաստատելն էր արտասահմանի հայ համայնքների հետ, ծանոթացնելը նրանց Հայաստանի աշխատավորության սոսկալի կացությանը։ ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունը իսկույն ևեթ հարաբերություններ է հաստատում ՀՕՄ-ի հետ, որն էլ հանձն է առնում կազմակերպելու ոչ միայն Կոստանդնուպոլսի Հայ համայնքի լայն աջակցություն, այլև խոստանում է ջանքեր գործադրել մյուս հայկական հեռավոր համայնքներին էլ մասնակից դարձնելու երկրի օգնության գործին։ Միաժամանակ կոչ էր արվում ամենուրեք ստեղծել ՀՕՄ-ի մասնաճյուղեր՝ՀՕԿ-ի կանոնադրությանը և ՀՕՄ-ի ծրագրին համապատասխան։

## ՀՕԿ-ի պայքարը սովի ու համաճարակի դեմ և մասնակցությունը Հայաստանի վերաշինությանը
ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը 1921թ․ հոկտեմբերից մինչև 1922թ․ մարտ ամիսը զբաղված էր միայն կազմակերպչական հարցերով, մինչև որ Կոստանդնուպոլսի ՀՕՄ-ից  Հայաստան է հասնում օգնության առաջին խմբաքանակը։1920-ական թվականներին սովն ու համաճարակը շարունակում էին հազարավոր մարդկանց կյանքեր խլել։ ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչություն դիմում էին Հայաստանի զանազան գավառներից անհատներ և կոլեկտիվներ՝ օգնության ամենատարբեր խնդրանքներով։ Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը միայնակ չէր կարողանում խնդրին լուծում գտնել։ 1922թ․ մարտի 23-ին Ա․ Երզնկյանը զեկուցում է օգնության կազմակերպման աշխատանքների մասին։ Նա տեղեկացնում է , որ Մոսկվայում, Բաքվում , Թեհրանում ՀՕԿ-ի մասնաճյուղեր են կազմակերպվել։ Այս ընթացքում էր , որ Հայկական բարեգերծական ընդհանուր միության Եգիպտոսի մասնաճյուղը Հայաստան է ուղարկում 70000կգ սերմացու գարի։ 1922թ․ ապրիլի 15-ից մինչև մայիսի 5-ը Կոստանդնուպոլսից ստացվում է սերմացու գարի, կորեկ, ալյուր։ Վերջին առաքման հետ ստացվել էր նաև 2 վագոն կորեկ։ Անհրաժեշտություն է առաջանում հրավիրել ՀՕԿ-ի համագումար։ 1922թ․ հուլիսին գումարվում է ՀՕԿ-ի և մասնաճյուղերի 2-րդ համագումարը։ Համագումարը կարևորում է Հայաստանւի կրթամշակութային կյանքին վերաբերող հիմնախնդիրները։ Այդ հարցի շուրջ զեկուցում են Մանուկ Աբեղյանը և Պողոս Մակինցյանը։ ՀՕԿ- համար առաջնահերթ էր դարձել համաճարակի վերացման խնդիրը։ ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունն իր վրա  է վերցնում պարատիֆով և մալարիայով վարակված շուրջ 60 հոգու խնամելու ծախսերը։ 

ՀՕԿ-ը արտասահմանի հայությունից ստացած օգնությունից հատկացումներ էր անում նաև Հայաստանի մանկատներին։ ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը ձգտում էր աջակից դառնալ նաև Ղարաբաղի ազգաբնակչությանը,որը նույնպես ծայրահեղ չքավորության մեջ էր գտնվում։ 1923թ․ դեկտեմբերի 29-ին ԼՂԻՄ-ում ՀՕԿ-ի ճյուղ կազմակերպելու համար Ստեփանակերտում կայանում է խորհրդակցություն։ 

Իր գործունեության սահմաններն ընդլայնելու և ֆինանսական օգնության ծավալները մեծացնելու համար 1924թ․ մայիսի 7-ին ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը պատգամավորություն է ուղարկում խորհրդային Հանրապետություններ։ Սփյուռքահայության շրջանում քարոզչական աշխատանքներին ներգրավում էին նաև Խորհրդային Հայաստանի մտավորականներին։ՀՕԿ-ը դառնում է նաև ՆՍԽՀ կառավարության հիմնած խոշոր շինարարական ընկերության գործընկերը։1924թ․հոկտեմբերի 8-ին երևանում կայանում է «Շինարար» ակցիոներական ընկերության հիմնադիր ժողովը։

Հայաստանում դարեր շարունակ զարգացած է եղել մեղվաբուծությունը, որը տնտեսության կարևոր ճյուղերից էր։Այդ ավանդույթները վերականգնելու համար ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության  օգնությամբ վիեննաբնակ Աբրահամ Բոյաջյանի միջոցներով 1924թ․ աշնանը Ստեփանավանում հիմնվում է մեղվաբուծական դպրոց,որի շնորհիվ Հայաստանի համար պատրաստվում են մեղվաբույծ մասնագետներ։

Հայաստանի գյուղատնտեսության զարգացման համար հատկապես կարևոր էր երկրի ոռոգման խնդրի լուծումը, որին ՀՕԿ-ը ևս մեծ կարևորություն էր տալիս։ Էվջիլարի ջրանցքի կառուցման ամբողջ ծախսորը խոստացել էր իր վրա վերցնել ՀՕԿ-ի Մոսկվայի մասնաճյուղը՝ տալով նրան "Հյուսիսաշեն" անվանումը։

1920-ական թվականների սկզբին երկրի բարգավաճման համար առաջնակարգ նշանակութուն ուներ նաև ճահիճների չորացման խնդիրը Երկրում, հատկապես Արարատյան  դաշտում,չափազանց շատ էր ճահիճների տարածութունը, որոնք, վարակելով բնակչությանը, դառնում էին զանազան ծանր հիվանդությունների և մեծ թվով մարդկանց մահվան պատճառ։

ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչութունը 1924թ․ հունվարին շրջաբերականով դիմեց արտասահմանի բոլոր բարեգործական և հայրենակցական միություններին, կազմակերպություններին, հասարակական լայն խավերին ու անհատներին ՝ միահամուռ կերպով այս ձեռնարկները կյանքի կոչելու խնդրանքով։ Փարիզաբնակ Արմենակ Համբարձումյանը 60 հազ․ ֆրանկ է նվիրում Հայաստանի ճահիճները չորացնելու համար։ 

ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը 1925թ․ օգոստոսին 8000 ռուբլիով գնում է Երևանի Նալբանդյան փողոցի վրա գտնվող N 50 տունը, ուր տեղավորված էր ՀՕԿ-ի դիվանը, գրասենյակը,«Հրավիրակի» խմբագրատունը և թղթի պահեստը։ Վարչությունը ցանկություն ուներ միջոցների դեպքում այդ տան վրա կառուցել երրորդ հարկը։1931թ․դրությամբ ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունը գտնվում էր Երևանի Աբովըան 61 հասցեում։

ՀՕԿ-ի պատվիրակութունը, նոյեմբերի 5-ին մեկնելով Մոսկվաից, նոյեմբերի 8-ին հասնում է Բեռլին,ուր ՀՕԿ-ն արդեն ուներ տեղական մասնաճյուղ։ Սպանդարատ Կամսարականը,որ լիազորված էր Կարմիր խաչի մասնաճյուղեր կազմակերպել, նպատակահարմար չի գտնում տեղական մասնաճյուղ բացել,քանի որ համաձայնոըթյան էր եկել ՀՕԿ-ի հետ, որ բժշկասանիտարական նպատակների համար ստացված նպաստները ՀՕԿ-ը կհատկացնի Հայաստանի կարմիր խաչին։ Գերմանիայում Կարմիր խաչի ներկայացուցիչն է նշանակվում Ջ․ Գրինֆիլդը։ 

Սակայն հետագայում ՀՕԿ-ի և Հայաստանի կարմիր խաչի միջև հակասություն է առաջանում արտասահմանից ստացված գումարների հատկացման խնդրի շուրջ։Գյուղացիների համար ապրանքներ ձեռք բերելու նպատակով մատչելի վարկային պայմաններ էին գործում։ Մատակարարվում էին համամիութենական և արտասահմանյան ներմուծված ապրանքներ։Լենինականի ՝ երկրաշարժից տուժած բնակչությանը բազմաթիվ հիմնարկությունների ու կազմակերպությունների կողքին իր օգնությունն է բերում նաև ՀՕԿ-ը ՝ իր բոլոր մասնաճյուղերով հանդերձ։  

ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունը,ընդառաջելով սասունցի,մշեցի,վանեցի,խնուսցի և այլ վայրերից Արագածի փեշերին տեղավորված գաղթանակների խնդրանքին 1932թ․ Թալինի շրջանում կառուցում է մեծ մոտորաղաց, շոգեշարժ, աղորիք։  

ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունն այս ընթացքում ձեռնարկել էր նաև Երևանի Աբովյան փողոցի վրա կառուցել «Արմենիա» անվամբ մի մեծ հյուրանոց, որի ծախսը գնահատվել էր 2մլն․ռուբլի,իսկ կահավորումով ՝ 3մլն․ ռուբլի։ Հյուրանոցի հատակագիծը կազմել էին Գ․Քոչարը և Մ․ մազմանյանը։  

Հայաստանի օգնության կոմիտեի ստեղծումը հայ ժողովրդի համար այդպիսի ծանր ժամանակահատվածում միանշանակ անհրաժեշտություն էր։ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությունը Խորհրդային Հայաստանում արդյունավետ աշխատանք կատարեց արտասահմանի հայերից ստացված օգնութունը տնօրինելու, ճիշտ բաշխելու ուղղությամբ ՝ պայքար մղելով սովի, համաճարագի դեմ, ինչպես նաև աջակցեց քայքայված տնտեսության վերականգնմանը ՝ այդպիսով մասնակից դառնալով Հայաստանի չքավոր ազգաբնակչության կյանքի հետագա բարելավմանը։   

## ՀՕԿ-ի դերը Հայրենադարձության կազմակերպման գործում
ТՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության գործունեության ընթացքում թերևս ամենակարևոր աշխատանքը հայրենադարձության գործին աջակից դառնալն էր։ՀՕԿ-ն ամեն ջանք գործադրեց ՝ մասնակից դառնալու հայրենադարձության կազմակերպչական աշխատանքներին և օժանդակելու այն անհատներին ու խմբերին, ովքեր ցանկություն էին հայտնել գալու ու բնակվելու Հայաստանում։ 

ՀԽՍՀ կառավարությունն առաջին իսկ տարիներից խրախուսեց ներգաղթը և հնարավորության սահմաններում գործուն աջակցություն ցույց տվեց գաղթական դարձած արևմտահայությանը Խորհրդային Հայաստանում տեղավորելու հարցում։ 1921թ․ դեկտեմբերի 20-ին Վրաստանում ՀՍԽՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Հ․ Սուրխաթյանը Թիֆլիսից հեռագրում է Երևան ՝ Ժողկոմխորհին, որ Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցչի ուղեկցությամբ Բաթում է հասել շոգենավ ՝ Միջագետքից իր հետ բերելով 3հազ․ հայերի։Սա փաստորեն հայրենադարձների առաջին քարավանն էր։

Այնուհանդերձ, 1923թ․ հունվարի 2-ին ՀՍԽՀ արտգործժողկոմատը Կոստանդնուպոլսում բրիտանական գերագույն կոմիսարին հղում է մի հուշագիր, որով հայտնվում է, որ թեև մինչև 1922թ․ ապրիլը Խորհրդային Հաըաստանը չէր նախատեսել տարագիր հայերի հայրենադարձությունը, այնուամենայնիվ կընդունի արդեն ժամանողներին։ 1922թ․հունվարի 10-ին Միջագետքից Բաթում է հասնում 3հազ․ հայերից բաղկացած երկրորդ քարավանը։Հայ գաղթականների ճակատագրով մտահեգ արտասահմանի հայկական կազմակերպությունները նրանց խնդիրները պահում էին ամենօրյա ուշադրության կենտրոնում ։Գաբրիել Նորատունկյանը 1922թ․ փետրվարի 28-ին գրությամբ ՀԲԸՄ նախագահ Պ․ Նուբարին հայտնում է,որ Հայաստանում առնվազն 400հազ․ փախստական կա,որոնցից 50հազարին ամերիկացիները խոստացել էին կերակրել, չհաշված, որ պահում էին 20հազ․որբերի։ՀՕԿ-ի Վրաստանի մասնաճյուղի նախագահ Սամսոն Հարությունյանը 1922թ․օգոստոսի 24-ին ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչության հերթական նիստին տեղեկացնում է Թիֆլիսում, Վանքի գավթում,Սաբուրթալո արվարձանում և Վրաստանի մյուս մասերում անխնամ ու անօթևան գաղթականների մասին։Նրանց 90%-ը հիվանդ էր ՝ գլխավորապես մալարիայով։

Խորհրդային Հայաստանի իշխանությունները որոշակի վերապահումներով էին մոտենում հայրենադարձներին։Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը իր հերթին մեղադրանք է ներկայացնում խորհրդային կառավարությանը ՝ հայրենադարձներին երկրում չընդունելու հարցում։ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության նախագահ Ա․ երզնկյանը, լինելով արտասահմանի հայկական համայնքներում, բավական տեղեկություններ էր հավաքել, որի վերաբերյալ ընդարձակ զեկուցումէ կարդում ՀՕԿ-ի նախագահության 1925թ․ փետրվարի 21-23-ի լիագումար նիստում՝ հատկապես առանձնացնելով երկու կարևոր խնդիր ՝ գաղթականության և որբերի հարցը։Նա նշում է որ Ֆրանսիայում ապրող 30-40հազար գաղթականներից քչերն են ցանկանում գալ Հայաստան, մասնավորապես մի քանի ամսում ցուցակագրվել է ընդամենը 15հոգի։

Հայ գաղթականության տեղափոխման համար Խորհրդային Հայաստանի հնարավորություններն ուսումնասիրելու նպատակով 1925թ․ հունիսի 17-ին Հայաստան է ժամանում Ֆ․Նանսենի գլխավորած հանձնաժողովը։ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության մշտական պատվավոր անդամ, իսկ հուլիսի 2-ին ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչությանը Լ․ Տրոցկու անվան թատրոնում, ի պատիվ Նենսենի հանձնաժողովի, կազմակերպում է գեղարվեստական երեկույթ, որի ընթացքում Ֆ․Նենսենը շնորհակալություն է հայտնում  ՀՕԿ-ին ՝ իրեն նման պատվի արժանացնելու համար և խոստանում է աջակցել ՀՕԿ-ի գործունեությանը։ Ֆ․ Նանսենը մինչև իր կյանքի վերջը հայ ժողովրդի տարագիր հատվածի հոգսը մոռացության չտվեց։Վերջնականապես համոզվելով, որ աշխարհը անտարբերությամբ է լցված հայ ժողովրդի խնդիրների նկատմամբ, և Ազգերի լիգան շարունակում է խաբել, 1929թ․ նա առաջարկ է մտցնում Ազգերի լիգայի ընդհանուր ժողով ՝ Խորհրդային Հայաստանում գաղթականների տեղավորման խնդրով այլևս անօգուտ չզբաղվելու հարցով։ 1929թ․ սեպտեմբերի 21-ի նիստում ընդունվում է Ֆ․ Նանսենի առաջարկը, և հայ գաղթականության չարչրկված հարցը հանվում է Ազգերի լիգայի օրակարգից։

Խորհրդային Հայաստանի կառավարության անմիջական վերահսկողության, ՀՕԿ-ի կենտրոնական վարչության անդամների քրտնաջան աշխատանքի և արտասահմանի հայության նյութական օժանդակության շնորհիվ  1925թ․ հնարավոր է լինում ընդունել Հունաստանից Կոստանդնուպոլիս և Միջագետքից շուրջ 4հազար հայրենադարձների, որոնք Հայաստան են հասնում աշնան վերջերին։

1926թ․ պայմանագիր է կնքվում ՀԲԸՄ-ի, Տիկնանց միության և ՀՕԿ-ի միջև, որով համաձայնվում էին ընտանիք կազմել ցանկացող որբերի և ներգաղթող գաղթականների համար Հայաստանում կառուցել Փարիզի հայ համայնքը, որը պետք է կոչվեր «Փարիզահայ տուն»։ Փարիզում հանգանակություն պետք է կատարեր Տիկնանց միությունը։

ՀՕԿ-ը Հայաստան վերադարձած ամերիկահայերի համար հայրենակցական միությունների աջակցությամբ ձեռնամուխ է լինում  «Ամերիկահայ տան »շինարարությունը, և 1928թ․ հունիսի 2-ին Երևանում կատարվում է «Ամերիկահայ տան» հիմնարկները ։Այն ուներ 25 բնակարան, բաղկացած էր երեքական սենյակից և մեկ խոհանոցից։

1927թ․ հիմնականում Հունաստանից և Կոստանդնուպոլսից 1609գաղթականներ փոխադրվում են հայրենիք։ 

Հայրենադարձների կյանքը կանոնավորելու ուղղությամբ ՀՕԿ-ի գխխավոր վարչությունը նախապատրաստական լուրջ աշխատանք էր տանում, ստուգում բնակարանների թիվը և աշխատանքով ապահեվելու հնարավորությունները։ՀՕԿ-ը համագործակցելով արտասահմանի հայկական կազմակերպությունների հետ, իր աշխարհասփյուռ մասնաճյուղերով հանդերձ նեցուկ կանգնեց հայրենի կառավարությանը, ողջ ներուժով լծվեց ներգաղթի կազմակերպման, սննդով ապահովելու, հայրենադարձ գաղթականների համար նոր բնակավայրեր հիմնելու աշխատանքներին։ Որպես պետական կազմակերպություն ՝ ՀՕԿ-ը արդարացիորեն կատարեց իր առջև դրած խնդիրները և հայ ժողովրդի համար այդ բարդ ժամանակաշրջանում։   

## ՀՕԿ-ի համագործակցությունը հայրենակցական միությունների հետ․ նոր ավանների կառուցումը
Հայաստանի օգնության կոմիտեն, աջակցելով հայրենադարձությանը, աշխատանքներ էր տանում ներգաղթողներին տեղավորելու, բնակարանով, աշխատանքով ապահովելու ուղղությամբ, որի համար բացի իր մասնաճյուղերից համագործակցում էր նաև արտասահմանի հայկական այլ կազմակերպությունների հետ։

ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչությունը ջանք չէր խնայում ավելի սերտ համագործակցելու հատկապես արտասահմանի հայրենակցական միությունների հետ։

Հայրենակցական միությունները հայրենիքից ու բնօրրանից (նույն գյուղից,քաղաքից,գավառից)արտագաղթած համերկրացի հայերին միավորող կազմակերպություններ էին։

1924թ․ հունվարին Ամերիկահայ արաբկիրցի գաղթականներին Հայաստան տեղափոխելու հարցը,իսկ ՀՍԽՀ ժողկոմխորհը 1925թ․ապրիլի 3-ին Հայաստանում է «Նոր Արհողատարածաբկիր» անունով ավան կառուցելու համար հողատարածք հատկացնելու մասին Երևանի քաղգավգործկոմի նախագահության որոշումը։

1927թ․ ձեռնարկվեց Նոր Մալաթիայի կառուցումը, որի ղեկավարումը նույնպես դրվեց ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչության վրա։Նոր Մալաթիայի շինարարությանը մեծապես օժանդակել են Մալաթիայի հայրենակցական միությունը և Մալաթիայի կրթասիրաց ընկերությունը։ Սկզբնական շրջանում մոտ 250հոգի էր բնակչությունը՝ երեք-չորս տասնյակ տներով։

1928թ․ մայիսի 26-ին Սեբաստիայի վերաչինական միությունն իր 10-րդ պատգամավորական ժողովում նույնպես որոշում է կայացնում Խորհրդային Հայաստանում հիմնել Նոր Սեբաստիա անունով ավան և 1929թ․ ապրիլի 20-ին այդ նպատակի համար ուղարկում է 5հազ․ դոլար։ 

Նոր Բութանիան կառուցվեց 1929թ․։ Սկզբում այն ուներ 100տնտեսություն, իսկ 1936թ․ դրությամբ դրանց թիվը հասնում է 560-ի ՝2200 շնչով։

1933թ․ օգոստոսի19-ին Մարսելում ՀՕԿ-ի գլխավոր վարչության նախագահ Գր․ Վարդանյանը Կեմերեկիև Շրջակայքի վերաշինած հայրենակցական միության Մարսելի վարչության նախագահ Վ․ Թեմուրճյանի հետ կնքեց համաձայնագիր ՝ Նոր Կամարակ բնակավայր հիմնելու մասին։

1934թ․ հունիսի 4-ին ՀԲԸՄ-ի Հայաստանի ներկայացուցիչ  Հ․Կարագյոզյանը գրությամբ դիմում է հօկ-ի կենտրոնական վարչություն ՝ հաղորդելով , որ  վերջինը հակազդի ՀՕԿ-ի որոշ «տաքգլուխ վարիչների»ամբոխավարությանը, որին հաճախ ենթարկվում էր ՀԲԸՄ-ը։ Մասնավորապես հորդորը կապված էր Նյու Յորքի «Բանվորի» միջոցով ՀԲԸՄ-ի հասցեին ուղղված հարձակումների հետ։

1936թ․ ՀՕԿ-ի գլխավոր հաշվապահ Գ․ Ստեփանյանի հաշվետվության համաձայն ՝ ՀՕԿ-ը հաշվետու տարում վերջացրել և շահագործման էր հանձնել բոլոր ավաններում շենքեր և զանազան բարեկարգումներ․ Նուբարաշենում,Յոզղաթում,Տիգրանակերտում,Կեսարիայում Արաբկիրում և այլուր ՝ բնակելի շենքեր,ճանապարհներ, էլեկտրահաղորդման գծեր, հեռախոսի գիծ, ջրմուղ և այլն ՝ 2․892․700 ռ․, իսկ 1937թ․ պետք է ավարտեր մոտ 4․500․000 ռ․ շինարարություն։

= ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ =
*Վարդապետյան Ա. Վ, Հայաստանի օգնության կոմիտե (1921-1937), Ե., 1966։ 
*Մելիքսեթյան Հ. Ու., Արևմտահայերի բռնագաղթը և սփյուոքահայերի հայրենադարձությունը Սովետական Հայաստան, (1915-1940), Ե., 1975։
*Նույնի, Հայրենիք-սփյուռք առնչությունները և հայրենադարձությունը (1920-1980), ե., 1985։
**Մակարյան, Լիլիթ (2018). Հայաստանի օգնության կոմիտեի գործունեությունը (1921-1937թթ․). Երևան: Հայաստանի ազգային արխիվ. էջեր&nbsp;4-18։.* ISBN*&nbsp;*<bdi>978-9939-837-20-2</bdi>*.*

## Տես նաև
* ՀՕԿ (ամսագիր)

Կատեգորիա:Հայկական բարեգործական կազմակերպություններ