Ջաբիր իբն Հայյան

**Աբու Աբդալլահ Ջաբիր իբն Հայյան Ալ-ազդի աս-Սուֆի** (, )  արաբ ալքիմիկոս, բժիշկ, դեղագործ, մաթեմատիկոս և աստղագետ։ Ծնվել է  Տուս քաղաքում ծագումով Եմենից դեղագործ Հայան ալ-Ազդիի ընտանիքում։ Միջնադարյան Եվրոպայում հայտնի է եղել  լատիներեն **Գեբեր** (*Geber*)  անունով։ Ջաբիր իբն Հայյանը Էվկլիդեսի «Սկզբունքների»և  Պտղոմեոսի «Ալմագեստի» վերաբերյալ կազմել է մեկնաբանություններ։ Հեղինակել է «Գիրք աստղաբուծարանի կառուցման մասին», «Նուրբ զիջ», «Գիրք լուսատուների դիրքի մասին», «Գիրք հայելիների մասին»։ Որպես հայտնի բժիշկ նա գրել է «Թույների և հակաթույների գիրքը» և «Գթության գիրքը»։

## Ալքիմիա
thumb|left|upright|<small>Ջաբիր իբն Հայյանի կողմից օգտագործվող տարբեր փորձերի և գործիքների նկարագրությունը.</small>
[thumb|left|upright|<small>Ամբիքս, կուկուրբիտ և [ռետորտա Զոսիմը Մարսելեն Բերտլոյից, «Հին հունական ալքիմիկոսների հավաքածու» (3 տ., Փարիզ, 1887-1888 թվականներ)]]
thumb|upright|«Գեբերի» եվրոպական կերպարը
[thumb|upright|Գեբեր, ''Հայտնի քիմիկոսներ'' ընկերության այցեքարտը [:en:Լիբիգի մսի էքստրակտի ընկերություն|''Լիբիգի մսի էքստրակտի ընկերությունից'', 1929 թվական]]Ենթադրվում է, որ Ջաբիր իբն Հայյանն իր անունով ստորագրած հարյուրավոր ալքիմիական աշխատություններից ընդամենը մի քանի աշխատանքների հեղինակ է։ Այս աշխատություններում ալքիմիան հետևում է Արիստոտելի գաղափարների չորս տարրերի հատկանիշների՝ ջերմության, ցուրտի, խոնավության և չորության կրելու մասին։ Այդ աշխատություններից շատերը կրում էին տեսական կամ առեղծվածային բնույթ, իսկ մյուսները ներկայացնում էին լաբորատոր փորձերի մանրամասն նկարագրությունները։ Ջաբիրի աշխատությունները չափազանց բարձր հեղինակություն և ազդեցություն ունեին ինչպես արաբական, այնպես էլ արևմտաեվրոպական ալքիմիայում։
Ջաբիր իբն Հայյանի աշխատությունների մեջ առավել հետաքրքրական է «Յոթանասունների գիրքը», որը  70 գլուխներից  բաղկացած  աստվածաբանական, քաղաքական և բնագիտական տարբեր հարցերի վերաբերյալ հանրագիտարան է։ Նա «Յոթանասունների գրքերի» վերջին գլուխներում մետաղների և հանքանյութերի վերաբերյալ տեղեկություններ է տալիս։

Բնության մեջ հանդիպող բազմազան նյութերից Ջաբիրի ուշադրության կենտրոնում է հայտնվում յոթ մետաղները ինչպես նաև հանքանյութերը։ Ջաբիրին  ակնհայտորեն բավարար չէ արիստոտելական չորս տարրական  տարրերը այս բոլոր նյութերի հատկությունները բնութագրելու համար, մասնավորապես, մետաղների այնպիսի առանձնահատկությունները, ինչպիսիք են դյուրավառությունը, դյուրագրգռությունը և մետաղական փայլը։ Հետևաբար, Ջաբիրը առաջարկում է սնդիկի, ծծումբ մետաղների ծագման տեսություն, որտեղ  ներկայացնում է որպես մետաղների երկու բաղադրիչ՝ մետաղականության սկզբունքի (փիլիսոփայական սնդիկ) և այրման սկզբունքի (փիլիսոփայական ծծումբ) հասկացությունները։ Նրա կողմից ծծումբը համարվում է որպես այրման սկզբունք, իսկ սնդիկը՝ մետաղականության։ Ջաբիրի ուսմունքների համաձայն չոր գոլորշիները  գետնին խտացնելով ստացվում է ծծումբ, իսկ խոնավներինը՝ սնդիկ։ Ծումբը և սնդիկը տարբեր ձևերով ձուլվելով  ստանում են  հայտնի մետաղները։ Ոսկին որպես ամենակատարյալ մետաղ առաջանում է միայն այն դեպքում, եթե ամբողջովին մաքուր ծծումբը և սնդիկը վերցվեն առավել բարենպաստ հարաբերակցությամբ։ Ըստ Ջաբիրի  երկրի վրա  ոսկու և այլ մետաղների ձևավորումը տեղի է ունենում դանդաղ և աստիճանաբար։  Ոսկու «հասունացումը» կարող է արագացվել որոշակի «դեղամիջոցի» կամ «փիլիսոփայական քարի» օգնությամբ, ինչը հանգեցնում է մետաղների սնդիկի ու ծծմբի հարաբերակցության փոփոխությանը և վերջիններիս ոսկու և արծաթի վերափոխմանը։
Ջաբիր Հայյանը նկարագրել է նաև տարբեր քիմիական գործողություններ (թորում, սուբլիմացիա, լուծարում, բյուրեղացում և այլն) և որոշ քիմիական պատրաստուկներ (արջասպ, պաղլեղներ, ալկալիներ, ամոնիակ և այլն), ինչպես նա շարադրել է  քացախաթթվի, ազոտաթթվի թույլ լուծույթի, սպիտակ կապարի ստացման եղանակները։

## Երկեր
* E. J. Holmyard (ed.) The Arabic Works of Jabir ibn Hayyan, translated by Richard Russel in 1678. New York, E. P. Dutton (1928); Also Paris, P. Geuther.
* Syed Nomanul Haq, Names, Natures and Things: The Alchemists Jabir ibn Hayyan and his Kitab al-Ahjar (Book of Stones), [Boston Studies in the Philosophy of Science] (Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1994), ISBN 0-7923-3254-7.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Фигуровский Н. А. *Очерк общей истории химии. От древнейших времен до начала XIX века.* М.: Наука, 1969.
* 

Կատեգորիա:Ալքիմիա
Կատեգորիա:Ալքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Աստղաբաշխներ
Կատեգորիա:Արաբ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քիմիայի պատմություն
Կատեգորիա:Արաբ բժիշկներ
Կատեգորիա:Արաբ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Արաբ գիտնականներ
Կատեգորիա:Պարսիկ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Արաբ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ