Կուկուլկանի տաճար

**Կուկուլկանի տաճար** (), (), տաճար մայաների քաղաքական և մշակութային կենտրոն Չիչեն Իցայում, Յուկատան թերակղզի, Մեքսիկա։

## Պատմություն
Չիչեն-Իցայի գլխավոր տաճարը նվիրված է տոլտեկների մեկենաս Կուկուլկանին։ Տաճարի կուռքը` օդի և քամու աստված Կուկուլկանի արձանը, այստեղ են բերել տոլտեկները։ Այն կոչել են Կեցալ-կոատլ, որը մայաների լեզվից թարգմանաբար նշանակում է Կ’ուկ’Ուլկան։ Մայաների այս աստվածը արգելում էր իրեն մարդկային զոհեր մատուցել, նա ընդունում էր միայն ծաղիկներ և բուրավետ արմատներ։ Ըստ լեգենդի` նա «մորուսավոր սպիտակ աստված» էր, նման էր եվրոպացու, այդ պատճառով էլ հնդկացիները մեծ ուրախությամբ էին ընդունում իսպանացի կոնկիստադորներին, քանի որ նրանց համարում էին Կեցալկոատլի հետևորդները։

Իսպանացիները Կուկուլկանի տաճարն անվանում են Էլ-Կաստիլիո` դղյակ։

## Ճարտարապետություն
Կուկուլկանի տաճարը 24 մետր բարձրությամբ, 9 հարկանի քառակուսի հատակագիծ ունեցող բուրգ է։ Այն իր մոնումենտալությամբ և ներդաշնակությամբ իշխում է բոլորի վրա, դոմինանտում է հարակից տարածքի մյուս շինությունների նկատմամբ։ Տաճարը վեր է խոյանում 18 հա մակերես ունեցող հսկա վայրում։ Նրանից աջ  գտնվում է Մարտիկների տաճարը, դեպի ձախ` Հովազների տաճարը։ Կուկուլկանի 4 կողմերից դեպի վեր են բարձրանում մեծ աստիճաններ, որոնք խորհրդանշում են աշխարհի 4 կողմերը։ Աստիճանները եզրավորված են քարե բարավորներով, որոնք պատկերում են  օձի տարբեր հատվածներ` գլուխ, մարմին և պոչ։ Գարնանային և աշնանային  գիշերահավասարների օրը արևի ճառագայթներն այնպես են ընկնում աստիճանների վրա, որ թվում է, թե օձի մարմնի մասերը միանում են իրար, և կենդանին սկսում է սողալով դուրս գալ տաճարից։

Կուկուլկանի տաճարը սերտորեն կապված է աստղագիտության հետ։ Սա հիմնականում բխում է օրացույցի օրերից։ Տաճարի յուրաքանչյուր կողմի սանդուղքն ունի 91 աստիճան, 4 կողմի աստիճանների գումարը կազմում է 364։ Չորս սանդուղքները միացնող հիմքի հետ մեկտեղ ստացվում է 365` տարվա օրերին համապատասխան։

Բուրգի յուրաքանչյուր կողմն ունի 9 հարկ, որոնք սանդուղքով հատվելիս դառնում են 18։ Սա համապատասխանում է մայաների օրացույցի ամիսների թվի հետ։ Նրանք 12-ի փոխարեն ունեին 18 ամիս։ Բուրգի 9 ատամնավոր ելունները խորհրդանշում են տոլտեկական  առասպելաբանության «9 երկինքները», իսկ 52 քարե ռելիեֆները` մայաների օրացուցային մեկ ցիկլը։

Բուրգի վերին հատվածում փոքր չափերի 4 մուտք ունեցող տաճարն է, որտեղ արվում էին զոհաբերություններըն ու ծիսական արարողությունները։ Սա իր ճարտարապետական ձևերով նման է մայաների դասական  շրջանի կառույցներին, սակայն տանիքը հարթ է, իր վերևում չունի դամբարանի նմանվող կառույց։  Այս զոհարանում նախկինում պահվել է Հովազի սուրբ գահը, քանի որ հովազը ևս մայաների սուրբ կենդանիների թվին է պատկանել։ Գահն իրենից ներկայացնում էր կենդանու մեծ քանդակը, որն արված էր կարմիր, սև և կանաչ գույների մեջ։ Հովազի մարմնի վրայի պուտերը եղել են 73 նեֆրիտի կտորներ։

Տաճարի գլխավոր մուտքը հյուսիսային կողմից է։ Այն  պահում են կապիտելների հատվածում օձի գլուխների ոճավորումներով երկու քարե սյուներ։

### Ներքին հարդարանքը
Կուկալկանը բուրգ է բուրգի ներսում։ Բուրգի ներսում կա փոքր չափսերի ևս մեկ 9-հարկանի բուրգ։ Այն ներառում է աստիճանավոր կամարներ, ինչը շատ բնորոշ է մայաների ճարտարապետությանը։
Կուկուլկանի տաճարը հանդիսանում է տոլտեկական դարաշրջանի գլխավոր ճարտարապետական նմուշներից մեկը։

Բուրգի հիմքից 20 մետր խորության վրա գտնվում է կարստային ստորգետնյա լիճ, ինչը կարող է սպառնալիք հանդիսանալ բուրգի փլուզման համար։

## Պատկերասրահ

File:Karta ChichenItza.PNG|Situation map of El Castillo
File:Chichen Norte.JPG|North side of El Castillo
File:Serpent head at the base of El Castillo.jpg|Plumed Serpent
File:ChichenItzaEquinox.jpg|Chichen Itza Equinox
File:Juego de pelota chichen itza.jpg|Mesoamerican ballcourt|Ballcourt


## Գրականություն
* 
* AROCHI, Luis E. (1984) *"La pirámide de Kukulcán"* Panorama editorial (2005); ISBN 968-38-0118-8
* LANDA, Diego de (1566) *"Relación de las cosas de Yucatán"* editorial Dastin (2003); ISBN 84-492-0363-5
* MEDIZ Bolio, Antonio (2005) *"Traducción al español de Chilam Balam de Chumayel"* editorial Dante; ISBN 970-605-277-1
* MONTEJO, Victor; GARAY, Luis (1999) *"Popol Vuj, libro sagrado de los mayas"* editorial Artes de México; ISBN 968-6533-85-0
* STEPHENS, John Lloyd (1843) *"Incidentes del viaje a Yucatán I"* editorial Dastin (2003); obra completa ISBN 84-492-0379-1; vol. I ISBN 84-492-0369-4
* STEPHENS, John Lloyd (1843) *"Incidentes del viaje a Yucatán II"* editorial Dastin (2003); obra completa ISBN 84-492-0379-1; vol. II ISBN 84-492-0370-8

## Աղբյուրներ

* 
* 
* Šprajc, Ivan, and Pedro Francisco Sánchez Nava (2013). Astronomía en la arquitectura de Chichén Itzá: una reevaluación. *Estudios de Cultura Maya* XLI: p.&nbsp;31–60.
* 
Gray, Richard.  "Sacred Sinkhole Discovered 1,000-year-old-Mayan-Temple-Eventually-Destroy-Pyramid." Science & tech August 17, 2015. Dailymail. Web. August 17, 2015.

Justice, Adam. "Scientists discover sacred sinkhole cave under Chichen
Itza pyramid." Science (2015). Ibtimes. Web. August 14, 2015.

## Արտաքին հղումներ
* ''Chichén Itzá'' crestomatia INAH/Discovery Channel Youtube.com
* ''Trayectoria del sol, eclíptica'' De Astrónomos a Astronaves
* Paso cenital del sol en Chichén Itzá. National Geographic
* 
* Deutschlandfunk: Die ersten Sounddesigner der Geschichte
* An archaeological study of chirped echo from the Mayan pyramid of Kukulkan at Chichen Itza by David Lubman 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:12-րդ դարում կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Բուրգեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Մեքսիկայում
Կատեգորիա:Մեքսիկայի հնագիտական վայրեր
Կատեգորիա:Մեքսիկայի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Մայաներ