Սեղմված թեյ

**Սեղմված թեյ** կամ **թեյի աղյուս**, ըստ ձևի և չափի՝ ամբողջական կամ մանր աղացած սև թեյի, կանաչ թեյի կամ թեյի ֆերմենտացված տերևներ, որոնք փաթեթավորվում են կաղապարներում և սեղմվում փոքրիկ կտորների տեսքով։ Սա թեյի ամենատարածված ձևն էր Հին Չինաստանում մինչև Մին դինաստիան։ Չնայած ժամանակակից աշխարհում թեյի աղյուսները ավելի քիչ են արտադրվում, դեռ տարածված է  պուերը, թեյեր՝ աղյուսների, սկավառակների և այլ խտացված ձևերով։ Թեյի աղյուսներից պատրաստվել են ըմպելիքներ, այն օգտագործվել է որպես սնունդ, ինչպես նաև հնում կիրառվել է որպես արժույթ։

## Արտադրություն

Հին Չինաստանում սեղմված թեյերը սովորաբար պատրաստվում էին մանրակրկիտ չորացրած և աղացած թեյի տերևներից։ Թեյի աղյուսներին խառնում էին ալյուր, գոմաղբ, որպեսզի լավ պահպանեն ձևը, և հնարավոր լինի դրանք օգտագործել որպես արժույթ։ Սովորաբար փոխանակվում էր տարբեր ապրանքների հետ, ինչպես օրինակ կենդանիների կաշին։

Նոր ձևավորված թեյի աղյուսները թողնում էին չորանալու և հնանալու՝ նախքան վաճառվելը։ Դրանք նախընտրելի էին ասիական առևտրում մինչև 19-րդ դարը, քանի որ դրանք ավելի կոմպակտ էին և ավելի քիչ ենթակա ֆիզիկական վնասների, քան տերևավոր թեյը։ Սա կարևոր էր քարավաններով թեյի ցամաքային փոխադրումների ժամանակ։

Ժամանակակից սեղմված թեյերի մեծ մասը սովորաբար պատրաստվում է ամբողջական տերևներից։ Լինում է տարբեր ձևերի․
*100 գ (ստանդարտ չափս) գմբեթաձև կտորը կոչվում է *tuóchá* (沱茶), որը թարգմանվում է որպես «թռչնի բույնի թեյ» կամ «ամանի թեյ»։ 
*Գմբեթաձև փոքրիկ բեկորը, որի տակ փորվածք կա, բավական է մեկ բաժակ թեյ պատրաստելու համար, կոչվում է *xiǎo tuóchá* (小沱茶; առաջին բառը նշանակում է «փոքր»), որը սովորաբար կշռում է 3-5 գ։ 
*Ավելի մեծ 357 գ կտորը, որը կարող է լինել փորվածքով սկավառակ, կոչվում է *bǐngchá* (饼茶, բառացիորեն «թխվածքաբլիթով թեյ»)։ 
*Մեծ, հարթ, քառակուսի աղյուսը կոչվում է *fāngchá* (方茶, բառացիորեն «քառակուսի թեյ»)։

Թեյի աղյուս պատրաստելու համար աղացած կամ ամբողջական թեյը սկզբում շոգեխաշում են, այնուհետև տեղադրում են հատուկ մամլիչներից մեկի մեջ և սեղմում։ Նման մամլիչները թեյի վրա թողնում են նախատեսված հետք, օրինակ՝ գեղարվեստական ​​ձևավորում կամ պարզապես կտորի նախշը, որով սեղմվել է թեյը։ Փոշի թեյի աղյուսները սեղմում են բրնձի ջրով, որպեսզի ապահովեն կպչունությունը։ Այնուհետև թեյի սեղմված բլոկները թողնում են չորանալու պահեստում այնքան, մինչև խոնավության համապատասխան մասը գոլորշիանա։

:

## Ըմպելիք
Հին Չինաստանում թեյի աղյուսների օգտագործումը ներառում էր երեք փուլ.

**Կրակով մշակում*. թեյի աղյուսից մի կտոր կոտրվում էր և սովորաբար սկզբում տապակվում էր կրակի վրա։ Սա, հավանաբար, արվել է թեյի աղյուսը ախտահանելու և ցանկացած բորբոս վերացնելու համար, որը կարող էր առաջանալ, երբ աղյուսները բաց պահվում էին պահեստներում։ Կրակը նաև հաճելի համ էր հաղորդում ստացված ըմպելիքին։
**Մանրացում*. տապակած թեյի աղյուսը ջարդել են և մանրացնել՝ վերածելով նուրբ փոշու։
**Հարում*. փոշին խառնում էին տաք ջրի մեջ և մատուցելուց առաջ այնքան էին հարում, մինչև փրփրելը։ Առաջացած գույնն ու նախշերը վայելում էին խառնուրդը խմելու ընթացքում։

Ժամանակակից պուեր տեսակի թեյերի աղյուսները մանրացնում են, փշրում կամ կոտրում, ապա թրմում մանրակրկիտ լվանալուց հետո։ Թեյի աղյուսներից ըմպելիք պատրաստելու համար կրակով մշակելու, մանրացնելու և հարելու գործընթացը ժամանակի հետ դարձել է հազվադեպ երևույթ։

*Tteokcha (떡차; լիտ. «տորթով թեյ»), որը նաև կոչվում է *byeongcha* (병차; 餠茶; լիտ. «տորթով թեյ»), եղել է ամենահաճախ արտադրվող և սպառվող թեյի տեսակը մինչժամանակակից Կորեայում։ Յոոպջոնի տեսքով (Կորեական արույրե մետաղադրամ )պատրաստված թեյը՝ անցքերով մետաղադրամները, կոչվում էր *դոնչա* (돈차; լիտ. «փողի թեյ»), *ջեոնչա* (전차; 錢茶; լիտ. «փողի թեյ») կամ *cheongtaejeon* (청태전; 靑։ 苔錢 վառված «կանաչ մամուռ»)։

*Բորիմ-չա* (보림차; 寶林茶) կամ *Բորիմ-բաենգմո-չա* (보림백모차; 寶林白茅茶) թեյը, որն անվանվել է իր ծննդավայրի անունով՝ Բորիմի տաճար Չանհինում, Հարավային Ջոլա, հայտնի *տտեոկչայի* տեսակ է։

## Սպառում

Իր խտության և կարծրության պատճառով թեյի աղյուսներն օգտագործում էին մանր կտորների բաժանելուց և եռացնելուց հետո։ Ավանդաբար, Թան դինաստիայում դրանք սպառվում էին մանր փոշու վերածվելով։ Թեյի աղյուսների փոշիացրած տեսքով օգտագործման ավանդույթը կարելի է տեսնել ժամանակակից ճապոնական *մատչա* թեյի փոշիներում, ինչպես նաև թեյի փոշիացված տերևներում, որոնք օգտագործվում են *լեյ չայում* (擂茶), որը ուտում էին Հակկա ժողովուրդը և Հունան նահանգում։

## Սնունդ
Թեյի աղյուսները նախկինում Կենտրոնական Ասիայի և Տիբեթի որոշ մասերում օգտագործվում են որպես սննդի ձև։ Տիբեթում թեյի կտորները կոտրում են թեյի աղյուսներից և եփում ամբողջ գիշեր ջրի մեջ, երբեմն՝ աղով։ Ստացված խտացված թեյը այնուհետև խառնվում է կարագի, սերուցքի կամ կաթի և մի փոքր աղի հետ, պատրաստվում է կարագով թեյ, որը տիբեթյան խոհանոցի հիմնական բաղադրիչն է։

Ծամպայի (ալյուր՝ թեթև բոված գարու հատիկներից) հետ խառնած թեյը կոչվում է *Պահ*։ Խառնուրդի առանձին չափաբաժինները հունցում են փոքր ամանի մեջ, գնդիկներ ձևավորում և ուտում։ Ճապոնիայի Ֆուկուի պրեֆեկտուրայի որոշ քաղաքներում ծամպային նման սնունդ կա, որում խտացված թեյը խառնում են հացահատիկի ալյուրի հետ։

Մոնղոլիայի և Կենտրոնական Ասիայի որոշ վայրերում ուղղակիորեն ուտում են թեյի աղյուսների, հացահատիկի ալյուրի և եռացող ջրի խառնուրդը։

## Որպես արժույթ

Ասիայի շատ մասերում թեյի բարձր արժեքի պատճառով թեյի աղյուսները օգտագործվել են որպես արժույթի ձև ամբողջ Չինաստանում, Տիբեթում, Մոնղոլիայում և Կենտրոնական Ասիայում։ Սա բավականին նման է աղի աղյուսների օգտագործմանը որպես արժույթ Աֆրիկայի որոշ մասերում։ Թեյի աղյուսները մետաղադրամների համեմատ արժույթի նախընտրելի ձև էին Մոնղոլիայի և Սիբիրի քոչվորների համար։ Թեյը ոչ միայն կարող էր օգտագործվել որպես փող, սնունդ սովի ժամանակ, այլ նաև եփուկւ որպես օգտակար դեղամիջոց կիրառվել է հազի և մրսածության բուժման համար։ Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը թեյի աղյուսները դեռ օգտագործվում էին որպես ուտելի արժույթ Սիբիրում։

Տիբեթի համար թեյի աղյուսները հիմնականում արտադրվել են Սիչուան նահանգի Յաանի (նախկինում՝ Յաչու-ֆու) տարածքում։ Աղյուսները արտադրվել են հինգ տարբեր որակներով և համապատասխանաբար գնահատվել։ Աղյուսի այն տեսակը, որն առավել հաճախ օգտագործվում էր որպես արժույթ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, երրորդ որակի էր, որը տիբեթցիներն անվանում էին «բրգյադ պա» («ութերորդ»), քանի որ ժամանակին Լհասայում այն արժեր ութ տիբեթական տանգկա (Տիբեթի ստանդարտ արծաթե մետաղադրամ մոտ 5,4 գրամ կշռով)։ Այս ստանդարտի աղյուսները Տիբեթի կողմից արտահանվել են նաև Բութան և Լադաք։

## Ազդեցություն
Թեյի բույսերի բոլոր հյուսվածքները որոշ չափով կուտակում են ֆտոր։ Թեյի աղյուսները, որոնք պատրաստված են հին տերևներից և ցողուններից, կարող են պարունակել այս տարրի մեծ քանակությունը, ինչը կարող է դրանք վտանգավոր դարձնել մեծ քանակությամբ կամ երկարատև օգտագործման համար։ Նման թեյերի օգտագործումը հանգեցրել է ֆտորոզի՝ ֆտորիդային թունավորման մի ձև, որն ազդում է ոսկորների և ատամների վրա սեղմված թեյի մեծածավալ սպառման վայրերում, ինչպիսին Տիբեթն է։

## Աղբյուրներ
* Bertsch, Wolfgang (2006) *The Use of Tea Bricks as Currency among the Tibetans ("Der Gebrauch von Teeziegeln als Zahlungsmittel bei den Tibetern")*, Der Primitivgeldsammler. Europäische Vereinigung zum Erforschen, Sammeln und Bewahren von ursprünglichen und außergewöhnlichen Geldformen (European Association for the Research, Collection and Preservation of Original and Curious Money), No. 75, Rüsselsheim. This article was also published in the *Tibet Journal* and is available as website:http://ltwa.tibetanbridges.com/tibet_journal/Summer-2009/Wolfgang.pdf
*
*
*
* National Palace Museum Exhibition Brochure "Empty Vessels, Replenished Minds: the Culture, Practice and Art of Tea" Taiwan 2002
* 
* Rosthorn, Arthur de (1895): On the Tea Cultivation in Western Ssuch´uan and the Trade with Tibet via Tachienlu. Luzac & Co., London, 1895.
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*Tea Money of China. Ken Bressett.
*Прессованный чай 
*Зелёный прессованный чай
*Tibetan Butter Tea Recipe by YoWangdu

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ըմպելիքներ
Կատեգորիա:Թեյ