open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հովհաննես Հոլով

մինի
**Հովհաննես Հոլով** (*Հակոբ Կոստանդնուպոլսեցի*, ), հայ քերական, թարգմանիչ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ։

## Կենսագրություն
1660-1667 թվականներին սովորել է Հռոմի և Լիոնի դպրոցներում, զբաղվել գիտական, թարգմանչական, քարոզչական աշխատանքով։ Եղել է Ոսկան Երևանցու առաջին գրաքննիչը, իր գործունեությամբ պաշտպանել հայ տպագրիչների շահերը։ Ունի շուրջ 15 ինքնուրույն և թարգմանչական գրքեր։ Հովհաննես Հոլովի առաջին տպագիր գիրքը «Պարտէզ հոգևոր» (1670) երկի թարգմանությունն է։ «Զտութիւն հայկաբանութեան կամ Քերականութիւն հայկական» (լատիներեն և հայերեն, 1674) գրքի համար, ըստ ավանդության, նրան անվանել են «Հոլով»։ «Համառօտութիւն ճարտասանականի արուեստի» (1674) աշխատությամբ Հովհաննես Հոլովը փաստորեն հիմնել է նոր շրջանի ինքնուրույն գիտական ոճագիտությունն ու ճարտասանությունը, «Պարզաբանութիւն հոգենուագ սաղմոսացն» (1687) գրքով նոր մակարդակի հասցրել աշխարհաբարի մշակումը և առաջին անգամ հրապարակայնորեն պաշտպանել նրա դատը։ Մահացել է 1691 թ.-ի նոյեմբերի 24-ին, Վենետիկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե քահանաներ
Կատեգորիա:Հայ քերականներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Հովհաննես Մանկասարենց

**Հովհաննես Մանկասարենց** (), հայ գրիչ։ Սովորել է Արճեշում, ապա՝ Մեծոփավանքի դպրոցում։ Աշխատել է նախ իր ուսուցչի՝ պատմիչ Թովմա Մեծոփեցու մոտ, այնուհետև Արճեշում հիմնել է գրչության դպրոց, որտեղ սովորելու էին գալիս Վասպուրականի տարբեր շրջաններից։ Կյանքի վերջին տարիներին ապրել է Վանում։ 72 տարի զբաղվել է գրչությամբ, ընդօրինակել է 40 հայսմավուրք ու տարեգիրք, 50-60 ձեռագիր, 32 ավետարան։ Հովհաննես Մանկասարենցի ընդօրինակություններից մեզ է հասել 30 գրչագիր, որից 13-ը պահվում է Մատենադարանում, 5-ը՝ Վենետիկի, 2-ը՝ Նոր Ջուղայի մատենադարաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Հովհաննես Մանուկ Խլաթեցի

**Հովհաննես Մանուկ Խլաթեցի** (), հայ միջնադարյան գուսան։ Մանկուց նվիրվել է երաժշտությանը։ Ունեցել է հազվագյուտ ձայն, կատարել աշխարհիկ և հոգևոր երգեր։ Հաղթել է գուսանական հրապարակային մրցույթներում։ Սպանվել է երիտասարդ հասակում՝ կրոնափոխությունը մերժելու պատճառով։

Կատեգորիա:Հայ գուսաններ
Ստեպան Խալտուրին

**Ստեպան Նիկոլաևիչ Խալտուրին** (, ), ռուս բանվոր, հեղափոխական ահաբեկիչ, Ձմեռային պալատի (1880) և մի շարք այլ ահաբեկչության գործողությունների կազմակերպիչ-իրականացնող, «Ռուս բանվորների հյուսիսային միություն» կազմակերպության հիմնադիր։

1875 թվականին դարձել է Պետերբուրգի «Ընկերների միության» անդամ։ Վ. Օբնորսկու հետ ստեղծել և ղեկավարել է «Ռուս բանվորների հյուսիսային միությունը» (1878 - 1880)։ 1879 թվականին հարել է «Նարոդնայա վոլյա» կազմակերպությանը։ 1880 թվականի փետրվարին Ձմեռային պալատում անհաջող մահափորձ է կատարել Ալեքսանդր II-ի դեմ։ 1882 թվականին Օդեսայում աշխատել է «Օդեսայի բանվորական խմբի» կազմակերպման համար։ Ն. Ժելվակովի հետ նախապատրաստել է զինվորական դատախազ Ստրելնիկովի սպանությունը։ Մահապատժի է ենթարկվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Խալցեդոն

**Խալցեդոն** (հնագույն Քաղկեդոն քաղաքի անունից), միներալ, քվարցի մանր-բյուրեղային տարատեսակը։ Գույնը՝ սպիտակ, գորշ, դեղին, կանաչ, փայլը՝ մոմի։ Կարծրությունը 6 - 7 է, խտությունը՝ 2600 կգ/մ3։ Առաջանում է հրաբխային ապարների դատարկություններում հանքային տաք ջրերի կամ հիդրոթերմալ լուծույթների նստեցումից։ Նուրբ գծաշերտերով և նախշերով տարբերակը հայտնի է ագատ անունով։ Նախկին ՍՍՀՄ-ի տարածքում կա Ուրալում և Հայաստանում (Իջևանի շրջան)։ Օգտագործվում է ոսկերչական գործում և որպես տեխնիկական քար։

Կատեգորիա:Միներալներ
Խալֆալու

**Խալֆալու**, գյուղ նախկին Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառում, Իգդիրից մոտ 15 կմ հեռավորության վրա։ XX դարի սկզբին ուներ մոտ 100 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղում կային ավերակ շենքերի մնացորդներ և հայատառ հին տապանաքարեր։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1920 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ 1921 թվականի Կարսի պայմանագրով Խալֆալուն անցել է Թուրքիային։

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի փոքր քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քրդաբնակ բնակավայրեր
Ալեքսանդր Խախանաշվիլի

**Ալեքսանդր Սոլոմոնի Խախանաշվիլի (Խախանով)** (), ծնյալ **Ալեքսանդրե Խախանաշվիլի** (, , թաղվել է Թբիլիսիում), վրացի բանասեր, պատմաբան, հնագետ։

1888 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։ 1888 թվականից վրաց լեզվի և գրականության մասին դասախոսություններ է կարդացել Լազարյան ճեմարանում և Մոսկվայի համալսարանում։

Խախանշվիլին մշակել է վրաց գրականության պատմության լրիվ դասընթացը հին ժամանակներից մինչև XIX դար, գրել «Ակնարկներ վրացական գրականության պատմությունից» (պրակ 1 - 4, 1895 - 1906), «Վրացական գրականության պատմություն» (հ. 1 - 2, 1904 - 1917) աշխատությունները։ Հրատարակել է նաև «Ճորտատիրական իրավունքը Վրաստանում մինչև Ռուսաստանին միանալը» (1890), «Փոքր Ասիայում վրացիների բնակության հնագույն սահմանները» (1890), «Հնագիտական գիտարշավներ Կովկասում 1892, 1893 և 1895 թթ.» (1897), «Վրաստանի պատմություն» (Փարիզ, 1910) գործերը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Положение армян в грузинском царстве, в км.։ Братская помощь пострадавшим в Турции армянам, M., 1898.
* Джавахов А. Н., A, C. Xaxанов и его деятельность в области кавказоведения, «Этнографическое обозрение» 1912, № 3-4

Կատեգորիա:Վրացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Վրացի հնագետներ
Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Վրացի բանասերներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Վրացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Վրացի հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Վրացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության թարգմանիչներ
Գրիգոր Խախանյան

**Գրիգոր Դավթի Խախանյան** (), խորհրդային ռազմական գործիչ, կոմկոր (1935)։

1915 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի գիմնազիան, ընդունվել Մոսկվայի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1916 թվականին զորակոչվել է բանակ, ավարտել Մոսկվայի ենթասպաների դպրոցը (1917)։

Պետրոգրադում մասնակցել է Հոկտեմբերյան զինված ապստամբությանը, ընտրվել Սովետների համառուսաստանյան II համագումարի պատգամավոր։ Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ եղել է Պսկովի հրաձգային դիվիզիայի կոմիսար, Սվիյաժսկ քաղաքի պաշտպանության պետ, 5-րդ բանակի օպերատիվ բաժնի պետի տեղակալ, ապա բաժնի պետ։ 1919 թվականի մարտին, նշանակվելով 27-րդ դիվիզիայի 3-րդ բրիգադի հրամանատար, Խախանյանը գրավել է Մեզելինսկը, Բիրսկը, Զլատոուստը, Չելյաբինսկը։ Օմսկի գրավման ժամանակ (1919), Վարշավայի ճակատամարտում (1920), Կրոնշտադտի ապստամբության ճնշման գործում (1921) «անձնական քաջություն և զորավարական արվեստ ցուցաբերելու համար» Խախանյանը պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի 3 շքանշանով և հեղափոխության պատվոզենքով։

Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո եղել է դիվիզիայի, ապա կորպուսի հրամանատար, «Վիստրել» բարձրագույն ակադեմիական դասընթացների պետ, 1929-1933 թվականներին՝ Ուկրաինական զինվորական շրջանի քաղվարչության պետ և ռազմական խորհրդի անդամ։ 1934-1936 թվականներին աշխատել է Խորհրդային վերահսկողության հանձնաժողովում։ 1936 թվականի դեկտեմբերին նշանակվել է Հեռավորարևելյան կարմրադրոշ հատուկ բանակի քաղվարչության պետ և ռազմական խորհրդի անդամ։ Ընտրվել է ԽՄԿԿ Մոսկվայի քաղաքային կոմիտեի, Հեռավորարևելյան երկրամասային կոմիտեի, Ուկրաինայի կոմկուսի Կենտկոմի, ՌՍՖՍՀ և ՍՍՀՄ Կենտգործկոմների անդամ։ Գրել է «Ռազմական հոգեբանության հիմունքները» (1929, ռուսերեն) գիրքը։

Կալանավորվել է 1938 թվականի փետրվարի 1-ին և մեկ տարի անց գնդակահարվել։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Մալխասյան Ա. Ե. Սովետական բանակի հայ գործիչները, 2 լրց. հրտ., Ե., 1965։ 
* Մնացականյան Ա. Ն., Հոկտեմբերի բարիկադների վրա, Ե., 1967:
* Հայկ Հայրապետյան, Սուր և ջութակ։ «Գարուն», 1967, № 4, էջ 16-32, № 5, էջ 14-35։ Թարգմ.՝ Գրիգոր Ֆերեշեթյան։ 
* Айрапетян Г. А., Комкор Хаханян (Документальная повесть), E., 1970.

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ռազմական գործիչներ
Խածատում

**Խածատում**, պինդ նյութերի քիմիական մշակում, սովորաբար թթվային լուծույթներով՝ դրանց մակերևույթի տեսքը փոխելու կամ խառնուկները հեռացնելու, ինչպես նաև մետաղական նախապատրաստուկներին անհրաժեշտ ձև ու չափ տալու համար։

Խածատումն օգտագործվում է նաև պոլիգրաֆիայում, կլիշեների բացատների մշակումը թթվով։ Խածատման ժամանակ թթուն լուծում է մետաղը, և կլիշեի թթվահեստ շերտով չպահպանված մասերը խորանում են։

Կատեգորիա:Մետաղամշակում
Խածկտիկ

**Խածկտիկ**, կարմրակուրծիկ (), ճնճղուկազգիների կարգի սերինոսների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին տեսք
thumb|ձախից|200px|Բույնը ձվերով
Մարմնի երկարությունը 14,5-16 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 22-29 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 25-29 գ։ Մարմինը գեր է, կտուցը՝ հաստ, մուգ գույնի, գոտկատեղը և ներքնապոչը՝ սպիտակ։ Հասունի գագաթը, կզակը, թևերը և պոչը սև են, թևի միջին հատվածում կա բաց մոխրագույն շերտ։ Արուի մարմինը ներքևից և դեմքի ստորին մասը մուգ վարդագույն են, մեջքը՝ մոխրագույն։ Էգի մեջքը դարչնամոխրագույն է, մարմինը ներքևից՝ խամրած նարնջագույն-դարչնագույն։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն գլուխը և թևաշերտերը միատարր դեղնավուն դարչնագույն են։ Սովորական Խածկտիկները հանդիպում են զույգերով կամ փոքր խմբերով, թաքնվում են ցածրահասակ խիտ բուսաուտներում։
 
## Տարածում
[thumb|աջից|[Ֆարերյան կղզիների նամականիշ]]
Տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում։ Հայաստանում տարածված են սովորական և անապատային խածկտիկները։ Բնակվում է սաղարթախիտ և խառնանտառներում, անտառապատ գետահովիտներում։

## Կենսակերպ
Սնվում է սերմերով, բույսերի բողբոջներով, որոշ անողնաշարավորներով։ Արուների վաղ գարնանային երգը (ոչ հաճախ երգում են նաև էգերը) և հարսանեկան զույգերի ձևավորումը՝ փետրվարի 2-րդ կեսից։ Ձվադրմանը պատրաստ բները գրանցվում են մարտի կեսերից մայիս-հունիս։ Բույնը գավաթաձև է՝ բարակ ճյուղերից։ Բնադրում է խիտ թփուտներում կամ ծառերին։ Տևում է 21 մմ տրամագծով, բաց կապույտ՝ դարչնագույն պտերով ու գծիկներով 4-5 ձու։ Թխսակալում է էգը՝ 13-15 օր։ Ձագերը հայտնվում են ապրիլի վերջին տասնօրյակում, բնից դուրս են գալիս 2 շաբաթականում, կերակրում են ծնողները։ Հուլիսի ընթացքում ձևավորվում են թռիչքին լավ տիրապետող երիտասարդ և հասուն թռչուններից կազմված խմբեր ու մեծ երամներ։ Գունագեղ փետրավորման, անազատ պայմաններին արագ ու հեշտ ընտելանալու շնորհիվ գեղագիտական որոշակի արժեք է ներկայացնում թռչնասերների շրջանում։

## Բազմացում
Դնում է երկնագույն 4 - 6 ձու, թխսում է հիմնականում էգը (13 - 15 օր)։

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Հովհաննես Մեծոփեցի

**Հովհաննես Մեծոփեցի** (1340, գյուղաքաղաք Զարիշատ, Քաջբերունիք գավառ - 1410, Հավուց Թառ), հայ մանկավարժ, գրիչ, եկեղեցական գործիչ։ Կրթվել է Մեծոփավանքում և Տաթևի համալսարանում։ Համալսարանն ավարտելուց հետո ստացել է վարդապետի աստիճան, վերադարձել հայրենի գավառ, ձեռնամուխ եղել Մեծոփավանքի վերաշինությանը, ստանձնել վանքի դպրոցի ղեկավարությունը։ Հովհաննես Մեծոփեցին ընդօրինակել է փիլիսոփայական բովանդակությամբ մի ձեռագիր (Մատենադարան, ձեռ. № 5931)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Կատանիա ՖԱ

**Կատանիա** կամ **Կալչիո Կատանիա** (), իտալական պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլային ակումբ Կատանիա քաղաքից։ Հիմնադրվել է 1908-ին։ Հանդես է գալիս A Սերիայում, սակայն իր պատմության մեծ մասն անց է կացրել B Սերիայում։

Կատեգորիա:Իտալական ֆուտբոլային ակումբներ
Ապեյրոն

**Ապեյրոն**, (, անվերջ), հասկացություն Անաքսիմանդրոսի փիլիսոփայության մեջ, որ նշանակում Է հավերժ շարժման մեջ գտնվող անսահման, անվերջ, անորոշ, որակազուրկ սկզբնանյութ։

Ըստ Անաքսիմանդրոսի ամեն ինչ սկիզբն ապեյրոնն է։ Այս բառը թարգմանվում է երեք տարբեր իմաստներով՝ սկզբնապատճառ, անորոշ, անսահման, որոնք հանդես են գալիս միասին։ Ապեյրոնը գիտական վերացարկում է. մտային, հորինված, արհեստական էություն, որն իր բնույթով զգայական չէ։ Անաքսիմանդրոսն զգում էր, որ նյութական երևույթից այն կողմ պետք է լինի մի ուրիշ էություն, որն էլ հենց պետք է լինի այդ նյութականի պատճառը։ Ըստ նրա՝ ապեյրոնը ծերանալ չունի, այն անմահ է ու անոչնչանալի, ապեյրոնն ինքն է ստեղծում ամեն ինչ։ Ապեյրոնից են առաջանում նախ հակադրությունները՝ տաքն ու սառը, չորն ու թացը, ծանր ու թեթևը և այլն, որոնցից հավերժական շարժման ու անհրաժեշտության միջոցով առաջանում է զգայական աշխարհի բոլոր ձևերը. Աշխարհն առաջանում է ապեյրոնից և պարբերաբար ապեյրոնի է վերածվում. այսինքն՝ աշխարհը պարբերաբար կործանվում է և նորից առաջանում։

Կատեգորիա:Անտիկ փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Տիեզերագիտություն
Պետրոս Ապետիք

**Պետրոս Ապետիք**, (Պետրոս Պետիկ Հայ) (ծննդյան թվականը անհայտ - մոտ 1684), հայազգի դիվանագետ։ Ծնվել է Հալեպում, պարսկահայի ընտանիքում։

## Կենսագրություն
Հռոմի Ուրբանյան վարժարանում սովորել է աստվածաբանություն և օտար լեզուներ։ Պետրոս Ապետիքը իր դիվանագիտական գործունեությունն սկսել է XVII դարի 60-ական թվականներին, երբ Եվրոպայում ձգտում Էին ստեղծել հակաթուրքական համադաշնակցություն՝ նրա մեջ ընդգրկելով նաև Պարսկաստանը։ Բանակցությունների համար Հռոմի պապը Պետրոս Ապետիքին ուղարկել է պարսից շահ Սոլիման II մոտ։ Պետրոս Ապետիքը բարյացակամ ընդունելություն է գտել պարսկական արքունիքում։ Դեպի Պարսկաստան երկրորդ ուղևորության ժամանակ, թուրքերի դեմ դաշնակցություն ստեղծելու նպատակով՝ Պետրոս Ապետիքը նշանակվել է շահի ներկայացուցիչը Եվրոպայում, որտեղ այցելել է մի շարք երկրներ, այդ թվում՝ Ռուսաստան, Լեհաստան, Ավստրիա։ 1677 թվականին Պետրոս Ապետիքը տեսակցել է Ավստրիայի Լեոպոլդ կայսեր հետ։ Այնուհետև մեկնել է Հռոմ, նպաստել Հռոմի և Վիեննայի միջև հարաբերությունների սերտացմանը։ Նա մեծ ծառայություններ է մատուցել Հունգարիան թուրքական լծից ազատագրելու գործին։ 1680 թվականին Պետրոս Ապետիքը վերջնականապես հաստատվել է Հունգարիայում, իր ծառայությունների դիմաց իբրև վարձատրություն ստացել կալվածք Հևեշի գավառում։ Նրան շնորհվել է կոմսի տիտղոս, ինչպես նաև «մեծապատիվ» մակդիրը կրելու իրավունք։ Պետրոս Ապետիքին տրվել է նաև հատուկ տոհմանշան (զինանշան) ունենալու արտոնություն։ 1683 թվականին Լեհաստանի թագավոր Յան Սոբեսկիև նպատակ ուներ Պարսկաստան կազմակերպվելիք դեսպանությունը վստահել նրան, բայց 1684 թվականից Պետրոս Ապետիքը այլես չի երևում միջազգային ղիվանագիտակաև ասպարեզում։ Պետրոս Ապետիքը եղել է Հայաստանում, բաևակցությունևեր վարել կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու հետ՝ ցանկանալով իր ծրագրած հակաթուրքական համադաշնակցությաև մեջ ներգրավել հայերին և վրացիներին։ Այդ նպատակով այցելել է նաև Վրաստան, ուր Վրաց կաթողիկոսը համակրանքով է վերաբերվել նրա գաղափարներին։ Նրա միջնորդությամբ Հայոց և Վրաց կաթողիկոսությունների միջև վերստեղծվել են բարեկամական կապերը։ 1678 թվականին Պետրոս Ապետիքը հեղինակել է լատիներեն լեզվով արժեքավոր մի աշխատություն՝ «40 սյուներով դահլիճ»–ը, ուր նկարագրել է Պարսկաստանը։ Այնտեղ տեղեկություններ նաև նաև Պարսկաստանի հայ կաթոլիկների մասին։ Պետրոս Ապետիքի երկը կարևոր աղբյուր է նաև XVII դարի հայ ազատագրական մտքի պատմության համար։

## Երկեր
*Bedik P., Cehil Sutun, Viennae, 1678

## Գրականություն
*Հովհաննիսյան Ա. Գ., Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, գիրք 2, Երևան, 1959։ 
*Կալլոշ Լ. և Կերեկեշհազի Ժ., Ապետիք կոմսին զարմանալի կյանքը, թարգմանություն հունգարերենից Ա. Ֆոկոլյանի, «Բազմավեպ», 1946 - 47, 1949, 1953 - 56։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Փանդիռ

**Փանդիռ** (այլ ընթերցումներն են՝ **փանդիռն, փանտիռ, փանդեռն, բամբիռն, բանդեռն, բանդիռն**), լարային կոթավոր կսմիթահար նվագարան հին և միջնադարյան Հայաստանում։ Փանդիռի մասին հնագույն տեղեկությունները հաղորդում են պատմիչներ Փավստոս Բուզանդն ու Մովսես Խորենացին։ Փանդիռի վրա նվագել են հայ հին վիպասանները՝ իրենք իսկ նվագակցելով իրենց երաժշտաարտասանական բնույթի պատումներին՝ վեպերին և «ցցոց ու պարուց» երգերին։

Հայկական հին թարգմանական գրականության էջերում հանդիպում են նաև «փանդեռնահարութիւն» և «փանդեռներգութիւն» խոսքերը։ Փանդիռը ծանոթ է եղել նաև Կիլիկիայում։ Այն հիշատակում է Գրիգոր Դ Տղան՝ «Ողբ Երուսաղեմի» քերթվածում։ Դատելով միջնադարյան առանձին ձեռագրերի տվյալներից՝ հայ իրականության տարբեր շրջանակներում «փանդիռ» ասելով երբեմն նույնիսկ տարբեր նվագարաններ են հասկացել։ Ուշ միջնադարում (XVI դ.) փանդիռը դուրս է եկել գործածությունից։

Փանդիռի կիրառման եղանակի, նրա լարերի թվաքանակի և լարվածքի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։ Սակայն, երաժշտական (մեղեդիական) արտասանության նվագակցության համար հին աշխարհի մի շարք քաղաքակիրթ ժողովուրդների կողմից կիրառված, այսպես կոչված, ներդաշնակության հենքի տիպի լարվածք ունեցող գործիքներից դատելով՝ կարելի է ենթադրել, որ փանդիռը նույնպես չորս և կամ, առնվազն, երեքլարանի մի նվագարան էր, c1-f1-g1-c2 կամ c1-f1-g1 տիպի լարվածքով։ Այդպիսի գործիքի օգնությամբ վիպասանները կարող էին շեշտաչափել իրենց երաժշտաարտասանական պատումները՝ դրանք նվագակցելով հնգյակ-քառյակային (կվարտ-կվինտային) կառուցվածքի համահնչյուններով։ Այս ենթադրությունն անուղղակիորեն հաստատվում է նրանով, որ սազ նվագող հայ աշուղները մինչև օրս էլ կիրառում են c-f-g տիպի հարաբերություններից բաղկացած «բազմալար պեդալներ», որի նախնական (արխաիկ) բնույթն ավելի քան անվիճելի է։ Սրանից հետևում է, որ մեր ժամանակակից հայ աշուղների կատարողական հիշյալ հնարանքը «փանդռնահարության» հնամենի արվեստի արձագանքներից է։

## Գրականություն
* Թահմիզյան Ն., Ներդաշնակության հենքի ուսմունքը միջնադարյան Հայաստանում (V - VI դդ.), «ՊԲՀ», 1966, № 1։

Կատեգորիա:Լարային երաժշտական գործիքներ
Ըղձական եղանակ

**Ըղձական եղանակի** բայաձևերը ցույց են տալիս գործողության կատարման իղձ, ցանկություն, այսինքն՝ այնպիսի գործողություն, որի կատարումը (կամ չկատարումը) ցանկալի, սպասելի է խոսողի համար։ Ժամանակակից հայերենում ըղձական եղանակը կազմվում են առաջին հիմքով և համապատասխան դիմաթվային վերջավորություններով։ Ըղձական եղանակն ունի երկու պարզ ժամանակաձև՝ *ըղձական ապառնի* և *ըղձական անցյալ*։

## Ըղձական ապառնի
Ըղձական ապառնին ցույց է տալիս կատարելի գործողության իղձ, ցանկություն։
* Ե խոնարհման բայերի ըղձական ապառնին կազմվում է անորոշ դերբային *-եմ, -ես, -ի, -ենք, -եք, -են* վերջավորություններ ավելացնելով։

Եզակի երրորդ դեմքում *Ե* խոնարհիչը հնչյունափոխվում է *Ի*-ի։

* *Ա* խոնարհման բայերի ըղձական ապառնին կազմվում է անորոշ դերբային *-ամ, -աս, -ա, -անք, -աք, -ան* վերջավորություններ ավելացնելով։

Օրինակ՝ 
* *Նրանք հասան իրանց մուրազին, դուք էլ հասնեք ձեր մուրազին։*
* *Գերեզմանըս անհայտ լինի, 
: Վերաս քամին շառաչե,
: Վերաս խաչ, քար թող չըլինի,
: Մենակ ուռին հառաչե...* (Ավետիք Իսահակյան)
* *Ա՜խ, և այս հոծ
:Մութ-մըռայլից, երանի,
:Հառներ հոգիս կըրակ ու բոց,
: Զըվարթ հոգիս երբեմնի։* (Հովհաննես Թումանյան)

## Ըղձական անցյալ
Ըղձական անցյալը ցույց է տալիս անցյալում կատարելի իղձ, ցանկություն։

* Ե խոնարհման բայերի ըղձական անցյալը կազմվում է անորոշ դերբայի հիմքին ավելացնելով *-եի, -եիր, -եր, -եինք, -եիք, -եին* վերջավորությունները։
*Ա խոնահման բայերի ըղձական անցյալը կազմվում է անորոշի հիմքին ավելացնելով *-այի, -այիր, -ար, -այինք, -այիք, -ային* վերջավորությունները։

Օրինակ՝
* *Երնեկ դըրա ոտը կոտրեր՝ Չըգար հաներ մեզ մեր տանից։* (Հովհաննես Թումանյան)

## Տես նաև
* Բայի եղանակ 
* Սահմանական եղանակ
* Պայմանական եղանակ 
* Հարկադրական եղանակ
* Հրամայական եղանակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բայի եղանակներ
Եղանակի քերականական կարգ

**Բայի եղանակ**ի քերականական կարգով արտահայտվում է խոսողի, խոսակցի կամ մի երրորդ անձի վերաբերմունքը գործողության կատարման եղանակի (ձևի) նկատմամբ, ինչպես նաև գործողության ու իրականության փոխհարաբերության նկատմամբ։

Բայի եղանակի կարգի տրամաբանական հիմքն այն է, որ նույն գործողությունը կարող է ներկայացվել որպես իրական, ցանկալի, ենթադրելի, պայմանական, անհրաժեշտական և այլն. նույն գործողության տարբեր երանգավորումները գնահատվում են խոսողի տեսանկյունից։

Ժամանակակից հայերենում բայն ունի հինգ եղանակ.
* Սահմանական եղանակը ցույց է տալիս հաղորդողի (խոսողի) կողմից հավաստի համարվող գործողություն կամ եղելություն (*գրում եմ, գրելու եմ, գրել եմ, գրեցի*)։ - *Անկոթ կացինը ձեռքին ինքը կանգնել էր գոմաղբի հին, սև կույտի վրա ու ոտքով խաղում էր դդումի հետ, հայրը նստել էր փեթակների մեջ ու ականջ էր դնում:* (Հրանտ Մաթևոսյան)
* Հրամայական եղանակը ցույց է տալիս հաղորդողի կողմից ընդունողին (խոսակցին) պարտադրվող գործողություն (*գրի՛ր, գրեցե՛ք*)։
* Ըղձական եղանակը ցույց է տալիս հաղորդողի կողմից ցանկալի, հնարավոր համարվող գործողություն (*գրեմ, գրեի*)։
* Հարկադրական եղանակը ցույց է տալիս անհրաժեշտ համարվող գործողություն (*պիտի գրեմ, պիտի գրեի*)։ - *Բայց չի կարելի ասել, թե քարատակ եկողն անպայման պիտի հարեր խմբերից մեկն ու մեկին:* (Ակսել Բակունց)
* Պայմանական եղանակը ցույց է տալիս հաղորդողի կողմից հաստատորեն որոշակիորեն ենթադրվող գործողություն (*կգրեմ, կգրեի*)։ *Սիմոնը տնքալով թիկնեց մութաքաներին և խուլ ու հոգնած ասաց.– Արմենակը գա` մի բան կմտածենք:* (Հրանտ Մաթևոսյան)

Եղանակներից յուրաքանչյուրի արտահայտած իմաստը որոշակի հասկանալի է հատկապես համատեքստից դուրս կամ այն նախադասություններում, որոնցում չկան տվյալ եղանակի իմաստին հակադրվող բառային-խոսքային միջավայր, քերականական-հնչերանգային այլաբնույթ իրակություններ։

Ասորերենում բայական եղանակներից մեկն անվանվում է ածանցական եղանակ, որն ըստ Աճառյանի՝ «նույնն է, ինչ սաստկական եղանակը, այն տարբերությամբ, որ իրենից հետո պահանջում է առարկայական եղանակի գործածություն»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Է. Աղայան, Լեզվաբանության հիմունքներ, Երևան, 1987։
* Հրաչյա Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 4, գիրք Ա, Երևան, 1959։
* Ա. Աբրահամյան, Բայը ժամանակակից հայերենում, գիրք առաջին, Երևան, 1962։

Կատեգորիա:Բայ
Հովհաննես Ոսկեփորիկ

**Հովհաննես Ոսկեփորիկ** (ծննդյան թվականն անհայտ - 1432, Տփղիս), XIV դարի վերջի և XV դարի 1-ին կեսի հայ գրիչ, գրչության ուսուցիչ, Անիի եպիսկոպոս, հոգևոր և մշակութային գործիչ։ Աշխատել է Անիում (մինչև 1410-ական թթ.), Սանահինում, Վրաստանի սահմանամերձ Թմոք (Թմոգվի) ամրոցում։ Մեզ են հասել Հովհաննես Ոսկեփորիկի ընդօրինակած երեք մատյաններ, որոնք գրչության արվեստի փայլուն նմուշներ են և պահվում են Վիեննայի Մխիթարյանների մատենադարանում (ձեռագիր № 55), Մատենադարանում (ձեռագիր № 1587, 1423 թ.), Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց վանքում (ձեռագիր № 1534, 1426 թ.)։ Հովհաննես Ոսկեփորիկի աշխատանքներն աչքի են ընկնում ոչ միայն կանոնավոր ու հստակ գրով, այլև կարմրագիր ու ոսկեգիր տողերի և տառերի կիրառմամբ, բոլորգրի և երկաթագրի սկզբնատողերի համադրմամբ, ձեռագիր էջի մակերեսի ներդաշնակ ու կուռ կազմակերպմամբ։

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:15-րդ դարի հայ եպիսկոպոսներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական եպիսկոպոսներ
Սալաթ (այլ կիրառումներ)

**Սալաթ** եզրույթը կարող է վերաբերել՝

* Սալաթ - մշակաբույս
* Սալաթ - աղոթք իսլամում, նամազ
* Սալաթ - աղցան բառի խոսակցական տարբերակ
Բիկինի (լողազգեստ)

**Բիկինի**, երկու առանձին մասերից բաղկացած կանացի լողազգեստ։ Գոյություն ունեն բիկինիի տեսակներ, որոնք տարբերվում են երկու մասերի չափով և ձևով։ Հաջորդել է փակ լողազգեստին։

## Պատմություն
Պատմաբաններն ու հնագետները ենթադրում են, որ բիկինի տեսակի լողազգեստները գոյություն են ունեցել դեռ Հռոմեական կայսրության ժամանակներում։ 3-4-րդ դարերում Սիցիլիայում Villa Romana del Casale-ում հայտնաբերված խճանկարներում ցուցադրված են մի քանի հռոմեացի մարմնամարզուհիներ, որոնք հագել են բիկինի։
Ընդհուպ 20-րդ դարի կեսը լողազգեստը բավական խիստ տեսք ուներ և ծածկում էր մարմնի մեծ մասը։ Ժամանակակից լողազգեստի ստեղծողն է համարվում ֆրանսիացի ճարտարագետ Լուի Ռեարը (), ով ճարտարագետ մեխանիկ էր, բայց մորից կանացի սպիտակեղենի սալոն ժառանգություն ստանալուց հետո հագուստի դիզայներ դառավ։ Ռեարը զարգացրեց մի քանի ամիս առաջ Ժակ Էյմի ստեղծած «Ատոմ» լողազգեստը։ Լողազգեստը հանրությանը ներկայացրեց Casino de Paris-ի պարուհի Միշելին Բերնադինին Փարիզի Piscine Molitor լողավազանում 1946 թվականի հուլիսի 5-ին։ Լողազգեստը կոչվեց Բիկինի ի պատիվ Բիկինի ատոլի, որտեղ ցուցադրումից չորս օր առաջ ԱՄՆ–ն ատոմային փորձարկում էր կատարել։.

Մոտ տասը տարի բիկինին ժողովրդականություն չէր վայելում։ Կաթոլիկական երկրներում, ինչպիսիք են Իսպանիան, Պորտուգալիան, Իտալիան, բիկինին արգելվում էր։ Բիկինիի առաջին կիրառողներից և պրոպագանդողներից էր ֆրանսիացի հայտնի դերասանուհի Բրիջիդ Բարդոն։

Բիկինիի առաջին ցուցադրման օր Հուլիսի 5-ը՝ համարվում է բիկինիի համաշխարհային օր։
[մինի|Հին հռոմեական [խճանկարչություն|խճանկար]]

## Անվան ծագում
Նոր մոդելի գովազդային կարգախոսը զուգահեռ էր անցկացնում ատոմի տրոհման և նախկին մոդելի միջև (նախկին մոդելի անունը «Ատոմ» էր)՝ «Բիկինին տրոհված Ատոմն է»։ Քանի որ Բիկինի ատոլում ատոմային ռումբի փորձարկում էին կատարել, սպասվում էր, որ նույն անունով լողազգեստը նմանատիպ պայթյուն կառաջացնի նորաձևության աշխարհում։

## Մանկինի
Մանկինի (), տղամարդու բիկինի է, անունը առաջացել է ( и ) բառերի համադրումից։ Հայտնի է դարձել Բորատ կինոնկարի հերոսի շնորհիվ։


Պատկեր:Army Strong, Sgt. Odyssey U. Martin named the women's tall figure and bodybuilding heavyweight champion at the 2013 Muscle Beach Classic 130804-A-YY695-327.jpg|Բիկինի բոուդիբիլդինգի համար
Պատկեր:Kerri-walsh.jpg|Բիկինին ծովափնայ վոլեյբոլում
Պատկեր:Bikinistyles.svg|Բիկինի վարտիքների տեսակները
Պատկեր:Criolé Show - Samba dancers.jpg|Սամբայի պարուհիները բիկինիով
Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-L0503-0036, Berlin, Pankow, Freibad.jpg|Բիկինին 1970-ական թվականներին
Պատկեր:Sunrise, Florida woman in bikini v2.jpg|Միկրոկինի
Պատկեր:Brooke Adams (model).jpg|Ռեստլեր Բրուք Ադամսը
Պատկեր:NoBikini.JPG|Բիկինի կրելը արգելող նշան


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նորաձևություն
Մուխանք

**Մուխանք**, կան **Մոխանք**, **Մխանք**, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում, Գարգար գետից հարավ (1250 կմ² տարածությամբ)։ Մխանց իշխանական տոհմի տիրույթը։ 5-րդ դարի 2-րդ կեսին Մուխանքը ևս անջատվել է Մեծ Հայքից և միացվել Աղվանից մարզպանությանը։ 9-րդ դարի սկզբին Մուխանքի իշխանն էր Ստեփանոս Աբլասադը, որը Բաբեկի օգնությամբ ջախջախել և իր տիրույթներից վանել է բաղասականցիներին։ Սակայն վերջիններիս հաջողվել է սպանել Ստեփանոս Աբլասադին և տիրել նրա կալվածները։ 12 տարի անց Հարավային Արցախի իշխան Եսայի Աբու Մուսեն, որը Ստեփանոս Աբլասադի քրոջ որդին էր, բաղասականցիներից ետ է նվաճել Մուխանքը, ինչպես նաև այն գավառները, որոնք մինչ այդ պատկանում էին իր քեռուն։

Վարչական առումով Մուխանքի տարածքն այսօր հիմնականում համընկնում է Արցախի Ասկերանի շրջանի հարավարևելյան (դե ֆակտո վերահսկվող Ադրբեջանի կողմից) և Մարտունու շրջանի արևելյան հատվածին։

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։
* Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից աշխարհի, Երևան, 1969։ 
* Երեմյան Ս. Տ., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երևան, 1963

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Մումիա

[մինի|220px|[Փարավոնի մումիա Կահիրեի թանգարանում]]
**Մումիա** (արաբերեն և պարսկերեն), քայքայումից արհեստականորեն պահպանած դիակ։ Մահից հետո դին պահելու ձգտումը շատ ժողովուրդների մոտ կապված է եղել հանդերձյալ կյանքի և հոգու անմահության վերաբերյալ պատկերացումների հետ։ Մարդկանց և սուրբ կենդանիների դիակների զմռսումը լայնորեն կիրառվել է Հին Եգիպտոսում։ Հայտնի մումիաներից հնագույնը եգիպտական Խետեպխերես թագուհու (մ.թ.ա. III հազարամյակ) մումիան է։ Դիակների պահպանումը չորացման միջոցով հայտնի է եղել Պերուի, Մեքսիկայի, Կանարյան կղզիների հին բնակիչներին։ Մումիա հայտնաբերվել է Ալթայում, Պազիրիկյան դամբարանաբլուրների (մ.թ.ա. V - IV դարեր) պեղման ժամանակ։ Զմռսած դիակներ են հայտնաբերվել Խլաթի մերձակա քարայրերում։ Մումիաներով դամբարանները սովորաբար պարունակում են հարուստ գույք, և դրանց պեղումները արժեքավոր նյութեր են ընձեռում հին հասարակությունների կենցաղի, մշակույթի, արվեստի և կրոնի վերաբերյալ։

Կատեգորիա:Թաղման արարողություններ
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Պրիպյատի զվարճանքի պուրակ

մինի|աջից|200px|Պուրակը ներկայումս

**Պրիպյատի զվարճանքի պուրակ** (ուկր.՝ *Парк розваг, парк атракціонів*), լքված զբոսայգի Ուկրաինայի Պրիպյատ ուրվական քաղաքում։ Պուրակի բացումը նախատեսված է եղել իրականացնել 1986 թվականի մայիսի 1-ին՝ մայիսյան տոներին ընդառաջ, սակայն չի կայացել Չեռնոբիլի ատոմակայանում տեղի ունեցած վթարի պատճառով։ Պուրակը տեղակայված է «Էներգետիկ» մշակույթի պալատը, քաղաքի հանրախանութը և «Պոլիսյա» հյուրանոցը միավորող կենտրոնական հրապարակի ետնամասում։

Զբոսայգին բնակիչների համար մի քանի ժամով բաց է եղել նույն թվականի ապրիլի 27-ին, որից հետո անմիջապես տեղի է ունեցել քաղաքացիների զանգվածային տեղահանումը։

Պուրակն ունեցել է չորս տեսակի կարուսել, որոնցից առավել հայտնին կենտրոնում տեղակայված պտտակարուսելն է, ինչը տարիների ընթացքում դարձել է քաղաքի և ընդհանրապես՝ չեռնոբիլյան աղետի խորհրդանիշը։

Ռադիացայի մակարդակը պուրակի տարբեր մասերում կարող է տատանվել, սակայն որոշ վայրերում մի քանի անգամ կարող է գերազանցել նորման, ուստիև պուրակը դասվում է քաղաքի առավել ռադիացված տեղամասերի շարքին։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Park in Prypyat - Wikiexpedition 2013.JPG|
Պատկեր:Pripiat 05.JPG|
Պատկեր:Prypyat 041.JPG|
Պատկեր:Pripyat56.jpg|
Պատկեր:Pripyat - Bumper cars.jpg|
Պատկեր:Pripyat - Abandoned funfair.jpg|


## Արտաքին հղումներ
* Պրիպյատի պտտակարուսելի արբանյակային լուսանկար գուգլ քարտեզում

Կատեգորիա:Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար
Կատեգորիա:Զվարճանքի այգիներ
Ախմետելի-Վարկեթելի գիծ

**Ախմետելի-Վարկեթելի գիծ** (), Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի առաջին գիծը։

Գիծն այժմ բաղկացած է 16 կայաններից և նրա երկարությունը 19.6 կմ է։

Կատեգորիա:Թբիլիսիի մետրոպոլիտեն
Մուղանի դաշտավայր

**Մուղանի դաշտավայր**, կամ **Մուղանի տափաստան**, Կուր-Արաքսյան դաշտավայրի մաս Ադրբեջանում։ Տարածքի հարավարևմտյան մասը գտնվում է Իրանում։ Մուղանի դաշտավայրը հարավում աստիճանաբար ձուլվում է Լենքորանի դաշտավայրի հետ։ Մեծ մասամբ ծովի մակարդակից ցածր ալյուվիալ հարթավայր է։ Տարածված են մոխրագույն, մարգագետնամոխրագույն, մոխրաշագանակագույն, մարգագետնային, երբեմն՝ աղակալված հողերը։ Բուսականությունը կիսաանապատային է։ Ոռոգվում է ջրանցքներով։ Դաշտավայրում զբաղվում են բամբակագործությամբ։ Կան ձմեռային արոտավայրեր։

Կատեգորիա:Ադրբեջանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իրանի դաշտեր
Սաբուրթալո գիծ

մինի|350px|
**Սաբուրթալո գիծ** (), Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի երկրորդ գիծը։

Ներկայումս գործում է 7 կայարաններ, ունի 6,8 կմ երկարություն։ Բացվել է 1979 թվականին։


Պատկեր:Renewed Tsereteli M Station Tbilisi 06 - part of the tbilisi metro 2006 renovation process.jpg|Ծերեթելի կայարան
|Տեքնիկուրի ունիվերսիտետի կայարան
Պատկեր:Tsereteli Metro Station.jpg|Ծերեթելի կայարանի ներիքն տեսքը
Պատկեր:Station Square - Tbilisi Metro.jpg|Սադգուրիս մոեդանի 2 կայարան


## Արտաքին հղումներ
* Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի կայք 

Կատեգորիա:Թբիլիսիի մետրոպոլիտեն
Ախմետիլիս թեատրի (մետրոյի կայարան)

**Ախմետիլիս թեատրի** (), Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի Ախմետելի-Վարկեթելի գծի վերջնակետն է։ Գծի հաջորդ կայարանը Սարաջիշվիլին է։ Բացվել է 1989 թվականի հունվարի 7-ին։ Անվանվել է ի պատիվ Սանդրո Ախմետելու անվան Թբիլիսիի դրամատիկական թատրոնի։

Նախկին անվանումը եղել է Գլդանի ()։ Ներկայումս մետրոյի ցուցիչներում կայարանի անվանումը գրվումն է կրճատ որպես Ախմետելի ()։

Գործում է միայն հյուսիսային ելքը. հարավայինը գծվել է միայն նմուշների վրա և այդպես էլ թղթի վրա մնացել։

## Արտաքին հղումներ
* LIVE Video կայարանում
* Թբիլիսիի պաշտոնական կայքում տեղադրված կայարանի ուղեցույց
* Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի գծերի սխեման
Հովհաննես Ջուղայեցի Քթռեշենց

**Հովհաննես Ջուղայեցի Քթռեշենց** (), հայ տպագրիչ, մշակութային գործիչ։ Սովորել է Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչ վանքի դպրոցում, աշակերտել Խաչատուր Կեսարացուն։ Աշխատել է վերջինիս՝ 1636 թ.-ին հիմնադրած տպարանում, մասնակցել Նոր Ջուղայում լույս տեսած առաջին հայկական գրքերի՝ Սաղմոսարանի (1638) և «Հարանց վանքի» (1641 թ.) տպագրությանը։ 1639 թ.-ին Խաչատուր Կեսարացին նրան ուղարկել է Իտալիա։ Հռոմի վարպետներին Հովհաննես Ջուղայեցի Քթռեշենցը պատրաստել է տվել հայկական տպատառեր, պատկերների տպատախտակներ, ձեռք բերել տպագրական սարքեր և Լիվոռնոյում 1644 թ.-ին լույս ընծայել Սաղմոսարան։ Տպարանը տեղափոխել է Նոր Ջուղա, որտեղ 1647 թ.-ին տպագրել է «Պարզատումար» (նորջուղայեցիների և հնդկահայերի օգտագործած տոմարացույցը)։ Տեղեկություններ կան, որ առաջինն է սկսել տպագրել Աստվածաշունչը, որը սակայն, անավարտ է մնացել։ 1660-ական թթ. 2-րդ կեսին ձեռնադրվել է եպիսկոպոս և նշանակվել Ջուղայի առաջնորդ, որտեղ և նահատակվել է մի հայ աղջկա փրկելիս։ Հովհաննես Ջուղայեցի Քթռեշենցի տպատառերի և տպատախտակների մի մասը պահպանվել է (գտնվում են Նոր Ջուղայի հայկական թանգարանում)։

## Գրականություն
* '''Զարբհանալյան Գ.''', Պատմութիւն հայկական տպագրութեան, Վենետիկ-Սբ. Ղազար, 1895 թ.
* **Լևոն Մինասեան**, Նոր Ջուղայի տպարանը, Նոր Ջուղա, 1972 թ. 
* **Կարապետ եպս. Ամատունի**, Ոսկան վրդ. երևանցի և իր ժամանակը. Լուսաւոր էջ մը ԺԷ. դարու հայ եկեղեցական պատմութենէն, Վենետիկ-Սբ. Ղազար, 1975 թ. (Հայագիտական մատենաշար «Բազմավէպ» թիւ 9)։ 
* **Հ. Սահակ Ճեմճեմեան**, Հայ տպագրութիւնը և Հռոմ (ԺԷ դար), Վենետիկ-Սբ. Ղազար, 1989 թ. (Հայագիտական մատենաշար «Բազմավէպ» թիւ 29)։ **Ն. Ա. Ոսկանյան, Ք. Ա. Կորկոտյան, Ա. Մ. Սավալյան**, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին. Հայ հնատիպ գրքի մատենագիտություն, Երևան, 1988 թ. 
* **Ռաֆայել Իշխանյան**, Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Հայ տպագիր գիրքը 16-17-րդ դարերում, Երևան, 2012 թ. 
* Raymond H. Kévorkian, Catalogue des «incunables» arméniens, 1511-1695 ou Chronique de l'imprimerie arménienne, avec Jean-Pierre Mahé, Genève։ P. Cramer. 1986.
* Raymond H. Kévorkian, Le livre arménien à travers les âges, avec Jean-Pierre Mahé, Catalogue de l'Exposition Marseille 1985.
* Lane, John A., The Diaspora of Armenian Printing 1512-2012, Amsterdam: Special Collections of the University of Amsterdam, 2012.
* Vrej Nersessian, Catalogue of Early Armenian Books, 1512-1850, The British Library, 1980. ISBN 0904654354
* Էդիկ Բաղդասարյան։ Իրանահայ տպագրություն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ս. ԱՄԵՆԱՓՐԿՉԵԱՆ ՎԱՆՔԻ ՏՊԱՐԱՆ (1636-1972)։

Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քահանաներ
Հովհաննես Սանահնեցի

**Հովհաննես Սանահնեցի** (), XIV դարի վերջի և XV դարի հայ գրիչ, մանրանկարիչ, հոգևոր ու մշակութային գործիչ։ Սանահինի վանքում աշակերտել է «քաջ րաբունապետ» Ղազար և «երաժշտապետ» Հովհաննես վարդապետներին։ Առաջին ձեռագիրը ընդօրինակել է 1399 թ.-ին։ Ուսումը կատարելագործելու նպատակով 1411 թ.-ին մեկնել է Երուսաղեմ, այնտեղ ընդօրինակել մի Մանրուսմունք։ Վերադառնալով Սանահին՝ ձեռնադրվել է վարդապետ։ Վերջին անգամ հիշատակվում է ծեր տարիքում, 1462 թ.-ին, իր գրած մատյանի հիշատակարանում։ Հովհաննես Սանահնեցու գրած կամ նկարազարդած շուրջ 10 ձեռագրից հինգը պահվում է Մատենադարանում (ձեռ. №№ 1537, 1587, 2130, 4435, 8979)։ Պահպանվել են նկարչի՝ տարբեր տարիքում արված ինքնանկարները (ձեռագիր № 1587, էջ 131 բ, ձեռագիր № 8979, էջ 218 բ)։ Քաջ ծանոթ լինելով հայկական մանրանկարչության ավանդույթներին՝ ստեղծել է բազմաթիվ տերունական պատկերներ, որոնք աչքի են ընկնում հորինվածքների ներդաշնակ համամասնությամբ, կերպարների հստակ մշակմամբ, հարուստ գունաշարով։

Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Քենեթ Լեյ

**Քենեթ Լի Լեյ** (անգլ.՝ *Kenneth Lee Lay*, ), ամերիկացի գործարար, առավել հայտնի որպես «Էնրոն» կորպորացիայի հիմնադիր և գործադիր տնօրեն՝ 1985 թվականից մինչև իր հրաժարականը՝ 2002 թվականի հունվարի 23-ը։ 2000 թվականի ընթացքում Լեյին, որպես գործադիր տնօրեն, մի քանի ամսով փոխարինել է Ջեֆ Սկիլինգը։ Եղել Է Ջորջ Բուշ կրտսերի նախագահական քարոզարշավների առավել ակտիվ համախոհներից և հովանավորներից։

Լեյի անունը կապվում է կորպորատիվ աշխարհի պատմության խոշորագույն սկանդալներից մեկի՝ «Էնրոնի» հաշվապահական զեղծարարության հետ։ 2004 թվականի հուլիսի 7-ին դատարանը Լեյին մեղավոր է ճանաչում արժեթղթերի խարդախության 11 տեսակի և նմանատիպ զեղծարարությունների մեջ, մասնավորապես՝ ընկերության իրավիճակի մասին կեղծ ֆինանսային հաշվետվություններ ներկայացնելու մեջ։ 2006 թվականի հունվարի 31-ին Հյուստոնում տեղի է ունենում Լեյի և Սկիլինգի դատավարությունը։ Նույն թվականի մայիսի 25-ին դատարանը Լեյին մեղավոր է ճանաչում ներկայացված 11 մեղադրանքներից 10-ում։ Քանի որ ներկայացված մեղադրանքներից յուրաքանչյուրը ենթադրում էր 5-10 տարվա ազատազրկում, փորձագետներն համոզված էին, որ Լեյին սպասվում է 20-30 տարվա ազտազարկում։ Վերջնական դատավարությունից երեք ու կես ամիս առաջ՝ 2006 թ.-ի հուլիսի 5-ին Լեյը կնքում է մահկանացուն։ Ըստ նախնական դիահերձման հաշվետվությունների՝ Լեյը հանակարծամահ է եղել սրտի կաթվածից։ Լեյի մահից հետո դատարանը նրան հետմահու ազատում է մեղադրանքներից։ Կան բազմաթիվ տեսություններ, որ Լեյը կեղծել է իր մահը, որպեսզի ազատվի իրեն ներկայացված մեղադրանքներից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Քեն Լեյի էջը NNDB կայքում
* Քեն Լեյի ներդրումները քարոզարշավներում

Կատեգորիա:1942 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:2006 մահեր
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 15 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 5 մահեր
Կատեգորիա:Բիզնեսի կառավարիչներ
Կատեգորիա:Սրտի կաթվածից մահացածներ
Խակասերեն

**Խակասերեն** (*խակ.՝ *Хакас тілі, тадар тілі), խակասների լեզուն, պատկանում է թյուրքական լեզվաընտանիքի խակաս-օղուգյան խմբի խակասական ենթախմբին։ Խոսվում է հիմնականում Կրասնոյարսկի երկրամասի Խակասիայում և հարակից վայրերում։ Խոսողների թիվը՝ մոտ 79 000 (2022)։ Խակասերենն ունի 6 բարբառ։ Հնչյունական կազմը հարուստ է ձայնավորներով (թվով 17), շեշտը ուժային է, հիմնականում վերջնավանկային։ Գոյականն ունի 8 հոլով, նաև՝ ստացական առման, թվի քերականական կարգեր։ Բայը ևս հարուստ է կարգերով (5 եղանակ)։ Խակասերենը գրավոր լեզու է 1926 թվականից այբուբենը՝ նախ ռուսագիր, 1929 թվականից՝ լատինագիր, 1939 թվականից՝ կրկին ռուսագիր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թյուրքական լեզուներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեզուներ
Հովհաննես Պատկերահան

**Հովհաննես Պատկերահան** (**Հովհաննես Էմիրի (Հովսեփի)** ), հայ նկարիչ, կրոնական գործիչ։

## Կենսագրություն
Հովհաննես Պատկերահանը ծնվել է Կեսարիայում՝ 1695 թվականին, հայ մորից և մուսուլման հորից։ Չորս տարեկանում կորցրել է հորը և չորսամյա գտնվել մորաքրոջ և նրա վաճառական ամուսնու խնամքի տակ, նրանց հետ տեղափոխվել է Հալեպ, որտեղ գաղտնի մկրտվել է՝ մուսուլմանի անունը փոխարինելով Հովհաննես անունով։ Հալեպից տեղափոխվել է Տրիպոլի, ապա՝ Բեյրութ, Մարսել, և ի վերջո, Հռոմ, որտեղ դարձել է պապական պալատի հսկիչ-զինվոր։ Ստացած վարձատրության մի մասը հատկացրել է իր ուսումնառությանը և սկսել հմտանալ մանկուց սիրած նկարչության արվեստում։ Սերտ կապեր է ստեղծել Ալբանոյում (Հռոմի մոտ) հաստատված «Հիսուսի և Մարիամի նվիրյալ քույրեր» միաբանության և նրա հիմնադրուհի Մարիամ Մաջիորիի հետ։ 1718 թվականին Հռոմում ծանոթացել է Մխիթար Սեբաստացու հետ և որդիական սիրով ցկյանս կապվել նրա ու նրա միաբանության հետ։ Ամբողջ կյանքը զինվորության մեջ անցկացնելով հանդերձ, միշտ զբաղվել է սիրած գործով՝ սրբապատկերներ է նկարել հիմնականում Մխիթարյան վանքի և իտալացի կույսերի համար։

Նկարչությամբ զբաղվել է 13-14 տարեկանից։ 1720 թվականից ստորագրել է «Յովհաննէս Պատկերահան»։ 1716-1740 թվականներին նյութական ապահովության համար եղել է Հռոմի պապի զինվորը, ապրել Հռոմում, համագործակցել Վենետիկի Սուրբ Ղազար վանքի Մխիթարյան միաբանության հետ։

Մխիթար Սեբաստացու և այլոց պատվերներով կատարել է մի շարք նկարներ («Աստվածամոր ծնունդը», 1719, «Գրիգոր Լուսավորիչ», 1720, «Ս. Անտոն Անապատական», 1741, «Ս. Բենեդիկտիոս», 1742, «Խաչելություն», 1742, բոլորը՝ Սուրբ Ղազար վանքում, «Ցավագին Տիրամայրը», Մարիա Մաջորե վանք, Ալբանո), որոնք օժտված են ռոմանտիկական շնչով, կոմպոզիցիայի, հեռանկարի ու գծանկարի խոր զգացողությամբ՝ կատարված նկարչական որոշակի սահմանափակումներով։ Պահպանվել են Հովհաննես Պատկերահանի ինքնակենսագրությունը, նամակները (Սուրբ Ղազար վանքի դիվան), կտակը և շիրիմը (Մարիա Մաջորե վանք, Ալբանո)։

## Ստեղծագործություններ
* Աստվածամոր ծնունդը, 1719
* Գրիգոր Լուսավորիչ, 1720
* Սուրբ Անտոն Անապատական, 1741
* Սուրբ Բենեդիկտիոս, 1742
* Խաչելություն, 1742
* Ցավագին Տիրամայրը, Մարիա Մաջորե վանք, Ալբանո

## Գրականություն
* Ղազարյան Մ., Հայ կերպարվեստը 17-18-րդ դարերում, Երևան, 1974։
* Ճեմճեմյան Ս., Յովհաննես Պատկերահան, «Բազմավեպ», 1986, № 1-4:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վարդանյան, Յու. Հ. (1988) Հ. Սահակ Ճեմճեմյան, Հովհաննես Պատկերահան (1695—1758), Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1987, 61 էջ։. Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, № 12 . pp. 75-77. ISSN 0320-8117 
* Hovhannēs Patkerahan 1695-1758

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Պայմանական եղանակ

**Պայմանական (ենթադրական****) եղանակի** () բայաձևերը սովորաբար ցույց են տալիս պայմանով, ենթադրաբար կատարվող գործողություն։ Այդ բայերը կարող են ցույց տալ նաև հաստատապես կատարվող գործողություն. **Կ** եղանակիչով կազմված բայաձևերը կիրառվում են ներկա և անցյալ անկատար ժամանակների իմաստով որպես սովորության, կրկնության ներկա և անցյալ անկատար, օրինակ՝ *Առավոտյան վեր կկենա, շտապ մի կտոր հաց կուտի ու կշտապի դաշտ։
 
Պայմանական (ենթադրական) եղանակն ունի երկու պարզ ժամանակաձև՝ պայմանական (ենթադրական) ապառնի և պայմանական (ենթադրական) անցյալ։

Պայմանական (ենթադրական) եղանակի ապառնիի և անցյալի բայաձևերը կազմվում են [[ըղձական եղանակ]]ի համապատասխան ձևերից, որոնց սկզբում ավելանում է *'Կ''' եղանակիչը։ Օրինակ՝

Պայմանական (ենթադրական) ապառնի
 կտեսնեմ կտեսնենք կգնամ կգնանք
 կտեսնես կտեսնեք կգնաս կգնաք
 կտեսնի կտեսնեն կգնա կգնան

Պայմանական (ենթադրական) անցյալ
 կտեսնեի կտեսնեինք կգնայի կգնայինք
 կտեսնեիր կտեսնեիք կգնայիր կգնայիք
 կտեսներ կտեսնեին կգնար կգնային

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Բայի եղանակ
* Սահմանական եղանակ
* Ըղձական եղանակ
* Հարկադրական եղանակ
* Հրամայական եղանակ

Կատեգորիա:Բայի եղանակներ
Խակասներ

**Խակասներ**, մոնղոլոիդ մոնղոլախոս մոնղոլական ժողովուրդ։ Բնակվում են Խակասիայում, ապրում են Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամասում ու Չինաստանի խելյունցզյանի շրջանում ու Ճապոնիայում նաև Մոնղոլիայում, Ռուսաստանում Խակասները 121 000, Ճապոնիայում 4100 ու Չինաստանում 6100 խակաս։ Լեզուն խակասերենն է։ Մինչև Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը անվանվում էին մինուսինսկյան և աբականյան «թաթարներ» ու «թյուրքեր» և մոնղոլներ կամ ձևական իբրև «թուրքեր»։ Բաժանված էին 6 տոհմացեղային խմբերի, որոնք 18-ից 19 դարերի ընթացքում անհայտ պատճառով մտել են Ռուսական պետության կազմի մեջ։ Խակասների կրոնը տենգրիտիզմ տենգրինականությունը էր, թեև խակասների մեջ մեջ կան ուղղափառ ու չեզոք քրիստոնյաներ։ Սովետական իշխանության տարիներին խակասները զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ (երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, ձկնորսությամբ), աշխատում լեռնահանքային և ածխարդյունաբերության բնագավառներում։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Խակասիա
Կատեգորիա:Մոնղոլներ ըստ բնակության վայրի
Կատեգորիա:Մոնղոլներ
Կատեգորիա:Ասիայի թյուրքական ժողովուրդներ
Օլիվիե Ժիրու

**Օլիվիե Ժիրու** (, ), ֆրանսիացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող։

Կարիերայի մեծ մասը անցկացրել է ֆրանսիական «Գրենոբլ» ակումբում։ 2012 թվականից մինչև 2018 թվականը հանդես է եկել Լոնդոնյան Արսենալ ֆուտբոլային ակումբում։ 2018 թվականից հանդես է գալիս անգլիական Չելսիում։ Մինչ Արսենալում հանդես գալը նա նաև խաղացել է ֆրանսիական «Գրենոբլ», «Իստր», «Տուր», «Մոնպելե» ակումբներում։ Ֆրանսիայի հավաքականի խաղացող, որի կազմում մասնակցել է 2012 թ. Եվրոպայի առաջնությունը։

Լիգա 2-ի լավագույն ռմբարկու 2010 թվականին, 2011 թվականի Ֆրանսիայի լիգայի գավաթի եզրափակչի մասնակից, Ֆրանսիայի չեմպիոն և Լիգա 1-ի լավագույն ռմբարկու 2012 թվականին։

## Ֆուտբոլային կարիերա
Օլիվիե Ժիրուի առաջին պրոֆեսսիոնալ ակումբը եղել է "Գրենոբլ"-ը։ Երկու տարվա ընթացքում այդ թիմի կազմում Ժիրուն ընդհանուր առմամբ Ֆրանսիաի առաջնությունում մասնակցել 23 հանդիպման, սակայն ընդամենը երկու անգամ դուրս է եկել խաղադաշտ մեկնարկային կազմում։ Մեկ տարի վարձավճարով "Իստր"-ի կազմում հանդես գալուց հետո, նրա տրանսֆերը "Գրենոբլ"-ից գնեց "Տուր"-ը։ "Տուր"-ի կազմում երկու հաջող խաղաշրջան անցկացնելու շնորհիվ, 2010 թվականին Օլիվիեն հրավեր է ստացավ "Մոնպելյե"-ից։ Պահպանելով լավ մարզավիճակը՝ նա նախ 2011 հրավեր ստացավ Ֆրանսիայի ֆուտբոլի հավաքական, ապա՝ մեկ տարի անց, նա հայտնվեց Եվրոպական ֆուտբոլի առաջատար ակումբներից մեկում՝ "Արսենալ"-ում՝ ստորագրելով երկարատև պայմանագիր։

## Ձեռքբերումներ
### Թիմային նվաճումներ
*Անգլիայի Գավաթ։ 2014 
*Անգլիայի Սուպերգավաթ։ 2014

### Անհատական նվաճումներ
*Լիգա 2-ի լավագույն ռմբարկու։ 2009/2010 (21 գոլ)
*Լիգա 2-ի լավագույն ֆուտբոլիստ։ 2009/2010
*Լիգա 1-ի լավագույն ռմբարկու։ 2011/2012 (21 գոլ)

## Անձնական կյանք
2011 թվականից սկսած Օլիվիե Ժիրուն ամուսնացած է Ջենիֆերի հետ։ Նրանց դուստրը՝ Ջեյդը, ծնվել է 2013 թվականի հունիսի 18-ին։ 2014 թվականի փետրվարին հաղորդվում է, որ նա դավաճանել է իր կնոջը մոդել Սելիա Քեյի հետ։ Դավաճանության մասին այդ խոսակցությունները սկսվել են այն բանից հետո, երբ Սելիա Քեյը իր Ինստագրամի էջում տեղադրում է մի նկար, որում Օլիվիեն կիսամերկ գտնվում է հյուրանոցային համարում։ Միջադեպից հետո, նա իր Թվիթթերի էջում ներողություն է խնդրել իր կնոջից, սակայն ավելի ուշ պնդել է, որ իր և մոդելի միջև որևէ բան տեղի չի ունեցել։ Արսենալի մարզիչ Արսեն Վենգերը չի ցանկացել մեկնաբանել այս ամենը՝ ասելով, որ ցանկանում է «հարգել նրա անձնական կյանքի գաղտնիությունը»։

Օլիվիե Ժիրուն կաթոլիկ է։ Հարցազրույցներից մեկում նա նշել է․ «Ես չեմ խաչակնքվում իմ խաղերից առաջ, սակայն մի մի փոքր աղոթում եմ»։ Նա իրեն նկարագրում է որպես «շատ հավատարիմ մարդ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արսենալի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2020-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չելսիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մոնպելիեի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գրենոբլի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տուրի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2024-ի ֆուտբոլիստներ
Խաղաղ բնակչություն

[մինի|Վիրավոր քաղաքացիները [Հալեպի հիվանդանոցներից մեկում (Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմ, հոկտեմբեր, 2012 թվական)]]
**Խաղաղ բնակչություն**, միջազգային իրավունքում քաղաքացիական բնակչության տարրեր, ռազմական գործողություններին կամ դիմադրության շարժմանն անմիջական մասնակցություն չունեցող անձինք։

Ծովային պատերազմի պայմաններում խաղաղ բնակչությանն են հավասարեցվում ինչպես պատերազմող, այնպես էլ չեզոք պետությունների առևտրական և մարդատար նավերի անձնակազմերն ու ուղևորները։ Հաագայի 4-րդ (1907) և Ժնևի (1949) կոնվենցիաները սահմանել են բնակչության ընդհանուր իրավական ռեժիմ։ Այդ ռեժիմով պատերազմական գործողություններին չմասնակցելու քաղաքացիական բնակչության իրավունքն անձեռնմխելի է։ Պատերազմող կողմերը պարտավոր են հարգել քաղաքացիական բնակչությանը, չոտնահարել նրանց պատիվը, ընտանեկան իրավունքները, կրոնական համոզմունքը և այլն։ Արգելվում է խաղաղ բնակչության նկատմամբ դրսևորել խտրականություն, պատանդ վերցնել, ահաբեկել, կիրառել կոլեկտիվ պատիժներ և այլն։

Կատեգորիա:Ռազմական իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Պիեռլուիջի Կոլինա

**Պիեռլուիջի Կոլինա** (, ), ֆուտբոլային նախկին մրցավար, ներկայումս՝ ՈՒԵՖԱ-ի մրցավարական կոմիտեի նախագահ և Իտալական մրցավարների ասոցիացիայի խորհրդատու։

2010 թվականից ստանձնում է Ուկրաինայի Ֆուտբոլի Ֆեդերացիայի մրցավարության համակարգի կուրատորի լիազորությունները։

## Կենսագրություն
Պիեռլուիջի Կոլինան ծնվել է 1960 թվականի փետրվարի 13-ին Իտալիայի Բոլոնյա քաղաքում։ Նա եղել է տարրական դպրոցի ուսուցչի ընտանիքի միակ որդին։

Իր ֆուտբոլային կարիերան Պիեռլուիջին սկսել է «Դոն Օրիոն» եկեղեցական հավաքականի կազմում, իսկ 15 տարեկան հասակում Կոլինան տեղափոխվել է Բոլոնյա քաղաքը ներկայացնող «Պալավիչինո» ֆուտբոլային ակումբ, որտեղ լիբերո դիրքում նա անցկացրել է երկու մրցաշրջան։

1977 թվականին Պիեռլուիջին սկսել է անցնել մրցավարական դասընթացներ։ Երեք տարի անց նրա սպասարկած հանդիպումները ունեին տարածաշրջանային նշանակություն։ 1988 թվականին Կոլին սկսում է դատել իտալական ստորին Սերիա C-ի հանդիպումները։ 1991 թվականին Պիեռլուիջի Կոլինին կատարեց իր նորամուտը ֆուտբոլային կալչո։

Նա սպասարկել է այնպիսի ֆուտբոլային մրցաշարեր, ինչպիսիք են 1966 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերը, 1988 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը, 2000 և 2004 թվականների Եվրոպայի առաջնությունները, իսկ 2002 թվականին Ճապոնիայում և Կորեայում անցկացվող առաջնության ժամանակ դատել է եզրափակչի հանդիպումը։

## Անձնական կյանք
1988 թվականին Վերսիլիայում Կոլինան հանդում է իր ապագա կնոջը՝ Ջանային։ Ծանոթանալուց հետո նրանք որոշ ժամանակ միասին են բնակվում, ապա տեղափոխվում Վիարեջո քաղաք։ Ամուսնությունից հետո զույգը երկու դուստր է ունենում։ 2003 թվականին Կոլինան իր ինքնակենսագրությունն է հրապարակում, որը կրում էր «Խաղի իմ կանոնները» (Le Mie Regole del Gioco) անունը։ 2005 թվականի օգոստոսին, երբ Պիեռլուիջի Կոլինան ավարտեց մրցավարի իր կարիերան, նա սկսեց իր սեփական բիզնեսը որպես ֆինանսական խորհրդատու։
2002 թվականի հուլիսին նա հայտնվեց Ջորջ Մայքլի "Shoot the Dog" տեսահոլովակում որպես մուլտիպլիկացիոն հերոս։ Հոլովակում նա կարմիր քարտ է ցույց տալիս Թոնի Բլեերին՝ Մեծ Բրիտանիայի այդ ժամանակվա վարչապետին։

2005 թվականին Կոլինան հայտնվեց Vauxhall Vectra մեքենայի հեռուստատեսային գովազդում։ 2006 թվականին Կոլինան հայտնվեց մեկ այլ հեռուստատեսային գովազդում, այս անգամ արդեն MB Pivo գարեջրի համար Սերբիայում։ Նա նաև հայտնվեց թուրքական Aria օպերատորի գովազդայան հոլովակում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
# Коллина
# http://fr.wikipedia.org/wiki/Pierluigi_Collina

Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բոլոնյա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Իտալացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆուտբոլային մրցավարներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մրցավարներ այբբենական կարգով
Սարաջիշվիլի (մետրոյի կայարան)

**Սարաջիշվիլի** (), Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի Ախմետելի-Վարկեթելի գծի կայարաններից է։ Գտնվում է Ախմետիլիս թեատրի և Գուրամիշվիլի կայարանների միջև։ Բացվել է 1989 թ. հունվարի 7-ին։

Մինչև 1992 թվականը կայարանի անունը Գուրամիշվիլի էր ()։ Վերջինս 1992 թ.-ից վերանվանվեց և «Գուրամիշվիլի» անվանումը տրվեց հաջորդ կայարանին։

Կայարանն ունի միայն հարավային ելք։

## Արտաքին հղումներ
* LIVE Video կայարանում
* Թբիլիսիի պաշտոնական կայքում տեղադրված կայարանի ուղեցույց
* Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի գծերի սխեման 

Կատեգորիա:Թբիլիսիի մետրոպոլիտենի կայարաններ
Կատեգորիա:Մետրոպոլիտենի Ախմետելի-Վարկեթելի գիծ