Ռասայական դասակարգումներ

մինի|Աշխարհի կլիմայական քարտեզ, որը ցույց է տալիս մարդկային ցեղերի, բուսական և կենդանական աշխարհի բաշխվածությունը, 1893 թվականի հանրաճանաչ հրատարակությունից
**Ռասայական դասակարգումները** խմբավորում են մարդկային պոպուլյացիան՝ ըստ անհատների ռասայական տեսակների կամ պոպուլյացիաներին բնորոշ արտաքին հատկանիշների։ Նրանք տարբերվում են ըստ կառուցման սկզբունքների, օգտագործվող տվյալների, ներառված խմբերի և հիմքում ընկած բնութագրերի:

Մինչև նոր ժամանակները մարդաբանական գրականության մեջ նշանակալի տեղ են զբաղեցրել մարդկային ցեղերի ավելի ու ավելի ամբողջական և օբյեկտիվ դասակարգումը կառուցելու փորձերը։ Դրանք հիմնականում հիմնված են եղել մորֆոլոգիայի վրա: Դեռևս ակտիվորեն քննարկվում է հիմնական ռասաների քանակի խնդիրը։

Կենսաբանական իմաստով, այժմ հնացած և գիտականորեն հերքված տիպաբանական հայեցակարգի շրջանակներում մարդկային ռասաները համարվել են առանձին համայնքներ*`* «մաքուր» ռասայական տեսակների նույնականացմամբ։ Ավելի ուշ պոպուլյացիայի հայեցակարգի շրջանակներում ռասաները սահմանվել են որպես բնակչության խմբեր, որոնց միջև կան սահուն անցումներ, իսկ «մաքուր» ռասայական տիպեր գոյություն չունեն, և ռասայական տեսակը չի կարող որոշվել կոնկրետ անհատի մեջ։ Ցեղերը դիտվում են որպես բնակչության բաց համակարգեր, որոնք մշտական փոփոխության մեջ են գտնվում: Բնակչության հայեցակարգի շրջանակներում կարելի է մերժել հենց «ռասա» հասկացությունը։ Ժամանակակից մարդաբանության գենետիկական հետազոտության արդյունքում հաճախ եզրակացություն է արվում ցեղերի բացակայության մասին, որը սահմանվում է ներտեսակային բաժանումների ֆիզիկական բնութագրերով և միայն կլինիկական փոփոխականության առկայությամբ: «Ռասա» հասկացության բնական գիտական բովանդակությունը կապված է հնացած տիպաբանական մոտեցման հետ, որի ուշադրությունը կենտրոնացած է կենսաբանական փոփոխականության և դրա պատճառների ուսումնասիրության վրա :

## Դասակարգման տարբերակներ
Գոյություն ունեն առնվազն չորս ընդհանուր խմբեր (չորս հիմնական ռասաներ)՝ մոնղոլոիդներ, նեգրոիդներ, եվրոպոիդներ և ավստրալոիդներ, թեև այդ խմբերի անունները կարող են փոփոխվել։ Այսպիսով, մոնղոլոիդներին երբեմն անվանում են ասիական կամ ասիական-ամերիկյան ռասա, նեգրոիդներին ՝ հասարակածային,  եվրոպոիդները՝ կովկասյան կամ եվրասիական, ավստրալոիդը ՝ վեդո-ավստրալոիդ կամ հնդկա-ավստրալոիդ։ Երբեմն ամերիկոիդները (հնդկացիներ), խոյսանոիդները (բուշմեններ և հոտենտոտներ), և ավելի քիչ օվկիանոիդները (պոլինեզացիներ), կուրիլյան ռասան (այնու) և լապոնոիդները ( լապներ կամ սամիներ ) նույնպես նույնացվում են որպես խոշոր ռասաներ:

## Հին ժամանակների դասակարգումներ
Դատելով տարբեր պատմական աղբյուրներից՝ մարդիկ վաղուց են ուշադրություն դարձրել տարածքի և արտաքին տեսքի տարբերության առկայությանը։ Աստվածաշունչը նշում է երեք ռասաներ, որոնք սերում են Նոյի որդիներից՝ Սեմը (դեղնամաշկ), Քեմը (սևամորթ), Յաֆեթը (սպիտակամաշկ): Նման պատկերացումներ ունեին եգիպտացիները, ովքեր մ.թ.ա. III հազարամյակի կեսերին տարբեր ծագման մարդկանց պատկերելու համար օգտագործել են չորս գույն՝ կարմիրը եգիպտացիների համար, դեղինը՝ արևելքի ժողովուրդների համար, սպիտակը՝ հյուսիսի ժողովուրդների համար, սևը՝ հարավային ժողովուրդների համար։ Շատ ժողովուրդների համար հիմնական տարբերակիչ մորֆոլոգիական հատկանիշը պիգմենտացիան է եղել և առաջին հերթին մաշկի գույնը :

## Առաջին գիտական ռասայական դասակարգումներ (17-18-րդ դարեր)
[մինի|Ցեղերի պարզունակ տիպաբանական դասակարգում. Հինգ գանգերի գծանկար՝ Tungusae, Caribaei, Feminae Georgianae, O-taheitae, Aethiopissae մակագրություններով, որոնք ծառայում են որպես մոդել մոնղոլական, ամերիկյան, կովկասյան, մալայական և եթովպական ցեղերի համար՝ [Յոհան Ֆրիդրիխ Բլումենբախ|Յոհան Բլումենբախի դասակարգման մեջ: 1795 հրատարակություն]]
Առաջին ռասայական դասակարգման հեղինակը համարվում է Ֆրանսուա Բերնիերին (1684 թ.), ով առանձնացրել է մարդկային չորս ռասա.

* «առաջին ռասա»՝ եվրոպացիներ, հյուսիսաֆրիկացիներ, արևմտյան ասիացիներ, հնդիկներ, ամերիկացի հնդիկներ
* «երկրորդ ռասա»՝ աֆրիկացի սևամորթներ
* «երրորդ ռասա»՝ արևելյան ասիացիներ
* «չորրորդ ռասա»՝ լապերներ։

Շվեդ բնագետ Կարլ Լինեուսը 1746 թվականին ստեղծում է առաջին ռասայական դասակարգումը, որը հիմնված եղել հոգեսոմատիկ և ֆիզիոլոգիական բնութագրերի վրա.

* Ամերիկանուս – ամերիկացի։ Կարմրահեր, խոլերիկ, ուղղամիտ, համառ, ինքնագոհ, ավանդույթներին ենթարկվող:
* Եվրոպեուս - եվրոպացի։ Շիկահեր, սանգվինիկ, մկանուտ, արագաշարժ, սրամիտ, հնարամիտ, ենթարկվում է օրենքին:
* Ասիական - ասիացի: Դեղնադեմ, մելամաղձոտ, ճկուն, դաժան, ժլատ, սիրում է շքեղություն, հագնում է լայն հագուստներ, ենթարկվում է հասարակության կարծիքին:
* Աֆրիկական - աֆրիկացի: Սև գույնի, ֆլեգմատիկ, դանդաղկոտ, խորամանկ, անտարբեր, անգործունյա, հնազանդվում է բռնությանը։

Ֆրանսիացի բնագետ Ժ.-Լ. դե Բուֆոնը, առարկելով Կարլ Լինեուսըին, առանձնացրեց (1749) վեց ռասա․

* եվրոպական ռասա
* թաթար կամ մոնղոլական ռասա
* եթովպական ռասա
* ամերիկյան ռասա
* Լապլանդիա կամ բևեռային ռասա
* հարավասիական ռասա։

Գերմանացի փիլիսոփա Ի. Կանտը առանձնացրել է չորս ռասա .

* սպիտակ
* սև
* հուննիկ (մունգալ կամ կալմիկ, որով նա նկարագրել է ամերիկացիներին)
* հնդկական կամ հինդուստան։

Գերմանացի գիտնական Յոհան-Ֆրիդրիխ Բլումենբախը 1776 թվականին առանձնացրել է մարդկային հինգ ռասա՝ արդեն հիմնվելով գանգաբանական բնութագրերի վրա.

* կովկասյան ռասա (եվրոպացիներ, բացառությամբ լապերի)
* մոնղոլական ռասա (ասիացիներ)
* աֆրիկյան ռասա
* ամերիկյան ռասա
* աալայական ռասա (ինդոնեզացիներ, ավստրալացիներ և պոլինեզիացիներ):

## 19-րդ դարի ռասայական դասակարգումներ
19-րդ դարում ռասայական դասակարգումները դարձան ավելի բարդ և ընդլայնվեցին։ Մեծ ցեղերի կողքին սկսեցին աչքի ընկնել նաև փոքրերը, սակայն 19-րդ դարի համակարգերում նման տարանջատման նշանները հաճախ միայն մշակութային գծերն ու լեզուն էին։

### Դասակարգում ըստ [[Ժորժ Կյուվիե]]ի
Հայտնի ֆրանսիացի բնագետ  Ժորժ Կյուվիեն (1800 թ.) մարդկանց բաժանեց երեք ռասայի՝ ելնելով մաշկի գույնից և որոշ այլ բնութագրերից.

* կովկասյան ռասա
* մոնղոլական ռասա
* եթովպական ռասա։

### Դասակարգում ըստ Ժյուլիեն-Ժոզեֆ Վիրեյի
Ֆրանսիացի գիտնական Ժյուլիեն-Ժոզեֆ Վիրեյը 19-րդ դարի սկզբին մարդկությանը բաժանեց երկու մեծ խմբերի, որոնք այնուհետև բաժանեց ցեղերի.

* սպիտակ ռասա
** սպիտակ ցեղ
** մուգ մաշկ ունեցող ցեղ
** պղնձե կարմիր ցեղ
* սև ռասա
** մուգ մաշկ ունեցող ցեղ ( հնդիկներ և մալայացիներ )
** սև ցեղ (սևեր և կաֆիրներ)
** մուգ-սև ցեղ ( Հոտենտոտներ և Պապուաներ)

### Դասակարգում ըստ Լուի-Անտուան Դեսմուլենի
Ֆրանսիացի ֆիզիոլոգ Լուի-Անտուան Դեսմուլենը 1825 թվականին առաջարկեց մարդկային ցեղի դասակարգումը տասնմեկ տեսակների մեջ․

* կելտո-սկիֆո-արաբներ
* մոնղոլներ
* եթովպացիներ
* արևելյան աֆրիկյաններ
* հարավաֆրիկացիներ
* մալայացիներ կամ օվկիանոիդներ
* լապլանդացիներ
* օվկիանոսային սևեր
* ավստրալացիներ
* կոլումբիացիներ
* ամերիկացիներ։

Հաջորդ տարի նա տեսակների թիվը հասցրեց տասնվեցի։

### Դասակարգում ըստ Ժան-Բատիստ Բորի դը Սենտ-Վինսենի
Ֆրանսիացի գիտնական Ժան-Բատիստ Բորի դը Սենտ-Վինսենը 1827 թվականի իր աշխատության մեջ առանձնացրել է մարդկային ցեղի 15 տեսակ․

* յաֆեթական, բաժանված 4 ցեղերի
* արաբական, բաժանված 2 ցեղերի
* հնդկական
* սկյութական
* չինական
* սկիֆական
* հիպերբորեյական
* նեպտունական (մալայական), բաժանված է 3 ցեղերի
* ավստրալիական
* կոլումբիական
* ամերիկյան
* պատագոնյան
* եթովպիական
* կաֆիրական
* մելանական
* հոտենտոտական։

### Դասակարգում ըստ [[Անդրե Մարի Կոնստան Դյումերիլ|Անդրե-Մարի Դյումերիլի]]
Ֆրանսիացի կենդանաբան Անդրե-Մարի Դյումերիլը իր «Elements des Sciences naturelles» ( 1830 ) գրքում մարդկությունը բաժանում է հինգ ռասայի.

* կովկասյան, կամ արաբ-եվրոպական
* հիպերբորեյական
* մոնղոլական
* նեգրոիդ
* ամերիկյան։

### Դասակարգում ըստ Յոհան Կաուպի
Գերմանացի կենդանաբան Յոհան Կաուպը իր «Das Thierreich in seinen Hauptformen» ( 1835 ) աշխատության մեջ մարդկությունը բաժանեց 15 ռասայի։ Որոնցից 5-ը համարվում են արմատական, իսկ մնացածը ածանցյալներ․

* կովկասյան (Homo Iapeticus) - հետնորդներ հնդկական (Homo Indicus), արաբական (Homo Arabicus) ռասաներից
* մոնղոլական (Homo Scythicus) - հետնորդներ չինական (Homo Sinicus), լապլանդյան (Homo Hiperboreus) ռասաներից
* մալայան (Homo Neptunians) - հետնորդներ հոլանդական ածանցյալներ (Homo Australaticus), մալայան (Homo Melaninus) ռասաներից
* հյուսիսային ամերիկյան (Homo Colombicus) - հետնորդներ ամերիկյան (Homo Americanus), պատագոնյան (Homo Patagonicus) ռասաներից
* նեգրոիդ (Homo Aethiopicus) - հետնորդներ կաֆիրական (Homo Caffer), հոտենտոյան (Homo Hottentotus) ռասաներից:

### Դասակարգում ըստ Ջ. Պրիտչարդի
Անգլիացի հոգեբույժ և ազգագրագետ Ջ. Փրիթչարդը իր 1843 թվականի «Մարդու բնական պատմություն» էսսեում առանձնացրել է յոթ հիմնական ռասա.

* հնդատլանտյան ռասա
* թուրանյան ռասա
* ամերիկյան ռասա (բացառությամբ էսկիմոսների)
* հոտենտոյան ռասա
* նեգրոիդ ռասա
* նեգրիտոս (պապուաս) ռասա
* ալֆուրուս ռասա- Ավստրալիայի և Ավստրալիայի կղզիների ցեղեր:

### Դասակարգում ըստ Ա.Ռետցիուսի
Շվեդ անատոմիստ Ա.Ռետցիուսը մարդաբանության մեջ ներմուծեց «գանգուղեղային ինդեքս» տերմինը, և նրա չորս ռասաները (1844) տարբերվել են միմյանցից դեմքի ընդգծվածության աստիճանի և գլխուղեղային ինդեքսի համադրությամբ: Սրանք դոլիխոցեֆալներ և բրախիկեֆալներ էին, որոնք իրենց հերթին բաժանվում էին պրոգնատային և օրթոգնաթիկների  տեսակների։

### Դասակարգում ըստ Սամուել Ջ. Մորթոնի
Ամերիկացի գիտնական Սամուել Ջ. Մորթոնը կարծում էր, որ գոյություն ունի հինգ ռասա՝ կովկասյան, մոնղոլական, մալայական, ամերիկյան և նեգրոիդ: Նա յուրաքանչյուր ռասա բաժանեց ընտանիքների, արդյունքում ստացվեց ընդհանուր 22 ընտանիք:

### Դասակարգում ըստ Ի. Ժոֆրոյ Սեն-Իլերի
1861 թվականին ֆրանսիացի կենսաբան Ի. Ժոֆրոյ Սեն-Իլերը ներկայացրեց չորս ռասաների սխեման. նա ավելացրեց հոտենտոտը Կյուվիեի երեք ռասաներին, և դրանցում նա առանձնացրեց 11 փոքր ռասա (նա ինքն է անվանել մեծ ցեղերը «տեսակներ», իսկ փոքրերը ռասաներ)․

* կովկասյան ռասա
** կովկասյան ռասա
** ալեգան (կարմիր հնդկական ) ռասա
* մոնղոլական ռասա
** հիբերբորեական ռասա
** մալայական ռասա
** ամերիկյան (բացառությամբ կարմիր հնդիկների) ռասա
** մոնղոլական ռասա
** պարաբորեյան (Էսկիմոս) ռասա
** ավստրալական ռասա
* եթովպական ռասա
** կաֆիր ռասա
** եթովպական ռասա
** նեգր ռասա
** մելանեզյան ռասա
* հոտենտոտ ռասա։

### Դասակարգում ըստ Թ. Հաքսլինի
Անգլիացի կենդանաբան և անատոմիկ Թ. Հաքսլին (1870 թվական) տվել է հինգ բաժնից բազկացած սխեմա՝ բաժանելով առանձնացնելով եվրոպական խումբը երկուսի՝ բաց և մուգ պիգմենտայինների (xanthochroic և melanochroic), հաջորդներն են եղել մելանոդերմիայի (մելանին) և լեյկոդերմայի (դեղնամաշկ) խմբերը, անկախ դիրք  հատկացրեց ավստրալական տիպին․

* նեգրոիդներ
** բուշման ռասա
** նեգրիոդ ռասա
** պապուական ռասա
* ավստրալոիդներ
** ավստրալական ռասա
** դրավիդյան ռասա
** եթովպական (համիտական) ռասա
* մոնղոլոիդներ
** մոնղոլական ռասա
** պոլինեզյան ռասա
** ամերիկյան ռասա
** էսկիմոսների ռասա
** մալայական ռասա
* պիգմենտայիններ
** հյուսիս եվրոպական
* մելանոքրոիդներ
** հարավ եվրոպական մելանոքրոիդներ
** Ասիայի մելանոքրոիդներ։

### Դասակարգում ըստ Վ. Ֆլաուերի
Անգլիացի անատոմիստ Վ. Ֆլաուերը առաջարկել է իր դասակարգումը 1885 թվականին․

* նեգրոիդ (սև) ռասա
** աֆրիկացիներ (սևամորթներ)
** հոտտենտոտներ և բուշմեններ
** մելանեզացիներ և ավստրալացիներ
** նեգրիտոսներ
* մոնղոլական (դեղին) ռասա
** էսկիմոսներ
** Կենտրոնական և Հյուսիսային Ասիայի մոնղոլներ
** Պոլինեզիացիներ
** Ամերիկայի հնդկացիներ
* կովկասյան (սպիտակ) ռասա
** եվրոպացիներ
** եգիպտացիներ (հին և ժամանակակից)
** Հնդկաստանի աբորիգեններ
** այնուներ
** վեդդաներ (Ցեյլոն)։

### Դասակարգում ըստ Պ. Թոփինարդի
Ֆրանսիացի մարդաբան Պ. Թոփինարդը (1885 թվական) առանձնացրել է երեք մեծ ռասաներ՝ հիմնված պիգմենտացիայի վրա, սակայն պիգմենտացիայից բացի որոշել է քթի լայնությունը.

* սպիտակ լեպտորինյան ցեղեր
** անգլո-սկանդինավցիներ
** արևմտյան ֆիններ
** միջերկրականներ
** սեմական-եգիպտացիներ
** լապոնո-լիգուրյաններ
** կելտո-սլավոններ
* դեղին մեսորրինային ցեղեր
** էսկիմոսներ
** թեհուելչի
** պոլինեզիացիներ
** կարմիր հնդկացիներ
** Ասիայի դեղին ժողովուրդներ
** Գուարանի հարավամերիկացիներ
** պերուացիներ
* սև պլատիրինի ցեղեր
** ավստրալացիներ
** բուշմեններ
** մելանեզացիներ
** նեգրոիդներ
** թասմանցիներ
** նեգրիտոսներ

### Դասակարգում ըստ ժան դը Կարտֆաժի
Ֆրանսիացի մարդաբան և կենդանաբան ժան դը Կարտֆաժը (1893 թվական) մարդկությունը դասակարգել է հետևյալ կերպ.

* սև ռասա
** հնդկա-մելանեզյան ճյուղ
** ավստրալական ճյուղ
** աֆրիկյան ճյուղ
* դեղին ռասա
** սիբիրյան ճյուղ
** տիբեթյան ճյուղ
** հդկաչինական ճյուղ
** ամերիկյան (էսկիմո-բրազիլական) ճյուղ
* սպիտակ
** ալոֆիլ ճյուղ (այնու, կովկասցիներ, ինդոնեզացիներ և այլն)
** ֆիննական ճյուղ
** սեմական ճյուղ
** արիական ճյուղ
* խառը ռասա
** օվկիանոս (ճապոնացիներ, պոլինեզիացիներ, մալայացիներ)
** ամերիկացի (Հյուսիսային, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի հնդկացիներ):

### Դասակարգում Ե. Հեյկելի և Ֆ. Մյուլլերի
Ե. Հեկել և Ֆ. Մյուլլերը ցեղերի դասակարգումը հիմնված է մազերի ձևի վրա: Նրանք առանձնացրել են չորս խումբ (1900 թվական).

* թուխ մազերով (լոֆոկոմա)
** պապուասներ
** հոտտենոտներ
* խիտ մազերով (էրիոկոմա)
** կաֆիրներ
** նեգրոիդներ
* ուղիղ մազերով (էուպլոկոմա)
** ավստրալացիներ
** մալայացիներ
** մոնղոլներ
** արկտիկական ժողովուրդներ
* ալիքավոր մազերով (էուպլոկոմա)
** դրավիդյաններ
** եթովպացիներ
** միջերկրականներ (արիացիներ)։

## 20-րդ դարի ռասայական դասակարգումներ
### Տիպաբանական դասակարգումներ

#### Դասակարգում ըստ Կառլ Ստրացի
Հոլանդացի ճանապարհորդ և մարդաբան Կ.Ստրացը 20-րդ դարի սկզբին  հիմք դրեց ցեղերի դասակարգման նոր սկզբունք, այն էրէ բաժանումը ըստ մորֆոլոգիական հատկանիշների տարբերակման աստիճանի: Ստրացը հնագույն տեսակներն անվանեց «պրոտոմորֆ», ժամանակակից տիպերին՝ «արխիմորֆ», իսկ անցումային տիպերին՝ «մետամորֆ».

* պրոտոմորֆ ռասաներ - բուշմեններ, նեգրիլլիներ, նեգրիտոսներ, պոլինեզիացիներ, ավստրալացիներ, այնուներ, վեդաներ և դրավիդացիները
* մետամորֆ ռասաներ՝ «դեղին-սպիտակամորթ» Արևելյան Եվրոպայում և Արևմտյան Սիբիրում և «սև-սպիտակամաշկ» հիմանկանում Հնդչինայում և տեղ-տեղ Հնդկաստանում
* արխիմորֆիկ ցեղեր
** մոնղոլներ (դեղին ռասա)
** միջերկրական (սպիտակ ռասա)
** նեգրեր (սև ռասա)։

#### Դասակարգում ըստ Ժոզոֆ Դենիկերի
Ժոզեֆ Դենիկերի դասակարգումը առաջին լուրջ համակարգն է, որը հիմնված է միայն կենսաբանական բնութագրերի վրա։ Հեղինակի կողմից բացահայտված խմբերը, գրեթե անփոփոխ, թեև տարբեր անուններով, անցան հետագա ռասայական սխեմաների մեջ։ Ժոզեֆ Դենիկերն առաջինն էր, ով օգտագործեց տարբերակման երկու մակարդակների գաղափարը` նույնացնելով սկզբում հիմնական, ապա փոքր ռասաները։

Դենիկերը առանձնացրեց վեց ռասաներ.

* A խումբ (խիտ մազեր, լայն քիթ).
* B խումբ (գանգուր կամ ալիքավոր մազեր)՝ եթովպական, ավստրալական, դրավիդյան և ասորական ռասաներ
* C խումբ (ալիքաձև, մուգ կամ սև մազեր և մուգ աչքեր). հնդկա-աֆղանական, արաբական կամ սեմական, բերբերական, հարավեվրոպական, իբերո-կղզիական, արևմտաեվրոպական և ադրիատիկ ռասաներ
* D խումբ (ալիքավոր կամ ուղիղ մազեր, բաց աչքերով շիկահերներ)՝ հյուսիսեվրոպական (սկանդինավյան) և արևելաեվրոպական ցեղեր
* խումբ E (ուղիղ կամ ալիքաձև, սև մազեր, մուգ աչքեր)
* խումբ F (ուղիղ մազեր)՝ հյուսիսամերիկյան, կենտրոնամերիկյան, պատագոնյան, էսկիմոսական, լապերեն, ուգրիկ, թուրք-թաթարական (թուրանյան) և մոնղոլական ռասաներ:

Եվրոպական ցեղերի շարքում, ի լրումն վերը նշվածի, Դենիկերը առանձնացրել է որոշակի ենթադասեր.

* հյուսիս-արևմտյան
* ենթասկանդինավյան
* վիստուլական կամ արևելյան:

#### Դասակարգում ըստ Ժորժ Մոնտադոնի
Ֆրանսիացի մարդաբան Ժորժ Մոնտադոնը իր «La race, les races» (1933) գրքում առանձնացրել է հետևյալ խոշոր ռասաները.

* եվրոպոիդ
* մոնղոլոիդ
* նեգրոիդ
* վեդդո-ավստրոլոիդ
* պիգմեոիդ։

#### Դասակարգում ըստ Էգոն Էյկշտեյդի
Գերմանացի մարդաբան Էգոն Էյկշտեյդը (1934) ներկայացրեց ռասաների նշանակման համար միատեսակ նոմենկլատուրա, որը կազմված էր ռասային բնորոշ էթնիկ խմբի անվանումից և «իդ» վերջավորությունից: Այս պայմանական վերջավորությունը օգտագործվում է առանց փոփոխության՝ նշելու համար և՛ մեծ ռասաները, և՛ ավելի փոքրերը՝ եվրոպիդներ, բալտիդներ, դինարիդներ: Էյկշտեյդը հաշվի առնելով ռասայական բնութագրերի համակցման տարբերությունները, դրանց արտահայտման աստիճանը և յուրաքանչյուր ուղղությամբ սահմանեց չորս բաժին.

* հիմնական «ռասաներիի շրջանակ», ներառում է չորսից ինը դասեր հիմնական արեալում
* «կողմնակի» ռասա, որը, ըստ երևույթին, առանձնացել է մինչև հիմնական շրջանակի ձևավորումը
* «անցումային» կամ միջանկյալ ռասա, որը կապում է տարբեր հիմնական խմբերի տարբերությունները.
* «յուրահատուկ» կամ «խուսափող» ձև:

Հեղինակը ճշգրիտ ընդհանուր սահմանում բացահայտված տաքսոններին չի տվել: Էյկշտեյդի սխեման ներառում է երեք հիմնական դասեր, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի չորս առանձին ճյուղեր․

Եվրոպիդ ցեղերի  շրջանակը ներառում է.

* պիգմենտավորված հյուսիսային ռասաներ՝ սկանդինավյաններ և արևելյան եվրոպացիներ
* կենտրոնական - ալպինիդներ, դինարիներ, արմենիդներ, թուրանիներ
* հարավ եվրասիական - միջերկրածովյան, արևելյան, ինդիդներ։

Նեգրոիդ ցեղերի շրջանակը ներառում է.

* եվրոպիդների հետ խառնուրդ - էֆոպիդներ
* սավաննայի բնիկներ - սուդանիդներ, նիլոտիդներ, բանտուիդներ
* արևադարձային լեռնայիններ - պալեոնգրիդներ
* մելանեզիդներ - իդիմելանեզիդներ, նեոմելանեզիդներ (պապուասներ), պալեոմելանեզիդներ։

Մոնղոլոիդ ցեղերի շրջանակը ներառում է.

* եվրոպիդների հետ խառնուրդ - սիբիրիդներ
* հյուսիսային մոնղոլներ - տունգիդներ, սինիդներ
* հարավային մոնղոլներ - պալեոմոնգոլիդներ։

Հնդկական   շրջանակը ներառում է.

* հյուսիսային կարճահասակներ - պացիֆիդներ, ցենտրալիդներ
* հյուսիսային բարձրահասակներ - սիլվիդներ, մարգիդներ
* հարավային  կարճահասակներ - անդիդներ, պատագոնիդներ
* հարավային բարձրահասակներ -  բրազիլիդներ, լագիդներ։

#### Դասակարգում ըստ Ա.Ի. Յարխոնի
Խորհրդային գիտնական Ա.Ի. Յարխոն (1935, 1936 թվականներ) նկարագրել է 35 մարդկային ռասա.

* պալեոզիբերյան
* ոււրալ-ալթայան
* լապոնոիդ
* բալթյան
* հարավային սիբիրյան
* կենտրոնական ասիական
* էսկիմոսյան
* մանչու-կորեական
* ատլանտյան
* հարավային ամերիկյան
* պալեոամերիկյան
* պատագոնյան
* խաղաղ օվկիանոսյան
* կենտրոնական ամերիկյան
* պոլինեզիական
* պամիրյան
* հյուսիս կովկասյան
* եթովպական
* նեգրոիդ
* աֆրիկա-պիգմեոիդ
* բուշմանական
* հարավ ասիական
* պապուանյան
* ասիական-պիգմյան
* դրավիդյան
* այնու
* մելանեզյան
* վեդդո-ինդոնեզական
* ավստրալիական
* արմենոիդ
* միջերկրական
* դինարիկ
* ալպիական
* հյուսիսային

#### Դասակարգում ըստ Ե. Հյուտոնի
Ամերիկացի գիտնական Է. Հուտոնը իր «Կապիկից վերև» (1946 թվական) աշխատության մեջ մարդկությանը բաժանեց հետևյալ ցեղերի.

* Սպիտակ կամ կովկասյան առաջնային ռասա
* միջերկրածովյան տիպ
** վերին պալեոլիթ, հիմնականում Բրիտանական կղզիներում
** իրանական բարձրավանդակի տիպ
** դասական միջերկրածովյան՝ արծվային և ուղիղ քթով տարբերակներով
* այնու տիպ
* կելտական տիպ (բաց աչքերով, մուգ կամ կարմիր մազերով, երկարագլուխ, հիմնականում Բրիտանական կղզիներում)
* սկանդինավյան տեսակ
* ալպիական տեսակ
* արևելյան բալթյան տիպ (շիկահեր բրախիսեֆալիկ)
* արմենոիդ տիպ (իրանական բարձրավանդակի, դասական միջերկրածովյան և ալպյան տիպի կայունացված խառնուրդ)
* ինարային տիպ (վերին պալեոլիթի, ալպիական, արմենոիդ և սկանդինավյան տիպերի կայունացված խառնուրդ)
* սկանդինավյան-ալպյան տիպ
* սկանդինավյան-միջերկրածովյան տիպ։

Խառնուրդ տեսակներ, հիմնականում սպիտակ.

* ավստրալիական (արխաիկ սպիտակ + թասմանյան + մելանեզյան)
** մուրայսկին՝ սպիտակ տարրի գերակշռությամբ
** կարպենտարական՝ մելանեզյան գերակշռությամբ
** թասմանոիդ
* հնդկա-դրավիդյան (դասական միջերկրածովյան + ավստրալոիդ + նեգրոիդ + տարբեր փոքր խառնուրդներ)
** դասական հնդկա-դրավիդյան՝ դասական հյուսիս հնդկական, միջերկրածովյան տիպով
** արմենոիդի խառնուրդ իրանական բարձրավանդակի տիպի հետ՝ հյուսիսային Հնդկաստան
** հնդկա-սկանդինավյան՝ հյուսիս-արևմտյան Հիմալայներ
** ավստրալոիդ կամ վեդդոիդ՝ կենտրոնական և հարավ-արևելյան Հնդկաստան
** Նեգրիտոիդ: Տեղականորեն Հարավային Հնդկաստանում
* պոլինեզյան (հիմնականում սպիտակ + մոնղոլոիդ + մելանեզյան)։
* նեգրոիդների առաջնային ռասա
** աֆրիկյան կամ անտառային սևամորթներ
** նիլոտիկ նեգրեր, հնարավոր է «համիտական» միջերկրածովյան տիպի խառնուրդով
** նեգրիտոս
*** ինֆանտիլ տեսակ՝ նեգրիտոյի բոլոր պոպուլյացիաներում
*** հասուն տեսակ՝ բոլոր նեգրիտների մեջ, բացառությամբ անդամացիների և ֆիլիպինցիների։

Խառնուրդ տեսակներ, հիմնականում նեգրոիդներ.

* թասմանյան՝ նեգրիտո + ավստրալիացի
* մելանեզիա-պապուական՝ մեգրիտո + ավստրալոիդ + արծվի քթով դասական միջերկրածովյան + խառնուրդներ
** պապուան
** մելանեզյան
* բուշման-հոտենտոտ՝ նեգրիտո + բոսկոպ
** բուշմանսկին
** հոտենտոտ՝ բուշման + նեգր + համիտական միջերկրածովյան։
* Մոնղոլոիդ առաջնային ռասա
** դասական մոնղոլոիդ տիպ
** արկտիկական մոնղոլոիդ կամ էսկիմոիդ տիպ (ներառյալ արևելյան պալեո-ասիական ցեղերը։

Խառնուրդ տեսակներ, հիմնականում մոնղոլոիդ.

* ինդոնեզական-մոնղոլոիդ կամ ինդոնեզական-մալայական տիպ (մոնղոլոիդ + միջերկրածովյան + նանու + նեգրիտո)
** մալայա-մոնղոլոիդ (Ինդոնեզիա և Հնդկաստան, ներառյալ ճապոնացիների մեծ մասը)
** ինդոնեզական (Հարավային Չինաստանի, Հնդկաստանի, ներքին կղզիների նախամոնղոլոիդ խմբեր)
* Ամերիկայի հնդկացիներ (մոնղոլոիդ + իրանական միջերկրածովյան + ավստրալոիդ + փոքր նեգրիտոիդ տարր)
** բրախիցելֆալիկ և արծվի քթով ենթատեսակներ
** դոլիխոցեֆալիկ և արծվի քթով ենթատեսակներ։

#### Դասակարգումը ըստ Գ.Ֆ. Դեբեցի
Ռասայական հարաբերությունների սխեման, որը ներկայացրել է խորհրդային նշանավոր մարդաբան Գ.Ֆ. Դեբեցը (1958 թվական) շատ յուրահատուկ է։ Այն հստակորեն հաշվի է առնում առանձին մարդաբանական տիպերի փոխադարձ կապերը։ Բոլոր մյուսներից այն ամենամոտն է գտնվում մարդկային տոհմածառին։ Դրա պատճառովել դիագրամը չափազանց բարդ է և գործնականում անհնար է ներկայացնել տեքստային կամ աղյուսակային տեսքով: Գ.Ֆ. Դեբեցը առանձնացրել է երեք խոշոր ռասա (նեգրա-ավստրալոիդ, կովկասոիդ և մոնղոլոիդ ), յուրաքանչյուր մեծ ռասայի մեջ կան մի քանի ճյուղեր, յուրաքանչյուր ճյուղում կան փոքր ռասաներ, իսկ փոքր ռասաներում կան տեսակներ։

#### Դասակարգումը Ջոն Բեյքերի
Անգլիացի կենսաբան Ջոն Բեյքերը իր «Race» գրքում (1974 թվական) տալիս է ռասայական տեսակների հետևյալ դասակարգումը.

* ավստրալազիդ
** ավստրոլոիդ
** մելանեզիդ
** թասմանիդ
* եվրոպիդ
** այնուիդ
** սկանդինավյան
** միջերկրածովյան
** հյուսիս հնդկական
** արևելյան
** արմենիդ
** դինարիդ
** ալպինիդ
** արևելյան եվրոպիդ
** թուրանիդ
** եթովպոիդ
* նեգրիդ
** պալեոնեգրիդ
** սուդանիդ
** նիլոտիդ
** կաֆրիդ
* խոյսանիդ
** կոիդ
** սանիդ
* մոնղոլոիդ
** տունգիդ
** սինիդ
** պալեոմոնգոլիդ
* ինդիանիդ
** կենտրոնական
** անդիդ
** բրազիլիդ։

### Պոպուլյացիոն դասակարգում
#### Դասակարգում ըստ Ռ. Բիասուտիի
Իտալացի մարդաբան Ռ. Բիասուտին իր «Երկրի ցեղերը և ժողովուրդները» մոնումենտալ աշխատության մեջ ( **, առաջին հրատարակություն - 1939, երկրորդ - 1953 - 1960) առանձնացրել է .

* Հասարակածային
** ԱՎՍՏՐԱԼՈԻԴՆԵՐ
*** ավստրալիդներ
**** ավստրալիական ռասա
**** թասմանյան ռասա
***** թասմանոիդ ռասա
**** նեոկալեդոնական ռասա
*** պապուասիդներ
**** պապուա-մելանեզյան ցեղ
**** պապուա-մոնտանական ռասա
**** պապիրո
*** վեդդիդներ
**** վեդդայի ռասա
**** մալիական ռասա
** ՆԵԳՐՈԻԴՆԵՐ
*** ստեատոպիգիդներ
**** բուշմենական ռասա
**** հոտենտոտական ռասա
**** ծովափնյա ռասա
*** պիգմիդներ
**** բամբուտի
**** բաբինգա
*** նեգրիդներ
**** սուդանյան ռասա
**** նիլոտյան ռասա
**** կաֆիրի ռասա
**** վայրենի ռասա
**** բատուա
**** աետա-սեմանգյան ռասա
**** անդամանյան ռասա
* Բորեալ
** ՄՈՆՂՈԼՈԻԴՆԵՐ
*** պրեմոնգոլիդներ
**** պալեոսիբիրյան ռասա
***** Կամչատկայի ռասա
**** տիբեթյան ռասա
**** պունանական ռասա
*** մոնղոլներ
**** տունգուսայի ռասա
***** կենտրոնասիական ռասա
***** արալյան ռասա
**** չինական ռասա
**** հարավ մոնղոլական ռասա
***** բիրմայական ռասա
***** պալաունյան ռասա
*** Էսկիմիդներ
**** էսկիմոսյան ռասա
***** Ալյասկայի ռասա
** կովկասցիներ
*** պրեվրոպիդներ
**** այնյան ռասա
**** ուրալյան ռասա
*** եվրոպիդներ
**** միջերկրածովյան ռասա
***** ծովափնյա ռասա
***** բերբերյան ռասա
***** պալեոսարդյան ռասա
**** սկանդինավյան ռասա
***** իռլանդական ռասա
***** հեռավոր ռասա
***** ֆիննական ռասա
**** իրանական ռասա
***** ասիրոիդ ռասա
***** լիբիական ռասա
**** հնդկական ռասա
***** հնդկական թերակղզու ռասա
**** ալպյան ռասա
***** վրացական ռասա
**** ալթյան ռասա
***** նախասլավոնական ռասա
***** կարպատյան ռասա
**** ադրիատիկ ռասա
***** պադանյան ռասա
***** նորիկյան ռասա
**** պամիրյան ռասա
***** արմենոիդ ռասա
*** լապիդներ
**** լոպարյան ռասա
** Ենթահասարակածային
*** պալեոինդիդներ
**** թամիլական ռասա
**** մալաբարյան ռասա
***** կանարյան ռասա
*** եթովպացիներ
**** եթովպական ցեղ
***** հոռոմոնյան ռասա
***** մասայական ռասա
***** բատուսի
**** Սահարայի ռասա
**** Մադագասկարի ռասա
** Խաղաղ օվկիանոսյան և ամերիկյան
*** պոլինեզիդներ
**** պոլինեզիական ռասա
***** Միկրոնեզիայի ռասա
***** մաորիներ
*** ամերիկանիդներ
**** ալեգանյան
**** դակոտայի ռասա
**** ալեուտյան ռասա
**** սոնորյան ռասա
***** կալիֆոռնիական
***** կոլումբիական ռասա
**** պուեբլո-անդյան ռասա
**** ամազոնյան ռասա
**** աագոանական ռասա
***** սիրիոնո
**** պամպասյան ռասա
***** պատագոնյան ռասա
**** պագելանյան ռասա։

#### Դասակարգում ըստ Ն.Ն. Չեբոկսարովի
Խորհրդային մարդաբան Ն.Ն. Չեբոկսարովը (1951) առանձնացրել է երեք խոշոր ռասա՝ հասարակածային, կամ նեգրավստրալոիդ, եվրասիական կամ կովկասյան, ասիական-ամերիկյան և 22 փոքր ռասաներ կամ երկրորդ կարգի ռասաներ.

* կովկասյան (եվրասիական) խոշոր ռասա
** հնդմիջերկրածովյան փոքր ռասա
** ատլանտո-բալթյան փոքր ռասա
** միջինեվրոպական փոքր ռասա
** սպիտակ ծով-բալթյան փոքր ռասա
** բալկանա-կովկասյան փոքր ռասա
* մոնղոլոիդ (ասիական-ամերիկյան) խոշոր ռասա
** հյուսիսային փոքրասիական ռասա
** արկտիկական (էսկիմոս) փոքր ռասա
** հեռավոր արևելյան փոքր ռասա
** հարավային փոքր ասիական ռասա
** ամերիկյան փոքր ռասա
** ուրալյան փոքր ռասա
** հարավային սիբիրյան (թուրանյան) փոքր ռասա
** պոլինեզիայի փոքր ռասա
** պուրիլյան (այնու) փոքր ռասա
* Նեգրոիդ-ավստրալոիդ (հասարակածային) խոշոր ռասա
** ավստրալիական փոքր ռասա
** վեդդոիդ փոքր ռասա
** մելանեզյան փոքր ռասա
** նեգր փոքր ռասա
** նեգրիլյան (Կենտրոնական Աֆրիկա) փոքր ռասա
** բուշման (Հարավաֆրիկյան) փոքր ռասա
** եթովպիական (Արևելյան Աֆրիկա) փոքր ռասա
** հարավային հնդկական (դրավիդյան) փոքր ռասա։

#### Դասակարգում ըստ Ի. Ռոգինսկիի և Մ. Գ. Լևինի
Խորհրդային մարդաբանության դասագրքում հրատարակված ռասայական սխեմայի համաձայն Յ. Ի. Ռոգինսկին և Մ. Գ. Լևինը (1963), առանձնացնում են երեք դասեր.

* հասարակածային, կամ ավստրալոնեգրոիդ,
* եվրասիական կամ կովկասյան,
* ասիական-ամերիկյան կամ մոնղոլոիդ:

Յուրաքանչյուր դաս պարունակում է հինգ ցեղ և երկու անցումային ձևեր, որոնք տեղ են միջանկյալ տեղ են զբաղեցնում հիմնական ցեղերի միջև.

* հասարակածային կամ ավստրալո-նեգրոիդ խոշոր ռասա
** ավստրալիական փոքր ռասա
** վեդոիդ (ցեյլոն-զոնդա) փոքր ռասա
** մելանեզյան փոքր ռասա
** նեգր փոքր ռասա
** նեգրիլյան (կենտրոնական աֆրիկյան) փոքր ռասա
** բուշման (հարավաֆրիկյան) փոքր ռասա
* եթովպական (արևելյան աֆրիկյան) միջանկյալ ռասա
* հարավային հնդկական (դրավիդյան) միջանկյալ ռասա
* Եվրասիական կամ կովկասյան խոշոր ռասա
** հնդմիջերկրածովյան փոքր ռասա
** ատլանտո-բալթյան փոքր ռասա
** սպիտակ ծով-բալթյան փոքր ռասա
** միջին եվրոպական փոքր ռասա
** բալկանա-կովկասյան փոքր ռասա
* ուրալ միջանկյալ ռասա
* Ասիական-ամերիկյան կամ մոնղոլոիդ խոշոր ռասա
** հյուսիսային փոքրասիական ռասա
** արկտիկական (էսկիմոս) փոքր ռասա
** հեռավոր արևելյան փոքր ռասա
** հարավային փոքր ասիական ռասա
** ամերիկյան փոքր ռասա
* պոլինեզական միջանկյալ ռասա
* կուրիլյան (այնու) միջանկյալ ռասա։

#### Դասակարգում ըստ Ս. Գառնայի
Ամերիկացի մարդաբան Ս. Գարնը 1974 թվականին առանձնացրել է ինը աշխարհագրական ռասա.

* եվրոպական-կովկասյան և արևմտյան-ատլանտյան
* հյուսիսմոնղոլոիդ և արևելյաասիական
* աֆրիկյան-նեգրոիդ
* հնդկական
* միկրոնեզյան
* մելանեզյան
* ամերիկյան
* ավստրալիական։

Խոշոր ռասաների մեջ նա առանձնացրեց 32 տեղային ռասաներ՝ հյուսիսարևմտյան եվրոպական, հյուսիսարևելյան եվրոպական, ալպյան, միջերկրածովյան, իրանական, արևելյան աֆրիկյան, սուդանական, անտառային նեգր, բանտու, թյուրքական, տիբեթյան, հյուսիսչինական, մոնղոլոիդ, հարավարևելյան ասիական, հինդու, դրավիդյան, հյուսիսամերիկյան, կենտրոնական ամերիկյան, կարիբյան, հարավամերիկյան, ֆուեգյան, լապպարյան, խաղաղօվկիանոսյան նեգրիտո, աֆրիկացի-պիգմայական, էսկիմո, այինյան, մյուրեյ-ավստրալական և կարպենտո-ավստրալիական, բուշմանյան և հոտենտոտյան, հարավաֆրիկյան, լատինո, նեոհավայական:

#### Դասակարգում ըստ Վ.Պ. Ալեքսեևի
Հայտնի սովետական մարդաբան Վ.Պ. Ալեքսեևն իր «Մարդկային ցեղերի աշխարհագրություն» գրքում (1974) ներկայացրել է իր ռասայական դասակարգման սխեման.

* Արևելյան Ամերիկա-ասիական դաս
** I. ամերիկոիդ ճյուղ
*** 1. հյուսիսամերիկյան տեղացի ռասա
**** 1 ա. Խաղաղ օվկիանոսի բնակչության խումբ
**** 1 բ. Ատլանտյան օվկիանոսի բնակչության խումբ
*** 2. կենտրոնական հարավամերիկյան տեղացի ռասա
**** 2 ա. Կալիֆոռնիայի բնակչության խումբ
**** 2բ. կենտրոնական ամերիկային բնակչության խումբ
**** 2բ. անդյան բնակչության խումբ
**** 2գ. ամազոնյան բնակչության խումբ
**** 2դ.պատագոնյան բնակչության  խումբ
**** 2ե. հրաբխային շրջանի բնակչության խումբ
** II. ասիական մասնաճյուղ
*** 3. հարավային մոնղոլական տեղացի ռասա
**** 3 ա. կղզու բնակչության  խումբ
**** 3բ. մայրցամաքային բնակչության խումբ
*** 4. արևելյան մոնղոլական տեղացի ռասա
**** 4 Ա. Հեռավոր Արևելքի բնակչության խումբ
**** 4բ. Ամուրո-Սախալինի բնակչության խումբ
*** 5. արկտիկական տեղացի ռասա
**** 5 ա. մայրցամաքային բնակչության խումբ
**** 5բ. կղզու բնակչության  խումբ
*** 6. տիբեթյան տեղացի ռասա (անցումային)
*** 7. հյուսիսասիական տեղացի ռասա
**** 7 ա. կենտրոնասիական բնակչության խումբ
**** 7բ. բնակչության Բայկալ կամ տայգա խումբ
*** 8. Հարավային սիբիրյան տեղացի ռասա
**** 8 ա. Ալթայ-սաիյան բնակչության խումբ
**** 8բ. բնակչության պրիտյանշանի խումբ
**** 8բ. Ղազախստանի բնակչության խումբ
*** 9. Ուրալյան տեղացի ռասա
**** 9 ա. Բնակչության արևմտյան սիբիրյան խումբ
**** 9բ. Սուբուրալ բնակչության խումբ
* Արևմտյան եվրո-աֆրիկյան դաս
** III. Կովկասյան ճյուղ
*** 10. Բալթյան կամ հյուսիսեվրոպական տեղացի ռասա
**** 10 ա. բնակչության արևմտյան բալթյան խումբ
**** 10բ. արևելյան բալթյան բնակչության խումբ
**** 10բ. լապոնոիդ բնակչության խումբ
*** 11. կենտրոնական եվրոպական տեղացի ռասա
**** 11 ա. բնակչության կենտրոնարևելյան եվրոպական խումբ
**** 11 Բ. բնակչության արևմտաեվրոպական խումբ
*** 12. միջերկրածովյան կամ հարավ եվրոպական տեղացի ռասա
**** 12 ա. բնակչության արևմտյան միջերկրական խումբ
**** 12 Բ. բնակչության բալկանա-կովկասյան խումբ
**** 12բ. արաբա-աֆրիկյան բնակչության խումբ
**** 12գ. առաջավոր ասիական բնակչության խումբ
**** 12դ. հնդկա-աֆղանական բնակչության խումբ
** IV. Նեգրոիդ ճյուղ
*** 13. հարավային հնդկական տեղացի ռասա
*** 14. եթովպական տեղացի ռասա
*** 15. նեգր տեղացի ռասա
**** 15 ա. Սուդանի բնակչության խումբ
**** 15 բ. արևելյաաֆրիկյան բնակչության խումբ
*** 16. կենտրոնաֆրիկյան տեղացի ռասա
*** 17. հարավաֆրիկյան տեղացի ռասա
** V. ավստրալոիդ դաս
*** 18. անդամանյան տեղացի ռասա
*** 19. նեգր մայրցամաքային տեղացի ռասա
*** 20. նեգր Ֆիլիպինյան տեղացի ռասա
*** 21. Ավստրալիայի տեղացի ռասա
*** 22. մելանեզյան տեղացի ռասա
*** 23. թասմանյան տեղացի ռասա
*** 24. պոլինեզիական տեղացի ռասա
*** 25. այնյան կամ կուրիլյան տեղացի ռասա։

#### Դասակարգում ըստ Վ.Վ.Բունակի
Խորհրդային մարդաբան Վ.Վ.Բունակը ներկայացնում էր ռասայական տարբերակումը ծառի տեսքով (1980 թվական): Նա բաժանեց դրա «ցողունը» և «ճյուղերը»՝ հիմնվելով առանձին մարդաբանական տեսակների մասին պատկերացումների վրա: Վ.Վ.Բունակը հիմնական ռասաները անվանել է ցուղուններ (դաս)՝ արևադարձային, հարավային, արևմտյան և արևելյան․

* արևադարձային ռասայական դաս
** աֆրիկյան ռասայական ճյուղ
*** բուշմենական ռասա
*** նեգրիլյան ռասա
*** նեգրո-գվինեական ռասա
*** Սուդանի ռասա
*** նիլոտյան ռասա
** օվկիանոսյան ռասայական ճյուղ
*** թասմանյան ռասա
*** նեգրո ռասա
*** պապուասյան ռասա
*** մելանեզյան ռասա
* հարավային ռասա
** մայրցամաքային ռասայական ճյուղ
*** բադարյան ռասա
*** վեդդոիդ ռասա
** հին հնդեվրոպական ռասայական ճյուղ
*** ավստրալիական ռասա
*** ինդոնեզական (հին և ժամանակակից) ռասա
*** պոլինեզիական ռասա
*** կուրիլյան ռասա
* արևմտյան ռասա
** քուշիտյան ռասայական ճյուղ
*** բերբերյան ռասա
*** եթովպական ռասա
** միջերկրական ռասա
*** սեմիտո-արաբական ռասա
*** սիրիա-զագրոսյան ռասա
*** հինդու-իրանական ռասա
*** ֆերգանայան ռասա
*** պոնտական ռասա
*** կովկասյան ռասա
*** կասպիական ռասա
** միջերկրածովյան ռասա
*** լիբերիական ռասա
*** լիգուրյան ռասա
*** ստորին դանուբյան ռասա
*** բալկանյան ռասա
** եվրոպական ռասա
*** ատլանտյան ռասա
*** կենտրոնական արևմտաեվրոպական ռասա
*** բալթյան ռասա
*** կենտրոնական արևելաեվրոպական ռասա
*** սուբարկտիկական (լոպարի) ռասա
* արևելյան ռասա
** ուրալյան ռասա
*** ուրալյան ռասա
** սիբիրյան ռասայական ճյուղ
*** սամոյական ռասա
*** Էվենիկյան ռասա
*** կենտրոնասիական (մոնղոլական) ռասա
*** պարակենտրոնասիական (թյուրքական) ռասա
*** արկտիկական սիբիրյան ռասա
*** արկտիկական ասիական-ամերիկյան ռասա
** հարավասիական ռասա
*** չինական ռասա
*** միաո-յաո ռասա
*** հարավասիական վիետնամական ռասա
*** հարավասիական քմերական ռասա
*** կղզային (ճապոնացիներ) ռասա
** ամերիկյան ռասա
*** խաղաղօվկիանոսյան ռասա
*** ատլանտյան ռասա
*** կենտրոնական ամերիկյան ռասա
*** ամազոնյան ռասա
*** անդյան ռասա
*** նեոարկտիկական ռասա
*** պատագոնյան ռասա

#### Դասակարգում ըստ Մ.Գ. Աբդուշելիշվիլիի
Խորհրդային մարդաբան Մ.Գ. Աբդուշելիշվիլին ( 1990 թվական) առաջարկել է առանձին ռասայական կատեգորիաների բավականին մանրամասն և ճշգրիտ սահմանումներ: Ամենամեծ տարածքային բաժանումն են կազմել մայրցամաքային ցեղերը, ապա մայրցամաքային ցեղերի տեղացի տիպերը, ապա մարդաբանական տեսակները, որին հաջորդում են տարբերակները, իսկ ամենացածր կատեգորիան՝ տարբերակների տարատեսակները: Նրա ռասայական դասակարգման սխեման հետևյալն է.

* արևմտյան (եվրո-աֆրիկյան) ռասայական դաս
** ավստրալական ռասա
*** անդամանյան տարբերակ
**** անդամանյան տեսակ
*** նեգրիտոսյան տարբերակ
**** մայրցամաքային տեսակ
**** ֆիլիպինյան տեսակ
*** ավստրալոիդ տարբերակ
**** ավստրալական տեսակ
*** մելանեզյան տարբերակ
**** մելանեզիական տեսակ
*** թասմանյան տարբերակ
**** թասմանյան տեսակ
*** պոլինեզիական (անցումային) տարբերակ
**** պոլինեզիական տեսակ
*** աինյան (անցումային) տարբերակ
**** աինյան տեսակ
** աֆրիկյան ռասա
*** եթովպական (անցումային) տարբերակ
**** եթովպական տեսակ
*** նեգր տարբերակ
**** սուդանյան տեսակ
**** արևելաաֆրիկյան տեսակ
*** կենտրոնական աֆրիկյան տարբերակ
**** կենտրոնական աֆրիկյան տեսակ
*** հարավաֆրիկյան տարբերակ
**** հարավաֆրիկյան տեսակ
** եվրոպական ռասա
*** հարավային հնդկական (անցումային) տարբերակ
**** պալեոինդյան տեսակ
**** մեզոհինդյան տեսակ
*** հարավային եվրոպական (հնդեվրոպական) տարբերակ
**** հնդեվրոպական տեսակ
**** առաջավորասիական տիպ
**** արևելամիջերկրային տիպ
**** արևմտյան միջերկրածովային տիպ
*** հյուսիսեվրոպական տարբերակ
**** արևմտյան բալթյան տիպ
**** արևելաբալթյան տիպ
**** հարավմիջերկրական տիպ
*** կենտրոնական եվրոպական տարբերակ
**** արևմտաեվրոպական տիպ
**** կենտրոնական-արևելաեվրոպական տիպ
* արևելյան (ասիական-ամերիկյան) ռասա
** Ասիական ռասա
*** ուրալյան (անցումային) տարբերակ
**** սուբուրալ տիպ
**** արևմտասիբիրյան տիպ
*** սիբիրյան տարբերակ
**** հյուսիսասիական տեսակ
**** կենտրոնական ասիական տեսակ
*** հարավային սիբիրյան (անցումային) տարբերակ
**** ղազախական տեսակ
**** ալթայ-սայանի տեսակ
**** պրիտյանշանի տեսակ
*** տիբեթյան (անցումային) տարբերակ
**** տիբեթյան տեսակ
*** հարավմոնգոլոիդ տարբերակ
**** կղզային տեսակ
**** մայրցամաքային տեսակ
*** արևելյան մոնգոլոիդ տարբերակ
**** ամուր-սախալինյան տեսակ
**** հեռավոր արևելյան տեսակ
*** արկտիկական տարբերակ
**** կղզային տեսակ
**** մայրցամաքային տեսակ
** ամերիկյան ռասա
*** հյուսիսամերիկյան տարբերակ
**** ատլանտյան տիպ
**** խաղաղ օվկիանոսյան տեսակ
*** կենտրոնական-հարավամերիկյան տարբերակ
**** կալիֆոռնիական տեսակ
**** կենտրոնական ամերիկյան տեսակ
**** անդյան տեսակ
**** ամազոնյան տեսակ
**** պատագոնյան տեսակ
**** հրաբխային տեսակ։

#### Դասակարգում ըստ Ա. Ի. Դուբովի
1994 թվականին Պ. Ալեքսեևի հիշատակին նվիրված միջազգային գիտաժողովում Ա. ի. Դուբովն իր զեկույցում ներկայացրեց մարդկային ցեղերի բաժանման իր սեփական սխեման: Նա  բաժանեց բնիկների և մետիսի ռասաների: Բնիկ ռասաները նրանք են, որոնց հիմնական ձևաբանական բնութագրերը հնարավոր չէ ձեռք բերել ժամանակակից ռասաների մետիզացիայի արդյունքում: Ա․ Ի․ Դուբովի սխեման հետևյալն է․

* տրոպիկական (նեգրոիդ) ռասա
** խոյսանական ռասա
** նեգրիլ ռասա
** նեգր ռասա
** սահելյան (եթովպական) խառը ռասա
** պապուա-մելանեզյան խառը ռասա
* հարավային ռասա
** վեդոիդ ռասա
** ավստրալոիդ ռասա
** դրավիդյան խառը ռասա
** պոլինեզական մեստիզների ռասա
* արևմտյան ռասա
** հարավային եվրոպական ռասա
** հյուսիսային եվրոպական ռասա
** կենտրոնական եվրոպական խառը ռասա
** ուրալ մետիսյան ռասա
* արևելյան ռասա
** մոնղոլոիդ ռասա
** հարավային մոնղոլոիդ խառը ռասա
** ամերիկաոիդ խառը ռասա։

## Քննադատություն
մինի|«Ժողովուրդների միջև խաղաղության և բարեկամության համար»: ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ, 1961 թ. Շարք «Արհմիությունների V համաշխարհային կոնգրես Մոսկվայում» (1961): Երեք մեծ ռասաների ներկայացուցիչների ձեռքեր
Չկա հնարավորությունը հստակ սահմաններ անցկացնելու ենթադրյալ ռասայական խմբերի տարածքների միջև, ինչը նշել է Յոհան Բլումենբախը (1797 թ.) և հետագայում Չարլզ Դարվինը (1871 թ.)։

1964 թվականին տարբեր երկրների, այդ թվում՝ ԽՍՀՄ-ի, մարդաբանները մշակեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համար մի փաստաթուղթ, որտեղ նշվում էր, որ այն պատճառով, որ տարբերակիչ հատկանիշների գեոգրաֆիական փոփոխականությունը բարդ է և չունի կտրուկ սահմաններ, մարդկությունը չի կարելի բաժանել հստակորեն սահմանված կատեգորիաների։

Ոչ մի ռասայական դասակարգում չի ընդգրկում մարդկության ամբողջ տիպաբանական բազմազանությունը։ Բաժանված տարբերակները ներկայացնում են պոպուլյացիաների համակարգեր՝ էական անհատական փոփոխականությամբ տարբեր հատկանիշների համակարգերում, որը կարող է գերազանցել տիպերի միջև փոփոխականությունը։ Բացի այդ, պոպուլյացիաների համակարգերը զարգանում են ժամանակի ընթացքում, ուստի տիպաբանական պատկերը հաստատուն չէ։ Քննադատների կարծիքով՝ ռասայական դասակարգումները ոչ մի նոր բան չեն ավելացրել մարդու բնության և մշակույթի մասին գիտելիքներին։ Նշվում է, որ «դրանք ոչ օգտակար են, ոչ էլ անհրաժեշտ» հետազոտությունների համար։ Չկա ընդհանուր ընդունված սահմանում որևէ ռասայի և դրանց քանակի վերաբերյալ, օրինակ՝ կարելի է առանձնացնել 300 կամ ավել «ռասա»։

Սկզբում կենսաբանները ռասաները դասակարգում էին որպես մարդու ենթատեսակներ, սակայն ժամանակակից մարդաբանները մերժում են ռասայի հասկացությունը որպես օգտակար գործիք մարդկության ուսումնասիրության համար և դիտարկում են մարդկությունը որպես բարդ, փոխկապակցված գենետիկ շարունակություն։

XX դարի վերջին և XXI դարի սկզբի գենետիկ հետազոտությունների արդյունքում բազմաթիվ գիտնականներ եզրակացրել են, որ անհնար է հստակ առանձնացնել ռասաները, քանի որ արտաքին հատկանիշների տարբերությունները և նմանությունները միշտ չեն համընկնում գենետիկական տարբերությունների և նմանությունների հետ։ Այս և այլ պատճառներով շատ գիտնականներ համարում են, որ «ռասա» տերմինը մարդու վերաբերյալ չունի գենետիկ հիմք։ Ռասան հաճախ չի դիտարկվում որպես կենսաբանական կատեգորիա։ Ժամանակակից արևմտյան գիտության մեջ ռասան դիտարկվում է որպես սոցիալական կոնստրուկտ և ինքնություն, որոնք մարդկանց վերագրվում են՝ կախված հասարակությունում ընդունված կանոններից։ Չնայած ռասաները մասամբ հիմնված են խմբերի ներսում ֆիզիկական նմանության վրա, դրանք, այնուամենայնիվ, ֆիզիկական կամ կենսաբանական իմաստ չեն պարունակում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիտական դասակարգում
Կատեգորիա:Գիտական ռասիզմ
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Կատեգորիա:Մարդ
Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Կատեգորիա:Ռասա և հասարակություն
Կատեգորիա:Ռասաներ