Մեզոամերիկյան տիեզերական ծառ

[մինի|289x289px| Արևմտյան Մեքսիկայի դամբարանների ավանդույթից վերցված պատկեր, որը պատկերում է մի քանի մակարդակներով ծառ և [թռչուններ: Թռչունները խորհրդանշում են հոգիներ, որոնք դեռ չեն իջել ստորգետնյա աշխարհ, մինչդեռ ծառը կարող է խորհրդանշել մեզոամերիկյան Տիեզերական ծառը:]]
**Մեզոամերիկյան տիեզերական ծառ** կամ **համաշխարհային ծառ,** Մեզոամիերիկայի նախքան Կոլումբոսյան մշակույթներում միֆային տիեզերագիտության, միֆային ստեղծագործության և իկոնոգրաֆիայի մեջ տարածված մոտիվ: Կենտրոնական Ամերիկայում տիեզերական ծառը մարմնավորել է աշխարհի չորս կողմերը, որոնք ներկայացնում նաև կենտրոնական տիեզերական ծառի բնության չորս կողմերը, աշխարհի խորհրդանշական առանցքը, որը կապում է ստորգետնյա և երկնային աշխարհները երկրայինի հետ:

Աշխարհի ծառի պատկերները, ինչպես աշխարհի կողմերի, այնպես էլ աշխարհի առանցքի տեսանկյուններից, հանդիպում են բազմաթիվ մշակույթների գեղարվեստական և դիցաբանական ավանդույթներում, ինչպիսիք են մայանները, ացտեկները, իսապաները, միքստեկները, օլմեկները և այլն, սկսած առնվազն Մեզոամերիկյան ժամանակագրության սկզբնական շրջանի կեսերից մինչև ուշ շրջան: Մայաների առասպելներում և պատկերներում աշխարհի կենտրոնական ծառի դերը կատարում էր սեյբան, որը հայտնի է տարբեր անուններով` *վակա չան* կամ *յաքս իմիքս չե,* կախված կոնկրետ դիալեկտից: Ծառի բունը հաճախ պատկերված է ուղղահայաց դիրքով կանգնած կայմանի տեսքով, որի մաշկը նման է համաշխարհային ծառի փշոտ կեղևին:

Աշխարհի կողմերը խորհրդանշող տիեզերական ծառերը կապված են նաև մեզոամերիկյան օրացույցների չորս եղանակների և աշխարհի կողմերի գույների ու աստվածությունների հետ: Այս կապը ներառող մեզոամերիկյան կոդեքսների թվում են Դրեզդենի կոդեքսը, ացտեկյան Բորջիայի և Ֆեյերվարի-Մեյերի կոդեքսները:

Ենթադրվում է, որ մեզոամերիկյան հրապարակներում և արարողակարգային վայրերում հաճախ նմանատիպ ծառեր են տնկվել չորս հիմնական ուղղություններից յուրաքանչյուրում, որոնք ներկայացնում են աշխարհի քառակողմությունը:

Իսապայի հինգերորդ ստելան համարվում է Տիեզերական ծառի հնարավոր պատկեր, փորագրված ստելաներից մեկը, որը հայտնաբերվել է Իսապա հին մեզոամերիկյան վայրում, Չիապասի Սոկոնուսկո շրջանում, Մեքսիկայում, ներկայիս Գվատեմալայի սահմանի երկայնքով: Այս ստելաները թվագրվում են մոտավորապես մ.թ.ա. 300-ից մինչև մ.թ.ա. 50 կամ 100 թվականը, չնայած որոշները պնդում են, որ դրանք թվագրվում են մինչև մ.թ. 250 թվականը:

Տիեզերական ծառերը հաճախ պատկերվում են ճյուղերի վրա թռչուններով (ըստ մեկ վարկածի՝ դրանք խորհրդանշում են մեռյալների հոգիները, որոնք դեռ չեն իջել անդրաշխարհ), իսկ նրանց արմատները մտնում են հողի կամ ջրի մեջ (երբեմն՝ ամենավերջում՝ «ջրային հրեշի» մեջ, որը խորհրդանշում է անդրաշխարհը):

Տիեզերական ծառը կարող է նաև մեկնաբանվել, որ ներկայացնում է Ծիր Կաթինի ուղին:

Թեև տիեզերական ծառի խորհրդանշականությունը խոր արմատներ ունի մեզոամերիկյան մշակույթներում, մոտիվի ճշգրիտ բուսաբանական նույնականացումը և հիմքում ընկած իմաստը դեռևս վատ են հասկացված։ Փորձեր են արվել ծառը նույնականացնել որպես սեյբա, եգիպտացորեն կամ ջրաշուշան: Վերջինս հատկապես աչքի ընկնող մեկնաբանություն է՝ հիմնված Սան Բարտոլոյի (Գվատեմալա) նման հնագիտական հուշարձաններից վերցված ​​​​ապացույցների վրա։ Աստվածների և կառավարիչների հաճախակի անձնավորումը որպես համաշխարհային ծառի դրսևորումներ ընդգծում է դրա կարևորագույն խորհրդանշական և ծիսական նշանակությունը մայաների կրոնում և թագավորությունում։

## Տես նաև
* Կենաց ծառ
* Իգգդրասիլ
* Ացտեկյան դիցաբանություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ացտեկների դիցաբանություն
Կատեգորիա:Բույսեր դիցաբանությունում
Կատեգորիա:Դիցաբանական ծառեր
Կատեգորիա:Կոսմոգոնիա
Կատեգորիա:Մեզոամերիկա