Կլինիկական փորձարկումներ

**Կլինիկական փորձարկումները** մարդկանց մասնակցությամբ իրականացվող հեռանկարային կենսաբժշկական կամ վարքագծային հետազոտություններ են, որոնք նախատեսված են կենսաբժշկական կամ վարքային միջամտությունների վերաբերյալ հստակ հարցերի պատասխանելու համար, ինչպիսիք են նոր բուժումները (նոր պատվաստանյութեր, դեղամիջոցներ, սննդակարգի ընտրություններ(դիետաներ), սննդային հավելումներ և բժշկական սարքավորումներ) և հայտնի միջամտությունները, որոնք լրացուցիչ հետազոտման և համեմատության կարիք ունեն։

Կլինիկական փորձարկումները տվյալներ են հավաքում դեղաչափի, անվտանգության և արդյունավետության վերաբերյալ։ Դրանք անցկացվում են միայն այն բանից հետո, երբ ստացվում է տվյալ երկրի (որտեղ հայցվում է կլինիկական փորձարկումների հաստատումը) առողջապահական մարմնի կամ էթիկայի հանձնաժողովի թույլտվությունը։ Այս մարմինները պատասխանատու են փորձարկման ռիսկ/օգուտ հարաբերակցության գնահատման համար և նրանց հաստատումը չի նշանակում, որ տվյալ բուժումն «անվտանգ» է կամ արդյունավետ, այլ միայն այն, որ փորձարկումը թույլատրվում է իրականացնել։

Կախված հետազոտվող նյութի տեսակից և մշակման փուլից՝ հետազոտողները սկզբնական շրջանում ներգրավում են կամավորների կամ պացիենտների փոքր պիլոտային (փորձնական) հետազոտություններում, այնուհետև իրականացնում են աստիճանաբար ավելի մեծածավալ համեմատական հետազոտություններ։

Կլինիկական փորձարկումները կարող են տարբերվել իրենց չափերով ու արժեքով և կարող են ներառել մեկ կամ մի քանի հետազոտական կենտրոններ՝ նույն երկրում կամ մի քանի երկրներում։ Կլինիկական հետազոտության կառուցվածքը նպատակ ունի ապահովել արդյունքների գիտական վավերականությունը (վալիդությունը) և վերարտադրելիությունը (օրինակ՝ անկախ հետազոտողներ, օգտագործելով նույն մեթոդները, նույն տեսակի կամավորներ և նույն պայմանները, պետք է ստանան նույն կամ շատ նման արդյունքներ)։

Կլինիկական փորձարկումների ծախսերը կարող են հասնել միլիարդավոր դոլարների՝ յուրաքանչյուր հաստատված դեղամիջոցի համար, իսկ փորձարկումների ամբողջական ընթացը մինչև հաստատում կարող է տևել 7–15 տարի։ Հովանավորը  կարող է լինել պետական կազմակերպություն, դեղագործական, կենսատեխնոլոգիական կամ բժշկական սարքավորումների արտադրությամբ զբաղվող ընկերություն։ Հետազոտությունների համար անհրաժեշտ որոշակի գործառույթներ, ինչպիսիք են մշտադիտարկումը և լաբորատոր աշխատանքները, կարող են կառավարվել արտապատվիրված (երրորդ կողմ) գործընկերոջ կողմից, օրինակ՝ պայմանագրային հետազոտական կազմակերպության (CRO) կամ կենտրոնական լաբորատորիայի կողմից։ Մարդկանց մասնակցությամբ իրականացվող կլինիկական փորձարկումների փուլ անցած բոլոր դեղամիջոցների միայն 10% է ի վերջո հաստատում ստանում և հետագայում դառնում դեղ։

## Ընդհանուր Ակնարկ
### Դեղամիջոցների փորձարկումներ
Որոշ կլինիկական փորձարկումներ ներգրավվում են միայն առողջ կամավորների, ովքեր նախկինում չեն ունեցել որևէ հիվանդություններ: Այլ կլինիկական փորձարկումներ ներգրավվում են առողջական որոշակի խնդիրներ ունեցող մարդկանց, ովքեր պատրաստ են մասնակցել փորձարարական բուժումը: Փորձնական փորձարկումներն անցկացվում են հետագա կլինիկական հետազոտության ընթացքի վերաբերյալ պատկերացում կազմելու համար:

Նոր բուժումների փորձարկումն ունի երկու նպատակ՝ պարզել, արդյո՞ք դրանք բավականաչափ լավ են աշխատում, ինչը կոչվում է «արդյունավետություն» և պարզել,  արդյոք դրանք բավականաչափ անվտանգ են։

Պետք է հաշվի առնել, որ վերը նշվածներից ոչ մեկը բացարձակ չափանիշ չէ. և՛ անվտանգությունը, և՛ արդյունավետությունը գնահատվում են հարաբերականորեն՝ հաշվի առնելով, թե ինչպես է նախատեսված բուժման ընթացքը, ինչ այլ բուժումներ են հասանելի և որքան ծանր է հիվանդի վիճակը կամ հիվանդությունը: Միշտ օգուտները պետք է գերազանցեն ռիսկերը. Օրինակ՝ քաղցկեղի բուժման համար նախատեսված շատ դեղամիջոցներ ունեն ծանր կողմնակի ազդեցություններ, որոնք ընդունելի չէին լինի առանց դեղատոմսի բաց թողնվող ցավազրկողների դեպքում, սակայն այդ դեղերը հաստատվում են, քանի որ դրանք կիրառվում են բժշկի հսկողության տակ և նախատեսված են կյանքին սպառնացող վիճակների համար:

ԱՄՆ-ում տարեցները կազմում են բնակչության 14%-ը, սակայն նրանք սպառում են դեղամիջոցների ավելի քան մեկ երրորդը։ 55 տարեկանից բարձր անձանց հաճախ թույլ չեն տալիս մասնակցել կլինիկական փորձարկումներին, քանի որ նրանց առողջական ծանր խնդիրները և այլ դեղերի օգտագործումը բարդացնում են տվյալների վերլուծությունը, ինչպես նաև այն պատճառով, որ նրանք ունեն երիտասարդներից էականորեն տարբերվող ֆիզիոլոգիական կարողություններ։ Երեխաները և չառնչվող առողջական խնդիրներ ունեցող մարդիկ նույնպես հաճախ բացառվում են։ Հղի կանայք ևս հաճախ բացառվում են՝ պտղի համար հնարավոր ռիսկերի պատճառով։

Հովանավորը նախագծում է փորձարկումը փորձառու կլինիկական հետազոտողների խմբի հետ համատեղ՝ որոշելով, թե որ այլընտրանքային կամ գոյություն ունեցող բուժումների հետ պետք է համեմատել նոր դեղամիջոցը և ինչ տեսակի բուժառուներ կարող են օգուտ ստանալ դրանից։ Եթե հովանավորը չի կարողանում բավարար քանակությամբ փորձարկվողներ ներգրավել մեկ վայրում, ապա հետազոտությանը միանալու համար ներգրավվում են հետազոտողներ այլ վայրերից։

Փորձարկման ընթացքում հետազոտողները հավաքագրում են նախապես որոշված բնութագրերով մասնակիցների, իրականացնում են նոր բուժումը և որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում հավաքագրում տվյալներ մասնակիցների առողջական վիճակի մասին։ Տվյալները ներառում են այնպիսի չափումներ, ինչպիսիք են կենսական ցուցանիշները, հետազոտվող դեղամիջոցի կոնցենտրացիան արյան կամ հյուսվածքների մեջ, ախտանիշների փոփոխությունները, հասկանալու համար՝ արդյոք տեղի է ունենում հիվանդության վիճակի բարելավում թե վատթարացում։ Հետազոտողները տվյալներն ուղարկում են փորձարկման հովանավորին, որն այնուհետև վերլուծում է հավաքագրված տվյալները՝ օգտագործելով վիճակագրական թեստեր։

Կլինիկական փորձարկումների նպատակն է դեղամիջոցի կամ սարքավորման անվտանգության և հարաբերական արդյունավետության գնահատումը.

* Պացիենտների որոշակի խմբի վրա,
* Տարբեր դեղաչափերով,
* Նոր ցուցման համար,
* Տվյալ հիվանդության բուժման արդյունավետության բարձրացման գնահատում՝ համեմատած ստանդարտ թերապիայի հետ,
* Հետազոտվող դեղի կամ սարքավորման գնահատում՝ համեմատած տվյալ հիվանդության համար արդեն հաստատված երկու կամ ավելի միջամտությունների հետ:

Թեև կլինիկական փորձարկումների մեծ մասը ստուգում է նոր միջամտությունը՝ համեմատած ստանդարտի, որոշները ընդլայնվում են մինչև երեք կամ չորս և կարող են ներառել պլացեբո:

Բացառությամբ մեկ վայրում անցկացվող փոքր փորձարկումների, հետազոտության կառուցվածը և նպատակները սահմանվում են մի փաստաթղթում, որը կոչվում է կլինիկական փորձարկման արձանագրություն(clinical trial protocol): Արձանագրությունը փորձարկման «գործառնական ուղեցույցն» է և երաշխավորում է, որ բոլոր հետազոտողները փորձարկումն իրականացնեն նույն կերպ՝ նմանատիպ մասնակիցների վրա և տվյալները լինեն համադրելի բոլոր մասնակիցների միջև: 2025 թվականին SPIRIT-ը թողարկեց «SPIRIT 2025»-ը՝ փորձարկման արձանագրությունների թարմացված ուղեցույցը, որը պարունակում է նվազագույնը 34 կետանոց ստուգաթերթ, ավելացվեց նոր բաժին ՝ նվիրված բաց գիտությանը, ամրապնդվց վնասների հաղորդման և միջամտության/համեմատության նկարագրությունների ուղեցույցները, ինչպես նաև ավելացվեց նոր կետ հիվանդների և հասարակության մասնակցության վերաբերյալ։

Ամենատարածված կլինիկական փորձարկումները գնահատում են նոր դեղագործական արտադրանքները, բժշկական սարքավորումները, կենսաբանական պատրաստուկները, ախտորոշիչ հետազոտությունները, հոգեբանական թերապիաները կամ այլ միջամտություններ: Կլինիկական փորձարկումները կարող են պարտադիր լինել նախքան ազգային կարգավորող մարմնի կողմից նորարարության վաճառքի հաստատումը:

### Բժշկական սարքավորումների փորձարկումներ
Դեղամիջոցների նման, Միացյալ Նահանգներում բժշկական սարքավորումներ արտադրողներից պահանջվում է անցկացնել կլինիկական փորձարկումներ՝ նախքան շուկայում հայտնվելու թույլտվություն ստանալը: Սարքավորումների փորձարկումները կարող են համեմատել նոր սարքը արդեն հաստատված թերապիայի հետ կամ համեմատել նմանատիպ սարքավորումները միմյանց հետ: Վերջինիս օրինակ են այն կլինիկական փորձարկումները, որոնք համեմատում են չափահաս կանանց միզապահության բուժման մեջ կիրառվող մեխանիկական սարքերը: Մեկ այլ օրինակ է անոթային վիրաբուժության ոլորտում իրականացված «Բացը ընդդեմ էնդովասկուլյար վերականգնման» (OVER trial) հետազոտությունը ՝ որովայնային աորտայի անևրիզմայի բուժման համար։ Այն համեմատում էր աորտայի վերականգնման հին՝ բաց վիրահատական մեթոդը նոր՝ էնդովասկուլյար անևրիզմայի վերականգնման սարքի հետ:

### Բժշկական միջամտությունների փորձարկումներ
Դեղերի նման, բժշկական կամ վիրահատական միջամտությունները նույնպես կարող են ենթարկվել կլինիկական փորձարկումների, օրինակ՝ համեմատելով վիրահատական տարբեր մոտեցումները միոմայի բուժման մեջ՝ ցածր պտղաբերության դեպքում: Սակայն, երբ կլինիկական փորձարկումներն անցկացնելը էթիկապես անթույլատրելի է կամ լոգիստիկ տեսանկյունից անհնարին, դրանց փոխարինում են դեպք-ստուգիչ հետազոտությունները:

### Բուժառուի և հանրության ներգրավվածությունը
Բացի կլինիկական փորձարկումների մասնակից լինելուց, հանրության ներկայացուցիչները կարող են նաև ակտիվորեն համագործակցել հետազոտողների հետ կլինիկական հետազոտությունների նախագծման և իրականացման գործում։ Սա հայտնի է որպես բուժառուի և հանրության ներգրավվածություն (PPI): Հանրային ներգրավվածությունը ենթադրում է գործընկերություն պացիենտների, խնամողների, նախկինում տվյալ հիվանդության փորձ ունեցողների և հետազոտողների միջև՝ ձևավորելու և ազդելու այն ամենի վրա, թե ինչն է հետազոտվում և ինչպես:

PPI-ն կարող է բարելավել հետազոտության որակը, դարձնել ավելի արդիական ու հասանելի։ Հիվանդները կամ անցյալում հիվանդության փորձառություն ունեցող մարդիկ կարող են պատմել մասնագետներից տարբերվող տեսակետներ և համալրել նրանց գիտելիքները այդ հիվանդության մասին։ Իրենց անձնական գիտելիքների շնորհիվ նրանք կարող են հրապարակ հանել հետազոտության այնպիսի թեմաներ, որոնք արդիական են տվյալ հիվանդությամբ ապրողների համար: Նրանք կարող են նաև օգնել, որ հետազոտությունն ավելի շատ հիմնված լինի այն կոնկրետ համայնքների կարիքների վրա, որոնց մասն են կազմում իրենք: Հանրային աջակիցները կարող են երաշխավորել, որ հետազոտությունը ներկայացվի պարզ լեզվով, որը հասկանալի կլինի լայն հասարակությանը և այն կոնկրետ խմբերին, որոնց համար այն առավել արդիական է:

## Պատմություն
### Զարգացում

Թեև վաղ շրջանում բժշկական փորձարկումներ հաճախ էին իրականացվում, սակայն ստուգիչ խմբի կիրառումը՝ միջամտության արդյունավետության ճշգրիտ համեմատություն ապահովելու համար, ընդհանուր առմամբ բացակայում էր։ Օրինակ՝ լեդի Մերի Ուորթլի Մոնտեգյուն, ով պայքարում էր բնական ծաղիկ հիվանդությունը կանխարգելող պատվաստման (այն ժամանակ կոչվում էր վարիոլացիա) ներդրման համար, կազմակերպեց փորձարկում մահվան դատապարտված յոթ բանտարկյալների հետ՝ նրանց կյանքի դիմաց առաջարկելով անցնել պատվաստում։ Չնայած նրանք ողջ մնացին և չվարակվեցին ծաղիկով, սակայն չկար ստուգիչ խումբ՝ գնահատելու համար, թե արդյոք այդ արդյունքը պատվաստման հետևանք էր, թե այլ գործոնի։ Էդուարդ Ջենների կողմից իր ծաղիկի պատվաստանյութի հետ կապված նմանատիպ փորձարկումները նույնպես հայեցակարգային առումով թերի էին։

Առաջին պատշաճ կլինիկական փորձարկումն իրականացվել է շոտլանդացի բժիշկ Ջեյմս Լինդի կողմից։ Լնդախտը, որն այժմ հայտնի է որպես վիտամին C-ի անբավարարությունից առաջացող հիվանդություն, հաճախ սարսափելի հետևանքներ էր ունենում հեռավոր ծովային ճանապարհորդությունների անձնակազմի առողջության վրա։ 1740 թվականին Անսոնի շուրջերկրյա նավարկության աղետալի արդյունքը մեծ ուշադրություն գրավեց Եվրոպայում. 1900-ից 1400-ը մահացել էր, մեծ մասը, ըստ հաղորդումների, լնդախտով վարակվելու պատճառով։ Մինչդեռ Բրիտանական արևելահնդկական ընկերության ռազմական վիրաբույժ Ջոն Վուդոլը դեռևս 17-րդ դարից խորհուրդ էր տվել օգտագործել ցիտրուսային մրգեր, սակայն դրանց կիրառումը լայն տարածում չէր գտել։

1747 թվականին անցկացվեց առաջին համակարգված կլինիկական փորձարկումն Լինդի գլխավորությամբ: Երկու ամիս ծովում գտնվելուց հետո, երբ նավն արդեն համակված էր լնդախտով, նա փորձարկման մեջ ներառեց թթվային հատկությամբ օժտված սննդային հավելումներ: Նա լնդախտով հիվանդ տասներկու նավաստիներին բաժանեց վեց խմբի՝ յուրաքանչյուրում երկու հոգի: Բոլորը ստանում էին նույն սննդակարգը, սակայն, ի հավելումն դրա՝ առաջին խմբին օրական տրվում էր մեկ քառորդ խնձորօղի, երկրորդին՝ քսանհինգ կաթիլ վիտրիոլի էլիքսիր (ծծմբական թթու), երրորդին՝ վեց գդալ քացախ, չորրորդին՝ կես պինտա (մոտ  236.5մլ) ծովի ջուր, հինգերորդ խումբը ստանում էր երկու նարինջ և մեկ կիտրոն, իսկ վերջին խումբը՝ կծու մածուկ և գարու ջուր: Հինգերորդ խմբի բուժումը դադարեցվեց վեց օր հետո, երբ միրգը վերջացավ, բայց այդ ժամանակ արդեն նավաստիներից մեկը պիտանի էր ծառայության, իսկ մյուսը գրեթե ապաքինվել էր: Բացի հինգերորդ խմբից, միայն առաջին խումբը որոշակի դրական արդյունք ցույց տվեց:

Ամեն տարի մայիսի 20-ը նշվում է որպես Կլինիկական փորձարկումների օր՝ ի պատիվ Լինդի հետազոտության:

1750 թվականից հետո այս գիտակարգը սկսեց ստանալ իր ժամանակակից տեսքը։ Անգլիացի բժիշկ Ջոն Հեյգարթը ցույց տվեց ստուգիչ խմբի կարևորությունը պլացեբոյի ազդեցության ճիշտ բացահայտման համար՝ «Պերկինսի տրակտորներ» կոչվող անարդյունավետ բուժամիջոցի հայտնի հետազոտության մեջ։ Այդ ուղղությամբ հետագա աշխատանքներն իրականացվել են անվանի բժիշկ Սըր Ուիլյամ Գալի կողմից 1860-ական թվականներին։

Ֆրեդերիկ Աքբար Մահոմեդը, ով աշխատում էր Լոնդոնի Գայի հիվանդանոցում (Guy's Hospital), զգալի ավանդ է ներդրել կլինիկական փորձարկումների գործընթացում. «նա տարանջատեց երկրորդային հիպերտենզիայով ուղեկցվող քրոնիկ նեֆրիտը նրանից, ինչն այժմ մենք անվանում ենք էսենցիալ հիպերտենզիա (զարկերակային գերճնշում): Նա նաև հիմնադրեց Բրիտանական բժշկական ասոցիացիայի Հավաքական հետազոտությունների գրանցամատյանը: Այս կազմակերպությունը տվյալներ էր հավաքագրում հիվանդանոցային պայմաններից դուրս աշխատող բժիշկներից և հանդիսացավ ժամանակակից համատեղ կլինիկական փորձարկումների նախատիպը»:

### Ժամանակակից փորձարկումներ

Ռոնալդ Ա. Ֆիշերի գաղափարները դեռ մեծ դեր են խաղում կլինիկական փորձարկումներում: Աշխատելով գյուղատնտեսության ոլորտում՝ Ռոտամստեդի փորձարարական կայանում, Ֆիշերը 1920-ական թվականներին մշակեց իր «Փորձարարական նախագծման սկզբունքները»՝ որպես փորձերի ճիշտ կազմակերպման ճշգրիտ մեթոդաբանություն:

Նրա հիմնական գաղափարների թվում են պատահականացման կարևորությունը՝ առանձին տարրերի (օրինակ՝ մշակաբույսերի կամ հիվանդների) պատահական բաշխումը տարբեր խմբերի: կրկնօրինակումը՝ նվազեցնում են անորոշությունը, չափումները պետք է կրկնվեն, իսկ փորձերը կրկնօրինակվեն՝ փոփոխությունների աղբյուրները բացահայտելու համար, արգելափակումը՝ փորձարարական միավորների խմբավորումն ըստ նմանության, ինչը թույլ է տալիս նվազեցնել կողմնակի (ոչ էական) տատանումների ազդեցությունը, ֆակտորային փորձերի կիրառումը՝ արդյունավետ մեթոդ մի քանի անկախ գործոնների ազդեցությունները և հնարավոր փոխազդեցությունները գնահատելու համար։

Բրիտանական բժշկական հետազոտությունների խորհուրդը (MRC) պաշտոնապես ճանաչեց կլինիկական փորձարկումների կարևորությունը 1930-ական թվականներից: Խորհուրդը հիմնեց Թերապևտիկ փորձարկումների հանձնաժողով՝ խորհրդատվություն տրամադրելու և աջակցելու այն նոր արտադրատեսակների պատշաճ վերահսկվող կլինիկական փորձարկումների կազմակերպմանը, որոնք, ըստ փորձարարական տվյալների, կարող են արժեքավոր լինել հիվանդությունների բուժման մեջ:

Առաջին պատահակ (ռանդոմիզացված) բուժական փորձարկումն իրականացվել է Բրիտանական բժշկական հետազոտությունների խորհուրդի Տուբերկուլյոզի հետազոտական ստորաբաժանման կողմից՝ Ջեֆրի Մարշալի գլխավորությամբ: Փորձարկումը, որն անցկացվել է 1946-1947 թվականներին, նպատակ ուներ ստուգել ստրեպտոմիցին քիմիական նյութի արդյունավետությունը թոքային տուբերկուլյոզի բուժման մեջ: Փորձարկումը կրկնակի կույր էր և պլացեբո-վերահսկվող:

Կլինիկական փորձարկումների մեթոդաբանությունը հետագայում զարգացրել է Օսթին Բրեդֆորդ Հիլլը, ով ներգրավված էր ստրեպտոմիցինի փորձարկումներում: 1920-ական թվականներից սկսած՝ Հիլլը վիճակագրությունը կիրառել է բժշկության մեջ՝ հաճախելով նշանավոր մաթեմատիկոս Կառլ Փիրսոնի և այլոց դասախոսություններին: Նա հայտնի դարձավ Ռիչարդ Դոլի հետ համատեղ իրականացրած շրջադարձային հետազոտությամբ, որն ուսումնասիրում էր ծխելու և թոքերի քաղցկեղի միջև կապը:

1950 թվականին նրանք անցկացրեցին դեպք-ստուգիչ հետազոտություն, որը համեմատում էր թոքերի քաղցկեղով հիվանդներին համապատասխան ստուգիչ խմբի հետ: Նրանք նաև սկսեցին երկարաժամկետ հեռանկարային հետազոտություն ծխելու և առողջության ավելի լայն խնդիրների վերաբերյալ, որը ներառում էր ավելի քան 30,000 բժիշկների ուսումնասիրությունը ծխելու սովորությունների և առողջական վիճակի փոփոխությունների մասին մի քանի տարվա ընթացքում: Լոնդոնի Թագավորական ընկերության անդամ ընտրվելու նրա վկայականում նրան անվանել են «...առաջնորդ բժշկության մեջ այն ճշգրիտ փորձարարական մեթոդների մշակման գործում, որոնք այժմ օգտագործվում են ազգային և միջազգային մակարդակներում նոր թերապևտիկ և պրոֆիլակտիկ միջոցների գնահատման համար»:

Կլինիկական փորձարկումների միջազգային օրը նշվում է մայիսի 20-ին։

Կլինիկական փորձարկումների անվանումներում օգտագործվող հապավումները հաճախ արհեստականորեն հարմարեցված են և դարձել են ծաղրի առարկա:

## Տեսակներ
Կլինիկական փորձարկումները դասակարգվում են ըստ հետազոտողների կողմից սահմանված հետազոտական նպատակի։

* *Դիտողական հետազոտության* դեպքում հետազոտողները դիտարկում են մասնակիցներին և չափում նրանց արդյունքները։ Հետազոտողները չեն կառավարում կամ միջամտում հետազոտության ընթացքին։
* *Միջամտական հետազոտության* դեպքում հետազոտողները մասնակիցներին տալիս են փորձարարական դեղամիջոց, կատարում վիրահատական միջամտություն, օգտագործում բժշկական սարքավորում, ախտորոշիչ կամ այլ միջամտություն՝ նպատակ ունենալով համեմատել բուժում ստացող մասնակիցներին նրանց հետ, ովքեր բուժում չեն ստանում կամ ստանում են ստանդարտ բուժում։ Այնուհետև հետազոտողները գնահատում են, թե ինչպես է փոխվում մասնակիցների առողջական վիճակը։

Փորձարկումները դասակարգվում են ըստ իրենց նպատակի։ Մարդկանց վրա հետազոտություն իրականացնելու թույլտվությունը հովանավորին տրամադրելուց հետո, ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) կազմակերպում և վերահսկում է փորձարկումների արդյունքները՝ ըստ դրանց տեսակի։

* *Կանխարգելիչ փորձարկումները* փնտրում են ուղիներ՝ կանխելու հիվանդությունը այն մարդկանց մոտ, ովքեր երբեք չեն ունեցել այդ հիվանդությունը, կամ կանխելու դրա վերադարձը: Այս մոտեցումները կարող են ներառել դեղամիջոցներ, վիտամիններ, պատվաստանյութեր կամ այլ միկրոէլեմենտներ:
* *Սկրինինգային փորձարկումները* ստուգում են որոշակի հիվանդությունների կամ առողջական վիճակների հայտնաբերման ուղիները:
* *Ախտորոշիչ փորձարկումները*  անցկացվում են որոշակի հիվանդության կամ վիճակի ախտորոշման ավելի լավ թեստեր կամ եղանակներ գտնելու նպատակով:
* *Բուժական փորձարկումները* հետազոտում են փորձարարական դեղամիջոցներ, դեղերի նոր համակցություններ կամ վիրահատության կամ ճառագայթային թերապիայի նոր մոտեցումներ:
* *Կյանքի որակի փորձարկումներ․* Գնահատում են, թե ինչպես բարելավել հարմարավետությունը և խնամքի որակը քրոնիկ հիվանդություն ունեցող մարդկանց համար:
* *Գենետիկական փորձարկումներ․* Անցկացվում են գենետիկական խանգարումների կանխատեսման ճշգրտությունը գնահատելու համար, որոնք մարդուն ավելի կամ պակաս հակված են դարձնում հիվանդության նկատմամբ:
* *Համաճարակաբանական փորձարկումներ*․ Նպատակ ունեն բացահայտել հիվանդությունների ընդհանուր պատճառները, օրինաչափությունները կամ վերահսկումը մարդկանց մեծ խմբերի մոտ:
* *Կարեկցանքի վրա հիմնված փորձարկումները* տրամադրում են մասնակիորեն փորձարկված, չհաստատված թերապևտիկ միջոցներ փոքր թվով պացիենտների, ովքեր չունեն այլ իրատեսական տարբերակներ: Սովորաբար դա վերաբերում է այնպիսի հիվանդությանը, որի համար որևէ արդյունավետ թերապիա հաստատված չէ, կամ այնպիսի պացիենտի, ում դեպքում բոլոր ստանդարտ բուժումներն արդեն անարդյունք են, և ում առողջական վիճակը չափազանց ծանր է պատահական կլինիկական փորձարկումներին մասնակցելու համար: Որպես կանոն, նման բացառությունների համար անհրաժեշտ է դեպք առ դեպք ստանալ թե՛ FDA-ի, թե՛ դեղագործական ընկերության թույլտվությունը*:*
* *Ֆիքսված փորձարկումներ.* Հաշվի են առնում առկա տվյալները միայն նախագծման փուլում, չեն փոփոխվում սկսվելուց հետո և չեն գնահատում արդյունքները մինչև ուսումնասիրության ավարտը: 
* *Հարմարվողական Կլինիկական փորձարկումներ.* Օգտագործում են միջանկյալ արդյունքները՝ փորձարկումն ընթացքի մեջ փոփոխելու համար (դեղաչափ, ընտրանքի չափ,փորձարկվող դեղը, պացիենտների ընտրության չափանիշներ և «կոկտեյլ» խառնուրդը): *Հարմարվողական* փորձարկումները հաճախ կիրառում են *[[Բայեսյան փորձարարական եղանակը|Բայեսյան փորձարարական]]* *[[Բայեսյան փորձարարական եղանակը|եղանակը]]*՝ փորձարկման ընթացքը գնահատելու համար: Նպատակն է ավելի արագ բացահայտել թերապևտիկ ազդեցություն ունեցող դեղերը և կենտրոնանալ հիվանդների այն խմբերի վրա, որոնց համար դեղն առավել համապատասխան է։

Կլինիկական փորձարկումները սովորաբար անցկացվում են *չորս փուլով*, որոնցից յուրաքանչյուրին մասնակցում են տարբեր թվով կամավորներ և ունի տարբեր նպատակ՝ կենտրոնանալով որոշակի ազդեցության բացահայտման վրա։

### Կլինիկական փորձարկումների փուլերը
Նոր դեղամիջոցների կլինիկական փորձարկումները սովորաբար դասակարգվում են հինգ փուլերի: Դեղամիջոցի հաստատման գործընթացի յուրաքանչյուր փուլ դիտարկվում է որպես առանձին կլինիկական փորձարկում: Դեղամիջոցի հետազոտման գործընթացը սովորաբար անցնում է I–IV փուլերով երկար տարիների ընթացքում՝ հաճախ տևելով մեկ տասնամյակ և ավելի: Եթե դեղամիջոցը հաջողությամբ անցնում է I, II և III փուլերը, այն սովորաբար հաստատվում է ազգային կանոնակարգավորող մարմնի (օրինակ՝ FDA-ի կամ EMA-ի) կողմից՝ լայն բնակչության շրջանում կիրառվելու համար: IV փուլի փորձարկումներն իրականացվում են երբ նոր հաստատված դեղամիջոցը, ախտորոշիչ միջոցը կամ սարքավորումը հայտնվում է շուկայում: Այս փուլն ապահովում է լրացուցիչ ուսումնասիրություններ ռիսկերի, օգուտների և լավագույն կիրառման ձևերի վերաբերյալ:
:

## Հետազոտության դիզայն

Ապացուցողական բժշկության մեջ հիմնարար տարբերությունը դիտողական (օբսերվացիոն) հետազոտությունների և պատահականացված վերահսկվող փորձարկումների (RCT) միջև է։ Համաճարակաբանության մեջ դիտողական հետազոտությունների տեսակները, ինչպիսիք են կոհորտային հետազոտությունը և դեպք-ստուգիչ հետազոտությունը, ներկայացնում են պակաս համոզիչ ապացույցներ, քան պատահականացված վերահսկվող փորձարկումները։ Դիտողական հետազոտություններում հետազոտողները հետահայաց կերպով գնահատում են մասնակիցներին տրված բուժումների և նրանց առողջական վիճակի միջև առկա կապերը, ինչը պարունակում է նախագծման և մեկնաբանման զգալի սխալների հավանականություն։

Պատահականացված վերահսկվող հետազոտությունը կարող է համոզիչ ապացույցներ տրամադրել, որ ուսումնասիրվող բուժումը ազդեցություն ունի մարդու առողջության վրա։

II փուլի որոշ և III փուլի դեղերի փորձարկումների մեծ մասը նախագծված են որպես պատահականացված, կրկնակի կույր և պլացեբո-վերահսկվող։

* *Պատահականացված:* Հետազոտության յուրաքանչյուր մասնակից պատահականության սկզբունքով նշանակվում է ստանալու կա՛մ հետազոտվող բուժումը, կա՛մ պլացեբոն:
* *Կույր։* Հետազոտության մեջ ներգրավված մասնակիցները չգիտեն, թե որ բուժումն են ստանում: Եթե հետազոտությունը կրկնակի կույր է, ապա հետազոտողները նույնպես չգիտեն, թե որ մասնակիցը որ բուժումն է ստանում: Սա արվում է այն նպատակով, որպեսզի հետազոտողները չկարողանան ենթագիտակցորեն տարբեր մոտեցում ցուցաբերել երկու խմբերի նկատմամբ:
* *Պլացեբո-վերահսկվող։*  Պլացեբոյի (կեղծ բուժման) կիրառումը թույլ է տալիս հետազոտողներին առանձնացնել բուն բուժման ազդեցությունը պլացեբոյի էֆեկտից:

Փոքր թվով մասնակիցներ ունեցող կլինիկական հետազոտությունները կարող են հովանավորվել անհատ հետազոտողների կամ հետազոտողների փոքր խմբի կողմից: Դրանք նախագծված են պարզ հարցեր ստուգելու կամ հետազոտության իրականացման հնարավորությունը գնահատելու համար, որպեսզի հետագայում հիմք հանդիսանան ավելի ընդգրկուն պատահականացված վերահսկվող փորձարկման (RCT) համար:

Կլինիկական հետազոտությունները կարող են ֆինանսավորվել և կազմակերպվել ակադեմիական հաստատությունների, դեղագործական ընկերությունների, պետական կառույցների և նույնիսկ մասնավոր խմբերի կողմից։ Փորձարկումներն անցկացվում են նոր դեղամիջոցների, կենսատեխնոլոգիաների, ախտորոշիչ թեստերի կամ բժշկական սարքավորումների համար՝ որոշելու դրանց անվտանգությունն ու արդյունավետությունը նախքան կարգավորող մարմնի վերանայմանը ներկայացնելը, որն էլ կորոշի վաճառքի թույլտվության հարցը։

### Ակտիվ վերահսկվող հետազոտություններ
Այն դեպքերում, երբ որևէ հիվանդությամբ տառապող մարդուն պլացեբո տալը կարող է լինել ոչ էթիկական, դրա փոխարեն կարող են անցկացվել «ակտիվ վերահսկվող» փորձարկումներ։

Ակտիվ վերահսկիչ խմբով փորձարկումներում մասնակիցներին տրվում է կա՛մ փորձարարական բուժումը, կա՛մ նախկինում հաստատված և հայտնի արդյունավետություն ունեցող բուժումը։ Այլ դեպքերում հովանավորները կարող են անցկացնել ակտիվ համեմատիչով փորձարկում՝ դեղի մակնշման մեջ  պլացեբոյի փոխարեն հենց ակտիվ համեմատիչի նկատմամբ արդյունավետության առավելությունը հաստատելու համար։

### Գլխավոր արձանագրություն
Գլխավոր արձանագրությունը ներառում է բազմաթիվ ենթահետազոտություններ, որոնք կարող են ունենալ տարբեր նպատակներ և ներառել համակարգված ջանքեր՝ գնահատելու մեկ կամ մի քանի բժշկական արտադրատեսակներ մեկ կամ մի քանի հիվանդությունների: Փորձարկումները, որոնք կարող են մշակել մայր արձանագրություն, ներառում են.

* *Հովանոցային փորձարկում՝* բազմաթիվ  դեղեր մեկ հիվանդության համար:
* *Հարթակային փորձարկում՝* բազմաթիվ դեղեր մեկ հիվանդության համար, որոնք մտնում և դուրս են գալիս հարթակից:
* *Զամբյուղային փորձարկում՝* մեկ բժշկական արտադրատեսակ բազմաթիվ հիվանդությունների կամ հիվանդության ենթատիպերի համար:
Գենետիկական թեստավորումը հնարավորություն է տալիս հետազոտողներին խմբավորել պացիենտներին ըստ նրանց գենետիկական պատկանելիության, տրամադրել դեղամիջոցներ՝ հիմնվելով այդ պատկանելիության վրա և համեմատել արդյունքները։ Հետազոտությանը կարող են մասնակցել բազմաթիվ ընկերություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է տարբեր դեղամիջոց։

Այս մոտեցման առաջին կիրառումը թիրախավորում է տափակաբջջային քաղցկեղը, որն ուղեկցվում է պացիենտից պացիենտ տարբերվող գենետիկական խանգարումներով։ Amgen, AstraZeneca և Pfizer ընկերությունները ներգրավված են այս գործընթացում․ սա առաջին դեպքն է, երբ նրանք միասին աշխատում են ուշ փուլի փորձարկումների շրջանակներում։ Այն պացիենտները, որոնց գենոմային պրոֆիլը չի համապատասխանում փորձարկվող դեղերից և ոչ մեկին, ստանում են դեղամիջոց, որը նախագծված է խթանելու իմունային համակարգը՝ քաղցկեղի վրա հարձակվելու համար։

### Կլինիկական հետազոտության արձանագրություն
Արձանագրությունը նկարագրում է գիտական հիմնավորումը, նպատակները, դիզայնը, մեթոդաբանությունը, վիճակագրական նկատառումները և նախատեսված փորձարկման կազմակերպումը: Փորձարկման մանրամասները ներկայացված են արձանագրության մեջ հղված փաստաթղթերում, օրինակ՝ հետազոտողի տեղեկագրում

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Եվրոպական միությունում կամ Ճապոնիայում դեղագործական, կենսատեխնոլոգիական կամ բժշկական սարքավորումների ընկերությունների կողմից հովանավորվող կլինիկական փորձարկումների արձանագրությունների ձևաչափը և բովանդակությունը ստանդարտացվել են՝ համապատասխանելու «Պատշաճ կլինիկական գործունեության» (Good Clinical Practice - GCP) ուղեցույցներին, որոնք հրապարակվել են Ներդաշնակեցման միջազգային խորհրդի (ICH) կողմից։

### Դիզայնի առանձնահատկությունները
### Տեղեկացված համաձայնություն

Կլինիկական փորձարկումների համար հավաքագրվում են մասնակիցներ, ովքեր պետք է ստորագրեն իրենց իրազեկված համաձայնությունը ներկայացնող փաստաթուղթ: Փաստաթուղթը ներառում է այնպիսի մանրամասներ, ինչպիսիք են հետազոտության նպատակը, տևողությունը, պահանջվող պրոցեդուրաները, ռիսկերը, պոտենցիալ օգուտները, հիմնական կոնտակտային տվյալները և հաստատության պահանջները: Այնուհետև մասնակիցը որոշում է՝ ստորագրել փաստաթուղթը, թե ոչ: Այս փաստաթուղթը պայմանագիր չէ, մասնակիցը կարող է ցանկացած պահի դուրս գալ հետազոտությունից՝ առանց որևէ տույժի կամ պատժամիջոցի:

Իրազեկված համաձայնությունը իրավական գործընթաց է, որի ժամանակ մասնակիցը տեղեկացվում է հիմնական փաստերի մասին՝ նախքան մասնակցության վերաբերյալ որոշում կայացնելը: Հետազոտողները բացատրում են ուսումնասիրության մանրամասները այնպիսի տերմիններով, որոնք սուբյեկտը (մասնակիցը) կարող է հասկանալ: Տեղեկատվությունը ներկայացվում է մասնակցի մայրենի լեզվով: Որպես կանոն, երեխաները չեն կարող ինքնուրույն տալ իրազեկված համաձայնություն, սակայն, կախված նրանց տարիքից և այլ գործոններից, նրանցից կարող է պահանջվել տալ իրազեկված հավանություն:

#### Վիճակագրական հզորություն
Ցանկացած կլինիկական փորձարկման մեջ սուբյեկտների թիվը, որը նաև կոչվում է ընտրանքի չափ, մեծ ազդեցություն ունի միջամտության ազդեցությունը հուսալիորեն հայտնաբերելու և չափելու կարողության վրա: Այս կարողությունը նկարագրվում է որպես հետազոտության «հզորություն», որը պետք է հաշվարկվի նախքան ուսումնասիրությունը սկսելը՝ պարզելու համար, թե արդյոք ուսումնասիրությունն արժե իր ծախսերը: Ընդհանուր առմամբ, ընտրանքի ավելի մեծ չափը մեծացնում է վիճակագրական հզորությունը, բայց նաև՝ արժեքը:

Վիճակագրական հզորությունը գնահատում է փորձարկման կարողությունը՝ հայտնաբերելու  տարբերություն բուժման և ստուգիչ խմբերի միջև: Օրինակ՝ լիպիդների մակարդակը իջեցնող դեղամիջոցի փորձարկումը պլացեբոյի դեմ, որտեղ յուրաքանչյուր խմբում կա 100 պացիենտ, կարող է ունենալ 0,90 հզորություն՝ հայտնաբերելու համար պլացեբոյի և փորձարկվող խմբերի միջև 10 մգ/դլ կամ ավելի տարբերությունը, բայց միայն 0,70 հզորություն՝ 6 մգ/դլ տարբերությունը հայտնաբերելու համար:

### Պլացեբո խումբ
Պարզապես բուժումը կարող է ունենալ ոչ սպեցիֆիկ ազդեցություններ: Դրանք վերահսկվում են այնպիսի պացիենտների ներգրավմամբ, ովքեր ստանում են միայն պլացեբո: Մասնակիցները նշանակվում են պատահական սկզբունքով՝ առանց նրանց տեղեկացնելու, թե որ խմբին են պատկանում: Շատ փորձարկումներ կրկնակի կույր են, որպեսզի հետազոտողները նույնպես չիմանան, թե որ խմբին է պատկանում մասնակիցը:

Մասնակցին պլացեբո խմբում ընդգրկելը կարող է էթիկական խնդիր առաջացնել, եթե դա խախտում է լավագույն բուժումը ստանալու նրա իրավունքը: Հելսինկյան հռչակագիրը տրամադրում է ուղեցույցներ այս հարցի վերաբերյալ:

### Տևողություն

Կլինիկական փորձարկումները նոր բուժման մշակմանն ուղղված հետազոտությունների միայն մի փոքր մասն են կազմում: Օրինակ՝ պոտենցիալ դեղամիջոցները նախքան կլինիկական փորձարկումների փուլին հասնելը պետք է հայտնաբերվեն, մաքրվեն, բնութագրվեն և փորձարկվեն լաբորատորիաներում (բջջային և կենդանական մոդելների վրա): Ընդհանուր առմամբ, փորձարկվում է մոտ 1,000 պոտենցիալ դեղամիջոց, մինչև դրանցից միայն մեկը հասնում է կլինիկական փորձարկման փուլին:

Օրինակ՝ քաղցկեղի նոր դեղամիջոցը, նախքան կլինիկական փորձարկումների փուլ անցնելը, միջինում անցնում է վեց տարվա հետազոտական ճանապարհ: Սակայն նոր հակաքաղցկեղային դեղամիջոցների հասանելիության հիմնական խոչընդոտը հենց կլինիկական փորձարկումների ավարտի համար պահանջվող ժամանակն է: Միջին հաշվով, մոտ ութ տարի է անցնում այն պահից, երբ քաղցկեղի դեղը մտնում է կլինիկական փորձարկումների փուլ, մինչև այն ստանում է կարգավորող մարմինների հաստատումը՝ հանրությանը վաճառվելու համար: Այլ հիվանդությունների դեղերն ունեն նմանատիպ ժամկետներ:

Կան մի քանի հիմնարար պատճառներ, թե ինչու է հետազոտության ավարտի համար պահանջվում տարիներ․

* *Քրոնիկ հիվանդությունների բուժման արդյունքի սպասում***.** Քրոնիկ վիճակների դեպքում, ինչպիսին է քաղցկեղը, ամիսներ կամ նույնիսկ տարիներ են պահանջվում տեսնելու համար, արդյոք բուժումն ազդեցություն ունի պացիենտի վրա։
* *Վիճակագրական հզորության ապահովում.* Այն դեղերի դեպքում, որոնցից չի սպասվում կտրուկ կամ «ակնհայտ» արդյունք, անհրաժեշտ է հավաքագրել մեծ թվով պացիենտներ՝ նույնիսկ չնչին ազդեցությունը նկատելու համար։ Այսքան մեծաթիվ մասնակիցներ գտնելը կարող է տևել մի քանի տարի։
* *Մասնակիցների ընտրության խիստ չափանիշներ.* Յուրաքանչյուր փորձարկմանը կարող են մասնակցել միայն այն մարդիկ, ովքեր համապատասխանում են խիստ որոշակի չափանիշների։ Հետազոտողները պետք է գտնեն այդ հատուկ պացիենտներին և ստանան նրանց կամ նրանց ընտանիքների համաձայնությունը։
* *Երկարաժամկետ հետհետազոտական շրջան.* Կլինիկական փորձարկումը կարող է ներառել երկարաձգված դիտարկման փուլ՝ ամիսներից մինչև տարիներ, որի նպատակն է բացահայտել բուժման երկարաժամկետ ազդեցությունը կամ ուշացած կողմնակի հետևանքները։

Կլինիկական փորձարկումը կարող է նաև ներառել հետազոտությունից հետո երկարատև հետևողականության ժամանակահատված՝ ամիսներից մինչև տարիներ տևողությամբ, այսպես կոչված «երկարաձգման փուլ», որի նպատակն է բացահայտել բուժման երկարաժամկետ ազդեցությունը։

Հետազոտությունների ավարտի ամենամեծ արգելքը մասնակիցների պակասն է։ Բոլոր դեղամիջոցների և բազմաթիվ բժշկական սարքավորումների փորձարկումները թիրախավորում են բնակչության միայն մի մասը, ինչը նշանակում է, որ ոչ բոլորը կարող են մասնակցել։ Որոշ դեղերի փորձարկումներ պահանջում են, որ պացիենտներն ունենան հիվանդության բնութագրերի հազվադեպ համակցություններ։

Մարտահրավեր է գտնել համապատասխան պացիենտների և ստանալ նրանց համաձայնությունը, հատկապես, երբ նրանք կարող են որևէ ուղղակի օգուտ չստանալ (քանի որ նրանք չեն վարձատրվում, հետազոտվող դեղի արդյունավետությունը դեռ ապացուցված չէ, կամ պացիենտը կարող է պլացեբո ստանալ)։

Քաղցկեղով հիվանդների դեպքում մեծահասակների 5%-ից պակասն է մասնակցում դեղերի փորձարկումներին։ Ըստ Ամերիկայի դեղագործական հետազոտությունների և արտադրողների միության (PhRMA)՝ 2005 թվականին կլինիկական փորձարկումներում ստուգվում էր քաղցկեղի մոտ 400 դեղամիջոց։ Դրանցից ոչ բոլորն օգտակար կլինեն, բայց նրանք, որոնք իրոք արդյունավետ են, կարող են ուշացումով հաստատվել հենց մասնակիցների ցածր թվի պատճառով։

Այն կլինիկական փորձարկումների համար, որոնք ենթադրում են սեզոնային ազդեցությունների հնարավորություն (ինչպիսիք են օդակաթիլային ալերգիաները, սեզոնային աֆեկտիվ խանգարումները, գրիպը և մաշկային հիվանդությունները), հետազոտությունը կարող է անցկացվել տարվա սահմանափակ ժամանակահատվածում (օրինակ՝ գարնանը՝ ծաղկափոշու ալերգիաների դեպքում), երբ դեղը հնարավոր է փորձարկել։

Կլինիկական փորձարկումները, որոնք չեն ներառում նոր դեղամիջոց, սովորաբար ունենում են շատ ավելի կարճ տևողություն (բացառություն են կազմում համաճարակաբանական հետազոտությունները, ինչպիսին է «Բուժքույրերի առողջության հետազոտությունը»։

## Կլինիկական փորձարկումների կառավարումը և վարչարարությունը
Տեղական հետազոտողի կողմից նախագծված և (ԱՄՆ-ում) դաշնային ֆինանսավորմամբ իրականացվող կլինիկական փորձարկումները գրեթե միշտ վարում է հենց այն հետազոտողը, ով մշակել է ուսումնասիրությունը և դիմել դրամաշնորհի համար։ Բժշկական սարքավորումների փոքրածավալ հետազոտությունները կարող են կառավարվել հովանավորող ընկերության կողմից։ Նոր դեղերի կլինիկական փորձարկումները սովորաբար իրականացվում են Պայմանագրային հետազոտական կազմակերպության (CRO) կողմից, որին վարձում է հովանավորող ընկերությունը։ Հովանավորը տրամադրում է դեղը և իրականացնում բժշկական վերահսկողությունը։ CRO-ի հետ պայմանագիր է կնքվում կլինիկական փորձարկման ողջ վարչական աշխատանքը կատարելու համար։II–IV փուլերի համար CRO-ն հավաքագրում է մասնակից հետազոտողներին, վերապատրաստում նրանց, ապահովում անհրաժեշտ պարագաներով, համակարգում է հետազոտության վարչարարությունը և տվյալների հավաքագրումը, կազմակերպում է հանդիպումներ, վերահսկում է կենտրոնների համապատասխանությունը կլինիկական արձանագրությանը և ապահովում է, որ հովանավորը տվյալներ ստանա յուրաքանչյուր կենտրոնից։ Կարող են վարձվել նաև կենտրոնների կառավարման մասնագիտացված կազմակերպություններ (SMO), որոնք համագործակցում են CRO-ի հետ՝ ապահովելու Էթիկայի հանձնաժողովի (IRB/IEC) արագ հաստատումը և կենտրոնների ավելի արագ գործարկումն ու պացիենտների հավաքագրումը։ Նոր դեղամիջոցների I փուլի կլինիկական փորձարկումները հաճախ անցկացվում են մասնագիտացված կլինիկական փորձարկումների կլինիկայում՝ հատուկ ֆարմակոլոգների մասնակցությամբ, որտեղ մասնակիցները գտնվում են հաստիքային անձնակազմի մշտական հսկողության ներքո։ Այս կլինիկաները հաճախ ղեկավարվում են նմանատիպ հետազոտությունների մեջ մասնագիտացած CRO-ների կողմից։

Հետազոտությանը մասնակցող կենտրոնում մեկ կամ մի քանի հետազոտական օգնականներ (հաճախ բուժքույրեր) կատարում են կլինիկական փորձարկման անցկացման աշխատանքների մեծ մասը: Հետազոտական օգնականի աշխատանքը կարող է ներառել հետևյալ գործողություններից մի քանիսը կամ բոլորը.

* Տեղական էթիկայի հանձնաժողովին (IRB) տրամադրել անհրաժեշտ փաստաթղթերը՝ ուսումնասիրությունն անցկացնելու թույլտվություն ստանալու համար:
* Աջակցել հետազոտության մեկնարկին:
* Բացահայտել համապատասխան պացիենտներին և ստանալ նրանց կամ նրանց ընտանիքների համաձայնությունը:
* Իրականացնել հետազոտվող բուժումը (դեղի ներարկում, հսկողություն):
* Հավաքագրել և վիճակագրորեն վերլուծել տվյալները:
* Պահպանել և թարմացնել տվյալների ֆայլերը հետագա դիտարկման փուլում:
* Հաղորդակցվել էթիկայի հանձնաժողովի (IRB), ինչպես նաև հովանավորի և CRO-ի հետ:

### Որակ
Կլինիկական փորձարկման համատեքստում որակը սովորաբար վերաբերում է այնպիսի սխալների բացակայությանը, որոնք կարող են ազդել որոշումների կայացման վրա՝ ինչպես փորձարկման անցկացման ընթացքում, այնպես էլ փորձարկման արդյունքների կիրառման ժամանակ։

### Մարկետինգ
Փոխազդեցության արդարության մոդելը կարող է օգտագործվել՝ ստուգելու համար, թե ինչպես է բժշկի հետ կլինիկական փորձարկմանը մասնակցելու շուրջ զրուցելու պատրաստակամությունը ազդում մասնակցության վրա։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ պոտենցիալ թեկնածուները ավելի քիչ հակված են մասնակցել փորձարկումներին, եթե նրանք ավելի պատրաստակամ են զրուցել իրենց բժշկի հետ։ Այս հայտնագործության հիմքում ընկած պատճառը կարող է լինել այն, որ պացիենտները գոհ են իրենց ներկայիս խնամքից։

Ընկալվող արդարության և կլինիկական փորձարկումների մասնակցության միջև այս բացասական կապի մեկ այլ պատճառ է բժշկից անկախության բացակայությունը։ Հետազոտությունը պարզել է, որ գոյություն ունի դրական կապ բժշկի հետ խոսելու ցանկության բացակայության և փորձարկմանը մասնակցելու միջև։ Զրուցելու ցանկության բացակայությունը կարող է պայմանավորված լինել պացիենտի՝ բժշկից ունեցած անկախությամբ։ Այն պացիենտները, ովքեր ավելի քիչ են հակված խոսել կլինիկական փորձարկումների մասին բժշկի հետ, ավելի պատրաստակամ են օգտագործել տեղեկատվության այլ աղբյուրներ՝ այլընտրանքային բուժումների մասին պատկերացում կազմելու համար։ Կլինիկական փորձարկումների հավաքագրումը պետք է խթանվի վեբկայքերի և հեռուստատեսային գովազդի միջոցով՝ հանրությանը իրազեկելու համար։

### Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
Այս հատվածն ամփոփում է կլինիկական հետազոտությունների թվային տրանսֆորմացիան և տվյալների վերլուծության նորագույն ստանդարտները: Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է տեխնոլոգիան նվազեցնում սխալների հավանականությունը և հեշտացնում պացիենտների մասնակցությունը:

### Տեղեկատվական տեխնոլոգիաները կլինիկական փորձարկումներում
Վերջին տասնամյակում նկատվում է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառման կտրուկ աճ կլինիկական փորձարկումների պլանավորման և անցկացման գործում: Կլինիկական փորձարկումների կառավարման համակարգերը (CTMS) հաճախ օգտագործվում են հովանավորների կամ CRO-ների կողմից՝ օգնելու պլանավորել և կառավարել փորձարկման գործառնական ասպեկտները:

* EDC (Electronic Data Capture): Էլեկտրոնային տվյալների հավաքագրման համակարգեր, որոնք փոխարինել են թղթային քարտերին:
* IWRS (Interactive Web Response Systems): Համակարգեր, որոնք ավտոմատ կերպով պացիենտին նշանակում են այս կամ այն խմբում (ռանդոմիզացիա) և կառավարում են դեղերի պաշարները:
* ePRO (Electronic Patient-Reported Outcomes): Էլեկտրոնային սարքեր կամ հավելվածներ, որոնց միջոցով պացիենտներն իրենց տնից հայտնում են իրենց ինքնազգացողության մասին:
* Հեռակա մոնիտորինգ : Թույլ է տալիս հավաքել բիոմետրիկ տվյալներ (օրինակ՝ սրտի զարկեր, ճնշում) պացիենտի տնից՝ նվազեցնելով հիվանդանոց այցելությունների թիվը: Սա հիմք է հանդիսանում ապակենտրոնացված կլինիկական փորձարկումների համար:

## Գնահատականներ
Հետազոտության նպատակի և վերլուծության մեթոդների միջև ավելի լավ համապատասխանություն ապահովելու նպատակով՝ Մարդու օգտագործման դեղագործական արտադրանքի տեխնիկական պահանջների ներդաշնակեցման միջազգային խորհուրդը (ICH) 2019թ. նոյեմբերին հրապարակել է նոր միջազգային կարգավորող ուղեցույց՝ ICH E9(R1) հավելվածը՝ «Էստիմանդների և զգայունության վերլուծության վերաբերյալ կլինիկական փորձարկումներում»։ Ուղեցույցը պահանջում է հստակ սահմանել հետազոտության գիտական հարցը՝ հստակեցնելով դրա գնահատականը։

Էստիմանդը բուժման ազդեցության հստակ նկարագրությունն է, որը փորձարկումը նպատակ ունի քանակապես չափել։ Ուղեցույցը տրամադրում է կառուցվածքային շրջանակ էստիմանդների սահմանման համար, որը բաղկացած է հինգ հատկանիշներից․ (i) պացիենտների պոպուլյացիա, (ii) համեմատվող բուժման պայմաններ, (iii) վերջնակետ, (iv) ամփոփիչ չափում և (v) ինչպես են դիտարկվում միջանկյալ իրադարձությունները։

Կլինիկական փորձարկումն արտադրում է տվյալներ, որոնք կարող են բացահայտել քանակական տարբերություններ երկու կամ ավելի միջամտությունների միջև. վիճակագրական վերլուծություններն օգտագործվում են որոշելու համար՝ արդյոք այդ տարբերությունները ճշմարիտ են, պատահականության արդյունք են, թե՞ նույնն են, ինչ բուժման բացակայությունը (պլացեբո): Կլինիկական փորձարկումից ստացված տվյալները կուտակվում են աստիճանաբար՝ փորձարկման ողջ ընթացքում, որը տևում է ամիսներից մինչև տարիներ:

Հետևաբար, ուսումնասիրության սկզբնական փուլում հավաքագրված մասնակիցների արդյունքները հասանելի են դառնում վերլուծության համար այն ժամանակ, երբ մյուս սուբյեկտները դեռ նոր են նշանակվում փորձարկման բուժական խմբերում: Վաղ վերլուծությունը կարող է թույլ տալ ի հայտ եկող ապացույցներին օգնել որոշումների կայացմանը՝ դադարեցնե՞լ հետազոտությունը, թե՞ վերաբաշխել մասնակիցներին փորձարկման ավելի հաջողված հատվածում: Հետազոտողները կարող են նաև դադարեցնել փորձարկումը, երբ տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բուժման ազդեցությունը բացակայում է:

## Էթիկական ասպեկտներ
Կլինիկական փորձարկումները սերտորեն վերահսկվում են համապատասխան կարգավորող մարմինների կողմից: Պացիենտների վրա բժշկական կամ թերապևտիկ միջամտություն ներառող բոլոր ուսումնասիրությունները, նախքան փորձարկումն անցկացնելու թույլտվություն ստանալը, պետք է հաստատվեն վերահսկող էթիկայի հանձնաժողովի կողմից: Տեղական էթիկայի հանձնաժողովն ունի հայեցողական իրավունք՝ որոշելու, թե ինչպես վերահսկել ոչ միջամտական հետազոտությունները (դիտողական ուսումնասիրություններ կամ արդեն հավաքագրված տվյալների օգտագործում):

ԱՄՆ-ում այս մարմինը կոչվում է Ինստիտուցիոնալ վերանայման խորհուրդ (Institutional Review Board - IRB), իսկ Եվրոպական միությունում՝ Էթիկայի հանձնաժողովներ: IRB-ների մեծ մասը գտնվում է տեղական հետազոտողի հիվանդանոցում կամ հաստատությունում, սակայն որոշ հովանավորներ թույլ են տալիս օգտագործել կենտրոնական (անկախ/շահույթ հետապնդող) IRB այն հետազոտողների համար, ովքեր աշխատում են ավելի փոքր հաստատություններում:

Էթիկայի կանոններին համապատասխանելու համար հետազոտողները պետք է ստանան մասնակից մարդկանց լիարժեք և իրազեկված համաձայնությունը: IRB-ի հիմնական գործառույթներից մեկն է ապահովել, որ պոտենցիալ պացիենտները պատշաճ կերպով տեղեկացված լինեն կլինիկական փորձարկման մասին: Եթե պացիենտն ի վիճակի չէ ինքնուրույն համաձայնություն տալ, հետազոտողները կարող են համաձայնություն հայցել պացիենտի օրինական լիազորված ներկայացուցչից:

ԱՄՆ-ի որոշ վայրերում տեղական IRB-ն (Էթիկայի հանձնաժողովը) պետք է սերտիֆիկացնի հետազոտողներին և նրանց անձնակազմին՝ նախքան նրանք կկարողանան կլինիկական փորձարկումներ իրականացնել։ Նրանք պետք է հասկանան պացիենտների գաղտնիության մասին դաշնային օրենքը (HIPAA) և Պատշաճ կլինիկական գործունեությունը (GCP)։ ICH GCP ուղեցույցները միջազգային ստանդարտների հավաքածու են, որոնք օգտագործվում են փորձարկումների անցկացման համար։ Այս ուղեցույցների նպատակն է ապահովել, որ «փորձարկման սուբյեկտների իրավունքները, անվտանգությունը և բարեկեցությունը պաշտպանված լինեն»։ Մասնակիցների իրազեկված համաձայնության գաղափարը գոյություն ունի շատ երկրներում, սակայն դրա հստակ սահմանումը կարող է տարբերվել։

Լրացուցիչ էթիկական մտահոգություններ են առաջանում երեխաների վրա կլինիկական փորձարկումներ իրականացնելը), ինչպես նաև արտակարգ կամ համաճարակային իրավիճակներում։

Բազմաթիվ շահակիցների իրավունքների էթիկական հավասարակշռումը կարող է դժվար լինել։ Օրինակ՝ երբ դեղամիջոցի փորձարկումները ձախողվում են, հովանավորները կարող են պարտավորված լինել անհապաղ տեղեկացնել ներկա և պոտենցիալ ներդրողներին, ինչը նշանակում է, որ թե՛ հետազոտական անձնակազմը, թե՛ ընդգրկված մասնակիցները կարող են փորձարկման ավարտի մասին առաջինը լսել հանրային բիզնես նորություններից։

### Հետաքրքրությունների բախում և անբարենպաստ ուսումնասիրություններ
Ի պատասխան այն դեպքերի, երբ դեղագործական ընկերությունների կողմից հովանավորվող հետազոտությունների անբարենպաստ տվյալները չէին հրապարակվում, Ամերիկայի դեղագործական հետազոտությունների և արտադրողների միությունը հրապարակեց նոր ուղեցույցներ՝ հորդորելով ընկերություններին զեկուցել բոլոր գտածոների մասին և սահմանափակել հետազոտողների ֆինանսական ներգրավվածությունը դեղագործական ընկերություններում:

ԱՄՆ Կոնգրեսը օրենք ստորագրեց, որը պահանջում է, որ II և III փուլերի կլինիկական փորձարկումները գրանցվեն հովանավորի կողմից clinicaltrials.gov կայքում, որը կազմվում է Առողջապահության ազգային ինստիտուտի կողմից:

Դեղերի հետազոտողները, ովքեր անմիջականորեն չեն աշխատում դեղագործական ընկերություններում, հաճախ դրամաշնորհներ են փնտրում արտադրողներից, իսկ արտադրողները հաճախ դիմում են ակադեմիական հետազոտողներին՝ համալսարանների և նրանց հիվանդանոցների ցանցերում հետազոտություններ անցկացնելու համար (օրինակ՝ քաղցկեղի տրանսլյացիոն հետազոտությունների համար): Նմանապես, մրցակցությունը ակադեմիական հաստիքների, պետական դրամաշնորհների և հեղինակության համար շահերի բախում է ստեղծում գիտնականների միջև: Ըստ մի ուսումնասիրության՝ անբարեխիղճ վարքագծի պատճառով հետ կանչված հոդվածների մոտ 75%-ը չունեն հայտարարագրված ֆինանսական աջակցություն արդյունաբերության կողմից: «Ցանքսերի փորձարկումները»  հատկապես հակասական են:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում բոլոր կլինիկական փորձարկումները, որոնք ներկայացվում են Սննդամթերքի և դեղերի վարչությանը (FDA) որպես դեղամիջոցի հաստատման գործընթացի մաս, անկախ գնահատվում են FDA-ի կլինիկական փորձագետների կողմից, ներառյալ տվյալների առաջնային հավաքագրման ստուգումները ընտրված կլինիկական փորձարկման կենտրոններում։

2001 թվականին 12 առաջատար ամսագրերի խմբագիրներ հանդես եկան համատեղ խմբագրական հոդվածով՝ ուղղված հովանավորների կողմից կլինիկական փորձարկումների նկատմամբ իրականացվող վերահսկողությանը։ Նրանք հատկապես թիրախավորեցին այնպիսի պայմանագրերի կիրառումը, որոնք թույլ են տալիս հովանավորներին վերանայել հետազոտությունները նախքան հրապարակումը և կանխել հրապարակումը։ Խմբագիրները խստացրեցին պահանջները՝ այս ազդեցությանը հակազդելու համար։ Հոդվածում նշվում էր, որ մինչև 2000 թվականը Պայմանագրային հետազոտական կազմակերպությունները  ստացել էին ԱՄՆ-ի դեղագործական ընկերությունների դրամաշնորհների 60%-ը։ Հետազոտողների իրավունքները կարող են սահմանափակվել փորձարկման դիզայնի մշակման, հում տվյալներին հասանելիության և արդյունքների մեկնաբանման հարցերում։ Չնայած ձեռնարկված միջոցներին, 2013 թվականին Տոհենը զգուշացրել է, որ արդյունաբերության կողմից ֆինանսավորվող փորձարկումների եզրակացությունների նկատմամբ վստահության պակասը դեռ պահպանվում է։

Հիմնական խնդիրները, որոնք կարող են խեղաթյուրել արդյունքները, ներառում են․

* Դիտարկման կողմնակալություն (Observation Bias). Երբ հետազոտողի սպասումները ենթագիտակցորեն ազդում են տվյալների մեկնաբանման վրա։
* Պահպանողական թերապիայի տևողությունը. Արդյո՞ք հետազոտության ժամանակը բավարար է հասկանալու համար դեղի երկարաժամկետ ազդեցությունը։
* Պացիենտների ընտրություն. Արդյո՞ք ընտրված պացիենտները իրականում ներկայացնում են այն մարդկանց, ովքեր օգտագործելու են դեղը (օրինակ՝ խուսափել շատ բարդ կամ ծանր վիճակում գտնվող պացիենտներից՝ «լավ» թվեր ստանալու համար)։
* Պլացեբոյի արձագանքի վրա ազդող գործոններ. Ինչպես է միջավայրը կամ սպասումը ազդում արդյունքի վրա։

### Հանրային առողջության ճգնաժամի ժամանակ
Համաճարակների և պանդեմիաների ժամանակ պատվաստանյութերի կլինիկական փորձարկումների անցկացումը ենթակա է էթիկական մտահոգությունների: Մահացության բարձր մակարդակ ունեցող հիվանդությունների դեպքում, ինչպիսին է Էբոլան, անհատներին պլացեբոյի կամ ստուգիչ խմբին հատկացնելը կարող է դիտարկվել որպես մահապատիժ: Ի պատասխան համաճարակների ժամանակ կլինիկական հետազոտությունների վերաբերյալ էթիկական մտահոգությունների՝ Բժշկության ազգային ակադեմիան հեղինակել է զեկույց, որը բացահայտում է յոթ էթիկական և գիտական նկատառումներ:

Այդ նկատառումներն են.

* *Գիտական արժեք.* Հետազոտությունը պետք է տա հստակ պատասխաններ, որոնք կօգնեն հաղթահարել համաճարակը:
* *Սոցիալական արժեք.* Արդյունքները պետք է օգուտ բերեն տվյալ հասարակությանը և բարելավեն հանրային առողջությունը:
* *Հարգանք անձի նկատմամբ.* Մասնակիցների ինքնավարության և որոշումների պաշտպանությունը նույնիսկ քաոսային իրավիճակներում:
* *Համայնքի ներգրավվածություն.* Տեղական բնակչության հետ աշխատանքը՝ վստահություն ստեղծելու և մշակութային նրբությունները հասկանալու համար:
* *Մտահոգություն մասնակիցների բարեկեցության և շահերի վերաբերյալ*. Պաշտպանել նրանց վնասներից և ապահովել պատշաճ խնամք:
* *Օգուտի և ռիսկի հավասարակշռություն.* Օգուտը պետք է գերազանցի հնարավոր ռիսկերը:
* *Հետազոտությունից հետո հասանելիություն.* Փորձարկված թերապիաների տրամադրում այն մարդկանց, ովքեր հետազոտության ընթացքում դրանից զրկված են եղել (օրինակ՝ պլացեբո խմբին):
* *Հատուկ խմբեր* (Հղի կանայք և երեխաներ). Նրանց ներառումը հետազոտություններում, որպեսզի պատվաստանյութը հաստատվելուց հետո նրանք նույնպես պաշտպանված լինեն:

### Հղի կանայք և երեխաներ
Հղի կանայք և երեխաները սովորաբար դուրս են մնում կլինիկական փորձարկումներից՝ որպես խոցելի խումբ, թեև նրանց բացառելու հիմնավոր տվյալները սակավ են: Նրանց բացառելով՝ հաճախ պակասում է տեղեկատվությունը այդ խմբերի համար թերապիաների անվտանգության և արդյունավետության մասին: ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի համաճարակի վաղ պատմության ընթացքում մի գիտնական նկատել է, որ այս խմբերին պոտենցիալ կյանքեր փրկող բուժումից զրկելով՝ նրանց «պաշտպանում են մինչև մահ»: Այնպիսի նախագծեր, ինչպիսին է PREVENT-ը, ջատագովում են պատվաստանյութերի փորձարկումներում հղի կանանց էթիկական ներառումը: Երեխաների ներառումը կլինիկական փորձարկումներում ունի լրացուցիչ բարոյական նկատառումներ, քանի որ երեխաները չունեն որոշումների կայացման ինքնավարություն: Անցյալում փորձարկումները քննադատվել են հոսպիտալացված երեխաների կամ որբերի օգտագործման համար. այս էթիկական մտահոգությունները փաստացիորեն դադարեցրին հետագա հետազոտությունները: Մանկաբուժական արդյունավետ խնամքը պահպանելու ջանքերում ԱՄՆ-ը և մի քանի եվրոպական երկրներ մշակել են քաղաքականություն՝ դեղագործական ընկերություններին դրդելու կամ ստիպելու անցկացնել մանկաբուժական փորձարկումներ: Միջազգային ուղեցույցները հանձնարարում են անցկացնել էթիկական մանկաբուժական փորձարկումներ՝ սահմանափակելով վնասը և հաշվի առնելով մանկաբուժական խնամքի բարդությունները:

## Անվտանգություն
Կլինիկական փորձարկման սուբյեկտների անվտանգության համար պատասխանատվությունը բաշխվում է հովանավորի, տեղական կենտրոնի հետազոտողների (եթե տարբերվում են հովանավորից), ուսումնասիրությունը վերահսկող տարբեր IRB-ների (Էթիկայի հանձնաժողովների) և (որոշ դեպքերում, եթե ուսումնասիրությունը ներառում է վաճառքի ենթակա դեղ կամ սարք) այն երկրի կարգավորող մարմնի միջև, որտեղ դեղը կամ սարքը վաճառվելու է:

Հետազոտության մասնակիցների անվտանգությունն ապահովելու համար հաճախ կիրառվում է անվտանգության համակարգված համատեղ վերանայում: Գործընթացը և ընթացիկ վերանայումը նախագծված են այնպես, որ համաչափ լինեն փորձարկման ռիսկին: Սովորաբար այս դերը կատարում է Տվյալների և անվտանգության կոմիտեն, արտաքին նշանակված Բժշկական անվտանգության մոնիտորը, Անկախ անվտանգության փոքր ու ցածր ռիսկայնության ուսումնասիրությունների դեպքում՝ գլխավոր հետազոտողը:

Անվտանգության նկատառումներից ելնելով, դեղերի բազմաթիվ կլինիկական փորձարկումներ իրականացվում են այնպես, որ բացառվեն վերարտադրողական տարիքի կանանց, հղի կանանց կամ հետազոտության ընթացքում հղիացած կանանց մասնակցությունը:Որոշ դեպքերում այդ կանանց արական զուգընկերները նույնպես բացառվում են կամ պետք է հակաբեղմնավորիչ միջոցներ ձեռնարկեն:

### Տեղական կայքի հետազոտողներ
*«Նախ և առաջ՝ չվնասել»* էթիկական սկզբունքը ուղղորդում է փորձարկումը, և եթե հետազոտողը կարծում է, որ հետազոտվող բուժումը կարող է վնասել մասնակիցներին, նա կարող է ցանկացած պահի դադարեցնել իր մասնակցությունը։ Մյուս կողմից, հետազոտողները հաճախ ունենում են ֆինանսական հետաքրքրություն սուբյեկտների հավաքագրման հարցում և կարող են վարվել ոչ էթիկական՝ նրանց մասնակցությունը ստանալու և պահպանելու համար։

Տեղական հետազոտողները պատասխանատու են հետազոտության արձանագրությանը համապատասխան ուսումնասիրությունն անցկացնելու և անձնակազմին վերահսկելու համար։ Հետազոտողը կամ նրա անձնակազմը պատասխանատու են նաև այն բանի համար, որ պոտենցիալ սուբյեկտները հասկանան մասնակցության ռիսկերն ու օգուտները․ նրանք պետք է տան իրապես իրազեկված համաձայնություն։

Տեղական հետազոտողները պատասխանատու են հովանավորի կողմից ուղարկված կողմնակի ազդեցությունների վերաբերյալ բոլոր զեկույցների վերանայման համար: Այս զեկույցները պարունակում են թե՛ հետազոտողի (այն կենտրոնի, որտեղ տեղի է ունեցել կողմնակի ազդեցությունը), թե՛ հովանավորի կարծիքները՝ կապված հետազոտվող բուժման և տվյալ կողմնակի ազդեցության միջև առկա փոխկապակցվածության հետ: Տեղական հետազոտողները նաև պատասխանատու են այդ զեկույցների վերաբերյալ անկախ դատողություն կայացնելու և տեղական Էթիկայի հանձնաժողովին (IRB) անհապաղ տեղեկացնելու բոլոր լուրջ և հետազոտվող բուժման հետ կապված կողմնակի ազդեցությունների մասին:

Այն դեպքում, երբ տեղական հետազոտողն ինքն է հանդիսանում հովանավորը, կողմնակի ազդեցությունների պաշտոնական զեկույցներ կարող են չլինել, սակայն բոլոր վայրերի հետազոտական անձնակազմը պատասխանատու է համակարգող հետազոտողին տեղեկացնել ցանկացած անսպասելի դեպքի մասին: Տեղական հետազոտողը պատասխանատու է տեղական Էթիկայի հանձնաժողովի հետ հետազոտությանը վերաբերող բոլոր հաղորդակցություններում ճշմարտացի լինելու համար:

### Կարգավորող մարմիններ
ԱՄՆ-ում Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) կարող է ստուգել (աուդիտի ենթարկել) տեղական հետազոտողների արխիվները հետազոտությանն իրենց մասնակցության ավարտից հետո՝ պարզելու համար, թե արդյոք նրանք ճիշտ են հետևել հետազոտության ընթացակարգերին։ Այս աուդիտը կարող է լինել պատահական կամ հիմնավորված (երբ հետազոտողը կասկածվում է տվյալների կեղծման մեջ)։ Աուդիտից խուսափելը հետազոտողների համար խթան է՝ հետևելու հետազոտության ընթացակարգերին։

«Ծածկված կլինիկական հետազոտությունը» վերաբերում է այն փորձարկմանը, որը ներկայացվել է FDA-ին որպես շուկայավարման հայտի մաս (օրինակ՝ որպես NDA կամ 510(k)-ի մաս), և որի վերաբերյալ FDA-ն կարող է պահանջել բացահայտել կլինիկական հետազոտողի ֆինանսական հետաքրքրվածությունը հետազոտության արդյունքների հարցում։ Օրինակ՝ դիմումատուն պետք է հայտնի՝ արդյոք հետազոտողը բաժնետեր է հովանավորող ընկերությունում, թե ունի սեփականության իրավունք հետազոտվող արտադրանքի նկատմամբ։

FDA-ն սահմանում է «ծածկված հետազոտությունը» որպես «...մարդկանց վրա իրականացվող դեղամիջոցի, կենսաբանական արտադրանքի կամ սարքի ցանկացած հետազոտություն, որը ներկայացված է շուկայավարման հայտում կամ վերադասակարգման միջնորդագրում, որի վրա դիմումատուն կամ FDA-ն հիմնվում են՝ հաստատելու համար արտադրանքի արդյունավետությունը (ներառյալ հետազոտությունները, որոնք ցույց են տալիս համարժեքությունը արդյունավետ արտադրանքին) կամ ցանկացած հետազոտություն, որտեղ մեկ հետազոտող նշանակալի ներդրում ունի անվտանգության ցուցադրման գործում»։

Որպես այլընտրանք, ամերիկյան շատ դեղագործական ընկերություններ որոշ կլինիկական փորձարկումներ են տեղափոխել արտասահման: Արտերկրում հետազոտություններ կատարելու առավելությունները ծախսերի կրճատումն են (որոշ երկրներում) և ավելի կարճ ժամանակահատվածում ավելի մեծ հետազոտություններ կատարելու հնարավորությունը, Մինչդեռ հավանական թերությունը հետազոտությունների կառավարման ավելի ցածր որակի մեջ է: Տարբեր երկրներում գործում են տարբեր նորմատիվ պահանջներ և դրանց կիրառման հնարավորություններ: Ներկայումս գնահատվում է, որ բոլոր կլինիկական փորձարկումների 40% - ը տեղի է ունենում Ասիայում, Արևելյան Եվրոպայում և Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում: "Այդ երկրներում չկա պարտադիր գրանցման համակարգ կլինիկական փորձարկումների, եւ նրանցից շատերը չեն հետեւում եվրոպական դիրեկտիվներին իրենց գործունեության մեջ", - ասում է Jakob Sijtsma (Jacob Sijtsma) Նիդեռլանդական WEMOS, իրավապաշտպան առողջապահական կազմակերպության, որը հետեւում է կլինիկական փորձարկումներ զարգացող երկրներում։

1980-ականներից սկսած՝ Եվրոպական միության երկրներում ցույց տրվեց կլինիկական փորձարկումների արձանագրությունների ներդաշնակեցման իրագործելիությունը։ Միևնույն ժամանակ, Եվրոպայի, Ճապոնիայի և ԱՄՆ-ի միջև համագործակցությունը հանգեցրեց կարգավորող մարմինների և արդյունաբերության համատեղ նախաձեռնությանը՝ ուղղված միջազգային ներդաշնակեցմանը, որը 1990 թվականից հետո անվանվեց «Մարդու օգտագործման դեղագործական արտադրանքի գրանցման տեխնիկական պահանջների ներդաշնակեցման միջազգային խորհուրդ» (ICH)։

Ներկայումս կլինիկական փորձարկումների ծրագրերի մեծ մասը հետևում է ICH ուղեցույցներին, որոնց նպատակն է «ապահովել, որ որակյալ, անվտանգ և արդյունավետ դեղամիջոցները մշակվեն և գրանցվեն առավել արդյունավետ և ծախսատար եղանակով։ Այս գործողություններն իրականացվում են ի շահ սպառողի և հանրային առողջության՝ կանխելու մարդկանց վրա կլինիկական փորձարկումների անհարկի կրկնությունները և նվազագույնի հասցնելու կենդանիների վրա փորձարկումների կիրառումը՝ առանց վտանգելու անվտանգության և արդյունավետության կարգավորող պահանջները»։

### Անվտանգության տվյալների համախմբում կլինիկական մշակման ընթացքում
Կլինիկական փորձարկումների ընթացքում անվտանգության տվյալների ագրեգացումը կարևոր է, քանի որ փորձարկումները սովորաբար նախագծված են կենտրոնանալու այն բանի վրա, թե որքան լավ է աշխատում դեղը (արդյունավետություն)։ Դեղամիջոցի մշակմանը զուգահեռ բազմաթիվ փորձարկումներից հավաքագրված և միավորված անվտանգության տվյալները թույլ են տալիս հովանավորին, հետազոտողներին և կարգավորող մարմիններին վերահսկել փորձարկվող դեղամիջոցների ընդհանուր անվտանգության պրոֆիլը դրանց ստեղծման ընթացքում։ Անվտանգության ագրեգացված տվյալների գնահատման արժեքն է․ ա) դեղամիջոցի մշակման ընթացքում անվտանգության ագրեգացված գնահատման վրա հիմնված որոշումները կարող են կայացվել մշակման ողջ փուլում, և բ) դա նախապատրաստում է հովանավորին և կարգավորողներին դեղի հաստատումից հետո դրա անվտանգության ավելի արդյունավետ գնահատման համար։

## Տնտեսություն
Կլինիկական փորձարկումների ծախսերը տատանվում են՝ կախված փորձարկման փուլից, տեսակից և հետազոտվող հիվանդությունից: ԱՄՆ-ում 2004-ից 2012 թվականներին անցկացված կլինիկական փորձարկումների ուսումնասիրությունը պարզել է, որ I փուլի փորձարկումների միջին արժեքը կազմում է 1,4 միլիոնից մինչև 6,6 միլիոն դոլար՝ կախված հիվանդության տեսակից: II փուլի փորձարկումների արժեքը տատանվել է 7 միլիոնից մինչև 20 միլիոն դոլար, իսկ III փուլինը՝ 11 միլիոնից մինչև 53 միլիոն դոլար։

### Հովանավոր
Հետազոտության արժեքը կախված է բազմաթիվ գործոններից, հատկապես հետազոտությունն անցկացնող կենտրոնների թվից, ներգրավված պացիենտների քանակից և այն հանգամանքից՝ արդյոք հետազոտվող բուժումն արդեն հաստատված է բժշկական կիրառման համար, թե ոչ:

III կամ IV փուլի կլինիկական փորձարկումների իրականացման ընթացքում դեղագործական ընկերության կողմից կատարվող ծախսերը կարող են ներառել, ի թիվս այլոց.

* Գնահատվող դեղամիջոցների կամ սարքերի արտադրությունը.
* Փորձարկումը նախագծողների և ադմինիստրատորների աշխատավարձերը.
* Վճարումներ պայմանագրային հետազոտական կազմակերպությանը (CRO), կենտրոնների կառավարման կազմակերպությանը (SMO) և ցանկացած արտաքին խորհրդատուի.
* Վճարումներ տեղական հետազոտողներին և նրանց անձնակազմին՝ մասնակիցների հավաքագրման և հովանավորի համար տվյալների հավաքագրմանն ուղղված ժամանակի և ջանքերի համար.
* Հետազոտական նյութերի արժեքը և դրանց առաքման ծախսերը.
* Հաղորդակցությունը տեղական հետազոտողների հետ, ներառյալ CRO-ի կողմից իրականացվող տեղում մոնիտորինգը՝ նախքան հետազոտությունը և (որոշ դեպքերում) բազմիցս դրա ընթացքում.
* Մեկ կամ մի քանի հետազոտողների վերապատրաստման հանդիպումներ.
* Տեղական հետազոտողների կատարած ծախսերը, ինչպիսիք են դեղատնային վճարները, էթիկայի հանձնաժողովի (IRB) վճարները և փոստային ծախսերը.
* Ցանկացած վճարում փորձարկման մեջ ընդգրկված սուբյեկտներին.
* Փորձարկվող դեղամիջոցի պատճառով առաջացած բժշկական վիճակի բուժման ծախսերը:

Այս ծախսերը կատարվում են մի քանի տարիների ընթացքում։

Առողջապահության ազգային գործակալությունները, ինչպիսին է ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտը (NIH), դրամաշնորհներ են տրամադրում այն հետազոտողներին, ովքեր նախագծում են կլինիկական փորձարկումներ՝ փորձելով պատասխանել գործակալությանը հետաքրքրող հետազոտական հարցերին: Այս դեպքերում հետազոտողը, ով գրում է դրամաշնորհային հայտը և ղեկավարում ուսումնասիրությունը, հանդես է գալիս որպես հովանավոր և համակարգում է տվյալների հավաքագրումը բոլոր մյուս կենտրոններից:

Այդ մյուս կենտրոնները կարող են վճարվել կամ չվճարվել հետազոտությանը մասնակցելու համար՝ կախված դրամաշնորհի չափից և նրանցից ակնկալվող ջանքերի ծավալից: Ինտերնետային ռեսուրսների օգտագործումը որոշ դեպքերում կարող է նվազեցնել տնտեսական բեռը։

## Մասնակիցների հավաքագրում և մասնակցություն
0 և i-րդ փուլի դեղերի փորձարկումներին մասնակցում են առողջ կամավորներ: Այլ կլինիկական փորձարկումների մեծ մասը ներառում է որոշակի հիվանդությամբ տառապող հիվանդներ: Հասարակության մեջ նկատվող բազմազանությունը պետք է արտացոլվի կլինիկական փորձարկումներում ' էթնիկ փոքրամասնությունների համապատասխան ներառմամբ։ Հիվանդների կամ մասնակիցների հավաքագրումը կարևոր դեր է խաղում Կլինիկական փորձարկումներ իրականացնող կենտրոնների գործունեության և պարտականությունների մեջ։

Բոլոր կամավորները, ովքեր դիտարկվում են հետազոտությանը մասնակցելու համար, պետք է անցնեն բժշկական հետազոտություն: Պահանջները տարբերվում են ՝ Կախված ուսումնասիրության նպատակներից, բայց սովորաբար կամավորները հետազոտվում են բժշկական լաբորատորիայում ՝

* Սրտի էլեկտրական ակտիվության չափում (ԷՍԳ - ECG).
* Արյան ճնշման, սրտի զարկերի հաճախականության և մարմնի ջերմաստիճանի չափում.
* Արյան նմուշառում.
* Մեզի նմուշառում.
* Քաշի և հասակի չափում.
* Թմրամիջոցների չարաշահման թեստավորում.
* Հղիության թեստավորում:

Նկատվել է, որ կլինիկական փորձարկումների մասնակիցների շրջանում անհամաչափ քանակությամբ սպիտակամորթներ կան։ Հաճախ փոքրամասնությունները տեղեկացված չեն կլինիկական փորձարկումների մասին։ Գրականության վերջերս կատարված համակարգված վերանայումից պարզվեց, որ ռասան/էթնիկ պատկանելությունը, ինչպես նաև սեռը լավ ներկայացված չէին և երբեմն հետևողականորեն չէին ընդգրկվում որպես մասնակիցներ մեծահասակների մոտ լսողության կորստի կառավարման մեծ թվով կլինիկական փորձարկումներում։ Սա կարող է նվազեցնել սևամորթ հիվանդների վերաբերյալ արդյունքների վավերականությունը՝ բավարար չափով չներկայացնելով ավելի մեծ բնակչությանը։

### Հետազոտություն

Ռիսկի տեղեկատվության որոնման և մշակման (RISP) մոդելը վերլուծում է սոցիալական հետևանքները, որոնք ազդում են կլինիկական փորձարկումների վերաբերյալ վերաբերմունքի և որոշումների կայացման վրա։ Այն մարդիկ, ովքեր ունեն ավելի մեծ շահագրգռվածություն կամ հետաքրքրություն կլինիկական փորձարկումներում տրամադրվող բուժման նկատմամբ, ցուցաբերել են կլինիկական փորձարկումների մասին տեղեկատվություն փնտրելու ավելի մեծ հավանականություն։ Քաղցկեղով հիվանդները հայտնել են ավելի լավատեսական վերաբերմունք կլինիկական փորձարկումների նկատմամբ, քան ընդհանուր բնակչությունը։ Կլինիկական փորձարկումների վերաբերյալ ավելի լավատեսական հայացքներ ունենալը նաև հանգեցնում է մասնակցության ավելի մեծ հավանականության։

### Համապատասխանեցում
Համապատասխանեցումը ներառում է պացիենտի կլինիկական և ժողովրդագրական տվյալների համակարգված համեմատությունը տարբեր փորձարկումների ընդունելության չափանիշների հետ։ Մեթոդները ներառում են․

* *Ձեռքով*. Առողջապահության ոլորտի մասնագետները կամ կլինիկական փորձարկումների համակարգողները ձեռքով վերանայում են պացիենտների բժշկական քարտերը և առկա փորձարկումների չափանիշները՝ պոտենցիալ համապատասխանությունները բացահայտելու համար։ Սա կարող է ներառել նաև ձեռքով որոնում կլինիկական փորձարկումների տվյալների բազաներում։
* *Էլեկտրոնային առողջապահական քարտեր (EHR).* Որոշ համակարգեր ինտեգրվում են EHR-ների հետ՝ ավտոմատ կերպով նշելով այն պացիենտներին, ովքեր կարող են իրավասու լինել փորձարկումների համար՝ հիմնվելով նրանց բժշկական տվյալների վրա։ Այս համակարգերը կարող են օգտագործել մեքենայական ուսուցում, արհեստական բանականություն կամ ճշգրիտ բժշկության մեթոդներ՝ պացիենտներին փորձարկումներին ավելի արդյունավետ համապատասխանեցնելու համար։ Այս մեթոդները բախվում են EHR գրառումների սահմանափակումները հաղթահարելու մարտահրավերին, ինչպիսիք են բացթողումները և մուտքագրման սխալները։
* *Ուղղակի պացիենտներին ուղղված ծառայություններ.* Սրանք մասնագիտացված ռեսուրսներ են, որոնք օգնում են պացիենտներին գտնել կլինիկական փորձարկումներ առցանց հարթակների, թեժ գծերի և անհատականացված աջակցության միջոցով։

## Տես նաև
* Պլացեբո

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL);պատահականացված վերահսկվող ուսումնասիրությունների մատենագիտական հաշվետվությունների կենտրոնացված աղբյուր

Կատեգորիա:Առողջապահություն
Կատեգորիա:Բժշկական հետազոտություն
Կատեգորիա:Գնահատման մեթոդներ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Դեղերի հայտնաբերում
Կատեգորիա:Հետազոտական մեթոդներ