Կը Հոն

**Կը Հոն** (, ), մականունը՝ **Պաոփուծի**, հայտնի էր նաև որպես **Ճիչուան, Կը Սյանվեն**, Ցին դինաստիայի ժամանակաշրջանի դաոսական, բժիշկ, բնագետ և քիմիկոս։ Նա մեծ ավանդ ունի դաոսականության, փիլիսոփայության, բժշկության և գիտության պատմության մեջ։ Ըստ ավանդության՝ «Լինպաո Ծին» տեքստերը Կը Սյուենը փոխանցել է Ճեն Ինին, նա՝ Կը Հոնին, իսկ վերջինս էլ՝ Կը Չաոֆուին։ Նա Տանյան Ծուրոնից էր (այժմյան Ծյանսու)։

## Կենսագրություն
Կը Հոնը ծնվել է 283 թվականին Ծյուրոն գավառում: Նրա ընտանիքը սկզբնապես Երեք թագավորությունների ժամանակաշրջանի Ու պետության ազնվական տոհմից էր։ Նրա պապը՝ Կը Սին, Սուն Ուի ժամանակ ծառայել է որպես բարձրաստիճան պաշտոնյա: Նրա հորեղբոր հայրը (պապի եղբայրը) Երեք թագավորությունների ժամանակաշրջանի հայտնի ալքիմիկոս Կը Սյուանն էր (նաև հայտնի որպես Կը Սյանվեն), ով սովորել էր Ծուո Ցիի մոտ՝ ուսումնասիրելով ալքիմիան ու անմահության արվեստը, և հանդիսանում էր հարավի դաոսական առաջնորդը: Հայրը՝ Կը Թին, Ծին դինաստիայի հաստատումից հետո եղել է Շաոլին գավառի կառավարիչը:

Կը Հոնը ընտանիքի երրորդ որդին էր: Մանկության տարիներին, ընտանիքի աղքատության պատճառով, նա անձամբ փայտ էր կտրում, որպեսզի գումար վաստակի թուղթ ու գրիչ գնելու և սովորելու համար: 13 տարեկանում հայրը մահացավ, և ընտանիքը վերջնականապես սնանկացավ: Նա բնավորությամբ զուսպ էր, չէր ձգտում փառքի ու հարստության, և խորությամբ ուսումնասիրում էր մատյանները՝ հատկապես հետաքրքրվելով անմահության և հոգևոր զարգացման մեթոդներով: Չնայած նա սկզբում ցանկանում էր դառնալ կոնֆուցիական գիտնական և ուսումնասիրել էր դասական գրականությունը, սակայն հետագայում տարվեց անմահության արվեստով և դարձավ Կը Սյուանի աշակերտ Ճեն Ինի հետևորդը՝ սովորելով ալքիմիա:

Նա ընտրեց Ճըչուան (Zhichuan) գրական անունը և Պաոփուծի (Baopuzi) կեղծանունը՝ ի նշան իր պարզությունը պահպանելու և նյութական ցանկություններով չգայթակղվելու կամքի։

Արևմտյան Ծին դինաստիայի Թայան երկրորդ տարում (303), Կը Հոնը մասնակցեց Յանճոուում Շի Պինի գլխավորած գյուղացիական ապստամբության ճնշմանը։ Իր վաստակի համար նա նշանակվեց «Ֆուպո գեներալ» (Ալիքները սանձող գեներալ) և ստացավ Կուաննեյի մարկիզի տիտղոս։

Ծինի կայսր Հուեյդիի Կուանսըի առաջին տարում (306), ՉՃըննան գեներալ Լյո Հունը Ծի Հանին նշանակեց Կուանճոուի կառավարիչ, իսկ Ծի Հանը Կը Հոնին առաջարկեց դառնալ իր ռազմական խորհրդականը։ Կը Հոնն առաջինը հասավ Կուանճոու, սակայն Ծի Հանի սպանությունից հետո նա հեռացավ Լոֆու լեռներ՝ մեկուսի կյանք վարելու։ Կուանճոուում անցկացրած տարիներին նա զգաց, որ «փառքն ու դիրքը նման են պատահական հյուրի․ դրանք մշտական չեն և հնարավոր չէ պահել» («Պաոփուծի․ Ինքնակենսագրություն»)։ Այդպիսով նա բնակություն հաստատեց Գուանդուն նահանգի Լոֆու լեռներում, որտեղ հավաքում էր դեղաբույսեր, զբաղվում ալքիմիայով և մանրակրկիտ դիտարկումներ անում բազմաթիվ հիվանդությունների վերաբերյալ։

Որոշ ժամանակ անց Կը Հոնն աշակերտեց Նանհայի կառավարիչ Պաո Ծինին՝ սովորելով ալքիմիա և ստանալով «Շիշի Սանհուանվեն» (Քարե սենյակի երեք կայսրերի գրվածքը) տեքստը։ Նա նաև ամուսնացավ Պաո Ծինի դստեր՝ Պաո Կուի հետ, ով հմուտ էր այրումով բուժման (մոքսաթերապիա) մեջ։
մինի|«Կը Ճիչուանի տեղափոխությունը», նկարիչ՝ Վան Մեն: Կը Ճիչուանը հենց Կը Հոնն է
Մին կայսեր Ծյանսին երկրորդ տարում (314), Կը Հոնը վերադարձավ հայրենի գյուղ, սակայն շարունակեց ապրել մեկուսացած և չընդունեց պետական պաշտոններ։ Ծին դինաստիայի Յուան կայսեր Ծյանվու առաջին տարում (317), նա ավարտեց «Պաոփուծի» (Baopuzi) աշխատության ներքին և արտաքին մասերը։

Չեն կայսեր Սյանհը առաջին տարում (326), ընդունելով Վան Տաոյի հրավերը, նա ստանձնեց նահանգային գրագրի պաշտոնը, իսկ հետագայում նշանակվեց խորհրդական-գեներալ։ Սյանհը վեցերորդ տարում (331), Գուանչժոուի կառավարիչ Տեն Յուեն առաջարկեց Կը Հոնին նշանակել Դոնգուանի կառավարիչ, սակայն նա հրաժարվեց պաշտոնից։ Սյանհը յոթերորդ տարում, լսելով, որ Ծիաոճի գավառում (այժմյան Վիետնամ) արդյունահանվում է կինովար (դանշա), նա դիմեց Չեն կայսրին՝ խնդրելով նշանակել իրեն Ծիաուլու գավառի կառավարիչ։ Ստանալով կայսեր համաձայնությունը՝ նա ամբողջ ընտանիքով մեկնեց հարավ։ Երբ նրանք հասան Կուանճոու, կառավարիչ Տըն Յուեն համոզեց նրան մնալ, և Կը Հոնը հաստատվեց Լոֆու լեռներում՝ զբաղվելով ալքիմիայով։ Ի վերջո, նա հենց այնտեղ էլ կնքեց իր մահկանացուն։

Իր կյանքի վերջին տարիներին Կը Հոնը բնակվում էր Հանճոուի Կըլին բլրի վրա (որն իր անունն ստացել է հենց նրա պատվին), որտեղ տուն էր կառուցել և զբաղվում էր ալքիմիայով։ Այսօր այնտեղ դեռևս գործում է Պաոփու դաոսական տաճարը, որի գլխավոր սրահի կենտրոնում տեղադրված է հիմնադիր վարպետ Կը Հոնի արձանը։

### Մահ
Կը Հոնգի կյանքի տևողության, ծննդյան և մահվան ամսաթվերի մասին կան երեք տարբեր աղբյուրներ։

* Առաջին աղբյուրում նշվում է, որ նա 81 տարեկան էր, ըստ Ծինի գրքի «Կը Հոնգի կենսագրությունը»։ Դրա հիման վրա նա մահացել է մ.թ. 363 թվականին Արևելյան Ծին դինաստիայի օրոք։
* Երկրորդ վարկածը գալիս է «Թայփին Հուանյու Ծի» (Taiping Huanyu Ji) աշխատությունից, որը մեջբերում է Յուան Յանպոյի «Լոֆու Ծի» (Records of Luofu) գիրքը։ Ըստ սրա՝ Կը Հոնը մահացել է 61 տարեկան հասակում, ինչը համապատասխանում է Արևելյան Ծին դինաստիայի Քան կայսեր Ծիենյուեն առաջին տարվան (343)։。
* Երրորդ վարկածը պատկանում է Մինգկուոյի (Չինաստանի Հանրապետության) շրջանի գիտնական Ծյան Մուին, ով հեղինակել է «Կը Հոնի տարեգրությունը» (Ge Hong Nianli)։ Ըստ նրա հետազոտությունների՝Կը Հոնը մահվան պահին պետք է որ 60 տարեկանից փոքր լիներ։

## Աշխատություններ
### Դաոսական գրքեր
«Պաոփուծի»

* «Պաոփուծի» Ներքին մաս (Սուն դինաստիայի Շաոսին 22-րդ տարվա, Լինան նահանգի Րոն Լյոլան գրատան փորագրված հրատարակություն):
* «Պաոփուծի» Ներքին մասը խոսում է «անմահների դեղատոմսերի, ոգիների ու հրեշների կերպարանափոխության, կյանքի երկարաձգման և չար ուժերից ու դժբախտություններից պաշտպանվելու մասին»։ Այն նաև մանրամասն արձանագրում է ալքիմիական մեթոդները և հանդիսանում է պատմականորեն մեզ հասած ալքիմիայի մասին ամենավաղ աշխատություններից մեկը։
* Արտաքին մասը անդրադառնում է «մարդկային կյանքի ձեռքբերումներին ու կորուստներին, աշխարհիկ գործերի դրական ու բացասական կողմերին»։ Նրա գաղափարախոսության հիմքը դաոսական ինքնակատարելագործումն է (ներքուստ) և կոնֆուցիականության կիրառումը հասարակական կյանքում (արտաքուստ)։

## Բժշկական գրքեր
«Ճոուհհոու Ֆան» (Zhòuhòu Fāng)  (Արտակարգ իրավիճակների դեղատոմսեր թևքի տակ պահելու համար) բաղկացած է ընդհանուր 8 հատորից և 70 գլխից: Այն չինական ավանդական բժշկության դեղատոմսերի պատմության մեջ համարվում է դասական և հայտնի աշխատություն։

### Այլ ստեղծագործություններ
«Սիծին Ծածի» (Xījīng Zájì) (Թարգմանաբար՝ «Արևմտյան մայրաքաղաքի զանազան գրառումներ»)։

Նրա այլ աշխատություններից մեզ են հասել «Մենլին Սյուենծիե» (Mènglín Xuánjiě – «Երազների անտառի խորհրդավոր մեկնաբանություններ») և «Շենսյան Ճուան» (Shénxiān Zhuàn – «Անմահների կենսագրություններ») գրքերը և այլն։ Նրա ստեղծագործությունների մեծ մասը, սակայն, արդեն կորել է (չի պահպանվել)։

## Ազդեցություն
Նրա կյանքի հիմնական գործունեությունը նվիրված էր ալքիմիային և բժշկությանը։ Նա միաժամանակ կրոնական տեսաբան էր, ով միավորում էր կոնֆուցիականությունն ու դաոսականությունը, և բժիշկ-գիտնական, ով զբաղվում էր գործնական ալքիմիայով ու բուժմամբ։ Կը Հոնը համարձակվում էր «կասկածել հնին»՝ դեմ արտահայտվելով «հինը մեծարելու և ներկան արհամարհելու» մոտեցմանը։ Նա շեշտում էր նորարարության կարևորությունը՝ համարելով, որ «թեև հին գրքերը շատ են, դրանք պարտադիր չէ, որ կատարյալ լինեն»։

Իր բժշկական և ալքիմիական գործունեության մեջ նա հետևողականորեն կիրառում էր փորձարարական մտածողությունը, ինչը վճռորոշ նշանակություն ունեցավ նրա բժշկական ձեռքբերումների համար։ Կը Հոնը կարդում էր հսկայական քանակությամբ բժշկական գրականություն՝ առանձնակի ուշադրություն դարձնելով վերլուծությանը և հետազոտությանը։ Հիմնվելով իր բժշկական փորձի, բուժումների արդյունքների և ժողովրդական փորձի վրա՝ նա ավարտեց իր հարյուրհատորանոց հսկայածավալ աշխատությունը՝ «Յույհան Ֆան» (Yùhán Fāng)։

Քանի որ այդ աշխատությունը չափազանց մեծ էր և դժվար էր ձեռքի տակ ունենալ կամ անհրաժեշտ տեղեկությունը արագ գտնել, նա առանձնացրեց հաճախ հանդիպող հիվանդությունների, սուր վիճակների և դրանց բուժման վերաբերյալ հատվածները՝ կազմելով 3-հատորանոց «Չոուհոու Ծյուծու Ֆան»-ը։ Սա բժիշկներին հնարավորություն տվեց գիրքը միշտ իրենց հետ ունենալ՝ շտապ օգնության կարիք ունեցող դեպքերում անհրաժեշտ տեղեկությունը արագ գտնելու համար։ Այդ պատճառով այս գիրքը համարվում է չինական բժշկության պատմության մեջ առաջին կլինիկական շտապ օգնության ձեռնարկը։

Կը Հոնն ամփոփեց և վերափոխեց դաոսական անմահության տեսությունները։ Նա գտնում էր, որ աշխարհի սկզբնաղբյուրը «Յուան»-ն է, որն իր բնույթով նույնական է «Դաո»-ին և «Ի»-ին (Մեկին)։

Կը Հոնը նաև սահմանեց անմահության հասնելու ձևերի աստիճանակարգում։ Քանի որ որոշ մարդիկ ունեն «անմահության ոսկորներ», իսկ մյուսները՝ ոչ, անմահ դառնալու նրանց ուղիները նույնպես տարբերվում են։ Հիմնվելով Հան դինաստիայի գիտնական Տոնգ Ճոնշուի՝ կախարդ Լի Շաոծունի մասին գրված պատմության վրա, նա առանձնացրեց երեք մակարդակ.

* Թիենսիեն (Tiānxiān - Երկնային անմահ): Նրանք, ովքեր իրենց ողջ մարմնով համբարձվում են դեպի Մեծ դատարկություն։
* Տիսիեն (Dìxiān - Երկրային անմահ): Նրանք, ովքեր չեն մեռնում և հավերժ թափառում են լեռների ու գետերի մեջ։
* Շիծիեսիեն (Shījiěxiān - Մարմնից ազատագրված անմահ): Նրանք, ովքեր նախ պետք է ձևացնեն, թե մահանում են, իսկ հետո նոր ազատագրվեն ու հասնեն անմահության։Ըստ այս չափանիշների՝ հենց ինքը՝ Կը Հոնը, ի վերջո դասվեց Շիծիեսիենների (մարմնից ազատագրված անմահների) շարքին։

Կը Հոնը նաև մանրամասն ներկայացրել է բազմաթիվ դեղատոմսեր՝ անմահության էլիքսիրներ (տանյաո) պատրաստելու և ընդունելու համար։ Ըստ նրա վկայության՝ այն «Ինը թիկնեղ ոսկե էլիքսիրը», որն ժամանակին ընդունել է Դեղին կայսրը անմահանալու համար, բաղկացած էր ինը տարբեր տեսակի դեղամիջոցներից։ Դրանք համապատասխանաբար կոչվում էին.

# Դանհուա (Dānhuá) – Էլիքսիրի ծաղիկ
# Շընտան (Shéndān) – Աստվածային էլիքսիր (կոչվում է նաև «Աստվածային թալիսման»)
# Շընտան (Shéndān) – (Բնագրում այսպես է՝ նույնանուն երկրորդի հետ)
# Հուանտան (Huándān) – Վերադարձի էլիքսիր
# Արտան (Ěrdān) – Սնուցող էլիքսիր
# Լյանտան (Liàndān) – Զտված էլիքսիր
# Րոուտան (Róudān) – Փափուկ էլիքսիր
# Ֆուտան (Fúdān) – Հնազանդեցված էլիքսիր
# Հանտան (Hándān) –Սառը էլիքսիր։ Կը Հոնը նաև տվել է դրանցից առաջինի՝ Դանհուայի (Dānhuá) հումքային բաղադրատոմսը։

Նա առաջին մարդն էր, ով օգտագործեց կատաղած շան ուղեղը՝ այն քսելով կատաղությամբ հիվանդ մարդու վերքին՝ հիվանդությունը բուժելու համար։Բացի այդ, նա առաջարկել է օգտագործել քաղցր որդանը (Qīnghāo / *Artemisia annua*)՝ մալարիան (մալարիա տենդը) բուժելու համար։Հետագայում Թու Յոույոուն և նրա գործընկերները ոգեշնչվեցին հենց նրա «Չոուհու Պեյծի Ֆան» (Արտակարգ իրավիճակների դեղատոմսեր թևքի տակ պահելու համար) աշխատությամբ։ Նրանք հասկացան, որ չպետք է օգտագործել բարձր ջերմաստիճան արտեմիզինինը (քաղցր որդանի էքստրակտը) ստանալու համար, ինչն էլ ի վերջո բերեց հաջողության։

Բացի այդ, իր «Ճոուխու Պեյծի Ֆան» գրքում նա արձանագրել է նաև ծծումբի (liúhuáng) և ուռենու տերևների (liǔshù yè) օգտագործումը՝ մաշկային վերքերը, ուռուցքները և խոցերը (chuāng) բուժելու համար։

Կը Հոնը նշանակալի հետազոտություններ է կատարել նաև քիմիայի բնագավառում։ Նա հայտնաբերել է սնդիկի օքսիդացման և վերականգնման ռեակցիան։ Նա նաև պարզել է, որ պղնձարջասպը (պղնձի սուլֆատի պենտահիդրատը) կարող է վերափոխվել պղնձի։ Սա իրենից ներկայացնում է օքսիդացման-վերականգնման ռեակցիա, որի ժամանակ պղնձի սուլֆատին երկաթ ավելացնելով՝ տեղի է ունենում տեղակալում և անջատվում է մաքուր պղինձ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Չինացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Չինացի գրողներ
Կատեգորիա:Չինացի փիլիսոփաներ