Էնդրյու Ուայլս

**Սըր Էնդրյու Ջոն Ուայլս** ( )–անգլիացի մաթեմատիկոս, Փրինսթոնի համալսարանի մաթեմատիկայի պրոֆեսոր, մաթեմատիկայի ամբիոնի վարիչ, Կլեյի մաթեմատիկայի ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ։ Նա առավել հայտնի է Ֆերմայի մեծ թեորեմի իր ապացուցմամբ, որի համար 2016 թվականին արժանացել է Աբելի մրցանակի, իսկ 2017 թվականին՝ Կոպլիի մեդալի։

Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1989 թ․), ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի (1996 թ.), Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի (1998 թ.)։

## Կենսագրություն
### Կրթություն և կարիերա
Էնդրյու Ջոն Ուայլսը ծնվել է 1953 թվականի ապրիլի 11-ին  Անգլիայի Քեմբրիջ քաղաքում,  քահանա և աստվածաբանության պրոֆեսոր Մորիս Ֆրենկ Ուայլսի (1923–2005) և Պատրիսիա Ուայլսի (ծնվ. Մուլ) ընտանիքում։ Նա հաճախել է թագավորական քոլեջի դպրոցը և Քեմբրիջի Լեյս դպրոցը։

1974 թվականին Ուայլսը ստացել է մաթեմատիկայի բակալավրի կոչում Օքսֆորդի համալսարանի Մերթոն քոլեջից: Նրա ղեկավարն էր թվերի տեսության տեսաբան Ջոն Քոութսը, ում հետ նա աշխատել է էլիպսային կորի թվաբանության վրա՝ կոմպլեքս բազմապատկմամբ՝ օգտագործելով Իվասավա տեսության մեթոդները։ Նա իր գիտական կարիերան սկսել է 1975 թվականի ամռանը Քեմբրիջի համալսարանի Քլեր քոլեջում, որտեղ ստացել է գիտությունների դոկտորի աստիճան։ 1977-1980 թվականներին Ուայլսը աշխատել է որպես գիտաշխատողի կրտսեր օգնական Քլեր քոլեջում և որպես դոցենտ Հարվարդի համալսարանում: 1981 թվականի վերջին նա մեկնում է ԱՄՆ, որտեղ պաշտոն է ստանում Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտում, իսկ մեկ տարի անց դառնում Փրինսթոնի համալսարանի մաթեմատիկայի պրոֆեսոր։

1985-1986 թվականներին, որպես Գուգենհայմի անդամ, Ուայլսն աշխատել է որպես գիտաշխատող Ֆրանսիայի Բարձրագույն գիտական ​​հետազոտությունների ինստիտուտում և École Normale Supérieure-ում: 1988-1990 թվականներին եղել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության հետազոտող պրոֆեսոր Օքսֆորդի համալսարանում, որից հետո վերադարձել է Փրինսթոն։ 2018 թվականի մայիսին Ուայլսը դարձավ Օքսֆորդի մաթեմատիկայի թագավորական  պրոֆեսոր ։

1988 թվականից Ուայլսն ամուսնացած է բ.գ.թ. և մանրէաբան Նադա Կանաանի հետ և ունի երեք դուստր։

### Ֆերմայի մեծ թեորեմ
Էնդրյու Ուայլսը Ֆերմայի մեծ թեորեմի մասին իմացել է տասը տարեկանում՝ Էրիկ Թեմփլ Բելի «Վերջնական խնդիրը» գիրքը կարդալուց հետո։ Ապա փորձեց դա ապացուցել՝ օգտագործելով դպրոցական դասագրքի մեթոդները։ Հետագայում նա սկսեց ուսումնասիրել մաթեմատիկոսների աշխատանքը, ովքեր փորձում էին ապացուցել այս թեորեմը։ Քոլեջ ընդունվելուց հետո Էնդրյուն հրաժարվեց Ֆերմայի մեծ թեորեմն ապացուցելու փորձերից և սկսեց ուսումնասիրել էլիպսային կորերը Ջոն Քոութսի ղեկավարությամբ։

Նա սկսեց աշխատել Ֆերմայի թեորեմի վրա 1986 թվականի ամռանը անմիջապես այն բանից հետո, երբ Քեն Ռիբեթն ապացուցեց, որ Ֆերմայի թեորեմը բխում է Թանիյամա-Շիմուրայի ենթադրությունից՝ կիսակայուն էլիպսային կորերի դեպքում։ 1993 թվականի հունիսի 23-ին Քեմբրիջում թվերի տեսության մաթեմատիկական կոնֆերանսի ժամանակ նա հայտարարեց Տանիյամայի ենթադրության ապացույցը և հետևաբար նաև Ֆերմայի մեծ թեորեմի ապացույցը ևս։ 1993 թ. օգոստոսին, Ուայլսի ապացուցման ձեռագրի տպագրությունից մի քանի օր առաջ, անհամապատասխանություն հայտնաբերվեց: Նիկոլաս Կացը՝ Էնդրյու Ուայլսի գործընկերը, նշել է, որ դատողությունների մի մասը հիմնված է Էյլերի մեթոդի վրա, սակայն Ուայլսի կառուցածն այդպիսի համակարգ չէր, թեև Ուայլսի տեխնիկան ընդհանուր առմամբ համարվում էր հետաքրքիր, էլեգանտ և նորարար:

Էնդրյու Ուայլսը փորձում էր վերականգնել իր ապացույցն ավելի քան մեկ տարի, մինչև 1994 թ. սեպտեմբերին իր գործընկեր Ռիչարդ Թեյլորի հետ միասին առաջարկեցին Էյլերի մեթոդը փոխարինել Իվասաավայի տեսությամբ: Ուղղված տարբերակը փորձարկվել է, և 1995 թվականի ամռանը Տանիյամա-Շիմուրայի ենթադրության ամբողջական ապացույցը հրապարակվել է «մաթեմատիկայի տարեգրություն» ամսագրում: Ուայլսի աշխատանքն իր բնույթով հիմնարար է, սակայն մեթոդը կիրառելի է միայն ռացիոնալ թվերի նկատմամբ էլիպսային կորերի դեպքում։ Կարող է լինել էլիպսային կորերի մոդուլյարության ավելի ընդհանուր ապացույց:

Ֆերմայի մեծ թեորեմի ապացուցման համար 2016 թվականին նա արժանացել է Աբելի մրցանակի, իսկ 2017 թվականին պարգևատրվել է Քոփլիի մեդալով։

## Մրցանակներ և ճանաչում
Էնդրյու Ուայլսը մաթեմատիկայի բնագավառում բազմաթիվ միջազգային մրցանակների դափնեկիր է, այդ թվում՝
* 1988 — Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերության Ուայթհեդի մրցանակ
* 1989 — Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ 
* 1995 — Շոկի մրցանակ
* 1995 — Ֆերմայի մրցանակ
* 1995 — Վոլֆի մրցանակ մաթեմատիկայի բնագավառում
* 1996 —  ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի օտարերկրյա անդամ
* 1996 —  Մարիամ Միրզախանիի մրցանակ ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի մաթեմատիկայի ոլորտում
* 1996 — Օստրովսկու մրցանակ
* 1996 — Թագավորական մեդալ
* 1997 — Վոլֆսկելի մրցանակ
* 1997 —  Քոուլի մրցանակ
* 1997 — ՄակԱրթուրի կրթաթոշակ
* 1997 — Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ
* 1998 — Արծաթե ափսե Միջազգային մաթեմատիկական միությունից
* 1998 — Թագավոր Ֆեյսալի միջազգային մրցանակ
* 1999 — Կլեյի մաթեմատիկայի  ինստիտուտի մրցանակ
* 2000 — Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետ հրամանատար
* 2004 — Պիտագորայի մրցանակ
* 2005 — Շաո մրցանակ
* 2016 — Աբելի մրցանակ
* 2017 — Քոփլիի մրցանակ

1999 թվականին նրա պատվին անվանվել է 9999 Ուայլս աստերոիդը։ 2000 թվականին Ուայլսը ելույթ ունեցավ Մաթեմատիկայի եվրոպական կոնգրեսում։ Ուայլսի աշխատանքը Ֆերմայի մեծ թեորեմի վերաբերյալ արտացոլվել է Լեսների և Ռոզենբլումի «Ֆերմայի վերջին տանգոն» մյուզիքլում։ Էնդրյու Ուայլսի գիտական ​​ուղին և կյանքը նկարագրված են բրիտանացի գիտության հանրահռչակող և լրագրող Սայմոն Սինգհի «Ֆերմայի մեծ թեորեմը» գրքում, որը հրատարակվել է 1997 թվականին: 2013 թվականին Օքսֆորդի համալսարանի Մաթեմատիկայի ինստիտուտի նոր շենքը անվանակոչվեց Էնդրյու Ուայլսի անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի ակադեմիկոսներ