open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հերմոգենես Տարսոնցի

**Հերմոգենես Տարսոնցի** (հունարեն՝ , ), II դարի հույն ճարտասան։ Նրա «Ճարտասանտության արվեստ» ձեռնարկը հին հեղինակներից՝ հատկապես Արիստոտելի Ճարտասանությունից կատարված հմուտ բնաքաղություն է։ Հերմոգենեսի աշխատությունը միջնադարում ծառայում էր որպես ճարտասանության ձեռնարկ։ Հիշատակվում է Դավիթ Անհաղթի «Արիստոտելի Անալիտիկայի մեկնությունը» երկում։

Ֆլավիոս Ֆիլոստրատոս Աթենացու վկայության համաձայն՝ Հերմոգենեսը եղել է հրաշամանուկ ճարտասան և տասնհինգ տարեկան հասակում արդեն այնքան մեծ համբավի է հասել, որ Մարկոս Ավրելիոս կայսրը ցանկացել է ծանոթանալ ու լսել նրան և ունկնդրելով՝ հիացել է ու հրավիրել իր պալատը։ Սակայն տարիների հետ Հերմոգենեսն, իբր, կորցրել է ճարտասանական իր տաղանդը։

## Հերմոգենեսին վերագրվող երկեր
* «Τέχνην ῥητορικήν» («Արվեստ ճարտասանության»)
* «Περὶ στάσεων» («Հայեցակետ»)
* «Περὶ ἰδεῶν λόγου» («Հայտնի Բանի մասին») — 2 գրքով
* «Περὶ κοίλης Συρίας» («Կելեսիրիայի մասին») — 2 գրքով

## Հերմոգենեսի ազդեցության մասին

Միքայել Յոհանսոնն իր աշխատություններից մեկում փորձ է արել Հերմոգենեսիի ճարտասանական ինքնատիպ սխեմաները կիրառելու Լիբանիոսի մի քանի ճառերի նկատմամբ.:

Անաբել Պատերսոնը Հերմոգենեսի մասին հեղինակած գրքում հանգամանորեն վերլուծել է նրա ոճը և դրա ազդեցությունը Վերածննդի գրողների, այդ թվում՝ Ուիլյամ Շեքսպիրի վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Krystyna Stebnicka: *Hermogenes.* In: Paweł Janiszewski, Krystyna Stebnicka, Elżbieta Szabat: *Prosopography of Greek Rhetors and Sophists of the Roman Empire.* Oxford University Press, Oxford 2015, ISBN 978-0-19-871340-1, S. 165 f. 
* Annabel Patterson: *Hermogenes and the Renaissance: seven ideas of style*. Princeton 1970
* George A. Kennedy: *Invention and method: two rhetorical treatises from the Hermogenic corpus* (= *Writings from the Greco-Roman world* 15). Leiden 2005
* Mikael Johansson: *Libanius’ Declamations 9 and 10* (= *Studia Graeca et Latina Gothoburgensia* 67). Göteborg 2006
* Тертуллиан. Против Гермогена.

## Արտաքին հղումներ

* *Rhetores Graeci*, L. Spengel (ed.), Lipsiae, sumptibus et typis B. G. Teubneri, 1854, vol. 2 pp. 1-18 and 131-456.
* Православная богословская энциклопедия. Редактор. Н. Н. Глубоковский. Том 4. Год издания 1903. стр. 316
* 
* 
* Suda lexicon, Suidas. Typis et impensis G. Reimeri, 1854 p. 422

Կատեգորիա:Հին հռոմեացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին հույն հռետորներ
Ներվա

**Մարկոս Կոկկեոս Ներվաս** (**Marcus Cocceius Nerva**, ), Հռոմի կայսր 96 թ. սեպտեմբերի 18-ից առ 98 հունվարի 27-ը։ Անտոնիոսների հարստության հիմնադիր, այսպես կոչված «հինգ բարի կայսրերից» առաջինը։ Ծնվել է Իտալիայի Ումբրիա երկրամասի Նարնիա քաղաքում (գտնվում է Հռոմից հյուսիս), զբաղեցրել է բարձրագույն պետական պաշտոններ Ներոնի, Վեսպասիանոսի և Դոմիցիանոսի օրոք, երկու անգամ ընտրվել է կոնսուլ (71 և 90 թթ.)։ Աչքի էր ընկնում իր կրթությամբ, իրավունքի գիտելիքներով, առ գրականություն հակմամբ։ Հեղինակություն է վայելել սենատորների շրջանում։ 96 թ., հաշվի առնելով այդ նկատառումները, սենատը ընտրել է Ներվային կայսր՝ սպանված Դոմիցիանոսի փոխարեն։ 97 թ. Ներվասը որդեգրում է հռոմեական զորավար Մարկոս Ուլպիոս Տրայանոսին՝ դարձնելով նրան իր իրավահաջորդը։ Ներվասն իրականացրել է մի շարք բարեփոխումներ, այդ թվում հողազուրկ քաղաքացիների միջև հողակտորների բաժանման լայնածավալ ծրագիր և, հավանաբար, ստեղծել է պետական ալիմենտար ֆոնդեր՝ աղքատների զավակներին աջակցություն ցույց տալու նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
M62

**М62** ()՝ ավտոմայրուղի Լիվերպուլ և Քինգստոն քաղաքների միջև Անգլիայում։ Երկարությունը 172 կմ է։ Կառուցվել է 1960-1976 թթ.։ Անցնում է Լիվերպուլ, Մանչեսթեր, Բրեդֆորդ, Լիդս, Ուեյքֆիլդ և Քինգստոն քաղաքներով։ 11-րդ կիլոմետրի վրա՝ Մանչեստրի մատույցներում խաչվում է М60 ավտոմայրուղու հետ։  М62-ը հանդիսանում է եվրոպական E 20 (Շեննոն — Սանկտ Պետերբուրգ) և E 22 ավտոերթուղիների մի հատվածը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* CBRD – Motorway Database – M62
** Liverpool Inner Motorway

thumb|Ավտոմոբիլային քարտեզ

Կատեգորիա:Մայրուղիներ
Հրաչյա Բեյլերյան

**Հրաչյա Հայկի Բեյլերյան** (), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կիրովական (այժմ՝ Վանաձոր) քաղաքում։ 1974 թվականին ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1974-1979 թթ. աշխատել է ՀԽՍՀ Ապարանի շրջանի Ափնա, այնուհետև Վարդենուտ գյուղերի դպրոցներում որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ։ 1979 թվականից աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի սցենարական բաժնում, 1983 թվականից կինոստուդիայի սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ էր։ 1984 թվականից ԽՍՀՄ, այնուհետև Հայաստանի Հանրապետության Գրողների միության անդամ։

## Հ. Բեյլերյանի երկերի մատենագրությունը
* Հարթավայրի սիրտը (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 36 էջ։
* Մհերի դուռը, Երևան, 1988, էջ։
* Վերջալույսը թռչուն, Երան, 2003, էջ։
* Բանաստեղծություններ, Երևան, Անտարես, 2014, 336 էջ։

## Հ. Բեյլերյանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)

* Հին Արևելքի պոեզիա (ժողովածուի «Չինաստան» և «Ճապոնիա» բաժինների առանձին գործեր թարգմանել է Հր. Բեյլերյանը), Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, 616 էջ։ 
* «XX դարասկզբի ռուսական պոեզիա» ժողովածույում թարգմանել է հետևյալ հեղինակներին. Մաքսիմիլիան Վոլոշին, Օսիպ Մանդելշտամ, Մարինա Ցվետաևա, Անդրեյ Բելի, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, 536 էջ։ 
* Թարգմանել է Օսիպ Մանդելշտամ Բանաստեղծություններ («Ապոլոն» հրատարակչություն, Երևան, 1993 թ. 214 էջ) - «Մեգանոմ» (բանաստեղծություններ, արձակ), Օսիպ Մանդելշտամ (բանաստեղծություն, արձակ, Երևան, «Նաիրի» հրատարակչություն, 2012), Օչիրովա (բանաստեղծություններ, «Ամարաս», 2007 թ.), Անդրեյ Պլատոնով, Գուբը» - (վեպ, «Նաիրի» հրատարակչություն, 2010 թ. ) և այլն։

Մամուլում տպագրվել են թարգմանություններ հետևյալ հեղինակներից. Պուշկին, Տյուտչև, Լերմոնտով, Բրոդսկի, Լորկա, Նեզվալ, Խիմենես, Ֆրանսու Վիյոն, Անգելուս Սիլեզիուս և այլն։

Թարգմանական գործունեության համար ստացել է մի շարք մեդալներ ու շքանշաններ։

2008 թվին արժանացել է ՀԳՄ (օրհնությամբ և աջակցությամբ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի) ԿԱՆԹԵՂ թարգմանական մրցանակին՝ օտար լեզուներից հայերեն թարգմանական վաստակի համար։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Թութի-նամե

**«Թութի-նամե»** (*«Թութակի գիրք»*), 14-րդ դարի պարսկական գրականության հուշարձան, Զիյաուդդին Նահաշաբի խրատական-հեքիաթային արձակ գիրքը՝ գրված Հնդկաստանում։

Հիմքում ընկած է շրջանակված արձակ և չափածո «Շուքասապտատի» («Թութակի յոթանասուն պատմությունները») հնդկական վիպակը, որի առաջին մշակումը կատարվել է դեռևս 11-րդ դարում։ «Թութի-նամեն» կազմված է ներածությունից և առանձին հեքիաթներից, որոնք թութակը տիրուհուն պատմում է, որպեսզի վերջինս տնից դուրս չգա և ամուսնուն չդավաճանի։

Գոյություն ունեն «Թութի-նամեի» տարբեր մշակումներ՝ ֆարսի, ուրդու, թուրքերեն լեզուներով։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հեքիաթներ
Կատեգորիա:Պարսկերեն գրականություն
Սթիվեն Քովի

(October 24, 1932 – July 16, 2012)
**Սթիվեն Քովին** (, ծնվ. 1932 թ հոկտեմբերի 24-ին Սոլթ Լեյք Սիթի, Յուտա, ԱՄՆ), մահացել է 2012 թվականի հուլիսի 16-ին Այդահո Ֆոլզ, Այդահո, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, աշխարհի ամենավաճառվող գրքերից մեկի՝ «Ամենաարդյունավետ մարդկանց յոթ սովորույթները» հեղինակն է։

## Վաղ տարիներ
Սթիվեն Քովիի հայրը՝ Սթիվեն Գլեն Քովին էր, իսկ մայրը Իրեն Լուիզ Ռիչարդսը։ Լուիզայի հայրը Սթիվեն Ռիչարդսը Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի եկեղեցու քարոզիչն ու առաջին նախագահ Դավիթ Մակկեյի խորհրդականը.

## Կրթություն
Քովին բիզնեսի կառավարման բակալավրի կոչում ստացավ Յուտայի համալսարանում, մագիստրոսի՝ Հարվարդի համալսարանում, և Կրոնական կրթության դոկտորի՝ Բրիգամի յանգ համալսարանում։ Քովին միջազգային Պի Կապպա Ալֆա եղբայրության անդամ է։ Նա տասն անգամ պարգևատրվել է պատվավոր դոկտորի աստիճանով։

### Գրքեր
### Ամենաարդյունավետ մարդկանց յոթ սովորույթները

Քովիի ամենահայտնի գիրքը՝ *[[Ամենաարդյունավետ մարդկանց յոթ սովորույթները]]*, առաջին՝ 1989 թվականի հրատարակումից ի վեր վաճառվել է շուրջ 25 միլիոն օրինակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Յուտայի համալսարանի շրջանավարտներ
Դուվրի սպիտակ ժայռեր

250px|մինի|Սպիտակ կավճե ժայռ
մինի|աջից|250px|Կավճե ժայռերի տեղաբաշխումը

**Դուվրի սպիտակ ժայռեր** (), Պա դե Կալե նեղուցի Բրիտանական մասում գտնվող մոտ գտնվող ափամերձ ժայռեր։ Մտնում են Քենթի կոմսության սահմանների մեջ։ Անվանումը ստացել են Դուվր նավահանգստային քաղաքից։ ժայռերի բարձրությունը հասնում է մինչև 107 մետրի։ Նրանց նվիրված են մի շարք հայտնի ստեղծագործություններ։ Դուվրի սպիտակ ժայռերի երևալը ծովայինների մոտ Անգլիա հասնելու նշան էր։ Հավանաբար այս Սպիտակ ժայռերին է Անգլիան պարտական «Ալբիոն» անվանումը, որով հռոմեացիներն անվանել են Անգլիան (albus - «սպիտակ»)։

## Արտաքին հղումներ
* Դուվրի սպիտակ ժայռեր , *nationaltrust.org.uk* 

450px|մինի|ձախից|Ֆրանսիայի Գրի Նե հրվանդանից երևացող Դուվրի սպիտակ ժայռերը

Կատեգորիա:Անգլիայի աշխարհագրություն
Չարենցի կրակոցը (փաստագրական վեպ)

**«Չարենցի կրակոցը»**, փաստագրական վեպ։ Հեղինակն է գրող, գրականագետ, հրապարակախոս Հովիկ Չարխչյանը։ Լույս է տեսել 2010-ի դեկտեմբերին «Տիգրան Մեծ» հրատարակչությունում։ Ունի 608 էջ։ Խմբագիրն է Անի Եսայանը։ Գիրքը պատմում է Եղիշե Չարենցի կյանքը 1926 թ.։ Հեղինակը փորձում է նոր փաստերի ու վավերագրերի միջոցով ներկայացնել հայտնի բանաստեղծի վայրիվերումներով լի կյանքի մի դրվագը։

## Հեղինակը գրքի մասին

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:2010 գրքեր
Կատեգորիա:2010 վեպեր
Մել Գիբսոն

**Մել Գիբսոն** (, լրիվ անունը՝ **Մել Կոլումսիլ Ջերարդ Գիբսոն** , ), ավստրալո-ամերիկյան դերասան, ռեժիսոր, սցենարիստ և պրոդյուսեր։

«Քաջ սիրտը» ֆիլմը, որի ռեժիսորը, պրոդյուսերը և գլխավոր դերակատարը Մել Գիբսոնն էր, 1996 թ. արժանացել է «Օսկար» մրցանակի 5 անվանակարգերում, այդ թվում՝ Օսկար լավագույն ֆիլմի համար անվանակարգում։ 
Նկարահանել է նաև «Քրիստոսի չարչարանքները» (2004) և «Ապոկալիպտո» (2006) ֆիլմերը։

## Հասարակական-քաղաքական հայացքներ
2020 թ․ Արցախյան պատերազմի ժամանակ աջակցել է հայ ժողովրդին, հանդես եկել հրապարակային հայտարարությամբ։

## Ֆիլմագրություն
### Դերակատարումներ

### Պրոդյուսեր

### Ռեժիսոր

### Սցենարիստ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:«Ոսկե ազնվամորի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասաններ
Կատեգորիա:Լավագույն ռեժիսոր Օսկարի մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բարերարներ
Բիլլի Թեյլոր

**Բիլլի Թեյլոր** (), ամերիկացի ջազ դաշնակահար և երգահան, «Գրեմմի» երաժշտական մրցանակի դափնեկիր։ Նվագել է այնպիսի երաժիշտների հետ, ինչպիսիք են Չարլի Պարկերը, Դիզզի Գիլլեսպին, Մայլզ Դևիսը։ Առաջին սևամորթն էր, որ 1950-ական թթ. գլխավորել է ստուդիական նվագախումբը։ Թեյլորի ամենակարևոր նվաճումներից մեկը CBS–ի եթերում Sunday Morning show ծրագրի հետ համագործակցությունն է, որի թողարկումներից մեկը 1983 թ. արժանացել է «Էմմի (մրցանակ)» հեղինակավոր հեռուստատեսային մրցանակի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ջազմեններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ
Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կապուլետներ և Մոնտեկիներ

**Կապուլետներ և Մոնտեկիներ** (), իտալացի երգահան Վինչենցո Բելլինիի օպերա (Tragedia lirica) երկու գործողությամբ։ Իտալերեն լիբրետտոն Ֆելիչե Ռոմանիի ըստ իտալերեն աղբյուրների, որոնց վրա հիմնվել է Վիլյամ Շեքսպիրը «Ռոմեո և Ջուլիետ» ողբերգությունը գրելիս։

Օպերայի առաջնախաղը կայացել է 1830 թ. մարտի 11-ին Վենետիկի «Լա Ֆենիչե» թատրոնում՝ ունենալով մեծ հաջողություն։

«Կապուլետներ և Մոնտեկիներ» օպերան համարվում է Բելլինիի առավել հաջողված գործերից մեկը և ներկայումս էլ մերթ ընդ մերթ բեմադրվում է։ Օպերայի գլխավոր դերերգերը տարբեր ժամանակներում կատարել են Ռենատա Սկոտտոն, Լուչիանո Պավարոտին, Վեսելինա Կացարովան և այլք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1839 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Փիթեր Բալաքյան

**Փիթեր Բալաքյան** (), ամերիկահայ գրող, բանաստեղծ, պատմաբան։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1980): Կոլգեյթի համալսարանի (Նյու Յորք) անգլիական բաժնի պրոֆեսոր։

## Կենսագրություն
Սովորել է Բանքս, Բրաուն և Նյու Յորքի համալսարաններում։ 1980 թվականից դասավանդում է Քոլգեյթ համալսարանում (Նյու Յորք, Համիլթոն)։ 
Աշխատակցել է «Նեյչըն», «Վիրջինիա քուորթըրլի», «Ռևյու» և այլ պարբերականների։ Ժողովածուներից են՝ «Ֆիշhեյ hայրը» (1979 թ.), «Պայծառության տխուր օրեր» (1983 թ.)։

2003 թվականին լույս տեսած «Այրվող Տիգրիս. Հայոց ցեղասպանություն և Ամերիկայի արձագանքը» (The Burning Tigris։ The Armenian Genocide and America’s Response, 2003 թվական) ծավալուն փաստավավերագրական աշխատությունը «Նյու Յորք Թայմս» թերթի կողմից ճանաչվել էր «Տարվա նշանակալից գիրք»։ 1998 թվականին «Ճակատագրի սև շունը» (Black Dog of Fate, A Memoir) հուշագրությունը (հայերեն է թարգմանվել Արտեմ Հարությունյանի կողմից՝ հրատարակվելով 2004 թվականին) ճանաչվել էր «Տարվա լավագույն գիրք»։ 2010 թվականներին հայերեն լեզվով հրատարակվել է հեղինակի «Լույսի տխուր օրերը» բանաստեղծությունների ժողովածուն։

Բալաքյանը իր գրչընկերոջ՝ Արիկ Սևակի հետ անգլերեն է թարգմանել ու հրատարակել իր պապի եղբոր՝ արքեպիսկոպոս Գրիգորիս Պալաքյանի «Հայկական Գողգոթա» խորագրով ծավալուն հուշագրությունը։

2016 թվականին «Օզոնի հանդես» բանաստեղծությունների շարքի համար «Պոեզիա» անվանակարգում արժանացել է Պուլիտցերյան մրցանակի։

2016 թվականին գեղարվեստական խոսքի միջոցով Հայոց ցեղասպանությունը՝ որպես համամարդկային խնդիր աշխարհին ներկայացնելու և լուսաբանելու համար արժանացել է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում նշանակալի ավանդ ներդրած անձանց 2015 թվականի Հայաստանի Նախագահի մրցանակի։

## Երկեր
* Ճակատագրի սև շունը (Հուշագրություն), Երևան, 2002։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիագիր հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Պուլիցերյան մրցանակակիրներ
Դրամա

**Դրամա կամ թատերախաղ** (հունարեն` dráma), թատերգության ժանր, որը հատկապես տարածում է ստացել XVIII - XXI դարերի գրականության մեջ՝ աստիճանաբար դուրս մղելով ողբերգությունը։ Դրաման, օգտագործելով ողբերգության և կատակերգության առանձին հատկանիշները, պատկերում է մարդկային կյանքի բնական վիճակներ, առօրյա իրադարձություններ՝ ցուցադրելով սովորական մարդկանց բարդ միջանձնային հարաբերությունների հետևանքով առաջ եկած հոգեկան հակասական, դրամատիկ ապրումները, մարդկային կյանքում երկընտրանքային պահերը, հասարակության հետ կոնֆլիկտը և այլն։

Դրաման կարող է ունենալ և մահով ավարտվող, և ծիծաղաշարժ, երգիծական դրվագներ, սակայն հիմնականը հերոսների հոգեկան դրամայի ընթացքի և հանգուցալուծման ցուցադրությունն է։

Դրամայի՝ որպես ժանրի զարգացման ընթացքում առանձնացել է քաղքենիական դրաման (XVIII դար, Դ. Դիդրո, Պ.-Օ. Բոմարշե, Լեսինգ, Ֆ. Շիլլերի վաղ շրջանի գործերը), ռեալիստական և նատուրալիստական դրաման (XIX դար, Ալեքսանդր Օստրովսկի, Հենրիկ Իբսեն, Հաուպտման, Սթրինբերգ, Անտոն Չեխով և այլք), խորհրդանշական (սիվոլիստական) դրաման (XIXդ. վերջ - XXդ. սկիզբ, Մորիս Մետերլինկ), XX դարում՝ սյուռռեալիստական, էքսպրեսիոնիստական դրաման (Ֆրանց Վերֆել, Վ. Գազենկլևեր), աբսուրդի դրաման (Ս. Բեքեթ, Է. Իոնեսկո, Է. Օլբի, Վ. Գոմբրովիչ) և այլն։

Հայ հեղինակներից դրամաներ են, մասնավորապես, գրել Ա. Շիրվանզադեն և Լ. Շանթը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ինչով  է դրաման տարբերվում մելոդրամայից
* [Դրամա ժանր](https://traditio.wiki/%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_(%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80))

Կատեգորիա:Դրամա
Կատեգորիա:Դրամատիկական սեռի ժանրեր
Էդմունդ Հուսերլ

**Էդմունդ Հուսերլ** (, ), գերմանացի փիլիսոփա (ծագումով հրեա), ֆենոմենոլոգիայի փիլիսոփայական ուղղության հիմնադիր։ Իր դասախոսական գործունեության և բազմաթիվ աշխատությունների շնորհիվ նշանակալից ազդեցություն է գործել գերմանական և արևմտյան փիլիսոփայության և, մասնավորապես, էքզիստենցիալիզմի առաջացման և զարգացման վրա։

Ֆ. Բրենտանոյի և Կ. Շտումպֆի աշակերտը, կրել է նաև Բ. Բոչցանոյի, նեոկանտականության ազդեցությունը։ Հուսեռլը հանդես է եկել տրամաբանության մեջ պսիխոլոգիզմի քննադատությամբ, նրա տեսական ծրագիրն էր՝ փիլիսոփայությունը դարձնել խստիվ գիտություն («Տրամաբանական հետազոտություններ»), գիտություն գիտակցության ֆենոմենների մասին՝ ֆենոմենոլոգիա։ Ֆենոմենոլոգիան Հուսերլը համարում է գիտություն մաքուր գիտակցության (ինտենցիոնալ ակտերի) մասին։ Փիլիսոփայության հիմնական հարցի լուծման մեջ հավակնելով չեզոքության՝ Հուսերլն առաջարկել է ֆենոմենոլոգիայից բացառել «կեցության մասին դրույթը»։ Վերացական գաղափարներին համապատասխանող առարկաները, մասնավորապես մատերիական օբյեկտները, համարել է այնպիսի էություններ, որոնք օժտված չեն առանձին կոնկրետ առարկաների նման գոյությամբ, բայց ունեն մարդկային ճանաչողությունից անկախ նշանակություն՝ օբյեկտիվ են։ Այսպիսով, սուբյեկտիվիստական մոտիվները Հուսերլը համակցել է օբյեկտիվ-իդեալիստականի հետ։ Իր վերջին աշխատություններից մեկում («Եվրոպական գիտությունների ճգնաժամը և տրանսցենդենտալ ֆենոմենոլոգիան») Հուսերլն իր ժամանակի Եվրոպայի հոգևոր իրավիճակը դիտում է որպես ճգնաժամային՝ այն կապելով եվրոպական մշակույթին հատուկ սցիենտիզմի և, ընդհանրապես, նատուրալիստական-պոզիտիվիստական մտածելակերպի հետ։ Հուսերլն ազդել է արդի բուրժուական փիլիսոփայության վրա։ Ֆենոմենոլոգիան Էկզիստենցիալիզմի սկզբնաղբյուրներից մեկն է։ Հուսերլի փիլիսոփայությունը բուրժուական փիլիսոփայության մտքի ճգնաժամի արտահայտությունն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ավստրիացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հրեա փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կյանքը հանուն ցարի

**«Կյանքը հանուն ցարի»** (), նաև՝ **«Իվան Սուսանին»** ()), ռուս երգահան Միխայիլ Գլինկայի օպերա չորս գործողությամբ և վերջերգով։ Օպերայում պատմվում է 1612 թ. դեպքերի մասին, որոնք կապված են լեհերի դեպի Մոսկվա կատարած արշավանքի հետ։

Ռուսերեն լիբրետտոյի հեղինակը բարոն Եգոր Ռոզենն է։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում գաղափարախոսական նկատառումներով օպերան վերանվանվել է, իսկ լիբրետտոն վերախմբագրվել Սերգեյ Գորոդեցկու կողմից։

Օպերայի առաջնախաղը կայացել է 1836 թ. նոյեմբերի 27-ին (նոր տոմարով՝ դեկտեմբերի 9-ին) Սանկտ Պետերբուրգի Մեծ թատրոնում՝ ունենալով հաջողություն։

«Կյանքը հանուն ցարի» օպերան համարվում է Միխայիլ Գլինկայի լավագույն ստեղծագործություններից և ռուսերեն լեզվով գրված լավագույն օպերաներից մեկը։ Այն ընդգրկված է Ռուսաստանի օպերային թատրոնների խաղացանկերում, երբեմն բեմադրվում է նաև այլ երկրներում։

## Գրականություն
* Щербакова, Т. «Жизнь за царя»: черты священнодействия // Музыкальная академия - 2000. - № 4. - С. 154-157.
* Черевань С. В. Авторский замысел в русской музыкальной культуре - константа или тема для вариаций? (К проблеме «Жизнь за царя» - «Иван Сусанин» М. Глинки) // Вестник Челябинского государственного университета. - 2008. - № 3. - С. 180-184. [1]
* М. И. Глинка. Литературное наследие. Том 1 (автобиографические и творческие материалы). М.-Л. 1952

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Либретто барона Розена
* «Жизнь за царя» на сайте Belcanto.ru
* Краткое содержание (синопсис) оперы на сайте «100 опер» 

Կատեգորիա:1836 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Գլինկայի օպերաներ
Կատեգորիա:Ռուսերեն օպերաներ
Հանճարեղություն

[մինի|[Լեոնարդո դա Վինչի]]
**Հանճարեղություն**, մարդու ստեղծագործական օժտվածության, ընդունակությունների զարգացման բարձրագույն աստիճանը։ Հանճարին բնորոշ են բացառիկ նորարարությունն ու ինքնատիպությունը, հասարակության զարգացման համար նրա ստացած արդյունքների պատմական հատուկ նշանակությունը։ Հանճարի միտքը մակածական է, համադրական և ինտուիտիվ, նրա ստեղծագործական գործընթացները աչքի են ընկնում մեծ ինտեսիվությամբ, մտքի փայլատակումներով և դրանց շնորհիվ ստացած մտահղացումների ու վարկածների առատությամբ, հուզական մեծ լիցքով:։

Հոգեբանությունն ուսումնասիրում է հանճարեղ անձի ընդունակությունները, բնավորության և խառնվածքի առանձնահատկությունները, նրա ստեղծագործական պրոցեսի վրա զանազան գործոնների ազդեցությունը։ Հանճարեղ անձի ընդհանուր տիպ առանձնացնելու համար բավարար տվյալներ առայժմ չկան։ Հանճարներն ունեն օժտվածություն, բնավորության, ընդհանուր կուլտուրայի, հետաքրքրությունների, հմտությունների ևն անհատական տարբերություններ։ Հին աշխարհում հանճարի հիմնական գիծը համարվել է ոգեշնչումը կամ «աստվածային ներշնչանքը» (Պլատոն, նեոպլատոնիզմ)։ Միջին դարերում այն նույնացվել է ստեղծագործական անհատականության հետ (Լեոնարդո դա Վինչի, Ջ. Վազարի)։ Ի. Կանտը ընդգծել է հանճարի ստեղծագործության ինքնատիպությունը և բնական լինելը։ Հանճարի գործունեությունն ընթանում է որոշակի հասարակական–պատմական պայմաններում։ Հեգելը, Թ. Կառլայլը և ուրիշ մտածողներ հանճարը համարել են պատմության միակ շարժիչ ուժը, իսկ Օ. Կոնտը, Ի. Թենը և ուրիշներ նրանց համարել են միջավայրի հետաքրքրությունների ու ձգտումների արտահայտիչը։ Ֆ. Շիլլերը ընդգծել է հանճարի բնական «միամտությունը»։ XIX դ. իտալացի մարդաբան և քրեագետ Չ. Լոմբրոզոյի կարծիքով հանճարեղությունը հանդես է գալիս հոգեֆիզիոլոգիական որոշ հիվանդությունների հետ կապված։ Այս տեսակետը ավելի մեղմ զարգացրել է Է. Կրեչմերը։ Ստեղծագործական ընդունակություն ունեցող շատ անձանց մոտ հոգեբուժական հետազոտությունը հայտնաբերում է հոգեկան խախտումներ, կամքի, զգացմունքների, հակումների շեղումներ ու մոլուցքներ։ Մինչդեռ հանճարները ծայրահեղ եսասիրություն, մելամաղձոտություն և այլ հիվանդագին հատկություններ ու հակումներ հազվադեպ են դրսևորում։ Ժամանակակից գենետիկան ուսումնասիրում է բարձրագույն հոգեկան ընդունակությունների ժառանգականության պրոբլեմը, ձևավորվում է հոգեբանական գենետիկա (պսիխոգենետիկա) գիտությունը։

## Տես նաև՝
* Տաղանդ
* Ընդունակություններ
* Օժտվածություն
* Արտակարգ ընդունակություններ
* Վարպետություն
* Բթամտություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հմտություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Ստեղծագործական գործընթաց
Ընդունակություններ

**Ընդունակություններ**, անհատական հոգեբանական առանձնահատկություններ և գործունեության ներհոգեկան պայմաններ, որոնցով մարդիկ տարբերվում են միմյանցից։ Ընդունակությունների բարձրագույն դրսևորումներն են տաղանդը և հանճարեղությունը։

Անձի ընդունակությունների խումբը կազմում է նրա ենթակառուցվածքներից մեկը։ Ընդունակություն այնպիսի առանձնահատկություն է, որը հնարավոր է դարձնում որոշակի գործունեության հաջող կատարումը։ Ընդունակությունը չի հանգեցնում գիտելիքների ու հմտությունների, բայց բացատրում է դրանց ձեռք բերման դինամիկան (արագությունը, ծավալը, հեշտությամբ մտապահելը և այլն)։

Որոշ տարրական հոգեկան ընդունակություններ (կամ գործառույթներ) պայմանավորված են ժառանգականությամբ (օրինակ՝ զգայարանների զգայունակությունը, տարածության մեջ կողմնորոշվելը, գործողությունների ռիթմը, տեմպը և այլն) ։

## Տեսակները

* ընդհանուր, որով պայմանավորված են խոսելու, տարրական շարժողական հմտություններ ձեռք բերելու, տարրական խնդիրներ լուծելու, դիտելու, մտապահելու հնարավորությունները և այլն) 
* արտակարգ 
* դրսևորվող 
* կազմակերպչական 
* պոտենցիալ 
* մանկավարժական և ստեղծագործական 
* մտավոր և հատուկ 
* մաթեմատիկական 
* կառուցվածքային և տեխնիկական 
* երաժշտական 
* գեղարվեստական 
* արվեստի և գրաֆիկական 
* ֆիզիկական

## Տես նաև

* Բթամտություն
* Արտակարգ ընդունակություններ
* Հանճարեղություն
* Տաղանդ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հմտություններ
Օժտվածություն

**Օժտվածություն**, մարդու բնածին առանձնահատկությունների ամբողջությունը, որը նախադրյալ է հանդիսանում ընդունակությունների զարգացման համար։ Տարբերում են ընդհանուր օժտվածություն (որպես անձի բանականության ընդհանուր զարգացման նախադրյալ) և մասնավոր օժտվածություն (հատուկ՝ մաթեմատիկական, երաժշտական և այլ ընդունակությունների զարգացման նախադրյալները)։ Արտակարգ օժտվածությունը նախապայման է տաղանդի և հանճարի զարգացման համար։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Մանկավարժական հոգեբանություն
Տաղանդ

**Տաղանդ**, ընդունակությունների զարգացման բարձր աստիճանը։ Զարգացման բարձրագույն մակարդակում տաղանդը դառնում է բնավորության բարդույթ։ Տաղանդի զարգացման բարձրագույն մակարդակը հանճարեղությունն է։ Տաղանդավոր մարդը արդյունավետ ստեղծագործական աշխատանք է կատարում, ստեղծում է հոգևոր և նյութական արժեքներ։ Տաղանդավորությունը սկսում է դրսևորվել ուսումնական գործունեության ընթացքում՝ արագորեն գիտելիքներ ձեռք բերելու, որևէ գործունեության բնագավառում արագորեն ու հաջողությամբ վարպետանալու ձևով։ Տաղանդի ձևավորումն ու հնարավորությունների առավելագույն բացահայտումը համառ ու հետևողական աշխատանք է պահանջում։

## Տես նաև՝
* Հանճարեղություն
* Ընդունակություններ
* Արտակարգ ընդունակություններ
* Վարպետություն
* Բթամտություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Անհատականություն
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Խրատամոլություն

**Խրատամոլություն** — այլ անձանց խելք, ճիշտ վարվելակերպ և բարոյականություն սովորեցնելու հակումը, կիրք, մոլուցք, որն իրականացվում է երկարաշունչ և ձանձրալի դատողություններով։ Խրատամոլությունը ավելի հաճախ հատուկ է ավտորիտար բնավորություն ունեցող անձանց, որոնց խրատախոսությունները լի են հիմնական մտքերը սքողող երկրորդական դատողություններով։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հոգեախտաբանություն
Բթամտություն

thumb

**Բթամտություն**, բանականության, մասնավորապես՝ մտածողության թույլ զարգացման հետևանքով երևույթները, մարդկանց, ուսումնական նյութը դժվարությամբ հասկանալու կամ չհասկանալու երևույթը։ Հատուկ է օլիգոֆրեններին, ինչպես նաև մտավոր գործունեության բավարար փորձ չունեցող և թույլ օժտվածության տեր մարդկանց։

## Տես նաև՝
* Սրամտություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Մտածողություն
Կատեգորիա:Հմտություններ
Ավտորիտար բնավորություն

**Ավտորիտար բնավորություն** (լատիներեն՝ **auctoritas** - իշխանություն, ազդեցություն), անձի բնավորության որոշակի կերտվածք և վարքի ու կառավարման ոճ, որի մեջ մտնում են հետևյալ հիմնական գծերը. մտածողության ստերեոտիպությունը, դոգմատիզմը, մտքի ընդհանուր պահպանողականությունը, իր դիրքորոշումների փոփոխությունը պահանջող նոր ինֆորմացիայի և տեսակետների մերժումը, այլոց կյանքի գործընթացի վրա վերահսկողություն սահմանելու և նրանց իր կամքը թելադրելու հակումը։

## Տես նաև՝
* Խրատամոլություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Բնավորություն
Տաղանդ (չափի միավոր)

աջից|մինի|130px|Հին հունական ամֆորա
**Տաղանդ** (՝ կշեռք բառից ), ծանրության չափ և դրամական միավոր Հին Հունաստանում, Բաբելոնում, Պարսկաստանում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և այլն։ Հռոմեական կայսրությունում մեկ տաղանդը
կշռով հավասար էր մեկ ամֆորայում տեղավորվող ջրի քաշին (հավասար է մեկ խորանարդ հռոմեական ոտնաչափի կամ 26.027 լիտր)։ 
Հին աշխարհի տարբեր երկրներում տաղանդի կշիռը տարբեր էր՝
:::* Աթենյան կամ հունական տաղանդը կշռում էր 26 կգ;
:::* Հռոմեական տաղանդը՝ 32.2 կգ;
:::* Եգիպտական տաղանդը՝ 27 կգ;
:::* Բաբելոնյան տաղանդը՝ 30.3 կգ։

Տաղանդը հիմնականում օգտագործվում էր ոսկի կշռելու համար։ Որպես չափի միավոր այն հիշատակում է Հոմերոսը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զանգվածի միավորներ
Կատեգորիա:Ծավալի չափման միավորներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի մետաղադրամներ
Տաղանդ (այլ կիրառումներ)

**Տաղանդ** կարող է նշանակել՝
*Տաղանդ — ընդունակությունների զարգացման բարձր աստիճանը։
*Տաղանդ — ծանրության չափ և դրամական միավոր։
Վագրակատու

thumb

**Վագրակատու** կամ **հեպարդ** (*Acinonyx jubatus*) խոշոր կատվազգի է, որ ներկայումս տարածված է Աֆրիկայում և Մերձավոր Արևելքում։ Վագրակատուն ամենաարագավազ կենդանին է. նրա արագությունը տատանվում է 100-130 կմ/ժ միջև և ունակ է երեք վայրկյանի ընթացքում մեծացնել արագությունը 0-100 կմ/ժ։

## Ենթատեսակներ
[մինի|225px|ձախից|Չորս վագրակատու [Սերենգեթի ազգային պարկում, Տանզանիա]]
Վագրակատվի ենթատեսակները.
* Ասիական վագրակատու (*Acinonyx jubatus venaticus*). Ասիա (նախկինում՝ Աֆղանստան, Հայկական լեռնաշխարհ, Հնդկաստան, Իրան, Իրաք, Իսրայել, Հորդանան, Օման, Պակիստան, Սաուդյան Արաբիա, Սիրիա, Ռուսաստան, ներկայումս միայն Իրան)
* Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկյան վագրակատու (*Acinonyx jubatus hecki*). Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկա և արևմտյան Աֆրիկա
* *Acinonyx jubatus raineyii*. արևելյան Աֆրիկա
* *Acinonyx jubatus jubatus*. հարավային Աֆրիկա 
* *Acinonyx jubatus soemmeringii*. կենտրոնական Աֆրիկա 
* *Acinonyx jubatus velox*

## Տարածվածություն և բնակության վայր
Վագրակատուները հանդիպում են Աֆրիկայում և Ասիայում։ Ասիայում հանդիպում են միայն Խորասանում, Իրան։ Այնտեղ փորձեր են կատարվում փրկել Ասիայի վագրակատուների վերջին պոպուլյացիան։
Վագրակատուները սովորաբար ապրում են բաց տարածություններում։
Վագրակատուներին երբեմն վարժեցրել են այծքաղներ որսալու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Իրանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Կատվազգիներ
Եգիպտական բուրգեր

մինի|Գիզայի բուրգեր
**Եգիպտական բուրգեր**, անտիկ որմնադիր կառույցներ Եգիպտոսում։ Հայտնի է առնվազն 118 «Եգիպտական» բուրգ։ Քուշ թագավորության շրջանում կառուցվել է մոտավորապես 80 բուրգ, որոնք գտնվում են ժամանակակից Սուդանի տարածքում։ Ժամանակակից Եգիպտոսում գտնվող բուրգերի մեծ մասը կառուցվել են Հին և Միջին թագավորությունների շրջանում՝ որպես Փարավոնների և նրանց ամուսինների դամբարան։

Ամենահին եգիպտական բուրգերը գտնվում են Մեմփիս քաղաքի հյուսիսարևմուտքում՝ Սակկարայում։ Չնայած Սակկարայում հայտնաբերվել է առնվազն մեկ աստիճանաձև բուրգանման կառույց (Առաջին դինաստիայի ժամանակաշրջանին թվագրվող)՝ Մաստաբա 3808-ը, հնագիտական մնացորդներն ու արձանագրությունները հուշում են, որ այս ժամանակաշրջանին թվագրվող այլ նմանատիպ կառույցներ ևս կարող են լինել։ Հայտնի ամենահին եգիպտական բուրգը Ջոսերի բուրգն է, որը կառուցվել է մոտ մ.թ.ա. 2630-2610 թվականներին՝ Երրորդ դինաստայի ժամանակաշրջանում։ Այս բուրգը և դրա շրջակայքի համալիրը, ընդհանուր առմամբ, համարվում են աշխարհի ամենահին մոնումենտալ կառույցները, որոնք կառուցված են ճշգրիտ կտրված որմնաքարից։

Ամենահայտնի եգիպտական բուրգերը գտնվում են Գիզայում՝ Կահիրեի արվարձանում։ Գիզայի բուրգերից որոշները համարվում են երբևէ կառուցված ամենախոշոր կառույցներից։ Քեոփսի բուրգը ամենամեծ եգիպտական բուրգն է և Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներից վերջինն է, որը դեռ գոյություն ունի՝ չնայած մնացած հրաշալիքներից ավելի քան 2000 տարով ավելի հին է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Եգիպտական բուրգեր
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի ճարտարապետություն
Միգել Վելոզու

**Միգել Վելոզու** (, ), պորտուգալացի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան, ով հանդես է գալիս ուկրաինական «Դինամո Կիև» ակումբում և Պորտուգալիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում։

Վելոզուն կարիերան սկսել է «Սպորտինգի» կազմում՝ խաղալով կենտրոնական պաշտպանի դիրքում։ Խաղային փորձ ձեռք բերելու համար ֆուտբոլիստը մեկ մրցաշրջան անց է կացրել «Օլիվայշ ի Մոսկավիդի» ակումբում։ 2005-ին նա վերադարձել է «Սպորտինգ» և իր առաջին հանդիպումը անցկացրել Չեմպիոնների լիգայում Ինտեր Միլանի դեմ՝ ճանաչվելով հանդիպման լավագույն ֆուտբոլիստ։ 2010 թվականին Վելոզուն տեղափոխվել է իտալական «Ջենովա»։

Հավաքականի կազմում նա մասնակցել է Եվրոպայի (2008) և աշխարհի (2010) առաջնություններին։

## Ծանոթագրություններ

Սիլվա, Ռաֆա

Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դինամո Կիևի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայիսի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պորտուգալացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Վերոնայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ջենոայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պիզայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սպորտինգ Լիսաբոնի ֆուտբոլիստներ
Ոսկե գնդակ

**Ոսկե գնդակ** (), ամենամյա ֆուտբոլային մրցանակ, որ շնորհվում էր ֆրանսիական «France Football» ամսագրի կողմից նախորդ տարվա ընթացքում լավագույն ելույթ ունեցող ֆուտբոլիստին՝ 1956-ից մինչև 2009-ը։ Մրցանակը ստեղծվել է Գաբրիել Անոյի նախաձեռնությամբ, որը խնդրեց իր գործընկերներին քվեարկել 1956-ին Եվրոպայի լավագույն խաղացողի համար. մրցանակը կոչում էին նաև **Եվրոպայի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ**։ Առաջին հաղթողը Սթենլի Մեթյուզն էր՝ «Բլեքպուլ» ակումբից։

Ի սկզբանե, լրագրողները կարող էին միայն քվեարկել եվրոպական ակումբներում հանդես եկող եվրոպացի խաղացողների համար և այնպիսի ֆուտբոլիստներ, ինչպիսիք են Դիեգո Մարադոնան և Պելեն չէին կարող ստանալ այն։ 1995-ին, կանոնները փոփոխվեցին, ինչը թույլ տվեց ոչ եվրոպացի ֆուտբոլիստներին հաղթել մրցանակը, եթե նրանք խաղում էին եվրոպական ակումբում։ Առաջին ոչ եվրոպացին, որը հաղթեց մրցանակը կանոնների փոփոխությունից հետո լիբերիացի Ջորջ Վեան էր։ Հետագայում լրագրողների թվաքանակը նույնպես աճեց՝ հասնելով 96-ի։

Միայն երեք ֆուտբոլսիտներին է հաջողվել հաղթել մրցանակը երեքական անգամ. Յոհան Կրոյֆ, Միշել Պլատինի և Մարկո վան Բաստեն։ Ընդ որում Պլատինին միակն է, որը արժանացել է Ոսկե գնդակին երեք անգամ անընդմեջ՝ 1983-1985 թվականներին։ Գերմանացի և հոլանդացի ֆուտբոլիստներն ամենաշատն են արժանացել մրցանակին. 7-ական անգամ։ Իտալական Յուվենտուս և Միլան ակումբների խաղացողներն ամենաշատն են ստացել մրցանակը. վեց ֆուտբոլիստներ ստացել են ութ Ոսկե գնդակ նշված ակումբներում հանդես գալու ընթացքում։ Վերջին ֆուտբոլիստը, որը արժանացել է «Ֆրանս ֆուտբոլի» Ոսկե գնդակին համարվում է Լիոնել Մեսսին։

Լև Յաշինը միակ դարպասապահն է, որը ստացել է այդ մրցանակը (1963-ին)։

2010 թվականին «France Football»-ի Ոսկե գնդակ և ՖԻՖԱ-ի տարվա ֆուտբոլիստ մրցանակները միավորվեցին։ Աշխարհի լավագույն ֆուտբոլիստը սկսեց նոր մրցանակ ստանալ, այն կոչվում է «ՖԻՖԱ Ոսկե գնդակ»։ Այս տիտղոսի առաջին մրցանակակիրը դարձավ Լիոնել Մեսսին։

### Հաղթողներ

Պատկեր:Lev Yashin.jpg|thumb|upright|Լև Յաշին
Պատկեր:Vanbasten.jpg|thumb|upright|Մարկո վան Բաստեն
Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-1988-0924-024, Dynamo Dresden - BFC Dynamo 2-1.jpg|thumb|upright|Մաթիաս Զամմեր
Պատկեր:Zidane_Zizu.jpg|thumb|upright|Զինեդին Զիդան
Պատկեր:Ronaldo.jpeg|thumb|upright|Ռոնալդո
Պատկեր:Luis Figo 2009 2.jpg|thumb|upright|Լուիշ Ֆիգու
Պատկեր:Pavel Nedvěd.jpg|thumb|upright|Պավել Նեդվեդ
Պատկեր:Ronaldinho061115.jpg|thumb|upright|Ռոնալդինյո
Պատկեր:Fabio Cannavaro.jpg|thumb|upright|Ֆաբիո Կանավառո
Պատկեր:Kaka061115.jpg|thumb|upright|Կակա
Պատկեր:Cristiano Ronaldo (cropped).jpg|thumb|upright|Կրիշտիանու Ռոնալդու
Պատկեր:Lionel Messi 31mar2007.jpg|thumb|upright|Լիոնել Մեսսի


### Վիճակագրություն

## ՖԻՖԱ Ոսկե գնդակի հաղթողներ (2010-2015 թթ.)

### Վիճակագրություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Մրցանակի պաշտոնական կայք 
* RSSSF

Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մրցանակներ
Դու (այլ կիրառումներ)

**Դու**, կարող է վերաբերել՝
* Դու — անձնական դերանունուն. եզակի թիվ, երկրորդ դեմք։
* Դու (Բասենի գավառ) — գյուղ պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի Բասեն գավառում։
* Դու - դեպարտամենտ Ֆրանսիայի կենտրոնական մասում
Դու (Բասենի գավառ)

**Դու**, գյուղ պատմական Հայաստանում, Այրարատ նահանգի Բասեն գավառի արևմտյան մասում՝ Դևեբոյնի լեռների շրջանում, իսկ ապա գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։ Գտնվում էր Աղբերկանց դաշտում, Որդորու գյուղի մոտակայքում։

## Անվանումներ
Գյուղն ունեցել է հետևյալ անվանումները. Բասենի Թույ, Դու Մեծ, Թյու, Թյու Մեծ, Թյույ, Թուի Վերին, Թույ, Թույա, Թույա Մեծ, Տուի Վերին, Տուի քեբիր, Տու Մեծ, Տույքեբիր։

## Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի անվանումը ըստ Պորֆեսոր Սեյսի առաջացել է աքքադերեն dur բառից, որը նշանակում է կայան, ամրոց, բնակության տեղ։

## Պատմություն
Այս գյուղը Հայաստանի առաջին բաժանման գծի վրա գտնվող բնակավայրերից էր և մտնում էր հռոմեական կազմի մեջ։

Դուի մոտերքում 606 թվականին պարսիկներն ու բյուզանդացիները ճակատամարտ են ունեցել, որի ժամանակ հաղթել են բյուզանդացիները։

XX դարի սկզբներից գյուղը հայտնի էր Տույ կամ Տուի Մեծ անունով և գտնվում էր կիսավեր վիճակում։ Տեղի հայ բնակչությունը XIX դարում գաղթել է Ախալքալաքի շրջան։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ամֆորա

[մինի|աջից|250px|Ամֆորաներ [Սուրբ Պետրոսի ամրոցի թանգարանում (Թուրքիա)]]
[մինի|աջից|180px|[Աթենաս աստվածուհու պատկերով հունական ամֆորա]]
ձախից|մինի|աջից|180px|Հռոմեական ամֆորայի կառուցվածքը<br/><small>1 : եզրակ - 2 : վիզ - 3 : բռնակ - 4 : ուս - 5 : իրան - 6 : ոտք</small>

**Ամֆորա** (, ἀμφι - երկու կողմից + φέρω - տանում եմ), անտիկ անոթ՝ բարձր, ուռուցիկ, դեպի ներքև սեղմվող իրանով, նեղ վզով և վերձիգ զույգ կանթով։ Պատրաստվել է կավից, երբեմն՝ մետաղից, հաճախ նկարազարդվել է։ Ամֆորաները օգտագործվել են գինի ու ձեթ պահելու և տեղափոխելու համար։ Ունեցել են որոշակի տարողություն (5-50 լիտր) և ծառայել են որպես չափման միավոր։ Հռոմեական կայսրությունում մեկ ամֆորան հավասար էր մեկ տաղանդի և կշռով հավասար էր ամֆորայում տեղավորվող ջրի քաշին (հավասար է մեկ հռոմեական ոտնաչափի, կամ 26,027 լիտր)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խեցեգործություն
Կատեգորիա:Կերամիկա
Կատեգորիա:Հնագիտական նմուշներ
Կատեգորիա:Ծավալի չափման միավորներ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի արվեստ
Կատեգորիա:Հին հռոմեական մշակույթ
Կատեգորիա:Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ
Ոսկեպար (այլ կիրառումներ)

**Ոսկեպար** կարող է վերաբերել՝
* Ոսկեպար՝ գյուղ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի անմիջական հարևանությամբ։
* Վերին Ոսկեպար՝ նախկին բնակավայր Հայաստանի Տավուշի մարզի արևելքում։
* Ներքին Ոսկեպար՝ նախկին բնակավայր Հայաստանի Տավուշի մարզի արևելքում
* Ոսկեպարի կոտորած՝ Խորհրդային Միության բանակի և Խորհրդային Ադրբեջանի օմոնականների համատեղ իրականացրած ռազմական գործողություն ընդդեմ Խորհրդային Հայաստանի միլիցիայի աշխատակիցների և Ոսկեպար գյուղի բնակչության
* Ոսկեպար (գետ)՝ գետ Հայաստանի հյուսիս-արևելքում։
* Ոսկեպարի լեռնաշղթա՝ Գուգարաց լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան ճյուղավորությունը։
* Ոսկեպարի կենի՝ բնության կենսաբանական հուշարձան Հայաստանի Տավուշի մարզի Ոսկեպար գյուղից 6 կմ հարավ-արևմուտք։
Ոսկեպար (գետ)

**Ոսկեպար**, գետ Հայաստանի Տավուշի մարզում։

Աղստև գետի ձախ օժանդակը։ Սկիզք է սանում Գուգարաց լեռների արևելյան լանջերից։ Իր մեջ ձախից Քարհան վտակը ընդունելուց հեստ, ստորին հոսանքում ստանում է *Ջողազ* կամ *Ջողաս* անունը։ Ավազանը 184 կմ² է, սնումը՝ խառը, հորդացումը՝ գարնանը։ Ունի 38 կմ երկարություն։ Հոսում է անտառապատ տարածքներով։ Ստորին հոսանքում կա մի հինավուրց կամուրջ։ Դերիվացիայի երկարությունը 52,5 կմ է

## Գետի անուն
Գետն իր անունը ստացել է հայկական Ոսկեպար գյուղի անունից։

Գետի թուրքական անունը հայկական անվան աղավաղված ձևն է՝ Աղզիբարա կամ Աղսիբարա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տավուշի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Աղստև գետի վտակներ
Որդորու

**Որդորու**, գյուղ (ավան) պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի Բասեն գավառում, իսկ ապա **Դու Փոքր** անունով գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Բասենի գավառակում։ Գտնվում էր Բասեն գավառի արևելյան մասում, Դու գյուղի մոտակայքում։ Հայաստանի 387 թվականի բաժանման ժամանակ սահմանն անցել է գյուղի մոտակայքով։

## Անվանումներ
Գյուղն ունեցել է հետևյալ անվանումները. Դու Փոքր, Թյու Փոքր, Թույա, Հորդրու, Որդրու, Որդու, Որդունոց, Տուի Ներքին, Տուի Սագիր, Տույ Փոքր, Օրդորու, Օրդրո, Օրդրու, Օրդունիր, Օրտու։

## Պատմություն
Որդորուն հանդիսացել է Որդունի նախարական տան ոստանը։ Այստեղ էր նստում նաև Բասենի եպիսկոպոսը։ 4-րդ դարում, Խոսրով Կոտակի օրոք Որդորուն, Որդունի նախարարության մյուս կալվածքների հետ միասին, ամբողջությամբ անցնում է Բասենի եպիսկոպոսական թեմին։

## Բնակչություն
XX դարի սկզբին գյուղն արդեն ուներ մի քանի տուն թուրք բնակիչ և կոչվում էր Թյու Փոքր։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Այրարատի բնակավայրեր
Մեդեա (Եվրիպիդես)

thumb
**«Մեդեա»**, հույն ողբերգակ Եվրիպիդեսի ողբերգություն։ Առաջին անգամ բեմադրվել է մ.թ.ա. 431 թ.։ Հաջողություն չի ունեցել՝ արժանանալով միայն վերջին՝ երրորդ մրցանակի։ Ողբերգության մեջ պատմվում է Կողքիսի առասպելական արքայադուստր կախարդուհի Մեդեայի կյանքի դրվագներից մեկի մասին, երբ չուզենալով հանդուրժել իր ամուսնու՝ Յասոնի դավաճանությունը, որը քաղաքական նկատառումներով որոշել էր ամուսնանալ Կորնթոսի արքա Կրեոնի աղջկա հետ, նա նախ թունավորում է Յասոնի հարսնացուին, ապա իր երկու երեխաներին, այնուհետև իր պապի՝ արևի աստված Հելիոսի ընծայած կախարդական կառքով թռչում, հեռանում է Աթենք՝ տանելով սպանված երեխաների դիակները ու սկսելով նոր կյանք։

## Աղբյուրներ
* Հին հունական ողբերգություններ, Երևան, 1990։

Կատեգորիա:Եվրիպիդեսի ողբերգություններ
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ և արվեստ
Մ.թ.ա. 196

**Մ.թ.ա. 196**, մ.թ.ա. 2-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 190-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 197 և մ.թ.ա. 195 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մինաս Ա Ակնեցի

**Մինաս Ա Ակնեցի** (ծննդյան թիվն անհայտ – 1753 թ. մայիսի 12), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1751 թ-ի սեպտեմբերի 15-ից առ 1753 թ. մայիսի 12-ը։ Ամփոփվել է Սուրբ Գայանե վանքի բակի ձախակողմյան հատվածում։ Հաջորդել է Ղազար Ա Ջահկեցուն։

Ուսումնառությունն անցկացրել է Բաղեշի Ամրդոլու վանքի դպրոցում, աշակերտել Վարդան Բաղիշեցուն։ Եղել է Մշո Սուրբ Կարապետի վանքի միաբան, ապա՝ առաջնորդ (1730-1749)։ 1749 թվականի մարտին ընտրվել է Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք։ Թեև պաշտոնավարել է ոչ երկար ժամանակով (1749-1751), սակայն եռանդուն ջանքերի շնորհիվ կարողացել է ամրապնդել ինչպես Կ. Պոլսի, այնպես էլ Երուսաղեմի պատրիարքարանների դիրքերը։ Նպաստել է, որ Հովհաննես Կոլոտը նշանակվի Երուսաղեմի Հայոց պատրիարք։ Աչքի է ընկել իր խոհական, հեզաբարո, խաղաղասիրական ընթացքով։ Ղազար Ա Ջահկեցու մահից հետո Սուրբ Էջմիածնի միաբանները և Կ. Պոլսի ազգային-եկեղեցական շրջանները նրա թեկնածությունը համերաշխ առաջադրել են կաթողիկոսական ընտրությունների ժամանակ։

1751 թվականի մայիսին ընտրվել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Կաթողիկոսական օծումը ստացել է 1751 թվականի սեպտեմբերի 15-ին։ Կաթողիկոս ընտրվելուց հետո Մինաս Ա Ակնեցին վերջ է տվել Սուրբ Էջմիածնի միաբանությունում բուն դրած անմիաբանությանն ու հակասություններին, սակայն վերահաս մահը թույլ չի տվել առավել լայն գործունեություն ծավալել։ Զբաղվել է նաև մատենագրությամբ, ինչպես հավաստում է Սիմեոն Երևանցին՝ «ունի զգրեանս դատաւորականս հոգացեալ»։

Կաթողիկոսական գահին Մինաս Ա Ակնեցուն հաջորդում է Ալեքսանդր Բ Բյուզանդացին։

## Գրականություն
* Սիմեոն Երևանցի, Ջամբռ, Վաղարշապատ, 1873
* Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հատ. Բ, Ս. Էջմիածին, 2001

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:18-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքներ
Գրիգոր Դ Տղա

**Գրիգոր Դ Տղա** (), Ամենայն հայոց կաթողիկոս (1173-1193)։

Պահլավունիների տոհմից, Ներսես Շնորհալու ավագ եղբոր՝ Վասիլ Պահլավունու որդին։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է Հռոմկլայի կաթողիկոսարանում, հորեղբայրների՝ Գրիգոր Գ Պահլավունու և Ներսես Շնորհալու մոտ։ Ձեռնադրվել է եպիսկոպոս, եղել Ներսես Շնորհալու օգնականն ու տեղակալը։ «Տղա» մականունն ստացել է իբրև կաթողիկոսի որդեգիր, կաթողիկոսարանում մեծանալու և ապրելու պատճառով։ Իր գահակալության տարիներին վարել է հայ և հույն եկեղեցիների միությանն ուղղված քաղաքականություն, ինչը հանդիպել է բուն Հայաստանի (արևելյան) եկեղեցականներից ոմանց դիմադրությանը։ Առաջացած խնդիրները հարթելու նպատակով նամակներ է գրել արևելյան վարդապետներին («Թուղթ առ վարդապետս Հիւսիսոյ»)՝ պատասխանելով իր հասցեին հնչած մեղադրանքներին և ներկայացնելով իր դավանաբանական հայացքները։

Մասնակցել է Մերձավոր Արևելքի եկեղեցաքաղաքական իրադարձություններին, միջեկեղեցական խնդիրներին, ընդլայնել Հայ եկեղեցու փոխհարաբերությունները մյուս եկեղեցիների հետ, նամակագրական կապեր է ունեցել Խաչակրաց երրորդ արշավանքի ղեկավարների, Եգիպտոսի սուլթան Սալահ ադ Դինի, բյուզանդական կայսր Մանուիլ I Կոմնենոսի, Կ. Պոլսի պատրիարք Միքայել III Անքիալոսի, Հռոմի Ղուկիանոս (Լուկիանոս) III պապի հետ։ Մանուել I-ին գրած թղթերում կարևորել է եկեղեցիների միությունը, բայց «հաւասար ընդ հաւասարս» սկզբունքի հիման վրա։ Շեշտել է, որ հայերը թեև կողմնակից են եկեղեցիների անկեղծ միությանը, միաժամանակ մտադիր չեն նահանջել իրենց առաքելական ուղղությունից և հայրենի ավանդություններից։

Բացի դավանաբանական, միջեկեղեցական և ներեկեղեցական խնդիրներին նվիրված նամակներից (թվով 7), գրել է նաև չափածո երկեր, այդ թվում՝ պոեմներ, մանկավարժական գրվածքներ («Յիսուս Քրիստոս Որդի և Բան», «Ողն վասն առմանն Երուսաղեմի» պոեմները)։ Հավաքել է արժեքավոր ձեռագրեր՝ Կիլիկիայի վարդապետարանների և դպրատների գրադարանները հարստացնելու համար։ Նրա հովանավորությամբ են ստեղծվել Մխիթար Հերացու «Ջերմանց մխիթարություն»-ը, Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրք»-ը, Ներսես Լամբրոնացու և ուրիշների մի շարք ստեղծագործություններ։

## Աշխատություններ
* Գրիգոր Տղա կաթողիկոս, Նամականի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:12-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Պահլավունիներ
Կիմ Երիցյան

**Կիմ Անդրանիկի Երիցյան** (նոյեմբերի 22, 1930, Թիֆլիս, Վրացական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 26, 2010, Երևան, Հայաստան), հայ անվանի դերասան, Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստ (2006):

## Կենսագրություն
Կիմ Երիցյանը ծնվել է Թբիլիսիում։ 1951 թվականին տեղափոխվել է Երևան։ 1957 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի դերասանական բաժինը։ 1955-1973 թվականներին եղել է Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնի դերասան։ 1973-2006 թվականներին եղել է Երևանի Հրաչյա Ղափլանյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի դերասան։

[մինի|ձախից|Կիմ Երիցյանի հուշատախտակը Երևանի [Վարդանանց փողոց (Երևան)|Վարդանանց փողոց 2-րդ փակուղում]]
Առավել հայտնի դարձավ «Նվագախմբի տղաները» ֆիլմում կերտած Կիրակոսի դերից հետո։ Երիցյանը յուրօրինակ տպավորիչ գունեղությամբ կերտել է ու մարմնավորել 100-ից ավելի դերեր։

## Դերեր թատրոնում
* Արարատ Բարսեղյանի «Պըլը-Պուղի»

## Դերեր ֆիլմերում
* 1960 - Նվագախմբի տղաները - *Կիրակոս*
* 1964 - Շրթներկ N 4 - *Արմեն*
* 1969 - Սուտլիկ որսկանը - *սուտլիկ *
* 1973 - Քաոս - *Մոսիկո*
* 1974 - Մարդն «Օլիմպոսից» - *դրվագ*
* 1982 - Պատահար հուլիսին
* 1984 - Հող և ոսկի - *Սերոժ*
* 1980 - Ստանիսլավ Ստրատիևի Ավտոբուս- *Ալդոմիրեց*
* 1997 - Հարսնացուն Ջերմուկից
*2006, 2007 և 2008 - Վերվարածները ընտանիքում - *Թաթոս պապի, պրոֆեսոր*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Հ

մինի|ձախից

**Հ, հ**, հայկական այբուբենի տասնվեցերորդ տառը, անվանումը՝ **հո**. սերում է պահլավական նախատիպարից, ըստ ոմանց՝ հայկական Կ-ից։ Այբբենական համակարգում ունի կոկորդային խուլ շփական բաղաձայն հնչույթի արտահայտումը, թվային արժեքը՝ յոթանասուն, յոթանասուներորդ։ 
Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը տառակերտման սեփական սկզբունքով։ Կենտրոնում գտնվում է երկարը, վերին աջ կողմից իջնում է կարճը, իսկ ստորին ձախ կողմից՝ լայնը։ Սրանք նուրբերով միանում են երկարին, իսկ վերջինս թեքվում է դեպի աջ՝ տողաշարում զբաղեցնելով քիչ տեղ և դառնալով ավելի հավաք։ Դյուրագծության նպատակով կարճը հաճախ բարձրանում է տողագծից վեր և երկարին է միանում իր ստորին ծայրով՝ X («Վեհամոր Ավետարան»)։ Հետագայում լայնը կորցնում է իր նուրբը և միանում երկարին՝ ստորին ծայրից, որպես նրա շարունակություն։ Սակայն որոշ գրիչների մոտ լայնն է ընկնում, և նուրբը, իջնելով տողին ուղղահայաց, կազմում է երկարի շարունակությունը՝ Հ։

## Արտասանությունը

Հ հնչույթի արտաբերական տեղայնացումը, նեղվածքը թեև հստակ չի ուրվագծված, պարզորոշ չէ, բայց հիմնականում դեր ունի կոկորդային շփումը (արտամղվող օդի շփումը ձայնածերպում, կոկորդի, մասամբ և երախի պատերին)։ Ձայնեղացած տարբերակի արտաբերությանն ուղեկցում է ձայնալարերի թրթռումը։ Այսպիսի տարբերակ կա, օրինակ, Շատախի, Կարնո, Մշո, Շապին-Գարահիսարի, Արաբկիրի, Սեբաստիայի բարբառներում, Արարատյանի որոշ խոսվածքներում՝ հիմնականում բառասկզբում, ձայնավորից առաջ։ Ինչ-որ չափով ձայնեղություն ունի նաև գրական հայերենի հ-ն՝ միջձայնավորային դիրքում։

Հ հնչույթը նվազագույն հնչույթաբանական հակադրություն է կազմում *խ*-ի հետ՝ կոկորդայնություն-ետնալեզվայնություն (*հոտ-խոտ, հոր-խոր*), *ֆ*-ի հետ (*հազ-ֆազ*)։

Իբրև շունչ՝ հագագ, առկա է շնչեղ բաղաձայնների կազմում, իբրև՝ *պ/հ-փ, կ/հ-ք, տ/հ-թ*։

Առանձին բարբառներում արձանագչված են խ-հ, ք-հ անցումներ, օրինակ՝ *գինիքտեր-կինիհտեր*. **հյ** տարբերակ կա Վանի և Ղարաբաղի բարբառներում. օրինակ՝ **ը՝ րիհյնակ** «արեգակ»։

Գրաբարում գրությունը համապատասխանել է արտասանությանը։ Ետգրաբարյան հայերենում բառասկզբի դիրքում՝ *յ-հ*։ Գրաբարյան տեքստերն ընթերցելիս այժմ այդ յ-ն արտասանում ենք իբրև հ (*յարմար-հարմար*)։

Արևելահայ գրական լեզվում գրությունը հիմնականում համապատասխանում է արտասանությանը։ Որոշ դիրքերում, մասնավորապես ր-ից հետո, այն արտասանվում է թույլ կամ բոլորովին չի արտասանվում (*աշխարհ, շնորհ, նիրհ, արհամարհել, ճանապարհ և այլն*)։

Որոշ բարբառներում պատմական հնչյունափոխությամբ՝ հ-ֆ, մասնավորապես միավանկների սկզբում՝ օ (ո)-ից առաջ (հո-ֆօ/ֆո). հող-ֆօղ, հորթ-ֆօրթ։ Այս երևույթը առկա է, օրինակ, Հաճընի, Կարնո, Սեբաստիայի բարբառներում, Այրարատյան որոշ խոսվածքներում. Հաճընի բարբառում նաև՝ հո-ֆուէ, հող-ֆուէղ։ Նույն դիրքում՝ որոշ բարբառներում (խոսվածքներում)՝ հո-վըր. ինչպես՝ հոր-վըէր, հոտ-վըէտ (Ղարաբաղի բարբառում)։ Մի քանի բարբառներում (Վանի, Ուրմիայի, Մարաղայի, Դիադինի) և Նոր Ջուղայի, Մշո, Այրարատյանի առանձին խոսվածքներում՝ համատարած (Վանի բարբառ) կամ մասամբ (մյուսներում)՝ հ-խ, հաց-խաց, հայր-խէր։ Այսպիսի անցման դեպքեր արձանագրվում են անգամ միջինհայերենյան տեքստերը։
## [[Բրայլի գրեր|Բրայլով]] ներկայացումը

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայերենի այբուբեն