Լիարժեք պահուստային բանկային գործունեություն

**Լիարժեք պահուստային բանկային համակարգ**, որը հայտնի է նաև որպես **100% պահուստային բանկային համակարգ** կամ **ինքնիշխան դրամական համակարգ** (), բանկային համակարգ, որտեղ բանկերը չեն տրամադրում ցպահանջ ավանդներ և փոխարենը տրամադրում են վարկեր միայն ժամկետային ավանդներից։ Այն տարբերվում է կոտորակային պահուստներով բանկային գործունեությունից, որտեղ բանկերը կարող են միջոցներ տրամադրել ավանդի դիմաց, մինչդեռ լիովին պահուստավորված բանկերը պարտավոր կլինեն յուրաքանչյուր հաճախորդի դեպոզիտների ամբողջ գումարը պահել կանխիկով՝ հասանելի անմիջապես դուրսբերման համար։

Անցյալում՝ մասնավորապես 1935 թվականին Մեծ ճգնաժամին ի պատասխան մի խումբ տնտեսագետների, այդ թվում՝ Իրվինգ Ֆիշերի կողմից, այսպես կոչված «Չիկագոյի պլանի» շրջանակներում առաջարկվել են դրամավարկային բարեփոխումներ, որոնք ներառում են լիարժեք պահուստային բանկային գործունեություն։

Ներկայումս աշխարհի ոչ մի երկիր չի պահանջում լիարժեք պահուստային բանկային գործունեություն հիմնական վարկային հաստատություններում, չնայած Իսլանդիայի օրենսդիր մարմինը դա քննարկել է 2015 թվականին՝ 2008-2011 թվականների իսլանդական ֆինանսական ճգնաժամից հետո։ 2018 թվականի շվեյցարական քվեարկության ժամանակ ընտրողների 75%-ը քվեարկեց « Սուվերեն դրամական նախաձեռնության» դեմ, որը Շվեյցարիայի դրամավարկային համակարգի առաջարկվող բարեփոխումների կարևոր բաղադրիչ էր համարում լիակատար պահուստային բանկային գործունեությունը։

## Հասկացություններ
Լրիվ պահուստային բանկային համակարգը պահանջում է, որ բանկերը պահպանեն 100% պահուստներ ցպահանջ ավանդների դիմաց։ Սա էական փոփոխություն է մասնակի պահուստային բանկային համակարգից, որտեղ ավանդների միայն փոքր տոկոսը պետք է լինի պահուստային։

### Հիմնական սկզբունքներ
Լիարժեք պահուստային բանկային համակարգը բանկերը բաժանում է երկու առանձին գործառույթների, որոնք Բենեսի և Կումհոֆի (2012) կողմից նկարագրվում են որպես «բանկային համակարգի դրամավարկային և վարկային գործառույթների տարանջատում»:

# **Պահառության և գործարքների ծառայություններ**՝ բանկերը պահում են ավանդադրված արժույթը որպես 100% պահուստային ավանդներ, որոնք կարող են փոխանցվել երրորդ կողմերին։
# **Ներդրումային միջնորդություն**՝ բանկերը կդառնան իրական միջնորդներ՝ խնայողներից անցնելով վարկառուների։ Ջեքսոնը և Դայսոնը (2012) պնդում են, որ սա տարբերակում է գործարքային հաշիվները և ներդրումային հաշիվները։

### Փողի ստեղծում
ՄաքԼեյը և այլք նշում են, որ ներկայիս համակարգում «Երբ բանկը վարկ է տրամադրում, այն միաժամանակ համապատասխան ավանդ է ստեղծում վարկառուի բանկային հաշվին՝ այդպիսով ստեղծելով նոր գումար»։ Ի տարբերություն դրա Սիգուրիոնսոնը բացատրում է, որ լիարժեք պահուստային բանկային գործունեությունը «փոխանցում է գումար ստեղծելու լիազորությունը առևտրային բանկերից» կենտրոնական բանկին։

Սա մի քանի ենթատեքստ ունի՝

# **Փողի մատակարարում**՝ Դայսոնը և այլք պնդում են, որ բանկերը այլևս փող չեն ստեղծի և այդպիսով ավելի քիչ ֆինանսական անկայունություն կստեղծեն։
# **Վարկային պատմության ստեղծում**՝ Քեյը պնդում է, որ մարման ժամկետների անհամապատասխանությունը կառավարվի ոչ ֆինանսական հաստատությունների շրջանակներում շուկաների միջոցով։

### Հաշիվների տեսակներ
Լրիվ պահուստային բանկային համակարգը առաջարկում է հաշիվների երկու տարբեր տեսակներ, որոնք վերլուծել է Պեննակին (2012)։

# **Գործարքային հաշիվներ**
#* 100% ապահովված է պահուստներով
#* Հասանելի է անհապաղ դուրսբերման համար
#* Կարող է գանձել սպասարկման վճարներ
#* Հնարավոր չէ վարկ տալ
#* Իրավականորեն առանձնացված է այլ բանկային գործունեությունից
# **Ներդրումային հաշիվներ**
#* Կանխիկացման ֆիքսված պայմաններ
#* Կարող է օգտագործվել վարկի համար
#* Կարող է առաջարկել տարբեր ռիսկ-եկամտաբերության պրոֆիլներ
#* Ռիսկը բացահայտորեն կրում է ավանդատուն
#* Ներդրումային կատարողականի վրա հիմնված եկամուտներ

## Պատմություն
1840-ական թվականներին Բրիտանական արժութային դպրոցի տեսաբանները պնդում էին 100% պահուստների անհրաժեշտությունը։

20-րդ դարի սկզբին դասական տնտեսագիտությունը լայնորեն ընդունված է եղել։ 1930-ականներին քեյնսականությունը մեծ ճանաչում է ձեռք բերել, քանի որ քաղաքականության մշակողները փնտրել են Մեծ ճգնաժամի լուծումներ։

Տնտեսագետները ֆինանսական կայունությունը կարգավորելու համար առաջարկեցին տարբեր ռազմավարություններ, այդ թվում՝ Չիկագոյի պլանի լիարժեք պահուստային բանկային համակարգը։ Իրվինգ Ֆիշերի «Մեծ ճգնաժամերի պարտք-դեֆլյացիայի տեսությունը» (1933) վերլուծում է, թե ինչպես են պարտքային ցիկլերը նպաստում տնտեսական անկայունությանը։ Ֆիշերը իր 1935 թվականի «100% փող» աշխատության մեջ առաջարկել է անջատել փողը վարկից։

Ալբերտ ԳՀարթը 1935 թվականին մանրամասն նկարագրել է թե ինչպես պահպանել տնտեսական կայունությունը 100% պահուստների անցնելու ընթացքում։ Ուիլյամ  Ալենը 1993 թվականին պատմել է, թե ինչպես են Ֆիշերի առաջարկները ազդել բանկային բարեփոխումների քննարկումների վրա։ Լիարժեք պահուստային բանկային համակարգը օրենք չի դարձել։

Մորիս Ալլեն 1948 թվականի մի գրքում ներկայացրել է 100% պահուստային առաջարկ։ Միլթոն Ֆրիդմանը 1960 թվականին «Դրամավարկային կայունության ծրագրով» պաշտպանեց 100% պահուստների գաղափարը։

Ջեյմս Թոբինը 1985 թվականին առաջարկեց ավանդային արժույթի համակարգ՝ 100% պահուստների սկզբունքով։ Լորենս Կոտլիկոֆը իր 2010 թվականի «Ջիմմի Ստյուարտը մեռած է» գրքում կոչ է արել 100% պահուստային բանկային գործունեությանը։

2014 թվականին Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանում «Փողի ստեղծում և հասարակություն» բանավեճի ժամանակ Զաք Գոլդսմիթը կոչ է արել ստեղծել լիարժեք պահուստային բանկային գործունեության վերաբերյալ դրամավարկային հանձնաժողով։

## Դիտարկումներ
### Կողմ
Տնտեսագետ Միլթոն Ֆրիդմանը մի ժամանակ պաշտպանում էր 100% պարտադիր պահուստային համակարգը ստուգողական հաշիվների համար, իսկ տնտեսագետ Լորենս Կոտլիկոֆը նույնպես կոչ է արել վերջ դնել մասնակի պահուստային բանկային գործունեությանը։ Ավստրիական դպրոցի տնտեսագետ Մյուրեյ Ռոթբարդը գրել է, որ 100%-ից պակաս պահուստները բանկերի կողմից խարդախություն են համարվում և պետք է անօրինական լինեն, և որ լիարժեք պահուստային բանկային համակարգը կվերացնի բանկային փախուստների ռիսկը։ Ավստրիական դպրոցի մեկ այլ տնտեսագետ՝ Խեսուս Ուերտա դե Սոտոն նույնպես վճռականորեն հանդես է եկել լիարժեք պահուստային բանկային գործունեության և մասնակի պահուստային բանկային գործունեության արգելման օգտին։

2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամը հանգեցրեց լիարժեք պահուստային բանկային գործունեության և կենտրոնական բանկի կողմից թողարկվող պետական փողի նկատմամբ հետաքրքրության վերականգնմանը։ Դրամավարկային բարեփոխիչները նշում են, որ մասնակի պահուստային բանկային համակարգը հանգեցնում է չվճարվող պարտքի, տնտեսական անհավասարության աճի, անխուսափելի սնանկության և մշտական ու անկայուն տնտեսական աճի հրամայականի։ *[[Financial Times|«Ֆայնենշլ Թայմս»]]*-ի գլխավոր տնտեսագետ Մարտին Վուլֆը հավանություն է տվել լիարժեք պահուստային բանկային գործունեությանը՝ ասելով, որ «դա կբերի հսկայական առավելություններ»։

*[[Financial Times|«Ֆայնենշլ Թայմս»]]*-ի գլխավոր տնտեսագիտական մեկնաբան Մարտին Վուլֆը պնդում է, որ շատ մարդիկ հիմնարար կերպով թերի և չափազանց պարզեցված պատկերացում ունեն այն մասին, թե ինչ են անում բանկերը։ Լորենս Կոտլիկոֆը և Էդվարդ Լիմերը «Բանկային համակարգ, որին կարող ենք վստահել» վերնագրով հոդվածում համաձայն են, պնդելով, որ ներկայիս ֆինանսական համակարգը չի ապահովել իրեն վերագրվող օգուտները : Փոխանակ պարզապես խնայողներից գումար փոխառելու՝ ներդրումների և արտադրության համար վարկեր տրամադրելու, և «փողը» որպես կայուն պարտավորություն պահելու, բանկերը իրականում ավելի ու ավելի են վարկեր ստեղծում առկա ակտիվները ձեռք բերելու նպատակով։ Իրական արտադրողականությունն ու ներդրումները ֆինանսավորելու և ակտիվների արդար գներ ստեղծելու փոխարեն, Ուոլ Սթրիթը սկսել է նմանվել խաղատան, որտեղ արժեթղթերի առևտրի ծավալը կտրուկ աճում է՝ առանց դրական ազդեցություն ունենալու ներդրումների տեմպի կամ տնտեսական աճի վրա։ Բանկերի կողմից ստեղծված վարկերն ու պարտքերը դեր են խաղում ճգնաժամի պայմաններում տնտեսության զգայունության որոշման գործում: Օրինակ՝ Ուոլ Սթրիթը բնակարանային «պղպջակ» է առաջացրել՝ ֆինանսավորելով բյուջետային սահմանափակումներից դուրս գտնվող միլիոնավոր հիփոթեքային վարկեր, ինչն էլ իր հերթին 10 տոկոսով նվազեցրեց արտադրությունը։

#### Փողի մատակարարման խնդիրներ
*«Բանկային գործի առեղծվածը»* գրքում Մյուրեյ Ռոթբարդը պնդում է, որ կոտորակային պահուստային բանկային գործունեության օրինականացումը բանկերին «քարտ բլանշ» է տվել օդից փող ստեղծելու համար։ Մեծ ճգնաժամից հետո Չիկագոյի ծրագիրը մշակած տնտեսագետները պնդում են, որ բանկերին մասնակի պահուստներ ունենալու թույլտվությունը բանկերին չափազանց մեծ լիազորություններ է տալիս՝ թույլ տալով նրանց որոշել շրջանառության մեջ գտնվող փողի քանակը՝ փոխելով տրամադրվող վարկերի չափը։

#### Կոտորակային պահուստների բանկային խարդախության խնդիրներ
Ավանդային բանկիրները դառնում են վարկային բանկիրներ, երբ նրանք տրամադրում են կեղծ պահեստային կտրոններ, որոնք չեն ապահովվում իրականում պահվող ակտիվներով, ինչը կազմում է խարդախություն։ Ռոթբարդը այս պրակտիկան համեմատում է կեղծիքի հետ, որտեղ վարկատու բանկը ռեսուրսներ է հանում հանրությունից։ Այնուամենայնիվ, Բրայան Կապլանը պնդում է, որ կոտորակային պահուստներով բանկային գործունեությունը չի համարվում խարդախություն, քանի որ, ըստ Ռոթբարդի սեփական խոստովանության, գովազդվող ապրանքը պարզապես պետք է համապատասխանի այդ ապրանքի «ընդհանուր սահմանմանը», որը հավատում են սպառողները։ Կապլանը պնդում է, որ ժամանակակից բանկի ընդհանուր սահմանման մեջ մտնում է վարկեր տրամադրելը ցպահանջ ավանդների դիմաց, ուստի դա չի համարվում խարդախություն։

#### Հաշվեկշռի հիմունքներ
Ավելին Ռոթբարդը պնդում է, որ մասնակի պահուստային բանկային համակարգը հիմնարարապես անհիմն է՝ բանկի հաշվեկշռի ժամանակային մասշտաբի պատճառով։ Մինչդեռ տիպիկ ընկերության ակտիվները պետք է մարվեն մինչև պարտավորությունների վճարման օրը, որպեսզի պարտավորությունները կարողանան մարվել, մասնակի պահուստային ավանդային բանկը իր ցպահանջ ավանդային պարտավորությունները մարում է ավանդատուի ընտրած ցանկացած պահի, իսկ իր ակտիվները, որոնք այն վարկերն են, որոնք նա տրամադրել է ուրիշի ավանդներով, մարվում են ավելի ուշ ամսաթվով։

### Դեմ
#### Նոր վճարներ
Որոշ տնտեսագետներ նշում են, որ լրիվ պահուստավորված բանկային ծառայության դեպքում՝  բանկերը չեն ստանա եկամուտ ցպահանջ ավանդների գրավադրմամբ վարկերից, ավանդատուները ստիպված կլինեն վճարներ կատարել չեկային հաշիվների հետ կապված ծառայությունների համար: Կարծիք կա, որ դա հավանաբար մերժվելու է հանրության կողմից։ Այնուամենայնիվ այն երկրներում, որտեղ կենտրոնական բանկերը վարում են զրոյական և բացասական տոկոսադրույքների քաղաքականություն, Որոշ հեղինակներ նշում են, որ ավանդատուներն արդեն վճարում են իրենց խնայողությունները մասնակի պահուստային բանկերում տեղադրելու համար։

#### Ստվերային բանկային գործունեություն և չկարգավորվող հաստատություններ
Ֆինանսական ճգնաժամերի վերաբերյալ իրենց ազդեցիկ հոդվածում տնտեսագետներ Դուգլաս Դայմոնդը և Ֆիլիպ Դիբվիգը զգուշացրել են, որ լիարժեք պահուստային բանկային համակարգի դեպքում, քանի որ բանկերին թույլատրվելու է վարկեր տրամադրել միայն այն դեպքում, երբ ավանդատուները համաձայնվեն ժամանակային սահմանափակումներ մտցնել իրենց ավանդների վերաբերյալ, լրացուցիչ վարկերի անհրաժեշտությունը որոշ վարկառուների կստիպի դիմել չկարգավորվող հաստատություններին։ Չկարգավորվող հաստատությունները (օրինակ՝ բարձր եկամտաբերությամբ պարտքային պարտավորությունների թողարկողները) կստանձնեն ֆինանսական միջնորդության և մարման ժամկետի փոխակերպման տնտեսապես անհրաժեշտ դերը, այդպիսով անկայունացնելով ֆինանսական համակարգը և հանգեցնելով ավելի հաճախակի ֆինանսական ճգնաժամերի։

Պատասխանելով տարբեր հեղինակների կողմից լիարժեք պահուստային բանկային գործունեության աջակցությանը՝ Փոլ Քրուգմանը նշել է, որ այդ գաղափարը «անշուշտ արժե քննարկել», սակայն մտահոգված է, որ այն ֆինանսական գործունեությունը կտեղափոխի բանկային համակարգից դուրս՝ դեպի ավելի քիչ կարգավորվող ստվերային բանկային համակարգ։

#### Բացթողնված խնդիր
Քրուգմանը պնդում է, որ 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամը մեծ մասամբ պայմանավորված չի եղել ավանդատուների կողմից առևտրային բանկերից ավանդները հետ վերցնելու փորձերով, այլ ստվերային բանկային գործունեության լայնածավալ ներխուժմամբ։ Քանի որ ֆինանսական շուկաները, կարծես, ավելի արագ էին վերականգնվել, քան «իրական տնտեսությունը», Քրուգմանը անկումն ավելի շատ տեսնում է որպես չափազանց մեծ լծակի և տնային տնտեսությունների հաշվեկշռի հետ կապված խնդիրների արդյունք։ Նա պնդում է, որ այս խնդիրներից ոչ մեկը չի լուծվի առևտրային բանկերի վերաբերյալ լիարժեք պահուստային կարգավորմամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Չիկագոյի պլանի վերանայում», Արժույթի միջազգային հիմնադրամի աշխատանքային փաստաթուղթ, Յարոմիր Բենեշ և Մայքլ Կումհոֆ, օգոստոս 2012
* Կոտորակային դրամական պահուստների պաշտպանության համար (Պասկալ Սալին)

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Բանկային եզրեր
Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ