T ատամիկ

**T ատամիկ,** Էլեկտրասրտագրության մեջ ներկայացնում է փորոքների վերաբևեռացումը: QRS կոմպլեքսի վերջից մինչև T ատամիկի գագաթն ընկած ժամանակահատվածը կոչվում է բացարձակ ռեֆրակտեր շրջան: T ատամիկի վերջին կեսը կոչվում է հարաբերական ռեֆրակտեր շրջան կամ «խոցելի շրջան»: T ատամիկն ավելի շատ տեղեկատվություն է պարունակում, քան QT միջակայքը: T ատամիկը կարելի է բնութագրել իր սիմետրիկությամբ, շեղվածությամբ, բարձրացող և իջնող թևերի թեքությամբ, ամպլիտուդով և ենթամիջակայքերով, ինչպիսին է Tպիկ–Tվերջ միջակայքը:

Արտածումների մեծ մասում T ատամիկը դրական է: Սա պայմանավորված է թաղանթի վերաբևեռացմամբ։ Փորոքների կծկման ընթացքում սիրտն ապաբևեռանում է։ Փորոքների վերաբևեռացումը տեղի է ունենում ապաբևեռացմանը հակառակ ուղղությամբ և հանդիսանում է բացասական լիցք, ինչը նշանակում է փորոքների մկանի թուլացում։ Այս բացասական լիցքը առաջացնում է դրական T ատամիկ, այնուամենայնիվ բջիջը ավելի բացասական լիցքավորված է դառնում։ Դրա ընդհանուր ազդեցությունն ունի դրական ուղղություն և ԷՍԳ-ն այն հաղորդում է որպես դրական ատամիկ: Այնուամենայնիվ, բացասական T ատամիկը նորմալ է aVR արտածման մեջ: V1 արտածումը սովորաբար ունենում է բացասական T ատամիկ: Բացի այդ, հազվադեպ չէ նաև aVL, aVF և III արտածումներում բացասական T ատամիկը: T ատամիկի ամպլիտուդի կամ ձևի պարբերական փոփոխությունը կծկումից մինչև հաջորդ կծկումը կարող է փոփոխվել և կոչվում է փոփոխական T ատամիկ (T wave alternans):

## Սրտի ֆիզիոլոգիա
Սրտամկանի ռեֆրակտեր շրջանը զգալիորեն տարբերվում է կմախքային մկանի ռեֆրակտեր շրջանից: Կմախքային մկանները նյարդավորող նյարդերն ունեն չափազանց կարճ ռեֆրակտեր շրջան՝ գործողության պոտենցիալից հետո (մոտ 1 միլիվայրկյան): Սա կարող է հանգեցնել տևական կամ տետանիկ կծկման: Սրտում կծկումները պետք է ունենան որոշակի միջակայքեր՝ ռիթմը պահպանելու համար: Ի տարբերություն մկանների, վերաբևեռացումը տեղի է ունենում դանդաղ տեմպով (100 միլիվայրկյան): Սա թույլ չի տալիս սրտին անցնել տևական կծկումների ռեժիմի, քանի որ ստիպում է, որ ռեֆրակտեր շրջանը և սրտի գործողության պոտենցիալի գեներացումը ունենան նույն տևողությունը:

Վերաբևեռացումը կախված է իոնների լիցքերից և թաղանթների միջով նրանց հոսքից: Կմախքային մկանային բջիջներում վերաբևեռացումը պարզ է ընթանում: Նախ, նատրիումի իոնները հոսում են բջջի ներս՝ այն ապաբևեռացնելու և կմախքային մկանների կծկում առաջացնելու համար: Երբ գործողության պոտենցիալն ավարտվում է, կալիումի իոնները դուրս են հոսում բջջից՝ այդ իոնների նկատմամբ բջջային թաղանթի թափանցելիության մեծացման պատճառով: Այս բարձր թափանցելիությունը նպաստում է թաղանթային պոտենցիալի արագ վերաբևեռացմանը: Այս վերաբևեռացումը տեղի է ունենում բավականաչափ արագ, որպեսզի մեկ այլ գործողության պոտենցիալ կարողանա ապաբևեռացում առաջացնել դեռևս նախորդ գործողության պոտենցիալի մարումից առաջ: Սրտամկանը տարբերվում է նրանով, որ այնտեղ առկա են ավելի շատ կալցիումական անցուղիներ, որոնք հակազդում են կալիումական անցուղիներին։ Մինչ կալիումը արագորեն դուրս է հոսում բջջից, կալցիումը դանդաղորեն ներս է հոսում բջիջ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ վերաբևեռացումը տեղի է ունենում ավելի դանդաղ կերպով՝ դարձնելով ռեֆրակտեր շրջանը նույնքան տևական, որքան գործողության պոտենցիալը, ինչն էլ կանխում է տետանիկ կծկումները։ T ատամիկը ներկայացնում է թաղանթի վերաբևեռացումը։ ԷՍԳ ընթերցման ժամանակ T ատամիկն կարևոր է նրանով, որ այն պետք է առկա լինի նախքան հաջորդ ապաբևեռացումը։ T ատամիկի բացակայությունը կամ տարօրինակ ձևը կարող է մատնանշել վերաբևեռացման կամ սրտի զարկի մեկ այլ հատվածում իմպուլսի առաջացման մասին։

T ատամիկը ներկայացնում է թաղանթի վերաբևեռացումը։ ԷՍԳ գրառման մեջ T ատամիկն առանձնահատուկ է նրանով, որ այն պետք է առկա լինի նախքան հաջորդ ապաբևեռացումը։ T ատամիկի բացակայությունը կամ տարօրինակ ձևը կարող է մատնանշել վերաբևեռացման կամ սրտի զարկի մեկ այլ հատվածի խաթարման մասին։

## Նորմալ T ատամիկ
Նորմայում T ատամիկերը ուղղված են վերև՝ գրեթե բոլոր ածանցումներում, բացի aVR և V1 ածանցումներում։ T ատամիկի ամենամեծ ամպլիտուդը հանդիպում է V2 և V3 ածանցումներում։ T ատամիկի ձևը սովորաբար ասիմետրիկ է՝ կլորացված գագաթով։ V2–V4 ածանցումներում T ատամիկի ինվերսիաները հաճախ են հանդիպում և նորմալ ձևով են դրսևորվում երեխաների մոտ։ Առողջ մեծահասակների մոտ V2–V3 ածանցումներում T ատամիկի ինվերսիաները հանդիպում են ավելի հազվադեպ, բայց կարող են լինել նորմայի սահմաններում։ T ատամիկի խորությունը նույնպես աստիճանաբար փոքրանում է մի ածանցումից մյուսին անցնելիս։ T ատամիկի բարձրությունը չպետք է գերազանցի 5 միլիմետր վերջույթային ածանցումներում և 10 միլիմետր կրծքային  ածանցումներում։

## Խանգարումներ
ST հատվածի և T ատամիկի փոփոխությունները միասին արտացոլում են փորոքների վերաբևեռացմամ խանգարումները կամ կարող են լինել փորոքների ապաբևեռաման խանգարումների երկրորդային հետևանք։

### Շրջված T ատամիկ
T ատամիկի ինվերսիան աննորմալ է համարվում, եթե այն ավելի խորն է, քան 1,0 միլիմետրը։ V1-V4 արտածումներից բացի այլ արտածումներում հայտնաբերված շրջված T ատամիկները կապված են սրտի ինֆարկտի օջախի աճի հետ։ Սրտային նշանների և ախտանիշների (կրծքավանդակի ցավ և սրտի աղմուկ) հետ զուգակցված շրջված T ատամիկները մեծ հավանականությամբ վկայում են սրտամկանի իշեմիայի մասին։

Սրտամկանի իշեմիայի հետ կապված ԷՍԳ այլ փոփոխություններն են.

* ST հատվածի դեպրեսիա (իջեցում)՝ ուղղաձիգ T ատամիկով,
* ST հատվածի դեպրեսիա երկփուլ T ատամիկով կամ շրջված T ատամիկ՝ բացասական QRS համալիրով,
* Սիմետրիկ շրջված T ատամիկ՝ սրածայր գագաթով, մինչդեռ ST հատվածը կամ դեպի վեր է կորացած, կամ հորիզոնական է դեպրեսիայի ենթարկված, կամ առանց շեղման է,
* ST հատվածի դեպրեսիա, որն անցնում է աննորմալ T ատամիկի՝ իշեմիայից ազատ միջակայքերում:

Այնուամենայնիվ, ST հատվածի դեպրեսիան չի նշում սրտի իշեմիայի կոնկրետ տեղակայումը։ Ութ կամ ավելի արտածումներում ST հատվածի դեպրեսիան՝ զուգակցված aVR և V1 արտածումներում ST հատվածի էլևացիայի (բարձրացման) հետ, կապված է ձախ գլխավոր պսակային զարկերակի հիվանդության կամ 3-անոթային հիվանդության՝ պսակաձև զարկերակների բոլոր երեք հիմնական ճյուղերի խցանման հետ։

Վելենսի համախտանիշը առաջանում է ձախ առաջային վայրէջ զարկերակի վնասման կամ խցանման հետևանքով, որը դեպքերի 75%-ում հանգեցնում է T ատամիկի սիմետրիկ շրջվածության (ինվերսիայի) V2-ից V4 արտածումներում՝ ավելի քան 5 միլիմետր խորությամբ։ Մինչդեռ մնացած 25% դեպքերում դիտվում է T ատամիկի երկփուլ մորֆոլոգիա։ Այս համախտանիշի ժամանակ ST հատվածները մնում են իզոգծի վրա։ Այն պացիենտների մոտ, ովքեր չեն անցել անգիոգրաֆիկ բուժում, միջինում 9 օրվա ընթացքում զարգանում է առաջային պատի սրտամկանի ինֆարկտ։ Վելենսի համախտանիշի ժամանակ կրծքավանդակի ցավի դրվագն ուղեկցվում է ST հատվածի էլևացիայով կամ դեպրեսիայով, որը ցավի անցնելուց հետո վերափոխվում է T ատամիկի անոմալիայի։ Եթե T ատամիկի շրջվածությունը 5 միլիմետրից պակաս է, նույնպես կարող է վկայել սրտամկանի իշեմիայի մասին, սակայն այն ավելի պակաս ծանր է համարվում, քան Վելենսի համախտանիշը։

Հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիան ձախ փորոքի, իսկ երբեմն նաև աջ փորոքի հաստացումն է։ Այն դեպքերի 75%-ում կարող է չուղեկցվել ձախ փորոքի արտամղման ուղղու խցանում, կամ կարող է զուգակցվել դրա հետ։ Պացիենտների 75-ից 95%-ի մոտ ԷՍԳ-ն լինում է աննորմալ։ Բնորոշ ԷԿԳ փոփոխություններն են՝ մեծ ամպլիտուդով QRS համալիրներ, որոնք զուգակցվում են հսկա T ատամիկի ինվերսիաներով՝ կողմնային ածանցումներում՝ I, aVL, V5 և V6, ինչպես նաև ST հատվածի իջեցում՝ ձախ փորոքի հաստացման դեպքում։ Աջ փորոքի հաստացման ժամանակ T ատամիկները ինվերսված են V2–V3 ածանցումներում։ ST սեգմենտի և T ատամիկի փոփոխությունները կարող են ակնհայտ չլինել հերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիայի դեպքում, սակայն դրանց առկայությունը ծանր հիպերտրոֆիա կամ փորոքային սիստոլիկ դիսֆունկցիա է մատնանշում: Ըստ Սոկոլով-Լայոնի չափանիշի՝ V5 կամ V6 արտածումներում R ատամիկի բարձրության և V1 արտածումում S ատամիկի խորության գումարը (եթե մեծ է **35** միլիմետրից) վկայում է ձախ փորոքի հիպերտրոֆիայի մասին։

Ինչպես աջ, այնպես էլ ձախ հիսի խրձի ոտիկների պաշարումները ուղեկցվում են ST սեգմենտի և T ատամիկի նմանատիպ փոփոխություններով, ինչպես հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիայի դեպքում, սակայն դրանք ուղղված են QRS համալիրի ուղղությանը հակառակ:

Թոքային էմբոլիայի դեպքում T ատամիկը կարող է սիմետրիկ շրջված լինել V2-ից V4 արտածումներում, սակայն սինուսային հաճախասրտությունը սովորաբար ավելի հաճախ է հանդիպում: T ատամիկի շրջվածությունն առկա է թեթև թոքային էմբոլիայի դեպքերի միայն 19%-ում, սակայն այն կարող է հանդիպել դեպքերի 85%-ում՝ ծանր թոքային էմբոլիայի ժամանակ: Բացի այդ, T ատամիկի շրջվածություն կարող է առկա լինել նաև III և aVF արտածումներում։

T ատամիկների ինվերսիան ԷՍԳ գրեթե բոլոր արտածումներում, բացառությամբ aVR-ի, կարող է վկայել բազմաթիվ պատճառների մասին, որոնցից առավել հաճախ հանդիպողներն են սրտամկանի իշեմիան և ներգանգային արյունազեղումը: Մյուսները ներառում են՝ հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիա, Տակոտսուբո կարդիոմիոպաթիա, կոկաինի չարաշահում, պերիկարդիտ, թոքերի էմբոլիա եւ զարգացած կամ ամբողջական ատրիովենտրիկուլյար բլոկ։ Այլ պատճառները ներառում են. հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիան, Տակոցուբո կարդիոմիոպաթիան, կոկաինի չարաշահումը, պերիկարդիտը, թոքային էմբոլիան և առաջընթաց կամ ամբողջական նախասիրտ-փորոքային պաշարումը: 
#### T ատամիկի ինվերսիայի հաճախականություն
Տվյալները՝ ըստ Lepeschkin E-ի

### Երկփուլ T ատամիկ երկփուլ
Ինչպես հուշում է անվանումը, երկփուլ T ատամիկները շարժվում են հակադիր ուղղություններով։ Այս ատամիկների երկու հիմնական պատճառները սրտամկանի իշեմիան և հիպոկալիեմիան են։ 
* Իշեմիկ T ատամիկները բարձրանում են, իսկ հետո իջնում սրտի հանգստի թաղանթային պոտենցիալից ցածր։
* Հիպոկալիեմիկ T ատամիկները իջնում են, ապա բարձրանում սրտի հանգստի թաղանթային պոտենցիալից վեր։

Վելենսի համախտանիշը V2–V3 արտածումներում երկփուլ T ատամիկների պատկերն է։ Այն սովորաբար հանդիպում է իշեմիկ բնույթի կրծքավանդակի ցավ ունեցող պացիենտների մոտ։

* Տիպ 1. T ատամիկները սիմետրիկ են և խորը շրջված։
* Տիպ 2. T ատամիկները երկփուլ են՝ բացասական վերջնական շեղումով և դրական սկզբնական շեղումով։
### Հարթված T ատամիկ
T ատամիկը համարվում է հարթված, երբ դրա բարձրությունը տատանվում է -1,0 միլիմետրից մինչև +1,0 միլիմետր միջակայքում։ Հիպոկալիեմիան կամ ատնատունկային թերապիան կարող են առաջացնել հարթված T ատամիկ՝ ընդգծված U ատամիկի հետ մեկտեղ։ Քանի որ հիպոկալեմիան աստիճանաբար վատթարանում է՝ T ատամիկն ավելի է հարթվում, մինչդեռ U ատամիկը դառնում է ավելի արտահայտված՝ ST հատվածի աստիճանաբար խորացող իջեցումով։ Մատնատունկային (դիգիտալիսային) թունավորման դեպքում դիտվում է «կախված» ST հատված, տափակած T ատամիկ և ընդգծված U ատամիկ՝ կարճացած QT միջակայքիի հետ մեկտեղ։

### Գերսուր T ատամիկ
Գերսուր T ատամիկները կարող են դիտվել Պրինցմետալի ստենոկարդիա ունեցող պացիենտների մոտ։ Բացի այդ, ST հատվածի էլևացիայով սրտամկանի ինֆարկտի վաղ փուլերում գտնվող պացիենտների մոտ կարող են նկատվել լայն և անհամաչափ ատամիկները։
### Երկատված T ատամիկ
Այս T ատամիկների անվանումը հուշում է դրանց ձևի մասին (կրկնակի գագաթներ): Քանի որ T ատամիկի այս շեղումները կարող են առաջանալ տարբեր երևույթների հետևանքով, օրինակ՝ հիպոթերմիայի և ուղեղի ծանր վնասվածքների պատճառով, դրանք դասվում են որպես ոչ սպեցիֆիկ, ինչը զգալիորեն դժվարացնում է դրանց մեկնաբանումը:

### Սրածայր T ատամիկ
Արյան մեջ կալիումի բարձր մակարդակը (հիպերկալիեմիա) կարող է առաջացնել սրածայր T-ատամիկներ։

## Տես նաև
* Էլեկտրասրտագրություն
* QRS կոմպլեքս

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էլեկտրաֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Սրտի էլեկտրաֆիզիոլոգիա