Քաշմիր

[thumb|right|Քաշմիրի քարտեզ։ Կանաչով նշված է [Պակիստանի վերահսկողության տարածքները, մուգ-շագանակագույնով՝ Հնդկաստանի Ջամմու և Քաշմիրի, հաստ շտրիխով՝ Չինաստանի Աքսայչինի]]
**Քաշմիր** (քաշմիրի՝ कॅशीर, کٔشِیر, դոգրի՝ कश्मीर, բալթի, کشمیر, *[[Դևանագարի]]՝* *कश्मीर*), վիճելի տարածք Հինդուստան թերակղզու հյուսիս-արևմտյան հատվածում, պատմական նախկին իշխանություն Հիմալայներում։ Քաշմիրի բաժանումներն ամրագրված չեն սահմանների մասին պաշտոնական համաձայնությամբ, իսկ կոնկրետ շրջանը համարվում է լարվածության օջախ այն զբաղեցնող երկրների, առավելապես Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև։

Քաշմիրը հյուսիսում սահմանակցում է Աֆղանստանին, արևելքում՝ Չինաստանի Սինչզյան-Ույղուրական և Տիբեթի ինքնավար շրջաններին, հարավում՝ Հնդկաստանի Հիմաչալ-Պրադեշ և Փանջաբ նահանգներին, իսկ արևմուտքում՝ Պակիստանին։

Ներկայումս Քաշմիրը բաժանված է հնդկական Ջամմու և Քաշմիր նահանգի (ներառյալ Լադախ պրովինցիան), որի տարածքը 101 387 կմ² և բնակչությունը՝ 10,1 մլն մարդ, Պակիստանի վերահսկողության տակ գտնվող Ազադ Քաշմիր ինքնահռչակ չճանաչված պետության («Ազատ Քաշմիր»), որի տարածքը 13 000 կմ², իսկ բնակչությունը՝ 3,6 մլն մարդ, Պակիստանի վերահսկողության տակ գտնվող Գիլգիտ-Բալիստան շրջանի («հյուսիսային տարածքներ»), որի տարածքը 72 500 կմ² և բնակչությունը՝ 1 մլն մարդ և իրավասորեն Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության տարածքների, որի մակերեսը 37 555 կմ² և բնակչությունը մի քանի հազար են։ Քաշմիրի ընդհանուր տարածքը 222 236 կմ² է։

## Ստուգաբանություն
[thumb|left|''[Սուրյա աստծու տաճար (Բհավանայում, կառուցված մոտավորապես 490-555 թվականներին, սյունաշարը՝ 693—729 թվականների*։ Լուսանկարը՝ Ջոն Բուրգի, 1868 թվական]]
«Նիլամաթա Պուրանեում» ասվում է, որ Քաշմիր անվանումը գալիս է का «ջուր» և शिमिरि śimiri «չորացնել» բառերից, որը նշանակում է «չորացրած ջուր»։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Քաշմիրը համարվում է Քաշյապա-միր (Քաշյապմիր կամ Քաշյապմերու) անվանման հապավում, որը նշանակում է «Քաշյապի ծով» կամ «Քաշյապի լեռ»։ Լեգենդի համաձայն, Քաշյապա իմաստունը ցամաքեցնում է ներկայիս Քաշմիրի հովտի տեղում եղած Սատիսար լիճը։ *Նիլամաթա Պուրանը* հայտնում է, որ *«Քաշմիրա»* անվանումը նախորդում է ներկայիս *«Քաշմիր»* անվանմանը։ Այնուամենայնիվ, քաշմիրցիները խոսակցականում ասում են *«Քյոշիր»*, որը *«Քաշմիր»* անվանման հնչյունային հապավումն է։

Պատմական քաշմիրյան «Ռաջատարանգինի» ժամանակագրության մեջ նկարագրված է Կալհանը 12-րդ դարում, նաև ասված է, որ Քաշմիրի հովտում եղել է լիճ։ Այն ցամաքեցվել է մեծ իմաստուն Քաշյապի կողմից։

== Պատմություն ==
Քաշմիրի ակունքները գալիս են [[Սրինգար]] հնագույն առևտրային քաղաքից, որը տեղակայված է բարձրալեռնային Հիմալայներում։

Իր երկար և ամբողջական պատմության ընթացքում քաղաքը եղել է քարավանային ուղիների խաչերուկ (այդ թվում պատմական [[Մետաքսի ճանապարհ]]) [[Հեռավոր Արևելք]]ի, [[Միջին Ասիա]]յի, [[Մերձավոր Արևելք]]ի և [[Հարավային Ասիա]]յի միջև։ Քաշմիրի հյուսիսը բնակեցվել է հիմնականում [[իսլամ]]ի հետևորդներով, հարավը՝ [[հինդուիզմ]]ի, իսկ արևելքը՝ [[բուդդիզմ]]ի։ Սակայն, ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում է, որ դավանանքները կարողացել են պահպանել հարաբերակցության անհրաժեշտ հավասարակշռությունը և ընդհանուր ինքնությունը։

1846 և 1947 թվականների ընթացքում եղել է մեծ կիսանկախ պետություն, որը բրիտանացի գաղութատիրական վարչակազմը պաշտոնապես վաճառել է [[հինդուիզմ|հինդուիստական]] [[մահառաջա]]ներին, էթնիկ դոգրային։ 1949 թվականին Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև [[պակիստանա-հնդկական առաջին պատերազմ]]ի արդյունքում Քաշմիրը նրանց միջև բաժանվեց գրեթե հավասարապես և այդ կարգավիճակում է մինչև այժմ։ Նահանգի շուրջ հակամարտությունը հանգեցրել է 1965 թվականին [[պակիստանա-հնդկական երկրորդ պատերազմ]]ին և 1999 թվականին Կարգիլյան պատերազմին։

=== Բուդդայականությունը և հինդուիզմը Քաշմիրում ===
[[Պատկեր:Buddhist tope baramula1868.jpg|thumb|right|Բուդդայական ստուպայի ավերակներ, մոտ 500 թվական]]
[[Մաուրյաների պետություն|Մաուրյաների պետության]] կայսր-բուդդիստ [[Աշոկա Մեծ]]ը, լեգենդի համաձայն, հիմնադրել է Քաշմիրի հին մայրաքաղաք Շրինագարին, որի ավերակները ժամանակակից [[Սրինագար]] քաղաքի ծայրամասում է։ Քաշմիրը երկար ժամանակ մնացել է Հնդկաստանում բուդդայականության ամրոց։

Համաձայն բուդդայական աղբյուրների, Քաշմիրում հաղթեց Սարվաստիվադա փիլիսոփայական դպրոցը։ Արևելյան և [[Կենտրոնական Ասիա|կենտրոնաասիական]] վանականները նկարագրել են իրենց այցելությունները Քաշմիր։ Մեր թվարկության 4-րդ դարի ավարտին հայտնի վանական Կումարաջիվան Քաշմիրում Բանդահադատայի մոտ ուսանել է Դիրգհագմա և Մադհայագամա։ Նա դարձել է մեծ թարգմանիչ և շնորհիվ նրա աշխատանքների բուդդայականությունը տարածվել է Չինաստան։ Նրա մայրը՝ Ջիվան, ամենայն հավանականությամբ, Քաշմիրում մեկուսի կյանք է վարել։ Բուդդայական վանական Վիմալակշան ճանապարհորդել է Քաշմիրից Կուչա և հետո դասավանդել է Կումարաջիվային։

[[Շանկարա]]ն 8-րդ դարի վերջում կամ 9-րդ դարի սկզբում Քաշմիրում այցելել է ** տաճար։

== Մշակույթ և խոհանոց ==
[[Պատկեր:Kashmir Ladakh women in local costume.jpg|thumb|right|Մինարո ազգի կանայք ազգային հագուստներով։ [[Կարգիլ]], հյուսիսային [[Լադախ]]]]
Քաշմիրի խոհանոցն իր մեջ ներառում է *դում-ալուն* (խաշած կարտոֆիլը մեծաքանակ համեմունքներով), *չամանը* (կոշտ պանիր), *ռոգան ջոշը* (գառան միսը համեմունքներով), *յակինը* (գառան միսը, պատրաստված կաթնաշոռով և քիչ համեմունքներով), *լակխը* (սպանախի նման տերևներ), *ռիստա-գուշտաբան* (լոլիկով և կաթնաշոռով կոլոլակ), *դանիվալ-կորմը* և, իհարկե, *պանիրը*։ Ավանդական վազվանը պատրաստում են տոներին, որը տևում է մի քանի օր, երբ տապակում են բանջարեղենը և միսը՝ սովորաբար գառան։ Խոհարարները կարող են բաղադրատոմսն ընտրել իրենց հայեղոցությամբ։

Շատ տեղերում ալկոհոլն արգելված է։ [[Թեյ]]ը պատրաստում են երկու տարբեր եղանակներով․ *նուն-չայ'' կամ աղի թեյ, որն ստացվում է վարդագույն (անվանում են դեղձի գույնով թեյ) և կախվախ, որը տոնական թեյ է, պատրաստվում է զաֆրանով, համեմունքներով (հիլ, դարչին), շաքարով և մի քանի տեսակ թեյի տերևներով։

## Զբոսաշրջության պատմությունը Քաշմիրում
19-րդ դարում Քաշմիրն իր մեղմ կլիմայով գրավեց զբոսաշրջիկներին։ Հինդուսներից բացի ազատ Քաշմիր սկսեցին այցելել նաև եվրոպացի մարզիկները և ճանապարհորդները։ Ռավալպինդիի երկաթգիծն արագ հասանելիություն ապահովեց դեպի Սրինագար։ Երբ հունիսի սկզբին Սրինագարում եղանակը տոթ է դառնում, ապահովված անգլիացիները և հինդուսները տեղափոխվում են Քաշմիրի ամառային «մայրաքաղաք» դարձած առողջարանային Գուլմարգ քաղաք։ Մեկ այլ հայտնի հանգստավայր է դարձել Ռավալակոտ բնակավայրը։

## Տես նաև
* Սրինագար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասիայի վիճելի տարածքներ
Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Իսլամը Ասիայում
Կատեգորիա:Հինդուիզմն Ասիայում
Կատեգորիա:Հնդկաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պակիստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Քաշմիր