Արեգակնային ժամացույց

[300px|մինի|<center>'''Արեգակնային ժամացույց [Զվարթնոց, 7-րդ դար**<br><br>Մակագրություն՝ «ԱՂՕԹԵՍՑԵՆ ԱՌ Տ[Է]Ր ԱՄԵՆԱՅՆ ՍՈՒՐԲ Ի ԺԱՄ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ»։<br>Թվագրություն՝ Ա - 1, Բ - 2, Գ - 3, Դ - 4, Ե - 5, Զ - 6, Է - 7, Ը - 8, Թ - 9, Ժ - 10, ԺԱ - 11, ԺԲ - 12։</center>]]
**Արեգակնային ժամացույց*', սարք, որի օգնությամբ որոշվում էր տեղային [[արեգակնային ժամանակ]]ը։ Սովորաբար կազմված է դեպի հարավ ուղղված թվատախտակից և ձողից։ Ժամանակը որոշվում է թվատախտակի վրա ձողի ստվերով և հորիզոնական գծով կազմած անկյունով։ Ձողն անշարժ է և ուղղված երկրագնդի առանցքին զուգահեռ։

Ըստ թվատախտակի դիրքի, արեգակնային ժամացույցները լինում են՝ հասարակածային, հորիզոնական և ուղղաձիգ ([[ստվերաչափ]])։

Հասարակածային ժամացույցներում թվատախտակի հարթությունը զուգահեռ է երկնային հասարակածի հարթությանը (այն հորիզոնական հարթության հետ կազմում է 90°-<math> \varphi </math> անկյուն, որտեղ <math> \varphi </math>-ն տեղի աշխարհագրական լայնությունն է)։ Ժամագծերը նշվում են թվատախտակի թե' վերին և թե' ստորին երեսներին։ [[Գարուն|Գարնանն]] ու [[ամառ|ամռանը]], երբ [[Արեգակ]]ը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում, օգտվում են վերին, իսկ [[աշուն|աշնանն]] ու [[ձմեռ|ձմռանը]]՝ ստորին երեսից։ Ժամագծերը տարվում են իրարից հավասար հեռավորությունների (15°) վրա, և կեսօրվա ժամագիծը ուղղվում է դեպի հյուսիս։ Հորիզոնական ժամացույցների թվատախտակի հարթությունը հորիզոնական դիրք ունի։ Ժամագծերը կեսօրի (ժամը 12-ի) գծի նկատմամբ սիմետրիկ են և տարված ըստ <math> \mathrm{tg}\ x = \mathrm{tg}\ t * \sin \varphi </math> բանաձևի (<math> x </math>-ը համապատասխան ժամագծի ու կեսօրի գծի միջև գտնվող անկյունն է, <math> t </math>-ն՝ [[Արեգակ]]ի ժամային անկյունը)։

Ուղղաձիգ ժամացույցները սովորաբար պատրաստում են շենքերի հարավային պատի վրա։ Ժամագծերը տարվում են հորիզոնականին համանման և ըստ <math> \mathrm{tg}\ x = \mathrm{tg}\ t * \cos \varphi </math> բանաձևի։ Հին ու միջնադարյան [[Հայաստան]]ում սովորաբար օգտագործվել են ուղղաձիգ ժամացույցներ։

Դրանցից մինչև այժմ էլ պահպանվել են [[Զվարթնոց]]ում, [[Դսեղ]]ում, [[Ծաղկաձոր]]ում, [[Դիլիջան]]ում, [[Նոյեմբերյան]]ում, [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ում և այլուր գտնվող [[վանք]]երի ու [[տաճար]]ների պատերին։ Հայ բանահյուսությունում այս առանձնահատկությունն արտահայտվել է *եկեղեցի*-ն *ժամ'' կոչելու ավանդությամբ։

Մատենադարանի ձեռագրերում կան Արեգակնային ժամացույցների բազմաթիվ նկարագրություններ ու սխեմաներ։ Հայ հեղինակներից ոմանք առաջարկել են հորիզոնական և ուղղաձիգ արեգակնային ժամացույցների կառուցման զուտ երկրաչափական մեթոդ՝ առանց եռանկյունաչափական բանաձևերից օգտվելու։

Բացի նշված արեգակնային ժամացույցներից, Հայաստանում մեծ տարածում են ունեցել նաև ստվերաչափերը։

## Պատկերասրահ
Արեգակնային ժամացույցներ եկեղեցիների հարավային պատին

 
Haghartsin Monastery (14).jpg|Հաղարծին վանք
Building near Etchmiadzin Cathedral 25.JPG|Էջմիածին
Karbi Belfry Inscription.JPG|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Կարբի)
Surb Grigor Lusavorich cathedral of Yerevan-014.JPG|Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)
Surb Grigor Lusavorich cathedral of Yerevan-018.JPG|Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)
Tanahat Monastery IMG 8142.jpg|Թանահատի վանք
Haghpat_-_Armenia_(2935062826).jpg|Հաղպատավանք
Աղջոց վանք 13.jpg|Աղջոց վանք
Արևային ժամացոյց.JPG|Խոր Վիրապ
Sundial of the Holy Saviour Church, Gyumri, 2014.jpg|Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գյումրի)
Geghard Monastery- details 08.png| Գեղարդի Կաթողիկե եկեղեցի



Արեգակնային ժամացույցներ խաչքարերի վրա

 
Khatchkar in Krakow with Sundial, 9 Kopernika street, Poland.jpg|Կրակով, Լեհաստան
Khatchkar in Makaravank.jpg|Մակարավանք
Khatchkar Vatican Gardens 2011-07-05 cropped.jpg|Վատիկան



Արեգակնային ժամացույցներ ճարտարապետական հորինվածքներում


Revived Armenia Monument Sundial Cascade Yerevan Armenia 2013 09 01 VM.jpg|Վերածնված Հայաստան հուշակոթող Երևանի կասկադ համալիրում
Cascade of Yerevan, Sundial and Tree of Life, Armenia, 2013-09-01, VM.jpg|Երևանի կասկադ համալիր
Plaque of Architect Hovhannes Margarian, Yerevan, Armenia.jpg|Ճարտարապետ Հովհաննես Մարգարյանի հուշաքարը, Երևան
Matenadaran (21).jpg|Արեգակնային ժամացույցներ Մատենադարանի մուտքի դռների վրա
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 6.jpg|Ակադեմիկոս Պարիս Հերունու գիտցող-ստվերաչափը՝ արեգակնային ժամացույցն ու օրացույցը Օրգովի ռադիո-օպտիկական աստղադիտարանում
Bas-relief on the wall of YSU.jpg|Արևի ժամացույց ԵՊՀ պատին։



## Տես նաև
* Ստվերաչափ
* Գնոմոն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թումանյան Բ․ Ե․, Հայ աստղագիտության պատմություն, hատոր 1, Ե․, 1964։
* Բ. Ե. Թումանյան, Հայկական արեգակնային ժամացույցները։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 3, 1964, էջ 109-131
* Բ. Ե. Թումանյան, Միջնադարյան հայկական լուսնացույցը։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 1, 1960, էջ 74-82
* Էյնաթյան Ջուլիետա, Տիեզերագիտության և տոմարի մեկնություններ, Երևան, 2015, 412 էջ

Կատեգորիա:Ժամանակ
Կատեգորիա:Ժամացույցներ
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ