open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ալֆրեդ Վիկտոր դը Վինյի

**Ալֆրեդ Վիկտոր դը Վինյի** (, ), ֆրանսիացի գրող, կոմս։

1814 թվականից մինչև 1827 թվականները ծառայել է թագավորական բանակում։ 1822 թվականին տպագրվել է նրա «Պոեմներ» անդրանիկ ժողովածուն։ «Սեն-Մար» (հատոր 1—2, 1826) պատմավեպում Վինյին իդեալականացրել է XVII դարի ազնվականական երիտասարդությանը։ «Մարշալ դ՚Անկրի կինը» (1831) պատմական դրամայում պատկերել է ֆեոդալական խռովության շրջանը Ֆրանսիայում՝ Հենրիխ IV-ի մահից հետո։ Զինվորական ծառայության հետ կապված Վինյիի հիշողություններն ամփոփված են «Զինվորի անազատությունն ու վեհությունը» (1835) գրքում։ Ետմահու հրատարակվել են «Ճակատագրեր» (1863) և «Բանաստեղծի օրագիրը» (1867) ժողովածուները։ Չընդունելով բուրժուական հարաբերությունները, բայց տեսնելով ազնվականության քայքայումը, Վինյին չի տարվել հետադեմ ռոմանտիկների՝ հին կարգերը վերականգնելու պատրանքներով։ Այստեղից էլ՝ նրա ստեղծագործության մռայլ հոռետեսությունը, «ամբոխից» վեր կանգնած տառապող անհատի կերպարը («Գայլի մահը», 1843, պոեմ)։ Վինյիի պոեզիան, որ ազդեցություն է գործել պառնասականների վրա (տես «Պառնաս»), աչքի է ընկնում ձևի խստությամբ. միտքը իշխում է զգացմունքի վրա։ Վինյիի առանձին ստեղծագործություններ ժամանակին թարգմանվել են հայերեն և տպագրվել մամուլում։

## Երկեր
* *Le Bal*  (1820).
* *Poèmes* (1822).
* *Éloa, ou La Sœur des Anges* (1824).
* *Poèmes Antiques et Modernes* (1826).
* *Cinq-Mars* (1826).
* *Roméo et Juliette* (1828, Շեքսպիրի *[[Ռոմեո և Ջուլիետ]]*ի թարգմանությունը).
* *Shylock* (1828, Շեքսպիրի Վենետիկի վաճառականը երկի փոխադրությունը).
* *Le More de Venise* (1829, *[[Օթելլո]]յի * թարգմանությունը).
* *La Maréchale d'Ancre* (1830).
* *L'Almeh: Scènes du Désert* (1831, անավարտ).
* *Stello* (1832).
* *Quitte pour la Peur* (1833).
* Servitude et grandeur militaires|*Servitude et Grandeur Militaires* (1835).
* *Chatterton* (1835).
* *Daphné* (1837, անավարտ).
* *Les Destinées* (1864).
* *Journal d'un Poète* (1867).
* *Œuvres Complètes* (1883–1885).

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* 
* Works by Alfred de Vigny, at Hathi Trust

 

Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վիպասաններ
Տանու Օլա

**Տանու Օլա** (թուվ.` *Таңды-Уула*, մոնղ.` *Тагны уулс*), լեռնաշղթա Տիվայի Հանրապետության հարավում։ Ջրբաժան է Ենիսեյի վերին հոսանքի և Ուբսու նուր անհոսք լճի ավազանների միջև։ Բաժանվում է արևմտյան և արևելյան մասերի։ Երկարությունը մոտ 300 կմ է է, բարձրությունը՝ մինչև 2700 մ (առավելագույնը՝ 3061 մ)։ Կազմված է ավազաքարերից, թերթաքարերից, կոնգլոմերատներից, գրանիտներից և նստվածքային ապարներից։ Հյուսիսային լանջերը ծածկված են մայրու, կուենու տայգայով, հարավային լանջերը՝ տափաստանային բուսականությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեռներ
Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Վրան

250px|մինի|վրան
**Վրան**, վաչկատուն ցեղերի շարժական բնակարան։ Գործածվել է հնագույն ժամանակներից։ Վրանի ծածկույթը պատրաստել են հիմնականում թանձր գործվածքներից (կտավ, ասվի, հարուստ անձանցը՝ անգամ մետաքսից և այլն)։ Վրան․ կառուցվում է ուղղահայաց և դրանց վրա հարմարեցված հորիզոնական ձողերի վրա ծածկույթը փռելու և եզրերը բոլոր կողմերից գետնին գամած փայտե կամ մետաղյա ցցերին ամրացնելու միջոցով։ Վրան լինում են տարբեր չափերի ու ձևերի (երկարավուն, կլոր և այլն), տարբեր գույնի (սպիտակ, սև, կարմիր, դեղին և այլն)։
200px|մինի|Վրան
Ասորեստանցիներն ու արաբները վրան պատրաստել են այծի սև մազից։ Թյուրք, և մոնղոլական․ վաչկատուն ցեղերն ու ժողովուրդները գործածում են բոլորաձև փայտե կառույցքի վրա հավաքած թաղիքե կոնաձև վրան (յուրտա)՝ կանանց ու տղամարդկանց բաժանմունքներով, կենտրոնում՝ օջախ։ Մեծ վրանները վարագույրներով բաժանվում են առանձին սենյակների։ Այժմ զինվորականները, հնագիտական, երկրաբանական և այլ արշավախմբերը գործածում են դաշտային պայմաններին համապատասխան կահավորված, տարբեր չափերի հարմարավետ վրաններ։

## Օգտագործում
### Ավանդական
Վրանները ավանդաբար օգտագործվել են քոչվոր ժողովուրդների կողմից ամբողջ աշխարհում, ինչպիսիք են բնիկ ամերիկացիները, մոնղոլները, թյուրքերն ու տիբեթցի քոչվորները, ինչպես նաև բեդուիները։

### Զվարճանքի
Քեմփինգը հանդիսանում է տարածված զվարճանքի ձև, որը հաճախ ենթադրում է վրանների օգտագործում։ Վրանը տնտեսական է և պրակտիկ՝ շնորհիվ իր շարժունակության և շրջակա միջավայրի վրա հասցվող փոքր ազդեցության։ Այս չափանիշները կարևոր են վայրի բնության կամ հեռավոր տարածքներում օգտագործելու համար։

### Տնկված վրանի
Տնկված վրանը կամ ծածկուսային վրանը մեծ վրանի տեսակ է, որը հաճախ օգտագործվում է ամառային միջոցառումների, ինչպիսիք են ցուցադրությունները, փառատոները և հարսանիքները, անցկացման համար։ Դրանք հատկապես ասոցացվում են անգլիական բնորոշ հարսանիքների հետ՝ արվարձանային այգիներում և գյուղական տոնակատարություններով։ 
 
Որոշ առևտրային ընկերություններ, որոնք արտադրում են ծածկույթներ, օգտագործում են մետաքսե տպագրություն և թվային տպագրություն հատուկ պատրաստված ծածկույթների վրա՝ ընկերության առաջխաղացման համար, որն օգտագործում է դրանք։  

### Ռազմական
Ամբողջ աշխարհի բանակներն արդեն երկար ժամանակ օգտագործում են վրանը իրենց ամենօրյա գործունեության մեջ։ Զինվորականները նախընտրում են վրանը, քանի որ այն համեմատաբար արագ տեղակայվում է և ապամոնտաժվում՝ համեմատած ավելի ավանդական ծածկույթների հետ։  

### Արտակարգ իրավիճակներում
Վրանները հաճախ օգտագործվում են հումանիտար բնույթի արտակարգ իրավիճակներում, ինչպիսիք են պատերազմը, երկրաշարժերը և հրդեհները։ Հումանիտար բնույթի արտակարգ իրավիճակներում հիմնականում օգտագործվում են տախտակե վրաններ, որովհետև բամբակե տախտակե վրանը ապահովում է գործառական օդային ջերմակոչիչություն և ծառայում է որպես ժամանակավոր ծածկույթ։ Այդպիսի կազմակերպությունների, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ի Փախստականների Գլխավոր Գործակալությունը (ԳՈՒ״), տարածված վրանները արտադրվում են տարբեր ընկերությունների կողմից՝ կախված այն տարածաշրջանից, որտեղ դրանք օգտագործվում են, ինչպես նաև նշանակությունից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շարժուն բնակարան
Ջակոմո դա Վինյոլա

250px|մինի|աջից|Հայկական գմբեթավոր դահլիճ տիպի Իլ Զեզու եկեղեցին
**Ջակոմո դա Վինյոլա** (իտալերեն՝ *Vignola*) (իսկական ազգանունը՝ Բարոցցի, *Barozzi*, ), իտալացի ճարտարապետ և ճարտարապետության տեսաբան։

Ստեղծագործել է Ուշ Վերածննդի, մաներիզմից բարոկկոյին անցման ժամանակաշրջանում։ Հեղինակ է «Ճարտարապետության հինգ օրդերների կանոն» (իտալերեն՝ *Regola delli cinque ordini di Archi- tettura*, Հռոմ, 1562 թ., ռուսերեն թարգմանություն 1939 թ.) դասական տրակտատի, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել Եվրոպայում, հատկապես կլասիցիզմի շրջանում։ Աշխատությունում ներկայացված օրդերների համաչափությունները Վինյոլան իր կառույցներում չի կիրառել։ Նա նպատակ է ունեցել ճարտարապետական միալեզվության հիմունքներով նպաստել համաշխարհային կաթոլիկ ճարտարապետության ստեղծմանն ու տարածմանը։ Վինյոլաի նշանավոր կառույցներից են օվալաձև հատակագծով առաջին եկեղեցու շինությունը՝ Սանտ Անդրեա եկեղեցին (1555 թ.), և Իլ Զեզու եկեղեցին (1568 թ.-ից 1584 թվականներին, երկուսն էլ Հռոմում), որը բարոկկոյի բազմաթիվ տաճարների նախատիպն է եղել, և, ըստ Յո. Ստրժիգովսկու, Իտալիայում հայկական գմբեթավոր դահլիճ տիպի օրինակով կառուցված առաջին եկեղեցին է։ Քաղաքաշինական առումով ուշագրավ են Պալացցո Ֆառնեզեն (1558 թ. –ից 1573 թվականներին, մեծաչափ հնգանիստ ծավալի կենտրոնում բոլորաձև բակ է) Կապրարոլայում և Հուլիոս III պապի վիլլան (1550 թվականից 1555 թվականներին) Հռոմում։ Ըստ Պալլադիոյի, Վինյոլան ճարտարապետության դասականությունը վերականգնող մեծագույն վարպետներից է։


File:Vignola - Due regole della prospettiva prattica, 1682 - 1375259.jpg|*Le due regole della prospettiva prattica*, 1682


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վերածննդի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իտալացի ճարտարապետներ
Ֆրիդրիխ Վյոլեր

**Ֆրիդրիխ Վյոլեր** (, ), գերմանացի քիմիկոս, ժամանակակից օրգանական քիմիայի հիմնադիրներից։ Պետերբուրգի ԳԱ արտասահմանյան թղթակից անդամ (1853)։

Ավարտել է Հայդելբերգի համալսարանի բժշկական ֆակակուլտետը (1823)։ Աշակերտել է Լ․ Գմելինին և Ի․ Բերցելիուսին։ Կասելի տեխնիկական դպրոցի (1831) և Գյոտինգենի համալսարանի (1836) պրոֆեսոր։ Հայտնաբերել է ցիանական թթուն (1822 թ.), սինթեզել ցիանի յոդիդը և սնդիկի թիոցիանատը (1823)։ Վյոլերը առաջինը (1824) անօրգանական նյութերից ստացավ անգույն բյուրեղական օրգանական նյութ։ Ավելի ուշ (1828 թ.) պարզվեց, որ այդ ստացվածը միզանյութն էր։ Լիրիխի հետ պարզեց բենզոյական թթվի բաղադրությունը, հայտնաբերեց բենզոիլ ռադիկալը, ստացավ երկեթիլտելուրը (1840 թ.) և հիդրոքինոնը (1844 թ.), հետազոտեց միզաթթուն, նրա ածանցյալները (1838) և օպիումի ալկալոիդները (1844)։ Վյոլերի աշխատանքները նպաստեցին օրգանական քիմիայի, որպես գիտության, ստեղծմանը և զարգացմանը։ Կարևոր են նաև անօրգանական քիմիայի բնագավառում Վյոլերի կատարած աշխատանքները, ալյումինի (նրա քլորիդից և կալիումից, 1827), բերիլիումի և իտրիումի (նման ճանապարհով, 1828), ֆոսֆորի (կալցիումի ֆոսֆատի, ածխի և կավահողի փոխազդեցությամբ, 1829 թ.), սիլիցիումի և տիտանի նիտրիդների (1856-1858), կալցիումի կարբիդի և նրանից ացետիլենի (1862) ստացումը։ Վյոլերը ստեղծեց խոշոր գիտական դպրոց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Մարբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Վարդանովներ

**Վարդանովներ** (կեղծանունը՝ Վարդանիո), կրկեսի արտիստների (հեծանվորդների) ընտանիք։ Ալեքսանդր Փարեմուզովիչ Վ․ [Օգոստոս 18․8․1890—10․5․1963]։ Գործունեությունն սկսել է 1905 թվականին։ 1914 թվականից՝ մենահեծանվորդ։ 1919 թվականին ստեղծել է խմբային համար (Վարդանիո կեղծանունով)։ Խաղընկերուհիներից էր կինը՝ Անտոնինա Ֆիլիպովնա Վ․ Օգոստոս 4․1910 — Հոգտեմբեր 27․1961։ Տարբեր տարիներ Վարդանովների հետ հանդես են եկել նաև Վ․ Ֆ․ Ասմուսը, Կ․ Կ․ Ասմուսը, Ն․ Ռ․ Գալանովան, Գ․ Մ․ Սերգեևը, իր դուստրը՝ Տամարա Ալեքսանդրովնա Վ․ (ծնվել է Ապրիլ 10․1935), ԽՄԿԿ անդամ 1964 թվականից։ Ավելի ուշ հանդես է եկել եռյակում, ուր քույրն էր՝ Եկատերինա Ալեքսանդրովնան և Գ․ Վիտկովսկին։

Կրկեսը թողել է 1969 թվականին։ Եկատերինա Ալեքսանդրովնա Վ․ (ծնվել է Նոյեմբեր 29․1932), Վարդանովների դուստրը, հեծանվորդների եռյակի ղեկավար (խաղընկերները՝ Գ․ Վիտկովսկի, Ռ․ Բոչարովա)։

Կատեգորիա:Ընտանիքներ
Կարապետ Սիտալ

**Կարապետ Շահենի Սիտալ (Շահինյան)**  (1891, Կաճետ կամ Կաշտ (Արևմտյան Հայաստանի Շատախի գավառում) - մայիսի 26, 1972, Ֆիլադելֆիա), հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ։ 1895-1896 թվականների հայկական կոտորածների ժամանակ Շահինյանների ընտանիքը տեղափոխվել է Վան։

## Կենսագրություն
Ծնողներից զրկվելով՝ Սիտալն ապաստանել է ամերիկյան որբանոցում։ 1907 թ.-ին ավարտել է Վանի Ամերիկյան բարձրագույն վարժարանը, 1910 թվականին՝ Թավրիզի Ամերիկյան քոլեջը։ Վերադառնալով Վան՝ նվիրվել է ուսուցչությանը։ 1911 թվականին, Հ. Ավագյանի և Ս․ Ժամկոչյանի հետ հիմնել ու խմբագրել է «Վան-Տոսպ» պարբերականը։ 1914 թվականին, խուսափելով թուրք զինվորագրությունից, մեկնել է ԱՄՆ, հաստատվել Ֆիլադելֆիայում, որտեղ հետևել է Փենսիլվանիայի համալսարանի գրականության և գեղարվեստի դասընթացներին։

Իր հիմնադրած տպարանում, որը գործել է շուրջ 40 տարի, Սիտալը 1923-1924 թվականներին լույս է ընծայել «Հորիզոն» գրական, գիտական, հասարակական շաբաթաթերթը (խմբագրել է Փ․ Մինասյանի և Հ․ Հովսեփյանի հետ)։ Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելուց հետո հարել է ԱՄՆ-ում գործող Հայ բանվորական կուսակցությանը, որը հետագայում մտել է ԱՄՆ-ի կոմունիստական կուսակցության մեջ՝ կազմելով վերջինիս հայկական հատվածը։ Սիտալը եղել է «Խորհրդային Հայաստանի տեխ․ օգնության», «Հայաստանի օգնության կոմիտեի» (ՀՕԿ) և այլ առաջադիմական միությունների անդամ։

Կյանքի վերջին տարիներին Ամերիկահայ առաջադիմական միության պատվո նախագահն էր։ Քանիցս այցելել է Խորհրդային Հայաստան, որտեղ նշվել են նրա գրական-հասարակական գործունեության 40, 50, 60-ամյակները։

Առաջին ստեղծագործությունները լույս են տեսել «Առավոտ», «Զանգ» (Թավրիզ), «Վան֊Տոսպ» (Վան) պարբերականներում (1910-ական թթ․)։ «Դուսաներգեր» (1919 թ.), «Կարավանի ետևէն» (1922 թ.) գրքերը պարունակում են հայկական ժողովրդական ավանդավեպերի մշակումներ՝ «Ոսկե խոտը», «Արևամարդը», «Մհեր», «Ծամթել» և այլն։ «Գիշերէն մինչև լուսաբաց» (1931 թ.) ժողովածուում Սիտալը բանաստեղծությունների շարքեր է նվիրել Սովետական Հայաստանին և, իր բառերով ասած, «ռազմերգել է հայ բանւորութեան և միջազգային պրոլետարիատի պայքարը․․․»։ Սիտալը գրել է նաև «Գիւղն իմ հեռաւոր» (1936 թ.) պոեմը, «Սասնայ ծռեր» (1939 թ.) դյուցազներգությունը, գրական մշակման ենթարկել «Կաշտի քաջեր» (1942 թ.) վիպերգը։ «Հազարան բլբուլ»-ը (1946 թ.)՝ հայկական նույնանուն հեքիաթի, իսկ «Հովիվ Ազոն» (1954 թ.)՝ քրդական «Ների Բալո» վիպերգի մշակումն են։

Սիտալը հեղինակ է նաև հրապարակախոսական երկերի («Տեսայ մեր երկրի արևածագը», 1948 թ., «Հայաստանի լուսափառ արևածագը և Վրացեանի մարող ձէթի ճրագը», 1949 թ., «Արևածագ և առաւօտ», 1957 թ., «Նոր հորիզոններ», 1959 թ.), որոնցում նոթագրել է Սովետական Հայաստանից ստացած տպավորությունները։

## Երկեր
* Լուսաբաց, Ե․, 1936 թ.։
* Պայքարի երգեր, Ե․, 1953 թ.։
* Դյուցազնական, Ե․, 1957 թ.։
* Ոսկեհունձ, Ե․, 1962 թ.։

## Գրականություն
* Սելյան Պ., Կարապետ Սիտալ, Ե., 1961:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Սալ (գործիք)

**Սալ**, 
# ստուգիչ սալ, ճշգրիտ մշակված արտաքին հարթությամբ կոշտ տուփաձև կողավոր թուջե միաձույլ կոնստրուկցիա։ Ծառայում է դետալների հարթայնությունը ստուգելու և չափանշիշ աշխատանքներ կատարելու համար։ 
# Հարդարիչ սալ, հարթ պրիզմայաձև պողպատե սալ՝ մետաղե թերթերը, ձողերը և շինվածքները հատուկ մուրճի հարվածներով ուղղելու համար։ 
# Չափանշման սալ, ճշգրիտ մշակված վերին հարթ մակերևույթով պրիզմայաձև սալ, որը ծառայում է որպես բազիսային հարթություն՝ նախապատրաստուկների չափանշման դեպքում չափերի երկրաչափական համաձայնեցման համար։ Չափանշման փոքր սալերը տեղադրում են փայտե կամ թուջե պատվանդանների վրա, մեծերը՝ հոծ հիմքերի կամ ամբարձիկների վրա։ Ծանր մեքենաշինության մեջ կիրառում են առանձին սալերից բաղկացած բաղադրովի չափանշման սալեր։

Կատեգորիա:Հարթ պրիզմայաձև պողպատե գործիքներ
Վարդար

**Վարդար** (), գետ Մակեդոնիայում և Հունաստանում։ Երկարությունը 388 կմ է, ավազանը՝ 25,4 հզ կմ²։ Սկսվում է Մակեդոնական լեռներից, հոսում միջլեռնային գոգավորություններով և թափվում Եգեյան ծովի Թերմաիկոս ծոցը։ Ջրի միջին ծախսը 151 մ³/վրկ է։ Ստորին հոսանքում նավարկելի է։ Վարդարի ափին են Սկոպիե, Տիտով Վելես քաղաքները։

## Անվանումը
Հնում կոչվել է Աքսիոս։ Ոմանք կարծում են, որ այժմյան անվանումը դրա հնդեվրոպական պատճենումն է, նշանակում է «սև ջուր» (այս գետի վտակը հիմա էլ կրում է սլավոնական Црна «սև» անունը)։ Ոմանք էլ կարծում են, որ այն առաջացել է հնդեվրոպական var (ջուր) և ar (հոսող) բառերի միացումից։ Եղել է նաև կարծիք, որ այն առաջացել է ալբաներեն bardhe «սպիտակ, մաքուր» բառից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի գետեր
Կատեգորիա:Հունաստանի գետեր
Տարածություն և ժամանակ

**Տարածություն և ժամանակ**, մատերիայի գոյության հիմնական ձևերը, այսինքն՝ մատերիական օբյեկտների և երևույթների կոորդինացման ձևերը։ Պատմականորեն ձևավորվել են տարածության և ժամանակի սուբստանցային և ռելացիոն ըմբռնումները։ Ըստ առաջինի տարածություն և ժամանակ մատերիայից և մեկը մյուսից անկախ գոյություն ունեցող էություններ են։ Այսպիսի մոտեցումն սկիզբնավորվել է անտիկ ատոմիզմի շրջանակներում (դատարկ տարածություն) և ամբողջականացվել է Նյուտոնի ուսմունքում և դասական ֆիզիկայում (բացարձակ տարածություն, բացարձակ ժամանակ)։ Ըստ մյուս ըմբռնման, տարածությունն արտահայտում է օբյեկտների համագոյակցության, իսկ ժամանակը՝ երևույթների հաջորդափոխման կարգը։ 20-րդ դարում ֆիզիկայի զարգացումը, շնորհիվ հարաբերականության տեսության (Հարաբերականության հատուկ տեսություն, Տիեզերական ձգողություն), բացահայտեց տարածության և ժամանակի, ինչպես նաև դրանց ու մատերիայի միջև գոյություն ունեցող քանակական առնչությունները։

Բնագիտության առավել հիմնարար հասկացություններ են տարածությունը և ժամանակը։ Փիլիսոփայական մակարդակի վրա սահմանվում են որպես մատերիայի գոյության հիմնական ձևեր։ Եթե չկան մատերիա , նյութ , ուրեմն չկան տարածությունը և ժամանակը։ Մատերիան ունի հասկացություններ՝ փոփոխականություն և ժամանակ։ Տարածությունը և ժամանակը արտահայտվում են մատերիայի կառուցվածքայնությամբ և փոփոխությամբ ։ Տարածությունը սովորաբար համարվում է եռաչափ, համասեռ , իզոտրոպ՝ օժտված Էվկլիդեսյան երկրաչափությամբ։

Եռաչափությունը ունի 3 չափումներ։ Այն թե ինչո՞ւ է տարածությունը եռաչափ փորձել են բացատրել սկսած 20-րդ դարի սկզբից։ Բնության պարզագույն ուժերը հետադարձ համեմատական  են հեռավորության քառակուսուն՝ պայմանավորված տարածության եռաչափ լինելով։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Սարգիս Վարդանյան (մարզիկ)

**Սարգիս Զատիկի Վարդանյան** (), հայ խորհրդային մարզիկ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1952), ՀԽՍՀ վաստակավոր մարզիչ (1962)։

1940, 1949, 1952 թվականներին եղել է դասական, 1947 թվականին՝ ազատ ոճի ըմբշամարտի ԽՍՀՄ չեմպիոն։ 1958 թվականից մարզել է դասական ըմբշամարտի ՀԽՍՀ հավաքականը, 1957-1962 թվականներին եղել ըմբշամարտի հանրապետական ֆեդերացիայի նախագահ։ Լուրջ ներդրում ունի հանրապետությունում ըմբշամարտի ձևերի մասսայականացման և զարգացման գործում։

1963 թվականից Երևանում անցկացվում է Վարդանյանի հիշատակին նվիրված հանրապետական (1972 թվականից՝ համամիութենական) դասական ըմբշամարտի ավանդական մրցաշար։

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր մարզիչներ
Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ
Մեիր Վիլներ

**Վիլներ Մեիր** (, ), իսրայելցի կոմունիստ, քաղաքական գործիչ։ Կրթությամբ պատմաբան։

1938 թվականին տեղափոխվել է Պաղեստին, ուր ընդունվել է (1940) Պաղեստինի կոմունիստական կուսակցության (ՊԿԿ) շարքերը։ 1943 թվականից եղել Է ՊԿԿ ԿԿ քարտուղար և քաղբյուրոյի անդամ, 1948 թվականից՝ Իսրայելի կոմունիստական կուսակցության (ԻԿԿ) ԿԿ քարտուղար և քաղբյուրոյի անդամ, 1965 թվականից՝ կուսակցության ԿԿ քաղբյուրոյի քարտուղար, 1969 թվականից՝ ԻԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղար։ 1949 թվականին դարձել է կնեսետի (պառլամենտի) պատգամավոր։ Պարգևատրվել է «Ժողովուրդների բարեկամության» շքանշանով (1978)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրեաներ
Կատեգորիա:Երուսաղեմի հրեական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հրեա քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հրեա պատմաբաններ
Վիկտորիա (քաղաք, Կանադա)

**Վիկտորիա** (), քաղաք և նավահանգիստ Կանադայում, Վանկուվեր կղզու հարավարևելյան ծայրում։ Բրիտանիայի Կոլումբիա նահանգի վարչական կենտրոնն է։ Բնակչությունը 62 հզ․ (1978)։ Կա փայտամշակում, նավաշինություն, նավանորոգում։ Արտահանում է փայտանյութ, ձկնամթերք։ Ունի համալսարան։ Տուրիզմի վայր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1862 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կանադայի քաղաքներ
Վիշնու

մինի|Վիշնուի արձանիկը

**Վիշնու**, գլխավոր աստված բրահմայական և հնդու կրոններում (Բրահմայի և Շիվայի հետ կազմում են պանթեոնի եռյակը)։ Անձնավորում է հավետ կենարար բնությունը։ «Ռիգվեդայում» ներկայացվում է իբրև արեգակնային աստվածություն, որը ցրում է գիշերը երկիրը պաշարած խավարի դևերին, չարքերից փրկում մարդկանց, ամոքում նրանց վիշտը։

Վիշնուի պաշտամունքն առավելապես տարածված է Հյուսիսային Հնդկաստանում։

## Տես նաև
* Գարուդա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առասպելական կերպարներ
Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Արևելյան փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Արևի աստվածներ
Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Կատեգորիա:Գերագույն աստվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդապաշտություն
Կատեգորիա:Կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Հինդուիզմի փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Հնդկական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Սանսկրիտ եզրույթներ
Վոլխովի հիդրոէլեկտրակայան

**Վոլխովի հիդրոէլեկտրակայան** (Վ. Ի. Լենինի անվան), հէկ ՌԴ-ում, Վոլխով գետի վրա, Լենինգրադի մարզում։ Կառուցվել է 1921—1926 թվականներին։ Սկզբնական հզորությունը՝ 58 Մվա, վերակառուցումից հետո՝ 66 Մվա։ Էլեկտրաէներգիայի տարեկան միջին արտադրանքը կազմում է 385 միլիոն կվա/ժ։ Հիդրոհանգույցի կազմի մեջ մտնում են 13,5 մ բարձրությամբ բետոնե ջրթափ պատվարը, 140,5 մ երկարությամբ հէկի շենքը, միախուց շլյուզը և ձկնուղին։ Հէկի մեքենայական սրահում տեղակայված են 8 Մվա հզորությամբ 8 խոշոր և 1 Մվա հզորությամբ 2 փոքր հիդրոագրեգատներ։ Ճնշումային կառույցները գոյացնում են 4,3 կմ3 ծավալով ջրամբար (Իլմեն լիճը ներառյալ)։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի հիդրոէլեկտրակայաններ
Աշոտ-Սահակ Արծրունի

**Աշոտ Արծրունի** կամ **Աշոտ-Սահակ Արծրունի**, Վասպուրականի չորրորդ թագավոր (968-991)։ Երբեմն իշխանության ավարտը համարվում է 977 թվականը, երբ նրան գահակից իշխան է նշանակվում եղբայրը՝ Գուրգեն Արծրունին։

Հոր՝ Աբուսահլ Արծրունու մահից հետո (968) թագավորությունը բաժանվում է երեք մասի։ Ավագ որդին՝ Աշոտը, ժառանգում է Արծրունիների թագավորական գահը և կրտսեր եղբայրների հանդեպ գերիշխանությունը։
Աշոտ Արծրունու և իր եղբայրների գահակալության շրջանում Վասպուրականի բնակչությունը հասնում էր մոտ մեկ միլիոնի։ Նույն ժամանակաշրջանում Վասպուրականում կար ավելի քան 8 քաղաք, 4 000 գյուղ, 72 բերդ և ամրոց, 115 վանք ու եկեղեցի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վասպուրականի արքաներ
Կատեգորիա:Վասպուրականի պատմություն
Կատեգորիա:Արծրունիներ
Պալանտոս

**Պալանտոս**, **Պալաս** () — հին հունական դիցաբանության մեջ հանդիսանում է Կրտսեր տիտան։ Կրիոսի և Էվրիբեի որդին է։ Ստիքսի ամուսինն է, Նիկե-Հաղթանակ, Կրատոս-Ուժ, Իշխանություն, Բիա -Զորություն, Զելոս - Փառք կամ Ձգտում և Պալանտոսների հայրն է։ Նրա անունը կրում է քաղաք Պելեն Ախայեում։

### Անվան ստուգաբանությունը
"Pallas" -"թափահարել (pallein) նիզակը"։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Պալանտոս

Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Կատեգորիա:Տիտաններ և տիտանուհիներ
Տառեխ

**Տառեխ** (Chalcalburnus tarichi), Վանա տառեխ, ծածանների ընտանիքի տառեխների սեռի ձուկ։ Մարմինը երկարավուն է (երկարությունը 5 անգամ մեծ է բարձրությունից), հասնում է մինչև 233 մմ։ Ստորին ծնոտն առաջ է եկած։ Թեփուկների վրա կան մուգ պիգմենտային կետեր։ Բեղիկներ և ճարպալողակ չունի։ Զվադրած էգերի գլուխը և մարմինը ծածկված են բշտիկներով։ Արուները սեռահասուն են դառնում, երբ մարմնի երկարությունը հասնում է 165 մմ-ի, էգերը՝ 195 մմ-ի։ Տարածված է միայն Վանա լճում։ Գարնանը, ապրիլին, ձվադրման համար մեծ քանակությամբ դուրս է գալիս գետերը։ Ձկնորսության օբյեկտ է։ Օգտագործվում է սննդում, գլխավորապես աղած և չորացրած, ինչպես նաև թարմ վիճակում։

Կատեգորիա:Ձկներ
Maps

«**Maps**», ամերիկյան Maroon 5 փոփ ռոք խմբի երգն է։ Այն թողարկվել է 2014 թվականի հունիսի 16-ին, որպես խմբի «V» կոչվող հինգերորդ ստուդիական ալբոմի առաջին սինգլ։ Երգը գրվել է Ադամ Լևինի, Ռայան Թեդերի, Բենի Բլոնկոյի, Ամար Մալիկի և Նոել Զենկանելայի կողմից։

Երգի տեսահոլովակը, որի ռեժիսորն է Փիթեր Բերգը, նկարահանվել է 2014 թվականի հունիսի 12-ին։ Տեսահոլովակի պրեմիերան կայացել է հուլիսի 1-ին MTV և VH1 հեռուստաընկերությունների եթերում, իսկ այնուհետև այն տեղադրվել է խմբի VEVO ալիքում։

## Կառուցվածք
Երգը գրվել է Ադամ Լևինի, Ռայան Թեդերի, Բենի Բլոնկոյի, Ամար Մալիկի և Նոել Զենկանելայի կողմից։ Բենի Բլոնկոն և Ամար Մալիկը նախկինում աշխատել են խմբի «Moves Like Jagger» և «Payphone» երգերի վրա, մինչդեռ Ռայան Թեդերը և Նոել Զենկանելան աշխատել են «Love Somebody» և «Lucky Strike» երգերի վրա։ «Maps»-ը փոփ ռոք երգ է։ Այն կորցրած սիրո մասին է, որին պետք է գտնել։

## Ստեղծագործական անձնակազմ
* Ադամ Լևին – վոկալ, խոսքերի հեղինակ
* Ջեսսի Կարմայքլ – ստեղնաշարային գործիքներ
* Միքի Մեդեն – բաս կիթառ
* Ջեյմս Վալենթայն – կիթառ
* Մեթ Ֆլին – հարվածային գործիքներ
* ՓիՋեյ Մորտոն – ստեղնաշարային գործքիներ
* Ռայան Թեդեր – պրոդյուսեր, խոսքերի հեղինակ
* Բենի Բլանկո – պրոդյուսեր, խոսքերի հեղինակ
* Նոել Զենկանելա – պրոդյուսեր, խոսքերի հեղինակ
* Ամար Մալիկ - խոսքերի հեղինակ
* Նոա Փասովոյ - պրոդյուսեր

## Հիթ-շքերթներ

### Շաբաթական հիթ-շքերթներ

### Տարեվերջյան հիթ-շքերթներ

## Հավաստագրումներ

!scope="col" colspan="3"| Streaming
|-

## Թողարկման պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Երգի տեսահոլովակը ՅուԹուբում
* Երգի բառերը  MetroLyrics կայքում

Կատեգորիա:2014 երգեր
Կատեգորիա:2014 սինգլներ
Կատեգորիա:Maroon 5 երգեր
Կատեգորիա:Սենտիմենտալ սիրային երգեր
Վիկտորյա Պետրիկ

270px|մինի
**Վիկտորյա Իգորևնա Պետրիկ** (, ), ուկրաինացի երգչուհի։ 2010 թվականի «Մանկական Նոր Ալիքի» հաղթող իր կրտսեր քրոջ՝ Անաստասիա Պետրիկի հետ։ Ներկայացրել է Ուկրաինան Լիմասոլում կայացած Մանկական Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթում, որտեղ կատարելով «*Матросы*» («*Նավաստիներ*») երգը, զբաղեցրել է 2-րդ հորիզոնականը։ Եղել է Ուկրաինայի ներկայացուցիչը Նոր Ալիք 2014 մրցույթում, զբաղեցրել է 2-րդ տեղը, միաժամանակ ճանաչվել այդ մրցույթի մասնակից ամենասեքսուալ երգչուհի։

## Սկավառակագրություն
### Սինգլներ

* Love is Lord
* Freedom
* Overload
* Колдунья
* Весна

## Պարգևներ
* 2004 — «Зоряні мости» մրցույթ — գրան պրի (մեծ մրցանակ)
* 2005 — «Молода Галичина» — I տեղ
* 2008 — Մանկական Եվրատեսիլ 2008 — II տեղ
* 2010 — «Մանկական «Նոր ալիք»» — I տեղ
* 2012, 2013 — «Фаворит Успеха» մրցույթի  «Երիտասարդ տաղանդ» անվանակարգ.
* 2014 — «Նոր ալիք» — II տեղ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մայիսի 21 ծնունդներ
Կատեգորիա:1997 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Մանկական Եվրատեսիլի մասնակիցներ
Վիկտոր Վինոգրադով

**Վիկտոր Վլադիմիրովիչ Վինոգրադով** (, ), խորհրդային լեզվաբան, գրականագետ։

ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս (1946)։ 1917 թվականին ավարտել է Պետրոգրադի պատմաբանասիրական և հնագիտական ինստիտուտները։

Լենինգրադի (1920–1929) և Մոսկվայի (1930–1969) համալսարանների պրոֆեսոր, Մոսկվայի համալսարանի ռուսաց լեզվի ամբիոնի վարիչ (1945–1969)։ ԽՍՀՄ ԳԱ լեզվաբանության (1950–1954) և ռուսաց լեզվի (1958–1968) ինստիտուտների տնօրեն։ ԽՍՀՄ ԳԱ գրականության և լեզվի բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար (1950–1963)։ «Վոպրոսի յազիկոզնանիա» («») հանդեսի խմբագիր (1952 թվականից)։ ԽՍՀՄ ԳԱ ռուս գրականության ինստիտուտի ռուս դասական գրականության պատմական պոետիկայի և ոճաբանության սեկտորի վարիչ (1968 թվականից)։ Եղել է Սովետական մեծ հանրագիտարանի 2-րդ հրատարակության գլխավոր խմբագրության անդամ։ Մասնակցել է Դ․ Ուշակովի խմբագրած «Ռուսաց լեզվի բացատրական բառարան»-ի (հատոր 1–4, 1935–1940) կազմմանը, ԽՍՀՄ ԳԱ–ի հրատարակած ռուսաց լեզվի բառարանների (հատոր 1–17՝ 1948–1965 թվականներին, հատոր 1–4՝ 1957–1961 թվականներին) խմբագրմանը։ Եղել է արտասահմանյան մի շարք ակադեմիաների անդամ, սլավոնագետների միջազգային կոմիտեի նախագահ (1957 թվականից)։

* «Ռուսաց լեզու։ Քերականական ուսմունք բառի մասին» (1947)
* «XVII–XIX դարերի ռուսաց գրական լեզվի պատմության ուրվագծեր» (1934) XIX—XX դարերի տարր ռուս գրողների լեզվի և ոճի մասին մենագրական աշխատություններ
* «Գեղարվեստական արձակի մասին» (1930)
* «Գեղարվեստական գրականության լեզվի մասին» (1959)
* «Ոճաբանություն։ Բանաստեղծական խոսքի տեսություն։ Պոետիկա» (1963)
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակ՝ 1951
* Պարգևատրվել է Լենինի և երկու այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս գրականագետներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուսագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Վիոլանտրոն

**Վիոլանտրոն**, երկբենզանտրոն, C_{34}H_{16}O_2, բազմամիջուկ կոնդենսված արոմատիկ երկկետոն։ Մուգ կապույտ, բյուրեղական նյութ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 490-495&nbsp;°C (քայքայվելով)։ Ջրում չի լուծվում, լուծվում է խիտ ծծմբական թթվում և նիտրոբենզոլում։ Վիոլանտրոնի ածանցյալները լույսի, քլորի և լվացման նկատմամբ կայուն կուրային ներկանյութեր են (սև, վառ կանաչ, կապտականաչ և այլն), որոնք օգտագործվում են որպես տպագրական ներկերի, պլաստմասսաների պիգմենտներ։ Առավել կարևոր է 16, 17-երկմեթօքսիվիոլանտրոնը, որը կապտավուն երանգով մուգ կանաչ ներկանյութ է։

Կատեգորիա:Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններ
Տարածություն (մաթեմատիկա)

**Տարածություն**, մաթեմատիկական հասկացություն՝ իրական տարածության վերացարկումն ու ընդհանրացումը։

Պատմականորեն առաջին մաթեեմատիկական տարածությունը էվկլիդեսյան եռաչափ տարածությունն է, որտեղ, վերանալով իրական առարկաների նյութական բովանդակությունից ու որակական հատկություններից, ստեղծվել են վերացական կետի, գծի, հարթության, մակերևույթի, մարմնի և այլ երկրաչափական պատկերների հասկացությունները և սահմանվել որոշակի հարաբերություններ նրանց միջև՝ կառուցվել է Էվկլդեպան երկրաչափությունը (մ․ թ․ ա․ III դ․)։

19-րդ դար սկսած՝ գիտության զարգացմանը զուգընթաց, «կետ», «մաթեմատիկական տարածություն», «երկրաչափություն» հասկացությունները հետզհետե ավելի ընդհանրացվել ու վերացարկվել են։

## Տես նաև
* Տարածություն

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական տերմիններ
Ֆուրֆուրոլ

**Ֆուրֆուրոլ** ( - թեփ և ol (eum) - յուղ բառերից), նաև՝ ֆուրֆուրալ, հետերոցիկլիկ ալդեհիդ։

Բաց դեղնավուն, թարմ ցորենի հացի հոտով հեղուկ է։ Խտությունը՝ 1160 կգ/մ² (20&nbsp;°C), եռման ջերմաստիճանը՝ 162&nbsp;°C, հալմանը՝ 36,5&nbsp;°C։ Լավ լուծվում է սպիրտում և եթերում, չափավոր՝ ջրում։

Ստացվում է բուսական նյութերի, օրինակ՝ արևածաղկի, եգիպտացորենի կոթերի, ծղոտի, բրնձի թեփի (այստեղից՝ անվանումը) և պենտոզան պարունակող այլ հումքերից։ Ֆուրֆուրոլը ֆուրանի, ֆուրանային խեժերի, ֆուրիլային սպիրտի, ինչպես նաև ֆուրացիլինի ստացման հումք է։

Օգտագործվում է նաև նավթի արդյունաբերության մեջ՝ յուղերի զտման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆուրաններ
Ալեքսանդր Վիշնևսկի

**Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Վիշնևսկի** (), խորհրդային վիրաբույժ, ԽՍՀՄ ԲԳԱ ակադեմիկոս (1957), ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1956), բժշկական ծառայության գեներալ-գնդապետ։

1929 թվականին ավարտել է Կազանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1948 թվականից եղել է ԽՍՀՄ ԲԳԱ Վիշնևսկու անվան վիրաբուժության ինստիտուտի տնօրեն, միաժամանակ (1956 թվականից)՝ ԽՍՀՄ պաշտպանության մինիստրության գլխավոր վիրաբույժը։ Աշխատանքները հիմնականում վերաբերել են սրտի, թոքերի վիրահատությունների ժամանակ կիրառվող տեղային ցավազրկման մեթոդների մշակման, վիրահատությունների ժամանակ պոլիմերների օգտագործման հարցերին։ 1953 թվականին Վիշնևսկին աշխարհում առաջինը տեղային ցավազրկմամբ վիրահատել է միտրալ ստենոզով հիվանդ սիրտը։ 1957 թվականին Խորհրդային Միությունում առաջինն է հաջողությամբ վիրահատել «բաց սիրտը» արյան արհեստական շրջանառության ապարատի միջոցով։

Տեղային ցավազրկման աշխատանքների համար 1955 թվականին արժանացել է Ռ․ Լերիշի անվան միջազգային մրցանակի։ Եղել է Վիրաբույժների միջազգային ասոցիացիայի անդամ, Յան Պուրկինեի անվան չեխոսլովակյան բժշկական գիտությունների ընկերության և այլ ընկերությունների պատվավոր անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գյուտարարներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուս գյուտարարներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի գիտնականներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիրաբույժներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Թայվանի նեղուց

**Թայվանի նեղուց**, Թայվան հայսյա, Ֆորմոզայի նեղուց, Ասիա մայրցամաքի արևելյան ափի և Տայվան կղզու միջև։ Միացնում է Արևելա-Չինական և Հարավ-Չինական ծովերը։ Երկարությունը մոտ 360 կմ է, նվազագույն լայնությունը՝ մոտ 130 կմ, նվազագույն խորությունը նավարկուղում՝ 60 մ։ Մայրցամաքային ափը կտրտված է ծոցերով, կան շատ կղզիներ։ Հոսանքները(արագությունը 1 կմ/ժ) ձմռանը ուղղված են դեպի հարավ, ամռանը՝ հյուսիս։ Նավահանգիստներն են Գաոսյունը, Ֆուչժոուն և Սյամինը (Չինաստան)։

## Անվանում
Չինարեն կոչվում է *Թայվանհայսյա*։ Հայտնի է նաև *Ֆորմոզայի նեղուց* անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի նեղուցներ
Կատեգորիա:Նեղուցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Չինաստանի նեղուցներ
Վիսմար

**Վիսմար** (անգլ.՝ *Wismar*, սլավ.՝ *Վիշեմիր*), քաղաք և նավահանգիստ Գերմանիայում, Բալթիկ ծովի Վիսմարի խորշի հարավային ափին։

Կան նավաշինարան, շաքարի, փայտամշակման, թղթի, քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Քաղաք է 1229 թվականից։ Կան XIV-XVI դարերի ճարտարապետական հուշարձաններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի նավահանգստային քաղաքներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Գերմանիայում
Վոկալիզ

[250px|մինի|աջից|[Միխայիլ Գլինկա]]
**Վոկալիզ** (ֆրանսերեն՝ *vocalise*, լատիներեն՝ *vocalis* ՝ ձայնավոր հնչյուն, հնչող, երգող), առանց բառերի՝ ձայնավոր հնչյունով երգվող ստեղծագործություն (վոկալիզացիա)։ Վոկալիզը սովորաբար վոկալ տեխնիկան զարգացնող էտյուդ կամ վարժություն է (Ջ․ Կոնկոնեի, Հ․ Պանոֆկայի, Մ․ Ի․ Գլինկայի և այլոց վոկալիզները)։ Երբեմն վոկալիզի ձևով են գրվում համերգային կատարման համար նախատեսված պիեսներ (Ռախմանինովի«Վոկալիզ»-ը, Ռավելի «Խաբաներայի ձևով գրված վոկալիզ»-ը, Մետների «Սյուիտ֊վոկալիզ»-ը, Գլիերի ձայնի և նվագախմբի կոնցերտը և այլն)։

Կատեգորիա:Երգեցողություն
Տատանումներ

**Տատանումներ**, համակարգի վիճակի այնպիսի փոփոխություններ (շարժումներ), որոնց բնորոշ է կրկնվելիությունը։ Գոյություն ունեն բազմատեսակ տատանումներ, որոնք տարբերվում են ֆիզիկական բնույթով, առաջացման պատճառով, վիճակների փոփոխման արագությամբ, կրկնվելիության աստիճանով և այլն։ Տարբեր տեսակի տատանումներին բնորոշ են որոշակի օրինաչափություններ, որոնց ուսումնասիրությամբ զբաղվում է տատանումների տեսությունը։ Պարբերական տատանումների դեպքում կամայական ֆիզիկական բնույթ ունեցող F տատանվող մեծության արժեքը կրկնվում է ամեն անգամ միևնույն t=ժամանակամիջոցում․ F(t+T)=F(t), — oo<t<oo։ 
y=x/z

տատանումների ինտոնացիա

Կատեգորիա:Տատանողական երևույթներ
Կատեգորիա:Տատանումների տեսություն
Վոկալիզացիա

250px|մինի|աջից|Մոցարտ
**Վոկալիզացիա**, երգեցողություն առանց խոսքի, լոկ ձայնավոր հնչյուններով։ Վոկալիզացիայի ամենապարզ տեսակը որևէ ձայնավորի կամ վանկի երգելն է երկու կամ ավելի հնչյուններով, բարդը՝ կոլորատուրային պասաժներ։ Հանդիպում են ամբողջական ստեղծագործություններ կամ դրանց մասեր, որոնցում սկզբից մինչև վերջ երգվում են որևէ բառի վանկեր, օրինակ՝ «ալելուիա» (Մոցարտի «Ալելուիա»), «Փառք» (Գլինկայի «Իվան Սուսանին» օպերայի վերջաբանում)։

## Տես նաև
* Վոկալիզ

Կատեգորիա:Երգեցողություն
Սզնակ

**Սզնակ**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Կապան համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Ողջի գետի ձախ կողմում՝ ծովի մակարդակից 72-800 մ բարձրության վրա։ Տեղակայված է Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից մոտ 5-6 կմ դեպի արևելք։

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Սզնակի մշտական բնակչությունը կազմել է 194, առկա բնակչությունը՝ 115 մարդ։ Ռուսական կայսրության վերջին ժամանակաշրջանում և Խորհրդային Միության շամանակաշրջանում մինչև 1988-1989 թվականները գյուղը բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։ Նրանց հեռանալուց հետո այնտեղ վերաբնակվել են Խորհրդային Ադրբեջանից բռնագաղթած հայերով։ Ստորև ներկայացված է Սզնակ գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կապան համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Ցղունի

**Ցղունի**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Սիսիան համայնքում։

## Անուն
Բնակավայրի պաշտոնական անունը Ցղունի է։ Ռուսական կայսրության և Խորհրդային Միության ժամանակաշրջաններում կոչվել է թուրքական Մարխուզ անունով։ 1991 թվականի հուլիսի 8-ին վերանվանվել է Ցղունի։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Այրիգետի վերին հոսանքի շրջանում՝ գետի ձախ ափին, ծովի մակարդակից մոտ 1950 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից կազմում է մոտ 124 կմ, Սիսիան քաղաքից հեռու է մոտ 17 կմ դեպի հարավ։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Ցղունիի մշտական բնակչությունը կազմել է 47, առկա բնակչությունը՝ 41 մարդ։ Ռուսական կայսրության և Խորհրդային Միության ժամանակաշրջաններում գյուղը բնակեցվածն է եղել ադրբեջանցիներով, որոնք հեռացել են 1988-1989 թվականներին։ 1989-1992 թվականներին գյուղում վերաբնակվել են հայեր։ Ստորև ներկայացված է Ցղունի գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիսիան համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Վինիլքլորիդ

**Վինիլքլորիդ**, CH_2=CHCl, քլորոֆորմի թույլ հոտով, անգույն գազ։ Հալման ջերմաստիճանը՝ -158,4°С, եռմանը՝ -13,8°С։ Ջրում քիչ է լուծվում (0,25%)։ Ռեակցիոնունակ է։ Ստացվում է ացետիլենի հիդրոքլորմամբ կամ 1,2 երկքլորէթանի դեհիդրոքլորմամբ։ Օգտագործվում է պոլիվինիլքլորիդի և սոպոլիմերների արտադրության համար։ Տարեկան համաշխարհային արտադրանքը՝ 15,8 միլիոն տ (1979)։ Առավելագույն թույլատրելի պարունակությունն օդում՝ 30 մգ/մ³։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քլորօրգանական միացություններ
Կատեգորիա:Մոնոմերներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղածիններ
Կատեգորիա:Ծայրահեղ վնասակար նյութեր
Կատեգորիա:Օրգանական սինթեզ
Who Scared You

**Who Scared You**, ամերիկյան The Doors ռոք խմբի երգը։ Երգը ձայնագրվել է խմբի չորրորդ ստուդիական ալբոմի՝ *[[The Soft Parade]]*-ի սեսիաների ժամանակ սակայն այդպես էլ տեղ չի գտել ալբոմում։ Այնուամենայնիվ երգը թողարկվել է ալբոմի կազմում ալբոմի 40 ամյակին նվիրված վերաթողարկման ժամանակ։ Երկրպագուները այն ավելի լավն են համարում քան ալբոմում տեղ գտած շատ այլ երգեր, որոնք ըստ նրանց պետք է չընդգրկվեին ալբոմում։ Երգը գրվել է Ջիմ Մորիսոնի և Ռոբի Կրիգերի կողմից։ Երգը նաև կատարվել է խմբի որոշ համերգների ժամանակ։ Եվ առաջին անգամ թողարկվել է խմբի հավաքածու երկրորդ ալբոմ «Weird Scenes Inside the Gold Mine»-ում 1972 թվականին։ Երգը նաև թողարկվել է որպես *The Soft Parade* ալբոմի երկրորդ սինգլի՝ «Wishful Sinful»-ի Բ կողմը 1969 թվականի մարտ ամսին։

## Անձնակազմ
* Ջիմ Մորիսոն - վոկալ
* Ռեյ Մանզարեկ - ստեղնաշարային գործիքներ
* Ռոբի Կրիգեր - կիթառ
* Ջոն Դենսմոր - հարվածային գործիքներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:The Doors
Քարուտ (Սյունիքի մարզ)

**Քարուտ** (նախկին անվանումը՝ *Քյուրուտ*), կիսալքված գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Կապանի տարածաշրջանում, Քաջարան քաղաքից մոտ 10 կմ հարավ-արևմուտք, ծովի մակարդակից 1950 մ բարձրության վրա, Գեղի գետի ձախակողմյան Կահուրդ վտակի ձորահովտում։
Վերանվանվել է Քարուտ 2006 թ.-ի հուլիսի 4-ին։

Նախկինում *Քյուրուտ* անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից` Կապանի շրջանի։ 1995 թվականից մտնում է Հայաստանի Սյունիքի մարզի մեջ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Քարուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 0, առկա բնակչությունը՝ 2 մարդ։ Մինչև 1988-1989 թթ. եղել է ադրբեջանաբնակ։

Քարուտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Քարուտի հարավային մասում կան բերդի ավերակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Վանանդ (Սյունիքի մարզ)

**Վանանդ**, լքված գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Գորիս համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ

Գորիս քաղաքից հեռու է  մոտ 19 կմ դեպի հարավ-արևելք, Շուռնուխ գյուղից՝ 3 կմ հարավ-արևելք, Որոտանի աջակողմյան Քաշունի վտակի ձախափնյա հովտում։

Ղուրդղուլլաղ անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից` Գորիսի շրջանի։ Բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, որոնք թողել են գյուղը 1988-1989 թվականներին։ 1995 թվականից մտել է ՀՀ Սյունիքի մարզի Շուռնուխ համայնքի կազմի մեջ, սակայն աստիճանաբար լքվել է։ Վանանդ է վերանվանվել 2006 թ. հուլիսի 4-ին։

## Բնակչություն
Ըստ ՀՀ 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների գյուղը բնակեցված չէ; Մինչև 1989 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Վանանդից 5-6 կմ հարավ-արևելք, անտառի մեջ, կա կիսավեր եկեղեցի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գորիս համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Վերին Գեղավանք

**Վերին Գեղավանք** (նախկին անվանումը՝ *Փիրլու*),
գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Կապանի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Կապանից 26 կմ հյուսիս-արևմուտք, Գեղի գետի ձախ ափին։

Նախկինում *Փիրլու* անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից` Կապանի շրջանի։ 1995 թվականից մտնում է ՀՀ Սյունիքի մարզի մեջ։
**Վերին Գեղավանք** է վերանվանվել 2006 թ.-ի հուլիսի 4-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վերին Գեղավանքի մշտական կամ բնակչություն չուներ։ Մինչև 1989 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։

Վերին Գեղավանքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Պահպանվել են “Սուխան”, “Իմաստնոց” և “Տոնաշեն” գյուղատեղիները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Ժակ դը Վոկանսոն

**Ժակ դը Վոկանսոն** (, ), ֆրանսիացի մեխանիկ, Փարիզի Գիտությունների Ակադեմիայի անդամ (1757)։

Ստեղծել է ավտոմատների մի շարք կոնստրուկցիաներ, որոնցում բարդ շարժումների իրականացման համար օգտագործել է ժամացույցի մեխանիզմ։ Նախագծել է նաև մեխանիկական մետաքսագործական հաստոց։ Վոկանսոնի գյուտերն ամփոփված են Արվեստների և արհեստների Փարիզի կոնսերվատորիայի իր անունը կրող կաբինետում։ Տպագրված աշխատանքներից հայտնի է Վոկանսոնի «Ավտոմատ ֆլեյտահարի մեխանիզմը» (1738) բրոշյուրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արվեստագետներ
Վասակ Արծրունի

**Վասակ Արծրունի** (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են), Մահկանաբերդի իշխան, Տփղիսի շահապ (քաղաքապետ) 12-րդ դար։ Կարինի Սալդուխ ամիրայից, որը 1154 թվականին Անիի մոտ պարտվել, գերվել և Տփղիս էր բերվել, պարգևական տիրույթներ է ստացել նաև Կաբինում։ Սերտ հարաբերությունների մեջ է եղել 1155 թվականին գահ բարձրացած վրաց Դավիթ V թագավորի հետ։ Սակայն վերջինիս հաջորդած Գեորգի 3-րդ թագավորը հալածել է Վասակ Արծրունուն, և նա ստիպված հեռացել է Կարինի իր տիրույթները։ Վասակ Արծրունիից հետո Մահկանաբերդի Արծրունիների տոհմը գլխավորել է եղբայրը՝ Ամիր Քուրդը։ Թաղված է եղել Կարինի Սուրբ Աստվածածին վանքի բակում։ Գերեզմանը ոչնչացվել է 1915 թ. հետո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մահկանաբերդի իշխաններ
Կատեգորիա:Արծրունիներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի հայազգի քաղաքապետներ
Տառակալ (այլ կիրառումներ)

**Տառակալ** պոլիգրաֆիայում,
# Տեքստը ձեռքով շարելու գործիք։ Տառակալը երկու անշարժ եզրերով (տեղադրված են ուղիղ անկյան տակ) և մեկ շարժական պատով (կախված շարվող տողի երկարությունից՝ տեղադրվում է տարբեր դիրքերում) մետաղական թիթեղ է։ Տառակալում տեղավորում են լիտերը և բացատանյութը։
# Լինոաիպի հանգույց, որում ձուլումից առաջ բացատային տարրերից և տառամայրերից ձևավորվում է տողը՛։
Էդուարդ Վոյան

250px|մինի|աջից|Էդուարդ Վոյանին նվիրված հարթաքանդակ
**Վոյան Էդուարդ** (, ), թատրոնի և համր կինոյի չեխ ամենահայտնի դերասաններից մեկը, ռեժիսոր։ Չեխական ժամանակակից դերասանական դպրոցի հիմնադիր։ 1869 թվականին առաջնաելույթը կատարելուց հետո խաղացել է շրջիկ թատերախմբերում։ Վոյանի արվեստի նորարարական, ռեալիստական ուղղվածությունը երկար ժամանակ խոչընդոտել է ընդունվելու Պրահայի Ազգային թատրոն, ուր տիրապետող էին պահպանողական միտումները։ 1888 թվականից՝ դերասան, իսկ թատրոնի ղեկավարության փոխվելուց հետո՝ 1900 թվականից՝ Ազգային թատրոնի առաջատար դերասան։ 

## Կենսագրություն
Էդուարդ Վոյանը ծնվել է 1853 թվականի մայիսի 5-ին Պրահայի Մալա Ստրանա պատմական շրջանում, պետական պաշտոնյայի մեծ ընտանիքում։ Չնայած հոր արգելքին, որը ցանկանում էր, որ իր որդին դառնա ավստրիական բանակի սպա, Էդուարդը պատանեկան տարիներից երազել է դառնալ դերասան և խաղացել է սիրողական թատրոններում։ դարձել է հոր հետ լուրջ վեճի պատճառ, որից հետո տասնվեցամյա Էդուարդը հեռացել է ծնողների տնից և 1869 թվականի փետրվարին կատարել նորամուտը Ի. Կրեմերի թատերախմբում, այնուհետև ելույթ է ունեցել շրջիկ թատերախմբերում։ Կատարել է «հերոս-սիրեկանների» դերեր։

1886-1888 թվականների թատերական խաղաշրջաններում Էդուարդ Վոյանն սկսել է ճանաչման արժանանալ որպես դրամատիկ դերասան, որը կարող է հստակ տարբերակել դերերի բնույթը, հասկանալ իր մարմնավորած կերպարի ներաշխարհը և բնավորությունը։ Իր գործունեության այս ժամանակահատվածում Էդուարդ Վոյանը մշակել է թատերական դերասանական նոր ոճ` հոգեբանական ռեալիզմ։

Էդուարդ Վոյանի արվեստի նորարարական, իրատեսական ուղղվածությունը երկար ժամանակ խանգարել է նրան մուտք գործել Պրահայի ազգային թատրոն, որտեղ գերակշռում էին պահպանողական միտումները։

Նշանակալից դերերից են՝ Յան Հուս, Յան Ժիժկա («Յան Հուս», «Յան Ժիժկա», Ալոիս Յիրասեկ), Ֆրանցեկ («Մարիշա», Վ․ և Ա․ Մրտիշեկ եղբայրներ), Վերշինին և Արիստով («Երեք քույր», «Բալի այգին», Անտոն Չեխով), Համլետ, Օթելլո, Մակբեթ, Ռիչարդ III  («Համլետ», «Օթելլո», «Լեդի Մակբեթ», «Ռիչարդ III», Շեքսպիր), Ռանկ («Նորա», Իբսեն), Սիրանո դը Բերժըրակ (Էդմոն Ռոստան համանուն ստեղծագործություն), Մեֆիստոֆել («Ֆաուստ», Գյոթե)։ Կատարել է գլխավոր դերեր Յարոսլավ Կվապիլի, Յա․ Հիլբերտի պիեսներում և այլն։

Էդուարդ Վոյանը մահացել է 1920 թվականի մայիսի 31-ին Պրահայում։ 1920 թվականի հունիսի 3-ին տեղի ունեցած հուղարկավորությանը մասնակցել է Չեխոսլովակիայի առաջին նախագահ Թոմաշ Մասարիկ։ Հուղարկավորվել է Պրահայի Օլշանի գերեզմանատանը գտնվող ընտանեկան դամբարանում։

## Մրցանակներ և կոչումներ

* Պրահայի պատվավոր քաղաքացի (1913)
* Ազգային թատրոնի պատվավոր գլխավոր ռեժիսոր (1913)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Мüller V., Träger J., Eduard Vojan, Praha, 1953. 
* Vodák J., Tváře českyćh hereů, Praha, 1967. 

## Արտաքին հղումներ
* Eduard Vojan

Կատեգորիա:Չեխ դերասաններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Չեխ ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Համր կինոյի դերասաններ
Վոլտա (գետ)

**Վոլտա** (), գետ Արևմտյան Աֆրիկայում, գլխավորապես Գանայում։ Կազմվում է Սպիտակ Վոլտա և Սև Վոլտա գետերի միախառնումից, թափվում՝ Գվինեական ծոցը։ Երկարությունը տարբեր աղբյուրներով 1400—1600 կմ է (Սև Վոլտայի ակունքից), ավազանը՝ 388 հազար կմ²։ Առավել խոշոր վտակներն են Օտին, Դական, Աֆրամը։ Վարարում է սեպտեմբեր-հոկտեմբերին։ Նավարկելի է մինչև 400 կմ՝ հաշված գետաբերանից։ Գետի վրա կառուցվել է Ակոսոմբո հիդրոէլեկտրակայանը (Գանայում)։ Կա ձկնորսություն։ Վոլտայի ափերին են գտնվում Կետե, Կրաչի, Կպոնգ, Կպանդու առևտրական կետերը։

Կատեգորիա:Գանայի գետեր
Կատեգորիա:Գվինեայի գետեր
Կատեգորիա:Բուրկինա Ֆասոյի գետեր
Կատեգորիա:Կոտ դ'Իվուարի գետեր
Վիտալի Վորոտնիկով

**Վիտալի Իվանովիչ Վորոտնիկով** (, ), խորհրդային քաղաքական գործչ, դիվանագետ, ԽՄԿԿ անդամ (1947)։

Ավարտել է Կույբիշևի ավիացիոն ինստիտուտը (1954)։ 1942 թվականից աշխատել է Զերժինսկու անվան շոգեքարշանորոգման, ապա Կույբիշևի ավիացիոն գործարաններում։ 1955 թվականից կատարել է կուսակցական աշխատանքներ։ 1961-1963 թվականներին եղել է ԽՄԿԿ Կույբիշևի մարզկոմի քարտուղար, 1965-1967 թվականներին՝ երկրորդ քարտուղար (1963-1964 թվականներին՝ ԽՄԿԿ Կույբիշևի արդյունաբերական մարզկոմի երկրորդ քարտուղար)։ 1967 թվականից՝ Կույբիշևի մարզգործկոմի նախագահ, 1971 թվականից՝ ԽՄԿԿ Վորոնեժի մարզկոմի առաջին քարտուղար, 1975 թվականից՝ ՌՍՖՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ։ 1979-1982 թվականներին՝ ԽՍՀՄ արտակարգ և լիազոր դեսպան Կուբայի հանրապետությունում, 1982 թվականի հուլիսից՝ ԽՄԿԿ Կրասնոդարի երկրկոմի առաջին քարտուղար։ 1983-1988 թվականներին՝ ՌՍՖՍՀ-ի Մինիստրների խորհրդի նախագահ։ ԽՄԿԿ ԿԿ անդամ 1971 թվականից, 1983 թվականի հունիսից՝ ԽՄԿԿ ԿԿ քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու, դեկտեմբերից՝ անդամ։ ԽՍՀՄ 7-րդ, 9-րդ, 11-րդ գումարումների Գերագույն խորհրդի դեպուտատ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ‎
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Սերգեյ Վինոգրադսկի

**Սերգեյ Նիկոլաևիչ Վինոգրադսկի** (, ), ռուս մանրէաբան, ռուսական մանրէաբանության հիմնադիրներից։ Պետերբուրգի Գիտությունների Ակադեմիայի թղթակից անդամ (1894), Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի պատվավոր անդամ (1923 թվականից), Ֆրանսիայի Գիտությունների Ակադեմիայի և Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ։ 1881 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի բնագիտական բաժինը և աշխատել տեղում։

1885–1891 թվականներին գիտական գործուղման է եղել Ֆրանսիայում, Շվեյցարիայում։ 1891–1912 թվականներին Վինոգրադսկին եղել է Պետերբուրգի փորձառական բժշկագիտության ինստիտուտի ընդհանուր մանրէաբանության բաժնի վարիչ, միաժամանակ «Արխիվ բիոլոգիչեսկիխ նաուկ» («») ամսագրի խմբագիրը։ Ակտիվորեն մասնակցել է Ռուսական մանրէաբանական ընկերության կազմակերպմանը (1903) և առաջին 2 տարին եղել է դրա նախագահը։

1922 թվականին մեկնել է Ֆրանսիա և մինչև կյանքի վերջը ղեկավարել Փարիզի Պաստյորի անվան ինստիտուտի ագրոբակտերիոլոգիական բաժինը։ Վինոգրադսկին առաջինն է բացահայտել հատուկ միկրոօրգանիզմների գոյությունը, որոնք էներգիան ստանում են անօրգանական նյութերի օքսիդացման ճանապարհով։ Հայտնաբերել է քեմոինքնասուն միկրոօրգանիզմները և քեմոսինթեզի երևույթը (1887)։ Վինոգրադսկին 1893 թվականին առաջինը հողից անջատել է  անաերոբ, ազոտֆիքսող բակտերիաներ, որոնք ընդունակ են յուրացնելու մոլեկուլային ազոտը։

Մանրամասն ուսումնասիրել է ազոտաբակտերների մորֆոլոգիան, զարգացումը, ֆիզիոլոգիան և աճեցման մեթոդները։ Առաջինն է ներդրել ընտրողական-սնուցողական միջավայրի մեթոդը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս բուսաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ