Անաերոբային գոմաղբահոր

**Անաերոբային գոմաղբահոր, անթթվածնային գոմաղբահոր**, ջրամեկուսիչ շերտով մարդակերտ բացօթյա հողային ավազան, կենդանիների կենսագործունեության թափոններով լցված արհեստական լճակ, գոմաղբի պահեստ, որը կազմում է անաերոբ (անթթվածնային) խմորմամբ *կենտրոնացված անասնապահության ինտնեսիվ կերակրման* (Concentrated animal feeding operation, CAFO) արդյունքում առաջացած աղբի կառավարման և մշակման համակարգի մաս: Անաերոբ գոմաղբահորերը ստեղծվում են գոմաղբի խառնուրդից, որը լվացվել է կենդանիների վանդակներից և այնուհետև խողովակաշարով մղվել գոմաղբահոր: Երբեմն խառնուրդը տեղադրվում է միջանկյալ պահեստավորման բաքի մեջ՝ գոմերի տակ կամ կողքին, նախքան գոմաղբահոր հասնելը: Գոմաղբահորում հայտնվելուց հետո գոմաղբը բաժանվում է երկու շերտի՝ պինդ կամ տիղմի շերտ և հեղուկ շերտ: Այնուհետև գոմաղբը ենթարկվում է անաերոբ շնչառության գործընթացի, որի ընթացքում ցնդող օրգանական միացությունները վերածվում են ածխաթթու գազի և մեթանի: Անաերոբ գոմաղբահորերը սովորաբար օգտագործվում են բարձր խտության արդյունաբերական և քաղաքային կեղտաջրերի նախնական մշակման համար: Սա թույլ է տալիս նախնական մշակման գործընթացում նախնական սեդիմենտացում կատարել սուսպենզային պինդ նյութերի նկատմամբ:

Անաերոբ գոմաղբահորերը, ինչպես ցույց է տրվել, պարունակում և արտանետում են նյութեր, որոնք կարող են բացասական ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի և առողջության վրա: Այս նյութերը արտանետվում են երկու հիմնական ուղիներով՝ գազերի արտանետումներ և գոմաղբահորային կեղտաջրերի արտահոսք: Գազերի արտանետումները շարունակական են (չնայած քանակը կարող է տարբեր լինել՝ կախված եղանակից) և գոմաղբի խառնուրդի արդյունք են: Գոմաղբահորի կողմից արտանետվող ամենատարածված գազերն են՝ ամոնիակը, ջրածնի սուլֆիդը, մեթանը և ածխաթթու գազը: Գոմաղբահորի կեղտաջրերի արտահոսքն առաջանում է անսարք գոմաղբահորերի պատճառով, ինչպիսիք են ճեղքերը կամ անպատշաճ շինարարությունը, կամ անբարենպաստ եղանակային պայմանները, ինչպիսիք են տեղումների քանակը կամ ուժեղ քամիները: Այս կեղտաջրային արտահոսքը շրջակա ցամաքի և ջրի մեջ արտանետում են վնասակար նյութեր, ինչպիսիք են՝ հակաբիոտիկները, էստրոգենները, մանրէները, թունաքիմիկատները, ծանր մետաղները և նախակենդանիները:

ԱՄՆ-ում Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալությունը (EPA՝) արձագանքելով շրջակա միջավայրի և առողջության հետ կապված մտահոգություններին, խստացրել է Կենտրոնացված անասնապահության ինտենսիվ կերակրման գործողությունների (CAFO) կարգավորում «Մաքուր ջրի մասին» օրենքի համաձայն: Որոշ նահանգներ նույնպես սահմանել են իրենց սեփական կանոնակարգերը: Կրկնվող արտահոսքերի և դրանց հետևանքով առաջացող առողջապահական մտահոգությունների պատճառով Հյուսիսային Կարոլինան 1999 թվականին արգելել է նոր անաերոբ գոմաղբահորների կառուցումը: Նաև զգալի խթան է հանդիսացել շրջակա միջավայրի համար անվտանգ տեխնոլոգիաների հետազոտության, մշակման և ներդրման համար, որոնք թույլ են տալիս ինտենսիվ կերակրման անասնապահության  (CAFO) թափոնների ավելի անվտանգ պահպանում և վերամշակում:

## Նախադրյալներ
Միացյալ Նահանգներում սկսած 1950-ական թվականներից՝ թռչնամսի արտադրությամբ, իսկ ավելի ուշ՝ 1970-ական և 1980-ական թվականներին՝ խոշոր եղջերավոր անասունների և խոզաբուծությամբ, մսի արտադրողները դիմել են կենդանիների կենտրոնացված կերակրման՝ որպես մեծ քանակությամբ մսի ավելի արդյունավետ արտադրության միջոց։  Այս փոփոխությունը նվազեցրել է մսի գինը։  Այնուամենայնիվ, անասնագլխաքանակի աճը հանգեցրել է գոմաղբի ավելացման։ Օրինակ՝ 2006 թվականին Միացյալ Նահանգների անասնապահական տնտեսություններն արտադրել են 121,000,000 *[[տոննա]]* (133 միլիոն կարճ տոննա) գոմաղբ:  Ինտենսիվ կերակրկամբ անասնապահությունից ստացված գոմաղբը հաճախ ավելի ցածր օգտակա սննդարար նյութեր է պարունակում, քան «արտազատված» կամ թարմ գոմաղբը՝ նոսրացման, պահպանման ընթացքում կորուստների և կերի հարաբերակցության ու գյուղատնտեսական պահանջարկի միջև անհամապատասխանության պատճառով: Բացի այդ, սահմանափակ տարածքներում արտադրվող շատ մեծ ծավալները հաճախ գերազանցում են մոտակա վարելահողերի կլանման հնարավորությունները, ինչը թանկ է դարձնում տեղափոխումը և մեծացնում ազոտի և ֆոսֆորի գերարտադրության, ինչպես նաև դրա հետ կապված արտահոսքի և աղտոտման ռիսկը: Օրինակ, 800,000 խոզերի կերակրման արդյունքում կարող է արտադրվել ավելի քան 1,500,000 տ (1.6 միլիոն կարճ տոննա) տարեկան  թափոն։ Կենտրոնացված կերակրմամբ արտադրվող գոմաղբի մեծ քանակությունը պետք է ինչ-որ կերպ լուծվի, քանի որ գոմաղբի անպատշաճ կառավարումը կարող է հանգեցնել ջրի, օդի և հողի վնասման։  Արդյունքում, գոմաղբի հավաքումը և հեռացումը դառնում է աճող խնդիր։

Իրենց թափոնները կառավարելու համար կենտրոնացված կերակրման համար մշակվում են *գյուղատնտեսական կեղտաջրերի մաքրման* ծրագրեր: Ձեռքի աշխատանքը խնայելու համար շատ կենտրոնացված կերակրման գործընթացներում գոմաղբի թափոնները մշակում են որպես հեղուկ:  Այս համակարգում կենդանիները պահվում են վանդակավոր հատակով, որպեսզի թափոնները և ցողացիր ջուրը կարողանան դուրս մղվել հատակի տակ գտնվող ջրահեռացման խողովակներից և խողովակաշարով տեղափոխվել պահեստային բաքեր կամ անաերոբ գոմաղբահորեր:  Գոմաղբահորում հայտնվելուց հետո նպատակն է մշակել թափոնները և դրանք հարմար դարձնել գյուղատնտեսական դաշտերում տարածելու համար:  Գոյություն ունեն գոմաղբահորերի երեք հիմնական տեսակներ՝ անաերոբ, որն իրականացվում է առանց թթվածնի, աերոբ, որը աջակցվում է թթվածնով, և ֆակուլտատիվ անաերոբ, որն աջակցվում է թթվածնով կամ առանց դրա:  Աերոբ (թթվածնային) գոմաղբահորերը ապահովում են ավելի բարձր մակարդակի մաքրում՝ ավելի քիչ հոտի արտադրությամբ, չնայած դրանք պահանջում են զգալի քանակությամբ տարածք և սպասարկում: Այս պահանջի պատճառով գրեթե բոլոր անասնապահական գոմաղբահորերն անաերոբ գոմաղբահորեր են:

## Դիզայն
### Նկարագրություն
աջից|մինի|Կալիֆոռնիայի պոլիտեխնիկական պետական ​​համալսարանի կաթնամթերքի գործարանի անաերոբ գոմաղբահորը
Անաերոբ գոմաղբահորերը հողե ավազաններ են, որոնց խորությունը հիմնականում 2.4 մ է, չնայած ավելի մեծ խորություններն ավելի օգտակար են յուրացման համար, քանի որ դրանք նվազագույնի են հասցնում գոմաղբահորի մակերեսից թթվածնի դիֆուզումը։ Կենդանական թափոնների արտահոսքը դեպի ստորգետնյա ջրեր նվազագույնի հասցնելու համար, նոր գոմաղբահորերը սովորաբար պատվում են կավով։  Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ իրականում գոմաղբահորերից սովորաբար արտահոսք է լինում օրական մոտավորապես 1 միլիմետր (0.04 դյույմ) արագությամբ՝ կավե ծածկույթով կամ առանց դրա,  քանի որ արտահոսքի արագությունը սահմանափակվում է գոմաղբահորի հիմքում նստած տիղմի շնորհիվ, այլ ոչ թե կավե ծածկույթի կամ դրա տակ գտնվող բրածո հողի շնորհիվ։

Անաերոբ գոմաղբահորերը չեն տաքացվում, չեն օդամղվում կամ չեն խառնվում։ Անաերոբ գոմաղբահորերն առավել արդյունավետ են ավելի տաք ջերմաստիճաններում. անաերոբ մանրէներն անարդյունավետ են -ից ցածր ջերմաստիճանում։ Գոմաղբահորերը պետք է որոշակի հեռավորությամբ առանձնացված լինեն մյուս (բնակելի և այլն) կառույցներից՝ աղտոտումը կանխելու համար: Այս բաժանման հեռավորությունը կարգավորվում է պետության կողմից: Գոմաղբահորի ընդհանուր չափը որոշվում է չորս բաղադրիչների հանրագումարով․

# նվազագույն նախագծային ծավալ
# գոմաղբի պահեստավորման ծավալ՝ հեռացման ժամանակահատվածների միջև,
# տիղմի հեռացման ժամանակահատվածների միջև տիղմի նոսրացման ծավալ
# տիղմի հեռացման ժամանակահատվածների միջև տիղմի կուտակման ծավալ:

### Գործընթաց
[մինի|Լուծված թթվածնի սենսոր կեղտաջրերի մաքրման կայանում, որն օգտագործվում է որպես հետադարձ կապի օղակ՝ [Աերացիա|աերացիոն համակարգում փչօդամղիչները կառավարելու համար]]
Գոմաղբահորը բաժանված է երկու ակնհայտ շերտերի՝ տիղմային և հեղուկ։ Գոմաղբահորի շերտն ավելի պինդ շերտ է, որը ձևավորվում է գոմաղբից նստվածքների շերտազատման միջոցով։ Որոշ ժամանակ անց այս պինդ շերտը կուտակվում է և, ի վերջո, մաքրելու անհրաժեշտություն է առաջանում։  Հեղուկ շերտը կազմված է ճարպից, փրփուրից և այլ մասնիկներից։ Անասնաբուծական կոմպլեքսի կեղտաջրերը հեղուկ շերտը լցվում է գոմաղբահորի հատակ, որտեղ դրանք կարող են խառնվել տիղմի շերտում առկա ակտիվ մանրէային զանգվածի հետ։ Այս անաերոբ պայմանները հավասարաչափ բաշխվում են ամբողջ գոմաղբահորում, բացառությամբ ոչ մեծ մակերեսային շերտի։

Երբեմն այս մակարդակում կիրառվում է աերացիա՝ գոմաղբահորերից արձակվող հոտերը մեղմելու համար: Եթե մակերեսային աերացիան չի կիրառվում, առաջանում է կեղև, որը փակում է ջերմությունն ու հոտերը:  Անաերոբային գոմաղբահորերը պետք է պահեն և մաքրեն կեղտաջրերը 20-ից 150 օր:  Գոմաղբահորերից հետո պետք է կիրառել աերոբային կամ ֆակուլտատիվ (պայմանական) աերոբային գոմաղբահորեր՝ անհրաժեշտ հետագա մաքրումն ապահովելու համար:  Հեղուկ շերտը պարբերաբար ջրահեռացվում է և օգտագործվում է որպես պարարտանյութ: Որոշ դեպքերում կարող է տեղադրվել ծածկույթ՝ մեթանը, որն օգտագործվում է էներգիայի համար, որսալու համար:

Անաերոբ գոմաղբահորերը գործում են անաերոբ խմորում կոչվող գործընթացով։  Օրգանական նյութի քայքայումը սկսվում է կենդանիների միզարձակումից կարճ ժամանակ անց։ Գոմաղբահորերը դառնում են անաերոբային՝ կղանքում բիոքիմիական թթվածնի բարձր պահանջարկի (Biochemical oxygen demand, BOD) պատճառով, որը պարունակում է մեծ քանակությամբ լուծվող պինդ նյութեր, ինչը հանգեցնում է բիոքիմիական թթվածնի պահանջարկի բարձր մակարդակի։  Անաերոբային միկրոօրգանիզմներն օրգանական միացությունները վերածում են ածխաթթու գազի և մեթանի՝ թթվի առաջացման և մեթանի արտադրության միջոցով։

### Կառուցվածքային առավելություններ
[մինի|Հնդկաստանում մարտկոցային վանդակներով [Թռչնաբուծական ֆաբրիկա|թռչնաբուծարան (Թամիլ Նադու)]]
մինի|Այսպիսի փակ անասնապահական ֆերմայից (CAFO) գոմաղբի արտանետումը կարող է բացասաբար անդրադառնալ ջրի որակի վրա

* Գոմաղբը կարելի է հեշտությամբ կառավարել ջրով՝ օգտագործելով լվացման համակարգեր, կոյուղու գծեր, պոմպեր և ոռոգման համակարգեր։
* Խմորման միջոցով թափոնների կայունացումը նվազագույնի է հասցնում հոտը, երբ գոմաղբը վերջապես օգտագործվում է որպես պարարտանյութ։
* Գոմաղբը կարելի է երկար ժամանակ պահել ոչ մեծ ծախսերով։
* Գոմաղբն ամբողջությամբ մեկ տարածքում է, այլ ոչ թե տարածված է մեծ հողատարածքի վրա (սա կոչվում է W.E.S., թափոնների ընդարձակման համակարգ):

### Կառուցվածքային թերություններ
* Պահանջվում է համեմատաբար մեծ հողատարածք։
* Առաջացնում է տհաճ անցանկալի հոտեր, հատկապես գարնանը և աշնանը։
* Օրգանական նյութերի կայունացման համար բավականին երկար ժամանակ է պահանջվում՝ տիղմի գոյացման դանդաղ տեմպի և մեթան առաջացնող նյութերի դանդաղ տեմպի պատճառով։
* Պարարտանյութ օգտագործելու համար այս գոմաղբը ցածր որակի է՝ կերի ցածր որակի պատճառով
* Կեղտաջրերի արտահոսք կարող է առաջանալ, եթե բաքերը վնածված կամ սխալ կառուցված լինեն
* Եղանակը և այլ շրջակա միջավայրի գործոնները կարող են ուժեղ ազդեցություն ունենալ անաերոբ գոմաղբահորերի անվտանգության և արդյունավետության վրա։

## Բնապահպանական և առողջապահական ազդեցություններ
### Գազի արտանետումներ
Կենտրոնացված ինտնեսիվ կերակրման ֆերմաների մոտակայքում ապրող երեխաների շրջանում ասթմայի մակարդակը մշտապես բարձր է։ Անաերոբ խմորման գործընթացը, ինչպես ցույց է տրվել, գոմաղբահորերից արտանետում է ավելի քան 400 ցնդող միացություն։  Դրանցից ամենատարածվածներն են՝ ամոնիակը, ջրածնի սուլֆիդը, մեթանը և ածխաթթու գազը։

#### Ամոնիակ
Միացյալ Նահանգներում ամոնիակի արտանետումների 80%-ը գալիս է անասնապահությունից:  գոմաղբահորը կարող է գոլորշիացնել իր ազոտի մինչև 80%-ը՝ հետևյալ ռեակցիայի միջոցով.

NH4+-N ⇌ NH3 + H+:

Երբ pH-ը կամ ջերմաստիճանը բարձրանում է, աճում է նաև գոլորշիացած ամոնիակի քանակը:  Ամոնիակի գոլորշիացումից հետո այն կարող է տարածվել մինչև 300 մղոն,  և ավելի մոտ հեռավորությունների վրա այն շնչառական գրգռիչ է:  Գոմաղբահորերը շրջապատող էկոհամակարգի թթվայնացումը և էվտրոֆիկացումը կարող են առաջանալ գոլորշիացած ամոնիակի երկարատև ազդեցության պատճառով:  Այս գոլորշիացած ամոնիակը կապված է Եվրոպայում լայնածավալ էկոլոգիական վնասի հետ և աճող մտահոգության  տեղիք է տալիս:

#### Ջրածնի սուլֆիդ
Գոմաղբահորերում գրանցվում է ջրածնի սուլֆիդի բարձր կոնցենտրացիա, որը խիստ թունավոր է և մինջինում գերազանցում է 30 ppb-ին (parts per billion, որը համարժեք է նյութի 30 միկրոգրամ մեկ լիտր ջրի մեջ):  Մինեսոտայի աղտոտվածության վերահսկման գործակալության անցկացրած ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ գոմաղբահորերի մոտակայքում ջրածնի սուլֆիդի կոնցենտրացիաները գերազանցում են պետական ստանդարտը, նույնիսկ մինչև 4.9 մղոն հեռավորության վրա:  Ջրածնի սուլֆիդը ճանաչելի է նեխած ձվի իր տհաճ հոտով: Քանի որ ջրածնի սուլֆիդն ավելի ծանր է, քան օդը, այն հակված է մնալ գոմաղբահորերի շուրջ նույնիսկ աերացումից հետո:  Ջրածնի սուլֆիդի մակարդակն ամենաբարձրն է խառնվելուց և գոմաղբի հեռացման ժամանակ:

#### Մեթան
Մեթանը անհոտ, անհամ և անգույն գազ է: Գոմաղբահորերը տարեկան արտադրում են մոտ 2,300,000 տոննա, որի մոտ 40%-ը ստացվում է խոզաբուծական ֆերմաների գոմաղբահորերից:  Մեթանը այրվող է բարձր ջերմաստիճաններում, և պայթյուններն ու հրդեհները իրական սպառնալիք են գոմաղբահորերի մոտ կամ դրանց մոտակայքում:  Բացի այդ, մեթանը ջերմոցային գազ է: ԱՄՆ EPA-ն գնահատել է, որ 1998 թվականին մեթանի բոլոր արտանետումների 13%-ը եկել է անասունների գոմաղբից, և այս թիվը վերջին տարիներին աճել է:  Վերջերս հետաքրքրություն է առաջացել այնպիսի տեխնոլոգիաների նկատմամբ, որոնք կհավաքեն գոմաղբահորերից արտադրված մեթանը և կվաճառեն այն որպես էներգիա:

#### Ջրում լուծվող աղտոտիչներ
մինի|Lifecycle of Pfiesteria դինոֆլագելիատի բարդ կենսական ցիկլը: Թունավոր փուլերը նշված են կարմիրով, հավանական թունավոր փուլերը՝ դեղինով, իսկ պասիվ փուլերը՝ կապույտով
Ջրում լուծվող աղտոտիչները կարող են դուրս գալ անաերոբային գոմաղբահորերից և ներթափանցել շրջակա միջավայր վատ կառուցված կամ վատ պահպանվող գոմաղբի հորերից արտահոսքի, ինչպես նաև ավելորդ անձրևների կամ ուժեղ քամիների ժամանակ, ինչը հանգեցնում է գոմաղբահորերի լցվելուն։  Այս արտահոսքերը և լցվելը կարող են աղտոտել շրջակա մակերեսային և ստորգետնյա ջրերը որոշ վտանգավոր նյութերով, որոնք պարունակվում են գոմաղբահորում։  Այս աղտոտիչներից ամենալուրջը պաթոգեններն են, հակաբիոտիկները, ծանր մետաղները և հորմոնները։ Օրինակ՝ Մերիլենդի և Հյուսիսային Կարոլինայի ֆերմաներից հոսքաջրերը *Pfiesteria piscicida*- ի առաջատար թեկնածուներ են (որոնք պատասխանատու է 1980-ական և 1990-ական թվականներին այդ տարածքների ափամերձ շրջաններում վնասակար ջրիմուռների ծաղկման բազմաթիվ դեպքերի համար)։ Այս աղտոտիչն ունի ձկներին սպանելու ունակություն (*piscicida*, թարգմանաբար՝ ձկների սպանող), ինչպես նաև կարող է մաշկի գրգռում և մարդկանց շրջանում կարճաժամկետ հիշողության կորուստ առաջացնել։

#### Հարուցիչներ
Գոմաղբահորերում հայտնաբերվել է ավելի քան 150 հարուցիչ, որոնք ազդում են մարդու առողջության վրա:  Առողջ անհատները, ովքեր շփվում են հարուցիչների հետ, սովորաբար արագ ապաքինվում են: Այնուամենայնիվ, նրանք, ովքեր ունեն թուլացած իմունային համակարգ, ինչպիսիք են քաղցկեղով հիվանդները և փոքրահասակ երեխաները, ունեն ավելի ծանր հիվանդության կամ նույնիսկ մահվան ավելի մեծ ռիսկ:  ԱՄՆ բնակչության մոտ 20%-ը դասակարգվում է այս ռիսկի խմբում:  Առավել նշանակալի հարուցիչներից մի քանիսն են՝

##### Աղիքային ցուպիկ
Աղիքային ցուպիկը (''E. coli)'' հանդիպում է թե՛ կենդանիների, թե՛ մարդկանց աղիքներում և կղանքում: Մեկ հատկապես վիրուսային շտամ՝ *Escherichia coli* O157:H7-ը, հանդիպում է հատկապես Խոշորացված ինտենսիվ կերակրման ֆերմաներում (CAFO-ներում) բուծված անասունների լուսանցքներում (Lumen, զարկերակի կամ աղիքի ներքին տարածություն): Քանի որ անասուններին CAFO-ներում խոտի փոխարեն կերակրում են եգիպտացորենով, սա փոխում է լուսանցքի pH-ը․ կենդանին ավելի հեշտությամբ է վարակվում *E.* *coli* աղիքային ցուպիկով: Հացահատիկով կերակրվող անասունները 80%-ով ավելի շատ *E.* *coli-* ի այս շտամ ունեն, քան խոտով կերակրվող անասունները: Այնուամենայնիվ, հացահատիկով կերակրվող անասունների լուսանցքում հայտնաբերված *E.* *coli-* ի քանակը կարող է զգալիորեն կրճատվել, եթե մորթից ընդամենը մի քանի օր առաջ կենդանուն խոտով կերակրելուն անցնել:  Այս կրճատումը կնվազեցնի հարուցիչի առկայությունը թե՛ մսի, թե՛ կղանքի մեջ, և կնվազեցնի անաերոբային գոմաղբահորում հայտնաբերված *E.* *coli-ի* պոպուլյացիան:

##### Կրիպտոսպորիդիում
*[[Cryptosporidium|Կրիպտոսպորիդիումը]]* մակաբույծ է, որը առաջացնում է լուծ, փսխում, ստամոքսի ցավեր և ջերմություն: Այն հատկապես խնդրահարույց է, քանի որ դիմացկուն է լագունային մաքրման ռեժիմների մեծ մասի նկատմամբ։ Կանադայում անցկացված ուսումնասիրության համաձայն, խոզի հեղուկ գոմաղբի նմուշների 37%-ը պարունակում էր *կրիպտոսպորիդիում*:

##### Այլ տարածված հարուցիչներ
Այլ տարածված հարուցիչներ (և դրանց ախտանիշները) ներառում են՝

* *Bacillus anthracis*, որը հայտնի է նաև որպես սիբիրախտ (մաշկի խոցեր, գլխացավ, ջերմություն, դող, սրտխառնոց, փսխում)
* *Լեպտոսպիրա պոմոնա* ( որովայնի ցավ, մկանային ցավ, փսխում, ջերմություն)
* *Listeria monocytogenes* (ջերմություն, հոգնածություն, սրտխառնոց, փսխում, լուծ)
* *[[Սալմոնելլա|Սալմոնելոզ]]* (որովայնի ցավ, լուծ, սրտխառնոց, դող, ջերմություն, գլխացավ)
* *Clostridium tetani* (ուժեղ մկանային սպազմեր, ծնոտի խցանում, շնչառության դժվարություն)
* *Histoplasma capsulatum* (ջերմություն, դող, մկանային ցավ, հազ, ցան, հոդերի ցավ և կարկամություն)
* *Microsporum* և *Trichophyton* օղակաձև որդ (քոր, ցան)
* *[[Լամբլիաներ|Giardia lamblia]]*, որը հայտնի է որպես լյամբլիա (որովայնի ցավ, որովայնի գազեր, սրտխառնոց, փսխում, ջերմություն)
* *Կրիպտոսպորիդիում* (լուծ, ջրազրկում, թուլություն, որովայնի ցավեր)
* *Pfiesteria piscicida* (նյարդաբանական վնասվածք)։

#### Հակաբիոտիկներ
Անասուններին հակաբիոտիկներ են տալիս հիվանդությունները կանխելու, քաշն ու զարգացումը մեծացնելու համար, որպեսզի կրճատվի ծնունդից մինչև մորթ ընկած ժամանակը։ Սակայն, քանի որ այս հակաբիոտիկները կիրառվում են ենթաթերապևտիկ մակարդակներում, մանրէային գաղութները կարող են դիմադրողականություն ձեռք բերել դեղամիջոցների նկատմամբ՝ այդ հակաբիոտիկներին դիմադրողական մանրէների բնական ընտրության միջոցով։ Այս հակաբիոտիկներին դիմակայուն մանրէները այնուհետև արտազատվում և տեղափոխվում են գողմաղբահոր, որտեղ դրանք կարող են վարակել մարդկանց և այլ կենդանիների։

Ամեն տարի անասուններին ոչ թերապևտիկ նպատակներով տրվում է 24.6 միլիոն ֆունտ հակամանրէային դեղամիջոցներ:  Բոլոր հակաբիոտիկների և դրանց հետ կապված դեղամիջոցների յոթանասուն տոկոսը կենդանիներին տրվում է որպես կերային հավելումներ:  Օգտագործվող հակաբիոտիկների գրեթե կեսը գրեթե նույնական է մարդկանց տրվողներին: Կան հստակ ապացույցներ, որ կենդանիների կերի մեջ հակաբիոտիկների օգտագործումը նպաստում է հակաբիոտիկների նկատմամբ կայուն մանրէների աճին և նվազեցնում է դրանց արդյունավետությունը մարդկանց համար: Հակաբիոտիկների նկատմամբ կայուն մանրէների վերաբերյալ մտահոգությունների պատճառով Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիան բանաձև է ընդունել, որում արտահայտվում է, որ չի կարելի անասունների շրջանում հակամանրէային դեղամիջոցների ենթաթերապևտիկ մակարդակների օգտագործել։

#### Հորմոններ
Աճման հորմոններ, ինչպիսիք են  rBST -ը (ռեկոմբինանտ խոշոր եղջերավոր անասունների սոմատոտրոպին), էստրոգենը և տեստոստերոնը, որոնք ներարկվում են անասունների զարգացման տեմպը և մկանային զանգվածը բարձրացնելու համար: Այնուամենայնիվ, այս հորմոնների միայն մի մասն է իրականում ներծծվում կենդանու օրգանիզմում: Մնացածն արտազատվում է և հայտնվում գոմաղբահորերում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ եթե այս հորմոնները դուրս գան հորերից և արտանետվեն շրջակա մակերեսային ջրեր, կարող են փոխել ջրային կենդանիների բեղմնավորումը և վերարտադրողական սովորությունները։

Ուսումնասիրություններից մեկը ցույց է տվել, որ երկու օբյեկտների (մատղաշ և վերարտադրողական տարիքի խոզաբուծարանների) մի քանի գոմաղբահորեր և մոնիթորինգային հորեր պարունակում են էստրոգենի բոլոր երեք տեսակների բարձր մակարդակներ.

* Մատղաշի խոզերի համար լագունի կեղտաջրերի կոնցենտրացիաները տատանվում էին 
** էստրոնի համար՝  390-ից մինչև 620 նգ/լ 
** էստրիոլի համար՝ 180-ից մինչև 220&nbsp;նգ/լ  
** էստրադիոլի համար՝ 40-ից 50&nbsp;նգ/լ։ 
* Վերարտադրողական տարիքի խոզերի շահագործման համար բիոռեակտորի արտանետած ջրերում և առաջնային հորի կեղտաջրերի կոնցենտրացիաների քանակը տատանվում էին
** էստրոնի համար՝ 9,600-ից մինչև 24,900 նգ / լ 
** էստրիոլի համար՝ 5000-ից 10400 նգ/լ 
** էստրադիոլի համար՝ 2200-ից մինչև 3000 նգ/լ։

Էթինիլեստրադիոլ չի հայտնաբերվել գոմաղբահորերի կամ ստորգետնյա ջրերի որևէ նմուշում։ Ստորգետնյա ջրերի նմուշներում բնական էստրոգենի կոնցենտրացիաները սովորաբար 0.4 նգ/լ-ից պակաս են գրանցվել, չնայած խոճկորների մի քանի հորատանցքեր ցույց են տվել քանակական, բայց ցածր մակարդակներ։

#### Ծանր մետաղներ
Գոմաղբը պարունակում է բազմաթիվ ծանր մետաղների միկրոտարրեր, ինչպիսիք են մկնդեղը, կադմիումը, պղինձը, երկաթը, կապարը, մանգանը, մոլիբդենը, նիկելը և ցինկը: Երբեմն այս մետաղները տրվում են կենդանիներին որպես աճի խթանիչներ, որոշները ներմուծվում են անասուններին միջատներից ազատելու համար օգտագործվող թունաքիմիկատների միջոցով, իսկ որոշները կարող են կենդանիների միջոցով անցնել որպես չմարսված սնունդ:  Այս մետաղների միկրոտարրերը և կենդանիների գոմաղբի աղերը ռիսկեր են ներկայացնում մարդու առողջության և էկոհամակարգերի համար:

### Նյու Ռիվեր գետից արտահոսք
1999 թվականին Ֆլոյդ փոթորիկից ողողվել էին Հյուսիսային Կարոլինայի խոզերի թափոնների հորերը՝ Նյու Ռիվըր գետ թափելով 25 միլիոն գալոն գոմաղբ և աղտոտելով ջրամատակարարումը։  Շրջակա միջավայրի առողջության շրջանի տնօրեն Ռոնի Քենեդին ասել է, որ փոթորկից հետո իր կողմից աղտոտվածության համար ստուգված 310 մասնավոր ջրհորներից 9%-ը, իսկ Հյուսիսային Կարոլինայի արևելյան մասում միջին ցուցանիշից երեք անգամ ավելին, պարունակել են կղանքի կոլիֆորմ բակտերիաներ։ Սովորաբար, խմելու ջրում կղանքի առկայության ցանկացած նշույլ ցույց տվող թեստերը, որոնք վկայում են, որ այն կարող է հիվանդություններ առաջացնող հարուցիչներ կրել, անհապաղ միջոցներ ձեռնարկելու պատճառ են հանդիսանում։

## Կարգավորում
Անաերոբ գոմաղբահորերը կառուցվում են որպես կեղտաջրերի շահագործման համակարգի մի մաս: Հետևաբար, համապատասխանությունը և թույլտվությունները կարգավորվում են որպես այդ գործունեության շարունակություն: Հետևաբար, գոմաղբի հորերը կարգավորվում են նահանգային և ազգային մակարդակներով՝ դրանք շահագործող անասնաբուծական մեգաֆերմայի կողմից: Վերջին տարիներին, անաերոբային գոմաղբահորերի հետ կապված շրջակա միջավայրի և առողջության վրա ազդեցության պատճառով, EPA-ն խստացրել է անասնաբուծական մեգաֆերմաների կարգավորումը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով գոմաղբահորերին։ Հյուսիսային Կարոլինան արգելել է նոր անաերոբ գոմաղբահորերի կառուցումը 1999 թվականին և պահպանել այդ արգելքը 2007 թվականին։

## Հետագա հետազոտություններ
Որոշ հետազոտություններ են իրականացվել ավելի էկոլոգիապես գերազանց տեխնոլոգիաների ( environmentally superior technologies-EST) մշակման և տնտեսական իրագործելիության գնահատման համար: Հյուսիսային Կարոլինայում ներդրվել են հինգ հիմնական այլընտրանքներ՝ պինդ նյութերի բաժանման/նիտրիֆիկացման-դենիտրիֆիկացման/լուծվող ֆոսֆորի հեռացման համակարգ, ջերմասեր անաերոբային մարսողության համակարգ, կենտրոնացված կոմպոստացման համակարգ, գազաֆիկացման համակարգ և հեղուկացված շերտով այրման համակարգ:  Այս համակարգերը գնահատվել են՝ հիմնվելով հետևյալի վրա՝ նվազեցնել անասնաբուծական մեգաֆերմաների թափոնների ազդեցությունը մակերեսային և ստորգետնյա ջրերում, նվազեցնել ամոնիակի արտանետումները, նվազեցնել հիվանդություններ փոխանցող հարուցիչների արտահոսքը և իջեցնել ծանր մետաղներով աղտոտման կոնցենտրացիան:

ԱՄՆ Գյուղդեպարտամենտը (USDA) նույնպես գնահատել է անասնաբուծական մեգաֆերմաների (CAFO) ածխաթթու գազի և ազոտի օքսիդի արտանետումների սահմանափակման և առևտրի ծրագիր ստեղծելու հեռանկարը: Այս ծրագիրը դեռևս չի իրականացվել, սակայն USDA-ն ենթադրում է, որ նման ծրագիրը կխրախուսի կորպորացիաներին ընդունել էկոլոգիապես գերազանց տեխնոլոգիաների (EST) գործելակերպը:

ԱՄՆ Գյուղատնտեսական հետազոտությունների ծառայությունը սկսել է անաերոբային խոզերի գոմաղբահորերի համապարփակ ուսումնասիրություն ամբողջ երկրում: Այս ուսումնասիրության նպատակն է ուսումնասիրել հորերի կազմը և անաերոբային գոմաղբահորերի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի գործոնների և գյուղատնտեսական պրակտիկայի վրա:

## Տես նաև
* Անասնաբուծական ֆերմա
* Կոյուղի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անասնապահություն
Կատեգորիա:Բնապահպանական մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական հողագիտություն
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսության տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Կոյուղի
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի պահպանություն
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում