Բազուկ (ձեռք)

**Բազուկ**, ձեռքի վերին հատվածից՝ ուսահոդից (գլենոհյումերալ հոդ) մինչև արմնկահոդ ընկած հատված։ Իսկ վերին վերջույթի արմնկից մինչև դաստակի հոդ (ռադիոկարպալ հոդ) ընկած հատվածը կոչվում է նախաբազուկ կամ «ստորին» բազուկ, իսկ դաստակից ներքևի հատվածը՝ ձեռք։ Անատոմիական սահմանումներով՝ ուսային գոտու ոսկորները, կապանները և կմախքային մկանները, ինչպես նաև դրանց միջև ընկած թևատակային (աքսիլլա) հատվածը համարվում են վերին վերջույթի մաս և, հետևաբար, ընդգրկվում են նաև «բազուկ» տերմինի մեջ։ Լատիներեն *brachium* տերմինը, որը անատոմիական բազմաթիվ տերմինների արմատ է, կարող է օգտագործվել ինչպես ամբողջ վերին վերջույթը, այնպես էլ միայն վերին բազուկը բնութագրելու համար։

## Կառուցվածք
### Ոսկրեր
մինի|300x300փքս|Մարդու արմունկ՝ կազմված  վերին վերջույթների ոսկորներից՝ ուսակողմի գոտուց միասին
Բազկոսկրը (humerus) բազկի երեք երկար ոսկորներից մեկն է։ Այն ուսահոդում միանում է թիակին, իսկ արմնկահոդում՝ բազկի մյուս երկու երկար ոսկորներին՝ ծղիկին (ulna) և ճաճանչոսկրին (radius)։ Արմնկահոդը բարդ հանգուցաձև հոդ է, որը կազմված է բազկոսկրի ծայրի և ճաճանչոսկրի ու ծղիկոսկրի ծայրերի միացմամբ։

### Մկաններ
Բազուկը բաժանված է ֆասցիական շերտով (լատերալ և մեդիալ միջմկանի միջնապատեր), որոնք մկանները բաժանում են երկու ոսկրաֆասցիական բաժինների՝ բազկի առաջային և հետային բաժիններ։ Ֆասցիան միանում է բազկոսկրի պերիոստին՝ արտաքին ոսկրաթաղանթին։

Առաջային բաժինը պարունակում է երեք մկան՝ երկգլուխ բազկամկան (biceps brachii), բազկամկան (brachialis) և կարթիկաբազկամկան (coracobrachialis)։ Բոլորն էլ իներվացվում են մկանամաշկային նյարդով (musculocutaneous nerve)։ Հետին բաժինը պարունակում է միայն եռագլուխ բազկամկանն (triceps brachii), որը սնուցվում է ճառագայթային նյարդով (radial nerve)։

### Նյարդավորում
մինի|295x295փքս|Ձախ վերին վերջույթի մաշկային նյարդավորումը
Մկանամաշկային նյարդը (musculocutaneous nerve)՝ ծագելով C5, C6, C7 ողնաշարային նյարդերից, բազկի առաջային բաժնի մկանների հիմնական իներվացնողն է։ Այն սկիզբ է առնում բազկային հյուսակի (brachial plexus) կողմնային ցողունից, թափանցում է կարթիկաբազկամկանի (coracobrachialis) միջով և ճյուղեր է տալիս այդ մկանին, ինչպես նաև բազկամկանին (brachialis) և երկգլուխ բազկամկանին (biceps brachii)։ Ավարտվում է որպես առաջային մաշկային նյարդ նախաբազկում։

Ճառագայթային նյարդը (radial nerve), որը սկիզբ է առնում հինգերորդ պարանոցային ողնաշարային նյարդից մինչև առաջին կրծքային ողնաշարային նյարդ, առաջանում է որպես բազկային հյուսակի հետին ցողունի շարունակություն։ Այն մտնում է բազկի ստորին եռանկյուն տարածք (պայմանական տարածք, որը սահմանափակվում է, մասնավորապես, բազկոսկրի մարմնով և եռգլուխ բազկամկանով) և գտնվում է եռգլուխ բազկամկանի խորքում։ Այստեղ այն ընթանում է բազկի խորը զարկերակի (deep artery of the arm) հետ միասին, որը տեղակայված է բազկոսկրի ճառագայթային ակոսում։ Այս հանգամանքը կլինիկական նշանակություն ունի, քանի որ այս հատվածում բազկոսկրի մարմնի կոտրվածքները կարող են հանգեցնել նյարդի վնասման կամ նույնիսկ ամբողջական խզման։

Այլ նյարդեր, որոնք անցնում են բազկով, նյարդավորում չեն ապահովում բազկին։ Դրանք են՝

* Միջնամաշկային նյարդը (median nerve), ծագումով C5–T1, բազկային հյուսակի կողմնային և միջային ցողունների ճյուղ է։ Այն բազկում ընթանում է երկգլուխ և եռագլուխ բազկամկանների միջև գտնվող շերտում։ Արմնկափոսի (cubital fossa) մակարդակում գտնվում է պրոնատոր տերես մկանի (pronator teres) խորքում և ֆոսսայի մեջ ամենամիջային դիրք ունեցող կառուցվածքն է։ Շարունակվում է նախաբազկի մեջ։
* Ծղիկային նյարդը (ulnar nerve), ծագումով C8–T1, բազկային հյուսակի միջային ցողունի շարունակությունն է։ Այն ընթանում է նույն շերտում, ինչ միջնամաշկային նյարդը՝ երկգլուխ և եռգլուխ բազկամկանների միջև։ Արմնկի մակարդակում անցնում է բազկոսկրի միջային հոդաբլթի (medial epicondyle) հետևով, ինչի պատճառով հոդաբլթային կոտրվածքները կարող են հանգեցնել այս նյարդի վնասման։

### Անոթավորում
մինի|263x263փքս|Բազկի գլխավոր զարկերակները
Բազկի հիմնական զարկերակը բազկային զարկերակն է (brachial artery)։ Այն թևակզարկերակի (axillary artery) մեծ շարունակությունն է։ Թևակզարկերակից բազկային զարկերակի անցման կետը գտնվում է մեծ կլոր մկանի (teres major) ստորին եզրից դիստալ։ Բազկային զարկերակը տալիս է երկրորդական, կլինիկական առումով քիչ կարևոր ճյուղ՝ բազկի խորը զարկերակը (deep artery of arm), որը դուրս է գալիս հենց մեծ կլոր մկանի ստորին եզրից ներքև։

Բազկային զարկերակը շարունակվում է դեպի արմնկափոս (cubital fossa)՝ բազկի առաջային բաժնում։ Այն ընթանում է երկգլուխ և եռագլուխ բազկամկանների միջև գտնվող շերտում՝ միջնամաշկային նյարդի (median nerve) և բազիլիկ երակի (basilic vein) ուղեծրով։ Այն ուղեկցվում է զույգ երակներով (venae comitantes) և ճյուղեր է տալիս առաջային բաժնի մկաններին։ Արմնկափոսում զարկերակը գտնվում է միջնամաշկային նյարդի և երկգլուխ մկանի ջլի միջև, որից հետո շարունակվում է դեպի նախաբազուկ։

Բազկի խորը զարկերակը անցնում է ստորին եռանկյուն տարածքով՝ ճառագայթային նյարդի (radial nerve) հետ միասին։ Այս հատվածից սկսած այն սերտ հարևանություն ունի ճառագայթային նյարդի հետ։ Երկուսն էլ գտնվում են եռգլուխ բազկամկանի խորքում և տեղակայված են բազկոսկրի պարույրային ակոսում։ Այդ պատճառով այս հատվածի բազկոսկրի կոտրվածքները կարող են հանգեցնել ոչ միայն ճառագայթային նյարդի վնասման, այլև ներքին կառուցվածքների հեմատոմայի։ Խորը զարկերակը հետագայում անաստոմոզվում է բազկային զարկերակից առաջացող ճառագայթային կրկնվող ճյուղի (recurrent radial branch) հետ՝ ապահովելով արմնկահոդի լայնածավալ արյան մատակարարում։

**Երակներ**

Բազկի երակները արյուն են մատակարարում վերջույթի ծայրամասերից, ինչպես նաև հեռացնում են բազկի սեփական երակային արյունը։ Գլխավոր երկու երակներն են բազկի երակը (basilic vein) և ցեֆալիկ երակը (cephalic vein)։ Դրանց միջև կապ ապահովող երակը միջին արմնկային երակն է (median cubital vein), որը անցնում է արմնկափոսով և կլինիկապես կարևոր է երակից արյուն վերցնելու (venepuncture) համար։ Բազկի երակը ընթանում է բազկի միջային կողմով և ավարտվում է յոթերորդ կողի մակարդակում։ Ցեֆալիկ երակը ընթանում է բազկի կողմնային կողմով և ավարտվում է որպես թևակերակ (axillary vein)։ Այն անցնում է դելտո-կրծքային եռանկյունով (deltopectoral triangle)՝ որը գտնվում է դելտայաձև և մեծ կրծքային մկանների միջև։

## Հասարակություն և մշակույթ
Հինդուիստական, բուդդայական և եգիպտական պատկերագրության մեջ բազկի խորհրդանիշը կիրառվում է սուվերեն իշխանության ուժը պատկերելու համար։ Հինդուիստական ավանդույթում աստվածները ներկայացվում են բազմաթիվ բազուկներով, որոնք կրում են իրենց ուժի հատուկ խորհրդանիշներ։ Ըստ հավատալիքների՝ բազմաթիվ բազուկները խորհրդանշում էին աստվածների ամենազորությունը։ Ժողովրդական մշակույթում, օրինակ, հնդկական Sholay ֆիլմում Թհակուրը բազուկներ չուներ։ Արևմտյան Աֆրիկայում բամբարա ժողովուրդը նախաբազուկը կիրառում է որպես հոգու խորհրդանիշ, որը կապ է Աստծու և մարդու միջև։ Երկու ձեռքերը բարձրացնելու խորհրդանշական ժեստը նշանակում է հնազանդում, ողորմության հայց և արդարություն։
մինի|Բազուկը, ինչպես երևում է այստեղ, կազմում էր եգիպտական գրագրության՝ հիերոգլիֆների մի բաղադրիչ

## Կլինիկական նշանակություն
Արմնկափոսը (cubital fossa) կլինիկական առումով կարևոր է երակից արյուն վերցնելու (վենեպունկցիա) և զարկերակային ճնշման չափման համար։ Բազկի կոտրվածքը կարող է վերաբերվել բազկոսկրի (humerus) կոտրվածքին։ Բազկի երակները կարող են օգտագործվել նաև կորոնար զարկերակի շունտավորման (coronary artery bypass graft) անհրաժեշտության դեպքում։

## Այլ կենդանիների մոտ
Այլ կենդանիների մոտ «բազուկ» տերմինը կարող է կիրառվել հոմոլոգ կամ անալոգ կառուցվածքների համար (օրինակ՝ չորքոտանի կենդանու զույգ առաջային վերջույթներից մեկը կամ գլխոտանիների «բազուկները» համապատասխանաբար)։ Անատոմիական կիրառությունում «բազուկ» տերմինը երբեմն օգտագործվում է միայն այն հատվածի համար, որը գտնվում է ուսի և արմնկի միջև, իսկ արմնկից մինչև դաստակ ընկած հատվածը կոչվում է նախաբազուկ։ Սակայն առօրյա, գրական և պատմական օգտագործման մեջ «բազուկ» տերմինը վերաբերում է ամբողջ վերին վերջույթին՝ ուսից մինչև դաստակ։ Սույն հոդվածում կիրառվում է առաջին սահմանումը, իսկ լայն իմաստով դիտարկման համար տե՛ս «վերին վերջույթ» հոդվածը։

Կապիկների և այլ պրիմատների մոտ բազուկը հարմարեցված է ձեռքի ճշգրիտ տեղադրման համար և օգնում է ձեռքի Manipulator (մանիպուլյատիվ) գործողություններին։ Գնդակաձև ուսահոդը հնարավորություն է տալիս բազուկը շարժել լայն շրջանաձև հարթությունում, մինչդեռ նախաբազկի երկու ոսկորների կառուցվածքը, որոնք կարող են պտտվել միմյանց շուրջ, ապահովում է շարժումների լրացուցիչ տիրույթ այդ մակարդակում։

## Հավելյալ նկարներ

Պատկեր:Arm_Bones.png|Վերին բազկի և արմնկի խոշոր անատոմիա


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Կատեգորիա:Վերին վերջույթների անատոմիա