Ազգային անվտանգության գործակալություն

**Ազգային անվտանգության գործակալությունը,** *հապավում*՝ **ԱԱԳ** (), հանդիսանում է ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարության ստորաբաժանում և ներառված է ԱՄՆ Հետախուզական համայնքի կազմում՝ անկախ հետախուզական մարմնի կարգավիճակով։ Գործակալությունը զբաղվում է ռադիոէլեկտրոնային, գիտական և տեխնիկական հետախուզությամբ, կիբերհետախուզությամբ, ռազմական հակահետախուզությամբ, ինչպես նաև ԱՄՆ պետական հաստատությունների էլեկտրոնային հաղորդակցական ցանցերի պաշտպանությամբ։ Ստեղծվել է 1952 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ որպես ԱՄՆ զինված ուժերի անվտանգության գործակալության փոխարինող։ Զինվորականների և ազատավարձուների թվով, ինչպես նաև բյուջեի ծավալով, հանդիսանում է ԱՄՆ ամենամեծ հետախուզական գերատեսչությունը։
[մինի|ԱԱԳ-ի գլխավոր գրասենյակ, [Մերիլենդ]]
ԱԱԳ-ն ընդգրկված է ԱՄՆ Հետախուզական համայնքում, որի ղեկավարումն իրականացնում է Ազգային հետախուզության տնօրենը։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
### ԱԱԳ-ի առաքելությունը
Ազգային անվտանգության գործակալության առաքելությունն է՝ իրականացնել ռադիոէլեկտրոնային հետախուզություն (ՌԷՀ) ԱՄՆ կառավարության համար և ապահովել վերջինիս տեղեկատվական անվտանգությունը։ ՌԷՀ-ի խնդիրն է՝ ստանալ տեղեկություններ ահաբեկչական խմբերի, կազմակերպությունների, օտարերկրյա պետությունների կամ դրանց գործակալների ծրագրերի, մտադրությունների, կարողությունների և գտնվելու վայրի վերաբերյալ, որոնք սպառնում են ԱՄՆ ազգային անվտանգությանը։ Տեղեկատվական անվտանգության ապահովման շրջանակում նախատեսվում է պաշտպանել ԱՄՆ կենսական նշանակության ազգային համակարգերը, հաղորդակցական ցանցերն ու տեղեկությունները՝ չարակամ սուբյեկտների կողմից գողությունից կամ վնասումից, ինչպես նաև ապահովել այն տեղեկատվության հասանելիությունն ու իսկությունը, որը անհրաժեշտ է ԱՄՆ պետական կառույցների գործունեության համար։ ՌԷՀ-ը և տեղեկատվական անվտանգության ապահովումը համատեղ ծառայում են երրորդ գործառույթին՝ ԱՄՆ Կիբեռհրամանատարության և դաշնակից պաշտպանական գործընկերների կողմից համակարգչային ցանցում հետախուզական գործողությունների իրականացմանը։

### ԱԱԳ-ի կառուցվածքը և անձնակազմը
ԱԱԳ-ն (Ազգային անվտանգության գործակալություն) հանդիսանում է ՌԷՀ (ռադիոէլեկտրոնային հետախուզություն) իրականացնող հիմնական կառույցը՝ մտնելով ԱՄՆ ազգային հետախուզության տնօրենի գլխավորած հետախուզական համայնքի կազմում։ Գործակալության կազմում ընդգրկված են բոլոր ենթակա ստորաբաժանումները, կառույցները և օբյեկտները, որոնք նշանակվում են ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարի կողմից՝ որպես ԱՄՆ կառավարության գործադիր գործակալ ՌԷՀ կազմակերպման գործում։

ԱԱԳ-ի անձնակազմը կազմված է քաղաքացիական ծառայողներից և զինվորականներից՝ ներառյալ ցամաքային զորքերը, նավատորմը, ռազմաօդային ուժերը, ծովային հետևակը և առափնյա պահպանությունը։ Գործակալությունում աշխատում են տարբեր մասնագետներ՝ մաթեմատիկոսներ, շինարարական և էլեկտրատեխնիկական ինժեներներ, հետախուզական վերլուծաբաններ, լեզվաբանական մասնագետներ, ֆիզիկոսներ, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մասնագետներ, հետազոտողներ, ներքին անվտանգության ծառայողներ, բյուջետային վերլուծաբաններ, պայմանագրերի և ֆինանսների ոլորտի մասնագետներ։

Գործակալության աշխատակիցների թիվը և տարեկան բյուջեն հանդիսանում են ԱՄՆ պետական գաղտնիք։ Գոյություն ունեն տարբեր գնահատականներ․ կենտրոնակայանի աշխատակազմը գնահատվում է 20-ից 38 հազար մարդ, բացի այդ, շուրջ 100 հազար ՌԷՀ և ծածկագրության մասնագետներ ծառայում են ԱՄՆ-ի տարբեր ռազմական բազաներում ամբողջ աշխարհում։ Ըստ տարբեր, երբեմն զգալիորեն տարբերվող գնահատականների՝ ԱԱԳ-ի բյուջեն կարող է կազմել 3.5-ից մինչև 13 միլիարդ դոլար, ինչը այն դարձնում է աշխարհի ամենաշատ ֆինանսավորվող հատուկ ծառայություններից մեկը։

Քանի որ ԱԱԳ-ի կարևորագույն խնդիրներից է ԱՄՆ գաղտնի տեղեկությունների պաշտպանությունը՝ ընդդիմադիրների ձեռքը չընկնելու նպատակով, գործակալության յուրաքանչյուր աշխատակից պարտադիր պետք է լինի ԱՄՆ քաղաքացի և ստանա լիազորություն՝ լիովին գաղտնի տեղեկություններին մուտք գործելու համար։ Ամերիկյան ընկերությունները կարող են կամավոր կերպով կնքել համագործակցության պայմանագիր գործակալության հետ և աջակցել գործառույթների իրականացմանը։ Ի պատասխան՝ ԱԱԳ-ն այդ ընկերություններին տրամադրում է տեղեկատվության պաշտպանության ծառայություններ՝ անօրինական մուտքից և այլ սպառնալիքներից։

ԱԱԳ-ի համար մասնագետների պատրաստումը իրականացվում է Ազգային ծածկագրության դպրոցում։ Այս ուսումնական հաստատությունը պատրաստում է կադրեր ոչ միայն ԱԱԳ-ի, այլև ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության մի շարք այլ ստորաբաժանումների համար։ Բացի այդ, գործակալությունն աջակցում է իր աշխատակիցների ուսմանը՝ ֆինանսավորելով նրանց կրթությունը ԱՄՆ առաջատար քոլեջներում, համալսարաններում և ռազմական ուսումնական հաստատություններում։

Ինչպես շատ հատուկ ծառայություններ, ԱԱԳ-ն ունի սեփական թանգարան՝ Ազգային ծածկագրության թանգարանը, որը գտնվում է գործակալության կենտրոնակայանի մերձակայքում։

### Շտաբակայան
Շտաբակայանը գտնվում է Ֆորտ Միդում, Մերիլենդ նահանգում (), Բալթիմոր և Վաշինգտոն քաղաքների միջև։ Ընդհանուր տարածքը կազմում է 263 հեկտար։ Ֆորտ Միդն ապահովված է բոլոր կենսապահովման համակարգերով՝ ներառյալ սեփական էլեկտրակայան, հեռուստատեսային ցանց, ոստիկանություն, գրադարաններ, սրճարաններ, բարեր, ինչպես նաև սոցիալական ենթակառուցվածքներ՝ դպրոցներ և մանկապարտեզ։ Համալիրի երկու ապակե շենքերը կառուցվել են 1984 և 1986 թվականներին և հագեցած են հակառակորդի ռադիոէլեկտրոնային հետախուզությունից պաշտպանող համակարգերով։ Գլխավոր շենքի բարձրությունը կազմում է 9 հարկ։

### ԱԱԳ տնօրենի իրավասություններն ու պարտականությունները
ԱԱԳ տնօրենը և նրա տեղակալը նշանակվում են ԱՄՆ պաշտպանության նախարարի կողմից՝ ԱՄՆ նախագահի համաձայնությամբ։ Տնօրենի պաշտոնը կարող է զբաղեցնել միայն զինված ուժերի պաշտոնատար զինվորական՝ գեներալ-լեյտենանտի կամ փոխծովակալական (երեք աստղ) զինվորական կոչումով։ ՌԷՀ հարցերում իրավահաջորդության ապահովման նպատակով տնօրենի տեղակալի պաշտոնում նշանակվում է քաղաքացիական մասնագետ։ ԱԱԳ տնօրենը հաշվետու է ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարին։

Պաշտպանության նախարարի ցուցումներով և վերահսկողության ներքո, տնօրենի պարտականությունները ներառում են՝ գործակալությանը վերապահված ռեսուրսների, անձնակազմի և ՌԷՀ ծրագրերի կառավարումը, ծրագրերի, պլանների և ընթացակարգերի ձևակերպումը։ Տնօրենը հանդես է գալիս որպես պաշտպանության նախարարության, ԿՀՎ ղեկավարի և Զորքերի շտաբների միացյալ կոմիտեի գլխավոր խորհրդատու՝ ՌԷՀ հարցերով և պարտավոր է նրանց լիարժեք տեղեկացնել համապատասխան խնդիրների մասին։ Պահանջի դեպքում, ԱԱԳ տնօրենը պետք է փոխանցի տեխնիկական ղեկավարումը ՌԷՀ-ին առնչվող բոլոր գործողությունների ԱՄՆ կառավարությանն։ ԱԱԳ տնօրենին հանձնարարված է իրականացնել համակարգված հետազոտություններ, մշակումներ և նախագծումներ՝ գործակալության ՌԷՀ կարիքների բավարարման նպատակով։ Նա պատրաստում և ներկայացնում է պաշտպանության նախարարին համախմբված ծրագիր և բյուջե, գործակալության մարդկային ռեսուրսների՝ թե՛ ռազմական, թե՛ քաղաքացիական, նյութատեխնիկական և հաղորդակցման բազայի պահանջները։ Տնօրենը մշակում է անվտանգության անհրաժեշտ կանոններ, դրույթներ և չափանիշներ, որոնք կարգավորում են ՌԷՀ գործողությունները՝ համաձայն ԱՄՆ Ազգային անվտանգության խորհրդի պահանջների, և վերահսկում դրանց պահպանումը։ Անհրաժեշտության դեպքում, նա ներկայացնում է հաշվետվություններ Ազգային անվտանգության խորհրդին և ԱՄՆ հետախուզական համայնքին։

Իր իրավասությունների շրջանակում, ԱԱԳ տնօրենը կարող է տալ ցանկացած հանձնարարական և կարգադրություն ենթակա ստորաբաժանումներին՝ առաքելության իրականացման նպատակով։ Տնօրենը ցանկացած պահի կարող է օգտվել ուղղակի կապից՝ ԱՄՆ ցանկացած կառույցի հետ, որը զբաղվում է ՌԷՀ գործունեությամբ։ Արդյունավետության և ծախսերի օպտիմալացման նպատակով, ԱԱԳ տնօրենը կարող է կենտրոնացնել և միավորել ՌԷՀ գործողությունները։ Նա կարող է ստանալ տեղեկատվական և հետախուզական նյութեր այլ պաշտպանական գերատեսչություններից կամ պետական հաստատություններից՝ գործակալության գործառույթների իրականացման համար։

### ԱԱԳ-ի կնիքը
ԱԱԳ-ի կնիքը ստեղծվել է 1965 թվականին՝ գործակալության տնօրենի, ԱՄՆ ցամաքային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Մարշալ Սիլվեսթեր Քարթերի նախաձեռնությամբ։ Կնիքը հանդիսանում է շրջանաձև պատկեր՝ կրծքին վահանով սպիտագլուխ արծվի պատկերով, որն իր ճանկերում պահում է բանալի։ Սպիտակագլուխ ծովարծիվը՝ որպես խիզախության, գերագույն իշխանության և հեղինակության խորհրդանիշ, մարմնավորում է ԱԱԳ առաքելության ազգային նշանակությունը։ Արծվի կրծքի վահանը վերցված է ԱՄՆ պետական մեծ կնիքից և խորհրդանշում է նահանգների միավորումը միասնակ ղեկավարի՝ Կոնգրեսի հովանու ներքո։ Արծվի ճանկերում գտնվող բանալին խորհրդանշում է անվտանգությունը և միաժամանակ մատնացույց է անում Պետրոս առաքյալի բանալուն։ Կնիքի շրջանաձև ձևը խորհրդանշում է հավերժությունը։

## Պատմություն
### Զինված ուժերի անվտանգության գործակալություն
Սառը պատերազմի վաղ փուլերում ԱՄՆ-ում չկար միասնական մարմին, որը պատասխանատու կլիներ ռադիոհետախուզության կազմակերպման համար։ Անհատական ստորաբաժանումներ կային ռազմաօդային ուժերում, ցամաքային զորքերում և նավատորմում, սակայն դրանք գործում էին ինքնուրույն, և դրանց լիազորությունները հաճախ համընկնում էին։ Դրանց աշխատանքը համակարգելու նպատակով, 1947 թվականի Ազգային անվտանգության մասին օրենքի համաձայն, հիմնադրվեց **Զինված ուժերի անվտանգության գործակալությունը** (ԶՈՒԱԳ)։ Սակայն 1950 թվականի հունիսին սկսված Կորեական պատերազմն ի հայտ բերեց նորաստեղծ գործակալության անարդյունավետությունը․ զինված ուժերի բարձրագույն հրամանատարությունը դժգոհ էր ստացվող ռազմավարական տեղեկությունների որակից։ Անորոշ լիազորությունների և մյուս ծառայությունների հետ թույլ կապերի պատճառով, ԶՈՒԱԳ-ն դարձավ հերթական առանձին հետախուզական կառույցը՝  գոյություն ունեցող ուժերը միավորելու և համակարգելու փոխարեն։

### ԱԱԳ-ի հիմնադրումը
Զինված ուժերի անվտանգության գործակալության (ԶՈՒԱԳ) ձախողումների ուսումնասիրության արդյունքում ընդունվեց որոշում ստեղծել նոր մարմին՝ ավելի լայն իրավասություններով և ռադիոէլեկտրոնային հետախուզության բոլոր գործառույթների փոխանցմամբ այդ կառույցին։ Այդ կերպ, 1952 թվականի հոկտեմբերի 24-ին նախագահ Թրումանի գաղտնի կարգադրությամբ հիմնվեց Ազգային անվտանգության գործակալությունը (ԱԱԳ)։ Գործակալության ստեղծման պաշտոնական ամսաթիվն է համարվում 1952 թվականի նոյեմբերի 4-ը։ Ի տարբերություն իր նախորդի՝ ԱԱԳ-ն ենթարկվում էր ոչ թե զորքերի շտաբների միացյալ կոմիտեին, այլ անմիջապես պաշտպանության նախարարին։ Գործակալության հիմնադրումը գաղտնազերծված չէր, և մինչև 1957 թվականն այն որևէ պաշտոնական փաստաթղթում չէր նշվում։ Իր խիստ գաղտնի բնույթի պատճառով՝ գործակալության անվանումը (NSA) երբեմն հեգնանքով մեկնաբանում էին որպես *No Such Agency* () կամ *Never Say Anything* ()։ Միայն 1957 թվականին ԱԱԳ-ն առաջին անգամ հիշատակվեց ԱՄՆ պետական հաստատությունների ամենամյա տեղեկագրքում՝ որպես «առանձին կազմակերպված գործակալություն պաշտպանության նախարարության կազմում՝ նախարարի ղեկավարության և վերահսկողության ներքո, որն իրականացնում է բարձր մասնագիտական տեխնիկական գործառույթներ՝ ԱՄՆ հետախուզական գործունեությանը աջակցելու նպատակով»։ Քանի որ ԱԱԳ-ն զբաղվում էր ռադիոհաղորդումների լսմամբ և ձայնային տեղեկատվության որսմամբ, ԽՍՀՄ ՊԱԿ Օպերատիվ-տեխնիկական վարչությունում այն կատակով անվանում էին «Մի բլբլա գործակալություն»։

### Դավաճանների և տեղեկությունների արտահոսք
1960 թվականին տեղի ունեցավ մի միջադեպ, որն ըստ գնահատման «հսկայական ազդեցություն ունեցավ գործակալության ներքին անվտանգության ամբողջ ծրագրի վրա»։ ԱԱԳ երկու աշխատակիցներ՝ Վիլյամ Մարտինը և Բերնոն Միտչելը, փախան ԽՍՀՄ, որտեղ ՊԱԿ-ին բացահայտեցին գործակալության գործունեության մի շարք գաղտնիքներ, ներառյալ՝ խորհրդային կապի գծերով հաղորդագրությունների որսումը։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 6-ին Մոսկվայի Լրագրողի կենտրոնական տանը նրանք կազմակերպեցին մամլո ասուլիս, որի ընթացքում հայտարարեցին, որ ԱԱԳ-ն պարբերաբար լսում է ավելի քան 40 երկրի հաղորդակցություններ, այդ թվում՝ ոչ միայն Վարշավյան դաշինքի անդամների, այլև ԱՄՆ դաշնակիցների, ինչպիսին է Ֆրանսիան։ Երեք տարի անց ԱԱԳ Մերձավոր Արևելքի բաժնի վերլուծաբան-հետազոտող Վիկտոր Համիլթոնը ԽՍՀՄ «Նորություններ» («Известия») թերթին պատմեց, որ գործակալությունը զբաղվում է դիվանագիտական կոդերի և ծածկագրերի կոտրմամբ, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի Նյու Յորքի կենտրոնակայանի հաղորդակցությունների լսմամբ։

2013 թվականին ԱԱԳ-ի գլոբալ գործունեության մասին հրապարակային բացահայտում կատարեց ԱՄՆ քաղաքացի Էդվարդ Սնոուդենը՝ նշելով իր անձնական ներգրավվածությունը էլեկտրոնային լրտեսության գործընթացներում։ Հունիսի սկզբին նա *[[The Guardian]]* և *[[Վաշինգտոն Փոստ|The Washington Post]]* թերթերին փոխանցեց ԱԱԳ գաղտնի փաստաթղթեր, որոնք վերաբերում էին ԱՄՆ հատուկ ծառայությունների զանգվածային վերահսկողությանը՝ աշխարհի բազմաթիվ երկրների քաղաքացիների հաղորդակցությունների նկատմամբ, օգտագործելով առկա տեղեկատվական և կապի ցանցերը։ Դրանց թվում էին նաև տվյալներ *[[PRISM (հետախուզական ծրագիր)|PRISM]]* ծրագրի վերաբերյալ։

2017 թվականի հունիսի 22-ին ԱԱԳ բացեց պաշտոնական էջ GitHub հարթակում և հանրայնացրեց իր որոշ գործիքների բաց կոդերը։ Սակայն կազմակերպությունը հրաժարվեց հրապարակել այն ծրագրային ապահովումը, որը կիրառվում է լրտեսության և կիբերհետախուզության նպատակներով։ Սնոուդենի կողմից առաջացած արտահոսքից հետո ԱԱԳ-ն սկսեց աստիճանաբար բացահայտել իր գործունեության որոշ մանրամասներ հասարակությանը։

### Առաջին հրապարակումներ
Սառը պատերազմի ամբողջ ընթացքում ԱԱԳ-ն խիստ թշնամական վերաբերմունք էր ցուցաբերում գրողների և լրագրողների փորձերին՝ մասամբ բացահայտել կազմակերպության գաղտնի գործունեությունը։ Կրիպտագրության վերաբերյալ հրապարակումները հազվադեպ էին հայտնվում բաց մամուլում, քանի որ տեխնիկական մեծ մասը համարվում էր գաղտնազերծված։ Երբ 1967 թվականին պատրաստվում էր հրապարակման Դեյվիդ Քանի *«Կոդերի կոտրողները»* գիրքը, որը պարունակում էր որոշ տեղեկություններ ԱԱԳ-ում կիրառվող մեթոդների վերաբերյալ, գործակալությունը փորձեց խոչընդոտել դրա լույս տեսնելուն։ 1982 թվականին լույս տեսավ Ջեյմս Բեմֆորդի *«Գլուխկոտրուկների պալատը»* գիրքը, որը դարձավ ԱԱԳ-ին ամբողջությամբ նվիրված առաջին հրատարակությունը։ Հեղինակը օգտվել էր այն փաստաթղթերից, որոնց հասանելիությունն ապահովվել էր «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքի (Freedom of Information Act) միջոցով։ ԱՄՆ կառավարությունը փորձեց կանխել գրքի հրապարակումը՝ փոխելով որոշ փաստաթղթերի գաղտնիության աստիճանը։ Մինչ օրս այդ գիրքը մնում է գործակալությանը նվիրված եզակի և համապարփակ ուսումնասիրություններից մեկը։

*«Թվային ամրոցը»* (**') ամերիկացի գրող [[Դեն Բրաուն]]ի վեպն է, որտեղ նկարագրվում է Ազգային անվտանգության գործակալության և ԱՄՆ լավագույն ծածկագրաբանի՝ Սյուզան Ֆլեթչերի պայքարը առեղծվածային հաքերի դեմ։

== Էշելոն ==
ԱԱԳ-ն հանդիսանում է գլոբալ ձայնագրության և հաղորդագրությունների որսման «Էշելոն» համակարգի հիմնական օպերատորը։ «Էշելոն»-ն ունի լայնածավալ ենթակառուցվածք, որը ներառում է ամբողջ աշխարհում տեղակայված ցամաքային վերահսկողության կայաններ։ Ըստ [[Եվրոպական խորհրդարան]]ի զեկույցի, այս համակարգը ունակ է որսալ միկրոալիքային ռադիոհաղորդումներ, արբանյակային կապեր և շարժական հեռախոսակապի հաղորդակցություններ։

1990-ականների սկզբին, «փլուզված» Խորհրդային Միության տարածքի՝ մասնավորապես Ռուսաստանի նկատմամբ վերահսկողությունը մնաց ԱՄՆ Ազգային անվտանգության գործակալության հիմնական առաջադրանքներից մեկը, քանի որ այդ տարածաշրջանում է կենտրոնացած զգալի միջուկային ներուժ։ 1990 թվականին՝ քաղաքական միջավայրի փոփոխության պայմաններում իր բյուջեն պահպանելու նպատակով, գործակալությունն ստիպված եղավ վերակենտրոնացնել իր գործունեությունը՝ առաջնահերթություն տալով ոչ թե ռազմական, այլ տնտեսական տեղեկատվության հավաքագրմանը։ Հետախուզության թիրախ դարձան մի շարք պետություններ, այդ թվում՝ ԱՄՆ դաշնակիցները, որոնց բանկերը, առևտրային և արդյունաբերական ընկերությունները հաջողությամբ մրցակցում էին համաշխարհային շուկայում ամերիկյան գործընկերների հետ։

== Այլ վերահսկողության ծրագրեր ==
2001 թվականի [[Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներ|սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական գործողություններից]] անմիջապես հետո ԱՄՆ նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշ կրտսերը]] հավանություն տվեց էլեկտրոնային հաղորդակցությունների վերահսկման ծրագրին, որն ընդգրկում էր էլ. փոստի, հեռախոսազանգերի, ֆինանսական գործարքների և ինտերնետային ակտիվության հսկողությունը։ Ծրագիրն իրականացվում էր «Stellar Wind» կոդային անվան տակ։ [[Բարաք Օբամա]]յի նախագահության շրջանում «''Stellar Wind''»-ը փոխարինվեց [[PRISM (հետախուզական ծրագիր)|այլ տեխնոլոգիաներով]], որոնք նախատեսված էին ԱՄՆ տարածքում օպերատիվ տվյալների հավաքագրման համար՝ հնարավորություն ընձեռելով վերահսկել ժամանակակից հեռահաղորդակցական համակարգերի ամբողջ սպեկտրը։ Այս փոփոխությունների մասին մանրամասն տեղեկություն հրապարակեց [[Էդվարդ Սնոուդեն]]ը 2013 թվականին։

2009 թվականի ապրիլին ԱՄՆ արդարադատության նախարարության պաշտոնյաները ճանաչեցին, որ ԱԱԳ-ն իրականացրել է լայնածավալ տվյալների հավաքագրում՝ ներքին հաղորդակցություններից, դուրս գալով իրավասության սահմաններից։ Միաժամանակ հայտարարվեց, որ տվյալ գործողությունները եղել են ոչ դիտավորյալ և հետագայում շտկվել են։

''The [[Վաշինգտոն Փոստ|Washington Post]]''-ի 2010 թվականի գնահատման համաձայն, ԱԱԳ տվյալահավաք համակարգերը (ներառյալ [[PRISM (հետախուզական ծրագիր)|PRISM]]-ը) օրական որսում և գրանցում էին շուրջ 1.7 միլիարդ հեռախոսազանգ և էլեկտրոնային հաղորդագրություն։ Այս տվյալների հիման վրա ձևավորվում էին 70 առանձին տվյալների բազաներ**'։

Յուտա նահանգում կառուցվել է ամենախոշոր տվյալների կենտրոնը, որը կարող է պահպանել մինչև 5 զետաբայթ (ZB) տեղեկատվություն։ Տարբեր գնահատականներով՝ տվյալ կենտրոնի ընդհանուր արժեքը կազմել է 1.5-ից մինչև 2 միլիարդ դոլար։

2013 թվականի հունիսին ԱԱԳ-ն մեղադրվեց 2009 թվականին Լոնդոնում կայացած մեծ քսանյակի (G20) գագաթնաժողովի ընթացքում պատվիրակությունների ղեկավարների հաղորդակցությունները գաղտնալսելու մեջ։

## Հետազոտություններ և մշակումներ
ԱԱԳ-ն ներգրավված է եղել ԱՄՆ պետական քաղաքականության մեջ ինչպես անուղղակի կերպով՝ որպես գաղտնի խորհրդատու այլ նախարարություններում, այնպես էլ ուղղակիորեն՝ փոխծովակալ Բոբի Ռեյ Ինմանի ղեկավարության ընթացքում և դրանից հետո։ 1990-ականներին գործակալությունը կարևոր դեր էր խաղում ԱՄՆ-ում ծածկագրության արտահանման հարցերում։ Թեև 1996 թվականին այդ ոլորտի սահմանափակումները մեղմացվեցին, սակայն ամբողջությամբ չվերացվեցին։

ԱԱԳ-ն ներգրավված է եղել մի շարք տեխնոլոգիական ուղղություններում, ներառյալ՝ կապի համար նախատեսված հատուկ սարքավորումների և ծրագրային ապահովման մշակում, մասնագիտացված կիսահաղորդիչների արտադրություն և առաջատար ծածկագրական հետազոտություններ, որոնք բխում են պետական հաղորդակցությունների անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունից։ Վերջին 50 տարիների ընթացքում գործակալությունն իր հաշվարկային սարքավորումների մեծ մասը նախագծել և արտադրել է սեփական ներքին հնարավորություններով։ Սակայն 1990-ականներից մինչև մոտավորապես 2003 թվականը (երբ ԱՄՆ Կոնգրեսը դադարեցրեց այդ մոտեցումը), ԱԱԳ-ն պայմանագրեր է կնքել մասնավոր հատվածի հետ՝ հետազոտությունների և սարքավորումների մշակման նպատակով։

### Data Encryption Standard
1970-ական թվականներին IBM ընկերության կողմից տվյալների գաղտնագրման ստանդարտի () մշակման ընթացքում ԱԱԳ-ն առաջարկեց փոփոխություններ կատարել նախագծի որոշ տարրերում։ Այս մասնակցությունը հանգեցրեց որոշակի տարակարծությունների՝ կապված գործակալության դերի հետ DES-ի՝ որպես ԱՄՆ կառավարության և բանկային համակարգի կողմից կիրառվող ստանդարտ և հանրային բլոկային գաղտնագրման ալգորիթմի ստեղծման գործում։ 2009 թվականին գաղտնազերծված փաստաթղթերում նշվում է, որ «ԱԱԳ-ն փորձել է համոզել IBM-ին կրճատել բանալիի երկարությունը 64-ից մինչև 48 բիթ»։ Ի վերջո, կողմերը կանգ առան 56-բիթանոց բանալիի տարբերակի վրա։ Կասկածներ կային, որ այս փոփոխությունները նպատակ ունեին թուլացնել ալգորիթմը այնքան, որ անհրաժեշտության դեպքում գործակալությունը կարողանար վերծանել տվյալները։ Կարծիք կար, որ ԱԱԳ-ն փոփոխել է այսպես կոչված S-բլոկները՝ «ետնամուտք» (backdoor) ներդնելու համար, և բանալիի երկարության կրճատումը կարող էր գործակալությանը թույլ տալ գաղտնահանել բանալիները՝ օգտագործելով իր հզոր հաշվարկային հնարավորությունները։ Սակայն 1990 թվականին Էլի Բիհամը և Ադի Շամիրը իրականացրին անկախ ուսումնասիրություններ տարբերակցված կրիպտոանալիզի միջոցով՝ որը հանդիսանում է բլոկային սիմետրիկ ալգորիթմների կոտրման հիմնական մեթոդներից մեկը։ Այս հետազոտությունները նվազեցրին S-բլոկների թաքնված թուլության վերաբերյալ կասկածները։ Պարզվեց, որ DES ալգորիթմի S-բլոկները զգալիորեն ավելի կայուն են նմանատիպ հարձակումների նկատմամբ, քան պատահական ձևով ընտրվածները։ Սա ենթադրում է, որ նման վերլուծական մեթոդները ԱԱԳ-ին հայտնի էին դեռևս 1970-ականներին։

### Advanced Encryption Standard
Տվյալների գաղտնագրման ստանդարտի () իրավահաջորդի՝ **Advanced Encryption Standard (AES)** ալգորիթմի ընտրության գործընթացում ԱԱԳ-ի մասնակցությունը սահմանափակվել է միայն սարքավորումների արտադրողականության փորձարկումներով։ Հետագայում ԱԱԳ-ն վավերացրել է AES-ը՝ այն ընդունելով որպես գաղտնի տեղեկատվության պաշտպանության միջոց այն համակարգերում, որոնք պաշտոնապես հաստատված են գործակալության կողմից։

### Արտոնագրեր
ԱԱԳ-ն իրավասու է ներկայացնել գաղտնի պատենտային հայտեր ԱՄՆ պատենտների և ապրանքանիշերի գրասենյակ (USPTO)՝ կիրառելով հատուկ կարգավիճակ՝ «կլյապ» (gag order): Ի տարբերություն սովորական պատենտների՝ նման պատենտները չեն հրապարակվում և չունեն ժամկետային սահմանափակում։ Սակայն, եթե պատենտային գրասենյակը ստանում է նույնական պատենտային հայտ երրորդ կողմից, ԱԱԳ-ի պատենտը գաղտնազերծվում է և գործակալությանը տրամադրվում է պաշտոնական, լրիվ ժամկետով իրավասություն՝ սկսած տվյալ օրվա հայտարարագրումից։

ԱԱԳ-ի հրապարակված պատենտներից մեկում նկարագրվում է մեթոդ՝ ինտերնետի նման ցանցում առանձին համակարգչային կայքի աշխարհագրական դիրքորոշումը որոշելու համար՝ հիմնված բազմակի ցանցային միացումների ժամանակային ուշացումների չափման վրա։ Թեև նմանատիպ տեխնոլոգիայի վերաբերյալ բաց պատենտ առկա չէ, հաղորդվում է, որ ԱԱԳ-ն կիրառել է այսպես կոչված «եռակողմ կապի» մեթոդ, որն իրական ժամանակում հնարավորություն է տալիս հետևել մարդու տեղաշարժին, այդ թվում՝ բարձրությանը՝ ծովի մակարդակից, օգտագործելով բջջային կապի աշտարակներից ստացված տվյալները։

### ԱԱԳ-ի կոդավորման համակարգեր
Ազգային անվտանգության գործակալությունը պատասխանատու է կոդավորման բաղադրիչների համար մի շարք համակարգերում, այդ թվում՝ ինչպես արդեն հնացած, այնպես էլ ժամանակակից օգտագործվող լուծումներում։

Անցյալում օգտագործված համակարգեր՝

* FNBDT (Future Narrowband Digital Terminal) — ապագայի նեղաշերտ թվային տերմինալ
* KL-7 ADONIS — ինքնավար ռոտացիոն գաղտնագրման մեքենա, օգտագործվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մինչև 1980-ական թվականներ
* KW-26 ROMULUS — էլեկտրոնային հոսքային գաղտնագրիչ (1960–1980-ականներ)
* KW-37 JASON — նավատորմի հաղորդակցության գաղտնագրիչ (1960–1990-ականներ)
* KY-57 VINSON — տակտիկական ռադիոհեռախոսային կոդավորիչ
* KG-84 — առանձնացված տվյալների կոդավորման և ապակոդավորման սարք
* STU-III — պաշտպանված հեռախոսային սարք, որը հետագայում փոխարինվել է STE համակարգով

Ժամանակակից օգտագործվող համակարգեր՝

* EKMS (Electronic Key Management System) — էլեկտրոնային բանալիների կառավարման համակարգ
* Fortezza — կոդավորման համակարգ՝ հիմնված կրիպտոկանխիկ քարտի վրա (PC Card ձևաչափ)
* SINCGARS — տակտիկական ռադիոհամակարգ՝ կրիպտոգրաֆիկ կառավարմամբ հաճախականության ցատկող ռեժիմով
* STE (Secure Terminal Equipment) — պաշտպանված վերճանգային սարքավորում
* TACLANE (General Dynamics C4 Systems) — տվյալների պաշտպանության սարքավորումների շարք՝ անվտանգ ցանցային կապի համար

ԱԱԳ-ն սահմանել է կրիպտոգրաֆիկ ալգորիթմների երկու խումբ՝ Suite A և Suite B, որոնք նախատեսված են ԱՄՆ պետական համակարգերում օգտագործման համար։ Suite B ալգորիթմները նախատեսված են տեղեկատվության պաշտպանության ընդհանուր նպատակների համար, մինչդեռ Suite A մնում է գաղտնի և կիրառվում է առավել բարձր մակարդակի անվտանգության պահանջների դեպքում։

### SHA
Ընդհանուր կիրառություն ունեցող SHA-1 և SHA-2 հեշ ֆունկցիաները մշակվել են ԱՄՆ Ազգային անվտանգության գործակալության (ԱԱԳ) կողմից։ SHA-1-ը փոքր փոփոխություն է ավելի թույլ SHA-0 ալգորիթմի, որը նույնպես մշակվել է ԱԱԳ-ի կողմից 1993 թվականին։ Այս փոփոխությունը առաջարկվել է երկու տարի անց՝ առանց հիմնավորումների, բացի այն պնդումից, որ այն ապահովում է լրացուցիչ անվտանգություն։ SHA-0-ի դեմ հարձակում, որն առնչություն չունի վերանայված ալգորիթմի հետ, իսկապես հայտնաբերվել է 1998–2005 թվականների ընթացքում ակադեմիական կրիպտոգրաֆների կողմից։ SHA-1-ի թերի հատկությունների և բանալու երկարության սահմանափակումների պատճառով ԱՄՆ ազգային ստանդարտների և տեխնոլոգիաների ինստիտուտը 2013 թվականից չի հաստատում դրա օգտագործումը թվային ստորագրությունների համար՝ փոխարենը հաստատելով միայն ավելի նոր SHA-2 ալգորիթմների կիրառումը նման դեպքերում։

Նոր հեշավորման ստանդարտը՝ SHA-3-ը, վերջերս ընտրվել է մրցույթի արդյունքում, որը ավարտվել է 2012 թվականի հոկտեմբերի 2-ին՝ Keccak ալգորիթմի ընտրությամբ։ SHA-3-ի ընտրության գործընթացը նման էր AES-ի ընտրության գործընթացին, սակայն որոշ կասկածներ ի հայտ են եկել, քանի որ Keccak-ում կատարվել են հիմնարար փոփոխություններ՝ այն ստանդարտի վերածելու նպատակով։ Այս փոփոխությունները կարող են պոտենցիալ կերպով թուլացնել մրցույթի ընթացքում իրականացված կրիպտոանալիզը և նվազեցնել ալգորիթմի անվտանգության մակարդակը։

### Dual_EC_DRBG
Ազգային անվտանգության գործակալությունը (ԱԱԳ) նպաստել է Dual EC DRBG կոչվող կեղծ-պատահական թվերի գեներատորի ներառմանը ԱՄՆ ազգային ստանդարտների և տեխնոլոգիաների ինստիտուտի (NIST) կողմից հրապարակված 2007 թվականի ուղեցույցներում։ Ալգորիթմի ցածր արտադրողականությունն ու անվտանգության խոցելիությունները մի շարք մասնագետների մոտ առաջացրել են կասկած, որ գեներատորի մեջ ներդրված է «սև դուռ» (backdoor), որը կարող է ԱԱԳ-ին հնարավորություն տալ մուտք գործել այն համակարգերի կողմից գաղտնագրված տվյալներին, որոնք օգտագործում են տվյալ գեներատորը։ 2013 թվականի դեկտեմբերին Ռոյթերս գործակալությունը հաղորդել է, որ ԱԱԳ-ը գաղտնի կերպով վճարել է RSA Security ընկերությանը 10 միլիոն ԱՄՆ դոլար, որպեսզի վերջինս իր ծրագրային արտադրանքներում Dual EC DRBG գեներատորը ներառի որպես լռելյայն տարբերակ։

Այժմ սա համարվում է հավանական՝ ելնելով այն փաստից, որ կեղծ պատահական թվերի գեներատորի հաջորդական իտերացիաների ելքային տվյալները կարող են կանխատեսելի լինել, եթե հայտնի է կապը էլիպսային ներքին կորի երկու կետերի միջև։ ԱՄՆ ազգային ստանդարտների և տեխնոլոգիաների ինստիտուտը, ինչպես նաև RSA Security-ը պաշտոնապես հանդես են գալիս այս կեղծ պատահական թվերի գեներատորի կիրառման դեմ։

### Իդեալական քաղաքացի
«Իդեալական քաղաքացի» (**') հանդիսանում է Ազգային անվտանգության գործակալության ծրագիր, որը նախատեսված է ԱՄՆ-ի կարևորագույն ենթակառուցվածքների խոցելիության գնահատման համար։ Սկզբնապես հաղորդվում էր, որ ծրագիրը նպատակ ունի ստեղծել սենսորների համակարգ՝ նախատեսված ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր հատվածի համակարգչային ցանցերի վրա իրականացվող կիբերհարձակումների հայտնաբերման համար՝ օգտագործելով Einstein անունով ցանցի մոնիթորինգի համակարգը։ Ծրագիրը ֆինանսավորվում է կիբերանվտանգության համազգային համալիր նախաձեռնության շրջանակում։ Նախնական փուլում Raytheon ընկերությունը ստացել է պայմանագիր՝ մինչև 100 միլիոն ԱՄՆ դոլարի արժողությամբ։

=== Ակադեմիական հետազոտություններ ===
Ազգային անվտանգության գործակալությունը (ԱԱԳ) ներդրել է բազմամիլիոն դոլարներ գիտական հետազոտություններում՝ տրամադրելով դրամաշնորհներ MDA904 ծածկագրային նախածանցով։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 11-ի դրությամբ այդ ծրագրի շրջանակում ստացվել է ավելի քան 3000 գիտական հոդված։ Միևնույն ժամանակ, ԱԱԳ երբեմն փորձել է սահմանափակել կրիպտոգրաֆիայի ոլորտում գիտական արդյունքների հրապարակումը։ Մասնավորապես, Khufu և Khafre բլոկային գաղտնագրման ալգորիթմները հեղինակների կողմից կամավոր կերպով դուրս են բերվել հրապարակումից՝ գործակալության խնդրանքով։ 2013 թվականին՝ ''Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքի (FOIA)'' հայցի արդյունքում, ԱԱԳ-ն հրապարակել է 643 էջանոց հետազոտական փաստաթուղթ՝ վերնագրված ''«Ռազմազերծելով Ինտերնետը. ուղեցույց ինտերնետային հետազոտությունների համար»'', որը կազմվել է գործակալության աշխատակիցների կողմից՝ նպատակ ունենալով օգնել ԱԱԳ-ի մյուս աշխատակիցներին բաց աղբյուրներից ստացվող տեղեկատվության որոնման և վերլուծության գործում։

=== Հետազոտություններ տեղեկատվական և համակարգչային գիտության ոլորտում ===
ԱԱԳ-ում գործում է գիտնականների խումբ՝ համակարգչային գիտության, ինժեներական և մաթեմատիկական ոլորտներից, որը զբաղվում է լայն սպեկտրի խնդիրների ուսումնասիրությամբ։ Գործակալությունը համագործակցում է առևտրային և ակադեմիական գործընկերների, ինչպես նաև այլ պետական կառույցների հետ՝ նոր վերլուծական մեթոդների և հաշվարկային հարթակների ուսումնասիրության նպատակով։

Նրանց հետազոտությունների հիմնական ուղղությունները ներառում են՝

* Տվյալների բազաներ
* Օնտոլոգիա
* [[Արհեստական բանականություն]]
* Լեզվաբանական վերլուծություն
* Ձայնային վերլուծություն
* Մոդելավորում / Կոգնիտիվ գիտություն

== Անձնակազմ ==
**Տնօրեններ**

* Նոյեմբեր 1952 – նոյեմբեր 1956 — գեներալ-լեյտենանտ Ռալֆ Քենին
* Նոյեմբեր 1956 – 23 նոյեմբերի 1960 — ВВС գեներալ-լեյտենանտ Ջոն Սեմֆորդ
* Նոյեմբեր 1960 – հունիս 1962 — փոխծովակալ Լոուրենս Ֆրոսթ
* 1 հուլիսի 1962 – 1 հունիսի 1965 — ВВС գեներալ-լեյտենանտ Գորդոն Բլեյք
* Հունիս 1965 – 28 մարտի 1969 — գեներալ-լեյտենանտ Մարշալ Քարթեր
* Օգոստոս 1969 – հուլիս 1972 — փոխծովակալ Նոել Գեյլեր
* Օգոստոս 1972 – օգոստոս 1973 — ВВС գեներալ-լեյտենանտ Սեմուել Ֆիլիպս
* Օգոստոս 1973 – հուլիս 1977 — ВВС գեներալ-լեյտենանտ Լյու Ալեն
* Հուլիս 1977 – մարտ 1981 — փոխծովակալ Բոբի Ինման
* Ապրիլ 1981 – 1 ապրիլի 1985 —  գեներալ-լեյտենանտ Լինքոլն Ֆաուրեր
* Ապրիլ 1985 – օգոստոս 1988 — գեներալ-լեյտենանտ Ուիլյամ Օդոմ
* Օգոստոս 1988 – ապրիլ 1992 — փոխծովակալ Ուիլյամ Ստադմեն
* Մայիս 1992 – փետրվար 1996 — փոխծովակալ Ջոն Մակ-Քոննել
* Փետրվար 1996 – մարտ 1999 — ВВС գեներալ-լեյտենանտ [[Քեննեթ Մինիհեն]]
* Մարտ 1999 – ապրիլ 2005 — ВВС գեներալ-լեյտենանտ Մայքլ Հեյդեն
* Ապրիլ 2005 – ապրիլ 2014 — գեներալ-լեյտենանտ Քիթ Ալեքսանդեր
* Ապրիլ 2014 – մայիս 2018 — ծովակալ [[Մայքլ Ռոջերս (զինվորական)|Մայքլ Ռոջերս]]
* Մայիս 2018 – առ այսօր — գեներալ Փոլ Մ․ Նակասոնե

**Նշանավոր աշխատակիցներ*'

* Լամբրոս Կալիմահոս
* Ագնես Դրիսկոլ
* Ուիլյամ Ֆրեդերիկ Ֆրիդմեն
* Սոլոմոն Կուլբակ
* Ռոբերտ Մորիս
* Ֆրենք Ռոուլեթ
* Աբրահամ Սինկով
* Լուիս Տորդելա
* Հերբերտ Յարդլի
* Էդվարդ Սնոուդեն
* [[Էդվարդ Սնոուդեն]]

== Մշակույթում ==
Ազգային անվտանգության գործակալության աշխատանքային մեթոդները խիստ քննադատության են ենթարկվում «Պետության թշնամին» (1998) ֆիլմում։ Չնայած ֆիլմում ներկայացված տեխնիկական վերահսկողության հնարավորությունները զգալիորեն չափազանցված են, այնուամենայնիվ, ԱԱԳ-ն այն ժամանակվա տնօրեն Մայքլ Հեյդենը նշել է, որ այդ ֆիլմը բացասաբար է ազդել գործակալության հանրային կերպարի վրա։ Նմանատիպ, սակայն ոչ ամբողջությամբ նույնական սյուժե առկա է նաև ամերիկացի գրող Դեն Բրաունի առաջին տեխնոթրիլլեր ժանրի բեսթսելեր վեպում՝ «Թվային ամրոց», որը լույս է տեսել 1998 թվականին։

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
=== Գրքեր ===

* *Шнайер Б.'' 25.1 Агентство национальной безопасности // Прикладная криптография. Протоколы, алгоритмы, исходные тексты на языке Си = Applied Cryptography. Protocols, Algorithms and Source Code in C. — М.: Триумф, 2002. — С. 661—663. — 816 с. — 3000 экз. — .
* 
* 
* 

### ԶԼՄ
* 

## Արտաքին հղումներ
* Официальный сайт
* Разработанные программные продукты с открытыми исходными текстами
* Архив документов на сайте Федерации учёных США
* Аккаунт АНБ на GitHub

Կատեգորիա:1952 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1952 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:1952 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կառավարության գործակալություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պետական գործակալություններ
Կատեգորիա:Ազգային անվտանգություն
Կատեգորիա:Գաղտնագրություն
Կատեգորիա:Ընկերություններ
Կատեգորիա:Լրտեսություն
Կատեգորիա:Կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հատուկ ծառայություններ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն