Թիեկուանյին

**Թիեկուանյին** (գիտական անվանումը՝ *Camellia sinensis var. sinensis* cv. “Tieguanyin”), ուլուն թեյի տեսակ, որը ծագում է Չինաստանի Ֆուծիեն նահանգի Անսի շրջանի Սիփին քաղաքից։ Այն դասվում է միննանյան ուլուն թեյերի շարքին։ Չինաստանի թեյի վեց հիմնական կատեգորիաների շարքում այն ​​պատկանում է ուլուն թեյի դասին և համարվում է Չինաստանի տասը ամենահայտնի թեյերից մեկը։

Թիեկուանյինը սկզբում եղել է թեյի ծառի տեսակի անվանում։ Քանի որ այն հատկապես հարմար էր ուլուն թեյ պատրաստելու համար, այդ տեսակից ստացված ուլուն թեյն էլ սկսեցին անվանել «թիեկուանյին»։ Այսինքն՝ թիեկուանյին թեյը ուլուն թեյ է, որը պատրաստվում է թիեկուանյին տեսակի թեյի ծառի տերևներից։ Կա նաև տեսակետ, ըստ որի «թիեկուանյին» անվանումը շնորհել է Ցիենլոն կայսրը։

Թայվանում թիեկուանյին թեյը վերաբերում է ուլուն թեյի տեսակին, որը պատրաստվում է թիեկուանյին թեյի համար հատուկ մեթոդով: Հետևաբար, թայվանական թիեկուանյին թեյի հումքը չի սահմանափակվում թիեկուանյին թեյի ծառի տեսակի բողբոջներով և տերևներով։

## Պատմություն
«Ցինշուի ժամանակագրություն»-ում նշվում է, որ Ցինշուիի գագաթը, որը պատված է ամպերով և մշուշով, վանականները թեյ են մշակում, որոնք սնվում են լեռան շնչով, արևի և լուսնի շողով և ամպերի մշուշով: Ասում են, որ այս թեյը բուժում է բոլոր հիվանդությունները: Նույնիսկ Լաո Լիաոյի և մոտակա այլ գյուղերի բնակավայրերի թեյը չի կարող համեմատվել դրա բույրի հետ։ Կուիքոնքոու վայրում Սոնը տնկել էր երկու-երեք թեյի ծառ, որոնք շատ բուրավետ էին, իսկ օգտակար հատկությունները՝ առավել շատ։ Խմելով այն՝ մարդը զգում էր, թե ինչպես է մարմինը թեթևանում է։ Եթե հանդիպեր Լու Յուին, ապա կլրացներ իր թեյի մասին խոսակցությունը՝ նշելով, որ Անսիում թեյ արդեն արտադրվում էր Թան դինաստիայի օրոք:

Թեյի արտադրությունը ծաղկում ապրեց Մին դինաստիայի օրոք. Անսի շրջանի տարեգրքում հիշատակվում է, որ Չանլը, Չոնշան և այլ վայրերում թեյի վաճառքը շատ էր։

18-րդ դարի վերջին Անսիի թեյագործությունը զգալիորեն աճեց։ Բանաստեղծ Րուան Մինսին «Անսիի թեյի երգ» աշխատության մեջ գրել է, որ «Անսիի լեռները փարթամ ու զառիթափ են, իսկ թեյի թփերը աճում են խոնավ ու ստվերոտ վայրերում։ Հայտնվում է «Տեղի բնակիչները Ցինմին փառատոնի ժամանակ հավաքում էին նուրբ տերևները․ գինը շատ ցածր էր, բայց այն ապահովում էր հազարավոր ընտանիքների ապրուստը…» արտահայտությունը։ Հետագայում թեյ աճեցնող տարածքների թեյագործները նաև մշակեցին թեյի ծառի բազմաթիվ բարձրորակ տեսակներ, որոնցից լավագույն որակն ունի Թիեկուանյին թեյը։ 1990-ականներին Անսիի Թիեկուանյին թեյը դուրս եկավ Ֆուծիենի սահմաններից և տարածվեց Չինաստանի կենտրոնական շրջաններում։ 2009 թվականին «թեյի արքա» կոչվող բարձրակարգ թիեկուանյինի մեկ կամ երկու լիանը (մոտ 50 գ) երբեմն գերազանցում էր 150.000 յուանը։

Սակայն, 2011 թվականին շուկայում տարածված կեղծ արտադրանքի և թեյերի մեջ հազվագյուտ հողային տարրերի հայտնաբերման պատճառով, թիեկուանյինը մեղադրվեց այդ տարրերի պարունակությունը նորման գերազանցելու մեջ, շուկայական բաժինը սկսեց նվազել, և Անսիում նախաձեռնվեցին գյուղատնտեսական բարեփոխումներ։

2022 թվականին «Չինաստանի Ֆուծիեն նահանգի Անսիի թիեկուանյին թեյի մշակութային համակարգը» ներառվեց ՄԱԿ-ի Սննդի և գյուղատնտեսության կազմակերպության կողմից ճանաչվել է որպես համընդհանուր կարևորության գյուղատնտեսական մշակութային ժառանգության ցանկում։

## Տեսակներ
Թիեկուանյինի պատրաստման համար այսօր օգտագործվող հումքը սահմանափակված չէ միայն «կարմիր սիրտ կոր պոչով դեղձ» տեսակով։ Հումքի աղբյուրները ներառում են «Սըճոն» խմբի տեսակներ (օրինակ՝ ցիլան, մաոսիե, մեյճան, պասիեն և այլն), ինչպես նաև պընշան, հուանտան, ինճը հոնսին, ծինսուան, սըծիչուն և այլ տեսակներ։

Ավանդական թիեկուանյինի պատրաստման դեպքում ֆերմենտային օքսիդացման աստիճանը հաճախ հասնում է 40–50%-ի․ այն պատկանում է կիսախմորված թեյերի դասին։

Այսօր Չինաստանում ավելի տարածված է ցածր ֆերմենտային օքսիդացման տարբերակը, որի համը մոտ է կանաչ թեյին և կոչվում է «Կանաչ Կուանյին»։ Կա նաև «Կարմիր Կուանյին» անունով թեյ, որը խմորվում է ավելի բարձր աստիճանով:

## Թիեկուանյինի անվան ծագման լեգենդներ
Անսի նահանգի Սիփին քաղաքը հայտնի է որպես թիեկուանյինի ծննդավայր։ «Թիեկուանյին» անվան ծագման վերաբերյալ կան երկու լեգենդ․

Վանի լեգենդի համաձայն՝ Սիփինի Յաոյան քարանձավում (որը պատկանում է Սիփինի Նանյան գյուղին) Ցին դինաստիայի Ցիենլոն կայսեր գահակալության առաջին տարվա գարնանը (1736 թ.) Վան Շըշըն իր ընկերների հետ հավաքվել էր Նանսուանում։ Այնտեղ նկատեց, որ Նանսուանի հարևանությամբ գտնվող քարքարոտ, անմշակ այգում կա մի յուրահատուկ թեյի ծառ, որը տարբերվում էր մյուսներից։ Նա այն տեղափոխում է իր այգի և խնամքով մշակում։ Ստացված թեյը առանձնանում էր բուրավետությամբ։ Ցիենլոնի գահակալության վեցերորդ տարում Վանը Պեկինում այն նվիրում է բարձրաստիճան պաշտոնյա Ֆան Պաոյին, իսկ վերջինս՝ կայսերական պալատին։ Թեյը համտեսելով՝ Ցիենլոն կայսրը հիացած էր։ Նա նշեց, որ թեյը մուգ, փայլուն և պինդ է «երկաթի» պես, բուրավետ ու գեղեցիկ է «Կուանյին»-ի նման։ Այդ պատճառով այն անվանում է «Թիեկուանյին»։

Վեյի լեգենդի համաձայն՝ Ցին դինաստիայի Յոուճըն կայսեր գահակալության ժամանակ Սիփինի Սոնյեն գյուղի Սոնլինթոու վայրուն ապրում էր Վեյ Յին անունով մի թեյագործ։ Նա ամեն օր աղոթում էր Կուանյին աստվածուհուն և ընծայում մի բաժակ թեյ։ Մի գիշեր նա երազում տեսնում է, թե ինչպես է բահը ուսին տնից դուրս գալիս և հասնում մի առվակի, որտեղ հայտնաբերում է քարերի արանքում աճող մի անսովոր թեյի ծառ։ Հաջորդ օրը, երազում տեսած արահետով գնալով, նա իսկապես հայտնաբերեց մի տարօրինակ թեյի ծառ։ Նա գտնում է այդ ծառը, բերում տուն և տնկում է կոտրված երկաթե հին կաթսայի մեջ՝ զգուշորեն մշակելով այն։ Ստացված թեյը լինում է բացառիկ որակի՝ անսովոր բույրով և յուրահատուկ համով։ Վեյ Յին կարծում է, որ դա Կուանյինի շնորհքն է․ քանի որ այն աճեցրել էր երկաթե կաթսայում, իսկ տերևները մուգ էին ու ծանր՝ ինչպես երկաթը, այն կոչվեց «Թիեկուանյին»։ Այն վայրը, որտեղ Վեյ Յինը հայտնաբերել է թիեկուանյին թեյի ծառը, այսօր հայտնի է որպես Սոնյեն Տաշըքըն։

## Պատրաստման գործընթաց
Անսի Թիեկուանյին թեյը հավաքվում և մշակվում է տարվա չորս եղանակներին։ Գարնանային թեյը հավաքվում է Կույուից մինչև Լիսիա (ապրիլի կեսից մինչև մայիսի սկիզբ), կազմելով տարեկան ընդհանուր արտադրության 15-25%-ը։ Ամառային թեյը հավաքվում է Ամառային արևադարձից մինչև Սիաոշու (հունիսի վերջից մինչև հուլիսի սկիզբ), կազմելով ընդհանուր արտադրության 25–30%։

Վաղ աշնանային թեյը հավաքվում է աշնան սկզբից մինչև շոքի ավարտ (օգոստոսի սկզբից մինչև օգոստոսի վերջ)։ Կազմում է ընդհանուր արտադրության 15–20%։ Աշնանային թեյը հավաքվում է աշնանային գիշերահավասարիք մինչև Հանլու (սեպտեմբերի վերջից մինչև հոկտեմբերի սկիզբ)։ Ամենամեծ բաժինը՝ 40–45%։ Որակով լավագույնը համարվում է աշնանային թեյը, երկրորդ տեղում՝ գարնանայինը։ Աշնանային թեյը հայտնի է իր վառ արտահայտված բույրով (հաճախ անվանում են «աշնանային բուրմունք») և թանձր, հագեցած համով։ Ամառային և վաղ աշնանային թեյերը համեմատաբար ավելի ցածր որակ ունեն։ Թեյի տերևները հավաքվում են, երբ նոր ընձյուղի վրա ձևավորվել է կանգնած բողբոջ, վերին տերևը նոր է բացվել (փոքր կամ միջին բացվածք)։ Հավաքվում են երկրորդ և երրորդ տերևները։ Հավաքի ժամանակ պետք է պահպանել «հինգ չպետք է»-ի սկզբունքը՝ չկոտրել տերևները, չծալել տերևի թիթեղը, չվնասել ծայրերը, չհավաքել առանձին տերևներ, չներառել «ձկան տերև» կամ հին ցողուններ։ Տարբեր աճման գոտիներից հավաքված թարմ տերևները պետք է առանձին մշակվեն։ Հատկապես պետք է խստորեն տարանջատել վաղ, կեսօրվա և ուշ հավաքված տերևները, որոնցից կեսօրվա հավաքը համարվում է լավագույն որակի։ Անսի թիեկուանյինի պատրաստումը բարդ և բազմափուլ գործընթաց է, ներառում է մի քանի քայլ՝ տերևների թեթև սառեցում, արևի տակ չորացում, տերևների կրկնակի սառեցում, ֆերմենտային օքսիդացման գործընթաց, թափահարում և տասարծում, ջերմային մշակում, ոլորում, առաջին թխում, երկրորդ թխում, վերափաթեթավորում, դանդաղ տապակուն մեղմ կրակով, տեսակավորում։ Այս բոլոր փուլերից հետո ստացվում է պատրաստի թիեկուանյին թեյը՝ իր բնորոշ խորը բույրով և կլորավուն ոլորուն տերևներով։

## Առանձնահատկություններ
Բարձրորակ թիեկուանյինի տերևները ոլորված են, ամուր և ծանր, նման են ճպուռի գլխի՝ կանաչ ցողունով, կանաչ փորով։ Գույնը թարմ ու վառ է՝ կանաչ երանգով, կարմրավուն բծերով, տերևի մակերեսին առկա է սպիտակավուն շերտ, որը բարձրորակ թիեկուանյինի կարևոր հատկանիշներից է։ Թուրմը ոսկեգույն է, խիտ, պայծառ ու մաքուր։ Թեյի թրջված տերևները հաստ են, փայլուն և ունեն մետաքսանման փայլ։ Թրմած թեյի համը հագեցած է, մեղմ ու քաղցր, ունի մեղրի նուրբ համ։ Բույրը խիտ և երկարատև է, ինչի համար էլ ասում են՝ «յոթ թրմումից հետո էլ բույրը մնում է»։

Վերջին տարիների հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Անսիի թիեկուանյինում բույրի բաղադրիչների տեսակները ամենահարուստն են։ Միջին և ցածր եռման կետ ունեցող անուշաբույր նյութերի տոկոսը զգալիորեն բարձր է, քան այլ տեսակներից պատրաստված ուլուն թեյերի դեպքում։ Արդյունքում թիեկուանյինի բույրը յուրահատուկ է․ բավական է բացել բաժակի կափարիչը, և բույրը անմիջապես տարածվում է ողջ սենյակում։ Որակյալ թիեկուանյին ստանալու համար անհրաժեշտ են երեք պայման՝ մաքուր թիեկուանյին թեյի ծառ, որոնք աճում են բարենպաստ հողային և կլիմայական պայմաններում և խնամքով մշակվում։ Այս երեք պայմաններից որևէ մեկի բացակայության դեպքում հնարավոր չէ ստանալ բարձրորակ թեյ։ Թիեկուանյին թեյը դասակարգվում է ըստ խմորման տարբեր աստիճանների, սեզոնի և կլիմայական պայմանների, և յուրաքանչյուր տեսակ ունի իր յուրահատուկ բույրը։ Թիեկուանյինի տերևները հաստ են և ամուր, թրմելուց հետո տալիս են հարուստ բույր ու երկարատև համ։ Խմելուց հետո բերանում պահպանվող նուրբ բույրն ու քաղցր համը կոչվում է «Կուանյինի նրբերանգ»։

## Արտադրության շրջաններ
### Մայրցամաքային Չինաստան
*Թիեկուանյինի հիմնական արտադրության վայրը մայրցամաքային Չինաստանի տարածքում է՝ Ֆուծիեն նահանգի Անսի գավառում, ինչպես նաև հարակից Հուաան, Նանծին, Յոնչոն գավառներում և Ճանփին քաղաքում ու այլ շրջաններում է արտադրվում թիեկուանյին թեյը։ Այս տարածաշրջանների հողն ու խոնավ, մերձծովային կլիման նպաստում են բարձրորակ թիեկուանյինի արտադրությանը։*

### Թայվան
Թիեկուանյինը սկզբնապես թեյի ծառի տեսակ էր, որն ուներ հստակ առանձնահատկություններ՝ կարմիր միջուկ, թեքված պոչ և դեպի վեր ոլորվող, ալիքաձև տերևներ։ Ժողովրդական անվանումը եղել է «կարմիր սրտով և թեք պոչով դեղձ»։ Թեյի տերևների պատրաստման և թրմման արդյունքում այն ստանում է մուգ ու փայլուն գույն և «երկաթի պես ծանրություն» թե՛ տեսքով, թե՛ համով, ինչի պատճառով էլ ստացել է «Թիեկուանյին» անվանումը։ Թայվանում մշակվել է թեյի տերևները կտորի միջոցով հունցելու և ձևավորելու յուրահատուկ մեթոդ, որի արդյունքում ստացվում է գնդաձև, ոլորված թեյ, որը նույնպես կոչվում է թիեկուանյին։ Թայվանում ամենավաղ Թիեկուանյին թեյը ծագել է Թայպեյ քաղաքի Մուճա շրջանում և կոչվել է Մուճա Թիեկուանյին։ Ավելի ուշ դրա արտադրության տարածքը ընդլայնվեց՝ հասնելով Նոր Թայպեյ քաղաքի Փինլին շրջան, Շընքըն և Շըտին: Արտադրության գործընթացը ներառում է թեյի տերևները կտորով փաթաթելը, որի արդյունքում առաջանում է երկրորդային խմորում, ինչի շնորհիվ ստանում է յուրահատուկ «քարե ժանգի» համ։ 1960-ական թվականներին Նոր Թայպեյ քաղաքի Շըմըն շրջանում Թիեկուանյին թեյ էին արտադրում կարմիր սրտով կոշտ ճյուղերով թեյի ծառի տեսակից, որը հայտնի դարձավ որպես Շըմըն Թիեկուանյին։

## Խմելու ձևեր
Ներկայումս Ֆուծիեն նահանգի Ցուենճոու, Սյամըն և Ճանճոու քաղաքներում, ինչպես նաև Կուանտոնի Չաոշան շրջանում ու Թայվանում, դեռևս պահպանվում է «կոնֆու թեյ»-ի ավանդական խմելու եղանակը։ Օգտագործվում են կավե փոքր թեյամաններ և փոքր բաժակներ։ Նախ դրանք տաքացվում են եռացող ջրով, ապա թեյամանի կեսից մինչև երկու երրորդը լցվում է թեյի տերևներով և վրան ավելացվում է եռացող ջուր։ Այդ պահին արդեն անուշ բույրը տարածվում է օդում․ ինչպես ասում են՝ «դեռ չհամտեսած, արդեն զգում ես սուրբ ու հրաշալի բույրը»։ Առաջին երկու թրմումները սովորաբար դեն են նետվում, քանի որ տերևները նոր են բացվում, փոշին դեռևս մնում է, իսկ համը կարող է լինել թեթևակի դառը և կծու, ինչը խմելու համար անպիտան է դարձնում։ Առաջին երկու թուրմերը օգտագործվում են թեյի բաժակները լվանալու համար՝ համոզվելով, որ դրանք տաք են և պատրաստ են մատուցելու։ Երրորդ անգամ եռացող ջուրը լցվում է թեյամանի մեջ, 1–2 րոպե անց թեյը հավասարաչափ լցնում են փոքր բաժակների մեջ։ Նախ հոտոտում են բույրը, ապա համտեսում՝ փոքր կումերով. սա իսկական արվեստ է։ Հեռվից եկած հյուրերին կոնֆու թեյ հյուրասիրելը հարգանքի նշան է, իսկ համտեսողը մեծ հաճույք է ստանում, եթե կարողանում է փորձել թանկարժեք թիեկուանյին թեյ։ Թիեկուանյինը թեթև չորացած տերևներով թեյ է, որի խմորման աստիճանը մոտ 15–30% է։ Պատրաստման ընթացքում անհրաժեշտ է բազմակի բովում և ոլորում՝ յուրահատուկ համը ձևավորելու համար։ Երբ նախնական բովումից հետո թեյի տերևները դեռ լիովին չոր չեն, այն փաթաթում են քառակուսի կտորի մեջ, դարձնում գնդաձև և մեղմորեն ձեռքով ոլորում։ Այնուհետև գունդը դրվում է բովման զամբյուղի մեջ և թույլ կրակի վրա դանդաղ բովվում, որպեսզի տերևները կծկվեն ու պինդ ոլորվեն։ Բազմակի բովման և ոլորման արդյունքում թեյի բաղադրիչները ջերմության ազդեցությամբ աստիճանաբար փոխակերպվում են՝ ձևավորելով յուրահատուկ բույր և համ։ Համը խիտ ու հագեցած է, թեթև դառնությամբ և մեղմ քաղցրությամբ, երբեմն ունի նուրբ մրգային թթվայնությամբ։ Բազմակի թրմումներից հետո ևս պահպանում է քաղցր համը։ Բարձրակարգ է համարվում այն թիեկուանյինը, որը պատրաստված է հենց այս թեյատեսակից։ Ըստ թեյի հետազոտման և տարածման կենտրոնի սահմանված բնութագրերի թիեկուանյինի հատկանիշներն են․ ոլորված, ամուր և ծանր տերևներ, կանաչ պոչ, կանաչ փոր, ճպուռի գլխիկի ձև, փայլուն գույն և սպիտակավուն փոշի տերևի մակերեսին, սաթագույն թուրմ, մաքուր ու պայծառ, խիտ և քաղցր համ, ուժեղ համ և երկարատև բույր, թրմված տերևները հաստ ու փայլուն են՝ մետաքսանման մակերեսով։

## Տարածում
Թիեկուանյինը իր ստեղծումից ի վեր հայտնի է եղել իր բարձր որակով։ Թիեկուանյինի սկզբնական արտադրական տարածք Յաոյան ավանի բնակիչները Հոնկոնգում, Թայվանում, Վիետնամում, Թաիլանդում, Ինդոնեզիայում և Սինգապուրում բացել են ավելի քան 130 թեյի խանութ։ 1945 թվականին «Թայշան գագաթ» ապրանքանիշի Թիեկուանյին թեյը Սինգապուրում արժանացել է առաջին կարգի ոսկե մեդալի։ 1950 թվականին «Պիթիեն գագաթ» ապրանքանիշի թիեկուանյինը Թաիլանդում (այն ժամանակ՝ Սիամ) ստացել է հատուկ մրցանակի ոսկե մեդալ։ 1982 թվականին այն Չինաստանի Առևտրի նախարարության կողմից ճանաչվել է որպես ազգային բարձրակարգ արտադրանք և զբաղեցրել առաջին տեղը երկրում։ Նույն տարում Պետական տնտեսական հանձնաժողովը «Անսի Ֆենշան ապրանքանիշի հատուկ դասի Թիեկուանյին» թեյին շնորհել է բարձրագույն պարգև՝ ոսկե մեդալ։ Թիեկուանյինը թեյը միշտ էլ բարձր է գնահատվել Ֆուծիենի և Կուանտոնի բնակիչների կողմից։ Մեկ անգամ այն համտեսելուց հետո մարդիկ դժվարությամբ են հրաժարվում դրանից։ 1950-ականներից սկսած այն լայն տարածում է գտել Չինաստանի հյուսիսում, իսկ այժմ հայտնի է ողջ երկրում, և սպառումը շարունակաբար աճում է։ 1979 և 1984 թվականներին Ճապոնիայում երկու անգամ առաջացել է «ուլուն թեյի մոլուցք»։ Հատկապես Ֆուծիենի թիեկուանյինը իր հմայիչ բույրով մեծ տարածում է գտել Ճապոնիայում։ Այնտեղ թիեկուանյինը գրեթե դարձել է ուլուն թեյի հոմանիշ։ Ներկայում թիեկուանյինի մշակությունը հիմնականում տարածված է Անսի շրջանում, Ֆուծիեն նահանգում, մայրցամաքային Չինաստանում, ինչպես նաև հարակից տարածքներում, ինչպիսիք են Հուաան շրջանը, Նանծին շրջանը, Յոնչուն շրջանը և Ճանփին շրջանը: Թայվանում թիեկուանյինը մշակվում է՝ Թայպեյի Վընշանի շրջանում և Հյուսիսային ափի Շըմըն շրջանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թեյ
Կատեգորիա:Չինական թեյ