Հնչյուն (խոսքի միավոր)

մներ|Հնչյուն (այլ կիրառումներ)}}
**Հնչյունը** բանավոր խոսքի նվազագույն միավորն է։ Հնչյունը արտաբերվում է մարդու արտասանական գործարաններով և ընկալվում ականջով։

## Ինչ է հնչյունը
Հնչյունները լեզվի նյութական նվազագույն միավորներն են։ Դրանք ինքնին նշանակություն չունեն, սակայն ծառայում են որպես միջոց իմաստակիր միավորներ, օրինակ՝ բառեր կազմելու համար։ Այսպես՝ **Հայաստան** բառն արտաբերվում է ութ հնչյունների միջոցով՝ **Հ, ա, յ, ա, ս, տ, ա, ն**։ Այս հնչյունները չենք կարող բաժանել ձայնային ավելի փոքր միավորների։

Տառերը հնչյունների պայմանական նշաններն են գրավոր խոսքում։

Հայերեն այբուբենի յուրաքանչյուր տառ նշանակում է մեկ հնչյուն, և յուրաքանչյուր հնչյուն արտահայտվում է մեկ տառով։ Սակայն մի քանի հնչյունների և տառերի դեպքում այդ համապատասխանությունը խախտվում է։

Օրինակ՝ ժամանակակից հայերենում **օ** հնչյունի համար ունենք **օ** և **ո** տառերը, **է** հնչյունի համար՝ **է** և **ե** տառերը։ Մյուս կողմից՝ բառասկզբում **ո** և **ե** տառերը կարող են արտահայտել երկուական հնչյուն՝ **վօ** և **յէ**, ինչպես՝ **ոգի-''վ''օգի**, **երաժիշտ-''յէ''րաժիշտ**։ Երբեմն էլ տառը գրվում է, սակայն չի արտասանվում (աշխար***հ***, շնոր***հ***ել), հաճախ էլ հնչյունը չի գրվում, բայց արտասանվում է (Մ***ը***կ***ը***րտիչ, կ***ը***կու)։
Այդ պատճառով արդի հայերենում տառերը և հնչյունները բառի մեջ կարող են քանակով իրար չհամապատասխանել։ Օրինակ՝ **Զվարթնոց** բառի մեջ ունենք 8 տառ, բայց 9 հնչյուն (արտասանվում է **Զ ը վ ա ր թ ն օ ց**), **նաև** բառի մեջ՝ 3 տառ, 5 հնչյուն (արտասանվում է **ն ա ''յ է'' վ**), **երգիչ** բառի մեջ՝ 5 տառ, 6 հնչյուն (արտասանվում է ***յ'' է ր գ ի չ'''), '''կայսր'''՝ 5 տառ, 6 հնչյուն (արտասանվում է '''կ ա յ ս ''ը'' ր'''), '''աշխարհ'''՝ 6 տառ, 5 հնչյուն (արտասանվում է '''ա շ խ ա ր''') և այլն։
Մի շարք [[բաղաձայն]] հնչյուններ տարբեր դեպքերում գրվում են տարբեր տառերով (լա***խ***տ և բո***ղ***կ, տու***ֆ*** և հարա***վ***, գրի***չ*** և վեր***ջ***, կա***թ*** և վար***դ***), հետևաբար բաղաձայն նշանակող որոշ տառեր մի քանի դեպքերում տարբեր հնչյունների [[գրային նշան]]ներ են դառնում (վար***դ*** և ***դ***ուռ, օ***ձ*** և ***ձ***և, դար***բ***ին և լո***բ***ի, կար***գ***ին և ***գ***ին, ար***ջ***ուկ և ***ջ**''ուր)։

== Հնչյունների տեսակները ==
Հաղորդակցման գործընթացում մարդու արտաբերած հնչյունները արտաշնչվող օդի պարբերական և ոչ պարբերական [[Տատանողական շարժում|տատանողական շարժման]] արդյունք են։ Ըստ որում, պարբերական տատանումները (պիրկ ձգված [[ձայնալար]]երը թրթռում են) ընկալվում են որպես [[ձայն]], ոչ պարբերականները (բերանի խոռոչում առաջանում են փակվածքներ կամ նեղվածքներ)՝ [[աղմուկ]]։

Անցնելով բերանային արձագանքարանով՝ ձայնի և աղմուկի տատանողական [[հաճախականություն]]ների մի մասն ուժեղանում է, մյուս մասը՝ թուլանում։ Որպես արդյունք՝ ըստ ձայնի և աղմուկի հարաբերության՝ ստացվում են չորս կարգի հնչյուններ.

* ա.	մաքուր ձայնային հնչյուններ (մարդկային բնականոն լսողությունը սրանց աննշան աղմուկը չի ընկալում).
* բ.	հնչյուններ, որոնց մեջ ձայնը գերակշռում է աղմուկին.
* գ.	հնչյուններ, որոնց մեջ աղմուկն է գերակշռում ձայնի նկատմամբ.
* դ.	մաքուր աղմկային կամ անձայն հնչյուններ։

Առաջին խմբի հնչյունները [[ձայնավոր]]ներն են, մյուս երեք խմբերինը՝ [[բաղաձայն]]ները։ Հայերենի ձայնավոր հնչյունները վեցն են՝ ա, է (ե), ը, ի, օ (ո), ու, բաղաձայն հնչյունները՝ երեսունը՝ բ, գ, դ, զ, թ, ժ, լ, խ, ծ, կ, հ, ձ, ղ, ճ, մ, յ, ն, շ, չ, պ, ջ, ռ, ս, վ, տ, ր ց, փ, ք, ֆ։

Ըստ ձայնի և աղմուկի պարունակության՝ [[ժամանակակից հայերեն]]ում բաղաձայնները լինում են [[Ձայնորդ բաղաձայններ|ձայնորդ]] (բ խումբ), [[Ձայնեղ բաղաձայններ|ձայնեղ]] (գ խումբ), [[Խուլ բաղաձայններ|խուլ]] (դ խումբ)։
Դ խմբի հնչյուններն իրենց հերթին բաժանվում են երկու ենթախմբի՝ [[Խուլ բաղաձայններ#պարզ խուլեր|պարզ խուլեր]] և [[Խուլ բաղաձայններ#շնչեղ խուլեր|շնչեղ]] (իրենց մեջ շունչ՝ հագագ, ունեցող) խուլեր։
* Ձայնորդ բաղաձայններ՝ լ, մ, ն, ր, ռ, յ։
* Ձայնեղ բաղաձայններ՝ բ, գ, դ, ձ, ջ, վ, ղ, զ, ժ։
* Խուլ բաղաձայններ՝ պ, կ, տ, ծ, ճ, փ, ք, թ, ց, չ, ֆ, խ, ս, շ, հ.
* Շնչեղ խուլեր՝ փ, ք, թ, ց, չ,
* Պարզ խուլեր՝ պ, կ, տ, ծ, ճ, ֆ, խ, ս, շ, հ։

== Հնչյունների ուսումնասիրությունը ==
Հնչյունները ուսումնասիրվում են արտաբերական, լսողական և գործառական տեսակետից։ Հնչյունների արտաբերական և ձայնային կողմերի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է [[հնչյունաբանություն]]ը, գործառականով՝ [[հնչույթաբանություն]]ը, արտաբերականով և լսողականով՝ [[խոսքի ֆիզիոլոգիա]]ն։ Ձայնաբանական կողմի ուսումնասիրությամբ, հատկապես կիրառական նպատակներով, զբաղվում են [[ֆիզիկա]]յի և տեխնիկայի (կապ, ինֆորմացիա, կիբեռնետիկա) մի շարք բնագավառներ։

== Այլ հնչյուններ ==
Խոսքում հանդիպում են նաև այնպիսի հնչյուններ, որոնք լոկ [[անցումային ձայներ]] են։ Դրանց թվին են պատկանում հայերենի **յ** [[հոդակապ]]ը, օրինակ, **վերցնեյի**, **Նայիրի**, **ձիյով'''։ Կան նաև հարալեզվական ձայներ (հայերենում «տծ» հիշեցնող հնչյունը «ոչ»-ի իմաստով), որոնք մի շարք լեզուներում ունեն լեզվական միավորի՝ հնչույթի արժեք։

## Գրականություն
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 6
* Ավետիսյան Յու., Զաքարյան Հ., Հայոց լեզու։ Հնչյունաբանություն, ուղղախոսություն, ուղղագրություն։ Եր. 2008

Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Կատեգորիա:Ուղղագրություն