Արխոզավրեր

**Արխոզավրեր** , դիապսիդ սողունների խումբ, որը ներկայումս ներկայացված է կոկորդիլոսներով, իսկ ոչնչացված օրգանիզմներից նաև դինոզավրերով, պթերոզավրերով և այլն։ Կլադիստիկայում արխոզավրերի թվի մեջ ներառում են թռչունները։

## Տերմինաբանության խնդիրներ
Ժակ Գոտյեն արխոզավրերին սահմանել է որպես առաջատար խումբ՝ թռչունների և կոկորդիլոսների վերջին ընդհանուր նախնին։ Պարզվել է, որ այդ սահմանման տակ չեն ընկնում արխոզավրերին վերաբերող շատ ձևեր, որոնք ավանդաբար պատկանում են արխոզավրերին (Օրինակ ՝ *Archosaurus rossicus* կամ *Protorosaurus speneri*)։ Դրանց արխոզավրերի հետ միավորելու համար Գոտյեն, նեղ իմաստով, ներմուծել է *Archosauriformes* անունը։ Այլ հետազոտողներ լայն իմաստով նախընտրում են Archosauria անվան օգտագործումը, իսկ առաջատար խումբը (արխոզավրերին՝ նեղ իմաստով) նշելու համար օգտագործել են Avesuchia անունը։ Երկու տարբերակն էլ բավական տարածված են, ինչն առաջացնում է շփոթություն։

## Առանձնահատկություններ
Արխոզավրերի խմբի ամենապարզ և սինամորֆներով առավել համաձայնեցված են հետևյալ բնութագրերը.
* Ատամները գտնվում են խորշերում (այսպես կոչված, տեկոնտային ատամներ), որոնք նվազեցնում են սնվելու ընթացքում նրանցից զրկվելու վտանգը։ Այս բնութագիրը հիմք է ծառայել նախկինում հնէաբանների կողմից հատկացված թեքոդոնտների խմբի համար, որն իր մեջ է ներառել բոլոր կամ գրեթե բոլոր արխոզավրերին։
* Ակնակապիճից մինչև քթանցքները գանգում կա ևս մեկ, այսպես կոչված կամ սուբօրբիտալային կամ նախաչքային պատուհան։ Վաղ արխոզավրերի մեծ մասն ունեցել է համեմատաբար երկար և ծանր գանգ, անցքը թույլ է տվել նվազեցնել գանգի ընդհանուր քաշը։ Սուբօրբիտալային անցքերի չափը հաճախ գերազանցում է ակնակապիճների չափը։
* Ստորին ծնոտն ունի փոքր ստորածնոտային անցքեր, որոնք թեթևացնում են նրա քաշը։
* Ազդրային ոսկորն ունի չորրորդ ազդրոսկրի գլուխ՝ մկանների ամրացման համար ելունդ։ Բավականին չնչին մասն է, որը, այնուամենայնիվ, կարող է հնարավոր դարձնել դինոզավրերի էվոլյուցիան (բոլոր վաղ և համեմատաբար նոր դինոզավրերն ունեցել են երկու ոտք), ինչպես նաև կարող է կապված լինել արխոզավրերի կամ նրանց անմիջական ժառանգների Պերմի զանգվածային ոչնչացմանը () դիմակայելու ունակության հետ։
* Ջրազրկվելուց պաշտպանելու համար մաշկը ծածկված է կոշտացած վահանակներով, սկզբի հատվածում վահանակներն ուղղանկյուն են և դասավորված են երկայնքով, մարմնի վերին մասում վահանակներն ավելի մեծ են ավելի մեծ պաշտպանություն և ներքևում ավելի փոքր են՝ ավելի լավ ճկունություն ապահովելու համար։ Ժամանակակից կոկորդիլոսների, որոշ դինոզավրերի և վաղ արխոզավրերի վահանակներն ամրացվում են ոսկրային օստեոդերմների միջոցով։ Որոշ վահաններ և օստեոդերմներ շատ տեսակների մոտ ձևափոխվել կամ սերտաճել են։ *Tetanurae* խմբին պատկանող որոշ հոմոթերմ տեսակների մոտ եղջերավոր վահանակների մի մասը վերածվել է աղվամազերի. յուրաքանչյուր փետուր հագեցել է մկանով, որը ռեֆլեքսորեն բարձրացնում կամ իջեցնում է փետուրը՝ կախված շրջակա ջերմաստիճանից, թեև այս պահին հայտնի չէ, թե արդյոք ի սկզբանե կապված է եղել փետուրների հայտնվելը ջերմակարգավորման գործընթացների հետ։
* Ձվի կրաքարային թաղանթ, որը ջուրը պահում է ներսում և չի խոչընդոտում գազի փոխանակմանը։ Դրա շնորհիվ արխոզավրները կարող ձու չթաքցնել արևից։ Կեղևը կոտրելու համար սաղմի մոտ ձևավորվում է հատուկ հարմարանք (կոկորդիլոսների մոտ՝ հոնքերի վերևի հատվածում եղջյուրավոր ելուստներ, թռչունների մոտ՝ ձվային ատամ)։

## Պերմի ժամանակաշրջան
Պերմի ժամանակաշրջանի սինապսիդ (*Synapsida*) ցամաքային ողնաշարավորների գերակշռող մասը ոչնչացել է Պերմի զանգվածային ոչնչացման արդյունքում։ Անհետացած միակ խոշոր ցամաքային կենդանիները եղել են խոտակեր լիստրոզավրերը։ Որոշ ժամանակ այդ սինապսիդները եղել են Երկրի վրա ամենամեծաքանակ ցամաքային կենդանիները, սակայն արդեն ուշ պերմում և վաղ տրիասում գերակայող ցամաքային կենդանիները եղել են արխոզավրերը։

1970-ական թվականներից գիտնականները արխոզավրերին դասակարգում են հիմնականում իրենց վերջույթների կառուցվածքով։ Ամենավաղ արխոզավրներն ունեցել են պարզունակ ոսկորներ։

## Ոտքեր
Ինչպես մյուս վաղ չորս ոտք ունեցող կենդանիների մոտ, պարզունակ արխոզավրերի վերջույթները եղել են մարմնի կողմերի վրա լայն դասավորված։ Տրիասի կեսերից որոշ արխոզավրերի խմբերի մոտ հայտնվել է ազդրային հոդի փոփոխություն. ի տարբերություն հետևի վերջույթների կողային դիրքի (մարմնի կողմերով), արխոզավրներնի ունեն ոտքերի մարմինը երկայնակի կիսող դիրք, ինչի ժամանակ մարմինն ունենում է ուղղահայաց դիրք և հենվում է ազդրերի վրա։

### Սնունդ
Արխոզավրերի մեծ մասը գիշատիչներ են, սակայն առանձին խմբերում կան բացառություններ։
* Խոտակերներ *Saurischia* (*Prosauropoda*, Զաուրոպոդներ, *Therizinosauria*), 
* Խոտակեր *Ornithischia* 
* Որոշ խոտակեր պտերոզավրեր (*Tapejara*)
* Խոտակեր *Aetosauria*
* Խոտակեր կոկորդիլոսներ (օրինակ՝ *Simosuchus clarki*)

## Նյութափոխանակություն
right|thumb|''Terrestrisuchus''

Վերջին հնէաբանական տվյալների համաձայն՝ բոլոր արխոզավրերի ընդհանուր նախնին, ամենայն հավանականությամբ, եղել է տաքարյուն, կամ առնվազն ունեցել է նյութափոխանակության բարձր մակարդակ։ Սակայն, արխոզավրերի որոշ խմբեր, ինչպիսիք են կոկորդիլոսները, վերադարձել են ստանդարտ սողունային նյութափոխանակության մակարդակի՝ կիսաջրային ապրելակերպի անցնելուց ընթացքում։

## Սասակարգում
Այս խմբում ընդգրկված են նաև հստակ դասակարգում չունեցող մի շարք տաքսոններ։
* *Smok* - հինավուրց բրածո սողուն, որն ապրել է ուշ տրիասի ժամանակաշրջանում շուրջ 227-199 միլիոն տարի առաջ Լեհաստանի տարածքում։
* **Իտֆրադաս. Archosauromorpha**
****Կլադա. ''Archosauriformes***
*** Ցեղ. *Collilongus*
*** Ընտանիք  *Erythrosuchidae*
*** Ընտանիք  *Euparkeriidae*
*** Ընտանիք  *Proterochampsidae*
*** Ընտանիք  *Proterosuchidae*
*** *'Խումբ Արխոզավրեր** (''Archosauria'')
******Խումբ *Crurotarsi*** - ներառում է տարբեր տրիասյան ձևեր, որոնք նախկինում միավորվել են Thecodontia կարգում և [[կոկորդիլոսներ]]ին՝ արխոզավրերի միակ ժամանակակից ներկայացուցիչներին, խմբի բնորոշ հատկանիշը կրուրոտարզային սրունքաթաթային [[հոդ]]ն է։
***** Ընտանիք  ''Ornithosuchidae''
***** Կարգ  ''Aetosauria''
***** Կարգ  ''Phytosauria''
***** Կարգ  ''Rauisuchia''
***** Վերնակարգ ''Crocodylomorpha''
****** Կարգ [[Կոկորդիլոսներ]] (''Crocodilia'')
**** **Խւմբ** ''Avemetatarsalia'' - ներառում է դինոզավրերին, պտերոզավրերին և այլ նմանատիպ ձևեր
***** Ընտանիք  ''Scleromochlidae''
***** **Խումբ*' *Ornithodira*
****** Խումբ *Dinosauromorpha*
******* Ընտանիք  *Lagerpetonidae*
******* Խումբ *Dinosauriformes*
******** Ընտանիք  *Lagosuchidae*
******** Ընտանիք  *Silesauridae*
******** Վերնակարգ  *Dinosauria*
********* Կարգ  *Saurischia*, — հնարավոր է՝ [[թռչուններ]]ի նախնիներն են
********* Կարգ  *Ornithischia*
****** Խումբ  *Pterosauromorpha*
******* Կարգ  Թռրող մողեսներ (*Pterosauria*)

=== Ֆիլոգենետիկ դիրք ===


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
*  (2004), *Vertebrate Paleontology*, 3rd ed. Blackwell Science Ltd
* Robert L. Carroll (1988), *Vertebrate Paleontology and Evolution'', W. H. Freeman and Co. New York
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* UCMP
* Paleos
* Mikko’s Phylogeny Archive Archosauria
* My Paleo-World 

Կատեգորիա:Արխոզավրեր