Տատյանա Մոսկալկովա

**Տատյանա Նիկոլաևնա Մոսկալկովա** (, ), խորհրդային և ռուսական ներքին գործերի գործակալությունների աշխատակից, Ռուսաստանի Դաշնության պետական և քաղաքական գործիչ, ոստիկանության գեներալ-մայոր, իրավաբան։  2016 թվականի ապրիլի 22-ից Ռուսաստանի Դաշնությունում մարդու իրավունքների հանձնակատար։

Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի V և VI գումարումների Պետական դումայի անդամ 2007 թվականի դեկտեմբերի 24-ից մինչև 2016 թվականի ապրիլի 22-ը: Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր: Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր իրավաբան: Ոստիկանության գեներալ-մայոր (1999 թվական):

Ուկրաինայում ռուսական ֆիլտրացիոն ճամբարների մասին ապատեղեկատվություն տարածելու և Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժման ժամանակ ուկրաինացի երեխաների արտաքսմանը մասնակցելու համար գտնվում է ԵՄ բոլոր երկրների, Կանադայի, ԱՄՆ-ի և մի շարք այլ երկրների պատժամիջոցների տակ։

## Կենսագրություն
Մոսկալովկան ծնվել է 1955 թվականի մայիսի 30-ին Վիտեբսկում։ Նրա հայրը եղել է օդադեսանտային սպա, իսկ մայրը՝ տնային տնտեսուհի: Մոսկալկովան երկրորդ երեխան է, և ծննդյան պահին նրա հայրը եղել է 36 տարեկան, իսկ մայրը՝ 30: Իր իսկ խոսքերով՝ Մոսկալկովայի ավագ եղբայրը՝ Վլադիմիրը, մեծ ազդեցություն է ունեցել նրա բնավորության վրա: Նրա հայրը մահացել է, երբ Մոսկալկովան եղել է տասը տարեկան, որից հետո ընտանիքը տեղափոխվել է Մոսկվա:

1972 թվականին աշխատել է որպես հաշվապահ ինյուրկոլեգիայում, գրագիր, ավագ իրավախորհրդատու և խորհրդատու ՌՍՖՍՀ Գերագույն Խորհրդի նախագահության ներման բաժնում:

1974 թվականին աշխատել է ՌԽՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահությանը կից ներման վարչությունում որպես խորհրդատու։

1974-1984 թվականներին աշխատել է ՌԽՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության ներման բաժնում՝ զբաղեցնելով քարտուղարի, ավագ իրավախորհրդատուի և խորհրդատուի պաշտոնները։ Եղել է  Համամիութենական լենինյան կոմունիստական երիտասարդական միություն կոմիտեի քարտուղար։

1978 թվականին ավարտել է Համամիութենական իրավաբանական հեռակա ինստիտուտը (այժմ՝ Մոսկվայի պետական իրավաբանական ակադեմիա):

### Քաղաքական գործունեություն
1999 թվականին առաջադրվել է Պետական դումայի ընտրություններում Յարոսլավլի մարզի Ռիբինսկի միամանդատ ընտրատարածքում՝ «Յաբլոկո» կուսակցությունից, սակայն պարտվել է Անատոլի Գրեշնևիկովին:

2007 թվականին ընտրվել է Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի հինգերորդ գումարման Պետական դումայի պատգամավոր՝ «Արդար Ռուսաստան։ Հայրենիք/Կենսաթոշակառուներ/Կյանք» քաղաքական կուսակցության կողմից առաջադրված թեկնածուների դաշնային ցուցակի կազմում, եղել է «Արդար Ռուսաստան» խմբակցության անդամ, Անկախ Պետությունների Համագործակցության և հայրենակիցների հետ հարաբերությունների հանձնաժողովի փոխնախագահ։

2010 թվականին դեմ է արտահայտվել միասնական քննչական կոմիտեի ստեղծմանը. «այսօր, երբ դատախազական վերահսկողությունը ոչնչացված է, և դատարանն ամբողջությամբ չի կարող ապահովել անհատի իրավունքների և շահերի համար անհրաժեշտ երաշխիքների մակարդակը, անհնար է ստեղծել ռեպրեսիվ կողմնորոշման հզոր գործիք»:

2011 թվականին ընտրվել է Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի Պետական դումայի վեցերորդ գումարման պատգամավոր, «Արդար Ռուսաստան» խմբակցության անդամ, եղել է ԱՊՀ գործերի և հայրենակիցների հետ հարաբերությունների հանձնաժողովի փոխնախագահ, ինչպես նաև Պետական դումայի պատգամավորների կողմից ներկայացված եկամուտների, գույքի և գույքային պարտավորությունների վերաբերյալ տեղեկատվության ճշգրտության մոնիթորինգի հանձնաժողովի անդամ:

Պետդումայում իր ինը տարվա աշխատանքի ընթացքում մասնակցել է 119 օրինագծերի ստեղծմանը: Եղել է այսպես կոչված «Մեկ օրը երկուսի համար, մեկ օրը՝ մեկուկես օրվա համար» օրենքի հեղինակներից մեկն, որի համաձայն նախնական կալանքի վայրում մեկ օրը հաշվվում է որպես ընդհանուր ռեժիմի գաղութում մեկուկես օր և երկու օր՝ ուղղիչ գաղութում, որը Պետդուման առաջին ընթերցմամբ ընդունել է 2016 թվականի փետրվարին: 2013 թվականին աջակցել է ԱՄՆ քաղաքացիների կողմից ռուս երեխաների որդեգրումն արգելող օրենքին, իսկ երեք տարի անց՝ ՀԿ-ների մասին օրենքում փոփոխություններ կատարելուն (ինչպես նաև դրանից մի քանի տարի առաջ եղած օրենքին), որոնք, մի շարք իրավապաշտպանների կարծիքով, սպառնում են բարեգործական հիմնադրամների գոյությանը:

Առաջարկել է մի շարք վիճահարույց օրենսդրական նախաձեռնություններ․

* 2012 թվականին առաջարկելէ Քրեական օրենսգիրքը լրացնել «Բարոյականության դեմ հարձակման և հասարակական կյանքի կանոնների կոպիտ խախտման համար...» հոդվածով, որը պատժվում է մինչև մեկ տարի ազատազրկմամբ, պատճառը, ըստ պատգամավորի, «Վոյնա» արտ-խմբի և Pussy Riot-ի գործողություններն էին։ Կուսակիցները չեն աջակցել Մոսկալկովայի օրենսդրական նախաձեռնությանը, կուսակցության առաջնորդ Սերգեյ Միրոնովը նշել է. «Մեր իրականության մեջ նման օրենք չի կարող ընդունվել»: Տարեվերջին մի խումբ պատգամավորների հետ առաջարկել է «Կանանց պարտադիր զինվորական ծառայության մասին» օրենքի նախագիծ:

2012 թվականի հուլիսից մինչև 2016 թվականի ապրիլի 22-ը եղել է «Ռուսաստանի սպաներ» համառուսաստանյան հասարակական կազմակերպության «Ռուսաստանի կանայք-սպաներ» հասարակական խորհրդի նախագահ:

## Ռուսաստանի Դաշնությունում մարդու իրավունքների հանձնակատար
Մոսկալկովան պաշտոնապես ստանձնել է Ռուսաստանի Դաշնությունում մարդու իրավունքների հանձնակատարի պաշտոնը 2016 թվականին: Այս պաշտոնում Մոսկալկովան 2018 թվականի հունվարին (ինչպես իր նախորդները) հայտարարել է, որ Ռուսաստանում մարդու իրավունքների հանձնակատարի ինստիտուտը զուրկ է լիազորություններից: Նույնը պնդում են նաև մարդու իրավունքների պաշտպանները:

### Նշանակումը և հասարակական գործիչների արձագանքը դրան
Էլլա Պամֆիլովայի՝ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի ղեկավարի պաշտոնին անցնելուց և նրա նախկին լիազորությունների դադարեցումից հետո՝ 2016 թվականի մարտի 25-ին, Պետդուման ընտրել է մարդու իրավունքների նոր հանձնակատար: Խմբակցություններից թեկնածուներն էին՝ Տատյանա Մոսկալկովան (առաջադրվել էր «Արդար Ռուսաստան»-ի կողմից), պատգամավոր Օլեգ Սմոլինը (Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցություն) և պատգամավոր Սերգեյ Կալաշնիկովը (ԼԴԿ): «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցությունը, Դաշնության խորհուրդը և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը չեն առաջադրել իրենց սեփական թեկնածուներին: 2016 թվականի ապրիլի 22-ի քվեարկության ժամանակ Տատյանա Մոսկալկովան ստացել է 323 պատգամավորի ձայներ (նրա թեկնածությունը պաշտպանել են նաև «Միասնական Ռուսաստան»-ի չորս խմբակցություններից երեքը), Կալաշնիկովը՝ 140, Սմոլինը` 97:

Մոսկալկովայի հնարավոր նշանակումը մտահոգությամբ են ընդունել մի շարք իրավապաշտպաններ, ովքեր նշել են նրա փորձի պակասը մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում, քաղաքացիների իրավունքները խախտող և սահմանափակող մի շարք օրենքների նկատմամբ նրա աջակցությունը, ինչպես նաև Ներքին գործերի նախարարության հետ շահերի հնարավոր բախումը:

Միաժամանակ հնչել են նաև աջակցության խոսքեր։ Ռուսաստանի վաստակավոր իրավաբան, Ռուսաստանի Դաշնության փաստաբանների դաշնային պալատի փոխնախագահ, Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի անդամ Հենրի Ռեզնիկը վստահություն է հայտնել, որ Մոսկալկովայի համար փաստաբանի հեղինակությունը շատ կարևոր արժեք է։ «Ես կարծում եմ, որ Տատյանա Նիկոլաևնան կբավարարի այս պաշտոնում պահանջները», - մեկնաբանել է նա Մոսկալկովայի օմբուդսմենի պաշտոնում նշանակվելը:

Նոր օմբուդսմենին աջակցել է նաև Մարդու իրավունքների խորհրդի անդամ, իրավապաշտպան Անդրեյ Բաբուշկինը. «Մի կողմից, ես ուրախ էի, որ Տատյանա Նիկոլաևնան այդքան արագ ներգրավվեց Մարդու իրավունքների խորհրդի աշխատանքներին, մյուս կողմից, ես մի փոքր ամաչում էի, որ, նրան ավելի քան 20 տարի ճանաչելով, կասկածում էի, որ նա կհաջողի»:

Մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կազմակերպությունների ղեկավարները դրականորեն են արտահայտվել հանձնակատար Մոսկալկովայի հետ առաջին հանդիպման մասին։ «Ինձ դուր է գալիս նրա վերաբերմունքը, նա լսում է և պատրաստ է հասկանալ խնդիրները», - Մոսկալկովայի մասին ասել է Վալերի Բորշչևը։ Իրավապաշտպան Սվետլանա Գաննուշկինան նշել է օմբուդսմենի առաջին քայլերը մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կազմակերպությունների հետ շփումներում և այս հանդիպման հմուտ կազմակերպումը։

Պաշտոնը ստանձնելու օրը իր հիմնական ելույթում նոր օմբուդսմենը նշել է. «Մարդու իրավունքների հարցը սկսել է ակտիվորեն օգտագործվել արևմտյան և ամերիկյան կառույցների կողմից որպես շանտաժի, սպեկուլյացիաների, սպառնալիքների, Ռուսաստանի վրա անկայունություն հաստատելու և ճնշում գործադրելու փորձերի գործիք: Մարդու իրավունքների պաշտպանն ունի բավարար գործիքներ այս երևույթներին հակազդելու համար»: Նա աշխատանքային իրավունքները, առողջապահությունը, կրթությունը, բնակարանային և կոմունալ ծառայությունները, ինչպես նաև միգրացիան անվանել է առաջնահերթ ոլորտներ: Հետագայում բազմիցս հայտարարել է, որ չի ճանաչում «քաղբանտարկյալ» տերմինի օգտագործումը՝ հիմնվելով այն բանի վրա, որ Ռուսաստանի օրենսդրությունում այս տերմինի սահմանում չկա:

Տեղեկանալով որոշ իրավապաշտպանների բացասական արձագանքի մասին Ռուսաստանի Դաշնությունում մարդու իրավունքների հանձնակատարի պաշտոնում իր նշանակման վերաբերյալ՝ Մոսկալկովան (լրագրող Պավել Կանիգինի այն հարցի կապակցությամբ, թե արդյոք նա վիրավորված է դրանից) հայտարարել է. «Ինձ համար միևնույն է, թե ինչ են ասում»:

### Գործունեությունը որպես հանձնակատար
ձախից|մինի|Տ. Ն. Մոսկալկովան Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին կից քաղաքացիական հասարակության և մարդու իրավունքների զարգացման խորհրդի նիստում (2018 թվականի դեկտեմբերի 11)
Իր պաշտոնավարման վերջին օրը (2016 թվականի մարտի 25-ին), Մոսկալկովայի նախորդը՝ Էլլա Պամֆիլովան, Չելյաբինսկի մարզից դիմորդի շահերից ելնելով, դիմել է Սահմանադրական դատարան՝ խնդրելով ստուգել Վարչական դատավարության օրենսգրքի 55-րդ և 208-րդ հոդվածների համապատասխանությունը Սահմանադրությանը: Այս հոդվածների համաձայն՝ բարձրագույն իրավաբանական կրթություն չունեցող քաղաքացիները չեն կարող ինքնուրույն դիմել դատարաններ՝ որոշակի օրենսդրական ակտեր անվավեր ճանաչելու համար: 2016 թվականի հուլիսին Տատյանա Մոսկալկովան աջակցել է այս բողոքին՝ խնդրելով քննարկել քաղաքացիների համար անվճար պետական փաստաբան նշանակելու հնարավորությունը նման պահանջները պաշտպանելու համար: Նույն թվականի սեպտեմբերին Սահմանադրական դատարանը հրաժարվել է ընդունել այս բողոքը քննարկման համար:

Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի (և Մոսկալկովայի տվյալներով), 2016 թվականի ամռանը Մոսկալկովան վճռաբեկ բողոք է ներկայացրել Իլդար Դադինի շահերից ելնելով, որը դատապարտվել է 2.5 տարվա ազատազրկման՝ հանրահավաքների մասին օրենքը խախտելու համար: 2016 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Մոսկվայի քաղաքային դատարանը մերժել է այս բողոքարկումը: Սակայն լրատվամիջոցներում, հղում անելով հանձնակատարի «շրջապատի» անանուն անձին, տեղեկատվություն է հայտնվել, որ Տատյանա Մոսկալկովան Դադինին աջակցող որևէ փաստաթուղթ չի ստորագրել: Սակայն Ռուսաստանի Դաշնությունում մարդու իրավունքների հանձնակատարի կայքում կա բաժին, որտեղ հրապարակվում են Դադինի գործով փաստաթղթեր, այդ թվում՝ Մոսկալկովայի՝ նրա շահերից ելնելով բողոքարկումը: Հայտնի է նաև, որ Մոսկալկովան այցելել է Դադինին Սեգեժա քաղաքի (Կարելիա) գաղութում, լսել նրա բողոքները խոշտանգումների մասին և առաջարկել նրան տեղափոխել մեկ այլ գաղութ: Դադինին տեղափոխել են Ամուրի մարզի գաղութ։ Նրա կինը՝ Անաստասիա Զոտովան, Մոսկալկովայից իմացել է, որ Դադինին տեղափոխում են տնից հեռու (առանց նշելու, թե որտեղ է տեղափոխվում), որը նրան ասել է, որ ինքը խնդրել է Դադինին տեղափոխել Մոսկվայի մարզ, բայց այս իրավիճակում ոչինչ չի կարող անել:

«Նովայա գազետա»-ի թղթակից Պավել Կանիգինի հետ հարցազրույցի ժամանակ Մոսկալկովան հայտարարել է, որ Ռուսաստանում համասեռամոլության քարոզչությունն արգելող օրենք չկա (հայտնի դաշնային օրենք՝ թիվ 135, որը հայտնի է որպես «համասեռամոլության քարոզչությունն արգելող օրենք») և նշել է, որ ինքը հերքում է 2012 թվականից ի վեր Ռուսաստանի Դաշնությունում սեռական փոքրամասնությունների իրավունքների որևէ խախտման գոյությունը: Քաղբանտարկյալների գոյության մասին հարցից հետո Մոսկալկովան ընդհատել է լրագրողի հետ զրույցը՝ Կանիգինին դուրս հանելով մեքենայից, որում ձայնագրվում էր հարցազրույցը: Սակայն մեկ ժամ անց, ըստ Կանիգինի, նա այնուամենայնիվ գտել է նրան և խնդրել չհրապարակել հարցազրույցը՝ հաշվի առնելով, որ դրանում ինքը «վատ տեսք ունի, իրական չէ»:

Կանիգինի և Մոսկալկովայի հանդիպման մեկ այլ տարբերակ ներկայացրել է Մարդու իրավունքների հանձնակատարի մամուլի քարտուղար Ալեքսեյ Զլովեդովը։ Զլովեդովի խոսքով՝ Մոսկալկովան ընդհատել է Կանիգինի հետ հարցազրույցը՝ Վլադիմիրի մարզի մարդու իրավունքների հանձնակատարի հետ խոսելու համար։ Դրա հետ կապված, մամուլի քարտուղարի խոսքով, Մոսկալկովան Կանիգինին տեղափոխել է մեկ այլ ծառայողական մեքենա, որով նա և Զլովեդովը գնացել են կայարան։ Այնուհետև Կանիգինը գնացքում զրուցել է Մոսկալկովայի հետ։ Զլովեդովը պնդել է, որ գնացքում այս զրույցի ժամանակ ինքը ներկա չի եղել։ Կանիգինը նաև նշել է, որ Մոսկալկովայի հետ հանդիպումը համակարգելու համար մոտ մեկ ամիս է պահանջվել, և նա ուժեղ զգացողություն է ունեցել, որ շփվում է «հատուկ ծառայություններից մեկի, այլ ոչ թե դաշնային օմբուդսմենի գրասենյակի հետ»։ Մասնավորապես, հանձնակատարի գրասենյակի աշխատակիցները խնդրել են, որ «Նովայա գազետա»-ի վերջին 10 համարները հասցվեն Տատյանա Մոսկալկովայի ընդունարան՝ «հրապարակմանը ծանոթանալու համար»:

2017 թվականի հունվարին Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական դատարանի նիստում ընթերցվել է Մոսկալկովայի խնդրանքը՝ պահպանելու Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 212.1 հոդվածը, որը նախատեսում է քրեական պատասխանատվություն հանրահավաքներ անցկացնելու կարգի բազմակի խախտումների համար: Մոսկալկովան խնդրել է պահպանել այն՝ «հաշվի առնելով հասարակության պահանջը»: Դիմումատու Իլդար Դադինի (այս հոդվածով դատապարտված միակ անձը) փաստաբանը այս ելույթն անվանել է «դանակ մարդու իրավունքների մեջքին»: Արդյունքում, Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական դատարանը պահպանել է Քրեական օրենսգրքի 212.1 հոդվածը, բայց սահմանափակել է դրա կիրառումը, որից հետո դատապարտված Դադինը ազատ արձակվեց և լիովին արդարացվեց:

2017 թվականի ապրիլին Մարդու իրավունքների հանձնակատարին կից փորձագիտական խորհուրդը ստեղծել է քաղաքացիների քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների պաշտպանության աշխատանքային խումբ։ Այդ խմբի կազմում են ընդգրկվել՝ Լյուդմիլա Ալեքսեևան և Վալերի Բորշչևը (Մոսկվայի Հելսինկյան խումբ), Օլեգ Օրլովը, Ալեքսանդր Չերկասովը (Մարդու իրավունքների «Մեմորիալ» կենտրոն), Սվետլանա Գաննուշկինան (Քաղաքացիական օգնության կոմիտե), Իգոր Կալյապինը (Կտտանքների դեմ կոմիտե), Նատալյա Տաուբինան (Հանրային դատավճիռ հիմնադրամ), Գրիգորի Մելքոնյանցը (Ընտրողների իրավունքների ձայնը շարժում): Այս խմբի անդամները Մարդու իրավունքների հանձնակատարին տեղեկացնում են մարդու իրավունքների հարգման իրավիճակի մասին և հանձնակատարի գրասենյակին տրամադրում են կոնկրետ փաստեր և հետազոտություններ:

Մոսկալկովային ուղարկված բողոքների մեծ մասը նա «ինքնուրույն» չի քննում։ Ռուսաստանի Դաշնության մարդու իրավունքների լիազորի 2016 թվականի զեկույցում նշվում է, որ 2016 թվականին քաղաքացիներից ստացված 42 549 բողոքներից  «ինքնուրույն» ուսումնասիրել է միայն 2858-ը։ Զեկույցում Մոսկալկովայի մասին բացակայում է նաև տեղեկություն այն մասին, թե քանի բողոքների դեպքում հաջողվել է լիովին վերականգնել դիմող քաղաքացիների իրավունքները։ Մոսկալկովայի աշխատակազմի աշխատակիցները դիմորդներին հաճախ պատասխանել են ձևական նամակներով։ Հայտնի ռուս իրավապաշտպան Զոյա Սվետովան 2016 թվականի օգոստոսին պատմել է, որ Մոսկալկովայի պաշտոնում նշանակվելուց հետո հավաքել է իրավապաշտպան կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին և «անկեղծ» խոստացել ուշադրություն դարձնել նրանց խնդրանքներին։ Այդ հանդիպման ժամանակ Սվետովան խոսել է «Բոլոտնիկ»՝ Մաքսիմ Պանֆիլովի գործի մասին։

Այնուամենայնիվ, «Բոլոտնիկ» Մաքսիմ Պանֆիլովի պաշտպանների դիմումը Մոսկալկովային 2016 թվականի ամռանը ստացել է ձեւական պատասխան՝ ստորագրված օմբուդսմենի աշխատակազմի քրեական հետապնդումների մարդու իրավունքների պաշտպանության բաժնի փոխտնօրեն Թ. Ա. Զաղմուտի կողմից։ Այդ պատասխանն ընդգրկել է տարօրինակ պնդում, որ Լիազորը իրավունք չունի միջամտել պաշտպանական միջնորդությունների՝ պահպանման միջոցի ընտրության քննությանը։ Սվետովան նշել է, որ այդ փաստարկը տարօրինակ է թվում, քանի որ Մոսկալկովայի նախորդները՝ Վլադիմիր Լուկինը և Էլլա Պամֆիլովան, հաճախ աջակցել են նման միջնորդություններին և իրենց աշխատակիցներին ուղարկել դատական նիստեր՝ պահպանման միջոցի որոշման համար։ Սվետովան ընդգծել է, որ Զաղմուտի պատասխանն իրականում համապատասխանում է «բյուրոկրատիայի լավագույն ավանդույթներին»։

2018 թվականին Մոսկալկովան աջակցել է Ռուսաստանի Դաշնության Պետական դումայի պատգամավոր Լեոնիդ Սլուցկիին, որը մեղադրել է երեք լրագրողների նկատմամբ սեռական ոտնձգությունների մեջ: Մոսկալկովայի խոսքով՝ այդ մեղադրանքները «բացարձակապես նողկալի սուտ են»:

Որպես օմբուդսմեն՝ Մոսկալկովան երբեմն այցելում է կալանավայրեր և նախնական կալանքի վայրեր։ Զոյա Սվետովան, որը ներկա է եղել Մոսկալկովայի 2016 թվականի հունիսի 1-ին Մոսկվայի թիվ 6 նախնական կալանքի հաստատություն կատարած այցին, ասել է, որ հանձնակատարը ժամանել է սև լիմուզիններով՝ Մոսկվայի դատախազի տեղակալի և Դաշնային քրեակատարողական ծառայության ղեկավարի պաշտոնակատարի ուղեկցությամբ: Մոսկալկովային ուղեկցել է լրագրողների մի խումբ և այցելել է երկու խցեր, որոնք լավ վիճակում էին: Մարդու իրավունքների պաշտպանները համոզել են Մոսկալկովային այցելել սովորական գերբնակեցված խուց, որտեղ պահվում են կանայք, որոնց քրեական գործերը գործնականում երբեք չեն քննվել: Սակայն Մոսկալկովան կտրականապես հրաժարվել է այցելել մեկ այլ գերբնակեցված խուց, քանի որ իրեն երկու հանդիպում էր սպասում՝ Վալենտինա Մատվիենկոյի և Վլադիմիր Պուտինի հետ: Սվետովան տարակուսանք է հայտնել, որ Մոսկալկովան իր հետ լրագրողների մի խումբ է բերել՝ Երեխաների պաշտպանության օրը մեղադրյալ «մայրերի» հաճելի լուսանկարներ անելու համար: Այցի կարճատևության պատճառով մեղադրյալներից շատերը հնարավորություն չեն ունեցել Մոսկալկովային պատմել իրենց խնդիրների մասին (գերբնակեցված խցեր, վատ սնուցում, սննդի սահմանափակ պաշարներ, խմելու ջրի պակաս, «դրսից» դեղերի փոխանցման սահմանափակումներ և այլն):

Մոսկալկովայի միջնորդությամբ Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարանը չեղյալ է հայտարարել Ալի Ֆերուզին արտաքսելու որոշումը: Բացի այդ, Մոսկալկովան խնդրել է, որ Օյուբ Տիտիևի գործը չեչենական ոստիկանությունից փոխանցվի ավելի բարձր ոստիկանական մարմնի քննության:

2018 թվականի հունիսի 14-ին նա Մոսկվայում հանդիպել է Ուկրաինայի օմբուդսմեն Լյուդմիլա Դենիսովայի հետ։ 2018 թվականի հունիսի 15-ին մեկնել է հանդիպելու ուկրաինական բանտերում գտնվող Ռուսաստանի քաղաքացիների հետ:

2019 թվականին Գերագույն դատարանում պաշտպանել է Տոլյատիից աղջիկների հայցերը, որոնք դատարանում վիճարկել են Պաշտպանության նախարարի և Ռուսաստանի Ազգային գվարդիայի տնօրենի հրամանը, որը սեռի հիման վրա արգելում էր կանանց պայմանագրային զինվորական ծառայություն անցնել հրաձիգի, դիպուկահարի, վարորդի, մեխանիկի, տանկիստի զինվորական պաշտոններում։ Մոսկալկովան դատարան է ուղարկել իր ներկայացուցչին:

2021 թվականի ապրիլի 1-ին Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Պետդումային առաջարկել է վերանշանակել Տատյանա Մոսկալկովային մարդու իրավունքների հանձնակատարի պաշտոնում:

2021 թվականի հունիսին հիվանդացել է կորոնավիրուսով, չնայած ապրիլին պատվաստվելուն (ենթադրաբար՝ «Սպուտնիկ V»):

### Մոսկալկովայի՝ որպես մարդու իրավունքների հանձնակատարի գործունեության գնահատականներ
Մոսկալկովայի՝ որպես հանձնակատարի գործունեության վերաբերյալ ոչ կառավարական իրավապաշտպանների գնահատականները տարբեր են։ Մոսկվայի Հելսինկյան խմբի նախագահ Լյուդմիլա Ալեքսեևան բարձր է գնահատել Մոսկալկովայի՝ որպես Ռուսաստանի Դաշնությունում մարդու իրավունքների հանձնակատարի գործունեությունը.

Տատյանա Նիկոլաևնա Մոսկալկովան աշխատում է առանց իրեն խնայելու, կարելի է ասել՝ «մահացու վառվածքով», և աշխատում է շատ արդյունավետ։ Նա գիտի, թե ինչպես խոսել ՓԱԴԾ-ի, դատախազության, ոստիկանության և այլ գերատեսչությունների բոլոր ղեկավարների հետ, և նրա հաջողությունները քաղաքացիների իրավունքները պաշտպանելու գործում գերազանցում են նրա նախորդներին։ Շնորհիվ նրա ոչ միայն Իլդար Դադինը արդարացվել է, այլ նաև Կարելիայի «Մեմորիալ»-ի ղեկավար Յուրի Դմիտրիևը, ինչը գրեթե անհավանական էր։ Չնայած նրան, որ Դմիտրիևին ներկայացված մեղադրանքը՝ մանկապոռնոգրաֆիայի գործով, անհիմն էր, նրան սպառնում էր երկարատև ազատազրկում, և Տատյանա Նիկոլաևնան փրկել է այդ մարդուն։ Ռուսաստանի օմբուդսմեն Տատյանա Նիկոլաևնա Մոսկալկովայի բոլոր հաջողությունները թվարկել հնարավոր չէ՝ դրանք շատ են։ Վստահ եմ, որ նման ծանր պաշտոն զբաղեցնող մարդու յուրաքանչյուր լավ գործի համար պետք է աջակցել, իսկ եթե մարդը աշխատում է այդքան ինքնազոհաբերաբար, ինչպես Տատյանա Նիկոլաևնան, ապա առավել ևս.

2023 թվականի ապրիլի 11-ին Տատյանա Մոսկալկովան և նրա ինստիտուտը հեռացվել են Մարդու իրավունքների եվրոպական ցանցից (ENNHRI), քանի որ Ռուսաստանի NHRI-ն չի կատարել ENNHRI-ի անդամակցության իր պարտավորությունները: Սա եղել է պատմության մեջ առաջին դեպքը, երբ ENNHRI-ի անդամներից մեկը հեռացվել է: Ի պատասխան՝ Մոսկալկովան հայտարարել է, որ հեռանում է:

## Գիտական աշխատանքներ
1997 թվականին նա Ռուսաստանի Ներքին գործերի նախարարության կառավարման ակադեմիայում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Քրեական դատավարության բարոյական հիմունքները. նախնական քննության փուլ» թեմայով, ստանալով իրավաբանական գիտությունների դոկտորի կոչում:

2001 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Չարիքին հակազդելու մշակույթը Ռուսաստանի Դաշնության իրավապահ մարմինների աշխատանքում. սոցիալական և փիլիսոփայական ասպեկտ» թեմայով, Ռուսաստանի Դաշնության Պաշտպանության նախարարության Ռադիացիոն, քիմիական և կենսաբանական պաշտպանության ռազմական համալսարանում՝  ստանալով փիլիսոփայության դոկտորի կոչում:

Դիսերտացիաները ստուգել է Dissernet նախագծը՝ 2015 թվականի աշնանը, որը դրանցում գրագողություն չի հայտնաբերել:

## Պատժամիջոցներ
2023 թվականի փետրվարի 25-ին՝ Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժման ֆոնին, ընդգրկվել է ԵՄ պատժամիջոցների ցանկում՝ Ուկրաինայում ֆիլտրացիոն միջոցառումները մերժելու համար:2023 թվականի մայիսի 19-ին Մոսկալկովան ավելացվել է Կանադայի պատժամիջոցների ցանկում՝ որպես «ռեժիմի մտերիմ գործընկերներ»՝ «Ռուսաստանի կողմից մարդու իրավունքների խախտումների, այդ թվում՝ ուկրաինացի երեխաների Ռուսաստան տեղափոխման և խնամակալության համար»: Նաև ավելացվել է ԱՄՆ պատժամիջոցների ցանկում՝ մայիսի 19-ին՝ «ուկրաինացի երեխաների համակարգված և անօրինական արտաքսմանը մասնակցելու» համար: 2023 թվականի հուլիսի 20-ից ի վեր պատժամիջոցների տակ է Ավստրալիայի կողմից՝ «Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա անօրինական ներխուժմանը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն աջակցելու իր դերի համար»:

Նմանատիպ պատճառներով Տատյանա Մոսկալկովան ընդգրկվել է Շվեյցարիայի, Ուկրաինայի և Ճապոնիայի պատժամիջոցների ցանկում։

## Եկամտի հայտարարագիր
Տատյանա Մոսկալկովայի՝ որպես պատգամավորի 2010 թվականից ի վեր ունեցած ֆինանսական հայտարարագրերը հրապարակայնորեն հասանելի են։ Մինչև 2014 թվականը նրա տարեկան եկամուտը կայուն կերպով մի փոքր ավելի էր, քան երկու միլիոն ռուբլի, սակայն 2014 և 2015 թվականներին այն կազմել է 18.5 միլիոն և 12.2 միլիոն։ 85 քմ մակերեսով բնակարանի, երկու տան (254 քմ և 19 քմ) և 343 քմ մակերեսով անավարտ տան սեփականատեր է անվճար օգտագործման համար։ Նաև տիրապետում է գրեթե 7 հազար քմ ընդհանուր մակերեսով չորս հողամասի և մի քանի փոքր բաժնետոմսերի ոչ բնակելի տարածքներում։

## Ընտանիք
Այրի է։ Ունի մեկ դուստր և երկու թոռ։

Ավագ եղբայր Վլադիմիրը դարձել է զինվորական և ունի գնդապետի կոչում։

## Պարգևներ և կոչումներ
**Ռուսական պարգևներ**

* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» IV աստիճանի շքանշան (2025 թվականի մարտի 26)՝ *իրավունքի գերակայության ամրապնդման, քաղաքացիների իրավունքների և շահերի պաշտպանության, ինչպես նաև երկարամյա բարեխիղճ աշխատանքի գործում ունեցած մեծ ներդրման համար*
* Պատվո շքանշան (2006)
* Անհատականացված հրազեն (Մակարովի ատրճանակ)՝ *Հյուսիսային Կովկասում հատուկ առաքելություն կատարելու համար* (2005)
* Սուրբ իշխանուհի Օլգայի շքանշան (Ռուս ուղղափառ եկեղեցի)
* «Ղրիմի և Սևաստոպոլի ազատագրման համար» մեդալ (2014 թվականի մարտի 17)՝ *Ղրիմի Ռուսաստանին վերադարձնելու գործում անձնական ներդրման համար*
* ԽՍՀՄ մեդալներ
* Ռուսաստանի Դաշնության մեդալներ
* «Դուսլիկ» շքանշան (2025 թվական, Թաթարստան)
* «Չեչենական Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» մեդալ (2023 թվականի մայիսի 17)՝ *մարդու և քաղաքացու իրավունքների և ազատությունների պետական պաշտպանության ապահովման ոլորտում ունեցած բարձր նվաճումների, քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների զարգացմանն ուղղված ակտիվ հասարակական գործունեության, Չեչենական Հանրապետության բնակիչների սահմանադրական իրավունքների պաշտպանության ապահովման գործում ունեցած ներդրման համար*

**Ակադեմիական աստիճաններ**

* Իրավագիտության դոկտոր
* Փիլիսոփայության դոկտոր
* պրոֆեսոր

**Կոչումներ**

* Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր իրավաբան
* Ոստիկանության գեներալ-մայոր (1999 թվական)

## Հրապարակումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Сайт Уполномоченного по правам человека в Российской Федерации
* Татьяна Москалькова на сайте Государственной Думы
* Персональная страница на сайте Справедливая Россия
* Официальный канал Уполномоченного по правам человека в Российской Федерации

Կատեգորիա:21-րդ դարի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ռուս կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պետական դումայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ