Մաունթ Այզա

**Մաունթ Այզա** (, *Իսա լեռ*), քաղաք Ավստրալիայի Քվինսլենդ նահանգի հյուսիս-արևմտյան մասում, տեղական ինքնակառավարման շրջանի համանուն կենտրոնը։ 2016 թվականի հունիսի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում է մոտավորապես 22 հազար մարդ Մոտակա խոշոր քաղաքներն են Թաունսվիլը (գտնվում է 800 կիլոմետր արևելքում) և Էլիս Սփրինգսը (գտնվում է 700 կիլոմետր հարավ-արևմուտքում)։
ձախից|մինի|187x187փքս|Նահանգի տեղակայումը
աջից|մինի|316x316փքս|Մաունթ-Այզա, քաղաքի արդյունաբերական հատվածը

## Աշխարհագրություն
Մաունթ-Այզան գտնվում է Ավստրալիա մայրցամաքի կիսաանապատային, սակավաբնակ ներքին հատվածներում։ Հեռավորությունները դեպի մոտակա բնակավայրեր այստեղ չափվում են հարյուրավոր կիլոմետրերով։

Մարզի գլխավոր գետը՝ Լեյխհարդտ ( ), քաղաքը հյուսիսից հարավ հոսելով, այն բաժանում է երկու մասի։ Քաղաքի կենտրոնը և հիմնական բնակավայրերը գտնվում են գետի արևելյան ափին, իսկ արդյունաբերական տարածքները՝ արևմտյան ափին։

Քաղաքի արևմտյան ծայրամասի երկայնքով ձգվում է ցածր լեռնաշղթան, որի խորքերում հայտնաբերվել են պղնձի և ցինկ-կապար-արծաթի հանքաքարերի հարուստ հանքավայրեր։

### Կլիմա
Մաունթ-Այզա շրջանն ունի տաք կիսաչորային կլիմա (Կյոպպենի դասակարգմամբ ՝ *BSh* ), տեղումները քիչ են և, հետևաբար, բուսականությունը խոտածածկ է՝ հազվագյուտ ցածր ծառերով՝ սավաննա։ Տարին այստեղ կարելի է առանձնացնել երկու տարբեր ժամանակաշրջանների՝ «անձրևոտ սեզոնի» (քիչ քանակությամբ անձրև), որը տևում է նոյեմբերից մարտ ամիսներին, և չոր սեզոնը՝ ապրիլից հոկտեմբեր, երբ գործնականում անձրև չկա։ Միջին հաշվով տարեկան լինում է ընդամենը 50 անձրևոտ օր՝ ընդհանուր մոտ 460 մմ տեղումներով։ Ամռանը՝ ցերեկը, ջերմաստիճանը կարող է գերազանցել 40-ը°C, իսկ գիշերն իջնում է մինչև 24&nbsp;°C։ Ձմռանը ցերեկային ջերմաստիճանը տատանվում է 25&nbsp;°C-ի սահմաններում, միջին գիշերային ջերմաստիճանը մոտ 10&nbsp;°C է։ Քաղաքում գրանցված ամենացածր ջերմաստիճանը եղել է -2,9&nbsp;°C։

## Պատմություն
Մինչ եվրոպացիների ժամանումը, Մաունթ-Այզայի տարածքն ավանդաբար բնակեցված էր *Կալկադուն* ցեղերի Ավստրալիայի աբորիգեններով ( ): Պատրաստում էին բարձրորակ գործիքներ և զենքեր։ Նրանց պատրաստած որոշ իրեր, ինչպիսիք են քարե դանակներ, բումերանգներ, նիզակների կետեր և վահաններ, հայտնաբերվել են Հարավային Ավստրալիայի հեռավոր շրջաններում, ինչը ցույց է տալիս այդ իրերի բացառիկ արժեքը։

1923 թվականին Ջոն Քեմփբելը ոսկի փնտրելու նպատակով ուսումնասիրեց Ավստրալիայի հյուսիսային տարածքները։ Լեյխհարդ գետի վրա իր կանգառի ժամանակ նա ուսումնասիրել է մոտակա ժայռերի նմուշներ։ Նմուշները պարունակում էին մեծ քանակությամբ տարբեր հանքանյութեր։

Ահա թե ինչպես, բոլորովին պատահաբար, Ջոն Քեմփբելը հանդիպեց պղնձի, արծաթի, կապարի և ցինկի հանքաքարերի աշխարհի ամենահարուստ հանքավայրերից մեկին։ Քեմփբելը որոշեց այդ վայրը կոչել «Այզա լեռ»։ Անունը հիշեց եկավ Արևմտյան Ավստրալիայում ոսկով հարուստ Այզա լեռան մասին պատմություններից հետո։

Տարածքի սկզբնական զարգացումն ուղեկցվել է մեծ դժվարություններով։ Հսկայական հեռավորությունները բաժանում էին Մաունթ-Այզան Ավստրալիայի արևելյան ափի խոշոր քաղաքներից։ Կարելի է ավելացնել նաև կիսաանապատային տեղանքը, ջրի և շինանյութերի պակասը և շատ շոգ կլիման։ Հաղթահարելով զարգացման բոլոր դժվարությունները՝ Մաունթ-Այզան պաշտոնապես քաղաքի կարգավիճակ ստացավ 1968 թվականին, երբ նրա բնակչությունը հասավ 18 հազար մարդու։

Տեղի բնակիչներն իրենց քաղաքը կարճ անվանում են «Այզա» ( )։ Ներկայումս Մաունթ-Այզան Քվինսլենդի ողջ հյուսիս-արևմտյան շրջանի վարչական, առևտրային և արդյունաբերական կենտրոնն է։ Այստեղ է գտնվում աշխարհի ամենաարդյունավետ արդյունաբերական համալիրներից մեկը՝ պղնձի, արծաթի, կապարի և ցինկի արդյունահանման և արտադրության համար։ Թաղամասի երկրորդ կարևոր բիզնեսը անասնապահությունն է։

## Ժամանակակից Մաունթ-Այզան
ձախից|մինի|270x270փքս|Mount Isa Mines

### Mount Isa Mines
1923 թվականին Ջոն Քեմփբելը հայտնաբերեց ցինկի, կապարի և արծաթի հանքաքարերի հանքավայր Մաունթ-Այզայի տարածքում։ Այդ հանքավայրերը զարգացնելու համար 1924 թվականին հիմնադրվել է « Mount Isa Mines» ընկերությունը։ Այս մետաղների լայնածավալ արտադրությունը սկսվել է 1931 թվականին։ Պղնձի հանքաքարերը առաջին անգամ հայտնաբերվել են 1927 թվականին։ Հենց սկզբում պղնձի արտադրությունը մշտական չի եղել, այն իրականացվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, բայց հետո դադարեցվել է։ Ցինկ-կապար-արծաթի և պղնձի զուգահեռ արտադրությունը սկսվել է միայն 1953 թվականին։

Այսօր Mount Isa Mines-ը հանդիսանում է Xstrata հանքարդյունաբերական բազմազգ ընկերության մի մասը։  Mount Isa Mines-ը շարունակում է մնալ Ավստրալիայում պղնձի հանքաքարի խոշորագույն արտադրողներից մեկը։ Քաղաքում է գտնվում Ավստրալիայի խոշորագույն արդյունահանման և վերամշակման գործարանը (հանքարդյունաբերական ձեռնարկություն, որը արդյունահանում և հարստացնում է հանքաքարերը) և գունավոր մետաղների ձուլման ամենամեծ մետալուրգիական գործարանը։ Գործարանի ծխնելույզը, որը բարձրանում է 270 մետր, ամբողջ քաղաքի ամենանկատելի առանձնահատկությունն է։ Գործարանում արտադրված պղինձն ու կապարը անոդների և ցինկի խտանյութերի տեսքով երկաթուղով տեղափոխվում են Թաունսվիլ նավահանգիստ։ Այնուհետև կապարի ձուլակտորներն ուղարկվում են Անգլիա՝ վերամշակող գործարան՝ արծաթի հետագա արտադրության համար։

Xstrata-ի «պղնձի» բաժանմունքում աշխատում է 4,5 հազար մարդ, իսկ «ցինկ-կապար-արծաթ» բաժինը.- 1160 մարդ։ Ընկերությունը քաղաք ձևավորող ձեռնարկություն է Իսա լեռան վրա և մեծ ներդրումներ է կատարում ամբողջ տարածքում ենթակառուցվածքների զարգացման մեջ։ Չնայած դրան, շրջակա միջավայրի իրավիճակը շատ ցանկալի է թողնում։ 2008 թվականի Քվինսլենդի կառավարության առողջապահական զեկույցը ցույց է տվել, որ շրջանի երեխաների 10%-ի մոտ կապարի մակարդակը բարձրացել է։ Xstrata-ն կարծում է, որ այս փաստը կապված չէ իր գործունեության հետ, այլ տվյալ տարածքի հողում կապարի բարձր մակարդակի արդյունք է։

### Այզա-Ռոդեո
աջից|մինի|240x240փքս|Ռոդեոն ցլի վրա
Այզայում ռոդեո անցկացնելու գաղափարը ծագել է տեղի Ռոտարի ակումբի երիտասարդ և հավակնոտ անդամների մտքերում։ Նրանք ցանկանում էին ուշադրություն հրավիրել իրենց քիչ հայտնի քաղաքի վրա։ 1959 թվականի առաջին մրցույթի ժամանակ նրանք ոչ փորձ ունեին, ոչ ֆինանսավորում։ Առաջին մրցանակը կազմել է ընդամենը 500 ֆունտ ստեռլինգ։ Այն ժամանակ ոչ ոք չէր պատկերացնում այս նախագծի ապագա մասշտաբները։

Այսօր Ռոտարի ակումբը շարունակում է կազմակերպել Այզա-Ռոդեոն՝ Ավստրալիայի ամենամեծ ռոդեոն։ Այզա-Ռոդերոն հեղինակավոր մրցույթի կարգավիճակ է ձեռք բերել ոչ միայն տանը, այլև արտասահմանում։ Այստեղ են գալիս տեղացի և արտասահմանցի լավագույն մարզիկները, իսկ մրցույթի մրցանակային ֆոնդը գերազանցում է 200 000 դոլարը։

2007 թվականին Այզա-Ռոդերոն տեղափոխվեց քաղաքի կենտրոն՝ նոր Bachenen Park համալիր (): Համալիրն ունի ամերիկյան ոճի ուղղանկյուն ասպարեզ և ծածկված տրիբունաներ՝ նախատեսված 5500 հոգու համար։ Մրցույթը տևում է երկու շաբաթ։ Այս պահին անցկացվում են մեծ թվով լրացուցիչ միջոցառումներ, այդ թվում՝ ձիարշավ, ուղտերի մրցավազք, տարբեր համերգներ և ցուցահանդեսներ։ Ընդհանրապես ողջ միջոցառումը վերածվում է մեծ տոնակատարության։

## Ենթակառուցվածք
### Ջուր
աջից|մինի|300x300փքս|Մունդերա լիճը, Մաունթ-Այզա
Կիսաանապատային տարածքներում կյանքի հիմնական պայմանը ջրի հասանելիությունն է, և մեծ քաղաքն ու նրա արդյունաբերական ձեռնարկությունները շատ ջրի կարիք ունեն։ Տարածքի գլխավոր գետը՝ Լեյխհարդտը, սկիզբ է առնում Մաունթ-Այզայից հարավ և հոսում հյուսիս՝ հոսելով Կարպենտարիայի ծոցը։ Լեյխհարդ գետը սնուցող հիմնական վտակներն են Ալեքսանդրա (), Ֆիերի (), Գունպաուդե Քրեկ (), Միստաքե Քրեկ () և Ռիֆլ Քրիք () գետերը։ Գետերի անուններից անմիջապես պարզ է դառնում, որ դրանք բոլորը չորացնող գետեր են (*Կրիկ* պարբերաբար չորացնում է գետերը) և, համապատասխանաբար, չի կարող ամբողջ տարին ծառայել որպես ջրի աղբյուր։

Լեյխհարդ գետի և նրա վտակների վրա ամբարտակների կառուցման միջոցով ստեղծվեցին մի քանի արհեստական ջրամբարներ։ Տարածքի երկու հիմնական ջրամբարներն են Մունդերա լիճը (78,2 մլն մ³ ջուր) և Հուլիուս լիճը (127 մլն մ³ ջուր)։ Ավելի փոքր ջրամբարներից կարելի է նշել Լեյխհարդտի Արևելյան ամբարտակը ()— 12,2 մլն մ³ ջուր և Ռայֆլ Քրիք ամբարտակը ( )— 9,5 միլիոն մ³ ջուր։

Մունդարա լիճը գտնվում է Մաունթ-Այզայից 15 կմ հյուսիս։ Պատվարի շինարարությունը սկսվել է 1956 թվականին և ավարտվել 1958 թվականի նոյեմբերի 6-ին՝ 1,7 միլիոն ֆունտ ստերլինգ արժողությամբ։ Հատուկ մրցույթից հետո հաստատվել է «Մունդերա» անունը, որը տեղի աբորիգենների լեզվից թարգմանվել է որպես «շատ անձրև և ամպրոպ»։ Արհեստական լողափեր ստեղծելու համար լիճ են բերվել տոննաներով ավազ։ Ստեղծվել են հանգստի գոտիներ՝ բոլոր հարմարություններով, ներառյալ ցնցուղներ և զուգարաններ, կառուցվել են սրճարաններ և ավտոկայանատեղեր։ Ներկայումս լիճը հանդիսանում է ջրային սպորտի, ձկնորսության, ծովափնյա հանգստի և բնության գրկում պիկնիկների սիրահարների սիրելի վայրերից մեկը։

1976 թվականին ամբարտակի կառուցման միջոցով ստեղծվեց Հուլիուս լիճը ( ) տարածաշրջանի ամենամեծ ջրամբարը։ Լիճը գտնվում էՄաունթ-Այզա քաղաքից 70 կմ հյուսիս։ Միջին 8,9 մետր խորությամբ այն պահում է 127 միլիոն մ³ ջուր։ Ջրամբարի հիմնական նպատակը ամբողջ Մաունթ-Այզա շրջանը քաղցրահամ ջրով ապահովելն է։

### Տրանսպորտ
աջից|մինի|300x300փքս|Դեպի Մաունթ-Այզա տանող ցուցանակ
Մաունթ-Այզայի բնակիչների համար ճանապարհային տրանսպորտը տրանսպորտի հիմնական միջոցն է։ Բերքլիի արագընթաց մայրուղին անցնում է քաղաքով (), որը կապում է արևելյան Քվինսլենդի ափամերձ քաղաքները Հյուսիսային երկրամասի հարևան նահանգի քաղաքների հետ։ Մաունթ-Այզայից մինչև Թաունսվիլ, Բերկլի մայրուղու երկայնքով, 883 կիլոմետր դեպի արևելք, մինչև Դարվին (Հյուսիսային տարածքի նահանգի մայրաքաղաք)՝ 1578 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։

Քաղաքում կարող եք օգտվել միջքաղաքային ավտոբուսի ծառայություններից (): Կան ավտոբուսային ծառայություններ դեպի Բրիսբեն և Թաունսվիլ։ Կան նաև թռիչքներ դեպի արևմուտք դեպի Էլիս Սփրինգս և Դարվին։ Քաղաքի հասարակական տրանսպորտը ներառում է ավտոբուսային ծառայություն քաղաքի բոլոր հիմնական տարածքների միջև, և տաքսի ծառայությունները նույնպես մատչելի են։
ձախից|մինի|240x240փքս|Մաունթ-Այզայի ճանապարհին ավտոգնացք
Ավստրալիայում մեծ քանակությամբ ապրանքներ տեղափոխելու համար հաճախ օգտագործվում են այսպես կոչված «ճանապարհային գնացքներ» (): Սովորաբար սա շատ հզոր մեքենա է՝ տրակտոր և մի քանի կցանքներ (առնվազն երեք)։ Ավստրալիայի ճանապարհային երթևեկության կանոնների համաձայն՝ աշխարհի ամենաերկար ճանապարհային գնացքներից ոմանք թույլատրվում են աշխատել հանրային ճանապարհների վրա։

Մաունթ-Այզան և Թաունսվիլը միացված են նաև երկաթուղով։ Շաբաթը երկու անգամ դրա երկայնքով ուղևորատար գնացք է անցնում։ Երկաթուղու հիմնական նպատակը քաղաքում արտադրված արտադրանքի տեղափոխում Թաունսվիլի և նրա նավահանգստի գործարաններ՝ հետագա արտահանման համար։

Քաղաքի հյուսիսային ծայրամասում կա տեղական փոքր օդանավակայան՝ Մաունթ Այզա օդանավակայանը ( ): Մոտակա խոշոր միջազգային օդանավակայանը Բրիսբենի օդանավակայանն է։ Mount Isa օդանավակայանի հիմնական ուղղություններնը դեպի Բրիսբեն է, թռիչքի տևողությունը 2 ժամ է։

### Էներգետիկա
Քաղաքի հարավային ծայրամասում է գտնվում Mike Creek Power Plant-ը (): 2000 թվականին կայանը վերազինվեց և այժմ ածխի փոխարեն ավելի մաքուր վառելիք է օգտագործում՝ բնական գազ, Էլեկտրակայանը հագեցած է ութ գազատուրբիններով և երկու շոգետուրբիններով, էլեկտրաէներգիայով 325 ՄՎտ։ Կայանի հիմնական նպատակը քաղաքի արդյունաբերական ձեռնարկություններին էներգիայի մատակարարումն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Mount Isa City Council — Մաունթ-Այզայի քաղաքային խորհուրդ
* Mount Isa Mines — Mount Isa Mines ընկերություն
* Isa Rodeo — Մաունթ-Այզա Ռոդեո
* Outback at Isa  — տեղեկատվություն զբոսաշրջիկների համար
* SunWater Storage Levels — Քվինսլենդի ջրի պաշարների մեջ ջրի մակարդակը.
* Australian climate zones — Ավստրալիայի կլիմայական գոտիները
* Mount Isa Airport —Մաունթ-Այզա օդանավակայանը

Կատեգորիա:1923 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1923 հիմնադրումներ Ավստրալիայում