Զբաղվածություն

**Զբաղվածություն**, ՀՀ օրենքով չարգելված և ՀՀ Զբաղվածության Ոլորտը Կարգավորող Հիմնական Իրավական ակտերով նախատեսված գործունեության տեսակներ, որոնց մեջ մտնում են.
* գործատուների մոտ վճարովի կամ վարձու աշխատանքային գործունեությունը՝ ներառյալ ՀՀ օրենքներով նախատեսված ծառայությունների կադրերի ռեզերվում գտնվելը, բացառությամբ այդ աշխատանքի դիմաց վարձատրություն չնախատեսող դեպքերի,
* ծառայությունների մատուցումը կամ աշխատանքների իրականացումը քաղաքացիաիրավական պայմանագրով
* անհատ ձեռնարկատիրական և նոտարի գործունեությունը
* արտոնագրային վճար վճարողի գործունեությունը
* ժամկետային պարտադիր զինվորական ծառայությունը
* ուսումնական հաստատություններում, մասնագիտական ուսուցման դասընթացներում և ուսուցման այլ ձևերում առկա ուսուցումը։

Հայաստանում գործում է Զբաղվածության պետական գործակալությունը, որը, հանդիսանալով զբաղվածության ոլորտը կարգավորող Լիազոր մարմին, իրականացնում է տարբեր ծրագրեր բարձրացնելու համար երկրի բնակչության տնտեսական ակտիվությունը։

Ըստ զբաղվածության կարգավիճակի՝ զբաղվածներին տարանջատում են վարձու և ոչ վարձու աշխատողների։
***Վարձու աշխատող*** է համարվում այն անձը, ով աշխատում է գործատուի հետ կնքած պայմանագրի, աշխատանքի ընդունման հրամանի կամ բանավոր համաձայնության հիման վրա, և իր աշխատանքի դիմաց ստանում է դրամական և/կամ բնաիրային փոխհատուցում՝ աշխատավարձի տեսքով։ 
***Ոչ վարձու աշխատող*** է համարվում այն անձը, ով իրեն ինքնուրույնաբար է ապահովում եկամտաբեր տնտեսական գործունեություն և ներգրավված է սեփական գործում՝ բիզնեսում, որպես զբաղված անձ, միևնույն ժամանակ կայացնում է արտադրական որոշումներ կամ լիազորում է այլ անձանց, և իր գործունեությունն  իրականացնում է վարձու աշխատողների ներգրավմամբ կամ առանց վարձու աշխատողների։

#### Ոչ վարձու աշխատողների տեսակները ըստ կարգավիճակի։
* **Գործատուն** անձ է, ով իրականացնում է եկամտաբեր աշխատանք/գործունեություն ինքնուրույն կամ մեկ կամ մի քանչ գործընկերների հետ համատեղ, որի ընթացքում և աշխատանքի կատարման նպատակով մշտապես ներգրավում է մեկ կամ ավելի վարձու աշխատողներ։
* **Ինքնազբաղվածն** այն անձն է, ով ինքնուրույն կամ մեկ և ավելի գործընկերների հետ զբաղված է և կատարում է եկամտաբեր աշխատանք՝ առանց աշխատողներ ներգրավելու, իսկ աշատողների ներգրավման դեպքում, այդ աշխատանքը մշտական բնույթ չի կրում։
* **Առանց վարձատրության աշխատող ընտանիքի անդամն** այն անձն է, ով աշխատում է ընտանիքին կամ իր տնային տնտեսությանը պատկանող ընտանեկան կազմակերպությունում։ Այս աշխատանքները կատարվում ենք օժանդակելու և օգնելու համար ընտանեկան կազմակերպությանը, որի դիմաց աշխատողը չի ստանում դրամական կամ բնաիրային փոխհատուցում։
* **Արտադրական, սպառողական կոոպեերատիվի անդամն** այն անձն է, ով կոոպերատիվում ներգրավված աշխատող/անդամ է, մյուս անդամների հետ հավասար իրավունքներով մասնակցում է արտադրության կազմակերպմանը, ստացված արտդրանքի իրացմանը, ինչպես նաև կազմակերպության եկամուտների բաշխմանն առնչվող հարցերի լուծմանը։
***Զբաղվածություն*** չի համարվում տնտեսական գործունեություն չհամարվող, ինչպես օրինակ՝ մուրացկանությունն ու գողությունը, և եկամուտ չհետապնդող կամավոր աշխատանքները, որոնք կատարվում են այլ տնային տնտեսությունների կամ կազմակերպությունների համար անվարձահատույց, այդ թվում սեփական տան, բնակարանի մասնակի շինարարության կամ վերանորոգման համար են իրականացվում։
***Զբաղվածության մակարդակը*** զբաղվածների թվաքանակի մասնաբաժինն է աշխատանքային ռեսուրսներում։

## Զբաղվածության հիմնական տեսակները և  ձևերը
Զբաղվածությունը էկոնոմիկայի զարգացման հիմնական պայմաններից մեկն է։ Աշխատանքը մարդուն ապահովում է հասարակական կարգավիճակ, հեղինակություն, մասնագիտական պիտանիություն և վերջին հաշվով, հպարտություն։ Ըստ իրային բովանդակության, զբաղվածությունը՝ դա մարդկանց գործունեություննէ ուղղված անձնական, կոլեկտվ և հասարակական պահանջմունքների բավարարմանը և եկամտի ստացմանը։

Տարբերում են զբաղվածության երեք հիմնական տեսակ՝ լրիվ, ռացիոնալ և արդյունավետ։

**Լրիվ զբաղվածությունը**՝ դա հասարակության կողմից աշխատունակ բնակչությանը տրված հնարավորությունն է զբաղվել հասարակական օգտակար աշխատանքով, իրականացնել անհատական և կոլեկտիվ վերարտադրություն բնակչության պահանջմունքները բավարարելու համար։

**Ռացիոնալ զբաղվածությունը**՝ ենթադրում է աշխատանքային ռեսուրսների, նրա սեռահասակային և կրթական կառուցվածքի նպատակահարմար վերաբաշխում և օգտագործում։

**Արդյունավետ զբաղվածությունն**՝  իրականացվում է վերարտադրության ինտնենսիվ տիպի պահանջներին համապատասխան, տնտեսական նպատակահարմար և սոցիալական արդյունավետության չափանիշներով, կողմնորոշվում է ձեռքի, ոչ օգտակար և ծանր ֆիզիկական աշխատանքի կրճատումը։

Տարբերում են նաև զբաղվածության հիմնական և հատուկ ձևեր։

Զբաղվածության **հիմնական ձևը** կարգավորվում է աշխատանքային օրենսդրությամբ և ներքին տիպային կանոններով։

**Հատուկ ձևը** կամ ոչ տրադիցիոն զբաղվածությունը՝ տանը կատարվող աշխատանք և այլն, իրականացվում է որոշակի իրավական նորմաներին համապատասխան։ ԱՄՆ-ում, Անգլիայում այս ձևի մեջ զբաղված է աշխատուժի ավելի քան 30%-ը։

Արդի էտապում աշխարհի զարգացած երկրներում գերակշռում է զբաղվածության **տեղեկատվական տեսակը,** որը կապված է ինֆորմացիայի հավաքման, մշակման և այն արտադրության ու շրջանառության ոլորտին ներկայացնելու հետ։

## Զբաղվածության դասական տեսություն
Զբաղվածության դասական տեսությունը հիմնված է հետևյալ 2 դրույթների վրա․

# ենթադրվում է, որ ամբողջական ծախսերի մակարդակը դժվար թե անբավարար լինի լրիվ զբաղվածության ժամանակ ստեղծված ամբողջ արտադրանքը գնելու համար,
# եթե նույնիսկ ամբողջական ծախսերը անբավարար լինեն, ապա արագ կսկսեն գործել կարգավորման այնպիսի լծակներ, ինչպիսիք են գինը, աշխատավարձը և տոկոսադրույքը։

## Զբաղվածության քեյնսյան տեսություն
Ըստ Քեյնսի տեսության կապիտալիզմի ժամանակ բացակայում է այն մեխանիզմը, որը կարող է երաշխավորել լրիվ զբաղվածությունը։ Կապիտալիզմը ինքնակարգավորվող համակարգ չէ, իսկ տնտեսական տատանումները օրինաչափ են։ Տնտեսությունը կարող է հասնել արտադրության ամբողջական ծավալի հավասարակշռության նաև ինֆլյացիայի և գործազրկության որոշակի պայմաններում։ Քեյնսականները ուղղակի մերժում էին դասականների տոկոսադրույքի, գնի և աշխատավարձի հարաբերակցության հետևյալ պոստուլատները՝

# տոկոսադրույքը չի կարող կատարել կարգավորիչ ֆունկցիայի դեր և խնայողությունները հավասարեցնել ինվեստիցիաներին, քանի որ խնայողություններ և ինվեստիցիաներ իրականացնող սուբյեկտները առաջնորդվում են տարբեր շարժառիթներով,
# քեյնսականները հերքում էին նաև դասականների երկրորդ մոտեցումը՝ գների և աշխատավարձի ճկունության փաստարկը, քանի որ ինչպես ցույց է տալիս արգելանվի էֆֆեկտը բազմաթիվ գործոնների առկայությունը անհնարին է դարձնում գների և աշխատավարձի քիչ թե շատ էական իջեցումը։ Նույնիսկ դրանց իջեցման դեպում գործազրկության հաղթահարումը հնարավոր չէ, քանի որ գների և աշխատավարձի իջեցումը նշանակում է եկամտի կրճատում, որն էլ իր հերթին ուղեկցվում է ամբողջական ծախսերի նվազմամբ։

Քեյնսականները գտնում էին, որ անկումների և ճգնաժամերի ժամանակ կորստից խուսափելու համար անհրաժեշտ է ամբողջական պահանջարկի մակրոտնտեսական կարգավորում պետության կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զբաղվածություն