Թաթարական ճարտարապետություն

[մինի|200px|[Ազիմովի մզկիթի դարպասները թաթարական ճարտարապետության և էկլեկտիկայի համադրության օրինակ են]]
**Թաթարական ճարտարապետություն**, թաթար ժողովրդի պատմությանը սերտորեն առնչվող շենքերի շարք, որը ձևավորվել է հին ժամանակներում նստակյաց և քոչվորական ապրելակերպի ազդեցության տակ և զարգացել է Վոլգյան Բուլղարիայի, Ոսկե հորդայի, թաթարական խանությունների և Ռուսական կայսրության տիրապետության ներքո։ Ճարտարապետությունն իր ժամանակակից ձևով ձևավորվել է դարերի ընթացքում և կախված է եղել բնակչության մշակույթից, գեղագիտությունից և կրոնից, հետևաբար այն միավորում է արևելյան, ռուսական, բուլղարական, Ոսկե հորդայի ճարտարապետության, եվրոպական ոճերի եզակի համադրություն, որոնք այս կամ այն ​​ժամանակ գերիշխել են Ռուսաստանում, ինչը հստակորեն արտացոլված է թաթարական մզկիթներում։

## Պատմություն
### Վաղ միջնադար
#### Վերին Վոլգա
Ճարտարապետական ​​հուշարձանների հետքեր թողել են հարավարևելյան Մեշչերայի, Մորդովիայի, Պենզայի և Նիժնի Նովգորոդի շրջանների թաթարները։ Հին թաթարական միջնադարյան շինարարության և իսլամական ճարտարապետության հուշարձաններ մնացել են Վոլգա և Օկա գետերի միջև։ Քանի որ վաղ դարաշրջանում բնակչությունը հաճախ գաղթում էր, հին սահմանները անընդհատ ջնջվում էին և հայտնվում էին նորերը, ավերվում և վերակառուցվում էին քաղաքները, ավերվում էին մզկիթները. թաթարական ճարտարապետության վերաբերյալ ճարտարապետական ​​հուշարձանների և գրավոր աղբյուրների մեծ մասը կորել է։

10-13-րդ դարերում, Վոլգյան Բուլղարիայի վաղ նեոֆեոդալական շրջանում, գյուղական և քաղաքային բնակավայրերում նկատվել է քարե մոնումենտալ զարգացման ծաղկում, այնուհետև առաջացել է բուլղարական քաղաքաշինական դպրոցը, որը ձևավորվել է դեռևս մինչև մ.թ.ա. Ոսկե հորդայի և Ռուսաստանի նվաճումների դարաշրջանը։ Բուլղարական քաղաքներն աչքի են ընկել իրենց տպավորիչ չափերով և հազվագյուտ արվարձանային շինություններով։ Բուլղարիայի ժամանակաշրջանում մեծացել է նաև իսլամական մոնումենտալ ճարտարապետության ազդեցությունը, սակայն կոշտ կլիմայի պատճառով բուլղարները մշակել են մզկիթների կառուցման նոր ոճ՝ պալատներից մինչև հաստ պատերով ծածկված տաքացվող շենքեր, և մզկիթների կառուցման համար ընդունվել են բազմաթիվ ճարտարապետական ​​առանձնահատկություններ Վոլգայի մուսուլմաններից։ Բուլղարները նրանցից փոխադրել են մուտքի գավիթը, վերին հարկի ստորգետնյա, ձեղնահարկի կառուցվածքը, լանջ տանիքը և պատուհանների ապակեպատումը։ Բուլղարական խանության մեկ այլ բացառիկ հատկանիշ է եղել փայտե մզկիթներ կանգնեցնելու ավանդույթը, որոնք պետք է կառուցվեին գյուղերում իսլամի հետագա տարածման համար։

մինի|Բուլղարական բնակավայրի շենքի հիմքը, տեսանելի է մեծ խորշերով բազմահարկ հատակը
Քանի որ փայտե շինությունները երկար ժամանակ չեն կարող գոյություն ունենալ, ոչ մի նմանատիպ մզկիթ չի պահպանվել մինչ օրս, բայց կա ենթադրություն, որ մզկիթները կառուցվել են բուլղարական ճարտարապետության փայտե ոճով։ Իսլամի տարածման շնորհիվ բուլղարական ճարտարապետությունը սկսել է ընդօրինակել իրանական, արաբական և միջինասիական ճարտարապետությունը։ Առաջին հայտնի մզկիթը Բուլղարիայում կառուցվել է 737 թվականին։

10-րդ դարից մինչև 13-րդ դարի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում իսլամական նորմերը սկսել են ավելի ու ավելի ամրապնդվել՝ ազդելով ճարտարապետության և մզկիթների կառուցման վրա։ Տվյալ պետության ճարտարապետությունն առանձնանում էր իր մասշտաբով ու ծավալով և համարձակ ինժեներական լուծումներով, որոնք, սակայն, կորել են մոնղոլական տիրապետության ժամանակաշրջանում։ Հայտնի է, որ քաղաքներում խոշոր շենքերի մեջ առանձնացել են մզկիթներն ու հասարակական բաղնիքները։ Այնտեղ եղել են հնադարյան յուրտաձև շինություններ։ Սակայն վերջնականապես հայտնի չէ, թե ինչպես է իրականացվել քաղաքների պլանավորումը։ Մզկիթները բաժանվել են 3 հիմնական տիպի. գյուղական/թաղամասային մզկիթ՝ քարե և փայտե պատերով և մինարեթով, ինչպես նաև «ուրբաթյան մզկիթ», որը սովորաբար գտնվում էր քաղաքների կենտրոնական հրապարակներում և մայրաքաղաքի «ջամի» մզկիթ։

10-րդ դարի հին բուլղարական բնակելի շենքը փայտե տնակ է եղել կամ կավե կառույց, շինության ներսում եղել է կավե վառարան, կողքին 2 հացահատիկի շտեմարան-փոս։ Շենքերն ունեցել են հարթ տանիք։ Պարզվել է, որ միևնույն ժամանակ հարուստ մարդիկ իրենց թույլ են տվել կառուցել աղյուսե շենքեր և դրան նոր մասեր ավելացնել։

#### Ստորին Վոլգա
### Ոսկե հորդա
Արևմտյան արշավանքի ընթացքում մոնղոլները գրավել են Վոլգյան Բուլղարիան և Պոլովեցյան տափաստանը, ինչպես նաև Ղրիմը։ Նվաճումը խաթարել է քաղաքային կյանքը այդ տարածքներում։ Այնուամենայնիվ, Մոնղոլական կայսրությունը փաստացի փլուզվել է 13-րդ դարի կեսերին և նրա տարածքում ստեղծվել են մի շարք պետություններ, որոնց թվում է եղել Ոսկե հորդան, որն ընդգրկել է նախկին Վոլգյան Բուլղարիայի տարածքները, Պոլովեցյան տափաստանի արևմտյան մասը, Հյուսիսային Կովկասը և Ղրիմը։ Մինգ-Թիմուրի օրոք անկախություն ձեռք բերելով՝ Ոսկե հորդան սկսել է նոր քաղաքների ինտենսիվ շինարարություն, ինչպես նաև վերականգնվել են հին քաղաքները։ Ընդհանուր առմամբ, Ոսկե հորդայի ժամանակաշրջանում ժամանակակից թաթարական էթնիկազգագրական խմբի ձևավորման տարածքում (Պովոլժիե, Սևծովյան տափաստաններ, Հյուսիսային Կովկաս և Ղրիմ) եղել է ավելի քան 120 քաղաք։

200px|մինի|Խան Ուզբեկի մզկիթը Ղրիմում

Դեպքերի ճնշող մեծամասնությունում քաղաքներն առաջացել են զրոյից՝ ազնվականների կողմից խոշոր կալվածքների կառուցումից հետո, ինչը ենթադրում է վաճառականների, արհեստավորների և հասարակ ժողովրդի համար կացարանների կառուցմամբ։ Շինարարությունը իրականացվել է քաղաքների հստակ հատակագծմամբ, որոնց կենտրոնը գտնվել է մեջտեղում և ուղիղ «փողոցներով» դուրս է եկել դեպի առևտրային ուղիներ, կառուցվել են ոռոգման ջրանցքներ, մեծ թվով բաղնիքներ, մզկիթներ, մեդրեսեներ և քարավանատներ։ Ոսկե հորդայի քաղաքների ճարտարապետությանը հատուկ է եղել փոքրասիական (հետագայում՝ օսմանյան) ճարտարապետական ​​տեխնիկայի ուժեղ ազդեցությունը։ Ամրաշինական կառույցների ճարտարապետությանը բնորոշ է արևմուտքի Ջենովայի և Վենետիկի (Աքքերմանյան ամրոց, Յանգիշեհիր և այլն), ինչպես նաև արևելքում Կենտրոնական Ասիայի նկատելի ազդեցությունը։ Շատ քաղաքներ, ինչպես Ստորին Պովոլժիեի շրջանում և Սև ծովի տափաստաններում, կառուցվել են մի տարածքում, որտեղ նախկինում չի եղել քաղաքային մշակույթ և սահմանափակված չի եղել տեղական ճարտարապետական ​​ավանդույթներով։ Դրա շնորհիվ քաղաքները կարողացել են զարգանալ լայնությամբ։ Այդ հանգամանքին հատկապես նպաստել է պաշտպանական պատերի բացակայությունը՝ թե՛ արտաքին սպառնալիքի բացակայության, թե՛ տարածաշրջանային կամ ֆեոդալական անջատողականությունը հաղթահարելու նպատակով։

Ոսկե հորդայի քաղաքների տարբերակիչ առանձնահատկություններից են եղել լայն փողոցները, ոռոգման ջրանցքների, կոյուղու, շենքերի հատակային ջեռուցման առկայությունը, ինչպես նաև քաղաքների կալվածքային դասավորությունը։

220px|մինի|Մզկիթի մինարեթի մնացորդներ Աքքերման ամրոցի բակերից մեկում
 
Պովոլժիեի շրջանի, Հյուսիսային Կովկասի և Ղրիմի բնակչության իսլամացումը սկսվում է Ոսկե հորդայի ժամանակներից։ Քաղաքներում սկսվել է մզկիթների և մեդրեսեների ակտիվ շինարարություն (մինչ օրս պահպանվածներից կարելի է նշել Ուզբեկ Խանի մզկիթը Ղրիմում, Բոլգար քաղաքի շենքերը Թաթարստանում և այլն)։

180px|մինի|Թաթարական բաղնիքի ավերակներ Տրեբուժեն  գյուղում (Հին Օրխեյ)

Իսլամի տարածման հետ քաղաքներում սկսվել է ստորգետնյա ջեռուցմամբ բաղնիքների ակտիվ կառուցումը փոքրասիական (բյուզանդական, օսմանյան) ոճով։

Ոսկե հորդայի ժամանակաշրջանում սկսվել է միասնական թաթարական քաղաքական ազգի ձևավորումը, որը միավորել է տարբեր թուրքալեզու և ֆիննո-ուգուրական  ժողովուրդներին։ Քաղաքների աճը հանգեցրել է բնակչության ակտիվ տեղաշարժի և աճի։ Ուլուսների (մարզերի) կենտրոններն ունեցել են հատուկ չափեր։ Նախկին տափաստանային բնակչությունը ակտիվորեն հաստատվել է նոր և հին քաղաքներում, իսկ տափաստանի ազդեցությունը արագորեն նվազել է։ Նախկին թուրքական և թուրքացած ցեղերը վերածվել են ազնվական ընտանիքների։ Ոսկե հորդայում կրթական հաստատությունների կառուցումն ու խրախուսումը հանգեցրել է հին թաթարերենի ձևավորմանը, որի հիման վրա ծնվել է Ոսկե հորդայի պոեզիան (բանաստեղծներ Սաֆի-Սարաի, Քութբ, Խիսամ Քյաթիբ, Մահմուդ Ղալի և ուրիշներ)։

Պետության ընդհանուր մշակութային տարածքի ձևավորումը թույլ է տվել արագորեն տարածվել ճարտարապետական ​​ոճերին, ինչը հանգեցրել է Ոսկե հորդայի քաղաքների ոճերի փոփոխությանը և միավորմանըref name=autogenerated4 />։ Շինանյութը տարբերվել է՝ կախված շինարարության և վերականգնման վայրից։ Տարածքներում, որտեղ եղել է քար, շինարարությունը կատարվել է քարից (հատկապես հասարակական հիմնարկների շենքեր), անտառային գերակշռող տարածքներում՝ շինարարությունը հիմնականում կատարվել է փայտով, ինչպես քարով, իսկ փայտով աղքատ վայրերում, շինարարությունն իրականացվել է կավե աղյուսներով՝ հիմքերը բոված աղյուսով, իսկ պատերի մնացած հատվածները՝ հում աղյուսով։

Զարգացումն ընդհատվել է մեծ իրարանցմամբ՝ պայմանավորված միապետության ընտրովի բնույթով, կապված մի քանի խմբերի առաջացման հետ, որոնք փորձել են մեծացնել իրենց ազդեցությունը և ազդել խանի ընտրության վրա (քաղաքային արիստոկրատիա, տափաստանի առաջնորդներ, Ջուչիդների կողային գծերի ներկայացուցիչներ)։ Հատկապես ավերիչ է եղել Ոսկե հորդայի պատերազմը Թամերլանի հետ, որն ավերել է բոլոր քաղաքների և բնակավայրերի ավելի քան մեկ երրորդը, շատ արհեստավորներ ստրկության մեջ են հայտնվել Սամարղանդի կառուցման համար։ Պետության անկման գործում առանձնահատուկ դեր է խաղացել, բացի պատերազմներից, Սև մահը (ժանտախտը), որը 14-րդ դարում սպանել է շատերին։ Ոսկե հորդայի ժամանակաշրջանն ավարտվում է քաղաքացիական պատերազմով, պետությունների թաթարական խանությունների փլուզմամբ և վասալ պետությունների անկմամբ (Ռուսաստան, Էջենի Հորդայի պետություններ և այլն)։

220px|մինի|Մաջար քաղաքի դամբարանի ավերակները 1793 թվականին (գծանկար՝ Պ. Ս. Պալլասի)
Նախկին պետության տարածքում ձևավորվել են մի քանի պատերազմող պետություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը հավակնել է իշխանությանը մնացած բոլոր թաթարական խանություններում։ Օրդա Էջենի վասալ Ուլուսից սկսվել է քոչվոր նողայների արշավանքը, որն առանձնահատուկ դեր է խաղացել քաղաքացիական պատերազմում։

Քաղաքացիական պատերազմը հանգեցրել է Ոսկե հորդայի հսկայական թվով քաղաքների կործանմանը։

180px|մինի|Ոսկե Հորդայի մայրաքաղաքի պեղումներ՝ Հին Սարայ: Աղյուսի բովման հնոց

Քաղաքացիական պատերազմի, օտարերկրյա հարձակման և ժանտախտի ժամանակ բնակչությունը սկսել է ակտիվորեն լքել Ստորին Վոլգայի քաղաքները և տեղափոխվել Հյուսիս և Ղրիմ։ Քաղաքները քայքայվել են, շենքերը սկսել են փլվել։ Ստեղծվող թաթարական խանություններում սկսվել է ամրաշինությունների և բերդաքաղաքների կառուցումը։ Քաղաքաշինության մասշտաբները կտրուկ ընկել են։

### Կասիմ
Մեշչորայի կենտրոնում ռուս իշխան Դոլգորուկին դեռ 12-րդ դարում հիմնել է բնակավայր՝ որպես հենակետ հարավարևելյան սահմանին։ 13-րդ դարում քաղաքը գրավել են մոնղոլները, այնուհետև այն դարձել է Ոսկե հորդայի մի մասը, իսկ 15-րդ դարում նրա փոխարեն ձևավորվել է Կասիմի խանությունը, որն ըստ էության Ռուսական թագավորության վասալ պետություն է եղել։ Մինչ ռուսների կողմից Կազանի խանության նվաճումը, Կասիմ քաղաքը թաթարական և ռուսական մշակույթների շփման հիմնական կենտրոնն է եղել։ Քաղաքի ճարտարապետության մասին բազմաթիվ գրառումներ են թողել արևմտյան երկրներից ժամանած տարբեր ճանապարհորդներ։ Քաղաքը 15-16-րդ դարերի վերջին կառուցապատվել է թաթարական և ռուսական բնակավայրերով։ Ռուսական բնակավայրերում գերակշռել են փայտե շինությունները, իսկ թաթարական բնակավայրերում՝ քարե և փայտե շինությունները։ Բնակավայրը ճարտարապետական ​​խիտ կառույց է եղել՝ պալատականների և արհեստավորների կալվածքներով՝ քարե մզկիթներով։ Հարուստ թաթար կալվածատերերի շենքերն իրենց չափերով մեծ չեն եղել։ Բնակավայրն ունեցել է պարսպապատ բակեր, որոնք հաճախ զբաղեցրել են շենքի կամ բերդի տարածքի կեսը։ Գլխավոր հրապարակը ծածկված է եղել կրաքարե սալահատակով, իսկ պարագծով շարված են եղել թագավորի հարկաբաժինները, նրա սեիտները, մուրզաները, բեկերը և ուլանները։ Պալատի շենքը եղել է ուղղանկյուն՝ պարսպապատված փայտե պարիսպով։ 1467 թվականին պալատի դիմաց կառուցվել է քարե մզկիթ՝ սպիտակ կրաքարից՝ խորանարդաձև կենտրոնացված շինություն անկյունում գմբեթ և մինարեթ։ Այսօր շենքի մինարեթը թաթարական ճարտարապետության ամենահին հուշարձանն է Մեշչորայում, ապամոնտաժվել և վերակառուցվել է այլ ոճով։ Ռուսների կողմից Կազանի գրավումից հետո Կասիմը աստիճանաբար սկսել է կորցնել իր յուրահատուկ էթնոճարտարապետությունը, այդ թվում՝ կրոնականը։ Այդ ժամանակից ի վեր, ավելի ու ավելի ուժեղ ազդեցություն է ունեցել գավառական ռուսական կլասիցիզմը։ Շենքերի ճակատները սկսել են զարդարվել աղյուսե զարդանախշերով՝ կրաքարից փորագրված դետալներով, իսկ գունավոր ապակիները մասսայականություն են վայելել։ Քարե կառուցապատման հիմքում օգտագործվել է բուլղարական դրվագավորումը, իսկ փայտե դրվագավորման մեջ նկատելի էին վերին Պովոլժիեի և Նիժնի Նովգորոդի մարզերի մշակույթները։ Կասիմյան բնակելի շինություններին բնորոշ են եղել սանդղամուտքը, նախասրահները, պատշգամբը, միջնահարկը և աշտարակները։ Մինչև 19-րդ դարը թաթարական գյուղարվարձանները կառուցվել են բնադրման հատակագծով։

### Կազանի խանություն
200px|մինի|Կազանի գրավումը, հատված սրբապատկերից
Ոսկե հորդայի անկման ժամանակ թաթարական հողերը ընկել են քաոսի և անկման մեջ ֆեոդալական երկպառակության պատճառով, իսկ 15-րդ դարում թաթարները գաղթել են դեպի հյուսիս, որտեղ հետագայում ձևավորվել է նոր պետություն՝ Կազանի խանությունը, որի ճարտարապետության մեջ սկսել է նկատելի դառնալ ռուսական և օսմանյան ճարտարապետության ազդեցությունը։ 13-րդ դարում տեղի է ունեցել սելջուկների ազդեցության հզոր ալիք ճարտարապետության վրա, այդ թվում փայտե ճարտարապետության։ Շնորհիվ այն բանի, որ նոր պետությունը շատ ավելի թույլ է եղել, քան բուլղարականը, հսկայական մոնումենտալ եկեղեցիներ կառուցելու ավանդույթը հետին պլան է մղվել։

Կազանի խանության ճարտարապետությունը ավանդաբար համատեղել է բուլղարական փայտե ճարտարապետության ոճը և իսլամական ճարտարապետությունը, որը ձևավորվել է Ոսկե հորդայի ժամանակաշրջանում, իսկ օսմանյան ճարտարապետությունը, որն այդ ժամանակ համարվել է իսլամական աշխարհի ամենաառաջադեմը, նույնպես նոր տեղ է գրավել։ Քարե պալատները կառուցվել են թաթարական կացարանի նմանությամբ՝ նրանք ունեցել են երկու հարկ, երկու երկհարկանի փայտե շինություններ, որոնք միավորվել են նախասրահներով, պալատների տանիքներին եղել են  աշտարակային դիտանոցներ, իսկ շենքի պատերը՝ երեսպատված են եղել ջնարակապատ հախճասալիկներով։ Կազանի խանությունում վերականգնվել է երկհարկանի տանիքի կենտրոնից դուրս եկող բարձր ու նեղ մինարեթներով փայտե մզկիթներ կառուցելու ավանդույթը։ Փայտե մզկիթների կառուցումը նոր մակարդակի է հասել 18-րդ դարում քարե մզկիթների կառուցումն արգելող օրենքի ժամանակ։

Կազանի խանության ժամանակաշրջանում մզկիթները կառուցվել են մոնումենտալ ճարտարապետության ոճով՝ սյուների վրա  հենված երկար պատշգամբներով։ Կազանի ճարտարապետության մեջ գերակշռել են փայտե շենքերը, քարե պալատները և բարձր մինարեթներով մզկիթները, որտեղ  թաղվել են Կազանի խաները,, իսկ նրանց գերեզմանները զարդարվել են շքեղ քարերով և մարգարիտներով։ Մատենագրություններում հիշատակվում են նաև մզկիթներ և պալատներ Կազանից դուրս։ Կազանյան  և բուլղարական ճարտարապետությանը բնորոշ է եղել հակադրական հարկայնությունը և շենքերի կտրուկ սանդղավորումը։ Ընդհանուր առմամբ, շատ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել խանական ժամանակաշրջանի ճարտարապետության մասին, քանի որ գրեթե բոլոր վերգետնյա շինությունները ավերվել են։ Կազանում, մինչ ռուսների կողմից գրավելը, եղել է ութ մինարեթներով մզկիթ, որը կարող էր դառնալ Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում գտնվող Մոսկվայի Վասիլի Երանելու տաճարի նախատիպը՝ որպես իսլամի նկատմամբ քրիստոնեության հաղթանակի խորհրդանիշ։ Իսկ 9-րդ կենտրոնական գմբեթը ժամանակին հանվել է այդ նույն մզկիթից, մնացած գմբեթները նույնպես բերվել են 12 սայլակառքերի վրա, սակայն գմբեթների և նախատիպի հարցը մինչ օրս վիճելի է։

### Ռուսական կայսրության կազմում
Իվան Ահեղի հրամանով քանդվել են Կազանի գոյություն ունեցող պալատներն ու տաճարները, դրանց փոխարեն կառուցվել են նոր շենքեր ու եկեղեցիներ, իսկ Կազանի Կրեմլը ամբողջությամբ վերակառուցվել է։ Կազանի խանության պարտությունն ուղեկցվել է բոլոր խոշոր մշակութային կենտրոնների ավերումով, ջարդերով ու տեղահանություններով, որոնք հանգեցրել են թաթարական ազգային մոնումենտալ ճարտարապետության մշակութային անկմանը։ Չնայած դրան, առանձին փոքր մզկիթներ շարունակել են գործել գյուղական բնակավայրերում, իսկ շատ քաղաքային մզկիթներ վերակառուցվել են եկեղեցիների կամ շենքերի այլ նպատակների համար։ Հաջորդ դարերի ընթացքում Թաթարստանը, որպես Ռուսական կայսրության մաս, շարունակել է գոյակցել ռուս ժողովրդի հետ։ Մինչև 18-րդ դարի վերջը Թաթարստանում ոչ մի քարե մզկիթ չի կառուցվել, ընդհակառակը, տեղի է ունեցել քարե մզկիթների համակարգված և աստիճանական ոչնչացում, որոնք ստեղծվել էին Ոսկե հորդայի և Կազանի խանության ժամանակաշրջանում։ Միայն Կազանի եպիսկոպոս Լուկա Կոնաշևիչի օրոք ավերվել են 418 քարե և փայտե մզկիթներ, որոնց թվում եղել են նաև այդ ժամանակաշրջանում նոր կառուցվածներ։ Սակայն ավերումից տուժել են բացառապես կրոնական հուշարձանները, մինչդեռ թաթարական ճարտարապետության աշխարհիկ հուշարձանները չէին տուժել։ Թաթարների շրջանում հակառուսական տրամադրությունների աճից հետո Ռուսական կայսրությունը թույլատրել է մզկիթներ կառուցել, սակայն չափերի և քանակի խիստ սահմանափակումներով։ Մասնավորապես, նոր հրամանագրի համաձայն, արգելվել է մզկիթներ կառուցել ռուսական բնակավայրերում  և «նոր մկրտված այլադավանների» մոտ։ Հրամանագրում նաև ասվել է, որ ուղղափառ բնակչության պակասից բացի, մզկիթի կառուցման համար անհրաժեշտ է, որ նրա ծխական համայնքը բաղկացած լինի առնվազն 200 տղամարդուց։ Գործնականում ակտիվորեն շարունակվել է փայտե մզկիթների շինարարությունը, նույնիսկ այնտեղ, որտեղ բնակչությունը մկրտվել է։ Նման դեպքերում իշխանությունները կարող էին ռեպրեսիաներ կիրառել գյուղական համայնքների նկատմամբ։ Գյուղական մզկիթները հիմնականում երկհարկանի փայտե շինություններ էին թաթարական ճարտարապետության ոճով և ուղղանկյուն շինություններ բարձր ցոկոլային հարկով, բարձր տանիքով և ծեփապատ պատերով, իսկ մինարեթը կանգնեցվել է տանիքի գագաթին, քանի որ առանձին կառուցված մինարեթը քամու հանդեպ անկայուն է եղել։ Մզկիթի պատերը ներկվել են օխրայով, շենքի վերնաճակատները և մինարեթի առանցքային միջուկը՝ վառ կապույտ ներկով, շենքը զարդարվել է նաև սպիտակ եզրազարդերով և կանաչ քիվերով։ Գեղեցիկ ձևավորված կիսաշրջանաձև ճակատային պատուհանները ներկվել են սպիտակ և կանաչ գույնով։ Հաճախ, պայմանավորված այն հանգամանքով, որ մզկիթի կառուցման ժամանակ նրա ճակատային կողմը ուղղված է եղել դեպի Մեքքա, շենքը տեղակայվել է փողոցի շինությունների անկյան տակ։

[250px|մինի|ձախից|[Ափանայ մզկիթ, Կազան]]

Մզկիթների կառուցման սահմանափակումները զգալիորեն նվազել են 18-րդ դարում, ինչի շնորհիվ կրկին հնարավոր է դարձել քարե եկեղեցիներ կառուցել։ Սակայն օրենքը դեռևս արգելել է մզկիթներ կառուցել այն գյուղերում, որտեղ քրիստոնյաներ են բնակվել։ 18-րդ դարի վերջում Սանկտ Պետերբուրգի շինարարական հանձնաժողովը զանգվածային շինարարության համար թողարկել է տիպային մզկիթների ալբոմներ։

1817 թվականի դեկտեմբերի 13-ի «Գյուղերի և եկեղեցական շինությունների կառուցման մասին» հրամանագրից հետո մզկիթների կառուցման սահմանափակումները հանվել են, իսկ ավելի մեծ քաղաքներում մուսուլմանական համայնքների պատվերով 18-20-րդ դարերի սկզբին մոնումենտալ մզկիթները զանգվածաբար կառուցվել են ռուս ճարտարապետների նախագծերի հիման վրա։ Դրանք հիմնականում ներկայացրել են թաթարական ճարտարապետության համադրությունը, որոշակի ժամանակ գերիշխող են եղել ռուսական ճարտարապետության ոճական ուղղությունները, որոնք հեռու էին մուսուլմանական ճարտարապետությունից։ Այնուամենայնիվ, մզկիթները շարունակվել են կառուցվել փոքր բնակավայրերում՝ հետևելով բուլղարական ճարտարապետության խիստ կանոններին, ուստի ձևավորվել է թաթարական կրոնական ճարտարապետության 2 հիմնական ճյուղեր՝ առաջադեմ քաղաքային և ուղղափառ գյուղական։ Չնայած այդ առանձնահատկություններին, մզկիթների ճարտարապետական ​​ուղղությունը չէր կարող ազատորեն զարգանալ պետության ներսում, որը սահմանել է քրիստոնեությունը որպես գերիշխող կրոն, ուստի մզկիթների մեծ մասը չի տարբերվել ոչ համարձակ ճարտարապետական ​​լուծումներով, ոչ էլ չափերով։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին թաթարական ճարտարապետության շինարարությունը սկսեց աչքի ընկնել իր վառ բազմագունությամբ և տախտակավոր մակերևույթների գծավոր գունավորումն ավելի ու ավելի տարածված է դարձել, ինչը դարձել է թաթարական ճարտարապետության տարբերակիչ հատկանիշը ի տարբերություն ռուսականի և ֆիննո-ուգրականի։ Հեղափոխությունից կարճ ժամանակ առաջ իսլամական ճարտարապետության վերածնունդ է տեղի ունեցել ամբողջ Ռուսական կայսրությունում, այդ թվում՝ Թաթարստանում։ Այսպիսով, եթե 1856 թվականին 18 գավառներում կար 3478 մզկիթ, ապա 1912 թվականին արդեն կար 6144 միավոր։ Սակայն դա շարունակվել է միայն մինչև 1917 թվականի հեղափոխության իրադարձությունները։

Նախահեղափոխական շինություններում տան ողջ ճակատային մասը կառուցվել է ցածր և լայն նառերով՝ սեկեներով։ Նրանք քնել են դրանց վրա, աշխատել են, կերել, հյուրեր ընդունել և այլն։ Քնի ժամանակ սեկեն շրջապատված է եղել վարագույրով՝ չարշաույով։ Յուրաքանչյուր տանը պահվել են գորգերով ծածկված սնդուկներ, կողային պատին հենել են նաև սեղաններ, որոնց վրա դրել են ինքնաեռ կամ սկուտեղով սպասք։ Տան հետնամասում պահարան է եղել, որը փակվել է ապակե վերնամասով, կամ ունեցել է դարակներ, որտեղ պահվել են անկողնային պարագաներ։ Շենքում համեմատաբար քիչ կահույք, բայց շատ գորգեր և գործվածքներ են եղել։

### Նորագույն ժամանակներ
ԽՍՀՄ գոյության տարիներին Թաթարստանի պաշտամունքային և մոնումենտալ հուշարձաններին հասցված վնասը համարժեք է միջնադարի ամենավատ ժամանակաշրջաններին։ Հեղափոխությունից հետո սկսվել է էթնիկ մշակույթի հարթեցման և կրոնական շինությունների գրեթե ամբողջական ոչնչացման գործընթաց։ Որոշ գյուղերում կրոնական շինությունների կառուցումը մնացել է մինչև 30-ական թվականները։ Սակայն ԽՍՀՄ օրոք Թաթարստանի կրոնական հուշարձանների մեծ մասը ավերվել կամ վերակառուցվել են։ Մզկիթների շինարարությունը վերածնվել է միայն 80-ականներին և իրականացվել երկու ուղղությամբ՝ ավանդական (թաթարական ճարտարապետություն՝ տանիքին մինարեթով) և ունիվերսալ։ Կազանի խանության ճարտարապետական ​​ժառանգությունը վերակենդանացնելու նորարար գաղափարներն ու փորձերը սկսել են փնտրել մզկիթի նախագծերում։ Մյուս կողմից, ոչ ոք չի համակարգել մզկիթների կառուցումը, ուստի շատ շենքեր անորակ են ստացվել։

Մինչև 1950 թվականը թաթարական գյուղերում գերակշռել են փայտաշեն տները՝ ծածկված ծղոտով, մուտքի մոտ տեղակայված հացաթխման վառարան, որը տան պատին չի հենվել։ Վառարանն ու պատը միացված են եղել դատարկ միջնորմով՝ տունը բաժանելով իգական ու արական կեսերի։ Կանանց մասում եղել է նաև խոհանոց՝ պաչմակ։ Աղքատ ընտանիքների տներում խոհանոցը պատրաստված է եղել միջնապատով, որը փակվել է վարագույրով, երբ տանը անծանոթ մարդիկ են եղել։ Տնտեսության և կենսամակարդակի աճի հետ մեկտեղ գյուղերում բնակարանային ֆոնդի ամբողջական թարմացումն ավելի ու ավելի է կառուցվել քարից կամ աղյուսից, իսկ ծղոտե տանիքներն ամբողջությամբ փոխարինվել են սալաքարով կամ երկաթով։ Սկսել են կողային մասով խրճիթներ կառուցել՝ «թուր յակ», կամ մաքուր/առջևի կես, որն օգտագործվել է որպես ննջասենյակ և հյուրասենյակ։ Շենքի մնացած մասը բաժանված է եղել «մութ կեսի», որը միաժամանակ ծառայել է որպես նախասրահ, խոհանոց և ճաշասենյակ։ Հնարավորության դեպքում տներն ընդարձակվել են ավելի շատ սենյակներ ստեղծելու համար, իսկ մեծ հինգ պատերով տներում ավելացվել են լրացուցիչ սենյակներ։ Ավելի ուշ, շատ տներում սկսել են ավելացվել ապակեպատ պատշգամբ, որն ամռանը ծառայել է որպես ճաշասենյակ և ննջասենյակ։ 2017 թվականի դրությամբ Թաթարստանի նորակառույցների մեջ գերակշռում են աղյուսե շինությունները։

## Դաստակերտ
Թաթարական մշակույթը փոխազդել է ռուսական մշակույթի հետ անցյալ դարերի ընթացքում, ուստի թաթարական ավանդական կալվածքները շատ առումներով նման են եղել ռուսականներին, բայց ունեցել են մի շարք հիմնարար տարբերություններ։ Նախ տները պետք է ցանկապատված լինեին ճակատային մասում, իսկ տունն ինքը պետք է գտնվեր փողոցից առնվազն 2 մետր հեռավորության վրա՝ պայմանավորված մարդկանց պաշտպանական ավանդույթներով, ինչպես նաև թաթար կանանց փակ ապրելակերպով։ Տները բաժանված են եղել տղամարդկանց և կանանց կեսերի։ Շենքերի ձևավորման մեջ հիմնական դեր է  խաղացել ոչ թե փայտի փորագրությունը, ինչպես ռուսական խրճիթներում, այլ վառ և նուրբ ներկված պատկերները, որոնք հիմնականում կազմված են եղել դեղին, սպիտակ, կապույտ և կանաչ երանգներից, որոնք նկարազարդմանը առանձնահատուկ հստակություն և պայծառություն են տվել։ Շենքի դարպասները ենթարկվել են մեծագույն գեղանկարչության՝ հիմնականում պատկերվել են արև, երկրաչափական նշաններ, դիցաբանական նշաններ, թռչուններ, ծաղիկներ և այլն։ Շենքերի պատուհանները զարդարված էին փորագրված շրջակալներով, որոնք հատկապես գեղեցիկ էին ձեղնահարկի  պատուհանների համար նախատեսված փոքր պատուհանների համար, նման պատուհանների համար հատուկ ստեղծվել էին խորշեր, որոնք պարփակվել էին փորագրված վանդակով՝ տալով նրան դեկորատիվ պատշգամբի տեսք։ Նկարազարդման ավանդույթը սկիզբ էր առել Հին Բուլղարիայի ժամանակներից և հասել մինչև իսլամի տարածումը։ Տան պատին կամ մուտքի դռան վերևում կախել են շամաիլներ՝ Ղուրանից գեղեցիկ զարդարված ասացվածքներ, որոնք մեր ժամանակներում տեղադրվում են ապակիներով շրջանակների մեջ։ Ամենաշատը զարդարվածն ենեղել  պատվիրված տները, մինչդեռ Սամարայի մարզում տները շատ ավելի համեստ տեսք են ունեցել։ Ներքին ինտերիերը առատորեն զարդարված է եղել վառ գործվածքներով՝ բաղկացած աղոթագորգերից, սփռոցներից, անձեռոցիկներից և սրբիչներից, իսկ տանը միշտ եղել են շատ բարձեր, մահճակալներ և ծածկոցներ։ Սենյակները պարփակված են եղել չարշաուով ու չբիլդիկով, կամ վարագույրով ու հովանոցով։ Ենթադրվում է, որ այդավանդույթը գալիս է այն ժամանակներից, երբ թաթարները վարել են քոչվորական ապրելակերպ։ Տունը ջեռուցվել է «կաթսայով»՝ ներկառուցված կաթսայով մեծ ու ցածր վառարանով, որը գտնվել է տան հետևի մասում, որը երբեմն այնքան լայն է եղել, որ ինքնաեռն ու թեյի սպասքը կարող էին դրվել դրա վրա։ Ընդհանուր առմամբ, թաթարական տան ներքին դասավորության մեջ մեծ բազմազանություն է եղել՝ պայմանավորված տան ավելի հարմար դասավորություններ ստեղծելու մշտական ​​ցանկությամբ։

Աղքատ ընտանիքների կացարանները միայն մեկ սենյակ են ունեցել և կոչվել է քառապատ, մարդաշատ ընտանիքները հնարավորության դեպքում փորձել են ավելի մեծ խրճիթ կառուցել։ Բարձր եկամուտ ունեցող ընտանիքները կառուցել են 2 կամ 3 հարկանի տներ, առաջին հարկը կառուցել են աղյուսից, մնացածը՝ փայտից։ Շենքն առատորեն զարդարված է եղել նկարներով և զարդաքանդակներով։

## Պատկերասրահ

First_Mosque_in_Kokshetau,_Kazakhstan.jpg|Կոկշետաուի առաջին ջումա մզկիթը, 1912
Красная_мечеть_в_Уральске.jpg|Կարմիր մզկիթ Ուրալսկում, Ղազախստան
Kostanay_110000,_Kazakhstan_-_panoramio_(6).jpg|Մարալ-իշանի անվան մզկիթ Ղազախստանի Կոստանաե քաղաքում
Булгарское городище 6.JPG|Բոլգարական բնակավայր, 12-14-րդ դարեր
Булгары, Мечеть.JPG|Սպիտակ մզկիթ (Բոլգար), կառուցված բուլղարական ճարտարապետության ոճով
Булгарское городище башня орнамент.jpg|Բոլգարական բնակավայր, աշտարակի զարդ
Kazan Kremlin Soyembika Tower 08-2016 img2.jpg|Սյույումբիկե աշտարակ, 17-18-րդ դարեր
Азимовская мечеть 03.jpg|Ազիմովի մզկիթ, 19-րդ դարի վերջ
Азимовская мечеть (г. Казань) - 3.JPG|Ազիմովի մզկիթ, մուտք
Азимовская мечеть 04.jpg|Ազիմովի մզկիթ, պատուհան
Бурнаевская мечеть 01.jpg|Բուռնաևսկայա մզկիթ, 19-րդ դարի վերջ
Kazan Marjani Mosque 08-2016 img2.jpg|Մարջանի մզկիթ, 18-րդ դարի վերջ
Султановская мечеть, Казань, Россия.JPG|Սուլթան մզկիթ, 19-րդ դարի վերջ
Kazan-shamil-house.jpg|Շամիլի տունը՝ էկլեկտիզմի և թաթարական ճարտարապետության համադրություն
Мечеть в Больших Кайбицах.JPG|Տիպիկ գյուղական մզկիթ Բոլշիյե Քայբիցիում՝ տանիքին մինարեթ, թաթարական ճարտարապետություն
Инеш.jpg|Փայտե տուն Ստարիե Չեչկաբի գյուղում
Музей чак-чака.jpg|Չակ-չակի թանգարան
Чак-чака.jpg|Չակ-չակի թանգարանի ինտերիեր
Иске Чәчкаб авылы мәчете.jpg|Գյուղական ավանդական մզկիթի օրինակ
Houses in Kazan.JPG|Փայտե կալվածք, Կազան
Центр семьи «Казань».JPG|Կազանի ընտանեկան կենտրոնը ժամանակակից մոնումենտալ ճարտարապետության օրինակ է՝ թաթարական ազդեցությամբ
Kazan Isanbayev House 08-2016.jpg|Կազանում գտնվող այս շենքը ավանդական փայտե ճարտարապետության օրինակ
Kazan wooden house next to Apanayev Mosque 08-2016.jpg|Ավանդական շինություն
House2 Sheremetevka.jpg|Տիկունովի վաճառական տունը Շերեմետևկայում
Moscow Cathedral Mosque 2015-08.jpg|Մոսկվայի տաճարային մզկիթը միավորում է իսլամական և թաթարական ճարտարապետության տարրեր
Башня чертового городища.jpg|Ելաբուգա ամրոցի աշտարակը
Bohoniki meczet 4.jpg|Փայտե մզկիթի ինտերիեր


## Տես նաև
* Կազանի ճարտարապետություն և քաղաքաշինություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Нияз Хаджиевич Халитов* Татарская мечеть и её архитектура: учебное пособие — КГАСУ, 2011 год, с.77 — ISBN 5782902884
* *А. П. Смирнов* Татарская архитектура // Волжские Булгары/А. П. Смирнов — Рипол Классик, 2013 год, стр. 78-79 — ISBN 5458556933
* *Ф. Х. Валеев, Г. Ф. Валеева-Сулейманова* Древнее искусство Татарии — Рипол Классик, с. 165 — ISBN 5458443292

Կատեգորիա:Թաթարական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իսլամական մշակույթ
Կատեգորիա:Կազանի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ոճեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ճարտարապետություն