Եզդիները Հայաստանում

**Եզդիները Հայաստանում** (), եզդիների ենթախումբ, որը բնակվում է Հայաստանում, որտեղ կազմում է ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունը։ Նրանք Հայաստանում ճանաչվել են որպես առանձին էթնիկ խումբ և լավ ինտեգրված են հայ հասարակությանը՝ ունենալով կրոնի ազատություն, չկա միջամտություն նաև նրանց մշակութային ավանդույթներին։

## Պատմություն
### 20-րդ դարի սկիզբ
Մեծ թվով եզդիները 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբին բնակություն են հաստատել Ռուսական կայսրությունում՝ մասնավորապես ժամանակակից Հայաստանի և Վրաստանի տարածքներում, որպեսզի խուսափեն կրոնական հալածանքներից։ Այդ կրոնական հետպնդումները իրականացվում էին օսմանյան թուրքերի և սուննի քրդերի կողմից, որոնք ցանկանում էին եզդիներին դարձնել իսլամադավան։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ եզդիները հայերի հետ միասին ենթարկվել են ջարդերի, ինչի պատճառով շատերը փախել են Արևելյան Հայաստան, որը այդ ժամանակ գտնվում էր Ռուսական կայսրության կազմում։ Եզդիների առաջին դպրոցը Հայաստանում բացվել է 1920 թվականին։

### Խորհրդային ժամանակաշրջան
Եզդիական շարժումը Հայաստանում սկիզբ է առել 1988 թվականին․ 1989 թվականի սեպտեմբերի 30-ին հրավիրված եզդիների համահայկական 3-րդ ժողովի ժամանակ (նախորդ երկուսը տեղի էին ունեցել Խորհրդային Հայաստանի կազմավորման սկզբում՝ 1921 և 1923 թվականներին) նրանք կոչ են արել կառավարությանը պաշտոնապես ճանաչել նրանց ինքնությունը։ Արդյունքում՝ Խորհրդային բնակչության 1989 թվականի մարդահամարի ժամանակ եզդիները ճանաչվեցին որպես առանձին փոքրամասնություն։ Նույն մարդահամարի համաձայն՝ Հայաստանում եզդիների ընդհանուր թիվը կազմում էր 52 700 մարդ։

### Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն
[մինի|աջից|[44-օրյա պատերազմին մասնակցած հայ և եզդի զոհված զինվորների հիշատակին նվիրված հուշարձան, Երևան, Սիլիկյան թաղամաս]]
Հայաստանում բնակվող եզդիները հայ-ադրբեջանական հակամարտության տարբեր փուլերում ակտիվ մասնակցություն են ունեցել հակամարտությանը և աջակցել հայկական կողմին։ Եզդիական տարբեր կամավորական ջոկատներ, ինչպես նաև Հայաստանի զինված ուժերում  և Արցախի պաշտպանության բանակում ծառայող եզդիներ մասնակցել են 1991-1994 թվականներին տեղի ունեցած Արցախյան ազատամարտին, 2016 թվականին տեղի ունեցած Քառօրյա պատերազմին, 2020 թվականին տեղի ունեցած 44-օրյա պատերազմին, 2022 թվականին տեղի ունեցած հայ-ադրբեջանական պատերազմին, ինչպես նաև տարբեր տարիներին արձանագրված ռազմական բախումներին։
 
#### Արցախյան ազատամարտ

Հայաստանում բնակվող եզդիներն ակտիվ մասնակցություն են ունեցել Արցախյան ազատամարտին։ Ըստ որոշ տվյալների՝ ավելի քան 500 եզդիներ եզդիական ջոկատների կամ այլ ստորաբաժանումների կազմում հայկական կողմից մասնակցել են պատերազմին։

#### Քառօրյա պատերազմ

2016 թվականին տեղի ունեցած ապրիլյան պատերազմին եզդիները նույնպես մասնակցություն են ունեցել։ Նրանցից Քյարամ Սլոյանը, ով հանդիսանում էր Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի զինծառայող, զոհվել է մարտի դաշտում, իսկ դիակը խոշտանգվել և գլխատվել։

#### 44-օրյա պատերազմ

2020 թվականին տեղի ունեցած հայ-ադրբեջանական պատերազմին իրենց մասնակցությունն են ունեցել նաև եզդիները ինչպես Հայաստանի զինված ուժերի ժամկետային զինծառայողներ, այնպես էլ որպես կամավորներ։ Հայկական կողմից պատերազմին մասնակցեցին եզդիների մի քանի կամավորական խմբեր։ Պատերազմին մասնակցած մի շարք եզդիներ զոհվել են։

## Ներկա դրություն
### Ժողովրդագրություն
մինի|Եզդի կին Արագածոտնի մարզում
Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Հայաստանում բնակվում են 35,272 եզդիներ, իսկ դրանից տաս տարի առաջվա՝ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 40,620։ ԶԼՄ-ները հայաստանաբնակ եզդիների թիվը գնահատում են 30-50 հազարի շրջակայքում։ Նրանց մեծ մասը այն մարդկանց ժառանգներն են, որոնք, ենթարկվելով կրոնական հետապնդումների Օսմանյան կայսրությունում, արտագաղթել են Հայաստան։ Այդ գաղթը տեղի է ունեցել նաև Հայոց ցեղասպանության ժամանակ, երբ մեծ թվով հայ փախստականներ ապաստանել են եզդիական գյուղերում։ Եզդիների փոքր մասը՝ շուրջ 3600 մարդ, ընդունել է քրիստոնեություն, սակայն նրանք մնացած եզդիների կողմից չեն համարվում եզդիներ։

### Տարիքային կառուցվածք
[մինի|Ըմբիշներ [Ռոման Ամոյանի (ձախից) և Մալխաս Ամոյանի (աջից) համատեղ մարզումը Հրազդանի ձորի բացօթյա մարզահրապարակում]]
Էթնիկ եզդիները, համեմատած էթնիկ հայերի, ունեն ավելի երիտասարդ բնակչություն։ Նրանց բնակչության գրեթե 54%-ը ունի 30 տարեկանից ցածր տարիք, իսկ 60 տարեկան և ավելի բարձր տարիք ունի միայն 8%-ը։

### Քաղաքական իրավունքներ
Հայաստանի ընտրական օրենսգիրքը եզդի փոքրամասնության համար խորհրդարանում երաշխավորում է մեկ տեղ։
### Հուշարձաններ և կրոնական վայրեր
2016 թվականին Երևանի կենտրոնում՝ Իսահակյան և Նալբանդյան փողոցների խաչմերուկում, տեղադրվել է զոհված եզդիների հիշատակը հավերժացնող հուշարձան։

2019 թվականին Ակնալիճ փոքրիկ գյուղում բացվել է աշխարհի ամենամեծ եզդիական տաճարը։


Ակնալճի եզդիական տաճար 03.jpg|Ակնալիճի եզդիական տաճարի ընդհանուր տեսքը
Ակնալճի եզդիական տաճար 05.jpg|Ակնալիճի եզդիական տաճարի խորանը
Ակնալճի եզդիական տաճար 08.jpg|Ակնալիճի եզդիական տաճարի գմբեթը ներսից


## Տեղաբաշխում

Հայաստանում կան 22 գյուղական համայնքներ, որտեղ եզդիները մեծամասնություն են կազմում։ Հայաստանում եզդիաբնակ ամենամեծ գյուղը Վերին Արտաշատն է, որը գտնվում է Արարատի մարզում և ունի 4270 բնակիչ։

### Արագածոտն
Արագածոտնի մարզում կան 19 եզդիաբնակ գյուղեր․

### Արմավիր
Արմավիրի մարզում կան երկու եզդիաբնակ գյուղեր՝ Երասխահունը և Ֆերիկը, որոնք երկուսն էլ գտնվում են Էջմիածնի շրջանում։

2012 թվականի սեպտեմբերի 29-ին եզդիները բացել են իրենց առաջին տաճարը, որը եզդիական սրբավայր Լալեշում չէ։ Այն գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի Ակնալիճ բնակավայրում։ 2015 թվականի օգոստոսին թողարկվել է Ակնալիճի նոր տաճարի ճարտարապետական նախագիծը, որի շինարարությունը նախատեսվում էր ավարտել 2017 թվականին։ Այս տաճարը, որը աշխարհի ամենամեծ եզդիական տաճարն է, բացվել է 2019 թվականի սեպտեմբերին և անվանվել է *Տաուսե Մալակի և յոթ հրեշտակների տաճար*։

### Արարատ
Արարատի մարզում գտնվող միակ եզդիաբնակ գյուղը Վերին Արտաշատն է, որը մոտ է Արտաշատին։

## Հայտնի եզդիներ հայաստանում
*Ջանգիր աղա
*Ուսուբ Բեկ Թեմուրյան
*Քյարամ Սլոյան
*Սամանդ Ալի Սիաբանդով
*Ռոման Ամոյան
*Մալխաս Ամոյան
*Միշա Ալոյան
*Հաջիե Ջնդի Ջաուարի
*Արաբ Շամիլով
*Օրդիխանե Ջալիլ
*Կարլենե Չաչանի
*Ջալիլե Ջալիլ
*Ամինե Ավդալ
*Միքայելե Ռաշիդ
*Ամարիկե Սարդար
*Բոյիկ Ասկյարե
*Միրոե Ասադ

## Տես նաև
*Եզդիներ
*Հայաստանի ազգային փոքրամասնությունների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Երբ հանդիպում են ինքնությունն ու սերը․ եզդի կնոջ պատմությունը
*Հայաստանում բնակվող ազգությամբ եզդի աղջիկների իրավունքներին և հնարավորություններին առնչվող խնդիրները
*Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը - Թերեզա Ամրյան

Կատեգորիա:Եզդիները Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի ազգեր