Նեսվիժի գետտո

**Նեսվիժի գետտո** (1941 թվականի ամառ – 21 հուլիսի 1942), հրեական գետտո, Մինսկի շրջանի Նեսվիժ քաղաքի և հարակից բնակավայրերի հրեաների հարկադիր վերաբնակեցման վայր՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նացիստական Գերմանիայի զորքերի կողմից Բելառուսի տարածքի գրավման ժամանակ հրեաների հետապնդման և ոչնչացման գործընթացում։

## Նեսվիժի օկուպացիա և գետտոյի ստեղծում
Նախապատերազմական տարիներին Նեսվիժում ապրել են 3346 հրեաներ, իսկ պատերազմի սկզբին քաղաքում մեծ թիվ են կազմել նաև Լեհաստանից եկած փախստական հրեաները։  1941 թվականի հունիսի 28-ին գերմանական զորքերը մտել են Նեսվիժ, և օկուպացիան տևել է 3 տարի՝ մինչև 1944 թվականի հուլիսի 2-4-ը։

1941 թվականի հուլիսի 1-ին ստեղծվել է յուդենրատը (գերմանացիների ստիպմամբ դրա ղեկավար է դարձել Վարշավայից փախստական փաստաբան Մագալիֆը), և կազմակերպվել է հրեական ոստիկանություն։ Այնուհետև գերմանացիները, իրականացնելով հրեաների ոչնչացման նացիստական ծրագիրը, Նեսվիժի հրեաներին քշել են գետտո։ Գետտոն զբաղեցրել է քաղաքի կենտրոնական տարածքը, որը սահմանափակված էր ներկայիս Մայիսի 1-ի, Պուշկինի, Սովետսկի և Կ. Լիբկնեխտի փողոցներով։

## Գետտոյի վերացում
Գերմանացիները շատ լուրջ են վերաբերվել հրեական դիմադրության հնարավորությանը և, հետևաբար, շատ դեպքերում գետտոյում, ինչպես նաև դեռ դրա ստեղծումից առաջ առաջին հերթին սպանել են 15-50 տարեկան արական սեռի հրեաների ՝ չնայած տնտեսական աննպատակահարմարությանը, քանի որ նրանք ամենաաշխատունակ բանտարկյալներն էին։  Առաջնորդվելով այս նկատառումներով՝ 1941 թվականի հուլիսի 27-ին տեղի ոստիկանությունը և ժանդարմերիան գնդակահարել են յոթ հարյուր հրեաների, և սպանել են քաղաքի մտավորականներին՝ բժիշկների, ինժեներների, ուսուցիչների։  Սպանվածների մի մասին թաղել են քաղաքում, իսկ մյուսներին տեղափոխել են Նեսվիժից 5 կմ հեռավորության վրա տեղակայված Ալբա գյուղ։

1941 թվականի հոկտեմբերի 18-ին գերմանացիները բոլոր տղամարդ հրեաներին քշել են շուկայի հրապարակ, նրանցից ընտրել են երկու հարյուր պատանդ և «փրկագին» պահանջել որոշակի ապրանքների և կաշվե իրերի տեսքով: Հրեաները տվել են այն ամենը, ինչ պահանջել են նացիստները: Բայց հաջորդ օրը գերմանացիները պատանդներին ազատելու համար ներկայացրել են  նոր պահանջներ՝ 500,000 ռուբլի և 2,5 կիլոգրամ ոսկի: Հրեաները քաղաքի բնակիչների օգնությամբ կատարել են նաև այս պահանջը։

1941 թվականի հոկտեմբերի 30-ի (22, 23) առավոտյան գետտոյի բոլոր բանտարկյալներին հրամայվել է հավաքվել հրապարակում։ Այնուհետև քաղաքի պարետը հրապարակել է 585 հրեա արհեստավոր-մասնագետների ցուցակը, որոնց առանձնացրել են մյուսներից և տարել գիմնազիայի բակ։  Մնացածներին բաժանել են երկու շարասյուների։  Դրանցից մեկը (1500 (1600) մարդ) քշվել է դեպի Ռաձիվիլների պալատական համալիր և գնդակահարվել քաղաքային զբոսայգու բացատում՝ նախապես փորված մինչև հիսուն մետր երկարությամբ և երեք մետր լայնությամբ փոսում: Հողով ծածկվածներից շատերը դեռ կենդանի են եղել։  Մյուս շարասյունը (1200 մարդ) տարել են Գորոդեայի ուղղությամբ և սպանել քաղաքի հյուսիսարևելյան ծայրամասում՝ Նեսվիժ-Սնով-Բարանովիչի ճանապարհի մոտ՝ օդանավակայանի տարածքում։ Ողջ մնացած մասնագետներին, որոնք այդ ժամանակ գտնվել են գիմնազիայի տարածքում, վերադարձրել են գետտո։

## Սպանությունների կազմակերպիչներ և իրականացնողներ
Հրեաների սպանությունները ղեկավարել են պարետ Շպեխը, ոստիկանության պետ Վլադիմիր Սենկոն և նրա տեղակալ Կանդիբովիչը, նրանց օգնել է ժանդարմերիայի թարգմանիչ Իոսիֆ Յանուշկևիչը։ Գնդակահարությունները կատարել են գերմանացի ժանդարմները՝ ժանդարմերիայի պետի տեղակալ Քենիգը, Շաուզը, Կոխը, Ասը, Ֆլյայթերը, Գրեպկեն, Բադեմը, Էգերսը, Քելլերը, Ֆուչսը, ֆելդֆեբել Բրուները և այլք: Նրանց օգնել ե ոստիկաններ Անտոն Իվանովիչ Տիչիլոն, Իվան և Վիկտոր Կոզլովիչները, Իվան Իվանովիչ Գորեմիկոն (փոխոստիկանապետ), Վինիցկին և Դմիտրի Սարոմկոն: Առանձնահատուկ դաժանությամբ աչքի են ընկել Լավրենտի Կոնեշը (կամ Կոնաշ, Կոնոշ, Կոհոշ — ԱՊԿ փաստաթղթում անընթեռնելի է)։  Նեսվիժում գերմանական «նոր կարգուկանոն» հաստատելուն օգնել է քաղաքային վարչությունը, որի ղեկավար օկուպանտները նշանակել են Իվան Կալոշին։  Նեսվիժի շրջանային վարչությունը ղեկավարել է ոմն Ավդեյ (Ավակա), որը արտասահմանից ժամանել էր գերմանացիների հետ։  Բելառուս Կուդլաչին «հատուկ ծառայությունների»  համար գերմանացիները նշանակել են Նեսվիժի բանտի ղեկավարի տեղակալ։

1941 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Նեսվիժի գետտոյի բանտարկյալների գնդակահարությունն իրականացրել է Վերմախտի 727-րդ հետևակային գնդի 8-րդ վաշտը։  Հրեաների սպանություններին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել նաև 727-րդ հետևակային գնդի 11-րդ լիտվական հետևակային գումարտակը։

## Ապստամբություն
1941 թվականի հոկտեմբերի 30-ին գնդակահարությունից հետո Նեսվիժի գետտոյի ողջ մնացած հրեաները ստեղծել են ընդհատակային խմբավորում՝ դիմադրություն նախապատրաստելու ու կազմակերպելու և աշնանային «ակցիայի» (նացիստները նման էվֆեմիզմով են անվանել իրենց կազմակերպած զանգվածային սպանությունները) կրկնությունը կանխելու համար, երբ մարդիկ մահացել են առանց դիմադրության։  Կազմակերպվել է նախապատերազմական հրեական քաղաքական տարբեր շարժումների ներկայացուցիչներից կազմված խորհուրդ, որը դարձել է յուդենրատի ներքին այլընտրանքը։ 

1942 թվականի հուլիսի 18-ին՝ Գորոդեայի գետտոյի ոչնչացման հաջորդ օրը, յուդենրատը բոլոր բանտարկյալներին հրավիրել է սինագոգ, որտեղ նախագահը լացող և աղոթող հրեաներին կոչ է արել ոչինչ չձեռնարկել: Հաջորդ օրը գետտո են մտել քաղաքացիներ և հրեաներին խնդրել են իրենց տալ իրերը, քանի որ հրեաներին դրանք այլևս պետք չէին լինելու։ 
մինի|1942 թվականի հոկտեմբերին սպանված Նեսվիժի 1200 հրեաների հուշարձան (գնդակահարության տարին սխալ է)
1942 թվականի հուլիսի 20-ին Նեսվիժ են ժամանել լիտվացի ոստիկանները, և հայտարարվել է, որ օրվա երկրորդ կեսից նրանք կփոխարինեն տեղի ոստիկանությանը գետտոյի պահպանութան գծում: Այդ ժամանակ գետտոյում սկսվել է ինքնապաշտպանության նախապտրաստումը․ հավաքվել են ռազմական փորձ ունեցող բոլոր հրեաները, նշանակվել են գետտոյի ցանկապատերը ճեղքելու վայրեր, սինագոգի տանիքին տեղադրվել է գնդացիր, և ազդանշան է տրվել ապստամբության մեկնարկի համար: Սակայն լիտվացի ոստիկանները երեկոյան չեն եկել, և ապստամբությունը չեղարկվել է։

1942 թվականի հուլիսի 21-ի լուսաբացին գերմանացիները մտել են գետտո և սկսել են հրեաներին խմբավորել սինագոգի մոտ՝ իբր երիտասարդներին աշխատանքային ճամբար ուղարկելու համար։  Բանտարկյալները հասկացել են, որ դա միայն պատրվակ է հերթական «ակցիան» կազմակերպելու համար։  Յուդենրատի նախագահ Մագալիֆը հրեաներին ասել է, որ չնայած իր հանդեպ անվստահությանը, ինքն առաջին է, որ իր ընտանիքի հետ կզոհվի  բոլորի հետ միասին: Այս պահին գերմանացիների կողմից կրակոց է հնչել, հրեաները սկսել են փախչել՝ ճանապարհին վերցնելով թաքցրած զենքերը։  Բանտարկյալները կատաղությամբ հարձակվել են գերմանացիների վրա։ Նրանք, ովքեր բենզին ունեին, հրկիզել են գետտոն։ Դուկեր ազգանունով մի հրեա սկսել է գնդացիրով կրակել։  Երեխաների ճիչերի և լացի մեջ բժիշկ Քեսալը այրվող գետտոյում վիրակապել է վիրավորներին։ 

Նեսվիժի գետտոյում ապստամբության ղեկավարը եղել է Շոլոմ Խոլյավսկին։  Երեկոյան մոտ նրան հաջողվել է դուրս գալ գետտոյից, որը լի էր սպանվածների մարմիններով։  Բացի Խոլյավսկուց, միայն փրկվել կարողացել է միայն 25 հրեո, որոնց մեծ մասը, այնուամենայնիվ, չի ապրել մինչև օկուպացիայի ավարտը։

Ծանր անհավասար մարտում ապստամբները սպանել են 40 գերմանացիների և ոստիկանների։ 

Սպանված հրեաների մարմինները գերմանացիները մասամբ թաղել են գետտոյի տարածքում, մի մասը դուրս են բերել և թաղել Ալբյանսկի անտառում՝ Նեսվիժից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, իսկ մի քանի հարյուր մարմին թաղել են Սնովսկայա փողոցի սկզբնամասում՝ զորամասի պահեստների տարածքում։ 

Նեսվիժի ապստամբությունը դարձել է գետտոյում տեղի ունեցած առաջին ապստամբությունը Արևելյան Եվրոպայի տարածքում։

## Հիշատակ
Նեսվիժում տեղադրվել է հրեաների ցեղասպանության զոհերի 4 հուշարձան։ 

1965 թվականին Հին այգուց գնդակահարվածների աճյունները վերաթաղվել են քաղաքային գերեզմանատանը և զանգվածային գերեզմանի վրա տեղադրվել է հուշակոթող, իսկ գնդակահարության վայրում՝ հուշանշան: 1993 թվականին ավտոդրոմի մոտ տեղադրվել է 1200 գնդակահարված հրեաների հիշատակին նվիրված հուշարձան։ 

Նեսվիժի սպանված հրեաներին նվիրված հիշատակի նշան է  տեղադրված նաև Երուսաղեմում։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
;Գրքեր և հոդվածներ
* Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.
* 
* Несвиж // Российская еврейская энциклопедия / Главный редактор Г. Г. Брановер. — Москва: Российская академия естественных наук, Российско-израильский знциклопедический центр «ЭПОС».;
* Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.

;Լրացուցիչ գրականություն
* Черноглазова Р. А., Хеер Х. Трагедия евреев Белоруссии в 1941—1944 гг.: сборник материалов и документов. — Изд. 2-е, испр. и доп.. — Мн.: Э. С. Гальперин, 1997. — 398 с. — 1000 экз. — ISBN 978-985-6279-02-0.
* Смиловицкий Л. Л. Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944. — Тель-Авив: Библиотека Матвея Черного, 2000. — 432 с. — ISBN 9789657094242.
* Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.

Կատեգորիա:1941 հիմնադրումներ Բելառուսում
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Բելառուսում
Կատեգորիա:Բելառուսի գետտոներ