Արշալույս Արշարունի

**Արշալույս Միքայելի Արշարունի** (իրական ազգանունը՝ **Չինարյան**, ), հայ բանաստեղծ, գրականագետ, բանասեր, թատերագետ, բանահյուսագետ, պրոֆեսոր (1929), ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կարսի մարզի Կաղզվան քաղաքում։ 1904 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Դոնի Ռոստով քաղաքը։ Սովորել է Նոր Նախիջևանի թեմական դպրոցում։ Այստեղ նրա ուսուցիչներն են եղել Երվանդ Շահազիզը, Գևորգ Չորեքչյանը, Աբրահամ Զամինյանը, Հրաչյա Աճառյանը։ Թեմականն ավարտել է 1916 թվականին։ Նույն թվականին նրան զինվորագրել են։ Սակայն մի քանի ամիս հետո նա զորացրվել է և ուսուցչություն արել Յալթայում, Ղարասու բազարում, Չալթըրում։ Այդ տարիներին ռազմական գործողությունների պատճառով Վարշավայի համալսարանը տեղափոխվել էր Դոնի Ռոստով։ Արշարունին ընդունվել է այս համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը, որը չի ավարտել։

1920-1921 թթ. խմբագրել է «Կոմունիստ» և «Պրոլետար» բոլշևիկյան պարբերականները։ 1921 թվականից բնակվել է Մոսկվայում։ 1924 թվականին ավարտել է Մոսկվայի կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։ 1926 թվականից դասախոսել է Մոսկվայի բուհերում։ Միաժամանակ աշխատել է Մոսկվայի մի շարք գիտահետազոտական ինստիտուտներում։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ավագ խմբագիր է եղել Զինհրատում։

Առաջին անգամ տպագրվել է «Հասկեր» ամսագրում, 1912 թվականին։ Արշարունին գրել է «Լենին» պոեմ]ը, որը խորհրդային գրականության մեջ առաջին պոեմն է՝ նվիրված Լենինին։

Մասնակցել է ռուս առաջին «Գրական հանրագիտարանի» հիմնադրմանն ու խմբագրմանը՝ Ա. Լունաչարսկու, Վ. Ֆրիչեի, Ն. Մառի հետ։ Զբաղվել է խորհրդային Արևելքի ժողովուրդների գրականության և ժողովրդական բանահյուսության հարցերով։ ԽՍՀՄ նշանավոր իսլամագետներից է։

Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «ՍՍՀՄ և Արևելքի ժողովուրդները», «Ինչ է կատարվում Չինաստանում», «Բեխաիզմ», «Բաբիզմ», «Պեպոն ֆիլմում», «Հրաչյա Ներսիսյան», «Սովետական Արևելքի էպոսը», «Հանդիպումներ անցյալի հետ» և այլ գրքեր։

Արշարունին հայերենից ռուսերեն է թարգմանել Հրաչյա Քոչարի «Օգսեն Վասպուրիի ճանապարհորդությունը», Շիրվանզադեի «Մորգանի խնամին», Նար-Դոսի «Վիպակներն ու պատմվածքները», Գաբրիել Սունդուկյանի պիեսները, Արազու պատմվածքները, Նահապետ Քուչակի հայրենները։ Գրել է հայերեն և ռուսերեն։ Մահացել է Մոսկվայում։  ԽՄԿԿ անդամ 1917 թվականից։

## Երկերի մատենագրություն
* *Ըմբոստացումի ժամեր* (արձակ բանաստեղծություններ), Նոր Նախիջևան, տպարան Ս. Ավագյանի, 1918, 16 էջ։
* *Վերջալույսի ափունք*, առանց տարեթվի, «Հույս», 1919 էջ, 2 էջ։
* *Պոեմներ*, Ալեքսանդրապոլ, տպարան ՀԽՍՀ, 1920, 16 էջ։
* *Կարմիր հաղթանակ*, Ալեքսանդրապոլ, հրատ. գավառային կոմիտեի, տպարան Ս. Մալխասյանի, 1921, 44 էջ։
* *Վաղվան օրը*, Սիմֆերոպոլ, հրատ. Ռ. երիտ. Կ. Ը. Ղրիմի շրջանային կոմիտեի, 1921, 13 էջ։
* *Լենին* (պոեմ), Ալեքսանդրապոլ, 1921, 16 էջ։
* Հրուտ արփի, Մոսկվա, 1922, 64 էջ։
* Ճերմակ վալս, Մոսկվա, 1922, 14 էջ։
* *Sophie* (չափածո գործեր), Մոսկվա, 1922, 64 էջ։
* *Հազար, հազար, արևներ*, Մոսկվա, 1922։
* *ԽՍՀՄ և Արևելքի ժողովուրդները*, Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատարակչություն, 1927, 62 էջ։
* *Մոսկվայի համալսարանի հայ ուսանողությունը*, Երևան, Հայկական ՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1954, 36 էջ։
* *Մոսկվայի համալսարանը ու հայ առաջավոր ինտիլիգենցիան*, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 240 էջ։
* *Հայ թատերագիտական մտքի պատմությունից*, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1956, 140 էջ։
* *Հայ ժողովրդական թատերախաղեր*, Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 343 էջ։
* *Հանդիպումներ անցյալի հետ*, Երևան, «Հայաստան», 1969, 219 էջ։
* *Մոսկվայի հայ մամուլը (Մոսկվայի հայ պարբերական մամուլի պատմությունը սկզբից մինչև 1920 թվականը)*, Երևան, «Հայաստան», 1971, 300 էջ։
* *Նշանավոր գրքերի ճակատագրերը*, Երևան, «Լույս», 1973, 156 էջ։
* *Մարդիկ ու տարիներ*։ Հուշանովելներ, Երևան, «Հայաստան», 1974, 175 էջ։
* *Ձեռագրերի աշխարհում*, Երևան, «Հայաստան», 1975, 132 էջ։
* *Հուշանովելներ*, Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1977, 192 էջ։
* *Մոսկվայի համալսարանը և հայ առաջավոր մտավորականությունը*, երկրորդ, բարեփոխված հրատարակչություն, Երևան, «Հայաստան», 1982, 220 էջ։

### Թարգմանությունները (ռուսերենից)
* Վ. Յազվիցկի, *Մարդկային բնակարանի պատմությունը*, Մոսկվա, 1926, 32 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրականագետներ