Հղիություն և ծխել

**Հղիություն և ծխել**, հղիության ընթացքում ծխախոտի օգտագործում, ինչը բացի առողջության վրա թողած ընդհանուր բացասական ազդեցություններից, հանգեցնում է վերարտադրողական համակարգի բազմաթիվ վնասակար հետևանքների: Մի շարք հետազոտություններ ցույց են տվել, որ ծխախոտի օգտագործումը հղի կանանց շրջանում ինքնաբեր վիժումների զգալի ռիսկի գործոն է և նպաստում է պտղի առողջությանը սպառնացող բազմաթիվ այլ վտանգների առաջացմանը:

Ծխելու հետ կապված ռիսկերի պատճառով մարդկանց խորհուրդ է տրվում չծխել հղիությունից առաջ, հղիության ընթացքում կամ դրանից հետո: Այնուամենայնիվ, եթե դա հնարավոր չէ, օրական օգտագործվող գլանակների քանակի քչացումը կարող է նվազագույնի հասցնել թե՛ մոր, թե՛ երեխայի համար առկա ռիսկերը: Սա հատկապես վերաբերում է զարգացող երկրների բնակչությանը, որտեղ կրծքով կերակրումն էական նշանակություն ունի երեխայի ընդհանուր սնուցման համար:

## Ծխելը հղիությունից առաջ
Հղի կամ հղիություն պլանավորող կանանց խորհուրդ է տրվում դադարեցնել ծխելը: Քանի որ հղիությունից առաջ, հղիության ընթացքում և դրանից հետո ծխելը հազվադեպ երևույթ չէ բնակչության շրջանում և կարող է վնասակար ազդեցություն ունենալ առողջության վրա՝ հատկապես մոր և երեխայի համար, ուստի՝ կարևոր է ուսումնասիրել դրա հետևանքները։

Ըստ 1999 թվականին «Ամերիկյան կանխարգելիչ բժշկության» ամսագրում հրապարակված մետա-վերլուծության՝ մինչ հղիանալը ծխախոտ օգտագործելը սերտ կապ ունի արտարգանդային հղիության զարգացման բարձր ռիսկի հետ:

## Ծխելը հղիության ընթացքում
Ըստ «Հղիության ռիսկերի գնահատման վերահսկման համակարգի» 2008 թվականին անցկացված հետազոտության, որի շրջանակներում հարցումներ են իրականացվել ԱՄՆ-ի 26 նահանգներում, կանանց մոտավորապես 13%-ը նշել է հղիության վերջին երեք ամիսների ընթացքում ծխելու մասին: Այն կանանցից, ովքեր ծխել են հղիության վերջին երեք ամիսներին, 52%-ը հայտնել է օրական հինգ կամ ավելի քիչ գլանակ ծխելու մասին, 27%-ը՝ օրական վեցից տասը գլանակ, իսկ 21%-ը՝ օրական 11 և ավելի:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում այն կանայք, ովքեր ունեցել են անցանկալի հղիություն՝ 30%-ով ավելի հակված են եղել ծխել հղիության ընթացքում, քան նրանք, ում հղիությունը պլանավորված է եղել:

### Ազդեցությունները ընթացիկ հղիության վրա
Հղիության ընթացքում ծխելը կարող է հանգեցնել առողջական բազմաթիվ խնդիրների և վնաս հասցնել թե՛ մորը, թե՛ պտղին։ Այն կանայք, ովքեր ծխում են հղիության ընթացքում՝ մոտ երկու անգամ ավելի հավանական է, որ կունենան հղիության հետևյալ բարդությունները`

* **[[պտղաթաղանթների վաղաժամ պատռում]]՝**  պտղաթաղանթների ժամանակից շուտ պատռվելն է, ինչը նախքան երեխայի լիարժեք զարգացումը՝ կարող է հանգեցնել ծննդաբերության: Չնայած այս բարդությունը սովորաբար ունի բարենպաստ կանխատեսում (արևմտյան երկրներում), այն առաջացնում է սթրես, քանի որ վաղաժամ ծնված երեխան ստիպված կլինի մնալ հիվանդանոցում՝ առողջանալու և ինքնուրույն կենսագործելու համար:
* **[[ընկերքի շերտազատում]]՝** տեղի է ունենում ընկերքի վաղաժամ անջատում արգանդի պատից: Այն կարող է պտղի համար վտանգավոր, նույնիսկ՝ մահացու լինել, իսկ մայրը կարող է արյունահոսել և արյան փոխներարկման կարիք ունենալ:
* **[[առաջադիր պլացենտա]]**՝  ընկերքն ամրանում է արգանդի ստորին հատվածում և ամբողջությամբ կամ մասնակի ծածկում արգանդի վզիկի բացվածքը: Քանի որ այն պահանջում է կեսարյան հատում, ինչն իր հերթին ենթադրում է հիվանդանոցում վերականգնման ավելի երկար ժամանակահատված, այդ իսկ պատճառով առաջադիր պլացենտան բուժառուի համար կարող է տնտեսական սթրես առաջացնել այն երկրներում, որտեղ չկա անվճար առողջապահություն։ Կարող են լինել նաև բարդություններ, ինչպիսիք են մայրական արյունահոսությունը:

Ըստ 1999 թվականին «Ամերիկյան կանխարգելիչ բժշկության» ամսագրում հրապարակված մետավերլուծության՝ հղիության ընթացքում ծխելը կապված է պրեէկլամպսիայի զարգացման ռիսկի նվազեցման հետ:

#### Վաղաժամ ծննդաբերություն
Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ վաղաժամ ծննդաբերության հավանականությունը մոտ 50%-ով ավելի բարձր է այն կանանց մոտ, ովքեր ծխում են հղիության ընթացքում՝ աճելով շուրջ 8%-ից մինչև 11%:

#### Հետևանքները պորտալարի համար
Ծխելը կարող է նաև խաթարել ընկերքի ընդհանուր զարգացումը, ինչը խնդրահարույց է, քանի որ նվազեցնում է արյան հոսքը դեպի պտուղ։ Երբ ընկերքը լիարժեք չի զարգանում, պորտալարը, որը թթվածին և սննդանյութեր է փոխանցում մոր արյունից դեպի ընկերք, չի կարողանում բավարար քանակությամբ թթվածին և սննդանյութեր փոխանցել պտղին, ինչի հետևանքով վերջինս չի կարողանա լիարժեք աճել և զարգանալ։ Թեև կեսարյան հատումը կարող է այս պարագայում կանխել մահվան դեպքերի մեծ մասը՝ այսնուամենայնիվ այս իրավիճակները կարող են հանգեցնել ծննդաբերության ժամանակ մեծածավալ արյունահոսության, ինչը կարող է վտանգ հանդիսանալ մոր և երեխայի համար։

#### Հղիությամբ պայմանավորված զարկերակային գերճնշում
Սահմանափակ ապացույցներ կան այն մասին, որ ծխելը նվազեցնում է հղիությամբ պայմանավորված զարկերակային գերճնշման հաճախականությունը, սակայն դա չի վերաբերվում բազմապտուղ հղիություններին (այսինքն՝ այն որևէ ազդեցություն չի ունենում երկվորյակների, եռյակների և այլ պարագայում)։

#### Տիկային խանգարումներ
Հղիության ընթացքում ծխախոտ օգտագործելու այլ հետևանքներից է Տուրետի համախտանիշի և տիկային խանգարումների առաջացման բարձր ռիսկը։ Գոյություն ունի կապ քրոնիկական տիկային խանգարումների (որոնք ներառում են Տուրետի համախտանիշը) և այլ խանգարումների միջև, ինչպիսիք են՝ ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշը և կպչուն-սևեռուն խանգարումը։ Համաձայն 2016 թվականին «Մանկական և դեռահասների հոգեբուժության ամերիկյան ակադեմիայի» ամսագրում հրապարակված հետազոտության՝ քրոնիկական տիկային խանգարումով երեխայի ծնվելու ռիսկը հատկապես բարձր է, եթե մայրը մոլի ծխող է եղել: Մոլի ծխելը կարող է սահմանվել որպես օրական տասը կամ ավելի գլանակի օգտագործում։  Հետազոտողները պարզել են, որ երեխայի մոտ քրոնիկական տիկային խանգարման առաջացման ռիսկն աճում է մինչև 66%-ով նման չափաբաժնով ծխելու դեպքում։ Հղիության ընթացքում ծխելը կապված է նաև հոգեկան այնպիսի խանգարումների հետ, ինչպիսին է ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշը։ Ինչ վերաբերում է Տուրետի համախտանիշի ռիսկի մեծացմանը, ապա այն ավելի է աճում, երբ առկա են նաև երկու կամ ավելի հոգեկան խանգարումներ, քանի որ մոր ծխելը հանգեցնում է հոգեկան խանգարում ունենալու ավելի մեծ հավանականության:

### Քիմքի ճեղքվածք
Այն հղի կանայք, ովքեր ծխում են, քիմքի ճեղքվածքով երեխա ունենալու ռիսկը նրանց մոտ բարձր է:

### Հղիության ընթացքում ծխելու ազդեցությունը երեխայի վրա՝ ծննդաբերությունից հետո
**Ցածր քաշով նորածին**

Հղիության ընթացքում ծխելը կարող է հանգեցնել ցածր քաշով նորածնի ծնվելուն, ինչպես նաև պտղի զարգացման խանգարումների: Ծխելը գրեթե կրկնապատկում է ցածր քաշով երեխաների ծնվելու ռիսկը: Ըստ 2004 թվականի տվյալների ծխողների մոտ ծնված երեխաների 11,9%-ն ունեցել է ցածր քաշ՝ համեմատած չծխողների, որոնց բաժինը կազմել է 7,2%: Ավելի կոնկրետ՝ ծխողների երեխաները միջինում կշռում են 200 գրամով պակաս, քան չծխողների երեխաները:

Ծխախոտի ծխի մեջ պարունակվող նիկոտինը առաջացնում է ընկերքի արյունատար անոթների սպազմ, իսկ շմոլ գազը, որը թունավոր է, ներթափանցում է պտղի արյան հոսք՝ փոխարինելով թթվածնի  մոլեկուլներին, որոնք տեղափոխվում են էրիթրոցիտների հեմոգլոբինի միջոցով: Ավելին, քանի որ պտուղը չի կարող ինքնուրույն հեռացնել ծուխը, այն «ստիպված է սպասել», մինչ ընկերքը կանի դա: Այս հետևանքները բացատրում են այն փաստը, որ ծխող մայրերից ծնված երեխաները սովորաբար ծնվում են ավելի վաղ և ունենում են ցածր քաշ (2,5 կիլոգրամից կամ 5,5 ֆունտից պակաս), ինչն ավելի հավանական է դարձնում երեխայի հիվանդանալը կամ մահը:

Վաղաժամ և ցածր քաշով ծնված երեխաներն ունեն առողջական լուրջ խնդիրների մեծ ռիսկ, քանի որ նորածինները կարող են ունենալ քրոնիկական ցմահ հաշմանդամություն, ինչպիսիք են՝ մանկական ուղեղային կաթվածը (շարժողական հիվանդությունների խումբ, որն առաջացնում է ֆիզիկական հաշմանդամություն), մտավոր հետամնացությունը և ուսման հետ կապված խնդիրները:

Առաջին եռամսյակում ծխելու ընթացքում (օրգանոգենեզի փուլ) երեխայի օրգան-համակարգերի զարգացման շրջանը կխանգարվի: Գոյություն ունի 50–80% հավանականություն, որ դեռ չծնված երեխան կունենա բնածին արատ:

#### Նորածնային հանկարծամահության համախտանիշ
Նորածնային հանկարծամահության համախտանիշը (ՆՀՀ) մանկահասակ երեխայի հանկարծակի մահն է, որը հնարավոր չէ բացատրել երեխայի հիվանդության պատմությամբ: Մահը մնում է անբացատրելի նույնիսկ դիահերձումից հետո: Այն երեխաները, ովքեր թե՛ հղիության ընթացքում, թե՛ ծնվելուց հետո ենթարկվել են ծխի ազդեցությանը, գտնվում են ՆՀՀ-ի առաջացման ավելի մեծ ռիսկի գոտում, ինչը պայմանավորված է նիկոտինի բարձր մակարդակով, որը հաճախ հայտնաբերվում է ՆՀՀ-ի դեպքերում: Հղիության ընթացքում ծխի ազդեցությանը ենթարկված երեխաները մինչև երեք անգամ ավելի հավանական է, որ կմահանան ՆՀՀ-ից, քան չծխող մայրերից ծնված երեխաները:

#### Պտղի այլ արատներ

Ծխելը կարող է առաջացնել նաև այլ բնածին արատներ՝ գլխի շրջագծի փոքրացում, ուղեղի ցողունի զարգացման փոփոխություններ, թոքերի կառուցվածքի փոփոխություններ և մանկական ուղեղային կաթված։ Վերջերս ԱՄՆ Հանրային առողջապահության ծառայությունը զեկուցել է, որ եթե Միացյալ Նահանգներում բոլոր հղի կանայք դադարեցնեին ծխելը, ապա դա կհանգեցներ մեռելածնության դեպքերի մոտ 11% և նորածնային մահացության 5% նվազման:

#### Հետագա ճարպակալում
Վերջերս կատարված հետազոտությունն առաջարկել է վարկած, ըստ որի՝ հղիության ընթացքում մոր ծխելը կարող է հանգեցնել դեռահասության տարիքում հետագա ճարպակալման։ Թեև ծխող և չծխող մայրերի կրտսեր դեռահաս երեխաների միջև էական տարբերություններ չեն հայտնաբերվել, պարզվել է, որ ծխող մայրերի ավագ դեռահաս երեխաներն ունեն միջինում 26%-ով ավելի շատ մարմնի ճարպ և 33%-ով ավելի շատ որովայնային ճարպ, քան նույն տարիքի այն դեռահասները, որոնց մայրերը չեն ծխել։ Ճարպակալումը կարող է լինել հղիության ընթացքում ծխելու հետևանք, որը, ինչպես ենթադրվում է, ազդում է պտղի ճարպակալմանը նպաստող գենետիկական ծրագրավորման վրա։ Թեև այս տարբերության հստակ մեխանիզմը ներկայումս անհայտ է, կենդանիների վրա անցկացված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նիկոտինը կարող է ազդել ուղեղի այն ֆունկցիաների վրա, որոնք պատասխանատու են սննդի ընդունման և էներգետիկ նյութափոխանակության համար։ Այս տարբերությունները զգալի ազդեցություն են ունենում առողջ, նորմալ քաշի պահպանման վրա։ Ուղեղի ֆունկցիայի այս փոփոխության հետևանքով դեռահասների ճարպակալումը կարող է իր հերթին հանգեցնել մի շարք առողջական խնդիրների, այդ թվում՝ շաքարային դիաբետի (վիճակ, երբ անհատի արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակը չափազանց բարձր է, և օրգանիզմն ի վիճակի չէ կարգավորել այն), գերճնշում (բարձր զարկերակային ճնշում) և սիրտ-անոթային հիվանդությունների (ցանկացած վիճակ, որը կապված է սրտի հետ, բայց առավել հաճախ՝ զարկերակների պատերի հաստացումը աթերոսկլերոզի պատճառով):

### Հղիության ընթացքում ծխելու դադարեցում
Համաձայն 2010 թվականին «Մանկաբույժների եվրոպական» ամսագրում հրապարակված հետազոտության՝ հղիության ցանկացած փուլում մոր ծխելը դադարեցնելը նվազեցնում է հղիության բացասական ելքերի ռիսկը՝ համեմատած հղիության բոլոր ինը ամիսների ընթացքում ծխելու հետ, հատկապես, եթե դա արվում է առաջին եռամսյակի ընթացքում: Հետազոտությունը պարզել է, որ այն ապագա մայրերը, ովքեր ծխում են առաջին եռամսյակի ցանկացած ժամանակահատվածում, մեծացնում են իրենց երեխայի մոտ բնածին արատների, մասնավորապես՝ սրտի բնածին արատների զարգացման ռիսկը՝ ի տարբերություն այն ապագա մայրերի, ովքեր երբևէ չեն ծխել: Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ապագա մոր երեխայի համար առաջացող ռիսկն աճում է ինչպես ծխած գլանակների քանակի, այնպես էլ հղիության ընթացքում ծխելը շարունակելու ժամանակահատվածի երկարության հետ մեկտեղ: Ըստ հետազոտության՝ սա ավելի դրական արդյունք է ապահովում այն կանանց համար, ովքեր դադարեցնում են ծխելը հղիության մնացած ամիսներին՝ համեմատած այն կանանց հետ, ովքեր շարունակում են ծխել:

Գոյություն ունեն բազմաթիվ պաշարներ, որոնք օգնում են հղի կանանց հրաժարվել ծխելուց, ինչպիսիք են խորհրդատվությունը և դեղորայքային թերապիան: Ոչ հղի ծխողների համար հաճախ առաջարկվող միջոցն է նիկոտինային փոխարինող թերապիան (ՆՓԹ)՝ սպեղանիների, մաստակի, ինհալատորների, սառնաշաքարների, սփրեյների կամ ենթալեզվային հաբերի տեսքով: Այնուամենայնիվ, ՆՓԹ-ն նույնպես նիկոտին է հասցնում ապագա երեխային դեռ արգանդում: Որոշ հղի ծխողների համար ՆՓԹ-ն դեռևս կարող է լինել ամենաօգտակար և օգնող լուծումը ծխելը դադարեցնելու համար: Միացյալ Թագավորությունում անցկացված հետազոտությունները նաև ցույց են տվել, որ էլեկտրոնային սիգարետները կարող են ավելի արդյունավետ լինել, քան նիկոտինային սպեղանիները և դրա շնորհիվ կարող են հանգեցնել հղիության ավելի լավ ելքերի: Կարևոր է, որ ծխողները խորհրդակցեն բժշկի հետ՝ անհատական բուժման լավագույն տարբերակը ընտրելու համար:

## Ծխելը հղիությունից հետո
Այն նորածինները, ովքեր թե՛ հղիության ընթացքում, թե՛ ծնվելուց հետո ենթարկվել են ծխի ազդեցությանը, գտնվում են նորածնային հանկարծամահության համախտանիշի (ՆՀՀ) առաջացման ավելի մեծ ռիսկի գոտում:

### Կրծքով կերակրում
Այնուամենայնիվ, եթե մայրը երեխայի ծնվելուց հետո շարունակում է ծխել, կրծքով կերակրելը դեռևս ավելի նախընտրելի է, քան դրանից ամբողջությամբ հրաժարվելը: Կան ապացույցներ, որ կրծքով կերակրումը պաշտպանում է բազմաթիվ վարակիչ հիվանդություններից, հատկապես լուծից: Նույնիսկ այն երեխաների մոտ, ովքեր կրծքի կաթի միջոցով ենթարկվել են նիկոտինի վնասակար ազդեցությանը, սուր շնչառական հիվանդությունների հավանականությունը զգալիորեն նվազում է՝ համեմատած այն նորածինների հետ, որոնց մայրերը ծխել են, բայց երեխաներին կերակրել են արհեստական կաթնախառնուրդով: Ամեն դեպքում, կրծքով կերակրման օգուտները գերազանցում են նիկոտինի ազդեցության հետ կապված վնասակար ռիսկերը:

### Պասիվ ծխել
Պասիվ ծխելը կապված է երեխաների առողջությանը սպառնացող բազմաթիվ ռիսկերի հետ, այդ թվում՝ նորածնային հանկարծամահության համախտանիշի (ՆՀՀ), բրոնխիալ ասթմայի, թոքային վարակների, շնչառական ֆունկցիայի խանգարման և թոքերի աճի դանդաղեցման, Կրոնի հիվանդության, ուսումնական դժվարությունների և նյարդավարքագծային հետևանքների, ատամների ոսկրափուտի և միջին ականջի վարակների առաջացման բարձր ռիսկի հետ:

## Այլ ազդեցություններ
Տատիկը, որը ծխում է իր դստեր հղիության ընթացքում, ասթմայի առաջացման բարձր ռիսկ է փոխանցում իր թոռներին, նույնիսկ եթե երկրորդ սերնդի մայրը չի ծխում: Թոքերի ֆունկցիայի վրա նիկոտինի բազմասերունդ էպիգենետիկ ազդեցությունն արդեն իսկ ապացուցված է:

## Տես նաև
* Ծխախոտի ազդեցությունն առողջության վրա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Ծխախոտ
Կատեգորիա:Ծխելու սովորույթ
Կատեգորիա:Կանանց առողջություն
Կատեգորիա:Հանրային առողջություն
Կատեգորիա:Հղիություն