Սիթի Ֆադիլահ Սուպարի

**Սիթի Ֆադիլահ Սուպարի** (), սրտաբանության հետազոտությունների մասնագետ, Ինդոնեզիայի նախկին առողջապահության նախարար: Համաշխարհային ճանաչում ձեռք է բերել 2007 թվականին, երբ ստանձնել է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության՝ թռչնագրիպի վիրուսի նմուշներ փոխանակելու պրակտիկան։

## Առողջապահության նախարար
մինի|173x173փքս|Սուպարինը՝ որպես առողջապահության նախարար (2004 թվական)։
Սուպարին առողջապահության նախարար է նշանակվել նախագահ Սուսիլո Բամբանգ Յուդհոյոնոյի նշանակմամբ 2004 թվականի օգոստոսի 20-ին։ Պաշտոնավարել է մինչև 2009 թվականի հոկտեմբերի 22-ը, երբ նրան փոխարինել է Էնդանգ Ռահայու Սեդյանինգսիհը, որը համաճարակաբան է և խորհրդական։

### Գրիպի վերաբերյալ բանավեճ և ԱՀԿ-ի հետ առճակատում
2006 թվականի օգոստոսի 3-ին Սուպարին աննախադեպ քայլ է կատարել՝ հայտարարելով, որ Ինդոնեզիայի կառավարությունը թռչնագրիպի վիրուսների գենոմային տվյալները հասանելի է դարձնելու բոլորին։ Սուպարին նշել է, որ գլոբալ հասանելիության ապահովումը կարող է կարևոր դեր ունենալ վիրուսի ծագման, հիվանդություն առաջացնելու մեխանիզմների, դրա մուտացիաների, վարակման աղբյուրների, ինչպես նաև կանխարգելման կամ բուժման ուղիների բացահայտման գործում։ Սակայն այլ երկրների հետ թռչնագրիպի դեմ պայքարի ապագա համագործակցության շրջանակներում նմուշների մատակարարումը պետք է կարգավորվի նյութերի փոխանցման համաձայնագրի փաստաթղթերով, ինչպես սովորաբար կիրառվում է գիտական համագործակցության մեջ։ «*[[The Economist|Էկոնոմիստը]]*» գրել է՝ Սուպարին սկսել է հեղափոխություն, որը դեռ կարող է փրկել աշխարհը համավարակի հիվանդության ավերածություններից։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ Ինդոնեզիայի առողջապահության նախարարը ընտրել է մի զենք, որը կարող է ավելի օգտակար լինել, քան այսօրվա լավագույն պատվաստանյութերը՝ թռչնագրիպի նման ի հայտ եկող սպառնալիքների դեմ պայքարում՝ թափանցիկությունը։

Այդ ժամանակ պարզ չի եղել, թե ինչն է Սուպարիին դրդել տվյալներ կիսվել, հաշվի առնելով H5N1 վիրուսից տուժած երկրների լայնորեն տարածված դժկամությունը՝ կիսվելու իրենց տվյալներով՝ վախենալով, որ նման բացահայտումը կարող է հանգեցնել տնտեսական պատժամիջոցների։ Ընդամենը մի քանի օր առաջ *[[Նեյչր|Nature]]*-ում հրապարակված խմբագրականում ընդգծվել է այս խնդիրը՝ Չինաստանի կողմից 2003 թվականին H5N1 վիրուսային շտամի դրական թեստի դեպքի մանրամասները ուշացումով հրապարակելու պրակտիկան՝ հակասելով կառավարության պաշտոնական դիրքորոշմանը, որ մինչև 2005 թվականի նոյեմբերը նման դեպք տեղի չի ունեցել: Չնայած Սուպարիին անունով չհիշատակելով, խմբագրականում նաև անդրադարձ է արել Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ)  հաստատմանը, որ Հյուսիսային Սումատրայում գտնվող ընդլայնված ընտանիքում ութ դեպքից բաղկացած կլաստերը է, որը H5N1 վիրուսի մարդուց մարդ փոխանցման առաջին անվիճելի դեպքն էր։

2006 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ Սուպարիի հայտարարությունից երկու շաբաթ անց, ԱՄՆ Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների (CDC) գրիպի բաժնի տնօրեն Նենսի Քոքսը մամուլի հաղորդագրության մեջ հայտարարել է, որ Ինդոնեզիայի հայտարարությունից հետո այն նույնպես հանրությանը հասանելի է դարձրել թռչնագրիպի վիրուսների վերաբերյալ գենոմային տվյալները։ Հաջորդ օրը *Nature-* ում հայտնվում է նամակ, որով պարզ է դարձել, թե ինչն է առաջացրել Սուպարիի և CDC- ի դիրքորոշման հանկարծակի փոփոխությանը: Գիտական համայնքը հենց նոր էր ծանոթացել Պիտեր Բոգների հետ՝ վիրուսների տարածման վերաբերյալ բանավեճի նոր շարժիչ ուժին։

Սուպարինը իր գրքում նկարագրում է Պիտեր Բոգների հանդեպ իր կապվածությունը, նրա խնդրանքն է իր կառավարությանը՝ կիսվելու թռչնագրիպի վիրուսի տվյալներով և իր մտահոգությամբ, որով երբեմն նյարդայնացնում էր ԱՄՆ-ի վարչակազմին։ Սուպարինը գրել է. «Նա անուղղակիորեն ինձ ասաց, որ իմ ելույթը չափազանց սուր է եղել» կամ «Պիտեր Բոգները կարող է փոխել աշխարհի կարծիքը»։ Time Warner- ի նախկին հեռարձակող տնօրեն լինելով՝ նա ոչ միայն ծանոթ էր մտավոր սեփականության հարցերին, այլև, ավելի կարևորը, բարեկամական հարաբերություններ ուներ Սուպարիի կառավարության հետ ՝ 2004 թվականի Հնդկական օվկիանոսի երկրաշարժի և ցունամիի հետևանքների վերացման ջանքերում նրա դերակատարումից հետո։ Նա պարզվելու էր, որ GISAID նախաձեռնության գլխավոր գաղափարախոսն էր, որը գրեթե բացառապես իր կողմից մշակված և ֆինանսավորվող մեխանիզմ էր։ Երբ Սուպարինը մասնակցեց Առողջապահության համաշխարհային 61-րդ ասամբլեային 2008 թվականի մայիսի 16-ին՝ GISAID-ի տվյալների բազայի գործարկման օրը, Սուպարինըհասանելի դարձրեց H5N1 գենետիկական տվյալները Չինաստանի և Ռուսաստանի նման այլ երկրների հետ միասին։

Երբ Սուպարին մասնակցել է Առողջապահության համաշխարհային 61-րդ ասամբլեային 2008 թվականի մայիսի 16-ին՝ GISAID-ի տվյալների բազայի գործարկման օրը, Սուպարին հասանելի է դարձնում H5N1 գենետիկական տվյալները Չինաստանի և Ռուսաստանի նման այլ երկրների հետ միասին։ Չորս ամսվա ընթացքում այս հանրամատչելի ռեսուրսը առաջարկվում է գրիպի տվյալների աշխարհի ամենաընդգրկուն հավաքածուն։

Պնդելով, որ արևմտյան կառավարությունները կարող են մշակել վիրուսներ զարգացող երկրներում տարածելու համար՝ դեղագործական ընկերությունների համար բիզնես ստեղծելու նպատակով, Սուպարինը 2006 թվականին ԱՀԿ-ի հետազոտողներին թույլ չէ չտալիս մուտք գործել Ինդոնեզիայի H5N1 թռչնագրիպի վիրուսի նմուշներին։ Ինդոնեզիան վերսկսել է H5N1 վիրուսի նմուշների տրամադրումը Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությանը (ԱՀԿ) այն բանից հետո, երբ կնքվեց նոր համաձայնագիր, որը զարգացող երկրների համար ապահովում էր պատվաստանյութերի հասանելիությունը։

### 2009 թվականի գրիպի համավարակ
2009 թվականի ապրիլի 28-ին կայացած մամուլի ասուլիսի ժամանակ Սուպարին վստահեցրել է հանրությանը կառավարության կողմից խոզի գրիպի սպառնալիքի արձագանքի վերաբերյալ և պատասխանեց H1N1 վիրուսի ծագման և այն հարցին, թե արդյոք այն կարող է մարդածին լինել։ Սուպարինը նշեց, որ ինքը վստահ չէ, թե արդյոք վիրուսը գենետիկորեն մոդիֆիկացված է, բայց կարող է հնարավոր լինել։ Մի քանի լրատվական կայքեր, այդ թվում՝ Bloomberg News-ը և Times of India- ն, հաղորդեցին ԱՀԿ- ի ավստրալիացի հետազոտողներին այն պնդման վերաբերյալ, որ աշխարհում պտտվող խոզի գրիպի վիրուսը կարող է ստեղծված լինել մարդկային սխալի արդյունքում։ Ավստրալիացի վիրուսաբաններ Ադրիան Գիբսը, Ջոն Արմսթրոնգը և Ջին Դաունին *[[Virology Journal|Virology Journal-]]* ում հրապարակված իրենց հոդվածում։ Գիտնականները ենթադրել են, որ **[[H1N1 գրիպի համաճարակ 2009 թվականին|H1N1]]**-ի նոր շտամը կարող է լինել երեք տարբեր մայրցամաքների շտամների միավորման արդյունք, որոնք գեներ են փոխանակել լաբորատորիայում կամ պատվաստանյութի արտադրամասում։ Ըստ նրանց՝ վիրուսի ծագումն ավելի հավանական է բացատրել մարդկային գործոնով, քան բնական պատահականությամբ։

2009 թվականի մայիսի 12-ին Սուպարինն իր դժգոհությունն արտահայտեց Ինդոնեզիայում օտարերկրյա բժշկական ուսանողների մեծ թվի կապակցությամբ։ Բանդունգի Ցիչենդո աչքի հիվանդանոց կատարած այցի ժամանակ դիմել է Պադջադջարան համալսարանի ռեկտորին՝ խնդրելով աստիճանաբար կրճատել օտարերկրյա, հատկապես մալայզիացի ուսանողների ընդունելությունը։

Սուպարին առանցքային դերակատարում ունեցավ Ջակարտայում ԱՄՆ ռազմածովային բժշկական հետազոտությունների երկրորդ ստորաբաժանման (NAMRU-2) գործունեության դադարեցման հարցում, ինչի արդյունքում 2010 թվականին կենտրոնը լքեց Ինդոնեզիան։.

## Անձնական կյանք
Սրտաբանության ոլորտի մասնագետ և հետազոտող Սուպարին բնակվում է Ջակարտայում: 36 տարի ամուսնացած է եղել Մուհամմադ Սուպարիի հետ՝ մինչև վերջինիս մահը՝ 2009 թվականի մարտին։

## Կոռուպցիայի դատապարտում
2017 թվականի հունիսի 16-ին Սուպարին մեղավոր ճանաչվեց կոռուպցիայի մեջ և դատապարտվեց չորս տարվա ազատազրկման։ Ջակարտայի կոռուպցիոն դատարանը հաստատեց, որ նա կաշառք է ստացել 2005 թվականին Առողջապահության նախարարության ճգնաժամային կենտրոնի համար բժշկական սարքավորումների գնման գործընթացում։ Դատարանը նրան տուգանեց 200 միլիոն ինդոնեզական ռուփիով (շուրջ 15,042 ԱՄՆ դոլար), թեև նրա գործողությունները պետությանը պատճառել էին ընդհանուր 6,15 միլիարդ ռուփիի վնաս։  Ըստ դատավճռի՝ նա չարաշահել է նախարարի իր լիազորությունները և PT Graha Ismaya ընկերության երկու տնօրեններից ընդունել 3,2 միլիարդ ռուփի կաշառք՝ ճանապարհորդական չեկերի տեսքով։ Ավելի վաղ վերադարձված 1,35 միլիարդ ռուփիից բացի, նա պարտավորվեց պետությանը վերադարձնել ևս 550 միլիոն ռուփի։ Այս գործի շրջանակներում չորս տարվա ազատազրկման դատապարտվեց նաև նրա նախկին ենթակա Ռուստամ Պակայան։ Նա մեղավոր ճանաչվեց 2007 թվականի գնումների գործընթացում կատարված կոռուպցիոն չարաշահումների համար, որոնք պետությանը հասցրել էին 21,3 միլիարդ ռուփիի վնաս։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Ministry of Health, Republic of Indonesia 

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Բժշկուհիներ
Կատեգորիա:Ինդոնեզացիներ
Կատեգորիա:Կին
Կատեգորիա:Սրտաբաններ