open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հեթում Բ թագավորի ճաշոց

**Հեթում Բ թագավորի ճաշոց,** հայկական մանրանկարչության հուշարձան, ձեռագիր ճաշոց։ Գրվել և պատկերազարդվել է 1286 թվականին Կիլիկիայում Հեթում թագաժառանգի համար։ Պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր 979)։

## Պատմություն
Ստեղծվել է Կիլիկիայում` հավանաբար Սիս քաղաքի գրչատներից մեկում։ Գրված է բարձրորակ մագաղաթի վրա։ Գրիչը և մանրանկարիչն անհայտ են։

Ճաշոցը Հին և Նոր կտակարաններից ընտրված առանձին հատվածների ու աղոթքների, հոգևոր շարականների ժողովածու է, ինչով էլ պայմանավորված է ձեռագրի պատկերազարդման բազմազանությունը։

## Գեղարվեստական արժեք
«Հեթում Բ թագավորի ճաշոցը» համարվում է հայկական մանրանկարչության վառ օրինակներից։ Ճաշոցի բարձր գեղարվեստական արժեք ներկայացնող բազմաթիվ մանրանկարներում դրսևորվել են 13-րդ դարի 2-րդ կեսի Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոցի լավագույն առանձնահատկությունները։ Ձեռագրի բազմաթիվ էջեր զարդարված են գլխազարդերով, լուսանցազարդերով ու թեմատիկ տերունական մանրանկարներով։ Դրանք էջի երկարությամբ ձգված լուսանցազարդերի հետ մեկտեղ ամբողջացնում են էջի դեկորատիվ հարդարանքը («Երեք մանուկները հնոցում», սրբերի պատկերներ, լուսանցազարդ)։

Հաճախ ամբողջ էջը ծածկող մանրանկարներին հաջորդում են տեքստի հետ զուգորդված ավելի փոքր մանրանկարներ ու ճոխ լուսանցազարդեր։ Ձեռագրի մանրանկարներն աչքի են ընկնում բարդ հորինվածքով։ Անհայտ մանրանկարիչը, պատկերագրությանը բնորոշ կանոնի վերածված կառուցվածքը տրոհելով ինքնուրույն, սակայն միմյանց հետ շաղկապված դրվագների, մանրանկարներին հաղորդել է պատմողական բնույթ։ Այսպես՝ «խաչից իջեցնելը» մանրանկարում զուգակցել է Քրիստոսի խաչելության և թաղման հետ կապված մի քանի դրվագների հետ (Հովսեփ Արմեթացին Պիղատոսից խնդրում է Քրիստոսի մարմինը, խաչից իջեցնելը, թաղումը), ստեղծել բազմաֆիգուր, շարժումով հագեցված հորինվածք։

Բուսական մոտիվներով ճոխ զարդարված շրջանակների մեջ ամփոփված մանրանկարներում մարդկային ֆիգուրներն իրենց ձգված համամասնություններով, էքսպրեսիվ շարժումներով վերարտադրում են պատկերվող իրադրության ներքին դրամատիգմը («Տեառն ընդ առաջ», «Քրիստոսի մուտքը Երուսաղեմ»)։ Ձեռագրին առանձին ճոխություն են հաղորդում անվանաթերթերը։ Վարպետորեն միահյուսված ամենատարբեր զարդամոտիվներով (ֆանտաստիկ կենդանիներ, թռչուններ, բուսական մոտիվներ) գլխազարդերը, լուսանցազարդերն ու գլխատառերը էջի հարթության վրա տեղավորվում են ռիթմի արտակարգ զգացողությամբ։ Մանրանկարների գեղանկարչական արտահայտչականությունն ուժգնանում է հարուստ ու հնչեղ գունաշարի շնորհիվ (կապույտ, կանաչ, կարմիր, փայլուն ոսկի, շագանակագույն երանգներ)։

«Հեթում Բ թագավորի ճաշոցի» մանրանկարներում կատարյալ ձևով են դրսևորվել հայկական մանրանկարչության հիմնական նվաճումները։


Հեթում թագաւորի Ճաշոց, 1287-1288թթ, 334.jpg


## Գրականություն
* Ազարյան Լ.Ռ., «*Կիլիկյան մանրանկարչությունը XII–XIII դդ.»*, Երևան, 1961։ 
* *«Հայկական մանրանկարչություն»*, ալբոմ, կազմող, խմբագիր և առաջաբանի հեղինակ` Դուռնովո Լ. Ա., Երևան, 1967։ 
* Дурново Л. А., *«Портретное изображение на первом заглавном листе «Чашотца» 1286 г.»*, «Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԳԱ, հաս. գիտ.», 1946, N4:
* Дурново Л. А., «*Краткая история древнеармянской живописи»*, Ереван, 1957:
* Der-Nersessian S., «*L’ Art Armenien»*, [P.], 1977:

979
Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի կերպարվեստ
Կատեգորիա:Կրոնական գրքեր
Կատեգորիա:Ձեռագրեր
Էլեկտրակիթառ

**Էլեկտրակիթառ**, կիթառի տարատեսակ էլեկտրական պիկապներով, որոնք առաջանում են էլեկտրական հոսանքի տատանումների արդյունքում առաջացող մետաղական լարերի տատանումների շնորհիվ։ Պիկապների ձայնն օգտագործվում է հատուկ ձայնային էֆֆեկտներ ստանալու նաև բարձրախոսներին հեշտությամբ միանալու նպատակով։ «Էլեկտրակիթառ» բառն առաջացել է «էլեկտրական կիթառ» բառակապակցությունից։

Առավել տարածված են վեցլարանի էլեկտրակիթառները։ Վերջիններիս դասական կառուցվածքը նման է ակուստիկ կիթառի կառուցվածքին. մի լյա ռե սոլ սի մի (E A D G B E)։ Բավական հաճախ օգտագործվում է «dropped D» կառուցվածքը, որի ժամանակ ներքին լարը ներկայանում է ռե-ն (D) և ավելի ցածր պարամետրեր (Drop C, Drop B)։ Սա օգտագործում են մետալ և ալտերնատիվ երաժշտություն նվագելիս։

## Էլեկտրակիթառի պատմությունը
Էլեկտրակիթառը՝ առաջին մագնիսական ձայն հանող սարքը, ստեղծել է Լլոիդ Լոեռը (), 1924 թվականին։ Ինժեներ, գիտնական, ով աշխատում էր Գիպսոն () ընկերությունում։ Իսկ ո՞վ է առաջին անգամ նվագել էլեկտրակիթառով։ Դա առաջին անգամ արեց Լես Պոլը, ով եղել է դաշնակահար։

## Էլեկտրակիթառը Ռոքի ասպարեզում
Ռոքի ծնունդից սկսած՝ կիթառը եղել է ռոքի անբաժան մաս։ Երբ առաջին անգամ կիթառով նվագեցին, մարդկանց վրա թողեց անմոռանալի տպավորություն։ Մարդիկ սկսեցին ավելի հաճախ գտնվել համերգների ժամանակ, որտեղ կար էլեկտրոկիթառ։ Հենց այսպես էլ կիթառը դարձավ հայտնի։ 
Էլեկտրակիթառները, որպես կանոն, պատրաստվում են փայտից։ Ամենատարածված նյութերն են լաստենու, հացենու, կարմրափայտ ծառի, թխկու բնափայտերը։ Գրիֆի նշագրման համար օգտագործում են պալիսանդր, սև ծառի փայտ կամ թխկու փայտ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  

Կատեգորիա:Ամերիկյան երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Էլեկտրակիթառներ
Կատեգորիա:Կիթառ
Հորիզոն

մինի|Հորիզոն
**Հորիզոն** ( — բառացիորեն՝ սահմանափակող), դիտելիության սահման։ Բաց տեղանքում դիտորդի աչքով երկրի մակերևույթի տեսանելի մաս։ Տեսանելի հորիզոն է կոչվում այն գիծը, որով երկինքը թվում է սահմանակցված երկրի մակերևույթի հետ։ Տեսանելիության հեռավորությունը կախված է շրջապատի նկատմամբ դիտորդի դիտակետի բարձրությունից և տեղանքի ռելիեֆից։

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Հորիզոնականներ

**Հորիզոնականներ**, իզոհիպսեր։ Հունարեն՝ հավասար, միանման բարձրություն։ Գծեր աշխարհագրական քարտեզների վրա, որոնք միացնում են ծովի մակարդակից (Համաշխարհային օվկիանոս) տեղանքի միևնույն բարձրությունն ունեցող կետերը և պատկերացում տալիս երկրի մակերևույթի ռելիեֆի մասին։

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Հռետոր

**Հռետոր**, ճարտասան։ Մարդ, ով տիրապետում է խոսքի արվեստին, հանդես է գալիս զանգվածների առաջ, թողնում է ոգեշնչող, ոգևորող ազդեցություն։ Հին Հունաստանում և Հռոմում՝ ճարտասան, ով հատկապես զբաղվում էր ոչ թե գործնական, այլ ցուցադրական պերճախոսությամբ, օրինակ, հռետորական դպրոցի ուսուցիչ կամ աշակերտ։

Հին Հունաստանում հայտնի հռետորներ էին․ Դեմոսթենեսը, Լիսիասը, Էսխինեզը, Անդոկիդեսը, Անտիֆոնը, Դինարքը, Հիպերիդը, Իսեուզը, Իսոկրատեսը, Լիկուրգ Աթենացին և այլք։

20-րդ դարի ազդեցիկ հռետորներ են համարվում․ Ուինսթոն Չերչիլը, Շառլ դը Գոլը, Ադոլֆ Հիտլերը, Յոզեֆ Գեբելսը, Դուգլաս Մակարթուրը, Բենիտո Մուսոլինի, Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտը։

## Տես նաև
* Պրոֆեսիոնալ հռետոր

Կատեգորիա:Հրապարակային խոսք
Հիմքային ապարներ

**Հիմքային ապարներ**, մագմատիկ ապարներ են, որոնք պարունակում են 44—53% սիլիկահող և բնութագրվում են ալյումինի Al, կալցիումի Ca, երկաթի Fe, մագնեզիումի Mg բարձր պարունակությամբ։
Հիմքային ապարների համար կարևորագույն միներալներ են հանդիսանում հիմքային պլագիոկլազները, (անորթիտ, բիտովնիտ, լաբրադոր,), պիրոքսենները (շեղանկյունային և մոնոկլինային), օլիվինը։ Տարբերում են բնականոն, ենթաալկալիական, ալկալիական շարքերի պլուտոնիկ և հրաբխային հիմքային ապարներ։ 
Հիմքային ապարները կարող են լինել ինչպես ինտրուզիվ (գաբբրո, նորիտ), այնպես էլ էֆուզիվ (բազալտ)։

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ‎
Հիմքեր

**Հիմքեր**, քիմիական նյութեր, որոնք թթուների հետ փոխազդելիս առաջացնում են աղեր։ Մեծ մասամբ մետաղների հիդրօքսիդներ են։ Ջրում դիսոցվելիս առաջացնում են հիդրօքսիլ իոններ՝ OH-։ Ըստ դիսոցման աստիճանի մեծության լինում են ուժեղ, միջին և թույլ հիմքեր։ Ուժեղ հիմքեր են ալկալինները։ Հիմքի լուծույթների ջրածնական ցուցիչը՝ pH>7։ Ըստ մոլեկուլում պարունակած OH- իոնների թվի լինում են միահիմն (NaOH և այլն), երկհիմն Ca(OH)2 և այլ հիմքեր։ Դանիացի քիմիկոս Ջ. Բրենստեդի տեսության համաձայն հիմքեր են համարվում պրոտոն միացնելու ունակ բոլոր մոլեկուլներն ու իոնները (օրինակ, NH3, ամիններ են), իսկ ըստ ամերիկացի քիմիկոս Դ. Լյուիսի՝ հիմքեր են չօգտագործված էլեկտրոնային զույգ պարունակող (էլեկտրոնային զույգի դոնոր) բոլոր նյութերը։
:Հետևյալ բոլոր բանաձերը արտահայտում են հիմքերի տեսակներ.
\mathsf{NH_3+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{NH_4^++OH^-}

K_b=\frac{[\mathsf{NH_4^+}]\cdot[\mathsf{OH^-}]}{[\mathsf{NH_3}]} = 1{,}79\cdot10^{-5};

\ \mathrm{p}K_b=-\log K_a = 4{,}75.

\mathsf{PO_4^{3-}+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{HPO_4^{2-}+OH^-}; K_\mathrm{b1}=\frac{[\mathsf{HPO_4^{2-}}]\cdot[\mathsf{OH^-}]}{[\mathsf{PO_4^{3-}}]} = 2{,}10\cdot10^{-2};

\mathsf{HPO_4^{2-}+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{H_2PO_4^-+OH^-}; K_\mathrm{b2}=\frac{[\mathsf{H_2PO_4^-}]\cdot[\mathsf{OH^-}]}{[\mathsf{HPO_4^{2-}}]} = 1{,}58\cdot10^{-7};

\mathsf{H_2PO_4^-+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{H_3PO_4+OH^-}; K_\mathrm{b3}=\frac{[\mathsf{H_3PO_4}]\cdot[\mathsf{OH^-}]}{[\mathsf{H_2PO_4^-}]} = 1{,}32\cdot10^{-12}.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հիմքեր
Ագարակ Հին

**Ագարակ Հին**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Խարբերդի գավառում համանուն դաշտում։ 1914 թվականին ուներ 225 հայ բնակիչ։ Զբաղվում Էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի և դպրոց։ Հին Ագարակի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Նրանցից շատերը զոհվել են բռնագաղթի ճանապարհին և Դեյր Էզ-Զոր անապատում։

Գյուղը եղել է հայաբնակ։ 1914 թվականին ուներ 225 հայ բնակիչ։ Բնակչությունը զբաղվում էր երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղն ուներ եկեղեցի և դպրոց։

Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել են աքսորի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն 
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հակամասնիկներ

[thumb|right|200px|Մասնիկների և հակամասնիկների էլեկտրական լիցքերի գծանկար։ Վերևից ներքև՝ [էլեկտրոն/պոզիտրոն, պրոտոն/հակապրոտոն, նեյտրոն/հականեյտրոն]]

**Հակամասնիկներ**, տարրական մասնիկների համախումբ։ Յուրաքանչյուր տարրական մասնիկի համապատասխանում է հակամասնիկ՝ օժտված հակառակ նշանի քվանտային թվերով (էլեկտրական լիցք, լեպտոնային կամ բարիոնային թվեր, տարօրինակություն և այլն)։ Մյուս հիմնական բնութագրերը, ինչպիսիք են զանգվածը, կյանքի տևողությունը, սպինը, իզոսպինը (իզոտոպային սպին), մասնիկի և հակամասնիկի համար նույնն են։

Մասնիկ-հակամասնիկ զույգի օրինակներ են էլեկտրոնը և պոզիտրոնը, պրոտոնը և հակապրոտոնը, նեյտրոնը և հականեյտրոնը, նեյտրինոն և հականեյտրինոն, \pi ^+  և \pi ^- -  մեզոնները և այլն։ Հակամասնիկներից շատերի գոյությունը հաստատված է փորձով։

## Փոխազդեցությունը
Մասնիկ-հակամասնիկ զույգերը փոխազդելով կարող են անիհիլացվել՝ փոխարկվելով այլ մասնիկների չեզոք համակարգի կամ էլեկտրամագնիսական ճառագայթման։ Կան նաև մասնիկներ (n^ \circ -,  \eta -, \rho ^\circ -, \phi -, \omega-, մեզոններ և այլն), որոնց համար վերը նշված բոլոր լիցքերը հավասար են զրոյի, ուստի նրանց հակամասնիկները համընկնում են հենց իրենց։ Դրանք կոչվում են իսկորեն չեզոք մասնիկներ։

## Պատմական ակնարկ

Հակամասնիկների գոյությունն առաջինը ենթադրել է Պ. Դիրակը՝ 1/2 սպինով մասնիկների ռելյատիվիստիկ քվանտային նկարագրման ժամանակ ստացվող բացասական էներգիայով վիճակների մեկնաբանման համար։

Կատեգորիա:Նյութ
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Կատեգորիա:Հականյութ
Հիմք (քերականություն)

**Հիմք**, քերականորեն ձևավորված բառի այն մասը, որը մնում է նրանից մեկ ձևակազմական (քերականական) մասնիկ՝ վերջավորություն, միջմասնիկ, նախամասնիկ, անջատելուց հետո։ Նավակում, նավակներ ձևերում հիմքն է նավակ։ Այն հիմքը, որը չունի այլ ձևակազմական մասնիկ (մասնիկներ), կոչվում է պարզ (ձի պարզ հիմք է ձիու ձևի մեջ), այն հիմքը, որն ունի ձևակազմական մասնիկ (մասնիկներ), կոչվում է ձևավոր (նավակներիցս դեպքում -ս մասնիկի ձևավոր հիմք է նավակներից, որ արդեն ունի -ներ և -ից ձևակազմական մասնիկները)։ Ձևակազմական միջմասնիկի հիմքը քերականորեն ձևավորված բառն է՝ առանց այդ մասնիկի [հաղթվեց բառի մեջ -վ ձևակազմական մասնիկի հիմք է (ձևավոր) հաղթեց բառը]։ Որոշ լեզվաբաններ ընդունում են նաև բառակազմական հիմք։

Հիմքերը կարող են լինել ածանցավոր և անածանց։ Անածանց հիմքերն այն հիմքերն են, որոնք կազմված են միայն արմատից, օրինակ, սեղանից, վազել բառաձևերի հիմքերը՝ սեղան, վազ, կազմված են միայն արմատից։ Անածանց են բոլոր արմատական բառերի հիմքերը, որոնցում վերջավորությունները, առանց ածանցներով միջնորդավորվելու, ուղղակի միանում են արմատներին։

Առանց բնակազմիչ հատուկ տարրերի հիմքն անվանվում է անբուն հիմք։ Այսպես՝ լատիներեն fer-s բառաձևի հիմքը անբուն է, իսկ fer-i-mus բառաձևինը՝ բնավոր, որովհետև վերջինիս մեջ առկա է i բնակազմիչ տարրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բառակազմություն
Քուչեկ

thumb|250px
**Քուչեկ** ( «ուղտի ձագ», «կոզռն», որը առաջացել է պարսկերեն «kuchak» բառից), երիտասարդ պարող Օսմանյան կայսրությունում։ Քուչեկները անդամագրվում էին կայսրության ոչ մուսուլման ժողովուրդներից։ Քուչեկների մասնագիտության ծաղկման շրջաններ 17-19-րդ դարերը։

Քուչեկները սկսում էին կարիերան 7, իսկ ավարտում՝ 25-30 տարեկանում։

## Տես նաև

* Դևշիրմե
* Բաչա բազի

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հասարակություն
Կատեգորիա:Պորտապար
Կատեգորիա:Արական մարմնավաճառություն
Կատեգորիա:Թուրքերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Հին Կաստիլիա

[մինի|Հին Կաստիլիան ըստ [1833 թվականի Իսպանիայի տարածքային բաժանման]]
**Հին Կատիլիա** (), պատմական մարզ Իսպանիայում, մեծ մասամբ՝ Կաստիլյան սարահարթում (Մեսետայում)։ Ընդգրկում է Սանտանդեր, Պալենսիա, Բուրգոս, Լոզրոնիո, Վալյադոլիդ, Սորիա, Սեգովիա, Ավիլա նահանգները։ Տարածությունը 66, 1 հզ. կմ² է, բն. 2,2 միլիոն (1971)։ Գլխավոր քաղաքը՝ Բուրգոս։ Հին Կաստիլիան ագրարային-ինդուստրիալ մարզ է։ Տիրապետում է խոշոր հողատիրությունը, մանր հողատիրությանը։ Զբաղվում են հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ, խաղողագործությամբ, գինեգործությամբ, ոչխարաբուծությամբ և կաթնամսատու անասնապահությամբ։ Արդյունահանում են երկաթի և ցինկի հանքաքար, նավթ, քարածուխ։ Մշակող արդյունաբերության ճյուղերից են մետալուրգիան, մեքենաշինությունը, մետաղամշակությունը, սննդի և քիմիական արդյունաբերությունը։ 1971-ին արտադրվել է 3,5 միլիարդ կվտ․ժ էլեկտրաէներգիա։ Ծովային նա վահանգիստը Սանտանդերն է։

Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Կաստիլիա
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Հին չեխեր կուսակցություն

«**Հին Չեխեր**» (, պաշտոնական անվանումը՝ **Ազգային կուսակցություն** [*Národní strana*]), չեխական կուսակցություն 1860- 1918 թվականներին։ «Հին չեխեր» անվանումը կուսակցությունն ստացել է 1874 թվականին, երբ նրանից առանձնացել են երիտչեխերը (բուրժուալիբերալներ)։ Գաղափարախոսներն ու պարագլուխներն էին Ֆրանտիշեկ Պալացկին, Ֆրանտիշեկ Ռիգերը և ուրիշներ։ Հանդես էին գալիս հանուն Հաբսբուրգների միապետության պահպանման, չեխական պետական իրավունքի իրականացման (չեխական գահի հողերի ինքնավարություն՝ Հաբսբուրգների կայսրության սահմաններում), դեմ էին բուրժուադեմոկրատական բարեփոխումների։

Մինչև 1879 թվականը փորձել են խոչընդոտել ավստրիական ռայխսրատի գործունեությանը, այնուհետև մտել են դրա կազմի մեջ՝ որդեգրելով ծայրահեղ աջ դիրքորոշում։ 1891 թվականի ընտրություններում պարտվելուց հետո, կորցրել են քաղաքական ազդեցությունը։ 1918 թվականին մտել են Չեխական պետական-իրավական դեմոկրատիա (1919—1934 թվականներին՝ նացիոնալ-դեմոկրատական) կուսակցության մեջ։

Կատեգորիա:Չեխիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ավստրո-Հունգարիայի կուսակցություններ
Հին սլավոներեն

**Հին սլավոներեն**, սլավոնական ամենահին գրական լեզուն։ Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի սլավոնական ճյուղի հարավային խմբին (մեռած)։ Նախապես հին սլավոներենը եղել է մակեդոնական մի խոսվածք (բարբառ), որի համար գիր է ստեղծվել IX դ.։ Իբրև գրավոր լեզու մշակվել ու հարստացել է շնորհիվ թարգմանական գրականության։ Միջէթնիկական լեզվի դեր է կատարել նախ արևմտյան, ապա հարավային և արևելյան սլավոնների համար։

Սկսած XI դարից հին սլավոներենը հիմք է դարձել եկեղեցասլավոնական լեզվատարբերակների գոյացման համար։ Կառուցվածքով թեքական է։ Հնչյունական համակարգի բնորոշ գծերից են՝ թուլացած ձայնավորների գործածությունը, անլիաձայնությունը (օրինակ՝ брада, глава, հմմտ. ռուս. борода, голова), երկար ու կարճ, նաև ռնգային ձայնավորների, փափուկ ու կոշտ բաղաձայնների առկայությունը և այլն։ Գերակշռել են բաց վանկերը։ Ունեցել է սեռի (արական, իգական, չեզոք), թվի (եզակի, երկակի, հոգնակի), հոլովի կարգեր, անվանական և դերանվանական հոլովումներ, դիմավոր (եղանակաժամանակային) և անդեմ ձևեր։ Գրավոր աղբյուրներն ավանդվել են կիրիլիցա և գլագոլիցա գրատեսակներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հինսլավոնական լեզուներ
Սունդանցիներ

մինի|աջից
**Սունդանցիներ**, սունդեր (ինքնանվանումը՝ սունդա), ժողովուրդ։ Բնակվում են Ճավա կղզու արևմտյան լեռնային շրջաններում։ Թիվը՝ 19 միլիոն՝ 1978 թվականի տվյալներով, ներկայումս մոտ 40 միլիոն։ Մարդաբանորեն պատկանում են հարավային մոնղոլոիդներին։ Լեզվով (պատկանում է ինդոնեզական լեզուներին) և նյութական մշակույթով մոտ են ճավացիներին։ Կրոնը մահմեդականությունն է, սակայն պահպանվում են նաև հին շատ հավատալիքներ։ XX դ․ սունդանցիների մոտ զարգացել է կակաոյի, թեյի, սուրճի, կաուչուկի մշակությունը։ Սունդանցիները զբաղվում են նաև անասնապահությամբ, արհեստներով (հատկապես՝ ջուլհակությամբ), աշխատում արդյունաբերության մեջ։ Սունդանցիների մեջ է մտնում բագուի ազգախումբը, որը պահպանել է մշակույթի ու տնտեսության հին գծերը։

Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի ազգեր
Ռեգինա Ղազարյան

**Ռեգինա Թադևոսի Ղազարյան** (), հայ նկարչուհի, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1985), Երևանի պատվավոր քաղաքացի (1995), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է բանակ և ծառայել աերոփակոցային 5-րդ գնդում, Կասպից ծովի ափին։

Ռեգինա Ղազարյանը կարողացել է փրկել 1935-1937 թվականներին Եղիշե Չարենցի ստեղծած աշխատանքները, որոնց թվում՝ «Ռեքվիեմ Կոմիտասին», «Անանուն», «Աշնանային երգեր», «Նավզիկե» և շատ այլ գործեր։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Ստեղծագործել է դիմանկարի («Չարենց», 1966, «Կոմիտաս», 1968, «Աննա Ախմատովա», 1981), թեմատիկ պատկերի («Այս հմուտ, հանճարեղ լոռեցին», 1969, «Խեցեգործներ», 1978, «Սպիտակ կռունկներ», 1980, «Խաղաղ տիեզերք», 1983) և բնանկարի («Աշուն», 1962, «Աղավնաձոր», 1965) բնագավառներում։

Ղազարյանի արվեստում մեծ տեղ են գրավում չարենցյան թեման և նրա պոեզիայից ներշնչված գործերը («Ամբոխները խելագարված», 1965, «Ասպետական», 1975, «Չարենցի վերջին ճանապարհը՝ հավերժություն», 1998, Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան, Երևան)։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1967, 1987, 1988), Էջմիածնում և Գյումրիում (1967)։

## Պարգևներ
* ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ, 1985
* Երևանի պատվավոր քաղաքացի, 1995

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Հայ նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Փողային նվագախումբ

մինի|աջից
**Փողային նվագախումբ**, նվագախումբ, որի կազմում կան փողային (փայտյա և պղնձյա կամ միայն պղնձյա) և հարվածային նվագարաններ։ Որպես կայուն կատարողական միավորում ձեավորվել է XVII դարում եվրոպական երկրներում։ Փողային նվագախումբի գործիքային կազմն աստիճանաբար կատարելագործվել է։ ժամանակակից փողային նվագախումբերը լինում են փոքր (20), միջին (30) և մեծ (42-56 և ավելի կատարողներ) կազմերի։ Մեծ փողային նվագախումբում ընդգրկվում են ֆլեյտաներ, հոբոյներ (ներառյալ ալտային), կլառնետներ (փոքր, ալտային և բաս-կլառնետ), սաքսոֆոններ (սոպրանոներ, ալտեր, տենորներ, բարիտոններ), ֆագոտներ (ներառյալ կոնտրֆագոտ), վալդհոռններ, փողեր, տրոմբոններ, կոռնետներ, ալտեր, տենորներ, բարիտոններ, բասեր (պղնձյա տուբաներ և աղեղնավոր կոնտրաբասեր) և հարվածային նվագարաններ։ 

Կատեգորիա:Երաժշտական խմբեր
Ստենոզ

[thumb| [Բրոնխներ|Բրոնխիալ ստենոզի համակարգչային տամոգրաֆիան վիրահատական միջամտությունից հետո]]
**Ստենոզ**( - *նեղացում, սեղմում*), որևէ խողովակավոր օրգանի (կոկորդ, կերակրափող, աղիքներ, արյունատար անոթ և այլն) լուսանցքի կամ խոռոչների միջև եղած անցքի նեղացումը։ Լինում է բնածին (զարգացման արատներ) կամ ձեռքբերովի (սպիացման, ուռուցքների հետևանքով)։ Նշված օրգանների նեղացումները հարկավոր է տարբերել այսպես կոչված ֆունկցիոնալ (մկանների սպազմից առաջացած) ստենոզից։ Խիստ արտահայտված ստենոզը դժվարացնում է օրգանի պարունակության (արյուն, սննդի զանգված, օդ) առաջ շարժվելը, որի հետևանքով ստենոզի հատվածից վեր օրգանի մկանները գերաճում են (կոմպենսացված ստենոզ)։ Հետագայում մկանների տոնուսն ընկնում է, ստենոզից վերև օրգանի լուսանցքը բավականաչափ լայնանում է և նեղացած հատվածով անցանելիությունը խանգարվում (ապակոմպենսացված ստենոզ)։

Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Գրիգոր Հարությունյան

**Գրիգոր Հարությունյան**, **Գորգին Խան** (), Բենգալիայում 1760-1763 թվականներին անգլիացի գաղութարարների դեմ հնդիկ ժողովրդի մղած ազատագրական պայքարի առաջնորդ։

## Կենսագրություն
1760 թվականին օգնել է Բենգալիայի կառավարիչ Կասիմ Միր Կասիմին՝ կազմակերպելու ապստամբություն անգլիացիների դեմ։ Հնդկաստանի թագավոր Շահ Ալեմ II-ը Գրիգոր Հարությունյանին ճանաչել է Բենգալիայի զորքերի գլխավոր հրամանատար։ Տեղացի հնդիկ և հայ զինագործների օգնությամբ Հարությունյանը կազմակերպել է զենքի, զինամթերքի արտադրություն և զինել հնդկական բանակը։ Բարեփոխումներ է մտցրել հնդկական զորքում, ստեղծել հետևազորային և հեծյալ զորատեսակներ (12 գունդ), դասավորել հատուկ ռազմակարգով, կազմակերպել հրետանային գումարտակներ։ Ներգրավել է նաև հայ զորականներին (զորապետներ էին Գրիգոր Այվազյանը, Մկրտիչ Զաքարյանը, Մարգար Հովհաննիսյանը, Նիկողայոս Երևանցին և ուրիշներ)։

Միր Կասիմի և Գրիգոր Հարությունյանի գլխավորությամբ ապստամբները 1760 թվականի աշնանը Բենգալիան հռչակել են անկախ իշխանություն։ Անգլիացիները փորձել են Հարությունյանին ներգրավել իրենց կողմը, բայց՝ ապարդյուն։ Սանթա Դարիա դաշտավայրում (Գանգեսի վտակներից մեկի ափին) տեղի ունեցած ճակատամարտում անգլիացիները պարտության են մատնել ապստամբներին, սակայն Հարությունյանը չի հուսալքվել և շարունակել է կազմակերպել հետագա պայքարը։ Անգլիացիներին հաջողվել է դավադրաբար սպանել տալ նրան։

## Գրականություն
* Խոջամալեան Թ., Պատմութիւն Հնդկաց, Կալկաթա, 1849։ 
* Աբրահամյան Ռ.Ա., Հնդիկ ժողովրդի 1760-1763 թթ. ապստամբությունը անգլիական գաղութարարների դեմ և հնդկահայ գաղութը, «ՊԲՀ», 3, 1960։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման ղեկավարներ
Կատեգորիա:Հնդկահայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հնդկահայ հասարակական գործիչներ
կատեգորիա:Հայերը Բանգլադեշում
Հինա

**Հինա**, կարմրադեղին ներկ։ Ստանում են լավսոնիայի (հինայի ծառ) թփուտի տերևներից։ Օգտագործում են գործվածքներ (բրդյա, մետաքսյա), մազեր ու եղունգներ ներկելու համար։ Երբեմն հինա են անվանում բույսը (անփուշ լավսոնիա), որից ստանում են ներկը։
մինի|Հինայի ծառ

## Նկարագրություն
Հինայի ծառը աճում է արևադարձային երկրներում, պատկանում է արենախոտազգիների ընտանիքին։ Ծառի բարձրությունը հասնում է  մինչև 7 մ, ապրում է մոտ 20 տարի։ Բույսի կարմրավուն կոպիտ ցողուններն ունեն կոշտ ու ամուր տերևներ։ Գարնանը բույսը ծածկվում է մանր ու նուրբ սպիտակավարդագույն ծաղիկներով  (նման յասամանի ծաղիկներին), որոնք օդը հագեցնում են վարդի բուրմունք հիշեցնող հոտով։ Ներկանյութը գտնվում է գլխավորապես բույսի ցողունի ու տերևների մեջ։

### Տարածվածություն
Հինայի բույսի հայրենիքն է Բենգալիան (Հնդկաստան) և Իրանը, որտեղից այն տեղափոխվել է Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրները, Աֆղանստան, հետագայում տարածվել է Ճապոնիայում, կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի երկրներում։ Չնայած բույսն ունի այդպիսի մեծ տարածում, բայց համաշխարհային շուկա հինայի հիմնական մատակարարողը եղել է Իրանը։ Իրանական վաճառականները դեռ վաղ ժամանակներից հինան արտահանել են աշխարհի շատ երկրներ։ 
[thumb|left|Բուսաբանական նկարագրություն [Ֆրանսիսկո Մանուելյա Բլանկոյի գրքից]]

#### Օգտակար հատկանիշներ
Հինան հնագույն ժամանակներից մարդը օգտագործել և բարձր է գնահատել որպես ներկանյութ և դեղամիջոց։ Այդ ներկանյութը աչքի է ընկնում ոչ միայն գեղեցկությամբ, այլև կայունությամբ ու դիմացկունությամբ։

Որպես ներկանյութ և դեղամիջոց հինան լայնորեն օգտագործում էին հատկապես Մերձավոր արևելքի և հարավ-արևմտյան Ասիայի երկրների մուսուլմանական ժողովուրդները։ Հինայով ներկում էին նաև մազերը, ձեռքերի ափերն ու ոտքերի ներբանները, որպեսզի դրանք չքրտնեն, չվարակվեն էկզեմայով և սնկային հիվանդություններով։ 
 
Հնդկաստանում հինայի տերևները օգտագործվել է լյարդի և փայծաղի հիվանդությունները բուժելու, իսկ արևելքի մի շարք երկրներում՝ որպես հականեխիչ դեղամիջոց՝ մաշկի վնասվածքները բուժելու համար։ Բրնձագործական շրջանների բնակիչները դաշտից վերադառնալուց հետո՝ երեկոյան, ոտքերին հինայի շիլա էին քսում ու փաթաթում։ Եվ չնայած որ տարվա մեծ մասը անց էին կացնում դաշտում՝ ջրերի մեջ, ոչ մի անգամ չէին հիվանդանում հոդացավով։ Հինայի ներկանյութով հաճախակի ներկելիս մազերը նկատելիորեն աճում, դառնում են մետաքսանման և փայլուն։ Ամրանում է նրանց արմատները, վերանում ավելորդ ճարպը և թեփը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ներկանյութեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Հինգերորդ շարասյուն

[մինի|«Գնահատիր Ամերիկան, կանգնեցրու հինգերորդ շարասյունը»Հ<br>ինգերորդ շարասյունը՝ «[Ֆանատիզմ|Կույր հավատը», «Արտաքին քարոզչությունը», «Սաբոտաժը», ապարդյուն փորձում է տապալել պետության չորս սյուները՝ «Ազատությունը», «Միասնությունը», «Արդարությունը», «Հավասարությունը|»*Ներքևում նշված գույների վրա մակագրություններն են՝ *կարմիրը՝ արիությունսպիտակը՝ պատիվկապույտը՝ արդարություն:]]

**«Հինգերորդ շարասյուն»** (**), գեներալ Ֆրանկոյի գործակալության անվանումը, որը գործել Է Հանրապետական Իսպանիայում, 1936-1939-ի Ազգային-հեղափոխական պատերազմի ժամանակ։ «Հինգերորդ շարասյուն» տերմինն առաջացել Է 1936 թվականի հոկտեմբերին, երբ ֆաշիստական խռովարարները չորս շարասյուներով հարձակվում Էին Մադրիդի վրա, իսկ հինգերորդը (գործում Էր քաղաքում), վճռական պահին պետք Է հարվածեր թիկունքից։ «Հինգերորդ շարասյունը» շփոթություն Էր տարածում, զբաղվում սաբոտաժով, լրտեսությամբ ու դիվերսիայով։ 1939-1945 թվականներին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ «Հինգերորդ շարասյուն» էին կոչում տարբեր երկրներում գործող նացիստական գործակալությունները, որոնք օգնում էին ֆաշիստական զորքերին զավթելու այդ երկրները։ 

Կատեգորիա:Ազգային անվտանգություն
Կատեգորիա:Անկանոն զորքեր
Կատեգորիա:Բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Դավադրության տեսություն
Կատեգորիա:Դարձվածքներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Լրտեսություն
Կատեգորիա:Խոր քաղաքականություն
Կատեգորիա:Հատուկ ծառայություններ
Կատեգորիա:Հետախուզություն
Կատեգորիա:Ռազմագիտություն
Կատեգորիա:Ռազմական մարտավարություն
Կատեգորիա:Ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Ռազմական ռազմավարություն
Կատեգորիա:Ռազմական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Տերմինաբանություն ըստ գաղափարախոսության
Կատեգորիա:Փոխաբերություններ
Կատեգորիա:Քաղաքագիտության տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Քաղաքական նորաբանություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պատերազմ Իսպանիայում
Կատեգորիա:Քարոզչություն
Սամվել Ղազարյան

**Սամվել Արմենի Ղազարյան** (), հայ քանդակագործ, նկարիչ-ձևավորող։

## Կենսագրություն
1978 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը, 1978-1990 թվականներին դասավանդել է նույն ինստիտուտում։

Գործերին բնորոշ են պլաստիկ ձևերի հստակությունը, հավասարակշռվածությունը, գաղափարների փիլիսոփայական իմաստավորումը։

## Ստեղծագործություններ
[մինի|աջից|200px|[Դերենիկ Դեմիրճյանի տուն-թանգարան, քանդակագործ՝ Սամվել Ղազարյան]]
Գործերից են՝
* «Կանոն» (1979)
* «Հավասարակշռություն» (1984 թվական, Տաշքենդ)
* «Ծովինար» (1985 թվական, Իջևան)
* «Հայոց պատմություն», «Փոքր Մհեր» (երկուսն էլ՝ 1989 թվական)
* «Դժոխքի դուռը» (1994)
* «Ավետում» (1998)
* Կոմիտասի կիսանդրին (2005 թվական, Քվեբեկ, Կանադա)

Հեղինակ է նաև Վոլֆգանգ Գյոթեի «էդմոնտ» (1998), Ֆեոդոր Դոստոևսկու «Դեռահասը» (2003) գործերի ձևավորումների, գրաֆիկական թերթերի։

Քանդակներից տեղադրված են Մոսկվայում, Քիշնևում, Բիշքեկում, Սամարղանդում, գործերից պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, ԺԱԹ-ում, Տրետյակովյան պատկերասրահում (Մոսկվա), Էրմիտաժում (Սանկտ Պետերբուրգ) և այլուր։

## Մրցանակներ
[մինի|200px|[Ալեքսանդր Սահինյանի դիմաքանդակը, քանդակագործ՝ Սամվել Ղազարյան]]
Արժանացել է քանդակի համաժողովի մրցանակի (1984 թվական, Տաշքենդ), բիենալեի արծաթե մեդալի (1986 թվական, Թբիլիսի), «Ռիգա-88» միջազգային կվադրենալեի մրցանակների և ոսկե մեդալների, 10-րդ (գավաթ, 1992 թվական), 11-րդ և 13-րդ (1994 թվական, 1998 թվական, ոսկե մեդալներ, Ռավեննա) միջազգային բիենալեների դափնեկիր է։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1997, 2003, 2011, 2013 թվականներ)։

## Աղբյուրներ
* Լույսի արահետներով, Սամվել Ղազարյան
* Արարման խորհուրդը, Սամվել Ղազարյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Արտաշես Հարությունյան

**Արտաշես Հարությունյան** (*Պողոս Հարությունի Հարությունյան*, ), հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
1912 թվականից հաստատվել է Կոստանդնուպոլսում։ 1915 թվականին ձերբակալվելով՝ տարվել է Նիկոմեդիա և սպանվել։ Անդրանիկ ժողովածուն՝ «Լքված քնար» խորագրով, լույս է տեսել 1902 թվականին, հաջորդ ժողովածուն՝ «Երկունք»-ը, 1906 թվականին։ 1912 թվականին լույս է տեսել նրա «Նոր քնար» բանաստեղծությունների գիրքը՝ գրված եվրոպական սիմվոլիստների հետևությամբ։ «Արևելյան մամուլ», «Մեհյան», «Բյուզանդիոն», «Մասիս», «Բյուրակն» և այլ պարբերականներում տպագրել է գրական դիմանկարներ («Եղիա Տեմիրճիպաշյան», «Գալուստ Կոստանդյան», «Մատթեոս Մամուրյան», «Շիրվանզադե»), գրականագիտական ուսումնասիրություններ («Ինտրա և իր «Ներաշխարհը», «Դանիել Վարուժան և իր նոր գիրքը»), խորհրդածություններ («Գավառի կյանքեն», «Թավուառումներ», «Հակասություններ»)։ Այդ հոդվածներով Հարությունյանը զգալի դեր է կատարել արևմտահայ քննադատական մտքի զարգացման գործում։ Թարգմանել է Լև Տոլստոյից և Մաքսիմ Գորկուց։ Հանդես է եկել Մանիշակ, Ուրվական, Կարո, Շահեն-Կար, Պան կեղծանուններով։

## Երկեր
* Լքուած քնար, Կ. Պոլիս, 1902, 84 էջ։
* Երկունք, Կ. Պոլիս, 1906, 80 էջ։
* Նոր քնար, Կ. Պոլիս, 1912, 148 էջ։
* Արձակ էջեր եւ քերթուածներ, Փարիզ, 1937, 192 էջ։
* Գիշերվան ճամբորդը, Երևան, 1968, 378 էջ։
* Քառյակներ, Երևան, 1993, 125 էջ։
* Քառյակներ – 2, Երևան, 1996, 114 էջ։
* Ընտրանի, Երևան, 2016, 328 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թէոդիկ, Ամենուն տարեցոյցը, ԿՊ, 1912, էջ 396-97, 1914, էջ 44. 1916-20, էջ 162։ Սուրեն Շտիկյան
* Թորոս Թորանյան, «Գիշերվան ճամփորդը», «Գրական թերթ», 1969, № 2:

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Բաբկեն Հարությունյան (թատերագետ)

**Բաբկեն Բարեղամի Հարությունյան** (), հայ թատերագետ, արվեստագիտության դոկտոր (1970)։

## Կենսագրություն
1949 թվականին ավարտել է Երևանի թատերական ինստիտուտի թատերագիտական ֆակուլտետը։ 1954 թվականից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ արվեստի ինստիտուտում։

Հեղինակ է «Հայ-ռուսական թատերական կապերը» (1955, հայերեն, 1956, ռուսերեն), «Ռուսական դրամատուրգիան սովետահայ բեմում» (1957, ռուսերեն), «Արմեն Գուլակյան» (1964) աշխատությունների, ինչպես և սովետահայ թատրոնի պատմության՝ «Սովետական դրամատիկական թատրոնի պատմություն» բազմահատորյակում (1966-1969 թթ., ռուսերեն, վեց հատորով)։ Կազմել է «Սուրեն խաչատուրյան» (1969, ռուսերեն), «Արմեն Գուլակյան» (1979) ժողովածուները։ Հայ թատերագիտության մեջ մեծ ներդրում է Հայաստանի «Սովետահայ թատրոնի տարեգրություն» (գիրք 1-2, 1961-1969) և «XIX-XX դդ. հայ թատրոնի տարեգրություն» (հ.1, 1980) աշխատությունը, որն ընդգրկում է 1801-1960 թվականներին՝ հայ ժողովրդի թատերական արվեստի փաստական պատմությունը։ Եղել է «Թատերական հանրագիտարան»-ի (Մոսկվա, 1961-1967, հինգ հատորով) գիտական խորհրդատու և հայ թատրոնին առնչվող բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ։

1990-ականներին տեղափոխվել է Մոսկվա։ Վերջին տարիներին հեղինակել է «Վահրամ Փափազյան» (2012) և «Պետրոս Ադամյան» (2013) աշխատությունները։

## Երկեր
* Արմեն Գուլակյան, աշխատություն, 1964 թ.:
* Սուրեն Խաչատուրյան, աշխատություն, 1969 թ.:
* Ռուբեն Զարյան, ժողովածու, 1980 թ.:
* Սունդուկյանի անվան թատրոն. 1922-1982 թթ., ալբոմ, 1989 թ.:
* Սովետահայ թատրոնի տարեգրություն, գիրք 1-2, 1961-1969 թթ.:
* 19-20-րդ դարերի հայ թատրոնի տարեգրություն, հատոր 1-3, 1980-1981 թթ.:
* Հայ խորհրդային թատրոն. 1917-1977 թթ., աշխատություն, 1985 թ.:
* Հայ-ռուսական թատերական կապերը։ Համառոտ ակնարկ. Երևան։ ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1955 թ.:
* Армяно-русские театральные связи. Ереван: Армгосиздат, 1956:
* Русская драматургия на армянской советской сцене. Ереван: Изд-во АН АрмССР, 1957:
* Արմեն Գուլակյան։ Կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն, 1899–1960 թթ.. Երևան։
* Հայ խորհրդային թատրոն, 1917–1977 թթ.. Երևան։ Սովետական գրող, 1985 թ.:
* Հովհաննես Աբելյան։ Կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն, 1865–1936 թթ.. Երևան։ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակություն, 1987 թ.:
* Սունդուկյանի անվան թատրոն։ (1922–1982). Երևան։ Խորհրդային գրող, 1989 թ.:
*Խորհրդահայ թատրոնի տարեգրություն, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2008, 504 էջ։
* Эпоха и личность. Рубен Зарян: к 100-летию со дня рождения. Ереван: Изд-во РАУ, 2010 թ.:
* Վահրամ Փափազյան։ Կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն, 1888–1968 թթ. Երևան։ ԵՊՀ հրատարակություն, 2012 թ. :
* Армянский театр XIX–XX веков. М.: Гуманитарий, 2012:
* Պետրոս Ադամյան։ Կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն, 1849–1891 թթ. Երևան։ ԵՊՀ հրատարակություն, 784 էջ, 2013 թ.:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անվանի թատերագետի նոր ծառայությունը

Կատեգորիա:Արվեստագիտության դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Ակլատիզ

մինի|Մեծ Պահքի տիկնիկ
**Ակլատիզ** կամ **Ախալոճ**, **Ախըլոճ**, **Ախլոճ**, **Ախըլոջ**, **Ախացել**, **Ախելուծ**, **Աքլատիզ**, **Գոգոռոզ**, **Խուխուլիճ**, **Խուլուճիկ**, **Մոռմոռոզ**, **Մռմռաս**, **Մեծպաս**, **Պապի պուլուլ**, **Պապի պլոր**, **Որոջբեկ**, **Ֆռիկ**, տիկնիկ Մեծ Պահքի, հայկական ծիսական տիկնիկներից մեկը։

Մեծ Պասի խորհրդանիշ է համարվում այս տիկնիկը։ Այն իրենից առարկայորեն ներկայացնում է մի սոխ, վրան յոթ փետուր խրած և թելերով առաստաղից կախ տված։ Կարնոհայերի մեջ այն ծերունու տեսքով տիկնիկ էր, որը պատրաստվում էր տղամարդու հագուստով, փարթամ ու սպիտակ բեղ ու մորուքով, միոտանի, որի ծայրին խրվում էր սոխը յոթ փետուրներով, պարզած թևերով, որոնցից քարեր էին կախում։ Ուրիշները ոլորած ճիպոտի ծայրին գլուխ սոխ էին ամրացնում, սոխի վրա այծի մազից բեղ ու մորուք սարքում, սոխի մեջ յոթ գույնզգույն փետուր խրում։ Այն կախելու ժամանակ երեխաները երգում էին.
-Ակլատիզ, չվանը վիզ,
Եկավ մեզ հյուր՝ կախվավ երդիս։


## Տես նաև
* Հայկական ծիսական տիկնիկներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ծիսական տիկնիկներ
Լեոպոլդ Ստոկովսկի

**Լեոպոլդ Ստոկովսկի** (, ), ամերիկացի դիրիժոր։ Ազգությամբ՝ լեհ (մայրը շոտլանդուհի էր)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Լոնդոնի թագավորական երաժշտական քոլեջը, կատարելագործվել Փարիզում, Բեռլինում։ Որպես դիրիժոր հանդես է եկել 1908 թվականից, Լոնդոնում։

Հյուրախաղերով հանդես է եկել իր գլխավորած (1912-1936) Ֆիլադելֆիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ, որին համաշխարհային ճանաչում է բերել։ Ղեկավարել է նաև ԱՄՆ-ի այլ խոշորագույն սիմֆոնիկ նվագախմբեր, այդ թվում՝ իր իսկ ստեղծած Համաամերիկյան երիտասարդական (1940-1942), ապա Հոլիվուդի (1945-1949), Նյու Յորքի ֆիլհարմոնիկ (1949-1950) են։

Հիմնադրել է Ամերիկայի սիմֆոնիկ նվագախումբը Նյու Յորքում (1962 թվականին)։ 1970-1977 թվականներին եղել է Լոնդոնի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժորը։

Ստոկովսկու երաժշտական մշակույթում ամերիկյան ոճի աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից է (լայն լսարան նվաճելու համար հանդես է բերել հնարամտություն, ունկնդիրներին զարմացրել ամերյան կոմպոզիտորների նորագույն բարդ երկերի կատարմամբ, դահլիճում կիրառել լուսային էֆեկտներ և այլն)։

Մեծ դեր է խաղացել որպես երաժշտական լուսավորիչ՝ կազմակերպել է մանուկների և պատանիների համար համերգների շարքեր։

Գրել է «Երաժշտությունը բոլորիս համար» գիրքը (1943), նկարահանվել կինոնկարներում («Հարյուր տղամարդ և մի աղջիկ», «Ֆանտազիա», «Կառնեգի-հոլլ» և այլն)։ Երաժշտական երկերի հեղինակ է։

1958 թվականին հանդես է եկել ԽՍՀՄ-ում։

մինի 
մինի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Լեհ դիրիժորներ
Կատեգորիա:RCA Records-ի արտիստներ
Մարգարիտ Հարությունյան

**Մարգարիտ Գաբրիելի Հարությունյան** (), հայ երաժշտագետ, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1965)։

## Կենսագրություն
Մարգարիտ Հարությունյանը ծնվել է 1921 թվականին Երևանում։ 1944 թվականին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիան, ուր և նույն թվականից դասավանդում է։ 1962-1974 թվականներին եղել է երաժշտության պատմության ամբիոնի վարիչ, 1978 թվականից՝ պրոֆեսորի պաշտոնակատար։

Աշխատությունները նվիրված են հայ երաժշտության պատմության հարցերին։

## Պարգևներ, մրցանակներ
* ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, 1965
* Հանրամատչելի գրականության մրցույթի 2-րդ մրցանակ, 1970

## Աշխատություններ
* «Հայ երաժշտության պատմություն» (1968, մաս 1, Ա. Բարսամյանի հետ)
* «Կոմիտաս» (1969) 
* «Հայ երաժշտության պատմություն» (1996) 
* «Ա. Խաչատրյան. նամակներ» (1995) 
* «Հայկանուշ Դանիելյան» (1988)
* Тезисы докладов конференции преподавателей (История и теория музыки, эстетика, исполнительство, научный коммунизм), 1988.

## Երկեր
* Արամ Խաչատրյան, (Կյանքի և ստեղծագործության մասին) Երևան, Սովետական գրող, 1981. - 103 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Հինդուկուշ

**Հինդուկուշ** (պարսկերեն հինդու կուխ՝ հնդկական լեռ), լեռնային համակարգ Աֆղանստանում, Պակիստանում և Հնդկաստանում։

Երկարությունը մոտ 800 կմ է, լայնությունը՝ 50 - 300 կմ, առավել բարձրությունը՝ 7,708 մ (Տիրիչմիր լեռ)։ Հիմնական լեռնաշղթաներն են Բաբան, Պագմանը և բուն Հինդուկուշը։ Բաժանվում է Արևմտյան (3500-4000 մ գերակշռող բարձրություններով), Կենտրոնական (մինչև 6059 մ) և Արևելյան (6000 կմ-ից բարձր) մասերի։ Ծածկված է սառցադաշտերով (6200 կմ²)։ Ամենացածր լեռնանցքը Բարոգիլն է (3777 մ)։ Հինդուկուշը Ալպյան գեոսինկլինալային (ծալքավորման) մարզի հորստաանտիկլինորային մասնատված բարդ համակարգ է՝ ձևավորված նեոգենանթրոպոգենի ժամանակաշրջանում։ Բնութագրվում է ուժեղ սեյսմիկությամբ։

Ունի քարածխի, երկաթի, բազմամետաղների, ոսկու, ծծմբի, գրաֆիտի և այլ հանքեր։ Կլիման լեռնային է, չոր, մերձարևադարձային՝ լավ արտահայտված ուղղաձիգ գոտիականությամբ։ Տեղումների տարեկան քանակը 300 - 1000 մմ է, արևելյան ներքին գոգհովիտներում՝ մինչև 50 մմ։ Լանդշաֆտները տարածված են ուղղաձիգ գոտիականությամբ՝ կիսաանապատներից մինչև բարձրլեռնային նիվալ կամ ցուրտ անապատային գոտին։

Կատեգորիա:Աֆղանստանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Պակիստանի լեռնաշղթաներ
Հիպոթերմալ հանքավայրեր

**Հիպոթերմալ հանքավայրեր**, ըստ ամերիկացի երկրաբան Վ. Լինդգրենի դասակարգման՝ բարձր (հիմնականում 400°-300&nbsp;°C) ջերմաստիճանների և մեծ խորությունների պայմաններում գոյացած հիդրոթերմալ հանքավայրերը։ Այդ խմբի մեջ Լինդգրենն ընդգրկել է ոսկի-քվարցային, քվարց-անագաքարային, քվարց-վոլֆրամիտային, քվարց-մոլիբդենիտային և ուրիշ հանքավայրեր, որոնք իրոք առաջացել են նշված պայմաններում, սակայն նա այդ խմբի մեջ է ներառել նաև պղինձ-տուրմալինային, պղինձ-անագային, անագ-վոլֆրամ-բիսմութային ու մի շարք մագնետիտային հանքավայրեր, որոնք նույնպես առաջացել են բարձր ջերմաստիճանների պայմաններում, բայց փոքր խորություններում։ Հետագայում Լինդգրենի առաջարկած հիպոթերմալ հանքավայրերը ստորաբաժանվեցին երկու՝ 1.բարձր ջերմաստիճանային չափավոր ու մասամբ մեծ խորությունների և 2. բարձր ջերմաստիճանային փոքր խորությունների ենթախմբերի։

Կատեգորիա:Հանքավայրեր
Ասուպներ

thumb

Մութ, անամպ գիշերներին երկինքը երբեմն հատում են հանկարծակի բռնկող, վառ լուսաշերտեր։ Դրանք ասուպներն են՝ տիեզերական տարածությունից Երկրի մթնոլորտ ներթափանցող քարե մարմիններ և փոշու մասնիկներ, որոնք օդի հետ շփումից շիկանում ու այրվում են։ Եթե քարաբեկորները բավականաչափ խոշոր են և հասնում են Երկրի մակերևույթին, դրանք կոչվում են երկնաքարեր։

Ասուպներին հաճախ անվանում են ընկնող աստղեր, սակայն իրականում դրանք բոլորովին էլ աստղեր չեն։ Այլ ընդամենը այրվող մարմիններ, ինչի արդյունքում մենք երկնքում տեսնում ենք վառ բռնկումներ։

Արեգակի շուրջը ուղեծրով շարժվելիս Երկիրը երբեմն անցնում է ասուպների մեծ կուտակումների միջով։ Այդպիսի դեպքերում դիտվում են ասուպների «անձրևներ», որոնք, թվում է, թափվում են երկնակամարի փոքրիկ տիրույթներից։

Երկնաքարերը տիեզերքից ընկնող բավականաչափ մեծ քարե մարմիններ են, որոնք ամբողջությամբ չեն այրվում մթնոլորտում և հասնում են Երկրի մակերևույթին։ Ամեն տարի մոտ 500 բավականաչափ խոշոր երկնաքարեր «ռմբահարում» են մեր մոլորակը։ Երկնաքարերի մի մասը կազմված է քարից, մյուսները՝ երկաթ-նիկելային խառնուրդից, իսկ երրորդները՝ և՜ մեկից, և՜ մյուսից։ Երկնաքարերն իրենց բաղադրությամբ տարբերվում են Երկիրը կազմող հանքապարներից, ուստի գիտնականները աշխատում են գտնել և ուսումնասիրել դրանք։ Վաղ անցյալում տիեզերական տարածությունում թռչում էին շատ ավելի խոշոր երկնաքարեր, քան այժմ։ Բարեբախտաբար դրանց մեծ մասն արդեն ընկել է տարբեր մոլորակների վրա, բայց դա չի նշանակում, թե ամբողջովին վերացել է մեծ երկնաքարի հետ Երկրի բախման հավանականությունը, որը կարող է խոշոր ավերածությունների պատճառ դառնալ։

## Գրականություն
Հայկական մանկական հանրագիտարան

Կատեգորիա:Ասուպային հոսքեր
Սիրիլ Նորման Հինշելվուդ

**Սիրիլ Նորման Հինշելվուդ** (, ), անգլիացի ֆիզքիմիկոս։

1955-1960 թվականներին եղել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության նախագահ։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են շղթայական ռեակցիաների բնագավառին, ուսումնասիրել է դրանց համասեռ կատալիզը և մեխանիզմը։ 1928 թվականին ջրածնի օքսիդացումը հետազոտելիս հայտնաբերել է բոցավառման վերին սահմանը և բացատրել այդ երևույթը որպես փակ ծավալում մասնիկների եռակի փոխհարվածի դեպքում շղթաների կտրման արդյունք։ Միաժամանակ Ն. Ն. Սեմյոնովի հետ մշակել է շղթայական ռեակցիաների տեսության հիմունքները։ Նա հետազոտել է անօրգանական և օրգանակն նյութերի (օրինակ, կալիումի պերմանգանատի, ալդեհիդների, կետոնների են) քայքայման կինետիկան։ 1938 թվականից զբաղվել է տարբեր միջավայրերում բակտերիաների աճման պրոբլեմով, հաստատել է, որ միջավայրին բակտերիաների հարմարվողականությունը ինքնաբերաբար կարգավորվում է բջիջների ֆերմենտային հաշվեկշռով։ Հայտնաբերել է բջիջների աճման արագության կախումը շրջապատող միջավայրում ածխաթթու գազի, ամինաթթուների և այլ նյութերի պարունակությունից։ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1956 թ., Ն. Ն. Սեմյոնովի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Գաբրիել Հարությունյան

**Գաբրիել Գրիգորի Հարությունյան** (), հայ խորհրդային բժշկապատմաբան, մանկաբարձ-գինեկոլոգ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1953), ՀԽՍՀ վաստակավոր բժիշկ (1944)։

## Կենսագրություն
1919 թվականին ավարտել է Խարկովի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1920-1921 թվականներին աշխատել է Իգդիրի և Վաղարշապատի զինվորական լազարեթներում։ 1922 թվականից աշխատել է Երևանում։ 1932-1939 թվականներին եղել է Կարմիր խաչի կանանց հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ, 1939-1941 թվականներին՝ Երևանի ծննդատան տնօրենի տեղակալ և գինեկոլոգիական բաժանմունքի վարիչ, 1941-1945 թվականներին՝ էվակո-հոսպիտալի վարիչի տեղակալ, 1945-1953 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ (Գիտությունների ակադեմիա) կենսաբանության և բժշկության պատմության բաժանմունքի ավագ գիտաշխատող։

* Պարգևատրվել է Կարմիր աստղի շքանշանով։

## Երկեր
* Гинекология и акушерство в Армении в древние и средние века. Ереван, Изд-во АН АрмССР, 1974, 254 с.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ մանկաբարձներ
Հիշատակարան

մինի|Հիշատակարան (տպագրված 1471 թվականին)

**Հիշատակարան**, ձեռագիր բնագրերի վերջում և ազատ տեղերում արված արձանագրություն։

Հիշատակարանում ներկայացված են տվյալ ձեռագրի ստեղծման հանգամանքները, հաճախ նաև՝ տվյալ ժամանակաշրջանի անցուդարձերը, կենսագրական տեղեկություններ ձեռագիրն արտագրողի, կազմողի, ծաղկողի, պատվիրատուի և այլոց մասին։ Հիշատակարան են թողել ձեռագրեր ընդօրինակող գրիչները, մանրանկարիչները, կազմողները, ստացողները և բոլոր նրանք, ովքեր այս կամ այն կերպ առնչվել են տվյալ ձեռագրին։ Հիշատակարաններն ստեղծվել են վիմագիր արձանագրությունների օրինակով ու հետնությամբ և տարածվել հատկապես հնագույն քրիստոնյա ժողովուրդների՝ հույների, հայերի, ասորիների շրջանում։ Հիշատակարաններն ամենից ավելի զարգացել ու ծավալվել են հայ իրականության մեջ՝ ձեռք բերելով յուրահատուկ պատմագրական տեսակի արժեք։

Հայ ձեռագրական հիշատակարանը, սկիզբ առնելով V դարի և մեծ վերելք ապրելով XIII—XV դարերում, հարատևել է մինչև XVIII դար։ Պատմական հավաստի վավերագրեր լինելով հանդերձ՝ հայկական ձեռագրերի հիշատակարաններն արտահայտել են նաև ժամանակի գեղարվեստական ճաշակն ու մտածողությունը, անգամ՝ հարստացրել միջնադարի հայ պոեզիան ու արձակը։

## Տես նաև

* Գրառաջք

Կատեգորիա:Արձանագրություններ
Քլարկ Քենտ

**Քլարկ Քենտ** (), ամերիկյան կոմիքսների հորինված հերոս, ով առավել հայտնի է որպես Սուպերմեն։ Այն ստեղծվել է ամերիկացի գրող Ջերի Սիգելի ու կանադացի նկարիչ Ջո Շուստերի կողմից 1932 թ.-ին ու այնուհետև այն նրանք վաճառել են DC Comics ընկերությանը։ 1938 թ.-ի հունիսին այն առաջին անգամ հայտնվել է Action Comics գրքի առաջին համարում և հետագայում հիմք է ծառայում ստեղծելու մի շարք ֆիլմեր, կոմիքսներ և համակարգչային խաղեր։ Քլարկ Կենտը հայտնի է որպես ազնիվ, հեզ և ենթարկվող մի մարդ, ով թաքցնում է իր իրական ինքնությունը մարդկանցից և անում է ամեն ինչ որպեսզի չհայտնվի ուշադրության կենտրոնում։ Նա աշխատում է որպես լրագրող Մետրոպոլիս քաղաքի Daily Planet թերթի համար։ Աշխատանքի վայրում նա սովորաբար կրում է սև կոստյում, փողկապ և շրջանակաձև ակնոց։ Քլարկը փոխելով իր ինքնությունը որպես Սուպերմեն, հայտնվում է հասարական հեռախոսից օգտվելու սենյակում և հանելով իր աշխատանքային հագուստը, հագնում է իր կապույտ, կարմիր և դեղին գույներից կազմված սուպերհերոսի կոստյումը։

## Ծանոթագրություններ
Հիշող էլեկտրոնաճառագայթային խողովակ

**Հիշող էլեկտրոնաճառագայթային խողովակ**, էլեկտրոնաճառագայթային խողովակ, որն օժտված է որոշակի ժամանակամիջոցում էլեկտրական ազդա նշաններ պահպանելու հատկությամբ։

## Կիրառում
Կիրառվում է ոչ ստացիոնար պրոցեսների գրանցման ու բազմակի վերարտադրման, ազդանշանների համեմատման, ռադիոլոկացիոն ինդիկատորներում շարժվող օբյեկտի (նպատակի) առանձնացման, ռադիոլոկացիոն ազդանշանները հեռուստատեսայինի փոխակերպման համար, ԷՀՄ-ի օպերատիվ հիշողության սարքերում և այլն։

## Տեսակներ
Տարբերում են այնպիսի հիշող էլեկտրոնաճառագայթային խողովակներ, որոնցում՝ 
# գրանցված ինֆորմացիան արտահայտվում է էլեկտրական ազդանշանների ձևով (գրաֆիկոն), 
# գրանցված ազդանշանները փոխակերպվում են էկրանի վրա դիտվող պատկերի։

Բոլոր տեսակի հիշող էլեկտրոնաճառագայթային խողովակներում տեղի են ունենում՝
* գրանցման նախապատրաստում՝ նախօրոք գրանցված ազդանշանի «ջնջում», 
* ազդանշանի գրանցում դիէլեկտրիկ թիթեղի մակերևույթի վրա լիցքերի բաշխման (պոտենցիալային ռելիեֆի) տեսքով,
* ազդանշանի պահպանում անհրա ժեշտ ժամանակահատվածի ընթացքում՝ ազդանշանի «հիշում», 
* ազդանշանի վերարտադրում ցանկացած պահին՝ «ընթերցում»։

Կատեգորիա:Ինֆորմացիոն կրիչներ
Հակադարձ ֆունկցիա

**Հակադարձ ֆունկցիա**, *օրենք*, որը հակադարձում է տրված ֆունկցիայով արտահայտված կախվածությունը։ Այսպես, եթե f(x)-ը տրված ֆունկցիան է, ապա x փոփոխականը, դիտարկված որպես y փոփոխականի ֆունկցիա՝ x= \phi(y) կլինի f(x)-ի հակադարձ ֆունկցիան, ընդ որում, f(x)-ի որոշման տիրույթը իր հակադարձ ֆունկցիայի փոփոխման տիրույթն է և հակառակը։ Օրինակ, y=3x+1 և y= \log_2x ֆունկցիաների հակադարձ ֆունկցիաներն են, համապատասխանաբար, x=\frac{1}{3}(y-1) և x=2^y ֆունկցիաները։ Եթե x= \phi(y)-ը y=f(x)-ի հակադարձ ֆունկցիան է, ապա նաև y=f(x)-ը x= \phi(y)-ի հակադարձ ֆունկցիան է, այս իմաստով դրանք կոչվում են փոխհակադարձ ֆունկցիաներ։ Վերջիններիս գրաֆիկները սիմետրիկ են y=x ուղղի նկատմամբ։ Տրված ֆունկցիայի հակադարձը միշտ չէ, որ գոյություն ունի։ Անընդհատ ֆունկցիայի համար հակադարձ ֆունկցիայի գոյության պայմանը տրված ֆունկցիայի խիստ մոնոտոն լինելն է։ Այսպիսով, եթե մոնոտոն, անընդհատ y=f(x) ֆունկցիայի հակադարձ ֆունկցիան նշանակենք y=f^{-1}(x), ապա f^{-1}[f(x)]=f[f^{-1}(x)]=x։

Կատեգորիա:Ֆունկցիա
Կատեգորիա:Բազմությունների տեսության հիմնական հասկացություններ
Կատեգորիա:Ունար գործողություններ
Հիպաբիսալ ապարներ

**Հիպաբիսալ ապարներ**, մագմատիկ ապարներ, որոնք առաջանում են փոքր խորություններում և ըստ տեղադրման պայմանների ու ստրուկտուրայի, միջանկյալ տեղ են գրավում խորքային (աբիսալ) և էֆուզիվ ապարների միջև։ Հիպաբիսալ ապարները կազմում են դայքաներ, շերտային ինտրուզիաներ, շտոկեր և այլ փոքր ինտրուզիվ մարմիններ։ 

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ
Հիպարիոն

300px|մինի|''Hipparion laromae''-ի կմախքի մնացորդներ «La Roma 2»-ի հնէաբանաբանական պեղումներից
**Հիպարիոն** (), մահացած եռամատ ձի։ Ապրել է ուշ նեոգենի տափաստաններում, որոնց ֆաունան այդ ժամանակվա համար ստացել է հիպարիոնային անունը։ Հիպարիոնը հավանաբար առաջացել է ուշ միոցենում, Ամերիկայում՝ մերիհիպուսից (*Meryhippus*), հետագայում տարածվելով Եվրասիայում, սկիզբ է դրել ժամանակակից ձիերին։ Լայնորեն տարածված էր պլիոցենում։ Աֆրիկայում ապրել է մինչև չորրորդական ժամանակաշրջան։ 

Կատեգորիա:Անհետացած կենդանիներ
Կատեգորիա:Ձիեր
Ջեներալ էլեկտրիկ

**«Ջեներալ էլեկտրիկ»** (, **GE**), ամերիկյան անդրազգային կոնգլոմերատ։

2011 թվականին ընկերությունը «Ֆորչըն» հանդեսի 500 ամենաեկամտաբեր ընկերությունների կազմում գրավել է 26-րդ տեղը, ինչպես նաև 14-րդը՝ ամենաշահութաբերների ցուցակում։ Համարվում է նաև աշխարհի 4-րդ ամենախոշոր ձեռնարկությունը «Ֆորբս» հանդեսի աշխարհի 2000 խոշորագույն ընկերությունների ցուցակում։

Ընկերությունը զբաղվում է լոկոմոտիվների, էներգետիկ կառույցների (այդ թվում՝ ատոմային էներգաբլոկների), գազային տուրբինների, օդանավային շարժիչների, դեղորայքի, կենցաղային և լուսավորման տեխնիկայի, պլաստմասայի, հողմաշարժիչների և բազմաթիվ այլ սարքավորումների արտադրությամբ։

Ընկերության գլխամասը տեղակայված է ԱՄՆ Կոնեկտիկուտ նահանգի Ֆեյրֆիլդ քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1892 հիմնադրված ընկերություններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի լուսանկարչական ընկերություններ