Ֆերմիի պարադոքս

**Ֆերմիի պարադոքս** (), պարադոքս, որն անհամապատասխանություն է առաջացնում բարձր զարգացած արտաքին (էքստրատեստրիալ) կյանքի համոզիչ ապացույցների բացակայության և դրա գոյության ակնհայտ բարձր հավանականության միջև։ Հակառակորդները, որոնք հաստատում են այս պարադոքսը, սովորաբար եզրակացնում են, որ եթե կյանքի առաջացման համար անհրաժեշտ պայմանները, որոնք արդյունքում ձևավորվում են ոչ կենդանի նյութից, այնքան ընդարձակ են, ինչպես ցույց են տալիս Երկրի վերաբերյալ առկա տվյալները, ապա Երկրից դուրս կյանքը պետք է բավականին տարածված լիներ, և անհավանական կլիներ մինչ օրս չհայտնաբերված լինելը։

Պարադոքսն անվանվել է ֆիզիկոս Էնրիկո Ֆերմիի անունով, որը ոչ պաշտոնապես այս հարցն է բարձրացրել՝ հաճախ հիշվում է որպես «Որտե՞ղ են բոլորը», 1950 թվականին Լոս Ալամոսում գործընկերների՝ Էմիլ Կոնոպինսկու, Էդվարդ Թելլերի և Հերբերտ Յորքի հետ ունեցած զրույցի ընթացքում։ Պարադոքսի մասին առաջին անգամ տպագրվել է 1963 թվականին Կարլ Սագանի հոդվածում, և այն հետագայում անբողջությամբ նկարագրել են գիտնականները՝ այդ թվում Մայքլ Հ. Հարթին։ Պարադոքսի վաղ ձևակերպումներ են հայտնաբերվել նաև Բեռնարդ Լե Բովիե դե Ֆոնտենելի (1686) և Ժյուլ Վեռնի (1865) աշխատություններում։

Ֆերմիի պարադոքսի լուծման համար շատ փորձեր են կատարվել, օրինակ՝ ենթադրելով, որ խելացի արտաքին օրգանիզմները չափազանց հազվադեպ են, որ այդ քաղաքակրթությունների տևողությունը կարճ է, կամ որ դրանք գոյություն ունեն, բայց (տարբեր պատճառներով) մարդիկ չեն տեսնում դրանց ապացույցները։

## Պատճառաբանության շղթա
Որոշ փաստեր և վարկածներ, որոնք հավաքականորեն ընդգծում են ակնհայտ հակասությունը.

* Ծիր Կաթինում կան միլիարդավոր աստղեր, որոնք նման են Արեգակին։
* Բարձր հավանականությամբ, դրանցից մի քանիսին կբնորոշվեն Երկրին նման մոլորակներ, որոնք գտնվում են բնակելի գոտում։
* Այս աստղերի և նրանց մոլորակների մեծ մասը շատ ավելի հին են Արեգակից։ Եթե Երկրի նման մոլորակները սովորական են, ապա դրանցից որոշներում վաղուց կարող էր առաջացած լինել բանական կյանքը։
* Այս քաղաքակրթություններից որոշները, հավանաբար, արդեն յուրացրել են միջաստղային ճանապարհորդությունները, և մարդկությունը ներկայումս ուսումնասիրում է այդ հարցը։
* Թեպետ միջաստղային ճանապարհորդությունն ընկալվում է որպես դանդաղ գործընթաց, Ծիր Կաթինի ողջ տարածքը հնարավոր է անցնել մի քանի միլիոն տարվա ընթացքում։
* Քանի որ Արեգակի նման շատ աստղեր միլիարդավոր տարիներ հին են Արեգակից, Երկիր մոլորակն արդեն պետք է այցելած լինեին այլմոլորակային քաղաքակրթությունները կամ առնվազն նրանց հետախույզ սարքերը։
* Այնուամենայնիվ, չկա համոզիչ ապացույց, որ սա երբևէ տեղի է ունեցել։

## Պատմություն
### Զրույց Լոս Ալամոսում
[ձախից|մինի|136x136փքս|[Պատկեր:Teller-edward.jpg|ձախից|frameless|127x127փքս|Էդվարդ թելերինձախից|frameless|142x142փքս|և Հերբերտ Յորքին։Էնրիկո Ֆերմին 1950 թվականին Լոս Ալամոսի ազգային լաբորատորիայում պատմեց այս պարադոքսի մասին ֆիզիկոսներ Էմիլ Կոնոպինսկուն, Էդվարդ թելերին և Հերբերտ Յորքին։]]
Էնրիկո Ֆերմին Նոբելյան մրցանակակիր ֆիզիկոս էր, ով կանխատեսել է նեյտրինոների գոյությունը և օգնություն է ցուցաբերել առաջին արհեստական միջուկային ռեակտորի ստեղծման գործում, որը Մանհեթենյան նախագծի վաղ շրջանի կարևոր ձեռքբերումներից էր։ Նա հայտնի էր իր պարզ, բայց թվում էր անպատասխան հարցերով՝ կոչված «Ֆերմիի հարցեր», որոնք հնչեցնում էր գործընկերների և ուսանողների մոտ, օրինակ՝ «Կեսարի վերջին շնչից քանի՞ ատոմ եք շնչում օդի յուրաքանչյուր շունչ քաշելով»։

1950 թվականին Ֆերմին այցելել է Նյու Մեքսիկոյի Լոս Ալամոս ազգային լաբորատորիա և ճաշելու գնալու ճանապարհին զրուցել է ֆիզիկոսների՝ Էմիլ Կոնոպինսկիի, Էդվարդ Թելլերի և Հերբերթ Յորքի հետ՝ թռչող թասերի մասին հաղորդումների և լույսի արագությունից ավելի արագ ճանապարհորդության հնարավորության թեմաներով։ Երբ զրույցը տեղափոխվել է այլ թեմաների, Ֆերմին հանկարծ հնչեցրել է հարցը, որը տարբեր կերպ են հիշում՝ «Որտե՞ղ են բոլորը» (Տելլեր), «Դու երբեք չե՞ս մտածում, թե որտեղ են բոլորը» (Յորք) կամ «Բայց որտե՞ղ են բոլորը» (Կոնոպինսկի)։ Տելլերի համաձայն՝ «Նրա հարցի արդյունքը համընդհանուր ծիծաղ էր՝ քանի որ տարօրինակ էր, որ չնայած Ֆերմիի հարցը հանկարծակի հնչեց, բոլորը արագ հասկացան, որ նա խոսում է արտերկրյա կենսակերպի մասին»։

Յորքի խոսքով՝ Ֆերմին «շարունակեց հաշվարկներ կատարելով Երկրի նման մոլորակների հավանականության, կյանքի հավանականության տվյալ մոլորակի վրա, մարդու գոյության հավանականության, բարձր տեխնոլոգիայի աճի և տևողության մասին։ Նա եզրակացրեց, որ նման հաշվարկների հիման վրա մենք վաղուց և բազմիցս պետք է այցի առարկա լինեինք»։ Սակայն Տելլերը հիշում է, որ Ֆերմին իր հարցի վերաբերյալ ավելի լայն բացատրություններ չի տվել, բացի այն, որ հնարավոր է՝ «կենդանի արարածների հաջորդ գտնվելու վայրերի միջև հեռավորությունները շատ մեծ են, և, իսկապես, մեր գալակտիկայի մասով մենք գտնվում ենք հեռավոր և պակաս զարգացած հատվածում՝ շատ հեռու գալակտիկայի կենտրոնական մեծ քաղաքային մասից»։

### Նախորդներ
[alt=Russian scientist Konstantin Tsiolkovsky at his desk, examining papers|մինի|Ռուս հրթիռային գիտնական [Կոնստանտին Ցիոլկովսկի]]
Ֆերմին առաջինը չէր, ով նկատել էր այս պարադոքսը։ Իր 1686 թվականին գրված «Զրույցներ աշխարհի բազմազանության մասին» գրքում՝ Բեռնար Լե Բովիե դե Ֆոնտենելը (ով հետագայում դարձավ Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի քարտուղար) ներկայացնում է երկխոսություն, որտեղ Ֆոնտենելի պնդումները՝ «խելամիտ արարածներ գոյություն ունեն այլ աշխարհներում, օրինակ՝ Լուսինում», հերքվում են մի կերպարի կողմից, որը նշում է․ «Եթե դա այդպես լիներ, Լուսնի բնակիչները արդեն այս պահին մեզ այցելած կլինեին»։

Հնարավոր է, որ սա ոգեշնչել է նմանատիպ քննարկում Ժյուլ Վեռնի 1865 թվականին «Լուսնի շուրջ» վեպում, որը նույնպես դիտարկվում է որպես Ֆերմիի պարադոքսի վաղ գաղափարական ձևավորում։

Ֆերմիի պարադոքսի մեկ այլ վաղ ձևակերպում հանդիպում է 1930-ականներին ռուս հրթիռաշինության գիտնական Կոնստանտին Ցիոլկովսկու գրություններում։ Չնայած նրա հրթիռաշինական աշխատանքները ընդունվեցին մարքսիստական սովետական իշխանությունների կողմից, նրա փիլիսոփայական գրությունները ճնշվեցին և մնացին անհայտ 20-րդ դարի մեծ մասի ընթացքում։ Ցիոլկովսկին նկատում էր, որ քննադատները հերքում են զարգացած արտերկրյա կյանքի գոյությունը՝ պնդելով, որ նման քաղաքակրթությունները կամ արդեն կայցելեին մարդկությանը, կամ կթողնեին որոշակի հայտնաբերվող հետքեր։ Նա առաջարկում էր պարադոքսի մի լուծում․ մարդկությունը կարանտինի է վերցված այլմոլորակայինների կողմից՝ իր անկախ մշակութային զարգացմանը խոչընդոտ չդնելու նպատակով, մի գաղափար, որը հիշեցնում է Ջոն Բոլի առաջարկած «կենդանաբանական այգու հիպոթեզը»։

### Հանրահռչակում
[alt=Carl Sagan standing beside a Viking Lander|մինի|[Կարլ Սագան|Կարլ Սագանը, որին կարելի է տեսնել այստեղ Վիկինգ վայրէջքի կողքին, առաջին անգամ հիշատակեց այս պարադոքսը մամուլում:]]
Ֆերմիի հարցը առաջին անգամ տպագրվել է 1963 թ. Կարլ Սագանի հոդվածի մի ծանոթագրության մեջ։ Երկու տարի անց, Սթիվեն Դոուլը սիմպոզիումում նշեց այս դիլեման՝ «Եթե շուրջբոլորը շատ զարգացած կյանքի ձևեր կան, ուր է բոլորը՞», սակայն այն չվերագրեց Ֆերմիին։ Սագանի և Իոսիֆ Շկլովսկու համահեղինակած «Խելացի կյանքը տիեզերքում» գրքի մի գլուխ վերնագրված էր Ֆերմիին վերագրվող հարցով՝ «Ո՞ւր են նրանք»: Ֆերմիի հարցը հայտնվեց նաև NASA-ի 1970 թ. Project Cyclops զեկույցում, Սագանի 1973 թ. գրքում, և 1975 թ. JBIS Interstellar Studies-ի հոդվածում (Դևիդ Վյունգի կողմից), որտեղ այն առաջին անգամ բնորոշվեց որպես պարադոքս։

Նույն տարում Մայքլ Հարթը հրապարակեց պարադոքսի մանրամասն վերլուծություն Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society-ում։ Նա եզրակացնում էր, որ «մենք մեր գալակտիկայի առաջին քաղաքակրթությունն ենք» և առաջարկում էր լուծումների չորս լայն կատեգորիա՝

* ֆիզիկական (տիեզերական ճամփորդության սահմանափակումներ),
* սոցիոլոգիական (այլմոլորակայինները նախընտրում են չայցելել Երկիր),
* ժամանակային (նրանք դեռ ժամանակ չեն ունեցել հասնելու Երկիր),
* կամ էլ այլմոլորակայինները արդեն այցելել են։

Նրա հոդվածը մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց ինչպես գիտնականների, այնպես էլ քաղաքական գործիչների շրջանում․ հարցը նույնիսկ քննարկվեց Մեծ Բրիտանիայի Լորդերի պալատում։ Կարևոր պատասխաններից մեկն էր Ֆրանկ Թիպլերի «Արտերկրյա խելացի արարածներ գոյություն չունեն» պնդումը, որի համաձայն, եթե նման քաղաքակրթություն լիներ, նրանց ինքնաարտադրվող տիեզերանավերը արդեն պետք է հայտնաբերված լինեին արևային համակարգում։

«Ֆերմիի պարադոքս» տերմինը շրջանառության մեջ մտավ 1977 թվականին Դեվիդ Սթիվենսոնի հոդվածից հետո և լայն տարածում ստացավ։

Պարադոքսի հանրահռչակումը վնաս հասցրեց SETI-ի ծրագրերին․ սենատոր Վիլյամ Պրոքսմայերը, հղում անելով Թիպլերին, նպաստեց 1981-ին NASA-ի պետական ֆինանսավորմամբ SETI ծրագրի դադարեցմանը։ Ռոբերտ Գրեյի կարծիքով, այս պարադոքսը կարող է հանգեցնել աստղակենսաբանության մի ճյուղի պետական ֆինանսավորման «փաստացի արգելքին»։

### Քննադատություն
Ֆերմին երբեք ոչինչ չի հրապարակել այս պարադոքսի վերաբերյալ, և Կարլ Սագանը անգամ մեկ անգամ առաջարկել է, որ նրան վերագրվող մեջբերումը կարող է ապոկրիֆ լինել։ Գիտնականներ, ինչպիսիք են Ռոբերտ Գրեյը, քննադատել են պարադոքսը Ֆերմիին վերագրելը, և առաջարկվել են այլ անվանումներ, օրինակ՝ «Հարթ - Թիպլեր փաստարկ» կամ «Ցիոլկովսկի - Ֆերմի - Վյունգ -Հարթ պարադոքս»։

Գրեյի խոսքով՝ պարադոքսի ներկա ընկալումը սխալ մեկնաբանում է Ֆերմիի հարցը և հետագա քննարկումը․ իրականում Ֆերմին կասկածի տակ էր դնում միջաստղային ճամփորդության իրագործելիությունը, ոչ թե զարգացած արտերկրյա կյանքի գոյությունը։

Ռոբերտ Ֆրեյտասն էլ քննադատել է Ֆերմիի պարադոքսի տրամաբանությունը՝ նշելով, որ «ապացույցների բացակայությունը ապացույց չէ, որ բան գոյություն չունի»։

## Հիմք
[մինի|[Էնրիկո Ֆերմի (1901–1954)]]
Ֆերմիի պարադոքսը հակասություն է այն պնդման միջև, որ ըստ մասշտաբի և հավանականության՝ խելացի կյանքը պետք է տարածված լինի տիեզերքում, և այն փաստի, որ չկա որևէ ապացույց, թե խելացի կյանք երբևէ գոյացել է Երկրից բացի այլուր։

Պարադոքսի առաջին կողմը կապված է մասշտաբի և թվերի մեծության հետ․ գնահատվում է, որ Ծիր Կաթինում կա մոտավորապես 200–400 միլիարդ աստղ (2–4 × 10¹¹) և դիտարկվող մետագալակտիկայում՝ մոտ 70 սեկստիլիոն (7 × 10²²) աստղ։ Եթե անգամ խելացի կյանք առաջանա այդ աստղերի շուրջ պտտվող մոլորակների ընդամենը շատ փոքր տոկոսի վրա, այնուամենայնիվ կարող են գոյություն ունենալ հսկայական քանակությամբ քաղաքակրթություններ, և եթե այդ տոկոսը քիչ թե շատ բարձր է, ապա Ծիր Կաթինում դրանք պետք է բավականին շատ լինեն։ Սա հիմնված է միջինության սկզբունքի վրա, ըստ որի Երկիրը սովորական մոլորակ է։

Պարադոքսի երկրորդ կողմը հավանականության փաստարկն է․ հաշվի առնելով, որ խելացի կյանքը կարող է հաղթահարել ռեսուրսների պակասը և հակված է գաղութացնել նոր բնակավայրեր, թվում է, որ առնվազն որոշ քաղաքակրթություններ պետք է տեխնոլոգիապես զարգացած լինեն, որոնեն նոր ռեսուրսներ տիեզերքում, գաղութացնեն իրենց աստղային համակարգը և, հետագայում, հարևան համակարգերը։ Բայց քանի որ 13.8 միլիարդ տարվա տիեզերքի պատմությունից հետո երկրի վրա կամ մեզ հայտնի տիեզերքում չկա որևէ նշանակալի ապացույց այլ խելացի կյանքի գոյության մասին, առաջանում է հակասություն, որը պահանջում է լուծում։

Հնարավոր լուծումների օրինակներ են՝

* Խելացի կյանքը իրականում շատ ավելի հազվադեպ է, քան կարծում ենք։
* Մեր ենթադրությունները խելացի տեսակների զարգացման կամ վարքագծի մասին սխալ են։
* Ավելի արմատական տարբերակ՝ մեր գիտական պատկերացումները տիեզերքի բնույթի մասին բավական թերի են։

Ֆերմիի պարադոքսը կարելի է ձևակերպել երկու ձևով։

Առաջինը․ «Ինչու՞ Երկրի վրա կամ Արեգակնային համակարգում չկան ոչ մի այլմոլորակային կամ նրանց արտեֆակտներ»։

Եթե աստղաբաշխական միջաստղային ճանապարհորդությունը հնարավոր է նույնիսկ «դանդաղ» տարբերակով, որը գրեթե հասանելի է Երկրի ներկայիս տեխնոլոգիային, ապա Ծիր Կաթինը գաղութացնելը կպահանջեր ընդամենը 5-ից 50 միլիոն տարի։ Սա երկրաբանական մասշտաբով շատ կարճ ժամանակ է, իսկ տիեզերագիտական մասշտաբով՝ առավել ևս։ Քանի որ կան բազմաթիվ աստղեր, որոնք ավելի հին են, քան Արևը, և քանի որ խելացի կյանքը կարող էր ավելի շուտ զարգանալ այլուր, առաջանում է հարց՝ ինչու՞ Գալակտիկան դեռ չի գաղութացվել։ Նույնիսկ եթե գաղութացումը բոլոր քաղաքակրթությունների համար անիրագործելի կամ ոչ ցանկալի լինի, Գալակտիկայի լայնածավալ հետազոտությունը զոնդերի միջոցով կարող էր լինել հնարավոր։ Դրանք կարող էին թողնել հայտնաբերվող հետքեր Արևային համակարգում, օրինակ՝ հին զոնդեր կամ հանքարդյունաբերական գործունեության ապացույցներ, սակայն նման բան չի հայտնաբերվել։

Երկրորդը․ «Ինչու՞ տիեզերքում այլ խելացի կյանքի նշաններ չկան»։

Այս տարբերակը չի ենթադրում միջաստղային ճանապարհորդություն, բայց ներառում է նաև այլ գալակտիկաներ։ Հեռավոր գալակտիկաների դեպքում ճանապարհորդության երկար ժամանակահատվածները կարող են բացատրել, թե ինչու են բացակայում այլմոլորակային այցելությունները Երկիր, սակայն բավականաչափ զարգացած քաղաքակրթությունները տեսանելի կարող էին լինել դիտարկվող տիեզերքի զգալի մասում։ Նույնիսկ եթե նման քաղաքակրթությունները հազվադեպ են, մասշտաբի փաստարկը հուշում է, որ նրանք պետք է ինչ-որ տեղ գոյություն ունենային տիեզերքի պատմության ընթացքում։ Եվ քանի որ նրանք կարող էին հայտնաբերվել մեծ հեռավորությունից և երկար ժամանակ, նրանց ծագման շատ ավելի մեծ քանակությամբ հնարավոր վայրեր գտնվում են մարդու դիտարկման սահմաններում։

Մնում է անհայտ, թե պարադոքսը ավելի ուժեղ է Ծիր Կաթինի, թե ամբողջ տիեզերքի համար։

## Դրեյքի հավասարում
Դրեյքի հավասարման տեսությունները և սկզբունքները սերտորեն կապված են Ֆերմիի պարադոքսի հետ։ Հավասարումը կազմվել է 1961 թ․ Ֆրենկ Դրեյքի կողմից՝ փորձելով գտնել համակարգված միջոց՝ օտար կյանքի գոյության հետ կապված բազմաթիվ հավանականությունների գնահատման համար։ Հավասարումը հետևյալն է՝

N = R_* \cdot f_\mathrm{p} \cdot n_\mathrm{e} \cdot f_\mathrm{l} \cdot f_\mathrm{i} \cdot f_\mathrm{c} \cdot L,

որտեղ՝

* N – տեխնոլոգիապես զարգացած քաղաքակրթությունների քանակը Ծիր Կաթինում, և N-ը հավասար է հետևյալ գործոնների արտադրյալին՝

# R∗​ – Գալակտիկայում աստղերի առաջացման արագությունը,
# fp​ – այդ աստղերից այն մասնաբաժինը, որոնք ունեն մոլորակային համակարգեր,
# ne​ – յուրաքանչյուր մոլորակային համակարգում այն մոլորակների քանակը, որոնք ունեն օրգանական կյանքի համար հարմար միջավայր,
# fl​ – հարմար մոլորակներից այն մասնաբաժինը, որտեղ իրականում առաջանում է օրգանական կյանք,
# fi​ – կյանքի առկայությամբ մոլորակներից այն մասնաբաժինը, որտեղ զարգանում է խելացի կյանք,
# fc​ – քաղաքակրթությունների այն մասնաբաժինը, որոնք հասնում են այնպիսի տեխնոլոգիական մակարդակի, որ կարող են հայտնաբերելի ազդանշաններ ուղարկել,
# L – ժամանակի տևողությունը, որի ընթացքում այդ քաղաքակրթությունները ուղարկում են ազդանշաններ։

Հիմնական խնդիրը նրանում է, որ վերջին չորս գործոնները (f_l,f_i,f_c ​, և L) լիովին անհայտ են, ինչի պատճառով վիճակագրական ճշգրիտ գնահատում անելն անհնար է։

Դրեյքի հավասարումը կիրառվել է թե՛ օպտիմիստների, թե՛ պեսիմիստների կողմից՝ ստանալով կտրուկ տարբերվող արդյունքներ։ Արտերկրյա բանական կյանքի որոնման (SETI) վերաբերյալ առաջին գիտական հանդիպումը, որին մասնակցում էին 10 հոգի, այդ թվում՝ Ֆրենկ Դրեյքն ու Կարլ Սագանը, ենթադրել է, որ Ծիր Կաթին գալակտիկայում քաղաքակրթությունների քանակը մոտավորապես տատանվում է 1,000-ից մինչև 100,000,000։ Ընդհակառակը, Ֆրենկ Տիպլերը և Ջոն Դ. Բարրոուն օգտագործել են պեսիմիստական թվեր և ենթադրել, որ մեկ գալակտիկայում քաղաքակրթությունների միջին քանակը շատ ավելի փոքր է, քան մեկը։ Դրեյքի հավասարման հետ կապված գրեթե բոլոր փաստարկները տուժում են չափազանց վստահության էֆեկտից, որը հավանականությունների վերաբերյալ սխալ մոտեցում է ցածր հավանականության դեպքերում, երբ ենթադրվում են կոնկրետ թվեր այնպիսի իրադարձությունների հավանականության համար, որոնց մեխանիզմը անհասկանալի է, օրինակ՝ երկրանման մոլորակի վրա աբիոգենեզի հավանականությունը, որի գնահատականները տատանվում են հարյուրավոր կարգերով։ Անդերս Սանդբերգի, Էրիկ Դրեքսլերի և Տոբի Օրդի կողմից իրականացված վերլուծությունը, որը հաշվի է առնում այս անհասկացվածության հետ կապված որոշ անորոշություններ, առաջարկում է «էական նախնական հավանականություն, որ մեր դիտելի տիեզերքում այլ բանական կյանք գոյություն չունի»։

### Մեծ ֆիլտր
Մեծ ֆիլտրը, հասկացություն, որը ներկայացրել է Ռոբին Հանսոնը 1996 թվականին, ներկայացնում է ցանկացած բնական երևույթ, որը կարող է կյանքի համար դարձնել անիրական հնարավորությունը՝ զարգանալ անշարժ նյութից մինչև զարգացած քաղաքակրթություն։ Ամենատարածված համընդհանուր կարծիքն այն է, որ ամենացածր հավանականությամբ իրադարձությունը աբիոգենեզն է․ առաջին ինքնապատկերվող մոլեկուլների բարդության աստիճանական աճը՝ պատահական քիմիական գործընթացի միջոցով։ Այլ առաջարկվող «մեծ ֆիլտրներ» են՝ էուկարիոտ բջիջների առաջացումը, մեյոզը կամ ուղեղի էվոլյուցիայի որոշ փուլեր, որոնք կարող են կատարել բարդ տրամաբանական եզրակացություններ։

Աստրոբիոլոգներ Դիրկ Շուլցե-Մակուխը և Ուիլյամ Բեյնսը, ուսումնասիրելով Երկրի կյանքի պատմությունը, ներառյալ համընկնող էվոլյուցիան, եզրակացրել են, որ անցումներ, ինչպիսիք են թթվածնային ֆոտոսինթեզը, էուկարիոտ բջիջը, բազմաբջջայնությունը և գործիքներ օգտագործող բանականությունը, հավանական է, որ տեղի ունենան ցանկացած երկրանման մոլորակի վրա՝ բավականաչափ ժամանակի դեպքում։ Նրանք պնդում են, որ «մեծ ֆիլտրը» կարող է լինել աբիոգենեզը, տեխնոլոգիական՝ մարդկային մակարդակի բանականության առաջացումը, կամ՝ այլ աշխարհներում հաստատվել չկարողանալը ինքնաոչնչացման կամ ռեսուրսների պակասի պատճառով։ Պալեոբիոլոգ Օլև Վինը առաջարկել է, որ «մեծ ֆիլտրը» կարող է ունենալ համընդհանուր կենսաբանական արմատներ, որոնք կապված են կենդանիների էվոլյուցիոն վարքի հետ։

### Տիրող այլմոլորակայիններ
2021 թվականին Հանսոնի և համահեղինակների կողմից ներկայացվեցին հանգիստ, բարձր և տիրող այլմոլորակայինների գաղափարները։ Հնարավոր «աղմկոտ» օտարները արագորեն տարածվում են ամբողջ տիեզերքում՝ շատ նկատելի ձևով և երկարատև գոյությամբ, մինչդեռ «հանգիստ» այլմոլորակայինները դժվար կամ անհնար է հայտնաբերել և ի վերջո անհետանում են։ Բռնող օտարները կանխում են այլ քաղաքակրթությունների առաջացումը իրենց ազդեցության գոտում, որը տարածվում է գրեթե լույսի արագությամբ։ Հեղինակները պնդում են, որ եթե աղմկոտ քաղաքակրթությունները հազվադեպ են, ինչպես երևում է, ապա լուռ քաղաքակրթություններն էլ են հազվադեպ։ Հոդվածում նշվում է, որ մարդկության ներկայիս տեխնոլոգիական զարգացման փուլը համեմատաբար վաղ է բանական կյանքի հնարավոր ժամանակագրության մեջ տիեզերքում, քանի որ հակառակ դեպքում աղմկոտ օտարները կլինեին աստղագետների կողմից նկատելի։

Ավելի վաղ՝ 2013 թվականին, Անդերս Սանդբերգը և Ստյուարտ Արմսթրոնգը ուսումնասիրել են բանական կյանքի՝ ամբողջ տիեզերքում միջգալակտիկական տարածման հնարավորությունը և դրա հետևանքները Ֆերմիի պարադոքսի համար։ Նրանց ուսումնասիրությունը ենթադրում է, որ բավարար էներգիայի առկայության դեպքում բանական քաղաքակրթությունները կարող են հնարավորինս արագ գաղութացնել ողջ Ծիր Կաթինը մի քանի միլիոն տարվա ընթացքում և տարածվել մոտակա գալակտիկաներում՝ կոսմոլոգիական մասշտաբով կարճ ժամանակում։ Նրանք եզրակացնում են, որ միջգալակտիկական գաղութացումը հնարավոր է ընդամենը մեկ մոլորակային համակարգի ռեսուրսներով և դժվարությամբ համադրելի է միջաստղային գաղութացման հետ, ուստի Ֆերմիի պարադոքսը շատ ավելի սուր է, քան հաճախ ենթադրվում է։

## Էմպիրիկ տվյալներ
Ֆերմի հակասության երկու մաս հիմնված են փորձագիտական փաստերի վրա՝ առաջին՝ որ գոյություն ունեն շատ հնարավոր բնակվելու համար հարմար մոլորակներ, և երկրորդ՝ որ մարդիկ չեն տեսնում կյանքի որևէ ապացույց: Առաջին կետը, որ շատ հարմար մոլորակներ գոյություն ունեն, Ֆերմի ժամանակի համար ենթադրություն էր, սակայն հետագայում հաստատվել է՝ հայտնաբերելով, որ էկզոմոլորակները տարածված են։ Ինքնուրույն մոդելները կանխատեսում են, որ Ծիր Կաթինում կան միլյարդավոր բնակելի աշխարհներ։

Հակասության երկրորդ մասը՝ որ մարդիկ չեն տեսնում այլմոլորակային կյանքի որևէ նշան, նույնպես ակտիվ գիտական հետազոտության ոլորտ է։ Դրա մեջ ներառված են թե՛ կյանքի որևէ նշան գտնելու փորձերը, և թե՛ մասնավորապես բանիմաց կյանք գտնելու ուղղված ուսումնասիրությունները։ Այս որոնումները կատարվում են 1960 թվականից ի վեր, և մի քանիսը դեռ շարունակվում են։

Չնայած աստղագետները սովորաբար չեն փնտրում այլմոլորակայիներին, նրանք դիտարկել են երևույթներ, որոնք անմիջապես չեն կարողացել բացատրել առանց բանիմաց քաղաքակրթության գոյություն ենթադրելու։ Օրինակ՝ պուլսարները, որոնք հայտնաբերվեցին 1967 թվականին, կոչվեցին «փոքրիկ կանաչ մարդիկ» (LGM)՝ նրանց կրկնվող ճշգրիտ ալիքների պատճառով։ Բոլոր դեպքերում՝ նման դիտարկումների համար գտնվել են բացատրություններ առանց բանիմաց կյանքի անհրաժեշտության, բայց հայտնաբերելու հնարավորությունը մնում է։ Առաջարկվող օրինակներից են աստերոիդների հանքարդյունաբերությունը, որը կարող է փոխել աստղերի շուրջ մետրերի տեսքը, կամ միջուկային ճառագայթաակտիվ թափոնների հեռացման սպեկտրալ գծերը աստղերում։

### Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում
ձախից|մինի|Ռադիոհեռադիտակները հաճախ օգտագործվում են SETI նախագծերում:
Ռադիոաստղադիտարան և ռադիոտեխնոլոգիա կառուցելու կարողությունը ենթադրվում է որպես բնական առաջընթաց տեխնոլոգիական տեսակների համար, տեսականորեն ստեղծելով էֆեկտներ, որոնք հնարավոր է հայտնաբերել միջաստղային հեռավորություններով: Սփռված տարածությունից ոչ բնական ռադիոաղմուկների զգուշավոր որոնումները կարող են բերել այլմոլորակային քաղաքակրթությունների հայտնաբերման: Օրինակ, Արեգակնային համակարգի զգայուն այլմոլորակային դիտորդները նկատեին սովորականից ուժեղ ռադիոալիքներ G2 աստղի համար՝ երկրի հեռուստատեսության և հեռահաղորդակցային հաղորդումների պատճառով: Երբ բացակայում է տեսանելի բնական պատճառ, այլմոլորակային դիտորդները կարող են եզրակացնել երկրային քաղաքակրթության գոյությունը: Այդպիսի ազդանշանները կարող են լինել կամ քաղաքակրթության «բացթողումներ» (անկանխատեսելի հետևանքներ), կամ գիտակցված հաղորդակցման փորձեր, օրինակ՝ Արեկիբոյի հաղորդագրությունը: Չկա հստակություն, արդյոք «լիքինգը»՝ անհատական ազդանշանների արտահոսքը, կարող է հայտնաբերել այլմոլորակային քաղաքակրթությունը՝ ի տարբերություն գիտակցված նշանների: Երկրի ամենազգայուն ռադիոընդունիչներն ըստ 2019 թվականի չէին կարող հայտնաբերել ոչ ուղղորդված ռադիոալիքներ (օրինակ՝ լայնաշերտ ազդանշաններ) անգամ լուսային տարվա փոքր մի մասից, բայց մյուս քաղաքակրթությունները կարող են տեսականորեն ունենալ շատ ավելի առաջադեմ սարքավորումներ:

Շատ աստղագետներ և աստղադիտարաններ փորձել և շարունակում են փորձել հայտնաբերել նման ապացույցներ, հիմնականում SETI կազմակերպությունների միջոցով՝ ինչպիսիք են SETI ինստիտուտը և Breakthrough Listen-ը: SETI-ի մի քանի տասնամյակների վերլուծությունները չեն հայտնաբերել որևէ արտակարգ պայծառ կամ նշանակալի կրկնվող ռադիոաղմուկներ:

### Մոլորակի ուղղակի դիտում
մինի|Երկրի կոմպոզիտային գիշերային պատկերը, որը ստեղծվել է պաշտպանական եղանակային արբանյակային ծրագրի (DMSP) Linescan գործառնական համակարգի (OLS) տվյալների միջոցով: Մարդկային քաղաքակրթության ստեղծած լայնածավալ արհեստական լուսավորությունը կարելի է հայտնաբերել տիեզերքից:
Գալակտիկական մոլորակների հայտնաբերումն ու դասակարգումը աստղագիտության շատ ակտիվ ենթաճյուղ է։ Առաջին թեկնածու երկրային մոլորակը, որը հայտնաբերվել է աստղի կյանքի անիվում, հայտնաբերվել է 2007 թվականին։ Գալակտիկական մոլորակների հայտնաբերման նոր մեթոդների կատարելագործումները և առկա մեթոդների կիրառումը տիեզերքից (օրինակ՝ Կեպլեր և TESS առաքելությունները) սկսել են հայտնաբերել և բնութագրել Երկրի չափի մոլորակներ՝ որոշելու համար, թե արդյոք դրանք գտնվում են իրենց աստղերի կյանքի անիվում։ Այդպիսի դիտարկումների կատարելագործումները կարող են հնարավորություն տալ ավելի լավ գնահատել, թե որքան հաճախ են հանդիպում այս պոտենցիալ բնակելի աշխարհները։

### Ենթադրություններ միջաստղային հետախուզական սարքերի մասին
Հարթ-Թիփլեր ենթադրությունը տրամաբանության հակադրությունից է, որը ասում է, որ քանի որ միջաստղային հետախուզական սարքեր չեն հայտնաբերվել, հավանական է, որ տիեզերքում այլ խելացի կյանք գոյություն չունի, քանի որ նման կյանքը, ամենայն հավանականությամբ, վերջում ստեղծելու և ուղարկելու էր նման սարքեր։ Ինքնապատճենավորվող պրոբերը կարող են ամբողջովին ուսումնասիրել միլիոն տարվա ընթացքում Ծիր Կաթին գալակտիկայի չափի գալակտիկա։ Եթե նույնիսկ մեկ քաղաքակրթություն փորձեր դա անել Միջնադարյան Գալակտիկայում, նման պրոբերը կարող էին տարածվել ամբողջ գալակտիկայի տարածքով։

Մյուս ենթադրությունը է համարվում օտարերկրյա Բրեյսուել պրոբը, որը կփորձեր գտնել մարդկային գոյությունը։ Այս հիպոթետիկ սարքը կլինի ինքնավար տիեզերական պրոբ, որի նպատակը օտար քաղաքակրթությունների որոնումն ու հաղորդակցումն է (հակառակ ֆոն Նեյման պրոբերի, որոնք հիմնականում ուսումնասիրող սարքեր են)։ Դրանք առաջարկվել են որպես արագ հաղորդակցության այլընտրանք՝ երկար լույսի արագությամբ հաղորդակցության փոխարեն։ Սարքը, որի մեջ կան արհեստական բանականություն, կփորձի մոտիկ հեռավորության վրա հաղորդակցվել հայտնաբերված քաղաքակրթության հետ, մինչդեռ գտած տվյալները պետք է փոխանցվեն ծննդավայր քաղաքակրթությանը լույսի արագությամբ, բայց ինֆորմացիայի փոխանակումը կկատարվի իրական ժամանակում։

Արևային համակարգի ուղղակի ուսումնասիրությունները չեն հայտնաբերել որևէ ապացույց, որ օտարերկրյա քաղաքակրթություններ կամ նրանց պրոբեր եղել են այստեղ։ Արևային համակարգի այն տարածքների մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները, որտեղ ռեսուրսներն ավելի շատ կլինեն, կարող են ապագայում գտնել օտար հետախուզության նշաններ, թեև ամբողջ արևային համակարգը բավականին լայն ու դժվար հասանելի է։ Փորձերը ակտիվացնել, ազդանշան տալ կամ գրավել Bracewell պրոբեր երկրի մոտակայքում չեն հաջողվել։

## Աստղային մասշտաբի արտեֆակտների որոնում
մինի|Dyson-ի ենթադրյալ ոլորտի տարբերակը: Նման լայնածավալ արտեֆակտները կարող են արմատապես փոխել աստղի սպեկտրը:
1959 թվականին Ֆրիմեն Դայսոնը նկատեց, որ յուրաքանչյուր զարգացող մարդկային քաղաքակրթություն մշտապես ավելացնում է իր էներգիայի սպառում և ենթադրեց, որ քաղաքակրթությունը կարող է փորձել օգտագործել աստղի արտադրած էներգիայի մեծ մասը։ Նա առաջարկեց հիպոթետիկ «Դայսոնի գունդ»՝ որպես միջոց. այն կազմված է աստղը շրջապատող թաղանթից կամ ամպից, որը կլանում և օգտագործում է հնարավորինս շատ ճառագայթման էներգիա։ Աստղաինժեներիայի նման նվաճումը կզարգացնի աստղի դիտվող սպեկտրը՝ այն մասամբ փոխելով բնական աստղային մթնոլորտի արտանետման գծերից դեպի սև մարմնի ճառագայթում, հավանաբար՝ ինտրաարմատային գագաթային տարածքով։ Դայսոնը ենթադրեց, որ զարգացած օտար քաղաքակրթությունները կարող են հայտնաբերվել աստղերի սպեկտրների ուսումնասիրությամբ՝ նման փոփոխված սպեկտր որոնելով։

Դայսոնի գունդերի փոփոխված սպեկտրը պարունակող աստղերի հետազոտության բազմաթիվ փորձեր եղել են։ Հազարավոր գալակտիկաների ուղղակի դիտումները չեն հայտնաբերել արհեստական կառուցվածքների կամ փոփոխությունների ակնհայտ նշաններ։ 2015 թվականի հոկտեմբերին կային ենթադրություններ, որ Կեպլեր տիեզերական աստղադիտակի կողմից դիտված KIC 8462852 աստղի լույսի խամրումը կարող է կապված լինել Դայսոնի գնդի կառուցման հետ։ Սակայն 2018 թվականին շարունակվող դիտումները պարզեցին, որ խամրումը տարբերվում է լույսի հաճախականությամբ, ինչը առավել հավանական է դարձնում, որ խամրումը պայմանավորված է փոշով, ոչ թե Դայսոնի գնդի նման անթափանց օբյեկտով։

## Պարադոքսի հիպոթետիկ բացատրություններ
### Խելացի կյանքի հազվադեպությունը

#### Արտաքին կյանքը հազվադեպ է կամ գոյություն չունի
Ովքեր կարծում են, որ խելացի արտագալակտիկ կյանքը (մոտավորապես) անհնարին է, պնդում են, որ կյանքի էվոլյուցիայի համար անհրաժեշտ պայմանները կամ առնվազն կենսաբանական բարդության էվոլյուցիան հազվադեպ են կամ նույնիսկ յուրահատուկ միայն Երկիր մոլորակի համար։ Այս ենթադրությունը, որը կոչվում է «հազվագյուտ Երկիր» հիպոթեզ, մերժում է միջինականության սկզբունքը՝ գնահատելով բարդ բազմաբջջային կյանքը որպես բացառապես անսովոր։

«Հազվագյուտ Երկիր» հիպոթեզը պնդում է, որ կենսաբանական բարդության էվոլյուցիան պահանջում է մի շարք հարմար բախտավոր պայմաններ, ինչպիսիք են գալակտիկական բնակելի գոտին, աստղի և մոլորակ(ներ)ի համապատասխան պայմանները, օրինակ՝ շարունակական բնակելի գոտու առկայությունը, հսկա պաշտպանի՝ Յուպիտերի և մեծ լուսնի առավելությունը, մոլորակի մագնիսոլորտի և սալերի տեկտոնիկայի ապահովման պայմանները, լիտոսֆերայի, մթնոլորտի և օվկիանոսների քիմիան, ինչպես նաև «էվոլյուցիոն պոմպերի» դերակատարությունը՝ հսկայական սառեցումներ և հազվադեպ աստղաքարային հարվածներ։ Իհարկե, ամենակարևորը, առաջադեմ կյանքը պահանջում է այն, ինչը հանգեցրել է որոշ պրոկարիոտ բջիջների փոխակերպմանը էյուկարիոտ բջիջների, սեռական վերարտադրությանը և Քեմբրիական պայթյունին։

Սթիվեն Ջեյ Գուլդը իր «Գեղեցիկ կյանք» (1989) գրքում առաջարկեց, որ եթե կյանքի «թղթապանակը» հետընթաց անեինք Քեմբրիական պայթյունի ժամանակ, և մի կամ երկու փոփոխություն անեինք, հավանաբար մարդը երբեք չէր զարգանար։ Այլ մտավորականներ, ինչպես Ֆոնտանա, Բասս և Կոֆմանը գրել են կյանքի ինքնակարգավորման հատկությունների մասին։

#### Արտաքին ինտելեկտը հազվադեպ է կամ գոյություն չունի
Իրականություն է, որ նույնիսկ եթե բարդ կյանքը տարածված է, խելքը (և հետևաբար քաղաքակրթությունները) պարտադիր չէ, որ լինեն։ Կան հեռավոր զգայարանների տեխնիկաներ, որոնք կարող են հայտնաբերել կյանքի նշաններ ունեցող մոլորակներ առանց տեխնոլոգիական նշանների վրա հենվելու, սակայն դրանցից ոչ մեկը չունի հնարավորություն որոշելու, թե հայտնաբերված կյանքը խելացի՞ է։ Այս խնդիրը երբեմն կոչվում է «ջրիմուռն ընդդեմ կավահողի» խնդիր։

Չարլզ Լայնվիվերը նշում է, որ կենդանու մեջ ցանկացած ծայրահեղ հատկանիշի դեպքում միջանկյալ փուլերը պարտադիր չեն հանգեցնեն «անխուսափելի» արդյունքների։ Օրինակ, մեծ ուղեղները չեն համարվում ավելի «անխուսափելի» կամ կոնվերգենտ, քան կենդանիների՝ օրինակ, արդվարկի կամ փղի երկար քթերը։ Նա նշում է, որ «դելֆինները մոտ 20 միլիոն տարի ունեն ռադիոհաղորդիչ սարք կառուցելու համար, սակայն չեն կառուցել»։ Բացի այդ, Ռեբեկա Բոյլը մատնանշում է, որ Երկրի կյանքի պատմության մեջ զարգացած բոլոր տեսակներից միայն մեկը՝ մարդը և միայն սկզբնական փուլերում՝ դարձել է տիեզերակիր։

#### Բնական երևույթների հետևանքով պարբերական ոչնչացում
մինի|Աստերոիդի հետ բախումը կարող է զանգվածային ոչնչացման պատճառ դառնալ։
Նոր կյանքը հաճախ կարող է վերանալ իրենց նորածին մոլորակների վրա գրանցվող վերահսկողությունից դուրս տաքացման կամ սառեցման պատճառով։ Երկրի վրա եղել են բազմաթիվ խոշոր խոզանակային դեպքեր, որոնք ոչնչացրել են այն ժամանակ ապրող բարդ տեսակների մեծամասնությունը։ Չթռչող դինոզավրերի վերացման լավագույն հայտնի օրինակն է։ Դրանք համարվում են առաջացած մեծ աստերոիդի բախումից, հսկայական հրաբխային ժայթքներից կամ աստղագիտական երևույթներից, օրինակ, գամմա ճառագայթման բռնկումներից։ Կարող է լինել, որ նման խոզանակային դեպքերը համատարած են տիեզերքում և պարբերաբար ոչնչացնում են խելացի կյանքը կամ գոնե նրա քաղաքակրթությունները, նախքան տեսակները կարողանան զարգացնել տեխնոլոգիա՝ հաղորդակցվելու այլ խելացի տեսակների հետ։

Սակայն բնական դեպքերով խոզանակի հավանականությունը քաղաքակրթության կյանքի տևողության մասշտաբով կարող է շատ ցածր լինել։ Երկրի և Լուսնի վրա բախման խառնարանների վերլուծության հիման վրա գնահատվում է, որ բավական մեծ բախումների՝ գլոբալ հետևանքներ առաջացնելու միջին ժամանակահատվածը (օրինակ՝ Չիկսուլուբի բախումը) մոտ 100 միլիոն տարի է։

### Էվոլյուցիոն բացատրություններ
#### Խելացի այլմոլորակային տեսակները չեն զարգացրել առաջադեմ տեխնոլոգիաներ
մինի|300x300փքս|Լե Մուստիեի Նեանդերտալցիներ (Չարլզ Ռ.Նայթ, 1920 թվական)
Միգուցե, մինչդեռ գոյություն ունեն խելացի այլմոլորակային տեսակներ, նրանք առաջադեմ չեն կամ չեն հասել տեխնոլոգիական զարգացման այն մակարդակին, որը անհրաժեշտ է հաղորդակցվելու համար։ Միաժամանակ՝ ոչ խելացի կյանքը և նման քաղաքակրթությունները նույնպես շատ դժվար է հայտնաբերել։ Սովորական հրթիռներով ուղևորությունը մոտակա աստղերի մոտավոր հարյուր հազարավոր տարիներ կտևի։

Սկեպտիկների համար այն փաստը, որ Երկրի կյանքի պատմության ընթացքում միայն մեկ տեսակ է զարգացրել քաղաքակրթություն, որը կարող է իրականացնել տիեզերական թռիչքներ և ռադիոտեխնոլոգիա, հաստատում է այն գաղափարը, որ տեխնոլոգիապես զարգացած քաղաքակրթությունները տիեզերքում հազվադեպ են։

Ամեդեո Բալբին և Ադամ Ֆրանկը առաջարկում են «թթվածնի նեղացում» հասկացությունը տեխնոսֆերաների առաջացման համար։ «Թթվածնի նեղացումը» վերաբերում է մթնոլորտի թթվածնի այն կրիտիկական մակարդակին, որը անհրաժեշտ է կրակի և այրման համար։ Երկրի մթնոլորտում թթվածնի կոնցենտրացիան մոտ 21%-ն է, բայց անցյալում ավելի ցածր է եղել և կարող է լինել շատ էկզոմոլորակներում։ Հեղինակները նշում են, որ չնայած բարդ կյանքի և էկոհամակարգերի գոյության համար անհրաժեշտ թթվածնի շեմը շատ ավելի ցածր է, տեխնոլոգիական առաջընթացը, հատկապես այրման վրա հիմնվածը, ինչպիսիք են մետաղների հալեցումը և էներգիայի արտադրությունը, պահանջում են ավելի բարձր թթվածնի կոնցենտրացիա՝ մոտ 18% կամ ավելի։ Այսպիսով, մոլորակի մթնոլորտում բարձր մակարդակի թթվածնի առկայությունը ոչ միայն հնարավոր կենսաբանական նշան է, այլև կենսական նշանակություն ունի հայտնաբերելի տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունների առաջացման համար։

Մեկ այլ հիպոթեզ այս կատեգորիայում է՝ «Ջրաշխարհի հիպոթեզը»: Ըստ հեղինակ և գիտնական Դևվիդ Բրինի՝ «մեր Երկիրը գտնվում է մեր արևի շարունակական բնակելի՝ կամ «Գոլդիլոքսի» գոտու շատ ներքին ծայրին: Եվ Երկիրը կարող է անոմալ լինել: Միգուցե այն պատճառով, որ մենք այնքան մոտ ենք մեր արևին, մեր մթնոլորտը անոմալորեն հարուստ է թթվածնով, իսկ օվկիանոսն անոմալորեն փոքր է ջրաշխարհի համար: Մյուս խոսքով՝ 32 տոկոս ցամաքի զանգվածը կարող է շատ բարձր լինել ջրաշխարհների համեմատությամբ...»։ Բրինը շարունակում է՝ «այս դեպքում, մեզ նման արարածների՝ ձեռքերով, կրակով և նման բաներով, զարգացման հնարավորությունը գալակտիկայում հազվադեպ է: Եվ երբ մենք պատրաստենք աստղային նավեր ու մեկնենք, գուցե հայտնաբերենք շատ-շատ կյանք ունեցող մոլորակներ, բայց դրանք բոլորը նման կլինեն Պոլինեզիային: Մենք կգտնենք շատ-շատ խելացի կենդանիներ, բայց նրանք բոլորը կլինեն դելֆիններ, կետեր, խեցգետիններ, որոնք երբեք չեն կարողանա կառուցել իրենց աստղային նավերը: Որքան հիանալի տիեզերք է մեզ համար, որովհետև ոչ ոք չի կարող հրամայել մեզ, և մենք կդառնանք ճանապարհորդները, «Star Trek»-ի մարդիկ, աստղային նավերի ստեղծողները, ոստիկանները և այլն»:

18-20-րդ դարերում (արդյունաբերական հեղափոխության շրջանում) գիտական և տեխնոլոգիական առաջընթացի արագ աճը, համեմատած նախորդ դարաշրջանների հետ, հանգեցրեց ընդհանուր համոզման, որ նման զարգացումը կշարունակվի էքսպոնենտ աճով, ինչը վերջում կհասցնի տիեզերական հետազոտությունների համար անհրաժեշտ զարգացման մակարդակին: «Տեխնոլոգիական զարգացման համընդհանուր սահման» (ULTD) հիպոթեզը առաջարկում է, որ գոյություն ունի քաղաքակրթության զարգացման սահման, որը կարող է լինել շատ ցածր՝ տիեզերական հետազոտությունների պահանջից ներքև: Այս սահմանափակումները կարող են հիմնվել տնտեսական պատճառների վրա, բնական պատճառների վրա (օրինակ՝ լույսից արագ ճանապարհորդությունը անհնարին է), և նույնիսկ տեսակին բնորոշ կենսաբանական սահմանափակումների վրա:

#### Խելացի կյանքի բնույթն է ինքնաքայքայվելը
աջից|մինի|23 կիլոտոննա հզորությամբ Աշտարակային արկ, որը կոչվում է «Badger», որը թողարկվել է «Ափշոթ-Նոթհոլ գործողություն» միջուկային փորձարկումների շարքի շրջանակներում։
Սա այն վարկածն է, որ տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունները սովորաբար կամ անխուսափելիորեն ոչնչացնում են իրենց՝ նախքան կամ մի փոքր ժամանակ անց ռադիոյի կամ տիեզերական թռիչքի տեխնոլոգիաների զարգացումից։ Աստղաֆիզիկոս Սեբաստիան ֆոն Հյորները նշել է, որ գիտության ու տեխնոլոգիայի առաջընթացը Երկրում պայմանավորված է երկու գործոններով՝ գերիշխանության պայքարով և հեշտ կյանքի ցանկությամբ։ Առաջինը կարող է հանգեցնել ամբողջական ոչնչացման, իսկ երկրորդը՝ կենսաբանական կամ մտավոր նվաճման։ Ոչնչացման հնարավոր միջոցները՝ կապված գլոբալ խնդիրների հետ, որտեղ գլոբալ կապակցվածությունը մարդու ցեղին ավելի փխրուն է դարձնում, շատ են, ներառյալ պատերազմը, պատահական շրջակա միջավայրի աղտոտումը կամ վնասը, կենսատեխնոլոգիաների զարգացումը, սինթետիկ կենսաբանությունը՝ օրինակ՝ հայելային կյանքը, ռեսուրսների սպառումը, կլիմայի փոփոխությունը, կամ ոչ լավ մշակված արհեստական ինտելեկտը։ Այս թեման ուսումնասիրվել է ինչպես գեղարվեստական գրականության մեջ, այնպես էլ գիտական հիպոթեզներում։

1966 թվականին Սագանը և Շկլովսկին ենթադրել են, որ տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունները կամ կձգտեն ոչնչացնել իրենց՝ զարգացնելուց ընդամենը մեկ դար հետո տիեզերային հաղորդակցության ունակություն, կամ կհաղթահարեն իրենց ինքնաոչնչացման միտումները և կպահպանվեն միլիարդավոր տարիների ընթացքում։ Ինքնաոչնչացումը կարելի է դիտարկել նաև որպես ջերմադինամիկայի հարց՝ քանի որ կյանքը կազմակերպված համակարգ է, որը կարող է դիմադրել անշրջելիության հակամտածողությանը, Սթիվեն Հոքինգի «արտաքին փոխանցման» կամ տիեզերական հաղորդակցման փուլը, որտեղ գիտելիքների ստեղծումն ու կառավարումն ավելի կարևոր է, քան տեղեկատվության փոխանցումը էվոլյուցիայի միջոցով, կարող է լինել այն կետը, երբ համակարգը դառնում է անկայուն և ինքնաաղետվում է։ Այստեղ Հոքինգը ընդգծում է մարդու գենոմի ինքնահամակարգման (տրանսհումանիզմ) կամ մեքենաների (օրինակ՝ ուղեղ-համակարգիչ ինտերֆեյս) միջոցով հզորացման անհրաժեշտությունը՝ մարդկային ինտելեկտը բարելավելու և ագրեսիան նվազեցնելու համար, առանց որոնց նա ենթադրում է, որ մարդկային քաղաքակրթությունը կարող է բավականաչափ խելք չունենալ որպես ամբողջություն՝ անսահման անկայուն համակարգում գոյատևելու համար։ Օրինակ, «արտաքին փոխանցման» փուլում արվող տեխնոլոգիական զարգացումները՝ ինչպիսիք են արհեստական ընդհանուր ինտելեկտի կամ հականյութի զինումը, կարող են չհամընկնել մարդկության այդ հայտնագործությունների կառավարումը բարելավող ունակության աճի հետ։ Արդյունքում համակարգում աճում է անկարգությունը․ գլոբալ կառավարմանը կարող է ավելի դժվար լինել զսպել վերոհիշյալ ոչնչացման միջոցները, ինչը կարող է հանգեցնել գլոբալ հասարակական կործանման։

Նվազագույն տեսական օրինակ կարող է լինել ռեսուրսների սպառման խնդիրները Պոլինեզիական կղզիներում, որոնցից Էստեր կղզին առավել հայտնի է։ Դևիդ Բրինը նշում է, որ մ.թ.ա. 1500-ից մ.թ.800 թվականների ընդլայնման փուլում եղել են բնակչության գերաճի շրջաններ, որոնց հաջորդել են տղամարդկանց զանգվածային կրճատումներ՝ պատերազմների կամ ծեսերի միջոցով։ Նա գրում է՝ «Կան բազմաթիվ պատմություններ այնպիսի կղզիների մասին, որոնց տղամարդիկ գրեթե վերացան՝ երբեմն ներքին հակասությունների պատճառով, երբեմն էլ՝ այլ կղզիներից ներխուժած տղամարդկանց կողմից»։

2018 թվականին Ադամ Ֆրենկի և նրա խմբի կողմից կատարված հետազոտությունը, օգտագործելով այդպիսի հնացած քաղաքակրթություններ՝ որպես մոդել, առաջ է քաշել այն ենթադրությունը, որ «էներգիայի ինտենսիվ» քաղաքակրթությունների կողմից առաջացվող կլիմայի փոփոխությունները կարող են խանգարել այդ քաղաքակրթությունների կայունությանը, ինչն է բացատրում արտաքին ինտելեկտ ունեցող կյանքի պարադոքսալ բացակայությունը։ Հետազոտությունը հիմնված է դինամիկական համակարգերի տեսության վրա և ուսումնասիրում է, թե ինչպես են տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունները (էկզո-քաղաքակրթություններ) սպառում ռեսուրսները և ինչպես է այդ սպառումն ազդում իրենց մոլորակների և դրանց կրողունակության վրա։ Ադամ Ֆրենկի խոսքերով՝ «Գործոնը այն է, որ պետք է ընդունենք, որ կլիմայի փոփոխությունը կարող է լինել ինչ-որ ընդհանուր երևույթ։ Ֆիզիկայի օրենքները պահանջում են, որ ցանկացած երիտասարդ բնակչություն, որը կառուցում է մեր նման էներգիան ինտենսիվ քաղաքակրթություն, անխուսափելիորեն կունենա ազդեցություն իր մոլորակի վրա։ Կլիմայական փոփոխությունը տեսնել այս կոսմոսային համատեքստում կարող է օգնել մեզ ավելի լավ հասկանալ, թե ինչ է մեզ հետ տեղի ունենում հիմա և ինչպես պետք է դա կառավարենք»։ Անթրոպոցենի ընդհանուր մոդելը առաջ է բերում չորս տարբեր արդյունքներ՝
մինի|Մարդածին կլիմայի փոփոխության հնարավոր հետագծերը Ֆրենկի և այլոց մոդելում, 2018։

* Մահացկունություն՝ այս սցենարում բնակչությունը արագ աճում է և գերազանցում մոլորակի կրողունակությունը, ինչն առաջացնում է գագաթնակետ և արագ անկում: Բնակչությունը ի վերջո կայունանում է շատ ավելի ցածր հավասարակշռված մակարդակում, ինչը թույլ է տալիս մոլորակին մասամբ վերականգնվել։
* Կայունություն՝ այս սցենարում քաղաքակրթությունները հաջողությամբ անցում են կատարում բարձր ազդեցություն ունեցող ռեսուրսներից (օրինակ՝ հանքային վառելիքներից) դեպի կայուն էներգիայի աղբյուրներ (օրինակ՝ արեգակնային էներգիա) մինչև շրջակա միջավայրի լուրջ վատթարացում տեղի ունենա։ Սա թույլ է տալիս քաղաքակրթության և մոլորակի կայուն հավասարակշռված վիճակի հասնել, խուսափելով կործանարար հետևանքներից։
* Կործանում առանց ռեսուրսների փոփոխության՝ այս սցենարում բնակչությունն ու շրջակա միջավայրի վնասը արագ են աճում։ Քաղաքակրթությունը ժամանակին չի անցնում կայուն ռեսուրսների օգտագործման, ինչն ավարտվում է լիակատար կործանմամբ, երբ անցվում է ճգնաժամային շեմը և բնակչությունը կտրուկ նվազում է։

* Կործանում ռեսուրսների փոփոխությամբ՝ նման է նախորդ սցենարին, բայց այստեղ քաղաքակրթությունը փորձում է անցում կատարել կայուն ռեսուրսների, սակայն փոփոխությունը ուշանում է, և շրջակա միջավայրի վնասը վերականգնելի չէ։ Արդյունքում էլի տեղի է ունենում քաղաքակրթության կործանում։

#### Խելացի կյանքի բնույթն է մյուսներին ոչնչացնելը
Մեկ այլ հիպոթեզը ենթադրում է, որ մի ինտելեկտուալ տեսակ, երբ հասնում է որոշակի տեխնոլոգիական մակարդակի, կարող է ոչնչացնել մյուս ինտելեկտուալ տեսակներին՝ հնարավոր է՝ ինքնավերարտադրվող հետախուզիչ պրոբների միջոցով։ Գիտաֆանտաստիկ գրող Ֆրեդ Սեբերհագենը այս գաղափարը ուսումնասիրել է իր «Berserker» շարքում, ինչպես նաև ֆիզիկոս Գրեգորի Բենֆորդը և գիտաֆանտաստիկ գրող Գրեգ Բեարը իր «The Forge of God» վեպում, իսկ ավելի ուշ՝ Լյու Ցիսին՝ «The Three-Body Problem» շարքում։

Երկրորդ տեսակն այդպիսի ոչնչացում կարող է սկսել ընդլայնողական նպատակներով, ավարատիրությամբ, նախապաշարմունքով կամ ագրեսիայով։ 1981 թվականին կոսմոլոգ Էդվարդ Հարիսոնը պնդել է, որ նման վարքը կարող է լինել զգուշավորության ակտ. մի ինտելեկտուալ տեսակ, որը հաղթահարել է իր ինքնանվնասման ձիրքը, կարող է տեսնել ցանկացած այլ տեսակ, որը ձգտում է գալակտիկական ընդլայնման, որպես սպառնալիք: Ավելին, առաջարկվել է, որ հաջողակ այլմոլորակային տեսակն նման կլինի սուպերպրեդատորների, ինչպես մարդը։Մեկ այլ հավանականություն կապվում է «համայնքային ողբերգության» և մարդաբանական սկզբունքի հետ՝ որ առաջինը, ով հասնում է միջաստղային ճանապարհորդության, անխուսափելիորեն (նույնիսկ առանց դիտավորյալ) կխանգարի մրցակիցների առաջացմանը, և մարդկանց պարզապես վիճակվել է լինել առաջինը։

#### Մշակույթները բացահայտելի ազդանշաններ են ուղարկում միայն կարճ ժամանակահատվածի համար
Այլմոլորակային քաղաքակրթությունները հնարավոր է հայտնաբերելի լինեն իրենց ռադիոալիքների միջոցով միայն կարճ ժամանակահատվածում, ինչը նվազեցնում է նրանց հայտնաբերման հավանականությունը։ Ընդհանրապես ընդունված է, որ քաղաքակրթությունները տեխնոլոգիական զարգացումների հետ հրաժարվում են ռադիոյից։ Սակայն կարող են լինել նաև այլ արտահոսքեր, օրինակ՝ միկրոհարուստներ, որոնք օգտագործվում են էներգիա փոխանցելու համար արևային արբանյակներից դեպի գետնին տեղակայված ընդունիչներ։ 2006-ին Sky & Telescope-ում հրապարակված հոդվածում Սեթ Շոստակը գրել է․ «Բացի այդ, երկրի ռադիոալիքների արտահոսքը, հավանաբար, կթուլանա քաղաքակրթության զարգացմամբ և հաղորդակցության տեխնոլոգիաների բարելավմամբ։ Երկիրը ավելի ու ավելի է անցնում հեռարձակման փոխարեն արտահոսք չունեցող կաբելների ու օպտիկամանրաթելերի, և հնուց պարզ կրիչալիքային հաղորդումներից՝ դեպի ավելի նուրբ, դժվար հայտնաբերելի տարածված սպեկտրի փոխանցումներ»։

Ավելի հիպոթետիկ է, որ զարգացած այլմոլորակային քաղաքակրթությունները կարող են ընդհանրապես դուրս գալ էլեկտրամագնիսական սպեկտրում հաղորդակցվելուց և օգտվել մարդկանց կողմից չզարգացված կամ չկիրառված տեխնոլոգիաներից։ Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ զարգացած քաղաքակրթությունները կարող են նեյտրինո սիգնալներ ուղարկել։ Եթե այդպիսի սիգնալներ գոյություն ունեն, դրանք կարող են հայտնաբերվել նեյտրինո դետեկտորներով, որոնք կառուցվում են այլ նպատակներով։

#### Այլմոլորակային կյանքը կարող է չափազանց դժվար հասկանալի լինել
մինի|Միկրոալիքային պատուհան, որը տեսանելի է ցամաքային համակարգի կողմից: SETI-արտերկրյա հետախուզության որոնում:
Մեկ այլ վարկած է, որ մարդկային տեսաբանները թերագնահատել են, թե որքանով կարող է այլմոլորակային կյանքը տարբերվել Երկրի կյանքի համեմատ։ Արտաքսյալները կարող են հոգեբանորեն անցնել մարդու հետ հաղորդակցվելու փորձը։ Պատմաբանները ենթադրում են, որ մարդկային մաթեմատիկան կարող է լինել տեղական՝ միայն Երկրի համար բնորոշ, և այն չի կիսվի այլ կյանքի տեսակների հետ, թեև մյուսները նշում են, որ դա կարող է վերաբերվել միայն աբստրակտ մաթեմատիկային, քանի որ ֆիզիկայի հետ կապված մաթեմատիկան պետք է նման լինի (արդյունքներով, եթե ոչ մեթոդներով)։

Սեթ Շոստակը իր 2009 թվականի գրքում գրել է․ «Մեր փորձերը [օրինակ՝ Մարսում հորատող սարքերի կիրառման պլանները] դեռ որոնում են այնպիսի արտաքսյալ, որը կհետաքրքրի Պարսիվալ Լոուելին [աստղագետ, որը հավատում էր, որ Մարսի վրա նկատել է խողովակաշարեր]»։

Ֆիզիոլոգիան ևս կարող է հաղորդակցության խոչընդոտ լինել։ Կարլ Սագանը ենթադրել է, որ այլմոլորակային մի տեսակ կարող է ունենալ մտածողության արագություն, որը հարյուրապատիկ ավելի դանդաղ կամ արագ է մարդու համեմատ։ Այդ տեսակով ուղարկված հաղորդագրությունը մարդու համար կարող է թվալ որպես պատահական ֆոնային աղմուկ և, հետևաբար, անտեսվել։

Փոլ Դեյվիսը նշել է, որ 500 տարի առաջ համակարգչի միջոցով տվյալների մշակումը տեխնոլոգիա համարվող գաղափարն էլ չէր կարող ընդունվել։ Նա գրում է․ «Իսկ գուցե գոյություն ունի ավելի բարձր մակարդակ [...], որը երբեք չի արտահայտվի տեղեկատվական կամ նյութական մակարդակներում։ Չկա բառարան այդ «երրորդ մակարդակը» նկարագրելու համար, բայց դա չի նշանակում, որ այն գոյություն չունի, և մենք պետք է բաց լինենք հնարավորության համար, որ արտաքսյալ տեխնոլոգիաներ կարող են գործել երրորդ, կամ գուցե չորրորդ, հինգերորդ [...] մակարդակներում»։[5]

Արթուր Ս. Քլարկը ենթադրել է, որ «մեր տեխնոլոգիան դեռ ծիծաղելիորեն նախնադարյան է․ մենք կարող ենք լինել հնաբնակ վայրի երեխաների նման, որոնք լսում են տոմ-տոմ թմբուկների ռիթմը, մինչ նրանց շուրջը էթերը կրպակ է տեղափոխում մեկ վայրկյանում ավելի շատ բառեր, քան նրանք կարող են արտաբերել ամբողջ կյանքի ընթացքում»։ Մի այլ մտածողություն է, որ տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունները անխուսափելի անցնում են տեխնոլոգիական singularity-ի և ձեռք են բերում հետ-բիոլոգիական բնույթ։

### Սոցիոլոգիական բացատրություններ
#### Կոլոնիզացիան չի հանդիսանում տիեզերական նորմ
Տիպլերի ինքնապատկերման սենսորների մասին գաղափարին պատասխանելով՝ Սթիվեն Ջեյ Գուլդն ասել է․ «Իրոք, պետք է խոստովանեմ, որ չգիտեմ, թե ինչպես արձագանքել նման փաստարկներին։ Ինձ համար դժվար է նույնիսկ կանխատեսել ինձ ամենամոտ մարդկանց պլաններն ու արձագանքները։ Հաճախ շփոթվում եմ տարբեր մշակույթների մարդկանց մտքերով ու ձեռքբերումներով։ Չեմ կարող հաստատ ասել, թե ինչ կանի մի արտաքսյալ, խելացի աղբյուր»։

#### Այլմոլորակային տեսակները կարող են զբաղեցնել միայն գալակտիկայի մի մասը
Հետազոտությունը Ֆրենկի և իր համահեղինակների կողմից առաջարկում է, որ առաջադեմ քաղաքակրթությունները կարող են ամբողջությամբ ոչ թե գաղութայնացնել գալակտիկան, այլ ընդունել կայուն ընդլայնման վիճակներ։ Այս հիպոթեզը ենթադրում է, որ քաղաքակրթությունները կարող են հասնել ընդլայնման կայուն ձևաչափի, որտեղ նրանք ո՛չ փլուզվում են, ո՛չ էլ ագրեսիվ կերպով տարածվում գալակտիկայում։ 2019-ի փետրվարին Popular Science-ում հրապարակված հոդվածում նշվում է, որ «Միլիոնների բարակ գալակտիկայի ողջ տարածքով արագ և միավորված գալակտիկական կայսրություն կառուցելը հնարավոր է մի մոնոլիտիկ սուպեր-քաղաքակրթության համար, սակայն մեր փորձի հիման վրա՝ մշակույթների մեծ մասը ոչ մոնոլիտիկ է, ոչ էլ սուպեր»։

Աստղաֆիզիկոս Ադամ Ֆրենկը և իր համահեղինակները՝ այդ թվում աստղագետ Ջեյսոն Ռայթը, անցկացրել են տարբեր մոդելացումներ՝ փոփոխելով գաղութացման տևողությունները, հարմար մոլորակների տոկոսը և արձակման միջև լիցքավորման ժամանակները։ Նրանց շատ սիմուլյացիաներում պարզվել է «երրորդ կատեգորիա», որտեղ Ծիր Կաթին գալակտիկան մասնակիորեն գաղութայնացված է և այդպես էլ մնում է անորոշ ժամանակով։ 2019-ի հոդվածի ամփոփագրում ասվում է, որ «այս արդյունքները խախտում են Հարտի հայտնի «Fact A»-ի (այս պահին Երկրի վրա միջաստղային այցելուներ չկան) և այն եզրակացության միջև կապը, որ մարդկությունը պետք է լինի գալակտիկայի միակ տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունը։ Մեր լուծումները թույլ են տալիս իրավիճակներ, որտեղ մեր ներկայիս պայմանները համահունչ են գալակտիկայի մեկ այլ մասի գաղութայնացման և կայուն վիճակին»։

Այլ սցենարի համաձայն՝ երկարատև քաղաքակրթությունները կարող են միայն ընտրել գաղութայնացնել մոլորակներն իրենց ամենամոտ անցումի ժամանակ։ Միլկի Ուեյ գալակտիկայում ամենատարածված հիմնական աստղեր են ցածր զանգված ունեցող K և M տիպի թզուկներ, որոնք ավելի հաճախ մոտենում են գոյություն ունեցող քաղաքակրթություններին։ Այս աստղերը ունեն երկարատև կյանք, ինչը կարող է նախընտրելի լինել քաղաքակրթության համար։ Ինտերստելար ճանապարհորդության 0.3 լույսի տարվա արագությունը տեսականորեն բավարար է բոլոր M-թզուկների գաղութայնացման համար 2 միլիարդ տարիների ընթացքում, իսկ 2 լույսի տարվա արագությամբ հնարավոր կլինի գաղութայնացնել նաև բոլոր K-թզուկները նույն ժամանակահատվածում։

#### Այլմոլորակային  տեսակները կարող են ինքնամեկուսանալ՝ ապրելով վիրտուալ աշխարհներում
Ավի Լոեբը առաջարկում է, որ Ֆերմի դիլեմայի հնարավոր բացատրություններից մեկը կարող է լինել վիրտուալ իրականության տեխնոլոգիան: Տարբերմոլորակային քաղաքակրթությունների անհատները կարող են նախընտրել ժամանակը անցկացնել վիրտուալ աշխարհներում կամ մետավերսներում, որոնց ֆիզիկական օրենքները կարող են տարբերվել, այլ ոչ թե կենտրոնանալ մոլորակների գաղութացման վրա։ Նիկ Բոստրոմը առաջարկում է, որ որոշ առաջադեմ էակներ կարող են ամբողջությամբ հրաժարվել ֆիզիկական ձևից, ստեղծել հսկայական արհեստական վիրտուալ միջավայրեր, ինքնուրույն տեղափոխվել այդ միջավայրեր մտքի փոխանցման միջոցով և լիովին գոյություն ունենալ վիրտուալ աշխարհներում՝ անտեսելով արտաքին ֆիզիկական տիեզերքը։

Կարող է լինել, որ խելացի այլմոլորակային կյանքը զարգացնի «աճող հետաքրքրության անկում» իր արտաքին աշխարհի նկատմամբ։ Գուցե որևէ բավարար զարգացած հասարակություն կստեղծի բարձր ներգրավող լրատվամիջոցներ և զվարճանքներ դեռևս առաջիկա տիեզերական ճանապարհորդությունից առաջ, և այդ սոցիալական հնարքներն իրենց պարզունակության շնորհիվ կզիջեն բարդ և ծախսատար ձեռնարկությունների՝ ինչպես տիեզերական հետազոտությունը և հաղորդակցությունը։ Երբ ցանկացած բավարար զարգացած քաղաքակրթություն կարողանա կառավարել իր միջավայրը և մեծ մասը ֆիզիկական կարիքների հագեցված լինի տեխնոլոգիայի միջոցով, ապա տարբեր «սոցիալական և զվարճողական տեխնոլոգիաները», ներառյալ վիրտուալ իրականությունը, ենթադրվում է, որ կդառնան այդ քաղաքակրթության գլխավոր շարժիչ ուժերը և ներշնչումները։

#### Արհեստական ինտելեկտը կարող է չփոխանցվել կամ չընդլայնվել տարածքով
Արհեստական բանականության՝ իր ստեղծողների փոխարինումը միայն խորացնում է Ֆերմի դիլեման, օրինակ՝ ինքնապատճենվող հետախույզների միջոցով գալակտիկան գաղութացնելու հնարավորությամբ, սակայն նաև հնարավոր է, որ ստեղծողների փոխարինումից հետո արհեստական ինտելեկտը տարբեր պատճառներով չհավելվի կամ չգերիշխի երկար ժամանակով։ Մայքլ Է. Գարեթը առաջարկել է, որ կենսաբանական քաղաքակրթությունները կարող են համընդհանուր հարգելի չարժևորել արհեստական ինտելեկտի համակարգերի արագ զարգացմանը և չարձագանքել դրան ժամանակին, ինչը կարող է հանդիսանալ մեծ ֆիլտր։ Նա նաև պնդում է, որ սա կարող է առաջացնել առաջադեմ տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունների տևողության 200 տարուց պակաս լինելը, ինչը բացատրում է SETI-ի կողմից դիտարկվող մեծ լռությունը։

### Տնտեսական բացատրություններ
#### Տիեզերքում տարածվելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսների պակասը
Այլմոլորակայինների մշակույթի՝ այլ աստղային համակարգեր գաղութացնելու կարողությունը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ միջաստղային ճանապարհորդությունը տեխնոլոգիապես իրականացնել հնարավոր է։ Չնայած ֆիզիկայի ներկայիս ըմբռնումը բացառում է լուսարձակչությունից արագ շարժման հնարավորությունը, բայց կարծես թե չկա խոշոր տեսական խոչընդոտ «դանդաղ» միջաստղային տիեզերանավերի կառուցման համար, չնայած դրա ինժեներական պահանջները շատ գերազանցում են մարդու ներկայիս հնարավորությունները։ Այս գաղափարը հիմք է հանդիսանում Վոն Նեյմանը հետախույզների և Բրեյսվելի հետախույզների կոնցեպտների համար՝ որպես արտերկրյա բարդ ինտելեկտի հնարավոր ապացույցներ։

Սակայն հնարավոր է, որ գիտական գիտելիքները դեռ չեն կարող լիարժեք գնահատել նման միջաստղային գաղութացման գործառականությունն ու ծախսերը։ Տեսական խոչընդոտներ կարող են դեռ չհասկացված լինել, և անհրաժեշտ ռեսուրսները կարող են այնքան մեծ լինել, որ ոչ մի քաղաքակրթություն չի կարող դրա փորձը իրականացնել։ Տեսականորեն միջաստղային ճանապարհորդությունն ու գաղութացումը հնարավոր լինեն, բայց դրանք կարող են լինել բարդ՝ հանգեցնելով գաղութացման մոդելի, որը հիմնված է ներծծման տեսության վրա։

Գաղութացման ջանքերը կարող են չլինել անվերջանալի ու արագ վազք, այլ ավելի շատ անկանոն՝ միտում ունենալով «ներծծվել» դրսի ուղղությամբ՝ վերջնականում դանդաղելով ու դադարեցնելով՝ կապված ահռելի ծախսերի հետ և կանխատեսելով, որ գաղութները անխուսափելիորեն կստեղծեն սեփական մշակույթն ու քաղաքակրթությունը։ Գաղութացումը, այսպիսով, կարող է տեղի ունենալ «կլաստերներով», երբ մեծ տարածքներ նույն ժամանակահատվածում մնում են գաղութացված։

#### Տեղեկատվության փոխանցումն ավելի էժան է, քան նյութի փոխանցումը
Եթե հնարավոր է ստեղծել ընդհանուր արհեստական բանականություն և եթե հնարավոր է այդպիսի կառույցները փոխանցել հսկայական տարածությունների միջով ու վերակառուցել հեռավոր սարքավորման վրա, ապա գալակտիկայում տիեզերանավով ճամփորդելը կարող է մեծ տնտեսական իմաստ չունենալ։ Լուիս Կ. Շեֆֆերը հաշվարկել է, որ տեղեկատվության ռադիոհաղորդման արժեքը տիեզերքում տիեզերանավային ճամփորդությունից էժան է 10⁸–10¹⁷ անգամ։ Մեքենայական քաղաքակրթության համար միջաստղային ճանապարհորդության ծախսերը, հետևաբար, հսկայական են՝ համեմատած ավելի արդյունավետ տարբերակի հետ, երբ ուղարկվում են հաշվարկային ազդանշաններ դեպի արդեն հաստատված կետեր։ Առաջին քաղաքակրթությունը, ֆիզիկապես ուսումնասիրելով կամ գաղութացնելով գալակտիկան և ուղարկելով նման սարքեր հեշտ ուսումնասիրության համար, հնարավորություն կտա, որ հետագա քաղաքակրթությունները, նրա հետ կապ հաստատելուց հետո, ավելի էժան, արագ և հեշտ համարեն գալակտիկան ուսումնասիրելը՝ բանական մտքի փոխանցման միջոցով դեպի առաջին քաղաքակրթության կառուցած մեքենաները։ Սակայն, քանի որ մեկ աստղային համակարգի համար բավական է ընդամենը մեկ նման հեռավոր սարք, և հաղորդակցությունը, ամենայն հավանականությամբ, խիստ ուղղորդված է, փոխանցվում է բարձր հաճախականությամբ և նվազագույն հզորությամբ՝ տնտեսելու նպատակով, այդպիսի ազդանշանները Երկրից հայտնաբերելը շատ դժվար կլինի։

Ի հակադրություն, տնտեսագիտության մեջ հակաբնական թվացող Ջևոնսի պարադոքսը ենթադրում է, որ արտադրողականության բարձրացումը բերում է պահանջարկի աճի։ Այլ կերպ ասած՝ տնտեսական արդյունավետության բարձրացումը բերում է տնտեսական աճի։ Օրինակ՝ վերականգնվող էներգիայի ծավալների ավելացումը կարող է անմիջապես չբերել հանածո վառելիքի օգտագործման կրճատման, այլ՝ լրացուցիչ տնտեսական աճի, քանի որ հանածո վառելիքը կուղղվի այլընտրանքային կիրառություններին։ Այսպիսով, տեխնոլոգիական նորարարությունները մարդկային քաղաքակրթությանը դարձնում են ավելի ունակ՝ բարձր սպառման մակարդակի հասնելու համար, քան պարզապես իր առկա սպառումը ավելի արդյունավետ մակարդակով ապահովելու։

### Արտերկրյա կյանքը հայտնաբերելը չափազանց դժվար է
#### Մարդիկ պատշաճ կերպով չէին լսում
Կան որոշ ենթադրություններ, որոնց վրա հիմնված են SETI ծրագրերը, և որոնք կարող են հանգեցնել ազդանշանների բաց թողման, չնայած դրանց գոյությանը։ Օրինակ, արտերկրյա քաղաքակրթությունները կարող են փոխանցել ազդանշաններ՝ շատ բարձր կամ շատ ցածր տվյալների արագությամբ, կամ օգտագործել ոչ ավանդական (մարդկային հասկացությամբ) հաճախականություններ, որոնք դժվար է տարբերել ֆոնային աղմուկից։ Արձանագրումները կարող են ուղարկվել ոչ հիմնական աստղային համակարգերից, որոնց վրա մարդկային որոնումները ավելի քիչ ուշադրություն են դարձնում, քանի որ մեր ծրագրերը ենթադրում են, որ այլմոլորակային կյանքի մեծամասնությունը կընթանա Արեգակին նման աստղերի շուրջ։

Մեծագույն մարտահրավերը ռադիոազդանշանների որոնման չափն է (նույնիսկ ամբողջ դիտարկելի տիեզերքը), SETI-ին տրամադրվող սահմանափակ ռեսուրսները և ժամանակակից գործիքների զգայունությունը։ Օրինակ, SETI-ն գնահատում է, որ Արևի հեռուստատեսային և ռադիոհաղորդումները կգտնվեն մինչև 0.3 լույս տարվա հեռավորության վրա՝ մոտ 1/10-ից էլ պակաս՝ դեպի ամենամոտ աստղ։ Արձանագրումը շատ ավելի հեշտ է հայտնաբերել, եթե այն ներկայացնում է դիտավորյալ, ուժեղ փոխանցում՝ ուղղված դեպի Երկիր։ Այդպիսի ազդանշանները հնարավոր է հայտնաբերել հարյուրավոր մինչև տասնյակ հազարավոր լույս տարիների հեռավորության վրա։

Սակայն դա ենթադրում է, որ հայտնաբերող սարքավորումները պետք է լսեն ճիշտ հաճախականությունների տիրույթը և գտնվեն տարածքում, որտեղ ուղարկվող ազդանշանի շեղումը ուղղված է։ Շատ SETI որոնումներ ենթադրում են, որ արտերկրյա քաղաքակրթությունները կհաղորդեն դիտավորյալ ազդանշան, նման Արևի արևաքաղաքային հաղորդագրությանը, որպեսզի հայտնաբերվեն։

Ուստի, արտերկրյա քաղաքակրթությունները ռադիոազդանշաններով հայտնաբերելու համար Երկրի դիտորդները կամ պետք է ունենան ավելի զգայուն սարքավորումներ, կամ պետք է հույս ունենան բախտավոր հանգամանքների վրա՝ որ արտերկրյա ռադիոտեխնոլոգիայի լայնաշերտ ազդանշանները շատ ավելի ուժեղ են, քան մարդկայինը; որ SETI ծրագրերից մեկը լսում է ճիշտ հաճախականությունները տիեզերքի ճիշտ շրջաններից; կամ որ այլմոլորակայինները դիտավորյալ ուղարկում են կենտրոնացած ազդանշաններ դեպի Երկիր (հավանաբար իրենց կողմից այլ ինտելեկտուալ քաղաքակրթություններ որոնելու մի մաս որպես):

#### Մարդիկ բավականաչափ երկար չէին լսում
Մարդկության ունակությունը հայտնաբերելու ինտելեկտուալ արտերկրյա կյանքը գոյություն ունի միայն շատ կարճ ժամանակ՝ սկսած 1937 թվականից, եթե որպես սահմանակից կետ վերցնենք ռադեոաստղադիտարանի գյուտը, և Հոմո Սապիենսը երկրագիտական առումով նոր՝ երիտասարդ տեսակ է։ Մարդու ողջ ժամանակակից գոյության շրջանը տիեզերաբանական չափաբաժնում շատ կարճ է, իսկ ռադիահաղորդումները տարածվում են միայն 1895 թվականից։ Ուստի հնարավոր է, որ մարդիկ դեռևս չեն ապրել բավական երկար և չեն դարձել բավարար չափով հայտնելի, որպեսզի արտերկրյա ինտելեկտուալների կողմից հայտնաբերվեն։

#### Խելացի կյանքը կարող է շատ հեռու լինել
մինի|ՆԱՍԱ-ի երկրային մոլորակների որոնման հայեցակարգը։
Հնարավոր է, որ գոյություն ունեն տեխնոլոգիապես զարգացած, սակայն չգաղութացող արտերկրյա քաղաքակրթություններ, որոնք պարզապես չափազանց հեռու են միմյանցից՝ իմաստալից երկկողմանի կապի համար։ Սեբաստիան ֆոն Հյորները գնահատել է, որ քաղաքակրթության միջին տևողությունը կազմում է մոտ 6,500 տարի, իսկ Ծիր Կաթինում քաղաքակրթությունների միջև միջին հեռավորությունը՝ մոտ 1,000 լուսային տարի։ Եթե երկու քաղաքակրթությունները բաժանված են մի քանի հազար լուսային տարով, հնարավոր է, որ նրանցից մեկը կամ երկուսն էլ վերանան, նախքան իմաստալից երկխոսություն սկսելը։ Մարդկային որոնումները կարող են ընդունակ լինել հայտնաբերելու նրանց գոյությունը, բայց շփումը կմնա անհնար՝ հեռավորության պատճառով։ Առաջարկվել է, որ այս խնդիրը որոշ չափով կարող է մեղմվել, եթե կապը և հաղորդակցությունը իրականացվի Բրեյսուելի պրոբի միջոցով։ Այդ դեպքում, առնվազն փոխանակման կողմերից մեկը կարող է ստանալ արժեքավոր տեղեկություն։ Այլընտրանքորեն, քաղաքակրթությունը կարող է պարզապես հեռարձակել իր գիտելիքները և թողնել ստացողին՝ դրանցից ինչ-որ բան ստանալու համար։ Սա նման է հին քաղաքակրթություններից ժամանակակից դարաշրջաններին տեղեկության փոխանցմանը, և մարդկությունը ձեռնարկել է նման գործողություններ, ինչպիսին է Արեսիբոյի հաղորդագրությունը, որը կարող էր փոխանցել տեղեկություն Երկրի բանական տեսակի մասին, նույնիսկ եթե այն երբեք պատասխան չստանա կամ չստանա այն այնքան շուտ, որ մարդկությունը հասցնի ընդունել։ Բացի այդ, հնարավոր է, որ ինքնաոչնչացված քաղաքակրթությունների դիտարկվող հետքերը հայտնաբերվեն՝ կախված ոչնչացման սցենարից և մարդկային դիտարկման ժամանակից։

Սագանի և Նյումանի մի հարակից ենթադրություն ասում է, որ եթե այլ քաղաքակրթություններ գոյություն ունեն և հաղորդակցվում են ու հետազոտում, նրանց ազդանշաններն ու զոնդերը պարզապես դեռ չեն հասել մեզ, այսինքն՝ մարդիկ համեմատաբար վաղ քաղաքակրթություն են։ Սակայն քննադատները նկատել են, որ սա քիչ հավանական է, քանի որ պահանջում է, որ մարդկության զարգացումը տեղի ունենա շատ հատուկ ժամանակային պահին, երբ Ծիր Կաթինը անցում է կատարում դատարկ վիճակից՝ լցված վիճակի։ Սովորական ենթադրություններով սա գալակտիկայի կյանքի ժամանակի փոքրիկ մասն է, և հավանականությունը, որ մենք հենց այս անցման մեջ ենք, ցածր է։ 2021 թվականին Հենսոն և նրա համահեղինակները վերանայել են այս հավանականությունը և եզրակացրել, որ այն իրոք հնարավոր է, եթե ենթադրենք, որ բազմաթիվ քաղաքակրթություններ «տիրող» են, այսինքն՝ դուրս են մղում այլ քաղաքակրթություններին։ Այս ենթադրության դեպքում առաջանում է ընտրության էֆեկտ, ըստ որի, քանի դեռ մենք գոյություն ունենք և դեռ չենք ոչնչացվել գրավիչ այլմոլորակայինների կողմից, շատ քիչ հավանական է, որ մենք նրանց տեսնենք։ Մասնավորապես, գրավիչ այլմոլորակայինները ենթադրում են քաղաքակրթական ընդլայնման տիպիկ արագություն, որը մոտ է լույսի արագությանը, քանի որ հակառակ դեպքում մենք կտեսնեինք բազմաթիվ այլ քաղաքակրթություններ։ Այլմոլորակային տեխնոազդանշանի հայտնաբերումից մինչև ոչնչացումը անցնող ժամանակը կլիներ խիստ փոքր՝ տիեզերական ժամանակացույցում, ինչը մեծացնում է հավանականությունը, որ մենք գտնվում ենք այդ շրջանից առաջ։

SETI-ի որոշ թերահավատներ կարող են նաև հավատալ, որ մարդկությունը ժամանակի շատ հատուկ պահ է ապրում, մասնավորապես ՝ անցումային շրջան Այն հասարակություններից, որոնք չունեն տիեզերական թռիչքներ դեպի մեկ տիեզերական հասարակություն, մասնավորապես ՝ մարդկային հասարակություն:

#### Խելացի կյանքը կարող է գոյություն ունենալ՝ թաքնված հետաքրքրասերների աչքերից
Մոլորակագետ Ալան Սթերնը առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ կարող են գոյություն ունենալ ստորգետնյա օվկիանոսներով մի քանի աշխարհներ (օրինակ ՝ Եվրոպան Յուպիտերի վրա կամ Էնկելադուսը Սատուրնի վրա): Մոլորակի մակերեսը կապահովի պաշտպանության զգալի աստիճան այնպիսի երևույթներից, ինչպիսիք են գիսաստղերի բախումները և մոտակա գերնոր աստղերի պայթյունները, ինչպես նաև կստեղծի մի իրավիճակ, երբ ուղեծրերի շատ ավելի լայն շրջանակ ընդունելի կլինի: Կյանքը, և գուցե միտքն ու քաղաքակրթությունը, կարող էին զարգանալ: Սթերնը պնդում է. «Եթե նրանք ունեն տեխնոլոգիա, և ասենք, որ հեռարձակում են, կամ ունեն քաղաքի լույսեր, կամ որևէ այլ բան, մենք դա չենք կարողանա տեսնել սպեկտրի որևէ մասում, բացառությամբ գուցե շատ ցածր հաճախականության՝ ռադիոյի: Մենք չենք կարող տեսնել, թե ինչպես է դա տեղի ունենում»:

#### Առաջադեմ քաղաքակրթությունները կարող են սահմանափակել կյանքի որոնումը միայն տեխնոլոգիական ստորագրություններով
Եթե տիեզերքում կյանքը առատ է, բայց տիեզերական ճանապարհորդության արժեքը բարձր է, զարգացած քաղաքակրթությունը կարող է իր որոնումը կենտրոնացնել ոչ թե ընդհանուր կյանքի նշանների, այլև այլ զարգացած քաղաքակրթությունների նշանների և, մասնավորապես, ռադիոազդանշանների վրա: Քանի որ մարդկությունը միայն վերջերս է սկսել օգտագործել ռադիոկապը, նրա ազդանշանները կարող են դեռ չհասած լինել այլ բնակելի մոլորակներին, և եթե հասել են, այդ մոլորակներից զոնդերը կարող են դեռ Երկիր չհասնել:

### Հաղորդակցման պատրաստակամություն
#### Բոլորը լսում են, բայց ոչ ոք չի փոխանցում
Ալիեն քաղաքակրթությունները տեխնիկապես կարող են ունկնդրել Երկիրին, բայց հնարավոր է միայն լսեն, առանց ազդանշան ուղարկելու։ Եթե բոլոր կամ մեծամասնությունը քաղաքակրթությունների հենց այդպես վարվեն, տիեզերագնդը կարող է լի լինի կապի ձգտող քաղաքակրթություններով, բայց բոլորը միայն լսում են, իսկ ոչ մեկը չի հաղորդում։ Սա կոչվում է SETI-ի պարանոյա։

Միակ հայտնի քաղաքակրթությունը՝ մարդկությունը, բացահայտ չի հաղորդում, բացի մի քանի փոքր փորձերից։ Նման փորձերը և դրանց ընդլայնման ցանկացած ջանք բավականին տարակուսելի են։ Մինչև հիմա չգիտենք՝ արդյո՞ք մարդկությունը կպատասխանի հայտնաբերված ազդանշանին՝ SETI համայնքում պաշտոնական քաղաքականությունը հետևյալն է՝ «ոչ մի պատասխան կամ այլ հետախուզական ազդանշան վկայակոչող տիեզերական հետախուզության ապացույցին չպետք է ուղարկվի, մինչև համապատասխան միջազգային խորհրդակցություններ չընթանան»։ Քանի որ ցանկացած պատասխան կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ, շատ դժվար կլինի համաձայնության գալ, թե ով և ինչ կասի։ Բացի այդ՝ մարդկությունը որպես միակ դիտարկված քաղաքակրթություն չունի միասնական աշխարհաքաղաքական կառույց, որը կարող է պարտադիր որոշում կայացնել պատասխան ուղարկելու վերաբերյալ։ Նույն կերպ, օտար քաղաքակրթությունները, որոնց ևս բաժանված են տարբեր քաղաքական միավորների, կարող են իմանալ մեր մասին և կարող են պատասխանել, բայց չեն կարող համաձայնության գալ՝ արդյո՞ք և ինչպես դա անել։

#### Հաղորդակցությունը վտանգավոր է
Այլմոլորակային քաղաքակրթությունը կարող է համարել, որ հաղորդակցությունը չափազանց վտանգավոր է ինչպես մարդկության, այնպես էլ իրենց համար: Ենթադրվում է, որ երբ երկրի վրա շատ տարբեր քաղաքակրթություններ են հանդիպում, արդյունքները հաճախ աղետալի են այս կամ այն կողմի համար, և նույնը կարող է լինել միջաստղային շփումների դեպքում: Նույնիսկ անվտանգ հեռավորության վրա շփումը կարող է հանգեցնել համակարգչային կոդի վարակի կամ նույնիսկ գաղափարների: Հնարավոր է, որ խոհեմ քաղաքակրթությունները ակտիվորեն թաքնվում են ոչ միայն երկրից, այլև բոլորից՝ այլ քաղաքակրթությունների վախի պատճառով:

Թերևս Ֆերմիի պարադոքսը, կամ դրա այլմոլորակային համարժեքը, այն է, որ ցանկացած քաղաքակրթություն խուսափում է այլ քաղաքակրթությունների հետ շփումից, նույնիսկ եթե այլ խոչընդոտներ գոյություն չունեն: Ցանկացած քաղաքակրթության տեսանկյունից քիչ հավանական է, որ նրանք առաջինը կապ հաստատեն։ Ըստ այս պատճառաբանության, հավանական է, որ նախորդ քաղաքակրթությունները ճակատագրական խնդիրներ են ունեցել առաջին շփման ժամանակ, և դա պետք է խուսափել: Այսպիսով, միգուցե յուրաքանչյուր քաղաքակրթություն լռում է այն հնարավորության պատճառով, որ մյուսները դրա իրական պատճառն ունեն: 1987 թվականին գիտաֆանտաստիկ գրող Գրեգ Բիրը ուսումնասիրեց այս հայեցակարգը իր "Աստծո դարբնոցը"վեպում։ «Աստծո դարբնոցում» մարդկությունը համեմատվում է մի երեխայի հետ, որը լաց է լինում թշնամական անտառում. "մի ժամանակ անտառում կորած մի երեխա կար և լաց էր լինում՝ զարմանալով, թե ինչու ոչ ոք չի արձագանքում գայլերին գրավելուն": Կերպարներից մեկը բացատրում է. " մենք ավելի քան մեկ դար նստած ենք մեր ծառի վրա և հիմար թռչունների պես ծլվլում ենք՝ զարմանալով, թե ինչու մյուս թռչունները չեն արձագանքում։  Ահա թե ինչու գալակտիկական երկինքը լի է բազեներով: Մոլորակությունները, որոնք այնքան չգիտեն, որ լռեն, ուտում են "։

Լյու Ցիսինի 2008 թվականի "մութ անտառ" վեպում հեղինակը գրական բացատրություն է տալիս Ֆերմիի պարադոքսի վերաբերյալ, որում կան բազմաթիվ այլմոլորակային քաղաքակրթություններ, բայց դրանք և լուռ են, և պարանոիդ՝ ոչնչացնելով կյանքի ցանկացած ձև, որը սկսվում է այնքան բարձրաձայն, որ հայտարարի իր մասին: Դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ ցանկացած այլ խելացի կյանք կարող է վտանգ ներկայացնել ապագայում: Արդյունքում, Լիուի գեղարվեստական տիեզերքը պարունակում է բազմաթիվ հանգիստ քաղաքակրթություններ, որոնք իրենց չեն դրսևորում, ինչպես «մութ անտառում».. լցված «զինված որսորդներով, որոնք ուրվականների պես սողում են ծառերի մեջ»: Այս գաղափարը հայտնի դարձավ որպես մութ անտառի վարկած:

#### Երկիրը միտումնավոր խուսափում է
Գազանանոցի հիպոթեզը պնդում է, որ խելացի արտերկրյա կյանքը գոյություն ունի և չի շփվում երկրի վրա կյանքի հետ ՝ ապահովելու դրա բնական էվոլյուցիան և զարգացումը։ Գազանանոցի հիպոթեզի տարատեսակն է լաբորատոր վարկածը, ըստ որի մարդկությունը ենթարկվել կամ ենթարկվում է փորձերի ։ Ընդ որում, երկիրը կամ արեգակնային համակարգը արդյունավետորեն ծառայում են որպես լաբորատորիա։  Գազանանոցի վարկածը կարող է ձախողվել դրդապատճառների միատեսակության բացակայության պատճառով. բավական է մեկ մշակույթ կամ քաղաքակրթություն որոշում կայացնել գործել մարդկության հասանելիության սահմաններում հրամայականին հակառակ, որպեսզի այն վերացվի, և հեգեմոնիայի նման խախտման հավանականությունը մեծանում է քաղաքակրթությունների թվի աճով, ձգտելով ոչ թե «Գալակտիկական ակումբին»՝ երկրի վրա կյանքի վերաբերյալ միասնական արտաքին քաղաքականությամբ, այլ բազմաթիվ «գալակտիկական խմբավորումներ»։ Այնուամենայնիվ, եթե արհեստական գերխնդիրը գերակշռում է գալակտիկական կյանքում, Եվ եթե ճիշտ է, որ այդպիսի ինտելեկտները հակված են միասնական հեգեմոն վարքի, ապա դա կարող է վերացնել դրդապատճառների միատեսակության պակասը՝ կանխելով ինքնակամ վարքագիծը: Գալակտիկա քաղաքակրթությունների ժամանումների միջև ընկած ժամանակահատվածների վերլուծությունը, որը հիմնված է ընդհանուր ընդունված աստղակենսաբանական ենթադրությունների վրա, ենթադրում է, որ սկզբնական քաղաքակրթությունը պետք է զգալի առավելություն ունենար տիեզերք ժամանած հետագա քաղաքակրթությունների նկատմամբ: Որպես այդպիսին, նա կարող էր հաստատել այն, ինչ կոչվում էր գազանանոցի վարկած՝ ուժի միջոցով կամ որպես գալակտիկական կամ համընդհանուր նորմ, և դրա արդյունքում առաջացած «պարադոքսը»՝ հիմնադրի մշակութային էֆեկտի արդյունքում, անկախ հիմնադրի շարունակական գործունեությունից: գաղութացման որոշ սցենարներ կանխատեսում են գնդաձև ընդլայնում աստղային համակարգերի միջոցով։ Ընդ որում շարունակական ընդլայնումը գալիս է նախկինում նոր բնակեցված համակարգերից: Ենթադրվում է, որ դա գաղութարարների շրջանում ուժեղ ընտրության գործընթաց կառաջացնի ՝ հօգուտ տիեզերանավերի կամ տիեզերական բնակավայրերի կյանքին մշակութային կամ կենսաբանական հարմարվողականության: Արդյունքում նրանք կարող են հրաժարվել մոլորակների կյանքից։  Դա կարող է հանգեցնել այս համակարգերում երկրային մոլորակների ոչնչացմանը՝ որպես շինանյութ օգտագործելու համար, ինչը կկանխի այս աշխարհներում կյանքի զարգացումը: Կամ նրանք կարող են ունենալ «մանկական աշխարհները» պաշտպանելու էթիկա և կարող են պաշտպանել դրանք:

Հնարավոր է, որ քաղաքակրթությունը, որը բավականաչափ զարգացած է մոլորակային համակարգերի միջև ճանապարհորդելու համար, կարող է ակտիվորեն այցելել երկիր կամ դիտել այն՝ մնալով աննկատ կամ չճանաչված: հետևելով այս տրամաբանությանը և հենվելով այն փաստարկների վրա, որ Ֆերմիի պարադոքսի Այլ առաջարկվող լուծումները կարող են անհավանական լինել, Յան Քրոուֆորդը և Դիրկ Շուլցե-Մակուչը պնդում էին, որ տեխնոլոգիական քաղաքակրթությունները կամ շատ հազվադեպ են Գալակտիկայում, կամ միտումնավոր թաքնվում են մեզանից:

#### Երկիրը միտումնավոր մեկուսացնում են
Կենդանաբանական այգու վարկածի հետ կապված գաղափարն այն է, որ որոշակի հեռավորությունից այն կողմ, ընկալվող տիեզերքը մոդելավորված իրականություն է: Սա նշանակում է, որ մենք կարող ենք տեսնել, թե ինչ է տեղի ունենում տիեզերքում: Պլանետարիումի վարկածը ենթադրում է, որ արարածները կարող են ստեղծել այս սիմուլյացիան, որպեսզի տիեզերքը դատարկ թվա մեկ այլ կյանքից:

### Այլմոլորակային կյանքն արդեն այստեղ է ՝ չճանաչված
Բնակչության զգալի մասը կարծում է, որ առնվազն որոշ ՉԹՕ-ներ (չբացահայտված թռչող օբյեկտներ) այլմոլորակայինների կողմից ղեկավարվող տիեզերանավեր են։ Թեև դրանց մեծ մասը առօրյա երևույթների չճանաչված կամ սխալ մեկնաբանություններ են, որոշ դեպքեր մնում են խորհրդավոր նույնիսկ հետաքննությունից հետո: Գիտական կոնսենսուսն այն է, որ չնայած դրանք կարող են անբացատրելի լինել, դրանք չեն բարձրանում համոզիչ ապացույցների մակարդակի: Նմանապես, տեսականորեն հնարավոր է, որ SETI խմբերը չհայտնեն հայտնաբերման դրական արդյունքներ, կամ կառավարությունները արգելափակեն ազդանշանները կամ չհրապարակեն դրանք: Նման արձագանքը կարող է բացատրվել անվտանգության կամ տնտեսության շահերով, որոնք կապված են առաջադեմ արտերկրյա տեխնոլոգիաների հնարավոր օգտագործման հետ: Ենթադրվում է, որ արտերկրյա ռադիոազդանշանի կամ տեխնոլոգիայի հայտնաբերումը կարող է լինել գոյություն ունեցող առավել գաղտնի տեղեկատվությունը: Այն պնդումները, որ դա արդեն տեղի է ունեցել, տարածված են հանրաճանաչ մամուլում, բայց ներգրավված գիտնականները հայտնում են հակառակ փորձի մասին.մամուլը դառնում է տեղեկացված և հետաքրքրված պոտենցիալ հայտնաբերմամբ, նախքան ազդանշանը նույնիսկ հաստատվի։ Ինչ վերաբերում է այն գաղափարին, որ այլմոլորակայինները գաղտնի կապեր են պահպանում կառավարությունների հետ, Դևիդ Բրինը գրում է. «որևէ գաղափարի հանդեպ զզվանքը պարզապես խելագարների հետ երկարատև կապի պատճառով նրանց չափազանց մեծ ազդեցություն է տալիս»։

## Տես նաև
* Մարդաբանական սկզբունք - Խելացի կյանքի և տիեզերքի վարկածը
* Աստղակենսաբանություն - Գիտություն, որն ուսումնասիրում է կյանքը տիեզերքում
* Պանսպերմիա -Առաջին կյանքի միջաստղային տարածման հիպոթեզ
* Ազդանշան Wow! - 1977 նեղաշերտ ռադիոազդանշան SETI-ից

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Գրքեր և հաշվետվություններ
* 
* 
Ամսագրի հոդվածներ
*
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* Kestenbaum, David. "Three people grapple with the question, 'Are we alone?, *This American Life* radio show, hosted by Ira Glass. This episode's first 22 minutes discusses the Fermi Paradox. See also the show's May 19, 2017 transcript.
* 
* The Fermi Paradox –  Where Are All The Aliens? (2015), Kurzgesagt – In a Nutshell
* Webb, Stephen (video; 13:09): "Where Are All the Aliens?" (TED talk – 2018) (transcript)
*  (TED Talk – 2018)

Կատեգորիա:Ապագայաբանություն
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Աստղակենսաբանություն
Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա
Կատեգորիա:Արտաերկրային բանականության որոնում
Կատեգորիա:Արտաերկրային կյանք
Կատեգորիա:Բաց խնդիրներ
Կատեգորիա:Գիտական բանավեճեր
Կատեգորիա:Գիտական խնդիրներ
Կատեգորիա:Էնրիկո Ֆերմի
Կատեգորիա:Խորհրդավոր իրադարձություններ
Կատեգորիա:Պարադոքսներ
Կատեգորիա:Տիեզերագիտություն
Կատեգորիա:Տիեզերքի գաղութացում
Կատեգորիա:Ֆիզիկական պարադոքսներ