Բողոքի ցույցեր Թուրքիայում (2025)

{{Տեղեկաքարտ Քաղաքացիական հակամարտություն
| title = Բողոքի ցույցեր Թուրքիայում
| partof = Ինքնավարության երրորդ ալիք,
Ժողովրդավարական հետընթաց Թուրքիայում և Հարավ-Արևելյան Եվրոպայի բողոքի ցույցեր
| image =
| caption = Ցուցարարներ Սարաչհանեում, որտեղ գտնվում է Ստամբուլի քաղաքապետարանը
| date =  – ներկա
| place = Թուրքիա, Ստամբուլ, Անկարա, Մալաթիա, Անթալիա
| coordinates = 
| causes = * Էքրեմ Իմամօղլուի ձերբակալություն և 100 այլ ընդդիմադիր գործիչների կալանավորում
* Ավտորիտարիզմ
* Քաղաքական կոռուպցիա
* Տնտեսական կոռուպցիա
* Ժողովրդավարական հետընթաց
* Կլեպտոկրատիա
| goals = * Էքրեմ Իմամօղլուի ազատ արձակում
* Էրդողանի կառավարության կողմից ընդդիմության հետագա հետապնդումների և ժողովրդավարական գործընթացների ընդհատումների կանխարգելում.
* Ազատ ընտրություններ
* Թուրքիայի 67-րդ կաբինետի հրաժարական
| methods = * Ցույցեր
* Բողոքի երթեր
* Առցանց ակտիվություն
* Քաղաքացիական անհնազանդություն
* Քաղաքացիական դիմադրություն
* Բոյկոտ
| status = Ընթացիկ
* Ստամբուլում չորս օրով արգելվում են բոլոր հասարակական հավաքներն ու ցույցերը, որին հաջորդում են նմանատիպ սահմանափակումներ Անկարայում և Իզմիրում։
* Ստամբուլի կենտրոնում փակվել են հիմնական ճանապարհները և երկաթուղային ցանցերը
* սոցիալական լրատվամիջոցների հարթակների սահմանափակում ամբողջ Թուրքիայում, ներառյալ X, YouTube, Instagram և TikTok
* RTÜK-ի կողմից ոչ կառավարական լրատվամիջոցների նկատմամբ տուգանքներ և հեռարձակման սահմանափակում.
* Էքրեմ Իմամօղլուն ձերբակալվել և ուղարկվել է Մարմարայի բանտ կոռուպցիայի մեղադրանքով 2025 թվականի մարտի 23-ին։
* CHP հայտարարվել է Էքրեմ Իմամօղլուն որպես նախագահի իրենց թեկնածու՝ չնայած կալանավորմանը։
* CHP-ին թույլատրվում է քաղաքապետի ժամանակավոր պաշտոնակատար ընտրել Նուրի Ասլանին
| result = 
| side1 = 
*   Հակակառավարական ցուցարարներ
** Ընդդիմադիր կուսակցություններ
***   Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցություն
***  Homeland Party
***  Հաղթանակ Կուսակցություն
***  Թուրքիայի աշխատավորական կուսակցություն
***  Լավ կուսակցություն
***  New Welfare Party
***  Անկախ Թուրքիայի կուսակցություն
***  Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցություն)
* Միլլիոնավորներ թուրքիայում (պաշտոնական թիվ չկա) |howmany2=*34 դատախազներ
* Հարյուրավոր ոստիկանության աշխատակիցներ Ստամբուլի արդարադատության պալատի մոտ
* Օգտագործվել է TOMA, արցունքաբեր գազ և պղպեղի սփրեյ |injuries=*1,000+ ցուցարարներ (նախնական) 
* 150 Թուրքիայի ազգային ոստիկան |leadfigures1=  Էքրեմ Իմամօղլու (ձերբակալված)
 Օզգուր Օզել
 Մանսուր Յավաշ 
 Ումիթ Օզդաղ (ձերբակալված)
Մուհարեմ Ինջե
 Մուսավաթ Դերվիշօղլու Էրքան Բաշ |leadfigures2= Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան Ջևդեթ Յըլմազ Ալի Երլիքայա Յըլմազ ԹունջԴևլեթ Բահչելի Յաշար Գյուլեր |number=1903467479852065194 |side2=
*  Թուրքիայի կառավարություն
**   Ներքին գործերի նախարարություն
***   Ոստիկանություն
***   Ժանդարմերիա
***  Ափամերձ պահպանություն
** Արդարադատության նախարարություն
**  Ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհուրդ
**  Ստամբուլի նահանգապետարան
** Կառավարություն և հակաբողոքի կուսակցություններ
***  Արդարություն և զարգացում կուսակցություն
***  Ազգայնական շարժում կուսակցություն
***   Հայրենասիրական կուսակցություն
*   Իսլամիստներ
**  İBDA-C համախոհներ
 |user=tkp1920}}
**2025 թվականի բողոքի ցույցեր Թուրքիայում,** Թուրքիայում շարունակվող խոշոր բողոքի ցույցերի շարք, որոնք սկսվել են 2025 թվականի մարտի 19-ին՝ թուրքական իշխանությունների կողմից Ստամբուլի քաղաքապետ Էքրեմ Իմամօղլուի ձերբակալությունից և կալանավորումից հետո։ Հավաքները ներկայացնում են հանրային զգալի հակազդեցություն Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հիմնական քաղաքական մրցակցի դեմ  քաղաքական դրդապատճառներով իրավական գործողություններին։

Հիմնականում,  Թուրքիայի Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությունը և շատ այլ քաղաքական կուսակցություններ, կազմակերպություններ և ասոցիացիաներ աջակցել են այս ցույցերին։ Հարյուր հազարավոր մարդիկ բողոքի ցույցեր են անցկացնում Թուրքիայի գրեթե բոլոր քաղաքներում (հատկապես Ստամբուլում, Անկարայում և Իզմիրում), ընդ որում ամենամեծ ամբոխը Ստամբուլի մետրոպոլիտենի քաղաքապետարանի կենտրոնական գրասենյակի դիմաց է։ Բողոքի այս ակցիաներում մեծ դեր են խաղում համալսարանականները։

## Նախապատմություն
Թուրքիայի Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության 54-ամյա քաղաքական գործիչ Էքրեմ Իմամօղլուն Ստամբուլի քաղաքապետի պաշտոնը զբաղեցրել է է 2019 թվականից։ Իմամօղլուն նշանակալի ընտրական հաղթանակներ է գրանցել Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի դաշնակիցների դեմ և՛ 2019, և՛ 2024 թվականներին, որոնց մեծամասնությունը թուրքական քաղաքային ընտրությունների ժամանակ վերահսկել է CHP-ն։ Այս հաղթանակները լայնորեն մեկնաբանվել ենն որպես Էրդողանի քաղաքական գերակայությանն ուղղված էական մարտահրավերներ։

Իր կալանավորման նախորդող ամիսներին Իմամօղլուն սաստկացրել էր Էրդողանի վարչակազմի հասցեին իր քննադատությունը, ինչի արդյունքում նրա դեմ բազմաթիվ դատական հայցեր են հարուցվել։ 2025 թվականի մարտի 19-ին թուրքական իշխանությունները ձերբակալել են Իմամօղլուին, նրան մեղադրելով կոռուպցիայի և  Թուրքիայի և նրա արևմտյան դաշնակիցների կողմից ահաբեկչական ճանաչված կազմակերպության՝ Քրդստանի աշխատավորական կուսակցությանը օգնություն ցուցաբերելու համար։ Մոտ 100 անձ, այդ թվում՝ լրագրողներ և գործարար գործիչներ, նույնպես մեղադրվել են մունիցիպալ պայմանագրերի հետ կապված ենթադրյալ հանցավոր գործունեության մեջ։ Մեղադրանքները ներառել են հանցավոր կազմակերպություն ղեկավարելը, կաշառք ստանալը և մրցութային գործընթացները շահարկելը։ Ստամբուլի համալսարանը հետ է կանչել Իմամօղլուի գիտական աստիճանը, ինչը նրան կզրկվի ապագա նախագահական ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից։

## Բողոքի ցույցեր
### Մարտի 19
Թուրքիայի Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության առաջնորդ Օզգուր Օզելը կալանավորումը բնութագրել է որպես «հեղաշրջման փորձ հաջորդ նախագահի դեմ» և կոչ է արել ընդդիմադիր խմբերին ի պատասխան միավորվել։ Քաղաքապետի կալանավորումից մի քանի ժամ անց ավելի քան հարյուր ցուցարարներ հավաքվել են Ստամբուլի կենտրոնական ոստիկանության կենտրոնակայանի մոտ, որտեղ Իմամօղլուն տեղափոխվել էր նրա ձերբակալությունից հետո։ Բողոքի ակցիայի մասնակիցները բարձրաձայն աջակցություն են հայտնել կալանավորված քաղաքապետին՝ վանկարկելով հակակառավարական և հակաԷրդողանական կարգախոսներ։ Ցուցարարները կալանավորումը բնութագրել են որպես հարձակում թուրքական ժողովրդավարական գործընթացների և ինստիտուտների վրա, ոմանք այն որակեցին որպես «Իմամօղլուի դեմ հեղաշրջում»՝ ընդգծելով, որ Իմամօղլուն օրինական ժողովրդավարական գործընթացների միջոցով «չորս անգամ ծեծել է Էրդողանին քվեատուփի մոտ»։ Մյուս ցուցարարներն իրենց համոզմունքն են հայտնել, որ կալանավորումը, ի վերջո, կուժեղացնի Իմամօղլուի հանրային աջակցությունը, շատերը ակնկալում են ձերբակալությունը և խոստանում շարունակել ցույցերը մինչև որոշումը չեղարկվի։ Ցույցերին մասնակցողների թվում են եղել քաղաքապետարանի աշխատակիցներ։ Տասնյակ հազարավոր ցուցարարներ հավաքվել էին Ստամբուլի քաղաքապետարանի շուրջ, Օզելը ամբոխին կոչ է արել շարունակել աջակցությունը Իմամօղլուին՝ նրան անվանելով «Թուրքիայի ապագա նախագահ»։  Դիլեք Իմամօղլուն՝ Էքրեմ Իմամօղլուի կինը, հորդորել է ընդդիմության կողմնակիցներին «բարձրաձայնել»՝ հայտարարելով. «Այն օրը, երբ իշխանությունն է որոշում է իր ընդիմությանը, այդ օրը մահանում է ժողովրդավարությունը»։

Ստամբուլի նահանգապետարանը արգելել է բոլոր հասարակական հավաքները քաղաքում՝ անվտանգության ուժեր տեղակայել և ոստիկանական օբյեկտների շուրջ բարիկադներ ստեղծելր։ Ոստիկանության ստորաբաժանումները և ջրցան մեքենաները տեղակայվել են՝ փակելու շտաբ տանող մուտքի ճանապարհները։ Չնայած դրան, հազարավոր ցուցարարներ հավաքվել են Ստամբուլի քաղաքապետարանի մոտ՝ բղավելով կարգախոսներով, ինչպիսիք են «Իմամօղլու, դու մենակ չես» և «Էրդողան, դիկտատոր»։ Ականատեսների կողմից արձանագրվել են մի քանի բախումներ ոստիկանների և ցուցարարների միջև։ Ոստիկանները պղպեղի սփրեյ են օգտագործել Ստամբուլի համալսարանի մոտ բողոքող ամբոխի վրա։ Ոստիկանները պատնեշել և փակել են մի քանի ճանապարհներ, որոնք տանում էին դեպի Վաթանի անվտանգության վարչություն, որտեղ պահվում է ձերբակալված Իմամօղլուն։  Ստամբուլի Մետրոպոլիտենի քաղաքապետարանի շենքի առջև բացվել են մեծ պաստառներ՝ Էքրեմ Իմամօղլուի նկարներով և Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի մեջբերումով ՝ «Ինքնիշխանությունն անվերապահորեն պատկանում է ազգին»։

Անկարայում հարյուրավոր ցուցարարներ հավաքվել են Թուրքիայի Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության կենտրոնակայանի մոտ՝ բողոքելու կուսակցության պատգամավորների հետ միասին։ Թուրքիայի Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության մի քանի ներկայացուցիչներ փորձել են խոչընդոտել Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի դատական ​​գործընթացները՝ նախքան բողոքի երթի դուրս գալը։ Մերձավոր Արևելքի տեխնիկական համալսարանի (METU) ուսանողները երթով գնացել են համալսարան՝ պահանջելով կառավարության հրաժարականը։ Երթից հետո ցուցարարներից շատերը փորձել են շարժվել դեպի Քըզըլայ․ սակայն նրանց կանգնեցրել են Էսքիշեհիր ճանապարհին տեղադրված մի քանի բարիկադներ և ոստիկանական ստորաբաժանումներ, որոնք պղպեղ են ցողել ուսանողների վրա։ Անկարայի քաղաքապետ Մանսուր Յավաշը հայտարարել է, որ մեկնելու է Ստամբուլ՝ աջակցելու Իմամօղլուին և այնտեղի տասնյակ հազարավոր ցուցարարներին։

Նշանակալից ցույցեր են գրանցվել Ադանայում, Տրապիզոնում և Իզմիրում։

### Մարտի 20
Մարտի 20-ին Թուրքիայի մի շարք խոշոր քաղաքներում զանգվածային ցույցեր են սկսվել։ Նշանակալից բողոքի ցույցեր են գրանցվել Մամաքում (Անկարա),  Անկարայում,  Բոլուում, Շիշլիում (Ստամբուլ),  Իզմիրում,  Սամսունում,  Մանավգաթում (Անթալիա),  Այվալըքում ( Բալը 8, Էսքիզիրում ),  Այվալըքում, Բալըում Մերսինում Մուղլայում,  Բուրսայում։ Դիդիմում (Այդըն),  Ադանայում,  Դենիզլիում,  Տրապիզոնում (Իմամօղլուի հայրենի քաղաքը), Անթալիայում, Չորում, Քոնյայում, Ռիմայում, Սաքարյա 1-ում, Դենիզլիում, Քըրըքքալենում և Քարաբուքում։

Թուրքիայի տասներեք համալսարանների ուսանողներն ու պրոֆեսորադասախոսական կազմերը ցույցեր կամ բողոքի երթեր են անցկացրել, այդ թվում՝ Ստամբուլի համալսարանի, Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանի, Յըլդըզ տեխնիկական համալսարանի, Գալաթասարայի համալսարանի, Բահչեշեհիրի համալսարանի, Միմար Սինանի գեղարվեստի համալսարանի, Դոկուզ Էյլյուլի համալսարանի, Էգեի համալսարանի, Բիլքենթի համալսարանի, Մերդոջելիի համալսարանի, Անատոլու համալսարանի, Օսմանգազի համալսարանի, Իզմիրի Ժողովրդավարության համալսարանի և Բողազիչի համալսարանի ուսանողները։ Ոստիկանությունը միջամտել է Մերսինի, Գալաթասարայի, Դոքուզ Էյլյուլի, Անկարայի և Քոջաելիի համալսարանների բողոքի ակցիաներին՝ կիրառելով մարտավարություն, ներառյալ պղպեղի սփրեյ, բարիկադների և ֆիզիկական ուժի կիրառում։ Կոջաելիի համալսարանում ցուցարար կին ուսանողուհու քիթը կոտրվել է այն բանից հետո, երբ ոստիկանը ոտքով հարվածել է նրան, ևս վեց ուսանող բերման են ենթարկվել։

Անկարայի համալսարանի Թանդողանի համալսարանը շրջապատվել է ոստիկանական պատնեշներով, որոշ ուսանողների մուտքն արգելված է եղել, իսկ մնացածներին անհրաժեշտ է եղել անձը հաստատող փաստաթթով մուտք գործել տարածք։ Համալսարանի ներսում ուսանողների դիմադրությունը հանգեցրեց նրան, որ մի քանի ուսանողներ կարողացել են մուտք գործել տարածք, և երթով շարժվել։ Բողոքի երթից հետո ուսանողներին արգելվել է լքել համալսարանը, իսկ բարիկադները տապալելու փորձերը հանդիպել են ոստիկանների կողմից պղպեղի ցողման և ֆիզիկական բռնության։

METU-ի ուսանողները բողոքի երթ են սկսել թիվ 5 հանրակացարանից՝ վանկարկելով հակակառավարական կարգախոսներ։ Բիլքենթ համալսարանի և Հաջեթեփե համալսարանի ուսանողները միացել են երթին։ Չնայած ոստիկանների կողմից ուսանողների նկատմամբ պլաստիկ փամփուշտների, պղպեղի սփրեյի և արցունքաբեր գազի կիրառմանը, բողոքի երթը շարունակվել է։

Լոնդոնում Թուրքիայի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել զանգվածային ցույց, որի ընթացքում Թուրքիայի Աշխատավորական կուսակցության և Թուրքիայի քրդական համայնքի համերաշխության կենտրոնի անդամները պարզել են թուրքական կառավարության սահմանափակող գործողությունների դեմ բողոքող պաստառներ։ Բողոքի երթ Թրաֆալգարյան հրապարակից մինչև Խորհրդարանի հրապարակ պլանավորվել էր մարտի 22-ին Մեծ Բրիտանիայում Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության կազմակերպիչների կողմից։

Գերմանիայում թուրքական սփյուռքի կողմից անցկացված զանգվածային ցույցեր են գրանցվել Բեռլինում և Շտուտգարտում, որոնք կոչ են արել եվրոպական պետություններին ավելի մեծ քայլեր ձեռնարկել թուրքական կառավարության շարունակվող բռնաճնշումների դեմ։

Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Ալի Երլիքայան հայտնել է, որ մարտի 20-ին տեղական ժամանակով ժամը 06։00-ի դրությամբ սոցիալական ցանցերում հայտնվել են  ընդդիմադիր գործիչների ձերբակալությունների վերաբերյալ ավելի քան 18,6 միլիոն գրառումներ։

### Մարտի 21
Բողոքի ցույցերն ակտիվացել են Թուրքիայի շատ քաղաքներում, այդ թվում՝ Ստամբուլում, Իզմիրում և Անկարայում, և տարածվել են այլ քաղաքներում, ինչպիսիք են՝ Քոնիան, Նիգդեն, Տրապիզոնը և Ադանան։

### Մարտի 22
[alt=Protests by university students in front of Beyazıt Square in Istanbul, in front of a Istanbul University Gate with protesters waving several banners with Turkish flags and protest statements|մինի|267x267փքս|[Ստամբուլի Բեյազըթ հրապարակի դիմաց համալսարանականների բողոքի ցույցերը.]]
Բողոքի ցույցերը շարունակվել են ամբողջ Թուրքիայում։ Իմամօղլուի կալանավորման շարունակությունը ավելի է խթանել հակակառավարական համախմբումները, որոնք արդեն շարունակվում են խոշոր քաղաքներում։ Բողոքի ցույցերը առաջնորդել են ընդդիմադիր կուսակցությունները, արհմիությունները, քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության խմբերը և հասարակ քաղաքացիները, որոնք իրենց դժգոհությունն են հայտնել Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի կառավարության՝ իրենց կարծիքով, ավտորիտար գործողությունների վերաբերյալ։ Այս բողոքի ցույցերը կայացել թն նաև նախորդ օրերին, սակայն մարտի 22-ին գագաթնակետին են հասել, երբ ցուցարարները պահանջել են Իմամօղլուին անհապաղ ազատ արձակել և կոչ անելով դադարեցնել կառավարության այն միջոցները, որոնք նրանք համարում էին ոչ ժողովրդավարական։

Ստամբուլը դարձել է լայնածավալ բողոքի ցույցերի էպիկենտրոն, որտեղ հավաքներ են բռնկվել տարբեր թաղամասերում։ Թաքսիմ հրապարակը, որը պատմական նշանակալից վայր է, շրջափակվել է ոստիկանների ուժեղ ներկայությամբ՝ թույլ չտալով այնտեղ ցույցեր անցկացնել։ Չնայած դրան, այլ շրջաններում ցուցարարները կրել են պաստառներ և վանկարկել կարգախոսներ՝ «Մի՛ լռիր, որքան երկար անես, քո հերթն է լինելու», «Կառավարություն, հրաժարական տվեք» և «Իրավունք, օրենք, արդարություն», մինչդեռ մյուսները մասնակցել են պատշգամբներից կաթսաներ ու թավաներ խփելով, ինչը հիշեցրել է 2013 թվականի Գեզի այգու բողոքի ցույցերը։ Երբ ամբոխը շատացել է, ոստիկանները՝ ուժեղացված զրահամեքենաներով և TOMA ջրցան մեքենաներով, պաշտպանական դիրքեր են գրավել ամբողջ քաղաքում։

### Մարտի 23
[alt=Protesters in front of a large line of riot police, in front of a Roman viaduct. One protesters is draped in a Turkish flag banner.|մինի|270x270փքս|[Ստամբուլում ցուցարարներն ու ոստիկանները բախվել են միմյանց.]]
Ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհրդի նախագահ Էբուբեկիր Շահինը զգուշացրել է որոշ հեռուստաալիքների, որ կարող են կիրառվել տույժեր մինչև հեռարձակման կասեցումը և լիցենզիայի չեղարկումը, եթե նրանք շարունակեն զբաղվել այնպիսի գործողություններով, ինչպիսիք են օրենքին հակասող հեռարձակումը և ժողովրդին փողոց կանչելը։ Սա հանգեցրել է նրան, որ որոշ ալիքներ, ինչպիսիք են SZC TV-ն և Halk TV-ն, դադարեցրել են հանրահավաքների և բողոքի ցույցերի իրենց ուղիղ հեռարձակումները։

Տեղական ժամանակով մոտավորապես 12:20-ին Իմամօղլուն պաշտոնապես ձերբակալվել է դատարանի որոշմամբ։ Ստամբուլի քրեական դատարանը նրան կալանավորել է մինչև դատավարությունը կոռուպցիայի և Թուրքիայի կողմից ահաբեկչական ճանաչված Քրդական բանվորական կուսակցության հետ ենթադրյալ կապերի մեղադրանքով։ Իմամօղլուն հերքեց այս մեղադրանքները՝ դրանք անվանելով անհիմն և քաղաքական դրդապատճառներով։  Նրա փաստաբանական թիմը հայտարարել է, որ մտադիր է բողոքարկել դատարանի որոշումը՝ պնդելով, որ մեղադրանքներն անհիմն են և նպատակ ունեն ճնշել քաղաքական այլախոհությունը։

### Մարտի 24
Ներքին գործերի նախարար Ալի Երլիքայան հայտարարել է, որ թուրքական ոստիկանությունը մարտի 19-ի ցույցերի մեկնարկից ի վեր ձերբակալել է 1133 մարդու։ Ձերբակալվածների թվում են Ֆրանսպրեսի մեկ լուսանկարիչ և ինը թուրք լրագրող, որոնք լուսաբանել են բողոքի ցույցերը մի քանի քաղաքներում, նրանց ձերբակալության պատճառներն անհայտ են։ Երլիքայան պնդել է, որ ձերբակալված ցուցարարներից ոմանք ահաբեկչական կազմակերպությունների հետ կապերի մեջ են, իսկ մյուսները՝ քրեական անցյալ ունեն: Երլիքայան նաև հայտարարեց, որ բողոքի ցույցերի ընթացքում տուժել է 123 ոստիկան, ցուցարարներից առգրավվել են թթվային հրավառություն, Մոլոտովի կոկտեյլներ և դանակներ։ X-ի գրառման մեջ նա գրել է. «Մեր փողոցները ահաբեկելը և մեր ազգի խաղաղությանն ու անվտանգությանը սպառնալը բացարձակապես չի հանդուրժվի»։

X-ը հայտարարել է, որ դեմ է թուրքական իշխանությունների բազմաթիվ դատական որոշումներին՝ արգելափակելու ավելի քան 700 հակակառավարական հաշիվներ, այդ թվում՝ բազմաթիվ լրատվական կազմակերպություններ, լրագրողներ և քաղաքական գործիչներ Թուրքիայում։

Նախագահ Էրդողանը, Անկարայում կառավարության նիստում ելույթից հետո, ասել է, որ Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությունըպատասխանատվություն է կրում բողոքի ցույցերի ընթացքում ոստիկաններին հասցված ցանկացած գույքային վնասի համար։ Նա նաև ասել է, որ ցուցարարները վերածվել են «բռնության շարժման»։

Թուրքական ընդդիմությունը կոչ է արել բոյկոտել կառավարությանը մոտ գտնվող հոլդինգներին պատկանող ընկերությունները և հեռուստաալիքները, որոնք գրաքննում են վերջին գործողությունների պատկերները։

### Մարտի 25
Մարտի 25-ին դատավորը նախնական կալանք է սահմանել յոթ լրագրողների, այդ թվում՝ Ֆրանցպրեսի լուսանկարիչ Յասին Աքգյուլի նկատմամբ, որը իշխանությունների կողմից մեղադրվում է անօրինական ցույցին մասնակցելու մեջ։ Դատարանի փաստաթղթի համաձայն՝ նրանք մեղադրվում են «ցրվելուց հրաժարվելու համար՝ չնայած ցույցի ժամանակ նախազգուշացմանը»։  Ֆրանցպրեսը կոչ է արել ազատ արձակել լուսանկարչին։ Դատարանի որոշումը «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպությունն անվանել է «սկանդալային», իսկ Թուրքիայի ֆոտոլրագրողների միությունը՝ «ապօրինի, անբարեխիղճ և անընդունելի»։

Ցուցարարները նշել են, որ չնայած զանգվածային ձերբակալություններին, շարունակելու են բողոքի ակցիաները թուրքական կառավարության դեմ։ Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Ալի Երլիքայան հայտնել է, որ անցած շաբաթվա ընթացքում 1418 մարդ է ձերբակալվել։ «Ոչ մի զիջում չի արվի նրանց, ովքեր փորձում են ահաբեկել փողոցները, հարձակվել մեր ազգային և բարոյական արժեքների վրա, ինչպես նաև մեր ոստիկանների վրա»։  Նա պարզաբանել է, որ բողոքի ակցիաների ընթացքում ձերբակալվել է 1418 մարդ, մինչդեռ 979 մարդ դեռ անազատության մեջ է, 478 հոգի այս օրը կբերվեն դատական մարմիններ։

Տեղական նահանգապետարանը երկարացրել է Անկարայում հավաքների արգելքը մինչև ապրիլի 1-ը։

### Մարտի 26
Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությանյ առաջնորդ Օզգուր Օզելը Ստամբուլից արևմուտք գտնվող Մարմարայի բանտում երկու ժամ տևողությամբ հանդիպում է ունեցել Էքրեմ Իմամօղլուի հետ։ Նա նկարագրել է Իմամօղլուին և Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությանյ ևս երկու բանտարկված քաղաքական գործիչների որպես «երեք առյուծներ ներսում կանգնած են բարձրահասակ, գլուխները բարձր... հպարտ են իրենցով, իրենց ընտանիքներով, իրենց գործընկերներով, չվախենալով»։ Հանդիպումից հետո Օզելը հայտնել է, որ ծրագրում է Իմամօղլուի փոխարեն քաղաքապետի պաշտոնակատար նշանակել՝ որպես փոխարինող։

Ստամբուլի քաղաքային խորհուրդը Էքրեմ Իմամօղլուի բանտարկությունից հետո Նուրի Ասլանին ժամանակավոր քաղաքապետ է ընտրել։ Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության կուսակցության (CHP) անդամ Ասլանը 314 հոգանոց խորհրդում ապահովել է 177 ձայն։

Արհմիությունները և ուսանողական խմբերը հայտարարել են իրենց շարքերից ձերբակալությունների մասին, թեև թուրքական կառավարության կողմից թարմացված թվեր չկան։ Նախագահ Էրդողանը շարունակել է ելույթ ունենալ բողոքի ցույցերի դեմ և դրանք որակել որպես «փողոցային ահաբեկչություն»։ «Նրանք, ովքեր սարսափ են տարածում փողոցներում և ուզում են հրկիզել այս երկիրը, գնալու տեղ չունեն, նրանց անցած ճանապարհը փակուղի է»։

Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը ընդդիմությանը մեղադրել է տնտեսությանը վնասելու մեջ։

### Մարտի 27
BBC-ն հայտնել է, որ իր թղթակից Մարկ Լոուենը վտարվել է Թուրքիայից այն բանից հետո, երբ ձերբակալվել էր նախորդ օրը Ստամբուլում բողոքի ցույցերը լուսաբանելիս։։ Նույն օրը դատարանը ազատ է արձակել Յասին Աքգյուլին և ևս վեց լրագրողների, որոնք ձերբակալվել էին բողոքի ցույցերը լուսաբանելիս, մինչդեռ RTUK գործակալությունը 10 օրով արգելել է Sözcü TV-ի հեռարձակումը, նրան մեղադրելով լուսաբանման ժամանակ բողոքի ակցիաներ հրահրելու մեջ։

Բողոքի ցույցերի սկզբից ի վեր բերման է ենթարկվել 1879 մարդ, ձերբակալվել է 260 մարդ։

### Մարտի 28
Մարտի 28-ի առաջին ժամերին թուրքական իշխանությունները ձերբակալել են Էքրեմ Իմամօղլուի փաստաբան Մեհմեդ Փեհլիվանին։ Halk TV-ն պնդել է, որ նրա կալանավորումը կապված է «հանցագործությունից բխող ակտիվների լվացման» մեղադրանքների հետ։ Հետո նա ազատ է արձակվել կալանքից՝ դատական հսկողության ներքո։ Ի պատասխան Իմամօղլուն թվիթերում գրել է. «Կարծես թե ժողովրդավարության դեմ հեղաշրջումը բավական չէ, նրանք չեն կարող տանել, որ այս հեղաշրջման զոհերն իրենց պաշտպանեն»։

Թուրքիայի լրագրողների միությունը հայտնել է, որ բողոքի ցույցերը լուսաբանող ևս երկու լրագրող՝ Էլիֆ Բեյբուրթը, որն աշխատում է Etkin News Agency-ում, և Նիսա Սուդա Դեմիրելը, որն աշխատում է Evrensel լրատվական կայքում, ձերբակալվել են մարտի 28-ին։

### Մարտի 29

Ձերբակալվել է Ստամբուլում բողոքի ցույցերը լուսաբանող BBC-ի շվեդ թղթակից Յոակիմ Մեդինը։ X- ում գրառման մեջ Շվեդիայի արտաքին գործերի նախարար Մարիա Մալմեր Շտեներգարդն ասել է, որ Ստոկհոլմը «լրջորեն» է վերաբերվում Մեդինի ձերբակալությանը։  Ըստ թուրքական անանուն լրատվամիջոցների՝ Մեդինին մեղադրել են «նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին վիրավորելու» և «զինված ահաբեկչական կազմակերպության անդամ» լինելու մեջ։ Ըստ Մեդինի դատախազների՝ նրանք կալանավորել են 15 կասկածյալների՝ կապված նրա հետաքննության հետ։ Նրանք պնդել են, որ Մեդինը սոցիալական ցանցերի իր գրառումներում տեղադրված են զենքերի, դրոշների, ինչպես նաև Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության և Ժողովրդական պաշտպանության ստորաբաժանումների անդամների, աշխարհազորայինների լուսանկարներ, որոնք Միացյալ Նահանգների, Եվրամիության և Թուրքիայի կողմից համարվում են ահաբեկչական կազմակերպություններ։

Ներքին գործերի նախարար Ալի Երլիքայան ասել է, որ բողոքի ցույցերի մեկնարկից ի վեր բերման է ենթարկվել մոտ 1900 մարդ՝ հավելելով, որ հինգշաբթի օրվանից 260 ձերբակալված դատավարություն է սպասվում դատարաններում։ Ստամբուլում առնվազն 511 ուսանող է կալանավորվել է,, 275 մարդ ուղարկվել է բանտեր։ Թուրք փաստաբան Ֆերհաթ Գյուզելի խոսքերով, ձերբակալվածների թիվը «հավանաբար շատ ավելի մեծ է»։  Բերման ենթարկվածների և ձերբակալվածների թվում կան բազմաթիվ լրագրողներ։ Նախորդ շաբաթ ձերբակալված լրագրողներից 7-ն ազատ են արձակվել, սակայն նրանց քրեական մեղադրանք է առաջադրվել։ Ստամբուլում ոստիկանները հետապնդել են Պիկաչուի հագուստով ցուցարարի։

Նախագահ Էրդողանը բողոքի ակցիաները անվանել է «շոու» և հորդորել է Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությանը դադարեցնել թուրքերին «հրահրելը»։

### Մարտի 30
Թուրքիայի ոստիկանությունը հերքել է Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության առաջնորդ Օզգուր Օզելի պնդումը, թե բողոքի ցույցին մասնակցել է 2 մլն մարդ։ Ըստ այդ տվյալների՝ հանդիպման մասնակիցների թիվը կազմել է մոտավորապես 150 հազար։ Ընդդիմությունը հայտարարել է ընտրություններ անցկացնելու և Իմամօղլուին ազատ արձակման համար 28 միլիոն ստորագրություն հավաքելու մտադրության մասին։

### Ապրիլի 1
«Ազգայնական շարժում» կուսակցության առաջնորդ Դևլեթ Բահչելին, որը նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի մերձավոր դաշնակիցն է, ասել է, որ եթե բողոքի ակցիաները շարունակվեն, դրանց կարող են հակազդել կառավարության հավատարիմները, ինչը մեծացնում է համազգային բախումների վտանգը։ Նա նաև մեղադրել է Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությանը «կառավարությունն ապակայունացնելու համար անկարգություններն օգտագործելու մեջ»։  Հաղորդվում է, որ բողոքի ցույցերի մեկնարկից ի վեր ձերբակալվել է ավելի քան 2000 մարդ։

Ստամբուլի գլխավոր դատախազությունը հետաքննություն է սկսել նրանց նկատմամբ, ովքեր սոցիալական ցանցերում «բոյկոտի կոչ» են արել՝ ատելություն և թշնամանք հրահրելու համար։

### Ապրիլի 3
Տնտեսական բոյկոտին աջակցելու համար կալանավորվել է 11 մարդ, այդ թվում՝ դերասան Ջեմ Յիգիթ Ուզումօղլուն։

### Ապրիլի 6
2025 թվականի ապրիլի 6-ին Թուրքիայի գլխավոր ընդդիմադիր՝ Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության առաջնորդ Օզգյուր Օզելը կոչ է արել սպասվող համապետական ​​ընտրությունների անցկացմանը, որոնք կանցկացվեն ամենաուշը մինչև նոյեմբեր։ Ելույթ ունենալով Անկարայում կուսակցության արտահերթ համագումարում՝ Օզելը մարտահրավեր է նետել Էրդողանին առերեսվելու ընտրազանգվածի հետ՝ հայտարարելով, որ բողոքի ցույցերը հասարակական այլախոհության հզոր ակտ են։

## Արձագանք
### Ընդդիմություն
Չնայած կալանավորմանը՝ Իմամօղլուն հասցրել է սոցիալական ցանցերում հայտարարություն հրապարակել՝ նշելով, որ «չի հանձնվի» և «կշարունակի կանգնել ճնշման դեմ»՝ որպես թուրքական ներկայիս վարչակազմի դեմ նշանակալի ընդդիմադիր գործիչ։

Կանաչների ձախ կուսակցության որոշ քաղաքական գործիչներ և քուրդ ընտրողներ անհանգստանում են, որ ձերբակալությունը կարող է խոչընդոտել թուրք-քրդական հակամարտությունը դադարեցնելու ջանքերին։ DEM-ի փոխնախագահ Էբրու Գյունայն ասել է. «Ստամբուլում տեղի ունեցածը ևս մեկ անգամ ցույց տվեց, որ այս երկրին իրական ժողովրդավարություն է պետք»։

### Կառավարություն
Իմամօղլուի կալանավորումից հետո և դրան հաջորդած բողոքի ցույցերի ժամանակ Ստամբուլի նահանգապետարանը չորս օրով արգելել է բոլոր հասարակական հավաքներն ու ցույցերն ամբողջ քաղաքում։ Գրասենյակը նաև փակել է Ստամբուլի կենտրոնում գտնվող հիմնական ճանապարհներն ու երկաթուղային ցանցերը։ Համաձայն ինտերնետ մոնիտորինգ իրականացնող կազմակերպությունների զեկույցների՝ սահմանափակվել է մուտքը սոցիալական մեդիայի տարբեր հարթակներ, այդ թվում՝ X, YouTube, Instagram և TikTok։

Թուրքիայի կառավարությունը հերքել է ցուցարարների և ընդդիմադիր կուսակցությունների մեղադրանքները՝ պնդելով, որ դատական համակարգը գործում է քաղաքական ազդեցությունից անկախ։ նախագահ Էրդողանի գրասենյակի ներկայացուցիչները անմիջապես մեկնաբանություններ չեն տվել։

Ուսանողների բողոքի ակցիաների ժամանակ Անկարայի Մերձավոր Արևելքի տեխնիկական համալսարանի կայարանում փակվել են մետրոյի գծերն ու ավտոբուսային տրանսպորտը։

### Սոցիալական լրատվամիջոցների ճնշում
Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Ալի Երլիքայան մարտի 20-ի առավոտյան հայտարարել է, որ իրավապահ մարմինները հայտնաբերել են 261 «կասկածելի անձանց», որոնք իբր կիսվել են «հանրությանը ատելության և թշնամանքի դրդող» և «հանցագործության դրդող» բովանդակությամբ։ Իշխանությունները կալանավորել են երեսունյոթ հոգու՝ կապված այս մեղադրանքների հետ՝ շարունակելով լրացուցիչ կասկածյալների ձերբակալությունը։

### Միջազգային
[մինի|275x275փքս|Հակաթուրքական կառավարական բողոքի ցույցեր [Հյուսիսային Կիպրոսում 2025 թվականի մարտի 21-ին]]
Իմամօղլուի կալանավորումը և դրան հաջորդած բողոքի ցույցերը գրավել են միջազգային հանրության ուշադրությունը, երբ տարբեր կառավարություններ և իրավապաշտպան կազմակերպություններ մտահոգություն են հայտնել Թուրքիայում ժողովրդավարության հետընթացի կապակցությամբ։  Ամնեսթի ինթերնեյշնլի Եվրոպայի գծով տարածաշրջանային տնօրենի տեղակալ Դինուշիկա Դիսանայակեն թուրքական կառավարության գործողությունները բնութագրել է որպես «դրակոնյան» և «խաղաղ այլախոհության դեմ բռնաճնշում»՝ սահմանափակելու հավաքների և խոսքի ազատությունը։

Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը «հիշեցրել է» Թուրքիային, որ նա պետք է պահպանի իր ժողովրդավարական արժեքները, որպեսզի խուսափի Եվրամիության թեկնածու երկրի կարգավիճակը կորցնելուց՝ հայտարարելով, որ ԵՄ-ն ցանկանում է սերտորեն կապված մնալ Թուրքիայի հետ։  Եվրամիության արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության գերագույն ներկայացուցիչ Քաջա Կալլասի և Հարևանության և ընդլայնման հարցերով հանձնակատար Մարթա Կոսի տարածած համատեղ հայտարարության մեջ նշվում է, որ Եվրամիությունը Թուրքիային ավելի բարձր չափանիշով է գնահատում ժողովրդավարական արժեքների իրականացման հարցում՝ հաշվի առնելով նրա թեկնածուի կարգավիճակը և Եվրոպայի խորհրդին անդամակցելը։

## Ձերբակալություններ
Բողոքի ցույցերի մեկնարկից ի վեր ձերբակալվել է ավելի քան 2000 մարդ, այդ թվում՝ մի քանի լրագրողներ։

## Ազդեցությունը տնտեսության վրա
Էքրեմ Իմամօղլուի ձերբակալությունից հետո թուրքական լիրան էժանացել է 12,7%-ով՝ հասնելով ռեկորդային նվազագույնի՝ 42 լիրա մեկ դոլարի դիմաց։ Մինչդեռ Ստամբուլի ֆոնդային բորսայի BIST 100 ինդեքսը ընկել է 8,72 տոկոսով՝ 10802-ից իջնելով 9860 կետի։ Ի պատասխան՝ Թուրքիայի Կենտրոնական բանկը վաճառել է 25 մլրդ դոլար արտարժույթ՝ փորձելով կայունացնել ազգային արժույթը։ Այս զանգվածային միջամտությունը հանգեցրեց նաև տոկոսադրույքների բարձրացման և գնաճի կանխատեսումների վերափոխման՝ մինչև տարեվերջ գնահատելով 29,75%։ Այս իրադարձությունները սասանել են օտարերկրյա ներդրողների վստահությունը՝ խաթարելով էկոնոմիկայի նախարար Մեհմեդ Շիմշեքի ջանքերը՝ վերականգնելու երկրի տնտեսական կայունությունը։

## Տե՛ս նաև
* Գեզի զբոսայգում բողոքի ցույցեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2025 Թուրքիայում
Կատեգորիա:21-րդ դարը Թուրքիայում
Կատեգորիա:Բողոքի ցույցեր Թուրքիայում
Կատեգորիա:Գրաքննությունը Թուրքիայում
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական շարժումներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Հասարակական շարժումներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Մարտի 19
Կատեգորիա:Ստամբուլի պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքական բռնաճնշումներ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական անհնազանդություն