Հոլանդական արևելահնդկական ընկերություն

[մինի| «Միացյալ արևելահնդկական ընկերություն»-ն կամ «Հոլանդական արևելահնդկական ընկերություն»-ն (հայտնի է նաև հոլանդերեն «VOC» հապավումով) Հոլանդիայի Հանրապետության առաջատար պետական գործիչ [Յոհան վան Օլդենբարնևելտ|Յոհան վան Օլդենբարնևելտի մտահղացումն էր:]]
alt=|մինի| Ամստերդամի ընկերության շտաբը
**Միացյալ Արևելյան Հնդկաստան ընկերություն** ( կրճատվել է որպես **VOC**), որը սովորաբար հայտնի է որպես **Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստան ընկերություն**, կանոնադրական առևտրական ընկերություն էր և աշխարհում առաջին բաժնետիրական ընկերություններից մեկը: Հիմնադրվել է 1602 թվականի մարտի 20-ին Նիդերլանդների կառավարության կողմից՝ միավորելով գոյություն ունեցող ընկերությունները, նրան տրվել է 21 տարվա մենաշնորհ ՝ Ասիայում առևտրային գործունեություն իրականացնելու համար։ Ընկերության բաժնետոմսերը կարող էին գնել Միացյալ նահանգների հանրապետության ցանկացած քաղաքացի և հետագայում գնել ու վաճառել բացօթյա երկրորդային շուկաներում (որոնցից մեկը դարձավ Ամստերդամի ֆոնդային բորսան): Ընկերությունն ուներ գրեթե առանձին պետական կառավարության լիազորություններ, ներառյալ պատերազմ վարելու, մահապատժի ենթարկելու, պայմանագրեր կնքելու, սեփական մետաղադրամներ հատելու և գաղութներ հիմնելու կարողությունը։ Բացի այդ, քանի որ այն առևտուր էր անում ինչպես Արևելքի, այնպես էլ Արևմուտքի բազմաթիվ գաղութների ու երկրների միջև, VOC-ն երբեմն համարվում է աշխարհի առաջին միջազգային ընկերությունը:

Ըստ վիճակագրության, VOC-ն վերացրեց իր բոլոր մրցակիցներին ասիական առևտրում: 1602-ից 1796 թվականներին VOC-ն ուղարկեց մոտ մեկ միլիոն եվրոպացիների՝ աշխատելու Ասիայի առևտրում 4785 նավերի վրա և նրանց ջանքերի համար հավաքեց ավելի քան 2,5 միլիոն տոննա ասիական առևտրային ապրանքներ ու ստրուկներ: Բայց մնացած ամբողջ Եվրոպան միասին ուղարկեց ընդամենը 882,412 մարդ 1500-ից մինչև 1795 թվականներին, իսկ անգլիական (հետագայում՝ բրիտանական) Արևելահնդկական ընկերության նավատորմը, որը VOC-ի մոտակա մրցակիցն էր, իր ընդհանուր ենթակայության տակ ուներ 2,690 նավ և ընդամենը մոտավորապես 500,000 ապրանքներ ու ստրուկներ։ 17-րդ դարի մեծ մասի ընթացքում VOC-ն հսկայական շահույթներ էր ստանում համեմունքների իր մենաշնորհից և ստրկավաճառության գործունեությունից:

Ստեղծվելով 1602 թվականին՝ շահույթ ստանալով Մալուքան կղզիների համեմունքների առևտրից, VOC-ն 1619 թվականին հիմնադրեց մայրաքաղաք Ջայակարտա նավահանգստային քաղաքում և փոխեց իր անունը Բատավիա (այժմ՝ Ջակարտա): Հաջորդ երկու դարերի ընթացքում ընկերությունը ձեռք բերեց լրացուցիչ նավահանգիստներ՝ որպես առևտրային բազա և պաշտպանեց նրանց շահերը՝ գրավելով շրջակա տարածքները: Ընկերության գաղութների աշխատուժի մեծ մասը կազմված էր այն մարդկանցից, որոնց ընկերությունը ստրկացրել էր:

18-րդ դարի վերջին մաքսանենգության, կոռուպցիայի և աճող վարչական ծախսերի պատճառով ընկերությունը սնանկացավ և պաշտոնապես լուծարվեց 1799 թվականին: Նրա ունեցվածքն ու պարտքը անցան Հոլանդական Հանրապետության տիրապետությանը:

## Ընկերության անվանում, պատկերանշան և դրոշ
[մինի| VOC-ի [Ամստերդամ|Ամստերդամի պալատի տարբերանշանը]]
Հոլանդերենում ընկերության անվանումն էր *Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie* (կրճատվում է որպես VOC), բառացիորեն Միացյալ Արևելյան Հնդկաստանի ընկերություն: Ընկերության մոնոգրամի պատկերանշանը բաղկացած էր մեծատառ «V»-ից, ձախ կողմում գտնվող O-ով և աջ կեսում C-ով և, հնարավոր է, որ առաջին համաշխարհային ճանաչված կորպորատիվ տարբերանշանն է: Այն հայտնվել է տարբեր կորպորատիվ իրերի վրա, ինչպիսիք են թնդանոթները ու մետաղադրամները: Վերևում դրված էր առաքելությունն իրականացնող պալատի հայրենի քաղաքի առաջին տառը։

## Պատմություն
### Ծագումներ
Մինչ Հոլանդիայի ապստամբությունը, որը սկսվել է 1566/68թ․-ին, ֆլամանդական Անտվերպեն քաղաքը կարևոր դեր է խաղացել որպես բաշխման կենտրոն Հյուսիսային Եվրոպայում: 1591 թվականից հետո պորտուգալացիները օգտագործում էին գերմանական Ֆուգերների ընտանիքի և Վելզերների ընտանիքի միջազգային սինդիկատը, իրենց ապրանքները բաշխելու համար՝ այդպիսով հանելով հոլանդացի վաճառականներին առևտրից: Միևնույն ժամանակ, պորտուգալական առևտրային համակարգը չկարողացավ մեծացնել առաջարկը՝ բավարարելու աճող պահանջարկը, մասնավորապես՝ պղպեղի պահանջարկը։ Համեմունքների պահանջարկը համեմատաբար ոչ առաձգական էր. հետևաբար, պղպեղի առաջարկի ուշացումները առաջացրել են պղպեղի գների կտրուկ աճ։

1580 թվականին Պորտուգալիայի թագավորություն միավորվեց Իսպանիայի թագավորության հետ անձնական ունիայի մեջ, որի հետ Միացյալ նահանգների հանրապետությունը պատերազմում էր։ Պորտուգալական կայսրությունն այսպիսով դարձավ համապատասխան թիրախ հոլանդական ռազմական ներխուժումների համար։ Այս գործոնները դրդեցին հոլանդացի վաճառականներին ինքնուրույն մտնել համեմունքների միջմայրցամաքային առևտուր: Ավելին, մի շարք հոլանդացի առևտրականներ և հետախույզներ շարունակեցին ձեռք բերել գիտելիքներ պորտուգալական «գաղտնի» առևտրային ուղիների և գործելակերպի մասին, որոնք արդեն իսկ գործում էին, դրանով իսկ հետագա հնարավորություններ ընձեռելով հոլանդացիներին առևտրի մեջ մտնելու համար։ 

Այսպիսով, բեմը դրվեց հոլանդական արշավախմբերի համար դեպի Ինդոնեզիա: 1595 թվականին Ֆրեդերիկ դե Հութմանի չորս նավի հետախուզական արշավի ժամանակ դեպի Բանտեն ՝ Արևմտյան Ճավայի գլխավոր պղպեղի նավահանգիստը, անձնակազմը բախվեց ինչպես պորտուգալացիների, այնպես էլ բնիկ ճավայացիների հետ: Այնուհետև Հութմանի արշավախումբը նավարկեց դեպի արևելք՝ Ճավայի հյուսիսային ափի երկայնքով՝ կորցնելով անձնակազմի տասներկու անդամ Սիդայուի վրա ճավայական հարձակման հետևանքով և սպանելով Մադուրայում տեղի կառավարչին: Անձնակազմի կեսը մահացավ նախքան արշավախումբը հաջորդ տարի բերադարձան Նիդերլանդներ։ Բայց նրանք եկան բավականաչափ համեմունքներով՝ զգալի շահույթ բերելով Նիդերլանդներին: 
[մինի|260x260փքս| Երկրորդ ասիական արշավախմբի վերադարձը 1599 թվականին [Կոռնելիս Վրում|Կորնելիս Վրոմի կողմից]]

### Կազմավորման տարիներ
[մինի| [Մուղալ Բենգալ|Մուղալյան Բենգալիայի բաղլան նավի տեսակ էր, որը լայնորեն օգտագործվում էր հոլանդացի առևտրականների կողմից Հնդկական օվկիանոսում, Արաբական ծովում, Բենգալյան ծոցում, Մալակկայի նեղուցում և Հարավչինական ծովում:]]
[մինի| Բատավիա քաղաքի քարտեզի վերարտադրումը 1627թ․, հավաքածու [Արևադարձային թանգարան]]
1602 թվականին Նիդեռլանդների կառավարությունը հետևեց օրինակին՝ հովանավորելով «Միացյալ արևելահնդկական ընկերության» ստեղծումը, որը նույնպես մենաշնորհ էր ստացել ասիական առևտրի վրա: Տասնյոթերորդ դարում որոշ ժամանակ նա կարողացավ մենաշնորհել մշկընկույզի, մեխակի ու մեխակի առևտուրը և վաճառել այդ համեմունքները եվրոպական թագավորություններում և Աքբար Մեծին Մեծ մողոլների կայսրությունում վճարել 14–17 անգամ ավելի, քան վճարել էր Ինդոնեզիայում։ Մինչ Հոլանդիայի շահույթն աճեց, համեմունքների կղզիների տեղական տնտեսությունը կործանվեց, քանի որ որպես մենաշնորհային գնորդ՝ VOC-ն ստիպեց ցածր մակարդակի իջեցնել տեղական արտադրողներին վճարվող գները։ Ունենալով 6,440,200 գուլդենի կապիտալ, նոր ընկերության կանոնադրությունը նրան լիազորեց ամրոցներ կառուցել, բանակներ պահել և պայմանագրեր կնքել ասիական կառավարիչների հետ։ Այդպես կշարունակվեր 21 տարի՝ յուրաքանչյուր տասնամյակի վերջում ֆինանասական հաշվառմամբ: 

### Աճ
մինի|260x260փքս| Հոլանդական Արևելահնդկական ընկերության գործարան Հուգլի-Չուչուրայում, Բենգալիայում: ''Հենդրիկ վան Շույլենբուրգ, 1665 թ''
VOC-ն առևտուր էր անում ամբողջ Ասիայում՝ օգուտ քաղելով հիմնականում Բենգալիայից: Նիդերլանդներից Բատավիա(Ջակարտա) գնացող նավերը մատակարարում էին Ասիայի հոլանդկան բնակավայրերը: Արծաթն ու պղինձը Ճապոնիայից օգտագործվում էին աշխարհի ամենահարուստ կայսրությունների՝ Մեծ մողոլների կայսրության և Ցին կայսրության հետ մետաքսի, բամբակի, ճենապակի և տեքստիլի առևտրի համար: Այս ապրանքները կա՛մ վաճառվում էին Ասիայում, կա՛մ հետ էին բերվում Եվրոպա: VOC-ն նաև կարևոր դեր ունեցավ եվրոպական գաղափարներն ու տեխնոլոգիաները Ասիա ներմուծելու գործում: Ընկերությունը աջակցում էր քրիստոնյա միսիոներներին և ժամանակակից տեխնոլոգիաներ էր վաճառում Չինաստանին և Ճապոնիային: Ավելի խաղաղ առևտրային կետը Դեջիման, արհեստական կղզի էրՆագասակիի ափին, որը ավելի քան երկու հարյուր տարի միակ վայրն էր, որտեղ եվրոպացիներին թույլատրվում էր առևտուր անել Ճապոնիայի հետ: VOC-ն նաև փորձեց ռազմական ուժ կիրառել, որպեսզի Մին դինաստիան բացվի հոլանդական առևտրի համար, բայց չինացիները հաղթեցին հոլանդացիներին։ Հնդկաչինում հոլանդացիները կրկին ռազմական անհաջողություններ կրեցին(1640-ականներին)։ 

1640 թվականին Հոլանդական արևելահնդկական ընկերությունը պորտուգալացիներից ձեռք բերեց Ցեյլոնի Գալլե նավահանգիստը և կոտրեց վերջիններիս դարչինի առևտրի մենաշնորհը: 1658 թվականին հոլանդացիները պաշարեցին Կոլոմբոն, որը գրավվեց Կանդի թագավոր Ռաջասինգե II- ի օգնությամբ։ Մինչև 1659 թվականը պորտուգալացիները վտարվեցին ափամերձ շրջաններից, որոնք այն ժամանակ գրավված էին VOC-ի կողմից՝ ապահովելով նրա համար դարչինի մենաշնորհը: Որպեսզի պորտուգալացիները կամ անգլիացիները չվերագրավեն Շրի Լանկան, VOC-ն շարունակեց գրավել ամբողջ Մալաբարի ափը և գրեթե ամբողջությամբ դուրս մղեց պորտուգալացիներին Հնդկաստանի արևմտյան ափից:

1652 թ.-ին Յան վան Ռիբեկը հիմնեց մատակարարման կետ Աֆրիկայի հարավ-արևմտյան մասում, այժմ (Քեյփթաուն, Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն) սպասարկելու ընկերության նավերին՝ Արևելյան Ասիա գնալիս և վերադառնալիս: Հետագայում տարածաշրջանը վերանվանվեց Բարեհուսո հրվանդան ՝ ի պատիվ մատակարարման կետի ներկայության։ Չնայած նրան, որ ուրիշներին պատկանող նավերը կարող էին օգտվել կայանից, նրանցից շատ փող էր գանձվում: Այս պաշտոնը հետագայում դարձավ լիարժեք գաղութ՝ Քեյփի գաղութը, երբ ավելի շատ հոլանդացիներ և այլ եվրոպացիներ սկսեցին բնակություն հաստատել այնտեղ։

Տասնյոթերորդ դարի ընթացքում VOC-ն առևտրային կետեր ստեղծվեցին նաև Իրանում, Բենգալիայում, Մալակկայում, Թաիլանդում, Ֆորմոսայում (այժմ՝ Թայվան), ինչպես նաև Հնդկաստանի Մալաբար և Կորոմանդելի ափերում: Ուղիղ մուտքը դեպի մայրցամաքային Չինաստան եկավ 1729 թվականին, երբ Գուանչժոում գործարան հիմնվեց: 1662 թվականին, սակայն, Չժեն Չենգունը հոլանդացիներին արտաքսեց Թայվանից։

1669 թվականին Հոլանդական արևելահնդկական ընկերությունը աշխարհի ամենահարուստ մասնավոր ընկերությունն էր՝ ավելի քան 150 առևտրային նավով, 40 ռազմանավով, 50,000 աշխատակիցներով, 10,000 զինվորներից բաղկացած մասնավոր բանակով և սկզբնական ներդրումների 40%-ի չափով դիվիդենդի կուտակումով: 

### Թուլացում և անկում
մինի| 1740 թվականի Բատավիայի կոտորածի տպագիր
1730թ․-ից հետո Հոլանդական արևելահնդկական ընկերության հարստությունը սկսեց անկում ապրել։ Հինգ հիմնական նպաստող գործոններ վերագրվում են դրա քայքայմանը 50 տարվա ընթացքում 1730-ից 1780 թվականներին: 

* Տեղի ունեցավ ներասիական առևտրի կայուն փոփոխություններ՝ ասիական քաղաքական և տնտեսական միջավայրի փոփոխությունների պատճառով, որոնց դեմ VOC-ն քիչ բան կարող էր անել: Այս գործոններն աստիճանաբար դուրս մղեցին ընկերությանը Պարսկաստանից, Մալաբարի ափից և Բենգալիայից: Ընկերությունը ստիպված էր սահմանափակել իր գործունեությունը ֆիզիկապես վերահսկվող գոտիով՝ Ցեյլոնից մինչև Ինդոնեզիայի արշիպելագ: Ներասիական առևտրի ծավալը և դրա շահութաբերությունը, հետևաբար, ստիպված էին կրճատվել։
* Ընկերության կազմակերպված ձևը Ասիայում (կենտրոնացած Բատավիայում գտնվող իր կենտրոնի վրա), որն ի սկզբանե առավելություններ էր տալիս շուկայական տեղեկատվության հավաքագրման հարցում, սկսեց թերություններ առաջացնել 18-րդ դարում՝ ամեն ինչ այս կենտրոնական կետ ուղարկելու անարդյունավետության պատճառով: Թերությունն առավելապես զգացվում էր թեյի առևտրում, որտեղ մրցակիցները, ինչպիսիք են անգլիական և ավստրիական Նիդերլանդների արևելահնդկական ընկերությունները Չինաստանից ուղիղ առաքվում էին Եվրոպա:
* VOC-ի անձնակազմի «դավաճանությունը» (կոռուպցիայի և պարտականությունների չկատարման իմաստով), թեև այն ժամանակ խնդիր էր արևելահնդկական բոլոր ընկերությունների համար, թվում է, թե ավելի մեծ մասշտաբով պատուհասել է VOC-ին, քան նրա մրցակիցներին: Անշուշտ, ընկերությունը «լավ գործատու» չէր։ Աշխատավարձերը ցածր էին, իսկ մասնավոր առևտուրը պաշտոնապես արգելված էր։  Մոտավորապես 1790-ականներից սկսած, արտահայտությունը ոչնչացավ *կոռուպցիայի պատճառով* (*vergaan onder corruptie*, նաև հոլանդերեն հապավումով VOC) ամփոփեց ընկերության ապագան:
* Խնդիրը, որը VOC-ն կիսում էր այլ ընկերությունների հետ, իր աշխատակիցների շրջանում մահացության և հիվանդացության բարձր մակարդակն էր: Սա վատ հետևանքներ ունեցավ ընկերության աշխատակազմի համար։
* Հետագա խնդիր առաջացավ VOC-ի շահաբաժնային քաղաքականության պատճառով: Ընկերության կողմից բաշխված շահաբաժինները գերազանցել են այն ավելցուկը, որը նա հավաքել էր Եվրոպայում յուրաքանչյուր տասնամյակում 1690-1760 թվականներին, բացառությամբ 1710-1720 թվականների: Այնուամենայնիվ, մինչև 1730 թվականը տնօրենները ռեսուրսներ ուղարկեցին Ասիա՝ այնտեղ առևտրային կապիտալ կառուցելու համար: Բացի այդ, 1700-ից 1740 թվականներին ընկերությունը թոշակի անցավ 5.4 միլիոն գիլդիա երկարաժամկետ պարտք։ Այնուամենայնիվ, ընկերությունը այս տարիներին դեռ ապահով ֆինանսական հիմքի վրա էր: Սա փոխվեց 1730 թվականից հետո։ Շահույթը կտրուկ անկում ապրեց, ապա *շահաբաժինները* միայն փոքր-ինչ նվազեցրին նախկին մակարդակից։ Դա անելու համար ասիական կապիտալի պաշարը պետք է կրճատվեր 4 միլիոն գիլդիայով 1730-1780 թվականներին ընկած ժամանակահատվածում, իսկ Եվրոպայում առկա լիկվիդային կապիտալը նույն ժամանակահատվածում կրճատվել է 20 միլիոն գիլդիայով: Հետևաբար, տնօրենները ստիպված էին համալրել ընկերության իրացվելիությունը՝ դիմելով կանխատեսվող վարկերից կարճաժամկետ ֆինանսավորմանը, որն ապահովված էր տնային նավատորմից ակնկալվող եկամուտներով:

Չնայած այս խնդիրներին, VOC-ն 1780 թվականին դեռ պահպանում էր իր հզորությունը: Հանրապետությունում նրա կապիտալը, որը բաղկացած էր նավերից և գույքագրված ապրանքներից, կազմում էր 28 միլիոն գիլդիա; Ասիայում նրա կապիտալը, որը բաղկացած է լիկվիդային առևտրային հիմնադրամից և Եվրոպա մեկնող ապրանքներից, կազմել է 46 միլիոն գիլդիա։ Այսպիսով, ընկերության հեռանկարն այս պահին անհույս չէր, եթե բարեփոխման ծրագրերից մեկը հաջողությամբ իրականացվեր: Այնուամենայնիվ, սկսվեց չորրորդ անգլո-հոլանդական պատերազմը: Բրիտանական ծովային հարձակումները Եվրոպայում և Ասիայում ոչնչացրին VOC-ի նավատորմի կեսը. իր վերահսկողությունից հանեցին արժեքավոր բեռը. և քայքայեցին իր մնացած հզորությունը Ասիայում: Պատերազմի ժամանակ Հոլանդական արևելահնդկական ընկերության ուղղակի կորուստները կարելի է հաշվարկել 43 միլիոն գիլդիայի չափով։ Ընկերության գործունեության պահպանմանն ուղղված վարկերը զրոյացրին բոլոր ակտիվները: 

## Հիմնական առևտրային կետեր, բնակավայրեր և գաղութներ
Ընկերության գլոբալ կենտրոնակայանը գտնվում էր Ամստերդամում, թեև այն ուներ այլ կենտրոններ Նիդերլանդներում, օրինակ՝ Դելֆտ, Էնկհաուզեն, Հորն, Միդդելբուրգ և Ռոտերդամ քաղաքները: Աֆրիկայում առևտրային կետերն ու գաղութները հոլանդական Մավրիկիոսն էին. 1638-1658 թվականներին և 1664-1710 թվականներին, իսկ հոլանդական հրվանդանի գաղութում(ներկայիս՝ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում) 1652-ից 1806 թվականներին։ Ընկերության հարավասիական և ինդոնեզական պոստերը և գաղութները եղել են Բատավիայում, հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանում, հոլանդական Կորոմանդելում 1806–1825 թվականներին, հոլանդական Սուրատում 1616-1825 թվականներին Հոլանդական Բենգալիայում 1827-1825 թվականներին, Հոլանդական Ցեյլոնում 1640-1796 թվականներին, Հոլանդական Մալաբարը 1661-1795 թթ. Ճապոնական փոստը 1609-1641 թվականներին եղել է Նագասակիի Հիրադո քաղաքում, սակայն 1641-1853 թվականներին տեղափոխվել է Դեջիմա : Թայվանում ընկերությունը բազաներ ուներ Անպինգում (Ֆորտ Զելանդիա), Տայնանում (Ֆորտ Պրովինցիա), Վանգ-ան, Պենհու Պեսկադորես կղզիներում (Ֆորտ Վլիսինգեն; 1620–1624), Ցզիլունում (Ֆորտ Նորդ-Հոլանդիա և Ֆորտ Վիկտորիա) և Թամսուիում (Ֆորտ Անտոնիո): Մալայզիայում ընկերությունը հիմնվել է հոլանդական Մալաքայում 1641-1795 թվականներին: Վիետնամում ընկերությունը հիմնվել է Հանոյում /Տոնկինում 1636–1699 թվականներին։
[մինի| Ֆորտ Ռոտերդամ [Մակասար|Մակասարում, որը կառուցվել է VOC-ի կողմից 1673 թվականին]]
[մինի| Դարպաս դեպի [Բարեհուսո հրվանդանի ամրոց, որը կառուցվել է VOC-ի կողմից 17-րդ դարում]]

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1602 հիմնադրումներ Հոլանդական Հանրապետությունում
Կատեգորիա:Խառնուրդային ընկերություններ