Իրիդիում

**Իրիդիում** (), քիմիական տարր, որի նշանն է՝ **Ir-**ը, պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 8-րդ խմբի քիմիական տարր։ Կարգահամարը 77 է, ատոմական զանգվածը՝ 192,22, պատկանում է պլատինային մետաղների շարքին։ Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը *5d<sup>7</sup> 6s<sup>2</sup>* է։

Պլատինի խմբի շատ ամուր, դժվարահալ, արծաթափայլ մետաղ է։ Ունի մեծ խտություն և այդ ցուցանիշով համեմատելի է միայն օսմիումի հետ։

## Պատմություն
Իրիդիումը հայտնագործել է Սմիթսոն Թենանթը 1803 թվականին բնական պլատինի չլուծվող խառնուրդներում և նրան տվել է հունական դիցաբանության՝  - ծիածանն, անձնավորող Իրիս աստվածուհու անունը, իրիդիումի ծիածանափայլ աղերի համար։

## Բնության մեջ
Բնության մեջ հանդիպում է ագատ վիճակում պլատինի, ռութենիումի, օսմիումի և ռադիումի հետ։ Իրիդիում կազմում է երկրի կեղևի 1-10−7 %-ը (ըստ զանգվածի)։

### Հանքավայրեր
Իրիդիումի հանքավայրերը տարածված են Կանադայում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Նոր Գվինեայում, Հարավային Աֆրիկա։

Երկրի վրա իրիդիումի տարեկան արտադրությունը կազմում է մոտ 3 տոննա։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սպիտակ-արծաթափայլ, շատ կարծր և դժվարահալ, քիմիապես կայուն մետաղ է։ Այդ հատկությունների շնորհիվ իրիդիումը դասվում է ազնիվ մետաղների շարքը։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 2410&nbsp;°C է, եռմանը՝ 5300&nbsp;°C (հավանաբար), խտությունը՝ 22400 կգ/մ3 (10&nbsp;°C-ում), առաձգականությունը՝ 538 ԳՊա։

## Քիմիական հատկություններ
Միացություններում եռարժեք է և քառարժեք, հազվադեպ՝ միարժեք և վեցարժեք։ 600&nbsp;°C-ից բարձր միանում է թթվածնին՝ առաջացնելով IrO2 օքսիդը։

:: \mathsf{Ir + O_2 \rightarrow IrO_2 }

Փոշի վիճակում և բարձր ջերմաստիճաններում միանում է հալոգեններին ծծմբին, ֆոսֆորին և այլ տարրերին։

:: \mathsf{Ir + 3F_2 \rightarrow IrF_6 }

:: \mathsf{2Ir + 5F_2 \rightarrow 2IrF_5 }

:: \mathsf{2Ir + 3Cl_2 \rightarrow 2IrCl_3 }

:: \mathsf{2Ir + 3Br_2 \rightarrow IrBr_3 }

Համաձուլվածքներ է առաջացնում մետաղների (պլատինի, օսմիումի, պղնձի, ցինկի և այլն) հետ։

### Իրիդիումի միացություններ
;Իրիդիումի երկարժեք միացություններ
* ''IrCl<sub>2</sub>'' - մուգ կանաչ, փայլուն բյուրեղներ։ Վատ են լուծվում թթուներում և ալկալիներում։ Մինչև 773&nbsp;°C տաքացնելիս քայքայվում են։ 
* ''IrS'' - մուգ կապույտ, փայլուն պինդ նյութեր։ Քիչ են լուծվում ջրում և թթուներում։ Լուծվում են կալիումի սուլֆիդում։

;Իրիդիումի եռարժեք միացություններ
*''Ir<sub>2</sub>O<sub>3</sub>'' - մուգ կապույտ, կարծր նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։ Լուծվում են ծծմբական թթվում։
* ''IrCl<sub>3</sub>'' - անկայուն միացություններ, գույնը տատանվում է մուգ կանաչից մինչև բաց դեղին։ Խտությունը՝ 5,292 գ/սմ³: Ջրում, թթուներում, ալկալիներում քիչ են լուծվում։ 

* ''IrBr<sub>3</sub>'' - դեղնականաչ-կանաչ գույնի բյուրեղներ։ Լուծվում են ջրում, սպիրտներում քի են լուծվում։ 
* ''Ir<sub>2</sub>S<sub>3</sub>'' - պինդ շագանակագույն նյութ։ 1050&nbsp;°C ջերմաստիճանում քայքայվում են։ Քիչ են լուծվում ջրում։ Լուծվում են ազոտական թթվում և կալիումի սուլֆիդի լուծույթում։

;Իրիդիումի քառարժեք միացություններ
* ''IrO<sub>2</sub>'' - սև գույնի բյուրեղներ։ Խտությունը՝ 3,15 գ/սմ³: Ջրում, էթանոլում, թթուներում քիչ լուծելի։ 
* ''IrF<sub>4</sub>'' - դեղին գույնի յուղոտ հեղուկ, հալման ջերմաստիճանը՝ 106&nbsp;°C: 
* ''IrCl<sub>4</sub>'' - հիդրոսկոպիկ շականակագույն կարծր նյութ։ Լուծվում են սառը ջրում։ 600-700&nbsp;°C ջերմաստիճանում ստացվում են մետաղական իրիդիումի և քլորի փոխազդեցությունից։ 
* ''IrBr<sub>4</sub>'' - կապույտ գույնի նյութ։ Լուծվում են էթանոլում։ Ստացվում են IrO2 և բրոմաջրածնական թթվի փոխազդեցությունից։
* ''IrS<sub>2</sub>'' - կարծր շականակագույն նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։ 
* ''Ir(OH)<sub>4</sub>'' (IrO2·2H2O) - մուգ կապույտ նստվածք։ Գործնականում ջրում չլուծվող։

;Իրիդիումի վեցարժեք միացություններ
* ''IrF<sub>6</sub>'' - դեղին գույնի բյուրեղներ։ tհալ. 44&nbsp;°C, tեռ. 53&nbsp;°C, խտությունը՝ 6,0 գ/սմ³: Ստացվում են իրիդիումի և մթնոլորտային ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։ Ուժեղ օքսիդիչ են, փոխազդում է ջրի և ազոտի մոնօքսիդի հետ.

:: \mathsf{2IrF_6 + 10H_2O \rightarrow 2Ir(OH)_4 + 12HF + O_2\uparrow}

:: \mathsf{IrF_6 + NO \rightarrow NO[IrF_6] }

* ''IrS<sub>3</sub>'' - մոխրագույն, ջրում քիչ լուծելի փոշի։

## Իզոտոպներ
Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 191Ir (38,5 %) և 193Ir (61,3 %)։ Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր են 192Ir (T1/2 = 74,37 օր) և 194Ir (T1/a = 19 ժ)։

## Կիրառություն
thumb|Իրիդիումի պաշարները
Մաքուր իրիդիումը հազվադեպ է կիրառվում։ Նրա համաձուլվածքներից պատրաստում են էլեկտրոդներ, թերմազույգի հաղորդալարեր են։ Իրիդիումը 4,5-5 անգամ թանկ է ոսկուց։

## Արժեք
2014 թվականի մարտին 1 գրամ իրիդիումի արժեքը համաշխարհային շուկայում կազմել է մոտ 17,68 ԱՄՆ դոլլար։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ
*Պլատինային մետաղներ
*Օսմիում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (μετάφραση: Σακαρέλλος, Κωνσταντίνος; Πηλίδης, Γεώργιος Α.; Γεροθανάσης, Ιωάννης Π.; *κ.ά.*).
* 
* 
* 
* 
*  Ψηφιοποιήθηκε στις 23 Noεμβρίου 2005 από το προτότυπο στo Πανεπιστήμιο του Μίτσιγκαν. Κυκλοφορεί επανέκδοση από την General Books, 19 Μαΐου 2012, ISBN 978-123-625612-6.

Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Իրիդիում
Կատեգորիա:Պլատինի խմբի մետաղներ