Փիրսոնի համախտանիշ

**Փիրսոնի համախտանիշ** (), սիդերոբլաստային սակավարյունությամբ և ենթաստամոքսային գեղձի էկզոկրին ֆունկցիայի խանգարմամբ ուղեկցվող միտոքոնդրիումային հիվանդություն։

Կլինիկական առանձնահատկություններից են զարգացման հապաղումը, ինսուլին կախյալ շաքարային դիաբետով և էկզոկրին անբավարարությամբ ուղեկցվող ենթաստամոքսային գեղձի ֆիբրոզը, մկանային և նյարդաբանական խանգարումները, և հաճախ՝ վաղաժամ մահը։ Նորածնային հասակում սովորաբար մահացու է։ Այն եզակի հիվանդները, որոնք ապրում են մինչև չափահաս տարիք, հաճախ ձեռք են բերում Քերնս-Սեյրի համախտանիշ։ Հիվանդության պատճառը միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի դելեցիան է։ Փիրսոնի համախտանիշը հազվագյուտ հիվանդություն է, համաշխարհային բժշկական գրականության մեջ արձանագրվել է հարյուրից պակաս դեպք։

Համախտանիշը նկարագրել է 1979 թվականին մանկական արյունաբան և ուռուցքաբան Հովարդ Փիրսոնը, իսկ դրա պատճառ հանդիսացող դելեցիաները հայտնաբերվել են մեկ տասնամյակ անց։

## Գենետիկա
մինի|170x170փքս|ՄիտոքոնդրիումՓիրսոնի համախտանիշը առաջանում է միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի դելեցիայի (հատվածի կորստի) հետևանքով։ Միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ն միտոքոնդրիում կոչվող բջջային օրգանոիդների գենետիկական նյութն է, որը հիմնականում կոդավորում է շնչառական շղթայի ֆերմենտներ և այլ սպիտակուցներ։ Կախված հյուսվածքի տեսակից՝ յուրաքանչյուր բջիջ պարունակում է հարյուրավորից մինչև հազարավոր միտոքոնդրիումներ։ Յուրաքանչյուր միտոքոնդրիումում կա 2-10 միտոքոնդրիումային ԴՆԹ։ Միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի արատներով պայմանավորված միտոքոնդրիումային խանգարումների դեպքում հիվանդության ծանրությունը կախված է բջիջներում առկա մուտանտ միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի քանակից։

Փիրսոնի համախտանիշը ներառում է միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի դելեցիաներ, որոնք իրենց չափերով և տեղակայմամբ տարբերվում են այլ միտոքոնդրիումային խանգարումներից, ինչպիսիք են քրոնիկական պրոգրեսիվող օֆթալմոպլեգիան և Քերնս-Սեյրի համախտանիշը (): Այս դելեցիաները սովորաբար ինքնածին (սպոնտան) են և սովորաբար ներառում են մեկ կամ ավելի փոխադրող ՌՆԹ (փՌՆԹ) գեներ։ Չնայած Փիրսոնի համախտանիշի համար մինչծննդյան թեստավորումը տեսականորեն հնարավոր է, արդյունքների վերլուծությունն ու մեկնաբանումը չափազանց դժվար է։

Փիրսոնի համախտանիշի դեպքում մոլեկուլային գենետիկական թեստավորման արդյունքներում  միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի դելեցիաների չափերը տատանվում են 1,1-ից մինչև 10 կիլոբասի սահմաններում։ Փիրսոնի համախտանիշի հետ կապված միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի տարածված դելեցիան 4977 ազոտային հիմքերի կորուստն է։ Այս դելեցիան նշվում է որպես m.8470_13446del4977: Փիրսոնի համախտանիշի ախտորոշման համար օգտագործվում է լեյկոցիտների ԴՆԹ-ն՝ *Southern Blot* քննության միջոցով։ Միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի դելեցիայի այս տեսակը սովորաբար մեծ քանակությամբ առկա է արյան մեջ և ավելի հեշտ անջատվում է արյունից, քան ցանկացած այլ հյուսվածքից։

### Միտոքոնդրիումային հիվանդություն
Փիրսոնի համախտանիշը դասակարգվում է որպես միտոքոնդրիումային հիվանդություն, քանի որ այն ներառում է միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի մուտացիաների հետևանքով առաջացող համախտանիշներ։ Փիրսոնի համախտանիշը համախտանիշների համակցություն է, որն ընդգրկում է ոսկրածուծը և ենթաստամոքսային գեղձի էկզոկրին հատվածը։

### Փիրսոնի ոսկրածուծ-ենթաստամոքսային համախտանիշ
Փիրսոնի ոսկրածուծ-ենթաստամոքսային համախտանիշը () ուղեկցվում է ծանր ռետիկուլոցիտոպենիկ սակավարյունությամբ։ Ենթաստամոքսային գեղձի թերգործառույթի հետևանքով լյարդում կարող են կուտակվել ճարպերի բարձր մակարդակներ (լյարդի ստեատոզ)։ Համախտանիշը կարող է նաև հանգեցնել շաքարային դիաբետի և ենթաստամոքսային գեղձի ֆիբրոզի:

## Ախտաֆիզիոլոգիա
### Բնորոշ հատկանիշներ

# Արյուն։ Փիրսոնի համախտանիշի դեպքում ոսկրածուծը չի կարողանում արտադրել արյան սպիտակ բջիջներ՝ նեյտրոֆիլներ։ Համախտանիշը հանգեցնում է նաև անեմիայի (սակավարյունության), թրոմբոցիտոպենիայի և ապլաստիկ անեմիայի։ Այն հնարավոր է շփոթել մանկական տարիքի անցողիկ էրիթրոբլաստոպենիայի հետ,
# Ենթաստամոքսային գեղձ։ Փիրսոնի համախտանիշը դառնում է ենթաստամոքսային գեղձի էկզոկրին ֆունկցիայի խանգարման պատճառ՝ սպիացման և ապաճման հետևանքով։

Այս հիվանդագին վիճակն ունեցող մարդիկ դժվարությամբ են յուրացնում առօրյա սնունդը։ Հիվանդությամբ տառապող մանկահասակ երեխաները սովորաբար չեն աճում և քաշ չեն հավաքում։
մինի|Նեյտրոֆիլներ

## Ախտորոշում
Փիրսոնի համախտանիշն ախտորոշելու համար կա՛մ իրականացնում են ոսկրածուծի բիոպսիա սիդերոբլաստային սակավարյունություն հայտնաբերելու նպատակով, կա՛մ որոշում են ճարպի պարունակությունը կղանքի նմուշում: Գենետիկական թեստավորումը նույնպես ախտորոշման տարբերակ է, որի դեպքում միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի մուտացիաների, մասնավորապես՝ դելեցիաների կամ դուպլիկացիաների հայտնաբերումը կհաստատի Փիրսոնի համախտանիշի ախտորոշումը:

## Բուժում
Ներկայումս Փիրսոնի համախտանիշի համար հաստատված բուժում գոյություն չունի, սահմանափակվում են օժանդակ խնամքով: Minovia Therapeutics-ն առաջին ընկերությունն է, որն իրականացնում է նպատակային կլինիկական փորձարկումներ այս հիվանդությամբ տառապող բուժառուների բուժման համար: 2022 թվականի դեկտեմբերին Minovia-ի հետազոտողները հինգ բուժառուների մոտ հայտնել են Փիրսոնի համախտանիշով, կամ Քերնս-Սեյրի համախտանիշով  դեպքերի մասին ()։

## Պատմություն
Փիրսոնի համախտանիշը բնութագրվել է 1979 թվականին՝ որպես մանկահասակ երեխաներին ախտահարող մահացու խանգարում: Այժմ այն համարվում է հազվադեպ հանդիպող հիվանդագին վիճակ, որն ախտահարում է բազմաթիվ օրգան-համակարգեր: Փիրսոնի համախտանիշի ախտանիշներն են սակավարյունությամբ, նեյտրոպենիայով և թրոմբոցիտոպենիայով դրսևորվող միտոքոնդրիումային բջջախտաբանությունը:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ