Պարսկական այգիներ

**Պարսկական այգիներ** կամ **Իրանական այգիներ** (), այգիներ Իրանում և մի շարք այլ երկրներում։ Այգիները ձևավորվել են այգեգործական արվեստով, որն ազդել է Անդալուզիայից մինչև Հնդկաստան, ինչպես նաև նրա սահմաններից դուրս գտնվող այգիների դիզայնի վրա։ Ալ-Համբրայի այգիների վրա մեծ ազդեցություն ունի Պարսկական այգիների փիլիսոփայությունը և ոճը, որը ձևավորվել է Ալ-Անդալուսական՝ մուսուլմանական Իսպանիայի ժամանակաշրջանից։ Հումայունայի գերեզմանում և Թաջ Մահալում են գտնվում աշխարհի ամենամեծ Պարսկական այգիներից մի քանիսը, որոնք ստեղծվել են Հնդկաստանում՝ Մեծ Մողոլների կայսրության ժամանակաշրջանում։

2011 թվականին Պարսկական այգիներից 9-ը (Պասարգադ, Սպահան, Կաշան, Շիրազ, Մահան, Յազդ քաղաքների այգիները) ներառվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։

## Ստուգաբանություն
մինի|աջից|Էրամ այգի, Իրանի Շիրազ քաղաքում
Աքեմենյան պետության ժամանակից սկսած, երկրային դրախտի գաղափարը տարածվել է պարսկական գրականության և մի շարք մշակույթների օրինակների միջոցով՝ Սելևկյանների կայսրության ժամանակաշրջանում կառուցված Հելլենական այգիները և Պստողմեոսյան այգիները Ալեքսանդրիայում։ Ավեստերեն լեզվով այգիները կոչում են *pairidaēza*, հին պարսկերենով՝ *paridaida*, մարերենով՝ *paridaiza*, աքքադերենով՝ *pardesu*, ֆրանսերենով՝ *paradis*, գերմաներենով՝ *Paradies*, և անգլերենով՝ *paradise*։

Այգիները եղել են միմյանց կցված։ Այգիների նպատակը եղել է, և այն է՝ ապահովել տարբեր ոճեր։

## Պատմություն
մինի|ձախից|Շահզադե այգի, Քերմանի նահանգում
Պարսկական այգիները հնարավոր է, կառուցվել են դեռևս մ․թ․ա 4000-ական թվականներին։ Պասարգադի ուրվագիծը, որը ստեղծվել է մոտավորապես մ․թ․ա 500 թվականին, գոյություն ունի մինչև այսօր։

Սասանյան կայսրության օրոք (III-րդ դար-VII դարեր) և զրադաշտականության ազդեցությամբ ջրի դերն արվեստում մեծապես աճեց։ Այս միտումը դրսևորվում է այգու ձևավորման մեջ, ավելի մեծ շեշտադրումով՝ շատրվանները և լճակները։ 13-րդ դարում մոնղոլները ներխուժեցին Պարսկաստան, ինչը հանգեցրեց այգու կառուցվածքի նոր շեշտադրմանը։ Ապա, մոնղոլները Պարսկական այգիների ավանդույթը ներմուծել են իրենց կայսրություն։
մինի|աջից|Abbas Abad Garden
Զահիրեդդին Մուհամմեդ Բաբուրը Պարսկական այգիները ներմուծեց Հնդկաստան։ Ագրա քաղաքում ստեղծվեց առաջին Պարսկական այգիներից մեկը՝ Արաբ Բաղը։ Թաջ Մահալը մարմնավորում է Պարսկական իդեալական դրախտի գաղափարը։

Սեֆյանները (XVII-XVIII-րդ դարեր) կառուցել և զարգացրել են էպիկական դասավորությունները, ընդլայնել են պալատի տարածքը և դարձել դրա անբաժանելի գեղագիտական և ֆունկցիոնալ մասը։ Հետևյալ դարերում, եվրոպական՝ մասնավորապես Ֆրանսիայի, և երկրորդ հերթին Ռուսաստանի և Միացյալ Թագավորության այգիների ձևավորումը, սկսեց ազդել Պարսկակական այգիների ձևավորման վրա։

Ավանդական ձևերն ու ոճը դեռևս կիրառվում են ժամանակակից իրանական այգիներում։ Ձևերն ու ոճերն այժմ հայտնվում են նաև պատմական վայրերում, թանգարաններում և այլն։

## Ոճեր
Պարսկական այգիները չեն սահմանափակվում որոշակի ոճով՝ հաճախ ինտեգրում են տարբեր ոճեր։

Պարսկական այգիների վեց հիմնական ոճերը ներկայացված են հետևյալ ցանկում․

### Hayāt
Հասարակական, դասական, պարսկական դասավորություն է, որի շեշտը դրված է գեղագիտական ֆունկցիաների վրա։ Մարդու կողմից ստեղծված այգու կառույցները առանձնանում են կամարներով և ավազաններով։ Հողը հաճախ ծածկված է մանր քարով։ Բույսերը հիմնականում շատ պարզ են, ինչպես օրինակ ծառերի շարքը, որոնք ապահովում են ստվերը։

### Meidān
**Meidān** հանրային, պաշտոնական այգի է, որն հիմնականում շեշտը դնում է կենսաբանական տարրերի վրա։ Բույսերի շարքին են դասվում ծառեր, օշարակներ և հացազգիներ։

### Chahar Bāgh
Այս այգիները մասնավոր են և ձևական։ Հիմանկան կառուցվածքը բաղկացած է չորս քառակուսիներից, որոնք բաժանված են ջրային ուղիներով։ Ավանդաբար, հարուստներն այդպիսի այգիները օգտագործեցին գործնական գործառույթներում։

### Այգի
Շատ այլ այգիների նման, այս այգիները նույնպես հանրային է, շեշտը դնում է հիմնականում բուսական աշխարհի վրա։ Դրանք ապահովում են նստարաններ և ուղիներ՝ զբոսնելու համար։ Նպատակն այսպիսի վայրերի՝ մարդկանց լիցքաթափությունն է և սոցիալականացումը։

### Բաղ
Այստեղ, նույնպես շեշտը դրվում է բնության վրա։ Ի տարբերություն այգու, այն առանձնացված տարածք է, որը շրջապատված է բնակարաններով և հաճախ նաև՝ սիզամարգերով, ծառերով և ստորերկրյա բույսերով։

Նման տարածքների նպատակը ընտանեկան լիցքաթափությունն է։

## Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում ներառված Պարսկական այգիներն են․
# Պասարգադի այգի, Իրանի Պասագրադ քաղաքում
# Չեհել-սոտուն, Իրանի Սպահան քաղաքում
# Ֆին այգի, Իրանի Կաշան քաղաքում
# Էրամ այգի, Իրանի Շիրազ քաղաքում
# Շահզադե այգի, Իրանի Մահան քաղաքում՝ Կերման գավառում
# Դոլաթաբաս այգի, Իրանի Յազդ քաղաքում
# Աբբասաբադ այգի, Իրանի Աբբասաբադ քաղաքում
# Ակբարիեհ այգի, Իրանի Հարավային Խորասան գավառում
# Պահլեվանպոուր այգի, Իրան
# Թաջ Մահալ, Հնդկաստանի Ագրա քաղաքում
# Հումայունի գերեզման, Հնդկաստանի Նյու Դելի քաղաքում
# Շալիմար այգի, Պակիստան
# Ջեբերալիֆե այգի, Իսպանիայի Գրանադա քաղաքում

## Տես նաև
* Թաջ Մահալ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Isfahan "Persian Garden Design" website . Retrieved 3 January 2012.
* Babur's Garden - video from the Asia Society, US
* Animated film inspired by the Persian Architecture
* Farnoush Tehrāni, *[http://www.jadidonline.com/story/12112009/frnk/persian_garden_history The Meaning of the Persian Garden]*, in Persian, Jadid Online, 12 Novembre 2009.
:* Audio slideshow: http://www.jadidonline.com/images/stories/flash_multimedia/Persian_garden_history_test/his_high.html (5 min 58 sec).
* Farnoush Tehrāni, *[http://www.jadidonline.com/story/13112009/frnk/persian_garden_design The Face of the Persian Garden]*, in Persian, 13 November 2009.

Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իրանում
Կատեգորիա:Պարսկական մշակույթ