Կառլ Վյոզե

**Կառլ Ռիչարդ Վյոզե** (, //, ), ամերիկացի մանրէաբան, մոլեկուլային ֆիլոգենետիկայի հիմնադիր։ Նա առաջարկեել է «վերնաթագավորութուն» տերմինը և կենդանի աշխարհը բաժանել է երեք վերնաթագավորության, որոնցից առանձին վերնաթագավորություն է առանձնացրել արքեաներին։ Այս քայլը կարգաբանության մեջ հայտնի է որպես Վյոզեի հեղափոխություն։ Նա առաջ է քաշել ՌՆԹ աշխարհի գոյության գաղափարը և ներմուծել է «պրոգենոտ» հասկացությունը՝ որպես բոլոր կենդանի օրգանիզմների առաջին նախահայրը։

Վյոզը ցույց է տվել, որ ռիբոսոմային ՌՆԹ-ի (16S ռՌՆԹ) նուկլեոտիդների հաջորդականությունը պահպանողական է բջջային կյանքի բոլոր ձևերի մեջ։ Նրա իրականացրած համընդհանուր պահպանողական մոլեկուլի ֆիլոգենետիկ այս վերլուծությունը չափազանց տեղեկատվական է եղել։ Վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ռՌՆԹ-ն էվոլյուցիոն ընթացքում փոխվում է գրեթե հաստատուն արագությամբ՝ ենթարկվելով մոլեկուլային ժամացույցի մոդելին։ Սա նրան հանգեցրել է կյանքի երթագավորյան ծառի բացահայտմանը, որը դարձել է էվոլյուցիոն կենսաբանության նոր էջ։ Այդ ծառի երրորդ վերնաթագավորությունը, բակտերիաներից և էուկարիոտներից բացի, Վյոզեի բացահայտած արքեաների վերնաթագավորություն է։

## Կենսագրոթյուն
Վյոզեն ծնվել է գերմանական ծագմամբ ընտանիքում։ 1928 թվականի հուլիսի 15-ին ծնվել է Նյու Յորքի նահանգի Սիրաքյուս քաղաքում։ 1950 թվականին Ամհերսթ քոլեջում ստացել է մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան։ Վյոզեն այնտեղ որպես լրացուցիչ առարկա ուսումնասիրել է կենսաքիմիա և, իր խոսքերով, «գիտական որևէ հետաքրքրություն չի ունեցել բույսերի և կենդանիների նկատմամբ»։ Սակայն նրա դասախոսներից Ուիլյամ Ֆեյրբանքը խորհուրդ է տվել նրան զբաղվել կենսաֆիզիկայով՝ այդ ժամանակ համեմատաբար նոր գիտական ուղղությամբ։

1953 թվականին նա Եյլի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի (*Ph.D.*) աստիճան կենսաֆիզիկայի ոլորտում, որտեղ իր դոկտորական հետազոտությունները կենտրոնացած էին վիրուսների ինակտիվացման վրա՝ ջերմության և իոնացնող ճառագայթման ազդեցությամբ։ Դոկտորականից հետո հետազոտությունները նվիրված են եղել բակտերիալ սպորների ուսումնասիրմանը։ 1960-1963 թվականներին աշխատել է «Ջեներալ էլեկտրիկ» ընկերության հետազոտական լաբորատորիայում՝ Սքենեկտադի քաղաքում։

1964 թվականից, իր խոսքերով, աշխատել է «տիպիկ մոլեկուլային կենսաբանի» նման, իսկ ավելի ուշ՝ որպես պրոֆեսոր Իլինոյսի համալսարանի (Ուրբանա-Շամպեյն) միկրոբիոլոգիայի ֆակուլտետում՝ ուսումնասիրելով գենետիկական կոդը, տրանսլյացիան և մոլեկուլային էվոլյուցիան։

Կարլ Վյոզեն մահացել է 2012 թվականի դեկտեմբերի 30-ին՝ ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղի առաջացրած բարդությունների հետևանքով։

## Հետազոտություններ
Սպիտակուցի սինթեզը տեղի է ունենում ռիբոսոմներում, և կորիզավորների ու  նախակորիզավորի ռիբոսոմներում առկա է տարբեր ռՌՆԹ մոլեկուլային կազմ։

Սկզբում Վյոզեն ուսումնասիրել է 5S ռՌՆԹ-ն։ Նա հայտնաբերել է բավականաչափ հոմոլոգիաներ, որոնք կարող էին օգտակար լինել ֆիլոգենետիկ ծառի կառուցման համար, սակայն 5S-ը բաղկացած է ընդամենը 121 նուկլեոտիդից, ինչն այն դարձնում է չափազանց քիչ ինֆորմատիվ։

Այնուհետև նա ուշադրություն է դարձրել 16S ռՌՆԹ-ին։ Պարզվել է, որ այս մոլեկուլում կա կոնսերվատիվ հատված, որը չի փոփոխվում։ Եթե այդ հատվածում տեղի է ունենում փոփոխություն, սպիտակուցի սինթեզն այլևս չի իրականացվում։ Մնացած հաջորդականությունը բաղկացած է փոփոխվող հատվածներից։ 16S ռՌՆԹ-ն պարունակում է 1500 նուկլեոտիդ և շատ հարմար է նուկլեոտիդային հաջորդականությունների համեմատության և հարազատական կապերի որոշման համար։ Մոլեկուլային տվյալների հիման վրա պարզվել է, որ բոլոր օրգանիզմները բաժանվում են երեք հիմնական խմբի՝ արքեաներ (արքեբակտերիաներ), բակտերիաներ (էուբակտերիաներ) և կորիզավորներ։ Այս տվյալների հիման վրա կառուցված ֆիլոգենետիկ ծառը Կարլ Վյոզեն հրապարակել է 1985 թվականին։ Այսօր այդ գաղափարը շարունակում է զարգանալ, սակայն առկա տվյալները դեռևս բավարար չեն «իրական» ֆիլոգենիան և դրա վրա հիմնված միկրոօրգանիզմների ու այլ կենդանի գոյացությունների դասակարգումը հստակեցնելու համար։

1967 թվականին Կարլ Վյոզեն առաջինն առաջ է քաշել Երկրի վրա կյանքի առաջացման ընթացքում ՌՆԹ աշխարհի փուլ գոյություն ունեցած լինելու գաղափարը։

## Ճանաչում
1977 թվականին Վյոզեի և Ջ. Է. Ֆոքսի համահեղինակությամբ հրապարակված «Պրոկարիոտների վերնաթագավորություն ֆիլոգենետիկ կառուցվածքը. հիմնական թագավորություններ» («Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms») հոդվածը համարվում է միկրոբիոլոգիայի պատմության մեջ կարևորագույններից և կենսաբանության պատմության ամենամեծ գիտական աշխատանքներից մեկը՝ շարքում Չարլզ Դարվինի «Տեսակների ծագումը» գրքի և 1953 թվականի «Նուկլեինաթթուների մոլեկուլային կառուցվածքը» հոդվածի հետ։

Վյոզեն եղել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1988), Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան անդամ (2006), ԱՄՆ Ազգային գիտական մեդալի դափնեկիր (2000)։ 2003 թվականին Շվեդիայի գիտությունների ակադեմիան նրան շնորհել է Կրաֆորդի մրցանակը։ Նաև արժանացել է միկրոբիոլոգիայի բնագավառում բարձրագույն պարգևների՝ Լևենհուկի մեդալին (1992) և Զելման Վաքսմանի մրցանակին (1995)։

## Մատենագրություն
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Персональная страница Карла Вёзе на сайте ''School of Molecular and Cellular Biology'' (''MCB''), ''University of Illinois at Urbana-Champaign'' 
* Русский перевод статьи Карла Вёзе ''How the Microbial World Saved Evolution from the Scylla of Molecular Biology and the Charybdis of the Modern Synthesis''
 
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կենդանաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանրէաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գենետիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ