Շուրիշկանի Ավետարան

ձախից|frameless|310x310փքս
մինի|310x310px
## '''''Նկարագրություն'''''
***Շուրիշկանի Ավետարանը*** (այլ անվանումները «*Սբ․Բարսեղ»*», «*ՊԱՊ*» կամ «*Կարմիր*) գրվել է 1498 թվականին, Վասպուրական նահանգի, արևելյան Աղիհովիտ (հետագայում Քաջբերունիք) գավառի Ասպիսնակ գյուղում: Գրիչ՝ Բարսեղ քահանա, պատվիրատու՝ Թուրվանդա իշխանուհի, գիր՝ բոլորագիր, տող՝ 20, թերթ՝ 322։ Կաշեպատ կազմը (13․2 x 18.3) ստվարաթղթից է՝ արծաթե բարձրաքանդակ ակնակուռ կրկնակազմով (արծաթե մեջք 19.8 x 7.2 դռնակ 18.3 x 6), աստառը՝ թղթից և մետաքսից։ Ավետարանը պատկերազարդված է 3 դիմապատկերով (Մատթեոս, Մարկոս, Հովհաննես, Ղուկաս (կորսված) և Պրոխորոն), լուսանցազարդերով, կիսախորան-անվանաթերթերով։

1604 թվականին, թուրք-պարսկական պատերազմի ժամանակ, Սեֆյան Շահ Աբբաս I-ը նահանջելով Մեծ Հայքի տարածքներով, ավերելով Կարսից Ջուղա ընկած հատվածները, բռնի տեղահանում է Արաքսի ձախափնյա բնակավայրերի բնակչությանը։ Տեղահանվածներից Տեր Գրիգորի ընտանիքը, Ավետարանը տեղափոխել է Պարսկաստան (Իրան)՝ Փերիա գավառի Շուրիշկան գյուղ, որտեղ այն մնացել է շուրջ 370 տարի։

## '''''Հրաշագործում'''''
Բազմաթիվ են պատմությունները և վկայությունները «Սբ․Բարսեղ» Ավետարանի ախտահալած և բժշկող հատկության մասին։ 

Եղել է ժամանակ, երբ Փերիայի Նամակերտ գյուղում մեծ համաճարակ է լինում։ Տեղաբնակները տեղյակ լինելով Ավետարանի հրաշագործ համբավի մասին, դիմում են շուրիշկանցիներին, խնդրելով իրենց գյուղ տանել մեծահամբավ ձեռագիրը։ 

Ավետարանը մեծ շքախմբով պտտեցնում են Նամակերտում՝ թափորն ուղեկցելով աղոթք-խնդրանքներով։ Այդպիսով հիվանդությունը նահանջում է, և գյուղը անցնում է իր բնականոն կյանքին։ 

Վկայություններ կան, որ ձեռագրի հրաշագործ համբավի մասին խորը ակնածանք ունեին նաև այլադավանները, ովքեր Բուշերից, Բասրայից, Հնդկաստանից և այլ հեռավոր վայրերից ուխտագնացության էին գնում Շուրիշկան՝ Ավետարանի բժշկությանն ու հրաշագործությանն ապավինելու։

## '''''Պապի աղբյուր'''''
ձախից|մինի|312x312px

Ըստ ավանդազրույցի, թափառող ավազակախմբերը (*լոռերը*), կողոպտելու նպատակով հաճախ են հարձակվել հայաբնակ գյուղերի վրա, իրենց հետ տանելով հնարավոր ամեն բան։ Եվ հերթական հարձակման ժամանակ, Ավետարանի ժառանգնորդները գյուղից ոչ շատ հեռու, հողի հաստ շերտի տակ թաքցնում են այն, վրան չոր ուռենու ճյուղ տնկելով։ 7 օր հետո, երբ գյուղը խաղաղված է լինում, գնում են թաքստոցից դուրս հանելու, նշված վայրում հայտնաբերում են առատ խոնավություն, իսկ չոր ուռենու ճյուղը ծլարձակված։ Երբ Սուրբ մասունքը հանում են թաքստոցից, տեսնում են, որ այն անվնաս է, և խոնավացած է ընդամենը մի քանի թերթի եզրային հատվածները։ Հետագայում այդ վայրում ջուր է հորդում, վերածվում աղբյուրի, որը տեղաբնակները անվանում են ՊԱՊԻ ԱՂԲՅՈւՐ։    

## '''''Սուրբ Բարսեղ Կեսարացու առնչությունը ձեռագրի հետ'''''
Բարսեղ Կեսարացին (329-379թթ․) եղել է քրիստոնեական եկեղեցու վաղ շրջանի երևելի հայրերից մեկը՝ կապադովկյան Կեսարիայի արքեպիսկոպոսը, ազգությամբ հույն էր, և չէր կարող կապ ունենալ ձեռագրի ստեղծման ժամանակի (1498թ․) և նրա գրչի՝ Բարսեղ քահանայի հետ։ Հետևաբար Ավետարանը Սբ․ Բարսեղ անունը ստացել է ի պատիվ իր գրչի։

## '''''Տոմարական համակարգ'''''
Միջնադարում ձեռագրերում գործածում էին «Հայոց մեծ թվական» տոմարական համակարգը։ Համաձայն որի, առաջին տարին Քրիստոսից հետո 552 թվականն է։ Հետևաբար տոմարական համակարգով թվագրված որևէ տարվա համարժեքը ստանալու համար, պետք է ավելացնել 551 թիվը։ Այսինքն (ՋԽԷ) 947 թվականին ավելացնում ենք 551 և ստանում 1498 թվականը։

## '''''Պատկանելիությունը'''''
Ավետարանը իր գրության՝ 1498 թվականից մինչև 1658 թվականը, ժառանգաբար պատկանելիս է եղել Տեր Գրիգորի ընտանիքին, որոնք 11-ն են եղել։ Նրանցից 8-ը քահանա են եղել։ Հետագայում ժառանգներից մեկը անհարկի պահանջագիր է ներկայացրել Ավետարանի պատկանելիության առումով։

1738 թվականին բազմաթիվ (*<small>Դարբնի, Բերգրի, Իսկանդարի, Բոլորանի, Սկանդարի և այլն</small>*) գյուղերի քահանաների և տանուտերերի (*<small>գյուղապետերի</small>*) վկայություններով՝ Հակոբ վարդապետի կողմից գրված, և, մոտ 30 կնիքներով հաստատված մի վկայաթղթում, արձանագրված է Ավետարանի իրական տերերի մասին։

1744 թվականին, Միքայել, Պողոս, Ղազար, Գևորգ և Աստվածատուր վարդապետները, 24 այլ վկաների ներկայությամբ հաստատում են, որ Ավետարանի այդ ժամանակվա տերերը՝ Տեր Մարտիրոսը, Տեր Մաթեոսը, Գերումը, Ծատուրը և Դավիթը, 8 բաժնից 7-ը, 40 թումանով (*<small>պարսկական դրամ</small>*) վաճառում են պարոն Իսախանին։

1794 թվականի մեկ այլ ընդարձակ արձանագրության համաձայն, Նոր Ջուղայի բնակիչները վկայում և հաստատում են, որ Ավետարանի մեկ բաժինը պատկանում է Տեր Մինասի, մյուս 7-ը՝ Իսախանի ժառանգներին։ Արձանագրությունը թվով 25՝ վարդապետների, քահանաների և այլ անձանց ստորագրություններով ու կնիքներով հաստատված է։

Հետագայում Թադեոս արքեպիսկոպոս Բեկնազարյանը մի գրությամբ հանձնարարում է Տեր Նիկողայոս քահանա Հովհաննիսյանին և Բեգլար Հովսեփյանին, այցելել Շուրիշկան գյուղի բնակիչ Ծառուկին (*<small>Ավետարանի տիրոջ՝ Իսախանի որդուն</small>*) առաջարկել և հանձն առնել Ավետարանը ապահովությամբ դնել եկեղեցի։

1904 թվականին Շուրիշկանում կառուցվում է Սուրբ Բարսեղ Կեսարացի եկեղեցին, և ձեռագիրը դրվում եկեղեցում։

## '''''Ընծայաբերում'''''
մինի|286x286px|ձախից
աջից|frameless|248x248փքս

Սուրբ ձեռագրի հոգևոր ժառանգորդ Մաթևոս Օհանի Ծառուկյանը, երբ ընտանիքով հայրենադարձվելու նպատակ է ունենում, որոշում է «Շուրիշկանի Ավետարան»-ը տեղափոխել Հայաստան։ 1972 թվականի դեկտեմբերի 7-ն դիմում է Իրանում (ԻԻՀ) ՀԽՍՀ դեսպանատանը, խնդրելով կազմակերպել նվիրաբերման գործընթացը։ Եվ ահա 1973 թվականի հունիսի 12-ին Ավետարանը հանգրվանում է Մատենադարանում (ձեռ. № 10599)։                           

### ԱՎԵՏԱՐԱՆԻ ՊԱՏԿԵՐԱԶԱՐԴ ԷՋԵՐԻՑ

Պատկեր:Ղուկասի ավետարանի սկզբնաթերթը.jpg
Պատկեր:Մարկոս ավետարանիչ.jpg
Պատկեր:Մաթեոս ավետարանի սկզբնաթերթը.jpg
Պատկեր:Մաթեոս ավետարանիչ.jpg|alt=


## '''''Իրադարձություններ'''''
ձախից|մինի|308x308փքս
'''Մեսրոպ''' '''արքեպիսկոպոս Աշճյանի''' նախաձեռնությամբ, 2002 թվականի հունվարի 26-ին՝ Սուրբ Սարգսի տոնին, առաջին անգամ «Շուրիշկանի ավետարան»-ը հանվել է Մատենադարանից և տարվել Մուղնու Սուրբ Գևորգ եկեղեցի։ Նույնը կազմակերպվել է նաև 2003 թվականին։ Ավետարանի հրաշագործ զորությանը, ուխտավորների հաղորդակման համար եղանակային ավելի բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու համար, 2004 թվականից ուխտագնացության օր սահմանվել է Կրկնազատկին՝ Ս. Հարության տոնին հաջորդող առաջին կիրակի օրը: Ավանդույթը շարունակվում է մինչ օրս։

## '''''Երգեր'''''
Տարբեր ժամանակներում, փերիահայ տարբեր աշուղներ երգեր են ձոնել «Շուրիշկանի ավետարանին» և «Պապի աղբյուրին»։ Դրանցից երեքը ստորև․
```arm
ՇՈւՐԻՇԿԱՆԱՆՑ ԱՒԵՏԱՐԱՆ (աշուղ՝ Հովհաննես)

Շուրիշկան լուսի փաթախտ ա,
Սուրբ ճառագայթ ամէն վախտ ա․
Զօրութիւնը չարին յաղթա,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Զօրավար հանճար արեգակ,
Լուսապակծառ ամէն տեսակ․
Զօրքերդ բարի հրեշտակ,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Հրեշտակ են քո զօրքերդ,
Լուս է պայծառ սուրբ պատկերդ․
Դանա մարգարիտ ակերդ,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Ակերդ դանա մարգարիտ,
Նուիրուած են սուրբ պատկերիդ․
Շուտով կը բժշկեն գերիդ,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Գերի փրկող մուրազատուր,
Ուխտաւոր կը գայ միշտ կբերէ բիւր․
Վերստիցն է աստուածատուր,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Քո շհուրն Աստուածանից,
Չորս գլուխ Աւետարանից․
Սուրբ հայրապետ զօրականից,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Սուրբ Բարսեղ քահանայից,
Հանճար լոյս ես բազմած գահից․
Աւետիս ողջունեց Հայից,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Հայեր ամենիդ օգնական,
Աղաչում եմ երկու բերան․
Յովանէս Օղլիս անարժան,
Շուրիշկանանց Աւետարան։
```

```arm
ՈՏՔԴ ԿԸ ԳԱՅ ԱՄԷՆ ՄԻԼԼԷԹ (աշուղ՝ Սիմոն)

Ոտքդ կը գայ ամէն միլլէթ,
Շուրիշկանանց Աւետարան․
Դու կազատես ցաւ ու իլլէթ,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Գերիդ կը գայ հզար բուրը,
Քեզի թայ չի ըլնի Զաբուրը․
Մուրվարի է աջիդ բուռը,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Հագնում ես Հայոց կռանը,
Քեզի թայ րի ըլնի Ղուրանը․
Մատաղ կտրենք քո դռանը,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Խաչհամբուրդ փող արծաթ է,
Մի վարաղդ հազար խաթ է․
Հայ եւ թուրք քո բանին մաթ է,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Դովրաթիցն էըէլ գրած ես,
Ոսկէ ղալամով ջրած ես․
Քո զօրքովը շատ սրած ես,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Նաչաղներին դու սաղ կանես,
Հաւատ չգան՝ դուտսաղ կանես․
Ամէն դիւան լաւ հախ կանես,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Քո մատաղը կապած գառ է,
Մոմդաններդ կպած վառ է․
Դովրդ ոսկի բռնած գառ է,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Խաչերդ ալմազով ակած են,
Մոմդաններդ շաբաքած են․
Դովրդ ոսկի մաքուր ածեն,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Երկնքիցն ցած եկած են,
Լուսափայլով զարդարած ես․
Սատանէքին կը հալածես,
Շուրիշկանանց Աւետարան։

Սատանին ջանդամը կը ղրկես,
Յուսով գալողին չը ղրկես․
Սիմօն Օղլու մեղքն փրկես,
Շուրիշկանանց Աւետարան։
```

```arm
ՊԱՊԻ ԱՂԲՅՈւՐ (աշուղ՝ Ղուլ Ղազար)

Ավազանիդ կշողշողա ոսկե ջուրը Պապի աղպուր,
Ավազանիդ կշողշողա ոսկե ջուրը Պապի աղպուր,
Առուներիդ կդողդողա համով ջուրդ Պապի ախպուր,
Առուներիդ կդողդողա համով ջուրդ Պապի ախպուր։

Չորս կողմդ ծառ ու կանաչ է, քո անունը Սուրբ կկոչվե,
Չորս կողմդ ծառ ու կանաչ է, քո անունը Սուրբ կկոչվե,
Ամեն մարդ քեզ կճանաչե դու իմ սրտումս Պապի ախպուր,
Ամեն մարդ քեզ կճանաչե դու իմ սրտումս Պապի ախպուր։

Համով ջրիդ արժանացանք, նստանք քովդ սեղան բացանք, 
Համով ջրիդ արժանացանք, նստանք քովդ սեղան բացանք,
Ինչ խմեցինք չկշտացանք Շուրիշկանա Պապի ախպուր,
Ինչ խմեցինք չկշտացանք Շուրիշկանա Պապի ախպուր,
Շուրիշկանա Պապի ախպուր։
```


## ''Ծանոթագրություններ''

## ''Արտաքին հղումներ''
* Շուրիշկանի Ավետարանը

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու գրքեր
10599
__ԱՌԱՆՑ_ԲԱԺՆԻ_ԽՄԲԱԳՐՄԱՆ__