Տալլինի մայր տաճար

**Տալլինի մայր տաճար** (, ), լյութերական եկեղեցի Տալլինի Հին քաղաքում։ Տեղակայված է Տոոմ Կոոլի փողոց, 6 հասցեում։ Նվիրված է սուրբ կույս Մարիամին ()։ Մայր տաճարը Տալլինի ամենահին եկեղեցիներից է։ Ներկայիս տեսքն այն ստացել է բազմաթիվ վերափոխումներից հետո։ Սկզբուն նրա տեղում եղել է փայտե եկեղեցի․ պատմագիրների տեղեկությունների համաձայն՝ այն կառուցվել է 1219 թվականին։

Տաճարի աշտարակը վերաբերում է բարոկկոյի դարաշրջանին, իսկ նրա մատուռն ավելի ուշ ժամանակաշրջանի ճարտարապետական ոճով է կառուցված։ Տաճարի ներսում պահպանվել են 13-19-րդ դարի տապանաքարեր՝ նվիրված այդ ժամանակի հայտնի մարդկանց։

## Պատմություն
Տաճարն առաջին անգամ հիշատակվել է 1233 թվականին կապված այն իրադարձությունների հետ, որոնք Հռոմի պապին ուղղված բողոքում «Արյունոտ բաղնիք» անունով են հիշատակվել․ Քրիստոսի միաբանության եղբայրները, սպանելով դանիացիներին, նրանց դիակները հավաքել են եկեղեցու խորանի առաջ։ Տաճարը կառուցվել է 13-րդ դարի սկզբին և օծվել 1240 թվականին որպես Հյուսիսային Էստոնիայի հռոմեա-կաթլիկ մայր տաճար։ Եկեղեցուն կից հավանաբար արդեն 13-րդ դարում բացվել է դպրոց, որը ստացել է *Մայր* անվանումը․ այն առաջին անգամ հիշատակվել է 1319 թվականին։

13-րդ դարի երկրորդ կեսին կատարվել է առաջին ձևափոխությունը։ 14-րդ դարում շինությունը վերակառուցվել է՝ ստանալով բազիլիկի տեսք։ 15-րդ դարի սկզբին վերջնականապես ավարտվել է նավերի ծածկումը։

1561 թվականին Ռեֆորմացիայի արդյունքում այն դարձել է լյութերական տաճար։ 1684 թվականի հրդեհի ժամանակ ոչնչացել է շինության հարդարանքի մեծ մասը, ինչպես նաև միջին նավի աշտարակը։ 1778-1779 թվականներին ճարտարապետ Կ․ Գեյստի նախագծով բարոկկո ոճով կառուցվել է արևմտյան աշտարակը։

1878 թվականին տեղադրվել է ժամանակավոր երգեհոն, որը ստեղծվել է Բեռլինում վարպետ Ֆրիդրիխ Լադեգաստի կողմից։

## Ճարտարապետություն
Նախնական կառույցից մնացել են միայն երգչախմբի համար նախատեսված քառակուսի հատվածի պատերը, իսկ տաճարի մասին ստույգ տվյալներ չկան։ Հնարավոր է, 13-րդ դարի վերջին քառորդին կառուցվել են նոր եռանավ հատվածը, երկարաձիգ քառանավ հատվածը որմնահեցերով։ Լայն ու ցածր եկեղեցին ամենայն հավանականությամբ պլանավորվել է որպես սրահ։ Ինտերիերում տեղադրվել են ցիստերիանական ոճով նեցուկներ կամարների համար։ Միաժամանակ կառուցվել են պորտալները։ 14-րդ դարի առաջին կեսին երկարաձիգ հատվածը լրացվել է արևմտյան էմպորով, և հավանաբար այդ ժամանակ էլ կառուցվել են քառակողմ սյուները։ Կողմնային նավերի կամարները ի հայտ են եկել 14-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Բազիլիկի տեսքով կենտրոնական նավը ծածկվել է միայն 15-րդ դարում։ Նրա կամարներն իրենց ձևով նման են Պադիզի եկեղեցու կամարներին։ 15-րդ դարում ներքին անկյունում՝ հարավային նավի ու երգչախմբի համար նախատեսված հատվածի մոտ, կառուցվել են զանգակատունը և մի քանի կապելլաներ։ Տաճարը խիստ տուժել է 1684 թվականի հրդեհից։ 1778-1779 թվականներին արևմտյան հատվածում կառուցվել է աշտարակ (ճարտարապետ Կ․ Գեյստ)։

Ժամանակակից կառույցի հիմնական կառույցն ունի երեք նավ, որոնցից կենտրոնականը շարունակություն ունի խորանային հատվածում։ Արևմտյան կողմից կենտրոնական նավի վրա գտնվում է եկեղեցական աշտարկը, որը զանգակատան դեր է կատարում։ Այցելուները հնարավորություն ունեն աշտարակ բարձրանալու, որպեսզի հիանան քաղաքի համայնապատկերով։ Բացի դրանից, հիմնական մասնաշենքին կից կան տարբեր ժամանակաշրջաններում կառուցված շինություններ։

## Ինտերիեր
Հարավային պատի խորանային մասում է գտնվում զորավար Պոնտուս դե լա Գարդիի տապանը, որը համարվում է Վերածննդի արվեստի բարձրագույն դրսևորում Էստոնիայում։ Այն ստեղծվել է 1589-1595 թվականներին քանդակագործ, ճարտարապետ Ա․ Պասերի կողմից և բաղկացած է սարկոֆագից ու պատին արված տապանագրից։ Այս վարպետին են պատկանում մի քանի այլ տապանագրեր ևս՝ Կ․ ֆոն Տիզենհաուզենի (1599), Կ․ Գուրնի (1601)։

Շինության ներսում են գտնվում․
* Քրիստիան Աքերմանի գահաթոռ, որը ներկայացնում է Մովսեսին իր տասը պատվիրաններով։
* Աբա վուա () (1730)
* Խորան (1696, Քրիստիան Աքերման)
* Խորանի նկար՝ «Խաչված Քրիստոս» (1866, գերմանացի գեղանկարիչ Էդուարդ Գեբհարդ) 
* Պատկուլ ընտանիքի լոժա՝ դասական ոճով (18-րդ դարի սկիզբ)
* Մանտեյֆել ընտանիք լոժա՝ բարոկկո ոճով (17-րդ դար)
* Երգեհոն՝ 49 ռեգիստրով։ Կառուցվել է 1878 թվականին վարպետ Ֆրիդրիխ Լադեգաստի կողմից։ Վերակառուցվել ու ընդարձակվել է 1913-1914 թվականներին «Wilhelm Sauer» ընկերության կողմից (Օդերի Ֆրանկֆուրտ)։ Վերանորոգվել է 1998 թվականին։ Գործիքն ունի 73 ռեգիստր, որոնք բաժանված են երեք մանուալի, և ոտնակ։ Գերմանական ռոմանտիզմի երգեհոնագործության արժեքավոր նմուշ է։
* Ֆ․ ֆոն Տիզենհաուզենի կոթող (1806 թվական)
* Իվան Կրուզենշտեռնի և նրա կնոջ դամբարան (հյուսիսային նավի հատված, հեղինակ՝ Էքսներ), Սամուել Գրեգի դամբարան  (հյուսիսային նավի հատված, հեղինակ՝ Ջակոմո Կվարենգի), Պոնտուս դե լա Գարդիի և նրա կնոջ դամբարան (խորանից աջ, հեղինակ՝ Ա․ Պասեր)
* Ամենահին տապանաքարը՝ Վոլդեմար Սորսևար (հյուսիսային նավի հատված, 1370)
* 107 զինանշանային մակագրություններ՝ հիմնականում բարոկկո ոճով
* Քրիստոսի պատկեր («Արի՛ ինձ մոտ»)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Таллин. Краткий энциклопедический справочник. — Таллин: Валгус, 1980.
* Собор Девы Марии. Виллем Раам, Каур Алттоа. Брошюра эстонского прихода церкви Девы Марии ЭЕЛЦ.
* Tallinna toomkiriku vappepitaafid. Jüri Kuuskemaa. Tallinna Kulturiväärtuste Amet, 2002. EELK Tallinna Püha Neitsi Maarja Piiskoplik Toomkogudus Tallinna Kulturiväärtuste Ameti rahalisel toetusel.
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Գոթական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Էստոնիայի տաճարներ
Կատեգորիա:Լյութերական եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Տալլինի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով