Չինական սենյակ

**Չինական սենյակ** (), մտքի փորձ գիտակցության փիլիսոփայության և արհեստական ինտելեկտի փիլիսոփայության ոլորտում, որն առաջին անգամ հրատարակվել է Ջոն Սերլի կողմից 1980 թվականին։  Փորձի նպատակն է հերքել այն պնդումը, որ թվային մեքենան, որն օժտված է «արհեստական ինտելեկտով»՝ այն որոշակի ձևով ծրագրավորելու միջոցով, ունակ է գիտակցություն ունենալ նույն իմաստով, որով մարդը տիրապետում է դրան։ Այլ կերպ ասած, նպատակն է հերքել այսպես կոչված «ուժեղ» արհեստական ինտելեկտի վարկածը և քննադատել Թյուրինգի թեստը։

Այս փիլիսոփայական փաստարկը մինչ այժմ ճանաչողական գիտության ոլորտում ամենաքննարկվողներից մեկն է: Որոշ հետազոտողներ նույնիսկ ճանաչողական գիտությունը սահմանում են որպես «Սերլի փաստարկը հերքելու հետազոտական նախագիծ»: Միայն 2010-ից 2014 թվականներին գիտական ամսագրերում տպագրվել են ավելի քան 750 հոդվածներ, որոնք քննարկում են Սերլի մտքի փորձը։

## Ընդհանուր տեղեկություններ
Փորձը հրապարակվել է 1980 թվականին «The Behavioral and Brain Sciences» ամսագրի «Minds, Brains, and Programs» հոդվածում։ Նույնիսկ հրապարակումից առաջ փորձը հակասություններ առաջացրեց, ուստի հոդվածը պարունակում էր ինչպես Սերլի բնօրինակ փաստարկը, այնպես էլ ճանաչողական գիտությունների 27 հետազոտողների առարկությունները, ինչպես նաև Սերլի պատասխանները այդ առարկություններին: Բացի այդ, փորձը նկարագրված է 1984 թվականի «Minds, Brains and Science» գրքում և Scientific American ամսագրի 1990 թվականի հունվարյան համարում։

### Փորձի նկարագրություն
Պատկերացնենք մեկուսացված սենյակը, որտեղ գտնվում է Ջոն Սերլը, ով ոչ մի չինական կերպար չգիտի։ Այնուամենայնիվ, նա ունի գրքում գրված ճշգրիտ հրահանգներ՝ «Վերցրեք այս և այն հիերոգլիֆները թիվ մեկ զամբյուղից և տեղադրեք այն այս և այն հիերոգլիֆների կողքին թիվ երկու զամբյուղից», բայց այս հրահանգները չունեն տեղեկատվություն այս հիերոգլիֆների նշանակության մասին, և Սերլը պարզապես հետևում է այս հրահանգներին համակարգչի նման:

Դիտորդը, ով գիտի չինական նիշերը, հարցերով հիերոգլիֆները փոխանցում է սենյակ ճեղքի միջով, իսկ ելքի ժամանակ ակնկալում է տեղեկացված պատասխան ստանալ: Հրահանգն այնպես է կազմված, որ հարցի հիերոգլիֆներին բոլոր քայլերը կիրառելուց հետո դրանք վերածվում են պատասխանի հիերոգլիֆների։ Իրականում հրահանգը համակարգչային ալգորիթմի նմանություն է, և Սերլը կատարում է ալգորիթմը այնպես, ինչպես համակարգիչը կկատարի այն։

Նման իրավիճակում դիտորդը կարող է սենյակ ուղարկել ցանկացած իմաստալից հարց (օրինակ՝ «որն է ձեր նախընտրած գույնը») և դրան իմաստալից պատասխան ստանալու համար (օրինակ՝ «կապույտ»), ինչպես խոսում է մի մարդու հետ, ով տիրապետում է չինական գրերին: Միևնույն ժամանակ, ինքը՝ Սերլը, հիերոգլիֆների մասին որևէ գիտելիք չունի և չի կարող սովորել օգտագործել դրանք, քանի որ չի կարող իմանալ նույնիսկ մեկ խորհրդանիշի իմաստը: Սերլը չի հասկանում ոչ սկզբնական հարցը, ոչ էլ ինքն իր կազմած պատասխանը։ Դիտորդը, իր հերթին, կարող է վստահ լինել, որ սենյակում կա մի մարդ, ով գիտի և հասկանում է հիերոգլիֆները։

### Փաստարկ
Այսպիսով, Սերլը եզրակացնում է, որ չնայած նման համակարգը կարող է անցնել Թյուրինգի թեստը, բայց միևնույն ժամանակ համակարգի ներսում լեզվի ոչ մի ըմբռնում տեղի չի ունենում, ինչը նշանակում է, որ Թյուրինգի թեստը մտածողության ունակությունների համարժեք ստուգում չէ: Սերլի փաստարկներն ուղղված են այսպես կոչված «ուժեղ» արհեստական ինտելեկտի դիրքորոշման քննադատությանը, ըստ որի՝ համապատասխան ծրագրով համակարգիչները կարող են իրականում հասկանալ բնական լեզուն, ինչպես նաև ունենալ մարդկանց հատուկ այլ մտավոր ունակություններ: Թույլ արհեստական ինտելեկտի վարկածը, ընդհակառակը, խոսում է միայն այն մասին, որ համակարգիչները կարող են ընդօրինակել մարդու մտավոր ունակությունները, ուստի այն չի հետաքրքրում Սերլին:

Պաշտոնապես փաստարկը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ:
# Եթե վարկածը «ուժեղ» ԱԲ-ն ճիշտ է, ապա գոյություն ունի նման ծրագիր չինական գրերի, երբ սկսում որի հաշվողական համակարգում այս համակարգը պետք է հասկանալ չինական գրելը:
# Ես կարող եմ ծրագիր կատարել չինական գրերի համար՝ առանց այդ գրերը հասկանալու:
# Հետևաբար, «ուժեղ» ԱԲ-ի վարկածը սխալ է:

Երկրորդ կետը հիմնավորվում է «չինական սենյակի» մտքի փորձով։ Եզրակացությունը հուշում է, որ նման ծրագրի մեկնարկը չի հանգեցնում լեզվի ըմբռնմանը: Սերլի ավելի ընդհանուր եզրակացությունն ասում է, որ շարահյուսական կոնստրուկցիաների հետ կապված ցանկացած մանիպուլյացիա չի կարող հանգեցնել ըմբռնման։

## Նախադրյալներ
Այս փիլիսոփայական փաստարկի մեջ կարելի է առանձնացնել 3 կարևոր նախորդներ:

### Լայբնիցի Ջրաղաց
«Լայբնիցի ջրաղացը» մտքի փորձ է, որը նկարագրել է Գոթֆրիդ Լայբնիցը «Մոնադոլոգիայում»։ Լայբնիզն առաջարկում է պատկերացնել ջրաղացի չափ մեքենա, որը կեղծում է զգացմունքները, մտքերը և ընկալումները:Եվ եթե  նման մեքենայի մեջ մտնենք, ապա դրա աշխատանքը ապահովող շարժվող մասերից ոչ մեկը չի լինի գիտակցության կամ ընկալման բացատրություն: Այսպիսով, Լեյբնիցը փորձեց ցույց տալ, որ միայն ֆիզիկական իրավիճակները բավարար չեն գիտակցության գործունեության համար։

### Թյուրինգի թղթե մեքենա
«Թյուրինգի թղթե մեքենա», շախմատ խաղալու մեքենայական ալգորիթմ, որը հորինել է Ալան Թյուրինգը 1951 թվականին, որտեղ մարդը հանդես էր գալիս որպես կատարող մեքենա: Միևնույն ժամանակ, մարդը կարիք չուներ իմանալու, թե ինչպես խաղալ շախմատ, այլ պարզապես անհրաժեշտ էր կատարել ալգորիթմ՝ հիմնվելով հակառակորդի առաջընթացի վերաբերյալ մուտքային տվյալների վրա (օրինակ՝ «հակառակորդի ընթացքում N տեղափոխեք թագուհուն B7»): Թյուրինգը կարծում էր, որ համակարգիչները կարող են զրույց պահպանել մարդկային լեզվով, Դրա համար նա մշակեց այն, ինչ այժմ կոչվում է Թյուրինգի թեստ։

### Չինական ազգ
«Չինական ազգը» մտավոր փորձ է, որն առաջարկվել է Նեդ բլոկի կողմից 1978 թվականին՝ ֆունկցիոնալիզմը հերքելու համար։ Բլոկի փորձը նման է «չինական սենյակին», սակայն բլոկն առաջարկում է օգտագործել բազմաթիվ չինացիներ, որոնցից յուրաքանչյուրը նմանակելու է արհեստական ուղեղի նեյրոնը: Նման համակարգում յուրաքանչյուր չինացի կունենար հեռախոս և այլ չինացիների համարների ցուցակ: Կախված նրանից, թե երբ է զանգել որոշակի չինացու հեռախոսը, նա կզանգահարեր իր ցուցակից որևէ մեկին: Միևնույն ժամանակ, հեռախոսով հաղորդագրության փոխանցումը չի պահանջվում, Անհրաժեշտ է միայն զանգի փաստը (նեյրոնների միջև փոխազդեցությունը նույնպես տեղի է ունենում): Այդ դեպքում, եթե նման համակարգում ստեղծվի ֆունկցիոնալ վիճակ, որը հայտնվում է ցավի ընկալման ժամանակ, ամբողջ «Չինական ազգը» կհայտնվի ցավի վիճակում, մինչդեռ չինացիներից ոչ մեկը չի զգա այդ ցավը։  Սա վերաբերում է ցանկացած մտավոր պետություններին և զգացմունքներին։

## Քննադատություն
Մտքի փորձը բուռն քննադատություն առաջացրեց ակադեմիական շրջանակներում: Տարբեր փաստարկներ են ներկայացվել Սերլի փաստարկի դեմ։

### Համակարգի փաստարկը
Որոշ քննադատներ կարծում են, որ Թյուրինգի թեստին դիմացել է ոչ թե սենյակում գտնվող անձը, այլ սենյակից, կանոնների գրքից և մարդուց բաղկացած համակարգը: Սերլը, նրանց կարծիքով, ուշադրությունը շեղում է այդ փաստից՝ թաքցնելով տրամաբանական սխալները և կենտրոնանալով համակարգի բաղադրիչներից մեկի վրա, որն այս դեպքում կատարում է զուտ մեխանիկական աշխատանք։ Կանոնների գրքի, մարդու և սենյակի համակարգը, նրանց կարծիքով, խելամիտ է և հասկանում է չինարենը: Որպես հակափաստարկ՝ Սերլն առաջարկում է ստիպել մարդուն հիշել համակարգի պատասխանների պաշտոնական կանոնները։  Փիլիսոփայի կարծիքով, համակարգը, որն այժմ բաղկացած կլինի միայն մարդուց, միևնույն է, չի կարողանա հասկանալ չինարենը։

### Ռոբոտ
Քննադատների մի մասը համաձայն է, որ մարդկային լեզվով պարզ հրահանգներին հետևելը հասկացողություն չի ստեղծում, բայց դա չի նշանակում, որ սկզբունքորեն նման հասկացողություն հնարավոր չէ ստեղծել: Այսպես, օրինակ, այս քննադատները կարծում են, որ ըմբռնման էֆեկտը հնարավոր է, եթե ստեղծվի ինքնուսուցման ծրագրով ռոբոտ, ինչպես նաև այն հագեցվի աշխարհի ընկալման համար նախատեսված սենսորներով։ Նման ռոբոտը, նրանց կարծիքով, կարող է փոխազդել աշխարհի հետ, ճանաչել այն և ի վիճակի լինել սովորել երեխայի նման, հետևաբար, սկսել հասկանալ այնպես, ինչպես մարդը: Սերլը հակադարձեց, որ ռոբոտի դեպքում նույն փաստարկը կիրառելի է: Սերլն առաջարկել է մարդուն տեղավորել ռոբոտի ներսում, և մարդը, կախված սենսորների միջոցով տեսած հիերոգլիֆներից, շարժում կկատարեր ռոբոտի մարմնով, և միևնույն ժամանակ նա ոչ մի պատկերացում չէր ունենա տեղի ունեցածի մասին, այլ միայն շարահյուսական մանիպուլյացիաներ կկատարեր խորհրդանիշների վրա։

### Արհեստական ուղեղ
Քանի որ համակարգչային ալգորիթմներն այլ կերպ են աշխատում, քան իրական ուղեղը, որոշ քննադատներ առաջարկում են վերստեղծել մարդու նյարդային ցանցը, ով տիրապետում է չինական գրերին: Այնուհետև նման նյարդային ցանցը պետք է հասկանա հիերոգլիֆները ճիշտ այնպես, ինչպես մարդը: Դրան Սերլը հակադարձեց, որ նույնիսկ ուղեղի սիմուլյացիան բավարար չէ հասկանալու էֆեկտ ստեղծելու համար և առաջարկեց փոփոխված «չինական սենյակ»: Նման սենյակում նեյրոնների փոխարեն կարելի է պատկերացնել ջրատարներ, Իսկ սենյակի ներսում գտնվող անձը փոխում է այդ խողովակները ըստ հրահանգների՝ կախված մուտքային ազդանշաններից։ Միևնույն ժամանակ, հիերոգլիֆների ըմբռնումը չի հայտնվում ոչ մարդու, ոչ էլ ջրատարների մոտ։

### Այլ մտքեր
«Չինական սենյակի» մեկ այլ առարկություն հիմնված է այն բանի վրա, որ մենք որոշում ենք, թե արդյոք մարդը հասկանում է չինական նիշերը միայն իր վարքից: Եթե համակարգիչն իրեն պահում է այնպես, ինչպես մարդը, ով տիրապետում է չինական գրերին, ապա մենք պետք է հավատանք, որ համակարգիչը դա հասկանում է: Նման քննադատներին Սերլը պատասխանեց, որ փաստարկի էությունը ոչ թե այն է, թե ինչպես գիտենք, որ այլ մարդիկ ունեն մտավոր վիճակներ, այլ այն, որ կան այդ մտավոր վիճակները: Սերլի տեսանկյունից, մտավոր վիճակները չեն կարող սահմանվել որպես պարզապես հաշվարկային գործընթաց և դրա եզրակացություն, քանի որ դա չի պահանջում մտավոր վիճակ։

### Ինտուիցիա
Շատ հետազոտողներ քննադատել են Սերլին այն բանի համար, որ «հասկացողություն» և «գիտակցություն» տերմինների վերաբերյալ իր դատողություններում նա ապավինում է ինտուիցիային: Այնուամենայնիվ, շատ բաներ հակաինտուիտիվ են նույնիսկ ժամանակակից գիտության մեջ, ուստի արհեստական ինտելեկտի վերաբերյալ դատողություններում չպետք է ապավինել ինտուիցիային: Որպես նկարազարդում Ս. Փինքերը բերում է գիտաֆանտաստիկ ակնարկ, որտեղ գիտակցության այլ ձև ունեցող այլմոլորակայինները ժամանում են Երկիր և չեն կարողանում հավատալ, որ մարդիկ ի վիճակի են ինչ-որ բան հասկանալ, քանի որ նրանց գլխի ներսում միս կա: Ըստ Փինքերի, ինտուիցիան այլմոլորակայիններին ձախողում է այնպես, ինչպես Սերլին է ձախողվում։ Դ. Հոֆշտադտերը հայտարարել է նաև, որ հեղինակը պարզապես չի ընդունում ուժեղ ԱԻ-ի հնարավորության գաղափարը՝ պնդելով, որ նրան չի բավականացնի ինչ-որ հրաշագործ «ուղեղի պատճառահետևանքային ուժը», որը Սերլը նկարագրում է տարբեր կերպ և տրամաբանության բացերով։

## Ընդհանուր փիլիսոփայական հարցեր
### Շարահյուսություն և իմաստաբանություն
Սերլը կարծում էր, որ «չինական սենյակի» հետ փորձը բարձրացնում է շարահյուսության և իմաստաբանության հարաբերակցության ավելի ընդհանուր փիլիսոփայական հարցը: Նրա կարծիքով՝ գիտափորձում հնարավոր չի եղել հասկանալ, քանի որ սենյակի ներսում գտնվող մարդը գործել է միայն շարահյուսական կոնստրուկցիաներով, մինչդեռ գիտակցությունն ունի իմաստ պարունակող հոգեկան վիճակներ։  Մարդու միտքը, ի տարբերություն համակարգչի, հիերոգլիֆներն ընկալում է ոչ թե ըստ դրանց տեսքի, այլ ըստ դրանց պարունակած իմաստի: Եվ չնայած համակարգիչները կարող են պատասխաններ տալ բնական լեզվով, դրանք բառերի հետ ոչ մի իմաստ չեն կապում: Սերլը կարծում էր, որ անհնար է իմաստաբանական իմաստներ ստանալ միայն խորհրդանիշների պաշտոնական մանիպուլյացիայից։

Քննադատներն իրենց հերթին առարկեցին, որ ծրագիրը կատարող համակարգչային համակարգը նույնպես գիտակցություն ունի։ Իրոք, գրքում գրված և գրապահարանի վրա դրված ալգորիթմը չի կարող հանգեցնել հասկացողության առաջացմանը: Բայց բարդ հաշվողական մեքենայի վրա գործարկված ալգորիթմը, որն ունի ինչպես ֆիզիկական վիճակ (տրանզիստորի վրա լարում), այնպես էլ ֆիզիկական վիճակի (խորհրդանիշների) մեկնաբանություն, կարող է լավ տալ ըմբռնման «էֆեկտ»: Որպես Serle D.-ի փաստարկների ծաղրական հակապատկեր: Chalmers-ը մեջբերում է cupcake-ի բաղադրատոմսը, որը զուտ շարահյուսական կառուցվածք է և չի հանգեցնում փխրունության «էֆեկտի» (Սերլի «հասկանալու» անալոգը), Այնուամենայնիվ, cupcakes-ը փխրուն է, ուստի բաղադրատոմսի կատարումը բավարար չէ cupcake-ի առաջացման համար։

Ստանիսլավ Լեմը պնդում էր, որ Սերլի փորձի մեջ նկարագրված աշխատանքը, ընդհանուր առմամբ, միշտ ասեմանտիկորեն ձևական է, հետևաբար, «հասկացողությունը» չի մասնակցում հենց տեքստերին, և նույնիսկ ավելին՝ «գիտակցությունը» (ներառյալ «Սերլ-հրահանգների» համակարգում), դրանով իսկ գաղափարը բերվում է անհեթեթության՝ կապ չունենալով ԱԲ-ի իրական խնդիրների հետ։

### Գիտակցություն և մարմին
Քննարկման մեկ այլ հարց էր մարմնի և գիտակցության հարաբերակցության խնդիրը: Ըստ Սերլի, գիտակցությունը ուղեղի բացառիկ ունակություններից մեկն է, որը հիմնված է նրա նյարդային գործընթացների վրա: Այսինքն՝ Սերլը գիտակցության փիլիսոփայության մեջ ինքնության տեսության կողմնակից է։

Ֆունկցիոնալիզմի կողմնակիցները, ընդհակառակը, կարծում են, որ ցանկացած մտավոր վիճակ (ներառյալ գիտակցությունը) այն գործառույթներն են, որոնք կատարում է: Հետևաբար, գիտակցությունը կարող է իրականացվել ցանկացած հարթակում, որը թույլ է տալիս կատարել նույն գործառույթները։

Նեյրոգիտության ոլորտում ժամանակակից հետազոտությունները դեռ թույլ չեն տալիս ասել, թե արդյոք գիտակցությունը բավականաչափ վերացական էակ է, որպեսզի վերացվի նեյրոններից, թե, ընդհակառակը, խիստ կապված է ուղեղի գործունեության կենսաբանական հիմքի հետ: Այս հարցը մնում է բաց։

### Մոդելավորում և կրկնօրինակում
Քննարկման ժամանակ Սերլը նաև ապավինում էր սիմուլյացիայի և կրկնօրինակման միջև եղած տարբերությանը: Ի վերջո, ոչ ոք չի շփոթում համակարգչային մոդելավորում եղանակի իրական եղանակի։ Այսպիսով, ըստ Սերլի, չպետք է շփոթել հասկանալու համակարգչային սիմուլյացիան իրական ըմբռնման հետ: Այնուամենայնիվ, այս փաստարկը պնդում էր սիմուլյացիան կրկնօրինակումից տարբերելու անհնարինության մասին: Օրինակ՝ պարզ չէ արհեստական սիրտը իրական սրտի սիմուլյացիա է, թե կրկնօրինակ։  Նույնը վերաբերում է պրոթեզներին. մարդիկ պրոթեզներով քայլում են, թե մոդելավորում են քայլելը: Հետևաբար, սիմուլյացիայի և կրկնօրինակման տարանջատման սկզբունքը Սերլն լուրջ խնդիրներ ունի։

## Ազդեցություն
Չնայած տարբեր ոլորտների հետազոտողների երկարատև քննարկումներին, ավելի քան 30 տարի անց Սերլի փաստարկի վերաբերյալ կոնսենսուսը դեռ չի հասել: Ոմանք այս մտքի փորձը անվանում են պատմության ամենահայտնի հակապատկեր, որը հարված է հասցրել ֆունկցիոնալիզմին, որից նա երբեք չի կարողացել վերականգնվել: Այն նաև կոչվում է ճանաչողական գիտության դասական փաստարկ։ Մյուսները (օրինակ՝ Դ. Հոֆստադտեր, Դ. Դենեթ, Ս. Լեմ) այս փաստարկը համարում են ակնհայտորեն սխալ և ապակողմնորոշիչ։

«Չինական սենյակի» մտքի փորձը արտացոլում է լուրջ խնդիրներ մեր ընկալման մեջ, թե ինչ է իմաստն ու գիտակցությունը, և մինչև մենք ստանանք «ինչ է շարահյուսությունը, և որն է դրա կապը իմաստի հետ» հարցերի պատասխանները «որ գործընթացներն են ստեղծում իմաստ և հասկացողություն», «որն է գիտակցության Կենսաբանական հիմքը», Սերլի փաստարկի վերաբերյալ համաձայնությունը քիչ հավանական է։

## Տես նաև
* Մերիի սենյակը

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Գիտակցության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Մտավոր փորձարկումներ