Միխայիլ Տուգան-Բարանովսկի

**Միխայիլ Իվանովիչ Տուգան-Բարանովսկի** (, ), ռուս տնտեսագետ, պատմաբան, հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, «լեգալ մարքսիզմի» ներկայացուցիչ (համարվում է գաղափարական այդ հոսանքի առաջատար տնտեսագետ-տեսաբաններից մեկը)։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության շրջանում անդամագրվել է կադետների կուսակցությանը։ 1917 թվականի վերջից-1918 թվականի հունվարը՝ ուկրաինական հակաբոլշևիկյան կենտրոնական ռադայի ֆինանսների նախարար։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1865 թվականի հունվարի 8-ին ցարական Ռուսաստանի Խարկովի նահանգի Կուպյանսկի շրջանի Սոլյանոյե գյուղում (ներկայումս գտնվում է Ուկրաինայի Հանրապետությունում)։ Նրա հեռավոր նախնիները լիպկա թաթարներ էին, որոնք 14-րդ դարում տեղափոխվել էին Լիտվա։ Տոհմական լրիվ ազգանունը Տուգան Միրզա Բարանովսկի էր։

Միխայիլը դպրոց է հաճախել Խարկովում ու Կիևում և դեռ դպրոցական տարիներին հրապուրվել է փիլիսոփայությամբ, մասնավորապես՝ Իմանուիլ Կանտի աշխատություններով։ 1884 թվականին նա ընդունվել է Խարկովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետ, չորս տարի անց ավարտել է, ստացել գիտությունների թեկնածուի աստճան, սակայն հետաքրքրված լինելով քաղաքատնտեսությամբ՝ էքստեռն կարգով շարունակել է ուսումը և 1890 թվականին ավարտել իրավագիտական ու տնտեսագիտական բարձրագույն դպրոցը։ Ուսանողության տարիներին կարճատև ծանոթություն ու շփում է ունեցել Վլադիմիր Լենինի ավագ եղբոր՝ Ալեքսանդր Ուլյանովի հետ, որը 1887 թվականին մահապատժի է ենթարկվել Ալեքսանդր Երրորդ ցարի նկատմամբ իրականացված մահափորձին մասնակցելու պատճառով։

1886 թվականի նոյեմբերին Տուգան-Բարանովսկին ձերբակալվել է ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ գրաքննադատ և հրապարակախոս Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի մահվան 25-րդ տարելիցի կապակցությամբ կազմակերպված ցույցին մասնակցելու պատճառով։ Որպես պատիժ՝ նրան արգելել են ապրել մայրաքաղաքում։ 1889 թվականին նա ամուսնացել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի տնօրենի դստեր՝ Լիդիա Դավիդովայի հետ:Մոսկվայի համալսարանում 1894 թվականին պաշտպանել է մագիստրոսական ատենախոսություն «Արդյունաբերական ճգնաժամերը ժամանակակից Անգլիայում» («*Промышленные кризисы в современной Англии*») թեմայով։ 1898 թվականին քաղաքատնտեսության դոկտորի գիտական աստիճան է ստացել «Ռուսական ֆաբրիկան անցյալում և ներկայում. պատմա-տնտեսագիտական ուսումնասիրություն» («*Русская фабрика в прошлом и настоящем. Историко-экономическое исследование*») աշխատության համար, որը համարվում է նրա գլուխգործոցը։ 1895-1899 թվականներին և 1905-1913 թվականներին եղել է Պետերբուրգի համալսարանի քաղաքատնտեսության ամբիոնի պրիվատ դոցենտ (դասախոս), 1913 թվականից Պետերբուրգի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր։

1900 թվականի ապրիլին Վ. Լենինի, Պ. Ստրուվեի, Յ. Մարտովի և այլոց հետ Պսկովում մասնակցել է «Իսկրա» թերթի թողարկումը նախապատրաստելու նպատակով անցկացված կազմակերպական խորհրդակցությանը։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության շրջանում գործել է սահմանադրական կուսակցության (կադետների) շարքերում։

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո տեղափոխվել է Ուկրաինա, դարձել ուկրաինական ազգայնական շարժման ականավոր գործիչներից մեկը, մասնակցել «Ուկրաինական ժողովուրդը անցյալում և ներկայում» («*Украинскій народъ в его прошломъ и настоящемъ*») համապարփակ ժողովածուի պատրաստմանն ու հրատարակմանը, ժողովածու, որ համարվում է ռուսերեն լույս ընծայված ուկրաինագիտական առաջին խոշոր, կոթողային աշխատանքներից մեկը։ 1917 թվականի օգոստոսի 13-ից մինչև այդ նույն տարվա նոյեմբերի 20-ը պաշտոնավարել է որպես ուկրաինական հակաբոլշևիկյան հանրապետության կենտրոնական ռադայի գլխավոր քարտուղարության ֆինանսների քարտուղար (նախարար)։ 1919 թվականին մասնակցել է Ուկրաինայի գիտուիթյունների ակադեմիայի հիմնադրման աշխատանքներին, ընտրվել այդ ակադեմիայի առաջին անդամներից մեկը։ 1917-ից մինչև 1919 թվականը ներառյալ՝ պրոֆեսորի կոչումով դասախոսել է Կիևի համալսարանում, միաժամանակ պաշտոնավարել որպես այդ համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան։ Տուգան-Բարանովսկին եղել է նաև Ուկրաինական տնտեսագիտական ընկերության առաջին անդամների շարքում։

Մասնակցել է կոոպերատիվ շարժմանը, խմբագրել մի շարք ամսագրեր։ Հեղինակել է բազմաթիվ աշխատություններ, որոնցում անդրադարձել է արժեքի տեսության, հասարակական եկամտի բաշխման, կոոպերատիվների կառավարման հիմնախնդիրներին։

## Հայացքները
Մասնագետներից շատերի կարծիքով Տուգան-Բարանովսկուն լայն ճանաչում ու համբավ է բերել կապիտալիզմի ժամանակ անսահմանափակ կուտակման հնարավորության վերաբերյալ նրա առաջ քաշած գաղափարը, ըստ որի՝ արտադրությունը զարգանում է սպառումից անկախ, և որևէ կապ չկա ճգնաժամերի ու այսպես կոչված՝ «իրացման հիմնախնդրի» միջև։ Կապիտալիստական ճգնաժամերի պատճառն առավելապես թաքնված է ներդրվող կապիտալի անհամաչափության ու շարժի մեջ։

Յոզեֆ Շումպետերի գնահատմամբ՝ Տուգան-Բարանովսկին Մարքսի «կիսամարքսիստական» քննադատներից առավել տաղանդավորն է և ժամանակի ռուս տնտեսագետներից առավել ականավորը, ով կարողացել է իր մեջ միավորել տնտեսագետ պատմաբանի ու տեսաբանի որակները։ Նրա տեսական աշխատությունները դարձել են մարքսիզմի, անգլիական տնտեսագիտական դպրոցի դասականների և ավստրիականի «քննադատաբար ի մի բերված համաձուլվածք»։ Շումպետերը նրա ամենակարևոր և առավել մեծ ազդեցություն գործած աշխատանքը համարել է «Արդյունաբերական ճգնաժամերը ժամանակակից Անգլիայում» երկը։
* Տուգան-Բարանովսկին Սեն-Սիմոնի մասին գրել է. «Այս ականավոր մտածողը առավել մեծ հիմնավորմամբ, քան Մարքսը, պետք է համարվի հասարակության վերաբերյալ ժամանակակից գիտության ստեղծողը»։
* Ուսումնասիրողներից շատերը նշել են, որ Տուգան-Բարանովսկու սոցիալիզմն անսահմանորեն հեռու էր լենինյան սոցիալիզմից։ Նա տնտեսական ճգնաժամերը բնորոշել է իբրև կապիտալիզմի ինքնակարգավորման մեխանիզմ, որն ապացուցում էր նրա (կապիտալիզմի) անընդհատ զարգանալու ունակությունը։ Տնտեսագետը գտնում էր, որ կապիտալիզմին փոխարինելու է «բարոյական սոցիալիզմը», երբ յուրաքանչյուր անհատ պետք է ճանաչվի որպես բարձրագույն նպատակ, հասարակության մեջ պիտի տիրապետի իրավական ժողովրդավարությունը։

1917 թվականին Տուգան-Բարանովսկին հրատարակել է «Թղթադրամներն ու մետաղը» («*Бумажные деньги и металл*») գիրքը, որտեղ ներկայացրել է թղթադրամների իր տեսությունը, առաջ քաշել այն տեսակետը, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո դրամաշրջանառության պատմության մեջ մի նոր փուլ է սկսվելու, ակտիվ դրամավարկային քաղաքականություն է վարվելու՝ հիմնականում փոխանակման կուրսի նկատմամբ հսկողություն սահմանելու միջոցով։ Բազմաթիվ առումներով նրան կարելի է համարել էնդոգեն փողերի տեսության նախակարապետ։

## Մեծարանք
* Տուգան-Բարանովսկու անունով են կոչվել՝
** Դոնեցկի էկոնոմիկայի և առևտրի ազգային համալսարանը (այդ համալսարանի բակում նաև կանգնեցվել է անվանի գիտնականի հուշարձանը).
** փողոցներ ուկրաինական Լվով, Պոլտավա, Պերվոմայսկ քաղաքներում.
* Ուկրաինայի տնտեսական գիտությունների ակադեմիան սահմանել է Տուգան-Բարանովսկու անվան ոսկե մեդալ, իսկ Ուկրաինայի գիտությունների ազգային ակադեմիան՝ նրա անվան մրցանակ։

## Աշխատություններ
* Русская интеллигенция и социализм (статья)
* Учение о предельной полезности хозяйственных благ, как причине их ценности (1890)
* 
* 
* 
: 2-е изд.: 
: 3-е изд.: 
: 4-е изд.: 
: 5-е изд.: 
: 1-е франц. изд.: 
* Основная ошибка абстрактной теории капитализма Маркса (статья) (1899)
* 
* 
* Очерки из новейшей истории политической экономии и социализма (1903)
* Современный социализм в своем историческом развитии (1904)
* Теоретические основы марксизма (1905)
* Основы политической экономии (1909)
* В поисках нового мира (1913)
* Социальная теория распределения (1913)
* Социальные основы кооперации (1916)
* Бумажные деньги и металл (1917)
* Социализм как положительное учение (1918)
* Вопросы мировой войны (1915)

## Գրականություն Տուգան-Բարանովսկու և նրա ուսումնասիրությունների մասին
* 90 лет со дня смерти Михаила Ивановича Туган-Барановского — биография, мировоззрение, научная и общественная деятельность, основные работы
* *Будин Л.* Математические формулы против Маркса (Закон падения нормы прибыли) // Основные проблемы политической экономии. / Дволайцкий Ш., Рубин И. И. (ред.) — М. : Гос. изд-во, 1922. — VIII, 444 с. : ил.
* *[[Бухарин Н. И.]]* Теоретическое примиренчество (Теория ценности г. Тугана-Барановского)
* 
* *[[Кондратьев, Николай Дмитриевич|Кондратьев Н. Д.]]* Михаил Иванович Туган-Барановский
* *Ленин В. И.* Кадетский профессор. — 1912
* *Ленин В. И.* Либеральный профессор о равенстве. — 1914
* 
* 
* 
* https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH01ccf48741aa49841066b9cc }}
* 
* 

* *Nenovsky N.* Place of Labor and Labor Theory in Tugan Baranovsky’s Theoretical System, The Kyoto Economic Review, Vol. 78 (2009), No.1 pp. 53–77
* *Nenovsky N.*Discussion on paper currency among Russian economists during the Great War (1914-1917) with special emphasis on Tugan - Baranovsky’s contributions, Revue d’histoire de la pensée économique, vol. 2 no. 10 pp.&nbsp;103–140, 2020

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Михайло Івановичj Ուկրաինայի պատմության հանրագիտարանում (ուկրաիներեն)
* Rosa Luxemburg: ''Die "Disproportionalität" des Herrn Tugan-Baranowski'', in: Rosa Luxemburg - Gesammelte Werke. Herausgegeben vom Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED. Band 5. Berlin/DDR. 1975. "Die Akkumulation des Kapitals", S. 263-275 (pdf; 1,3&nbsp;MB)

Կատեգորիա:Խարկովի ազգային համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ