Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ռազմական գործունեություն

**Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ռազմական գործունեություն,** ֆելդմարշալ, հեղափոխական պետական գործիչ և Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կյանքը՝ 1905 թվականին Ստամբուլի Օսմանյան ռազմական քոլեջը լեյտենանտի կոչումով ավարտելուց մինչև 1919 թվականի հուլիսի 8-ին Օսմանյան բանակից հրաժարական տալը, ինչպես նաև նրա ռազմական գործունեությունը հետագա Քեմալական պատերազմի ընթացքում, որն ավարտվել է 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ին հաստատված զինադադարով։

## Վաղ տարիներ
### Հինգերորդ բանակի շտաբի կապիտան (1905-1907 թվականներ)
Մուսթաֆա Քեմալը 1905 թվականին ավարտել է Օսմանյան ռազմական շտաբի քոլեջը որպես շտաբի կապիտանի (Kurmay Yüzbaşı) և նշանակվել Դամասկոսում տեղակայված Հինգերորդ բանակում։ Այնտեղ նա շուտով միացել է «Հայրենիք և ազատություն» (Vatan ve Hürriyet) անվամբ բարեփոխիչ սպաների փոքրիկ գաղտնի հեղափոխական ընկերությանը և դարձել Աբդուլ Համիդ II-ի ռեժիմի ակտիվ հակառակորդ։

### Երրորդ բանակի ավագ կապիտան (1907-1910 թվականներ)
1907 թվականին նա ստացել է ավագ կապիտանի (Kolağası) կոչում և նշանակվել Մոնաստիրում (այժմ՝ Բիտոլա, Հյուսիսային Մակեդոնիա) գտնվող Երրորդ բանակում։ Այս ընթացքում նա միացել է «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեին։

1908 թվականին երիտթուրքական հեղափոխությունը զավթել է իշխանությունը այն ժամանակ իշխող սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ից, և Մուսթաֆա Քեմալը դարձել է բարձրաստիճան զինվորական գործիչ։ Լինելով «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի առաջին անդամներից մեկը՝ նա իր մասնակցությունն է ունեցել 1908 թվականի հեղափոխությունում։ Նա ուղարկվել է Տրիպոլիտանիա, որտեղ անհաջող փորձեր է արել համոզել տեղի արաբ հայտնիներին «Միություն և առաջադիմության» կճշմարիտ քաղաքականության մեջ։ Սակայն, հետագա տարիներին նա հայտնի է դարձել «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության ղեկավարության կողմից վարվող քաղաքականության նկատմամբ իր հակադրությամբ և հաճախակի քննադատությամբ։ Կարճ ժամանակ անց Մուսթաֆա Քեմալի և Էնվեր փաշայի հարաբերությունները վատթարացել են։ Արդյունքում, երբ 1913 թվականից հետո Էնվեր փաշան դարձել է առաջատար ռազմական առաջնորդ, Մուսթաֆա Քեմալը հեռացվել է իշխանության կենտրոնից։

### Պատերազմի նախարարություն (1910-1911 թվականներ)
1910 թվականին Աթաթուրքը մասնակցել է Ֆրանսիայի Պիկարդիա քաղաքում անցկացվող բանակային զորավարժություններին, իսկ 1911 թվականին ծառայության է անցել Կոստանդնուպոլսի (այժմ՝ Ստամբուլ) ռազմական նախարարությունում։

## Իտալա-թուրքական պատերազմ (1911-1912 թվականներ)
Ավելի ուշ՝ 1911 թվականին, նա կամավորագրվել է մասնակցելու իտալա-թուրքական պատերազմին Տրիպոլիտանիայի (ներկայիս Լիբիա) օսմանյան վիլայեթում՝ իտալական ներխուժմանը դիմակայելու համար: 1911 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Տոբրուքի հաջող պաշտպանությունից հետո, 1912 թվականի մարտի 6-ին նա նշանակվել է Դերնայի զորքերի հրամանատար:

## Բալկանյան պատերազմներ (1912-1913 թվականներ)
1912 թվականի հոկտեմբերին Բալկանյան պատերազմների բռնկումից հետո Մուսթաֆա Քեմալը վերադարձել է Ստամբուլ։ Առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ նա կռվել է բուլղարական բանակի դեմ Գալիպոլիում և Բուլայրում (Բոլայըր)՝ Թրակիայի ափին։ Նա նաև կարևոր դեր է խաղացել Երկրորդ Բալկանյան պատերազմի ժամանակ Ադրիանոպոլիսի (Էդիրնե) և Դիդիմոտիխոնի վերագրավման գործում։

## Առաջին համաշխարահյին պատերազմ
### Սոֆիայի ռազմական կցորդ (1913-1914 թվականներ)
1913 թվականին Քեմալը նշանակվել է Սոֆիայում ռազմական կցորդ, մասամբ այն պատճառով, որ Էնվեր փաշան նրան համարում էր պոտենցիալ մրցակից և ձգտում էր սահմանափակել նրա ներգրավվածությունը Ստամբուլում տեղի ունեցող ցանկացած քաղաքական ինտրիգում: 1914 թվականի մարտին, Սոֆիայում ծառայելիս, նա ստացել է փոխգնդապետի կոչում: Սոֆիայում գտնվելու ընթացքում նա դարձել է Կայսրության Գերմանիայի կողմից պատերազմի մեջ մտնելու բուռն քննադատ: 1914 թվականի հուլիսի 16-ին նա Սոֆիայից պաշտոնական նամակ է ուղարկել Կոստանդնուպոլսի ռազմական նախարարություն՝ կոչ անելով չեզոքության քաղաքականություն վարել պատերազմի դեպքում՝ Կենտրոնական տերությունների դեմ հնարավոր հետագա միջամտության նպատակով։ Սակայն, պատերազմի նախարար Էնվեր փաշան կողմ էր Գերմանիայի հետ դաշինք կնքելուն, ինչը հանգեցրել է երկու կառավարությունների միջև գաղտնի դաշինքի պայմանագրի ստորագրմանը։ Օսմանյան կայսրությունը, ի վերջո, մտել է Առաջին համաշխարհային պատերազմ Գերմանիայի կողմից։

### Գալիպոլիի ճակատամարտ (1915-1916 թվականներ)

Գերմանացի մարշալ Օտտո Լիման ֆոն Սանդերսը նշանակվել է Դարդանելի պաշտպանության պատասխանատու՝ որպես Հինգերորդ բանակի հրամանատար։ Մուսթաֆա Քեմալին հանձնարարվել է կազմակերպել և հրամանատարել Հինգերորդ բանակին կից 19-րդ դիվիզիան։ 1915 թվականի հունվարի 8-ին Բրիտանական ռազմական խորհուրդը սկսել է գործողություն՝ «Գալիպոլիի թերակղզին ռմբակոծելու և գրավելու համար՝ Ստամբուլը որպես նպատակ»։

Սակայն բրիտանական ռազմածովային հարձակումները չեն կարողացել ճեղքել Դարդանելի նեղուցը, և բրիտանացիները որոշել են աջակցել իրենց նավատորմին ցամաքային հարձակմամբ։ Ցամաքային արշավանքը տեղի է ունեցել 1915 թվականի ապրիլի 25-ից մինչև 1916 թվականի հունվարի 9-ը։ Գալիպոլիում տեղակայված իր դիվիզիայով Մուսթաֆա Քեմալը հայտնվել է դաշնակիցների՝ թերակղզի մուտք գործելու փորձերի կենտրոնում։

1915 թվականի ապրիլի 25-ին Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի բանակային կորպուսի (ANZAC) ուժերը պետք է շարժվեին դեպի ցամաք՝ Անզակի ծովախորշում իրենց զորքերը վայրէջք կատարելուց հետո, բայց շուտով հանդիպել են թուրքական հակագրոհի, որը գլխավորում էր Մուսթաֆա Քեմալը։ Նա բլուրներում բախվել է թշնամու ուժերի հետ, զսպել նրանց և վերադարձրել բարձրադիր վայրերը։ Մեծապես նրա և իր հրամանատարության շնորհիվ ANZAC-ի հարձակումները կասեցվել են և վերջինս չի կարողացել հասնել իր նպատակներին։

Երկու ուժերի միջև բախումից առաջ Մուսթաֆա Քեմալն իր զորքերին ասել է․

Մինչև գիշերը ANZAC-ը 2000 զոհ էր տվել և պայքարում էր լողափում մնալու համար։ Հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում դաշնակիցները չեն կարողացել առաջխաղացում ունենալ և կորցրել են իրենց ուժերի մեկ երրորդը։ Քանի որ նա հաջողությամբ հետ էր մղել դաշնակից ուժերին Ջոնքբայրըում (Չունուկ Բայր), Մուսթաֆա Քեմալը ցամաքային արշավանքի վաղ փուլերում ստացել է գնդապետի կոչում։ Գալիպոլիի արշավանքի երկրորդ փուլը, որը սկսվել է օգոստոսի 6-ին, Մուսթաֆա Քեմալին տեղակայել է կրակի գծից ընդամենը երեք հարյուր մետր (մոտավորապես 330 յարդ) հեռավորության վրա։ Նա նաև թուրք հրամանատար էր, որը նշանակվել էր Գալիպոլիի արշավանքի ընթացքում տեղի ունեցած բազմաթիվ խոշոր ճակատամարտերում, ինչպիսիք են Չունուկ Բայրի ճակատամարտը, Սքիմիթար բլրի ճակատամարտը և Սարի Բայրի ճակատամարտը։

Գալիպոլիի արշավանքը դաշնակիցների համար աղետալի պարտություն է դարձել, քանի որ նրանք տասը ամիս տևած անդադար մարտերի ընթացքում հայտնվել էին թուրքերի ճնշման տակ և չէին կարողանում առաջ շարժվել Գալիպոլիի ցածրադիր լողափերից այն կողմ։ Դաշնակիցները վերջապես որոշել են դադարեցնել հարձակումը և հաջողությամբ տարհանել իրենց զորքերը։ Օսմանյան կայսրության կողմից Օտտո Լիման ֆոն Սանդերսը (Հինգերորդ բանակ) և մի քանի այլ թուրք հրամանատարներ նշանակալի նվաճումների են հասել թուրքական նեղուցների պաշտպանության գործում։ Այնուամենայնիվ, Մուսթաֆա Քեմալը դարձաել է առաջնագծի ակնառու հրամանատար և մեծ հարգանք վայելել իր նախկին թշնամիների կողմից հաղթանակի ասպետության համար։ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հուշարձանը պատվավոր դեր ունի Ավստրալիայի Կանբերա քաղաքում անցկացվող ANZAC-ի օրվա շքերթների ժամանակ։ Մուսթաֆա Քեմալի ելույթը՝ նվիրված Գալիպոլիի արշավանքի ժամանակ զոհված հարյուր հազարավոր թուրք և ANZAC զինվորների կորստին, փորագրված է հուշարձանի վրա. 

### Կովկասյան արշավանք (1916-1917 թվականներ)
Գալիպոլիի ճակատամարտից հետո Մուսթաֆա Քեմալը մինչև 1916 թվականի հունվարի 14-ը սկզբում ծառայել է Ադրիանապոլսում (Էդիրնե)։ Նա նշանակվել է Երկրորդ բանակի XVI կորպուսի հրամանատար և ուղարկվել Դիարբեքիր՝ Կովկասյան արշավանքին մասնակցելու համար։ Ապրիլի 1-ին նա ստացել է բրիգադի գեներալի կոչում։ 

Մուսթաֆա Քեմալի նոր պաշտոնում նշանակվելու պահին Երկրորդ բանակը բախման մեջ էր գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանի գլխավորած բանակի, Անդրանիկ Օզանյանի հրամանատարությամբ գործող հայկական կամավորական ջոկատների և անընդհատ առաջխաղացող հայկական զորամասերի հետ։ Վանի պաշարումից հետո Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ ստեղծվել է հայկական ժամանակավոր կառավարություն։ Հայկական վարչակազմը ձևավորվել էր Վանա լճի շուրջ առաջադեմ ինքնավար մարզով իր սկզբնական կառուցվածքով։ Բիթլիսի և Մուշի ճակատամարտերի սկզբնական փուլերն արդեն զարգացել էին։ Ժամանելուն պես Քեմալը բախվել էր քաոսային պայմանների։  Մուսթաֆա Քեմալի սկզբնական խնդիրը թուրքական բանակի շրջանում կարգուկանոն հաստատելն էր։

Հայկական զորքերը հասել են մինչև կարևոր քաղաքներ՝ Էրզրում, Բիթլիս և Մուշ: Օգոստոսի 7-ին Մուսթաֆա Քեմալը հավաքել էր իր զորքերը և հակագրոհ սկսել։ Նա այնքան էր բարձրացրել իր զորքերի մարտական ոգին պարտությունից հետո, որ հինգ օրվա ընթացքում նրա երկու դիվիզիաները գրավել են ոչ միայն Բիթլիսը, այլև ոչ պակաս կարևոր Մուշ քաղաքը՝ մեծապես խաթարելով ռուս-հայկական հրամանատարության հաշվարկները: Այս առիթով Էմիլ Լենգյելը գրել է. «Նա կրկին ցույց տվեց, որ թուրքը լավ զինվոր է, եթե նրան ճիշտ ղեկավարություն տրվի: Թուրքերը կրկին նկատեցին «Կատարելություն» անունով գեներալի անսովոր կարողությունները»:

Սակայն, ռազմաճակատի մյուս հատվածներում Իզզեթ փաշային չի հաջողվել կրկնել այս հաջողությունները: Սեպտեմբերին Մուսթաֆա Քեմալը նահանջել է Մուշից՝ ռուսական բանակի և հայկական կամավորական ջոկատների առաջխաղացման հետևանքով: Նա կենտրոնացել է հակառակորդի առաջխաղացումը լեռնային շրջանում սահմանափակելու ռազմավարական նպատակի վրա: Նույն թվականին, որպես իր ռազմական նվաճումների և տարածաշրջանի կայունության բարելավման գործում ունեցած հաջողությունների ճանաչում, նրան շնորհվել է «Իմթիյազի» շքանշանի «Ոսկե սուր» մեդալ: 1916 թվականի նոյեմբերին նա նշանակվել է Երկրորդ բանակի փոխհրամանատար, քանի որ դրա հրամանատար Ահմեդ Իզզեթ փաշան գտնվում էր Կոստանդնուպոլսում:

1917 թվականի մարտի 7-ին Մուսթաֆա Քեմալը XVI կորպուսի հրամանատարությունից նշանակվել է Երկրորդ բանակի ընդհանուր հրամանատար։ Այդ ընթացքում բռնկվել է Ռուսական հեղափոխությունը, և ցարական բանակների կովկասյան ճակատը կազմալուծվել է, իսկ Մուսթաֆա Քեմալն արդեն լքել էր տարածաշրջանը՝ նշանակվելով մեկ այլ մարտական ճակատի հրամանատար։

### Սինայի և Պաղեստինի արշավանք (1917-1918)
Երկրորդ բանակի նրա հրամանատարությունը կրճատվել է, քանի որ նա տեղափոխվել է Սինայի և Պաղեստինի արշավանքին: Քեմալին նշանակել են Յոթերորդ բանակի հրամանատար: Յոթերորդ բանակի շտաբ կարճատև այցելությունից հետո նա հոկտեմբերի 7-ին վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս: Նա միացել է թագաժառանգ Մեհմեդ Վահեդթթինին (հետագայում՝ սուլթան Մեհմեդ VI) Գերմանիա կատարած այցի ժամանակ: Այս ուղևորության ընթացքում նա հիվանդացել և մնացել է Վիեննայում՝ բուժման նպատակով:

Քեմալը 1918 թվականի օգոստոսի 28-ին վերադարձել է Հալեպ և վերսկսել Յոթերորդ բանակի հրամանատարությունը: Նրա շտաբը գտնվում էր Պաղեստինի Նաբլուս քաղաքում: Ինչպես Գալիպոլիում, նա գտնվում էր գեներալ Լիման ֆոն Սանդերսի հրամանատարության ներքո, որի խմբային շտաբը գտնվում էր Նազարեթում: Մուսթաֆա Քեմալը կրկին մանրակրկիտ ուսումնասիրելով Սիրիան այցելել է ռազմաճակատ: Նրա եզրակացությունն այն էր, որ Սիրիան գտնվում էր խղճուկ վիճակում (1915-1917 թվականների ժամանակահատվածում սովի պատճառով 500,000 սիրիացի զոհ է դարձել)։ Օսմանյան կայսրությունում քաղաքացիական կառավարիչ կամ հրամանատար չկար։ Բրիտանական քարոզչության առատություն կար, և բրիտանական գաղտնի գործակալները ամենուր էին։ Տեղի բնակչությունը ատում էր Օսմանյան կառավարությունը և անհամբեր սպասում էր բրիտանական զորքերի հնարավորինս շուտ ժամանմանը։ Հակառակորդի ուժերը գերազանցում էին թուրքական ուժերին՝ մարդկանց և սարքավորումների առումով։ Հուսահատ իրավիճակը նկարագրելու համար Քեմալը ասել է. «Մենք նման ենք նրանց ճանապարհին ձգված բամբակյա թելի»։

Մուսթաֆա Քեմալը ստիպված էր նաև գործ ունենալ Մեծ Բրիտանիայի կողմից կազմակերպված արաբական ապստամբության հետ, որը խրախուսել է տեղի արաբներին ապստամբել թուրքական տիրապետության դեմ: Լիման ֆոն Սանդերսը պարտվել է Մեգիդոյի ճակատամարտում՝ թողնելով 75,000 ռազմագերի, միայն առաջին օրը: Քեմալը եզրակացնելով, որ ինքը բավարար մարդիկ չունի բրիտանական ուժերի դեմ պայքարելու համար նահանջել է Հորդանան՝ ավելի ամուր պաշտպանական գիծ ստեղծելու համար: Մի քանի օրվա ընթացքում դասալիքների ընդհանուր թիվը հասել է 300,000-ի։ Մուսթաֆա Քեմալի պատերազմը կտրուկ փոխվել է՝ դաշնակիցների դեմ կռվելուց վերածվելով սեփական ուժերի քայքայման դեմ պայքարի։ Նա զայրացած հեռագիր է ուղարկել սուլթանին. 

Մուսթաֆա Քեմալը նշանակվել է «Կայծակ» (Yıldırım) խմբի հրամանատար՝ փոխարինելով Լիման ֆոն Սանդերսին։ 1918 թվականի աշնանը դաշնակից ուժերը, գրավելով Երուսաղեմը, պատրաստվել են գեներալ Ալենբիի գլխավորությամբ Պաղեստինի ճակատում իրենց վերջին կայծակնային հարձակմանը։ Մուսթաֆա Քեմալը Կատմայում հիմնել է իր շտաբը և հաջողությամբ վերահսկողություն հաստատել իրավիճակի նկատմամբ։ Նա իր զորքերը տեղակայել է Հալեպի հարավում գտնվող նոր պաշտպանական գծի երկայնքով և կարողացել դիմադրել լեռներում։ Նա կանգնեցրել է բրիտանական ուժերի առաջխաղացումը (արշավի վերջին մարտերը)։ Քինրոսը գրել է. 

Մուսթաֆա Քեմալի զորքերի զբաղեցրած դիրքը դրել է Մուդրոսի զինադադարի հիմքը։ Կային շրջաններ, ինչպիսին է Եմենը, որոնք զինադադարի պահին դեռևս Օսմանյան կայսրության վերահսկողության տակ էին։ Քեմալի վերջին ակտիվ ծառայությունը Օսմանյան բանակում իր գծի հարավային մասում մնացած զորքերի վերադարձի կազմակերպումն էր։

## Պատերազմի նախարարություն (1918-1919 թվականներ)
1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին թուրքերը ենթարկվել են կապիտուլյացիայի դաշնակիցների առջև Մուդրոսի զինադադարով։ Զինադադարից սկսած սկսվել է ժամանակակից արաբական աշխարհի և Թուրքիայի ստեղծումը։ Պատերազմի ավարտին Մուսթաֆա Քեմալը 37 տարեկան էր։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի վերջին փուլում նրան նշանակել են Օսմանյան բանակի մնացած ամենամեծ դիվիզիայի՝ «Որոտիչ խմբերի»  հրամանատար։ Սակայն զինադադարից հետո «Որոտիչ խմբերի» հրամանատարությունը լուծարվել է, և Մուսթաֆա Քեմալը 1918 թվականի նոյեմբերի 13-ին վերադարձել է օկուպացված Կոստանդնուպոլիս։

Կոստանդնուպոլսի օկուպացիան սկսվել է նախքան Օսմանյան բանակի առաջատար սպաների, ինչպիսիք են Մուսթաֆա Քեմալը 1918 թվականի նոյեմբերի 13-ին, Քյազըմ Քարաբեքիրը 1918 թվականի նոյեմբերի 28-ին, Իսմեթ Ինյոնյուն և ուրիշներ, վերադարձել են Ստամբուլ։ Մուսթաֆա Քեմալը Ստամբուլում հայտնվել է այնպիսի պայմաններում, որոնք կանխելու համար պայքարում էր։ Այդ շրջանի համար տարածված ասացվածք էր «Զինադադարի մութ օրերը» կայսրության մուսուլման անդամների շրջանում։ Նա հանդիպեց Ռաուֆ բեյի և մեծ վեզիր Ահմեդ Իզզեթ փաշայի հետ։ Քեմալը ցանկանում էր հրաժարական տալ բանակից։ Ահմեդ Իզզեթ փաշան համոզել է նրան մնալ։ Նրան վարչական պաշտոն է շնորհվել Պատերազմի նախարարությունում (Harbiye Nezareti)։ Ահմեդ Իզզեթ փաշայի պաշտոնավարման ժամկետը կտրուկ ավարտվել է և նոյեմբերի 18-ին նրան փոխարինել է Թևֆիք փաշան։ Գերագույն կոմիսար, ծովակալ Սոմերսեթ Արթուր Գոֆ-Քալթորփը նշանակվել է Կոստանդնուպոլսում դաշնակիցների ռազմական խորհրդական։ Նրա առաջին խնդիրը 1919 թվականի հունվարի 29-30-ին «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության մոտ երեսուն նախկին անդամների ձերբակալելն էր։ Նրանց տարել են Բեքիրաղա Բոլուգու՝ զինվորական կալանքի կենտրոն։ Մուսթաֆա Քեմալը նրանցից մեկը չէր։ Օսմանյան կառավարությանը հարգված սպաներ էին պետք բանակը վերահսկելու համար։ Տարիքով մեծ գեներալները, ինչպիսին էր Աբդուլլահ փաշան, չէին կարող վերահսկել բանակը։ Պատերազմի նախարար Ջևաթ Ջոբանլին հայտարարել է, որ գործող սպաները չեն կարող միավորումներ ստեղծել, և Մուսթաֆա Քեմալը, որը պնդում էր, որ պաշտպանում է զինված ուժերի քաղաքական չեզոքությունը, չէր ընկալվում որպես սպառնալիք։

## Գլխավոր տեսուչ (1919 թվականի մայիսի 19-1919 թվականի հուլիսի 8)
Մուսթաֆա Քեմալի ակտիվ մասնակցությունը ազգային դիմադրության շարժմանը սկսվել է սուլթան Մեհմեդ VI-ի կողմից 9-րդ բանակի գլխավոր տեսուչի պաշտոնում նշանակվելուց։ Նրա խնդիրն էր վերահսկել մնացած օսմանյան ռազմական ստորաբաժանումների և ազգայնական կազմակերպությունների զորացրումը։ Նա քաղաքացիական և ռազմական իշխանություն է ստացել Սիվասի, Տրապիզոնի, Էրզրումի և Վանի նահանգների, ինչպես նաև Սամսունի սանջակի վրա։ 1919 թվականի մայիսի 19-ին նա «*Bandırma*» լաստանավով մեկնել է Կոստանդնուպոլիսից Սամսուն։ Մայիսի 19-ը ընդունվում է որպես թուրքական անկախության պատերազմի սկիզբ կամ, ավելի ճշգրիտ, նրա ղեկավարությամբ ընդդիմության սկզբնական կազմակերպման սկիզբ։ Սակայն բրիտանացիները, որոնք ավելի լավ հետախուզություն ունեին, անհանգստացել են, երբ իմացել են, որ Մուսթաֆա Քեմալը դարձել է գլխավոր տեսուչ, քանի որ կարծում էին, որ Մուսթաֆա Քեմալն ունի ազգայնական իդեալներ։ Բրիտանական մի ջոկատ մտել և փաստաթղթեր է փնտրել նրա մոր տանը, որտեղ նա այդ ժամանակ բնակվում էր։ Բրիտանացիները ճիշտ էին իրենց կասկածներում, քանի որ այդ ժամանակ Մուսթաֆա Քեմալը հանդիպում էր այդ տանը Օսմանյան բանակի գեներալների և հրամանատարների հետ, որոնք պետք է դառնային առաջիկա պատերազմի առաջնորդներ։ Այս տան մշտական հյուրերի թվում էին Քյազըմ Քարաբեքիրը, Ալի Ֆուաթը և Իսմեթը Ինյոնյուն: Մեծ Բրիտանիան սուլթանին կոչ է արել հետ կանչել Քեմալին: Կառավարական շրջանակներում ընկերների և համակիրների շնորհիվ մշակվել է փոխզիջում, որի համաձայն սահմանափակվել է գլխավոր տեսուչի լիազորությունները: Արդյունքում, գլխավոր տեսուչը դարձել է մի տիտղոս, որը, գոնե թղթի վրա, որևէ լիազորություն չուներ:

Զինված օկուպացիաները արդեն իսկ առաջացրել էին բազմաթիվ զինյալ դիմադրության խմբերի կողմից անկազմակերպ տեղական ընդդիմություն: Զինված ուժերի դեմ կազմակերպված ազգային շարժման ստեղծումը Մուսթաֆա Քեմալի առաջին նպատակն էր: Գլխավոր տեսչի պաշտոնը իդեալական իրավիճակ է ստեղծել դիմադրությունը կազմակերպելու համար: Նա կապ է հաստատել տեղական առաջնորդների, նահանգապետերի և զինվորական հրամանատարների հետ՝ կոչ անելով նրանց դիմադրել զինված օկուպացիաներին, այլ ոչ թե փորձել զինաթափել զինվորական ստորաբաժանումներին։ 1919 թվականի հունիսին նա և իր մտերիմ ընկերները հրապարակել են Ամասիայի շրջաբերականը, որում նշվում էր, որ երկրի անկախությունը վտանգված է, քանի որ Ստամբուլում օսմանյան կառավարությունը ենթարկվում էր արտաքին վերահսկողության, նշվում էր, որ ազգը պետք է փրկվեր իր սեփական կամքով և ռեսուրսներով:

Հունիսի 23-ին գերագույն կոմիսար ծովակալ Քալթորփը, գիտակցելով Մուսթաֆա Քեմալի Անատոլիայում գաղտնի գործունեության կարևորությունը, Քեմալի մասին զեկույց է ուղարկել Արտաքին գործերի նախարարություն: Նրա դիտողությունները Արևելյան դեպարտամենտի Ջորջ Քիդսոնը անտեսել է: Սամսունում գտնվող կապիտան Հերսթը (բրիտանական բանակ) ևս մեկ անգամ զգուշացրել է ծովակալ Քալթորփին, սակայն Հերսթի ստորաբաժանումները փոխարինվել են Գուրխերի բրիգադով: Բրիտանական ստորաբաժանումների տեղաշարժը անհանգստացրել է տարածաշրջանի բնակչությանը և համոզել բնակչությանը, որ Մուսթաֆա Քեմալը ճիշտ էր: Դրանից անմիջապես հետո Տրապիզոնում հիմնադրվել է «Ազգային իրավունքների պաշտպանության ասոցիացիան» (Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti), և Սամսունում նույնպես ստեղծվել է զուգահեռ ասոցիացիա, որը հայտարարեց, որ Սևծովյան տարածաշրջանը անվտանգ չէ: Տարածաշրջանում տեղի էին ունենում նույն գործողությունները, որոնք տեղի էին ունենում Զմյուռնիայի օկուպացիայի ժամանակ: Երբ բրիտանացիները ափ իջան Ալեքսանդրետայում, ծովակալ Քալթորփը հրաժարական տվեց այն հիմքով, որ դա հակասում էր իր կողմից ստորագրված զինադադարին, և 1919 թվականի օգոստոսի 5-ին նշանակվել է այլ պաշտոնի:

Քյազըմ Քարաբեքիրը կոչ էր արել Էրզրումում անցկացնել բոլոր իրավունքների պաշտպանության միությունների համագումար 1919 թվականի հուլիսի 23-ին։ Մուսթաֆա Քեմալն ընտրվել է Էրզրումի համագումարի ղեկավար։ Սա նրան հնարավորություն է տվել խոսելու ազգային շարժման անունից։

Էրզրումի համագումարը մշակել է հապաղման հրամանագիր՝ վեց արևելյան նահանգների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Ավելի ուշ հայտնի որպես Ազգային ուխտ, այն հաստատլ է օսմանյան «սահմանների»՝ այսինքն՝ բոլոր օսմանյան հողերի անձեռնմխելիությունը, որոնք բնակեցված էին թուրքերով Մուդրոսի զինադադարի ստորագրման պահին։ Այն հռչակեց ժամանակավոր կառավարություն, որը կոչվում է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով (ԹԱՄԺ)։ Տնտեսական առումով այս փաստաթուղթը նաև հետևում էր փոքրամասնությունների համար հատուկ կարգավիճակի կարգավորումները մերժելու օսմանյան դիրքորոշմանը, որը անվանվել է Օսմանյան կայսրության կապիտուլյացիա։ Ստեղծվել է ղեկավար կոմիտե, և Մուսթաֆա Քեմալը ընտրվել է որպես ղեկավար։

Մուսթաֆա Քեմալը ձգտում էր տարածել Ազգային ուխտը կայսրության ողջ օսմանյան մուսուլման բնակչության վրա։ Այդ նպատակով նա հրավիրել է ազգային համագումար, որը գումարվել է Սիվասում և վավերացրել պայմանագիրը։ Քեմալը նաև բացահայտել է սուլթանի կառավարության կողմից իրեն ձերբակալելու և Սիվասի համագումարը խափանելու փորձերը։

## Հրաժարական Օսմանյան բանակից (1919 թվականի հուլիսի 8)
Բրիտանացիները անհանգստացել են, երբ իմացել են Մուսթաֆա Քեմալի գործունեության մասին և անմիջապես կապ են հաստատել Օսմանյան կառավարության հետ։ Կոստանդնուպոլսի մեծ վեզիրը հեռացվել է պաշտոնից, քանի որ մերժել է բրիտանական տեսակետը։ Ստեղծվել է նոր կառավարություն։ Օսմանյան կառավարությունը արձակել է Մուսթաֆա Քեմալի ձերբակալման հրաման՝ մեղադրվելով Անատոլիայում մնացած օսմանյան ուժերը լուծարելու սուլթանի հրամանին չենթարկվելու մեջ, որից հետո նրան հեռակա դատապարտել են մահվան։ Ի պատասխան՝ Մուսթաֆա Քեմալը հուլիսի 8-ին, երբ գտնվում էր Էրզրումում, հրաժարական է տվել Օսմանյան բանակից։ Մուսթաֆա Քեմալը կոչ է արել անցկացնել ազգային ընտրություններ՝ նոր թուրքական խորհրդարան ստեղծելու համար, որի նստավայրը լինելու էր Անկարայում։ Ընտրությունների կոչը հաջողությամբ է պսակվել։ 1920 թվականի փետրվարի 12-ին վերջին օսմանյան խորհրդարանը հավաքվել է Ստամբուլում և հռչակել Ազգային ուխտը (Misak-ı Milli)։ Դրանից հետո բրիտանական օկուպացիոն ուժերը լուծարել են թուրքական խորհրդարանը։

## Քեմալական պատերազմ
Բրիտանական, իտալական, ֆրանսիական և հունական ուժերը սկսել են գրավել Անատոլիան։ Կոստանդնուպոլսի գրավումը, զուգորդված Զմյուռնիայի (Իզմիր) գրավման հետ, մոբիլիզացրել է թուրքական ազգային շարժման և Քեմալական պատերազմի հաստատումը։

Օսմանյան կայսրության բաժանմանը ի պատասխան՝ թուրքերը սկսել են պատերազմ, որը, ի վերջո, հանգեցրել է Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծմանը։

### Հակամարտություններ, 1920 թվականի մարտ-1922 թվականի մարտ

Մուսթաֆա Քեմալը Կոստանդնուպոլսում (Ստամբուլ) Օսմանյան խորհրդարանի լուծարումն օգտագործել է որպես հնարավորություն Անգորայում (Անկարա) նոր Ազգային ժողով ստեղծելու համար: «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի» (ԹԱՄԺ) առաջին նիստը գումարվել է 1920 թվականի ապրիլի 23-ին՝ Մուսթաֆա Քեմալի նախագահությամբ: Ժողովը հայտարարել է իր նպատակը՝ «ազատագրել սուլթանին» (քեմալականները փորձում էին պատրանք ստեղծել իբրև իրենց նպատակը սուլթանին ազատագրելն է Կոստանդնուպոլիսը գրաված ուժերից)։

1920 թվականի օգոստոսի 10-ին մեծ վեզիր Դամաթ Ֆերիդ փաշան ստորագրել է Սևրի պայմանագիրը, որը վերջնականապես ամրագրել է Օսմանյան կայսրության բաժանման ծրագրերը, այդ թվում՝ այն տարածքները, որոնք թուրք քաղաքացիները համարում էին իրենց հայրենիքը: Մուսթաֆա Քեմալը և նրա ընկերները Սևրի պայմանագիրը համարել են անընդունելի, քանի որ այն կնշանակեր թուրքական անկախության վերջ: Բրիտանական պրոտեկտորատի առաջարկը մերժվել է նաև Սևրի պայմանագրով թուրքերին մնացած Անատոլիայի տարածքում: Քեմալը պնդում էր լիակատար անկախության և թուրքական հողի վրա թուրք մեծամասնության շահերի պաշտպանության վրա: Պայմանագրի ընդունումը և հաջորդող իրադարձությունները թուլացրել են սուլթանի կառավարության լեգիտիմությունը Ստամբուլում և հանգեցրել են իշխանության փոփոխության Անկարայում՝ Ազգային մեծ ժողովի օգտին:

Մուսթաֆա Քեմալը համոզել է, որ ժողովին ճանաչի, որ ինքնիշխանությունը պատկանում է ազգին և Ազգային մեծ ժողովին՝ որպես ազգի ներկայացուցիչ։ 1921 թվականի նոր սահմանադրությամբ ընդունվել է ժողովրդական ինքնիշխանության մասին օրենք։ Այս սահմանադրությունը Մուսթաֆա Քեմալին տվել է պատերազմ մղելու գործիքներ, քանի որ այն հրապարակավ դատապարտում էր Ստամբուլի կառավարության իշխանությունը՝ ինքնիշխանության իրավունքը վերապահելով ազգին, այլ ոչ թե օսմանյան սուլթանին։ Այնուհետև Քեմալը համոզել է, որ Ազգային մեծ ժողովը հավաքի Ազգային բանակ։ Գործադիր իշխանությունը վստահվել է կաբինետին և նրա խոսնակ Մուսթաֆա Քեմալին։ Ազգային բանակը դիմակայել է դաշնակիցների օկուպացիոն ուժերին և կռվել երեք ճակատով՝ ֆրանս-թուրքական, հույն-թուրքական և հայ-թուրքական պատերազմներում։

1920 թվականի աշնան սկզբին թուրք-թուրքական պատերազմը մղվել է թուրք հեղափոխականների և հայ զինվորականների միջև։ 1920 թվականի դեկտեմբերին ստորագրվել է Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով ավարտվել է պատերազմը Հայաստանի և Թուրքիայի միջև։ Այն բանից հետո, երբ Հայաստանը Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունում ընդգրկվել է Անդրկովկասյան Խորհրդային Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունում, Կարսի պայմանագիրը թուրքերին վերահսկողություն է տվել հայկական տարածքների մեծ մասի նկատմամբ, որտեղ նրանք այդժամ արդեն կազմում էին էթնիկ մեծամասնություն։

#### Սաքարյայի ճակատամարտ

Հույն-թուրքական պատերազմի մի շարք նախնական ճակատամարտերից հետո հունական բանակը առաջացել է մինչև Սաքարյա գետը, որը գտնվում էր Անկարայի Ազգային մեծ ժողովից ընդամենը ութսուն կիլոմետր դեպի արևմուտք: Մինչ իրադարձությունները ընթացքի մեջ էին, Էնվեր փաշան վերադարձել է Մոսկվայից՝ Բաթումում հանդիպելու Իսլամական հեղափոխական ընկերությունների մի քանի առաջնորդների հետ՝ ղեկավարությունը ստանձնելու հնարավորության վերաբերյալ: Մուսթաֆա Քեմալը քաղաքավարիորեն չի հրավիրել Էնվերին Անկարա, և նա լքել է Բաթումը 1921 թվականի սեպտեմբերի վերջին: 1921 թվականի օգոստոսի 5-ին Մուսթաֆա Քեմալը նշանակվել է զորքերի գլխավոր հրամանատար: Սաքարյայի ճակատամարտը, որը տեղի է ունեցել 1921 թվականի օգոստոսի 23-ից մինչև սեպտեմբերի 13-ը, ավարտվել է հույների պարտությամբ: Մուսթաֆա Քեմալը հաղթանակով վերադարձել է Անկարա, որտեղ երախտապարտ Ազգային մեծ ժողովը նրան շնորհեցլ է բանակի ֆելդմարշալի կոչում, ինչպես նաև Ղազիի տիտղոս: Լոնդոնի համաժողովի շրջանակներում մեկ այլ հանդիպում է տեղի ունեցել 1922 թվականի մարտին: Դաշնակիցները, առանց հաշվի առնելու Անկարայի հաջողությունների չափը, հույս ունեին Անկարային պարտադրել փոփոխված Սևրը որպես խաղաղության համաձայնագիր: Դաշնակիցները առաջարկեցլ են բարձրացնել Սևրի պայմանագրերով թուրքական բանակի թվաքանակի սահմանափակումները մինչև 85,000 զինվոր, վերացնելով թուրքական կառավարության նկատմամբ եվրոպական ֆինանսական վերահսկողությունը, բայց պահպանելով կապիտուլյացիաների և պետական պարտքի հանձնաժողովը։ Քեմալը մերժել է այս առաջարկը։

Համաձայն Աթաթուրքի ճառի, որը հնչել է Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովում վեց օր անց (1927 թվականի հոկտեմբերի 15-20) Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության երկրորդ գլխավոր համաժողովից առաջ, Մուսթաֆա Քեմալ փաշան, տեսնելով, որ թուրքական բանակը արագորեն կորցնում է դիրքերը, մարտագծի և մայրաքաղաք Անկարայի միջև գրեթե ոչ մի բնական պաշտպանություն չի մնացել 1921 թվականի օգոստոսի 26-ին, հնարավոր է, որ հետևյալ հրամանն է արձակել. «Պաշտպանության գիծ չկա, այլ կա պաշտպանության տարածք, և այդ տարածքը ամբողջ հայրենիքն է։ Հայրենիքի ոչ մի թիզ չի կարող լքվել՝ առանց նրա որդիների արյունով ներծծվելու․․․»։

#### Դումլուփընարի ճակատամարտ
Լոնդոնի կոնֆերանսի առաջին փուլի ձախողումից հետո, վերջին ճակատամարտը՝ Դումլուփընարի ճակատամարտը, տեղի է ունեցել 1922 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Մուսթաֆա Քեմալը որոշել է կիրառել կենտրոնացման և անակնկալի ռազմավարությունը, որը կիրառել էր գեներալ Ալենբին Սիրիայում։ Նա սկսել է Աֆյոնքարահիսարի հունական գծերի վրա լիակատար հարձակում՝ նպատակ ունենալով ճեղք բացել հունական պաշտպանությունում, կտրել հունական մատակարարման գծերը և բացել Զմյուռնիա և ծով տանող ճանապարհը։ Հունական պաշտպանական դիրքերը գրավվել են օգոստոսի 26-ին։ Օգոստոսի 30-ին հունական բանակը վճռական պարտություն է կրել։ Սեպտեմբերի 1-ին Մուսթաֆա Քեմալը թուրքական բանակին տվել է իր հայտնի հրամանը. «Բանակնե՛ր, ձեր առաջին նպատակը Միջերկրական ծովն է, առաջ՛»։ Հույները սեպտեմբերի 6-ին ստիպված են եղել գնալ հրադադարի։ Սեպտեմբերի 10-ին հունական ուժերի մնացած մասը լքել է Անատոլիան։ Մուսթաֆա Քեմալի ռազմական կարողությունները գովաբանելով՝ Նոել Բարբերը գրել է՝ մեջբերելով Հ. Ս. Արմսթրոնգի «Գորշ գայլը, Մուսթաֆա Քեմալ. Դիկտատորի խորը ուսումնասիրություն» (1932) աշխատությունը։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք