open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Օզոն

**Օզոն** կամ **եռթթվածին** ( - հոտ) (**O<sub>3</sub>**) թթվածնի երեք ատոմներից բաղկացած եռատոմ մոլեկուլ է։ Սովորական ջերմաստիճանում կապույտ գազ է։ Թթվածնի ալոտրոպ ձևափոխություն է և ավելի անկայուն է, քան թթվածնի մոլեկուլը (երկատոմ թթվածինը O2)։

Էլեկտրական մեքենաների մոտ օդի կայծեր բաց թողնելու ժամանակ զգացվում է յուրահատուկ հոտ։ Այդպիսի հոտ է զգացվում նաև ամպրոպային էլեկտրական պարպումների ժամանակ։ Այդ հոտը պատկանում է օզոն գազին, որ հունարենից թարգմանաբար կնշանակի հոտ ունեցող։

Օզոնը ներկա է ցածր խտությամբ մթնոլորտի բոլոր շերտերում։ Երկրի մակերևույթի օզոնը օդի աղտոտիչ է և վնասում է կենդանիների շնչառական համակարգին։

Երկրի մակերևույթից 20-30 կմ բարձրության վրա գտնվող 8 մլ/մ3 խտության օզոնի շերտը կլանում է Արեգակի արձակած վնասակար ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սովորական պայմաններում օզոնը կապտավուն, յուրահատուկ հոտով, ջրում վատ լուծվող գազ է։ 0 °С-ում լուծվողականությունը 0,494 լ/կգ է՝ թթվածնից տասն անգամ բարձր։ Մոլեկուլն ունի անկյունային կառուցվածք, ΔOOO=116,5°։ Հեղուկ օզոնը մուգ մանուշակագույն է, -183&nbsp;°C-ի դեպքում ունի 1,71 գ/դմ3 խտություն։ Եռման ջերմաստիճանը՝ tեռ=-112°С։ 
Երկրի մակերևույթի 20-25 կմ բարձրության վրա օզոն նոսր լայն շերտ կա, որը սեղմելիս 2-3 մմ է ընդամենը, որը կլանում է արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները

Հոտը սուր է, յուրահատուկ «մետաղական» (Դմիտրի Մենդելեևի բնորոշմամբ՝ խեցգետնի), մեծ խտացումների դեպքում նման է քլորի հոտի։ Հոտն զգացվում է նույնիսկ 1։100 000 նոսրացնելու դեպքում։
* Մոլեկուլային զանգվածը՝ 48 զ.ա.մ.
* Գազի խտությունը՝ 2.1445 գ/դմ3

## Քիմիական հատկություններ
Օզոնն իր հատկություններով խիստ տարբերվում է թթվածնից․ նա թթվածնից շատ ավելի արագ քայքայում է ռետինը, ախտահանում է ջուրը, ճերմակացնում է ճարպերը, յուղերն ու թուղթը։ 
Օզոնի մոլեկուլներից պոկվող թթվածնի ատոմները քիմիապես շատ ավելի ակտիվ են, քան թթվածնի մոլեկուլները։ Դրա համար էլ հենց օզոնը հայտաբերում է ավելի ուժեղ օքսիդիչ հատկություններ, քան թթվածինը։

2KI+O3+H2O=I2+O2+2KOH

3PbS+4O3=3PbSO4

3H2S+4O3=3H2SO4

2Ag+O3=Ag2O+O2

## Պատմություն
Բոլոր քիմիական տարրերի ալոտրոպներից օզոնն առաջինն էր, որ 1840 թ. Քրիստիան Ֆրիդրիխ Շյոնբայնի կողմից առաջարկվեց որպես առանձին քիմիական նյութ։ Հետագայում նա այդ նյութի անունը դրեց ըստ հունական ὄζειν, «հոտ արձակել» բայի՝ ամպրոպից հետո արձակվող յուրահատուկ հոտի համար։

## Ստացում
Լաբորատորիայում օզոնը ստացվում է օզոնատորում, որտեղ թթվածինը ենթարկվում է առկայծող էլեկտրական պարպման։

:3 O2 = 2 O3

Օզոնը շատ անկայուն նյութ է։ Ժամանակի ընթացքում նա փոխարկվում է սովորական թթվածնի՝

:2 O3 = 3 O2

Օզոնի փոխարկումը թթվածնի միանգամից չի լինում։ Սկզբում օզոնի մոլեկուլից պոկվում է թթվածնի մեկ ատոմ՝

:O3 = O2 + O

Այնուհետև առաջացած թթվածնի ատոմները զույգական միանում են և կազմում մոլեկուլներ՝

:2 O = O2

3BaO2+3H2SO4խիտ=3BaSO4+O3+3H2O դառնում ամիրանիում

## Տես նաև
* Թթվածին

## Աղբյուրներ
Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թթվածնային միացություններ
Կատեգորիա:Թթվեցուցիչներ
Կատեգորիա:Ծայրահեղ վնասակար նյութեր
Կատեգորիա:Օզոն
Մարտին Հայդեգեր

**Մարտին Հայդեգեր** (, ), գերմանացի փիլիսոփա, գերմանական էկզիստենցիալիզմի ակնառու ներկայացուցիչներից։ Համարվում է 20-րդ դարի խոշորագույն փիլիսոփաներից մեկը։

## Կենսագրություն
Մարտին Հայդեգերը սովորել է Հայնրիխ Ռիկերտի մոտ։ Եղել է Էդմունդ Հուսերլի ասիստենտը, Մարբուրգի, Ֆրայբուրգի համալսարանների պրոֆեսոր։ Նացիստների հետ համագործակցելու համար 1945 թվականին հեռացվել է աշխատանքից։

Հայդեգերի աշխարհայացքը ձևավորվել է Հուսերլի և Մաքս Շելերի ֆենոմենոլոգիայի, Վ. Դիլթեի «կյանքի փիլիսոփայության», դիալեկտիկական աստվածաբանության առանձին մոտիվների ազդեցությամբ։ Հայդեգերի փիլիսոփայության առանցքը մարդկային գոյության («մարդու կեցության») իմաստավորման հարցն է։ Ըստ նրա, մարդկային կեցության գոյաբանական հիմքը անհատի վերջնական, ժամանակավոր ու մահկանացու լինելն է, որոնց գիտակցմամբ նա ըմբռնում է նաև իր ինքնուրույն կեցությունը, իր գոյը։ Այս պատճառով մարդկային գոյությունն իմաստավորվում է «հասարակական հարաբերություններից», «իրերի աշխարհից» առանձնանալու, ազատագրվելու պրոցեսում։ Անձնավորության հոգևոր ապրումներն արտահայտելու և մարդու անհատական կեցությունը հաստատելու համար Հայդեգերն առանձնացնում է «վախ», «վճռականություն», «խիղճ», <մեղք», «հոգս» և նման հասկացություններն ու այդ վիճակների հոգեկան վերապրումներն ու զգացումը։ Հայդեգերի փիլիսոփայության առաջացման սոցիալական և իմացաբանական պայմանավորվածությունը նույնն է, ինչ էկզիստենցիալիզմինը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* П. Гайденко "Экзистенциализм и проблема культуры (критика философии М. Хайдеггера)", М․, 1963
* Р. Габитова "Человек и общество в немецком экзистенциализме", М․, 1972

## Արտաքին հղումներ
* Ստեղծագործություն  և ճշմարտություն
* Այժմ արդեն միայն Աստված կարող է մեզ փրկել...
* Guide to the Student Notes from Lectures by Martin Heidegger. 
* Works by Heidegger and on Heidegger (categorization) 

Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գեղագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Գուրգեն Վանանդեցի

**Գուրգեն Վանանդեցի** (Գուրգեն Արշակի Փորսուղյան, ), հայ գրականագետ, քննադատ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Գրական անվան ծագումը
Գուրգեն Վանանդեցու ծննդավայր Կարս քաղաքը հնում մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Վանանդ գավառի մեջ։ Այդ գավառի անունով էլ նա ընդունել է Վանանդեցի գրական անունը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կարսում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է Կարսի ռեալական դպրոցում։ 1927 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ Այնուհետև սովորել է համալսարանի ասպիրանտուրայում։ Գրականության և արվեստի սոցիոլոգիա է դասավանդել Երևանի տարբեր դպրոցներում ու տեխնիկումներում։ 1930 թվականից դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում։ Սկզբում հանդես է եկել որպես բանաստեղծ։ Գրել է մի պոեմ՝ «Արեգակը խաչափայտին» վերնագրով։ Հետո թողել է բանաստեղծությունը և զբաղվել գրականագիտությամբ։ Մահացել է Երևանի բանտում 1937 թվականին։

## Գրական գործունեություն
Լինելով Հայաստանի Պրոլետգրողների ասոցիացիայի անդամներից ու ղեկավարներից՝ Գուրգեն Վանանդեցին այդ խմբակցության սկզբունքներով գրել է տեխնիցիզմը փառաբանող, վերացական բանաստեղծություններ, հանդես եկել ընթացիկ գրական շարժումը վերլուծող հոդվածներով և առանձին գրքերի գրախոսություններով։ 1920-ական թվականների վերջին հաղթահարել է նեղ խմբակային մոտեցումը և ներկայացրել է ընթացիկ գրականությունը լայն հայացքով և միասնության մեջ քննելու պահանջ։ Գուրգեն Վանանդեցու գրականագիտական և արվեստաբանական ուսումնասիրությունները՝ նվիրված Խաչատուր Աբովյանին, Րաֆֆուն, Ալեքսանդր Շիրվանզադեին, Պերճ Պռոշյանին, Եղիշե Չարենցին, Մարտիրոս Սարյանին բնութագրվում են սոցիոլոգիական ուղղվածությամբ՝ երբեմն հասնելով արվեստի առանձնահատկությունները շրջանցող, մերկ գաղափարայնության, ինչը բնորոշ էր 1930-ական թվականների խորհրդահայ գրաքննադատության համար։ Գուրգեն Վանանդեցին մասնակցել է նաև «Հայ գրականության պատմություն (1933)» ութհատորյակի ստեղծման աշխատանքներին։

## Երկեր
* Արեգակը խաչափայտին (պոեմ), Երևան, 1923, 13 էջ։
* Մարտիրոս Սարյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1926:
* Րաֆֆու վեպերը, Երևան, Պետհրատ, 1928, 136 էջ։
* Շիրվանզադեի ստեղծագործության հիմնական գծերը, Երևան, Պետհրատ, 1930, 113 էջ։

## Գրականություն
* Հայկ Խաչատրյան, Գրական տեղեկատու, Երևան, 1981, 544 էջ։
* Հայկ Խաչատրյան, Գրական տեղեկատու, Երևան, 1986, էջ 527։
* Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 11, Երևան, 1985, էջ 268։
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 4, Երևան, 2003:
* Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատոր 2, Երևան, 2007, էջ 523։
* Ղուկասյան Զ., Սովետահայ գրականագիտությունը 1920-1930-ական թվականներին, Երևան, 1981։

Կատեգորիա:1898 ծնունդներ
Կատեգորիա:1937 մահեր
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Կարս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քննադատներ
Անուշավան Աբովյան

**Անուշավան Մովսեսի Աբովյան** (), հայ գյուղագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ուզունլար (այժմ՝ Օձուն) գյուղում։ Պատանի հասակում զրկվել է ծնողներից։ Նախնական կրթությունը ստացել է Ջալալօղլիի (այժմ՝ Ստեփանավանի) հայկական դպրոցում։ Հետո փոխադրվել է Թիֆլիս։ Նրա առաջին պատմվածքը՝ «Ձայնիկը», տպագրվել է «Նոր դար»-ում։ Նրա «Լևոնի հեքիաթը» ունի ինքնակենսագրական բնույթ։ Այստեղ Աբովյանը նկարագրում է իր և Հովհաննես Թումանյանի դպրոցական կյանքը Ջալալօղլիում։ Աբովյանը եղել է Հովհաննես Թումանյանի մտերիմ ընկերը։ Հովհաննես Թումանյանը «Անուշ» պոեմի առաջին տարբերակի նախաբանը նվիրել է Անուշավան Աբովյանին։ Մահացել է հայրենի Օձուն գյուղում։

## Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրություն
* Աբովյան Ա., Պատկերներ (գյուղական կյանքից), գիրք Ա, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1906, 127 էջ։
* Աբովյան Ա., Լևոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպարան՝ Ն. Աղայանի, 1916, 221 էջ։
* Հայ գյուղագիրներ (գրքում տպագրված են Անուշավան Աբովյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և «Դիվանբեգին», «Գյուղի այրին», «Գրագիր Լևոնը և գյուղական դատարանը» պատմվածքները), Եր., Հայպետհրատ, 1950, 578 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գյուղագիրներ
Կատեգորիա:Օձուն գյուղում ծնվածներ
Ալոտրոպություն

[մինի|300px|[Ադամանդը և գրաֆիտը ածխածնի ալոտրոպ ձևափոխություններ են։]]

**Ալոտրոպություն**  կամ *ալոտրոպիա* ( - «այլ»,  - «ձև, հատկություն», շրջադարձ, ուղղություն), կոչվում է միևնույն քիմիական տարրերի մի քանի պարզ նյութերի ձևով գոյություն ունենալու երևույթը։ Միևնույն տարրից կազմված պարզ նյութերը կոչվում են այդ տարրի ալոտրոպ ձևափոխություններ։

Ալոտրոպիան պայմանավորված է նյութի մոլեկուլում տարբեր թվով ատոմներ պարունակելու ունակությամբ (օրինակ, թթվածինը՝ O2 և օզոնը՝ O3) կամ պոլիմորֆիզմով (օրինակ, ալմաստը, գրաֆիտը)։ Ալոտրոպային ձևափոխությունները տարբերվում են ֆիզիկական հատկություններով, երբեմն՝ նաև քիմիական ակտիվությամբ։ Հայտնի քիմիական տարրերի համար գտնված են 400 ալոտրոպային ձևափոխություններ։

Օրինակ, ածխածին էլեմենտի երկու ամենատարածված ալոտրոպ ձևափոխություններն են ադամանդը և գրաֆիտը։ Ադամանդում և գրաֆիտում ածխածնի ատոմները շարված են միմյանց նկատմամբ տարբեր բյուրեղային դասավորվածությամբ։

Ալոտրոպիան վերաբերում է միայն միևնույն քիմիական էլեմենտի տարբեր պարզ նյութերի գոյակցությանը միևնո՛ւյն ֆազային վիճակում (պինդ մարմին, հեղուկ, գազ)։ Նյութի ֆազային անցումները չեն համարվում ալոտրոպ ձևափոխություններ։ Որոշ էլեմենտների մոտ ալոտրոպ ձևափոխությունները պահպանում են նույն քիմիական բանաձևը նյութի տարբեր վիճակներում։ Օրինակ, թթվածնի երկու ալոտրոպ ձևափոխությունները (O2 և օզոն, O3) կարող են պահպանել ալոտրոպիան պինդ մարմնային, հեղուկ և գազային վիճակներում։ Որոշ էլեմենտներ էլ չեն պահպանում ալոտրոպիան ֆազային անցումների ժամանակ։ Օրինակ, ֆոսֆորը ունի տարբեր ալոտրոպ ձևափոխություններ պինդ մարմնային վիճակում, սակայն հեղուկի անցնելիս բոլորն էլ անցնում են P4 ձևին։

Կատեգորիա:Ալոտրոպություն
Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Նորայր Դաբաղյան

**Նորայր Հարությունի Դաբաղյան** (), հայ գրականագետ, պրոֆեսոր (1936), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ 1914 թվականին հոր մահից հետո Դաբաղյանների ընտանիքը բնակություն է հաստատել Թիֆլիսում, այնուհետև տեղափոխվել Կարս, ապա՝ Երևան։ Նյութական ծանր վիճակի պատճառով մայրը տղային հանձնել է որբանոց։

1922 թվականին ավարտելով երկրորդ աստիճանի դպրոցը՝ ընդունվել և 1925 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը, 1932 թվականին՝ Մոսկվայի կարմիր պրոֆեսուրան։ 1927-1930 թվականներին եղել է «Գրական դիրքերում», 1936-1937 թվականներին՝ «Խորհրդային գրականություն» ամսագրերի, իսկ 1930-1936 թվականներին՝ «Գրական թերթ»-ի խմբագիրը, 1935-1937 թվականներին՝ ՀԿԿ Կենտկոմի կուլտլուսբաժնի վարիչը։

1937 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին եղել է ԵՊՀ ռեկտոր։

Դաբաղյանը 1920-1930-ականների գրական կյանքի աչքի ընկնող դեմքերից է, Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի անդամ։ Գռեհիկ սոցիոլոգիզմի դիրքերից պայքարել է Եղիշե Չարենցի, Ակսել Բակունցի և մյուս նոյեմբերականների դեմ։ Եղիշե Չարենցի արդարացումից հետո՝ 1954 թ. «Եղիշե Չարենց» գրքույկով ջանալով վերագնահատել հանճարեղ բանաստեղծին՝ հետին թվով փորձել է սրբագրել իր և սերնդակիցների՝ ողբերգական հետևանքներով լի կոպիտ սխալներն ու մոլորությունները։

1940-1955 թվականներին դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում և Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ Մահացել է Երևանում։ ԽՄԿԿ անդամ 1925 թվականից։

## Երկեր
* Ինչ է սպեցիֆիզմը և ինչու են պայքարում նրա դեմ, Երևան, Պետհրատ, 1928։
* Պրոլետգրականության ֆրոնտում (հոդվածների ժողովածու, գրքում տեղ է գտել Ն. Դաբաղյանի «Գրական մեշչանականություն ու պանիկյորության լեղապատառ մունետիկը» հոդվածը), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժողովուրդների կենտրոնական հրատարակչություն, 1930, 200 էջ։
* Պլեխանովի էսթետիկական հայացքների մասին, Երևան, Կուսհրատ, 1934, 48 էջ։
* Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1954, 144 էջ։
* Հայ և վրաց ժողովուրդների դարավոր բարեկամությունը և Հովհաննես Թումանյանը, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 63 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Վիլայեթ

**Վիլայեթ**, նաև ***վիլայաթ***, ***վիլայյա*** (թուրքերեն՝ vilâyet, արաբերեն՝ ولاية‎‎ - wilāyah), հիմնական վարչական բաժանման միավոր Հյուսիսային Աֆրիկայի, Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներում։

Թուրքիայի տարածքի բաժանումը վիլայեթների կատարվել է 1866-ին՝ 1864-ի օրենքի հիման վրա (մինչ այդ վարչական միավոր էր էյալեթը)։ XIX դարի վերջից–XX դաարի սկզբին Արևմտյան Հայաստանի տարածքն ընդգրկված էր Վանի, էրզրումի, Սեբաստիայի, Բիթլիսի, Խարբերդի և Տրապիզոնի վիլայեթների մեջ, Կիլիկիան՝ Ադանայի։ 1983-ին Թուրքիայում կար 67 վիլայեթ կամ իլ։ Կառավարում են վալիները (նահանգապետները)։ 

## Ներկայիս երկրներում
* Աֆղանստան - վիլայաթ
* Ալժիր - վիլայյա
* Տաջիկիստան - վիլոյաթ
* Թունիս - վիլայեթ
* Թուրքիա - վիլայեթ (նաև *«[[Իլ]]»*)
* Թուրքմենիա - վելայաթ
* Ուզբեկիստան - վիլոյաթ
* Օման - վիլայեթ

## Անհայտացված երկրներում
* Օսմանյան կայսրություն - վիլայեթ

Կատեգորիա:Նահանգներ
Կատեգորիա:Արաբական երկրների վարչական միավորներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Դեյվիդ Լենգ

**Դեյվիդ Մարշալ Լենգ** (, ), անգլիացի պատմաբան, կովկասագետ, հայագետ։ Լոնդոնի համալսարանի կովկասյան հետազոտությունների պրոֆեսոր, Հայաստանի, Վրաստանի և Հին Բուլղարիայի պատմության մասնագետ։

## Կենսագրություն
1944-1946 թթ. եղել է անգլիական փոխհյուպատոս Թավրիզում, որտեղ շփվել է հայերի հետ, վկայություններ հավաքել 1915 թ.-ի Հայոց ցեղասպանության ականատեսներից։ Քանիցս այցելել է Հայաստան։ «Հայաստան, քաղաքակրթության օրրան» (1970), «Լեռների ժողովուրդները, հինավուրց Արարատն ու Կովկասը» (1971), «Հայերը արտաքսված ժողովուրդ» (1981) ուսումնասիրությունները նվիրված են հայ ժողովրդի պատմությանը, մշակույթին ու ավանդույթներին, առանձին գլուխներում Լանգը քննել է հայկական հարցի ու հայերի ցեղասպանության վերաբերյալ խնդիրները։

## Հայտնի աշխատություններ
* *The Last Years of the Georgian Monarchy, 1658-1832* (New York: Columbia University Press, 1957)
* *First Russian Radical, Alexander Radischev, 1749-1802* (London: George Allen & Unwin, 1959)
* *A Modern History of Georgia* (London: Weidenfeld and Nicolson, 1962)
* *The Georgians* (New York: Praeger, 1966)
* *Armenia: Cradle of Civilization* (London: George Allen & Unwin, 1970)
* *Peoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus* by Charles Allen Burney and D.M. Lang (London: Weidenfeld and Nicolson, 1971)
* *Bulgarians: From Pagan Times to the Ottoman Conquest* (London: Thames and Hudson, 1976)
* *Lives and Legends of the Georgian Saints* (New York: Crestwood, 1976)
* *The Armenians: A People in Exile* (London: Allen and Unwin, 1981)
* *Armenia and Karabagh: the Struggle for Unity* (London: Minority Rights Group, 1991)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի հայագետներ
Կատեգորիա:Կովկասագետներ
Կատեգորիա:Հայագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ
Իլ (այլ կիրառումներ)

**Իլ** կարող է վերաբերել.

* Իլ (Ֆրանսիա) - գետ Ֆրանսիայում
* Իլ (Ավստրիա) - Հռենոսի վտակներից մեկը Ավստրիայում
* Իլ - թուրքական նահանգների անվանումը, գրվում է il, հոգնակի՝ իլլեր (iller)
* .il - Իսրայելի վերին մակարդակի դոմենը
Արևելյան Անատոլիա

**Արևելյան Անատոլիա** (), Թուրքիայի Հանրապետության պաշտոնական 7 տարածաշրջաններից մեկն է։ Արևելյան Անատոլիայի կազմի մեջ պաշտոնապես մտնում է 14 մարզ (իլ)։ Արևելյան Անատոլիան համապատասխանում է Արևմտյան Հայաստանի մեծ մասին։

## Տերմինի կիրառումը
«Արևելյան Անատոլիա տարածաշրջան» եզրն առաջին անգամ օգտագործված է եղել 1941 թվականին Թուրքական առաջին աշխարհագրական կոնգրեսի ժամանակ։

Համաձայն պատմական գիտությունների դոկտոր Է. Դանիելյանի, «Արևելյան Անատոլիա» տերմինի կիրառումն Արևմտյան Հայաստանում թուրքերի կողմից իրագործվող մշակութային եղեռնի արտահայտություններից է։ «Արևելյան Անատոլիա» տերմինով թուրքական իշխանությունները փորձում են փոխարինել «Արևմտյան Հայաստան» եզրը, ինչը գիտական չէ։

«Անատոլէ» հունարեն նշանակում է արևելք, իսկ անատոլիկոս՝ արևելյան։ Փոքր Ասիայում՝ Կապադովկիայից, Լիկաոնիայից և Կիլիկիայից արևմուտք 7-9-րդ դարերում, ի թիվս բյուզանդական այլ բանակաթեմերի, գոյություն է ունեցել «Անատոլիկոն» կոչվող բանակաթեմը։ Մասնագիտական գրականության մեջ Անատոլիա անվանումն ավելի լայն իմաստով կիրառվում է միայն Փոքր Ասիայի կապակցությամբ։ Իսկ քանի որ Փոքր Ասիան գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհից արևմուտք, ուստի Անատոլիա (իր որևէ հատվածով՝ արևմտյան, կենտրոնական կամ արևելյան) անվան թե՛ գիտական և թե՛ ավելի լայն կիրառումը չի կարող լինել Փոքր Ասիայի սահմաններից դուրս, ուստի չի կարելի տարածել Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան կամ որևէ այլ մասի վրա։

Շրջանառության մեջ դնելով «Արևելյան Անատոլիա» արտահայտությունը՝ թուրքերը ու դաշնակիցները ցանկանում են մոռացության տալ արհեստածին Թուրքիայի բռնազավթած հայկական հողերի ազգային պատկանելության և պահանջատիրության խնդիրը։ Օրինակ, Արևմտյան Հայաստանը, որպես հայոց բնօրրանի մի մաս, անտեսված է պատմական Մետաքսի ճանապարհի արդի միջազգային պատմամշակութային ծրագրում, իսկ Արևելյան Հայաստանից նշվում են միայն Հայաստանի մի քանի պատմական վայրեր։

## Վարչական բաժանում
Արևելյան Անատոլիայի շրջանը պաշտոնպես բաժանվում է 14 մարզերի (իլերի), որոնք են.
* Աղրի
* Արդահան
* Բինգյոլ
* Բիթլիս
* Էլազըղ
* Էրզինջան
* Էրզրում
* Հաքյարի
* Իգդիր
* Կարս
* Մալաթիա
* Մուշ
* Թունջելի
* Վան

## Տես նաև
* Արևմտյան Հայաստան
* Թուրքիայի տարածաշրջաններ
* Վեց հայկական վիլայեթ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևելյան Անատոլիա
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի վարչական բաժանում
Առաջին տիկին

[մինի|աջից|300px|36 երկրների առաջին տիկինները [Նյու-Յորքում (ԱՄՆ) 2008 թ. սեպտեմբերի 22-ին։]]
**Առաջին տիկին**, երկրի նախագահի կինը։

Սկզբնապես «First Lady» տերմինը վերաբերել է ԱՄՆ-ի նախագահի տիկնոջը, բայց հետո տերմինը տարածվել է նաև այլ լեզուներ և հիմա վերաբերում է ցանկացած երկրի նախագահի տիկնոջը։ Որոշ երկրներում տերմինը նաև թարգմանվում է, օրինակ՝ Իսպանիայում «Primera Dama», Ռուսաստանում «Первая Леди», Ֆրանսիայում «Première Dame»։

## Պատմություն
[մինի|250px|[Բելլա Քոչարյան, Լորա Բուշ, Լյուդմիլա Պուտինա և Զորկա Պրվանովա — առաջին տիկինները Հայաստանի, ԱՄՆ-ի Ռուսաստանի և Բուլղարիայի 2003 թվականին։]]
ԱՄՆ-ում տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է 1849 թվականին, երբ որ նախագահ Զաքարի Թեյլորը կոչեց «First Lady» 4-րդ նախագահի Ջեյմս Մեդիսոնի կնոջը՝ Դոլլի Մեդիսոնին, նրա պաշտոնական թաղմանը։ Սակայն առաջին կինը, որին սկսեցին կոչել «Առաջին տիկին» Հերրիեթ Լեյնն է՝ ԱՄՆ-ի 15-րդ նախագահի՝ Ջեյմս Բյքենենի, զարմուհին էր (Բյուքենը եղել է միակ ամուրի ԱՄՆ-ի նախագահ և Սպիտակ տան տիրուհու դերը կատարում էր նրա զարմուհին)։ Բայց միջազգային ճանաչում այս հասկացությունը ստացել է 1877 թվականին։ Այն ժամանակ Մերի Էյմսը իրեն թերթի լրահաղորդման մեջ Ռութերֆորդ Խեյզի իննագուրացիայի մասին օգտագործեց «առաջին տիկին» տերմինը իր կնոջ Լյուսի Ուեբբ Հեյզին, ծայր աստիճան հանրամատչելի ամբողջ ԱՄՆ-ում։

Առաջին տիկինները դիվանագիտական հարաբերություններ են պահպանում այլ երկրների նախագահների տիկինների հետ։ Պաշտոնական այցերի ժամանակ նախագահները կազմակերպում են այսպես կոչված «կանացի ծրագրեր», որտեղ առաջին տիկինները շփվում են։ Որոշ առաջին տիկիններ եռանդուն կերպով խառնվում են երկրի դիվանագիտական գործերին, ամենահայտնի օրինակները - Էլեոնորա Ռուզվելթը և Էվա Պատտերսոնն են։ Հիլլարի Քլինթոնն առաջադրել է իր թեկնածությունը 2008 թվականի ԱՄՆ-ի նախագահի ընտրությունների ժամանակ, սակայն հետո հանել է այն։ Արգենտինայի երկու առաջին տիկինները - Իսաբլ Մարթինես դե Պերոնը և Քրիստինա Ֆերնանդես դե Քիրշները փոխել են իրենց ամուսիններին նրանց նախագահի դիրքում (Խուան Պերոնին և Նեստոր Քիրշներին)։ Կարելի է նշել, որ Իսաբել Պերոնը դարձել է աշխարհի առաջին կին-նախագահը։

## Տես նաև
* Հայաստանի առաջին տիկին

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Կատեգորիա:Կանայք
Կատեգորիա:Նախագահների ամուսիններ
Կատեգորիա:Պետությունների ղեկավարների ամուսիններ
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Առաջին տիկիններ
Կատեգորիա:Տիտղոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի առաջին տիկիններ
Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչների ամուսիններ
Կատեգորիա:Կառավարության մասնագիտություններ
Կատեգորիա:Նախագահներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ
Ազդակ

[մինի|«Ազդակի»՝ 1985 թվականի ապրիլի 14-ի համարից մի կտոր, որը հայտնում է [Բուրջ Համուդի սպանդի մասին]]
**Ազդակ**, ազգային, գրական, հասարակական-քաղաքական օրաթերթ։ ՀՀԴ Լիբանանի շրջանի պաշտոնաթերթ (1965 թվականի հունիսից)։ Հրատարակվում է 1927 թվականից (որոշ ընդհատումներով)։

Սկզբում եղել է եռօրյա, 1930 թվականից՝ երկօրյա, 1932 թվականից՝ օրաթերթ։ Հիմնադիր և սեփականատեր-տնօրեն՝ Հայկ Պալյան։ 1988 թվականից պատասխանատու տնօրենն է Էվա Տերվիշյանը։ Խմբագիրներ՝ Արամ Սահակյան, Վարդան Գևորգյան, Մանուկ Ասլանյան, Մուշեղ Իշխան, Կարո Սասանի, Գասպար Իփեկյան, Անդրանիկ Ծառուկյան, Ներսես Քյուփելյանն, Արսեն Աճեմյան, Հակոբ Սիմոնի, Կարո Դանթարճյան, Զարեհ Զարգուն (Լևոն Ագխաչերյան), Մինաս Թյոլյոլյան, Լևոն Դարմեն (Ստեփանյան), Տիգրան Ոսկունի (Գույումճյան), Երվանդ Փամպուքյան, Պողոս Սնապյան, Վարանդ Փափազյան, Վարուժան Թենպելյան, Սարգիս Մահսերեճյան, Շահան Դանտահարյան։

Լուսաբանում է հայկական, լիբանանյան և միջազգային քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, գիտական և մարզական անցուդարձերը։ 1970-ական թվականների կեսից, մերձավորարևելյան ճգնաժամի պայմաններում, համայնքի քաղաքական մյուս ուժերի հետ, միասնական ճակատով հանդես է գալիսս լիբանանահայությանը և հայկական մյուս գաղթավայրերին սպառնացող կազմալուծման վտանգի դեմ, հանուն հայապահպանության, Հայ դատի արդարացի լուծման։ Նոր տարվա, ինչպես և ազգային ու կուսակցական նշանակալից հոբելյանների առիթով հրատարակում է բացառիկ համարներ։ Ունեցել է «Հարդգող» գրական (1932, խմբագիր՝ Անդրանիկ Ծառուկյան), «Ազդակ շաբաթօրյակ» (1944-1952 թվականներ, խմբագիրներ՝ Կարո Սասանի, Արամ Սահակյան, Տիգրան Ոսկունի), «Ազդակ մարզական» (1952—1958 թվականներ, խմբագիր Տիգրան Ոսկունի) հավելվածները։

## Հավելվածներ
* 2002 թվականից լույս է ընծայում
** «Պզաիկ-մզաիկ» մանկապատանեկան,
** «Նավասարդ» մարզական և «Անահիտ» կանացի հավելվածները,
* 2003 թվականից՝
** «Ազդակ» ամսաթերթը։ շ
2002 թվականից «Ազդակի» հետ բաժանվում է ՀՀԴ Հայաստանի «Երկիր» պաշտոնաթերթը։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքը
* Kevork Yazdjian, Lebanese-Armenian press in 2002, Yerevan, 2004, 47 p.&nbsp;ISBN 99930-4-293-5

Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Բեյրութի հայկական պարբերականներ
Թանգարան

[մինի|250px|[Մատենադարանի գլխավոր շենքը Երևանում]]
**Թանգարան**, գիտական, գիտալուսավորական կառույց է, որտեղ հավաքագրվում, պահպանվում, ուսումնասիրվում, մասսայականացվում են բնապատմական, նյութական և հոգևոր մշակութային հուշարձանները՝ բնության և մարդկային հասարակության զարգացման մասին գիտելիքների մասին սկզբնաղբյուրները։ Թանգարանների ֆոնդերում հիմնականում կենտրոնացվում են իրեղեն առարկաներ, գրավոր աղբյուրներ և արվեստի ստեղծագործություններ։ Ժամանակակից գիտական դասակարգմամբ թանգարանները տարբերվում են ըստ տիպերի և ուղղվածության։ Ըստ տիպերի լինում են գիտահետազոտական և ուսումնական, ըստ ուղղվածության՝ պատմության, բնագիտության, արվեստագիտության, գրականության, տեխնիկայի և այլն։ Առանձին խումբ են կազմում հուշային (մեմորիալ), ինչպես նաև կոմպլեքս թանգարանները։

## Պատմություն
Թանգարանների նախատիպերը երևան են եկել մարդկային հասարակության զարգացման այն փուլում, երբ առարկաների բնատիպերը սկսել են պահպանել ոչ թե կիրառական կամ որպես նյութական արժեքներ, այլ որպես վավերական, հուշային վկայականներ և գեղագիտական արժեքներ։ Այդպիսիք են, օրինակ, Հին Եգիպտոսի տաճարներում եղած հավաքածուները (մթա 3-րդ հազարամյակ), Կնոսի պալատի պահոցը Կրետե կղզում (մ.թ.ա. 16-րդ դար), Նինվեի պալատի գրադարանը (մ.թ.ա. 7-րդ դար) և այլն։

Հայաստանում թանգարանների նախատիպեր կային դեռևս ուրարտական շրջանում (մ.թ.ա. 9-ից 6-րդ դարեր) Ուրարտուի մայրաքաղաք Տուշպայում և այլ քաղաք-ամրոցներում։ Միջնադարյան Հայաստանում երևան եկան իսկական թանգարանները։ Հովհաննես Դրասխանակերտցին 9-ից 10-դ դարերում իր «Հայոց պատմություն» աշխատության մեջ երեք տիպի թանգարան է հիշատակում՝ արքունի, իշխանական տների և եկեղեցական։ Հայկական թանգարանների կազմակերպման գործը զգալի չափով ընդլայնվեց 19-րդ դարում։

Արվեստի հուշարձանների պահպանումը և դրանց կենտրոնացումը թանգարաններում Եվրոպայում սկսվել է Վերածննդի շրջանում և առավել զարգացել 16-17-րդ դարերում նախ Իտալիայում, ապա Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Գերմանիայում և այլ երկրներում։ Մեծ հռչակ են ունեցել պալատական հավաքածուները՝ կունստկամերները։ Այդ շրջանում են ստեղծվել նաև անտիկ արվեստի հուշարձանների հավաքածուն Ֆլորենցիայում (Լ. Մեդիչի, 15-րդ դար), Հռոմում (Վատիկանի թանգարաններ, 16-րդ դար), Դրեզդենում(Ա. Սաքսոնսերի, 16-րդ դար) և այլն։ Հայտնի են նաև Բրիտանական թանգարանը Լոնդոնում (1753 թվական), Լուվրը Փարիզում (1793 թվական), Պրադոյի գեղարվեստի թանգարանը Մադրիդում (1819 թվական), Մետրոպոլիտեն թանգարանը Նյու Յորքում (1870 թ), գեղարվեստա-պատմական թանգարանը Վիեննայում (1891 թ) և այլն։ Ռուսաստանում հարուստ հավաքածուներ են եղել Վլադիմիրի Տրոիցե Սերգիևյան, Կիևի Կիևո-Պեչորյան վանքում XX-XVIIդդ. կազմավորվել են Մոսկվայի Զինապալատի հավաքածուն և Պատրիարքարանի հուշարձանների ավանդատունը։ Հետագայում գեղանկարչական և քանդակագործական հավաքածուներ են կենտրոնացվել Ցարսկոյե Սելոյում, Պետերգոֆում, Գատչինայում, Պալվոլոսկում։ 1719 թ-ին Պետերբուրգում բացվել է ռուսական առաջին մասսակայան թանգարանը՝ Կուստկամերան, 1756 թ-ին Հրետանային պատմության թանգարանը և 1764 թ.-ին՝ Էրմիտաժը։ Ավելի ուշ կազմակերպվել են Տրետյակովյան պատկերասրահը, Գյուղատնտեսական թանգարանը, Ռուսաստանի պատմության թանգարանը, Պոլիտեխնիկական թանգարանը, ռուսական թանգարանը։

## Արտաքին հղումներ
*Հայաստանի թանգարաններ 

Կատեգորիա:Արվեստի հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Թանգարաններ
Ծածկակառք

[մինի|250px|Եկատերինա ռուսական կայսրուհու ծածկակառքը [Էրմիտաժում]]
**Ծածկակառք** (լատիներեն՝ «carus» - *բառացի «սայլակ»*), փակ մարդատար սայլ է զսպակների վրա։ Սկզբնապես թափքը կախված էր գոտիներից, հետո զսպանակելու համար սկսեցին օգտագործել զսպանակներ (18-րդ դարի սկզբից հետո), իսկ 19-րդ դարի սկզբից սկսեցին օգտագործել զսպակներ։ Ծածկակառքերը հիմնականում սարքում էին փայտից։ Իրապես ծածկակառք կարելի է համարել նաև դիլիժանսները և օմնիբուսները։

**Կառք** (լատ. karrus), մարդատար երկանիվ կամ քառանիվ սայլ։ Կառքին լծում էին մեկ հատ կամ մեկ և ավելի զույգ ձի կամ ջորի։ Կառքերերը թեթևացնելու, շարժունակությունը բարելավելու նպատակով զանգվածեղ անիվներն աստիճանաբար փոխարինվել են ճաղավոր անիվներով և շրջափակվել սկզբում կաշվե, իսկ հետագայում մետաղյա անվադողերով։ Կառքերը եղել են անծածկ և ծածկավոր։ Օգտագործվել են հեռավոր ճամփորդությունների, փոստային առաքումների համար, ռազմ, գործողությունների (տես Մարտակառք), շքահանդեսների, հուղարկավորության և այլ ծեսերի ժամանակ, ինչպես և սպորտային մրցույթներում։ Հայտնի են ծիսական ու մարտական Կառքերի մի քանի տասնյակ նմուշներ (Միջագետքի Կիշ և Ուր քաղաքների, Հայաստանի Լճաշեն, Վրաստանի Թրիալեթ հնավայրերի և այլն), որոնք պեղված են մ.թ.ա. III և II հազարամյակներին վերաբերող հարուստ դամբարաններից։

Նույնիսկ Հին Հռոմում կառքերն օգտագործել են որպես տաքսի ծառայություն։ Դրանց վրա տեղադրված են եղել տաքսոմետրեր, որոնք իրենցից ներկայացնում էին սովորական թասեր։ Տաքսոմետրերի մեջ յուրաքանչյուր 200 մ անցնելուց հետո ընկնում էր մեկ քար, ինչի շնորհիվ էլ որոշվում էր վճարի չափը։

Եվրասիայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածքում հայտնաբերվել են նաև կառքերի կավե և բրոնզե բազմաթիվ մոդելներ, բարձրաքանդակներ, որմնանկարներ և այլն։ Սկսած XV—XVI դդ. Եվրոպայում լայնորեն օգտագործվել են ծածկավոր և անծածկ կառքերի զանազան տեսակներ (դիլիժանս, կառեթ, ֆայտոն և այլն), որոնք աստիճանաբար տարածվել են մյուս մայրցամաքներում։ Փոխադրամիջոցների կատարելագործման հետևանքով կառքն այժմ գրեթե չի գործածվում։

## Տես նաև
* Մարտակառք

Կատեգորիա:Սայլերի տեսակներ
Նատրիումի հիդրօքսիդ

**Նատրիումի հիդրօքսիդ** (NaOH), որը հայտնի է նաև որպես **կաուստիկ սոդա** կամ **կծու նատրոն** անվանումներով, մետաղական հիմք է։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Նատրիումի հիդրօքսիդը սպիտակ, պինդ նյութ է։ Եթե սոդայի նատրոնի մի կտոր թողնենք օդի մեջ մնա, ապա այն շուտով կանաչում է է, քանի որ օդից խոնավություն է կլանում։ Կծու նատրոնը ջրի մեջ լավ է լուծվում (100 գ-ում՝ 109,2 գ, 20&nbsp;°C)։ Լուծվում է նաև մեթիլ և էթիլ սպիրտներում։ Կծու նատրոնը շոշափելիքի վրա թողնում է լպրծուն հետք։ Քայքայում է մաշկը, լորձաթաղանթը, գրգռում շնչառական ուղիները։ Մեծ քանակով նատրիումի հիդրօքսիդի առկայությունը փոքրացնում է աղերի և օրգանական նյութերի լուծելիությունը ջրում։

## Քիմիական հատկություններ
Նատրիումի հիդրօքսիդը ալկալի է։

Նատրիումի հիդրօքսիդը չեզոքացման ռեակցիայի մեջ է մտնում բոլոր թթուների հետ՝ առաջացնելով աղեր և ջուր։ Օրինակ՝
:NaOH + HNO_3 = NaNO_3 + H_2O

Նա ռեակցիայի մեջ է մտնում նաև բոլոր թթուների անհիդրիդների հետ։ Այսպես, կծու նատրոնը օդից կլանում է ածխաթթու գազը, փոխարկվելով նատրիումի կարբոնատի (Na_2CO_3)՝
:2NaOH + CO_2= Na_2CO_3 + H_2O

Ջրային լուծույթներն ուժեղ հիմքեր են, փոխազդում են թթուների, թթվային օքսիդների, բազմաթիվ աղերի հետ, լուծում են ալյումինը, սիլիցիումը, քայքայում կաշին, թուղթը և այլ նյութեր։

Կծու նատրոնը ռեակցիայի մեջ է մտնում և շատ աղերի հետ, առաջացնելով նոր հիմք և նոր աղ։ Օրինակ՝
:FeCl_3 +3NaOH = Fe(OH)_3 + 3NaCl
Նատրիումի հիդրօքսիդ ստանում են կերակրի աղի լուծույթի էլեկտրոլիզով կամ սոդայի լուծույթը կրակաթի հետ եռացնելով։

Առաջացնում է բյուրեղահիդրատներ, որոնցից կայուն է՝ NaOH\cdot H_2O

## Անվտանգություն
thumb|100px
Նատրիումի հիդրօքսիդը ուժեղ քայքայում է մաշկը և հյուսվածքները։ Դրա համար էլ կծու նատրոնով կամ նրա լուծույթներով աշխատելիս պետք է զգույշ լինել, որ նրանք չընկնեն ձեռքների, դեմքի և հագուստի վրա։

## Կիրառումը
Կծու նատրոնը քիմիական արդյունաբերության կարևորագույն արտադրանքներից մեկն է։ Նրա գլխավոր սպառողներն են նավթարդյունաբերությունն ու օճառագործությունը։ Կաուստիկ սոդայի օգնությամբ կերոսինն ու այլ նավթանյութերը մաքրվում են թթուների խառնուրդներից, իսկ բուսական և կենդանական ճարպերից ստացվում է օճառ։

## Տեսեք նաև
* Նատրիում

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961։

Կատեգորիա:Ալկալիներ
Կատեգորիա:Նատրիումի միացություններ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Լուսանկարչական ռեակտիվներ
Կատեգորիա:Անօրգանական միացություններ
Երկրորդ շանս

**Մարմինը, որը ես ուզում եմ** (), հայ հեռուստադիտողին հայտնի է որպես **«Երկրորդ շանս»** (), կոլումբիական իսպանալեզու հեռուստասերիալ։ Սերիալը պատմում է մի ծեր մարդու մասին, որը մահանում է, հետո՝ վերակենդանանում և բացահայտում իր այրու բոլոր գաղտնիքները։ Առաջին անգամ այս հեռուստասերիալը եթեր է հեռարձակել «RTI Columbia» հեռուստաընկերությունը 1992 թվականին, անգլերեն լեզվով։

## Միջազգային թողարկումներ

## Հերոսներ
* Անդրես Գարսիա (իսպ.՝ Andrés García), Don Pedro José Donoso
* Մարիո Սիմառո (իսպ.՝ Mario Cimarro), Salvador Cerinza / Pedro Jose Donoso
* Լոռենա Ռոխաս (իսպ.՝ Lorena Rojas), Isabel Arroyo - *main heroine, not villain but did some bad things*
* Մարտին Կարպան (իսպ.՝ Martín Karpan), Andrés Corona - *employee of Don Pedro Jose, lover of Isabel, villain*
* Վանեսսա Վիլյելա (իսպ.՝ Vanessa Villela), Ángela Donoso - *daughter of Pedro Jose, in love with Antonio*
* Աննա Սիլվետի (իսպ.՝ Anna Silvetti), Abigail Domínguez - *housekeeper at Donoso mansion, mother of Antonio and Simon*
* Էրիկ Էլիաս (իսպ.՝ Erick Elias), Antonio Domínguez - *son of Abigail, in love with Angela*
* Պաբլո Ասար (իսպ.՝ Pablo Azar), Simón Domínguez - *son of Abigail, in love with Valeria*
* Ռոբերտո Մոլլ (իսպ.՝ Roberto Moll), Walter Franco - *butler at Donoso mansion, villain*
* Ժանեթ Լեր (իսպ.՝ Jeannette Lehr), Gaetana Charry - *witch, friend of Pedro Jose*
* Մարտա Պիկանես (իսպ.՝ Martha Picanes), Rebecca Macedo - *aunt of Isabel and Valeria*
* Դիանա Օսորիո (իսպ.՝ Diana Osorio), Valeria Guzmán - *cousin of Isabel*
* Յադիրա Սանտանա (իսպ.՝ Yadira Santana), Victoria - *maid at Donoso mansion*
* Լիս Կոլեանդրո (իսպ.՝ Liz Coleandro), Nina Arroyo - *mother of Isabel*
* Ռոսալինդա Ռոդրիգես (իսպ.՝ Rosalinda Rodriguez), Cantalicia Muñetón - *wife of Salvador Cerinza*
* Վիվիան Ռուիս (իսպ.՝ Vivian Ruiz), Guadalupe - *friend of Gaetana*
* Էդուարդո Սեռանո (իսպ.՝ Eduardo Serrano), Felipe Madero - *artist, friend of Cantalicia*
* Սոնյա Նոեմի (իսպ.՝ Sonia Noemí), Pilar - *friend of Rebecca*
* Արիաննա Կոլթելաչի (իսպ.՝ Arianna Coltellacci), Consuelo Guerrero -
* Սաբրինա Օլմեդո (իսպ.՝ Sabrina Olmedo), Matilda Serrano - *employee of Gaetana*
* Ալսիրա Խիլ (իսպ.՝ Alcira Gil), Doña Lilia
* Տանյա Լոպես (իսպ.՝ Tania Lopez), Inirida Fernández -
* Մարելյա Մատա (իսպ.՝ Marella Mata), Juanita - *maid at Donoso mansion*
* Մարսելա Սեռնա (իսպ.՝ Marcela Serna), Nora - *maid at Donoso mansion*

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպաներեն հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:1998 հեռուստասերիալներ
Իբն Հաուկալ

**Մոհամմեդ Աբուլ-Քասսեմ իբն Հաուքալ** (, ) - X դարի Բաղդադից արաբ աշխարհագրագետ։ Ճանապարհորդել է Աֆրիկայում, Իրանում, Հնդկաստանում։ Իսթախրիի խնդրանքով սկսել է վերամշակել նրա գիրքը, սակայն գրել է մի նոր աշխատություն՝ «Գիրք ճանապարհների և երկրների» («Քիթաբ ալ–մասալիք ու ալ–մամալիք»)։ Կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում Բագրատունյաց Հայաստանի աշխարհագրության, տնտեսության, քաղաքների, արհեստների, առևտրական ճանապարհների վերաբերյալ։

Եղել է ավելի քան 30 երկրներում և գրել է «Ճանապարհների և պետությունների գիրքը», որի մեջ կարելի է գտնել տեղեկություններ ղազարների, հայերի, բուլղարացիների, սլավոնացիների, ռուսների և այլ ազգերի և ցեղերի մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաբական ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Արաբական աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Արաբ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Արաբ գրողներ
Վերին Դվին

**Վերին Դվին**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 7 կմ հյուսիս-արևելք։ Բնակվում են ասորիներ, որոնք կազմում են մեծամասնություն, և հայեր։

## Պատմական կոթողներ
Գյուղն ունի ասորական երկու եկեղեցի, որոնցից մեկը կառուցված 1828 թվականին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Վերին Դվինի մշտական բնակչությունը կազմել է 1831, առկա բնակչությունը՝ 1803 մարդ։ Հիմնադրման պահից մինչ օրս բնակիչների մեծամասնությունն ասորիներ են, բնակվում են նաև հայեր, որոնք 1989 թ. կազմել են բնակչության 25%։

Վերին Դվինի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբուծությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Տես նաև
* Վերին Դվինի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասորական բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Իբն Ջուբեյր

**Մուհամմադ իբն Ահմադ իբն Ջուբեյր ալ-Քինանի** (, ), արաբ թափառաշրջիկ-բանաստեղծ, ով ապրել է Գրանադայի Ալ-Մոհադների կուսակալների արքունիքում։

1183 թվականին Իբն Ջուբեյրը գնաց ուխտագնացության դեպի Մեքքա։ Ճանապարհորդությունը տևեց 2 տարի։
Նավարկելով Միջերկրական ծովով, Իբն Ջուբեյրը ափ դուրս եկավ Ալեքսանդրիայում։ Եգիպտոսում նա այցելում է բուրգեր և տեսնում է Սվինքսին։ Նա ետ վերադարձավ Մոսուլով, Հալեպով և Պալերմո։ Իբն Ջուբեյրի ճամփորդական օրագիրը թարգմանվել է ռուսերեն լեզվով։

1189-1191 թվականներին Իբն Ջուբեյրը կրկին մեկնել է արեւելք, սակայն ուղեւորության մանրամասները  հայտնի չեն։ 1217 թ․-ին նախաձեռնած երրորդ ճանապարհորդության ժամանակ բանաստեղծը մահացել է։ Նրա բանաստեղծական ստեղծագործությունների պահպանվել է Կասիդան՝ նվիրված Սալադինին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաբական ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իսպանացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Իսպանացի աշխարհագրագետներ
Ավստրալիա (այլ կիրառումներ)

**Ավստրալիա**
* Ավստրալիա - պետություն,
* Ավստրալիա (մայրցամաք) - մայրցամաք,
* Ավստրալիա (ֆիլմ) - գեղարվեստական կինոնկար,
* Ավստրալիա (մարզադաշտ) - մարզադաշտ։
Ասատուր Ասատրյան

**Ասատուր Ավետիսի Ասատրյան** (ծածկանունը՝ *Ասուր Վենկառն*, ), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Վանի վիլայեթի [երդակ գյուղում։ Նախնական կրթությունը ստացել է մանկատներում։ 1933 թվականին ավարտել է Երևանի հայկական մանկավարժական ինստիտուտը։ Սովորելուն զուգահեռ աշխատել է որպես «Հիդրոշինարար» թերթի խմբագիր։ Հետագայում եղել է Վաղարշապատի «Բամբակի համար» շրջանային թերթի խմբագիր։ 1935 -1936 թվականներին «Խորհրդային դպրոց» թերթ խմբագիրն էր։ Երիտասարդ տարիներին գրել է բանաստեղծություններ, որոնցից մի քանիսը տպագրվել է *Ասուր Վենկառն* ծածկանունով։ Հետո թողել է պոեզիան և զբաղվել բացառապես գրականագիտությամբ։ 1935-1938 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի ասպիրանտուրայում։ 1938 թվականից աշխատել է Արմֆանի գրականության ինստիտուտում որպես գիտաշխատող։ 1941 թվականին «Ավետիք Իսահակյանի ստեղծագործությունը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ Երկար տարիներ եղել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի նոր գրականություն բաժնի վարիչը։ Մասնակցել է հայ դասականների երկերի ակադեմիական հրատարակությունների պատրաստմանը։  Մահացել է 1964 թվականին, Երևանում։

## Ա. Ասատրյանի երկերի մատենագիտություն
* Ավետիք Իսահակյանի կյանքը և ստեղծագործությունը, Երևան, 1940, էջ 125։
* Ղազարոս Աղայան (կյանքն ու գործունեությունը), Երևան, 1940, 128 էջ։
* Ավագ լեյտենանտ Պատրիկ Գազազյան, Երևան, 1943, 39 էջ։
* Հակոբ Հակոբյան, Երևան, 1947, 96 էջ։
* Սովետահայ գրականության պատմության պերիոդիզացիայի հարցի շուրջը, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1947, 94 էջ։
* Գրական-քննադատական ակնարկներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 306 էջ։
* Հակոբ Հակոբյան, Երևան, 1955, 178 էջ։
* Հայ գրականությունը և ռուսական առաջին ռևոլյուցիան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1956, 303 էջ։
* Սոցիալիստական վերածննդի հայ գրականության պատմությունից, Երևան, 1959, 290 էջ։
* Սովետահայ գրականության պատմություն, հատոր առաջին (1917-1941, հատորի «Հակոբ Հակոբյան» գլուխը գրել է Ա. Ասատրյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1961, 800 էջ։
* Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 2 (հատորի «Հարություն Սըվաճյան» գլուխը գրել է Ասատուր Ասատրյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1962, 516 էջ։
* Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 3 (հատորի «Ղազարոս Աղայան» գլուխը գրել է Ասատուր Ասատրյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1964, 760 էջ։
* Հարություն Սըվաճյան, Երևան, 1967, 238 էջ։
* Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 4 (հատորի «Ավետիք Արասխանյան» գլուխը գրել է Ասատուր Ասատրյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1972, 776 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Հանրության սեփականություն

մինի|200px|աջից|Հանրության սեփականության նշանը
**Հանրային սեփականություն** (անգլերեն՝ *Public Domain*) են համարվում ստեղծագործական աշխատանքները, որոնք կարելի են տարածել և օգտագործել առանց սահմանափակումների։ Ստեղծագործական աշխատանքները, որոնց հեղինակային իրավունքները ժամկենտանց են, կամ չեղյալ են ճանաչվել, կամ երբևէ չեն եղել, համարվում են հանրային սեփականություն։ Երբեմն «հանրային սեփականություն» են համարվում նաև այն գյուտերը, որոնց արտոնագրի ժամկետը լրացել է։ 
Օրինակ հանրային սեփականություն են Շեքսպիրի, Բեթհովենի ստեղծագործությունները, համր կինոյի մեծամասնությունը, Նյուտոնի բանաձևերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հանրության սեփականություն
Կատեգորիա:Հեղինակային իրավունք
Կատեգորիա:Մտավոր սեփականության իրավունք
Բոլոր իրավունքները պահպանված են

**Բոլոր իրավունքները պահպանված են** (անգլերեն՝ *All rights reserved*), արտահայտություն, որը նշանակում է, ըստ Բուենոս Այրեսի պայմանագրի, որ հեղինակը պահում է իր աշխատանքի բոլոր հեղինակային իրավունքները և չի թողնում որ դա դառնա հանրության սեփականություն։

1910 թվականի Բուենոս Այրեսյան պայմանագրի համաձայն եթե աշխատանքը հրատարակված է առանց այս նշումի, ուրեմն դա նշանակում է որ աշխատանքը հանրության սեփականություն է։

2000 թվականի օգոստոսի 23-ից այս արտահայտությունը դարձել է հնացած, անիմաստ, և գործածությունից դուրս եկած քանի որ ըստ Բերնի պայմանագրի ցանկացած աշխատանքի բոլոր իրավունքները պահպանված են, եթե նույնիսկ չկա ոչ մի հեղինակային իրավունքը հաստատող արտահայտություն։

Որոշ հայերեն աղբյուրներ օգտագործում են «բոլոր իրավունքները պաշտպանված են» թյուր արտահայտությունը, որը ըստ երևույթին ռուսերեն «Все права защищены» սխալ արտահայտության թարգմանունությունն է հայերեն։ «reserved» բառը նշանակում է որ իրավունքները «պահպանված» են (այսինքն հեղինակը չի հրաժարվում իր իրավունքներից), այլ ոչ թե «պաշտպանված» են։

## Թարգմանություններ
Ուրիշ լեզուներում համապասխան արտահայտությունները՝

* Ադրբեջաներեն - Bütün hüquqlar saklıdır
* Աիններեն - Kaikki oikeudet pidätetään
* Ալբաներեն - Të gjitha të drejtat e rezervuara
* Անգլերեն - All rights reserved
* Արաբերեն - جميع الحقوق محفوظة
* Բենգալերեն - সর্বস্বত্ব সংরক্ষি
* Բոսներեն - Sva prava pridržana
* Բուլղարերեն - Всички права запазени
* Գերմաներեն - Alle rechten voorbehouden
* Դաներեն - Alle Rettigheder Forbeholdes
* Եբրայերեն - .כל הזכויות שמורות
* Էստոներեն - Kõik õigused kaitstud
* Թուրքերեն - Tüm Hakları Saklıdır
* Ինդոնեսերեն - Semua hak dilindungi undang-undang
* Իտալերեն - Tutti i diritti riservati
* Իսպաներեն - Todos los derechos reservados.
* Լեհերեն - Wszelkie prawa zastrzeżone
* Լիտվերեն - Visos teisės saugomos
* Խորվաթերեն - Sva prava pridržana
* Կատալոներեն - Tots els Drets Reservats
* Հունարեն - Με επιφύλαξη παντός δικαιώματος *կամ* Όλα τα δικαιώματα προστατεύονται
* Հունգարերեն - Minden jog fenntartva
* Ճապոներեն - 著作権を所有します。
* Մակեդոներեն - Сите права се задржани
* Նորվեգերեն - Alle rettigheter er forbeholdt
* Շոտլանդերեն - Aw richts is pitten by
* Շվեդերեն - Med ensamrätt. *կամ* Eftertryck förbjudes *կամ* Alla rättigheter hävdas
* Չեխերեն - Všechna práva vyhrazena
* Չինարեն - 版权所有 / 版權所有
* Պարսկերեն - .همه‌ی حقوق محفوظ است
* Պորտուգալերեն - Todos os Direitos Reservados
* Ռումիներեն - Toate drepturile rezervate
* Ռուսերեն - Все права защищены կամ Все права сохранены
* Սերբերեն - Сва права задржана
* Սլովակերեն - Všetky práva vyhradené
* Սլովեներեն - Vse pravice pridržane.
* Վիետնամերեն - Giữ toàn quyền
* Ուելսերեն - Cedwir pob hawl
* Ուկրաիներեն - Всі права захищено
* Ուրդու - جملہ حقوق محفوظ ہیں
* Ֆրանսերեն - Tous droits réservés

## Տես նաև
* Հեղինակային իրավունքի նշան

## Արտաքին հղումներ
* All rights reserved արտահայտությունը (անգլերեն)

Կատեգորիա:Իրավական եզրեր
Կատեգորիա:Հեղինակային իրավունք
Գանգուբայ Հանգալ

**Գանգուբայ Հանգալ** (կաննադա՝ ಗಂಗೂಬಾಯಿ ಹಾನಗಲ್, ), խայալ ոճի հնդիկ երգչուհի էր, Հյուսիսային Հնդկաստանի դասական երաժշտության ներկայացուցիչ։ Նրա ձայնը աչքի էր ընկնում իր ազդեցիկությամբ, խորությամբ և հզորությամբ։

## Կենսագրություն
Գանգուբայ Հանգալը ծնվել է Հյուսիսային Հնդկաստանի Կարնատակա գավառի Դհարվադ քաղաքում։ Ստացել է միայն տարրական կրթություն։ Նրա ծնողները ձկնորսներ էին։ Գանգուբայի երաժշտական կյանքում մեծ դեր է խաղում մայրը՝ Ամբան՝ համառորեն պնդելով, որ դուստրը երաժշտական կրթություն ստանա։
16 տարեկանում Հանգալն ամուսնանում է Գուրուրաո Քաուլգիի հետ։ Ունենում են երկու որդի՝ Նարայան Ռաոն և Բաբու Ռաուն, և մեկ դուստր Կրիշնանն, որը վախճանվում է 2004 թ քաղցկեղից 75 տարեկան հասակում։
Մինչև իսկ զառամյալ հասակում Հանգալը աչքի է ընկել ամուր առողջությամբ, սուր լսողությամբ ու տեսողությամբ, հանդես է եկել համերգներով մինչև 2006 թ։

Գանգուբայի Հանգալը մահացել է 2009 թ՝ 97 տարեկան հասակում։

## Կարծիքներ
«Նա պատկանում է մի ավանդույթի, որն այլևս գոյություն չունի։ Նա, թերևս, իր ավանդույթի վերջին մոհիկանն է։ Նրա երգեցողությունը խստորեն հետևում է անհրաժեշտ կանոններին։ Նա Ռագան (դասական հնդկական երաժշտության մելոդիկ հիմնական կառուցվածք) օգտագործում է այնպես խնայողաբար ու զգուշությամբ, որ ներգործող տպավորությունը մարդու մոտ մնում է օրեր շարունակ։ (Երաժշտական քննադատ Ռագհավա Մենոնի խոսքերը Գանգուբայի Հանգալի մասին վերջինիս ծննդյան 75- ամյակի առթիվ կազմակերպված հարցազրույցի ժամանակ Ջյոտի Մալհոտրայի հետ «Ինդիան Էսպրես» (անգլ. Indian Express) թերթում։ Փետրվարի 7, 1988 թ)

Վինայ Մուդգալ, «Գանդհառվա Մահավիդյալայաս» համահնդկական երաժշտական դպրոցների ցանցի տնօրեն.
«Գանգուբայի արվեստը մնայուն է նաև այն պատճառով, որ նա երբեք կոմպրոմիսների չի գնացել։ Այն ժամանակ ոչ մի կին չէր համարձակվում բեմ դուրս գալ, և Գանգուբայը արժանի է մեծ գովասանքի նաև այն բանի համար, որ համարձակություն ունեցավ հաղթահարել այդ անջրպետը։ Արդեն 50 տարի է, ինչ նա ելույթներով հանդես է գալիս»։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* ''Գանգուբայ Հանգալի'' մանրամասն կենսագրությունը (անգլ.)
* Հանգալը նշում է իր 94 ամյակը (անգլ.) 

Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Հնդիկ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հնդիկ երգիչներ
Կատեգորիա:Պադմա Բհուշան շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Վենեդիկտ Երոֆեև

**Վենեդիկտ Վասիլևիչ Երոֆեև** (, ), 20-րդ դարի երկրորդ կեսի ռուս խորհրդային գրող։ Հայտնի է Երոֆեևի «Մոսկվա–Պետուշկի» ստեղծագործությունը։

## Կենսագրություն
Վենեդիկտ Երոֆեևը ծնվել է 1938 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Կանդալակշայի արվարձանում՝ հիդրոշինարարների Նիվա-3 գյուղում, սակայն պաշտոնական փաստաթղթերում որպես նրա ծննդավայր գրանցված է Կարելիայի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Լուխսկի շրջանի Չուպա կայարանը, որտեղ այդ ժամանակ ապրել է նրա ընտանիքը։ Հայրը՝ Վասիլի Վասիլևիչ Երոֆեևը (1900-1956), երկաթուղային կայարանի պետ էր, որը 1945-1951 թվականներին բռնադատվել և ճամբարային պատիժ է կրել հակախորհրդային քարոզչության համար։ Մայրը տնային տնտեսուհի Աննա Անդրեևնա Երոֆեևան էր (մահացել է 1972 թվականին), ի ծնե՝ Գուշչինա։ Բացի Վենեդիկտից, ընտանիքում կար ևս չորս երեխա՝ Տամարա (ծնված 1925 թվականին), Յուրի (1928-1981), Նինա (ծնված 1931 թվականին) և Բորիս (1937-2012)։

Մանկության մեծ մասն անցկացրել է Կոլայի թերակղզու Կիրովսկ քաղաքի մանկատանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Муравьёв В. «Высоких зрелищ зритель» // Ерофеев В. В. Записки психопата. — М.: Вагриус, 2000. — С. 5—12.
* Безелянский Ю. Н. Страсти по Луне: Книга эссе, зарисовок и фантазий. — М.: Радуга, 1999. — 368 с.
* Венедикт Ерофеев, 26 октября 1938 года — 11 мая 1990 года // Театр. — 1991. — № 9. — С. 74—122.
* Шмелькова Н. А. Последние дни Венедикта Ерофеева: Дневники. — М.: Вагриус, 2002. — 320 с.: фот.
* Зорин А. Пригородный поезд дальнего следования // Новый мир. — 1989. — № 5. — С. 256—258.
* Гаспаров Б., Паперно И. «Встань и иди» // Slavica Hierosolymitana. — 1981. — Vol. V—VI — С. 387—400.
* Бавин С. «Самовозрастающий Логос» (Венедикт Ерофеев): Библиогр. очерк. — М., 1995. — 45 с.
* Седакова О. Венедикт Ерофеев  // Ерофеев В. В. Мой очень жизненный путь. — М.: Вагриус, 2008. — С. 590—601.
* Фрейдкин М. О Венедикте Ерофееве// Фрейдкин М. Каша из топора. М.: Время, 2009. — С. 294—318.
* Tumanov, Vladimir. The End in V. Erofeev’s Moskva-Petuski. Russian Literature 39 (1996): 95—114.
* Благовещенский Н. По ту сторону Москвы — к Петушкам: Исследование поэмы В. Ерофеева «Москва — Петушки», её героя и автора с точки зрения различных глубинно-психологических подходов // Russian Imago 2001: Исследования по психоанализу культуры. — СПб.: Алетейя, 2002. — С. 428—454.
* Благовещенский Н. А. Случай Вени Е.: Психоаналитическое исследование поэмы «Москва — Петушки». — СПб.: Гуманитарная академия, 2006. — 256 с. (рец.: Карелин В. Книги о психоанализе культуры, её психоаналитиках и пациентах // Новое литературное обозрение. — 2007. — № 85)
* *Гайсер-Шнитман, Светлана.* Венедикт Ерофеев: «Москва-Петушки», или «The Rest is Silence». Bern etc.: Lang, 1989, 307 p. (Slavica Helvetica, 30). (на рус. языке)
* Сухих, Игорь. Заблудившаяся электричка // Знамя, 2002, № 12.

## Արտաքին հղումներ
*Մոսկվա – Պետուշկի գիրքը bookmark.am֊ում

Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային այլախոհներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Խորհրդային վիպասաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Կունցևոյի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Պոստմոդեռնիստ գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ