Լիդլի համախտանիշ

**Լիդլի համախտանիշ** կամ **Լիդլ սինդրոմ**, աուտոսոմ-դոմինանտ կերպով փոխանցվող ժառանգական հիվանդություն, որը բնութագրվում է վաղ սկսվող և հաճախ ծանր զարկերակային գերճնշմամբ, պայմանավորված պլազմայում ռենինի ցածր ակտիվությամբ, ինչպես նաև նյութափոխանակային ալկալոզով, հիպոկալեմիայով, և ալդոստերոնի նորմալ կամ նվազած մակարդակներով։ Լիդլի համախտանիշը պայմանավորված է երիկամների ֆունկցիոնալ խանգարմամբ, երբ նեֆրոնի խողովակիկներում տեղի է ունենում նատրիումի ավելցուկային հետներծծում և կալիումի կորուստ։ Բուժումը ներառում է նատրիումի սահմանափակմամբ սննդակարգ և կալիում պահպանող միզամուղների կիրառում, օրինակ՝ ամիլորիդ։ Այս համախտանիշը չափազանց հազվադեպ է հանդիպում. 2008 թվականի դրությամբ ամբողջ աշխարհում նկարագրվել է 30-ից պակաս ընտանեկան դեպքեր կամ մեկուսացված հիվանդություններ։

## Նշաններ և ախտանշաններ
Լիդլի համախտանիշ ունեցող երեխաները հաճախ չունեն արտահայտված գանգատներ։ Համախտանիշի առաջին նշանը շատ դեպքերում լինում է զարկերակային գերճնշման պատահական հայտնաբերումը՝ ֆիզիկական զննման ժամանակ։ Քանի որ այս համախտանիշը հազվադեպ է հանդիպում, այն հաճախ քննարկվում է բուժող բժշկի կողմից միայն այն դեպքում, երբ երեխայի զարկերակային գերճնշումը չի ենթարկվում ստանդարտ հիպոտենզիվ բուժմանը։

Մեծահասակների մոտ կարող են դիտվել հիպոկալեմիային բնորոշ ոչ սպեցիֆիկ ախտանշաններ, որոնց մեջ մտնում են ընդհանուր թուլությունը, հոգնածությունը, սրտխփոցը, ինչպես նաև մկանային թուլությունը, որը կարող է արտահայտվել հևոցով, փորկապությամբ կամ որովայնի փքվածությամբ, ինչպես նաև ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ինտոլերանտությամբ։ Երկարաժամկետ, զարկերակային գերճնշումը կարող է դառնալ կլինիկորեն բավական արտահայտված և առաջացնել համապատասխան ախտանիշներ։

## Պատճառ
Այս համախտանիշն առաջանում է նեֆրոնի էպիթելի նատրիումային անցուղու՝ ENaC-ի (*epithelial sodium channel*) կարգավորման խանգարման հետևանքով, որը պայմանավորված է 16p13-p12 լոկուսի ժառանգական մուտացիայով։ Այս անցուղիները տեղակայված են երիկամների, թոքերի և քրտնագեղձերի էպիթելային բջիջների մակերեսին։ ENaC-ը ապահովում է նատրիումի իոնների տեղափոխումը խողովակի լուսանցքից դեպի լուսանցքը պատող էպիթելային բջիջներ։ Մուտացիայի հետևանքով փոխվում է անցուղու դոմենի մի հատվածը, ինչի հետևանքով խանգարվում է ուբիքվիտին-պրոտեասոմային համակարգի միջոցով անցուղու քայքայումը։ Մասնավորապես, սպիտակուցի PY մոտիվի դելեցիայի կամ վնասման հետևանքով E3 լիգազը՝ Nedd4-ը, այլևս չի ճանաչում տվյալ անցուղին։ Քայքայման այս մեխանիզմի խանգարումը հանգեցնում է նրան, որ անցուղու մեծ քանակություն մշտապես պահպանվում է էպիթելային բջիջների ապիկալ թաղանթին, որոնք պատում են երիկամների հավաքող խողովակները։ Քանի որ նորմայում հենց ալդոստերոնն է պատասխանատու այս անցուղիների առաջացման և բջջաթաղանթում դրանց ներդրման համար, արդյունքում առաջանում է կլինիկորեն հիպերալդոստերոնիզմին նման վիճակ։ Նատրիումի հետներծծման ուժեղացումը բերում է նաև ջրի հետներծծմանը, ինչի հետևանքով արտաբջջային հեղուկի ծավալը մեծանում է և զարգանում զարկերակային գերճնշում։

## Ախտորոշում
Երեխայի մոտ պահպանվող գերճնշման գնահատումը սովորաբար ներառում է արյան մեջ էլեկտրոլիտների և ալդոստերոնի մակարդակի որոշում, ինչպես նաև լրացուցիչ հետազոտություններ։ Լիդլի համախտանիշի դեպքում շիճուկում նատրիումի մակարդակը սովորաբար բարձրացած է, կալիումի մակարդակը՝ նվազած, բիկարբոնատների մակարդակը՝ բարձրացած։ Այս լաբորատոր փոփոխությունները կարող են հանդիպել նաև հիպերալդոստերոնիզմի ժամանակ, ինչը երեխաների մոտ զարկերակային գերճնշման ևս մեկ հազվադեպ պատճառ է։

Առաջնային հիպերալդոստերոնիզմը կամ Կոնի համախտանիշը, պայմանավորված է ալդոստերոն արտազատող մակերիկամային ուռուցքով՝ ադենոմայով, կամ մակերիկամների կեղևի բնածին հիպերպլազիայով։ Հիպերալդոստերոնիզմի դեպքում ալդոստերոնի մակարդակը բարձր է, մինչդեռ Լիդլի համախտանիշի դեպքում՝ ցածր կամ նորմայի սահմաններում, ինչը կարևոր տարբերակիչ նշան է։

Ախտորոշումը հաստատելու համար կարող է նշանակվել ENaC-ի գենային հաջորդականությունների գենետիկական հետազոտություն՝ մուտացիաների հայտնաբերման նպատակով։ Այս մուտացիաների (դելեցիա, միսսենս մուտացիա) հայտնաբերումը թույլ է տալիս հաստատել ախտորոշումը։

## Բուժում
Բուժումը կատարվում է կալիումը պահպանող միզամուղներով, օրինակ՝ ամիլորիդով, որը ուղղակիորեն արգելափակում է նատրիումային անցուղիները։ Այս նպատակով արդյունավետ կալիումը պահպանող միզամուղներից են ամիլորիդը և տրիամտերենը․ սպիրոնոլակտոնը արդյունավետ չէ, քանի որ ազդում է ալդոստերոնի կարգավորման միջոցով, իսկ Լիդլի համախտանիշի դեպքում օրգանիզմը չի արձագանքում ալդոստերոնային կարգավորման այդ մեխանիզմին։ Ամիլորիդը հղիության ընթացքում կիրառման համար անվտանգ համարվող միակ բուժման տարբերակն է։ Դեղորայքային բուժումը սովորաբար կարգավորում է ինչպես զարկերակային գերճնշումը, այնպես էլ հիպոկալիեմիան, և արդյունքում այս հիվանդները հաճախ չեն ունենում կալիումի փոխարինիչ բուժման անհրաժեշտություն։

Լիդլի համախտանիշը արմատական բուժվում է երիկամի փոխպատվաստումից հետո։

## Պատմություն
Համախտանիշն անվանվել է ամերիկացի էնդոկրինոլոգ, Վանդերբիլտի համալսարանի բժիշկ Գրանտ Լիդլի (1921-1989) անունով, որը նկարագրել է համախտանիշը 1963 թվականին։ Լիդլը համախտանիշը նկարագրել է մի ընտանիքում, որի անդամների շրջանում դիտվում էր ժառանգական, աուտոսոմ-դոմինանտ զարկերակային գերճնշում՝ զուգակցված կալիումի, ռենինի և ալդոստերոնի ցածր մակարդակներով:

## Տես նաև
* Կոնի համախտանիշ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Կատեգորիա:Երիկամի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ
Կատեգորիա:Ներզատաբանություն
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակության խանգարումներ
Կատեգորիա:Ուրոլոգիական հիվանդություններ