Սադեք Ղոթբզադե

**Սադեք Ղոթբզադե** (, ), իրանցի քաղաքական գործիչ, Իսլամական հեղափոխության ականավոր գործիչ, 1979-1980 թվականներին զբաղեցրել է Իսլամական Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը։ Եղել է այաթոլլա Խոմեյնիի համախոհն ու խորհրդականը, բայց սուր բախումների մեջ է եղել ֆունդամենտալիստ տեոկրատների հետ։ Փորձել է կարգավորել հարաբերությունները Միացյալ Նահանգների հետ և լուծել ամերիկյան պատանդների ճգնաժամը։ Նրան մեղադրել են Խոմեյնիի դեմ դավադրություն կազմակերպելու մեջ, ձերբակալել և մահապատժի են ենթարկել։

## Ընդդիմադիր ներգաղթյալ
Ծնվել է փայտանյութի առևտրով զբաղվող ձեռներեցի ընտանիքում։ Երիտասարդ տարիքից հանրապետական հայացքների կողմնակից է եղել։ 1953 թվականին աջակցել է Մոսադեղի կառավարությանը և եղել Ազգային ճակատի անդամ։ Մոհամմադ Մոսադեղի տապալումից հետո դարձել է շահ Փահլավիի ռեժիմի կրքոտ հակառակորդ։ Երկու անգամ ձերբակալվել է հակակառավարական գործունեության համար։

1959 թվականին մեկնել է Միացյալ Նահանգներ՝ սովորելու։ Ավարտել է Ջորջթաունի համալսարանի դիվանագիտական ծառայության դպրոցը։ Վաշինգտոնում կայացած դիվանագիտական արարողության ժամանակ կռվի է բռնվել շահի դեսպան Արդեշիր Զահեդիի հետ, դրանից հետո նրան արտաքսել են Կանադա, որտեղ շարունակել է իր կրթությունը։

ԱՄՆ-ից և Կանադայից հետո եղել է Ալժիրում, Եգիպտոսում, Սիրիայում և Իրաքում: Կապեր է հաստատել իրանական հակաշահական վտարանդի համայնքի ականավոր գործիչների հետ, մտերմացել Իբրահիմ Յազդիի, Մուստաֆա Չամրանի և Ալի Շարիաթիի հետ: Միացել է Մեհդի Բազարգանի գլխավորած Իրանի ազատագրական շարժմանը: Չամրանի և Յազդիի հետ միասին մասնակցել է Եգիպտոսում հիմնված հակաշահական կազմակերպության ստեղծմանը, մտերմացել Մուսա Սադրի հետ և սովորել Լիբանանում շիա զինյալների հետ: Համագործակցել է նաև Ամալ շարժման հետ։

## Խոմեյնիի խորհրդական
1971 թվականին նա հանդիպել էր այաթոլլա Խոմեյնիի հետ Իրաքում: Այնուհետև նա բնակվել էր Փարիզում՝ օգտագործելով կեղծ սիրիական փաստաթղթեր: Աշխատել էր որպես սիրիական հրատարակության թղթակից, բայց Ղոթբզադեի հիմնական գործունեությունը եղել էր վտարանդիական ընդդիմադիր քաղաքականությունը: Նա համարվում էր այսպես կոչված «սիրիական մաֆիայի» ներկայացուցիչ՝ Խոմեյնիի շրջապատի իրանցի վտարանդիների խմբում, որը կապված էր սիրիական և լիբանանյան շիա խմբավորումերի հետ:

1978 թվականին Ռուհոլլահ Խոմեյնիի Ֆրանսիա ժամանելուց հետո Սադեք Ղոթբզադեն անմիջապես դարձել է այաթոլլայի շրջապատի ակնառու դեմք։ Սկզբում նա Խոմեյնիին ապահովել  է բնակարանով և կենցաղային հարմարություններով։ Համարվել է Խոմեյնիի վստահելի խորհրդականը (այդ մասին, հետագայում նշել է շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին)։ SAVAK-ը (Իրանի պետական անվտանգության նախարարություն) Փարիզում մահափորձ է կազմակերպել Ղոթբզադեի դեմ, սակայն այն անհաջող է ստացվել։

Լիովին ընդունել է Խոմեյնիի իսլամական ֆունդամենտալիզմի գաղափարախոսությունը։ Միևնույն ժամանակ, համարվել է որոշակի արևմտամետ հակումներ ունեցող։ Դա հիմնականում դրսևորվել է նրա գեղագիտական, վարքագծի ոճի և որոշակի կենսակերպի նկատմամբ հակվածության մեջ, բայց մասամբ արտացոլվել է նաև նրա քաղաքական հայացքներում։ Նրան բնորոշ է եղել ժողովրդավարական հռետորաբանությունը։

Վճռականապես աջակցել է Իրանում 1978 թվականին սկսված Իսլամական հեղափոխությանը։ Հեռացել է Իրանի ազատության շարժումից՝ ամբողջությամբ կենտրոնանալով Խոմեյնիի քաղաքականության վրա։ 1978 թվականի փետրվարի 1-ին ուղեկցել է Խոմեյնիին Իրան վերադառնալիս։ Ծառայել է որպես այաթոլլայի խորհրդական (հիմնականում արտաքին գործերի գծով) և թարգմանիչ։

## Իսլամական Հանրապետության գործիչ
### Ռադիոյի և հեռուստատեսության տնօրեն
Խոմեյնիի իշխանության գալուց հետո Ղոթբզադեն ընդգրկվել է Իսլամական հեղափոխության կառավարման խորհրդում։ 1979 թվականի փետրվարի 11-ին՝ Իսլամական հեղափոխության հաղթանակի օրը, նշանակվել է պետական ռադիոյի և հեռուստատեսության տնօրեն։

Սահմանել է նոր ռեժիմի տեղեկատվական քաղաքականությունը, առաջ է տարել շիական թեոկրատիայի և իսլամացման ուղին և կազմակերպել լրատվամիջոցների լայնածավալ մաքրագործում՝ աշխատանքից ազատելով միապետականներին, ձախակողմյաններին և կանանց։

Ղոթբզադեի ղեկավարության օրոք իրանական հեռուստատեսությանը տրվել է մի անվանում, որը մոտավորապես թարգմանվում է որպես «մոլլայատեսություն»:

Այդպիսի քաղաքականությունը հանգեցրել է զանգվածային բողոքների և  ցույցերի, հատկապես կանանց շրջանում, և նույնիսկ 1979 թվականի մարտի 13-ին Ղոթբզադեի նկատմամբ մահափորձ է կատարվել:

### Արտաքին գործերի նախարար
1979 թվականի նոյեմբերի 4-ին, գահընկեց արված շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիի ԱՄՆ ժամանման դեմ բողոքի ցույցի ժամանակ, արմատամետ իսլամական ուսանողների մի խումբ գրավել է Թեհրանում գտնվող ամերիկյան դեսպանատունը: Մի քանի տասնյակ դիվանագետներ պատանդ են վերցվել: Դա հանգեցրել է լուրջ միջազգային ճգնաժամի և բարդացրել Իրանի ներքաղաքական իրավիճակը։

Ֆունդամենտալիստները միտումնավոր ձգտել են բախման Միացյալ Նահանգների հետ: Այնուամենայնիվ, մի շարք ազդեցիկ գործիչներ, այդ թվում՝ Սադեք Ղոթբզադեն, կարծել են, որ Միացյալ Նահանգների հետ հակամարտության սրումը ավելորդ է և ոչ ժամանակին: Ղոթբզադեի դեպքում դա կապված է եղել նաև նրա հակակոմունիստական և հակասովետական դիրքորոշման հետ: Նա հետևողականորեն դիմակայել է ոչ միայն Ամերիկային, այլև ԽՍՀՄ-ին, Իրանի կոմունիստական Թուդե կուսակցության կրքոտ հակառակորդ է եղել և հաջողության է հասել երկրում խորհրդային հյուպատոսություններից մեկի փակման գործում։

1979 թվականի նոյեմբերի 12-ին արտգործնախարար Իբրահիմ Յազդին հրաժարական է տվել։ Աբոլհասան Բանիսադրը (Իրանի ապագա առաջին նախագահ) կարճ ժամանակով պաշտոնավարել է որպես արտգործնախարարի պաշտոնակատար, ապա նոյեմբերի 29-ին Սադեք Ղոթբզադեն նշանակվել է Իսլամական Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար։

Ղոթբզադեն ամերիկյան պատանդների ճգնաժամի լուծումը համարել է իր արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակը՝ որպես արտգործնախարար։ Այդ հարցը հատկապես արդիական է դարձել դեկտեմբերի վերջին՝ խորհրդային զորքերի Աֆղանստան ներխուժումից հետո։ Միևնույն ժամանակ, նա խորհրդային քաղաքականությունը համարել է Իրանի համար ուղղակի ռազմական սպառնալիք և շտապել կարգավորել իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները։ Նա հրապարակավ կոչ է արել «ուշադրություն դարձնել այն բանին, թե ինչ է կատարվում ամերիկյան դեսպանատնից հարավ գտնվող դեսպանատանը», այսինքն՝ խորհրդային դեսպանատանը։

1980 թվականի փետրվարին Ղոթբզադեն Փարիզում գաղտնի հանդիպում է ունեցել Սպիտակ տան աշխատակազմի ղեկավար Համիլթոն Ջորդանի հետ, ով ԱՄՆ նախագահ Ջիմի Քարթերի ներկայացուցիչն է եղել։ Ղոթբզադեն առաջարկել է պատանդներին ազատ արձակելու «բարդ, բազմափուլ ծրագիր»։ Սակայն այդ ծրագիրը խափանվել է մի շարք գործոնների պատճառով, այդ թվում՝ Ամերիկայի կողմից ուժի կիրառման անհաջողությունը (որը Ղոթբզադեն բնութագրել է որպես «պատերազմական ակտ»)։ Որոշիչ նշանակություն է ունեցել Իրանի գերագույն առաջնորդ Խոմեյնիի կոշտ դիրքորոշումը, ով հայտարարել է, որ Իրանի խորհրդարանը կորոշի պատանդների ճակատագիրը։ Ղոթբզադեի և Խոմեյնիի միջև հարաբերությունները զգալիորեն սառել են։

Մոտ վեց ամիս անց՝ 1980 թվականի հուլիսի վերջին, Սադեք Ղոթբզադեն բաց նամակ է հրապարակել դիմելով խորհրդարանի պատգամավորներին։ Նա հայտարարել է, որ ստանձնում է պատանդների հարցի լուծման պատասխանատվությունը և կտրականապես դեմ է նրանց դատի տալուն (ինչպես պահանջել են արմատական խոմեյնականները)։ Նախարարը խստորեն դատապարտել է իր հակառակորդներին՝ մեղադրելով նրանց ԽՍՀՄ-ին և Ռոնալդ Ռեյգանին օգնելու մեջ, որն այդ ժամանակ ԱՄՆ նախագահի թեկնածու է եղել և, ըստ Ղոթբզադեի, Քարթերի վարչակազմի օրոք հետաքրքրված չի եղել պատանդների հարցի լուծմամբ։ Այդ հայտարարությունը խստորեն քննադատվել է խորհրդային պաշտոնական «Վրեմյա» քարոզչական լրատվականի կողմից։

Ղոթբզադեի ջանքերը ապարդյուն են անցել։ Մի քանի օր հետո նա հեռացվել է պաշտոնից, նրան փոխարինել է Քարիմ Խոդափանահին։

### Քաղաքական պարտություն
Ղոթբզադեի նախարարի պաշտոնում անհաջողությունը պայմանավորված է եղել նրա քաղաքական ռեսուրսների և սոցիալական բազայի բացակայությամբ։ Նա չի ունեցել որևէ կառուցվածքային քաղաքական ուժ և կազմակերպված կողմնակիցներ։ Նրա ազդեցությունը հիմնված է եղել Խոմեյնիի բարեհաճության վրա և այաթոլլահի դիրքորոշման փոփոխության հետ մեկտեղ այն անմիջապես մարել է։

Ղոթբզադեն նաև չի ունեցել զանգվածային աջակցություն։ Հեղափոխությունից առաջ նա գործնականում անհայտ է եղել երկրում, հեղափոխությունից հետո ընկալվել է որպես Խոմեյնիի «տեխնիկական աշխատակից»։ 1980 թվականի հունվարին նախագահական ընտրություններում մասնակցել է ընդհանուր ժողովրդավարական և իսլամական-ազգային կարգախոսներով և չնայած իր թեկնածության համար ակտիվ քարոզարշավին, զբաղեցրել է վերջին տեղը՝ ստանալով 50,000-ից պակաս ձայն կամ մոտավորապես 0.3%։

## Ընդդիմություն և ձերբակալություններ
Պաշտոնից ազատվելուց հետո նա հեռացել էր ակտիվ քաղաքականությունից, բնակվում էր Թեհրանում, զբաղվում էր ընտանեկան բիզնեսով և ուսումնասիրում իսլամական իրավունք։ Նա հանդիպում էր «այլադավան» հոգևորականության ներկայացուցիչների հետ՝ ուսումնասիրելով իսլամական ընդդիմություն ստեղծելու հնարավորությունը։

Միևնույն ժամանակ, Իրանում քաղաքական իրավիճակը վատթարանում էր  և Իսլամական Հանրապետության ռեժիմը խստանում էր։ Հակաեկեղեցական կազմակերպությունները, հիմնականում՝ Իրանական ժողովրդի մոջահեդական կազմակերպությունը, ահաբեկչական արշավ էին սկսել իշխող աստվածապետության դեմ։ Իշխանությունները պատասխանել էին զանգվածային բռնաճնշումներով։ Այդ  ֆոնին Սադեք Ղոթբզադեն՝ իր հակասական հեղինակությամբ, անխուսափելիորեն դարձավ հետապնդումների թիրախ։ 

Առաջին անգամ ձերբակալվել է 1980 թվականի նոյեմբերի 7-ին։ Նրան մեղադրել են Իսլամական հանրապետական կուսակցության դեմ քարոզչություն անելու և Խոմեյնիի սպանությունը պլանավորելու մեջ։ Սակայն երեք օր անց նա ազատ է արձակվել Խոմեյնիի անձնական հրամանով։

1982 թվականի ապրիլի 8-ին նա կրկին ձերբակալվել է մեծ խմբի կազմում, որտեղ ընդգրկված են եղել ընդդիմադիր այաթոլլահ Շարիաթմադարիին մոտ կանգնած մինչև հազար սպաներ և հոգևորականներ։ Բոլորը մեղադրվել են Խոմեյնիի դեմ դավադրություն կազմակերպելու և նրա սպանությունը նախապատրաստելու մեջ։ Հետաքննությունը հաստատել է, իբրև թե Ղոթբզադեն եղել է կազմակերպիչներից մեկը և պայթուցիկ սարք պետք է տեղադրեր Խոմեյնիի տանը։
Այս անգամ Խոմեյնին չի պաշտպանել Ղոթբզադեին։ Հարցաքննությունները իրականացվել են բավականին խիստ, որոշ տեղեկությունների համաձայն՝ մեղադրյալների նկատմամբ կիրառվել են խոշտանգումներ։ Նույն տպավորությունն է առաջացել նաև Ղոթբզադեի տեսքից, երբ նա հայտնվել է հեռուստաէկրանին։ Նա հերքել է անձամբ իր դեմ առաջադրված մեղադրանքները, բայց ընդունել է ռեժիմը տապալելու և «իսկական հանրապետություն» հաստատելու դավադրության գոյությունը։ Նա տվել է Շարիաթմադարիի դեմ պահանջված բոլոր ցուցմունքները։

## Դատավարություն և մահապատիժ
Դատավարությունը տեղի է ունեցել Ռազմա-հեղափոխական դատարանում, որը նախագահել է Հոջջաթ ալ-Իսլամ Մոհամմադ Ռեյշահրին, որը հայտնի է եղել իր դաժանությամբ և ծայրահեղ խոմեյնիական հայացքներով: Ռեյշահրին մեղադրել է Ղոթբզադեին «ֆեոդալների, ձախակողմյան խմբավորումների, խաբեբա հոգևորականների, Ազգային ճակատի, Փեհլեվիների դինաստիայի, Իսրայելի և Սոցիալիստական Ինտերնացիոնալի» հետ կապեր ունենալու մեջ (բոլորը միաժամանակ): Ըստ որոշ տեղեկությունների, Խոմեյնին երկար ժամանակ տատանվել է, սակայն վերջնական արդյունքում հավանություն է տվել մահապատիժի իրականացմանը: Սադեք Ղոթբզադեն մահապատժի է ենթարկվել՝ գնդակահարվելով Թեհրանի Էվին բանտում:

Փարիզում գտնվող աքսորված նախկին նախագահ Աբոլհասան Բանիսադրը մահապատիժը որակել է որպես «հաշիվների մաքրում»։ Շատ օտարերկրյա դիտորդներ կարծել են, որ Ղոթբզադեն վճարել է իր «արևմտյան հայացքների» համար։ Որոշ իրանցի վերլուծաբաններ Ղոթբզադեի մահապատիժը համարել են պահպանողական հոգևորականության և Թուդեհ կոմունիստական կուսակցության համատեղ գործողություն (հաջորդ տարի իրանցի կոմունիստները նույնպես ենթարկվել են բռնաճնշումների և ջախջախման):

## Խոսակցություններ և վարկածներ, անհատականություն և գնահատականներ
Սադեք Ղոթբզադեն երբեք ամուսնացած չի եղել և ընտանիք չի ունեցել։

Նա արտամուսնական սիրային կապ է ունեցել կանադացի լրագրող Քերոլ Ջերոմի հետ։ 1987 թվականին Ջերոմը հրատարակել է «The Man in the Mirror: A Story of Love, Revolution and Treachery in Iran» գիրքը, որտեղ նա նկարագրել է իր հարաբերությունները Ղոթբզադեի հետ՝ Իրանի իրադարձությունների ամփոփ ֆոնի վրա։

Ենթադրություններ կան Ղոթբզադեի խորհրդային հետախուզական գործակալությունների կողմից երկարատև հավաքագրման մասին (այդ մասին, ի թիվս այլոց, հաղորդել է նաև ՊԱԿ-ի նախկին աշխատակից, փախուստի մեջ գտնվող Վլադիմիր Կուզիչկինը)։ Այդ վարկածները չունեն փաստական կամ փաստաթղթային ապացույցներ։

Ժամանակակից իրանցի հեղինակները նշում են, որ երկրում քչերն են հիշում Սադեք Ղոթբզադեի գործունեությունն ու կոնկրետ դիրքորոշումները։ Այնուամենայնիվ, նրանք նաև ընդունում են նրա համոզմունքները, ակտիվությունը, նախկին հայացքները վերանայելու, սխալները ընդունելու և դրանք ուղղելու փորձ կատարելու ունակությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված անձինք
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ