Ար-դեկո

մինի|Կարոլ Հայսմիչի նախագծած ար-դեկո շենքը Մանհեթթենում
մինի|Կանսասի էլեկտրաէներգիայի շենքը
մինի|Հարյուրբնակարանային ար-դեկո շենք Նովոսիբիրսկում
**Ար-դեկո** կամ **արտ-դեկո** (, բառացի՝ դեկորատիվ արվեստ, 1925 թվականի փարիզյան ցուցահանդեսի անունից ), ազդեցիկ ուղղություն կերպարվեստում և դեկորատիվ արվեստում 20-րդ դարի առաջին կեսին։ Ուղղությունն առաջացել է Ֆրանսիայում 1920-ական թվականներին, իսկ 1930-1940-ական թվականներին միջազգային ճանաչում ձեռք բերեց՝ դրսևորվելով ճարտարապետության, նորաձևության, գեղանկարչության մեջ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այն դադարեց ակտուալ լինելուց։ Սա էկլեկտիկ ոճ է, որն իրենից ներկայացնում է մոդեռնիզմի և նեոկլասիցիզմի համադրում։ Ար-դեկո ոճը իր զգալի ազդեցությունն է ունեցել նկարչական այնպիսի ուղղությունների վրա, ինչպիսիք են կուբիզմը, կոնստրուկտիվիզմը և ֆուտուրիզմը։

Ար-դեկոյի տարբերակիչ առանձնահատկություններն են խիստ օրինաչափությունը, երկրաչափական համարձակ ձևերը, երկրաչափական էթնիկ նախշերը, գունային հարստությունը, զարդապատկերների առատությունը, շքեղությունը, ժամանակակակից թանկարժեք նյութերը՝ փղոսկր, կոկորդիլոսի կաշի, ալյումին, հազվագյուտ ծառատեսակներ, արծաթ։ ԱՄՆ-ում, Նիդերլանդներում, Ֆրանսիայում և մի շարք այլ երկրներում ար-դեկո ոճը աստիճանաբար զարգացավ դեպի ֆունկցիոնալիզմ։

## Տեսություն
1925 թվականին Փարիզում անցկացված միջազգային ցուցահանդեսում է առաջացել ար-դեկո եզրույթը։ Այս ցուցահանդեսի ժամանակ աշխարհին ներկայացվեցին ֆրանսիական արտադրության շքեղ առարկաներ՝ ապացուցելով, որ Փարիզը մնացել է ոճ թելադրող միջազգային կենտրոն նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո։

Ար-դեկո ուղղությունը գոյություն է ունեցել և մինչ 1925 թվականի ցուցահանդեսի բացումը. այն նշանակալի հոսանք է եղել 1920-ական թվականների եվրոպական արվեստում։ 1928 թվականին միայն ուղղությունը հասել է ամերիկյան ափերին, ուր 1930-ական թվականներին ձևափոխվեց Streamline Moderne-ի։

Փարիզը շարունակում էր մնալ ար-դեկո ոճի կենտրոնը։ Կահույքի մեջ այն կիրառել է Ժակ-Էմիլ Ռուլմանը՝ այդ ժամանակաշրջանի կահույքի ամենահայտնի դիզայներներից մեկը, գուցե վերջինը փարիզյան «կարմիրփայտագործներից» ()։ Բնորոշ են նաև Ժան-Ժակ Ռատոյի, «Süe et Mare» ընկերության աշխատանքները, Էդգար Բրանդտի՝ կռած երկաթից գործերը, եվրոպական ծագումով շվեյցարացի Ժան Դյունանի աշխատանքները մետաղից և էմալից, հանարահռչակ Ռենե Լալիկի և Մորիս Մարինոյի՝ ապակուց պատրաստված գործերը, ինչպես նաև Cartier ընկերության ժամացույցները և ոսկերչական իրերը։

Դեկորատիվ կիրառական արվեստում ար-դեկոյի խորհրդանիշ դարձավ բրոնզից և փղոսկրից քանդակը։ Ոգեշնչվելով Դյագիլևի «Ռուսական եղանակներով», եգիպտական, արևելյան արվեստով, ինչպես նաև «դարի մեքենաների» տեխնոլոգիական ձեռքբերումներով՝ ֆրանսիացի և գերմանացի վարպետները 1920-1930-ական թվականներին փոքր պլաստիկայում ստեղծեցին առանձնահատուկ ոճ, որը դեկորատիվ քանդակագործությունը բարձրացրեց արվեստի մակարդակի։ Քանդակագործության մեջ ար-դեկոյի դասական ներկայացուցիչներ են Կլեր Ժան Ռոբեր Կոլինեն, Դմիտրի Չիպարուսը, Պոլ Ֆիլիպը, Ֆերդինանդ Պրայսը, Օտտո Պոերցելը, Բրունո Զակը։

Չնայած ար-դեկո եզրույթը ծագել է 1925 թվականին, այն հաճախ չի օգտագործվել մինչ 1960-ական թվականներին այդ ժամանակաշրջանի նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխումը։ Ար-դեկոյի վարպետները չէին միավորված ինչ-որ առանձին ընկերության մեջ։ Ուղղությունը էկլեկտիկ էր համարվում՝ ենթարկվելով մի շարք ազդեցությունների.
* Վաղ շրջանի «Վիեննական սեցեսիոն» ()
* Աֆրիկայի, Եգիպոսի և հնդկացիների պրիմիտիվ արվեստ
* Հին հունական արվեստ (արխայիկ դարաշրջան)
* Կուբիզմի և ֆուտուրիզմի բազմաբնույթ բյուրեղային ձևեր
* Ֆովիզմում օգտագործվող գունային երանգներ
* Նեոկլասիցիզմի կոպիտ ձևվածքներ
* Լուծվող և կենդանի ձևեր

## Ար-դեկոյի պահպանվածությունը տարբեր աշխարհամասերում
### Աֆրիկա
* Անգոլայում և Մոզամբիկում պորտուգալական տիրապետության ժամանակ մի շարք շինություններ կառուցվեցին արտ-դեկո ոճով
* Աֆրիկայում արտ-դեկո շենքեր պահպանվել են հիմնականում Էրիթրեայում իտալական տիրապետության ժամանակ

image:Asmara, cinema impero, 07.JPG|Իմպերո կինոթատրոն, Էրիթրեա, Ասմարա,
Image:Fiat tagliero, 08.JPG|Ֆիաթ Տագլիերո շենքը Էրիթրեայում


### Ասիա
* Բանգլադեշում կարելի է ար-դեկո շենքեր գտնել Չիտագոնգ և Ռայշիջի քաղաքներում
* Չինաստանում մոտ 60 ար-դեկո շենքերի ճարտարապետ է հանդիսացել հունգարացի Լասլո Հուդեկը
* Ճապոնիայում 1933 թվականին ար-դեկո ոճով է կառուցվել Ասակա թագավորի նտավայրը
* Ար-դեկո շենքեր են պահպանվել Ֆիլիպիններում։ Այս ոճով է կառուցված Մանիլայի մետրոպոլիտենը և համալսարանը

image:Nine Queens Road Central 2012.jpg|Ար-դեկո շենք Չինաստանում
image:Tokyo teien museum.jpg
image:Manila Metropolitan Theater.jpg|Մանիլայի մետրոպոլիտենը


### Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկա
* Արգենտինայում ճարտարապետ Ալեքսանդր Վիրասորո ներկայացրել է ար-դեկոն 1926 թվականին և զարգացրել այն՝ իր շենքերում օգտագործելով բետոն։ Արգենտինայում ար-դեկոյի լավ օրինակ է Կավանաղի շենքը (1934)։ Այն բոլոր ժամանակների ամենաբարձր բետոնե շենքն է։
* Ար-դեկոյի բազմաթիվ օրինակներով մեկ այլ երկիր է Բրազիլիան՝ հատկապես Պորտո Ալոգրո, Գոյանիա, Բահիա, Իրայ և Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքներում։
* Ար-դեկո ճարտարապետության լավ օրինակ է Չիլիի Սանտիագո քաղաքի Կարերա հյուրանոցը
* Ար-դեկո շենքերը բազմաթիվ են Մոնտեվիդեոյում՝ այդ թվում Պալացիո Սալվո շենքը, որը Հարավային Ամերիկայի ամենաբարձր շենքն է և կառուցվել է 1920-ական թվականներին

image:Edificio Kavanagh (gevaert).jpg|Կավանաղի շենքը Արգենտինայում
image:House in Itarare6.jpg|Ար-դեկո տուն Բրազիլիայում
image:Elevador Lacerda e Mercado popular.JPG|Էլվադոր Լակերդա շենքը Բրազիլիայում


### Եվրոպա

image:Bobigny - Tour de L Illustration 01.jpg|Ար-դեկո շենք Ֆրանսիայի Սեյն Դենիս քաղաքում
image:Forum kino.jpg|Ֆորում կինոթատրոնը Նորվեգիայում


### ԱՄՆ

image:Carlyle Suites Hotel.jpg|Ար-դեկո հյուրանոց Վաշինգթոնում
image:Eccles Building 2013.JPG
image:John Adams Building-LOC.jpg|Ջոն Ադամսի շենքը


### Հայաստան

image:Պատանի հանդիսատեսի թատրոն.jpg|Պատանի հանդիսատեսի թատրոն
image:Paronyani-tatron (2).jpg|Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոն


## Պատկերասրահ

File:1941_Packard_180_Formal_Sedan.jpg
File:30RockConstruction1933.jpg
File:Philips L1060854.jpg|Philips ռադիո ար-դեկո ոճով
File:Stackpole-155Sansome.jpg
File:PRR S1.jpg|Փենսիլվանիայի լոկոմոտիվը
File:Municipal Auditorium art deco chandelier.jpg|Կանսան, 1935
File:DontKillWildlifeWPA1940.jpg|Ջոն Վագների պատրաստած ար-դեկո պաստառը
File:Beau Brownie.jpg
File:HotelEdenTagSmCrop.jpg|Լիսաբոն, 1931
File:Cord 812 1937.jpg
File:Delano National MiamiBeach.JPG|Մայամի ծովափ, 1947
File:Mexican art deco.jpg|Մեխիկո
File:NixFedBldgPhilaMailBas1.jpg|Ֆիլադելֆիա
File:Empire State Lobby-27527.jpg|Իմփայր սթեյթ բիլդինգ
File:Estação de trens.JPG|Գոյանիայի երկաթուղին


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 1925 թվականի ար-դեկո ցուցադրությունը Փարիզում
* Ոճի մանրամասն նկարագրությունը 
* Ար-դեկոյի առաջացման պատմությունը 

Կատեգորիա:Արվեստի ոճեր
Կատեգորիա:Ճարտարագիտություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ոճեր
Կատեգորիա:Մոդեռնիզմի արվեստ