Վիշապանավեր

**Վիշապանավեր**, վիշապի ձև ունեցող նավակներ, որոնք կազմում են չինական մշակույթի մի մաս։ Այս նավակները շարժվում են մարդկային ուժի միջոցով, օգտագործվում են Վիշապանավերի փառատոնի մրցարշավներում և՛ Չինաստանում, և՛ այլ շրջաններում: Վիշապանավերը ոչ միայն ունեն մշակութային նշանակություն, վիշապանավերի մրցարշավը այժմ վերածվել է սպորտային իրադարձության: Վիշապանավերի մրցարշավը միայն խան դինաստիայում բնակվող չինացիներին չէ որ բնորոշ է. թայվանական բնիկ ժողովուրդները, մյաո ժողովուրդը և վիետնամցի ժողովուրդը նույնպես ունեն վիշապանավերի մրցարշավի վաղեմի ավանդույթներ։

Քանի որ վիշապանավերի մրցարշավը գովազդվել է որպես սպորտաձև, վիշապանավն ինքնին նույնպես դարձել է այս սպորտաձևում օգտագործվող հիմնական միջոց:

## Պատմություն
մինի|250x250փքս|Մեծ վիշապանավակ, որը վարում են 50 մարդ, լուսանկարված է 2008 թվականի Արևելյան շրջանի վիշապանավերի մրցավազքում (Հոնկոնգ):
Մարդիկ սովորաբար կարծում են, որ վիշապանավերը հայտնվել են միայն Վիշապանավերի տոնի ժամանակ՝ տոնախմբության համար, բայց իրականում Վիշապանավերի տոնի շատ սովորույթներ արդեն իսկ տարածված էին Չու դինաստիայից առաջ: Օրինակ՝ «Մու թագավորի կենսագրությունը»-ում արձանագրվում է. «Մու թագավորը մի անգամ վիշապանավով լողում էր Մեծ ճահճի վրա»: «Տարօրինակ երևույթներ գրառումները» նկարագրում է, որ Ֆուչայ թագավորը կառուցել է Երկնային լողավազան, որտեղ վիշապանավեր կային, և նա ամեն օր խաղում էր այնտեղ Սը Շուեյի հետ: Տեղեկություններ կան, որ վիշապանավերը  ստեցծվել են ավելի շուտ՝ մինչև Չու դինաստիան: Այս եզրակացությունը համապատասխանում է հնագիտական ​​​​պեղումներին, քանի որ պեղումների ժամանակ գտնվել է բրոնզե կացին, որը պատկանել է Գարուն-Աշնուն և Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջաններին։ Կացինի վրա փորագրված է վիշապանավերի մրցավազքի նախշազարդ: Որոշ գիտնականներ նույնիսկ նշել են, որ վիշապանավերը զարգացել են Պայյուե ժողովրդի ռազմական նավակներից, և Պայյուեի ռազմական նավակները ջրային վիշապին օգտագործել են որպես տոտեմ: Վիշապանավերի ծագումն ու պատճառները մինչ օրս ուսումնասիրվում են: Եթե այդ ժամանակ արդեն գոյություն ուներ վիշապանավերի մրցում, արդեն իսկ պարզ է դառնում, որ վիշապանավն ինքնին արդեն գոյություն ուներ։ Պատմական գրառումների համաձայն՝ վիշապանավերի մրցավազքի սովորույթն տարածված էր Ու, Յուե շրջաններում և Չու թագավորությունում: Մին դինաստիայի օրոք այն տարածում էր գտել կայսերական արքունիքում և հասարակ ժողովրդի շրջանում: Բացի այդ, Սուեյ Յան կայսրը նույնպես կառուցում էր վիշապանավեր: Իրականում, վիշապանավի պաշտոնական անվանումը Կուանտուն նավակ է, որն օգտագործվում էր Թայպին բանակի կողմից հարավում 1850-ական թվականներին: Այն նախատեսված էր հյուսիսում Ցին բանակի դեմ հարձակման համար Յանճոում՝ Ճյանպեյ ճամբարում: Սովորաբար ինը զինվոր միասին ուսերին դրած բարձրացնում էին փոքր նավակը՝ Յանցզի գետը անցնելու համար, իսկ մարտից հետո այն կրկին թիավարելով վերադարձնում էին Ծյաննան։ Մարտական գործողությունների ժամանակ Թայպինյան բանակը հաճախ շարժվում էին միաժամանակ՝ հարյուրավոր նավակներով։ Սակայն, 1856 թվականին Նանկինում տեղի ունեցած ներքին բախումներից և Արևելյքի թագավոր Յան Սյուցինի մահից հետո, Հյուսիսային արշավանքի ռազմավարությունը նույնպես դադարեցվեց:

## Տեսակներ
### Կուանտոյում անցկացվող վիշապանավերի մրցաշավ
Կուանտոուն,Հոնկոնգ և Մակաո տարածաշրջաններում, վիշապանավերի մրցաշավի ժամանակ օգտագործվող նավակները սովորաբար ավելի երկար և մի փոքր ավելի լայն են։ Վիշապի գլուխն ու պոչը բարձր ու արտահայտիչ են, իսկ գլուխը կարող է շարժվել՝ վեր ու վար, ձախ ու աջ, ինչը նավին կենդանի տեսք է տալիս։ Կուանտոյում վիշապանավերի մրցավազքի ավանդույթը առնվազն հազար տարվա պատմություն ունի։ Ամեն տարի Վիշապանավերի փառատոնի ժամանակ այստեղ կազմակերպվում են վիշապանավերի մրցումներ։ Հին ժամանակներում Կուանչոուն բնութագրում էին այսպես՝ «նավերը մեծ են, մարդիկ՝ շատ»։

Ցու Տածունը նկարագրում էր վիշապանավը հետևյալ կերպ․ այն ավելի քան տասը ժան երկարություն ունի, վեց-յոթ չի բարձրություն, վիշապի բեղերը ջրից բարձր են մոտ երկու չի, իսկ գլխամասում կարող են նստել վեցից յոթ մարդ։ Կուանտուոյում վիշապանավ թիավարելը կոչվում է նաև «Վիշապանավի մրցավազք», իսկ ժողովրդական անվանումներից մեկն է «չըն ցին»՝ այսինքն տոնական հավաք կամ հանդիպում։ Տարբեր գյուղեր՝ եղբայրական կամ ազգակցական կապերով կապված, հարյուրավոր վիշապանավերով հավաքվում են միասին՝ ժամանակ անցկացնելու և կապերն ամրապնդելու համար։ Այստեղ մրցանակային տեղերը առաջնային չեն, կարևորն ինքնին մասնակցությունն ու հանդիպումն է։ Լուսնային օրացույցի հինգերորդ ամսվա առաջին օրից մինչև քսաներորդ օրը գրեթե ամեն օր որևէ գյուղում կազմակերպվում է այս մրցաշավը։ Օրինակ՝ առաջին օրը՝ Չուցունում, երկրորդ օրը՝ Հայճու Տատանում, երրորդ օրը՝ Չըփեյում, չորրորդ օրը՝ Միաոթոուում, հինգերորդ օրը՝ Շըփայում և Լիետըում։ Սա Կուանճոում ձևավորված ու դարերով փոխանցված սովորույթ է։ Նմանատիպ միջոցառումներ անցկացվում են նաև ամբողջ Չուսանցյաո շրջանում։ Բացի այդ, թե՛ Կուանճոուն, թե՛ Հոնկոնգը կազմակերպում են միջազգային վիշապանավերի մրցումներ։ Մեծ մրցումից առաջ, չորրորդ օրը երեկոյան, կազմակերպվում է հատուկ «վիշապանավից առաջ կազմակերպվող ճաշկերույթ»՝ թիավարողներին հյուրասիրելու համար։ Երբ նավերը ջրից հանում և կարգի են բերում, երրորդ և չորրորդ օրերին դրանք տանում են տարբեր վայրեր՝ ընկերական մրցումների և այցելությունների համար։ Այցելում են նաև հարևան գյուղեր, որոնց հետ բարեկամական հարաբերություններ ունեն։ Հյուրընկալող կողմը հանդիսավոր կերպով է դիմավորում հյուրերին՝ հրավառությամբ և թմբուկների հնչյուններով։ Կեսօրին հյուրերին առաջարկում են «լոնցյաո» կոչվող քաղցրավենիք (ընկույզով խմորեղենի նման), իսկ երեկոյան կազմակերպվում է խնջույք՝ խորոված խոզի մսով, հավով և այլ ուտեստներով։ Ապա բոլորը միմյանց հաջողություն են մաղթում առաջիկա մրցման համար։ Հինգերորդ օրվա մեծ մրցումից հետո, յոթերորդ և ութերորդ օրերին, մարդիկ մեկնում են քաղաքամերձ Խուանճուցի՝ մայր Վիշապին երկրպագելու։ Լուսնային հինգերորդ ամսվա ութերորդ օրը  մայր Վիշապի ծննդյան օրն է։ Այդ պատճառով Կուանճոում ասում են․ «Առաջին ամսին՝ Շընցայի տոն, հինգերորդ ամսին՝  մայր Վիշապի ծնունդ»։

### Միաո էթնիկ խմբի մայր-զավակ նավակը
Վիշապանավը կազմված է երեք միափայտ նավակից։ Միջինը, որն ամենաերկարն է, կոչվում է «մայր նավ», իսկ կողքերին գտնվող երկու «զավակ նավերը» մայր նավից մի փոքր ավելի փոքր են։ Վիշապանավի երկարությունը մոտավորապես 20 մետր է, լայնությունը՝ մոտ 1 մետր։ Նավակազմը պատրաստվում է ամբողջական եղևնու փայտից, իսկ վիշապի գլուխն ու վզամասը քանդակվում են ուռենու փայտից։ Միաո ժողովրդի վիշապանավերը օգտագործվում են Կուեյճոու նահանգի Միաո ժողովրդի վիշապանավերի տոնի ժամանակ։ Այդ տոնին մրցակցությունը ոչ թե արագության, այլ նվերների առատության մեջ է․ հաղթում է նա, ով ավելի շատ ու հարուստ նվերներ է ստանում։

### Վիետնամական վիշապանավ
Ամեն տարի լուսնային օրացույցի վեցերորդ ամսվա 18-րդ օրը, Վիետնամի ծոցում գտնվող Կուան Լան կղզում անցկացվում են վիշապանավերի մրցավազքեր։ Այն անցկացվում է՝ ի հիշատակ Չըն Ցինյույի, ով դիմակայել է արտաքին թշնամիներին և պաշտպանել հայրենիքն ու ժողովուդը։

### Լյոցյոյի վիշապանավ
աջից|մինի|250x250փքս|Երկրորդ Վիշապանավերի մրցավազքը Լյուցյոյում, Շո դինաստիայի ժամանակաշրջանում
մինի|250x250փքս|Վիշապանավերի մրցավազքը Ճապոնիայի Օկինավայի պրեֆեկտուրայի Նահա քաղաքում
աջից|մինի|250x250փքս|Վիշապանավերի մրցավազք Օկինավա պրեֆեկտուրայի Իտոման քաղաքում
Լյոցյոյում վիշապանավերի ավանդույթը շուրջ վեց հարյուր տարվա պատմություն ունի։ Ավանդության համաձայն՝ Նանշանի կայսր Վան Ինծուն ժամանակին ուսանել է Մին դինաստիայի մայրաքաղաք Նանցինում։ Վերադառնալուց հետո նա Ֆընցյանչընում կազմակերպել է Լյոցյոյի պատմության մեջ առաջին վիշապանավերի մրցավազքը։ Սակայն Վան Ինծուի՝ Նանցինում ուսանելու մասին պատմական աղբյուրներում հստակ հիշատակություն չկա։ Կա նաև մեկ այլ տեսակետ, ըստ որի՝ Ֆուցյանի «երեսունվեց տոհմերը»-ն են վիշապանավերի ավանդույթը փոխանցել Լյոցյոյին։ Լյոցյոյի թագավորության մայրաքաղաք Շուրիում և հարակից շրջաններում ամեն տարի Վիշապանավի տոնի առթիվ անցկացվել են վիշապանավերի մրցումներ։ Երբ Ճապոնիան անցավ արևմտյան (գրիգորյան) օրացույցին, նախկինում լուսնային օրացույցի հինգերորդ ամսվա հինգերորդ օրը անցկացվող վիշապանավերի մրցումները տեղափոխվեցին նոր տոմարով մայիսի 3-ից 5-ը։ Մոտակա Իտոման քաղաքում, սակայն, որոշ ավանդական տոներ շարունակում են հաշվվել լուսնային օրացույցով․ այստեղ վիշապանավերի մրցումներ են անցկացվում տոնակատարության նախօրեին (հինգերորդ ամսվա չորրորդ օրը), ինչպես նաև Անաշն տոնի ժամանակ։ Իսկ տոնակատարության նախօրեին Ֆընցյանչըն քաղաքում, Ռաոպո գետի վրա կազմակերպվում են վիշապանավերի մրցումներ։ Վիշապանավերի գլխամասը սրածայր է, վիշապի լեզուն՝ երկար և վեր բարձրացած։

### Ճապոնական վիշապանավ
Այն սովորաբար նախատեսված էր թագավորի հատուկ օգտագործման համար և նավերի սիմվոլը հաճախ հանդիպում է նաև բուդդայականության մեջ։ Բուդդայական պատկերներում այն հայտնի է որպես «իմաստության վիշապանավ»։

### Թայվանի վիշապանավ
աջից|մինի|400x400փքս|Ըռլոնի վիշապանավերի մրցավազքի վիշապանավը Թայվանի Իլան նահանգի Ցզյաոսի բնակավայրում
Թայվանի որոշ բնիկ ժողովուրդներ ունեն վիշապանավերի մրցավազքի ավանդույթ, ինչպիսին է Ամեյ ցեղի Թայպալան գյուղը, որտեղ անցկացվում է բամբուկե լաստանավերի մրցավազք։Բացի այդ, կա մի տեսակետ, ըստ որի Ըռլոնի վիշապանավերի մրցումը ծագում է Կամալան ժողովրդի ավանդույթներից․ նրանք նավերի մրցման միջոցով ջրից վանում էին չար ոգիներին կամ կատարում էին օրհնության և հանգուցյալների հոգիների խաղաղեցման ծիսակարգեր։ Սակայն կան նաև մարդիկ, ովքեր չեն համաձայնում, որ Ըռլոնի մրցման ավանդույթը ծագում է կամալան ժողովրդի սովորույթներից։ Ավելի ուշ, վիշապանավերի մրցավազքը, որը սկիզբ է առել Չինաստանի հարավ-արևելյան ափամերձ շրջաններում, խան դինաստիայի ժամանակաշրջանում՝ հասավ նաև Թայվան, որը անվանվեց «պալոնգչուան»։ Ցին դինաստիայի ժամանակաշրջանում վիշապանավակների մրցավազքերի մասին բազմաթիվ գրառումներ կան: Դրանց նպատակը պարզապես մահացած մարդկանց հիշատակը հարգելը չէր, այլ չարը վանելը և օրհնության համար աղոթելը, ինչը արտացոլում է ժողովրդական համոզմունքները։ Ճապոնական օկուպացիայի ժամանակ մեծ վիշապանավերի մրցավազքեր էին անցկացվում նաև այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են Թամսուի գետը և Կաոսիոն նավահանգիստը։ Օրինակ՝ 1930 թվականին նկարիչ Ցայ Սյուեսիի «Վիշապանավերի մրցավազք» կտավը պատկերում է Տատաոչընում Վիշապանավերի փառատոնի մրցավազքերը դիտող Թայպեյի բնակիչներին։

Վիշապանավերի փառատոնը Թայվանում կարևոր ժողովրդական փառատոն է: Վերջին տարիներին, մշակութային զարգացման հետ մեկտեղ, Թայվանի տարբեր շրջաններ և քաղաքներ սկսել են անցկացնել իրենց սեփական վիշապանավերի մրցավազքերը: Թայվանական վիշապանավերը հիմնականում պատրաստված են փայտից և ապակեպլաստից և համարվում են արվեստի գործեր: Առավել հայտնի են Լյու Ցինճընի կողմից Ծըլոնում պատրաստված փայտե վիշապանավերը և Հոն Ցուենռուիի կողմից Փինտոնում պատրաստված ապակեպլաստե և փայտե վիշապանավերը: Որոշ քաղաքներում օգտագործվում են մեծ և փոքր վիշապանավեր՝ տարբեր թիմերի համար: Ընդհանուր առմամբ, փայտե վիշապանավերը ավելի ծանր են, մինչդեռ ապակեպլաստե վիշապանավակները՝ ավելի թեթև: Քանի որ  տեխնիկական պայմաններ չկան, Թայվանում վիշապանավերը քաղաքից քաղաք տարբերվում են:

Փայտե և ապակեպլաստե վիշապանավերը ունեն իրենց առանձնահատկությունները: Փայտե վիշապանավերը կարող են պատրաստվել տարբեր չափսերով, մինչդեռ ապակեպլաստե վիշապանավերը պահանջում են կաղապարներ: Այնուամենայնիվ, եթե կաղապարն արդեն հասանելի է, արտադրության համար կպահանջվի ավելի կարճ ժամանակահատված: Վերջին տարիներին միայն Թայվանում միաժամանակ պատրաստում են և՛ փայտե, և՛ ապակեպլաստե վիշապանավեր:

Թայվանական ապակեպլաստե վիշապանավերը, օրինակ՝ Հոն Ցյուան-ռուեյի կողմից պատրաստվածները, ունեն վիշապի գլուխ, մարմին և պոչ, որոնք բոլորը պատրաստված են ապակեպլաստից: Մեծ վիշապանավերը, բացառությամբ գլխի և պոչի, ունեն մոտ 11.3 մետր երկարություն, 1.5 մետր լայնություն և կարող են տեղափոխել 23 մարդ: Փոքր վիշապանավերը, բացառությամբ գլխի և պոչի, մոտ 9 մետր երկարություն և 1.4 մետր լայնություն ունեն և կարող են տեղափոխել 15 մարդ:

Փայտե վիշապանավերը պատրաստվում են պատվերով, չափսերն ու գները տարբերվում են՝ կախված որակից։

### Հյուսիսային Կորեայի վիշապանավ
Այն սովորաբար նախատեսված էր թագավորների համար և հաճախ է հանդիպում բուդդայական գրքերում՝  հայտնի է որպես «իմաստության վիշապանավ» անվամբ։

### Ցամաքային վիշապանավ
Ցամաքային վիշապանավը պատրաստվում է բամբուկից կամ փայտից։ Մարդիկ օգտագործելով հնգագույն մետաքսե գործվածքը ծածկում էին նավը՝ վիշապի թեփուկների նման զարդարանքով, որպեսզի նավը վիշապի տեսք ստանար։ Նավակը համեմատաբար մեծ էր։

### Գիշերային վիշապանավ
Գիշերը լողացող վիշապանավի երկու կողմերից անթիվ փոքրիկ լույսեր են կախում։ Գիշերային վիշապանավի լույսերը արտացոլվում են ջրի ալիքներ մեջ՝ նմանվելով արծաթափայլ-սպիտակ վիշապի, որը սահում է ջրի վրայով։

### Թագավորական և ազնվական վիշապանավեր
Սրանք նավեր էին, որոնք օգտագործվում էին բացառապես թագավորական ընտանիքի և ազնվականության կողմից: Դրանք բարձր և ընդարձակ էին, վերևում շքեղ տաղավարներով, որի վրա նրբագեղ փորագրված էին նկարազարդ զարդարանքներ, ինչը չափազանց շքեղ տեսք էր հաղորդում նավակին:

### Ժամանակակից վիշապանավերը
Ժամանակակից վիշապանավերը շեշտը դնում են նավակի թեթևության վրա, իսկ կորպուսները հիմնականում պատրաստված են տիկի փայտից (հիմնականում ներմուծված Պոնտիանակից, Ինդոնեզիա) կամ ապակեպլաստից։

### Սառցե վիշապանավերի մրցավազք
2017 թվականի հունվարին Կանադայի մայրաքաղաք Օտտավայում անցկացվեց աշխարհի առաջին սառցե վիշապանավերի մրցավազքը՝ որպես չինական լուսնային Նոր տարվա տեղական տոնակատարությունների մաս և չինական մշակույթը խթանելու միջոցառում: Սառցե վիշապանավերը երկար նավակներ են, որոնք ներկված են վիշապի նախշերով և կառուցված են դահուկների վրա: Մրցողները նստում են նավակների ներսում և դահուկի համար նախատեսված ձողերի միջոցով սահում են սառցակալած լճի վրայով: Կանադայում անցկացվող մրցավազքին մասնակցել են նաև Չինաստանի հյուպատոսության աշխատակիցները:

### Հավելյալ տեղեկություներ
Քանի որ վիշապանավերի մրցավազքը դարձել է միջազգային սպորտաձև, որոշ արևմտյան երկրներում վիշապանավերը ենթարկվել են էական փոփոխությունների, որոնք տարբերվում են ավանդական դիզայնից: Օրինակ՝ վիշապի գլուխը կարող է փոխվել ավանդական չինական վիշապից արևմտյան վիշապի։

## Մրցարշավային վիշապանավի տեխնիկական բնութագրերը
մինի|250x250փքս|Նոր Զելանդիայում՝ Վելինգտոնում անցկացվող վիշապանավերի փառատոնի վիշապանավերը արտաքին ձևով մոտ են կանոեներին
մինի|250x250փքս|«Վիշապանավերի» մրցավազք Դույսբուրգում, Գերմանիա
մինի|250x250փքս|Վիշապանավերի մրցավազք Գդանսկում, Լեհաստան
մինի|250x250փքս|«Վիշապանավերի» մրցավազք Քլիվլենդում, Օհայո, ԱՄՆ

### Փոքր վիշապանավ
Չինաստանի Վիշապանավերի ասոցիացիայի մրցութային կանոնների համաձայն (ներկայումս միասնական խիստ չափանիշ դեռ չկա, սակայն մրցումները սովորաբար հետևում են այս պահանջներին)

* **Վիշապանավի ընդհանուր երկարությունը**՝ 12 մետր (վիշապի գլխից մինչև պոչ)
* **Նավախցի երկարությունը**՝ 9.6 մետր
* **Լայնությունը**՝ 96 սմ (միջին հատվածի ամենալայն կետում)
* **Քաշը**՝ միասնական ստանդարտ սահմանված չէ, սակայն նույն մրցման շրջանակում օգտագործվող ամենածանր և ամենաթեթև նավերի տարբերությունը չպետք է գերազանցի 5 կգ-ը

## Օլիմպիական սրբազան կրակի փոխանցում (ջահակիրների երթ)
աջից|մինի|250x250փքս|Օլիմպիական ջահի փոխանցման լուսանկարները՝ վիշապանավով Շին Մուն գետի վրա, Շա Տինում, Հոնկոնգ:
2008 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի ընթացքում Հոնկոնգի տարածաշրջանային ջահակիրների երթի ժամանակ (2008 թ. մայիսի 2-ին) Շին Մուն գետում Օլիմպիական կրակը փոխանցվել է վիշապանավով։ Սա Օլիմպիական խաղերի պատմության մեջ առաջին դեպքն էր, երբ ջահը փոխանցվել է վիշապանավով։

Մեկ օր անց՝ 2008 թ. մայիսի 3-ին, Մակաոյի տարածաշրջանային ջահակիրների երթի ընթացքում Նամ Վան լճում նույնպես Օլիմպիական կրակը փոխանցվել է վիշապանավով։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

* 香港赤柱龍舟協會 
* 中國香港龍舟總會 
* 香港獨木舟總會：龍舟（傳統艇） 
* 中國龍舟協會 
* 英國龍舟協會 
* 澳洲龍舟協會 
* 日本龍舟協會 
* 香港自由龍龍舟會 
* 香港業餘龍舟總會 

Կատեգորիա:Թիմային մարզաձևեր
Կատեգորիա:Նավի տեսակներ
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Չինաստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Սպորտային մրցություններ Ասիայում
Կատեգորիա:Սպորտը Չինաստանում