Լյուցիֆերի էֆեկտը

**Լյուցիֆերի էֆեկտը։ Ըմբռնում, թե ինչպես են բարի մարդիկ դառնում չար** (), 2007 թվականի գիրք, որը ներառում է պրոֆեսոր Ֆիլիպ Զիմբարդոյի առաջին մանրամասն, գրավոր հաշվետվությունը 1971 թվականի Սթենֆորդի բանտային փորձի (SPE) շուրջ տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին։ Գիրքը բանտի մոդելավորման ուսումնասիրություն է, որը ստիպված դադարեցվել է ընդամեն վեց օր հետո՝ մի քանի տխուր հետևանքների և մասնակիցների հոգեկան խանգարումների պատճառով։ Գիրքը ներառում է հետագա հոգեբանական և սոցիալական գործոնների ավելի քան 30 տարվա հետազոտություններ, որոնք հանգեցնում են այլ բարոյական մարդկանց կողմից անբարոյական արարքների կատարմանը։ Գրքում նաև դիտարկվում են 2003 թվականին Աբու Գրեյբում բանտարկյալների նկատմամբ բռնությունները, որոնք նմանություններ ունեն Սթենֆորդի գիտափորձի հետ։ 

Վերնագիրն իր անունն է ստացել Աստծո պայծառափայլ հրեշտակի՝ Լյուցիֆերի, նրա շնորհքից անկման և չարը մարմնավորող Սատանայի դերի ստանձնման աստվածաշնչյան պատմությունից։ Գիրքը հակիրճ տեղ է գտել *The New York Times վավերագրական  գրականության բեսթսելլերների ցանկում* և արժանացել է Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի 2008 թվականի Ուիլյամ Ջեյմսի գրքի մրցանակին։

## Ընդհանուր ակնարկ
Առաջին գլուխը վերաբերվում է գրքի վերնագրի թեմային՝ Լյուցիֆերին և բարոյական վերափոխման բնույթին, որպես անհատի հակվածության, հանգամանքների և իշխանության համակարգերի փոխազդեցության արդյունք։ Գրքի ամենամեծ մասը՝ 2-ից 9-րդ գլուխները, հիմնականում Սթենֆորդի փորձի ժամանակ տեղի ունեցած իրադարձությունների ամենօրյա պատմությունն է, որը հիմնականում գրված է գրական ներկա ժամանակով երկխոսությամբ՝ վերցված փորձի բնօրինակ սղագրություններից և ներառում է մի քանի այդտեղ արված լուսանկարներ։ Գլուխ 10-ը ներկայացնում է Սթենֆորդի բանտային գիտափորձում հավաքագրված տվյալները, իսկ 11-րդ գլուխը փորձի վերաբերյալ բարձրացված էթիկական հարցերի քննությունն է։ 

Գրքի մնացած հատվածն ընդգրկում է սոցիալական հոգեբանության ոլորտում մի շարք թեմաներ, ինչպիսիք են նմանատիպ ուսումնասիրությունները, ինչպիսիք են Աշի համապատասխանության փորձերը, Միլգրամի փորձը, Ալբերտ Բանդուրայի հետազոտությունը բարոյական անկման վերաբերյալ, Ջոն Մ. Դարլիի և Բիբ Լատանեի կողմից անցկացրած վկայի էֆեկտի հետազոտությունը, նաև Զիմբարդոյի ապաանհատականացման վերաբերյալ ավելի ուշ գրած աշխատությունը։ 

Կա նաև Ստենֆորդի փորձին առնչվող այնպիսի իրադարձությունների ուսումնասիրություն, ինչպիսիք են Ատտիկայի բանտի խռովությունը (Նյու Յորք) և 2003 թվականին Իրաքի Աբու Գրեյբ բանտում բանտարկյալների խոշտանգումներն ու բռնությունները, հատուկ ուշադրություն դարձնելով սերժանտ Իվան Ֆրեդերիկի պատմությանը։ Զիմբարդոն պատմում է Ֆրեդերիկի ռազմական դատավարության ժամանակ որպես պաշտպանության փորձագետի իր փորձը և նկարագրում է իր տեսակետն այն մասին, թե ինչն է հանգեցրել նրան, որ «համաամերիկյան ցուցապաստառի զինվորը» ներգրավվել է բանտարկյալների խոշտանգումների մեջ։ 

Վերջին գլուխը նկարագրում է հերոսության հայեցակարգը, Ջո Դարբիի՝ Աբու Գրեյբի իրադարձությունների քողազերծողի և Սթենֆորդի փորձին մասնակցած ասպիրանտ  Քրիստինա Մասլաչի (ով համոզել էր Զիմբարդոյին շուտ վերջ տալ գիտափորձին) առանցքային դերերը, նաև խորհուրդներ՝ ինչպես դիմակայել բացասական իրավիճակներին։

## Կարծիքներ
Ռոուզ ՄակԴերմոտը գրել է, որ գիրքը «պարտադիր արժանի է, որ կարդան բոլոր նրանք, ովքեր հետաքրքրված են հոգեբանական գործընթացների և քաղաքական իրականության տրամախաչմամբ» և առաջարկում է, որ մի քանի բաժիններ կարող են հոգեբանական դասընթացում դասախոսության հիանալի նյութ ծառայել, ինչպիսիք են հերոսության մասին գլուխը և 12-րդ գլուխը` «Սոցիալական դինամիկայի հետազոտություն», որը նա անվանել է «սոցիալական հոգեբանության պատմության լավագույն, ամենախորաթափանց և հակիրճ ամփոփումը, որը ես երբևէ կարդացել եմ»։

Ֆրեզնոյի Կալիֆոռնիայի համալսարանի պրոֆեսոր, սոցիալական հոգեբան Ռոբերտ Վ. Լևինն ասել է, որ այս «կարևոր գիրքը պարտադիր պետք է կարդան ոչ միայն սոցիոլոգ գիտնականները, այլև քաղաքական գործիչները, նրանք, ովքեր որոշումներ են կայացնում, մանկավարժները», և որ գրքի հենց միայն «[Աբու Գրեյբ] բաժինն արժե գրքի գինը»։ 

Խուան Մանսո-Պինտոն (Կոնսեպսիոնի համալսարան, Չիլի) գրքի իսպաներեն լեզվով գրախոսության մեջ գրել է, որ «*Լյուցիֆերի էֆեկտը*, ավելին, քան գիրքը, սոցիալական հոգեբանության ձեռնարկ է չարի մասին», և որ թեև «գրված է անգլերենով, սակայն նրա պարզ և խոսակցական լեզուն հեշտացնում է դրա ընթերցումը»։ 

Ստյուարտ Ուիլերը խորհուրդ է տվել գիրքը՝ այն անվանելով «շատ ընթեռնելի»։

Էրվին Ստաուբն այն նկարագրում է որպես «խիստ անձնական գիրք» և որպես գիրք, որը «արժեքավոր ներդրում է կատարում», բայց հենց Սթենֆորդի բանտային փորձի մասին այն անվանում է (դատական) գործի ուսումնասիրություն, այլ ոչ թե գիտափորձ։ 

Յոահիմ Ի. Կրյուգերը ( Բրաունի համալսարան) գրել է, որ գիրքը «հոյակապ և ժամանակին» է, սակայն առաջարկում է Ստենֆորդի բանտային փորձի քննադատական քննություն՝ ասելով, որ եթե «դատել ընդունված չափանիշներով, Սթենֆորդի բանտային գիտափորձը չի որակվում որպես գիտափորձ» և, մեկնաբանությունը վերադարձնելով նախահակվածություններից մեկին, ասել է. «Իրավիճակները չեն «ճնշում» մարդկանց, այլ ավելի շուտ բացահայտում են թաքնված հնարավորությունները»։

Աստվածաբան Ռիչարդ Հոլոուեյը գրել է, որ Զիմբարդոյի ամենօրյա պատմությունը փորձի մասին «չափազանց փքեցված և մանրամասն է… նրա 250 էջանոց օրագիրը անհավասարակշիռ է դարձնում գիրքը», և որ «գիրքն ավելի լավ է դառնում, երբ փորձ է արվում կիրառել գիտափորձի դասը այլ համատեքստերում»։

## Ընդունելություն
*Լյուցիֆերի էֆեկտը* 11-րդ տեղում է հայտնվել *The New York Times վավերագրական  գրականության բեսթսելլերների ցանկում* 2007 թվականի ապրիլի 7-ին ավարտվող շաբաթում։

## Ադապտացիաներ
Ֆիլիպ Զիմբարդոն ներկայացրել է իր *Լյուցիֆերի էֆեկտը*  աշխատանքը TED 2008 համաժողովին։

2015 թվականի ''«Սթենֆորդի բանտային գիտափորձը»'' ֆիլմը հիմնված է *«Լյուցիֆերի էֆեկտ»* ֆիլմում ներկայացված երկխոսության վրա, որը հիմնված է սկզբնական փորձի սղագրությունների վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:2007 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Կատեգորիա:Հոգեբանական ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Սղագրություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Փորձարարական հոգեբանություն