Չեսմենյան կոթող

**Չեսմենյան կոթող** (), հուշարձան Գատչինայի պալատական պուրակում, որը կանգնեցվել է 1770 թվականին՝ ի պատիվ ռուսական նավատորմի հաղթանակի թուրքական կողմի նկատմամբ Չեսմենյան ճակատամարտում (հուլիսի 5-7), 1768-1774 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Այն պարզ մարմարե օբելիսկ է, որը կանգնեցվել է Սպիտակ լճի ափին՝ իտալացի ճարտարապետ Անտոնիո Ռինալդիի նախագծով 1770-ական թվականներին, այն ժամանակահատվածում, երբ Գաչինան պատկանում էր իշխան Գրիգորի Օռլովին։ Չեսմենյան ճակատամարտում տարած հաղթանակին նվիրված բազմաթիվ հուշարձաններից մեկը։ Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության դաշնային նշանակության օբյեկտ նաև քաղաքաշինության և ճարտարապետության հուշարձանների կատեգորիայում:

## Պատմություն
Ռուսական նավատորմի հաղթանակը Չեսմենյան ճակատամարտում, որը տեղի ունեցավ 1770 թվականին (հուլիսի 5-7) ժամանակահատվածում , 1768-1774 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը նշանավորվեց Սանկտ Պետերբուրգի արվարձաններում մի քանի հուշարձաններով, ինչը խոսում է այն նշանակության մասին, որ այս հաղթանակը կարևոր դեր ուներ Ռուսական կայսրության համար։ Չեսմայական սյունը կանգնեցվեց Ցարսկովո Սելա Եկատերինյան այգում, չեսմենյան պալատը և չեսմենյան եկեղեցին կառուցվեցին Սանկտ Պետերբուրգից դեպի Ցարսկոյե Սելո տանող ճանապարհին, իսկ Չեսմայական հուշահամալիրը հայտնվեց Պետերգոֆի Մեծ պալատում: Արդեն 19-րդ դարում Մեծ Գատչինսկովո պալատը արարողակարգային պատկերասրահներից մեկը անվանվեց Չեսմայական:

thumb|left|160px|Ա. Ռինալդի Ֆ. ի. Շուբինի խորաքանդակը Մեծ Գատչինյան պալատի Ռինալդիի անցուղում Գատչինայի պալատական այգում Չեսմենյան ճակատամարտի հուշարձանը Չեսմենյան կոթողն էր։ Այն այգու տարածքում ամենավաղ ճարտարապետական կառույցներից մեկն է: Դրա ստեղծումը վերաբերում է պալատական զբոսայգու անսամբլի պատմության առաջին շրջանին, որն ընդգրկում է 1766-1783 թվականները և կապված է կալվածքի սեփականատիրոջ՝ կոմսի անունների հետ (ավելի ուշ՝ պայծառափայլ իշխան) Գրիգորի Օռլովը, որին Գատչինան շնորհվեց Եկատերինա Երկրորդի և իտալացի ճարտարապետ Անտոնիո Ռինալդիի կողմից: Անտոնիո Ռինալդիի նախագծերի համաձայն այդ տարիներին այնտեղ կառուցվել է պալատ, քանդվել է զբոսայգի և այգում կառուցվել են դեկորատիվ կառույցներ:

Չեսմենյան կոթողը գոյություն ուներ 1783 թվականին՝ Գրիգորի Օռլովի մահվան պահին, որից հետո կալվածքը գնվեց գանձարանի կողմից և Եկատերինան նվիրեց իր որդուն՝ գահաժառանգ մեծ իշխան Պավել Պետրովիչին։Ըստ այսպես կոչված "«Մերձափնյա գույքագրման ամսագիր»" տվյալների, որը կազմվել է որոշակի նավարկող Կրիլասովի կողմից, 1783 թվականին գատչինսկովո պարկի ամենակարևոր կառույցներն էին միայն չեսմենյան կոթողը, ութանկյուն ջրհորը և արծվի սյունը։ Համեմատաբար փոքր թվով ճարտարապետական օբյեկտներ, որպես ամբողջություն, բնորոշ էին 18-րդ դարի կեսերի լանդշաֆտային Պպարկերին:

Կոթողը կանգնեցվել է 1770-ական թվականներին,հավանաբար տասնամյակի կեսին մոտ, Ա. Ռինալդիի նախագծով:Նա իր բովանդակությամբ եղել է Օրլովների ընտանիքի ընտանեկան հուշահամալիրը։ Կալվածքի սեփականատիրոջ եղբայրները՝ արքայազն Գրիգորի Օռլովը և Կոմս Ա. Գրիգորի Օռլովը, ռուս-թուրքական պատերազմի տարիներին առաջին Արխիպելագյան արշավախմբի ժամանակ ղեկավարել են ռուսական նավատորմը, և նրանց հրամանատարության ներքո էր, որ 1770 թվականին շահվեց չեսմայական հաղթանակը: Գատչինայի կոթողը կառուցվել է մոտավորապես նույն տարիներին, Չեսմայական սյանը նմանատիպ հուշարձանը կառուցվել է կայսերական Ցարսկոմ Սելեում:

Հուշահամալիրը Ռուսաստանի դաշնային նշանակության մշակութային ժառանգության օբյեկտ է քաղաքաշինության և ճարտարապետության հուշարձանների կատեգորիայում։ Այն պաշտպանության տակ է վերցվել ՌՍՖՍՀ նախարարների խորհրդի որոշմամբ 1960 թվականի օգոստոսին:

## Նկարագրություն
thumb|280px|Չեսմենյան կոթող և սապատավոր կամուրջ Կոթողի ընդհանուր բարձրությունը 10 մ է: Հուշարձանը տեղադրված է շրջակա մարգագետնի մակարդակում, առանց որևէ հողային բարձրության, և հենվում է եռաստիճան կարմիր գրանիտե ստիլոբատի վրա, որի վրա ընկած է նույն քարից պատրաստված զանգվածային շրիշակ՝ կտրված անկյուններով և առանց լրացուցիչ մասնիկների: Պատվանդանի ստորին մասը մուգ մոխրագույն մարմարից պատրաստված ցածր քառանիստ է՝ վերին եզրով թեք կտրվածքով։ Պատվանդանի ամենաբարձր միջին մասը, որը նույնպես քառանիստ է, փորագրված է մոխրագույն-արծաթագույն ռուսկեալսկի մարմարից։ Կողմերում այն ունի թաղված ուղղանկյուն վահանակներ: Վերին քիվ-պատվանդանի մի մասը խիստ պրոֆիլավորված է:Այն փորագրված է մոխրագույն մարմարից:

Պատվանդանի վերևում բարձրանում է հենց կոթողի վերնամասը, որը հատակագծում ներկայացվում է որպես քառանկյուն։ Այն պրոֆիլավորված է միայն ներքևում իսկ դրա երկարության մեծ մասի մակերեսները հարթ են: Այն բարձրանում է, աստիճանաբար նեղանում և ավարտվում բուրգով։ Կոթողի սյունը պատրաստված է գունատ վարդագույն մարմարից և ունի գրեթե 6 մ բարձրություն: Հուշարձանի մասերի համամասնությունները, դրա ծավալների ռիթմը ընդգծում են ուղղահայաց ձգտում: Այն արվեստագետների կողմից գնահատվում է որպես շատ հաջող զբոսայգու հուշարձան:

thumb|left|280px|Չեսմենյան կոթողի տեսարանը Մեծ Գատչինյան պալատից Չեսմենյան կոթողը կատարում է ինչպես հիշատակի, այնպես էլ դեկորատիվ գործառույթ: Գույնի առումով օգտագործվող մարմարներ (հիմնականում- Օլոնեցի նահանգ)ընտրված են իրենց երանգների մոտիկությամբ, որի արդյունքում հուշարձանը հեռվից երևում է միասնական ընդհանուր տոնով, և միայն մոտիկից է քարի գույների տարբերությունը ընդգծում կառույցի կազմը:

Կոթող տեղադրված է Սպիտակ լճի ափին՝ տարբեր կողմերից բացված երկար պատկերավոր հրվանդանի ծայրին և ընկալվում է որպես մի տեսակ փարոս-հուշարձան՝ հրվանդանի կողմից ձևավորված փոքրիկ ծովախորշի մոտ։ Այս ծովախորշը կարող էր կապված լինել Էգեյան ծովի Չեսմա ծովածոցի հետ։ Նմանապես, ընտրվել են Ցարսկոյե Սելոում Ռինալդիի նախագծած հուշահամալիրի օբյեկտների տեղադրման վայրերը՝ Չեսմա և Մորեյսկայա սյուները, որոնք նվիրված են արշիպելագի արշավախմբի ընթացքում թուրքերի նկատմամբ տարած հաղթանակներին, որոնք նույնպես տեղադրվել են ջրամբարներում: Չեսմենյան կոթողից ոչ հեռու՝ այգու այն հատվածում, որը գտնվում է նրա և Մեծ պալատի միջև (այսպես կոչված՝ Կոմսին), նախկինում եղել է չպահպանված թուրքական վրան, Ռուսաստանի կայսերական նավատորմի դրոշով, վրանի տեսքով շինություն: Վրանը, ինչպես կոթողը, դիտարկվել է որպես Օսմանյան կայսրության դեմ պատերազմում ռուսական զենքի հաղթանակների յուրօրինակ հուշարձան:

Բարձր և պարզ ձևով կոթողը նախատեսված է մեծ հեռավորություններից տեսնելու համար։ Այն հստակ տեսանելի է Գատչինայի մեծ պալատից, օրինակ՝ ազդանշանային աշտարակի դիտակետից կամ կայսրուհի Մարիա Ֆեոդորովնայի Աշտարակի գրասենյակի պատուհաններից, Երկար կղզու տարբեր վայրերից, ներառյալ հրվանդանից, որը բաժանում է Սպիտակ լիճը Արծաթե լճից, նաև ծառերի միջով՝ կղզու հյուսիսային մասում գտնվող Արծվի տաղավարից, Սպիտակ լճի ափերով անցնող արահետներից, մասնավորապես՝ Արևմտյան ափի ծառուղիներից, որոնք նախկին հարթ կամրջի տարածքից ձգվում են դեպի հյուսիս:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1770-ականների հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կոթողներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ