Տղամարդկանց առողջություն

alt=Symbol of Mars, representing men and symbol of the staff of Hermes, representing medicine|մինի|292x292փքս|Տղամարդկանց առողջության խորհրդանիշը Ասկլեպիոսի կապույտ գավազանն է, որը տեղադրված է տղամարդկանց սեռի սև խորհրդանիշի  վրա
**Տղամարդկանց առողջություն,** տղամարդու ամբողջական ֆիզիկական, հոգեկան և սոցիալական բարեկեցության վիճակ, և ոչ միայն հիվանդությունների կամ վնասվածքների բացակայություն։ Տղամարդկանց և կանանց առողջության տարբերությունները կարող են պայմանավորված լինել կենսաբանական, վարքագծային և սոցիալական գործոններով (օր.՝ մասնագիտություն)։ Տղամարդկանց առողջությունը հաճախ կապված է կենսաբանական գործոնների հետ, ինչպիսիք են տղամարդու վերարտադրողական համակարգը կամ այն հիվանդությունները, որոնք պայմանավորված են միայն տղամարդկանց հատուկ հորմոններով կամ առավել արտահայտված են տղամարդկանց մոտ։ Որոշ հիվանդություններ, որոնք հանդիպում են երկու սեռերի մոտ էլ, օրինակ՝ քաղցկեղը կամ վնասվածքները, կարող են տարբեր կերպ արտահայտվել տղամարդկանց և կանանց մոտ։ Որոշ հիվանդություններ վիճակագրորեն ավելի հաճախ են հանդիպում տղամարդկանց մոտ։ Վարքագծային գործոնների տեսանկյունից՝ տղամարդիկ ավելի հաճախ հակված են անառողջ կամ ռիսկային վարքագծի և ավելի քիչ են դիմում բժշկական օգնության։ Տղամարդիկ կարող են բախվել նաև խնդիրների, որոնք անմիջականորեն կապված չեն կենսաբանության հետ, օրինակ՝ բժշկական օգնության հասանելիության սեռային տարբերություններ կամ այլ սոցիալ-տնտեսական գործոններ։ Սուբսահարական Աֆրիկայից դուրս տղամարդիկ ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով վարակվելու, ինչը հաճախ կապված է ոչ անվտանգ և երբեմն ոչ կամավոր սեռական հարաբերությունների հետ։

## Սահմանում
Տղամարդկանց առողջությունը ընդգրկում է տղամարդկանց ֆիզիկական, հոգեկան և սոցիալական բարեկեցության վիճակը և այն խնդիրների շրջանակը, որոնք հատուկ են տղամարդկանց կամ իրենց վրա ազդում են այլ կերպ, քան՝ կանանց։ Դրանք կարող են ներառել վերարտադրողական առողջության, սեռական առողջության, սրտանոթային առողջության, հոգեկան առողջության, ինչպես նաև քաղցկեղի կանխարգելման և բուժման հետ կապված հարցերը։ Տղամարդկանց առողջությունը ներառում է նաև կենսակերպի գործոններ, ինչպիսիք են սննդակարգը, ֆիզիկական ակտիվությունը և սթրեսի կառավարումը, ինչպես նաև առողջապահական ծառայություններին հասանելիությունը և կանխարգելիչ միջոցառումները։

## Կյանքի տևողություն
Չնայած համաշխարհային մասշտաբով կյանքի միջին տևողության ընդհանուր աճին, տղամարդկանց կյանքի տևողությունը միշտ պակաս է կանանցից՝ անկախ ռասսայից և աշխարհագրական տարածաշրջանից։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ ) տվյալներով՝ տղամարդկանց և կանանց կյանքի տևողության միջին տարբերությունը 2016 թվականից կազմել է մոտ 4.4 տարի։ Կյանքի տևողությունը վիճակագրական չափանիշ է, որը ներկայացնում է միջին տարիների քանակը, որը նա կարող ապրել՝ ըստ ներկայիս մահացության մակարդակի։ Այն սովորաբար հաշվարկվում է ծննդյան պահին և կարող է տարբերվել՝ կախված սեռից, ռասսայից և գտնվելու վայրից։ Օրինակ՝ կյանքի տևողությունը զարգացած երկրներում ավելի բարձր է, քան զարգացող երկրներում, և կանանց կյանքի տևողությունն ընդհանուր առմամբ գերազանցում է տղամարդկանց կյանքը։
alt=Y-axis is women's life expectancy, ranging 50–90 years old. X axis is men's life expectancy ranging from 50–90 years old. On the graph plot, there are different colored circular bubbles representing different countries, as well as the world in grey. The size of these bubbles is proportional to the population of the countries they represent. The graph shows that women's life expectancy is consistently higher than men's worldwide.|մինի|Տղամարդկանց և կանանց կյանքի տևողության համաշխարհային համեմատություն տարբեր երկրներում
Այնուամենայնիվ, կյանքի տևողության միջին տարբերությունը տարբերվում է ըստ երկրների, և ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում այն փոքր է։ Տղամարդկանց կյանքի տևողության ընդհանուր նվազմանը նպաստում են կենսաբանական, վարքային և սոցիալական գործոնները, սակայն յուրաքանչյուր գործոնի անհատական նշանակությունը դեռ պարզ չէ։ Ընդհանուր առմամբ, առողջության նկատմամբ վերաբերմունքը սեռերի միջև տարբերվում է․ տղամարդիկ սովորաբար ավելի քիչ են նախաձեռնողական լինում առողջական օգնության որոնման գործում, ինչը հանգեցնում է ավելի վատ առողջական արդյունքների։

Տղամարդկանց ներգրավումը առողջապահական քարոզարշավների ժամանակ բարդ է։ Հիմնականում նշվում է, որ գենդերային զգայուն մոտեցման ընդունումը մեծ արժեք ունի տղամարդկանց ներգրավման և պահպանման համար առողջապահական նախաձեռնություններում։ Կենսաբանական ազդեցությունները տղամարդկանց ցածր կյանքի տևողության վրա ներառում են գենետիկա և հորմոններ։ Տղամարդկանց համար 23-րդ քրոմոսոմային զույգը բաղկացած է X և Y քրոմոսոմներից, մինչդեռ կանանց մոտ կան երկու X քրոմոսոմ։ Y քրոմոսոմը փոքր է և պարունակում է ավելի քիչ գեներ։ Այս տարբերությունը կարող է նպաստել տղամարդկանց և կանանց կյանքի տևողության տարբերությանը, քանի որ կանանց հավելյալ X քրոմոսոմը կարող է փոխհատուցել հիվանդություններ առաջացնող գեներ մյուս X քրոմոսոմից։ Տղամարդիկ երկրորդ X քրոմոսոմ չունեն, այդ պատճառով էլ կորցնում են այս հնարավոր պաշտպանությունը։ Հորմոնալ առումով՝ տեստոստերոնը հանդիսանում է հիմնական տղամարդկային սեռական հորմոնը, որը կարևոր դեր է խաղում տղամարդկանց մոտ և որոշակի չափով կանանց մոտ։ Տեստոստերոնի ցածր մակարդակը տղամարդկանց շրջանում համարվում է սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկային գործոն։ Ընդհակառակը՝ բարձր տեստոստերոնի մակարդակները կարող են նպաստել ցեցի հիպերտրոպիայի և պրոստատայի հիվանդությունների զարգացմանը։ Այս հորմոնալ գործոնները ուղիղ ազդեցություն ունեն տղամարդկանց կյանքի տևողության վրա՝ կանանց համեմատ։

Վարքային գործոնների առումով տղամարդիկ ավելի շատ են օգտագործում ալկոհոլ, նյութեր և ծխախոտ՝ համեմատած կանանց հետ, ինչը հանգեցնում է թոքերի քաղցկեղի, սիրտանոթային հիվանդությունների և լյարդի ցիռոզի բարձր ծավալների։ Շարժունության պակասը, որը կապված է բազմաթիվ քրոնիկ հիվանդությունների հետ, նույնպես ավելի հաճախ է նկատվում տղամարդկանց շրջանում։ Այս հիվանդությունները ազդում են տղամարդկանց կյանքի ընդհանուր տևողության վրա։ Օրինակ՝ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով՝ 2010 թվականին 3.14 միլիոն տղամարդ մահացել է ալկոհոլի չափից շատ օգտագործման հետ կապված պատճառներով, մինչդեռ կանանց շրջանում այս թիվը կազմել է 1.72 միլիոն։ Տղամարդիկ կանանց համեմատ ավելի հաճախ են իրագործում 30-ից ավելի ռիսկային վարքագծեր, որոնք կապված են morbidity-ի, վնասվածքների և մահացության բարձրացման հետ։ Բացի այդ՝ չնայած տղամարդիկ կանանց համեմատ շատ ավելի քիչ են ինքնասպանության փորձեր անում, նրանց մոտ ինքնասպանության մահվան ցուցանիշները զգալիորեն ավելի բարձր են.։ Տղամարդկանց առողջության սոցիալական որոշիչ գործոնները ներառում են, օրինակ, ֆիզիկական և քիմիական վնասակար գործոնների հետ աշխատանքի բարձր մակարդակի ազդեցությունը՝ համեմատած կանանց հետ։ Պատմականորեն տղամարդիկ ավելի մեծ աշխատանքային սթրեսի էին ենթարկվում, ինչը բացասաբար էր ազդում նրանց կյանքի տևողության վրա՝ բարձրացնելով զարկերակային բարձր ճնշման, սրտի կաթվածի և ուղեղի ինսուլտի ռիսկերը։ Այնուամենայնիվ, քանի որ կանանց մասնակցությունը աշխատանքային ոլորտում օրեցօր ավելի է հաստատվում, այս ռիսկերը այլևս չեն համարվում բացառապես տղամարդկային։

## Մենթալ (հոգեկան) առողջություն
### Սթրեսս
Թեև սթրեսսի մեծ մասը տղամարդկանց և կանանց մոտ արտահայտվում է նմանատիպ ախտանիշներով, այնուամենայնիվ տղամարդիկ կարող են սթրեսը զգալ և արտահայտել այլ կերպ։ Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի տվյալներով՝ տղամարդիկ ավելի քիչ հավանական է, որ սթրեսի մասին տեղեկացնեն՝ նշելով դրա էմոցիոնալ և ֆիզիկական ախտանիշները, համեմատած կանանց հետ։ Ըստ նույն տվյալների՝ տղամարդիկ սթրեսի ժամանակ ավելի հակված են սոցիալական մեկուսացման և ավելի հաճախ են հայտնում, որ չեն ձեռնարկում որևէ քայլ սթրեսը հաղթահարելու համար։ Տղամարդիկ ավելի հաճախ, քան կանայք, սթրեսսի աղբյուր են նշում աշխատանքը, մինչդեռ կանայք ավելի հաճախ են սթրեսի աղբյուր համարում փողը և տնտեսության վիճակը։ Տղամարդկանց մոտ հոգեբանական սթրեսը կապված է տարբեր բարդությունների հետ, որոնք կարող են ազդել առողջության վրա, այդ թվում՝ բարձր արյան ճնշում և դրան հաջորդող սրտանոթային հիվանդացություն և մահացություն, սիրտանոթային հիվանդություններ, էրեկցիայի խանգարում (իմպոտենցիա) և հնարավոր պտղաբերության նվազում(ցածր լիբիդոյի և սեռական հարաբերությունների հաճախության նվազման հետևանքով)։ Հայրերը կարող են զգալ սթրես երեխայի ծննդից առաջ և հետո (պերինատալ շրջան)։ Սթրեսի մակարդակը, որպես կանոն, բարձրանում է հղիության վերջին շրջանում մինչև ծննդաբերությունը, ապա նվազում է ծննդից հետո հետծննդյան ուշ շրջանում։ Սթրեսի բարձրացմանը հայրերի մոտ կարող են նպաստել հղիության հանդեպ բացասական վերաբերմունքը, հայր դառնալու հետ կապված դերային սահմանափակումները, ծննդաբերության վախը և նորածնի խնամքի հարցում ինքնավստահության պակասը։ Այս սթրեսը բացասաբար է ազդում հայրերի վրա․ այն կապված է հոգեկան առողջության խնդիրների՝ ներառյալ անհանգստության, դեպրեսիայի, հոգեբանական լարվածության և հոգնածության հետ։

### Վնասակար նյութերի չարաշահման խանգարումներ
Նյութերի չարաշահման խանգարումը և ալկոհոլի չարաշահման խանգարումը սահմանվում են որպես նյութերի վնասակար օգտագործման օրինաչափություն՝ տրամադրությունը փոփոխելու նպատակով։ Ալկոհոլը ամենատարածված չարաշահվող նյութերից մեկն է, և տղամարդկանց մոտ ալկոհոլի չարաշահման խանգարում առաջանալու հավանականությունը մինչև երկու անգամ ավելի բարձր է, քան կանանց մոտ։ Ալկոհոլի օգտագործման գենդերային տարբերությունները համընդհանուր են, թեև դրանց չափերը տարբերվում են։ Տղամարդկանց մոտ ավելի հաճախ է հանդիպում մեծ քանակությամբ և կարճ ժամանակում խմելը (binge drinking), մինչդեռ կանայք ավելի հաճախ են երկարաժամկետ պահպանում զերծ մնալու վարքագիծը։ Բացի այդ, տղամարդիկ ավելի հակված են չարաշահել այլ նյութեր, ինչպիսիք են թմրանյութերը․ ԱՄՆ-ում տղամարդկանց մոտ ողջ կյանքի ընթացքում տարածվածությունը կազմում է 11.5%, մինչդեռ կանանց մոտ՝ 6.4%։ Տղամարդիկ ավելի հաճախ են դառնում նյութերից կախված և դրանք չարաշահում ընկերական միջավայրի ճնշման ազդեցությամբ՝ համեմատած կանանց հետ։

#### Ռիսկեր
Վնասակար նյութերի և ալկոհոլի չարաշահման խանգարումները կապված են տղամարդկանց և կանանց մոտ հանդիպող տարբեր հոգեկան առողջության խնդիրների հետ։ Հոգեկան խնդիրները ոչ միայն կարող են առաջանալ ալկոհոլի չափից շատ օգտագործման հետևանքով, այլև կարող են դառնալ դրա չափազանց օգտագործման պատճառ։ Ալկոհոլի օգտագործման հիմնական պատճառներից մեկը տրամադրությունը կամ հոգեկան վիճակը փոխելու ցանկությունն է։ Ալկոհոլը կարող է ժամանակավորապես թուլացնել անհանգստության և դեպրեսիայի զգացումները, և որոշ մարդիկ այն օգտագործում են որպես ինքնաբուժման միջոց՝ փորձելով հակազդել այդ բացասական զգացումներին։ Սակայն ալկոհոլի օգտագործումը կարող է սրել արդեն գոյություն ունեցող հոգեկան առողջության խնդիրները։ Ապացույցները ցույց են տալիս, որ մեծ քանակությամբ ալկոհոլ օգտագործող կամ ապօրինի նյութեր կիրառող մարդիկ ավելի խոցելի են հոգեկան առողջության խանգարումներ զարգացնելու բարձր ռիսկի նկատմամբ։ Հոգեկան խանգարումներ ունեցող տղամարդիկ, օրինակ՝ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումով, կրկնակի ավելի հավանական է, քան կանայք, որ զարգացնեն նյութերի չարաշահման խանգարում։

#### Բուժում
Հոգեկան առողջության և նյութերի չարաշահման խանգարումների բուժման հարցում տղամարդկանց և կանանց միջև նկատվել են որոշ տարբերություններ։ Կանայք ավելի հաճախ դիմում են իրենց ընտանեկան (առաջնային) բուժաշխատողներին և հայտնում հոգեկան առողջության խնդիրների մասին, մինչդեռ տղամարդիկ ավելի հաճախ դիմում են նեղ մասնագիտական և ստացիոնար բուժօգնության։ Տղամարդիկ ավելի հավանական է, քան կանայք, որ իրենց առողջապահական ծառայություններ մատուցողին տեղեկացնեն ալկոհոլի չարաշահման խնդիրների մասին։ Միացյալ Նահանգներում նյութերի չարաշահման խանգարումների բուժման մեջ ներգրավված տղամարդկանց թիվը գերազանցում է կանանց թվին։ Վաղ բուժման միջամտությունները, թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց մոտ, ապահովում են ավելի բարենպաստ արդյունքներ հոգեկան առողջության համար։

### Ինքնասպանություն
alt=|մինի|Ըստ առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (WHO) կողմից ներկայացված 2015 թ. տվյալների՝ տղամարդկանց և կանանց տարիքի ինքնասպանության ցուցանիշների համաշխարհային քարտեզ
Ինքնասպանության դեպքերի թիվը տղամարդկանց շրջանում բարձր է, սակայն հասարակության մեջ հաճախ բավարար տեղեկացվածություն չկա այս խնդրի մասին։ Ինքնասպանությունը համաշխարհային մասշտաբով մահվան 13-րդ գլխավոր պատճառն է, և աշխարհի շատ շրջաններում տղամարդիկ կանանց համեմատ ավելի հաճախ են մահանում ինքնասպանության հետևանքով, թեև կանայք ավելի հաճախ են ինքնասպանության փորձեր անում։ Սա հայտնի է որպես «ինքնասպանական վարքի գենդերային պարանոքսը»։ Համաշխարհային առողջապահության կազմակերպության տվյալներով՝ 2016 թվականին ինքնասպանությունների հարաբերակցությունը տղամարդկանց և կանանց միջև կազմել է մոտ 1.8:1։ Այս գենդերային տարբերությունը զգալիորեն տարբերվում է երկրների միջև։ Օրինակ՝ Միացյալ Թագավորությունում և Ավստրալիայում տղամարդկանց և կանանց միջև հարաբերակցությունը մոտավորապես 3:1 է, իսկ ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում և Արգենտինայում՝ մոտ 4:1։ Հարավային Աֆրիկայում տղամարդկանց ինքնասպանության մակարդակը հինգ անգամ գերազանցում է կանանց ցուցանիշը։ Արևելյան Ասիայի երկրներում գենդերային տարբերությունը ինքնասպանությունների մակարդակում համեմատաբար փոքր է՝ տղամարդկանց և կանանց հարաբերակցությունը տատանվում է 1:1-ից մինչև 2:1։ Գենդերային այս տարբերության պատճառները բազմազան են՝ տղամարդիկ ավելի հաճախ կիրառում են մահացու մեթոդներ, ինչպիսիք են կախվածությունը, ածխաթթու գազով թունավորումը և մահացու զենքերի օգտագործումը։ Բացի այդ, տղամարդկանց սոցիալականացման առանձնահատկությունները և հասարակությունում նրանց ավանդական դերային ճնշումները նույնպես նպաստում են ինքնասպանությունների այս տարբերությանը տղամարդկանց և կանանց միջև։

#### Ռիսկի գործոններ
Ինքնասպանական վարքագծի հետ կապված ռիսկային գործոնները տարբեր են տղամարդկանց և կանանց շրջանում, ինչը նպաստում է ինքնասպանությունների մակարդակների անհամաչափությանը.։ Ինքնասպանությունը բարդ երևույթ է և չի կարելի պայմանավորել միայն մեկ պատճառով, սակայն հոգեբանական, սոցիալական և հոգեբուժական գործոններն են կարևոր.։

Հոգեկան հիվանդությունը հանդիսանում է հիմնական ռիսկային գործոն թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց համար.։ Ինքնասպանության հետ հաճախ կապվում են դեպրեսիան, բիպոլյար խանգարումը, շիզոֆրենիան և նյութերի չարաշահման խանգարումները.։

Հոգեկան հիվանդություններից բացի՝ տղամարդկանց մոտ ինքնասպանության ռիսկը մեծացնում են սոցիալական գործոնները, ինչպիսիք են գործազրկությունը և աշխատանքային սթրեսը.։ Ալկոհոլի չարաշահման խանգարումը տղամարդկանց շրջանում շատ ավելի տարածված ռիսկային գործոն է., որը ավելացնում է դեպրեսիայի և ակամա գործողությունների հավանականությունը։ Տղամարդիկ ալկոհոլի չարաշարման խանգարում զարգացնելու հավանականությամբ կրկնակի ավելի հաճախ են ենթարկվում, քան կանայք։

Օգնության դիմելու անհամարձակությունը ևս տարածված ռիսկային գործոն է տղամարդկանց մոտ., որը հիմնված է ներքինացված տղամարդկային հմայիչ պատկերացումներում։ Ավանդական տղամարդկային ստերեոտիպները պահանջում են ուժ և հանդուրժողականություն, իսկ խոցելիության որևէ նշան, օրինակ. ՝ հոգեկան առողջության ծառայություններին դիմելը, ընկալվում է որպես թույլ ու տղամարդկային արժանապատվությունը խախտող։

Արդյունքում՝ տղամարդկանց մոտ դեպրեսիան հաճախ քիչ է ախտորոշվում և հաճախ բուժում չի ստանում, ինչը կարող է հանգեցնել ինքնասպանության։

#### Նախանշաններ
Նախանշանների հայտնաբերումը կարևոր է ամբողջ աշխարհում ինքնասպանությունների մակարդակը նվազեցնելու համար, հատկապես տղամարդկանց շրջանում, քանի որ նրանց տագնապը կարող է արտահայտվել այնպիսի ձևերով, որոնք հեշտ չեն նկատվում։ Օրինակ՝ դեպրեսիան և ինքնասպանության մտքերը կարող են արտահայտվել զայրույթի, թշնամական վերաբերմունքի և գրգռվածության ձևով։ Բացի այդ, ռիսկային վարքագիծը և խուսափողական վարքագիծը տղամարդկանց մոտ կարող են ավելի հաճախ դիտվել։

## Սեռերի միջև տարբերություններ
Ստորև ներկայացված են հիվանդություններ  կամ վիճակներ, որոնք համեմատած կանանց հետ ավելի հաճախ են  հանդիպում տղամարդկանց մոտ։

Սիրտանոթային հիվանդություններ։

* Սիրտանոթային հիվանդություն
* Աթերոսկլերոզ
* Զարկերակային գերճնշում (հիպերտենզիա)
* Բարձր խոլեստերին

Շնչառական համակարգի հիվանդություններ։

* Շնչառական հիվանդություններ
* Թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություն (ԹՔՕՀ)
* Թոքի քաղցկեղ
* Թոքաբորբ (պնևմոնիա)

Հոգեկան առողջության խնդիրներ։

* Մեծ դեպրեսիվ խանգարում
* Ինքնասպանություն
* Կախվածություն

Քաղցկեղ:

* Շագանակագեղձի քաղցկեղ
* Կոլոռեկտալ քաղցկեղ
* Մաշկի քաղցկեղ

Սեռական առողջություն:

* ՄԻԱՎ/ ՁԻԱՀ
* Էրեկտիլ դիսֆունկցիա

Այլ հիվանդություններ և վիճակներ:

* Պատահական վնասվածքներ
* Շաքարային դիաբետ
* Գրիպ
* Լյարդի հիվանդություններ
* Երիկամի հիվանդություններ
* Ալկոհոլի չարաշահում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անդրոլոգիա