Ընտանի յակ

**Ընտանի յակ**, նաև հայտնի որպես **Թարթարի եզ**,** մազոտ եղջերավոր անասուն,** երկարամազ ընտանի եղջերավոր անասունների տեսակ։ Հանդիպում է Հիմալայան Գիլգիթ-Բալտիստան տարածաշրջանում (Քաշմիր, Պակիստան), Նեպալ, Սիկկիմ (Հնդկաստան), Տիբեթյան բարձրավանդակ (Չինաստան), Տաջիկստան, Պամիր լեռներ, Աֆղանստանից մինչև Մոնղոլիա և Սիբիր հեռավորության վրա: Այն սերում է վայրի յակից։

## Ստուգաբանություն
Անգլերեն *«*yak» բառը ծագել է տիբեթերենից՝ «གཡག»་։ Անգլերենում, ինչպես և շատ այլ լեզուներում, որոնք փոխառել են բառը, յակը սովորաբար օգտագործվում է կենդանու երկու սեռերի համար, ընդ որում ցուլը կամ կովը վերաբերում են յուրաքանչյուր սեռի առանձնյակին:

## Տաքսոնոմիա

Բոս ցեղին պատկանող յակերը ազգակցական են խոշոր եղջերավոր անասունների հետ: Միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի անալիզները՝ յակերի էվոլյուցիոն պատմությունը որոշելու համար, անորոշ են եղել:

Յակը սերվել է խոշոր եղջերավոր կենդանիներից՝ հինգ միլիոն տարի առաջ, և կան ենթադրություններ, որ այն կարող է ավելի սերտ կապված լինել բիզոնի հետ, քան իր նշանակված ցեղի մյուս անդամներին: Յակի մյուս ազգականները, ինչպիսին օրինակ հանդիսանում է «Bos baikalensis»–ը, հայտնաբերվել են արևելյան Ռուսաստանում, ինչը հուշում է հնարավոր երթուղին, որով ժամանակակից ամերիկյան բիզոնի յականման նախնիները կարող էին մուտք գործել Ամերիկա:

Տեսակը սկզբնապես անվանվել է որպես «Bos grunniens» (մռնչացող եզ) Կառլ Լիննեյի կողմից 1766 թվականին: Այնուամենայնիվ, այս անվանումն այժմ ընդհանուր առմամբ վերաբերվում է կենդանու միայն ընտելացված ձևին, իսկ «Bos mutus» (համր եզ) անվանումը՝ որպես վայրի տեսակների անվանում։ Թեև որոշ հեղինակներ դեռևս համարում են վայրի յակը ենթատեսակ՝ «Bos grunniens mutus», ICZN-ն պաշտոնապես որոշում է կայացրել 2003 թվականին, որով թույլատրվում է օգտագործել «Bos mutus» անվանումը վայրի յակերի համար, և դա այժմ ավելի տարածված է:

Յակի ճանաչված ենթատեսակ չկա, բացառությամբ այն դեպքում, երբ վայրի յակը համարվում է «Bos grunniens»*-*ի ենթատեսակ:

## Ֆիզիկական բնութագիր

Յակերը դժվար կառուցվածք ունեցող կենդանիներ են՝  ամուր ոտքերով, կլորացված, բաժանված սմբակներով և չափազանց խիտ, երկար մորթով, որը սովորաբար կախված է որովայնից ցածր: Թեև վայրի յակերը հիմնականում մուգ են՝ սևից մինչև շագանակագույն, տնային զակերը կարող են բավականին փոփոխական լինել՝ հաճախ ունենալով ժանգոտ շագանակագույն և մարմնագույն բծեր: Նրանք ունեն փոքր ականջներ և լայն ճակատ հարթ եղջյուրներով, որոնք հիմնականում մուգ գույնի են։ Արուների (ցուլերի) մոտ եղջյուրները դուրս են գալիս գլխի կողքերից և այնուհետև թեքվում են դեպի հետ, դրանք սովորաբար տատանվում են 48-ից 99 սմ (19-ից 39 դյույմ) երկարությամբ:

Էգ յակերի (կովերի) եղջյուրներն ավելի փոքր են՝ 27-ից 64 սմ (11-ից 25 դյույմ) երկարությամբ և ունեն ավելի ուղղաձիգ ձև: Երկու սեռերն էլ կարճ պարանոց ունեն՝ ուսերի վրայով ընդգծված կուզով, թեև այն ավելի մեծ է և տեսանելի արու յակերի մոտ։ Արուները կշռում են 350-ից 585 կգ (772-ից 1290 ֆունտ), էգերը՝ 225-ից 255 կգ (496-ից 562 ֆունտ): Վայրի յակերը կարող են զգալիորեն ավելի ծանր լինել, ցուլերը հասնում են մինչև 1000 կգ (2200 ֆունտ) քաշի։ Կախված ցեղից՝ ընտանի յակ արուների հասակը 111–138 սմ է (44–54 դյույմ), իսկ էգերինը՝ 105–117 սմ (41–46 դյույմ)։

Երկու սեռերն էլ ունեն երկար, խիտ մազեր՝ կրծքավանդակի, կողքերի և ազդրերի վրա բրդյա մորթի՝ ցրտից պաշտպանելու համար: Հատկապես ցլերի մոտ դա կարող է ձևավորել երկար «փեշ», որը կարող է հասնել հատակին: Պոչը երկար է և ձիաձև, ոչ թե տավարի կամ բիզոնի պոչի պես փունջավոր: Ընտանի յակերը մորթու գույների լայն տեսականի ունեն, որոնցից որոշ առանձնյակներ լինում են սպիտակ, մոխրագույն կամ շագանակագույն: Էգերի մեջ կուրծքը, իսկ արուների մոտ՝ ողնաշարը համեմատաբար փոքր են և մազոտ, որպես պաշտպանություն ցրտից: Էգերն ունեն չորս կուրծք:

Յակերը հայտնի չեն տավարներին բնորոշ ցածրաձայն (մունջ) ձայնով, սակայն ինչպես վայրի, այնպես էլ ընտանի յակները մռնչում են, ինչից էլ հենց առաջացել է տնային յակերի տարբերակի գիտական ​​անվանումը՝ «Bos grunniens» (մռնչացող ցուլ): Նիկոլայ Պրժևալսկին յակերի վայրի տարբերակն անվանել է «Bos mutus» (լուռ ցուլ)՝ մտածելով, որ այն ընդհանրապես ձայն չի հանում։

### Ֆիզիոլոգիա

Յակի ֆիզիոլոգիան լավ հարմարեցված է բարձր բարձրություններին, այն ունի ավելի մեծ թոքեր և սիրտ, քան խոշոր եղջերավոր կենդանիները, ինչպես նաև արյան միջոցով թթվածին տեղափոխելու ավելի մեծ կարողություն, շնորհիվ պտղի հեմոգլոբինի կայունության ողջ կյանքի ընթացքում: Ընդհակառակը, յակերը դժվարություններ ունեն ավելի ցածր բարձրություններում բարգավաճ ապրելու համար և հակված են տառապելու ջերմային հյուծումից մոտ 15&nbsp;°C (59&nbsp;°F) բարձր ջերմաստիճանից։ Ցրտին հետագա հարմարվողականությունները ներառում են ենթամաշկային ճարպի հաստ շերտ և քրտնագեղձերի գրեթե լիակատար բացակայություն:

Համեմատած ընտանի եղջերավոր անասունների հետ՝ յակերի որովայնը անսովոր մեծ է: Սա, հավանաբար թույլ է տալիս նրանց միաժամանակ ավելի մեծ քանակությամբ ցածրորակ սնունդ օգտագործել և ավելի երկար խմորել՝ ավելի շատ սննդանյութեր օգտագործելու համար։ Յակերը օրական օգտագործում են իրենց մարմնի քաշի 1%-ին համարժեք սնունդ, մինչդեռ այլ խոշոր անասուններին ապրելու և մարմնի կազմվածքը պահպանելու համար պահանջվում է 3%-ը: Յակերը սնվում են բույսերով, ինչպես և իրենց վայրի նախնիները՝ խոտերով և գաճաճ թփերով։

## Վերարտադրում և կյանքի պատմություն

Յակերը զուգավորում են ամռանը, սովորաբար հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին՝ կախված տեղական միջավայրից: Տարվա մնացած մասը շատ ցուլեր թափառում են փոքր խմբերով, հեռու մեծ նախիրներից: Այդուհանդերձ, երբ նրանք հանդիպում են, նրանք դառնում են ագրեսիվ և պարբերաբար կռվում են միմյանց հետ գերիշխանություն հաստատելու համար: Բացի ոչ բռնի սպառնալիքների ցուցադրումներից՝ ուժեղ օդ փչելուց և եղջյուրները գետնին քերելուց, ցուլ յակերը անմիջականորեն մրցակցում են՝ բազմիցս հարվածելով միմյանց գլուխները իջեցրած դիրքով, եղջյուրներով սփարինգ անելով: Ինչպես օրինակ բիզոնները, յակ արուները իրենց սահմանները գծում են չոր հողի վրա իրենց հետքը թողնելով՝ մեզի կամ թրիքի միջոցով: Էգ յակերը տարեկան մինչև չորս անգամ մտնում են էստրուս, իսկ յուրաքանչյուր ցիկլում միայն մի քանի ժամ են գտնվում։

Հղիությունը տևում է 257-ից 270 օր, այնպես որ ձագերը ծնվում են մայիսից հունիս ընկած ժամանակահատվածում, և արդյունքում ծնվում է մեկ հորթ։ Յակը մեկուսի տեղ է գտնում ծննդաբերելու համար, բայց հորթը կարողանում է քայլել ծնվելուց մոտ տասը րոպե հետո, և զույգը շատ արագ նորից միանում է նախրին: Թե՛ վայրի և թե՛ ընտանի ցեղատեսակի էգերը սովորաբար ծննդաբերում են միայն տարին մեկ անգամ, չնայած ավելի հաճախակի ծնունդներ հնարավոր են, եթե սննդամթերքը լավն է։

Հորթերը կաթից կտրվում են մեկ տարեկանում և դրանից կարճ ժամանակ անց դառնում անկախ: Վայրի հորթերը սկզբում ունեն շագանակագույն գույն և միայն ավելի ուշ ավելի մուգ հասուն մազեր են ձեռք բերում: Էգերը սովորաբար առաջին անգամ ծննդաբերում են երեք կամ չորս տարեկանում  և հասնում են իրենց վերարտադրողականության գագաթնակետին մոտ վեց տարեկանում: Յակերը կարող են ապրել ավելի քան քսան տարի ընտելացման մեջ, չնայած հավանական է, որ այդ թիվը կարող է ավելի փոքր լինել վայրի բնության մեջ։

## Գյուղատնտեսություն
Հազարավոր տարիներ շարունակ ընտելացված յակերը պահվում են Մոնղոլիայում և Տիբեթում, հիմնականում իրենց կաթի, մանրաթելի (բրդի) և մսի համար: Նրանց չորացած կեղտը կարևոր վառելիք է, որն օգտագործվում է ամբողջ Տիբեթում և հաճախ միակ վառելիքն է, որը հասանելի է բարձր, ծառազուրկ Տիբեթյան լեռնաշխարհում: Յակերը ապրանքներ են տեղափոխում լեռնանցքներով տեղացի ֆերմերների և առևտրականների համար և օգտակար են լեռնագնացության և արշավների համար. «Միայն մի բան է դժվարացնում ամուլ շրջաններում երկար ճանապարհորդությունների համար յակերի օգտագործումը։ Նրանք սովամահ կլինեն, եթե նրանց չբերեն մի տեղ, որտեղ խոտ կա»: Դրանք նաև օգտագործվում են գութաններ քաշելու համար։ Յակի կաթը հաճախ վերամշակում են և ստանում տիբեթի և նեպալի լեզուներով՝ «չուրպի», իսկ Մոնղոլիայում «բայասլագ» կոչվող պանիր։ Յակերի կաթից պատրաստված կարագը կարագով թեյի բաղադրիչն է, որը տիբեթցիները մեծ քանակությամբ օգտագործում են, ինչպես նաև այն օգտագործվում է լամպերի մեջ, որոնք օգտագործվում են կրոնական տոնակատարությունների ժամանակ։

### Հիմալայներից դուրս
Յակերի փոքր թվաքանակով նախիրներ կարելի է գտնել ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Նոր Զելանդիայում և Եվրոպայի որոշ մասերում։ Յակերը հետաքրքրության են արժանացել Հիմալայներից դուրս՝  առևտրային անասնապահների կողմից: Հյուսիսամերիկյան յակ բուծողների հիմնական հետաքրքրությունը ոչ յուղալի մսի արտադրությունն է այլ խոշոր եղջերավոր անասունների հետ հիբրիդացման միջոցով, որին հաջորդում է բրդի արտադրությունը:

### Հետազոտություն
Հնդկաստանի կառավարությունը 1989 թվականին ստեղծել է հատուկ կենտրոն յակերի բուծման հետազոտությունների համար՝ «ICAR-National Research Center on Yak», որը գտնվում է Դիրանգում, Արունաչալ Պրադեշում, յակերի ֆերմա Նյուկմադունգի տարածքում միջինից բարձր՝ 2750 մետր բարձրության վրա:

### Յակների բուծում և հիբրիդացում
Նեպալում, Տիբեթում և Մոնղոլիայում ընտանի եղջերավոր անասուններին խաչասերվում են յակերի հետ։ Դրա շնորհիվ ստացվում են անպտուղ արական և բեղմնավոր էգ յակեր, (հայտնի որպես ձոմո կամ ժոմ), որոնք կարող են կրկին խաչվել խոշոր եղջերավոր անասունների հետ։ Գաճաճ Լուլու ցեղատեսակը՝ Նեպալում միակ «Bos primigenius taurus» տեսակի խոշոր եղջերավոր անասունները, ԴՆԹ-ի մարկերների համար փորձարկումների ընթացքում պարզվել է, որ այն տաուրինի և զեբու տեսակի խոշոր եղջերավոր անասունների խառնուրդ է յակի հետ։ Համաձայն Միջազգային անասնաբուժական տեղեկատվական ծառայության տվյալների, երկրորդ սերնդի խոշոր եղջերավոր անասունների և յակերի ցածր արտադրողականությունը դրանք դարձնում է միայն հարմար մսամթերքի համար:

Յակերի և ընտանի եղջերավոր անասունների միջև նմանություններ գրանցվել են չինական գրականության մեջ առնվազն 2000 տարի առաջ:  Հաջողված նմանություններ են գրանցվել նաև յակի և ամերիկյան բիզոնի, գաուրի և բանթենգի միջև։

### Յակի ընտելացում
Յակին առնչվող տերմինաբանությունների մեծ մասը գտնվում է տիբեթյան և գյալրոնգական լեզուներում: Երկու ճյուղերն էլ ունեն յակ խոշոր եղջերավորների հիբրիդների բնիկ տերմիններ, ինչը ենթադրում է, որ տիբեթյան և գյալրոնգախոսները կարողանում էին ինքնուրույն բուծել յակ և խոշոր եղջերավոր անասուններ։ Յակի ընտելացման ամենահին թվագրված ֆիզիկական ապացույցը 2500 տարվա է:

## Սովորույթներ
Տիբեթի և Կարակորումի որոշ հատվածներում յակերի մրցավազքը ավանդական փառատոներում զվարճանքի ձև է և նրանց մշակույթի կարևոր մասը:

Նեպալում գոյություն ունի ամենամյա փառատոն, որի շրջանակներում մարդիկ խմում են յակի թարմ արյուն, և ենթադրվում է, որ այն բուժում է տարբեր հիվանդություններ, ինչպիսիք են գաստրիտը, դեղնախտը և մարմնի լարվածությունը: Թարմ արյունը հանում են յակի վզից՝ առանց սպանելու։ Կտրվածքը բուժվում է արարողության ավարտից հետո: Ենթադրվում է, որ ծեսը ծագել է Տիբեթում և Մուստանգում:

## Պատկերասրահ

File:Yaks in Manali.jpg|Հնդկաստանի Հիմաչալ Պրադեշ նահանգի Մանալի քաղաքում գտնվող յակերը թամբված ձիավարության համար
File:LitangMonastery.jpg|Չինաստանի Սիչուան նահանգի Հարզե նահանգի Տիբեթի Ինքնավար պրեֆեկտուրայի Լիթանգ վանքում յակերի վարժանք
File:Yaks still provide the best way to plow fields in Tibet.jpg|Յակերը Տիբեթում դաշտեր հերկելիս
File:YakRace.jpg|Յակերը Պակիստանում
File:四川 阿坝 白牦牛 - panoramio.jpg|Տնային յակ Չինաստանի Մաո շրջանում
File:Girl On Yak In Yunnan Province China.jpg|alt=Girl on Yak in Yunnan Province, China|Աղջիկը Յակով Չինաստանի Յուննան նահանգում
File:四姑娘山景区 Mount Siguniang Scenic Area 17.jpg|Յակ Չինաստանի Սիչուան նահանգի Սիգունյան լեռան գեղատեսիլ տարածքում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*International Yak Association (IYAK) 
*European Yak Association (EYAK)
*Article on Yak breeds in FAO archives
*Yaks: The Official Animal of Tibet
*Yak Genome Database

Կատեգորիա:Ասիայի կաթնասուններ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական կենդանիներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Ցուլեր