Եգոր Գայդար

**Եգոր Տիմուրովիչ Գայդար** (, ), ռուս լիբերալ բարեփոխիչ, պետական և քաղաքական գործիչ և տնտեսագետ։ Տնտեսագիտության դոկտոր։

Ռուսաստանում 1990-ականների սկզբի տնտեսական բարեփոխումների հիմնական առաջնորդներից և գաղափարախոսներից մեկը։ 1991-1994 թվականներին պատասխանատու պաշտոններ է զբաղեցրել Ռուսաստանի կառավարությունում, այդ թվում՝ վեց ամիս (1992 թվականի հունիս-դեկտեմբեր) եղել է կառավարության նախագահի պաշտոնակատար։ Մասնակցել է Բելովեժյան համաձայնագրերի նախապատրաստմանը։ Գայդարի ղեկավարությամբ սկսվել է պլանային տնտեսությունից շուկայականի անցումը, ազատականացվել են գները, վերակազմակերպվել է հարկային համակարգը, ազատականացվել է արտաքին առևտուրը և սկսվել է մասնավորեցումը։

Սահմանադրական ճգնաժամի և 1993 թվականին Ռուսաստանի Ժողովրդական պատգամավորների կոնգրեսի ու Գերագույն խորհրդի գործունեության դադարեցման ընթացքում կառավարության կողմից տեղի ունեցած իրադարձությունների հիմնական մասնակիցներից մեկն է։ Առաջին չեչենական պատերազմի ժամանակ հակապատերազմական ցույցերի կազմակերպիչից է։ «Ռուսաստանի ժողովրդավարական ընտրություն» և «Աջ ուժերի միություն» կուսակցությունների հիմնադիր և ղեկավարներից մեկը։ Առաջին գումարման Պետական դումայում եղել է «Ռուսաստանի ընտրություն» խմբակցության ղեկավար (1993-1995 թվականներ) և երրորդ գումարման Դումայում Սոցիալական պաշտպանության կուսակցության խմբակցության պատգամավոր (1999-2003 թվականներ)։ Եղել է Միջազգային ժողովրդավարական միության փոխնախագահ (2001-2004 թվականներ)։ Մասնակցել է Հարկային օրենսգրքի, Բյուջետային օրենսգրքի և Կայունացման հիմնադրամի մասին օրենսդրության մշակմանը։

Տնտեսական քաղաքականության ինստիտուտի հիմնադիր և տնօրեն։ Տնտեսագիտության վերաբերյալ բազմաթիվ հրապարակումների, մի քանի մենագրությունների հեղինակ է՝ նվիրված Ռուսաստանի տնտեսական պատմությանը և պլանային տնտեսությունից շուկայական տնտեսության անցման գործընթացների վերլուծությանը։

Գայդարի և նրա բարեփոխումների նկատմամբ վերաբերմունքը հակասական է։ Գայդարի կողմնակիցները կարծում են, որ նրա 1992 թվականի բարեփոխումները կանխել են զանգվածային սովը և քաղաքացիական պատերազմը և հիմք են ստեղծել ապագա տնտեսական աճի համար։ Գայդարի հակառակորդները նրան մեղադրում են բարեփոխումների տարբեր բացասական հետևանքների մեջ՝ կենսամակարդակի անկումից մինչև տնտեսության միտումնավոր ոչնչացում։ Կան նաև միջանկյալ տեսակետներ, որոնք նրա գործունեության մեջ տեսնում են ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական կողմեր։ Գայդարի հիշատակը հավերժացվել է Ռուսաստանի նախագահի հրամանագրով։

Խոսել է անգլերեն, իսպաներեն և սերբախորվաթերեն։

## Ծնողներ և մանկություն
Եգոր Տիմուրովիչ Գայդարը ծնվել է 1956 թվականի մարտի 19-ին Մոսկվայում: Նրա հայրը՝ Թիմուր Գայդարը (1926-1999 թվականներ), եղել է ռազմական գերատեսչության աշխատակից, 1972 թվականից՝ «Պրավդա» թերթի ռազմական բաժնի վարիչը, նրա սեփական թղթակիցը Կուբայում, Հարավսլավիայում և Աֆղանստանում, թերթում ծառայության ընթացքում ստացել է զինվորական կոչումներ, հասնելով մինչև կոնտր-ադմիրալի, Թիմուրը եղել է հայտնի խորհրդային գրող Արկադի Գայդարի որդին իր երկրորդ կնոջ՝ Լեա (Ռախիլ) Սոլոմյանսկայայից: Մայրը՝ Արիադնա Պավլովնա Բաժովան (1925-2024 թվական) եղել է պատմական գիտությունների դոկտոր, գրող Պավել Բաժովի և Վալենտինա Ալեքսանդրովնա Իվանիցկայայի դուստրը: Այսպիսով, Եգոր Գայդարը եղել է երկու հայտնի խորհրդային գրողների թոռն, իսկ նրա նախատատը (Արկադի Գայդարի մայրը) սերում է Կոստրոմայի Սալկովների ազնվական տոհմից։

Մանկության տարիներին Գայդարը ծնողների հետ ապրել է Կուբայում (1962 թվականից՝ Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի ժամանակ, մինչև 1964 թվականի աշունը), որտեղ նրա հայրը՝ Թիմուր Գայդարը, աշխատել է որպես «Պրավդա» թերթի թղթակից։ Այդ ժամանակ ընտանիքին հյուրերից են եղել՝ Ռաուլ Կաստրո Ռուսը և Էռնեստո Չե Գևարան: 1966 թվականից Եգոր Գայդարը իր ժամանակի մի մասն անցկացրել է ծնողների հետ Հարավսլավիայում, որտեղ առաջին անգամ հետաքրքրվել է բարեփոխումների տնտեսական խնդիրներով և կարդացել է տնտեսագիտական գրականություն, որը ԽՍՀՄ-ում հասանելի չէր։ Այնտեղ նաև ակտիվորեն զբաղվել է շախմատով՝ մասնակցելով երիտասարդական մրցումներին:

Մանկության տարիներին Գայդարը ծնողների հետ ապրել է Կուբայում (1962 թվականից՝ Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի ժամանակ, մինչև 1964 թվականի աշունը), որտեղ նրա հայրը՝ Թիմուր Գայդարը, աշխատել է որպես «Պրավդա» թերթի թղթակից։ Այդ ժամանակ ընտանիքի հյուրերից են եղել՝ Ռաուլ Կաստրոն և Էռնեստո Չե Գևարան: 1966 թվականից Եգոր Գայդարը իր ժամանակի մի մասն անցկացրել է ծնողների հետ Հարավսլավիայում, որտեղ առաջին անգամ հետաքրքրվել է բարեփոխումների տնտեսական խնդիրներով և կարդացել է տնտեսագիտական գրականություն, որը ԽՍՀՄ-ում հասանելի չէր։ Այնտեղ նա նաև ակտիվորեն զբաղվել է շախմատով՝ մասնակցելով երիտասարդական մրցումներին:

## Կրթություն։ Աշխարհայացքի ձևավորում
Ստրուգացկի եղբայրների գրքերը մեծ ազդեցություն են ունեցել նրա աշխարհայացքի ձևավորման վրա։ Մասնավորապես, մանկության տարիներին «Բնակեցված կղզի» պատմվածքի ազդեցության տակ նրա մոտ արթնացել է տնտեսագիտության նկատմամբ առաջին հետաքրքրությունը։ Հասարակական գիտությունների ուսումնասիրության մեկ այլ խթան է հանդիսացել 1968 թվականին Չեխոսլովակիա խորհրդային զորքերի մուտք գործելու տպավորությունը։ Փորձելով հասկանալ, թե ինչ է կատարվում, Գայդարը դիմել է մարքսիզմի դասականների՝ Մարքսի, Էնգելսի և Պլեխանովի աշխատանքներին։ Մարքսիստական տեսության ուսումնասիրությունը Գայդարին հասցրել է այն մտքին, որ ԽՍՀՄ-ում բյուրոկրատիան դարձել է նոր դասակարգ, որի իշխանության արմատները «պետական սեփականության յուրացման մեջ են»։ Եվ սա, համաձայն մարքսիզմի, հակասում է երկրի արտադրողական ուժերի զարգացման կարիքներին և պետք է շտկվի «շուկայական սոցիալիզմի» անցմամբ՝ աշխատավորների ինքնակառավարմամբ և ձեռնարկությունների միջև մրցակցությամբ։

Գայդարի առաջին կասկածները մարքսիզմի տնտեսական մասի ճշգրտության վերաբերյալ, ըստ նրա, առաջացել են Ադամ Սմիթի աշխատությունները և Փոլ Սեմյուելսոնի տնտեսագիտության դասագիրքը կարդալուց հետո, որոնց համեմատ Մարքսի տեսությունները «հնացած» են թվացել։ Հետագայում, Մոսկվայի համալսարանում սովորելիս, սկսել է կարդալ տնտեսագիտության այլ դասականների՝ Ռիկարդոյից մինչև Ֆրիդմանի բնօրինակ աշխատությունները։ Այս գրքերի ազդեցության տակ մարքսիզմի ծանոթ տնտեսական աշխարհայացքը փլուզվում է, պարզ է դառնում, որ սոցիալիզմը, նույնիսկ շուկայական սոցիալիզմը, չի կարող իսկապես արդյունավետ լինել։ Այնուամենայնիվ, Գայդարը շարունակում է համոզված լինել Մարքսի կողմից սոցիալ-պատմական գործընթացի տրամաբանության բացատրության մեջ։

1973 թվականին ոսկե մեդալով ավարտել է թիվ 152 միջնակարգ դպրոցը, որից հետո ընդունվել է Մոսկվայի պետական համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետ։ Գայդարի հետաքրքրությունը պլանային տնտեսության գործունեության կոնկրետ մանրամասների նկատմամբ որոշել է նրա համալսարանական մասնագիտացումը «արդյունաբերական տնտեսագիտություն» բաժնում։ 1978 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է համալսարանը և ընդունվել ասպիրանտուրա։ 1980 թվականին Վ. Ի. Կոշկինի գիտական ղեկավարությամբ պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Գնահատման ցուցանիշները արտադրական միավորումների (ձեռնարկությունների) տնտեսական հաշվառման մեխանիզմում» թեմայով։

## Կարիերան 1980-1991 թվականներին
### Գիտություն և լրագրություն
1980 թվականին միացել է ԽՄԿԿ-ին մինչև 1991 թվականի Պետական արտակարգ իրավիճակների կոմիտեի օգոստոսյան պուտչը: 1980 թվականին աշխատանքի է անցել Համակարգային հետազոտությունների համամիութենական հետազոտական ինստիտուտում (ՀՀՀՀԻ): Ըստ Գայդարի, այդ ինստիտուտում տիրել է համեմատաբար ազատ մթնոլորտ, և հնարավոր է եղել քննարկել թեմաներ, որոնք շատ ավելի հեռու էին գնում մարքսիստական քաղաքատնտեսության շրջանակներից: Հիմնական հետազոտական ոլորտն եղել է սոցիալիստական ճամբարի երկրների տնտեսական բարեփոխումների համեմատական վերլուծությունը: Պյոտր Ավենը (որը միացել է բարեփոխիչների կառավարությանը 1991 թվականին), Օլեգ Անանյինը և Վյաչեսլավ Շիրոնինը աշխատել են Գայդարի հետ նույն լաբորատորիայում: Բաժնի վարիչը եղել է Ստանիսլավ Շատալինը: Իր հուշագրություններում Գայդարը գրում է, որ նույնիսկ ՀՀՀՀԻ-ում աշխատելու տարիներին եկել է այն եզրակացության, որ ԽՍՀՄ տնտեսությունը ծանր վիճակում է, և որ «առանց շուկայական մեխանիզմների գործարկման, խորհրդային տնտեսության հիմնարար խնդիրները չեն կարող լուծվել»։ Դրա մեթոդը իշխանություններին աստիճանական շուկայական բարեփոխումների մղելն է, մինչև «սոցիալիստական տնտեսությունը կմտնի ինքնաոչնչացման փուլ»:

1986 թվականին Շատալինի ղեկավարությամբ բարեփոխումների խնդիրներով զբաղվող տնտեսագետների խումբը ՀՀՀՀԻ-ից անցնում է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի Գիտատեխնիկական առաջընթացի տնտեսագիտության և կանխատեսման ինստիտուտ, որտեղ Գայդարը դառնում է ավագ, ապա՝ առաջատար գիտաշխատող:

1987-1990 թվականներին Գայդարը զբաղեցրել է ԽՍՀՄ ԿԿ «Կոմունիստ» ամսագրի տնտեսագիտական քաղաքականության բաժնի վարիչի և խմբագրի պաշտոնը, որը դարձել է ԽՍՀՄ-ում բարեփոխումների հարցերի շուրջ քննարկումների հարթակներից մեկը։ Այդտեղ տպագրվել է նաև ինքը՝ Գայդարը, մասնավորապես, 1988 թվականին լույս է տեսել նրա «Առողջացման ուղիով» վերնագրով հոդվածը, որտեղ, վերլուծելով բարեփոխումների ընթացքը, եզրակացրել է, որ «անհրաժեշտ է ամեն կերպ «բեռնաթափել» տնտեսությունը, ազատել այն բալաստից, կտրուկ սահմանափակել այն բոլոր գործունեության տեսակները, որոնք չեն ապահովում համարժեք սոցիալ-տնտեսական արդյունք»։ Նույն 1988 թվականին Օտտո Լասիսի հետ համատեղ հրապարակել է «Ծախսերը մատչելի՞ են» հոդվածը, որում վճռականորեն պաշտպանել է բյուջետային ծախսերը կրճատելու անհրաժեշտությունը՝ գնաճը կանխելու համար. «Եթե ֆինանսական անհավասարակշռությունները վերացնելուն ուղղված հիմնական միջոցառումներ չձեռնարկվեն, բարեփոխման ձախողումը կանխորոշված ​​է»։ Անապահովված գումարների էմիսիայի խնդիրը, որն հանգեցրել է դեֆիցիտի աճին, դարձել է նաև Գայդարի և Լացիսի կողմից Գորբաչովին փոխանցված գրության թեման։

1990 թվականին նա ղեկավարել է «Պրավդա» թերթի տնտեսագիտության բաժինը: Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի սոցիոլոգիայի ինստիտուտի աշխատակից Նատալյա Շմատկոն նշում է, որ Գայդարը. «ինստիտուցիոնալ առումով կապված էր ԽՄԿԿ-ի երկու ամենակարևոր գաղափարախոսական մարմինների հետ, որոնք գործում էին նրա Կենտրոնական կոմիտեի ներքո»: Մի շարք մեկնաբաններ բացասաբար են գնահատել Գայդարի գործունեությունը որպես «Կոմունիստ» ամսագրի խմբագրի և «Պրավդա» թերթի տնտեսագիտության բաժնի ղեկավար և մեջբերել են դրա հետ կապված անձնական պատմություններ՝ վկայակոչելով գրաքննությունը: Գայդարը հերքել է այս պնդումները և ասել, որ այդ ժամանակ «Կոմունիստը» «իրականում չէր ենթարկվում գրաքննության»:

Ըստ Վադիմ Տումանովի, Եգոր Գայդարը և Օտտո Լացիսը, աշխատելով «Կոմունիստ»-ում, օգնել են կոոպերատիվ շարժմանը և նպաստել են ամսագրում պաշտոնական դիրքորոշմանը հակասող հոդվածների հրապարակմանը։ Բացի այդ, Գայդարի հրապարակումները վերաբերել են միջոցների անարդյունավետ ներդրմանը, ծախսատար նախագծերի դեմ պայքարին, որոնք առաջ են մղել վառելիքաէներգետիկ և շինարարական լոբբիստները։

1989 թվականին Գայդարը ստացել է տնտեսագիտության դոկտորի կոչում՝ պաշտպանելով իր ատենախոսությունը «Տնտեսական քաղաքականություն և տնտեսական բարեփոխումներ։ Փոխկապակցվածության խնդիրներ» թեմայով: 1990 թվականի վերջին, ակադեմիկոս Աբել Աղանբեգյանի առաջարկությամբ, ստեղծել և ղեկավարել է ԽՍՀՄ Ժողովրդական տնտեսության ակադեմիայի տնտեսական քաղաքականության ինստիտուտը (այժմ՝ Է. Տ. Գայդարի անվան տնտեսական քաղաքականության ինստիտուտ):

### Բարեփոխումների մշակում և թիմի ձևավորում
1983 թվականին Գայդարը ծանոթացել է Անատոլի Չուբայսի հետ, որն եղել է Լենինգրադի Ինժեներա-տնտեսագիտական ինստիտուտի տնտեսագետների խմբի ոչ պաշտոնական առաջնորդը։ Խումբը կազմակերպել է տնտեսական սեմինարներ՝ քննարկելով սոցիալիստական տնտեսության շուկայի միջոցով բարեփոխման հնարավոր ուղիները։ Սկսվել են սերտ կապեր լենինգրադյան խմբի և Մոսկվայում բարեփոխումների ծրագրի վրա աշխատող տնտեսագետների միջև։

1984 թվականից Գայդարը և նրա լենինգրադյան գործընկերները ներգրավվել են Ազգային տնտեսության կառավարման կատարելագործման հարցերով Քաղբյուրոյի հանձնաժողովի համար փաստաթղթերի պատրաստման աշխատանքներին։ Գայդարի պնդմամբ՝ հանձնաժողովը պետք է մշակեր չափավոր տնտեսական փոփոխությունների ծրագիր, ինչը հետաքրքրել է Քաղբյուրոյի այն երիտասարդ սերնդին, որը գլխավորել է Գորբաչովը։ Այդ ժամանակ օրինակ է վերցվել 1968 թվականի հունգարական տնտեսական բարեփոխումների փորձը։ Հանձնաժողովի առաջարկները մերժվել են, սակայն, ինչպես նշել է Գայդարը, ծրագրի վրա աշխատանքի ընթացքում «ձևավորվել է այնպիսի մարդկանց խումբ, որոնք հասկանում էին, թե ինչ է կատարվում Սովետական Միությունում, ունակ էին միասին աշխատելու և իրենց առաջարկները հարմարեցնելու երկրում տեղի ունեցող գործընթացներին»։

1986 թվականին Լենինգրադի և Մոսկվայի տնտեսագետները, որոնք աշխատել են բարեփոխումների հարցերով, հավաքվել են «Զմեյնայա Գորկա» հանրակացարանում (Լենինգրադի մարզ) կայացած տնտեսական սեմինարի ժամանակ: Սեմինարի ժամանակ մասնակիցներից մի քանիսը, այդ թվում՝ Գայդարը և Չուբայսը, հանդիպել են հիմնական խմբից առանձին՝ քննարկելու շուկայական փոխակերպումների համատեքստում բարեփոխումները: Զեկույցներ են ներկայացվել ԽՍՀՄ-ում աճող ֆինանսական ճգնաժամի, բանկային համակարգի բարեփոխման և սեփականության իրավունքի ապահովման վերաբերյալ:

Միևնույն ժամանակ, ըստ Չուբայսի և Ավենի, Գայդարը միշտ հակված է եղել խորհրդային պայմաններում իրականացվող բարեփոխումների ամենաիրատեսական տարբերակներին, ուստի նա փորձել է կենտրոնանալ Հարավսլավիայի և Հունգարիայի փորձի վրա: Ըստ Չուբայսի, արմատական կապիտալիստական բարեփոխումների քննարկումները հանրային քննարկումների մեջ չէին բարձրացվում և հրապարակվում, քանի որ դա կարող էր քաղաքականապես նվազեցնել սոցիալիստական համակարգի աստիճանական բարեփոխումների հնարավորությունները, բացի այդ, ըստ Ս. Վասիլևի, այդ ժամանակ դա կարող էր վտանգավոր լինել:

Նմանատիպ սեմինարներ անցկացվել են նաև 1987 և 1988 թվականներին, որտեղ քննարկվել է շուկայական տնտեսության անցումը: 1988 թվականի հանդիպման ժամանակ, ըստ Գայդարի, առաջին անգամ հստակ ձևակերպվել է Խորհրդային Միության անխուսափելի փլուզման գաղափարը, որի հետ համաձայն է եղել ներկաների մեծամասնությունը: Գայդարն ինքը, ըստ նրա, դրանում լիովին համոզվել է միայն 1990 թվականին՝ «500 օր» ծրագրի ձախողումից հետո:

1986-1988 թվականների սեմինարներում վերջապես ձևավորվել է բարեփոխիչների ապագա թիմը, որի առաջնորդը դարձել է Գայդարը: Թիմի անդամ Պյոտր Ավենը Գայդարին բնութագրում է հետևյալ կերպԿրթությամբ, առաջնորդ դառնալու ցանկությամբ, անձնական որակներով՝ այս ամբողջ թիմի առաջնորդը հենց սկզբից Գայդարն էր։ Ես սա հասկացա 1980-ականների կեսերից։ Նա պարզապես ամենաարհեստավարժ ձևով հենց սկզբից զբաղվել է բարեփոխումներով։ Մենք տարբեր գիտություններով էինք զբաղվում, յուրաքանչյուրը՝ իր ոլորտում, իսկ դրանից բացի կային նաև բարեփոխումներ։ Իսկ Գայդարի մոտ այս բարեփոխումներից բացի այլ գիտություն չկար։ Նա ամբողջությամբ կլանված էր բարեփոխումների գաղափարներով։1990 թվականի հուլիսին Շոպրոն քաղաքում (Հունգարիա) տեղի է ունեցել տնտեսագիտական սեմինար, որին մասնակցել են մի կողմից հայտնի արևմտյան տնտեսագետներ (Նորդհաուս, Դորնբուշ և այլն), մյուս կողմից՝ գրեթե ամբողջ ապագա բարեփոխումների թիմը (Գայդար, Չուբայս, Ավեն և այլն): Այս սեմինարում քննարկվել է արմատական բարեփոխումների ծրագիր՝ շոկային թերապիա, գների ազատականացում, ֆինանսական կայունացման անհրաժեշտություն և գերինֆլյացիան կանխելու համար ծախսերի առավելագույն կրճատում: Սեմինարին ներկա Եվգենի Յասինը արևմտյան փորձագետների հետ քննարկման արդյունքները նկարագրել է հետևյալ կերպ. «Այդ ժամանակ արդեն լրիվ վստահություն կար նախանշված ճանապարհի ճիշտ լինելու մեջ, որը որոնվում էր նաև մեր սեփական ուսումնասիրությունների ընթացքում։ Այս հարցի շուրջ մասնագետների շրջանում այլևս ոչ մի կասկած չկար:

Գ. Խ. Պոպովը նշել է․ «Գայդարը համոզված շուկայական տնտեսագետ էր և անկեղծորեն ցանկանում էր, որ աշխատեն շուկայի օրենքները»։ Նրա վկայությամբ՝ «Գայդարին ես ընդունել եմ համալսարան, նա սովորել է այն ֆակուլտետում, որտեղ ես դեկան էի։ Ես լավ գիտեմ, թե ինչպես ձևավորվել է նրա գաղափարախոսությունը։ Նա սովորել է օտարերկրյա տնտեսագիտության բաժնում և մասնագիտացել Չիլիի ոլորտում։ Մենք ուսումնական ծրագրում ազատ ժամանակ էինք հատկացնում օտարերկրյա ուսանողների համար, որպեսզի նրանք կարողանան ուսումնասիրել երկրի լեզուն, իսկ քաղաքական տնտեսագիտության և տնտեսական ուսմունքի պատմության կուրսերը կրճատվում էին։ Արդյունքում, ովքեր ուսումնասիրել էին Շվեդիան, գիտեին «շվեդական մոդելը», իսկ նրանք, ովքեր Չիլին՝ Պինոչետի շոկային մոդելը։ Հետո արևմտյան մասնագետները խորհուրդ տվեցին շոկային մեթոդը կիրառել նաև սոցիալիզմից դուրս գալու համար։ Խորհրդային տարիներին Գայդարը աշխատել է ԽՄԿԿ կառույցներում՝ անընդհատ առաջ քաշելով բարեփոխումների և վերափոխումների գաղափարներ, և երկար ժամանակ կարծում էր, որ «շոկային թերապիան» կարող է իրականացնել ԽՄԿԿ առողջ թևը։ Նա հետևողական մարդ էր ամեն ինչում, և պատահական չէ, որ ինքը կուսակցությունը լքեց միայն հեղաշրջումից հետո, երբ վերջապես հասկացավ, որ այս առողջ, գորբաչովյան թևը ի վիճակի չէ ղեկավարել վերափոխումները։ Եվ այդ ժամանակ նա բախվեց իսկապես հանճարեղ որոշման՝ ուժը փոխարինել Ելցինի ժողովրդականությամբ»։

## Աշխատանք Ռուսաստանի կառավարությունում
Գայդարի կառավարությունում նշանակվելուց առաջ Ալեքսեյ Գոլովկովի միջոցով ծանոթացել է ՌԽՖՍՀ պետական քարտուղար Գենադի Բուրբուլիսի հետ՝ 1991 թվականի օգոստոսի 20-ի լույս 21-ի գիշերը Սպիտակ տան պաշտպանության ժամանակ։ Հետագայում Բուրբուլիսը համոզել է նախագահ Ելցինին հանձնարարել Գայդարի թիմին մշակել բարեփոխումների ծրագիր:

Օգոստոսի վերջին Գայդարն եղել է առաջիններից մեկն, որ աջակցել է միութենական սեփականությունը ռուսական իշխանությունների վերահսկողությանը հանձնելու գաղափարին։ Նա սա համարել է Միությունը պահպանելու միակ միջոցը։ Ավելի ուշ Գայդարը կայսրությունը պահպանելու իր սցենարը նկարագրել է հետևյալ կերպ. «Գորբաչովը անմիջապես հրաժարվում է իր պաշտոնից և այն փոխանցում է Ելցինին՝ որպես Միության ամենամեծ հանրապետության նախագահ։ Ելցինը օրինականորեն ենթարկում է միութենական կառույցները իրեն և, այդ ժամանակ Ռուսաստանի ազգային առաջնորդի անվերապահ լիազորությունները ունենալով, ապահովում է երկու իշխանության կենտրոնների միավորումը»։ Գայդարի ծրագիրը չիրականացվեց։ Նա դրա համար մեղադրել է ՌԽՖՍՀ կառավարության անվճռականությունը:

Սեպտեմբերին Գայդարի խումբը Արխանգելսկսիում սկսում է աշխատանքները բարեփոխումների նախագծի վրա: Հոկտեմբերին Ելցինը հանդիպում է Գայդարի հետ և որոշում է ձևավորել բարեփոխիչների կառավարություն՝ հիմնվելով նրա թիմի վրա: Գայդարը պետք է ղեկավարեր կաբինետի աշխատանքը և անմիջականորեն պատասխանատու լիներ ամբողջ ֆինանսատնտեսական բլոկի համար:

Բարեփոխումները մեկնարկել են ՌԽՖՍՀ ժողովրդական պատգամավորների V համագումարի երկրորդ փուլում, որը սկսվել է 1991 թվականի հոկտեմբերի 28-ին: Համագումարում նախագահ Բորիս Ելցինը հանդես է եկել ծրագրային ելույթով: Ելցինի տնտեսական բարեփոխումների վերաբերյալ ելույթի հիմնական դրույթները պատրաստել է Գայդարը: Համագումարն ընդունել է բանաձև, որով հաստատել է Ելցինի կողմից ուրվագծված տնտեսական բարեփոխումների հիմնական սկզբունքները (որոնց թվում էր գների միանվագ սառեցումը), ինչպես նաև Ելցինին հաստատել են որպես ՌԽՖՍՀ կառավարության նախագահի պաշտոնակատար:

### Բարձր պաշտոններում
* 1991 թվականի նոյեմբերի 6-ից մինչև 1992 թվականի մարտի 2-ը՝ ՌԽՖՍՀ կառավարության նախագահի տեղակալ՝ տնտեսական քաղաքականության գծով։
* 1991 թվականի նոյեմբերի 11-ից մինչև 1992 թվականի փետրվարի 19-ը՝ ՌԽՖՍՀ էկոնոմիկայի և ֆինանսների նախարար։
* 1992 թվականի փետրվարի 19-ից մինչև ապրիլի 2-ը՝ Ռուսաստանի Դաշնության ֆինանսների նախարար։
* 1992 թվականի մարտի 2-ից մինչև դեկտեմբերի 15-ը՝ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության նախագահի առաջին տեղակալ։
* 1992 թվականի հունիսի 15-ից մինչև դեկտեմբերի 15-ը՝ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության նախագահի պաշտոնակատար։

1991 թվականի նոյեմբերի 6-ին Եգոր Գայդարը նշանակվել է ՌԽՖՍՀ կառավարության նախագահի տեղակալ՝ տնտեսական քաղաքականության գծով։ Գայդարը նոր կառավարության առաջին նիստում ուրվագծել է ապագա բարեփոխումների ծրագիրը և ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ իր տեսլականը: Այս ծրագրի հիմնական քայլը գների ազատականացումն էր, որը նախատեսված է եղել 1992 թվականի հունվարի 2-ին։ Հետագայում, Գայդարի կառավարության ղեկավարությամբ, ներդրվել է արտաքին և ներքին առևտրի ազատություն, սկսվել են մասնավորեցումը, գյուղատնտեսական բարեփոխումը և վառելիքաէներգետիկ համալիրի վերակառուցումը։ 1991 թվականի դեկտեմբերին Գայդարը մասնակցել է Բելովեժսկայա Պուշչայում ընթացող բանակցություններին՝ պատրաստելով Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագրի վերջնական տեքստը, որի հիմնական դրույթներից մեկը խորհրդային միջուկային զենքի դուրսբերումն էր հանրապետություններից:

Նոր կառավարության առաջին նիստերից մեկի ժամանակ, Գայդարի առաջարկով, կառավարության անդամները հրաժարվել են իրենց արտոնություններից և պարտավորություն են ստանձնել թույլ չտալ շահերի բախում իրենց աշխատանքում, մասնավորապես՝ չզբաղվել որևէ առևտրային գործունեությամբ, չմասնակցել սեփականաշնորհմանը, չբարելավել բնակարանային պայմանները պետության հաշվին և ներկայացնել եկամուտների հայտարարագիր:

Բարեփոխումների մեկնարկից կարճ ժամանակ անց Ելցին-Գայդարի կառավարությունը քննադատության է ենթարկվել ընդդիմության կողմից: Արդեն 1992 թվականի հունվարի 13-ին Գերագույն Խորհրդի խոսնակ Ռուսլան Խասբուլատովը հայտարարել է, որ Գերագույն խորհուրդը պետք է «կամ առաջարկի նախագահին փոխարինել Ռուսաստանի գործնականում անգործունակ կառավարությանը, կամ, սահմանադրական օրենքի համաձայն, փոխարինի հենց այդ կառավարությանը»:

1992 թվականի ապրիլի 6-ին բացվել է Ռուսաստանի ժողովրդական պատգամավորների 6-րդ համագումարը, որտեղ տեղի է ունեցել խորհրդարանի և կառավարության միջև առաջին ուղղակի բախումը: 1992 թվականի ապրիլի 11-ին համագումարն ընդունել է «Ռուսաստանի Դաշնությունում տնտեսական բարեփոխումների ընթացքի մասին» բանաձևը, որում խոսվել է տնտեսության մեջ խորացող ճգնաժամի, արտադրության անկման և կենսամակարդակի անկման մասին: Բանաձևի առաջին տարբերակը պահանջել է կառավարության անհապաղ հրաժարականը: Ի պատասխան՝ Գայդարը գնում է իրավիճակի սրացմանը և ապրիլի 13-ին կառավարության անունից հայտարարություն է անում հրաժարականի մասին։ Արդյունքում համագումարը համաձայնվում է զիջումների, կառավարությանը տրվում է ժամանակ բարեփոխումները շարունակելու համար, և հաստատվում է շուկային անցնելու քաղաքականությունը։ Խասբուլատովի հետ համաձայնության արդյունքում Ելցինը կատարում է կառավարության փոփոխություններ՝ փոխարինելով բարեփոխողների թիմի մի մասը խորհրդային արդյունաբերության ներկայացուցիչներով։ Գենադի Բուրբուլիսի փոխարեն․ կառավարության փոխվարչապետ դարձավ ինքը՝ Գայդարը: Միևնույն ժամանակ, Գայդարի թիմը սկսում է զգալ նախագահի աջակցության անկում և քաղաքական մեկուսացման սկիզբ: Հետագայում Գերագույն խորհուրդը որոշում է կայացնում բյուջետային ծախսերը մեծացնելու մասին, ինչը խաթարում է կառավարության ջանքերը՝ կայունացնելու բյուջեն և պայքարելու գնաճի դեմ:
[մինի|337x337փքս|[Դոնի Ռոստովի փողոցային շուկան, 1992 թվական։]]
1992 թվականին Ռուսաստանի նախագահի հրամանով կառավարությունը պայմանագիր է կնքել ամերիկյան մասնավոր «Կռոլ» դետեկտիվ ընկերության հետ (ըստ Գայդարի հուշագրությունների՝ սա տեղի ունեցավ երկու բարձրաստիճան հետախուզական սպաների Բ. Ելցինին ուղղված նամակից հետո), որին հանձնարարված է եղել որոնել ԽՄԿԿ-ի կողմից վերահսկվող հաշիվների և օտարերկրյա միջոցների մասին տեղեկատվություն (որոնելով այսպես կոչված «կուսակցական ոսկի»), ինչպես նաև «ռուսական և նախկին խորհրդային պետական ձեռնարկություններին և անհատներին պատկանող օտարերկրյա ակտիվներ՝ այդ միջոցների և ակտիվների համապատասխանությունը արժույթի կարգավորման և վերահսկողության մասին Ռուսաստանի օրենքներին հաստատելու նպատակով»: Գայդարի հուշագրությունների համաձայն՝ պայմանագիրը կազմել է 900 հազար դոլար: Կրոլի աշխատանքի արդյունավետությունը ցածր է եղել, քանի որ «Անվտանգության նախարարությունը չափազանց դժկամ էր համագործակցելու հարցում»: Այդ պատճառով Կռոլի հետ աշխատանքը դադարեցվել է կարճաժամկետ եռամսյա պայմանագրի կատարումից հետո: «Նովայա գազետայի» տվյալներով՝ «Կրոլ» ընկերությանը կատարված վճարումը կազմել է 1.5 միլիոն դոլար, և դետեկտիվ գործակալությունը կառավարությանը տրամադրել է կատարված աշխատանքի վերաբերյալ զեկույց, որը չի հաջողվել գտնել։

Կառավարությունում իր աշխատանքի ընթացքում Գայդարը ստիպված է եղել մասնակցել ազգամիջյան հակամարտությունների լուծմանը։ Իր հուշագրություններում պատմում է, որ լուծել է Կաբարդինո-Բալկարիայում ներքին զորքերին լրացուցիչ ուժեր փոխանցելու հարցը, որտեղ իրավիճակը սրվել է 1992 թվականի ամռանը։ Մասնակցել է Տաջիկստանում քաղաքացիական պատերազմի սկզբում ռուսական 201-րդ դիվիզիայի ամրապնդմանը: Օս-ինգուշական հակամարտության ժամանակ Գայդարը համակարգել է անվտանգության ուժերի գործողությունները, այցելել Նազրան և Վլադիկավկազ, որտեղ բանակցություններ է վարել տեղական ղեկավարների հետ: Մասնավորապես, Չեչնիայի ներկայացուցիչների հետ ստորագրել է համաձայնագիր դաշնային զորքերը հանրապետության սահմաններից դուրս բերելու վերաբերյալ:

### Հարաբերությունները Չեչենական Հանրապետության հետ
Վիկտոր Բարանցի՝ ԳՇ տեղեկատվական-վերլուծական բաժնի նախկին ղեկավարի գրքում Գայդարին մեղադրում են «Չեչնիայում զենքի վերահսկման խնդիրների լուծման ձախողումների» մեջ, ինչը հետագայում հանգեցրել է այն բանին, որ զենքը հայտնվել է Դուդաևի ձեռքում։ Ինքն Գայդարը հրաժարվել է այս մեղադրանքներից՝ ուշադրություն հրավիրելով այն փաստի վրա, որ զենքի վերահսկման հարցերը պատկանել են պաշտպանության նախարարի իրավասությանը, որը ենթարկվել է անմիջապես նախագահին և չէր կարող իրականացնել Գայդարի հրահանգները։ «Ես չունեի որևէ լիազորություն, իրավունք, պարտականություն կամ հնարավորություն տալ այնպիսի ցուցումներ, թե ինչպես վարվել զինատեսակների հետ», - մեջբերում է Բարանցը Գայդարի խոսքերը՝ շարունակելով․ «Կառավարությունը չուներ որևէ վարչարարական հարաբերություն այս բավականին փակ հարցի հետ, որը երբեք չի քննարկվել կառավարությունում և երբեք չի բերել այն այնտեղ»։ Իր գրքի հեղինակն, սակայն, մտաբերում է, որ պնդումները այն մասին, թե կառավարության ղեկավարը «հակառակ պարագայում նույնիսկ „չուներ հնարավորություններ“ պաշտպանական գերատեսչության ղեկավարին անհրաժեշտ ցուցումներ տալու համար», համոզիչ չեն, չնայած ընդունում է, որ «Ամենասպասարկվող վերահսկողությունը բանակային զինատեսակների վրա Չեչնիայում անմիջապես պատկանում էր մեր ուժայինների իրավասությանը»։ ՌԴ Պետդումայի պատգամավոր, Նիկոլայ Խարիտոնովը պնդել է, որ Չեչնիա կատարած ուղևորությունից հետո՝ իրավիճակը կարգավորելու նպատակով, Շախրայը, Պոլտորանինը և Գայդարը «հիմնականում թողել են հանրապետությունում մեծ զենքի պահեստ»։ Անալոգիական մեղադրանքները դատարանում՝ Գայդարի հայցի հիման վրա ընդդեմ Գեննադի Զյուգանովի, ճանաչվել են իրականությանը չհամապատասխանող։

Քաղաքական գործիչ Դմիտրի Ռոգոզինը մեղադրել է Գայդարին այն բանում, որ 1992 թվականին Չեչնիա նավթի մատակարարումների շարունակականությունը Դուդաևի կառավարության միջոցներն էր բերում, որոնք, ի թիվս այլ բաների, ծախսվում էին զենքի ձեռքբերման վրա: Միևնույն ժամանակ, Գրոզնիի նավթավերամշակման գործարան նավթի մատակարարումների ծավալը 1992 թվականին զգալիորեն նվազել է՝ 1991 թվականի 11,077 հազար տոննայից մինչև 1992 թվականի 6,433 հազար տոննա: «Ռուսաստան - Չեչնիա։ Սխալների և հանցագործությունների շղթա» գրքի հեղինակների կարծիքով, որը հրատարակել է «Մեմորիալ» մարդու իրավունքների կենտրոնը, «այս անկման պատճառները ոչ այնքան տնտեսական ոլորտում են, որքան քաղաքականության»: Մատակարարումները, չնայած նվազում էին, սակայն շարունակվել են մինչև 1994 թվականը: Ստանիսլավ Գովորուխինի խորհրդարանական հանձնաժողովին բացատրելով, թե ինչու անհնար էր անմիջապես դադարեցնել նավթի Չեչնիա տեղափոխումը, Եգոր Գայդարն ասել է. *«Գրոզնիի նավթավերամշակման գործարանը Ռուսաստանի ամենամեծ նավթավերամշակման գործարանն է, որը մատակարարում է Հյուսիսային Կովկասի, Ստավրոպոլի, Կրասնոդարի երկրամասի և այլնի զգալի մասը: Այս առումով, նավթի ծորակի հանկարծակի փակումը նշանակում էր, առնվազն, նրանց առանց վառելիքի թողնել ցանքի սեզոնի համար, ինչը խստորեն կպատժեր ոչ միայն Չեչնիային, այլև Ռուսաստանին»*:

1994 թվականի դեկտեմբերին Գայդարը, որն արդեն կառավարությունից դուրս էր, հանդես է եկել որպես Չեչնիայում ռազմական գործողություն սկսելու կտրականապես հակառակորդ:

### Հրաժարական
1992 թվականի դեկտեմբերի 1-ին բացվել է Ժողովրդական պատգամավորների 7-րդ համագումարը։ Դեկտեմբերի 2-ին Եգոր Գայդարը, որպես Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության նախագահի պաշտոնակատար, զեկույց է ներկայացրել տնտեսական բարեփոխումների ընթացքի վերաբերյալ։ Համագումարին դիմելով՝ ամփոփել է կառավարության աշխատանքի հիմնական արդյունքները․

Գայդարը իր կառավարության հիմնական ձախողումը անվանում է ֆինանսական կայունացման չիրականացված գործընթացը, որի հետևանքով պահպանվել է բարձր գնաճը։ Նա նաև նշել է սխալ հաշվարկներ՝ վճարունակության ճգնաժամի հաղթահարման և արտաքին տնտեսական կարգավորման բարեփոխման հարցերում։ Իր ելույթում հիմնական խնդիրը նա համարել է գնաճի կտրուկ նվազեցումը, ինչը հնարավոր չէր համագումարի կողմից նախատեսվող հերթական ծախսերի ավելացման դեպքում։

1992 թվականի դեկտեմբերի 9-ին նախագահ Բորիս Ելցինը Եգոր Գայդարի թեկնածությունը առաջադրել է նախարարների խորհրդի նախագահի պաշտոնում, որը թափուր էր մնացել 1991 թվականի սեպտեմբերին Իվան Սիլաևի հրաժարականից հետո։ Դրանից անմիջապես առաջ նախագահը առաջարկել է, իսկ պատգամավորների համագումարը հաստատել է օրինագիծ, ըստ որի՝ պաշտպանության, ներքին գործերի և արտաքին գործերի նախարարների նշանակումը պետք է իրականացվեր Գերագույն խորհրդի համաձայնությամբ։ Գայդարի պնդմամբ՝ դա արվել է ընդդիմության հետ պայմանավորվածության շրջանակներում, որը իր հերթին խոստացել էր աջակցել Գայդարի թեկնածությանը վարչապետի պաշտոնում։ Սակայն դեկտեմբերի 9-ին Գայդարի օգտին քվեարկել է 467 պատգամավոր, մինչդեռ թեկնածության հաստատման համար անհրաժեշտ էր 521 ձայն։ Գայդարի դեմ քվեարկել է 486 պատգամավոր։

Դեկտեմբերի 10-ին Ելցինը ելույթ է ունեցել խիստ քննադատությամբ՝ ուղղված պատգամավորների համագումարին։ Իր խոսքում նա խոստացել է, որ Գայդարը կմնա որպես վարչապետի ժամանակավոր պաշտոնակատար և առաջարկել է կազմակերպել հանրաքվե՝ պատգամավորների համագումարի և նախագահի նկատմամբ վստահության վերաբերյալ։ Ելույթից հետո սկսվել են բանակցություններ համագումարի ներկայացուցիչների հետ։ Դրանց արդյունքում ընդունվել է փոխզիջումային որոշում, համաձայն որի՝ 1993 թվականի սկզբին նախատեսվել է անցկացնել հանրաքվե Ռուսաստանի նոր Սահմանադրության հարցով, իսկ նախագահը պարտավորվել է համագումարին ներկայացնել մի քանի թեկնածություն վարչապետի պաշտոնի համար՝ վարկանիշային քվեարկության միջոցով, և վերջնական որոշման համար առաջարկել այն երեք թեկնածուներից մեկին, որը հավաքել է ամենաշատ ձայները։

1992 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Բորիս Ելցինը նախարարների խորհրդի նախագահի պաշտոնում առաջադրել է հինգ թեկնածություն։ Վարկանիշային քվեարկության արդյունքում Եգոր Գայդարը զբաղեցրել է երրորդ տեղը՝ ստանալով 400 «կողմ» ձայն։ Առաջին երկուսը եղել են Յուրի Սկոկովը՝ 637 ձայներով, և Վիկտոր Չեռնոմիրդինը՝ 621 ձայներով։ Վերջնական որոշման համար Ելցինը ներկայացրել է միայն Վիկտոր Չեռնոմիրդինի թեկնածությունը, որին աջակցել է պատգամավորների համագումարը։ Չեռնոմիրդինի թեկնածության հաստատումից հետո Գայդարը ազատվել է կառավարության բոլոր պաշտոններից։

Գայդարի պնդմամբ՝ իր հրաժարականը եղել է փոխզիջման մի մասը՝ երկրի նոր սահմանադրության հարցով հանրաքվե անցկացնելու համար։ Սակայն այս պայմանավորվածությունը չի իրականացվել, թեև Գայդարը հեռացել է պաշտոնից, ինչն էլ հիմք է դարձել 1993 թվականի հոկտեմբերյան ճգնաժամի համար։

1992 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1993 թվականի սեպտեմբերը Եգոր Գայդարը եղել է Անցումային շրջանի տնտեսական խնդիրների ինստիտուտի տնօրենը և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի խորհրդատուն տնտեսական քաղաքականության հարցերով:

## Երկրորդ նշանակումը կառավարությունում և սահմանադրական ճգնաժամ
* 1993 թվականի սեպտեմբերի 18-ից՝ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության Նախարարների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ։ 1993 թվականի դեկտեմբերի 25-ից մինչև 1994 թվականի հունվարի 20-ը՝ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության նախագահի առաջին տեղակալ։
* 1993 թվականի սեպտեմբերի 22-ից մինչև 1994 թվականի հունվարի 20-ը՝ Ռուսաստանի Դաշնության էկոնոմիկայի նախարարի պաշտոնակատար։

1992 թվականի դեկտեմբերին Պատգամավորների համագումարի՝ Գայդարին նախարարների խորհրդի ղեկավարի պաշտոնում չհաստատելը դարձել է քաղաքական ճգնաժամի սկսվելու պատճառներից մեկը, որը շարունակվել է մինչև 1993 թվականի վերջը։ Ավելի ուշ Գայդարը այսպես է նկարագրել քաղաքական իրավիճակը 1993 թվականի սեպտեմբերի սկզբին․Ամեն ինչ վկայում է այն մասին, որ սահմանադրական ռեսուրսները սպառված են։ Ժողովրդին հանրաքվեով հարց է տրվել, ստացվել է միանշանակ պատասխան, և այժմ, հակառակ իրենց կարծիքի, կոմունիստների, ազգայնականների և պարզապես խաբեբաների կոալիցիան պահանջում է հեռացնել նախագահին, որին դեռևս վերջերս Ռուսաստանի ժողովուրդը համոզիչ կերպով աջակցել է։Ի պատասխան նախագահի, ապա վարչապետի՝ կառավարություն վերադառնալու առաջարկին՝ որպես Նախարարների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ, Գայդարը համաձայնվել է, և 1993 թվականի սեպտեմբերի 16-ին հայտարարվել է նրա նշանակման մասին, իսկ սեպտեմբերի 18-ին հրապարակվել է համապատասխան հրամանագիր։ 
մինի|Եգոր Գայդարը 90-ականներին։
Սեպտեմբերի 21-ին հրապարակվել է Ռուսաստանի նախագահի թիվ 1400 «Ռուսաստանի Դաշնությունում փուլային սահմանադրական բարեփոխումների մասին» հրամանագիրը, որը հանգեցրել է Ժողովրդական պատգամավորների համագումարի և Գերագույն խորհրդի բռնի ցրմանը, «երկիշխանության» վերացմանը և խորհրդային համակարգի վերացմանը։

Երբ Գերագույն խորհուրդը և Պատգամավորների համագումարը հրաժարվել են ենթարկվել իրենց լուծարման մասին հրամանին, Գերագույն խորհրդի շենքը շրջափակվել և պաշարվել է զորքերով և ոստիկանությամբ։ Գայդարն եղել է խորհրդարանի շենքի շրջափակման, դրանում բոլոր կենսաապահովման և կապի համակարգերի անջատման, ինչպես նաև Գերագույն խորհրդի ներկայացուցիչներին հեռուստատեսությամբ եթեր դուրս գալուն խոչընդոտելու նախաձեռնողներից մեկը: Հոկտեմբերի 3-ին Գերագույն խորհրդի կողմնակիցները վերահսկողության տակ են վերցրել Մոսկվայի քաղաքապետարանի շենքը, որը գտնվել է Խորհրդային պալատի կողքին, և փորձել են մտնել Օստանկինո հեռուստակենտրոնի շենքերից մեկը, որտեղ սկսվել է փոխհրաձգություն շենքը պահպանող Վիտյազ հատուկ նշանակության ջոկատի հետ: Գայդարը հետագայում գնահատել է այդ ժամանակ ստեղծված իրավիճակը հետևյալ կերպ․20:00։ Օստանկինոյի վրա հարձակումը շարունակվում է, ընդդիմության զինյալները գրավում են նոր օբյեկտներ։ Ներքին գործերի նախարարության ուժերը հուսահատված են, իսկ բանակային ստորաբաժանումները օգնության չեն գալիս։ Ընդդիմությունը գրեթե կարողացել է համոզել բնակչությանը իր շարժման մասշտաբների և նախագահի մեկուսացման մեջ։ Այս ամենը խաթարում է նրանց, ովքեր պատրաստ են օգնության հասնել։Այս իրավիճակում Գայդարը որոշել է դիմել մոսկվացիներին աջակցության համար։ Ժամը 22:00-ին հայտնվել է հեռուստատեսությամբ։ Հայտարարելով, որ «այս ժամին բավարար չէ հույսը դնել միայն ոստիկանության և անվտանգության ուժերի վրա» և որ «հակառակ կողմը՝ ավազակները, օգտագործում են նռնականետեր և ծանր գնդացիրներ», նա կոչ է անում «մոսկվացիներին, բոլոր ռուսներին, ովքեր գնահատում են ժողովրդավարությունն ու ազատությունը» հավաքվել Մոսկվայի քաղաքային խորհրդի շենքում:

Հեռուստատեսային ելույթից հետո Ելցինի հազարավոր կողմնակիցներ հավաքվել են Մոսկվայի քաղաքային խորհրդի շենքի մոտ, որը գտնվել է Ռուսաստանի անվտանգության նախարարության վերահսկողության տակ: Տվերսկայա և հարակից փողոցներում սկսվել է բարիկադների կառուցումը, որոնք կեսգիշերին արդեն հասել են մոտ երեք մետր բարձրության: Առավոտյան Մոսկվայի քաղաքային խորհրդից մինչև Պուշկինի հրապարակ տանող Տվերսկայա փողոցը փակվել է երեք բարիկադով, որոնցից յուրաքանչյուրը երեք մետր բարձրություն է ունեցել: Մոսկվայի քաղաքային խորհրդի մոտ հավաքվածներից կազմվել են ինքնապաշտպանության ստորաբաժանումներ: Այս ստորաբաժանումներն օգտագործվել են այնպիսի օբյեկտների պահպանման համար, ինչպիսին է «Էխո Մոսկվի» ռադիոկայանը։ Մոսկվայի քաղաքային խորհրդի մոտ հավաքվածները ցրվել են առավոտյան, երբ հայտնի է դարձել, որ նախաձեռնությունն անցել է Ելցինին, և սկսվել է Սպիտակ տան գրոհը:

1993 թվականի հունիսին Եգոր Գայդարը դարձել է «Ռուսաստանի ընտրություն» ընտրական բլոկի գործադիր կոմիտեի նախագահ, որը միավորել է Ռուսաստանում շուկայական տնտեսական բարեփոխումների շարունակման կողմնակիցներին: «Ռուսաստանի ընտրության» կազմում ընդգրկված է եղել ամենամեծ ժողովրդավարական շարժում «Ժողովրդավարական Ռուսաստան»-ը: 1993 թվականի դեկտեմբերին գլխավորել է «Ռուսաստանի ընտրություն»-ի թեկնածուների ցուցակը Պետդումայի ընտրություններում: Գայդարի պատկերով նախընտրական պաստառներին ուղեկցում էր «Բոլորն ասում են... Նա անում է» կարգախոսը։ Դաշինքը ստացել է ձայների 15.5%-ը և զբաղեցրեց երկրորդ տեղը «ՌԴԿ»-ից հետո: Սակայն, հաշվի առնելով միամանդատ ընտրատարածքների պատգամավորներին, Դումայում «Ռուսաստանի ընտրություն» խմբակցությունը ամենամեծն էր:

Էկոնոմիկայի նախարարի պաշտոնում Գայդարը շարունակել է վարել գնաճի կրճատման քաղաքականությունը, խստացրել է բյուջետային և դրամական քաղաքականությունը։ Սակայն, ինչպես նա ավելի ուշ գրել է հիշողություններում, արագ պարզ է դարձել, որ «վարչակազմի փոփոխված կազմի պայմաններում իմ հնարավորությունները նման քաղաքականություն արդյունավետ վարելու համար բավականին սահմանափակ են»։ Դումայի ընտրություններից հետո Գայդարը առաջարկել է սկսել «բարեփոխումների արագացում», սակայն նախագահից աջակցություն չի ստացել։ 1994 թվականի հունվարի սկզբին նախարարների խորհրդի նախագահ Վիկտոր Չեռնոմիրդինը հայտարարել է իր տնտեսական որոշումները, որոնք կապված են բյուջետային ծախսերի նոր աճի և գնաճի ռիսկի հետ։ Մնացածը, ինչպես Բ. Մինաևի գրքում նշվում է, Գայդարը նույնիսկ տեղեկացված չի եղել։ Շուտով Գայդարը ներկայացրել է հրաժարականի դիմում, հունվարի 13-ին նամակ գրել Բորիս Ելցինին՝ նշելով իր ներկայիս կառավարության կազմում գտնվելու անհնարությունը. «Ես չեմ կարող միաժամանակ լինել և կառավարության մեջ, և նրա ընդդիմությունը, չեմ կարող պատասխանատվություն կրել բարեփոխումների համար, երբ չեմ կարող կանխարգելել նման գործողությունները, ինչպիսիք այստեղ հիշատակվել են, չունեմ անհրաժեշտ рычագներ տնտեսագիտական քաղաքականությունը հաջորդականորեն իրականացնելու համար, որի ճիշտ լինելու մեջ վստահ եմ»։ «1994 թվականի հունվարի դրությամբ իմ հնարավորությունները ազդելու էական տնտեսական-քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացի վրա գրեթե զրո էին», - բացատրել է նա իր որոշման պատճառները։ 1994 թվականի հունվարի 20-ին Եգոր Գայդարը հրաժարական է ներկայացրել կառավարության առաջին փոխնախագահի պաշտոնից։

## Կառավարությունից հեռանալուց հետո
### 1994-1998 թվականներին

* 1993 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1995 թվականի դեկտեմբերը եղել է Պետական դումայի պատգամավոր, 1994 թվականի հունվարից՝ «Ռուսաստանի ընտրություն» պատգամավորական խմբակցության նախագահ:
* 1994-2001 թվականներին եղել է «Ռուսաստանի ժողովրդավարական ընտրություն» կուսակցության նախագահը:

1994 թվականի փետրվարի 10-ին հրապարակված հոդվածում ամփոփելով բարեփոխումների շրջանը՝ Գայդարը գրել է․Տնտեսությունը խուսափեց մահացու ավարտից, որը 1991 թվականին լիովին հնարավոր էր։ Սակայն չհաջողվեց լուրջ հիմք ստեղծել հիմնական խնդրի լուծման համար՝ ամբողջ տնտեսության կառուցվածքային վերակառուցում, լայնածավալ ներդրումներ, տեխնիկական բազայի նորացում, արտադրության աճ, առողջ միջին խավի առաջացում։ Բուն բարեփոխումները չեն ավարտվել կամ սպառվել, դրանք պարզապես ընդհատվել են։ Մենք պարտավոր ենք վերսկսել բարեփոխումները ոչ թե այն կետից, որտեղ դրանք այսօր կանգ են առել, այլ այնտեղից, որտեղ դրանք սկսեցին դանդաղել՝ 1992 թվականի կեսերին։Կառավարությունից հեռանալուց հետո Գայդարը ակտիվորեն ներգրավվեց առաջին գումարման Պետական ​​Դումայի աշխատանքներում, որտեղ նա դարձավ «Ռուսաստանի ընտրություն» խմբակցության նախագահ: Մարտի 11-ին Պետական ​​Դումայի նիստի ժամանակ ուրվագծել է երկրի զարգացման իր տեսլականը. «*Սա արմատական ​​բարեփոխումների ուղին է, որն ուղղված է անարդյունավետ պետական ​​ծախսերի համապարփակ կրճատմանը, պետական ​​ապարատի կրճատմանը և տնտեսական կյանքի կարգավորման ավելորդ ձևերի մերժմանը, որոնք էապես կոռուպցիա են առաջացնում: Ես համոզված եմ, որ ուժեղ ռուսական պետությունը այն պետությունը չէ, որը զենք է թափահարում և փորձում է վախեցնել իր հարևաններին: Այն պետություն է՝ ուժեղ արժույթով, ցածր հարկերով, սեփականության հուսալի երաշխիքներով, հուսալի օրենքով և կարգուկանոնով*»:

«Ռուսաստանի ընտրություն» (1994 թվականի հունիսից՝ «Ռուսաստանի ժողովրդավարական ընտրություն» քաղաքական կուսակցությունը) Դումայում սերտորեն համագործակցել է կառավարության հետ, բայց պաշտպանել է ավելի խիստ ֆինանսական կայունացում և ակտիվ բարեփոխումներ։ 1994 թվականի վերջի ֆինանսական ճգնաժամից հետո Եգոր Գայդարը միացել 1995 թվականի կայունացման ծրագրի մշակմանը: Գայդարը նաև եղել է Համառուսաստանյան մասնավորեցված և մասնավոր ձեռնարկությունների ասոցիացիայի հիմնադիրն ու առաջին նախագահը (1993-1995 թվականներ):

1994 թվականի կեսերին Գայդարը, Սերբիայի դեմոկրատական կուսակցության հրավերով, այցելել է Բելգրադ, ապա՝ Պալե, որտեղ գտնվել է Ռադովան Կարաջիչի վարչակազմը։ Բանակցությունների ընթացքում Գայդարը համոզել է Կարաջիչին գնալ փոխզիջման և ընդունել Բոսնիա և Հերցեգովինայի վերաբերյալ կոնտակտային խմբի առաջարկները:

Առաջին չեչենական պատերազմի սկսվելուց հետո Գայդարը հակապատերազմական դիրքորոշում է ընդունել, դատապարտել է Չեչնիա զորքերի մուտքը և Գրոզնիի ռմբակոծությունը և դարձաել է Ռուսաստանում Չեչնիայում պատերազմի դեմ առաջին հանրահավաքների կազմակերպիչը: Նամակ է ուղարկել նախագահ Ելցինին՝ կոչ անելով «չթույլատրել ռազմական գործողությունների սրացում Չեչնիայում» և զգուշացրել է, որ «Գրոզնիի գրոհը և ռմբակոծությունը կհանգեցնեն հսկայական զոհերի, հակամարտության երկարաձգման և Ռուսաստանում ներքաղաքական իրավիճակի սրման»: Հակապատերազմական դիրքորոշման արդյունքում «Ռուսաստանի ժողովրդավարական ընտրությունը» կորցնում է իր ֆինանսավորման աղբյուրները, սկսվում է կառավարության ներկայացուցիչների և գործարարների արտահոսք կուսակցությունից, և որոշ պատգամավորներ լքում են Դումայի խմբակցությունը:

Իրավապաշտպաններ Յուլի Ռիբակովը և Սերգեյ Կովալյովը նշել են, որ Գայդարը կարևոր դեր է խաղացել պատանդներին փրկելու գործում Շամիլ Բասաևի Բուդյոնովսկ քաղաքում 1995 թվականին հիվանդանոցի գրավման ժամանակ։ Սերգեյ Կովալյովը կարողացել է զանգահարել Գայդարին ահաբեկչական հարձակման ժամանակ, և Գայդարը կապ է հաստատել վարչապետ Վիկտոր Չեռնոմիրդինի հետ։ Կովալևի խոսքով՝ Չեռնոմիրդինը Գայդարից միայն իմացել է, որ հիվանդանոցում կա երկու հազար պատանդ, այլ ոչ թե հարյուր։ Գայդարը համոզել է Չեռնոմիրդինին հանձնարարել Սերգեյ Կովալևին ստեղծել հանձնաժողով՝ ահաբեկիչների հետ բանակցություններ վարելու համար, ինչի արդյունքում փրկվել են պատանդները։

Հակապատերազմական դիրքորոշումը Եգոր Գայդարին մերձեցրել է դեմոկրատական ընդդիմության մեկ այլ առաջնորդի՝ Գրիգորի Յավլինսկու հետ։ 1995 թվականի մայիսին նրանք հայտարարել են Դումայի ընտրությունների համար քաղաքական կոալիցիա ստեղծելու մասին, որոնք պետք է տեղի ունենային տարեվերջին։ Գայդարը խոստացել է աջակցել Յավլինսկու թեկնածությունը նախագահական ընտրություններում։ Սակայն համատեղ հայտարարությունից հաջորդ օրը Յավլինսկին հրաժարվել է միավորվել։ Հետագայում Գայդարը գրել է, որ հենց պայմանավորվածությունների խզումն էր, որ կանխորոշեց դեմոկրատների պարտությունը խորհրդարանական ընտրություններում։ 1995 թվականի երկրորդ գումարման Պետական Դումայի ընտրություններում Գայդարի գլխավորած «Ռուսաստանի դեմոկրատական ընտրություն - Միացյալ դեմոկրատներ» դաշինքը չի հաղթահարել հինգ տոկոսի շեմը։

Պատերազմի պատճառով Չեչնիայում Գայդարը դառնում է ընդդիմադիր նախագահ Ելցինին և կոչ է անում նրան չառաջադրել իր թեկնածությունը նախագահական ընտրություններին։ Նիժնի Նովգորոդի մարզի նահանգապետ Բորիս Նեմցովին առաջարկել է որպես նախագահական ընտրություններում դեմոկրատական ուժերի թեկնածու, սակայն նա հրաժարվել է: Սակայն ապրիլի վերջին, երբ Ելցինը պաշտոնապես մտել է ընտրարշավ և հայտարարել է չեչենական հակամարտության խաղաղ կարգավորման ծրագրի մասին, Գայդարը և «Ռուսաստանի դեմոկրատական ընտրություն» կուսակցությունը որոշում են աջակցել Ելցինի թեկնածությունը՝ կոմունիստների իշխանության գալը կանխելու համար:
[մինի|Եգոր Գայդարը և [Մարգարետ Թետչեր|Մարգարեթ Թետչերը 1996 թվական:]]
1996 թվականին հրատարակվել է Գայդարի հուշագրությունների գիրքը*՝ «Պարտությունների և հաղթանակների օրերը»* վերնագրով:

1997-1998 թվականներին Գայդարը, առանց որևէ պաշտոնական պաշտոն զբաղեցնելու, շարունակել է ազդել կառավարության տնտեսական քաղաքականության վրա: Մասնավորապես, փորձել է ելք գտնել 1998 թվականին ծավալված ֆինանսական ճգնաժամից, խորհրդատվություն է տրամադրել Կիրիենկոյի կառավարությանը և բանակցություններ վարել Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ներկայացուցիչների հետ: Ինչպես ավելի ուշ ասել է Գայդարը, չվճարումը տեղի է ունեցել, քանի որ վարկային փաստաթղթերը վերջին փուլում ԱՄՀ-ի հետ համաձայնեցրած անձը, հիմնադրամի ներկայացուցիչների խնդրանքով, ուղղումներ է կատարել դրանցում: Այս ուղղումներով փաստաթղթերը ներկայացվել են արևմտյան ներդրողներին, ովքեր տեսել են, որ դրանցում թվերը այլևս չեն համընկնում, և ֆինանսական ճեղքվածք է նկատվել: Սա հանգեցրել է նրան, որ ներդրողները անմիջապես դուրս են բերել իրենց գումարը Ռուսաստանից: Գայդարն ինքը կարծում էր, որ եթե իրեն տեղեկացված լիներ ԱՄՀ պաշտոնյաների հետ խնդրի մասին, նա կկարգավորեր հարցը «մի քանի րոպեի ընթացքում»՝ բացատրելով, թե ինչու են առաջարկվող ճշգրտումները անընդունելի:

Միևնույն ժամանակ, տեղեկատվությունը իրավիճակի վատթարացման մասին հրապարակայնորեն չէր հայտարարվում՝ շուկաներում խուճապ չառաջացնելու համար։ Անդրեյ Իլլարիոնովի խոսքով՝ 1998 թվականին Գայդարը նրան խնդրել է լրագրողներից թաքցնել իր ենթադրությունն այն մասին, որ դեֆոլտը մոտ է։ Մյուս կողմից, Անատոլի Չուբայսը, մեկնաբանելով դեֆոլտի մոտենալը մինչև վերջին րոպեն թաքցնելու անհրաժեշտությունը, ասել է. «Եթե մենք գործեինք այնպես, ինչպես Իլարիոնովն էր առաջարկում, նրանք (միջազգային ֆինանսական հաստատությունները) ընդմիշտ կդադարեին մեզ հետ գործարքներ կնքել: Այսինքն՝ աղետը նույնը կլիներ, ինչ հիմա, բայց ներդրողների վերադարձի ցանկացած հույս կկորչեր»:

1998 թվականի օգոստոսի 17-ին դեֆոլտի հայտարարումից երկու օր առաջ Գայդարը և Չուբայսը հանդիպել են Արժույթի միջազգային հիմնադրամի եվրոպական բաժնի ղեկավար Ջոն Օդլինգ-Սմիի հետ՝ քննարկելու առաջիկա արտակարգ միջոցառումները: Արժույթի միջազգային հիմնադրամի Մոսկվայում ներկայացուցիչ Մարտին Գիլմանը հետագայում գրեց հանդիպման մասին:Հետ նայելով՝ զարմանալի է, որ երկու տղամարդիկ, որոնք կառավարությունում որևէ պաշտոնական պաշտոն չէին զբաղեցնում, մեկուսացված ռեստորանային սենյակում որոշում էին Ռուսաստանի ֆինանսների ճակատագիրը։ Հնարավոր է՝ նրանց ուղարկել էին այս բանակցություններին, որպեսզի կառավարության անդամներին խնայեն բարձրաձայն քննարկելու այն արմատական քայլերը, որոնք ոչ ոք չէր ուզում անել։ Հնարավոր է՝ կառավարության անդամները չէին ցանկանա նույն բացությամբ և անկեղծությամբ խոսել այս թեմաների մասին, ապա պատասխանատվություն կրել իրենց ասածի համար...1998 թվականի փետրվարին «Մոսկովսկիե Նովոստի» թերթը հրապարակել է Գայդարի «Ինչու է Մոսկվան լավ բնակության վայր» վերնագրով հոդվածը, որը հիմք է հանդիսացել Գայդարի և Յուրի Լուժկովի միջև դատական հայցի համար: Հոդվածում, մասնավորապես, նշվում էր, որ *«Մոսկվայի տնտեսական կյանքը սարսափելիորեն բյուրոկրատացված և կարգավորվող է, ինչը հանգեցնում է կոռուպցիայի լայն տարածմանը, և բոլոր նրանք, ովքեր ունեցել* *եմն և ունեն առնչություններ Մոսկվայի քաղաքային կառույցների հետ, դա շատ լավ գիտեն»*, որը հիմք է հանդիսացել պատվի և արժանապատվության պաշտպանության համար դատական հայցի համար: Հոդվածում նաև քննադատվել է Մոսկվայում ռուսական ընկերություններից հարկային եկամուտների զգալի մասի կուտակումը՝ ի վնաս այլ շրջանների և դաշնային բյուջեից մայրաքաղաքային գործառույթների կատարման համար նախատեսված սուբսիդիաների: Կունցևոյի շրջանային դատարանը որոշում է կայացրել մերժել մայրաքաղաքի քաղաքապետի հայցը: Մամուլը նշել է, որ այս որոշումը Յուրի Լուժկովի առաջին պարտությունն էր դատարանում: Սակայն Լուժկովը բողոքարկել է որոշումը Մոսկվայի քաղաքային դատարանում, որը գործը վերադարձրել է Կունցևոյի դատարան՝ վերանայման համար։ Արդյունքում, 1998 թվականի հոկտեմբերին որոշում է կայացվել քաղաքապետի օգտին:

### 1999-2009 թվականներ
1999 թվականի մարտի սկզբին մամուլում տեղեկություն է հայտնվել այն մասին, որ Եգոր Գայդարը և մի շարք այլ աջ ուժերի ներկայացուցիչներ ներառվել են «ՌԱՕ ԵԷՍ Ռուսաստանի» տնօրենների խորհրդի անդամների թեկնածուների ցուցակում։ Մարտի 16-ին Պետական դումայի նախագահ Գենադի Սելեզնյովը հայտարարել է, որ  չի թույլատրի Եգոր Գայդարի, Բորիս Նեմցովի, Սերգեյ Կիրիենկոյի և Բորիս Ֆյոդորովի ընտրությունը ընկերության տնօրենների խորհուրդ։ Սելեզնյովի կարծիքով՝ «Աջ գործ» ընտրական դաշինքը կուզենար ունենալ լավ հովանավոր «ՌԱՕ ԵԷՍ Ռուսաստանի» տեսքով առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունների համար, սակայն այս մարդիկ արդեն խախտումներ ունեն, և անհասկանալի է, թե ինչ կապ ունեն էներգետիկայի հետ»։ Մարտի 18-ին Գայդարը հաստատել է, որ իրեն ընդգրկել են ՌԱՕ ԵԷՍ-ի տնօրենների խորհրդի թեկնածուների ցուցակում և հայտարարել է, որ հրաժարվում է մտնել խորհրդի կազմ։ Գայդարի խոսքով՝ իր առաջադրման մասին ինքը «իմացել է թերթերից»։
մինի|300x300փքս|Եգոր Գայդարը դասախոսության ժամանակ։
1999 թվականին, ՆԱՏՕ-ի ռմբակոծությունների ժամանակ, Գայդարը Բորիս Նեմցովի և Բորիս Ֆյոդորովի հետ միասին այցելել է Բելգրադ՝ խաղաղապահ առաքելությամբ: Նեմցովի խոսքով՝ ռմբակոծությունները դադարեցվել են իրենց այցի ընթացքում: Քաղաքական գործիչների ծրագիրն է եղել՝ առաջարկել Սերբիայի պատրիարք Պողոսին և Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II- ին ստորագրել Քլինթոնին ուղղված նամակ՝ խնդրելով նրան դադարեցնել ռմբակոծությունները: Սակայն Հովհաննես Պողոս II-ը հրաժարվել է՝ պատճառաբանելով, որ Քլինթոնը չի լսի իրեն: Սերբիա մեկնելով՝ Գայդարը գրություն է թողել Անատոլի Չուբայսի համար՝ նրա մահվան դեպքում: Այնտեղ գրված է եղել. «Տոլյա՛: Հոգ տար քո ընտանիքի մասին: Ես կապիտալ չեմ թողել: Համբույրներ, Եգոր»:

«Արդար գործ» կոալիցիայի առաջնորդների խաղաղապահ այցը բացասաբար է գնահատվել 2-րդ գումարման Պետական ​​Դումայի կողմից, որի բանաձևում նշվել է.

1999 թվականին խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու համար ստեղծվել է «Աջ ուժերի միություն» (ԱՈՒՄ) դաշինքը, որի մեջ մտել է  Գայդարի «Ռուսաստանի ժողովրդավարական ընտրություն» կուսակցությունը։ Ընտրությունների ընթացքում Գայդարը գլխավորել է «Աջ ուժերի միության» Մոսկվայի տարածաշրջանային խումբը, իսկ 1999 թվականի դեկտեմբերին ընտրվել է երրորդ գումարման Պետական դումայի պատգամավոր։ Հետագայում ԱՈՒՄ-ն, որը ստացել է ձայների 8.5%-ը, վերափոխվել է կուսակցության։ Որպես ԱՈՒՄ համանախագահ՝ Կիրիենկոյի և Խակամադայի հետ միասին, նա պնդել է, որ կուսակցությունը աջակցի Պուտինին նախագահական ընտրություններում։ 2000 թվականի մայիսի 20-ից Գայդարը զբաղեցրել է ԱՈՒՄ համանախագահի պաշտոնը։ Հրաժարական է տվել 2004 թվականի հունվարին կայացած արտահերթ համագումարում՝ Դումայի ընտրություններում կուսակցության պարտությունից հետո։

Պետդումայում (1999 թվականի դեկտեմբեր - 2003 թվականի դեկտեմբեր) եղել է Բյուջեի և հարկերի հանձնաժողովի անդամ։ Աշխատել է Հարկային և բյուջետային օրենսգրքերի վրա: 2001 թվականին ստորագրել է ՆՏՎ հեռուստաալիքի պաշտպանության նամակ։

Գայդարի խոսքով՝ ամենահաջողված բարեփոխումները, որոնց նախապատրաստմանը մասնակցել է, դա եղել է հարկային բարեփոխումը, բյուջետային ֆեդերալիզմի բարեփոխումը և կայունացման հիմնադրամի ստեղծումը, որոնք, նրա կարծիքով, նպաստել են ֆինանսական համակարգի կայունության ամրապնդմանը: Անդրեյ Իլարիոնովը պնդել է, որ Գայդարը մասնակցել է 2007 թվականին կայունացման հիմնադրամ բացելու որոշմանը: Իլարիոնովի խոսքով՝ դա հանգեցրել է գնաճի զգալի աճի մինչև 2008 թվականի մայիսը: Միևնույն ժամանակ, Գայդարն ինքը իր հրապարակումներում և հարցազրույցներում դեմ է արտահայտվել կայունացման հիմնադրամի ցանկացած ծախսի և հայտարարել է, որ *կայունացման հիմնադրամի «բացումը» կչեզոքացնի պետության բոլոր ջանքերը»*: Ռուսաստանի Դաշնության «Կայունացման հիմնադրամի մասին» դաշնային օրենքի հայեցակարգը և նախագիծը պատրաստվել են Գայդարի ինստիտուտում:

2003 թվականին Գայդարին հրավիրել են Իրաքի տնտեսության վերականգնման վերաբերյալ խորհրդատվություն տրամադրելու:

Գայդարը հանդես է եկել «ՅՈւԿՕՍ»-ի գործի դեմ։ Նրա կարծիքով.

2006 թվականի նոյեմբերի 24-ին Գայդարը Դուբլինում մասնակցել է միջազգային համաժողովի, որտեղ ներկայացրել է իր վերջերս հրատարակված «Կայսրության մահը։ Դասեր ժամանակակից Ռուսաստանի համար» գիրքը: Համաժողովում Գայդարն իրեն վատ ր զգացել և հոսպիտալացվել է գաստրոէնտերիտի ախտանիշներով: Բուժումից հետո Գայդարն իրեն ավելի լավ է զգացել:

Նոյեմբերի 28-ին, արդեն Մոսկվա վերադառնալուց հետո, Գայդարը հայտարարել է, որ իր կյանքը վտանգված է եղել, իսկ նրա ընկերը՝ Անատոլի Չուբայսը, հայտարարել է, որ Գայդարը թունավորվել է։ Չուբայսը Գայդարի ենթադրյալ թունավորումը կապել է լրագրող Աննա Պոլիտկովսկայայի և ԱԱԾ նախկին աշխատակից Ալեքսանդր Լիտվինենկոյի սպանությունների հետ՝ նշելով, որ «հրաշքով մահվամբ չավարտված Պոլիտկովսկայա-Լիտվինենկո-Գայդար մահացու շղթան չափազանց գրավիչ կլիներ Ռուսաստանի իշխանափոխության ոչ սահմանադրական ուժային տարբերակների կողմնակիցների համար»։ Ինքը՝ Գայդարը, հայտարարել է, որ «տեղի ունեցածի հետևում կանգնած է որևէ մեկը՝ ռուսական իշխանությունների բացահայտ կամ թաքնված հակառակորդներից»՝ ակնարկելով Կրեմլի հակառակորդ գործարար Բորիս Բերեզովսկուն։ Այնուամենայնիվ, իռլանդացի բժիշկներն ու ոստիկանությունը Գայդարի վատառողջության մեջ թունավորման կամ ճառագայթման ազդեցության հետքեր չեն հայտնաբերել։ Բացի այդ, երբ Իռլանդիայի դեսպանը կապ է հաստատել Գայդարի հետ, վերջինս չի կրկնել նրան իր թունավորման վարկածը։ Դեպքին անդրադառնալով՝ Բերեզովսկու ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Գոլդֆարբը հայտարարել է, որ Գայդարը «թույլ է տվել, որ իրեն ռեժիմի կրկեսային պուդելի վերածեն»։ Սակայն բարեփոխչի կենսագիրները գրում են, որ Գայդարը մինչև կյանքի վերջ վստահ է եղել, թե տեղի ունեցածը հենց թունավորում էր։ Նրա առողջությունը խաթարվել է և հետագա տարիներին շարունակել է ։

2007 թվականին Գայդարը հայտարարել է, որ բանակցություններ է վարում ԱՄՆ պաշտոնյաների հետ՝ փորձելով համոզել նրանց չտեղակայել հակահրթիռային պաշտպանության համակարգի տարրեր Եվրոպայում, քանի որ դա լուրջ անվտանգության սպառնալիք կստեղծեր Ռուսաստանի արձագանքի պատճառով: Գայդարի խոսքով՝ այս քննարկումները ազդել են ԱՄՆ-ի կողմից հակահրթիռային պաշտպանության համակարգի վերաբերյալ որոշումների կայացման վրա:

2008 թվականի հոկտեմբերի 3-ին՝ «Աջ ուժերի միության» լուծարումից կարճ ժամանակ առաջ, Գայդարը հայտարարել է կուսակցությունից դուրս գալու և «Աջ ուժերի միության» և երկու այլ աջակողմյան կուսակցությունների վրա հիմնված նոր կուսակցական նախագծին մասնակցելու ցանկություն չունենալու մասին, չնայած հետագայում աջակցել է դրա ստեղծմանը:

Վերջին տարիներին Գայդարը լայնորեն գրել է Ռուսաստանում գործող ժողովրդավարություն կառուցելու անհրաժեշտության մասին: Հրապարակախոս Օլեգ Մորոզի հետ հարցազրույցի ժամանակ երկրում տեղի ունեցողի վերաբերյալ իր զգացմունքները բացատրելով՝ Գայդարն ասել է. *«Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ եք զգում, երբ կարծում եք, որ արդեն դուրս եք բերել ձեր երկիրը ճահճից, իսկ հետո տեսնում եք, թե ինչպես է այն կրկին ներքաշվում դրա մեջ»*: Միևնույն ժամանակ, նա տնտեսագետի էթիկան հասկանում էր որպես իշխանություններին ճիշտ խորհուրդներ տալու անհրաժեշտություն՝ անկախ այդ իշխանության նկատմամբ իր վերաբերմունքից: *«Ես հնարավորություն ունեցա աշխատել Ռուսաստանի կառավարությունում այն բանից հետո, երբ ԽՍՀՄ իշխանությունները գրեթե բոլոր հնարավոր տնտեսական սխալներն էին թույլ տվել», - գրել է Գայդարը: «Եվ հիմա, անկախ իմ երկրում իշխանության գլուխ գտնվողների նկատմամբ իմ համակրանքից կամ հակակրանքից, ես միշտ կփորձեմ անել հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի նմանատիպ իրավիճակ այլևս չկրկնվի»*:

Միխայիլ Զադորնովի և Ալեքսեյ Կուդրինի խոսքերով, որոնք համապատասխանաբար զբաղեցրել են ֆինանսների նախարարի պաշտոնները 1997-1999 և 2000-2011 թվականներին, և Միխայիլ Կասյանովի ՝ 2000-2004 թվականներին վարչապետի պաշտոնը, հրաժարականից հետո երկար տարիներ Գայդարը մասնակցել է կառավարության ամենակարևոր որոշումների նախապատրաստմանը, այդ թվում՝ Կասյանովի կաբինետի գրեթե բոլոր բարեփոխումներին:

## Գիտական և փորձագիտական գործունեություն
Եգոր Գայդարը տնտեսագիտության վերաբերյալ հարյուրից ավելի հրապարակումների հեղինակ է: Նրա հիմնական աշխատանքներն են՝ «Տնտեսական բարեփոխումներ և հիերարխիկ կառուցվածքներ» (1990), «Պետություն և էվոլյուցիա» (1994), «Տնտեսական աճի անոմալիաներ» (1997), «Երկար ժամանակ։ Ռուսաստանը աշխարհում։ Էսսեներ տնտեսական պատմության մասին» (2005), «Կայսրության մահը» (2006), «Խնդիրների և ինստիտուտների ժամանակներ» (2009):

Եղել է Անցումային շրջանի տնտեսության ինստիտուտի հիմնադիր և տնօրեն.

2001 թվականին դարձել է «Վեստնիկ Եվրոպա (XXI դար)» ամսագրի հիմնադիրներից մեկն և դրա խմբագրական խորհրդի անդամ։

Բացի այդ, Եգոր Գայդարը եղել է՝

* Բարձրագույն տնտեսագիտական դպրոցի պրոֆեսոր։
* Կալիֆոռնիայի համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր։
* «Acta Oeconomica» (Հունգարիա) ամսագրի խորհրդատվական խորհրդի անդամ։
* Միջազգային ճգնաժամային խմբի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ։
* Շվեդիայի վարչապետին առընթեր Բալթիկյան շրջանի  համագործակցության խորհրդի անդամ։

Գայդարի գիտական աշխատանքի թեմաների ամփոփումը տրված է նրա 15 հատորանոց աշխատությունների ժողովածուի նախաբանում:

### Տնտեսական բարեփոխումներ 1989-2003 թվականներին
Խորհրդային տարիներին Գայդարի գիտական աշխատանքները նվիրված են եղել բիզնես հաշվառման մեխանիզմների կատարելագործմանը, իսկ ավելի ուշ՝ պլանային տնտեսության ընդհանուր գործունեությանը և բարեփոխմանը։ Ինչպես նշել է տնտեսագետ Սերգեյ Վասիլևը, խորհրդային տարիներին Գայդարի գիտական ուղղության ամենակարևոր նվաճումն եղել է վարչական շուկայի տեսությունը: Այս տեսության համաձայն՝ պլանային տնտեսությունում ձեռնարկությունները խստորեն չեն ենթարկվում վերևից պարտադրված ծրագրերին, այլ ընդգրկված են հիերարխիկ արհեստների համակարգում։ Այս արհեստների հիմնական նպատակն արտադրողների համար իրական պահանջներն են, որոնք հաճախ զգալիորեն տարբերվում են հաստատված պլանից, ինչպես նաև ձեռնարկություններին հատկացված ռեսուրսները:

1989 թվականին գրվել է խորհրդային շրջանի վերաբերյալ ընդհանուր աշխատություն՝ *«Տնտեսական բարեփոխումներ և հիերարխիկ կառուցվածքներ»* վերնագրով (հրատարակվել է 1990 թվականին), որը համակարգված կերպով ուրվագծել է վարչական շուկայի տեսության հիմնական դրույթները: Գայդարը նկարագրել է պլանային տնտեսության գործունեությունը և այն բարեփոխելու փորձերը սոցիալիստական երկրներում՝ հիերարխիկ բանակցությունների տեսանկյունից: Դիտարկվել են բիզնեսի հաշվառման լայնորեն կիրառմամբ և աշխատանքային կոլեկտիվների մեծ ազդեցությամբ տնտեսության առջև ծառացած դժվարությունները (Հարավսլավիայի և Հունգարիայի օրինակով), ինչպես նաև տնտեսության կառուցվածքային վերակառուցման, անշահավետ արդյունաբերություններից ազատվելու խնդիրները: Գրքում շուկայական մեխանիզմների ներդրման հիմնական խոչընդոտը կոչվում էր գնաճի աճ: ԽՍՀՄ-ում բարեփոխումների հաջողությունը, ըստ Գայդարի, կախված է եղել հակագնաճային քաղաքականության հաջողությունից՝ բյուջետային ծախսերի, վարկավորման ծավալի և դրամական զանգվածի արդյունավետ վերահսկողությունից:։ Հակաճնշային կոշտ քաղաքականության անհրաժեշտության մասին Գայդարը գրել է նաև 1990 և 1991 թվականների «Կոմունիստ» ամսագրում հրապարակած իր հոդվածներում:

Նատալյա Շմատկոն, վերլուծելով Գայդարի խորհրդային դարաշրջանի հրապարակումները, գրում է, որ նրա աշխատանքները «դուրս չեն եկել մարքսիստական ուղղափառության սահմաններից»: «Տնտեսական բարեփոխումներ և հիերարխիկ կառուցվածքներ» գրքում, ըստ Շմատկոյի, Գայդարի տեսական դիրքորոշումները խոսում են նրա սոցիալիզմին նվիրվածության և կապիտալիզմի քննադատության մասին՝ օգտագործելով զուտ գաղափարախոսական բառապաշար, օրինակ՝ «Կապիտալիստական հասարակության հակասությունների լուծման ամենաբարձր ձևը այն տապալող հեղափոխությունն է» (իրականում, Գայդարի գրքում ասվում է. «Կապիտալիստական հասարակության հակասությունների լուծման ծայրահեղ ձևը այն տապալող հեղափոխությունն է»): Գայդարի բառապաշարը կտրուկ փոխվել է «Պրավդա» թերթից հեռանալուց հետո: Ըստ Շմատկոյի հոդվածի՝ Գայդարի իրավասությունը սկզբում սահմանափակվել է դասական տեսություններին ծանոթությամբ և հունգարացի ու չեխոսլովակացի տնտեսագետների որոշ չափով ավելի խորը գիտելիքներով: Այնուհետև, Չուբայսի աշխատանքների և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի փորձագետների կարծիքների ազդեցության տակ, Գայդարի դիրքորոշումը արմատականացվել է, և որպես մոդել ընդունվել է գեներալ Պինոչետի չիլիական մոդելը և կառավարման մեթոդները: Չուբայսի խոսքով՝ Գայդարը խորհրդային ժամանակներում շուկայական բարեփոխումների վերաբերյալ որևէ համակարգված աշխատանք չուներ՝ «պարզապես այն պատճառով, որ դրանք անհնար էր հրապարակել»:

1991 թվականից ի վեր Գայդարի խմբագրությամբ «Անցումային տնտեսության ինստիտուտի» կողմից պարբերաբար հրատարակվում են տնտեսական ակնարկներ և հոդվածներ՝ նվիրված Ռուսաստանում տնտեսական բարեփոխումներին: Այս շրջանի հիմնական թեման տնտեսական աճի վերսկսման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումն է: Գայդարի աշխատանքները նվիրված են նաև ներդրումային քաղաքականությանը, գնաճի նվազեցմանը, տնտեսության վրա պետական բեռին և մեղմ բյուջետային սահմանափակումների մակրո և միկրոտնտեսական հետևանքների ուսումնասիրությանը:

### «Տնտեսական աճի անոմալիաներ» սոցիալիստական ​​երկրներում
1997 թվականին հրատարակվել է Գայդարի *«Տնտեսական աճի անոմալիաներ»* գիրքը, որը նվիրված է սոցիալիստական երկրների զարգացման տնտեսական մեխանիզմների վերլուծությանը և սոցիալիստական տնտեսության ճգնաժամի պատճառներին: Այս թեմայով հոդված հրապարակվեց նաև «Տնտեսագիտության խնդիրներ» ամսագրում:

Գրքի առանձին գլուխը նկարագրում է ներմուծումը փոխարինող արդյունաբերականացման մոդելի (Արգենտինա, Մեքսիկա, Հնդկաստան) կիրառումը և ճգնաժամը, որը հիմնված է ներքին շուկայի արտաքին մրցակցությունից և արժութային կարգավորումից փակման վրա: Այնուհետև նկարագրվում է սոցիալիստական ​​տնտեսական աճի մաթեմատիկական մոդելը: Եզրակացություն է արվում սոցիալիստական ​​աճի համար ռեսուրսների սահմանափակումների առկայության մասին, որոնք կապված են ցածր ներդրումային արդյունավետության, բարձր էներգաարդյունավետության և արտադրական արդյունաբերությունների ցածր մրցունակության հետ: Համեմատելով ԽՍՀՄ-ի և Չինաստանի զարգացումը՝ Գայդարը նկարագրում է այս խնդիրներին երկու տարբեր արձագանք՝ Չինաստանում սոցիալիստական ​​մոդելից աստիճանական հրաժարումը և ԽՍՀՄ-ում հանքային ռեսուրսների արտահանման շնորհիվ տնտեսական աճի անցումը: Գայդարի խոսքով՝ երկրորդ դեպքում ԽՍՀՄ տնտեսական աճը 1970-ականների սկզբից եղել է աննորմալ և անկայուն, քանի որ բնական ռեսուրսների արտահանման պատճառով այն դուրս է եկել սոցիալիստական ​​տնտեսական մոդելի սահմանափակումներից: Սոցիալիստական ​​տնտեսության ճգնաժամի արդյունքում Ռուսաստանում արտադրության և սպառման շատ ցուցանիշներ վերադարձան 1970-ականների սկզբի մակարդակին, նախքան «աննորմալ տնտեսական աճի» մեջ մտնելը, ինչը, ըստ Գայդարի, բնական է:

Միևնույն ժամանակ, տնտեսական աճի վերականգնման ուղին կապված չէ 1970-ական և 1980-ական թվականների նավթային բումի ընթացքում ձևավորված անհավասարակշիռ տնտեսական կապերն ու արտադրական կառուցվածքները պահպանելու փորձերի հետ, այլ կապված է դրանց արագ վերակառուցման հետ: Դրա հետ կապված խնդիրները քննարկվել են գրքի վերջին գլխում: Գայդարը գրել է, որ լավագույն ռազմավարությունն է կրճատել անարդյունավետ արտադրության սուբսիդիաները, ռազմական բարեփոխումները, հարկային բարեփոխումները, որոնք կնվազեցնեն հարկերի դրույքաչափերը և կպարզեցնեն դրանց հավաքագրումը, ինչպես նաև ավելացնել կրթության, առողջապահության և գիտության ֆինանսավորումը:

«Տնտեսական աճի անոմալիաներ» աշխատության մեջ արտահայտված գաղափարները զարգացվել են Գայդարի հաջորդ՝ «Երկար ժամանակ» և «Կայսրության մահը» գրքերում։

### «Երկար ժամանակ», Տնտեսական բարեփոխումները պատմական համատեքստում
2005 թվականին հրատարակվել է Գայդարի «Երկար ժամանակ։ Ռուսաստանը աշխարհում։ Էսսեներ տնտեսական պատմության մասին» հիմնարար աշխատությունը, որը նվիրված է Ռուսաստանի զարգացման երկարաժամկետ խնդիրների ուսումնասիրությանը։ Գիրքը ամփոփում է Գայդարի նախորդ աշխատանքները տնտեսական պատմության, սոցիալիստական տնտեսությունում տնտեսական աճի անոմալիաների, մարքսիզմի կիրառելիության վերաբերյալ երկարաժամկետ զարգացման միտումների վերլուծության մեջ և շուկայական բարեփոխումների։ Գրքի առանձին բաժիններ նվիրված են ժամանակակից տնտեսական աճի երևույթին, ագրարային հասարակությունների ձևավորմանը և դրանց կապիտալիզմին անցմանը, Ռուսաստանի տնտեսական զարգացման առանձնահատկություններին և պլանային տնտեսությունից շուկայական տնտեսության անցմանը։

Գայդարը նշում է, որ Ռուսաստանն արդեն դուրս է եկել սոցիալիստական համակարգի փլուզման և շուկայական ինստիտուտների ձևավորման հետ կապված փոփոխությունների շրջանից։ Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանը հայտնվել է ժամանակակից տնտեսական աճի դինամիկ փոփոխվող աշխարհում, որը գյուղատնտեսական հասարակություններից դեպի նոր պետություն անցումային գործընթաց է։ Որպեսզի հասկանանք, թե ինչ դժվարությունների կարող են հանդիպել այս ճանապարհին ավելի քիչ զարգացած երկրները, լավագույնն է վերլուծել այն երկրների փորձը, որոնք առաջ են շարժվել տնտեսական զարգացման ճանապարհով։ Գրքի վերջին բաժնում, հիմնվելով առավել զարգացած երկրների կողմից ներկայումս բախվող խնդիրների վերլուծության վրա, առաջարկվում են նոր լիբերալ բարեփոխումների ուղիներ։ Գայդարը հիմնավորել է լիբերալ միգրացիոն քաղաքականության, պետական ծախսերի կրճատման, կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրման, առողջության ապահովագրության և պրոֆեսիոնալ բանակի անհրաժեշտությունը։ Գրքի վերջին գլուխը եզրակացնում է, որ Ռուսաստանում անհրաժեշտ է կառուցել գործող ժողովրդավարություն, այլ ոչ թե դրա «մանեկենը»։

Ֆրանսիացի սոցիոլոգ Ալեքսիս Բերելովիչը, մեկնաբանելով գրքի հրատարակումը, գրել է, որ այն «պարունակում է անբավարար հիմնավորված պնդումներ, կամայականորեն ընտրված տվյալներ և փաստական նյութի ակնհայտ անտեսում, որը չի տեղավորվում հեղինակի հայեցակարգի մեջ»: Նա Գայդարի գրքի հիմնական թերությունը տեսնում է նրա մտածողությանը բնորոշ «կոշտ տնտեսական դետերմինիզմի» մեջ, որը վերացնում է մեկ կամ մյուս այլընտրանք ընտրելու խնդիրը, ինչպես նաև, որ կարևոր է, քաղաքական գործչի պատասխանատվության խնդիրը»: «Դինաստիա» հիմնադրամի հիմնադիր Դմիտրի Զիմինը «Լուսավորիչ»մրցանակի շնորհման ժամանակ «Երկար ժամանակ» գիրքն անվանել է «մեր ժամանակների մեծագույն գրքերից մեկը» և «Դինաստիա» հիմնադրամի անունից խորը ափսոսանք է հայտնել, որ գրքի հեղինակը ժամանակ չի ունեցել դրա համար պարգևատրվելու: Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Աբել Ագանբեգյանը նույնպես բարձր է գնահատել գիրքը:

### «Կայսրության մահը»։ 2006-2007 թվականների նավթի գների անկման ռիսկի վերլուծություն
2006 թվականի հունվարին Գայդարը հանդես է եկել նախազգուշացմամբ՝ տնտեսության կախվածության մասին համաշխարհային նավթի գների վերաբերյալ։ Նա խոսել է 2009 թվականին ճգնաժամի բարձր ռիսկի և վարկավորման աճի հետ կապված բանկային ոլորտի համար ռիսկերի մասին: *«Կուտակված կարճաժամկետ ռեսուրսը թույլ է տալիս մեզ հանգիստ կառավարել իրավիճակը հաջորդ երկու կամ երեք տարիների ընթացքում», -* պնդել է Գայդարը*: «2008-2010 թվականներին իրավիճակն ավելի ռիսկային է»*: Դա կանխելու համար Գայդարը կոչ է արել ավելացնել կայունացման հիմնադրամին ուղղվող նավթային եկամուտների բաժինը և բյուջեն ձևավորել նավթի ավելի ցածր գնի հիման վրա:

Գայդարն 2008 թվականի հոկտեմբերին՝ տնտեսական ճգնաժամի գագաթնակետի ժամանակ ասել է որ, 2006 թվականին իր ինստիտուտում անցկացված ռիսկերի վերլուծության շրջանակներում պատրաստված վատատեսական սցենարը «այժմ իրականացել է մինչև թվերի սահմանները»: Այս գնահատականները ազդել են երկրի իշխանությունների կողմից Կայունացման հիմնադրամի ձևավորման վրա:

Նավթի գների անկման դեպքում հումքի արտահանումից կախված երկրի առջև ծառացած խնդիրների վերլուծությունը մշակվել է 2006 թվականին հրատարակված *«Կայսրության մահը»* գրքում, որը նկարագրում է Խորհրդային Միության փլուզման մեխանիզմը: Գրքում հիմնավորվում է այն պնդումը, որ սոցիալիստական տնտեսության ճգնաժամը կապված է եղել ԽՍՀՄ-ում գյուղատնտեսության ճգնաժամի հետ, որը առաջացել է կոլեկտիվացման ընթացքում, արտասահմանում սննդամթերք գնելու անհրաժեշտության, համաշխարհային շուկայում խորհրդային արդյունաբերության անմրցունակության և ԽՍՀՄ-ի համար արտարժույթի կարևոր աղբյուր հանդիսացող նավթի համաշխարհային գներից կախվածության հետ: 1980-ականների կեսերին նավթի գների անկումը հանգեցրել է ֆինանսական համակարգի, տնտեսության ճգնաժամի և, ի վերջո, ԽՍՀՄ փլուզմանը: Գրքի առանձին գլուխներ նվիրված են կայսրությունների փլուզման խնդիրներին, նավթի շուկայի առանձնահատկություններին և ավտորիտար պետություններում անկայունության պատճառների վերլուծությանը: «Կայսրության մահը» գրքի եզրակացության մեջ եզրակացություն է արվում Ռուսաստանի համար նավթային եկամուտներից կախված բյուջետային պարտավորությունների սահմանափակման կարևորության մասին: Խոսվում է նաև քաղաքական ժողովրդավարության անհրաժեշտության մասին, որը կհեշտացներ տնտեսական և քաղաքական մարտահրավերներին հարմարվելը:

Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի տնտեսագիտության ինստիտուտի գիտաշխատող, ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոյի նախկին անդամ, տնտեսագիտության դոկտոր Վադիմ Մեդվեդևը գրել է, որ Գայդարը իր գրքում խեղաթյուրում է պատմական փաստերը՝ «արդարացնելու համար 1992 թվականին սկսված շոկային թերապիայի քաղաքականությունը, որը երկիրը ներքաշել է իսկապես խորը տնտեսական ճգնաժամի մեջ»: Մեդվեդևի խոսքով՝ «անլուրջության դրոշմը կրում են նաև Գայդարի մյուս «պատմական» շեղումները»: Նոր տնտեսագիտական դպրոցի ռեկտոր, տնտեսագիտության դոկտոր Սերգեյ Գուրևը «Կայսրության մահը» գրքի ակնարկում գրել է, որ «գրքի հիմնական մասը Ստալինից հետո ԽՍՀՄ-ի տնտեսաքաղաքական պատմությունը վարպետորեն գրված է», և Գայդարի եզրակացությունները հաստատվում են այլ ժամանակակից տնտեսագիտական ուսումնասիրություններով: «Կայսրության մահը» գրքի վերաբերյալ գրախոսություն անելով՝ քաղաքագետ, փիլիսոփայության դոկտոր Սերգեյ Գավրովը կոչ է արել «սովորել ԽՍՀՄ-ի դասերը, որոնք հիշեցրել է Եգոր Գայդարը», քանի որ այսօր «Խորհրդային Միության ճակատագրի կրկնությունը գնալով ավելի հավանական է դառնում»:

«Կայսրության մահը» և հետագա հոդվածներում Գայդարը զգուշացրել է Ռուսաստանում «հետկայսերական համախտանիշի» հետ կապված «կայսրությունը վերականգնելու» քաղաքական կոչերի վտանգի մասին:  Բացի այդ, Գայդարը գրել է, որ նավթի գների տատանումների բարձր ռիսկերին ենթակա տնտեսությունը լավագույն հիմքը չէ արտաքին քաղաքականությունում «կայսերական տոնի» համար:

2007 թվականի սկզբին հրապարակվել է Գայդարի *«Ռուսական ֆինանսներ։ Ի՞նչ կա հորիզոնից այն կողմ»* հոդվածը, որտեղ նա կրկին վերլուծել է նավթի գների տատանումների ռիսկերն ու հետևանքները: Բացի այդ, խոսել է մի կողմից նավթի արդյունահանման արժեքի կրճատման և բարձրացման, մյուս կողմից՝ պետության սոցիալական պարտավորությունների աճի՝ կենսաթոշակային տարիքի բնակչության մասնաբաժնի աճի հետ մեկտեղ, հետ կապված երկարաժամկետ ֆինանսական դժվարությունների մասին: Հոդվածում Գայդարը պնդել է բյուջեի հումքային եկամուտներից համալրվող կայունացման հիմնադրամը պահպանելու անհրաժեշտությունը և այն պետական ծախսերը ֆինանսավորելու համար օգտագործելու անթույլատրելիությունը: Միաժամանակ առաջարկվեց օգտագործել կայունացման հիմնադրամը կենսաթոշակային համակարգի խնդիրները լուծելու համար: Դրա համար անհրաժեշտ է հիմնադրամի չափը ՀՆԱ-ի 10%-ից հասցնել առնվազն 50%-ի՝ խոշոր պետական ընկերությունների մասնավորեցումից ստացված եկամուտները դրան ուղղորդելով: Այս միջոցների հետագա ներդրումը արժեթղթերում, ըստ Գայդարի, հնարավորություն կտա օգտագործել շահույթը կենսաթոշակների վճարման համար: 2010 թվականի վերջին ֆինանսների նախարար Ալեքսեյ Կուդրինը նմանատիպ առաջարկներ արեց և հայտարարեց, որ «Մենք գտնվում ենք նման մոդել ստեղծելու շեմին»:

### Համաշխարհային ֆինանսական հաստատությունների բարեփոխում
2008 թվականին «Տնտեսական նշումներ» ժողովածուում հրապարակվել է *«Գլոբալ ֆինանսական հաստատությունների բարեփոխումների մասին»* հոդվածը: Այն ներկայացնում է աշխարհի դրամավարկային համակարգի զարգացման ընդհանուր պատկերը՝ ոսկու ստանդարտից ի վեր, և քննարկում է համաշխարհային ֆինանսական հաստատությունների բարեփոխումների հեռանկարները: Գայդարը նշել է, որ Չինաստանի, Հնդկաստանի, Բրազիլիայի և Ռուսաստանի արագ զարգացման համատեքստում, ներկայիս համակարգը, որը կախված է միայն Միացյալ Նահանգների և Արևմտյան Եվրոպայի երկրների որոշումներից, մեծացնում է համաշխարհային ֆինանսական ենթակառուցվածքների ճգնաժամի ռիսկերը:

Գայդարը կոչ արեց երկրի ազդեցությունը համաշխարհային ֆինանսական հաստատություններում, ինչպիսիք են Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Համաշխարհային բանկը, կախված դարձնել երկրի համաշխարհային ՀՆԱ-ի բաժնեմասից, որը հաշվարկվում է փոխարժեքների և գնողունակության համարժեքության միջոցով: Բացի այդ, Գայդարը առաջարկել է, որ «պատասխանատու դրամավարկային և ֆինանսական քաղաքականության դեպքում» մինչև 2020 թվականը հնարավոր կլինի ռուբլին դարձնել երկրորդ կարգի համաշխարհային պահուստային արժույթ, ինչպես ֆունտ ստերլինգը կամ շվեդական կրոնը: Բացի այդ, ըստ Գայդարի, ապագայում հնարավոր կլինի Մոսկվայում ստեղծել նոր համաշխարհային ֆինանսական կենտրոն, որը առաջարկել էր նախագահ Մեդվեդևը:

### ԱԱՀ-ի նվազեցման վերաբերյալ քննարկում
2008 թվականին Գայդարը միացել է ավելացված արժեքի հարկի դրույքաչափերի նվազեցման հարցի քննարկմանը : Այս նախաձեռնությունը առաջ են քաշվել մի շարք պաշտոնյաներ և ձեռնարկատերեր:

2008 թվականի ամռանը հրապարակվել է Գայդարի *«Գլխապտույտ հաջողությունից»* հոդվածը, որտեղ քննարկվում է ԱԱՀ-ի դրույքաչափի իջեցման հարցը և ներկայացվում է Գայդարի մասնակցությամբ իրականացված 1991-1992 և 2000-2003 թվականների հարկային բարեփոխումների ամփոփ նկարագրությունը: Հոդվածում քննադատվում է այն թեզը, որ հարկային դրույքաչափի իջեցումը անպայման կհանգեցնի դրա հավաքագրման աճի: Եթե դա տեղի չունենա, բյուջեն կկորցնի նավթի գներից անկախ եկամուտների զգալի մասը (մինչև ՀՆԱ-ի 2%-ը՝ ԱԱՀ-ի մինչև 12% կրճատմամբ): Միևնույն ժամանակ, հենց ԱԱՀ-ն է ստեղծում ֆինանսական համակարգի կայունության հիմքը նավթի գների տատանումների դեպքում: ԱԱՀ-ի իջեցման փոխարեն Գայդարը առաջարկել է հրաժարվել շահութահարկի դաշնային բաղադրիչից:

Վերջիվերջո, ԱԱՀ-ի դրույքաչափը նվազեցնելու որոշում չի կայացել, չնայած պետական մարմիններում քննարկումները չդադարեցին: Շահութահարկը 2008 թվականին դաշնային մասի հաշվին կրճատվեց 24%-ից մինչև 20%: 2008-2009 թվականների տնտեսական ճգնաժամի սկսվելուց հետո իր վերջին հարցազրույցներից մեկում Գայդարը շեշտել է, որ *«իրականում ԱԱՀ-ն և անձնական եկամտային հարկերը դարձան 2009 թվականի բյուջեի կայունության հիմքը»*:

### Ֆինանսական ճգնաժամ 2008-2009 թվականներին
2008 թվականի հունվարին՝ Ռուսաստանում տնտեսական ճգնաժամի սկսվելուց վեց ամիս առաջ, «Տնտեսական քաղաքականություն» գիտական ամսագրում հրապարակվել են Գայդարի *«Աշխարհի տնտեսական իրավիճակը և Ռուսաստանը»* և *«Կոշտ վայրէջք։ Ռուսաստանի համար նոր մարտահրավեր»* հոդվածները: Հոդվածներում վերլուծվում է ԱՄՆ-ում անկումների և կապիտալի շուկայում տեղի ունեցողի ու էներգակիրների գների միջև կապը: Գայդարը ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ ԱՄՆ տնտեսությունում նկատվել է աճի տեմպի դանդաղում, խնդիրներ են առաջացել ամերիկյան հիփոթեքային շուկայում, և որ ճգնաժամն արդեն տարածվել է բանկային ոլորտում, ինչը կարող է վկայել երկարատև անկման սկիզբի մասին: Միևնույն ժամանակ, էներգակիրների գները կարող են անկում ապրել, և կարող է սկսվել ամերիկյան կապիտալի արտահոսք այլ երկրներից, ինչը, իր հերթին, բացասաբար կանդրադառնա Ռուսաստանի տնտեսության վրա՝ հանգեցնելով տնտեսական աճի տեմպի նվազմանը և Ռուսաստանի իշխանությունների կողմից ճգնաժամային կառավարման անհրաժեշտությանը: Հետագա զարգացումները հաստատել են այս կանխատեսումը:

Միևնույն ժամանակ, Գայդարն ավելի կոշտ խոսել է մոտալուտ ճգնաժամի մասին. *«Եթե կառավարությունը չփոխի իր ֆինանսական քաղաքականությունը համաշխարհային ռեցեսիայի սկսվելուց հետո, հետևանքները Ռուսաստանի համար կարող են աղետալի լինել»*:

2008 թվականի ամռանը Գայդարը կրկին խոսել է ճգնաժամի պատճառով նավթի գների անկման սպառնալիքի մասին իր «Գլխապտույտ հաջողությունից» հոդվածում: Հեղինակը նշում է, որ ճգնաժամի ընթացքում նավթի գների աճը տեղի է ունենում ֆինանսական շուկաների անկման ֆոնին, երբ ներդրողները փնտրում են «անվտանգ ապաստան» և ակտիվները վերածում են հումքի հետ կապված արժեթղթերի: Սակայն, եթե ճգնաժամը վատթարանա, նման զարգացումը կարող է հանգեցնել նավթային ֆյուչերսների շուկայի փլուզմանը: Հետագայում նավթի գները բարձրացել են մինչև 140 դոլար մեկ բարելի համար և 2008 թվականի երկրորդ կեսին կտրուկ անկում ապրեցին՝ հասնելով 36-40 դոլարի:

2008 թվականի հոկտեմբերին՝ ճգնաժամի գագաթնակետին, Գայդարը խորհուրդ է տվել հրաժարվել ռուբլու անվանական փոխարժեքի աջակցությունից, օգնություն ցուցաբերել բանկային համակարգին, հրաժարվել բյուջետային քաղաքականության մեջ պոպուլիզմից և իրականացնել բարեփոխումներ:

Գայդարի հետագա հոդվածները որոնք գրել է 2008-2009 թվականներին, նույնպես նվիրված են ճգնաժամի զարգացման վերլուծությանը: Դրանք զգուշացնում էին ճգնաժամի երկրորդ ալիքի հնարավորության և առաջիկա մի քանի տարիների ընթացքում համաշխարհային տնտեսության ցածր աճի տեմպերի մասին: Գայդարը նաև գրել է ճգնաժամի ժամանակ բյուջետային ծախսերի ավելացման վտանգի, բիզնեսի մրցունակության բարելավման և տնտեսության նորարարական ոլորտ ստեղծելու անհրաժեշտության մասին: Վերջին հոդվածը՝ *«Ճգնաժամը և Ռուսաստանը»,* ավարտվել է հեղինակի մահից հինգ օր առաջ:

### Հանրային ինստիտուտները խռովությունների և հեղափոխությունների ժամանակներում
2009 թվականին «Իշխանություն և սեփականություն» ժողովածուում հրատարակվել է *«Խնդիրներ և ինստիտուտներ»* աշխատությունը, որը նկարագրում է հեղափոխության ընթացքում հասարակությունում տեղի ունեցող գործընթացները՝ բռնության կիրառման պետական մենաշնորհի փլուզումը, մի քանի իշխանության կենտրոնների ի հայտ գալը, ֆինանսական ճգնաժամի զարգացումը, սեփականության երաշխիքների անհետացումը և քաղաքների պարենամթերքի մատակարարման խափանումները: Գայդարը մանրամասն ցույց է տալիս, թե ինչպես են այս գործընթացները զարգացել 1917 թվականի հեղափոխության ընթացքում և ինչպես են նույն խնդիրները լուծվել բարեփոխիչների կառավարության կողմից ԽՍՀՄ փլուզումից հետո՝ 1991-1993 թվականներին: Աշխատանքում նշվում է, որ ռուսական բարեփոխումների առանձնահատկությունը դրանց իրականացումն է հին պետության ինստիտուտների փլուզման պահին:

Եգոր Գայդարի 2009 թվականի նոյեմբերին հրապարակային դասախոսությունը նվիրված է եղել նույն թեմային։ Այնտեղ Գայդարը իր գիրքը անվանել է նախազգուշացում։ Նրա խոսքով, եթե կառավարությունը ճգնաժամին արձագանքի՝ խստացնելով բռնաճնշումները, դա կարող է հանգեցնել ռեժիմի փլուզման և նոր խռովությունների: Միակ այլընտրանքը աստիճանական ազատականացումն է *, «այսինքն՝ զանգվածային լրատվամիջոցներում խոսքի ազատության հիմնական հիմքերի ստեղծումը, իշխանությունների տարանջատման համակարգի վերականգնումը, զսպումների և հակակշիռների համակարգի ստեղծումը, իրական ֆեդերալիզմի վերականգնումը, իրական ընտրությունները»։*

## Ընտանիք
Առաջին ամուսնությունը եղել է Իրինա Սմիրնովայի հետ, համալսարանում սովորելու ժամանակ: Ամուսնությունից ունեցել են երկու երեխա՝ որդին Պյոտրը (ծնված 1979 թվականին) և դուստրը Մարիա Գայդարը (ծնված 1982թվականին), որը ամուսնալուծությունից հետո մնացել է մոր հետ և 8-ից 18 տարեկան հասակում կրել է Սմիրնովա ազգանունը: Մարիա Գայդարը տնտեսագետ է, քաղաքական գործիչ, Կիրովի մարզի կառավարության նախկին փոխնախագահ և Ուկրաինայի Օդեսայի մարզային պետական վարչակազմի ղեկավարի տեղակալ: Որդին՝ Պյոտր Գայդարը ձեռնարկատեր է:

Երկրորդ անգամ ամուսնացել է Մարիա Ստրուգացկայայի հետ, որը գրող Արկադի Ստրուգացկիի և Ելենա Իլյինիչնա Օշանինայի դուստրն է։ Մարիան ունեցել է մեկ որդի իր առաջին ամուսնությունից՝ Ստրուգացկի Իվան Վլադիմիրովիչ։ Ամուսինները ունեցել են մեկ որդի՝ Պավել Գայդարը (ծնված 1989 թվականին)։

## Բնավորություն, սովորություններ և կենսակերպ
Գայդարն ինքն իրեն անվանել է ֆլեգմատիկ, իսկ գլխավոր թերությունը՝ ճարտասանության բացակայությունը: Երիտասարդության տարիներին լրջորեն հետաքրքրվել է շախմատով: Գայդարի որդու՝ Պյոտրի պատմության համաձայն, բնության մեջ նրա հայրը սիրել է սունկ  հավաքել և ձուկ բռնել: Սակայն իր սիրելի զբաղմունք է Գայդարը համարել կարդալն ու գրքեր գրելը: Գայդարը նաև խոսել է վիսկիի հանդեպ իր սիրո մասին. «Վիսկին այն խմիչքն է, որը ես սիրում եմ և որում շատ բան եմ հասկանում»:

Ինչպես ասել է Պյոտր Ավենը. «Գայդարը անձնուրաց մարդ էր։ Երբ Լեշա Գոլովկովին թաղեցին, պարզվեց, որ Գայդարը տաք վերարկու չուներ։ Նա փողով չէր հետաքրքրվում։ Նա բացարձակապես աննյութական մարդ էր»: Չուբայսի խոսքով՝ 1998 թվականի դեֆոլտի ժամանակ Գայդարը «մոռացել» է խնայողությունները փրկել և կորցրել է դրանք: Վալերիա Նովոդվորսկայան, որը անձամբ ճանաչել է Գայդարին, ասել է, որ նա բավարար գումար չի ունեցել իր ամառանոցը կառուցելու համար։ Գայդարը, ըստ Նովոդվորսկայայի, գումար է վաստակել հիմնականում դասախոսություններ կարդալով:

## Մահ և թաղում
[մինի|340x340փքս|Քանդակային կոմպոզիցիա Եգոր Գայդարի գերեզմանի վրա։ Մոսկվա, [Նովոդևիչյան գերեզմանատուն։]]
Եգոր Գայդարը մահացել է 2009 թվականի դեկտեմբերի 16-ին՝ 53 տարեկան հասակում։ Իր վերջին աշխատանքային օրը՝ դեկտեմբերի 15-ին, Գայդարը մինչև երեկոյան ժամը տասը հանդիպել է Ա. Չուբայսի և Ե. Յասինի հետ՝ քննարկել Ռուսաստանում նանոտեխնոլոգիաների զարգացումը։ Երեկոյան Գայդարը մասնակցել է ՌԻԱ Նովոստիի «Ազբուկա պերեմեն» հաղորդմանը և մինչև ուշ գիշեր աշխատել է իր նոր գրքի վրա։

2009 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, առավոտյան ժամը 09:05-ին, բժիշկները հաստատել են քաղաքական գործչի մահը Մոսկվայի մարզի Օդինցովսկի շրջանի Ուսպենսկոե գյուղում գտնվող իր տանը։ Մարիա Գայդարի խոսքով՝ մահվան պատճառն եղել է սրտի կաթվածի հետևանքով առաջացած թոքային այտուցը։

Եգոր Գայդարի հրաժեշտի արարողությունը, որին մասնակցել է մոտ 10 հազար մարդ, այդ թվում՝ Ալեքսեյ Կուդրինը, Ալեքսանդր Ժուկովը, Հերման Գրեֆը, Վիկտոր Չերնոմիրդինը, Էլվիրա Նաբիուլլինան, Անդրեյ Ֆուրսենկոն, Արկադի Դվորկովիչը, Սերգեյ Իգնատևը, Բորիս Նեմցովը, Միխայիլ Շվիդկոյը, Միխայիլ Կասյանովը, Սերգեյ Ստեպաշինը, Անատոլի Չուբայսը, Գրիգորի Յավլինսկին, տեղի է ունեցել Կենտրոնական կլինիկական հիվանդանոցում 2009 թվականի դեկտեմբերի 19-ին: Թաղվել է դիակիզումից հետո Մոսկվայի Նովոդևիչյան գերեզմանատանը, ընտանիքը չի բացահայտել հուղարկավորության ամսաթիվը՝ ցանկանալով այն գաղտնի պահել:

2010 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Պոկրովսկի բուլվարի վրա գտնվող Բարձրագույն տնտեսագիտական դպրոցի (ԲԲԴ) շենքում բացվել է Եգոր Գայդարի հուշարձանը։

2010 թվականի դեկտեմբերի 16-ին՝ նրա մահվան տարելիցի օրը, գերեզմանի մոտ բացվելէ ճարտարապետ Վ. Բախաևի և քանդակագործ Ա. Վ. Բալաշովի կառուցված հուշարձանը:

## Գործունեության գնահատականներ
### Դրական գնահատականներ
Գայդարի կողմնակիցները, որպես կանոն, կարծում են, որ նա ստանձնել է տնտեսության պատասխանատվությունը ծանր տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում և իրականացրել է անհրաժեշտ բարեփոխումները։ Նրանք տեղի ունեցածի բացասական հետևանքները կապում են ոչ թե բարեփոխումների հետ, այլ դրանց իրականացման ընթացքի անհամապատասխանության և քաղաքական պատճառներով վաղաժամ դադարեցման հետ։ Եգոր Գայդարի գործունեության դրական գնահատականները բնութագրվում են այն պնդումներով, որ 1992 թվականի իր բարեփոխումներով նա կանխել է զանգվածային սովը և քաղաքացիական պատերազմը։

Տնտեսագետ Աբել Աղանբեգյանը ասել է՝

2019 թվականին Աղանբեգյանը հայտարարել է, որ Գայդարը տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնելիս նաև սխալներ է թույլ տվել.

Նաեւ որոշները բարձր են գնահատում Գայդարի ներդրումը Ռուսաստանի ժամանակակից տնտեսական գիտության կայացման գործում։ Գայդարի կառավարության նախկին խորհրդականը, Ռուսաստանի տնտեսական զարգացման նախարարի (2013-2016 թվականներ) պաշտոնը զբաղեցրած Ալեքսեյ Ուլյուկաևը ասել է՝

Լեհ տնտեսագետ և բարեփոխիչ Լեշեկ Բալցերովիչը բարձր է գնահատել Գայդարի աշխատանքը։ Նա ասել է, որ «Ռուսաստանի տնտեսությունը քաոսի մեջ էր, սոցիալիզմը փլուզվում էր, նման համակարգը կարող էր միայն ավելի խորանալ։ Եվ անհրաժեշտ էր անել հենց այն, ինչ Եգոր Գայդարը անհրաժեշտ էր համարում, և նրա թիմը իրականացնում էր՝ վերացնել տնտեսական կյանքի սահմանափակումները, ազատականացնել գները, ազատվել հրամանատարական տնտեսության մյուս տարրերից»։ Բալցերովիչի խոսքով՝ դա ավելի դժվար էր Գայդարի համար, քան իր համար, քանի որ Ռուսաստանում բարեփոխումների նկատմամբ դիմադրությունն ավելի ուժեղ էր, և դրանց համար շատ ավելի քիչ ժամանակ կար։

Տնտեսագիտության դոկտոր Սերգեյ Գուրիևը նշել է, որ Գայդարը ստեղծել է ժամանակակից Ռուսաստանի պետական ինստիտուտները՝ հարկային համակարգը, մաքսային համակարգը, բանկային համակարգը և ֆինանսական շուկան:

Յուրի Դուդի հետ հարցազրույցում, երբ նրան հարցրել են. «Ճի՞շտ է մեղադրել Գայդարին, Չուբայսին և նրա թիմի մնացած անդամներին իննսունականների աղքատության համար», Սերգեյ Գուրևը մանրամասն պատասխան է տվել. «Ոչ ամբողջովին ճիշտ։ Սխալներ թույլ տրվեցին, բայց ճշմարտությունն այն է, որ շատ քիչ փող կար։ Եվ, շատ առումներով, իննսունականների աղքատությունը Խորհրդային Միության սնանկացման արդյունքն է։ Օրինակ, մարդիկ ասում են, որ Գայդարի և Չուբայսի բարեփոխումներից հետո Ռուսաստանի տնտեսությունը սկսեց անկում ապրել, որ արտադրությունը սկսեց կրճատվել։ Ճշմարտությունն այն է, որ այն սկսեց անկում ապրել մեկ տարի առաջ։ Իրավիճակն այնքան հուսահատ էր, որ ոչ ոք չէր ուզում վարչապետ դառնալ։ Ելցինը խոսեց մյուս թեկնածուների հետ, և բոլորը չափազանց շատ պայմաններ առաջադրեցին, իսկ Գայդարն ասաց, որ բարեփոխումներ պետք է իրականացվեն՝ անկախ ամեն ինչից։ Սխալների շարքում ես կնշեի դրա բացատրության բացակայությունը. որ իրավիճակը աղետալի էր, այլևս փող չկար, խնայողական բանկում փող չկար՝ դա, ցավոք, չբացատրվեց։ Եվ երբ մենք այսօր խոսում ենք բարեփոխիչների հետ, նրանցից լսում ենք. «Մենք հնարավորություն չունեինք, ձեռքեր չունեինք, մենք միշտ զբաղված էինք, ոչինչ չէինք կարողանում բացատրել»։ Այսպիսով, հաջորդ անգամ մենք կդիմենք... Մենք պետք է դիմեինք, կամ նրանք պետք է դիմեին ձեզ նման մարդու՝ բացատրելու, թե ինչ է կատարվում երկրում: Երկրորդ սխալն, իհարկե, այն է, որ շատ ավելի շատ ջանքեր չծախսվեցին ամենաաղքատներին օգնելու վրա, նրանց, ովքեր ամենաշատն էին տուժել բարեփոխումներից: Մարդիկ կարող են ասել, որ դրա համար գումար չկար, և դա ճիշտ է: Բայց ակնհայտ է, որ սա պետք է լիներ գերակա խնդիրը: Եվ կար նաև անհաջողություն այն առումով, որ նավթի գները շատ ցածր էին: Արևմուտքի կողմից չկար ցանկություն օգնություն տրամադրելու: Այսինքն՝ այն գումարները, որոնք Արևմուտքը տվեց Ռուսաստանին 1990-ականների սկզբին, ծիծաղելի էին: Մենք խոսում էինք 1 միլիարդ դոլարի մասին, մոտ մի քանի միլիարդ... Օրինակ՝ համեմատելի չէ Լեհաստանի հետ: Եվ ինձ թվում է, որ Ռուսաստանի նոր կառավարության սխալներից մեկը խորհրդային պարտքի համար պարտավորություններ ստանձնելն էր: Անհրաժեշտ էր ասել. «Գիտեք, մենք ի վիճակի չենք վճարել այս պարտքը: Այն կավարտվի այնպես, ինչպես ավարտվեց: Որովհետև դա կլինի աղքատություն և բարեփոխումների մերժում»։

Բացի այդ, պնդում են, որ Գայդարը ներդրում է ունեցել Ռուսաստանի տնտեսության զարգացման գործում կառավարությունից հեռանալուց հետո: Անատոլի Չուբայսի խոսքերով՝ *«անկախ նրանից, թե երկրի ներկայիս տնտեսության որ ենթահամակարգն եք ընտրում՝ Հարկային օրենսգիրքը, Մաքսային օրենսգիրքը, Բյուջետային օրենսգիրքը, տեխնիկական կարգավորումը և այլն, դրանցից յուրաքանչյուրը կամ սկզբից մինչև վերջ գրվել է Գայդարի և նրա ինստիտուտի կողմից, կամ նա զգալի չափով մասնակցել է դրանց մշակմանը»*:

Գայդարի գործունեության դրական գնահատականների հեղինակների թվում են նաև՝ Վլադիմիրը Պուտինը, Դմիտրի Մեդվեդևը, Լեշեկ Բալցերովիչը, Միխայիլ Կասյանովը, Ալեքսեյ Կուդրինը, Ալեքսեյ Վենեդիկտովը, Բորիս Նեմցովը,  ԱլեքսեյԿուդրին, Վլադմիրի Պոզներ , Սերգեյ Իգնատիև, Բորիս Ստրուգացկի, Յարոսլավ Ռոմանչուկը, Սերգեյ Գուրիևը, Յարոսլավ Կուզմինովը, Մարիետա Չուդակովան, Անդրեյ Նեչաևը, Գրիգորի Սաթարովը, Վալերիա Նովոդվորսկայան, Միխայիլ Խոդորկովսկին , Ջեֆրի Սաքսը և շատ ուրիշներ:

### Բացասական գնահատականներ
Գայդարի հակառակորդները, որպես կանոն, նրան մեղադրում են բարձր գնաճի, 1992 թվականին Սբերբանկում քաղաքացիների ավանդների արժեզրկման, կենսամակարդակի անկման, արտադրության անկման, հասարակության շերտավորման, անարդար սեփականաշնորհման և այլ բացասական երևույթների համար, որոնք զարգացել են Ռուսաստանում 1990-ականներին: Նրանք քննադատում են շուկայական բարեփոխումների արմատական «շոկային» բնույթը, դրանց անբավարար նախապատրաստվածությունը և ֆինանսական կայունացման անհամապատասխանությունը:

Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Նիկիտա Մոիզեևի խոսքերով՝

Ալեքսանդր Սոլժենիցինը իր 1998 թվականի «Ռուսաստանը փլուզման մեջ» գրքում գրել՝

2007 թվականին Վլադիմիր Բուկովսկին կասկածի տակ է դրել Գայդարի կարողությունները՝

Մոսկվայի նախկին քաղաքապետեր Յուրի Լուժկովի և Գավրիիլ Պոպովի հոդվածում ասվում է. *«Գայդարի տնտեսական կազմակերպման սկզբունքների իրականացումը մեզ 35 տարի հետ է շպրտել, տնտեսական իրավիճակի ներուժի քառակի փլուզման է հանգեցրել։ Այն օլիգարխների դաս է ծնել։ Քաղաքացիական պատերազմը, որը Գայդարը, իբր, կանխել էր 1991 թվականին, իրականում սկսվեց միայն նրա բարեփոխումներից հետո»*:

Միխայիլ Պոլտորանինը ուղղակիորեն մեղադրել է Գայդարին երկրի արդյունաբերության փլուզմանն ուղղված որոշումներ կայացնելու մեջ:

«Գլասնոստ» հիմնադրամի հիմնադիր Սերգեյ Գրիգորյանցը Գայդարին և Ելցինին մեղադրել է կառավարություն ԿԳԲ-ի գործակալներ բերելու և «Դեմոկրատական Ռուսաստան» կուսակցությունը ոչնչացնելու մեջ:

Գայդարի գործունեության քննադատական գնահատականների հեղինակների թվում են նաև Անդրեյ Իլարիոնովը, Գենադի Զյուգանովը, Օլեգ Դերիպասկան, Օլեգ Բոգոմոլովը, Ժակ Սապիրը, Գարրի Կասպարովը,Վլադիմիր Ժիրինովսկին, Եվգենի Շերսթոբիտովը, Ռուսլան Խասբուլատովը , Լարիսա Պիյաշևան,  Բորիս Կագարլիցկին, Միխայիլ Պոլտորանին,  Բորիս Նեմցովը, Միխայիլ Խոդորկովսկին, Սերգեյ Կարա-Մուրզան, Վիկտոր Յարոշենկոն և ուրիշներ։

### Գնահատականներ սոցիոլոգիական հարցումներում
#### 2000 թվական
2000 թվականի Հանրային կարծիքի հիմնադրամի հարցման արդյունքում, որտեղ առաջարկել են նշել այն գործիչներին որոնք զգալի բացասական դեր են խաղացել երկրի ճակատագրի հարցում Գայդարն եղել է չորրորդ հորիզոնականում։ Գայդարի անունը տվել է հարցվածների 10%-ը: Նրանից ավելի հաճախ հարցվածները նշել են Ելցինին, Գորբաչովին և Չուբայսին: Գայդարի բարեփոխումները ասոցացվել են արժեզրկմամբ, ավանդների արժեզրկմամբ և տնտեսության փլուզմամբ:

#### 2009 թվական
2009 թվականի դեկտեմբերին Հանրային կարծիքի ուսումնասիրության համառուսաստանյան կենտրոնի անցկացված հարցման համաձայն, հարցվածների 10%-ը կարծել է, որ Գայդարի թիմը փրկել է երկիրը սովից և ավերածություններից, 24%-ը, որ Գայդարի կառավարությունը շարժվել է ճիշտ ուղղությամբ, բայց չի կարողացել հասնել իր նպատակներին, 24%-ը, որ բարեփոխումների ուղղությունն եղել է սխալ, իսկ 16%-ը կարծել է, որ Գայդարի թիմը դիտավորյալ ոչնչացրել է երկրի տնտեսությունը: Բացի այդ, 16%-ը համաձայն է այն կարծիքի հետ, որ երկիրը այլընտրանք չուներ, քան գնալ Գայդարի բարեփոխումների ճանապարհով, 39%-ը կարծել է, որ բարեփոխումները անհրաժեշտ են եղել, բայց դրանք պետք է իրականացվեին աստիճանաբար՝ առանց «շոկային թերապիայի», իսկ 18%-ը կարծել է, որ բարեփոխումները ընդհանրապես անհրաժեշտ չէին:

Հանրային կարծիքի ուսումնասիրության համառուսաստանյան կենտրոնի հարցվածների 29%-ը անտարբեր է եղել Գայդարի նկատմամբ, 21%-ը՝ հարգել է նրան, իսկ հարցվածների 8%-ը զգացել է հիասթափություն և անվստահություն։ Երկու պատասխանի տարբերակներից մեկը ընտրելիս հարցվածների 31%-ը համաձայն է եղել, որ Գայդարի շնորհիվ տեղի է ունեցել պլանային տնտեսությունից շուկայական տնտեսության արագ անցում, իսկ 29%-ը՝ որ Գայդարն եղել է անպատասխանատու առաջնորդ, որի մեղքով տեղի է ունեցել բնակչության աղքատացումը և օլիգարխիկ մասնավորեցումը:

#### 2010 թվական
Գայդարի կառավարության 1992 թվականին նախաձեռնված բարեփոխումների նկատմամբ վերաբերմունքի վերաբերյալ «Լևադա» կենտրոնի 2010 թվականի մարտին անցկացված սոցիոլոգիական հարցման համաձայն՝

* Հարցվածների 24%-ը կարծել է, որ բարեփոխումները կործանարար ազդեցություն են ունեցել Ռուսաստանի տնտեսության վրա։
* 23%-ը կարծել է, որ դրանք անհրաժեշտ չէին։
* 22%-ը կարծել է, որ դրանք ցավոտ էին, բայց անհրաժեշտ։
* 8%-ը կարծել է, որ բարեփոխումները բացարձակապես դրական ազդեցություն են ունեցել։
* 23%-ը դժվարացել է պատասխանել։

Հարցման սխալի չափը չի գերազանցում 3.4%-ը։ Հարցմանը մեկնաբանելով՝ սոցիոլոգները բացատրում են, որ բարեփոխումների նկատմամբ բացասական վերաբերմունք ունեն հիմնականում տարեց մարդիկ և ամենացածր եկամուտ ունեցող մարդիկ, բարեփոխումների անվերապահորեն դրական ազդեցությունն ավելի հաճախ նկատում են երիտասարդ ռուսները և բարձր սպառողական կարգավիճակ ունեցող մարդիկ, բարձրագույն կրթություն, բարձր սպառողական կարգավիճակ ունեցող հարցվածները և մոսկվացիները հիմնականում համաձայն են, որ այս բարեփոխումները ցավոտ էին, բայց անհրաժեշտ:

#### 2019 թվական
Համաձայն 2019 թվականի Հանրային կարծիքի ուսումնասիրության համառուսաստանյան կենտրոնի ուսումնասիրության՝ զգալիորեն աճել է այն ռուսների մասնաբաժինը, ովքեր կարծում են, որ 1992 թվականին Գայդարի կառավարության կողմից սկսված բարեփոխումները ավերիչ ազդեցություն են ունեցել Ռուսաստանի տնտեսության վրա (աճ՝ 2010 թվականի 23 %-ից մինչև 2019 թվականի 44 %), և այսպիսով ռուսները Գայդար Եգորի և նրա թիմի աշխատանքի մասին կարծիք ունեն ավելի բացասական, հարցվածների 44 %-ը կարծում է, որ Գայդարի թիմը դիտավորյալ ավերել է երկրի տնտեսությունը և հասել է մեծ հաջողությունների այդ գործում:

### Լեոնտևի անվան միջազգային մեդալ
2006 թվականին Գայդարը պարգևատրվել է Լեոնտևի անվան միջազգային մեդալով՝ «տնտեսական էվոլյուցիայի համեմատական վերլուծության իրականացման գործում ունեցած ակնառու նվաճումների համար»։ Մեդալը շնորհում է ամեն տարի Լեոնտևի անվան կենտրոնի Հանրային մրցանակաբաշխության կոմիտեն։

### Հիշատակի հավերժացում
Մայիսի 14-ին Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Դ. Ա. Մեդվեդևը ստորագրել է «Ե. Տ. Գայդարի հիշատակը հավերժացնելու մասին» հրամանագիրը: Հրամանագիրը, մասնավորապես, սահմանում է 10 անձնական կրթաթոշակ պետական հավատարմագրում ունեցող համալսարանների տնտեսագիտական ֆակուլտետների ուսանողների համար և խորհուրդ է տալիս Մոսկվայի կառավարությանը Գայդարի անունը շնորհել Մոսկվայի հանրակրթական ուսումնական հաստատություններից մեկին:

2010 թվականին անցումային տնտեսության ինստիտուտը անվանակոչվել է Է. Տ. Գայդարի անունով՝ Է. Թ. Գայդարի անվան տնտեսական քաղաքականության ինստիտուտ (Գայդարի ինստիտուտ):

2010 թվականին հիմնադրվել է Գայդարի տնտեսական ֆորումը, որը ամեն տարի անցկացվում է Մոսկվայում՝ Ռուսաստանի նախագահական ժողովրդական տնտեսության և պետական կառավարման ակադեմիայում։

«2011 թվականին՝ ՌԴ նախագահի հրամանագրի համաձայն, Մոսկվայի կառավարության որոշմամբ պետհասարակ միջնակարգ դպրոց № 1301-ին, որտեղ խորացված են տնտեսական առարկաները, շնորհվել է Ե. Տ. Գայդարի անունը»։

### Եգոր Գայդար հիմնադրամ և Եգոր Գայդարի արխիվ
2010 թվականի մայիսին Անատոլի Չուբայսի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է Գայդարի հիմնադրամը: Հիմնադրամի հիմնական նպատակներն են՝ Եգոր Գայդարի ժառանգության ուսումնասիրությունը և տարածումը, կրթական և իրազեկման ծրագրերի իրականացումը, ինչպես նաև մրցանակների և դրամաշնորհների շնորհումը տնտեսագիտության տեսության և պրակտիկայի ոլորտում նվաճումների համար:

2011 թվականին մեկնարկել է նաև Եգոր Գայդարի արխիվի նախագիծը, ինչը Գայդարի գործունեությանը վերաբերող փաստաթղթերի էլեկտրոնային տվյալների բազա է։ Փաստաթղթերի մի մասը պետական արխիվներում պահվող փաստաթղթերի սկանավորված պատճեններ են, մյուսը՝ Եգոր Գայդարի արխիվի սեփական փաստաթղթերի հավաքածուի մաս:

### Հետմահու քննարկումներ
«Կոնտինենտ» ամսագիրը գրել է, որ Գայդարի մահը նրա ընկերներին դրդել է սկսել «աղմկոտ և ոչ այնքան պարկեշտ» արշավ՝ նրան առասպելացնելու համար: Անդրեյ Իլարիոնովի խոսքով՝ դրա առաջին փուլը Չուբայսը սկսել է Գայդարի մահից ընդամենը մի քանի ժամ անց։ Մի շարք մեկնաբաններ նմանատիպ կարծիք են հայտնել «90-ականների վերականգնման» արշավի սկզբի մասին:

Միևնույն ժամանակ, Գայդարի մահից հետո, մի շարք հեղինակներ հրապարակել են նրա մասին բացասական ակնարկներ և «բացահայտող» նյութեր:

Գայդարի դերի շուրջ նոր վեճ է ծագել 2019 թվականի դեկտեմբերին՝ Անդրեյ Սախարովի մահվան 30-ամյակի կապակցությամբ։ Այդ ժամանակ տնտեսագետ Դմիտրի Տրավինը համեմատել է Սախարովին Գայդարի հետ, ինչը տնտեսագետ Անդրեյ Իլարիոնովին դրդել է կտրուկ առարկել նրա դեմ։ Գայդարի գործունեությունը ուսումնասիրած Իլարիոնովի խոսքով՝ այս անհատները ոչ մի ընդհանուր բան չունեն։ Լրագրողներ Նիկոլայ Սվանիձեն, Սերգեյ Պարխոմենկոն, քաղաքական գործիչներ և Գայդարի համախոհներ Անատոլի Չուբայսը, Ալֆրեդ Կոխը և մի շարք այլ գործիչներ սկսեցլ են վիճաբանությունը Իլարիոնովի հետ։ Լրագրող Արտեմի Տրոիցկին աջակցել է Իլարիոնովին։

Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժելուց մի քանի շաբաթ անց և Ռուսաստանից հեռանալուց մի քանի օր առաջ Անատոլի Չուբայսը իր Ֆեյսբուքյան էջում գրառում է հրապարակել՝ նվիրված հանգուցյալ Եգոր Գայդարի ծննդյան օրվան։ Գրառման մեջ ասվում է. «Ռուսաստանի ապագայի վերաբերյալ մեր վեճերում ես միշտ չէ, որ համաձայն էի նրա հետ։ Բայց, կարծես, Գայդարն ինձնից լավ էր հասկանում ռազմավարական ռիսկերը, և ես սխալվում էի»: Հավանաբար, նկատի ունենալով Ռուսաստանի հետկայսերական համախտանիշի սպառնալիքը, որի մասին Գայդարը գրել է իր գրքում:

## Գայդարը մշակույթում
2012 թվականին բանասեր Մարիետա Չուդակովան հրատարակել է Եգոր Գայդարի կենսագրությունը «տասից տասնվեց տարեկան խելացի մարդկանց համար։ Եվ նաև այն մեծահասակների համար, ովքեր ցանկանում են վերջապես հասկանալ այն, ինչ չէին կարողանում հասկանալ մինչև 16 տարեկանը»:

2021 թվականին Եգոր Գայդարի կենսագրությունը հրատարակվել է «Նշանավոր մարդկանց կյանքը» շարքում:

### Գայդարը գեղարվեստական գրականության մեջ
* Եգոր Գայդարը, Բորիս Բերեզովսկու հետ մասին, Բորիս Ակունինի «Լիմուզինի նվերները» պատմվածքի հերոսն է։
* Եգոր Գայդարը Միխայիլ Վելլերի «Գայդարի ծննդյան օրը» պատմվածքի հերոսն է, որը «Արբատի լեգենդները» (2009) ժողովածուից է։
* Եգոր Գայդարը Ստանիսլավ Բելկովսկու «Զղջում» (2010) պիեսի գլխավոր հերոսն է:

### Վավերագրական ֆիլմեր
* «Եգոր Գայդար։ Երկար ժամանակ», ռեժիսորներ՝ Պավել Շերեմետ, Դմիտրի Սալուն, 52 րոպե, 2010 թվական
* «Եգոր Գայդարի 13 ամիսները», ռեժիսոր՝ Նիկոլայ Սվանիձե, Մարինա Սվանիձե, 44 րոպե, 2010 թվական
* «Եգոր Գայդար։ Անիծված օրեր», ռեժիսոր՝ Պավել Շերեմետ, 51 րոպե, 2011 թվական
* «Ռուսաստան 1985-1999։ TraumaZone », ռեժիսոր՝ Ադամ Քուրթիս (2022 թվական):
* «Դավաճաններ», ռեժիսոր՝ Մարիա Պևչիխ (2024 թվական, Կոռուպցիայի դեմ պայքարի հիմնադրամ):

### Հուշարձաններ
* 2013 թվականի նոյեմբերի 15-ին Մոսկվայում բացվել է Եգոր Գայդարի հուշարձանը։ Հուշարձանը տեղադրվել է Նիկոլո-Յամսկայա փողոցի 1-ին շենքում գտնվող Արտասահմանյան գրականության գրադարանի մուտքի մոտ։ Հուշարձանի հեղինակը քանդակագործ Գեորգի Ֆրանգուլյանն է։

## Պարգևներ
* Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի շնորհակալագիր (2002 թվականի փետրվարի 7)՝ *բեղուն օրենսդրական գործունեության և 2002 թվականի դաշնային բյուջեի նախագծի մշակմանը ակտիվ մասնակցության համար*
* Ոսկե դպրոցական մեդալ (1973 թվական)
* Լեոնտևի անվան միջազգային մեդալ (2006 թվական)

## Մատենագրություն
Եգոր Գայդարի աշխատանքների ամբողջական մատենագրությունը ներկայացված է Տնտեսական քաղաքականության ինստիտուտի կայքում: «Դելո» հրատարակչությունը հրատարակել է Գայդարի աշխատանքների տասնհինգ հատորանոց ժողովածուն:

### Հիմնական աշխատանքներ
# *Гайдар Е. Т., Кошкин В. И.* Хозрасчёт и развитие хозяйственной самостоятельности предприятий. — М., Экономика, 1984
# *Гайдар Е. Т., Шаталин С. С.* Экономическая реформа: причины, направления, проблемы. — М., Экономика, 1989
# *Гайдар Е. Т.* Экономические реформы и иерархические структуры. Отв. ред. Шаталин С. С., АН СССР. Ин-т экономики и прогнозирования науч.-тех. прогресса. — М.: Наука. 1990. — 224 с. — ISBN 5-02-011887-7.
# *Гайдар Е. Т.* Беседы с избирателями. - М.: Демократический выбор России - Евразия, (1995). - 64 с., 50 000 экз. ISBN 5-88268-006-9
# *Гайдар Е. Т.* Государство и эволюция. — М.: Евразия, 1995. — 208 с., 25 000 экз. + 10 000 экз.
# *Гайдар Е. Т.* Записки из зала. — М.: Евразия, 1995. — 80 с., 10 000 экз. + 50 000 экз.
# *Гайдар Е. Т.* Государство и эволюция. — СПб.: Норма, 1997. — ISBN 5-87857-017-3.
# *Гайдар Е. Т.* Дни поражений и побед. — М.: Альпина Паблишер, 2014. — ISBN 978-5-9614-4436-0.
# *Гайдар Е. Т.* Дни поражений и побед. — М.: Вагриус, 1996. — 368 с., 10 000 экз.
# *Гайдар Е. Т.* Дни поражений и побед. — М.: Вагриус, 1997. — 368 с., 15 000 экз.— ISBN 5-7027-0497-5.
# *Гайдар Е. Т.* Аномалии экономического роста. — М.: Евразия, 1997. — 216 с. — ISBN 5-88268-018-2
# *Гайдар Е. Т.* Долгое время. Россия в мире: очерки экономической истории. — М.: Дело, 2005. — 656 с. — ISBN 5-7749-0389-3.
# *Гайдар Е. Т.* Гибель империи. Уроки для современной России. — М.: «Российская политическая энциклопедия», 2006 (2-е изд., 2007). — 448 с. — ISBN 5-8243-0759-8.
# *Гайдар Е. Т., Чубайс А. Б.* Экономические записки. — М.: «Российская политическая энциклопедия», 2008. — 192 с., 1000 экз. — ISBN 978-5-8243-1066-5.
# *Гайдар Е. Т.* Власть и собственность: Смуты и институты. Государство и эволюция. — СПб.: Норма, 2009. — 336 с. — ISBN 978-5-87857-155-5.
# *Гайдар Е. Т., Чубайс А. Б.* Развилки новейшей истории России. — СПб.: Норма, 2011. — 168 с. — ISBN 978-5-87857-187-6.

### Գայդարի խմբագրված հավաքածուներ
# Экономика переходного периода. Очерки экономической политики посткоммунистической России. 1991—1997 / под ред. Е. Т. Гайдара. — М.: ИЭПП, 1998. — 1096 с.
# Экономика переходного периода. Очерки экономической политики посткоммунистической России. 1998—2002 / под ред. Е. Т. Гайдара. — М.: Дело, 2003. — 832 с. — ISBN 5-7749-0340-0.
# Экономика переходного периода. Очерки экономической политики посткоммунистической России. Экономический рост 2000—2007 / под ред. Е. Т. Гайдара. — М.: Дело, 2008. — 1328 с. — ISBN 978-5-7749-0544-7.
# Финансовый кризис в России и в мире / под ред. Е. Т. Гайдара. — М.: Проспект, 2009. — 256 с. — ISBN 978-5-392-00790-5.
# Мировой финансовый кризис: Исторические параллели и пути выхода / под ред. Е. Т. Гайдара, В. Мау — М.: Альпина Паблишер, 2009—406 с. — ISBN 978-5-9614-1165-2.
# Кризисная экономика современной России. Тенденции и перспективы / науч. ред. Е. Т. Гайдар — М.: Проспект, 2010. — 656 с. — ISBN 978-5-392-00966-4.
# Современная экономика России. Справочные и аналитические материалы / под ред. Е. Т. Гайдара. — М.: Проспект, 2010. — 160 с. — ISBN 978-5-392-00986-2.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
:; Պաշտոնական կայքեր և կենսագրություններ
* Официальный сайт Е. Т. Гайдара (архивная копия по состоянию на май 2010 года; архивная копия по состоянию на июнь 2024 года)
* Фонд Гайдара
* Архив Гайдара
* Институт экономической политики (Институт Гайдара)
* Государственная Дума ФС РФ 3 созыва — Гайдар Егор Тимурович
* Воспоминания Гайдара
* Последние фотографии Егора Гайдара // РИА Новости, 15 декабря 2009 года
* Егор Гайдар на polit.ru

:; Հարցազրույց Եգոր Գայդարի հետ
* Все интервью на сайте ИЭП
* 
* Интервью с Егором Гайдаром, «Новая Газета» — (տեսանյութ), 19 февраля 2009
* Егор Гайдар на радио «Эхо Москвы»
* Последнее интервью Егора Гайдара журналу Forbes (15 марта 2009) 
* Интервью Егора Гайдара В. Познеру. (տեսանյութ)
* Беседа с Альфредом Кохом для журнала Медведь
* Егор Гайдар: «Я бы воздержался от прогнозов по срокам окончания экономического кризиса»

:; Ականատեսների պատմություններ
* Сюжет «Змеиная горка». Полит.ру
* Реформаторы приходят к власти. Forbes
* Интервью Авена и Коха. Forbes
* Ещё одно слово о Гайдаре (статья Лужкова и Попова)
* История новой России
* Мать Егора Гайдара — в эфире радио «КП»: Мой сын страну не грабил. Ему не нужны были яхты, виллы…

:; Այլ.
* Страница Егора Гайдара на сайте «Президентского центра Б. Н. Ельцина» (Ельцин-центра)

Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի նախարարներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պետական դումայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ