Սավելի Տարտակովեր

**Սավելի Գրիգորևիչ (Քսավյե) Տարտակովեր** (), ռուս, լեհ և ֆրանսիացի շախմատիստ, գրոսմայստեր (1950), 20-րդ դարի սկզբի ուժեղագույններից մեկը։ Շախմատի տեսաբան, լրագրող և գրող, բանաստեղծ և թարգմանիչ։ Իրավագիտության դոկտոր։ Նրա հեղինակությանը պատկանում է «հիպերմոդեռնիզմ» տերմինը, որն ամփոփում է շախմատային մտքի նոր հոսանքը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1887 թվականի փետրվարի 21-ին Դոնի Ռոստովում, Ավստրիայի հպատակ Աբրամ-Գերշ (Գերման, Գրիգորի) Յակովլևիչ Տարտակովերի (1848-1911) ընտանիքում, և սրանք՝ Ռուխլի Մոշկովնայի (Նատալյա Եֆիմովնա) Տարտակովերի (օրիորդական ազգանունը՝ Լարմաննա) ընտանիքում, 1859-1911), խոտինի վաճառական որդու դուստրերը։ Ծնողներն ամուսնացել են Օդեսայում 1884 թվականի նոյեմբերի 25-ին. Ռոստովում նրանք պատկանում էին «Կոնտրակտիկա» գալանտերեյային ապրանքների խանութին, որը գտնվում էր 1879 թվականից Բոլշայա Սադովայա փողոցի № 59 տանը (Իգնատենկոյի տանը) և գազանաբար սպանվել են 1911 թվականի փետրվարի 18-ի գիշերը Տեմեռնիցկայա փողոցի № 80 (Սոբորնի նրբանցքի անկյուն) Կուկսայի սեփական բնակարանում կողոպուտի ժամանակ։ Նրանց որդիներն այդ ժամանակ ապրում էին արտերկրում, դուստրերը՝ Ռուսաստանի երկու մայրաքաղաքներում։

1899-1904 թվականներին սովորել է գիմնազիայում, սկզբում Դոնի Ռոստովում, ապա Ժնևում (*College de Geneve*)։ Վիեննայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում սովորելուն զուգահեռ, որտեղ ընդունվել է 1904 թվականին, ծանոթանում է առաջատար վարպետների՝ Կառլ Շլեխտերի, Գեզա Մարոցիի և այլոց հետ։ Արդեն 1906 թվականին (Նյուրնբերգ) նրան հաջողվեց գրավել առաջին մրցանակը կողմնակի մրցաշարերից գլխավորի համար00՝ առաջ անցնելով 50 մրցակիցներից և ստանալով վարպետի կոչում։ Կես տարի անց նա Մարոզիի և Միլան Վիդմարի հետ կիսեց 3-5-րդ մրցանակները Վիեննայի շախմատային ակումբի միջազգային մրցաշարում։ Այնուամենայնիվ, այս առաջին հաջողությունների արդյունքում առաջացած մեծ հույսերը, Տարտակովերին վիճակված էր արդարացնել ավելի ուշ։ Նա կամավոր մեկնել է ռազմաճակատ, ծառայել է որպես ավստրիական բանակի լեյտենանտ Գալիցիայում։ Պարգևատրվել է «Ռազմական վաստակի համար» 3-րդ աստիճանի սրերով խաչով, «Արիության համար» ոսկե մեդալով, «Արիության համար» արծաթե մեդալով և Կարլ կայսեր զինվորական խաչով։

Միայն Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նա կարողացավ ընդգրկվել մոլորակի առաջատար շախմատիստների շարքում։ 2-րդ տեղ Հաագայում (1921) և Վիեննայում (1922), 1-ին տեղ Վիեննայի Շլեխտերի հուշամրցաշարում (1923), 1-2-րդ մրցանակների բաժանում Նիմցովիչի հետ Նինդորֆ-Լոնդոնում (1927), 1-ին տեղ Լիեժում (1930)։ 1930-ին նա դարձավ աշխարհի չեմպիոն, իսկ 1930-ին՝ աշխարհի չեմպիոն։

Միջպատերազմյան ժամանակաշրջանում Տարտակովերն ապրել է Փարիզում, սակայն 1918 թվականին ընդունել է Լեհաստանի քաղաքացիություն (թեև նույնիսկ լեհերեն չգիտեր)։ 1920 թվականին նա կորցրեց երդվյալ հավատարմատարի օգնականի իրավունքը և ամբողջովին նվիրվեց շախմատին։ Նա երկու անգամ դարձել է Լեհաստանի շախմատի չեմպիոն (1935, 1937), հանդես է եկել Լեհաստանի հավաքականում վեց շախմատային օլիմպիադաներում (որի շնորհիվ Լեհական թիմը հինգ անգամ նվաճել է մեդալներ)։ 1939 թվականին Գերմանիայի ներխուժումը Լեհաստանի տարածք Տարտակովերին բռնեց Բուենոս Այրեսում ութերորդ շախմատային օլիմպիադայում, որտեղ նրա հետ հանդես էր գալիս Լեհաստանի հավաքականում Միգել Նայդորֆը, ով միշտ իրեն համարում էր Տարտակովերի աշակերտը։

1933 թվականի հունիսի 13-ին Ֆոլքսթոնում կայացած 5-րդ «Ազգերի մրցաշարում», հաղթելով աշխարհի չեմպիոն Ալեքսանդր Ալյոխինին, դառնում է Միխայիլ Չիգորինի խորհրդանշական ակումբի անդամ։

Մասնակցել է ֆրանսիական Դիմադրության շարժմանը՝ լեյտենանտ Կարտիեի անվան տակ։ Ռազմական գործողությունների ընթացքում արդեն Երիտասարդ գրոսմայստերը ստիպված էր պարաշյուտով վայրէջք կատարել գերմանական թիկունքում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Տարտակովերն ընդունել է Ֆրանսիայի քաղաքացիություն, որպես ֆրանսիացի շախմատիստ հաղթել է 1949 թվականին Վեյկ-ան-Զեեի մրցաշարում, հանդես է եկել Ֆրանսիայի համար 1950 թվականի շախմատի օլիմպիադայում։ Նույն թվականին Տարտակովերը ՖԻԴԵ-ի կողմից սահմանված գրոսմայստերի կոչում ստացած շախմատիստների առաջին խմբում էր։

Տարտակովերը զարմանալի աշխատունակություն ուներ և թուլություն ուներ շախմատային պարադոքսների նկատմամբ։ Նա հաճախ ընտրում էր դեբյուտներ, որոնք այդ ժամանակ համարվում էին թույլ, ինչը մեծապես նպաստեց դրանց զարգացմանը։ Այսպիսով, նա նոր կյանք Է հաղորդել Բերդի դեբյուտին և հոլանդական պաշտպանությանը, փորձարկել է սոկոլսկու դեբյուտը (Է. Կոլեի հետ պարտիայում, Բարդեյով, 1926)։

Տարտակովերը չափազանց բազմակողմանի բնույթ էր կրում։ Լինելով բժիշկ իրավունքները, շախմատային վարպետ և աննախադեպ բեղմնավոր շախմատային գրող է, հայտնի է, բացի այդ, որպես գրականագետ, հեղինակը ռեժիսորական սցենար կդասավանդի հայ ուսանողներին եւ հատկապես որպես թարգմանիչ ռուս բանաստեղծների գերմաներեն և ֆրանսերեն լեզուներով։ 1922 թվականին նրա ռուսերեն թարգմանություններում առանձին գրքով լույս է տեսել «Ժամանակակից գերմանական պոեզիայի անթոլոգիան», 1923 թվականին՝ գերմանական էքսպրեսիոնիզմի բանաստեղծների «Մարդկային երգիչներ» թարգմանությունների ժողովածուն։ 1923 թվականին լույս է տեսել նրա «Das russische Revolutionsgesicht» անթոլոգիան (Ռուսական հեղափոխության կերպար, Վիեննա՝ Verlag Renaissance), որը, ի թիվս այլ բաների, ներառել է հեղինակի կողմից կատարված Ալեքսանդր Բլոկի, Սերգեյ Եսենինի, Նիկոլայ Կլյուևի պոեզիայի գերմաներեն թարգմանությունները, Յուրի Սլեզկինի և Սեմյոն Յուշկևիչի պատմվածքները։ Մեծ թվով սրամիտ աֆորիզմների հեղինակ է, օրինակ՝ «Ավելի լավ է զոհաբերել թշնամու կերպարը»։

Թարգմանություններից բացի, հրատարակել է բնագրային բանաստեղծությունների երկու ժողովածու՝ «Մի քանի բանաստեղծություններ» (1911) և «Պայծառ հուսահատություն» (1928)։ Նիկոլայ Գումիլյովը նրան համարել է «անկասկած բանաստեղծ», սակայն նշել է ռուսաց լեզվի անբավարար իմացությունը։ Արդեն Փարիզում լույս տեսած «Լուսնային բանաստեղծների անթոլոգիա» էքսցենտրիկ գրքույկը պարունակում էր բանաստեղծություններ, որոնք ստորագրված էին հայտնի բանաստեղծների ազգանուններով հետընթաց (*Նիկշուպ*, *Նիկշուպ*, *Նինուբ*), իսկ «լուսնային մակդիրներից թարգմանիչը» ինքն իրեն պատսպարեց նույնքան թափանցիկ «Revokatrat» կեղծանունով։ «Անթոլոգիան» կտրուկ արձագանք է առաջացրել Վլադիսլավ Խոդասևիչի կողմից։ Այս հավաքածուի ծաղրական ակնարկը տվել է Վլադիմիր Նաբոկովը։ Հրատարակել է նաև գերմաներեն բանաստեղծություններ։

## Ընտանիք
* Եղբայրը` Արտուր Գրիգորևիչ Տարտակովեր (1888—1914, մահացել է Կատովիցեի մոտ գտնվող ռազմաճակատում), ավարտել է Վիեննայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, եղել է նաև շախմատիստ։
* Քույրը` Սիլվիա Գրիգորևնա Տարտակովեր (1895—?), 1940 թվականի նոյեմբերի 19 - ին դատապարտվել է ութ տարվա ազատազրկման՝ հակասովետական քարոզչության մեղադրանքով, տեղափոխվել է Կառլագ 1941 թվականի փետրվարի 7-ին Բուտիրկա բանտից. ազատագրվել է 1943 թվականի մարտի 8-ին. մինչ ձերբակալությունը աշխատել է Մոսկվայի գեղարվեստական արտելում որպես արվեստաբան։
* Քույրը` Մարիա Գրիգորևնա Տարտակովեր (1899—?), Կայսերական ռուսական երաժշտական ընկերության ուսումնարանի Ռոստովի բաժանմունքի շրջանավարտ, 1918-1922 թվականներին եղել է Փոքր թատրոնի դերասանուհի։ 1921 թվականին ենթարկվել է բռնաճնշումների։

## Սպորտային արդյունքներ

## Գրքեր
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Բանաստեղծական ժողովածուներ
* *Սավելի Տարտակովեր։* Մի քանի բանաստեղծություն։ Դոնի Ռոստով` Տպագիր և հրատարակչական գործ ընկերակցության հրատարակում «Գիտություն և կյանք», 1911 - 56 ս.
* *Սավելի Տարտակովեր։* Ժամանակակից գերմանական պոեզիայի անթոլոգիա։ Բեռլին` Միտք, 1922 - 123 ս.
* Մարդկային երգիչներ` Գերմանական էքսպրեսիոնիզմի ընթերցող։ Թարգմանեց Սավելի Տարտակովերը։ Բեռլին` Գրողների գրահրատարակչություն, 1923 - 125 ս.
* Das russische Revolutionsgesicht (Eine Anthologie zeitgenössischer russischer Dichtungen)։ Բանաստեղծություններ և արձակ Սավել Տարտակովերի թարգմանություններում։ Wien։ Verlag Renaissance, 1923 - 125 ս.
* Պայծառ հուսահատություն։ Թարգմանված է լուսնային մակդիրներից՝ Ս. Ռեվոկատրատ. Փարիզ, 1928 - 59 ս.

## Ծանոթագրություններ

 
Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ
Կատեգորիա:Շախմատի գրոսմայստերներ
Կատեգորիա:Շախմատիստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 21 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 4 մահեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի շախմատիստներ