Արվեստի մրցույթներ Օլիմպիական խաղերում

**Օլիմպիական խաղերի գեղարվեստական ​​մրցույթներ** (), մրցույթներ, որոնք անցկացվել են 1912-1948 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում։ Գաղափարը առաջ է քաշել ժամանակակից օլիմպիական շարժման հիմնադիր բարոն Պիեռ դը Կուբերտենը, որը նշել է հնագույն Օլիմպիական խաղերի ինքնատիպ գեղեցկության կարևորությունը։

right|200px|thumb|Բարոն Պիեռ դը Կուբերտեն։ Գրականության ոսկե մեդալ «Օդա սպորտին» ստեղծագործության համար։ 1912 թվական Ստոկհոլմ

## Պատմություն
1894 թվականին Փարիզում (Ֆրանսիա) Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի և ժամանակակից օլիմպիական խաղերի ստեղծմամբ՝ բարոն Պիեռ դը Կուբերտենը ձգտել է մարմնավորել խաղաղ մարզական մրցումներում մտավոր և ֆիզիկական առողջության ամրապնդման գաղափարները։ Նրա ցանկություններից մեկը սպորտի և արվեստի ներդաշնակ համադրությունն է եղել, այդ իսկ պատճառով նա առաջարկել է Օլիմպիական խաղերի ծրագրում ներառել սպորտին գաղափարապես մոտ արվեստի մրցույթներ։

Կուբերտենի գաղափարը քննարկվել է Փարիզում կայացած 4-րդ օլիմպիական կոնգրեսում՝ 1906 թվականի մայիսի 23-25-ն ընկած -ամանակահատվածում։ Համագումարի նախօրեին ՄՕԿ անդամներին ուղարկված շրջաբերական նամակում նրանց խնդրել են քննարկել և որոշել, թե ինչպես կարելի է արվեստն ու գրականությունը ներառել ժամանակակից Օլիմպիական խաղերում։ Գաղափարից մինչև դրա իրականացումը տարիներ է տևել։ Մրցույթները ծրագրում առաջին անգամ ներառվել են միայն 1912 թվականին Ստոկհոլմում (Շվեդիա) կայացած 5-րդ ամառային օլիմպիական խաղերում։ Մասնակիցների թիվը եղել է փոքր՝ ընդամենը 33, բայց այնուամենայնիվ մեդալներ շնորհվել են բոլոր անվանակարգերում։ Արվեստի մրցույթի «քանդակագործության» անվանակարգում Ռուսական կայսրությունը ներկայացրել է արքայազն Պաոլո Տրուբեցկոյը։

1920 թվականին Անտվերպենում կայացած 7-րդ ամառային օլիմպիական խաղերում արվեստի մրցույթները թեև ներառված են եղել ծրագրում, սակայն ավելի շատ զուգահեռ բնույթ են կրել և մեծ ուշադրություն չեն գրավել։ Սակայն այս վերաբերմունքը փոխվել է չորս տարի անց Փարիզում կայացած խաղերում, որտեղ ժյուրիի գնահատմանը ներկայացվել է ոչ պակաս, քան 193 արվեստի գործ։ Հատկանշական է եղել նաև 1924 թվականի 8-րդ ամառային օլիմպիական խաղերին երեք ռուս նկարիչների (նկարիչներ Մարիա Վեգա և Ալեքսանդր Յակովլև, ինչպես նաև քանդակագործ Սերգեյ Յուրիևիչ) մասնակցությունը, որոնք Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո գաղթել են Ֆրանսիա և հավանաբար արդեն ունեցել են Ֆրանսիայի քաղաքացիություն, բայց որոշել են մրցել Ռուսաստանի դրոշի ներքո։ Միևնույն ժամանակ պաշտոնական մակարդակով ԽՍՀՄ-ն անտեսել է Օլիմպիական խաղերը՝ դրանք համարելով «բուրժուական» միջոցառում։

Արվեստի մրցույթների կարևորությունը զգալիորեն մեծացել է 1928 թվականին Ամստերդամում կայացած 9-րդ ամառային օլիմպիական խաղերում։ Շտեդելիյկի թանգարանում (Ամստերդամ) ցուցադրվում է ավելի քան 1100 ցուցանմուշ, չհաշված գրականության, երաժշտության և ճարտարապետության վերաբերյալ աշխատանքները։ Հինգ կատեգորիաներից չորսը բաժանվել են ենթակատեգորիաների: Նկարիչներին թույլատրվել է վաճառել իրենց աշխատանքները ցուցահանդեսի փակվելուց հետո, ինչը բավականին վիճահարույց է եղել՝ հաշվի առնելով Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի կանոնները:

Մեծ ճգնաժամի և Լոս Անջելեսի հեռու գտնվելու պատճառով 1932 թվականի Օլիմպիական խաղերին մասնակցել են ավելի քիչ մասնակիցներ, քան 1928 թվականի խաղերին։ Սակայն դա չի ազդել արվեստի մրցույթների վրա։ Լոս Անջելեսի պատմության, գիտության և արվեստի թանգարանում ցուցահանդեսը դիտել է ընդհանուր առմամբ 384,000 այցելու։

1936 և 1948 թվականների Օլիմպիական խաղերի գեղարվեստական ​​մրցույթները նույնպես ընդունվել են հանրության հավանությամբ՝ չնայած մասնակիցների թվի նվազմանը։ Սակայն 1949 թվականի ՄՕԿ-ի կոնգրեսում քննարկվել է մի զեկույց, որում նշվել է, որ արվեստի մրցույթների գրեթե բոլոր մասնակիցները մասնագետներ են եղել, որոնք արվեստով են զբաղվել գումարի դիմաց, ինչը չի համապատասխանել Օլիմպիական խաղերի սիրողական կարգավիճակին։ Հետևաբար, որոշվել է մրցույթները փոխարինել մրցանակների և մեդալների բացակայության ցուցահանդեսներով։ Սա բուռն քննարկում է առաջացրել ՄՕԿ-ի ներսում։ 1951 թվականին ՄՕԿ-ը որոշել է 1952 թվականին Հելսինկիում կայացած 15-րդ ամառային օլիմպիական խաղերի ծրագրում վերականգնել արվեստի մրցույթները։ Սակայն ֆինն կազմակերպիչները հրաժարվել են այդ գաղափարից՝ նախապատրաստման համար ժամանակի պակասի պատրվակով։

1954 թվականին ՄՕԿ-ի կոնգրեսում վերջնականապես որոշվել է գեղարվեստական ​​մրցույթները փոխարինել ցուցահանդեսներով։ Այս հարցը վերանայելու փորձերը անարդյունք են եղել։ Այնուամենայնիվ, Օլիմպիական խարտիան կազմակերպիչների համար սահմանել է լրացուցիչ պարտավորություններ՝ օլիմպիական ծրագրում ներառելու մշակութային միջոցառումներ՝ «մասնակիցների և հանդիսատեսի միջև փոխըմբռնումը, բարեկամությունը և ներդաշնակ հարաբերությունները խթանելու» նպատակով։

## Մրցույթներ
Արվեստի մրցույթների անցկացման մանրամասները փոխվել են 1912-1948 թվականներին, բայց հիմնական կանոնները մնացել են նույնը։ Բոլոր հայտերը պետք է ոգեշնչված լինեին սպորտով և յուրօրինակ, Օլիմպիական խաղերից առաջ դրանց մասին հայտարարումն արգելվել է։ Ինչպես մարզական մրցումներում, այնպես էլ գեղարվեստական ​​մրցույթներում նույնպես մրցանակներ ենն տրվել՝ ոսկե, արծաթե և բրոնզե մեդալների տեսքով։ Հեղինակներին թույլատրվել է ներկայացնել իրենց աշխատանքներից մի քանիսը, սակայն դրանց թիվը սահմանափակ է եղել։ Տեսականորեն, մասնակիցը հնարավորություն է ունեցել նույն անվանակարգում մի քանի մեդալ նվաճել։

### Ճարտարապետություն
Ճարտարապետական ​​աշխատանքների ընդհանուր կատեգորիան գոյություն է ունեցել 1912-1948 թվականներին, իսկ քաղաքաշինությունը դրան ավելացվել է 1928 թվականին, չնայած այս կատեգորիաների միջև բաժանարար գիծ սահմանելը բավականին դժվար է եղել։

### Գրականություն
Գրականության ոլորտում կատեգորիաների քանակը ժամանակի ընթացքում փոփոխվել է։ 1924 և 1932 թվականներին եղել է միայն մեկ ընդհանուր անվանակարգ, իսկ 1928 և 1948 թվականներին անվանակարգեր են առաջացել դրամայի, քնարական պոեզիայի և էպիկական պոեզիայի բաժանում։ 1936 թվականին մրցույթներ են անցկացվել քնարական պոեզիայի և էպիկական պոեզիայի կատեգորիաներում, բայց ոչ դրամայի։ Ներկայացված աշխատանքները պետք է պարունակեին ոչ ավելի, քան 20,000 բառ։ Դրանք կարող էին գրվել ցանկացած լեզվով, եթե դրանք թարգմանվեին ֆրանսերեն կամ անգլերեն: Որոշ դեպքերում բավարար են եղել այս լեզուներով կարճ գրառումները (անոտացիաները)։:

### Երաժշտություն
Մինչև 1932 թվականը գոյություն է ունեցել միայն մեկ ընդհանուր երաժշտական ​​մրցույթ։ 1936 թվականին անվանակարգերում հայտնվել են նվագախմբային և գործիքային երաժշտություն, մեներգ և երգչախմբային երգեցողություն բաժինները։ 1948 թվականին այս անվանակարգերը վերափոխվել են երգչախմբի/նվագախմբի, գործիքային/կամերային երաժշտության և երգեցողության։ Ժյուրին հաճախ չի կարողացել համաձայնության գալ։ Այդ պատճառով միշտ չէ, որ բոլոր հավակնորդներին մեդալներն են շնորհվել։ Երկու անգամ (1924 և 1936 թվականներին) ժյուրին ընդհանրապես հրաժարվել է մեդալներ շնորհել գործիքային երաժշտության անվանակարգում։

### Գեղանկարչություն
Ընդհանուր անվանակարգը 1928 թվականին բաժանվել է երեք ենթախմբի՝ գծանկար, գրաֆիկական դիզայն և գեղանկարչություն։ Հետագայում ծրագրում փոփոխություններ են կատարվել։ 1932 թվականին նկարիչները մրցել են հետևյալ անվանակարգերում՝ գեղանկարներ, գծանկարներ և ջրաներկ, փորագրություններ։ 1936 թվականին ծրագրին ավելացվել է գովազդային գրաֆիկան։ Վերջին անգամ Օլիմպիական խաղերի շրջանակներում գեղարվեստական ​​մրցույթներ անցկացվել են 1948 թվականին և ծրագրում ներառվել են տպագիր գրաֆիկա և փորագրություն բաժինները։

### Քանդակագործություն
Քանդակագործության մրցույթը 1928 թվականին բաժանվել է երկու կատեգորիայի՝ արձան և բարձրաքանդակ։ 1936 թվականին ավելացել է ևս մեկ կատեգորիա՝ մեդալներ և սպորտային կրծքանշաններ։

## Մասնակիցներ
Չնայած մասնակիցների մեծ մասը լայն ճանաչում է ձեռք բերել իրենց երկրներում՝ հաղթելով արվեստի մրցույթներում, սակայն նրանցից միայն մի քանիսն են հայտնի դարձել ամբողջ աշխարհում։ Այնուամենայնիվ, ժյուրիի որոշ անդամներ համաշխարհային ճանաչում են ունեցել։ Օրինակ՝ 1924 թվականին Փարիզում (Ֆրանսիա) կայացած 8-րդ ամառային օլիմպիական խաղերի ժյուրիի կազմում են եղել շվեդ գրող Սելմա Լագերլյոֆը, ինչպես նաև ռուս կոմպոզիտոր, դիրիժոր և դաշնակահար Իգոր Ստրավինսկին։

1912 թվականին Ստոկհոլմում (Շվեդիա) կայացած 5-րդ ամառային Օլիմպիական խաղերում, երբ արվեստի մրցույթներն առաջին անգամ ներառվել են Խաղերի ծրագրում՝ Միջազգային օլիմպիական շարժման հիմնադիր բարոն Պիեռ դը Կուբերտենը գրական կեղծանվամբ նույնպես մասնագրական մրցույթին։ Նրա «Ձոն սպորտին» աշխատությանը շնորհվել է ոսկե մեդալ։

Օլիմպիական խաղերի պատմության մեջ միայն երկու մասնակից է մեդալներ նվաճել թե՛ սպորտային, թե՛ գեղարվեստական ​​մրցումներում՝ ամերիկացի հրաձիգ և քանդակագործ Ուոլթեր Ուայնենսը (1852–1920) և հունգարացի լողորդ և ճարտարապետ Ալֆրեդ Հայոշը (1878–1955):

1908 թվականի Լոնդոնում (Մեծ Բրիտանիա) կայացած 4-րդ ամառային Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր և հրաձիգ Ուոլթեր Ուայնենսը () 1912 թվականին Ստոկհոլմում կայացած 5-րդ ամառային օլիմպիական խաղերի քանդակագործության մրցույթում գրավել է առաջին տեղը։

1896 թվականի Աթենքի (Հունաստան) ամառային Օլիմպիական խաղերի երկակի չեմպիոն և լողորդ Ալֆրեդ Հայոշը (), ստանալով ճարտարապետի մասնագիտություն՝ մասնակցել է 1924 թվականի Փարիզում (Ֆրանսիա) կայացած VIII ամառային Օլիմպիական խաղերի գեղարվեստական ​​մրցույթին և ճարտարապետական ​​անվանակարգում արժանացել է արծաթե մեդալի՝ մարզադաշտի նախագծի համար։

1928 թվականին Ամստերդամում (Նիդեռլանդներ) կայացած 9-րդ ամառային Օլիմպիական խաղերում հոլանդացի ճարտարապետ Յան Ուիլսը ոսկե մեդալ է շահել Ամստերդամում կառուցված օլիմպիական մարզադաշտի ճարտարապետական ​​​​նախագծման համար։

Միայն մեկ մասնակից՝ լյուքսեմբուրգցի նկարիչ Ժան Յակոբին է երկու անգամ արժանացել ոսկե մեդալի՝ 1924 թվականին Փարիզում գեղանկարչության և 1928 թվականին Ամստերդամում գծանկարչության համար։

Արվեստի մրցույթները վերջին անգամ Օլիմպիական խաղերում ներառված են եղել 1948 թվականին Լոնդոնում (Միացյալ Թագավորություն) կայացած 14-րդ ամառային Օլիմպիական խաղերում, որի ժամանակ շվեդ քանդակագործ Գուստավ Նորդալը նվաճել է ոսկե մեդալ։ Նրա քանդակների խումբը տեղադրված է Ստոկհոլմի մարմնամարզության և սպորտդպրոցի շենքի առջև։


Olympic Stadium Amsterdam 1928.jpg|Ամստերդամի մարզադաշտի նախագծի համար 1928 թվականի ոսկե մեդալը շնորհվել է ճարտարապետ Յան Ուիլսին
Projekt stadionu olimpijskiego autorstwa Wernera Marcha (z lewej).jpg|Բեռլինի մարզադաշտի նախագծման համար 1936 թվականի ոսկե մեդալը շնորհվել է Վերներ Մարչին
Walter Winans (1852-1920).jpg|1912 թվական, Ստոկհոլմ։ Ուոլթեր Ուայնենս, Քանդակի համար ոսկե մեդալ
Hajos.jpg|1924 թվական, Փարիզ։ Ալֆ Հայոշ։ Արծաթե մեդալ ճարտարապետության համար։
Rugby by Jean Jacoby.png|1928 թվական, Ամստերդամ։ Լյուքսեմբուրգցի նկարիչ Ժան Յակոբիի «Ռեգբի» նկարը
Gustav Nordahl Hommage to Ling.JPG|1948 թվական, Լոնդոն, շվեդ Գուստավ Նորդալի քանդակը


## Տես նաև
* Դելֆյան խաղեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Richard Stanton: *The forgotten Olympic art competitions — The story of the Olympic art competitions of the 20th century.* Trafford Publishing, 2001. ISBN 1-55212-606-4

Կատեգորիա:Ամառային օլիմպիական խաղեր