Գեորգե Ասաքի

**Գեորգե Լազարի Ասաքի** (), հայազգի ռումինական գրող, լուսավորիչ։ Փիլիսոփայության դոկտոր։ Արտասահմանյան գիտական ընկերությունների անդամ։

Ծնվել է գրող, հոգևորական, հայազգի Լազար Ասաքիևիչի ընտանիքում։ 1796-1804 թվականներին սովորել է Լվովում, ապա՝ Վիեննայում և Իտալիայում։ Ռումինիայի և մոլդովայի գրականության պատմության մեջ նշանակալի դեր են կատարել Գեորգե Ասաքիի բանաստեղծությունները, առակները, պատմական նորավեպերը։

Մոլդովայում բացել է առաջին ազգային դպրոցը և ճարտարագիտական ուսումնարանը։ Կազմակերպել է ռումինիայի առաջին թատերական ներկայացումները (1816), Յաշում հիմնել փիլիսոփայության իրավունքի և աստվածաբանության Միհըյլյան ակադեմիան (1835), երաժշտադրամատիկական դպրոց (1836), գրել է պիեսներ, զբաղվել նկարչությամբ։

Իր հիմնադրած «Ալբինա» (1835) տպարանում հրատարակել է իր խմբագրած լրագրերը և գիտական պարբերականները («Գազետ դը Մոլդովա» («Մոլդովական լրագիր»), «Ալբինա Ռոմընեասկը» («Մեղու Ռումինիո»)), լուսաբանել է հայկական մշակութային հարցեր, տպագրել նմուշներ հայ գրականությունից, կազմել «Ֆրանս-ռումինական հանրագիտարանը»։

Լույս է ընծայել «Վավերաթղթերի հավաքածու» ժողովածուն (1853, ռումիներեն), որն արժեքավոր նյութեր է պարունակում մոլդովահայության մասին։

## Կենսագրություն
Գեորգե Ասաքին ծնվել է Մոլդովայի հյուսիսում՝ Հերցա քաղաքում (այժմ՝ Ուկրաինայի Չեռնովցիի մարզի Հերցայի շրջան) 1788 թվականին։ Ընտանիքը նախկինում ապրել է Տրանսիլվանիայում, որտեղ հայտնի է եղել Ասաքիևիչ (*Asachievici*) ազգանունով։ Հայրը՝ Ղազար Ասաքին, հայկական ծագումով ուղղափառ քահանա էր, իսկ մայրը՝ Ելենան, Տրանսիլվանիայի քահանայի դուստրը։ Հերթական ռուս-թուրքական պատերազմի սկսվելուց հետո ընտանիքը տեղափոխվել է Բուկովինա, այնուհետև Գալիցիա։ Մոտավորապես 1795 թվականին նրանք բնակություն են հաստատել Լվովում։ Այստեղ Ասաքին սովորել է ճիզվիտական քոլեջում, իսկ 1803–1804 թվականներին՝ Լվովի համալսարանի փիլիսոփայութան ֆակուլտետում։ Երկու տարի սովորելուց հետո վերադարձել է Մոլդովա։ Ասաքիի մայրը շուտով մահացել է, իսկ հայրը նշանակվել է Մոլդովական թեմի ավագ քահանա և տեղափոխվել Յաշ։

1805 թվականի սկզբին Գեորգե Ասաքին հիվանդացել է մալարիայով և բժիշկների առաջարկությամբ բուժման նպատակով մեկնել Վիեննա։ Նա ստացել է պետական կրթաթոշակ և սովորել մաթեմատիկա, աստղագիտություն և գեղանկարչություն։ Այդ ժամանակ Վիեննան գրավված է եղել Նապոլեոնյան բանակի կողմից։ 1808 թվականին, ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ Մոլդովայում ռուսական ռազմական վարչակազմի ժամանակ, Ասաքիի հայրը խնդրել է Պավել Չիչագովին իր որդուն շնորհի լեյտենանտի կոչում և նշանակի ինժեներական կորպուսի ղեկավար, սակայն Գեորգե Ասաքին հրաժարվել է ստանձնել պաշտոնը և նույն թվականի ապրիլին Վիեննայից մեկնել է Իտալիա։ Նա մտադիր էր ուսումը շարունակել Հռոմում, սակայն ճանապարհին այցելում է Տրիեստ, Վենետիկ, Պադովա, Ֆեռարա, Բոլոնիա և Ֆլորենցիա և մայրաքաղաք է հասնում հունիսի 11-ին։ Օգոստոսի 19-ին նա մեկնում է Սիցիլիա՝ անցնելով Նեապոլով և Պոմպեյով։ Ասաքին առանց ուղեկցողի իջնում է Վեզուվի խառնարան։
մինի|ձախից|Երիտասարդ Ասաքին
Շուտով Ասաքին վերադարձել է Հռոմ, որտեղ սովորել է իտալական գրականություն, հնագիտություն, գեղանկարչություն և քանդակագործություն։ 1809 թվականին նա հանդիպել է միլանցի վաճառականի 19-ամյա դստերը՝ Բիանկա Միլեզիին (*Bianca Milesi*), ով դարձել է Ասաքիի ոգեշնչման հիմնական աղբյուրը և օգնել նրան «արվեստագետից դառնալ բանաստեղծ»։ Բիանկա Միլեզին ամուսնացել է ֆրանսիացի բժշկի հետ 1825 թվականին և մահացել խոլերայից 1849 թվականին։

Այդ ժամանակ Ասաքին գրել է իր առաջին բանաստեղծությունները, որոնց համար մրցանակ է ստացել Ռումինիայի գրական ընկերությունից։ Այդ շրջանի բանաստեղծություններից է «*Viitorul*»-ը («Ապագա»), որտեղ Ասաքին ազգային վերածննդի կոչ է անում։ Ասաքին հետաքրքրվել է Դակիայի հնագույն պատմությամբ, ուսումնասիրել է Տրայանոսի սյան վրայի պատկերները, Վատիկանի գրադարանում փնտրել է Դակիայի և Դանուբյան իշխանությունների պատմության փաստաթղթերը։ 1812 թվականին Գեորգե Ասաքին վերադարձել է Մոլդովիա՝ նախ ժամանելով Գալաց, իսկ օգոստոսի 30-ին՝ Յաշ։ Դրանից որոշ ժամանակ առաջ, Բուխարեստի հաշտության պայմանագրի համաձայն, Մոլդովան վերադարձել է Օսմանյան կայսրության կազմ, իսկ կառավարիչ է նշանակվել Սկարլատ Կալիմակին։

Ասաքին մեծ ջանքեր է գործադրել ազգային մշակույթի և կրթության զարգացման համար։ 1814 թվականին Կառավարական ակադեմիայում կազմակերպել է ինժեներ-հողաշինարարների դասընթացներ, որտեղ առաջին անգամ ռումիներենով դասախոսություններ է կարդացել մաթեմատիկայի, գեոդեզիայի և ճարտարապետության մասին։ Ասաքին կազմակերպել է իր մայրենի լեզվով առաջին թատերական ներկայացումները (1816)։

Ասաքիի մշակութային գործունեությունը ընդհատվել է 1821 թվականին հունական հեղափոխությամբ, որը սկսվել է Մոլդովիայի տարածքում և դարձել թուրքական բանակի և հույն ապստամբների մարտերի թատերաբեմ։ Ինչպես շատ այլ մոլդովացիներ, Ասաքին ապաստան է գտել ռուսական տարածքում։ Մեկ տարի անց նա վերադարձել է, քանի որ Օսմանյան կայսրությունը վերջ է դրել Մոլդովայում ֆանարիոտական ռեժիմին, և Իոան Ստուրձան դարձել է կառավարիչ, ով Ասաքիին նշանակել է Ավստրիայում իր դիվանագիտական ներկայացուցիչ և այդ կապակցությամբ նրան շնորհել ազնվականության կոչում։ Ասաքին այդ պաշտոնը զբաղեցրել է 1822 թվականի նոյեմբերի 30-ից մինչև 1827 թվականի փետրվարը։
մինի|Ասաքին կյանքի վերջին տարիներին
Վիեննայում Ասաքին հանդիպել է ավստրիացի Էլենա Տաուբերին՝ Ստուրձայի երեխաների նախկին տնային դաստիարակչուհուն և վաճառական Կիրյակո Մելիրատոյի այրուն։ 1827 թվականին նրանք ամուսնացել են Յաշի ուղղափառ եկեղեցում։ Ելենան ուներ երեք երեխա նախորդ ամուսնությունից (աղջիկը՝ Հերմիոնան և երկու տղաները՝ Ալեքսանդրը և Դիմիտրին), որոնց Ասաքին որդեգրել է։

1827 թվականին Ասաքին վերադարձել է հայրենիք և նշանակվել կրթության դեպարտամենտի խորհրդական՝ ստանալով Աղա տիտղոսը։ 1828 թվականին նա օժանդակել է տարրական դպրոցի և Վասիլևայի գիմնազիայի բացմանը, որը կրել է Վասիլ Լուպուի անունը։ Ադրիանապոլսի հաշտության կնքումից հետո Դանուբյան իշխանությունների վրա ստեղծվել է ռուսական պրոտեկտորատ և Ասաքին ընտրվել է Օրգանական կանոնակարգի մշակման մոլդովական կոմիտեի քարտուղար։ 1829 թվականին նրա խմբագրությամբ, ռուսական վարչակազմի հավանությամբ, սկսել է լույս տեսնել մոլդովական առաջին թերթը՝ «Ալբինա ռոմինյասկե»-ն («*Albina Romineasca*» (1829-1849): 1830 թվականին Ասաքին ընդգրկվել է Սանկտ Պետերբուրգ մեկնող պատվիրակության կազմում, որպեսզի համաձայնեցնի Օրգանական կանոնակարգը Ռուսաստանի կառավարության հետ։ Ասաքիի վրա մեծ տպավորություն է թողել Ռուսաստանում պետական ինստիտուտների գործունեության սկզբունքները, և նա փորձել է դրանք վերարտադրել Մոլդովայում։ Սանկտ Պետերբուրգից վերադառնալուց հետո նա դարձել է պետական արխիվի ղեկավար, հրատարակել է մի շարք փաստաթղթեր երկրի պատմության վերաբերյալ, ստեղծել «Բժիշկների և բնագետների ընկերություն», հիմնել տպավիմագրատուն և Մոլդովայում թղթի առաջին գործարանը, հրատարակել ամսագրեր և դասագրքեր։

1834 թվականից ի վեր Ասաքին նոր տիրակալ Միխայիլ Ստուրձայի ամենամոտ զինակիցն է եղել և օժանդակել է մոլդավերեն լեզվով ուսուցմանը։ 1840-ական թվականներին պաշտպանել է պահպանողական արժեքները, դեմ է արտահայտվել ժողովրդականություն վայելող ազատական շարժմանը, 1848 թվականի մոլդովական հեղափոխությանը և Վալախիայի հետ Մոլդովական իշխանությունների միությանը և ակտիվ քայլեր է ձեռնարկել այդ միությունը կանխելու համար։

Միավորումից հետո Յաշում տեղի են ունեցել ժողովրդական հուզումներ՝ ընդդեմ միության երկարաձգման Կուզայի կառավարման վերջում (1866 թվականի ապրիլի 14), Ասաքին հարցաքննվել է ապստամբության հրահրման կասկածանքով։ Ավելի ուշ նրան մերժել են մասնակցել Ռումինիայի ակադեմիայի ստեղծմանը։

Տարբեր ֆինանսական կազմակերպություններում ներգրավվածությունը 1862 թվականին հանգեցրել է նրա սնանկացմանը։ Ասաքին երկար ժամանակ կախված է եղել պարտատերերից և միայն 1869 թվականի փետրվարին կառավարությունը նրան 8888 լեյ թոշակ է հատկացրել «1813-1862 թվականներին երկրին մատուցած ծառայությունների համար»։

Մի քանի ամիս անց Գեորգե Ասաքին մահացել է։ Նա թաղված է Յաշի Քառասուն Սրբերի եկեղեցում։

Հայտնի են Ասաքիի «Բանաստեղծություններ» (1836), «Ընտիր առակներ» (1836), «Իշխանուհի  Ռուկսանան» (1841), «Մոլդավուհի Ելենան» (1851), «Սպիտակ հովիտ» (1855) պատմական նովելները և այլն։ Նրա գրական ստեղծագործությունները համատեղում են դասականությունը ռոմանտիզմի հետ։ Ասաքին հաճախ օգտագործել է մոլդովական արխաիզմներ և ռեգիոնալիզմներ։

## Ստեղծագործություններ
Երիտասարդ տարիներին Ասաքին մոլդովական իդեալիստների սերնդի ամենանշանակալի ներկայացուցիչներից է եղել։ Իր ժամանակի համատեքստում, երբ ռոմանտիզմը և ուշ կլասիցիզմը գոյակցում էին, Ասաքին, Գրիգորե Ալեքսանդրեսկուի, Ջորջ Բարոնզիի և այլոց հետ միասին հարել է կլասիցիզմին։ Գրականագետ Գաբարետ Իբրեիլյանուն պնդում է, որ Ասաքիի ստեղծագործությունը ներկայացնում է անցում կլասիցիզմից, որը ներկայացնում էր Կոստակա Կոնակին, դեպի ռոմանտիզմ, ինչպես արտացոլված է երիտասարդ Վասիլե Ալեքսանդրիի և Դիմիտրի Բոլինտինեանուի ստեղծագործություններում։ Ասաքին հանձնարարում էր իր ուսանողներին սովորել իտալական գրականություն և հավանություն չէր տալիս ֆրանսիական գրական ազդեցությանը։

Ասաքիի ստեղծագործության հիմքը կազմում են բանաստեղծությունները, որոնցից առաջինները գրվել են իտալերեն, ինչպես նաև մեծ թվով պատմվածքներ և նովելներ, որտեղ նա նկարագրել է լեգենդար պատմական իրադարձություններ և օգտագործել ռումինական դիցաբանությունը։ Ասաքիի ստեղծագործության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել Վերածննդի հեղինակները (Ֆրանչեսկո Պետրարկա, Լուդովիկո Արիոստո, Տորկվատո Տասսո) և այնպիսի ժամանակակիցներ, ինչպիսիք են Սալվատորե Ռոզան, Թոմաս Գրեյը, Գոտֆրիդ Ավգուստ Բյուրգերը, Վասիլի Ժուկովսկին, Ջորջ Բայրոնը և Ֆրիդրիխ Շիլլերը։

Ասաքին հնարել է մտացածին երկիր, որը կոչվում էր «Դոկիա» (*Dochia*)՝ ակնարկ Դակիայի և առասպել Դոկիա կնոջ մասին։ Այդ երկրում առկա է Չախլեու լեռնազանգված՝ Պիոն (*Pion*) անունով։ Դոկիան հիշատակվում է նաև Մոլդովական Իշխանության առաջին տիրակալ Դրագոշի մասին էպիկական նովելում, որտեղ հնագույն տարեգրությունների տվյալները միահյուսված են հեղինակի երևակայության արգասիքի հետ։

## Հիշատակ
* Նրա պատվին Պիետրա Նեամցում հրատարակվել է «Ասաքի» (1881-1985) գիտա-գրական հանդեսը։
* 1890 թվականին Յաշում նրա պատվին կանգնեցվել է հուշարձան։
* Քիշնևում Ասաքիի անունով են կոչվում փողոց (նախկին Ձերժինսկի) և ճեմարան։ 
* Դասականների ծառուղում տեղադրված է Ասաքիի կիսանդրին (1957, քանդակագործ Լազար Դուբինովսկի)։ 
* Ասաքիի անունով են կոչվում փողոցներ Բելցիում, Կագուլում, Կելերաշիում, Դոնդյուշանիում, Ֆելեշտիում, Ֆլորեշտիում, Օկնիցայում, Ռիշկանիում, Սորոկիում, Բենդերիում, Քիշնևում։

## Երկեր
* «Ընտիր առակներ», 1836։
* «Բանաստեղծություններ» 1836։ 
* «Իշխանուհի Ռոքսանա», 1841։
* «Մոլդավուհի Ելենան», 1851։
* «Ճերմակ հովիտը», 1855։

## Գրականություն
* История литературий молдовенешть. — Вып. 1. — Киш., 1958.
* Левит Е. Георге Асаки. — Киш., 1966.
* Булгару М.Д. Георге Асаки. — Киш.: Картя молдовеняскэ, 1987. — 123 с. — (Молдавские мыслители).

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 

Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Ռոմանտիկ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռումինագիր հայ գրողներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ռումինահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռումինահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ