Ֆրանսիսկո Խավիեր Արանա

**Ֆրանսիսկո Խավիեր Արանա Կաստրո** (**, ), գվատեմալացի զինվորական առաջնորդ, 1944 թվականի հոկտեմբերի 20-ից մինչև 1945 թվականի մարտի 15-ը Գվատեմալայի հեղափոխության սկզբնական շրջանում երկիրը կառավարած հեղափոխական խունտայի երեք անդամներից։ Խորխե Ուբիկոյի ղեկավարության ներքո Գվատեմալայի բանակի մայոր լինելով՝ դաշինք է կնքել բանակի առաջադեմ խմբակցության հետ՝ Ուբիկոյի հաջորդին՝ Ֆեդերիկո Պոնսե Վայդեսին, տապալելու համար։ Գլխավորել է երեք հոգուց բաղկացած խունտան, որը վերահսկել է ժողովրդավարական կառավարության անցումը, չնայած անձամբ չի նախընտրել ընտրված նախագահ Խուան Խոսե Արևալոյին պաշտոնը ստանձնել 1945 թվականին։ Մինչև 1949 թվականը նոր կառավարությունում ծառայել է որպես զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար։ 1949 թվականի հուլիսի 18-ին սպանվել է Արևալոյի կառավարության կողմնակիցների հետ փոխհրաձգության ժամանակ, այն բանից հետո, երբ սպառնացել էր հեղաշրջում իրականացնել։

## Վաղ և անձնական կյանք
Ֆրանցիսկո Խավիեր Արանա Կաստրոն ծնվել է 1905 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Գվատեմալայի Վիլլա Կանալես քաղաքում։ Նրա ծնողները՝ Անխել Մարիա Արանան և Մարգարիտա Կաստրոն, միջինից ցածր խավի ընտանիքից էին։ Ունեցել է և՛ իսպանական, և՛ բնիկ ծագում, բնիկ ծագումը արտաքնապես ավելի արտահայտիչ էր։ Պաշտոնական կրթություն չի ունեցել, բայց համեմատաբար գրագետ էր և իր ժամանակակիցների կողմից նկարագրվել է որպես խորամանկ և խելացի, ինչպես նաև որպես խարիզմատիկ և ընկերասեր անձնավորություն։ Նրան բնութագրել են որպես վատ հրապարակախոս, բայց որպես բավական համոզիչ անձ մտերիմ զրույցներում։ 1946 թվականին՝ Գվատեմալայի հեղափոխության ժամանակ, Միացյալ Նահանգների դեսպանատան աշխատակիցը նրա քաղաքականությունը նկարագրել է որպես ազգայնական, ինչպես նաև մի փոքր ամերիկամետ։

## Հոկտեմբերյան հեղափոխություն
1944 թվականի հունիսին մի շարք ժողովրդական բողոքի ցույցեր ստիպել են դիկտատոր Խորխե Ուբիկոյին հրաժարական տալ։ Ուբիկոն Ֆեդերիկո Պոնսե Վայդեսին նշանակել է երեք հոգուց բաղկացած խունտայի ղեկավար, որը պետք է գլխավորեր ժամանակավոր կառավարությունը։ Մի քանի օր անց Պոնսե Վայդեսը համոզել է Գվատեմալայի կոնգրեսին նրան նշանակել ժամանակավոր նախագահ։ Պոնսեն խոստանում է շուտով անցկացնել ազատ ընտրություններ՝ շարունակելով բողոքի ցույցերը ճնշելու Ուբիկոյի քաղաքականությունը։ Սա հանգեցրել է զինված հեղափոխության աջակցության աճին բնակչության որոշ շերտերի շրջանում։ Այդ ժամանակ Գվատեմալայի բանակը հիասթափվել է խունտայից, և դրա առաջադեմները սկսել են հեղաշրջում պլանավորել։

Արանան դարձել է այս դավադրության անդամ միայն դրա ուշ փուլերում. սկզբում դավադրությունը ղեկավարել են Ջակոբո Արբենսը և Ալդանա Սանդովալը: Սակայն, բանակում զգալի հեղինակություն Արանան ունեցել է պատվո գվարդիայում հրամանատար ծառայելիս: Սանդովալը կարողացել է համոզել Արանային միանալ հեղաշրջմանը վերջին փուլին: Հոկտեմբերի 19-ին Արանան և Արբենսը հեղաշրջում են սկսել Պոնսե Վայդեսի կառավարության դեմ։ Հաջորդ օրը նրանց միացել են բանակի այլ խմբավորումներ և քաղաքացիական բնակչություն: Սկզբում մարտը ընթացել է հեղափոխականների դեմ, բայց աջակցության կոչից հետո նրանց շարքերը համալրվել են միութենականներով և ուսանողներով, որոնք, ի վերջո, ճնշել են Պոնսե Վայդեսին հավատարիմ ոստիկանության և բանակի խմբավորումներին: Հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 20-ին, Պոնսե Վայդեսը անվերապահորեն հանձնվել է: Արանան և Արբենսը առանձնահատուկ մասնակցություն են ունեցել հեղաշրջմանը: Արանան, Արբենսը և Խորխե Տորիելոն դարձել են նոր ակտիվ կառավարող խունտայի անդամներ, իսկ Արանան, որը մայոր բանակի բարձրաստիճան սպա էր, դարձել է դրա ավագ անդամը։

Արանան չի ցանկացել իշխանությունը հանձնել քաղաքացիական վարչակազմին։ Փորձել է համոզել Արբենսին և Տորիելոյին հետաձգել ընտրությունները, և 1944 թվականի դեկտեմբերին Խուան Խոսե Արևալոյի նախագահ ընտրվելուց հետո խնդրեցլ է նրանց անվավեր ճանաչել ընտրությունների արդյունքները։ Արբենսը և Տորիելոն պնդել են, որ Արևալոյին թույլատրվի ստանձնել իշխանությունը, ինչին Արանան դժկամությամբ է համաձայնվել՝ պայմանով, որ Արանայի՝ որպես զինվորականների հրամանատարի պաշտոնը անվիճելի լինի։ Արևալոն այլընտրանք չուներ, քան համաձայնվել դրան, և այդպիսով 1945 թվականին ընդունված Գվատեմալայի նոր Սահմանադրությունը ստեղծել է «Զինված ուժերի հրամանատարի» նոր պաշտոն, որը պաշտպանության նախարարի պաշտոնից ավելի հզոր էր։ Արանային կարող էր ազատել միայն Կոնգրեսը, և միայն օրենքը խախտելու դեպքու։ Երբ Արևալոն ստանձնել է նախագահի պաշտոնը, Արանան զբաղեցրել է այս նոր պաշտոնը, իսկ Արբենսը երդվել և ստանձնել է պաշտպանության նախարարի պաշտոնը։

## Զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար
Արանայի նոր և հզոր պաշտոնը ստանձնելուց հետո, ամերիկյան դեսպանատան մի պաշտոնյա իր հեռագրում նշել է, որ Արանան այնպիսի անձնավորություն է, որը կարող է բռնապետական իշխանություն ստանձնել: 1945 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Արևալոն լուրջ վիրավորվել է ավտովթարի հետևանքով և որոշ ժամանակով մնացել է անգործունակ: Կառավարությանը աջակցող Հեղափոխական գործողությունների կուսակցության (ՀԱԿ) առաջնորդները վախենում էին, որ Արանան կօգտվի առիթից և կանցկացնի հեղաշրջում: Նրա մի քանի առաջնորդներ մոտեցել են Արանային և գործարք են կնքել, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես *Pacto del Barranco* (Կիրճի պայմանագիր): Արանան համաձայնվել է զերծ մնալ իշխանությունը զինվորականների հետ զավթելուց. փոխարենը ՀԱԿ-ը համաձայնվել է աջակցել Արանայի թեկնածությունը հաջորդ նախագահական ընտրություններում, որոնք նախատեսված էին 1950 թվականի նոյեմբերին: Այս համաձայնագիրը տրվել է գրավոր: Այն գաղտնի է պահվել, որի մասին  ամերիկյան դեսպանատունը իմացել է միայն 1947 թվականին: Արևալոն արագ է վերականգնվեցլ, բայց ստիպված է եղել աջակցել համաձայնագրին:

Չնայած Գվատեմալան լիովին դեմոկրատացված չէր Գվատեմալայի հեղափոխության արդյունքում (օրինակ՝ անգրագետ կանանց դեռևս զրկված էին քվեարկելու իրավունքից), այնուամենայնիվ, այն հանգեցրել է աշխատանքային էական բարեփոխումների։ Արևալոյի կառավարությանը աջակցող կուսակցությունները գլխավորել են միջին խավի երիտասարդ անհատներ, որոնք աջակցում էին այս գործընթացին: Բարեփոխումները անհանգստացրել են Գվատեմալայի հողատեր վերնախավին, որը փնտրում էր իրենց գործին աջակցող քաղաքական թեկնածու: Այդպիսով, մի շարք հարուստ գվատեմալացիներ սկսեցել են ստանալ Արանայի աջակցությունը Արևալոյի աշխատանքային բարեփոխումների դեմ: Արանան սկսել է հրապարակավ բողոքել աշխատանքային բարեփոխումներից՝ իրականում որևէ գործողություն չձեռնարկելով Արևալոյի դեմ: 1948 թվականի Կոնգրեսի ընտրություններում Արանան աջակցել է Արևալոյի դեմ հանդես եկող մի շարք թեկնածուների, սակայն Կոնգգրեսը  նրանցից ոչ մեկի չի ընտրել:

Ընտրական ձախողումից հետո Արանան շարունակել է սպառնալիքների և համոզումների միջոցով փորձել ընտրված ներկայացուցիչներին համոզել սատարել իրեն։ Արանան խոսել է Ժոզե Մանուել Ֆորտունիի՝ ՀԱԿ-ի ձախակողմյան առաջնորդի հետ։ Ֆորտունին ավելի ուշ ասել է, որ Արանան հարցրել է իրեն. «Ինչո՞ւ դու և քո ընկերները չեք սիրում ինձ։ Ես աջաթևյան մարդ չեմ», որին Ֆորտունին պատասխանել է. «Մենք ձեր դեմ չենք։ Մենք գնահատում ենք այն դերը, որը դուք ունեցել եք Պոնսեի դեմ ապստամբության մեջ։ Պարզապես դուք չեք համակրում աշխատավորներին»։ 1949 թվականին Ազգային վերանորոգման կուսակցությունը և ՀԱԿ-ը բացահայտ թշնամաբար էին տրամադրված Արանայի նկատմամբ։ Ժողովրդական ազատագրության ճակատի փոքր խումբ աջակցում էր նրան, սակայն 1949 թվականի կուսակցության համագումարում ծանր պարտություն է կրել և արդյունքում առանձնացել՝ սատարելու Արանային։ Ձախակողմյան կուսակցությունները որոշեշում են աջակցել Արբենսին, քանի որ կարծում էին, որ միայն զինվորական սպան կարող է հաղթել Արանային։ 1947 թվականին Արանան պահանջել է, որ որոշ աշխատավորական առաջնորդներ վտարվեն երկրից։ Արբենզը բացահայտորեն համաձայն չէր Արանայի հետ, և վերջինիս միջամտությունը սահմանափակել է տեղահանվածների թիվը։

## Մահ
Ըստ սահմանադրության` ընտրություններին մասնակցելու համար մինչև 1950 թվականի մայիսը Արանան պետք է հրաժարական տար իր զինվորական պաշտոնից, իսկ նրա իրավահաջորդին ընտրելու էր Կոնգրեսը  «Զինված ուժերի գերագույն խորհրդի» (Consejo Superior de la Defensa (CSD)) ներկայացված ցուցակից: Ընտրությունները նախատեսված էին 1949 թվականի հուլիսին: Այս ընտրություններից մի քանի ամիս առաջ եղել են լարված վեճեր, քանի որ Արանայի կողմնակիցները փորձել են վերահսկողություն հաստատել ընտրական գործընթացի նկատմամբ: Մասնավորապես, նրանք ցանկանում էին, որ ընտրությունները վերահսկվեն Արանային հավատարիմ տարածաշրջանային հրամանատարների կողմից, այլ ոչ թե կենտրոնացված կերպով ուղարկված դիտորդների կողմից: Արանան Զինված ուժերի գերագույն խորհրուրդի արտակարգ նիստ է հրավիրել նախատեսված ընտրություններից անմիջապես առաջ, որի ժամանակ համաձայնության չեն հասել, սակայն մի քանի օր անց Արանայի կողմնակիցները հանկարծակի ընդունել են Արբենսի կողմնակիցների պահանջները:

1949 թվականի հուլիսի 16-ին Արանան վերջնագիր է ներկայացրել Արևալոյին՝ պահանջելով Արբենսի բոլոր կողմնակիցներին վտարել կառավարության և բանակի կազմից, հակառակ դեպքում սպառնացել է հեղաշրջումով։ Արևալոն Արբենսին և այլ առաջադեմ առաջնորդներին տեղեկացրել է վերջնագրի մասին, որոնք համաձայնել են, որ Արանան պետք է աքսորվի։ Կոնգրեսի մշտական կոմիտեի գաղտնի նիստում քվերակությամբ որոշվել է Արանային պաշտոնանկ անել։ Կուբայի նախագահ Կառլոս Պրիո Սոկարասը համաձայնվել է Արանային ապաստան տալ այնտեղ։ Երկու օր անց Արևալոն և Արանան ևս մեկ հանդիպում են ունեցել, որի ժամանակ Արևալոն ավելի ուշ ասել է, որ Արանան չափազանց սպառնալից և վիրավորական էր։ Վերադարձի ճանապարհին Արբենսի գլխավորած փոքրաթիվ ուժեր կանգնեցրել է Արանայի ավտոշարասյունը։ Հետևեց փոխհրաձգություն, որի հետևանքով զոհվել են երեք տղամարդ, այդ թվում՝ Արանան։ Արանայի կողմնակիցները բանակում ապստամբեցել են, սակայն, առաջնորդ չունենալու պատճառով, հաջորդ օրը ապստամբները խնդրել են բանակցություններ սկսել։ Հեղաշրջման փորձի հետևանքով զոհվել է մոտ 150 մարդ, իսկ վիրավորվել է 200-ը։ Արանայի շատ կողմնակիցներ, այդ թվում՝ Կառլոս Կաստիլյո Արմասը, աքսորվել են։ Դեպքի մանրամասները հրապարակային չեն դարձել։[21]

Հուլիսի 21-ին իր ելույթում Արևալոն ելույթ է ունեցել Արանայի մահվան մասին։ Արևալոն ենթադրել է, որ Արանան Արևալոյին թշնամաբար տրամադրված մարդկանց հետ նախագահի դեմ դավադրություն էր կազմակերպել, սակայն, ի վերջո, հրաժարվել էր տապալել կառավարությունը և սպանվել էր իր հրաժարվելու համար։ Նա մարդասպանների անունները չի նշել, բայց ենթադրել է, որ նրանք պահպանողական ընդդիմության անդամներ էին։ Արանայի պատվին հինգօրյա ազգային սուգ է հայտարարել։ Ելույթից առաջ Արևալոն տեքստը ներկայացրել է իր նախարարներին։ Արբենսը և մի քանի ուրիշներ համաձայն չէին ելույթի հիմնական գաղափարի հետ և առաջարկել են ասել ամբողջ ճշմարտությունը, սակայն  նախարարների մեծամասնությունը մերժել է առաջարկը։ Պատմաբան Պիերո Գլեյխեսեսը նշել է, որ եթե Արանան փորձեր հեղաշրջում իրականացնել առանց վերջնագիր ներկայացնելու, նա, հավանաբար, կհաջողեր։ Սակայն նրա չափազանց վստահությունը բանակի նկատմամբ իր վերահսկողության նկատմամբ, ինչպես նաև իշխանությունը օրինական ճանապարհով ստանձնելու նրա երկարատև ցանկությունը հանգեցրել են նրա ջանքերի տապալմանը՝ նախքան իրագործելը։ Գլեյեսեսը նաև նշել է, որ Արբենզը, հավանաբար, հրաման է ունեցել գերի վերցնել Արանային, այլ ոչ թե սպանել նրան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Գվատեմալացիներ