Յան Պոնիչան

**Յան Պոնիչան** (Յան Ռոբ Պոնիչան, , ), սլովակ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, լրագրող։ Պրոլետարական առաջին բանաստեղծներից։

Յան Պոնիչանը 1924 թվականին միացել է կոմունիստական կուսակցությանը։ Որպես լրագրող աշխատել է Բրատիսլավայում։ Պոնիչանի բանաստեղծական դեբյուտը «Ես ապրում եմ, մտածում, զգում, տեսնում, ամեն ինչ սիրում, լոկ խավարն եմ ատում» (1923) ժողովածուն է։ Այս և հետագա «Դեմոնտաժ» (1929) ժողովածուի մեջ Պոնիչանը հանդես է գալիս որպես հեղափոխական մասսաների ներկայացուցիչ։ Սոցիալական, կոմունիստական աշխարհըմբռնումը, իրականության հեղափոխական վերակառուցման պաթոսը բնորոշ են բանաստեղծի հետագա ստեղծագործության համար, ինչպես օրինակ 1930-ական թվականներին գրված «Երեկոյան կրակներ» (1932), «Անգարա» (1934) ժողովածուները, որոնք գրել է Խորհրդային միություն կատարած ճամփորդությունների տպավորությունների հիման վրա, «Բևեռին» (1937), «Տարօրինակ Յանկոն» (1941) պոեմները նվիրված են Յանկո Կրալի հիշատակին, «Քաղաք» (1947), «Ժամանակի զարկերակով» (1949), «Լեռնային հեղեղը չի հանդարտվում» (1958) ժողովածուներում միախմբված են 1940-1950-ական թվականների բանաստեղծությունները։ Չեխոսլովակիայի կյանքի սոցիալական խնդիրները գրողի ուշադրության կենտրոնում են նաև արձակ գործերում՝ «Դազգահները վաստակեցին» (1935) վեպում, պատմվածքներում և դրամաներում։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1902 թվականի հունիսի 15-ին Ավստրո-Հունգարիայի Օչովա քաղաքում՝, Օնդրեյ Պոնիչանի (Ondrej Poničan, 1874-1908)  և Մարիայի (Mária, ծննդյամբ՝ Գոլիկովա, Holíková, 1880-1913) ընտանիքում: Ծնողների մահից հետո Մարտին Հոլիկը (Martin Holík) դարձել է նրա խորթ հայրը: Յանը ունեցել է քույր և երկու խորթ եղբայր: 1917 թվականին նրան որդեգրել են Պավոլ Պոնիչանը (Pavol Poničan, 1875-1929) և Մալվինան  (Malvína, ծննդյամբ՝ Lešková, 1880-1959):

1912-1918 թվականներին սովորել է Բանսկա Բիստրիցա քաղաքի հունգարական դասական գիմնազիայում, իսկ 1918-1920 թվականներին՝ Լուչենեցի հունգարական ռեալական գիմնազիայում, 1920-1922 թվականներին՝ Պրահայի չեխական բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում, որտեղ մասնագիտացել է էլեկտրատեխնիկայի բնագավառում, 1922-1927 թվականներին՝ Պրահայի Կառլի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։

1925 թվականին ընդունվել է Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցության շարքերը։ 1926-1927 թվականներին աշխատել է որպես իրավաբանի ստաժյոր (օգնական) Բրատիսլավայում, 1927-1928 թվականներին՝ Զվոլենում և 1928-1933 թվականներին՝ Բրատիսլավայում։ 1933-1947 թվականներին եղել է փաստաբան, իրավաբանական ընկերության սեփականատեր, 1948-1949 թվականներին՝ պետական նոտար, 1949-1951 թվականներին՝ նոտար։ 1939 թվականի մարտին, անկախ Սլովակիայի Հանրապետության ստեղծումից հետո, 1940 թվականին, ձերբակալվել է և Դանիել Օկալիի, Գուստավ Հուսակի և Լացո Նովոմեսկու հետ միասին բանտարկվել Իլավայի բանտում։

1958 թվականից ղեկավարել է Սլովենական գեղարվեստական գրականության հրատարակչության (Slovenské vydavateľstvo krásnej literatúry, SVKL) հունգարական խմբագրությունը, հետագայում դարձել դրա տնօրենը։ Թոշակի է անցել 1964 թվականին։

## Ստեղծագործություններ
Յան Պոնիչանի ստեղծագործությունները հրատարակվել են 1920 թվականից։ Նա եղել է Պրահայի սլովակական ուսանողական «Դետվան» ասոցիացիայի անդամ և գրադարանավար, ձախակողմյան մտավորականների խմբի՝ Սլովակիայից սոցիալիստ ուսանողների ազատ ասոցիացիայի անդամ, որը հիմնադրվել է 1922 թվականին Պրահայում, եղել է 1924-1937 թվականներին հրատարակված «ԴԱՎ» ամսագրի համահիմնադիր։ Ասոցիացիայի ներկայացուցիչները հայտնի են  եղել որպես «դավիստներ» (davisti, «դավովցիներ»)։ Պոնիչանը իր հուշագրություններում գրել է․

1923 թվականին նա հրատարակել է «Ես կամ, զգում եմ և տեսնում եմ, սիրում եմ ամեն ինչ, միայն խավարն եմ ատում» (Som, myslím, cítim a vidím, milujem všetko, len temno nenávidím) ժողովածուն, որը սլովակյան պրոլետարական պոեզիայի առաջին փորձն է։ 1929 թվականին հրատարակել է «Ապամոնտաժ» (Demontáž) ժողովածուն, իսկ 1932 թվականին՝ «Երեկոյան լույսերը-ը (Večerné svetlá)։

1931 թվականին ճանապարհորդել է ԽՍՀՄ-ում, մասնավորապես Սիբիրում, հասել մինչև Խաբարովսկ։ Սիբիրի մասին իր տպավորությունները նա արտացոլել է բանաստեղծությունների շարքով՝ «Անգարա» (1934) ժողովածուում:

1935 թվականին միացել է սոցիալիստական ռեալիզմի դիրքորոշումները կիսող չեխ և սլովակ գրողների ասոցիացիային («Բլոկ», 1935-1938): Դրա նախաձեռնողը եղել է Բեդրժիխ Վացլավեկը, իսկ անդամների թվում են եղել Պետեր Իլեմնիցկին և Ֆրանյա Կրալը։

Պոնիչանը եղել է 1936 թվականին Սլովակ գրողների միության նախաձեռնությամբ Տրենչյանսկե Տեպլիցե առողջարանային քաղաքում տեղի ունեցած Սլովակ գրողների համագումարի հիմնական զեկուցողներից մեկը: Նա մասնակցել է Մշակույթի պաշտպանության գրողների միջազգային ասոցիացիայի (Association internationale des écrivains pour la défense de la culture, AIEDC) երրորդ համաժողովին, որը տեղի է ունեցել 1938 թվականի ամռանը Փարիզում: 1937 թվականին հրատարակել է «Բևեռներ» (Póly) ժողովածուն։

Գրել է նաև  «Տարօրինակ Յանկոն» հերոսական ռոմանտիկ պոեմը (Divný Janko, 1941)՝ նվիրված բանաստեղծ Յանկո Կրալի ճակատագրին, «Երազ սահմանին» ժողովածուն (Sen na medzi, 1942), «Իվան Կլասս» (Ivan Klas, 1946) ինքնակենսագրական պոեմը, Սլովակյան ազգային ապստամբության մասին «Ապստամբություն» (Povstanie, 1946) պոեմը,  տարբեր տարիների բանաստեղծությունների ժողովածուն  Բրատիսլավայի մասին՝ «Քաղաքը» (Mesto, 1947), «Ժամանակի զարկերակի վրա» (Na tepne čias, 1949), «Հոսքը չի դադարում, (Riava neutícha, 1958) «Ես բռնել եմ երկրից, երկիրը պահում էինձ» (Držím sa zeme, drží ma zem, 1967), «Խորություններ և հեռավորություններ» (Hĺbky a diaľky, 1973) ժողովածուները։   

Պոնիչանի գրչին են պատկանում «Մեքենաները սկսել են աշխատել» (Stroje sa pohli, 1935), «Սարդոստայն» (Pavučina, 1945), «Յանոշիկյանները» (Jánošíkovci, 1973), «Պետք է ապրել» (Treba žiť, 1946), «Լեռնային ծաղիկ» (Hôrny kvet, 1945) սոցիալ-քաղաքական վեպերը։ Հեղինակ է «Sam» (1945), «Z čias - nečias» (1949), «Po horách - dolinách» (1959), «A svet sa hýbe» (1960)  և այլ ժողովածուների,  «Փոթորկուն երիտասարդություն» (Búrlivá mladosť, 1975), «Նվաճողը» (Dobyvateľ, 1979) հուշագրությունների և հետմահու հրատարակված «Ամրոցի կործանումը» (Skaza hradu, 1979) պատմավեպի։

Ուսանողական տարիներին գրել է «Երկու աշխարհ» (Dva svety, 1924), «Կռիվ» (Boj, 1935), «Ապստամբություն հրամանով» (Vzbura na rozkaz, 1936) դրամաները, «Յանոշիկ» (Jánošík, 1941), նվիրված սլովակյան բանահյուսության լեգենդար հերոսին, «Մաքուր խաղ» (Čistá hra, 1949), «Շտիրիյա» (Štyria, 1958) և այլ ստեղծագործություններ։  

Գրել է «Յանոշիկ» (Jánošík, 1941), «Բանաստեղծը և արքան» (Básnik a kráľ, 1943) ռադիոբեմադրությունները և այլն։

Ռուսերենից թարգմանել է Վլադիմիր Մայակովսկու, Սերգեյ Եսենինի, Ալեքսանդր Բլոկի, Դեմյան Բեդնիի, Բորիս Պաստեռնակի և այլ ռուս բանաստեղծների բանաստեղծությունները, բուլղարերենից՝ Քրիստո Բոտևի, գերմաներենից՝ Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթեի, հունգարերենից՝ Էնդրե Ադիի և Շանդոր Պետեֆիի բանաստեղծությունները։ Թարգմանել է Տարաս Շևչենկոյի «Կտակը» և «Տարասի գիշերը» պոեմը։ 1940-ական թվականներից սկսած թարգմանել է համաշխարհային դրամատուրգների (Մոլիեր, Յոհան Ֆրիդրիխ Շիլլեր, Ալեքսանդր Պուշկին և մյուսներ) ստեղծագործություններ և օպերային լիբրետտոներ (Կարլ Մարիա ֆոն Վեբեր, Պյոտր Չայկովսկի և ուրիշներ)։

1949 թվականին Պոնիչանը եղել է Սլովակիայի գրողների միության նախագահը։ Եղել է այն գրողների խմբի անդամ, որը նախապատրաստել է Չեխոսլովակիայի գրողների 1-ին համագումարը 1949 թվականի մարտին, որի ժամանակ հիմնադրվել է Չեխոսլովակիայի գրողների միությունը։ Պոնիչանը ղեկավար պաշտոններ է զբաղեցրել Չեխոսլովակիայի գրողների միության սլովակյան բաժանմունքում։
1971 թվականի մայիսին Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցությունը նշել է Յան Պոնիչանի հիսունամյակը։

Մահացել է 1978 թվականի փետրվարի 25-ին, Բրատիսլավայում։

## Անձնական կյանք
* Առաջին կին՝ դերասանուհի Բետա Պոնիկանովա (մինչամուսնական ազգանունը՝ Kindernayová, 1908-1987), նկարահանվել է «Կոլոնիա Լանֆիեր» (1969) ֆիլմում։
* Երկրորդ կին՝ Վալերիա (Valéria, մինչամուսնական ազգանունը՝ Գայարսկայա, Gajarská ծնվ․ 1915 թվականին)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Կարլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Սլովակ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Սլովակ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սլովակ գրողներ