Կերչի պաշտպանական ռազմագործողություն

**Կերչի պաշտպանական ռազմագործողություն** կամ «**Արոսների որս» ռազմագործողություն** (), 1942 թվականի մայիսի 7-15-ը Վերմախտի 11-րդ բանակի գործողություն Կարմիր բանակի Ղրիմի ռազմաճակատի դեմ: Այն ավարտվեց Կերչի թերակղզու կորստով, Ղրիմի ռազմաճակատի պարտությամբ և դրա հետագա լուծարմամբ։ Դրա արդյունքները կանխորոշեցին Սևաստոպոլի պաշտպանության հետագա անկումը:

## Նախորդող իրադարձություններ
1941 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Վերմախտի 11-րդ բանակը Էրիխ ֆոն Մանշթայնի հրամանատարությամբ սկսեց Ղրիմի գրավման գործողությունը։ Նոյեմբերի 16-ին ամբողջ թերակղզին, բացի Սեւաստոպոլից, օկուպացված էր։

1941 թվականի դեկտեմբերից 1942 թվականի հունվարին Կերչ-Թեոդոսիայի դեսանտային գործողության արդյունքում խորհրդային զորքերը ետ գրավեցին Կերչի թերակղզին և 8 օրում առաջ շարժվեցին 100–110 կմ։ Սակայն հունվարի 18-ին գերմանական զորքերը վերագրավեցին Թեոդոսիան։

1942 թվականի փետրվար-ապրիլ ամիսներին խորհրդային զորքերը երեք անգամ փորձեցին շրջել իրադարձությունների ընթացքը Ղրիմում, բայց, ի վերջո, միայն մեծ կորուստներ կրեցին (1942 թվականի հունվարի 14-ից մինչև ապրիլի 12-ը Ղրիմի ռազմաճակատը կրեց ավելի քան 110,000 զոհ, այդ թվում՝ ավելի քան 43,000-ը անդառնալի):

## Գերմանական հրամանատարության ծրագրեր
Վերմախտի Զինված ուժերի գերագույն հրամանատարությունը (*OKW*) 1942 թվականի ապրիլի 5-ի թիվ 41 հրահանգով գերմանական 11-րդ բանակին հանձնարարել էր մաքրել Կերչի թերակղզին թշնամուց և գրավել Սևաստոպոլը։

Է. Մանշտեյնը պատերազմից հետո հիշել է.

Հարավային հատվածի ռազմաճակատը ճեղքելով և հարվածային խումբը Պարպաչ գյուղ հասնելուց հետո, Մանշթայնը ծրագրում էր այն թեքել դեպի հյուսիս և շրջապատել 47-րդ և 51-րդ բանակների հիմնական ուժերը՝ սեղմելով նրանց դեպի Ազովի ծով, իսկ ուժերի մի մասի հետ առաջ շարժվել դեպի թուրքական պարիսպ Կերչ՝ ընդհատելով հնարավոր փախուստի ուղիները և ոչնչացնելով խորհրդային զորքերին։ Մնացած զորքերը պետք է դիմեին ճակատային գործողություններ՝ 47-րդ և 51-րդ բանակներին մատնելու համար: Հիմնական հարձակման ուղղության ընտրությունը կատարվել է գերմանա-ռումինական կողմի համար առաջնային գծի շահավետ կազմաձևման, ինչպես նաև 44-րդ բանակի ճակատի դիմաց հրամանատարական բարձունքների առկայության պատճառով, որտեղից երևում էր նրա պաշտպանության ողջ օպերատիվ խորությունը: Բացի այդ, Մասթեյնը հաշվի է առել սովետական ​​հրամանատարության սխալները. բոլոր մարտունակ ստորաբաժանումները հնարավորինս մոտ են քաշվել առաջնագծին, թիկունքում չկար ոչ պատշաճ կերպով կահավորված պաշտպանական գծեր (մի շարք տարածքներում դրանց շինարարությունը նոր էր սկսվել), ոչ էլ զորքեր, որոնք կարող էին արագ գրավել դրանք և դրանով իսկ հետաձգել գերմանական բանակը, երկրորդը. 44-րդ բանակը գտնվում էր առաջնագծից ընդամենը 3-4 կիլոմետր ետևում։ Խորհրդային պաշտպանությունը կառուցված էր մեկ էշելոնում։ Հաշվի առնելով Ղրիմի ռազմաճակատի գերազանցությունը զորքերով և սպառազինությամբ՝ գերմանական հրամանատարությունը մեծ ուշադրություն է դարձրել իր ավիացիայի հետ համագործակցությանը, որին նշանակվել է կարևոր դեր գործողության մեջ։

Ճեղքումն ապահովելու համար իմպրովիզացված գերմանա-ռումինական շարժական ստորաբաժանումը՝ Գրոդդեկ (հետագայում՝ Կորնետ) բրիգադը, հատուկ ստեղծվել է ռոշիորների, մոտոցիկլավարների և թեթև զրահատեխնիկայի գնդերի մոտոհրաձգային ստորաբաժանումներից:

Այսպիսով, հարձակումից մի քանի շաբաթ առաջ գերմանական ավիացիան ուժեղացրեց պայքարը խորհրդային տրանսպորտի դեմ Կերչի նեղուցում, խորտակելով զգալի քանակությամբ ջրային նավեր և դժվարություններ առաջացնելով ռազմաճակատի զորքերը զինամթերքով և վառելիքով ապահովելու համար:

## Կողմերի ուժեր
մինի|280x280пкс|''Marder III'' հակատանկային ինքնագնաց հրետանային կայանք Կերչերի թերակղզում, մայիս 1942, Բունդեսարխիվ
### Վերմախտը և ռումինական բանակը

* 11-րդ բանակ (հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Է. ֆոն Մանշթայն)
* 30-րդ բանակային կորպուս (գեներալ-լեյտենանտ Մ. Ֆրետեր-Պիկո)
* 28-րդ եգերական դիվիզիոն
* կցված 190-րդ գրոհային զենքերի դիվիզիան
* 50-րդ հետևակային դիվիզիա
* 132-րդ հետևակային դիվիզիա
* 170-րդ հետևակային դիվիզիա
* 22-րդ տանկային դիվիզիա
* 42-րդ բանակային կորպուս (հետևակային գեներալ Ֆրանց Մատենկլոտ)
* 46-րդ հետևակային դիվիզիա
* Ռումինիայի 7-րդ բանակային կորպուս (գեներալ Ֆլորեա Միտրանեսկու)
* Ռումինիայի 10-րդ հետևակային դիվիզիա
* Ռումինիայի 19-րդ հետևակային դիվիզիա
* Ռումինիայի 8-րդ հեծելազորային բրիգադ
* 4-րդ օդային նավատորմը (հրամանատար Վ. ֆոն Ռիխտհոֆեն) օդային աջակցություն է ցուցաբերել 11-րդ բանակին՝ հատկացնելով մինչև 700 ինքնաթիռ Կերչի թերակղզում գործողությունների համար։ Գերմանա-ռումինական խմբի ընդհանուր թիվը մինչև հարձակման մեկնարկը կազմում էր մինչև 150000 մարդ, 2472 հրացան և ականանետ, 180 տանկ։

### Կարմիր բանակ
1942 թվականի ապրիլի 21-ին ստեղծվեց Հյուսիսային Կովկասի ուղղության գլխավոր հրամանատարությունը՝ մարշալ Սեմյոն Բուդյոննիի գլխավորությամբ։ Ազովի ռազմական նավատորմի հետ ղեկավարել է Ղրիմի ռազմաճակատը, Սևաստոպոլի պաշտպանական շրջանը, Հյուսիսային Կովկասի ռազմական օկրուգը և Սևծովյան նավատորմը։
**Ղրիմի ռազմաճակատ** (հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Դ. Տ. Կոզլով, Ռազմական խորհրդի անդամներ դիվիզիոն կոմիսար Ֆ. Ա. Շամանին և Համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության (բոլշևիկներ) Ղրիմի մարզային կոմիտեի քարտուղար Վ. Ս. Բուլատով, շտաբի պետ, գեներալ-մայոր Պ. Պ. Վեչնին, Գերագույն հրամանատարության ներկայացուցիչ Լև Մեխլիս։

* 44-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ս. Ի. Չեռնյակ)
* 63-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիա
* 157-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 276-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 396-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 404-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 124-րդ և 126-րդ առանձին տանկային գումարտակներ
* 47-րդ բանակ (գեներալ-մայոր Կ. Ս. Կոլգանով)
* 77-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիա
* 224-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 236-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 271-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 320-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 51-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Վ.Ն. Լվով)
* 138-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 302-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 390-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 398-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 400-րդ հրաձգային դիվիզիա
* Առաջնագծի ենթակայության մեջ
* 156-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 72-րդ հեծելազորային դիվիզիա
* 12-րդ, 139-րդ և 143-րդ հրաձգային բրիգադներ, 83-րդ ռազմածովային հրաձգային բրիգադ, 151-րդ ամրացված շրջան, 54-րդ մոտոհրաձգային գունդ, 13-րդ առանձին մոտոցիկլետային գունդ:
* 39-րդ, 40-րդ, 55-րդ և 56-րդ տանկային բրիգադները, 79-րդ և 229-րդ առանձին տանկային գումարտակները.
* Ղրիմի ռազմաճակատի ռազմաօդային ուժերը գլխավորում էր գեներալ-մայոր Է.Մ.Նիկոլաենկոն։

Ղրիմի ռազմաճակատն ուներ 296000 մարդ, 4653 հրաեն և ականանետ, 213 պիտանի տանկ և 406 սպասարկվող ինքնաթիռ:

## Գործողության ընթացք
[слева|մինի|Գերմանական ավիացիան ռմբակոծում է խորհրդային դիրքերը Կերչի թերակղզում, մայիս 1942. ''Narodowe Archiwum Cyfrowe'', [Լեհաստան]]
thumb|Խորհրդային զինվորները հակագրոհ են իրականացնում թշնամու վրա Ղրիմի ռազմաճակատում. 1942 թվական
Գործողությունը սկսվել է 1942 թվականի մայիսի 7-ին, առաջին հարվածը հասցվել է օդից։ Ռմբակոծիչները թիրախային հարված են հասցրել նախապես հետախուզված թիրախներին։ Արդյունքում, խորհրդային շտաբը, որը երկար ժամանակ չէր փոխել իր տեղը, մեծ կորուստներ ունեցավ։

Մայիսի 8-ին հրետանային նախապատրաստությունից հետո սկսվեց 30-րդ բանակային կորպուսի գրոհը։ Գլխավոր հարձակման ուղղությամբ գործել է գեներալ Ֆ. Լինդեմանի 132-րդ հետևակային դիվիզիան, հարձակումն իրականացվել է խորհրդային 44-րդ բանակի գոտում։ Ճակատամարտի առաջին ժամերին Ղրիմի ռազմաճակատի խորհրդային զորքերը պահում էին պաշտպանական ճակատը, բայց զինամթերքի սպառումից, գերմանական ավիացիայի ուժեղացումից և գերմանացիների կողմից կրկնակի հրետանային նախապատրաստություն իրականացնելուց հետո այն ճեղքվեց 5 կմ ճակատով և 8 կմ խորությամբ: Հակառակորդի հաջողությանը նպաստել է նաև գերմանացիների կողմից ծովից մինչև գումարտակի նավակ իջնելը 63-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիայի թիկունքում, ինչը խուճապ է առաջացրել։

Մայիսի 9-ին գերմանական հրամանատարությունը մեծացրեց հարձակման ուժը՝ մարտի մեջ մտցնելով 170-րդ հետևակային դիվիզիան։ Հարձակում սկսեց նաև գերմանական 22-րդ Պանզեր դիվիզիան (մինչև 100 տանկ). մայիսի 10-ին այն թափանցել է Ղրիմի ճակատի պաշտպանության խորքերը և թեքվել դեպի հյուսիս՝ հասնելով 47-րդ և 51-րդ բանակների հաղորդակցություններին: Ղրիմի ճակատի հրամանատարությունը բանակի հրամանատարներից հապճեպ պահանջել է հակահարվածներ անցնել ճեղքած թշնամու դեմ։ Մայիսի 9-ին ավիահարվածի ժամանակ 51-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Վ.Ն. Լվովը սպանվել է, իսկ նրա տեղակալ գեներալ-մայոր Կ.Ֆ. Բարոնովը, ծանր վիրավորվել է։ Հրամանատարի պաշտոնակատարը բանակի շտաբի պետ, գնդապետ Գ.Պ.Կոտովն էր։

Գերմանա-ռումինական աշխատանքային խումբը՝ «Գրոդեկի մոտոհրաձգային բրիգադը» (ըստ խորհրդային աղբյուրների՝ 40 մեքենա, 10 տանկ և 100 մոտոցիկլետ) գրավել է Խարջի-Բիեի օդանավակայանը 1942 թվականի մայիսի 9-ի կեսօրին, ժամը 18:00-ին, Կարանգիտ օդանավակայանը, 20։ 00՝ ցամաքում ոչնչացնելով 35 И-153 կործանիչ։ Ընդհանուր առմամբ, «Գրոդեկի խումբը» ցամաքում գրավել և ոչնչացրել է խորհրդային 58 ինքնաթիռ։

մինի|Է. ֆոն Մանշթայնը երթի շարասյունում՝ Կերչի մոտ, մայիս 1942: Լուսանկարը՝ Բունդեսարխիվ
Մայիսի 10-ի գիշերը, ռազմաճակատի հրամանատար Դ. Տ. Կոզլովի և Ստալինի զրույցից հետո որոշում է կայացվել ճակատային զորքերը դուրս բերել Կիմմերյան պատնեշի (հայտնի է նաև որպես Ուզունլարի կամ Ակոսի պատնեշ)։ Բայց 51-րդ և 47-րդ բանակներն այլևս չկարողացան նահանջելու հրաման ստանալ։ Այս ուշացումը դարձավ հետագա աղետի պատճառ։
Մայիսի 10-ի օրվա ավարտին գերմանական 30-րդ բանակային կորպուսի առաջապահ ստորաբաժանումները հասան Կիմմերյան (Ուզունլար) պարսպի մոտ։ Մայիսի 10-ին և 12-ին գերմանացիները դեսանտային զորքեր են իջեցրել 44-րդ բանակի թիկունքում։ Մայիսի 11-ին գերմանական զորքերի մի մասը թեքվեց դեպի հյուսիս և կարողացավ իրականացնել գործողության նախնական պլանը՝ խափանել 47-րդ և 51-րդ բանակների փախուստի ուղիները (այս օրը այդ բանակների զորքերը գտնվում էին Կերչից 85 կմ հեռավորության վրա, իսկ առաջադեմ գերմանական զորքերը՝ 35 կմ հեռավորության վրա): Խորհրդային զորքերը, որոնք սկսեցին նահանջել, ենթարկվեցին շարունակական օդային հարվածների և կենտրոնացված հրետանային կրակի։ Այդ օրը կորուստներն ահռելի էին. Մայիսի 13-ին թուրքական պատի վրա խորհրդային ​​պաշտպանությունը նույնպես ճեղքվեց։ Կերչը պաշտպանող այլևս չկար։ Հակառակորդը ճեղքել է նրա ծայրամասերը։

Մայիսի 13-ի Խորհրդային ինֆորմբյուրոյի զեկույցում ասվում էր. 

Մայիսի 14-ի գիշերը մարշալ Ս. Մ. Բուդյոննին թույլատրեց զորքերի տարհանումը Կերչի թերակղզուց։ Մի քանի ժամ անց համապատասխան թույլտվություն ստացավ Ի.Վ.Ստալինից։ Մայիսի 15-ի վերջին հակառակորդը գրավել էր Կերչը։ Խորհրդային զորքերի չմիավորված մնացորդները կռվում էին դիմադրության երեք տարբեր գրպաններում՝ Կերչի Վոյկովի մետալուրգիական կոմբինատում, Ենիկալե գյուղում և Օպասնոե գյուղում: Այնտեղից շարունակվող հրետանային ու օդային կրակի ներքո տարհանումը շարունակվել է մինչև մայիսի 20-ը և ուղեկցվել մեծ կորուստներով։ Քաղաքի դիմադրելու կարողությունը սպառելուց հետո Կերչի ողջ մնացած պաշտպանները նահանջեցին Աջիմուշկայի քարհանքեր։
Շուրջ 140 հազար մարդ, 157 ինքնաթիռ, 22 ատրճանակ և 29 «Կատյուշա» տարհանվել է Թաման թերակղզի։

Տարհանման ավարտից հետո Ղրիմի ռազմաճակատը և Հյուսիսային Կովկասի ուղղությունը լուծարվել են շտաբի հրահանգով։ Մնացած զորքերը ուղարկվել են Հյուսիսային Կովկասի նոր ռազմաճակատ ձևավորելու (հրամանատար՝ մարշալ Ս. Մ. Բուդյոննի)։

## Ճակատամարտի արդյունքներ
Կերչի շրջանում խորհրդային զորքերը ջախջախիչ պարտություն կրեցին։ Արդյունքում իրավիճակը խորհրդային-գերմանական ճակատի հարավային թևում զգալիորեն բարդացավ։ Թշնամին սկսեց սպառնալ Կերչի նեղուցով և Թաման թերակղզով ներխուժել Հյուսիսային Կովկաս։ Կերչի թերակղզուց խորհրդային զորքերի տարհանումից անմիջապես հետո Մանշթայնը ազատագրված զորքերը և հրետանին տեղափոխեց Սևաստոպոլ և սկսեց շտապ նախապատրաստվել քաղաքի վրա երրորդ հարձակմանը: Նա այնտեղ է տեղափոխել նաև գերեվարված խորհրդային հրետանու և մեքենաների մի մասը, որոնք նույնպես օգտագործվել են մարտերում։ Արդյունքում 1942 թվականի հունիս-հուլիսին մեկ այլ գրոհի ժամանակ քաղաքը գրավվեց։

Կերչի և Սևաստոպոլի անկումից հետո գերմանական հրամանատարությունը կարող էր օգտագործել գերմանական 11-րդ բանակի ազատագրված ուժերը խորհրդա-գերմանական ճակատի ցանկացած հատվածում: Այս հաջողությունների համար 1942 թվականի հուլիսի 1-ին Է.ֆոն Մանշթայնը ստացավ ֆելդմարշալի կոչում։
մինի|Խորհրդային զինվորները հանձնվում են 22-րդ տանկային դիվիզիայի հարձակողական գոտում
### Խորհրդային զորքերի կորուստներ
Մայիսի 8-ից Ղրիմի ռազմաճակատն անդառնալիորեն կորցրել է 162282 մարդ, 4646 հրացան և ականանետ, 196 տանկ, 417 ինքնաթիռ, 10400 մեքենա, 860 տրակտոր և այլ գույք։

Է. ֆոն Մանշթայնը հայտարարեց 170 հազար գերիների, 258 տանկի և 1133 հրազենի գրավման և ոչնչացման մասին։

### Գերմանական զորքերի կորուստներ
2008 թվականի անգլիական աղբյուրի համաձայն՝ գերմանական զորքերը կորցրել են ընդամենը 3397 մարդ (որից 600-ը զոհվել են), 8 տանկ, 3 գրոհային հրազեն, 9 հրետանի, ինչը զգալի զարմանք է առաջացնում հաշվարկի մեթոդներում։ Համաձայն նույն հեղինակի մեկ այլ գրքի, որը հրատարակվել է 2014 թվականին, 1942 թվականի մայիսի 8–19-ին Գերմանիայի կորուստները կազմել են 7588 մարդ (1703 սպանված կամ գերի ընկած) և 12 տանկ։

Գերմանական կորուստների մասին տվյալները (ըստ բաժանման և գերմանական արխիվների հղումներով) տրված են Ա. Վ. Իսաևի «Ղրիմի ռազմաճակատի պարտությունը» աշխատությունում և կազմում է 9592 մարդ (ներառյալ 2026 սպանված, 7124 վիրավոր և 442 անհայտ կորած գործողությունների ժամանակ։

## Խորհրդային հրամանատարության կազմակերպչական եզրակացություններ
1942 թվականի հունիսի 4-ին հրապարակվել է Գերագույն հրամանատարության շտաբի թիվ 155452 հրահանգը «Կերչի գործողության մեջ Ղրիմի ռազմաճակատի պարտության պատճառների մասին»։ Այն մատնանշում էր Ղրիմի ռազմաճակատի և նրա բանակների հրամանատարության կողմից «ժամանակակից պատերազմի բնույթի չըմբռնումը» և մեղադրանքներ հնչեցնում «ղեկավարության բյուրոկրատական ​​և թղթի վրա հիմնված մեթոդի մասին»:

Նույն փաստաթուղթը ներառում էր նաև հետևյալ կազմակերպչական եզրակացությունները.

* Գերագույն հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչ, 1-ին աստիճանի բանակի կոմիսար Լ.Մեխլիսը հեռացվել է ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողովրդական կոմիսարի տեղակալի և Կարմիր բանակի գլխավոր քաղաքական տնօրինության պետի պաշտոնից և նշանակվել Կորպուսի կոմիսար։
* Գեներալ-լեյտենանտ Դ.Տ.Կոզլովը հեռացվել է ռազմաճակատի հրամանատարի պաշտոնից և կոչումն իջեցվել է մինչև գեներալ-մայորի:
* Դիվիզիայի կոմիսար Ֆ.Ա.Շամանինը հեռացվել է ռազմաակատի ռազմական խորհրդի անդամի պաշտոնից և ստացել բրիգադի կոմիսարի կոչում։
* Գեներալ-մայոր Պ.Պ.Վեչնին հեռացվել է ռազմաճակատի շտաբի պետի պաշտոնից։
* Գեներալ-լեյտենանտ Ս. Ի. Չերնյակը և գեներալ-մայոր Կ. Կոլգանովը հեռացվել են իրենց պաշտոններից՝ որպես այլևս գոյություն չունեցող բանակների հրամանատար և ստացել գնդապետի կոչում։
* Գեներալ-մայոր Է.Մ.Նիկոլաենկոն հեռացվել է ռազմաճակատի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարի պաշտոնից և ստացել գնդապետի կոչում։

Ղրիմի ռազմաճակատի պարտությունը մեծ հարված էր Կարմիր բանակի գլխավոր շտաբի պետ մարշալ Բ.Մ.Շապոշնիկովի համար։ Մայիսի 11-ի գիշերը նա հրամաններ է ստորագրել Գերագույն հրամանատարության շտաբից, իսկ արդեն նույն օրը երեկոյան զորքերին ուղղված հաջորդ հրահանգը ստորագրել են Ստալինը և Ա.Մայիսի 11-ի գիշերը նա ստորագրեց հրահանգներ ՇԲ Գերագույն հրամանատարություն, իսկ արդեն նույն օրը երեկոյան զորքերին ուղղված հաջորդ հրահանգը ստորագրեցին Ի.Վ.Ստալինը և Մ. Վասիլևսկին (նա դարձել է Գլխավոր շտաբի պետի ժամանակավոր պաշտոնակատար)։

Գլխավոր շտաբի հրահանգը չի վերլուծում հենց շտաբի և գլխավոր շտաբի պատասխանատվությունը, բայց մի շարք հետազոտողներ պնդում են, որ իրենք նույնպես կիսում են մեղքը. միջանկյալ ղեկավար մարմնի առկայությունը՝ ի դեմս Հյուսիսային Կովկասի զորքերի գլխավոր հրամանատարության, շտաբի ներկայացուցիչ Լ.Զ.Մեխլիսի անմիջական և ոչ կոմպետենտ միջամտությունը
ռազմաճակատի հրամանատարությանը, Ղրիմի ճակատի ամբողջ ավիացիայի բոլորովին սխալ ստորադասումը արդեն ճակատամարտի ժամանակ հեռահար ավիացիայի հրամանատարի տեղակալին, ճակատի պաշտպանության համար պատրաստվածության բացակայությունը, հիմնականում այն ​​պատճառով, որ շտաբը, մինչև գերմանական հարձակման սկիզբը, շարունակում էր նրան հարձակողական առաջադրանքներ տալ՝ առանց նրանց անհրաժեշտ ռեսուրսներ տրամադրելու:

## Ժամանակակիցների գնահատականներ
Ողբերգությունից երկու ամիս առաջ Ղրիմի ռազմաճակատ այցելած Կ.Սիմոնովի կարծիքը.

Աղետը եղավ իմ այստեղից՝ Կերչից գնալուց երկու ամիս անց, դրանից հետո, հետադարձ հայացքով, գուցե չհավատաք, բայց հետո, երբ բանակից վերադառնում էի նախ Կերչ, իսկ հետո Մոսկվա՝ 
զորքերի տեսարանից, որոնք անտեղի և անիմաստ խցկված էին մինչև առաջնագիծը, և հարակից խառնաշփոթից հետո, որը տեսա մեր անհաջող հարձակման ժամանակ, ես ծանր կանխազգացում ունեի, որ 
այստեղ կարող է շատ վատ բան լինել։
Առաջնագծի մոտ ամենուր այնքան շատ զորք կար, որ նրանց մեծ քանակությունը մի կերպ թուլացնում էր զգոնության զգացումը։ Ոչ ոք չամրացավ, ոչ ոք խրամատ չփորեց։ Ոչ միայն առաջնագծում, 
այլեւ թիկունքում հակառակորդի կողմից հնարավոր ակտիվ գործողությունների դեպքում ոչինչ չի արվել։
Այստեղ՝ Ղրիմի ճակատում, այն ժամանակ՝ փետրվարին, կարգախոսն էր՝ «Բոլորն առաջ, առաջ և առաջ»: Թվում է, թե քաջությունը կայանում է նրանում, որ բոլորը հնարավորինս մոտ լինեն ճակատին, 
առաջնագծին, որպեսզի, Աստված մի արասցե, որոշ ստորաբաժանումներ չհայտնվեն թիկունքում, որպեսզի, Աստված մի արասցե, ինչ-որ մեկը չհայտնվի թշնամու հրետանային կրակից դուրս… Ինչ-որ 
անհասկանալի և սարսափելի մոլուցք, որին ես երբեք չեմ հանդիպել…
Պատերազմի ավարտից և մեր հաղթանակից գրեթե երեսուն տարի անց ես դեռ չեմ կարող առանց ցավի ու վշտի վերընթերցել օրագրի այս էջերը։ Այն անհաջող հարձակումը, որին ես ականատես եղա այն 
ժամանակ, ուղղակի նախերգանքն էր այն ամենի, ինչ դրան հաջորդեց։ Ե՛վ փետրվարյան ձախողման, և՛ մայիսյան պարտության ժամանակ Մեխլիսը, ով գործում էր Ղրիմի ճակատում որպես շտաբի 
ներկայացուցիչ և իրեն այնտեղ պահում որպես Ստալինի անձնական ներկայացուցիչ, ենթարկեց կիրթ, բայց թուլակամ ռազմաճակատի հրամանատարին և ամեն ինչ ինքն էր ղեկավարում: Նա ղեկավարում էր 
այնպես, ինչպես կարող էր անել մի մարդ, ով անձնապես մոլեռանդորեն խիզախ էր, ռազմական առումով ոչ կոմպետենտ, բայց իր էությամբ ուժեղ և ոչ մեկի կարծիքը հաշվի չէր առնում։ Ինձ ասացին, 
որ երբ Ղրիմի աղետից հետո Մեխլիսը զեկույցով եկավ Ստալինի մոտ, վերջինս չցանկացավ լսել նրան և ասաց միայն մեկ արտահայտություն. «Անիծվեք դուք», և դուրս եկավ գրասենյակից։
Ես հավատում էի այս պատմությանը, գոնե դրա հոգեբանական հնարավորությանը։
Վասիլևսկու «Իմ կյանքի գործը» գրքում կարդալուց հետո ես ավելի համոզվեցի իմ տեսակետում․ «Կերչի գործողության ձախողման հիմնական պատճառն այն է, որ ռազմաճակատի հրամանատարությունը՝ 
Կոզլովը, Շամանինը, Վեչնին, շտաբի ներկայացուցիչ Մեխլիսը, ռազմաճակատի բանակի հրամանատարները և հատկապես 44-րդ բանակը՝ գեներալ-լեյտենանտ Չերնյակը և 47-րդ բանակը՝ գեներալ-մայոր Կոլգանովը, բացահայտեցին պատերազմի ժամանակակից էությունը հասկանալու իսպառ բացակայությունը»։


## Գրականություն
* История Второй мировой войны. 1939—1945. Т. 5 — М.: Воениздат, 1975. — С. 122—126.
* *Манштейн Э*. Утерянные победы. — М.-СПб.: АСТ—Terra Fantastica. 1999. ISBN 5-237-01547-6
* 
* ''Исаев А. В., Хазанов Д. Б., Глухарев Н. Н., Романько О. В.'' Битва за Крым 1941—1944 гг. — М.: Яуза, Эксмо, 2016. — ISBN 978-5-699-92485-1
* *Исаев А. В.* Краткий курс истории ВОВ. Наступление маршала Шапошникова. — М.: Яуза, Эксмо, 2005.
* 
* *Хазанов Д. Б.* «В операциях такого крупного масштаба… должно быть обеспечено полное господство в воздухе». Авиация в боях над Керченским полуостровом (декабрь 1941 г. — май 1942 г.) // Военно-исторический журнал. — 2016. — № 10. — С.18—24.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ղրիմի ռազմաճակատի ողբերգությունը
* Կերչի թերակղզու ճակատամարտ. Անիմացիոն ներկայացում (անգլերեն)

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վերմախտ