Պաուլ Շիման

**Կարլ Քրիստիան Թեոդոր Պաուլ Շիման** (, ), լատվիացի լրագրող, քաղաքական գործիչ, իրավաբան, ծագումով՝ բալթյան գերմանացի։ Հայտնի է որպես ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպան և ապազգային պետության գաղափարախոս, եղել է Լատվիայի խորհրդարանի մի քանի գումարումների պատգամավոր՝ գլխավորելով Գերմանաբալթյան դեմոկրատական կուսակցության խմբակցությունը։ Լինելով նացիզմի համոզված հակառակորդ՝ Շիմանը գերմանական օկուպացիայի տարիներին իր տանը թաքցրել է հրեա Վալենտինա Ֆրեյմանեին, որը հաջողությամբ վերապրել է պատերազմը, և 1999 թվականին հետմահու արժանացել է «Աշխարհի արդարակյացի» կոչմանը։

## Կենսագրություն
Պաուլ Շիմանը ծնվել է 1876 թվականին Ելգավայում՝ Օստզեյան (բալթյան) գերմանացիների ընտանիքում, որը Կուռլանդիայում հաստատվել է 18-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Նրա հայրը, ձգտելով խուսափել Պաուլին և նրա ավագ եղբորը Կուրլանդիայի նահանգի կրթական համակարգում ընդգրկելուց, որն այդ ժամանակ ենթարկվել է ինտենսիվ ռուսականացման, երեխաներին ուղարկել է Գերմանիա կրթություն ստանալու։ Այնտեղ Պաուլը հիմնականում սովորել է իրավագիտություն (սկզբում ավարտելով Քյոլնի համալսարանն այդ մասնագիտությամբ, իսկ հետո 1902 թվականին դոկտորի կոչում ստանալով Գրայֆսվալդում), բայց զգալի ուշադրություն է դարձրել նաև այլ առարկաների վրա՝ որոշակի պահի ազդվելով Ֆրիդրիխ Նաումանի գաղափարներից։

1903 թվականին Շիմանը լրագրողական կարիերան սկսել է Ռևելում հրատարակվող Revalsche Zeitung թերթում՝ լիբերալ խմբագիր Քրիստոֆ Միկվիցի մոտ։ Այս թերթում նա կատարել է թատերական քննադատի և խմբագրի օգնականի դեր։ 1907 թվականին նա տեղափոխվել է Rigasche Rundschau թերթ, որտեղ, բացի թատերական քննադատության բաժնից, վարել է նաև քաղաքական սյունակներ։ Նրա թատերագիտական հետազոտությունները 1912 թվականին հանգեցրել են առանձին ակադեմիական հրապարակման լույս տեսնելուն։ 1919 թվականին Շիմանը ստանձնել է Rundschau-ի գլխավոր խմբագրի պաշտոնը, որը զբաղեցրել է մինչև 1933 թվականը՝ այդ ընթացքում այն դարձնելով Արևելյան Եվրոպայի ամենաազդեցիկ գերմանալեզու թերթերից մեկը, որը մեծապես պայմանավորված է եղել նրա սեփական հրապարակումներով, որոնք առանձնանում էին սադրիչությամբ և անկեղծությամբ։ Իր հոդվածներում Շիմանը պաշտպանել է չափավոր լիբերալ հայացքները, ողջունում Ռուսաստանում սահմանադրության ընդունումը և սոցիալական բարեփոխումների սկիզբը։ 1907 թվականին նա գլխավորել է Էստոնիայի Սահմանադրական կուսակցությունը, որը գաղափարապես մոտ է եղել Ռիգայի բալթյան սահմանադրական կուսակցությանը և օկտյաբրիստներին՝ Դումայի ընտրություններին մասնակցելու մտադրությամբ, սակայն պարզել է, որ այն աջակցություն չի վայելում բնիկ բնակչության շրջանում։ Այնուամենայնիվ, նրա լիբերալիզմը և դասային ամբարտավանության մերժումը Օստզեյան ազնվականության շրջանում հանգեցրել են հարաբերությունների սրմանը բալթյան գերմանացիների շրջանում պահպանողական մեծամասնության հետ, որոնք նրան մկրտել են որպես «կարմիր Շիման»։

Շիմանի կողմից դավանվող ժողովրդավարական գաղափարախոսությունը և բալթյան գերմանացիների համայնքին հավատարմությունը չէին խանգարում նրա հավատարմությանը Ռուսական կայսրությանը։ Նա պարտադիր զինվորական ծառայություն է անցել ռուսական բանակում, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես դարձել է պահեստազորի սպա։ Զինվորական ծառայության պատճառով Շիմանը ստիպված է եղել լքել Ռիգան գերմանական զորքերի կողմից դրա գրավումից, անմիջապես առաջ, իսկ վերադառնալուց հետո 1918 թվականին գերմանական իշխանությունների կողմից ուղարկվել է Գերմանիա՝ լատվիացի ազգայնականների նկատմամբ համակրանքի կասկածանքների պատճառով։ Պարադոքսալ կերպով այս պատժամիջոցները հանգեցրել են նրան, որ Շիմանը, ով հայտնվել է Բեռլինում հենց Գերմանիայի՝ դեպի երիտասարդ բալթյան հանրապետությունների հետ դաշինք շրջվելու օրերին, նկատելի դեր է խաղացել Վայմարյան հանրապետության պրոբալթյան քաղաքականության ձևավորման գործում։

Շիմանի Ռիգա վերադառնալու ժամանակ Լատվիայի գերմանական համայնքն ապրել է ոչ լավագույն ժամանակները՝ ենթարկվելով գույքի զանգվածային բռնագրավումների։ Այս պայմաններում նա ընկալվել է որպես նոր գաղափարական առաջնորդ և արդեն 1919 թվականին գլխավորել է ոչ միայն Rigasche Rundschau թերթը, այլև նոր Գերմանա-բալթյան դեմոկրատական կուսակցությունը, որին աջակցել է նաև բալթյան գերմանացիների պահպանողական թևի գաղափարախոս բարոն ֆոն Ֆիրքսը: 1920 թվականին Շիմանը դարձել է բալթյան գերմանացիների քաղաքական կուսակցությունների կոմիտեի նախագահը, որը ստեղծվել է նրանց գործողությունները համակարգելու համար։ Նույն թվականին նա ընտրվել է Ռիգայի քաղաքային խորհուրդ, որտեղ նիստեր է գումարել մինչև 1925 թվականը, և Լատվիայի Սահմանադիր ժողով, իսկ 1922 թվականին սահմանադրության հաստատումից հետո դարձել է խորհրդարանի պատգամավոր։ Նա մնացել է խորհրդարանի բոլոր հաջորդ գումարումների պատգամավոր մինչև 1933 թվականը։

20-ական թվականներին Գերմանա-բալթյան կուսակցությունը, լինելով էթնիկ փոքրամասնության կուսակցություն, այնուամենայնիվ, հաջողությամբ է դրսևորել իրեն որպես Լատվիային հավատարիմ կազմակերպություն։ Դեռևս 1919 թվականին Շիմանը հրապարակել է կոչ՝ ուղղված Լատվիայից գաղթած գերմանացիներին՝ վերադառնալու։ Լատվիայի պետականության կայացմանը մասնակցելու հրավերը ներառել է հետևյալ խոսքերը. «Նա, ով այսօր լքում է իր տեղը մեր երկրի շարքերում, հրաժարվում է իր տեղից աշխարհում»։ Այս հետևողական հավատարմությունը տվել է իր պտուղները. Գերմանա-բալթյան կուսակցությունը Լատվիայում ընկալվել է որպես ազգային քաղաքական գործընթացի անբաժան մաս, նրա ներկայացուցիչները մտնում էին նախարարների կաբինետ, և մի անգամ, 20-ական թվականների երկրորդ կեսին, նախագահ Յանիս Չակստեն անգամ առաջարկել է հենց Շիմանին ձևավորել կառավարություն։ Վերջինս, գնահատելով իր տրամադրության տակ եղած 100 պատգամավորից 52-ի կոալիցիան որպես չափազանց անկայուն, հրաժարվել է առաջարկից։ Այնուամենայնիվ, Շիմանի գաղափարական էվոլյուցիայի արդյունքը՝ Լատվիայի գերմանացիների մշակութային ինքնավարության մասին նրա օրինագիծը, թաղվել է խորհրդարանում 1920-ականների վերջին։

1925 թվականին Շիմանը և նրա համախոհները բալթյան գերմանացիների շրջանում կանգնած էին Եվրոպական ազգությունների կոնգրեսի ակունքներում (հայտնի է նաև որպես Եվրոպական փոքրամասնությունների կոնգրես, թեև ինքը՝ Շիմանը, խուսափել է «փոքրամասնություն» հասկացությունից՝ վախենալով բացասական երանգներից): Ժամանակային առումով դա համընկել է Լոկառնոյի կոնգրեսի անցկացման և Գուստավ Շթրեզեմանի հայտարարությունների հետ՝ ի պաշտպանություն Եվրոպայում ազգային փոքրամասնությունների ինքնավարության գաղափարի, այն պայմաններում, երբ Ազգերի լիգան անկարող է եղել լուծել այդ հարցը։ Կոնգրեսում ներկայացվել են Եվրոպայի բոլոր ազգային փոքրամասնությունները, որոնցից յուրաքանչյուրն ուղարկել է իր պատվիրակներին, սակայն գերմանացի պատվիրակների ազդեցությունը (որոնց ղեկավարել է ինքը՝ Շիմանը) փաստացիորեն մնացել է ամենամեծը։

1930-ականների սկզբին Լատվիայում ազգային քաղաքականությունը սկսել է փոխվել դեպի խստացում, և 1933 թվականին Շիմանը, որն այդ պահին արդեն չորրորդ անգամ անընդմեջ ընտրվել է խորհրդարանում, հրաժարվել է պատգամավորական մանդատից՝ տեղափոխվելով Վիեննա, որտեղ շարունակել է աշխատանքը «ռացիոնալ» անազգային պետության դոկտրինի վրա։ Դրանից անմիջապես հետո՝ 1934 թվականի մայիսին, Լատվիայում տեղի է ունեցել հեղաշրջում, որը հանգեցրել է Ուլմանիսի դիկտատուրայի հաստատմանը։ Շիմանը իր ճանաչել Ուլմանիսի կառավարության լեգիտիմությունը՝ համարելով այն հակասահմանադրական։

Շիմանի Ավստրիայում գտնվելու ժամանակահատվածը կարճ է տևել։ Երկիրն անցել է նացիստականացման ինտենսիվ գործընթաց, որն ավարտվել է 1938 թվականին անշլյուսով, և Շիմանը, չընդունելով նացիստական գաղափարները, շտապել է վերադառնալ Ռիգա։ Այնտեղ նա հայտնվել է մոտ 15 հազար գերմանացիների թվում, որոնք 1939 թվականին հրաժարվել են ենթարկվել «հայրենադարձությանը», որը նախատեսել է նրանց բնակեցումը գրավված Լեհաստանի հողերում։ Իր հրապարակումներում նա խստորեն քննադատել է իր նախկին հայրենակիցներին, որոնք այժմ մերժում էին այլ ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները։

Տարբեր աղբյուրներ տարբեր կերպ են ներկայացրել Շիմանի՝ խորհրդային Լատվիայում կարճ ժամանակով բնակվելու մասին։ Եթե «Յադ Վաշեմ» թանգարանի կայքը գրում է, որ Լատվիայում խորհրդային իշխանության առաջին տարում նա կնոջ՝ Շառլոտայի հետ մեծ դժվարությամբ կարողացել է խուսափել Սիբիր աքսորվելուց՝ թաքնվելով ընկերների մոտ, ապա լատվիական «Вести Сегодня» թերթի լրագրող Նիկոլայ Կաբանովի խոսքով՝ խորհրդային իշխանությունը ոչ միայն չի դիպել իր գաղափարական հակառակորդին, այլև 1941 թվականի ամռան սկզբին նրան դասախոսական ամբիոն է տրամադրել Լատվիական ԽՍՀ պետական համալսարանում։ Ամեն դեպքում, Շիմանը չի դարձել բռնաճնշումների զոհ, նաև Ռիգան գերմանացիների կողմից գրավվելուց հետո. վատ առողջությունը նրան թույլ է տվել ապրել իր տանը, թեև նա նոր իշխանությունների կողմից հետապնդման օբյեկտ էր։ 1942 թվականի վերջին Պաուլը և Շառլոտա Շիմանները կարողացան նույնիսկ իրենց տանը թաքցնել մի երիտասարդ հրեա կնոջ՝ Վալենտինա Ֆրեյմանեին, որը կորցրել է իր ամբողջ ընտանիքը Ռիգայի գետտոյում։ Նրանց շնորհիվ Վալենտինան՝ ապագա լատվիացի առաջատար կինոգետը, կարողացել է վերապրել պատերազմը, իսկ նա այդ ընթացքում օգնել է Շիմանին համակարգել իր գրառումներն ու հիշողությունները։

Պաուլ Շիմանը մահացել է Լատվիայում 1944 թվականի հունիսին՝ խորհրդային զորքերի ժամանումից չորս ամիսից առաջ դիաբետից։ Նրա հուղարկավորությունը, գերմանական իշխանությունների կարգադրությամբ, եղել է հնարավորինս համեստ, և արգելվել է նշել նրա քաղաքական ժառանգության մասին։ Ամուսնու մահից հետո Շառլոտա Շիմանը մեկնել է Բավարիա՝ բարեկամների մոտ, և Վալենտինա Ֆրեյմանեն նրան այլևս երբեք չի տեսել։ 1999 թվականին «Յադ Վաշեմ» թանգարանը Պաուլին և Շառլոտա Շիմանին շնորհել է «Աշխարհի արդարակյացներ» կոչումը։

## Գաղափարախոսական դիրքորոշում
Իր կյանքի տարիներին Պաուլ Շիմանը չափավոր լիբերալ ազգայնականությունից անցել է ազգային փոքրամասնությունների իրավահավասարության և անազգային պետության գաղափարներին։ Բալթյան գերմանացիների և Լատվիայի և Էստոնիայի բնիկ բնակչության փոխադարձ մերժման լույսի ներքո նա արդեն 1907 թվականին սկսել է ձևավորել ապագա գաղափարական հարթակ պետության և ազգային փոքրամասնությունների փոխգործակցության հարցի վերաբերյալ։

Շիմանը Բալթյան գերմանացիների նոր պետություններում ապրելու իրավունքի հետևողական պաշտպանն է եղել, որը հիմնված է եղել այս տարածաշրջանում նրանց հարյուրավոր տարիների ներկայության վրա: Նա պայքարել է Լատվիայի օրենքներում Բալթյան գերմանացիների մշակութային ինքնավարության իրավունքի ամրապնդման և պետության կողմից նրանց մշակութային հաստատությունների ֆինանսավորման համար, միևնույն ժամանակ ձեռնպահ մնալով նրանց գործունեությանը որևէ այլ միջամտությունից: Նրա գաղափարախոսության մեկ այլ կետ անհատի ազգային ինքնորոշման իրավունքի ճանաչումն էր. նրա տեսանկյունից ոչ թե պետությունը ծագումնաբանական հետազոտությունների կամ պարզապես ազգանվան հիման վրա, այլ մարդն ինքը պետք է իր համար որոշեր, թե արդյոք նա ցանկանում է ընդգրկվել Լատվիայում գոյություն ունեցող ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների ռեեստրում (և կամավոր լրացուցիչ հարկ վճարել այդ կարգավիճակով)։ Շիմանի և նրա գլխավորած Rigasche Rundschau-ի դիրքորոշումը նրանց հարգանք է բերել ևս մեկ ազգային փոքրամասնության՝ լատվիական հրեաների շրջանում։ Հրեաներին գրավել է նաև այն փաստը, որ Շիմանը երազել է միջնակարգ դպրոցական կրթության բարեփոխման մասին, որը կձևավորվի ոչ թե պետության կողմից, այլ լատվիական, գերմանական, ռուսական և հրեական ազգային համայնքների համատեղ ջանքերով։

Շիմանի մոտ փոքրամասնությունների իրավահավասարության գաղափարը համադրվել է բնակության երկրների հանդեպ հավատարմության և նվիրվածության հետ, ինչն արտահայտվել է և՛ ռուսական բանակում ծառայությամբ, և՛ 1919 թվականին բալթյան գերմանացիներին վերադառնալու կոչով, և՛ Գերմանա-բալթյան դեմոկրատական կուսակցությունից իր ղեկավարությամբ իրականացվող քաղաքականությամբ։ Այս հարցում նրա դիրքորոշումը նրան դարձրել է քննադատության թիրախ ավելի պահպանողական քաղաքական գործիչների կողմից ինչպես Լատվիայում, այնպես էլ Գերմանիայում, սակայն Շիմանը չի փոխել հավատարմության սկզբունքները նույնիսկ այն ժամանակ, երբ 1930 թվականին Ռիգայի գերմանացիներից խլել են Ռիգայի մայր տաճարը։ Նրա վարդապետության կարևոր մասը եղել է այն պնդումը, որ ազգային փոքրամասնության բարեկեցությունը երբեք չպետք է գերազանցի ամբողջ հասարակության շահերը։

Շիմանը գաղափարապես հեռու է եղել ինչպես ազգային սոցիալիզմից և ֆաշիզմից, որոնք, ինչպես նա է հասկացել, անխուսափելիորեն պետք է հանգեցնեին մի ազգի կողմից մյուսների ենթարկեցմանը, այնպես էլ սոցիալիզմի խորհրդային տարբերակից, որում կենտրոնական իշխանությունը մշտապես և հետևողականորեն միջամտել է յուրաքանչյուր քաղաքացու կյանքին։ ԽՍՀՄ-ում բոլոր ժողովուրդների համար իրավահավասարության ձևական տրամադրումը Շիմանի աչքում հանգել է ազգային լեզուն օգտագործելու թույլտվությանը, մինչդեռ մտավոր կյանքի մյուս կողմերը խստորեն կարգավորվում էին պետության կողմից՝ ի շահ իր գաղափարախոսության։ Ազգային պետությունը, ինչպես և կոլեկտիվիստական պետությունը, Շիմանի աչքում եղել են «իռացիոնալ», մինչդեռ ռացիոնալ պետությունը պետք է հիմնված լինի ազատ համագործակցության վրա՝ արտադրության և սպառման միջև հավասարակշռություն հաստատելու նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Լատվիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Փոքրամասնության իրավունքների ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ