Ռումինիան միջին դարերում

**Ռումինիան միջին դարերում**, սկսվել է մոնղոլների նահանջով, ազգաբնակչության՝ ժամանակակից Ռումինիայի տարածք ներխուժմամբ մոնղոլների 1241-1242 թվականների արշավանքից հետո։ Այն սկսվել է Միքայել Խիզախի կառավարումով (1593-1601 թթ.), որը շատ կարճ է տևել մինչև 1601 թվականը։ Կառավարել է Վալախիան, Մոլդովան և Տրանսիլվանիան՝ երեք իշխանությունները, որոնց տարածքները միավորվել են Ռումինիայի կազմավորվելուց երեք տարի անց։

Այս ժամանակաշրջանից շատ անց Բանատը, Կրիշանան, Մարամուրեսը և Տրանսիլվանիան՝ այժմյան Ռումինիայի պատմական տարածքները  (Կարպատներից արևմուտք) եղել են Հունգարիայի թագավորության մաս։ Նրանք բաժանվել են մի քանի վարչական միավորների որպես նահանգ և շրջան։ Ղեկավարը, որը Տրանսիլվանիայի նահանգի ենթակայության տակ է եղել, պաշտոնապես կոչվել է Տրանսիլվանիայի վոյեվոդ, բայց նահանգը հազվադեպ է համարվել որպես առանձին միավոր, մինչդեռ Սզեկելին և Սաքսոնը առանձին տարածքներ են եղել։ Թագավորությունում գյուղացիները, պատկանելով Օրթոդոքս եկեղեցուն, ազատվել էին տասանորդից՝ եկեղեցական սովորական վճարվելիք հարկից։ Սակայն ռումինական ազնվականությունը դանդաղորեն կորցրել է քաղաքական կյանքին մասնակցելու հնարավորությունը։ 14-րդ դարից միապետները եղել են կաթոլիկության կողմնակից։ Նրանց դրությունն ավելի է վատացել 1437 թվականին, երբ այսպես կոչված երեք ազգերի միությունը, հունգարական ազնվականությունը Սզեկելին և Սաքսոնը դաշինք են ստեղծել Բոբելնայի գյուղացիական ապստամբությունը ջախջախելու համար։

Վալախիան՝ միջնադարյան առաջին անկախ պետությունը Կարպատների և Ստորին Դանուբի միջև ստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Բասարաբ I-ը (1310–1352) սահմանափակել է Հունգարիայի թագավորի սյուզերենությունը  1330 թվականի Պոսադայի ճակատամարտում իր հաղթանակով։ Մոլդավիայի անկախությանը դեպի Կարպատններից արևելք հասել է Բոգդան Առաջինը (1359–1365)՝ Մարամուրեշից մի ազնվական, որը ապստամբություն է բարձրացրել նախկին իշխանի դեմ, որը նշանակվել էր Հունգարիայի միապետի կողմից։ Երկու իշխանությունների անկախությունը, այնուամենայնիվ, հազվադեպ էր անվտանգ։ Չնայած Վալախիան և Մոլդավիան ենթակա էին Օսմանյան կայսրությանը (Վալախիան 1417 թվականից, իսկ Մոլդավիան՝ 1456 թվականից), նրանց երկու միջնադարյան միապետները՝ Միրչա Հին Վալախիայից (1386–1418) և Ստեփանոս Մեծը Մոլդովայից (1457–1504) հաջող ռազմական գործողություններ են իրականացնում Օսմանյան թուրքերի դեմ։ Երկու իշխանությունների առևտուրը Եվրոպայի մյուս մասերի հետ սկսում է նվազել 15-րդ դարի վերջին տասնամյակների ավարտից հետո։ Դրանից առաջ տարածված էր հացահատիկի, մեղրի և մոմի վաճառքը Սուրբ Հռոմեական կայսրությանը, Վենետիկին և Լեհաստանին, և այս տարածքներից մետաքսի, զենքի և արտադրված այլ ապրանքների ներմուծումը տարածված էր, բայց մինչև 16-րդ դարի վերջը Օսմանյան կայսրությունը Ռումինիայի համար դառնում է հիմնական շուկա։

Տրանսիլվանիան, հարևան շրջանների հետ միասին, ձեռք է բերում ինքնավար պետության կարգավիճակ Օսմանյան կայսրության ներքո այն բանից հետո, երբ Հունգարիայի Թագավորության կենտրոնական տարածքները  1541 թվականին օսմանների կողմից բռնակցվում են։ 1594 թվականին Վալախիայի քաջ Միքայելը միանում է Հռոմի պապ Կլեմենտ VIII-ի նախաձեռնած հակաօսմանյան դաշինքին։ Օսմանցիների նկատմամբ մի շարք հաղթանակներից հետո նա ներխուժում և գրավում է Տրանսիլվանիան 1599 թվականին, իսկ Մոլդավիան՝ 1600 թվականին։

## Վաղ միջին դարեր

8-րդ դարի վերջին Խազար Խագանաթի հիմնադրումը Կովկասյան լեռների հյուսիսում խոչընդոտ ստեղծեց դեպի արևմուտք շարժվող քոչվոր մարդկանց ճանապարհին։ Հաջորդ ժամանակահատվածում Կարպատների և դանուբյան շրջանի բնակչությունը  շահում է քաղաքական խաղաղ մթնոլորտից և «դրիդու«» կոչվող ունիտար մշակույթից, որը զարգանում էր տարածաշրջանում։ Դրիդու բնակավայրից հայտնաբերված գտածոները, ինչպիսիք են մանգաղները, հաստատում են տնտեսության մեջ գյուղատնտեսության ունեցած դերը։

[thumb|right|200px|alt=Map of rivers in Romania|[Կարպատյան լեռներ, գլխավոր գետերը ժամանակակից Ռումինիայում]]
9-րդ դարում սկսվել են կենտրոնախույս շարժումները Կազար Խագանատում
։ Հունգար ժողովուրդները հեռացան նրա գերիշխանությունից և բնակություն հաստատեցին Դոնի և Դնեստրի միջև։ Նրանք թողեցին տափաստանները և կտրեցին անցան Կարպատները ։ Ըստ 13-րդ դարի «Գեստա Հունգարորումի» («Հունգարացիների գործերը») հունգարական արշավանքների ժամանակ Տրանսիլվանիան բնակեցված էր ռումինացիների և սլավոնների կողմից և ղեկավարվում էր Գելուի կողմից (անշուշտ ռումինացի), մինչդեռ Կրիշանան բնակեցված էր մի քանի ժողովուրդներով, նրանց թվում` Սզեկելիացիներով։ Թե 9-10-րդ դարերի իրադարձություններից տեղյա՞կ է արդյոք Գեստայի հեղինակը, պատմաբանների կողմից քննարկվում է;
 
953 թվականին Գուլյան` երկրորդ ցեղային միության առաջնորդը, Կոստանդնուպոլիս բերեց քրիստոնեությունը
։ Այդ ժամանակաշրջանում, ըստ բյուզանդական կայսր Կոստանդին VII-ի, հունգարացիները վերահսկել են այդ շրջանը՝ ժամանակակից Ռումինիայի և Հունգարիայի սահմանը Թիմիս, Մուրես, Քրիս և Տուտես գետերի երկայնքով ։ 1003 թվականին, ըստ Հիլդեշեյմի, Ստեֆան I-ը` Հունգարիայի առաջին թագադրված միապետը, առաջնորդել է բանակը մորեղբոր` Գուլյա III-ի դեմ և գրավել Գյուլայի երկիրը ։

Ստեֆան I-ը արտոնություններ է տվել հռռոմեական կաթոլիկ եկեղեցուն, օրինակ, տասանորդի պարտադրումը բնակչությանը ։ Ստեֆանը իր թագավորությունը (ներառյալ ժամանակակից Ռումինիան) բաժանել է։ Իր գրաված տարածքները կազմված էր շրջաններից, այսինքն` ամրոցների շուրջ ստեղծված վարչական միավորներից, որոնցից յուրաքանչյուրը կառավարվում էր թագավորական պաշտոնյայի կողմից, որը կոչվում էր կոմս
։

Ժամանակին վոյեվոդը` թագավորական բարձրագույն պաշտոնատար անձը, հաստատվել է 1176 թվականին, դարձել է է Տրանսիլվանիայի բոլոր կոմսերի գլխավորը։ Ի տարբերություն Տրանսիլվանիայի` այժմյան Բանատի և Կրիշանայի կոմսերը անմիջական կապի մեջ են թագավորի հետ, որը նրան նշանակել է ։

9-րդ դարից սկսած` պեչենեգները վերահսկում էին Կարպատների արևելյան և հյուսիսային մասը։ Համաձայն Էյմունդ Սագայի` նրանք պայքարել են միասին Բլոքումենի հետ (հռոմեացիներ) Կիևյան Ռուսիայի դեմ 1010 թվականին։ Պեչենեգները  իրենց տարածքներից հեռացվել էին կումանների կողմից 1064-ի և 1078-ի միջևhe։ Թուրքական ամենաուշ շրջանի ժամանակագրության տարբերակը պատմում է, որ կումանները հաղթել են բազմաթիվ ազգերի, այդ թվում Ուլագ (հռոմեացիներ)։ Պեչենեգներից մի քանիսը փախել է Հունգարիայի թագավորություն, որտեղ նրանք աշխատանքի են անցել սահմանային շրջանները պահելու համար, օրինակ, Տրանսիլվանիայում

Տրանսիլվանիայում 11-րդ դարի բնակավայրերը հատկանշվում են փոքրիկ խրճիթներով, կերամիկական հավաքածուներով ։ Մետաղադրամների գտածոների աճը վկայում է, որ գավառը տնտեսական աճ է ապրել 11- րդ դարի վերջին։ Նահանգին վերաբերող առաջին փաստաթուղթը թագավորական կանոնադրությունն է, որը վերաբերում է Տուրդայում գանձվող աղի հարկերին։ Միջնադարյան Տրանսիլվանիայի ամենավաղ թանկարժեք մետաղի հանքավայրն առաջին անգամ հիշատակվել է 1235 թվականին ։

12 և 13-րդ դարերում հոսպիտները (հյուր բնակիչներ) ժամանել են Տրանսիլվանիա Գերմանիայից և Ռայնի ֆրանսախոս շրջաններից, որը ժամանակին հավաքականորեն սաքսոններ են կոչվել։

1224 թվականին Հունգարիայի թագավոր Էնդրյու II-ը (1205-1236)հատուկ ազատություններ է տալիս սաքսոններին, որոնք բնակություն էին հաստատել Տրանսիլվանիայի հարավում։ Օրինակ, նրանք իրավասու էին ընտրելու իրենց տեղական առաջնորդներին։ Թագավորի կողմից միայն նշանակվում էր ամբողջ համայնքի ղեկավարը` Սիբուիի կոմսը ։ Նրանք նաև արտոնություն ունեին օգտագործելու ռումինացիների և պեչենեգների անտառը ։ Տրանսիլվանիայում խաղողի այգու մասին առաջին հիշատակումները կապված են կապված են Կրիչուի, Իգիուի և Հռոմոսի խաղողի այգիների հետ

Որպես արդյունք սաքսոնյան ներգաղթի սզեկելիները հունգարալեզու ազատ մարտիկները, որոնք հողեր էին մշակում, տեղափոխվում են գավառի հարավ-արևելք ։

13-րդ դարից նրանք իշխում էին վոյեվոդից անկախ, թագավորական պաշտոնյայի կողմից։ Բացի սաքսոններից, կիստեռցիները դառնում էին  Տրանսիլվանիայի տարածքների ընդարձակման գործակալներ, երբ 13-րդ դարի սկզբին հաստատվեց նրանց աբբայությունը Կարիայում։

1223 թվականին Կալկա գետի վրա տեղի ունեցած ճակատամարտում մոնղոլների կողմից կումաների պարտությունից հետո, արևմտյան կուման ցեղերի մի քանի առաջնորդներ ընդունում են Հունգարիայի թագավորի իշխանությունը։
Նրանց երկխոսությունը հանգեցնում է Կումանի կաթոլիկ եկեղեցու ստեղծմանը Կարպատներից արևելք Սակայն տարածքի ուղղափառ ռումինական բնակչությունը հաղորդությունը ստանում էր հունական ծիսակարգի կեղծ եպիսկոպոսներից 
։ 1233 թվականին Օլթենիան կազմակերվում է որպես Հունգարիայի ռազմական սահմանապահ գոտի, որը կոչվում էր Սևերինի Բանատ 
։

Կարպատիացիների տարածքային ընդլայնումն ընդհատվում է մոնղոլների ներխուժմամբ, որը երկարաձգվում է 1241 թվականի մարտի 31-ից մինչև 1242 թվականի ապրիլը։ Դա շրջանի միջնադարյան պատմության մեջ խոշոր իրադարձություն էր, չնայած զոհերի թիվը վիճելի էր, բայց նույնիսկ ամենաողջամիտ գնահատմամբ այն չէր անցնում 15 %-ը։։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*Köpeczi, Béla; Makkai, László; Mócsy, András; Szász, Zoltán; Barta, Gábor. "History of Transylvania".
*Nicolae, Adrian. "Cum au uitat românii un mileniu de istorie I"
*Nicolae, Adrian. "Cum au uitat românii un mileniu de istorie II"
*Samuelson, James (1882). "Roumania: Past and Present"

Կատեգորիա:Ռումինիայի պատմություն
Կատեգորիա:Միջին դարեր ըստ երկրի