Ջոն Դայեր

**Ջոն Դայերը** (, ) նկարիչ և ուելսցի բանաստեղծ, ով հետագայում դարձավ Անգլիկան եկեղեցու քահանա: Նրան ամենամեծ ճանաչումը բերեց «Գրոնգար Հիլլ»  ստեղծագործությունը՝ 1726 թվականի ժողովածուում տեղ գտած վեց վաղ շրջանի բանաստեղծություններից մեկը: Նրա ավելի ուշ հրատարակված ծավալուն գործերից են «Հռոմի ավերակները» (1740) և «Գեղմը» (1757) ժանրային պոեմները, որոնք, սակայն, պակաս հաջողված էին: Նրա աշխատանքները միշտ ավելի շատ անթոլոգիաներով են եղել, քան առանձին հրատարակություններով հրատարակված, բայց նրա տաղանդը հետագայում արժանացել է բարձր գնահատականի, այդ թվում՝ Ուիլյամ Վորդսվորթի կողմից:

## Կյանք և կարիերա
### Երիտասարդություն
Ջոն Դայերը Ռոբերտ և Քեթրին Քոքս Դայերների վեց երեխաներից չորրորդն էր։ Նա ծնվել է Քարմարթենշիրի Լանֆինիդ գյուղում՝ Գրոնգար Հիլից հինգ մղոն հեռավորության վրա։ Թեև նրա ծննդյան ստույգ ամսաթիվն անհայտ է, սակայն Դայերի մասին պահպանված ամենավաղ գրառումը վերաբերում է նրա մկրտությանը, որը տեղի է ունեցել 1699 թվականի օգոստոսի 13-ին Լանֆինիդի ծխական համայնքում։ Ըստ այդ ժամանակի ավանդույթի՝ մկրտությունը սովորաբար կատարվում էր ծննդից հետո տասնչորս օրվա ընթացքում։ Նրա պապն այնտեղ եկեղեցական ավագ էր, իսկ հայրը՝ Լանֆինիդում հաջողակ փաստաբան և շրջակայքում գտնվող մի քանի կալվածքների սեփականատեր։ Հավանաբար ֆինանսական նոր հնարավորությունների և վեց երեխաների համար ավելի ընդարձակ բնակելի տարածք ունենալու նպատակով՝ ընտանիքը 1710 թվականին տեղափոխվել է մոտակա Լանգաթեն ծխական համայնքում գտնվող Աբերգլասնի առանձնատուն։

Դայերը նախնական կրթությունն ստացել է գյուղական անհայտ մի դպրոցում, որից հետո հաճախել է Վեստմինստերյան դպրոց՝ սովորելով դոկտոր Ռոբերտ Ֆրենդի մոտ։ Սակայն նա չէր սիրում Վեստմինստերը, ինչի մասին վկայում է նրա «Փախուստների օրագրի» 1714 թվականի գրառումը. «Փախա դպրոցից ու հորիցս. ստացածս մի ապտակի պատճառով երեք-չորս օր թափառում էի, մինչև ինձ գտան Վինձորում»։ Նա քիչ բան էր հիշում իր ուսումնառությունից, ինչն հետագայում արտահայտվեց լատինացի հեղինակների նկատմամբ նրա անտեղյակությամբ, թեև վերջիններիս ստեղծագործությունները դպրոցական հիմնական ծրագրի անբաժանելի մասն էին։

Վեստմինստերյան դպրոցն ավարտելուց հետո Դայերն աշխատում էր հոր գրասենյակում՝ սովորելով իրավաբանական գործի նրբությունները։ Իրավաբանության ոլորտում նրա ձիրքը դրսևորվեց այն դատական գործերում, որոնցում նա ներգրավված էր. նա չորս որդիներից միակն էր, ում հաջողվեց խելամտորեն տնօրինել իր ունեցվածքը։ Ջոնի հայրը, ով ցանկանում էր, որ որդին փաստաբանի կարիերա սկսի, ճնշում էր նրա ստեղծագործական ձգտումները՝ թույլ չտալով զբաղվել նկարչությամբ և գրականությամբ։ Ռալֆ Մ. Ուիլյամսը նշում է, որ հենց Աբերգլասնի վերադառնալուց հետո է, որ «մենք առաջին անգամ սկսում ենք ճանաչել նրա անհատականությունը և տեսնել նրա ներքին հակասությունը երազկոտ ռոմանտիկի և գործնական մարդու միջև, ինչն ուղեկցելու էր նրան ողջ կյանքի ընթացքում»։ Մեծանալով Աբերգլասնիի հնամենի քարակերտ կառույցների շրջապատում՝ զարմանալի չէր, որ Դայերի մեջ հետաքրքրություն էր արթնացել հնությունների նկատմամբ և սեր դեպի բնությունը, ինչն էլ դարձավ նրա ստեղծագործության բնորոշ գիծը։
մինի|Աբերգլասնի առանձնատուն, Դայեր ընտանիքի տունը 1710 թվականից
1720 թվականի հուլիսի 8-ին Ռոբերտ Դայերի մահը վերջ դրեց Ջոնի իրավաբանական աշակերտությանը։ Նա չէր ներառվել հոր կտակում, ինչն իրականում ազատեց նրան դատական քաշքշուկներով լի կալվածքի հոգսերից, որը ժառանգել էր նրա եղբայրը՝ նույնպես Ռոբերտ անունով։ 1720 կամ 1721 թվականին Ջոնը հեռացավ Աբերգլասնիից և մեկնեց Լոնդոն՝ նվիրվելու նկարչությանն ու պոեզիային։

### Նկարչություն և պոեզիա
Լոնդոնում Դայերն աշակերտեց նկարիչ Ջոնաթան Ռիչարդսոնին։ Ռիչարդսոնի գեղանկարչության հիմնարար սկզբունքն այն էր, որ ուսումնառության բոլոր կողմերը՝ ընթերցանությունը, բնության դիտարկումը, մեծ վարպետների գործերի ուսումնասիրությունը և բանաստեղծություններ գրելը, անհրաժեշտ են արվեստագետին ներշնչանք հաղորդելու համար։ Արդյունքում Դայերը պահպանեց այդ հետաքրքրությունները և իր գիտելիքները վերածեց բառացի բնանկարչության։ Միլթոնյան ոճի ութավանկ երկտողերով գրելու նրա առաջին փորձը ձոնված էր իր ուսուցչին «Ուղերձ հայտնի նկարչին»։ Սա նույն տաղաչափն էր, որը նա կիրառեց իր հայտնի «Գրոնգար Հիլլ» պոեմի երկրորդ տարբերակում։ Հենց Ռիչարդսոնի միջոցով Դայերը ծանոթացավ իր սրճարանային ընկերների խմբի հետ՝ Թոմաս Էդվարդսի, Դենիել Ռեյի, Ջորջ Նեփթոնի և Արթուր Փոնդի։ Վերջինիս անունը հետագայում հիշատակվեց «Գեղմը» պոեմում։

1724 թվականին, Ռիչարդսոնի օրհնությամբ, Դայերը նավարկեց դեպի Իտալիա՝ ուսումը շարունակելու համար, և ուղևորվեց Հռոմ, որտեղ հիացավ հնության հուշարձաններով։ Նրա ամենասիրելի կառույցը Պանթեոնն էր, որին նա նվիրում էր իր ժամանակի մեծ մասը, թեև բարձր էր գնահատում նաև Կոլիզեումն ու Կարակալլայի բաղնիքները։ Քանդակների շարքում նա առանձնացնում է Հերկուլեսի, Ապոլլոնի, «Մեդիչիի Վեներայի», Լաոկոոնի խմբաքանդակը, Տրայանոսի սյունը, Պալլասի տաճարը, Տիտոսի և Կոստանդիանոսի կամարները, ինչպես նաև «Բորգեզյան պարուհիներին» (այժմ՝ Լուվրում)։ Հենց սրանք դարձան ներշնչանքի աղբյուր Դայերի 1740 թվականին գրված «Հռոմի ավերակները» պոեմի համար։ Սակայն, չնայած նա գնահատում էր իրեն շրջապատող գեղեցկությունը, նրա մոլի բողոքականությունը սարսափում էր կաթոլիկության «նախապաշարմունքային» ծիսակարգերից. «Մեր հայրերի Աստված, հեռու պահիր մեզ այս պիղծ վարձկանների ուղիներից»,- բացականչում է նա այդ ժամանակաշրջանի բանաստեղծական մի հատվածում։

Այնտեղ գտնվելու ժամանակ Դայերը հիվանդացավ մալարիայով և սկսեց խորհել իր ապագայի մասին։ Շարունակելով ճանապարհորդությունը դեպի հյուսիս՝ նա այցելեց Օտրիկոլիի ավերակները, որտեղ գտավ իր նոր տրամադրությունն արտահայտող ներշնչանքը «Գրված Իտալիայի Օկրիկուլումում, 1725 թ.»։ Հասնելով Ֆլորենցիա՝ տեղի թանգարաններն ու շենքերն այցելելուց հետո նրաա հետաքրքրությունը դասական շրջանից տեղափոխվեց դեպի Վերածնունդ։ Այդ ժամանակ նա ստեղծեց իր պահպանված սակավաթիվ կտավներից մեկը՝ Անտոնիո դա Կորեջիոյի «Տիրամայրն՝ երկրպագելիս մանուկ Քրիստոսին» գլուխգործոցի կրկնօրինակը։

Դայերի վերադարձից հետո նրա վեց բանաստեղծությունների ընտրանին հրատարակվեց Ռիչարդ Սևիջի «Խառնաշփոթ բանաստեղծություններ և թարգմանություններ» (1726) ժողովածուում։ Այն հիմնականում բաղկացած էր Ահարոն Հիլի շուրջ համախմբված գրական խմբակի գործերից, ինչը բնորոշ էր 18-րդ դարի գրական միջավայրին, որտեղ հեղինակների գործերը սերտորեն փոխկապակցված էին և հաճախ հղում էին անում միմյանց։ Դա ակնհայտ է Դայերի մահից հետո հրատարակված բազմաթիվ «հավաքածուներում», որոնց նախաբանը կազմված էր ընկերների կողմից նրան ձոնված բանաստեղծություններից՝ ի պատասխան Դայերի կարճ գործերին։ Այսպես, Դայերի «Պարոն Սևիջին՝ հանգուցյալ կոմս Ռիվերսի որդուն» բանաստեղծությունը, որով նա հորդորում էր ընկերոջը տոկալ ձախորդություններին, իր պատասխանն է գտնում Սևիջի «Ուղերձ իմ Ջոն Դայերին՝ ի պատասխան գյուղից նրա նամակի» գործում։ Իսկ Դայերի՝ գյուղական մեկուսացման մեջ ապրելու գովերգը «Քաղաքաբնակ ընկերոջը», վերածվում է հորացիոսյան երկխոսության, երբ համալրվում է Ահարոն Հիլի «Ընտրությունը» ստեղծագործությամբ։

Հատկապես հարուստ է Դայերի կողմից նկարված Մարթա Ֆոուկի դիմանկարի շուրջ ստեղծված բանաստեղծությունների շարքը ով խմբակում հայտնի էր Կլիո անվամբ։ Թե՛ Դայերի «Գյուղական զբոսանքը», թե՛ «Հարցուփորձ» գործերը նրան են հիշատակում առանձնակի նվիրվածությամբ։ Նույնն է նաև «Կլիոյին Հռոմից» բանաստեղծությունը (որը 18-րդ դարի հրատարակություններում այդպես էլ չներառվեց), որտեղ հեղինակը նշում է. «որթատունկերի մեջ ծածկված սափորը, որի ձևն այժմ գծում է իմ մատիտը»։ Սա շատ տեղին էր, քանի որ Դայերը նկարել էր նրան։ Մարթայի պատասխանը ներողամտություն է հայցում իր ուշացման համար և գովերգում նրա թե՛ պոետիկ, թե՛ նկարչական տաղանդը. «Քո իրավունքը պահանջում է դափնե կրկնակի պսակ. քո տողերը լուսավորում են, իսկ նկարները՝ շնչում»։ Սևիջը նույնպես իր տուրքը մատուցեց «Պարոն Ջոն Դայերին՝ տեսնելով նրա նկարած հանրահայտ Կլիոյի դիմանկարը» գործում, որտեղ նշում էր, որ նկարիչը, դուրս գալով արտաքին նմանության սահմաններից, «Դու տեսնում ես Հոգին»։ Ինքը՝ Դայերը, իր «Ուղերձ հայտնի նկարչին» գործում (իր ուսուցիչ Ջոնաթան Ռիչարդսոնին), որը նույնպես գրվել է Հռոմից, համեստորեն խոստովանում է. «Առայժմ ես միայն տողերով կարող եմ նկարել»։

Հետագայում գրված մի քանի այլ բանաստեղծություններ, որոնք պահպանվել են միայն ձեռագիր վիճակում, հասցեագրված են տարբեր տիկնանց։ Նրա ուղերձն Ավրելիային՝ խմբակի մեկ այլ անդամի, կոչ է՝ թողնելու «մրոտ Քաղաքը» և նրա հետ մեկնելու գյուղական որևէ հեռավոր վայր։ Մյուս բանաստեղծությունները պատմում են կեղծանունների տակ թաքնված սիրախաղերի մասին ինչ-որ Մայրա և Սելյա անունով կանանց հետ։

### Հետագա կյանքը
Իտալիայում մեկուկես տարի անցկացնելուց և Անգլիա վերադառնալուց, ապա 1726 թվականին իր վաղ շրջանի բանաստեղծությունների հրատարակումից հետո, Դայերը կարճ ժամանակով վերադարձավ Աբերգլասնի, որտեղ նրա հարաբերությունները եղբոր՝ Ռոբերտի հետ սառեցին։ Հաջորդ մի քանի տարիներն անցան Լոնդոնում և Հերեֆորդշիրում ուղևորություններով։ 1734 թվականին նա վերականգնեց իր մորաքրոջը պատկանող քայքայված ֆերմայի եկամտաբերությունը և ևս մի քանի տարի անցկացրեց որպես «ազնվական ֆերմեր» այլ կոմսություններում։ Հենց այս շրջանում Դայերը նորից սկսեց ստեղծագործել։ Այդ ժամանակներին է վերաբերում «Իմ եզ Դյուկը» պատմողական հովվերգությունը։ Նա նաև փնտրում էր հարմար թեմա ավելի ծավալուն պոեմի համար և սկսեց աշխատել «Կամբրո-բրիտանացին» անավարտ հատվածի վրա։ Այնուամենայնիվ, ի վերջո նա անդրադարձավ իր իտալական ճանապարհորդության հիշողություններին, որոնք 1740 թվականին հրատարակվեցին «Հռոմի ավերակները» խորագրով։ Եվ միայն շատ ավելի ուշ՝ իր «Գեղմը» (1757) գյուղատնտեսական պոեմում նա օգտագործեց բրդի արդյունաբերության վերաբերյալ այն գիտելիքները, որոնք ձեռք էր բերել որպես ֆերմեր։

«Հռոմի ավերակները» պոեմի հիմնական թեման Դայերի մոտ արթնացել էր դեռևս ավելի վաղ գրված «Գրված Իտալիայի Օկրիկուլումում, 1725 թ.» գործում։ Գրված լինելով Միլթոնյան հանգավորում չունեցող բանաստեղծության ոճով՝ այն սկսվում է ավերակների մեջ նկարող Դայերի պատկերով, ով «ջանում է գերազանցել՝ գովասանքի և փառքի տենչով»։ Երբ գիշերն իջնում է, հայտնվում է մի գուշակ՝ հիշեցնելու նրան իր մահկանացու լինելու մասին՝ մատնանշելով անցյալի կործանված ճարտարապետությունը։ Փոխարենը նրան հորդորում են դասեր քաղել հավերժական Արարչի գործերից, որոնք գեղեցկությամբ սփռված են երկնքում, և իր կյանքը նվիրել բարուն։ Պոեմի կրոնական եզրահանգումներն իրենց արտացոլումը գտան նաև 1750-ականների երկու չհրատարակված գործերում՝ «Գիշերային տեսարան՝ գրված Լինքոլն Հիթում» և «Լիսաբոնի կործանման մասին»։

Այս ժամանակահատվածի նրա նկարների մասին քիչ բան է հայտնի, քանի որ դրանց մեծ մասը կորել է: Բացի նրան վերագրվող ընտանեկան դիմանկարներից, հիշատակվում են նաև կրոնական թեմաներով երկու այլ գործեր. մեկը՝ «Խորհրդավոր ընթրիքը» Նյութաունի եկեղեցում, մյուսը՝ Քրիստոսի պատկերը, որը պատկանում էր ընտանիքի անդամներից մեկին: 1741 թվականին Դայերը մեկնեց Վուսթեր՝ նկարելու եպիսկոպոս Ջոն Հաֆի դիմանկարը, և այնտեղ գտնվելու ժամանակ նրան համոզեցին ձեռնադրվել Անգլիկան եկեղեցու քահանա: Նույն տարվա սեպտեմբերին նա դարձավ սարկավագ, իսկ հոկտեմբերին նշանակվեց Լեսթերշիրի Քեթորփ բնակավայրի քահանա. մի պաշտոն, որը նա զբաղեցրեց հաջորդ ինը տարիների ընթացքում:

Այդ ընթացքում Դայերն ամուսնացավ 26-ամյա այրի Սարա Էնսոր Հոքինսի հետ (ով, ըստ ավանդության, Շեքսպիրի ժառանգորդներից էր), և նրանք ունեցան մի քանի երեխա: 1751 թվականին հովանավորները նրա համար ավելի բարեկեցիկ պաշտոն գտան Լինքոլնշիրի Բելչֆորդում, իսկ հաջորդ տարի նա սկսեց ծառայել Քոնինգսբիում, ավելի ուշ տեղափոխվելով Քերքբի օն Բեյն (նույնպես Լինքոլնշիրում)։ 1752 թվականին նա ստացավ Քեմբրիջի համալսարանի իրավագիտության բակալավրի աստիճան և արդեն սկսել էր գրել իր «Գեղմը» պոեմը, որի տիտղոսաթերթին իր անվանն արդեն հաջորդում էին LL.B սկզբնատառերը:

Լինքոլնշիրի ճահճուտներում կյանքը՝ «եղեգների ու ցեխի մեջ, շրջապատված մեռյալ դարչնագույն լճերով», ինչպես նա նկարագրում էր ընկերոջն ուղարկված տողերում, ճակատագրական եղավ Դայերի տուբերկուլյոզային վիճակի համար: Իր վերջին պոեմի հրատարակումից մի քանի ամիս անց՝ 1757 թվականի դեկտեմբերին, նա մահացավ: Նրա հիմնական պոեմները հրատարակվեցին Ռոբերտ Դոդսլիի կողմից 1761 թվականին, որոնց հետագայում հաջորդեցին ավելի ընդարձակ ընտրանիներ՝ ներառելով նաև նրա վաղ շրջանի գործերը Սևիջի ժողովածուից: Այս հրատարակությունների բովանդակությունը գրեթե չէր փոփոխվում մինչև «Մարկ Աքենսայդի և Ջոն Դայերի բանաստեղծությունների» լույս տեսնելը, որն ընդգրկում էր ձեռագիր բանաստեղծություններ՝ պահպանված ընտանիքի հետնորդներից մեկի՝ Ուիլյամ Հիլթոն Լոնգստաֆի մոտ: 1903 թվականին Էդվարդ Թոմասը հրատարակեց ավելի սեղմ ընտրանի «Ուելսական գրադարանի» համար, և այդ ժամանակից ի վեր նրա պոեզիայի վերաբերյալ բազմաթիվ ամերիկյան հետազոտություններ են կատարվել:

## Բանաստեղծություններ
Դայերի թղթերի մեջ պահպանվել է մի ձեռագիր, որը նա նկարագրում է որպես «Գրոնգար Հիլլի մի հատված, ինչպես գրվել էր առաջին անգամ 1716 թվականին»։ Այն տասնավանկ երկտողերով գրված ծավալուն գործ է, որը քիչ կապ ունի մեկ տասնամյակ անց հրատարակված «Գրոնգար Հիլլ»-ի հետ և նույն հաջողությամբ կարող էր հիմք հանդիսանալ «Գյուղական զբոսանք» ստեղծագործության համար։ Բլրին նվիրված նրա գովերգի առաջին հրատարակված տարբերակը գրված էր պինդարյան ձևով և սկզբնապես լույս տեսավ Ռիչարդ Սևիջի ժողովածուում։ Նույն տարում, որոշակի ճանաչում ձեռք բերելուց հետո, Դայերը վերաշարադրեց «Գրոնգար Հիլլ»-ը ութավանկ երկտողերով, որոնք մոտավորապես հիշեցնում էին Միլթոնի «L'Allegro»-ի կառուցվածքը և խիստ հակադրվում էին Ալեքսանդր Փոփի «Վինձորյան անտառ» պոեմի հովվերգական ոճին։ Թեև հանգերն ու քերականությունը երբեմն անկայուն են, պոեմն ի վերջո ճանաչվեց որպես նրա լավագույն ստեղծագործությունը և համարվեց ռոմանտիզմի նախակարապետը։ Դայերը ստեղծագործում էր ժամանակի քաղաքականացված միտումներից դուրս և, հավատարիմ մնալով իր նկարչական կրթությանը, կենտրոնանում էր գյուղական բնանկարի, դրա գույների և տեսողական հեռանկարի վրա։
մինի|''«Գեղմը» գրքի վերնագրի էջը''
«Հռոմի ավերակները» 545 տողից բաղկացած նկարագրական պոեմ է՝ գրված Միլթոնյան բանաստեղծության ոճով։ Թեև այն առաջին անգամ հրատարակվել է անանուն 1740 թվականին, սակայն հենց սկզբնական տողերում հիշատակվող «Գրոնգարը» հաստատում է Դայերի հեղինակությունը.

*Բավական է Գրոնգարն ու ստվերոտ հովիտները*

*Ոլորուն Թոուիի՝ Մերլինի առասպելական որջի,* 

*Ես երգեցի անփառունակ։ Այժմ սերը դեպի արվեստը,* 

*Եվ այն ամենը, ինչ մետաղի կամ քարի մեջ մնացել է* *Հպարտ Հնությունից՝ հայտնի տարբեր երկրներում,* 

*Տարբեր լեզուներով ու դարերով,*

*Տանում է ինձ հեռու՝ Գալիայի անտառապատ սահմաններից այն կողմ*

#### Բնօրինակ տեքստ՝
::Enough of Grongar, and the shady dales
::Of winding Towy, Merlin's fabled haunt,
::I sung inglorious. Now the love of arts,
::And what in metal or in stone remains
::Of proud Antiquity, thro' various realms ⁠
::And various languages and ages fam'd,
::Bears me remote o'er Gallia's woody bounds.Ինչպես իր նախորդ պոեմում, այստեղ ևս Դայերի մոտեցումը հնությանը անձնավորված է և հանդիսանում է «Զգացմունքայնության դարաշրջանի» նախակարապետը, որը պոեզիան տարավ դեպի Ռոմանտիզմ։ Պոեմը նկարագրվել է որպես մի գործ, որը «մեծապես նպաստեց 18-րդ դարում բնանկարային պոեզիայի մի ուրույն ենթաժանրի վերածննդին, որը գործ ուներ հնագույն աշխարհի ավերակների հետ»։

Չորս գրքից բաղկացած ծավալուն «Գեղմը» (1757) նույնպես գրված է Միլթոնյան ոճով։ Այն հովվերգական-գյուղատնտեսական պոեմ էր՝ 18-րդ դարում տարածված վիրգիլիոսյան նմանակումների շարքից, ինչպիսիք էին Ջոն Ֆիլիպսի «Սիդրը», Քրիստոֆեր Սմարթի «Հմուլի այգին» (1752) և Ջեյմս Գրեյնջերի «Շաքարեղեգը» (1764)։ Դայերի պոեմը պատմում է ոչխարների խնամքի, խուզի և բրդի պատրաստման, ջուլհակության և բրդյա արտադրանքի առևտրի մասին։ Դրա վեհաշուք էպիկական լեզուն անդրադառնում է նաև Անգլիայի բարգավաճման պատճառներին, իսկ անձնական մակարդակում՝ խորհում այն օգուտների մասին, որ առևտուրը կբերի իրեն։ Այնուամենայնիվ, բանաստեղծական ճանաչումն այդ ժամանակ այդ օգուտների թվում չէր, թեև աշխատանքն ուներ իր կողմնակիցները, այդ թվում՝ Գրեյնջերը, ով այն քիչ հեղինակներից էր, որոնք կարեկցանքով գրախոսեցին Դայերի պոեմը։ Հաջորդ դարում Ուիլյամ Վորդսվորթը սոնետ ձոնեց Դայերին՝ անվանելով նրան.

*Գեղմի երգիչ, ում հմուտ հանճարը* 

*Այդ գործը դարձրեց կենդանի բնանկար՝ վառ ու պայծառ**։*

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
* Cazamian, Louis. *A History of English Literature Modern Times (1660–1950)*. New York: Macmillan Co., 1957. 824. Print.
* Goodridge, John. *Rural Life in Eighteenth-Century English Poetry*. Cambridge: Cambridge University Press, 2005. Print.
* Head, Dominic, ed. "Dyer, John." *The Cambridge Guide to Literature in English*. 3rd ed. New York: Cambridge UP, 2006. 336. Print.
* Humfrey, Belinda. *John Dyer*. Cardiff: University of Wales Press, 1980. Print.
* Longstaffe, William Hilton. "Notes on the life and writings of John Dyer, the poet", *The Patrician*  vol.IV (1847)
* Saintsbury, George. "Dyer." *Short History of English Literature*. London: Macmillan & Co. Ltd., 1960. 572. Print.
* Sampson, George. "The Age of Johnson." *The Concise Cambridge History of English Literature*. New York: The Macmillan Company, 1941. 523. Print.
* Williams, Ralph M. *Poet, Painter and Parson: the Life of John Dyer*. New York: 1956. Print.
* Wilmott, Robert Aris (ed.). ''The Poetical Works of Mark Akenside and John Dyer'', London 1885

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:18-րդ դարի բրիտանացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Անգլալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ