Դրամավարկային բարեփոխում (ԽՍՀՄ, 1991 թվական)

[մինի|1961 թվականի 50 [ԽՍՀՄ ռուբլի|ռուբլու դիմերես]]
[մինի|1961 թվականի 50 [ԽՍՀՄ ռուբլի|ռուբլու դարձերես]]
**Պավլովի բարեփոխում** կամ **[[Դրամավարկային բարեփոխումներ|դրամավարկային բարեփոխում]] ԽՍՀՄ-ում,** խոշոր չափի թղթադրամների փոխանակում, որը ԽՍՀՄ-ում իրականացվել է 1991 թվականի հունվար-ապրիլ ամիսներին։

## Բարեփոխումների նախաձեռնում ու նպատակներ
Պետական բռնագրավման դրամավարկային բարեփոխման նախաձեռնողը եղել է ԽՍՀՄ ֆինանսների նախարար Վալենտին Սերգեևիչ Պավլովը (դրանից կարճ ժամանակ առաջ նշանակվել էր ԽՍՀՄ վարչապետ)ː Նա նպատակադրվել էր օգտագործել «անակնկալի էֆեկտը»՝ ռուբլու բարեփոխում իրականացնելու և ԽՍՀՄ-ում դրամաշրջանառությունը կայունացնելու համար։ Պավլովը փոխանակման վերաբերյալ հրամանից առաջ հանդես էր եկել իր սեփական հրապարակային հավաստիացումներով, որ դրամավարկային բարեփոխում չի իրականացվելու։

ԽՍՀՄ Պետական բանկի վարչության փոխնախագահ Առնոլդ Վոյլուկովի հուշագրությունների համաձայն՝ բարեփոխման նախաձեռնողը եղել է ՊԱԿ-ը և անձամբ Վլադիմիր Կրյուչկովըː

Բարեփոխումների մոտ տասը տարբեր տարբերակ է եղել։ Օրինակ, նրանք դիտարկել են այսպես կոչված «զուգահեռ փողի» ներդրումը, կամ այլ տարբերակ՝ պարզապես չեղարկել բոլոր հին փողերը՝ առանց դրանք փոխանակելու (հիմնվելով Գերմանիայի կանցլեր Կոնրադ Ադենաուերի 1948 թվականի կոշտ բարեփոխման փորձի վրա), կամ տարբերակ՝ փոխհատուցող փոխանակման տեսքով՝ ազգային արժույթի մասշտաբի փոփոխությամբ և սահմանված դրամական գումարը գերազանցող խնայողությունների դուրսբերմամբ, բայց, ի վերջո, ԽՍՀՄ իշխանությունն ընտրել են բոլորովին այլ տարբերակ՝ բարեփոխումների երեքօրյա ժամկետով:

Բարեփոխումը նպատակ ուներ ազատվել շրջանառության մեջ գտնվող ավելցուկային դրամական զանգվածից և առնվազն մասամբ լուծել ԽՍՀՄ ապրանքային շուկայում ապրանքային դեֆիցիտի խնդիրը: Ըստ էության, Պավլովը պատրաստել էր համապարփակ գնագոյացման բարեփոխում՝ գների աստիճանական ազատականացմամբ, սակայն իրականացվել է միայն այս ծրագրի առաջին քայլը՝ թղթադրամների փոխանակումը ː

Բարեփոխումն իրականացնելու պաշտոնական պատճառը հայտարարվել է խոշոր չափի թղթադրամների դեմ պայքարը, որոնք «մեծ քանակությամբ կենտրոնացել էին արտասահմանում և ստվերային կապիտալի ձեռքում»: Բացի այդ, բարեփոխումը ենթադրաբար պետք է «սառեցներ» չվաստակած եկամուտը, ստվերային տնտեսությունից ստացված միջոցները, սպեկուլյանտները և կոռումպացված պաշտոնյաների եկամուտի աղբյուրները:

## Բարեփոխումների պայմաններ
1991 թվականի հունվարի 22-ին ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը հրամանագիր է ստորագրել 1961 թվականի  50 և 100 ռուբլիանոց թղթադրամները շրջանառությունից հանելու և փոխանակելու մասին: Փաստաթղթի ստորագրման մասին հայտարարվել է Կենտրոնական հեռուստատեսության Առաջին ծրագրով՝ նույն օրը, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 21:00-ինː

Որոշվել է չփոխանակել 25 ռուբլիանոց թղթադրամները։

Մասլյուկովը հարցնում է. «Իսկ 25 ռուբլիանոց թղթադրամի մասին ի՞նչ կասեք»։ Վոյլուկովը նույնիսկ ձեռքերը թափահարեց. «Ո՛չ, ո՛չ։ Ոչ մի դեպքում չպետք է այն փոխանակենք. դա մեր ամենագործածական թղթադրամն է»։ Մենք պարզապես կխեղդվենք՝ փոխանակումը նախատեսված սեղմ ժամկետներում կատարելու դեպքում։

Շրջանառությունից հանված թղթադրամների փոխանակումն ուղեկցվել է էական սահմանափակումներով.

* Փոխանակման ժամանակահատվածը սեղմ է՝ երեք օր՝ հունվարի 23-ից 25-ը (չորեքշաբթիից ուրբաթ):
* «Վերջին տարվա աշխատանքային միջին ամսական եկամուտի» չափով, բայց ոչ ավելի, քան 1000 ռուբլի մեկ անձի համար. մնացած թղթադրամները փոխանակելու հնարավորությունը դիտարկվել է կատարել հատուկ հանձնաժողովներով, մինչև 1991 թվականի մարտի վերջը։

Միաժամանակ, ԽՍՀՄ Խնայբանկից կանխիկացման համար հասանելի կանխիկի չափը սահմանափակվել է մեկ ավանդատուի համար ամսական ոչ ավելի, քան 500 ռուբլիով (հետագայում այս սահմանափակումը վերացվել է): Քանի որ քաղաքացիները կարող էին ավանդներ ունենալ մի քանի խնայողական բանկերում, այդ թվում՝ տարբեր քաղաքներում, խնայողական բանկերի աշխատակիցներն իրենց քաղաքացիական անձնագրերի վերջին էջերում նշումներ է արվել ավանդներից դուրսբերված գումարների մասին։ Միևնույն ժամանակ, հնարավոր էր Սբերբանկի հաշիվներից ապրանքների և ծառայությունների դիմաց վճարել բանկային փոխանցմամբ՝ առանց որևէ գումարային սահմանափակման:

Իգոր Լիպսիցի խոսքերով՝ ԽՍՀՄ-ում քաղաքական կուսակցություններին թույլատրվել է արտոնյալ պայմաններով փոխանակում կատարել, որն էլ նրանք օգտագործել են հարստանալու համար: Սահմանվել են նաև փողի փոխանակման արտոնություններ կոոպերատիվների համար ː

## Բարեփոխման արդյունքներ
մինի|Վալենտին Պավլով - ԽՍՀՄ վարչապետ
Բարեփոխումը հայտարարվել է ժամը 21:00-ին, երբ գործնականում բոլոր ֆինանսական հաստատություններն ու խանութներն արդեն փակ էին։ Երկրի եվրոպական մասի խոշոր քաղաքներում որոշ մարդիկ կարողացել են հաջորդ մի քանի ժամվա ընթացքում փոխանակել իրենց մոտ եղած 50 և 100 ռուբլիանոց թղթադրամները մետրոյի տոմսարկղերում, գնացքների կայարաններում և տաքսու վարորդների հետ (շատ գանձապահներ և տաքսու վարորդներ, որոնք զբաղված էին աշխատանքով, դեռ տեղյակ չեն եղել հրամանագրի հրապարակման մասին): Ոմանք կարողացել են խոշոր դրամական փոխանցումներ ուղարկել երկաթուղային կայարանների փոստային բաժանմունքներ, որոնք բաց էին մինչև կեսգիշեր։ «Որոշ մարդիկ մի քանի օր առաջ գնացքների կայարանների և օդանավակայանների տոմսարկղերում գնում էին հեռահար տոմսեր՝ օգտագործելով 50 և 100 ռուբլիանոց թղթադրամներ, իսկ հետո, փոխանակումն ավարտվելուց հետո, հանձնում էին այդ տոմսերը և ստանում գումար»:

Կառավարության հայտարարություններին հակառակ, գումարի մեծ մասը գտնվել է ոչ թե ընդհատակյա միլիոնատերերի ձեռքում, այլ բնակչության ձեռքում, հատկապես որ «Պավլովյան» բարեփոխման նախօրեին աշխատավարձերը վճարվել էին 50 և 100 ռուբլիանոց թղթադրամներով, որոնք էլ հենց ենթակա էին փոխարինման: Մոսկվայում դիմումի հիման վրա հաջողությամբ փոխանակված կանխիկի միջին գումարը մոտ 2000 ռուբլի է եղել։ Եվ ամբողջ երկրում, ըստ Նախարարների կաբինետի նիստում Պետբանկի նախագահ Վիկտոր Գերաշչենկոյի զեկույցի, հունվարի 26-ի դրությամբ Պետբանկի մասնաճյուղեր էին ժամանել մոտ 40 միլիարդ ռուբլի արժողությամբ թղթադրամներ, մինչդեռ շրջանառության մեջ կար 48 միլիարդ ռուբլի։ Այսպիսով, մոտ 8 միլիարդ ռուբլի չի ներկայացվել:

Այլ աղբյուրների համաձայն, պետության շահույթը փոխանակումից անմիջապես կազմել է 10 միլիարդ ռուբլի։ Սակայն փոխանակման ժամկետները երկու անգամ երկարաձգվել են, ինչի արդյունքում շահույթը կրճատվել է մինչև 4 միլիարդ (130 միլիարդ կանխիկ դրամական զանգվածի դեպքում) ː Հետևաբար, կանխիկի շրջանառությունը կայունացնելու և ԽՍՀՄ ապրանքային շուկայում պակասորդի խնդիրը մասամբ լուծելու փորձը ձախողվել է: Ավելին, ներկայիս թողարկումը գերազանցել է դուրսբերված գումարի ծավալը:

Բարեփոխման հիմնական հետևանքը եղել է միութենական կառավարության գործողությունների նկատմամբ հանրային վստահության կորուստը, որը դարձավ «**Քայլ դեպի [[ԽՍՀՄ փլուզում]]**»  կամ նույնիսկ «**ԽՍՀՄ դագաղի վերջին մեխը**» ː

Բարեփոխումը շեղել է Բալթյան երկրների բնակչության ուշադրությունը 1991 թվականի հունվարի բարիկադներից ՝ հօգուտ անձնական հրատապ խնդիրների լուծման:

Ֆինանսական շրջանառությունը կայունացնելն անհնար է դարձել, ուստի Պավլովի ղեկավարությամբ ԽՍՀՄ-ում իրականացված ոչ ժողովրդական «շոկային» բարեփոխումները շարունակվել են։ 1991 թվականի ապրիլի 2-ից, երկրի ողջ տարածքի համար, համաձայն ԽՍՀՄ Նախագահի 1991 թվականի մարտի 19-ի հրամանագրի և ԽՍՀՄ Նախարարների կաբինետի 1991 թվականի մարտի 19-ի «Մանրածախ գների բարեփոխման և բնակչության սոցիալական պաշտպանության մասին» թիվ 105 որոշման, սահմանվել են հիմնական ապրանքների և ծառայությունների պետական (կարգավորվող) մանրածախ գների միասնական առավելագույն աճի չափեր՝ 20-ից մինչև 24% (այսինքն՝ 1.2-1.4 անգամ): Դեղորայքի, սուրճի, մի շարք գործվածքների, ինչպես նաև բնակչությանը մատակարարվող բենզինի, կերոսինի, էլեկտրաէներգիայի, գազի, ածխի, ջեռուցման յուղի և վառելափայտի, ինչպես նաև օղու գները չեն աճել (էջ I.4): Սահմանվեց նաև բնակչությանը պայմանական (ազատ) գներով վաճառվող ապրանքների ցանկ:

Աշխատավարձերը, թոշակները և նպաստները բարձրացել են ամսական ոչ պակաս, քան 60 ռուբլով։ Որոշ գներ բարձրացրել են տեղական իշխանությունները, օրինակ՝ մետրոյով ուղևորությունն այդ ժամանակ 15 կոպեկ է դարձել՝ 5-ի փոխարեն, իսկ բոլոր տեսակի մեծ տարողունակության քաղաքային ցամաքային տրանսպորտով ուղևորությունը՝ 10 կոպեկ (մինչ այս տրամվայով ուղևորությունն արժեր 3 կոպեկ, տրոլեյբուսով՝ 4 կոպեկ, իսկ ավտոբուսով՝ 5 կոպեկ):

## Քննադատություն
Պրոֆեսոր Յակով Միրկինն այս բարեփոխումը գնահատում է հետևյալ կերպ.

## 1991 թվականի մոդելի թղթադրամներ
1991 թվականի մոդելի առաջին թղթադրամները նոր 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամներ էին, որոնք փոխարինել են 1961 թվականի մոդելի հին 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամներին, որոնք հանվել էին շրջանառությունից։ Դրանից հետո ԽՍՀՄ-ում շրջանառության մեջ են եղել 1961 թվականի մոդելի թղթադրամներ՝ 1-ից մինչև 25 ռուբլի անվանական արժեքով, ինչպես նաև 1991 թվականի մոդելի 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով նոր թղթադրամներ։

Ավելի ուշ շրջանառության մեջ են մտել 1991 թվականի մոդելի նոր թղթադրամները՝ 1, 3, 5 և 10 ռուբլի արժողությամբ, որոնք հիներից փոքր-ինչ տարբերվել են երանգով, միութենական հանրապետությունների լեզուներով անվանական մակագրությունների բացակայությամբ և այլն։ Հատկանիշներից մեկն այն էր, որ 1, 3 և 5 ռուբլի արժողությամբ թղթադրամների վրա այժմ գրված էր «ԽՍՀՄ պետական բանկային թղթադրամ», ինչպես նաև ավելի բարձր անվանական արժեքներով թղթադրամների վրա, մինչդեռ նախկինում ԽՍՀՄ-ում այդ անվանական արժեքներով թղթադրամների վրա գրված էր «ԽՍՀՄ պետական գանձապետական թղթադրամ» (այսինքն՝ ԽՍՀՄ-ը պաշտոնապես հրաժարվում էր ընդունել այդ թղթադրամները արտասահմանում և դրանք թանկարժեք մետաղներով ամրագրել, և դրանք օգտագործում էր միայն ԽՍՀՄ ներսում ավելի մեծ թղթադրամներ փոխանակելու համար): Իրականում, գանձապետական և բանկային թղթադրամների միջև տարբերությունն անիմաստ էր, քանի որ ԽՍՀՄ ռուբլին ազատ փոխարկելի արժույթ չի եղել մինչև 1992 թվականը։

Շրջանառության մեջ են մտել նաև այնպիսի անվանական արժեքներով թղթադրամներ, որոնք ԽՍՀՄ-ում գոյություն չեն ունեցել 1920-ական թվականներից ի վեր՝ 200, 500 և 1000 ռուբլի։ 1961 թվականի մոդելի 1, 3, 5, 10 և 25 ռուբլի արժողությամբ հին թղթադրամները և շրջանառության մեջ գտնվող բոլոր խորհրդային մետաղադրամները շարունակել են շրջանառվել 1991 թվականի մոդելի նոր մետաղադրամների հետ միասին։ Պատրաստվել են 25 ռուբլիանոց թղթադրամների փորձնական օրինակներ, բայց դրանք երբեք շրջանառության մեջ չեն դրվել։

ԽՍՀՄ Պետական բանկը թողարկել է նաև 1991 թվականի մոդելի նոր մետաղադրամներ, որոնք տարբերվել են նախորդ չափսերից՝ 10 կոպեկ (արույրապատ երկաթ ), 50 կոպեկ, 1 ռուբլի, 5 ռուբլի ( պղնձա-նիկելային համաձուլվածք), 10 ռուբլի (երկմետաղական) անվանական արժեքներով։

Օգոստոսյան իրադարձությունների նախօրեին շրջանառության մեջ դրված այս շարքի թղթադրամները հայտնի են նրանով, որ դրանց վրա բացակայել է ԽՍՀՄ պետական զինանշանը։ Ռուսաստանի բանկի մետաղադրամների առաջին թողարկման դրձերեսի դիզայնը փոխառվել է 1991 թվականի խորհրդային մետաղադրամներից, իսկ դիմերեսին պատկերվել է երկգլխանի արծիվ՝ նկարիչ Բիլիբինի էսքիզներով, որը դարձել է կարգավորողի լոգոն 1993 թվականի վերջին։

## 1991-1992 թվականների թղթադրամներ և մետաղադրամներ

Պատկեր:SUR_1_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_1_1991_F.jpg|alt=1 рубль (аверс)|1 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_1_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_1_1991_B.jpg|alt=1 рубль (реверс)|1 ռուբլի (դարձերես)
Պատկեր:SUR_3_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_3_1991_F.jpg|alt=3 рубля (аверс)|3 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_3_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_3_1991_B.jpg|alt=3 рубля (реверс)|3 ռուբլի (դարձերես)
Պատկեր:SUR_5_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_5_1991_F.jpg|alt=5 рублей (аверс)|5 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_5_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_5_1991_B.jpg|alt=5 рублей (реверс)|5 ռուբլի (դարձերես)
Պատկեր:SUR_10_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_10_1991_F.jpg|alt=10 рублей (аверс)|10 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_10_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_10_1991_B.jpg|alt=10 рублей (реверс)|10 ռուբլի (դարձերես)
Պատկեր:SUR_50_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_50_1991_F.jpg|alt=50 рублей (аверс)|50 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_50_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_50_1991_B.jpg|alt=50 рублей (реверс)|50 ռուբլի (դարձերես)
Պատկեր:SUR_50_1992_F.jpg|link=Файл:SUR_50_1992_F.jpg|alt=50 рублей (второй выпуск, выпущены 1 июля 1992, аверс)|50 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, թողարկվել է 1992 թվականի հուլիսի 1-ին, դիմերես)
Պատկեր:SUR_50_1992_B.jpg|link=Файл:SUR_50_1992_B.jpg|alt=50 рублей (второй выпуск, реверс)|50 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, դարձերես) 
Պատկեր:SUR_100_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_100_1991_F.jpg|alt=100 рублей (аверс)|100 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_100_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_100_1991_B.jpg|alt=100 рублей (реверс)|100 ռուբլի (հակառակ)
Պատկեր:SUR_100_1991_(2)_F.jpg|link=Файл:SUR_100_1991_(2)_F.jpg|alt=100 рублей (второй выпуск, выпущены 4 марта 1992, аверс)|100 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, թողարկվել է 1992 թվականի մարտի 4-ին, դիմերես)
Պատկեր:SUR_100_1991_(2)_B.jpg|link=Файл:SUR_100_1991_(2)_B.jpg|alt=100 рублей (второй выпуск, реверс)|100 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, դարձերես)
Պատկեր:SUR_200_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_200_1991_F.jpg|alt=200 рублей (аверс)|200 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_200_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_200_1991_B.jpg|alt=200 рублей (реверс)|200 ռուբլի (դարձերես)
Պատկեր:SUR_200_1992_F.jpg|link=Файл:SUR_200_1992_F.jpg|alt=200 рублей (второй выпуск, выпущены 1 июля 1992, аверс)|200 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, թողարկվել է 1992 թվականի հուլիսի 1-ին, դիմերես)
Պատկեր:SUR_200_1992_B.jpg|link=Файл:SUR_200_1992_B.jpg|alt=200 рублей (второй выпуск, реверс)|200 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, դարձերս) 
Պատկեր:SUR_500_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_500_1991_F.jpg|alt=500 рублей (аверс)|500 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_500_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_500_1991_B.jpg|alt=500 рублей (реверс)|500 ռուբլի (դարձերս)
Պատկեր:SUR_500_1992_F.jpg|link=Файл:SUR_500_1992_F.jpg|alt=500 рублей (второй выпуск, выпущены 1 июля 1992, аверс)|500 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, թողարկվել է 1992 թվականի հուլիսի 1-ին, դիմերես) 
Պատկեր:SUR_500_1992_B.jpg|link=Файл:SUR_500_1992_B.jpg|alt=500 рублей (второй выпуск, реверс)|500 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, դարձերս) 
Պատկեր:SUR_1000_1991_F.jpg|link=Файл:SUR_1000_1991_F.jpg|alt=1000 рублей (аверс)|1000 ռուբլի (դիմերես)
Պատկեր:SUR_1000_1991_B.jpg|link=Файл:SUR_1000_1991_B.jpg|alt=1000 рублей (реверс)|1000 ռուբլի (դարձերես)
Պատկեր:SUR_1000_1992_F.jpg|link=Файл:SUR_1000_1992_F.jpg|alt=1000 рублей (второй выпуск, выпущены 1 июля 1992, аверс)|1000 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, թողարկվել է 1992 թվականի հուլիսի 1-ին, դիմերես) 
Պատկեր:SUR_1000_1992_B.jpg|link=Файл:SUR_1000_1992_B.jpg|alt=1000 рублей (второй выпуск, реверс)|1000 ռուբլի (երկրորդ թողարկում, դարձերես) 
Պատկեր:10_копеек_СССР_1991_г.jpg|link=Файл:10_копеек_СССР_1991_г.jpg|alt=10 копеек (1991)|10 կոպեկ (1991)
Պատկեր:50_копеек_СССР_1991_г.jpg|link=Файл:50_копеек_СССР_1991_г.jpg|alt=50 копеек (1991)|50 կոպեկ (1991)
Պատկեր:1_рубль_СССР_1991_г.jpg|link=Файл:1_рубль_СССР_1991_г.jpg|alt=1 рубль (1991)|1 ռուբլի (1991)
Պատկեր:5_рублей_СССР_1991_г.jpg|link=Файл:5_рублей_СССР_1991_г.jpg|alt=5 рублей (1991)|5 ռուբլի (1991)
Պատկեր:10_рублей_СССР_1991_г.jpg|link=Файл:10_рублей_СССР_1991_г.jpg|alt=10 рублей (1991)|10 ռուբլի (1991)
Պատկեր:10_рублей_СССР_1992_г.jpg|link=Файл:10_рублей_СССР_1992_г.jpg|alt=10 рублей (1992)|10 ռուբլի (1992)


## Տես նաև
* Ռուսաստանում դրամավարկային բարեփոխումները 1993 թվականին
* ԽՍՀՄ դրամական բարեփոխում (1922-1924)
* Դեֆլյացիա (տնտեսագիտություն)
* Դրամավարկային բարեփոխումներ Հնդկաստանում (2016 թվական)

## Բարեփոխումների պայմանների վերաբերյալ փաստաթղթեր
* ԽՍՀՄ Նախագահի 1991 թվականի հունվարի 22-ի թիվ 1329 հրամանագիրը՝ «ԽՍՀՄ Պետական բանկի 1961 թվականի մոդելի 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամների վճարման ընդունման դադարեցման և քաղաքացիների ավանդներից կանխիկ դրամի տրամադրման սահմանափակումների մասին»:
* ԽՍՀՄ Նախարարների կաբինետի 1991 թվականի հունվարի 22-ի թիվ 2 որոշումը՝ «ԽՍՀՄ Պետական բանկի 1961 թվականի մոդելի 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամների վճարման ընդունման դադարեցման և դրանց փոխանակման կարգի և քաղաքացիների ավանդներից կանխիկ դրամի թողարկման սահմանափակման մասին»:
* ԽՍՀՄ Նախարարների կաբինետի 1991 թվականի հունվարի 25-ի թիվ 4 որոշումը՝ «ԽՍՀՄ կապի նախարարության և ԽՍՀՄ խնայողական բանկի հիմնարկներին 1991 թվականի հունվարի 26-ին և 27-ին կենսաթոշակառուներից փոխանակելու համար ԽՍՀՄ Պետական բանկի 1961 թվականի մոդելի 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամներ ընդունելու թույլտվության մասին»։
* ՌՍՖՍՀ Նախարարների խորհրդի 1991 թվականի հունվարի 23-ի թիվ 42 որոշումը՝ «ԽՍՀՄ Նախագահի 1991 թվականի հունվարի 21-ի «ԽՍՀՄ Պետական բանկի 1961 թվականի մոդելի 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամների վճարման ընդունման դադարեցման և քաղաքացիների ավանդներից կանխիկ դրամի թողարկման սահմանափակումների մասին» հրամանագրի ՌՍՖՍՀ տարածքում կիրառման կարգի մասին»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* Монеты СССР 1991 года (Монеты 1991 образца 1961; Монеты ГКЧП)
* Денежная реформа 1991

Կատեգորիա:1991 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:1991 տնտեսությունում
Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսության պատմություն