Բորիս Ստեպանցև

**Բորիս Պավլովիչ Ստեպանցև** (, ), խորհրդային ռեժիսոր-մուլտիպլիկատոր, նկարիչ, գրքերի ու դիաֆիլմերի նկարազարդող։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1972)։ «Էկրան» ստեղծագործական միավորման «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավար (1980-1983), Անիմացիոն կինոյի միջազգային ասոցիցիայի («Association International du Film d'Animation», ASIFA) փոխնախագահ (1972-1982)։ Կաննի կինոփառատոնի ժյուրիի անդամ «գեղարվեստական անիմացիա» բաժնում։

## Վաղ տարիներ
Բորիս Ստեպանցևը (ծննդյան ազգանունը՝ Ստեպանցով) ծնվել և մեծացել է Մոսկվայում։ Դեռ Հայրենական մեծ պատերազմից առաջ մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել մուլտֆիլմերի նկատմամբ, որոնք դիտել է Ստրաստնոյ բուլվարի կինոթատրոնում և որոշել էր իր կյանքը կապել կատակերգական մուլտիպլիկացիայի հետ։

1946 թվականին ավարտել է Մոսկվայի գեղարվեստական դպրոցը և «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիային կից մուլտիպլիկատորների դասընթացները։ Ուսման ընթացքում դիտել է բազմաթիվ ֆիլմեր, ներառյալ «Դիսնեյ» ստուդիայի մուլտֆիլմերը, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել նրա վրա։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր։ Հինգ տարի ԽՍՀՄ ռազմածովային նավատորմում որպես նավաստի ծառայելուց հետո վերադարձել է ստուդիա՝ միևնույն ժամանակ ընդունվելով Մոսկվայի տպագրական ինստիտուտ։ 1954 թվականին դարձել է ԽՄԿԿ-ի անդամ է։

## Սյուզմուլտֆիլմ
1954 թվականին նշել է նորամուտը որպես ռեժիսոր՝ բեմադրելով հետպատերազմյան առաջին տիկնիկային մուլտֆիլմերից մեկը՝ «Պիտակով չարագործը» ()։ Ապա տարվել է նկարված մուլտիպլիկացիայով։ 1956 թվականից մինչև 1962 թվականը նկարահանել է մի շարք կատակերգական ֆիլմեր (այդ թվում՝ մուլտիպլիկացիոն հատվածներ «Գնում էինք, գնում․․․» () ֆիլմի համար) ռեժիսոր Եվգենի Ռայկովսկու և բեմադրող նկարիչ Անատոլի Սավչենկոյի հետ համատեղ։ Վերջինս եղել է նրա մշտական գործընկերը ոչ միայն մուլտֆիլմերի ստեղծման, այլ նաև դիաֆիլմերի և գրքերի նկարազարդումների ժամանակ։

Ստեպանցևը հետաքրքրվել է ժամանակակից հեքիաթի ժանրով, մասնավորապես նկարահանել է «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» (, 1958), որը պարգևատրվել էր «Դափնեպսակով» Անսի անիմացիոն ֆիլմերի 7-րդ միջազգային փառատոնում։ «Միայն ոչ հիմա» (, 1962) յուրօրինակ սիքվելը, որը նույնպես նկարահանվել է Վլադիմիր Սուտեևի «պոստմոդեռնիստական» հեքիաթի մոտիվներով, դարձել է կենդանի դերասանի և նկարված մուլտիպլիկացիայի համադրման վաղ խորհրդային փորձարկումներից մեկը։

1960 թվականին Ստեպանցևը և Ռայկովսկին բեմադրել են «Մուրզիլկան արբանյակի վրա» (ռուս․՝ «Мурзилка на спутнике»)՝ Խորհրդային Միությունում առաջին լայնէկրան մուլտֆիլմը։ Դրա համար նրանք ստացել են 1-ին մրցանակ Կառլովի Վարիի միջազգային կինոփառատոնում։

Հետագայում Ստեպանցևն աշխատել է մենակ։ 1965 թվականից մինչև 1970 թվականը նկարահանել է իր ամենահայտնի երեք մուլտֆիլմերը՝ «Վովան անդրսարյան թագավորությունում» () (ևս մեկ ժամանակակից հեքիաթ), «Մանչուկն ու Կառլսոնը» և «Կառլսոնը վերադարձել է»։ Աստրիդ Լինդգրենի գրքերի հիման վրա Ստեպանցևի ստեղծած դիլոգիայում խորհրդային կինոյում առաջին անգամ կիրառել է էլեկտրոգրաֆիայի տեխնոլոգիան։ Սակայն, ռեժիսորի խոսքով, «ծաղրանքը» («зубоскальство») սկսել է հոգնեցնել նրան։

1966-1973 թվականներին Բորիս Ստեպանցևը բեմադրել է մի շարք դրամատիկ մուլտֆիլմեր, որոնց հիմքում ընկած են ռուսական դասական երաժշտության ստեղծագործությունները։ «Պատուհանը» մուլտֆիլմն ստեղծելիս նրան ոգեշնչել են Սերգեյ Պրոկոֆևի «Թռուիկությունները» ()։ Ստեպանցևը հետագայում գրել է, որ Պրոկոֆևի երաժշտությունը «ինքն է նկարում այն, ինչ պետք է տեղի ունենա էկրանին, մինչև ամենափոքր ժեստը որոշում է հերոսների խաղը։ ․․․նրա դրամատուրգիան ավելի տրամաբանական էր, ավելի ստույգ՝ շատ մտացածին սյուժետային քայլերից։ Մնում էր միայն հետևել նրան»։

«Բազեի երգը» Մաքսիմ Գորկու համանուն ստեղծագործության ներկայացումն է Ալեքսանդր Սկրյաբինի երաժշտության հետ, ինչպես նաև առաջին լայնէկրան խորհրդային ֆիլմը՝ ապակու վրա գեղանկարչության ոճով (ցելուլոիդ)։ Պյոտր Չայկովսկու «Մարդուկ-Ջարդուկը» բալետի էկրանավորման մեջ օգտագործվել են համակցված նկարահանումներ և էֆեկտներ, որոնք այլևս չեն կրկնվել խորհրդային մուլտիպլիկացիայում։

## Վերջին տարիներ
1980 թվականից մինչև իր կյանքի վերջը Ստեպանցևը եղել է «Էկրան» ստեղծագործական միավորման «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավարը։ Այնտեղ էլ նա նկարահանել է իր վերջին նախագիծը՝ «Ասոլ» լիամետրաժ անիմացիոն-խաղարկային ֆիլմը (1982)՝ Ալեքսանդր Գրինի «Ալ առագաստներ» վեպի մոտիվներով։ Դրանում Ստեպանցևը կիրառել է սոլյարիզացիայի և ֆոտոգրաֆիկայի տեխնոլոգիաներ՝ կենդանի դերասանների պատկերը վերափոխելու և դրանք գեղարվեստական դեկորացիաների հետ համադրելու համար։ Ըստ Իոսիֆ Բոյարսկու՝ ֆիլմի վրա աշխատանքը նրա մոտ դժվարությաբ  հաջողվել, Պետհեռուստառադիոյի ղեկավարությանը հանձնելը եղել է տանջալի, և դա խաթարեց ռեժիսորի առողջությունը։

Կյանքի վերջին տարիներին հետաքրքրվել է նաև համակարգչային գրաֆիկայով և արդեն այն ժամանակ դա անվանել է անիմացիայի ապագա։

Բորիս Ստեպանցևը մահացել է 1983 թվականի մայիսի 21-ին։  Ինչպես գրել է Ռոլան Բիկովն իր օրագրերում՝ նա «մարզանք արեց ու ընկավ․ ինսուլտ»։ Թաղվել է Դոնսկի գերեզմանատանը։

## Ֆիլմագրություն
### Ռեժիսոր

* 1954  – Պիտակով չարագործը ()
* 1956  – Մուրզիլկայի արկածները (, թող. 1)
* 1957  – Նորից անբավարար ()
* 1958  – Պետյան ու Կարմիր գլխարկը ()
* 1960  – Մուրզիլկան արբանյակի վրա ()
* 1962  – Միայն ոչ հիմա ()
* 1962  – Գնում էինք, գնում (, մուլտիպլիկացիոն հատվածներ) 
* 1964  – Աքաղաղն ու ներկերը ()
* 1965  – Վովան անդրսարյան թագավորությունում ()
* 1966  – Պատուհանը ()
* 1967  – Բազեի երգը ()
* 1968  – Մանչուկն ու Կառլսոնը ()
* 1970  – Կառլսոնը վերադարձել է ()
* 1971  – Սիրտը ()
* 1971  – Պիոների ջութակը ()
* 1973  – Մարդուկ-Ջարդուկը ()
* 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Մանիլով ()
* 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Նոզդրյով ()
* 1976  – Տզզան ճանճը ()
* 1978 — Ալ առագաստներ (, էքսպերիմենտալ հոլովակ) 
* 1979  – Ինչու ավանակը համառեց ()
* 1982  – Ասոլ ()
* 1983  – Պատրույգ № 254 (սյուժե «Հեղեղ», , «Лавина»)

### Սցենարիստ

* 1967  – Բազեի երգը ()
* 1971  – Սիրտը ()
* 1973  – Մարդուկ-Ջարդուկը ()
* 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Մանիլով ()
* 1974  – Չիչիկովի արկածները։ Նոզդրյով ()
* 1976  – Տզզան ճանճը ()
* 1979  – Ինչու ավանակը համառեց ()
* 1981  – Հեքիաթ հիմար մկնիկի մասին ()
* 1982  – Ասոլ ()

### Բեմադրող նկարիչ
* 1954 – Անտառային էստրադայում ()
* 1954 – Վտանգավոր չարաճճիություն ()

### Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր

* 1947 – Ուրախ բանջարանոց ()
* 1947 – Ճանապարհորդություն դեպի հսկաների աշխարհ ()
* 1948 – Գորշ վզիկ ()
* 1948 – Չեմպիոն ()
* 1949 – Սագեր և կարապներ ()
* 1949 – Առյուծտ ()
* 1949 – Մաշենկայի համերգը ()
* 1949 – Պոլկանն ու Շավկան ()
* 1954 – Երաժիշտ այծը ()
* 1954 – Անտառային էստրադայում ()
* 1954 – Ստորագրությունն անընթեռնելի է ()
* 1955 – Արտասովոր խաղ ()

## Նկարիչ-նկարազարդող
### Գրքերի նկարազարդում
* Լև Արկադև, Փոքրիկ պինգվինը (ռուս․՝ «Пингвинёнок»), Մոսկվա, Детский мир, 1963։

### Դիաֆիլմերի նկարազարդում
Բորիս Ստեպանցևն առաջիններից մեկն է նկարել Չեբուրաշկային և կոկորդիլոս Գենային «Կոկորդիլոս Գենան և ընկերները» դիաֆիլմի համար դեռ մուլտֆիլմի թողարկումից առաջ։ Հետագայում Լեոնիդ Շվարցմանի հետ դատական քաշքշուկի ժամանակ գրող Էդուարդ Ուսպենսկին օրինակ է բերել Ստեպանցևի նկարած Չեբուրաշկան՝ «մեծ ականջներով և աչքերով»՝ պնդելով, որ Շվարցմանի նկարած կերպարը նույնությամբ կրկնում է այն։

1972 թվականին, սկսած «Ինչպես աքլորիկը հայտնվեց տանիքին» (ռուս․՝ «Как петушок попал на крышу») դիաֆիլմից, նկարազարդումները կատարել է Անատոլի Սավչենկոյի հետ միասին։

* 1960 – Լև Արկադև, Մուրզիլկան արբանյակի վրա ()
* 1961 – Կոռնեյ Չուկովսկի, *Այբոլիտ* ()
* 1962 – Գ. Լադոնշչիկով, *Վախկոտ կռվարարը* ()
* 1963 – Շառլ Պեռո, *[[Կարմիր գլխարկ]]* ()
* 1963 – Կոռնեյ Չուկովսկի, *Տզզան ճանճը* ()
* 1964 – Վ. Վաժդաև, *Король-подпасок*
* 1965 – Ս. Միխալկով, *Երեք խոզուկներ* ()
* 1966 – Լ. Պանտելեև, *Երկու գորտ* ()
* 1967 – Վ. Կորոստիլյով, *Վովան անդրսարյան թագավորությունում* ()
* 1967 – Վ. Վաժդաև, *Կայսեր նվերը* ()
* 1968 – Իվան Կռիլով, *Գայլն ու գառը* ({{lang-ru|Волк и ягнёнок») Щука, Лягушка и Вол
* 1968 – Ե. Բլագինինա, *Тюлюлюй*
* 1968 – Բ. Զախոդեր, *Хрюк на ёлке*
* 1969 – Է. Ուսպենսկի, *[[Կոկորդիլոս Գենան և ընկերները]]* (, երկու մաս)
* 1971 – Կոռնեյ Չուկովսկի, Կոկորդիլոս  (, երկու մաս)
* 1971 – Կ. Մակուշինսկի, *Пан Ниточка*
* 1972 – Է. Ռ. Լ. Լաբուլե, *Ինչպես աքլորիկը հայտնվեց տանիքին* ()
* 1973 – Է. Ուսպենսկի, *[[Քեռի Ֆյոդորը, կատուն և շունը]]* ()
* 1974 – Է. Ուսպենսկի, *Բոբիկը՝ որսորդական շունը* ()
* 1975 – Աստրիդ Լինդգրեն, *[[Մանչուկն ու Կառլսոնը]]* (, երկու մաս)
* 1977 – Օ. Պրոյսլեր, Փոքրիկ Բաբա-Յագան (, երկու մաս)
* 1978 – Աստրիդ Լինդգրեն, *Կառլսոնը կրկին կամակորություն է անում* ()
* 1980 – Կոռնեյ Չուկովսկի, *Պենտան ու ծովահենները* (, երկու մաս)
* 1980 – Ռ. Կաչանով, Է. Ուսպենսկի, *Պառավ Շապոկլյակը* ()
* 1981 – Հանս Քրիստիան Անդերսեն, *[[Թագավորի նոր զգեստը]]*  ()
* 1982 – Աստրիդ Լինդգրեն, *[[Կառլսոնը վերադարձել է]]* ()
* 1984 – Կոռնեյ Չուկովսկի, *Հեռախոս*  ()

## Փոստային նամականիշներ

Պատկեր:Stamp of Russia 2012 No 1654 Lillebror and Karlsson.jpg|Մանչուկն ու Կառլսոնը, 1968, 1970 թվականներ Ռուսաստան, 2012 թվական (ЦФА [АО «Марка»] #1654; Mi #1886).
Պատկեր:Stamp of Russia 2012 No 1655 Vovka in a Faraway Kingdom.jpg|«Վովան անդրսարյան թագավորությունում», 1965 թվական Ռուսաստան, 2012 թվական (ЦФА [АО «Марка»] #1655; Mi #1887)


## Պարգևներ և մրցանակներ
*1959 — «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» — 2-մրցանակ Համամիութենական կինոփառատոնի մուլտֆիլմերի բաժնում Կիևում
*1960 — «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» — «Դափնեպսակ» մանկական լավագույն ֆիլմի համար Անսիի անիմացիոն ֆիլմերի VII միջազգային փառատոնում (Ֆրանսիա)
*1960 — «Մուրզիլկան արբանյակի վրա» — 1-ին մրցանակ լավագույն մանկական ֆիլմի համար Կառլովի Վարիի XII միջազգային կինոփառատոնում (ՉԽՍՀ),
*1966 — «Պատուհանը» — «Արծաթե հավալուսն» մրցանակ Մուլտֆիլմերի I միջազգային կինոփառատոնում Մամայայում (Ռումինիա)
*1970 — «Մանչուկն ու Կառլսոնը» — 1-ին մրցանակ Համամիութենական IV համամիութենական կինոփառատոնում Մինսկում
*1972 — «Սիրտը» — Սոցիալիստական երկրների առողջապահությանը նվիրված ֆիլմերի VI միջազգային փառատոն Նիշում (Հարավսլավիա)
*1973 — «Սիրտը» — Ֆիլմերի V միջազգային փառատոն՝ նվիրված Կարմիր խաչի և կարմիր մահիկի միջազգային շարժմանը Վառնայում (Բուլղարիա)
*1974 — «Մարդուկ-Ջարդուկը» — մանկական ու պատանեկան ֆիլմերի միջազգային փառատոնի 1-ին մրցանակ Խիխոնում (Իսպանիա)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
**Степанцев Б.* «Понять законы гармонии» — Статья в книге-сборнике: *Асенин С.* Мудрость вымысла. Мастера мультипликации о себе и своём искусстве. М. Искусство, 1983, 207 с., Тираж 25 000 экз. 
**Асенин С. В.* Пути советской мультипликации «Мир мультфильма».

## Արտաքին հղումներ
* Борис Степанцев. Энциклопедия отечественного кино
* Ֆիլմագրությունը *Аниматор.ру* կայքում
* Диафильмы Бориса Степанцева в Национальной электронной детской библиотеке 
* Диафильм "Маленькая Баба-Яга", художники Борис Степанцев и Анатолий Савченко
* Л. Аркадьев. Книга «Пингвинёнок» с иллюстрациями Б. Степанцева 
* 

Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտիպլիկատորներ
Կատեգորիա:Ռուս կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուս մուլտիպլիկատորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ռուս սցենարիստներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ռեժիսորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:20-րդ դարի մուլտիպլիկատորներ
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Կինոռեժիսորներ այբբենական կարգով