Հանս Յուրգեն Այզենկ

**Հանս Յուրգեն Այզենկ** (, ), անգլիացի գիտնական-հոգեբան, հոգեբանության կենսաբանական ուղղության առաջնորդ, անձի գործոնային տեսության հիմնադիր, հանրահայտ ինտելեկտի թեստի՝ «Այզենկի թեստի» հեղինակը։

## Կենսագրություն
Համր ֆիլմի դերասանուհի Հելգա Մոլանդեռի որդին է։ Երիտասարդ տարիներին Այզենկը հետաքրքրվում էր աստղաբանությամբ։ Արտագաղթել է Անգլիա։ Ֆիզիկայի ֆակուլտետ ընդունվելիս ծագած խնդիրների պատճառով ընտրեց հոգեբանությունը։ Կրթությունը ստացել է Լոնդոնյան համալսարանում (փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի դոկտոր)։ 1939 - 1945 թվականներին աշխատել է որպես հոգեբան-փորձարար Mill Hill Emergency հոսպիտալում։ 1946 - 1955 թվականներին՝ հոգեբուժության Ինստիտուտի Մաուդսլի և Բետլեմ հոսպիտալների, իր իսկ նախաձեռնությամբ բացված, հոգեբանության բաժանմունքի վարիչ։ 1955 - 1983 թվականներին Լոնդոնյան համալսարանի հոգեբանության ինստիտուտի պրոֆեսոր։ 1983 թվականից սկսած հոգեբանության պատվավոր պրոֆեսոր։ Այզենկը հիմնադրել է «Personality and Individual Differences» և «Behaviour Research and Therapy» լրագրերը և դրանց խմբագիրն էր աշխատում։

## Գիտական գործունեություն
Այզենկի մի շարք աշխատություններ ընկալվեն են շոկային, քանի որ դրանց թեմաները լիովին ընկալվում էին նացիստական Գերմանիայում, բայց ոչ Եվրոպայում։ Մասնավորապես, նա ուսումնասիրել է տարբեր ռասաների ներկայացուցիչների միջև առկա հոգեբանական տարբերությունները։ Անձի բազային հատկանիշների վերաբերյալ իր ուսումնասիրությունները Այզենկը սկսել է առողջ և նյարդային ճանաչված զինվորների խմբերի հոգեբուժական փորձաքննության արդյունքների վերլուծությունից։ Այդ վերլուծության արդյունքում առանձնացվեցին 39 փոփոխական, համաձայն որոնց տվյալ խմբերը համարվեցին էապես տարբեր և դրանց գործոնային վերլուծությունը թույլ տվեց ստանալ չորս գործոններ, այդ թվում՝ էքստրավերսիա-ինտրովերսիայի և նեյրոտիզմի գործոնները («Dimensions of Personality», 1947)։ Ի սկզբանե, նա էքստրավերսիա–ինտրովերսիան ներկայացնում էր գրգռման և արգելակման գործընթացների հարաբերակցության հիման վրա.

* Ինտրովերտներին բնորոշ է գրգռման դանդաղ ձևավորումը, նրա թուլությունը, և ռեակտիվ արգելակման արագ ձևավորվելը, դրա ուժն ու կայունությունը
* էքստրովերտներին բնորոշ է գրգռման արագ ձևավորվելը, և ռեակտիվ արգելակման դանդաղ ձևավորումը
Իսկ ինչ վերաբերում է նեյրոտիզմին, ապա Այզենկը գտնում էր, որ նևրոտիկ ախտանիշները պայմանական ռեֆլեքսներ են։
Հարկ է նշել, որ Այզենկը վերաիմաստավորել է Կ. Գ. Յունգի կողմից առաջադրված էքստրավերտ և ինտրովերտ տերմինները, որոնք ի սկզբանե ունեին այլ բովանդակություն։
Գործոնների վերլուծության հետագա ուսումնասիրությունների արդյունքում Այզենկը ձևակերպեց «անձի եռագործոն տեսությունը»։
 
### Անձի եռագործոն տեսություն
Անձի եռագործոն տեսությունը հիմնվում է գործոնային ուսումնասիրությունների արդյունքում կենսական որոշակի պայմաններում դրսևորվող անձի գծերի վրա.
* վերլուծության ստորին մակարդակում դիտարկվում են կոնկրետ իրավիճակներում արտահայտվող առանձին ակտերը (օրինակ, տվյալ պահին անծանոթ մարդու հետ խոսակցության մեջ մտնելու մաներան)
* երկրորդ մակարդակում դիտարկվում է հաճախ կրկնվող, մշտական վարքագիծը, որն արտահայտվում է բովանդակային նման կենսական իրավիճակներում, դրանք սովորական ռեակցիաներ են
* վերլուծության երրորդ մակարդակում հայտնաբերվում է, որ կրկնվող վարքագծի ձևերը կարող են միավորվել որոշ բովանդակային նման կոմպլեքսներում, առաջին կարգի գործոններ
*վերլուծության չորրորդ մակարդակում բովանդակային միանման կոմպլեքսներն իրենք են միավորվում երկրորդ կարգի գործոնների մեջ։
Երկրորդ կարգի գործոնների մակարդակում Այզենկն առանձնացրեց անձնային երեք չափագրումներ՝ պսիխոտիզմ (P), էքստրավերսիա (E) և նեյրոտիզմ (N),, որոնք, ԿՆՀ-ի ակտիվությամբ պայմանավորված, դիտարկվեցին որպես գենետիկական՝ ձեռք բերելով խառնվածքի գծերի կարգավիճակ։

«Անձի եռագործոն մոդելի» հիման վրա Այզենկը ստեղծեց EPI (Manual of the Eysenck Personality Inventory», совм. с Sybil B. G. Eysenck, 1964) և EPQ հոգեախտորոշիչ մեթոդիկաները՝ շարունակելով նախկինում ստեղծած մեթոդիկաների շարքը (MMQ, MPI («Manual of the Maudsley Personality Inventory», 1959))։

## Աշխատություններ
*Ռուսերեն թարգմանված գքերը*
*Айзенк Г., Кэмин Л. Природа интеллекта — битва за разум։ Как формируются умственные способности = Intellegence։ the battle for the mind. — М.։ Эксмо-Пресс, 2002. — 352 с. — 6000 экз. 
*Айзенк Г. Парадоксы психологии = Psychology is about people. — М.։ Эксмо-Пресс, 2009. — 352 с. — (Психология общения). — 3000 экз. — 
*Айзенк Г. Проверьте свои способности. — М., 1972. — 121 с.
*Айзенк Г., Вильсон Г. Как измерить личность. Пер. с англ. — М.։ Когито-центр, 2000.
*Айзенк Г. Структура личности. — СПб.։ Ювента; М.։ КСП+, 1999. — 464 с.
*Айзенк Г., Айзенк М. Исследования человеческой психики = Mind watching. Why we behave the way we do / Пер. А. Озерова. — М։ ЭКСМО-Пресс, 2001. — 480 с.
*Айзенк Г., Вильсон Г. Как измерить личность / Ганс Айзенк, Гленн Вильсон; послесл. к. п. н. С. Д. Бирюкова.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Գիտական ռասիզմ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հոգեբանության գծով փիլիսոփայական դոկտորներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ