Պրիզմա (օպտիկա)

thumb|200px|Լույսը գույների բաժանող դիսպերսիոն պրիզմա,ինչպես նաև Pink Floyd խմբի,«Լուսնի հակառակ երեսը» ալբոմի շապիկի նկարը (1973)
thumb|300px|Ճառագայթի ընթացքը եռանկյուն պրիզմայով
thumb|Պրիզմա
**Պրիզմա, (օպտիկական պրիզմա)**, լույսային ճառագայթի համար թափանցիկ, համասեռ նյութից պատրաստված մարմին, սահմանափակված լույսը անդրադարձնող և բեկող մակերևույթներով, որոնք միմյանց նկատմամբ դասավորված են խիստ որոշակի անկյան տակ։ Օպտիկական սարքերում օգտագործվող պրիզմաները տարբեր բեկման ցուցիչով օպտիկական ապակուց են՝ կախված պրիզմայի տեսակից և նշանակությունից։

## Ճառագայթների ընթացքը եռանկյուն պրիզմայով
Պրիզմայի ամենապարզ ձևը եռանկյուն պրիզման է, որը երկրաչափական մարմին է՝ երկու եռանկյուն հիմքերով և երեք կողերով `ուղղանկյունների տեսքով։

Նկարում պատկերված է եռանկյան պրիզմա հատված իր հիմքին զուգահեռ հարթությունով ։

Նշանակումները. \delta՝շեղման անկյուն, \omega՝ պրիզմայի բեկող անկյուն, \alpha_1, \beta_2՝ անկման անկյունները, համապատասխանաբար, \beta_1, \alpha_2՝նույն ճառագայթների բեկման անկյունները։ Այս նկարոմ ապակին օպտիկապես ավելի խիտ միջավայր է, քան նրա շրջապատի նյութը։ Այսինքն՝ պրիզմայի նյութի բեկման ցուցիչը մեծ է մեկից, նշանակենք այն n-ով։ Բանաձևը ավելի պարզ է ստացվում, եթե ընդունենք, որ պրիզմայի բեկող անկյունը և ճառագայթի անկման անկյունը հնարավորինս փոքր են։ Այդ դեպում փոքր կլինի նաև \alpha_2,\beta_1, \beta_2. Լույսի բեկման օրենքով.

:\alpha_1\approx\sin\alpha_1=n\cdot\sin\beta_1\approx n\cdot\beta_1,
:\alpha_2\approx\sin\alpha_2=n\cdot\sin\beta_2\approx n\cdot\beta_2

Հաշվի առնելով, որ քառանկյան անկյունների գումարը հավասար է 2\pi և  \omega=\beta_1+\beta_2.

:\pi-\delta+\pi-\omega+\alpha_1+\alpha_2=2\pi,
:\delta=\alpha_1+\alpha_2-\omega\approx n\cdot(\beta_1+\beta_2)-\omega=n\cdot\omega-\omega=(n-1)\cdot\omega

Որտեղից հետևում է՝

:\delta\approx(n-1)\cdot\omega

Այս բանաձևը կարևոր է նաև նրանով, որ նրա օգնությամբ կարելի է դուրս բերել բարակ ոսպնյակի կիզակետային հեռավորության կախումը մակերևույթի շառավղից՝ ընդունելով ոսպնյակը որպես եռանկյուն պրիզմա և օգտագործելով շեղման անկյան բանաձևը։

Բեկող և անկման անկյունների ցանկացած արժեքի  և պրիզմայի բեկման ցուցիչիn_2և շրջապատի n_1բեկման ցուցիչի դեպքում դեպքում,կարելի է ստանալ հետևյալ բանաձևը։

:\delta=\alpha_1-\omega+\arcsin\bigg(\frac{n_2}{n_1}\cdot\sin\omega\cdot\sqrt{1-\bigg(\frac{n_1}{n_2}\bigg)^2\cdot\sin^2\alpha_1}-\cos\omega\cdot\sin\alpha_1\bigg)

## Պրիզմաների տեսակներ
### Դիսպերսիոն պրիզմաներ
thumb|300px|Լույսի դիսպերսիան պրիզմայում
thumb|300px|Լույսի դիսպերսիան պրիզմայում
Դիսպերսիոն պրիզմաները օգտագործում են սպեկտրային սարքերում՝ տարբեր ալիքի երկարությամբ ճառագայթները տարածության մեջ իրարից տարանջատելու համար։
* Պարզ եռանկյուն պրիզմա
* Բրաունինգի-Ռեզերֆորդի պրիզմա
* Աբեյի դիսպերսիոն պրիզմա
* Ամիչի պրիզմա (ուղիղ տեսողության պրիզմա)
* Լիտրովի պրիզմա
* Կորնյուի պրիզմա
* Պելին-Բռոքի պրիզմա

### Անդրադարձիչ պրիզմաներ
Անդրադարձիչ պրիզմաները օգտագործում են ճառագայթի ընթացքի փոփոխոիթյան համար, օպտիկական առանցքի փոփոխության համար, դիտասևեռման ուղղության փոփոխության համար, սարքավորումների չափերի փոքրացման համար։ Անդրադարձիչ պրիզմաները դասակարգվում են ըստ մի քանի հատկանիշների.
* պրիզմայում անդրադարձման քանակով
* «տանիքի» առկայությամբ կամ բացակայությամբ
* պրիզմայի կառուցվածքային բնութագրերի
* օպտիկական առանձքի շեղման անկյունով

Հատուկ տեղ են գրավում բաղադրիչային պրիզմաները, որոնք կազմված են իրարից օդային միջնորմներով բաժանված տարբեր մասերից։ Ավելի մեծ տարածում գտածները ունեն հատուկ անուններ։
*Աբբեի պրիզմա 
*Աբբե-Պորրոի պրիզմա 
*Աբբե-Քյոնիգի պրիզմա 
*Դովեի պրիզմա 
*Պեհան-Շմիդտի պրիզմա 
*Լեմանի պրիզմա
*Հնգանիստ պրիզմա
*Պորրո պրիզմա 
*Շմիդտ-Պեհանի պրիզմա 
*Տանիքով պրիզմա

Պրիզմայի անունը նշվում է երկու կամ երեք տառերով և թվերով՝ գրված մի շարքով։ Առաջին տառը ցույց է տալիս պրիզմայում ռեֆլեկտիվ նիստերի (արնդրադարձումների) թիվը։ («Ա» մեկն է, «B»` երկու, «Բ»` երեքը և այլն)։ «Տանիքը», պայմանականորեն, համարվում է մեկ նիստ, և նրա նշանակման համար օգտագործվում է «k» ինդեքսը առաջին տառից հետո (օրինակ, Ak, Bq)։ Մնացած տառերը ցուց են տալի կառուցվածքի բնույթը։ («P» - հավասարակողմ, «P» - հինգանիստ պրիզմա «U» - կիսահնգանիստ, «C» - շեղանկյուն, «M» - երկարաչափ տեսակի, «L» - Լեմանի պրիզմա)։ Գծիկով գրված թվերը ցույց են տալիս օպտիկական առանցքի թեքման անկյունը (0 °, 90 °, 180 °): Օրինակ, «VkR-45 °» - նը՝ երեք ռեֆլեկտիվ նիստերով և տանիքով, 45 ° առանցքի թեքումով պրիզմ է։

Բաղադրիչային պրիզմաները նշվում են իրենց անուններով և առանցքային թեքման անկյունով։ Օրինակ, «A-0 °» - Abbe պրիզման է, «Bk-90 °» -մաշիկային   տանիքով պրիզման է, «K-0 °» - պրիզմա-խորանարդ է։

### Բևեռացուցիչ պրիզմաներ
* Արենսի պրիզմա
* Վոլաստոնի պրիզմա
* Գլեզեբրուկի պրիզմա
* Գլանի-Թեյլորի պրիզմա
* Գլանի-Թոմսոնի պրիզմա
* Գլանի-Ֆուկոյի պրիզմա
* Նիկոլի պրիզմա
* Նոմարսկի պրիզմա
* Պոշոնի պրիզմա
* Սեներմոնդի պրիզմա
* Ֆուկոյի պրիզմա
* Ֆրենելի զուգահեռանիստ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*

## Արտաքին հղումներ
* Geometry of Two Prism Spectroscopes  
* Java applet of refraction through a prism
* Призмы и особенности их применения в наблюдательных приборах

Կատեգորիա:Օպտիկական համակարգեր
Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր