Մերի Սոմերվիլ

**Մերի Ֆերֆեքս Սոմերվիլ** ()  շոտլանդացի, գիտությունը մասսայականացնող և բազմագիտակ անձ, մաթեմատիկայի և աստղագիտության բնագավառի մասնագետ։ Նրա գործունեությունը վերաբերվում է այն ժամանակներին, երբ գիտական գործունեության մեջ կանանց մասնակցությունը խիստ սահմանափակ էր։ Նա  Մեծ Բրիտանիայում ճանաչում ձեռք բերած երկրորդ կին գիտնականն է եղել՝ Կարոլինա Հերշելից հետո։

## Կենսագրություն
Մերին եղել է ծովակալ Ուիլյամ Ջորջ Ֆերֆակսի դուստրը։ Նա ծնվել է 1780 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Ջեդբորո քաղաքում (Սկոտիշ Բորդերս () ), մորաքրոջ տանը, որի ամուսինն էր «Իմ կյանքը և ժամանակները» գրքի հեղինակ դոկտոր Թոմաս Սոմերվիլը (1741-1830)։

1804 թվականին Մերին ամուսնացել է իր հեռավոր բարեկամի՝ ծովակալ Ս. Կ. Գրեյգի որդու՝ կապիտան Սեմյուել Գրեյգի հետ, ով Ռուսաստանի հյուպատոսն էր Լոնդոնում։ 1807 թվականին ամուսինը մահացել է։ Նրանք ունեցել են 2 որդի, որոնցից մեկը՝ Գրեյգ Վորոնցովը (անունը տրվել է ի պատիվ դիվանագետ Սեմյոն Ռ. Վորոնցովի), հետագայում դարձել է փաստաբան և գիտնական։ Ամուսնու մահից հետո ամբողջ ժառանգությունն անցել է Մերիին, որն էլ հնարավորություն է տվել նրան իրականացնել իր գիտական երազանքները։

1812 թվականին Մերին երկրորդ անգամ է ամուսնացել իր հորեղբոր տղայի՝ դոկտոր Ուիլյամ Սոմերվիլի հետ (1771-1860), որը զբաղեցնում էր Ռազմա-բժշկական խորհրդի տեսուչի պաշտոնը։ Այս ամուսնությունից ծնվել են ևս չորս երեխաներ։ Ուիլյամ Սոմերվիլը կիսել է գիտության նկատմամբ կնոջ ունեցած հետաքրքրությունները և աջակցել նրան՝ նպաստելով նրա ծանոթությանը իր ժամանակի առաջատար գիտնականների հետ։

1938 թվականին Մերի Սոմերվիլն ամուսնու հետ մեկնել է Իտալիա, որտեղ և անցել է նրանց կյանքի մեծ մասը։

## Մահ
thumb|ձախից|<center>Անգլիական գերեզմանատուն, Նեապոլ: Առաջին ֆոնին՝ Մերի Սոմերվիլի արձանն է<center>

Մերի Սոմերվիլը մահացել է 1872 թվականի նոյեմբերի 28-ին Նեապոլում և թաղվել է Նեապոլի Անգլիաական գերեզմանատանը։

Նրա մահից մեկ տարի անց լույս է տեսել նրա ինքնակենսագրական գիրքը՝ «Անձնական հիշողություններ» վերնագրով։ Այդ գրառումները, որոնք արվել էին նրա կյանքի վերջին տարիներին՝ մեծ հետաքրքրություն են ներկայացրել։ Դրանք բացահայտում են ոչ միայն  նրա կյանքի մանրամասները և անհատական առանձնահատկությունները, այլև՝ որպես ականատեսի վկայություն, պատմում են այդ ժամանակի գիտական համայնքի կյանքի մասին։ Այն ներառում է նաև Բայրոնի և Լավլեյսի ընտանիքների հետ ունեցած նամակագրությունը։

*«scientist»* տերմինը, որը նշանակում է գիտնական, առաջին անգամ օգտագործել է Ուիլյամ Ուեվելը, 1834 թվականին, Սոմերվիլի «Ֆիզիկական գիտությունների փոխհարաբերությունը» գրքի վերլուծության մեջ։

*Մերի Սոմերվիլը կին է, որի համար ստեղծվել է «գիտնական» բառը:*

## Գիտական գործունեություն
thumb|<center>Մերի Սոմերվիլի հուշամեդալ</center>
Մերի Սոմերվիլի տաղանդը գրավել էր գիտնական զրուցակիցների ուշադրությունը ավելի վաղ, նախքան նրա աշխատանքների լայն ճանաչում ստանալը։ Մասնավորապես, հայտնի է ֆրանսիացի մաթեմատիկոս և աստղագետ Պիեռ Սիմոն Լապլասի՝ նրան ուղղված հայտարարությունը.

Ընդ ուրում, վերը նշած երեք կանանցից առաջինը և երրորդը Մերի Սոմերվիլն էր։

Լորդ Բրումի խնդրանքով, Մերին, « Օգտակար գիտելիքների տարածման միության» համար, լծվել է Պ. Ս. Լապլասի «*Mécanique Céleste*» աշխատության թարգմանության աշխատանքին։ Նրան հաջողվել է ընթերցողների լայն շրջանի համար մատչելի ձևով ներկայացնել այս աշխատության մեջ ներկայացված գաղափարները։ 1831 թվականին «Երկնային մեխանիկա» խորագրի ներքո հրատարակված այս գիրքը նրան անմիջապես մեծ հռչակ է բերել։ Մերի Սոմերվիլը գրքի ստեղծման գործընթացը մեկնաբանել է հետևյալ կերպ.

Նրա այլ աշխատանքներից են՝ «Ֆիզիկական գիտությունների փոխկապակցվածությունը» (1834), «Ֆիզիկական աշխարհագրություն» (1848), «Մոլեկուլային և մանրադիտակային գիտություն» (1869) աշխատությունները։ Մերի Սոմերվիլի գիտահանրամատչելի աշխատությունների լայն ժողովրդականությունը պայմանավորված է եղել շարադրանքի հստակ և ճշգրիտ ոճով և հզոր խանդավառւթյամն ներծծված տեքստերով։

Այլ մարդկանց գիտական գաղափարները հանրամատչելի դարձնելուն զուգընթաց, Մերի Սոմերվիլը կատարել է նաև որոշ գիտական մշակումներ (օրինակ՝ լայն կիրառություն գտած հանրահաշվական փոփոխականների գաղափարը)։

1835 թվականին Մերի Սոմերվիլը և Քերոլայն Հերշելը դարձել են Բրիտանական թագավորական աստղագիտական ընկերության առաջին կին անդամները։ Նույն թվականին Մերի Սոմերվիլին շնորհվել է 300 ֆունտ ստերլինգ կառավարական կենսաթոշակ։

1869 թվականին Թագավորական աշխարհագրական միությունը Մերիին պարգևատրել է Վիկտորիա թագուհու մեդալով։

## Ճանաչում և հիշատակ
* Ի պատիվ Մերի Սոմերվիլի, նրա անունով են կոչել Օքսֆորդի համալսարանի Սոմերվիլ քոլեջը, Բարնտիսլենդ քաղաքի (Շոտլանդիա) այն տունը, որտեղ նա որոշ ժամանակ ապրել է (*Somerville House*), Բրիսբեն քաղաքում (Ավստրալիա)՝ օրիորդաց դպրոցը (*Somerville House*): 
thumb|<center>Սոմերվիլի խառնարանը</center>

* Էդինբերգում շոտլանդական խորհրդարանի հանձնաժողովներից մեկը նույնպես անվանվել է նրա պատվին։
* Սոմերվիլի կղզին (), որը փոքր կղզի է Բարրոու նեղուցում, *Նունավիտ* մարզում (Կանադա), կոչել է Մերիի անունով պարոն Վիլյամ Էդվարդ Պարրի կողմից 1819 թվականին՝ իր չորս արկտիկական արշավախմբերից առաջինի ժամանակ։
*5771 Սոմերվիլ (1987 ST1) Աստերոիդների գոտու օբյեկտներից մեկը, որը հայտնաբերել և 1987 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մերիի անունով է կոչել Է. Բոուելը՝ Լոուելի աստղադիտարանից, (Արիզոնա)։
* Լուսնի արևելյան մասում գտնվող Սոմերվիլի խառնարանը , որը տեղակայված է Լանգրենի հայտնի խառնարանից արևելք, ստացել է Լանգրեն J անվանումը, նախքան Միջազգային աստղագիտական միությունը 1976 թվականին դրան Սոմերվիլի անունն է տվել։ Դա  մի քանի լուսնային խառնարաններից մեկն է, որոնք անվանվել են կանանց պատվին։
* 2016 թվականի փետրվարին Շոտլանդիայի Թագավորական բանկը հայտարարել է, որ Մերի Սոմերվիլի դիմանկարը կցուցադրվի նոր £ 10 պոլիմերային թղթադրամի վրա, որը շրջանառության մեջ է դրվել 2017 թվականի երկրորդ կեսին։ Այսպիսով, Մերի Սոմերվիլը դարձել է առաջին կինը, որը Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական ընտանիքի անդամ չէր և, որի դիմանկարը պատկերված է այս բանկի կողմից թողարկված թղթադրամների վրա։ Մերի Սոմերվիլի ընտրությունը իրականացել է Facebook սոցիալական ցանցում բանկի կողմից անցկացված բաց քվեարկության արդյունքում։ Մերի Սոմերվիլից բացի, եզրափակչի լավագույն եռյակում էին գիտնական Ջեյմս Մաքսվելը և ինժեներ Թոմաս Թելֆորդը։

## Պատկերասրահ


Mary Somerville Room, Somerville College.jpg|160փքս|Մերի Սոմերվիլի սենյակը Սոմերվիլի քոլեջում
Chapel and Vaughan, Somerville College, Oxford.jpg|160փքս|Սոմերվիլի քոլեջը Օքսֆորդում
Somerville College Library.jpg|160փքս|Սոմերվիլի քոլեջի գրադարանը
Park Building, Somerville College, Oxford University.jpg|160փքս|Պարկի շենքը, Սոմերվիլի քոլեջ, Օքսֆորդի համալսարան
Somerville College Library with hyacinths.jpg|160փքս|Սոմերվիլի քոլեջի գրադարանը` հակինթներով
Round House (Somerville, Massachusetts).jpg|160փքս|Կլոր տունը (Սոմերվիլ, Մասաչուսեթս)
Somerville House 03.JPG|160փքս|Սոմերվիլի տունը



## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Neeley, Kathryn A. *Mary Somerville: Science, Illumination, and the Female Mind*, Cambridge & New York: Cambridge University Press, 2001.
* 

## Արտաքին հղումներ
* «Mary Fairfax Somerville», Biographies of Women Mathematicians, Agnes Scott College
* ''Mary Somerville'' , an article by Maria Mitchell, Atlantic Monthly 5 (May 1860), 568—571.
* Mary Somerville’s Biography — by M.T. Bruck, *Journal of the British Astronomical Association*, vol.106, no.4, 201—206.
* Women in Science
* Bibliography от Тихоокеанского астрономического общества]]

Կատեգորիա:19-րդ դարի գիտնականներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Աստղագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Կին աստղագետներ
Կատեգորիա:Կին մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի սուֆրաժիստներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Կին աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի երկրաբաններ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ