Արդարացնելով ցեղասպանությունը. Գերմանիան և հայերը Բիսմարկից մինչև Հիտլեր

**«Ցեղասպանության արդարացում»** կամ **«Ցեղասպանության արդարացումը. Գերմանիան և հայերը [[Օտտո ֆոն Բիսմարկ|Բիսմարկից]] մինչև [[Ադոլֆ Հիտլեր|Հիտլեր]]»** (**), Շտեֆան Իհրիգի 2016 թվականի գիրք, որը ուսումնասիրում է, թե ինչպես են օսմանյան հայերի նկատմամբ բռնությունները՝ համիդյան կոտորածներից մինչև հայերի ցեղասպանությունը, ազդել գերմանական տեսակետների վրա և հանգեցրել ցեղասպանության ընդունմանը՝ որպես «անցանկալի փոքրամասնության կողմից առաջացած խնդիրների» օրինական «լուծում»: Այն քննարկում է, թե ինչպես է թեման քննարկվել Գերմանիայում Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո և այդ բանավեճերի ու պատմության ընկալումների ազդեցությունը Հոլոքոստի վրա:

## Բովանդակություն
[մինի|Քաղաքական ծաղրանկար ''Կլադդերադչ'' լեզվով, որը պատկերում է բրիտանացի պետական գործիչ [Ուիլյամ Գլադստոն|Ուիլյամ Էվարտ Գլադսթոնին՝ օգտագործելով նախ Օսմանյան Բուլղարիայի *Ապրիլյան ապստամբությունը* *(1876)*, ապա ''Համիդյան կոտորածները''՝ Օսմանյան կայսրության դեմ աջակցություն հավաքելու համար]]

Գիրքը ընդլայնում է Իհրիգի նախորդ՝ «*Աթաթուրքը նացիստական մտածողության մեջ*» (2014) գրքի բովանդակությունը և հիմնված է ժամանակակից գերմանական հրատարակությունների ուսումնասիրության վրա: Իհրիգը գրում է, որ իր գիրքը «Գերմանիայի և նրա Հոլոքոստի ճանապարհի» մասին է և միայն երկրորդական դեր ունի թուրքերի կամ հայերի մասին։ Գիրքը ընդգրկում է 1878 թվականի Սան Ստեֆանոյի պայմանագրից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ընկած ժամանակահատվածը: Իհրիգը պնդում է, որ գերմանական լրատվամիջոցները մշտապես թուրքամետ դիրքորոշում են ընդունել՝ արդարացնելով հայերի կոտորածներն այս ընթացքում:

Իհրիգը պատմում է, թե ինչպես է Գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը խրախուսել օսմանյան կառավարիչներին դիմադրել 1878 թվականի պայմանագրով նախատեսված հայկական բարեփոխումների իրականացմանը: Իհրիգը գրում է, որ Բիսմարկը Օսմանյան կայսրությունը համարում էր «քաղաքական հնարավորությունների երկիր», որը համապատասխանում էր գերմանական շահերին, և այդ պատճառով էլ փորձում էր այն անփոփոխ պահել: 1890-ականներին գերմանական մամուլը լայնորեն լուսաբանել է հայերի համիդյան կոտորածները՝ դրանք անվանելով «Ֆյոլկերմորդ» (գերմաներեն՝ ցեղասպանություն բառ) տասնամյակներ առաջ, նախքան անգլերենում *«ցեղասպանություն»* տերմինի ստեղծումը: Օսմանյան կայսրության հետ իր հարաբերությունները կառուցելու համար Գերմանիայի կառավարությունը պաշտպանել է կոտորածները որպես արդարացված։ 1890-ականներին Իհրիգը գերմանական մամուլում (հատկապես աջակողմյան լրատվամիջոցներում) նկատում է հետևողական հակահայատյացություն, որը նա համեմատում է հակասեմիտիզմի հետ: Հրատարակվել են նաև հակահայատյաց գրքեր, ինչպիսիք են Կարլ Մեյի, Հանս Բարթի և Ալֆրեդ Կյորտեի գրքերը:

[մինի|Գերմանացի բժիշկ [Արմին Վեգներ|Արմին Վեգների նկարած հայ փախստականների լուսանկար, որը նա ներկայացրել է գերմանական հանրությանը 1919 թվականի դասախոսության ժամանակ. Վայմարյան Հանրապետության շատ գերմանացի ազգայնականներ հայերի ցեղասպանությունը համարել են արդարացված արարք]]

Իհրիգը նշում է, որ Գերմանիան կարող էր «ամեն ինչ» իմանալ հայերի ճակատագրի մասին, քանի որ այն շարունակվում էր: Այնուամենայնիվ, գերմանական մամուլը անվերապահորեն կրկնում էր գերմանացի պաշտոնյաների կողմից ցեղասպանության ժխտումը անգամ փաստերի լայնորեն հայտնի դառնալուց շատ ժամանակ անց, ինչպես նաև արդարացնում և ռացիոնալացնում էր սպանությունները: 

Չնայած Իհրիգը մերժում է հայ սոցիոլոգ Վահագն Տատրյանի առաջարկած պնդումը, որ ցեղասպանությունը տեղի է ունեցել գերմանա-օսմանյան համատեղ որոշման արդյունքում,  Իհրիգը եզրակացնում է, որ Գերմանիան որոշում է կայացրել «զոհաբերել հայերին որպես Գերմանիայի նկատմամբ օսմանյան բարի կամքի պահպանման գին»։ 

«Իհրիգը» լուսաբանում է Սողոմոն Թեհլերյանի 1921 թվականի դատավարությունը Բեռլինում Թալեաթ փաշայի սպանության համար, որը վեր է հանել ցեղասպանության ճանաչելիությունը Գերմանիայում: Դրանից հետո շատ թերթեր սկսել են օգտագործել *«Völkermord»* բառը կամ *«Ausrottung eines Volkes*» (ժողովրդի ոչնչացում) բանաձևը «ցեղասպանության» ժամանակակից իմաստով՝ ի տարբերություն «Հայկական սարսափներ» կամ «Հայերի կոտորածներ» ավելի քիչ կոնկրետ տերմինների: Սակայն, ըստ Իհրիգի, ցեղասպանության ճանաչումը չհանգեցրեց դատապարտման, այլ հանգեցրեց այն խմբակցության հաղթանակին, որը ցեղասպանությունը ներկայացնում էր որպես անհրաժեշտ և արդարացված, հիմնականում այն պատճառով, որ հայերը համարվում էին Օսմանյան կայսրությանը մեջքից հարված հասցրած:  

Վայմարյան Հանրապետության շատ գերմանացի ազգայնականների համար, գրում է Իհրիգը, «ցեղասպանությունը քսաներորդ դարում քաղաքական և ռազմական գործերով զբաղվելու «հիմնավորված», «արդարացված», եթե ոչ անխուսափելի գին» էր»: Մյուս կողմից, Իհրիգը ներկայացնում է Ֆրանց Վերֆելին, Արմին Վեգներին, Մաքս Էրվին ֆոն Շոյբներ-Ռիխտերին և Յոհաննես Լեփսիուսին, ովքեր պայքարել են հանրությանը հայերի դժվարին վիճակի մասին տեղեկացնելու և նրանց օգնելու համար, ինչպես նաև նրանցից մի քանիսին, ովքեր նաև փորձել են կանխել նացիզմի վերելքը։

Իհրիգը հայերի ցեղասպանությունը համարում է քսաներորդ դարի «կրկնակի նախնական մեղք», նախ՝ որովհետև այն տեղի է ունեցել, և երկրորդ՝ որովհետև այն անպատիժ է մնացել. այդպիսով, ըստ Իհրիգի, այն մեղք է ոչ միայն հանցագործների, այլև ականատեսների համար: Նա եզրակացնում է, որ «Կասկած չկա, որ նացիստները հայերի ցեղասպանությունը, դրա «դասեր»-ը, մարտավարությունը և «օգուտները» ներառել են իրենց սեփական աշխարհայացքի և իրենց կառուցած նոր ռասայական կարգի վերաբերյալ իրենց տեսակետի մեջ»: Չնայած նա այնքան հեռու չի գնում, որ ասի, թե նացիստներն ուղղակիորեն ոգեշնչվել են հայերի ցեղասպանությունից՝ Հոլոքոստը կատարելու համար, նա նշում է, որ նրանք հիանում էին թուրքերի կողմից ցեղասպանության օգտագործմամբ որպես ազգային վերածննդի գործիք՝ ստեղծելով «հետցեղասպանական դրախտ»:

## Արձագանքներ
*«Kirkus Reviews»* գրաքննադատական ամսգիրը գիրքն անվանել է «հեղափոխական ակադեմիական ուսումնասիրություն, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է Գերմանիան հայոց ցեղասպանությունից «բազմաթիվ բաղադրատոմսեր» ստացել իր սեփական էթնիկ խնդիրները լուծելու համար»: Հունգարացի պատմաբան Պետեր Պալ Կրանիցը նշում է, որ «Իհրիգի եզրակացությունները նշանակալից են ցեղասպանության և Հոլոքոստի միջազգային գիտնականների համար»։ Հայ քաղաքագետ Վահրամ Տեր-Մաթևոսյանը Իհրիգին է վերագրում «Հայոց ցեղասպանության մասին դիսկուրսի վերաբերյալ խորը արմատացած հասկացություններին և մոտեցումներին» մարտահրավեր նետելը։ Վահագն Ավեդյանը նշում է, որ Իհրիգը «մանրակրկիտ հետազոտություն» է անցկացրել և «շատ ողջունելի ներդրում է ունեցել ցեղասպանությունների ուսումնասիրությունների ոլորտում»։ Լոուրենս Դուգլասը գիրքը համարում է հետաքրքրաշարժ, դյուրընթեռնելի և համոզիչ։ 

Գերմանացի պատմաբան Յուրգեն Զիմմերերը նշում է, որ Իհրիգի ուսումնասիրությունը հիմնված է *ինտենցիոնալիստական*  (որ Հոլոքոստը գաղափարախոսական հիմք ուներ և նախապես պլանավորված է եղել) ենթադրությունների վրա, մի տեսություն, որը ոչ մի կերպ լիովին ընդունված չէ Հոլոքոստի գիտնականների շրջանում: Այնուամենայնիվ, նա գիրքը համարում է «կարևոր և ոգեշնչող», հատկապես Գերմանիայի պատմաբանների համար:  Պատմաբան Ջո Լեյքոկի խոսքով՝ Իհրիգի գիրքը «հայերի մասին գերմանական պատկերացումների էվոլյուցիայի և 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությանն արձագանքների վերաբերյալ մինչ օրս ամենամանրամասն և լայնածավալ վերլուծությունն է»:

## Մրացանակներ
Գիրքը 2017 թվականին արժանացել է Դոկտոր Սոնա Արոնյանի անվան հայագիտական ​​գերազանցության գրքային մրցանակի՝ Հայկական ուսումնասիրությունների և հետազոտությունների ազգային ասոցիացիայի կողմից:

## Ծանոթագրությւններ

## Արտաքին հղումներ
*
*
* Reviewed by Robert Tatoyan. STeFAN IHRIG, JUSTIFYING GeNOCIDe: GeRMANY AND THe ARMeNIANS FROM BISMARCK TO HITLeR, CAMBRIDGe, MA: HARVARD UNIVeRSITY PReSS, 2016, ISBN: 978-0674504790; 472 PAGeS. Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ

Կատեգորիա:2016 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Կատեգորիա:Հայ-գերմանական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության մասին գրքեր