Հովհաննես Կյուրեղյան

**Հովհաննես Կյուրեղյան** (արևմտահայերեն՝ Յովհաննէս Կիւրեղեան, . ), հայազգի ճարտարապետ, ճարտարագետ և լեռնագնաց։

## Կենսագրություն
### Կյանքի վաղ շրջան և կրթություն
Ծնվել է 1902 թվականի օգոստոսի 24-ին Կոստանդնուպոլսում, ճարտարապետ, նկարիչ, բանաստեղծ Լևոն Կյուրեղյանի և Մարիամիկ Ազարյանի ընտանիքում։ 1907 թվականին ծնողների հետ գաղթել է Իտալիա, կարճ ժամանակ Հռոմում ապրելուց հետո տեղափոխվել Ազոլո։ Սովորել է Վենետիկի Մուրադ Ռաֆայելյան հայկական վարժարանում, որն ավարտելուց հետո հոր խորհրդով ընդունվել է Պադովայի համալսարանի ճարտարագիտական դպրոցը։ 1924 թվականին ավարտել է այն՝ ստանալով քաղաքացիական ճարտարագիտության մասնագետի որակավորում, ևս երկու տարի սովորելուց հետո էլ հիդրոինժեների որակավորում է ձեռք բերել (թեև այս վերջին մասնագիտությամբ երբեք չի աշխատել)։ Ուսումնառությունն ավարտելով՝ առանց ժամանակ կորցնելու աշխատանքի է անցել Թուրինում գործող ճարտարապետ Բալլատորե դի Ռոզանայի արվեստանոցում՝ նպատակ ունենալով որոշակի փորձ ձեռք բերել։

### Դոլոմիտներ
Ազոլոցի ճարտարագետ Բոլցոնի հետ կարճատև համագործակցությունից հետո Հովհաննեսը տեղափոխվել է Ֆրասենե Ագորդինո, որը 1922 թվականից նրան հայտնի էր որպես սովորական հանգստավայր։ Այստեղ, դոլոմիտների առեղծվածով գրավված, նա հաստատվեց որպես քաղաքացիական ճարտարագիտության մասնագետ։

Որպես լեռնագնացության նրբությունները սովորող՝ նա համարվել է իտալական ալպիական ակումբի Տրևիզոյի մասնաճյուղի անդամ և տեղափոխվելով Ֆրասենե՝ միացել է Ագորդոյի մասնաճյուղին։ Այստեղ նա հանդիպել է «Ալպինիզմի բևեռ» մականունով հայտնի Ատիլիո Տիսսիին, Ջովանի և Ալվիզե Անդրիկներին և Դոմենիկո Ռուդատիսին։ 1929 թվականի օգոստոսի 25-ին նա, լինելով առաջինը, բարձրացել է Ագներ լեռան դեռևս չնվաճված գագաթը և հետագայում դրան տվել է «Տոռե Արմենա» (Հայկական աշտարակ) անունը։

1932 թվականին նա նշանակվել է իտալական ալպյան ակումբի Ագորդոյի մասնաճյուղի հատուկ հանձնակատար, 1933-1946 թվականներին էլ եղել է դրա նախագահը։ 1935 թվականին նա, համագործակցելով Էտորե Կաստիլիոնիի հետ, կազմել է Իտալական Ալպերի ուղեցույցի բաժինը, որը վերաբերում էր Pale di San Martino- ի հարավային շղթային։

Նա համարվում է Արևելյան Ալպերում ժամանակակից լեռնագնացության առաջամարտիկներից մեկը, և Ագներ լեռան ստորոտին՝ Մալգա Լոշում գտնվող ալպինիստական տնակը, հետմահու կոչվել է նրա անունով։ Կյուրեղյանն իրեն նվիրել է Ֆրասենեում զբոսաշրջության խթանմանը, այնտեղ հիմնել է առաջին իտալական « Pro Loco » ասոցիացիան, իսկ 1933 թվականին դարձել է Բելունոյի զբոսաշրջության գավառային խորհրդի անդամ։ [10] 1934 - 1946 թվականներին էլ, մասնագիտական գործունեությանը զուգահեռ, դասավանդել է Ագորդոյի հանքարդյունաբերության ինստիտուտում։

1936 թվականին Հովհաննեսն ամուսնացել է ֆրասենեցի Դինա Դելլա Լուչիա Դեիսի հետ (Ֆրասենեից)։ Նրանք ունեցել են երեք երեխա՝ Արմենը, Մաննիկը և Հայկը։

## Աշխատանքներ և կարևոր նախագծեր

### 1930 -1939
* 1932 Ագորդո - հանրային հիվանդանոցի ընդլայնում և վերակառուցում
* 1934 Ֆրասենե - Պարոլարի վիլլան
* 1937 Մոնտե Պիանա - մարտադաշտերի զբոսաշրջային/պատմական հատակագծում
* 1938 Ագորդո - լեռնահանքային ինստիտուտի ընդլայնում և վերակառուցում
* 1939 Պիևե դի Լիվինալոնգո - Արաբբա համայնքի կարգավորիչ հատակագիծը

### 1940 - 1949
* 1940 Լա Ստանգա - էլեկտրակայանի աշխատողների բանավանը
* 1941 Կաորիա - էլեկտրակայանը և այդ կայանի աշխատողների բանավանը
* 1943 Սավիներ դի Լաստե - էլեկտրակայանի առաջին մասնաբաժինը
* 1945 Կավիոլա - վերակառուցման պլանը
* 1949 Մարգերա - S.A.V.A. - Veneto Aluminum Society ընկերության աշխատողների երեք բնակշենքերի վերակառուցում
### 1950 - 1959
* 1950 Passo Duran - իտալական լեռնագնացային ակումբի "Cesare Tomé" տնակի կառուցում
* 1950 Սավիներ դի Լաստե - էլեկտրակայանի երկրորդ մասնաբաժնի ընդլայնում
* 1950 Վոլտագո Ագորդինո - նախակրթարան
* 1951 Ագորդո - ամբարտակի վերահսկիչի շենք
* 1951 Ագորդո - տեղագրական հատակագիծ Edifici Masoch-ի համար
* 1952 Ֆալկադե - ձեռնարկության ծրագիր
* 1952 Ֆալկադե - քաղաքապետարանի շենքը
* 1952 Չիմե դ'Աուտա - իտալական լեռնագնացային Alpino ակումբի "Alvise Andrich" տնակը (նախագիծը չի իրագործվել)
* 1953 Ալլեգե - De Lorenzi վիլլան
* 1953 Արսիե - էլեկտրակայան և դրա վարչության ու հերթափոխային աշխատողների համար շինություն
* 1953 Ֆորտե Բուզո - ամբարտակի ղեկավար կենտրոնի համար շենք
* 1954 Մարգերա - S.A.V.A. - Veneto Aluminum Society ընկերության աշխատողների երկու բնակշենքերի կառուցում
* 1956 Ֆրասենե - եկեղեցի և զանգակատուն
* 1957 Քուերո - էլեկտրակայան և դրա աշխատողների համար շինություններ
* 1957 Ռեդիպուլիա - տրանսֆորմատորային ենթակայան և կից կառույցներ
* 1958 Ձևիո - էլեկտրակայան, ամբարտակի վերահսկման համար շինութիւն, արհեստանոց, աշխատողների բնակավշենքեր
* 1959 Սելվա դի Կադորե - քաղաքապոտարանը
### 1960 - 1969
* 1960 Կոլլե Սանտա Լուչիա - քաղաքապետարան
* 1961 Մարգերա - Veneto Aluminum Society S.A.V.A. ընկերության գրասենյակների ընդլայնում և նորացում
* 1961 Լագո Սկեներ - ջրառի համակարգի ղեկավարմական կենտրոն
* 1961 Ֆրասենե - իտալական լեռնագնացային ակումբի Rifugio Scarpa տնակի կառուցում
* 1961 Գրոն - ծխական եկեղեցի
* 1962 Լապպակ (Սելվա դեի Մոլինի) - էլեկտրակայան
* 1962 Վալ Սկեներ - քարայրի մէջ ելեկտրոկայան եւ մուտք, ամբարտակի վերահսկման շինություն եւ հսկիչի կացարան
* 1964 Լոնգարոնե - ծխական եկեղեցու նախագիծ
* 1965 Ֆալկադե - գլխավոր կարգավորիչ պլան
* 1965 Սելվա դի Կադորե - Սբ. Ֆոսկա եկեղեցու հատակագծի պատրաստում
* 1966 Լիվինալոնգո - ընդհանուր կարգավորիչ պլան
* 1966 Լոնգարոնե - ծխական եկեղեցու հատակագիծ
* 1967 Սելվա դի Կադորե - արտադրական ծրագիր
* 1967 Մսկիկա (Լիբանո) - կրթական հիմնարկ (մրցութային)
* 1967 Ֆրասենե - նախակրթարան
* 1969 Ֆորկա Ռոսսա - իտալական լեռնագնացային ակումբի "Alvise Andrich" տնակի նախագիծ (չի իրագործվել)
* 1969 Վոլտագո - կառուցապատման կարգավորում

### 1970 - 1984
* 1970 Լոնգարոնե - հասարակական կենտրոն (չի իրագործվել)
* 1975 Թեհրան - *Գառնի* բնակելի համալիր (նախագիծ) (մրցութային)

Վերոնշյալներին կարելի է հավելել բազմաթիվ կրթօջախներ և անհատների առանձնատներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Fondazione Architettura Belluno Dolomiti - Fulvio Bona, Tommaso Del Zenero, Sara Gnech, *Ohannés Gurekian, L'ingegneria, L'architettura, L'Urbanistica*, Istituto Bellunese di Ricerche Sociali e Culturali, ISBN 978-88-98941-27-8, Godega S.Urbano, 2021.

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Էթնիկ հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայ լեռնագնացներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ