Արբանյակի գետնային հետք

[thumb|upright=1.35|[Միջազգային տիեզերական կայանի գետնային հետքը մոտավորապես երկու պարբերության ժամանակահատվածում: Լուսավոր և մութ շրջանները համապատասխանաբար ներկայացնում են Երկրի շրջանները ցերեկային և գիշերային ժամերին:]]
**Արբանյակի գետնային հետքը** կամ **հետագիծը** մոլորակի մակերևույթի վրա գտնվող արբանյակի անմիջապես ներքևում գծվող հետագծի կորն է: Այն նաև հայտնի է որպես **ենթուղեծրային հետք** կամ **անդրարբանյակային հետք**, և հանդիսանում է արբանյակի ուղղահայաց պրոյեկցիան մակերևույթի վրա է (կամ այն ​​մարմնի, որի շուրջը գտնվում է արբանյակը):

Արբանյակի գետնային հետքը կարելի է դիտարկել որպես Երկրի մակերևույթի երկայնքով անցնող ուղի, որը հետևում է արբանյակի և Երկրի կենտրոնի միջև երևակայական գծի շարժմանը: Այլ կերպ ասած, գետնային հետքը այն կետերի ամբողջությունն է, որոնց ուղիղ գլխավերևով կամ զենիթով կանցնի արբանյակը մակերևույթին կանգնած դիտորդի հաշվարկային համակարգում:

Արբանյակի գետնային հետքը կարող է ունենալ մի շարք տարբեր ձևեր՝ կախված ուղեծրի տարրերի արժեքներից, որոնք սահմանում են արբանյակի ուղեծրի չափը, ձևը և կողմնորոշումը:

## Ուղիղ և հետադարձ շարժում
Սովորաբար արբանյակներն ունեն մոտավորապես սինուսոիդալ գետնի հետագիծ։ Զրոյից մինչև իննսուն աստիճան ուղեծրային թեքում ունեցող արբանյակը կոչվում է «ուղիղ» կամ «պրոգրադ շարժվող», ինչը նշանակում է, որ այն պտտվում է մոլորակի պտույտի հետ նույն ուղղությամբ: 90°-ից մինչև 180° (կամ, համարժեք, 0°-ից մինչև −90°) ուղեծրային թեքում ունեցող արբանյակը կոչվում է «հետադարձ շարժվող»

Մեկ օրից պակաս ուղեծրային պարբերություն ունեցող ուղիղ ուղեծրում գտնվող արբանյակը հակված կլինի շարժվել արևմուտքից արևելք իր գետնի հետքով: Սա կոչվում է «տեսանելի ուղիղ» շարժում: Մեկ օրից «ավելի» ուղեծրային պարբերություն ունեցող ուղիղ շարժման ուղեծրում գտնվող արբանյակը հակված կլինի շարժվել արևելքից արևմուտք իր գետնի հետքով, այսպես կոչված «տեսանելի հետադարձ» շարժումով։ Այս էֆեկտը տեղի է ունենում, քանի որ արբանյակն ավելի դանդաղ է պտտվում, քան Երկրի պտտման արագությունը նրա տակ։ Իրական հետադարձ ուղեծրում գտնվող ցանկացած արբանյակ միշտ կշարժվի արևելքից արևմուտք իր գետնի հետքով՝ անկախ իր ուղեծրային պարբերության տևողությունից։

Քանի որ էքսցենտրիկ ուղեծրում գտնվող արբանյակը պերիգեյի մոտ ավելի արագ է շարժվում, իսկ ապոգեյի մոտ ավելի դանդաղ, հնարավոր է, որ արբանյակը իր ուղեծրի մի մասում շարժվի դեպի արևելք, իսկ մյուս մասում՝ դեպի արևմուտք։ Այս երևույթը թույլ է տալիս ունենալ գետնի հետքեր, որոնք հատվում են մեկ ուղեծրի ընթացքում, ինչպես ստորև քննարկվող գեոսինքրոն և Մոլնիյա ուղեծրերում։

## Ուղեծրային պարբերության ազդեցությունը
[thumb|upright=1.0|[Գեոհաստատուն ուղեծիրը, ինչպես դիտվում է Հյուսիսային բևեռից]]
Արբանյակը, որի ուղեծրային պարբերությունը օրվա մասն է (օրինակ՝ 24 ժամ, 12 ժամ, 8 ժամ և այլն), ամեն օր կհետևի մոտավորապես նույն գետնի հետքին։ Այս գետնի հետքը տեղաշարժվում է դեպի արևելք կամ արևմուտք՝ կախված ծագման հանգույցի երկայնություն, որը կարող է ժամանակի ընթացքում փոփոխվել ուղեծրի խոտորումների պատճառով։ Եթե արբանյակի պարբերությունը մի փոքր ավելի երկար է, քան օրվա ամբողջ մասը, գետնի հետքը ժամանակի ընթացքում կտեղափոխվի դեպի արևմուտք. եթե այն մի փոքր ավելի կարճ է, գետնի հետքը կտեղափոխվի դեպի արևելք:

Երբ արբանյակի ուղեծրային պարբերությունը մեծանում է՝ մոտենալով Երկրի պտտման պարբերությանը (այլ կերպ ասած, երբ նրա միջին ուղեծրային արագությունը դանդաղում է դեպի Երկրի պտտման արագությունը), նրա սինուսոիդալ գետնի հետագիծը սեղմվում է երկայնականորեն, ինչը նշանակում է, որ «հանգույցները» (այն կետերը, որոնցում այն ​​հատում է հասարակածը) կմոտենան միմյանց մինչև գեոսինքրոն ուղեծրում դրանք գտնվեն ուղիղ միմյանց վրա։ Երկրի պտտման պարբերությունից «երկար» ուղեծրային պարբերությունների համար, ուղեծրային պարբերության աճը համապատասխանում է (տեսանելի հակադարձ) գետնի հետքի երկայնական ձգմանը։

Արբանյակը, որի ուղեծրային պարբերությունը «հավասար է» Երկրի պտտման պարբերությանը, կոչվում է գեոսինքրոն ուղեծրում գտնվող։ Նրա գետնի հետքը կունենա «ութաձև» տեսք Երկրի վրա ֆիքսված դիրքի վրա՝ օրական երկու անգամ հատելով հասարակածը։ Այն կշարժվի դեպի արևելք, երբ գտնվում է իր ուղեծրի այն մասում, որն ամենամոտ է պերիգեյին, և դեպի արևմուտք, երբ ամենամոտ է ապոգեյին։

Գեոսինքրոն ուղեծրի հատուկ դեպքը՝ գեոհաստատուն ուղեծիրը, ունի զրոյական էքսցենտրիկություն (այսինքն՝ ուղեծիրը շրջանաձև է) և զրոյական թեքում երկրակենտրոն կոորդինատային համակարգում (այսինքն՝ ուղեծրային հարթությունը թեքված չէ Երկրի հասարակածի նկատմամբ)։ Այս դեպքում «գետնի հետքը» բաղկացած է Երկրի հասարակածի վրա գտնվող մեկ կետից, որից վերևում միշտ գտնվում է արբանյակը։ Նկատի ունեցեք, որ արբանյակը դեռևս պտտվում է Երկրի շուրջ՝ նրա տեսանելի շարժման բացակայությունը պայմանավորված է նրանով, որ Երկիրը պտտվում է իր սեփական զանգվածի կենտրոնի շուրջ նույն արագությամբ, ինչ արբանյակը։

## Թեքման ազդեցությունը
Ուղեծրի թեքումը ուղեծրի հարթության և Երկրի հասարակածային հարթության միջև ձևավորված անկյունն է: Գետնային հետքի կողմից ծածկված աշխարհագրական լայնությունը տատանվում է *–i*-ից մինչև *i*, որտեղ *i*-ն ուղեծրի թեքումն է: Այլ կերպ ասած, որքան մեծ է արբանյակի ուղեծրի թեքումը, այնքան ավելի հյուսիս և հարավ կանցնի նրա գետնային հետքը: Ճիշտ 90° թեքություն ունեցող արբանյակը կոչվում է բևեռային արբանյակ, ինչը նշանակում է, որ այն անցնում է Երկրի հյուսիսային և հարավային բևեռների վրայով:

## Պերիկենտրոնի արգումենտի ազդեցությունը
thumb|upright=1.2|Մոլնիայի ուղեծրի գետնի հետքը
Եթե պերիկենտրոնի արգումենտը զրո է, ինչը նշանակում է, որ պերիգեյը և ապոգեյը ​​գտնվում են հասարակածային հարթությունում, ապա արբանյակի գետնի հետքը նույնը կլինի հասարակածի վերևում և ներքևում: Սակայն, եթե պերիկենտրոնի արգումենտը զրոյական չէ, արբանյակը տարբեր կերպ կվարվի հյուսիսային և հարավային կիսագնդերում: Մոլնիյա-ուղեծիրը, որի պերիգեյի արգումենտը մոտ է −90° է, նման դեպքի օրինակ է: Մոլնիայի ուղեծրում ապոգեյը ​​տեղի է ունենում բարձր լայնության (63°) ժամանակ, և ուղեծիրը խիստ էքսցենտրիկ է (*e* = 0,72): Սա ստիպում է արբանյակին երկար ժամանակ «սավառնել» հյուսիսային կիսագնդի որևէ շրջանի վերևում, մինչդեռ շատ քիչ ժամանակ է անցկացնում հարավային կիսագնդի վրա: Այս երևույթը հայտնի է որպես «ապոգեյի կանգ» և ցանկալի է բարձր լայնության շրջաններում հաղորդակցության ծառայությունների ապահովման համար:

## Կրկնվող ուղեծրեր
thumb|upright=1.5|Գետնի կրկնվող հետքերի լուծումների գրաֆիկը 300 կմ-ից մինչև 1000 կմ տարբեր միջին բարձրություններում, 97,44 աստիճան թեքման տակ գտնվող շրջանաձև ուղեծրի համար:
Քանի որ Երկրի վրա որոշակի տեղանքը վերահսկելու համար հաճախ անհրաժեշտ են ուղեծրային դիտարկումներ, օգտագործվում են ուղեծրեր, որոնք պարբերաբար ծածկում են նույն գետնի հետքը: Այս ուղեծրերը սովորաբար անվանում են Երկրի կրկնվող ուղեծրեր և հաճախ նախագծվում են «սառեցված» ուղեծրի տարրերով՝ կայուն (ժամանակի մեջ նվազագույն փոփոխվող) ուղեծրի տարրերով կրկնվող գետնի հետք ապահովելու համար: Այս ուղեծրերը օգտագործում են հանգույցների պրեցեսիայի էֆեկտը՝ ուղեծիրը տեղաշարժելու համար, որպեսզի գետնի հետքը համընկնի նախորդ ուղեծրի հետ, այնպես որ սա էապես հավասարակշռում է պերցեսիայի արդյունքում ուղեծրի պտույտի շեղումը։

## Տես նաև
*Երկրի հետևման կայան
*Ուղեծրային անցում
*Արբանյակների դիտարկում
*Արբանյակային ծածկույթ
*Անդրարեգակնային կետ
*Տերմինատոր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Satellite Tracker at eoPortal.org
*satview.org
*heavens-above.com
*https://isstracker.pl ISS Tracker 
*  Small Satellites (software code)
*infosatellites.com
*n2yo.com
* Lyle, S. and Capderou, Michel (2006) ''Satellites: Orbits and Missions'' Springer  pp 175–264

Կատեգորիա:Աստղադինամիկա
Կատեգորիա:Կորեր
Կատեգորիա:Տիեզերանավեր