Հելլենիստական կրոն

**Հելլենիստական կրոն,** հին հունական կրոնի ձև, որը ներառում է հին հունական մշակույթի ազդեցության տակ ապրած ժողովուրդների հավատալիքների և պրակտիկաների տարբեր համակարգերից որևէ մեկը հելլենիստական շրջանում և Հռոմեական կայսրության ժամանակ (մոտավորապես 300 մ.թ.ա.-ից մինչև 300 մ.թ.)։ Հելլենիստական կրոնում շատ բան է ժառանգաբար փոխանցվել. մարդիկ շարունակում էին պաշտել հունական աստվածներին և կատարել նույն ծիսակարգերը, ինչպես դասական Հունաստանում։

Այլ երկրներից նոր կրոնների ավելացման պատճառով փոփոխությունները՝ ներառյալ եգիպտական Իսիդա և Սերապիս աստվածությունները, ինչպես նաև սիրիական Ատարգատիս և Հադադ աստվածները, որոնք նոր ելք են տվել այն մարդկանց, ովքեր փնտրում էին իրականացում ինչպես ներկա կյանքում, այնպես էլ մահից հետո։ Հելլենիստական կառավարիչների աստվածացման պաշտամունքը նույնպես դարձել է այս շրջանի առանձնահատկությունը, մասնավորապես Եգիպտոսում, որտեղ Պտղոմեոսները հարմարեցնում էին եգիպտական նախկին պրակտիկաները և հունական հերոսամարտ պաշտամունքները և իրենք իրենց հաստատում որպես փարավոններ Մակեդոնացի Ալեքսանդր III-ի նոր սինկրետիկ պտղոմեոսական պաշտամունքի շրջանակներում։ Այլուր կառավարիչները կարող էին ստանալ աստվածային կարգավիճակ՝ առանց աստծու և աստվածուհու լրիվ կարգավիճակի հասնելու։

Շատ մարդիկ զբաղվում էին կախարդություններով, և սա նույնպես ներկայացնում էին որպես նախկին ժամանակների շարունակությունը։ Ամբողջ հելլենիստական աշխարհում մարդիկ դիմում էին օրակուլների և օգտագործում էին կախարդական հմայագրեր և արձանիկներ՝ դժբախտություններից խուսափելու կամ կախարդություններ անելու համար։ Հելլենիստական աստղագուշակության բարդ համակարգը զարգացել է այս շրջանում՝ փորձելով որոշել մարդու բնավորությունն ու ապագան արևի, լուսնի և մոլորակների շարժումներով։ Հելլենիստական փիլիսոփայության համակարգերը, ինչպիսիք են ստոիցիզմն ու էպիկուրականությունը, առաջարկում էին ավանդական կրոնի աշխարհիկ այլընտրանք, նույնիսկ եթե նրանց ազդեցությունը մեծամասամբ սահմանափակվում էր կրթված էլիտայի շրջանակներով։

## Դասական հունական կրոն

Դասական ժամանակներում հունական կրոնի կենտրոնում գտնվում էին Զևսի գլխավորությամբ տասներկու օլիմպիական աստվածությունները։ Յուրաքանչյուր աստծո պատվին կառուցում էին քարե տաճարներ և արձաններ, ինչպես նաև սրբավայրեր (սուրբ ցանկապատված տարածքներ), որոնք, թեև նվիրված էին կոնկրետ աստվածությանը, հաճախ պարունակում էին այլ աստվածներին հիշեցնող արձաններ։ Քաղաք-պետությունները տարվա ընթացքում անցկացնում էին տարբեր փառատոներ և ծիսակարգեր, հատուկ ուշադրություն դարձնելով քաղաքի հովանավոր աստծուն, ինչպես Աթենասը՝ Աթենքում, կամ Ապոլլոնը՝ Կորինթոսում։

Կրոնական պրակտիկան ներառում էր նաև հերոսների պաշտամունքը, այն մարդկանց, ովքեր համարվում էին կիսաստվածային, ինչպիսիք են Աքիլլեսը, Հերակլեսը և Պերսևսը։ Այդպիսի հերոսներն ընդգրկում էին ինչպես Հոմերոսի էպոսների առասպելական կերպարները, այնպես էլ պատմական անձնավորությունները, ինչպիսին է քաղաքի հիմնադիրը։ Տեղական մակարդակում բնապատկերը լեցուն էր սուրբ վայրերով և հուշարձաններով, օրինակ, նիմփաների բազմաթիվ արձաններ գտնվում էին աղբյուրների մոտ և շուրջ, իսկ Հերմեսի ոճավորված արձանիկները հաճախ կարելի էր գտնել փողոցների անկյուններում։

Կախարդությունը հունական կրոնի կենտրոնական մասն էր, և օրակուլները թույլ էին տալիս մարդկանց որոշել աստվածային կամքը տերևների խշշոցում, բոցի կամ ծխի ձևում զոհասեղանի վրա, թռչունների թռիչքում, աղբյուրի ձայներում կամ կենդանիների փորոտիքում։ Երկարամյա ընդունված էին նաև Էլևսինյան առեղծվածները, որոնք կապված էին Դեմետրայի և Պերսեփոնեի հետ։ Մարդիկ ներգրավվում էին առեղծվածային կրոնների մեջ նախագծման արարողությունների միջոցով, որոնք ավանդականապես գաղտնի էին պահվում։ Այս կրոնները հաճախ ունեին անձնական բարելավման նպատակ, որը տարածվում էր նաև մահից հետո։

Ալեքսանդր Մեծի նվաճումներից հետո հունական մշակույթը լայնորեն տարածվել և շատ ավելի սերտ շփում եկավ Մերձավոր Արևելքի և Եգիպտոսի քաղաքակրթությունների հետ։ Հունական կրոնի վրա ամենակարևոր ազդեցությունները եղան օտար աստվածությունների ներմուծումը և նոր փիլիսոփայական համակարգերի զարգացումը։ Հելլենիստական կրոնի ավելի հին ուսումնասիրությունները հակված էին պատկերել այդ դարաշրջանը որպես կրոնական անկում, նկատելով թերահավատության, ագնոստիցիզմի և աթեիզմի աճ, ինչպես նաև սնահավատության, միստիցիզմի և աստղագուշակության ավելացում։

Այնուամենայնիվ, չկա որևէ հիմք ենթադրելու, որ ավանդական կրոնը անկում է ապրել։ Առկա են բազմաթիվ փաստաթղթային ապացույցներ, որ հույները շարունակում էին պաշտել նույն աստվածներին նույն զոհաբերություններով, նվիրաբերություններով և փառատոներով, ինչպես դասական շրջանում։ Այս ժամանակահատվածում ի հայտ են եկել նոր կրոններ, սակայն չբացառելով տեղական աստվածությունները, դրանցով տարվել են միայն հույն փոքրամասնությունը։

### Այդ ժամանակաշրջանի նոր կրոններ
Եգիպտական կրոնը, որը հետևում էր Իսիդային, ամենահայտնի էր նոր կրոններից: Կրոնը Հունաստան բերել էին եգիպտական քահանաները՝ սկզբնապես հունական աշխարհի նավահանգիստային քաղաքներում եղած փոքր եգիպտական համայնքների համար: Թեև եգիպտական կրոնը գտավ միայն փոքր լսարան հույների մեջ, նրա ժողովրդականությունը տարածվեց Հռոմեական կայսրության օրոք, և Դիոդորոս Սիկիլիացին գրեց, որ կրոնը հայտնի էր գրեթե ամբողջ բնակեցված աշխարհում:

Հայտնի էր նաև Սերապիսի պաշտամունքը՝ եգիպտական դիցուհի, չնայած հունական անունին, որը ստեղծվել էր Եգիպտոսում Պտոլեմյան արքայատոհմի օրոք: Սերապիսը հովանավորում էին հույները, որոնք բնակություն էին հաստատել Եգիպտոսում: Այս կրոնը ներառում էր նահատակության ծիսակարգեր, ինչպես Էլևսինյան խորհուրդները: Ստրաբոնը գրել է Կանոպոսի Սերապիոնի մասին Ալեքսանդրիայի մոտ, որը հովանավորում էին ամենահեղինակավոր մարդիկ:

Գոյատևության և ծովի սիրիական դիցուհի Ատարգատիսի կրոնը (կապված բաբելական և ասորական Ինաննա և փյունիկյան Բաալատ Գեբալ աստվածուհիների հետ), նույնպես տարածված էր: Մ.թ.ա. 3-րդ դարով նրա պաշտամունքը տարածվել է Սիրիայից դեպի Եգիպտոս և Հունաստան, և սահակապես հասել Իտալիա և արևմուտք: Կիբելայի (կամ Մեծ Մայրիկ) կրոնը եկել էր Փռյուգիայից Հունաստան, այնուհետև Եգիպտոս և Իտալիա, որտեղ մ.թ.ա. 204 թվականին Հռոմեական սենատը թույլատրել է նրա պաշտամունքը: Նա բժշկական և պաշտպանող դիցուհի էր, և գոյատևության և վայրի բնության պահապան:

Մեկ այլ խորհրդավոր կրոն կենտրոնացած էր Դիոնիսոսի շուրջ: Թեև հազվադեպ հանդիպում էր մայրցամաքային Հունաստանում, այն սովորական էր կղզիներում և Անատոլիայում: Անդամները հայտնի էին որպես Բակխանտներ, և ծիսակարգերը ունենում էին օրգիական բնույթ: Սրա հետ կապված էր հունա-հռոմեական վերջին Աստվածներից՝ Անտինոսը, որը սինկրետացված էր Օսիրիսի, Դիոնիսոսի և այլ դիցարանների հետ:

Այս նոր կրոններն ու աստվածները ունեցան շատ սահմանափակ ազդեցություն Հունաստանում, հիմնական բացառությունը Դելոսն էր, որը մեծ նավահանգիստ և առևտրական կենտրոն էր: Կղզին սուրբ էր որպես Ապոլլոնի և Արտեմիսի ծննդավայր, և մ.թ.ա. 2-րդ դարում նաև տուն էր տեղական հունական կրոններին, որոնք հետևում էին Զևսին, Աթենասին, Դիոնիսոսին, Հերմեսին, Պանին և Ասկլեպիոսին: Բայց գոյություն ունեին նաև եգիպտական Սարապիսի և Իսիսի, ինչպես նաև սիրիական Ատարգատիսի և Հադադի պաշտամունքի կենտրոններ: Մ.թ.ա. 1-ին դարով կային լրացուցիչ կրոններ, որոնք հետևում էին Բաալին և Աստարտեին, հրեական սինագոգ և հռոմեացիներ, որոնք հետևում էին բնօրինակ հռոմեական կրոններին՝ այնպիսի աստվածներ ինչպես Ապոլլոնը և Նեպտունը:

### Տիրակալների պաշտամունքներ

Հելենիստական ժամանակաշրջանի մեկ այլ նորարարություն էր հելենիստական թագավորությունների կառավարիչներին նվիրված պաշտամունքների հաստատումը: Դրանցից առաջինը հաստատվել է Ալեքսանդր Մեծի օրոք, ում Աքեմենյան կայսրության նվաճումները, ուժը և կարգավիճակը նրան բարձրացրել էին այնպիսի աստիճանի, որը պահանջում էր հատուկ ճանաչում: Նրա հաջորդները շարունակել են նրա պաշտամունքն այն աստիճանի, որ Եգիպտոսում Պտղոմեոս Լագոս I Սոտերի օրոք մենք տեսնում ենք Ալեքսանդրին՝ պատվավորված որպես աստված: Պտղոմեոսի որդի Պտղոմեոս II Եղբայրասերը հայտարարեց իր հորը աստված և ինքն իրեն դարձրեց կենդանի աստված:

Դա անելով՝ Պտղոմյանները հարմարեցնում էին ավելի վաղ եգիպտական գաղափարները փարավոնական պաշտամունքում: Այլուր, պրակտիկան տարբեր էր, կառավարիչը կարող էր ստանալ աստվածային կարգավիճակ առանց աստծո լիարժեք կարգավիճակի, ինչպես պատահել էԱթենքում մ.թ.ա. 307 թվականին, երբ Անտիգոնոս I Միակնանին և Դեմետրիոս I Պոլիորկետեսը արժանացել են  փրկիչներ կոչվելու պատվի (*սոտերեսներ*) քաղաքի ազատագրման համար, և արդյունքում զոհասեղան է կառուցվել, ամենամյա փառատոն է հիմնադրվել և «Փրկիչների քահանա» պաշտոն է ներդրվել: Կառավարիչներին նվիրված տաճարները հազվադեպ էին, բայց նրանց արձանները հաճախ կանգնեցվել են այլ տաճարներում, և թագավորները պաշտվել են որպես «տաճարակից աստվածներ»:

### Աստղագուշակություն և մոգություն

Այս ժամանակաշրջանում առատ ապացույցներ կան վարդապետության և կախարդանքի օգտագործման վերաբերյալ: Մարգարեական սրբավայրերն ու տաճարները դեռևս ժողովրդական էին: Նաև շատ ապացույցներ կան հմայագրերի և անեծքերի օգտագործման մասին: Տների դռներին խորհրդանիշներ էին տեղադրվում՝ ներսում գտնվողներին հաջողություն բերելու կամ դժբախտությունը կանխելու համար:

Հմայագրերը, հաճախ կտրված թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարերից, համարվել են պաշտպանական ուժ ունեցող: Արձանիկները, պատրաստված բրոնզից, կապարից կամ տերակոտայից, ծակոտում էին գամերով կամ եղունգներով և օգտագործում մոգության համար: Աեծքի տախտակները, պատրաստված մարմարից կամ մետաղից (հատկապես կապար), օգտագործվում էին անեծքերի համար:

Աստղագուշակությունը՝ հավատը, որ աստղերն ու մոլորակներն ազդում են մարդու ապագայի վրա, ծագել է Բաբելոնում, որտեղ սկզբնապես կիրառվում էր միայն թագավորի կամ ազգի նկատմամբ: Հույները, հելենիստական դարաշրջանում, այն մշակել են հելենիստական աստղագուշակության ֆանտաստիկ բարդ համակարգի մեջ, որը ծանոթ է ավելի ուշ ժամանակներին: Աստղագիտության հանդեպ հետաքրքրությունն արագորեն աճել է մ.թ.ա. 1-ին դարից սկսած:

### Հելլենիստական փիլիսոփայություն
Ավանդական կրոնի այլընտրանք է առաջարկել հելլենիստական փիլիսոփայությունը: Այս փիլիսոփայություններից մեկը ստոիցիզմն էր, որը սովորեցնում էր, որ կյանքը պետք է ապրել ռացիոնալ կարգի համաձայն, որը ստոիկները հավատում էին, որ կառավարում է տիեզերքը, մարդիկ պետք է ընդունեն իրենց ճակատագիրը աստվածային կամքի համաձայն, և բոլոր գործողությունները պետք է կատարվեին իրենց իսկ ներքին արժեքի համար: Մեկ այլ փիլիսոփայություն էր Էպիկուրականությունը, որը սովորեցնում էր, որ տիեզերքը ենթարկվում է ատոմների պատահական շարժումներին, և կյանքը պետք է ապրել հոգեբանական բավարարվածության և ցավի բացակայության հասնելու համար: Այլ փիլիսոփայություններ ներառում էին պիրրոնիզմը, որը սովորեցնում էր, թե ինչպես հասնել ներքին խաղաղության դատավճիռների կասեցման միջոցով, կինիզմը (փիլիսոփայություն), որը արտահայտում էր արհամարհանք ավանդույթների և նյութական ունեցվածքի հանդեպ, պլատոնականները, որոնք հետևում էին Պլատոնի ուսմունքներին, և պերիպատետիկները, որոնք հետևում էին Արիստոտելին: Այս բոլոր փիլիսոփայությունները ձգտում էին հարմարեցնել ավանդական հունական կրոնին, բայց փիլիսոփաներն ու նրանց մոտ սովորողները մնացին փոքր ընտրյալ խումբ՝ սահմանափակված հիմնականում կրթված էլիտայով:

## Հելլենիստական հուդայականություն
Հելենիստական հուդայիզմը հնագույն աշխարհում հուդայիզմի ձև էր, որը համակցում էր հրեական կրոնական ավանդույթը հունական մշակույթի տարրերի հետ: Մինչև Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումն ու Արևելյան և Արևմտյան Միջերկրածովյան ավազանի բյուզանդական, սասանյան և արաբական նվաճումները, հելենիստական հուդայիզմի հիմնական կենտրոնները Ալեքսանդրիան (Եգիպտոս) և Անտիոքն (Թուրքիա) էին՝ Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածքի երկու հիմնական հունական քաղաքային բնակավայրերը, որոնք երկուսն էլ հիմնադրվել էին մ.թ.ա. 4-րդ դարի վերջին Ալեքսանդր Մեծի նվաճումների ժամանակ:

Հելենիստական հուդայիզմը գոյություն ուներ նաև Երուսաղեմում Երկրորդ Տաճարի ժամանակահատվածում, որտեղ հակամարտություն կար հելենիզատորների և ավանդապահների (երբեմն կոչվում էին հուդայիզատորներ) միջև:Երկրորդ Տաճարի հուդայիզմի և Հին հունական կրոնի շփման հիմնական գրական արգասիքը Եբրայական Աստվածաշնչի Սեպտուագինտ թարգմանությունն է՝ աստվածաշնչային եբրայերենից և աստվածաշնչային արամերենից կոյնե հուներեն, մասնավորապես՝ հրեական կոյնե հուներեն: Նշելի են նաև Փիլոնի փիլիսոփայական և էթիկական տրակտատները և այլ հելենիստական հրեա հեղինակների պատմագիտական աշխատությունները:

Հելլենիստական հուդայականության անկումը սկսվել է մ.թ. 2-րդ դարում, և դրա պատճառները դեռևս լիովին հասկանալի չեն։ Հնարավոր է, որ այն ի վերջո մարգինալացվել է, մասամբ կլանվել կամ աստիճանաբար դարձել է վաղ քրիստոնեության կոյնե հունախոս միջուկը՝ կենտրոնացած Անտիոքի և դրա ավանդույթների վրա, ինչպիսիք են Մելքիտական հույն կաթոլիկ եկեղեցին և Անտիոքի հույն ուղղափառ պատրիարքարանը։

## Տես նաև
* Գնոստիցիզմ
* Միստերիաներ
* Հելլենականություն
* Հերմետիզմ
* Հումանիզմ
* Նեոպլատոնականություն

## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ

### Աղբյուրներ

*
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Հեթանոսություն
Կատեգորիա:Հելլենիզմ
Կատեգորիա:Հունաստան
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրություն