Կառլ Մոզեր

**Կառլ Ցելեստեն Մոզեր** (, ), շվեյցարացի ճարտարապետ, յուգենդ ոճի և վաղ մոդեռնիզմի ներկայացուցիչ։

## Կենսագրություն
Կառլ Մոզերը ճարտարապետ Ռոբերտ Մոզերի որդին է։ 1878-1882 թվականներին նա ճարտարապետություն է սովորել Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցում։ Փարիզում սովորելուց հետո Կառլ Մոզերն աշխատել է Ֆրանց Լանգեի մոտ Վիսբադենում, որտեղ հանդիպել է ճարտարապետ Ռոբերտ Կյուրիելին։ 1888 թվականին նրանք երկուսով Կարլսռուեում հիմնադրել են «Կյուրիել և Մոզեր» ճարտարապետական ընկերությունը։ Սկզբում նախագծել են եկեղեցական շինություններ (օրինակ՝ Բազելի Սուրբ Պողոս եկեղեցին), բայց հետագայում հաջողությամբ մշակել են նաև քաղաքացիական նախագծեր։ Դրանց թվում են նշանավոր հասարակական շինություններ՝ Արաու կանտոնում գտնվող Էյնշտեյնհաուսը, Շյոնենվերդում գտնվող Բալիի պանսիոնատը և Ռայնֆելդենում գտնվող Ռեյնլուստ բնակարանային կոոպերատիվի շենքը։ Եղել են նաև խոշոր պետական առանձնատներ շվեյցարական էլիտայի համար, ինչպիսիք են Բադենի Լանգմատ վիլլան (այժմ՝ իմպրեսիոնիզմի թանգարան) կամ, Բովերի վիլլան (այժմ օգտագործվում է հանրային նպատակներով)։ Կառլ Մոզերի և Ռոբերտ Կյուրիելի համատեղ նախագծերի թվում են այնպիսի խոշոր, գեղարվեստական նշանակություն ունեցող շենքեր, ինչպիսիք են Ցյուրիխի արվեստի թանգարանը (Կունստհաուս), Բազելի Բադենյան կայարանը և Ցյուրիխի համալսարանի նոր գլխավոր մասնաշենքը: Համալսարանական համալիրի կառուցումից հետո՝ 1914 թվականին, Կառլ Մոզերին շնորհվել է համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում։

Ռոբերտ Կյուրիելի և Կառլ Մոզերի համագործակցությունն ավարտվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո՝ 1915 թվականին։
1915 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Կառլ Մոզերը Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցում ստացել է ճարտարապետության պրոֆեսորի կոչում, որտեղ աշխատել է տասներեք տարի, մինչև թոշակի անցնելը՝ 1928 թվականի հոկտեմբերի 1-ը: Որպես այդ դպրոցի մանկավարժ՝ Կառլ Մոզերը կարողացել է ազդեցություն ունենալ ավելի ուշ շրջանի շատ հայտնի ճարտարապետների վրա, այդ թվում՝ Մաքս Էռնստ Հեֆելիի, Ռուդոլֆ Շտայգերի և իր որդու՝ ճարտարապետ Վերներ Մաքս Մոզերի վրա: Իր ստեղծագործություններում Կարլ Մոզերը հիմնականում իրեն դրսևորել է որպես յուգենդ ոճի հետևորդ, բայց հետագայում կիսել է «նոր շարժման» ճարտարապետների իդեալները: Նրա Բազելի Սուրբ Անտոնիոս կաթոլիկ եկեղեցին (1925-1927), որը ամբողջությամբ կառուցվել է բետոնից, վաղ մոդեռնիզմի վառ օրինակ է:

Կառլ Մոզերը եղել է Ժամանակակից ճարտարապետության միջազգային կոնգրեսի հիմնադիրներից մեկը, նա ընտրվել է նաև դրա նախագահ։ Շվեյցարիայում, ինչպես նաև Գերմանիայի Կարլսռուե քաղաքում գտնվող Մոզերի մի քանի շենքերի ճակատային մասերի դեկորատիվ քանդակները ստեղծվել են նրա մտերիմ ընկերոջ՝ քանդակագործ Օսկար Կիֆերի կողմից։ Մոզերի ստեղծագործական ժառանգությունը պահպանվում է Ճարտարապետության պատմության և տեսության ինստիտուտի (GTA) և Ցյուրիխի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցի արխիվներում։ Մոզերի հիշատակված շենքերից շատերը պահպանվում են որպես մշակութային և պատմական հուշարձաններ շվեյցարական և միջազգային հուշարձանների պահպանման կազմակերպությունների հովանու ներքո։ 

Մոզերը թաղված է Ցյուրիխի Ֆլունթերն գերեզմանատանը, որտեղ թաղված են նաև նրա կինը՝ Եվֆեմիան (ծննդյամբ՝ Լորենց, 1866-1947), նրանց որդին՝ Վերներ Մաքսը, կինը՝ Սիլվան (ծննդյամբ՝ Շինդլերը 1895-1986), ինչպես նաև Դորիս Մոզերը (1908-1973) և Հերտա Մոզերը (1901-1982):

## Կառուցված շենքեր
մինի|Սուրբ Անտոնի եկեղեցու ներքին հարդարանքը, 1927, Բազել
մինի|Ցյուրիխի գեղարվեստի թանգարան՝ Մոզերբաու 3 ընդլայնմամբ, լուսանկար՝ մոտ․ 1930
մինի|Կառլ Մոզերի ստորագրությունը պատուհանի կամարներում
* 1888-1915 - «Կյուրիել և Մոզեր» ճարտարապետական բյուրոյի գրասենյակը
* 1892-1893 - Սուրբ Յոհանի եկեղեցին Բեռնում
* 1894-1896 - Էյնշտեյն-հաուսը Արաու կանտոնում
* 1895 - Սանկտ-Սեբաստիան եկեղեցին Վեթինգենում
* 1896-1897 - Վիլլա Բովերի Բադենում
* 1899-1900 - Վիլլա Լանգմատ Բադենում
* 1897 - Բալլիի (Bally) կոշիկի գործարանի հանրակացարանը Շյոնենվերդում
* 1897-1900 - Քրիստոսի եկեղեցին Կարլսռուեում
* 1898-1901 - Սուրբ Պողոս եկեղեցին Բազելում
* 1898-1902 - Սուրբ Միքայելի կաթոլիկ եկեղեցին Ցուգում
* 1898-1902 - Դպրոց և համայնքային կենտրոն Զենում (վերագրվում է Կարլ Մոզերին)
* 1899-1900 - Ռայնլուստ բնակարանային կոոպերատիվի շենքը Ռայնֆելդենում
* 1900 - Սուրբ Պողոսի կաթոլիկ եկեղեցին Լյուցեռնում
* 1901-1904- Սուրբ Յոհանի բողոքական եկեղեցին և բողոքական քահանաների  տունը Լինդենհոֆում
* 1902-1904 - Ավետարանչական եկեղեցի Շտրաբենցելում
* 1902-1903 - Յունկերի տունը (Օտտիլի վիլլան) Կարլսրուեում
* 1902-1905 - Սուրբ Պողոսի եկեղեցին Բեռնում
* 1904-1910 -  Արվեստի տունը Ցյուրիխում
* 1904-1905 - Բաուման վիլլան Բադենում
* 1905-1907 - Ավետարանչական լյութերական եկեղեցի Կարլսռուեում
* 1906-1911 - Շվայցերբիլդ Շաֆհաուզենում
* 1908 - Սուրբ Անտոնի կաթոլիկ եկեղեցին Ցյուրիխում
* 1908 - Բողոքական եկեղեցին Դեգերսհայմում
* 1908-1911 - Համմերլե գործարանատիրոջ վիլլան Դորնբիրնում, Օբերդորֆ
* 1911 - Բողոքական եկեղեցին Ֆլավիլում
* 1907 - Վերին Կարլսռուեի եկեղեցիների Ավետարանական խորհրդի շենքը
* 1908-1911 - Համմերլե վիլլան Դորնբիրնում, Օբերնդորֆ, Ավստրիա
* 1910-1913 - Բազել-Բադիշեր բանհոֆ, Բազելի երկաթուղային կայարաններից մեկը
* 1911-1914 -Ցյուրիխի համալսարանի գլխավոր մասնաշենքը
* 1914 -Վասերման վիլլան Մանհայմում
* 1913 - Քաղաքային բժշկական ապահովագրական ընկերությունների շենքերը Կարլսռուեում
* 1913-1915 - Ցուցասրահ և համերգասրահ Կարլսռուեում

1915 թվականից հետո՝ անհատական նախագծեր
* 1917-1918 - Պեստալոցիի դպրոցը Շաֆհաուզենում (այժմ՝ Սանդակեր դպրոց)
* 1918-1920 - Ավետարանչական մեծ ռեֆորմատական եկեղեցին Ֆլունտերնում, Ցյուրիխ
* 1925-1927 - Սուրբ Անտոնիոսի կաթոլիկ եկեղեցին Բազելում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Dorothea Christ, Dorothee Huber; Römisch-Katholische Kirche Basel-Stadt (Hrsg.): Die Antoniuskirche in Basel. Ein Hauptwerk von Karl Moser. Birkhäuser, Basel / Boston / Berlin 1991, ISBN 3-7643-2600-X.
* Hans Curjel: Karl Cölestin Moser (1860–1936). In: Argovia, Jahresschrift der Historischen Gesellschaft des Kantons Aargau, Bd. 68–69, 1958, S. 549–554 (Digitalisat).
* Ulrike Jehle-Schulte Strathaus: Das Zürcher Kunsthaus. Ein Museumsbau von Karl Moser. In: Geschichte und Theorie der Architektur. Band 22, Birkhäuser, Basel / Boston / Stuttgart 1982, ISBN 3-7643-1242-4.
* Konrad Krimm, Wilfried Rößling, Ernst Strebel: Curjel & Moser. Städtebauliche Akzente um 1900 in Karlsruhe. Badischer Kunstverein, Karlsruhe 1987, ISBN 3-89309-020-7 (Katalog zur Ausstellung vom 29. März bis 10. Mai 1987, Badischer Kunstverein Karlsruhe / Europäische Kulturtage Karlsruhe 1987 – Jahrhundertwende).
* Stanislaus von Moos, Sonja Hildebrand (Hrsg.): Das Zürcher Universitätsgebäude von Karl Moser, Scheidegger & Spiess, Zürich 2014, ISBN 978-3-85881-422-7.
* Werner Oechslin, Sonja Hildebrand (Hrsg.): Karl Moser. Architektur für eine neue Zeit: 1880 bis 1936. 2 Bände, gta, Zürich 2010, ISBN 978-3-85676-250-6.
* Wilfried Rößling: Curjel & Moser, Architekten in Karlsruhe, Baden. Eine Werkübersicht unter besonderer Berücksichtigung der Christuskirche und der Lutherkirche in Karlsruhe. C. F. Müller, Karlsruhe 1986, ISBN 3-7880-9735-3
* Friedemann Schäfer: Stadtspaziergänge in Karlsruhe – Jugendstil. Braun, Karlsruhe 2007, ISBN 978-3-7650-8360-0.
* Ernst Strebel: Moser, Karl. In: Neue Deutsche Biographie. (NDB). Band 18. Duncker & Humblot, Berlin 1997, ISBN 3-428-00199-0, S. 196–197 (deutsche-biographie.de).
* Andreas Schenk, Stadt Mannheim (Germany): Architekturführer Mannheim. Dietrich Reimer, Berlin 1999, ISBN 3-496-01201-3, S. 122.
* Silvia Siegenthaler: Karl Moser und das Schulhaus Turgi. In: Thurgauer Jahrbuch, Bd. 74, 1999, S. 146–151. (doi:10.5169/seals-324625#156)
* Moser, Karl. In: Register (= INSA Inventar der neueren Schweizer Architektur 1850–1920. Band 11). 2004, ISBN 3-280-05094-4, S. 193 (e-periodica.ch).

## Արտաքին հղումներ
* Karl Moser beim Südwestdeutsches Archiv für Architektur und Ingenieurbau (Karlsruhe)
* Kunsthaus Zürich: ''Biografie Karl Coelestin Moser (1860–1936)'' (archivierte Version; PDF; 40&nbsp;kB)

Կատեգորիա:Շվեյցարացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Մոդեռնիստ ճարտարապետներ