Հերցլ լեռ

**Հերցլ լեռ** ( *Har Herzl*), նաև **Հար հա Զիքարոն,**  *Har Ha’Zikaron*, *Հիշողության լեռ*), բլուր ծովի մակարդակից 834 մ բարձրության վրա, Երուսաղեմի արևմտյան մասում, Երուսաղեմի անտառի կողքին։ Լեռը կրում է ժամանակակից քաղաքական սիոնիզմի հիմնադիր Թեոդոր Հերցլի անունը։ Հերցլի գերեզմանը գտնվում է բլրի գագաթին։

Հերցլ լեռան վրա տեղադրված է Իսրայել պետության գլխավոր ազգային հուշահամալիրը, ներառյալ Իսրայելի գլխավոր ազգային գերեզմանոցը, որտեղ թաղված են երկրի ղեկավարներն ու այն մարդիկ, ովքեր երկրի համար իրենց կյանքն են տվել, ինչպես նաև կրթական հաստատություններ։ Հուշահամալիրի հիմնադիրն ու վերահսկողը Համաշխարհային սիոնիստական կազմակերպությունն է։

Հերցլ լեռը շատ հիշարժան և ազգային տոնակատարությունների վայր է. իր տարածքի յուրաքանչյուր հատվածում կա մեծ հրապարակ հիշատակի արարողությունների անցկացման համար։ Պատերազմների ժամանակ զոհվածների պատվին անցկացվող պետական հիշատակի միջոցառումների մեծ մասը տեղի են ունենում Ազգային զինվորական և ոստիկանական գերեզմանոցներում։ Ամեն տարի Հերցլ լեռան վրա տեղի է ունենում հիշատակի կրակի վառման արարողություն, որի ժամանակ Քնեսեթի նախագահը հայտարարում է Զոհվածների հիշատակի օրվա ավարտը և Անկախության օրվա տոնակատարությունների մեկնարկը։

## Պատմություն
1934 թվականին սիոնիստների առաջնորդ Մենաքեմ Ուսիշկինը կազմակերպեց Լեոն Պինսկերի վերահուղարկավորությունը Սկոպուս լեռան Նիկանորի քարանձավում՝ փորձելով կառուցել ազգային մեծ առաջնորդների պանթեոն։ Ուսիշկինն ինքը թաղված է այնտեղ 1941 թվականին։ Երբ Սկոպոս լեռը դարձավ Երուսաղեմից կտրված անկլավ, այս ծրագիրը դադարեց լինել իրագործելի։ Հետևաբար, 1951 թվականին կառավարությունը որոշեց երկրի ղեկավար մարդկանց թաղել Հերցլ լեռան հարավային լանջին և այս վայրում հիմնել գերեզմանոց իսրայելցի առաջնորդներին և զոհված զինվորներին թաղելու համար (դեռ ավելի վաղ՝ 1948 թվականին, Իսրայել պետության ստեղծումից անմիջապես հետո, որոշվեց իսրայելական բանակի զինվորներին թաղել Հերցլ լեռան հյուսիսային մասում)։ Այս պահից սկսած՝ Հերցլ լեռը ծառայում է որպես ազգային գերեզմանոց։ Գերեզմանոցի սկիզբը դրվել է 1952 թվականին, երբ Բեն Գուրիոնը որոշեց ֆինանսների նախարարին թաղել Հելքաթ Գեդոլեյ ՀաՈւմայում («Ազգային մեծ գործիչների տարածք»)։ Մի քանի տարի անց որոշվեց ազգային զինվորական գերեզմանոցում թաղել նաև ոստիկաններին և անվտանգության այլ ուժերի աշխատակիցների։

Գերեզմանոցի տարածքի ձևավորումը շարունակվեց նաև հաջորդ տարիներին, որի ընթացքում սիոնիստական շարժման այլ հայտնի գործիչների մնացորդները բերվեցին այստեղ թաղելու համար։ Գերեզմանոցի դիզայներ ընտրվեց ճարտարապետ դոկտոր Աշեր Հիրամը, որն Իսրայելում նախագծել էր ռազմական գերեզմանոցները և իսրայելական բանակի հուշահամալիրները։ Հերցլ լեռան վրա գտնվող այգիները նախագծել է լանդշաֆտային դիզայներ Հայիմ Գիլադիին։

### Թեոդոր Հերցլի գերեզման
[thumb|220px|right|[Թեոդոր Հերցլ|Հերցլի գերեզմանը Հերցլ լեռան հրապարակի հյուսիսային կողմում]]
1903 թվականին Թեոդոր Հերցլն իր կտակում գրել է.

Երբ Հերցլը մեկ տարի անց մահացավ, նրան թաղեցին Վիեննայում։ Եվ միայն 45 տարի անց Հերցլի մնացորդները տեղափոխվեցին Իսրայել և վերահուղարկավորվեցին Երուսաղեմում։ Հուղարկավորության վայրը ընտրվել է հատուկ պետական հանձնաժողովի կողմից` Արևմտյան Երուսաղեմի բարձունքի գագաթին, Երուսաղեմի ռազմական գերեզմանոցի կողքին։ Հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել 1949 թվականի օգոստոսի 17-ին։ Մի քանի տարի գերեզմանը նշվել էր ժամանակավոր քարով, մինչև այս վայրը վերածվեց ազգային գերեզմանոցի։ Հերցլի նոր հուշարձանի նախագծերի մրցույթին ներկայացվել է վաթսուներեք դիմում։ Հաղթողը Իոսիֆ Քլարվեյնի նախագիծն էր՝ բաղկացած որևէ զարդարանքից զուրկ սև գրանիտե քարից, որի վրա գրված է «Հերցլ» անունը։ Նրա գերեզմանի շրջակայքի տարածքն ընդլայնվել և վեր է ածվել մի հրապարակի, որտեղ 1950 թվականին անց է կացվել Անկախության օրվա տոնակատարության առաջին հանդիսությունը։

Չնայած Հերցլի ցանկությանը, նրա դուստր Պաուլինան և որդի Հանսը սկզբում չէին թաղվել նրա կողքին։ Նրանց մնացորդները տեղափոխվել են Հերցլ լեռ 2006 թվականին։ Երրորդ դուստրը սպանվեց Հոլոքոստի ժամանակ, և նրա թաղման վայրն անհայտ է։ Նորմանի պարկը՝ Սիոնիզմի ուսումնասիրության կենտրոնի ետևում գտնվող փոքրիկ այգին, նվիրված է Հերցլի միակ թոռան հիշատակին, որն ինքնասպանություն է գործել Միացյալ Նահանգներում և 2007-ի դեկտեմբերին վերահուղարկավորվել է Հերցլ լեռան վրա։ Հերցլի ծնողներն ու քույրը նույնպես թաղված են Հերցլ լեռան վրա։

## Իսրայել պետության ազգային քաղաքացիական գերեզմանոց
Այս գերեզմանատանը թաղված են ականավոր հրեական առաջնորդներ, Իսրայելի և համաշխարհային սիոնիզմի առաջնորդներ։ Այնտեղ են թաղված նաև Իսրայելի զոհված զինվորները՝ Անկախության պատերազմից մինչև վերջին պատերազմներ։

Չնայած գերեզմանոցի ազգային նշանակությանը, Իսրայելի որոշ առաջնորդներ թաղվեցին այլ վայրերում. նրանցից առավել նշանավորներն են՝ Խայիմ Վեյցմանը (թաղված է Վեյցմանի տանը), Դավիդ բեն Գուրիոնը (թաղված է Միդրեշեթ բեն Գուրիոնում) և Մենախեմ Բեգինը (թաղված է Ձիթենյաց լեռան վրա)։

Այն որոշումը, թե ում պետք է հուղարկավորել Հերցլ լեռան վրա, երբեմն ուղեկցվում է վեճերով։ Օրինակ՝ 1940 թվականին մահացած Հերցլ Զեև Ժաբոտինսկուն Հերցլ լեռան վրա թաղելու որոշմանը կատաղի կերպով դեմ էին արտահայտվել Լեյբորիստական կուսակցության շատ կայուն կողմնակիցներ, ովքեր պնդում էին, որ Ժաբոտինսկին ծայրահեղ աջ ազգայնական է, որն արժանի չէ այդպիսի պատվի։ Միայն 1964 թվականին վարչապետ Լևի Էշկոլը, այնուամենայնիվ, որոշում ընդունեց հօգուտ նրա այստեղ թաղման, նպատակ ունենալով նպաստել ազգային հաշտեցմանը և լուծել քաղաքական փոխադարձ պահանջները։

### Հելկաթ Գեդոլեի ՀաՈւմա («Ազգային մեծ գործիչների տարածք»)
[thumb|220px|right|[Իցհակ Ռաբին|Իցհակի և Լեի Ռաբինի գերեզմանները Հելկաթ Գեդոլեի ՀաՈւմայում]]
«Ազգային մեծ գործիչների տարածքում», Հերցլի գերեզմանի կողքին, թաղված են Իսրայելի չորս վարչապետներ՝ Լևի Էշկոլը, Գոլդա Մեիրը, Իցհկակ Շամիրը և Իցհակ Ռաբինը (թաղված է իր կնոջ՝ Լեայի կողքին)։ Այստեղ թաղված են նաև պետության նախագահները, այդ թվում՝ Շիմոն Պերեսը, Զալման Շազարը և Խայիմ Հերցոգը, Քնեսեթի խոսնակները, այդ թվում՝ Քնեսեթի առաջին խոսնակ Իոսիֆ Շպրինցակը և նրա կինը՝ Հաննան, և այն ականավոր մարդիկ, որոնց այս գերեզմանոցում թաղելու որոշումը կայացրել են Իսրայելի պետության կառավարությունը, օրինակ՝ Ֆինանսների առաջին նախարար Էլիեզեր Կապլանը և Երուսաղեմի քաղաքապետ Թեդի Կոլեկը։ Զեև Ժաբոտինսկու և նրա ընտանիքի անդամների գերեզմանները գտնվում են Հելքաթ Գեդոլեյ ՀաՈւմայի արևմտյան կողմի առանձին տարածքում։
«Սիոնիստական շարժման առաջնորդներ» տարածքում, Հերցլի գերեզմանից հյուսիս, թաղված են Համաշխարհային սիոնիստական կազմակերպության առաջնորդները. նրանց թվում են՝ Դավիդ Վոլֆսոնը, Նահում Սոկոլովը, Սիմհա Դինիցը և Արիե Դուլցինը։ Այստեղ թաղված են նաև Հերցլի ընտանիքի անդամները։

«Հերոսության համար» մեդալով պարգևատրված զինվորները նույնպես կարող են թաղվել նաև Գեդոլեյ Հելքաթ ՀաՈւմայում։

### Հրապարակ Հերցլ սարի վրա
### Ահաբեկչական գործողությունների զոհերի հուշահամալիր

## Ազգային զինվորական գերեզմանոց
thumb|220px|Արարողություն զինվորական գերեզմանոցում Հերցլ լեռան վրա, 2010 թվական
Հերցլ լեռան հյուսիսային լանջին գտնվում է Իսրայելի պաշտպանության բանակի գլխավոր գերեզմանոցը։ Այն հիմնադրվել է 1948 թվականին, երբ այստեղ թաղվել են Երուսաղեմի շրջանում զոհված զինծառայողները։ 1949 թվականին կառավարությունը որոշեց վերածել այս տարածքը զինվորական պարտականությունների կատարման ժամանակ զոհված Ցախալի զինծառայողների հիմնական գերեզմանոցի։ Այստեղ է գտնվում նաև Իսրայելի ոստիկանական գերեզմանոցը՝ ծառայողական պարտականությունների կատարման ժամանակ զոհված ոստիկանական սպաների համար։

Բոլոր զինվորները, անկախ կոչումներից և ստորաբաժանումներից, թաղված են ուս ուսի։ Հուշարձանները պարզ են, առանց զարդարանքի, հայտնում են միայն անունը, կոչումը, ծննդյան և մահվան վայրը, ամսաթիվը։ Անմահացվել է նաև Իսրայելական անվտանգության ուժերում ծառայած զոհված իսրայելական քրիստոնյա, մուսուլման և դրուզ զինվորների հիշատակը։

### Զինվորական պարտականությունների կատարման ժամանակ անհետ կորածների այգի

### Զոհված հրեաների ազգային հուշահամալիրի սրահ
Իսրայելը նախատեսում է ստեղծել նոր ազգային հուշահամալիրի սրահ, որը պետք է կառուցվի Ազգային զինվորական և ոստիկանական գերեզմանոցի մուտքի մոտ։ Նոր հուշահամալիրը նախատեսվում է 22 684 զինծառայողների և անվտանգության աշխատակիցների հիշատակը հավերժացնելու համար, որոնք մահացել են պաշտպանելով Իսրայելի երկիրը 1860 թվականից ի վեր։ Այն կկառուցվի մոտ 18 մետր բարձրությամբ ջահի տեսքով, որում կրակը կվառվի ամբողջ տարվա ընթացքում։ Պաշտպանության նախարարության ծրագիրն ընդգրկում է բոլոր 22 684 անունները՝ յուրաքանչյուրի համար մոմով, որը կվառվի տարին երկու անգամ՝ մեկ անգամ զինվորի մահվան տարեդարձի օրը, իսկ երկրորդը՝ Հիշատակի օրը. Բացի այդ, ծրագիրը նախատեսում է Անհայտ զինվորի գերեզման։ Ծրագրի արժեքը գնահատվում է 40 միլիոն շեկել։

## Ազգերի այգի
Հերցլի թանգարանի և գլխավոր հրապարակի վերևում գտնվում է Ազգերի պարտեզը, որում ծառերը տնկում են Հերցլ լեռ այցելած նախագահները և պետությունների ղեկավարները։ Երուսաղեմի տեսարանով կան երկու փոքր դիտման հարթակ։ Գլխավոր հրապարակի մուտքի մոտ գտնվում է մենորայի յոթ մոմերով քանդակը։

## Թանգարաններ և կրթական ռեսուրսներ
### Հերցլի թանգարան

### Սիոնիզմի ուսումնասիրությունների կենտրոն
Սիոնիզմի ուսումնասիրությունների ինստիտուտը և Ստելլա և Ալեքսանդր Մարգոլիս կրթական կենտրոնը գտնվում են Հերցլի թանգարանի կողքին։ Կենտրոնի շինարարությունը սկսվել է 2010 թվականին։ Կենտրոնը բացվել է 2013 թվականին։

### Նորմանի հուշահամալիրի այգի
Հերցլի թանգարանի և Ստելլա և Ալեքսանդր Մարգոլիսի կրթական կենտրոնի միջև տեղակայված Նորմանի այգին անվանվել է Հերցլի թոռնուհի Սթիվեն Նորմանի անունով։ Սթիվեն Նորմանը Հերցլ ընտանիքի անդամներից միակն էր, որն այցելել էր Պաղեստին, ինչպես նաև սիոնիստ էր։ Այգին այն վայրն է, որտեղ հավաքվում են այցելուների և ուսանողների խմբեր՝ լսելու Հերցլ լեռան մասին։ Այգու պատերից մեկի վրա գրված են 1945 թվականին Նորմանի կողմից արտասանված խոսքերը. «Պաղեստինի հրեա երիտասարդությունը կզարմացնի ձեզ ... նրանք ունեն այն տեսքը, ինչ տեսք ունի ազատությունը»։

### Յադ Վաշեմ

Յադ Վաշեմը հուշահամալիր է, որը նվիրված է Հոլոքոստի հիշատակին։ Թանգարանային համալիրը տեղակայված է Հերցլ լեռան արևմտյան մասում՝ Հիշատակի լեռան վրա։ 2003 թվականին ստեղծվեց դեպի Յադ Վաշեմի մուտք տանող հուշահամալիրի արահետը, որի վրա կան կարևոր իրադարձություններ նշող ցուցանակներ, սիոնիզմի վերելքից սկսած ընդհուպ մինչև Իսրայել պետության ստեղծում։

### Միցպե Քարեմ
Միցպե Քարեմը հնագիտական հուշարձան է, որը գտնվում է Երուսաղեմի անտառում՝ Հիշատակի լեռան արևմտյան լանջին, Յադ Վաշեմ թանգարանի հարևանությամբ։ Գոյություն ունեն գտածոներ, որոնք տարբեր ժամանակաշրջաններից են, ներառյալ վաղ բրոնզե դարը, երկաթի դարը, հռոմեական, բյուզանդական և, հավանաբար, հելլենիստական ժամանակաշրջանները։

## Հուշահամալիրներ և հուշարձաններ
* Դաքար սուզանավի հուշահամալիր
* Լիբանանում նացիստների դեմ գործողություն իրականացրած 23 նավաստիների հուշարձան
* Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Կարմիր բանակի հրեա զինվորներին նվիրված հուշահամալիր
* Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Լեհաստանի բանակի հրեա զինվորներին նվիրված հուշահամալիր
* Հուշարձան նվիրված պաղեստինցի հրեա զինվորներին, որոնք առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմներում կռվել են բրիտանական բանակում
* Հուշարձան նվիրված Երուսաղեմի հրեական թաղամասի բնակիչներին, որոնք սպանվել են 1948 թվականին
* Եթովպացի հրեաներին նվիրված հուշահամալիր, որոնք սպանվել են Իսրայելի ճանապարհին

## Պաշտոնական արարողություններ
* Հիշատակի օրվա արարողություն՝ նվիրված Իսրայելի զոհված զինվորներին։
* Հիշատակի օրվա արարողություն՝ նվիրված ահաբեկչության զոհերին; անց է կացվում Ահաբեկչության զոհերի հուշահամալիրի տարածքում։
* Յոթերորդ հադարի արարողություն՝ նվիրված զոհված զինվորներին, որոնց թաղման վայրն անհայտ է. անց է կացվում անհետ կորած զինվորների այգում։
* Անկախության օրվա արարողություն, անց է կացվում Հերցլ լեռան հրապարակում։
* Հոլոքոստի զոհերի հիշատակի միջազգային օրվան նվիրված արարողություն Յադ Վաշեմում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:רחבת הר הרצל.jpg|Հերցլ լեռան հրապարակը
Պատկեր:PikiWiki Israel 12112 menorah sculptuer at mount herzl.jpg|Քանդակագործական կոմպոզիցիա Հանուկայի ճրագով
Պատկեր:The Herzl Museum IMG 1153.JPG|Հերցլի թանգարան
Պատկեր:Kvarim03.jpg|Հերցլի գերեզման
Պատկեր:Victims of Acts of Terror Memorial IMG 1245.JPG|Ահաբեկչության զոհերի հուշահամալիր Իսրայելում
Պատկեր:Ancient burial cave at Mount Herzl military cemetery-1.JPG|Երկրորդ տաճարի դարաշրջանի հին հրեական գերեզմաններ
Պատկեր:PikiWiki Israel 12579 entrance to the military cemetery on mount herzl.jpg|Ազգային զինվորական և ոստիկանական գերեզմանոց
Պատկեր:גן הנעדרים - הר הרצל 1.jpg|Անհետ կորածների այգի
Պատկեր:PikiWiki Israel 12305 monument to jewish soldiers in the red army who fe.jpg|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Կարմիր բանակի հրեա զինվորներին նվիրված հուշահամալիր
Պատկեր:היכל הזיכרון הלאומי - כניסה 1.jpg|Զոհված հրեաների հուշահամալիրի սրահ


## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Հերմոնիտ (լեռ)
* Պերես (լեռ)
* Անտիլիբանանյան լեռներ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Mount Herzl on Find a grave
* Национальное кладбище гора Герцля 
* Simulation of the National Memorial Hall on YNET website
* 
* Mount Herzl Disaster in Haaretz site
*  in «la’ad» website
* Stamp commemorating the opening of the Garden of the Missing Soldiers  by the Israel Postal Company
* Israeli Soldiers «Missing in Action» 

Կատեգորիա:Երուսաղեմի գերեզմանատներ
Կատեգորիա:Զբոսաշրջությունն Իսրայելում
Կատեգորիա:Իսրայելի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իսրայելի լեռներ
Կատեգորիա:Իսրայելի տեսարժան վայրեր