Տու Շի

Տու Շի ( չինարեն՝ 杜詩, փինյին՝ *Dù Shī*, մ.թ. 38 թ.) Չինաստանի Արևելյան Հան դինաստիայի ժամանակաշրջանի հիդրոլոգ, գյուտարար, մեխանիկական ինժեներ, մետալուրգ և պետական գործիչ։ Տու Շին համարվել է առաջինը, ով մետալուրգիայում կիրառել է հիդրավլիկ էներգիան (այսինքն՝ ջրաղացային անիվ) փչափող սարքերը (օդ մղող մեխանիզմներ) աշխատեցնելու նպատակով։ Նրա գյուտը կիրառվել է վատերժակետային վառարանների մխոցային փչափողներն աշխատեցնելու, իսկ հետագայում նաև կուպոլային վառարաններում՝ ձուլածո երկաթ կռելու համար։ Ձուլածո երկաթը Չինաստանում հայտնի է դեռևս մ.թ.ա. 6-րդ դարից:

Տու Շին ծառայել է որպես տեսչական պաշտոնյա և մի շարք տարածքների կառավարիչ՝ Հան դինաստիայի Գուանվու կայսրի իշխանության օրոք։ Նա նաև ղեկավարել է կարճատև ռազմական արշավ, որի ընթացքում ոչնչացրել է Յան Յիի (մ.թ. 26 թ.) գլխավորած փոքրաթիվ ավազակախումբը։
[աջից|մինի|260x260փքս|Ջրաղացների միջոցով աշխատող [Վատերժակետային վառարան|վատերժակետային վառարանների փչափողների պատկերումը, «Նոնգ Շու» գրքից՝ Վան Ժենի գրած, 1313 թ., Չինաստանի Յուան դինաստիայի ժամանակաշրջանում։]]

## Կյանքը

### Վաղ կարիերա
Թեև Տու Շիի ծննդյան տարեթիվը հայտնի չէ, հաստատված է, որ նա ծնվել է Հենան նահանգի Հենեյ գավառում։ Մինչ պետական ծառայության անցնելը նա իր տեղական վարչական շրջանում զբաղեցրել է *արժանիքների պաշտոնյայի* պաշտոնը։ 23 թվականին, Սին դինաստիայի գահազավթիչ Վան Մանի (9-23 թթ.) դեմ ապստամբությունից հետո, Տու Շին նշանակվել է պետական գրագիր՝ Գենշի կայսրի ( 23-25 թթ.) օրոք։ Սակայն կարճ ժամանակ անց նա հավատարմություն է հայտնել Հան դինաստիայի Գուանվու կայսրին (25-57 թթ.), որը համարվել է Արևելյան Հան դինաստիայի (25-220թթ.) իրական հիմնադիրը։

### Տեսչական պաշտոնյա
Գուանվու կայսրի օրոք Տու Շին նշանակվել է տեսչական պաշտոնյա՝ մայրաքաղաք Լոյանում գործերի վերահսկման և օրենքի պահպանման համար։ Երբ ռազմական պաշտոնյա Սիաո Կուանի (մ.թ. 26) անկարգ զինվորները պատուհասել էին մայրաքաղաքն ու ահաբեկել բնակիչներին, Տու Շին նրան պատասխանատվության է ենթարկել։ Տու Շին Սիաոյին անմիջապես մահապատժի է ենթարկել, առանց գահի բացահայտ թույլտվության և միայն հետո  ուղարկել է այդ իրադարձության մասին զեկույցը։ Գուանվուն դժգոհ չի եղել այդ քայլից, այլ դիմել է դատարան ու նրան պարգևատրել են մի նշանով, որը արդարացրել է Տու Շիի գործողությունները։

Այս իրադարձությունից կարճ ժամանակ անց ավազակապետ Յան Յին (մ.թ. 26) մեծ անկարգություններ է արել Հեդոն գավառում, որտեղ Տու Շին ուղարկվել էր կարգուկանոն հաստատելու: Երբ Տու Շիի զորքերի տարածաշրջան ժամանելու մասին լուրը հասնում է Յան Յիին, նա պլանավորում է փախչել Դեղին գետի վրայով: Սակայն Տու Շին կանխատեսել  է դա և ուղարկել է խումբ, որը այրել է Յանի փախուստի համար նախատեսված նավակները։ Հեդոն գավառում զորք հավաքելով՝ Տու Շին կազմակերպել է թշնամիների վրա հանկարծակի հարձակում նժույգային ուժերով, ջարդել և ոչնչացրել է Յանի ավազակներին։

### Կառավարիչ
Երեք տարի Տու Շին ծառայել է Հենան նահանգի գավառում՝ որպես գավառապետ, որտեղ նրա կառավարման վարպետությունը լայն ճանաչում է ստացել նահանգի իշխանությունների կողմից։ Դրանից հետո Տու Շին եղել է հրամանատար Պեյ և Ռունան գավառներում։ 31 թվականին նա նշանակվել է Նանյանի կառավարիչ։ Այնտեղ ծառայության ընթացքում նա կառուցել է մի շարք պաշտպանական դամբարաններ և ջրանցքներ՝ հողերի վերականգնման և տեղական գյուղատնտեսության զարգացման համար։ Այստեղ նա նաև ստեղծել է ջրաշարժիչով աշխատող փչափող սարք՝ ձուլածո երկաթի ձուլման համար, մի մեքենա, որը, ըստ տեղեկությունների, շատ է նվազեցնում ձեռքի աշխատանքը։ Գրանցված է, որ տեղացիները նրան այնքան էին սիրում, որ հաճախ անվանում էին *Մայր Տու* և համեմատում նշանավոր պատմական դեմքերի հետ, օրինակ՝ Արևմտյան Հան դինաստիայի Շաո Սինչենի հետ։

Տու Շին, ամեն դեպքում, տեղական կառավարիչ է եղել սակայն նա նաև առաջարկություններ է արել կայսերական դատարանին քաղաքականության հարցերում։ Նա առաջարկել է վերականգնել *Գիշերարշավների նշանների* համակարգը, որը հնարավորություն է տվել կայսերական իշխանություններին վերահսկելու հնարավոր կոռուպցիան՝ զորքերի հավաքագրման փաստաթղթերի կեղծման մեջ։ Տու Շին նաև թեկնածու է առաջադրել որոշ փոքր պաշտոնյաների, որոնք, նրա կարծիքով, արժանի են եղել բարձր պաշտոնների մայրաքաղաքում, այդ թվում՝ Ֆու Չժանին։ 37 թվականին մեկ դիմումով նա դատապարտել է դատարանին հաշվի առնել Ֆուին՝ որպես հաջորդ կայսերական գրավոր քարտուղար։

### Մահ
Տու Շիի հեղինակությունը խախտվում է մ.թ. 38-ին, երբ նրան մեղադրում են, որ նա իր ծառայականներից մեկին ուղարկել է մարդ սպանելու՝ եղբոր վրեժը լուծելու համար։ Այդ նույն տարի Տու Շին հիվանդանում է և մահանում։ Չնայած Տուի երկարատև պաշտոնական կարիերային, սպասավորների տնօրեն Բաո Յոնը հայտնել է, որ Տուի համար պատշաճ հուղարկավորության արարողություն կազմակերպել հնարավոր չէ, քանի որ Տուն գրեթե սնանկ էր մահացել։ Այնուամենայնիվ, կայսրը կայսերական հրամանագիր է հրապարակել, որով Տուին թույլատրվել է պատշաճ հուղարկավորության արարողություն անցկացնել մայրաքաղաքում գտնվող իր հրամանատարական նստավայրում, ինչպես նաև մետաքս՝ ծախսերի համար։

## Ջրային հզորությամբ վատերժակետային  վառարան

### Արևելյան Հանյան գրքում հիշատակություն
Հան դինաստիայի ինժեներ և պետական գործիչ Տու Շին կարճ հիշատակվում է «Արևելյան Հանյան» (Հո Հան Շու) գրքում՝ *Wade-Giles տառադարձմամբ*։ Դոնալդ Բ. Վագները գրել  է, որ Տու Շիի օգտագործած փչափող սարքերի ֆիզիկական մնացորդներ չեն պահպանվել, ուստի ժամանակակից գիտնականները դեռևս չեն կարողանում որոշել, թե դրանք պատրաստված են եղել կաշվից, թե՞ հսկա փայտե հովհարներից, ինչպես նկարագրվել է ավելի ուշ՝ 14-րդ դարում։

### Օգտագործման տարածում
աջից|մինի|200x200փքս|Հորիզոնական ջրանիվի մեկ այլ չինական կիրառություն հացահատիկի ջրաղացում, ինչպես երևում է Հյուսիսային Սոնի դարաշրջանի (960-1127) այս նկարում, որը պատկերում է քաղաքային գետի տեսարան:
*Սանգոու Չժի* (Երեք թագավորությունների գրառումներ) պատմական տեքստում նշվում է մարդկային աշխատանքի և ձիաուժի օգտագործումը վատերժակետային վառարանի մետաղագործական փուչիկները գործարկելու համար, նախքան ջրային էներգիայի կիրառումը: Նաև նշել է, որ Լուոլին քաղաքի ինժեներ Հան Ծին (մ.թ. 238թ.) վերափոխել է նմանատիպ ջրային փուչիկ, որը նախկինում Տու Շին էր ստեղծել: Դրանից երկու տասնամյակ անց արձանագրվել է, որ ջրային շարժիչով փչակների մեկ այլ նախագիծ ստեղծվել է Տու Յուի (222-285) կողմից: Վու Չան Ծիի 5-րդ դարի տեքստում դրա հեղինակ Պի Լինը գրել է, որ Յուանծիայի գահակալության շրջանում (424-429) կառուցվել է պլանավորված արհեստական ​​լիճ՝ չինական երկաթի արդյունաբերության հալման և ձուլման գործընթացներին օժանդակող ջրային անիվները շարժիչ ուժ դարձնելու նպատակով: 5-րդ դարում Շույ Ծին Ճուի տեքստում հիշատակվում է ջրային անիվները շարժելու համար գետի հոսող ջրի օգտագործումը, ինչպես նաև Թան դինաստիայի (618-907) Յուանհե Ծիուն Սիան Տու Չիի աշխարհագրական տեքստը, որը գրվել է մ.թ. 814 թվականին:

Չնայած Տու Շին առաջին պատմական դեմքն է, որը ջրի ուժը կիրառել է մետաղագործական փչափող սարքերի վրա, նման սարքի գործողության մեջ պատկերող չինական ամենահին նկարազարդումը կարելի է տեսնել *Նոն Շուի* նկարում, որը տպագրվել է 1313 թվականին Չինաստանի Յուան դինաստիայի (1271-1368) օրոք։ Տեքստը գրվել է Վան Ճենի կողմից, որը բացատրել է ջրային հզորությամբ վատերժակետային վառարանի համար օգտագործվող մեթոդները:

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

* de Crespigny, Rafe. (2007). *A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23-220 AD)*. Leiden: Koninklijke Brill. .
* Needham, Joseph (1986). *Science and Civilization in China: Volume 4, Part 2*. Taipei: Caves Books, Ltd.
* Wagner, Donald B. (2001). *The State and the Iron Industry in Han China*. Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies Publishing. .

## Արտաքին հղումներ
*History of waterwheels