Օմար Յաղի

**Օմար Մվանես Յաղի** (;  ) քիմիկոս է, ով առավել հայտնի է որպես ցանցային քիմիայի ռահվիրա և մետաղ-օրգանական կառուցվածքների (MOF) մշակման համար։ Այս աշխատանքի համար նա արժանացել է քիմիայի 2025 թվականի Նոբելյան մրցանակի՝ Ռիչարդ Ռոբսոնի և Սուսումու Կիտագավայի հետ միասին։

Յաղին համալսարանի պրոֆեսոր է և քիմիայի ամբիոնի վարիչ Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում։ Նա նաև Լոուրենս Բերկլիի ազգային լաբորատորիայի գիտաշխատող է, Բերկլիի գլոբալ գիտական ​​ինստիտուտի հիմնադիր տնօրեն, ինչպես նաև ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի և Գերմանիայի գիտությունների ազգային ակադեմիայի Լեոպոլդինայի անդամ։ 2025 թվականի հունվարին նա դարձավ Համաշխարհային մշակութային խորհրդի յոթերորդ նախագահը, որը միջազգային կազմակերպություն է, որը խթանում է մշակութային և գիտական ​​առաջընթացը։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Օմար Մվանես Յաղին ծնվել է Ամմանում 1965 թվականի փետրվարի 9-ին, պաղեստինցի փախստականների ընտանիքում որը փախել էր Ղազայից 1948 թվականի պաղեստինցիների արտաքսման և փախուստի ժամանակ։ Նա մեծացել է բազում երեխաներով ընտանիքում, բոլորն ապրում էին մի սենյակում, որտեղ նաև տեղավորված էին ընտանիքի անասունները։ Ընտանիքը մաքուր ջրի պակաս ուներ և էլեկտրաէներգիա չուներ։

15 տարեկանում, հոր խրախուսանքով, նա տեղափոխվեց Միացյալ Նահանգներ: Չնայած նրա վատ անգլերենին, նա սկսեց սովորել Հադսոն Վելիի համայնքային քոլեջում, իսկ ավելի ուշ տեղափոխվեց Նյու Յորքի պետական ​​համալսարան Ալբանիում, որտեղ ավարտեց բակալավրի աստիճանը: Նա շարունակեց իր ասպիրանտուրան Իլինոյսի համալսարանում՝ Ուրբանա-Շամպեյնում և դոկտորի կոչում ստացավ 1990 թվականին՝ Ուոլթեր Գ. Կլեմպերերի ղեկավարությամբ: Այնուհետև նա աշխատեց որպես Գիտության Ազգային​​հիմնադրամի հետդոկտորական գիտաշխատող Հարվարդի համալսարանում (1990–1992)՝ Ռիչարդ Հ. Հոլմի ղեկավարությամբ:

2021 թվականին Յագիին թագավորական հրամանագրով շնորհվեց Սաուդյան Արաբիայի քաղաքացիություն։

## Ակադեմիական կարիերա
Յագին իր ակադեմիական կարիերան սկսել է որպես Արիզոնայի պետական ​​համալսարանի դոցենտ (1992–1998): Այնուհետև նա զբաղեցրել է Ռոբերտ Վ. Փարիի անվան քիմիայի պրոֆեսորի պաշտոնը Միչիգանի համալսարանում (1999–2006), որին հաջորդել են Քրիստոֆեր Ս. Ֆուտի անվան քիմիայի պրոֆեսորի պաշտոնը և Իրվինգի և Ջին Սթոունի անվան ֆիզիկական գիտությունների ամբիոնը Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանում (2007–2012)։

2012 թվականին նա տեղափոխվել է Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարան, որտեղ նա Ջեյմսի և Նիլտյե Թրեթերի անվան քիմիայի պրոֆեսոր է։ 2012-ից 2013 թվականներին նա եղել է Լոուրենս Բերկլիի ազգային լաբորատորիայի մոլեկուլային ձուլարանի տնօրեն։ Նա Բերկլիի գլոբալ գիտական ​​ինստիտուտի հիմնադիր տնօրենն է և Կավլիի էներգետիկ նանոգիտությունների ինստիտուտի համատնօրենը, որը Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի և Բերկլիի Լոուրենս Բերկլիի ազգային լաբորատորիայի միջև գործընկերություն է։ Նա նաև համատնօրեն է BASF-ի և Բաքարի մոլորակի թվային նյութերի ինստիտուտի կողմից ստեղծված Կալիֆոռնիայի հետազոտական ​​դաշինքի։

2025 թվականի մայիսին Կալիֆոռնիայի համալսարանի ռեգենտների խորհուրդը Յաղիին շնորհեց համալսարանի պրոֆեսորի կոչում, որը համակարգի բարձրագույն պարգևն է և նախատեսված է բարձրագույն միջազգային պարգևատրում ունեցող գիտնականների համար։

## Հետազոտություն
### Ռետիկուլյար քիմիա

Յագին ռետիկուլյար քիմիայի ռահվիրա է, բնագավառ, որը նվիրված է ամուր կապերի օգնությամբ մոլեկուլային շինանյութերի հավաքմանը բաց, բյուրեղային կառուցվածքների մեջ։

Միջազգային Բալզանի մրցանակ հիմնադրամի տվյալներով՝  1990-ականների սկզբին Յաղին առաջինն առաջարկեց բյուրեղային նյութեր ձևավորելու համար, օգտագործել մոլեկուլային շինանյութեր և ուժեղ կապեր։ Այդ ժամանակ գիտական ​​համայնքը այս գաղափարը քիմիապես անիրագործելի էր համարում, քանի որ նման սինթեզները սովորաբար հանգեցնում էին ոչ բյուրեղային, ամորֆ պինդ նյութերի։ Սակայն, 1995 թվականին Յաղին հաջողությամբ բյուրեղացրեց մետաղ-օրգանական կառուցվածքներ, որոնցում մետաղական իոնները ուժեղ կապերի միջոցով միացված են լիցքավորված օրգանական կապիչներով, ինչպիսիք են կարբօքսիլատները։ Այս առաջընթացը հանգեցրեց մետաղ-օրգանական շրջանակներ (MOF) անունով հայտնի նյութերի նոր դասի մշակմանը, որը նշանավորեց Ռետիկուլյար քիմիայի ծնունդը։

## Ծանոթագրություններ