Մոդալ բայերը անգլերենում

**Մոդալ բայեր**, օժանդակ բայերի փոքր խումբ անգլերենում, հիմնականում օգտագործվում են մտքին երանգ հաղորդելու նպատակով (հնարավորություն, պարտավորվածություն և այլ հատկանիշներ)։ Դրանք տարբերվում են մնացած բայերից, քանի որ թերի են և չեզոք (չունեն դերբայական ձևեր) և 3-րդ դեմք, եզակի թվում չեն վերցնում *(e)s*  վերջավորությունը։

Անգլերենի հիմնական մոդալ բայերն են՝ can, could, may, might, must, shall, should, will  և would: Կան այլ բայեր ևս, որոնք նույնպես երբեմն դասվում են այս շարքին. սրանք են ought, had better և որոշ դեպքերում dare և need բայերը։ Այն բայերը, որոնք չունեն մոդալ բայերին բնորոշ բոլոր հատկանիշները, երբեմն կոչվում են «կիսամոդալ» կամ «կեղծ մոդալ» բայեր։

## Մոդալ բայեր և նրանց բնորոշ հատկանիշներ
Անգլերենում մոդալ բայերի շարքին դասվող բայերը ունեն հետևյալ հատկանիշները.

*չեն խոնարհվում (ժամանակակից լեզվում), չնայած որոշները հանդես են գալիս ներկա-անցյալ զույգերով։ Դրանք 3-րդ դեմք, եզակի թվում չեն վերցնում *-(e)s* վերջավորությունը:
*թերի են. չեն օգտագործվում որպես դերբայներ, չունեն հրամայական և ըղձական եղանակ։
*ունեն օժանդակ բայերի գործառույթ. դրանք եղանակավորում են այն բայը, որի հետ օգտագործվում են։ Վերջինս կարող է օգտագործվել և՛ «to» մասնիկով, և՛ առանց դրա։
*ունեն օժանդակ բային բնորոշ շարահյուսական հատկանիշներ. հենց իրենցով ենք կազմում հարցական և ժխտական նախադասությունները։

Հետևյալ բայերը ունեն վերոնշյալ բոլոր հատկանիշները և համարվում են հիմնական մոդալ բայեր։ Նրանք ներկայացված են ներկա-անցյալ զույգերով առկայության դեպքում։

*can և could (ֆիզիկական կամ մտավոր կարողություն)
*may և might (թույլտվություն)
*shall և should (խորհուրդ)
*will և would (ինքնակամ ցանկություն)
*must (պարտադրանք) (չունի անցյալ ձև. տես ստուգաբանությունը ներքևում)

Պետք է նշել, որ անցյալ ձևերը միշտ չէ, որ օգտագործվում են անցյալ ժամանակի մեջ, և որոշ դեպքերում համապատասխանում են ներկա ժամանակին։ Այսպես կոչված անցյալ ձևերը հաճախ օգտագործվում են ըղձական եղանակի ներկա ժամանակով։ May (թույլ տալ) և let (թույլ տալ) օժանդակ բայերը նույնպես օգտագործվում են ըղձական եղանակի մեջ։ Դրանց հայտնի օրինակներ են "May The Force be with you," (Թող ուժը միշտ քեզ հետ լինի:) և "Let God bless you with good" (Թող Աստված միշտ օրհնի քեզ:)։ Այս նախադասություններն արտահայտում են որոշակի անորոշություն և հետևաբար համարվում են ըղձական եղանակի նախադասություններ։

Ներքոհիշյալ բայերը հիմնականում ունեն վերը նշված հատկությունները, բայց որոշ տարբերություններով։ Նրանք միշտ չէ, որ համարվում են մոդալ բայեր։ Նրանք նաև կոչվում են «կիսամոդալ» բայեր։

*Ought բայը տարբերվում է մնացած մոդալ բայերից նրանով, որ իրենից հետո պահանջում է to-ով անորոշ դերբայ (համեմատենք «he should go» (Լավ կլինի, որ նա գնա) և «he ought to go» (Նա պարտավոր է գնալ) ձևերը)։
*Dare (համարձակվել) և need (կարիք ունենալ) բայերը որպես մոդալ բայ հիմնականում հանդես են գալիս ժխտական նախադասությունների մեջ (Dare he fight? (Նա կհամարձակվի՞ կռվել:), You dare not do that. (Դու չես համարձակվի անել դա:), You need not go. (Կարիք չկա, որ դու գնաս:)), չնայած ավելի հաճախ նրանց հանդիպում ենք սովորական խոնարհված բայերի տեսքով (He dares to fight (Նա կհամարձակվի կռվել:), You don't need to go (Կարիք չկա, որ դու գնաս:)։ Կա գործածությունից գրեթե դուրս եկած darest բայը, որը նշանակում է "dare not", օրինակ՝ "You darest do that." (Դու չես համարձակվի դան անել:) Սա երբեմն հանդիպում է Ապալաչներում և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների խորը հարավում։
*had բառը had better (լավ կլինի) արտահայտության մեջ գործում է մոդալ բայի նման, ուստի այն երբեմն համարվում է մոդալ կամ կիսամոդալ բայ։
*Used բայը used to do something (անցյալում ունեցած սովորություն) արտահայտության մեջ հանդես է գալիս մոդալ բայի նման, բայց ավելի հաճախ օգտագործվում է do օժանդակ բայի օգնությամբ։ Օրինակ՝  Did she used to do it? (or Did she use to do it?) (Նա սովո՞ր էր դա անել:)  և She didn't used to do it (or She didn't use to do it) (Նա սովոր չէր դա անել:) տարբերակները ավելի տարածված են, քան Used she to do it? և She used not (usedn't) to do it ձևերը։

## Ստուգաբանություն
Can և could (կարողանալ) մոդալ բայերը գալիս են հին անգլերենի can(n) և cuþ բայերից, որոնք համապատասխանաբար cunnan ("to be able"-ի վիճակի լինել) բայի ներկա և անցյալ ձևերն էին։ Could-ի «l» տառը չի արտասանվում, would և should բառերի համանմանությամբ։

Նմանապես may և might (թույլտվություն) բայերը գալիս են հին անգլերենի mæg  և meahte բայերից, որոնք համապատասխանաբար magan ("may, to be able"-թույլտվություն ունենալ) բայի ներկա և անցյալ ձևերն են։ Shall և should (խորհուրդ տալ) բայերը գալիս են sceal and sceolde բայերից, որոնք համապատասխանաբար  sculan ("to owe, be obliged"-պարտական լինել) բայի ներկա և անցյալ ձևերն են։ Will և would (ինքնակամ ցանկություն)  բայերը գալիս են wille  և wolde բայերից ,որոնք համապատասխանաբար willan ("to wish, want"-ցանկանալ) բայի ներկա և անցյալ ձևերն են։

Must (պետք է) բայը գալիս է հին անգլերենի moste բայից, որը հանդիսանում է motan ("be obliged to"-պարտավորված լինել) բայի մի մասը։ Ought (պարտավոր է) բայը ի սկզբանե հանդիսանում էր անցյալ ձև, որը վերցված է ahte բայից, որը agan ("to own"-ունենալ) բայի անցյալն է։

Dare (համարձակություն ունենալ)բայը նույնպես ծագել է durran ("to dare"-համարձակություն ունենալ) բայից, որի ներկա ժամանակը ունեցել է dear(r) տեսքը։ Need (կարիք ունենալ) բայը ծագում է հին անգլերենի neodian ("to be necessary"-անհրաժեշտ լինել) բայից։ Այլընտրանքային 3-րդ դեմք եզակի թվի need ձևը (*needs -ի փոխարեն*) գործածության մեջ է մտել 16-րդ դարում։

## Շարահայուսություն
Մոդալ բայը հանդիսանում է օժանդակ բայ իրեն հաջորդող բայի համար։ Վերջինս հանդես է գալիս անորոշ դերբայի տեսքով. երբեմն to մասնիկով, երբեմն էլ առանց դրա։

Մոդալ բայերը օգտագործվում են անջատողական հարցեր կազմելիս, օր.՝ He can play football, can't he? (Նա կարող է խաղալ ֆուտբոլ, այնպես չէ՞:)

Մնացած օժանդակ բայերի նման մոդալ բայերի ժխտական տեսքը ստանում ենք նրանց ավելացնելով "not" ժխտական մասնիկը։ Can մոդալ բային ավելացնելիս ստանում ենք մեկ ամբողջական "cannot" բառը և շեշտը ընկնում է առաջին վանկի վրա։ Շատ մոդալ բայեր ունեն հետևյալ կրճատ "n't" ժխտական տեսքը can't, mustn't, won't և այլն։

Մնացած օժանդակ բայերի նման մոդալ բայերն էլ հարցական նախադասություն կազմում են շրջուն շարադասության միջոցով։ Օրինակ՝ Could you do this? (Կարո՞ղ եք սա անել:)

## Անցյալ ձևեր
Վերը նշված անցյալ ձևերը (could, might, should and would) միշտ չէ, որ վերաբերում են անցյալ ժամանակի։ Միակը, որ կանոնավոր կերպով օգտագործվում է անցյալ ժամանակով, դա could-ն է, երբ ցույց է տալիս կարողություն։ I could swim (Ես կարող էի լողալ:) նախադասությունը համապատասխանաբար I can swim (Ես կարող եմ լողալ:) նախադասության անցյալ ժամանակն է։

Անցյալի բոլոր ձևերը օգտագործվում են որպես ներկա ժամանակով տրված մոդալ բայերի համապատասխան անցյալ ձևեր անուղղակի խոսքի փոխակերպման ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է ժամանակաձևերի համաձայնեցման կիրառում։

## Պակասավոր ձևերի փոխարինում
Ինչպես նշված է վերևում, անգլերենի մոդալ բայերը պակասավոր են, քանի որ չունեն դիմավոր բայերին տիպիկ բոլոր առանձնահատկությունները։ Սակայն շատ դեպքերում կան համարժեք արտահայտություններ, որոնք ցույց են տալիս մոդալ բայի իմաստը և օգտագործվում են մնացած ժամանակաձևերին փոխարինելու համար։ Մասնավորապես՝

* *Can* և *could*  մոդալ բայերին իմաստով կարող են փոխարինել *am/is/are able to* և *was/were able to (*ի վիճակի լինել*)* արտահայտությունները։
**May* և *might* մոդալ բայերին իմաստով կարող են փոխարինել *am/is/are allowed to* and *was/were allowed to* արտահայտությունները։
**Must* մոդալ բային շատ դեպքերում կարող է փոխարինել *have/has to* բայաձևը։
**Should* and *ought to* մոդալ բայերին կարող է փոխարինել *am/is/are supposed to* արտահայտությունը։

## Կրճատումներ և կրճատ արտասանություն
Ինպես նշվել է արդեն մոդալ բայերից շատերը *not* մասնիկի օգնությամբ կրճատվում են՝ *can't*, *won't* և այլն։ Որոշ մոդալ բայեր իրենք իսկ ունեն կրճատ տեսքեր՝
* shall,will –  ունեն **ll'' կրճատ տարբերակը
*''would'' – ունի **d* կրճատ տարբերակը
**had* – ը ունի *'d* կրճատ տարբերակը

Որոշ մոդալ բայեր սովորաբար ունեն թույլ արտասանություն։ Օրնակ՝ *can*–ը սովորաբար արտասանվում է , *should have*–ը՝ *, ought to–ն՝* ։

== Հատուկ բայերի կիրառում ==
=== Can և *could* ===
*Can* մոդալ բայը կարող է ցույց է տալ հնարավորություն դինամիկ կամ իմացաբանական տեսակետներից, այսինքն՝ բնական կարողություն, թույլատրելիություն կամ հնարավոր հանգամանք․

* *I can speak English․* նախադասությունը նշանակում է «Ես ի վիճակի եմ խոսել անգլերեն»։ կամ  «Ես գիտեմ, թե ինչպես  խոսել անգլերեն»։
* *You can smoke here․* նախադասությունը նշանակում է «Դու կարող ես (քեզ թույլ է տրվում) ծխել այստեղ»։ Այս իմաստով ավելի ճիշտ կլինի օգտագործել *may* մոդալ բայը։
* *There can be strong rivalry between siblings․* նշանակում է, որ քույր–եղբայր հարաբերությունների դեպքում մրցակցությունը հնարավոր է։

*Сould–ը* բացի անցյալ ժամանակ ցույց տալուց, նաև օգտագործվում է հնարավոր հանգամանք ցույց տալու համար։ Օրինակ՝ *We could be in trouble here․*
 
*Can և could* մոդալ բայերը օգտագործվում են խնդրանքների դեպքում։ *Can/could you pass me the cheese?* նախադասությունը նշանակում է «Խնդրում եմ փոխանցի՛ր ինձ պանիրը»։ Այս դեպքում *could–ը* ավելի քաղաքավարի է (հարգական հոգնակի)։

*Сould -ի* օգտագործումը վաղակատար անորոշ բայաձևի մեջ արտահայտում է կարողություն կամ հնարավորություն անցյալում, ինչպես՝ *I could have told him if I had seen him - «* Ես նրան ասած կլինեի, եթե տեսած լինեի*»:*  կամ *I could have told him yesterday* (but in fact I didn't)- *«* Ես կարող էի նրան ասած լինել երեկ*»:* (Բայց փաստացի չեմ ասել:)

Can-ի ժխտական ձևը ընդունում է *can't* կամ *cannot* տեսքը։ *Can not*  ձևը սովորաբար չի օգտագործվում։ Could-ի ժխտական ձևը *could not* կամ *couldn't*  է։

=== May և *might* ===
May մոդալ բայը արտահայտում է հնարավորության կամ թույլտվության  իմաստ.

* *The mouse may be dead*  նախադասությունը նշանակում է «Հնարավոր է, որ մուկը սատկած է»։
* *You may leave the room* նախադասությունը նշանակում է « Քեզ թույլատրվում է սենյակը լքել»։

Հնարավոր հանգամանք արտահայտելու դեպքում *may-ը* կարող է ունենալ նաև ապագայի իմաստ (*He may arrive* նշանակում է  «Հնարավոր է, որ նա կգա»:, *I may go to the mall* նշանակում է «Ես մտածում եմ խանութ գնալու մասին»:) *Might* անցյալի ձևը օգտագործվում է որպես *may* մոդալ բայի հոմանիշ՝ արտահայտելով հնարավոր հանգամանք։

*May-ը* կարող է ցույց տալ թույլտվություն ներկա կամ ապագա գործողությունների համար։ Օրինակ՝ *You may go now*. - «Դու կարող ես գնալ հիմա»։ կամ *May I use your phone?- «Կարո՞ղ եմ Ձեր հեռախոսից օգտվել»:*

*May- ի* ավելի քիչ տարածված կիրառումն է ցանկություն արտահայտելը, ինչպես՝ *May you live long and happy- «Երկար և երջանիկ կյանք ունեցեք»:*

*May* *-ի* օգտագործումը վաղակատար անորոշ բայաձևի մեջ արտահայտում է անորոշություն անցյալի ինչ-որ հանգամանքի վերաբերյալ, մինչդեռ այս պարագայում *might-ը*, ունենալով այս իմաստը,  նաև ցույց է տալիս հնարավորություն, որ տեղի չի ունեցել, բայց տեղի կունենար այլ հանգամանքներում (տես նաև [[պայմանական նախադասություններ]])։

* *She may have eaten the cake* (խոսոողը չգիտի, թե արդյոք աղջիկը կերել է տորթը)
* *She might have eaten cake* (սա կարող է նույն նշանակությունը ունենալ, ինչ նախորդ նախադասությունը, կամ այն, որ նա չի կերել, բայց հնարավոր էր, կամ հնարավոր կլիներ ուտել այն)

Նշենք նաև, որ [[Վաղակատար դերբայ|վաղակատար]] ձևերի դեպքում ի նկատի ունենք հնարավորություն, ոչ թե թույլտվություն։

*May- ի* ժխտական տեսքը *may not-ն է. mayn't*  կրճատված տեսք չունի։ *Might* -ի ժխտական տեսքը *might not-ն է* կամ *mightn't-ը*։

=== Shall  և *should* ===

*Shall* (*should* ) բայը անգլերենում կարող է օգտագործվել *will* (*would* )-ի փոխարեն ապառնի ժամանակաձևերում, երբ ենթական առաջին դեմքով է արտահայտված (*I shall (should ), we shall (should )*):

Եթե *shall* -ը դրվում է երկրորդ կամ երրորդ դեմքով արտահայտված ենթակայի հետ, ապա ստանում է հրամանի իմաստ, օրինակ՝ *Cinderella, you shall go to the ball!-* նախադասությունը նշանակում է *«* Մոխրո՛տ, գնա՛ այդ պարահանդեսին*»:* Հիմնականում օգտագործվում է օրենքներ կամ տեխնիկական բնութագրեր գրելիս, օրինակ՝ *Those convicted of violating this law shall be imprisoned for a term of not less than three years - «*Այս օրենքը խախտողները կբանտարկվեն ոչ պակաս, քան երեք տարով*»:*

*Shall* -ը երբեմն օգտագործվում է հարցական նախադասությունների մեջ խորհուրդ հարցնելու կամ առաջարկը հաստատելու համար, օրինակ՝ *Shall I read now? -* «Կարդա՞մ հիմա»։ կամ *What shall we wear? -* «Ի՞նչ ենք հագնելու»։

*Should* -ը հաճախ օգտագործվում է ցույց տալու համար խորհուրդ, որի մեջ պարտադրանք չկա կամ բարոյական նորմ, ի տարբերություն *must* կամ *have to-ի։ You should never lie-* «Չի կարելի ստել»։ նախադասությունը նկարագրում է սոցիալական կամ բարոյական նորմ։ Այն նաև կարող է ցույց տալ ակնկալվող արդյունք, որտեղ համարժեք է [[#ought|*ought to*]] մոդալ բային, օրինակ՝ *This should work-* «Սա պետք է, որ աշխատի»։

Ժխտական ձևերն են *shall not* և *should not*, իսկ դրանց կրճատ տեսքերը՝ *shan't* և *shouldn't*:

=== Will և *would* ===
*Will* մոդալ բայը օգտագործվում է ապագա ցույց տալու համար, որի պատճառով էլ նրան ավելի շատ հանդիպում ենք ապառնի ժամանակաձևերի մեջ,  օրինակ՝ *The next meeting will be held on Thursday. -* «Հաջորդ ժողովը տեղի կունենա հինգշաբթի օրը»։ Իսկ առաջին դեմքով արտահայտված ենթակայի հետ օգտագործվելիս ունի ինքնակամ ցանկության կամ պատրաստակամության իմաստ։

*Would* -ը օգտագործվում է որպես *will* օժանդակ բայի անցյալ ձև, ինչպես նաև ունի հետևյալ իմաստները.

*քաղաքավարություն, ինչպես *I would like...* ("I want") - «Ես կուզենայի...» կամ  *Would you (be so kind as to) do this?* ("Please do this").- «Չէի՞ք անի սա»։ նախադասությունների մեջ
*անցյալում ինչ-որ մեկին բնորոշ սովորություն, ինչպես *My grandfather would sit under the tree and smoke his pipe. -* «Պապս նստում էր ծառի տակ, ծխում իր ծխամորճը»։

Ժխտական ձևերն են *will not* (կրճատ՝ *won't*) և *would not* (կրճատ՝ *wouldn't*):

=== Must և *have to* ===
*Must*  մոդալ բայը ցույց է տալիս պարտադրանք կամ խիստ անհրաժեշտություն, օրինակ՝ *You must use this form*; *We must try to escape.-* «Դուք պետք է օգտագործեք այս ձևը»:, «Մենք պետք է փորձենք փախչել»։ Այն նաև կարող է արտահայտել վստահ ենթադրություն, ինչպես՝ *It must be here somewhere*. - «Դա պետք է, որ այստեղ լինի ինչ-որ տեղ»։

*Must -*ի այլընտրանքային տարբերակը *have to* կամ *has to-*ն է կախված ենթակայի թվից։

*Must -*ի օգտագործվում է վաղակատար անորոշ բայաձևի մեջ՝ ցույց տալով ենթադրություն, օրինակ՝ *Sue must have left.- ,* որը նշանակում է, որ խոսողը վստահաբար ենթադրում է, որ Սյուն գնացել է։

*Must -*ի ժխտական ձևն է *must not* (կրճատ՝ *mustn't*): *You must not do this.- «*Դու չպետք է սա անես*»:*

=== Ought to և *had better* ===
*Ought* -ն օգտագործվում է մոդալ բայի նման՝ արտահայտելով ակնկալիք կամ ներքին, բարոյական պահանջ։ Երբեմն այն համարում են կիսամոդալ։

Քերականորեն կրճատված տարբերակն է *ought not* or *oughtn't:*

*Had better* արտահայտությունը ցույց է տալիս խորհուրդ կամ ակնկալվող վարքագիծ՝ *You'd better have finished that report by tomorrow*. «Լավ կլինի մինչև վաղը ավարտած լինես այդ զեկույցը»։

=== Dare  և *need* ===
*Dare (* համարձակվել) և *need (*կարիք ունենալ*)* բայերը կարող են օգտագործվել և՛ որպես մոդալ բայ, երբ նրանց հաջորդում է մեկ այլ բայ, և՛ որպես լիարժեք խոնարհվող բայ։

Օրինակներ՝

**Dare he do it?* ("Does he dare to do it?") - Կհամարձակվի՞ նա դա անել։
**I daren't* (or *dare not* or *dasn't*) *try* ("I don't dare to try") - Ես չեմ համարձակվում փորձել։ 
**How dare you! - Ինչպե՞ս ես համարձակվում:*
**I dare say* - Քաջություն ունեմ ասելու։
**Need I continue?* ("Do I need to continue? Must I continue?") - Կարիք կա՞, որ շարունակեմ։
**You needn't water the grass* ("You don't have to water the grass") - Այդ խոտը անհրաժեշտ չէ ջրել։

=== Used to ===


*Used to* բայական արտահայտությունը ցույց է տալիս անցյալում ունեցած սովորություն, որը այլևս չկա։ *I used to go to college* նախադասությունը նշանակում է, որ ես առաջ քոլեջ էի հաճախում։

Այն իրականում կիսամոդալ բայ է, որովհետև չունի մոդալ բայերին բնորոշ բոլոր հատկանիշները։

== Եզրահանգում ==

Անգլերենում *must, have to, have got to, can’t*  և *couldn't* մոդալ բայերը օգտագործվում են ցույց տալու համար եզրահանգում։ Նրանք նշում են, թե խոսողը որքանով է վստահ իր ասածի մեջ։

*You're shivering&mdash;you must be cold. - Դու դողում ես. պետք է, որ մրսած լինես։
*Someone must have taken the key: it is not here. - Ինչ-որ մեկը պետք է, որ վերցրած լինի բանալին. այն այստեղ չէ։
*I didn't order ten books. This has to be a mistake. - Ես տասը գիրք չեմ պատվիրել։ Սա պետք է, որ թյուրիմացություն լինի։
*These aren't mine&mdash;they've got to be yours. -Սրանք իմը չեն. պետք է, որ քոնը լինեն։
* It can't be a burglar. All the doors and windows are locked.- Դա չի կարող կողոպտիչ լինել։ Բոլոր դռներն ու պատուհանները կողպված են։

== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
* [[b:English in Use/Verbs|Verbs in English Grammar]], [[wikibooks|wikibook]]
* [http://modal-auxiliaries.sonance.net/ modal auxiliaries]  Website/Project that collects phrases containing modal auxiliaries on the web (in German and English)
* [http://modal-auxiliaries.sonance.net/ modal auxiliaries]  Website/Project that collects phrases containing modal auxiliaries on the web (in German and English)
* [http://www.englishgrammar.org/modal-auxiliary-verbs-special-points/ *Modal auxiliary verbs: special points'']

Կատեգորիա:Քերականություն