Ներքին քնային զարկերակ

**Ներքին քնային զարկերակ** (), գլխուղեղի առաջային և միջային հատվածների արյունամատակարարումն ապահովող պարանոցային զարկերակ։

Ներքին և արտաքին քնային զարկերակները սկիզբ են առնում ընդհանուր քնային զարկերակի երկատման տեղից՝ պարանոցային ողերի C3 կամ C4 մակարդակում։ Ներքին քնային զարկերակը ապահովում է գլխուղեղի արյունամատակարարումը, ներառյալ՝ աչքերը, մինչդեռ արտաքին քնային զարկերակը սնուցում է գլխի այլ հատվածները՝ դեմքը, գլխամաշկը, գանգը և ուղեղաթաղանթները։

## Դասակարգում
Անատոմիական տերմինաբանությունը () 1998 թվականին ներքին քնային զարկերակը բաժանել է չորս մասի՝ պարանոցային, վիմային, խորշիկավոր և ուղեղային։

Սակայն կլինիկական պրակտիկայում ներքին քնային զարկերակի դասակարգումը սովորաբար հիմնված է 1996 թվականին Բութիլյեի առաջարկած համակարգի վրա, որը նկարագրում է ներքին քնային զարկերակի յոթ անատոմիական սեգմենտ (հատված)՝ յուրաքանչյուրին հերթականությամբ դասակարգելով հետևյալ կերպ՝

* C1՝ պարանոցային (), 
* C2՝ վիմային (), 
* C3՝ պատռված անցքի (), 
* C4՝ խորշիկավոր (), 
* C5՝ սեպաձև (), 
* C6՝ ակնային (), 
* C7՝ կապակցող ()։

Բութիլյեի անվանացանկը մինչ օրս լայնորեն կիրառվում է նյարդավիրաբույժների, նյարդաճառագայթաբանների և նյարդաբանների շրջանում։

Հատվածների բաժանումը հիմնված է ոչ թե զարկերակի անգիոգրաֆիկ պատկերի, այլ անատոմիական և միկրովիրաբուժական կողմնորոշիչների ու անատոմիայի վրա։ Ներքին քնային զարկերակի անատոմիական տարբերակների բացատրման համար մեծ արժեք ունի Պիեռ Լասժաունիասի և իր գործընկերների առաջարկած այլընտրանքային սաղմնաբանական դասակարգման համակարգը։ Ավելի հին կլինիկական դասակարգումը, որը հիմնված է Ֆիշերի աշխատանքների վրա, ներկայումս ունի  պատմական նշանակություն։մինի|300x300փքս|Ներքին քնային զարկերակ

Ներքին քնային զարկերակի հատվածներն են՝

* Պարանոցային հատված կամ C1,
* Վիմային հատված կամ C2,
* Պատռված անցքի հատված կամ C3,

C2 և C3 սեգմենտները միասին կազմում են այսպես կոչված վիմային հատվածը,

* Խորշիկավոր հատված կամ C4,
* Սեպաձև հատված կամ C5,
* Ակնային կամ վերսեպաձև հատված կամ C6,
* Կապակցող կամ վերջնական հատված կամ C7:

C6 և C7 սեգմենտները միասին կազմում են հաճախ կիրառվող ուղեղային կամ վերսեպաձև հատվածը։

## Ընթացք և մասեր
մինի|Գլխի ՄՌԱ-ում (մագնիսառեզոնանսային անգիոգրաֆիա) ուրվագծված են ներքին քնային զարկերակի հատվածները։
### C1: Պարանոցային հատված
մինի|Պարանոցային 6-րդ ողի մակարդակում անոթների դասավորությունը նման է ներքին քնային զարկերակի  դասավորությանը պարանոցային հատվածում։**Պարանոցային հատվածը** կամ C1-ը, սկսվում է քնային զարկերակի երկատման տեղից և շարունակվում մինչև գանգի քնային խողովակը՝ լծային անցքի (jugular foramen) առաջային հատվածը։

Իր սկզբնամասում ներքին քնային զարկերակը որոշ չափով լայնացած է։ Զարկերակի այս հատվածը հայտնի է որպես քնային ծոց կամ քնային կոճզեղ։ Պարանոցային հատվածի վերել մասը սկսվում է կոճղեզի հեռակա հատվածից, երբ անոթի պատերը միմյանց զուգահեռ են։

Ներքին քնային զարկերակը ուղղահայաց բարձրանում է քնային բունոցի մեջ և գանգ է մտնում քնային խողովակի միջով։ Այս ընթացքում այն գտնվում է պարանոցի վերին երեք ողերի լայնական ելունների առջևում։ Սկզբում այն համեմատաբար մակերեսային է՝ տեղակայված պարանոցի քնային եռանկյունում։ Այն գտնվում է արտաքին քնային զարկերակի հետևում և ներսայնորեն, ծածկված է կրծոսկրաանրակապտկաձև մկանով և խորանիստ փակեղով, ենթամաշկային մկանով և մաշկով։ Այնուհետև այն անցնում է հարականջային թքագեղձի տակ՝ հատվելով ենթալեզվային նյարդի, երկփոր մկանի, մախաթակորճային  մկանի  ծոծրակային զարկերակի և հետին ականջային զարկերակի հետ։ Ավելի վերին մակարդակում այն արտաքին քնային զարկերակից բաժանվում է մախաթալեզվային և մախաթըմպանային մկաններով, մախաթաձև ելունի ծայրով և մախաթակոճային կապանով, լեզվաըմպանային նյարդով և թափառող նյարդի  ըմպանային ճյուղով։ Հետին մասում այն հարում է գլխի երկար մկանին, սիմպաթիկ ցողունի վերին պարանոցային հանգույցին և վերին կոկորդային նյարդին։ Կողմնային հատվածից այն հարում է ներքին լծային երակին և թափառող նյարդին, ընդ որում նյարդը գտնվում է զարկերակից հետ։ Ներսային կողմից այն հարում է ըմպանին, վերին կոկորդային նյարդին և ըմպանային վերել զարկերակին։

Գանգի հիմային հատվածում լեզվաըմպանային, թափառող, հավելյալ և ենթալեզվային նյարդերը տեղակայված են զարկերակի և ներքին լծային երակի միջև։

Ի տարբերություն արտաքին քնային զարկերակի՝ ներքին քնային զարկերակը  պարանոցի շրջանում ճյուղեր չի տալիս։

### C2: Վիմային հատված
Ներքին քնային զարկերակի վիմային հատվածը կամ C2-ը քունքոսկրի վիմային մասի (բրգի) ներսում գտնվող հատվածն է: Այս հատվածը շարունակվում է մինչև պատռված անցքը:

Վիմային հատվածը բաղկացած է երեք մասից՝

* Ուղղահայաց հատված,
* Ծնկային հատված,
* Հորիզոնական հատված։

Երբ ներքին քնային զարկերակը մտնում է քունքոսկրի վիմային մասի խողովակի մեջ, այն սկզբում մի փոքր բարձրանում է վեր, ապա թեքվում դեպի առաջ և միջայնորեն։ Զարկերակը սկզբում գտնվում է խխունջի և թմբկաթաղանթի առջևում։ Թմբկաթաղանթից այն բաժանված է բարակ ոսկրային թիթեղով, որը երիտասարդների շրջանում ծակոտկեն է, իսկ տարեցների շրջանում հաճախ լինում է մասնակի ներծծված։ Առջևում այն բաժանված է եռվորյակ նյարդի հանգույցից բարակ ոսկրային թիթեղով, որը կազմում է հանգույցի փոսության հատակը և քնային խողովակի հորիզոնական հատվածի տանիքը։ Հաճախ այս ոսկրային թիթեղը լինում է թերի, այդ դեպքում հանգույցը զարկերակից բաժանվում է միայն թաղանթով։ Զարկերակը քնային խողովակի ոսկրային պատից բաժանված է կարծրենու () շարունակությամբ, շրջապատված է մի քանի մանր երակներով ու քնային հյուսակի () թելերով։ Այս հյուսակը սկիզբ է առնում սիմպաթիկ ցողունի վերին պարանոցային հանգույցի վերել ճյուղից։

Ներքին քնային զարկերակի վիմային հատվածի ճյուղերն են՝

* Վիդյան զարկերակ կամ թևակերպային խողովակի զարկերակ,
* Քնաթմբկային զարկերակներ։

### C3: Պատռված անցքի հատված
Պատռված անցքի հատվածը (C3) կարճ հատված է, որը սկսվում է պատռված անցքից () վեր և ավարտվում վիմալեզվային կապանի () մոտ։ Պատռված անցքի հատվածը դեռևս համարվում է արտակարծրենային, քանի որ իր ամբողջ ընթացքում շրջապատված է վերնոսկրով և թելքավոր աճառով։ Անատոմիայի որոշ դասագրքերում սխալմամբ նշվում է, որ ներքին քնային զարկերակն անցնում է պատռված անցքի միջով։ Այս պնդումը լավագույն դեպքում կարող է մասնակիորեն համապատասխանել ճշմարտությանը, քանի որ այն անցնում է անցքի միայն վերին մասով՝ խորշիկավոր երակածոց () գնալու ճանապարհին։ Ըստ ընդունված մասնագիտական տեսակետի՝ այն չպետք է նկարագրել որպես պատռված անցքի միջով անցնող անոթ։

### C4: Խորշիկավոր երակածոց
մինի|Խորշիկավոր երակածոցի միջով անցնող ծնկային հատվածը։Ներքին քնային զարկերակի խորշիկավոր հատվածը կամ C4-ը սկսվում է վիմալեզվային կապանից և ձգվում մինչև մոտակա կարծրենային օղակը, որը ձևավորվում է առաջային թեք ելունի միջային և վերնոսկրի ստորին հատվածից։ Խորշիկավոր հատվածը գտնվում է խորշիկավոր երակածոցում։ Այս մասում զարկերակը գտնվում է խորշիկավոր երակածոցը ձևավորող կարծրենու շերտերի միջև, սակայն ծածկված է երակածոցը ծածկող թաղանթով։ Այն սկզբում բարձրանում է դեպի հետին թեք ելունը, այնուհետև անցնում է առաջ՝ սեպոսկրի մարմնի կողքով, կրկին թեքվում է դեպի վեր՝ առաջային թեք ելունի միջային կողմում և թափանցում է ծոցի տանիքը կազմող կարծրենու միջով։ Խորշիկավոր հատվածի այս կորությունը կոչվում է քնային ծունկ։ Զարկերակի այս հատվածը շրջապատված է սիմպաթիկ ցողունի թելերով, իսկ նրա կողմնային հատվածում գտնվում է զատիչ նյարդը կամ VI գանգուղեղային նյարդը։

Խորշիկավոր հատվածի ճյուղերն են՝

* մենինգոէպիֆիզային ցողուն, նաև կոչվում է հետին ցողուն,
* ստորին կողմնային ցողուն։

Խորշիկավոր հատվածից սկիզբ են առնում նաև փոքր պատճային զարկերակներ, որոնք ապահովում են  խորշիկավոր ծոցի պատի արյունամատակարարումը։

### C5: Սեպաձև հատված
Սեպաձև հատվածը կամ C5-ը ներքին քնային զարկերակի մեկ այլ կարճ հատված է, որը սկիզբ է առնում այնտեղից, որտեղ զարկերակը դուրս է գալիս խորշիկավոր ծոցից կարծրենու մոտակա օղակի մոտ և տարածվում է մինչև կարծրենու հեռակա օղակը, որից հետո քնային զարկերակը համարվում է «ներկարծրենային» և մուտք է գործում ենթաոստայնային տարածություն:Սեպաձև հատվածը սովորաբար չունի ճյուղեր, թեև ակնային զարկերակը  () կարող է որոշ դեպքերում սկիզբ առնել սեպաձև հատվածից:

### C6: Ակնային հատված
մինի|Ակնային զարկերակը և իր ճյուղերըԱկնային հատվածը կամ C6-ը տարածվում է կարծրենու հեռակա օղակից (որը շարունակվում է որպես ուղեղի մանգաղ () մինչև հետին հաղորդակցվող զարկերակի սկզբնավորումը: Ակնային հատվածն անցնում է տեսողական նյարդին զուգահեռ, որն այս կետում ընթանում է քնային զարկերակից վերև և միջայնորեն:

Ակնային հատվածի ճյուղերն են՝

* ակնային զարկերակը,
* մակուղեղային վերին զարկերակը։

### C7: Կապակցող հատված
Կապակցող հատվածը, կամ C7-ը անցնում է տեսողական և ակնաշարժ նյարդերի միջև և հասնում մինչև առաջային ծակոտկեն թիթեղ ()՝ կողմնային ուղեղային ակոսի միջային վերջավորության մոտ: Անգիոգրաֆիայով  այս հատվածը տարածվում է հետին կապակցող զարկերակի սկզբնավորումից մինչև ներքին քնային զարկերակի երկատումը (բիֆուրկացիա):

Կապակցող հատվածի ճյուղերն են՝

* հետին կապակցող զարկերակը (),
* առաջային անոթենու զարկերակը ():

Այնուհետև ներքին քնային զարկերակը բաժանվում է՝ առաջացնելով առաջային ուղեղային զարկերակը և միջին ուղեղային զարկերակը: Վիլիզյան օղն ապահովում է գլխուղեղի համակողմային շրջանառությունը։

## Ճյուղեր
Ներքին քնային զարկերակի ճյուղերը հետևյալն են՝

* C1: պարանոցային հատվածում ճյուղեր չկան,
* C2: վիմային հատվածի ճյուղեր,
** քնաթմբկային զարկերակներ (),
** վիդյան զարկերակ (),
* C3: պատռված անցքի հատվածում ճյուղեր չկան,
* C4: խորշիկավոր հատվածի ճյուղեր,
** մենինգոէպիֆիզային ցողունի ճյուղեր՝
*** վրանային հիմային ճյուղ (),
*** վրանային եզրային ճյուղ (),
*** մենինգեալ ճյուղ ()․ ապահովում է առաջային գանգափոսի արյունամատակարարումը,
*** լանջային ճյուղեր,
*** ստորին մակուղեղային զարկերակ (),
** պատճային ճյուղեր (), սնում են խորշիկավոր երակածոցի պատը,
** ստորին-կողմնային ցողունի ճյուղեր,
*** եռվորյակ հանգույցի ճյուղեր,
*** գանգի կլոր անցքի զարկերակ,
*** նյարդերը սնուցող զարկերակներ,
* C5: սեպաձև հատվածում ճյուղեր չկան,
* C6: ակնային հատվածի ճյուղեր,
** ակնային զարկերակ (),
** վերին մակուղեղային զարկերակ (),
* C7: կապակցող հատվածի ճյուղեր,
** հետին կապակցող զարկերակ (),
** առաջային անոթենու զարկերակ (),
** առաջային ուղեղային զարկերակ (),
** միջին ուղեղային զարկերակ ():

## Քնային հյուսակ
Սիմպաթիկ ցողունը զարկերակի շուրջ ձևավորում է նյարդային հյուսակ, որը հայտնի է որպես քնային հյուսակ։ Ներքին քնային նյարդը  մտնում է հյուսակի կազմում, սկսվում է վերին պարանոցային հանգույցից և ներքին քնային զարկերակին ուղեկցում դեպի գանգի խոռոչ։

## Ախտորոշում
Ներքին քնային զարկերակների համար տեղեկատվական կաող են լինել դոպլեր ուլտրաձայնային հետազոտությունը, ՀՇ անգիոգրաֆիան կամ փուլային կոնտրաստային մագնիսառեզոնանսային շերտագրումը (PC-MRI):

Սովորաբար ներքին քնային զարկերակի արյան հոսքի արագությունները չափվում են առավելագույն սիստոլիկ արագությամբ և վերջնական դիաստոլիկ արագությամբ: Ըստ Ուլտրաձայնային հետազոտության ճառագայթաբանների միության՝ առողջ, առանց անոթի նեղացման անձանց շրջանում սիստոլիկ արագությունը պետք է լինի 125 սմ/վրկ-ից ցածր, իսկ վերջնական դիաստոլիկ արագությունը՝ 40 սմ/վրկ-ից ցածր:

Հետազոտություններից մեկում պարզվել է, որ 20-39 տարիքային խմբի առողջ տղամարդկանց շրջանում սիստոլիկ արագության միջինում կազմել է 82 սմ/վրկ, իսկ սիստոլիկ արագությունը՝ 34 սմ/վրկ: 80-ից բարձր տարիքային խմբի տղամարդկանց շրջանում սիստոլիկ արագությունը միջինում կազմել է 76 սմ/վրկ, իսկ վերջնական դիաստոլիկ արագությունը՝ 18 սմ/վրկ:

## Հավելյալ նկարներ

Պատկեր:Circle of willis.png|Վիլիզյան օղ
Պատկեր:Circle of Willis en.svg|Ուղեղի հիմի զարկերակային շրջանառության գծապատկեր (տեսքը ներքևից)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Զարկերակներ
Կատեգորիա:Մարդու անատոմիա
Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային համակարգ