Լենդ արտ

**Լենդ արտ (****)**, հայտնի է նաև որպես **Երկրի արվեստ**, **շրջակա միջավայրի արվեստ** կամ **Երկրի աշխատանքներ**, արվեստի շարժում, որը ի հայտնվել է 1960-1970-ական թվականներին, հիմնականում կապված է Մեծ Բրիտանիայի և Միացյալ Նահանգների հետ, բայց ներառում է նաև օրինակներ շատ այլ երկրներից: Որպես միտում՝ «լենդ արտը» ընդլայնել է ավանդական արվեստի սահմանները՝ օգտագործվող նյութերը և աշխատանքների տեղակայման տարածքները: Օգտագործվող նյութերը հաճախ Երկրի նյութերն են, ներառյալ տեղում գտնվող հողը, ժայռերը, բուսականությունը և ջուրը, և վայրերը հաճախ հեռու են բնակեցված կենտրոններից: Չնայած երբեմն բավականին անհասանելի են, բայց լուսանկարների ձևով սովորաբար վերադարձվում են քաղաքային արվեստի պատկերասրահներ։

Լենդ արտը մերժում է արվեստ ստեղծելու առևտրայնացումը և ձևավորվում է ի հայտ եկող էկոլոգիական շարժման հետ կապված խանդավառության շուրջ: Շարժման սկիզբը համընկել է քաղաքային կյանքի և դրա համարժեքի մերժման ժողովրդականության և գյուղական կյանքի նկատմամբ խանդավառության հետ: Այս հակումների մեջ էին մտնում Երկիր մոլորակը որպես մարդկության հայրենիք դիտարկելու հոգևոր կարոտները։

## Ձև
[մինի|Թանգարանային թղթե տախտակ, որը 4 օր մնացել է գետի ափին։ Հեղինակ ՝ Յացեկ Տիլիցկի, [Լունդ|Լունդից հարավ-արևմուտք, Շվեդիա, 473 X 354 մմ։ 1981]]
Արվեստի այս ձևը մեծ տարածում է գտել 1960-1970-ական թվականներին, քանի որ լենդ արտը այնպիսի բան չէր, որ հեշտությամբ կարող էր վերածվել ապրանքի, ի տարբերություն այդ ժամանակվա «զանգվածային արտադրության մշակութային աղբի»։  Այս ժամանակահատվածում լենդ արտի կողմնակիցները մերժեցին թանգարանը կամ պատկերասրահը որպես գեղարվեստական գործունեության վայր և մշակեցին հուշարձանային լանդշաֆտային նախագծեր, որոնք դուրս էին ավանդական փոխադրելի քանդակի և առևտրային արվեստի շուկայի հասանելիությունից, չնայած լուսանկարչական փաստաթղթերը հաճախ ներկայացվում էին սովորական պատկերասրահներում։ Լենդ արտը ոգեշնչվել է մինիմալիստական արվեստով և կոնցեպտուալ արվեստով, ինչպես նաև ժամանակակից շարժումներով, ինչպիսիք են Դե ստիլը, կուբիզմը, մինիմալիզմը և Կոնստանտին Բրանկուզիի և Ջոզեֆ Բոյսի աշխատանքները։ Առաջին հողի արվեստի նկարիչներից մեկը Հերբերտ Բայերն էր, որը 1955 թվականին Կոլորադո նահանգի Ասպեն քաղաքում ստեղծեց «Խոտաբույսերի բլուրը»։

Լենդ արտի հետ կապված շատ նկարիչներ զբաղվել են մինիմալ արվեստով և կոնցեպտուալ արվեստով։ Իսամու Նոգուչիի 1941 թվականի Նյու Յորքի *«Կոնտուրավորված խաղահրապարակ*» նախագիծը երբեմն մեկնաբանվում է որպես լենդ արտի կարևոր վաղ շրջանի ստեղծագործություն, չնայած նկարիչն ինքը երբեք իր աշխատանքը չի անվանել «լենդ արտ», այլ պարզապես «քանդակ»։ Նրա ազդեցությունը ժամանակակից լենդ արտի, լանդշաֆտային ճարտարապետության և շրջակա միջավայրի քանդակագործության վրա ակնհայտ է այսօրվա շատ աշխատանքներում։
մինի|254x254փքս|''Բունջիլ'', գեոգլիֆ Յու Յանգսում, Լարա, Ավստրալիա, հեղինակ՝ Էնդրյու Ռոջերս: Այս արարածն ունի 100 մետր թևերի բացվածք, և այն կառուցելու համար օգտագործվել է 1500 տոննա քար:
Ալան Սոնֆիստը բնության և մշակույթի հետ աշխատելու այլընտրանքային մոտեցում է կիրառել՝ պատմական բնությունը և կայուն արվեստը վերադարձնելով Նյու Յորք։ Նրա ամենաոգեշնչող աշխատանքը *«Ժամանակի լանդշաֆտն»* է՝ Նյու Յորքում տնկված էնդեմիկ անտառ։  Նա ստեղծել է մի քանի այլ *«Ժամանակի լանդշաֆտներ»* ամբողջ աշխարհում, ինչպիսիք են *«Ժամանակի շրջանակները»* Ֆլորենցիայում, Իտալիա, որը փաստագրում է հողի պատմական օգտագործումը, և Բոստոնի մերձակայքում գտնվող դեԿորդովայի քանդակների այգում և թանգարանում։ Քննադատ Բարբարա Ռոուզի խոսքերով՝ 1969 թվականին *[[Artforum|Artforum-]]*ում գրելիս, նա հիասթափվել է պատկերասրահային արվեստի ապրանքայնացումից և մեկուսացվածությունից։ Դիան Փարքերը ArtNet-ում գրել է. «Նկարչի էկոլոգիական ուղերձն այժմ ավելի արդիական է թվում, քան երբևէ, նշել է Ուիթնիի ամերիկյան արվեստի թանգարանի պատվավոր տնօրեն Ադամ Վայնբերգը։ «60-ականներից ի վեր [Սոնֆիստը] շարունակել է առաջ մղել իր գաղափարները հողի մասին, որոնք հատկապես հրատապ են հիմա՝ ամբողջ աշխարհում գլոբալ տաքացման պատճառով։ Մեզ անհրաժեշտ են կլիմայի փոփոխության լուծումներ ոչ միայն գիտնականներից և քաղաքական գործիչներից, այլև արվեստագետներից, որոնք պատկերացնում և իրականացնում են ավելի կանաչ, ավելի նախնադարյան ապագա»»։

1967 թվականին արվեստի քննադատ Գրեյս Գլյուկը *[[Նյու Յորք Թայմս|«Նյու Յորք Թայմս»]]* -ում գրել և հայտարարել է, որ առաջին հողային աշխատանքը կատարել են Դուգլաս Լեյխտերը և Ռիչարդ Սաբայը Սկոուհեգանի գեղանկարչության և քանդակագործության դպրոցում: 1968 թվականին գետնային արվեստի հանկարծակի ի հայտ գալը կարելի է դիտարկել որպես տարվա ընթացքում հիմնականում քսան տարեկանից բարձր նկարիչների սերնդի արձագանք՝ ուղղված քաղաքական ակտիվության աճին և ի հայտ եկող բնապահպանական և կանանց ազատագրական շարժումներին:
մինի|258x258փքս|Ռոդեն խառնարանի արբանյակային տեսարանը, որտեղ Ջեյմս Թուրելը հողային աշխատանքներ է իրականացրելՖլագստաֆի մոտակայքում, Արիզոնա
20-րդ դարի գետնարվեստի օրինակներից մեկը 1968 թվականին Նյու Յորքի Դվան պատկերասրահում ստեղծված «Երկրային աշխատանքներ» անվամբ խմբակային ցուցահանդեսն է եղել։  1969 թվականի փետրվարին Ուիլոուբի Շարփը կազմակերպել է «Երկրային արվեստ» ցուցահանդեսը Իթակա նահանգի Կոռնելի համալսարանի Էնդրյու Դիքսոնի անվան Ուայթի արվեստի թանգարանում, Նյու Յորք։ Ներառված նկարիչներն էին՝ Վալտեր Դե Մարիան, Յան Դիբեթսը, Հանս Հաակեն, Մայքլ Հայզերը, Նիլ Ջեննին, Ռիչարդ Լոնգը, Դեյվիդ Մեդալլան, Ռոբերտ Մորիսը, Դենիս Օպենհայմը, Ռոբերտ Սմիթսոնը և Գյունտեր Ուեկերը։ Ցուցահանդեսը ղեկավարել է Թոմաս Վ. Լիվիթը։ Գորդոն Մատա-Քլարկը, որն այդ ժամանակ ապրում էր Իթաքայում, Շարփի կողմից հրավիրվել էր օգնելու «Երկրային արվեստի» նկարիչներին ցուցահանդեսի համար իրենց աշխատանքների տեղում կատարման գործում։

Այս ժանրում ստեղծագործած ամենահայտնի նկարիչը, թերևս, Ռոբերտ Սմիթսոնն էր, որի 1968 թվականի «Մտքի նստվածքագոյացումը. Երկրի նախագծեր» էսսեն կարևորագույն հիմք է հանդիսացել շարժման համար՝ որպես քննադատ Քլեմենտ Գրինբերգի կողմից ներկայացված մոդեռնիզմի սոցիալական խնդիրներից հեռացման արձագանք։  Նրա ամենահայտնի աշխատանքը և, հավանաբար, բոլոր լենդ արտի ամենահայտնի ստեղծագործությունը «*Սպիրալաձև նավամատույցն»* է (1970), որի համար Սմիթսոնը ժայռաբեկորները, հողը և ջրիմուռները դասավորել է այնպես, որ ձևավորի երկար (1500 ոտնաչափ) պարուրաձև նավամատույց, որը դուրս է գալիս Մեծ աղի լիճից՝ Յուտայի հյուսիսում, ԱՄՆ։ Աշխատանքների տեսանելիության աստիճանը կախված է ջրի մակարդակի տատանումներից։ Ստեղծումից ի վեր աշխատանքը ամբողջությամբ ծածկվել է ջրով, ապա կրկին բացահայտվել։ Արվեստի գործի կառավարիչը՝ Dia հիմնադրամի հետ համատեղ Յուտայի գեղարվեստի թանգարանը պարբերաբար կազմակերպում է ծրագրեր պարուրաձև նավամատույցի շուրջ, այդ թվում՝ «Ընտանեկան ուսապարկեր» ծրագիրը։
[մինի|261x261փքս|Միլթոն Բեկերայի ''երկնաքարը'' Իբիրապուերա այգում, Սան Պաուլոյի XVIII բիենալե, [Բրազիլիա (1985):]]
Սմիթսոնի «*Ճաքերով և փոշով խճաքարե հայելին»* (1968) աշխատանքը լանդշաֆտի օրինակ է, որը գոյություն ունի պատկերասրահի տարածքում, այլ ոչ թե բնական միջավայրում: Այն բաղկացած է մասամբ հայելային պատկերասրահի պատի կողքին գտնվող խճաքարի կույտից: Ձևի պարզության և նյութերի վրա կենտրոնացման շնորհիվ այս և լանդշաֆտի այլ ստեղծագործություններ նման են մինիմալիզմին : Արտե պովերայի հետ կապ կա նաև ավանդաբար «ոչ արվեստային» կամ «անարժեք» համարվող նյութերի օգտագործման մեջ: Իտալացի Ջերմանո Չելանտը՝ «Արտե պովերայի» հիմնադիրը, լանդշաֆտային արվեստը խթանող առաջին կազմակերպիչներից մեկն է եղել։
[մինի|271x271փքս|''«Կողմնակի ազդեցություն XI»'', [Eberhard Bosslet|Էբերհարդ Բոսլեթ, Տիաս, Լանսարոտե, (2008)]]
«Լենդ արվեստագետները» հիմնականում ամերիկացիներ են եղել, այս ոլորտի այլ նշանավոր արվեստագետներ են՝ Կարլ Անդրեն, Ալիս Այքոքը, Վալտեր Դե Մարիան, Հանս Հաակեն, Մայքլ Հայզերը, Նենսի Հոլթը, Փիթեր Հաչինսոնը, Անա Մենդիետան, Դենիս Օպենհայմը, Էնդրյու Ռոջերսը, Չարլզ Ռոսը, Ալան Սոնֆիստը և Ջեյմս Թուրելը ։ Թուրելը 1972 թվականին սկսել է աշխատել մինչ օրս ստեղծված, հնարավոր է՝ ամենամեծ լանդշաֆտային արվեստի ստեղծագործության վրա՝ վերաձևելով Արիզոնայում գտնվող Ռոդեն խառնարանի հանգած հրաբխի շուրջը գտնվող լանդշագտը։ Հավանաբար ամենաակնառու ոչ ամերիկացի լանդշաֆտային արվեստագետներն են բրիտանացի Քրիս Դրուրին, Էնդի Գոլդսվորտին, Ռիչարդ Լոնգը և ավստրալիացի Էնդրյու Ռոջերսը։  1973 թվականին Յացեկ Տիլիցկին սկսել է բնական միջավայրում դատարկ կտավներ կամ թղթե թերթեր տեղադրել, որպեսզի բնությունը արվեստ ստեղծի։
[մինի|266x266փքս|''[Cretto di Burri|Grande Cretto*, [[Alberto Burri|Ալբերտո Բուրի]], [[Ջիբելինա]], (1984–1989)]]
Նկարիչներ Քրիստոի և Ժաննա-Կլոդի (որոնք հայտնի են հուշարձանները, շենքերը և լանդշաֆտները [[Տեքստիլային գործվածք|գործվածքով]] փաթաթելով) որոշ նախագծեր նույնպես որոշների կողմից համարվել են լենդ արտ, չնայած նկարիչներն իրենք դա սխալ են համարում:  [[Յոզեֆ Բոյս|Ջոզեֆ Բոյսի]] « սոցիալական քանդակի» հայեցակարգը ազդել է «լենդ արտի» վրա, և նրա 1982 թվականի *7000 Eichen* նախագիծը, որը նախատեսում է 7000 կաղնի տնկել, շատ նմանություններ ունի լենդ արտի գործընթացների հետ: Ռոջերսի «Կյանքի ռիթմեր» նախագիծը աշխարհի ամենամեծ ժամանակակից լենդ արտի նախագիծն է, որը կազմում է քարե քանդակների, կամ [[Գեոգլիֆ|գեոգլիֆների]] շղթա ամբողջ աշխարհում՝ 12 վայրերում՝ տարբեր էկզոտիկ վայրերում (ծովի մակարդակից ցածր մինչև 4300 մ բարձրություններ): Յուրաքանչյուր վայրում գտնվում են մինչև երեք գեոգլիֆներ (չափերով մինչև 40,000 քառակուսի մետր²):

Ամերիկայում լանդշաֆտային նկարիչները հիմնականում ապավինում էին հարուստ [[Հովանավորություն|հովանավորների]] և մասնավոր հիմնադրամների՝ իրենց հաճախ թանկարժեք նախագծերը ֆինանսավորելու համար: 1970-ականների կեսերի հանկարծակի տնտեսական անկման պատճառով այս աղբյուրներից ֆինանսավորումը մեծ մասամբ դադարել է: Ռոբերտ Սմիթսոնը 1973 թվականին ինքնաթիռի վթարի հետևանքով մահացել է, և շարժումը կորցրել է իր ամենակարևոր դեմքերից մեկին և մարել: Չարլզ Ռոսը շարունակում է աշխատել *«Աստղային առանցք»* նախագծի վրա, որը նա սկսել էր 1971 թվականին: 

Մայքլ Հայզերը 2022 թվականին ավարտել է իր աշխատանքը *«Քաղաք» նախագծի* վրա, իսկ Ջեյմս Թուրելը շարունակում է աշխատել *Ռոդեն խառնարան'' նախագծի վրա։ Շատ առումներով «լենդ արտը» դարձել է հանրային արվեստի հիմնական մասի մաս, և շատ դեպքերում «լենդ արտ» տերմինը չարաշահվում է բնույթի ցանկացած տեսակի արվեստի պիտակավորման համար, նույնիսկ եթե այն հայեցակարգային առումով կապված չէ լենդ արտի ռահվիրաների ավանգարդ աշխատանքների հետ։ 1960-ականների Երկրի արվեստը երբեմն հիշեցնում էր շատ ավելի հին լենդ արտ աշխատանքներ, ինչպիսիք են Սթոունհենջը, բուրգերը, բնիկ ամերիկացիների բլուրները, Պերուի Նասկայի գծերը, Կարնակի քարերը և բնիկ ամերիկացիների գերեզմանատները, և հաճախ հիշեցնում էր նման հնագիտական վայրերի ոգեղենությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Արվեստի ոճեր
Կատեգորիա:Արվեստի պատմություն
Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստ
Կատեգորիա:Կերպարվեստի ժանրեր
Կատեգորիա:Մոդեռնիզմի արվեստ