Լատինական արժութային միություն

**Լատինական արժութային միություն** (անգլ․՝ Latin Monetary Union, ֆր․՝ Union latine), արժութային միություն, որը հիմնադրվել է 1865 թվականի դեկտեմբերի 23-ին՝ նպատակ ունենալով միավորել եվրոպական մի քանի արժութային համակարգեր։ Լատինական արժութային միությունը փաստացի փլուզվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և պաշտոնապես լուծարվել է 1927 թվականի հունվարի 1-ին։

## Պատմություն

### Նախնական համատեքստ
1865 թվականի դեկտեմբերի 23-ի Արժույթի կոնվենցիան մետաղադրամների միասնական համակարգ էր, որն ապահովում էր դրամական որոշակի ինտեգրում եվրոպական մի քանի երկրների, սկզբում Բելգիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Շվեյցարիայի միջև, այն ժամանակ, երբ թղթադրամների շրջանառությունն այս երկրներում մնում էր համեմատաբար մարգինալ։ 1866 թվականի սկզբին բրիտանական մամուլում այն ​​սկսել է հիշատակվել որպես Լատինական արժութային միություն՝ նպատակ ունենալով պարզաբանել, որ Միացյալ Թագավորությունը չի միանա և ընդհանուր առմամբ կոչվում էր այդ անունով (ֆր.՝ Union latine) և այդ ժամանակից ի վեր օգտագործվում է «LMU» հապավումը։ Մի շարք երկրներ մետաղադրամներ են հատել ԼԱՄ ստանդարտի համաձայն, չնայած նրանք պաշտոնապես չեն միացել ԼԱՄ-ին։

ԼԱՄ-ն դիտվել է որպես 20-րդ դարի վերջին եվրոպական արժութային միության նախակարապետը, բայց չի կարող ուղղակիորեն համեմատվել դրա հետ, հատկապես, քանի որ ԼԱՄ-ն չէր ապավինում որևէ ընդհանուր ինստիտուտի։ Ի տարբերություն Սկանդինավյան Արժույթի Միության, որը հիմնադրվել է մի քանի տարի անց, Լատինական Արժույթի Միությունը մնացել է սահմանափակված միայն մետաղադրամով և երբեք չի տարածվել թղթային փողերի վրա։ Դա ավելի ու ավելի քիչ արդիական է դարձրել ԼԱՄ-ն, և այն հանգիստ լուծարվել է 1926 թվականին վերջին։

ԼԱՄ-ն ընդունել է ֆրանսիական ոսկե ֆրանկի բնութագրերը, որը ներմուծվել էր Նապոլեոն I-ի կողմից 1803 թվականին և հատվել էր 5, 10, 20, 40, 50 և 100 ֆրանկ անվանական արժեքներով՝ 20 ֆրանկ մետաղադրամով (6,45161 գրամ կամ 99,5636 հատ 900 հարգի մաքուր ոսկու հատիկներ հատվել են 21 միլիմետրանոց կամ 0,83 դյույմանոց պլանշետի վրա)։ Ֆրանսիական համակարգում ոսկե ֆրանկը փոխարինելի էր արծաթե ֆրանկի հետ՝ հիմնվելով 1:15,5 փոխանակման հարաբերակցության վրա, որը երկու մետաղների մոտավոր հարաբերական արժեքն էր 1803 թվականի օրենքի ժամանակ։

### Նախնական պայմանագիր

1865 թվականի դեկտեմբերի 23-ի պայմանագրով Ֆրանսիան, Բելգիան, Իտալիան և Շվեյցարիան ստեղծել են Լատինական արժութային միությունը։ Նրանք համաձայնել են ոսկու և արծաթի համակցված ստանդարտին (բիմետալիզմ)՝ ոսկու և արծաթի հարաբերակցությամբ՝ 15,5։ 1, ինչպես սահմանված է ֆրանսիական ֆրանկում։ Մեկ ԼԱՄ ֆրանկը ներկայացնում էր 4,5 գրամ (69 հատիկ) նուրբ արծաթ կամ 0,290322 գրամ (4,48035 հատիկ) նուրբ ոսկի։

Պայմանագիրը պահանջում էր, որ բոլոր չորս պայմանավորվող պետությունները գործարկեն ազատ փոխանակվող ոսկյա և արծաթե մետաղադրամներ՝ ընդհանուր բնութագրերի համաձայն։ Մինչ պայմանագիրը, օրինակ, չորս պետություններում արծաթե մետաղադրամների նուրբությունը տատանվում էր 0,800-ից մինչև 0,900։ Պայմանագիրը պահանջում էր, որ 5 ֆրանկանոց ամենամեծ արծաթե մետաղադրամը հատվեր 0,900 բարձր հարգով, իսկ կոտորակայինը՝ 2 ֆրանկ, 1 ֆրանկ, 50 սանտիմ և 20 սանտիմ, բոլորը 0,835 բարձր հարգով։ Համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել 1866 թվականի օգոստոսի 1-ին։

ԼԱՄ-ն ծառայում էր տարբեր երկրների միջև առևտուրը հեշտացնելու գործառույթին՝ սահմանելով այն չափանիշները, որոնցով ոսկու և արծաթի արժույթը կարող էր հատվել և փոխանակվել։ Այս կերպ ֆրանսիացի վաճառականը կարող էր իտալական լիրով վաճաեռլ իր ապրանքները՝ վստահ լինելով, որ այն կարող է հետ փոխարկվել համադրելի քանակությամբ ֆրանկների հետ։

### Հետագայում միացած անդամները
1867 թվականի Արժույթի միջազգային կոնֆերանսից հետո սկզբնական չորս պետություններին միացավ Հունաստանը՝ 1867 թվականի ապրիլի 10-ին։ Հունաստանն օգտվել է պայմանագրի մի կետից, որը երաշխավորում էր օտարերկրյա պետությունների ընդունումը, որոնք համաձայնում էին պահպանել պայմանագրի դրույթները։ Իսպանիան և Ռումինիան նույնպես մտածում էին միանալու մասին։ Քննարկումներն անհաջող են ավարտվել, սակայն երկու երկրներն, այնուամենայնիվ, փորձ արել են իրենց արժույթները համապատասխանեցնել ԼԱՄ ստանդարտին։ Ավստրո-Հունգարիան հրաժարվել է միանալ ԼԱՄ-ին, քանի որ մերժել է բիմետալիզմը, բայց 1867 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Ֆրանսիայի հետ կնքել է առանձին դրամական պայմանագիր, որով երկու պետությունները համաձայնել են իրենց գանձարաններում ստանալ միմյանց ոսկե մետաղադրամները որոշակի դրույքաչափերով։ Այնուհետև Ավստրո-Հունգարիան հատել է իր որոշ, բայց ոչ բոլոր ոսկե մետաղադրամները ԼԱՄ ստանդարտով, ներառյալ 4 և 8 ֆլորինը, որոնք համապատասխանում էին ֆրանսիական 10 և 20 ֆրանկների բնութագրերին։

Ավելի ուշ այլ պետություններ ընդունել են համակարգը՝ չմիանալով պայմանագրին, այդ թվում՝ Ֆրանսիայի գաղութները (ներառյալ Ալժիրը) 1865թ., Պերուն, երբ 1863 թվականի հուլիսի 31-ին օրենքով ընդունել է ֆրանկի համակարգը; Կոլումբիան և Վենեսուելան հաջորդել են 1871 թվականին, Ֆինլանդիայի Մեծ Դքսությունն ընդունել է համակարգը 1877 թվականի օգոստոսի 9-ին, Սերբիա 1878 թվականի նոյեմբերի 11-ին, և Բուլղարիան 1880 թվականի մայիսի 17-ին։ 1895 թվականին Պուերտո Ռիկոյի իսպանական տարածքի համար հատված մետաղադրամները հավատարիմ են եղել ստանդարտին՝ մեկ պեսոյից մինչև հինգ իսպանական պեսետա։ 1904 թվականին դանիական Արևմտյան Հնդկաստանը նույնպես դրվել է այս ստանդարտի վրա, բայց չի միացել հենց Միությանը։ Երբ 1912 թվականին Ալբանիան դուրս է եկել Օսմանյան կայսրությունից որպես անկախ պետություն, Օսմանյան լիրայի փոխարեն սկսել են շրջանառվել Լատինական Արժույթի միության մետաղադրամները՝ Ֆրանսիայից, Իտալիայից, Հունաստանից և Ավստրո-Հունգարիայից։ Ալբանիան, սակայն, չէր հատում իր սեփական մետաղադրամները և չէր թողարկում իր սեփական թղթադրամը, մինչև 1925 թվականին անկախ դրամավարկային համակարգի չընդունումը։

Ֆրանսիացի Նապոլեոն III-ի լուռ համաձայնությամբ, Պապական գանձարանի կառավարիչ Ջակոմո Անտոնելին 1866 թվականից ձեռնամուխ է եղել արծաթե դրամների հավակնոտ աճին՝ առանց թանկարժեք մետաղի սահմանված քանակի, որը համարժեք է եղել Բելգիայի ընդհանուրին։ Պապական մետաղադրամներն արագորեն արժեզրկվել են և սկսել լայնորեն տարածվել միության այլ պետություններում՝ ի շահ Սուրբ Աթոռի, սակայն Շվեյցարական և ֆրանսիական բանկերը մերժել են պապական մետաղադրամները, իսկ 1870 թվականին պապական պետությունները հեռացվել են միությունից ՝ պարտք ունենալով 20 միլիոն լիրա։

## Խնդիրներ

### Բիմետալիզմի ձախողում
Սկզբից համաշխարհային շուկայում ոսկու և արծաթի հարաբերական արժեքի տատանումները շեշտադրում էին արժութային միության վրա։ Սա այսօր ճանաչվում է որպես բիմետալիզմի վրա հիմնված արժույթի անխուսափելի ազդեցություն, երբ թանկարժեք մետաղների գները տատանվում են։ Երբ ԼԱՄ-ն ձևավորվել է 1865 թվականին, արծաթը մոտենում էր ոսկու համեմատ բարձր գնահատման շրջանի ավարտին։ 1873 թվականին արծաթի արժեքը զգալիորեն նվազել է, որին հաջորդել է արծաթի ներմուծման կտրուկ աճը ԼԱՄ երկրներում, մասնավորապես Ֆրանսիայում և Բելգիայում։ Մինչև 1873 թվականը արծաթի նվազող արժեքը ձեռնտու է դարձրել արծաթի հատումը ոսկու դիմաց՝ Միության ստանդարտ փոխարժեքով 15,5:1։ Ամբողջ 1871 և 1872 թվականներին ֆրանսիական դրամահատարանը մետաղադրամի վերածելու համար ստացավ ընդամենը 5,000,000 ֆրանկ արծաթ, բայց միայն 1873 թվականին ստացավ 154,000,000 ֆրանկ արծաթ։ Վախենալով արծաթե դրամների հոսքից՝ Միության անդամ երկրները 1874 թվականի հունվարի 30-ին Փարիզում համաձայնել են ժամանակավորապես սահմանափակել արծաթի ազատ փոխարկումը։ Մինչև 1878 թվականը, երբ արծաթի գնի վերականգնում չէր երևում, արծաթի դրամի հատումը բացարձակապես կասեցվել է։ 1873 թվականից սկսած Միությունը փաստացի ոսկու ստանդարտի վրա էր։ Օրենքը դեռևս թույլ էր տալիս վճարել արծաթով, բայց սովորությունը պահանջում և պարտադրում էր վճարումը ոսկով։ 5 ֆրանկ արծաթի կտորները «հիմնականում նույն հիմքի վրա էին, ինչ թղթադրամները»։

Քանի որ նոր հայտնագործությունները և վերամշակման առաջադեմ մեթոդները մեծացրել են արծաթի մատակարարումը, ԼԱՄ-ի ֆիքսված փոխարժեքը, Ի վերջո, հանգեցրել է ոսկու նկատմամբ արծաթի արժեքի ուռճացմանը։ Հայտնի է, որ գերմանացի առևտրականները, մասնավորապես, արծաթ են բերել ԱՊՀ երկրներ, դրանից մետաղադրամներ հատել, այնուհետև դրանք փոխանակել ոսկու հետ ՝ նվազեցված փոխարժեքով։ Այս ապակայունացնող մարտավարությունը ի վերջո ստիպել է ԼԱՄ-ին 1878 թվականին փոխարկել իր արժույթի մաքուր ոսկու ստանդարտը։

### Մետաղադրամների հատման որակի վատթարացում
Որոշ անդամ պետություններ, հատկապես պապական պետությունը, սկսել են արժեզրկել իրենց արժույթը։ Երբ Վատիկանը հատեց պապական լիրայի մետաղադրամները անբավարար արծաթից (0,835 հարգի), այնուհետև դրանք փոխանակեց այլ երկրների մետաղադրամների հետ, որոնք ճիշտ էին հատվել ՝ դրանով իսկ փաստացի ստիպելով Միության մյուս անդամներին անել նույնը։ ԲիԲիՍի-ի տվյալներով ՝ Հունաստանն իր «խրոնիկ թույլ տնտեսությամբ հանգեցրել է նրան, որ իրար հաջորդող հունական կառավարություններն արձագանքել են իրենց մետաղադրամներում ոսկու քանակի նվազմամբ ՝ դրանով իսկ արժեզրկելով իր արժույթը միության մյուս երկրների արժույթի նկատմամբ և խախտելով նախնական համաձայնագիրը»։ Հունաստանը պաշտոնապես հեռացվել է Լատինական արժութային միությունից 1908 թվականին։ Սակայն 1910 թվականին այն կրկին ընդունվել է Լատինական արժութային միություն։

### Թղթային փողի թողարկում
Ըստ Financial Times-ի, ԼԱՄ-ի մեկ այլ հիմնական խնդիրն այն էր, որ այն չի կարողացել արգելել բիմետաղային արժույթի վրա հիմնված թղթային փողի տպագրությունը։ Ֆրանսիան և Իտալիան օգտվեցին այս թուլությունից ՝ տպելով թղթադրամներ ՝ իրենց սեփական ձեռնարկությունները ֆինանսավորելու համար ՝ փաստորեն «ստիպելով միության մյուս անդամներին կրել իրենց ֆինանսական շռայլության հետ կապված ծախսերի մի մասը ՝ թողարկելով իրենց արժույթով ապահովված թղթադրամներ»։

### Մեծ պատերազմի հետևանքները
1922 թվականին լատվիական լատը և 1924 թվականին լեհական զլոտին ընդունել են ԼԱՄ ստանդարտը։

Քսաներորդ դարի սկզբի քաղաքական անկայունությունը, որն ավարտվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմով, հանգեցրել է գործնականում Լատինական արժութային միության վերջնական դադարեցմանը, չնայած այն դե յուրե գոյություն է ունեցել մինչև 1927 թվականը, երբ այն պաշտոնապես դադարել է գոյություն ունենալ։

Միության չափանիշներին համապատասխան պատրաստված վերջին մետաղադրամները (այսինքն ՝ տրամագծով, քաշով և արծաթի նմուշով) 1967 թվականի մեկուկես, մեկ և երկու ֆրանկ արժողությամբ Շվեյցարական մետաղադրամներն էին։ Այնուամենայնիվ, Ավստրիան դեռևս հատում է 4 և 8 ֆլորին արժողությամբ ոսկե մետաղադրամներ ՝ համաձայն ԼԱՄ բնութագրերի կոլեկցիոներների և ներդրողների համար, իսկ ժամանակակից ոսկե մետաղադրամները, որոնք համապատասխանում են ԼԱՄ չափանիշներին, նույնպես թողարկվում են առևտրային նպատակներով։

## Ազդեցություն
Եվրոպական տնտեսական պատմության Եվրոպական վերանայման ամսագրում 2018 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ԼԱՄ-ն էական ազդեցություն չի ունեցել առևտրի վրա, բացառությամբ 1865-1874 թվականների ժամանակահատվածի։

Լատինական արժութային միությունը ոգեշնչել է Սկանդինավյան արժութային միությանը, որը ստեղծվել է 1873 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներր
* Grand-dad of today's Euro: The Latin Monetary Union (1865-1927)
* Coins of the Latin Monetary Union: 1865 - 1926