Ինչու Լեռնային Ղարաբաղում հայեր չկան

**Ինչո՞ւ Լեռնային Ղարաբաղում հայեր չկան** (), Freedom House իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպության զեկույցը, որը հրապարակվել է 2024 թվականին։ Զեկույցում քննության են ենթարկվում Արցախի էթնիկ հայ բնակչության նկատմամբ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների և քաղաքականության հետևանքները։ Զեկույցում նշվում է, որ Ադրբեջանը տարածաշրջանի հայերի նկատմամբ իրականացրել է էթնիկ զտումների միտումնավոր քաղաքականություն, ինչն էլ հանգեցրել է Լեռնային Ղարաբաղում հայկական հազարամյա ներկայության ավարտին։

Հետազոտությունն իրականացվել է Freedom House իրավապաշտպան կազմակերպության հետազոտողների կողմից՝ գործընկեր 6 կազմակերպությունների, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների միջազգային գործընկերության, Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի, Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի, Իրավունքի զարգացման և պաշտպանության հիմնադրամի, «Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» և Truth Hounds կազմակերպությունների մասնակցությամբ: Վերջիններս մասնագիտացած են իրավական հետազոտությունների և պատերազմական հանցագործությունների փաստաթղթավորման ու վավերագրման մեջ։

Զեկույցի ամփոփագրի շնորհանդես-քննարկումը տեղի է ունեցել 2024 թվականի հուլիսի 1-ին Երևանում։

## Նախապատմություն
Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը վիճելի գոտի էր Ադրբեջանի և չճանաչված Արցախի Հանրապետության միջև։ Վերջինս ամբողջությամբ հայաբնակ էր և ֆինանսական ու ռազմական աջակցություն էր ստանում հարևան Հայաստանից, մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերի 28-ը, երբ վերջին հայերը լքեցին տարածաշրջանը, իսկ սեպտեմբերի 26-ին Արցախի վերջին նախագահ Սամվել Շահրամանյանը ստորագրեց Արցախի լուծարման մասին հրամանագիրը։ 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-20-ը Ադրբեջանը լայնամասշտաբ ռազմական հարձակում սկսեց Արցախի Հանրապետության դեմ։ Հարձակումը և հաջորդած շրջափակումը հանգեցրին Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության բռնի տեղահանմանը, ինչի հետևանքով Լեռնային Ղարաբաղի գրեթե ողջ բնակչությունը հեռացավ տարածաշրջանից՝ Հայաստան տեղափոխվելուց հետո հիմնականում հաստատվելով այնտեղ։

## Էթնիկ զտումների սահմանում
ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 780-րդ բանաձևով ստեղծված փորձագետների հանձնաժողովի եզրափակիչ զեկույցում էթնիկ զտումները սահմանվում են հետևյալ կերպ.

## Հիմնական դրույթներ և եզրակացություններ
Զեկույցի հեղինակներն Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևին ու նրա կառավարությանը մեղադրում են պատերազմական և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների իրականացման մեջ, որոնց թիրախում էր Լեռնային Ղարաբաղի հայ քաղաքացիական բնակչությունը։ Հետազոտության համաձայն՝ 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախի վրա Ադրբեջանի լայնամասշտաբ հարձակումը դարձավ տարիներ շարունակ իրականացվող արշավի եզրափակիչ ակտը, որի պատճառով քաղաքացիական բնակչությունը դարձավ բռնության թիրախ, իսկ հանցագործները գործել են բոլորովին անպատիժ։ Զեկույցում հեղինակները գալիս են այն եզրահանգման, որ Ադրբեջանի գործողություններն էթնիկ զտման դասական օրինակ են, իսկ բնակչության հեռացման մեթոդ է ընտրվել բռնի կամ հարկադիր տեղահանումը։

Զեկույցում նաև ներկայացվում են մշակութային հուշարձանների վերացման օրինակներ, ներառյալ՝ Արցախի հայկական եկեղեցիները, գերեզմանատները և բնակելի տարածքները, որոնք տեղի են ունեցել տարածաշրջանի նկատմամբ Ադրբեջանի լիակատար վերահսկողությունից հետո։

## Արցախի հայերի վկայություններ
Զեկույցում ներառված են նաև Լեռնային Ղարաբաղի էթնիկ հայերի շուրջ 300 վկյություններ, որոնք փրկվել էին հարձակումների ժամանակ։

2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ադրբեջանի կառավարությունը սկսեց Լեռնային Ղարաբաղի շրջափակումը՝ Լաչինի միջանցք ուղարկելով մարդկանց, որոնք պնդում էին, թե, իբր, էկո ակտիվիստներ են։ Լաչինի միջանցքն այն մարդասիրական միակ ուղին էր, որն այդ ժամանակահատվածում Արցախի տարածքը կապում էր Հայաստանին ու մնացած աշխարհին։ Այդ շրջափակումը տարածաշրջանում մարդասիրական ճգնաժամ առաջացրեց։ Այդ շրջանում Արցախում բնակվող հայերից մեկն իր վկայությունում հիշում է շրջափակման ժամանակ տարածվող սովի պայմանների մասին։ «Մարդիկ սոված էին, հացի համար հերթ էին կանգնում։ Շատ բարդ էր կենդանի մնալը։ Մենք կարծում էինք, որ վերջում բոլորս սովից կմեռնենք»։

Վկայություններից մեկի համաձայն՝ 2023 թվականին Արցախի վրա ադրբեջանական զորքերի հարձակման ժամանակ, Ասկերանի շրջանի Սառնաղբյուր գյուղի հրետակոծման ժամանակ սպանվել է 5 քաղաքացիական անձ, ներառյալ՝ 3 երեխա։

2023 թվականի սեպտեմբերի վերջին Լեռնային Ղարաբաղը լքեց մոտ 100,400 էթնիկ հայ, որոնք կազմում էին տարածաշրջանի հայ բնակչության մոտ 99%-ը։ 2023 թվականի նոյեմբերին քիչ թվով հայեր շարունակում էին մնալ Լեռնային Ղարաբաղում։ Զեկույցում կան վկայություններ նաև այն մասին, թե ինչպես էին հայ բնակչության հարկադիր տեղահանման ժամանակ ադրբեջանցի զինվորները առանձին դեպքերում վիրավորում կամ ծաղրում այդ մարդկանց։ Փախստականների խոսքով՝ զինվորականները հետապնդում էին նրանց, ծեծում ու գողանում նրանց անձնական իրերը՝ զուգահեռաբար ահաբեկելով ու պահանջելով լքել տարածաշրջանը.«[Նրանք] բարձր միացնում էին իրենց երաժշտությունը, մատների շարժումով վիրավորում մեզ ու ասում. «Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք»»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Why Are There No Armenians In Nagorno-Karabakh?

Կատեգորիա:Արցախի պատմություն
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Ասիայում
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Հակահայկականությունն Ադրբեջանում