Բեն Ֆերինգա

**Բերնարդ Լուկաս Ֆերինգա** (), հոլանդացի սինթետիկ օրգանական քիմիկոս, մասնագիտացած մոլեկուլային նանոգենետոլոգիայի և հոմոգեն կատալիզի մեջ։ Նա Յակոբուս վան'տ Հոֆի մոլեկուլային գիտությունների վաստակավոր պրոֆեսոր է, Գրոնինգենի համալսարանի, Ստրատինգի անվան Քիմիայի ինստիտուտում, և Նիդեռլանդների Արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի պրոֆեսոր։ 2016 թվականին նա քիմիայի Նոբելյան մրցանակի է արժանացել Ֆրեյզեր Ստոդարտի և Ժան-Պիեռ Սովաժի հետ «մոլեկուլային մեքենաների նախագծման և սինթեզի համար»։

## Անձնական կյանք
Ֆերինգան ծնվել է ֆերմեր Գերտ Ֆերինգայի և նրա կնոջ՝ Լիես Ֆերինգա նեյ Հեյքի ընտանիքում։ Ֆերինգան կաթոլիկ ընտանիքի տասը եղբայրներից և քույրերից երկրորդն էր։ Նա իր երիտասարդությունն անց է կացրել Գերմանիայի հետ սահմանին՝ Բուրտանժի ավազանում գտնվող Բարգեր-Կոմպասկում ընտանեկան ֆերմայում։ Նա հոլանդական և գերմանական ծագում ունի։

## Կարիերա
Ֆերինգան 1974 թվականին մագիստրոսի կոչումը է ստացել Գրոնինգենի համալսարանից։ 1978 թվականին նույն համալսարանում պաշտպանել է դոկտորական թեզը՝ «Ֆենոլների ասիմետրիկ օքսիդացում, Ատրոպիզոմերիզմ ​​և օպտիկական ակտիվություն» թեմայով։ Shell-ում, Նիդեռլանդներ և Միացյալ Թագավորություն կարճ ժամանակահատված աշխատելուց հետո նա 1984 թվականին նշանակվեց Գրոնինգենի համալսարանի դասախոս, իսկ 1988 թվականին՝ պրոֆեսոր։ Նրա վաղ կարիերան կենտրոնացած էր հոմոգեն կատալիզի և օքսիդացման կատալիզի վրա։ 1990-ականներին Ֆերինգայի աշխատանքը ստերեոքիմիայում հանգեցրեց մեծ ներդրմանը ֆոտոքիմիայում, ինչի արդյունքում ստեղծվեց առաջին միակողմանի լույսով շարժվող մոլեկուլային պտտվող շարժիչը, իսկ ավելի ուշ՝ մոլեկուլային մեքենան (այսպես կոչված՝ նանոմեքենան), որը շարժվում էր էլեկտրական իմպուլսներով։

Բեն Ֆերինգան ունի ավելի քան 30 արտոնագիր և հրապարակել է ավելի քան 650 գրախոսված հետազոտական ​​աշխատություն, մեջբերվել է ավելի քան 30,000 անգամ և ունի h-ի ինդեքսը գերազանցում է 90-ը։ Նա իր կարիերայի ընթացքում ղեկավարել է ավելի քան 100 ասպիրանտների։

## Հետազոտություն
Ֆերինգան պարզել է, որ քիրալային գերբնակեցված ալկենների նախագծման, և մեզոսկոպիկ համակարգերում օպտիկականորեն կառավարվող մոլեկուլային անջատման և քիրալության ուժեղացման ցուցադրման վրա հիմնված քիրոպտիկ մոլեկուլային անջատիչների վաղ ներդրումը, հանգեցնում է շարժիչների, որոնցում քիրալությունը կարևոր դեր է խաղում բնության կողմից ձեռք բերված միևնույն ֆունկցիային հասնելու համար, մոլեկուլային պտույտի օրինակ՝ ռոդոպսինի մեջ ցանցաթաղանթի միակողմանի պտույտը։ This work led to the discovery of the world's first unidirectional molecular rotary motor Այս աշխատանքը ապագա մոլեկուլային նանոտեխնոլոգիայի հիմնական բաղադրիչի համար հիմք է դրել՝ նանոմեքենաներ և նանոռոբոտներ, որոնք աշխատում են մոլեկուլային շարժիչներով։ Ֆերինգայի կողմից նանոմոլեկուլային մեքենաների, մասնավորապես մոլեկուլային անջատիչների և մոլեկուլային շարժիչների նախագծումը և սինթեզը, բարդ և դինամիկ քիմիական համակարգերի և ֆունկցիաների դինամիկ վերահսկման հիմնական նոր մոտեցումներ, Ֆերինգան պարզել է, որ քիրալային գերբնակեցված ալկենների նախագծման, և մեզոսկոպիկ համակարգերում օպտիկորեն կառավարվող մոլեկուլային անջատման և քիրալության ուժեղացման ցուցադրման վրա հիմնված քիրոպտիկ մոլեկուլային անջատիչների վաղ ներդրումը, հանգեցնում է շարժիչների, որոնցում քիրալությունը կարևոր դեր է խաղում բնության կողմից ձեռք բերված միևնույն ֆունկցիային հասնելու համար, մոլեկուլային պտույտի օրինակ՝ ռոդոպսինի մեջ ցանցաթաղանթի միակողմանի պտույտի։ This work led to the discovery of the world's first unidirectional molecular rotary motor Այս աշխատանքը ապագա մոլեկուլային նանոտեխնոլոգիայի հիմնական բաղադրիչի համար հիմք է դրել՝ նանոմեքենաներ և նանոռոբոտներ, որոնք աշխատում են մոլեկուլային շարժիչներով։ Ֆերինգայի կողմից նանոմոլեկուլային մեքենաների, մասնավորապես մոլեկուլային անջատիչների և մոլեկուլային շարժիչների նախագծումը և սինթեզը, բարդ և դինամիկ քիմիական համակարգերի և ֆունկցիաների դինամիկ վերահսկման հիմնական նոր մոտեցումների սկիզբ են դրել։

Նրա խմբի կողմից մշակված մոլեկուլային անջատիչների կիրառությունները ներառում են արձագանքող նյութեր և մակերեսներ, հեղուկ բյուրեղներ, էլեկտրաքրոմային սարքեր՝ օպտոէլեկտրոնիկայի համար, ֆոտոփոխարկվող ԴՆԹ՝ որպես մոլեկուլային հիշողության քարտ, արձագանքող գելեր, պոլիմերներ, և լույսով փոխարկվող սպիտակուցային ալիքներ՝ նանոմաշտաբով դեղերի առաքման համակարգերի, անիոնների ընկալման, արձագանքող կատալիզատորների և ֆոտոդեղաբանության համար, ինչպես նաև ամբողջովին նոր մոտեցումներ՝ օգտագործելով արձագանքող դեղամիջոցներ հակաքաղցկեղային գործակալների, հակաբիոտիկներով բուժման և հակաբիոտիկների նկատմամբ կայունության, և բիոթաղանթի ձևավորում. Մոլեկուլային շարժիչները մակրոսկոպիկ աշխարհի հետ փոխկապակցելով ոսկու նանոմասնիկների վրա և մակրոսկոպիկ ոսկե թաղանթի վրա, մակերևույթի հավաքման միջոցով, ցույց են տվել, որ շարժիչը գործում է քիմիապես կապված մակերեսի հետ, ինչը կարևոր արդյունք է ապագա նանոմեքենաների համար, ինչպիսին է մոլեկուլային փոխակրիչ ժապավենը։ Փորձերը, որոնք ներառում են մոլեկուլային շարժիչների կողմից հեղուկ բյուրեղների դոպինգ, ցույց են տալիս, որ շարժիչի շարժումը կարող է օգտագործվել, որպեսզի մակրոսկոպիկ առարկաները պտտվեն հեղուկ բյուրեղային թաղանթի վրա և մոլեկուլային համակարգերը դուրս մղեն հավասարակշռությունից։ Այս հայտնագործություններից մի քանիսը Chemical & Engineering News ամսագրի կողմից ընդգրկվել են տարվա կարևորագույն քիմիական հայտնագործությունների ցանկում։
ի սկիզբ են դրել։

2011 թվականին միջազգային օրաթերթերը և ամսագրերը մոլեկուլային շարժիչի վրա հիմնված մոլեկուլային «նանոմեքենայի» մասին նյութեր հրապարակեցին։ Չինաստանի Գիտությունների ակադեմիայի կողմից այն ճանաչվեց որպես 10 հիմնական գիտական հայտնագործություններից մեկն ամբողջ աշխարհում

## Մասնագիտական ​​գործունեություն
Բեն Ֆերինգան  Քիմիայի թագավորական ընկերության կողմից հրատարակվող մի քանի ամսագրերում եղել է խմբագրական խորհրդի անդամ, ներառյալ Chemical Communications (մինչև 2012 թվականը), ինչպես նաև Թագավորական ընկերության Faraday Transactions-ի և Chemistry World-ի խմբագրական խորհրդի նախագահ։ Բացի այդ, նա խմբագրական (խորհրդատվական) խորհրդի անդամ է Advanced Synthesis and Catalysis, Adv. Ֆիզ. Օրգ. Քիմ., Թեմաներ ստերեոքիմիայում, քիմիա. ասիական ամսագիր հրատարակված Ուայլի կողմից և Ամերիկյան քիմիական ընկերության կողմից հրատարակված Ամերիկյան քիմիական ընկերության ամսագրի օրգանական քիմիայի ամսագրի խորհրդատվական խորհրդի անդամ։ Նա Քիմիայի թագավորական ընկերության Organic & Biomolecular Chemistry ամսագրի հիմնադիր գիտական ​​խմբագիրն է (2002–2006): Բացի այդ, նա Advanced Synthesis and Catalysis, Adv. Ֆիզ. Օրգ. Քիմ. խմբագրական (խորհրդատվական) խորհրդի անդամ է։ Ամերիկյան քիմիական ընկերության կողմից հրատարակվող Ամերիկյան քիմիական ընկերության ամսագրի օրգանական քիմիայի ամսագրի խորհրդատվական խորհրդի անդամ։

2017 թվականի նոյեմբերի 26-ին Գուանչժոուում գտնվող Հարավային Չինաստանի մանկավարժական համալսարան այցելած Ֆերինգան նշանակվեց համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր։ 2017 թվականի դեկտեմբերից նա Չինաստանի «գրին քարտ» ունի և կգլխավորի Շանհայի Արևելյան Չինաստանի գիտության և տեխնոլոգիայի համալսարանի «ինքնաբուժող նյութերի» հետազոտող թիմը։

Ֆերինգան պայմանագրային հետազոտական ​​Selact ընկերության համահիմնադիրն է (այժմ՝ Kiadis-ի մի մասը), որն ի սկզբանե ստեղծվել էր օրգանական սինթեզի ոլորտում ծառայություններ մատուցելու համար, սակայն հետագայում մշակել է բարձրարդյունավետ սկրինինգի մեթոդներ։

## Պարգևներ և մրցանակներ
thumb|upright|Ֆերինգան Նոբելյան մամուլի ասուլիսում Ստոկհոլմում, Շվեդիա, 2016
Ֆերինգան շատ քիմիական և գիտական ընկերությունների անդամ է. 1998 թվականին Ֆերինգան ընտրվել է Քիմիայի թագավորական ընկերության անդամ (FRSC): 2004 թվականին նա ընտրվել է Ամերիկայի Արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի միջազգային պատվավոր անդա։ Ֆերինգան 2008 թվականից Նիդեռլանդների Արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի (KNAW) պրոֆեսոր է։ KNAW-ում Ֆերինգան եղել է գիտության բաժնի փոխնախագահ և խորհրդի նախագահ։ Բացի այդ, Ֆերինգան 2009 թվականին Շվեյցարիայի Բյուրգենստոկ կոնֆերանսի նախկին նախագահն է և 2010 թվականից Academia Europaea-ի ընտրված անդամ։ 2013 թվականին նա նշանակվել է Քիմիայի թագավորական ընկերության խորհրդի անդամ։ 2016 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Ֆերինգան ընտրվեց Նիդեռլանդների թագավորական քիմիական ընկերության պատվավոր անդամ։

Սինթետիկ մեթոդոլոգիաների և կատալիզի մեջ ի նշան իր ճանաչման, Ֆերինգան ստացավ Novartis Chemistry Lectureship Award 2000–2001, Ֆերինգայի հետազոտական ​​կարիերայի մեծ մասը կենտրոնացած է մոլեկուլային նանոտեխնոլոգիայի և հատկապես մոլեկուլային ֆոտոքիմիայի և ստերեոքիմիայի վրա։ Նրա ներդրումն այս ոլորտներում ճանաչվել է հետազոտական ​​մրցանակներում՝ Körber European Science Prize 2003 թվականին, Spinoza՝ 2004 թվականին, և Prelog ոսկե մեդալը 2005-ին (ETH-Zürich), Շվեյցարիա, Նա արժանացել է 2007 թվականին Ամերիկյան քիմիական ընկերության Ջեյմս Ֆլակ Նորիս մրցանակին, 2008 թվականին՝ Եվրոպական հետազոտական ​​խորհրդի առաջադեմ դրամաշնորհին  և 2008 թվականին՝ Շվեյցարական քիմիական ընկերության Paracelsus մրցանակին։

Բացի այդ, Ֆերինգան 2010 թվականին պարգևատրվել է Chirality մեդալով՝ ստերեոքիմիայի բոլոր ասպեկտներում ակնառու ներդրման համար, 2011 թվականին Մեծ Բրիտանիայի թագավորական քիմիայի ընկերության կողմից, Solvias Ligand Contest մրցանակին, համատեղ Ջոն Հարթվիգի հետ, Յեյլի համալսարան, և Decennial Van't Hoff մեդալին, Նիդեռլանդներում։

Ֆերինգայի ներդրումը մոլեկուլային գիտությունների մեջ ճանաչվել է Arthur C. Cope Scholar Award մրցանակով, և 2012 թվականին,Հումբոլդտի մրցանակով Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտի հիմնադրամի կողմից, Գերմանիա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ