Իռլանդական գույքի պղպջակ

մինի|350x350փքս|Իռլանդիայում բնակարանների գները (2000–2010)
**Իռլանդական գույքի պղպջակ,** Իռլանդիայի Հանրապետությունում անշարժ գույքի գների սպեկուլյատիվ աճ, որը դիտվեց 2000-ականների սկզբից մինչև 2007 թվականը՝ այսպես կոչված «Կելտական Վագրի» ուշ շրջանում։ 2006 թվականին գները հասան իրենց գագաթնակետին՝ պայմանավորված սպեկուլյատիվ նպատակներով շինարարության ծավալների աճով (որը գրեթե ամբողջությամբ ֆինանսավորվում էր առաջնային պարտքերով) և գների արագ վերելքով։ 2007 թվականին գները սկզբում կայունացան, այնուհետև սկսեցին անկում ապրել մինչև 2010 թվականը՝ Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի շոկային ազդեցության հետևանքով։ 2010 թվականի երկրորդ եռամսյակում Իռլանդիայում բնակարանների գները նվազել էին 35%-ով՝ 2007 թվականի երկրորդ եռամսյակի համեմատ, իսկ հիփոթեքային վարկերի հաստատման թիվը նվազել էր 73%-ով։

Գույքի պղպջակի փլուզումը 2008 թվականից հետո սկսված Իռլանդիայի բանկային ճգնաժամի հիմնական պատճառներից մեկն էր։

Իռլանդիայի ամենամեծ քաղաքում՝  Դուբլինում, գույքի շուկան կրեց ծանր հարված՝ առանձնատների գները կարճ ժամանակով նվազել էին իրենց սկզբնական գնից 56%-ով, իսկ բնակարանների գները՝ ավելի քան 62%-ով։ Այս անկման հետևանքով գները որոշ ժամանակով վերադարձան 20-րդ դարի մակարդակներին, իսկ հիփոթեքային վարկերի հաստատումները նվազեցին մինչև 1971 թվականի մակարդակը։ 2012 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Իռլանդիայում հիփոթեքային վարկերի ավելի քան 28%-ը ժամկետանց էր կամ վերակառուցվել էր, իսկ կոմերցիոն և վարձակալության նպատակով ձեռք բերված գույքի վարկերի ժամկետանցությունը կազմում էր 18%։ Սակայն, 2013 թվականի սկզբից երկրում գույքի գները սկսեցին վերականգնվել։ Մասնավորապես, Դուբլինում գույքի գները իրենց նվազագույն կետից աճել էին ավելի քան 20%-ով։

Իռլանդական գույքի պղպջակի փլուզումը երկարատև ազդեցություն է ունեցել Իռլանդիայի քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և ֆինանսական համակարգի վրա։ Թեև վաղ շրջանի բացասական հետևանքները, ինչպիսիք էին «ուրվական բնակավայրերը» (դատարկ, չբնակեցված բնակավայրեր/թաղամասեր) և բարձր գործազրկությունը, մեծապես լուծվել են, իռլանդական բանկային և շինարարական ոլորտների մնացորդային փլուզումը նպաստել է երկրում բնակարանային ճգնաժամի առաջացմանը, որը շարունակվում է մինչև 2020 թվականը։

## Պղպջակի ծաղկման շրջան
### Նախապատմություն
1991-ից 2001 թվականներին Իռլանդիան ապրեց տնտեսական զգալի վերելք՝ իրական համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) () միջին տարեկան 7%-ից ավելի աճով և աշխատուժի մեծ ընդլայնմամբ։ 1990-ից 2000 թվականներին մեկ շնչի հաշվով համախառն ազգային եկամուտը () աճեց 58%-ով՝ գերազանցելով Եվրոպական Միության միջին ցուցանիշը։ 2003-ից 2007 թվականներին տնային տնտեսություններին տրամադրվող վարկերի ընդլայնման տեմպերը Եվրոգոտում ամենաբարձրերից էին. օրինակ՝ գերմանական բանկերն Իռլանդիայում ունեին 208.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի ընդհանուր ռիսկային ներդրումներ։ Այս գործոնները նպաստեցին բնակարանների գների կտրուկ աճին. միայն 2000 թվականի մայիսից մինչև 2001 թվականի մայիսը գները բարձրացան 17%-ով։ Դեռևս 2000 թվականի օգոստոսին Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) () զեկույցում նշվում էր, որ Իռլանդիայի գույքի գները գրեթե անկասկած միջնաժամկետ հեռանկարում կփլուզվեն, քանի որ «վերջին 20 տարիների ընթացքում ոչ մի արդյունաբերական երկիր չի ունեցել Իռլանդիայի մասշտաբի գների աճ՝ առանց հետագա անկման»։ Չնայած այս նախազգուշացումներին՝ 2000 թվականից սկսած՝ ամեն տարի կառուցվում էր մոտավորապես 75,000 բնակելի միավոր՝ ըստ Շրջակա միջավայրի, համայնքի և տեղական ինքնակառավարման նախարարության տվյալների։ Մինչև 2005 թվականը տրվել էին բավարար հատակագծային թույլտվություններ՝ 460,000 նոր տներ կառուցելու համար, քանի որ բնակարանային խտության ցուցանիշներն ամեն տարի շարունակում էին աճել։ 2000-ից 2006 թվականներին բնակարանների գները ավելի քան կրկնապատկվեցին, ինչի հիմնական շարժիչ ուժերից էին հարկային խթանները։ Fianna Fáil-Progressive Democrat կառավարությունը մեծապես քննադատվեց այս քաղաքականության համար։ 2004 թվականին Շրջակա միջավայրի և տեղական ինքնակառավարման նախարարության պատվերով պատրաստված «Շինարարության արդյունաբերության ուսումնասիրություն» անկախ զեկույցը գնահատում էր, որ աշխատուժի 12%-ն անմիջականորեն զբաղված էր շինարարության ոլորտում։ Մի հեղինակ, անդրադառնալով շինարարական ոլորտի աշխատողներին՝ «Նախաճաշի ռուլետի մարդկանց» (անվանումը՝ ի պատիվ նրանց սիրելի և հարմարավետ նախաճաշի), նրանց բնորոշել է որպես «տնտեսության բաբախող սիրտ»։

Եվրոպական Կենտրոնական Բանկի () կողմից սահմանված տոկոսադրույքները ղեկավարվում են միայն Եվրոգոտում ցածր գնաճի թիրախներով։ Որոշ փորձագետներ կարծում էին և այժմ էլ կարծում են, որ սա չափազանց նեղ նպատակ էր, ինչը հանգեցրել է տոկոսադրույքների վերաբերյալ ոչ պատշաճ որոշումների, օրինակ՝ բարձր զբաղվածության, աճող բնակարանային գների և սպառողական ծախսերի մակարդակ ունեցող պետությունների համար։

## Նպաստող գործոններ
### Ֆինանսական հատվածի թույլ վերահսկողություն
Իռլանդական գույքի պղպջակը ֆինանսավորելու համար վարկային ընդլայնման տեմպերը կտրուկ արագացան ճգնաժամին նախորդող տարիներին։ Ֆինանսական հատվածի թույլ և անբավարար կարգավորող վերահսկողությունը հնարավորություն տվեց ֆինանսավորել Իռլանդիայի շուկայում անշարժ գույքի գների չափազանց մեծ աճը։ Ճգնաժամի պահին Ֆինանսական վերահսկող մարմինը և Կենտրոնական բանկը պատասխանատու էին ֆինանսական կայունության համակարգի անբավարարության համար։ Ճգնաժամի հիմքում ընկած ֆինանսական հաստատությունները նպաստեցին Իռլանդիայի ֆինանսական հատվածի թափանցիկության և հաշվետվողականության, ինչպես նաև կորպորատիվ վերահսկողության և կիրարկման կարողությունների նկատմամբ անվստահության ընդհանուր մթնոլորտի ձևավորմանը։

2005 թվականի նոյեմբերին Կենտրոնական բանկը խոստովանեց, որ իռլանդական բնակելի գույքի շուկայում գոյություն ունեին 20%-ից մինչև 60% գերարժևորման գնահատականներ։ «The Irish Times»-ը բացահայտեց Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության () հետ հանդիպման արձանագրությունները, որոնք ցույց էին տալիս, որ թեև Կենտրոնական բանկը համաձայն էր իռլանդական գույքի գերարժևորման հետ, նա վախենում էր կործանում հրահրել՝ «թվեր նշելով»։ Allied Irish Bank-ի բարձրաստիճան պաշտոնյաները դեռ 2006 թվականին՝ իռլանդական բանկային համակարգի փլուզումից երկու տարի առաջ, մտահոգություն էին հայտնել, որ Կենտրոնական բանկի սթրես-թեստերը «բավարար չափով սթրեսային չէին»։ Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկը () շարունակաբար անտեսում էր Իռլանդիայում հիմնված Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի () կողմից տրված նախազգուշացումները՝ գույքի սպեկուլյատորներին և մշակողներին տրվող բանկային վարկերի վտանգավոր մասշտաբների մասին։

Միջին 2000-ականներին՝ գույքի գների և շինարարության անկայուն պղպջակի ժամանակաշրջանում, կարգավորող մարմինների շտկողական գործողությունները ձգձգվեցին և թույլ էին։ Պղպջակի պայթյունից՝ 2008 թվականի սեպտեմբերին Lehman Brothers-ի սնանկացումից հետո իռլանդական բանկերը կանգնեցին աճող կորուստների առաջ, ինչը նրանց հանգեցրեց վստահության փլուզման։ Այնուհետև նրանք բախվեցին իրացվելիության սուր ճնշումների, որոնք անհրաժեշտ էր հաղթահարել Կենտրոնական բանկի աջակցությամբ, ներառյալ արտակարգ վարկավորումը։ Anglo Irish Bank-ում բացահայտվեցին նաև կառավարման չարաշահումներ, որոնք Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկը  չէր զսպում, ինչի հետևանքով 2009 թվականի հունվարին բանկը ստիպված եղավ ազգայնացվել։

Իր տարեկան զեկույցում, որը հրապարակվել էր ընդամենը երեք ամիս առաջ, նախքան կառավարությունը ստիպված էր անվերապահորեն երաշխավորել իռլանդական բանկերի ավանդները, Կենտրոնական բանկը հայտարարեց. «Բանկերը աննշան ռիսկեր ունեն ենթաառաջնային հատվածում և մնում են համեմատաբար առողջ՝ ըստ կապիտալի, շահութաբերության և ակտիվների որակի ստանդարտ չափանիշների։ Սա հաստատվել է մեր կողմից բանկերի հետ իրականացված սթրես-թեստերի միջոցով»։

Հաջորդ տարեկան զեկույցում գրեթե ոչինչ չէր ասվում այն մասին, թե ինչպես և ինչու իռլանդական բանկային համակարգը հասցվեց փլուզման եզրին։ Չնայած Ֆինանսական վերահսկող մարմնի խորհրդում չորս տնօրեններ ունենալուն՝ Կենտրոնական բանկը պնդում էր, որ շուկայում միջամտելու լիազորություններ չունի։ Այնուամենայնիվ, Կենտրոնական բանկը լիազորություն ուներ հրահանգներ տրամադրելու Ֆինանսական վերահսկող մարմնին, եթե թվում էր, թե գործունեությունն իրականացվում է Կենտրոնական բանկի ընդհանուր քաղաքականության նպատակներին հակասող ձևով։ Նման հրահանգներ չտրվեցին։

2009 թվականի հուլիսին Կենտրոնական բանկի բարձրաստիճան պաշտոնյան Oireachtas Enterprise կոմիտեին հայտարարեց, որ բանկային փլուզման հետևանքով իրենց գումարները կորցրած բաժնետերերը (հետագայում ճշգրտվեց/պարզաբանվեց, որ վերաբերում է ինստիտուցիոնալ ներդրողներին) մեղավոր էին իրենց ճակատագրի համար և ստացան այն, ինչին արժանի էին՝ բանկերի ղեկավարներին վերահսկողության տակ չպահելու համար։ Պաշտոնյան ընդունեց, որ Կենտրոնական բանկը բավարար նախազգուշացում չի տվել գույքի մշակողներին տրվող անխոհեմ վարկերի մասին։

Oireachtas հանրային հաշվետվությունների կոմիտեի զեկույցում նշվում էր, որ այն «անբավարար վերահսկողություն է իրականացրել» և բանկերի վարկային գրքերի պատշաճ վերլուծություն չի կատարվել։

Եվրոպական հանձնաժողովը 2010 թվականի նոյեմբերին ֆինանսական ճգնաժամի վերաբերյալ իր վերանայման մեջ նշեց. «Որոշ ազգային վերահսկող մարմիններ կտրուկ ձախողվեցին։ Մենք գիտենք, որ Իռլանդիայում խոշոր բանկերի գրեթե ոչ մի վերահսկողություն չկար»։ Երկու ամիս անց ԵՄ հանձնաժողովի նախագահը Եվրոպական խորհրդարանում բուռն բանավեճի ժամանակ, մի եռանդով, որը ցնցեց իր լսարանին, հայտարարեց, որ «Իռլանդիայի խնդիրները ստեղծվել են որոշ իռլանդական հաստատությունների անպատասխանատու ֆինանսական վարքագծի և իռլանդական շուկայում վերահսկողության բացակայության պատճառով»։

Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկը կառավարությունից պահանջել էր արտակարգ իրավիճակների պլաններ մշակել՝ իռլանդական խոշոր բանկերի համար զինված պաշտպանական ուժերի անվտանգությունն ապահովելու նպատակով։ Սա արվել էր՝ կանխելու հասարակական անկարգությունները, որոնք կարող էին բռնկվել ֆինանսական ճգնաժամի գագաթնակետին դրամական միջոցների պակասի դեպքում։

Բանկերի անխոհեմ վարկավորման պրակտիկայի արդյունքում Իռլանդիայի հարկատուները կորցրեցին 64 միլիարդ եվրո, ինչը կազմում է մոտավորապես 16,000 եվրո՝ Իռլանդիայի Հանրապետությունում բնակվող յուրաքանչյուր քաղաքացու հաշվով։

### Բարեկեցության աճ
1994 թվականից սկսած՝ Իռլանդիայի տնտեսությունը զգալի ներդրումներ գրավեց բազմազգ կորպորացիաներից։ Իռլանդական կրթական չափանիշները բարձր էին գնահատվում՝ համեմատած անգլախոս այլ երկրների չափանիշների հետ։ Տեխնիկական կրթության ոլորտի բարելավումները նույնպես կարևոր դեր խաղացին իռլանդական աշխատուժի որակավորման բարձրացման գործում։ Կրթական բարձր չափանիշների և ներդրումային նախագծերում կապիտալի արդյունավետ ներգրավման/օգտագործման համակցությունը հանգեցրեց աշխատանքի արտադրողականության զգալի բարելավումների՝ ամբողջ տնտեսության մասշտաբով։ Սա իր հերթին նպաստեց տնտեսության արտահանելի հատվածում աշխատավարձի մակարդակի բարձրացմանը։

### Եվրոգոտուն անդամակցություն և ԵԿԲ-ի տոկոսադրույքային քաղաքականություն
Իռլանդիան եվրոյի նախնական գործարկմանը միացավ 1999 թվականի հունվարի 1-ին՝ համաձայն 1992 թվականի Մաաստրիխտի պայմանագրի, և իր դրամավարկային քաղաքականության վերահսկողությունը փոխանցեց Գերմանիայի Ֆրանկֆուրտում գտնվող Եվրոպական Կենտրոնական Բանկին (ԵԿԲ)՝ համաձայն 1998 թվականի Ամստերդամի պայմանագրի։ Եվրոն՝ ֆինանսական շուկաների ինտեգրման միջոցով 1998 թվականից հետո նպաստեց  այն երկրներում ներդրումների աճի տեմպերին, որոնք նախկինում թույլ արժույթ ունեին։ Սակայն, քիչ է կամ ընդհանրապես չկա ապացույց, որ եվրոյի ներդրումը բարձրացրել է կապիտալի հատկացման արդյունավետությունը։ Միասնական արժույթի ներդրումը, որի պարագայում Եվրոպական Կենտրոնական Բանկի տոկոսադրույքներն ավելի ցածր էին, քան կլինեին ազգային տոկոսադրույքները, եթե Իռլանդիան չմիանար եվրոյին, նշանակում էր, որ գույք գնողներին խրախուսվում էր ավելի մեծ գումարներ փոխառել։ Քանի որ գները շարունակում էին աճել, ֆինանսական հաստատությունները առաջարկում էին 100% վարկեր, նույնիսկ ավելին (օրինակ՝ կահույքի և արտաքին ձևավորման գնումները ֆինանսավորելու համար)։ Թերթերում հայտարարություններ էին տեղադրվում՝ մարդկանց հորդորելով մուտք գործել «գույքային սանդուղք» (), քանի որ գույքը համարվում էր երաշխավորված ներդրում։ Ժամանակի ընթացքում բնակելի հիփոթեքային պարտքի ծավալները հասան այնպիսի համամասնության, որը լրջորեն մտահոգեց Իռլանդիայի կառավարությանը՝ Հանրապետության տնտեսության վրա դրա հնարավոր բացասական ազդեցության պատճառով։ Գույքի աճող արժեքը և Իռլանդիայում այն ձեռք բերելու համար փոխառությունների անհրաժեշտությունը հանգեցրին մասնավոր հատվածի ընդհանուր պարտքի մակարդակի զգալի աճի։ Սա ավելի ու ավելի մտահոգիչ դարձավ Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկի համար, որը բազմաթիվ նախազգուշացումներ էր արել՝ փորձելով ազդել սպառողական վարքագծի վրա։ Սակայն, Կենտրոնական բանկը չկարողացավ օգտագործել որևէ միկրոտնտեսական գործիք, ինչպիսիք են վարկավորման զգուշավոր սահմանաչափերը կամ ավանդների պահանջները։ Ի դեպ, Իռլանդիայում գնաճն ավելի բարձր էր, քան Եվրոգոտու այլ երկրներում։

### Աճող գների ազդեցությունը
Քաղաքային բնակարանների բարձր գները հանգեցրին մի կողմնակի ազդեցության՝ մարդիկ սկսեցին տեղափոխվել գյուղական շրջաններ՝ ավելի մատչելի բնակարաններում ապրելու համար։ Այս երևույթը զգալի մասշտաբներ ստացավ Մեծ Դուբլինի հարակից կոմսություններում՝ Ուիքլոուում, Քիլդերում, Միթում, Լութում և Քարլոուում։ Սա իր հերթին մեծ ճնշում գործադրեց գյուղական բնակավայրերի և մարզային քաղաքների ենթակառուցվածքների վրա, քանի որ բնակելի շինարարության տեմպերը գերազանցում էին ինչպես ենթակառուցվածքների զարգացմանը, այնպես էլ աճող բնակչությանը ծառայություններ մատուցելու կարողություններին։

### ԶԼՄ-ների դերը
Գույքային պղպջակի ողջ ընթացքում թերթերն ու լրատվամիջոցները կենսական դեր խաղացին՝ խթանելով գույքի նկատմամբ անառողջ հետաքրքրությունը։ Ոչ մի ազգային թերթ չէր հրատարակվում առանց փայլուն գույքային հավելվածի, իսկ հանգստյան օրերի թերթերը հաճախ լիքն էին լինում գովազդներով, նոր կառուցապատումների վերանայումներով, հաջող գնումների պատմություններով, տների վերափոխումներով և բազմաթիվ սյունակագիրների փորձառություններով։ Հեռուստատեսային և ռադիոհաղորդումների ժամանակացույցերը նույնպես լցված էին գույքային գայթակղություններով. տուն որոնելու և տների վերափոխման ծրագրերը պարբերաբար ցուցադրվում էին յուրաքանչյուր ալիքով։ Նույնիսկ 2007 թվականի հուլիսին, երբ պղպջակն արդեն հստակորեն պայթում էր, «Irish Independent»-ի լրագրող և կոմիկ Բրենդան Օ'Քոնորը դեռ հորդորում էր մարդկանց գույք գնել։ 2011 թվականի ապրիլին լրագրող Վինսենթ Բրաունը խոստովանեց, որ իռլանդական լրատվամիջոցները կարևոր դեր են խաղացել իռլանդական գույքի պղպջակի շուրջ առաջացած մոլուցքը սրելու գործում։

## Ճգնաժամի կանխատեսումներ
* 2000 թվականի փետրվարին Ուիլյամ Սլեթերին (Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկի Բանկային վերահսկողության փոխղեկավար մինչև 1996թ.) կանխատեսեց, որ գույքի գների 30%-ից 50% անկում հնարավոր է, եթե վարկային աճը չսահմանափակվի։
* 2000 թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) հայտարարեց, որ վերջին 20 տարիների ընթացքում ոչ մի արդյունաբերական երկիր չի ունեցել Իռլանդիայի մասշտաբի գների աճ՝ առանց հետագա անկման։
* 2003 թվականին ԱՄՀ-ն նշեց, որ Իռլանդիայում բնակելի գույքը գերարժևորված է։
* 2005 թվականի հունիսին «The Economist» լրատվական ամսագիրը ենթադրեց, որ իռլանդական շուկայում մեծ պղպջակ է գոյանում։
* 2005 թվականի սեպտեմբերին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը և Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկի անանուն բարձրաստիճան պաշտոնյաները համաձայնեցին, որ իռլանդական գույքը 15%-ով գերարժևորված է. այս տեղեկատվությունը հանրությանը հայտնի դարձավ միայն «The Irish Times»-ի միջոցով դրանից կարճ ժամանակ անց։ Կենտրոնական բանկը հերքեց, որ միտումնավոր թաքցրել է այս տեղեկատվությունը՝ ճգնաժամ չհրահրելու համար, և 2006 թվականի ապրիլին հայտարարեց, որ բնակարանային «բումը» կարող է անկայուն լինել և զգալի ռիսկ է պարունակում տնտեսության համար։
* Մինչև 2006 թվականի մարտը տնտեսագետների մեծամասնությունը կարծում էր, որ գույքի գներն անկայուն են, քանի որ վարձակալության եկամտաբերությունը նվազել էր՝ դառնալով ավելի ցածր, քան կառավարական պարտատոմսերի կողմից առաջարկվող 3.5%-ից բարձր առանց ռիսկի տոկոսադրույքը։
* 2006 թվականի ապրիլին Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտը հայտարարեց, որ հավանաբար պղպջակ արդեն գոյություն ունի։
* Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտը 2007 թվականի ապրիլի 18-ին, հաշվի առնելով 2007 թվականի ապրիլի 16-ին հեռարձակված RTÉ-ի վավերագրական ֆիլմը, հայտարարեց, որ տնտեսական որոշակիություն կա միայն ծխախոտի արտադրության և գերեզմանափորության ոլորտներում։

## Անկում
մինի|Դուբլինից դուրս տեղադրված 100% հիփոթեքային վարկերի գովազդ (2007 թվականի հուլիսի 17)
Ի վերջո, 2007 թվականի սկզբին բնակելի գույքի պահանջարկը նվազեց, ինչը հանգեցրեց գների անկման՝ 0.6% 2007 թվականի մարտին և 0.8% ապրիլին։ Սա նշան էր, որ տների գները եռամսյակային կտրվածքով կնվազեն՝ առաջին անգամ 1994 թվականից հետո։ Մեծ Դուբլինի արվարձանային գոտու տների գներն ավելի շուտ ընկան՝ պայմանավորված Դուբլինի քաղաքային տարածքում առաջարկի աճով, տոկոսադրույքների բարձրացմամբ և գյուղական համայնքներում ենթակառուցվածքային մշտական թերություններով։ Խոշոր քաղաքային տարածքներում գները մնացին կայուն, թեև պահանջարկը զգալիորեն նվազել էր։ Սակայն, այս նորակառույց շենքերի զգալի մասը մնացել է չբնակեցված։ Տնտեսական մեկնաբանները նշում են մոտավորապես 230,000 թափուր գույքային միավոր, որոնցից մինչև 115,000-ը կարող են լինել ամառանոցներ։ Ավարտված շինությունների վերաբերյալ տվյալներ կան, քանի որ Electricity Supply Board-ը տրամադրում է տեղեկատվություն էլեկտրական ցանցին նոր միացված գույքային միավորների թվի մասին, ինչպես նաև տվյալներ՝ տեղական իշխանություններից, Շրջակա միջավայրի դեպարտամենտից և Կենտրոնական վիճակագրական գրասենյակից։ Թերթերի հոդվածները հումորային ապացույցներ էին տրամադրում գնահատումների նվազման վերաբերյալ՝ կապված 2006 թվականի հոկտեմբերից ի վեր իռլանդական բնակելի գույքի ուղեցույցային և համաձայնեցված գների հետ։ Գույքի գների անկումը հետևվել է Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից հաշվարկվող տների գների ինդեքսի միջոցով, որը զեկուցել է 2007 թվականի երկրորդ եռամսյակում գների անկման սկիզբը։ Շինարարության ոլորտի զբաղվածությունը նվազել է՝ ըստ 2007 թվականի մայիսի աշխատանք փնտրողների գրանցամատյանի վիճակագրության։

Հաղորդվել են նաև հիփոթեքային խարդախության դեպքեր, երբ փոխառուները գերագնահատել են իրենց եկամուտները՝ ավելի մեծ գումարներ փոխառելու հնարավորություն ստանալու համար։ Մտավախություն կար, որ այս մարդիկ «կարող էին լուրջ պարտքերի մեջ ընկնել, եթե Իռլանդիայում գույքային ճգնաժամ սկսվեր, ինչպես Բրիտանիայում 1980-ականների վերջին»։ Այս փորձը հանգեցրեց Միացյալ Նահանգներում «ենթաառաջնային բնակելի հիփոթեքային վարկերի ճգնաժամին»։ 2006 թվականի դեկտեմբերին Իռլանդիայի պետական հեռարձակող կազմակերպությունը՝ RTÉ-ն, իր «Prime Time» հաղորդաշարի շրջանակներում հեռարձակեց մի հետաքննական վավերագրական ֆիլմ, որը բացահայտեց ապացույցներ, որ հիփոթեքային բրոքերները հավանական հաճախորդների ֆինանսական մանրամասները վաճառում էին աճուրդ կազմակերպողներին։ Նման տեղեկատվությունը թույլ կտար աճուրդ կազմակերպողներին առավելագույնի հասցնել հավանական գնորդներից ստացվող գինը։ Այս խնդիրը և այս ոլորտում հետագա մեղադրանքները ներկայումս հետաքննվում են Տվյալների պաշտպանության գրասենյակի կողմից։

2007 թվականի ամռանը Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտը հրապարակեց իր «Եռամսյակային տնտեսական մեկնաբանությունը»։ Այն կանխատեսում էր, որ իռլանդական պետական ֆինանսները 2007 թվականին կընկնեն դեֆիցիտի մեջ, իսկ տների գները կնվազեն 3%-ով։ Դուբլինի համալսարանական քոլեջի () պրոֆեսոր Մորգան Քելլիի հետազոտական աշխատությունը, որը հրատարակվել էր Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից՝ «Եռամսյակային տնտեսական մեկնաբանության» հետ մեկտեղ, ենթադրում էր. «Նույն մարդիկ, ովքեր մեզ ասում էին, որ մենք կունենանք մեղմ վայրէջք, հիմա ասում են, որ մենք դուրս կմղվենք..․. մենք հասել ենք հատակին։ Ոչ, մենք հեռու ենք գույքի շուկայի հատակից»։ Զեկույցում նաև նշվում էր, որ տների իրական արժեքի մինչև 60 տոկոսը կարող էր անհետանալ հաջորդ ութ տարիների ընթացքում՝ մինչև 2015 թվականը, եթե Հանրապետության բնակարանային շուկան հետևեր այլ երկրների օրինակին։

Այս զեկույցները քաղաքական վերնախավի կողմից թշնամաբար ընդունվեցին։ 2007 թվականի հուլիսի 4-ին Իռլանդիայի վարչապետ Պատրիկ Ահերնը Դոնեգալում կայացած համաժողովում հայտարարեց, որ չի հասկանում, թե ինչու տնտեսության շուրջ «բողոքող և դժգոհող» մարդիկ ինքնասպան չեն լինում։ Միևնույն ժամանակ, բազմաթիվ բանկային տնտեսագետներ, մեդիա մեկնաբաններ, անշարժ գույքի գործակալներ, գույքի մշակողներ և բիզնեսի ղեկավարներ հրապարակայնորեն պնդում էին, որ իռլանդական գույքի շուկան առողջ է, և տների գների ցանկացած անկում ցույց է տալիս միայն մեղմ վայրէջք։

Մինչև 2011 թվականի վերջը Դուբլինում տների գները իրենց սկզբնական արժեքից նվազել էին 51%-ով, իսկ բնակարանների գները՝ ավելի քան 60%-ով։ Բնակելի գույքի գները 2012 թվականի սկզբից մինչև 2012 թվականի հուլիսը համազգային մակարդակով նվազել են ևս 13.6%-ով։

## Ճգնաժամը 2009 թվականին
Ինչպես կանխատեսվում էր 2006 և 2007 թվականների ավելի վաղ զեկույցներում, 2009 թվականի առաջին կիսամյակում Իռլանդիան բախվեց գույքի գների փլուզմանը։ Սա համընկավ 2009 թվականի տնտեսակն ճգնաժամի հետ, քանի որ երկուսն էլ սկսել էին զարգանալ 2008 թվականի վերջին՝ համաշխարհային տնտեսական անկումից և վարկային վերահսկողության խստացումից հետո։ Մինչև 2009 թվականի հունիսը հաղորդվեց, որ 2001-2007 թվականների «Կելտական վագրի 2-րդ մաս» գույքային պղպջակի տարիներին գրանցված գների աճի մոտ 40%-ը կորսվել էր։ 2012 թվականի դրությամբ տների գները ցածր էին 2001 թվականի մակարդակից, ինչը նշանակում էր, որ «Կելտական վագրի» տարիներին ձեռք բերված ողջ շահույթը ջնջվել էր։

Ճգնաժամի առաջացման համար մեղադրվում էին մի քանի խմբեր և կազմակերպություններ, որոնք նաև իրենց հերթին մեղադրում էին ուրիշներին։ Ամենանշանավորներից էին.

* Շինարարության արդյունաբերության ֆեդերացիան պղպջակի համար մեղադրում էր կես դրույքով աշխատող շինարարներին։
* Ֆինանսական ծառայությունների խորհրդատվական սպառողական խումբը, որի խնդիրն էր վերահսկել Իռլանդիայի Կենտրոնական բանկի գործունեությունը, հայտարարեց, որ սպառողների մեծ մասը զգալի գումարներ է կորցրել՝ ֆինանսական վերահսկող կառույցի թերությունների պատճառով։ Այն նաև քննադատեց վերահսկող մարմնի «անբավարար» արձագանքը սպառողներին սպառնացող վտանգներին, ներառյալ գույքային պղպջակը։ Ի պատասխան՝ նրանք ընդունեցին, որ «մեր ձեռնարկած գործողություններն անբավարար էին և ժամանակին չէին ձեռնարկվել»։ Գոյություն ունեցող կարգավորող կառույցների՝ գույքի հատվածին չափից ավելի վարկավորումը կանխելու ձախողումից հետո, խորհրդատուներ հրավիրվեցին՝ վերանայելու նրանց գործունեությունը, ովքեր նշեցին, որ «որոշ ոլորտներում կարգավորող փորձագիտություն չկար»։ Իռլանդիայի նախկին վարչապետ Պատրիկ Ահերնը ասաց, որ 2001 թվականին Ֆինանսական վերահսկող մարմին ստեղծելու իր որոշումը իռլանդական բանկային հատվածի փլուզման հիմնական պատճառներից մեկն էր, և «եթե նորից հնարավորություն ունենայի, չէի անի դա»։
* Բանկերը։ Նրանք մեղադրվում էին չափազանց մեղմ վարկավորման պրակտիկայի մեջ, ինչը նպաստում էր ոչ միայն գույքի գների անվերահսկելի աճին, այլև միջին քաղաքացու պարտքային բեռի ավելացմանը, քանի որ նրանք հետագայում պետք է փրկվեին հարկատուների հաշվին։

Ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում էր, որ երկրի վրա ազդել են ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին գործոնների համակցություն։ Բանկային հատվածում, մասնավորապես Anglo Irish Bank-ում, կոռուպցիայի վերաբերյալ հետագա բացահայտումները միջազգային ֆինանսական և գործարար հանրության շրջանում շարունակում են ազդել Իռլանդիայի հեղինակության վրա։

Գույքային պղպջակի ժամանակ շինարարության ոլորտում անհամաչափ մեծ թվով մարդիկ էին զբաղված։ Քանի որ այդ ոլորտը կրճատվեց, իսկ մնացած արտադրական ոլորտները տեղափոխվեցին արտասահման, 2009 թվականի մայիսին գործազրկության մակարդակը կազմեց 11.4%, իսկ 2011 թվականի սեպտեմբերին հասավ 14.3%-ի։ Տնտեսական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտը գնահատել է, որ այն ի վերջո կհասնի մոտ 17%-ի։

## Ազդեցություններ
* 2010 թվականի վերջի դրությամբ հիփոթեքով ապահովված գույքերի մոտ 31%-ը, կամ մնացած վարկերի արժեքի 47%-ը, գտնվում էր բացասական կապիտալի մեջ։
* 2011 թվականի սեպտեմբերի տվյալներով՝ Կենտրոնական բանկի տվյալները ցույց էին տալիս, որ մասնավոր բնակելի հիփոթեքային հաշիվների 8.1%-ը ժամկետանց էր ավելի քան 90 օրով, ինչը զգալի աճ էր 2011 թվականի հունիսի վերջի 7.2%-ի համեմատ։
** Իսկ 2012 թվականի օգոստոսի դրությամբ իռլանդական հիփոթեքային վարկերի ավելի քան 22%-ը կամ ժամկետանց էր, կամ վերակառուցվել էր։
* 2011 թվականի առաջին 10 ամիսներին ավարտվել է ընդամենը 8,692 տուն։ Համեմատության համար՝ 2004-ին ավարտվել էր 76,954 տուն, 2005-ին՝ 80,957, 2006-ին՝ 93,419, 2007-ին՝ 78,027, 2008-ին՝ 51,724, 2009-ին՝ 26,420, իսկ 2010-ին՝ 14,602։ Այս թվերը հստակ ցույց են տալիս շինարարության ոլորտի կտրուկ անկումը։
* Իռլանդիայի պետական պարտքը զգալիորեն աճել էր։ 2009 թվականի վերջի դրությամբ Ընդհանուր կառավարական պարտքի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ կազմում էր մոտ 65.2%։ 2010 թվականի վերջի վերանայված գնահատականը ցույց էր տալիս 92.5%, իսկ 2011 թվականի վերջի կանխատեսումը հասնում էր 105.5%-ի։

## Փաստեր և թվեր
* 2006 թվականին իռլանդական աշխատուժի մինչև 12.6%-ը զբաղված էր շինարարության ոլորտում։
* Իռլանդիայի համախառն ազգային արդյունքի (ՀԱԱ) մինչև 9.4%-ը կախված էր շինարարությունից։ Դրանից նոր բնակելի շինարարությունը կազմում էր ՀԱԱ-ի մոտ 7%-ը։
* Մասնավոր բնակարանաշինության համար գին/եկամուտ հարաբերակցությունը (ընդհանուր գինը բաժանված տարեկան եկամուտների վրա) հասել էր աննախադեպ բարձր մակարդակի։ 2006 թվականի մարտին Davy Stockbrokers-ի (ֆոնդային բրոքերային ընկերություն) զեկույցում նշվում էր, որ Դուբլինի բարեկեցիկ արվարձաններում այդ հարաբերակցությունը կարող էր մոտենալ 100 անգամի։ Davy-ն հայտարարեց, որ այս հարաբերակցությունները կարող են արդարացվել միայն այն դեպքում, եթե ներդրողները չափազանց լավատես լինեին վարձավճարների աճի վերաբերյալ։ Սակայն, հաշվի առնելով այդ տարածքներում վարձակալվող գույքի առատ առաջարկը, Davy-ն ենթադրում էր, որ հենց գույքի գների ճշգրտումը, այլ ոչ թե վարձավճարները, ի վերջո գնահատումները կհասցնեին ավելի իրատեսական մակարդակների։
* Թեև բնակարանային ցուցանիշները, ինչպիսիք են գին/եկամուտ հարաբերակցությունը և վարձակալության եկամտաբերությունը, շատ այլ երկրներում ավելի վատ էին, մեկ քառակուսի մետրի բարձր գինը և Իռլանդիայի անկայուն տնտեսությունը վկայում էին գույքային պղպջակի առկայության մասին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* RTÉ Futureshock – RTÉ Television examines whether Ireland's property bubble is about to burst.
* https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%95%D5%A3%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6:%D5%80%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D5%B8%D5%B9%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4–Analysis by OECD economists on Irish house prices

Կատեգորիա:Անշարժ գույք
Կատեգորիա:Իռլանդիայի տնտեսություն