Հիպերբոլա-1

մինի|Հիպերբոլա-1
**Հիպերբոլա-1** (նաև **Շուանցյուիսյան-1** կամ **SQX-1** չին․` պարզեցված հիերոգլիֆներ 双曲线一号),  քառահարթակ, կոշտ վառելիքով տանող հրթիռ, որը մշակել և շահագործել է Պեկինյան «Սինցզի Ժունյաո» ընկերությունը (բառացի՝ «Միջաստղային փառք», անգլ. Beijing Interstellar Glory Space Technology Ltd., Պեկինի «Ինտերստելլար Գլորի Սփեյս Թեքնոլոջի» ՍՊԸ)։ Ընկերությունը հանդես է գալիս **i-Space** առևտրային նշանով: 

«Հիպերբոլա-1»-ն առաջին անգամ արձակվել է 2019 թվականի հուլիսի 25-ին և դարձել է Չինաստանի առաջին ոչ պետական հրթիռը, որը հասել է երկրակենտրոն ուղեծիր։ Առաջին արձակումից հետո հրթիռը վերամշակվել է՝ օգտակար բեռը մեծացնելու նպատակով։ Ստանդարտ 500 կմ արեգակասինխրոն ուղեծրի (**') պարագայում «Հիպերբոլա-1»-ը կարող է դուրս բերել մինչև 300 կգ զանգվածով բեռ: Տանող հրթիռի արձակումները կատարվել են Ջյուչուանի տիեզերակայանից։

== Պատմություն ==
2018 թվականին «Սինցզի Ժունյաո» («Միջաստղային փառք») ընկերությունն իրականացրել է միաստիճան կոշտ [[Հրթիռային վառելիք|վառելիքային]] երկու հրթիռների փորձնական արձակումներ, որոնք հայտնի են որպես SQX-1S և SQX-1Z**,''' և ենթադրվում է, որ դրանք ստեղծվել են «Դունֆեն-15» ռազմական հրթիռի շարժիչի հիման վրա։ Այս հրթիռներն արձակվել էին ենթաուղեծրային հետագծով և բարձրացել մինչև 108 կմ բարձրություն։ Առաջին արձակման ժամանակ հրթիռը օգտակար բեռ չի տարել, իսկ երկրորդի վրա տեղադրվել են երեք սարք՝ պատրաստված «կուբսատ» ձևաչափով։ Կարծիք կա, որ հետագայում այս հրթիռները դարձել են «Հիպերբոլա-1» հրթիռի երկրորդ հարթակի հիմքը։ 2019 թվականի հուլիսի 25-ին իրականացվել է քառափուլ «Հիպերբոլա-1» հրթիռի առաջին արձակումը, որը դարձել է Չինաստանի արձակած առաջին մասնավոր հրթիռը, որն օգտակար բեռը վերհանել է երկրաշուրջ ուղեծիր:

Երկրորդ արձակումից առաջ, որը տեղի է ունեցել 2021 թվականի փետրվարին, հրթիռը զգալիորեն վերակառուցվել է՝ մեծացվել են վերին երեք հարթակների և քթամասի շրջհոսիչ ծածկույթի տրամագիծը, ինչպես նաև հրթիռի ընդհանուր երկարությունն ու օգտակար բեռի զանգվածը։ Սակայն այս արձակումն ավարտվել է վթարով, որը պատճառաբանվել է քթամասի ջերմամեկուսիչ շերտի շերտարտվելով, որից խափանել էր հրթիռի առաջին հարթակի կայունացնող շերտերից մեկը։ 

Հաջորդ երկու արձակումները, որոնք տեղի են ունեցել 2021 և 2022 թվականներին, նույնպես անհաջող են եղել։ Առաջին դեպքում տեղի չի ունեցել գլխամասային ծածկույթի անջատում, իսկ երկրորդում կողմնորոշման համակարգի վառելիքը նախատեսվածից արագ է սպառվել։ Հաջողությամբ ավարտվել է միայն բարելավված «Հիպերբոլա-1»-ի հաջորդ մեկնարկը, որը տեղի է ունեցել 2023 թվականի ապրիլի 7-ին, երբ ուղեծիր է դուրս բերվել օգտակար բեռի զանգվածա-չափական մոդելը:

## Դիզայն
«Հիպերբոլա-1» հրթիռը կազմված է՝ առաջին աստիճանի պոչային հատվածից, առաջին փուլի շարժիչից, անցումային բաժնից, երկրորդ փուլի շարժիչից, ևս մեկ անցումային բաժնից, երրորդ փուլի շարժիչից, ուղեծրի վերահսկման համակարգից (չորրորդ փուլ) և գլխամասի շրջհոսուն մակերեսից, որի ներքո տեղակայվում է օգտակար բեռը։ 

«Հիպերբոլա-1»-ի առաջին երեք հարթակներն աշխատեում են կոշտ վառելիքով, իսկ չորրորդ հարթակը հագեցած է հեղուկ վառելիքով հրթիռային շարժիչով, որը  որպես վառելիք օգտագործում է մոնոմեթիլհիդրազին (MMH, հիդրազինի ածանցյալ) և MON-3 օքսիդիչ (ազոտի խառը օքսիդներ)։ Թռիչքի կառավարումն իրականացվում է առաջին փուլի պոչային հատվածում տեղադրված ցանցաձև (grid) աերոդինամիկ ղեկերի և չորրորդ փուլի շարժչի միջոցով։ Չորրորդ փուլում կիրառվում է նաև օգտակար բեռը՝ նախատեսված ուղեծիր հասցնելու համար:

Հրթիռի առաջին հարթակի տրամագիծը 1.4 մետր էր, իսկ առաջին արձակման հաջորդ հարթակները և գլխամասային շրջհոսուն մասն ունեցել են 1.2 մետր տրամագիծ, հրթիռի ամբողջական երկարությունը կազմել է 20 մետր, մեկնարկային զանգվածը՝ 31 տոննա։ Այդ տարբերակով հրթիռը կարող էր դուրս բերել մինչև 260 կգ օգտակար բեռ ստանդարտ արեգակակենտրոն ուղեծրի (մոտ 500 կմ բարձրություն) համար։ Երկրորդ արձակումից սկսած բոլոր հարթակներն ու գլխամասի ծածկույթն ունեցել են 1.4 մ տրամագիծ, հրթիռի երկարությունն ավելացել է հասնելով 24 մետրի, մեկնարկային զանգվածը՝ մինչև 42 տոննա, իսկ արեգակակենտրոն ուղղորդման տիրույթ դուրս բերվող օգտակար բեռը՝ մինչև 300 կգ:

## Արձակումներ
2025 թվականի դրությամբ իրականացվել է «Հիպերբոլա-1» տանող հրթիռի 8 արձակում, որոնցից 4-ը տարբեր պատճառներով ավարտվել են վթարով ուղեծիր դուրսբերման փուլում։ Արձակումներից մեկում ուղարկվել է զանգվածաչափական (չափերով ու զանգվածով բնօրինականման) մակետ, իսկ երեքը՝ տարբեր նշանակության իրական օգտակար բեռներ։ Բոլոր արձակումներն իրականացվել են Ջյուչուանի արբանյակային արձակման կենտրոնից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:2019 հիմնադրումներ Չինաստանում
Կատեգորիա:Հրթիռներ
Կատեգորիա:Տիեզերքի հետազոտություն