Մարի Ռամբեր

**Մարի Ռամբեր**, տիկին *Էշլի Դյուքս* (իսկական անունը՝ *Սիվիա (Միրիամ) Ռամբամ*, այնուհետև՝ *Ռամբերգ)* (   (), լեհական ծագումով բրիտանացի պարուհի, պարուսույց և ուսուցիչ էր, բրիտանական պարուսույցի մեծագույն դեմքերից մեկը՝ Նինետ դը Վալուայի, Լեոնիդ Մասինի, Լիդիա Լոպոկովայի, Ալիսիա Մարկովայի և ուրիշների հետ միասին, ովքեր դրեցին անգլիական բալետի հիմքերը: Էմիլ Ժակ-Դալկրոզի աշակերտուհի, Սերգեյ Դյագիլևի «Ռուսական բալետի» անդամ, «Ռամբերտ բալետի» հիմնադիրը՝ Մեծ Բրիտանիայի ներկայումս գործող ամենահին պարային խմբերից մեկը։

## Կենսագրություն
մինի|«Գարնանային ծեսը»։ Կանանց խումբ, 1913 (Մարի Ռամբերը ձախից 2-րդն է)։
Աղջիկը սիրահարվեց պարին՝ տեսնելով Այսեդորա Դունկանի ելույթը։ Վարշավայում տիրող քաղաքական իրավիճակի պատճառով ծնողները նրան ուղարկեցին Փարիզ՝ ազգականների մոտ, որտեղ նա պետք է բժշկություն սովորեր։ Ֆրանսիայում գտնվելու ընթացքում Սիվիան սկսեց իրեն Մարի անվանել, ինչպես նաև փոխեց իր հին ազգանունը՝ Ռամբամը (12-րդ դարի փիլիսոփա և աստվածաբան ռաբբի Մոշե բեն Մայմոնի անվան հապավումը) «Ռամբերի», որն ավելի հաճելի էր հնչում ֆրանսիական ականջին։ Նա պարում էր հարուստների և ազդեցիկ մարդկանց սրահներում, ինչպես Մատա Հարին կամ Նատալյա Տրուխանովան։ Աղջկա պարելու ցանկությունը խրախուսվեց Ռայմոնդ Դունկանի կողմից, որը մի անգամ տեսավ նրան մազուրկա կատարելիս մի ընդունելության ժամանակ։

### Դյագիլևի թատերախմբում
Փարիզից Ռամբերը տեղափոխվեց Դրեզդեն, որտեղ դարձավ Էմիլ Ժակ-Դալկրոզի ուսանողուհի։ Նա Հելլերաուի Դալկրոզի ինստիտուտի անդամ էր, երբ Սերգեյ Դյագիլևը և նրա սանը՝ պարող և ձգտող պարուսույց Վացլավ Նիժինսկին, 1912 թվականի փետրվարին ժամանեցին այնտեղ: Դյագիլևը, զգայուն լինելով բոլոր նոր միտումների նկատմամբ, արդեն լսել էր Դալկրոզի ուսմունքների մասին և հետաքրքրված էր էվրիթմիկայի գաղափարով, որը կայանում էր այն մտքում, որ պարում պլաստիկությունը գերակշռում է երաժշտությանը, և որ շարժումները ոչ միայն հետևում են դրան, այլև օգնում են հասկանալ այն։ Հույս ունենալով, որ Դալկրոզի վարժությունները կօգնեն Նիժինսկուն, որն այդ ժամանակ զբաղված էր իր առաջին բալետի՝ «Ֆավնի հետ կեսօրյա հանգիստը» բեմադրությամբ, ավելի խորը հասկանալ երաժշտությունը, նա սկսեց նրան դասերի տանել Հելլերաուում: Հնարավոր է, որ Ռամբերը, որպես Դալկրոզի ուսանող, հանդիպել է Դյագիլևի հետ հունվարին Հելլերաու կատարած նրա առաջին այցելության ժամանակ և այնուհետև հրավիրվեց մի շարք ցուցադրություններ և ներկայացումներ անցկացնելու իր թատերախմբի արտիստների համար:

Նա միացավ Դյագիլևի խմբին որպես պարային տեխնիկայի ուսուցիչ Նիժինսկու և նրա անձնական օգնական։ Վասլավի համար Մարին դարձավ նրա շրջապատի մի քանի վստահելի անձանցից մեկը։

Չնայած Ռամբերի Դյագիլևի մոտ ելույթը սովորաբար կապվում է «Գարնանային ծես»-ի բեմադրության հետ , նրան հրավիրեցին ղեկավարելու Նիժինսկու մեկ այլ բալետի՝ «Խաղեր»-ի փորձերը։ 1912 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Ռամբերը Դյագիլևի հետ այցելեց Կլոդ Դեբյուսիին, որին հանձնարարվել էր գրել այդ օրվա բալետի պարտիտուրը։ Կոմպոզիտորը նրան նկարագրել է որպես «մոծակի պես չոր կին»։

Հոկտեմբերին Դյագիլևը «Խաղեր»-ի բեմադրությունը հայտարարեց իր հաջորդ եթերաշրջանի ամենակարևոր պրեմիերան, սակայն արդեն նոյեմբերին բոլոր ջանքերը տեղափոխվեցին «Գարնանային ծես» օպերային, որի պարտիտուրը Ստրավինսկին նոր էր ավարտել։ «Խաղեր»-ի վրա աշխատանքները կասեցվեցին, և Նիժինսկին սկսեց բեմադրել «Գարունը»։

Դյագիլևը, հույս ունենալով, որ Դալկրոզի ռիթմիկ համակարգը կօգնի պարողներին սովորել Ստրավինսկու բարդ ռիթմերը, 1912 թվականի նոյեմբերին Վասլավի, նրա քրոջ՝ Բրոնիսլավայի և իր թատերախմբի մյուս անդամների հետ կրկին այցելեց Հելլերաու։ Նիժինսկու «Ֆավն»-ից հետո բեմադրություններն արդեն իսկ կրում էին Դալկրոզի ռիթմիկ համակարգի ճանաչելի նշաններ: Մարին զբաղված էր իր ուսուցչի գաղափարները պարողների շրջանում տարածելով, բայց նրանցից ոմանք բողոքում էին ձանձրալի ռիթմի դասերի դեմ և նոր բալետի նախապատրաստական աշխատանքները դժվար էին ընթանում։

1913 թվականին Մարին «ռիթմիկ մարմնամարզության ուսուցիչ» էր և «Դյագիլևի անվան բալետի մնջախաղաց»: Թատերախմբում լինելով՝ նա, ինչպես մյուս արտիստները, սովորել է Էնրիկո Չեկետիի բալետի դասարանում:

Մարին սերտորեն համագործակցել է Վասլավ Նիժինսկու հետ ողջ 1913 թվականի ընթացքում՝ նրա հետ լինելով «Խաղեր» բալետի վերջին փորձերի ժամանակ, երբ, ամենայն հավանականությամբ, ավելացել են ռիթմիկ առանձնահատկությունները, որոնք նյարդայնացնում էին Դեբյուսիին պրեմիերայից հետո։

1913 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Նիժինսկու անսպասելի ամուսնացումից հետո հունգարացի արիստոկրատ Ռոմոլա Պուլսկայի հետ, Դյագիլևը, նախապես համոզելով Միխայիլ Ֆոկինին վերադառնալ, հեռացրեց պարողին իր թատերախմբից և հանեց նրա բալետները երգացանկից, այդպիսով, նա այլևս Ռամբերի ծառայությունների կարիքը չուներ։

Դյագիլևի և նրա թատերախմբում նրա աշխատանքի շնորհիվ Ռամբերը բացահայտեց դասական պարի հարստությունն ու գեղեցկությունը: Ավելի ուշ՝ 1922 թվականին, Դյագիլևի «Ավրորայի հարսանիքը», որը հիմնված էր Մարիուս Պետիպայի «Քնած գեղեցկուհին» պիեսի վրա, դարձավ նրա ամենահզոր թատերական փորձառություններից մեկը:

### Լոնդոնում
1914 թվականին Ռամբերը տեղափոխվեց Լոնդոն, որտեղ շարունակեց սովորել Չեկետիի մոտ։ 1917 թվականին նա ընթրիքին ծանոթացավ անգլիացի դրամատուրգ և թատերական քննադատ Էշլի Դյուքսին։ Նրանք ամուսնացան 1918 թվականի մարտի 3-ին։

### Դպրոց
1919 թվականին Ռամբերը սկսեց դասավանդել՝ հետևելով Էնրիկո Չեկետիի մեթոդին, 1920 թվականին նա Լոնդոնում բացեց իր սեփական բալետի ստուդիան, բայց 1926 թվականին, երբ Նինետ դը Վալուան բացեց իր «Խորեոգրաֆիկ արվեստի ակադեմիան», նա ցանկացավ դադարեցնել դասավանդելը՝ վախենալով, որ չի կարողանա դիմակայել այդքան բարձր անվան հետ մրցակցությանը։

Ռամբերը տաղանդի աչք ուներ՝ թե՛ կատարողական, թե՛ պարուսույց լինելով։ Նրա ուսանողների թվում էին այնպիսի խոշոր բրիտանացի պարուսույցներ, ինչպիսիք են Ֆրեդերիկ Աշթոնը, ով սկսեց բեմադրել իր հովանավորության շնորհիվ, Անտոնի Թյուդորը, Ագնես դը Միլը, Ուիլյամ Չապելը,  Անդրե Հովարդը,  առաջին բրիտանացի վիրտուոզը՝ Հարոլդ Թըրները,Փըրլ Արգայլը,Նորման Մորիսը և շատ ուրիշներ։

### Թատերախումբ
Ժամանակի ընթացքում Մարիի դպրոց-ստուդիան ստեղծեց իր սեփական թատերախումբը։ Ռամբերի աշակերտները, որոնք ցանկանում էին ելույթ ունենալ բեմում, սկսեցին պատրաստել փոքր ներկայացումներ բարեգործական երեկոների և տարբեր ռևյուների համար, այսպիսով ծնվեց համախոհ արտիստների մի խումբ, որը սկզբում անվանվեց «Բալետի ակումբ» (*Rambert's Ballet Club*), իսկ 1935 թվականին ստացավ «Բալետ Ռամբեր» անվանումը: Բալետային ակումբի առաջին լիարժեք ներկայացումը Ֆրեդերիկ Աշտոնի դեբյուտն էր որպես պարուսույց՝ «Մոդայի ողբերգություն», որը տեղի ունեցավ 1926 թվականի հունիսի 15-ին՝  Լիրիկական թատրոնի բեմում ռևյու ծրագրի շրջանակներում ներկայացված այս բալետը դարձավ անգլիական առաջին ազգային բալետային ներկայացումը:

Ներկայացումները տրվում էին դաշնամուրի նվագակցությամբ, սկզբում Վեստ Էնդի և Լոնդոնի արվարձանների տարբեր բեմերում, ապա պարբերաբար կիրակի օրերին՝ Մերկուրի թատրոնում, որը պատկանում էր նրա ամուսնուն։ Էշլի Դյուքսը գնել էր Նոթինգ Հիլ Գեյթ տարածքում գտնվող հին շենքը 1851 թվականին և  1933  թվականին այն վերափոխել էր թատրոնի կարիքների համար։ Անունը վերաբերում էր Մարիի ակտիվ բնույթին (  — «սնդիկ»)։

Ռամբերը չէր վախենում իր ուսանողներին դժվար դերեր տալ, և նրանք նույնպես ելույթ էին ունենում իրենց անուններով, այլ ոչ թե ռուսական կեղծանուններով, ինչպես ընդունված էր այդ ժամանակ: Ռամբեր ակումբի մենակատարների թվում էին նրա ուսանողներ Ֆրեդերիկ Աշտոնը,Հարոլդ Թերները, Ուիլյամ Չափել, Փերլ Արգիլ: 1929 թվականին, Դյագիլևի մահից հետո, ռուսական բալետներից մի քանի պարողներ միացան խմբին, այդ թվում՝ Անտոն Դոլինը և Ալիսիա Մարկովան, որի լոնդոնյան դեբյուտը տեղի ունեցավ Բալետի ակումբում՝ Աշտոնի հրավերով: Վերջինս պնդում էր, որ Ռամբերի պարողները բոլորը գեղեցկուհիներ էին, մինչդեռ իր մրցակցուհու՝ Նինետ դը Վալուայի արտիստները, Լիդիա Լոպոխովայի խոսքերով, «տգեղ բադիկներ» էին:

Ռամբերը ոգեշնչման աղբյուր էր, բայց նա դժվարանում էր պլանավորել և կազմակերպել։ 1926 թվականին, երբ Լիլիան Բեյլիսը, «Օլդ Վիկ» և  «Sadler's Wells»–ի սեփականատերը, փնտրում էր մեկին, ով կղեկավարեր իր թատերական ձեռնարկության խորեոգրաֆիան, նա դիմեց Ռամբերին, բայց շփոթվեց, երբ Ռամբերը անմիջապես դիմեց իրեն՝ «հոգ տանելու իմ աղջիկների մասին»։ Պայմանագիրը, ի վերջո, կնքվեց Նինետ դը Վալուային։

Չնայած Ռամբերի պարողները հազիվ էին տեղավորվում «Մերկուրի» թատրոնի փոքրիկ բեմում, նա չէր ցանկանում ուսումնասիրել այլ հնարավորություններ։ Աշթոնը, ասում է նա, աղաչում էր նրան ավելի ակտիվ լինել պրոֆեսիոնալ թատրոնի աշխարհում: Ի վերջո, 1930-ականներին, Բալետային ակումբի պարողներից մի քանիսը (որոնցից մի քանիսը և՛ պարուսույցներ էին, և՛ դիզայներներ) տեղափոխվեցին դը Վալուայի Վիկ-Ուելսի բալետ, որն առաջարկում էր ավելի լավ աշխատանքային պայմաններ, իսկ 1931 թվականից՝ կայուն աշխատավարձ: Միևնույն ժամանակ, նրանցից շատերը շարունակում էին ելույթ ունենալ այլ բեմերում, այդ թվում՝ Ռամբերի բեմում:
                    
1930-ականների սկզբին Մարին համագործակցում էր  «Կամարգոյի ընկերություն» հետ, մասնավորապես, նա վճարում էր Աշթոնի «Façade (ballet)» բալետի զգեստների համար: Նա աջակցում էր Մասինին և նրա սիմֆոնիկ արվեստների հանդեպ կրքին, երբ Մոնտե Կառլոյի ռուսական բալետը շրջագայում էր Լոնդոնում։

1934 թվականին Մարին հրավիրեց իր մրցակցուհի Նինետ դը Վալուային բեմադրելու իր թատերախմբի համար «Բար Ֆոլի Բերժերում» բալետը։ 1935 թվականին Էնթոնի Թյուդոր վերադարձավ նրա մոտ, ով 1932 թվականին մեկնել էր դը Վալուա՝ այնտեղ իր տաղանդի համար ավելի լայն դաշտ գտնելու հույսով և հոգնել էր սպասելուց։ Ռամբերի համար նա բեմադրեց իր լավագույն աշխատանքներից մի քանիսը՝ «Յասամանի այգի» (1936) և «Մռայլ էլեգիաներ» (1937): Նախապատերազմյան տարիներին նրա աշակերտուհիներ Անդրե Հովարդը և Ագնես դը Միլը նույնպես բեմադրել են Ռամբերի բալետի համար:

1945 թվականին, երբ Նինետ դը Վալուայի թատերախմբին խնդրեցին լքել Լիլիան Բեյլիսի մասնավոր բեմը և տեղափոխվել Քովենթ Գարդեն ՝ որպես Ազգային բալետ, Ռամբերը հույս ուներ զբաղեցնել Սադլերս Ուելսի թափուր բեմը, բայց դը Վալուան, որը Բեյլիսի հետ կապված էր օպերաներում պարելու պայմանագրով և վախենում էր կորցնել հարմար բեմը, եթե Քովենթ Գարդենը սնանկանար, խանգարեց նրան դա անել. լքելով Սադլերս Ուելսը, նա այնտեղ կազմակերպեց երկրորդ թատերախումբ՝ «երիտասարդ պարուսույցների համար օրրան» ստեղծելու պատրվակով:

Պատերազմից հետո Ռամբերը վերակենդանացրեց «Ֆավնի կեսօրը» «Մոնտե Կառլոյի ռուսական բալետի» (*Ֆավն* - Ժան Բաբիլե ) արտիստների հետ՝ հատուկ Լոնդոնում Մասինի կողմից կազմակերպված բարեգործական երեկոյի համար, որը նպատակ ուներ բարելավել Նիժինսկու ֆինանսական վիճակը: Ներկայացումը բեմադրվեց Բակստի օրիգինալ դեկորացիաներով և պարուսույցի ներկայությամբ, որը այդ առիթով բերվել էր Շվեյցարիայի մի կլինիկայից:

Ռամբերը նաև գրել է «Գարնանային ծես»-ի ամբողջական խորեոգրաֆիկ պարտիտուրան և ինքն է ֆիլմ նկարահանել դրա մասին։ Նա երկար տարիներ ուշադիր պահպանել է այս նյութերը՝ չտալով դրանք որևէ մեկին բեմադրելու համար, ասելով, որ «այս բալետը սրբազան բան է ինձ համար» և ինքը չի կարող թույլ տալ, որ այն բեմադրվի «որևէ անճշտությամբ»: Պիեռ Լակոտը կարողացել է համոզել նրան վստահել իրեն այս նյութերը Փարիզի օպերայում բալետի վերածննդի համար, սակայն գործը խափանվել է, երբ պարզվել է, որ Նիժինսկու կինը՝ Ռոմոլան, որին, ըստ Լակոտի, Ռամբերը չէր կարողանում դիմանալ՝ համարելով նրան «ավելի խելագար, քան իր ամուսինը», մասնակցելու է բեմադրությանը՝ լինելով հեղինակային իրավունքի համասեփականատեր։

Կյանքի վերջում Մարի Ռամբերը օգնեց Միլիսենթ Հոդսոնին () և Քենեթ Արչեր (  ) Ջոֆրիի բալետի կողմից «Գարնանային ծեսը» ներկայացման վերածննդի վրա կատարված իրենց մանրակրկիտ աշխատանքում, որի պրեմիերան տեղի ունեցավ Լոս Անջելեսում 1987 թվականի աշնանը։

## Անձնական կյանք
Մարի Ռամբերն ամուսնացած էր դրամատուրգ և թատերական քննադատ Էշլի Դյուքսի (1885–1959) հետ, որը գրում էր «Նյու Սթեյթմենթ»-ի համար և անմիջապես գիտակցեց Ռուսական բալետի Լոնդոն կատարած առաջին շրջագայության կարևորությունը՝ այն անվանելով «դարի իրադարձություն»: Նրանք ունեին երկու դուստր՝ Անժելան և Ելենան:

## Արխիվ և հավաքածու
Ռամբերի արխիվը ներառում է Անգլիական ազգային բալետի սկզբնական շրջանի և նրա ծաղկման շրջանում Լոնդոնում տեղի ունեցած տարբեր բալետային ներկայացումների տեսաերիզներ, էսքիզներ, զգեստներ, լուսանկարներ, նամակագրություն, օրագրեր, ներկայացումների ծրագրեր, ակնարկներ, պարուսույցի մրցանակներ և այլն

Մարի Ռամբերը նաև ուներ եվրոպական բալետի պատմությանը նվիրված տպագրությունների զգալի հավաքածու, որը նա և իր ամուսինը հավաքել էին 20-րդ դարի առաջին կեսի ընթացքում: Նա իր առաջին տպագրությունը գնել էր որպես հարսանեկան նվեր, բայց երբեք չէր կարողացել բաժանվել դրանից: Ռամբեր *-* *Դյուքսի «Ռոմանտիկ բալետ» տպագրությունների հավաքածուն* այս թեմայով առաջիններից մեկն էր և մասնավոր ձեռքերում գտնվող ամենալրացվածներից մեկը: Հավաքածուի մեծ մասը բաղկացած է ռոմանտիկ բալետի վերաբերյալ ավելի քան 130 տպագրություններից, բայց այն ներառում է նաև 17-րդ և 18-րդ դարերի թերթեր և 19-րդ դարի վերջի լիտոգրաֆիաներ: Հավաքածուն ցուցադրվել է Մերկուրի թատրոնի նախասրահում մինչև 1968 թվականը, երբ Մարին այն նվիրաբերել է Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարանին:

## Ճանաչում և մրցանակներ
* 1962 թվականի հունվարի 1 – Բրիտանական կայսրության շքանշան և համապատասխան «Տիկին-կոմանդոր» կոչում:

## Գրականության ցանկ

## Ֆիլմագրություն
* 1962 թվականին Մարի Ռամբերը «Սա քո կյանքն *է*» հեռուստաշոուի հյուրն էր:

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* V&A Museum: Dame Marie Rambert collection of ballet prints
* Фотографии и портреты Мари Рамбер // Национальная портретная галерея, Лондон.

Կատեգորիա:20-րդ դարի լեհեր
Կատեգորիա:Անգլիացիներ
Կատեգորիա:Բալետ
Կատեգորիա:Բալետի արտիստներ
Կատեգորիա:Բրիտանացիներ