Պուշկին (քաղաք)

**Պուշկին**    (մինչև 1918 թվականը կոչվել է **Ցարսկոյե Սելո**, իսկ 1918 թվականից մինչև 1937 թվականը՝ **Դետսկոյե Սելո**), Սանկտ Պետերբուրգի Պուշկինի շրջանի դաշնային նշանակության քաղաք, իսկ 1936 թվականից մտել է Լենինգրադի վարչական ենթակայության տակ։ Համարվում է տուրիստական, գիտական, ուսումնական և ռազմա-արդյունաբերական խոշոր կենտրոն։ Ներառում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից պահպանվող հուշարձանների ցանկը, որպես «Սանկտ Պետերբուրգի պատմական կենտրոն և հուշարձանների հարակից համալիրներ»։

Բնակչությունը՝ 106 087 մարդ (2017)։

Քաղաքի միջով է անցնում Սանկտ Պետերբուրգ-Վիտեբսկ երկաթուղային գիծը, նրա տարածքում առկա են Ցարսկոյե Սելո երկաթուղային կայարանը և Դետկոելսկայա կայարանը։ Սանկ Պետերբուրգի, Վիտեբսկի կայարանի և Ցարսկոյե Սելոյի միջև եղած հեռավորությունը կազմում է 23 կիլոմետր։ Սանկտ Պետերբուրգի Պոչտամտը և Պուշկինի № 1 կապի բաժանմունքը գտնվում են 24 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Քաղաքը գտնվում է Մերձնևյան դաշտավայրի սահմանին։

## Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր
### Ռելիեֆ և երկրաբանական կառուցվածք

Քաղաքը գտնվում է Նևա գետի ձախ ափին՝ Մերձնևյան դաշտավայրի սահմանին։ Լանդշաֆտը բավականին բազմազան է՝ հովիտներ, հարթավայրեր, անտառների փոխարինող լեռներ, լանջեր և գյուղատնտեսական նշանակության հողեր։ Բազմաթիվ աղբյուրներ առաջացնում են հոսանք և լճակներ։

300-400 միլիոն տարի առաջ՝ պալեոզոյան դարաշրջանում տարածքը ծածկված է եղել ծովով։ Այդ ժամանակահատվածի նստվածքային հանքավայրերը՝ ավազաքար, ավազ, կավ և կրաքար, ծածկում են բյուրեղային հիմքը (ավելի քան 200 մետր), որը բաղկացած է գրանիտից, գնեյսից և դիաբազից։ Ներկայիս ռելիեֆը ձևավորվել է սառցադաշտային ծածկույթի ձևավորման արդյունքում (Վալդայի վերջին սառեցումը եղել է 12 հազար տարի առաջ)։ Սառցադաշտերի ետ քաշվելուց հետո ձևավորվել է Լիտորինա ծովը, որի մակարդակը 7-9 մետր բարձրության վրա էր։ 4 հազար տարի առաջ ծովի ետ քաշվելուց հետո, ձևավորվել է Նևա գետի հովիտը։ Հովիտը կազմված է սառցադաշտային նստվածքներից։ Վերջին 2,5 հազար տարվա ընթացքում ռելիեֆը գրեթե անփոփոխ է մնացել։

### Կլիմա
Պուշկին քաղաքի կլիման մեղմ ու խոնավ է, անցումային ծովից դեպի մայրցամաքային։ Օրվա երկարությունը տատանվում է ձմռան նախօրեին 5 ժամ 51 րոպեից մինչև 18 ժամ 50 րոպե ամառային արևադարձում։ Ամառաը կարճատև է ու տաք, ձմեռը երկար է, անկայուն, հաճախակի ջերմացմամբ։ Գարունն ու աշունը երկարատև են։ Դրական օդի ջերմաստիճանը գերազանցում է ապրիլից մինչև նոյեմբերի առաջին տասնամյակի վերջը։ Ամենաթեժ ամիսը փետրվարն է։ Միջին տարեկան տեղումների քանակը 590 մմ է։

Քամիների ուղղությունը հարավային է։ Քաղաքը բնութագրվում է օդի զանգվածների հաճախակի փոփոխությունների պատճառով, որոնք մեծապես հանգեցնում են ցիկլոնային գործունեության։ Ամռանը գերակշռում են արևմտյան և հյուսիս-արևմտյան քամիները, ձմռանը՝ արևմտյան եւ հարավ-արևմտյան քամիները։ Քաղաքում «քամու վարդը» ապահովում է թարմ, բուժիչ, մաքուր օդը տարվա ցանկացած եղանակին։

Առավել ամպամած են նոյեմբեր, դեկտեմբեր և հունվար ամիսները։ Նվազագույն ամպամածություն է նկատվում  մայիս, հունիս և հալիս ամիսներին։ Արևոտ օրերի քանակը 240 օրից ոչ պակաս է։ Մայիսի 25-26-ին և հուլիսի 16-17-ին սկսվում է «սպիտակ գիշերներ» սեզոնը։ Այս ժամանակ արևը կարճ ժամանակով գալիս հորիզոն, իսկ հուլիսի վերջին ցերեկվա ժամերի քանակը գրեթե 19 ժամ է։

Պուշկին քաղաքի ռեսուրսային ներուժի հիմքը թարմ մակերևույթը և ստորերկրյա ջրերն են։

Օդի ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան ցուցանիշները։

### Հողեր, բուսական և կենդանական աշխարհ
Մինչև քաղաքի հիմնադրումը, տարածքը ծածկված էր փշատերև անտառներով (սոճի և եղևնի), լայնածավալ տերևների և հարթավայրի խառնուրդով։ Գերակշռում են մակերերեսային տորֆ, պոդզոլային հողերը։ Մարդկանց ինտենսիվ տնտեսական գործունեության արդյունքում բնական լանդշաֆտը իր տեղն է զիջել մշակութային լանդշաֆտին։ Այժմ այստեղ գերակշռում են գյուղատնտեսական փոքր տեղամասերի երկրորդային նշանակություն ունեցող կաղամախի և կեչու անտառները և ուռենիները։ 18-19-րդ դարերում ձեւավորվել է Պուշկին քաղաքի պուրակային գոտին՝ 704 հա տարածքով (Եկատերինյան, Ալեքսանդրովսկի, Բաբոլովսկի այգիները)։

Պուշկինի մոտակայքում հանդիպում են նապաստակներ և մշկառնետներ։ Քաղաքը մեծ թվով թռչունների, սողունների և անողնաշարավորների տունն է։

Էկոլոգիապես դա մաքուր տարածաշրջան է, որը պայմանավորված է միկրոկլիմայով և վարչարարության խիստ բնապահպանական քաղաքականությամբ։

## Պատմություն
### Քաղաքի առաջացում

Շվեդիայի ժամանակ (1609-1702) Եկատերինյան պալատի տարածքում եղել է Սաարի Մոիսի շվեդական ազնվական կալվածքը։ Այն մի փոքրիկ կալվածք էր, որը բաղկացած էր փայտե տանից, տնտեսական հենարաններից և համեստ այգիներից, որոնք բաժանված էին չորս հրապարակներում երկու ուղղահայաց թաղամասերի։ Առաջին անգամ այս բնակավայրը հիշատակվում է Նիկոլսկի Իզորսկի պոգոստում, 1501 թվականին «Նովգորոդի Վոտսկի հնգամասի մարդահամարի գրքում»։ Բորիս Գոդունովի համար կազմված քարտեզներում գույքն ունի «Սարիցա» անվանումը։ Ավելի ուշ, ռուս ժողովրդական էթիմոլոգիայի ազդեցության տակ անունը վերափոխվեց «Սաարսկույու Միզա», այնուհետեւ «Սաարսկոյե սելո», և, ի վերջո, դարձավ Ցարսկոյե Սելո։

Այս տարածաշրջանից Շվեդիայից դուրս գալուց հետո Պետրոս I-ը ներկայացրեց բնակիչ Ա.Մ. Մենշիկովին, իսկ ավելի ուշ, 1710 թվականի հունիսի, 13 (24)-ին Սարսկայա Միզան (43 գյուղ և նրանց հետ վերագրված հողերը) ներկայացվեց Մարտա Սավրոնսկային, որն էլ 1712 թվականին ներկայացրեց Եկատերինա I-ին։ 1710 թվականի հունիսի 13 (24) քաղաքի հիմնադրման ամսաթիվն է։ 1718-1724 թվականներին, ճարտարապետ Յոհան Բրաունշտեյնի նախագծի համաձայն, այստեղ կառուցվեց մի փոքրիկ երկհարկանի քարե պալատ, օժանդակ շենքերով շրջապատված։ Այգին թարմացվեց, վերափոխվեց լանդշաֆտային ճարտարապետության վարպետ Ռոուզի կողմից։ 1719 թվականին և 1722 թվականին ստորին տաղավարում երկու ջրամբար են փորել։

Պալատից ոչ հեռու պալատական ծառաների բնակավայր կար։ 1716 թվականին կառուցվել է Վերափոխման փայտե եկեղեցին։ Այդ պահից սկսած Սարսկայա Միզան վերածվում է Ցարսկոյե Սելոյի։ 1720 թվականին ստեղծվել է Ցարսկոյե Սելոյի առաջին փողոցը` Սադովայան (սկզբնական անվանումը եղել է Առաջնային փողոց)։ 1721 թվականին Սուզդալսկի մարզի գյուղացիները ստեղծեցին Կուզմինսկայա Սլոբոդա։ 1734 թվականին սկսվեց քաղաքի ամենահին քարե շենքի՝ Զնամենսկի եկեղեցու շինարարությունը։

### Կայսերական նստավայր
[thumb|250px| [Եվգենի Լանսերե: Կայսրուհի Ելիզավետա Պետրովնան Ցարսկոյե Սելոյում: Գուաշ: 1905 թվական]]

Ելիզավետա Պետրովնայի թագավորությունում Ցարսկոյե Սելոն դարձավ կայսերական նստավայր, որի շուրջ ձևավորվեց բնակավայր։ 1740-1750 թթ. Եկատերինա I-ի համեստ պալատում վերակառուցվել է շքեղ ամառային նստավայր։ 1751-1756 թվականը Եկատերինյան պալատի վերակառուցումը իրականացվել է ճարտարապետ Վարֆոլոմեյ Վարֆոլոմեևիչ Ռաստրելլիի կողմից։ Պալատի հիմնական առանձնահատկությունների մեջ մտնում է տեսքը, որը նրան տրվել է Ռաստելլիի կողմից։ 1755 թվականին, երրորդ Ձմեռային պալատից, այստեղ տեղափոխվեց Սաթե սենյակ։ Միևնույն ժամանակ, եղել է այգու ընդարձակում և դրա հարավային սահմանը դարձնում են ստորին լճերը։ Այգում հայտնվել են քանդակների և պուրակների տաղավարներ։ Պարկի ջրամբարների ջրամատակարարման համար Վիտոլովսկի աղբյուրից (6 կիլոմետր հեռավորության վրա Ցարսկոյե Սելոյից) փորվել է ջրանցք։ Այդ ժամանակահատվածում ձևավորվեց Սադովայա փողոցի տեսքը։ Վերին մասում հայտնաբերվել են մի քանի նմանատիպ «զավթիչ» տներ, որոնք կառուցվել են Սավվա Չևակինսկու նախագծով `բարոկկո ոճով, իսկ ներքևում՝ մեծ քարե ջերմոց։

1770-ական թվականների սկզբին բնակավայրը աճեց դեպի հիմնական պալատական համալիրի հյուսիս-արևելք։ Եկատերինա II-ը փորձեց կարգավորել բնակչության հետագա աճը։ 1780 թվականի հունվարի 17-ին հրամանագիրը կարգադրեց Ցարսկոյե Սելոյից Նովգորոդ ճանապարհի աջ կողմում, իսկ ձախ կողմում՝ Պորխով գնալու համար կառուցել «Սոֆիա» կոչվող քաղաքը:Սոֆիայի քաղաքը ստեղծվելուց հետո իր սեփական վարչակազմը հայտնվեց մարզպետի, քաղաքապետի, քաղաքապետարանի հետ, որը չենթարկվեց Ցարսկոյե Սելոյին։ Ցարսկոյե Սելոյում տան կառուցումը արգելվեց, և Սոֆիայում բնակություն հաստատեցին պաշտոնյաները, առևտրականները և հոգևորականները։ Եկատերինան հրամայեց լողավազաններ կառուցել Ցարսկոյե Սելո և Սոֆիա խմելու ջուր մատակարարելու համար։ Սոֆիայի քաղաքը բաժանված էր առանձին պարբերական հրապարակների։ Սկզբում հրապարակի մոտ կառուցվել է Սուրբ Կոնստանտինայի փայտե եկեղեցին, իսկ 1788 թվականին հրապարակում կառուցվել է քարե Սուրբ Սոֆիայի տաճարը։

1770-ական թվականներին  Մեծ Պալատի արևմտյան մասում ստեղծվեց նոր լանդշաֆտային այգի (այսուհետ` Ալեքսանդրովսկի պարկ)։ 1782 թվականին կառուցվեցին Օրլովի դարպասները։ 1792-1795 թվականներին Նոր այգիի հյուսիս-արևելյան սահմանում ապագա կայսր Ալեքսանդր I-ի համար, Ջակոմո Կվարենգի նախագծի շրջանակներում կառուցվում է Ալեքսանդրյան պալատ։

Ահա թե ինչպես է 1794 թվականին Մեծ Պալատի և Սոֆիայի բնակավայրը նկարագրում  Ի. Գեորգին.

1808 թվականին կայսր Ալեքսանդր I-ը Ցարսկոյե Սելոն միացրեց Սոֆիայի հետ և ստացավ քաղաքի կարգավիճակ` Ցարսկոսելսկո գավառի կենտրոն։ Քաղաքին բնորոշ էր շենքերի «Ալեքսանդրովյան հին ոճը»։

### Քաղաքի անուններ
աջից|192пкс
Իր պատմության ընթացքում քաղաքի անունը փոփոխվել է մի քանի անգամ՝

Սարսկայա Միզա՝ 1710-ական թվականներ

Սարսկոյե Սելո՝ 1710 թվականի վերջից մինչև 1724 թվականի օգոստոսը

Բլագավեշեսկոյե՝ 1724 թվական՝ օգոստոս-ստպտեմբեր

Սարսկոյե Սելո՝ 1724-1780 թվականներ

Ցարսկոյե Սելո՝ 1780-1917 թվականներ

1808-1820 թվականներին միաժամանակ Սոֆիա

Սոլդատսկոյե Սելո՝ 1917-1918 թվականներ

Դետսկոյե Սելո (Մոիսեյ Ուրիցկի պատվին)՝ 1918 թվականի նոյեմբեր 20-ից մինչև 1937 թվականի փետրվարի 9

Պուշկին՝ 1937 թվականի փետրվարի 9-ից։

## Ժողովրդագրություն
Աշխատունակ բնակչությունը կազմում է բնակիչների 63%-ը, 13%-ը ավելի երիտասարդ է, 24%-ը ավելի տարեց են։ 2008 թվականին ծնելիության մակարդակը կազմել է 1278 երեխա (ավելի քան 137-ը 2007 թվականին)։ Սակայն դա գրեթե կեսն է, որը անհրաժեշտ է բնակչության վերարտադրության համար։ Ամուսնությունից դուրս ծնվեց 285 երեխա։ Նրանց 60%-ը գրանցված է երկու ծնողների խնդրանքով։ Սա ապացույց է քաղաքացիական ամուսնության միությունների մասին։ 2009 թվականին գրանցվել է 1471 ամուսնություն և 742 ամուսնալուծություն։ 27 տարեկանից ցածր տղամարդկանց և կանանց թվաքանակի տարբերությունը կազմում է ավելի քան 4,5 հազար մարդ։ Ընդհանուր բնակչության շրջանում կանանց թիվը կազմում է 54%, սակայն այդ առավելությունը հասնում է հաշմանդամ տարիքի բնակչության (1000 մարդ `2700 կին)։ Բնակիչների միջին տարիքը 40 տարի է։ Սոցիալ-դեմոգրաֆիկ ցուցանիշները ցույց են տալիս բնակչության ծերացումը։ 10 տարիների ընթացքում տարեց քաղաքացիների թիվը կարող է աճել 9100 մարդով (30%)։

Ըստ Սանկտ Պետերբուրգի և Լենինգրադի դաշնային միգրացիոն ծառայության, 2009 թվականի առաջին 11 ամիսներին Պուշկինում միգրացիայի համար գրանցվել է 19 316 օտարերկրյա քաղաքացի, որից 3,5 հազարը 2008 թվականին են եկել։ Տարածաշրջանում աշխատելու նպատակով 1377 մարդ է ժամանել, 435 օտարերկրյա քաղաքացիներ Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիություն են ստացել, որից ավելի քան 146-ը 2008 թվականին։

Պուշկինի բնակչության դինամիկան (հազար մարդ).

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:102729
ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1817 color:gray1 width:1 
   from:0 till:4000 width:15  text:4,0 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1897 color:gray1 width:1 
   from:0 till:22400 width:15  text:22,4 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1910 color:gray1 width:1 
   from:0 till:30880 width:15  text:30,9 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:19300 width:15  text:19,3 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:56000 width:15  text:56,0 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:46000 width:15  text:46,0 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:70000 width:15  text:70,0 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:90000 width:15  text:90,0 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1987 color:gray1 width:1 
   from:0 till:97000 width:15  text:97,0 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1992 color:gray1 width:1 
   from:0 till:95100 width:15  text:95,1 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1996 color:gray1 width:1 
   from:0 till:93600 width:15  text:93,6 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:84628 width:15  text:84,6 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2003 color:gray1 width:1 
   from:0 till:84600 width:15  text:84,6 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2007 color:gray1 width:1 
   from:0 till:96000 width:15  text:96,0 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:99380 width:15  text:99,4 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2011 color:gray1 width:1 
   from:0 till:92889 width:15  text:92,9 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2012 color:gray1 width:1 
   from:0 till:95239 width:15  text:95,2 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2013 color:gray1 width:1 
   from:0 till:97340 width:15  text:97,3 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2014 color:gray1 width:1 
   from:0 till:100753 width:15  text:100,8 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2015 color:gray1 width:1 
   from:0 till:101101 width:15  text:101,1 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2016 color:gray1 width:1 
   from:0 till:102729 width:15  text:102,7 textcolor:red fontsize:8px


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Государственный музей-заповедник «Царское Село». Официальный сайт
* Пушкин в энциклопедии «Мой город» 
* В городе Пушкина

Կատեգորիա:1710 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում