Ռացիոնավորում

մինի|2023 թվականի Արցախի շրջափակման օգտագործվող առաջին անհրաժեշտության ապրանքների ռացիոնի կտրոնները|262x262փքս
**Ռացիոնավորում** կամ **քվոտավորում**, սակավ ռեսուրսների, ապրանքների կամ ծառայությունների վերահսկվող բաշխում, կամ պահանջարկի արհեստական սահմանափակում։ Ռացիոնավորուման շնորհիվ սահմանվում է բաշխման ենթակա ռեսուրսի չափը՝ այն մասնաբաժինը, որը տվյալ օրը կամ պահին թույլատրվում է ստանալ բաշխվող ռեսուրսներից։ Տարբերում են ռացիոնավորման բազմաթիվ ձևեր, սակայն ամենատարածվածը գնի միջոցով ռացիոնավորումն է։

Ռացիոնավորումը հաճախ կիրառվում է գինը պահելու համար շուկայի հավասարակշռված կետում գտնվող գնից ցածր, որը ձևավորվում է առաջարկի և պահանջարկի ազատ շուկայի գործընթացի արդյումքում։ Այսպիսով, ռացիոնավորումը կարող է հավելել գների վերահսկման քաղաքականությունը։ Գների աճի պայմաններում ռացիոնավորման օրինակ է 1973 թվականի էներգետիկ ճգնաժամի ժամանակ մի շարք երկրներում բենզինի ռացիոնավորումը։

Գինը շուկայական հավասարակշռության կետի գնից ցածր պահելու պատճառներից մեկը կարող է լինել մուտքային բարձր արժեքը, որը կբարձրացներ շուկայական գինը։ Բարձր գները, հատկապես առաջին անհրաժեշտության ապրանքների դեպքում, անցանկալի են նրանց համար, ովքեր չեն կարող դրանք գնել։ Այնուամենայնիվ, տնտեսագետները նշում են, որ բարձր գները նպաստում են սակավ ռեսուրսների վատնման կրճատմանը և խթանում են արտադրության աճը՝ սուբսիդավորման և այլ արտոնությունների պարագայում։

Ռացիոնավորման կտրոնների կիրառումը ոչ գնային ռացիոնավորման միայն մեկ օրինակ է։ Օրինակ՝ սակավ ապրանքները կարող են բաշխվել նաև հերթագրման միջոցով։ Դա կարելի է տեսնել, օրինակ, զվարճանքի զբոսայգիներում, որտեղ մուտքի համար վճարում են մեկ անգամ, իսկ հետագա ատրակցիոններով օգտվելու համար այլ վճար չի գանձվում։ Նման օրինակ է նաև, ճանապարհային վճարի բացակայության դեպքում ճանապարհներին մուտքը բաշխվում է «առաջին եկողը՝ առաջին սպասարկվող» սկզբունքով, ինչը հանգեցնում է խցանումների։

Ռացիոնավորում կիրառող պետությունները հաճախ բախվում են այն խնդրին, որ ռացիոնացված ապրանքները  հաճախ ապօրինի վաճառվում են սև շուկայում։ Չնայած այն բանին, որ որոշ դեպքերում ռացիոնավորման համակարգերը կարող են լինել միակ իրագործելի տարբերակը ծանր իրավիճակում գտնվող հասարակությունների համար, դրանք սովորաբար շատ բացասական են դիտարկվում հանրության շրջանում, քանի որ սահմանափակում են անհատի սպառումը։

## Քաղաքացիական ռացիոնավորում
Քաղաքացինների համար ռացիոնավորումը շատ հաճախ ներդրվում է պատերազմական իրավաիճակների ժամանակ։ Օրինակ՝ ամեն անձ ստանում է «չափաբաժնի կտրոններ», որոնք թույլ են տալիս ձեռք բերել հաստատված քանակությամբ որևիցե ապրանք ամեն ամիս։ Ռացիոմավորվում են ավելի հաճախ սնունդը և առաջին անհրաժեշտության ապրանքները, որոնք դիտարկվում են սակավ, ինչպես նաև պատերազմի համար անհրաժեշտ ռեսուրսներ՝ վառելիք, անվադողներ, կաշի կամ թել՝ կոշիկի և հագուստի համար։
alt=A basket of fruits and vegetables sits in the foreground of the image. In the background, there are shadows of soldiers waving the American flag. The text below the imagery reads "Food is Ammunition – Don't Waste It".|մինի|1918 թվականի գովազդային պաստառը հորդորում է քաղաքացիններին խնայել սնունդ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Սննդի և ջրի ռացիոնավորումը նույնպես կարող են հանդիսանալ անհրաժեշտ արտակարգ իրավիճակների պայմաններում, ինչպիսիսն կարող են լինել բնական աղետը կամ ահաբեկչական հարձակումը։

ԱՄՆ-ում գործող Դաշնային արտակարգ կառավարման գործակալությունը հրապարակել է սննդի և ջրի ռացիոնավորման ուղեցույցը, երբ նրանք անվերարտադրելի են։ Ըստ այս գործակալության ստանդարտների մեկ անձը օրեկան պարտավոր է ամենաքիչը խմել 0,95լ ջուր և ավելին հատկացվի երեխաներին, կերակրող մայրերին և հիվանդներին։

### Առաջացում
աջից|մինի|Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Գերմանիայի կառավարության քարոզչական պաստառ, որտեղ մսի, հացի, շաքարի, կարագի, կաթի և ալյուրի անձնավորումները ներկայացնում են ռացիոնավորումը, 1916 թվական
Ռազմական Պաշարումներում շատ հաճախ նկատվում էր սննդի և այլ անհրաժեշտությունների պակաս։ Այդպիսի իրավիճակային պայմաններում չափաբաժինների տրամադրման քանակի որոշումը հիմնվում էր տարիքի, սեռի, ռասսայական պատկանելիության և սոցիալական դասակարգումով։ Լուցկնովի շրջափակման ժամանակ (1857 թվականի հնդկական ապստամբություն), կանայք ստանում էին տղամարդկանց երեք չորորդ մասնաբաժինը ուտելիքի, մինչ երեխանները ստանում էին միայն կեսը։ Իսկ այլ շրջափակման դրվակում՝ Լեդիսմիթի (անգլո-բուրական պատերազմ), սպիտակամորթ չափահասները ստանում էին նույն քանակությամբ սնունդի ռացիոն, ինչ զինվորները, մինչդեռ երեխանները ստանում էին միայն դրա կեսը։ Հնդիկ և սևամորթ բնակչության սննդիր ռացիոնը զգալի չնչին էին։

Արդի առաջին ռացիոնավորման համակարգերը ներդրվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Տուժելով բրիտանական բլոկադայից, Գերմանիայում ներդրվեց ռացիոնավորման համակարգ, որը իրավիճակի վատթարացման զուգահեռ ընդլայնվեց։ Չնայած Բրիտանիան չէր տուժում սննդի պակասից, քանի որ նավերով մատակարարվում էր սնունդը, սակայն խուճապային գնումների պատճառով, պատերազմի ավարտին ներդրվեց ռացիոնավորում առաջին հերթին շաքարի համար, հետագայում՝ մսի։ Կարծիք կա, որ այն բարելավել է երկրի ընդհանուր առողջական վիճակը՝ «անհրաժեշտ սննդամթերքի սպառման հավասարեցման» միջոցով։ Ռացիոնավորումը կազմակերպելու համար 1918 թվականի հուլիսի 15-ին ներդրվեցին ռացիոնավորման գրքաչափեր՝ կարագի, մարգարինի, խոզաճարպի, մսի և շաքարի համար։ Պատերազմի ընթացքում միջին օրական կալորիականությունը նվազեց ընդամենը երեք տոկոսով, սակայն սպիտակուցների օգտագործումը՝ վեց տոկոսով։

Սննդի ռացիոնավորումը հայտնվեց նաև Լեհաստանում Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, և ռացիոնավորման թղթիկները օգտագործվում էին մինչև լեհ-խորհրդային պատերազմի ավարտը

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
աջից|մինի|Մեծ Բրիտանիայում օգտագործվող երեխայի ռացիոնի գրքույկը
Ռացիոնավորումը դարձավ համատարած Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Ռացիոն գրքույկները և կտրոնները սկսեցին հաճախ օգտագործվել և ամեն ընտանիք ուներ սահմանված բարիքի բաժին կախված ընտանքիի մեծությունից, երեխաների տարիքից և եկամուտից։ Բրիտանիայի սննդի նախարարությունը կրկին ներդրեց ռացիոնավորման գործընթացները, որպես համոզմունք, որ բնակչությունը խնդիր չի ունենալու սովի հետ, երբ սննդի արտադրությունը և ներմուխումը սահմանափակված էին տղամարդկանց պատերազմում ներգրաված լինելու պատճառով։

Ռացիոնավորումը որպես գիտական բազիս դիտարկվել է Էլզի Վիդովսոնի և Ռոբերտ ՄակՔեյնսի կողմից, Քեմբրիջ համալսարանի Փորձնական բժշկության դեպարտամենտում։ Նրանք ուսունմնասիրել են մարդու քիմիական կազմը և սննդակարգի ազդեցությունը տարբեր այլուրների օգտագործման ժամանակ։ Վիդովսոնը նույնպես ուսումնասիրել է  մանկական սննդակարգի ազդեցությունը մարդու ֆիզիկական զարգացման վրա։ Նրանք ուսումնասիրել են աղի և ջրի պակասի տարբեր ազդեցությունները և կազմել առաջին աղյուսակները՝ համեմատելու սննդամթերքի սննդային պարունակությունը պատրաստելուց առաջ և հետո։ Նրանք նույնպես համարվում են 1940-ին հրապարակված Բժշկակամ հետազոտությունների խորհրդաժողովում *«Սննունդների քիմիական կազմերը»* համահեղինակները։ Նրանց գիրքը՝ *«ՄակՔեյնսի և Վիդվոսոն*», դարձել է առողջ ապրելակերպի հետևորդների համար հայր-գիրք՝ կազմավորելով արդի սննդակարգի մտածելակերպի հիմքերը։
ձախից|մինի|«Փորիր հանուն հաղթանակի» քարոզարշավի պաստառ՝ խրախուսելով բրիտանացիներին համալրել իրենց ռացիոնները բանջարանոցներ և հողամասեր մշակելով։
1939 թվականին Մեծ Բրիտանիայում փորձարկել էին, արդյոք պետությունը կարող է գոյատևել միայն սննդի ներքին արտադրության  շնորհիվ, առանց ներմուծման: Օգտագործելով 1938 թվականի սննդի արտադրության տվյալների հիման վրա, այլ կամավորների կերակրում էին սահմանափակ սննդակարգով՝ միաժամանկ սիմուլացնելով ֆիզիկական ծանր աշխատանքը, որը հավանաբար ստիպված կլինեին կատարել բրիտանացիները պատերազմի պայմաններում։ Գիտնականները հայտնաբերեցին, որ փորձի մասնակիցների առողջությունն ու աշխատունակությունը երեք ամիս անց մնում էին շատ լավ։ Նրանք նաև նախաձեռնել էին առաջին պարտադիր վիտամինների և հանքանյութերի ավելացումը սննդամթերքին՝ սկսելով հացի մեջ կալցիումի ավելացումից։ Նրանց աշխատանքը դարձավ պատերազմի տարիների խնայողական սննդակարգի հիմքը, որը խթանում էր Սննդի նախարար լորդ Վուլթոնը։

Այնուամենայնիվ բրիտանական պատերազմական ժամանակա սննդակարգը չի եղել այնքան խիստ, ինչ քեմբրիջյան հետազոտության մեջ, քանի որ գերմանական սուզանավերը ձախողեցին մատակարարման կտրման փորձերը, բայց ռացիոնավորումը բարելավել բրիտանացիների առողջությունը՝ մանկական մահացությունը նվազեց և կյանքի տևողությունը երկարացավ։ Սա պայմանավորված էր նրանով, որ բոլորն ունեին հասանելիություն բազմազան և բավարար սննդանյութեր պարունակող սննդակարգի։

Առաջին վերահսկվող լայն սպառման ապրանքը դարձավ բենզինը։ 1940 թվականի հունվարի 8-ին բեկոնը, կարագը և շաքարավազը  ռացիոնացվեցին։ Այդ ապրանքներին հետևեցին հաջողաբար ռացիոնացման շեմը միսը, թեյը, ջեմը, բիսկվիտ, շիլաներ, պանիր, ձու, խոզաճարպ, պահածոյացված և չորացված մրգեր։  Թարմ բանջարեղենը և մրգերը ռացիոնացված չեն եղել, բայց նրանց մատակարարումը սահմանափակված էր մնում։ Շատերը աճացնում էին իրենց սեփական բանջարեղենները՝ ոգևորված «Փորիր հանուն հաղթանակի» հաջողված քարոզարշավով։ Ամենահակասական երևույթն այն էր, որ հացը մինչև պատերազմի ավարտի չռացիոնացված, դրա փոխարեն ներդնվել էր ամբողջական ալյուրից պատրաստված «ազգային հացը», որը բազմաթիվ տնային տնտեսուհիների դուր չէր գալիս․ այն համարվում էր փափուկ, մոխրագույն և հեշտ մեղադրվող մարսողական խնդիրների առաջացման մեջ։ Ձկնեղենը չռացիոնացվեց, բայց նրա գները զգալի բարձրացել էին։
աջից|մինի|հերթ Համակցված ռացիոնացման գրասենյակի մոտ, Նոր Օրլեան, 1943
1941 թվականի մայիսին Վուլթոնը դիմեց ամերկացիներին՝ նվազեցնել որոշ մթերքների սպառումը, որպեսզի դրանցից ավելին հնարավոր լինի տեղափոխել Միացյալ Թագավորություն։ Գնային վարչակազմի գրասենյակը (OPA) նախազգուշացրեց ամերիկացիներին  բենզինի, պողպատի, ալյումինի և էլեկտրաէներգիայի հնարավոր պակասի մասին։ Ըստ նրանց՝ գործարանների ռազմական արտադրության անցման և բազմաթիվ կարևոր պաշարների օգտագործման պայմաններում ռացիոնավորումը կդառնա անհրաժեշտություն, եթե երկիրը մտնի պատերազմի մեջ։ Փերլ Հարբորի վրա հարձակումից հետո նոր ներդրվեց ռացիոնացման համակարգ։ 1942 թվականի հունիսին հիմնադրվեց Համակցված սննդամթերքի խորհուրդը, որը համակարգում էր դաշնակիցների սննդամթերքի համաշխարհային մատակարարումը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ԱՄՆ-ից  և Կանադայից Բրիտանի ուղղվող հոսքերին։
ձախից|մինի|«Ուսանող երեխան ոգևորված առաջին անգամ է օգտագործում Երկրորդ պատերազմի ռացիոնացման գրքույկը։ Քանի որ շատ ծնողներ մասնակցում են պատերազմի աշխատանքներին, երեխաներին սովորեցնում են միավորների ռացիոնավորման սկզբունքները՝ ընտանիքի գնումները հեշտացնելու համար։» 1943 թվական
Ամերիկացի քաղաքացիները առաջին անգամ ստացան ռացիոն գրքույկներ՝ *«Ռազմական ռացիոնի գրքույկ համար առաջին»* կամ *«Շաքարավազի գրքույկ»*, ավելի քան 100,000 դպրոցական ուսուցիչների, Ծնող-ուսուցիչ ասոցիացիաների և այլ կամավորերի շնորհիվ։ Շաքարավազը դարձավ առաջին լայն սպառման ապրանքը, որը ռացիոնացվեց։ Հրուշակագործները, պաղպաղակ արտադրողները և այլ կոմերցիոն արտադրողները ստացան օգտագործման նորմայի 70%-ը։ Սուրճը ռացիոնացվեց 1942 թվականի նոյեմբերի 27-ին 0,45կգ ամեն հինգ շաբաթը։ 1942 թվականի վերջին ևս ինը ապրանքների ռացիոնացվեցին՝ գրչածրագրեր, բենզին, հեծանիվներ, կոշիկներ, մետաքս, նայլոն, մարգարին, մշակված սնունդ (պահածոյացված, շշալցված և սառեցված), չրեր, պահածոյացված կաթ, վառելափայթ և ածուխ, ջեմեր, ժելեներ և մրգային կարագներ արդեն ռացիոնավորվում էին մինչև 1943 թվականի նոյեմբեր։

Ռացիոնային գրքույկների տրամադրման և օգտագործված դրոշմապիտակները վկայականների հետ փոխանակելու աշխատանքը կատարվում էր մոտ 5 500 տեղական ռացիոնավորման հանձնաժողովների կողմից, որոնք հիմնականում կազմված էին կամավորներից։ Վառելիքի ռացիոնավորման արդյունքում ավտոմրցարշավների բոլոր ձևերը, ներառյալ «Ինդիանապոլիս 500»-ը, արգելվեցին։ ԱՄՆ-ում ռացիոնավորումը ամբողջությամբ վերացվեց 1946 թվականին։
աջից|մինի|Տանյա Սավիչևայի օրագիրը՝ 11 տարեկան մի աղջկա, ներառում է նրա գրառումներում սովի և իր ընտանիքի անդամների մահերի մասին․ սկզբում՝ քրոջը, ապա տատիկին, հետո եղբորը, այնուհետև մորեղբորը, հետո մյուս մորեղբորը, և վերջում մորը։ Վերջին երեք գրառումներում նշված է․ «Սավիչևները մահացան», «Բոլորը մահացան» և «Միայն Տանյան է մնացել»։ Պաշարումը վերապրելուց քիչ ժամանակ անց Տանյան մահացավ աղիքային տուբերկուլյոզից։
Խորհրդային Միությունում սնունդը ռացիոնացվեց 1941 թվականին և վերացվեց 1947-ին։ Մասնավորապես, պաշարված Լենինգրադում հացի օրական չափաբաժինը սկզբում սահմանվել էր 800 գրամ։ 1941 թվականի վերջում այն նվազեցվել էր մինչև 250 գրամ  աշխատողների համար և 125 գրամ մնացած բնակիչների համար, ինչի հետևանքով սովից մահերի թիվը կտրուկ աճեց։ 1942-ից սկսած հացի օրական չափաբաժինը բարձրացվեց մինչև 350 գրամ աշխատողների և 200 գրամ մյուսների համար։ Այդ շրջանի վավերագրերից մեկն է Տանյա Սավիչևայի օրագիրը, որտեղ նա գրանցել էր պաշարման ընթացքում իր ընտանիքի բոլոր անդամների մահերը։

Ռացիոնավորում է իրականացվել նաև մի շարք բրիտանական տիրույթներում և գաղութներում։ Ավստրալիայում հագուստի ռացիոնավորումը ներդրվել է 1942 թվականի հունիսի 12-ից, իսկ որոշ սննդամթերքների՝ 1943-ից։ Կանադայում 1942-ից մինչև 1947 թվականը ռացիոնավորվել են թեյը, սուրճը, շաքարավազը, կարագը և մեխանիկական պահեստամասերը։ Բրիտանական Հնդկաստանի Կոչին, Տրավանկոր և Մադրաս նահանգները ընտրել են հացահատիկի ռացիոնավորման համակարգը՝ 1943 թվականի աշնանից մինչև 1944 թվականի գարուն։ Եգիպտոսը 1945 թվականին ներդրել է հիմնական սննդամթերքների ռացիոնավորման քարտային սուբսիդիա, որը պահպանվել է մինչև 21-րդ դարը։ Նոր Զելանդիայում ռացիոնավորումը սկսվել է 1942 թվականին և հիմնական սննդամթերքների համար վերացվել է 1948-ին, սակայն կարագի ռացիոնավորումը շարունակվել է մինչև 1950 թվականը։

Նմանատիպ ռացիոնավորում է կիրառվել նաև Ճապոնական կայսրության ողջ տարածքում այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են բրինձը, դարձել էին սակավ, հատկապես այն բանից հետո, երբ ավերվեց գաղութներին սպասարկող տրանսպորտային ենթակառուցվածքը։

Շատ երկրներում գործել է նաև վառելիքի ռացիոնավորում, որը սահմանում էր, թե որքան բենզին կարելի է լցնել բաքի մեջ՝ կախված այն բանից, թե արդյոք վարորդը համարվում էր պատերազմի համար անհրաժեշտ մասնակից։

### Ռացիոնավորում խաղաղ ժամանակներում
աջից|մինի|1981-ից մինչև 1983 թվականի Լեհական կաթի ռացիոնի դրոշմապիտակները
Խաղաղա ժամանակներում քաղաքացիական սննդի ռացիոնավորումը կիրառվում էր բնական աղետներից հետո, արտակարգ իրավիճակներում կամ պետական տնտեսական քաղաքականություան ձախողումներից հետո՝ կապված արտադրության կամ բաշխման հետ, ինչպես նաև խիստ խնայողության ծրագրերի արդյունքում՝ այն երկրներում որտեղ ռացիոնավորված ապրանքները նախկինում ապահովել քին պետական գնումներով կամ սուբսիդիաներով, օրինակ՝ Իսրայելում։

Մեծ Բրիտանիայում ռացիոնավուրումը պահպանվեց մի քանի պատերազմից հետո։ որոշ դեպքերում այն նույնիսկ ավելի խստացվեց, քան պատերազմի ժամանակ․ օրինակ՝ երկու հիմնական սննդամթերք, որոնք պատերազմի ժամանակերբեք չէին ռացիոնավորվել՝ հացը և կարտոֆիլը, պատերազմից հետո դարձան քվոտավորման ենթակա։ Թեյը մնաց ռացիոնավորման ներքո միչև 1952 թվականը։ 1953-ին վերացվեց շաքարի և ձվի ռացիոնվորումը, իսկ 1954-ին արդեն բոլոր մնացած ապրանքները, երբ պանրի և մսի ռացիոնավարումը հանվեց։ 1974-ին շաքարավազի ռացիոնավորումը կրկին վերականգնվեց, երբ Կարիբյան արտադրողները սկսեցին ավելի շահավետ վաճառել ամերիկյան շուկային։

Որոշ կենտրոնացված պլանային տնտեսություններ խաղաղ ժամանակներում ներմուծել են ռացիոնավորման համակարգեր՝ հետպատերազմյան սննդի պակասի պատճառով։ Դա արել են Հյուսիսային Կորեան և Չինաստանը 1970-ական և 1980-ական թվականներին, ինչպես նաև Սոցիալիստական Ռումինիան1980-ականներին, Խորհրդային Միությունը՝ 1990-1991 թվականներին և Կուբան՝ 1962 թվակինց մինչ այսօր։
ձախից|մինի|Թել Ավիվի բնակիչները սննդի ռացիոն գնելիս 1954 թվական
1949-ից 1959 թվականներին Իսրայելում գործում էր խնայողության ռեժիմ, որի ընթացքում պարտադիր ռացիոնավորում էր իրականացվում։ Սկզբում ռացիոնավորվում էին միայն հիմնական սննդամթերքները՝ բուսայուղ, շաքարավազ և մարգարին, սակայն հետագայում ցուցակը ընդլայնվեց և ներառեց նույնիսկ կահույք և կոշիկ։ Ամեն ամիս յուրաքանչյուր քաղաքցի ստանում էր սննդի կտրոններ՝ վեց իսրայելական ֆունտի չափով և յուրաքանչյուր ընտանիքին հատկացվում էր լրացուցիչ կալորիականություն։ Միջինում իսրայելացու օրական սննդակարգը կազմում էր 2800 կիլակալորիա, իսկ երեխաների, տարեցների և հղի կանանց համար նախատեսվում էր լրացուցիչ կալորիականություն։

1952 թվականի Իսրայելի և Արևմտյան Գերմանիայի միջև կնքված Հայրենադարձության համաձայնագրից և դրան հաջորդող օտարերրյա կապիտալի հոսքից հետո Իսրայելի տնտեսությունը ամրապնդվեց և 1953-ին ռացիոնավորման մեծ մասը չեղարկվեց։ 1958-ին ռացիոնավորված ապրանքների ցուցակը կրճատվեց մինչև տասնմեկ անվանում, իսկ 1959-ին այն սահմանափակվեց միայն ջեմի, շաքարի և սուրճի վրա։

Կուբայում հիմնական ապրանքների ռացիոնավորումը ներդրվեց 1991 թվականին՝ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, որը մինչ այդ սուբսիդավորում էր կղզու տնտեսությունը։ Ռացիոնավաորումը սկսեց աստիճանաբար վերացվել 2000 թվականին՝ «հատուկ շրջանի» ավարտին, երբ Կուբան անցնում էր կատարել ավելի բազմազան և ինքնաբավ տնտեսության։ Սակայն այն ամբողջությամբ չվերացվեց և փոխարենը վերածվեց ապրանքներ ձեռք բերելու լրացուցիչ եղանակի՝ շուկաներից բացի։ Այս փորձը յուրահատուկ հեռացում էր դասական ռացիոնավորումից, քանի որ 2001-2019 թվականներին համակարգը գործում էր շուկաների հետ զուգահեռ, այլ ոչ թե դրանց փոխարեն։ Կուբացիները կարող էին որոշակի քանակությամբ ապրանքներ գնել «ազատված» գներով՝ օգտագործելով կտրոններ զգալիորեն նվազեցված արժեքով և միևնույ ժամանակ հնարավորություն ունեին ավելի շատ գնել սովորական շուկայական գներով։ 2019 թվականին Կուբան կրկին ներդրեց դասական սահմանափակող ռացիոնավորման համակարգ ՝ ի պատասխան ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից կղզու նկատմամբ խիստ պատժամիջոցներ սահմանման, ինչպես նաև Վենեսուելայից նավթամթերքների մատակարարման դադարեցման, որը այդ ժամանակ գտնվում էր սեփական տնտեսական ճգնաժամի մեջ։ Կուբայի նախագահը նոր համակարգը ներկայացրեց որպես զգալիորեն ավելի մեղմ՝ համեմատած 1991-2000 թվականների «հատուկ շրջանի» հետ, սակայն ընդունեց, որ այն բացասաբար կազդի սպառման վրա։

### Փախստականների օգնական ռացիոն
Օգնության կազմակերպությունները, ինչպիսիք են Պարենի համաշխարհային ծրագիրը, տրամադրում են սննդի ռացիոներ և այլ առաջին անհրաժեշոտության ապրանքներ այն փախստականների կամ տեղահանված անձանց, ովքեր գրանցված են ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակում և ապրում են փախստականների համար նախատեսված ճամբարներում կամ աջակցություն են ստանում քաղաքային կենտրոններում։ Յուրաքանչյուր գրանցված փախստական գրանցման պահին ստանում է ռացիոնային քարտ, որը օգտագործում է սննդի բաշխման կենտրոններից ռացիոններ ստանալու համար։ Յուրաքանչյուր անձի համար նախատեսված օրական 2100 կիլոկալորիան սահմանված է նվազագույն չափանիշների վրա, սակայն հաճախ չի ապահովվում ինչպես եղել է օրինակ՝ Քենիայում

Փախստականների կարգավիճակի վերաբերյալ կոնվենցիայի 20-րդ հոդվածի համաձայն՝ եթե ընդհանուր բնակչության համար գործում է քվոտավորման համակարգ, ապա փախստականները քվոտավորման հարցում պետք է հավասարեցվեն տվյալ երկրի քաղաքացիներին։

## Այլ տեսակներ
### Առողջապահական ռեսուրսների ռացիոնավորում
Ինչպես նկատել է Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական հանձնաժողովը Ազգային առողջապահական ծառայության վերաբերյալ 1979 թվականին, «անկախ առողջապահության վրա կատարվող ծախսերից՝ պահանջարկը, ամենայն հավանականությամբ, կաճի՝ հասնելով և գերազանցելով այդ ծախսերը»։ Առողջապահական ծախսերը վերահսկելու նպատակով բուժսպասարկման ռացիոնավորումը համարվում է զգայուն թեմա ԱՄՆ-ում, սակայն իրականում առողջապահական ծառայությունները քվոտավորվում են ամենուր։ Այն երկրներում, որտեղ պետությունը ապահովում է առողջապահական ծառայություններ, ռացիոնավորումը բացահայտ է։ Այլ վայրերում մարդկանց բուժօգնությունը մերժվում է անձնական ֆինանսների բացակայության կամ ապահովագրական ընկերությունների որոշումների պատճառով։ ԱՄՆ Գերագույն դատարանը թույլատրել է բժիշկներին վճարել բուժօգնության ռացիոնավորման համար՝ նշելով, որ պետք է գոյություն ունենա *«բժշկի վարձատրության և բուժօգնության ռացիոնավորման միջև որևէ խթանային կապ»*։ Նվիրաբերվող օրգանների պակասը հանգեցնում է դրանց ռացիոնավորմանը նույնիսկ այն դեպքում, երբ ֆինանսավորումը առկա է։

### Մշակույթային ռացիոնավորում
Ցենզուրան, գրադարանները և թանգարանները կարող են գործել՝ սահմանափակելու, կարգավորելու և բաշխելու թույլատրելի մշակութային բարիքները, փորձառությունները և ազդեցությունները լայն հասարակությանը։

### Վարկերի ռացիոնավորում
Վարկերի ռացիոնավորումը նկարագրում է այն իրավիճակը, երբ բանկը սահմանափակում է վարկերի տրամադրումը, նույնիսկ այն դեպքում, երբ բավարար միջոցներ ունի վարկեր տրամադրելու համար, և վարկերի մատակարարումը դեռ չի հասել վարկառուների պահանջարկին։ Վարկերի տոկոսադրույքը (վարկի գինը) փոխելը չի հավասարակշռում վարկերի պահանջարկն ու մատակարարումը։

### Ածխածնի ռացիոնավորում
Անձնական ածխածնային առևտուրը վերաբերում է արտանետումների առևտրի այնպիսի առաջարկվող սխեմաների, որոնց դեպքում արտանետումների վարկերը տրամադրվում են չափահաս անձանց՝ (մոտավորապես) հավասար չափաբաժնով մեկ շնչի հաշվով, ազգային ածխածնային բյուջեների շրջանակում։ Անձինք այնուհետև պարտավոր են հանձնել այս վարկերը վառելիք կամ էլեկտրաէներգիա գնելիս։ Նրանք, ովքեր ցանկանում կամ հարկադրված են արտանետել իրենց նախնական չափաբաժնով թույլատրածից ավելի, կարող են մասնակցել արտանետումների առևտրին և գնել լրացուցիչ վարկեր։ Իսկ նրանք, ովքեր արտանետում են նախնական չափաբաժնից պակաս, հնարավորություն ունեն վաճառելու իրենց ավելցուկային վարկերը։ Այսպիսով, անձնական առևտուրը նման է ընկերությունների միջև առևտրին ԵՄ ԱԱՀՍ (EU ETS) համակարգում։

Անձնական ածխածնային առևտուրը երբեմն շփոթում են ածխածնային փոխհատուցման (carbon offsetting) հետ, քանի որ երկուսն էլ ներառում են արտանետումների թույլտվության դիմաց վճարելու գաղափարը, սակայն իրականում դրանք բավականին տարբեր են։ Անձնական ածխածնային առևտուրը նախատեսված է պարտադիր լինելու և ապահովելու, որ պետությունները հասնեն իրենց ներքին ածխածնային արտանետումների սահմանաչափերին (ոչ թե փորձեն անել դա միջազգային առևտրի կամ փոխհատուցման միջոցով)։

## Ռացիոնացման մեխանիզմներ
մինի|աուչեր՝ մեկ զույգ տղամարդու կոշիկ գնելու համար, ուժի մեջ 1990-ից մինչև 1993 թվական
Ռացիոնավորման նպատակը որոշակի ռեսուրսի նվազագույն քանակի երաշխավորումն է կամ դրա օգտագործման առավելագույն սահմանաչափի կիրառումը։ Սովորաբար կառավարությունը որոշում է արդարացի բաժինը, օրինակ՝ համեմատական ընտանիքի անդամների քանակին։ Եթե մասնակիցները ունեն տարբեր իրավունքներ միևնույն ռեսուրսից ստանալու (նույնիսկ՝ երբ նրանց կարիքը նույնն է) և բոլորին բավարար չէ, ապա կարող է կիրառվել «բանկրոտության խնդրի» լուծման բազմաթիվ ալգորիթմներից մեկը։

1919 թ.-ից մինչև 1955 թ. Շվեդիան, 1944–1970 թթ. Ֆինլանդիան, ինչպես նաև 1920 թ. հուլիսի 1-ից մինչև 1925 թ. դեկտեմբերի 31-ը Էստոնիան փորձում էին սահմանափակել ալկոհոլի սպառումը՝ կիրառելով Բրատի համակարգը (շվեդերեն՝ motbok, ֆիններեն՝ viinakortti, էստոներեն՝ tšekisüsteem)։ Յուրաքանչյուր տնային տնտեսությանը տրվում էր գրքույկ, և ալկոհոլային խմիչք գնելուց հետո դրա մեջ դրվում էր դրոշմ՝ ըստ գնված ալկոհոլի քանակի։ Եթե գնորդը հասնում էր իր ամսական սահմանաչափին, ստիպված էր սպասել հաջորդ ամսվա սկիզբը նոր գնում կատարելու համար։Ռացիոնավորման չափաբաժինները որոշվում էին ըստ սեռի, եկամուտի, ունեցվածքի և սոցիալական կարգավիճակի․ գործազուրկներն ու նպաստառուները լիովին զրկված էին ալկոհոլ գնելու իրավունքից։ Բացի այդ, քանի որ motbok-ը տրվում էր յուրաքանչյուր ընտանիքին, այլ ոչ թե յուրաքանչյուր անհատին, կանայք ստիպված էին իրենց բաժինը կիսել ամուսնու հետ և փաստացի հաճախ չէին ստանում ոչինչ։ Մարդիկ հաճախ փորձում էին շրջանցել ռացիոնավորումը՝ օգտվելով ընկերների կամ նույնիսկ անծանոթների գրքույկներից, օրինակ՝ երիտասարդ կնոջը ընթրիքի հրավիրելով, իսկ ինքն օգտագործելով ալկոհոլի մեծ մասը, որը դրոշմավորվելու էր նրա գրքույկում։ Ալկոհոլի ռացիոնավորումը Շվեդիայում վերացվեց, երբ բացվեցին պետական Systembolaget խանութները, որտեղ ալկոհոլային խմիչքների գնումների սահմանափակում այլևս չկար։

Այլ դեպքերում, բաժինը կարող է միայն մոտավորապես գնահատվել ստացողի կողմից, օրինակ՝ այն գործարանի համար, որի էներգիայի սպառումը պետք է ռացիոնավորվի։ Այս պարագայում անհրաժեշտ է մեխանիզմ՝ զեկուցվող պահանջները կեղծելուց զերծ պահելու համար (այսինքն՝ ապահովելու ռազմավարական անկեղծությունը)։ Ենթադրենք՝ յուրաքանչյուր մասնակից հայտնում է իր իդեալական բաժինը։ «Միատեսակ ռացիոնավորման» դեպքում յուրաքանչյուր բաժինը սահմանվում է որպես մասնակիցի իդեալական պահանջի և որոշակի «առաստաղի» նվազագույն արժեքը, որտեղ այդ առաստաղն ընտրվում է այնպես, որ բոլոր բաժինների գումարը հավասարվի առկա քանակին։ Այլ կերպ ասած՝ ամենաքիչ պահանջողին սպասարկում են առաջինը։ Այս մեխանիզմը ռազմավարական անկեղծ է, խուսափում է ավելորդ կորուստներից (Պարետոյի օպտիմալություն) և հավասարներին վերաբերում է հավասարապես ։ Իրականում, դա միակ մեխանիզմն է, որը միաժամանակ ապահովում է այս հատկությունները։

Մատակարարման շղթայի անխափան կառավարման համար պաշարները երբեմն կարող են ռացիոնավորվել, ինչը երբեմն անվանում են «ռացիոնավորման խաղ»։

## Ծանոթագրություններ

* 

## Հավելյալ գրականություն
* Allocation of Ventilators in an Influenza Pandemic, Report of New York State Task Force on Life and the Law, 2007.
* Matt Gouras. "Frist Defends Flu Shots for Congress." *Associated Press*. October 21, 2004.
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Are You Ready?: An In-depth Guide to Citizen Preparedness – FEMA
* short descriptions of World War I rationing  – Spartacus Educational
* a short description of World War II rationing  – Memories of the 1940s
* Ration Coupons on the Home Front, 1942–1945  – Duke University Libraries Digital Collections
* World War II Rationing on the U.S. homefront, illustrated  – Ames Historical Society
* Links to 1940s newspaper clippings on rationing, primarily World War II War Ration Books  – Genealogy Today
* Tax Rationing
* Recipe for Victory:Food and Cooking in Wartime
* war time rationing in UK

Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Սոցիալական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսական պլանավորում
Կատեգորիա:Տնտեսական քաղաքականություն