Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայ

**Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայ** (), եղել է իրանյան և կենտրոնաասիական հետազոտող, նաև Արա Հանի Հարվարդի համալսարանի իրանյան հետազոտությունների վաստակավոր պրոֆեսոր  Studies at։ Նրա մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակը եղել է Իրանի և Կենտրոնական Ասիայի պատմության ուսումնասիրությունը մինչև 1000 թվականը։

Ծնվել է Բիրմինգհեմում (Ալաբամա)` վտարանդիների ընտանիքում։ Նա ուներ չորս երեխա։ Երկրորդն ամուսնացել էր իրանա-ամերիկյան գիտնական Իդեն Նաբիի հետ, որը դասավանդում էր Կոլումբիայի համալսարանում։ Ֆրայը ազատ խոսում էր անգլերեն, գերմաներեն, արաբերեն, պարսկերեն, ֆրանսերեն, ուզբեկերեն և թուրքերեն։

Նա հիմնականում հայտնի է Իրանի մասին իր ուսումնասիրություններով (իրանի ժողովուրդների, իրանական Կենտրոնական Ասիայի), Ավեստայի, Սոգդիան և իրանական այլ լեզուների և բարբառների մասին ունեցած գիտելիքներով)։

Ամենաշատը հայտնի է Իրանի, իրանցիների, իրանական Կենտրոնական Ասիայի մասին աշխատություններով։ Նրա հետազոտությունների ծավալը շատ մեծ  է և ներառում  է Բյուզանդիան, Կովկասը և Օսմանյան կայսրությանն պատմությունը։ Հետազոտությունները վերաբերում են Արևելյան Թուրքմենստանին, Ասորեստանին և ասորական ժողովուրդներին, հին և միջնադարյան արաբական արվեստին, իսլամական արվեստին, սուֆիզմին, չինական և ճապոնական հնագիտությանը, նաև տարբեր իրանական և ոչ իրանական լեզուներին  (պարթևերեն, սոգդիերեն, Խորաներեն լեզու,  բակտրերեն, նոր պարսկերեն, արաբերեն, թուրքերեն և նույնիսկ չինարեն, բացի հետազոտվող լեզուներից, ներառյալ ֆրանսերենը, գերմաներենը, իտալերենը և ռուսերենը։

## Վաղ կյանքը և կարիերան
Ֆրայը ծնվել է Բիրմինգամում` Ալաբամայում։ Սկզբում նա սովորել է Իլիոնի համալսարանում, որտեղ 1939 թվականին ստացել է պատմության և փիլիսոփայության բակալավրի աստիճան։ Նա 1940 թվականին Հարվարդի համալսարանում ստացել է մագիստրոսի աստիճան, իսկ 1946 թվականին՝ փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան (Փոքր Ասիայի պատմությամբ)։

Ֆրայը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կատարել է ստրատեգիական նշանակություն ունեցող ծառայություն։ Նա գտնվել է Աֆղանստանում և ճանապարհորդել է Մերձավոր Արևելքում, Կենտրոնական Ասիայում և Հարավային Ասիայում։ 1948 թվականին այցելել է Սար Մասհադ, և առաջին եվրոպացին է, որ գտել է դամբարան և հաղորդել Գուր -է-Դոխտարում գոյություն ունեցող դամբարանի մասին։ Նրա անվանումը (պարսկերերեն լեզվով նշանակում է Կույսերի գերեզման։

Նելսոն Ֆրայը վերադառնում է Հարվարդ, որպեսզի դասավանդի։ 1948-1990 թվական ները նա եղել է Հարվարդի ֆակուլտետի  անդամ, հետո դարձել է Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր, հրավիրված դասախոս և գիտնական։

* Հաբիբիա քոլեջ Քաբուլում (1942–44)
* Ֆրանկֆուրտի համալսարան (1959–60)
* Համբուրգի համալսարան (1968–69)
* Փահլավի համալսարան (1970–76)
* Տաջիկստանի համալսարան (1990–92).

## Ֆրայը պարսկական մշակույթի կողմնակից

Նելսոն Ֆրայը զգացել է, որ պարսկական քաղաքակրթությունը չի գնահատվում այլ մուսուլմանների կողմից, հատկապես` արաբների։ Նա գրում է.

1953 թվականի օգոստոսին Մուսադեղի անկումից ոչ շատ առաջ, ականավոր իրանցի լեզվաբան Ալի Աքբար Դեխոդան Ֆրային տվել է "Irandoost" (նշանակում է Իրանի բարեկամ) կոչումը։

Ֆրայը կողմնակից էր ժամանակակից ասուրացիների և հին մեսոպատամցիների  (Միջագետքի բնակիչներ) միջև գոյություն ունեցող պատմական ժառանգական կապին։

2004 թվականի հունիսի 27 ին տեղի է ունեցել արարողություն` նվիրված իրանյան հետազոտությունների բնագավառում պրոֆեսոր Ֆրայի ներդրման վաթսունամյա վաստակին` պարսկական լեզվով հետազոտական աշխատանքին և Իրանի պատմության ու մշակույթի վերաբերյալ ներդրմանը։

## Մատենագիտություն
* *The Near East and the Great Powers*, Harvard University Press, 1951
* *Iran*, George Allen and Unwin, London, 1960
* *The Heritage of Persia: The pre-Islamic History of One of the World's Great Civilizations*, World Publishing Company, New York, 1963. Reprinted by Mazda Publishers, 2004. www.mazdapublishers.com
* *Bukhara: The Medieval Achievement*, University of Oklahoma Press, 1965. Reprinted by Mazda Publishers, 1997. www.mazdapublishers.com
* *The Histories of Nishapur*, Harvard University Press, (Harvard Oriental Series, 45) 1965
* *Corpus Inscriptionum Iranicarum, vol. III*, Dura-Europos, London, 1968
* *Persia* (3rd edition) Allen and Unwin, London, 1969
* *The United States and Turkey and Iran*, Archon Books, 1971
* *Sasanian Remains from Qasr-i Abu Nasr. Seals, Sealings, and Coins*, Harvard University Press, 1973
* *Neue Methodologie in der Iranistik*, Wiesbaden, 1974
* *The Golden Age Of Persia: The Arabs in the East*, Weidenfeld & Nicolson, London, 1988
* *The heritage of Central Asia from antiquity to the Turkish expansion* Markus Wiener, Princeton, 1996
* *Notes on the Early Coinage of Transoxania; Numismatic Notes, 113*, American Numismatic Association, New York
* *Greater Iran*, Mazda Publishers, 2005, 
* *Ibn Fadlan's Journey To Russia*, 2005, Markus Wiener Publisher, 

## Տես նաև
* Նշանավոր ամերիկացիներ Իրանում
* Իրանագետներ

; Ուրիշ նշանավոր իրանագետ գիտնականներ
: Մեհրդադ Բահար
: Մերի Բոյսե
: Ռոման Գրիսման
: Միքայել Ռոաֆ
: Ջեյմս Ռ.Ռուսել
: Էրիխ Շմիդտ(հնէաբան)
: Ալիրեզա Շափուր Շահբազ
: Դավիդ Սթրոնաչ
: Ահմադ Թաֆազոլի
: Եհսան Յարշաթեր
: Աբդուլհուսեյն Զարինկուբ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Iranians pay tribute to Richard Nelson Frye, *Mehr News Agency*, July 5, 2004.
* Waghmar, Burzine. Obituary: Richard Nelson Frye (1920–2014). *Societas Iranologica Europaea* http://www.societasiranologicaeu.org/content/news.html .
*Professor Frye, a great American Iranologist wills to be buried in Iran  another
*Dr. Frye's statements at UCLA in March 2005
*Photos of Dr. Frye's lecture at UCLA, March 13, 2005
*Dr. Frye criticized the architectural development of modern Tehran.
*Excerpts from ''The Greater Iran: A 20th-Century Odyssey'', the memoirs of R. N. Frye
*Dr. Frye's page at the ''Iran Heritage'' website
*Dr. Frye's page at the ''Vohuman.org'' 
*Former President of Iran Mr. Khatami praised Dr. Frye 
*Ahmadinejad says 'Yes' to Prof. Frye 
*Frye, R. N. Reforms of Khosrow Anoushirvan, the Sasanian Shahanshah of Iran , *The History of Ancient Iran*, 1983.
* Syria and Assyria
*Cover story on Dr. Frye in OCPC magazine
*Frye, R. N. "Ethnic Identity in Iran." 2002.

Կատեգորիա:Ամերիկացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի իրանագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի թուրքագետներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լեզվաբաններ