Պլազմինոգեն ակտիվացնող

**Պլազմինոգեն ակտիվացնողներ,** սերինային պրոտեազներ, որոնք կատալիզում են պլազմինի ակտիվացումը՝ նրա զիմոգեն ձևի՝ պլազմինոգենի, պրոտեոլիտիկ ճեղքման միջոցով։ Պլազմինը կարևոր գործոն է ֆիբրինոլիզում՝ արյան մակարդման ընթացքում առաջացած ֆիբրինի պոլիմերների քայքայման գործընթացում։ Գոյություն ունեն պլազմինոգենի երկու հիմնական ակտիվացնողներ՝ ուրոկինազի տիպի պլազմինոգենի ակտիվացնող (uPA) և հյուսվածքային տիպի պլազմինոգենի ակտիվացնող (tPA)։ Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվացնողները կիրառվում են արյան մակարդման հետ կապված բժշկական վիճակների բուժման համար, ներառյալ էմբոլիկ կամ թրոմբոտիկ կաթվածը, սրտամկանի ինֆարկտը և թոքային էմբոլիան։

Պլազմինոգենի ակտիվացնողները արգելակվում են պլազմինոգեն ակտիվացնողի արգելակիչ-1-ով, պլազմինոգեն ակտիվացնողի արգելակիչ-2-ով և պրոտեին C-ի արգելակիչով։

## Գործառույթ
Պլազմինոգենը, որը հիմնականում արտադրվում է լյարդում, պլազմինի ոչ ակտիվ զիմոգեն ձևն է և շրջանառվում է պլազմայում փակ կոնֆորմացիայով, որը չի կարող ակտիվացվել։ Մակարդուկների կամ բջջային մակերեսների հետ կապվելը հանգեցնում է նրա կոնֆորմացիայի փոփոխությանը՝ թույլ տալով ակտիվացում պլազմինոգենի ակտիվացնողների միջոցով։ Պլազմինոգենի ակտիվացնողները իրականացնում են R561/V562 պեպտիդային կապի ճեղքումը՝ առաջացնելով ակտիվ պլազմին սպիտակուց, որը կատալիզում է ֆիբրինի պոլիմերների քայքայումը, որոնք կազմում են արյան մակարդուկների կառուցվածքը։

## Արգելակում
Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվացնողի և ուրոկինազի հիմնական արգելակիչը պլազմինոգենի ակտիվացնողի արգելակիչ-1-ն է (PAI-1)։ Պլազմինոգենի ակտիվացնողի արգելակիչ-1-ը սերինային պրոտեազ է, որը սինթեզվում է էնդոթելիալ բջիջների կողմից և հատուկ կերպով արգելակում է հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատորը (tPA) և ուրոկինազը (uPA)։ Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվացնողը և ուրոկինազը պլազմինոգենի ակտիվացնողներն են և հանգեցնում են արյան մակարդուկների քայքայմանը (ֆիբրինոլիզ)։

PAI-1-ի մակարդակները ուսումնասիրվել են նաև հիվանդների շրջանում՝ որոշ հիվանդությունների վրա դրանց ազդեցությունը պարզելու համար։ PAI-1-ի շիճուկային բարձր մակարդակներ են հայտնաբերվել ճարպակալում ունեցող անձանց շրջանում։ PAI-1-ի բարձր մակարդակները, ըստ երևույթին, մեծացնում են աթերոթրոմբոտիկ վիճակների ռիսկը և կարող են նպաստել անոթային հիվանդությունների զարգացմանը։

Պլազմինոգենի ակտիվացնողի արգելակիչ-2-ը (PAI-2) սերինային պրոտեազ է, որը ինակտիվացնում է tPA-ն և uPA-ն։ PAI-2-ը արտադրվում է ընկերքի կողմից և բարձր քանակներով հայտնաբերվում է արյան մեջ միայն հղիության ընթացքում։

## Գործոններ
Գործոն XIa-ն և XIIa-ն պլազմինոգենի ակտիվացնողների գործընթացում ներգրավված երկու հիմնական գործոններն են։ Գործոն XI-ը (FXI) սերինային պրոտեազ է, որը արտադրվում է լյարդում և շրջանառվում է իր ոչ ակտիվ ձևով։ Գործոն XI-ի պակասորդը հայտնի է որպես հեմոֆիլիա C առաջացնող պատճառ։ Գործոն XIIa-ն պլազմայի մեկ այլ սպիտակուց է, որը մասնակցում է զիմոգեն գործոնի ակտիվացմանը՝ այն վերածելով գործոն XIa-ի։ Այս ակտիվացումը կարևոր է արյան մակարդման կասկադի համար։

## Կիրառումներ
Ֆիբրինոլիզում իր մասնակցության շնորհիվ հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատորը բժշկության մեջ կիրառվում է արյան մակարդուկների հետ կապված խանգարումների բուժման համար, ներառյալ թրոմբոտիկ կամ էմբոլիկ ինսուլտը, սրտամկանի ինֆարկտը և թոքային էմբոլիան։ Այն արտադրվում է ռեկոմբինանտ տեխնոլոգիաներով և վաճառվում է ալտեպլազ, ռետեպլազ և տենեկտեպլազ անուններով։ Ալտեպլազը այս տարբերակներից առաջինն է եղել, որը դուրս է եկել շուկա և ունի նույն կառուցվածքը, ինչ tPA-ն։ Ռետեպլազը և տենեկտեպլազը FDA-ի հաստատում ստացան ալտեպլազից հետո և ունեն հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվացնողից տարբերվող կառուցվածքներ։ Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվացնողի այս ռեկոմբինանտ ձևերը ցույց են տվել արյան մեջ ավելի երկար կիսաքայքայման ժամանակ և ինհիբիցիայի նկատմամբ ավելի մեծ դիմադրություն, ինչի արդյունքում մեծանում է թրոմբոլիտիկ հիվանդությունների բուժման արդյունավետությունը։

Ուրոկինազը նույնպես կիրառվում է բժշկության մեջ, մասնավորապես՝ թոքային էմբոլիայի բուժման համար։

## Պլազմինոգեն ակտիվացնողների դերը կրծքագեղձի քաղցկեղում
մինի|295x295փքս|Պլազմինոգենի ամբողջական երկարության ռենտգենաբյուրեղային կառուցվածքը
Պլազմինոգեն ակտիվացնողի արգելակիչ-1-ը ոչ միայն գործում է որպես արգելակիչ, այլ ունի նաև այլ դերեր, որոնք ենթադրում են նրա հնարավոր մասնակցությունը քաղցկեղի զարգացմանը։ PAI-1-ի այլ դերերը ներառում են բջջային դեադհեզիան, բջջային պրոլիֆերացիան, ապոպտոզը և բջջային ազդանշանը։ Այս դերերը ենթադրում են, որ ուռուցքային միկրոմիջավայրում PAI-1-ի արտահայտվածությունը խթանում է ուռուցքային բջիջների առաջընթացը։ Ուրոկինազը ճեղքում է զիմոգեն պլազմինոգենը՝ առաջացնելով սերինային պրոտեազ պլազմին։ uPA-ի բարձր մակարդակները քաղցկեղի ցուցիչ են և կարող են հայտնաբերվել կրծքագեղձի կարցինոմայի դեպքում։ Պլազմինը կարող է ակտիվացնել մատրիցայի մետալոպրոտեազները (MMP-ներ) արտաբջջային մատրիքսում(ECM)։ MMP-ների ակտիվացումը նպաստում է ուռուցքային բջիջների ներխուժմանը և մետաստազավորմանը՝ ECM բաղադրիչների քայքայման միջոցով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Կատեգորիա:Մարդու սպիտակուցներ