Հարկային համակարգն Եթովպիայում

Եթովպիան երկար պատմություն ունի իր բնակչությանը հարկելու հարցում։ 2002 թվականի բարեփոխումները փոխել են հարկային համակարգի գործունեության եղանակը երկրում, այս բարեփոխումները նպատակաուղղված են եղել հարկային մարմնի կենտրոնացմանը։ Ներկայումս երկրի դաշնային կառավարությունը լոբբինգ է անում իր բնակչության վրա տարբեր տեսակի հարկերի համար։ Այդ հարկերը ներառում են եկամտային հարկեր չորս հիմնական հարկերի, գույքահարկի և ավելացված արժեքի հարկի (ԱԱՀ) համադրություններ։

## Պատմություն
Որպես Աֆրիկայի ամենաերկար գոյություն ունեցող կենտրոնացված անկախ պետություններից մեկը՝ Եթովպիան երկար պատմություն ունի իր բնակչությանը հարկեր գանձելու հարցում։ Կայսեր անկումից և Դերգերի կառավարության վերելքից հետո հարկային համակարգի մեծ մասը վերափոխվել է նոր սոցիալիստական համակարգի ներքո։ 1976 թվականին գյուղատնտեսական և գյուղական հողերի հարկերը փոխարինվեցին հողօգտագործման վճարով և նոր գյուղատնտեսական հարկով։ Եթովպիան 1990-ականներին ենթարկվել է խոշոր հարկային բարեփոխումների։ Արդյունքում, հարկային համակարգը վերանայվել է պետական ֆինանսական համակարգի մեծ մասի հետ մեկտեղ։ Եթովպական բարեփոխումները համարվում են մայրցամաքի ամենահաջողակներից մեկը։ Բարեփոխումների ընթացքում բազմաթիվ եղել են մարտահրավերներ, քանի որ Եթովպիայի օրենսդրությունը թույլ չէր տալիս ենթաազգային ինքնակառավարման մարմիններին սահմանել իրենց սեփական հարկային դրույքաչափերը, ինչը հանգեցրել է անհարմար հարկային համակարգի, որը պահանջում էր, որ բոլոր որոշումները կայացվեն դաշնային մակարդակով։ Լրացուցիչ բարեփոխումներ ընդունվել են 2002 թվականին, քանի որ Եթովպիան շարունակել է անցումը շուկայական համակարգի։ Այս բարեփոխումները ներառում էին հնացած և անարդյունավետ առևտրային և ներքին հարկային օրենսդրության փոփոխություններ։

Սակայն, Եթովպիայի տնտեսությունը զգալի անցում է կատարել՝ այն ավելի ու ավելի կախված դարձավ ծառայությունների ոլորտից։ 2004/05 թվականներին երկրի ՀՆԱ-ի կեսից ավելին ստացվել է գյուղատնտեսությունից, մինչդեռ ծառայությունների ոլորտը կազմել է 35%: Հաջորդ տասնամյակում ծառայությունների ոլորտը սկսել է աճել գյուղատնտեսության ոլորտի համեմատ՝ կազմելով ՀՆԱ-ի ամենամեծ մասը 2015/16 թվականներին։ Այս տնտեսական փոփոխություններին զուգահեռ առաջարկվել է 10-ամյա հավակնոտ զարգացման ծրագիր։ Իր նպատակներին հասնելու, ինչպես նաև նոր տնտեսական փոփոխություններին հաջողությամբ դիմակայելու համար Եթովպիան նպատակ ունի արդիականացնել իր հարկային համակարգը՝ ռեսուրսների նկատմամբ իր ազդեցության լծակները մեծացնելու համար։ 2016 թվականին հրապարակվել է Դաշնային հարկային վարչության հռչակագիրը, որով մտցվեցին նոր հարկային բարեփոխումներ։ Այդ բարեփոխումներից ամենանշանակալիցներն են՝ Եթովպիայի եկամուտների և մաքսային ծառայության վերակազմավորումը, որը հետագայում վերածվեց Եկամուտների նախարարության, հարկային բողոքարկման հանձնաժողովի ստեղծումը՝ բողոքարկումները գնահատելու նպատակով, հարկային խմբերի ավելացումը, ինչպես նաև գնաճի և տնտեսական փոփոխությունների հարցերին անդրադառնալուն ուղղված այլ բարեփոխումները: Ավելին, մաքսատուրքի մի քանի արտոնություններ են մտցվել, որոնք հեշտացնում են միջազգային առևտուրը։ Ինչպես տարածաշրջանի մյուս երկրները, Եթովպիան նույնպես մի շարք քաղաքականության փոփոխություններ մտցրեց COVID-19-ի պատճառով առաջացած տնտեսական դժվարությունների վերաբերյալ. այս փոփոխությունների շարքը հիմնականում հիմնված էր հարկային արտոնությունների և վնասների փոխանցման օգտակար գործարքների տեսքով։ Սակայն այս փոփոխությունները դեռևս չեն անդրադարձել հարկերի և ՀՆԱ-ի հարաբերակցության անկմանը, որը 12.4%-ից (2014/15) նվազել է մինչև 10% (2018/19), ինչը 10-ամյա ծրագիրը դժվարացնում է իրականացնելը։

## Հարկման կառուցվածք
Եթովպիայի հարկային համակարգը պայմանավորված է իր դաշնային կառուցվածքի բնույթով. հարկեր գանձելու և հավաքելու լիազորությունները բաշխված են նահանգների և դաշնային կառավարության միջև և կարող են լինել կամ համատեղ, կամ բացառիկ։ Դաշնային կառավարությունը բացառապես իրականացնում է հետևյալը՝ ներմուծման և արտահանման հարկերն ու սակագները, պետական ծառայողների եկամտային հարկերը, պետական ընկերությունների հարկերը, վիճակախաղի շահումների հարկերը, տրանսպորտային ծառայությունների հարկերը (բացառությամբ տարածաշրջանային տրանսպորտի), դաշնային կառավարությանը պատկանող գույքի հարկերը, ինչպես նաև մենաշնորհների հարկերը։  Տարածաշրջանային նահանգները բացառապես հարկում են՝ գյուղացիների եկամտի հարկերը, համապատասխան տարածաշրջաններում տրանսպորտից ստացված եկամտի հարկերը, հանքարդյունաբերական ծառայությունների եկամտի հարկերը, տարածաշրջանային տարածքներում առևտուր իրականացնող առևտրականների եկամտի հարկերը/վաճառքի հարկերը, գույքի վարձակալության հարկերը, տարածաշրջանային պետություններին պատկանող ընկերությունների հարկերը, տարբեր հոնորարներ և վճարներ, որոնք գանձվում են տարածքի/ջրերի/անտառների օգտագործման համար։ Ե՛վ դաշնային կառավարությունը, և՛ տարածաշրջանային նահանգները հարկեր են սահմանում կոոպերատիվ սեփականության տակ գտնվող ընկերությունների համար, և՛ օտարերկրյա ընկերությունների համար, որոնք ունեն լայնածավալ գործունեություն, որը տարածվում է մի քանի տարածաշրջանային նահանգներում։

Չնայած դաշնային կառավարությունը և տարածաշրջանային նահանգները տարբեր պարտականություններ ունեն, հարկերի մեծ մասը հավաքագրվում է դաշնային կառավարության կողմից (օրինակ՝ 2018/19 թվականներին դաշնային կառավարությունը հավաքագրել է ընդհանուր հարկային եկամուտների մոտ 72%-ը)։

## Հարկման ձևեր
### Եկամտի սահմանումներ
Եթովպիան իր եկամտի տեսակները բաժանում է հինգ դասավորության՝ Ա, Բ, Գ, Դ և Ե

Այս ժամանակացույցերը նշանակում են՝ Ա - աշխատանքի հարկում, Բ - հողի և շենքերի վարձակալությունից հարկում, Գ - բիզնեսից, մասնագիտական և մասնագիտական գործունեությունից, անտառահատումից և տոկոսներից ստացված եկամտի հարկում, Դ - այլ ուղղակի հարկեր, Ե - ազատված եկամուտներ։

#### «Ա» - Աշխատանի հարկում
Ի տարբերություն այլ երկրների, որոնք հարկ են գանձում տարեկան եկամտի հիման վրա, այս հարկը հիմնված է աշխատողների ամսական եկամտի վրա, ինչը նշանակում է, որ հարկը տատանվում է աշխատողների ամսական եկամտի փոփոխություններից կախված։ Հետևաբար, ինքնազբաղվածները սովորաբար վճարում են անհամաչափորեն ավելի բարձր հարկեր՝ ի տարբերություն ամսական աշխատավարձ ստացողների։ Այս հարկերը սովորաբար վճարվում են PAYE-ի միջոցով։

#### «Բ» - Հողի և շենքերի վարձակալությունից հարկում:
Ի տարբերություն աշխատանքային եկամտի հարկերի, վարձակալության հարկը գանձվում է տարեկան հիմունքներով:

#### «Գ» - Բիզնեսից, մասնագիտական և մասնագիտական գործունեությունից, անտառահատումից և տոկոսներից ստացված եկամտի հարկում

#### «Դ» - Գյուղատնտեսական գործունեությունից հարկում:
Այլ ուղղակի հարկերից են դիվիդենտների, վիճակախաղերի, չբաշխված շահույթի, ոչ ռեզիդենտ հանդիսատեսի եկամտի, հայրենադարձված շահույթի, հոնորարների, տոկոսային եկամտի, գյուղական հողօգտագործման վճարի, քաղաքային հողերի վարձակալության և այլնի հարկերը: Այս հարկերի չափը տարբեր է, բայց դրանք սովորաբար եկամտի համախառն գումարի վրա հաստատուն դրույքաչափեր են կամ տարբերվում են հարկվող ակտիվների չափից կախված։

**«E» - Ազատված եկամուտներ**

Նախկինում նշված ձևերից բացառվում են որոշակի եկամտի աղբյուրներ, ինչպիսիք են՝ ճանապարհորդության ծախսերը (ներառյալ տրանսպորտային ծախսերը, սնունդը և կացարանը), բժշկական բուժման ծախսերը, որոնք հոգում է գործատուն, ինչպես նաև դժվարությունների դեպքում նպաստները։

### Ավելացված արժեքի հարկ (ԱԱՀ)
Ավելացված արժեքի հարկը սկզբնապես ներդրվել է 1993 թվականին, սակայն վերացվել է 9 տարի անց՝ 2002 թվականի վերջին։ 2003 թվականից, հարկային բարեփոխումներից հետո, Եթովպիան ավելացված արժեքի հարկ սահմանել է երկրում արտադրված բոլոր ապրանքների և բոլոր ներմուծված ապրանքների ու ծառայությունների համար, որոնք չեն ազատվում հարկից.,հարկը կազմում է 15% արտադրության յուրաքանչյուր փուլում յուրաքանչյուր գործարքի համար։ Կարևոր է նշել, որ հաճախ կիրառվում են նաև ԱԱՀ-ից ազատումներ և զրոյական դրույքաչափեր։ ԱԱՀ-ից ազատված որոշ ապրանքների վրա կիրառվում են հետևյալները՝ անշարժ գույքի ծառայություններ, մարդասիրական օգնություն, կրոնական և մշակութային ծառայություններ, որոշակի ֆինանսական ծառայություններ, տրանսպորտ, կոմունալ ծառայություններ, մոծակներից պաշտպանող ցանցեր և այլն։ Զրոյական դրույքաչափեր կիրառվում են միայն արտահանման, Եթովպիայի ազգային բանկին մատակարարվող ոսկու և միջազգային փոխադրումների վրա։

### Դրոշմանիշային տուրք
Եթովպիան դրոշմանիշային տուրք է սահմանում երկրի իրավական փաստաթղթերի համար։ Դրոշմանիշային տուրքով հարկվող ապրանքների թվում են՝ հուշագրերը, պարտատոմսերը, պայմանագրային համաձայնագրերը, ապահովագրական փաստաթղթերը, կոլեկտիվ պայմանագիրը, աշխատանքային պայմանագիրը, վարձակալության պայմանագրերը, նոտարական գործողությունները, լիազորագրերը և գույքի սեփականության իրավունքի վկայականները։ Կախված գործիքի տեսակից՝ դրոշմանիշային տուրքի դրույքաչափերը տարբեր են՝ սկսած ֆիքսված դրույքաչափերից մինչև գնահատման տոկոսային դրույքաչափեր։

Դրոշմանիշային վճարները պարտադիր չեն այն դեպքերում, երբ՝ ապրանքները ներմուծվում են ներմուծման լիցենզիայի ներքո, երբ ապրանքները ազատված են միջազգային համաձայնագրով կամ կառավարության կողմից կնքված համաձայնագրով, ինչպես նաև այն դեպքերում, երբ Եկամուտների նախարարությունը թույլատրում է հայեցողական ազատում հարգելի պատճառով։

### Այլ հարկեր
Բացի եկամտային հարկերից և ավելացված արժեքի հարկից, Եթովպիան սահմանում է նաև մի շարք այլ նեղ մասնագիտացված հարկեր։ Գանձվում են բրածո վառելիքի և սննդի հարկեր, որոնց ազդեցությունը ռեգրեսիվ է որոշ ուսումնասիրություններում։

## Եկամուտ
2018/19 թվականների դրությամբ Եթովպիայի հարկային եկամուտները կազմել են 268.5 միլիարդ բիր։ Եկամտի մեծ մասը գալիս է առևտրի, ապրանքների և ծառայությունների վաճառքի/ԱԱՀ հարկերից, իսկ բիզնեսի հարկումը երկրորդ տեղում է։

### Արտաքին օգնություն
Եթովպիայի հարկային եկամուտները երեք անգամ գերազանցում են արտաքին օգնության տեսքով ստացվող գումարը. ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ «Եթովպիայում ստացված օգնությունը դրականորեն է ազդում հարկային եկամուտների վրա, մասնավորապես՝ տեխնիկական օգնության և քաղաքականության վերաբերյալ խորհրդատվության միջոցով, այլ ոչ թե պայմանականության միջոցով»:

### Հարկային եկամուտների բաշխում

## Հարկային համապատասխանություն
Քանի որ Եթովպիան շատ մեծ և բազմազան երկիր է, այն բախվում է հարկման ներդրման խնդիրների։ Եթովպիայի հարկ վճարողների միայն 57%-ն է համարվում «բարձր» հարկահավաք. բարձր հարկահավաքությունը կապված է կրթության մակարդակի, հարկերի պատրաստման պարզության և կառավարության ծախսերի տեսակետի հետ: Եթովպիայի հարկային համակարգը քննադատության է ենթարկվել եկամուտների վերաբաշխման իր ենթադրյալ ձախողումների համար, և որ հարկումը հավասարապես չի զգացվում եկամտային խմբերի միջև: Համակարգը քննադատության է ենթարկվում նաև հարկ վճարողների կողմից՝ այն որակելով որպես «հուզականորեն սպառող, ներառում է ժամերով սպասել, հարկային պաշտոնյաների կողմից նվաստացումներ և սպառնալիքներ ստանալ»: Այս վերաբերմունքը համընկնում է Եթովպիայի հաստատությունների նկատմամբ դժգոհության մակարդակի աճի հետ:

## Բիզնեսի հարկում
Եթովպիայում փոքր բիզնեսները հարկվում են տարբեր կերպ, քան անհատները։ Գործարարները պարտավոր են վճարել. «գործարար եկամտային հարկ, անսպասելի եկամտային հարկ, այլ եկամտային հարկ, շրջանառության հարկ և ակցիզային հարկ»: Եթովպիայում բոլոր հարկային եկամուտների ավելի քան 20%-ը ստացվում է գործարար շահութահարկից, իսկ բոլոր ուղղակի հարկերի 62%-ը կազմում են գործարար հարկերը: Եթովպիայում հարկային բեռը անհավասար է նվազել ընկերությունների չափերի միջև. 2019 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ «փոքր ընկերությունները բախվում են ամենաբարձր հարկային բեռին, մինչդեռ ամենամեծ ընկերությունները դեռևս ավելի շատ են վճարում, քան միջին չափի ընկերությունները»: Մինչդեռ բիզնեսների համար հարկային դրույքաչափը տատանվում է եկամտի շեմերի միջով, Եթովպիայում ընկերությունների համար արդյունավետ հարկային դրույքաչափերը տատանվում են ավելի քան 25%-ից փոքր բիզնեսների համար, մինչև 10%-ից ցածր միջին բիզնեսների համար և 13%-ից ցածր խոշոր բիզնեսների համար:

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Եթովպիա
Կատեգորիա:Հարկումը ըստ երկրի