Համակարգային կոռուպցիա

**Համակարգային կոռուպցիան** (կամ էնդեմիկ կոռուպցիան) կոռուպցիայի տեսակ է, որն ինտեգրված է պետության տնտեսական, սոցիալական ու քաղաքական համակարգերին և դրսևորվում է այդ համակարգերի ամենօրյա ընթացակարգերում: Այն հիմնականում պայմանավորված է կազմակերպության կամ գործընթացի թույլ կողմերով և կարող է հակադրվել տվյալ համակարգի ներսում առանձին պաշտոնյաների կոռուպցիոն վարքագծին։

Համակարգային կոռուպցիային նպաստող գործոնների թվում են շահերի բախումը, ուժի՝ կամայական հայեցողությամբ կիրառումը, մենաշնորհը, թափանցիկության բացակայությունը, ցածր վարձատրությունը, ինչպես նաև անպատժելիության մշակույթը:

Հետազոտողները տարբերակում են համակարգային կոռուպցիայի կենտրոնացված և ապակենտրոնացված տեսակներ՝ կախված այն հանգամանքից, թե կառավարության որ մակարդակում է տվյալ կոռուպցիոն դեպքը տեղի ունենում։ Հետխորհրդային երկրներին բնորոշ են երկու տեսակի համակարգային կոռուպցիաներն էլ:

Կոռուպցիան համակարգի մաս է, երբ այն

1․ իրականացվում է ցանցերի կողմից

2․ կայուն գործելաոճի ու ինստիտուցիոնալիզացված նորմերի վրա հիմնված գործողություն է

3․ ծառայում է որոշակի քաղաքական կամ սոցիալական նպատակների

Այդպիսով կարելի է տարբերակել նաև կոռուպցիայի մի քանի որակական տեսակներ։ Ընդ որում, այդ տեսակների միջև սահմանն անորոշ է և ժամանակի մեջ չհստակեցված։ **Գործարքային կոռուպցիան** կարող է դառնալ **սխեմա,** եթե, օրինակ, նոր ավագ մենեջերը, ով ավելի լայն ցանցի մաս է կազմում, սկսի մասնաբաժին պահանջել։ Իսկ սխեման իր հերթին կարող է դառնալ **համակարգ**, օրինակ, երբ քաղաքական փոխկապակցվածություն ունեցող միավորումը լայն պաշտպանության համար վճարներ է վերցնում, և այս կոռուպցիոն ձեռքբերումները հետագայում օգտագործվում նախընտրական արշավների ֆինանսավորման կամ հաշվետվողականության ինստիտուտների գնման համար։

## Ինչպե՞ս են կոռուպցիոն համակարգերը ինքնապաշտպանվում հակակոռուպցիոն ջանքերից
Երբ կոռուպցիան վերածվում է համակարգի, ավելի է նվազում կոռուպցիայի դեմ պայքարի հաջողման հավանականությունը։ Պատճառներից մեկն այն է, որ կոռուպցիոն համակարգերը հակված են վերացնելու այն հաշվետվողականության մեխանիզմները, որոնց վրա հենվում են հակակոռուպցիոն ջանքերը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ այդ համակարգերը գործում են **շահերի համընկում-անպատժելիություն-շահագործում** տրամաբանության շրջանակներում, ինչպես ցույց է տրված այս գծապատկերում։ 

Պատկեր:Գծապատկեր.png|*Գծապատկեր․ ինչպես են կոռուպցիոն համակարգերը ինքնապաշտպանվում հակակոռուպցիոն ջանքերից*

Որքան ավելի շատ են համակարգի մասնակիցները, այնքան ավելի ուժեղ են համակարգերը («շահերի համընկում»)։ Շահերի համընկնելուն զուգահեռ աճում են նաև համակարգի ներսում գտնվող անձանց հաշվետվողականությունից և վերահսկողական պաշտոնական մեխանիզմներից զերծ պահելու դրդապատճառները։ Ակտիվ ջանքեր են գործադրվում անպատժելիության հասնելու համար՝ հաճախ կոռուպցիոն միջոցներով։ Իսկ անպատժելիությունը շահագործման այլ ձևերի դրսևորումների լրացուցիչ հնարավորություններ է ստեղծում՝ շորթում, բռնություն կամ ահաբեկում, կազմակերպված հանցավորություն, խտրականություն, որոնք ասոցացվում են կոռուպցիոն համակարգերի հետ։ Չարաշահումն իր հերթին հանգեցնում է հետագա ինստիտուցիոնալ քայքայման՝ նվազեցնելով հակակոռուպցիոն արդյունավետ և անկախ գործողություններ նախաձեռնելու ու իրականացնելու կարողությունը։

Մյուս պատճառն այն է, որ կոռուպցիոն համակարգերում առաջացած ցանցերը հաճախ հակված են պաշտպանելու այդ համակարգը։ Նման «համակարգային դիմադրությունը» կարող է զրոյացնել հակակոռուպցիոն ավանդական մոտեցումների արդյունքները, ինչը նշանակում է, որ ավելացված վերահսկողությունը կամ թափանցիկությունը քիչ ազդեցություն կունենան տվյալ համակարգի գործելակերպի վրա։ «Համակարգային դիմադրությունը» նաև նշանակում է, որ հակակոռուպցիոն տիպիկ բարեփոխումները, անգամ եթե դրանք կիրարկման որոշ դեպքերում հաջող են, կարող են ոչ թե վերահսկել համակարգը, այլ պարզապես հանգեցնել կոռուպցիայի տեղաշարժի։

## Համակարգային կոռուպցիայի դեմ պայքարի սկզբունքներ
Հակակոռուպցիոն ջանքերը պետք է կենտրոնանան դիմակայունության վրա։ Եթե կոռուպցիոն դրսևորումների մեջ առկա են համակարգային տարրեր, ապա, ի տարբերություն «միանգամյա» (այսինքն՝ ոչ համակարգային) կոռուպցիայի, դրա դեմ պետք է պայքարել հակակոռուպցիոն ջանքերում ավելի շատ դիմակայունություն ներդնելու վրա շեշտադրումներով։ Ավելի դիմակայուն հակակոռուպցիոն մոտեցումն առաջնահերթ է համարում կոռուպցիայի այնպիսի տեսակների դեմ պայքարը, որոնց արդյունքը բացասական ազդեցություն է ունենում որոշակի **ոլորտի** վրա (օրինակ՝ առողջապահության կամ կրթության)։

Դիմակայունության կառուցումը նաև նշանակում է հակակոռուպցիոն ջանքերի ներկայացման ձևերի ավելի լավ մտածված ընտրություն։ Դա ենթադրում է կոռուպցիոն համակարգի գործելակերպի մասին բավարար և վստահելի տեղեկատվության ստացում, ինչը անհրաժեշտ է կատարել համակարգի յուրաքանչյուր բաղկացուցիչ մասերի ուսումնասիրության միջոցով՝ տարրեր (ովքե՞ր), կապեր (ինչպե՞ս) և գործառույթներ (ինչու՞)։

Բացի դրանից, պետք է նաև ուշադրություն դարձնել հանրային և գործարար տարբեր հատվածներում հարաբերությունների ավելի խորը անհավասարակշռությունների դեմ պայքարի ճիշտ մեթոդներին՝ առաջնորդվելով քաղաքագետ և հետազոտող Մայքլ Ջոնսթոնի առաջարկած «սոցիալական հզորացման» սկզբունքով։ Դա ենթադրում է այնպիսի ռազմավարություն, որի արդյունքում մշակվում են հաշվետվողականության մեխանիզմներ, ստեղծվում են փոփոխությունների խոսույթներ, ինչպես նաև ձևավորվում է մշտական զգոնություն՝ դիմակայելու կոռուպցիոն համակարգերին։

Սոցիալական հզորացումը նաև նշանակում է համակարգային կոռուպցիայի դեմ պայքարել նաև հարկաբյուջետային, կառավարչական կամ ինստիտուցիոնալ անհամամասնության նվազեցման միջոցով, որպեսզի մարդիկ ավելի քիչ խոցելի լինեն կոռուպցիայի նկատմամբ։

Կոռուպցիոն համակարգերի նկատմամբ զգայունությունը առաջին կարևոր քայլն է։ Ներկայումս կոռուպցիայի դեմ պայքարի քաղաքական արձագանքների գերակշռող մասը ելնում է այն կանխավարկածից, որ կոռուպցիոն դրսևորումները օպորտունիստական են և միանգամյա։ Կոռուպցիոն ռիսկերի կառավարման հիմնական գործիքակազմը խրախուսում է պոտենցիալ կոռուպցիոն գործողությունների ցուցակագրումը` դրանց հաճախականության մոտավոր հաշվարկման նպատակով։ Սակայն նման մոտեցումը կարող է անարդյունավետ լինել այնպիսի ոլորտների դեպքում, որոնցում կոռուպցիան արմատացած է։ Կոռուպցիայի` որպես համակարգի գործելու սկզբունքների ընկալումը հասարակական կյանքի որոշակի կարևոր ոլորտներում պետության զավթումը, խարդախությունը, յուրացումները և կոռուպցիոն այլ դրսևորումները հասցեագրելու միջոցներից է։

## Համակարգային կոռուպցիան Հայաստանում
2018 թվականի Թավշյա հեղափոխությունից հետո կոռուպցիայի դեմ պայքարը Հայաստանի իշխանությունների հայտարարած առաջնահերթություններից է։ Այնուամենայնիվ, ոլորտում տեսանելի առաջընթաց արձանագրելու համար անելիքները դեռ շատ են։ Խնդրահարույց իրավիճակներ կան նաև մասնավորապես համակարգային կոռուպցիայի համատեքստում։

Օրինակ՝ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը ընդամենը 300 հազար դրամով է տուգանել Էջմիածնի քաղաքապետ Դիանա Գասպարյանին՝ շահերի բախմանն առնչվող գործողություններ կատարելու համար։ Վարչական պատասխանատվության հիմք էր հանդիսացել 2023 թվականի դեկտեմբերին Հետքի հրապարակած մի հոդված, որից պարզ էր դարձել, որ Էջմիածնի համայնքի ղեկավարի ամուսնու ընտանիքը նույն համայնքում առանձնատների կառուցման բիզնես է սկսել՝ այդ նպատակով գործընկերների օգնությամբ ձեռք բերելով համայնքային հողատարածք։ Հողային ու բետոնացման աշխատանքները կատարվել են նախքան համապատասխան թույլտվությունների ստացումը:

Իսկ Սիվիլնեթի կատարած հետաքննության արդյունքում պարզվել է, որ Հայաստանի էկոնոմիկայի փոխնախարար Նարեկ Տերյանի կինը 2023 թվականից աշխատում է «ՌԻԴ» ընկերությունում, որի ներդրումային ծրագրերից մեկը համակարգվում է պաշտոնյա ամուսնու կողմից: Այս դեպքը, որն այժմ ուսումնասիրվում է Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից, կասկածներ է առաջացնում հնարավոր շահերի բախման վերաբերյալ։

ԹԻՀԿ Հայաստանի ծրագրերի ղեկավար Վարուժան Հոկտանյանի գնահատմամբ` այս և այլ իրադարձությունները բավականին շուրջ հիմքեր են տալիս ենթադրելու, որ համակարգային կոռուպցիան Հայաստանում գոյություն ունի։ Սակայն որպեսզի նման կասկածը պնդում դառնա, անհրաժեշտ են ավելի առարկայական վերլուծություններ ու ուսումնասիրություններ նախևառաջ իրավապահ համակարգի կողմից՝ հասկանալու կոռուպցիայի հնարավոր համակարգայնության շղթայական կապերը, ինչպես նաև բարձրաստիճան պաշտոնյաների քաղաքական կամքը՝ հետամուտ լինելու հովանավորչության ռիսկ պարունակող գործողություններին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաշառակերություն
Կատեգորիա:Կաշառակերությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Քաղաքական կաշառակերություն