Սփյուռքահայ մամուլ

**Գաղթավայրերի և սփյուռքի հայ մամուլը** արտասահմանում հայերի կողմից հրատարակվող պարբերականները, թերթերն ու ամսագրերն է։ Սփյուռքահայության մամուլը առաջին անգամ լույս է տեսել XVIII դարի վերջում։ Արտերկրում հայ մամուլը գործում է մինչ օրս։

## Հնդկաստան

Հայերեն անդրանիկ պարբերականը՝ «Ազդարար» ամսագիրը, հրատարակել է 1794-1796 թվականներին' Մադրասում Հարություն Շմավոնյանը։ Հանդեսը ձգտել էր գաղութահայությանը հաղորդակից դարձնել քաղաքակիրթ աշխարհի իրադարձություններին, մատաղ սերնդին դաստիարակել հայեցի ոգով։ Տպագրել էր հրապարակախոսական հոդվածներ, բնագիտական հանրամատչելի զրույցներ, թարգմանական նյութեր։ Այնուհետև լույս էին տեսել «Շտեմարան» (1821-1823), «Ազգասեր» (1845-1848), «Ազգասեր արարատյան» (1848-1852, բոլորն էլ Կալկաթայում), «Բանասեր» (1948-1949, Մադրաս) և այլ պարբերականներ։ Հնդկաստանում հրատարակված վերջին պարբերականը «Նոր ազդարար» հանդեսն է (1950-1960, Կալկաթա)։ Իտալիա, Ավստրիա։ Ժամանակագրական առումով «Ազդարար»-ից հետո երկրորդ հայ պարբերականը Վենետիկի մխիթարյանների «Տարեգրություն» էր (1799-1802, Վենետիկ), որը լուսաբանել է քաղաքական, տնտեսական, եկեղեցական, ու մշակութային հարցեր։ 1803-1820 թվականներին Վենետիկում լույս էր տեսել քաղաքական, բանասիրական, եկեղեցական «Եղանակ բյուզանդյան» ժողովածուն, ուր տեղ էին գտել նաև օդերևութաբանական տեղեկություններ, խրատական զրույցներ, վիճակագրական տվյալներ, բնագիտական հանրամատչելի նյութեր։ Հայերեն քաղաքական անդրանիկ լրագիրը՝ «Եվրոպա» շաբաթաթերթը, հրատարակել էին Վիեննայի մխիթարյանները 1847-1863 թվականներին։ Այն պատմական, ճանաչողական արժեք ունի 19-րդ դարի 40-60-ական թվականների եվրոպական հեղափոխությունների և քաղաքական անցքերի լուսաբանման տեսանկյունից։ Մխիթարյանների առավել մեծարժեք պարբերականները, սակայն, «Բազմավեպ» (լույս է տեսնում 1843 թվականից, Վենետիկում) և «Հանդես ամսօրյա» (1887 թվականից, Վիեննա) ամսագրերն էին։ Ազգային, բանասիրական, գրական և գիտական այս պարբերականներն անգնահատելի ծառայություն ունեն հայ հին ու միջնադարյան գրականության, հայոց պատմության ու մշակույթի ամենաբազմազան հարցերի լուսաբանման ասպարեզում։ Նրանք մեծ տեղ էին հատկացրել նաև անտիկ աշխարհի, միջին և նոր դարերի եվրոպական գրականությանն ու մշակույթին։ Ներկայումս Իտալիայում հրատարակվում էին նաև «Հայ ընտանիք» (1969 թվականից, Վենետիկ) Ա  (1931-1935), «Կյուրինի հուշ» (1930-1933), «Նոր Կեսարիա» (1934-1972, բոլորը՝ Նյու Ցորքում) և այլ պարբերականներ ոչ միայն սփյուռքը մայր հայրենիքին կապող կարևոր օղակ են հանդիսացել, այլև կորստից փրկել էին հայրենի երկրամասի բազմաթիվ ավանդություններ, երգեր, ժողովրդական բանահյուսության նմուշներ և այլն։ Գաղթավայրի գրական-գեղարվեստական լավագույն պարբերականներից է «Նոր գիր» (1936-1954, Նյու Ցորք) եռամսյա հանդեսը, որի շուրջն էին համախմբված սփյուռքահայ առաջադեմ գրողներ ու մտավորականներ։ Անգլախոս սերնդին հայ կյանքին հաղորդ պահելու նպատակով դեռևս 1930-ական թվականներին ձեռնարկվեց անգլիական պարբերականների հրատարակումը, որն առավել տարածում ստացավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ 1958 թվականից լույս է տեսնում «Արմինիըն օբսերվեր» («The Armenian Observer», Ֆրեզնո, Լոս Անջելես), 1960 թվականից՝ «Արարատ» («Ararat», Նյու Ցորք), 1967 թվականից՝ «Արմինիըն ռիփորթըր» («The Armenian Reporter», Նյու Ցորք), 1970 թվականից՝ «Արմինիըն դայջեսթ» («Arme- nian Digest», Լոս Անջելես) և այլ պարբերականներ։ 1970-1980-ական թվականների Միջին և Մերձավոր Արևելքի երկրներից ԱՄՆ արտագաղթից հետո գաղթավայրի հայ պարբերական մամուլի խոշորագույն կենտրոն է դարձել Լոս Անջելեսը, որտեղ 1986 թվականին հրատարակվել է ավելի քան 40 անուն պարբերական։ Այստեղ են շարունակվում հրատարակվել «Նոր օր»-ը (1964 թվականից), «Ասպարեզ»-ը (1970 թվականից), «Լրաբեր»-ը (1979 թվականից), հիմնվել են նոր պարբերականներ՝ ազգային, գրական «Նոր սերունդ» (1975 թվականին), «Ապրիլ» ամսաթերթերը (1977 թվականին), «Նոր կյանք» շաբաթաթերթը (1978 թվականին), Հայ եկեղեցու ԱՄՆ-ի Արևմտյան թեմի առաջնորդարանի «Մայր եկեղեցի» պաշտոնաթերթը (1979 թվականին), Ամերիկահայ միջազգային կոլեջի «Տարեգիրք»-ը (1977 թվականին), «Մանկական աշխարհ» պատկերազարդ հանդեսը (1980 թվականին), Ազգային ւիսրժարանի աշւսկերտների «Մեր ձայնը» պարբերաթերթը (1980 թվականին) և այլն, որոնք հիմնականում հայերեն-անգլերեն ե այլն։ Մինչև մեր օրերը ԱՄՆ-ում լույս է տեսել ավելի քան 400 հայկական պարբերական։ Արգենտինա։ Գաղթավայրի առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Արժենթինյան մամուլ» շաբաթաթերթը, հրատարակել էր Ամերիկայի բանվորական կուսակցության հայկական ֆեդերացիան (հնչակյաններ)՝ 1922-1924 թվականին։ 1920-1930-ական թվականներին հրատարակվել էին «Նոր երկիր» (1922-1925) ժողովրդական շաբաթաթերթը, «Շիրակ» բարեգործական միության կենտրոնական վարչության «Շիրակ» (1929-1936) հասարակական, գրական կիսամսյան (վերջում շաբաթաթերթ), որը ծանոթացրել էր Սովետական Հայաստանի կյանքին, լուսաբանել ՀՕԿ-ի, բարեգործական, վերաշինաց, հայրենակցական և այլ կազմակերպությունների գործունեությունը, «Արժենթին» (1929-1931) անկախ հայաթերթը, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու «Հայ կեդրոն» (1932-1970) պաշտոնաթերթը և այլն։ 1935 թվականից լույս էր տեսնում Հաճընի հայրենակցական ընդհանուր միության Բուենոս Այրեսի մասնաճյուղի «Նոր Հաճըն» հանդեսը, որտեղ ներկայացվում էին միության աշխատանքները, նյութեր տպագրվում Հաճընի պատմության, ավանդությունների, բարբառի, հաճընցիների կենցաղի ու սովորությունների վերաբերյալ։ Արգենտինահայ մարաշցիների հայրենակցական միությունը հրատարակել է«Մարաշ» (1955-1966) հայերեն-իսպաներեն երկամսյա տեղեկատուն։ Գաղթավայրի արժանահիշատակ պարբերականներից էր նաև «Սևան» (1961 թվականից, բոլորը Բուենոս Այրեսում) գրական, հասարակական շաբաթաթերթը։ 1970 թվականից Կորդովայում տպագրվում էր հայ եկեղեցու «Արևագալ» տեղեկատուն, 1979 թվականից «Սարդարապատ» ազգային, հասարակական, մշակութային պարբերականը։ Մինչև մեր օրերն Արգենտինայում լույս է տեսել շուրջ 40 հայկական պարբերական։

Կանադայում 1926 թվականին Ջորջթաունում հրատարակվել էր Կանադայի հայորդիների միության օրգան «Արարատ» ամսաթերթը, որը 1927 թվականին շարունակվել էր «Արագած» անունով։ Պարբերականները ձգտել են աջակցել ազգապահպանման ջանք fa-ll ին, նպաստել մատաղ սերնդի հայեցի դաստիարակությանը։ 1955 թվականից Տորոնտոյում հրատարակվում է հայ եկեղեցու երիտասարդական կազմակերպության «Նոր սերունդ» (հայերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն) ամսաթերթը։ Կանադայի Պոլսահայ միությունը լույս էր ընծայում «Գեղարդ» (1969 թվականից) գրական, մշակութային եռամսյա պարբերաթերթը, Թեքեյան հրատարակչական կենտրոնը՝ «Ապագա» (1975 թվականից, երկուսն էլ՝ Մոնրեալ) շաբաթաթերթը, (1977 թվականից՝ ֆրանսիական և անգլիական)։ Կանադայում մինչև մեր օրերը լույս է տեսել 21 հայկական պարբերական։

## Բրազիլիա և Ավստրալիա
Բրազիլիայում հայերեն առաջին պարբերականը 1933-1937 թվականներին Սան Պաուլոյում հրատարակված հնչակյան ուսանողական միության օրգան «Կայծ» ազգային, գրական, գեղարվեստական և մարզական ամսագիրն է։ 1946-1947 թվականներին լույս էր տեսել Սան Պաուլուի «Հայկական միություն» մշակութային ընկերության «Վերելք» տեղեկատուն։ Հնչակյանները 1947-1950 թվականներին հրատարակել էին «Հայաստանի ձայն» քաղ․, գրական և հասարակական պարբերականը, որտեղ տպագրված նյութերը ծանոթացրել են համայնքի անցուդարձին, Սո- վետական Հայաստանի վերելքին։ 1960- ական թթ․ սկսում են լույս տեսնել նաե հայերեն-պորտուգալ․ պարբերականներ՝ «Հայաստան» (1965-1967, Սան Պաուլու) ազգային, գրական, քաղաքական ամսագիրը, ՀԲԸՄ Սան Պաուլուի մշակութային հանձնախմբի «Նոր Անի» (1980 թվականից) գրական, գեղարվեստական պարբերականը։ Ավստրալիական միություն։ Առաջին պարբերականն Ավստրալիայի հայոց եկեղեցու «Լույս» (1955 թվականից, Սիդնեյ) ամսագիրն էր։ Գաղթավայրում հրատարակված հայկական պարբերականների զգալի մասը կրոնաեկեղեցական բնույթի էին. դրանցից էին՝ «Ձայն» (1956- 1961, հայերեն-անգլերեն) ամսաթերթը, «Լրատու» (1962-1965, հայերեն-անգլերեն) պարբերականը, «Հույս» (1966 թվականից, բոլորը՝ Մելբուռնում) ամսագիրն էր։ Այս պարբերականները նպաստել էին հայապահպանության ձեռնարկներին, ավստրալահայությանը հաղորդ պահել մայր հայրենիքի և Էջմիածնի առաքելական եկեղեցու իրադարձություններին։ Ավստրալիայում գործող հայ ազգային կոմիտեն լույս էր ընծայել «Հայ դատ» (1975-1979) կիսամյա հանդեսը, ՀԲԸ Միության Ավստրալիայի մասնաճյուղը 1979 թվականից, հրատարակում էր «Արագած» ամսաթերթը։ Լույս էին տեսնում նաև ուսանողական, պատանեկան պարբերականներ՝ «Շիրազ» (1978 թվականից), «Նոր սերունդ» (1979 թվականից, բոլորը՝ Սիդնեյում) և այլն։ Մինչև մեր օրերը Ավստրալիայում լույս էր տեսել 14 հայկական պարբերական։

## Գրականություն
* Բարսեղյան Խ․ Հ․, Բոլշևիկյան հայ պարբերական մամուլի պատմություն, 1900-1920, Երևան, 1956։
* Ֆելեքյան Տ․ ՝՝ Հայաստանի պարբերական մամուլը սոցիալիզմի կառուցման պայքարում, Երևան, 1970։
* Հայ պարբերական մամուլը, մատենագիտական համահավաք ցուցակ (1794-1980), կազմումը Մ․ Ա․ Բաբլոյան, Երևան, 1986։

Կատեգորիա:Սփյուռքահայ մամուլ