Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hillary_Clinton_at_the_United_Nations_Conference_on_Women_in_Beijing,_China.jpg|alt=The First Lady Hillary Clinton during her speech in Beijing, China.|մինի|Միացյալ Նահանգների առաջին տիկինը՝ [Հիլարի Քլինթոն|Հիլարի Ռոդհեմ Քլինթոնը, իր ելույթի ժամանակ․ Պեկին, Չինաստան։]]
«**Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են**» (), արտահայտություն, որն օգտագործվել է ֆեմինիստական շարժման ընթացքում։ Արտահայտությունը առաջին անգամ օգտագործվել է 1980-ականներին և 1990-ականների սկզբին։ Դրա ամենանշանավոր օգտագործումը եղավ Միացյալ Նահանգների առաջին տիկնոջ՝ Հիլարի Ռոդհեմ Քլինթոնի Պեկինում կայացած ելույթի ժամանակ, 1995 թվականի սեպտեմբերի 15-ին, Միավորված ազգերի` Կանանց կարգավիճակի չորրորդ համաշխարհային համաժողովում։ Ելույթի ժամանակ նա ձգտում էր սերտորեն կապել կանանց իրավունք հասկացությունը մարդու իրավունքներ հասկացության հետ։ Ելույթի ընթացքում՝ Քլինթոնը արտահայտությունը օգտագործեց ավելի երկար, երկկողմանի պատկերով`«**Մարդու իրավունքները կանանց իրավունքներն են և կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներն են**»։

## Առաջին օգտագործումը
Այդ գաղափարը, եթե ոչ հստակ արտահայտությամբ, որ «Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներն են», առաջին անգամ ձևակերպեցին աբոլիցիոնիստներ և պրոտո-ֆեմինիստներ Սառա Մուր Գրիմկեն և Անգելինա Գրիմկե Ուելդը` 1830-ականների վերջին։ Նրա Նամակներ սեռերի հավասարության վերաբերյալ շարքերում՝ Սառա Մուր Գրիմկեն գրել է.«Ստացվում է, որ ես չգիտեմ ոչինչ տղամարդկանց իրավունքների և կանանց իրավունքների մասին։ Ես ճանաչում եմ միայն մարդկանց իրավունքները»։ Նման կերպ է արտահայտվել նաև նրա քույրը` Անգելինա Գրիմկե Ուելդը, իր անձնական նամակներում։ Իր ընկերուհուն` Ջեյն Սմիթին ուղղված նամակում  նա գրել է.«Այն` ինչ բարոյական է տղամարդու համար, բարոյական է նաև կնոջ համար։ Ես չեմ ճանաչում ուրիշ ոչ մի իրավունք, բացի մարդու իրավունքներից»։

«Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներն են» արտահայտությունը օգտագործվեց ընդհատումներով՝ 1980-ականներին և 1990-ականների առաջին կեսին, մինչև Քլինթոնի ելույթը։ Դեպքերը ընթանում են 1984 թվականին, երբ Նյու Յորք Թայմսը մեջբերեց Նյու Յորքի Մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային հանձնաժողովի ղեկավար Մարսելլա Մաքսվելի խոսքերը։ Արտահայտությունը կրկին օգտագործվեց 1985 թվականին` նշանավոր չիլիացի իրավաբան Սիսիլիա Մեդինայի կողմից` ֆեմինիզմի մասին հիմնական հոդվածում։ Նրա աշխատության վերնագիրն էր` «Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներն են։ Լատինամերիկյան երկրները և Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը(ԱՊԿ)»։ Պատմական գաղափարի ձևակերպման մեջ Մեդինան գրել է. «Որպես տրամաբանական հետևանք այն փաստին, որ կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են, ֆեմինիզմը, տեսականորեն, շարժում է` հասնելու ժողովրդավարական հասարակությանը, առանց որի մարդու իրավունքները չեն կարող լինել լիարժեք»։

Կանադացի քաղաքական գործիչ Էդ Բրոդբենտը, ով Մարդու իրավունքների պաշտպանության և դեմոկրատական զարգացման միջազգային կենտրոնի ղեկավարն էր, օգտագործել է արտահայտությունը Կալգարի Հերալդի հետ հարցազրույցի ժամանակ, 1993 թվականի Հունվարին, երբ նա հայտարարեց՝ «Եթե ​​մենք, որպես հասարակություն հավատում ենք, որ կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են, ապա ժամանակն է դադարեցնել կանանց նկատմամբ խտրականությունը փախստականների քաղաքականության մեջ»։ Արտահայտությունը օգտագործել է Լորել Ֆլետչերը, 1993 թվականին Մարդու իրավունքների խախտումներ կանանց նկատմամբ միջազգային իրավական գիտաժողովի ընթացքում, փոխակերպված տարբերակով, որը հրապարակվել է 1994 թվականին` Ֆլետչերի, Ալլին Թեյլորի և Ջոան Ֆիցպատրիկի կողմից։ Մալայզիայի կանոնադրության մարդու իրավունքների պաշտպանության 3-րդ հոդվածը` հրապարակված 1994 թվականի  Դեկտեմբերին մի շարք հասարակական կազմակերպությունների կողմից, սկսվում է «Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներն են» արտահայտությամբ։

## Քլինթոնի ելույթը
աջից|մինի|Աուդիոֆայլ, Քլինթոնի հայտարարությունը. «Եթե կա մի ուղերձ, որն արձագանքում է այս համաժողովից, թող լինի այն, որ մարդու իրավունքները կանանց իրավունքներն են, իսկ կանանց իրավունքները՝ մարդու իրավունքները, մեկընդմիշտ»
աջից|մինի|Ամբողջական կադր Քլինթոնի ելույթից։Մոտավորապես նշվում է ժամը 14։45, երբ Քլինթոնը արտասանում է իր հայտնի տողերը․ «կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներն են»։
Իր ելույթը ծրագրելիս, 47ամյա Քլինթոնը արհամարհեց ինչպես ներքին վարչակազմի ճնշումը, այնպես էլ արտաքին չինական ճնշումը՝ մեղմելու իր դիտողությունները։ ԱՄՆ Դեպարտամենտը և Ազգային անվտանգության գործակալությունը փորձեցին համոզել նրան՝ պատճառաբանելով, որ դա կզայրացնի չինացիներին։ Չնայած նախագահ Բիլ Քլինթոնը նախօրոք տեսել էր ելույթը, նրա օգնականները չէին տեսել,  իսկ Սպիտակ տան աշխատակազմի ղեկավար Թոմաս ՄաքԼարտիի կարծիքով, այն ոչ մի նոր կամ հակասական բան չէր ասելու։

Որոշ իրավապաշտպաններ դեմ էին նաև Քլինթոնի ելույթին Չինաստանում՝ վախենալով, որ կառավարությունը այն կօրինականացնի, և Դեպարտամենտի պայմանն այն էր, որ չինացի իրավապաշտպան Հարրի Վուն ազատ արձակվի նախքան Քլինթոնի հայտնվելը, որը այդպես էլ եղավ:Որոշ կաթոլիկ խմբեր հավաքը քննադատեցին որպես «հակաընտանեկան», մինչդեռ որոշ գաղափարական պահպանողականներ ասացին, որ Քլինթոնն ակնհայտորեն պատրաստվում էր «վճռական ​​ֆեմինիստական ​​օրակարգ» առաջ տանել քանի կարող էր։

Սեսիլիա Մեդինան ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների պաշտպանության անդամ էր 1995 թվականին և այդ պատճառով կարող էր ազդել ելույթի վրա։

Այն տեղի ունեցավ 1995 թվականի սեպտեմբերի 5-ին, Քլինթոնի ելույթը հնչեց համաժողովի մեծ դահլիճում։ Այնտեղ նա վիճում էր ամբողջ աշխարհում և հենց Չինաստանում կանանց նկատմամբ բռնության կիրառման պրակտիկայի դեմ։ Թիրախավորելով կառավարություններին և կազմակերպություններին, ինչպես նաև առանձին կանանց` նա հայտարարեց իր համոզմունքը, որ կանանց և աղջիկներին վերաբերող խնդիրները հաճախ կա՛մ անտեսվում են, կա՛մ «լուռ են մնում» և այդպիսով մնում են չլուծված։ Թեմաները, որոնք բարձրաձայնվել են ելույթի ժամանակ, ներառում են “օժիտի մահը”(dowry deaths) և Չինաստանի մեկ երեխայի քաղաքականությունը։

Քլինթոնը հայտարարել է, որ «այլևս անընդունելի է քննարկել կանանց իրավունքները՝ մարդու իրավունքներից անջատ»:Պատվիրակներ 180 երկրից լսել են նրա ելույթը։

Նա շարունակեց իր խոսքը, ասելով՝ «Այնքան ժամանակ, երբ խտրականությունն ու անհավասարությունը մնում են այդքան սովորական աշխարհում, քանի դեռ աղջիկներն ու կանայք ավելի քիչ են գնահատվում, քիչ են սնվում, սնվում են վերջում, գերաշխատում են, քիչ են վարձատրվում, չեն սովորում, բռնության են ենթարկվում իրենց տներում և դրսում՝ մարդկային ընտանիքի համար խաղաղ և բարեկեցիկ աշխարհ ստեղծելու ներուժը չի իրագործվի»։ Կոնֆերանսի մի շարք կին պատվիրակներ հարվածում  էին սեղաններին և ոգևորում՝ երբ նա խոսում էր։

Այդ ժամանակ ելույթը հրավիրեց լրատվամիջոցների ուշադրությունը։ NBC News-ի հաղորդավար Թոմ Բրոկաուն ասել է. «Նա իր ձևով ուղիղ հարված հասցրեց չինացիներին», մինչդեռ այդ ցանցի թղթակից Անդրեա Միտչելը ասաց, որ «չափազանց անսովոր» է ԱՄՆ առաջին տիկնոջ համար նման նշանակալի դիվանագիտական ​​գործունեությամբ զբաղվելը։ Նյու Յորք Թայմսը նշում է, որ Քլինթոնը «Ավելի բուռն է խոսել մարդու իրավունքների մասին, քան որևէ ամերիկացի բարձրաստիճան պաշտոնյա չինական տարածքում»։

## Ժառանգություն
Ելույթը համարվում էր ազդեցիկ կանանց իրավունքերի շարժման ժամանակ։ Հատկանշականորեն, այն դարձավ կանանց հզորացման առանցքային պահը, և տարիներ անց ամբողջ աշխարհի կանայք կարտասանեն Քլինթոնի բանալի արտահայտությունները։

Ելույթը թվարկվել է որպես 35-րդ համարը` Ամերիկյան հռետորաբանության 20-րդ դարի լավագույն 100 ելույթներում (թվարկված ըստ աստիճանի)։

2011 թվականին Քլինթոնը ԼԳԲՏ համայնքի իրավունքների վերաբերյալ նմանատիպ դիրքորոշում ընդունեց՝ ելույթ ունենալով ՄԱԿ-ում, Մարդու իրավունքների միջազգային օրը՝ հայտարարելով, որ «գեյերի իրավունքները մարդու իրավունքներ են, իսկ մարդու իրավունքները՝ գեյերի իրավունքները»։

2013 թվականին, Քլինթոնը՝ ԱՄՆ պետքարտուղարի պաշտոնը զբաղեցնելուց հետո, գլխավորեց Քլինթոնի համաշխարհային նախաձեռնության վերանայումը, թե ինչպես են փոխվել կանանց իրավունքները 1995 թվականի իր ելույթից հետո։ Այն եզրակացրեց, որ աղջիկների համար առաջընթաց է գրանցվել կրթության, կանանց և աղջիկների համար առողջապահության ոլորտում, սակայն կանայք ամբողջ աշխարհում դեռ տուժում են քաղաքական իրավունքների բացակայության և անվտանգության խոցելիության պատճառով։ Քլինթոնի խոսքերով` «Սա կարծս կիսով չափ լցված բաժակ լինի»։

Ելույթի քսանամյակի առթիվ՝ 2015 թվականին, դրա վերաբերյալ ավելի շատ հետահայաց ակնարկներ եղան։ Ոչ բոլորն էին հիացած դրանով։ Հանրությանը տեսանելի իրավաբան Բրյուս Ֆեյնն ասաց. «Նա Պեկինում մի հայտարարություն արեց, որը այնքան էլ իմաստալից չէր, որ կանայք մարդիկ են»։

Ելույթն ու արտահայտությունը դարձան Քլինթոնի 2016 թվականի նախագահական արշավի հիմնական կետը։ Արշավը վաճառեց շապիկներ, որոնց վրա գրված էր «կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են» իր նախընտրական խանութում՝ նկատի ունենալով նրա ելույթը։ Արշավը նաև վաճառեց պայուսակ, որի վրա պատկերված էր «Մարդու իրավունքները կանանց իրավունքներն են, իսկ կանանց իրավունքները՝ մարդու իրավունքները» արտահայտությունը, որը  պայուսակի վրա ցուցադրված էր վեց լեզվով։ Ինչպես նաև, արշավը վաճառեց Tory Burch-ի շապիկներ, որտեղ մեծատառերով գրված էր «կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են...» արտահայտությունը։ Արշավը նաև ստեղծեց լուսանկարների հղումներ և իրերի ցուցադրություններ, որոնք անհրաժեշտ էին Հելոուինի հինգ զգեստների համար, այդ թվում՝ «Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են.-Հիլարի» խորագրով։

Ջենիֆեր Լոպեսի 2016 թվականի «Ain’t Your Mama» երգի տեսահոլովակում լսվում է Քլինթոնի ելույթից հատվածներ, մասնավորապես՝ «Մարդու իրավունքները կանանց իրավունքներն են, իսկ կանանց իրավունքները՝ մարդու իրավունքները, մեկընդմիշտ» հատվածը։

2017 թվականին՝ Կանանց միջազգային օրվա կապակցությամբ Մադոննան թողարկեց կարճամետրաժ ֆիլմ՝  Her-Story վերնագրով։ Այն ավարտվում է «Կանանց իրավունքները մարդու իրավունքներ են» ուղերձով։

Ինչպես վկայում է բժիշկ Լեսլի Ռեգանը The Journal of Sexual Medicine-ում, արտահայտությունը մնում է ակտուալ 2010-ականների քաղաքական քննարկման մեջ, մասնավորապես կապված կանանց սեռական առողջության և վերարտադրողական իրավունքների քաղաքականության քննարկման հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Video and transcript of speech
* ''Elle'' magazine on story behind the speech
* "20 Minutes That Changed the World" - essay by U.S. attendee to conference

Կատեգորիա:1995 Չինաստանում
Կատեգորիա:1995 աշխատություններ
Կատեգորիա:1995 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:Ելույթներ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներն Ասիայում
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ