Թենգրիականություն

**Թենգրիականություն**, կամ **թենգրիզմ** (), նորաբանություն, եվրասիական տափաստանների և Կենտրոնական Ասիայի թյուրք-մոնղոլական քոչվորների և նրանց իշխանության տակ ապրած ժողովուրդների միջնադարյան էթնիկ կրոնի մասին պատկերացումներից մեկը, որում պետական պաշտամունքի մակարդակով Թենգրին՝ աստվածացված երկինքը համարվում էր ամենաբարձրը, այն նաև նեոհեթանոսության ուղղություններից մեկն է։

1990-ականներից թենգրիզմը տարածվում է Կենտրոնական Ասիայի, Հարավային Սիբիրի, Վոլգայի շրջանի և այլ շրջանների բնակչության մի մասում՝ նեոհեթանոսական պաշտամունքի տեսքով։

## Տերմին
Անգլալեզու գրականության մեջ ընդունված է Tengrism տերմինը։ Թյուրքական լեզուներում օգտագործվում է երկու հասկացություն՝ «Tengir din» և «Tengir(sh/h)ilik», կամ Tengricilik։ «Թենգրիզմ/Թենգրիականություն» տերմինի հեղինակը 19-րդ դարի ղազախ ազգագրագետ Չոքան Վալիխանովն է։ 1956 թվականին ֆրանսիացի արևելագետ Ժան Պոլ Ռուն այս տերմինը ընդգրկել է լայն գիտական շրջանառության մեջ։ Խորհրդային տարիներին «Թենգրիզմ» տերմինն առաջին անգամ հանդիպում է ղազախ բանաստեղծ և թուրքագետ Օլժաս Սուլեյմենովի «ԱԶ և ես» գրքում։

## Պատմական հավատալիքներ
thumb|200px|«Թենգրի» գրվածքը օրհոնական նամակներում

Թենգրիզմում որպես «գերագույն» աստված Թենգրիի հետ կապված ավանդական պաշտամունքի ընկալման հիմունքները ձևակերպել է ֆրանսիացի արևելագետ Ժան Պոլ Ռուն։

Միջնադարյան տենգրիզմի մասին կարևոր աղբյուրներն են հին թյուրքական ռունական գրության հուշարձանները, հատկապես «Գուշակությունների գիրքը», ինչպես նաև «Մոնղոլների գաղտնի պատմությունը» էպոսը։

8-11-րդ դարերի թյուրքական ռունական հուշարձանները վկայում են թուրքերի մեջ միաստվածության բացակայության, նրանց կրոնի կռապաշտկան բնույթի և երկու գաղափարական շերտերի առկայության մասին, որոնցից յուրաքանչյուրը մարմնավորված է բարձրագույն ուժերի մեջ։ Արխայիկ տիեզերական շերտը, տիեզերքի վերին և ստորին հատվածը արտահայտվել են Թենգրիում (Երկինք) և Յեր-Սուում (Երկիր և ջուր)։ Որպես ավելի ուշ շերտավորում, դիտարկվում է անտրոպոմորֆ աստվածների զույգ Թենգրին և Ումայը, որոնք ներկայացնում են արական և իգական սկիզբները։ Թենգրին այս դեպքում միավորող «պանթեոն» հասկացություն չէ, այլ տարբեր իմաստաբանությամբ համանուններ։

Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ թուրքերի և մոնղոլների կրոնում գոյություն է ունեցել երկու եղանակ՝ ժողովրդական և կայսերական, բուն թենգրիզմը։ Եթե Երկնքի պաշտամունքի (շամանիզմի) հետ կապված ժողովրդական հավատալիքները դարեր առաջ են ստեղծվել, ապա միաստվածական կայսերական փուլը ձևավորվել է Թյուրքական Կագանատի դարաշրջանում, կամ, ինչպես մոնղոլ ակադեմիկոս Շ. Բիրան է ասում, ոչ շուտ, քան Մոնղոլական կայսրության առաջացումը։

Բուդդայականության, մանիքեության, քրիստոնեության և իսլամի տարածումը 8-10-րդ դարերից նպաստել է Թենգրիի որոշ թուրքերի կողմից որպես գերագույն կամ միակ աստված ընկալմանը։ Թենգրական հավատալիքները տարբեր ձևերով պահպանել են նաև շամանիզմի, տոտեմիզմի, արևի, լեռների, նախնիների պաշտամունքի ավանդական տարրերը։

### Տիեզերբանություն
մինի|Պիկ Հան Թենգրին մայրամուտին

Եվ հետազոտողները, և իրենք՝ ժամանակակից թենգրիստները կարծում են, որ թենգրիզմը սուրբ տեքստեր չի ունեցել և հիմնված է բանավոր էպիկական ավանդույթի վրա։

*Կյուկ-Թենգրին* (Կապույտ երկինք)՝ Աստված է, Միակը, ամեն ինչի ստեղծողը, սովորաբար պանթեիստորեն / պանենթեիստորեն ընկալվում է որպես ոչ մարդակերպ Աբսոլյուտ, որը նույնական է դաոսական Դաոյին, հինդու Պարա-Բրահմանին, հին հունական Ապեյրոնին։

Բոլոր մյուս աստվածները հարգվում էին որպես Թենգրիի կամ բնական տարրերի ոգիների դրսևորումներ։ Բացի Թենգրիից, հնագույն թյուրքական ռունական արձանագրությունները ներառում էին երկրային աստվածուհի Ումայի և անդրաշխարհի տիրակալի՝ եղջյուրավոր ծերունու Էրլիկի պաշտամունքը։ Հին թուրքերի պանթեոնը ներառում էր նաև Յեր-Սուբ (Երկիր-Ջուր), Երկիր, Ջուր (Սու իյասե), Կրակ (Ուտ-անա), Արև (Կոյաշ), Լուսին (Այ), Աստղեր, Օդ, Ամպեր, Քամի, Փոթորիկ, Ամպրոպ և Կայծակ, Անձրև և Ծիածան աստվածները։ Մոնղոլները հավատում էին 99 թենգրի աստվածությունների։

### Պաշտամունք
Այուպովը ընդգծում է թենգրիականության ոչ ինստիտուցիոնալ, աշխարհայացական բնույթը, որտեղ հիմնական սկզբունքներն են հետևյալները՝
* Տրանսցենդենտալ Էակի, անանձնական Աստծո ճանաչումը որպես Թենգրի («աթեիստական միաստվածություն» ըստ Ա. Քոդարի),
* մայր բնության պաշտամունք (Ումայ, Էտուգեն),
* հավատ Կուտի կենսական ուժին («kudrətlik»)
* մահացած նախնիների (օնգոն) «արուահամ» հոգիների պաշտամունքը, որոնք անտեսանելի կերպով օգնում են իրենց ժառանգներին։

## Թենգրիի պաշտամունքը Լև Գումիլյովի ստեղծագործություններում
Լ.Ն. Գումիլյովը «*[[Древние тюрки (книга)|Հին թուրքեր]]*» գրքում նշում է, որ «Երկնքի պաշտամունքը՝ Թենգրին, նույնպես գրանցված է Օրխոնյան արձանագրություններում»։ Իր մյուս աշխատության մեջ՝ «Հ*ազարամյակ Կասպից ծովի շուրջը»։* *Եվրասիայի էկումենայի պատմական և ազգագրական ուսումնասիրությունը 1500 տարի` մ.թ.ա. 3-րդ դարից* *մինչև 12-րդ դարը:* «Թենգրիի՝ Կապույտ երկնքի պաշտամունքը» նաև անվանում է ընդհանուր «պարզունակ կրոն» Կիպչակների և «ամբողջ տափաստանային Եվրասիայի» համար և «*Գեղարվեստական թագավորության որոնում» գրքում («Պետության լեգենդը»՝ Պրեստեր Ջոնի»)* ընդգծում է, որ Չինգիզ խանի դարաշրջանի մոնղոլները դավանում էին միաստվածային կրոն, որը հիմնված էր Հավերժական դրախտի պաշտամունքի վրա։

## Նեոթենգրիականություն
[thumb|[Շանիրակ՝ թենգրիականության սիմվոլ]]
մինի|Թենգրիական տաճար Օրդոս քաղաքում)
[մինի||[Չինգիզ խանի տաճար-դամբարանը Օրդոսում]]

Թենգրիականության ամենահայտնի ժամանակակից գաղափարախոսներն ու տեսաբաններն են Մուրադ Հաջին (1944—2018), Սաբետկազի Ակաթայը (1938—2003), Արոն Աթաբեկը, Նուրմագամետ Այուպովը (1955-2010), Ռաֆայել Բեզերտինովը, Շագդարին Բիրան, Ֆիրդուս Դևբաշը, Իոսիֆ Դմիտրիևը (Տրեր) (1947—2018), Մոնգուշ Քենին-Լոպսան, Աուեզհան Կոդարը (1958-2016), Չոյուն Օմուրալիևը, Դաստան Սարիգուլովը և Օլժաս Սուլեյմենովը։

Թենգրիզմի որպես աշխարհի ամենահին և ամենախոր կրոններից մեկի տեսակետը տեղ է գտել, օրինակ Օլժաս Սուլեյմենովի աշխատություններում և պաշտպանում են ժողովրդական պատմության այնպիսի գործիչներ, ինչպիսին է Մուրադ Աջին։

1990-ականներին հայտնվել են թենգրիզմի մեծ թվով հետևորդներ։ 1990-ականների ընթացքում թենգրիզմի մասին հայտարարություններ էին հնչում ղազախների, ղրղզների (ըստ որոշ տեղեկությունների, նախագահ Ասկար Ակաևը ժամանակին հետաքրքրություն է ցուցաբերել թենգրիզմի նկատմամբ), բաշկիրների, կումիկների մոտ և որոշ ժամանակակից ալթայական բուրխանիստներ հակված են իրենց համարել այդ շարժման մաս։ Թենգրիզմը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել սիբիրյան մտավորականության մեջ։ Ներկայումս թյուրքական ժողովուրդների որոշ ներկայացուցիչների շրջանում, որոնք իսլամ են դավանում՝ թենգրիզմը ընկալվում է որպես թյուրքական ժողովուրդների «բնօրինակ» և «ավանդական» կրոն, որտեղ Թենգրին ոչ միայն Ալլահի հոմանիշն է, այլև թյուրքական ժողովրդի կոլեկտիվ ոգու արտահայտումը։ Այսպիսով կրոնագետներ և սոցիոլոգներ Ա.Վ.Շչիպկովը և Ս.Բ. Ֆիլատովը նշում են, որ բաշկիրական ժողովրդական բանահյուսությունը հանդես է գալիս որպես «*հեթանոսական Թենգրի ավանդույթի կենդանի կրող», որտեղ «էպիկական և բանահյուսական պատմություններում գերագույն հեթանոսական աստված Թենգրիի կերպարը միաձուլվել է Ալլահի կերպարի հետ*»։ Բացի այդ Շչիպկովը և Ֆիլատովը նշում են, որ հարցազրույցի ժամանակ այն հարցին, թե ինչ տեղ է զբաղեցնում թենգրիզմն այսօր «*Բաշկիրիայի վերածննդի ժամանակակից գաղափարախոսության* մեջ», «Ուրալ» Բաշկիրիայի ժողովրդական կենտրոնի հասարակական կազմակերպության ղեկավարներ Մ. Մ. Կուլշարիպովը և Դ. Ժ. Վալեևը նշել են, որ իրենց տեսակետն այն է, որ ինչպես նշում են Շչիպկովը և Ֆիլատովը՝ «այն *որպես կազմակերպված [[ազգային կրոն]] չունի հեռանկարներ, որ հեթանոսական շերտը բացառապես ժողովրդական գեղարվեստական մշակույթի և կյանքի ոլորտն է և միայն այս կարգավիճակում է Բելառուսի գիտական Կենտրոնն աջակցում է դրան*»։ Վալեևը հատկապես նշել է, որ «*մնացորդները բանաստեղծականացնում են կյանքը և ամրացնում ազգային մշակույթը*»։ Չնայած դրան Շչիպկովը և Ֆիլատովը թերահավատորեն են վերաբերվում Կուլշարիպովի և Վալեևի հավաստիացումներին՝ նշելով, որ «*1994-1995 թվականներին բաշկիրական գեղարվեստական մտավորականության մեջ հայտնվել են մի քանի մարդիկ, ովքեր բացահայտ հայտարարել են խզում իսլամից և անցում դեպի թենգրիզմին, որոնց թվում էր գրող Ախմեթ Ուտեբաևը և նկարիչ [[Էրգալիև, Ֆարիդ Ռաշիտովիչ|Ֆարիդ Էրգալիևը]]*։ Երկու հետազոտողներն էլ նշում են, որ 1995 թվականի հունիսին Բաշկիրների Համաշխարհային Կուրուլթայի ժամանակ տեղի է ունեցել տհաճ իրադարձություն, երբ մասնակիցներից մեկը «*տարօրինակ ձյունաճերմակ հագուստով» բարձրացել է ամբիոն և հայտարարել, որ այսուհետ հրաժարվում է իսլամից և «կանչ է անում բաշկիրցիներին՝ վերադառնալ իրենց նախնիների հավատքին՝ Թենգրիզմին*»։ Հետազոտողները ուշադրություն են դարձնում նաև բաշկիր ժողովրդի իրանական ծագման գիտականորեն չճանաչված տեսության հեղինակ Ս. Ա. Գալլյամովի «Մեծն ինչպես Բեն. Բաշկորդ-անգլիական լեզվի և դիցաբանության պատմական արմատները» աշխատությանը, որտեղ «*լեզվաբանական և դիցաբանական վերլուծության հիման վրա հաստատվում է բաշկիրների բուն կրոնի պատմական առաջնահերթությունը և ճշմարտությունը, որի հիմքը, ըստ հեղինակի, [[զրադաշտականություն]]ն է և թենգրիզմը*»։

Հնագետ, էթնոլոգ և մարդաբան Վիկտոր Շնիրելմանը, նշելով, որ չնայած նեոհեթանոսական շարժումների առաջացմանն ավելի քիչ բնորոշ է ժամանակակից իսլամական աշխարհին, քան քրիստոնեական աշխարհին, միևնույն ժամանակ մատնանշել է, որ «*թյուրքական ժողովուրդների շրջանում որոշ տեղերում ցանկություն կա «վերստեղծել «ենթադրյալ սկզբնական միասնական թյուրքական կրոնը՝ թենգրիզմը*»։ Որպես օրինակ՝ նա բերում է 1997 թվականի աշնանը Կազանում Թենգր շարժման ի հայտ գալը, որը գլխավորում էր թաթարական հասարակական կենտրոնի նախկին ղեկավարներից մեկը՝ Զ.Խ. Ագլյուլինը։ Շնիրելմանը կարծիք է հայտնել, որ «*նման շարժումը դժվար թե լուրջ հեռանկարներ ունենա*», քանի որ *«թյուրքական տարածքում նեոհեթանոսական միտումների թուլության ակնհայտ պատճառներից մեկն այն է, որ այնտեղ նոր կրոն կառուցելու կարիք չկա՝ [[Ուղղափառություն|ուղղափառության]] [[Ռուսականացում|ռուսաֆիկացման]] միտումներին* *հակազդելու համար*», քանի որ «*այնտեղ [[Իսլամ]]ը հաջողությամբ ստանձնում է այդ գործառույթը*»։ Բացի այդ նա ուշադրություն է հրավիրում Թաթարստանում բուլղարական (նեո-Վայսով) շարժման առաջնորդ, Կազանի մշակութային և պատմական «Բուլղար ալ-Ջադիդ» ակումբի նախագահ Ֆ.Գ.Հ. Նուրուտդինովան, որի թաթարների ծագման վարկածում նա տեսնում է ցանկություն «*իսլամը մարգինալացնելու և «բուլղարական» աշխարհայացքի թենգրիական հիմքը* *ընդգծելու համար*», ինչպես նաև այն փաստը*, որ «նա փորձում է նեոհեթանոսական գաղափարներ սերմանել նրա մեջ՝ էստաֆետը վերցնելով [[Սլավոնական նոր հեթանոսություն|ռուս նեոհեթանոսներից]] և նեոհեթանոսական շարժումներից՝ հարևան վոլգայի մի շարք ժողովուրդներից*»։ Շնիրելմանը նաև նշում է, որ Նուրուտդինովը «սվաստիկան հռչակել է որպես «թենգրիականության նշան».

Կալմիկիայում թենգրիզմի գաղափարախոսներից Բ. Ա. Զախարովը կարծում է, որ այստեղ այդ ամենը սերտորեն միահյուսված է բուդդայականության հետ՝ նշելով, որ «շատ կալմիկներ միաժամանակ և՛ բուդդիստներ են, և՛ թենգրիստներ»։ Թենգրիական գաղափարախոսության հետ հիմնական ասոցիացիան այստեղ կալմիկական հասարակական կազմակերպությունն է «Թենգրին Ուիդլ» ժամանակակից Օիրատի մշակույթի զարգացման կենտրոնը։

Չնայած պատմական աղբյուրներում հաստատման բացակայությանը, տարածված են նեոհեթանոսությանը բնորոշ այն պնդումները, թե թենգրիզմը ծագել է մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակներում (Ռ.Ն. Բեզերտինով և ուրիշներ) կամ այն, որ այն հնագույն կրոնն է աշխարհում, որը լիովին հակասում է բոլոր հայտնի պատմական գիտելիքներին և գիտական գաղափարներին։

Թենգրիի պաշտամունքը թենգրիականությունում նեո-հեթանոսական ժողովրդական պատմվածքներում ներկայացվում է հետևյալ կերպ՝ Թենգրի Աստծուն երկրպագում էին՝ ձեռքերը վեր բարձրացնելով և դեպի գետին խոնարհումներ տալով։ Հյուսիսը համարվում էր աշխարհի Սուրբ կողմը (յակուտների համար արևելք)։ Թենգրիի պատվին տոնը նշվել է հունիսի կեսերին (դրա արձագանքն են սաբանտույ և իսիահը), կրում էր համաժողովրդական բնույթ, ուղեկցվում էր բաց երկնքի տակ կրակ վառելով և զոհաբերությամբ։ Ծիսակարգի համար տեղ ընտրելիս առաջնահերթությունը տրվում էր այն բարձր վայրին, որտեղ աճում էին կեչիներ։ Տոնի ընթացքում Թենգրիից խնդրել են հաջողություն և առողջություն, աղոթքները կոչվել են *Ալգիս*։ Տոնն ավարտվել է մրցումներով (նետաձգություն) և հյուրասիրություններով (գնահատվում էր կումիսը)։ Նեոհեթանոսության ոգով հայտարարություններ են արվում թենգրիականության «էկոլոգիական էթիկայի» մասին (Կ. Բոկոնբաև)։

Ընդգծվում է, որ թենգրիզմի բնորոշ հատկանիշը ակտիվությունն է, հաստատակամությունը և փոխօգնությունը։ «Թենգրին ոչ միայն օգնություն է ցուցաբերում, այլև ակտիվություն է պահանջում» (Ռ. Բեզերտինով)։

Թենգրիաական նեոհեթանոսականության խորհրդանիշները կարող են նման լինել այնպիսի միաստվածական կրոնների, ինչպիսիք են քրիստոնեությունը և իսլամը (հատկապես նրա սուֆիական տարբերակում)։ Երբեմն Թենգրին նույնացվում է Հայր Աստծո և Ալլահի հետ և թույլատրվում է հոգու անմահությունը։ Ղրղզստանի և Ղազախստանի կրթական գրականության մեջ թենգրիզմը ներկայացվում է ազգային և ընդհանուր թյուրքական սովորույթների հետ անխզելի կապով։

Հակառակ պատմական աղբյուրներում տեղեկատվության պակասի՝ ժողովրդական պատմության գործիչ Մ. Աջին պնդում է, որ հավասարակողմ խաչը («adzhi») տենգրիզմի գլխավոր խորհրդանիշն է և թուրքերից փոխառվել է քրիստոնյաների կողմից 4-րդ դարում։ Թենգրիզմի նեոհեթանոսության կողմնակիցների մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ թենգրիզմի խորհրդանիշը արևային նշանն է «շանյրակ» (շրջանի մեջ հավասարակողմ խաչ), որը թվագրվում է պալեոլիթյան ժայռապատկերներով և նշանակում է նաև անիվ և դափ։ Սիմվոլ է նաև ռունական թենգրիական գրությունը։

2003 թվականին Բիշքեկում Թենգրի Օրդի հիմնադրամում կայացել է թենգրիզմի վերաբերյալ առաջին միջազգային գիտական կոնֆերանսը «Թենգրիանիզմ՝ Ալթայի ժողովուրդների աշխարհայացքը»։ Թենգրի Օրդո հիմնադրամը և շարժումը () հիմնադրվել է հայտնի ղրղզ քաղաքական գործիչ և թենգրիստ Դասթան Սարիգոլովի կողմից, հիմնվելով հետխորհրդային տարածքում նախաիսլամական կրոնի առաջին գաղափարախոսներից մեկի՝ ղրղզ գրող Չոյուն Օմուրալիևի գաղափարների վրա, շարադրված իր «Թենգրիականություն» (1994) գրքում: 2014 թվականին Ա.Ուսուպբաևի գլխավորած նախաձեռնող խումբը հայտարարել է թենգրիզմը որպես Ղրղզստանի կրոն ճանաչելու մտադրության մասին։

2004 թվականից Բուլղարիայում «Թենգրիական պատերազմներ» անունով շարժում կա, որը թենգրիզմն ընկալում է որպես բուլղարների սկզբնական հավատք մինչև 9-րդ դարում քրիստոնեության ընդունումը և նպատակ է դրել վերականգնել այն։

Թենգրիզմը ազդել է Յակուտիայում նեոհեթանոսական շարժման ձևավորման վրա, որտեղ բանասիրական գիտությունների թեկնածու Լ.Ա. Աֆանասևը, որը դարձել է դրա առաջնորդը, գրել է«Այիի» («Արարում») վարդապետական գիրքը, որը ներկայացնում է թարմացված թենգրիզմը: Ավելին՝ Աֆանասևը համոզված է, որ յակուտներն այն ընտրյալ ժողովուրդն են, ովքեր կարողացել են իրենց սկզբնական տեսքով պահպանել երկրի ամենահին կրոնը, որը նա իհարկե համարում է թենգրիզմը։ Բացի այդ Յակուտիայում թենգրիզմն ինքը համարվում է կապող օղակ թյուրքական աշխարհի և յակուտների (սախա) միջև։ Կազմակերպչական առումով Աֆանասևի ուսմունքը ձևակերպվում է որպես Այիի հավատք կրոնական միավորում (նախկինում՝ «Կուտ-սյուր») ։

Ապահուդայականացման և թենգրիզմի վերածննդի գաղափարախոսությունը կան նաև Ղրիմի կարաիտների և կրիմչակների առաջնորդների աշխատություններում, որոնք ավանդաբար դավանում էին հուդայականության ձևերը (Դեյվիդ Ռեբի, Իգոր Աշկինազի (1954-2006) և ուրիշներ)։

Թենգրիի այլ ասոցիացիաների թվում են՝ ղրղզական «Թենգիրչիլիկը», շամանների տուվանական կազմակերպությունը «Ադիգ-Էերեն - Արջի ոգին», ավանդական կրոնի խակասական հասարակությունը «Խան Տիգիրը», բուրյաթական «Թենեգրի» շամանական ակզմակերպությունը, Ալթայի «Հոգու էկոլոգիայի Թենգրի դպրոցը», «Թենգրիականություն՝ Երկնային հավատքը» և Ղրիմի թաթարական «Թենգրի հասարակությունը»։ 2011 թվականին թենգրիզմի մի շարք գիտնականներ և առաջնորդներ, ովքեր դավանում են թենգրիականություն ստեղծել են Թենգրի հետազոտական միջազգային հիմնադրամը (IFRT) Յակուտսկում։ Նրա աջակցությամբ 2019 թվականի ապրիլի 16-ին Ռուսաստանի Դաշնության Արդարադատության նախարարությունը (Սախայի Հանրապետության (Յակուտիա) վարչակազմը) գրանցել է, ինչպես հաղորդվում է Հիմնադրամի կայքում, «առաջին» Թենգրի կրոնական կազմակերպությունը՝ «Այյի Թանգարա Իտեգելեն» ( Այյի Թանգարա (Թենգրի) հավատքը)»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* {{книга |автор= Коскелло А. С. |часть= Современные языческие религии Евразии: крайности глобализма и антиглобализма |ссылка часть= |заглавие= Религия и глобализация на просторах Евразии |оригинал= |ссылка= http://carnegieendowment.org/files/12289RG_blok.pdf |викитека= |ответственный= Под ред. А. В. Малашенко и С. Б. Филатова |издание= 2-е изд |место= 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Уланов М. С.* Тенгрианство в истории и культуре номадов Центральной Азии // Новые исследования Тувы. — 2022. — № 3. — С. 103—115.
* *Ушницкий В. В.* Тенгрианская религия и образы олонгхо
* 
* 

### Փոխկապակցված գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (бурят. и рус.)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* —— (2005). 'Political Background of the Old Turkic Religion' in: Oelschlägel,  Nentwig,  Taube (eds), *"Roter Altai, gib dein Echo!"* (FS Taube), Leipzig, pp.&nbsp;260–65. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Vol. '''149''' (149-1), pp. 49–82; Vol. '''149''' (149-2), pp. 197–230; Vol. '''150''' (150-1), pp. 27–54; Vol. '''150''' (150-2), pp. 173–212.
* ——. *Tengri.* In: *Encyclopedia of Religion*, Vol. 13, pp.&nbsp;9080–82.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ժամանակակից թենգրիական գրողներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Թենգրիի ուսումնասիրության միջազգային ֆոնդի պաշտոնական կայքը
* ТYРIК БIТIК՝ հնագույն Տյուկի գրավոր հուշարձաններ և հին թյուրքական գրերի ուսուցում, Ղազախստանի մշակույթի և տեղեկատվության նախարարության լեզուների կոմիտեի կայք

Կատեգորիա:Անիմիզմ
Կատեգորիա:Աշխարհի կրոններ
Կատեգորիա:Ասիական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Բազմաստվածություն
Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Թյուրքական ազգեր
Կատեգորիա:Թյուրքական առասպելաբանություն
Կատեգորիա:Թյուրքական արքայատոհմեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնը Թուրքիայում
Կատեգորիա:Կրոնը Մոնղոլիայում
Կատեգորիա:Կրոնը Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Կրոնի մարդաբանություն
Կատեգորիա:Կրոնն Ասիայում
Կատեգորիա:Կրոնն Իրանում
Կատեգորիա:Հավատք
Կատեգորիա:Հեթանոսություն
Կատեգորիա:Ղազախստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Ղրղզստանի մշակույթ
Կատեգորիա:Միաստվածական կրոններ
Կատեգորիա:Միաստվածություն
Կատեգորիա:Մոնղոլական ժողովուրդներ
Կատեգորիա:Մոնղոլական կայսրության պատմություն
Կատեգորիա:Մոնղոլիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Մոնղոլիայի պատմություն
Կատեգորիա:Նոր հեթանոսություն
Կատեգորիա:Շամանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն