Ալպիական տունդրա

thumb|upright=1.35|Արշավորդներ, որոնք անցնում են Ֆրանկոնիայի լեռնաշղթան Նյու Հեմփշիրի Սպիտակ լեռներում, որոնց մեծ մասը գտնվում է ալպյան գոտում:
thumb|upright=1.35|Ալպյան տունդրա՝ Վենեսուելայի Անդերում։
**Ալպիական տունդրա**, բնական շրջանի կամ բիոմի տեսակ, որը չի պարունակում ծառեր, քանի որ գտնվում է մեծ բարձրության վրա՝ կապված կոշտ կլիմայի հետ: Քանի որ տեղանքի լայնությունը մոտենում է բևեռներին, ալպիական տունդրայի շեմային բարձրությունը նվազում է, մինչև այն հասնում է ծովի մակարդակին և ալպիական տունդրան միաձուլվում է բևեռային տունդրային:

Մեծ բարձրությունը առաջացնում է անբարենպաստ կլիմա, որը չափազանց ցուրտ է և քամոտ՝ ծառերի աճը խթանելու համար: Ալպյան տունդրայի անցումը դեպի ենթալպյան անտառներ՝ առանձնանում է ծառերի գծով։ Անտառային-տունդրա առաջացող թերաճ անտառները հայտնի են *krummholz* անունով: Բարձրանալով այն ավարտվում է ձյան գծով, որտեղ ձյունն ու սառույցը պահպանվում են ամառվա ընթացքում:

Ալպյան տունդրան հանդիպում է ամբողջ աշխարհի լեռներում: Ալպիական տունդրայի բուսական աշխարհը բնութագրվում է գետնին մոտ գտնվող գաճաճ թփերով։ Ալպիական տունդրայի սառը կլիման պայմանավորված է օդի ադիաբատիկ սառեցմամբ և նման է բևեռային կլիմայի:

## Աշխարհագրություն
Ալպյան տունդրան հանդիպում է բավականաչափ մեծ բարձրության վրա՝ ցանկացած լայնությունում: Ամբողջ աշխարհում լեռնային խոտհարքների և թփուտների էկոշրջանների մի մասը ներառում է ալպյան տունդրա: Ալպիական տունդրայի մեծ շրջանները հանդիպում են Հյուսիսային Ամերիկայի Կորդիլերայում և Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսային Ապալաչյան լեռների որոշ հատվածներում, Եվրոպայի Ալպերում և Պիրենեյներում, Ասիայի Հիմալայներում և Կարակորամում, Հարավային Ամերիկայի Անդերում, Աֆրիկայի Ռիֆտ լեռներում, Ավստրալիայի ձնառատ լեռներում, Նոր Զելանդիայի Հարավային կղզիում և Սկանդինավյան լեռներում։

Ալպյան տունդրան զբաղեցնում է բարձր լեռների գագաթները, լանջերը և լեռնաշղթաները՝ ծառերի գծից վերև։ Ասպեկտը նույնպես դեր է խաղում. ծառերի գիծը հաճախ հանդիպում է ավելի բարձր բարձրություններում՝ դեպի ավելի տաք հասարակածային լանջերին: Քանի որ ալպիական գոտին առկա է միայն լեռների վրա, լանդշաֆտի մեծ մասը խորդուբորդ է և կոտրված՝ ժայռոտ, ձյունածածկ գագաթներով և թալուսային լանջերով, բայց նաև պարունակում է տարածքներ, որոնք գրեթե հարթ են։

Շատ վայրերում և տեղական միկրոկլիմայում միջինը գնահատելով՝ ծառերի գիծը բարձրանում է 75 մետրով (246 ֆտ), երբ շարժվում է 1 աստիճան դեպի հարավ՝ 70-ից մինչև 50° հյուսիս, և 130 մետր (430 ֆտ) մեկ աստիճանով 50-ից մինչև 30° հյուսիս: 30°հյուսիսից 20°հարավի սահմաններում ծառերի գիծը մոտավորապես հաստատուն է՝ 3500-4000 մետր (11500-ից 13100 ֆուտ):

## Կլիմա
Ալպյան կլիման միջին եղանակն է ալպյան տունդրայի համար։ Մեծ բարձրություններում կլիման ավելի ցուրտ է դառնում, այս հատկանիշը բնութագրվում է օդի հոսքի արագությամբ, օդը բարձրանալուն պես հակված է ավելի ցրտելու, քանի որ այն ընդարձակվում է: Չոր ադիաբատիկ անհետացման արագությունը 10&nbsp;°C է բարձրության վրա 1կմ է (5,5&nbsp;°F/1000 ֆուտ): Հետևաբար, լեռան վրա 100 մետր (330 ֆուտ) բարձրանալը մոտավորապես համարժեք է դեպի բևեռ 80 կիլոմետր (45 մղոն կամ 0,75° լայնության) շարժվելուն։ Այնուամենայնիվ, այս հարաբերությունը մոտավոր է, քանի որ տեղական գործոնները, ինչպիսիք են օվկիանոսներին մոտ լինելը, կարող են կտրուկ փոփոխել կլիման:

Ալպիական տունդրայում ծառերը չեն կարող հարմարվել շրջակա միջավայրի պայմաններին (սովորաբար ցուրտ ջերմաստիճան, ծայրահեղ ձյան շերտ կամ խոնավության պակաս)։ Տիպիկ բարձր ջերմաստիճանի սեզոնները տևում են 45-ից 90 օր, իսկ միջին ամառային ջերմաստիճանը մոտ 10&nbsp;°C է (50&nbsp;°F): Շատ տարածքներում ցրտահարությունը տեղի է ունենում հենց աճելու սեզոնի ընթացքում: Տեղումները հիմնականում տեղի են ունենում ձմռան ձյան տեսքով, սակայն հողի և ջրի հասանելիությունը խիստ տարբեր է՝ կախված սեզոնից, տեղանքից և տեղագրությունից: Օրինակ, ձնադաշտերը սովորաբար կուտակվում են լեռնաշղթաներում, մինչդեռ լեռնաշղթաները կարող են գրեթե առանց ձյուն մնալ քամու պատճառով: Որոշ ալպիական միջավայրեր ձմռանը կարող են մինչև 70% ձյունազուրկ լինել: Բարձր քամիները տարածված են ալպյան էկոհամակարգերում և կարող են առաջացնել հողի զգալի էրոզիա և ֆիզիկապես և ֆիզիոլոգիապես վնասակար լինել բույսերի համար: Բացի այդ, քամին զուգորդված արևի բարձր ճառագայթման հետ կարող է չափազանց բարձր գոլորշիացման հանգեցնել։

### Կլիմայական պայմանների որակավորում

Եղել են մի քանի փորձեր ալպյան կլիման որակավորելու:

Կլիմայագետ Վլադիմիր Կյոպենը ցույց է տվել կապ Արկտիկայի և Անտարկտիկայի ծառերի և 10&nbsp;°C ամառային իզոթերմի միջև։ Այսինքն՝ այն վայրերը, որտեղ տարվա ամենատաք օրացուցային ամսվա միջին ջերմաստիճանը 10&nbsp;°C-ից ցածր է, չեն կարող ապահովել անտառներ:

Օտտո Նորդենսկյոլդը տեսություն է ստեղծել, ըստ որի ձմեռային պայմանները նույնպես դեր են խաղում, նրա բանաձևն է W = 9 − 0,1 C, որտեղ W-ն ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանն է, իսկ C-ն ամենացուրտ ամսվա միջինը՝ երկուսն էլ ըստ Ցելսիուսի աստիճանների (սա կնշանակի, որ. Օրինակ, եթե որոշակի վայրում ամենացուրտ ամսում միջին ջերմաստիճանը −20&nbsp;°C (−4&nbsp;°F), ապա ամենատաք ամիսը պետք է լինի միջինը 11&nbsp;°C (52&nbsp;°F) կամ ավելի բարձր, որպեսզի ծառերը կարողանան գոյատևել):

1947թվին Հոլդրիջը բարելավեց այս սխեմաները՝ սահմանելով կենսաջերմաստիճանը, որտեղ 0&nbsp;°C-ից ցածր բոլոր ջերմաստիճանները համարվում են 0&nbsp;°C (քանի որ բույսերի կյանքի համար տարբերություն չկա): Եթե ​​միջին կենսաջերմաստիճանը 1,5-ից 3&nbsp;°C է (34,7 և 37,4&nbsp;°F), Հոլդրիջը կլիման որակավորում է որպես ալպիական։

## Բուսական աշխարհ

Քանի որ ալպիական բուսականության միջավայրը ենթարկվում է ինտենսիվ ճառագայթման, քամու, ցրտահարման, ձնահարման և սառցակալման, բույսերն աճում են գետնին մոտ։ Բուսական աշխարհը բաղկացած է հիմնականում բազմամյա խոտերից, խոտաբույսերից և խոտաբույսերից: Ալպիական լանդշաֆտում գերակշռում են բազմամյա խոտաբույսերը (ներառյալ խոտածածկը, խոտաբույսերը և ցածր փայտային կամ կիսափայտային թփերը), նրանք ունեն շատ ավելի շատ արմատային և կոճղարմատային կենսազանգված, քան ընձյուղներ, տերևներ և ծաղիկներ: Արմատները և կոճղարմատները ոչ միայն գործում են ջրի և սննդանյութերի կլանման գործում, այլև շատ կարևոր դեր են խաղում ձմեռային ածխաջրերի պաշարման գործում: Տարեկան բույսերը հազվադեպ են հանդիպում այս էկոհամակարգում և սովորաբար ունեն ընդամենը մի քանի սանտիմետր բարձրություն՝ թույլ արմատային համակարգերով։ Բուսական աշխարհի այլ ձևեր են փռված թփերը, գրամինոիդները, բարձրակարգ բույսերը և կրիպտոգամները, ինչպիսիք են բրիոֆիտները և քարաքոսերը։

Նույն տարածաշրջանի ավելի ցածր բարձրության տարածքների համեմատ՝ ալպյան շրջաններն ունեն էնդեմիզմի բարձր մակարդակ և բույսերի տեսակների բարձր բազմազանություն: Տաքսոնոմիական այս բազմազանությունը կարելի է վերագրել աշխարհագրական մեկուսացմանը, կլիմայական փոփոխություններին, սառցադաշտին, միկրոբնակավայրերի տարբերակմանը և միգրացիայի կամ էվոլյուցիայի տարբեր պատմություններին, կամ երկուսին էլ։ Այս երևույթները նպաստում են բույսերի բազմազանությանը և հարմարվողականությանը, ինչպես նոր տեսակների, այնպես էլ նախկինում գոյություն ունեցողների շրջանում։

Թեև տունդրան ծածկում է Երկրի մակերեսի միայն փոքր մասը (17-20%), բույսերի տեսակների կենսաբազմազանությունը կարևոր է մարդու նյութափոխանակության համար: 20 բուսատեսակները, որոնք կազմում են մարդու սննդի 80%-ը, դրանցից 7-ը (35%) ծագել են այս տարածաշրջանիցշ։

Բույսերը հարմարվել են դաժան ալպիական միջավայրին։ Ուժեղ քամիները մի քանի սանտիմետր բարձրությամբ քշում են բարձադիր բույսերը, որոնք նման են մամուռի կույտերի: Ալպիական տունդրայի շատ ծաղկող բույսեր ցողունների և տերևների վրա ունեն խիտ մազեր, որոնք ապահովում են քամուց պաշտպանություն կամ կարմիր գույնի պիգմենտներ, որոնք կարող են արևի լույսի ճառագայթները վերածել ջերմության: Որոշ բույսերի համար պահանջվում է երկու կամ ավելի տարի ծաղկի բողբոջներ ձևավորելու համար, որոնք գոյատևում են ձմռանը, այնուհետև սերմերով պտուղ են տալիս ամառվա մի քանի շաբաթվա ընթացքում: Ալպիական տունդրայի տարբեր տարածքներում նկատվում է փայտային բույսերի  տարածում։

Ալպյան տարածքները եզակի են իրենց բնապահպանական պայմանների ծանրության և բարդության պատճառով: Տեղագրության շատ փոքր փոփոխությունները՝ 1 ֆուտ (0,3 մ) կամ ավելի փոքր, կարող են առաջացնել տարբերություն հողմահարված տարածքի կամ ձյունապատ տարածքի միջև՝ առաջացնելով բույսերի վերարտադրության և կլիմայի կտրուկ փոփոխություններ: Երաշտի և հագեցվածության այս ծայրահեղությունների միջև կարող են գոյություն ունենալ մի քանի միջանկյալ միջավայրեր՝ բոլորը միմյանցից մի քանի յարդ հեռավորության վրա՝ կախված տեղագրությունից, ենթաշերտից և կլիմայից: Ալպյան բուսականությունը սովորաբար հանդիպում է փոքր բծերի խճանկարի մեջ, որոնք ունեն շրջակա միջավայրի տարբեր պայմաններ: Բուսականության տեսակները տարածվում են  լեռնաշղթաների և ժայռերի ճեղքերում, լանջերի երկայնքով և առաջացնում խոտածածկ տարածք, դրանք հիմնականում գաճաճ թփերն են հալվող ձնահյուսի տակ, ճահիճների մամուռներ և առուների երկայնքով  տարածվող խոտեր, ցածր թփեր։

Ալպյան մարգագետինները ձևավորվում են այնտեղ, որտեղ ժայռերի եղանակային ազդեցությունից առաջացած նստվածքները բավականաչափ կազմավորված հողեր են առաջացրել՝ բուսատեսակների պահպանման համար: Չծաղկող քարաքոսերը կպչում են ժայռերին և հողին, սակայն նրանցում ներփակված ջրիմուռների բջիջները կարող են ֆոտոսինթեզ կատարել 0&nbsp;°C (32&nbsp;°F) բարձր ցանկացած ջերմաստիճանի դեպքում, իսկ արտաքին սնկային շերտերը կարող են ավելի շատ ջուր կլանել, քան իրենց քաշը: Չորացնող քամիների և ցրտերի գոյատևման հարմարեցումները կարող են տունդրայի բուսականութանը շատ դիմացկուն ցույց տալ, բայց որոշ առումներով տունդրան շատ փխրուն է: Կրկնվող ոտնակոխումները հաճախ ոչնչացնում են տունդրայի բույսերը և հողը և վերականգնումը կարող է տևել հարյուրավոր տարիներ:

## Կենդանական աշխարհ

Քանի որ ալպիական տունդրան գտնվում է Երկրի տարբեր առանձնացված շրջաններում, չկա կենդանիների տեսակներ, որոնք ընդհանուր են ալպյան տունդրայի բոլոր տարածքների համար: Ալպիական տունդրայի որոշ կենդանիներ են՝ կեան, մարմոտը, լեռնային այծը, մեծահոր ոչխարը, շինշիլան, հիմալայան թահրը, եզնուղտը, ձյան ընձառյուծը և պիկան։

## Տես նաև
* Տայգա
* Պոլոնինի (լեռնային մարգագետին)
* Տունդրա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Բիոմներ
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Էկոհամակարգեր
Կատեգորիա:Լեռներ
Կատեգորիա:Կլիմա
Կատեգորիա:Կլիմայագիտություն
Կատեգորիա:Տափաստաններ
Կատեգորիա:Տունդրա