Ֆոլկիրկի ճակատամարտ

**Ֆոլկիրկի ճակատամարտ** (*Blàr na h-Eaglaise Brice* in Gaelic), շոտլանդական անկախության առաջին պատերազմի ընթացքում՝ 1298 թվականի հուլիսի 22-ին, տեղի ունեցած խոշոր ճակատամարտ։ Թագավոր Էդուարդ I-ի կողմից գլխավորված անգլիական բանակը հաղթել է Ուիլյամ Ուոլասի առաջնորդած շոտլանդացիներին։ Ճակատամարտից կարճ ժամանակ անց Ուոլասը հրաժարվել է Շոտլանդիայի գվարդիանի/վերակացուի պաշտոնից։

## Նախապատմություն
Թագավոր Էդուարդն իմացել է Ստեռլինգ կամրջի ճակատամարտում իր հյուսիսային բանակի կրած պարտության մասին։ 1297 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանսիայի թագավոր Ֆիլիպ IV Գեղեցիկի հետ զինադադար կնքելուց հետո, 1298 թվականի մարտի 14-ին նա վերադարձել է Անգլիա, որպեսզի զբաղվի Շոտլանդիայի վրա երկրորդ հարձակման համար նախապատրաստվող բանակի հավաքագրմամբ, որն ընթացքի մեջ էր 1297 թվականի վերջից ի վեր։ Սկզբի համար նա  իշխանության կենտրոնը տեղափոխել է Յորք, որտեղ էլ այն մնացել է հետագա վեց տարիների ընթացքում։ Ապրիլին քաղաքում անցկացվել է պատերազմի խորհուրդ, որպեսզի հստակեցվեն հարձակման մանրամասները։ Հրավիրվել էին մասնակցելու նաև շոտլանդացի մագնատները, բայց երբ ոչ մեկը չի ժամանել, նրանք բոլորը դավաճաններ են հայտարարվել։ Հետո Էդուարդը հրամայել է, որ հունիսի 25-ին իր բանակը հավաքվի Ռոքսբուրգում։ Այնտեղ հաշվվում էին աշխատավարձ ստացող 2,000 զինված հեծյալ ու մոտավորապես12,000 հետևակ, չնայած, ըստ միջնադարյան բանակների սովորության, կարող էին լինել շատերը, որոնք ծառայեին առանց վճարվելու․ որպես բարի կամքի դրսևորում, գահին ունեցած պարտքերի ու կատարած հանցագործության ներման դիմաց կամ պարզապես արկածախնդրության համար,  այդ թվում՝  երկար աղեղներով զինված 10,900 ուեյլսեցի։

Էդուարդն առաջացել է դեպի կենտրոնական Շոտլանդիա, իսկ Ուոլասի բանակը ստվերի պես հետևում էր անգլիացիներին, մտադրության ունենալով խուսափել ճակատամարտից այնքան ժամանակ, մինչև ուտելիքի ու գումարի պակասը կստիպեն Էդուարդին նահանջել, ու իրենք կհարձակվեն նրա վրա։ Վատ եղանակի պատճառով Էդուարդի մատակարարման նավատորմն ուշացել է, ու երբ բանակը հասել էր կենտրոնական Շոտլանդիա, այն արդեն հոգնած ու քաղցած էր։ Ուեյլսեցիների հետևակը, մասնավորապես, խիստ բարոյալքվել էր։ Երբ բանակը ճամբարել էր Էդինբուրգի մոտ գտնվող Լիստոն տաճարի մոտ, նրանք հարբած խռովություն են բարձրացրել, որը ճնշվել է Էդուարդի հեծելազորի կողմից՝ սպանելով 80 ուեյլսեցու։ Էդուարդին սպասվում էր խայտառակ նահանջի հեռանկարը, որն իր որդու արշավանքների բնորոշ առանձնահատկությունն է դարձել  վերջինիս իշխանության տարիներին։ Եվ երբ նա պատրաստվում էր նահանջի հրաման արձակել, հետախույզները հայտնել են նրան, որ Ուոլասը դիրք է գրավել Ֆոլկիրկ քաղաքի  մոտակայքում գտնվող Քալլենդար անտառում, ընդամենը տասներեք մղոն իրենցից հեռու և պատրաստ է հետապնդել նահանջող անգլիացիներին։ Լուրն Էդուարդին հիացմունք է պատճառել․ «Աստված վկա, կարիք չի լինի, որ նրանք ինձ հետապնդեն, քանի որ ես կդիմավորեմ նրանց այսօր»։

## Ճակատամարտ
thumb|left|Սուրբ Մարգարեթի մատուռ, Ուիլյամ Ուոլասի պատուհանը
right|thumb|250px|Անգլիացի ասպետները հետ են մղում շոտլանդացի ասպետներին ու աղեղնաձիգներին, բայց չեն կարողանում ճեղքել նիզակակիրների շարքերը
right|thumb|250px|Մեկուսացած ու անշարժ՝ շոտլանդացի նիզակակիրները ոչնչացվում են աղեղնաձիգների կողմից
thumb|right|Հուշաքար ու զբոսայգի Ռոթսիում։ "Ի հիշատակ Բյութ կղզու բնակիչների, որոնք սըր Ջոն Ստյուարտի հրամանատարության ներքո ընկան Ֆոլկիրկի ճակատամարտում 1298 թվականի հուլիսի 22-ին, որոնք Ֆոլկիրկի դաշտում սրով ու վահանով կռվեցին Ուոլասի համար, բայց ավաղ․․․նրանց ճակատագիրն էր զոհվել ազատության համար"

Շոտլանդական բանակը, բաղկացած գլխավորապես նիզակակիրներից ինչպես Ստեռլինգում, դասավորվել է չորս [<sup>[10]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2) մեծ զրահապատ 'ոզնիների', որոնք հայտնի են որպես ֆալանգներ[1]։ Տարբեր բարձրությամբ դուրս ցցված երկար նիզակներն այս զորաշարվածքին հաղորդում էին ահարկու և անխոցելի տեսք։ Ֆալանգների միջև տարածությունն զբաղեցնում էին աղեղնաձիգները[10], իսկ հետնամասում տեղակայված էր մագնատների տրամադրած մի փոքրիկ հեծելազոր։

Երեքշբթի՝ հուլիսի 22-ին, չորս գումարտակի[12] բաժանված անգլիական հեծելազորը վերջապես նկատել է իրենցից խուսափող թշնամուն։ Ձախ թևը գտնվում էր Նորֆոլկի, Հիըրֆորդի ու Լինքոլնի կոմսերի հրամանատարության ներքո։ Աջ թևը գլխավորում էր Դարհեմի եպիսկոպոս Էնթոնի Բեքը, կենտրոնական մասը՝ թագավորն ինքը, առաջապահների վերջից մի փոքր հեռավորության վրա։ Թշնամուն նկատելով՝ Նորֆոլկն ու ընկերներն անմիջապես հարձակում են գործել, բայց շոտլանդական դիրքերի դիմաց փոքրիկ ճահճի հանդիպելով, ստիպված էին երկար անցում կատարել դեպի արևմուտք, որպեսզի կարողանան հասնել Ուոլասի բանակի աջ թևին։ Բեքը փորձել է իր գումարտակը հետ պահել, որպեսզի ժամանակ տա թագավորին դիրք զբաղեցնել, բայց նրա ասպետները, որոնք այնքան անհամբեր էին անմիջական հարձակմամբ ձախ թևի իրենց ընկերներին միանալ, համոզել են նրան հարձակվել։ Անկազմակերպ խառնաշփոթով հեծելազորն աջից ու ձախից շրջապատել է շոտլանդացիներին։

Սըր Ջոն Ստյուարտ Բոնկիլցու՝[<sup>[13]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Avagyanasya%2F%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2) Շոտլանդիայի լորդ-ստյուարդի[14] կրտսեր եղբոր կողմից առաջնորդված շոտլանդացի նետաձիգները դիմադրություն են ցույց տվել ու արագ ոչնչացվել[13]։ Բայց ֆալանգներն ամուր էին մնում․ ասպետները թույլ տպավորության էին թողնում երկար նիզակների խիտ անտառի վրա։ Թագավոր Էդուարդը ժամանակին է հասել ու ականատես լինելով իր հեծելազորի խառնաշփոթ վիճակին, անմիջապես վերականգնել կարգ ու կանոնը։ Ասպետներին հրամայվել է նահանջել, և Էդուարդը պատրաստվել է օգտվել Վարվիքի կոմսի մարտավարությունից, որը նա կիրառել էր 1295 թվականի Մաես Մեյդոգի ճակատամարտում ուեյլսեցի նիզակակիրներին հաղթելու համար։ Շոտլանդական թեթև հեծելազորը գրոհել է անգլիական ծանր հեծելազորի վրա, բայց ամբողջությամբ ոչնչացվել։

 

Անգլիացի մեծ աղեղնաձիգներին հանել են մարտի, որոնք արագ հաղթել են վատ զինված շոտլանդացի նետաձիգների անփորձ զորքին։ Ֆալանգները հեշտ թիրախ էին․ նրանց պաշտպանող չկար, ոչ էլ տեղ ունեին թաքնվելու։ Խաչաղեղներով ու ճեղապարսատիկներով նետերի տարափ է իրականացվել։ Ի վիճակի չլինելով նահանջել կամ հարձակվել՝ շոտլանդացիները պարտվել են ճակատամարտում առաջին նետերի ընկնելուն պես, քանի որ րոպեում աղեղնձիգներից յուրաքանչյուրն արձակում էր տասնչորս նետ։ Հետևելով թագավորի հրամանին՝ անգլիական հեծելազորն սպասել է, մինչև շոտլանդացիների շարքերն այնքան են նոսրացել, որ իրենք կկարողանային թափանցել զորաշարվածքի մեջ ու պատճառել որքան հնարավոր է շատ վնաս։ Անգլիական հետևակը, որն առաջանում էր շոտլանդական զորաշարվածքի վրա անգլիացիների խափանիչ կրակի ընթացքում, փակել է տարածությունն ու ֆալանգներն սկսել են վերջնականապես խախտվել ու ցրվել։ Շատ շոտլանդացիներ են զոհվել, այդ թվում՝ Ֆայֆի կոմսի որդի Մաքդուֆը։ Ողջ մնացածները Ուոլասի հետ փախել են մոտակա Թորվուդ անտառը, որտեղ հետապնդողները չէին կարող հասնել նրանց հետևից։

## Հետևանքներ
Շոտլանդացի առաջնորդների թվում սպանվածները շատ չէին, բայց զոհվել էին Ուոլասի տեղակալներ Ջոն դե Գրահամը, սըր Ջոն Ստյուարտ Բոնկիլցին ու Մաքդուֆ Ֆայֆեցին։

## Զինանշանների Ֆոլկիրկի փաթեթ
Ֆոլկիրկի փաթեթը Ֆոլկիրկի ճակատամարտին ներկա անգլիացի դրոշակակիր ասպետների ու ազնվականների զինանշանների հավաքածուն է։ Այն նաև հայտնի ամենահին փաթեթն է, որը պարունակում է 111 անուն ու զինանշանակիր վահան։

Հաջորդիվ ներկայացված է Ֆոլկիրկի փաթեթի ժամանակակից պատկերազարդումների հավաքածուն, որը հիմնված է Հենրի Գոուգի «Շոտլանդիան 1298 թվականին։ Թագավոր Էդուարդ I-ի արշավանքին վերաբերող փաստաթղթեր» գրքում հրատարակված զինանշանների վրա։ 

պատկեր:The Falkirk Roll of Arms - Panel 1 - La Vaunt Garde.jpg|Վահանակ 1 – Հրահրող գումարտակ
պատկեր:The Falkirk Roll of Arms - Panel 2 - La Batayle le Eveske de Dureme.jpg|Վահանակ 2 –  Դյուրեմի Էվեսքի գումարտակ
պատկեր:The Falkirk Roll of Arms - Panel 3 - La Bataille le Roy.jpg|Վահանակ 3 – Ռոյի գումարտակ
պատկեր:The Falkirk Roll of Arms - Panel 4 - La Quarte Bataille.jpg|Վահանակ 4 – Չորրորդ գումարտակ


## Ճակատամարտի հնարավոր տեղանքներ
thumb|right|upright=0.5|Քալլենդար անտառի հարավային եզրը
Ճակատամարտի տեղանքը հստակ հայտնի չէ։ Ենթադրվում է, որ այն տեղի է ունեցել հետևյալ երեք վայրերից մեկում․ Քեմփֆիլդում՝ ժամանակակից Կենտրոնական զբոսայգու շրջակայքում, Քալլենդար անտառի հարավում կամ Անտոնինի պատի մոտ՝ Մամրիլզում։

## Ծանոթագրություններ

* 
* 

## Գրականություն
* Ջ․ Բեյն, «*Էդուարդյանները Շոտլանդիայում, 1296-1377*», 1961 թ․
* Գ․Վ․Ս․ Բարրոու, «*Ռոբերտ Բրյուսն ու* *Շոտլանդիայի թագավորության տարածքը*», 1976 թ․
* Է․Մ․ Բարրոն, «*Շոտլանդական անկախության պատերազմը*», 1934 թ․
* Ք․ Բրաուն, «Ուիլյամ Ուոլաս», 2004 թ․
* Ջ․ Է․ Մորրիս, «*Էդուարդ I-ի ուեյլսական պատերազմները*», 1994 թ․
* Ռ․ Նիքոլսոն, «*Շոտլանդիա - ուշ Միջնադար*», 1974 թ․
* Ք․ Օման, «*Պատերազմելու արվեստը Միջնադարում*», 1898 թ․
* Մ․ Փրեստվիչ, «*Էդուարդ I*», 1997 թ․, Յեյլ Համալսարանի հրատարակչություն, Նյու Հեվն & Լոնդոն, ԳՄՍՀ  (pbk.)
* Ս․ Ռեյդ, «*Շոտլանդական ցածրավանդակի ճակատամարտները*», 2004 թ․, Գրիչ & Սուր Գրքեր ՍՊԸ, Բարնսլի, ԳՄՍՀ .
* Ջոն Ֆորդուն, «*Շոտլանդացի ժողովրդի ժամանակագրություն*», 1363 թ․, լատիներենից թարգմ․՝ Ֆելիքս Ջ․ Հ․ Սքենի, խմբագիր՝ Ուիլյամ Ֆ․ Սքեն, 1872 թ․:

## Արտաքին հղումներ
*Wallace and the Battle of Falkirk (1297)

Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:13-րդ դարի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Անգլիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:1298