Մոերիս լիճ

**Մոերիս լիճ** (, գեն․ Μοίριδος), հինավուրց էնդորհեական քաղցրահամ լիճ, Ֆայյում օազիսում, Եգիպտոսում՝ Կահիրեից 80կմ(50 մղոն) հարավ-արևմուտք, այսօր պահպանվել է իր չափերի փոքր մասը՝ որպես հիպերաղի **Քարուն լիճ** (արաբերեն՝ بركة قارون)։ Նախնադարում այն ընդհատումներով սնվել է Նեղոսով հնագույն Հավարա ջրանցքով, մակարդակի տատանումներով ամբողջ պալեոլիթի և նեոլիթյան ժամանակաշրջաններում։ Նախնադարյան Մոերիս լիճն ընդգրկում էր ժամանակակից Ֆայում օազիսի տարածքի մեծ մասը, որի ընդհանուր մակերեսը գնահատվում է  և  միջև։

Միջին Թագավորության ընթացքում որպեսզի ստեղծեն ջրանցքը, որն այժմ հայտնի է որպես Բահր Յուսեֆ, Հուարա կանալը փորելով ավելացվել է ներհոսքի ծավալը դեպի Մոերիս լիճ, և միաժամանակ ջրահեռացման և հողի վերականգնման ծրագրերը ենթադրում են, որ լիճը շահագործվել է  գյուղատնտեսական նպատակներով։ Վաղ Պտղոմեոսյան թագավորության ընթացքում հետագա ջրահեռացումը և մելիորացիան փաստացիորեն խզեցին Մոերիս լճի անմիջական կապը Նեղոսի հետ և սկսվեց լճի մակարդակի աստիճանական անկումը, որը շարունակվեց հռոմեական, միջնադարյան և վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջաններում, ինչը հանգեցրեց մեր օրերի Քարուն լիճին։ Ժամանակակից լճի մակերեսը ծովի մակարդակից ցածր է 43 մ (141 ֆտ) և զբաղեցնում է մոտ 202 կմ² (78 քառակուսի մղոն):

Եվրասիական ջրային թռչունների մի շարք տեսակներ, որոնք գաղթում են ավելի հյուսիսային լայնություններից, օգտագործում են Քարուն լիճը որպես ձմեռման վայր, և որպես այդպիսին, լիճը և նրա շրջակայքը Եգիպտոսի օրենքով պահպանվող տարածք են: Լճի բարձր աղիությունը հանգեցրել է նրան, որ նիլոտիկ քաղցրահամ ջրերի ձկնատեսակների մեծ մասը անհետացել է լճից, թեև մի շարք ծովային կամ այլ տեսակի աղի նկատմամբ հանդուրժող տեսակներ են ներմուծվել նրա ջրեր՝ տեղական ձկնորսական տնտեսությունը խթանելու համար։ Տարածքի հիմնական ձկնորսությունը ներառում է թիլապիան, բարակաձուկը և սոլը: Քարուն լիճը Ռամսարի տեղ է ճանաչվել 2012թ.:

Մոերիս լիճն իր անունը ստացել է անհետացած պրոբոսցիդային կաթնասուն Moeritherium-ից, որը ժամանակակից փղերի հեռավոր ազգականն է, որն առաջին անգամ հիշատակվում է մոտակա Քասր էլ Սաղա բնակավայրից:

## Ստուգաբանություն
«Մոերիս լիճ» անվանումը ծագել է եգիպտական ​​mr-wr (լատ. «Մեծ ջրանցք») տեղանվան հունարեն թարգմանությունից (Μοῖρῐς λίμνη Limne Moeris)։ Այս անունը, հավանաբար, հղում է Բահր Յուսեֆին, և քանի որ դրա կառուցման համար պատասխանատու էր փարավոն Ամենեմհաթ III-ը հույները հիշատակել են որպես «արքա Մոերիս»:[1][2] Ուշ եգիպտական ​​ժամանակաշրջանում լիճը կոչվում էր Piôm, անուն, որը առաջացել է եգիպտական ​​pꜣ-ym արտահայտությունից (լիտ. «ծով»); /Ⲡⲉⲓⲟⲙ (epʰiom/peiom), որից առաջացել է ժամանակակից արաբական الفيوم (el-Fayyūm) անվանումը (և ըստ ընդլայնման՝ ռոմանիզացված Faiyum)։

## Պատմություն
### Նախապատմություն
Ուշ միոցենի շրջանում՝ Մեսսինյան աղիության ճգնաժամի ժամանակ Նեղոսը հոսում էր դատարկ Ֆայում ավազանի կողքով մի մեծ կիրճի հատակին, որը հասնում էր մոտ 2,4 կիլոմետրի (1,5 մղոն) խորության, որտեղ այժմ գտնվում է Կահիրե քաղաքը: Թեև Ֆայումի ավազանի ստեղծման մեխանիզմը 20-րդ դարի սկզբին երկրաբանների միջև որոշ գիտական ​​բանավեճի առարկա էր, սակայն համաձայնության տեսակետը մնում է այն, որ ավազանն ինքնին առաջացել է հիմնականում քամու էրոզիայի հետևանքով։ Այն բանից հետո, երբ Միջերկրական ծովը կրկին հեղեղվեց Միոցենի վերջում, Նեղոսի կիրճը դարձավ ծովի ծոց, որը տարածվեց դեպի ցամաք՝ մինչև ներկայիս Կոմ Օմբոյի տեղը։ Երկրաբանական ժամանակի ընթացքում Միջերկրական ծովի այս մուտքը աստիճանաբար լցվեց տիղմով և դարձավ Նեղոսի հովիտ։

Միջին պալեոլիթից որոշ ժամանակ առաջ Նեղոսի հովտի տիղմը այնքան էր կուտակվել, որ Նեղոսը է եկել Ֆայումի ավազան՝ Հավարա ջրանցքով, ստեղծելով հնագույն Մոերիս լիճը; լիճը այս շչջանում սնվել է բացառապես Նեղոսի հաջորդ, ընդհատվող հեղեղումներից, և ենթադրվում է, որ այն ամբողջությամբ չորացել է պալեոլիթյան դարաշրջանի վերջում՝ նախքան նեոլիթյան դարաշրջանի սկզբում նորից հայտնվելը։ Ֆայումի ավազանի եզրերին հայտնաբերված քարե նշանները, որոնք համընկնում են Levallois տեխնիկայի հետ արտադրված քարերի վրայի նշաններին, վկայում են այն մասին, որ Մոերիս լճի ափերը մարդիկ են բնակեցվել դեռևս միջին պալեոլիթում: Ֆայումի ավազանում այլ հնագիտական ​​աշխատանքներ, մասնավորապես Գերտրուդ Քաթոն-Թոմփսոնի և Էլինոր Ուայթ Գարդների աշխատությունները, հայտնաբերել են բազմաթիվ էպիպալեոլիթի և նեոլիթյան բնակավայրերի ապացույցներ:

### Սկզբնական զարգացում. Հին և Միջին Թագավորություններ
Մոերիս լիճն առաջին անգամ հիշատակվել է մ.թ.ա. մոտ 3000 ից՝ Նարմերի (Մենես) ժամանակաշրջանում։ Հին Թագավորության սկզբին մշտական ​​բնակավայր՝ Շեդեթը, կառուցվել է լճի հարավարևելյան ափի բարձրադիր վայրում. Շեդեթը դարձել է եգիպտական ​​Սեբեկ աստծո գլխավոր պաշտամունքի կենտրոնը, մի վայր, որի պատվին  քաղաքը ստացել է հունարեն Կրոկոդեյլոպոլիս (Κροκοδειλόπολις, լատ. «Կոկորդիլոսի քաղաք») անունը, որը հետագայում լատիներեն թարգմանվել է որպես կոկորդիլոպոլիս։ Այժմ այդ վայրը զբաղեցնում է ժամանակակից Ֆայում քաղաքը:

Առաջին խոշոր տեխնածին փոփոխությունները Մոերիս լճում տեղի են ունեցել Միջին Թագավորության ժամանակ, տասներկուերորդ դինաստիայի թագավորների օրոք, որոնք իշխել են Ֆայումի շրջանից՝ Իթջթաուի նոր թագավորական մայրաքաղաք տեղափոխվելուց հետո:Սենուսրեթ II-ը նախաձեռնեց ոռոգման և հողի վերականգնման ծրագրեր՝ լճի ներքին տարածքի որոշ հատվածներ գյուղատնտեսական օգտագործման համար ՝ լճի եզրը Շեդեթից ավելի դուրս մղելով :Նրա թոռը՝ Ամենեմհաթ III-ը, շարունակել է հանձնարարել Հավարա կանալի լայնածավալ փորումները՝ ստեղծելով ջրանցքը, որն այսօր հայտնի է որպես Բահր Յուսեֆ:Այս ջրանցքը ավելացրել է  Նեղոսից դեպի Մոերիս լիճ հոսող ջրի ծավալը՝ ավելի արդյունավետ կերպով ոռոգելու Ֆայումի ավազանը, այն վերածելով խոշոր գյուղատնտեսական կենտրոնի, և դրա կառուցման համար Ամենեմհաթ III-ը կստացել է հունական «Մոերիս թագավոր» անվանումը։ Բացի քաղցրահամ ջրամբարի իր դերից, լիճը օգտագործվել է նաև որպես բեռնափոխադրման համակարգի մաս. Մոտակա քարհանքից արդյունահանված բազալտի բլոկները լիճ են հասցվել Մոերիս լճի քարհանքի ճանապարհով՝ աշխարհի ամենահին ասֆալտապատ ճանապարհով: Լճից բլոկները կարող էին առաքվել Գիզայի Նեկրոպոլիս՝ օգտագործելու տաճարների և հուշարձանների կառուցման համար: ASCE-ն ասֆալտապատ ճանապարհը մտցրել է  իր Պատմական Քաղաքացիական Ճարտարագիտական ​​Հնանիշների ցանկ։
File:Lake Moeris.jpg|thumb|500px|right|Նախկին Մոերիս լճի մերձակայքում գտնվող նշանավոր հուշարձանների պատկերային քարտեզ: Հատված տարածքը նշանակում է հող, որը վերադարձրել են Տասներկուերորդ դինաստիայի թագավորները:

rect 718 628 871 711 Abgig obelisk
rect 936 453 1207 509 Pedestals of Biahmu
rect 858 548 1148 607 Crocodilopolis
rect 999 699 1260 744 Pyramid of Amenemhat III at Hawara
rect 1108 755 1397 833 Pyramid of Senusret II
rect 1398 476 1620 1122 Nile River
desc none

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Biahmu_05.JPG|ձախից|մինի|[Բիահմուի պատվանդաններից մեկի ավերակները]]
Իր «Պատմություններ» գրքում հույն պատմիչ Հերոդոտոսը պնդում է, որ այցելել է Մոերիս լիճը, որը գտնվում է Եգիպտոսի լաբիրինթոսից ներքև և հնագույն Կոկորդիլոպոլիս քաղաքի դիմաց (այսինքն՝ ժամանակակից Ֆայում քաղաքը): Հերոդոտոսը նաև նշում է, որ երկու «բուրգեր» (մեկնաբանվում է որպես Բիահմուի պատվանդաններ) կանգնած էին լճի մեջտեղում, մի պնդում, որը ստիպեց բրիտանացի եգիպտագետ Ֆլինդերս Պետրիին ենթադրել, որ լիճը հեղեղվել է, երբ Հերոդոտոսն այցելել էր այդ տարածքը։ Տասներկուերորդ դինաստիայի արքաների կողմից ձեռնարկված հսկայական ջրային աշխատանքները՝ լիճը քաղցրահամ ջրամբարի վերածելու համար, դասական աշխարհագրագետների և աշխարհագրագետների, օրինակ՝ Հերոդոտոսի մոտ թողեցին այն տպավորությունը, որ լիճն ինքնին արհեստականորեն փորված է, ինչը չի հաստատվել ժամանակակից ապացույցներով։

### Հետագա զարգացում. Պտղոմեական թագավորություն և Հռոմեական Եգիպտոս
Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահից հետո Եգիպտոսը անցավ նրա նախկին զորավար Պտղոմեոսի վերահսկողության տակ, որը դարձավ Պտղոմեոսյան դինաստիայի առաջին թագավորը։ Այս նոր կառավարմամբ պայմանավորված և հույն ու մակեդոնացի գաղութարարների միաժամանակյա ներհոսքով Եգիպտոս, Ֆայումի ավազանը և Մոերիս լիճը հետագայում զարգացան՝ որպես գյուղատնտեսական կենտրոն: Պտղոմեոս II Եղբայրասերի թագավորական ինժեներները կառուցեցին լրացուցիչ ջրանցքներ և բարձունքներ, ինչպես նաև ամբարտակ Բահր Յուսեֆի վրա՝ Նեղոսի ներհոսքը կարգավորելու համար՝ թույլ տալով ավազանի հետագա բնակեցումը և հացահատիկի արտադրության ավելացմանը, քանի որ լճի ջրերը նահանջում էին և բացահայտում նոր բերրի հողեր։ Բազմաթիվ պապիրուսներ, որոնք հայտնաբերված են Ֆայումում գտնվող Պտղոմեոսի դարաշրջանի վայրերից (հաճախ աղբահանության համար օգտագործվող պապիրուսից) պահպանում են նամակագրությունը ինժեներների և ադմինիստրատորների միջև զարգացման այս ժամանակահատվածում, ներառյալ Զենոն Կաունոսի արխիվը։ Պատնեշի կառուցումից հետո Նեղոսի խոչընդոտվող հոսքը դեպի Մոերիս լճի աստիճանական գոլորշիացման նվազման սկիզբն է դրել, մի գործընթաց, որը, ի վերջո, հանգեցրել է ժամանակակից դարաշրջանի Քարուն լճի տեսքին:

Պտղոմեոսյան թագավորության վերջում այս ոռոգման համակարգի կանոնավոր սպասարկումը անտեսվել է ներքին բախումների պատճառով, ինչի հետևանքով Ֆայումի բերքի հողերը կա՛մ չորացել են, կա՛մ ամբողջովին ջրհեղեղվել: Եգիպտոսի անեքսիայից հետո որպես հռոմեական նահանգ վերականգնվել է  Մոերիս լճի հիդրավլիկ աշխատանքները հռոմեական զորքերի կողմից Օգոստոսի օրոք՝ դրանով իսկ նպաստելով Եգիպտոսի՝ որպես վաղ Հռոմեական կայսրության հացի մատակարար հանդիսանալը: Ֆայումում գյուղատնտեսության աշխուժացման արդյունքում բնակչության թիվն այնտեղ կտրուկ աճել է, և տարածքը ձեռք է բերել կայուն արտադրողականություն մինչև 3-րդ դարի սկիզբը, երբ մեկ այլ քաղաքացիական պատերազմ ապակայունացրել է տարածաշրջանը, և ոռոգման համակարգը կրկին խարխլվել է: Այս անկարգությունների ժամանակաշրջանից հետո կայսր Պրոբուսը, ինչպես Օգոստոսը, հռոմեացի զինվորների է գործադրել՝ վերականգնելու ջրանցքներն ու բակերը, և տարածքը դարձյալ արդյունավետ է դարձել, թեև ժամանակի ընթացքում համակարգերը դարձյալ անտեսվելու էին, իսկ հռոմեական բնակավայրերը լքվեին։ Ենթադրվում է, որ տարածքը հիմնականում լքված է եղել 5-րդ դարում, և միայն մի փոքր տարածք Ֆայումի ավազանի ներքին մասում մնացել է մշակված և բնակեցված ողջ միջնադարում:

## Էկոլոգիա և ձկնաբուծություն
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Egretta_garzetta_at_Fayoum_by_Hatem_Moushir_6.JPG|ձախից|մինի|[Փոքրիկ տառեղ|Փոքր տառեղը և եվրասիական շատ այլ ջրային թռչուններ ձմռանը գաղթում են Քարուն լիճ:]]
Ներկայումս Քարուն լիճը ձմեռելու կամ բնադրավայր է ծառայում ջրային թռչունների մոտ 88 տարբեր տեսակների համար:

Մարգագետնային ծիծառակտցարները, ծովային քարադրերը, փոքր ջրածիծառները բոլորը հավաքվում են լճում բազմանալու համար, մինչդեռ եվրասիական ձմեռային միգրանտների թվում են սև պարանոցով սուզակները և մեծ սուզակները, մեծ և փոքր տառեղները, ինչպես նաև բադերի մի շարք տեսակներ, ինչպիսիք են խայտաբադը, լայնակտուց բադը, և այլն։ Քարուն լճի կարգավիճակը` որպես թռչունների կենսական միջավայր, հանգեցրել է նրան, որ այն նշանակվի և՛ Եգիպտոսի տարածք, և՛ Ռամսարի տեղանք:

Քարուն լճի աղիության և պղտորության աճը կապված է լճում սկզբնապես գոյություն ունեցող նիլոտիկ ձկների մեծ մասի ոչնչացման հետ, ինչպիսիք են Նեղոսի թառափը և Նեղոսի թիլապիան։ Մի քանի տեսակներ, ինչպիսիք են կարմրավուն թիլապիան, կարծես թե հաղթահարել են այս փորձությունը:Էկոլոգիական պայմանների փոփոխության հետևանքով տեղական ձկնորսական տնտեսության փլուզումը կանխելու համար 20-րդ դարի սկզբից լիճ են փոխպատվաստվել ծովային և աղի նկատմամբ հանդուրժող մի շարք ձկներ և խեցգետնակերպեր, այդ թվում՝ սևծովյան աթերինա, եգիպտական ​​տափակաձուկ European seabass-ը, gilt-head bream-ը,ինչպես նաև ճառագայթաձկների և խեցգետնանմանների բազում տեսակներ:
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lake_qarun_protected_area_by_Hatem_Moushir_1.JPG|մինի|Քարուն լիճը, տեսարան Քարուն լճի պահպանվող տարածքից

## Ծանոթագրություններ
:

Կատեգորիա:Աղի լճեր
Կատեգորիա:Եգիպտոսի լճեր
Կատեգորիա:Լճեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոսի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ներքին ցամաքային ավազաններ