Սիմուլյացիայի վարկած

**Սիմուլյացիայի վարկած,** ենթադրում է, որ այն, ինչ մարդը ընկալում է որպես իրական աշխարհ, իրականում սիմուլացված իրականություն է, օրինակ՝ համակարգչային սիմուլյացիա, որտեղ մարդիկ կառուցվածքներ (կոնստրուկտներ) են։ Այս թեմայի շուրջ եղել են բազմաթիվ քննարկումներ փիլիսոփայության դիսկուրսում, ինչպես նաև հաշվողական տեխնիկայի գործնական կիրառությունների վերաբերյալ։

2003 թվականին փիլիսոփա Նիք Բոստրոմն առաջարկել է սիմուլյացիայի փաստարկը, որը ենթադրում է, որ եթե որևէ քաղաքակրթություն դառնա ունակ ստեղծելու գիտակից սիմուլյացիաներ, ապա այն կարող է ստեղծել այնքան շատ սիմուլացված էակներ, որ պատահական ընտրված գիտակցող էակը գրեթե հաստատ կլինի սիմուլյացիայի մեջ։ Այս փաստարկը ներկայացնում է տրիլեմմա․ կամ նման սիմուլյացիաներ *չեն* ստեղծվում տեխնոլոգիական սահմանափակումների կամ ինքնաոչնչացման պատճառով, կամ առաջադեմ քաղաքակրթությունները *ընտրում* են չստեղծել դրանք, կամ եթե առաջադեմ քաղաքակրթությունները  դրանք ստեղծում են, սիմուլյացիաների քանակը զգալիորեն կգերազանցի իրականությունը, և, հետևաբար, մենք գրեթե անկասկած կապրենք դրանցից մեկում։ Սա ենթադրում է, որ գիտակցությունը բացառապես կապված չէ կենսաբանական ուղեղների հետ, այլ կարող է առաջանալ ցանկացած համակարգից, որը իրականացնում է ճիշտ հաշվարկային կառուցվածքներ և գործընթացներ։

Այս հիպոթեզին նախորդել են շատ ավելի վաղ տարբերակներ, և գաղափարի տարբեր ձևեր ներկայացվել են նաև գիտաֆանտաստիկայում՝  որպես կենտրոնական սյուժետային հնարք հայտնվելով բազմաթիվ պատմություններում և ֆիլմերում, օրինակ՝ *Սիմուլակրոն-3* (1964) և *[[Մատրիցա]]* (1999)։

## Ծագում
Մարդկային պատմությունը լի է մտածողներով, ովքեր նկատել են տարբերությունը այն բանի միջև, թե ինչպես են երևում իրերը և ինչպես կարող են իրականում լինել, որտեղ երազները, մոլորությունները և հալյուցինացիաները տրամադրում են պոետիկ և փիլիսոփայական փոխաբերություններ։ Օրինակ՝ «Թիթեռի երազը» Ժուանզիի մոտ՝ հին Չինաստանում, կամ Մայաների հնդկական փիլիսոփայությունը կամ էլ հին հունական փիլիսոփայությունում, որտեղ Անաքսարխոսն ու Մոնիմոսը գոյություն ունեցող իրերը համեմատում էին տեսարան-նկարի հետ և կարծում էին, որ դրանք նման են քնի կամ խելագարության մեջ ապրած տպավորություններին։ Ացտեկյան փիլիսոփայական տեքստերը պնդում էին, որ աշխարհը նկարվածք է կամ գիրք, որը գրել է Թեոտլը։ Հոգևոր փիլիսոփայության մեջ, որը համատեղվում է այն կրոնական շարժումների հետ, որոնք գիտնականները անվանում են Գնոստիցիզմ, տարածված թեման այն համոզմունքն էր, որ իրականությունը, ինչպես մենք այն ապրում ենք, ստեղծված է աննշան, հնարավոր է՝ չարամիտ աստվածության կողմից, որից մարդը պետք է ձգտի փախչել։

Արևմտյան փիլիսոփայական ավանդույթում Պլատոնի քարանձավի այլաբանությունը մարդկանց համեմատում էր իրականությունը տեսնել չկարողացող շղթայված բանտարկյալների հետ։ Ռենե Դեկարտի չար դևը փիլիսոփայորեն ձևակերպել է այս էպիստեմիկ կասկածները, որին հետևեց լայն գրականություն՝ հետագա տարբերակներով, օրինակ՝ ուղեղը տարայի մեջ(brain in a vat) գիրքը։ 1969 թվականին Կոնրադ Զուզեն հրատարակեց իր գիրքը՝ > վերաբերյալ, որտեղ առաջարկեց, որ տիեզերքը հիմնականում հաշվարկային է, մի գաղափար, որը հայտնի դարձավ որպես թվային ֆիզիկա։ Հետագայում, ռոբոտագետ Հանս Մորավեկը հետազոտեց նման թեմաներ արհեստական բանականության տեսանկյունից, քննարկելով այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են մտքի բեռնումը և ենթադրելով, որ մեր ներկայիս իրականությունը ինքնին կարող է համակարգչային սիմուլյացիա լինել, ստեղծված ապագա բանականությունների կողմից։

## Սիմուլյացիայի փաստարկ

Նիք Բոստրոմի հիմնադրույթը․

Բոստրոմի եզրակացությունը․

### Ընդլայնված փաստարկ
2003 թվականին Բոստրոմը առաջարկեց տրիլեմմա, որը նա անվանեց «սիմուլյացիայի փաստարկ»։ Իր անվանմանը հակառակ, «սիմուլյացիայի փաստարկը» ուղղակիորեն չի պնդում, որ մարդիկ ապրում են սիմուլյացիայի մեջ. փոխարենը, այն պնդում է, որ երեք անհավանական թվացող պնդումներից մեկը գրեթե անկասկած ճշմարիտ է

# «Մարդկային մակարդակի քաղաքակրթությունների այն բաժինը, որոնք հասնում են հետմարդկային փուլին (այսինքն՝ այնպիսի մի փուլի, որը կարող է գործարկել բարձր ճշգրտության նախնիների սիմուլյացիաներ), շատ մոտ է զրոյին», կամ
# «Հետմարդկային քաղաքակրթությունների այն բաժինը, որոնք հետաքրքրված են իրենց էվոլյուցիոն պատմության սիմուլյացիաների գործարկմամբ կամ դրանց տարբերակներով, շատ մոտ է զրոյին», կամ
# «Մեր նման փորձառություններ ունեցող մարդկանց այն բաժինը, ովքեր ապրում են սիմուլյացիայում, շատ մոտ է մեկին»։

Տրիլեմման ցույց է տալիս, որ տեխնոլոգիական առումով հասուն «հետմարդկային» քաղաքակրթությունները կունենա ահռելի հաշվարկային ուժ։ Եթե նույնիսկ սիմուլացված «նախնիների սիմուլյացիաների» փոքր տոկոսը գործարկվեր (այսինքն՝ նախնիների կյանքի «բարձր ճշգրտության» սիմուլյացիաները, որոնք սիմուլյացված նախնու համար անհետաքրքիր կլինեին իրականությունից), ապա սիմուլյացված նախնիների ընդհանուր թիվը, կամ «Սիմները», տիեզերքում (կամ մուլտիվերսում, եթե գոյություն ունի) շատ կգերազանցեր իրական նախնիների ընդհանուր թիվը։

Բոստրոմը օգտագործում է մարդաբանական դատողության մի տեսակ՝ պնդելու համար, որ, *եթե* երրորդ պնդումն է ճշմարիտը և գրեթե բոլոր մարդիկ ապրում են սիմուլյացիաներում, *ապա* մարդիկ գրեթե հաստատ ապրում են սիմուլյացիայում։

Բոստրոմի փաստարկը հիմնված է այն հիմքի վրա, որ բավականաչափ առաջադեմ տեխնոլոգիայի դեպքում հնարավոր կլինի ներկայացնել Երկրի բնակեցված մակերեսը առանց թվային ֆիզիկայի դիմելու, որ գալիաները(qualia), որոնք զգում է սիմուլյացված գիտակցություն, համեմատելի կամ հավասար են բնականոն մարդկային գիտակցության հետ, և որ սիմուլյացիաների ներսում մեկ կամ ավելի մակարդակներ հնարավոր կլինեն իրական աշխարհի համեմատաբար ցածր հաշվարկային ռեսուրսների օգտագործմամբ։

Բոստրոմը պնդում է, որ եթե ենթադրենք, որ մարդիկ չեն ոչնչացվի և ոչ էլ ինքնաոչնչացվի մինչ այդ տեխնոլոգիան զարգացումը,և որ մարդկային սերունդները չեն ունենա որևէ գերակա իրավական սահմանափակումներ կամ բարոյական խղճահարություններ կենսոլորտների կամ իրենց սեփական պատմական կենսոլորտի մոդելավորման դեմ, ապա անհիմն կլինի մեզ դասել իրական օրգանիզմների այն փոքրամասնության շարքին, որոնք, վաղ թե ուշ, արհեստական մոդելավորումների պատճառով զգալիորեն կգերազանցեն իրենց թիվը։

Իմացաբանորեն, մարդկանց համար անհնարին է պարզել, արդյոք նրանք ապրում են սիմուլյացիայում։ Օրինակ, Բոստրոմը առաջարկում է, որ կարող է հայտնվել մի պատուհան, որը կասի․ «Դուք ապրում եք սիմուլյացիայում։ Սեղմեք այստեղ՝ ավելի շատ տեղեկության համար»։ Սակայն սիմուլացված միջավայրի թերությունները կարող են դժվարին լինել բնիկ բնակիչների համար՝ ճանաչելու և իսկության նպատակով, նույնիսկ բացահայտ բացահայտման սիմուլացված հիշողությունը կարող է ջնջվել ծրագրի կողմից։Բայց եթե որևէ ապացույց լույս տեսնի՝ թե՛ սկեպտիկ վարկածի օգտին, թե՛ դեմ, դա արմատապես կփոխի վերոնշյալ հավանականությունը։

Բոստրոմը պնդում է, որ իր փաստարկը գերազանցում է դասական հին "սկեպտիկ վարկած"-ը, պնդելով, որ "...մենք ունենք հետաքրքիր փորձագիտական պատճառներ հավատալու համար, որ աշխարհի մասին որոշ խաչաձևային պնդում ճշմարիտ է", երեք խաչաձևային պնդումներից երրորդը այն է, որ մարդիկ գրեթե հաստատ ապրում են սիմուլյացիայում։ Այսպիսով, Բոստրոմը և Բոստրոմի հետ համաձայնագիր գրող հեղինակներ, ինչպիսիք են Դեյվիդ Չալմերս, պնդում են, որ կարող են լինել փորձագիտական պատճառներ «սիմուլյացիայի վարկած»-ի համար, և հետևաբար սիմուլյացիայի վարկածը ոչ թե սկեպտիկ վարկած է, այլ ավելի շուտ մետաֆիզիկական վարկած։ Բոստրոմն ասում է, որ չի տեսնում որևէ ուժեղ փաստարկ այն մասին, թե երեք տրիլեմայի պնդումներից որն է ճշմարիտ․ «Եթե (1) ճշմարիտ է, ապա մենք գրեթե հաստատ կավարտենք մեր գոյությունը մինչ հետմարդկությանը հասնելը։ Եթե (2) ճշմարիտ է, ապա պետք է լինի ուժեղ համընկնում առաջադեմ քաղաքակրթությունների  ուղիների մեջ՝ այնպես, որ գրեթե ոչ մեկը չունենա նախնիների սիմուլյացիա կատարելու ցանկություն և ազատություն։ Եթե (3) ճշմարիտ է, ապա մենք գրեթե հաստատ ապրում ենք սիմուլյացիայում։ Մեր ներկայիս անգիտակցության մութ անտառում, տրամաբանական է բաժանել հավատը մոտավորապես հավասարապես (1), (2) և (3) միջև ... Նշեմ, որ մարդիկ, ովքեր լսում են սիմուլյացիայի փաստարկի մասին, հաճախ արձագանքում են՝ ասելով․ «Այո, ես ընդունում եմ փաստարկը, և պարզ է, որ իրականացվող հնարավորությունը *n*-ն է»։ Սակայն տարբեր մարդիկ ընտրում են տարբեր *n*։ Ոմանք կարծում են, որ (1) ճշմարիտ է, մյուսները՝ (2), իսկ մյուսները՝ (3)»։ Որպես տրիլեմմայի հետևանք, Բոստրոմը նշում է, որ «Եթե մենք հիմա չենք ապրում սիմուլյացիայի մեջ, մեր սերունդները գրեթե անկասկած երբեք չեն իրականացնի նախնիների սիմուլյացիա»։

### Բոստրոմի մարդաբանական դատողության քննադատությունը
Բոստրոմը պնդում է, որ *եթե* «մեր նման փորձառություններ ունեցող մարդկանց այն բաժինը, ովքեր ապրում են սիմուլյացիայում, շատ մոտ է մեկին», *ապա* հետևում է, որ մարդիկ հավանականաբար ապրում են սիմուլյացիայում։ Որոշ փիլիսոփաներ չեն համաձայնում՝ առաջարկելով, որ գուցե «Սիմերը» չեն ունենում գիտակցական փորձառություններ նույն կերպ, ինչպես անսիմուլացված մարդիկ, կամ որ մարդուն կարող է ինքնաբերաբար հստակ լինել, որ ինքը մարդ է, ոչ թե Սիմ։ Փիլիսոփա Բարի Դեյնթոնը փոխում է Բոստրոմի տրիլեմման՝ փոխարինելով Բոստրոմի «նախնիների սիմուլյացիաները» «նեյրոնային նախնիների սիմուլյացիաներով» (որոնք կարող են տատանվել բառացի ուղեղներից տարայի մեջ մինչև հեռու ապագայի մարդիկ, որոնց բարձր ճշգրտության հալյուցինացիաներով նրանք իրենց հեռավոր նախնիներն են), հիմնավորելով, որ յուրաքանչյուր փիլիսոփայական դպրոց համաձայն է, որ բավական բարձր տեխնոլոգիայով նեյրոնային նախնիների սիմուլյացիայի փորձառությունները անտարբեր կլինեն անսիմուլացված փորձառություններից։ Նույնիսկ եթե բարձր ճշգրտության համակարգչային Սիմերը երբեք գիտակցական չեն լինի, Դեյնթոնի տրամաբանությունը հանգեցնում է հետևյալ եզրակացությանը․ կամ մարդկային մակարդակի քաղաքակրթությունների այն բաժինը, որոնք հասնում են հետմարդկային փուլին և ունակ և պատրաստ են գործարկել մեծ քանակությամբ նեյրոնային նախնիների սիմուլյացիաներ, շատ մոտ է զրոյին, կամ որոշ տեսակի (հնարավոր է նեյրոնային) նախնիների սիմուլյացիա գոյություն ունի։

Հիպոթեզը ստացել է քննադատություն որոշ ֆիզիկոսների կողմից, ինչպիսիք են Սաբին Հոսսենֆելդերը, ով համարում է, որ ֆիզիկապես անհնար է սիմուլացնել տիեզերքը առանց չափելի անհամապատասխանությունների առաջացման, և անվանել է այն կեղծ գիտություն և կրոն։  Տիեզերագետ Ջորջ Էլլիսը, ով նշել է, որ «[հիպոթեզը] տեխնիկական տեսանկյունից ամբողջությամբ անիրագործելի  է», և որ «ուշ գիշերային հասարակաց տներում քննարկումները կենսունակ տեսություն չեն»։ Որոշ համառոտաբաններ կատեգորիկ մերժում կամ չեն հետաքրքրվում մարդաբանական դատողությամբ, դրսևորելով այն որպես «պարզապես փիլիսոփայական», ապացուցման համար անհնար կամ բնութագրականորեն ոչ գիտական։

Որոշ քննադատներ առաջարկում են, որ սիմուլյացիան կարող է լինել առաջին սերնդի, և բոլոր սիմուլացված մարդիկ, որոնք մի օր ստեղծվելու են, դեռ գոյություն չունեն, համապատասխան փիլիսոփայական պրեզենտիզմին։

Տիեզերագետ Շոն Քարոլը պնդում է, որ սիմուլյացիայի վարկածը հանգեցնում է հակասության․ եթե մարդիկ սովորական են, ինչպես ենթադրվում է, և չեն կարող իրականացնել սիմուլյացիաներ, դա հակասում է փաստարկի հիմնավորմանը, ըստ որի մենք հեշտությամբ կարող ենք կանխատեսել, որ մյուս քաղաքակրթությունները ամենայն հավանականությամբ կարող են իրականացնել սիմուլյացիաներ։

Ֆիզիկոս Ֆրանկ Ուիլցեկը բարձրացնում է փորձագիտական առարկություն՝ նշելով, որ տիեզերքի օրենքները ունեն թաքնված բարդություն, որը «չի օգտագործվում ոչնչի համար», և օրենքները սահմանափակված են ժամանակով և վայրով․ այս ամենը սիմուլյացիայում ավելորդ է և անհրաժեշտ չէ։ Նա նաև պնդում է, որ սիմուլյացիայի փաստարկը հավասարազոր է « հարց բարձրացնելուն »՝ պայմանավորված այն հիմքում ընկած իրականության բնույթի «ամոթալի հարցով», որում սիմուլացվում է այս տիեզերքը։․ «Լավ, եթե սա սիմուլյացված աշխարհ է, ինչից է պատրաստված այն իրերը, որոնց մեջ սիմուլյացվում է այն։ Ի՞նչ օրենքներ են գործում այդ իրականության համար»։

Բրայան Էգլեստոնը պնդել է, որ մեր տիեզերքի ապագա մարդիկ չեն կարող լինել նրանք, ովքեր կատարում են սիմուլյացիան, քանի որ սիմուլյացիայի փաստարկը մեր տիեզերքը դիտարկում է որպես այն տիեզերքը, որը սիմուլյացվում է։ Այլ խոսքով՝ այն փաստարկն է, որ հավանականությունը, որ մարդիկ ապրում են սիմուլյացված տիեզերքում, չի անկախվում այն նախնական հավանականությունից, որը վերապահվում է այլ տիեզերքների գոյությանը։  

### Տրիլեմայի շրջանակներում սիմուլյացիայի վարկածի դեմ փաստարկներ

Որոշ գիտնականներ ընդունում են տրիլեմման և պնդում են, որ առաջին կամ երկրորդ առաջարկները ճիշտ են, իսկ երրորդ առաջարկը (այսինքն՝ մարդիկ ապրում են սիմուլյացիայում) սխալ է։ Ֆիզիկոս Պոլ Դևիսը օգտագործում է Բոստրոմի տրիլեմմայի փաստարկը որպես հնարավոր փաստարկ՝ մոտապես անսահման բազմատիեզերքի(multiverse) դեմ։ Այս փաստարկը շարադրվում է հետևյալ կերպ․ եթե լիներ մոտավորապես անսահման բազմատարիեզերք(multiverse), կլինեին հետմարդկային քաղաքակրթություններ, որոնք կկատարեին նախնիների սիմուլյացիաներ, ինչը կհանգեցներ անընդունելի և գիտականորեն ինքնաքայքայող եզրակացության, որ մարդիկ ապրում են սիմուլյացիայում․ հետևաբար, *աբսուրդային* կրճատման միջոցով՝ գոյություն ունեցող բազմատիեզերքի(multiverse) տեսությունները հավանականաբար սխալ են։ (Հակառակը Բոստրոմի և Չալմերսի, Դևիսը (մյուսների հետ միասին) համարում է սիմուլյացիայի վարկածը որպես ինքնաքայքայող փաստարկ)։

Որոշ մարդիկ նշում են, որ ներկայում չկա որևէ ապացույց տեխնոլոգիայի, որը կհամապատասխանի բավականաչափ բարձր ճշգրտությամբ նախնիների սիմուլյացիայի գոյությանը։ Բացի այդ, չկա ապացույց, որ ֆիզիկապես հնարավոր կամ նպատակահարմար է հետմարդկային ցիվիլիզացիայի համար նման սիմուլյացիա ստեղծելը, ուստի ներկայում առաջին առաջարկը պետք է ընդունվի որպես ճիշտ։ Բացի այդ, կան հաշվարկային սահմանափակումներ։

Ֆիզիկոս Մարսելո Գլեյզերը առարկում է այն կարծիքի դեմ, որ հետմարդիկ կունենային պատճառ սիմուլյացված տիեզերքներ ստեղծելու համար․ «...այնքան զարգացած լինելով, որ նրանք բավականաչափ գիտելիքներ կհավաքեին իրենց անցյալի մասին, որպեսզի քիչ հետաքրքրություն ունենային այս տեսակի սիմուլյացիայի նկատմամբ։ ... Նրանք կարող են ունենալ վիրտուալ իրականության թանգարաններ, որտեղ կարող էին գնալ և զգալ իրենց նախնիների կյանքն ու դժվարությունները։ Բայց ամբողջ տիեզերքի լիարժեք, ռեսուրսներ սպառող սիմուլյացիա՞*։* Հնչում է որպես ժամանակի հսկայական կորուստ»։ Գլեյզերը նաև նշում է, որ չկա հավաստի պատճառ մեկ մակարդակի սիմուլյացիայում կանգ առնելու համար, ուստի սիմուլյացված նախնիները կարող են նաև սիմուլյացնել իրենց նախնիներին և այլն, ստեղծելով անսահման ռեգրեսիա՝ նման "Սկզբնական պատճառի խնդիրին"։

2019 թվականին փիլիսոփա Պրեստոն Գրինը առաջարկեց, որ լավագույնը կարող է լինել չպարզել, արդյոք մենք ապրում ենք սիմուլյացիայում, քանի որ եթե այն հաստատվի որպես ճշմարիտ, այդ գիտելիքը կարող է հանգեցնել սիմուլյացիայի ավարտին։

Տնտեսագետ Ռոբին Հենսոնը պնդում է, որ բարձր ճշգրտության սիմուլյացիայի եսասեր բնակիչը պետք է ձգտի լինել զվարճալի և գովասանքի արժանի, որպեսզի խուսափի հիասթափությունից կամ սիմուլյացիայի անգիտակցական ցածր ճշգրտության մասում հայտնվելուց։ Հենսոնը նաև ենթադրում է, որ ինչ-որ մեկը, ով գիտակցում է, որ կարող է գտնվել սիմուլյացիայում, կարող է քիչ ուշադրություն դարձնել մյուսներին և ապրել ավելի շատ այսօրվա համար․ «ձեր մոտիվացիան՝ խնայելու թոշակի համար կամ օգնելու Եթովպիայի աղքատներին , կարող է խլացվել՝ գիտակցելով, որ ձեր սիմուլյացիայի մեջ դուք երբեք  թոշակի չեք անցնի, և Եթովպիա գոյություն չունի»։

Բացի փորձելուց գնահատել, արդյոք սիմուլյացիայի հիպոթեզը ճիշտ է, թե սխալ, փիլիսոփաները այն օգտագործել են նաև այլ փիլիսոփայական խնդիրների պատկերացման համար, մասնավորապես մետաֆիզիկայի և իմացաբանության մեջ։ Դեյվիդ Չալմերսը պնդել է, որ սիմուլյացված էակները կարող են հարցնել, արդյոք իրենց մտավոր կյանքը ղեկավարվում է իրենց միջավայրի ֆիզիկայով, այն դեպքում երբ այս մտավոր կյանքերը սիմուլյացվում են առանձին (և, հետևաբար, իրականում չեն ղեկավարվում սիմուլյացված ֆիզիկայով)։ Չալմերսը պնդում է, որ նրանք կարող են ի վերջո պարզել, որ իրենց մտքերը ֆիզիկապես համապարփակ չեն․ և սա նշանակում է, որ Կարթեզյան երկբևեռությունը անհրաժեշտաբար չի հանդիսանում այնքան խնդիրային փիլիսոփայական տեսակետ, որքան սովորաբար ենթադրվում է, թեև նա այն չի հաստատում։ Նման փաստարկներ կիրառվել են նաև անձնական ինքնության մասին փիլիսոփայական տեսակետների համար, որոնք ասում են, որ անհատը կարող էր անցյալում լինել այլ մարդ, ինչպես նաև քուալիայի մասին տեսակետների համար, որոնք ասում են, որ գույները կարող էին հայտնվել այլ կերպ (շրջված սպեկտորի սցենար)։ Երկու դեպքում էլ պնդումն այն է, որ դրա համար բավական է կապել մտավոր կյանքերը սիմուլյացված ֆիզիկային այլ կերպ։

### Հաշվարարական տեսություն
Հաշվարարական տեսությունը մտքի տեսության փիլիսոփայություն է, որը պնդում է, որ ճանաչողությունը հաշվարկի մի ձև է : Այն վերաբերում է սիմուլյացիայի վարկածին, քանի որ այն ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է սիմուլյացիան պարունակել գիտակից սուբյեկտներ, ինչպես պահանջվում է «վիրտուալ մարդկանց» սիմուլյացիայի կողմից: Օրինակ, հայտնի է, որ ֆիզիկական համակարգերը կարող են սիմուլացվել որոշակի ճշգրտությամբ: Եթե հաշվողականությունը ճիշտ է, և եթե արհեստական գիտակցություն կամ ճանաչողություն ստեղծելու հետ կապված խնդիր չկա , դա կհաստատի սիմուլացված իրականության տեսական հնարավորությունը: Այնուամենայնիվ, ճանաչողության և գիտակցության ֆենոմենալ հարաբերակցությունը cognition-ի և գիտակցության քուալիաների միջև կապը վիճելի է։ Հնարավոր է, որ գիտակցությունը պահանջում է կենսականորեն կարևոր ենթաշերտ , որը համակարգիչը չի կարող ապահովել, և որ սիմուլացված մարդիկ, պատշաճ կերպով վարվելով, կլինեն փիլիսոփայական զոմբիներ : Սա կխաթարի Նիք Բոստրոմի սիմուլյացիայի փաստարկը. մարդիկ չեն կարող լինել սիմուլացված գիտակցություն, եթե գիտակցությունը, ինչպես մարդիկ են այն հասկանում, չի կարող սիմուլացվել: Այնուամենայնիվ, սկեպտիցիստական վարկածը մնում է անփոփոխ, և մարդիկ դեռ կարող են լինել խրված ուղեղներ , որոնք գոյություն ունեն որպես գիտակից էակներ սիմուլյացիոն միջավայրում, նույնիսկ եթե գիտակցությունը չի կարող սիմուլացվել: Առաջարկվել է, որ մինչդեռ վիրտուալ իրականությունը մասնակցին հնարավորություն կտա զգալ միայն երեք զգայարան (տեսողություն, լսողություն և ըստ ցանկության՝ հոտառություն), սիմուլյացիոն իրականությունը հնարավորություն կտա զգալ բոլոր հինգը (ներառյալ համը և շոշափելիքը)։

Որոշ տեսաբաններ պնդել են, որ եթե հաշվողականության և մաթեմատիկական ռեալիզմի (կամ արմատական  մաթեմատիկական պլատոնիզմի ) «գիտակցությունը հաշվարկ է» տարբերակը ճշմարիտ են,  ապա գիտակցությունը հաշվարկ *է* , որը սկզբունքորեն անկախ է հարթակից և, հետևաբար, թույլ է տալիս սիմուլյացիա։ Այս փաստարկը պնդում է, որ «Պլատոնական աշխարհը» կամ վերջնական համակարգ կպարունակի բոլոր ալգորիթմները, ներառյալ այն, որոնք իրականացնում են գիտակցություն։ Հանս Մորավեկը ուսումնասիրել է սիմուլյացիայի վարկածը և պնդել է, որ որոշ տեսակետից, ըստ որի, ցանկացած օբյեկտ (օրինակ, քար) կարող է դիտվել որպես բոլոր հնարավոր հաշվարկների իրականացում։

## Ֆիզիկայում
Ֆիզիկայում, Տիեզերքի և դրա գործողությունների մասին տեղեկության հոսքի տեսությունը առաջին անգամ դիտվել է Ուիլերի կողմից։ Արդյունքում առաջացան երկու տեսակետներ. առաջինը պնդում է, որ Տիեզերքը Քվանտային համակարգիչ է, մինչդեռ մյուսը պնդում է, որ սիմուլյացիան իրականացնող համակարգը տարբերվում է իր սիմուլյացիայից (Տիեզերքից)։ Նախատեսված տեսակետի մասին, քվանտային համակարգչային մասնագետ Դեյվ Բեյքն գրել է․

Որոշ իմաստներով այս տեսակետը կարող է ոչնչից ավել չլինել, քան այն փաստը, որ հաշվարկման գաղափարը մեր ժամանակաշրջանի "հիվանդությունն" է՝ այսօր մենք ամենուր տեսնում ենք համակարգիչներ, հաշվարկումներ և տեղեկությունների տեսություն, և այդ պատճառով վերագրում ենք  մեր ֆիզիկայի օրենքներին։ Իրականում, հաշվի առնելով հաշվարկումը որպես թերի բաղադրիչներից առաջացած, թվում է, որ կատարյալ գործող համակարգիչները օգտագործող աբստրակցիան գոյություն ունի միայն որպես պլատոնական իդեալ։ Այս տեսակետին ևս մեկ քննադատություն այն է, որ չկա ոչ մի ապացույց համակարգիչներին բնորոշ թվայինացման տեսակների մասին, և ոչ էլ այս տեսակետն աջակցողները կատարել են կանխատեսումներ, որոնք փորձարկմամբ հաստատվել են։

### Վարկածի ֆիզիկական ստուգում
2012 թվականին ֆիզիկոսներ Սիլաս Ռ. Բին (Silas R. Beane) Բոննի համալսարանի(այժմ՝ Սիեթլի Վաշինգտոնի համալսարանում )  Զոհրե Դավուդի (Zohreh Davoudi) և Մարտին Ջ. Սավիջ (Martin J. Savage) Վաշինգտոնի համալսարանից միասին հրապարակեցին հոդված, որտեղ առաջարկվեց սիմուլյացիայի մեկ տեսակի ստուգման մեթոդ։  

Սահմանափակ հաշվողական ռեսուրսների ենթադրությամբ՝ տիեզերքի սիմուլյացիան կիրականացվի տարածաժամանակային շարունակականությունը բաժանելով կետերի առանձին հավաքածուի, ինչը կարող է հանգեցնել դիտարկելի էֆեկտների: Ցանցաչափերի տեսաբանների կողմիցայսօր իրականացվող մինի-սիմուլյացիաների նմանությամբ՝ ուժեղ փոխազդեցությունների հիմքում ընկած տեսությունից (հայտնի որպես քվանտային քրոմոդինամիկա ) միջուկներ կառուցելու համար , նրանց աշխատանքում ուսումնասիրվել են ցանցանման տարածաժամանակի մի քանի դիտարկողական հետևանքներ: Առաջարկվող ստորագրությունների շարքում է գերբարձր էներգիայի տիեզերական ճառագայթների բաշխման անիզոտրոպիան , որը, եթե դիտարկվի, կհամապատասխանի այս ֆիզիկոսների կարծիքով սիմուլյացիայի վարկածին։  

2017 թվականին Քեմփբելը (Campbell) և համախոհները իրենց հոդվածում «Սիմուլյացիայի տեսության փորձարկման մասին»  առաջարկեցին մի շարք փորձեր՝ սիմուլյացիայի հիպոթեզը ստուգելու համար։

## Ընդունում
Աստղաֆիզիկոս Նիլ Դեգրաս Թայսոն (Neil Degrasse Tyson) 2018 թվականին NBC News-ին տված հարցազրույցում նշել է, որ սիմուլյացիայի վարկածի ճիշտ լինելու հավանականությունը գնահատում է «ավելի բարձր, քան 50-50», հավելելով․ «Ես կուզենայի հորինել մի ուժեղ փաստարկ դրա դեմ, բայց չեմ կարողանում ոչ մեկը գտնել»։  

Սակայն հետագա հարցազրույցում Չակ Նայսի (Chuck Nice) հետ՝ *StarTalk*-ի YouTube թողարկման ժամանակ, Թայսոնը պատմել է, որ իր ընկերը՝ Ջ. Ռիչարդ Գոթը (J. Richard Gott), որը Փրինսթոնի համալսարանի աստղաֆիզիկայի պրոֆեսոր է, նրան ծանոթացրել է սիմուլյացիայի վարկածի դեմ մի ուժեղ առարկության հետ։  

Այդ առարկությունը պնդում է, որ բոլոր ենթադրյալ բարձր ճշգրտությամբ սիմուլացված տիեզերքների ընդհանուր հատկանիշը դրանց կարողությունն է՝ ստեղծելու բարձր ճշգրտությամբ սիմուլացված տիեզերքներ։ Եվ քանի որ մեր ներկա աշխարհը չունի այդ ունակությունը, սա նշանակում է, որ կա՛մ մարդիկ իրական տիեզերքում են, և հետևաբար սիմուլացված տիեզերքներ դեռևս չեն ստեղծվել, կա՛մ մարդիկ գտնվում են սիմուլացված տիեզերքների շատ երկար շղթայի վերջին օղակում, ինչը սիմուլյացիայի վարկածը դարձնում է ավելի քիչ հավանական։  

Այս առարկության վերաբերյալ Թայսոնը նշել է․ «սա փոխեց իմ կյանքը»։

Tesla-ի և SpaceX-ի գործադիր տնօրեն Իլոն Մասկը հայտարարել է, որ սիմուլյացիայի վարկածի օգտին փաստարկը «բավականինուժեղ» է։ Ջո Ռոգանի հետ փոդքաստի ընթացքում Մասկն ասել է․ «Եթե ենթադրենք զարգացման ցանկացած տեմպ, խաղերը ի վերջո կդառնան իրականությունից չտարբերվող», նախքան եզրակացնելը․ «ամենայն հավանականությամբ մենք սիմուլյացիայի մեջ ենք»։ Մասկը տարբեր մամուլի ասուլիսների և միջոցառումների ժամանակ նաև նշել է, որ մեր՝ ուրիշների ստեղծած համակարգչային սիմուլյացիայում լինելու հավանականությունը մոտ 99.9% է, և 2016 թվականի հարցազրույցում ասել է, որ «մի միլիարդում մեկ շանս կա, որ մենք գտնվում ենք բազային իրականության մեջ»։

## Տեսիլքի փաստարկ
Տեսիլքը կարելի է համարել մի տեսակ սիմուլյացիա, որը կարող է խաբել քնած մարդուն։ Արդյունքում, Բերտրանդ Ռասելը պնդել է, որ «տեսիլքի վարկածը» տրամաբանական անհնարինություն չէ, այլ որ առողջ բանականությունը , ինչպես նաև պարզության և լավագույն բացատրության եզրակացության նկատառումները բացառում են այն։  

Մինչև այդ, առաջին փիլիսոփաներից մեկը, ով հարց է բարձրացրել իրականության և տեսիլքների տարբերության վերաբերյալ, եղել է Ժուանչզի՝ 4-րդ դարի մ.թ.ա. չինացի փիլիսոփա։ Նա ձևակերպել է խնդիրը որպես հայտնի "Թիթեռի երազը", որը եղել է հետևյալը․

Մի անգամ Չժուանցզին երազ տեսավ, որ ինքը թիթեռ է, մի թիթեռ, որը թռչկոտում ու թռչկոտում էր, գոհ էր իրենից և անում էր այն, ինչ ուզում էր։ Նա չգիտեր, որ ինքը Չժուանցզին է։ Հանկարծ նա արթնացավ, և ահա նա՝ պինդ ու անվիճելի Չժուանցզին։ Բայց նա չգիտեր՝ ինքը Չժուանցզին էր, որը երազում տեսել էր, որ ինքը թիթեռ է, թե՞ թիթեռ, որը երազում տեսել էր, որ ինքը Չժուանցզին է։ Չժուանցզիի և թիթեռի միջև պետք է *որոշակի* տարբերություն լինի։ Սա կոչվում է իրերի փոխակերպում։ (2, թր. Բարթոն Ուոթսոն 1968:49)

## Տեսիլքի փաստարկի փիլիսոփայական հիմքեր
Այս պնդման փիլիսոփայական հիմքերը նաև քննարկել է Դեկարտը, ով եղել է առաջին արեւմտյան փիլիսոփաներից մեկը, ով անդրադարձել է դրան։ Իր «Մտորումներ առաջին փիլիսոփայության մասին» գրքում նա նշում է․ "...որ չկա որևէ վստահելի նշան, որով մենք հստակ կարողանանք տարբերակել ճշգրիտ արթնությունը քնից", և հետևում է՝ "Հնարավոր է, որ ես այս պահին երազ եմ տեսնում եմ և որ իմ բոլոր ընկալումները կեղծ են"։

Չալմերսը (2003) քննարկում է տեսիլքի վարկածը և նշում, որ այն ներկայանում է երկու տարբեր ձևով․
* որ նա *այժմ* երազ է տեսնում, որի դեպքում նրա աշխարհի մասին համոզմունքներից շատերը սխալ են,
* որ նա *միշտ* երազ է տեսել, որի դեպքում իր ընկալած առարկաները իրականում գոյություն ունեն, թեև իր երևակայության մեջ։

Երազի փաստարկը և սիմուլյացիայի վարկածը կարելի է դիտարկել որպես սկեպտիկ վարկածներ։ Մեկ այլ հոգեվիճակ, որի դեպքում որոշ մարդիկ պնդում են, որ անհատի ընկալումները իրական աշխարհում ֆիզիկական հիմք չունեն, հոգեբանական խանգարումն է , չնայած հոգեբանական խանգարումը կարող է ֆիզիկական հիմք ունենալ իրական աշխարհում, և բացատրությունները տարբեր են:

## Տեսիլքի վարկածը և փիլիսոփայական վերլուծություն
«Հաստատության մասին» աշխատության մեջ փիլիսոփա Լյուդվիգ Վիտգենշտեյնը պնդում է, որ նման սկեպտիկ վարկածները *անմեղ* են (այսինքն՝ անհեթեթ), քանի որ դրանք կասկածի տակ են դնում այն գիտելիքները, որոնք անհրաժեշտ են վարկածներն իրենք իմաստավորելու համար։

Տեսիլքի վարկածը օգտագործվում է նաև այլ փիլիսոփայական հասկացությունների զարգացման համար, օրինակ՝ Վալբերգի անձնական հորիզոնը ․ այն, թե այս աշխարհը ինչի ներսում կլիներ, եթե *այս ամենը* երազ լիներ։

Լուսավոր երազը նկարագրվում է որպես մի գաղափար, որտեղ երազի և արթնության տարրերը համակցվում են այնպես, որ օգտատերը գիտակցում է, որ երազում է, կամ գուցե արթուն է։

## Հանրաճանաչ մշակույթում
Գիտաֆանտաստիկան ավելի քան հիսուն տարի լուսաբանում է թեմաներ, ինչպիսիք են վիրտուալ իրականությունը, արհեստական բանականությունը և համակարգչային խաղերը։  

*Դանիել Ֆ. Գալույեի «Սիմուլակրոն-3»-ը(Simulacron-3),* (1964),  (այլ անուն՝ *Counterfeit World*), պատմում է շուկայի հետազոտության նպատակներով համակարգչային սիմուլյացիայի մշակված վիրտուալ քաղաքի մասին, որտեղ սիմուլացված բնակիչները գիտակցություն ունեն. բնակիչներից բոլորը, բացի մեկից, անտեղյակ են իրենց աշխարհի իրական բնույթից: Գրքի հիման վրա նկարահանվել է գերմանական հեռուստատեսային ֆիլմ՝ *« Աշխարհը մետաղալարի վրա»* *(World on a Wire),* (1973), ռեժիսորն է Ռայներ Վերներ Ֆասբինդերը և ցուցադրվել ARD հեռուստաալիքով:  

*<<Տասներեքերորդ հարկ>>(The Thirteenth Floor)* (1999) ֆիլմը նույնպես մասամբ հիմնված է այս գրքի և *<sub><<</sub>Աշխարհը մետաղալարի վրա»>> (World on a Wire) ֆիլմի* վրա ։ "We Can Remember It for You Wholesale"՝ ամերիկացի գրող Philip K. Dick-ի կարճ պատմություն, առաջին անգամ տպագրվել է *The Magazine of Fantasy & Science Fiction*-ում 1966-ի ապրիլին, և հիմք է դարձել 1990-ի *Total Recall* ֆիլմի և դրա 2012-ի ռեմեյքի համար:  

*Overdrawn at the Memory Bank* կարճ պատմությունը, որը վերածվել է 1983-ի հեռուստաֆիլմի, պատմում է, թե ինչպես գլխավոր հերոսը վճարում է իր մտավոր գործունեությունը սիմուլյացիայի մեջ միացնելու համար:

*Նույն թեման կրկնվեց 1999 թվականի «Մատրիցա»* ֆիլմում , որը պատկերում էր մի աշխարհ, որտեղ արհեստականորեն բանական ռոբոտները ստրկացրել էին մարդկությանը ժամանակակից աշխարհում տեղի ունեցող սիմուլյացիայի շրջանակներում: 2012-ի ներկայացումը > (*World of Wires)* մասամբ ոգեշնչվել է Բոստրոմի էսսեով՝ սիմուլյացիայի հիպոթեզի վերաբերյալ։

2012 թվականի *Դանգանրոնպա 2. Ցտեսություն, հուսահատություն>> (visual novel Danganronpa 2: Goodbye Despair)* վիզուալ վեպի գործողությունները տեղի են ունենում «Նեոաշխարհի ծրագիր» անունով հայտնի սիմուլյացիոն իրականության մեջ, որն այս դեպքում սիմուլացնում է դասարանի ուղևորությունը Ջաբերվոկ կղզի, որը, չնայած սկզբում խաղաղ է, վերածվում է «սպանող խաղի», որի շրջանակներում ուսանողները սիմուլյացիայի մեջ սպանում են միմյանց և փորձում են չճանաչվել մեղավոր։ Նմանապես, 2022-ի *<<Անանուն կոդը>> (Anonymous;Code)* խաղը ուսումնասիրում է աշխարհի սիմուլյացիա լինելու գաղափարը, որի մեջ գոյություն ունի անսահման կամ գրեթե անվերջ "աշխարհի շերտեր", որոնք աշխատում են մյուս սիմուլյացիաների ներսում:  

Այս համակարգի հիմնական խնդիրն այն է, որ այս «աշխարհի շերտերից» մի քանիսում, թե՛ այն շերտից վերև, թե՛ ներքև, որտեղ ապրում են կերպարները, 2038 թվականի խնդիրը չի լուծվել, ինչը աշխարհը դատապարտում է կործանման 2038 թվականի հունվարի 19-ին, ժամը 3:14:07-ին UTC ժամանակով։ Կերպարները պետք է թափանցեն աշխարհի ամենաբարձր շերտը՝ իրական աշխարհը, որտեղ ապրում է խաղացողը , որպեսզի համաժամեցնեն բոլոր աշխարհի շերտերը և լուծեն 2038 թվականի խնդիրը դրանցից յուրաքանչյուրում։

*«Ռիք և Մորտի»* *(Rick and Morty)* անիմացիոն սիթքոմի 2014 թվականի « Մ. Նայթ Շեյմ-Այլմոլորակայիններ » (M. Night Shayms-Aliens!) էպիզոդում ցուցադրվում է ցածր որակի սիմուլյացիա, որը փորձում է թակարդը գցել երկու գլխավոր հերոսներին, բայց քանի որ գործողությունը պակաս «իրատեսական» է, քան սովորաբար իրականացվող «իրականությունը», այն դառնում է ակնհայտ։։

2015 թվականին Քենթ Ֆորբսը հրապարակեց դոկումենտալ ֆիլմը՝ >(The Simulation Hypothesis),որում մասնավորապես նկարահանվել են Մաքս Թեգմարկը , Նիլ դեԳրաս Թայսոնը , Փոլ Դեյվիսը և Ջեյմս Գեյթսը։

2016-ի "*No Man's Sky" տեսախաղում* տիեզերքը սիմուլյացված է և ղեկավարվում է The Atlas-ի կողմից։ Խաղի լեգենդի համաձայն, գոյություն ունեին բազմաթիվ շատ տարբեր տիեզերքներ՝ տարբեր պատմություններով և ցեղերով: Երբ Atlas AI-ն ավելի և ավելի պղծվեց, տիեզերքները դառնում էին ավելի և ավելի նման իրար։

2017-ի երկարատև բրիտանական գիտաֆանտաստիկ սերիալի *Doctor Who* "Extremis" էպիզոդում ներկայացված է Twelfth Doctor-ի և նրա ընկերների սիմուլացված տարբերակը։ Վատիկանյան գաղտնի փաստաթուղթը բացահայտում է սիմուլացված իրականության ճշմարտությունը՝ ընթերցողին հրավիրելով պատահական ընտրել ցանկացած թվերի շարք։ Ֆայլում հաջորդ էջում նշված են նույն թվերը, քանի որ սիմուլյացված ծրագիրը չի կարող իրական պատահականություն ստեղծել։ Սիմուլյացիան վերջապես բացահայտվում է որպես պրակտիկ աշխարհի սցենար՝ օտարերկրյա արարածների համար, որոնք նպատակ ունեն իրական աշխարհում տիրապետություն հաստատել։

Յանտյե Ֆրիզեի և Բարան բո Օդարի կողմից ստեղծված 2022 թվականի Netflix-ի էպիկական դետեկտիվ - գիտաֆանտաստիկ *1899 թվականը* պատմում է սիմուլյացիայի անավարտ սցենարի մասին , որտեղ մի քանի անձինք հայտնվում են բազմակիությունների և միաժամանակյա իրավիճակներում: Սյուժեն ներառում է ամնեզիա, որը, կարծես, պաշտպանում է սիմուլյացիայի ամբողջականությունը, ինչպես փիլիսոփա Պրեստոն Գրինն է առաջարկել։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* "Are We Living in a Simulation?" *[[BBC Focus]]* magazine, March 2013, pages 43–45. Interview with physicist Silas Beane of the University of Bonn discussing a proposed test for simulated reality evidence. Three pages, three photos, including one of Beane and a computer-generated scene from the film *[[The Matrix]]*. Publisher: Immediate Media Company, Bristol, UK.
* Conitzer, Vincent. "A Puzzle About Further Facts". Open access version of article in *[[Erkenntnis]]*.
* Lev, Gid'on. Life in the Matrix. ''Haaretz Magazine'', April 25, 2019, page 6.
* Merali, Zeeya. "Do We Live in the Matrix?" *[[Discover (magazine)|Discover]]*, December 2013, pages 24–25. Subtitle: "Physicists have proposed tests to reveal whether we are part of a giant computer simulation".
* 

Կատեգորիա:2003 հայտնություններ
Կատեգորիա:Արհեստական բանականություն
Կատեգորիա:Գիտական ֆանտաստիկա
Կատեգորիա:Գիտական ֆանտաստիկայի թեմաներ
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Կատեգորիա:Դավադրության տեսություն
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Իմացաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Իմացաբանություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկա
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկական տեսություններ
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Մտավոր փորձարկումներ
Կատեգորիա:Վիրտուալ իրականություն
Կատեգորիա:Տրանսհումանիզմ