Արևելյան կոլոբուս

thumb|right|300px|Արևելյան կոլոբուս
**Արևելյան կոլոբուս** կամ գվերեցա, () կապիկների մի տեսակ, որոնք պատկանում է մակակների ընտանիքին () և պրիմատների կարգին։ Կենդանիները կոլոբուսների ցեղի տեսակներից է։

Տարածված է Կենտրոնական Աֆրիկայի տարբեր վայրերում՝ Կամերունում, Հասարակածային Գվինեայում, Նիգերիայում, Եթովպիայում, Քենիայում, Տանզանիայում, Ուգանդայում և Չադում։
Ունի մի քանի ենթատեսակ։ Տարբերակվում է իր արտաքնով՝ մորթին հիմնականում սև է, բայց մարմնի կողքի հատվածներում կան երկար սպիտակ մազաշերտեր:  Դեմքը և պոչը նույնպես սպիտակ են։

### Դասակարգում
Կենդանին()  հայտնաբերվել է գերմանացի բնագետ Էդուարդ Ռյուպպելի կողմից Աբիսսինիայում (այժմ՝ Եթովպիա) իր ճամփորդության ընթացքում՝ 1830–1834 թվականներին։
1835 թվականին նա նկարագրել է այս տեսակը իր () աշխատությունում, որը գերմաներենից թարգմանաբար նշանակում է «Աբիսսինիայից նոր ողնաշարավորներ՝ կաթնասուններ»։

Առաջին անգամ գվերեցաներ Եվրոպա բերվել են 1890 թվականին, երբ Մասաուա քաղաքում երեք առանձնյակներ գնվել և տեղափոխվել են Բեռլինի կենդանաբանական այգի։

Արևելյան կոլոբուսը կամ գվերեցան դասակարգվում է բարակիրան կապիկների () ենթաընտանիքում՝ Հին աշխարհի պրիմատների խմբում, որոնք տարածված են Աֆրիկայում և Ասիայում։ Այս խմբի աֆրիկյան կոլոբուսները բաժանվում են երեք ցեղի՝

* Colobus (այստեղ է դասակարգվում գվերեցան)
* Կարմիր կոլոբուսներ
* Procolobus։

Գվերեցայի յոթ ենթատեսակ են տարբերակում։ () ենթատեսակի վավերականությունը վիճարկելի է։ Ոչ բոլոր աղբյուրներն այն ներառում ենթատեսակների ցանկում։ 
**Ենթատեսակներ**

* () — Արևելյան Նիգերիա, Կամերուն, Գաբոն
* () — Եթովպիա, Եթովպական բարձրավանդակի արևմտյան հատված, Մեծ ճեղքվածք հովտից արևմուտք
* () — Եթովպիա, բարձրավանդակի արևելյան հատված
* () — Դիդինգայի բարձրավանդակ, Հարավային Սուդան
* () — Արևմտյան Քենիա, Ուգանդա, Հյուսիսային Տանզանիա
* () — Մեթյուզ լեռնաշղթա, Քենիա
* () — Քենիայի նախալեռներ
* () — Տանզանիա և Քենիա, Կիլիմանջարոյի և Մերու լեռների անտառներ։

Ենթատեսակների միջև մորֆոլոգիական տարբերությունները ամենաարտահայտվածը են ()-ի և ()-ի համեմատության դեպքում։ Մնացած ենթատեսակները ունեն միջանկյալ արտաքին հատկանիշներ այս երկուսի միջև։
ձախից|մինի|Կենդանու տեսքը հետևից

### Արտաքին տեսքի նկարագրություն
Գվերեցայի մորթին հիմնականում սև է, սակայն մարմնի կողքերին և պոչի երկայնքով անցնում են երկար, մետաքսանման սպիտակ մազաշերտեր, որոնք ձևավորում են «խորդուբորդ թիկնոց»։ Այդ սպիտակ շերտերը սկսվում են ուսերից, իջնում են մեջքով դեպի սրբոսկրային հատված և միանում։ Պոչը երկար է, իսկ դրա ստորին հատվածը նույնպես սպիտակ մազերով է պատված։

Մազածածկույթի գույնը տարբեր ենթատեսակների մոտ տարբեր է։

Արևելյան կոլոբուսի պոչը վերևից մոխրագույն է մինչև երկարության միջինը, իսկ ներքևի կեսը պատված է երկար սպիտակ մազերով, իսկ պոչի շուրջ 80 %-ը պատված է սպիտակ մազերով։

«Թիկնոցի» գույնը տատանվում է՝ սպիտակից մինչև կրեմագույն կամ դեղնավուն։ Դեմքը նույնպես եզերված է սպիտակ մազերով, իսկ այտերին մազերը երկար և խիտ են։

Կենդանու ձագերը ծնվում են վարդագույն մաշկով և սպիտակ մորթիով։ Մոտավորապես չորս ամսականում նրանք ձեռք են բերում չափահասներին բնորոշ գունավորմամբ մորթի։ Արուները սովորաբար փոխում են գույնը մի փոքր ավելի շուտ, քան էգերը։
Արուների քաշը կազմում է 9.3–13.5 կգ, էգերինը՝ 7.8–9.2 կգ; Մարմնի միջին երկարությունը արուների մոտ՝ 61.5 սմ, իսկ էգերի մոտ՝ 57.6 սմ։
Ինչպես բարակիրան կապիկների մեծ մասի մոտ, այս տեսակում նույնպես մեծ մատը ռուդիմենտար է (թերզարգացած)։
Ծնոտի կառուցվածքում նկատվում է սեռային դիմորֆիզմ։ Որոշ ենթատեսակների մոտ արուների ժանիքները մեծ են էգերից, մյուսների մոտ՝ ընդհակառակը, իսկ երրորդ խմբի մոտ արուներն ու էգերը ունեն նույն երկարության ժանիքներ։

### Տարածվածություն
Գվերեցաները լայնորեն տարածված են Աֆրիկայի հասարակածային գոտում։ Նրանց բնական արեալը տարածվում է արևմուտքում՝ Նիգերիայից և Կամերունից մինչև արևելքում՝ Եթովպիա, Քենիա, Ուգանդա և Հյուսիսային Տանզանիա։
Նրանք բնակվում են տարբեր տեսակի անտառներում՝թե՛ թափվող տերևներով, թե՛ մշտադալար, և թե սավանաներին հարակից անտառային զանգվածներում և լեռնային անտառներում։
Հանդիպում են ինչպես առաջնային (բնական, չվնասված), այնպես էլ երկրորդային (վերականգնվող կամ մարդաշատ միջավայրում առաջացած) անտառներում, այդ թվում՝ գետերի և աղբյուրների մոտ գտնվող տուգային անտառներում, ինչպես նաև կիրճային (գալերեյային) անտառներում։
Նրանց հաճախ կարելի է տեսնել ինչպես լճերի, գետերի ափերին, այնպես էլ՝ բարձրադիր շրջաններում՝ ծովի մակարդակից 3300 մետր բարձրության վրա։
Նախընտրում են երկրորդային անտառները, հավանաբար այն պատճառով, որ այդտեղ ավելի շատ են այն ծառերը, որոնց վրա նրանք սնվում են։
Երբեմն հանդիպում են նաև անտառի ճահճացած հատվածներում և մարդկանց բնակավայրերի մոտ, օրինակ՝ էվկալիպտի պլանտացիաներում։
thumb|right|300px|Գվերեցա

### Կենսաբանական նկարագիր
Գվերեցաները հիմնականում ծառաբնակ կենդանիներ են, սակայն համեմատաբար հաճախ՝ ավելի հաճախ, քան կոլոբուսների այլ տեսակներ, իջնում են գետնին՝ սնունդ որոնելու կամ ծառերի միջև տեղափոխվելու նպատակով։ Գիշերում են ծառերի վրա, իսկ վաղ առավոտյան լքում են գիշերակացը և վերադառնում այնտեղ մայրամուտին մոտ։  Օրվա ընթացքում սննդի որոնման ժամանակահատվածների միջև ունենում են մեծ ընդմիջումներ։ Օրվա մյուս մասն անցկացնում են այլ զբաղմունքներով, օրինակ՝միմյանց խնամելով մորթին (գրումինգ), խաղերով և երբեմն՝ փոքր վեճերով ու կռիվներով։

### Սննդակարգ և թշնամիներ
Գվերեցաների սննդակարգի հիմքում հիմնականում տերևներն են։ Բացի դրանցից, նրանք նաև օգտագործում են՝ մրգեր, ծառերի կեղև, ծաղիկներ, ջրային բույսեր, մատղաշ ծիլեր և բողբոջներ, երբեմն՝ անողնաշարավոր կենդանիներ։

Սննդակարգի բաղադրությունը փոփոխվում է՝ կախված բնակության վայրից և տարվա եղանակից։ Տերևների ընտրության վրա ազդում է դրանց սննդային կազմը՝ հատկապես՝ սպիտակուցների քանակը, դաբաղանյութերի (տանինների) պարունակությունը և նատրիումի մակարդակը։

Գվերեցաները երբեմն կարող են անցնել մեծ տարածություններ, որպեսզի գտնեն ավելի սննդարար տերևներ։ Թեև տերևները կազմում են սննդակարգի կեսից ավելին, որոշ ամիսներին նրանք ավելի ակտիվորեն օգտագործում են մրգեր։ Սնունդ փնտրելիս նախապատվությունը տալիս են երիտասարդ տերևներին։ Փափուկ մրգերը սովորաբար ուտում են կեղևով։
Նրանք սնվում են շատ բույսերի տեսակներով, սակայն իրականում նախընտրում են միայն մի քանի հիմնական տեսակներ։
Ինչպես բարակամարմին կապիկները () ընդհանրապես, գվերեցաները ունեն բազմախցիկ ստամոքս, որը հնարավորություն է տալիս արդյունավետ մարսել բուսական կոշտ սնունդը։

Գվերեցաների հիմնական բնական թշնամին է պսակավոր արծիվը ()։
Բացի դրանից՝ նրանց վրա երբեմն որս են անում նաև՝ այլ գիշատիչ թռչուններ, օրինակ՝ կաֆրական՝ սև արծիվը (), սովորական շիմպանզեները և ընձառյուծները։

### Վարք
##### Սոցիալական վարքագիծ
Արևելյան կոլոբուսները (գվերեցաները) ապրում են փոքր խմբերով՝ 3-ից 15 անդամից բաղկացած։ Խմբերը սովորաբար ներառում են՝ մեկ արու, մի քանի էգեր և նրանց ձագերը։
Որոշ պոպուլյացիաներում խմբում կարող է լինել մի քանի արու, որոնք կարող են լինել հայր ու որդի կամ անծանոթ անհատներ։
Նման խմբերում սովորաբար կա դոմինանտ (իշխող) արու, որը ագրեսիվ է մյուս արուների նկատմամբ երբեմն վտարում է նրանց խմբից։ Վտարված արուները կարող են՝ ապրել մենակ, կամ միանալ արականների առանձին խմբի։

Էգերը հազվադեպ են լքում իրենց խումբը, մինչդեռ արուները հաճախ հեռանում են, երբ հասնում են սեռահասունության։ Խմբում էգերը ունեն հավասար կարգավիճակ, առանց հիերարխիայի։ Էգերի միջև հարաբերությունները սովորաբար բարեկամական են, կոնֆլիկտները՝ հազվադեպ։ Գրումինգը (միմյանց մաքրելու, խնամելու վարքագիծ), շատ կարևոր է նրանց սոցիալական կապերի համար։ Սովորաբար գրոումինգով զբաղվում են էգերը, Մեծահասակ արուները հազվադեպ են մասնակցում դրան։

##### Տարածքային վարքագիծ
Արևելյան կոլոբուսները տարածքային կենդանիներ են։ Տարբեր խմբերի միջև հաճախ առաջանում են բախումներ, հատկապես՝ երբ ներխուժում են միմյանց տարածք։ Երբեմն խմբերը պաշտպանում են միայն կարևոր սնման գոտիները, այլ ոչ ամբողջ տարածքը։ Խմբերի միջև բախումները ներառում են՝ ուժի ցուցադրում, վախեցնող բղավոցներ, հետապնդման իմիտացիա։ Բայց ֆիզիկական բախումները հազվադեպ են։

### Բազմացում
Արևելյան կոլոբուսներին բնորոշ է պոլիգինիան։ Խմբում իշխող դոմինանտ արուն ունի մի քանի էգերից կազմված հարեմ։  Զուգավորման նախաձեռնող կարող է լինել ինչպես արուն, այնպես էլ էգը։ Դրանցից յուրաքանչյուրը հանդես է գալիս նախաձեռնությամբ գրեթե հավասար հաճախությամբ։ Երբ նախաձեռնությունը գալիս է էգից, նա շրջում է արուի շուրջը և արձակում է մեղմ ձայներ։ Զուգավորման ժամանակ արուն բռնում է էգի ոտքերն ու մարմինը։

##### Զուգավորում խմբից դուրս
Թեև զուգավորումը հիմնականում տեղի է ունենում խմբի ներսում։ Գրանցված են դեպքեր, երբ զուգավորումը տեղի է ունեցել տարբեր խմբերի կենդանիների միջև, նույնիսկ խմբերում մի քանի արուների առկայության դեպքում։ Այդպիսի խմբերում ոչ միայն դոմինանտը, այլև բոլոր արուներն էլ կարող են մուտք ունենալ զուգավորման հնարավորության նկատմամբ։

##### Հղիություն և ձագի խնամք
Հղիությունը տևում է միջինը 158 օր։ Ծննդաբերությունների միջև ընկած ժամանակահատվածը կազմում է 16–22 ամիս։ Նորածին ձագը ամբողջությամբ կախված է մորից և անմիջապես ծնվելուց հետո կպչում է նրան։ Այլ էգերն էլ երբեմն կարող են մասնակցել ձագի խնամքին։ Սովորաբար նրանք ձագով հետաքրքրվում են միայն այն ժամանակ, երբ այն դառնում է 4–5 շաբաթական։

##### Սնուցում
8–9 շաբաթական հասակում ձագերը սկսում են ուտել պինդ սնունդ։ Մեկ տարեկանում նրանք վերջնականապես դադարում են կաթ խմել։



### Պոպուլյացիա
Քանի որ արևելյան կոլոբուսները կարող են ապրել ինչպես չոր, այնպես էլ գալերեային՝ անտառներում, որոնք տեղակայված են նեղ ժապավենների ձևով՝ գետերի կողքին և լավ են զգում իրենց այդ տարածքներում, նրանց պոպուլյացիան համարվում է ավելի քիչ խոցելի՝ համեմատած մյուս բարակամարմին կապիկների պոպուլյացիաների հետ։

Բնության պահպանության միջազգային միությունը այս տեսակին տվել է «Փոքրագույն անհանգստություն պատճառող» պահպանության կարգավիճակ։ Չնայած նրան, որ որոշ տարածքներում կոլոբուսների քանակը նվազել է, ընդհանուր առմամբ այս տեսակը լայն տարածում ունի, և չկա որևէ լուրջ հիմք ենթադրելու, որ մոտ ապագայում նրանց թիվը կտրուկ կրճատվելու է։ Սակայն որոշ ենթատեսակներ հայտնվել են վտանգի տակ՝ տարածքի սահմանափակ լինելու և որսի պատճառով։ Օրինակ՝ () ենթատեսակն ունի «Ավելի մոտ է վերացմանը» կարգավիճակ, իսկ (), () և () ենթատեսակների վերաբերյալ բավարար տվյալներ չկան։

Ի տարբերություն շատ այլ կաթնասուն կապիկների, արևելյան կոլոբուսները կարող են հարմարվել նույնիսկ լրջորեն վնասված բնական միջավայրին։ Որոշ դեպքերում անտառահատումները կարող են նույնիսկ նպաստել նրանց սննդային ծառերի ավելացմանը։ Սակայն ամբողջական անտառահատման դեպքում պոպուլյացիան կտրուկ նվազում է։ Օրինակ՝ Ուգանդայում, որտեղ անտառները ամբողջությամբ հատվել են, արևելյան կոլոբուսների քանակը ութ տարվա ընթացքում նվազել է 50 տոկոսով։ Կենդանիներին ուղղված  հիմնական սպառնալիքը որսն է՝ մսի և մորթու համար։ Արևելյան կոլոբուսների միսը վաճառվում է 4–9 դոլար մեկ կիլոգրամի դիմաց։ Մորթին վաճառվում է զբոսաշրջիկներին և հավաքորդներին։>։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաթնասուններ ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Կաթնասուններ ըստ վայրի
Կատեգորիա:Կենդանական աշխարհ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Պրիմատներ