Զատող նյարդ

**Զատող նյարդ** (լատ․ ՝ nervus abducens), նաև հայտնի է որպես **վեցերորդ գանգուղեղային նյարդ** կամ **CN VI**, մարդու և տարբեր այլ կենդանիների գանգուղեղային նյարդ, որը վերահսկում է կողմնային ուղիղ մկանի շարժումը: Սա ակնաշարժ մկաններից մեկն է, որը պատասխանատու է հայացքը դեպի դուրս ուղղելու համար: Այն սոմատիկ էֆերենտ նյարդ է:

## Կառուցվածք
### Կորիզ
[աջից|մինի|280x280փքս|Ուղեղաբնի ([Վարոլյան կամուրջ|կամրջի) աքսիալ հատույթ՝ դիմային բլրակի մակարդակին]]
Զատող նյարդի կորիզը տեղակայված է կամրջում՝ չորրորդ փորոքի հատակին, դիմային բլրակի մակարդակի վրա: Դիմային նյարդի աքսոնները պտույտ են կատարում զատող նյարդի կորիզի շուրջ՝ առաջացնելով փոքր արտափքում (facial colliculus, դիմային թմբիկ), որը տեսանելի է չորրորդ փորոքի հատակի մեջքային մակերեսին: Աչքի շարժումները վերահսկող մյուս շարժիչ կորիզների (ակնաշարժ և ճախարակային նյարդերի կորիզներ) նման զատող նյարդի կորիզը միջին գծին մոտ է :

Զատող նյարդի կորիզից դուրս եկող շարժիչ աքսոններն ընթանում են կամրջի միջով փորային և պոչային ուղղությամբ : Նախքան կամրջի և երկարավուն ուղեղի միացման հատվածում ուղեղաբնից դուրս գալը, դրանք անցնում են կեղև-ողնուղեղային ուղուց (tractus corticospinalis) կողմնայնորեն (վերջինս այս մակարդակում երկայնակի անցնում է կամրջի միջով):

### Ընթացք
աջից|մինի|210x210փքս|Լանջ
Զատող նյարդը ուղեղաբնից դուրս է գալիս կամրջի և երկարավուն ուղեղի միացման հատվածում՝ երկարավուն ուղեղի բրգից վեր և դիմային նյարդից միջայնորեն: Այս դիրքից այն ուղղվում է վեր և առաջ՝ դեպի աչքը:

Ուղեղաբնից դուրս գալիս նյարդն անցնում է ենթաոստայնային տարածություն (ավելի ստույգ՝ կամրջային ցիստերն): Այն ընթանում է վեր՝ կամրջի և լանջի (clivus) միջև, այնուհետև ծակում է կարծրենին (dura mater)՝ անցնելով կարծրենու և գանգոսկրի միջև գտնվող Դորելլոյի անցուղով : Քունքոսկրի բրգի գագաթին այն կտրուկ թեքվում է առաջ՝ մտնելով խորշիկավոր երակածոց:

Խորշիկավոր երակածոցում այն ընթանում է առաջ՝ ներքին քնային զարկերակի կողքով (դրանից վար և կողմնայնորեն): Նյարդը մտնում է ակնակապիճ ակնակապճային վերին ճեղքով (դրա միջային ծայրով)՝ անցնելով ընդհանուր ջլային օղակի միջով՝ հասնելով և նյարդավորելով աչքի կողմնային ուղիղ մկանը։

### Զարգացում
Մարդու զատող նյարդն առաջանում է սաղմնային կամրջի հիմային թիթեղիկից:

## Գործառույթ
Զատող նյարդը նյարդավորում է մարդու աչքի կողմնային ուղիղ մկանը: Այս մկանը պատասխանատու է հայացքը դեպի դուրս ուղղելու համար: Զատող նյարդը կրում է ընդհանուր սոմատիկ էֆերենտ տիպի աքսոններ:

## Կլինիկական նշանակություն
### Վնասում
Զատող նյարդի ծայրամասային հատվածի վնասումը կառաջացնի երկտեսություն (դիպլօպիա)՝ միջային ուղիղ մկանի չհակակշռված տոնուսի պատճառով: Ախտահարված աչքը ձգվում է դեպի միջին գիծ (քթի ուղղությամբ)։ Որպեսզի բուժառուները կարողանան տեսնել առանց երկտեսության, նրանք պտտում են իրենց գլուխն այնպես, որ երկու աչքերն էլ ուղղված լինեն դեպի քունքը: Զատող նյարդի մասնակի վնասումն առաջացնում է ախտահարված աչքի թույլ կամ թերի զատում։ Երկտեսությունը սրվում է կողմնայնորեն նայելու փորձերի ժամանակ:
մինի|Աջ աչքի զատման սահմանափակում: Այս անձը փորձում է նայել դեպի աջ, սակայն աջ աչքը չի կարողանում թեքվել դեպի կողք:
Ուղեղաբնի և աչքի միջև զատող նյարդի երկար ընթացքը այն խոցելի է դարձնում վնասվածքների համար տարբեր մակարդակներում: Օրինակ՝ քունքոսկրի բրգային հատվածի կոտրվածքները կարող են ընտրողաբար վնասել նյարդը, ինչպես նաև կարող են վնասել ներխորշիկային քնային զարկերակի անոթալայնանքները: Ուղեղաբունը վար հրող զանգվածային գոյացությունները կարող են վնասել նյարդը՝ այն ձգելով կամրջից դուրս գալու կետի և քունքոսկրի բրգի վրայով անցնելու կետի միջև։

Վեցերորդ նյարդի կենտրոնական անատոմիան (ճշգրտորեն) ենթադրում է, որ կամրջի մեջքային կաթվածները՝ զատող նյարդի կորիզի մակարդակում, կարող են ախտահարել նաև դիմային նյարդը՝ զատող նյարդի պարալիչի հետ մեկտեղ առաջացնելով նույն կողմի դիմային նյարդի պարալիչ։ Նմանապես, կամրջի փորային հատվածի կաթվածները կարող են միաժամանակ ախտահարել վեցերորդ նյարդը և կեղև-ողնուղեղային ուղին՝ առաջացնելով կողմնային ուղիղ մկանի կաթված՝ զուգորդված հակակողմնային կիսալուծանքով։

### Ծայրամասային ախտահարումներ
Զատող նյարդի ծայրամասային հատվածի լրիվ ընդհատումն առաջացնում է երկտեսություն՝ միջային ուղիղ մկանի չհակակշռված գործողության պատճառով: Ախտահարված աչքը ձգվում է դեպի միջին գիծ։ Որպեսզի բուժառուները կարողանան տեսնել առանց երկտեսության, նրանք գլուխը թեքում են կողքի, որպեսզի երկու աչքերն էլ ուղղված լինեն դեպի կողք: Հետազոտման ժամանակ ախտահարված աչքը չի կարողանում զատվել միջնագծից այն կողմ. այն չի կարողանում նայել դեպի կողք՝ քունքի ուղղությամբ: Զատող նյարդի մասնակի վնասումն առաջացնում է ախտահարված աչքի թույլ կամ թերի զատում։ Երկտեսությունը սրվում է կողմնային հայացքի փորձերի ժամանակ, ինչը սպասելի է (քանի որ կողմնային հայացքն ապահովող մկանը վնասված է):

Զատող նյարդի ծայրամասային վնասումը կարող է առաջանալ ուռուցքների, անոթալայնանքների կամ կոտրվածքների հետևանքով. ցանկացած բան, որն ուղղակիորեն սեղմում կամ ձգում է նյարդը: Այլ գործընթացները, որոնք կարող են վնասել վեցերորդ նյարդը, ներառում են կաթվածները, դեմիելինիզացիան, վարակները (օրինակ՝ մենինգիտը), խորշիկավոր երակածոցի հիվանդությունները և տարբեր նյարդախտերը: Հավանաբար, վեցերորդ նյարդի խանգարման ամենատարածված ընդհանուր պատճառը դիաբետային նյարդախտն է: Հայտնի են նաև բժշկածին (յաթրոգեն) վնասվածքներ. զատող նյարդy ամենահաճախ վնասվող գանգուղեղային նյարդն է պսակաձև օրթեզի տեղադրման ժամանակ: Արդյունքում առաջացած կաթվածը հայտնաբերվում է օրթեզի կիրառումից հետո կողմնային հայացքի կորստի միջոցով:

Վեցերորդ նյարդի մեկուսացված վնասման հազվադեպ պատճառներից են Վեռնիկե-Կորսակովի համախտանիշը և Տոլոզա-Հանտի համախտանիշը: Վեռնիկե-Կորսակովի համախտանիշն առաջանում է թիամինի (վիտամին B1) անբավարարությունից, սովորաբար՝ որպես հարբեցողության հետևանք: Բնորոշ ակնային շեղումներն են նիստագմը և կողմնային ուղիղ մկանի թուլությունը: Տոլոզա-Հանտի համախտանիշն իդիոպաթիկ գրանուլոմատոզ հիվանդություն է, որն առաջացնում է ակնաշարժ նյարդերի (հատկապես վեցերորդ նյարդի) ցավոտ կաթվածներ:

Վեցերորդ նյարդի անուղղակի վնասումը կարող է առաջանալ ցանկացած գործընթացի հետևանքով (ուղեղի ուռուցք, հիդրոցեֆալիա, ուղեղի կեղծ ուռուցք, արյունազեղում, այտուց), որը վար ուղղված ճնշում է գործադրում ուղեղաբնի վրա՝ ստիպելով նյարդին ձգվել լանջի (clivus) երկայնքով: Այս տեսակի ձգման վնասվածքը կարող է ախտահարել ցանկացած կողմը: Օրինակ՝ աջակողմյան ուղեղի ուռուցքը կարող է որպես սկզբնական նշան առաջացնել կա՛մ աջակողմյան, կա՛մ ձախակողմյան վեցերորդ նյարդի կաթված, հետևաբար աջակողմյան վեցերորդ նյարդի կաթվածը պարտադիր չէ, որ մատնանշի աջակողմյան պատճառ:

Վեցերորդ նյարդի պարալիչները հայտնի են որպես «կեղծ տեղային նշաններ»: Նյարդաբանական նշանները նկարագրվում են «կեղծ տեղային», եթե դրանք արտացոլում են գործառույթի խանգարում, որը հեռու է ախտաբանության ենթադրյալ անատոմիական տեղակայումից: Երեխաների մոտ զատող նյարդի մեկուսացված պարալիչները ուղեղի ուռուցքի հետևանք են, քանի դեռ հակառակը չի ապացուցվել:

### Կորիզի ախտահարում
Զատող նյարդի կորիզի վնասումը չի առաջացնում վեցերորդ նյարդի մեկուսացված պարալիչ, այլ ավելի շուտ հորիզոնական հայացքի կաթված, որը միաժամանակ ախտահարում է երկու աչքերը։ Զատող նյարդի կորիզը պարունակում է երկու տեսակի բջիջներ՝ շարժիչ նեյրոններ, որոնք վերահսկում են նույն կողմի կողմնային ուղիղ մկանը, և ներդիր նեյրոններ, որոնք հատում են միջնագիծը և միանում հակառակ կողմի ակնաշարժ նյարդի կորիզին (վերջինս վերահսկում է հակառակ աչքի միջային ուղիղ մկանը)։ Բնականոն տեսողության ժամանակ մի աչքի կողմնայնորեն շարժումը (կողմնային ուղիղ մկան) ճշգրիտ զուգակցված է մյուս աչքի միջայնորեն շարժման հետ (միջային ուղիղ մկան), որպեսզի երկու աչքերն էլ մնան սևեռված նույն օբյեկտի վրա։

Զուգակցված հայացքի վերահսկումն իրականացվում է ուղեղաբնում միջային երկայնաձիգ խրձի միջոցով՝ նյարդային ուղի, որը միացնում է երեք ակնաշարժ նյարդերի շարժիչ կորիզները (զատող, ճախարակային և ակնաշարժ) մեկ միասնական գործառական միավորի մեջ։ Զատող նյարդի կորիզի և միջային երկայնաձիգ խրձի ախտահարումներն առաջացնում են վեցերորդ նյարդի տեսանելի խնդիրներ, որոնցից ամենահայտնին միջկորիզային օֆթալմոպլեգիան է։

### Վերկորիզային ախտահարում
Վեցերորդ նյարդը բազմաթիվ կեղևային համակարգերի համար վերջնական ընդհանուր ուղիներից մեկն է, որոնք ընդհանուր առմամբ վերահսկում են աչքերի շարժումը։ Աչքերի շարժման կեղևային վերահսկողությունը ներառում է ոչ թե աչքի միակողմանի շարժումը, այլ՝ զուգակցված հայացքը։

### Տուբերկուլոզ
Տուբերկուլոզով հիվանդների 15–40%-ն ունենում է գանգուղեղային նյարդերի որոշակի անբավարարություն։ Վեցերորդ նյարդն ամենահաճախ ախտահարվող գանգուղեղային նյարդն է տուբերկուլոզով հիվանդ իմունոկոմպետենտ մարդկանց մոտ։

## Այլ կենդանիներ
Զատող նյարդը վերահսկում է ընդամենը մեկ մկանի՝ աչքի կողմնային ուղիղ մկանի (musculus rectus lateralis bulbi) շարժումը։ Մյուս կաթնասունների մեծ մասի մոտ այն նյարդավորում է նաև ակնագունդը հետքաշող մկանը (musculus retractor bulbi), որը կարող է հետ քաշել աչքը պաշտպանության նպատակով։ Համանման զատող նյարդեր հայտնաբերվում են բոլոր ողնաշարավորների մոտ, բացառությամբ քարալեզների և լորձունակերպերի, միքսինների:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Gray567.png|Կարծրենին և դրա ելունները․ գանգի աջ կեսի մի մասը և ուղեղը հեռացված են:
Պատկեր:Gray689.png|Ուղեղաբնի մակերեսային հատում: Փորային տեսք
Պատկեր:Gray719.png|Հետին և միջին ուղեղ. հետին-կողմնային տեսք:
Պատկեր:Gray785.png|Պատկեր, որը ցույց է տալիս աչքի միջային և կողմնային ուղիղ մկանների նյարդավորումը։
Պատկեր:Gray787.png|Հատում, որը ցույց է տալիս աջ ակնաշարժ մկանների սկզբնավորման տեղերը և ակնակապճի վերին ճեղքով մտնող նյարդերը:
Պատկեր:Slide3PIT.JPG|Գլխուղեղ։ Ստորին տեսք: Խորանիստ հատում:


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Blumenfeld H. Neuroanatomy Through Clinical Cases.  Sinauer Associates, 2002
* Brodal A. Neurological Anatomy in Relation to Clinical Medicine, 3rd ed.  Oxford University Press, 1981
* Brodal P.  The Central Nervous System, 3rded.  Oxford University Press, 2004
* Butler AB, Hodos W.  Comparative Vertebrate Neuroanatomy, 2nd ed.  Wiley-Interscience, 2005
* Carpenter MB.  Core Text of Neuroanatomy, 4th ed.  Williams & Wilkins, 1991.
* Kandel ER, Schwartz JH, Jessell TM.  Principles of Neural Science, 4th ed.  McGraw-Hill, 2000
* Martin JH.  Neuroanatomy Text and Atlas, 3rd ed.  McGraw-Hill, 2003.
* Patten J.  Neurological Differential Diagnosis, 2nd ed.  Springer, 1996.
* Victor, M, Ropper, AH.  Adam's and Victor's Principles of Neurology, 7th ed.  McGraw-Hill, 2001.
* Wilson-Pauwels L, Akesson EJ, Stewart PA.  Cranial Nerves: Anatomy and Clinical Comments.   Decker, 1998.

; Գրքեր

* 

## Արտաքին հղումներ
* Animations of extraocular cranial nerve and muscle function and damage (University of Liverpool)

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Աչք
Կատեգորիա:Գլխուղեղային նյարդեր
Կատեգորիա:Նեյրոգիտություն
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգ
Կատեգորիա:Տեսողություն