Ֆելիքս Կուլով

**Ֆելիքս Շարշենբաևիչ Կուլով** (), ղրղզ պետական և քաղաքական գործիչ, «Ար-Նամիս» (Արժանապատվություն) կուսակցության նախագահ։ Նա 1987-1997 թվականներին զբաղեցրել է Ղրղզական ԽՍՀ Ներքին Գործերի նախարարի առաջին տեղակալի, Ղրղզստանի ՆԳ նախարարի, Ղրղզստանի ազգային անվտանգության նախարարի, Ղրղզստանի փոխնախագահի, Չույի շրջանի նահանգապետի, Բիշքեկի քաղաքապետի և 2005-2007 թվականներին Ղրղզստանի վարչապետի պաշտոնները։ Նա ընտրվել է 1-ին գումարման խորհրդարանի անդամ («լեգենդար խորհրդարան») և անմիջականորեն մասնակցել է Ղրղզստանի անկախության հռչակագրի, հանրապետության նոր Սահմանադրության և ազգային պետականության ձևավորման վաղ փուլերում, մանակցել է նաև այլ կարևոր օրինագծերի մշակմանը։

## Կենսագրություն
Նա ծնվել է 1948 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ֆրունզե քաղաքում (այժմ՝ Բիշքեկ )՝ զինծառայող Շարշենբայ Կուլովի (1921-1991 ) ընտանիքում։ Կուլովը պատկանում է հյուսիսային ղրղզական Սոլտո ցեղին:

### Ծառայությունը ոստիկանությունում
1971 թվականից՝ ԽՍՀՄ ՆԳՆ Օմսկի բարձրագույն դպրոցն ավարտելուց հետո, աշխատել է հանրապետական ՆԳՆ համակարգում։ 1980-ից 1992 թվականներին՝ Ղրղզստանի ԽՍՀ (Ղրղզստան) Ներքին գործերի տարածաշրջանային վարչության պետի տեղակալ, Ներքին գործերի տարածաշրջանային վարչության պետ, նախարարի առաջին տեղակալ, ապա՝ Ներքին գործերի նախարար։

1990 թվականի հունիսին, երկրի հարավում ազգամիջյան բախումների հետ կապված Օշի իրադարձությունների ժամանակ, Ֆելիքս Կուլովը նշանակվեց մայրաքաղաքի հրամանատար։ Նա ապացուցեց իրեն որպես վճռական առաջնորդ՝ պահպանելով հասարակական կարգը և կանխելով արյունահեղությունն ու բռնությունը խաղաղ բնակիչների նկատմամբ:

Պետական արտակարգ իրավիճակների կոմիտեի գործունեության ընթացքում, երբ փորձ արվեց պետական հեղաշրջում իրականացնել՝ ԽՍՀՄ նախագահ Մ. Գորբաչովին իշխանությունից հեռացնելով, գնդապետ Ֆ. Կուլովը անվտանգության ուժերի միակ ղեկավարն էր, որը ոտքի կանգնեց՝ պաշտպանելու Ղրղզստանի Հանրապետության ինքնիշխանությունը։ Ժողովուրդն նրան շնորհեց «ժողովրդական գեներալի» կոչում, սակայն միայն 1991 թվականի վերջին ԽՍՀՄ նախագահի հրամանագրով Ֆելիքս Կուլովին շնորհվեց գեներալ-մայորի կոչում։

### Քաղաքական գործունեություն
1992 թվականի փետրվարին նա ընտրվեց Ղրղզստանի Հանրապետության փոխնախագահ։

1993- ից 1997 թվականներին՝ Չույի մարզի նահանգապետ։

1997 թվականի ապրիլից՝ Ղրղզստանի ազգային անվտանգության նախարար և նրան  շնորհվել է գեներալ-լեյտենանտի զինվորական կոչում։

1998 թվականի ապրիլին նա ընտրվեց Բիշքեկի քաղաքապետ։ 1999 թվականի ապրիլին նա հրաժարական տվեց և կազմակերպեց «Ար-Նամիս» («Արժանապատվություն») քաղաքական կուսակցությունը։

2000 թվականի փետրվարի 12-ին նա հայտարարեց նախագահի պաշտոնում առաջադրվելու իր մտադրության մասին։ Նրա թեկնածությունը կարող էր լուրջ այլընտրանք լինել Ասկար Ակաևին։ Սակայն նա հրաժարվեց հանձնել ընտրություններին մասնակցելու համար անհրաժեշտ ղրղզերենի թեստը և դուրս եկավ նախագահական մրցավազքից։

### Քրեական հետապնդում
2000 թվականի մարտի 22-ին նա ձերբակալվեց Սրտաբանության ինստիտուտում, որտեղ բուժում էր ստանում, Բիշքեկի քաղաքապետի պաշտոնում պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու մեղադրանքով։

2000 թվականի օգոստոսի 7-ին Բիշքեկի կայազորի ռազմական դատարանը Կուլովին անմեղ ճանաչեց առաջադրված քրեական գործով։ Կուլովն ազատ արձակվեց, և օգոստոսի 30-ին նա առաջադրվեց որպես նախագահի թեկնածու։ Հոկտեմբերի 21-ին Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը որոշեց նրան հեռացնել ընտրություններից։

2001 թվականի հունվարի 22-ին Բիշքեկի կայազորային դատարանի դատավճռով Կուլովը դատապարտվեց 7 տարվա ազատազրկման՝ գույքի բռնագրավմամբ և գեներալ-լեյտենանտի կոչումից զրկելով՝ Ազգային անվտանգության նախարարի պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու համար։

2002 թվականի մայիսին, նոր դատավարության ժամանակ, դատարանը նրան դատապարտեց տասը տարվա ազատազրկման՝ մեղավոր ճանաչելով պետական միջոցների հափշտակության մեջ 1993-1997 թվականներին, երբ նա Չույի շրջանի նահանգապետն էր։ Ընդդիմությունը պնդում էր, որ երկու դեպքերն էլ քաղաքական դրդապատճառներ ունեն։

2005 թվականի փետրվարին ԱՄՆ Կոնգրեսը բանաձև ընդունեց Կենտրոնական Ասիայի երկրներում տիրող իրավիճակի վերաբերյալ, որում, մասնավորապես, պահանջվեց, որ Ղրղզստանի իշխանություններն կալանքից ազատ արձակեն խաղաղ քաղաքական գործունեության համար ձերբակալված բոլոր անձանց, այդ թվում՝ Ֆելիքս Կուլովին։

### Կուլովը և «Կակաչների հեղափոխությունը»
Կուլովն ազատ արձակվեց 2005 թվականի մարտի 24-ին ժողովրդական բողոքի ցույցերի ալիքի ֆոնին և անմիջապես դարձավ իշխանությունը ստանձնած ընդդիմության ամենաակնառու առաջնորդներից մեկը։ Մարտի 24-ի լույս 25-ի գիշերը խորհրդարանի արտակարգ նիստում նա նշանակվեց երկրի բոլոր անվտանգության մարմինների համակարգող։ Նրան հաջողվեց ամենակարճ ժամանակահատվածում վերահսկողություն հաստատել իրավիճակի նկատմամբ, ճնշել երկրի մայրաքաղաքում տեղի ունեցող մոլեգնող թալանը և վերականգնել իրավապահ մարմինների գործունեությունը։ Սա նպաստեց Ֆելիքս Կուլովի ժողովրդականության աճին մայրաքաղաքի և ընդհանուր առմամբ Ղրղզստանի հյուսիսային շրջանների բնակիչների շրջանում։

Ֆ. Կուլովի կողմից մայրաքաղաքում կարգուկանոն վերականգնելուց հետո նա դիմեց խորհրդարան՝ իրեն այդ պաշտոնից ազատելու խնդրանքով՝ պնդելով, որ ինքը օրինականորեն դատապարտված է ազատազրկման և հայտարարելով, որ պետք է վերադառնա բանտ։ Սակայն, Գերագույն դատարանի որոշմամբ, Ֆ. Կուլովը մնաց ազատության մեջ մինչև դատավճռի վերանայումը։

2005 թվականի ապրիլի 7-ին Ղրղզստանի Գերագույն դատարանը, գլխավոր դատախազության խնդրանքով, «նոր բացահայտված հանգամանքների կապակցությամբ», սկսեց վերանայել Ֆելիքս Կուլովի գործը։ Սկզբում՝ մեկ մեղադրանքով, ապա՝ երկրորդով՝ արդարացման դատավճիռ կայացվեց։

Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը անկախ Ղրղզստանի պատմության մեջ առաջին անգամ Ֆելիքս Կուլովին ճանաչեց քաղաքական դրդապատճառներով դատապարտված, և ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի որոշմամբ նա անմեղ ճանաչվեց իրեն առաջադրված մեղադրանքներում: Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը պարտավորեցրեց Ղրղզստանի Հանրապետության կառավարությանը Ֆ. Կուլովին վճարել նյութական փոխհատուցում պատճառված բարոյական, ֆիզիկական և նյութական վնասի համար: 

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների կոմիտեն պարզեց, որ Կուլովին դատարանի որոշման բացակայության դեպքում կալանավորելու որոշումը, դատական վերանայման բացակայության դեպքում նրա կալանքի ժամկետի երկարաձգումը, դռնփակ ռազմական դատավարությունը, լրատվամիջոցների կողմից նրան հանցագործ ներկայացնելու համար օգտագործումը և մեղադրանքի կողմի վկաներին հարցաքննելու թույլտվություն չտալը խախտում են Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը  :

Ֆելիքս Կուլովը և Կուրմանբեկ Բակիևը 2005 թվականի հուլիսի 10-ին նշանակված նախագահական ընտրություններում հաղթանակի հիմնական հավակնորդներն էին։ Երկրի հյուսիսի և հարավի բաժանումը կանխելու համար (Կ. Բակիևը հարավի ներկայացուցիչն է, Ֆ. Կուլովը՝ հյուսիսի), նրանք որոշեցին ստեղծել տանդեմ։ Ֆ. Կուլովը, եթե Կ. Բակիևը ընտրվեր նախագահ, պետք է դառնար վարչապետ։

### Հրաժարական վարչապետի պաշտոնից
2006 թվականի հունվարի 26-ին Ֆելիքս Կուլովը հայտարարություն արեց՝ մեղադրելով հանրապետության իրավապահ մարմիններին կազմակերպված հանցագործությունը հանդուրժելու մեջ։ Դրա պատճառը դատարանի կողմից Ռիսպեկ Ակմատբաևի արդարացումն էր, որը համարվում է Ղրղզստանի ամենամեծ հանցավոր խմբավորման ղեկավարը։ Դատավարության ընթացքում պետական մեղադրողը անսպասելիորեն հրաժարվեց բոլոր մեղադրանքներից, և դատարանը արդարացման դատավճիռ կայացրեց՝ հիմնվելով նրա փաստարկների վրա։

Ֆելիքս Կուլովը, մատնանշելով հասարակության մեջ հանցագործության և իշխանության միաձուլման վերաբերյալ աճող մտահոգությունը, խոստացավ հանցագործության դեմ պայքարը վերցնել իր անձնական վերահսկողության տակ և պահանջեց Ազգային անվտանգության ծառայության նախագահ Տաշտեմիր Այթբաևի պաշտոնանկությունը։

Նախագահ Բակիևի և վարչապետ Կուլովի միջև լիազորությունների բաժանման համաձայն՝ անվտանգության և իրավապահ մարմինների նկատմամբ վերահսկողությունը պետք է իրականացվի անձամբ նախագահի կողմից։ Սակայն հունվարի 25-ի լույս 26-ի գիշերը Կուլովն անձամբ ղեկավարել է գործողություն, որի ընթացքում Ներքին գործերի նախարարության կողմից չեզոքացվել են մի քանի հանցավոր խմբավորումներ։

Հունվարի 26-ին կայացած նիստում Ղրղզստանի խորհրդարանը ստեղծված իրավիճակը որակեց որպես նոր քաղաքական ճգնաժամի սկիզբ և խորհուրդ տվեց նախագահ Բակիևին ազատել Ազգային անվտանգության ծառայության ղեկավար Տաշտեմիր Այթբաևին։

Ռիսպեկ Ակմատբաևն ինքը մեղադրել է Կուլովին 2005 թվականի աշնանը իր եղբոր՝ խորհրդարանի անդամ Տինիչբեկ Ակմատբաևի սպանությունը կազմակերպելու մեջ։

Միևնույն ժամանակ, մի շարք ղրղզական լրատվամիջոցներ հրապարակել են նյութեր, որոնցում նշվում է, որ «Կակաչների հեղափոխությունը», որի արդյունքում Բակիևը իշխանության եկավ, չէր կարող տեղի ունենալ առանց կազմակերպված հանցավոր խմբավորումների մասնակցության և ֆինանսական օգնության։ Հենց սա է պատճառը, որ Բակիևը կազմակերպված հանցավորության առաջնորդներին այդքան բարյացակամ է վերաբերվում։

Փետրվարի 3-ին Ղրղզստանի նախագահ Կուրմանբեկ Բակիևը խորհրդարանում ելույթ ունեցավ պատգամավորների աշխատանքի սուր քննադատությամբ՝ մեղադրելով նրանց քաղաքական լարվածությունը սրելու, իսկ Ֆելիքս Կուլովին՝ այս գործընթացը և իշխանության այսպես կոչված քրեականացման շուրջ առաջացած հիստերիան արդարացնելու մեջ։

Փետրվարի 9-ին Կուրմանբեկ Բակիևը հայտարարեց երկրի սահմանադրությունում փոփոխություններ կատարելու իր մտադրության մասին, որը կվերացներ վարչապետի պաշտոնը և պետության ու կառավարության ղեկավարի գործառույթները կտեղադրեր մեկ անձի ձեռքում։ Այս հայտարարությունը դիտվում է որպես Բակիևի կողմից Ֆելիքս Կուլովին չեզոքացնելուն ուղղված ևս մեկ քայլ։ Բակիևի խոսքով՝ նախագահական հանրապետությունում, ինչպիսին է Ղրղզստանը, պետք է լինի ուժեղ նախագահ և նույնքան ուժեղ խորհրդարան՝ հստակորեն սահմանված պատասխանատվության ոլորտներով։ Միևնույն ժամանակ, անհրաժեշտություն չկա կրկնօրինակել նախագահի և վարչապետի գործառույթները և պահպանել երկու ծանրաբեռնված ապարատ։

## Պարգևներ
* Պատվո շքանշան ( 2 դեկտեմբերի, 1991թ .):
* «Դանկ» մեդալ ( 27 ապրիլի, 1998թ .)՝ *Ղրղզստանի Հանրապետության Սահմանադրության քննարկմանը և ընդունմանը ակտիվ մասնակցության համար*:
* «Պետական սահմանի պաշտպանության գործում աչքի ընկնելու համար» մեդալ ( 1998 թվականի մայիսի 31, Ռուսաստան )՝ *պետական սահմանի պաշտպանության և հանցագործության դեմ պայքարի գործում Ռուսաստանի Դաշնության սահմանապահ զորքերին ակտիվ օգնություն ցուցաբերելու համար*:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ղրղզստան