Կանայք Աֆղանստանում

Աֆղանստանում կանանց իրավունքները տարբեր ժամանակաշրջաններում փոխվել են՝ կախված իշխանության ղեկին գտնվող ռեժիմից։ 1920-ականներին Ամանուլլա Խանի շնորհիվ աֆղան կանայք պաշտոնապես հավասարություն են ստացել։ Այնուամենայնիվ, այդ իրավունքները ոտնահարվել են 1990-ականներին տարբեր ժամանակավոր կառավարիչների կողմից, ինչպիսիք են մոջահեդները և թալիբանները Աֆղանստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ: Թալիբանի առաջին ռեժիմի ժամանակ (1996-2001) կանայք գործնականում չունեին քաղաքացիական ազատություններ։ Երբ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունից հետո Միացյալ Նահանգները տապալել է Թալիբանին, Աֆղանստանի նախագահական Իսլամական Հանրապետության օրոք կանանց իրավունքները աստիճանաբար բարելավվել են։ Համաձայն 2004 թվականի Սահմանադրության կանայք դե յուրե ունեին տղամարդկանց հավասար իրավունքներ։

Այն բանից հետո, երբ 2021 թվականի օգոստոսին Թալիբանները կրկին եկել են իշխանության, կանանց համար մի շարք դաժան սահմանափակումներ են դրվել։

* 70 կիլոմետրից ավելի հեռավորության վրա ճանապարհորդելու արգելք առանց արական մտերիմ ազգականի։
* հասարակական վայրերում պարտադիր պետք է կրել նիկաբ, որի ժամանակ բաց են լինում միայն աչքերը
* առողջապահության և կրթության ոլորտներից բացի մյուս ոլորտներում աշխատելու արգելք
* ավագ դպրոցներում և համալսարաններում սովորելու արգելք
* հասարակական վայրեր, զբոսայգիներ, մարզադահլիճներ այցելելու խիստ արգելք
* 2023 թվականի հուլիսին կառավարությունը հրամայել է փակել գեղեցկության սրահները, որոնք հիմնականում ղեկավարում էին կանայք։

## Ակնարկ
Աֆղանստանը գտնվում է Հարավային և Կենտրոնական Ասիայի խաչմերուկում, իսկ բնակչությունը կազմում է մոտ 34 միլիոն մարդ։ Բնակչության 15 միլիոնը կազմում են տղամարդիկ, իսկ 14․2 միլիոնը՝ կանայք։ Բնակչության մոտավորապես 22 %-ը ապրում է քաղաքում, իսկ 78 %-ը գյուղաբնակ են։ Տեղական ավանդույթի համաձայն, կանանց մեծ մասը ամուսնանում է ավագ դպրոցն ավարտելուց անմիջապես հետո: Շատերն իրենց կյանքի մնացած մասն ապրում են որպես տնային տնտեսուհիներ։

## Պատմություն
### Աֆղանստանի Էմիրություն
[մինի| 1848 թվականի վիմագրություն, որը պատկերում է մի խումբ կին քոչվորների [Քաբուլ-Քանդահար մայրուղու վրա։ ]]
մինի| Աֆղան աղջիկ, 1880 թվական

Դուրրանի կայսրության (1747-1823) և Բարաքզայի վաղ դինաստիայի ժամանակ աֆղան կանայք գտնվում էին պուրդայի վիճակում (հայրապետական սովորույթների կողմից պարտադրված գենդերային տարանջատում): Չնայած սահմանափակումները տեղի էին ունենում ամբողջ Աֆղանստանում, սովորույթները որոշակիորեն տարբերվում էին՝ կախված տարածաշրջանից և էթնիկ խմբից: Այսպիսով, քոչվոր կանայք ստիպված չեն եղել թաքցնել իրենց դեմքերը և նրանց չի արգելվել ցույց տալ իրենց մազերի մի մասը:

Կանայք հասարակության մեջ ոչ մի հասարակական դեր չեն խաղացել, սակայն որոշ կանայք, ինչպիսիք են Նազլո Տոհային և Այշա Դուրանին, հայտնի են դարձել որպես հարեմի բանաստեղծուհիներ և գրողներ։

Աֆղանստանի կառավարիչները սովորաբար ունեցել են չորս պաշտոնական կանանց հարեմ, ինչպես նաև մեծ թվով ոչ պաշտոնական կանայք ցեղային ամուսնական դիվանագիտության հետևանքով։ Ստրկացած հարեմի կանայք կոչվում էին «կանիզ» (ստրուկ) և սուրատի կամ սուրրիաթ (տիկին), նրանց հսկում էին գուլամ բաչաները (ներքինիներ)։ Որոշ կանայք թագավորական հարեմի ներսից ազդեցություն են ունեցել պետական գործերի վրա (Զարգհոնա Անաա, Միրմոն Աիշա, Բաբո Ջան)։
[մինի| Աֆղան կանայք 1927 թվականին՝ [Ամանուլլա Խան|Ամանուլլա Խանի և Սորայա Տարզիի բարեփոխումների շրջանում։]]
Աֆղանստանի որոշ կառավարիչներ փորձել են ընդլայնել կանանց ազատությունը։ Այսպիսով, Աբդուր Ռահման Խանը արգելել է ցեղային սովորույթներից, և ոչ թե իսլամից բխող ճնշումների որոշ ձևեր, ներառյալ այրիներին իրենց ամուսնու եղբայրների հետ ամուսնացնելու սովորույթը և ապահովել է այրիների ժառանգության իրավունքը։

### Աֆղանստանի թագավորություն
#### Ամանուլլա Խան (1919-1929)
Առաջին բարեփոխիչներից էր թագավոր Ամանուլլան (կառավարել է 1919-ից 1929 թվականներին)։ Նա խթանում էր կանանց ազատությունը հասարակական ոլորտում, կանանց կրթությունը, արևմտյան հագուստի ոճը։ 1921 թվականին նա ընդունել է օրենք, որը վերացնում էր հարկադիր ամուսնությունները, երեխաների ամուսնությունները և հարսնացուի համար փրկագինը, ինչպես նաև սահմանափակումներ էր դնում բազմակնության վրա։ Ամանուլլա Խանը թույլ է տվել արեւմտյան հագուստ կրել Քաբուլում՝ որոշ փողոցներ առանձնացնելով ժամանակակից հագուստ կրող տղամարդկանց և կանանց համար։ 1928 թվականին Մաստուրատի միջնակարգ դպրոցի 15 շրջանավարտներ՝ թագավորական ընտանիքի և պետական պաշտոնյաների դուստրերը, մեկնել են Թուրքիա սովորելու։

Սորայա Տարզին միակ կինն էր, որը հայտնվել է Աֆղանստանի կառավարիչների ցուցակում: Նա իրականացրել է բարեփոխումներ, որոնք ուղղված էին բարելավելու կանանց կյանքը և նրանց դիրքը ընտանիքում, ամուսնության, կրթության և մասնագիտական կյանքում։ Նա հիմնադրել է առաջին կանանց ամսագիրը (Իրշադ-է-Նասվան, 1922 թվական), առաջին կանանց կազմակերպությունը (Անդջուման-ի Խիմայաթ-ի-Նիսվան), առաջին աղջիկների դպրոցը (Մաստուրատի դպրոց, 1920 թվական), առաջին կանանց թատրոնը Պագմանում և առաջին կանանց հիվանդանոցը (Մաստուրատի հիվանդանոց, 1924 թվական)։ Նա հրապարակավ հանել է չադրան։

Հետամնաց գյուղատնտեսական բնակչության բողոքները կանանց սոցիալական բարեփոխումների դեմ նպաստել են նրա և ամուսնու գահակալության ավարտին 1929 թվականին։

Ամանուլլա Խանի իրավահաջորդը վերականգնել է չադրան, մերժել կանանց իրավունքների բարեփոխումները՝ ուժեղացնելով պուրդան։ Կանանց ասոցիացիան, ինչպես նաև կանանց ամսագիրը արգելվել են, աղջիկների դպրոցները փակվել են, Թուրքիայից ուսանողուհիները հետ են կանչվել Աֆղանստան։ Կրկին թույլատրվել է բազմակնությունը։

#### Մոհամմեդ Զահիր Շահ (1933-1973 թվականներ)
[մինի| [Աֆղանստան|Աֆղանստանի կանայք Քաբուլում ավտոբուս են նստում, 1950-ական թվականներ]]
Մուհամմեդ Նադիր շահը և Մոհամմեդ Զահիր շահը աշխատել են կանանց իրավունքների չափավոր և կայուն բարելավման ուղղությամբ։ 1931 թվականին Քաբուլի Մաստուրատ կանանց հիվանդանոցում կանանց թույլատրվել է հաճախել դասընթացներ, իսկ աղջիկների որոշ դպրոցներ վերաբացվել են։ Աղջիկների առաջին ավագ դպրոցը պաշտոնապես կոչվում էր «բուժքույրական դպրոց»։ Չադրան հասարակական վայրերում պարտադիր էր, սակայն էլիտաների կանայք արտասահմանում գտնվելու ժամանակ չադրա չէին կրում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կառավարությունը անհրաժեշտ է համարել արդիականացման բարեփոխումները, ինչը հանգեցրել է կանանց պետական շարժման վերածննդին: 1946 թվականին թագուհի Հումայրա Բեգումի հովանու ներքո հիմնադրվել է Կանանց բարեկեցության ասոցիացիան, որը բացել է դպրոցական դասընթացներ աղջիկների համար և մասնագիտական դասընթացներ կանանց համար։ 1950-1951 թվականներին ուսանողուհիներն ընդունվել են Քաբուլի համալսարան։

1953 թվականին Մոհամմեդ Դաուդ Խանի վարչապետ ընտրվելուց հետո խրախուսվել են սոցիալական բարեփոխումները, որոնք ապահովում էին հասարակության մեջ կանանց ավելի լայն ներկայություն։

1953-1963 թվականներին կանանց խրախուսվում էր զբաղեցնել պետական պաշտոններ, աշխատել աֆղանական Aryana ավիաընկերությունում, հեռահաղորդակցության բաժնում և այլ կազմակերպություններում, քարոզվում էր կանանց կամավոր հրաժարումը չադրայից՝ միաժամանակ ընդգծելով նրանց ընտրելու ազատությունը։

Մեկուսացված տարածքներում արդիականացման նախաձեռնություններին հակազդելու դեպքեր են եղել, ինչը հանգեցրել է բռնի գործողությունների չադրա չկրող կանանց դեմ: Այնուամենայնիվ, կառավարությունը մնացել է անսասան իր պարտավորությունների մեջ և մեղավորներին պատժել է բանտարկությամբ։

1957 թվականին հանրությանը ներկայացվել են Քաբուլի ռադիոյի աշխատակցուհիները, կին պատվիրակներ են նշանակվել Ցեյլոնի ասիական կանանց համաժողովում, 1958 թվականին 40 աղջիկներ են վարձվել պետական խեցեգործական գործարանում, կանայք աշխատանքի են ընդունվել որպես ադմինիստրատորներ և հեռախոսային օպերատորներ հեռահաղորդակցության պետական գործակալությունում, ինչպես նաև բորտուղեկցորդուհիներ Aryana Airlines-ում։

Ձեռնարկվել է հետագա քայլ՝ չադրայից կանանց ազատելու ուղղությամբ։ Այսպիսով, 1959 թվականին ռադիոյի հաղորդավարները (առանց չադրայի, ազատ վերարկուով, շարֆով և ձեռնոցով)**,** օտարերկրյա կանայք և օտարերկրյա ծագման կանանց դուստրերը դարձել են առանց չադրայի առաջին կանայք: 1959 թվականի օգոստոսին՝ Ջեշինի փառատոնի երկրորդ օրը, թագուհի Հումայրա Բեգումը և արքայադուստր Բիլկիսը վարչապետի կնոջ՝ Զամինա Բեգումի հետ բաց ռազմական շքերթի ժամանակ առանց չադրայի հայտնվել են թագավորական օթյակում։ Մի խումբ իսլամական հոգևորականներ բողոքի նամակ են հղել վարչապետին և պահանջել, որ վերջինս հարգի շարիաթի օրենքները։ Վարչապետը որպես պատասխան պարզաբանել է, Սուրբ գրքում չադրա կրելու մասին խոսք չկա։ Հոգևորականները չեն կարողացել գտնել ապացույց, ինչից հետո վարչապետը հայտնել է, որ թագավորական ընտանիքի կանայք կարող են այլևս չադրա չկրել, քանի որ իսլամական օրենքը չի պահանջում այդ։ Այս օրինակին առաջինը հետևել են սովորական կանայք՝ Կուբրա Նուրզայը և Մասումա Էսմաթի-Վարդակը։

1964 թվակայնի Աֆղանստանի Սահմանադրությունը կանանց տվել է հավասար իրավունքներ, ներառյալ համընդհանուր ընտրական իրավունքը և պաշտոններում առաջադրվելու իրավունքը։ Քաղաքներում կանայք կարող էին հայտնվել իրենց մարմինը չքողարկած, զբաղեցնել պետական պաշտոններ և աշխատել որպես գիտնականներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ և քաղաքացիական ծառայողներ, ինչպես նաև կանայք ունեին կրթության զգալի հնարավորություններ։ Աֆղանստանի առաջին կին նախարարները հայտնվել են 1960-ական թվականներին, իսկ Ջամիլա Ֆարուկ Ռուշնան դարձել է առաջին աֆղան դատավորը (1969 թվական)։ Ռուխշանան աֆղան առաջին փոփ երգչուհիներից է, որը մեծ հայտնություն է ձեռք բերել 1960-ական թվականներին, իսկ Սաֆիա Թարզին առաջին աֆղան մոդելն է։[մինի|[Քաբուլ|Քաբուլի բժշկական ֆակուլտետ, 1970-ական թվականներ]]
Սակայն այդ բարեփոխումներն անարդյունավետ էին քաղաքներից դուրս բնակվողների համար և հիմնականում վերաբերում էին քաղաքային էլիտայի կանանց։ Գյուղը ներկայացնում էր խորապես նահապետական, ցեղային հասարակություն, և գյուղական կանանց կյանքի վրա չեն ազդել քաղաքներում տեղի ունեցող փոփոխությունները։

### Աֆղանստանի Հանրապետություն (1973-1978)
Մոհամմադ Դաուդ Խանի օրոք 1974-1978 թվականներին հարգվել են կանանց իրավունքներն ու հավասարությունը (Աֆղանստանի Հանրապետության 1976 թվականի Սահմանադրության 27-րդ հոդված (1973-1978))։

Ծածկվելը դարձել է կամավոր։ 1973 թվականին, երբ Դաուդ Խանը հեղաշրջմամբ ստանձնել է իշխանությունը, կանայք ավելի շատ ազատություն են ստացան, քան երբևէ. կրթության և աշխատանքի իրավունք, քաղաքական կուսակցություններին պաշտոնապես միանալու և խորհրդարանում ժողովրդի ներկայացուցիչ դառնալու հնարավորություն։

Նպատակ է դրվել ոչնչացնել ամուսինների և կանանց անարդար նահապետական և ֆեոդալական հարաբերությունները և ապահովել անվճար տարրական կրթություն բոլոր երեխաների համար՝ անկախ նրանց սեռից։

1977 թվականին նախագահ Դաուդը ներկայացրել է քաղաքացիական օրենսգիրքը, որը ներառում էր ընտանեկան ընդհանուր օրենք:

Օրենսգիրքը պաշտպանում էր կանանց իրավունքները․

* ամուսնության նվազագույն տարիքը աղջիկների համար 16 տարեկանն էր, իսկ տղաների համար՝ 18 տարեկանը
* ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց իրավունք է տրվել ընտրելու իրենց կողակիցներին
* ամուսնությունը թույլատրվում էր, նույնիսկ եթե ընտանիքները դեմ էին միությանը
* չնայած օրենսգիրքը տղամարդկանց տալիս էր ամուսնալուծության բացառիկ իրավունք, այն թույլ էր տալիս կանանց որոշակի պայմաններով դիմել ամուսնալուծության (եթե ամուսինը տառապում էր անբուժելի հիվանդությամբ, հրաժարվում էր կամ ի վիճակի չէր ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերել, երկարատև բանտարկության մեջ էր, գաղտնի ամուսնացած էր մեկ այլ կնոջ հետ կամ եթե բռնությունն էր կիրառել իր կնոջ հանդեպ):
* ամուսնալուծված մայրը կարող էր պահպանել տղայի խնամակալությունը մինչև 7 տարեկան, իսկ աղջկա՝ մինչև 9 տարեկան: Դատարանը կարող էր այդ ժամկետը երկարացնել երկու տարով՝ ի շահ երեխայի։

Բացի այդ, նախագահ Դաուդը ստեղծել է «ընտանեկան դատարան» և կին դատավորներ նշանակել Քաբուլում, Հերաթում, Քանդագարում և Կունդուզում։

Այս քայլերը նպաստել են հասարակության կողմից հասարակական ոլորտում կանանց ներկայության ընկալման աստիճանական փոփոխությանը։

1975 թվականին նախագահ Դաուդի կողմից ստեղծվել է «Կումիտա-է-Էնսիջամ-է-Զանան» կանանց համակարգող կոմիտեն։ Կոմիտեն հրապարակել է նյութեր աֆղան կանանց հավասար իրավունքների համար պայքարի և կին գրողների ստեղծագործությունների մասին, ինչպես նաև իրավաբանական օգնություն է տրամադրել կանանց։

1977 թվականին Մինա Քեշվար Քամալը հիմնադրել է Աֆղանստանի կանանց հեղափոխական ասոցիացիան։

### Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն  (1978-1992)
Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը (1978-1987) և Աֆղանստանի Հանրապետությունը (1987-1992), որոնք ի հայտ են եկել ապրիլյան հեղափոխությունից հետո, որը տապալել է Մուհամեդ Դաուդ Խանի կառավարությունը, Աֆղանստանում կանանց համար աննախադեպ հավասարության ժամանակաշրջան էր։

1978 թվականին Նուր Մուհամմադ Տարակիի գլխավորած կառավարությունը կանանց հավասար իրավունքներ է շնորհել։ Սա նրանց տեսական հնարավորություն է տվել ընտրելու ամուսիններ և կարիերա։

Կանանց ազատագրման կառավարության քաղաքականությանը աջակցել է Աֆղանստանի Դեմոկրատական կանանց կազմակերպությունը (DOAW), որին հաջորդել է Աֆղանստանի կանանց խորհուրդը (AWC): Մինչև 1989 թվականը AWC-ն ղեկավարում էր Մասումա Էսմատի-Վարդակը, խորհրդի աշխատակազմը բաղկացած էր ութ կանանցից։ Խորհրդին են միացել 150,000 կանայք երկրի տարբեր նահանգներից։ AWC-ն Սոցիալական ծառայություններ է տրամադրել Աֆղանստանում անգրագիտության դեմ պայքարող կանանց և ապահովել քարտուղարների, վարսահարդարների և արտադրական աշխատողների մասնագիտական վերապատրաստում:

Այդ ժամանակ աֆղան կանանց իրավունքները պահպանվում էին Խորհրդային Միության կողմից և տարածվում էին հասարակության բոլոր խավերի վրա, ներառյալ գյուղական կանանց և աղջիկներին։

Գյուղական վայրերում կանանց էմանսիպացիան ընդունել է կանանց գրագիտության բարձրացման և աղջիկների համար պարտադիր դպրոցական կրթության հարկադիր արշավների ձևը, ինչը մեծ դիմադրության է հանդիպել, հատկապես փուշթունյան ցեղերի բնակության վայրերում։ Վերացվել են գյուղական վայրերում դեռևս տարածված նահապետական սովորույթները, ինչպիսին է հարսնացուի փրկագինը, և բարձրացվել է մինչև 16 տարեկան աղջիկների ամուսնության համաձայնության տարիքը։ Աֆղան կանանց ազատագրման դեմ կտրուկ բողոք է ներկայացվել Աֆղանստանի պահպանողական գյուղական բնակչության կողմից՝ ի հայտ գալով մոջահեդների, իսլամական պարտիզանների փոփոխությունների դիմադրության։

Պահպանողական գյուղական բնակչությունը կարծում էր, որ քաղաքաբնակները այլասերված են կանանց ազատագրման պատճառով, որի ընթացքում քաղաքային կանայք խառնվում էին տղամարդկանց հետ և մասնակցում հասարակական կյանքին։ Աթեիզմը նույնպես արգելվել է:

1987 թվականին սկսվել են ազգային հաշտեցման բանակցությունները։

1991 թվականին մոտ 7 հազար կին սովորել է բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում և շուրջ 230,000 աղջիկ սովորել է Աֆղանստանի դպրոցներում, կային մոտ 190 կին պրոֆեսորներ և 22,000 կին դասախոսներ։

### Մոջահեդների շրջան (1992-1996)
1992 թվականին Մոհամմեդ Նաջիբուլլայի կառավարության անկումից հետո հիմնադրվել է Աֆղանստանի Իսլամական Պետությունը։ Աֆղանստանի պատերազմը թևակոխել է նոր փուլ, երբ Գուլբեդդին Հեքմաթիյարը Քաբուլում սկսել է ռմբակոծել Իսլամական պետությունը։ Քառամյա դաժան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ կանանց առևանգում և բռնաբարում էին։

Մոջահեդների նպատակն էր վերացնել այն ազատությունը, որը կանայք վայելում էին աթեիստական կոմունիստական ռեժիմի ժամանակ, որպեսզի իսլամացնեին հասարակությանը։ Իսլամական պետության ստեղծման ժամանակ մտցված սահմանափակումները եղել են ալկոհոլի արգելումը և կանանց չադրա կրել պարտադրելը։

1993-ի օգոստոսի 27-ին հրաման է արձակվել պետական գործակալություններին և պետական ծառայողներին աշխատանքից ազատել իրենց մոտ աշխատող բոլոր կանանց, ինչպես նաև հետևյալ սահմանափակող որոշումներին․

:* կանայք ընդհանրապես չպետք է դուրս գային տնից, բացառությամբ ծայրահեղ անհրաժեշտության դեպքերի, ընդ որում նրանց մարմին ամբողջությամբ պետք է ծածկված լիներ։
:* կանայք չպետք է կրեին գրավիչ հագուստ և դեկորատիվ պարագաներ։
:* չէր կարելի օծանելիք օգտագործել։
:* կանանց զարդերը չպետք է որևէ աղմուկ բարձրացնեին։
:* կանայք չէին կարող նրբագեղ ու հպարտ քայլել մայթով։
:* անծանոթների հետ չէր կարելի խոսել։
:* չէր կարելի բարձր խոսել կամ ծիծաղել հասարակության մեջ։
:* կանայք միշտ պետք է թույլտվություն խնդրեի տղամարդուց տնից դուրս գալու համար։

Այս հրամանագիրը մնացել է միայն թղթի վրա, քանի որ կառավարությունը բավարար վերահսկողություն չուներ երկրի վրա՝ ցանկալի քաղաքականությունն իրականացնելու համար։ Կանայք մնացել են իրենց աշխատավայրերում՝ չնայած հրամանագրին, և 1964 թվականի Սահմանադրության լիբերալ դրույթները հիմնականում չեն խախտվել

Այնուամենայնիվ, Քաբուլում կանանց առևանգել են իրենց տներից, գրասենյակների աշխատատեղերից և բռնության տարբեր ձեւերի ենթարկել մոջահեդների հակառակորդ խմբավորումների կողմից։ Շատ կրթված կանայք և կին մասնագետներ առեւանգվել և սպանվել են, քանի որ մոջահեդները կարծում էին, որ նրանց միտքը թունավորված է։

Կանանց նկատմամբ ճնշումներն ուժեղացել են 1996 թվականին Աֆղանստանի վարչապետի պաշտոնը ստանձնելուց հետո։ Նա պահանջել է կանանց հեռացնել հեռուստատեսությունից։

### Աֆղանստանի առաջին իսլամական Էմիրությունը (1996-2001 թվականներ)
Ինչպես իրենց առաջնորդ մոլլա Օմարը, Թալիբանի զինվորների մեծ մասը աղքատ գյուղացիներ էին, ովքեր կրթություն էին ստացել հարևան Պակիստանի վահաբական դպրոցներում, շատերը պակիստանցի փուշտուներ էին: Թալիբներն արգելել են կանանց աշխատանքի գնալ՝ առանց ընտանիքի արական սեռի անդամի ուղեկցության իրենց տները լքելու արգելքի պատճառով: Փողոցում աֆղանուհիները պարտավոր էին կրել իրենց ամբողջությամբ ծածկող փարանջա։ Կանանց չի թույլատրվել ֆորմալ կրթություն ստանալ։

Թալիբանի հնգամյա կառավարման ընթացքում Աֆղանստանում կանայք իրականում տնային կալանքի տակ էին և հաճախ ստիպված էին ներկել պատուհանները, որպեսզի ոչ ոք չկարողանար ներս կամ դուրս նայել։ ՄԱԿ-ը հրաժարվել է ճանաչել Թալիբանի կառավարությունը, իսկ ԱՄՆ-ը խիստ պատժամիջոցներ է սահմանել

Քանի որ Թալիբանի ռեժիմից առաջ ուսուցիչների մեծ մասը կանայք էին, կանանց զբաղվածության նոր սահմանափակումները հանգեցրել են ուսուցիչների հսկայական պակասի՝ կարևոր ծանրաբեռնվածություն ստեղծելով ինչպես տղաների, այնպես էլ աղջիկների կրթության վրա: Չնայած կանանց արգելված էր զբաղվել մասնագիտությունների մեծ մասով, ներառյալ դասավանդումը, բժշկական ոլորտում որոշ կանանց թույլատրվել է շարունակել աշխատել, քանի որ Թալիբանը պահանջում էր, որ կանանց բուժվեն միայն կին բժիշկները։ Բացի այդ, թույլատրվել է աշխատել նաև առանց եկամտի այրիներին

Թալիբանի և Ալ-Քաիդայի որոշ հրամանատարներ զբաղվել են մարդկանց առևտրով՝ առևանգելով կանանց և վաճառելով նրանց Պակիստանում հարկադիր մարմնավաճառության և ստրկության համար։
### Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն (2001-2021 թվականներ)
[մինի| Աֆղան մի խումբ կանայք 2013 թվականին այցելում են [Քաբուլ|Քաբուլի Բաբուրի այգիներ]]
[մինի| Սահրա Քարիմին նշանակվել է [Afghan Film-ի առաջին կին գործադիր տնօրենը 2019 թվականին]]
2001 թվականի վերջին ԱՄՆ-ը ներխուժել է Աֆղանստան, և Համիդ Քարզայի ղեկավարությամբ ձևավորվել է նոր կառավարություն, որի կազմում ընդգրկվել են նաև կանայք, ինչպես եղել էր մինչև 1990-ական թվականները։  2004 թվականի Սահմանադրությունը սահմանել է կանանց 27 % քվոտա Ժողովրդական պալատի 250 տեղերից։ 

2004 թվականի հունվարին Աֆղանստանի ազգային հեռուստատեսությունը ցուցադրել է 1980-ականների փոփ-կուռք Սալմայի երգը, ինչը քննադատության է արժանացել պահպանողական գործիչների կողմից, իսկ Գերագույն դատարանը մեղադրանք է առաջադրել պետական հեռուստառադիոընկերության դեմ, որը պաշտպանվում էր՝ հայտարարելով կառավարության և մշակույթի նախարարի աջակցության մասին։ 

2012 թվականի մարտին նախագահ Քարզայը հավանություն է տվել Ուլեմի խորհրդի կողմից ստեղծված կանանց համար խտրական «վարքականոնին»: Քարզայը պարզաբանել է, որ կանոնները համապատասխանում են իսլամական օրենքին, և որ վարքագծի կանոնները գրվել են մի խումբ աֆղան կանանց հետ խորհրդակցելով։ Իրավապաշտպան կազմակերպությունները հայտարարել են, որ այս վարքականոնը վտանգի տակ է դրել «կանանց իրավունքների ոլորտում այդքան դժվարությամբ ձեռք բերված առաջընթացը, քանի որ Թալիբանը հեռացել է իշխանությունից 2001 թվականին»։

Աֆղանստանի կանանց համար ընդհանուր իրավիճակը բարելավվել է 2000-ականներին, հատկապես խոշոր քաղաքային բնակավայրերում, բայց ոչ գյուղաբնակ կանանց համար:

2013 թվականին հնդիկ գրող Սուշմիտա Բաներջին սպանել են Պակտիկա նահանգի զինյալները։ Նա ամուսնացած էր աֆղանստանցի գործարարի հետ և տեղափոխվել էր Աֆղանստան: Նա 1995 թվականին խուսափել է թալիբների երկու մահապատժից, այնուհետև փախել է Հնդկաստան: Նրա փախուստի պատմությունը դարձել է բոլիվուդյան «Փախուստ Թալիբանից» ֆիլմը։

Կառավարության 2011 թվականի զեկույցը ցույց է տվել, որ կանանց և աղջիկների 25%-ը, ովքեր ախտորոշվել են Ռեկտովագինալ ֆիստուլայով **(կանխարգելիչ ծննդյան վնասվածք)** ամուսնության պահին, 16 տարեկանից ցածր էին։

2013 թվականին ՄԱԿ-ը հրապարակել է վիճակագրական տվյալներ, որոնք կանանց նկատմամբ բռնության աճը (20%) կապում էին պահպանողական կրոնի և մշակույթի կողմից ընտանեկան բռնության արդարացման հետ:

Աֆղանստանի օրենսդրության համաձայն՝ կանանց ամբողջ երկրում թույլատրվել է տրանսպորտային միջոցներ վարել, մասնակցել Օլիմպիական խաղերին և ռոբոտների մրցումներին: Իրավապաշտպան կազմակերպությունները, այդ թվում Human Rights Watch-ը և ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովը մտահոգություն են հայտնել երկրում կանանց իրավունքների վերաբերյալ: Կանանց խաղաղության և անվտանգության Ջորջթաունի ինստիտուտը Աֆղանստանը գնահատել է որպես կանանց համար ամենավատ երկրներից մեկը։

2017 թվականին The Times-ը նշել է, որ երկար տարիների ընթացքում երկիրը դանդաղ, բայց անշեղորեն ազատականացում է իրականացրել, առաջընթացին նպաստել է նախագահ Աշրաֆ Հանիի քաղաքականությունը։

Նախագահ Հանիի կողմից 2020 թվականի սեպտեմբերին ստորագրված նոր օրենքի համաձայն՝ աֆղան կանանց թույլատրվել է իրենց անունները նշել իրենց երեխաների ծննդյան վկայականներում և նույնականացման քարտերում: Այս օրենքը կանանց իրավունքների համար աֆղան ակտիվիստների, այդ թվում՝ Լալե Օսմանիի խոշոր հաղթանակն էր, որը մի քանի տարի շարունակ քարոզարշավ էր իրականացնում #WhereIsMyName հեշթեգով։

### Աֆղանստանի Երկրորդ Իսլամական Էմիրություն (2021 թվականից)
[մինի|[Փարաջա|Փարանջայով կինը Քաբուլում, 2021 թվականի սեպտեմբեր]]
2021 թվականի օգոստոսին Թալիբանը վերադարձել է իշխանության և ստեղծել նոր կառավարություն, որը բաղկացած էր բացառապես տղամարդկանցից։ Ժամանակավոր կառավարությունը միջազգային ճանաչում չի ստացել կանանց և փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականության պատճառով։ Թալիբները խիստ սահմանափակումներ են դրել կանանց կրթության և աշխատանքի հասանելիության վրա: Նրանք որոշ շրջաններում ստիպել են կանանց ընդհանրապես դադարեցնել աշխատանքը։ Այնուամենայնիվ, կանանց թույլատրվել է աշխատել որոշակի ոլորտներում՝ որոշակի սահմանափակումներով։ Կրտսեր դասարաններում ուսուցումը վերսկսվել է միայն ըստ սեռի բաժանված դասարաններում: Ավագ դպրոցում (7-12-րդ դասարաններ) և համալսարանական մակարդակում աղջիկների և կանանց դասերը դադարեցվել են: 2021 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Քաբուլի համալսարանի նոր ռեկտոր Մոհամմադ Աշրաֆ Հայրաթը հայտարարել է, որ կանանց չի թույլատրվում վերադառնալ համալսարան՝ ոչ ուսման, ոչ աշխատանքի համար։ Թալիբանն այդ միջոցառումների պատճառը համարել է անվտանգության նկատառումները, սակայն չի հստակեցրել, թե ինչ պայմաններում աղջիկներին կթույլատրվի դպրոց վերադառնալ։ Կանանց և տղամարդկանց համար առանձին տրանսպորտի խնդիրը, որի մասին Թալիբանը հայտարարել է որպես աղջիկների ուսուցման արգելքի պատճառ, լուծում չի ունեցել ոչ 2001 թվականին, ոչ էլ 2021 թվականին։ Բացի կրթության և աշխատանքի հասանելիության սահմանափակումներից, կանանց չի թույլատրվում տնից դուրս գալ առանց ընտանիքի արական անդամի (նույնիսկ նախքան Հիլմենդի նման համայնքներում ԱՄՆ զորքերի դուրսբերումը, տեղի կանանց հանձնարարվել է չլքել իրենց տները): Անվտանգության խնդիրներով իբր մտահոգվելը միայն արդարացում է կանանց իրավունքների սահմանափակման համար։

Արդարադատության նախարարությունը լուծարվել է։ 2021 թվականի սեպտեմբերի կեսերին Քաբուլի քաղաքապետը հայտարարել է, որ քաղաքներում պաշտոններ զբաղեցնող գրեթե բոլոր կանայք կփոխարինվեն տղամարդկանցով։ Այս հայտարարություններին հաջորդած կանանց բողոքի ցույցերը, հատկապես Քաբուլում, բռնության առիթ են հանդիսացել Թալիբանի անվտանգության ուժերի կողմից։

2022 թվականի մայիսին «Առաքինության քարոզչության և արատների կանխարգելման նախարարությունը» հրամանագիր է հրապարակել, որով Աֆղանստանի բոլոր կանանցից պահանջվում էր հասարակական վայրերում ծածկել մարմինը (փարանջա կամ աբայա՝ նիկաբի հետ մեկտեղ, որը բաց թողնում է միայն աչքերը)։ Չկատարման համար պատժիչ միջոցները (տուգանքներ, բանտարկություն կամ պետական պաշտոնից ազատում) դրվել են տղամարդ «խնամակալների» վրա: Իրավապաշտպան խմբերը, այդ թվում՝ Աֆղանստանում ՄԱԿ-ի առաքելությունը, խիստ քննադատել են այդ որոշումը։։

## Բռնություն աֆղան կանանց նկատմամբ
Մանուկ հասակից աղջիկներն ու կանայք գտնվում են իրենց հայրերի, եղբայրների, իսկ հետո ամուսինների տիրապետության տակ։ Նրանց տեղաշարժի ազատությունը սահմանափակ է, ամուսինների ընտրությունը սահմանափակ է, նրանք զրկված են կրթությունից և տնտեսական ազատությունից։ Նախամուսնական և հետամուսնական հարաբերություններում իրենց տնտեսական և սոցիալական անկախությունը պաշտպանելու նրանց կարողությունը սահմանափակվում է իրենց ընտանիքներով: Ամուսնացած աֆղան կանանց մեծ մասը ստիպված է հանդուրժել բռնությունը։ Եթե նրանք փորձում են դուրս գալ բռնության իրավիճակից, նրանք անընդհատ բախվում են սոցիալական խարանի, սոցիալական մեկուսացման, իշխանությունների կողմից տնից դուրս գալու հետապնդումների և իրենց հարազատների կողմից պատվի սպանությունների հետ: 

Բնակչության շրջանում անգրագիտության բարձր մակարդակն էլ ավելի է խորացնում խնդիրը։ Աֆղանստանի ողջ տարածքում մի շարք կանայք կարծում են, որ ամուսինների կողմից իրենց նկատմամբ բռնությունը թույլատրելի է։ 

2009 թվականին ստորագրվել է կանանց նկատմամբ բռնության վերացման մասին օրենքը (EVAW), որը ստեղծվել է այնպիսի կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են՝ UNIFEM-ը, Իրավունքներ և ժողովրդավարությունը, Աֆղան կանանց ցանցը, Կանանց հանձնաժողովը խորհրդարանում և Աֆղանստանի կանանց հարցերով նախարարությունը։

2015 թվականի մարտին 27-ամյա աֆղանուհի Ֆարհունդա Մալիկզադեն Քաբուլում հրապարակավ ծեծի է ենթարկվել և սպանվել արմատական մուսուլմանների կատաղած ամբոխի կողմից՝ Ղուրանը պղծելու կեղծ մեղադրանքով։

2018 թվականին Amnesty International-ը հաղորդել է, որ կանանց նկատմամբ բռնությունները կատարվում են ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական դերակատարների կողմից։

2020 թվականի ապրիլին HRW-ն հաղորդել է, որ Աֆղանստանում հաշմանդամություն ունեցող կանայք բախվում են խտրականության և սեռական ոտնձգությունների բոլոր ձևերի, ինչպես նաև մանրամասն նկարագրված են ամենօրյա խոչընդոտները, որոնց բախվում են աֆղան կանայք։

Կանանց նկատմամբ բռնության դեպքեր․

* 2020 թվականի օգոստոսի 14-ին Ֆավզիա Քուֆին, որը 21 հոգուց բաղկացած թիմի անդամ էր՝ Աֆղանստանի կառավարությունը Թալիբանի հետ խաղաղ բանակցություններում ներկայացնելու համար, վիրավորվել է մահափորձի արդյունքում։
* 33-ամյա աֆղան կնոջ վրա երեք մարդ է հարձակվել, երբ նա աշխատանքից տուն էր գնում։ Նրանք դանակը մցրել են կնոջ աչքը, ինչի պատճառով նա կորցրել է տեսողությունը։ Թալիբները հերքել են մեղադրանքները և հայտարարել, որ հարձակումն իրականացվել է հոր հրամանով, քանի որ նա կտրականապես դեմ էր տնից դուրս նրա աշխատանքին։

ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհուրդը հայտնել է, որ Աֆղանստանում մեկ-երկու կին ամեն օր ինքնասպանություն է գործում: ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հարցերով ղեկավար Միշել Բաչելետը դատապարտել Է աֆղան կանանց նկատմամբ խտրականությունը.

2021 թվականին, բազմաթիվ խաղաղ ցույցերի ֆոնին, Թալիբանը բռնի մարտավարություն է կիրառել կանանց դեմ՝ այլախոհությունը ճնշելու համար (մահակներ, մտրակներ և մարտական փամփուշտներ)։ Թալիբանի նման գործողությունները լրջորեն սահմանափակում են հավաքների ազատությունը և խախտում Մարդու իրավունքների մասին միջազգային օրինագիծը։

2022 թվականի օգոստոսի 12-ին ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների փորձագետները միջազգային հանրությանը կոչ են արել վճռական միջոցներ ձեռնարկել աֆղաններին մարդու իրավունքների խախտումներից պաշտպանելու համար։ 2021 թվականի օգոստոսին թալիբների կողմից Աֆղանստանի գրավումից ի վեր ՄԱԿ-ը հաղորդել Է թալիբների կողմից իրականացված մարդու իրավունքների բազմաթիվ խախտումների մասին։

### Սպանություններ պատվի համար
2012 թվականին Աֆղանստանում պատվի սպանության 240 դեպք է գրանցվել։ Սպանությունների 21 %-ը կատարվել է զոհերի ամուսինների, 7 %-ը՝ նրանց եղբայրների, 4 %-ը՝ նրանց հայրերի, իսկ մնացածը՝ զոհերի այլ հարազատների կողմից։

2017 թվականի մայիսին ՄԱԿ-ի Աֆղանստանի աջակցության առաքելությունը փաստել է, որ պատվի համար սպանությունների մեղավորների մեծ մասը պատիժ չեն կրել։

Պատվի համար սպանության դեպքեր․

* 2021 թվականի հուլիսի 12-ին Ֆարյաբ նահանգում Թալիբանի զինյալները կնոջը ծեծելով սպանել են։
* 2021 թվականի օգոստոսին Բալխ նահանգում Թալիբանի զինյալների կողմից իրականացվել է կիպ հագուստով և առանց ուղեկցող տղամարդու աֆղան կնոջ սպանությունը։

## Քաղաքականություն և զբաղվածություն
[մինի| ԱՄՆ պետքարտուղար [Հիլարի Քլինթոն|Հիլարի Քլինթոնը կանգնած է աֆղան կին քաղաքական գործիչների կողքին, այդ թվում՝ Սիմոյ Սամարը՝ ձախ կողմում, Ֆաուզիա Կուֆին (կանաչ թաշկինակով)՝ աջ կողմում և Սելայ Գաֆարը՝ աջ կողմում]]
Մեծ թվով աֆղան կանայք խորհրդարանի անդամներ էին մինչև Քաբուլի անկումը՝ 2021 թվականի սկզբին։ 

Նրանց թվում էին Շուքրիա Բարաքզայը, Ֆաուզիա Գիլանին, Նիլոֆար Իբրահիմին, Ֆաուզիա Կուֆին և Մալալայ Ջոյան։ Մի քանի կանայք նախարարներ էին, այդ թվում՝ Սուհայլա Սեդդիկին, Սիմա Սամարը, Հուսն Բանու Հազանֆարը և Սորայա Դալիլը: Հաբիբա Սարաբին դարձել է Աֆղանստանի առաջին կին նահանգապետը, նա նաև եղել է կանանց հարցերով նախարարը: Ազրա Ջաաֆարին դարձել է Դայկունդի նահանգի մայրաքաղաք Նիլի քաղաքի առաջին կին քաղաքապետը: Ռոյա Ռահմանին ԱՄՆ-ում Աֆղանստանի առաջին կին դեսպանն էր։ 2020 թվականի սեպտեմբերին Աֆղանստանն առաջին անգամ տեղ է տացավ ՄԱԿ-ի Կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովում։
մինի| Աֆղանստանի ազգային ոստիկանության կին սպաներ
[մինի| Մեքենայական [Ասեղնագործություն|ասեղնագործությունը շատ տարածված է Աֆղանստանում: Գրեթե յուրաքանչյուր տուն ունի կարի մեքենա]]
մինի| Աֆղանստանի ռազմաօդային ուժերի գնդապետ Լատիֆա Նաբիզադան 2013 թվականին
մինի| Աֆղանստանի ազգային բանակի բրիգադային գեներալ Հաթուլ Մոհամադզայը 2012 թվականին
Աֆղանստանի ազգային անվտանգության ուժերում (ԱԱԳ), որի կազմում ընդգրկված է Աֆղանստանի ազգային ոստիկանությունը, ծառայել են կին սպաներ։ Խաթուլ Մոհամմադզայը դարձել է Աֆղանստանի ազգային բանակի բրիգադային գեներալ: 2012 թվականին Նիլուֆար Ռահմանին դարձել է Աֆղանստանի ռազմաօդային ուժերի առաջին կին օդաչուն՝ գնալով գնդապետ Լատիֆ Նաբիզադի՝ առաջին աֆղան կին ուղղաթիռի օդաչուի հետքերով։ Աֆղան այլ հայտնի կանանց թվում են Նագման, Արիանա Սաիդը, Սիտա Քասեմին, Յալդա Հաքիմը, Ռոյա Մահբուբը, Ազիզա Սիդդիկին, Մերի Աքրամին, Սուրայա Պակզադը, Վաժմա Ֆրոգը, Շուքրիա Ասիլը, Շաֆիկա Կուրայշին, Մարիա Բաշիրը, Մարիամ Դուրանին, Մալալայ Բահադուրին և Նասրին Օրյահիլը:

Կանանց մեծ մասը պրոֆեսիոնալ դերձակներ են, որոնք աշխատում են պահանջարկի վրա:

2001 թվականին Թալիբանի անկումից հետո որոշ կանայք դարձել են ձեռներեց՝ բացելով իրենց բիզնեսը։ Օրինակ, Մինա Ռահմանին Աֆղանստանում առաջին կինն էր, որը բոուլինգի կենտրոն է բացել Քաբուլում։ Ոմանք զբաղվել են երգեցողությամբ, դերասանական վարպետությամբ, աշխատել են ռադիոյում։ 2015 թվականին 17-ամյա Նեգին Խռոլվակը դարձել է Աֆղանստանում առաջին կին երաժշտական դիրիժորը:

2014 թվականին Աֆղանստանում կանայք կազմում էին աշխատուժի 16,1 %-ը։ Տնտեսության վատ վիճակի պատճառով զանգվածային գործազրկությունը հանգեցրել է նրան, որ կանայք հաճախ չեն կարողացել աշխատանք գտնել, որտեղ նրանք կարող էին ստանալ բավարար վարձատրություն:

Տնտեսության այն ոլորտներից մեկը, որտեղ կանայք իսկապես զգալի դեր են խաղում, գյուղատնտեսությունն է (գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների 30 %-ը կանայք են): Սակայն կանայք հաճախ երեք անգամ ավելի քիչ են վաստակում, քան տղամարդիկ:

Կանանց մասնաբաժինը մեծ էր բժշկության և լրատվամիջոցների ոլորտում և աստիճանաբար առաջ էր շարժվում արդարադատության ոլորտում: Հաշվի առնելով, որ կնոջը կարող էր բուժել միայն կին բժիշկը, բուժաշխատողների 50 %-ը կանայք էին։ Աճել է նաև ԶԼՄ-ներում աշխատող կանանց թիվը։ 2008 թվականին հաղորդվել է, որ գրեթե մեկ տասնյակ հեռուստաընկերություններում միայն կանայք են աշխատել որպես հաղորդավարներ, ինչպես նաև կին պրոդյուսերներ։ Քանի որ կանանց ավելի շատ հնարավորություններ են ընձեռվում կրթության և զբաղվածության ոլորտում, նրանցից շատերը որպես կարիերա ընտրում էին բժշկության, լրատվամիջոցների և արդարադատության ոլորտում:

Այնուամենայնիվ, նույնիսկ կարիերայի հնարավորություն ստացած կանայք ստիպված էին համատեղել տնային պարտականությունները աշխատանքի հետ, քանի որ Աֆղանստանի տնտեսությունը թույլ է, շատ քիչ կանայք կարող են իրենց թույլ տալ վարձել տնային օգնական, ուստի նրանք ստիպված են լինում տնային գործերը կատարել հիմնականում ինքնուրույն։

2020 թվականին Ariana Afghan Airlines ազգային ավիաընկերության աշխատակիցների 30 %-ը կանայք էին։ 2021 թվականի փետրվարին Kam Air-ը կատարել է առաջին թռիչքը Քաբուլից Հերաթ ներքին չվերթով կին անձնակազմի հետ, ներառյալ աֆղան օդաչուն։

2022 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Թալիբանը հայտարարել է, որ կարգելի աֆղան կանանց աշխատել ազգային և միջազգային օգնության խմբերում։ ՀԿ-ները դադարեցրել են իրենց գործունեությունը։ ՄԱԿ-ի հումանիտար կազմակերպության ղեկավար Մարտին Գրիֆիթսը հայտարարել է, որ Թալիբանի պաշտոնյաներից հրահանգների ցանկ է սպասում, որոնք աֆղան կանանց թույլ կտան աշխատել հումանիտար ոլորտում։

2023 թվականի հունիսի 5-ին Փախստականների գործերի նորվեգական խորհուրդը (NRC) թույլտվություն է ստացել վերսկսել իր մարդասիրական գործողությունները Քանդահարի հարավային հատվածում, որը համարվում է թալիբների հայրենիքը։

## Կրթություն
[մինի| Աշակերտուհիներ [Սամանգան նահանգում (2006)]]
մինի| Կենսաբանության դաս Քաբուլի համալսարանում 1950-ականների վերջին կամ 1960-ականների սկզբին
20-րդ դարի սկզբին աֆղան կանանց համար կրթությունը չափազանց հազվադեպ էր աղջիկների համար դպրոցների բացակայության պատճառով: Երբեմն աղջիկներին հաջողվում էր կրթություն ստանալ տարրական դպրոցի մակարդակում, բայց ոչ միջին։

Զահիր շահի օրոք (1933-1973) կանանց կրթությունը դարձել է առաջնահերթություն, և երիտասարդ աղջիկներին սկսել են ուղարկել դպրոցներ։

Քաբուլի համալսարանը բացվել է աղջիկների համար 1947 թվականին, և մինչև 1973 թվականը Աֆղանստանի ողջ դպրոցներում սովորում էր շուրջ 150,000 աղջիկ։ Քաղաքացիական պատերազմից և թալիբների կողմից իշխանությունը գրավելուց հետո կանայք հետ են ուղարկվել իրենց ամուսինների և հայրերի վերահսկողության տակ:

Թալիբանի ռեժիմի ժամանակ ուսուցիչները սկսել են գաղտնի կրթություն տալ իրենց թաղամասերում գտնվող երիտասարդ աղջիկներին (ինչպես նաև որոշ տղաների)՝ միաժամանակ ուսուցանելով տասից վաթսուն երեխաների։ Այս կանանց տները դարձել են համայնքային տներ ուսանողների համար և ամբողջությամբ ֆինանսավորվել և շահագործվել են կանանց կողմից: 

Դպրոցական պարագաները փարանջայի տակ էին թաքցնում՝ դպրոց գնալու համար։ Այս դպրոցներում երիտասարդ կանանց սովորեցնում էին գրական հմտություններ, հաշվելու հմտություններ և տարբեր այլ առարկաներ, ինչպիսիք են կենսաբանությունը, քիմիան, անգլերենը, Ղուրանի ուսումնասիրությունը, խոհարարությունը, կարելը և հյուսելը: Շատ դասախոսներ, որոնց թալիբանները բացահայտել են, ենթարկվել են հետապնդումների, բանտարկության և խոշտանգումների։

Թալիբները դեմ են աֆղան տղաների և աղջիկների կրթությանը (այրում են դպրոցները, սպանում աշակերտներին և ուսուցիչներին բոլոր հնարավոր միջոցներով, ներառյալ քիմիական զենքը):

2015 թվականին Քաբուլի համալսարանը սկսել է Աֆղանստանում գենդերային և Կանանց հետազոտությունների առաջին մագիստրոսական դասընթացը։

Աֆղան կանայք կրթություն են ստանում Ղազախստանում ղազախա-աֆղանական պետական կրթական ծրագրի շրջանակներում, որը հովանավորվում է Ղազախստանի Հանրապետության կողմից։ 2018 թվականի սեպտեմբերին Ղազախստանը Եվրամիության հետ համաձայնության է եկել Ղազախստանում աֆղան կանանց կրթության և ուսուցման համար 2 միլիոն եվրո հատկացնելու մասին։

2019 թվականին Ղազախստանը, ԵՄ-ը գործարկել է հնգամյա կրթական ծրագիր՝ Ղազախստանի համալսարաններում մի քանի տասնյակ աֆղան կանանց կրթելու համար: 2019 թվականին Ղազախստանի ծրագրի գրեթե 900 շրջանավարտներ ղեկավար պաշտոններ են զբաղեցրել Աֆղանստանի նախագահի վարչակազմում, նախարարություններում, սահմանապահ ծառայությունում և ոստիկանությունում, աշխատել են որպես բժիշկներ, ինժեներներ և լրագրողներ։

## Սպորտ
Աֆղան մարզուհիները ստիպված են եղել հաղթահարել ընտանեկան ճնշումներն ու սոցիալական տաբուները։

Որոշ աղջիկներ գաղտնի զբաղվել են սպորտով՝ առանց իրենց ընտանիքների իմացության։ Որոշ ընտանիքներում սպորտը համարվում էր անտեղի և նույնիսկ անպատվաբեր կանանց համար։

Աֆղան մարզուհիներին սպառնացել են՝ առաջարկելով ընդհանրապես դադարեցնել սպորտով զբաղվելը կամ փոփոխություններ կատարել։

Աֆղան կանայք զբաղվում էին մինի ֆուտբոլով, ֆուտբոլով, բասկետբոլով, դահուկներով և տարբեր այլ մարզաձևերով:

2015 թվականին Աֆղանստանն անցկացրել է իր առաջին մարաթոնը։ Ամբողջ մարաթոնը վազողների թվում էր մեկ կին՝ 25-ամյա Զայնաբը, որը այդպիսով դարձել է առաջին աֆղան կինը, որը մարաթոնյան վազք ունեցել իր երկրի սահմաններում։

2000 թվականին Աֆղանստանը հեռացվել է Օլիմպիական խաղերից՝ կանանց նկատմամբ ճնշումների և մարդու իրավունքների տարբեր խախտումների պատճառով։

2004 թվականին՝ Թալիբանի ռեժիմի անկումից երեք տարի անց, Աֆղանստանն առաջին անգամ մարզուհիներին ուղարկել է Օլիմպիական խաղեր։  4 կանայք օլիմպիական խաղերում հանդես են եկել Աֆղանստանի դրոշի ներքո։

Աֆղանստանում կանանց աթլետիկայի հաջողության գագաթնակետը, հավանաբար, տեղի է ունեցել 2012 թվականի Լոնդոնի Օլիմպիական խաղերում, երբ Թահիմինա Կոհիստանին ներկայացնում էր Աֆղանստանը 100 մետր կանանց սպրինտում: Նա չի հաղթել մրցույթում, բայց մրցակցությունը դիտում էր որպես իր հայրենի երկրում կենսապայմանները հրապարակայնորեն ցուցադրելու միջոց: Իսկ Վիտա Աբեն ֆինանսավորել է Աֆղանստանի երիտասարդական մարզական բորսան և պատասխանատու էր Աֆղանստանում կանանց ֆուտբոլի տարածման համար։

Աֆղանստանի կանանց ծղրիդների հավաքականի ավագ Դիանա Բարաքզայը նշել է, որ կանայք «դառնում են անընդունելի կանոնների զոհ, որոնք թույլ չեն տալիս նրանց դուրս գալ տնից»։

2018 թվականին Սամիրա Աշգարին դարձել է առաջին աֆղանուհին, որը նշանակվել է Միջազգային օլիմպիական կոմիտեում, իսկ 25 տարեկանում նա դարձել է Աֆղանստանի ՄՕԿ-ի պատմության ամենաերիտասարդ անդամներից մեկը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ladies_of_the_royal_harem_enjoying_an_Afghan_meal._Kabul_Wellcome_L0028379.jpg|Թագավորական հարեմի կանանց ընթրիք
Պատկեր:Afghan_ladies_in_their_Purdah_dress_(Chador)._Wellcome_L0020787.jpg|Աֆղան կանայք Բուրդայի (Չադոր) զգեստով
Պատկեր:CH-NB_-_Afghanistan,_Shibar_Pass_(Shebar_Pass,_Kowtal-e_Shebar)-_Menschen_-_Annemarie_Schwarzenbach_-_SLA-Schwarzenbach-A-5-20-203.jpg| Թուրքմեն կին ջուլհակները Աֆղանստանում, մոտ. 1939 թվական
Պատկեր:Afghan_women_in_1920s.jpg|Աֆղանուհիները 1920-ական թվականներին
Պատկեր:Women_of_Afghanistan-1920s.jpg|Աֆղանուհիները 1920-ական թվականներին
Պատկեր:1950s_Afghanistan_-_Biology_class,_Kabul_University.jpg|Կենսաբանության դաս Քաբուլի համալսարանում, 1950-ական թվականներներ
Պատկեր:Rukhshana_in_the_60s,_uncredited.jpg|Ռուհշանան 1960-ական թվականներին
Պատկեր:Stamp_of_Afghanistan_-_1961_-_Colnect_670468_-_Girl_Scout.jpeg|Աֆղանստանի փոստային նամականիշ աղջիկ սկաուտի պատկերով (1961 թվական)
Պատկեր:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_129.jpg|Աֆղանական ցեղեր, 1975 թվական
Պատկեր:2010_Mother's_Day_in_Afghanistan.jpg|Միջոցառում նվիրված Աֆղանստանում մայրերի օրվան
Պատկեր:Drawing_Water.jpg|Երիտասարդ կինը ջուր է տանում
Պատկեր:Burqa_women_waiting,_Herat,_Afghanistan.jpg|Փարաջա հագած մի խումբ կանայք Հերաթում
Պատկեր:Old_woman,_Herat,_Afghanistan.jpg|Պառավը Հերաթում
Պատկեր:Afghan_Girl_(4272097943).jpg|Աֆղան աղջիկ Ուրուզգան նահանգում
Պատկեր:Orphanage_Day_(4198673692).jpg|Չաղչարանի աղջիկները
Պատկեր:Woman_with_Burqa_(4324680171)_(2).jpg|Բալխի մոտ գտնվող փարանջա հագած կինը
Պատկեր:Afghan_children_smile_at_GIs_-b.jpg|Քանդահարեցի աղջիկ
Պատկեր:Flickr_-_DVIDSHUB_-_Female_Treatment_Team_conducts_Village_Medical_Outreach_Program_in_Doan_Sufla_(Image_1_of_23).jpg|Աֆղանցի աղջիկը բուժում է ստանում Օրուզգան քաղաքի բժիշկ-նախագահի մոտ։ 
Պատկեր:Village_Life_(4208785310).jpg|Մայրը երեխաների հետ Ճարճարանի մոտ գտնվող գյուղում
Պատկեր:Female_AUP_training_in_Khost_province_130225-A-PO167-231.jpg|Կին ոստիկաններ, Հոստի նահանգ, 2013 թվական
Պատկեր:Kabul_International_Airport_Bazaar_Provides_Needed_Income_for_Women_Vendors_(5204314198).jpg|Փոքր շուկաներում կին վաճառողները ապրանքներ են վաճառում ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի զինծառայողներին, 2010 թվական


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆղանական հասարակություն
Կատեգորիա:Աֆղանստանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կանայք ըստ երկրի
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներն Աֆղանստանում