Մահվան հովտում մահապատիժներ

link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Dolina_smierci_Bydgoszcz.jpg|մինի|200x200փքս|Լեհ ուսուցիչները մահապատժի ճանապարհին Մահվան հովտում
**Մահվան հովտում մահապատիժներ,** զանգվածային մահապատիժների շարք, որը գերմանացի օկուպանտներն իրականացրել են Ֆորդոն քաղաքի (այժմ՝ Բիդգոշչի շրջան) մոտ գտնվող հովտում: Այս վայրում, որը հետագայում կոչվել է Մահվան հովիտ, Էթնիկ գերմանական ինքնապաշտպանության կիսառազմական անդամները և Այնզացխմբերի սպաները 1939 թվականի աշնանը սպանել են Բիդգոշչի և մոտակա բնակավայրերի 1200-ից 3000 բնակիչների:

Մահվան հովտի զոհերի մեծ մասը լեհական և հրեական մտավորականության անդամներ են եղել, ինչպես նաև կաթոլիկ հոգևորականներ: Ֆորդոնի Մահվան հովիտը Բիդգոշչի ամենամեծ զանգվածային գերեզմանն է և ծառայում է որպես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քաղաքի բնակիչների նահատակության ամենահայտնի խորհրդանիշ:

## Հետախուզական գործողություն Բիդգոշչում
Գերմանական օկուպացիայի առաջին ամիսներին Պոմերանիան Լեհաստանի այն շրջանն էր, որտեղ նացիստական ահաբեկչությունը ստացել է իր ամենադաժան դրսևորումը։ Նույնիսկ այս ֆոնի վրա Բիդգոշչի բնակչության նկատմամբ գերմանական բռնաճնշումները բացառիկ դաժան էին, ինչը քաղաքը դարձրել էր օկուպացված Լեհաստանում գերմանական կողմից կատարված վայրագությունների խորհրդանիշներից մեկը։

Օկուպացիայի առաջին օրերին Վերմախտի զինվորների և Այնզացխմբերի անդամների կողմից իրականացված ձերբակալություններն ու մահապատիժները սկզբում տեղի են ունեցել քաոսային մթնոլորտում և ծառայել են որպես վրեժխնդրության գործողություններ 1939 թվականի այսպես կոչված «Արյունոտ կիրակիի» (Bromberger Blutsonntag) և տեղական քաղաքացիական գվարդիայի առաջխաղացող գերմանական ուժերի դեմ ցուցաբերած դիմադրության համար։ Այս բռնաճնշումները հետագայում վերածվել են կազմակերպված ոչնչացման արշավի, որը նպատակ ուներ վերացնել լեհ մտավորականությունն ու ղեկավար դասը Բիդգոշչում։ Սա, ըստ էության, գերմանացի օկուպանտների կողմից Պոմերանիայում իրականացված լայնածավալ ոչնչացման գործողությունների միայն մեկ տարրն էր՝ այսպես կոչված «Ինտելիգենզակտիոնի» շրջանակներում։

1939 թվականի սեպտեմբերի վերջերից Բիդգոշչում տեղի է ունեցել գերմանական «զտումների» շարք, որոնց թիրախում էին որոշակի մասնագիտական խմբեր, ինչպիսիք են ուսուցիչները և կաթոլիկ հոգևորականները, ինչպես նաև հասարակական շրջանակները և լեհական մշակույթը խթանող կազմակերպությունների և միավորումների անդամները, այդ թվում՝ Լեհական Արևմտյան Միությունը, Ծովային և գաղութային լիգան և Ապստամբների և զինվորների միությունը: Հրեաները նույնպես օկուպանտների հիմնական թիրախն էին:

1939 թվականի հոկտեմբերի 14-ին լեհ ուսուցիչների ձերբակալության արդյունքում ձերբակալվել են 186 մանկավարժ։ Հոկտեմբերի 19-ին Լեհական Արևմտյան Միության անդամների ձերբակալության արդյունքում ձերբակալվել են 91 մարդ, այդ թվում՝ 21 կին։ Հոկտեմբերի 20-ին Կույավսկա փողոցի մոտակայքում տեղի ունեցած խոշոր ձերբակալության արդյունքում ձերբակալվել են մոտ 1200 մարդ, որոնցից 27-ը նույնականացվել են արգելված ցուցակներով, ոստիկանության ֆայլերի կամ տեղական Ֆոլկսդոյչեի կողմից ներկայացված մատնությունների հիման վրա։ Նոյեմբերին սկսվել են կաթոլիկ քահանաների ձերբակալությունները։ Նոյեմբերի 11-ին, որը համընկել Լեհաստանի ազգային անկախության օրվա հետ, անցկացվել է լայնածավալ «հաշտեցման գործողություն» (Befriedungsaktion): Այս գործողությանը, որին մասնակցել էին Գեստապոյի, Կրիպոյի, Շուտցպոլիզեյի սպաների և Զելբստշուցի անդամների 115 խմբեր, հանգեցրել է 3800 ձերբակալության։

Այս գործողությունների ընթացքում ձերբակալված լեհերի և հրեաների մեծ մասն ուղարկվում էր Գդանսկա փողոցի 147 հասցեում գտնվող 15-րդ Թեթև հրետանային գնդի զորանոցներում ստեղծված ինտերնացիոն ճամբար (Internierungslager): Այնտեղ ձերբակալվածների ճակատագիրը որոշում էր ճամբարում տեղակայված հատուկ հանձնաժողովը, որն ի սկզբանե բաղկացած էր Այնզատցգրուպ IV-ի (հատուկ SD և Sicherheitspolizei ջոկատ) ՍՍ-ի անդամներից, իսկ ավելի ուշ՝ Այնզատցկոմանդո 16-ի (EK 16) անդամներից, որը ժամանել էր Գդանսկից։ Գդանսկի ՍՍ-ի 20 հոգանոց սպաների խումբը ղեկավարում էր քրեական խորհրդական (Kriminalrat) Յակոբ Լյոլգենը։ Նա աշխատում էր EK 16-ի փոքր SD-ի ստորաբաժանման հետ, որը ղեկավարում էր ՍՍ-Շտուրմբանֆյուրեր դոկտոր Ռուդոլֆ Օեբսգեր-Ռյոդերը։ Լյոլգենի հանձնաժողովը որոշում էր, թե որ բանտարկյալներին պետք է ազատ արձակել, արտաքսել Գլխավոր կառավարություն, ուղարկել համակենտրոնացման ճամբարներ կամ տեղում մահապատժի ենթարկել։ Երբեմն գերմանուհիներ էին այցելում ճամբար՝ մահապատժի ենթարկվելիք անձանց ընտրելու համար՝ կեղծ պնդելով, թե նրանք մասնակցել են «Արյունոտ կիրակուն»։

Մահապատժի դատապարտվածներին առանց դատավարության մահապատժի էին ենթարկում Բիդգոշչի մոտակա մեկուսացված վայրերում։ Սկզբնական շրջանում մահապատիժները տեղի էին ունենում Գդանսկի անտառում, Բորովնո լճի մոտակա անտառներում, Օտորովոյի շրջակայքում, և հատկապես Տրիշչին գյուղի մոտ գտնվող խրամատային գծերում։ Մահապատժի վայրերի ընտրությունը կախված էր այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են մատչելիությունը, քաղաքին մոտ լինելը և տեղանքի առանձնահատկությունները։ Սպանությունները սովորաբար իրականացվում էին «Զելբստշուց»-ի անդամների կողմից՝ նախապատերազմյան Լեհաստանում ապրող էթնիկ գերմանացիներից կազմված ռազմականացված կազմավորում։ Ըստ Յոզեֆ Մեյերի՝ Բիդգոշչի շրջանի «Զելբստշուց»-ի ղեկավարի, հետպատերազմյան ցուցմունքի, մահապատժի ջոկատները բաղկացած էին բացառապես կամավորներից։

## Հանցագործություն մահվան հովտում
link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Bydgoszcz_Fordon_dolina_smierci_4.jpg|մինի|200x200փքս|Մահվան հովտում գտնվող ճանապարհը
link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Nauczyciele_Valley_of_Death.jpg|մինի|200x200փքս|Մահապատժից մի քանի րոպե առաջ լուսանկարված Բիդգոշչի ուսուցիչների խումբը, առաջին պլանում՝ Վլադիսլավ Բելինսկին։
link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Medard_Valley_of_Death.jpg|մինի|200x200փքս|Մեդարդ Մենչիկովսկի – ուսուցիչ
link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Marian_Jurek_Valley_of_Death.jpg|մինի|260x260փքս|Մարիան Յուրեկ – ուսուցիչ
Քանի որ Տրիշչինի զանգվածային գերեզմանները լցված էին մարմիններով, գերմանացիները սկսել են նոր վայր փնտրել զանգվածային մահապատիժներ իրականացնելու համար։ Նրանց ընտրությունը կանգ էր առել մի ձորակի վրա, որը գտնվում էր Բիդգոշչից մոտավորապես 12 կիլոմետր (7.5 մղոն) հյուսիս-արևելք, Ֆորդոն քաղաքի մոտակայքում, որն այժմ Բիդգոշչի շրջանն է, սակայն այն ժամանակ անկախ քաղաք էր։ Այս վայրն ընտրվել էր հիմնականում մարդկային բնակավայրերից մեկուսացված լինելու և տեղանքի պատճառով, որը խլացնում էր կրակոցների ձայները և դժվարացնում մահապատիժների դիտարկումը։ Այս նեղ և ոլորուն ձորակը, որը գտնվում էր Միեձինի բլուրների երկրորդ և երրորդ բարձունքների միջև, հայտնի է դարձել որպես *Մահվան ձոր*։ 1939 թվականի հոկտեմբերի սկզբին, նախքան դատապարտված բանտարկյալների առաջին տրանսպորտային միջոցների ժամանումը, գերմանական «Արբայտսդինստ»-ի (Arbeitsdienst) ստորաբաժանումը հայտնվել էր ձորակում՝ մի քանի երկար, 3 մետր լայնությամբ և 2.5 մետր խորությամբ խրամատներ փորելու համար։ Աշխատանքները տևել են մի քանի օր։

Ֆորդոնն ավելի վաղ արդեն զգացել էր նացիստական ահաբեկչությունը, որը հիմնականում իրականացնում էր տեղի «Զելբստշուց» ստորաբաժանման անդամները՝ Ֆրիդրիխ Վալտեր Գասմանի գլխավորությամբ։ 1939 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Ֆորդոնի եկեղեցու պատի մոտ տեղի է ունեցել հրապարակային մահապատիժ, որի ժամանակ մահապատժի են ենթարկվել քաղաքապետ Վացլավ Վավժինյակը, պրելատ Հենրիկ Անտոնի Շումանը, վիկարիոս Հուբերտ Ռաշկովսկին և հինգ այլ բնակիչներ։

Այնուհետև տեղի հրեա բնակչությունը բնաջնջվել է Մահվան հովտում հոկտեմբերի 12-ին և 19-ին իրականացված երկու մահապատիժների ընթացքում, որոնց ժամանակ սպանվել է մոտ 26 մարդ։ Հրեաների հետ միասին մահապատժի են ենթարկվել բուժքույր Ստանիսլավա Ստավսկան և նրա 10-ամյա որդին։ Մեկ այլ զոհ դարձել է Կուլպինսկի քառհոգանոց ընտանիքը՝ տեղի առևտրականներ, որոնք գնդակահարվել են հոկտեմբերի 15-ին։ Նրանց մահապատժից հետո Գասմանը զավթել է Կուլպինսկիների բնակարանը։

Բիդգոշչի բնակիչների առաջին մահապատիժը Մահվան հովտում տեղի է ունեցել 1939 թվականի հոկտեմբերի 10-ին, որին հաջորդել են մահապատիժները մինչև նոյեմբերի 11-ը, կամ, որոշ աղբյուրների համաձայն, մինչև 1939 թվականի նոյեմբերի 26-ը։

Զոհերին բեռնատարներով տեղափոխում էին մահապատժի վայր, հաճախ ինտերնացիոն վայրերից, ինչպիսին էր Բիդգոշչի ինտերնացիոն ճամբարը։ Ժամանելուն պես բանտարկյալներին ստիպում էին ձեռքերը գլխի հետևում դրած քայլել պահակների և մահապատժի ջոկատների միջով։ Նախկին Բիդգոշչի Աերոակումբին պատկանող անգարում դատապարտվածներին հանում էին վերնազգեստը, թանկարժեք իրերն ու անձնական ունեցվածքը։ Այնուհետև նրանց տանում էին նախօրոք փորված խրամատներ, որտեղ նրանց մահապատժի էին ենթարկում գլխի հետևից արձակված կրակոցներով՝ օգտագործելով ատրճանակներ կամ հրացաններ։ Գնդացիրները համեմատաբար հազվադեպ էին օգտագործվում։ Վիրավորներին մահվան էին հասցնում կրակոցներով, հրացանի կոթերով կամ, որոշ դեպքերում, կենդանի թաղում։ Մահապատիժներից հետո հանցագործները հաճախ տոնում էին՝ խմելով մոտակա Ֆորդոնում։ Ցուցմունքները վկայում են, որ մահապատիժները երբեմն տեղի էին ունենում օրական երկու անգամ կամ նույնիսկ գիշերները։ Ադամ Գոժկևիչը ցուցմունք է տվել.*Ես տեսա, թե ինչպես երկու բեռնատար մեքենա կանգ առան գերմանացի ֆերմեր Լավրենցի տիրույթի մոտ, որտեղից իջեցրին մոտ հարյուր լեհերի՝ տղամարդկանց և կանանց, և տարան Միեձինի կալվածքի բլուրները։ Դրանից կարճ ժամանակ անց ես լսեցի հրացանների համազարկեր։ Մահապատիժները հաճախ տեղի էին ունենում նաև գիշերները։ Համազարկերից հետո լսվում էին վիրավորների և մեռնողների ճիչերը։*Մահապատիժներ իրականացնող ջոկատները հիմնականում կազմված էին Բիդգոշչի («Զելբստշուց»-ից, որը ղեկավարում էին ՍՍ-Շտուրմբանֆյուրերներ Շպաարմանը և Մեյերը), Ֆորդոնի (Ֆրիդրիխ Վալտեր Գասմանի հրամանատարությամբ), ինչպես նաև «Այնզատցկոմանդո 16»-ի Բիդգոշչի մասնաճյուղի ՍՍ-ի անդամներից։ Բնաջնջման գործողության ընդհանուր վերահսկողությունն իրականացնում էր Պոմերանիայի «Զելբստշուց»-ի հրամանատար Լյուդոլֆ ֆոն Ալվենսլեբենը։

Պատմաբանները չեն կարողացել պարզել Մահվան Հովտում սպանված լեհերի և հրեաների ճշգրիտ թիվը, մասամբ այն պատճառով, որ Ֆորդոնի ջարդի մասին որևէ փաստագրված գրառում չի հայտնաբերվել։ 1947 թվականին անցկացված էքսհումացիայի արդյունքում հայտնաբերվել է 306 մարմնի մնացորդներ։ Սակայն, ենթադրվում է, որ Մահվան Հովտի չբացահայտված գերեզմաններում դեռևս գտնվում է 700-ից մինչև 1,600 մարմին։ Ստանիսլավ Բատորը և Ռայմունդ Կուչման (pl) զոհերի թիվը գնահատել են 2,000, մինչդեռ Ազգային հիշատակի ինստիտուտի Մարիա Վարդզինսկան ենթադրել է, որ թիվը կարող է հասնել մինչև 3,000-ի։

Մահվան Հովտում իրականացված մահապատիժների արդյունքում սպանվեցին Բիդգոշչի միջնակարգ դպրոցների ուսուցիչների 48%-ը, հոգևորականների մոտ 33%-ը, տարրական դպրոցի ուսուցիչների 15%-ը և բժիշկների ու իրավաբանների գրեթե 14%-ը։ Զոհերի թվում էր Լեոն Բարչիշևսկին, Բիդգոշչի նախապատերազմյան քաղաքապետը, ով մահապատժի ենթարկվեց 1939 թվականի նոյեմբերի 11-ին։ Ֆորդոնի Մահվան Հովիտը մնում է Բիդգոշչի ամենամեծ զանգվածային գերեզմանը և խորհրդանշում է քաղաքի բնակիչների նահատակությունը։

## Պատերազմից հետո
link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Valley_of_Death_near_Bydgoszcz_exhumation.jpg|մինի|200x200փքս|Սպանված զոհերի էքսգումացիա, 1947 թ.
link=https://pl.wikipedia.org/wiki/File:Valley_of_Death_identification_of_corpses.jpg|մինի|200x200փքս|Արյունոտ մահապատժի ենթարկված զոհերի մարմինների նույնականացումը Մահվան ձորում
Մահապատժի արշավի ավարտից հետո գերմանացիները փորձեցին թաքցնել իրենց հանցագործությունների ապացույցները՝ զանգվածային գերեզմանների վրա ծառեր և թփեր տնկելով։ Նրանք նաև մշտական հսկողություն էին պահում Մահվան Հովտի վրա՝ անհնար դարձնելով զոհերի հիշատակումը պատերազմի ընթացքում։ Չնայած մահապատժի վայրը որոնվել էր դեռևս 1945 թվականին, զանգվածային գերեզմանները չէին հայտնաբերվել մինչև 1947 թվականը։

Մահվան Հովտում գտնվող մահապատժի վայրի էքսհումացիան տեղի է ունեցել 1947 թվականի ապրիլի 28-ից մինչև մայիսի 2-ը՝ 12 հանձնաժողովների մասնակցությամբ, որոնցում ընդգրկված էին 8 դատավոր և 12 բժիշկ, ինչպես նաև զոհերի հարազատներ և ուրիշներ, ովքեր կարող էին նույնականացնել զոհերին։ Այս գործընթացի ընթացքում հայտնաբերվեց 306 մարմնի մնացորդներ, սակայն միայն 39-ին հնարավոր եղավ նույնականացնել (նույնականացումը խոչընդոտվում էր այն հանգամանքով, որ մահապատժից առաջ զոհերից հանել էին բոլոր անձնական իրերը)։ Էքսհումացիան փաստագրող ֆիլմը նախատեսված էր ներառել Լեհական կինոժամանակագրության մեջ։

Մահվան Հովտում էքսհումացիան իրականացվեց շտապողականությամբ և անսպասելիորեն դադարեցվեց Անվտանգության գրասենյակի կողմից։ Այն այդպես էլ չվերսկսվեց։ Սա կարող էր կապված լինել այն բանի հետ, որ Անվտանգության գրասենյակը պատերազմից հետո նույնպես մահապատիժներ էր իրականացնում այս վայրում (գերմանացի բանտարկյալների նկատմամբ)։

1947 թվականի մայիսի 9-ին զոհերի մնացորդները պարունակող դագաղները տեղափոխվեցին Բիդգոշչի Հին շուկայի հրապարակ։ Հաջորդ օրը տեղի ունեցավ հանդիսավոր հուղարկավորություն, որից հետո դագաղներով թափորը շարժվեց դեպի Ազատության բլուրում գտնվող Բիդգոշչի հերոսների գերեզմանատուն****։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Մահվան Հովտի մահապատժի վայրի նկատմամբ հետաքրքրությունը մեծ էր։ Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցու վանահոր Հայր Ալֆոնս Սիլկան (ով պատերազմի ընթացքում կապեր ուներ Տնային բանակի հետ) տեղադրեց քարե կոթող՝ այնտեղ կատարված ցեղասպանությունը հիշատակելու համար։

## Մեղավորների պատասխանատվությունը
Մահվան Հովտի հանցագործությունների համար պատասխանատուների մեծ մասը խուսափեց հետպատերազմյան քրեական պատասխանատվությունից։ Լեհական դատարանների առջև կանգնեցին ընդամենը մի քանի հանցագործներ։

Ռիչարդ Հիլդեբրանդտը՝ ՍՍ-ի և ոստիկանության ավագ ղեկավարը Ռայխսգաու Դանցիգ-Վեստպրոյսսեն Ռայխի շրջանում, դատապարտվեց մահվան Բիդգոշչի լեհական դատարանի կողմից։ Դատավճիռն ի կատար ածվեց 1951 թվականի մարտի 10-ին։ Նույն դատավարության ընթացքում ՍՍ-Բրիգադեֆյուրեր Մաքս Հենցեն, ով 1939 թվականի հոկտեմբերի 12-ից ծառայում էր որպես Բիդգոշչի ոստիկանության նախագահ, նույնպես դատապարտվեց մահվան և մահապատժի ենթարկվեց Հիլդեբրանդտի հետ նույն օրը։ Էրիկ Պոլլացը՝ «Զելբստշուց»-ի ակտիվ անդամ, որը պատասխանատու էր, ի թիվս այլ հանցագործությունների, Ֆորդոնից հրեաների բնաջնջման համար, նույնպես հետապնդվեց։ 1947 թվականի հուլիսի 4-ին Հատուկ քրեական դատարանը Պոլլացին դատապարտեց մահվան, և դատավճիռն ի կատար ածվեց։

Պոմերանիայի «Զելբստշուց»-ի ղեկավար Լյուդոլֆ ֆոն Ալվենսլեբենը պատերազմից հետո փախավ Արգենտինա։ Դիետեր Շենկի համաձայն՝ Արևմտյան Գերմանիայի արդարադատության համակարգը գիտակցաբար թույլ էր տալիս բազմաթիվ հանցագործների խուսափել պատժից։ Բիդգոշչի «Զելբստշուց»-ի ղեկավարների՝ Էրիխ Շպաարմանի (տեսչության ղեկավար) և Յոզեֆ Մեյերի («Արյունոտ Մեյեր» անվամբ հայտնի, տեղական կառույցների հրամանատար) դեմ հարուցված գործերը դադարեցվեցին 1963 թվականի մայիսին։

1965 թվականին Մյունխենի դատախազությունը խնդրեց դադարեցնել Վերներ Կամպեի դեմ հարուցված գործը, ով Նացիստական կուսակցության նախկին շրջանային կազմակերպության ղեկավարն էր և Բիդգոշչի քաղաքապետը։ Սա թույլ տվեց Կամպեին շարունակել իր բիզնես գործունեությունը որպես ապահովագրական ընկերության ներկայացուցիչ։

Դոկտոր Ռուդոլֆ Օեբսգեր-Ռյոդերը՝ Բիդգոշչի SD-ի անդամ, ավելի ուշ ծառայել է որպես Արևմտյան Գերմանիայի հետախուզական ծառայության ռեզիդենտի ղեկավար Ջակարտայում և աշխատել է որպես Ինդոնեզիայի բռնապետ Սուհարտոյի տնային տնտեսության ներկայացուցիչ։

1966 թվականին Յակոբ Լյոլգենը և նրա տեղակալ Հորստ Այխլերը դատվեցին Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում։ Մեղադրական եզրակացությունը նրանց մեղադրում էր Բիդգոշչում բնաջնջման գործողությունների ընթացքում 349 մարդու մահվան պատճառ դառնալու մեջ, այդ թվում՝ 74 ուսուցիչների, 3 բժիշկների և քաղաքապետ Լեոն Բարչիշևսկու։ Սակայն երկու մեղադրյալներն էլ արդարացվեցին ժյուրիի կողմից, որը որոշեց, որ նրանք գործել են վերադասների հրամանով։

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Լեհաստանում
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Լավ հոդվածներ