Ընտրական համակարգ

**Ընտրական համակարգ**, **ընտրակարգ**, **քվեարկության համակարգ** կամ **ընտրական ռեժիմ**, բոլոր այն գործընթացները, որոնք հնարավորություն են տալիս արտահայտելու տվյալ ընտրական մարմնի կամքը՝ հաճախ ընտրելով ներկայացուցիչներ, որոնք պետք է մանդատ ստանձնեն այդ մարմնի անունից (ընտրություններ), կամ ավելի հազվադեպ՝ մի քանի տարբերակներից մեկի ուղղակի ընտրություն կատարելով (հանրաքվե)։

Ընտրությունների շրջանակում ընտրական համակարգերը կամ մեծամասնության կանոնի վրա հիմնված քվեարկություններ են, որոնք կոչվում են մեծամասնական ընտրակարգեր, կամ համակարգեր, որոնք ձգտում են առավել կամ պակաս ճշգրտորեն արտացոլել ընտրողների ձայները համամասնական ներկայացուցչության սկզբունքի միջոցով, կամ էլ խառը համակարգեր, որոնք միավորում են այս երկու տեսակները։ Տարբեր ընտրակարգերը կարող են հանգեցնել էապես տարբեր արդյունքների, մասնավորապես այն դեպքերում, երբ որևէ մեկ տարբերակի օգտին հստակ մեծամասնություն չի ձևավորվում։ Այսօր կիրառվում կամ առաջարկվում են մի շարք ընտրական համակարգեր։

Ընտրական համակարգը քվեների վերափոխման մեթոդ է ընտրված պաշտոնյաների, և այն ազդեցություն ունի քաղաքական գործունեության ձևի վրա՝ կողմերի վարքագծի, դաշինքների ձևավորման, ընտրարշավների կազմակերպման և արդյունքների տեսանկյունից։ *«Այն նաև հանդիսանում է ժողովրդական քվեարկության դրական ուղղորդման կարևոր գործոն, քանի որ դրա տրամաբանությունն ու դինամիկան […] հաճախ վճռորոշ կերպով ազդում են ընտրողի ընտրության վրա»*։ Քվեարկության այս բաղադրիչի կարևորությունը քաղաքական համակարգում պատճառ է դարձել, որ բազմաթիվ տեսաբաններ ուսումնասիրեն ընտրակարգերը, դրանց ազդեցություններն ու գործառույթները։ Այս ուսումնասիրությունը, որը անգլախոս գիտական տերմինաբանության մեջ հայտնի է որպես քվեարկության տեսություն, հանդիսանում է սահմանադրական իրավունքի մի ճյուղ, որը փոխկապակցված է քաղաքագիտության և մաթեմատիկայի հետ։

Ընտրակարգերի գործառույթից անկախ, բայց անխուսափելիորեն դրանց հետ կապված այլ հարցեր, ինչպիսիք են ընտրական ընթացակարգը (ձայների հաշվարկ, քվեարկություն և այլն), ընտրական մարմինը, ընտրվելու իրավունքը և յուրաքանչյուր ձայնին վերագրվող քաշը, քննարկվում են առանձին։

## Ընտրական մարմնի կամքի արտահայտման ձևեր
Քաղաքացիների կողմից, որոնք կազմում են ընտրական մարմինը, ընտրական իրավունքի իրագործումը հնարավորություն է տալիս ապահովելու ժողովրդի կամ նրա կամքի ներկայացուցչությունը։

Ընտրությունների արդյունքը կարող է լինել մեկ հաղթող կամ մի քանի հաղթող, ինչպես օրինակ՝ խորհրդակցական ժողովի ընտրության դեպքում։ Ընտրական համակարգը կարող է նաև սահմանել, թե ինչ ձևով է ձայների քանակը բաշխվում ընտրողների միջև, ինչպես նաև այն, թե ինչպես են ընտրողները բաժանվում ենթախմբերի (աշխարհագրական ընտրատարածքներ, ցեղեր կամ ավանդական ազգություններ և այլն), որոնց ձայները հաշվարկվում են առանձին։ Այսպիսով, ընտրական իրավունքը պայմանավորված է մի շարք կանոններով, որոնք սահմանում են ընտրողների շրջանակը և նրանց քվեարկության արտահայտման մեխանիզմները։

Երկու թեկնածուների միջև ձայների հավասարության դեպքում արևմտյան ժողովրդավարությունները կիրառում են տարբեր գործելակերպեր՝ նրանց տարբերակելու համար․ շատ երկրներում, մասնավորապես անգլոսաքսոնական, կիրառվում են մետաղադրամ նետելը («ղուժ կամ գիր») կամ վիճակահանությունը, Ֆրանսիայում հաղթանակը շնորհվում է առավել տարեց թեկնածուին (գերոնտոկրատական տրամաբանություն), իսկ Շվեյցարիայում որոշումը կայացվում է ձեռքով վիճակահանության միջոցով։

### Քվեարկության իրավունքի կիրառման մասին դրույթներ
Քվեարկության իրավունքը երկար ժամանակ եղել է ցենզային՝ այսինքն սահմանափակված գույքային կամ հարկային չափանիշներով, առաջին իսկական ներկայացուցչական ժողովրդավարություններում, մինչև այն դառնալը համընդհանուր, սակայն շատ հաճախ՝ միայն տղամարդկանց համար։ Կանայք ընտրական մարմինների մեջ ընդգրկվել են հաճախ ուշ ժամանակահատվածում, և միայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո է կանանց ընտրական իրավունքը դարձել կանոն ներկայացուցչական ժողովրդավարությունների մեծ մասում։ Այս ժողովրդավարությունների արդիականացումը նաև հանգեցրել է ընտրական տարիքի աստիճանական նվազեցմանը, ինչպես նաև օտարերկրյա բնակիչների ընդգրկմանը որոշ երկրների ընտրական մարմիններում, հատկապես տեղական ընտրությունների դեպքում։ Դա, ի դեպ, կանոն է Եվրոպական միության շրջանակում, որտեղ անդամ պետության քաղաքացի հանդիսացող ցանկացած բնակիչ կարող է մասնակցել եվրոպական և համայնքային (քաղաքապետական) ընտրություններին, եթե նա բնակվում է միության մեկ այլ երկրում, ոչ թե իր քաղաքացիության երկրում։ Ժողովրդի ներկայացուցիչների ընտրությունն ունի այնպիսի կարևորություն, որ արդարացնում է նաև այն հանգամանքը, որ դրան կարող են մասնակցել միայն պատասխանատու քաղաքացիները, ինչն իր հերթին կարող է ենթադրել դատական կարգով դատապարտված անձանց քվեարկության իրավունքի զրկում։ Ընտրական համակարգերը միշտ կարողացել են գործել անկախ այսպիսի նկատառումներից, որոնք վերաբերում են բացառապես քվեարկության իրավունքի խնդրին։

Այն միջավայրը, որի մեջ տեղի են ունենում ընտրությունները, սովորաբար չի համարվում ընտրակարգի մաս։ Այս հարցերը կարգավորվում են ընտրական ընթացակարգերով և ընտրությունների կազմակերպիչների կողմից։ Օրինակ՝ եթե ընտրական համակարգը աբստրակտ կերպով սահմանում է ձայների բաշխման եղանակը, այն չի հստակեցնում՝ քվեարկության ֆիզիկական իրականացումը (քվեարկության ակտը) կատարվում է թղթային քվեաթերթիկով, թե համակարգչային էկրանի միջոցով, արդյոք և ինչ ձևով են ձայները գաղտնի պահվում, ինչպես է ստուգվում դրանց ճիշտ հաշվարկը, որ օրը կամ որ վայրում է իրականացվում քվեարկությունը, ինչպես է իրականացվում ընտրողի ինքնության հաստատումը և նրա իրավասու ձայների քանակի պահպանման վերահսկումը։

### Ընտրատարածքներ

Ընտրատարածքը ընտրողների աշխարհագրական բաժանումն է։ Յուրաքանչյուր ընտրատարածքին վերագրվում է մեկ կամ մի քանի ներկայացուցիչ (կամ «մանդատներ», որոնք պետք է բաշխվեն), և ընտրողները կարող են ընտրություն կատարել միայն այն թեկնածուների (կամ կապված թեկնածուների ցուցակների) միջև, որոնք առաջադրվել են իրենց ընտրատարածքում։

Այսպիսի աշխարհագրական բաժանումը կիրառվում է խորհրդակցական մարմինների մեծամասնության ընտրությունների համար։

Գործնականում դա հանգեցնում է այնքան տարբեր քվեարկությունների կազմակերպման, որքան ընտրատարածքներ կան, որոնք, որպես կանոն, անցկացվում են միաժամանակ՝ միևնույն պայմաններով և միևնույն գործառույթն իրականացնելու համար մի քանի անձանց ընտրելու նպատակով։ Հենց այդ պատճառով է, որ խոսվում է խորհրդարանական (կամ սենատորական, ընդհանուր, համայնքային, մարզային) ընտրությունների մասին, բայց նախագահական ընտրության մասին, քանի որ տվյալ դեպքում խոսքը մեկ միասնական աշխարհագրական տարածքում միայն մեկ անձ ընտրելու մասին է։

### Շեմային ազդեցություն
Կուսակցության ստացած ձայների հանրագումարումը ամբողջ տարածքի մակարդակով հնարավոր չէ, քանի որ ընտրությունները անցկացվում են առանձին ընտրատարածքներում։ Տարածքի բաժանումը ընտրատարածքների առաջացնում է շեմային երևույթ, որի հետևանքով որոշ ձայներ, որոնք առանց ընտրատարածքների գոյության դեպքում կհանգեցնեին մանդատների բաշխման, այլևս չեն ապահովում մանդատի ստանձմանը։

Օրինակ՝ երբ յուրաքանչյուր ընտրատարածքում բաշխվում է միայն մեկ մանդատ, մանդատը կարող է նվաճվել հետևյալ պայմաններում․

* ընտրատարածքում պարտված թեկնածուներին տրված ձայները կորում են, մինչդեռ դրանք հնարավոր կլիներ համախմբել այլ ընտրատարածքների ձայների հետ և այդ կերպ ապահովել մանդատ,
* հաղթող թեկնածուին ապահովող բազմաթիվ ձայները մի «վատնվում» են, մինչդեռ դրանք կարող էին վճռորոշ լրացում դառնալ այլ ընտրատարածքներում։

Այս շեմային ազդեցությունը փոփոխվում է՝ կախված ընտրատարածքների քանակից և յուրաքանչյուր ընտրատարածքում բաշխվող մանդատների թվից․

* որքան շատ են ընտրատարածքները, այնքան շատ են հաղթահարելի շեմերը (մեկը յուրաքանչյուր ընտրատարածքի համար), և այնքան ավելի է ուժեղ արտահայտվում «շեմի» ազդեցությունը,
* հակակշռվում է հետևյալ հանգամանքով․ որքան շատ են մանդատները յուրաքանչյուր ընտրատարածքում, այնքան համակարգը մոտենում է համամասնական ընտրակարգին և այնքան ավելի է թուլանում «շեմի» ազդեցությունը։

#### Տարածքային բաժանում և գերկայացվածություն
Տարածքի բաժանումը ընտրատարածքների առաջացնում է միաժամանակ երկու խնդիր․

* յուրաքանչյուր ընտրատարածքի հարաբերական քաշի խնդիրը,
* տարբեր հասարակական-քաղաքական հոսանքների ներկայացուցչականության խնդիրը։

Հավասարակշռված ընտրատարածքային բաժանումը հնարավորություն է տալիս կազմակերպելու արդար և ազնիվ ընտրություններ, ինչը արդարացնում է մանրակրկիտ իրավական վերահսկողության իրականացումը։ Իրականում, եթե ընտրատարածքների սահմանազատումը կատարվեր կամայականորեն, որոշ ուժեր կարող էին դրանից օգտվել և ընտրատարածքները ձևավորել անարդար ձևով՝ բացառապես իրենց քաղաքական ընտանիքի շահերին ծառայեցնելու նպատակով։ Այդպես, 1812 թվականին Մասաչուսեթսի նահանգապետ Էլբրիջ Գերին իր նահանգի ընտրատարածքները վերաձևակերպել էր այնպես, որ իր կողմնակիցները, թեև թվով պակաս լինելով ընդդիմախոսներից, ապահովեին հնարավորինս լայն հաղթանակ։ Այս զուտ քաղաքական տեխնիկան հետագայում ստացել է «ջերիմենդերինգ» անվանումը և ենթարկվում է ուժեղ ու գրեթե միաձայն դատապարտման։

Սակայն նույնիսկ քաղաքական ղեկավարների կողմից արդյունքների միտումնավոր խեղաթյուրելու որևէ անազնիվ փորձի բացակայության պայմաններում կարող է պատահել, որ ընտրատարածքային բաժանումը, որը իր ստեղծման պահին արդար էր, ժամանակի ընթացքում վերածվի որոշ ընտրողների գերկայացվածության կամ թերներկայացվածության աղբյուրի։ Սովորաբար նման երևույթների հիմնական պատճառը բնակչության տեղաշարժերն են։ Այդ դեպքում իշխանության մեջ գտնվող քաղաքական մեծամասնության համար կարող է շահավետ լինել կամ ընդհանրապես չիրականացնել ընտրատարածքների վերանայում՝ ընդդիմության նկատմամբ տեխնիկական առավելությունը պահպանելու համար, կամ հակառակը՝ արագորեն անցկացնել այն։

Այդ պատճառով ընտրատարածքների բաժանումը մանրակրկիտ ուսումնասիրվում է համապատասխան ընտրական մարմնի կողմից (Օրինակ՝ Ֆրանսիայում՝ Սահմանադրական խորհրդի կողմից)՝ ընտրությունների անկեղծության և արդարության հնարավոր խախտումները սահմանափակելու նպատակով։ Բնակչության թվաքանակի տարբերությունները հաշվի առնելու մասնակի լուծումներից մեկը ընտրված ներկայացուցիչների քվեների կշռումն է ժողովներում․ օրինակ՝ 200 000 բնակիչ ունեցող ընտրատարածքից ընտրված անձի ձայնը կարող է լինել կրկնակի՝ համեմատած 100 000 բնակիչ ունեցող ընտրատարածքից ընտրված անձի ձայնի հետ։

## Ընտրակարգերի և ընտրական համակարգերի տեսակներ
Ինչպես մետաֆորիկորեն նշում է Միշել Հեստինգսը, ընտրական համակարգերը հնարավորություն են տալիս *«ձայների փոխակերպումը մանդատների մեջ՝ ալքիմիական պահ, երբ ընտրողի ընտրությունը վերածվում է ընտրված ներկայացուցչի, ինչպես ցածր սթափ պղինձը ոսկու»*։ Ընդհանուր առմամբ առանձնացնում են երեք մեծ «ընտրված ընտանիքներ» ընտրական համակարգերի (կամ ընտրակարգերի) մեջ։

*Առաջինը* ընդգրկում է մեծամասնական ընտրակարգերը, որոնք կարգավորվում են «*vae victis»* («վատը հաղթածին», լատիներեն) տրամաբանությամբ՝ «հաղթողը հաղթում է ամեն ինչ», այսինքն՝ առաջին տեղը զբաղեցրած թեկնածուն կամ թեկնածուների ցուցակը միակն է, ով ներկայացված է։

*Երկրորդը* ընդգրկում է համամասնական ընտրակարգերը, որոնք ձգտում են բոլոր քաղաքական ուժերին տրամադրել ներկայացուցչություն՝ ըստ իրենց արդյունքների։

*Երրորդը*՝ խառն ընտրակարգերի ընտանիքը, ընդգրկում է այն բոլոր ընտրական համակարգերը, որոնք համադրում են երկու նախորդ ընտանիքների ազդեցությունները։

Տարբեր ազգերում գործող ընտրակարգերը չափազանց շատ ու բազմազան են բոլոր տեսակետներից։ Դա պայմանավորված է բազմաթիվ գործոններով՝ պատմական, մշակութային, աշխարհագրական, ինչպես նաև օրենսդիրների առաջնահերթություններով օրենքի տեքստը ստեղծելիս։ Օրենքը պետք է բավարարի երկու շատ տարբեր պահանջների․

# *Միկրո-ընտրական մակարդակում՝* ընդունել կանոններ, որոնք թույլ են տալիս ընտրել անձանց, որոնք պետք է կազմեն ընտրական ժողովը։
# *Մակրո-ընտրական մակարդակում՝* ընդունել կանոններ, որոնք որոշում են յուրաքանչյուր կուսակցությանը վերապահված մանդատների թիվը և հետևաբար նրա ազդեցությունը ժողովում։

Յուրաքանչյուր մակարդակը համարվում է առաջնահերթ՝ կախված այն պատմական պահից, երբ ընդունվել է օրենքը։

Որոշ ընտրակարգեր, որոնք պատկանում են երկու տարբեր ընտանիքների, կարող են ունենալ նույնպիսի արդյունք ներկայացուցչության տեսանկյունից, նույնիսկ եթե գործարկվում են տարբեր կերպ։

Սա կախված է մի շարք բավականին դժվար ճանաչելի գործոններից, մասնավորապես՝ ընտրողների բաշխումից ընտրատարածքներում, ընտրատարածքների թվից, կուսակցությունների թվից, կուսակցությունների բնույթից (միավոր, թե դաշինք), սահմանադրական իշխանությունների հարաբերություններից, տարբեր ընտրակարգերի համատեղ գոյությունից (ազգային, մարզային, համայնքային մակարդակում), ինչպես նաև ազգային ընտրական մշակույթից։

Միանձնյա մեծամասնական համակարգերը պարադոքս են առաջացնում այս երկակիության մեջ, քանի որ դրանց վերջնական արդյունքը (մակրո-ընտրական մակարդակում) է ապահովել ուժեղ մեծամասնություն, որն ունենում է ավելի բարձր մանդատների տոկոս (համեմատած ստացած ձայների հետ), սակայն դրանք կարգավորում են միայն միկրո-ընտրական մակարդակը, քանի որ ընտրողը կոչված է արտահայտելու իր ընտրությունը միայն իր ընտրատարածքի թեկնածուներից մեկի համար։

Ինքնին երեք ընտանիքների շրջանակում առանձնացնում են մի քանի «կատեգորիաներ»։ Այստեղ նկարագրվում են միայն այն համակարգերը, որոնք օգտագործվել են ընտրությունների ընթացքում, իսկ տեսական համակարգերը միայն կկարճ ներկայացվեն՝ նշման մակարդակով։

Տարբեր ընտրական համակարգերի և ընտրակարգերի կիրառման օրինակներ կներկայացվեն կեղծ ընտրական արդյունքների վրա հիմնված աղյուսակի միջոցով։

### Մեծամասնական ընտրակարգեր

Մեծամասնական ընտրակարգերը ընդգրկում են այն ընտրակարգերը, որոնք բնութագրվում են առավել ձայներ ստացած թեկնածուի կամ թեկնածուների խմբի հաղթանակով՝ գերազանցելով իրենց մրցակիցներին։ Մեծամասնական ընտրակարգերում նպատակն, որպես կանոն, ուժեղ և միատեսակ մեծամասնություն ձևավորելն է, որը կարող է կառավարել առանց խոչընդոտների։

Այս դեպքում ընտրված թեկնածուն կամ թեկնածուների խումբը կլինի այն, ով ստացել է ամենաշատ ձայները, աջակցված լայն հասարակական հոսանքներով և մեծ ընտրական հիմքով։

Մեծամասնական ընտրակարգի կիրառման ցանկալի ազդեցությունները չափազանց կարևոր են՝ վերաբերվելով այն բանին, թե ինչպես են ընտրողները քվեարկում, ինչպես են ձայները վերափոխվում մանդատների, և, հետևաբար, ինչպես է գործում քաղաքական համակարգը ներկայացուցչական ժողովրդավարությունում։ Մեծամասնական ընտրակարգերը համադրում են որոշակի արդյունավետություն, որը կտրուկ և աներկբա է՝ մեծամասնություններ ձևավորելու համար, որոնք կարող են կառավարել, բայց ունեն բազմաթիվ թերություններ, հատկապես ընտրական մարմնի ներկայացուցչության մակարդակում, ինչն էլ պատճառ է դառնում նրանց նկատմամբ լուրջ քննադատության։

Հանրաճանաչ են երկու տեսակի մեծամասնական ընտրակարգերը՝ *Միանձնյա մեծամասնական ընտրակարգեր*՝ մեկ անձի ընտրություն, և *Բազմամարդ մեծամասնական ընտրակարգեր*՝ մի խումբ անձանց ընտրություն։

#### Միանձնյա ընտրակարգեր
Միանձնյա ընտրակարգերի կատեգորիան ընդգրկում է այն բոլոր ընտրակարգերը, որտեղ միայն մեկ անձ է ընտրվում տվյալ տարածքում (համայնք, ընտրատարածք կամ երկիր)։ Այս համակարգերում սովորաբար ընդունված է, որ ընտրվում է միայն այն թեկնածուն, որը հավաքել է ամբողջական կամ հարաբերական մեծամասնության ձայները։ Այն կարող է օգտագործվել ինչպես խորհրդարանական, այնպես էլ նախագահական ընտրությունների համար։

##### Միափուլ մեծամասնական ընտրակարգ
Միափուլ մեծամասնական ընտրակարգը  հայտնի է իր մեծ պարզությամբ։ Տարածքում ամենաշատ ձայներ հավաքած թեկնածուն ընտրվում է ցանկացած հանգամանքներում։ Ընտրության հաղթանակի համար բավական է հարաբերական մեծամասնություն, այսինքն՝ ընտրված թեկնածուն կարող է ստանալ քվեների կեսից պակաս։ Անգլոսաքսոնական ժողովրդավարություններում, մասնավորապես Միացյալ Թագավորությունում, Կանադայում և Միացյալ Նահանգներում, այն լայնորեն օգտագործվում է, հատկապես խորհրդարանային ընտրությունների համար։ Երբ այն կիրառվում է խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ, միանձնյա մեծամասնական ընտրակարգը միափուլային շատ հաճախ ոչ ճիշտ է արտացոլում կուսակցության իրական ազդեցությունը ընտրողների շրջանում։

Այն հաճախ է հզորացնում առաջատար քաղաքական ուժի հաղթանակը, տրամադրելով նրան ավելի շատ մանդատներ, քան նրա ստացած ձայների տոկոսը։ Նպատակային պայմաններից կախված՝ այն կարող է նաև հանգեցնել երկրորդ տեղը զբաղեցրած կուսակցության կամ դաշինքի գերկայացվածության, թեև ոչ այնքան ուժգին, կամ թերներկայացվածության՝ որոշ չափով։ Մյուս քաղաքական ուժերը, որոնք ներկայացնում են թեկնածուներ, սովորաբար ենթարկվում են ծանր հետևանքների՝ փոքր կուսակցությունները գրեթե միշտ չեն ընտրվում, բացի այն դեպքերից, երբ նրանց աջակիցները կենտրոնացած են որոշակի ընտրատարածքներում։

Այս ընտրակարգը խեղաթյուրում է ընտրությունների արդյունքները, քանի որ մանդատների բաշխումը կուսակցությունների միջև կարող է շատ տարբեր լինել ընտրողների կամքի արտահայտությունից։ Անհնար չէ բացառել, որ կուսակցությունը, որն ստացել է առավելագույն ձայներ, մանդատների առումով կարող է հայտնվել փոքրամասնության մեջ՝ օրինակ, 1951 թվականի ընտրությունների ժամանակ Միացյալ Թագավորությունում՝ Լեյբորիստները, ստանալով 48,8% ձայների, ստացել են 295 մանդատ, իսկ կոնսերվատիվները, որոնք հավաքել էին ընդամենը 44,3% ձայների, ստացել են 302 մանդատ։

Թեկնածու Ա-ն ընտրվում է, չնայած նրան, որ նա չի հավաքել ձայների ամբողջական մեծամասնությունը։Միափուլ մեծամասնական ընտրակարգում ընտրվում է այն թեկնածուն, ով հավաքել է ամենաշատ ձայները, անկախ այն բանից, թե մյուս թեկնածուները քանի ձայներ են ստացել։


##### Այլընտրանքային քվեարկություն
Այլընտրանքային քվեարկությունը, ընտրակարգ է, որը ներշնչված է նախորդում հիշատակվածից, *ընդհանուր գերակշիռ մեծամասնության պահանջին բավարարող բազմափույթ նախապատվություններով ընտրական համակարգ է*։ Ընտրողները քվեարկում են այն տարածքներում, որտեղ բաշխվում է միայն մեկ մանդատ, սակայն, իրենց քվեաթերթիկում, նրանք չեն սահմանափակվում մեկ թեկնածուով, այլ պետք է դրանք դասավորեն նախապատվության հաջորդականությամբ։ Քվեների հաշվարկի ժամանակ առաջին հերթին դասավորում են քվեաթերթիկները՝ ըստ առաջին նախապատվությունների։ Եթե թեկնածուն հավաքում է մեծամասնություն առաջին նախապատվություններից, նա ընտրվում է։ Եթե ոչ, վերջին տեղը զբաղեցրած թեկնածուն դուրս է մնում, և նրա քվեաթերթիկները վերաբաշխվում են մնացած թեկնածուների միջև՝ ըստ այդ քվեաթերթիկների երկրորդ նախապատվությունների։ Այս գործընթացը շարունակվում է մինչև որևէ թեկնածու հավաքի մեծամասնություն բոլոր ձայներից։ Այս համակարգը մոտ է միանձնյա ընտրակարգի մի քանի փուլերով տարբերակին, սակայն ընտրողներին ստիպված չէ այնքան անգամ մասնակցել, քանի որ գործընթացի մեջ անմիջապես ներառված է բացառման մեխանիզմը։

Այս ընտրակարգը կիրառվում է Ավստրալիայի պատգամավորների ընտրության համար 1919 թվականից։ Այն թույլ է տալիս դաշինքային կուսակցություններին առանձին ներկայանալ ընտրողների առջև, բայց միևնույն ժամանակ չի խարխլում նրանց **դաշինքային հնարավորությունները**, ինչպես օրինակ Ավստրալիայում աջակողմյան երկու կուսակցությունների դեպքում (Լիբերալ կուսակցություն և Ազգային կուսակցություն)։ Բացի այդ, փոքր թեկնածուների կողմնակիցները չեն կորցնում իրենց ձայները, քանի որ իրենց հաջորդական նախապատվությունների միջոցով մասնակցում են գլխավոր թեկնածուների ընտրությանը։ Ինչպես միանձնյա միափուլ մեծամասնական ընտրակարգում, ընտրատարածքների բաժանումը կարող է առաջացնել հակասություններ՝ ձայների և մանդատների միջև։ Այլընտրանքային քվեարկությունը, որպես մեթոդ, որոշակի չափով խեղաթյուրում է ժողովրդական քվեարկությունը, ինչպես միափուլ մեծամասնական ընտրակարգը․ օրինակ, 2007 թվականի Ավստրալիայի դաշնային ընտրություններում «Կանաչները» ստացան 7,5% ձայներից, բայց չստացան ոչ մի մանդատ, մինչդեռ Ազգային կուսակցությունը, որը հավաքել էր ավելի քիչ ձայներ, ձեռք բերեց մի քանի մանդատ՝ Լիբերալ կուսակցության հետ դաշինքի շնորհիվ։

Այնպիսի այլ մեթոդներ, որոնք նույնպես հիմնված են դասակարգման վրա, սակայն ավելի բարդ են ձայների հաշվարկման տեսանկյունից, հազվադեպ կամ ընդհանրապես չեն օգտագործվել, օրինակ՝ հաստատման քվեարկություն, Կոնդորսեի մեթոդը  կամ Կումբսի մեթոդը։

Թեկնածու Դ-ն դուրս է մնում, քանի որ նա ավելորդ ձայներ չի ստացել և հավաքել է ամենաքիչ ձայները։Երկրորդ նախապատվությունների հաշվումը անհրաժեշտ է, քանի որ որևէ թեկնածու (Ա, Բ կամ Գ) չի հավաքել ձայների ամբողջական մեծամասնությունը։.


Թեկնածու Գ-ն դուրս է մնում, քանի որ նա ավելորդ ձայներ չի ստացել և հավաքել է ամենաքիչ ձայները։Երրորդ նախապատվությունների հաշվարկը անհրաժեշտ է, քանի որ մնացած թեկնածուներից (Ա կամ Բ) ոչ մեկը չի հավաքել ձայների ամբողջական մեծամասնությունը, չնայած Դ թեկնածուի ձայների վերաբաշխմանը։


Թեկնածու Բ-ն ընտրվում է, քանի որ նա հավաքում է ձայների ամբողջական մեծամասնությունը այն բանից հետո, երբ վերաբաշխվել են Գ թեկնածուի ստացած ձայները։


##### Երկու փուլի մեծամասնական ընտրակարգ
Երկու փուլի մեծամասնական ընտրակարգը ընտրության համակարգ է, որը թույլ է տալիս թեկնածու ընտրել (ընտրատարածքում կամ ամբողջ երկրում) երկու փուլի քվեարկությունից հետո։ Ընտրողները նախ ընտրում են մեկ թեկնածու առաջին փուլում։ Եթե առաջին փուլում մեծամասնություն (>50%) չի ապահովվում, կազմակերպվում է երկրորդ փուլ, որի մեջ անցնում են այն թեկնածուները, ովքեր ստացել են ամենաշատ ձայները։ Երկրորդ փուլի ընթացքում ընտրվում է այն թեկնածուն, ով հավաքում է ամենաշատ ձայները։ Ազգային տարբեր օրենքներից կախված՝ երկրորդ փուլում կարող են մասնակցել երկու կամ ավելի թեկնածուներ։ Սակայն շատ դեպքերում օրենքը թույլ է տալիս, որ առաջին փուլում մեծամասնություն հավաքած թեկնածուն անմիջապես ընտրվի։ Այս ընտրակարգը օգտագործվում է Ֆրանսիայում և շատ այլ երկրներում նախագահական ընտրությունների համար․ թեկնածուն կարող է ընտրվել միայն ձայների մեծամասնությամբ, և եթե առաջին փուլում որևէ թեկնածու չի բավարարում այս պայմանը, կազմակերպվում է երկրորդ փուլ, որին մասնակցում են միայն երկու առաջատար թեկնածուները։ Այս գործընթացի ավարտին նախագահը, անշուշտ, ընտրվում է մեծամասնությամբ։ Ֆրանսիայում այս ընտրակարգը օգտագործվում է նաև խորհրդարանական ընտրությունների համար, բայց տարբերությամբ, որ երկրորդ փուլի մասնակցության իրավունք ունեն այն թեկնածուները, ովքեր ստացել են ընտրացուցակների վերը նշված ընտրողների 12,5% ձայներից։ Երկրորդ փուլում բավական է հարաբերական մեծամասնություն հավաքել՝ ընտրվելու համար։

Ինչպես նախորդ երկու համակարգերը, երկու փուլի մեծամասնական ընտրակարգը նույնպես կարող է խեղաթյուրել ձայների վերափոխումը մանդատների։ Այնուամենայնիվ, փոքր կուսակցություններին հնարավորություն է տալիս մանդատներ ստանալ կուսակցությունների հետ դաշինքների կամ համաձայնությունների միջոցով, հատկապես եթե նրանց դիրքորոշումները մոտ են մեծ կուսակցություններին։ Օրինակ, Ֆրանսիայում Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցությունը շարունակում է օգտվել դաշինքներից Սոցիալիստական կուսակցության և ավելի ուշ Նոր կենտրոնի հետ, որի շնորհիվ 2007 թվականին այն կարողացավ ձևավորել իր խորհրդարանական խմբակցությունը՝ առանց այն UMP-ի հետ դաշինքի անհնարին կլիներ։ Այն կուսակցությունները, որոնք չեն օգտվում որևէ դաշինքից, հաճախ շատ ծանր հետևանքների են հանդիպում․ օրինակ, 1997 թվականի ֆրանսիական խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ Ազգային ճակատը առաջին փուլում ստացել է մոտ 15% ձայներից, բայց ստացել է միայն մեկ մանդատ։ 2007 թվականին Ժողովրդավարական շարժումը, ստանալով 7,6% ձայներից, ստացել է ընդամենը 3 մանդատ 577-ից Ազգային ժողովում։

Այնուհետև անցկացվում է երկրորդ փուլ, որպեսզի որոշվի Ա և Բ թեկնածուների միջև հաղթողը։


##### Այլ միանձնյա ընտրակարգեր
Շատ այլ համակարգեր նույնպես առաջարկվել են, որոնք հաճախ ունեն ավելի լավ հատկություններ, քան մեծամասնական ընտրակարգերը, և երբեմն օգտագործվում են միանձնյա ընտրություններում (որտեղ պետք է ընտրվի միայն մեկ թեկնածու)։

Օրինակ, կարելի է հիշատակել Բորդայի մեթոդը։ Այս դեպքում ընտրողը ներկայացնում է բոլոր թեկնածուների դասակարգում։

* Եթե կա n թեկնածու, ապա յուրաքանչյուր թեկնածու ստանում է
** n-1 միավոր, եթե հայտնվում է քվեաթերթիկում առաջին տեղում,
** n-2 միավոր, եթե երկրորդ տեղում,
** և շարունակվում է մինչև 0 միավոր՝ վերջին տեղում գտնվող թեկնածուի համար։
* Ընտրվում է այն թեկնածուն, ով ստանում է ամենամեծ ընդհանուր միավորների քանակը։

Իրապես, ավելի լայն հարթությունում կարող է պահանջվել, որ ընտրողը դասավորի բոլոր կամ որոշ թեկնածուներին (օրինակ, Կոնդորսեի մեթոդը), բաշխի որոշակի միավորներ տարբեր թեկնածուների միջև (օր․՝ կուտակային քվեարկության մեթոդ), կամ նշանակի կամ գնահատի թեկնածուներին տարբեր արժեքային սանդղակներով (օր․՝ գնահատականների մեթոդ՝ լավագույն միջին մակարդակով)։

Այդուհանդերձ, այս տարբեր մեթոդների ներկայացումն ու համեմատությունը գերազանցում է այս հոդվածի շրջանակները։

#### Բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգեր
Բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգերը ընտրական համակարգեր են, որոնք թույլ են տալիս ընտրել մի քանի թեկնածու։ Այսպիսով, դրանք օգտագործվում են մեկաժամանակ մի քանի անձանց ընտրության համար։

##### Մեկ փուլով բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգ
Բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգ՝ մեկ փուլով, այնպիսի ընտրական համակարգ է, որտեղ ընտրում են մի քանի թեկնածու տվյալ տարածքում։ Ընտրված թեկնածուների քանակը կախված է ընտրության համար նախատեսված մանդատների թվից։ Ընտրվում են այն թեկնածուները, ովքեր հավաքել են ամենաշատ ձայները, մինչև լրացվի ընտրության համար նախատեսված մանդատների թիվը։ Այս համակարգը արդեն չի օգտագործվում ներկայիս ներկայացուցչական ժողովրդավարություններում պատգամավորների ընտրության համար։ Կարգավորումների երկու տարբերակ գոյություն ունեն․

* Եթե ցուցակները «բլոկավորված» չեն, կիրառվում է համակցված ընտրություն։ Ընտրողը կարող է կազմել իր անձնական ցուցակը, դասավորելով այնքան թեկնածու, որքան մանդատ կա։ Նա կարող է ընտրել մի կուսակցության թեկնածուներին, կամ միավորել վերջին պայքարի տարբեր կուսակցությունների թեկնածուներ։ Ընտրվում են այն թեկնածուները, ովքեր հավաքել են ամենաշատ ձայները։ Այս համակարգում հնարավոր է նաև կազմակերպել երկրորդ փուլ, կախված նրանից, թե ինչ պայմաններով կարող է թեկնածուն անմիջապես ընտրվել։ Գործնականում ընտրողին թույլ են տալիս վերադարձնել ցուցակի թեկնածուների անունները, որոնք չի ցանկանում տեսնել ընտրված, և ավելացնել ցանկից դուրս թեկնածուների անուններ։ Ֆրանսիայում այս մեթոդը կիրառվում է քաղաքային խորհուրդների ընտրություններում՝ մինչև 1000 բնակիչ ունեցող համայնքներում, և այն նման է նախնական համամասնության համակարգին։
* Եթե ցուցակները «բլոկավորված» են, ապա օգտագործվում է մեծամասնական ցուցակային քվեարկություն։ Այս համակարգը գործում է նույն ձևով, ինչպես միանձնյա ընտրակարգերը մեկ կամ երկու փուլով, բայց միակ տարբերությունն այն է, որ ընտրող կուսակցությունը ստանում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի մանդատներ, եթե հավաքել է ամենաշատ ձայները։ Օրինակ՝ ընտրատարածքում, որտեղ բաժանվում են 15 մանդատ, առաջին կամ երկրորդ փուլում առաջատար կուսակցությունը ստանում է բոլոր մանդատները, անկախ նրանից, թե ինչ տոկոս է հավաքել։ Մեծամասնական ցուցակային քվեարկությունը ավելի ուժեղացնում է մեծամասնության էֆեկտը, քան միանձնյա ընտրակարգերը, և կարող է հանգեցնել ձայների սխալ փոխակերպման մանդատների, երբ մեծամասնություն ձայներով կուսակցությունը դառնում է փոքրամասնություն խորհրդարանում։ Այս համակարգը օգտագործվում է նաև ԱՄՆ նախագահական ընտրություններում։ Ամեն նահանգում ընտրվում են մեծ ընտրիչներ անմիջական քվեարկությամբ, ովքեր այնուհետև կընտրեն նախագահին։ Մանդատների թիվը նահանգից նահանգ տարբեր է, բայց ընտրակարգը գրեթե նույնն է՝ նահանգի առաջատար կուսակցությունը ստանում է բոլոր մանդատները, բացառությամբ Մեն և Նեբրասկա նահանգների, որտեղ յուրաքանչյուր ընտրական շրջանի հաղթողը ստանում է մեկ մանդատ նահանգում։ Օրինակ՝ 2008 թվականին Նեբրասկայում մեկ մեծ ընտրիչ քվեարկել է Բարաք Օբամայի օգտին, չնայած Ջոն ՄաքՔեյնը գլխավորել է նահանգը։ Հետևաբար հնարավոր է, որ ԱՄՆ նախագահ թեկնածուն, նույնիսկ եթե հավաքել է պոպուլյար ձայների փոքր թիվ, ընտրվի՝ շնորհիվ մեծ թվով ընտրիչների աջակցության։ Նման բան տեղի ունեցավ 2000 թվականին, հանրապետական թեկնածու Ջորջ Ու. Բուշը ընտրվեց 271 մեծ ընտրիչների ձայներով, չնայած ստացել էր միայն 47,9% ժողովրդական ձայները, մինչդեռ դեմոկրատ Ալբերտ Գորը ստացել էր 48,4% ձայներ, բայց միայն 266 մեծ ընտրիչների աջակցությամբ։

Ընդհանուր առմամբ բաժանման համար կա 8 մանդատ։

2006 թվականից Իտալիայում գործում է երկկողմանի մեկ փուլով բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգ (ներմուծվել է 270/2005 օրենքով)։ Այս երկրում երկու պալատները ընտրվում են ընդհանուր քվեարկությամբ և պատասխանատու են արտահայտելու վստահության հարցի վերաբերյալ, որը նախապայման է կառավարության պաշտոնավարմանը և որը կարող է ներկայացվել շարունակաբար բոլոր ընտրական շրջանի ընթացքում։ Սա պահանջում է երկու ընտրակարգի ընդունում՝ մոտավոր նույն արդյունքները ապահովելու համար։

* *Camera dei Deputati-ի ընտրություններում՝* այն դաշինքը, որը հավաքել է հարաբերական մեծամասնություն մեկ փուլում, ստանում է 55% մանդատներ (առանց համամասնության հաշվարկի ավելին պահանջելու, ինչը անիրատեսական է)։
* *Senato-ի ընտրություններում* (որոնք անցկացվում են նույն օրը) այդ 55% «մանդատների պահուստը» վերաբաշխվում է կազմով շրջաններով, յուրաքանչյուր շրջանում մեծամասնություն ձայներ ստացած դաշինքի օգտին։

Այսպիսով, խոսքը վերաբերում է երկկողմանի սահմանափակ քվեարկության համակարգին։ Այսպիսի համակարգը կոչվում է բազմաքվե մեծամասնական, երբ նախապես սահմանված մանդատների թիվը հատկացվում է հարաբերական մեծամասնություն ունեցող ցուցակին կամ դաշինքին։ Այս անվանումը տրվել է XIX դարի վերջում՝ այն ժամանակ ուղիղ հակառակ համատեքստում՝ սահմանափակելու մեծամասնության ուժը և ապահովելու մի քանի մանդատ փոքրամասնության համար։

Իտալիայում համակարգը առաջին անգամ ներդրվել է Բենիտո Մուսոլինիի կողմից 1923 թվականին՝ «Acerbo» օրենքով։ Դրանից հետո այն երկար ժամանակ չի օգտագործվել, մինչև 1993 թվականը, երբ կրկին ընդունվեց քաղաքային խորհուրդների և քաղաքապետերի ընտրության համար։ Ներկա օգտագործումը կախված է իրավասության բաշխման և հավասարակշռության համակարգի բացակայությունից, որի պատճառով կառավարությունը (կենտրոնական կամ տեղական) պահանջում է հզոր մեծամասնության աջակցություն։ Սակայն, 2006 թվականի ապրիլին, Ռոմանո Պրոդիի կառավարությունը կարողացավ ստանալ միայն մեկ մանդատ Սենատում, ինչը հանգեցրեց կառավարության շատ թույլ դիրքի։ Երկու տարի անց, իտալացիները ստիպված եղան կրկին գնալ քվեարկության, և նրանք տրամադրեցին ավելի մեծ մանդատների առավելություն Սիլվիո Բեռլուսկոնիի գլխավորած դաշինքին։

##### Այլընտրանքային բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգ
Այլընտրանքային բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգը փոխարինող քվեարկության բազմաքվե տարբերակն է։ Յուրաքանչյուր ընտրող պետք է դասավորի թեկնածուներին ըստ նախասիրության կարգի։ Այնուհետև անցկացվում է այնքան հաշվարկ, որքան մանդատ կա, որպեսզի յուրաքանչյուր մանդատ առանձին լրացվի։ Առաջին ընտրված թեկնածուի մնացորդային ձայները բաշխվում են մյուս թեկնածուների միջև՝ ընտրողների արտահայտած հաջորդական նախասիրությունների համաձայն։ Հետևաբար, մեծամասնության ձայներով կուսակցությունը կարող էր հաղթել բոլոր մանդատներին։ Այս ընտրակարգը կիրառվել է միայն Ավստրալիայում 1919–1946 թվականներին, սենատորների ընտրությունների համար։ Այն ժամանակ ընտրվում էին 18 սենատորներ՝ 6 ընտրատարածքներում, ամեն տեղ ունենալով 3 մանդատ։ Այս համակարգով անցկացված 10 սենատորական ընտրություններն ցույց տվեցին նրա անվտանգության ռիսկերը։ 1925 թվականին, 45% ձայներով, աշխատավորական կուսակցությունը ոչ մի մանդատ չստացավ, իսկ 1943 թվականին, միայն 55% ձայներով, նրանք ստացան բոլոր մանդատները։ Այսօր Ավստրալիայում սենատորները ընտրվում են համամասնության սկզբունքով։ 2001 թվականին մշակվել է այս ընտրակարգի հաշվարկով շատ բարդ տեսական համամասնական տարբերակ՝ համամասնական հավանության քվեարկություն։

##### Երկու փուլով բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգ
Բազմաքվե մեծամասնական ընտրակարգը՝ երկու փուլով, ներմուծված է իր միանձնյա հավասարորդից։ Առաջին փուլի ընթացքում արտահայտված ամբողջ ձայների մեծամասնությունը թույլ է տալիս անմիջապես ստանալ բոլոր մանդատները։ Երկրորդ փուլն անհրաժեշտ է, եթե որևէ ցուցակ չի հավաքել գոնե 50% + 1 ձայներ, որպեսզի որոշվեն վիճելի ցուցակները, որոնք հասել են որոշակի ձայների քանակի։ Եթե թույլատրված է համակցված ընտրություն, ապա երկրորդ փուլում խաղի մեջ են միայն այն մանդատները, որոնք չհատկացվեցին առաջին փուլում։ Եթե օգտագործվում են բլոկավորված ցուցակներ, նրանք կարող են ունենալ միջին փուլերում միանալու իրավունք, ինչը թույլ է տալիս պահպանել որոշ քաղաքական բազմակարծություն տարբեր քաղաքական խմբերի միջև։ Եթե միացում երկու փուլերի միջև արգելված է, շարունակությունը և դաշինքների խաղը դառնում է նույնքան կարևոր, որքան միանձնյա ընտրակարգում։ Այս համակարգը օգտագործվել է Բելգիայում մինչև 1899 և Լյուքսեմբուրգում մինչև 1918 պատգամավորների ընտրության համար։ Այս համակարգը սովորաբար ձայների և մանդատների հարաբերակցությունը խեղաթյուրում է, կախված այն բանից, թե ինչպես են տարածքային առումով բաշխված ձայները տարբեր քաղաքական ուժերի միջև։ Օրինակ, Բելգիայի 1894 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում՝ Կաթոլիկները, հավաքելով 51% ձայներ**,** ստացան մոտ 68% մանդատ, Սոցիալիստները հավաքեցին 13,2% ձայներ, բայց ստացան 18,4% մանդատ, օգուտ քաղելով ձայների կենտրոնացման իրենց ընտրատարածքներում, Լիբերալները, որոնք տուժեցին և՛ ձայների պակասից, և՛ տարածքային բաշխման անհաջողությունից, ստացան միայն 13,2% մանդատ, չնայած հավաքել էին 28% ձայներ։ Այս համակարգով, նրանց շրջանում ընտրատարածքների քանակի նվազման դեպքում, ձայների և մանդատների միջև խեղաթյուրումը ավելի մեծ է։ Այս երևույթը կարելի է տեսնել Ֆրանսիայի փոքր համայնքների քաղաքային ընտրություններում, որտեղ յուրաքանչյուր քաղաքային խորհուրդ ընտրվում է մեկ ընտրատարածքից, սահմանված համայնքի տարածքով։

#### Ընտրակարգերի պատմական զարգացում
Լեո Մուլեն նշում է, որ մեծամասնական սկզբունքը ընդունվել է քաղաքացիական ընտրությունների համար արդեն համայնքների հիմնադրման սկզբներից։ Ջոն Գիլբերտ Հայնբերգը նշում է, որ եթե մեծամասնական սկզբունքի առաջին հայտնի հիշատակումն Անգլիայում հանդիպում է 1215 թվականի Մագնա Քարտայում, այնուհանդերձ միայն 1430 թվականին է սկզբունքը դարձել վճռորոշ Միացյալ Թագավորության համայնքների պալատի ընտրություններում, և XVI դարի երկրորդ կեսին այն հաստատվել է որպես պարտադիր հետևելու սկզբունք։ Այս ընտրակարգը ընդունվել է մի շարք հին անգլիական գաղութներում, ինչպիսիք են Միացյալ Նահանգները**,** Կանադան և Նոր Զելանդիան։ XIX դարի վերջում տարբեր խորհրդարանական ռեժիմները հիմնականում օգտագործում էին երկու տեսակի համակարգեր պատգամավորների ընտրության համար։ Անգլո-սաքսոնական և լատինամերիկյան երկրները, ինչպես նաև Դանիան, Շվեդիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան և Հունաստանը, օգտագործում էին մեկ փուլով ընտրակարգ, սովորաբար միանձնյա։ Մյուս եվրոպական երկրները՝ Ֆրանսիան, Իտալիան, Գերմանիան, Նիդերլանդները, Նորվեգիան և Ավստրիան, նախընտրում էին երկու փուլով ընտրակարգ, որի հետ շուտով միացավ նաև Շվեյցարիան, որն 1900-ին թողեց իր մեծամասնական միանձնյա ընտրակարգը երեք փուլով։ Բելգիան մինչև 1899 և Լյուքսեմբուրգը կիրառել են բազմաքվե մեծամասնական երկու փուլով ընտրակարգ։ Այսպիսով, մեծամասնական ընտրակարգերի ծագումը շատ հին է։

Մեկ փուլով ընտրակարգը՝ իր մեծ պարզության պատճառով, հավանաբար առաջինն է օգտագործվել՝ ղեկավար կամ որևէ պատվիրակ նշանակելու համար։ Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու ազդեցության ներքո, որոշ երկրներում վերջապես հաստատվեց ամբողջ ձայների մեծամասնության պահանջը, և հայտնվեց երկու փուլով ընտրակարգը։ Նախկինում ընտրությունները կարող էին հիմնվել ընդհանուր համաձայնության սկզբունքի վրա, որպես հոգևոր ընտրության արտացոլում, և եկեղեցին քվեարկությունը մեկնաբանում էր որպես ֆունկցիա**,** ոչ թե իրավունք։ Փոքրամասնությունների ձայները, քանի որ նրանք փոքրամասնություն էին, միանշանակ սխալ էին համարվում և չէին կարող ներկայացնել օրինական տեսակետներ, ուստի ընդգծված համաձայությունը պարտադիր նպատակ էր։ Սա հատկապես կիրառելի էր եկեղեցական ընտրությունների ժամանակ, երբ փոքրամասնությունները կամ հապաղողները ստիպված էին միանալ մեծամասնությանը։ Այնուամենայնիվ, ավելի քաղաքականացված միջավայրերում՝ տարբեր մարդկանց ներգրավմամբ, ամբողջ համաձայնությամբ ընտրությունը թվում էր դժվար հասանելի։ Եկեղեցին աստիճանաբար անցավ ամբողջ ձայների մեծամասնության սկզբունքին, կամ նույնիսկ մասնագիտական մեծամասնության (օրինակ, կոնկլավի ժամանակ, կարդինալները ընտրում են պապին երկու երրորդ ձայների մեծամասնությամբ)՝ արտացոլելով անհասանելի համաձայության կարոտը։ Միջնադարն այն ժամանակ, քաղաքացիական իշխանությունները հաճախ դիմում էին եկեղեցուն ընտրությունների կազմակերպման համար, հատկապես համայնքների շրջանակներում։

Փուլերի թիվը և անհրաժեշտ ձայների շեմը սահմանվում էր օրենքով։ Օգտագործվել են նաև անսահմանափակ փուլերի համակարգեր, օրինակ՝ Հռոմի պապի ընտրություն կամ Ֆրանսիայի նախագահների ընտրություն՝ Երրորդ և Չորրորդ Հանրապետություններում։ Այսօր էլ Ֆրանսիայի խորհրդարանի երկու պալատների նախագահները ընտրվում են մեծամասնական երեք փուլով ընտրակարգով, ինչպես 1789-ին էր ընտրվում երրորդ կարգի ներկայացուցիչը Գլխավոր շտատներում։ Բայց այն, որ կարելի է ընտրել ընդհանուր մեծամասնությամբ ներկայացուցչի, սահմանափակելով երկրորդ փուլում մասնակցությունը առաջին փուլում առաջին երկու տեղերն զբաղեցրած թեկնածուներին, դարձրել է այս համակարգը քիչ կիրառելի՝ հիմնականում օգտագործվում էր միայն անուղղակի ընտրությունների համար։ Մեծամասնական ընտրակարգերը քննադատվում են որպես անարդար, և խորհրդարանական մարմինների ընտրության համար կիրառվում են միայն այն երկրներում, որտեղ ավանդաբար օգտագործվել են՝ նախկին բռնապետություն ունեցող երկրներում՝ Լատինական Ամերիկայում, Արևելյան Եվրոպայում կամ Աֆրիկայում, սովորաբար ընդունվում է համամասնական կամ խառը ընտրակարգ, ոչ թե լիովին մեծամասնական։ Եվրոպայում միայն Միացյալ Թագավորությունը և Ֆրանսիան շարունակում են ընտրել իրենց պատգամավորներին մեծամասնական միանձնյա ընտրակարգով։

#### Մեծամասնական ընտրակարգերի ազդեցություն քաղաքական համակարգի վրա
##### Քվեների անարդար վերածում մանդատների
Բացի ընտրատարածքների սահմանների ժամանակին չթարմացման և ջերիմենդերինգի (ընտրատարածքների շահարկված ձևափոխման) խնդիրներից, քվեների մանդատների վերածման գործընթացից՝ մեծամասնական տարբեր ընտրակարգերի շրջանակում, կարելի է անել մի շարք եզրակացություններ։ Կան հինգ երևույթներ, որոնք պարբերաբար դիտարկվում են․

* Քվեների քանակով առաջատար կուսակցությունը, որպես կանոն, մանդատների թվով դառնում է առավել գերիշխող․ սովորաբար սա անվանում են ընտրություններում առաջին տեղը զբաղեցրած կուսակցության հաղթանակի «ուժեղացում»։ Որքան յուրաքանչյուր ընտրատարածքում բաշխվող մանդատների միջին թիվը փոքր է, այնքան այդ ուժեղացումն ավելի մեծ է։
* Երրորդ ուժերը, այսինքն՝ այն կուսակցությունները, որոնք քվեների քանակով հաջորդում են երկրորդին, մանդատների բաշխման ժամանակ խիստ թերապահովված են իրենց ստացած քվեների ընդհանուր քաշին համեմատ։
* Քաղաքական ուժի մանդատային ներկայացվածությունը մեծապես կախված է նրա քվեների աշխարհագրական բաշխումից։ Եթե որևէ կուսակցություն որոշ տարածաշրջաններում հաղթում է մեծ առավելությամբ, իսկ այլ վայրերում մնում է սահմանային, այն կարող է ավելի լավ ներկայացված լինել, քան մի այլ կուսակցություն, որը ընդհանուր առմամբ ստացել է ավելի շատ քվե, բայց դրանք հավասարաչափ են բաշխված ամբողջ տարածքում։ Այս կանոնը կարող է նույնիսկ չեղարկել նախորդ երկու երևույթների ազդեցությունը։
* Այլընտրանքային կամ բազմատուր ընտրակարգերը մեծապես խթանում են ընտրական կոալիցիաների կամ գաղափարականորեն մոտ քաղաքական ուժերի միջև դաշինքների ձևավորումը, ինչը սահմանափակում է խոշոր կուսակցությանը միացած երրորդ ուժերի թերներկայացվածությունը։ Իսկ մեկուսացված երրորդ ուժերը, ընդհակառակը, խիստ տուժում են մանդատների բաշխման ընթացքում և կարող են նույնիսկ լիովին զրկվել ներկայացվածությունից։
* Ընտրողների իրավահավասարության սկզբունքը պահանջում է ընտրատարածքների միջև ժողովրդագրական համեմատելիություն և դրանցում բաշխվող մանդատների հավասար թիվ։ Յուրաքանչյուր ընտրատարածքին նրա բնակչության թվին համաչափ մանդատների հատկացումը կարող է փոխարինել այս կանոնին, հատկապես դաշնային պետությունների դեպքում։

Առաջատար կուսակցության մանդատային հաղթանակի ուժեղացման երևույթը հակված է ավելի ընդգծված լինել բազմանդամ ընտրակարգերի դեպքում, քան միանդամ համակարգերում։ Միևնույն ժամանակ, բազմանդամ ընտրակարգերը սովորաբար ավելի լավ են ապահովում ընտրողների իրավահավասարության սկզբունքը։ Բացի այդ, երկրամասը բազմաթիվ փոքր ընտրատարածքների բաժանելն ավելի հեշտ է, քան այն բաժանել մի քանի խոշոր շրջանների, հատկապես վարչատարածքային սահմանների (մարզեր, նահանգներ, դաշնային միավորներ և այլն) առկայության պայմաններում։ Ժամանակակից ժողովրդավարություններում առավել արդար ընտրակարգերի որոնումը հանգեցրել է նրան, որ բազմանդամ մեծամասնական ընտրակարգը գրեթե ամբողջությամբ դուրս է մղվել՝ իր տեղը զիջելով միանդամ համակարգերին։ Այնուամենայնիվ, բացառություն են կազմում Ֆրանսիայի համայնքային ընտրությունները՝ 3500-ից պակաս բնակչություն ունեցող համայնքներում։

##### Բևեռացում
Ցանկացած ներկայացուցչական ժողովրդավարությունում, անկախ ընտրակարգից, գոյություն ունի երկբևեռ դինամիկա, որը հակադրում է գործող կառավարության կողմնակիցներին և նրանց ընդդիմախոսներին։ Սակայն այս դինամիկան սովորաբար հակակշռվում է տարբեր գաղափարական, սոցիալական կամ հասարակական խմբերի գոյությամբ, որոնք տարանջատման դինամիկայի շրջանակում ձգտում են ներկայացված լինել ինքնուրույն ձևով։ Ընտրակարգը, թեև չի կարող ստեղծել երկբևեռ դինամիկան, այնուամենայնիվ կարող է ազդել դրա վրա և խթանել այն մեծամասնական ընտրակարգերի դեպքում։ Եթե ընտրազանգվածը համեմատաբար միատարր է, կարող է ձևավորվել իրական բևեռացված համակարգ։ Այս բևեռացումը կարող է արտահայտվել կամ երկկուսակցական համակարգի ձևով, կամ տարբեր քաղաքական ուժերի միավորման տեսքով՝ մեկ կամ մյուս կողմում։ Միացյալ Թագավորությունը, որը միշտ ընտրել է իր պատգամավորներին միատուր մեծամասնական միանդամ ընտրակարգով, գրեթե մշտապես ունեցել է ավելի կամ պակաս արտահայտված երկկուսակցական համակարգ։ 1945 թվականից ի վեր Լեյբորիստական կուսակցությունը մարմնավորում է բրիտանական ձախը, Պահպանողական կուսակցությունը՝ աջը, իսկ լիբերալները, ապա նրանց հաջորդած Լիբերալ-դեմոկրատները, որոնք ներկայացնում են քաղաքական դաշտի կենտրոնում գտնվող երրորդ ուժը, մշտապես մղվել են ծայրամաս, ինչի վկայությունն են նաև Մեծ Բրիտանիայի վերջին համընդհանուր ընտրությունների արդյունքները։

Սակայն բևեռացումը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի երկկուսակցական համակարգի ձևավորմանը։ Ֆրանսիայում՝ Հինգերորդ Հանրապետության ժամանակաշրջանում (որտեղ պատգամավորներն ընտրվում են երկփուլ մեծամասնական ընտրակարգով), քաղաքական ուժերը հաճախ եղել են բևեռացված․ ձախում՝ սոցիալիստներն ու կոմունիստները, իսկ աջում՝ գոլիստները և կենտրոն-աջը (որը սովորաբար կազմված էր երկու կամ երեք տարբեր փոքր քաղաքական խմբերից)։ UDF-ի ձևավորումը, որը միավորեց ոչ գոլիստական աջ ուժերը մեկ կուսակցության շրջանակում՝ RPR-ի կշիռը հավասարակշռելու նպատակով, որոշ ժամանակ Ֆրանսիան բերեց բևեռացման մի իրավիճակի, որն հիմնված էր չորս մոտավորապես հավասար ուժ ունեցող խոշոր կուսակցությունների վրա․ մի կողմում՝ Կոմունիստական կուսակցությունն ու Սոցիալիստական կուսակցությունը, մյուս կողմում՝ UDF-ն ու RPR-ը։ Այս իրավիճակը պահպանվեց մինչև 1981 թվականը, երբ Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցությունը (PCF) սկսեց կտրուկ թուլանալ՝ ի նպաստ Սոցիալիստական կուսակցության (PS), իսկ 2002 թվականին ձևավորվեց UMP-ն, որը համախմբեց ֆրանսիական աջի մեծ մասը։ Այդ ժամանակվանից կարելի է ասել, որ Ֆրանսիան միտում ունի շարժվելու դեպի երկկուսակցական համակարգ, քանի որ PS-ն ու UMP-ն միասին զբաղեցրել են Ազգային ժողովի մանդատների շուրջ 85 %-ը վերջին երկու օրենսդիր ժողովների ընթացքում։ Մնացած մանդատները գրեթե ամբողջությամբ բաժին են հասել այն կուսակցություններին, որոնք օգտվել են ընտրական համաձայնագրերից՝ այս կամ այն մեծ կուսակցության հետ։ Այդ պատճառով էլ հաճախ կարելի է տեսնել, որ մի փոքր կուսակցություն ավելի լավ է ներկայացված, քան մեկ ուրիշը, եթե վերջինս չունի բավարար չափով հզոր դաշնակիցներ։

##### Ռազմավարական քվեարկություն
Ընդհանրապես ընտրությունների ընթացքում ընտրողները քվեարկում են հիմնականում՝ հաշվի առնելով կառավարման (կառավարական) խնդիրները։ Այդ պատճառով նրանց անձնական ընտրության հնարավորությունը՝ կոնկրետ ընտրյալ ընտրելու հարցում, սահմանափակվում է, և առավել ևս այն դեպքում, երբ նրանք չեն կարող ընտրել այն կուսակցության թեկնածուին, որին գաղափարապես ամենամոտն են զգում։ Բազմամանդատ ընտրակարգերը բաց ցուցակներով թույլ են տալիս ընտրողներին արտահայտել իրենց նախապատվության աստիճանը այս կամ այն թեկնածուի նկատմամբ, սակայն դա որևէ կերպ չի խանգարում, որ վերջնարդյունքում հաղթի մեծամասնական տրամաբանությունը՝ պատժելով միջին կամ փոքր նշանակություն ունեցող կուսակցություններին։ Այսպիսով, «մարտավարական քվեարկության» սկզբունքը կարծես ամբողջությամբ կախված լինի մեծամասնական ընտրակարգով ընտրությունների կազմակերպումից․ ընտրողները խրախուսվում են իրենց ձայնը տալ այն թեկնածուին, որը ներկայացնում է իրենց անձնական քաղաքական հայացքներից ամենաքիչը հեռու քաղաքական ուժը։ Մեծամասնական ընտրակարգը, հատկապես մեկ փուլով, դրդում է ընտրողին ընտրել իր տեսանկյունից «ամենաքիչ վատ» թեկնածուին՝ նրանցից, ովքեր հաղթելու ամենաշատ հնարավորություններն ունեն․ այսպիսով նա քվեարկում է ռազմավարական կերպով՝ նախընտրելով թեկուզ ոչ լիարժեք գաղափարական ներկայացվածություն, քան ընդհանրապես որևէ ներկայացվածություն չունենալը։

Այնուամենայնիվ նկատվել է, որ ընտրողների վարքագիծը կարող է տարբեր լինել՝ կախված նրանից, թե գործ ունի մեկ փուլով, թե երկու փուլով մեծամասնական ընտրակարգի հետ։ Վերևում նկարագրված բևեռացման վերլուծությունները վերաբերում են կուսակցությունների ազդեցությանը ընտրվածների թվով, այլ ոչ թե ստացած ձայների քանակով։ Իրականում թվում է, որ երկփուլ մեծամասնական ընտրակարգերը շատ ավելի նպաստավոր են բազմակուսակցական համակարգի համար, քան դրանց մեկփուլ համարժեքները։ Մեծամասնական ընտրակարգերը հոգեբանական ազդեցություն ունեն ընտրողների վրա՝ դրդելով նրանց ռազմավարական քվեարկության։ Սակայն այդ ռազմավարական քվեարկությունը կարող է ամբողջովին տարբեր ձևեր ընդունել՝ կախված փուլերի քանակից։ Այսպես, մեկ փուլով ընտրակարգի դեպքում ընտրողները քվեարկում են «օգտակար» ձևով, այսինքն՝ ընտրում են այն թեկնածուին, որը հաղթելու ամենալուրջ հնարավորություններն ունի և միաժամանակ ամենամոտն է (կամ ամենաքիչ հեռուն) իրենց անձնական հայացքներից։ Իսկ երկու փուլով ընտրակարգի դեպքում ընտրողը հակված է առաջին փուլում ռազմավարական կերպով քվեարկել «փոքր» թեկնածուի օգտին, որը ավելի մոտ է իր գաղափարներին, որպեսզի «ուղերձ» հղի այն թեկնածուին, որը իր համոզմունքներից ամենաքիչն է հեռու և միևնույն ժամանակ հաղթելու իրական շանսեր ունի։ 2002 թվականի Ֆրանսիայի նախագահական ընտրությունների առաջին փուլի արդյունքները կատարյալ կերպով ցույց են տալիս այս երևույթը․ քաղաքական առաջարկը չափազանց լայն էր՝ տասնվեց թեկնածուով, ինչի հետևանքով ընտրողների ձայները ցրվեցին, և ոչ պակաս քան յոթ թեկնածու հաղթահարեցին 5 %–ի խորհրդանշական շեմը, մինչդեռ նրանցից ոչ մեկը չհասավ 20 %–ի։ Հետագա օրենսդիր ընտրությունները, թեև փոքր-ինչ ավելի մեղմ ձևով, հաստատեցին ձայների այս ցրվածության միտումը՝ միաժամանակ բացահայտելով մեծամասնական ընտրակարգերին բնորոշ մեխանիկական ազդեցությունները ձայների մանդատների վերածման ժամանակ (UMP-ն ստացավ մանդատների 61,5 %-ը՝ առաջին փուլում ունենալով ընդամենը 33,3 % ձայն)։

Միջազգային մակարդակում 1990 թվականից ի վեր մեկ փուլով մեծամասնական ընտրակարգով նախագահական ընտրություններ անցկացնող ժողովրդավարական երկրների և երկփուլ ընտրակարգ կիրառողների համեմատությունը բավական խոսուն է։ Այն վեց երկրներում, որտեղ կիրառվում է մեկ փուլով մեծամասնական միամանդատ ընտրակարգ, միջինում 2,7 թեկնածու է ստանում առնվազն 5 % ձայն, իսկ առաջին երկուսից դուրս մնացած բոլոր թեկնածուները միասին հավաքում են միջինում 12,1 % ձայն։ Մինչդեռ այն 39 երկրներում, որոնք կիրառում են երկփուլ մեծամասնական միամանդատ ընտրակարգ, միջինում 3,8 թեկնածու է ստանում առնվազն 5 %, իսկ առաջին երկուսից հետո դասավորված թեկնածուները միասին հավաքում են միջինում 28,4 % ձայն։ Դրանից կարելի է եզրակացնել, որ երկփուլ մեծամասնական ընտրակարգերը քվեարկության փուլում խրախուսում են քաղաքական փոշիացումը, սակայն մանդատների բաշխման ժամանակ նպաստում են բևեռացմանը կամ նույնիսկ երկկուսակցական համակարգին։ Դրանք, այսպիսով, գտնվում են միջանկյալ դիրքում համամասնական ներկայացուցչության միջև, որը խթանում է քաղաքական փոշիացումը նաև մանդատների բաշխման փուլում, և մեկ փուլով մեծամասնական ընտրակարգերի միջև, որոնք խրախուսում են «օգտակար քվեարկությունը» և նպաստում երկկուսակցականությանը։

Այնուամենայնիվ գոյություն ունեն երկու համակարգեր, որոնք հնարավորություն են տալիս անուղղակիորեն հակազդել այս երևույթներին։ Մինչև 1996 թվականը, երբ հանրաքվեով ներդրվեց երկփուլ մեծամասնական միամանդատ ընտրակարգը, Ուրուգվայի նախագահը ընտրվում էր շատ յուրահատուկ համակարգով։ Յուրաքանչյուր կուսակցություն (գործնականում հիմնականում երկուսն էին) կարող էր ներկայացնել այնքան թեկնածու, որքան ցանկանում էր։ Յուրաքանչյուր թեկնածուի ստացած ձայները գումարվում էին՝ պարզելու համար, թե որ կուսակցությունն է ընդհանուր առմամբ ստացել ամենաշատ ձայները․ ընտրված էր համարվում այն թեկնածուն, որը տվյալ հաղթող կուսակցության ներսում ստացել էր ամենաշատ ձայն։ Այսպիսով, ընտրողները պարտադրված չէին «օգտակար քվեարկության» և կարող էին ինքնուրույն ընտրել այն թեկնածուին, ում ցանկանում էին տեսնել ընտրված՝ նույն կուսակցության շրջանակում, ինչը թույլ էր տալիս խուսափել կուսակցության ակտիվիստների և ողջ ընտրազանգվածի միջև հակասություններից․ կուսակցությունը չէր կարող «թելադրել» իր թեկնածուին։

### Համամասնական ներկայացուցչություն
Հաշվի առնելով մեծամասնական կանոնի պարզությունը՝ այն մարդիկ, ովքեր ծանոթ չեն ընտրական համակարգերին, հաճախ զարմանում են, որ գոյություն ունեն այլ ընտրակարգեր ևս։ Համամասնական ներկայացուցչության (ՀՆ) հիմնական նպատակն է ապահովել ընտրական մարմնի բոլոր միտումների ներկայացվածությունը, հատկապես՝ փոքրամասնությունների, ինչով այն սկզբունքորեն հակադրվում է մեծամասնական ընտրակարգերին։ Փաստորեն խոսքը գնում է ընտրվող մի քանի մանդատների բաշխման մասին տարբեր քաղաքական ուժերի միջև՝ նրանց ընտրական կշռին համամասնորեն։ Սա ենթադրում է, որ քաղաքական ուժերը ներկայացնեն թեկնածուների ցուցակներ, որպեսզի ընտրողները կարողանան դրանց միջև ընտրություն կատարել։ Թեև տեխնիկապես հնարավոր է համամասնական ընտրակարգով ընտրություններ կազմակերպել ազգային մակարդակում, այն սովորաբար կիրառվում է մի քանի ընտրատարածքների շրջանակում, ինչպես դա արվում է մեծամասնական համակարգերի դեպքում։ Համամասնական ներկայացուցչությունը կարողացել է մեծամասնական ընտրակարգերի թերությունները վերածել իր առավելությունների, սակայն միևնույն ժամանակ այն կարող է դժվարություններ առաջացնել արդյունավետ կառավարում իրականացնելու ունակ քաղաքական մեծամասնության ձևավորման հարցում։

Պետք է նկատի ունենալ, որ համամասնական ներկայացուցչությունը չի հիմնվում մեկ միասնական կանոնի վրա, ինչպես դա մեծամասնական ընտրակարգերի դեպքում է։ Գոյություն ունեն հաշվարկի տարբեր մեթոդներ, որոնք՝ կախված ընտրատարածքների չափից և մանդատների բաշխմանը մասնակցելու համար սահմանված օրենսդրական շեմի մակարդակից, կարող են նպաստել կամ մեծ կուսակցություններին, կամ փոքրերին, իսկ երբեմն էլ միջին ուժերին։ Մինչ ժամանակակից իրական համամասնական համակարգերի ի հայտ գալը մշակվել էին փորձարարական, այսպես կոչված նախահամամասնական համակարգեր։ Ժամանակակից համամասնական համակարգերը ներառում են մանդատների բաշխման բարդ մեթոդներ, որոնք առաջին փուլում օգտագործում են ընտրական քվոտա, իսկ երկրորդ փուլում՝ մնացած մանդատների բաշխման հատուկ մեթոդներ, ինչպես նաև ավելի պարզ, մեկփուլ մեթոդներ, որոնք հիմնված են բաժանարարների շարքի վրա։

Համամասնական ներկայացուցչությունը, իր տարբեր ձևերով, լայնորեն գերակշռում է Եվրոպայում՝ ստորին պալատի ընտրությունների ժամանակ․ 2018 թվականի դրությամբ Եվրոպա համարվող 43 երկրներից 40-ում կիրառվում է համամասնական ընտրակարգ, իսկ այն չկիրառող երեք երկրներն են Ֆրանսիան, Միացյալ Թագավորությունը և Բելառուսը։

#### Կիսահամամասնական համակարգեր
Գոյություն ունեն մի շարք համակարգեր, որոնք սկզբունքորեն հիմնվում են մեծամասնական կանոնի վրա, սակայն տեխնիկապես հնարավորություն են տալիս՝ կախված հանգամանքներից, քիչ թե շատ արդար կերպով ապահովել փոքրամասնությունների ներկայացվածությունը։ Արենդ Լեյփհարտը դրանք բնութագրում է որպես «ցածր համամասնականությամբ համամասնականի անսովոր ձևեր», սակայն առավել հաճախ դրանք անվանվում են կիսահամամասնական կամ նախահամամասնական համակարգեր՝ հաշվի առնելով դրանց կարողությունը յուրովի համամասնական դարձնելու ընտրությունների արդյունքները։ Այս համակարգերի դեպքում ընտրողը ունի անհատականացված քվեարկության հնարավորություն․ նա քվեարկում է առանձին թեկնածուների օգտին, այլ ոչ թե ամբողջական կուսակցական ցուցակների։ Իրականում ընտրողը պետք է ընտրի մի քանի թեկնածու՝ անկախ նրանց քաղաքական պատկանելությունից, իր ընտրատարածքում առաջադրված բոլոր թեկնածուների շրջանակում։ Սովորաբար առանձնացնում են նախահամամասնական համակարգերի երեք հիմնական ձև։

##### Կուտակային քվեարկություն
Կուտակային կամ համամասնական գործակիցով քվեարկությունը մեծամասնական բազմաթեկնյա ընտրակարգի մի փոփոխություն է, որտեղ ընտրողը կարող է մի քանի ձայն տալ մեկ թեկնածուին։ Յուրաքանչյուր ընտրող ունի նույնքան ձայն, որքան նստավայր կա իր ընտրատարածքում, և ընտրվում են նրանք թեկնածուները, ովքեր ստացել են ամենաշատ ձայները՝ համապատասխան մասնաբաժնով ամբողջ ընտրության ընթացքում առկա նստավայրերի թվին։ Այս ընտրակարգը արդյունավետ է մեծ փոքրամասնությունների ներկայացվածության ապահովման համար, սակայն բավական անպատրաստելի է՝ տեխնիկապես հնարավոր է, որ ձայներով առաջատար քաղաքական ուժը չլինի առաջատար նստավայրերի թվով, եթե նրա ընտրողներն անհամաչափ կերպով քվեարկել են միայն մեկ թեկնածուի օգտին։ Կուտակային քվեարկությունը կիրառվել է ԱՄՆ Իլինոյս նահանգում 1870–1980 թվականներին, որտեղ ապահովել է բավականին համամասն հարաբերակցություն ձայների և նստավայրերի միջև երկու հիմնական կուսակցությունների համար։ Այն կիրառվել է նաև Շրի Լանկայի որոշ օրենսդիր ընտրատարածքներում 1946–1977 թվականներին՝ թույլ տալու որոշակի տեղաբաշխված փոքրամասնություններին խորհրդարանում ներկայացված լինել, քանի որ մեկտեկնյա մեծամասնական ընտրակարգը նրանց ամեն անգամ զրկում էր ներկայացուցչությունից։ Իրականում, նույնիսկ պոլարիզացված հասարակության դեպքում՝ երբ գոյություն ունի հոմոգեն մեծամասնություն և հոմոգեն փոքրամասնություն, կուտակային քվեարկությունը, մեծամասնական կանոնի հակառակմամբ, կանխում է մեծամասնության լիակատար տիրապետությունը (մեծամասնության տիրապետության տիրդրանիա)։ Տարբեր մեթոդներ, որոնք գործում են նույն սկզբունքով՝ կշռված քվեարկություն կոչվող մեթոդները, մշակվել են, սակայն մինչ այժմ չեն կիրառվել քաղաքական ընտրությունների համար։

##### Սահմանափակ քվեարկություն
Սահմանափակ քվեարկությունը կուտակային քվեարկության տարբերակ է, որը առաջին անգամ առաջարկվել է Նիկոլա դը Կոնդորսեի կողմից 1793 թվականին Կոնվենցիայում՝ առաջնային ժողովների գրասենյակի ընտրության համար։ Այստեղ ընտրողը ունի քիչ քվե, քան ընտրվելիք տեղերի թիվն է իր ընտրատարածքում, և նա չի կարող մի թեկնածուին մեկից ավելի քվե տալ։ Մի ժամանակ օգտագործվել է Մալթայում, Իսպանիայում և Պորտուգալիայում, սակայն այնտեղից այն հետագայում փոխարինվել է համամասն հանրապետականությամբ։ Այնուամենայնիվ, սահմանափակ քվեարկությունը դեռ կիրառվում է Իսպանիայում սենատորների ընտրության համար՝ չորս տեղերով ընտրատարածքներում, ընտրողի համար՝ երեք քվեի իրավունքով։

##### Անփոխանցելի եզակի քվեարկություն
Անփոխանցելի եզակի քվեարկությունը, որը Կոնդորսեի առաջարկն էր 1793 թվականին Կոնվենցիայում՝ ժյուրիի անդամների ընտրության համար, համակարգ է, որը հիմնված է սահմանափակ քվեարկության վրա, սակայն այստեղ ընտրողը ունի միայն մեկ քվե, անկախ նրանից, թե քանի տեղ է ընտրվելիք իր ընտրատարածքում։ Այս քվեարկությունը մեծացնում է քվեների և տեղերի համամասնությունը և պահպանվում է ընտրողի հավասարությունը քվեարկության առջև, ինչը այն դարձնում է ամենաարդարադատ ոչ համամասն ընտրակարգերի մեջ։ 1902-ից 1993 թվականներին օգտագործվել է Ճապոնիայում օրենսդիր մարմնի ընտրությունների համար, սակայն հետագայում փոխարինվել է խառը համակարգով։ Այն անվանվում է անփոխանցելի, քանի որ ընտրողը ունի միայն մեկ քվե, որը կարող է ծառայել միայն մեկ թեկնածուի ընտրությանը, ի տարբերություն փոխանցելի եզակի քվեարկության, որտեղ ընտրողն ունի մի քանի քվե, որոնք կարող են ծառայել մի քանի տարբեր թեկնածուների ընտրությանը։ Այս համակարգը պարտադրում է քաղաքական ուժերին ուշադրություն դարձնել, թե քանի թեկնածու են ներկայացնում յուրաքանչյուր ընտրատարածքում, և ինչպես ընտրողները կբաշխեն իրենց քվեները այդ տարբեր թեկնածուների միջև, ինչպես դա տեղի է ունենում կուտակային քվեարկության դեպքում։

#### Համամասն ընտրակարգեր
##### Միանգամյա փոխանցելի ձայների ընտրակարգ
Հար համակարգ կամ միանգամյա փոխանցելի ձայների համակարգը պատմության մեջ առաջին համամասն ընտրակարգն է։ Այն հիմնված է քվոտների մեթոդի վրա և առաջարկվել է Թոմաս Ռայթ Հիլի կողմից 1821 թ․՝ դեռևս հանրային քվեարկության շրջանակում։ 1855-ին այն հարմարեցվել է Դանիայում գաղտնի քվեարկության համար, իսկ 1857-ին Թոմաս Հարն այն տարածեց լայնորեն։ Այն կարելի է դիտարկել որպես փոփոխված համամասն տարբերակ «ընտրական այլընտրանքային» ձայների մեթոդի՝ անձնական թեկնածուների հիման վրա շրջաններում, որտեղ մանդատների թիվը մեծ չէ։ Ընտրողները դասավորում են թեկնածուներին իրենց նախընտրության կարգով։ Ենթադրենք, թեկնածուն անցնում է նախնական քվոտը, ապա նրա ավելորդ ձայները փոխանցվում են մյուս թեկնածուներին հաջորդ ընտրական նախասիրությունների հիման վրա՝ ապահովելով «փոխանցելի ձայների» սկզբունքը։ Այս համակարգը համադրում է անձնական թեկնածությունների իրավունքը, պարտադիր է դարձնում կուսակցություններին ցուցադրել իրենց համագործակցությունները ընտրողների առաջ՝ հստակ քվեարկության ուղեցույցներ տրամադրելով։ Միաժամանակ, համագործակցող կամ կոալիցիայում գտնվող կուսակցությունները մեծացնում են իրենց հաղթանակի հնարավորությունները, իսկ առանձին գործող կուսակցությունները տուժում են մանդատների բաշխման փուլում։

##### Բազմամանդատ համամասն ընտրակարգը
Սա ամենատարածված համամասն ընտրակարգն է, որի դեպքում ընտրողը քվեարկում է թեկնածուների ցուցակի համար։ Համակարգը իդեալական կլիներ, եթե համամասնության կիրառմամբ հնարավոր լիներ ստանալ ամբողջական թվով մանդատներ, սակայն դա հազվադեպ է լինում։ Այդ պատճառով անհրաժեշտ է կիրառել մոտակա ամբողջ թվի շրջում։ Այս շրջումը կարող է իրականացվել տարբեր մեթոդներով։

###### Բաժնման մեթոդներ՝ կվոտիենտի հիման վրա
Այս համակարգերի աշխատանքի հիմքում կվոտիենտի հասկացությունն է։ Գործընթացը կայանում է հետևյալում.

* Առաջին փուլում, երբ բաժանվում են մանդատները, յուրաքանչյուր քաղաքական ուժ ստանում է այնպիսի թիվ մանդատներ, որքան անգամ նրա ձայները ամբողջությամբ պարունակում են կվոտիենտը։ Օրինակ, եթե մի ցուցակ ստացել է ձայներ, որոնք պարունակում են կվոտիենտի 4 անգամ, ապա այն ստանում է 4 մանդատ։ Սա կոչվում է պլանային՝ ամբողջական կվոտիենտի համաձայն մանդատների հատկացում։
* Առաջին բաժանման այս փուլից հետո շատ հավանական է, որ մի շարք մանդատներ չեն հատկացվել, քանի որ տարբեր կուսակցությունների ձայները բավարար չեն լրիվ կվոտիենտի մի քանի անգամ ստանալու համար։ Այդ մանդատները բաժանվում են մնացած ձայների առավելագույն չափ ունեցող ցուցակների միջև, այսինքն՝ այն կուսակցությունները, որոնց ձայները մնացել են չօգտագործված առաջին փուլում, ստանում են մնացած մանդատները։

Այսպիսով, առաջին փուլում յուրաքանչյուր քաղաքական ուժի ստացած մանդատների թիվը հավասար է ամբողջ թիվին, որը ստացվում է հաշվելու միջոցով՝ կուսակցության ձայներ բաժանված կվոտիենտով, նշվում է որպես *(V/Q)*։ Մնացած մանդատները հանձնվում են այն ցուցակներին, որոնց ձայների և արդեն ստացած մանդատների բազմապատիկի տարբերությունը ամենամեծն է, այսինքն՝ *V - (S×Q)։*

Կվոտիենտը որոշելու համար գոյություն ունեն հիմնականում չորս մեթոդ։

# Հարիի կվոտիենտը ամենատարածվածն է։ Այն հավասար է՝ հաշվարկված ձայների ընդհանուր թիվը բաժանել մանդատների ընդհանուր թվի վրա, *Q = V/S*։
# Դրուպի կվոտիենտը ստացվում է՝ հաշվարկված ձայների ընդհանուր թիվը բաժանել մանդատների թվի վրա, ավելացնելով 1, և արդյունքը միշտ կլորացվում է հաջորդ ամբողջ թիվը։                   *Q=[V/(S+1)]+1*։ Այս կվոտիենտը շատ ցածր է և երբեմն հնարավորություն է տալիս առաջին փուլում ամբողջ մանդատները հատկացնել։
# Իմպերիալ կվոտիենտը և բարեփոխած իմպերիալ կվոտիենտը, որոնց դեպքում բաժանումն իրականացվում է մանդատների թվի վրա, ավելացնելով համապատասխանաբար 2 կամ 3։

Ցանկացած օրինակների համար կօգտագործվի Հարի կվոտիենտը, որը կհասնի 14,750 (118,000 / 8)։ Մնացած մանդատների բաժանման երկու հիմնական մեթոդ կա.

Ամենախոշոր մնացորդների մեթոդը՝ սկզբում օգտագործվում է պարզ կվոտիենտը, իսկ հետո մնացած մանդատները բաժանվում են ըստ մնացորդների մեծության՝ ստանալու առավելագույն ձայներ ունեցող ցուցակները։ Այս մեթոդը նպաստավոր է փոքր կուսակցությունների համար։ Այն երբեմն հանգեցնում է մաթեմատիկական հակասությունների, օրինակ՝ Ալաբամայի պարադոքսի, որը կապված է ձայների մնացորդների անորոշ փոփոխությունների հետ։

Ընդամենը 8 մանդատ կա տրամադրելու

Ջեֆերսոնի ամենաբարձր միջին ցուցանիշի մեթոդով՝ սկզբում կիրառվում է պարզ կվոտիենտը, բայց երկրորդ փուլում, մնացած յուրաքանչյուր մանդատը հաջորդաբար հատկացվում է յուրաքանչյուր ցուցակին արդեն ստացածներից բացի։ Այս երկրորդ բաժանումը կատարվում է միջին ձայների ամենաբարձր ցուցանիշի հիման վրա (մանդատը հատկացվում է այն ցուցակին, որը ներկայացնում է տվյալ մանդատի համար ամենաբարձր ձայների միջին ցուցանիշը)։ Այս մեթոդը ակնհայտորեն նպաստում է մեծ կուսակցություններին, երևույթ, որը, այնուամենայնիվ, ուժեղանում է այն տարածքում, որտեղ կիրառվում է՝ կապված հասանելի մանդատների թվի հետ. որքան քիչ են բաժանվելիք մանդատները, այնքան ավելի մեծ են օգուտ ստանում մեծ կուսակցությունները։

Ընդամենը 8 մանդատ կա տրամադրելու

###### Բաժանման մեթոդներ՝ բաժանարարների միջոցով
Վիկտոր Դոնթ մաթեմատիկի կողմից առաջարկված մեթոդը՝ ամենաբարձր միջին ցուցանիշով, տալիս է նույն արդյունքները և գործընթացի նույն ազդեցությունները, ինչ Ջեֆերսոնի մեթոդը, սակայն ներկայիս տարբերակում շատ ավելի պարզ է։ Այս մեթոդում օգտագործվում է բաժանարարների շարք, որը համապատասխանում է ամբողջ թվերի հաջորդականությանը՝ 1, 2, 3, 4 և այլն։ Իրականում յուրաքանչյուր ցուցակի ստացած ձայները բաժանվում են յուրաքանչյուր ամբողջ թվով, և մանդատները հատկացվում են ամենաբարձր միջին ցուցանիշ ունեցող ցուցակներին։ Ամեն անգամ, երբ մի ցուցակ ունի առավելագույն միջին ցուցանիշ, այն ստանում է մեկ մանդատ։

Ընդհանուր առմամբ 8 մանդատ է բաժանվելու Հաստատված թվերը ներկայացնում են ամենաբարձր միջին ցուցանիշները

Սենթ-Լագուեն մեթոդը՝ ամենաբարձր միջին ցուցանիշով՝ 1910 թվականին ֆրանսիացի մաթեմատիկոս Անդրե Սենթ-Լագուեն առաջարկել է մեթոդ, որը գործում է ամբողջությամբ նույն կերպ, ինչ Դոնթի մեթոդը, սակայն տարբերությունը նրանում է, որ օգտագործվում է բաժանարարների շարք՝ 1, 3, 5, 7 և այլն։ Այս մեթոդը ավելի պակաս անօրինական է փոքր կուսակցությունների համար և չի առաջացնում մաթեմատիկական պարադոքսներ։ Այն օգտագործվում է Նորվեգիայում, Շվեդիայում և Դանիայում։ Վերջին երկու երկրները նաև փոփոխել են առաջին բաժանարարը (1-ի փոխարեն 1,4), որպեսզի նվազեցնեն փոքր կուսակցությունների ազդեցությունը և փաստացի միջին կուսակցություններին առավելություն տան։

Ընդհանուր առմամբ 8 մանդատ է բաժանվելու Հաստատված թվերը ներկայացնում են ամենաբարձր միջին ցուցանիշները

#### Համամասնական փոխհատուցող համակարգեր
Այս համակարգերի նպատակն պարզ է՝ ապահովել հնարավորինս ճշգրիտ ներկայացուցչություն՝ բաժանելով որոշակի թիվ փոխհատուցող մանդատներ այն քաղաքական ուժերին, որոնք շրջանի քվեարկությամբ պակաս ներկայացված են։ Գոյություն ունեն հիմնականում երկու կատեգորիա․

##### Մանդատների հատկացման երկու մակարդակով համամասնական համակարգեր
Համամասնորեն փոխհատուցող համակարգերը սովորաբար գործում են այսպես՝ մանդատների հատկացման փոխհատուցման սկզբունքով լայն աշխարհագրական տարածքներում, այնուհետև, երբ շրջանային համամասն համակարգով մանդատները բաժանվել են։ Փոխհատուցող մանդատները բաժանվում են նույն շրջաններում մանդատների բաժանման համար չօգտագործված ձայների մնացորդների հիման վրա։ Փոխհատուցող մանդատները կարող են լինել՝ այն մանդատները, որոնք չի հաջողվել հատկացնել կվոտիենտով շրջաններում, կամ նախորոշված թիվ մանդատների, որոնք նախատեսված են փոխհատուցման համար։

1946-ից 1993 թվականներին Իտալիան օգտագործում էր նման համակարգ իր պատգամավորների ընտրության համար։ Այն ժամանակ պետք էր բաժանել 630 մանդատ 31 հիմնական շրջաններում՝ իմպերալ կվոտիենտի հիման վրա։ Մանդատները, որոնք չհաջողվեց հատկացնել առաջին մեթոդով, ապա բաժանվում էին ազգային մակարդակով՝ մնացորդների ամբողջական հաշվարկի հիման վրա, ամենաբարձր մնացորդների մեթոդով։ Այս համակարգը ապահովում էր շատ բարձր համամասնություն՝ ընտրական օրենքը չէր տալիս պահանջ մանդատ ստանալու համար որևէ նվազագույն ձայների շեմ։ Փոքր կուսակցությունները սովորաբար ամբողջությամբ ներկայացված էին, մինչդեռ մեծ կուսակցությունները կարող էին ստանալ միայն շատ փոքր չափով մանդատների ավելացում իրենց ձայների հաղթանակի դիմաց։ Նման համակարգ է օգտագործվում 1919 թվականից Բելգիայում՝ նույնպես պատգամավորների ընտրության համար․ մանդատները բաժանվում են շրջանների վրա պարզ կվոտիենտով, և այն մանդատները, որոնք չհաջողվեց բաժանել այս մեթոդով, բաժանվում են մարզային մակարդակով՝ մնացորդների հիման վրա, օգտագործելով Դոնթի մեթոդը։

Դանիան և Շվեդիան օգտագործում են այլ համակարգ։ Ընդհանուր մանդատների մի մասը պահպանվում է շրջանային քվեարկության համար, իսկ մնացած մանդատների մասը բաժանվում է ազգային մակարդակով՝ տարբեր քաղաքական ուժերի մնացորդների ձայների հիման վրա, որոնք մանդատ ստանալու համար կարող են լինել։ Դանիայում, բացի Ֆարերյան կղզիների և Գրենլանդիայի ներկայացնող 4 պատգամավորներից, 135 պատգամավոր ընտրվում են համամասնությամբ 17 շրջաններում, ապա 40 պատգամավոր բաժանվում են ազգային մակարդակով՝ տարբեր կուսակցությունների ձայների հիման վրա, որոնք չեն ապահովել բավարար մանդատներ շրջաններում՝ համեմատած նրանց ընդհանուր ձայների քանակին։ Շվեդիայում 29 շրջաններում ընտրվում են 310 պատգամավոր, ապա 39 պատգամավոր բաժանվում են ազգային մակարդակում փոխհատուցող մանդատների հիման վրա՝ նույն ձևով, ինչպես Դանիայում։ 2006 թվականի Շվեդիայի և 2007 թվականի Դանիայի ընտրությունների արդյունքները թույլ են տալիս չափել այդ համակարգերի համամասնության աստիճանը։ Վերջապես նշենք, որ այս երկու երկրներում՝ չնայած մեծ բազմակուսակցականությանը, քաղաքական համակարգը բնութագրվում է քաղաքական ուժերի երկկողմանիությամբ, ինչը ապահովում է կառավարության լավ կայունություն։

##### Հիբրիդային համակարգեր՝ համամասնական նպատակով

Սրանք ոչ ավելի և ոչ պակաս այն համակարգերն են, որոնք համադրում են մեծամասնային ընտրակարգը և փոխհատուցող համամասնական ընտրակարգը։ Իրականում սա որոշ առումով հակառակն է մեծամասնության նպատակով հիբրիդային ընտրակարգերի։ Մասնավորապես, պատգամավորների մի մասը, սովորաբար կեսը, ընտրվում է մեծամասնության ընտրակարգով, ապա այս առաջին բաժանման արդյունքում առաջացած ձայների և մանդատների վատ համընկնումը ուղղվում է մնացած մանդատները համամասնական սկզբունքով բաժանելով, հաշվի առնելով տարբեր կուսակցությունների պակաս ներկայացվածության աստիճանը։ Գործնականում սա համարվում է մեծամասնական-համամասնական հիբրիդային համակարգ, սակայն իրականում այն ամբողջովին համամասնական է։

1949 թվականից Գերմանիան օգտագործում է նման համակարգ Բունդեսթագի պատգամավորների ընտրության համար։ Դաշնային ընտրությունների ժամանակ մանդատների կեսը ընտրվում է մեկ տուրով միանձնյա մեծամասնության ընտրակարգով, իսկ մյուս կեսը՝ փոխհատուցող համամասնական սկզբունքով։ Նույնիսկ ընտրողները ունեն փաստացի երկու ձայն․ մեկը՝ ընտրելու մեծամասնության թեկնածուին, և մյուսը՝ ընտրելու կուսակցության ցուցակը։ Համամասնական բաժանումը կատարվում է երկրամասերի մասշտաբով, այսպես շտկվում է միանձնյա ընտրակարգի պատճառով առաջացած երրորդ կողմի կուսակցությունների պակաս ներկայացվածությունը։ Երկրորդ ձայնը, այն է՝ կուսակցությունների ցուցակների համար, որոշում է Բունդեսթագի վերջնական կազմը․ բաժանումը ամբողջությամբ համամասնական է, նույնիսկ այն դեպքում, երբ պատգամավորների կեսը ընտրվել է մեծամասնության ընտրակարգով։ Սակայն հնարավոր է, որ որոշ կուսակցություններ յուրաքանչյուր երկրամասում ունենան ընտրված մանդատների թիվ, որը գերազանցում է այն, ինչ համամասնական ներկայացվածության դեպքում պետք է ստանային։ Այդ դեպքում նրանք պահպանում են իրենց լրացուցիչ մանդատները և, վերջիվերջո, ունեն ընդհանուր ավելի մեծ թվով ընտրվածներ, քան կարող էին ունենալ համամասնական սկզբունքով։ Այս պարագայում Գերմանիայի համակարգն ունի փոքր չափով մեծամասնության տարր։ Այնուամենայնիվ պետք է հիշել, որ սա անոմալիա է, որը ընդունված է իրավաբանորեն և մնում է սահմանափակ՝ անկախ ընտրությունից։ Այս երևույթը գործնականում չի ազդում համակարգի համամասնական նպատակին։ Դաշնային տարբեր ընտրությունների մանրամասն արդյունքների վերլուծությունը թույլ է տալիս լրիվ գնահատել հիմնական տարբերությունները՝ մեծամասնության և համամասնական համակարգերի միջև։

Ինչպես ցույց են տալիս 2005 թվականի ընտրությունների արդյունքները, տարբեր կուսակցությունների ստացած մանդատների բաժինը շատ մոտ է նրանց ստացած երկրորդ ձայների բաժնին։ Այս օրինակը, բացի այդ, հնարավորություն է տալիս ընդգծել ընտրողների վարքագիծը՝ կախված իրենց առաջարկվող ընտրակարգից․ այդպես, FDP-ի կենտրոնամետներն ու էկոլոգիստները ունեն զգալիորեն ավելի շատ երկրորդ ձայներ, քան շրջանային քվեարկության ձայներ։ Ընդհակառակը, սոցիալ-դեմոկրատներն ու քրիստոնյա-դեմոկրատները մեծամասնական ընտրակարգում ունեն ավելի շատ ձայներ, քան համամասնականում։ Հետևաբար, օգտակար քվեն իրականում իսկապես ազդում է ընտրողի ընտրության վրա։

#### Նախընտրողական քվեարկություն
Համամասնական ներկայացուցչությունը լիովին համատեղելի է այն փաստի հետ, որ ընտրողին թույլատրվի անձնապես ընտրել իր ընտրյալին։ Ցուցակային համակարգերը իրականում ընտրողներին հնարավորություն են տալիս արտահայտել իրենց նախընտրությունը մեկ կամ մի քանի թեկնածուների նկատմամբ՝ այն ցուցակի շրջանակում, որի օգտին նրանք քվեարկում են, եթե նման ընթացակարգը նախատեսված է ընտրական օրենքով։ Գոյություն ունեն մանդատների անհատական հատկացման մի քանի մեթոդներ (նշելով, որ դրանցից առաջինը իրականում այդպիսին չէ)․

* *Փակ նախապես դասավորված ցուցակ*․ ցուցակում թեկնածուների հերթականությունը սահմանվում է մինչև քվեարկությունը, և ընտրողները չեն կարող այն փոփոխել։ Ինչպես միանձնյա մեծամասնական ընտրակարգերի դեպքում, սա այն համակարգն է, որը ամենամեծ կշիռն է տալիս քաղաքական կուսակցություններին իրենց թեկնածուների ընտրության հարցում։ Այն կիրառվում է մասնավորապես Իսպանիայում, Պորտուգալիայում և Գերմանիայում՝ համամասնական ընտրակարգով ընտրվող պատգամավորների կեսի համար։
* *Բաց, բայց նախապես դասավորված ցուցակը*․ այս դեպքում ընտրողները կարող են փոխել այն ցուցակի թեկնածուների հերթականությունը, որի օգտին քվեարկում են, սակայն եթե նրանք դա չեն անում, համարվում է, որ հաստատում են նախապես սահմանված հերթականությունը։ Այս համակարգը կիրառվում է Ավստրիայում, Բելգիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում և Նիդերլանդներում։
* *Ազատ ցուցակը*․ այստեղ որևէ նախապես սահմանված հերթականություն չկա, և ընտրողները կարող են արտահայտել իրենց նախընտրությունը մեկ,甚至 երկու թեկնածուի նկատմամբ այն ցուցակից, որի օգտին քվեարկում են։ Այսպիսով, ընտրողը ընտրում է կուսակցությունը և այն թեկնածուին, ում ցանկանում է տեսնել այդ կուսակցությունը ներկայացնող ընտրյալի դերում։ Սակայն հնարավոր չէ ընդգրկել թեկնածուներ այլ ցուցակներից։
* *Ֆիննական համակարգը*․ Ֆինլանդիայի խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ յուրաքանչյուր կուսակցություն կարող է յուրաքանչյուր ընտրատարածքում ներկայացնել այնքան թեկնածու, որքան ցանկանում է։ Ընտրողները քվեարկում են անմիջապես թեկնածուների օգտին, ապա ձայների հաշվարկից հետո նույն կուսակցական պատկանելություն ունեցող թեկնածուների ձայները գումարվում են, և մանդատների բաշխումը կատարվում է համամասնական սկզբունքով՝ տարբեր կուսակցությունների միջև (Hondt-ի մեթոդով)։ Ընտրվում են այն թեկնածուները, որոնք անհատապես ստացել են ամենաշատ ձայները։ Այս յուրահատուկ համակարգը ընտրողին տալիս է ընտրության շատ լայն հնարավորություն․ եթե նա ցանկանում է քվեարկել կոնկրետ կուսակցության օգտին, կարող է ընտրել թեկնածու այդ կուսակցության կողմից առաջադրված անսահմանափակ թվով անձանցից։
* *Հագենբախ-Բիշոֆի համակարգը*․ ընտրողները ունեն այնքան ձայն, որքան մանդատ կա բաժանելու իրենց ընտրատարածքում։ Նրանք կարող են քվեարկել տարբեր ցուցակների թեկնածուների օգտին և իրավունք ունեն իրենց մի քանի ձայնը կենտրոնացնելու մեկ թեկնածուի վրա։ Այնուհետև մանդատների բաշխումը կատարվում է նույն կերպ, ինչպես ֆիննական համակարգում։ Կիրառվում է միայն Լյուքսեմբուրգում և Շվեյցարիայում, որտեղ այն առաջարկվել է պրոֆեսոր Հագենբախ-Բիշոֆի կողմից 19-րդ դարի վերջում, այս համակարգը ընտրողին տալիս է իր ներկայացուցիչների ընտրության ամենամեծ հնարավոր ազատությունը։ Նա կարող է արտահայտել իր նախընտրությունը միաժամանակ մի քանի տարբեր թեկնածուների և մի քանի տարբեր կուսակցությունների նկատմամբ՝ ցանկության դեպքում դասակարգելով նրանց։ Սակայն այն առաջացնող երկար և բարդ հաշվարկները կարող են խոչընդոտ հանդիսանալ դրա կիրառման համար ավելի մեծ բնակչություն ունեցող երկրներում։

Վերջին չորս մեթոդները միտված են ապացուցելու, որ համամասնական ընտրակարգը կարող է միաժամանակ ապահովել ձայների արդար փոխակերպումը մանդատների և ընտրողի իրական ընտրության հաշվառումը ներկայացվող թեկնածուների միջև։

#### Ըստ համամասնականության աստիճանի դասակարգում
Ինչպես տեսանք, համամասնական ընտրակարգով մանդատների բաշխման տարբեր մեթոդները կարող են ունենալ տարբեր ազդեցություններ։ Որքան դրանք ավելի նպաստավոր են մեծ կուսակցությունների և ավելի անբարենպաստ՝ փոքր կուսակցությունների համար, այնքան դրանք պակաս համամասնական են։ Քաղաքագետ Ի. Նիկոլակոպուլոսը այս մեթոդները դասակարգել է երկու չափանիշների համադրության հիման վրա՝ *սահմանափակող ազդեցության* և *խեղաթյուրող ազդեցության*։ Առաջին ազդեցությունը հաշվի է առնում այն ընտրողների բաժինը, որոնք քվեարկել են ներկայացվածությունից զրկված կուսակցությունների օգտին, իսկ երկրորդը վերաբերում է մանդատներ ստացող քաղաքական ուժերի գեր ներկայացվածության կամ թերներկայացվածության չափին։ Նրա վերլուծությունները նրան հանգեցրել են համամասնական համակարգերը դասակարգելու երեք առանձին կատեգորիաների մեջ․

* Համամասնական համակարգեր, որոնք առաջացնում են շատ թույլ սահմանափակող և խեղաթյուրող ազդեցություններ։ Այն ժամանակ, երբ հեղինակը գրում էր (1989), այդպիսի համակարգեր էին իտալականը, դանիականը, նիդեռլանդականը, բելգիականը և ավստրիականը։
* Համամասնական համակարգեր, որոնք բնութագրվում են ուժեղ սահմանափակող և թույլ խեղաթյուրող ազդեցությամբ։ Այս կատեգորիայի մեջ մտնում են այն համակարգերը, որոնք նախատեսում են մանդատներ ստանալու համար անհրաժեշտ նվազագույն շեմ, միաժամանակ ապահովելով շատ համամասնական բաշխում այդ շեմը հաղթահարած քաղաքական ուժերի համար։ Է. Նիկոլակոպուլոսը որպես օրինակ նշում էր Գերմանիան և Շվեդիան։
* Վերջապես, մնում են այն համամասնական համակարգերը, որոնցում երկու ազդեցությունները ունեն հավասար նշանակություն։ Դրանք համամասնական բաշխման ամենաքիչ համամասնական մեթոդներն են։ Այս տիպի համակարգ կիրառող երկրներում օրենսդրությունը սովորաբար նախատեսում է փոքր մագնիտուդ ունեցող ընտրատարածքներ, որտեղ մանդատները բաշխվում են Դոնթի մեթոդով, ինչպես նաև կիրառվում է ներկայացվածության նվազագույն շեմ։ Շվեյցարիան, Ֆինլանդիան և Իսպանիան, ի թիվս այլոց, մտնում են այս կատեգորիայի մեջ։

Թ․ Դիամանտոպուլոսը այս տարբեր չափանիշների հիման վրա կազմել է ավելի ընդգրկուն դասակարգում՝ հաշվի առնելով առավել ֆունկցիոնալ գործոններ։ Նա տարբերակում է չորս կատեգորիա, որոնք բաշխված են երկու մեծ ընտանիքների մեջ։

##### Ֆունկցիոնալ համամասնական համակարգեր
Չնայած իրենց քիչ թե շատ արտահայտված տարբերություններին, այս երեք կատեգորիաները ունեն մի ընդհանուր բնութագիր՝ անուղղակիորեն կանխել միակուսակցական խորհրդարանական մեծամասնությունների ձևավորումը, նույնիսկ եթե դրանք այդ նպատակին չեն ձգտում նույն ուժգնությամբ։ Հետևաբար, դրանք սկզբունքորեն հարմար են այն երկրների համար, որտեղ կառավարական դաշինքների ձևավորումը ընդունելի է քաղաքական դասի կողմից ընդհանուր առմամբ։ Դրանք ակնհայտորեն չեն նպաստում քաղաքական համակարգի երկկուսակցական կառուցվածքին և ուղղված են բազմակուսակցական խորհրդարանական համակարգի ձևավորմանը։ Վերջապես հիշեցնենք, որ բոլոր դեպքերում համամասնական ներկայացուցչությունը լիովին համատեղելի է քաղաքական դաշտի բևեռացման հետ։
* *Ինտեգրալ համամասնական համակարգերը* միավորում են հնարավորինս ամենաարդար ընտրական համակարգերը, որոնք չեն նախատեսում ներկայացվածության որևէ նշանակալի շեմ (օրինակ՝ 1 %) և թույլ են տալիս մանդատների բաշխում միակ ազգային ընտրատարածքում։ Այդպիսին է, մասնավորապես, Իսրայելի համակարգը։ Կարող են նաև գործ ունենալ համակարգեր, որոնք օգտագործում են շատ բարձր մանդատայնություն ունեցող ընտրատարածքներ (յուրաքանչյուր ընտրատարածքում առնվազն քսան մանդատ), որոնցում մանդատների բաշխումն իրականացվում է առանձնապես արդար մեթոդով (օրինակ՝ Սենթ-Լագյուի կամ ամենամեծ մնացորդների մեթոդներով) և նախատեսում են համամասնական ուղղիչ մեխանիզմ, ինչպես դա արվում է, օրինակ, Դանիայում։ Այս համակարգերի նպատակն է հասնել այն բանին, որ տարբեր կուսակցությունների կողմից ստացված ընտրվածների տոկոսները լինեն հնարավորինս մոտ նրանց ստացած ձայների տոկոսներին։ Ըստ Թանասիս Դիամանտոպուլոսի՝ այս կատեգորիային պատկանող համամասնական համակարգերն են այն համակարգերը, *«որոնցում որևէ քաղաքական ուժ չի լինում գերկայացված կամ թերկայացված ավելի քան երեք կետով և առավելագույնը՝ 10 %-ով իր ընտրական տոկոսի համեմատությամբ»*։ Մաթեմատիկական տեսանկյունից համամասնականության ընդհանուր աստիճանը պետք է լինի հինգ կետից ցածր՝ ըստ Լուսմոր–Հենբիի ցուցչի, կամ 2,25 կետից ցածր՝ ըստ Գալագերի ցուցչի։ Այս համակարգերը, որոնք հնարավորություն են տալիս նույնիսկ ամենափոքր կուսակցություններին ստանալ թեկուզ մեկ պատգամավոր, անխուսափելիորեն խրախուսում են ձայների մասնատումը, իսկ երբեմն նաև քաղաքական դաշտի բեկ ֆրագմենտացիան։ Իրոք, ընտրողները որևէ կերպ չեն խրախուսվում «մարտավարական քվեարկության», իսկ կուսակցությունները, լինելով միմյանցից լիովին անկախ, կարող են թեկնածուներ առաջադրել ամենուր՝ գրեթե վստահ լինելով, որ անգամ աննշան արդյունքով կհայտնվեն խորհրդարանում։
* Ընտրովի համամասնական համակարգերը ներառում են այն համակարգերը, որոնք մանդատների բաշխմանը մասնակցելու համար սահմանում են արտահայտված ձայների զգալի շեմ, որը պետք է հաղթահարվի։ Այդ շեմը սովորաբար գտնվում է 3–5 % միջակայքում։ Այս համակարգերը անխուսափելիորեն հանգեցնում են այն բանին, որ շեմից ցածր ձայներ ստացած կուսակցությունները զրկվում են որևէ ներկայացվածությունից, կամ առնվազն ենթարկվում են խիստ թերներկայացման, եթե նախատեսված են մանդատների բաշխման մի քանի մակարդակներ։ Այնուամենայնիվ, շեմը հաղթահարած քաղաքական ուժերի միջև մանդատների բաշխումը մնում է բարձր աստիճանի համամասնական, ինչպես դա ցույց են տալիս գերմանական և շվեդական օրինակները։ Գերմանիայում համամասնական բաշխմանը մասնակցելու համար անհրաժեշտ է կամ ազգային մակարդակով ստանալ արտահայտված ձայների առնվազն 5 %-ը, կամ մեծամասնական ընտրակարգով ընտրել առնվազն երեք պատգամավոր (տես վերոնշյալ բացատրությունները)։ Շվեդիայում անհրաժեշտ է հաղթահարել կամ ազգային մակարդակով 4 % շեմը, կամ ընտրատարածքի մակարդակով՝ 12 % շեմը։ 2006 թվականին այս կանոնը հանգեցրեց նրան, որ Շվեդական դեմոկրատները (ծայրահեղ աջ), որոնք ազգային մակարդակով ստացել էին գրեթե 3 % ձայներ, չկարողացան մուտք գործել Ռիքսդագ (Շվեդիայի խորհրդարան)։
* Հարաբերականացված համամասնական համակարգերը ներառում են այն ընտրակարգերը, որոնք առաջացնում են ոչ աննշան շեղումներ տարբեր քաղաքական ուժերի ստացած ձայների բաժնի և նրանց հատկացված մանդատների բաժնի միջև։ Այդ ազդեցությունը, որպես կանոն, բավարար չէ մեկ քաղաքական ուժի կողմից խորհրդարանական մեծամասնության ձևավորումն ապահովելու համար, եթե, իհարկե, տվյալ ուժը երկրի մասշտաբով մեծամասնություն չի կազմում ձայների մեջ։ Դիամանտոպուլոսի համաձայն՝ խոսքը վերաբերում է այն համակարգերին, *«որոնք որևէ քաղաքական ուժի համար չեն առաջացնում մանդատների գերկայացում կամ թերներկայացում վեց տոկոսային կետից ավելի, ինչպես նաև առավելագույնը 20 % շեղում՝ համեմատած նրա ընտրական տոկոսին»*։ Այս պայմաններում ընդհանուր անհամամասնականության աստիճանը, ըստ Լուզմոր–Հենբիի ինդեքսի, գտնվում է վեցից տասը կետի, իսկ ըստ Գալագերի ինդեքսի՝ 2,5–3,5 կետի սահմաններում։ Նախորդում հիշատակվածների նման նույն ընտրական շեմի կիրառման պարագայում մի շարք համակարգեր կարող են առաջացնել նման ազդեցություններ, մասնավորապես՝ ամենամեծ մնացորդների մեթոդով մանդատների բաշխումը՝ Դրուպի քվոտայի կիրառմամբ, միջինում տասը մանդատ տրամադրող ընտրատարածքներում, Դոնթի մեթոդով բաշխումը՝ միջինում տասնհինգ մանդատ ունեցող ընտրատարածքներում, Սենթ-Լագյուի փոփոխված մեթոդով (առաջին բաժանարար՝ 1,4) բաշխումը՝ միջինում տասը մանդատ ունեցող ընտրատարածքներում, կամ էլ մանդատների բաշխման բազմամակարդակ որևէ համակարգ, որն այս կամ այն ձևով առավելություն է տալիս մեծ կուսակցություններին, և հնարավոր է՝ նաև միջին չափի կուսակցություններին։

##### Մեծամասնական միտում ունեցող համամասնական համակարգեր
Այս տեսակի համամասնական համակարգերի քաղաքական նպատակը հակառակն է վերևում նշվածների նպատակին։ Այստեղ նպատակն է հեշտացնել միակուսակցական կառավարական մեծամասնությունների ձևավորումը՝ միաժամանակ որոշ չափով ապահովելով փոքրամասնություն կազմող քաղաքական ուժերի ինքնուրույն խորհրդարանական ներկայացվածությունը։ Այս «ցածր համամասնականությամբ համամասնական համակարգերը» պետք է, հետևաբար, անուղղակիորեն նպաստեն ամենաշատ ձայներ ստացած կուսակցության գերկայացվածությանը։ Թանասիս Դիամանտոպուլոսի կարծիքով՝ այդ գերկայացվածությունը չպետք է գերազանցի տասը կետը, *«ինչը կարելի է համարել համամասնական համակարգ ունեցող երկրում քաղաքականապես ընդունելի առավելագույն շեմ»*։ Այս համակարգերի դեպքում այն քաղաքական ուժը, որը ընդհանուր առմամբ ստանում է արտահայտված ձայների առնվազն 40 %-ը, գործնականում ապահովում է խորհրդարանում բացարձակ մեծամասնություն՝ պայմանով, որ այն ունենա նկատելի առավելություն իր հիմնական մրցակցի նկատմամբ։

Առնվազն 3 կամ 4 % ընտրական շեմի հետ համակցված՝ այս նպատակին հասնելու համար կարող են կիրառվել հետևյալ համակարգերը․ Դոնթի մեթոդը՝ կիրառված միջինում առավելագույնը 7 մանդատ ապահովող ընտրատարածքներում (ինչպես Իսպանիայում), կամ մանդատների բաշխման բազմաստիճան համակարգ, որտեղ վերին մակարդակների բոլոր մանդատները վերապահված են խոշոր կուսակցություններին։ Վերջին դեպքում տարբեր մակարդակներում տարբեր ընտրական շեմերի սահմանումը կարող է վճռորոշ դեր ունենալ։ Մեծամասնական միտում ունեցող համամասնական համակարգերը առաջացնում են խառը համակարգերին շատ մոտ ազդեցություններ, ինչի պատճառով Թ. Դիամանտոպուլոսը այս երկու ընտրակարգերի ընտանիքները դասում է մեկ լայն կատեգորիայի մեջ՝ այսպես կոչված «միջանկյալ համակարգերի» շարքում։

#### Պատմական զարգացում
19-րդ դարի կեսերին, հենվելով մաթեմատիկոսների այն աշխատանքների վրա, որոնք փորձել էին մշակել տարբեր համամասնական բանաձևեր՝ ձայները մանդատների վերածելու համար, մի շարք քաղաքական փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Թոմաս Հեյրը և Ջոն Ստյուարտ Միլը, առաջ քաշեցին համամասնականության գաղափարը։ Այդ պահից սկսած՝ Եվրոպայի տարբեր երկրներում ի հայտ եկան այս նոր ընտրակարգին նպաստող շարժումներ, որոնք ի վերջո՝ գոնե մասնակիորեն, գրավեցին քաղաքական դասի ուշադրությունը։ Համամասնական ներկայացուցչության ակունքները հին են։ Դեռևս 1846 թվականին մտածող Վիկտոր Կոնսիդերանը մշակել էր համամասնական ընտրակարգի ամենավաղ օրինակներից մեկը՝ Ժնև քաղաքի հիմնադիր ժողովի անդամների ընտրության համար։ Սակայն միայն 1855 թվականին համամասնական ներկայացուցչությունը առաջին անգամ կիրառվեց ազգային խորհրդարանականների ընտրության համար․ այդ թվականին Դանիայում գործարկվեց Կառլ Անդրեայի մշակած ոչ փոխանցվող մեկ ձայնի համակարգը՝ պատգամավորների երկու երրորդի ընտրության համար։ Այդ ժամանակ իր տեսակով եզակի այս համակարգը գործեց մինչև 1866 թվականը։ Այնուհետև պետք էր սպասել մինչև 1895 թվականը, որպեսզի Բելգիան ընդհանրացնի համամասնական ներկայացուցչությունը՝ սկզբում կանտոնական ընտրությունների համար (1895), ապա՝ խորհրդարանական ընտրությունների համար (1899), կիրառելով մաթեմատիկոս Վիկտոր Դոնթի կողմից 1885 թվականին մշակված մեթոդը։ Շվեյցարիայի որոշ կանտոններում և Սերբիայում (քվեաթերթիկների փոխարեն գնդիկների կիրառմամբ) կատարված այլ փորձերից հետո համամասնական ներկայացուցչությունը 1900-ականների սկզբին սկսեց կիրառվել նաև մի շարք այլ երկրներում։

Համամասնական ներկայացուցչության կողմնակիցները սովորաբար ունեցել են երկու տեսակի հիմնավորումներ։ Մի կողմից՝ մեծամասնական համակարգի անարդարությունը, որը թույլ չի տալիս, որ փոքրամասնությունները ներկայացված լինեն օրենսդիր ժողովներում։ Մյուս կողմից՝ համամասնական ներկայացուցչության կարողությունը՝ նպաստելու կոալիցիոն կառավարությունների ձևավորմանը՝ բազմակուսակցական խորհրդարանական մեծամասնության հիման վրա, որոնք ավելի չափավոր և ավելի համաձայնական են, քան միակուսակցական կառավարությունները։ Անցյալ դարի սկզբին պահպանողական կամ բուրժուական շրջանակներից ծագած կուսակցությունները եռանդորեն պաշտպանում էին այս ընտրակարգը՝ ենթադրելով, որ համամասնական ներկայացուցչությունը կկարողանա զսպել բանվորական շարժման աճը, որը մեծամասնական ընտրակարգի պայմաններում կարող էր ձայների հարաբերական մեծամասնությամբ ստանալ մանդատների բացարձակ մեծամասնություն։ Շատ երկրներում ընտրական իրավունքի ընդլայնումը նպաստեց այս գաղափարների տարածմանը․ համամասնական շարժումը իր գագաթնակետին հասավ 19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարի սկզբում։

Այդ շրջանում մի շարք երկրներ հրաժարվեցին մեծամասնական համակարգերից՝ հօգուտ համամասնական բանաձևերի։ 1920-ական թվականներին այս նոր ընտրակարգը գրավել էր բազմաթիվ եվրոպական ժողովրդավարություններ․ Գերմանիան, Ավստրիան, Բելգիան, Դանիան, Ֆինլանդիան, Ֆրանսիան, Իռլանդիան, Իտալիան, Լյուքսեմբուրգը, Մալթան, Նորվեգիան, Նիդերլանդները, Շվեդիան և Շվեյցարիան այդ ժամանակ ընտրել էին համամասնական ներկայացուցչությունը իրենց պատգամավորների ընտրության համար։ Սակայն այս հաջողությունը կարճատև էր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո համամասնական ներկայացուցչությունը որոշների կողմից քննադատվեց՝ Գերմանիայում Նացիոնալ-սոցիալիստական կուսակցության վերելքին նպաստելու համար։ Այդ ժամանակ մեղադրվում էր համամասնական համակարգի ցածր ընտրական շեմը, որը թույլ էր տալիս նոր հակաժողովրդավարական ուժերին բավական արագ մուտք գործել խորհրդարանի ստորին պալատ։ Դրանք, ինչպես ավանդական կուսակցությունները, հնարավորություն ունեին տարածելու իրենց գաղափարները՝ ունենալով մի հարթակ, որտեղ կարող էին աստիճանաբար կառուցվել և ամրապնդվել։ Բացի այդ, 1930–1940-ական թվականներին ուժեղ բազմակուսակցությամբ որոշ երկրներում նկատված կառավարական անկայունությունը ևս վարկաբեկեց համամասնական համակարգը որոշների աչքում, որոնք այն նույնացնում էին քաղաքական դաշտի չափազանց մեծ մասնատման հետ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, հետևաբար, համամասնական ներկայացուցչությունը որոշ ժամանակով մոռացության մատնվեց արևմտյան ժողովրդավարությունների կողմից։ Միայն 1990-ական թվականներին այն կրկին ձեռք բերեց վստահություն այս տարածաշրջանում, հատկապես հասարակության բազմազանությունը առավել լավ ներկայացնելու աճող մտահոգության համատեքստում։ Սակայն այս ընտրակարգի նկատմամբ քննադատությունները շարունակվեցին։ Այդ պայմաններում հետաքրքիր դարձավ փորձել համադրել համամասնական ներկայացուցչության առավելությունները այլ ընտրակարգերի առավելությունների հետ, մասնավորապես՝ միամանդատ մեծամասնական քվեարկության։ Այսպես աստիճանաբար ի հայտ եկան խառը համակարգեր Գերմանիայում, Իտալիայում, Նիդերլանդներում, ինչպես նաև Ճապոնիայում։

#### Համամասնական ներկայացուցչության ազդեցությունը քաղաքական համակարգի վրա
##### Հարաբերություններ համամասնական ներկայացուցչության, բազմակուսակցականության և կառավարական անկայունության միջև
Թեև տեխնիկապես համամասնական ներկայացուցչությունը կարող է հանգեցնել խորհրդակցական ժողովների քաղաքական ավելի մեծ հատվածականացման, քան մեծամասնական ընտրակարգերը, քանի որ այն արդար ներկայացվածություն է ապահովում երրորդ կուսակցությունների համար և չի գերկայացնում խոշոր ուժերին, այնուամենայնիվ համամասնական ներկայացուցչությունը ինքնին ավտոմատ կերպով չի հանգեցնում քաղաքական դասի փլուզման և պարտադիր չէ, որ դառնա կառավարական անկայունության գործոն։ Այս բացասական համբավը նրան վերագրվել է Գերմանիայի Վայմարյան հանրապետության, ապա նաև Ֆրանսիայի Չորրորդ Հանրապետության անկումից հետո, որոնք երկուսն էլ պատգամավորների ընտրության համար օգտագործում էին խիստ համամասնական համակարգեր։ Սակայն այս երկու փաստարկները պետք է մեղմացվեն մի շարք կարևոր հանգամանքներով։ Մի կողմից՝ Վայմարյան հանրապետությանը նախորդած կառավարական կայունությունը մեծապես պայմանավորված էր ռեժիմի կայսերական և խիստ ոչ ժողովրդավարական բնույթով։ Մյուս կողմից՝ Ֆրանսիայի Երրորդ Հանրապետության տարբեր օրենսդիր ժողովների կազմը, չնայած պատգամավորների ընտրությանը երկփուլ միանդամ մեծամասնական ընտրակարգով, նույնքան խառը էր, եթե ոչ ավելի, քան Չորրորդ Հանրապետության երեք օրենսդիր ժողովների կազմը։ Կարելի է նույնիսկ ասել, որ համամասնական ներկայացուցչության ընտրովի տարբերակը, որն օգտագործվել էր Չորրորդ Հանրապետության երկու Սահմանադիր ժողովների և առաջին Ազգային ժողովի ընտրությունների ժամանակ, եթե և չապահովեց իրական կառավարական կայունություն, ապա գոնե հնարավորություն տվեց որոշակի կարգ հաստատել ֆրանսիական քաղաքական համակարգում․ ընտրողները իրենց ձայների շուրջ երեք քառորդը տվել էին երեք խոշոր կուսակցություններին՝ ՖԿԿ-ին (PCF), ՄԺՇ-ին (MRP) և ՍՖԻՕ-ին (SFIO)։ Բացի այդ, Հինգերորդ Հանրապետության առաջին օրենսդիր ժողովը, որի անդամները ամբողջությամբ ընտրվել էին երկփուլ միանդամ մեծամասնական ընտրակարգով, նույնքան տարաբնույթ կազմ ուներ, որքան նախորդ ռեժիմի օրենսդիր ժողովները։

Image:France Chambre des deputes 1928.png|**1928 (<abbr>III<sup>e</sup></abbr>)** 
Image:France Chambre des deputes 1932.png|**1932 (<abbr>III<sup>e</sup></abbr>)**
Image:France Chambre des deputes 1936.png|**1936 (<abbr>III<sup>e</sup></abbr>)** 
Image:Assemblée-nationale-1946-2.png|**1946  (<abbr>IV<sup>e</sup></abbr>)** 
Image:Assemblée-nationale-1951.png|**1951 (<abbr>IV<sup>e</sup></abbr>)** 
Image:Assemblée-nationale-1956.png|**1956 (<abbr>IV<sup>e</sup></abbr>)** 
Image:Assemblée nationale Ie législature.png|**1958 (<abbr>V<sup>e</sup></abbr>)** 



Բազմակուսակցականությունը, հետևաբար, կախված չէ կամ առնվազն կախված չէ միայն կիրառվող ընտրակարգից։ Մյուս կողմից՝ համամասնական ներկայացուցչությունը լիովին համատեղելի է երկկուսակցական համակարգի հետ․ դրա վառ օրինակն Իսպանիան է, որտեղ երկու խոշոր կուսակցությունները՝ Սոցիալիստական կուսակցությունը և Ժողովրդական կուսակցությունը, մինչև 2015 թվականը միասին զբաղեցնում էին ստորին պալատի մանդատների մոտ 90 %-ը, իսկ մնացած մանդատները բաժին էին ընկնում փոքր տարածաշրջանային կուսակցություններին, որոնց ընտրազանգվածը խիստ տեղայնացված է։ Ինքը՝ բազմակուսակցականությունը, պարտադիր չէ, որ լինի կառավարական անկայունության գործոն․ սկանդինավյան երկրները (Շվեդիա, Նորվեգիա, Դանիա) բնութագրվում են շատ ուժեղ բազմակուսակցականությամբ, սակայն այն հստակորեն մեղմվում է քաղաքական դաշտի գրեթե անսասան բևեռացմամբ՝ հիմնված աջ/ձախ բաժանման վրա, և դա՝ չնայած նրանց ընտրակարգերի խիստ համամասնական բնույթին։ Արդյունքում ձևավորվում է կանոնավոր և ամուր կառավարական կայունություն, որը հնարավորություն է տալիս կառավարությունների ղեկավարներին առանց ընդհատման մնալ իշխանության ավելի քան տասը տարի։

Այնուամենայնիվ, երբ պայմանները դա թույլ են տալիս, ակնհայտ է դարձել, որ ամբողջական համամասնական ներկայացուցչությունը կարող է նպաստել, եթե ոչ անմիջականորեն առաջացնել, մշտական և կանոնավոր կառավարական անկայունություն։ 1945-ից 1993 թվականներին Իտալիայում կիրառվող խիստ համամասնական համակարգը, որը զուրկ էր ընտրական շեմից, թույլ էր տալիս նույնիսկ շատ փոքր արդյունքներ ստացած կուսակցություններին առնվազն մեկ պատգամավոր ուղարկել խորհրդարան։ Երկու խոշոր կուսակցություններ՝ Քրիստոնեա-դեմոկրատիան (DC) և, ավելի փոքր չափով, Իտալիայի կոմունիստական կուսակցությունը, ստանում էին մանդատների մեծ մասը, իսկ մնացած մանդատները բաժին էին ընկնում մի քանի միջին և բազմաթիվ փոքր կուսակցությունների, որոնց մեծ մասը գտնվում էր քաղաքական դաշտի կենտրոնում։ DC-ն մինչև իր անհետացումը մնացել է բոլոր կառավարությունների ղեկավար կուսակցությունը՝ դաշինքի մեջ մտնելով փոքր կուսակցությունների հետ։ Կառավարությունները, որոնք վստահ էին իրենց կարճատև գոյությանը, ստիպված էին շարունակական ջանքեր գործադրել՝ խորհրդարանում իրենց մեծամասնության ամբողջականությունը պահպանելու համար՝ անհամար զիջումների և բանակցությունների գնով, ինչը խոչընդոտում էր նրանց գործունեությունը։ Ամբողջական համամասնական համակարգը, քաղաքական դասի խիստ մասնատվածության և խորհրդարանականների կողմից օրենքների ընդունման ժամանակ գաղտնի քվեարկության կանոնի հետ համատեղ, նպաստել է Իտալիայի Առաջին Հանրապետության ինստիտուտների կաթվածահարությանը։ Այնուամենայնիվ նշենք, որ, ինչպես Ֆրանսիայում Երրորդ և Չորրորդ Հանրապետությունների ժամանակ, կառավարությունները հաճախ էին տապալվում, սակայն քաղաքական գործիչների կազմը քիչ էր փոխվում․ հազվադեպ չէր, որ նույն անձը տարբեր հաջորդական կառավարություններում զբաղեցներ նախարարական պաշտոններ։ 1993 թվականից ի վեր Իտալիան իր պատգամավորների ընտրության համար դիմում է խառը համակարգերի, ինչը նպաստել է քաղաքական դաշտի բևեռացմանը, սակայն միայն շատ վերջերս է թույլ տվել բազմակուսակցականության նկատելի նվազում (որը 1993 թվականին սրվել էր «Մաքուր ձեռքեր» գործողության հետևանքով) և որը դեռևս պատասխանատու է վերջին կառավարական ճգնաժամի համար։

##### «Բանալինային» (չարնիեր) կուսակցություններ
Երբ տարբեր քաղաքական ուժերի միջև ձայների բաշխումը թույլատրվում է, համամասնական ներկայացուցչությունը կարող է նպաստել «բանալինային» կուսակցությունների նշանակության աճին, որոնք հաճախ ունեն կենտրոնամետ դիրքորոշում։ Այդպես էր, մասնավորապես, Քրիստոնեա-դեմոկրատիան Իտալիայում՝ մինչև 1994 թվականը երկրի գլխավոր քաղաքական կուսակցությունը, որը անփոխարինելի դերակատար էր կառավարական կոալիցիաների ձևավորման ընթացքում։ Գերմանիայում համեմատաբար նման իրավիճակ էր մինչև 1998 թվականը․ Ազատ դեմոկրատական կուսակցությունը (FDP)՝ փոքր կենտրոնամետ ուժ, երկար ժամանակ եղել է միակ կուսակցությունը, որը SPD-ի և CDU/CSU բլոկի կողքին կարողանում էր մուտք գործել խորհրդարան։ Քանի որ Գերմանիան կիրառում է խիստ համամասնական համակարգ, երկու խոշոր կուսակցություններից որևէ մեկի համար, եթե այն չստանար արտահայտված ձայների բացարձակ մեծամասնությունը, անհնար էր ձևավորել կառավարություն առանց FDP-ի աջակցության։ Եթե Միացյալ Թագավորությունը կիրառեր նման համակարգ, Լիբերալ-դեմոկրատները շատ հաճախ կհայտնվեին այդ չափազանց շահավետ՝ «աջակցող ուժի» դիրքում, որը գրեթե ինքնուրույն կսահմաներ ընտրություններից հետո ձևավորվող նոր մեծամասնության ուղղվածությունը։ 2007 թվականի Ֆրանսիայի օրենսդրական ընտրությունների ժամանակ Ժողովրդավարական շարժման ի հայտ գալը, հնարավոր է, նման արդյունքների հանգեցներ, եթե Ֆրանսիան նույնպես իր պատգամավորներին ընտրեր համամասնական ներկայացուցչությամբ։

Այս երևույթը որոշ մեծամասնական ընտրակարգերի կողմնակիցների ստիպում է պնդել, թե համամասնական ներկայացուցչությունը կարող է այդ կենտրոնամետ կուսակցություններին տալ չափազանց մեծ դեր՝ համեմատած նրանց իրական ընտրական ազդեցության հետ։ Սակայն այս փաստարկը ինքնին բավարար չէ, քանի որ բանալինային կուսակցությունները իրենց դաշինքային ռազմավարության մեջ նույնպես պարտավոր են հաշվի առնել հասարակական կարծիքը։ Օրինակ՝ 1982 թվականին FDP-ն ավարտեց SPD-ի հետ 13-ամյա դաշինքը՝ վերջինիս տեղական ընտրություններում գրանցած աղետալի արդյունքների պատճառով, և ձևավորեց նոր կենտրոնա-աջ կոալիցիա CDU-ի հետ, որի ներկայացուցիչները գերմանացիների մեծամասնության կողմից նախընտրելի էին դարձել՝ հասարակական աջակցությունը կորցրած կառավարության փոխարեն։ Քանի որ FDP-ն երբեք չի ունեցել գերիշխող դիրք, այն երբեք չի զբաղեցրել կառավարության ղեկավարի պաշտոնը․ դերերի բաշխումն այսպիսով մնում է արդար և հավասարակշռված։

Ընդհանրապես այս կենտրոնամետ կուսակցություններին վերագրվում է միջնորդական և զսպող դեր, որը նրանք չեն կարող ունենալ մեծամասնական համակարգի շրջանակում, որտեղ գերակշռում են երկբևեռությունը և հակամարտության տրամաբանությունը։ Նրանք կարող են կանխել այն իրավիճակները, երբ որևէ կուսակցություն, հիմնվելով մանդատների բացարձակ մեծամասնության վրա, որը ստացել է ընտրողների հարաբերական մեծամասնությունից, ամբողջ բնակչությանը պարտադրի չափազանց կտրուկ քաղաքականություններ։ Այսպիսով, համամասնական ներկայացուցչությունը կարող է բանալինային կուսակցություններին տալ ծայրահեղ միջոցների դեմ զսպիչ դեր։

##### Սահմանային շեմերի դերակատարություն
Համամասնական ներկայացումը, ինչպես նաև մեծամասնական ընտրակարգերը, համատեղելի են թեկնածության համար սահմանված շեմերի հետ։ Համամասնական համակարգերը սովորաբար ուղեկցվում են այնպիսի շեմերով, որոնք պարտադիր են անցնելու համար՝ մանդատների բաշխման հասնելու համար։ Շեմը կարող է սահմանվել ազգային մակարդակում (օրինակ՝ Գերմանիայում ընտրողների ընդհանուր քվեների 5%-ը՝ շրջանների համամասնական բաշխման իրավունք ստանալու համար), կամ շրջանային մակարդակում (1986-ին Ֆրանսիայում պատգամավորները ընտրվում էին միայն այն ցուցակների հիման վրա, որոնք հավաքել էին ընտրողների առնվազն 5%-ը)։ Նույն ժամանակ մի շարք երկրներ օգտագործում են երկու տեսակի շեմերը միաժամանակ․ Շվեդիայում կուսակցությունը կարող է մանդատ ստանալ՝ ստանալով 4% ընտրողների քվեների ազգային մակարդակում կամ 12% մեկ ընտրատարածքում։

Շեմերը հիմնականում ծառայում են քաղաքական խտացման (ֆրագմենտացիայի) սահմանափակմանը։ Այնուամենայնիվ, եթե շեմերը չափազանց բարձր են կամ քաղաքական խտացումը չափազանց ուժեղ է, դրանք կարող են վտանգել ընտրված խորհրդարանի լեգիտիմությունը։ Օրինակ՝ Թուրքիայում շեմը ազգային մակարդակում 10% է, ինչը 2002 և 2007 թվականներին փաստացի զրկեց քուրդ համայնքին ներկայացուցչությունից, քանի որ նրանց միակ ընտրված թեկնածուները հանդես էին գալիս առանց կուսակցական էթիկետի։ 2002-ին շեմը հաղթահարեցին միայն երկու կուսակցություններ՝ ԱԿՊ և ՀԺԿ, որոնք միասին հավաքել էին ընտրողների մոտ 54%-ը՝ երկրի ամբողջ տարածքում։ Այս երեւույթը նոր չէ․ Բուլղարիայում, 1992-ի ընտրությունների ժամանակ ընտրողների գրեթե մեկ քառորդը զրկվել է ներկայացուցչությունից՝ նույնիսկ ազգային մակարդակի 4%-անոց շեմի պատճառով։

1993-ին, Լեհաստանի պատգամավորները ընտրվեցին համամասնական համակարգով՝ կուսակցությունների համար 5% և կոալիցիաների համար 8% շեմերով՝ ազգային մակարդակում։ Նպատակն էր պայքարել քաղաքական խտացման դեմ, որը թույլ էր տվել նախորդ ընտրություններում 19 կուսակցությունների մուտքը խորհրդարան, իսկ ամենամեծն ունեցել էր ընդամենը 12,3% քվե։ Այս միջոցի ազդեցությունը աղետալի էր․ քաղաքական խտացումը պահպանվեց, և 35% քվեներ ամբողջությամբ դուրս մնացին ներկայացուցչությունից։ Նախկին կոմունիստական Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը և նրա դաշնակիցները 460 մանդատներից 300-ը ստացան, երբ հավաքել էին ընդամենը 36% քվե։ Այսպիսով, շեմերի նման անցանկալի ազդեցությունները կարող են համամասնական ներկայացումը դարձնել նույնիսկ ավելի անարդար, քան մեծամասնական ընտրակարգերը, ուստի դրանք պետք է օգտագործվեն զգուշությամբ։ Սակայն պետք է նշել, որ արևմտյան ժողովրդավարություններում նման երևույթներ երբեք չեն դիտարկվել, որտեղ սովորաբար սահմանվում է 4–5%-անոց շեմ։

### Խառը համակարգեր
Խառը ընտրակարգերը միավորում են ինչպես համամասնական, այնպես էլ մեծամասնական կողմերը ընտրվող ներկայացուցիչների ընտրության մեթոդում։ Չնայած մեծ մասամբ բավականին նոր են, դրանք դեռ հազվադեպ են հանդիպում և շատ քիչ կիրառվում են համամբաշխ կամ ամբողջությամբ մեծամասնական համակարգերի համեմատ։ Ընդհանուր առմամբ, դրանք քննադատվում են իրենց բարդության համար։ Այնուամենայնիվ, պատգամավորների ընտրության համար խառը համակարգերի կիրառությունը զգալիորեն աճել է Ասիայում և Արևելյան Եվրոպայում ժողովրդավարացման ալիքների ժամանակ։ Այսօր Հարավային Կորեան, Թայվանը, Վրաստանը, Հունգարիան և Ռուսաստանը կիրառել են խառը ընտրակարգեր այդ ժամանակաշրջաններում։ Իտալիան և Ճապոնիան օգտվում են դրանցից 1990-ականներից։ Սակայն խառը համակարգերի այս վերջին հաջողությունը չի վերացնում դրանց թույլ կողմերը։

Օրինակ, Բուլղարիան հրաժարվել է իր խառը ընտրակարգից և 1991 թվականից անցել համամասնական ներկայացուցչության։ Հարավային Կորեան 1988 թվականին զգալիորեն ուժեղացրել է իր համակարգի մեծամասնական կողմը։ Ռուսաստանը նույնպես հրաժարվել է իր խառը համակարգից 2007-ին և անցել ամբողջությամբ համամասնական համակարգի։ Խառը ընտրակարգերը շարունակում են բարեհաջող գործածվել մեծ արևմտաեվրոպական ժողովրդավարություններում․ Ֆրանսիան և Իտալիան դրանք օգտագործում են տարբեր տեսակի ներկայացուցիչների ընտրության համար։ Այս վերջին ընդլայնումը ցույց է տալիս օրենսդիրների ցանկությունը գտնել համակարգեր, որոնք միաժամանակ օգտվում են և մեծամասնական, և համամասնական ընտրակարգերի առավելություններից։ Միևնույն ժամանակ, ընտրական երկար ժամանակաշրջանների տվյալների բացակայությունը դժվարացնում է խառը համակարգերի իրական ազդեցության վերլուծությունը քաղաքական կյանքում և այն մասին, թե ինչպես են տարբեր քաղաքական ուժերը հարմարվում դրանց։ Հիշատակի արժանի է, որ մեծամասնական և համամասնական ազդեցությունների կարևորությունը շատ է տարբերվում՝ կախված այն նստատեղերի բաժնից, որոնք վերաբերում են յուրաքանչյուր կողմին։ Մեծամասնական ազդեցությունը գերակշռում է միայն այն ընտրակարգերում, որոնք ուղղված են մեծամասնական արդյունքի ապահովմանը, և երաշխավորում են հաղթողի համար խորհրդարանում նստատեղերի բացարձակ մեծամասնությունը։

Խառը համակարգերը միատարր խմբավորում չեն, և դրանց հետ կապված կանոնների ճկունությունը թույլ է տալիս օրենսդիրին սահմանել խառը ընտրակարգի շատ լայն բազմազան ձևեր։

#### Աշխարհագրականորեն խառը համակարգեր
Այս համակարգերը համատեղում են մեկ անձի, կամ մի քանի անձանց ընտրությամբ մաքսիմում փոքր պատգամավորական թվով շրջաններում անցկացվող մեծամասնական ընտրակարգը և ավելի մեծ պատգամավորական թվով շրջաններում կիրառվող համամասնական ներկայացուցչությունը: Այսպիսով, դրանք կարող են հավասարակշռել ձայների հաղթանակի արդյունքում առաջացող սեղանների (մանդատների) ընդլայնումը՝ մեծամասնական ընտրակարգի միջոցով, և միաժամանակ ապահովել փոքրամասնությունների ներկայացուցչությունը՝ համամասնական համակարգի միջոցով: Այնուամենայնիվ, այս տեսակի ընտրակարգն ունի վտանգավոր առանձնահատկություններ այն առումով, թե որքանով է կազմը ներկայացուցչական ու օրինական ընտրված: Փոքր բնակչությամբ շրջանները սովորաբար ընդգրկում են գյուղական տարածքներ, մինչդեռ խիտ բնակեցված շրջանները կենտրոնացված են քաղաքային բնակչության մեջ: Գյուղական շրջաններում լավ հաստատված քաղաքական կուսակցությունը կարող է հաղթել մեծամասնության ընտրակարգով շատ մանդատներ, մինչդեռ քաղաքային շրջաններում ավելի լավ հաստատված կուսակցությունը չի կարող օգտվել իր ձայների հաղթանակի հիման վրա մանդատների ընդլայնումից, քանի որ այն մանդատներ կստանա միայն այն շրջաններում, որտեղ գործում է համամասնական ներկայացուցչությունը:

Նման համակարգ կիրառվել է Իսլանդիայում 1930-ականներին՝ պատգամավորների ընտրության ժամանակ: Գյուղական շրջաններում լավ հիմնավորված ագրարները հաճախ ապահովում էին մանդատների առավելություն, նույնիսկ եթե նրանց ձայները երկրի ընդհանուր մակարդակում փոքր էին: Հակառակ օրինակ են պահպանողականները, որոնք, չնայած հաղթանակի ակնառու ձայներին, մարգինալացվում էին ժողովում, քանի որ նրանց ընտրողները կենտրոնացված էին Ռեյկյավիկում, որտեղ պատգամավորները ընտրվում էին համամասնական ընտրակարգով: Իսլանդիայի պատգամավորները այժմ ամբողջությամբ ընտրվում են համամասնական ներկայացուցչությամբ 1959 թվականից: Նմանատիպ համակարգ է կիրառվում նաև Ֆրանսիայի սենատորների ընտրության համար՝ Հինգերորդ հանրապետության հաստատվելուց հետո: Գավառները, որտեղ ընտրվում է 4-ից պակաս սենատոր, ընտրում են մեծամասնական ընտրակարգով, իսկ մյուսները՝ համամասնական: 1959 թվականից սկսած, աջ և կենտրոն-աջ քաղաքական ուժերը միշտ ունեցել են սենատում հարմարավետ մեծամասնություն, քանի որ տեղական խորհրդի ներկայացուցիչները՝ հիմնականում աջակողմյան, կազմում են 95% ընտրական մարմնի: Այստեղ ևս գյուղական շրջանների բնակչությունը, որը սովորաբար ավելի պահպանողական է, հեշտացնում է աջ կուսակցությունների հաղթանակը այն շրջաններում, որտեղ սենատորները ընտրվում են մեծամասնական ընտրակարգով:

#### Ամբողջովին աշխարհագրորեն հոմոգեն համակարգեր
Այս համակարգերը հնարավորություն են տալիս ընտրել հավաքույթի մի մասը մեծամասնական ընտրակարգով, իսկ մյուս մասը՝ համամասնական ընտրակարգով։ Ընտրողը սովորաբար ունի երկու ձայն, և երկու տեսակ բաշխումները կարող են կատարվել լիովին անկախ միմյանցից, հակառակ այն ընտրակարգերին, որոնք օգտագործում են համամասնականությունը փոխհատուցման սկզբունքով։ Արդյունքում՝ Գերմանիայի ընտրակարգը, որն ունի ամբողջությամբ համամասնական նպատակ, չի դասվում այս կատեգորիայի մեջ։ Այս համակարգերը թույլ են տալիս բազմաթիվ տարբերակներ։ Իրականում հնարավոր է համատեղել ցանկացած տեսակի մեծամասնական ընտրակարգ ցանկացած համամասնական բաշխման մեթոդի հետ։ Օրինակները շատ են և իրարից բավական տարբեր։

##### Հավասարակշռված զուգահեռ խառը համակարգեր
Այս համակարգերում որոշ հանձնաժողովի ներկայացուցիչների կեսը ընտրվում է մեծամասնային քվեարկությամբ, իսկ մյուս կեսը՝ համամասնորեն, և դա կատարվում է լրիվ անկախ միմեկից։ Այսպես, 1993–2003 թվականներին Ռուսաստանը կիրառում էր խառը համակարգ, որը համադրում էր մի փուլով մեծամասնային քվեարկությունը և համամասնական ներկայացուցչությունը Դումայի անդամների ընտրության համար։ Մոտ 225 պատգամավորներ ընտրվում էին նույնքան ընտրատարածքներում մեծամասնային քվեարկությամբ, իսկ մնացած 225-ը՝ համամասնորեն՝ ամբողջ երկրի մասշտաբով։ Արևելյան Եվրոպայի շատ երկրներ 1990-ականների վերջին ընտրեցին նման համակարգեր՝ միաժամանակ հաշվի առնելու ընդդիմության պահանջները՝ արդար ներկայացուցչության ապահովման համար, և դեռևս պահպանվող խորհրդային իշխանության կարիքը՝ հովանավորելով տեղի հեղինակավոր անձանց ընտրությունը։ Նշենք, որ համամասնական մասը չի կարող լինել փոխհատուցողական, հակառակ դեպքում համակարգը կդառնար լիովին համամասն, ինչպես գերմանական ընտրական համակարգում։

##### Անհավասարակշռված զուգահեռ խառը համակարգեր
Այսպիսի համակարգերում դեռևս հնարավոր է ընտրել երկու «մասերը՝» մեծամասնայինն ու համամասնականը, բայց այստեղ մեկ մասը ավելի մեծ է մյուսից: Եթե մեծամասնային մասի քանակը գերակշռում է, համամասնական ներկայացուցչությունը կարող է լինել փոխհատուցող, այսինքն՝ մասամբ շտկել մեծամասնային քվեարկության թերությունները:

Օրինակ, 1993–2005 թվականներին Իտալիայում պատգամավորներն ու սենատորները ընտրվում էին՝ *3/4 մեծամասնային ընտրակարգով,* *և մնացած 1/4-ը՝ համամասնական ներկայացուցչությամբ որպես փոխհատուցում:*

* Սենատում սեղանների բաշխումը կատարվում էր մարզային մակարդակով, նախորդաբար հանելով միքաղաքային շրջաններում ընտրված թեկնածուների քվեները: Եթե որևէ ցուցակ կամ կոալիցիա հաղթում էր բոլոր շրջաններում մեկ մարզում, այն համամասնական բաշխմանը չէր մասնակցում: Բոլոր մարզերում համամասնական բաշխումը տալիս էր սեղաններ միայն ուժեղագույն կուսակցություններին՝ քիչ քանակությամբ սեղանների պատճառով:
* Ներկայացուցիչների պալատում 155 մանդատների համամասնական տեղերը տրամադրվում էին ազգային մակարդակով, սակայն միայն այն կուսակցությունները, որոնք հավաքել էին ավելի քան 4% ազգային քվե, կարող էին մասնակցել բաշխմանը:

Ընդհանուր առմամբ, երկու համակարգերն էլ բավականին բարդ էին. «համամասնական» սեղանների քանակը չափազանց մեծ էր (25%-ը՝ պատմական պատահականության և 1993 թվականի ապրիլի 18-ի հանրաքվեի արդյունքում), ուստի կառավարությանը կայուն մեծամասնություն ապահովելու հնարավորություն գրեթե չկար: Բացի այդ, Ներկայացուցիչների պալատի ընտրության մասին օրենքը չէր կարգավորում մեկքաղաքային շրջանների և համամասնական ցուցակների միջև հարաբերությունները (որոնք ընտրողը ընտրում էր երկրորդ քվեաթերթիկով), ինչի պատճառով հայտնվեցին խաբեության ցուցակներ (Իտալացիները կոչում էին դրանք «բու ցուցակներ»)՝ իրենց վրա հավաքելով այն քվեներն, որոնք պետք էր հանվեն կուսակցության ցուցակներից: Սա ստեղծեց մեծ շփոթություն 2001-ի ընտրությունների ժամանակ, երբ 11,մանդատ մնացին չվիճարկված, և պալատը կազմված էր միայն 619 պատգամավորներից՝ սահմանված 630-ի փոխարեն: Երկու տեսակ բաշխումները կարող էին նաև ամբողջապես անկախ լինել իրարից՝ թույլ տալով կամ մեծամասնային, կամ համամասնական կողմի գերակայություն:

Օրինակ՝ 1994 թվականից, Ճապոնիայում 480 ներկայացուցիչներից 300-ը ընտրվում են մեկքաղաքային մեծամասնային քվեարկությամբ, իսկ մնացած 180-ը՝ համամասնորեն 11 մեծ ընտրատարածքներում: Ընտրողը քվեարկում է և՛ մեծամասնային թեկնածուի, և՛ համամասնական ցուցակի համար: Մեծամասնային գործոնը գերակշռում է, և առաջինն եկած կուսակցությունը գրեթե ապահովում է պալատի ճշգրիտ մեծամասնություն: Համեմատաբար, Էկվադորը կիրառում է համամասնորեն գերակշռող խառը համակարգ. ընտրությունները կազմակերպվում են նույն կերպ, ինչպես Ճապոնիայում, բայց համամասնական տեղերը շատ ավել են: Այստեղ համամասնական գործոնը գերակշռում է, բայց վերջնական պալատը, այնուամենայնիվ, հեռու է կատարյալ համամասնությունից:

Ասիայում մի շարք երկրներ՝ օրինակ Հարավային Կորեա և Թայվան, միավորում են մեկ քվե՝ փոխանցվող կամ ոչ, համամասնական ներկայացուցչության հետ: Հարավային Կորեայում նման համակարգ կիրառվեց 1981 և 1985 թվականներին. 276 սեղան՝ 184 մեկքվեանոց 92 երկքվեանոց շրջանում, և 92 ազգային մակարդակում, որոնցից 61-ն վերապահված էր հաղթող կուսակցությանը, իսկ մնացած 31-ը բաշխվում էր համամասնորեն: Սա թույլ տվեց PJD-ին, առաջին կուսակցությանը, ստանալ մեծամասնություն՝ ընդամենը 35,6% և 35,3% քվեներով: Թայվանի ներկայիս համակարգը գործում է նույն կերպ, բայց համամասնական տեղերը շատ ավելի շատ են, ինչը ապահովում է ընդհանուր համամասնականություն՝ 125 պատգամավոր ընտրվում է բազմաքվեանոց շրջաններում, և 36 տեղ բաժին է ընկնում այն կուսակցություններին, որոնք անցել են 5%-անոց շեմը: Այսպիսով, ինչքան քիչ է համամասնական տեղերի մասնաբաժինը, այնքան ուժեղ է մեծամասնության գործոնը, և հակառակը՝ համամասնական կողմի գերակայությամբ համակարգերում ավելի մոտ են համամասնության սկզբունքներին:

##### Հարաբերական խառը համակարգեր
Այս համակարգերում մեծամասնության (majoritaire) կամ համամասնության (proportionnelle) բաղադրիչի ակտիվացումը կախված է ընտրության արդյունքներից։ Դա նշանակում է, որ կամ ընտրությունները մեծամասնային համակարգով են անցկացվում, որը ապահովում է համամասնության ուղղիչ մեխանիզմի կիրառումը, կամ ընտրությունները համամասնորեն են անցկացվում, ինչը ապահովում է մեծամասնության սկզբունքի կիրառումը։

Ֆրանսիայում 1919 և 1924 թվականների օրենսդիր ընտրությունների ժամանակ միացվել էր մեկ փուլով բազմամասանոց մեծամասնային համակարգը և համամասնությունը։ Ընտրողը իր բաժնից օգտվելու համար ուներ այնքան ձայն, որքան տեղ կար իր դեպարտմենտում։ Մանդատ ստանալու երեք եղանակ կար՝ կոնկրետ թեկնածուները, ովքեր ստացել էին առավելագույն ձայները, անմիջապես ընտրվում էին, մնացած տեղերը բաժանվում էին Հարի քվոտայով բոլոր լիստերի միջև (յուրաքանչյուր թեկնածու պատկանում էր լիստին, դրա համար հաշվարկվում էին լիստի բոլոր թեկնածուների ձայները), մնացած տեղերը ամբողջությամբ հատկացվում էին ցուցակում առաջին տեղը զբաղեցրածին։ 1951 և 1956 թվականների ընտրություններում ընդունվել էր «apparentements» (դաշինքներ) օրենքը։ Լիստերը նախապես կարող էին հայտարարել, որ դաշինք են կազմում։ Եթե դաշինքի միավորված ձայները հասնում էին մեծամասնության, նրանք ստանում էին բոլոր տեղերը, հակառակ դեպքում՝ տեղերը բաժանվում էին համամասնության սկզբունքով։ Այս դեպքում մեծամասնության բաղադրիչը պայմանավորված էր։ 1951 թվականին կենտրոնական «Երրորդ ուժը» հաղթեց, իսկ 1956-ին՝ քաղաքական բեկումն ուժեղ էր, և համակարգը քիչ ազդեցություն ունեցավ։

#### Մեծամասնային նպատակ ունեցող խառն համակարգեր
Տեխնիկապես դիտարկած՝ համամասնական համակարգերը ունեն համամասնական նպատակ, իսկ մեծամասնային համակարգերը՝ մեծամասնային ազդեցություն։ Այսինքն, այն դեպքը, երբ խորհրդարանի անդամները ընտրվում են մեծամասնային քվեարկությամբ, դեռ ոչ միշտ չի նշանակում, որ այն ամբողջությամբ վերահսկվում է մեկ կուսակցության կամ միավորման կողմից, որը ունի խորհրդարանում տեղերի լիարժեք մեծամասնություն։ Սա վերաբերում է նաև մեծամասնային նպատակ ունեցող խառն համակարգերին, որտեղ համատեղված են համամասնական ցուցակի քվեարկությունը և համամասնական ներկայացուցչությունը։ Հիմնականում նման համակարգերում ընդհանուր տեղերի մի մասը՝ մեկ քառորդը, մեկ երրորդը կամ կեսը, հատկացվում է հաղթած կուսակցությանը որպես մեծամասնային «նախաձեռնողական պարգև»։ Մնացած տեղերը վերաձևավորվում են համամասնական սկզբունքով բոլոր ցուցակների միջև, այդ թվում այն ցուցակի, որը ստացել է մեծամասնային պարգևը։ Իտալիան մինչև 2017 թվականը և Ֆրանսիան տեղական ընտրություններում ներկայացնում են երկու հիմնական ժողովրդավարություններ, որոնք կանոնավորորեն օգտագործում են այսպիսի համակարգեր։

##### Իտալիայի օրինակներ
Իտալիան առաջին անգամ ընտրեց իր պատգամավորներին խառն համակարգով 1924 թվականին, Մուսոլինիի իշխանության գալուց անմիջապես հետո։ Ընտրությունները տեղի էին ունենում 15 շրջաններում, և ցուցակը, որը զբաղեցրել էր առաջին տեղը ազգային մակարդակով, եթե ստանար առնվազն 25% ձայների, ստանում էր մեծամասնության պարգև՝ կազմում էր ստորին պալատի տեղերի երկու երրորդը։ Մնացած մեկ երրորդ տեղերը բաժանվում էին համամասնական սկզբունքով բոլոր ցուցակների միջև շրջանների մասշտաբով։ Այդ օրենքը մեծ օգուտ չտվեց ֆաշիստներին և նրանց դաշնակիցներին, քանի որ նրանք ստացան երկրամասով 65% ձայներ, շնորհիվ իրենց կողմից կիրառված ճնշումների։

Դեկտեմբերի 2005-ի ընտրական օրենքը մոտ էր այս համակարգին. Տեղերը բաժանվում էին կոալիցիաների միջև, որոնք ստացան ավելի քան 10% ձայներ (և այդ կոալիցիաների ներսում՝ ցուցակների միջև, որոնք ստացան ավելի քան 2% ձայներ, բացի առավել ձայներ հավաքած ցուցակից, որն առնվազն երկու տոկոսը չէր հավաքել), ինչպես նաև ինքնուրույն ցուցակների միջև, որոնք ստացան 4% կամ ավելի: Առաջին տեղը զբաղեցրած կոալիցիան կամ ցուցակը ստանում էր առնվազն 55% տեղերից (340 տեղ 617-ից), մնացած 45%-ը բաժանվում էր համամասնական սկզբունքով շրջանների մասշտաբով: 2006 թվականի իտալական ընդհանուր ընտրություններում երկու մեծ կոալիցիաները՝ «Միություն» և «Ազատությունների տուն», միասին հավաքեցին 99,5% ձայների: «Միություն»-ը, ունենալով 49,81% ձայներ, ստացավ 340 տեղ, իսկ «Ազատությունների տուն»-ը՝ 49,74% ձայներով, ստացավ 277 տեղ: Մեծամասնության նպատակադրումը իրականացվեց, չնայած առաջին կոալիցիայի առավելությունը երկրորդի նկատմամբ շատ փոքր էր, բայց դա դեռ չէր երաշխավորում կառավարելիություն: 2017 թվականի իտալական Rosatellum bis օրենքը ավարտեց այս համակարգի կիրառումը։

##### Ֆրանսիայի օրինակներ
Ֆրանսիան խառն համակարգ է կիրառում 1983 թվականից այն քաղաքային ընտրությունների համար, որոնք անցկացվում են 3500-ից մեծ համայնքներում, և 2004 թվականից՝ տարածաշրջանային ընտրությունների համար: Ընտրողներն ընտրում են կցված ցուցակներ։ Առաջին փուլի ընթացքում, եթե ցուցակը ստանում է ձայների բացարձակ մեծամասնությունը, այն ստանում է տեղերի կեսը (մարզային ընտրությունների դեպքում՝ մեկ քառորդը), իսկ մնացած կեսը բաժանվում է բոլոր ցուցակների միջև համամասնական սկզբունքով: Եթե ոչ, անցկացնում են երկրորդ փուլ, որին մասնակցում են միայն այն ցուցակները, որոնք առաջին փուլում հավաքել են առնվազն 10% ձայների (որոնք ստացել են առնվազն 5% կարող են միավորվել այն ցուցակների հետ, որոնք անցել են երկրորդ փուլ): Երկրորդ փուլի արդյունքում առավել ձայներ հավաքած ցուցակը ստանում է մեծամասնության պարգևը (քաղաքային ընտրություններում՝ 3500 բնակչությունից ավել կոմունաներում 50%, և տարածաշրջանային ընտրություններում՝ 25%), իսկ մնացած տեղերը բաժանվում են բոլոր ցուցակների միջև համամասնական սկզբունքով: Համամասնական բաշխումը իրականացվում է միայն այն ցուցակների հիման վրա, որոնք հավաքել են առնվազն 5% ձայներ (նույնպես՝ թե առաջին, թե երկրորդ փուլում)։

Այս ընտրական համակարգի կիրառման ժամանակից ի վեր, Ֆրանսիայի բոլոր տարածաշրջանային խորհուրդները (մակարդակի բացառությամբ՝ Կորսիկայի տարածքային ժողովը, որը կիրառում է մի քիչ տարբեր համակարգ) ունեն հստակ մեծամասնություն՝ աջ կամ ձախ, ինչը նախկինում, երբ բոլոր տեղերը բաժանվում էին համամասնական սկզբունքով, տեղի չէր ունենում: Նախագահող փոքրամասնությունները սովորաբար ներկայացված են, հատկապես երկրորդ փուլից հետո: Սակայն համայնքային օրենքը հակառակորդին հաճախ տարանջատում է: Իտալիան իր համայնքային և պրովինցիական ընտրությունների համար կիրառել է մի քիչ տարբեր համակարգ 1993 թվականից. Ընտրողները ձայներ են տալիս ինչպես քաղաքապետի թեկնածուի, այնպես էլ համայնքային խորհրդի ցուցակի համար: Վերջնականապես, հաղթող թեկնածուին աջակցող ցուցակները բաժանում են տեղերի 60%-ը, իսկ մնացած 40%-ը բաժանվում է մնացած ցուցակների միջև համամասնական սկզբունքով (միայն նրանց)։

## Պատմական կողմեր
### Վենետիկյան ներկայացուցչական ժողովրդավարություն
Քվեարկությունը որպես ժողովրդավարության էական տարր օգտագործվել է դեռևս այն ժամանակվանից, երբ ժողովրդավարությունը հաստատվեց հին հունական Աթենք քաղաքում։ Այն ժամանակ մագիստրատները վիճակահանությամբ էին ընտրվում՝ քաղաքացու կարգավիճակ ունեցող բնակիչների միջից (որը բնակչության էլիտար փոքրամասնություն էր)․ կամայականությունը համարվում էր կանոն, և, հետևաբար, անհրաժեշտ չէր որևէ ընտրական մարմնի քվեարկություն կազմակերպել։ Սակայն Աթենքում կիրառվում էր նաև օստրակիզմը, որը թույլ էր տալիս բազմակի քվեարկության միջոցով քաղաքից արտաքսել որևէ քաղաքացու։ Ի տարբերություն դրա՝ Հռոմեական հանրապետությունում մագիստրատները ընտրվում էին ցենզային ընտրական իրավունքով՝ շատ սահմանափակ ընտրական կորպուսի կողմից, մեկ տարվա մանդատով և մեծամասնական քվեարկությամբ։ Մագիստրատուրաները հիերարխիկ էին, և անհնար էր մուտք գործել որևէ մագիստրատուրա՝ առանց մինչ այդ ստորադաս մագիստրատուրայում ծառայած լինելու։ Այս համակարգը փաստացիորեն վերապահված էր հռոմեական հարուստ էլիտային, որը կարող էր իրեն թույլ տալ երկարատև, բարդ և ծախսատար քաղաքական կարիերա։ Ժողովրդավարության պատմության սկզբնական շրջանում անցկացված ընտրությունների մեծ մասը կազմակերպվել է այս երկու սկզբունքներով, սակայն Վենետիկի պետությունը բացառություն էր կազմում․ այսօր արդեն հայտնի է, որ այնտեղ Մեծ խորհրդի ընտրության համար կիրառվում էր հաստատման քվեարկության համակարգ։

Վենետիկի դոժի ընտրության համակարգը առանձնապես բարդ գործընթաց է, որը բաղկացած է հինգ փուլ վիճակահանությամբ և հինգ փուլ հաստատման քվեարկությամբ։ Վիճակահանությամբ ընտրվում էր 30 ընտրողներից կազմված մարմին, որը կրկին վիճակահանությամբ կրճատվում էր մինչև 9 ընտրող։ 9 անդամից կազմված ընտրական կոլեգիան այնուհետև հաստատման քվեարկությամբ ընտրում էր 40 անձի․ այդ 40 ընտրյալներից վիճակահանությամբ ձևավորվում էր երկրորդ ընտրական կոլեգիան՝ 12 անդամից բաղկացած։ Երկրորդ ընտրական կոլեգիան հաստատման քվեարկությամբ ընտրում էր 25 անձի, որոնցից հետո վիճակահանությամբ ընտրվում էին 9 անդամներ։ Երրորդ ընտրական կոլեգիան ընտրում էր 45 անձի, որոնք կրկին կրճատվում էին՝ վիճակահանությամբ ձևավորելով չորրորդ ընտրական կոլեգիան՝ 11 անդամից բաղկացած։ Նրանք իրենց հերթին ընտրում էին վերջին՝ 41 անդամից բաղկացած ընտրական մարմինը, որը վերջապես ընտրում էր դոժին։ Չնայած իր բարդությանը՝ այս համակարգն ուներ մի շարք հետաքրքիր հատկություններ՝ ապահովելով, որ հաղթողը արտացոլի ինչպես մեծամասնության, այնպես էլ փոքրամասնությունների կարծիքները։ Այս գործընթացը, փոքր փոփոխություններով, կիրառվել է 1268 թվականից մինչև Վենետիկի հանրապետության ավարտը՝ 1797 թվականը, և համարվում է Վենետիկյան հանրապետության կայունությանն ու շարունակականությանը նպաստած գործոններից մեկը։

### Քվեարկության տեսության հիմունքներ
Քվեարկության տեսությունը համալսարանական ուսումնասիրության առարկա դարձավ Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակաշրջանում։ Ժան-Շառլ դը Բորդան 1770 թվականին առաջարկեց Գիտությունների ակադեմիայի անդամների ընտրության մի մեթոդ։ Նրա համակարգը քննադատվեց Նիկոլա դը Կոնդորսեի կողմից, որը փոխարենը առաջարկեց իր մշակած զույգ համեմատության մեթոդը։ Այս վերջին մեթոդից բխող ընտրական համակարգերը կոչվում են «Կոնդորսեի մեթոդներ»։ Նիկոլան նաև զարգացրել է Կոնդորսեի պարադոքսի վերաբերյալ տեսություններ, որը նա անվանում էր *մեծամասնության նախընտրությունների անհետևողականություն*։
Չնայած Կոնդորսեն և Բորդան սովորաբար համարվում են քվեարկության տեսության հիմնադիր հայրերը, վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ փիլիսոփա Ռայմունդ Լուլը դեռևս 13-րդ դարում հայտնաբերել էր և՛ Բորդայի մեթոդը, և՛ մի մեթոդ, որը բավարարում է Կոնդորսեի չափանիշներին։ Ձեռագրերը, որոնցում նա նկարագրել էր այդ մեթոդները, պատմության ընթացքում մոռացության էին մատնվել և վերաբացահայտվել են միայն 2001 թվականին։

Հետագայում, 18-րդ դարում, սկսեց ուսումնասիրվել մանդատների բաշխման խնդիրը։ Արդար բաշխման մեթոդների վերաբերյալ հետազոտություններին խթան տվեց Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը, որը սահմանում է, որ Ներկայացուցիչների պալատի տեղերը պետք է բաշխվեն նահանգների միջև՝ համամասնորեն դրանց բնակչությանը, սակայն չի հստակեցնում, թե ինչպես։ Տարբեր բաշխման մեթոդներ առաջարկվել են պետական գործիչների կողմից, ինչպիսիք են Ալեքսանդր Համիլթոնը, Թոմաս Ջեֆերսոնը կամ Դենիել Ուեբստերը։ ԱՄՆ-ում հայտնաբերված բաշխման որոշ մեթոդներ 19-րդ դարում վերահայտնաբերվեցին Եվրոպայում՝ նույն ժամանակահատվածում, երբ մշակվում էին համամասնական ներկայացուցչության համակարգերը։ Այսպես, միևնույն մեթոդները հաճախ ունեն տարբեր անվանումներ․ օրինակ՝ Սենտ-Լագյուի մեթոդը հայտնի է նաև որպես Ուեբստերի մեթոդ։

Նույն իրավիճակը նկատվել է նաև փոխանցվող միակ քվեի դեպքում, որը մշակվել է Կարլ Անդրեայի կողմից Դանիայում՝ 1855 թվականին, ինչպես նաև Անգլիայում՝ Թոմաս Հարի կողմից՝ 1857 թվականին։ Նրանց բացահայտումները կարող են լինել կամ չլինել միմյանցից անկախ։ Այս համակարգով անցկացված առաջին ընտրությունները տեղի են ունեցել Դանիայում՝ 1856 թվականին, ապա Թասմանիայում՝ 1896 թվականին, այն բանից հետո, երբ դրա կիրառումը խրախուսվել էր Էնդրյու Ինգլիս Քլարկի կողմից։ Համամասնական ներկայացուցչությունը Եվրոպայում սկսեց լայնորեն տարածվել Կաղապար:S--ի սկզբին, իսկ Բելգիան դարձավ առաջին երկիրը, որը այն կիրառեց՝ 1900 թվականին։ Այդ ժամանակվանից ի վեր համամասնական կամ խառը համակարգերը կիրառվում են ժողովրդավարությունների մեծ մասում, թեև անգլոսաքսոնական երկրները շարունակում են բացառություն կազմել։

### Մեծամասնական ընտրակարգերի վերածնունդ
Հնարավոր է, որ մի քանի հաղթողների հաստատմանն ուղղված բազմաթիվ մեթոդների արագ զարգացման ազդեցության տակ, տեսաբանները 19-րդ դարի վերջերին սկսեցին հրապարակել նոր եզրակացություններ մեկ հաղթող ունեցող մեթոդների վերաբերյալ։ Սա սկսվեց մոտավորապես 1870 թվականին, երբ Ուիլյամ Ռոբերտ Ուեյրը առաջարկեց ընտրություններում կիրառել մեկ հաղթող ունեցող նոր տիպի համակարգ, որը մոտ էր այլընտրանքային քվեարկությանը։ Քիչ անց մաթեմատիկոսները սկսեցին վերանայել Կոնդորսեի գաղափարները և ստեղծել նոր մեթոդներ՝ նրա վերլուծությունները լրացնելու համար։ Այդպես Էդվարդ Ջոն Նանսոնը համադրեց նոր այլընտրանքային քվեարկությունը Բորդայի մեթոդի հետ՝ նպատակ ունենալով ստեղծել Կոնդորսեի նոր մեթոդ, որը հայտնի է որպես «Նանսոնի մեթոդ»։ Չարլզ Դոջսոնը, որը առավել հայտնի է Լուիս Քերոլ անունով, հրապարակեց բրոշյուրներ քվեարկության տեսության վերաբերյալ՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Կոնդորսեի մեթոդներին։ Նա ներմուծեց Կոնդորսեի մատրիցների օգտագործումը ընտրությունների վերլուծության համար, թեև դա որոշակի ձևով արդեն ներկայացվել էր Ռայմունդ Լուլի կողմից։

Ավելի ուշ կիրառության մեջ մտան բազմակի կարգավորված նախընտրությամբ քվեարկության համակարգերը։ Ավստրալիայում այլընտրանքային քվեարկությունը առաջին անգամ ընդունվեց 1893 թվականին և շարունակվում է կիրառվել մինչև այսօր։ Միացյալ Նահանգներում, 20-րդ դարի սկզբին, մի շարք քաղաքապետարաններ սկսեցին օգտագործել Բաքլինի մեթոդը, սակայն արդյունքները ընտրողների համար բավարար չէին։ Այդ համակարգը ներկայումս ընդհանրապես չի կիրառվում և նույնիսկ Մինեսոտա նահանգում ճանաչվել է հակասահմանադրական։

### Խաղերի տեսության ազդեցություն
Այն բանից հետո, երբ Ջոն ֆոն Նոյմանը և այլ հետազոտողներ 1940-ական թվականներին ձևավորեցին խաղերի տեսության մաթեմատիկական ոլորտը, ի հայտ եկան նոր մաթեմատիկական գործիքներ, որոնք նպատակ ունեին վերլուծել քվեարկության համակարգերը և դրանց ռազմավարությունները։ Սա հանգեցրեց մի շարք կարևոր նոր արդյունքների բացահայտման, որոնք խորապես փոխեցին քվեարկության տեսության ոլորտը։ Ընտրական համակարգերը գնահատելու համար մաթեմատիկական չափանիշների կիրառումը ներդրվեց Քենեթ Արրոուի կողմից, որը իր անհնարինության թեորեմով ցույց տվեց, որ ինտուիտիվորեն ցանկալի որոշ չափանիշներ հակասում են միմյանց՝ մատնանշելով անհատական «նախընտրությունների» վրա հիմնված տարբեր քվեարկության համակարգերին բնորոշ սահմանափակումները։

Իրականում անհնար է ասել, որ այս կամ այն քվեարկության համակարգը ԿԱՏԱՐՅԱԼ համակարգն է, քանի որ այն հատկանիշներից որոշները, որոնք համակարգը «լավ» են դարձնում, միմյանց հետ հակասության մեջ են։ Օրինակ՝ եթե մի թեկնածու չափազանց սիրված է ընտրողների մեծամասնության կողմից, բայց միաժամանակ չափազանց ատելի է մյուսների համար, արդյո՞ք նա ավելի լավ, թե՞ ավելի վատ թեկնածու է, քան այն թեկնածուն, որը բոլորի կողմից չափավոր է գնահատվում։ Ընտրական համակարգերը այսպիսի խնդրին տալիս են տարբեր լուծումներ։ Քենեթ Էրրոուն 1972 թվականին ստացել է Շվեդիայի պետական բանկի մրցանակը տնտեսագիտական գիտությունների բնագավառում՝ Ալֆրեդ Նոբելի հիշատակին, այն բանի համար, որ իր 1951 թվականի դիսերտացիայում ապացուցել է անհնարինությունը՝ անհատական որակական նախընտրությունները (դասակարգումները) փոխակերպել հավաքական ընտրության՝ առանց խախտելու առնվազն հետևյալ պայմաններից մեկը․

* Քվեարկության համակարգը պետք է միշտ հանգեցնի արդյունքի։
* Բոլոր հնարավոր ելքերը պետք է կարողանան իրականանալ։
* Դիկտատուրա չպետք է լինի․ համակարգը չպետք է հաշվի առնի մեկ անհատի ընտրությունը՝ մյուսների հաշվին։
* Անհատական նախընտրությունները պետք է լինեն տարբերակների դասակարգումներ (ոչ թե նախընտրությունների ինտենսիվություն)։
* Եթե որևէ ընտրող բարելավում է որևէ տարբերակի դիրքը, դա երբեք չպետք է վնասի այդ տարբերակին։
* Թեկնածուի հեռացումը (բացի հաղթողից) չպետք է փոխի քվեարկության արդյունքը։

Իրականում բոլոր այն համակարգերը, որոնք ընտրողներից չեն պահանջում նշել տարբեր թեկնածուների նկատմամբ իրենց նախընտրությունների ինտենսիվությունը, տարբեր ձևերով խախտում են այս պայմանները։ Շատերը գտնում են, որ Կոնդորսեի մեթոդը մնում է բավական լավ, քանի որ այն միայն աննշանորեն խախտում է այն չափանիշներից մեկը, որոնք համարվում են ամենաքիչ կարևորները։ Արրոուի թեորեմը քվեարկության ուսումնասիրության մեջ ամենից հաճախ մեջբերվող արդյունքներից է և ոգեշնչել է մի շարք նշանակալի այլ արդյունքներ, ինչպիսիք են Գիբարդ–Սատերվեյթի թեորեմը, որը ցույց է տալիս, որ ռազմավարական քվեարկությունն անխուսափելի է որոշ տարածված պայմաններում։

Խաղերի տեսության կիրառումը ընտրական համակարգերի վերլուծության համար նաև հանգեցրել է որոշ համակարգերին բնորոշ ռազմավարական հետևանքների բացահայտման։ Դյուվերժեի օրենքը, որը ցույց է տալիս, որ միափուլ մեծամասնական քվեարկությունը հաճախ հանգեցնում է երկկուսակցական համակարգի, դրա լավ օրինակն է։ Քվեարկության խաղատեսական ասպեկտների վերաբերյալ խորացված ուսումնասիրությունները, որոնք իրականացրել են Սթիվեն Բրեմսը և Փիթեր Ֆիշբերնը, նրանց հանգեցրել են 1977 թվականին հավանության քվեարկության սահմանմանը և դրա կիրառման խթանմանը։ Թեև հավանության քվեարկությունն արդեն նախկինում կիրառվել էր, այն մինչ այդ չէր հիշատակվել կամ դիտարկվել որպես համալսարանական ուսումնասիրության առարկա։

### Ժամանակակից զարգացումներ
Փոփոխական քաղաքական իրավիճակը և տարբեր պետություններում ընտրությունների անցկացումը հաճախ հանգեցնում են ընտրական համակարգերի պարբերաբար փոփոխության։ Ընտրական համակարգի ընտրությունը մեծապես կախված է պետության քաղաքական ռեժիմից. որոշ համակարգեր նախընտրելի են մի տեսակ ռեժիմի համար, իսկ մյուսները՝ այլ։ Օրինակ, 1997 թ. Անդռե Բլեայի (André Blais) և Լուի Մասիկոտիի (Louis Massicotte) կողմից 166 պետություն ընդգրկող ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ամենատարածված ընտրական համակարգերն են՝ միափուլ մեծամասնական ընտրակարգերը և համեմատական ներկայացուցչության տարբեր համակարգերը։ Սակայն, եթե առանձնացնենք միայն ժողովրդավարական պետությունները, ապա պարզ է դառնում, որ մեծամասնության համեմատական ներկայացուցչությունը ընտրվում է հարաբերական մեծամասնության կողմից՝ որպես նախընտրելի համակարգ։ Այս զարգացումները ընդգծում են, որ ընտրական համակարգերը մշտապես միտված են հարմարվելու քաղաքական իրադրությանը՝ ապահովելով ինչպես արդյունավետ կառավարելիություն, այնպես էլ ընտրողների արդար ներկայացվածություն:

SM1 : Միափուլ մեծամասնական ընտրակարգեր, SM2 : Երկփուլ մեծամասնական ընտրակարգեր, RP : Համեմատական ներկայացուցչություն


2001 թվականին Դեյվիդ Մ. Ֆարելիի կողմից իրականացված մեկ այլ ուսումնասիրություն, որը կենտրոնացել է 59 ժողովրդավարական երկրների վրա՝ յուրաքանչյուրի բնակչությունը առնվազն երկու միլիոն և որոնց քաղաքական ազատության մակարդակը, ըստ Freedom House-ի 1999 թվականի տարեկան զեկույցի չափանիշների, հասնում էր առնվազն 4.0, ցույց է տվել այլ արդյունքներ։ Համեմատական ներկայացուցչությունը այս անգամ օգտագործվում է պետությունների 49,2%-ի կողմից, որոնք ընդգրկում են ընդհանուր բնակչության 18,4%-ը, մինչդեռ մեկ և երկու փուլով մեծամասնական համակարգերը կիրառվում են պետությունների 23,7%-ի կողմից՝ ընդգրկելով 55,7% բնակչություն։ Խառը համակարգերը օգտագործվում են պետությունների 27,1%-ում՝ ընդգրկելով 25,8% բնակչություն։ Արդյունքից կարելի է եզրակացնել, որ ուսումնասիրության առարկա հանդիսացող ներկայացուցչական ժողովրդավարությունների գրեթե կեսը նախընտրում է համեմատական ներկայացուցչությունը, մինչդեռ մյուսները հավասարապես բաժանված են մեծամասնական և խառը համակարգերի միջև, սակայն խիտ բնակեցված երկրները, օրինակ՝ Հնդկաստանն ու Միացյալ Նահանգները, դեռևս նախընտրում են մեծամասնական ընտրակարգերը։

Քվեարկության տեսությունը ուշադրություն է դարձրել ընտրական համակարգի չափանիշներին՝ ոչ պակաս, քան որոշ կոնկրետ համակարգերին։ Այժմ հետազոտությունների ընթացքի շնորհիվ հնարավոր է՝ որոշակի մաթեմատիկական չափանիշով ապացուցել որևէ ընտրակարգի առավելությունն կամ թերությունը։ Վերջին տարիների հետազոտությունները քվեարկության տեսության ոլորտում թույլ են տվել մշակել նոր չափանիշներ և հաշվարկման մեթոդներ՝ որոշ չափանիշների բավարարումը ապահովելու համար։

Ժամանակակից քվեարկության տեսության առաջատար տեսաբանների մեջ Նիկոլաուս Տիդմանը պաշտոնապես ներկայացրել է ռազմավարական հասկացություններ, ինչպիսիք են *«փչացնողի ազդեցությունը»*։ Տիդմանը մշակել է նաև զույգերով դասակարգման մեթոդը, որը Կոնդորսեի մեթոդ է և չի ենթարկվում «կլոնների» չափանիշներին։ Դոնալդ Ջին Սարի հետհեղափոխական հետաքրքրությունը Բորդա մեթոդների նկատմամբ վերականգնվել է՝ 2001-ից սկսած հրապարակած գրքերի միջոցով։ Սարին օգտագործում է ընտրական համակարգերի դիրքի երկրաչափական մոդելներ՝ իր նոր մեթոդները տարածելու համար։

Համակարգչային տվյալների մշակման ավելի լայն հասանելիությունը խթանել է Կոնդորսեի մեթոդի կիրառումը՝ զույգերի նվազման կարգով դասավորությամբ, ինչպես նաև Շուլցեյի մեթոդների կիրառումը, որոնք թույլ են տալիս ընտրություններն դասակարգել ամենատարածվածից մինչև պակաս տարածված։

Համացանցի գալուստը մեծացրել է ընտրական համակարգերի նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Այլ մաթեմատիկական ոլորտների հետ համեմատած, քվեարկության տեսությունը բավականին հասանելի է ոչ մասնագետների համար, և նոր արդյունքներ հաճախ հայտնաբերվում են երկրպագուների կողմից։ Հետևաբար վերջին տարիների բազմաթիվ հայտնագործություններ քվեարկության տեսությունում առաջացել են ոչ թե պաշտոնական հրապարակումների միջոցով, այլ ոչ ֆորմալ քննարկումների, առցանց ֆորումների և էլեկտրոնային ցուցակների միջոցով։

Ընտրական համակարգերի ուսումնասիրությունը նոր թափ է հաղորդել ընտրական բարեփոխումների գաղափարին։ Մի շարք տեղական իշխանություններ ԱՄՆ-ում սկսել են ընդունել փոխարկելի քվեարկությունը 2000-ականներին, իսկ Մեն նահանգը՝ 2018-ին։ Ֆարգո (Հյուսիսային Դակոտա) քաղաքը ընդունել է հավանության քվեարկությունը 2018-ին, որին հաջորդել է Սենթ Լուիսը (Միսսուրի) 2020-ին։ Նոր Զելանդիան ընդունել է համամասնական ներկայացուցչությունը օրենսդիր ընտրությունների համար 1993-ին, իսկ որոշ տեղական ընտրություններում՝ մեկանցքային փոխադրելի քվեարկությունը 2004-ին։ Կանադայի Բրիտանական Կոլումբիա նահանգը անցկացրել է մի քանի հանրաքվեներ մեկանցքային փոխադրելի կամ խառը համակարգի ընդունման վերաբերյալ, վերջինը 2018-ին, սակայն փոփոխություն չի իրականացվել։ Օնտարիո նահանգը 2007 թվականի հոկտեմբերի 10-ին կազմակերպել է հանրաքվե խառը համամասնական/մեծամասնական համակարգի ընդունման մասին՝ որը 63%-ով չընդունվեց։ 2007-ի սեպտեմբերին, Հարավային Կորեայի Միացյալ Նոր Դեմոկրատական կուսակցությունը առաջինն սկսել է օգտագործել շարժական քվեարկության համակարգ իր նախագահական նախնական ընտրություններում։ Այժմ ընտրական համակարգերի շատ ավելի լայն տեսականի տարածվել է նաև ոչ կառավարական կազմակերպությունների շրջանակներում։

## Տեսական կողմեր
Տարբեր ընտրակարգեր ունեն որոշակի առավելություններ և թերություններ։ Նախատեսվող ընտրակարգին ամենաշատը համապատասխանող ձայների համակարգը ընտրելու համար սահմանվել են ընտրակարգի որոշակի չափանիշներ։ Դրանք օգնում են կազմակերպչին ընտրություն կատարել, սակայն գոյություն չունի որևէ ընտրակարգ, որը միաժամանակ բավարարի բոլոր նշված չափանիշները։

### Ընտրակարգի մաթեմատիկական արդարություն
Ընտրակարգի արդար համակարգի որոնումը (և, հետևաբար, սկզբնական առումով, հարաբերակցային) հիմնված է նրա վրա, թե որքան արդյունավետ կերպով է այն կարողանում ձայները փոխարկել նստավայրերի։ Պիեր Մարտինի համաձայն, ընտրակարգի արդարությունը պետք է գնահատվի երեք չափորոշիչների հիման վրա՝ ներկայացուցչության ինդեքսը, մոնոտոնությունը և անհամաչափությունը։

Ներկայացուցչության ինդեքսը հաշվվում է իրականում ներկայացված ընտրողների (օրինակ՝ այն, ովքեր քվեարկել են ընտրված թեկնածուի կամ նիստեր ստացած ցուցակի օգտին) և բոլոր ընտրողների հարաբերակցությամբ։ Վերադարձնենք նախորդում օգտագործված հորինված արդյունքները․

Եթե ընտրական համակարգը մեկ փուլի մեծամասնային տեսակ է, ապա միայն Ա կուսակցության թեկնածուն (կամ միայն նրա ցուցակը) կընտրվի։ Արդյունքի ներկայացուցչությունը հետևաբար կլինի 41,5 %։ Եթե հակառակն ընդունենք՝ 8 տեղերը բաշխվեն տարբեր ցուցակների միջև Դոնթի մեթոդով՝ ամենաբարձր միջինով, ապա Ա կուսակցությունը կստանա 4 տեղ, Բ-ն՝ 3, Գ-ն՝ 1, իսկ Դ-ն՝ ոչ մի տեղ։ Այստեղ ներկայացուցչության ցուցանիշը կլինի 92,4 %։ Այս ցուցանիշը շատ օգտակար է՝ տարբերելու իրական համամասնային համակարգը պատահական համամասնայինից, ինչպես ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի դեպքում, որտեղ տեղերի բաշխումը շատ մոտ է ընտրողների ձայների հարաբերակցությանը։ Բայց փաստորեն բոլոր անդամները ընտրվում են մեկ փուլի մեծամասնային՝ մեկ թեկնածուի համակարգով։ Իրականում համամասնայնությունը ընդհանուր առմամբ բարձր է, բայց ներկայացուցչության ցուցանիշը ցածր է, ինչը թույլ է տալիս տարբերել այն իսկական համամասնային ընտրակարգից։

Ընտրական համակարգի մոնոտոնությունը նշանակում է այն ունակությունը, որ տեղերի բաշխման մեջ պահպանվի կուսակցությունների ձայների կարգը։ Եթե որևէ կուսակցությունը ստացել է ավելի շատ ձայներ, արդար է, որ այն ստանա ավելի շատ տեղեր, քան մյուսը։ 1951 թ. Բրիտանիայի օրենսդիր ընտրությունների օրինակն, որը քննարկվել է մեծամասնային ընտրակարգերի մասում, ցույց է տալիս, որ մեկ փուլի մեծամասնային համակարգը ընդհանրապես մոնոտոն չէր։ Վերջում նշենք, որ մեծ կուսակցությունների համար տեղերի և ձայների կարգի հակառակը առավել ծանրակշիռ է, քան փոքր կուսակցությունների համար։

Ընտրական համակարգի անհամաչափությունը մեկ ընտրությունում առաջին անգամ չափվել է 1882-ին Վիկտոր Դոնթի կողմից և 1910-ին Անդրե Սենթ-Լագեի կողմից ստեղծված ինդեքսներով։ Դոնթը առաջարկեց չափել նույն կուսակցության տեղերի և ձայների հարաբերակցության առավելագույնը, իսկ Սենթ-Լագեն առաջարկեց հաշվարկել բոլոր կուսակցությունների համար տեղերի և ձայների հարաբերակցությունների քառակուսիների գումարը։ Դոնթի մոտ նպատակն էր նվազեցնել տեղերի և ձայների առավելագույն հարաբերակցությունը, իսկ Սենթ-Լագեի մոտ՝ նվազագույնի հասցնել այս երկու հարաբերակցության տարբերությունը։

Նախորդ օրինակով վերադառնալով, եթե Ա և Բ կուսակցությունները միավորվեն մեկ կուսակցության, ինչպես նաև Գ և Դ կուսակցությունները, ապա տվյալ ընտրատարածքում արդյունքները կլինեն՝ 73,7 % ԱԲ կուսակցություն և 26,3 % ԳԴ կուսակցություն։ Եթե երկու տեղ է բաժանվում, Դոնթի մեթոդը կտրամադրի երկու տեղ էլ ԱԲ կուսակցությանը, իսկ Սենթ-Լագեի մեթոդը կտա մեկ-մեկ տեղ երկու կուսակցությանը։ Առաջին դեպքում ներկայացուցչությունը կլինի 73,7 %, երկրորդում՝ 100 %։ Սակայն Դոնթի մեթոդը ավելի մոնոտոն է։ Այս երկու մեթոդները իրականում արտահայտում են անհամաչափության երկու տարբեր տեսություններ՝ Դոնթի մեթոդը փորձում է խուսափել շատ ընտրողների քիչ ներկայացուցիչ ունենալուց, իսկ Սենթ-Լագեի մեթոդը փորձում է լուծել չներկայացված ընտրողների խնդիրը։ Կան նաև մնացածը, որոնք հետագայում առաջարկվել են, ամենահամակարգվածը մինչ այժմ Մ․ Գալլագերի *«նվազագույն քառակուսիների»* ինդեքսն է․I = \sqrt
Այստեղ V-ն և S-ն համապատասխանաբար ցույց են տալիս յուրաքանչյուր i կուսակցության ստացած ձայների և ստացած տեղերի մասնաբաժինը։

Անհամաչափության համադրիչ ինդեքսները, որքան էլ օգտակար լինեն, չեն տարբերակում անհամամասնության երկու ուղղությունները։ Տեղերի բաշխումը կարող է լինել՝ չափազանց անհավասար՝ համամասնության պահանջից ավելի (օրինակ, մասամբ մեծամասնային օրենսդիր համակարգերում) և չափազանց հավասար՝ համամասնության պահանջից պակաս (օրինակ՝ իջեցված համամասնության սկզբունքը՝ կիրառվում է Եվրոպայի խորհրդարանի անդամների բաշխման ժամանակ տարբեր երկրներում)։ Իրականում, արիստոտելյան սկզբունքը՝ որը նույնացնում է արդարությունը համամասնության հետ, իրականում չի ենթարկվում վերլուծության։ Ուստի, ներկայացուցչության համակարգի «արդարությունը» գնահատելու համար անհրաժեշտ է նախ պարզել, թե որ արդարության սկզբունքներն ենք հաշվի առնում, և երկրորդ՝ դիտարկել խորհրդարանի իրական աշխատանքը և գործունեությունը։

### Ընտրակարգերի ձևերի միջև համապատասխանություն
Ընդհանուր առմամբ, երբ նույն ընտրատարածքում պետք է ընտրվի միայն մեկ տեղ, կարող են տրամաբանականորեն դիտվել ընտրակարգերի միջև մի քանի համապատասխանություններ։ Օրինակ, այս իրավիճակում կիրառվող ներկայացուցչական համամասնությունը վերածվում է միանձնյա մեծամասնային ընտրակարգի, որի հատկությունները կախված են օգտագործվող հաշվարկի համակարգից։ Նույն կերպ, մի քանի տեղեր ունեցող ընտրակարգը նման պայմաններում դառնում է փաստացի միանձնյա։

Միանձնյա ընտրակարգերը, հետևաբար, միաժամանակ ներկայացնում են համամասնական համակարգերի ամենալայն անհամաչափ կիրառումը և մեծամասնային համակարգերի ամենափոքր չափով կիրառումը։ Սա տեղի է ունենում, երբ մեծությունը նվազագույն է՝ սահմանափակվելով 1-ով։ Հաջորդ աղյուսակը թույլ է տալիս ավելի հստակ պատկերացում կազմել։

Առաջին սյունից անցնելիս դեպի երկրորդ սյուն, մենք հայտնվում ենք մեծամասնության տրամաբանության մեջ, բայց համամասնությունը մեծանում է այն դեպքում, երբ նվազում է մեծությունը։ Երկրորդ սյունից անցնելիս դեպի երրորդ սյուն՝ մենք հայտնվում ենք համամասնական տրամաբանության մեջ, սակայն հարաբերակցությունը նվազում է մեծության նվազման հետ միասին։ Արդյունքում կարելի է եզրակացնել․

* բոլոր համամասնական համակարգերը, բացառությամբ փոխանցվող եզակի ձայների մեթոդի, համարժեք են մեկմանդատային մեծամասնային ընտրակարգին մեկ շրջափուլում։
* կուտակային և սահմանափակ ձայների մեթոդները հարաբերակցական են, քանի որ դրանց հարաբերակցությունը նվազում է մագնիտուդի հետ, ուստի դրանք դասակարգվում են նախահամամասնական համակարգերի կատեգորիայում։
* համամասնական համակարգերը, որոնք պարտադրում են մանդատների հատկացումը անմիջապես առաջին ձայներից հետո, չեն կարող համարժեք լինել բազմափուլ մեծամասնային ընտրակարգերին։
* թեկնածուների նախընտրական դասակարգման համակարգերը իրենք իրենց հետ լիովին համընկնում են։

Այս չորս նկատառումները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ եթե ընտրական համակարգերը շատ բազմազան և տարբեր են իրարից, դրանց հիմնական նպատակն է նույնն՝ ընտրել ներկայացուցչություններ՝ մեծամասնություն ձևավորելու և կառավարության աջակցության համար։

### Մեծամասնային ընտրակարգի և հարաբերակցական ներկայացուցչության միջև բանավեճ

Համամասնական ներկայացուցչության կողմնակիցները սովորաբար պաշտպանում են այս ընտրակարգի արդարությունը, քանի որ այն թույլ է տալիս ավելի-կամ-քիչ ճշգրիտ կերպով արտացոլել կուսակցության կամ քաղաքական կոալիցիայի ձայների քանակը պատգամավորների մանդատների համեմատությամբ։ Մեծամասնային ընտրակարգի կողմնակիցները, հակառակն, հաճախ ընդգծում են, որ անհրաժեշտ է ապահովել քաղաքական համակարգի կայունությունը, որը կարևոր է նրա շարունակականության համար։ Նրանք նշում են, որ ընտրակարգը անմիջականորեն ազդում է ընտրողների վարքագծի վրա, մասնավորապես «մարտավարական քվեարկության» սկզբունքով։ Մեծամասնային ընտրակարգերը, արտոնություններ տալով մեծ կուսակցություններին տեղերի բաշխման ժամանակ և թույլ տալով, որ առավել ձայներ հավաքած կուսակցությունը ստանա պատգամավորների գերիշխող մեծամասնություն, նպաստում են մոնոպոլ կառավարության կայացմանը, որն առավել կայուն է, քան կոալիցիոն կառավարությունը։

Մեծամասնային ընտրակարգի կողմնակիցների համար իդեալական քաղաքական համակարգը երկկուսակցական համակարգն է, որտեղ քաղաքական փոփոխությունը հնարավոր է միայն երկու մեծ կուսակցությունների միջև, և երկուսից յուրաքանչյուրը ունի լիակատար մեծամասնություն խորհրդարանում։ Անգլո-սաքսոնական երկրները, հատկապես ԱՄՆ-ն, մոտ են այս իդեալականին։ Հակառակը, հարաբերակցական ներկայացուցչության կողմնակիցները համարում են, որ լավ քաղաքական համակարգն այն է, որտեղ խորհրդարանի տեղերը և իշխանությունը բաժանվում են, խրախուսելով կոալիցիոն կառավարությունների ձևավորումը։ Գերմանիան և սկանդինավյան երկրները լավագույն օրինակներն են, երբ պատգամավորների տեղերը բաժանվում են համեմատաբար արդարացի, և քաղաքական ուժերի երկբևեռությունը թույլ է տալիս իսկական իշխանափոխություն։

Այլ երկրներում համագործակցության սկզբունքը տարվում է մինչև ծայրահեղություն, օրինակ՝ Շվեյցարիայում 1919 թվականից, երբ ընդունվեց հարաբերակցական ընտրակարգ, մինչև 2007-ի դեկտեմբերի 13-ը, երբ «Կենտրոնական Դեմոկրատական Միությունը» անցավ ընդդիմություն։ Գլխավոր շվեյցարական կուսակցությունները վաղուց համաձայնության էին եկել, որ կբաժանեն կառավարական լիազորությունները։ Սա հանգեցրեց ընտրական մասնակցության կրճատման մինչև գրանցված ընտրողների մոտ կեսը, քանի որ ընտրությունները վերածվեցին կուսակցությունների լեգիտիմությունը փորձարկելու միջոցի։ Նույնը տեղի է ունեցել Լիխտենշտեյնում, որտեղ 1938-ից խորհրդարանում ներկայացված երկու կուսակցությունները բաժանում են իշխանությունը՝ առավել ուժեղը ստանալով վարչապետի պաշտոնը և նախարարությունների մեծ մասը։ Նշենք, որ ներկայացված կուսակցությունների թիվը մեծապես ազդում է իշխանության բաժանման ռազմավարության վրա։ Ինչպես Ավստրիայում և Շվեյցարիայում վերջին տարիներին, աջակողմյան կուսակցությունների ռադիկալացումը կարող է հանգեցնել դրանց ընտրական առաջխաղացման և քաղաքական համակարգի խառնելու։ Ավստրիայում երկկուսակցական հոսքի վերականգնումը 2002-ից ի վեր նպաստել է ծայրահեղ աջի հետընթացին։

Համամասնական ներկայացուցչությունը, հետևաբար, պարտադիր չէ, որ նշանակի նախարարական անկայունություն կամ քաղաքական դաշտի բեկում։ Մեծամասնային ընտրակարգերն էլ միշտ չեն երաշխավորում ուժեղ քաղաքական բևեռացում կամ կայուն կառավարություն։ Օրինակ, Ֆրանսիայում Երրորդ հանրապետության ժամանակ իրավիճակը հակառակն էր։ Երկու դեպքում էլ ընտրակարգերի ազդեցությունը կախված է հիմնականում երկրի քաղաքական համակարգի բնույթից։

Արտացոլման արդարության և կառավարության կայունության խնդիրներից բացի, պարզվում է, որ համամասնական ներկայացուցչության և մեծամասնային ընտրակարգերի կողմնակիցները ունեն տարբեր պատկերացումներ քաղաքական կյանքի մասին։ Մեծամասնային ընտրակարգերը համապատասխանում են մրցակցության տրամաբանությանը, մինչդեռ համամասնական ներկայացուցչությունը ուղղված է համագործակցության։ Յուրաքանչյուր ժողովրդավարական համակարգում գոյություն ունեն ինչպես մրցակցության, այնպես էլ համագործակցության տարրեր, բայց մեծամասնության դեպքում ընտրակարգը ուժեղացնում է այդ երևույթներից մեկը։ Ուստի ընտրակարգը նաև որոշում է քաղաքական դաշտում վեճերի կամ համագործակցության աստիճանը և ձևավորում է ժողովրդավարական համակարգի շրջանակը։

### Ընտրական համակարգի ազդեցություն քաղաքական համակարգի վրա
Քաղաքական վերլուծաբանները, ինչպես ընտրական համակարգերի բազմազանությունը աճեց, նշեցին, որ դրանք ազդեցություն ունեն քաղաքական համակարգի վրա, որը գերազանցում է ձայների և տեղերի միջև վերածման հետևանքները։ Պարտվող կուսակցությունների ռազմավարություններն ու ընտրողների վարքը նույնպես կարող են որոշիչ դեր խաղալ։

Քաղաքական գիտնական Մորիս Դյուվերջենը վերլուծեց այս բոլոր արդյունքները և եզրակացրեց, որ դրանք ենթարկվում են երեք հիմնական օրենքների․

* Համամասնական ընտրական համակարգը (RP) հանգեցնում է բազմակուսակցական, կայուն, անկախ կուսակցությունների համակարգի (գաղթական շարժումներ կարող են խաթարել այս տրամաբանությունը)։
* Մեծամասնային մեկ փուլով ընտրությունը հանգեցնում է երկկուսակցական համակարգի, որտեղ մեծ կուսակցությունները կամ անկախ կոալիցիաները փոխարինվում են միմյանցով։
* Մեծամասնային երկու փուլով ընտրությունը հանգեցնում է բազմակուսակցական, հարաբերականորեն կայուն համակարգի, որը կախված է կուսակցությունների միջև համագործակցությունից, բայց պահպանում է երկկուսակցական տրամաբանությունը (հատկապես միջին կուսակցությունների ներկայացուցչությունը բացառելով, եթե նրանք չունեն ուժեղ դաշնակիցներ)։
Դյուվերջեի եզրակացությունները քննադատվել են. օրինակ, Ժորժ Լավուն պնդում է, որ երկրի սոցիոլոգիան և պատմությունը նույնպես մեծապես ազդում են քաղաքական համակարգի վրա, իսկ ընտրական համակարգը միայն երկրորդական գործոն է։ Ընդհանուր առմամբ, կուսակցական համակարգերի բնութագրերը համապատասխանում են այս երկու վերլուծություններին։

Մեր օրերում հաճախ գերագնահատվում է, թե որքանով են ընտրական համակարգերը ազդում երկրի կուսակցական համակարգի վրա։ Մինչ պարզ է, որ քաղաքական ուժերի ներկայացուցչության արդարությունը ազդեցություն ունի խորհրդարանների կազմի և կուսակցությունների դաշինքների վրա, ընտրական համակարգերը անմիջականորեն չեն ձևավորում կուսակցական համակարգերը։ Ձայների բաշխումը հաճախ չափազանց թույլ ազդեցություն է թողնում, որպեսզի որոշիչ լինի։ Փիեր Մարտինը նշում է, որ *«ընտրական համակարգերը կարող են ստեղծել խորհրդարանական մեծամասնություններ, ոչ թե կուսակցական համակարգեր»*։

Արենդ Լիփհարտը առաջարկում է խոսել ընտրական և կուսակցական համակարգերի միջև համապատասխանությունների մասին, այլ ոչ թե սահմանել, որ ընտրական համակարգը որոշում է կուսակցական համակարգը։ Օրինակ՝ Մեծամասնային մեկ փուլով ընտրությունը հաճախ համընկնում է երկկուսակցական համակարգերի հետ։ Մեծամասնային երկու փուլով կամ բազմաթիվ նախապատվություններ ունեցող ընտրությունները խթանում են դաշինքների խաղը, որը հանգեցնում է բիպոլարացված համակարգերի։ Առաջին դեպքում ընտրական դաշինքները ներկայացվում են տարբեր շրջաններում՝ տարբեր կուսակցությունների թեկնածուների միջև։ Երկրորդ դեպքում դաշինքների թեկնածուների դուրս մնացության համաձայնագրեր են լինում երկու փուլերի միջև, առաջին փուլի շրջանների բաշխման հետ միասին։ Համամասնական համակարգերը ավելի քիչ պարտադիր են, և կուսակցությունները, եթե նույնիսկ դաշինքով են ներկայանում, առանձին են ներկայացնում։Ընտրական համակարգերի ազդեցությունը տվյալ քաղաքական համակարգի կայունության վրա նույնպես ինքնին պարզ չէ։ Մեծամասնային ընտրությունները, որոնք պարտադիրորեն պետք է կապված լինեն կառավարության կայունության հետ, և հարաբերակցային ընտրությունները, որոնք իբր միշտ հակառակ ուղղությամբ են շարժվում, սխալ տրամաբանություն է, որը բազմիցս հերքվել է պատմության ընթացքում։ Նախարարական կայունությունը շատ ավելի կախված է կուսակցական համակարգի գաղափարախոսական կառուցվածքից և խորհրդարանական կանոններից, ինչն առավելապես ցույց են տալիս ֆրանսիական և իտալական օրինակները։ Ֆրանսիայի Երրորդ Հանրապետության ավարտին նախարարական անկայունությունը դարձել էր կանոն, մինչդեռ պատգամավորները բոլորն ընտրվել էին մեծամասնային  երկու փուլով ընտրությամբ (առանցքային բացառություն՝ կարճ շրջաններ, երբ կիրառվել են խառը համակարգեր, օրինակ՝ 1919 թվականին)։ Վիճակը ամբողջությամբ համահունչ էր այն, ինչ հաջորդեց Չորրորդ Հանրապետությանը, որտեղ Ազգային ժողովի անդամները ընտրվեցին հարաբերակցային համակարգով, այնուհետև խառը համակարգով 1951 թվականից։ Ընտրական համակարգը, հետևաբար, ոչ մի դեպքում չի եղել այդ ռեժիմների անարդյունավետության որոշիչ գործոն։ Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության հզորությունը, որը համապատասխանեցված էր Ստալինի ԽՍՀՄ-ի քաղաքականությանը՝ Չորրորդ Հանրապետության ժամանակ, նույնպես թույլ է տալիս կասկածել, որ մեծամասնային ընտրությունը իսկապես կարող էր ապահովել ռեժիմի լավ գործարկում, օրինակ՝ ապահովելով կոմունիստներին պատգամավորների մեծամասնություն։ Վայմարյան Հանրապետության ամբողջական համամասնական համակարգը երկար ժամանակ կանխել է նացիստների մեծամասնություն դառնալը Ռայխստագում, չնայած նրանց ընտրական գերազանց արդյունքներին 1930-ականների սկզբում։ Այս պայմաններում դժվար է հաստատել, որ որևէ համակարգ անպայման լավն է մյուսից։

Ավելին, կարևոր է նշել, ինչպես ընդգծում է Փիեր Մարտինը, որ մեծամասնային համակարգերը համապատասխանում են այն քաղաքական համակարգերին, որոնք գնահատում են մրցակցությունը և հակամարտությունը, մինչդեռ համամասնական համակարգերը, ընդհակառակը, համապատասխանում են այնպիսի քաղաքական համակարգերին, որոնք խրախուսում են համագործակցությունը, առանց որակապես հակասելու բիպոլարացված քաղաքական համակարգերին (Շվեդիա, Դանիա)։ Օրինակ, Հարավային Աֆրիկայի ընտրության դեպքում 1994 թվականից հարաբերակցային ներկայացուցչության ընտրությունը համապատասխանում էր ազգային միության կառավարության ձևավորման ցանկությանը։ Ապարտհեյդից դուրս գալու համար այդ երկրին անհրաժեշտ էր համակարգ, որը խրախուսում էր համագործակցությունը, ոչ թե հակամարտությունը։

## Նշումներ և Ծանոթագրություններ
### Նշումներ


### Ծանոթագրություններ


### Հոդվածի կազման ընթացքում օգտագործված գրականություն
#### Ընտրական համակարգի և հարակից գործոնների փոխհարաբերությունների վերաբերյալ աշխատություններ
* Maurice Duverger (dir.), *L'influence des systèmes éléctoraux sur la vie politique, Armand Colin*, 1950.
* Annie Laurant, Pascale Defolsse et A-P (dir.), Les système éléctoraux, permanences et innovations Paris/Budapest/Torino, Edition l'Harmmatan, coll. « Logiques politiques », 2004, 364 p.

#### Ընտրական համակարգի խնդրին անդրադարձող, սակայն առավել ընդարձակ թեմա լուսաբանող աշխատություններ
*  Maurice Duverger, *Les partis politiques*, Armand Colin, 1981. 
*  Georges Lavau, *Partis politiques et réalités sociales*, Armand Colin, 1953.
*  Marie-Anne Cohendet, *Droit constitutionnel*, troisième édition, Montchrestien, Collection « Focus droit », 2006.  (pages 239 à 256)

### Օգտագործված առցանց աղբյուրներ
* Agence France-Presse, «Systéme de vote: Varsovie insiste pour modifier le traité européen», *Le Monde*,‎ 9 août 2007 (lire en ligne https://www.lemonde.fr/ [archive])

## Տես նաև
### Առնչվող հոդվածններ

***Հիմքեր՝***
* Հանրապետություն, Սահմանադրական միապետություն
* Ժողովրդավարություն,
* Պետական կառավարման ձև, Պառլամենտական համակարգ, Նախագահական համակարգ
* Ընտրություններ,
* Քաղաքականություն, Կուսակցություն
* Քաղաքական համակարգ, Բազմակուսակցական համակարգ,

***Ընտրական ընթացակարգեր՝*** 
* Ակտիվ ընտրական իրավունք
* Կանանց ընտրական իրավունք
* Ձեռնպահություն
* Պարտադիր քվեարկություն
* Գաղտնի քվեարկություն

***Այլ ընտրական համակարգեր՝***
* Ընտրություն վիճակահանմամբ

***Նախապես սահմանված տարբերակի հաստատմանը կամ մերժմանը ուղղված քվեարկություններ՝***

*այս տեսակի քվեարկությունը գործելու համար պետք է համակցված լինի այնպիսի ընթացակարգի հետ, որի միջոցով ձևավորվում և ընտրվում է քվեարկության դրվող տարբերակը։ Այդ պատճառով այն երբեմն դիտարկվում է որպես պակաս ժողովրդավարական, քանի որ ընտրության հնարավորությունները սահմանափակված են։*
* Օստրակիզմ, Հանրաքվե

***Ընտրական համակարգի տեսաբաններ՝***
* Նիկոլա դը Կոնդորսե
* Քեննեթ Էրրոու
* Լուիս Քերոլ

### Օժանդակ մատենագիտություն
#### Ընտրական համակարգը ուսումնասիրող աշխատություններ
*  Claude Emeri, Jean-Marie Cotteret, *Les systèmes électoraux*, PUF, « Que sais-je ? », 1985 .
*  Bernard Owen, 2000. "Le système électoral et son effet sur la représentation parlementaire des partis: le cas européen." LGDJ.
*  Pascal Jan, *Droit de suffrage et modes de scrutin*, La Documentation française, no1.05 de la collection « Documents d'études », 2008 
*  Pouvoirs no32, *La représentation proportionnelle*, PUF, 1985
*  Jean-Claude Colliard, *Les systèmes électoraux dans les constitutions de l'Union européenne*, Les cahiers du droit constitutionnel no13, 2002.
*  Richard S. Katz, *A Theory of Parties and Electoral* Johns Hopkins University Pres Systems,1980 p.&nbsp;151
*  Andrea Levico, *Vota X: Storia di un segno. La legislazione elettorale dal '700 ad oggi*, Araba Fenice, 2009, 400 Nb p. .

#### Ընտրական համակարգի և հարակից գործոններ ուսումնասիրող աշխատություններ
*  Kenneth Arrow (1951, 2nd ed., 1963), *Social Choice and Individual Values*, New Haven, Yale University Press 

#### Ընտրական համակարգի խնդրին անդրադարձող, սակայն առավել ընդարձակ թեմա լուսաբանող աշխատություններ
*  Jean-Louis Boursin, *Les dés et les urnes, les calculs de la démocratie*, Seuil, 1990, réédité en 2004.
*  Dominique Chagnollaud, *Droit constitutionnel contemporain, Tome 1*, Dalloz, 2007.
*  Marcel Prélot, *Institutions politiques et droit constitutionnel*, Dalloz, 1987.
*  Adhémar Esmein, *Éléments de droit constitutionnel français et comparé*, Panthéon-Assas, Collection « Les introuvables », réédité en 2001 
*  Georges Burdeau, *Traité de science politique, t. IV : Les régimes politiques*, LGDJ, 1952.

### Արտաքին հղումներ
*   (information en matière d’élections, issu du projet Administration et coût des élections)
*   (site francophone regroupant tous les résultats électoraux de l'histoire de la France et les résultats des dernières élections nationales dans un grand nombre d'autres pays)
*   (ce site recense les diverses expérimentaions faites en France depuis 2002 à propos de modes de scrutin alternatifs)

Կատեգորիա:Ընտրական իրավունք
Կատեգորիա:Ընտրական համակարգեր
Կատեգորիա:Ընտրություններ
Կատեգորիա:Ժողովրդավարություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական հասարակություն
Կատեգորիա:Քվեարկություն