Մարաղա (քաղաք)

**Մարաղա** (), քաղաք Իրանի հյուսիս-արևմուտքում` Արևելյան Ադրբեջան օսթանում, Մարաղա շահրեստանի վարչական կենտրոնը։ Վերջին մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը կազմում է ։

## Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է Սահանդի լեռնազանգվածից հարավ` Սուֆի չայ գետի բարեբեր հովտում, Ուրմիա լճի հարավ-արևելյան մասից մոտ 30 կմ արևելք։ Գտնվում է Արևելյան Ադրբեջանի վարչական կենտրոն Թավրիզից ուղիղ գծով մոտ 75 կմ հարավ` բաժանված լինելով վերջինից Սահանդի լեռնազանգվածով։

Կլիման համեմատաբար մեղմ է և խոնավ, ջրի առատությունը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում գյուղատնտեսության համար։ Քաղաքը շրջապատված է պտղատու այգիներով, այստեղ աճեցվող մրգերը հայտնի են ողջ Իրանում, նաև արտահանվում են Ռուսաստան։

## Բնակչություն
Բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 175 255 մարդ, որոնք կազմում էին 54 958 տնտեսություն։ Մարաղան Արևելյան Ադրբեջանի բնակչությամբ երկրորդ ամենախոշոր քաղաքն է օսթանի վարչական կենտրոն Թավրիզից հետո։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

Բնակիչները հիմնականում իրանական ադրբեջանցիներ են, որոնք գերազանցապես շիա իսլամի հետևորդներ են։

## Պատմություն
Որոշ պատմաբաններ գտնում են, որ Մարաղան համապատասխանում է հունա-հռոմեական աղբյուրներում հիշատակվող Ատրպատականի մայրաքաղաք Փրաասպա/Փրաատային։ IX-X դարերի արաբական աղբյուրները նշում են, որ քաղաքը նախկինում կոչվել է Աքրա-ռուդ կամ Աֆրա-ռուդ, ինչը հիշեցնում է անվանման հունա-հռոմեական տարբերակները։

Մարաղան Ատրպատականի այլ քաղաքների հետ մեկտեղ գրավվել է արաբների կողմից 643 թվականին։ Օմայյան արքայազն Մրվան իբն Մուհամմեդը այցելել է քաղաք դեպի Գիլան և Մուղան կատարած արշավանքներից հետո, իրականացրել որոշակի շինարարական աշխատանքներ։ Այս շրջանում է, որ քաղաքը ստացել է Մարաղա անունը։ VIII-IX քաղաքն ամրացվել է պարիսպներով և հանդիսացել Ատրպատականի կուսակալների ամառային նստավայրը։

### Մոնղոլական տիրապետություն
Քաղաքը գրավվել է մոնղոլների կողմից 1231 թվականին։ 1258 թվականին Բաղդադը գրավելուց հետո մոնղոլական առաջնորդ Հուլավու խանը (իշխել է 1256-1265 թվականներին) Մարաղան դարձրել է իր նստավայրը։ Նրա հրամանով և Նասր ալ-Դին Թուսիի ղեկավարության տակ քաղաքից արևմուտք կառուցվել է Մարաղայի աստղադիտարանը։ Քաղաքից դեպի արևմուտք գտնվող Ուրմիա լճի Շահի կղզու վրա Հուլավուն կառուցել է տվել ամրոց, որտել էլ թաղվել է մահվանից հետո։

Հուլավուի մահվանից հետո նրա ստեղծած իլխանության մայրաքաղաքը տեղափոխվել է Թավրիզ, սակայն քաղաքը շարունակել է կարևոր դեր խաղալ և շարունակաբար հիշատակվում է իլխանության պատմության տարբեր դրվագների հետ կապված։ 1304 թվականին այստեղ Օլջեյթուն (իշխել է 1304-1316 թվականներին) ընդունել է Չինաստանից դեսպաններին, աստղադիտարանի ղեկավարությունը հանձնել Նասր ալ-Դին Թուսիի որդուն։ 1312 թվականին քաղաքի ղեկավարությունը հանձնվել է Հալեպի նախկին ամիրա Ղարա-Սունքուրին, որն իշխել է մինչև 1328 թվականը։ Այս վերջին իրադարձության մասին գրում է պատմիչ Իբն Բատուտան, որն ավելացնում է, որ Մարաղան այդ ժամանակներում հայտնի էր որպես «Փոքր Դամասկոս»։

Համդալլահ Ղազվինին 1340 թվականին նկարագրում է Մարաղան որպես Ադրբեջանի հարավային մասն ընդգրկող թումանի մայրաքաղաք։ Այս թումանը հյուսիսից սահմանակից էր Թավրիզի, արևմուտքից` Խոյի թումաններին, հարավից` Քրդստանին, արևելքից` այսպես կոչված պարսկական Իրաքին։ Բնակչությունն այստեղ խոսում էր պահլավերենի տարբերակներից մեկով։

### Սեֆյանների տիրապետություն և նորագույն ժամանակներ
1501 թվականից Մարաղան մասն է կազմել Սեֆյան Պարսկաստանի։ 1578-1590 թվականների թուրք-պարսկական պատերազմի ժամանակ քաղաքը ողջ Ատրպատականի հետ մեկտեղ գրավվել է Օսմանյան Թուրքիայի կողմից։ Շահ Աբբասը 1603-1618 թվականների թուրք-պարսկական պատերազմի արդյունքում հետ է գրավել Ատրպատականը և 1610 թվականին Մարաղայի կառավարիչ նշանակել թյուրքական մուղադդամների ցեղի ներկայացուցիչ Աղա Խան Մուղադդամին։ Դրանով իսկ հիմնվել է Մարաղայի խանությունը, որը հիմնականում ղեկավարվել է Մուղադդամների տոհմի կողմից և պահպանել կիսաանկախ գոյությունը մինչև Ղաջարների դինաստիայի անկումը 1925 թվականին։

1720-ական թվականներին Սեֆյանների իշխանության թուլացման արդյունքում 1725 թվականին Մարաղան և ողջ Ատրպատականը կրկին անգամ գրավվել են Օսմանյան Թուրքիայի կողմից, սակայն 1729 թվականին Նադիր շահը պարտության է մատնել օսմաններին և հետ գրավել քաղաքը։

1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ավարտին մոտ` 1828 թվականի հունվարի 15-ին քաղաքը գրավվել է ռուսական զորքերի կողմից, սակայն Թուրքմենչայի պայմանագրով հետ է վերադարձվել Պարսկաստանին։

## Տես նաև
* Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի, Մարաղա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Maragheh in Enc. Britannica
* The Columbia Encyclopedia 
* Photography of Gunbad-i-Qabud 
* Astronomy and Astrophysics Research Center of Maragha 
* Biography of A'bd alqader ibn Ghaibi al Hafiz al Maraghi 
* Maragheh photos

Կատեգորիա:Արևելյան Ադրբեջան նահանգ
Կատեգորիա:Իրանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Արևելյան Ադրբեջան նահանգի քաղաքներ