Ուիլյամ Ուիսթոն

**Ուիլիամ Ուիսթոն** (, ), անգլիացի աստվածաբան, պատմաբան, բնափիլիսոփա և մաթեմատիկոս էր, Իսահակ Նյուտոնի գաղափարների տարածման առաջատար դեմք։ Նա այժմ, հավանաբար, առավել հայտնի է 1714 թվականին Երկայնության մասին օրենքի նախաձեռնմանը նպաստելով (և դրա խոստացված պարգևները շահելու իր փորձերով) և Հովսեփոսի Փլավիոսի «Հրեաների հնությունների» և այլ աշխատությունների կարևոր թարգմանություններով (որոնք դեռևս տպագրվում են)։ Նա արիոսականության ականավոր կողմնակից էր և գրել է «Երկրի նոր տեսություն» աշխատությունը։

Ուիսթոնը իր ուսուցիչ Նյուտոնին հաջորդել է Քեմբրիջի համալսարանում մաթեմատիկայի լուկասյան պրոֆեսորի պաշտոնում։ 1710 թվականին նա կորցրել է պրոֆեսորի պաշտոնը և հեռացվել համալսարանից՝ իր ոչ ուղղափառ կրոնական հայացքների պատճառով։ Ուիսթոնը մերժել է դժոխքի կրակի մեջ հավերժական տանջանքների գաղափարը, որը նա համարում էր աբսուրդ, դաժան և Աստծո նկատմամբ վիրավորանք։ Այն, ինչը նրան հատկապես հակասում էր եկեղեցական իշխանությունների հետ, Սուրբ Երրորդություն ուսմունքի ժխտումն էր, որը, նրա կարծիքով, հեթանոսական ծագում ուներ։

## Վաղ կյանք և կարիերա
Ուիսթոնը ծնվել է Ջոսայա Ուիսթոնի (1622–1685 թվականներ) և Քեթրին Ռոսի (1639–1701 թվականներ) ընտանիքում` Լեսթերշիրում գտնվող Նորտոն-Ջաքստա-Թվայքրոսում, որտեղ նրա հայրը ռեկտոր էր։ Նրա մայրը Նորտոն-Ջաքստա-Թվայքրոսի նախորդ ռեկտոր Գաբրիել Ռոսի դուստրն էր։ Ջոսայա Ուիսթոնը պրեսբիտերական էր, բայց պահպանեց իր ռեկտորի պաշտոնը 1660 թվականին Ստյուարտների վանական վերականգնումից հետո։ Ուիլյամ Ուիսթոնը մասնավոր կրթություն է ստացել իր առողջության համար և որպեսզի կարողանար աշխատել որպես իր կույր հոր օգնական։ Նա սովորել է Թամվորթի (Սթաֆորդշիր) Եղիսաբեթ թագուհու անվան քերականական դպրոցում: Հոր մահից հետո 1686 թվականին նա ընդունվել է Քեմբրիջի Քլեր քոլեջ՝ որպես սիզար: Նա նվիրվել է մաթեմատիկայի ուսումնասիրությանը, ստացել է արվեստի բակալավրի (BA) (1690) և մաթեմատիկայի բակալավրի (AM) (1693 թվական) աստիճաններ, իսկ 1691 թվականին ընտրվել է գիտաշխատող, իսկ 1693 թվականին՝ փորձաշրջան անցած ավագ գիտաշխատող։

Ուիլյամ Լլոյդը Ուիսթոնին ձեռնադրեց Լիչֆիլդում 1693 թվականին։ 1694 թվականին, առողջական խնդիրների պատճառով, նա հրաժարվեց Քլերում իր դաստիարակության պաշտոնից՝ առաջարկելով Նորվիչի եպիսկոպոս Ջոն Մուրի քահանա Ռիչարդ Լոութոնին և պաշտոնները փոխանակեց նրա հետ։ Այժմ նա իր ժամանակը բաժանում էր Նորվիչի, Քեմբրիջի և Լոնդոնի միջև։ 1698 թվականին Մուրը նրան տվեց Լոուսֆոթի ապրուստը, որտեղ նա դարձավ ռեկտոր։ 1699 թվականին նա հրաժարվեց Քլեր քոլեջի կրթաթոշակից և մեկնեց ամուսնանալու։

Ուիսթոնն առաջին անգամ հանդիպել է Իսահակ Նյուտոնին 1694 թվականին և ներկա է գտնվել նրա մի քանի դասախոսությունների, չնայած սկզբում դրանք, ինչպես ինքն է խոստովանում, անհասկանալի են համարել։ Նյուտոնյան փիլիսոփայության մասին Դեյվիդ Գրեգորիի հոդվածը կարդալուց ոգեշնչված՝ նա հետագայում որոշեց ուսումնասիրել Նյուտոնի «Մաթեմատիկական սկզբունքներ» աշխատությունը։ Նա և Նյուտոնը ընկերներ են դարձե։ 1701 թվականին Ուիսթոնը հրաժարվեց իր կենսապահովման իրավունքից՝ դառնալով Իսահակ Նյուտոնի փոխարինողը և Քեմբրիջում կարդալով լուկասյան դասախոսություններ։ Նա 1702 թվականին փոխարինեց Նյուտոնին որպես լուկասյան պրոֆեսոր։ Հաջորդեց Ռոջեր Քոութսի հետ համատեղ հետազոտությունների մի շրջան, որը 1706 թվականին Ուիսթոնի հովանավորությամբ նշանակվեց Պլումյան պրոֆեսորի պաշտոնում։ Քոութս-Ուիսթոնի փորձարարական փիլիսոփայության դասընթացի ուսանողների թվում էին Սթիվեն Հեյլսը, Ուիլյամ Ստուկլին և Ջոզեֆ Վասսեն։

## Նյուտոնյան աստվածաբան
1707 թվականին Ուիսթոնը Բոյլի դասախոսն էր։ Այս դասախոսությունների շարքն այդ ժամանակաշրջանում նշանակալի հնարավորություն էր Նյուտոնի հետևորդների, այդ թվում՝ Ռիչարդ Բենթլիի և Սեմյուել Քլարկի համար՝ արտահայտելու իրենց տեսակետները, հատկապես դեիզմի վերելքի դեմ։ «Նյուտոնյան» գիծը, մասնավորապես Բենթլիի, Քլարկի և Ուիսթոնի հետ միասին, ներառեց բնական իրավունքի պաշտպանությունը՝ վերադառնալով Օգոստինոս Երանելիի հրաշքի սահմանմանը (մարդկային զարմանքի պատճառ), այլ ոչ թե բնության դեմ աստվածային միջամտության գերիշխող գաղափարին, որը սկիզբ է առնում Անսելմ Քենթրբերցից։ Այս քայլը նպատակ ուներ խաթարել դեիստների և սկեպտիկների փաստարկները։ Բոյլի դասախոսությունները կենտրոնանում էին աստվածաշնչյան մարգարեությունների, ջրհեղեղների և խավարումների նման դրամատիկ ֆիզիկական իրադարձությունների միջև եղած կապերի և դրանց գիտական ​​​​բացատրությունների վրա։ Մյուս կողմից, Ուիսթոնը գիտակցում էր մարգարեության հնարավոր կապերը արդիական իրադարձությունների հետ՝ Իսպանական ժառանգության համար պատերազմը, իսկ ավելի ուշ՝ յակոբինյան ապստամբությունները։

Ուիսթոնը կողմ էր Աստվածաշնչի որակավորված բառացիությանը. բառացի իմաստը պետք է լինի լռելյայն, եթե չկար այլ բան մտածելու լավ պատճառ։ Այս տեսակետը կրկին վերադառնում է Օգոստինոսին։ Նյուտոնի վերաբերմունքը Թոմաս Բարնետի տիեզերագիտության նկատմամբ արտացոլվել է «Ծննդոց» գրքի արարչագործության պատմության լեզվի վրա, ինչպես նաև Ուիսթոնի այլընտրանքային տիեզերագիտությունը։ «Ծննդոց» գրքի հեղինակ Մովսեսը պարտադիր չէր, որ գրեր որպես բնափիլիսոփա կամ օրենսդիր, այլ լսարանի համար։ Բարնետի, Ուիսթոնի և Ջոն Վուդվարդի նոր տիեզերագիտությունները քննադատության ենթարկվեցին, մասնավորապես՝ Ջոն Արբուտնոտի, Ջոն Էդվարդսի և Ուիլյամ Նիկոլսոնի կողմից, աստվածաշնչյան պատմությունն անտեսելու համար։

Ուիսթոնի Բոյլի դասախոսությունների վերնագիրն էր «Սուրբ Գրքի մարգարեությունների իրականացումը»։ Մերժելով Աստվածաշնչյան մարգարեությունների տիպաբանական մեկնաբանությունը՝ նա պնդում էր, որ մարգարեության իմաստը պետք է լինի եզակի։ Նրա տեսակետները հետագայում վիճարկեց Էնթոնի Քոլինզը։ Ավելի անմիջական հարձակում տեղի ունեցավ Նիկոլաս Քլագեթի կողմից 1710 թվականին։ Մարգարեությունների արդիականության պատճառներից մեկը Կամիզար շարժումն էր, որի ժամանակ ֆրանսիացի աքսորյալներ («ֆրանսիացի մարգարեներ») հայտնվեցին Անգլիայում: Ուիսթոնը սկսել էր գրել միլենարիզմի մասին, որը անբաժանելի էր Նյուտոնի աստվածաբանության համար, և ցանկանում էր իր տեսակետները հեռացնել նրանցից, մասնավորապես՝ Ջոն Լեյսիի տեսակետներից։ 1713 թվականին ֆրանսիացի մարգարեների հետ հանդիպելով՝ Ուիսթոնը զարգացրեց այն տեսակետը, որ հայտնության հոգևոր պարգևը կարող է լինել դիվային տիրապետություն։

### Նյուտոնի հետ լարվածություն
Այլևս չի ենթադրվում, որ Ուիսթոնի հուշագրությունները լիովին վստահելի են Նյուտոնի հետ նրա անձնական հարաբերությունների հարցում: Մեկ տեսակետն այն է, որ հարաբերությունները երբեք շատ մտերիմ չեն եղել, քանի որ Բենթլին ավելի շատ ներգրավված է եղել Ուիսթոնի՝ Լուկասյան աթոռին նշանակման գործում, և որ դրանք վատթարացել են, հենց որ Ուիսթոնը սկսել է գրել մարգարեությունների մասին՝ հրատարակելով «Էսսե Սուրբ Հովհաննեսի Հայտնության մասին» (1706 թվական) աշխատությունը։ Այս աշխատանքը հռչակեց 1716 թվականի հազարամյակը։

Ուիսթոնի Նյուտոնի «Համընդհանուր թվաբանություն» աշխատության 1707 թվականի հրատարակությունը ոչինչ չարեց իրավիճակը բարելավելու համար։ Նյուտոնն ինքը, թեև գաղտնի, ակտիվորեն ներգրավված էր 1722 թվականի հրատարակության մեջ՝ անվանապես Ջոն Մաչինի շնորհիվ, կատարելով բազմաթիվ փոփոխություններ։

1708–1709 թվականներին Ուիսթոնը Երրորդության վերաբերյալ բանավեճերում ներգրավում էր Թոմաս Թենիսոնին և Ջոն Շարփին որպես արքեպիսկոպոսներ։ Հոփթոն Հեյնսի վկայությունները վկայում են, որ Նյուտոնը արձագանքել է՝ հրաժարվելով այս հարցի վերաբերյալ հրապարակումից նրա 1690-ական թվականներից ի վեր ներկայացված հակատրինիտարիզմի հայացքները վերջապես հրատարակվեցին 1754 թվականին՝ որպես «Սուրբ Գրքի երկու նշանակալի աղավաղումների պատմական հաշվետվություն»։

Ուիսթոնը երբեք Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ չի եղել։ Էդմունդ Հալլեյի հետ զրույցում նա մեղադրել է իր՝ որպես «հերետիկոսի» համբավը։ Սակայն նա նաև պնդել է, որ Նյուտոնը չի սիրել անկախ մտածողությամբ աշակերտ ունենալը և բնույթով անբնականորեն զգույշ և կասկածամիտ է եղել։

## Ոչ ավանդական կրոնական հայացքներ
### Արտաքսված Արիան
Ուիսթոնի՝ Նիկիական հանգանակի մերժման ուղին, որը պատմականորեն ուղղափառ դիրքորոշում էր արիոսականության դեմ, սկսվեց նրա՝ Լուկասյան աթոռի պաշտոնավարման վաղ շրջանում, երբ նա հետևեց Սեմյուել Քլարկի հուշումներին։ Նա նաև կարդացել է Ռիչարդ Բրոքլսբիի «Լուի Էլիս Դյուպեն և Ավետարանական աստվածաբանության մեկնաբանությունը» (1706 թվական) աշխատությունը։ Առաքելական կանոնադրությունների ուսումնասիրությունը նրան համոզեց, որ արիոսականությունը վաղ եկեղեցու հավատո հանգանակն է։

1710 թվականի ընդհանուր ընտրությունները պահպանողականներին բերեցին ամուր քաղաքական իշխանություն մի քանի տարի շարունակ, մինչև 1714 թվականի Հանովերյան գահակալությունը։ Աստվածաբանական նորարարությունների նկատմամբ նրանց անվստահությունը անմիջական ազդեցություն ունեցավ Ուիսթոնի, ինչպես նաև նմանատիպ հայացքներ ունեցող այլ մարդկանց վրա։ Նրա այլախոհությունը հայտնի էր։ 1710 թվականին նրան զրկեցին պրոֆեսորի պաշտոնից և հեռացրին համալսարանից։

Հարցը դրանով չսահմանափակվեց. Ուիսթոնը փորձեց լսումներ ստանալ ժողովից առաջ։ Նա պաշտպաններ ուներ նույնիսկ եկեղեցու բարձրաստիճան պաշտոնյաներում, ինչպիսին էր Ջորջ Սմալրիջը։ Քաղաքական պատճառներով այս զարգացումն այդ ժամանակ կարող էր պառակտիչ լինել։ Մեծ Բրիտանիայի Թագուհի Աննան երկու անգամ «կորցրեց» գործի փաստաթղթերը։ Նրա մահից հետո՝ 1714 թվականին, նախատեսված լսումները թույլատրվեցին հետաձգվել։ Այս տարիների կուսակցական կրքերը արձագանք գտան Հենրի Սաչևերելի 1719 թվականին Հոլբորնի Սուրբ Անդրեասի եկեղեցուց Ուիսթոնը հեռացնելու փորձի մեջ։

### «Նախնադարյան քրիստոնեություն» և այլ կրոնական ուսումնասիրություններ
աջից|մինի|Ուիսթոնի դիմանկարը, 18-րդ դարի սկիզբ
Ուիսթոնը հիմնադրեց մի ընկերություն՝ վաղ քրիստոնեությունը տարածելու համար, և իր տեսությունները պաշտպանող դասախոսություններ կարդաց Լոնդոնի, Բաթի և Թանբրիջ Ուելսի դահլիճներում և սրճարաններում։ Նրա հետ կապվածների թվում էին Թոմաս Չաբը, Թոմաս Էմլին, Ջոն Գեյլ, Բենջամին Հոդլի, Արթուր Օնսլոու, և Թոմաս Ռանդլը։ 1715-1717 թվականներին Ուիսթոնի տանը հանդիպումներ են տեղի ունեցել։ Հոուդլին խուսափել է գալ, ինչպես նաև Սեմյուել Քլարկը, չնայած հրավիրված էր։ Քլարկի, Հոուդլիի, Ջոն Քրեյգի և Գիլբերտ Բարնեթ կրտսերի հետ հանդիպումը այս առաջատար լայնիտուդինիստներին չհամոզեց Ուիսթոնի կողմից Առաքելական Սահմանադրություններին ապավինելու հարցում։

Ֆրանց Ուոքեն 1728 թվականին գրել է լատիներեն աշխատություն Ուիսթոնի՝ վաղ քրիստոնեության վերաբերյալ տեսակետի մասին։ Աթանաս Ալեքսանդրացու ուսմունքներին նրա կողմից մարտահրավեր նետելը նշանակում էր, որ Ուիսթոնը շատ առումներով համարվում էր հերետիկոս։ Մյուս կողմից, նա խորապես հավատում էր քրիստոնեության գերբնական կողմերին։ Նա պաշտպանում էր մարգարեությունները և հրաշքները։ Նա կողմ էր հիվանդներին օծելուն և թագավորի չարիքի համար դիպչելուն։ Կրոնի մեջ իրատեսության նկատմամբ նրա հակակրանքը նրան նաև դարձրեց Հոուդլիի «Սուրբ Հաղորդության բնույթի և ավարտի պարզ նկարագրության» բազմաթիվ հակառակորդներից մեկը։ Նա եռանդուն տեսակետներ ուներ եկեղեցական կառավարման և կարգապահության վերաբերյալ, որոնք բխում էին առաքելական կանոնադրություններից։

Մոտավորապես 1747 թվականին, երբ նրա հոգևորականը սկսեց կարդալ Հավատքի Աթանեսյան դավանանքը, որին Ուիսթոնը չէր հավատում, նա ֆիզիկապես լքեց եկեղեցին և անգլիկան համայնքը՝ դառնալով բապտիստ։

1720-ական թվականներին որոշ դիսսենտերյաններ և վաղ ունիթորության կողմնակիցներ Ուիսթոնին համարում էին ընդօրինակելի օրինակ։ Մոյերի դասախոսությունների շարքը հաճախ Ուիսթոնի ոչ ավանդական հայացքները դարձնում էր հատուկ թիրախ։

Ուիսթոնը կարծում էր, որ «Երգ երգոցը» ապոկրիֆ գիրք է, իսկ «Բարուքի գիրքը՝ ոչ։ Նա փոփոխեց Աստվածաշնչյան Աշերի ժամանակագրությունը՝ Արարչագործությունը սահմանելով մ.թ.ա. 4010 թվականին։ Նա մարտահրավեր նետեց Նյուտոնի «Հին թագավորությունների ժամանակագրության փոփոխված տարբերակը» (1728 թվական) աշխատությանը: Ուեսթֆոլը ազատում է Ուիսթոնին այն մեղադրանքից, որ նա պնդել է «Ժամանակագրության» հետմահու հրատարակման մասին՝ պարզապես այն հարձակվելու համար, մեկնաբանելով, որ ժառանգները, այնուամենայնիվ, ցանկանում էին հրատարակել Նյուտոնի ձեռագրերը, որը մահացել է 1727 թվականին։

Ուիսթոնի կողմից հոգևորականական մենամուսնության մոնոգամիայի մասին հիշատակվում է Օլիվեր Գոլդսմիթի «Ուեյքֆիլդի քահանան» վեպում: Նրա վերջին «հայտնի հայտնագործությունը, կամ, ավելի ճիշտ, բժիշկ Ջայլս Ֆլետչերի Ավագի վերածնունդը», որը նա հիշատակում է իր ինքնակենսագրականում, թաթարների նույնականացումն էր Իսրայելի կորած ցեղերի հետ։

## Գիտական ​​դասախոս և հանրաճանաչ հեղինակ
աջից|մինի|Արեգակնային համակարգի քարտեզը՝ Ուիլյամ Ուիսթոնի և Ջոն Սենեքսի կողմից
Ուիսթոնը սկսեց դասախոսություններ կարդալ բնական փիլիսոփայության մասին Լոնդոնում։ Նա կանոնավոր դասընթացներ էր անցկացնում սրճարաններում, մասնավորապես՝ Բաթթոնսում, ինչպես նաև Ցենզորիումում՝ Լոնդոնի գետափնյա հանդիպումների սրահներում, որոնք ղեկավարում էր Ռիչարդ Սթիլը։ Բաթոնի մոտ նա աստղագիտական ​​և ֆիզիկական երևույթների վերաբերյալ ցուցադրական դասախոսությունների դասընթացներ էր կարդում, իսկ Ֆրենսիս Հոուքսբին կրտսերն աշխատել է նրա հետ փորձարարական ցուցադրությունների վրա: Նրա կրոնական թեմաներով անցնող դիտողությունները երբեմն առարկվում էին, օրինակ՝ արեգակնային համակարգի Հենրի Նյումանը գրում էր Սթիլին։

Նրա դասախոսությունները հաճախ ուղեկցվում էին հրապարակումներով։ 1712 թվականին նա Ջոն Սենեքսի հետ հրատարակեց արեգակնային համակարգի քարտեզ, որը ցույց էր տալիս գիսաստղերի բազմաթիվ ուղիները։ 1715 թվականին նա դասախոսություն կարդաց 1715 թվականի մայիսի 3-ի լրիվ արեգակնային խավարման մասին (որը Անգլիայում տեղի է ունեցել ապրիլյան հին ոճով)։ Ուիսթոնը դասախոսություն կարդաց այդ մասին այդ ժամանակ Քովենթ Գարդենում, իսկ ավելի ուշ՝ որպես բնական իրադարձություն և որպես նախանշան։

1715 թվականին Ուիսթոնը նաև հմուտ էր դարձել թերթերում գովազդի մեջ։ Նա հաճախ դասախոսություններ էր կարդում Թագավորական միության առջև։

### Երկայնություն
1714 թվականին նա կարևոր դեր խաղաց Երկայնության մասին օրենքի ընդունման գործում, որը ստեղծեց Երկայնության խորհուրդը: Համֆրի Դիթոնի հետ համագործակցելով՝ նա հրատարակեց «Երկայնությունը ծովում և ցամաքում հայտնաբերելու նոր մեթոդ» աշխատությունը, որը լայնորեն հիշատակվեց և քննարկվեց։ Հաջորդ քառասուն տարիների ընթացքում նա շարունակեց առաջարկել երկայնության պարգևը լուծելու մի շարք մեթոդներ, ինչը նրան լայնորեն ծաղրի արժանացրեց, մասնավորապես՝ Սկրիբլերիաններ անունով հայտնի գրողների խմբի կողմից։ Երկայնությունը որոշելու համար մագնիսական անկման միջոցով մի առաջարկության մեջ նա 1719 և 1721 թվականներին ստեղծեց հարավային Անգլիայի առաջին իզոգծերի քարտեզներից մեկը։ 1734 թվականին նա առաջարկեց օգտագործել Յուպիտերի արբանյակների խավարումները։

### Ավելի լայն բնական փիլիսոփայություն
աջից|մինի|Ուիլյամ Ուիսթոնի դիմանկարը՝ դիագրամով, որը ցույց է տալիս նրա գիսաստղային աղետի տեսությունները, որոնք նկարագրված են «Երկրի նոր տեսություն» գրքում
Ուիսթոնի «Երկրի նոր տեսությունը՝ սկզբնականից մինչև բոլոր բաների ավարտը» (1696 թվական) աշխատությունը կրեացիոնիզմի և ջրհեղեղի երկրաբանության մի արտահայտություն էր։ Այնտեղ պնդվում էր, որ Նոյի մեծ ջրհեղեղը առաջացել էր գիսաստղի պատճառով։ Աշխատանքը արժանացել է Ջոն Լոքի գովասանքին, ով հեղինակին դասել է նրանց շարքին, ովքեր, եթե շատ բան չեն ավելացնում մեր գիտելիքներին, ապա «գոնե որոշ նոր բաներ են բերում մեր մտքերին»։ Նա Էդմոնդ Հալլիի հետ միասին գիսաստղերի պարբերականության վաղ շրջանի կողմնակիցներից էր. նա նաև կարծում էր, որ գիսաստղերն են պատասխանատու Երկրի պատմության անցյալում տեղի ունեցած աղետների տեսության համար։ 1736 թվականին նա լայնածավալ անհանգստություն առաջացրեց Լոնդոնի քաղաքացիների շրջանում, երբ կանխատեսեց, որ աշխարհի վերջը կլինի այդ տարվա հոկտեմբերի 16-ին, քանի որ գիսաստղը կհարվածի Երկրին։ Ուիլյամ Ուեյքը՝ որպես Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս, պաշտոնապես հերքեց այս կանխատեսումը՝ հանրությանը հանգստացնելու համար։

Նյուտոնյանների շրջանում կոնսենսուս չկար այն մասին, թե որքանով կարող են մեխանիկական պատճառները պատասխանատու համարվել սրբազան պատմության հիմնական իրադարձությունների համար. Ջոն Քիլը գտնվում էր Ուիսթոնի հակառակ ծայրահեղության մեջ՝ նման պատճառները նվազագույնի հասցնելու հարցում։ Որպես բնափիլիսոփա, Ուիսթոնի մտորումները սահմաններ չէին ընդգրկում նրա աստվածաբանական հայացքների հետ։ Նա մարդու արարումը համարում էր բնական կարգի միջամտություն։ Նա հետևեց Արթուր Էշլի Սայքսի Սեմյուել Քլարկին տված խորհրդին, որ Քլարկի Բոյլի դասախոսությունների ապագա հրատարակություններից բաց թողնի Տրալեցի Ֆլեգոնի կողմից հիշատակված խավարումն ու երկրաշարժը, քանի որ այս իրադարձությունները, հնարավոր է, համաժամանակ են եղել Քրիստոսի խաչելության հետ։ Ուիսթոնը հրատարակել է «Ֆլեգոնի արդարացված վկայությունը» աշխատությունը 1732 թվականին։

## Անձնական կյանք և մահ
Ուիսթոնն ամուսնացել է Թեմվորթի դպրոցի իր տնօրեն Ջորջ Անտրոբուսի դստեր՝ Ռութի հետ։ Նա ունեցել է երջանիկ ընտանեկան կյանք և մահացել է Ռատլենդի Լինդոն Հոլում՝ իր փեսայի՝ Սեմյուել Բարքերի տանը, 1752 թվականի օգոստոսի 22-ին։ Նրանից հետո մնացին իր երեխաները՝ Սառան, Ուիլյամը, Ջորջը և Ջոնը։

## Աշխատանքներ
մինի|Երկրի նոր տեսություն, 1696 թվական
Ուիսթոնի հետագա կյանքն անցել է անընդհատ վեճերի մեջ՝ աստվածաբանական, մաթեմատիկական, ժամանակագրական և այլ։ Նա արդարացրել է իր գնահատականը Առաքելական Սահմանադրությունների և դրանցից ստացված արիոսական հայացքների վերաբերյալ իր «Նախնադարյան քրիստոնեության վերածնունդ» (5 հատոր, 1711–1712) աշխատության մեջ։ 1713 թվականին նա ստեղծել է բարեփոխված պատարագ։ Նրա «Սամուել Քլարկի կյանքը» հրատարակվել է 1730 թվականին։

1727 թվականին նա հրատարակեց Հին և Նոր Կտակարաններին պատկանող «Ավանդական գրառում» վերնագրով երկհատոր աշխատություն: Սա տարբեր երկրորդականոն գրքերի, կեղծէպիգրաֆների և այլ էսսեների թարգմանությունների և ակնարկների ժողովածու էր՝ անհրաժեշտության դեպքում թարգմանությամբ։

Ուիսթոնը Հովսեփոսի ամբողջական աշխատությունները թարգմանեց անգլերեն և 1737 թվականին հրատարակեց իր սեփական նշումների և դիսերտացիաների հետ միասին «Հրեա պատմաբան Հովսեփոսի իսկական աշխատությունները» վերնագրով։ Այս թարգմանությունը հիմնված էր Հովսեփոսի աշխատությունների նույն հունարեն հրատարակության վրա, որն օգտագործել էր Սիվարտ Հավերկամփը իր նախորդ թարգմանության մեջ։ Ըստ որոշ կարծիքների, Ուիսթոնի կողմից Հովսեպոսի թարգմանությունը հիմնված տեքստում բազմաթիվ տառադարձման սխալներ կան։ 1745 թվականին նա հրատարակեց իր Նախնական Նոր Կտակարանը (Բեզայի կոդեքսի և Կլարոմոնտանի կոդեքսի հիման վրա)։

Ուիսթոնը թողել է հուշագրություններ (3 հատոր, 1749–1750): Դրանք չեն պարունակում Քեմբրիջում նրա դեմ հարուցված դատավարությունների մասին պատմությունը՝ իր հակաերրորդության ուսմունքի համար, որը այդ ժամանակ առանձին հրատարակվել էր։

### Հրատարակություններ
* 
* 

## Տես նաև
* Աղետների տեսություն

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Biography of William Whiston at the LucasianChair.org, the homepage of the Lucasian Chair of Mathematics at Cambridge University
* Bibliography for William Whiston  at the LucasianChair.org the homepage of the Lucasian Chair of Mathematics at Cambridge University
* Whiston's MacTutor Biography
* 
* 
* 
* 
* "Account of Newton", *Collection of Authentick Records* (1728), pp.&nbsp;1070–1082
* "The Works of Flavius Josephus" translated by William Whiston
* "William Whiston and the Deluge" by Immanuel Velikovsky
* "Whiston's Flood"
* Whiston biography at ''Chambers' Book of Days''
* Some of Whiston's views on biblical prophecy 
* "William Whiston, The Universal Deluge, and a Terrible Specracle" by Roomet Jakapi
* ''Collection of Authentick Records'' by Whiston at the Newton Project 
* William Whiston, 1667–1752 
* Collection of William Whiston portraits at England's National Portrait Gallery
* Primitive New Testament
* William Whiston  Portraits From the Past
* ''A New Theory of the Earth'' (1696) – full digital facsimile at Linda Hall Library
Կատեգորիա:Բրիտանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ֆիզիկոսներ