Պիզայի հանրապետություն

**Պիզայի հանրապետություն** () քաղաք-պետություն Ապենինյան թերակղզում, որը գոյություն է ունեցել 1085-1406 թվականներին և կրկին 1494-1509 թվականներին։ Այն դարձավ ներկայիս Իտալիայի առաջին ծովային տերությունը՝ 11-րդ և 12-րդ դարերում վերահսկողություն հաստատելով Կորսիկայի և Սարդինիայի վրա և առևտրային գաղութներ հիմնելով գրեթե բոլոր խոշոր միջերկրածովյան նավահանգիստներում։ Պիզայի հզորությունը հիմնված էր միջնորդական առևտրի վրա, հիմնականում Լևանտի, Բյուզանդիայի և իսպանական պետությունների՝ Կաստիլիայի ու Արագոնի հետ։ Այս ժամանակահատվածում տեղի ունեցավ պիզայան արվեստի, մասնավորապես՝ ճարտարապետության ծաղկում։ Սակայն 1284 թվականին հանրապետությունը ջախջախիչ պարտություն կրեց Ջենովայից՝ Մելորիայի ճակատամարտում և դուրս մղվեց իր հիմնական միջերկրածովյան շուկաներից։ Սա հանգեցրեց հանրապետության անկման սկզբին, որը նաև արագացավ Տոսկանայի հետ պատերազմներում Պիզայի անհաջողությունների պատճառով։

1406 թվականին Պիզան նվաճվեց Ֆլորենցիայի կողմից։ 1494 թվականին Իտալական պատերազմների բռնկման հետ քաղաքը ապստամբեց և հռչակեց հանրապետական ​​անկախություն։ Սակայն, 1509 թվականին, ամիսներ տևած պաշարումից հետո, Պիզան կապիտուլյացիա արեց թվային առումով գերազանցող ֆլորենտական ​​ուժերի առջև։ 1569 թվականին քաղաքը դարձավ Տոսկանայի Մեծ Դքսության մաս։

## Ծովային տերության վերելքն ու ծաղկում
### Պայքար արաբների դեմ և ծովային տերության ձևավորում
Արդեն բյուզանդական և լոմբարդական տիրապետության ժամանակաշրջանում Իտալիայի ափերի քաղաքների միջև ծովային առևտուրը սկսեց զարգանալ: Կենտրոնական իշխանության թուլության և Իտալիայի ափերի պաշտպանությունը արտաքին սպառնալիքներից (սկզբում Բյուզանդիայից, ապա արաբներից) կազմակերպելու անհրաժեշտության պայմաններում այս քաղաքներում սկսեցին զարգանալ անկախության առաջին տարրերը: Պիզայում նավատորմի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են 7-րդ դարին. պիզացիները օգնել են Հռոմի պապ Գրիգոր I-ին Ռավեննայի բյուզանդական էկզարխի հետ նրա պատերազմում: 9-րդ դարում Պիզան դարձել է Տիրենյան ծովի հյուսիսային առաջատար նավահանգիստը՝ առևտուր իրականացնելով Տոսկանայի ափի, Սարդինիայի, Կորսիկայի և Պրովանսի միջև: Ֆրանկական նվաճումը քաղաքը ներառել է Կառլոս Մեծի կայսրության մեջ, ինչը ուղեկցվել է Պիզայի տնտեսական զարգացման փոքր-ինչ դանդաղումով: Սակայն կայսրության փլուզումից և Տոսկանայի մարկկոմսության ստեղծումից հետո ծովային առևտրի աճը և քաղաքի քաղաքական անկախությունը կրկին արագացան: Քաղաքը գործնականում կառավարվում էր տեղական ազնվական ընտանիքների կողմից, որոնք շատ վաղուց սկսեցին զբաղվել առևտրային գործունեությամբ: Նույնիսկ Պիզայի վիկոնտը՝ Տոսկանայի մարկկոմսի ներկայացուցիչը քաղաքում, սկսեց զբաղվել ծովային առևտրով, ինչը նպաստեց Պիզայում կենտրոնական իշխանության թուլացմանը: Այն փաստը, որ Պիզան արդեն որոշակի աստիճանի ինքնավարություն էր ձեռք բերել 11-րդ դարի սկզբին, վկայում է Պիզայի և Լուկկայի միջև 1003 թվականի պատերազմը՝ երկու իտալական քաղաքների միջև առաջին գրանցված պատերազմը։

11-րդ դարում Պիզան դարձել էր կարևոր առևտրային կենտրոն, որը մրցակցում էր Հարավային Իտալիայի ափամերձ քաղաքների (Ամալֆի, Նեապոլ և Բարի) հետ: Այնուամենայնիվ, քաղաքի ծովային առևտրի հետագա զարգացման հիմնական խոչընդոտը արաբների անդադար ասպատակություններն էին Իտալիայի և հարավային Ֆրանսիայի ափերին: Պիզան գլխավորում էր պայքարը արաբների դեմ Արևմտյան Միջերկրական ծովում: Արդեն 10-րդ դարում պիզաները և ջենովացիները համատեղ պայքարում էին Իտալիայի հյուսիսարևմտյան ափերի մոտ գտնվող արաբական նավերի դեմ: 1004 թվականին սարակինոսներին հաջողվեց ներխուժել Պիզա և ոչնչացնել նրա թաղամասերից մեկը: Ասպատակությունը կրկնվեց 1011 թվականին, որից հետո Պիզան անցավ հարձակման։

1016-1017 թվականներին, Ջենովայի հետ դաշինք կնքելով, պիզացիները հարձակվեցին Սարդինիայի վրա և ոչնչացրին այնտեղ գտնվող արաբ ծովահենների բազան։ Սա թույլ տվեց կղզու հարավ-արևելյան մասում հիմնել մի փոքրիկ պիզանական բնակավայր, որը դարձավ առաջին գաղութը և Սարդինիայի նվաճման համար ցատկահարթակը։ Տեղական կառավարիչ Կալիարիի հուդեքսը շուտով ճանաչեց Պիզայի գերիշխանությունը։ Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում պիզայական նավատորմը բազմիցս ասպատակեց արաբական բնակավայրերը Կալաբրիայում և Սիցիլիայում, իսկ 1035 թվականին այն ջախջախեց սարակինոսական ուժերը Հյուսիսային Աֆրիկայի ափերի մոտ և գրավեց Կարթագենը։

Պիզացիների ամենամեծ գործողությունը 1063 թվականի Պալերմոյի վրա հարձակումն էր, որն ամբողջությամբ ոչնչացրեց Սիցիլիայի արաբական տիրապետության այս կենտրոնը։ Պալերմոյից թալանված հարստությունը հնարավորություն տվեց կառուցել Պիզայի տաճարը, որը հետագայում դարձավ քաղաքի կենտրոնական հրապարակի՝ Կամպո դեյ Միրակոլիի միջուկը։

1051-1052 թվականներին պիզա ծովակալ Յակոպո Չուրինին նվաճեց Կորսիկան, որը Հռոմի պապի հաստատմամբ 1077 թվականին հռչակվեց Պիզայի գաղութ։ Պիզայի գերիշխանությունը Կորսիկայի և Սարդինիայի նկատմամբ վերջնականապես հաստատվեց Ուրբանոս II-ի կողմից 1092 թվականին։

11-րդ դարի վերջին, վերացնելով արաբական սպառնալիքը Արևմտյան Միջերկրական ծովի ափամերձ շրջանների համար, Պիզան որոշ ժամանակով դարձավ Եվրոպայի առաջատար ծովային տերությունը։ Նրա առևտրային կապերը տարածվում էին Իսպանիայից մինչև Լևանտ, իսկ նավատորմը գերիշխում էր Միջերկրական ծովում։ 1077 թվականին Հռոմի պապ Գրիգոր VII-ը հաստատեց Պիզայի «Ծովային օրենքներն ու սովորույթները» (իտալերեն՝ Consuetudini di mare) որպես եվրոպական պետությունների ծովային իրավունքը կարգավորող հիմնական փաստաթուղթ։ Չնայած Ջենովայի հետ երկարատև թշնամանքը, որը նաև պնդում էր Սարդինիայի և Միջերկրական ծովի առևտրային ուղիների նկատմամբ գերիշխանության մասին, սկսվեց դեռևս 1060 թվականին, Պիզայի գերիշխանությունը տարածաշրջանում մնաց անվիճելի մինչև 12-րդ դարի սկիզբը։

### Կոմունայի ձևավորում
Պիզայի ծովային ազդեցության աճը թույլ տվեց նրան քաղաքական անկախություն ձեռք բերել Տոսկանայից: 1080-ականների սկզբին ձևավորվեց քաղաքացիների կոմունա, որը պահանջում էր քաղաքի կառավարմանը մասնակցություն: Գրեթե անմիջապես Պիզայի առևտրական շրջանակների շահերը ներկայացնող կոմունան փաստացի իշխանությունը կենտրոնացրեց քաղաքում՝ եպիսկոպոսին և վիկոնտին թողնելով միայն նվազագույն ազդեցություն: Ինվեստիտուրայի վեճում պիզացիները աջակցեցին կայսր Հենրիխ IV-ին Հռոմի պապի դեմ, որի համար նրանք 1081 թվականին ստացան կանոնադրություն, որը քաղաքին տալիս էր լայն ինքնակառավարում և Պիզայում իշխանությունը փոխանցում էր կոմունայի կոլեգիալ մարմիններին՝ Ավագների խորհրդին և նրա կողմից ընտրված հյուպատոսներին: Չնայած Պիզան օրինականորեն մնում էր Տոսկանական մարկի մաս, 1080-ականների կեսերին Պիզայի Հանրապետությունը փաստացի անկախություն էր ձեռք բերել, հիմնականում ներքին կառավարման, արտաքին քաղաքականության և առևտրի կազմակերպման առումով:

Պիզայում արհեստագործական արտադրությունը աննշան էր և շրջանառության առումով համեմատելի չէր հանրապետության ծովային առևտրի հետ: Հետևաբար, առևտրական դասը սկզբում գերիշխող դեր էր խաղում համայնքում, մինչդեռ արհեստավորական միությունները քաղաքական ազդեցություն չէին ձեռք բերում: Պիզայի մեկ այլ առանձնահատկություն էր տեղական արիստոկրատիայի սերտ ներգրավվածությունը ծովային առևտրում, որը որոշում էր վաղ համայնքի արիստոկրատական ​​բնույթը և ազնվականության և առևտրական վերնախավի միջև թշնամանքի բացակայությունը: Չնայած Պիզայի քաղաքական համակարգը որոշ չափով ժողովրդավարացվեց 12-րդ դարում, երբ օտարերկրացիներից ընտրված պոդեստան դարձավ քաղաքի առաջնորդը, և առևտրականների և արհեստավորների դասերի ավելի լայն շերտերին թույլատրվեց մասնակցել պետական ​​ընտրություններին, Պիզայի Հանրապետությունում իշխանությունը մնաց արիստոկրատիային: Մեծապես դրա արդյունքում Պիզան դարձավ կայսեր հիմնական դաշնակիցներից մեկը Գվելֆերի և Գիբելինների միջև պայքարում, որը տեղի ունեցավ Իտալիայում 12-րդ և 13-րդ դարերում:

### Մասնակցություն խաչակրաց արշավանքներին
Պիզայի ծովային հզորության աճը նպաստեց խաչակրաց արշավանքներին նրա մասնակցությանը: 1098–1099 թվականներին պիզացիները հագեցրին 120 նավ, որոնք խաչակիրներին տեղափոխեցին Պաղեստին և իրենց բանակին մատակարարեցին զինամթերք և պարենամթերք: Պիզայի զորքերը մասնակցել են Անտիոքի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտերին և Երուսաղեմի վրա հարձակմանը: Պիզացիներին գլխավորում էր արքեպիսկոպոս Դագոբերտը, որը 1099 թվականին ընտրվել է Երուսաղեմի պատրիարք: Նրանց օգնության համար Պիզան ստացել է բացառիկ առևտրային արտոնություններ Պաղեստինի խաչակրաց պետություններում և հիմնադրել գաղութներ Լևանտինի ափի հիմնական նավահանգիստներում՝ Ակրայում, Յաֆֆայում, Տրիպոլիում և Տյուրոսում: Պիզացիները հատկապես ուժեղ էին Յաֆֆայում, որի մեծ մասը նրանք վերակառուցեցին: Պիզացի գաղութարարները վայելում էին անմաքս առևտուր խաչակրաց տարածքներում և ազատություն տեղական կառավարիչների իրավասությունից: Հետագայում Պաղեստինի պիզանական գաղութները նշանակալի դեր խաղացին Երուսաղեմի թագավորության իշխանության համար քաղաքական պայքարում, մասնավորապես՝ աջակցելով Գի դը Լուզինյանին ընդդեմ Հենրի Շամպայնացու 1192-1193 թվականներին: Միևնույն ժամանակ, Պիզան շարունակեց իր առևտրային հարաբերությունները խաչակրաց հակառակորդների՝ Եգիպտոսի սուլթանների և Սալադինի հետ: Պիզայի առևտրային կետեր են հիմնադրվել նաև Ալեքսանդրիայում և Կահիրեում, իսկ Կոստանդնուպոլսում բյուզանդական կայսր Ալեքսիոս I Կոմնենոսը նրանց շնորհել է հատուկ առևտրային արտոնություններ: 12-րդ դարում Կոստանդնուպոլսի Պիզայի թաղամասի բնակչությունը կազմում էր մոտ 1000 մարդ։

Պաղեստինում խաչակրաց արշավանքներից բացի, 12-րդ դարի սկզբին Պիզան շարունակեց իր պայքարը Արևմտյան Միջերկրական ծովի արաբների դեմ։ 1087 թվականին Թունիսի Մահդիա քաղաքը գրավվեց և ավերվեց։ Մի քանի տարի անց Պիզայի նավատորմը մասնակցեց Կաստիլիայի թագավորի ռազմական գործողություններին Էլ Սիդ Վալենսիայի իշխանության դեմ։

1113 թվականին 300 նավից բաղկացած Պիզայի նավատորմը, որին աջակցում էին մի շարք այլ իտալական և պրովանսական քաղաքների ռազմական ջոկատներ, ներխուժեց Բալեարյան կղզիներ, որոնք այն ժամանակ գտնվում էին արաբների տիրապետության տակ, և ոչնչացրեց ծովահենների բազաները Մալյորկայի և Իբիցայի կղզիներում։ Ավելի ուշ, Բարսելոնայի կոմս Ռայմոնդ Բերենգար III-ի հետ դաշինք կնքելով, պիզացիները կռվեցին Վալենսիայի, Լեյդայի և Տորտոսայի մավրերի դեմ։ Չնայած Ալմորավիդները շուտով վերականգնեցին Բալեարյան կղզիների վերահսկողությունը, իսպանացի արաբների դեմ արշավանքները զգալիորեն հարստացրին Պիզայի Հանրապետությունը, և միջոցների մի մասը օգտագործվեց Պիզայում քաղաքային զարգացման լայնածավալ ծրագրի ֆինանսավորման համար։

### Կոնտադոյի նվաճում և Ջենովայի հետ պատերազմների սկիզբ
260px|մինի|Պիզայի հին քարտեզ, 16-րդ դար
Մարկկոմսուհի Մաթիլդայի մահից հետո՝ 1115 թվականին, Տոսկանայի կենտրոնական իշխանությունը գործնականում դադարեց գոյություն ունենալուց։ Տարածաշրջանի բազմաթիվ քաղաքային համայնքները պայքար մղեցին գյուղական շրջանների և տեղական ազնվականության ենթարկելու համար։ Պիզան, իր զգալի ֆինանսական ներուժով և ռազմական հզորությամբ, առանց որևէ դժվարության հաստատեց իր իշխանությունը Պիզայի կոնտադոյի նկատմամբ։

1162-1165 թվականներին կայսր Ֆրիդրիխ I-ը, Հռոմի պապի դեմ պայքարում աջակցություն փնտրելով, Պիզային շնորհեց ազատ առևտուր ամբողջ Եվրոպայում և հանրապետությանը զիջեց Տոսկանայի ափը՝ Լիգուրիայի Պորտովեներեից մինչև Լացիոյի Չիվիտավեկյա, Գաետա, Մացարի, Տրապանի քաղաքները, Պալերմո, Մեսինա, Սալեռնո և Նեապոլ քաղաքների կեսը, ինչպես նաև մեկական առևտրի փողոց Սիցիլիայի թագավորության յուրաքանչյուր քաղաքում։ Չնայած այս նվիրատվությունները երբեք լիովին չեն իրականացվել, Պիզան կարողացավ վերահսկողություն հաստատել ամբողջ Տոսկանայի ափի նկատմամբ՝ արդյունավետորեն մոնոպոլիզացնելով տարածաշրջանի կենտրոնական քաղաքների, այդ թվում՝ Ֆլորենցիայի ծովային առևտուրը։

Կոնտադոյի նվաճումից հետո տոսկանական քաղաքների միջև հակամարտություններ առաջացան։ 12-րդ դարում Պիզայի գլխավոր մրցակիցը Լուկկան էր, որը ձգտում էր դեպի ծով ելք ունենալ և վիճարկում էր Մոնտինոզո ամրոցի նկատմամբ պիզացիների վերահսկողությունը։ Երկու քաղաքները նաև մրցում էին Վիա Ֆրանչիգենայի՝ Հռոմից Ֆրանսիա իտալական կարևոր առևտրային և տրանսպորտային ուղու վերահսկողության համար։ Սակայն Լուկկայի հետ պատերազմները պիզացիներին նշանակալի հաջողություն չբերեցին. Ֆլորենցիան կողմը անցավ Լուկկային՝ 13-րդ դարի սկզբին զգալի հաջողությունների հասնելով արդյունաբերական և առևտրային զարգացման մեջ և գերիշխանություն հաստատելով Տոսկանայի ներքին հատվածում։ Հետագայում Ֆլորենցիայի հետ առճակատումը դարձավ Պիզայի Հանրապետության ամբողջ իտալական քաղաքականության կենտրոնական գործոն։

Պիզայի Արևմտյան Միջերկրական ծովում աճող դիրքը հանգեցրեց Ջենովայի հետ հարաբերությունների վատթարացմանը։ Ջենովացիները նաև մասնակցեցին Պաղեստինի խաչակրաց արշավանքներին և այնտեղ գաղութներ հիմնեցին՝ մրցակցելով Պիզայի գաղութների հետ։ Պիզայի աճող առևտուրը Պրովանս և Լանգեդոկ քաղաքների հետ սպառնում էր Ջենովայի դիրքերին տարածաշրջանում: Սակայն երկու հանրապետությունների միջև հակամարտության հիմնական կիզակետը դարձան Սարդինիան և Կորսիկան: Պիզայի կղզիների նկատմամբ գերիշխանության պնդումը վիճարկվեց ջենովացիների կողմից: 1119-1133 թվականների պատերազմի ժամանակ Ջենովային հաջողվեց փոքր-ինչ թուլացնել Պիզայի դիրքերը՝ ապահովելով Կորսիկայի փոխանցումը ջենովացի եպիսկոպոսին: Դրա դիմաց Պիզան Հռոմի պապ Իննոկենտիոս II-ից ստացավ մի շարք նոր տարածքներ հարավ-արևելքում գտնվող Սարդինիայում:

1136 թվականին Պիզայի նավատորմը, պապական թույլտվությամբ, հարձակվեց Ամալֆիի վրա, որը Հարավային Իտալիայում իր հիմնական առևտրային մրցակիցն էր, և ավերեց քաղաքը: Կարծիք կա, որ Ամալֆիում պիզացիների կողմից թալանված գանձերի հետ մեկտեղ նրանք իրենց հետ տարան նաև Պանդեկտները՝ Հուստինիանոս I-ի օրենքների ժողովածուն, որը հետագայում դարձավ եվրոպական միջնադարյան իրավունքի հիմնական աղբյուրներից մեկը: Ամալֆիի ոչնչացումը նշանավորեց Պիզայի ռազմածովային հզորության գագաթնակետը և Արևմտյան Միջերկրական ծովում նրա գերիշխանության ապացույցը:

Պիզայի և Ջենովայի միջև պատերազմը վերսկսվեց 1165 թվականին՝ հարավային Ֆրանսիայում առևտրային վեճերի պատճառով։ Թշնամական գործողությունները շարունակվեցին մինչև 1175 թվականը, առանց որևէ հաղթանակի։

Սիցիլիան դարձավ ևս մեկ տարածաշրջան, որտեղ երկու ծովային հանրապետությունները բախվեցին ազդեցության համար։ 1192 թվականին պիզացիները գրավեցին Մեսինան, ինչը հանգեցրեց Պիզայի և Ջենովայի նավատորմերի միջև մի շարք բախումների հարավային Իտալիայի ափերի մոտ, որոնք գագաթնակետին հասան ջենովացիների կողմից Սիրակուզայի նվաճմամբ 1204 թվականին։ Իրավիճակը վատթարացավ Իննոկենտիոս III-ի գալուստով, ով սերտ դաշինք կնքեց Ֆլորենցիայի և Ջենովայի հետ՝ կայսրի դեմ պայքարելու համար։

Տիրենյան ծովում ջենովացիների ազդեցության աճը զսպելու համար Պիզան ավելի սերտ կապեր հաստատեց հարավային Ֆրանսիայի և կատալոնական նավահանգստային քաղաքների հետ, որոնք վերջերս էին մուտք գործել եվրոպական առևտրային ասպարեզ՝ Մարսել, Նարբոն և Բարսելոնա։

1180 թվականին Վենետիկի հետ կնքվեց նաև պայմանագիր՝ ազդեցության ոլորտները բաժանելու վերաբերյալ. Պիզան խոստացավ չմիջամտել Ադրիատիկ ավազանի քաղաքականությանը, մինչդեռ Վենետիկյան Հանրապետությունը համաձայնվեց նույնը անել Տիրենյան ավազանում։ Սակայն, շուտով պիզա նավերը հարձակվեցին վենետիկյան առևտրական շարասյան վրա, և պիզա առևտրականները առևտրային կետեր հիմնեցին Պուլայում, Զադարում, Սպլիտում և Անկոնայում: 1199 թվականին պիզաները շրջափակեցին Ապուլիայի Բրինդիզի նավահանգիստը, բայց հաջորդած ծովային ճակատամարտում պարտվեցին վենետիկյան նավատորմին: 1206 թվականին վերջապես կնքվեց խաղաղության պայմանագիր, որի համաձայն Պիզան հրաժարվեց Ադրիատիկ ծովում իր ընդլայնումից, չնայած պահպանեց իր առևտրային կետերը քաղաքներում: Հետագայում Պիզայի և Վենետիկի դիրքերը մոտեցան, քանի որ երկու հանրապետությունների գլխավոր հակառակորդը կայունորեն աճող Ջենովան էր։

### Պիզայի մշակույթը ծաղկման շրջանում
260px|մինի|Պիզայի քարտեզը Ջակոմո Ֆիլիպո Ֆորեստիի «Cronica Universalis»-ի 1540 թվականի հրատարակությունից
Պիզայի ծովային հզորության վերելքը նպաստեց միջնադարյան գրականության և արվեստի արագ զարգացմանը հանրապետությունում: Արտաքին առևտրային հարաբերությունների զարգացումը ընդլայնեց բնակիչների հորիզոնները և նպաստեց տեղական գրականության և պատմական ավանդույթի ի հայտ գալուն, որն իր արտահայտությունն գտավ լատիներեն «Պիզացիների հաղթանակների պատմության» (Gesta triumphalia per Pisanos facta) մեջ, որը գրվել է 1120-ական թվականներին Առաջին խաչակրաց արշավանքի անանուն մասնակցի կողմից, «Պիզայի տարեգրության» (Chronicon Pisanum) մեջ, որը շարունակվել է մինչև 1136 թվականը, և «Պիզայի տարեգրքերի» (Annals Pisani) մեջ, որը կազմվել է 1182 թվականին քաղաքային նոտար և դատավոր Բեռնարդո Մարագոնեի կողմից և շարունակվել մինչև 1184 թվականը նրա որդու՝ Սալեմի կողմից։

11-րդ և 12-րդ դարերում Պիզան դարձավ իտալական ճարտարապետության հիմնական կենտրոններից մեկը՝ զարգացնելով իր յուրահատուկ ոճը, որը առանձնանում էր հռոմեական, բյուզանդական և արաբական տարրերի համադրությամբ։ Հենց այս ժամանակահատվածում ձևավորվեց Պիզայի պատմական կենտրոնը և դրա միջուկը՝ Կամպո դեյ Միրակոլի (իտալերեն՝ Campo dei Miracoli - «Հրաշքների դաշտ»)։ 1064 թվականին սկսվեց Պիզայի տաճարի շինարարությունը, որը Պիզայի ճարտարապետական ​​ոճի վառ օրինակ էր, որը հետագայում լրացվեց գոթական ոճով։ և Վերածննդի մանրամասները։ Մայր տաճարի կառուցումը մասամբ ֆինանսավորվել է Միջերկրական ծովի արաբական քաղաքների վրա արշավանքների ժամանակ պիզա նավաստիների կողմից թալանված գանձերի շնորհիվ։ Մկրտարանի, որը դարձավ Իտալիայի ամենամեծը, կառուցումը սկսվել է 1153 թվականին, որին հաջորդել է աշխարհահռչակ թեք աշտարակի կառուցումը 1173 թվականին։

Մայր տաճարի և մկրտարանի ինտերիերը ստեղծվել է 13-րդ դարում այդ դարաշրջանի առաջատար իտալացի քանդակագործների՝ պիզացի բնիկ Նիկոլա և Ջովաննի Պիզանոների կողմից։ Գոթական ոճի ներթափանցումը Պիզայի ճարտարապետություն 13-րդ դարում նշանավորվել է այնպիսի ակնառու հուշարձանների կառուցմամբ, ինչպիսիք են Սանտա Մարիա դելլա Սպինա եկեղեցին, Սան Ֆրանչեսկո և Սան Նիկոլա եկեղեցիները և Կամպոսանտո գերեզմանատունը, որը կառուցվել է պիզացի ճարտարապետ Ջովաննի դի Սիմոնեի ղեկավարությամբ։ Նա նաև շարունակել է Պիզայի թեք աշտարակի կառուցումը։

Պիզայում արվեստի ծաղկումը ընդհատվել է 1284 թվականին Մելորիայի ճակատամարտում հանրապետության նավատորմի պարտությամբ և ոչնչացմամբ, ինչպես նաև Պիզայի ծովային տերության հետագա փլուզմամբ։

center|մինի|800px|Campo dei Miracoli հրապարակը Պիզայում
## Գվելֆ-Գիբելլինների պայքար և ծովային տերության փլուզում
### Գիբելլին Պիզայի արտաքին քաղաքականությունը
մինի|right|Պիզա։ Փայտե փորագրություն Նյուրնբերգյան տարեգրությունից (1493)
11-րդ դարից սկսած Պիզայի հանրապետության արտաքին քաղաքականությունը Եվրոպայում հիմնված էր Սրբազան Հռոմեական կայսրի հետ դաշինքի վրա։ Հենց կայսրն էր երաշխավորում Հանրապետության անկախությունն ու առևտրային արտոնությունները և աջակցում նրան Հռոմի պապի հետ դաշնակից հարևան համայնքների դեմ։ 13-րդ դարի առաջին կեսին Եվրոպայում Գվելֆ-Գիբելլինների պայքարի սրման հետ մեկտեղ, Պիզան դարձավ Գիբելլինների խմբակցության հիմնական հենակետը Կենտրոնական Իտալիայում։

1220 թվականին Ֆրիդրիխ II-ը հաստատեց Պիզայի իշխանությունը Տոսկանայի ափերի նկատմամբ, ինչը մեծ դժգոհություն առաջացրեց Ջենովայում, Ֆլորենցիայում, Լուկկայում և այլ հարևան Գվելֆ համայնքներում։ Լուկկան և Ֆլորենտինական զորքերը ներխուժեցին Պիզայի կոնտադո և հաղթանակ տարան Կաստել դել Բոսկոյի մոտ։ Սակայն, 1228 թվականին պիզացիները գրավեցին Գարֆանյանայի տարածքը՝ հաղթելով Գվելֆների բանակին։ Միևնույն ժամանակ, հանրապետությունը կայսրին տրամադրեց մի քանի տասնյակ նավեր Պաղեստին կատարած նրա արշավանքի համար։

1241 թվականին Սարդինիայի Էնցոյի հրամանատարությամբ Պիզայի և Ջենովայի միացյալ նավատորմը Ջիլիո կղզու մոտ ջախջախեց պապական-ջենովական նավատորմը՝ գերի վերցնելով ավելի քան հազար մարդու, այդ թվում՝ երկու կարդինալների և մեկ եպիսկոպոսի։ Սա հանգեցրեց Պիզայի մի քանի տարով (մինչև 1257 թվականը) արտաքսմանը, բայց թույլ տվեց հանրապետությանը անցնել հարձակման. նոր հողեր նվաճվեցին Կորսիկայում և Սարդինիայում, իսկ Ջենովան պաշարվեց 1243 թվականին։ Սարդինիայի համար ջենովացիների հետ պատերազմն ավարտվեց 1259 թվականին, կղզու վրա Պիզայի վերահսկողության ամրապնդմամբ։

### Կառավարման համակարգի զարգացում
Առևտրի աճը, սոցիալական համակարգի բարդության աճը և Պիզայի հանրապետության արտաքին իրավիճակի վատթարացումը 13-րդ դարի սկզբին հանգեցրին կառավարման նոր ինստիտուտի ի հայտ գալուն. 1234 թվականին ժողովրդի առաջնորդը՝ առևտրական և արհեստավորական միությունների անդամներից ընտրված զինվորական հրամանատարը, դարձավ պետության գլուխը: Հյուպատոսների կոլեգիան մնաց իր տեղում, բայց այն մարեց կառավարման երկրորդ պլանում՝ զիջելով կապիտանին: Սակայն, ի տարբերություն Կենտրոնական և Հյուսիսային Իտալիայի այլ համայնքների, Պիզայի առաջնորդական համակարգը անկայուն էր Պիզայի միությունների թուլության պատճառով: Իշխանությունը փաստացի մնաց քաղաքի ազնվականության ձեռքում: Սակայն, գվելֆերների և գիբելինների միջև պայքարի ազդեցության տակ, իշխող վերնախավի ներսում դաժան առճակատում առաջացավ: Պատերազմող խմբակցությունները գլխավորում էին կայսրին միացած դելլա Գերարդեսկա ընտանիքները և գվելֆերին համակրող Վիսկոնտիները:

Կայսր Ֆրիդրիխ II-ի փորձերը հաշտեցնել պատերազմող ընտանիքներին անհաջող էին: Արիստոկրատների միջև ներքին հակամարտությունը պայմաններ ստեղծեց Պոպոլանիների իշխանության գալու համար: 1254 թվականին Պիզայում բռնկվեց միջին դասի ապստամբություն, որը հանգեցրեց Ժողովրդի ավագների հատուկ քոլեջի ստեղծմանը, որը բաղկացած էր առևտրային և արհեստավորական միությունների տասներկու ներկայացուցիչներից, որոնք ստանձնեցին հանրապետության կառավարության գործառույթները: Բացի այդ, ստեղծվեցին Պոպոլանիների միությունների և տարածքային մարմինների պատգամավորների նոր խորհուրդներ, որոնք ստացան արիստոկրատական ​​Մեծ Խորհրդի և Սենատի կողմից ընդունված օրենքները հաստատելու իրավունք:

### Պիզայի ռազմածովային ուժի անկում
մինի|Ուգոլինո դելլա Գերարդեսկան և նրա որդիները: Ժ. Բ. Կարպո, 1861
Պոպոլանիների իշխանության գալը 1250-ական թվականներին հանգեցրեց Պիզայի ազնվականության ժամանակավոր թուլացմանը: Ուգոլինո դելլա Գերարդեսկան և Ջովաննի Վիսկոնտին աքսորվեցին հանրապետությունից և ապաստան գտան Ֆլորենցիայում: Իրավիճակը բարդացավ 1250 թվականին կայսր Ֆրիդրիխ II-ի մահից հետո Գիբելլինների կուսակցության անկմամբ։ 1268 թվականին Տալյակոցոյի ճակատամարտը նշանավորեց Իտալիայում Հոհենշտաուֆենների իշխանության հավակնության ավարտը։ Պիզան կրկին ենթարկվեց պապական արգելքի, Սիցիլիայի թագավորությունում Անժուական դինաստիան պիզացի առևտրականներին վտարեց հարավային Իտալիայի քաղաքներից, իսկ Սարդինիան հայտարարվեց Ջենովայի տիրապետություն։

1275 թվականին Ֆլորենցիայի հետ պատերազմը վերսկսվեց։ 1276 թվականի հաշտության համաձայն՝ Պիզան համաձայնվեց վերադարձնել աքսորված գվելֆերին և ֆլորենտինացիներին Պիզայի նավահանգստի միջոցով անմաքս առևտրի հնարավորություն տրամադրել։ Ավելին, Լուկկային զիջվեցին մի քանի սահմանային ամրոցներ։ Գվելֆերի հետ մեկտեղ, կոմս Ուգոլինո դելլա Գերարդեսկան, որը վերջերս մտերմացել էր պապական կողմնակիցների հետ, 1276 թվականին վերադարձավ Պիզա։ Նրա բռնագրավված կալվածքներն ու ունեցվածքը վերադարձվեցին նրան, և Ուգոլինոն շուտով վերականգնեց զգալի ազդեցություն հանրապետության կառավարությունում։

Պիզայի թուլացումը շահագործվեց նրա վաղեմի թշնամի՝ Ջենովայի կողմից։ 1282 թվականին երկու ծովային տերությունների միջև պատերազմը վերսկսվեց։ Պիզացիները փորձեցին Վենետիկի Հանրապետությանը ներգրավել Ջենովայի դեմ պայքարում, սակայն 1284 թվականի օգոստոսի 8-ին Մելորիայի ճակատամարտում Ալբերտինո Մորոզինիի և Ուգոլինո դելլա Գերարդեսկայի հրամանատարությամբ պիզանական նավատորմը լիովին ջախջախվեց ջենովացիների կողմից։ Ամբողջ հանրապետական ​​նավատորմը և մի քանի հազար պիզացի զոհվեցին։ Այս ճակատամարտում պարտությունը հանգեցրեց Պիզայի ռազմածովային հզորության փլուզմանը։ Արևմտյան Միջերկրական ծովում գերիշխանությունն անցավ Ջենովային, որը նաև զավթեց պիզանական տիրույթները Կորսիկայում և Սարդինիայում։ Պիզայի առևտրային կետերը Պաղեստինի խաչակրաց պետություններում շուտով դադարեցին գոյություն ունենալուց։ Քաղաքում առաջացան Ուգոլինոյի դեմ դավաճանության կասկածներ։

Դելլա Գերարդեսկա ընտանիքը 1288 թվականին ապստամբություն հրահրեց Գիբելլինոս Պոպոլանիի կողմից։ Ուգոլինոն և նրա երեխաները ձերբակալվեցին և մի քանի ամիս անց մահացան սովից։

Օգտվելով ծովում կրած պարտությունից՝ Ֆլորենցիայի և Լուկկայի ցամաքային ուժերը ներխուժեցին Պիզա։ Ջենովայի նավատորմը գրավեց Պիզայի ծոցը, իսկ ֆլորենտացիները պաշարեցին քաղաքը։ 1293 թվականի հաշտության համաձայն՝ Պիզան հրաժարվեց Կորսիկայից և հյուսիսային Սարդինիայից, ազատ առևտուր արեց իր նավահանգստի միջոցով և հսկայական փոխհատուցում վճարեց Ջենովային։

1324 թվականին Կալիարին՝ Սարդինիայում Պիզայի վերջին ամրոցը, ընկավ Արագոնի ձեռքը։ Պիզայի ծովային ուժը դադարեց գոյություն ունենալուց։

## Անկախության անկում և կորուստ
Մելորիայի ճակատամարտը շրջադարձային պահ դարձավ Պիզայի հանրապետության պատմության մեջ։ Դրանից հետո Պիզան երբեք չվերականգնեց կամ չվերականգնեց Միջերկրական ծովում գերիշխանության իր պահանջները։ Հանրապետության արտաքին քաղաքականության հորիզոնները կտրուկ նեղացան։ Պիզայի առևտրային շրջանառությունը զգալիորեն նվազեց, ինչը վերջ դրեց երկրի բարգավաճմանը: 14-րդ դարում Արնո գետի ստորին հոսանքները աստիճանաբար շեղվեցին քաղաքից, ինչը դժվարացրեց խոշոր ծովային նավերի մոտենալը Պիզայի նավահանգստին: Պիզայի դերը որպես Միջերկրական ծովի նավահանգիստ սկսեց նվազել: Ափամերձ գիծը սկսեց ճահճանալ, ինչը նպաստեց մալարիայի տարածմանը քաղաքի շրջակայքում:

14-րդ դարի սկզբին Պիզայի արտաքին քաղաքականությունը շարունակեց զարգանալ գիբելլինիզմի ուղղություններով: 1312 թվականին կայսր Հենրի VII-ը ժամանեց Պիզա, ինչը հրահրեց հայրենասիրական ուժերի ալիք հանրապետության ներսում: Կայսեր անսպասելի մահից հետո՝ 1313 թվականին, պիզացիները իրենց պոդեստա ընտրեցին Ուգուչոնե դելլա Ֆաջոլային, որը սկսեց տարածքային ընդլայնման քաղաքականություն Տոսկանայում: 1314 թվականին Ուգուչոնեի գլխավորությամբ պիզա զորքերը գրավեցին Լուկկան, իսկ հաջորդ տարի՝ Մոնտեկատինիի ճակատամարտում, նրանք ջախջախեցին ֆլորենտական ​​բանակը՝ համալրված նեապոլիտանական զորքերով: Սակայն Ուգուչոնեի կառավարման բռնակալական մեթոդները հանգեցրին նրա տապալմանը 1316 թվականին։

Դրան հաջորդեց հանրապետության թուլացման նոր ալիք. Ուգուչոնեի նախկին ընկերը՝ Կաստրուչո Կաստրականին, հենարան ձեռք բերեց Լուկկայում և 1323 թվականին նվաճեց Պիզան։ Չնայած Կաստրականիի մահը 1328 թվականին վերականգնեց հանրապետության անկախությունը, այն այլևս չէր կարող առաջատար դիրք գրավել Տոսկանայում։

1340-ական և 1350-ական թվականներին Ֆլորենցիայի հետ Լուկկայի վերահսկողության համար նոր պատերազմը, որը սկսվեց 1341 թվականին Ալտոպասչոյի ճակատամարտում Պիզայի հաղթանակով և 1342 թվականին Լուկկայի նվաճմամբ, գագաթնակետին հասավ Ֆլորենտացիների կողմից Պիզայի ծոցի վրա հարձակման և քաղաքի նավահանգստային ցանցերի գրավման մեջ։ Լուկկան վերջնականապես կորսվեց 1369 թվականին։
մինի|Պիզայի Հանրապետությունը 1350 թվականին<br>Տարածքային նվաճումների տարիները նշված են կարմիր գույնով, իսկ տարածքային կորուստների տարիները՝ կապույտ գույնով։ Կետավոր գծերը ցույց են տալիս 1350 թվականին կորցրած շրջանների սահմանները։
14-րդ դարում Պիզայի հանրապետության ներքին իրավիճակը բնութագրվում էր ծայրահեղ անկայունությամբ, մրցակից քաղաքական խմբակցությունների միջև անընդհատ ներքին կռիվներով, հաճախակի պետական ​​հեղաշրջումներով և սինյորիա հաստատելու անհաջող փորձերով։ Իշխանության համար պայքարը գերիշխում էին երկու կուսակցություններ՝ Բերգոլինիները (իտալերեն bergolo, որը նշանակում է պարզամիտ), որոնք ներկայացնում էին Պոպոլանիների և Գիբելինների շահերը՝ Գամբակորտա ընտանիքի գլխավորությամբ, և Ռասպանտիները (իտալերեն raspante, որը նշանակում է ավազակ), որոնց աջակցում էին արիստոկրատիան և Գուելֆերը՝ Դելլա Գերարդեսկա ընտանիքի գլխավորությամբ։ 1347 թվականին կոմս Ռանիերի դելլա Գերարդեսկայի մահից հետո Բերգոլինիները առավելություն ստացան, և Անդրեա Գամբակորտան (նրա որդին՝ Ֆրանչեսկո Գամբակորտան՝ 1351 թվականից) դարձավ Պիզայի հանրապետության գեներալ-կապիտան։ Սակայն, 1355 թվականին Կառլոս IV կայսրի Պիզա կատարած այցելության ժամանակ քաղաքում անկարգություններ սկսվեցին, որոնք հանգեցրին կայսրի կողմից Ֆրանչեսկո Գամբակորտայի և նրա ընտանիքի մահապատժին։ Իշխանությունը կրկին անցավ Ռասպանտիներին։ Սակայն նրանց գահակալությունը կարճատև եղավ. 1369 թվականին Պիետրո Գամբակորտան վերադարձավ Պիզա, հաշտվեց կայսեր հետ և ստանձնեց հանրապետության ղեկավարությունը։

14-րդ դարի վերջին Պիզայի հանրապետությունը հայտնվեց Միլանի դքսության ազդեցության տակ, որի կառավարիչ Ջանգալեացցո I-ը փորձեց իր իշխանության ներքո միավորել Լոմբարդիան, Էմիլիան և Տոսկանան։ 1392 թվականին, Պիետրո Գամբակորտայի սպանությունից հետո, Պիզայում իշխանության եկավ Ավագների խորհրդի ղեկավար և Միլանի դքսի կողմնակից Յակոպո I Ապիանոն։ Յակոպոն փորձեց հանրապետությունում հաստատել դինաստիական սինյորիա՝ հյուսիսային Իտալիայի քաղաք-պետությունների օրինակով, բայց շուտով մահացավ դրանից հետո (1398 թվականին)։ Նրա որդին՝ և իրավահաջորդը՝ Գերարդոն, 1399 թվականին Պիզան 200,000 ֆլորինով վաճառեց Միլանին, պահպանելով Պիոմբինոյի և Էլբայի փոքր իշխանությունը և 1402 թվականին ստանալով Սրբազան Հռոմեական կայսրության կոմս Պալատին տիտղոսը: Արդյունքում, Պիզայի Հանրապետությունը կորցրեց իր անկախությունը՝ անցնելով Միլանի դքսության վերահսկողության տակ։

Ջանգալեացո I-ի մահից հետո, նրա իրավահաջորդը Պիզայում՝ Գաբրիելե Մարիա Վիսկոնտին, 1405 թվականին քաղաքը վաճառեց Ֆլորենցիային: Չնայած պիզացիները, այս գործարքի մասին իմանալով, ապստամբեցին, տապալեցին Միլանի իշխանությունը և իշխանությունը հանձնեցին Ջովաննի Գամբակորտային, քաղաքը պաշարվեց ֆլորենտական ​​մեծ բանակի կողմից: Ամիսներ տևած պաշարումից և սովի սկսվելուց հետո Պիզան կապիտուլյացիա արեց 1406 թվականին: Հանրապետությունը լուծարվեց, և նրա տարածքը (բացառությամբ ջենովացիների կողմից գրավված Պիոմբինոյի և Լիվոռնոյի իշխանության) միացվեց Ֆլորենցիային:

## Երկրորդ Հանրապետություն
Ֆլորենցիայի քաղաք տեղափոխումը 1406 թվականին հանգեցրեց ազդեցիկ պիզացիների զանգվածային արտագաղթի քաղաքից: Ֆլորենցիայի Հանրապետության կառավարման համակարգը կողմնորոշված ​​էր Ֆլորենցիայի քաղաքացիների արդյունաբերության և առևտրի աջակցմանը՝ իր ենթակա շրջանների և քաղաքների շահագործման հաշվին: Պիզայի նավահանգստի շրջանառությունը կտրուկ նվազեց, գյուղատնտեսական արտադրությունը կտրուկ անկում ապրեց, իսկ քաղաքի շրջակայքը վերածվեց ճահճոտ անապատների: Պիզայի բնակիչները զրկվեցին Ֆլորենցիայի Հանրապետության կառավարման մարմինների ձևավորմանը մասնակցելու իրավունքից: Այս գործոններին չնայած՝ Պիզան շարունակեց զարգացնել իր քաղաքային մշակույթը:

Ֆլորենցիայի տիրակալ Լորենցո դե Մեդիչիի օրոք քաղաքը դարձավ Տոսկանայի Վերածննդի արվեստի կենտրոններից մեկը, իսկ 1473 թվականին վերակենդանացավ Պիզայի համալսարանը, որը հիմնադրվել էր 1343 թվականին, բայց խորը ճգնաժամի մեջ էր: Ֆլորենցիայից շատ ուսանողներ տեղափոխվեցին Պիզայի համալսարան սովորելու:

Պիզայում հանրապետական ​​ավանդույթները և Ֆլորենցիայից անկախությունը վերականգնելու ցանկությունը մնացին ուժեղ ամբողջ 15-րդ դարի ընթացքում: Հետևաբար, հենց որ Ֆրանսիայի թագավոր Կառլոս VIII-ի զորքերը 1494 թվականին մտան Տոսկանա՝ առաջխաղանալով ափամերձ շրջաններով՝ Նեապոլի թագավորությունը նվաճելու համար, Պիզայում բռնկվեց ժողովրդական ապստամբություն։ Ֆլորենտացիները վտարվեցին, հռչակվեց անկախություն, և վերականգնվեց հին հանրապետական ​​սահմանադրությունը։ Մեդիչիների վտարումից և Սավոնարոլայի ռեժիմի հաստատումից թուլացած Ֆլորենցիան չկարողացավ բավարար չափով դիմադրել Պիզայի ապստամբությանը։

Այնուամենայնիվ, երբ Ֆլորենցիայում հաստատվեց համեմատաբար կայուն կառավարություն, այն անցավ հարձակման։ 1498 թվականին պիզացիները հաջողությամբ հաղթեցին Պաոլո Վիտելիի ֆլորենտական ​​բանակին, որը հարձակվել էր քաղաքի վրա։ 1499 թվականին Պիզան գրավելու ևս մեկ փորձ արվեց, որը նույնպես անհաջող էր։ Ճնշումը ուժեղացավ Պիերո Սոդերինիի իշխանության գալուց հետո, որի պետքարտուղարը Նիկոլո Մաքիավելին էր։ Ֆլորենցիան իրականացրեց ռազմական բարեփոխում, որը թույլ տվեց նրան նոր թափով հարձակվել Պիզայի վրա։ 1509 թվականի սկզբին քաղաքը պաշարվեց ֆլորենտական ​​զորքերի կողմից։ Մի քանի ամիս տևած պաշտպանությունից և բնակիչների պարենամթերքի պաշարների լիակատար սպառումից հետո, Պիզան կապիտուլյացիա արեց 1509 թվականի հունիսի 8-ին։ Վերականգնվեց Ֆլորենտինական իշխանությունը։

Երկրորդ Պիզայի Հանրապետության անկումը 1509 թվականին հանգեցրեց ավելի մեծ արտագաղթի, քան 1406 թվականին, որի արդյունքում Պիզայի գաղութներ ստեղծվեցին շատ եվրոպական քաղաքներում։ Քաղաքն ինքնին անկում ապրեց՝ զիջելով հարևան Լիվորնոյին որպես Տոսկանայի գլխավոր նավահանգիստ։ Չնայած Մեդիչիների Վերականգնման ժամանակաշրջանում նոր հետաքրքրություն առաջացավ արվեստի և գիտության նկատմամբ, և Գալիլեո Գալիլեյը հետագայում աշխատեց քաղաքում, Պիզան, ի վերջո, դարձավ երկրորդական իտալական քաղաք։ 1569 թվականին Պիզան դարձավ Տոսկանայի Մեծ Դքսության մաս։ Քաղաքի բնակչությունը նվազեց մինչև 8500 մինչև 1551 թվականը, և նոր տնտեսական և մշակութային վերելք սկսվեց միայն 18-րդ դարում։

## Վերածնունդը Պիզայում
մինի|Ամբիոն Պիզայի մկրտարանում։ Նիկոլա Պիզանոյի աշխատանքը, 1255-1260 թվականներ։
Չնայած Պիզան, ի տարբերություն Ֆլորենցիայի, Միլանի, Հռոմի և Վենետիկի, չդարձավ Վերածննդի արվեստի համաիտալական կենտրոն, նրա բարձր միջնադարյան ճարտարապետության նվաճումները և 11-րդ դարում Պիզայում առաջին ազգային գեղարվեստական ​​ոճի ձևավորումը քաղաքին բերեցին ակնառու տեղ Իտալիայում Վերածննդի մշակույթի զարգացման գործում։

13-րդ դարի Պիզայի արվեստի ամենաակնառու դեմքը՝ Նիկոլա Պիզանոն, դարձավ ճարտարապետության, քանդակագործության և կերպարվեստի նոր շարժման հիմնադիրներից մեկը։ Վաղ Վերածննդի արվեստի զարգացման գործում ունեցած իր դերի համար Պիզանոյի կարևորությունը համեմատվել է Պետրարկայի հետ գրականության համար։ Նրա ամենաակնառու ստեղծագործություններից մեկը Պիզայի մկրտարանի ամբիոնն էր։ Այս աշխատանքը այնքան բարձր էր գնահատվում պիզաների կողմից, որ ընդունվեց հատուկ օրենք և նշանակվեց կանոնավոր պահակ դրա պաշտպանության համար։ Նիկոլա Պիզանոն հիմնադրեց իտալացի քանդակագործների և ճարտարապետների մի ամբողջ դպրոց, որոնցից ամենաակնառուը նրա որդի Ջովաննի Պիզանոն էր (մոտ 1250–1314), Պիզայի տաճարի ամբիոնի և Պիզայի սուրբ Ջովաննի և սուրբ Նիկոլա եկեղեցիների նախագծողը։ Պիզայի քանդակագործության դպրոցի ներկայացուցիչները (Անդրեա Պիզանո, Ջովաննի Բալդուչո) աշխատել են Սիենայում, Օրվիետոյում, Ֆլորենցիայում, Լուկկայում, Միլանում և Իտալիայի այլ քաղաքներում։

Գեղարվեստի ոլորտում Պիզան զիջում էր Տոսկանայի մյուս քաղաքներին, չնայած քաղաքում աշխատել են Նախա-Վերածննդի և Վաղ Վերածննդի մի քանի խոշոր գործիչներ՝ Ջունտա Պիզանոն, Օրկանյան, Ֆրանչեսկո Տրաինին, Պիետրո Լորենցետտին, Սիմոնե Մարտինին, Սպինելլո Արետինոն և ուրիշներ։ 15-րդ և 16-րդ դարերի սկզբին Պիզայում աշխատել են Բենոցո Գոցոլին, Սոդոման, Միքելանջելոն և Ջորջո Վազարին։

Պիզայում զարգացել են նաև հասարակական գիտությունները։ Դրանց կենտրոնը 1343 թվականին հիմնադրված համալսարանն էր, որը ներառում էր աստվածաբանության, քաղաքացիական իրավունքի, կանոնական իրավունքի և բժշկության ֆակուլտետներ։ Համալսարանում դասավանդել է 14-րդ դարի ականավոր հումանիստներից և արվեստի գործիչներից մեկը՝ Ֆրանչեսկո դա Բուտին և Դանթեն՝ «Աստվածային կատակերգության» հեղինակը։ Համալսարանը զարգացման նոր խթան ստացավ Լորենցո Մեծահարուստի օրոք, որը 1476 թվականին Ֆլորենցիայի համալսարանի դասախոսական կազմի զգալի մասը տեղափոխեց Պիզա։ 16-րդ դարում Պիզայի համալսարանը ձեռք բերեց եվրոպական ճանաչում, հիմնականում բուսաբանության, անատոմիայի, աստղագիտության և բժշկության ոլորտներում։ Այն նաև տվեց պիզացի ամենահայտնի գիտնական Գալիլեո Գալիլեյին։

## Գրականություն
* Всемирная история. Энциклопедия. — М., 1957.
* История Италии. — М., 1970.
* Виктор Иванович Рутенбург, Итальянские коммуны XIV—XV вв. — М.-Л., 1965.
* Виктор Иванович Рутенбург, Италия и Европа накануне нового времени. — Л., 1974.
* Краткая история Пизы (англ. яз.)

## Արտաքին հղումներ
* Справочник по физической географии и истории Тосканы (ит. яз.)

Կատեգորիա:Պիզայի պատմություն
Կատեգորիա:Իտալական պետություններ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հանրապետություններ
Կատեգորիա:Ապենինյան թերակղզու պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Նախկին հանրապետություններ
Կատեգորիա:Ծովային հանրապետություններ