Ենուֆա

**Ենուֆա (), կամ «Նրա խորթ դուստրը» (),** երեք գործողությամբ օպերա՝ գրված Լեոշ Յանաչեկի **()** կողմից կոմպոզիտորի չեխական լիբրետոյով, որը հիմնված է Գաբրիելա Պրեյսովայի «Její pastorkyňa» պիեսի վրա։ Այն առաջին անգամ ներկայացվել է Բռնոյի Ազգային թատրոնում 1904 թվականի հունվարի 21-ին: Ստեղծվել է 1896-1902 թվականներին, այն առաջին արձակ օպերաներից մեկն է։

Յանաչեկի օպերաներից առաջինը, որտեղ հստակ լսվում է նրա յուրահատուկ ձայնը, այն մանկասպանության և քավության մռայլ պատմություն է: Ինչպես դրամատուրգի բնօրինակ ստեղծագործությունը, այն հայտնի է իր ոչ սենտիմենտալ ռեալիզմով: Մինչդեռ այսօր այն լսվում է կոմպոզիտորի բնօրինակ տարբերակում, Ենուֆայի վաղ ժողովրդականությունը պայմանավորված էր Կարել Կովարովիչի վերանայված տարբերակով, փոխելով այն, ինչը համարվում էր դրա էքսցենտրիկ ոճն ու գործիքավորումը: Այսպիսով, այն լավ ընդունվեց, նախ Պրահայում, և հատկապես Վիեննայի պրեմիերայից հետո, նաև ամբողջ աշխարհում: Անցավ ավելի քան 70 տարի, մինչև հանդիսատեսը կրկին լսեց այն Յանաչեկի բնօրինակ տարբերակով։

Յանաչեկը գրեց օպերայի նախերգանք, բայց որոշեց չօգտագործել այն։ Այն մասամբ հիմնված էր «Žárlivec» («Խանդոտ մարդը») երգի վրա։ Այժմ այն ​​կատարվում է որպես համերգային ստեղծագործություն «Žárlivost» («Խանդ») վերնագրով:

Կոմպոզիտորը ստեղծագործությունը նվիրել է իր դստեր՝ Օլգայի հիշատակին (մահացել է 1903թվական), ինչպես նաև գրել է իր երգչախմբային ստեղծագործությունը՝ «Էլեգիա դստեր՝ Օլգայի մահվան մասին»։

## Դերեր

## Համառոտագիր
: Վայր՝ Մորավյան գյուղ
: Ժամանակաշրջան՝ տասնիններորդ դար

Սյուժեն հիմնված է գյուղական խճճված հարաբերությունների վրա։ Մինչև օպերայի սկսվելը, ջրաղացի տեր տատիկ Բուրյովկան ուներ երկու որդի։ Ավագը ամուսնացել էր Կլեմեն անունով այրու հետ, դարձել նրա որդու՝ Լացայի խորթ հայրը և նրանից ունեցել իր սեփական որդի՝ Շտևային։ Կրտսերը երկու անգամ ամուսնացել էր և իր առաջին կնոջից ունեցել էր դուստր՝ Ենուֆային։ Երբ օպերան սկսվում է, տատիկ Բուրյովկայի որդիներն ու նրանց կանայք մահացել էին, բացառությամբ Կոստելնիչկայի (գյուղական եկեղեցու սրբազանը), կրտսեր որդու երկրորդ կինը և Ենուֆայի խորթ մայրը: Ըստ սովորույթի՝ միայն Շտևան՝ որպես ավագ որդու միակ զավակ, պետք է ժառանգի ջրաղացը՝ թողնելով իր խորթ եղբորը՝ Լակային, և զարմուհի Ենուֆային՝ իրենց ապրուստը ինքնուրույն վաստակելու։

### Գործողություն 1
Ենուֆան, Լական և տատիկ Բուրյա սպասում են Շտևայի տուն վերադառնալուն։ Ենուֆան, սիրահարված Շտևային և գաղտնի հղի լինելով նրանից, անհանգստանում է, որ նրան կարող են բանակ զորակոչած լինել։ Ենուֆային սիրահարված Լական դժկամություն է հայտնում իր խորթ եղբոր տանը ունեցած նախընտրելի դիրքի նկատմամբ։ Բողոքելիս նա խաղում է դանակով և, տեսնելով, որ այն բութ է, տալիս է այն ջրաղացի վարպետին՝ սրելու համար։

Վարպետը ընտանիքին տեղեկացնում է, որ Շտևան չի զորակոչվել, որից Ենուֆան հանգստանում է, իսկ Լակայի հիասթափությունն աճում: Մյուսները հեռանում են, իսկ Ենուֆան սպասում է Շտևային դիմավորելու։ Շտևան հայտնվում է զինվորների խմբի հետ՝ հարբած և աղջիկների հետ իր հմտությամբ պարծենալով։ Նա երաժշտություն է պահանջում և դժբախտ Ենուֆային քաշում է իր հետ պարելու։

Կոստելնիչկան միջամտում է այս աղմկոտ տեսարանին, լռեցնում երաժիշտներին և, Շտևայի վարքից ցնցված, արգելում է նրան ամուսնանալ Ենուֆայի հետ, մինչև նա չկարողանա մեկ տարի սթափ մնալ։ Զինվորներն ու ընտանիքը թողնում են Շտևային և Ենուֆային մենակ, և նա աղաչում է Շտևային սիրել իրեն, բայց վերջինս, չիմանալով նրա հղիության մասին, անտարբեր պատասխաններ է տալիս նրան և հեռանում։

Լական վերադառնում է՝ նույնքան դառնացած, ինչպես միշտ։ Նա փորձում է Ենուֆային դրդել քննադատել Շտևային, բայց նա, չնայած ամեն ինչին, ընտրում է իր սիրեցյալի կողմը։ Լական զայրանում է, որ Շտևան երբեք Ենուֆային չէր նայի, եթե նրա վարդագույն այտերը չլինեին, ապա դանակով հարվածում է նրա այտին։

### Գործողություն 2
Ամիսներ անց ձմեռ է։ Մանուկը ծնվել է, բայց Շտևան դեռ չի այցելել իր երեխային։ Ենուֆայի դեմքը դեռևս այլանդակված է, բայց նա երջանիկ է երեխայի հանդեպ իր սիրով։ Մինչ Ենուֆան քնած է, Կոստելնիչկան կանչում է Շտևային և պահանջում, որ նա պատասխանատվություն ստանձնի։ Նա պատասխանում է, որ չնայած ինքը գաղտնի կտրամադրի գումարը, ոչ ոք չպետք է իմանա, որ երեխան իրենն է։ Նրա սերը Ենուֆայի հանդեպ մարեց, երբ Լական փչացրեց նրա գեղեցկությունը, և նա այժմ նշանված է քաղաքապետի գեղեցիկ դստեր՝ Կարոլկայի հետ։

Շտևան հեռանում է, և մտնում է Լական։ Նա դեռևս չգիտի երեխայի մասին ճշմարտությունը, և երբ Կոստելնիչկան պատմում է նրան, նրա առաջին արձագանքը զզվանքն է՝ մտածելով Շտևայի երեխային իր թևի տակ վերցնելու մասին։ Վախենալով, որ Ենուֆան կմնա առանց ամուսնանալու, Կոստելնիչկան շտապ ստում է, թե երեխան մահացել է։ Լական հեռանում է, և Կոստելնիչկան բախվում է սուտը ճշմարտություն դարձնելու անհրաժեշտության հետ։ Նա փաթաթում է երեխային շալի մեջ և դուրս գալիս տնից։

Ենուֆան արթնանում է և աղոթում իր երեխայի ապագայի համար, բայց Կոստելնիչկան, վերադառնալով, ասում է նրան, որ երեխան մահացել է քնած ժամանակ։ Հայտնվում է Լական և նրբորեն մխիթարում Ենուֆային՝ խնդրելով, որ նրանք միասին անցկացնեն իրենց կյանքի մնացած մասը։ Տեսնելով զույգի քնքշությունը՝ Կոստելնիչկան փորձում է համոզել ինքն իրեն, որ գործել է լավագույնի համար։

### Գործողություն 3
Գարուն է, Լակայի և Ենուֆայի հարսանիքի օրը։ Ամեն ինչ նորից լավ է թվում, բացառությամբ այն բանի, որ Կոստելնիչկան նյարդային խառնաշփոթի մեջ է։ Շտևան և Կարոլկան այցելում են, և գյուղի աղջիկների երգչախումբը հարսանեկան երգ է երգում։ Հենց այդ պահին լսվում են ճիչեր։ Մանկան մարմինը հայտնաբերվել է ջրաղացի առվակում՝ հալվող սառույցի տակ։ Ենուֆան անմիջապես ասում է, որ երեխան իրենն է, և վշտի մեջ մեղավոր է թվում սպանության մեջ։ Գյուղը պատրաստ է անհապաղ արդարադատություն իրականացնել Ենուֆայի դեմ, բայց Կոստելնիչկան հանգստացնում է նրանց և ասում, որ հանցագործությունն իրենն է։ Լսելով ամբողջ պատմությունը՝ Ենուֆան ներում է խորթ մորը։ Ամբոխը Կոստելնիչկային տանում է բանտ։ Ենուֆան և Լական մնում են մենակ։ Ենուֆան խնդրում է Լակային լքել իրեն, քանի որ չի կարող ակնկալել, որ նա հիմա կամուսնանա իր հետ։ Վերջինս պատասխանում է, որ չի լքի նրան և ցանկանում է իր կյանքի մնացած մասն անցկացնել նրա հետ։

## Նշանավոր արիաներ
* «Մի ակնթարթում» (Կոստելնիչկա)
* «Ենուֆայի աղոթքը» (Ենուֆա)
* «Ֆինալ» (Ջենուֆա, Լակա)

## Ձայնագրություններ
* 1951: Stepanka Jelinkova, Beno Blachut, Ivo Žídek, Marta Krásová, Miloslava Fidlerova, Milada Čadikovičová, Karel Kalaš, Marie Musilova, Vladimir Jedenactik, Milada Šubrtová, Prague National Theatre Chorus, Prague National Theatre Orchestra, conducted by Jaroslav Vogel, Supraphon, recorded at the Dvořák Hall of the Rudolfinum, Prague 2 CDs
* 1969: Libuše Domaninskayá, Vilém Přibyl, Ivo Žídek, Naděžda Kniplová, Marie Mrázová, Jindřich Jindrák, Marta Bohácová, Prague National Theatre Chorus, Prague National Theatre Orchestra, conducted by Bohumil Gregor, Supraphon, recorded Zofin Hall, Prague, June 1969. Label: HMV; EMI CD reissue 2011
* 1974: Magda Olivero, Jeda Valtriani, Nicola Zaccaria, Margherita Benetti, Giuseppe Morresi, Grace Bumbry, Maria Grazia Allegri, Nella Verri, Silvana Zanolli, Renato Cioni, Jerzy Semkow (Conductor); La Scala Orchestra and Chorus. Recorded at the Teatro alla Scala, Milano, 1974. Label: Myto
* 1977: Gabriela Beňačková, Nadĕžda Kniplová, Vilém Přibyl, Vladimír Krejčík, Anna Barová, Karel Berman and others; Brno Janáček Opera Chorus, Brno Janáček Opera Orchestra, conducted by František Jílek. Recorded at the Janáček Opera House, Brno, 1977/78. Label: Supraphon 10 2751-2 612, 2CDs
* 1980: Soňa Červená, Sena Jurinac, Willard White, Elisabeth Söderström, John del Carlo, Gwendolyn Jones, Sara Ganz, Susan Quittmeyer, Pamela South, William Lewis; San Francisco Opera Orchestra and Chorus, conducted by Albert Rosen. Recorded at the War Memorial Opera House, San Francisco, October 1, 1980 (as on the accompanying material, but possibly the performance of October 10, which was broadcast). Label: Gala
* 1983: Elisabeth Söderström, Wieslaw Ochman, Peter Dvorský, Eva Randová, Václav Zítek, Dalibor Jedlička, Ivana Mixová, Lucia Popp, Marie Mrazová; Vienna Philharmonic Orchestra, Vienna State Opera Chorus, conducted by Charles Mackerras, recorded Sofiensaal, Vienna, April 1982. Label: Decca
* 1988: Gabriela Benackova, Leonie Rysanek, Wieslaw Ochman, Peter Kazaras; Opera Orchestra of New York, conducted by Eve Queler. Recorded at Carnegie Hall, March 30, 1988.  Label: BIS.
* 2002: Karita Mattila, Anja Silja, Eva Randová, Jerry Hadley, Jorma Silvasti; Orchestra of the Royal Opera House, Covent Garden, conducted by Bernard Haitink, recorded at the Royal Opera, Covent Garden, London, 10–18 October 2001.  Label: Erato Records
* 2003: Elizabeth Vaughan, Dame Josephine Barstow, Janice Watson, Peter Wedd, Nigel Robson, Chorus and Orchestra of Welsh National Opera, conducted by Sir Charles Mackerras. Recorded at Brangwyn Hall, Swansea, United Kingdom, July 2003. Label: Chandos
* 2009: Amanda Roocroft, Deborah Polaski, Miroslav Dvorský, Nikolai Schukoff, Mette Ejsing, Károly Szemerédy, Miguel Sola, Marta Mathéu, Marta Ubieta, Elena Poesina; Teatro Real Orchestra and Chorus, conducted by Ivor Bolton; Stage Director: Stéphane Braunschweig. Recorded at the Teatro Real, Madrid, 2009. Label: Opus Arte (DVD)
* 2014: Gal James (Jenůfa), Iris Vermillion (Kostelnička Buryjovka), Dunja Vejzović (Stařenka Buryjovka), Aleš Briscein (Laca Klemeň), Taylan Reinhard (Števa Buryja) and others, Choir and Singschul' of the Graz Opera, Graz Philharmonic Orchestra, Dirk Kaftan, conductor, recorded live during staged performances at Graz Opera, Graz, Austria, 7, 17, 21 – 22 May 2014; Oehms Classics OC 962; 2 CDs

## Հղումներ
**Ծանոթագրություններ****Աղբյուրներ**

* 
* Holden, Amanda (Ed.) (2001), *The New Penguin Opera Guide*, New York: Penguin Putnam. 
* 
* Tyrrell, John (2007), ''Janáček: Years of a Life: (1914-1928) Tsar of the Forests'', Vol. 2. London: 2007 (Two-volume biography of the composer by the leading authority.)
* Štědroň, Miloš (Trans. Ted Whang) (2006), 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Gavin Plumley's Leoš Janáček site, information on Jenůfa (site dead 2021-10-26)

Կատեգորիա:1904 աշխատություններ
Կատեգորիա:1904 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Դասական երաժշտություն
Կատեգորիա:Չեխերեն օպերաներ
Կատեգորիա:Օպերա
Կատեգորիա:Օպերաներ այբբենական կարգով