ԽՍՀՄ ղեկավարների ցանկ

մինի|Սենատի պալատը Մոսկվա՝ Կրեմլում - ԽՍՀՄ առաջնորդների նստավայրը:
Ստորև ներկայացված է **ԽՍՀՄ ղեկավարների**՝ պետական և կուսակցական գործիչների ցուցակը, որոնք դե յուրե և դե ֆակտո ղեկավարել են Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունը 1922 թվականի դեկտեմբերին նրա հիմնադրման պահից մինչև 1991 թվականի դեկտեմբերին նրա գոյության դադարեցումը։

ԽՍՀՄ-ը հիմնադրվել է 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ՌԽՖՍՀ-ի, Ուկրաինական ԽՍՀ-ի, Բելառուսական ԽՍՀ-ի և Անդրկովկասյան ՍՖՍՀ-ի միջև կնքված պայմանագրի հիման վրա։ Նոր պետության առաջացմանը նախորդել է 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը և դրան հաջորդած քաղաքացիական պատերազմը Ռուսաստանում 1918-1922 թվականներին։ Հետագայում ԽՍՀՄ կազմի մեջ են մտել մի շարք այլ հանրապետություններ, մինչև 1989 թվականը Խորհրդային պետությունը միավորել է 15 միութենական հանրապետություններ։ 1991 թվականի դեկտեմբերին ԽՍՀՄ-ը դադարել է գոյություն ունենալ։

Ցուցակը բաղկացած է երկու մասից։ Ցուցակի առաջին մասում ներկայացված է ԽՍՀՄ փաստացի ղեկավարների՝ երկիրը դե-ֆակտո ղեկավարած պետական և կուսակցական գործիչների ցանկը, Ցուցակի երկրորդ մասում շարադրված են տեղեկություններ ԽՍՀՄ պաշտոնական ղեկավարների՝ Խորհրդային պետության պետական իշխանության բարձրագույն մարմինները ղեկավարող անձանց մասին:Սովետական որոշ առաջնորդներ ղեկավարում էին պետությունը և դե յուրե, և դե ֆակտո, Այդպիսին էին Լեոնիդ Բրեժնևը, Յուրի Անդրոպովը, Կոնստանտին Չեռնենկոն և Միխայիլ Գորբաչովը, ովքեր իրենց ձեռքում կենտրոնացրեցին ինչպես կուսակցական, այնպես էլ պետական առաջնորդությունը։

## Պատմական Համատեքստ
մինի|Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունների Միության քարտեզ, 1989 թվական
1917 թվականի հոկտեմբերին (նոր տոմարով՝ նոյեմբերին) Ռուսաստանի Հանրապետությունում իշխանության են եկել բոլշևիկները և տեղի է ունեցել Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, որը հայտնի է նաև որպես Հոկտեմբերյան հեղաշրջում։ Հեղափոխությանը հաջորդած հնգամյա քաղաքացիական պատերազմում, որի հիմնական մարտական գործողությունները տեղի են ունեցել բոլշևիկյան Կարմիր բանակի և Սպիտակ շարժման զինված ուժերի միջև, արդյունքում հաղթել է սովետական իշխանությունը։

1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին պայմանագիր է կնքվել ՌԽՖՍՀ-ի, Ուկրաինական ԽՍՀ-ի, Բելառուսական ԽՍՀ-ի և Անդրկովկասյան ՍՖՍՀ-ի (միավորում էր Ադրբեջանը, Հայաստանը և Վրաստանը) միջև, որի հիման վրա ձևավորվել է նոր պետություն՝ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների միությունը (ԽՍՀՄ)։ Պայմանագիրը սահմանում էր ինչպես միութենական պայմանագրի հիմքերը, այնպես էլ նոր դաշնային պետության իշխանության գերագույն մարմինների կառուցվածքը, ինչպես նաև միութենական հանրապետություններին վերապահում էր ԽՍՀՄ կազմից ազատ դուրս գալու իրավունքը։

1925 թվականի մայիսի 13-ին Կենտրոնական Ասիայում խորհրդային հանրապետությունների սահմանազատման արդյունքներով Ուզբեկական ԽՍՀ-ը և Թուրքմենական ԽՍՀ-ը մտել են ԽՍՀՄ կազմի մեջ։ 1929 թվականի դեկտեմբերի 5-ին ԽՍՀՄ կազմի մեջ է մտել նաև Տաջիկական ԽՍՀ-ն։ 1936 թվականի Սահմանադրության ընդունմամբ Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետությունը լուծարվել է, նրա փոխարեն ԽՍՀՄ կազմի մեջ են մտել նաև Ադրբեջանական ԽՍՀ-ը, Հայկական ԽՍՀ-ը և Վրացական ԽՍՀ-ը։ Նույն ժամանակահատվածում Ղազախական ԽՍՀ-ն և Ղրղզստանի ԽՍՀ-ն դարձան նաև միութենական հանրապետություններ։ 1939-1940 թվականների խորհրդային-ֆիննական պատերազմի արդյունքում Ֆինլանդիայի տարածքի մի մասը փոխանցվել է ԽՍՀՄ-ին; 1940 թվականի մարտի 13-ին Կարելիայի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունը վերափոխվել է Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ-ի (1956 թվականի հուլիսի 16, ինքնավարության իրավունքով ընդգրկվել է ՌՍՖՍՀ-ի կազմում)։ 1940 թվականին ԽՍՀՄ-ը բռնակցել է Բեսարաբիան, Հյուսիսային Բուկովինան, ինչպես նաև Մերձբալթյան երկրները, ինչի արդյունքում պետության կազմի մեջ են մտել Մոլդովական ԽՍՀ-ն (1940 թվականի օգոստոսի 2), Լիտվական ԽՍՀ-ն (1940 թվականի օգոստոսի 3), Լատվիական ԽՍՀ-ն (1940 թվականի օգոստոսի 5) և Էստոնական ԽՍՀ-ն (1940 թվականի օգոստոսի 6)։ Մինչև 1989 թվականը ԽՍՀՄ-ն ընդգրկում էր 15 միութենական հանրապետություններ։

1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին ԽՍՀՄ-ում տարվող «պերեստրոյկայի» քաղաքականության փլուզումը հանգեցրեց երկրում սովորական ապրելակերպի ոչնչացմանը. մինչև 1991 թվականը Խորհրդային Միությունը տիրեց խորը ճգնաժամի, որն ազդեց պետության և հասարակության կյանքի բոլոր ոլորտների վրա, ինչը հանգեցրեց երկրի փլուզմանը։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 6-ին ԽՍՀՄ Պետական ​​խորհուրդը ճանաչել Է Լատվիայի Հանրապետության, Լիտվայի Հանրապետության և Էստոնիայի Հանրապետության անկախությունը և անջատումը։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին ստորագրվել է Բելովեժյան համաձայնագիրը, Ռուսաստանի, Բելառուսի և Ուկրաինայի առաջնորդները ստորագրել են Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծման մասին համաձայնագիր՝ հայտարարելով, որ «Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունների Միությունը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և աշխարհաքաղաքական իրականությունը դադարում է գոյություն ունենալ»։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Մոլդովայի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի և Ուկրաինայի ղեկավարները ստորագրել են Ալմա-Աթայի հռչակագիրը, փաստաթղթում ասվում էր, որ «Անկախ Պետությունների Համագործակցության ձևավորմամբ Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունների Միությունը դադարում է գոյություն ունենալ»։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին ԽՍՀՄ նախագահը, Խորհրդային պետության ղեկավարը հրաժարական են տվել, իսկ հաջորդ օրը ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի Հանրապետությունների խորհրդի հռչակագիրը հայտարարել է, որ «ԱՊՀ-ի ստեղծման հետ ԽՍՀՄ-ը որպես պետություն և միջազգային իրավունքի սուբյեկտ դադարում է գոյություն ունենալ»։

## ԽՍՀՄ փաստացի ղեկավարներ
մինի|Խորհրդային առաջին առաջնորդները՝ Վլադիմիր Լենինը և Իոսիֆ Ստալինը, 1922 թվականի սեպտեմբեր
Սովետական և ռուս պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Դ. Ա. Վոլկոգոնովը նշել է, որ ԽՍՀՄ-ում բարձրագույն իշխանությունը միշտ եղել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության առաջնորդների ձեռքում: «Յոթ պետերից ոչ մեկը ժողովուրդը երկրի կառավարման վրա երբեք, ոչ մի անգամ (!) չի ընտրվել։ Ինչպես հիմա կասեին, բոլշևիկյան ղեկավարները ոչ լեգիտիմ էին՝ «անօրինական»»՝ գրել է նա։ Ռուս պատմաբան և իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու Վ.Վ.Իվանովը նմանապես նշում է, որ ԽՍՀՄ-ում բարձրագույն իշխանությունը պատկանում էր Կոմունիստական ​​կուսակցության ղեկավարությանը։

Դ.Ա.Վոլկոգոնովը  առանձնացրել է յոթ առաջին անձանց, ովքեր գլխավորել են ԽՍՀՄ-ը, սրանք, ըստ Վոլկոգոնովի, եղել են Վլադիմիր Լենինը, Իոսիֆ Ստալինը, Նիկիտա Խրուշչովը, Լեոնիդ Բրեժնևը, Յուրի Անդրոպովը, Կոնստանտին Չեռնենկոն և Միխայիլ Գորբաչովը։ ԽՍՀՄ յոթ փաստացի ղեկավարներ առանձնացնում է նաև Վ.Վ.Իվանովը։ Մի շարք աղբյուրներում (մասնավորապես, Մեծ Ռուսական հանրագիտարանում) ներառված է նաև Ստալինի մահից հետո իշխանության եկած Գեորգի Մալենկովը՝ որպես ԽՍՀՄ փաստացի առաջնորդ, Վոլկոգոնովը նշել է, որ այդ պահին «առաջին» ղեկավար չկար, բայց Մալենկովը, ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախագահության հիերարխիայի համահարթեցմամբ, սկսել է ավելի ու ավելի աչքի ընկնել ԽՍՀՄ խորհրդում։ Ի սկզբանե, ըստ պատմաբանի, ամեն ինչ գնում էր նրան, որ Մալենկովը պետք է դառնար ԽՍՀՄ երրորդ ղեկավարը, սակայն, ըստ Վոլկոգոնովի, նրան խանգարել է  առաջնորդական որակների բացակայությունը։

Վ.Վ.Իվանովը նշում է, որ մինչև 1977 թվականը կուսակցական առաջնորդները և երկրի փաստացի կառավարիչները կամ ընդհանրապես չէին զբաղեցնում պետական ​​պաշտոններ, կամ ղեկավարում էին կառավարությունը, մինչդեռ երկար ժամանակ կուսակցության ղեկավարությունը կազմակերպված էր «զուտ կոլեգիալ հիմունքներով»։ Այսպիսով, Լենինի առաջնորդությունը կուսակցությունում ոչ մի կերպ ձևակերպված չէր, 1919 թվականից մինչև 1924 թվականը Քաղբյուրոյի անդամներից մեկն էր, մինչդեռ նաև ղեկավարում էր ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը։ 1922 թվականին Ստալինն ընտրվել է Բոլշևիկների համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար, այն ժամանակ այդ դիրքորոշումը տեխնիկական էր և նույնիսկ գրված չէր կուսակցության կանոնադրության մեջ, սակայն, ինչպես ընդգծում է Իվանովը, Ստալինին հաջողվել է աստիճանաբար քաղաքականացնել այն։ 1928 թվականին Ստալինը վերջապես հաջողության հասավ իշխանության համար պայքարում և դարձավ կուսակցության և պետության ճանաչված առաջնորդը։ 1934 թվականին գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը վերացվել է, և Ստալինը մինչև կյանքի վերջ ընտրվեց որպես Կենտկոմի քարտուղար, եղել են կուսակցության կենտկոմի մի քանի քարտուղարներ, դե յուրե բոլորը հավասար կարգավիճակ են ունեցել։ 1941 թվականին Ստալինը գլխավորել է ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը, իսկ երբ 1946 թվականին Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը վերածվեց Նախարարների խորհրդի, նրա ղեկավարը մնաց նորից Իոսիֆ Վիսարիոնովիչը։

Ստալինի հիվանդության և մահվան ֆոնին Մալենկովը 1953 թվականի մարտին գլխավորել է ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդը, մինչև մարտի 14-ը մնացել է նաև ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղարներից մեկը։ 1953 թվականի սեպտեմբերին Խրուշչովը ընտրվեցլ էԽՄԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար, բայց այս պաշտոնը նույնպես ներառված չէր կուսակցության կանոնադրության մեջ։ 1958 թվականին  Նիկիտա Սերգեևիչը նաև ղեկավարել է նախարարների խորհուրդը։ 1964 թվականի հոկտեմբերին Խրուշչովը հեռացվել է իշխանությունից, իսկ Բրեժնևը, որը հրաժարական տվեց բարձրագույն պետական ​​պաշտոնից՝ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահից, դարձել է կուսակցության ղեկավար, երկու տարի անց ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը մտցվեց կուսակցության կանոնադրության մեջ, որը Լեոնիդ Իլիչը զբաղեցրել է մինչև իր մահը։ «1960-1970-ական թվականներին Բրեժնևը Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահ Նիկոլայ Պոդգորնիի հետ միասին (որը մամուլում ձգտում էր կոչվել «ԽՍՀՄ նախագահ») և Նախարարների խորհրդի նախագահ Ալեքսեյ Կոսիգինի (մինչև1970-ականների կեսերին նա պաշտոնապես ներկայացնում էր Միությունը միջազգային հարցերում) ձևավորել են իշխող եռյակ։ Ժամանակի ընթացքում Բրեժնևը դարձել է միակ կառավարիչը», - գրում է Վ. Վ. Իվանովը։ Ի վերջո, 1977 թվականին Բրեժնևը միավորեց կուսակցության ղեկավարությունը պետական ​​ղեկավարության հետ՝ կրկին դառնալով ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահ, նրա օրինակին հետագայում հետևել են Անդրոպովն ու Չեռնենկոն։

1985 թվականին Չեռնենկոյի մահից հետո իշխանության եկած Գորբաչովն ի սկզբանե գլխավորել է միայն կուսակցությունը և մնացել է ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության շարքային անդամ։ 1988 թվականի հոկտեմբերին դառնում է Գերագույն Խորհրդի նախագահության նախագահ, իսկ 1989 թվականի մայիսին՝ Գերագույն խորհրդի նախագահ՝ Սահմանադրությամբ ԽՍՀՄ բարձրագույն պաշտոնյա։ Ըստ Վ. Վ. Իվանովի, այս պաշտոնը ներդրվել է հատուկ Գորբաչովի համար, ըստ էության, ինչպես նաև ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոնը, որը Միխայիլ Սերգեևիչը զբաղեցրել է 1990 թվականի մարտին։

## Առաջնորդների ցուցակ
Հետևյալ ցանկը ներառում է այն անձանց, ովքեր զբաղեցրել են Խորհրդային Միության բարձրագույն ղեկավար պաշտոնները՝ 1922 թվականին նրա հիմնադրումից մինչև 1991 թվականի լուծարումը։

**Նշում,** † նշանակում է ղեկավարների, ովքեր մահացել են պաշտոնում։

## ԽՍՀՄ պաշտոնական ղեկավարներ
մինի|Խորհրդային նամականիշ՝ նվիրված  1946 թվականի փետրվարի 10-ի ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի ընտրություններին:
ԽՍՀՄ-ում պետական ​​իշխանության բարձրագույն մարմինը մինչև 1936 թվականի ԽՍՀՄ Սահմանադրության դրույթների ուժի մեջ մտնելը եղել է Սովետների համամիութենական համագումարը։  Նրա կազմում ընդգրկված էին քաղաքային խորհուրդների և քաղաքային բնակավայրերի խորհուրդների ներկայացուցիչներ՝ 25000 ընտրողին 1 պատգամավորի հաշվով և գյուղական խորհուրդների ներկայացուցիչներ (Սովետների նահանգային և շրջանային համագումարներ)՝ 125000 բնակչի հաշվով 1 պատգամավոր։ Համագումարների պատվիրակներն ընտրվել են Սովետների գավառական և շրջանային (տարածքային և մարզային) համագումարի շրջանակներում. միութենական հանրապետություններում, որտեղ չկային գավառական կամ շրջանային միավորումներ, պատվիրակներն ընտրվում էին ուղղակիորեն սովետների հանրապետական ​​համագումարներում։ Համագումարն ընտրել է ԽՍՀՄ Կենտգործկոմ(Կենտրոնական գործադիր կոմիտե), սովետների հերթական համագումարները գումարվում էին Կենտգործկոմի կողմից տարին մեկ անգամ, իսկ 1927 թվականից՝ երկու տարին մեկ անգամ։ Սովետների համամիութենական համագումարի գումարումների միջև ընկած ժամանակահատվածում ԽՍՀՄ իշխանության բարձրագույն մարմինը Կենտրոնական գործադիր կոմիտեն էր, որն ընտրում էր իր նախագահությունը ՝ ԽՍՀՄ իշխանության բարձրագույն օրենսդիր, գործադիր և վարչական մարմինը ԿԸՀ նստաշրջանների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Նախագահության կազմից ընտրվել են Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի հավասար նախագահներ՝ ըստ միութենական հանրապետությունների թվի։ «Սկզբում դրանք չորսն էին` ըստ ԽՍՀՄ հիմնադիրների թվի։ Միության սուբյեկտների թվի աճի հետ ավելացավ նաեւ ԿԸՀ նախագահների թիվը։ 1931 թվականին նրանք արդեն յոթն էին»,- գրում է Վ.Վ.Իվանովը։

ԽՍՀՄ 1936 թվականի և ԽՍՀՄ 1977 թվականի Սահմանադրության համաձայն ԽՍՀՄ պետական ​​իշխանության բարձրագույն մարմինը եղել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը։ Այն բաղկացած էր երկու պալատից (Միության խորհուրդ և Ազգությունների խորհուրդ), որոնցից յուրաքանչյուրը ներառում էր հավասար թվով պատգամավորներ։ Միության խորհրդի ընտրությունն իրականացվել է տարածքային ընտրատարածքներում՝ հավասար թվով ընտրողներով, Ազգությունների խորհրդի պատգամավորներ ընտրվել են միութենական և ինքնավար հանրապետություններում, ինքնավար մարզերում և շրջաններում ձևավորված ազգային-տարածքային ընտրատարածքներից։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը գումարվում էր տարին երկու անգամ՝ հերթական նստաշրջաններով։ Նիստերի միջև ընկած ժամանակահատվածում ԽՍՀՄ-ում պետական ​​իշխանության բարձրագույն մարմինը եղել է Գերագույն խորհրդի կողմից ընտրված նախագահությունն էր։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը ղեկավարում էր նախագահը (յուրաքանչյուր միութենական հանրապետությունից ուներ առաջին տեղակալ և մեկական պատգամավոր)։

1989 թվականի մարտից մինչև 1991 թվականի սեպտեմբերը ԽՍՀՄ բարձրագույն իշխանությունը եղել է ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների համագումարը։ Այն բաղկացած էր 2250 պատգամավորից, որոնցից 750-ը ընտրվել են տարածքային ընտրատարածքներից՝ հավասար թվով ընտրողներով, ևս 750-ը՝ համապատասխանաբար ազգային-տարածքային ընտրատարածքներից և հասարակական կազմակերպություններից։ Այս ընթացքում Գերագույն խորհուրդը, որը դեռ բաղկացած էր երկու պալատից (Միության խորհուրդը և Ազգությունների խորհուրդը), հաշվետու էր Կոնգրեսին և հանդիսանում էր ԽՍՀՄ պետական ​​իշխանության մշտական ​​օրենսդիր, վարչական և վերահսկիչ մարմին, ընտրվում էր՝ Կոնգրեսում գաղտնի քվեարկությամբ ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների կազմից։ Այս ժամանակահատվածում ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահությունը ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին հաշվետու մարմին էր, որը կոչված էր ապահովելու ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների համագումարի և Գերագույն Խորհրդի աշխատանքների կազմակերպումը։ Նախագահությունը ղեկավարել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահը (ունի առաջին տեղակալ և 15 տեղակալ)։

1990 թվականի մարտի 14-ին Ժողովրդական պատգամավորների արտահերթ III Համագումարի կողմից ընդունված "«ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոն հիմնելու և ԽՍՀՄ Սահմանադրության (հիմնական օրենքի) մեջ փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ԽՍՀՄ օրենքով սահմանվեց խորհրդային պետության նախագահ-ղեկավարի պաշտոնը։ Ինչպես նշում է Վ.Վ.Իվանովը, նախագահական պաշտոնի հաստատմանը զուգահեռ կրճատվել են Գերագույն խորհրդի նախագահի լիազորությունները։ 1990 թվականի դեկտեմբերի 26-ի «պետական կառավարման համակարգի կատարելագործման հետ կապված ԽՍՀՄ Սահմանադրության (հիմնական օրենքի) փոփոխությունների մասին» ԽՍՀՄ օրենքով սահմանվել է նաև ԽՍՀՄ փոխնախագահի պաշտոնը, որը վերացվել է 1991 թվականի սեպտեմբերի 5-ին:1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին լուծարվել է նաև ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոնը։

Ստորև բերված են ԽՍՀՄ կենտրոնական գործադիր կոմիտեի և ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության նախագահների ժամանակագրական կարգով կազմված ցուցակները, ինչպես նաև տեղեկություններ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահի և ԽՍՀՄ նախագահի մասին: Ի թիվս այլ բաների, աղյուսակներում տեղադրված են տեղեկություններ այն անձանց մասին, ովքեր կատարել են ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության նախագահի և ԽՍՀՄ նախագահի պարտականությունները։

### ԽՍՀՄ կենտրոնական գործադիր կոմիտեի նախագահներ

## Եռյակների ցանկ
Չորս անգամ՝ Վլադիմիր Լենինի անգործունակության և Իոսիֆ Ստալինի ղեկավարության միջև ընկած 2-3 տարին, Ստալինի մահից հետո երեք ամիսը, Նիկիտա Խրուշչովի անկման և Լեոնիդ Բրեժնևի իշխանության ամրապնդման միջև ընկած ժամանակահատվածը և հիվանդ Կոնստանտին Չեռնենկոյի գլխավոր քարտուղարի պաշտոնավարումը, Խորհրդային Միությունը ղեկավարվում էր խորհրդի կողմից, որը հայտնի էր որպես  (այսինքն՝ եռյակը), որի համաձայն քաղաքականության մշակումը կախված էր Քաղբյուրոյի երեք գլխավոր գործիչների կոնսենսուսից։

## ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության նախագահներ

### ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահ

### ԽՍՀՄ նախագահ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

## Նշումներ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ գլխավոր քարտուղարներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ղեկավարներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ղեկավարների ցանկեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Պետության գլուխներ