Լեզվական խտրականություն

**Լեզվական խտրականություն** (հայտնի նաև որպես **լինգվիցիզմ** կամ **լեզվաբանական խտրականություն**), անհատի կամ էթնիկ խմբի քաղաքական և (կամ) տնտեսական իրավունքների խախտում տվյալ տարածքում քանակական կամ սոցիալական գերիշխանություն ունեցող էթնոսի լեզվի չիմացության կամ վատ իմացության պատճառով, լեզվական իրավունքների խախտում, ինչպես նաև լեզվի վրա հիմնված անարդարություն կամ կողմնակալություն անձի կամ էթնիկ խմբի նկատմամբ։ Ինչպես խտրականության ցանկացած այլ ձև, կարող է դրսևորվել ինչպես կենցաղային, այնպես էլ պետական մակարդակներում։ Խտրականության կարող է ենթարկվել ինչպես անհատի կամ խմբի մայրենի լեզուն, այնպես էլ լեզվական առանձին բնութագրիչները, ինչպիսիք են՝ առոգանությունը, բառապաշարը, շարահյուսությունը և այլն։ Հաճախ այս բնութագրիչները պատկերացում են կազմում անհատի ծագման, սոցիալական կարգավիճակի, կրթական մակարդակի, բնավորության կամ անհատի այլ հատկությունների մասին, ինչը հետագայում կարող է հանգեցնել նրա նկատմամբ անհիմն և անարդար վերաբերմունքի։

**Լեզվական ռասիզմը**, որպես լեզվական ռեսուրսների օգտագործում խտրականության համար, կարող է դրսևորվել սոցիալական մեկուսացման կամ ծաղրի, պարոդիայի, չարամիտ սարկազմի տեսքով նրանց նկատմամբ, ում խոսքը չի համապատասխանում տվյալ հասարակությունում ընդունված նորմատիվ չափանիշներին։

## Եզրույթ
«Լինգվիցիզմ» եզրույթն առաջին անգամ օգտագործվել է 1980-ականների կեսերին լեզվաբան Թովե Սկուտնաբ-Կանգասի կողմից։ Նրա սահմանման համաձայն՝ լինգվիցիզմը «գաղափարախոսություններն ու կառույցներն են, որոնք օրինականացնում և իրականացնում են իշխանության և ռեսուրսների (ինչպես նյութական, այնպես էլ ոչ նյութական) անհավասար բաժանումը խմբերի միջև, որոնք տարբերվում են լեզվական հիմքերով»։

«Լեզվական խտրականություն», «լինգվիցիզմ» և «լեզվաբանական խտրականություն» տերմինների հետ մեկտեղ հանդիպում է նաև «լեզվի վրա հիմնված խտրականություն» տերմինը, որն օգտագործվում է միջազգային փաստաթղթերի տեքստերում։

## Պատմական օրինակներ
* **[[Ղպտիերեն]]։** 8-րդ դարի սկզբին խալիֆ Աբդլ-Մալիք իբն Մարվանը վճռել է, որ արաբերենը կդառնա Եգիպտոսի պաշտոնական լեզուն՝ փոխարինելով կոինեն և ղպտիերենը։ Մի քանի հարյուր տարվա ընթացքում ղպտիերենը ենթարկվել է դաժան հալածանքների, հատկապես մամլուքների կառավարման օրոք, ինչը 17-րդ դարում հանգեցրել է նրա փաստացի անհետացմանը։
* **[[Բրիտանական կայսրություն|Բրիտանական կայսրության]] լեզվական քաղաքականությունը [[Իռլանդիա]]յի, [[Ուելս]]ի և [[Շոտլանդիա]]յի նկատմամբ։**
** Կրոմվելի կողմից նվաճումը, անգլիական երկարատև գաղութացումը և Մեծ սովը հանգեցրին նրան, որ 19-րդ դարի վերջին իռլանդերենը պահպանվում էր միայն Իռլանդիայի մի փոքր մասի գյուղական համայնքներում (Գաելտախտ)։ Մինչև Իռլանդիայի Հանրապետության ստեղծումը իռլանդերեն լեզուն չուներ պաշտոնական կարգավիճակ։
** Ուելսի դպրոցներում արգելված էր խոսել վալլիերեն։
** Մինչեւ 20-րդ դարի վերջը գաելերենը նույնպես չուներ պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ։
* **[[Բասկերեն]]։** 1936-1975 թվականներին՝ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի օրոք, բասկերեն լեզվի օգտագործումն արգելված էր։ Նույն բախտին էին արժանացել գալիսերենը և կատալոներենը։
* **Գերմանականացում.** 19-րդ դարում արևմտյան սլավոնների նկատմամբ գերմանական խտրականությունը, օրինակ՝ միջնակարգ և տարրական դպրոցներում լեհերենի օգտագործման արգելքը, մարմնական պատժի կիրառումը, որը հետագայում հանգեցրեց Վժեսնյայի դպրոցականների ընդվզմանը։
* **[[Ռուսականացում]]։** Ռուսականացման քաղաքականությունն իրականացվել է Ռուսական կայսրության կողմից 19-րդ դարում Ռեչ Պոսպոլիտայի բաժանումներից հետո ձեռք բերված տարածքներում և բաղկացած է եղել հասարակական վայրերում լեհերեն, ուկրաիներեն, լիտվերեն և բելառուսերեն լեզուներով խոսելու արգելքից, իսկ ավելի ուշ՝ լեհերենի դպրոցներում և լեհական սեյմում օգտագործման ամբողջական արգելքից։ 1899-1917 թվականներին փորձեր են արվել ռուսերենը դարձնել Ֆինլանդիայի միակ պաշտոնական լեզուն։
* Կորեերենի ճնշումը Կորեայում ճապոնական տիրապետության ժամանակ (1910-1945 թթ.)։
* Թամիլների նկատմամբ լեզվական խտրականությունը Շրի Լանկայում։

## Արդիականություն
### ԱՄՆ

#### Լեզվական խտրականությունը աֆրոամերիկացիների նկատմամբ
Շատ աֆրոամերիկացիներ խոսում են անգլերենի հատուկ տարատեսակով, որը իր մեջ համատեղում է բարբառի և սոցիոլեկտի առանձնահատկություններ, և այս պատճառով, հաճախ լինգվիցիզմի առարկա են դառնում։ Աֆրոամերիկյան անգլերենը ամերիկյան հասարակության կողմից հաճախ ընկալվում է որպես ցածր ինտելեկտի կամ կրթության մակարդակի ցուցանիշ։ Ավելին, աֆրոամերիկյան անգլերենը հաճախ անվանում են «ծույլ» կամ «վատ» անգլերեն։

Լեզվաբան Ջոն Մաքուորթերը լինգվիցիզմի այս ձևը բնութագրել է որպես ամենախնդրահարույցը Միացյալ Նահանգներում, որտեղ ուսուցիչների և պոտենցիալ գործատուների կողմից ոչ ստանդարտ լեզվական կառույցները հաճախ «սխալ» են գնահատվում՝ ի տարբերություն մի շարք այլ երկրների, ինչպիսիք են Մարոկկոն, Ֆինլանդիան և Իտալիան, որտեղ դիգլոսիան (երկու կամ ավելի բարբառների կամ լեզուների միջև անցնելու ունակություն) համատարած ընդունված նորմ է, իսկ ոչ ստանդարտ քերականության կամ բառապաշարի օգտագործումը խոսքի մեջ ընկալվում է որպես տարածաշրջանային ծագման ցուցիչ, այլ ոչ թե ինտելեկտի մակարդակի։

#### Լեզվական խտրականություն լատինաամերիկացիների նկատմամբ
Միացյալ Նահանգներում այն մարդուն, ով ունի ուժեղ մեքսիկական առոգանություն և օգտագործում է միայն պարզ անգլերեն բառեր, կարող են համարել վատ կրթված, ցածր եկամուտ ունեցող և, հնարավոր է, անօրինական ներգաղթյալ։ Միևնույն ժամանակ, լատինամերիկացին, ով ունի ոչ այնքան նկատելի ակցենտ կամ ընդհանրապես ակցենտ չունի և տիրապետում է հարուստ բառապաշարի, չի լինի խտրականության և սոցիալական նախապաշարմունքների թիրախ։

### Կանադա
#### Քվեբեկ
Ֆրանսերեն լեզվի խարտիան, որն ընդունվել է 1977 թվականին, բազմիցս մեղադրվել է խտրական լինելու մեջ։ Այս կանոնադրությունը Քվեբեկի հիմնական լեզվական օրենքն է, որի գլխավոր նպատակն է պաշտպանել ֆրանսերենի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակը։ Փաստաթուղթը նախատեսում է ֆրանսերենի օգտագործումը պետական հաստատություններում և դպրոցներում, սահմանում է այն որպես աշխատանքային լեզու Քվեբեկի խոշոր և միջին ձեռնարկություններում։ Կանոնադրության համաձայն՝ բոլոր ցուցանակները, գովազդային վահանակները, փողոցների անվանումները և ճանապարհային նշանները պետք է լինեն ֆրանսերեն։ Ցանկության դեպքում անգլերենը կարելի է օգտագործել, պայմանով, որ անգլերեն տառերի չափը չգերազանցի ֆրանսերենի 3/4-ը։ Հետաքրքիր է, որ այլ լեզուներով ցուցանակները կարելի է տեղադրել առանց չափի սահմանափակումների, զուգահեռ ֆրանսերեն տեքստի առկայության պայմանով։

Արդյունքում անգլիախոս բնակչությունը սկսեց զանգվածաբար լքել նահանգը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ անգլիախոս բնակչության արտահոսքը նկատվում է դեռևս 1960-ական թվականներից, խարտիայի ընդունումն արագացրեց այն։ Այսպես, 2006 թվականի մարդահամարի տվյալներով, անգլիախոս բնակչությունը նվազել է 180 հազար մարդով։

Այնուամենայնիվ, Քվեբեկի ֆրանսախոս բնակչության կողմից կանոնադրությունը դիտվում է որպես իրենց դեմ լեզվական խտրականությունը կանխելու միջոց։

### Չինաստան
2000-ականներին Չինաստանի կառավարությունը սկսել է քարոզել մանդարինի օգտագործումը չինարենի կանտոնական բարբառի տարածման շրջաններում։ Սա վիճաբանության առարկա է դարձել Գուանչժոուի և Հոնկոնգի հետ, որտեղ տարածված է կանտոնական բարբառը։ Հետագայում կանտոնական բարբառը դարձավ Հոնկոնգի՝ որպես ՉԺՀ-ի հատուկ վարչական միավոր հաստատվելու միջոց՝ անկախ (բացառությամբ արտաքին քաղաքականության և պաշտպանության) մայրցամաքային Չինաստանից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Action Linguistic Rights։ Violations of Linguistic Rights

## Գրականություն
* Жеребило Т. В. Словарь лингвистических терминов. Изд. 5-е, испр. и доп. — Назрань։ ООО «Пилигрим», 2010. — 486 с. ISBN 978-5-98993-133-0.
* Skutnabb-Kangas et al. (eds.), Linguistic human rights։ overcoming linguistic discrimination, Walter de Gruyter (1995), ISBN 3-11-014878-1.
* R. Wodak and D. Corson (eds.), Language policy and political issues in education, Springer, ISBN 0-7923-4713-7.

Կատեգորիա:ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ
Կատեգորիա:Լեզու
Կատեգորիա:Լեզվական իրավունքներ
Կատեգորիա:Լեզվային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Խտրականություն
Կատեգորիա:Նախապաշարմունքներ