Էդուարդ Աղայան

**Էդուարդ Բագրատի Աղայան** (), հայ լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1942), պրոֆեսոր (1946), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1982), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1970)։

## Կենսագրություն
Էդուարդ Աղայանը ծնվել է 1913 թվականի մարտի 16-ին Մեղրիում։ 1928 թվականին ավարտել է տեղի 7-ամյա դպրոցը։ 1930-1932 թվականներին աշխատել է Մեղրու կոլտնտեսությունում՝ սկզբում որպես հաշվետար, ապա՝ հաշվապահ։ 1933 թվականից ուսանել է ԵՊՀ պատմագրական ֆակուլտետում՝ միաժամանակ աշխատելով ծխախոտի ֆաբրիկայում որպես հաշվապահ։

1938 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը և 1939 թվականին ընդունվել ասպիրանտուրա։ 1941 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական («Մեղրու բարբառը»), 1945 թվականին՝ դոկտորական ատենախոսություն («Հայ լեզվաբանության պատմություն»)։ 1942 թվականին նրան շնորհվել է դոցենտի, 1946 թվականին՝ պրոֆեսորի կոչում։ 1953 թվականին ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 1982 թվականին՝ ակադեմիկոս։

1932-1991 թվականներին աշխատել է ԵՊՀ-ում, 1956-1985 թվականներին եղել է համալսարանի ընդհանուր լեզվաբանության ամբիոնի վարիչ, 1968-1991 թվականներին՝ հայագիտական կենտրոնի ղեկավար, 1986-1989 թվականներին «Բանբեր Երևանի համալսարանի» հանդեսի գլխավոր խմբագիր, 1953-1956 թվականներին՝ ԵՊՀ գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, 1948-1950 թվականներին՝ բանասիրության ֆակուլտետի դեկան։ Հայաստանի բուհերում կարդացել է ընդհանուր լեզվաբանություն, լեզվաբանական ուսմունքի պատմություն, լեզվաբանության ներածություն, հայերենի համեմատական քերականություն, հայոց լեզվի պատմություն, գրաբարի, պարսկերենի, լատիներենի քերականություններ, արևելյան բանասիրություն և այլ դասընթացներ։
մինի|Լեզվաբան Էդուարդ Աղայանի տունը Կարճևանում

Էդուարդ Աղայանը տասնամյակներ շարունակ աշխատել է նաև ՀԽՍՀ ԳԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում։ 1950-1953 թվականներին եղել է փոխտնօրեն, 1963-1991 թվականներին` ընդհանուր և համեմատական լեզվաբանության բաժնի վարիչ, 1947-1948 թվականներին` ՀԽՍՀ լուսավորության նախարարության բուհերի վարչության պետ։ Էդուարդ Աղայանը քանիցս մասնակցել է միջազգային գիտաժողովների (Երևան, Մոսկվա, ԱՄՆ, Հնդկաստան և այլն)։

1979 թվականից մինչև կյանքի վերջը եղել է լեզվաբանության գծով գիտական աստիճաններ շնորհող մասնագիտական խորհրդի նախագահ։ 1953 թվականին ընտրվել է Երևանի քաղխորհրդի, 1980 թվականին և 1985 թվականին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Էդուարդ Աղայանի բրոնզաձույլ կիսանդրին ԵՊՀ կենտրոնական մասնաշենքի նախասրահում խորհրդանշում է ականավոր գիտնական-մանկավարժի դերը համալսարանական գիտության զարգացման գործում։

## Գործունեությունը
Էդուարդ Աղայանի գործունեությունը վերաբերում է ընդհանուր լեզվաբանության, հայ լեզվաբանության պատմության, հայոց լեզվի պատմության, քերականագիտության (համեմատական քերականություն, նկարագրական քերականություն, պատմական քերականություն), բառագիտության (բառաքննություն և ստուգաբանություն), բարբառագիտության, ժամանակակից հայոց լեզվի, Արևելքի գրականության պատմության, գրաբանության (նաև ուղղախոսություն, ուղղագրություն) և այլ հարցերի։ Նշանակալից են նրա «Լեզվաբանության ներածություն» (Եր., 1952, 1963, 1967) աշխատությունը, որը ԽՍՀՄ բարձրագույն նախարարության կողմից երաշխավորվել է որպես միութենական բուհական դասագիրք և հրատարակվել ռուսերեն 1959 թվականին, «Պատմահամեմատական մեթոդը լեզվաբանության մեջ» (Ե., 1957), «Գրաբարի քերականություն», հատոր 1 (Ե. 1964), «Ժամանակակից հայերենի հոլովումը և խոնարհումը» (Ե., 1967), «Ընդհանուր և համեմատական բառագիտություն» (Ե., 1984) աշխատությունները. վերջինը 1957 թվականին վերամշակված հրատարակվել է «Լեզվաբանության հիմունքներ» խորագրով։

Ընդհանուր լեզվաբանությանը նվիրված աշխատություններն աչքի են ընկնում նյութի բազմակողմանի դիտարկումներով, ինքնատիպ հարցադրումներով ու փաստարկումներով, շարադրանքի պարզությամբ ու թարմությամբ։ Դրանցում նա նոր խոսք է ասում լեզվի բնորոշման, նրա տարբերակների առանձնացման, լեզվի ծագման ու զարգացման օրինաչափությունների, լեզվի կառուցվածքային մակարդակների, լեզվաբանական մի շարք հասկացությունների (օրինակ, վանկի, հնչույթի, ձևույթի, խոսքի մասերի, լեզվական կառուցվածքի ու համակարգի և այլն)։

Աղայանը նաև հնչյունաբանական, բառագիտական-բառակազմական, ձևաբանական արժեքավոր վերլուծություններ է կատարել հայերենի գիտական քերականության խնդիրների գծով, կիրառել է նկարագրության ժամանակակից մեթոդներ։ Կարևոր հետազոտություններ է կատարել՝ նվիրված հայրենի բառապաշարին, նրա շերտերին, բառակազմական կաղապարներին, տերմինաբանությանը և այլ խնդիրներ։ Էդուարդ Աղայանը մեծ ավանդ ունի նաև հայ բառարանագրության բնագավառում. «Արդի հայերենի բացատրական բառարան» (Ե., 1976) երկհատոր գիրքը՝ հայերենի բառապաշարի ընդգրկմամբ (136 հազար բառ և 11 հազար դարձվածք) և բառահոդվածների ձևիմաստային բազմաբնույթ դասդասումներով ու պարզաբանումներով մնում է որպես բառարանագրական բացառիկ ձեռքբերում։

Համահեղինակ է հանրակրթական դպրոցի 4-7-րդ դասարանների հայոց լեզվի դասագրքերի, որոնք ունեցել են բազմաթիվ հրատարակություններ։ Նրա գիտական վաստակի մաս է կազմում նաև իր ուսուցիչ Հրաչյա Աճառյանի բազմահատոր աշխատությունների խմբագրման, անավարտ հատվածների լրացման և հրատարակության պատրաստման շնորհակալ աշխատանքը, մասնավորապես «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի» բազմահատորյակի խմբագրման, «Արմատական բառարանի» տպագրության պատրաստման գործում։

## Պարգևներ
* ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, 1970
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան, 1983
* «Աշխատանքային արիության» մեդալ, 1945
* Խաչատուր Աբովյանի անվան մեդալ

## Երկեր
* Լեզվի ծագումը և զարգացումը, Ե., 1948: 
* Լատիներեն լեզվի քերականություն, գիրք 1, Ե., 1950: 
*Հրաչյա Հակոբի Աճառյան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն, 1956, 104 էջ։
* Պատմա-համեմատական մեթոդը լեզվաբանության մեջ, Ե., 1957: 
*Հայ լեզվաբանության պատմություն։ Սկզբից մինչև մեր օրերը, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1958։
*Լեզվաբանության ներածություն, Հայպետուսմանխրատ, 1963, 638 էջ։
*Գրաբարի քերականություն, ԳԱԱ հրատարակչություն, 1964, 362 էջ։
*Դրվագներ Արևելքի գրականության պատմության, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1971, 242 էջ։
* Բառաքննական և ստուգաբանական հետազոտություններ, Ե., 1974: 
*Արդի հայերենի բացատրական բառարան։ պարունակում է 135600 բառ և 11000 դարձվածաբանական միավոր։ «Հայաստան» հրատարակչություն, 1976։
*Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները (V-XVIII դարեր)։ ԵՊՀ, 1976, 590 էջ։
* Նախամաշտոցյան հայ գրի ու գրականության, մեսրոպյան այբուբենի և հարակից հարցերի մասին, Ե., 1977:
*Տերմինագիտություն։ Դասախոսություն։ Լույս, 1978, 51 էջ։
* Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Ե., 1984:
* Ակնարկներ հայոց տոմարների պատմության, Ե., 1986:
*Մեսրոպ Մաշտոց, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 116 էջ։
*Հայոց լեզու։ Հանրակրթական դպրոցի 4-րդ դասարանի դասագիրք, Լույս, 2002, 151 էջ։
*Արդի հայերենի առձեռն բացատրական բառարան, Մանմար, 2014, 1327 էջ։

### Մամուլ
* Բազմավաստակ, մեծ գիտնականը (Նիկողայոս Մառի ծննդյան 100-ամյակը)։ «Գրական թերթ», 1965, № 2:
* Հին շփոթի բավիղներում։ «Գրական թերթ», 1969, № 2:
* Հոդվածների մատենագիտություն։

### Խմբագրական կոլեգիայի անդամ
*Խմբագրական կոլեգիա` Աղայան Է. Բ., [[Առաքելյան Բաբկեն|Առաքելյան Բ. Ն.]], [[Գալոյան Գալուստ|Գալոյան Գ. Ա.]], [[Երեմյան Սուրեն|Երեմյան Ս. Տ.,]] [[Լևոն Խաչիկյան|Խաչիկյան Լ. Ս.]], [[Արշավիր Հակոբյան|Հակոբյան Ա. Մ.]], [[Աշոտ Հովհաննիսյան (պատմաբան)|Հովհաննիսյան Ա. Գ.]], [[Մկրտիչ Ներսիսյան|Ներսիսյան Մ. Գ.]]:* Հայ Ժողովրդի Պատմություն, Հ. 1.» ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ. Երևան։ ՀԽՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1971

## Աղբյուրներ
* Կենսագրական հանրագիտարան, Ե., ԵՊՀ համալսարան, 2009, էջ 73-75։
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ 20-22։
* Գառնիկ Ստեփանյան, Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 66։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էդուարդ Աղայանի ծննդյան 111-ամյակի առթիվ
* Արդի Հայերենի Բացատրական Բառարան, գրեց՝ Էդուարդ Բագրատի Աղայան։ «Հայաստան» Հրատարակչություն, Երևան, 1976։

Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Երևանի քաղաքային խորհրդի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հայ իրանագետներ
Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ