Մարիո Բունգե

**Մարիո Ավգուստո Բունգե** (իսպաներեն՝ **Mario Augusto Bunge**, ), արգենտինացի փիլիսոփա, ֆիզիկոս, որն իրեն բնորոշել է որպես իրապաշտ (ռեալիստ), համակարգվածության ձգտող (սիստեմիստ), մատերիալիստ, գիտական իրապաշտության ջատագով, *ճշգրիտ փիլիսոփայություն* քարոզող (պրոպագանդող) գիտնականի։

Նա լայն ճանաչում է ձեռք բերել այն բանի շնորհիվ, որ հանրայնորեն, բացահայտ արտահայտել է իր մերժողական վերաբերմունքը այսպես ասած՝ կեղծ (պսևդո) գիտությունների նկատմամբ, որոնց շարքին դասում էր հոգեվերլուծությունը (փսիխոանալիզը), պրաքսիոլոգիան, հոմեոպատիան, նորդասական (նեոկլասիկ կամ ուղղափառ/օրթոդոքս) միկրոտնտեսագիտությունը, միաժամանակ սուր քննադատության է ենթարկել փիլիսոփայական այնպիսի հոսանքներ, ինչպես՝ էքզիստենցիալիզմը (և հատկապես Մարտին Հայդեգերի աշխատությունները),  ֆենոմենոլոգիան, պոստմոդեռնիզմը, հերմենևտիկան, փիլիսոփայական ֆեմինիզմը։

Տնտեսական ու քաղաքական տեսակետից Բունգեն ընդօրինակման արժանի է համարել «սոցիալիզմը՝ որպես կոոպերատիվիզմ» գաղափարը՝ այն տարբերակելով խորհրդային տիպի սոցիալիզմից ու պոպուլիզմից (ամբոխահաճությունից), որոնց ենթարկել է սուր քննադատության։

Բունգեն որպես փիլիսոփայության դասախոս աշխատել է Արգենտինայում, Ուրուգվայում, Մեքսիկայում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Ավստրալիայում։ Բացի այդ, որոշ ժամանակ ղեկավարել է կանադական Մոնրեալ քաղաքի Մաքգիլի անվան համալսարանի տրամաբանության և մետաֆիզիկայի ամբիոնը։

## Կենսագրություն
Մարիոյի հայրը՝ Ավգուստոն, բժիշկ էր, սոցիալիստ պատգամավոր, մայրը՝ գերմանուհի բուժքույր, որն Արգենտինա էր եկել Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին։ Մարիոն միջնակարգ կրթությունն ստացել է Բուենոս Այրեսի ազգային քոլեջում, ապա ավարտել է Լա Պլատայի համալսարանը, որտեղ էլ այնուհետև հաջողությամբ պաշտպանել է իր պատրաստած ատենախոսությունն ու ստացել ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ 1956-1963 թվականներին տեսական ֆիզիկայի և փիլիսոփայության պրոֆեսոր էր նախ՝ Լա Պլատայի, այնուհետև՝ Բուենոս Այրեսի համալսարանում։ 1966 թվականից մինչև իր կյանքի ավարտը աշխատել է կանադական Մոնրեալ քաղաքի Մաքգիլի անվան համալսարանում, որտեղ տրամաբանություն ու մետաֆիզիկա է դասավանդել, միաժամանակ ղեկավարել այդ գիտա-ուսումնական առարկաների ամբիոնը։

## Անձնական կյանք
Բունգեն ունեցել է չորս զավակ. երկուսը՝ արգենտինացի (Կարլոսը՝ 1941 թ. ծնված, ֆիզիկոս, և Մարիոն՝ 1943 թ. ծնված, մաթեմատիկոս), և երկուսը՝ կանադացի (Էրիկը՝ 1967 թ. ծնված, ճարտարապետ, և Սիլվիան՝ 1973 թ. ծնված, կալիֆոռնիական Բերքլիի համալսարանի կոգնիտիվ նյարդակենսաբանության պրոֆեսոր)։

## Պարգևներ և պատվավոր կոչումներ
Մարիո Բունգեին Հարավային ու Հյուսիսային Ամերիկաների և Եվրոպայի տասնյակ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ շնորհել են պատվավոր դոկտորի (21 անգամ) և պատվավոր պրոֆեսորի (4 անգամ) կոչում։ Նա 1984 թվականից անդամակցել է Գիտության զարգացման ամերիկյան ընկերակցությանը, 1992 թվականից՝ Կանադայի թագավորական ընկերությանը։ 1982 թվականին արժանացել է Աստուրիայի արքայազնի մրցանակին, 1986 թվականին՝ *Konex* մրցանակի՝ «Տրամաբանություն և գիտության տեսություն» անվանակարգում, 2009 թվականին՝ գուգենհեյմյան պատվովճար-թոշակի, 2014 թվականին՝ Լյուդվիգ ֆոն Բերտալանֆիի մրցանակի, 2016-ին՝ իր երկրորդ *Konex* մրցանակին, այս անգամ՝ «Տրամաբանություն և գիտության փիլիսոփայություն» անվանակարգում։ Բացի այդ, Գիտության զարգացման ամերիկյան ընկերակցության փառքի սրահում հանդիսավորությամբ բացվել է Մարիո Բունգեի անկյուն (գիտնական փիլիսոփաներից նման բարձր պատվի արժանացել են միայն նա և Բերտրան Ռասելը)։

## Աշխատություններ
* 2018: *From a Scientific Point of View. Reasoning and Evidence Beat Improvisation across Fields*. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing.
* 2016: *Doing science: In the light of philosophy*. New Jersey: World Scientific.
* 2015: *Evaluando filosofías: Una protesta, una propuesta y respuestas a cuestiones filosóficas descuidadas*. Barcelona: Editorial Gedisa.
* 2014: *Memorias: entre dos mundos*. Barcelona: Editorial Gedisa.
* 2013: *¿Tiene porvenir el socialismo?* Buenos Aires: Eudeba. Compilado junto con Carlos Gabetta. Contiene ensayos de ambos compiladores y de Josep Fontana, Antoni Domenech, Antonio Gutiérrez y Mariano Schuster.
* 2012: *Filosofía para médicos*. Barcelona-Buenos Aires: Gedisa.
* 2012: *Filosofía de la tecnología y otros ensayos*. Lima: Universidad Garcilaso de la Vega.
* 2012: *Diálogos urticantes*. Lima Universidad Garcilaso de la Vega.
* 2012: *Tratado de filosofía. Vol. IV, Ontología 2: Un Mundo de Sistemas*. Barcelona: Gedisa.
* 2011: *Tratado de filosofía. Vol. III, Ontología 1: El moblaje del mundo*. Barcelona: Gedisa.
* 2011: *Provocaciones*. Buenos Aires: EDHASA.
* 2010: *Las pseudociencias ¡vaya timo!* Pamplona: Laetoli.
* 2009: *Filosofía política. Solidaridad, cooperación y democracia integral*. Barcelona: Gedisa.
* 2009: *Tratado de filosofía. Vol. II, Semántica 2: Interpretación y verdad*. Barcelona: Gedisa.
* 2008: *Tratado de filosofía. Vol. I, Semántica 1: Sentido y referencia*. Barcelona: Gedisa.
* 2007: *A la caza de la realidad. La controversia sobre el realismo*. Barcelona: Gedisa.
* 2006: *100 ideas. El libro para pensar y discutir en el café*. Buenos Aires: Sudamericana. (Compendio de artículos periodísticos).
* 2005: *Intuición y razón*. Buenos Aires: DeBolsillo-Sudamericana. (Existe primera edición en 1996 de otra editorial).
* 2004: *Emergencia y convergencia. Novedad cualitativa y unidad del conocimiento*. Barcelona: Gedisa.
* 2004: *Mitos, hechos y razones*. Buenos Aires: Sudamericana.
* 2003: *Cápsulas*. Barcelona: Gedisa. (Compendio de artículos para la agencia de noticias EFE y la prensa argentina).
* 2002: *Ser, saber, hacer*. México: Paidós.
* 2002: *Filosofía de la psicología* (en colaboración con el doctor Rubén Ardila). México: Siglo XXI Editores, 2.ª ed.
* 2002: *Epistemología. Curso de actualización*. Barcelona: Ariel, 3.ª edición, 2002.
* 2002: *Crisis y reconstrucción de la filosofía*. Barcelona: Gedisa.
* 2001: *Diccionario de filosofía*. México: Siglo XXI Editores.
* 2000: *Fundamentos de biofilosofia*. México-Buenos Aires: Siglo XXI Editores.
* 1999: *Las ciencias sociales en discusión*. Buenos Aires: Sudamericana.
* 1999: *Buscar la filosofía en las ciencias sociales*. Madrid: Siglo XXI Editores. ISBN 950-07-1566-X.
* 1997: *Vistas y entrevistas*. Buenos Aires: Sudamericana, 2.ª edición.
* 1997: *La ciencia, su método y su filosofía*. Buenos Aires: Sudamericana.
* 1996: *Sociología de la ciencia*. Buenos Aires: Siglo Veinte, ISBN 950-516-522-6
* 1995: *Sistemas sociales y filosofía*. Buenos Aires: Sudamericana. ISBN 9789500710749
* 1995: *Ética, ciencia y técnica*. Buenos Aires: Sudamericana, ISBN 950-07-1131-1
* 1989: *Mente y sociedad*. Madrid: Alianza Universidad.
* 1985: *Seudociencia e ideología*. Madrid: Alianza Universidad.
* 1985: *El problema mente-cerebro: un enfoque psicobiológico*. Madrid: Tecnos. ISBN 84-3091-174-X
* 1985: *Racionalidad y realismo*. Madrid: Alianza Universidad.
* 1983: *Lingüística y filosofía*. Barcelona: Ariel.
* 1982: *Economía y filosofía*. Madrid: Tecnos.
* 1981: *Materialismo y ciencia*. Barcelona: Ariel.
* 1978: *La causalidad: el principio de causalidad en la ciencia moderna*. Buenos Aires: Eudeba, 4.ª&nbsp;edición. Reeditado por Sudamericana (Buenos Aires), en 1997.
* 1978: *Filosofía de la física*. Barcelona: Ariel. ISBN 84-344-8001-8
* 1978: *Las teorías de la causalidad*. Salamanca: Sigueme. ISBN 84-301-0446-1
* 1972: *Teoría y realidad*. Barcelona: Ariel. ISBN 84-344-1050-8
* 1969: *La investigación científica. Su estrategia y su filosofía*. Barcelona: Ariel. OCLC 5394770, última reedición en 2000 por México: Siglo XXI Editores. ISBN 968-23-2225-1
* 1965: *Intuición y ciencia*. Buenos Aires: Eudeba, OCLC 14491147
* 1963: *Tecnología, ciencia y filosofía*. Santiago: Editorial Universitaria. OCLC 55352859
* 1960: *La ciencia, su método y su filosofía*. Buenos Aires: Siglo Veinte.
* 1961: *Causalidad: el principio de causalidad en la ciencia moderna*. Buenos Aires: Eudeba. OCLC 253068907
* 1960: *Ética y ciencia*. Buenos Aires: Ediciones Siglo Veinte. OCLC 8682959
* 1959. *Causality: The Place of the Causal Principle in Modern Science*, Cambridge Mass. Harvard University Press.
* 1955: *La edad del universo*. La Paz: UMSA, OCLC 29879242
* 1943: *Temas de educación popular*. Buenos Aires: El Ateneo. OCLC 2206647

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն Մարիո Բունգեի մասին
* VV.AA. (2003). *Congreso-homenaxe internacional a Mario Bunge*. Mos (Galicia), Grupo Aletheia. [Includes articles **in Spanish** by M. Bunge (Inverse problems), J. Aracil (MB and systems theory), A. Barceló (Philosophy and economics: three Bungen notions), I, Morgado (Brain, mind and philosophy), J. Mosterín (Biographical sketch of MB), M. A. Quintanilla (Instrumental rationality) y Héctor Vucetich (Quantum mechanics and realism), and **in English** by M. Mahner (M. Bunge's philosophy of biology)].
* Agassi, Joseph and Robert S. Cohen (eds.) (1982). *Scientific Philosophy Today: Essays in Honor of Mario Bunge*. Dordrecht, D. Reidel. 
* Denegri, Guillermo and Gladys E. Martínez (2000). *Tópicos actuales en filosofía de la ciencia. Homenaje a Mario Bunge en su 80º aniversario*. Mar del Plata, Editorial Martín.
* Marone, Luis and Rafael González del Solar (2000). "Homenaje a Mario Bunge, o por qué las preguntas en Ecología deberían comenzar con 'por qué'". In Denegri, Guillermo and Gladys E. Martínez (2000). *Tópicos actuales en filosofía de la ciencia. Homenaje a Mario Bunge en su 80º aniversario*. Mar del Plata, Editorial Martín. pp.&nbsp;153–178.
* Matthews, Michael R. (ed.) (2019). *Mario Bunge: a Centenary Festschrift*. Cham, Springer. 
* Serroni-Copello, Raúl (1989). *Encuentros con Mario Bunge*. Asociación de Investigaciones en Psicología.
* Vacher, Laurent-Michel (1993). *Entretiens avec Mario Bunge*. Montreal, Liber.
* Weingartner, Paul and Georg J. W. Dorn (eds.). 1990. *Studies on Mario Bunge's Treatise*. Amsterdam-Atlanta, GA, Rodopi.

## Արտաքին հղումներ

*
*
*

Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ
Կատեգորիա:Արգենտինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Արգենտինացի գրողներ
Կատեգորիա:Արգենտինացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Արգենտինացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Կանադացի հուշագիրներ
Կատեգորիա:Արգենտինացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ