Զանգվածային սպանություններ Իրանում բողոքի ցույցերի ժամանակ (2025-2026)

**Զանգվածային սպանություններ Իրանում 2025-2026 թվականներին,** տեղի է ունեցել Իրանի կառավարության կողմից 2025 թվականի վերջին բռնկված բողոքի ցույցերի ճնշման ժամանակ։ Երկրի իշխանությունները բողոքի ցույցերը ճնշելու համար օգտագործեցին Զինված ուժերը և Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը՝ լայնորեն կիրառելով հրազեն:

2026 թվականի հունվարի 22-ին Իրանի արտաքին գործերի նախարար Աբբաս Արաղչին հայտարարեց, որ Իրանում սպանվել է 3117 մարդ, այդ թվում՝ 2427 քաղաքացիական անձ և անվտանգության ուժերի աշխատակից, ինչպես նաև 690 «ահաբեկիչ»: Սակայն տարբեր աղբյուրներ նշում են զոհերի զգալիորեն ավելի մեծ թիվ. մահացածների թիվը, տարբեր գնահատականներով, տատանվում է 10-ից մինչև 30 հազար մարդու սահմաններում: Զոհերի թիվը գնահատվում է մի քանի հարյուր հազար մարդ, իսկ ձերբակալվել է ավելի քան 40 հազար մարդ։ Սա այս բողոքի ցույցերը դարձնում է 21-րդ դարում աշխարհում զոհերի թվով ամենաարյունալիներից մեկը։

## Նախապատմություն
2025–26 թվականների բողոքի ցույցերից առաջ Իսլամական Հանրապետության ընթացքում տեղի ունեցած իրադարձությունների ժամանակ ցուցարարների մահվան ամենաբարձր ցուցանիշները և քաղբանտարկյալների զանգվածային մահապատիժները ներառում էին 3400 մահապատիժ 1981–1982 թվականների Իրանի կոտորածների ժամանակ և 1000-ից մինչև 30000 մահապատիժ 1988 թվականին, 2009 թվականի Իրանի նախագահական ընտրությունների բողոքի ցույցերի ժամանակ 72 ցուցարար է մահացել, 2019–2020 թվականների բողոքի ցույցերի ժամանակ՝ 300-1500 ցուցարար, իսկ Մահսա Ամինիի մահից հետո 2022–2023 թվականների բողոքի ցույցերի ժամանակ՝ 551 մարդ:

## Ընդհանուր տեղեկություններ բողոքի ցույցերի մասին
Իրանում զանգվածային բողոքի ցույցերը սկսվել են 2025 թվականի դեկտեմբերի վերջին և ակտիվորեն շարունակվել են մինչև 2026 թվականի հունվարի կեսերը։ Բողոքի ցույցերը պայմանավորված էին երկրում առկա մի շարք խնդիրներով.տնտեսական ճգնաժամ (ներառյալ սննդամթերքի և առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գների աճը, ռիալի փլուզումը), միջազգային պատժամիջոցներ, ջրի և էլեկտրաէներգիայի պակաս, ավտորիտարիզմ, մարդու իրավունքների խախտումներ, կոռուպցիա, գրաքննություն, էթնիկ և կրոնական հիմքերով խտրականություն, պետական ​​ահաբեկչություն և այլն։

Բողոքի ցույցերը տարածվել են Իրանի 31 նահանգների ավելի քան 190 քաղաքներում, այդ թվում՝ բոլոր խոշոր քաղաքներում: Iran International TV-ի տվյալներով՝ բողոքի ցույցերին մասնակցել է մոտ 5 միլիոն մարդ, որը կազմում է երկրի բնակչության ավելի քան 5%-ը:

Բողոքի ցույցերը տեղի են ունեցել փողոցային ցույցերի և գործողությունների տեսքով, այդ թվում՝ ուսանողական բողոքի ցույցերի, գործադուլների, անկարգությունների և առցանց ակտիվիզմի։

Բողոքի ցույցերը ճնշելու համար Իրանի իշխանությունները օգտագործեցին զինված ուժերը, այդ թվում՝ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը, Ժողովրդական զորահավաքի ուժերը, ինչպես նաև «Հեզբոլլահ», «Ֆաթեմիյուն» և «Զեյնաբիյուն» խմբավորումների ուժերը։Բողոքի ցույցերի սկսվելուց կարճ ժամանակ անց երկրում անջատվեց ինտերնետը, և իրադարձությունները մի քանի օր մեծ մասամբ անհայտ մնացին աշխարհի համար։

## Մահացածների թիվ
մինի|Իրանում զոհված ցուցարարների մարմինները
Նույնիսկ 2026 թվականի հունվարի սկզբի բողոքի ցույցերի ժամանակ սկսեցին հայտնվել հաղորդագրություններ, որ զոհերի թիվը առնվազն հարյուրավոր է։ Զինված ուժերը զանգվածաբար հրազեն են օգտագործել ցուցարարների դեմ։ Հաստատված հաղորդագրությունների և տեսանյութերի համաձայն՝ բողոքի ցույցերի առաջին յոթ օրերի ընթացքում անվտանգության ուժերը լայնորեն օգտագործել են մարտական ​​փամփուշտներ, արցունքաբեր գազ և ամբոխը ցրելու միջոցներ, ինչպես նաև ձերբակալություններ են կատարել:

HRANA լրատվական գործակալության տվյալներով՝ համազգային բողոքի ցույցերի առաջին տասը օրերի ընթացքում՝ մինչև հունվարի 6-ը ներառյալ, առնվազն 34 ցուցարար է զոհվել, իսկ առնվազն 2076 քաղաքացի ձերբակալվել է առնվազն 285 վայրերում: Հունվարի 7-ին ևս 13 ցուցարար զոհվեց, ընդհանուր թիվը հասավ 45-ի, ըստ Իրանի մարդու իրավունքների պաշտպանության կազմակերպության:

The Guardian Հաղորդվել է, որ բողոքի ցույցերի հետևանքով զոհվել է առնվազն երեք երեխա, իսկ ութօրյա բողոքի ցույցերի ընթացքում ձերբակալվել է ավելի քան 40 անչափահաս:

*Iran International-ը*  հունվարի 10-ին գնահատել էր, որ նախորդ 48 ժամվա ընթացքում սպանվել է 2000 ցուցարար, մինչդեռ Time ամսագիրը հայտնեց, որ զոհերի թիվը կարող էր հասնել մինչև 6000-ի։ 

Հունվարի 8-ին Թեհրանում առնվազն 217 մարդ է զոհվել:2026 թվականի հունվարի 10-ի դրությամբ ինտերնետի արգելափակումը սահմանափակել է զոհերի մասին հաղորդագրություններ ստանալու հնարավորությունը: *Iran International* հունվարի 10-ին գնահատվեց, որ վերջին 48 ժամվա ընթացքում կառավարական ուժերի կողմից սպանվել է առնվազն 2000 ցուցարար:  Հունվարի 12-ին «Time» ամսագիրը հաղորդեց, որ ցուցարարների զոհերի թիվը կարող է հասնել 6000-ի, չհաշված նրանց, որոնց մարմինները անմիջապես տեղափոխվել են դիահերձարաններ:

Հունվարի 13-ին  *Iran International*-ը ավարտեց իր հետաքննությունը և, հիմնվելով կառավարական աղբյուրների, ականատեսների վկայությունների, դաշտային զեկույցների, հիվանդանոցային տվյալների և իրանցի բժիշկների ու բուժքույրերի ցուցմունքների վրա, որոշեց, որ սպանվել է առնվազն 12,000 խաղաղ բնակիչ։. Հաղորդագրության համաձայն՝ կոտորածները տեղի են ունեցել հունվարի 8-9-ը և հիմնականում իրականացվել են Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի, Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի ուժերի և «Բասիջ» աշխարհազորի անդամների կողմից: Դրանք պլանավորվել և իրականացվել են կազմակերպված ձևով, և, ըստ Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհրդից և նախագահի աշխատակազմից ստացված տեղեկատվության, հրամանը տվել է անձամբ Գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին՝ իշխանության բոլոր երեք ճյուղերի համաձայնությամբ։ Ավելին, Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհուրդը տվել է կրակ բացելու ուղղակի հրաման:

Հունվարի 13-ին CBS News-ը, հղում անելով ակտիվիստական ​​խմբերին, հայտնեց, որ զոհերի թիվը կարող է հասնել 20,000-ի:

Հունվարի 17-ին բրիտանական «The Sunday Times» թերթը հաղորդեց, որ բողոքի ցույցերի ժամանակ զոհվածների թիվը կազմել է 16,500-ից 18,000: Հոդվածում մեջբերված բժիշկներից մեկը սպանությունները որակել է որպես ցեղասպանության դեպք:

2026 թվականի հունվարի 25-ի դրությամբ, մի շարք աղբյուրների տվյալներով, զոհերի ընդհանուր թիվը գերազանցել է 30,000-ը, ինչը այս իրադարձությունները դարձնում է ժամանակակից պատմության ամենամեծ զանգվածային սպանություններից մեկը: Հունվարի 25-ին «Իրավունքների ակտիվիստների լրատվական գործակալությունը» հայտնեց 5848 հաստատված մահվան մասին, որոնց թիվը դեռևս պարզ չէ, և կազմում է ավելի քան 17000: Անվտանգության ուժերի և զինվորականների շրջանում զոհերի թիվը գնահատվում է 200 կամ մի փոքր ավելի: Իրանի մարդու իրավունքների պաշտպանների տվյալներով՝ զոհվել է մոտ 135 անվտանգության աշխատակից:

2026 թվականի հունվարի 25-ին «Իրան Ինտերնեյշնլ»-ը հրապարակեց մի լուր, որում նշվում էր, որ «Իրան Ինտերնեյշնլ»-ի խմբագրական խորհրդի կողմից ուսումնասիրված փաստաթղթերի համաձայն՝ հունվարի 8-9-ը բողոքի ցույցերը ճնշելու ընթացքում անվտանգության ուժերի կողմից սպանվել է ավելի քան 36,500 իրանցի:

Իրանի իշխանությունները բողոքի ցույցերը ճնշելու ընթացքում գրեթե լիակատար արգելափակում մտցրին ինտերնետի նկատմամբ՝ սահմանափակելով երկրի ներսում հաղորդակցությունը և դժվարացնելով երկրում տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին տեղեկատվության փոխանակումը: Իրանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Էսմայիլ Բաղային հաստատել է, որ անվտանգության ուժերը կրակ են բացել ցուցարարների վրա: Իրանի պաշտոնյաները պնդում են, որ զոհերի թիվը կազմել է 2000-ից 3000, այդ թվում՝ ցուցարարներ և անվտանգության աշխատակիցներ:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Жертвы протестов в Иране

Կատեգորիա:2026 Իրանում
Կատեգորիա:Բողոքներ ըստ երկրների
Կատեգորիա:Զանգվածային անկարգություններ
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտումը իրավապահ մարմինների կողմից
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն Իրանում