Սևահողեր

**Սևահողեր**, հողերի տիպ, զարգանում են սուբորեալ գոտու տափաստանային և անտառատափաստանային բազմամյա խոտային բուսածածկի տակ, կարբոնատային մայրատեսակների՝ լյոսերի, լյոսանման կավերի, կավավազների, կրաքարերի, մերգելացված կավերի վրա, չլվացվող կամ պարբերաբար լվացվող ջրային ռեժիմի պայմաններում։ 

Սևահողերի առաջացման վերաբերյալ եղել են բազմաթիվ տեսություններ։ Ներկայումս ընդունված է Վ․ Վ․ Դոկուչաևի տեսությունը, ըստ որի սևահողերի առաջացումը բուսականության, կլիմայի, ռելիեֆի, մայր ապարի, երկրի հասակի և հողակազմող այլ գործոնների փոխադարձ ներգործության արդյունք է։ Ռուսաստանի սևահողային գոտու հյուսիսային մասում հողերի զարգացումն ընթանում է չափավոր ջերմային պայմաններում, որտեղ մթնոլորտային տեղումները և հողից խոնավության գոլորշիացումը գրեթե հավասարակշռված են։ Հարավային, հարավ–արևմտյան, արևելյան և հարավ–արևելյան մասերում ջերմաստիճանի աճմանը զուգընթաց նկատվում է կլիմայի զգալի չորացում, մթնոլորտային խոնավության ընդհանուր պակասի պատճառով օրգանական մնացորդների քայքայումն ընթանում է հողի անբավարար խոնավության, մեծ մասամբ աերոբ պայմաններում։ 

Հողերում խոտաբույսերից ամեն տարի մնում են զգալի քանակության բուսական մնացորդներ, որի 70–80%–ը կազմում են արմատները։ Տափաստանային և անտառատափաստանային գոտիների ջրաջերմային բարենպաստ պայմանները նպաստում են հումիֆիկացման պրոցեսի զարգացմանը, որի ընթացքում առաջանում են հումուսային բարդ միացություններ (հիմնականում հումինային թթուներ)։ Մոխրային տարրերով և ազոտով հարուստ բուսական մնացորդների քայքայումից առաջանում են հիմքեր (հատկապես կալցիում), որոնցով հագենում են հումուսային նյութերը, և հումատների ձևով ամրանում հողի վերին շերտերում՝ պահպանելով հողի վերին հորիզոններում չեզոք կամ դրան մոտ ռեակցիա։ Օրգանահանքային բարդ միացությունների ձևով հողում ամրանում են նաև հումուսային թթուների, բուսական մնացորդների մոխրային տարրերի և հողի հանքային մասի փոխազդեցությունից առաջացած սննդային տարրերը (ազոտ, ֆոսֆոր, ծծումբ, երկաթ ևն)։ Սևահողերի գենետիկական կտրվածքին բնորոշ է պարզ արտահայտված վերին շերտը (տարբեր հզորության), հումուսի, կլանված հիմքերի և կենսածին մոխրային տարրերի կուտակումով, ավելի ցած գտնվում է իլյուվիալ–կարբոնատային կամ իլյուվիալ–գիպսա–կարբոնատային շերտը, որն աստիճանաբար փոխանցվում է հողակազմող մայրական ապարին։ 

Սևահողերի պրոֆիլը ստորաբաժանվում է հետևյալ գենետիկական հորիզոնների 
* А - հումուսային միատարր, մուգ գունավորված
* АВ - հումուսային, մուգ գունավորված, բայց խորությանը զուգընթաց ձեռք է բերում գորշավուն գունավորում
* В - մայրատեսակին փոխանցվող հորիզոն, գերակշռում է գորշ գունավորումը, որն ըստ խորության ստանում է ավելի բաց գունավորում։ 
Ըստ հումուսայնության և կառուցվածքային ու այլ հատկանիշների կարելի է ստորաբաժանել առանձին ենթահորիզոնների՝ B1, B2, որոշ ենթատիպերում նաև կավայնացած (Bt) կամ իլյուվիալ կարբոնատային (Bk)։ Կարբոնատների առավել բարձր կուտակում նկատվում է մայրատեսակում (Ck), հաճախ նաև գիպսի կուտակում (Cc)։ 

Սևահողերը ստորաբաժանվում են պոդզոլացված, լվացված, տիպիկ, սովորական և հարավային ենթատիպերի։ Յուրաքանչյուր ենթատիպի հողային պրոֆիլն ունի իր առանձնահատկությունը, որով պայմանավորված է դրանց զարգացման աստիճանը, հումուսային հորիզոնների տարբեր հզորությունը, դրանցում հումուսի պարունակությունը, կարբոնատների տարածման խորությունը ևն։ Սևահողերի ենթատիպերի աշխարհագրական տեղաբաշխվածությունում նկատվում են որոշակի օրինաչափություններ։ Հյուսիսից հարավ իրար հաջորդում են սևահողերի պոդզոլացված, լվացված, տիպիկ, սովորական և հարավային ենթատիպերը։ Սրանք էլ ստորաբաժանվում են սովորական, թույլ տարբերակված, կրազուրկ, մնացորդային, կարբոնատային, ալկալիացված, նախատարբերակված, կապակցված, թույլ զարգացած և այլ սեռերի։ 

Ըստ հումուսային հորիզոնների (A և AB) հզորության սևահողերը ստորաբաժանվում են․ 
*գերհզոր (120 սմ–ից ավելի), 
*հզոր (120– 80 սմ), 
*միջին հզորության (80–40 սմ), 
*սակավազոր (40–25 սմ), 
*խիստ սակավահզոր (մինչև 25 սմ)։ 
Ըստ հումուսի պարունակության լինում են․ 
*պարարտ (9%–ից ավելի), 
*միջին հումուսային (9–6%), 
*սակավահումուս (6–4%), 
*թույլ հումուսացված (մինչև 4%)։ 

Սևահողերում գերակշռում են ջրա–ֆիզիկական և ֆիզիկա–քիմիական բավարար հատկություններով, կավային և կավավազային մեխանիկական կազմ ունեցող տարատեսակները, որոնք ունեն բավարար խոնավունակություն, կատիոնների կլանման բարձր ծավալ (30–70 մգ/էկվ 100 գ հողում)։ Հողառաջացման բնական ընթացքը փոխվում է հողը գյուղատնտեսական նպատակներով օգտագործելիս։ Կուսական հողերի վարումը նպաստում է վարելաշերտի կառուցվածքի քայքայմանը, նվազում է հումուսի և ազոտի պարունակությունը։ Մշակվող կուլտուրաները փոխում են հողի նյութերի կենսաբանական շրջանառությունը և ջրաջերմային ռեժիմը։ Հողի բերրիության պահպանման նպատակով իրացված և ինտենսիվ շահագործվող սևահողերում գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակությունը պետք է կատարվի ճիշտ ագրոտեխնիկայով՝ կիրառվեն ցանքաշրջանառություններ, պարարտացում ևն։ Սևահողերը բերրի են։ Սևահողերի գոտին երկրագործության կարևորագույն շրջանն է, այդտեղ մշակում են հացահատիկային կուլտուրաներ (աշնանացան և գարնանացան), շաքարի ճակնդեղ, արևածաղիկ, վուշ, հնդկացորեն, եգիպտացորեն, լոբազգիներ ևն։ Զարգացած է նաև անասնապահությունը, պտղաբուծությունը, բանջարաբուծությունը։ 

Սևահողերը աշխարհում զբաղեցնում են 240 մլն հա տարածություն։ Տարածված են Եվրոպայում, Ասիայում, Ամերիկայում, Ռուսաստանում, Մոլդավիայում, Ուկրաինայում, Հյուսիսային Կովկասում, Պովոլժիեում, Արևմտյան Սիբիրում, Հյուսիսային Ղազախստանում և Անդրկովկասում։ 

Հայաստանում սևահողերի զարգացումն ընթանում է ուղղաձիգ գոտիականության պայմաններում։ Այստեղ չոր ցամաքային կլիմայի և տափաստանային բուսական խմբավորումների տակ ձևավորվում են լեռնային սևահողեր (7301 հզ․ հա)։ Զբաղեցնում են Հայկական բարձրավանդակի 1300–2450 մ բարձրության թեք սարահարթերը և լեռնալանջերը։ Հիմնականում տարածված է Շիրակի սարահարթում, Լոռվա տափաստանում, Ապարան–Հրազդան հատվածում, Փամբակի հովտում, Սևանի ավազանում, Սյունիքում։ Լեռնային սևահողերը, ի տարբերություն Ռուսաստանի եվրոպական մասի սևահողերի, սակավազոր են, օրգանական նյութեր քիչ են պարունակում, մայրատեսակների կազմը խայտաբղետ է, կարբոնատների պարունակությունը՝ բարձր, ուժեղ քարքարոտ են և տարբեր աստիճանի հողատարված։ 

Հայաստանում տարածված են լեռնային սևահողերի լվացված (66%), տիպիկ (15%) և սովորական (14%) ենթատիպերը, որոնք ուղղաձիգ գոտիականությամբ հաջորդում են մեկը մյուսին։ Լեռնային սևահողերի մոտ 70%–ը օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով (վարելահող և բազմամյա տնկարկներ՝ մոտ 40%, բնական խոտհարքներ՝ 6%, արոտավայրեր՝ 24%)։ Հողերի զգալի մասը (30%) մակերեսային կտրտվածության, ուժեղ թեքության, քարքարոտության և հողատարվածության պատճառով գյուղատնտեսության մեջ չեն օգտագործվում։ Լեռնային սևահողերի 41%–ը սակավազոր է, 59%-ը՝ միջին հզորության և հզոր։ Մեխանիկական կազմը հիմնականում կավային (45%) և կավավազային (41%) է։ Սևահողերի բերրիության բարձրացման համար վճռական նշանակություն ունի դրանց ապահովումը խոնավությամբ, որն իրականացվում է ձնակուտակման, ջրամբարների, ջրանցքների կառուցման, դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ստեղծման, խոտադաշտային ցանքաշրջանառության կիրառման և այլ միջոցներով։ 

## Գրականություն
* Мириманян X․ П․, Черноземы Армении, М․–Л․, 1940; 
* Глазовская М․ А․, Почвы мира, т․ 1–2, М․, 1972–73; 
* Черноземы СССР, т․ 1, М․, 1974;
* Почвоведение, под ред․ И․ С․ Кауричева, 2 изд․, М․, 1975․ 

Կատեգորիա:Հողի տեսակներ