Ակնակապճի բջջանքաբորբ

**Ակնակապճի բջջանքաբորբ** (), ակնակապիճի խորանիստ հյուսվածքների վարակային ախտահարում։ Այն սովորաբար զարգանում է  քթի հարակից ծոցերից վարակի տարածման, արյան հոսքի կամ վնասվածքների հետևանքով: Եթե բորբոքումն ընդգրկում է ակնագնդի հետևի հատվածը, այն անվանում են հետակնակապճային բջջանքի բորբոքում։ Համապատասխան բուժման բացակայության պայմաններում ակնակապճի բջջանքաբորբը կարող է հանգեցնել ծանր հետևանքների, այդ թվում՝ տեսողության անդառնալի կորստի, նույնիսկ՝ մահվան։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ակնակապիճի բջջանքաբորբին բնորոշ են աչքի ցավոտ շարժումները, տեսողության հանկարծակի կորուստը, շաղկապենու այտուցը, էկզoֆթալմը (ակնագնդի արտանկում) և հայացքի սահմանափակումը: Այս ախտանիշներն ուղեկցվում են կոպերի կարմրությամբ ու այտուցով, տեղային ցավով, արտադրությամբ, աչքը բացելու դժվարությամբ, ինչպես նաև տենդով և ընդհանուր թուլությամբ:

### Բարդություններ
Ակնակապճի բջջանքաբորբի բարդությունները ներառում են՝ լսողության կորուստ, սեպսիս (արյան վարակում), մենինգիտ (ուղեղի թաղանթների բորբոքում), կավերնոզ սինուսի թրոմբոզ (գլխուղեղի երակային ծոցի խցանում), գլխուղեղի թարախակույտ և կուրություն։  Երեխաների շրջանում բարդությունները կարող են լինել ավելի ծանր: Դա պայմանավորված է նրանց վատ զարգացած իմունային համակարգով և ակնակապիճի պատերի ավելի բարակ կառուցվածքով, ինչը նպաստում է վարակի արագ տարածմանը դեպի հարակից հյուսվածքներ և գլխուղեղ։

## Պատճառներ

Ակնակապճի բջջանքաբորբը սովորաբար զարգանում է քթի հարակից ծոցերից բակտերիալ վարակի տարածման պատճառով: Վարակը կարող է ներթափանցել նաև արյան հոսքի կամ կոպերի վարակների միջոցով: Հիվանդության զարգացման ռիսկի գործոններ են վերին շնչառական ուղիների վարակները, սինուսիտները, աչքի վնասվածքները, ակնային կամ հարակնային վարակները, ինչպես նաև համակարգային ինֆեկցիաները։

Ակնակապճի բջջանքաբորբի հիմնական հարուցիչներն են ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը (), b տիպի հեմոֆիլուսային ցուպիկը (), Moraxella catarrhalis-ը, պնևմոկոկը () և բետա-հեմոլիտիկ ստրեպտոկոկերը։
* Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը () գրամ-դրական բակտերիա է և ստաֆիլոկոկային վարակների ամենահաճախ հանդիպող հարուցիչը: Այն կարող է մաշկից տարածվել դեպի ակնակապիճ: Այս մանրէն արտադրում է տոքսիններ, որոնք մեծացնում են նրա վիրուլենտությունը (ախտածնությունը)՝ առաջացնելով ակնակապիճի բջջանքին բնորոշ բորբոքային պատասխան: Գրամի մեթոդով ներկելիս ստաֆիլոկոկերը դասավորված են լինում խաղողի ողկույզ հիշեցնող խմբերով, իսկ սննդարար միջավայրում աճեցնելիս առաջացնում են խոշոր դեղին գաղութներ (ի տարբերություն *S. epidermidis*-ի, որն առաջացնում է սպիտակ գաղութներ)
* Պնևմոկոկը () նույնպես գրամ-դրական բակտերիա է, որն առաջացնում է ակնակապճի բջջանքաբորբ՝ հիմնականում քթի ծոցերն ախտահարելու հատկության պատճառով: Ստրեպտոկոկերը ներթափանցում են հարակից հյուսվածքներ՝ առաջացնելով բորբոքային պատասխան: Մանրէաբանորեն ստրեպտոկոկերը նույնականացվում են զույգերով (դիպլոկոկեր) կամ շղթաներով բնորոշ դասավորությամբ: *S. pneumoniae*-ին բնորոշ է ալֆա-հեմոլիզը, ինչը հանգեցնում է հեմոգլոբինի մասնակի օքսիդացման և արյան ագարի վրա կանաչավուն գոտու ձևավորման։

## Ռիսկի գործոններ
Ակնակապճի բջջանքաբորբի զարգացման ռիսկի գործոնները ներառում են, սակայն չեն սահմանափակվում հետևյալով՝
* վերին շնչառական ուղիների վարակներ
* քթի ծոցերի բորբոքում
* մանկական տարիք
* ակնակապիճում մնացած օտար մարմիններ
* վնասվածքներ
* իմունային համակարգի ընկճում
* համակարգային վարակներ
* ատամնածնին վարակներ։

## Ախտորոշում
Ակնակապճի բջջանքաբորբի վաղ ախտորոշումն անհապաղ միջամտություն պահանջող վիճակ է, որը պահանջում է մանրակրկիտ ֆիզիկալ հետազոտություն։ Հիմնական կլինիկական նշաններն են՝ էկզոֆթալմը (ակնագնդի արտանկում), կոպերի այտուցը, ցավը աչքի շրջանում, տեսողության վատացումը, ակնաշարժիչ ֆունկցիայի սահմանափակումն ու տենդը: Խիստ կարևոր է կլինիկական պատկերը համադրել հիվանդության պատմության և գանգատների հետ։

Ակնակապիճի ՀՇ և ՄՌՇ հետազոտությունները  հիմնական մեթոդներն են, որոնք կիրառվում են ակնակապճի բջջանքաբորբի ախտորոշման և դինամիկ հսկողության համար: Դրանք ապահովում են մանրամասն պատկերներ, որոնք թույլ են տալիս գնահատել բորբոքման տարածվածությունը, հայտնաբերել հնարավոր թարախակույտի տեղակայումն ու չափերը, ինչպես նաև հարակից կառուցվածքների ներգրավվածությունը։ Նախկինում կիրառվել է նաև ուլտրաձայնային հետազոտությունը (ՈւՁՀ), սակայն այն ճշգրտությամբ զգալիորեն զիջում է ՀՇ և ՄՌՇ մեթոդներին։

Արյան ցանքսը, էլեկտրոլիտների մակարդակի որոշումը և արյան ընդհանուր քննությունը՝ լեյկոցիտար բանաձևի հետազոտմամբ, կարևոր լաբորատոր թեստեր են, որոնք օգնում են ախտորոշման հարցում: Լեյկոցիտների բարձր մակարդակը (լեյկոցիտոզ) վկայում է օրգանիզմում ընթացող սուր բորբոքային գործընթացի մասին։

### Տարբերակիչ ախտորոշում
Ակնակապիճի բջջանքաբորբի  տարբերակիչ ախտորոշումը ներառում է մի շարք հիվանդություններ, որոնք ունեն նմանատիպ կլինիկական պատկեր՝
* բորբոքային պատճառներ (վահանաձև գեղձի հետ կապված աչքի ախտաբանություն, ակնակապիճի իդիոպաթիկ բորբոքային համախտանիշ, սարկոիդոզ, գրանուլոմատոզ պոլիանգիտ),
* վարակային պատճառներ (ենթավերնոսկրային թարախակույտ),
* նորագոյացություններ (բարորակ և չարորակ) (դերմոիդ կիստա, կապիլյար հեմանգիոմա, ռաբդոմիոսարկոմա, տեսողական նյարդի գլիոմա, լիմֆանգիոմա, նեյրոֆիբրոմա, լեյկեմիա),
* վնասվածքներ (ակնակապիճի կոտրվածք, ռետրոբուլբար  արյունազեղում, ակնակապիճի օտար մարմին, կարոտիդ-կավերնոզ ֆիստուլա),
* արատներ (բնածին և անոթային արատներ)։

## Բուժում
Անհապաղ բուժումը կենսական նշանակություն ունի այն սովորաբար ենթադրում է հոսպիտալացում, ներերակային (ն/ե) հակաբիոտիկների կիրառում և հիվանդի շուրջօրյա հսկողություն (յուրաքանչյուր 4-6 ժամը մեկ)։ Անհրաժեշտ է իրականացնել լաբորատոր հետազոտություններ, այդ թվում՝ արյան ընդհանուր քննություն (ԱԸՔ), լեյկոցիտար բանաձևի որոշում և արյան ցանքս՝ հարուցիչը հայտնաբերելու համար։
* Հակաբիոտիկոթերապիա - քանի որ ակնակապճի բջջանքաբորբի հիմնական հարուցիչները ստաֆիլոկոկերն ու ստրեպտոկոկերն են, ներերակային (ն/ե) բուժման համար լավագույն ընտրություն են համարվում պենիցիլինային և ցեֆալոսպորինային խմբի դեղամիջոցները: Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով մետիցիլին-կայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի տարածվածության աճը, բուժման սխեմայում կարող են ներառվել նաև Վանկոմիցին, Կլինդամիցին կամ Դոքսիցիկլին: Եթե ներերակային հակաբիոտիկների կիրառումից 48 ժամ անց դիտվում է դրական դինամիկա, հակաբիոտիկներին ընդունում են բերանացի (որոնք պետք է ընդունվեն 2-3 շաբաթ շարունակ):
* Վիրահատական միջամտություն - թարախակույտը կարող է սպառնալ  տեսողությանը կամ նյարդաբանական կարգավիճակին, ուստի երբեմն վիրահատական միջամտությունն անհրաժեշտություն է դառնում: Վիրահատությունը սովորաբար ներառում է քթի ծոցերի դրենավորում, իսկ եթե առկա է ակնակապիճի ներսային պատի ենթավերնոսկրային թարախակույտ, դրենավորումը կարող է իրականացվել էնդոսկոպիկ եղանակով: Հետվիրահատական շրջանում հիվանդները պետք է գտնվեն խիստ հսկողության տակ։
* Կորտիկոստերոիդներ - ակնակապճի բջջանքաբորբի բարդությունները  պայմանավորված են վարակի հետևանքով առաջացած ուժեղ այտուցով: Քանի որ ակնակապիճը փակ և փոքր տարածություն է, ներակնային ճնշման բարձրացումը կարող է վնասել ակնագունդը և տեսողական նյարդը: Ստերոիդները դեղամիջոցներ են, որոնք կիրառվում են տարբեր հիվանդությունների ժամանակ այտուցը նվազեցնելու նպատակով, սակայն դրանք կարող են նաև թուլացնել իմունային համակարգի պատասխանը վարակի դեմ: Ներկայումս չկան բավարար ապացույցներ ակնակապճի բջջանքի բորբոքման բուժման մեջ ստերոիդների կիրառման վերաբերյալ և անհրաժեշտ են լրացուցիչ հետազոտություններ:։

## Կանխատեսում
Չնայած ակնակապճի բջջանքաբորբը համարվում է անհետաձգելի ակնաբուժական վիճակ,սակայն կանխատեսումը բարենպաստ է, եթե  ժամանակին ախտորոշվում և բուժում է նշանակվում։ 

### Մահացության և կուրության ցուցանիշներն առանց պատշաճ բուժման
Ակնակապիճի բակտերիալ վարակները համարվել են կյանքի համար վտանգավոր վիճակներ՝ պայմանավորված վարակի ներգանգային տարածման և ծանր բարդությունների բարձր ռիսկով:

Համաձայն Գեմբլի փաստագրած տվյալների (1933 թ.)՝ նախքան հակաբիոտիկների հայտնագործումը, հիվանդության բնական ընթացքը հանգեցնում էր հետևյալ աղետալի ելքերի՝ մահացություն՝ 17% և անդառնալի կուրություն՝ 20%։

## Համաճարակաբանություն
Ակնակապճի բջջանքաբորբը հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն է, որն առավել տարածված է երեխաների շրջանում։ Ըստ կատարված հետազոտությունների երեխաները 16 անգամ ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան մեծահասակները, ընդ որում՝ տղաների շրջանում կրկնակի հաճախ է հանդիպում։ Հիվանդությունն ունի հստակ սեզոնային բնույթ, դեպքերի աճը գրանցվում է աշնանը և ձմռանը: Սա պայմանավորված է սառը եղանակին հարքթային ծոցերի բորբոքումների աճով, որոնք հանդիսանում են վարակի հիմնական աղբյուրը

## Ծանոթագրություններ

* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* MedlinePlus.
* Death Rates for Orbital Cellulitis
* Pub Med Health - Orbital Cellulitis

Կատեգորիա:Ակնաբուժություն
Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բակտերիալ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բորբոքումներ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մաշկային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ