Էքո (դիցաբանություն)

**Էքո** ()՝ հին հունական դիցաբանության կերպար։ Օրեադայի լեռնային նիմփա, որի անունը հին հունական դիցաբանության մեջ կապում էին բնական մի երևույթի՝ Էքոյի հետ՝ ձայնի անդրադարձ, օրինակ՝ լեռներում գոռալիս։ Կան էքոյի հետ կապված մի քանի տարբերականերով ներկայացված առասպելներ։

Համաձայն ամենատարածված տարբերակի, որը ներկայացված է նաև Օվիդիուսի գրական մշակման մեջ, նիմփան՝ էքոն, շեղում էր Հերային հենց այն պահերին, երբ նա փորձում էր բացահայտել Զևսին դավաճանության պահին։ Գերագույն աստվածուհին վրդովվեց։ Էքոն զրկվեց զրուցելու կարողությունից, սակայն նրան մնաց ուրիշների խոսքը կրկնելու ունակությունը։ Հետագայում Էքոն սիրահարվեց Նարկիսոսին, բայց վերջինս մերժեց նրան։ Էքոն սկսեց նեղվել և հյուծվել, թողնելով միայն իր ձայնը։ Նարկիսոսը պատժվեց իր գոռոզության և Էքոյի և մյուս աղջիկների հանդեպ իր ցուցաբերած պահվածքի համար։ Նա սիրահարվեց իր արտացոլանքին ջրում այն աստիճան, որ չկարողացավ հեռանալ դրանից և մահացավ սովից և տառապանքից։

## Առասպելներ
Հին հունական դիցաբանության մեջ Էքոյի վերաբերյալ գոյություն ունեն մի քանի իրար հակիասող առասպելներ։ Նրան անվանում էին լեռնային նիմփան, Յամբայի մայր, որի անունով էլ կոչվել է «յամբ» բանաստեղծական չափը, իսկ Պանը անվանում էր Յինքս։ Պանի ընկերուհուն՝ «շատախոս կույսին» և «եթերի ու ձայնի զավակին»՝ Էքոյին հիշատակում են Թեոկրիտոսը, Լուկիանոսը, ինչպես նաև Օրփեոսական օրհներգերից մեկում։ Առասպելի մեկ այլ տարբերակում Էքոն նախընտրել է սատիրին՝ Պանի փոխարեն։
[ձախից|մինի|«Նարցիս» և Էքո.  [Նիկոլա Պուսեն|Ն. Պուսեն, 1630. Լուվր, Փարիզ,]]
Այն հիշատակվում է նաև Պինդարոսի մոտ՝ որպես ունակություն ունեցող անձ, ով կարողանում է փոխանցել լուրեր կենդանիների աշխարհից մահացածների աշխարհ՝ Հադես։

Առասպելի այն տարբերակում, որը գրական մշակմամբ ներկայացված է Օվիդիուսի «Մետամորֆոզներում», Էքոն զրկվել էր Հերայի կողմից բնականոն խոսելու կարողությունից։ Երբ գերագույն աստվածուհին փորձում էր իր ամուսնուն՝ Զևսին, բացահայտել դավաճանության պահին միջամտում էր Էքոն։ Իր խոսքերով նա շեղում էր Հերային՝ օգնելով նիմփա ընկերուհիներին խուսափել պատժից։ Մի պահ Հերան հոգնեց այդ ամենից և զրկեց Էքոյին զրուցելու ունակությունից՝ թողնելով միայն ուրիշների խոսքը կրկնելու կարողությունը։ Հետագայում նիմփան սիրահարվեց Նարկիսոսին, բայց մերժվեց նրա կողմից։ Անպատասխան և դժբախտ սիրուց Էքոն սկսեց չորանալ։ Նա թաքնվեց մի քարանձավում՝ տերևների տակ և վերջնականապես անհետացավ։ Ոմն շատախոս նիմփայից մնաց միայն ձայնը, որը կրկնում է ուրիշների խոսքերը։

Մ. թ. երկրորդ դարի հին հռոմեական «Դափնիս և Քլոե» վեպում, որի հեղինակը Լոնգոսն է, ներկայացվում է Էքոյի կյանքի և մահվան մի տարբերակ, որը տարբերվում է մյուս աղբյուրներից։ Այդ վեպի համաձայն՝ Էքոն մահկանացու աղջիկ էր՝ նիմփաներից մեկի և որպես սովորական մարդու դուստր։ Նրան նիմփաները դաստիարակել են, ինչպես նաև սովորեցրել են երգել, նվագել սրինգ և քնար։ Երիտասարդ աղջիկը խուսափում էր տղամարդկանցից՝ ցանկանալով պահպանել իր կուսությունը։ Պանը բարկացավ Էքոյի վրա և խելագարեցրեց հովիվներին։ Հովիվները հոշոտեցին երիտասարդ աղջկան։ Երկրի աստվածուհի Գեան իր խորքում պահպանեց սպանված կնոջ ձայնը։ Մուսաների կամքով նրա ձայնը շարունակում է, ինչպես Էքոինը նախկինում, ընդօրինակել շրջապատի մարդկանց։ Ամենից շատ դա զայրացնում էր Պանին, ով, լսելով Էքոյին՝ վեր էր ցատկեց և վազում լեռներով՝ ցանկանալով գտնել դրա աղբյուրը։
[մինի|«Էքոն և Նարկիսոսը»,  Դ. Ուոթերհաուս, 1903.  Ուոքերի արվեստի պատկերասրահ, [Լիվերպուլ, Միացյալ Թագավորություն]]
Հին դարավերջյան գրողները փորձում էին պատմական հիմք գտնել Էքոյի՝ արտաքինից անհավանական պատմությունների մեջ։ Համաձայն տարբերակներից մեկի՝ Պանը Դիոնիսոսի զորահրամանատարն էր։ Մի գիշեր, երբ թշնամու բանակը գտնվում էր թաքստոցում, նա հրամայեց իր զինվորներին բարձր գոռալ։ Բարձրացած աղմուկին արձագանքեց Էքոն։ Զարհուրած զինվորները խուճապահար փախան։ Դրանից հետո Էքոյին սկսեցին անվանել Պանի ուղեկից։ Նմանատիպ պատմություն է փոխանցում նաև Վատիկանի անանուն հեղինակը, տարբերությամբ, որ այստեղ Էքոյին անվանում են ոչ թե ուղեկից, այլ Պանի դուստր։

## Արվեստում
աջից|մինի|Նկարազարդում «Վարդի սիրավեպը» գրքից, 1380-ական թվականներ
Էքոն Եվրիպիդեսի կորած «Անդրոմեդա» ողբերգության կերպար էր։

Օվիդիոսի կողմից մշակված Էքոյի և  Նարկիսոսի մասին առասպելը ոգեշնչել է բազմաթիվ գրողների, կոմպոզիտորների և նկարիչների միջնադարում և նոր շրջան։ Առասպելի առաջին միջնադարյան մեկնաբանությունը հանդիսանում է նորման-ֆրանսիական ձեռագիրը՝ «Խոսք  Նարկիսոսի մասին» վերնագրով։ Այս ստեղծագործության մեջ նիմփա Էքոյին փոխարինում է արքայադուստր Դանեն, ով սիրահարվում է հասարակ Նարկիսոսին։ Նա հայտնում է իր զգացմունքների մասին, սակայն սիրելին մերժում է նրան՝ ինչպես արել էր նաև մյուս կանանց։ Դանեն օգնության է կանչում Կուպիդոնին, ով իր նետերով խոցում է Նարկիսոսին։ Երիտասարդը լճակի մեջ տեսնում է իր արտացոլանքը և, կարծելով, որ այն կին է, սիրահարվում է։ Դանեն գտնում է սիրելիին մահվան շեմին, զղջում իր արածի համար, գրկում Նարկիսոսին ու մահանում։ Բանաստեղծը կոչ է անում տղամարդկանց և կանանց չանտեսել փեսացուներին ու հարսնացուներին, որպեսզի չկրկնեն նույն ողբերգական ճակատագիրը։

Թեև Օվիդիոսի առասպելը ընդհանուր առմամբ ճանաչելի է, մի շարք մանրամասներ փոփոխված են։ Գործնականում բոլոր հղումները հինդարյան աստվածություններին վերացված են՝ բացառությամբ Կուպիդոնի, ով հանդես է գալիս որպես սիրո մարմնավորում։ Նարկիսոսը, ով Օվիդիոսի մոտ աստծո որդի էր, իջեցված է հասարակ մարդու կարգավիճակի, մինչդեռ Էքոը, ընդհակառակը, բարձրացվել է արքայադստեր մակարդակի։ Լիովին բացակայում է հոմոսեքսուալ ենթատեքստը։ Եթե Օվիդիոսի տարբերակում Նարկիսոսը խուսափում էր թե՛ կանանցից, թե՛ տղամարդկանցից, ապա միջնադարյան երկում խոսվում է միայն կանանց մասին։ Նարկիսոսին նույնիսկ իր արտացոլանքը սիրահարվում է՝ այն որպես կին ընկալելով։ Բացի այդ, ավելացված են նոր միտումներ, որոնք Օվիդիոսի մոտ չկան՝ մասնավորապես, տարբեր խավերի մարդկանց միջև սիրային հարաբերությունների առանձնահատկությունների մասին։

Էքոյի և Նարկիսոսի սիրո մասին առասպելական սյուժեն արտացոլում է XIII դարի միջնադարյան «Սիրավեպ Վարդի մասին» վեպում։ Վայելքների այգում պոեմի հերոսը՝ Ամանտը, գտնում է Նարկիսոսի աղբյուրը։ Աղբյուրի մոտ գտնվող սալիկի վրա նկարագրված է ինքնահավան պատանու պատմությունը։ Էքոն այստեղ ներկայացված է ոչ թե որպես նիմփա, այլ որպես ազնվական տիկին։ Նարկիսոսը մերժում է Էքոյին։ Նրա վարքագիծը պայմանավորված է հպարտության մեղքով։ Տիկնոջ վիշտը այնքան մեծ է, որ նա մահանում է։ Աստված լսում է Էքոյի մահվան աղոթքները։ Նարկիսոսի ինքնասիրությունը դառնում է նրա վրա իջած անեծքը, որը և կործանում է նրան։ Այսպիսով, պատանին պատժվում է այն սիրո համար, որը մերժել էր։ Վեպի հեղինակների կարծիքով՝ այս պատմության բարոյախոսությունը հետևյալն է՝ դաժան կանայք, որոնք իրենց սիրահարված տղամարդկանց հասցնում են մահվան, կարժանանան աստվածների պատժին։

Էքոյի և Նարկիսոսի ողբերգական սիրո պատմությունը դարձել է Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկի «Էքոն և Նարցիս» օպերայի լիբրետոյի հիմքը։

## Ատղագիտություն
Էքոյի անունով կոչվել են մի քանի օբյեկտներ Մարս մոլորակի վրա՝ լեռներ, մի կիրճ (անգլ.՝ canyon) և քաոսային տարածք։ Բացի այդ, Էքոյի պատվին անվանվել է նաև (60) Էխո աստղակերպ, որը հայտնաբերվել է 1860 թվականին ամերիկացի աստղագետ Ջեյմս Ֆերգյուսոնի կողմից՝ ԱՄՆ ռազմածովային աստղադիտարանում, Վաշինգտոնում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Գրականություն*** * 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 

Կատեգորիա:Դիցաբանական կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանության կերպարներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Նիմփաներ