Չարագործ

**Չարագործ** (նաև հայտնի որպես «****» կամ «**վատ տղա**», կանացի ձևը՝ **չարագործուհի**), ամպլուային կերպար՝ կա՛մ հիմնված պատմական իրադարձության, կա՛մ գրական գեղարվեստական գրականության վրա: «*Random House Unabridged Dictionary-ին*» նման կերպարը սահմանում է որպես «դաժան չարամիտ անձնավորություն, ով ներգրավված կամ նվիրված է չարության կամ հանցագործության, սրիկա կամ նմանատիպ կերպար, ով  չարության կարևոր մարմնավորումն է սյուժեում»: Չարագործի հակադիր կերպարը հերոսն է:

Չարագործի կառուցվածքային նպատակն է ծառայել որպես հերոսի կերպարի հակադրություն, և նրանց շարժառիթները կամ չար գործողությունները զարգացնում են սյուժե: Ի տարբերություն հերոսի, որը բնորոշվում է հնարամտության, խիզախության, արդարության և ավելի մեծ բարիքների ձգտմամբ, չարագործը հաճախ բնորոշվում է իր եսասիրության, չարության, ամբարտավանության, դաժանության և խորամանկության արտահայտմամբ՝ դրսևորելով անբարոյական վարքագիծ, որը կարող է ընդդիմանալ կամ այլասերել արդարադատությանը։

## Ստուգաբանություն

*Չարագործ* տերմինն առաջին անգամ մտել է անգլերեն անգլո-ֆրանսիական և հին ֆրանսերեն *vilain-*ից, որն իր հերթին բխում է ուշ լատիներեն *villanus* բառից:  Խոսքը վերաբերում է Վիլլայի հողին կապվածներին, ովքեր աշխատել են ուշ անտիկ դարաշրջանում, Իտալիայում կամ Գալլիայում ժամանակակից կալվածքի վրա:

*Վիլեն* բառը վերաբերում է ասպետական կարգավիճակից ցածր անձին, ինչը ենթադրում էր ասպետության և քաղաքավարության պակաս։ Բոլոր գործողությունները, որոնք անասպետական կամ չար էին (օրինակ՝ դավաճանությունը կամ բռնաբարությունը ), ի վերջո դարձան չարագործի ինքնության մաս՝ բառի ժամանակակից իմաստով: Բացի այդ, *վիլենը* գործածվել է որպես չարաշահման տերմին և ի վերջո ստացել իր ժամանակակից իմաստը:

Միջնադարյան Եվրոպայի հողային արիստոկրատիան քաղաքական և լեզվական առումով օգտագործում էր *villanus-*ի միջին անգլիական ժառանգը, որը նշանակում է «գյուղացի» (նշված է որպես *ստոր*)՝ «անբարեխիղճ մտքի և բարքերի տեր մարդ»: Քանի որ բարքերի և բարոյականության ընդհանուր հավասարումը ուժ ու արժույթ է ձեռք բերել, իմաստները վատթարացան, այնպես որ ժամանակակից *ոճրագործ* բառը չհղկված գյուղացի չէ, այլ դրա փոխարեն (ի թիվս այլ բաների) դիտավորյալ սրիկա կամ հանցագործ է:

Միևնույն ժամանակ, միջնադարյան «պիղծ» կամ «վիլեին» արտահայտությունը սերտորեն ազդված է «անպարկեշտ» բառից՝ նկատի ունենալով չար կամ անարժեք որևէ բան: 13-րդ դարի վերջից *գարշելի* նշանակում էր «բարոյապես գարշելի, բարոյապես թերի, կոռումպացված, չար, ոչ արժեքավոր, ցածր որակի, զզվելի, գարշելի, տգեղ, նվաստացնող, նվաստացուցիչ, ցածր դիրք ունեցող, առանց աշխարհիկ պատվի կամ հարգանքի»: Անգլո-ֆրանսիական *ville*, հին ֆրանսերեն *vil*, լատիներեն *vilis* «էժան, անարժեք, ցածրարժեք» բառից։

## Դասական գրականություն
Դասական գրականության մեջ չարագործի կերպարը միշտ չէ, որ նույնն է, ինչ ժամանակակից և պոստմոդեռն մարմնավորումներում, քանի որ բարոյականության գծերը հաճախ լղոզվում են՝ ենթադրելով երկիմաստության զգացում կամ ազդում են պատմական համատեքստից և մշակութային գաղափարներից: Հաճախ նման գրականության մեջ հերոսների և չարագործների ուրվագծերը մնում են անհասկանալի: Այնուամենայնիվ, կան որոշ բացառություններ, օրինակ Գրենդելը Բեովուլֆից, ով միանշանակ չար է:

Ուիլյամ Շեքսպիրը մոդելավորեց իր արխետիպիկ չարագործներին որպես եռաչափ կերպարներ և ընդունեց այն բարդ բնույթը, որը չարագործները ցուցադրում են ժամանակակից գրականության մեջ: Օրինակ՝ նա Շայլոկին համակրելի կերպար է դարձրել։ Այնուամենայնիվ, Շեքսպիրի պատմական դեմքերի մարմնավորումների վրա ազդել են Թուդորի աղբյուրներից ստացված քարոզչական նյութերը, և նրա ստեղծագործությունները հաճախ ցույց են տվել այս կողմնակալությունը և վարկաբեկել նրանց հեղինակությունը: Օրինակ, Շեքսպիրը հայտնի կերպով պատկերել է Ռիչարդ III-ին որպես նողկալի հրեշ, ով ոչնչացրեց իր ընտանիքը չարությունից: Շեքսպիրը նաև վստահեցրեց, որ Յագոն Օթելլոյում և Անտոնիոն Փոթորիկում լիովին զուրկ են փրկագնող հատկություններից:

## Ժողովրդական և հեքիաթներ
### Ռուսական հեքիաթներ
Ռուսական հեքիաթների վերլուծության ժամանակ Վլադիմիր Պրոպը եզրակացրել է, որ պատմվածքների մեծ մասն ունի միայն ութ «dramatis personae», որոնցից մեկը չարագործն էր:  Այս վերլուծությունը լայնորեն կիրառվել է ոչ ռուսական հեքիաթների վրա։ Չարագործի գործունեության ոլորոտում են․

* պատմություն նախաձեռնող չարագործություն, որտեղ չարագործը վնաս է հասցրել հերոսին կամ նրա ընտանիքին
* հակամարտություն հերոսի և չարագործի միջև, կռիվ կամ այլ մրցակցություն
* հետապնդել հերոսին այն բանից հետո, երբ նրան հաջողվել է հաղթել մենամարտում կամ ինչ-որ բան ստանալ չարագործից

Երբ կերպարը դրսևորում է այս գծերը՝ պարտադիր չէ, որ հեքիաթի ժանրի հատուկ տրոփեր լինեն, բայց դա նշանակում է, որ նա, ով կատարում է որոշակի գործողություններ, պետք է լինի չարագործը: Չարագործը, հետևաբար, կարող է երկու անգամ հայտնվել պատմվածքում՝ որոշակի դերեր կատարելու համար. մեկ անգամ պատմության սկզբում և երկրորդ անգամ՝ որպես հերոսի փնտրած անձը:

Երբ կերպարը կատարել է միայն գործողություններ կամ դրսևորել գծեր, որոնք համընկնում են Վլադիմիր Պրոպի վերլուծության հետ, այդ կերպարը կարելի է ճանաչել որպես մաքուր չարագործ: Ֆոլկլորի և հեքիաթի չարագործները կարող են նաև խաղալ մի շարք դերեր, որոնք կարող են ազդել կամ առաջ մղել պատմությունը: Հեքիաթներում չարագործները կարող են ազդեցիկ դեր կատարել. օրինակ, մի կախարդ, որը կռվել է հերոսի հետ և փախել, և ով թույլ է տալիս հերոսին հետևել իրեն, նույնպես կատարում է «ուղղորդման» խնդիրը և այդպիսով հանդես է գալիս որպես օգնական:

Պրոպը նաև առաջարկեց չարագործի դերի ևս երկու արքետիպ, որոնցում նրանք կարող են իրենց որպես չարագործ ավելի ընդհանուր իմաստով ներկայացվել: Առաջինը կեղծ հերոսն է. այս կերպարը միշտ չարագործ է, ներկայացնում է կեղծ պնդում, թե հերոս է, որը պետք է հերքվի երջանիկ ավարտի համար: Կերպարների շորոնք դրսևորում են այս հատկանիշը և խանգարում հեքիաթի հերոսի հաջողությանը, Մոխրոտի տգեղ քույրերն են, ովքեր կտրել են իրենց ոտքերի մասերը, որպեսզի տեղավորվեն կոշիկի մեջ:

Չարագործի մեկ այլ դեր կլինի դիսպետչերը, ով ուղարկում է հերոսին իրենց որոնումներին: Պատմության սկզբում նրանց խնդրանքը կարող է թվալ բարեհոգի կամ անմեղ, բայց դիսպետչերի իրական մտադրությունը կարող է լինել հերոսին ճանապարհորդել՝ նրանցից ազատվելու հույսով:

Այն դերերն ու ազդեցությունը, որ չարագործները կարող են ունենալ պատմվածքի վրա, կարող են փոխանցվել նաև այլ կերպարների՝ շարունակել իրենց դերը պատմվածքում մեկ այլ կերպարի միջոցով: Չարագործի ժառանգությունը հաճախ փոխանցվում է ժառանգաբար (ընտանիքի) կամ նվիրված հետևորդների միջոցով: Օրինակ, եթե վիշապը խաղացել է չարագործի դեր, բայց հերոսը սպանել է նրան, մեկ այլ կերպար (օրինակ՝ վիշապի քույրը) կարող է իր վրա վերցնել նախորդ չարագործի ժառանգությունը և վրեժխնդրության համար հետապնդել հերոսին:

### Չարագործի նախատիպեր
Հեքիաթի ժանրը օգտագործում է չարագործներին՝ որպես հիմնական բաղադրիչներ՝ պատմությունն առաջ մղելու և հերոսի ճանապարհորդության վրա ազդելու համար: Սրանք, թեև ոչ այնքան կլորացված, որքան գրականության այլ ձևերում հայտնվածները, դրանք հայտնի են որպես արքետիպեր: Արքետիպային չարագործը սովորական երևույթ է ժանրի ներսում և գտնվում է տարբեր կատեգորիաների ներքո, որոնք տարբեր ազդեցություն են ունենում գլխավոր հերոսի և պատմվածքի վրա։

#### Կեղծ դոնոր
**Կեղծ դոնորը** չարագործ է, ով խաբեություն է օգտագործում իր նպատակներին հասնելու համար: Հաճախ կեղծ դոնորը կներկայանա որպես բարեհոգի կերպար կամ ազդեցություն կունենա գլխավոր դերակատարի (կամ նրանց հետ կապված անձանց) վրա՝ նրանց գործարք ներկայացնելու համար: Գործարքը կներկայացնի կարճաժամկետ լուծում կամ օգուտ, ով կընդունի այն, և դրա դիմաց երկարաժամկետ օգուտ կբերի չարագործին: Պատմության գագաթնակետին հերոսը հաճախ ստիպված է լինում ուղի գտնել՝ շտկելու համաձայնությունը՝ չարագործին հաղթելու կամ երջանիկ ավարտին հասնելու համար:

Նմանապես, հրեշի արքետիպն այն է, որը նաև առաջարկ է անում գլխավոր հերոսին (կամ նրա հետ կապված մեկին) և դիմում է նրանց կարիքներին և ցանկություններին: Այնուամենայնիվ, սատանայի արխետիպը չի թաքցնում իր մտադրությունները գլխավոր հերոսից: Հետագա պատմությունը հաճախ հետևում է գլխավոր հերոսի ճանապարհորդությանը, որը փորձում է չեղյալ համարել պայմանագիրը, նախքան որևէ վնաս հասցնելը:

#### Գազան
**Գազանը** կերպար է, ով իր նպատակներին հասնելու համար ապավինում է իր բնազդներին և կործանում պատճառելու կարողությանը: Նրանց արարքների չար մտադրությունները հաճախ հեշտությամբ բացահայտվում են, քանի որ նրանք գործում են առանց ուրիշների (կամ իրենց բարեկեցության ) մտահոգության կամ նրբանկատության : Կատաղած չարագործը կարող է ունենալ շատ հզոր անհատի կամ կատաղի գազանի կերպարանք, բայց դեռևս համարվում է ամենավտանգավոր չարագործի արքետիպերից մեկը՝ կործանման հանդեպ ունեցած իրենց հարաբերակցության պատճառով:

#### Հեղինակավոր գործիչ
**Հեղինակավոր գործիչն** արդեն հասել է հրամանատարության և իշխանության մակարդակի, բայց միշտ ավելիին է ձգտում: Նրանք հաճախ առաջնորդվում են նյութական հարստության, աչքի ընկնող հասակի կամ մեծ ուժի իրենց ցանկությամբ և հանդես են գալիս որպես միապետ կամ այլ հզոր անհատ: Նրանց վերջնական նպատակը հաճախ իրենց կորպորացիայի, ազգի կամ աշխարհի վրա լիակատար տիրապետությունն է միստիկ միջոցներով կամ քաղաքական մանիպուլյացիաներով: Հաճախ այս չարագործը պարտվում է սեփական ագահությամբ, հպարտությամբ կամ ամբարտավանությամբ:

#### Դավաճան
**Դավաճանը** չարագործն նպատակներին հասնելու համար առաջնորդվում է խաբեության, մանիպուլյացիայի ուղիներով, օրինակ՝ առաջարկել կամ տեղեկատվություն տրամադրել գլխավոր հերոսի ընդդիմադիրներին՝ կանգնեցնելու նրանց ճանապարհորդության ընթացքում. հաճախ սեփական ազատության կամ անվտանգության դիմաց: Դավաճանի նպատակները միշտ չէ, որ չար են, բայց այն գործողությունները, որոնք նա կատարում է իրենց նպատակին հասնելու համար, կարող են բնածին չար համարվել:

## Անիմացիոն չարագործներ
Անիմացիան մի քանի տարբեր չարագործների տուն է: Ուինզոր Մաքքեյը *«Ինչպես է գործում մոծակը»* ֆիլմում մուլտֆիլմում մոծակը տանջում էր մարդուն, և 1925 թվականին Ուոլթ Դիսնեյը ստեղծեց Փիթին որպես *«Ալիս» կատակերգությունների* հակառակորդ, իսկ Փիթը հետագայում դարձավ Միկի Մաուսի և նրա ընկերների հակառակորդը և Դիսնեյի առաջին չարագործը: Ավելի ուշ Fleischer Studios-ը Բլուտոյին որպես *[[Popeye the Sailor (film series)|Պոպեյի]]* մուլտֆիլմերի հակառակորդ։ Հաննա-Բարբերան Թոմին ստեղծել է որպես Ջերիի հակառակորդ: Նմանապես, Looney Tunes- ն ուներ չարագործներ, ինչպիսիք են Էլմեր Ֆադը, Յոսեմիտ Սեմը, Մարվին Մարսեցին և Բլակ Ժակ Շելակը։

1937 թվականին Դիսնեյը նկարահանեց *[[Սպիտակաձյունիկը և յոթ թզուկները|«Սպիտակաձյունիկը և յոթ թզուկները»]]* ֆիլմը, որի հակառակորդն էր չար թագուհին։ Այդ ժամանակվանից Դիսնեյը շատ անիմացիոն ֆիլմեր նկարահանեց չարագործների հետ՝ հիմնված հեքիաթային չարագործների վրա: Դիսնեյի չարագործները դարձան այդ ֆրանշիզայի հիմնական մասը:

*Շաբաթ-առավոտյան մուլտֆիլմերում* կային նաև չարագործներ, ինչպիսիք են Դիկ Դաստարդլին, Մութլին և Սնայդլի Ուիփլեշը : Այդ ժամանակից ի վեր մուլտֆիլմի չարագործները միաչափ լինելու համբավ են ունեցել:

Ժամանակակից անիմացիայի մեջ անիմացիոն չարագործները, որոնք ավելի նշանակալից են և մարմնավորված, ավելի ու ավելի տարածված են դառնում, քանի որ մուլտֆիլմերը սկսել են սիրվել մեծահասակների կողմից: Շոուները, ինչպիսիք են *[[Արկածային ժամանակ]]ը*, *[[Գրավիտի Ֆոլս]]ը* և *[[Ռիկ և Մորտի|Ռիկ և Մորտին,]]* տատանվում են մանկականից մինչև մեծահասակների մուլտֆիլմեր, բայց դրանք բոլորը դիտվում են հիմնականում ավելի մեծ հանդիսատեսի կողմից:

## Անիմացիոն չարագործների հակասություններ
Երբեմն ենթադրվում է, որ անիմացիոն ստեղծագործություններում չարագործները, ինչպիսիք են Դիսնեյի ֆիլմերը, հաճախ ավելի անմիջական ձևով են մարմնավորում կարծրատիպերը, քան կենդանի գործող չարագործները: Որ նրանց կերպարների ձևավորումը հիմնված է ռասիստական, հակասեմիտական և/կամ հոմոֆոբ կարծրատիպերի վրա՝ չափազանցված հատկանիշներով: Որ կին անիմացիոն չարագործները պատկերված են այնպիսի ձևերով, որոնք սնվում են միասեռական գաղափարներով և ավանդական գենդերային դերերով։

### Կնատյացություն
Սատթար Շարմինը և Սանյաթ Թանիան պնդում են, որ անիմացիոն չարագործները հաճախ բաժանվում են երկու կատեգորիայի՝ կանայք, որոնք ցուցադրում են հասարակության մեջ անցանկալի գծեր, կամ տղամարդիկ, որոնք ցուցադրում են կանացի գծեր: Կանացի գծեր ունեցող տղամարդկանց դեպքում դա կարող է բխել ինչպես հոմոֆոբ, այնպես էլ միասեռական տեսակետից, որը հետագայում կքննարկվի ստորև:

Ինչ վերաբերում է կին չարագործներին, որոնք ներկայացված են «տհաճ» հատկանիշներով, ապա նրանք ոչ միայն ստեղծված են այնպես, որ անհրապույր տեսք ունենան, այլև չար դառնալու նրանց դրդապատճառները արմատացած են շատ չնչին հարցերի վրա: Դիսնեյի ֆիլմերի վերաբերյալ Դեբրա Բրեդլիի հարցման արդյունքում պարզվել է, որ կին չարագործների 28%-ը, ինչպիսիք են չար թագուհին և Լեդի Թրեմեյնը, ենթարկվում են նախանձի, ունայնության ազդեցությանը, մինչդեռ տղամարդ չարագործների միայն 4%-ն է առաջնորդվում այս նույն գործոններով: Ավելի շուտ տղամարդիկ, ինչպիսիք են Հադեսը և Նավապետ Հուկը, ունեն հարստության և ուժի վրա հիմնված դրդապատճառներ՝ տրվելով տղամարդկային կարծրատիպերին և մատնանշելով կապվածություն հայրիշխանությանը։

Բացի այդ, անիմացիայի մեջ կա մայրերի և տատիկների պատմություն, որոնք ներկայացված են որպես բազմաթիվ պատմությունների չարագործներ: Նիլ Գեյմանի *[[Քորլայն|Քորալայնը]]* ներկայացնում է այս երեւույթը մյուս-մոր գաղափարի միջոցով։ *Քորալայնում* մյուս-մայրը սիրող, հոգատար ծնող է, ով ողջունում է Քորալայնին նոր կյանք՝ օգնելով տանը դժվարություններին դիմակայել: Այս մյուս-մորը փառաբանելով՝ պատմությունը Քորալայնի իրական մորը ներկայացնում է որպես անփույթ՝ իր հերթին դարձնելով նրան պատմության չարագործը: Դիսնեյի ֆիլմերը նույնպես վերաբերվում են իրենց չարագործների մայրական կարծրատիպերին:

Այլ կին չարագործները ներկայացվում են որպես հիպերսեքսուալ և հզոր էակներ, որոնք օգտագործվում են հերոսուհու գեղեցկությունը կամ ֆիզիկական հատկությունները համադրելու համար. օրինակ, Լեդի Թրեմեյնը և խորթ քույրերը *[[Մոխրոտիկը (մուլտֆիլմ, 1950)|Մոխրոտում]]*: Տղամարդ չարագործները ունեն որոշ կանացի գծեր: Ջաֆարի ( ''Ալադդին'' ) և Հադեսի ( *Հերկուլես* ) նման կերպարներն ունեն այնպիսի գծեր, ինչպիսիք են ստվերած կոպերը և դեմքի ընդգծված դիմագծերը, որոնք հիմնականում են կանացիության հետ են կապված:

### Հոմոֆոբ կարծրատիպերի մասին պնդումներ
Զաքարի Դոյրոնը պնդում է, որ անիմացիոն չարագործները հիմնված են հոմոֆոբ կարծրատիպերի վրա: Որպես օրինակ, նա բերում է կանացի տղամարդկանց, որոնց առարկայի փորձագետները երբեմն անվանում են «սուր չարագործներ», որտեղ նրանց վարքագիծը ներկայացնում է գեյ տղամարդկանց հետ կապված կարծրատիպերը: Մեկ այլ օրինակ է առնական կանանց պատկերումը, որը նմանակում է դրագ-քուիններին կամ բութ լեսբուհիներին: Ադելյա Բրաունը նման պնդում է անում Ուրսուլայի մասին *[[Ջրահարսը (մուլտֆիլմ, 1989)|«Փոքրիկ ջրահարս» ֆիլմից]]* : Ուրսուլան սերտորեն մոդելավորվել է հայտնի դրագ-քուին «Դիվայն»-ի օրինակով` իր թանձր դիմահարդարմամբ, մահավկի սանրվածքով և վառ կարմիր ներկված եղունգներով: Նրա նպատակն է ամբողջ ֆիլմում դառնալ թագուհի և խաթարել Արիելի և արքայազն Էրիկի միավորումը, որոնք երկուսն էլ չարագործությունը կապում են դրագ-քուինների հետ՝ ենթադրելով ովքեր զբաղվում են դրանով՝ բնածին չարիք ունեն:

## Ստվերային արժեքներ

Գեղարվեստական գրականության մեջ չարագործները սովորաբար խաղում են հակառակորդի և պատմվածքի հերոսների երկակի դերում: Հակառակորդի դերում չարագործը ծառայում է որպես խոչընդոտ, որը հերոսը պետք է պայքարի հաղթահարելու համար: Ստվերային կերպարի իրենց դերում նրանք օրինակ են բերում այն հատկանիշները, որոնք տրամագծորեն հակառակ են հերոսի հատկանիշներին՝ ստեղծելով հակադրություն՝ տարբերելով հերոսական գծերը չարագործներից:

Մյուսները նշել են, որ չարագործների շատ արարքներ ունեն ցանկությունների կատարման ակնարկ, ինչը ստիպում է որոշ ընթերցողների ընդունել նրանց որպես հերոսներից ավելի ուժեղ կերպար։ Սրա պատճառով համոզիչ չարագործին պետք է տալ այնպիսի բնութագրում, որն ապահովում է սխալ գործելու շարժառիթ, ինչպես նաև հերոսին արժանի հակառակորդ լինելը: Ինչպես ասում է կինոգետ Ռոջեր Էբերտը . «Յուրաքանչյուր ֆիլմ նույնքան լավն է, որքան իր չարագործը: Քանի որ հերոսներն ու հնարքները հակված են կրկնվել ֆիլմից ֆիլմ, միայն մեծ չարագործը կարող է լավ փորձը վերածել հաղթանակի»:

## Գեղարվեստական գրականության մեջ չարագործների պատկերում և օգտագործում
Դերասան Թոդ Սլոլթերը, որպես կանոն, մելոդրամատիկ կերպով ներկայանում էր չար կերպարներով թե՛ բեմում, թե՛ էկրանին՝ բեղերն ու աչքերը պտտելով, զրպարտելով, քրքջալով և ձեռքով շփելով։

## Չարագործները ֆիլմում
1895 թվականին Թոմաս Էդիսոնը և Ալֆրեդ Քլարկը նկարահանեցին *«Մարի Ստյուարտի մահապատիժը»,* որտեղ պատկերված էր Շոտլանդիայի թագուհու գլխատումը: Այն չի ներկայացնում ոչ Մերիին, ոչ էլ նրա դահիճին որպես չարագործներ (չնայած այն ժամանակ դա այնքան իրատեսական էր թվում, որ հանդիսատեսը համոզված էր, որ իրական կնոջը գլխատել են ֆիլմի նկարահանման ժամանակ): 1896 թվականին Ժորժ Մելիեսը նկարահանեց սարսափ ֆիլմ՝ *«Սատանայի Տուն»* -ը: *Սատանայի մասին,* որն ուներվերջինին որպես չարագործ։ Էդիսոնի *«Գնացքի մեծ կողոպուտը»*, որը թողարկվել է 1903 թվականին, ավազակներին, ովքեր թալանել են գնացքը, որպես չարագործներ: 1909 թվականին տեղի ունեցավ Թշվառների գեղարվեստական ադապտացիա Ժավերտի հետ՝ որպես չարագործ, իսկ 1910 թվականին Օտիս Թերներն ուներ չար կախարդը որպես *«[[Օզի զարմանահրաշ կախարդը|Օզի]]* ''զարմանահրաշ կախարդը''*»* կարճամետրաժ ֆիլմի չարագործը։ 1914 թվականին Լոիս Ուեբերը նկարահանեց *[[Վենետիկի վաճառականը|«Վենետիկի վաճառականը]]*» ֆիլմը Ֆիլիպս Սմոլլիի հետ՝ որպես չարագործ Շայլոկ։

1915 թվականին նկարահանված *«Ազգի ծնունդը»* ֆիլմում կան «Հյուսիսային գորգագործներ», որոնք սևամորթների բռնություն են հրահրում: 1916 թվականին նկարահանված *[[20 000 լյո ջրի տակ (ֆիլմ, 1916)|«20,000 լյո ջրի տակ»]]* ֆիլմում չարագործ է Չարլզ Դենվեր անունով մի մարդ: Նույն թվականին «*Ձյունանուշը*»՝ թագուհի Բրոնգոմարին որպես չարագործ։ 1923 թվականին նկարահանված *«Տասը պատվիրանները»* ֆիլմում գլխավոր հերոսի եղբայրը դառնում է չարագործ՝ տասը պատվիրանները խախտելու իր հանձնառության պատճառով: 1937 թվականին Ուոլթ Դիսնեյի *[[Սպիտակաձյունիկը և յոթ թզուկները|«Սպիտակաձյունիկը և յոթ թզուկները»]]* ֆիլմում չար թագուհին չարագործն էր: 1939 թվականին *«Օզի* *զարմանահրաշ կախարդը»* իր չարագործն ուներ՝ Արևմուտքի չար կախարդը : 1940-ականներին սուպերհերոսների մասին սերիալային ֆիլմերը ներկայացնում էին գերչարագործներին օրինակ բժիշկ Դանան *[[Բեթմեն]]ից*: 1949 թվականին նկարահանված *«Սամսոնը և Դալիլան»* ֆիլմում Հեդի Լամարը մարմնավորում է չարագործ Դալիլային, իսկ Ջորջ Սանդերսը` Գազայի չարագործ արքայազնին:

1953 թվականին Բայրոն Հասկինը նկարահանեց *«Աշխարհների պատերազմը»* ֆիլմը։ Ինչպես գիրքում, այնպես էլ ֆիլմում չարագործները մարսեցիներն են:

Սեսիլ Բ. ԴեՄիլլի 1956 թվականի *«Տասը պատվիրանները»* ռիմեյքը ուներ երկու գլխավոր չարագործ: Ռամզես II-ը, որը խաղում է Յուլ Բրինները և Դաթանը ՝ Էդվարդ Գ. Ռոբինսոնը : (Նաև Նեֆերտարին լեդի Մակբեթի կերպարն էր, ով հորդորում էր Ռամզեսին):

1960 թվականին *[[Սպարտակ (ֆիլմ, 1960)|«Սպարտակ»]]* ֆիլմում չարագործ էր Մարկոս Կրասսոսը ։ Նույն թվականին *[[Պսիխո|«Հոգեբան»]]* ֆիլմում նկարահանվել է Նորման Բեյթսը որպես գլխավոր չարագործ։ 1962 թվականին նկարահանվեց *[[Սպանել ծաղրասարյակին (ֆիլմ)|«Սպանել ծաղրասարյակին»]]* ֆիլմը, ինչպես և գիրքում չարագործը Բոբ Էուելին էր:

*[[Բժիշկ Նոու|Դոկտոր Նոուից]]* սկսած՝ 1962 թվականից, *[[Ջեյմս Բոնդ]]ի*  մասին յուրաքանչյուր ֆիլմ ունեցել է իր չարագործը:

1960-ականների մանկական ֆիլմերում նույնպես կային չարագործներ։ Օրինակ, *[[101 դալմատին (մուլտֆիլմ)|101 դալմատին]]* և 1966թվականի *[[Բեթմեն (ֆիլմ, 1966)|Բեթմեն]]* մուլտֆիլմերն ունեին չարագործներ: Առաջինում Քրուելլա Դեվիլլն էր, իսկ երկրորդում առաջին անգամ կոմիքսների գերչարագործները ավելացվել են ֆիլմին:

1970-ականներին և 1980-ականների սկզբին *[[Աստղային պատերազմներ|«Աստղային պատերազմներ»]]* ֆիլմերը ներկայացրեցին Դարթ Վեյդերին և կայսր Փալփաթինին :

1980-ականների ֆիլմերն ունեին չարագործներ, ինչպիսիք էին Խանը *«Աստղային ճանապարհում»*, Ջոն Քրիսը *«Կարատեի երեխան»* և դրա շարունակություններում, «Սկայնեթը» *«Տերմինատորում*», «Բիֆ Թաննեն»-ը *[[Հետ դեպի ապագա (ֆիլմ)|«Հետ դեպի ապագա»]]* ֆիլմերում, Ջոկերը Բեթմենում և «Մուգ սաղավարտը» *«Տիեզերագնդերում*»:

1990-ականների ֆիլմերն ունեին այնպիսի չարագործներ, ինչպիսիք են գեներալ Մանդիբլը *[[Մրջյուն Անթցը|Մրջյուն Անթցում]]*, Դենիս Նեդրին ՝ *Յուրան դարաշրջանի այգում*, Էդգարը *[[Սևազգեստ մարդիկ (ֆիլմ)|Սևազգեստ տղամարդիկ]] ֆիլմում*, Վան Պելտը *[[Ջումանջի]]ում*, Ռամեզեսը *Եգիպտոսի արքայազնում*, Կարիգանը *[[Կասպեր (ֆիլմ)|Կասպերում]]* և Շան-Յուն՝ *[[Մուլան (մուլտֆիլմ)|Մուլանում]]*:

2000-ականների սկզբի այնպիսի ֆիլմեր, ինչպիսիք են «*Սարդ-մարդու* եռերգությունը», *«Մութ ասպետի եռերգությունը»*, *[[Հարրի Փոթեր (ֆիլմաշար)|«Հարի Փոթերի»]]* ֆիլմերը, *[[Մատանիների տիրակալը (ֆիլմաշար)|«Մատանիների տիրակալը»]]* և *[[Ավատար (ֆիլմ, 2009)|«Ավատարը»]]*, բոլորն ունեին չարագործներ, ինչպիսիք են՝ Գրին Գոբլինը, Երկու դեմքը, Լորդ Վոլդեմորտը, Սարումանը և Մայլս Քուարիչը:

2010-ականներին Marvel Cinematic Universe-ը և DC Extended Universe-ն ունեցել են մի քանի նշանավոր գերչարագործներ, ինչպիսիք են Թանոսը և գեներալ Զոդը:

## Կին չարագործ

**Չարագործը** համընդհանուր տերմին է այն կերպարների համար, ովքեր հանդես են գալիս որպես որոշակի իդեալների , որոնք ընթերցողները կամ դիտորդները անբարոյական են համարում, բայց «չարագործուհի» տերմինը հաճախ օգտագործվում է ընդգծելու հատուկ գծերը, որոնք գալիս են կանացիությունից՝ իրենց տղամարդ գործընկերներից տարբերելու համար: Կին չարագործի օգտագործումը հաճախ ուղղված է ընդգծելու այն գծերը, որոնք բացառիկ են իրենց դեպքում: Օրինակ, կին չարագործի ամենամեծ զենքերից մեկը նրա գրավիչ գեղեցկությունն է, սեքսուալությունը կամ հուզական ինտելեկտը: Պատմության մեջ ի սկզբանե կանացի հատկությունների այլասերումը նաև ակնարկում է սուկուբուսի դիվային դրսևորումը և գեղեցկությունը որպես զենք օգտագործելու նրանց մերձեցումը, մի հատկանիշ, որն օգտագործվում է բազմաթիվ կին չարագործների կողմից ժամանակակից գեղարվեստական ​​գրականության և դիցաբանության մեջ: Այնուամենայնիվ, դա միշտ չէ, որ այդպես է: Ինչպես հաճախ երևում է անիմացիոն ֆիլմերում, կին չարագործները պատկերվում են «տգեղ» արտաքինով, որպեսզի հակադրեն գլխավոր հերոսի գեղեցկությունը՝ իր հերթին անհրապույրությունը չարի հետ կապելով: Սա բացասական լույսի ներքո է նկարում կին չարագործներին՝ համեմատած նրանց հերոսուհի գործընկերների հետ և ցուցադրում է կին չարագործ կերպարի երկակիությունը:

## «Չարագործ» տերմինի օգտագործումը պատմական դեմքերին և իրական մարդկանց նկարագրելու համար
Պատմության էթիկական հարթությունը խնդիր է դնում դատելու նրանց, ովքեր գործել են անցյալում, և երբեմն գայթակղում է գիտնականներին և պատմաբաններին կառուցել սև ու սպիտակի աշխարհ, որտեղ «հերոս» և «չարագործ» տերմիններն օգտագործվում են կամայականորեն և ժամանակի ընթացքում դառնում է փոխարինելի: Այս երկուականները տարբեր աստիճանի արտացոլված են անթիվ ֆիլմերում, վեպերում և այլ գեղարվեստական և ոչ գեղարվեստական պատմվածքներում:

Քանի որ գլոբալացման գործընթացները կապում են աշխարհը, տարբեր պատմական հետագծեր և քաղաքական ավանդույթներ ունեցող մշակույթները պետք է ուղիներ գտնեն միասին աշխատելու ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև քաղաքական առումով: Գլոբալիզացիայի այս զարգացող շրջանակում, ըստ Էդմունդ Բյորկի նման քաղաքական տեսաբանների, պատմական դեմքերը, որոնք ընկալվում և գնահատվում են որպես դրական կամ բացասական, դառնում են ազգային քաղաքական մշակույթների մարմնացում, որոնք կարող են բախվել միմյանց:

Չարագործի օգտագործումը պատմական անձին նկարագրելու համար սկիզբ է առել Թյուդորների քարոզչությունից, որի մասերն ի վերջո ազդեցին Վիլյամ Շեքսպիրի Ռիչարդ III- ի կերպարի վրա՝ որպես չարամիտ և կուզիկ բռնակալի։

## Համակրելի չարագործ

**Կարեկցող չարագործը** կամ **հակաչարագործը** չարագործի բնավորության գծերով մեկն է, բայց տարբերվում է իրենց դրդապատճառներով: Քաոս առաջացնելու կամ չար գործողություններ կատարելու նրանց մտադրությունը պայմանավորված է ոչ միանշանակ դրդապատճառով կամ պայմանավորված չէ չարիք առաջացնելու մտադրությամբ: Նրանց մտադրությունները կարող են համընկնել ավելի մեծ բարիքի իդեալների հետ, կամ նույնիսկ աշխարհն ավելի լավը դարձնելու ցանկության հետ, սակայն նրանց գործողություններն իրենց բնույթով չարիք են: Հակաչարագործը հակահերոսի հակառակն է: Մինչ հակահերոսը հաճախ կռվում է բարի կողմում, բայց կասկածելի կամ եսասիրական դրդապատճառներով, հակաչարագործը խաղում է չարագործի խաղ, բայց ազնիվ նպատակի համար այնպես, որ հանդիսատեսը կամ այլ կերպարները կարողանան համակրել: Նրանք կարող են ավելի ազնվական կամ հերոսական լինել, քան հակահերոսը, բայց իրենց նպատակներին հասնելու միջոցները հաճախ համարվում են շահագործող, անբարոյական, անարդար կամ պարզապես չար: Այս կատեգորիային պատկանող կերպարները հաճախ ստեղծվում են նրանց մարդկայնացնելու նպատակով՝ դարձնելով նրանց ավելի հարաբերական ընթերցողի/դիտողի հետ՝ ներկայացնելով «ինչպես» և «ինչու» իրենց դրդապատճառները, այլ ոչ թե պարզապես ստեղծելով միաչափ կերպար: Իրենց դրդապատճառներով այս տիպի չարագործներից շատերը սովորաբար ստանում են «հակա-չարագործներ» մականունը։

Ամերիկացի գրող Բրեդ Ուորները պնդում է, որ «միայն մուլտֆիլմերի չարագործներն են ուրախությունից շփոթում ձեռքերը իրար շփելով և երազում են կառավարել աշխարհը՝ հանուն այն ամենի, ինչ չար է և վատ»: Ամերիկացի գրող Բեն Բովան գրողներին խորհուրդ է տալիս, որ իրենց ստեղծագործություններում չարագործներ չլինեն։ Նա իր *«Խորհուրդներ գրողների համար»* գրքում նշում է.Իրական աշխարհում չարագործներ չկան։ Ոչ ոք իրականում չի պատրաստվում չարություն անել... Գեղարվեստական գրականությունն արտացոլում է կյանքը: Կամ, ավելի ճիշտ, գեղարվեստական գրականությունը ծառայում է որպես ոսպնյակ՝ կենտրոնանալու այն ամենի վրա, ինչ նրանք գիտեն կյանքում և բերելու դրա իրողությունները ավելի հստակ ըմբռնման: Չկան չարագործներ, որոնք քրքջում և ցնծում են իրենց ձեռքերը, երբ մտածում են իրենց չար գործերի մասին: Կան միայն խնդիրներ ունեցող մարդիկ, ովքեր պայքարում են դրանք լուծելու համար։

Հետևելով Բովայի տեսակետին, ամերիկացի գրող Դեյվիդ Լյուբարը ավելացնում է, որ չարագործը «Կարող է առաջնորդվել ագահությամբ կամ համոզմունքով, որ իր գործն արդար է, բայց նա առաջնորդվում է ինչ-որ բանով, ի տարբերություն այն բաների, որոնք մղում են հերոսին»:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առասպելական կերպարներ
Կատեգորիա:Գրական չարագործներ
Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Կինո