ԱՄՆ-ի պատմություն (1980-1991)

**Միացյալ Նահանգների պատմություն (1980-1991)**, երկրի պատմության մի ժամանակաշրջան, որը սկսվում է Ռոնալդ Ռեյգանի հաղթանակով 1980 թվականի նախագահական ընտրություններում և շարունակվում է մինչև սառը պատերազմի ավարտը և ԽՍՀՄ փլուզումը, որը ԱՄՆ-ի գլխավոր աշխարհաքաղաքական հակառակորդն էր 20-րդ դարի երկրորդ կեսին։ 1980 թվականին Դեմոկրատական նախագահ Քարթերը ջախջախիչ պարտություն կրեց, և Հանրապետական կուսակցությունից նոր նախագահ Ռեյգանը՝ երկրի քաղաքականության երեցը (երդմնակալության պահին նրա կյանքի 70-րդ տարին էր), լրջորեն փոխեց ԱՄՆ-ի ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին քաղաքականության ուղղությունը։ Նրա տնտեսական բարեփոխումների ծրագիրը ներառում էր արտադրության խթանում, հարկերի կրճատում և տնտեսության պետական կարգավորում։ Ռեյգանը 1985 թվականի նոյեմբերից մինչև 1989 թվականի դեկտեմբեր չորս անգամ հանդիպել է Սովետական ղեկավար Միխայիլ Գորբաչովի հետ և 1987 թվականի դեկտեմբերին ստորագրել պայմանագիր միջին և փոքր հեռահարության հրթիռների ոչնչացման մասին (ՄՓՀՀ)։ Նրանց գործընկերությունն արագացրեց սառը պատերազմի ավարտը և Բեռլինի պատի անկումը։ Այս դարաշրջանի խոշոր տնտեսական և քաղաքական իրադարձությունների շարքում 1987 թվականի ֆոնդային բորսայի փլուզումը, որը նախորդեց 1990-ական թվականների սկզբի տնտեսական ճգնաժամին, և Իրան-կոնտրաս սկանդալը, որը բացահայտեց ԿՀՎ-ի անօրինական գործողությունները, որոնք իրականացվել են Ռեյգանի վարչակազմի գիտությամբ՝ շրջանցելով ԱՄՆ Կոնգրեսը։

## Ժողովրդագրական փոփոխություններ և Հարավային բնակչության աճ
1970-ականների ԱՄՆ-ի ժողովրդագրության մեջ ամենաուշագրավ երևույթը «արևային գոտու», ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքի և հարավ-արևելքի բնակչության աճն է, հատկապես Ֆլորիդա և Կալիֆոռնիա նահանգներում։ Մինչև 1980 թվականը այս տարածաշրջանը բնակչության առումով շրջանցեց հյուսիս-արևելքի և միջին Արևմուտքի արդյունաբերական տարածքները, որտեղ 1970-ականների ճգնաժամից հետո նկատվում էր բնակչության խտության նվազում։

Միաժամանակ փոխվել է նաև երկրի քաղաքական մթնոլորտը, որն ավելի պահպանողական է դարձել։ Հարավային բնակչությունը, որը հիմնականում զբաղված էր սպասարկման ոլորտում, չէր կիսում Ժանգոտ գոտու մարդկանց մտահոգությունները, որոնք ԱՄՆ-ի արդյունաբերական զարգացման շրջանի ավարտին ընկան աղքատության մեջ և պետության կողմից սոցիալական աջակցության կարիք ունեին։ Եթե նախկինում հյուսիսայինները հիմնականում քվեարկում էին հանրապետականների օգտին, ապա այժմ հյուսիսում տարածվել է դեմոկրատական կուսակցության ազդեցությունը, և հակառակը՝ հարավը, որը նախկինում դեմոկրատների հենակետն էր, այժմ դարձել է Հանրապետական կուսակցության սոցիալական բազան։

Խոշոր քաղաքներից արդյունաբերական ձեռնարկությունների փակմամբ և դուրսբերմամբ դրանցում գործազրկությունն աճում էր, իսկ քաղաքապետարանների եկամուտները նվազում էին։ Հարկային բազայի կրճատումը քաղաքացիների սոցիալական պաշտպանության կարիքների աճի ֆոնին Նյու Յորքը և մյուս խոշոր քաղաքները հասցրել է սնանկացման մակարդակի։ Պահպանողականները դրանում տեսնում էին դեմոկրատների կողմից իրականացվող լիբերալ բարեփոխումների ձախողումը։ Արդյունքում 1960-ականներին առաջ քաշված լիբերալ առաջնորդները 1980-ականներին ավելի ու ավելի էին զիջում իրենց տեղը պահպանողականներին։

## Ռեյգանի հեղափոխություն
[right|250px|thumb|[Ռոնալդ Ռեյգան]]
### Լիցքաթափման ավարտ
Վիետնամի պատերազմը և Ուոթերգեյթի սկանդալը լրջորեն ցնցեցին ամերիկացիների վստահությունը իրենց քաղաքական էլիտայի նկատմամբ։ 1975 թվականին Հարավային Վիետնամի անկումը, 1979 թվականին Իրանում ամերիկյան պատանդների գրավումը, խորհրդային զորքերի ներխուժումը Աֆղանստան և սպառազինությունների մրցավազքի նոր փուլի սկիզբը, որոնք ուժեղացրին կասկածները ամերիկյան կառավարության՝ միջազգային իրավիճակը վերահսկելու ունակության վերաբերյալ։ Էներգետիկ ճգնաժամը, զանգվածային գործազրկությունը և գնաճի բարձր մակարդակը 1970-ականներին հանգեցրին նրան, որ ամերիկացիները կորցրեցին վստահությունը սեփական նյութական բարեկեցության նկատմամբ։

ԽՍՀՄ-ում Բրեժնևի օրոք սկսեց լճացման դարաշրջանը։ Այդ տարիներին տնտեսական աճն ապահովվել է բացառապես նավթի արտահանման հաշվին։ Լիցքաթափման տարիներին կոմունիստները գրավեցին Հարավային Վիետնամը, և մեկ միլիոն ամերիկամետ վիետնամցիներ փախան Միացյալ Նահանգներ։ Երրորդ աշխարհի երկրներում, Մոսկվայի կամ Պեկինի աջակցությամբ, կոմունիստական կուսակցությունները և շարժումները շարունակում էին տարածվել։ 1979-ին Բրեժնևի դոկտրինի համաձայն, սովետական զորքերը մտան Աֆղանստան, ինչը և արևմուտքում, և իսլամադավան երկրներում նոր վախեր առաջացրեց ամբողջ աշխարհում կոմունիստների ագրեսիվ ծրագրերի վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ում դա առաջացրեց նեոկոնսերվատորների ուժեղացում, այդ թվում՝ դեմոկրատական կուսակցության շարքերում, որոնք դեմ էին կոմունիզմը լիցքաթափելու և զսպելու քաղաքականությանը, ինչը հանգեցրեց Ամերիկայի աշխարհաքաղաքական դիրքերի թուլացմանը։ Նրանց առաջնորդը Ռոնալդ Ռեյգանն էր, որը Կրեմլի հետ առճակատման կոչ էր անում։ Ներքին քաղաքականության մեջ նեոկոնսերվատորները հակադրվում էին մեծ հասարակության սոցիալական ծրագրերին, բայց գլխավորը, որ նրանց միավորում էր, հակակոմունիզմն էր, ամբողջ աշխարհում կոմունիստների հարձակումը հետ մղելու ցանկությունը և կոմունիստական սպառնալիքին, անօգուտ բանակցություններին և զենքի վերահսկմանը վերջ տալը։

Նորման Պոդգորեցը և այլ նեոկոնսերվատորներ սառը պատերազմում լիբերալների ընթացքը անվանում էին հանդարտեցման քաղաքականություն և այն համեմատում էին Հիտլերի նկատմամբ Չեմբերլենի ընթացքի հետ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին, ԽՍՀՄ-ը կոչվում էր «չարի կայսրություն», դեմ էր Խորհրդային Միությանը առևտրի մեջ առավել բարենպաստ ռեժիմի տրամադրմանը և կոչ էր անում ԱՄՆ-ի միակողմանի ռազմական գործողություններ երրորդ աշխարհում։ Ջին Քիրքպատրիկը, որը Ռեյգանի օրոք զբաղեցնում էր ՄԱԿ-ում ԱՄՆ ներկայացուցչի պաշտոնը, միացել էր դեմոկրատական կուսակցության շարքերում գտնվող նեոկոնսերվատորներին։ Արտաքին քաղաքականության մեջ նա տեսավ հիմնարար տարբերություն երրորդ աշխարհի երկրների ոչ կոմունիստական դիկտատորների միջև, որոնք նա կարծում էր, որ ունակ են ընդունել ժողովրդավարությունը և կոմունիստական տոտալիտար ռեժիմները։

## Ռեյգանի վարչակազմ
1980 թվականի ընտրություններին նախապատրաստվելիս Ռեյգանը, որն այն ժամանակ Կալիֆոռնիայի նահանգապետն էր, չկարողացավ համաձայնության գալ նախկին նախագահ Ֆորդի հետ, ով ցանկանում էր դառնալ անսովոր լայն լիազորություններով փոխնախագահ, իսկ ընտրություններում նրա գործընկերը նախկին մրցակից Ջորջ Բուշն էր։ Միջազգային քաղաքականության գծով Ռեյգանի խորհրդական Է դարձել Ջին Քիրքպատրիկը։

Ռեյգանը ընտրողներին խոստացավ վերջ տալ «Վիետնամական սինդրոմին» և վերականգնել ԱՄՆ ռազմական հզորությունը, կրճատել կառավարության ծախսերը և վերականգնել տնտեսությունը՝ հիմնվելով առաջարկի նոր տնտեսական տեսության վրա։ Ռեյգանի տեսաբաններն առաջարկում էին հրաժարվել Մեծ հասարակության դարաշրջանում կառուցված սոցիալական պետության մոդելից՝ այն համարելով տնտեսապես անհիմն թանկ։ Սոցիալական ծրագրերի ծախսերը պահանջում էին բարձր հարկեր, ինչը արտադրությունը դարձնում էր անշահավետ և հանգեցնում Ամերիկայի ապաինդուստրիալացմանը։ Նրանց կարծիքով՝ հարկերի կրճատումը պետք է խթաներ տնտեսությունը և նոր աշխատատեղեր ստեղծեր։ Նրանց աջակցում էր միջին խավը, հատկապես «արևային գոտուց», որի ձայներն էլ Ռեյգանին հաղթանակ ապահովեցին 1980 թվականի ընտրություններում։ Քննադատները հայտարարում էին, որ Ռեյգանը անտեսում է աղքատների կարիքները, իսկ տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարումը դուրս է գալիս ցանկացած նախագահի հնարավորությունների սահմաններից։ Այնուամենայնիվ, 1980 թվականի նախագահական ընտրությունները շրջադարձային էին ԱՄՆ պատմության մեջ և ցույց տվեցին, որ արևային գոտու և արվարձանների բնակչությունը մուտք է գործում քաղաքական ասպարեզ, որոնք հետաքրքրված չէին սոցիալական ծրագրերով։

Արտաքին քաղաքականության մեջ նախագահ Քարթերը, ով ի վիճակի չէր հաղթահարել Իրանի հետ հարաբերությունների ճգնաժամը և համարժեք պատասխանել խորհրդային սպառնալիքին, իր նախագահական ժամկետի ավարտին ավելի կոշտ ընթացք ստացավ, բայց Ռեյգանը հայտարարեց, որ շատ քիչ բան է արել և շատ ուշ։

Շատ պատմաբաններ կարծում են, որ Ռեյգանը, ամերիկյան քաղաքականությունը աջակողմյան ուղղելով դեպի «պրագմատիկ պահպանողականություն», վերակենդանացրեց ամերիկացիների հավատը իրենց քաղաքական էլիտայի և նրանց ինքնավստահության և իրենց երկրի նկատմամբ, ինչպես նաև մեծապես նպաստեց սառը պատերազմի ավարտին։ ԱՄՆ նախագահի շատ լիազորություններ նա փոխանցել է իր ենթականերին, օրինակ՝ վարչակազմի ղեկավար Ջեյմս Բեյքերին։ 1986 թվականին նա Գերագույն դատարանի նախագահի պաշտոնում առաջադրեց Ուիլյամ Ռենկվիստին, որի դատավորի տեղը զբաղեցրեց հայտնի պահպանողական Անտոնին Սկալիան։ Բացի այդ, Ռեյգանը դատավորի պաշտոնում առաջադրել է Էնթոնի Քենեդիի թեկնածությունը։

### Ռեյգանոմիկա

Ռեյգանի տնտեսական ծրագիրը հիմնված էր առաջարկի տնտեսական տեսության կողմնակիցների հաշվարկների վրա, որոնք պնդում էին, որ հարկերի կրճատումը կհանգեցնի տնտեսության աճին և, ի վերջո, կհանգեցնի երկրի բոլոր քաղաքացիների եկամուտների աճին։ Քննադատները պնդում էին, որ հարկային եկամուտների կրճատումը կբարձրացնի դաշնային դեֆիցիտը՝ հարվածելով տնտեսությանը, սակայն Ռեյգանի տեսաբանների կանխատեսումներն այն էին, որ տնտեսական աճը կհանգեցնի հարկային եկամուտների ավելացմանը, որոնք կփոխհատուցեն բյուջեի կորուստները հարկային դրույքաչափի կրճատումից։

Իրականում Ռեյգանի վարչակազմի 1981 թվականի տնտեսական քաղաքականությունը անցումային բնույթ էր կրում և փոխզիջում էր պահպանողականների տարբեր խմբերի միջև։ Մոնետարիստները պնդում էին փողի զանգվածի կրճատումը, նեոկոնսերվատորները փորձում էին ավելացնել ռազմական բյուջեն, հարուստ հարկատուների շահերի լոբբիստները ձգտում էին կրճատել հարկերը, իսկ միջին խավի ներկայացուցիչները՝ պահպանել իրենց կենսաթոշակները և սոցիալական այլ ծրագրերը։ Ռեյգանը կրճատեց կենսաթոշակային պահումները, որոնք կազմում էին դաշնային բյուջեի ծախսերի մոտավորապես կեսը, սակայն հարկային բարեփոխումները և զենքի ծախսերի աճը սկզբում ձախողվեցին։

### 1982 թվականի անկում
right|250px|thumb|Ամերիկայի ժանգոտ գոտին
Միևնույն ժամանակ, 1982 թվականի սկզբին տնտեսական դժվարությունները սրվեցին։ Ինչպես կանխատեսում էին Ռեյգանի հակառակորդները, բյուջեի դեֆիցիտը կտրուկ աճեց, վարկերի տոկոսադրույքները բարձրացան, արտադրությունն էլ ավելի կրճատվեց, իսկ գործազրկությունն աճեց մինչև 10 %։ Ժանգոտ գոտին (ԱՄՆ Հյուսիսային արդյունաբերական շրջաններ) ընկճվածություն էր ապրում։ Բարձր տոկոսադրույքները հարվածեցին նաև միջին Արևմուտքի ֆերմերներին, որոնք սնանկություն էին հայտարարում և իրենց հողերը վաճառում խոշոր ընկերություններին։ Գնաճը հաղթահարելու համար Ռեյգանը Դաշնային պահուստային համակարգին թույլ տվեց կրճատել փողի մատակարարումը, բայց այդ միջոցը կարճաժամկետ հեռանկարում նույնիսկ վատթարացրեց ԱՄՆ-ի տնտեսական վիճակը։

Բայց 1983-1984 թվականներին տնտեսությունը սկսեց վերականգնվել։ Ռեյգանին օգնության հասավ անսպասելի գործոնը՝ նավթի գների անկումը, որը թուլացրեց գնաճային ճնշումը։ Տոկոսադրույքները սողացին ներքև, իսկ փողի զանգվածը նորից ավելացավ։ Արդյունքում, տնտեսությունը սկսեց թափ հավաքել և գործազրկության մակարդակը 1982 թվականի 11 %-ից իջավ մինչև 8,2 % 1983 թվականին։ Համախառն ներքին արդյունքն աճեց 3,3 %-ով՝ գերազանցելով 1970-ականների երկրորդ կեսի ռեկորդը, մինչդեռ գնաճն այժմ չէր գերազանցում տարեկան 5 %-ը։ Ռեյգանը հայտարարեց այս ամենը որպես իր տնտեսական քաղաքականության հաղթանակ, ինչը նրան թույլ տվեց շրջանցել Ուոլթեր Մոնդեյլին 1984 թվականի նախագահական ընտրություններում և մնալ նախագահ երկրորդ ժամկետով։

### Բյուջեի դեֆիցիտի աճը և դրա հետևանքները
thumb|350px|Առևտրի դեֆիցիտի աճը բացարձակ արտահայտությամբ (կապույտ գույն) և համախառն ներքին արդյունքի համեմատ (կարմիր գիծ) հանգեցրել է ԱՄՆ Միջազգային ներդրումային դիրքի համակարգված անկման՝ սկսած 1970-ական թվականներից:
Ռեյգանի կառավարման առաջին հինգ տարիների ընթացքում ԱՄՆ ռազմական բյուջեն աճել է մինչև 1,6 տրիլիոն դոլար՝ գերազանցելով սոցիալական ծրագրերի ծախսերը, մինչդեռ վերջիններս խիստ կրճատվել են։ Միևնույն ժամանակ, դաշնային բյուջեի դեֆիցիտը 1980 թվականի 60 միլիարդ դոլարից հասավ 220 միլիարդի 1986 թվականին (համախառն ներքին արդյունքի ավելի քան 5 %-ը), իսկ ԱՄՆ պետական պարտքը կրկնապատկվեց՝ 749 միլիարդ դոլարից հասնելով 1746 միլիարդ դոլարի։ Հիմնականում վարկեր են տրվել արտերկրում, ինչը ԱՄՆ-ին ամենամեծ վարկատուից վերածել է աշխարհի ամենամեծ պարտապանի։ Ամերիկայում ապրանքների արտադրությունը նույնպես դուրս է եկել նորաձևությունից։ 1987 թվականի «Ուոլ սթրիթ» կինոնկարը արտացոլում է այս դարաշրջանի ոգին, երբ երիտասարդները ձգտում էին դառնալ բրոքերներ, ներդրողներ կամ բանկիրներ։ 1987 թվականի հոկտեմբերին ֆոնդային բորսայում հանկարծակի բռնկվեց ԱՄՆ պատմության մեջ ամենամեծ ճգնաժամերից մեկը, և միայն Դաշնային պահուստային համակարգի գործառնական գործողությունները, որոնք ավելացրեցին փողի մատակարարումը, կանխեցին նոր Մեծ դեպրեսիայի սկիզբը։

Դոլարի քանակի ավելացումից հետո ԱՄՆ ազգային արժույթի փոխարժեքը խիստ ուռճացվեց, իսկ ամերիկյան արտահանումը դարձավ անմրցունակ՝ զգալիորեն զիջելով ճապոնականին։ Ամերիկացիները սկսեցին ավելի պատրաստակամորեն գնել ներմուծվող ապրանքներ, մինչդեռ արտաքին շուկայում ամերիկյան ապրանքները կորցնում էին իրենց ուռճացված գնի պատճառով։ Ամերիկյան ծանր արդյունաբերության լճացումը, զուգորդված արհմիությունների կողմից աջակցվող ամերիկացի աշխատողների բարձր աշխատավարձի հետ, կանխորոշեց Ճապոնական ներմուծման հետ մրցակցելու նրա անկարողությունը։ Նույնիսկ ամերիկյան էլեկտրոնիկան չէր դիմանում ճապոնական մրցակցությանը, մասամբ այն պատճառով, որ ամերիկացի գիտնականների և ինժեներների զգալի մասն աշխատում էր զինվորականների համար, այլ ոչ թե սպառողական շուկայում։ Եթե չլիներ անհատական համակարգիչների դարաշրջանի սկիզբը, 1980-ականների վերջին ամերիկյան էլեկտրոնիկան կդադարեր գոյություն ունենալ։

ԱՄՆ առևտրի դեֆիցիտն այս ժամանակահատվածում աճել է 20 միլիարդ դոլարից մինչև 100 միլիարդ դոլար։ Ամերիկյան ավտոարտադրողներին աջակցելու համար Ռեյգանի վարչակազմը ստիպված էր սահմանափակումներ մտցնել ԱՄՆ Ճապոնական ներմուծման վրա (տարեկան ոչ ավելի, քան 1,3 միլիոն մեքենա և բեռնատարների 25 % մաքսավճար)։ Արգելքները շրջանցելու համար ճապոնական արտադրողները սկսեցին բացել իրենց ձեռնարկությունները ԱՄՆ-ում ՝ այստեղ ստեղծելով նոր աշխատատեղեր։

### ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը Ռեյգանի դարաշրջանում
#### Երրորդ աշխարհ
Քանի որ Վիետնամի պատերազմից հետո ամերիկացիները չափազանց թերահավատորեն էին վերաբերվում իրենց բանակի մասնակցությանը արտերկրում զինված հակամարտություններին, Ռեյգանը աջակցում էր երրորդ աշխարհի այն ռեժիմներին և շարժումներին, որոնք ձգտում էին դեպի հակակոմունիզմ։

Այն ժամանակվա մոլորակի թեժ կետերից մեկը Մերձավոր Արևելքն էր, որտեղ էլ սկսվեց արաբա-իսրայելական հակամարտությունը։ 1982 թվականին Իսրայելը, փորձելով ճնշել Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության բազաները Լիբանանում, այդ երկիր մտցրեց իր զինված ուժերը։ Աջակցելով Իսրայելին և ցանկանալով նրան և ամերիկյան զորքերին հակադրել Սիրիայի խորհրդային ռեժիմին՝ Ռեյգանի վարչակազմը իր սեփական զորակազմը ուղարկեց Բեյրութ՝ բազմազգ ուժերի կազմում։ Սակայն բռնկված քաղաքացիական պատերազմում ամերիկացիները մեծ կորուստներ կրեցին՝ Բեյրութում խաղաղապահների զորանոցների պայթյունների հետևանքով զոհվեց 241 ամերիկացի զինվոր։ 1983 թվականին ԱՄՆ-ն ստիպված էր դուրս բերել իր զորքերը Լիբանանից։

Գրենադա ներխուժման ժամանակ ԱՄՆ-ը Վիետնամի պատերազմից հետո առաջին անգամ միջամտեց՝ տապալելու այն ռեժիմը, որն այնտեղ համարվում էր կոմունիստական։ Պետական հեղաշրջման արդյունքում այնտեղ իշխանության եկավ ձախ կառավարությունը։ Արևելյան կարիբյան պետությունների կազմակերպությունը, որն այն ժամանակ ղեկավարում էր Դոմինիկայի վարչապետ Յուջինիա Չարլզը, միջամտության խնդրանքով դիմել է ԱՄՆ-ին։ Ներխուժումը հաջող էր, տևեց երեք օր, իսկ մարդկային կորուստները փոքր էին։ ԱՄՆ-ում և Գրենադայում բնակչության մեծամասնությունը դրականորեն արձագանքեց այս «փոքրիկ հաղթական պատերազմին», չնայած միջազգային հասարակական կարծիքը վրդովված էր Ռեյգանի վարչակազմի գործողություններից։

Կենտրոնական Ամերիկայում ԱՄՆ-ը ֆինանսներով և զենքով աջակցում էր Սալվադորի, Հոնդուրասի և Գվատեմալայի կառավարություններին, որոնք ղեկավարվում էին բռնապետ Էֆրաին Ռիոս Մոնտի կողմից։ Ռեյգանը, ի տարբերություն իր նախորդի՝ Քարթերի, աջակցում էր նաև Արգենտինայի ռազմական խունտային, որը մեղադրվում էր Մարդու իրավունքների խախտման մեջ, և նույնիսկ ԿՀՎ-ին թույլ տվեց համագործակցել Արգենտինայի հետախուզության հետ Նիկարագուայի կոնտրասների գործողությունները ֆինանսավորելու համար։ Նիկարագուայում Ազգային ազատագրման Սանդինիստական ձախ ճակատը տապալել Է ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող ռազմական ռեժիմը՝ Անաստասիո Սոմոզա Դեբայլեն։ Այս երկրում ավանդաբար գերակշռում էին խոշոր հողատերերը և բազմազգ կորպորացիաները, մինչդեռ բնակչության մեծ մասը աղքատ էր, իսկ ձախերն այստեղ վայելում էին լայն աջակցություն։ 1982 թվականին ԿՀՎ-ն, Արգենտինայի հետախուզության աջակցությամբ, կազմակերպեց Նիկարագուայում աջ ծայրահեղական զինված խմբավորումների ֆինանսավորումը, որոնք հայտնի էին որպես կոնտրաս։ Ավելի ուշ Կոնգրեսում անցկացված հետաքննությունը ցույց է տվել, որ 1985 թվականին Ռեյգանը թույլատրել է զենքի վաճառքը Իրանին, որն արգելված էր ԱՄՆ օրենքներով՝ փորձելով ազատ արձակել այն ժամանակ Լիբանանում գրավված ամերիկացի պատանդներին։ Դրանից հետո նրա վարչակազմը շարունակել է գաղտնի գործարքներ իրականացնել Իրանի հետ, իսկ զենքի վաճառքից ստացված միջոցներն ուղղվել են Նիկարագուա։ Մամուլում այս խաբեությունը կոչվում էր Իրան-կոնտրաս կամ Իրանգեյթ՝ Ուոթերգեյթի հետ ասոցացմամբ, բայց, ի տարբերություն վերջինիս, չհանգեցրեց Ամերիկայի նախագահի իմպիչմենթին, չնայած այն ցնցեց Ռեյգանի անձնական հեղինակությունը, ինչպես նաև հանգեցրեց 1986 թվականին դեմոկրատների հաղթանակին Կոնգրեսի ընտրություններում։

Աֆրիկայում Ռեյգանի վարչակազմը աջակցում էր ապարտեիդի ռեժիմին և սովետական ռեժիմների հակառակորդներին՝ Մոզամբիկի ազգային դիմադրության կուսակցությանը և Անգոլայի լիակատար անկախության ազգային միությանը՝ նրանց տրամադրելով ռազմական և մարդասիրական օգնություն։

Աֆղանստանում Ռեյգանը աջակցում էր մոջահեդների շարժմանը սովետական բանակի և սովետական կառավարության ուժերի դեմ, մասնավորապես, նրանց տրամադրության տակ դնելով FIM-92 Stinger զենիթային հրթիռները։ Արդյունքում, սովետական  զորքերը խրվեցին մարտերի մեջ և ծանր կորուստներ կրեցին, մինչև սովետական նոր առաջնորդ Միխայիլ Գորբաչովը կրճատեց իր բանակի զորակազմը Աֆղանստանում և, ի վերջո, այնտեղից դուրս բերեց սովետական զինված ուժերը։

Հնդկաչինայում Ռեյգանը աջակցում էր Կամբոջայում գտնվող քմերական ժողովրդի ազատագրական ռոյալիստներին և ընդդիմադիր Ազգային ճակատին, որոնք պայքարում էին Հյոնգ Սամրինի և Հոնգ Սենի կոմունիստական ռեժիմների դեմ։ Ֆիլիպիններում նրա վարչակազմը օգնություն է ցուցաբերել Ֆերդինանդ Մարկոսի հակակոմունիստական ռեժիմին։

#### Սառը պատերազմի վերջին շրջան
Սովետական զորքերի Աֆղանստան մտցնելուց հետո ԱՄՆ-ը նախագահ Քարթերի օրոք հրաժարվեց լիցքաթափման քաղաքականությունից։ Ռեյգանն արդեն ԽՍՀՄ-ն անվանում էր չարիքի կայսրություն, և երկու երկրների հարաբերությունները դարձել էին ոչ պակաս սառը, քան Կարիբյան ճգնաժամի ժամանակ։ Ռեյգանի վարչակազմը նախաձեռնել էր Ամերիկայի վերազինման ծրագիր, որը հայտնի է որպես ռազմավարական պաշտպանական նախաձեռնություն կամ «Աստղային պատերազմներ» ծրագիր։ Դա հակահրթիռային պաշտպանական համակարգի ստեղծման չափազանց ծախսատար ծրագիր էր, որի իրականացումը նպատակ ուներ ԱՄՆ-ին պաշտպանել պատասխան միջուկային հարվածից։

Սակայն ԽՍՀՄ-ը 1980-ական թվականներին զգալիորեն թուլացավ։ Սովետական տնտեսությունը տառապում էր կառուցվածքային խնդիրներից, դրա զարգացումը 1964-1982 թվականներին բացառապես ընդարձակ բնույթ էր կրում, և լայն սպառման ապրանքների պակասուրդը քրոնիկ մնաց Խորհրդային իշխանության գոյության բոլոր տարիներին, բացառությամբ ՆԷՊ-ի տարիների։ 1982 թվականին Սովետական հանրապետության տնտեսական զարգացման մեջ զգալի փոփոխություններ են տեղի ունեցել։ 1985 թվականին Միխայիլ  Գորբաչովի իշխանության գալուց հետո Խորհրդային Միության հարաբերությունները Արևմուտքի հետ արագ բարելավվեցին։ Կոմունիստական առաջնորդների ավագ սերունդը իր տեղը զիջեց ղեկավարների նոր սերնդին, ովքեր ձգտում էին ազատականացնել քաղաքական ռեժիմը, տնտեսական կառավարումը և արտաքին առևտուրը։ Սովետական տնտեսության վերակառուցման Գորբաչովի ծրագիրը նախատեսում էր ընդլայնել քաղաքացիական ապրանքների արտադրությունը, և ԽՍՀՄ-ի հետագա մասնակցությունը ԱՄՆ-ի հետ սպառազինությունների մրցավազքին և ամբողջ աշխարհում սովետական  և ձախ ռեժիմների աջակցությունը այդ խոչընդոտն էին։ Հետևաբար, ԽՍՀՄ-ը, ամերիկյան նման հակահրթիռային պաշտպանության համակարգ ստեղծելու փոխարեն, դիմեց «ասիմետրիկ պատասխանի», այսինքն՝ ջերմամիջուկային մարտական մասերով հրթիռների զանգվածային արտադրության, որոնք պետք է ճեղքեին Ամերիկայի ուժեղացված հակահրթիռային վահանը։ Մյուս կողմից, Գորբաչովն իր գլասնոստի քաղաքականության մեջ ազատականացումից անցավ խորհրդային ռեժիմի ժողովրդավարացմանը և սկսեց լայնածավալ քաղաքական բարեփոխումներ։ Ռեյգանի կողմնակիցները կարծում էին, որ դա զիջում է ամերիկացիներին, որը կատարվել է նրանց ռազմական սպառնալիքի ճնշման տակ։

## Ջորջ Բուշ ավագի վարչակազմ
1988 թվականի նախագահական ընտրություններում Ռեյգանի փոխնախագահ Ջորջ Բուշ ավագը հաղթեց դեմոկրատների թեկնածու Մայքլ Դուկակիսին։ Այդ պահին Վարշավայի պայմանագրի երկրներում սոցիալիստական ռեժիմները սկսեցին փլուզվել։ 1989 թվականին Բեռլինի պատի անկումը դարձավ սառը պատերազմի ավարտի և Եվրոպայի միավորման խորհրդանիշ՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր պառակտված երկու հակադիր ռազմական դաշինքների միջև։ Միջազգային հարաբերությունների ջերմացումը հիմնականում որոշվել է 1987 թվականի դեկտեմբերի 8-ին նոր 3-րդի ստորագրմամբ՝ 1972 թվականի մայիսից և 1979 թվականի հունիսից հետո։ ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի միջև միջին և փոքր հեռահարության հրթիռների ոչնչացման, Աֆղանստանից սովետական զորքերի դուրսբերման և Անգոլայից կուբայական զորքերի դուրսբերման մասին պայմանագրեր։

Միջազգային հարաբերությունների ջերմացումը թույլ է տվել ԱՄՆ-ին հրաժարվել Չիլիում, Հարավային Կորեայում և մի շարք այլ երկրներում ռեպրեսիվ ռեժիմներին աջակցելուց, փոխարենը աջակցելով նոր ժողովրդավարություններին Արևելյան Եվրոպայում։ Բացի այդ, «Աստղային պատերազմներ» ծրագիրը դարձել է ավելորդ, և նախագահ Բուշը կարող էր կրճատել դաշնային բյուջեի ծախսերը զենքի վրա։ Այնուամենայնիվ, Պարսից ծոցի պատերազմի նախօրեին նա նախընտրեց վերակողմնորոշել Ամերիկայի զինված ուժերն ու ռազմական պատրաստությունները նոր նպատակների՝ ահաբեկչության դեմ պայքար և երրորդ աշխարհում ԱՄՆ հեգեմոնիայի ապահովում։ 1989 թուական Բուշը ամերիկյան զորքեր ուղարկեց Պանամա, որի նախագահ Մանուել Նորիեգան ահաբեկչության և թմրանյութերի վաճառքի խթանման համար դատապարտվեց ամերիկյան դատարանի կողմից երկարատև ազատազրկման և պատիժը կրեց մինչև 2010 թվականը ԱՄՆ-ում, այնուհետև արտահանձնվեց Ֆրանսիա, որտեղ նա նույնպես դատապարտվեց ֆրանսիական դատարանի կողմից նմանատիպ հանցագործությունների համար։

Մինչև 1991 թվականը Խորհրդային Միությունը կազմող տասնհինգ հանրապետություններ հայտարարեցին իրենց անկախությունը։ ԽՍՀՄ-ը փաստորեն փլուզվեց և մինչև տարեվերջ պաշտոնապես վերացվեց։ Նրա փլուզումից առաջացած իշխանության վակուումը արտահայտվեց կառավարությունների փլուզման մեջ և մի շարք այլ երկրներում, ինչպիսիք են Հարավսլավիան և Սոմալին, որոնք տասնամյակներ շարունակ պահում էին ավտորիտար կենտրոնական իշխանությունը։ Արևմտյան կառավարությունների և հասարակական կարծիքի համար այնտեղ ծագած լոկալ հակամարտություններին մասնակցելը հիմք դարձավ նախկին կոմունիստական սպառնալիքի բացակայության պայմաններում իրենց արտաքին քաղաքականությունը վերանայելու համար։ Ինչպես ավելի ուշ հայտարարել Է նախագահ Քլինթոնը, նոր աշխարհակարգը դարձել է ավելի ազատ, բայց պակաս կայուն, և այդ անկայունությունը նոր մարտահրավեր է դարձել արևմտյան պետությունների համար։

Համաշխարհային տնտեսության մեջ ԱՄՆ-ը ձգտում էր իրականացնել գլոբալ բարեփոխումներ՝ հենվելով սառը պատերազմի տարիներին ստեղծված ինստիտուտների վրա՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամ և Համաշխարհային բանկ։ Հետևելով նեոլիբերալիզմի ավանդույթին՝ Հյուսիսային Ամերիկայում ԱՄՆ-ը ստեղծեց ազատ առևտրի գոտի, իսկ 20-րդ դարի վերջին ձևակերպված Վաշինգտոնյան կոնսենսուսի սկզբունքները խորհուրդ տվեցին առևտրի ազատականացում ամբողջ աշխարհում։ ՆԱՏՕ-ն սառը պատերազմի ավարտից հետո նույնպես չդադարեց գոյություն ունենալ, այլ ընդհակառակը, ընդլայնվեց դեպի արևելք՝ իր ուղեծրում ներառելով Հունգարիան, Չեխիան, Լեհաստանը և պլանավորելով հետագա ընդլայնում այս աշխարհաքաղաքական ուղղությամբ։ ԱՄՆ-ի տնտեսական պատժամիջոցներն այժմ հիմնականում կիրառվել են երրորդ աշխարհի երկրների դեմ, որոնք մեղադրվում են միջազգային ահաբեկչությանն աջակցելու, զանգվածային ոչնչացման զենք ստեղծելու փորձերի կամ մարդու իրավունքների խախտման մեջ։ Երբեմն արևմտյան այլ երկրներ նույնպես միանում էին այդ պատժամիջոցներին, ինչպես դա եղավ, օրինակ, 1989 թվականի Տյանանմեն հրապարակի հայտնի իրադարձություններից հետո ՉԺՀ-ին զենքի մատակարարման էմբարգո հայտարարելիս կամ 1991 թվականի հունվարին Քուվեյթ ներխուժելուց հետո Իրաքը։ Կուբայի և Իրանի դեմ պատժամիջոցները վայելում էին ավելի քիչ միջազգային աջակցություն, որի արդյունքում Կոնգրեսը միջոցներ ձեռնարկեց անդրազգային կորպորացիաների դեմ, որոնք խախտում էին ամերիկյան էմբարգոն։

1980-ական թվականների վերջին ԱՄՆ տնտեսության մեջ տեղի ունեցավ ճգնաժամ, որն ազդում էր հիմնականում հյուսիս-արևելքի և Կալիֆոռնիայի վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:1980-ականներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:20-րդ դարն ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ