Արդար դատավարություններ

**«Արդար դատավարություններ»** (), Մեծ Բրիտանիայում գրանցված ոչ կառավարական կազմակերպություն, որը աշխատում է արդար դատավարությունների համար: Այն գործում է համաձայն արդարադատության միջազգային չափանիշների և արդար դատավարության իրավունքի, բացահայտելով, թե որտեղ է քրեական արդարադատությունը ձախողում իր գործունեությունը, աշխարհին տեղեկացնելով խնդիրների մասին և լուծելով այդ խնդիրները՝ քարոզարշավների, պաշտպանության և ռազմավարական դատավարության միջոցով: Այն նաև զարգացնում է տարածաշրջանային իրավական կարողությունները՝ նպատակային ուսուցման, մենթորինգի և ցանցային գործունեության միջոցով, համակարգելով քրեական արդարադատության իրավական փորձագետների և JUSTICIA անվամբ եվրոպական մարդու իրավունքների ՀԿ-ների ցանցը:

## Պատմություն
«Արդար դատավարություններ» կազմակերպությունը հիմնադրվել է փաստաբան Սթիվեն Ջակոբիի կողմից 1992 թվականին («Արդար դատավարություններ արտասահմանում» անվամբ)՝ ի պատասխան Թաիլանդում թմրանյութերի մաքսանենգության համար ձերբակալված բրիտանացի քաղաքացի Կարեն Սմիթի գործի: Այն այժմ իրեն ներկայացնում է որպես «գլոբալ քրեական արդարադատության վերահսկող մարմին»:

## Ընթացիկ աշխատանք
Կազմակերպության գործունեության ոլորտներն են՝

**Նախնական կալանք**

2011 թվականից ի վեր «Արդար դատավարություններ» կազմակերպությունը պայքարել է նախնական կալանքի վերաբերյալ միջազգային մարդու իրավունքների չափորոշիչների ավելի լայնորեն ընկալման և գործնականում կիրառման համար։ Այն սկսվել է 2011 թվականի զեկույցով, որին հաջորդել է 2014 թվականի զեկույցը։ Այս զեկույցներում կոչ է արվել ընդունել նախնական կալանքի վերաբերյալ ԵՄ-ի ողջ տարածքում նվազագույն չափանիշներ, այդ թվում՝

* Ապահովել, որ նախնական կալանքի որոշումների ընթացակարգը համապատասխանի արդար դատաքննության իրավունքի բոլոր ասպեկտներին։
* Արտահանձնումը չկիրառել մինչև գործերը դատավարության համար պատրաստ լինելը։
* Հաշվի առնել կալանքի համաչափությունը և նախնական կալանքի այլընտրանքների կիրառումը:
* Ապահովել, որ կալանավորվածները լավագույնս հնարավորություն ունենան պատրաստվելու դատավարությանը՝ կալանքի պայմանները պահպանելու միջոցով։

**Մեղադրանքի շուրջ համաձայնություն («Դատավարությունից հրաժարում»)**

«Արդար դատավարություններ» կազմակերպությունն ուսումնասիրել է մեղքի վրա հիմնված համաձայնությունների (որը հայտնի է նաև որպես «դատավարությունից հրաժարում») կիրառումը՝  պայքարելով դատավարությունից հրաժարվելու համակարգերի «իրավունքների վրա հիմնված մոտեցման» համար։ Նրանք համակարգել են հետազոտությունները 90 երկրներում՝ գնահատելով իրավական և մարդու իրավունքների հետևանքները և առաջարկություններ ներկայացնելով «Անհետացողների դատավարությունը» զեկույցում:

**ԵՄ պաշտպանական իրավունքներ**

«Արդար դատավարություններ»-ը պատասխանատու է եղել ԵՄ քաղաքականության մշակողների համար մանրամասն զեկույցների և քաղաքականության ամփոփագրերի պատրաստման համար։ Այն աշխատել է ԵՄ օրենսդրության պատշաճ կիրառման ուղղությամբ՝ ռազմավարական դատավարությունների և վերապատրաստման միջոցով և օգնել է մարդկանց հասանելիություն ունենալ տեղական փորձագիտությանը՝ կազմելով «Խորհրդատվական նշումներ» Եվրոպայում քրեական դատավարությունների և արդարադատության համակարգերի վերաբերյալ։ Բացի այդ կազմակերպությունը ստեղծել է Իրավաբանական փորձագետների խորհրդատվական խումբ (LEAP), որը քրեական արդարադատության և մարդու իրավունքների ոլորտի փորձագետների ԵՄ ցանց է, որը աշխատում է Եվրոպայում արդար և արդյունավետ դատական համագործակցությունը խթանելու, ինչպես նաև ԵՄ քրեական արդարադատության ոլորտում աշխատանքը լուսաբանելու ուղղությամբ։

**Արտահանձնման բարեփոխում**

«Արդար դատավարությունների» այս ոլորտում աշխատանքը կենտրոնացած է եղել Եվրոպական կալանքի օրդերի բարեփոխման արշավի վրա, որը մարդկանց մեկ ԵՄ երկրից մյուսը հանձնելու արագացված համակարգ է։

«Արդար դատավարություններ» կազմակերպությունը լուսաբանել է մի շարք դեպքեր, որոնք ցույց են տալիս, որ Եվրոպական ձերբակալման օրդերի համակարգը վտանգում է արդար դատավարության իրավունքը։ Մասնավորապես, «Արդար դատավարություններ»-ը պնդում է, որ՝

* Եվրոպական կալանքի օրդերները տրվել են ենթադրյալ հանցագործության կատարումից տարիներ անց։
* Ձերբակալման օրդերները տրվելուց հետո դրանք հանելու արդյունավետ միջոց չկա, նույնիսկ արտահանձնումը մերժվելուց հետո։
* Դրանք օգտագործվել են անարդար դատավարության հետևանքով ազատազրկման դատապարտված անձանց ԵՄ մեկ այլ անդամ պետություն ուղարկելու համար։
* Ձերբակալման օրդերներն օգտագործվել են անձին դատարանի առաջ կանգնեցնելու հարկադրելու համար, երբ մեղադրանքները հիմնված են ոստիկանության բռնության միջոցով ձեռք բերված ապացույցների վրա։
* Երբեմն ձերբակալման օրդերով հանձնված մարդիկ ստիպված են լինում ամիսներ կամ նույնիսկ տարիներ անցկացնել կալանքի տակ, նախքան դատարան ներկայանալը՝ իրենց անմեղությունը հաստատելու համար։

**Ինտերպոլ**

Ինտերպոլի համակարգերը, մասնավորապես՝ միջազգային «հետախուզվող անձանց» մասին տեղեկությունները («Կարմիր ծանուցումներ»), կարող են չարաշահվել ամբողջ աշխարհում փախստականներին, լրագրողներին և խաղաղ քաղաքական ցուցարարներին հետապնդելու համար:

2013 թվականին «Արդար դատավարություններ» կազմակերպությունը հրապարակել է զեկույց, որում նշվել է Ինտերպոլի բարեփոխման երկու հիմնական ոլորտ՝

# Անդամ երկրների կողմից Ինտերպոլի գործիքների չարաշահումից պաշտպանություն, և
# Ավելի արդար և թափանցիկ գործընթացի ստեղծում այն անձանց համար, ովքեր վիճարկում են ԻՆՏԵՐՊՈԼԻ կողմից մշակված տվյալները։

«Արդար դատավարությունները» բազմիցս հանդիպել են Ինտերպոլի հետ՝ երկու կազմակերպությունների միջև շարունակական երկխոսության շրջանակներում, որը նպատակ ունի կանխել Ինտերպոլի համակարգերի չարաշահումը։

Հետագա զեկույցում «Արդար դատավարությունները» ուրվագծել է մի շարք հետագա բարեփոխումներ, որոնք «Արդար դատավարություններ»-ը համարում է անհրաժեշտ՝ Ինտերպոլի համակարգերի չարաշահումներից պաշտպանությունն ապահովելու համար։

## Գործերի վարում
Իր գործունեության սկզբնական տարիներին «Արդար դատավարությունները» տրամադրում էր գործերի աջակցություն՝ ամեն տարի օգնելով մոտ 500 անձի և միաժամանակ աջակցություն ցուցաբերելով մոտ 50 գործում։ Այն օգտագործում էր փաստաբանների և դիվանագիտական, քաղաքական և լրատվամիջոցների կապերի ցանց՝ հաճախորդների շահերը պաշտպանելու համար։ Այն հաճախորդներից վճար չի պահանջել իր մատուցած ծառայության համար։

«Արդար դատավարությունները» աջակցություն են ցուցաբերել մի շարք բարձր մակարդակի գործերով այդ թվում՝ անգլիացի դայակ Լուիզ Վուդվարդի գործով, որը 1997 թվականին ձերբակալվել էր Ամերիկայում սպանության համար՝ իր խնամքի տակ գտնվող նորածնի մահից հետո Վուդվարդը մեղավոր է ճանաչվել երկրորդ աստիճանի սպանության մեջ, չնայած նրա պատիժը կրճատվել է վերաքննիչ դատարանում, քանի որ դատարանը պարզել է, որ Լուիզի գործողություններում չարամտություն չկար, և որ «այս ապացույցի հիման վրա այս մեղադրյալին երկրորդ աստիճանի սպանության մեջ մեղավոր չճանաչելը արդարադատության խախտում կլիներ»։ 2007 թվականին, 10 տարի անց, մեղադրանքի կողմի գլխավոր վկան չեղյալ հայտարարել է իր ցուցմունքը՝ նշելով. «այսօրվա գիտությունը կարող էր արդարացնել Լուիզին։ Հետադարձ հայացք գցելով՝ անշուշտ, կա ողջամիտ կասկած»։

Այլ բարձր մակարդակի, նշանակալի դեպքերը ներառում են՝

**Իան Սթիլման**․ 2000 թվականի օգոստոսին խուլ բարեգործական կազմակերպության աշխատակից Իան Սթիլմանը ձերբակալվել է Հնդկաստանում 20 կիլոգրամ կանեփի մաքսանենգության համար, այն բանից հետո, երբ թմրանյութը հայտնաբերվել է ընդհանուր օգտագործման տաքսիում: Նա միշտ պնդել է իր անմեղությունը։ «Արդար դատավարությունները» պայքար մղեցին նրա ազատ արձակման համար և 2002 թվականին նա վերջապես ազատ է արձկավել երկու տարի բանտում անցկացնելուց հետո։

**Ինքնաթիռներ դիտարկողներ**. 2001 թվականի նոյեմբերին 12 բրիտանական և երկու հոլանդաական ինքնաթիռներից դիտարկողներից բաղկացած խումբ է ձերբակալվել լրտեսության մեղադրանքով, այն բանից հետո, երբ նրանք նշումներ են կատարել Հունաստանի ռազմաօդային ուժերի բազայում բաց դռների օրվա ընթացքում։ Նրանք մեղավոր ճանաչվեցին 2002 թվականին։ Հունական դատարանները վերաքննիչ բողոքով չեղյալ հայտարարեցին դատավճիռը։

**Գանացի աղջիկներ**. 2007 թվականի հուլիսին երկու 16-ամյա աղջիկներ՝ Յետունդե Դիյան և Յասեմին Վատանսևերը, ձերբակալվել են Գանայի Ակրայի օդանավակայանում վել է կիլոգրամ կոկաին պահելու համար։ Աղջիկները պնդել են, որ չեն իմացել, որ թմրանյութ են տեղափոխում։ «Արդար դատավարությունների միջազգային» կազմակերպության (ինչպես այն ժամանակ հայտնի էր) օգնությամբ աղջիկները ստացել են ընդամենը մեկ տարվա ազատազրկման պատիժ՝ առավելագույն երեք տարվա պատժի փոխարեն։

**Էնդրյու Սիմեու**. 2008 թվականի հուլիսին բրիտանացի ուսանող Էնդրյու Սիմեուն անարդարացիորեն մեղադրվել է հունական կղզում հանգստացողի սպանության մեջ։ Չնայած նրա դեմ ապացույցները խորապես թերի են եղել և նրա անմեղությունը կարող էր ապացուցվել՝ նա արտահանձնվել է Հունաստան՝ եվրոպական կալանքի օրդերի հիման վրա և մեկ տարի պահվել բանտում, մինչև 2011 թվականին տեղի ունեցած արդարացումը։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* Արդար դատավարություններ

Կատեգորիա:1992 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի կազմակերպություններ