Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հասարակական կերպար

[մինի|Վարչապետ [Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան|Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Չանաքքալեում, 2008 թվական]]
**Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հասարակական կերպարը** վերաբերում է Թուրքիայի ներկայիս նախագահի կերպարին՝ ինչպես Թուրքիայի բնակիչների, այնպես էլ ամբողջ աշխարհի մարդկանց շրջանում:

## Գործունեություն
### Ֆուտբոլիստի կարիերա
Նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, նախկինում պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլով է զբաղվել: Երիտասարդ տարիքում նա տեղական ակումբի կիսապրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ էր։ «Ֆեներբահչեն» ցանկանում էր պայմանագիր կնքել Ռեջեփի հետ, սակայն հայրը հրաժարվել է։ Իր ֆուտբոլային կարիերան Էրդողանն անցկացրել է այնպիսի ակումբներում, ինչպիսիք են «Էրոքսփորը», «Ջամիալթը» և «ԻԷԹԹ Սփորը»։ Էրդողանն ֆուտբոլում անցած իր ուղու մասին ասել է.«Իմ ֆուտբոլային արկածները սկսվեցին, երբ ես 15 տարեկան էի: Մեր թաղամասում մենք խաղում էինք թղթից պատրաստված գնդակներով: Սիրողական ակումբում լինելով՝ «Էրոքսփորը» խորհուրդ տվեց ինձ խաղալ «Ջամիալթըում», որը 1970-ական թվականներին մեկ այլ առաջատար սիրողական ակումբ էր: Ես յոթ տարի խաղացել եմ որպես հարձակվող «Ջամիալթըում»: Միաժամանակ սովորում էի և զբաղվում էի երիտասարդական քաղաքականությամբ»:Ջամըալթից հետո Էրդողանը պայմանագիր է կնքել «ԻԷԹԹ»-ի հետ և յոթ տարի խաղացել այնտեղ: ԻԷԹԹ-ում անցկացրած յոթ տարիների ընթացքում, լինելով թիմի ավագը, նա հինգ գավաթ է նվաճել:

Իր կարիերայի ընթացքում Էրդողանը կարմիր քարտ ստացել է միայն մեկ անգամ։ Դա այն պատճառով էր, որ վերջինս համաձայն չի եղել մրցավարի որոշմանը։

Այսօր «Քասըմփաշա» ֆուտբոլային ակումբի մարզադաշտը անվանակոչվել է նրա անունով։

### Ստամբուլի քաղաքապետ (1994-1998)
1994 թվականի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններում Էրդողանը առաջադրվել է որպես Ստամբուլի քաղաքապետի թեկնածու։ Նա երիտասարդ, անհավանական թեկնածու էր բազմամարդ ընտրատարածքում։ Քարոզարշավի ընթացքում նրան ծաղրում էին հիմնական լրատվամիջոցները, իսկ մրցակիցները նրան վերաբերվում էին որպես «գավառականի»։ Անսպասելիորեն նա հաղթել է ընտրողների ձայների 25.19 %-ով՝ դառնալով Ստամբուլի առաջին քաղաքապետը իր քաղաքական կուսակցությունից։ Նրա հաղթանակը համընկել է «Բարօրություն» կուսակցության հաղթանակների ալիքի հետ ամբողջ երկրում, քանի որ նրանք հաղթել են 28 նահանգային քաղաքապետարաններում՝ բոլոր կուսակցություններից ամենաշատը, և բազմաթիվ մետրոպոլիտենի տեղեր, այդ թվում՝ մայրաքաղաք Անկարայում։

Այդ ժամանակ Էրդողանը ասել է. «Ժողովրդավարությունը նման է գնացքի. երբ մենք հասնում ենք մեր նպատակակետին, մենք իջնում ​​ենք»։

Էրդողանը կառավարել է պրագմատիկորեն՝ կենտրոնանալով «հացի և կարագի հարցերի» վրա: Նա նպատակ ուներ լուծել մետրոպոլիսը տանջող քրոնիկ խնդիրները, ինչպիսիք են ջրի պակասը, աղտոտվածությունը՝ մասնավորապես թափոնների հավաքման խնդիրները, և խիստ գերբեռնված երթևեկությունը: Նա ձեռնարկել է ենթակառուցվածքների վերանորոգում՝ ընդլայնելով և արդիականացնելով ջրամատակարարման ցանցը՝ հարյուրավոր կիլոմետրերի նոր ջրատարներ անցկացնելով, և կառուցելով հիսունից ավելի կամուրջներ, անցուղիներ և մայրուղիներ՝ երթևեկությունը մեղմելու համար: Կառուցվել են ժամանակակից վերամշակման օբյեկտներ, և օդի աղտոտվածությունը նվազեցվել է բնական գազին անցնելու ծրագրի միջոցով: Նա հասարակական ավտոբուսները փոխարինել է էկոլոգիապես մաքուր ավտոբուսներով:

Էրդողանը նաև բացել է քաղաքապետարանը ժողովրդի համար, տվել իր էլեկտրոնային փոստի հասցեն և ստեղծել քաղաքային թեժ գծեր:

1998 թվականի ապրիլի 21-ին Դիարբեքիրի պետական անվտանգության դատարանը Ստամբուլի քաղաքապետ Էրդողանին մեղավոր է ճանաչել կրոնական ատելություն սերմանելու համար և նրան դատապարտել է 10-ամսյա ազատազրկման։ Դրա պատճառը նախորդ տարվա դեկտեմբերին Սիիրթ քաղաքում տեղի ոընեցած հանրահավաքի ժամանակ Էրդողանի մեջբերումն էր Զիյա Գյոքալփի «Զինվորի երդում» բանաստեղծությունից։ Դատարանի որոշմամբ Էրդողանը զրկվել է նաև կարևոր պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքից և նոյեմբերին հրաժարական է տվել քաղաքապետի պաշտոնից։

### ԱԶԿ-ի ստեղծում
2001 թվականին Էրդողանը և Աբդուլահ Գյուլը հիմնադրել են «Արդարություն և զարգացում կուսակցությունը» (ԱԶԿ): Կուսակցությունը որպես իր խորհրդանիշ ընտրել է լամպը, և Էրդողանը պնդում էր, որ ԱԶԿ-ը «կրոնական առանցքով քաղաքական կուսակցություն չէ», այլ այնպիսին, որը կարող է սահմանվել որպես հիմնական «պահպանողական կուսակցություն»: Նրա ուղերձը, որը կենտրոնացած էր քաղաքական ազատականացման և տնտեսական աճի վրա, կուսակցությանը ջախջախիչ հաղթանակ է բերել 2002 թվականի նոյեմբերի ընդհանուր ընտրություններում։

Չնայած նրա կուսակցությունը հաղթել է ընտրություններում, Էրդողանը չի կարողացել անմիջապես դառնալ վարչապետ, քանի որ դատական ​​​​համակարգը նրան դեռևս արգելում էր զբաղվել քաղաքականությամբ Սիիրթում իր ելույթի համար, և այդպիսով Գյուլն է դարձել վարչապետ: 2002 թվականի դեկտեմբերին Գերագույն ընտրական խորհուրդը չեղյալ է հայտարարել Սիիրթի ընդհանուր ընտրությունների արդյունքները քվեարկության խախտումների պատճառով և նոր ընտրություններ նշանակել 2003 թվականի փետրվարի 9-ին: Այդ ժամանակ կուսակցության առաջնորդ Էրդողանը կարողացել է առաջադրվել խորհրդարանում՝ շնորհիվ ընդդիմադիր «Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության» (ՀԺԿ) և դրա առաջնորդ Դենիզ Բայքալի կողմից հնարավոր դարձած իրավական փոփոխության: ԱԶԿ-ը Էրդողանին առաջադրել է որպես Սիիրթի վերանշանակված ընտրությունների թեկնածու, և նա հաղթել է՝ դառնալով վարչապետ, այն բանից հետո, երբ Գյուլը հետագայում հրաժարվել է պաշտոնից:

## Վարկանիշ և հարցումներ
#### Միջազգային հարցումներ
Էրդողանի վերաբերյալ տեսակետները Թուրքիայից դուրս տարբերվում են ըստ տարածաշրջանի և նրա վարչապետության կամ նախագահության ժամանակաշրջանի: Վարչապետության առաջին տարիներին, երբ Թուրքիան իրականացնում էր բարեփոխումներ՝ ԵՄ անդամակցության բանակցություններին համապատասխանելու համար, Էրդողանը Եվրոպայում ստանում էր դրական գնահատականներ՝ բարեփոխումներն անվանելով «լուռ հեղափոխություն»։ Սիրիական քաղաքացիական պատերազմից ծագած փախստականների ճգնաժամը նվազեցրել է Էրդողանի վարկանիշը Եվրոպայում, մինչդեռ արաբական աշխարհում նա շարունակել է ստանալ բարձր աջակցություն:

### Համեմատական հարցում
Էրդողանը ամենասիրված համաշխարհային առաջնորդն է արաբ երիտասարդների շրջանում՝ համաձայն BBC News Arabic-ի համար Arab Barometer հետազոտական ցանցի կողմից իրականացված հարցման արդյունքների: Հարցումը ընդգրկել է 25,000 երիտասարդների կարծիքներ արաբական աշխարհում տարբեր թեմաների վերաբերյալ։

Համեմատության համար բերված է ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Թուրքիայի նախագահնների վարկանիշային աղյուսակը։

## Ընկալում
### Հակասեմականության մեղադրանքներ
Էրդողանը իսլամիստ գաղափարախոս և դավադրության տեսության կողմնակից Նեջիփ Ֆազըլ Քըսաքյուրեքին համարում է իր մուսան։ Որոշ վերլուծաբաններ, ինչպիսիք են Գյունթեր Ջիքելին և Քեմալ Սիլայը, Քըսաքյուրեքին համարում են հրեաների վերաբերյալ Էրդողանի տեսակետների աղբյուրը։ Քըսաքյուրեքի հրատարակությունները ներառում էին «Սիոնի իմաստունների արձանագրությունների» թուրքերեն թարգմանությունը և արդյունաբերող Հենրի Ֆորդի «Միջազգային հրեա» գրքի գովերգումը, ինչպես նաև քաղաքական ծրագիրը, որում նա գրել է. «այս դավաճանական և նենգ տարրերի մեջ գլխավորը, որոնք պետք է մաքրվեն, դյոնմեն և հրեաներն են»։

1974 թվականին, որպես իսլամիստական ազգային փրկության կուսակցության Բեյօղլուի երիտասարդական խմբի նախագահ, Էրդողանը գրել է սցենար, նկարահանել և գլխավոր դեր խաղացել «Մաս-Կոմ-Յա» (Մասոն-կոմունիստ-յահուդի) պիեսում, որտեղ մասոնականությունը, կոմունիզմը և հուդայականությունը ներկայացվել են որպես մեկ ամբողջություն։ 2009 թվականին Իսրայելի արտաքին գործերի նախարարության զեկույցում ասվում էր, որ Էրդողանը «անուղղակիորեն հրահրում և խրախուսում է» հակասեմականությունը։ 2013 թվականին Էրդողանը զբաղեցրել է 2-րդ տեղը տարվա 10 լավագույն հակասեմական անձանց ցուցակում, որը կազմել է Սիմոն Վիզենտալ կենտրոնը, այն բանից հետո, երբ Էրդողանը մեղադրել է «հանրային շահի լոբբիին» 2013 թվականի հունիսին երկրի քաղաքներում իր դեմ զանգվածային բողոքի ցույցեր կազմակերպելու մեջ։ Մեկ այլ մեջբերման մեջ, որը դիտվում էր որպես հակասեմական, նա ասել է. «երբ հնչում է «մեդիա» բառը, Իսրայելն ու Իսրայելի վարչակազմը մտքիս են գալիս, նրանք հնարավորություն ունեն շահարկել այն, ինչպես ուզում են»: Այնուհետև նա հայտարարել է, որ Իսրայելը ղեկավարում է ոչ միայն միջազգային մամուլը, այլև թուրքական թերթերը։ 2015 թվականի հունիսին Թուրքիայում նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ Էրդողանը մեղադրել էր New York Times-ին «հրեական կապիտալով» ներկայացված լինելու մեջ այն բանից հետո, երբ արտասահմանյան լրատվամիջոցները մտահոգություն էին հայտնել Թուրքիայում խոսքի ազատության թուլացման կապակցությամբ։
մինի|Էրդողանը  նախագահական պալատում հանդիպել է Պաղեստինի նախագահ Աբբասի հետ
Երբ հեռուստատեսային մամուլի ասուլիսի ժամանակ նրան հարցրել են, թե հավատում է, որ նախագահական համակարգը հնարավոր է ունիտար պետությունում։ Էրդողանը հաստատել է դա և որպես օրինակ բերել Նացիստական Գերմանիան, ցույց տալով, որ դա հնարավոր է։ Թուրքիայի նախագահի վարչակազմը, սակայն, հայտարարել է, որ Էրդողանը հիտլերյան ոճի կառավարության օգտին հանդես չի եկել, երբ կոչ է արել ստեղծել ուժեղ գործադիր իշխանությամբ պետական համակարգ: Ավելին, Թուրքիայի նախագահը Հոլոքոստը, հակասեմականությունը և իսլամաֆոբիան հայտարարել է մարդկության դեմ հանցագործություններ և հիտլերյան Գերմանիան որպես լավ օրինակ բերելու մասին խոսք անգամ լինել չէր կարող։

2014 թվականին ի պատասխան Սոմի հանքահորում տեղի ունեցած աղետի, որը 300 մարդու կյանք է խլել, էրդողանամետ իսլամիստական լրատվամիջոցները աղետի մեջ մեղադրել են «հրեական լրատվամիջոցներին» և Իսրայելին, իսկ Էրդողանին տեսանկարահանել են «ինչու ես փախչում, Իսրայելի վիժվածք» բառերով, ինչը որակվել է որպես «ակնհայտ հակասեմական վիրավորանք» Քեմալ Սիլայիի և Գյունթեր Ջիքելիի կողմից։

### Նեոօսմանիզմ
Որպես նախագահ՝ Էրդողանը դիտել է Օսմանյան ավանդույթների վերածնունդը՝ ողջունելով Պաղեստինի նախագահ Մահմուդ Աբբասին նոր նախագահական պալատում օսմանյան ոճով արարողությամբ, անվտանգության աշխատակիցներով, որոնք հագել էին պատմության մեջ 16 մեծ թուրքական կայսրությունների հիմնադիրների տարազներով։ Թուրքիայի վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնելիս Էրդողանը նախընտրական արշավների ժամանակ հաճախ է օգտագործել օսմանյան դարաշրջանի հղումները, օրինակ՝ իր կողմնակիցներին անվանել է «օսմանցիների թոռներ» *(Osmanlı torunu)*։ Սա հակասական էր, քանի որ այն ընկալվել է որպես բացահայտ հարձակում ժամանակակից Թուրքիայի հանրապետական բնույթի վրա, որը հիմնադրվել է Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից։ 

Շատ քննադատներ Էրդողանին մեղադրում են օսմանյան սուլթան դառնալու ցանկության և Հանրապետության աշխարհիկ ու ժողովրդավարական սկզբունքներից հրաժարվելու մեջ։ Երբ 2015 թվականի հունվարին Էրդողանի վրա ճնշում գործադրել են այս հարցի շուրջ, նա հերքել է այդ հայտարարությունները և հայտարարել, որ ձգտելու է ավելի շատ նմանվել Միացյալ Թագավորության թագուհի Եղիսաբեթ Երկրորդին, այլ ոչ թե Օսմանյան սուլթանին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան