Ֆեմինիստական փիլիսոփայություն

**Ֆեմինիստական փիլիսոփայություն**, փիլիսոփայական մոտեցումը հաշվի առնող ֆեմինիստական տեսություն, ինչպես նաև փիլիսոփայական մեթոդների կիրառում ֆեմինիստական թեմաների և հարցերի նկատմամբ։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը ներառում է և՛ փիլիսոփայական տեքստերի ու մեթոդների վերաիմաստավորում՝ ֆեմինիստական շարժումը լրացնելու նպատակով, և՛ փորձեր՝ քննադատելու կամ վերագնահատելու ավանդական փիլիսոփայության գաղափարները ֆեմինիստական շրջանակից****:

## Հիմնական առանձնահատկություններ
Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը միավորված է գենդերի հետ կապված կենտրոնական մտահոգությամբ։ Այն նաև սովորաբար ներառում է կանանց համար արդարադատության որոշակի հավատարմություն, անկախ նրանից, թե դա ինչ ձև կարող է լինել։ Բացի այս միավորող հատկանիշներից, ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը բազմազան ոլորտ է, որն ընդգրկում է թեմաների լայն շրջանակ՝ տարբեր մոտեցումներից։ Լայն իմաստով՝ ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը ենթադրում է, թե ինչպես են ռասան, սեքսուալությունը, սոցիալ-տնտեսական դասը և ինքնության այլ գործոններ ազդում գենդերային անհավասարության վրա։ Ֆեմինիստ փիլիսոփաները, որպես փիլիսոփաներ, հանդիպում են թե՛ վերլուծական, թե՛ մայրցամաքային փիլիսոփայության ավանդույթներում, և այդ ավանդույթների շրջանակներում փիլիսոփայական հարցերի վերաբերյալ բազմաթիվ տարբեր տեսակետներ են ընդունված։ Ֆեմինիստ փիլիսոփաները, որպես ֆեմինիստներ, նույնպես կարող են պատկանել ֆեմինիզմի տարբեր տեսակների։

Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը կարելի է հասկանալ, որ ունի երեք հիմնական գործառույթ՝
# Հենվելով փիլիսոփայական մեթոդոլոգիաների և տեսությունների վրա՝ ֆեմինիստական մտահոգությունների և հեռանկարների մասին ձևակերպելու և տեսականացնելու համար։ Այն կարող է ներառել ինքնության վերաբերյալ հասկացությունների փիլիսոփայական վերլուծություն (օրինակ՝ ռասա, սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակ, գենդեր, սեքսուալություն, կարողություն և կրոն) և հասկացություններ, որոնք շատ լայնորեն օգտագործվում և տեսականացված են ֆեմինիստական տեսության մեջ։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը նաև գենդերային հավասարության փաստարկների կարևոր աղբյուր է եղել։
# Սեքսիզմի և անդրոցենտրիզմի ուսումնասիրություն փիլիսոփայական ավանդույթի շրջանակներում։ Այն կարող է ներառել տեքստերի և տեսությունների քննադատություն, որոնք սովորաբար դասակարգվում են որպես փիլիսոփայական կանոնի մաս, հատկապես կենտրոնանալով կանանց և կանանց փորձառությունների ներկայացման կամ փիլիսոփայական ավանդույթից կանանց բացառման վրա։ Մեկ այլ նշանակալի միտում է բազմաթիվ կին փիլիսոփաների ստեղծագործությունների վերագտնումը, որոնց ներդրումը չի ճանաչվել։
# Նպաստել փիլիսոփայությանը՝ գոյություն ունեցող հարցերի նոր մոտեցումներով, ինչպես նաև նոր հարցերով և հետազոտության ոլորտներով՝ հաշվի առնելով փիլիսոփայական ավանդույթի վերաբերյալ նրանց քննադատական հետազոտությունները և արտացոլելով նրանց մտահոգությունը գենդերային հարցերի վերաբերյալ։

Ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը գոյություն է ունեցել մինչև քսաներորդ դարը, բայց որպես այդպիսին պիտակվել է 1960-ական թվականների և 1970-ական թվականների ֆեմինիզմի երկրորդ ալիքի դիսկուրսի հետ կապված։ Երկրորդ ալիքի ընթացքում շատ տեսություններ հիմնականում կենտրոնացած են եղել աշխատավայրում գենդերային հավասարության և կրթության վրա։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայության կարևոր նախագիծը, որն առաջացել է ֆեմինիզմի երրորդ ալիքի շարժումից, եղել է կանանց տարբեր ռասայական խմբերի և սոցիալ-տնտեսական դասերի, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհի կանանց փորձառությունների բազմազանության ընդգրկումը։

## Ենթաոլորտներ
Ֆեմինիստ փիլիսոփաները աշխատում են ենթաոլորտների լայն շրջանակում, ներառյալ՝
* Ֆեմինիստական իմացաբանություն, որը մարտահրավեր է նետում գիտելիքի և ռացիոնալության ավանդական փիլիսոփայական գաղափարներին որպես օբյեկտիվ, համընդհանուր կամ արժեքային չեզոք։ Ֆեմինիստ իմացաբանները հաճախ վիճում են հեռանկարի, սոցիալական իրավիճակի և արժեքների կարևորության մասին գիտելիքի, այդ թվում՝ գիտության ստեղծման գործում։
* Ֆեմինիստական էթիկան հաճախ պնդում է, որ ավանդական բարոյական մտքի մեջ օբյեկտիվության, ռացիոնալության և համընդհանուրության շեշտադրումը բացառում է կանանց էթիկական իրողությունները։ Ամենաուշագրավ զարգացումներից մեկը խնամքի էթիկան է, որը կարևորում է կարեկցանքը, պատասխանատվությունը և ոչ բռնությունը բարոյական համակարգերի զարգացման գործում։ Խնամքի էթիկան նաև ներառում է միջանձնային կապերի և խնամքի ու կախվածության հարաբերությունների ավելի մեծ ճանաչում, և ֆեմինիստական էթիկան օգտագործում է այն՝ քննադատելու, թե ինչպես է արդարադատության էթիկան հաճախ արմատավորված բարոյականության հայրիշխանական ըմբռնումների մեջ։ Որոշ ֆեմինիստ էթիկայի մասնագետներ մտահոգություն են ցուցաբերել այն մասին, թե ինչպես են խնամքի էթիկայի վերագրվող արժեքները հաճախ կապված կանացիության հետ, և ինչպես կարող է նման կապը խթանել բարոյական զարգացման գաղափարները՝ որպես էապես գենդերային։
* Ֆեմինիստական ֆենոմենոլոգիան ուսումնասիրում է, թե ինչպես են ճանաչողական ունակությունները (օրինակ՝ մտածելը, մեկնաբանելը, հիշելը, իմանալը) և սոցիալական կարգերի շրջանակներում նորմատիվության կառուցումը միավորվում՝ ձևավորելու անհատի իրականությունը։ Ֆեմինիստական փիլիսոփայության ֆենոմենոլոգիան հաճախ կիրառվում է գենդերային մարմնավորված փորձի, միջսուբյեկտիվության և հարաբերական կյանքի, ինչպես նաև համայնքի, հասարակության և քաղաքական երևույթների մասին բարելավված պատկերացումների մշակման համար։ Ֆեմինիստական ֆենոմենոլոգիան դուրս է գալիս այլ ներկայացման վրա հիմնված դիսկուրսներից՝ կենտրոնացնելով անձնական և մարմնավորված փորձառությունները, ինչպես նաև գիտակցելով, թե ինչպես է փորձը հաճախ գործում լեզվից դուրս, ուստի դժվար է արտահայտվել։ Ժամանակի արտացոլումը որպես կոնստրուկցիա ֆեմինիստական ֆենոմենոլոգիայի ավելի նոր զարգացում է։ Վերջին աշխատանքները սկսել են ուսումնասիրել ժամանակավորության տեղը դաշտում, և թե ինչպես ժամանակավորության ավելի բարդ ըմբռնումը կարող է հետագայում լուսաբանել գենդերային փորձառության և գոյության իրողությունները։
* Ֆեմինիստական գեղագիտություն, որը վերաբերում է սեռի և սեքսուալության դերին արվեստի և գեղագիտական տեսության մեջ և զբաղվում է ստեղծագործողների սուբյեկտիվության, արվեստում գենդերային նորմերի վերարտադրման, մշակույթի դերի և արվեստում կանանց ներկայացվածության հետ կապված հարցերով, թե՛ որպես առարկաներ, թե՛ ստեղծագործողներ։ «Կանանց» և «արվեստագետների»՝ որպես փոխադարձ բացառող ինքնությունների ըմբռնումը վերարտադրվել է առնվազն ռոմանտիզմի դարաշրջանից ի վեր, և այս բաժանումը ֆեմինիստական գեղագիտության միջամտություններն անհրաժեշտ է դարձրել գեղագիտության նահապետական և առնական վիճակին մարտահրավեր նետելու համար։
* Ֆեմինիստական մետաֆիզիկան հիմնականում կենտրոնանում է սեռի և սեռի գոյաբանության ու սոցիալական կառուցման բնույթի վրա։ Փիլիսոփայության ֆեմինիստ պատմաբանները նաև ուսումնասիրում են ավանդական մետաֆիզիկական տեսություններին բնորոշ սեռական կողմնակալությունները։ Հիմնական կետերից մեկը, որով այս ոլորտը շեղվում է դասական մետաֆիզիկայից, սոցիալական կառուցվածքները հիմնավորելու նրա փորձերն են «հիմնական» և «բնական» հասկացությունների մեջ, որոնց շուրջ կառուցված է մետաֆիզիկան։ Ֆեմինիստական մետաֆիզիկան փորձում է հավասարակշռել սոցիալական կոնստրուկտների և իրականության միջև փոխհարաբերությունները՝ գիտակցելով, թե ինչպես է «իրական» ընկալվողի և «սոցիալապես կառուցվածի» միջև տարբերությունը ստեղծում երկուականություն, որը չի կարողանում ընդունել երկու հասկացությունների փոխազդեցությունը։ Նմանապես, այս ոլորտը փորձում է մարտահրավեր նետել դասակարգումների համակարգերին, որոնք համարվում են բնական և հետևաբար անկողմնակալ՝ բացահայտելով, թե ինչպես են նման համակարգերի վրա ազդում քաղաքական և բարոյական գաղափարախոսությունները և կողմնակալությունները։ Որոշ տեսաբաններ հարցեր են բարձրացրել այն մասին, թե արդյոք մետաֆիզիկայի որոշ հիմնարար ասպեկտներ հակադրվում են ֆեմինիստական մոտեցմանը, և, հետևաբար, ֆեմինիզմի և մետաֆիզիկայի հարաբերությունները մնում են որոշակիորեն անկայուն։
* Գիտության ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը, որը հիմնված է միջդիսցիպլինար ակադեմիական ֆեմինիզմի վրա, աշխատում է մարտահրավեր նետելու, թե ինչպես գիտական գիտելիքի արտադրությունը, ինչպես նաև նման արտադրություններում կիրառվող մեթոդաբանությունները զերծ չեն կողմնակալությունից։ Հակառակ գիտության մասին այլ ընկալումների, գիտության ֆեմինիստական փիլիսոփայությունը գիտության պրակտիկան ճանաչում է որպես արժեքներով հարուստ և ոչ արժեքազրված, ենթադրելով, որ գաղափարախոսությունները, ինչպիսիք են գենդերին առնչվող գաղափարախոսությունները, կապված են մոդելների և պրակտիկաների մեջ, կազմում են գիտությունը, և, թե ինչ գիտելիք է այն արտադրում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Fulfer, Katy & Ryman, Emma (2013). What is Feminist Phenomenology? 
* Gatens, M., Feminism and Philosophy: Perspectives on Difference and Equality (Indiana University Press, 1991)
* Halsema, A. (2013). The Subject of Critique: Ricoeur in Dialogue with Feminist Philosophers. *Études Ricoeuriennes*, *4*(1), 21–39. 
* James, V. (2014). Musing: A Black Feminist Philosopher: Is That Possible? *Hypatia,* *29*(1), 189–195. doi:10.1111/hypa.12067
* Lee, Emily S. (2011). The Epistemology of the Question of Authenticity, in Place of Strategic Essentialism. Hypatia, 26(2), 258–279.
* van Leeuwen, Anne. (2012). Beauvoir, Irigaray, and the Possibility of Feminist Phenomenology. The Journal of Speculative Philosophy, 26(2), 474–484.
* Smith, David W. (2013) Phenomenology. In Stanford Encyclopedia of Philosophy. 
* Stone, Alison (2007). An Introduction to Feminist Philosophy. Cambridge, UK: Polity. pp.&nbsp;2–3. .

Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ և կրթություն