Քիմիական տարրերի անվանումների ստուգաբանություն

## Պատմություն
Քիմիայի պատմության ընթացքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ քիմիական տարրեր։ Քանի որ դրանք հայտնաբերվել են տարբեր վայրերում և ժամանակաշրջաններում՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, քիմիական տարրերի անվանումների ստուգաբանությունը կապվում է տարբեր լեզուների և մշակույթների հետ։ Քիմիական տարրերի անվանումները կարող են ծագել տարբեր աղբյուրներից՝ երբեմն այն գիտնականի անունով, որը հայտնաբերել է այն, կամ այն վայրի անունով, որտեղ տարրը հայտնաբերվել է։ Որոշ տարրեր ունեն լատիներեն կամ հունարեն արմատներ, որոնք բխում են տարրի հատկություններից կամ կիրառությունից։

### Վայրի անունով
118 քիմիական տարրերից 32-ի հայերեն անվանումները կապված են Երկրի վրա գտնվող վայրերի հետ, ևս 8-ն անվանակոչվել են Արեգակնային համակարգի մարմինների անունով.

* հելիում` Արեգակի, 
* տելուրիում` Երկրի, 
* սելեն` Լուսնի, 
* ուրան, նեպտունիում և պլուտոնիում` Արեգակնային համակարգի մոլորակների անուններով, 
* ցերիում և պալադիում` Արեգակնային համակարգի փոքր մոլորակների անուններով։

### Մարդկանց անուններով
19 տարրերի անվանումներ կապված են 20 անձանց անունների հետ (կյուրիում տարրն անվանվել է Մարի և Պիեռ Կյուրիների անունով)։ 15 տարր անվանվել է գիտնականների անունով, ևս չորսն անուղղակիորեն կապված են այլ անձանց անունների հետ։ Գլեն Սիբորգը և Յուրի Հովհաննիսյանը միակ գիտնականներն են, որոնց անունով քիմիական տարրեր են անվանակոչվել դեռևս նրանց կենդանության oրոք։ Գիտնական չհանդիսացող չորս անձանց անուններով տարրերն իրականում անվանվել են որևէ վայրի կամ հաստատության անունով, որն իր հերթին անվանված է եղել այդ մարդկանց անունով.
* Սամարիում տարրի անվանումը կապված է սամարսկիտ հանքանյութի հետ, որից այն առանձնացվել է։ Վերջինս իր հերթին անվանվել է ինժեներ Վասիլի Սամարսկի-Բիխովեցի անունով։
* Բերկլիում և լիվերմորիում տարրերը կոչվում են Բերքլի և Լիվերմոր քաղաքների անուններով, որտեղ համապատասխանաբար գտնվում են Կալիֆոռնիայի համալսարանի ճառագայթային լաբորատորիան և Լիվերմորի ազգային լաբորատորիան։ Իսկ ամերիցիում տարրն Ամերիկա աշխարհամասի անվան միջոցով անուղղակիորեն կապված է Ամերիգո Վեսպուչիի հետ։

### Դիցաբանական կերպարի անունով
Բազմաթիվ տարրեր ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն անվանվել են դիցաբանական կերպարների անուններով։ Ցերիում, եվրոպիում, հելիում, իրիդիում, նեպտունիում, նիոբիում, պալադիում, պլուտոնիում, պրոմեթիում, սելեն, տիտան, թորիում, ուրան և վանադիում տարրերի անվանումները կապված են աստվածությունների և առասպելական կերպարների հետ։

### Միներալների անուններով
Որոշ տարրեր անվանվել են այն միներալների անուններով, որոնցում հայտնաբերվել են։ Օրինակ` բերիլիումն այդպես է կոչվել բերիլ միներալի անունով։

### Հայերեն անվանումներ
Քիմիական տարրերի անվանումների մեծ մասը միջազգայնորեն կիրառվող անուններ են։ Որոշ անվանումներ, սակայն, գործածվում են միայն հայերենում։ Դրանք են` ջրածին, թթվածին, ածխածին, ծծումբ, երկաթ, պղինձ, արծաթ, անագ, ծարիր, ոսկի, սնդիկ, կապար։

### Տարածում չստացած անվանումներ
Մի շարք տարրերի համար առաջարկվել են անվանումներ, որոնք, սակայն, պաշտոնապես միջազգային ճանաչում չեն ստացել։ Դրանցից են`

* կոլումբիում (Cb)` Քրիստափոր Կոլումբոսի,
* հանիում (Ha)` գերմանացի քիմիկոս Օտտո Հանի,
* ժոլիոթիում (Jl)` Իռեն Ժոլիո-Կյուրիի,
* կուրչատովիում (Ku)` Իգոր Կուրչատովի, 
* կասիոպեում (Cp)` Կասիոպեա համաստեղության և, հետևաբար, անուղղակիորեն առասպելական Կասիոպեայի անունով։

## Տարրերի անվանման գործող ընթացակարգ
Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում քիմիական տարրերի անվանման գործընթացը վերահսկում է Տեսական և կիրառական քիմիայի միջազգային միությունը, որը նաև ժամանակավոր անվանում և քիմիական նշան է տալիս դեռևս անհայտ կամ վերջերս սինթեզված տարրերին։

## Անվանումների ցանկ
}։
|-
|66
|Dy
|Դիսպրոզիում
|Dysprosium
|Ծագում է  ` «դժվարամատչելի» բառից։
|-
|67
|Ho
|Հոլմիում
|Holmium
|Անվանվել է Ստոկհոլմքաղաքի հին լատիներեն Հոլմիա (*Holmia*) անվանմամբ։
|-
|68
|Er
|Էրբիում
|Erbium
|անվանվել է Շվեդիայի Իտերբի բնակավայրի անունով։
|-
|69
|Tm
|Թուլիում
|Thulium
|Անվանվել է հեռավոր հյուսիսում գտնվող առասպելական երկրի հին հռոմեական և հունական Թուլե () անունով, որը հավանաբար Սկանդինավիան էր։ 
|-
|70
|Yb
|Իտերբիում
|Ytterbium
|Անվանումը ստացել է իտերբիայից՝ իտերբիումի օքսիդային միացությունից։ Իտերբիան իր հերթին անվանվել է Շվեդիայի Իտերբի բնակավայրի անունով։
|-
|71
|Lu
|Լուտեցիում
|Lutetium
|Անվանվել է Փարիզի անունով` քաղաքի լատիներեն Լյուտեցիա (*Lutetia*) անունով (գալերենից թարգմանաբար նշանակում է «ցեխոտ տեղ»)։
|-
|72
|Hf
|Հաֆնիում
|Hafnium
|Անվանվել է Կոպենհագենի անունով` քաղաքի լատիներեն Հաֆնիա (*Hafnia*) անունով։
|-
|73
|Ta
|Տանտալ
|Tantalum
|Տարրն անվանվել է հին հունական դիցաբանության հերոս Տանտալոսի անունով։
|-
|74
|W
|Վոլֆրամ
|Wolframium
|Ծագում է ` «գայլի փրփուր» անվանումից, ինչը պայմանավորված է նրանով, որ անագի հանքաքարերի հետ հանդիպող վոլֆրամը խանգարում էր անագի հալույթի ստացմանը` այն վերածելով խարամների փրփուրի)։
|-
|75
|Re
|Ռենիում
|Rhenium
|*Ծագում է* Հռենոս գետի լատիներեն *Rhenus* անվանումից*:*
|-
|76
|Os
|Օսմիում
|Osmium
|Ծագում է  ` «հոտ» բառից` օսմիումի քառօքսիդիգարշահոտ լինելու պաճառով։
|-
|77
|Ir
|Իրիդիում
|Iridium
|Ծագում է  ` «ծիածան» բառից` իրիդիումի աղերի բազմերանգ գույների պատճառով։
|-
|78
|Pt
|Պլատին
|Platinum
|Անունը տրվել է իսպանացի կոնկիստադորների կողմից, որոնք 16-րդ դարի կեսերին Հարավային Ամերիկայում առաջին անգամ հանդիպեցին նոր մետաղի, որը նման էր արծաթի ()։ Տարրի անվանումը բառացիորեն նշանակում է «փոքրիկ արծաթ», «արծաթիկ»։ Պլատինը երկար ժամանակ կիրառություն չէր գտնում բացառիկ դժվարահալության պատճառով և արծաթից երկու անգամ էժան էր գնահատվում։
|-
|79
|Au
|Ոսկի
|Aurum
|Հայերեն անվանումը չունի հավաստի ստուգաբանություն․ կասկածելի են և՛ հնդեվրոպական մեկնաբանությունները (օրինակ՝ **aues-* «լուսավորել» արմատից), և՛ ոչ հնդեվրոպական (փոխառության) վարկածները (հմմտ․   «պղինձ» և շումերերեն *guškin* «ոսկի»)։
Լատիներեն *Aurum* անվանումը նշանակում է «շողացող լուսաբաց»։
|-
|80
|Hg
|Սնդիկ
|Hydrargyrum
|Հայերեն անվանման ստուգաբանությունն անհայտ է։ 
Լատիներեն անվանումը ծագում է   ջուր և ἀργυρός արծաթ (*hydor* and *argyros*) բառերից և բառացիորեն թարգմանվում է «հեղուկ արծաթ», քանի որ սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկ վիճակում է և ունի արծաթյա փայլ։
|-
|81
|Tl
|Թալիում
|Thallium
|Ծագում է ` «կանաչ, մատղաշ ճյուղ» բառերից։ Անվանումն ստացել է սպեկտրի բնորոշ կանաչ գծերի և բոցի կանաչ գույնի պատճառով։
|-
|82
|Pb
|Կապար
|Plumbum
|Հայերեն անվանումը փոխառություն է  կամ իրանական **kapar* ձևերից։ Ավելի քիչ հավանական է   բառից, որն ունի կրկնակ π։ *Կապպար* ձևը ծագում է   ձևից։ 
Հյուբշմանը համարում է փոխառություն հունարենից, Աճառյանը՝ ասորերենից կամ պահլավերենից։
|-
|83
|Bi
|Բիսմութ
|Bismuthum
|Ծագում է   բառից, որը հավանաբար *weisse Masse*` «սպիտակ զանգված» արտահայտության աղավաղված ձևն է։
|-
|84
|Po
|Պոլոնիում
|Polonium
|Անվանվել է տարրը հայտնաբերողներից Մարի Կյուրիի հայրենիքի` Լեհաստանի անունով` երկրի լատիներեն Պոլոնիա *(Polonia)* անվանումով։
|-
|85
|At
|Աստատ
|Astatium
|Ծագում է  *(աստատոս)*` «անկայուն» բառից։
|-
|86
|Rn
|Ռադոն
|Radon
|Անվանումն ստացվել է *radium emanation* բառերի կրճատումից, քանի որ ռադոնն առաջանում է ռադիում տարրի ռադիոակտիվ քայքայումից։
|-
|87
|Fr
|Ֆրանսիում
|Francium
|Անվանվել է Ֆրանսիայի անունով, որտեղ առաջին անգամ ստացվել է Փարիզի Կյուրի ինստիտուտում։
|-
|88
|Ra
|Ռադիում
|Radium
|Ծագում է ` «ճառագայթ» բառից` ճառագայթաակտիվ լինելու պատճառով։
|-
|89
|Ac
|Ակտինիում
|Actinium
|Ծագում է ` «ճառագայթ» բառից։
|-
|90
|Th
|Թորիում
|Thorium
|Անվանվել է սկանդինավյան դիցարաբանությունում ամպրոպի աստված Թորի անունով։
|-
|91
|Pa
|Պրոտակտինիում
|Protactinium
|Տարրն այդպես է անվանվել, քանի որ 231Pa-ի α-քայքայման ժամանակ առաջանում է ակտինիում (227Ac)։
|-
|92
|U
|Ուրան
|Uranium
|Անվանվել է Ուրան մոլորակի անունով, որը հայտնաբերվել էր ութ տարի առաջ՝ 1781 թվականին։ Մոլորակն անվանվել է հունական դիցարաբանության երկնքի աստված Ուրանոսի () անունով։
|-
|93
|Np
|Նեպտունիում
|Neptunium
|Անվանումն ստացել է Նեպտուն մոլորակի անունից, որն իր հերթին անվանվել է հռոմեական դիցարանի օվկիանոսների աստված Նեպտունի անունով։
|-
|94
|Pu
|Պլուտոնիում
|Plutonium
|Անվանվել է Արեգակնային համակարգի  Պլուտոն մոլորակի անունով` ուրանի և նեպտունիումի համանմանությամբ։ Մոլորակն իր հերթին անվանումն ստացել է Պլուտոն աստծո անունից։
|-
|95
|Am
|Ամերիցիում
|Americium
|Անվանվել է Ամերիկա աշխարհամասի անունով (եվրոպիումի համանմանությամբ), քանի որ հայտնաբերվել է Միացյալ Նահանգներում։ «Ամերիկա» անվանումն իր հերթին ծագում է ֆլորենտացի ծովագնաց Ամերիգո Վեսպուչիի անունից։
|-
|96
|Cm
|Կյուրիում
|Curium
|Անվանվել է Պիեռ և Մարի Կյուրիների անունով, որոնք հայտնաբերել են ռադիումը և ռադիոակտիվությունը։
|-
|97
|Bk
|Բերկլիում
|Berkelium
|Անվանվել է Բերքլի քաղաքի անունով, որտեղ առաջին անգամ ստացվել է Կալիֆոռնիայի համալսարանում։ Քաղաքն անվանվել է Ջորջ Բերքլիի անունով։
|-
|98
|Cf
|Կալիֆոռնիում
|Californium
|Անվանվել է Բերքլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի անունով, որտեղ առաջին անգամ ստացվել է։ Ինչպես գրել են հեղինակները, այս անունն ընտրելով` նրանք ցանկանում էին նշել, որ իրենց համար նույնքան դժվար էր նոր տարր հայտնաբերելը, որքան մեկ դար առաջ Ամերիկայի նորաբնակների համար Կալիֆոռնիա հասնելը։
|-
|99
|Es
|Էյնշտեյնիում
|Einsteinium
|Անվանվել է ի պատիվ Ալբերտ Այնշտայնի, տեսական ֆիզիկայի բնագավառում կատարած աշխատանքի համար։
|-
|100
|Fm
|Ֆերմիում
|Fermium
|Անվանվել է ի պատիվ իտալացի ֆիզիկոս Էնրիկո Ֆերմիի։
|-
|101
|Md
|Մենդելեևիում
|Mendelevium
|Անվանվել է ի պատիվ Դմիտրի Մենդելեևի, որը ստեղծել է քիմիական տարրերի պարբերական աղյուսակը։
|-
|102
|No
|Նոբելիում
|Nobelium
|Անվանվել է ի պատիվ Ալֆրեդ Նոբելի։
|-
|103
|Lr
|Լոուրենսիում
|Lawrencium
|Անվանվել է ի պատիվ ցիկլատրոնի հայտնագործող, ֆիզիկոս Էռնեստ Լոուրենսի։
|-
|104
|Rf
|Ռեզերֆորդիում
|Rutherfordium
|Անվանվել է ի պատիվ անգլիացի մեծանուն ֆիզիկոս Էռնեստ Ռեզերֆորդի։
|-
|105
|Db
|Դուբնիում
|Dubnium
|Անվանվել է Դուբնա քաղաքի անունով։ Այստեղ է գտնվում է Միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտը, որտեղ հայտնաբերվել է տարրը։
|-
|106
|Sg
|Սիբորգիում
|Seaborgium
|Անվանվել է ի պատիվ ամերիկացի ֆիզիկոս Գլեն Սիբորգի, որը մասնակցել է պլուտոնիումի և ինը այլ տրանսուրան տարրերի հայտնաբերմանը, առաջարկել ակտինիդների տեսությունը։
|-
|107
|Bh
|Բորիում
|Bohrium
|Անվանվել է ի պատիվ դանիացի ֆիզիկոս Նիլս Բորի, որը հիմնարար ներդրում է ունեցել ատոմի կառուցվածքի և քվանտային մեխանիկայի ուսումնասիրության բնագավառում։
|-
|108
|Hs
|Հասիում
|Hassium
|Անվանվել է ի պատիվ Գերմանիայի Հեսսեն երկրամասի։ Հասսիան ( ) միջնադարյան Հեսսեն իշխանության լատիներեն անվանումն է։ Հասիում տարրը սինթեզվել է Ծանր իոնների հետազոտության կենտրոնում, որը գնվում է Հեսսեն երկրամասի կենտրոն Դարմշտադտ քաղաքում։
|-
|109
|Mt
|Մայտներիում
|Meitnerium
|Անվանվել է ի պատիվ ավստրիացի ֆիզիկոս Լիզա Մայտների, որը մասնակցել է միջուկի ճեղքման հայտնաբերմանը։  
|-
|110
|Ds
|Դարմշտադիում
|Darmstadtium
|Անվանվել է ի պատիվ Դարմշտադտ քաղաքի, որտեղ հայտնաբերվել է Ծանր իոնների հետազոտության կենտրոնում։
|-
|111
|Rg
|Ռենտգենիում
|Roentgenium
|Անվանվել է ի պատիվ հայտնի գերմանացի ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Վիլհելմ Ռենտգենի, որը հայտնաբերել է ռենտգենյան ճառագայթները։
|-
|112
|Cn
|Կոպեռնիցիում
|Copernicium
|Անվանվել է ի պատիվ Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի։
|-
|113
|Nh
|Նիհոնիում
|Nihonium
|Անվանվել է ի պատիվ Ճապոնիայի։ *Նիհոն* անվանումը Ճապոնիայի ինքնանվանումն է, որը նշանակում է «ծագող արևի երկիր»։
|-
|114
|Fl
|Ֆլերովիում
|Flerovium
|Անվանվել է ի պատիվ խորհրդային միջուկային ֆիզիկայի բնագավառում առաջատար գիտնական և Միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտի հիմնադիր Գեորգի Ֆլյորովի, որի գլխավորած խումբը սինթեզել է պարբերական աղյուսակի 102-110 կարգաթվով տարրերը։
|-
|115
|Mc
|Մոսկովիում
|Moscovium
|Անվանվել է ի պատիվ Մոսկվայի մարզի, որտեղ հայտնաբերվել է Դուբնա գիտական քաղաքում։
|-
|116
|Lv
|Լիվերմորիում
|Livermorium
|Անվանվել է ի պատիվ Կալիֆոռնիայի Լիվերմոր քաղաքում գտնվող Լոուրենսի անվան Լիվերմորի ազգային լաբորատորիայի, որը մասնակցել է տարրի հայտնաբերմանը։ Քաղաքն իր հերթին անվանվել է կալիֆոռնիացի ագարակատեր Ռոբերտ Լիվերմորի անունով։
|-
|117
|Ts
|Թենեսսին
|Tennessium
կամ

Tennessinum
|Անվանվել է ի պատիվ ԱՄՆ-ի Թենեսի նահանգի, որտեղ գտնվում են Օք Ռիջի ազգային լաբորատորիան, Վանդերբիլթի համալսարանը և Թենեսիի համալսարանը, որոնք մեծ ներդրում են ունեցել գերծանր տարրերի սինթեզման գործում։
«Թենեսի» անվանումը ծագում է չերոկիական Թանասի (չերոկի` ᏔᎾᏏ) բնակավայրի անունից։
|-
|118
|Og
|Օգանեսոն
|Oganesson
|Անվանվել է ի պատիվ մեծանուն ֆիզիկոս Յուրի Հովհաննիսյանի, որի գլխավորած խումբը սինթեզել է պարբերական աղյուսակի 114-118 կարգաթվով տարրերը։ Հովհաննիսյանն այժմ կենդանի միակ գիտնականն է, որի անունով քիմիական տարր է անվանակոչվել։
|}

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Քիմիա
Կատեգորիա:Քիմիա
Կատեգորիա:Քիմիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ցանկեր
Կատեգորիա:Պարբերական աղյուսակ