Օլաֆ Սթեյփլդոն

**Ուիլյամ Օլաֆ Սթեյփլդոն** (, ), անգլիացի փիլիսոփա և գիտական ֆանտաստիկայի հեղինակ։ 2014 թվականին նա ընդգրկվել է գիտական ֆանտաստիկայի և ֆենթեզիի փառքի սրահում։

## Կյանք
Սթեյփլդոնը ծնվել է Չեշիրի Ուիրալ թերակղզու Ուոլեսի քաղաքի Սիկոմբ շրջանում, Ուիլյամ Քլիբեթ Սթեյփլդոնի և Էմմելին Միլլերի միակ որդին է։ Կյանքի առաջին վեց տարիները նա անցկացրել է ծնողների հետ Եգիպտոսի Պորտ Սաիդ քաղաքում։ Նա կրթություն է ստացել Դերբիշիրի Էբբոթսհոլմ դպրոցում և Օքսֆորդի Բալիոլ քոլեջում, որտեղ 1909 թվականին ստացել է նոր պատմության բակալավրի աստիճան (երկրորդ կարգ) և 1913 թվականին հասել է մագիստրոսի կոչման։ Մանչեսթերի քերականական դպրոցում կարճ ժամանակ որպես ուսուցիչ աշխատելուց հետո նա 1910-1912 թվականներին աշխատել է Լիվերպուլի և Պորտ Սաիդի առաքման գրասենյակներում։ 1912-1915 թվականներին Սթեյփլդոնը աշխատել է Լիվերպուլի Բանվորական Կրթական Ասոցիացիայի մասնաճյուղում։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա հրաժարվել է համոզմունքների հիմնավորմամբ զինծառայությունից։ Սթեյփլդոնը 1915 թվականի հուլիսից մինչև 1919 թվականի հունվար դարձել է շտապօգնության վարորդ Ֆրանսիայի և Բելգիայի Ընկերների շտապօգնության ծառայությունում. նա արիության համար պարգևատրվել է *[[Croix de Guerre]]* շքանշանով։ Նրա պատերազմական փորձը ազդել են նրա պացիֆիստական համոզմունքների և համաշխարհային կառավարության քարոզչության վրա։ 1919 թվականի հուլիսի 16-ին նա ամուսնացել է Ագնես Զենա Միլլերի (1894-1984)՝ ավստրալացի զարմուհու հետ։ Նրանք առաջին անգամ հանդիպել էին 1903 թվականին, իսկ ավելի ուշ նամակագրություն էին պահպանում պատերազմի ողջ ընթացքում։ Նրանք ունեին դուստր՝ Մերի Սիդնի Սթեյփլդոն (1920-2008) և որդի՝ Ջոն Դեյվիդ Սթեյփլդոն (1923-2014)։ 1920 թվականին նրանք տեղափոխվեցին Վեստ Քիրբի։

Սթեյփլդոնը 1925 թվականին Լիվերպուլի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան և օգտագործել է իր դոկտորական ատենախոսությունը՝ որպես իր առաջին հրատարակված արձակ գրքի՝ «Էթիկայի ժամանակակից տեսություն» (1929), հիմք։ Սակայն նա շուտով դիմեց գեղարվեստական գրականությանը՝ հույս ունենալով իր գաղափարները ներկայացնել ավելի լայն հանրությանը։ «Վերջին և առաջին մարդիկ» (1930) գրքի հարաբերական հաջողությունը նրան դրդեց դառնալ լիարժեք գրող։ Նա գրեց սիքվել՝ «Վերջին մարդիկ Լոնդոնում» և այնուհետև հրատարակեց բազմաթիվ գրքեր՝ ինչպես գեղարվեստական, այնպես էլ փիլիսոփայական։ Սթեյփլդոնը Արիստոտելյան ընկերության անդամ էր։

Որպես պացիֆիստ՝ Սթեյփլդոնը ներգրավված էր մի շարք խաղաղության պաշտպանության կազմակերպություններում, ինչպիսին է Խաղաղության երդման միությունը։ 1939 թվականի օգոստոսին նա ելույթ ունեցավ Խաղաղության և ազատության կանանց միջազգային միության հանդիպմանը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Սթեյփլդոնը հրաժարվեց իր պացիֆիզմից և աջակցեց պատերազմական ջանքերին։ 1940 թվականին Սթեյփլդոնների ընտանիքը կառուցեց և տեղափոխվեց նոր տուն Սայմոնս Ֆիլդում, Քալդիում, Ուիրալում։ Պատերազմի ընթացքում Սթեյփլդոնը դարձավ Ջոն Բոյնթոն Փրիսթլիի և Ռիչարդ Ակլանդի ձախակողմյան Համընդհանուր հարստության կուսակցության, ինչպես նաև բրիտանական ինտերնացիոնալիստական ​​Դաշնային միության հանրային պաշտպանը։ Նա աջակցել է Բևրիջի զեկույցի առաջարկությունների իրականացմանը և ելույթ է ունեցել Ձախ գրքի ակումբի «Ընթերցողների և գրողների խմբի» առաջին հանրային հանդիպման ընթացքում։

Այլ կազմակերպությունների թվում, որոնցում Սթեյփլդոնը ներգրավված էր, Հ.Գ. Ուելսի ընկերությունն է, Ազգերի լիգայի միությունը, 1941 թվականի կոմիտեն, Առաջադիմական լիգան և Բրիտանական միջմոլորակային ընկերությունը։

Որոշ մեկնաբաններ Սթեյփլդոնին անվանել են մարքսիստ, թեև Սթեյփլդոնը հեռավորություն է պահպանել այդ պիտակից՝ նշելով. «Ես մարքսիստ չեմ, բայց շատ բան եմ սովորել մարքսիստներից, և ես հակամարքսիստ չեմ», թեև նա իրեն անվանում էր սոցիալիստ։ Նա անդամակցում էր Ֆաբիան ընկերության Մերսիսայդյան մասնաճյուղին։

1945 թվականից հետո Սթեյփլդոնը լայնորեն ճանապարհորդում էր դասախոսական շրջագայություններով։ Արթուր Քլարկը, որպես Բրիտանական միջմոլորակային ընկերության նախագահ, հրավիրեց նրան ելույթ ունենալու տիեզերական հետազոտության սոցիալական և կենսաբանական ոլորտների վերաբերյալ։ Նա կատարել է նաև միջազգային ճանապարհորդություններ՝ այցելելով Նիդերլանդներ, Շվեդիա և Ֆրանսիա, իսկ 1948 թվականին ելույթ է ունեցել Լեհաստանի Վրոցլավ քաղաքում կայացած խաղաղության մտավորականների համաշխարհային կոնգրեսում։ Նա մասնակցել է Համաշխարհային խաղաղության համաժողովին, որը տեղի է ունեցել 1949 թվականին Նյու Յորքում՝ լինելով միակ բրիտանացին, ում վիզա է տրվել այդ նպատակով։ 1950 թվականին նա ներգրավվել է հակաապարտհեյդի շարժման մեջ։ Փարիզում մեկ շաբաթ դասախոսություններից հետո նա չեղարկեց նախատեսված ուղևորությունը Հարավսլավիա և վերադարձավ իր տուն Քալդիում, որտեղ հանկարծակի մահացավ սրտի կաթվածից։

Սթեյփլդոնը դիակիզվել է Լանդիկանի դիակիզարանում։ Նրա այրին և երեխաները տարածեցին նրա մոխիրը Դի գետաբերանին նայող ավազոտ ժայռերի վրա, նրա սիրելի վայրում, որը հիշատակվում է իր մի քանի գրքերում։ Սթեյփլդոն Վուդը, որը գտնվում է Քալդի բլրի հարավ-արևելյան կողմում, կոչվում է նրա անունով։

## Աշխատանքներ
Սթեյփլդոնի գեղարվեստական գրականությունը հաճախ ներկայացնում է ինչ-որ բանականության ջանքերը, որոնք ճնշվում են անտարբեր տիեզերքի և նրա բնակիչների կողմից, ովքեր, առանց իրենց մեղքի, չեն կարողանում հասկանալ նրա վեհ ցանկությունները։ Այն լի է գլխավոր հերոսներով, ում տանջում է իրենց «բարձր» և «ստորին» ազդակների հակամարտությունը։

Սթեյփլդոնի ստեղծագործություններն ուղղակիորեն ազդել են Արթուր Քլարկի, Բրայան Օլդիսի, Ստանիսլավ Լեմի, Բերտրան Ռասելի, Ջոն Գլոագի, Նաոմի Միչիսոնի, Ք. Ս. Լյուիսի, Վերնոր Վինջի և Ջոն Մեյնարդ Սմիթի վրա, իսկ անուղղակիորեն՝ շատ ուրիշների վրա՝ բազմաթիվ գաղափարներ բերելով գիտական ֆանտաստիկայի աշխարհ։ Քլարկը գրել է.Գաղափարները, ինչպես օրինակ, բազմաթիվ անհատական ​​գիտակցություններից կազմված «գերմիտքը», կրկնվող թեմա են նրա աշխատանքում։ «Աստղերի ստեղծողը» գրքում առաջին անգամ նկարագրվում է այն, ինչն այսօր կոչվում է «Դայսոնի գնդեր»։ Ֆրիմեն Դայսոնը վեպին վերագրում է գաղափարը, նույնիսկ հարցազրույցում նշելով, որ «Սթեյփլդոնի գունդը» ավելի հարմար անվանում կլիներ։ «Վերջին և առաջին մարդիկ» գիրքը ներառում է գենետիկ ճարտարագիտության և երկրի ձևավորման () վաղ նկարագրություններ։ «Սիրիուս» վեպում նկարագրվում է մի շուն, որի բանականությունը բարձրացել է մարդու բանականության մակարդակին։ Սթեյփլդոնի աշխատությունը վերաբերում է նաև այն ժամանակվա ինտելեկտուալ նորաձևությանը (օրինակ՝ էքստրասենսորային ընկալման հանդեպ հավատը)։

«Վերջին և առաջին մարդիկ» գիրքը, որը համարվում է «ապագայի պատմություն» մարդկության 18 հաջորդական տեսակների համար, և «Աստղերի ստեղծողը» գիրքը, որը տիեզերքի ուրվագծված պատմություն է, արժանացել են այնպիսի տարբեր գործիչների հավանությանը, ինչպիսիք են Խորխե Լուիս Բորխեսը, Ջ. Բ. Փրիսթլին, Բերտրան Ռասելը, Ալջերնոն Բլեքվուդը, Հյու Ուոլփոլը, Առնոլդ Բենեթը, Վիրջինիա Վուլֆը (Սթեյփլդոնը նամակագրություն էր պահպանում Վուլֆի հետ) և Ուինսթոն Չերչիլը։ Սթեյփլդոնի փիլիսոփայությունը հակադրվում է Ք. Ս. Լյուիսին, ում «Տիեզերական եռերգությունը» գրվել է մասամբ ի պատասխան այն բանի, ինչը Լյուիսի կողմից համարվում էր անբարոյական, թեպետ Լյուիսը հիացած էր Սթեյփլդոնի հնարամտությամբ և նրան նկարագրում էր որպես «հիանալի գրող»։ Իրականում Սթեյփլդոնը ագնոստիկ էր, ով թշնամական վերաբերմունք ուներ կրոնական հաստատությունների, սակայն ոչ կրոնական ձգտումների նկատմամբ, փաստ, որը հակասում էր Հերբերտ Ուելսի հետ նրանց նամակագրությանը։

Լիվերպուլի համալսարանում, որտեղ այժմ գտնվում է Օլաֆ Սթեյփլդոն արխիվը, փիլիսոփայության դասախոսությանը զուգահեռ Սթեյփլդոնը դասախոսություններ է կարդացել նաև անգլիական գրականության, արդյունաբերական պատմության և հոգեբանության մասին։ Նա գրել է քաղաքականությանը և էթիկային վերաբերող բազմաթիվ ոչ գեղարվեստական գրքեր, որոնցում պաշտպանել է «հոգևոր արժեքների» աճը՝ սահմանելով դրանք որպես արժեքներ, որոնք արտահայտում են սեփական անձի ավելի մեծ գիտակցման ձգտումը («անհատականությունը համայնքում») ավելի մեծ համատեքստում։ Սթեյպլդոնն իր հոգևոր արժեքներն անվանել է բանականություն, սեր և ստեղծագործական գործողություն։ Նրա փիլիսոփայության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Սպինոզան։

Սթեյպլդոնը համարվում է ժամանակակից տրանսհումանիզմի նախահայրերից մեկը։

## Ֆիլմի հեղինակային իրավունքները
Ֆիլմի պրոդյուսեր և ռեժիսոր Ջորջ Փալը գնեց Օդ Ջոնի հեղինակային իրավունքները, իսկ 1966 թվականին «Ֆրանկենշտեյնի ամրոց» ամսագիրն ազդարարեց, որ գլխավոր դերը խաղալու է Դեյվիդ ՄաքՔալումը։

Օսկարի առաջադրված իսլանդացի կոմպոզիտոր Յոհան Յոհանսոնը 2017 թվականին թողարկեց «Վերջին և առաջին մարդիկ» հարմարացված մուլտիմեդիա տարբերակն՝  ըստ Թիլդա Սուինթոնի պատմվածքի և BBC-ի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի կենդանի կատարմամբ։

2019 թվականին Ջասթին ՄաքԴոնալդը և Քեյթ Հոջսոնը գրել, արտադրել և նկարահանվել են Սթեյպլդոնի «Ժամանակակից հրաշագործը» կարճամետրաժ ֆիլմի հարմարեցված տարբերակում։ Ռեժիսորը Մարկ Հելլերն էր, իսկ ֆիլմում հնչում էր նաև Բրայան Քոքսի ձայնը։ Սա Սթեյփլդոնի գրական ստեղծագործությունների առաջին լիամետրաժ կինոադապտացիան էր։

## Մատենագիտություն
### Գեղարվեստական ​​գրականություն

* Վերջին և առաջին մարդիկ. Մոտ և հեռավոր ապագայի պատմություն (1930) (1-85798-806-X)
* Վերջին մարդիկ Լոնդոնում (1932) (0-417-02750-8)
* Օդ Ջոն. Պատմություն կատակի և լրջության միջև (1935) (0-413-32900-3)
* Աստղերի ստեղծողը (1937) (0-8195-6692-6) - Առաջին հրատարակության շապիկը՝ Bip Pares-ի կողմից
* Խավար և լույս (1942) (0-88355-121-7)
* Ծերունին նոր աշխարհում (պատմվածք, 1944)
* Սիրիուս. Սիրո և տարաձայնության ֆենթեզի (1944) (0-575-07057-9)
* Մահը կյանքի մեջ (1946)
* Բոցերը. Ֆանտազիա (1947)
* Բաժանված մարդը (1950) (0-19-503087-7)
* Չորս հանդիպումներ (1976) (0-905220-01-3)
* Նեբուլայի ստեղծողը («Աստղերի ստեղծողը»-ի նախագծեր, 1976) (0-905220-06-4)
* Արևելքը արևմուտք է (հետմահու, 1979)

### Ոչ գեղարվեստական գրականություն
* Էթիկայի ժամանակակից տեսություն. Էթիկայի և հոգեբանության հարաբերությունների ուսումնասիրություն (1929)
* Արթուն աշխարհ (1934)
* Սրբեր և հեղափոխականներ (1939)
* Նոր հույս Բրիտանիայի համար (1939)
* Փիլիսոփայություն և կյանք, 2 հատոր (1939)
* «Իզմերից» այն կողմ (1942)
* Խաղաղության յոթ սյուներ (1944)
* Երիտասարդությունն ու վաղը (1946)
* Միջմոլորակային մարդը? (1948)
* Աչքերի բացումը (խմբ. Ագնես Զ. Սթեյպլդոն, 1954)

### Պոեզիա
* Վերջին օրերի սաղմոսներ (1914)

### Հավաքածուներ
* Հրաշքների աշխարհներ. Ֆենթեզիի երեք պատմվածքներ (1949)
* Ժամանակի վերջին. Օլաֆ Սթեյփլդոնի լավագույնները (խմբ. Բազիլ Դևենպորտ, 1953) (0-8398-2312-6)
* Հեռավոր ապագայի կանչը. Օլաֆ Սթեյպլդոնի չհրատարակված գիտական ֆանտաստիկան և ֆենթեզին (խմբ. Սեմ Մոսկովից, 1979) (1-880418-06-1)
* Օլաֆ Սթեյպլդոնի ընթերցարան (խմբ. Ռոբերտ Քրոսլի, 1997)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Olaf Stapledon Archive at the University of Liverpool SF Hub
* Works at Project Gutenberg Australia
* Olaf Stapledon at the Science Fiction and Fantasy Hall of Fame
*  (including 1 "from old catalog" as William Olaf)
* Digitized works by Olaf Stapledon at Toronto Public Library

 
Կատեգորիա:1886 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրականություն
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Լիվերպուլի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ