E-190-ի վթարը Ակտաուի մոտ

**«Ադրբեջանական ավիաուղիների» թիվ 8243 չվերթ,** նախատեսված միջազգային ուղևորատար չվերթ էր Բաքվի (Ադրբեջան) Հեյդար Ալիևի անվան միջազգային օդանավակայանից դեպի Գրոզնիի (Ռուսաստան) Կադիրովի անվան միջազգային օդանավակայան, որն իրականացվում էր «Ադրբեջանական ավիաուղիների» կողմից։ 2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ին չվերթն իրականացնող Embraer E190 ինքնաթիռը Գրոզնիին մոտենալիս ծանր վնասվածքներ է ստացել ռուսական «մակերևույթ-օդ» դասի հրթիռից։ Օդաչուները փորձել են փոխել ուղղությունը, սակայն հիդրավլիկ համակարգը խափանվել է, ինչը հանգեցրել է կառավարման կորստի և, ի վերջո, վթարի Ղազախստանի Ակտաու քաղաքի միջազգային օդանավակայանի մոտ։ Ինքնաթիռում եղել է 62 ուղևոր և անձնակազմի 5 անդամ։ Այդ 67 մարդուց 38-ը զոհվել են վթարի հետևանքով, ներառյալ երկու օդաչուները և մեկ բորտուղեկցորդուհի, իսկ 29-ը փրկվել են՝ ստանալով վնասվածքներ։

Թռիչքից մոտ 40 րոպե անց, երբ ինքնաթիռը մտել է Ռուսաստանի օդային տարածք և մոտեցել Գրոզնիին, անձնակազմը հայտնել է GPS նավիգացիոն համակարգերի կորստի մասին՝ ազդանշանների խլացման պատճառով։ Օդանավակայանը նաև հայտնել էր մառախլապատ եղանակի մասին։ Երբ ինքնաթիռը մոտենում էր նշանակման վայրին՝ թռիչքի 81-րդ րոպեին, ուղևորները հայտնել են պայթյունի և ինքնաթիռին հարվածող բեկորների մասին։ Ռադիոհաղորդակցության ընթացքում օդաչուները միջադեպը վերագրել են թռչնի հետ բախմանը և խնդրել փոխել ուղղությունը։ Նրանք գործարկել են վթարային արձանագրությունները, այդ թվում՝ տրանսպոնդերի վրա սահմանելով 7700 կոդը, և ուղղել թռիչքը Կասպից ծովի վրայով դեպի Ղազախստան։

Սակայն վթարից հետո պարզվել է, որ ինքնաթիռի ֆյուզելաժը ծակծկված է անցքերով, որոնցից մի քանիսը պարունակում էին օտար մետաղական առարկաների բեկորներ․ վնասվածքներ, որոնք անհամատեղելի էին թռչնի հետ բախման վարկածի հետ, բայց հիշեցնում էին «մակերևույթ-օդ» հրթիռի հարված։ Դեկտեմբերի 26-ին Euronews-ը հայտնել է, որ ադրբեջանցի պաշտոնյաները պարզել են, որ ինքնաթիռը թռիչքի ընթացքում խոցվել է ռուսական հրթիռով՝ Ռուս-ուկրաինական պատերազմի շրջանակներում ուկրաինական անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումը հետ մղելու փորձերի ժամանակ։ Պայթյունի բեկորներից վիրավորվել էին մի քանի ուղևորներ և անձնակազմի անդամներ։ Դեկտեմբերի 27-ին The New York Times-ը հայտնել է, որ ադրբեջանցի քննիչները կարծում են, որ մինչև կործանվելը ինքնաթիռը վնասվել է ռուսական «Պանցիր-Ս1» հակաօդային պաշտպանության համակարգի կողմից։ Փետրվարի 4-ին Reuters-ը հայտնել է, որ քննիչները ֆյուզելաժի ներսից հայտնաբերել են «Պանցիր-Ս» հրթիռի բեկոր։

Դեկտեմբերի 28-ին Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը ներողություն է խնդրել Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևից Ռուսաստանի օդային տարածքում ինքնաթիռի հետ կապված «ողբերգական միջադեպի» համար։ Նա հայտարարել է, որ այդ պահին ուկրաինական անօդաչուները թիրախավորել էին Գրոզնին, և ռուսական հակաօդային պաշտպանությունը հետ էր մղել այդ հարձակումները, սակայն նա չի հաստատել, որ ինքնաթիռը խոցվել է, և չի ընդունել Ռուսաստանի պատասխանատվությունը։ Դեկտեմբերի 29-ին նախագահ Ալիևը հայտարարել է, որ Ռուսաստանը պատահաբար է խոցել ինքնաթիռը, մեղադրել է Ռուսաստանին վթարի հանգամանքները մթագնելու և «կոծկելու» փորձի մեջ և պահանջել մեղքի լիակատար ընդունում, պատասխանատուների պատժում և փոխհատուցում զոհերի ու նրանց ընտանիքների համար։ 2025 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Պուտինը խոստովանել է, որ ինքնաթիռը պատահաբար խոցվել է ռուսական հրթիռով՝ նշելով, որ հրթիռը պայթել է ինքնաթիռից մի քանի մետր հեռավորության վրա:

## Վթար

Չվերթը, որի նախատեսված թռիչքի ժամը 08:10-ն էր, օդ բարձրացավ Բաքվի Հեյդար Ալիևի անվան միջազգային օդանավակայանից 07:55-ին՝ ուղևորվելով դեպի Կադիրովի անվան Գրոզնիի միջազգային օդանավակայան, որտեղ վայրէջքը նախատեսված էր 09:10-ին։

Թռիչքից մոտ 40 րոպե անց, երբ ինքնաթիռը մտավ Ռուսաստանի օդային տարածք Գրոզնիի մոտակայքում, անձնակազմը հայտնեց օդային երթևեկության կառավարման կենտրոնին, որ կորցրել է GPS նավիգացիոն ազդանշանները։ Միևնույն ժամանակ անհետացավ նաև ինքնաթիռի ADS-B (Automatic Dependent Surveillance-Broadcast) ազդանշանը՝ համակարգ, որն օգտագործվում է ինքնաթիռներին իրական ժամանակում հետևելու համար։ Այս հանգամանքները խիստ վկայում են, որ ինքնաթիռը ենթարկվել է «GPS խլացման»։ Նման միջամտությունն արգելված է Հեռահաղորդակցության միջազգային միության և Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպության կողմից սահմանված միջազգային կանոնակարգերով, որոնց երկուսի անդամ էլ հանդիսանում է Ռուսաստանը։ Չնայած այս կանոնակարգերին՝ GPS խլացումը կիրառվել է ռուս զինվորականների կողմից՝ ուկրաինական անօդաչուների գործողություններին հակազդելու համար։ GPS խլացումը դարձել է պարբերական խնդիր չվերթների համար և հաճախ է հանդիպում Ռուսաստանի օդային տարածք մուտք գործելիս։

Երբ ինքնաթիռը հեռանում էր Գրոզնիից, ուղևորները հայտնեցին պայթյունի և ինքնաթիռին հարվածող բեկորների մասին։ Ժամը 09:16-ին (Բաքվի ժամանակով՝ AZT) անձնակազմը հայտնեց «կառավարման խափանման» մասին՝ «խցիկի հատվածում թռչնի հետ բախման» պատճառով։ Նրանք խնդրեցին ուղղությունը փոխել դեպի Միներալնիե Վոդի օդանավակայան, սակայն եղանակի մասին տեղեկանալուց հետո խնդրեցին փոխարենը գնալ Մախաչկալայի Ույթաշ օդանավակայան։ Կարճ ժամանակ անց՝ ժամը 09:22-ին, անձնակազմը հայտնեց հիդրավլիկ համակարգի խափանման մասին։ Ավիադիսպետչերները հրահանգեցին անձնակազմին չփորձել վայրէջք կատարել Մախաչկալայում՝ վատ եղանակի պատճառով։ Ժամը 09:25-ին անձնակազմը աղետի ազդանշան տվեց՝ տրանսպոնդերի վրա սահմանելով 7700 կոդը և զեկուցելով կառավարման համակարգի խափանման մասին։

09:49-ին օդաչուները վթարային վայրէջք խնդրեցին Ակտաուի միջազգային օդանավակայանում և փորձեցին իրականացնել մոտեցումը «ուղիղ ռեժիմով» (direct mode), իսկ վայրէջքի նախատեսված ժամը սահմանվեց 10:25-ը (Ղազախստանի ժամանակով՝ 11:25, AQTT, UTC+05:00): Ժամը 10:00-ին (11:00 AQTT) Մանգիստաուի շրջանի Արտակարգ իրավիճակների վարչությունը շտապ արձագանքման խմբեր և ռեսուրսներ ուղարկեց Ակտաուի օդանավակայան։

Ինքնաթիռը մտավ Ղազախստանի օդային տարածք 10:02-ին՝ կրկին հայտնվելով ADS-B համակարգում 10:07-ին, երբ թռչում էր Կասպից ծովի վրայով դեպի Ակտաու։ ADS-B հաղորդումների բարձրության և արագության տվյալները ցույց էին տալիս, որ ինքնաթիռի բարձրության և արագության ցուցանիշները խիստ տատանվում էին։

Առաջին փորձից վայրէջք կատարել չկարողանալով՝ ինքնաթիռը սկսեց երկրորդ պտույտի մանևրը՝ թռիչքուղուն մոտենալու համար նորից դիրքավորվելու նպատակով։ Երբ այն կատարում էր երրորդ շրջադարձը, ժամը 10:28-ին օդաչուների և ավիադիսպետչերների միջև կապն ընդհատվեց։ 10:30-ին օդանավը բախվեց գետնին օդանավակայանից երեք կիլոմետր հեռավորության վրա, ընդ որում՝ առաջինը հարվածեց աջ թևը։ Այնուհետև այն գլորվեց, պայթեց և բաժանվեց երկու հիմնական մասի։ Պայթյունը՝ ինքնաթիռի կործանումից հետո բռնկված հրդեհի հետ միասին, ոչնչացրեց ինքնաթիռի առջևի հատվածը։ Ինքնաթիռի պոչի հատվածը հայտնվեց գլխիվայր դիրքում՝ հիմնական բեկորներից հեռու, և մնաց մեծ մասամբ անվնաս։ Վթարը տեսագրվել է, ինչը ցույց է տվել, որ ինքնաթիռի շասսին իջեցված է եղել, երբ այն բախվել է գետնին։

Ի պատասխան՝ Արտակարգ իրավիճակների վարչության լրացուցիչ ռեսուրսներն ու անձնակազմը, որոնք սկզբնապես տեղակայված էին Ակտաուի օդանավակայանում, դեպքի վայր ժամանեցին 10:35-ին և գործի անցան բարձր կարգի արտակարգ ռեժիմով՝ մարելով հրդեհը մինչև 11:05 AZT (12:05 AQTT): Անձնակազմի ողջ մնացած անդամներից մեկը հայտնել է, որ օդաչուները սկզբում հրահանգել են պատրաստվել ջրի վրա վայրէջքի, նախքան ցամաքային վայրէջքի անցնելը։

Ինքնաթիռում գտնվող 67 մարդուց 29-ը փրկվել են, իսկ 38-ը՝ զոհվել։ Անձնակազմի հինգ անդամներից փրկվել են երկու բորտուղեկցորդները, իսկ երկու օդաչուները և մեկ բորտուղեկցորդ զոհվել են։ Իշխանությունները հայտնել են, որ բոլոր մահվան դեպքերը տեղի են ունեցել դեպքի վայրում։ 29 ողջ մնացածները, այդ թվում՝ երկու երեխա, վթարից հետո հոսպիտալացվել են այնպիսի վնասվածքներով, ինչպիսիք են փակ գանգուղեղային վնասվածքները, ուղեղի ցնցումը, կրծքավանդակի փակ վնասվածքները և տրավմատիկ շոկը։ Նրանցից տասնմեկի վիճակը ծայրահեղ ծանր էր։ Ենթադրվում է, որ փրկվածների մեծ մասը նստած է եղել ինքնաթիռի հետնամասում։

## Նախապատմություն

2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ի թիվ 8243 չվերթի վթարին նախորդող շաբաթներին Չեչնիայի մայրաքաղաք Գրոզնիում ավելացել էր ռազմական լարվածությունը՝ Ռուսաստանի՝ Ուկրաինա ներխուժմանը հաջորդած ուկրաինական անօդաչու թռչող սարքերի կրկնվող հարձակումների պատճառով։ Դեկտեմբերի 12-ին անօդաչուի հարվածը վնասել էր չեչենական ՕՄՕՆ-ի ոստիկանական գնդի օբյեկտը՝ վիրավորելով անձնակազմի մի քանի անդամի։ Նմանատիպ հարվածներ տեղի էին ունեցել նաև դեկտեմբերի 4-ին և ավելի վաղ՝ աշնանը։ Արդյունքում, ըստ հաղորդումների, ռուսական իշխանությունները կիրառել են ուժեղացված հակաօդային պաշտպանության և ռադիոէլեկտրոնային պայքարի համակարգեր, այդ թվում՝ GPS խլացում՝ տարածաշրջանում անօդաչուների ենթադրյալ ներխուժումները հետ մղելու համար։

Այս ուժեղացված ռազմական դրությունը պահպանվել է մինչև դեկտեմբերի վերջ։ Վթարի օրը Գրոզնիի օդային տարածքը հայտարարված է եղել թռիչքների համար արգելված գոտի (no-fly zone), ինչը, ըստ պնդումների, նպատակ ուներ հակազդել անօդաչուների սպառնալիքներին, թեև քաղաքացիական թռիչքները շարունակվում էին, իսկ տեսանելիությունը սահմանափակ էր խիտ մառախուղի պատճառով։

### Ինքնաթիռ
Վթարի ենթարկված ինքնաթիռը, որն արտադրվել էր 2013 թվականի հունիսի 26-ին, Embraer E190AR (Advanced Range) մոդելի էր՝ ինքնաթիռի ամենաերկար թռիչքային հեռավորություն ունեցող տարբերակը։ Այն գրանցված էր 4K-AZ65 համարի ներքո և կոչվում էր «Գուսար»՝ ի պատիվ Ադրբեջանի համանուն շրջկենտրոնի։ Այն հագեցած էր երկու General Electric CF34-10E6G07 շարժիչներով և վերջին տեխնիկական սպասարկումն անցել էր 2024 թվականի հոկտեմբերի 18-ին։ 2013 թվականից ինքնաթիռը շահագործվել է ավիաընկերության կողմից, բացառությամբ 2017-ից 2023 թվականների, երբ այն թռիչքներ էր իրականացնում ավիաընկերության դուստր ձեռնարկության՝ Buta Airways-ի կազմում։ Վթարի պահին ինքնաթիռը 11 տարեկան էր և ուներ շուրջ 15,257 թռիչքային ժամ։

### Ուղևորներ և անձնակազմ
Օդանավում գտնվում էր 62 ուղևոր։ Նրանց թվում 37-ը Ադրբեջանի քաղաքացիներ էին, 16-ը՝ Ռուսաստանի, վեցը՝ Ղազախստանի և երեքը՝ Ղրղզստանի։ Ինքնաթիռում կար երկու երեխա։

Ինքնաթիռն ուներ հինգ հոգուց բաղկացած անձնակազմ՝ երկու օդաչու և երեք բորտուղեկցորդ, որոնք բոլորն էլ ադրբեջանցիներ էին։ Հրամանատար օդաչուն կապիտան Իգոր Կշնյակինն էր, իսկ նրա օգնականը՝ երկրորդ օդաչու Ալեքսանդր Կալյանինովը։ Կշնյակինն ուներ ավելի քան 15,000 թռիչքային ժամ։

Ինքնաթիռի օդաչուները և բորտուղեկցորդուհի Հոկումա Ալիևան հուղարկավորվել են Պատվո II ծառուղում։ Նախագահ Իլհամ Ալիևը հետմահու նրանց շնորհել է Ադրբեջանի ազգային հերոսի կոչում, իսկ անձնակազմի երկու ողջ մնացած անդամները՝ Զուլֆիգար Ասադովը և Այդան Ռահիմլին, պարգևատրվել են «Ռաշադաթ» (Խիզախություն) 1-ին աստիճանի շքանշանով։

## Հետևանքներ

Վթարից հետո Թուփքարագանի շրջանում, որտեղ կործանվել էր ինքնաթիռը, հայտարարվեց արտակարգ դրություն։ Դեպքի վայր ուղարկվեցին արագ արձագանքման ընդհանուր առմամբ 482 աշխատակից, 97 միավոր հատուկ տեխնիկա, 10 կինոլոգիական խումբ և երկու օդանավ։ Վիրավորներին բուժօգնություն ցուցաբերելու նպատակով Աստանայից ժամանեցին լրացուցիչ բժիշկներ։ Մանգիստաուի շրջանի արյան կենտրոնը դիմեց հանրությանը՝ խնդրելով առողջ քաղաքացիներին արյուն հանձնել։ Քիչ անց Ակտաուի բնակիչները ժամանեցին կենտրոն՝ արյուն հանձնելու. մասնակիցների թիվը հասնում էր մոտ 300-ի։ Աստանայի բնակիչները նույնպես հերթ կանգնեցին քաղաքի արյան կենտրոնում՝ արյուն հանձնելու համար։ Ռուսաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը տեխնիկա և բուժաշխատողներ ուղարկեց Ղազախստան՝ վթարի հետևանքների վերացմանն աջակցելու համար։ Ավելի ուշ այն օդային ճանապարհով Մոսկվա տեղափոխեց վթարից տուժած Ռուսաստանի քաղաքացիներին։ Դեկտեմբերի 26-ին Ադրբեջանի արտակարգ իրավիճակների նախարարության կողմից հայրենիք տեղափոխվեցին յոթ վիրավոր ադրբեջանցիներ:

Ղազախստանի ԱԻՆ հրամանատարական կենտրոնի հիման վրա ստեղծվեց Հանրապետական շտաբ, որում ընդգրկված էին Ներքին գործերի, Առողջապահության, Տրանսպորտի, Արտաքին գործերի նախարարությունների, Ազգային գվարդիայի և այլ գերատեսչությունների ներկայացուցիչներ։ Միևնույն ժամանակ, նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը պարգևատրեց Աստանայի արտակարգ իրավիճակների նախարարության, Մանգիստաուի էլեկտրացանցային ընկերության և Ակտաուի միջազգային օդանավակայանի աշխատակիցներին, ինչպես նաև վթարի արձագանքմանը ներգրավված բուժաշխատողներին և ոստիկաններին։

Օրալում Ռուսաստանի հյուպատոսությունում ստեղծվեց ճգնաժամային կենտրոն։ Դեպքի վայր ուղարկվեց նաև դիվանագիտական անձնակազմը։ Ակտաուում Ադրբեջանի հյուպատոսության ներկայացուցիչները նույնպես մեկնեցին դեպքի վայր։ Ադրբեջանից նույնպես ուղարկվեց հատուկ բժշկական խումբ և համապատասխան սարքավորումներ։ Վթարի օրը որոնողական խմբի կողմից հայտնաբերվեց ինքնաթիռի երկու ինքնագրիչներից մեկը։ Հաջորդ օրը հաստատվեց երկրորդի հայտնաբերման փաստը։

«Ադրբեջանական ավիաուղիները» հետաքննության ընթացքում դադարեցրեց Բաքու-Գրոզնի-Բաքու և Բաքու-Մախաչկալա-Բաքու չվերթները։ Այն նաև թեժ գիծ բացեց ինքնաթիռում գտնվողների հարազատների համար և որպես սգո նշան՝ սոցիալական ցանցերի իր էջերի նկարները փոխարինեց սև գույնով։ Իսրայելական ազգային ավիափոխադրող El Al-ը մեկ շաբաթով դադարեցրեց Թել Ավիվից Մոսկվա չվերթները՝ «վկայակոչելով Ռուսաստանի օդային տարածքում տեղի ունեցող զարգացումները»։ Ավելի ուշ այն երկարաձգեց դադարեցումը մինչև 2025 թվականի մարտի վերջ։ Դեկտեմբերի 27-ին «Ադրբեջանական ավիաուղիները» դադարեցրեց նաև թռիչքները դեպի Սոչի, Վոլգոգրադ, Ուֆա, Սամարա, Միներալնիե Վոդի, Նիժնի Նովգորոդ, Վլադիկավկազ և Սարատով՝ «անվտանգության նկատառումներից ելնելով», ինչը հավանաբար պայմանավորված էր քննության արդյունքներով, որոնք ինքնաթիռի վրա հայտնաբերել էին հակաօդային հրթիռի հասցրած վնասվածքներ։ Qazaq Air-ը նույնպես մինչև 2025 թվականի հունվարի 27-ը դադարեցրեց Աստանայից Եկատերինբուրգ թռիչքները՝ վկայակոչելով նմանատիպ մտահոգություններ։ Flydubai-ը նույնպես մի քանի օրով դադարեցրեց թռիչքները դեպի Սոչի և Միներալնիե Վոդի։ «Թուրքմենական ավիաուղիները» նույնպես դեկտեմբերի 30-ից մինչև հունվարի 31-ը դադարեցրեց Աշխաբադից դեպի Մոսկվայի Դոմոդեդովո օդանավակայան չվերթները:

## Փոխհատուցում
«Ադրբեջանական ավիաուղիները» հայտարարեց, որ որպես փոխհատուցում կվճարի 20,000 մանաթ յուրաքանչյուր տուժած ուղևորի և 40,000 մանաթ (մոտ 23,000 ԱՄՆ դոլար)՝ զոհվածների ընտանիքներին։ Բոլոր ողջ մնացած ուղևորները նաև կստանան համապատասխան ապահովագրական վճարումը՝ Ադրբեջանի օրենսդրության համաձայն։ Հունվարի 24-ին Ղազախստանի կառավարությունը հայտնեց, որ վթարի հետևանքով զոհված իր քաղաքացիների ընտանիքները որպես փոխհատուցում կստանան 5-ական միլիոն տենգե։

2025 թվականի փետրվարին ռուսական «ԱլֆաՍտրախովանիե» ապահովագրական ընկերությունը ամբողջությամբ կատարեց Embraer E190 ինքնաթիռի կորպուսի ապահովագրության վճարումը, որի զգալի մասը վերաապահովագրված էր Ռուսաստանի ազգային վերաապահովագրական ընկերության կողմից։ Թեև ճշգրիտ գումարը չի հրապարակվում, այն գնահատվում է 25-ից 30 միլիոն ԱՄՆ դոլարի սահմաններում։ Ուղևորների փոխհատուցումը, որը հիմնված է Մոնրեալի կոնվենցիայի և Ռուսաստանի օրենսդրության վրա, սկսվել է հունվարին և շարունակվում է՝ վնասվածքի կամ մահվան դեպքում մինչև 2 միլիոն ռուբլի (մոտ 22,000 ԱՄՆ դոլար) վճարումներով։

2025 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հերքեց լրատվամիջոցների և բլոգերների հաղորդումները վճարումները չկատարելու մասին՝ նշելով, որ «ԱլֆաՍտրախովանիե» ԲԲԸ ապահովագրողը փետրվարից սկսած փոխհատուցումներ է տրամադրում։ Վճարումները ներառում էին 1.003 միլիարդ ռուբլի (12.3 միլիոն ԱՄՆ դոլար) ԱԶԱԼ-ին՝ ինքնաթիռի համար, և 358.4 միլիոն ռուբլի (4.4 միլիոն ԱՄՆ դոլար)՝ տուժածներին և ընտանիքներին, ինչը վերաբերում է 62 ուղևորներից 46-ին՝ 7 Ռուսաստանի, 35 Ադրբեջանի, 3 Ղրղզստանի և 1 Ղազախստանի քաղաքացու։ Ի պատասխան՝ Ադրբեջանի ԱԳՆ խոսնակ Այխան Հաջիզադեն ռուսական հայտարարությունն անվանեց մոլորեցնող՝ ընդգծելով, որ վճարումները կատարվել են բացառապես ԱԶԱԼ-ի ապահովագրական պայմանագրի շրջանակներում և չեն կարող հավասարեցվել այն փոխհատուցմանը, որն Ադրբեջանը պահանջում է Ռուսաստանի կառավարությունից վթարի համար։

## Արձագանք
Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը մեկնում էր Ռուսաստանի Սանկտ Պետերբուրգ քաղաք՝ մասնակցելու Անկախ Պետությունների Համագործակցության գագաթնաժողովին, երբ ստացվեց վթարի մասին լուրը, ինչի պատճառով նա վերադարձավ Բաքու, որտեղ օդանավակայանում վայրէջք կատարելուց կարճ ժամանակ անց արտակարգ խորհրդակցություն անցկացրեց վթարի կապակցությամբ։ Նա դեկտեմբերի 26-ը հայտարարեց ազգային սգո օր և ավելի ուշ շնորհակալություն հայտնեց ղազախ պաշտոնյաներին՝ աղետին արձագանքելու համար։ Ցավակցություններ հայտնեցին նաև առաջին տիկին և փոխնախագահ Մեհրիբան Ալիևան, ինչպես նաև վարչապետ Ալի Ասադովը։ Ադրբեջանին ցավակցություններ հայտնեցին Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը, ինչպես նաև թռիչքի ուղեգծից դուրս գտնվող երկրների առաջնորդներ։

Այն հաղորդումների ֆոնին, թե ինքնաթիռը գնդակոծվել է ուկրաինական անօդաչուի հարձակման ժամանակ, Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին կոչ արեց անցկացնել «մանրակրկիտ հետաքննություն»՝ հավելելով, որ վթարի վայրում առկա տեսողական ապացույցները «մատնանշում են Ռուսաստանի պատասխանատվությունը»։ Դեկտեմբերի 28-ին Զելենսկին զանգահարեց Ալիևին, ցավակցություն և աջակցություն հայտնեց Ադրբեջանին և հայտարարեց, որ «Ռուսաստանը պետք է հստակ բացատրություններ տա և դադարեցնի ապատեղեկատվության տարածումը»։ Սպիտակ տան խոսնակ Ջոն Քիրբին ասաց, որ Միացյալ Նահանգները տեսել է «նախնական նշաններ», որ Ռուսաստանը կարող է պատասխանատու լինել վթարի համար՝ հավելելով, որ Վաշինգտոնն առաջարկել է աջակցել հետաքննությանը։ Եվրոպական միության արտաքին քաղաքականության հարցերով ղեկավար Կայա Կալլասը նույնպես ասաց, որ վթարը 2014 թվականին Malaysia Airlines-ի թիվ 17 չվերթի խոցման «դաժան հիշեցում» էր, և կոչ արեց անցկացնել «արագ, անկախ միջազգային հետաքննություն»։

Դեկտեմբերի 27-ին Ռուսաստանի քաղաքացիական ավիացիայի գործակալության՝ «Ռոսավիացիայի» ղեկավար Դմիտրի Յադրովն ասաց, որ ուկրաինական անօդաչուները գրոհել են Գրոզնին, երբ ինքնաթիռը պատրաստվում էր վայրէջք կատարել խիտ մառախուղի պայմաններում, ինչը ստիպել է իշխանություններին փակել տարածքը օդային երթևեկության համար։

Դեկտեմբերի 27-ին ադրբեջանական լրատվամիջոցները հայտնեցին, որ Չեչնիայի Հանրապետության ղեկավար Ռամզան Կադիրովը փորձել է մասնավոր կարգով կապ հաստատել նախագահ Ալիևի հետ և «ֆինանսական աջակցություն» առաջարկել զոհվածների համար, ինչը մեկնաբանվել է որպես պատասխանատվության անձնական ընդունում և գործը լուռ, առանց հրապարակային ներողության հարթելու փորձ։ Այս խնդրանքը մերժվել է և Բաքվում բացասական արձագանքի արժանացել։ Կադիրովի կարգադրությամբ դեկտեմբերի 28-ը Չեչնիայում հայտարարվեց սգո օր:

Ըստ Թռիչքների անվտանգության հիմնադրամի Ավիացիոն անվտանգության ցանցի (Flight Safety Foundation's Aviation Safety Network)՝ սա զինված հակամարտության հետ կապված քաղաքացիական ինքնաթիռի խոցման երրորդ խոշոր դեպքը կլիներ 2014 թվականից ի վեր՝ «Մալայզիական ավիաուղիների» թիվ 17 և «Ուկրաինայի միջազգային ավիաուղիների» թիվ 752 չվերթների հետ միասին։ The Wall Street Journal-ն ընդգծել է պատերազմական գոտիների մոտակայքում քաղաքացիական ավիացիայի ռիսկերը՝ նշելով, որ քաղաքացիական ինքնաթիռների պատահական խոցումը վերջին տարիներին դարձել է կոմերցիոն ավիացիայում մահվան հիմնական պատճառը։

Դեկտեմբերի 28-ին Պուտինը ներողություն է խնդրել Ալիևից «Ռուսաստանի օդային տարածքում ինքնաթիռի հետ տեղի ունեցած ողբերգական միջադեպի» համար, սակայն չի հաստատել, որ չվերթը խոցվել է, և պատասխանատվություն չի ստանձնել։ Նա նաև հավելել է, որ ուկրաինական անօդաչուները թիրախավորել էին Գրոզնին, և ռուսական հակաօդային պաշտպանության համակարգերը գործի էին դրվել՝ հարձակմանը պատասխանելու համար։ Նա ասել է, որ այդ ժամանակ Գրոզնի, Մոզդոկ և Վլադիկավկազ քաղաքները «ենթարկվել են ուկրաինական մարտական անօդաչուների հարձակմանը, և ռուսական հակաօդային պաշտպանության համակարգերը հետ են մղել այդ հարձակումները»։ Կրեմլը հայտնել է, որ Ռուսաստանը քրեական հետաքննություն է սկսել միջադեպի վերաբերյալ և կհամագործակցի ադրբեջանցի դատախազների հետ։

Ադրբեջանցի մեկնաբաններն ամփոփել են աղետի հետ կապված իրենց սպասելիքները՝ վերաբերող Ռուսաստանի ներողությանը, պատասխանատուների քրեական հետապնդմանը և փոխհատուցման վճարումներին։ Նրանք նշել են, որ թեև Պուտինը ոչ հստակ ներողություն է խնդրել, նա երբեք պաշտոնապես չի արձագանքել մյուս երկու պահանջներին։

Ադրբեջանցի պաշտոնյաները պնդում էին, որ օդաչուներին թույլ չի տրվել վթարային վայրէջք կատարել Ռուսաստանի որևէ օդանավակայանում՝ ստիպելով նրանց փոխել ուղղությունը դեպի Ակտաու, ինչը ապացույցները թաքցնելու ենթադրյալ փորձ էր՝ հույս ունենալով, որ ինքնաթիռը կընկնի Կասպից ծովը։

2025 թվականի հունվարի 6-ին նախագահ Ալիևը վթարի համար բացահայտորեն մեղադրել է «Ռուսաստանի Դաշնության ներկայացուցիչներին»՝ պարզաբանելով, որ ըստ նախնական հետաքննության՝ ինքնաթիռը խոցել է ռուսական հակաօդային պաշտպանությունը։ Ալիևը նաև քննադատել է Ռուսաստանին՝ նախքան ինքնաթիռի վայրէջքը օդային տարածքը չփակելու և մոտակա օդանավակայաններում վթարային վայրէջք թույլատրելու փոխարեն՝ «անհեթեթ վարկածներ» առաջ քաշելով կոծկման գործողությունների դիմելու համար։

2025 թվականի հունվարի 10-ին հրապարակված անվտանգության տեղեկագրում Եվրոպական միության ավիացիոն անվտանգության գործակալությունը (EASA) վկայակոչել է թիվ 8243 չվերթի խոցումը՝ վերահաստատելու նախազգուշացումները Ռուսաստանի օդային տարածքով (հատկապես արևելյան երկայնության 60°-ից դեպի արևմուտք) քաղաքացիական թռիչքների բարձր ռիսկերի վերաբերյալ՝ պայմանավորված ակտիվ հակաօդային պաշտպանության համակարգերով և անօդաչուների հարձակումներով։ EASA-ն խորհուրդ է տվել օպերատորներին խուսափել այդ օդային տարածքից թռիչքային բոլոր մակարդակներում՝ որպես այդ վտանգների վառ օրինակ ընդգծելով թիվ 8243 չվերթը։

2025 թվականի մայիսին Ալիևը չեղարկել է այցը Մոսկվա՝ մասնակցելու Մոսկվայի Հաղթանակի օրվա շքերթին, քանի որ, ըստ Ադրբեջանական մամուլի գործակալության (APA), նրա որոշման վրա ազդել էին բազմաթիվ գործոններ, ինչպիսիք են Ռուսաստանի կողմից «օպերատիվ քննչական միջոցառումներ» չձեռնարկելը և «պատասխանատուներին» չհայտնաբերելն ու պատասխանատվության չենթարկելը, ադրբեջանական լրատվամիջոցների վրա ենթադրաբար Ռուսաստանից կատարված կիբերհարձակումները, ինչպես նաև ադրբեջանցի պատգամավոր Ազեր Բադամովի ձերբակալությունն ու արտաքսումը՝ «բազմակի հակառուսական և ռուսատյաց հայտարարությունների» պատճառով։

2025 թվականի հուլիսի 1-ին ադրբեջանական «Մինվալ Պոլիտիկա» կայքը հայտնել էր, որ ստացել է անանուն նամակ, որը պարունակել է թիվ 8243 չվերթի խոցմանը վերաբերող նյութեր։ Ըստ հրապարակման՝ նյութերը ներառել էին ռուսական հակաօդային պաշտպանության մարտկոցի հրամանատարին վերագրվող հայտարարություն, ինչպես նաև տեսա- և ձայնագրություններ։ Հայտարարության մեջ սպան նկարագրել էր կապի խնդիրները և խիտ մառախուղը, որոնք խոչընդոտել էին ինքնաթիռի տեսողական նույնականացմանը։ Նա նշել էր, որ, չնայած այդ պայմաններին, ինքը ստացել և կատարել էր ՌԴ պաշտպանության նախարարության կրակելու հրամանը՝ արձակելով երկու հրթիռ, որոնցից մեկը վնասել էր ինքնաթիռը։

2025 թվականի հուլիսի 2-ին «Ուկրաինսկայա պրավդան» հրապարակել է չստորագրված ձեռագիր նամակ՝ ՀՕՊ համակարգի հրամանատար, կապիտան Դմիտրի Պալադիչուկի ենթադրյալ բացատրական գրությամբ, որում պնդել էր, թե ինքնաթիռը խոցվել է ՌԴ պաշտպանության նախարարության հրամանով։

2025 թվականի հուլիսի 19-ին Ալիևը հայտարարել է թիվ 8243 չվերթի խոցման կապակցությամբ Ռուսաստանի դեմ միջազգային հայց ներկայացնելու Ադրբեջանի մտադրության մասին։ Ալիևը քննադատել էր Ռուսաստանին՝ միջադեպից յոթ ամիս անց հստակ պատասխաններ չտալու համար, և պահանջել էր պաշտոնական պատասխանատվության ստանձնում, հաշվետվողականություն և լիարժեք փոխհատուցում զոհերի ու նրանց ընտանիքների համար։ Ադրբեջանցի դատախազները մի քանի հարցումներ էին ներկայացրել Ռուսաստանի Քննչական կոմիտե, սակայն, բացի ընթացիկ հետաքննությունների մասին տեղեկություններից, որևէ հստակ պատասխան չէին ստացել։

2025 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Պուտինը հայտարարել էր, որ ռուսական հակաօդային պաշտպանության հրթիռը հարվածել էր ինքնաթիռին։ Նա ենթադրել էր, որ հրթիռը ինքնաթիռին ուղղակիորեն չէր դիպել, քանի որ այդ դեպքում այն անմիջապես կկործանվեր։ Նա նաև Ալիևին ասել էր, որ Ադրբեջանը փոխհատուցում կստանա վթարի համար, և որ ինքը կապահովի «օբյեկտիվ գնահատական»։

### Հիշատակ
8243 չվերթի վթարից հետո Ադրբեջանի կառավարությունը 2024 թվականի դեկտեմբերի 26-ը հայտարարել է ազգային սգո օր։ Կեսօրին ամբողջ երկրով մեկ լռության րոպե է պահպանվել։ Մի շարք մարզական միջոցառումներ, այդ թվում՝ Ադրբեջանի ֆուտզալի Պրեմիեր լիգայի ութերորդ տուրի և Ադրբեջանի ազգային գավաթի հանդիպումները, մեկնարկել են մեկ րոպե լռությամբ։ Բացի այդ, սգո ժամանակաշրջանի կապակցությամբ հետաձգվել են Ադրբեջանի թաեքվոնդոյի և ըմբշամարտի առաջնությունները, ինչպես նաև թատրոններում և համերգասրահներում նախատեսված մշակութային ու հանրային միջոցառումները։

Բաքվի Հեյդար Ալիևի անվան միջազգային օդանավակայանի 2-րդ տերմինալի հարավային մուտքի մոտ հիշատակի ստենդ է տեղադրվել։

Ղազախստանի Ակտաու քաղաքում ծաղիկներ են խոնարհվել Ադրբեջանի գլխավոր հյուպատոսության մոտ, իսկ հյուպատոսության պատերին՝ ի հիշատակ զոհերի, պաստառներ են փակցվել։ Աստանայում ևս, որպես ցավակցության նշան, ծաղիկներ են դրվել Ադրբեջանի դեսպանատան մոտ։

2025 թվականի փետրվարի 7-ին Ադրբեջանում վթարի զոհերի հիշատակին նվիրված արարողություն է անցկացվել։ Ղազախստանի դեսպանատան և Մանգիստաուի շրջանային ակիմատի կողմից կազմակերպված միջոցառմանը մասնակցել են պաշտոնյաներ, զոհերի ընտանիքների անդամներ, փրկարարներ և տեղի բնակիչներ։ Ադրբեջանցի գործարար Ամիլ Յուսիֆովը կահավորված բնակարաններ է նվիրաբերել ընտանիքներին և մեքենաներ՝ արտակարգ իրավիճակների ծառայություններին։

2025 թվականի ապրիլի 14-ին ադրբեջանցի լեռնագնացները «Խինալիգ և Քոչ Յոլու» պետական պատմամշակութային և ազգագրական արգելոցում հուշատախտակ են բացել՝ ի հիշատակ վթարի 38 զոհերի, այդ թվում՝ անձնակազմի երեք անդամների։

2025 թվականի մայիսի 24-ին Թուփքարագանի շրջանի տեղի բնակիչները Ակտաուի միջազգային օդանավակայանի մոտակայքում՝ վթարի վայրի հարևանությամբ, հուշահամալիր են ստեղծել, որն իրենից ներկայացնում է նստարաններով և ծաղիկներով ցանկապատված տարածք՝ հանրային հիշատակի համար, ինչը ստացել է տեղական իշխանությունների հավանությունը։ Այնուհետև՝ 2025 թվականի հունիսի 26-ին, պաշտոնապես հուշարձան է կանգնեցվել՝ ի պատիվ թիվ 8243 չվերթի անձնակազմի անդամների, որտեղ առանձնահատուկ նշվել են կապիտան Իգոր Կշնյակինը և ավագ բորտուղեկցորդուհի Հոկումա Ալիևան։

## Հետաքննություն

Թե՛ Ադրբեջանը, թե՛ Ղազախստանը աղետը հետաքննելու համար հանձնաժողովներ են ստեղծել։ Ղազախական հանձնաժողովը գլխավորել է փոխվարչապետ Քանատ Բոզիմբաևը, իսկ Ղազախստանի արտակարգ իրավիճակների նախարար Չինգիս Արինովը նույնպես այցելել է Ակտաու։ Ադրբեջանական հանձնաժողովը գլխավորել է վարչապետ Ալի Ասադովը։ Ադրբեջանը տեղում հետաքննություն իրականացնելու նպատակով Ակտաու է ուղարկել պատվիրակություն, որի կազմում եղել են արտակարգ իրավիճակների նախարարը, գլխավոր դատախազի տեղակալը և «Ադրբեջանական ավիաուղիների» փոխնախագահը։ Այն նաև աջակցության համար Թուրքիայից քաղաքացիական ավիացիայի փորձագետների խումբ է հրավիրել։ Embraer-ը հայտնել է, որ կաջակցի հետաքննությանը։ Այն բրազիլական ավիացիոն միջադեպերի հետաքննության CENIPA գործակալության հետ միասին ներկայացուցիչներ է ուղարկել Ղազախստան։ Ըստ հաղորդումների՝ ղազախական իշխանությունները Բրազիլիա են ուղարկել թռիչքային տվյալների գրանցիչը (FDR) և խցիկի ձայնային գրանցիչը (CVR), որտեղ դրանք պետք է ուսումնասիրվեն CENIPA-ի կողմից։ Ռուսաստանը նույնպես հետաքննություն է սկսել, որը սկզբում գլխավորել է Տրանսպորտի արևմտյան միջտարածաշրջանային քննչական վարչությունը, իսկ ավելի ուշ՝ Քննչական կոմիտեն։

Դեկտեմբերի 26-ին Ղազախստանը հայտնել է, որ Ռուսաստանի և Ադրբեջանի իրավապահ մարմինների պաշտոնյաներին թույլ չի տրվել մասնակցել դատաբժշկական հետաքննությանը՝ վկայակոչելով գործող օրենքները։ Դեկտեմբերի 27-ին Ադրբեջանը մերժել է Ռուսաստանի և Ղազախստանի առաջարկը՝ վթարի հետաքննությունը Անկախ Պետությունների Համագործակցության Միջպետական ավիացիոն կոմիտեին հանձնելու վերաբերյալ՝ նշելով, որ ցանկանում է, որ հետաքննությունն իրականացնեն միջազգային փորձագետները և Embraer-ի մասնագետները։ Նախագահ Իլհամ Ալիևը որպես մերժման պատճառ մատնանշել է օբյեկտիվության հետ կապված խնդիրները՝ պայմանավորված կոմիտեում ռուս պաշտոնյաների գերակշռությամբ:

Սկզբնական շրջանում «Ադրբեջանական ավիաուղիները» հայտարարել է, որ ինքնաթիռի կործանման պատճառ կարող էր դառնալ թռչունների հետ բախումը, իսկ «Ադրբեջանական ավիաուղիների» նախագահ Սամիր Ռզաևը, լրագրողների հետ զրույցում, բացառել է տեխնիկական խափանումը՝ որպես հավանական պատճառ։ Ռուսաստանի Օդային տրանսպորտի դաշնային գործակալությունը («Ռոսավիացիա») նշել է, որ, ըստ նախնական տեղեկությունների, վթարային վայրէջքի հարցումը պայմանավորված է եղել թռչնի հետ բախմամբ։ Ավելի ուշ Ղազախստանի արտակարգ իրավիճակների ծառայությունները հայտնել են, որ օդանավում հնարավոր է՝ թթվածնի բալոն է պայթել։

Թռչնի հետ բախման վարկածը շուտով կասկածի տակ է դրվել, քանի որ դեպքի վայրից ստացված լուսանկարները ցույց են տվել զգալի ծակոցներ պոչի մակերեսների վրա։ Վթարից ողջ մնացածները հայտնել են, որ լսել են պայթյուն, որին հաջորդել է բեկորների հարվածը ինքնաթիռին և որոշ ուղևորների։ Անձնակազմը հայտնել է ֆյուզելաժին հասցված ուժեղ հարվածի մասին, ինչը սկզբնապես ենթադրվել է, թե թռչուններից է եղել։ Տարբեր երկրների բազմաթիվ փորձագետներ հայտարարել են, որ լուսանկարներում երևացող վնասվածքները չեն համապատասխանում թռչնի հետ բախմանը, և որ թռչունները չեն թռչում այն բարձրության վրա, որտեղ գտնվել է ինքնաթիռը սկզբնական վնասվածքը ստանալիս։

Դեկտեմբերի 26-ին ադրբեջանական կառավարական աղբյուրները հայտնել են, որ ռուսական «Պանցիր-Ս1»-ը Գրոզնիի վերևում հրթիռ է արձակել ինքնաթիռի ուղղությամբ, որը պայթել է ինքնաթիռի մոտակայքում՝ վիրավորելով ուղևորներին և անձնակազմի անդամներին։ Չնայած վթարային վայրէջք կատարելու օդաչուների խնդրանքներին, հաղորդվում է, որ նրանց մերժել են Մախաչկալայի և Միներալնիե Վոդիի օդանավակայաններում՝ փոխարենը ուղղորդելով դեպի Ակտաու։ Ադրբեջանական մամուլի գործակալության վերլուծությունը ցույց է տվել, որ հրթիռը պայթել է 2400 մետր բարձրության վրա՝ Նաուրսկի շրջանի վերևում, Գրոզնիի օդանավակայանից 18 կմ դեպի հյուսիս-հյուսիս-արևմուտք։ Ըստ ռուսական աղբյուրների՝ երբ 8243 չվերթն անցնելիս է եղել Չեչնիայի օդային տարածքով, ռուսական հակաօդային պաշտպանության ուժերը ակտիվորեն պայքարելիս են եղել ուկրաինական անօդաչուների դեմ։ Դեկտեմբերի 25-ի առավոտյան Չեչնիայի Հանրապետության Անվտանգության խորհրդի ղեկավար Խամզատ Կադիրովը հաստատել է, որ Գրոզնին ենթարկվել է անօդաչուների հարձակման։ Նա հայտնել է, որ հարձակման հետևանքով զոհեր կամ վնասներ չեն եղել:

Հետաքննությանը ծանոթ ադրբեջանական չորս աղբյուրներ Reuters-ին հայտնել են, որ ինքնաթիռը խոցվել է ռուսական հակաօդային պաշտպանության համակարգի կողմից։ Ըստ աղբյուրներից մեկի՝ նախնական հետաքննությունը ցույց է տվել, որ ինքնաթիռին հարվածել է ռուսական «Պանցիր-Ս» հակաօդային պաշտպանության համակարգը, իսկ կապի համակարգերը Գրոզնիին մոտենալիս խլացվել են ռադիոէլեկտրոնային պայքարի համակարգերի կողմից։ Ի պատասխան՝ ադրբեջանցի պատգամավոր Ռասիմ Մուսաբեյովը Ռուսաստանից պահանջել է պաշտոնական ներողություն և պատասխանատուներին պատասխանատվության ենթարկել՝ հավելելով, որ հակառակ դեպքում «հարաբերությունները կտուժեն»։

Դեկտեմբերի 27-ին The Times-ում հրապարակված հոդվածում ամերիկացի օդաչուն և երկու ֆրանսիացի փորձագետներ վերլուծել են վթարից հետո արված տեսանյութը և նշել են, որ ինքնաթիռը հավանաբար խոցվել է հրթիռով։ Հոդվածում նշվել է, որ թռիչքի կառավարման բոլոր համակարգերը կորցնելուց հետո օդաչուները փորձել են վթարային վայրէջք կատարել։ Փորձագետները հայտնել են, որ վթարից առաջ և հետո արված տեսանյութերը վկայում են, որ բեկորները ծակել են ինքնաթիռի հետնամասը՝ շարքից հանելով թևերում և պոչի հատվածում տեղակայված երեք զուգահեռ հիդրավլիկ համակարգերը։ Երբ կառավարման համակարգերը խափանվել են, անձնակազմը հավանաբար փորձել է կառավարել ինքնաթիռի տանգաժի և գլորման անկյունները՝ երկու շարժիչների քարշի ուժը անկախ կերպով կարգավորելու միջոցով:

Դեկտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի թվային զարգացման և տրանսպորտի նախարար Ռաշադ Նաբիևը ասել է, որ նախնական արդյունքները ցույց են տվել, որ թիվ 8243 չվերթը կործանվել է չնշված զենքի կողմից «ֆիզիկական և տեխնիկական արտաքին միջամտության» պատճառով։

Նույն օրը «Ռոսավիացիան» հայտարարել է, որ վթարի օրը Գրոզնիում սահմանված է եղել «Գորգ» կոչվող փակ երկնքի ռեժիմը՝ վկայակոչելով ուկրաինական անօդաչուների առկայությունը։

Դեկտեմբերի 29-ին նախագահ Ալիևը ասել է, որ ինքնաթիռը Ռուսաստանի կողմից խոցվել է ոչ դիտավորյալ, և քննադատել է Մոսկվային՝ միջադեպը «կոծկելու» և սկզբնական շրջանում կատարվածի վերաբերյալ «անհեթեթ վարկածներ» տարածելու փորձի համար։ Նա նաև ընդունել է Պուտինի ներողությունը աղետի կապակցությամբ՝ միաժամանակ պահանջելով, որ Ռուսաստանը ընդունի պատասխանատվությունը, պատժի մեղավորներին և փոխհատուցում վճարի Ադրբեջանին ու զոհվածներին։ Հաջորդ օրը Ադրբեջանի գլխավոր դատախազը հայտնել է, որ Ռուսաստանի Քննչական կոմիտեի ղեկավարն իրեն ասել է, թե «ինտենսիվ միջոցառումներ են իրականացվում՝ մեղավորներին հայտնաբերելու և քրեական պատասխանատվության ենթարկելու ուղղությամբ»։

2025 թվականի հունվարի 24-ին ադրբեջանական լրատվամիջոցները հաղորդել են, որ Ռուսաստանում անցկացված հետաքննության արդյունքները հաստատել են, որ ինքնաթիռը խոցվել է «Պանցիր Ս-1» հակաօդային պաշտպանության համակարգի կողմից։ Հետաքննությունը պարզել է, որ ինքնաթիռի դեմ կիրառվել են ռադիոէլեկտրոնային պայքարի միջոցներ, և որ Ռուսաստանը պարզել է թե՛ ինքնաթիռի վրա կրակող անձանց, թե՛ նրանց, ովքեր տվել են հրամանները։

2025 թվականի մայիսի դրությամբ «Ադրբեջանական ավիաուղիների» թիվ 8243 չվերթի վթարի հետաքննությունը անցել է երկրորդ փուլ՝ կենտրոնանալով հավաքված բոլոր նյութերի մանրակրկիտ ուսումնասիրության վրա։ Ղազախստանի տրանսպորտի նախարար Մարատ Կարաբաևը հայտնել է, որ մասնագետները, այդ թվում՝ Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպության (ICAO) միջազգային փորձագետները, այցելություններ են կատարել առանցքային վայրեր Բաքվում, Գրոզնիում և Ռոստով-Դոնում։ Բոլոր անհրաժեշտ փաստաթղթերն ու ապացույցները այժմ գտնվում են Ղազախստանում:

### Ղազախական հետաքննության զեկույցներ
#### Նախնական զեկույց
2025 թվականի փետրվարի 4-ին Ղազախստանի Հանրապետության տրանսպորտի նախարարության (ՂՀ ՏՆ) հրապարակած նախնական զեկույցում նշվել է, որ «Ադրբեջանական ավիաուղիների» թիվ 8243 չվերթը հավանաբար կործանվել է ինքնաթիռի կառուցվածքի մեջ «արտաքին առարկաների» ներթափանցման պատճառով։ Զեկույցը մանրամասնել է ֆյուզելաժի և ուղղահայաց կայունարարի զգալի վնասվածքները, այդ թվում՝ բազմաթիվ ծակոցներն ու անցքերը, որոնք համապատասխանել են մեծ արագությամբ շարժվող բեկորներին։ Այս կառուցվածքային վնասվածքը հանգեցրել է ինքնաթիռի հիդրավլիկ համակարգերի աղետալի խափանման՝ պատճառ դառնալով հիդրավլիկ հեղուկի և ճնշման ամբողջական կորստի։ Հետևաբար, թռիչքի կառավարման համակարգերը դարձել են անաշխատունակ՝ հանգեցնելով անձնակազմի կողմից կառավարման ամբողջական կորստի։ Զեկույցում նաև նշվել է, որ վնասվածքների բնույթը անհամատեղելի է եղել թռչնի հետ բախման կամ ներքին մեխանիկական խափանման հետ, և ենթադրվել է, որ արտաքին առարկաները հավանաբար եղել են պայթուցիկ սարքի բեկորներ։

Ադրբեջանցի պաշտոնյաները հաստատել են բեկորների մեջ «Պանցիր Ս-1» հրթիռի բեկորների հայտնաբերումը՝ վկայակոչելով նախնական զեկույցը որպես ամրապնդող ապացույց առ այն, որ ինքնաթիռը նախքան կործանվելը արտաքին ուժի կողմից հարված է ստացել:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2024 Ադրբեջանում
Կատեգորիա:2024 Ղազախստանում
Կատեգորիա:2024 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2024 աղետներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի ավիացիա
Կատեգորիա:Ավիաաղետներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ավիապատահարներ
Կատեգորիա:Չեչնիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուս-ուկրաինական պատերազմ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա (2022)