Քութուլմըշ

**Մալիք Շիհաբ ադ Դաուլա Քութուլմըշ** (**Քութալմըշ**, **Քութըլմըշ**, **Քութլումըշ**, **Քուտլըմըշ** կամ **Քութլումուշ**, հին անատ. թուրք.՝ *قُتَلمِش*), (), Սելջուկյանների դինաստիայի անատոլիական ճյուղի հիմնադիր, Իսրայելի (Արսլանի)  իբն Սելջուկի որդին։ Լինելով սուլթան Տոգրուլ բեկի զորահրամանատարը՝ մասնակցել է Հյուսիսային Իրանի և Անդրկովկասի սելջուկյան նվաճմանը, իսկ սուլթանի մահից հետո՝ 1063 թվականին, փորձել է գրավել Սելջուկյան կայսրության գահը, սակայն պարտվել է Ալփ-Արսլանին։

## Ծագում
Քութուլմըշը (որը կարելի է թարգմանել որպես «Օրհնված») Սելջուկ Բեկի հայրական թոռն էր՝ օղուզական թյուրքական ցեղի առաջնորդը, որը նրա պատվին ստացել էր սելջուկ անունը: Ալ Հուսեյնիի խոսքերով՝ Սելջուկը օղուզական ցեղային միությունում զբաղեցրել է սյու բաշիի («զորքերի առաջնորդ») պաշտոնը, սակայն 10-րդ դարի երկրորդ կեսին նա լեզու չի գտել օղուզական յաբգուների (ակնհայտորեն՝ Ալի խանի) հետ և իր հարազատների ու կողմնակիցների գլխավորությամբ գաղթել է Սիրդարիայի ստորին հոսանքները՝ Ջենդի շրջան, ընդունել իսլամ և սկսել է կռվել յաբգուների դեմ: Սելջուկի մահից հետո յաբգու Շահ Մալիքն իր որդիներին վռնդել է Ջենդից: Նրանցից մեկը՝ Քութուլմըշի հայրը՝ Իսրայել (Արսլան) իբն Սելջուկը (մահացել է 1032 թվականին), իր եղբորորդիներ Չագրի Բեկի և Թողրուլ Բեկի հետ բնակություն է հաստատել Բուխարայի մոտ գտնվող տափաստաններում և11-րդ դարի սկզբից աջակցել է Բուխարայի կարախանյան Ալի Թեգինին։ 1025 թվականին Ղազնիի Մահմուդի կողմից Ալի Թեգինի զորքերին հաղթելուց հետո, նա Իսրայելի ենթակա սելջուկներին վերաբնակեցրել է Խորասանում և Իսրայելին որպես պատանդ է թողել Հնդկաստանի հետ սահմանին գտնվող Կալինջար ամրոցում, որտեղ էլ յոթ տարի անց Իսրայելը մահացել է։ Ալ Հուսեյնիի խոսքերով՝ Իսրայելը թողել է երկու որդի, որոնցից մեկը Քութուլմըշն էր։ Հոր և մի քանի կողմնակիցների հետ Կալինջարում բանտարկված լինելով՝ Քութուլմըշը որոշ ժամանակ անց կարողացել է փախչել Բուխարա, որտեղ անհաջող փորձ է կատարել միավորել օղուզ ցեղերը՝ Իսրայելն ազատագրելու համար։

## Ռազմական և քաղաքական կենսագրություն
Ավելի ուշ, Շիհաբ ադ Դաուլա Քութուլմըշ իբն Իսրայելը պատմական տարեգրությունների էջերում հայտնվում է որպես իր զարմիկ Տուղրիլ բեկի սելջուկյան զորքերի առաջնորդներից մեկը, որը 11-րդ դարի կեսերին իրականացրել է խոշորածավալ նվաճումներ: Տուղրիլ բեկի զորքերի առանձին ստորաբաժանումները գլխավորել են մալիքները՝ նրա ազգականները, որոնց տրվել էին նվաճման կոնկրետ ռազմական նպատակներ և ուղղություններ: Մալիք Քութուլմըշը և նրա եղբայր Ռասուլ Թեգինը գլխավորել են մերձկասպյան տարածաշրջաններում գործող ջոկատները: Երբ 1042 թվականին Տուղրիլ բեկը արշավանք է ձեռնարկել Գորգանի և Թաբարիստանի դեմ, մալիքներ Քութուլմըշ իբն Իսրայելի, Իբրահիմ իբն Ինալի և Յակութի իբն Չագրիի հրամանատարությամբ օղուզ թուրքմենական ջոկատները գլխավորել են նրա բանակի առաջնագիծը: Այս արշավանքի արդյունքը Գուրգանի և Թաբարիստանի նվաճումն է եղել, ինչպես նաև Ռայի գրավումը Իբրահիմ իբն Ինալի կողմից, ուր Տուղրիլ բեկը մտել է 1043 թվականին և քաղաքը դարձրել սելջուկյան պետության մայրաքաղաքը: Դրանից որոշ ժամանակ անց Քութուլմըշը անկախ ասպատակություն է իրականացրել Անատոլիայի բյուզանդական մասում, սակայն պարտություն է կրել և նահանջեէ Սիրիա, որտեղ կրկին պարտվել է, այս անգամ՝ Աբբասյան զորավար Արսլան ալ Բասասիրիին: 1045 թվականի աշնանը կայսր Կոնստանտին Մոնոմախը, մտահոգված Անատոլիայի վրա օղուզ-թուրքմենների ասպատակությունների հաճախականությամբ, վրաց իշխան Լիպարիտի հրամանատարությամբ զորքեր է ուղարկել Անդրկովկաս՝ Դվինի ուղղությամբ: Այդ մասին իմանալով՝ Տուղրիլը զորքեր է ուղարկել նրանց դեմ՝ Քութուլմըշի գլխավորությամբ: Երկու բանակները հանդիպել են Գյանջայի մոտ։ Այստեղ Քութուլմըշը, որի բանակը հիմնված էր իր հոր՝ Օղուզների վրա, ջախջախել է Լիպարիտի բանակը, որը բաղկացած էր բյուզանդական, հայկական և վրացական ստորաբաժանումներից։ Բյուզանդացիները մարտադաշտում կորցրել են բազմաթիվ զինվորների, այդ թվում՝ հայ հրամանատար Վահրամին։ Սա բյուզանդական և սելջուկյան բանակների միջև առաջին պատմական ճակատամարտն էր։ Քութուլմըշը մի փոքր առաջ է շարժվել Արաքս գետի երկայնքով, ապա վերադարձել Թողրուլի մոտ՝ ասելով նրան, որ հռոմեացիները նույնքան վախկոտ են, որքան կանայք, և, հետևաբար, Անատոլիան կարելի է բավականին հեշտությամբ նվաճել։

1046 թվականին Թողրուլ բեկը Քութուլմըշին ուղարկել է մեծ բանակի գլխավորությամբ՝ նվաճելու Հայաստանի և Ադրբեջանի լեռնային շրջանները: Ալ Հուսեյնիի խոսքերով՝ Քութուլմըշը կատարել է առաջադրանքը, ինչը հաստատվում է այլ ժամանակագիրների վկայություններով: Միաժամանակ Քութուլմըշը երկար պաշարել է Շադդադիների էմիրության մայրաքաղաք Գյանջան, բայց չկարողացավ այն գրավել: Էմիր Ալի Լաշքարի II-ը ցանկանում էր ենթարկվել սելջուկներին, բայց Հաջիբ Աբու Մանսուրը և քաղաքային վերնախավը դեմ էին դրան և դիմեցին վրացիներին և Բյուզանդիային ռազմական օգնության համար: Միաժամանակ, Իբրահիմ իբն Ինալը գործում էր հյուսիսարևելյան Անատոլիայում: Հալեպի ժամանակագիր ալ Ազիմին (1090-1161) 1047 թվականի տակ հաղորդում է, որ Իբրահիմ իբն Ինալը ներխուժել է Բյուզանդական կայսրություն և հաղթանակ տարել այնտեղ, մինչդեռ այդ ժամանակ Քութուլմըշն արդեն «մեկուկես տարի պաշարել էր Գյանջան, բայց հետ էր մղվել դրանից»: Ըստ ալ Հուսեյնիի՝ այս արշավանքի ընթացքում Քութուլմըշը ուքեյլյան էմիր Քուրայշ իբն Բադրանից գրավել է Մոսուլը և Դիար Մուդարի հարակից տարածքները: Գյանջայի պաշարումը վերջ դնելով՝ Քութուլմըշը, իր եղբոր՝ Ռասուլ-Թեգինի հետ միասին, հաջող ասպատակություն իրականացրել է Բյուզանդական Անատոլիայի շրջանների վրա։

Հաջորդ տարի՝ 1048 թվականին, Թողրուլ բեյը կրկին Քութուլմըշին և Իբրահիմ իբն Ինալին ուղարկել է տպավորիչ ուժերի գլխավորությամբ Անատոլիայի արևելյան շրջաններ։ Պատճառը Վասպուրականի արևելյան սահմանին բյուզանդացիների կողմից Թողրուլ բեյի և Քութուլմըշի զարմիկի՝ Հասան բեյ իբն Մուսա յաբգուի զորքերի պարտությունն էր, որտեղ Հասան բեյը ինքը զոհվել է ճակատամարտում (Քութուլմըշն այդ ժամանակ զբաղված էր Գյանջայի պաշարմամբ)։ 11-րդ դարի հայ պատմաբան Արիստակես Լաստիվերցին Քութուլմըշի և Իբրահիմի ներխուժող ուժերը նկարագրել է որպես «աղեղներով և սրերով զինված անթիվ զորքեր, որոնք նման էին արծիվների, որոնք [սքավառնում էին] իրենց ապագա սննդի վրա»։ Մեկ այլ հայ պատմաբան՝ Մատթեոս Եդեսացին, գրել է, որ Քութուլմըշը և Իբրահիմը՝ հսկայական բանակի գլխավորությամբ, ներխուժել են Հայաստան, մոտեցել են Էրզենի (Արզան կամ Արծն) հարուստ առևտրային քաղաքին, որի մոտակայքում տեղի է ունեցել դաժան մարտ բյուզանդական կառավարիչներ Ահարոնի և Կեկաումենոսի զորքերի հետ։ Սելջուկները նշանակալի հաղթանակ տարան, գրոհով գրավեցին Էրզենը և, ըստ Մատթեոսի, ոչնչացրին նրա ամբողջ բնակչությանը, որը կազմում էր մոտ 150 հազար մարդ։ Քաղաքն ինքնին այրվել և վերածվել է ավերակների, որից հետո Քութուլմըշը և Իբրահիմը վերադարձան արևելք՝ հարուստ ավարով և բազմաթիվ գերիներով։ Նույն թվականի աշնանը բյուզանդական կառավարիչներ Ահարոնը և Կեկաումենոսը միացան Լիպարիտի հրամանատարությամբ վրացական զորքերին և շարժվեցին Կապետրա (ժամանակակից Պասինլեր) ուղղությամբ։ Սեպտեմբերի 18-ին (կամ 10-ին) Կապետրա քաղաքի մոտակայքում գտնվող դաշտում տեղի ունեցավ վճռական ճակատամարտ։ Սելջուկյան բանակը բաղկացած էր երկու մեծ մասից, որոնցից մեկը հրամանատարում էր Քութուլմըշը, մյուսը՝ Իբրահիմ իբն Ինալը։ Բյուզանդական զորքերը լիակատար պարտություն կրեցին, իսկ Լիպարիտը գերի ընկավ։ Այս պարտությունը լրջորեն խաթարել է Բյուզանդիայի դիրքերը արևելքում և ստիպել է կայսրին հաշտվել Թողրուլ Բեկի հետ։

50-ական թվականներին Քութուլմըշը շարունակել է գլխավորել Թողրուլ Բեկի զորքերը Արևելյան Անատոլիայում և Անդրկովկասում, պահպանելով նրա իշխանությունը հայ-վրացական սահմաններին բնակություն հաստատած թուրքմենների նկատմամբ: 1053 թվականին Քութուլմըշը հարձակվել է Կարսի վրա և սպանել է նրա բոլոր բնակիչներին, իսկ հաջորդ տարի, երբ Թողրուլ Բեկը ներխուժել է Բյուզանդական Հայաստան՝ Հյուսիսարևմտյան Իրանի մանր իշխաններին ենթարկելու նպատակով, Շադդադիները ճանաչեցին Թողրուլի իշխանությունը և հանդիսավոր կերպով դիմավորեցին Քութուլմըշին Գյանջայի դարպասների մոտ: 1055 թվականին նա ուղեկցել է սուլթան Թողրուլին Բաղդադ, որտեղ նա մեկնել էԱբբասյան խալիֆի հրավերով: Իմանալով Թողրուլ Բեկի մոտենալու մասին՝ Բաղդադի կայազորի հրամանատար Արսլան ալ-Բասասիրին, որը ենթակա էր Բույիդներին, լքել է քաղաքը՝ գլխավորելով իր զորքերը և տեղափոխվելով Մոսուլ: Ի պատասխան՝ Թողրուլը զորքեր ուղարկել է Քութուլմըշի հրամանատարության ներքո՝ Մոսուլի էմիր Քուրայշին օգնելու համար: Միավորելով ուժերը՝ Քութուլմըշը և Քութուլմըշը շարժվել էին դեպի ալ-Բասասիրի, սակայն 1057 թվականի հունվարի 9-ին նրանք պարտվեցին նրա զորքերին Սինջարի մոտ։ Վերադառնալով Բաղդադ՝ 1058 թվականին Քութուլմըշը մասնակցեցլ է մի շքեղ արարողության, որի ժամանակ խալիֆը Թողրուլ Բեգին հռչակել է «Արևելքի և Արևմուտքի թագավոր»։ Նույն թվականին Քութուլմըշի հրամանատարությամբ սելջուկյան զորքերը գրավեցին Կարսը և Մալաթիան։ Միաժամանակ, Իբրահիմ իբն Ինալը գլխավորել է սելջուկյան զորքերի ապստամբությունը Իրանում և Վերին Միջագետքում, որոնք կարծում էին, որ Թողրուլ Բեգը իրենց անարդարացիորեն քիչ էր վճարում իրենց ծառայության համար։ Քութուլմըշը, ըստ երևույթին, աջակցել է Իբրահիմին։ Թողրուլին մեկ տարուց ավելի պահանջվել է այս ապստամբությունը ճնշելու և իր եղբորորդու՝ Ալփ-Արսլանի աջակցությամբ վերականգնելու իր ամբողջ կայսրության վրա վերահսկողությունը։ Հետաքրքիր է, որ ի տարբերություն Իբրահիմ իբն Ինալի, որը գերի ընկավ և խեղդամահ արվել է աղեղնավոր լարով, Քութուլմըշը կարողացավ փրկել նրա կյանքը։

1061 թվականին Քութուլմըշն ինքը ապստամբել է Թողրուլ բեկի դեմ։ Աղբյուրները ոչինչ չեն ասում նրա ապստամբության պատճառների մասին, բայց հավանական է, որ պատճառն այն էր, որ Թողրուլը, որը որդիներ չուներ, իր եղբորորդուն՝ Սուլեյման իբն Չագրի բեկին, նշանակել է գահի ժառանգորդ, մինչդեռ Քութուլմըշը կարծում էր, որ ինքն ունի գերագույն իշխանության օրինական իրավունք, քանի որ իր հայրը սելջուկյան տոհմի ավագն էր։ Քութուլմըշը ամրացավ Դամգանի մոտ գտնվող Գիրդկուհ ամրոցում։ Թողրուլ բեկը զորքեր ուղարկել է ապստամբ ազգականի դեմ, բայց նրանք պարտվեցին։ Այնուհետև Թողրուլն ինքը՝ զորքերի գլխավորությամբ, մոտեցավ Գիրդկուհին, բայց չկարողացավ գրավել այն և հեռացավ՝ թողնելով իր վեզիր ալ Քունդուրիին պաշարումը ղեկավարելու համար, որը շուտով խաղաղության բանակցություններ սկսել է Քութուլմըշի հետ, որոնք ապարդյուն հանգեցրին։ 1063 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Թողրուլ Բեգը մահացավ Ռեյում, և ալ Քունդուրին ստիպված եղավ վերացնել Գիրդկուհի պաշարումը և վերադառնալ մայրաքաղաք։ Քութուլմըշը իջավ ամրոցից և գնաց Համադանի և Ռեյի միջև ապրող թուրքմենական ցեղերի մոտ, և այնտեղ նա համալրել է իր զորքերը։ Այդ ընթացքում նրան միացավ նրա եղբայր Ռասուլ Թեգինը և հորդորել է նրան գնալ Ռեյ, որտեղ ալ Քունդուրին սպասում էր Ալփ-Արսլանի ժամանմանը, որը իր եղբորը՝ Սուլեյմանին, դուրս էր մղել գահի ժառանգությունից և արդեն հրամայել էր խութբան կարդալ իր անունով։
thumb|350px|Տոգրուլ բեկի դամբարանը, որտեղ թաղված է Քութուլմըշի մարմինը։ Նկարը՝ Եվգենի Ֆլանդինի
Ըստ ալ Հուսեյնիի՝ Թողրուլ բեկի մահից հետո Քութուլմըշը «վեր կացավ և պահանջել է իր համար սուլթանությունը»։ Քութուլմըշը հղում էր անում օղուզների հին սովորույթին՝ մաժորաթին, որը նշում էր, որ իշխանությունը պետք է պատկանի տոհմի կամ ցեղի ավագին։ Ըստ Զահիր ադ Դին Նիշապուրիի և Ռաշիդ ադ Դինի՝ նա բառացիորեն ասել է Ալփ-Արսլանին հետևյալը. «Սուլթանությունը պետք է իրավացիորեն անցնի ինձ, քանի որ հայրս ցեղերի ավագն ու գլխավոր առաջնորդն էր»։ Քութուլմըշին աջակցում էր օղուզ-թուրքմենական ցեղերի զգալի մասը, որոնք դժգոհ էին Թողրուլ-բեկի քաղաքականությունից, որը նպատակ ուներ ցեղային աշխարհազորը փոխարինել կանոնավոր զորքերով և մամլուք պահակախմբով, ինչպես նաև քոչվորներին խիստ ռազմական-վարչական վերահսկողության տակ դնելու նրա ցանկությունից: Ալ Հուսեյնիի խոսքերով՝ Քութուլմըշը «հավաքել է մորեխների նման կոկորդներից բաղկացած բանակ և կանգ առավ Սավայի մոտ՝ Ռայի շրջան տանող ճանապարհին»: Ալ-Ջավզիի խոսքերով՝ Քութուլմըշը պաշարել է Ռային 50 հազար թուրքմեն հեծյալների գլխավորությամբ, որոնք սկսեցին թալանել շրջակա տարածքը: Սա տեղի ունեցավ 1063 թվականի նոյեմբերի 15-ին: Ալ-Հուսեյնին պնդում է, որ Քութուլմըշը ավերել է Ռեյի բոլոր գյուղերը և ջուր բաց թողել է Աբդալլահաբադի և Վադի ալ-Միլխի («Աղի հովիտ») ծայրամասերը՝ դրանք վերածելով ճահճի: Ալփ-Արսլանը Նիշապուրից շարժվել է իր բանակի գլխավորությամբ՝ առաջ ուղարկելով առաջապահ զորք իր հաջիբի և սարհանգի (հրամանատար) Աբու Մանսուր Սաու Թեգինի հրամանատարությամբ: Փորձ արվել է խաղաղության բանակցություններ սկսել Դամղանում, որտեղ Քութուլմըշն ուղարկել է իր դեսպաններին, բայց դա ձախողվել է: Քութուլմըշի և Ալփ-Արսլանի բանակները ճակատամարտում հանդիպեցին ալ-Միլխ գյուղի մոտ 1064 թվականի հունվարի սկզբին (այլ աղբյուրների համաձայն՝ 1063 թվականի դեկտեմբերի սկզբին): Ըստ ալ-Հուսեյնիի, Քութուլմըշը կանգնած էր զորքերի գլխավորում, «որից տարածքը նեղացավ», իր եղբայր Ռասուլ-Թեգինը նրա աջ կողմում և էմիր Աբի Բուգան նրա ձախ կողմում: Ալփ-Արսլանը իր բանակը տարավ գետի հունով (վադի), հաղթահարելով ջրային հոսքերը և աղի ճահիճների կպչուն կավը, իսկ Քութուլմըշը նրան կողքից հետևում էր՝ սպասելով, որ թշնամու զորքերը կմնան այս աղի ճահճում և կկանգնեն: Սակայն Ալփ-Արսլանի բանակին հաջողվել է հաղթահարել խոչընդոտները, հարվածել Քութուլմըշի զորքերին, ջախջախել նրանց և անկարգ փախուստի մատնել։ Քութուլմըշն ինքը մի քանի վերք ստացավ և փախավ իր Գիրդկուհ ամրոցը՝ հույս ունենալով իր մոտ ներգրավել մնացած զորքերին, բայց ժայռոտ արահետի վրա նա ընկավ ձիուց և մահացավ։ Ալ-Հուսեյնիի և Իբն ալ-Ասիրի վկայությունների համաձայն՝ Քութուլմըշն իր կյանքն ավարտել է ոչխարների գոմում։ Նրա մարմնի դագաղը տեղափոխվել է Ռեյում գտնվող Թողրուլ Բեգի դամբարան։

## Ժառանգներ
Քութուլմըշի զորքերը ջախջախելուց հետո Ալփ-Արսլանը գրավել է նրա ճամբարը՝ իր բոլոր հարազատների հետ միասին, այդ թվում՝ իր եղբոր՝ Ռասուլ Թեգինի և չորս երիտասարդ որդիների՝ Մանսուրի, Սուլեյմանի, Ալփ Իլեկի և Դևլեթի հետ միասին։ Հաղթողի առաջին ցանկությունն էր սպանել Քութուլմըշի ընտանիքի անդամներին, սակայն վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքը համոզել է նրան թողնել Քութուլմըշի որդիներին կենդանի և ուղարկել սելջուկյան պետության հեռավոր սահմանները՝ սահմանները պաշտպանելու «պետական ​​գործերից հեռու»։ Ալփ-Արսլանը Քութուլմըշի որդիներին և կախյալ թուրքմենական ցեղերին ուղարկել է Դիարբեքիրի և ար Ռուխիի շրջաններ՝ Սիրիայի և Բյուզանդիայի սահմանին։ 70-ականների կեսերին Քութուլմըշի որդիները միացան Ֆաթիմյաններին Դամասկոսի թյուրքական կառավարիչ Ացիզոյ իբն Ուվակի դեմ նրանց պատերազմում։ Վերջիններս մի քանի հաղթանակ տարան, գերի վերցրին Քութուլմըշի երկու որդիներին և ուղարկեցին նրանց նոր սելջուկյան սուլթան Մելիք շահի մոտ։ Քութուլմըշի մնացած երկու որդիները՝ Սուլեյմանը և Մանսուրը, 1078 թվականին աջակցեցին Նիկիփորոս Բոտանիատեսին, որը Անատոլիայում ապստամբություն էր բարձրացրել բյուզանդական կայսր Միքայել VII-ի դեմ, և նույնիսկ հավատարմության երդում տվեցին նրան՝ այդպիսով դառնալով նոր կայսր Նիկիփորոս III-ի հպատակները: Սա չհաճեցրել է սուլթան Մելիք շահին, և նա զորքեր ուղարկել է Անատոլիա՝ Բուրսուքի էմիր հրամանատարությամբ, ով կարողացավ սպանել Մանսուրին, բայց չկարողացավ հաղթել Սուլեյմանին: Անատոլիայի թուրքմենական զորքերի միավորումը Սուլեյմանի հրամանատարությամբ ամրապնդել է նրա դիրքերը տարածաշրջանում: Շուտով նա տիրացավ Նիկեային, Իկոնիոնին և ամբողջ Կիլիկիան՝ հիմք դնելով ապագա Իկոնիոնի (Ռում) սուլթանությանը, որը պետք է կառավարեին նրա անմիջական ժառանգները: Սուլեյմանը մահացավ 1086 թվականին՝ Արտուկի հրամանատարությամբ սելջուկյան զորքերի հետ ճակատամարտում: Քութալմիշի մեկ այլ որդի՝ Ալփ Իլեկը, ակնհայտորեն բնակություն է հաստատել Միջերկրական ծովի անատոլիական ափին: Հավանաբար, հենց այս Ալփ Իլեկն էր, որ 11-րդ դարի վերջին իր զորքերով օգնել է Սուլեյմանի որդուն՝ սուլթան Քիլիջ Արսլան I-ին, նրա արշավանքում՝ Մալաթիայում կենտրոնացած հայկական իշխանության դեմ։ 1096 թվականին նրան թունավորել է Եդեսիայում նրա տիրակալ Թորոսը։ Քութալմիշի վերջին որդին՝ Դևլեթը, մահացավ 1122 թվականին՝ խաչակիրների դեմ Իլ Ղազիի մեկ այլ արշավանքի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1001 ծնունդներ
Կատեգորիա:1049 մահեր
Կատեգորիա:1063 մահեր
Կատեգորիա:1086 մահեր
Կատեգորիա:11-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:11-րդ դարի մահեր
Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Թեհրան քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Թյուրք կառավարիչներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Իկոնիայի սուլթաններ
Կատեգորիա:Իկոնիայի սուլթանություն
Կատեգորիա:Իսլամի պատմություն
Կատեգորիա:Սելջուկյան սուլթանություն
Կատեգորիա:Օղուզ թյուրքեր
Կատեգորիա:Օսմանյան արքայատոհմ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք