Սիրիայի սահմանադրություն

**Սիրիայի սահմանադրություն**, մայր օրենք, որով առաջնորդվում է երկրի հասարակական-քաղաքական կյանքը, սահմանում է նրա պետական կառուցվածքը` օրենսդիր և գործադիր մարմինները, կառավարման և իշխանության մարմինների համակարգը, քաղաքացիական իրավունքները և ազատությունը, ինչպես նաև դատական համակարգը։

Սիրիան ունեցել է տարբեր սահմանադրություններ, որոնցից առաջինը 1930 թվականի Սիրիայի սահմանադրությունն է (1930-1950): Սիրիայի երկրորդ հանրապետության գոյության տասներեք տարիներին (1950-1963) ընդունվել է երեք սահմանադրություն՝ 1950, 1953 և 1958 թվականներին, ընդ որում, վերջին երկուսը եղել են ժամանակավոր, և դրանց միջակայքերում դարձյալ գործել է 1950 թվականի սահմանադրությունը։ Բաասական Սիրիայի գոյության տարիներին՝ 1963-2024 թվականներին, գործել է երկու ժամանակավոր (1964-1969 և 1969-1973) և երկու հիմնական (1973-2012 և 2012-2024)։ Վերջին՝ գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է եղել 2012 թվականի փետրվարի 26-ից մինչև 2024 թվականի դեկտեմբերի 8-ի Ասադական ռեժիմի տապալումը: Նոր սահմանադրությունը կմշակվի Սիրիայի անցումային կառավարության կողմից մինչև 2025 թվականը։

## Պատմություն
1930 թվականի Սիրիայի սահմանադրությունը, որը մշակվել է Իբրահիմ Հանանուի ենթակայության կոմիտեի կողմից, եղել է Սիրիայի առաջին հանրապետության հիմնադիր սահմանադրությունը։ Սահմանադրությունը պահանջում էր, որ նախագահը լինի մուսուլման (հոդված 3): Այն փոխարինվեց 1950 թվականի սեպտեմբերի 5-ի սահմանադրությամբ, որը վերականգնվեց 1953 թվականի հուլիսի 10-ի սահմանադրության և Արաբական Միացյալ Հանրապետության ժամանակավոր սահմանադրության համաձայն։ Այն ի վերջո փոխարինվեց 1964 թվականի ապրիլի 25-ի ժամանակավոր սահմանադրությամբ, որն ինքնին փոխարինվեց 1969 թվականի մայիսի 1-ի ժամանակավոր սահմանադրությամբ:

Առավել երկարատև սահմանադրությունն ընդունվել է 1973 թվականի մարտի 13-ին և գործում էր մինչև 2012 թվականի փետրվարի 27-ը: Այն ամրացրեց Արաբական Սոցիալիստական ​​Բաաս կուսակցության իշխանությունը, որի §8-ը նկարագրում էր կուսակցությունը որպես «հասարակության և պետության առաջատար կուսակցություն»՝ նույնիսկ եթե Սիրիան միակուսակցական համակարգ չէր ֆորմալ առումով: Սահմանադրությունը երկու անգամ փոփոխվել է. 6-րդ հոդվածը փոփոխվել է 1981 թվականին։ Սահմանադրությունը վերջին անգամ փոփոխվել է 2000 թվականին, երբ նախագահի նվազագույն տարիքը 40-ից իջեցվել է 34-ի՝ Հաֆեզ ալ-Ասադի մահից հետո որդուն՝ 35 տարին չլրացած Բաշշար ալ-Ասադին իշխանության բերելու համար:

2011 թվականի սիրիական ճգնաժամից հետո սիրիական կառավարությունը մշակեց նոր սահմանադրություն և այն դրեց հանրաքվեի 2012 թվականի փետրվարի 26-ին, որը չէր վերահսկվում միջազգային դիտորդների կողմից: Սահմանադրության փոփոխությունները կոսմետիկ էին և մաս էին կազմում Բաասի կառավարության արձագանքին համազգային բողոքի ցույցերին: Քանի որ այդ քայլը մենաշնորհեց Սիրիայի կառավարության իշխանությունը և կազմվեց առանց հավատարիմ շրջանակներից դուրս խորհրդակցության, սիրիական ընդդիմությունը և հեղափոխական կուսակցությունները բոյկոտեցին հանրաքվեն, ինչը հանգեցրեց շատ ցածր մասնակցության՝ համաձայն կառավարության տվյալների: Հանրաքվեի արդյունքում ընդունվեց նոր սահմանադրությունը, որն ուժի մեջ մտավ 2012 թվականի փետրվարի 27-ին։ Այս սահմանադրությունը աստիճանաբար կհեռացվի Սիրիայի անցումային կառավարության կողմից նոր սահմանադրության ընդունումից հետո:

## Նոր սահմանադրություններ
2017 թվականի հունվարի 23-ին ռուս դիվանագետները ներկայացրել են Սիրիայի նոր սահմանադրության սահմանադրության նախագիծը, որը մերժվել է ընդդիմության պատվիրակների կողմից: Նախագիծը վերացրել է «Արաբական» բառը երկրի պաշտոնական անվանումից՝ «Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն»՝ որպես զիջում քուրդ բնակչությանը։ Ռուսական պատվիրակության նախագծով առաջարկվում էր նաև հանել 2012 թվականի գործող Սիրիայի սահմանադրության 3-րդ հոդվածը, որը նախատեսում էր, որ նախագահը պետք է լինի մուսուլման: Բացի այդ, 2017 թվականի սահմանադրության նախագիծը նաև ներկայացնում էր, որ Սիրիայի նախագահին կթույլատրվի ընտրվել միայն յոթ տարի ժամկետով, առանց վերընտրվելու իրավունքի։ Սահմանադրությունը կստիպի երկիրը ունենալ երկու պալատ ունեցող խորհրդարան և մերժում է իսլամական շարիաթը որպես օրենքի հիմք:

Ակնկալվում է, որ Սիրիայի անցումային կառավարության կողմից կմշակվի նոր սահմանադրություն: 2024 թվականի դեկտեմբերի 12-ին անցումային կառավարության խոսնակն ասաց, որ կառավարության եռամսյա ժամկետում սահմանադրությունը և խորհրդարանը կկասեցվեն՝ հավելելով, որ կստեղծվի «դատական ​​և մարդու իրավունքների հանձնաժողով», որը կվերանայի սահմանադրությունը մինչև փոփոխություններ կատարելը։

## Գործող սահմանադրություն
2012 թվականի նախորդ սահմանադրությունը համախմբեց ավտորիտար կառույցը և կենտրոնացրեց այն բարձր հզոր նախագահության ներքո: Այն նաև պահպանում է Բաաս կուսակցության բացահայտ արաբական ազգայնական դիրքորոշումը և քարոզում է տարածաշրջանային ինտեգրումը՝ որպես «արաբական միասնության» հասնելու միջոց: Սահմանադրությունը արաբերենը հռչակում է որպես երկրի պաշտոնական լեզու:

Սահմանադրությունը բաժանված է 6 մասի (բացառությամբ ներածության), որոնք կոչվում են գլուխներ։

Ներածություն
* Գլուխ 1. Հիմնական սկզբունքներ
* Գլուխ 2. Իրավունքներ, ազատություններ և օրենքի գերակայություն
* Գլուխ 3. Պետական ​​մարմիններ
* Գլուխ 4. Գերագույն սահմանադրական դատարան
* Գլուխ 5. Սահմանադրության փոփոխություն
* Գլուխ 6. Ընդհանուր և անցումային դրույթներ

Սահմանադրության ուշագրավ փոփոխությունները ներառում են՝
* Այն վերացրեց հին 8-րդ հոդվածը, որն ամրացրել էր Բաաս կուսակցության իշխանությունը։ Նոր հոդված 8-ում ասվում է. «Քաղաքական համակարգը հիմնված է քաղաքական բազմակարծության սկզբունքի վրա, և իշխանությունը ձեռք է բերվում և իրականացվում ժողովրդավարական ճանապարհով միայն քվեարկության միջոցով», իսկ իրավական մեխանիզմները «կկարգավորեն քաղաքական կուսակցությունների ձևավորման հետ կապված դրույթներն ու ընթացակարգերը»։
* Նոր 88-րդ հոդվածում այն ​​սահմանափակեց նախագահի պաշտոնավարման ժամկետը մինչև յոթ տարի՝ առավելագույնը մեկ վերընտրությամբ: Այնուամենայնիվ, Բաշշար ալ-Ասադն իրավասու է երկարաձգել իր մանդատը այս ժամկետից ավելի՝ համաձայն 87-րդ հոդվածի, որը գործող նախագահին պարտավորեցնում է շարունակել իր իշխանությունը «եթե պետության նոր ղեկավար չընտրվի»։

Նոր սահմանադրության 83-150-րդ հոդվածները մեծացրել են Նախագահի լիազորությունները գործադիր, օրենսդիր և դատական ​​մարմիններում։ Սիրիայի նախագահի գործադիր դերը ենթադրում է նրա վերահսկողությունը բոլոր երեք ճյուղերի վրա՝ առնվազն 21 հոդվածների միջոցով նախագահին շնորհելով չստուգված լիազորություններ։ Նախագահի դերը բարձրացնող 2012 թվականի Սահմանադրությամբ տրված արտակարգ լիազորություններից մի քանիսը ներառում են՝

* 97-րդ հոդվածը Նախագահին իրավունք է տալիս նշանակել և ազատել վարչապետին, Նախարարների խորհրդին և նրանց տեղակալներին:
* «Հանրապետության նախագահը ձևակերպում է պետության ընդհանուր քաղաքականությունը և վերահսկում իրականացումը»։ (98-րդ հոդված)․
* 100-րդ հոդվածը նախագահին տալիս է վետոյի իրավունք՝ ընդունելու կամ մերժելու օրենսդիր մարմնի կողմից ընդունված օրենքները․
* 101-րդ հոդվածը նախագահին վերագրում է «հրամանագրեր, որոշումներ և հրամաններ ընդունելու» լիազորություն։ 113-րդ հոդվածը նաև սահմանում է, որ նախագահն իրավասու է շրջանցել Ժողովրդական ժողովը՝ օրենքներ ընդունելու համար
* 103-րդ հոդվածը նախագահին է վերապահում «արտակարգ դրություն» հայտարարելու կամ չեղարկելու իրավասությունը՝ իր Նախարարների խորհրդի նիստի ժամանակ:
* 105-րդ հոդվածը նախագահին նշանակում է որպես «Բանակի և զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար», ով վայելում է իր «բացարձակ իշխանությունը» և ուղղակիորեն վերահսկում է «այդ լիազորությունն իրականացնելու համար անհրաժեշտ բոլոր որոշումները» Դրանք ներառում են որոշումներ ռազմական հզորության, պատերազմ հայտարարելու և խաղաղության պայմանագրեր կնքելու վերաբերյալ (հոդված 102)»։
* «Հանրապետության նախագահը նշանակում է քաղաքացիական և զինվորական աշխատողներին և ավարտում նրանց ծառայությունը» (հոդված 106)։
* «Հանրապետության նախագահը կնքում է միջազգային պայմանագրեր և պայմանագրեր և չեղյալ է հայտարարում դրանք» (հոդված 107)։
* 111-րդ հոդվածը նախագահին իրավունք է տալիս «ցրել Ժողովրդական ժողովը» իր հրամանով։
* 112-րդ հոդվածը նախագահին հնարավորություն է տալիս օրենսդրություն առաջարկել խորհրդարանին։
* Հոդված 113-ը նախագահին վերագրում է օրենսդիր մարմնի դեր, եթե խորհրդարանը նիստ չի անում, ինչպես նաև խորհրդարանի նիստերի ժամանակ «բացարձակ անհրաժեշտության դեպքում»:
* 114-րդ հոդվածը նախագահին թույլ է տալիս արագ, արտակարգ միջոցներ ձեռնարկել, եթե նա որոշի, որ երկիրը գտնվում է «լուրջ վտանգի տակ»։
* Նախագահը կարող է ստեղծել «հատուկ մարմիններ, խորհուրդներ և հանձնաժողովներ», որոնք գործում են սահմանադրական կառույցներից անկախ (հոդված 115)։
* «Նախարարների խորհրդի նախագահը, նրա տեղակալները և նախարարները պատասխանատու են նախագահի առջև». (Հոդված 121)։
* 124-րդ հոդվածը նախագահին լիազորում է վարչապետին և նրա Նախարարների խորհրդին քաղաքացիական կամ քրեական հանցագործությունների համար դիմել դատարան: Մեղադրական եզրակացությունը հանգեցնում է նրանց կասեցմանը և կարող է նաև ուղեկցվել պաշտոնանկությամբ, եթե Նախագահն այդպես որոշի:
* «Բարձրագույն դատական ​​խորհուրդը ղեկավարում է Հանրապետության նախագահը» (հոդված 133)։
141-րդ հոդվածը Գերագույն սահմանադրական դատարանը ենթարկում է Նախագահին։

## Քննադատություն
2012 թվականի Սահմանադրությունը չճանաչված մնաց սիրիական ընդդիմության գրեթե բոլոր մարմինների կողմից, որոնք բոյկոտեցին հանրաքվեն։ Սահմանադրությունը մշակվել էր Բաասի հավատարիմների կողմից և մաս էր կազմում իր իշխանությունը մենաշնորհելու կառավարության փորձերին, ինչպես նաև ճնշելու 2011-12 թվականների սիրիական բողոքի ցույցերը: Միջազգային փորձագետները գնահատել են, որ սահմանադրությունը չունի «զսպումներ և հակակշիռներ», ինչը անիրագործելի է դարձնում այն ​​քաղաքական անցման համար։ Սիրիական ընդդիմության ակտիվիստները պահանջել են չեղարկել Սահմանադրության առնվազն 21 կետերը, որոնք անզուսպ լիազորություններ են տալիս երկրի Նախագահին, արտակարգ դատարանների վտարումը և ավելի քան 20 արտակարգ որոշումների հետկանչումը որպես բովանդակալից անցումային գործընթաց սկսելու նախապայման: Փոփոխության և ազատագրման ժողովրդական ճակատը, միակ ընդդիմադիր ճակատը, որն ի սկզբանե մասնակցել էր Սիրիայի Ժողովրդական ժողովին, հետ կանչեց իր ճանաչումը 2016 թվականին Բաշշար ալ-Ասադի կողմից Ժնևի բանակցությունները տապալելուց հետո:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The 1930 Syrian Constitution (in its French version) is integrally reproduced in: 
* Constitution of Syria (1973) at the International Constitutional Law (ICL) Project
* Constitution of Syria (2012) (CC-BY-licensed English translation by Qordoba)
* Constitution of Syria (2012) (English translation by the Syrian Arab News Agency)

Կատեգորիա:Սիրիայի քաղաքականություն