Հոգեխթանիչներ

**Հոգեխթանիչներ** կամ **կենտրոնական նյարդային համակարգը խթանողներ**, **խթանիչներ**, **ստիմուլատորներ** (անգլ․՝ psychostimulants, central nervous system stimulants կամ stimulants), դեղերի խումբ, որը բարձրացնում է գլխուղեղի ակտիվությունը։ Կիրառվում են զգոնությունը, ուշադրությունը, մոտիվացիան, տրամադրությունը և ֆիզիկական աշխատունակությունը բարձրացնելու նպատակով։ Տարածված հոգեխթանիչներից են կոֆեինը, նիկոտինը, ամֆետամինները, կոկաինը, մեթիլֆենիդատը և մոդաֆինիլը:

Հոգեխթանիչներն ազդում են նեյրոմեդիատորների (դոֆամին, նորադրենալին, սերոտոնին, հիստամին, ացետիլխոլին) մակարդակի կամ ընկալիչների վրա։ Նեյրոմեդիատորները կամ նեյրոտրանսմիտերները ապահովում են ուշադրության, հիշողության և հույզերի ձևավորումը, ուսուցումը, կազմում են պարգևատրման համակարգի մաս։ Կախված պրեպարատից, դեղաչափից՝ հոգեխթանիչների ազդեցությունը կարող է դրսևորվել թույլ դրդումից մինչև էյֆորիայի առաջացում։

Հոգեխթանիչներն ունեն բժշկական և ոչ բժշկական կիրառման երկար պատմություն։ Ցուցված են նարկոլեպսիայի, ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի (ADHD), դեպրեսիայի, քրոնիկ հոգնածության, ճարպակալման դեպքում։ Կիրառվում են նաև որպես թմրամիջոցներ՝ աշխատունակության մեծացման (էրգոգեն էֆեկտ), հասարակական տարբեր խմբերի՝ ուսանողների, մարզիկների, նկարիչների, զինվորականների ստիմուլացիայի նպատակով։

Հոգեխթանիչների կողմնակի ազդեցություններն են կախվածությունը, ընտելացումը, հանման համախտանիշը, փսիխոզը, տագնապային խանգարումները, անքնությունը, սիրտանոթային և նյարդային համակարգի ախտահարումները։

աջից|մինի|301x301փքս|Ռիտալին 20 մգ, հաստատուն ձերբազատմամբ (SR) դեղահաբեր

## Սահմանում
*Ստիմուլատոր* կամ *խթանիչ* տերմինն ունի ընդհանուր նշանակություն մի շարք դեղախմբերի համար, որոնք բարձրացնում են ԿՆՀ-ի կամ այլ համակարգերի ակտիվությունը։ Օրինակ՝ սիմպատոմիմետիկները կարող են ազդել ադրեներգիկ համակարգի ընկալիչների վրա այնպես, ինչպես նորադրենալինը (էպինեֆրին) կամ ադրենալինը (էպինեֆրին) և ակտիվացնել սիմպաթիկ նյարդային համակարգը։

## Կողմնակի ազդեցություններ
### Սուր
Թերապևտիկ դեղաչափերով հոգեխթանիչները բարձրացնում են ուշադրությունը, հաղորդակցման ունակությունները, լիբիդոն և ընդհանուր տրամադրությունը։ Սակայն բարձր դեղաչափերով ուշադրության վրա ազդեցությունը հակառակ ձևով է դրսևորվում։ Այս էֆեկտը կոչվում է Յերկես-Դոդսոնի կանոն։ Այն հոգեբանական տեսություն է, որը նկարագրում է աշխատունակության վրա սթրեսի ազդեցությունը։ Օպտիմալ սթրեսի մակարդակն օգնում է բարձրացնել աշխատունակությունը, իսկ չափից քիչ կամ շատ սթրեսն ունի հակառակ ազդեցությունը։ Տեսությունը կարելի է ներկայացնել շրջված U-աձև կորով, որտեղ կորի գագաթնակետն օպտիմալ սթրեսի և աշխատունակության մակարդակն է։ Տեսությունը մշակել են հոգեբաններ Ռոբերտ Յերսկը և Ջորջ Դիլինգեմ Դոդսոնը 1908 թվականին՝ մկների վրա կատարված հետազոտությունների հիման վրա։ Կենտրոնական նյարդային համակարգը խթանող դեղերի այսպիսի ազդեցությունն ուշադրության և աշխատունակության վրա պայմանավորված է բարձր դեղաչափերի կիրառման դեպքում սթրեսի մակարդակի օպտիմալից բարձրացումով։ Բարձր դեղաչափերով հոգեխթանիչները կարող են առաջացնել նաև էյֆորիա և քնի պահանջի նվազում կամ անհետացում։ Ոչ բոլոր հոգեխթանիչներն ունեն էրգոգեն ազդեցություն։ Վերջինս դեղի աշխատունակությունը կամ ֆիզիկական տոլերանտությունը բարձրացնելու ունակությունն է։ Այն կարող է դրսևորվել արագ վազելու, ծանրություններ բարձրացնելու, երկար ժամանակ կանգնած մնալու ունակությամբ։

Էֆեդրինը, պսևդոէֆեդրինը, ամֆետամինը և մեթանֆետամինն ունեն հաստատված բարձր էրոգեն, իսկ կոկաինը՝ հակառակ ազդեցություն։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս առողջ դեռահասների մոտ մոդաֆինիլի, ամֆետամինի, մեթիլֆենիդինի նեյրոկոգնիտիվ ազդեցությունները, որը ուսումնական կոնտեքստում ուսանողների՝ նմանատիպ թմրամիջոցների կիրառման ամենատարածված պատճառն է։ Ընդ որում, նշված հետազոտությունների արդյունքները թերի են, քանի որ հետազոտվող պոպուլացիան, երիտասարդների կոգնիտիվ ունակություններն ի սկզբանե տարբերվում են և չկան կրկնակի կատարված հետազոտություններ։

Մոդաֆիլինի նեյրոկոգնիտիվ հատկությունների ուսումնասիրություններն առողջ, անքնությամբ չտառապող մարդկանց մոտ հակասական արդյունքներ ունեն․ որոշ հետազոտություններ նշում են ուշադրության և կատարողական ունակությունների չնչին լավացում, իսկ մյուսները՝ ազդեցության բացակայություն կամ հակառակ էֆեկտ։

Հոգեխթանիչները որոշ դեպքերում կարող են առաջացնել հոգեբուժական խանգարումներ՝ փսիխոզ, պարանոյա, սուիցիդալ մտքեր։ Գերդոզավորման սուր դրսևորումներն են ագրեսիվ վարքագիծը, շարժողական համակարգի խանգարումները, ինքնասպանությունը, պանդինգը (մեխանիկական գործողությունների կոմպուլսիվ կրկնում)։ Բռնության և ագրեսիայի դրսևորումը մասամբ կարող է պայմանավորված լինել պարանոյայով։ Հոգեխթանիչների մեծ մասը սիմպաթոմիմետիկներ են, այսինքն ակտիվացնում են վեգետատիվ նյարդային համակարգի սիմպաթիկ ճյուղը։ Արդյունքում առաջանում է միդրիազ, տախիկարդիա, զարկերակային հիպերտենզիա, շնչառական շարժումների քանակի ավելացում, ջերմության բարձրացում։ Նման կողմնակի ազդեցությունները կարող են դառնալ ինսուլտի, ռաբդոմիոլիզի, էպիլեպսիայի կամ սրտի կանգի պատճառ։ Սակայն հաշվի առնելով սուր տոքսիկ խթանման մահացու կողմնակի ազդեցությունների առաջացման մեխանիզմների ոչ լիարժեք ուսումնասիրվածությունը՝ հնարավոր չէ որոշել մահացու դեղաչափը։

### Քրոնիկ
Բնակչության մեծ զանգվածների հոգեխթանիչների կիրառումն ապահովում է նրանց ազդեցության մեխանիզմնեզմների և կողմնակի էֆեկտների ուսումնասիրման արդիականությունը։ Հոգեխթանիչներ ընդունող երեխաների մոտ չի դիտվում սուր սիրտանոթային խանգարումներ, սակայն հետագայում մեծանում է սրտամկանի ինֆարկտի ռիսկը։ Չորսամյա հետազոտությունները ցույց են տվել թույլ կողմնկաի էֆեկտների առաջացում, սակայն նշվում է ավելի երկարատև հետազոտությունների անցկացման անհրաժեշտություն։ Մեկ այլ հետազոտության արդյունքներով ուշադրության պակասի և գերակտիվության համախտանիշով (ADHD) տառապող այն հիվանդների մոտ, որոնք մեկ տարի օգտագործել են ստիմուլատորներ, սիրտանոթային համակարգի կողմից դիտվում է միայն անցողիկ զարկերակային հիպերտենզիայի առաջացում։ Ըստ 2024 թվականի տվյալների՝ ADHD-ով հիվանդների ստիմուլատորների ընդունումն անկախ կողմնակի ազդեցություններից բարելավում է հիվանդության ախտանիշները և հիվանդի ընդհանուր վարքագիծը։ Մանկական տարիքում բուժման վաղ սկիզբը հնարավորություն է տալիս հետագայում նորմալ սոցիալիզացիայի և կոգնիտիվ ֆունկցիաների զարգացման, ինչպես նաև նվազեցնում է կողմնակի ազդեցությունների առաջացվման ռիսկը։

Հոգեխթանիչների ընդունման չարաշահումը (այդ թվում արգելված ստիմուլատորների) առաջացնում են ծանր առողջական խանգարումներ։ Կոկաինը ներմուծման ուղուց կախված մեծացնում է սիրտանոթային և շնչառական հիվանդությունների առաջացման, ինսուլտի, սեպսիսի ռիսկը։ Ներերակային ներմուծումը կարող է պատճառ դառնալ ինֆեկցիոն հիվանդությունների (ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ, հեպատիտ B, С) փոխանցման, անհետաձգելի բժշկական միջամտություն պահանջող իրավիճակների (թրոմբոզ, պսևդոանևրիզմա) առաջացման։ Շնչառական ուղիներով ներմուծումը կարող է առաջացնել քթաճառի վնասում, ստորին շնչուղիների ինֆեկցիա, թոքերի քաղցկեղ, թոքային հյուսվածքի ռեստրիկցիա։ Կոկաինը մեծացնում է նաև աուտոիմուն հիվանդությունների ռիսկը։ Ամֆետամինի գերդոզավորումն առաջացնում է դոֆամիներգին նեյրոնների դեգեներացիա, ինչը մեծացնում է Պարկինսոնի հիվանդության առաջացման հավանականությունը։

## Բժշկական կիրառում
Ստիմուլատորները կիրառվում են դեղատոմսով կամ ոչ լեգալ՝ որպես ռեկրեացիոն թմրանյութեր։ Ընդունման դադարեցման դեպքում առաջացնում են ծանր հանման համախտանիշ և հիվանդի վիճակի վատթարացում։ Ըստ 2023 թվականի վիճակագրական տվյալների՝ ԱՄՆ-ում ամենաշատ նշանակված հոգեխթանիչներն են լիզդեկսամֆետամինը (Vyvanse), մեթիլֆենիդատը (Ritalin), և ամֆետամինը (Adderall)։ Ըստ 2015 թվականի տվյալների՝ մեկ տարվա ընթացքում բնակչության 0,4%-ը ընդունում է կոկաին և MDMA, իսկ 0,7%-ը՝ ամֆետամիններ։

Հոգեխթանիչները կիրառվում են մի շարք հիվանդությունների բուժման նպատակով՝ քնի, տրամադրության, տարբեր ազդակների ընկալման խանգարումներ, ճարպակալում, ասթմա, քթի փակվածություն։ Կոկաինը կիրառվում է նաև որպես տեղային անզգայացնող։ Ճարպակալման բուժման նպատակող կիրառվող դեղերը կոչվում են անորեքտիկներ, որտեղ ներառված են ինչպես ստիմուլատորներ, այնպես էլ այլ դեղախմբերի պրեպարատներ, օրինակ՝ կաննաբինոիդային ընկալիչների անտագոնիստներ։ Էուհերոիկները (մոդաֆիլին, պիտոլիզանտ) կիրառվում են արտահայտված ցերեկային քկոտությամբ ուղեկցվող քնի խանգարումների դեպքում։ Ստիմուլատորներն օգտագործվում են նաև ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի (ADHD) և off-label (չհաստատաված ցուցումներով կիրառում)՝ տրամադրության խանգարումների՝ ամենահաճախը դեպրեսիվ խանգարումների դեպքում՝ ուշադրության, աշխատունակության և էմոցիոնալ ֆոնի լավացման նպատակով։ Էպինեֆրինը, թեոֆիլինը և սարբուտամոլը per os տարբերակով կիրառվում են ասթմայի դեպքում, սակայն ներկայումս նախընտրելի է ինհալացիոն ադրեներգիկ դեղերի կիրառումը, քանի որ վերջիններն ունեն ավելի քիչ կողմնակի ազդեցություններ։ Փսևդոէֆեդրինը արդյունավետ է հարբուխի, սինուսիտի, սեզոնայի ալերգիկ ռինիտի կամ այլ շնչառական ալերգիկ դրսևորումների հետևանքով քթի փակվածության, ինչպես նաև ինֆեկցիոն կամ բորբոքային հիվանդությունների հետևանքով ականջների փակվածության դեպքում։

### Դեպրեսիա
1930-ական թվականներից՝ ամֆետամինի հայտնվելուց հետո, ստիմուլատորներն առաջին պրեպարատաներն են, որ սկսել են կիրառվել դեպրեսիայի բուժման նպատակով.։ 1950-ական թվականներին հակադեպրեսանտների հայտվելուց հետո, իրենց տեղը զիջել են վերջիններին։ Սակայն վերջին տարիներին դեպրեսիաների բուժման տեսանկյունից հոգեխթանիչները կրկին սկսել են հետաքրքրություն առաջացնել։

Ստիմուլատորներն առաջացնում են արագ և արտահայտված, բայց անցողիկ և կարճատև տրամադրության բարձրացում, հետևաբար անընդհատ կիրառումն անարդյունավետ է դեպրեսիայի դեպքում։ Բացի դրանից ընտելացման զարգացումը բերում է դեղաչափի մեծացման և կախվածության առաջացման։ Չնայած փոքր էֆեկտիվության՝ հոգեխթանիչների ազդեցությունը կարող է գերազանցել պլացեբոն և անգամ հավասարվել հասարակ հակադեպրեսանտների ազդեցությանը։ Տրամադրության վրա կարճատև ազդեցության մեխանիզմները բացատրված չեն, բայց կարող են կապված լինել ընտելացման հետ.։ Հոգեխթանիչների նկատմամբ ընտելացման առաջացումն ուսումնասիրվել է ինչպես կենդանիների, այնպես էլ մարդկանց մոտ։ Հանման համախտանիշի դրսևորումները համարժեք են մեծ դեպրեսիվ խանգարման ախտանիշներին։

## Քիմիա
Դասակարգումը դժվարացած է, քանի որ ստիմուլատորների խումբն ընդգրկում է միաժամանակ մի քանի դեղախմբերում ներգրավված պրեպարատներ։ Օրինակ՝ Էստազները կարող են դասվել փոփոխված մեթիլդիօքսիֆենիլէթիլամինների, փոփոխված ամֆետամինների կամ ֆենէթիլամինների շարքին։ Ֆենիլէթիլամինները հոգեխթանիչների հիմնական դասերից են և ընդգրկում են ամֆետամինները։

մինի|Տարբեր ամֆետամինների կառուցվածքների համեմատական պատկեր
### Ամֆետամինների դաս
Փոփոխված ամֆետամինները կամ ամֆետամինի ածանցյալները միացությունների խումբ են, որոնք սինթեզվել են ամֆետամինից՝ մեկ կամ մի քանի քիմիական խմբեր ավելացնելով կամ պակասեցնելով։ Ամֆետամինի ածանցյալներ են հենց ամֆետամինը, մեթամֆետամինը, էֆեդրինը, կատինոնը, ֆենտերմինը, մեֆենտերմինը, բուպրիոպիոնը, մեթօքսիֆենամինը, սելեգիլինը, ամֆեպրամոնը, պիրովալերոնը, MDMA-ն (էքստազներ) և DOM-ը (STP)։ Ակտիվ նյութերի մեծ մասը կապվում է ամին-ասոցացված ընկալիչ 1-ի (TAAR1) հետ և բերում է դոֆամինի, նորադրենալինի և սերոտոնինի հետզավթման ընկճում կամ ձերբազատում։ Որոշ ամֆետամինի ածանցյալների լրացուցիչ ազդեցության մեխանիզմ է VMAT2-ի միջոցով վեզիկուլներից մոնոամինների պաշարների ձերբազատումը, ինչի արդյունքում ցիտոպլազմայում, միջբջջային տարածությունում և պրեսինապտիկ նեյրոններում մեծանում է նեյրոմեդիատորների կոնցենտրացիան։

Ամֆետամինի ածանցյալներն ունեն լայն թերապևտիկ կիրառում։ Հաճախ նշանակվում են խորը դեպրեսիաների դեպքում, երբ դասական հակադեպրեսանտներն (SSRIs, SNRIs) անարդյունավետ են։ Կատարված հետազոտություններն ունեն հակասական արդյունքներ։ Ըստ լիզդեքսամֆետամինի (ամֆետամինի նախադեղ) երրորդ ֆազայի հետազոտությունների՝ մեծ դեպրեսիվ խանգարումների ժամանակ SSRI-ի կամ SNRI-ի հետ պրեպարատի համակցված կիրառումը չունի լրացուցիչ էֆեկտիվություն։ Մի շարք հետազոտություններ փաստում են ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի (ADHD) դեպքում Adderall-ի (ամֆետամինի և դեքստրամեթամֆետամինի խառնուրդ) արդյունավերությունը։ Հասանելիությամբ և ազդեցության արագ զարգացմամբ պայմանավորված՝ ամֆետամինի ածանցյալները հիմնական չարաշահվող հոգեխթանիչներն են։

### Կոկաինի անալոգներ
Կոկաինի անալոգները հիմնականում ունեն տրոպանի 3-րդ ածխածնին միացած բենզիլօքսի խումբ։ Տարբեր մոդիֆիկացիաներ ստացվում են տրոպանի 2-րդ ածխածնին միացած կարբօքսի խմբի փոխարեն բենզիլօքսի կամ այլ խմբերի տեղակալմամբ։ Սինթեզվել են նաև միացություններ, որոնք կոկաինին նման են ակտիվ կապերով և չեն հանդիսանում տեխնիկական անալոգներ։

## Ազդեցության մեխանիզմ
Հոգեխթանիչների մեծ մասն ուժեղացնում է կատեխոլամինային նեյրոտրանսմիսիան։ Ադրեներգիկ համակարգի նեյրոմեդիադորները մասնակցում են ուշադրության, գրգռման, մոտիվացիայի, խնդիրների գիտակցման և համապատասխան պարգևատրման անկնկալման ձևավորմանը։ Դասական ստիմուլատորներն ազդում են ընկճելով նեյրոմեդիատորների հետզավթումը կամ խթանելով ձերբազատումը։ Որոշ ստիմուլատորներ, հատկապես նրանք, որոնք ունեն էմպաթոգեն և հալուցինոգեն ազդեցություն, ազդում են նաև սերոտոնիային նեյրոտրանսմիսիայի վրա։ Ուրիշ հոգեխթանիչներ, օրինակ՝ յոհիմբինը, պաշարելով աուտոընկալիչները, ընկճում է հետադարձ բացասական կապը։ Ադրեներգիգ համակարգի ագոնիստները, օրինակ՝ էֆեդրինը, իր ազդեցությունը դրսևորում է անմիջացես ադրեներգիկ ընկալիչների խթանմամբ։ Գոյություն ունեն նաև այլ՝ ավելի բարդ ազդեցության մեխանիզմներ։ Կոֆեինը ադենոզինային ընկալիչների անտագոնիստ է և կատեխոլամինների կոնցենտրացիայի վրա ունի անուղղակի ազդեցություն։ Պիտոլիզատը հիստամինային H3 ընկալիչների հակադարձ ագոնիստ է, և քանի որ H3 ընկալիչներն աուտոընկալիչներ են, այն ընկճում է հետադարձ բացասական կապը և ուժեղացնում հիստամինային նեյրոտրանսմիսիան։

Որոշ ստիմուլատորների ազդեցության մեխանիզմները (օրինակ՝ մոդաֆիլինի քնի վրա ազդեցությունը) դեռևս պարզաբանված չեն։

## Տարածված հոգեխթանիչներ
### Ամֆետամին
Ամֆետամինը կենտրոնական նյարդային համակարգի ուժեղ ստիմուլատոր է, պատկանում է ֆենիլամինների դասին, կիրառվում է ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի (ADHD), նարկոլեպսիայի բուժման նպատակով։ Ոչ լեգալ օգտագործվում է որպես ռեկրեացիոն թմրամիջոց՝ էյֆորիայի առաջացման և լիբիդոյի բարձրացման նպատակով։ Շատ երկրներում ամֆետամինի օգտագործումը դեղատոմսով է և նրա ոչ լեգալ տարածումը և օգտագործումը ենթարկվում է խիստ վերահսկման, ինչը պայմանավորված է առողջության վրա պրեպարատի բացասական ազդեցությամբ և անկառավարելի չարաշահմամբ։ Արդյունքում ամֆետամինը ոչ լեգալ սինթեզվում է նկուղային լաբորատորիաներում և վաճառմում վերամշակողներին կամ օգտագործողներին։

Բժշկության մեջ առաջին կիրառված պրեպարատը *Benzedrine*-ն է (ամֆետամինի սուլֆատ)։ Քանի որ նրա աջ իզոմերն ունի ավելի արտահայտված ստիմուլատիվ ազդեցություն, այն աստիճանաբար դուրս է եկել կիրառումից կամ դեքստրոամֆետամինի և լիզդեքսանֆետամինի հետ կիրառվում է խառնուրդների ձևով։

Ամֆետամինը նորադրենալին և դոֆամին ձերբազատող ագենտ է։ Այն նեյրոններ է անցնում նորադրենալինային և դոֆամինային փոխադրիչներով, ակտիվացնում է TAAR1-ը և պաշարում VMAT2-ը։ Թերապևտիկ դեղաչափերով դրսևորում է կոգնիտիվ էֆեկտներ՝ էյֆորիա, լիբիդոյի և դրդունակության բարձրացում, էմոցիոնալ ֆոնի լավացում։ Ֆիզիկական ազդեցություններն են հոգնածության դեմ կայունությունը, մկանային ուժի մեծացումը։ Գերթերապևտիկ դեղաչափերը կարող են ունենալ հակառակ ազդեցություն,առաջացնել մկանային թուլություն, վատացնել կոգնիտիվ ունակությունները։ Գերդոզավորումը կամ թերապևտիկ դեղաչափերի երկարատև կիրառումը հանգեցնում է փսիխոզի (պարանոյա, հալուցինացիաներ)։ Քանի որ հոգեխթանիչների ռեկրեացիոն կիրառման դեպքում դեղաչափը սովորաբար մեծ է թերապևտիկից, ծանր կողմնակի ազդեցությունների (օրինակ՝ կախվածության, որը գրեթե երբեք չի առաջանում թերապևտիկ դեղաչափերի դեպքում) առաջացման ռիսկն ավելի մեծ է։

### Կոֆեին
Կոֆեինը քսանտինների քիմիական դասին պատկանող հոգեխթանիչ է։ Կոֆեին պարունակում են սուրճը, թեյը, ավելի քիչ կակաոն և շոկոլադը։ Այն մտնում է մի շարք ոչ ալկոհոլային խմիչքների և էներգետիկների կազմության մեջ։ Կոֆեինը աշխարհում ամենատարածված հոգեխթանիչն է։ Հյուսիսային Ամերիկայի չափահասների 90%-ն ամեն օր կոֆեին է օգտագործում։

Որոշ երկրներում կոֆեինի վաճառքը և օգտագործումը սահմանափակ է։ ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA), հաշվի առնելով գերդոզավորման և մահվան բարձր ռիսկը, արգելել է անձնական օգտագործման համար բարձր կոնցենտրացիաներով մաքուր կոֆեին պարունակող պրեպարատների վաճառքը։ Ավստրալիայում ևս կոֆեինային թունավորման հետևանքով մահվան դեպքից հետո արգելվել է բարձր կոնցենտրացիոն պրեպարատների օգտագործումը։ Կանադայում որոշում է կայացվել սահմանափակել կոֆեինի պարունակությունը էներգետիկ ըմպելիքներում (առավելագույնը 180 մգ/չափաբաժին), ինչպես նաև ապահովել կոֆեին պարունակող պրոդուկտների վրա նախազգուշացնող պիտակների առկայությունը։

Կոֆեինը մտնում է որոշ դեղերի բաղադրության մեջ՝ հիմնական ազդող նյութի ազդեցությունը ուժեղացնելու կամ որևէ կողմնակի ազդեցություն (հիմնականում քնկոտությունը) մեղմելու նպատակով։ Կոֆեինի ստանդարտիզացված դեղաչափով պրեպարատներն ունեն ազատ վաճառք։

Կոֆեինի ազդեցության մեխանիզմը տարբերվում է մյուս հոգեխթանիչների ազդեցության մեխանիզմից։ Այն պաշարում է ադենոզինային ընկալիչները, որոնք մասնակցում են քնկոտության և քնի ձևավորմանը։ Կենդանական մոդելներում կոֆեինը բարձրացնում է ստրատումի դոֆամինի մակարդակը և ընկճում է դոֆամիներգիկ համակարգի վրա ադենոզինային համակարգի արգելակիչ ազդեցությունը։ Ի տարբերությւոն ստիմուլատորների մեծ մասի՝ կոֆեինը չի առաջացնում ընտելացում։ Ըստ NIDA-ի (National Institute on Drug Abuse) թմրամիջոցների գերդոզավորման մասին հրապարակած հետազոտության արդյունքների՝ կոֆեինի նկատմամաբ կարող է զարգանալ անտանելիություն։ Հեռախոսային հարցման ընթացքում միայն հետազոտվողների 11 %-ն է նշել կախվածության ախտանշաններ։ Սակայն հետազոտվողների թեստավորման և լաբարատոր տվյալների համաձայն՝ նրանց միայն կեսն է տառապում իրական կախվածությամբ։ Այս արդյունքները կասկածի տակ են դնում առհասարակ կոֆեինից կախվածության առաջացման հավանականությունը։

Կոֆեինը կարող է նվազեցնել ուռուցքային հիվանդությունների առաջացման ռիսկը։ Խոսքն առաջին հերթին հեպատոցելյուլար և էնդոմետրիումի քաղցկեղի մասին է։ Չնչին կարող է նվազեցնել նաև հաստ աղու քաղցկեղի ռիսկը։ Սակայն մեծացնում է միզապարկի քազցկեղի հավանականությունը։ Այլ ուռուցքային հիվանդությունների վրա ազդեցություններ նկարագրված չեն։ Հնարավոր է Ալցհեյմերի հիվանդության վրա դրական ազդեցություն, սակայն հետազոտություններն անբավարար արդյունքներ ունեն։ Կոֆեինի չափավոր կիրառումը կարող է նվազեցնել սիրտանոթային հիվանդությունների, ինչպես նաև տիպ 2 շաքարային դիբետի ռիսկը։ Օրական 1-3 բաժակ սուրճի օգտագործումն ունի զարկերակային հիպերտենզիայի առաջացման նույն ռիսկը, ինչ սուրճի չօգտագործումը։ Սակայն օրական 2-4 բաժակի օգտագործումը կարող է որոշ չափով բարձրացնել ռիսկը։

Կոֆեինը բարձրացնում է գլաուկոմայով հիվանդների ներակնային ճնշումը, սակայն չի ազդում առողջ մարդկան ներակնային ճնշման վրա։ Չկան ապացույցներ առ այն, որ կոֆեինը դանդաղեցնում է երեխաների աճը։ Կարող է ունենալ հեպատոպրոտեկտիվ ազդեցություն և կանխել լյարդի ցիռոզի առաջացումը։ Ուժեղացնում է որոշ դեղերի (օրինակ՝ հակագլխացավային) ազդեցությունը։ Բարձր լեռնային տարածքներ բարձրանալուց մի քանի ժամ առաջ կոֆեինի օգտագործումը նվազեցնում է սուր լեռնային հիվանդության ախտանիշները։

### Էֆեդրին
Էֆեդրինը սիմպաթոմիմետիկ ամին է, որն իր կառուցվածքով նման է ֆենիլպրորանոլներին և ամֆետամիններին, ինչպես նաև ադրենալինին։ Ընկճում է ախորժակը, լավացնում է կենտրոնացումը, դեկոնգեստանտ է, կիրառվում է անեսթեզիայով պայմանավորված հիպոտոնիայի դեպքում։ Քիմիական կառուցվածքով ֆենէթիլամինային կմաղքով ալկալոիդ է, պարունակում է *Ephedra* ցեղի բույսերում։ Ազդեցության մեխանիզմը ձևավորվում է ադրեներգիկ ընկալիչերի վրա նորադրենալինի ազդեցության ուժեղացմամբ։ Վաճառվում է հիդրոքլորիդային կամ սուլֆատային աղի ձևով։

### MDMA
3,4-մեթիլենդիօքսիմեթամֆետամինը կամ MDMA-ն ամֆետամինների դասին պատկանող էմպաթոգեն և էյֆորանտ է։ Որպես հավելյալ թերապիա՝ կարճատև կիրառվել է հոգեբուժության մեջ։ Ռեկրեացիոն նպատակներով լայն կիրառման պատճառով ԱՄՆ Թմրանյութերի դեմ պայքարի կազմակերպությունը (DEA) MDMA-ն ընդգրկել է վերահսկվող նյութերի առաջին ցանկում՝ արգելելով բժշկական կիրառումը և հետազոտությունները։ MDMA-ն հայտնի է իր արտահայտված էմպաթոգեն ազդեցություններով։ Այն առաջացնում է հիպերտոնիա, անորեքսիա, էյֆորիա, սոցիալիզացիայի ընկճում, անքնություն, վարքային գրգռվածություն, գերքրտնարտադրություն և այլն։ Դասական ստիմուլատորների համեմատ սերոտոնիներգիկ համակարգի վրա ազդեցությունը շատ ավելի մեծ է, քան ադրեներգիկ համակարգինը։ MDMA-ն չի առաջացնում արտահայտված ընտելացում և կախվածություն։

Որոշ բժիշկներ քննադատում են MDMA-ի նկատմամբ նման վերահսկողությունը՝ համարելով այն շատ ավելի անվտանգ, քան ձիավարությունը։ Տեսակետը ստացել է «Ձիերից կախվածության համախտանիշ» անվանումը։

### MDPV
Մեթիլենդիօքսիպիրովալերոնը կամ MDPV-ին նորադրենալինի և սերոտոնինի հետզավթումն ընկճող (NDRI) հոգեխթանիչ է։ Սինթեզվել է *Boehringer Ingelheim* կազմակերպությունը 1960-ական թվականներին։ Ճանաչում է ստացել 2004 թվականին, երբ սկսել է կիրառվել որպես թմրամիջոց։ Վաճառվում են լոգանքի աղերի և այլ տնտեսական միջոցների տեսքով։ MDPV-ի կիրառման արդյունքում կարող են առաջանալ հոգեբանական և ֆիզիկական ծանր խանգարումներ։

### Մեֆեդրոն
Մեֆեդրոնը ամֆետամինների և կաթինոնների դասին պատկանող սինթետիկ հոգեխթանիչ է։ Արտադրվում է Չինաստանում, քիմիական կառուցվածքով նման է կաթինոնին, պարունակվում է Հարավային Աֆրիկայուն աճող *Khat* բույսում։ Այն թողարկվում է դեղահաբերի կամ փոշու ձևով, կիրառվում է per os կամ շնչական եղանակով։ Մեֆեդրոնն ունի MDMA-ին, ամֆետամիններին և կոկաինին համարժեք ազդեցություն։

Մեֆեդրոնը սինթեզվել է 1929 թվականին, բայց հայտնիություն է ձեռք բերել 2023 թվականին։ 2007 թվականին այն ազատ վաճառվել է օնլայն հարթակներում, իսկ օրինապահ մարմինները մեֆեդոնի մասին իմացել են 2008 թվականին, որից հետո Իսրաելում և Շվեդիայում արգելվել է մեֆեդրինի կիրառումը։ 2010 թվականին այն տարածում է գտել Եվրոպայի մի շարք երկրներում և հետևաբար նույն թվականին համարվել ոչ լեգար պրեպարատ։ ԱՄՆ-ում մեֆեդրոնի կիրառումն արգելվել է 2011 թվականին։

Պրեպարատը նեյրոտոքսիկ է, ունի չարաշահման մեծ պոտենցիալ։ Ազդելով սերոտոնինային 5-հիդրօքսիտրիպտամինային (5-HT) ընկալիչների վրա՝ դրսևորում է MDMA-ին համարժեք ազդեցություններ։

### Մեթամֆետամին
Մեթամֆետամինը (N-մեթիլ-ալֆա-մեթիլֆենէթիլամին) ֆենէթիլամինների և ամֆետամինների դասին պատկանող ուժեղ հոգեխթանիչ է։ Կիրառվում է ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության (ADHD), ճարպակալման բուժման նպատակով։ Մեթամֆետամինն ունի երկու էնանթիոմեր՝ աջ և ձախ։ Դեքստրամեթամֆետամինն ավելի արտահայտված է խթանում ԿՆՀ-ն, քան ձախ իզոմերը։ Սակայն երկուսն էլ առաջացնում են ընտելացում և գերդոզավորման դեպքում ունեն նույն տոքսիկ դրսևորումները։ Չնայած պոտենցյալ ռիսկերին՝ ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) հաստատել է մեթամֆետամինի կիրառումը՝ Desoxyn վաճառքային անվանմաբ: Ռեկրեացիոն նպատակներով կիրառվում է լիբիդոյի բարձրացման համար, ինչն օգտագործողներին հնարավորություն է տալիս օրեր շարունակ անդադար սեքսով զբաղվել։

Մեթամֆետամինը ոչ լեգալ վաճառվում է կա՛մ մաքուր դեքսամեթամֆետամինի, կա՛մ աջ և ձախ իզոմերների 50/50 խառնուրդի ձևով։ Դեքսամեթամֆետամինն ընդգրկված է ԱՄՆ վերահսկվող նյութերի երկրորդ ցանկում, իսկ լևոմեթամֆետամինը հանդիսանում է առանց դեղատոմսի, ազատ վաճառքի դեղ։ Մեթամֆետամինը մի շարք երկրներում ևս արգելված է, ընդգրկված է ՄԱԿ-ի «Հոգեմետ նյութերի մասին» կոնվենցիայի ցանկում։

Փոքր դեղաչափերով բարձրացնում է քրոնիկ հոգնածությամբ մարդկանց ուշադրությունը, կետրոնացումը և ընդհանուր տրամադրությունը։ Բարձր դեղաչափերով կարող է առաջացնել փսիխոզ, ռաբդոմիոլիզ, ուղեղային արյունազեղումներ։ Ունի ընտելացման և չարաշահման բարձր պոտենցիալ։ Ռեկրեացիոն կիրառումը դադարացնելուց հետո առաջացնում է ծանր հանման համախտանիշ, որը կարող է շարունակվել ամիսներ։ Ի տարբերություն ամֆետամինի և կոկաինի՝ նեյրոտոքսիկ է, վնասում է կենտրոնական նյարդային համակարգի սերոտոնիներգիկ և դոֆամիներգիկ նեյրոնները։ Հայտնի է, որ ամֆետամինը լավացնում է ADHD ունեցող մարդկանց ուղեղի որոշ կենտրոնների ակտիվությունը, իսկ մեթամֆետամինը պակասեցնում է գորշ նյութը, խախտում է մետաբոլիկ մարկերների ճիշտ հարաբերակցությունը և հետևաբար էլ ավելի է վատացնում գլխուղեղի ֆունկցիաները։ Ամֆետամիը ռեկրեացիոն դեղաչափերով նույնպես կարող է դրսևորել նեյրոտոքսիկություն։

### Մեթիլֆենիդատ
Մեթիլֆենիդատը կիրառվում է ADHA-ի, նարկոլեպսիայի, ինչպես նաև ֆիզիկական վարժությունների և դիետայի հետ համակցված ճարպակալման բուժման նպատակով։ Թերապևտիկ դեղաչափերով բրձրացնում է ուշադրությունը և կենտրոնացումը, ընկճում է ախորժակը, նվազեցնում է քնի նկատմամբ պահանջը և իմպուլսիվությունը։ Սովորաբար չի կիրառվում ռեկրեացիոն նպատակներով, իսկ կիրառման դեպքում ունի ամֆետամինին համարժեք ազդեցություններ։

Մեթիլֆեդատը նորադրենալինի և դոֆամինի հետզավթոըմն ընկճող է (NDRI), պաշարում է նորադրենալինային (NET) և դոֆամինային (DAT) փոխադրիչները։ Տրոպիզմն ավելի արտահայտվաած է դոֆամինային փոխադրիչների նկատմամբ, հետևաբար դոֆամիներգիկ ազդեցություններն ավելի վառ են դրսևորվում։

Վաճառվում է *Ritalin*, *Concerta* և երկարատև տրանսդերմալ կիրառման *Daytrana* անվանումներով։

### Կոկաին
Կոկաինը նորադրենալինի և սորոտոնինի հետզավթումն ընկճող է (SNDRI), արտադրվում է հարավամերիկյան լեռնային երկրներում՝ Բոլիվիայում, Կոլումբիայում և Պերուում, որտեղ դարերով այն աճեցրել և մշակել է Այմարա ցեղը։ Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում և որոշ ասիական երկրներում կոկաինը տարածված է սպիտակ բյուրեղային փոշու ձևով։ Կոկաինի հոգեխթանիչ ազդեցությունները չեն կիրառվում թերապևտիկ նպատակով, սակայն ակնաբուժության մեջ այն կիրառվում է որպես տեղային անզգայացնող միջոց։ Կոկաինը հիմնականում կիրառվում է ռեկրեացիոն նպատակներով, չարաշահման պոտենցյալը մեծ է, քան ամֆետամինի դեպքում, այդ պատճառով էլ նրա վաճառքը խստորեն վերահսկվում է։ Սինթեզվել են նաև տրոպանի այլ ածանցյալներ (տրոպարիլ, լոմետոպան), սակայն դրանք չեն կիրառվում ռեկրեացիոն նպատակով:աջից|մինի|180x180փքս|Կոկաինի կիրառումը որպես ռեկրեացիոն միջոց
### Նիկոտին
Նիկոտինը թութունի ակտիվ բաղադրամասն է, որը թողարկվում է ծխախոտների, սիգարների, ծամոնների և ծխելու դեմ պայքարի միջոցների ձևով։ Ստիմուլատիվ և հանգստացնող ազդեցություններով պայմանավորված՝ լայնորեն օգտագործվում է ողջ աշխարհում։ Նիկոտինը խթանում է ացետիլխոլինի նիկոտինային (N) ընկալիչները և բերում է պարգևատրման համակարգում դոֆամիներգիկ նեյրոնների ակտիվացման, իսկ թութունի կազմի մեջ մտնող ացետալդեհիդը ընկճում է մոնոամին օքսիդազի ակտիվությունը։ Նիկոտինն առաջացնում է ընտելացում և կախվածություն։ Ըստ հետազոտությունների՝ օրգանիզմի վրա նիկոտինի բացասական ազդեցությունը 3%-ով ցածր է կոկաինից և 13%-ով բարձ ամֆետամինից։ Այն ամենավտանգավոր 20 թմրանյութերի շարքում 6-րդ տեղն է զբաղեցնում։

### Ֆենիլպրոպանոլամին
Ֆենիլպրոպրանոլամինը (PPA, Accutrim, β-հիդրօքսիամֆետամին) նորէֆեդրինի և նորպսևդոէֆեդրինի ստերիոիզոմերն է, պատկանում է ֆենէթիլամինների և ամֆետամինների քիմիական դասին։ Կիրառվում է որպես դեկոնգեստանտ և անորեքսիկ միջոց։ Մտնում է դեղատոմսով կամ առանց դեղատոմսի հակահազային և հակահարբուխային պրեպարատնարի բաղադրության մեջ։ *Propalin* և *Proin* վաճառքային անմանմամբ կիրառվում է անասնաբուժության մեջ՝ շների մոտ անմիզապահության բուժման նպատակով։

ԱՄՆ-ում երիտասարդ կանանց մոտ ինսուլտի առաջացման բարձր ռիսկի պատճառով վաճառվում է միայն դեղատոմսով։ Կանադայում այն դուրս է բերվել շրջանառությունից 2001 թվականի մայիսի 31-ին, Հնդկաստանում՝ 2011 թվականի փետրվարի 10-ին։ Մի շարք Եվրոպական երկրներում ֆենիլպրոպրանոլոլը դեռ ազատ վաճառքի է։

### Լիզդեքսամֆետամին
Լիզդեքսամֆետամինը (Vyvanse) ամֆետամինների դասին պատկանող դեղ է, կիրառվում է ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի (ADHA) բուժման նպատակով։ Ազդեցության տևողությունը մոտ 14 ժամ է։ Լիզդեքսամֆետամինը նախադեղ է, այսինքն օրգանիզմում մետաբոլիզվելով՝ վերածվում է ակտիվ մետաբոլիտի՝ դեքստրամետամֆետամինի, հետևաբար ունի չարաշահման բարձր ռիսկ։

### Պսևդոէֆեդրին
Պսևդոէֆեդրինը ֆենէթիլամինների և ամֆետամինների դասին պատկանող հոգեխթանիչ է։ Կարող է կիրառվել որպես քթային կամ սինուսային դեկոնգեստանտ կամ ակտիվացնող միջոց։

Պսևդոէֆեդրինի հիդրոքլորիդը և սուլֆատը մտնում են մի շարք առանց դեղատոմսի պրեպարատների կազմության մեջ (հակահիստամիններ, դեքստրոմեթորֆան, պարացետամոլ կամ այլ ՈՍՀԲԴ գուաիֆենեզին)։ Կիրառվում է նաև մաքուր պրեպարատների տեսքով։ Օգտագործվում է մեթամֆետամինի ոչ լեգալ սինթեզի համար։

### Catha edulis (Khat)
Catha edulis-ը Աֆրիկայում և Արաբական թերակղզում աճող բույս է։ Պարունակում է մոնոամինային ալկալորիդ կատինոն՝ կետո-ամֆետամին։ Այն առաջացնում է գրգռվածություն, էյֆորիա և ախորժակի կորուստ։ 1980 թվականին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) Catha edulis-ը դասել է թմրանյութերի շարքին։ Առաջացնում է նիկոտինից կամ ալկոհոլից ավելի թույլ արտահայտված կախվածություն։ Արգելված է ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Գերմանիայում։alt=Photograph of the khat plant|աջից|մինի|200x200փքս|''Catha edulis''
### Մոդաֆիլին
Մոդաֆիլինը էուհերոիկ պրեպարատ է, այսինքն մեծացնում է ուշադրությունը և նվազեցնում է քնի նկատմամբ պահանջը։ Հիմնականում վաճառվում է *Provigil* անվանմամբ։ Կիրառվում է նարկոլեպսիայով պայմանավորված արտահայտված ցերեկային քնկոտության, քնի օբստրուկտիվ ապնոեի կամ այլ խանգարումների դեպքում։ Չնայած նրան, որ կիրառվում է կոգնիտիվ ֆունկցիաների լավացման նպատակով, չկան այս ազդեցությունը փաստող հետազոտություններ։ Ընտելացման և կախվածության առաջացման հավանականությունը շատ ցածր է։ Մոդաֆիլինն ունի մի շարք ազդեցության մեխանիզմներ, բայց տրամադրության վրա նրա ազդեցությունը աննշան է։ Ի տարբերություն այլ հոգեխթանիչների՝ չի առաջացնում էյֆորիայով պայմանավորված բավարարվածության սուբյեկտիվ զգացողություն։ Հաշվի առնելով, որ էյֆորիան պրեպարատների չարաշահման հիմնական մոտիվացիան է, մոդաֆիլինը չունի ռեկրեացիոն կիրառում։

### Պիտոլիզանտ
Պիտոլիզանտը հիստամինային H3 աուտոընկալիչների հակառակ ագոնիստ է, համարվում է հակահիստամինային պրեպարատ, որը նաև կենտրոնական նյարդային համակարգի ստիմուլատոր է։ Առաջին էուրոգեն դեղն է, որն ազդում է հիստամինային համակարգի ակտիվացման սկզբունքով։ Էֆեկտիվ է կատապլեքսիայով ուղեկցվող նարկոլեպսիայի դեպքում։

Պիտոլիզանտը ԱՄՆ-ում միակ չվերահսկվող հակաթմրամիջոցային դեղն է։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն ունի չարաշահման մինիմալ ռիսկ։

Պաշարելով H3 աուտոընկալիչները՝ պիտոլիզանտը գլխուղեղում ակտիվացնում է հիստամինային նեյրոնները։ Աուտոընկալիչները, կապվելով էնդոգեն հիստամինի հետ, կենտրոնական և մասամբ ծայրամասային նյարդային համակարգում հետադարձ կապի սկզբունքով նվազեցնում են հիստամինի կենսասինթեզը և ձերբազատումը։

## Ռեկրեացիոն կիրառում և չարաշահում
Հոգեխթանիչներն առաջացնում են կենտրոնական և ծայրամասային կենտրոնական նյարդային համակարգերի ակտիվացում։ Ընդհանուր ազդեցություններն են ուշադրության, կենտրոնացման, զգոնության, ֆիզիկական ազդակների նկատմամբ տանելիության, աշխատունակության և մոտիվացիայի, շարժողական համակարգի ակտիվության բարձրացումը, տախիկարդիան, հիպերտոնիան, ինչպես նաև ախորժակի և քնի պահանջի նվազումը։ Ստիմուլատորների կիրառումը կարող է հանգեցնել համանման ազդեցություններ ունեցող նեյրոմեդիատորների սինթեզի նվազման։ Պրեպարատի ընդունումը դադարացնելուց հետո, նախքան օրգանիզմի բնականոնության վերականգնումը, առաջանում է հանման համախտանիշ, որը դրսևորվում է ընկճվածությամբ, ցրվածությամբ, դեպրեսիայով և պայմանավորված է հիվանդի համար հաճելի էֆեկտների անհետացմամբ։ Հանման համախտանիշով պայմանավորված՝ հնարավոր է դեղի ոչ թերապևտիկ նպատակներով կրկնակի կիրառում և չարաշահում։

Հոգեխթանիչների չարաշահումը տարածված երևույթ է։ Կախվածության առաջացումը բերում է հիվանդի հոգեսոցիալական և հոգեբուժական ստատուսի կտրուկ վատացման, առաջանում է ընտելացում, սենսիբիլիզացիա և ընդունման դադարեցման դեպքում հանման համախտանիշ։ Ըստ կենդանական մոդելով կատարված հետազոտությունների՝ ամենաշատ ռեկրեացիոն կիրառումն ունեն ամֆետամինը, մեթամֆետամինը, մոդաֆիլինը, կոկաինը, նիկոտինը։ Ամեն հաջորդ ընդունումից հետո կենդանիների թմրանյութ ընդունմանը միտված վարքագիծն ավելի ակտիվ է դրսևորվում։ Այն պահը, որից հետո մարդը կամ կենդանին սկսում են ինտեսիվ թմրանյութի կարիք զգալ և համապատասխան վարքագիծ դրսեվորել, կոչվում է աբստինենցիոն կետ։ Ինչքան բարձր է կետի մակարդակը, այնքան մեծ է թմրանյութի կիրառման ցանկությունը։ Ի տարբերություն ամֆետամինի՝ մոդաֆիլինի օգտագործման ցանկությունը կախված է հաջորդիվ կատարվող գործողությունից։ Այսինքն եթե մարդը պլանավորում է ուշադրություն պահանջող մտավոր աշխատանք կատարել, պրեպարատի ընդունման ցանկությունը մեծանում է, հակառակ դեպքում՝ մարդը չի դրսևորում թմրանյութի հայթայթմանն ուղղված վարքագիծ։

## Կախվածության բուժումը
Դեղորայքային և հոգեբանասոցիալական բուժման մեթոդների համակցումը մեծացնում է բուժման էֆեկտիվությունը։ Հետազոտությունները կատարվել են նիկոտինի օրինակով։

## Թմրանյութեր հայտնաբերող թեստեր
Հոգեխթանիչների հայտաբերման համար կիրառվող հիմանակն նյութերն են մեզը և արյան պլազման։ Հազվադեպ կիրառվում է թուքը։ Տարածված եղանակներ են քրոմատոգրաֆիան, իմունոլոգիական անալիզը, մասս-սպեկտրոմետրիան։

## Տե՛ս նաև
* Հակադեպրեսանտներ
* Դեպրեսանտներ
* Հալուցինոգեններ

## Ծանուցումներ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Ասիան և ամֆետամինները․ Ստիմուլատորների ինֆորմացիոն կենտրոն(APAIC) 

Կատեգորիա:Գրգռիչներ
Կատեգորիա:Թմրամիջոցներ
Կատեգորիա:Հոգեակտիվ դեղեր
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն