open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սան Բլաս (Մադրիդ)

**Սան Բլաս**, թաղամաս Մադրիդի արևելյան հատվածում։ Տարածքը 22,36 կմ² ։ Բնակչությունը 157.367 և բնակչության խտությունը՝ 70/կմ²։

Կատեգորիա:Մադրիդի թաղամասեր
Եվրոպայի երկրների և կախյալ տարածքների ցանկ

մինի|Եվրոպան աշխարհի քարտեզին
մինի|Եվրոպայի պետությունները
**[[Եվրոպա]]ն** վեց աշխարհամասերից մեկն է, որը Ասիայի հետ կազմում է բնակչության և տարածքի առումով խոշորագույն մայրցամաքը՝ Եվրասիան։ Եվրոպայի տարածքը՝ 10&nbsp;մլն կմ², բնակչությունը՝ 730&nbsp;միլիոն մարդ։

Աշխարհագրական առումով Եվրոպան սահմանված է Ատլանտյան օվկիանոսով արևմուտքում և Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսով հյուսիսում, Սև, Մարմարյան և Միջերկրական ծովերով, Բոսֆոր և Դարդանել նեղուցներով հարավում։ Սովորաբար Եվրոպայի արևելյան և հարավարևելյան սահմանն են համարում Ուրալյան լեռնաշղթայի արևելյան ստորոտը, Էմբա գետը և Կասպից ծովը, Նախակովկասի հյուսիսային սահմանը Կումա, Մանիչ և Դոն գետերով։

## Ճանաչված երկրներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Եվրախորհրդի պաշտոնական կայք
* Եվրոխորհրդի պաշտոնական կայք 
* ԵԱՀԿ-ի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Եվրոպայի կախյալ տարածքներ
Կատեգորիա:Երկրների ցանկեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Եվրոպա
Քրիստոս Փրկիչ տաճար (Մոսկվա)

**Մոսկվայի Քրիստոս Փրկիչ տաճար** (), Ռուս ուղղափառ եկեղեցու մայր տաճար Մոսկվայում, Կրեմլի մոտ, Մոսկվա գետի ձախ ափին, գտնվում է նախկինում Չերտոլյե (Վոլոխոնկա փող., 15-17 ) կոչված վայրում։ 1990-ականների ժամանակակից շինությունը 19-րդ դարի նույն տեղում քանդված տաճարի արտաքին վերականգնումն է։ Տաճարի պատերին փորագրված են 1812 թվականի ռուս-ֆրանսիական պատերազմում և այդ ժամանակաշրջանի այլ արշավանքներում ռուսական բանակի զոհված սպաների անունները։

## Տես նաև
*Քրիստոս Փրկիչ տաճար (Ուրալսկ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Ամանորյան տոնածառը Տաճարում 
* Տաճարը «Ռուսաստանի տաճարներ» կայքում

Կատեգորիա:Ռուսաստանի տաճարներ
Կատեգորիա:Ռուս-ֆրանսիական պատերազմը (1812) հուշարձաններով
Կատեգորիա:Քանդված կառույցներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի կորցրած տաճարներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի ուղղափառ տաճարներ
Կատեգորիա:Վերաստեղծված տաճարներ
Կատեգորիա:1883 կառուցումն ավարտված եկեղեցիներ
Կատեգորիա:1883 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կատեգորիա:Մոսկվայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մոսկովյան Կրեմլ
Աբխազ ուղղափառ եկեղեցի

**Աբխազ ուղղափառ եկեղեցի**, ուղղափառ եկեղեցի չկարգավորված ինքնահռչակ ինքնավար կարգավիճակով Աբխազիայում, որի տարածքում տեղական Եկեղեցիների կողմից (այդ թվում նաև Ռուս ՈՒԵ-ի կողմից) դե յուրե ճանաչվում է Վրաց ուղղափառ եկեղեցու իրավասությունը։ Դե ֆակտո, Աբխազիայի ուղղափառ հոգևորականները 2000-ականներից գտնվում են Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Մայկոպի թեմի տնօրինության ներքո։ Ի սկզբանե պատմականորեն գոյություն ունեցած, Աբխազական եկեղեցին որպես առանձին ինքնավար միավոր այժմ ճանաչված չէ տեղական ուղղափառ եկեղեցիների կողմից, իսկ 2011 թվականին Աբխազի ուղղափառ եկեղեցում նույնիսկ պառակտում է տեղի ունեցել։

## Պատմություն

## Ժամանակակից վիճակ
## Առաջնորդների ցանկ

## Տես նաև
* Աբխազիայի կաթողիկոսություն
* Սուխումի և Աբխազիայի թեմ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Աբխազ ուղղափառ եկեղեցու պատմությունը 

Կատեգորիա:Աբխազ ուղղափառ եկեղեցի
Կատեգորիա:Քրիստոնեական եկեղեցիներ
Բաղիշ Հովսեփյան

**Բաղիշ Արշակի Հովսեփյան** (), հայ արձակագիր։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1957 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

## Կենսագրություն
Բաղիշ Հովսեփյանը ծնվել է Հայաստանի Մարտունու շրջանի (Գեղարքունիքի մարզ) Ներքին Ալուչալու (այժմ՝ Արծվանիստ) գյուղում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո 1938-1940 թվականներին ուսուցչություն է արել հայրենի գյուղում, 1940-1943 թվականներին ծառայել խորհրդային բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ Վերադառնալուց հետո որոշ ժամանակ աշխատել է Մարտունու շրջանային թերթում։ 1950 թվականին ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը։ 1950 թվականից պատասխանատու աշխատանք է կատարել Հայաստանի Գրողների միությունում և «Գրական թերթի» ու «Սովետական գրականություն» ամսագրի խմբագրություններում, վարել է ՀԳՄ Սևանի ավազանի բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղարի պաշտոնը։

Հովսեփյանի հոգեբանական-ռեալիստական բնույթի գործերում արտացոլվել են ծննդավայրը, պատերազմն (որի մասնակիցն էր) ու հետպատերազմյան տարիները («Սևան», 1958, պատմվածքներ, «Սերմնացանները չվերադարձան», 1962, վեպ, «Դու հասկացա՞ր ինձ», 1971, վեպ)։

## Երկեր
* Ընտիր երկեր, 2 հատորով, հատոր 1, Երևան, 1987։
* Ընտիր երկեր, 2 հատորով, հատոր 2, Երևան, 1988։
* Ընտիր երկեր, Երևան, 1975, 600 էջ։
* Դու հասկացա՞ր ինձ /գրքում տեղ են գտել «Սերմնացանները չվերադարձան» և «Դու հասկացա՞ր ինձ» վեպերը/, Երևան, 1971։
* Զանգակ ձիուկը, Երևան, 1968, 16 էջ։
* Սերմնացանները չվերադարձան, Պէյրութ, 1963, 362 էջ։
* Սերմնացանները չվերադարձան /վեպ/, Երևան, 1962, 295 էջ։
* Սևան /պատմվածքների ժողովածու/, Երևան, 1958, 244 էջ։
* «Դու հասկացա՞ր ինձ» վեպ, «Անտարես», 2020
* «Սերմնացանները չվերադարձան» վեպ, «Անտարես», 2020

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հայկ Խաչատրյան, Գրական տեղեկատու, Երևան, 1986, էջ 318-319։

Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Արտաշես Հովսեփյան (ռեժիսոր)

**Արտաշես Գրիգորի Հովսեփյան** (), ռեժիսոր։

## Կենսագրություն
1934-1938 թթ. սովորել է Մոսկվայի թատերարվեստի ինստիտուտում։ 1928-1934 թթ. եղել է Բաքվի հայկական թատրոնի դերասան և ռեժիսորի օգնական, 1938-1949 թթ.՝ գլխավոր ռեժիսոր, 1951-1953 թթ.՝ Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի ռեժիսոր, 1953-1960 թթ.՝ Լենինականի դրամատիկական, 1979-1981 թթ.՝ Ստեփանակերտի հայկական թատրոնների գլխավոր ռեժիսոր։ 1960-1979- թթ. դասավանդել է ԵԳԹԻ-ում (պրոֆեսոր 1968-ից)։

## Բեմադրությունները
* Արմեն Գուլակյանի «Արշալույսին»
* Արարատ Բարսեղյանի «Կամո»
* Շիրվանզադեի «Պատվի համար»
* Մուրացանի «Ռուզան»
* Վաղարշ Վաղարշյանի «Օղակում»
* «Ֆրիկ»
* «Արևելյան ատամնաբույժ»
* «Անմեղ մեղավորներ» (1946 թ․)
* «Երիտասարդ գվարդիա»
* «Եվգինե»
* «Քանդած օջախ»
* «Վասսա Ժելեզնովա»
* «Փորձադաշտ»
* «Անձնական գործ»
* «Սևելիայի աստղը»

## Պարգևներ և կոչումներ
Ադրբեջանական ԽՍՀ (1940), Հայկական ԽՍՀ (1960), Դաղստանի ԻԽՍՀ (1967) արվեստի վաստակավոր գործիչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ռեժիսորներ
Գարեգին Հովսեփյան (գրականագետ)

**Գարեգին Եղիշեի Հովսեփյան** (), հայ գրականագետ։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1975)։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից։

## Կենսագրություն
Գարեգին Հովսեփյանը ծնվել է 1914 թվականի մայիսի 1-ին, Իջևանի շրջանի Սևքար գյուղում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է Սևքարում, հետո սովորել է Դիլիջանում և Ստեփանավանում։ 1932 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-արդյունաբերական տեխնիկումը, 1937 թվականին ավարտել է ԵՊՀ պատմագրական ֆակուլտետը։ 1938-1941 թվականներին սովորել է համալսարանի ասպիրանտուրայում։ 1938-1942 թվականներին աշխատել է «Ավանգարդ», «Սովետական Հայաստան» թերթերի խմբագրություններում, 1942 թվականներին, մի քանի ամսով, եղել է «Գրական թերթ»-ի խմբագրի պաշտոնակատար։ 1942-1943 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1943-1944 թվականներին աշխատել է «Սովետական Հայաստան» թերթում որպես կուսակցական և ռազմաճակատային բաժնի վարիչ, 1944-1966 թվականներին՝ Հայպետհրատում (որպես գեղարվեստական գրականության խմբագրության վարիչ)։ 1962 թվականին «Հովհաննես Հովհաննիսյան. կյանքը և գործը» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1966 թվականից ավագ գիտաշխատող է ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի հայ պարբերական մամուլի պատմության բաժնում։ 1975 թվականին «Չարենցի պոեզիան» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ ԽՄԿԿ անդամ 1941 թվականից։

Աշխատությունները վերաբերում են հայ դասական և արդի գրականությանը («Ստեփան Զորյանի ստեղծագործությունը», 1951, «Հովհաննես Հովհաննիսյան․ կյանքը և գործը», 1957, «Նար-Դոս», 1961, «Չարենցի պոեզիան», 1969 և այլն)։

Մահացել է 1993 թվականի օգոստոսի 3-ին Երևանում։

## Երկեր
* Ստեփան Զորյանի ստեղծագործությունը (քննադատական ակնարկ), Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 248 էջ։
* Հովհաննես Հովհաննիսյան. կյանքը և գործը, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 294 էջ։
* Նար-Դոս, Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 482 էջ։
* Չարենցի պոեզիան, Երևան, «Հայաստան», 1969, 478 էջ։
* Հմայակ Սիրաս (գրականագիտական ակնարկ), Երևան, «Լույս», 1980, 48 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուր
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 4, 2003

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Դավիթ Հովսեփյան

**Դավիթ Արամայիսի Հովսեփյան** (), վաղամեռիկ բանաստեղծ, Հայաստանի գրողների միության անդամ, Արցախյան շարժման մասնակից։

## Կենսագրություն
Դավիթ Հովսեփյանը ծնվել է ՀԽՍՀ մայրաքաղաք Երևանում 1971 թվականի հուլիսի 1-ին։ 1987 թվականին ավարտել է Երևանի Խրիմյան Հայրիկի անվան հայագիտական թեքումով միջնակարգ դպրոցը։ Նրա առաջին բանաստեղծությունները՝ «Ինչ փույթ, թե ունես շուրթեր գեղեցիկ» և «Սևակի շիրմաքարի առաջ», տպագրվել են «Գարուն» ամսագրի 1988 թվականի № 1-ում։ Առանձին բանաստեղծություններ տպագրվել են նաև «Երկիր ուխտավայր» ամսագրում։ Գրել է մարդկային հոգին գովերգող քնարաշունչ երգերի մի փունջ։ 1986 թվականին իր տան սենյակներից մեկը վերածել է «Հովհաննես Շիրազ»-ի թանգարանի։ 1988 թվականից ակտիվորեն մասնակցել է Ղարաբաղյան շարժմանը։ 1988 թվականին ստեղծել է «Զորավար Անդրանիկ» ընկերությունը և դարձել նրա նախագահը։ 1988-1989 թվականներին Երևանի Անկախության հրապարակում մասնակցել է նստացույցերի, տարածել իր հիմնադրած ընդհատակյա «Հայորդիք» ամսագրի առաջին համարը՝ նվիրված 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի հայ ազգային-ազատագրական պայքարի գործիչներին։ 1989 թվականի մայիսի 13-ին Երևանի թիվ 191 դպրոցի բակում հրավիրված հանրահավաքում առաջարկել է Երևանի Հարավ-Արևմտյան թաղամասը վերանվանել Զորավար Անդրանիկի անունով։ Սույն գաղափարի իրագործման համար իր համախոհների հետ կարողացել է հավաքել շուրջ 20.000 բնակչի ստորագրություն։ 1991 թվականին «Արևիկ» հրատարակչությունը լույս է ընծայել Դավիթ Հովսեփյանի բանաստեղծությունների անդրանիկ ժողովածուն՝ «Եթե արցունքը խոսել գիտենար» խորագրով։ Գնահատելով վաղամեռիկ բանաստեղծի եռանդուն գործունեությունը՝ Հայաստանի Գրողների Միության նախագահությունը 1992 թվականին նրան հետմահու ընդունել է Հայաստանի Գրողների Միության անդամ։

## Հիշատակ
Դավիթ Հովսեփյանի անունով է կոչվում Երևանի թիվ 191 հանրակրթական դպրոցը, որտեղ գործում է նրա անունը կրող թանգարան։ Դավիթ Հովսեփյանին է նվիրված «Ապրողների մեջ փնտրեցեք նրան» (ռեժիսոր՝ Ջուլիետ Կաժոյան) տեսաֆիլմը։

## Պարգևներ
* ՌԴ Սուրբ Գեորգիի 1-ին աստիճանի «Ոսկե խաչ» շքանշան (հետմահու)։
* Արցախի «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալ (հետմահու)։

## Երկեր
* Եթե արցունքը խոսել գիտենար (բանաստեղծություններ), Երևան, 1991, 74 էջ։
* Տասնութ գարուն (բանաստեղծություններ, ելույթներ, մանրապատումներ, հուշեր, գնահատականներ), Երևան, 2006, 320 էջ։

## Գրականություն
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատ. 3, Երևան, 1999, էջ 413։
* Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994 թթ.) հանրագիտարան, Երևան, 2004, էջ 405-406։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Արտաշես Հովսեփյան (այլ կիրառումներ)

**Արտաշես Հովսեփյան** անունը կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց.

* Արտաշես Հովսեփյան (ռեժիսոր)
* Արտաշես Հովսեփյան (քանդակագործ)
* Արտաշես Հովսեփյան (վիպասան), ծանոթ Մալխաս գրչանվամբ
Էդգար Հովսեփյան

**Էդգար Մովսեսի Հովսեփյան** (1928, մարտի 18, Նյու Յորք - 2014), նյարդավիրաբույժ։ Կոլումբիայի համալսարանի (ԱՄՆ) բժշկական քոլեջի նյարդավիրաբուժության բաժնի պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ և Մխիթար Հերացու անվան բժշկական համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1997 թ.)։

Բժիշկ, հասարակական գործիչ Մովսես Հովսեփյանի որդին է։

## Կենսագրություն
1949 թվականին ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանի քոլեջը, 1953 թվականին՝ նույն համալսարանի բժիշկների ու վիրաբույժների բաժինը։ 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո Հովսեփյանը Հյուսիսային Ամերիկայի Արևելյան թեմի Առաջնորդարանի հետ ստանձնել է ՀՀ բժշկական օգնության ծրագրերի համակարգումը։ Նրա անմիջական ղեկավարությամբ ամերիկյան մի խումբ անվանի բժիշկներ ստեղծեցին Հայ օգնության ֆոնդի (ՀՕՖ) բժշկական հանձնախումբը, որի բժշկական ծրագրերի մեջ հատկանշական են հայ մասնագետների վերապատրաստման և Հանրապետական գիտաբժշկական գրադարանի զարգացման հարցերը։ 1998 թվականին գրադարանը միացավ Ինտերնետ համակարգչային ցանցին, որի ֆինանսավորումն իրագործեց ՀՕՖ-ը՝ Հովսեփյանի նախաձեռնությամբ։

## Պարգևներ
Երկարամյա և արդյունավետ աշխատանքի համար Հովսեփյանն արժանացել է «Էլիս կղզու» պատվո շքանշանի (1986 թ.)։ Հայ ժողովրդին ցուցաբերած ծառայությունների համար Ամերիկայի հայ առաքելական եկեղեցու Արևելյան թեմի Առաջնորդարանը 1992 թ.-ին Հովսեփյանին շնորհել է Տարվա հայը (Armenian of the Year) պատվավոր տիտղոսը։
thumb|Էդգար Հովսեփյանի կիսանդրին, Արաբկիր բժշկական համալիր, Երևան, Էդգար Հովսեփյան նյարդաբանության և նյարդավիրաբուժության կենտրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 4, 2003

Կատեգորիա:1928 ծնունդներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ նյարդավիրաբույժներ
Կատեգորիա:Մարտի 18 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 14 մահեր
Իլյա Հովսեփյան

**Իլյա Հաբեթի Հովսեփյան** (), վնասվածքաբան-օրթոպեդ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (1970), պրոֆեսոր (1972)։

## Կենսագրություն
1953 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ինստիտուտը։ 1963 թվականից աշխատել է նույն ինստիտուտի ընդհանուր վիրաբուժության ամբիոնում, 1972 թվականից՝ հոսպիտալային վիրաբուժության ամբիոնի պրոֆեսոր, 1976-1989 թվականներին՝ Ք. Պետրոսյանի անվան վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի ԳՀԻ տնօրեն, միաժամանակ՝ հետվնասվածքային բարդությունների բաժանմունքի գիտական ղեկավար։ Աշխատանքները վերաբերում են ոսկրային հյուսվածքի վերականգնման հարցերի ուսումնասիրությանը։ Հայաստանի վնասվածքաբանների և օրթոպեդների գիտական ընկերության նախագահ (1976-1989 թվականներ)։

## Աղբյուր
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 4, 2003

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ վնասվածքաբաններ
Կատեգորիա:Հայ օրթոպեդներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Հին Գետիկ վանք

**Հին Գետիկ վանք**, 9-12-րդ դարերի հուշարձանախումբ։ Գտնվում է Մարտունի գյուղում։ Հյուսիսային Հայաստանի հոգևոր մշակութային նշանավոր կենտրոն Հին Գետիկ վանքում կարևոր դեր է ունեցել Մխիթար Գոշը։
Երկրաշարժից Գետիկ վանքը կործանվելուց հետո Մխիթար Գոշը դիմել է Զաքարե և Իվանե իշխաններին՝ խնդրելով նոր տեղ վանքի կառուցման համար, քանի որ հինը վերականգնելն անհնար էր։
Զաքարյան իշխանները հատկացրել են Տանձոտի ձորը, ուր կառուցվել է Նոր Գետիկը։
Հուշարձանախումբը, որ վարդագույն քարից կառուցված լինելու համար հայտնի է եղել Կարմիր եղցի անունով, բաղկացած է եկեղեցիներից, ժամատնից, միաբանության շենքերից և այլ կառույցներից։
Համալիրում հնագույն շինությունը խաչաձև հատակագծով, չորս ավանդատներով, կոպտատաշ քարով շարված գրեթե կանգուն եկեղեցին է (9--10-րդ դդ.)։
12-րդ դարում կառուցված գլխավոր եկեղեցին երկաստիճան գետնախարիսխի վրա հաստատված, չորս անկյուններում կրկնահատակ ավանդատներով գմբեթասրահ է ( 12 * 17 մ)` երեսպատված բազմագույն սրբատաշ քարերով։
Հյուսիսային ճակատը մշակված է հովհարաձև ավարտով պսակված եռանկյունաձև երկու խորշով, որոնց միջև բացվող մուտքը կենտրոնից քիչ արևմուտք է երիզված երկրաչափական նախշերով քանդակազարդ շրջանակով։
Արտակարգ շքեղությամբ առավել ուշագրավ է եկեղեցու արևմտյան մուտքը, որի միակտուր քարից կողերի և դրանց հաջորդող դեկորատիվ զույգ որմնասյուների միջև որմի մակերեսը մշակված է շեղանկյուն քարե սալիկներով։
Եկեղեցուն արևմուտքից կից է կոպտատաշ քարից մի շինություն, հավանաբար` ժամատուն։
Հայտնաբերվել են եկեղեցու արտաքին և ներքին հարդարանքի բազմաթիվ բեկորներ, շինարարական և նվիրատվական արձանագրությունների մասեր, 9--13-րդ դարերի գեղաքանդակ խաչքարեր։
Եկեղեցու մի քանի քարերի վրա փորագրված է քարագործ վարպետի անվան Խ սկզբնատառը։
Հին գետիկի ճարտարապետն է Հովասափը։

Կատեգորիա:Հուշահամալիրներ
Կարմին

**Կարմին** (), ամերիկյան փոփ խումբ, որի մեջ են մտնում Էմի Հայդմանը և Նիք Նունանը Նրանք առավելապես հայտնի են Քրիս Բրաունի "Look At Me Now" երգի քավեր տարբերակի կատարման համար։ Իրենց սեփական "Take It Away" երգը օգտագործված է եղել 2011 թվականի NBA-ի գերեզրափակիչ փուլի պրոմոյում։ Հայդմանը և Նունանը 2010 թվականի մայիսին թողարկել են իրենց առաջին Inside Out կոչված ալբոմը։ Էլեն Դեջեներսի շոուում իրեն մասնակցությունից հետո YouTube-ում խմբի էջի այցելուների թիվը գերազանցեց 100 մլն։ Դուետը նաև հանրաճանաչ դարձավ reddit սոցիալական լրատվական կայքում քննարկումից հետո և երբ նրանց "Look at Me Now" երգի տեսագրությունը տեղադրվեց Ռայան Սիքրեսթի բլոգում։ Հետագայում խումբը շնորհակալություն հայտնեց reddit-ին օգտագործելով կայքի խորհրդանշանը իրենց "6 Foot 7 Foot" քավեր երգի տեսագրությունում։ Կան մեծ հույսեր և սպասելիքներ, որ Կարմինը պայմանագիր կկնքի ինչ-որ մի ձայնագրման լեյբլի հետ։ 2010 թվականի հունիսի 2-ին Էմին և Նիքը հայտնել են, որ պայմանագիր են կնքել լեյբլի հետ։ Խումբը պայմանագիր է ստորագրել Epic Records-ի հետ, այն պայմանով, որ L.A. Reid-ը նորից կսկսի աշխատել ընկերության հետ։ Karmin-ի պաշտոնական կայքում նրանք հարցրել են իրենց երկրպագուներին, թե նրանք ինչ կուզենան լսել խմբի ալբոմներում և հարցումի մասնակցածներից 50%-ը «ռեփ» են պատասխանել։

## Մինի-ալբոմներ
**Inside Out* (2010)
#"Let It Go"
#"Inside Out"
#"Let's Get Lost"
#"Little Bit Crazy"

**The Winslow Sessions* (2011)
#"Everything is Right"
#"Remembered"
#"Carbon Copy"
#"Gold"
#"Take It Away"
#"I Suppose" (Bonus Live Track)
#"You Can Tell Me" (Bonus Live Track)

## Ստուդիական ալբոմ
Հայդմանը և Նունանը շատ ջանք են թափում իրենց առաջին ստուդիական ալբոմի վրա, փորձելով թողարկել է այն 2011-2012-ի ձմռանը։ Այժմ ստուդիայում նրանք աշխատում են Քեյն Բիցի (en), Ուորեն Քեմփբելի (en), Դայան Ուորենի (en), The Underdogs-ի (en), ինչպես նաև՝ Hit-Boy, Audio Push, Քելի Շոնանի (en), D'Mile, Kwamé Holland, Bonnie McKee, Oak, Pop Wansel, The Composer, Lucien Walker, The Runners, Jon Jon Traxx, Claude Kelly, Missy Modell, Logic, Kuk Harrell and Stargate.

Խմբի առաջին ալբոմը և մի քանի սինգլ լույս կտեսնեն 2012 թվականի փետրվարին։

**Հաստատված Երգեր**՝
* I Told You So
* Walking On The Moon
* Hello
* I Get That A Lot
* I'm Just Sayin'
* On Your Side
* Boom Boom

### Սինգլեր

## Սկավառակագրություն
* 2012՝ *[[TBA (Karmin-ի ալբոմ)|TBA]]*

## Անվանում
Խմբի անվանումը ծագում լատիներեն «երգ» նշանակող carmen բառի ձևափոխումից։

## Պարգևներ
2011 թվականի նոյեմբերի 15-ին Կարմինը ստացավ American Music Award-ի մրցանակը New Media Honors նոմինացիայում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* Live unplugged performance & interview 

Կատեգորիա:Ամերիկյան համացանցի հետ կապված անձինք
Կատեգորիա:Ամերիկյան փոփ խմբեր
Կատեգորիա:Դուետներ
Կատեգորիա:Երաժշտական խմբեր Մասաչուսեթսից
Տաղ

**Տաղ**, հնագույն բանաստեղծություն է։ Տաղ կոչվող բանաստեղծությունները նաև երգվել են. երգվել են եկեղեցական պատարագներից հետո և այդ պատճառով կոչվել են նաև երգեր։ Տաղերի հնագույն օրինակներից գրել է Գրիգոր Նարեկացին, դրանք նաև հայկական առաջին օրինակներն են։ Հայկական տաղերի օրինակներ են․ «Տաղ վարդավառին», «Տիրամայրն» և այլն, որոնց հեղինակն է Գրիգոր Նարեկացին։

[մինի|աջից|220px|«Տաղարան»-ի առաջին հրատարակությունը, [1513 թ, Վենետիկ]]
Տաղերը, շարականների պես, երաժշտական և բանաստեղծական արվեստի սինթեզ են։ Տաղը պրոֆեսիոնալ երաժշտության յուրահատուկ ժանր է։ Դրանք համեմատաբար ծավալուն մոնոդիաներ են, որոնք իրենց բովանդակությամբ և մեղեդայնությամբ հիշեցնում են հաջորդող դարաշրջանի վոկալային և գործիքային արիաներ։ Տարբերակվում են հոգևոր և հասարակական տաղեր։ Առաջիններն ավելի ծավալուն են, քան հասարակականները։ Տաղը, որպես երաժշտական ժանր, հիմնականում զարգացել է 10-րդ դարում՝ գլխավորապես Գրիգոր Նարեկացու շնորհիվ։ Հոգևոր տաղերը ի տարբերություն շարականների՝ կանոնավոր երգեր չէին․ տոնախմբություններին և արարողություններին կատարվում էին տվյալ իրադարձությանը ավելի տոնական տեսք տալու համար։ Հասարակական տաղը ավելի ցայտուն կերպով զարգանում է Ֆրիկի ստեղծագործություններում (XIII դար)։ Տաղերի ուշ միջնադարյան հեղինակներից հայտնի են Հովհաննես Թլկուրանցին, Մկրտիչ Նաղաշը, Մինաս Թոխատեցին, Պետրոս Կապանցին, որոնց ստեղծագործություններից մի քանիսը պահպանվել են խազերի տեսքով։ Ամենահայտնի հասարակական տաղերից մեկը՝ «Կռունկ»-ը, որը ստեղծվել է ուշ միջնադարում, պահպանվել է XVII դարի տեքստերում։ Կրոնական տաղերի և գանձերի ուշ միջնադարյան հեղինակներից առավել հայտնի են Առաքել Սյունեցին, Մաթեոս Դվուգաեցին, Գրիգոր Խլաթեցին, Առաքել Բաղիշեցին և այլք։ Հասարակական տաղերի հնադարյան ժողովածուն տպագրվել է Վենետիկում 1513 թվականին։

## Համեմատական բնութագիր
Տաղը շարականից տարբերվում է։ Տաղն ունի թռիչք ի տարբերություն շարականի, որի նոտաները հերթով աճում են։ Տաղը հիմնի հիմքն է։

## Տես նաև
* Տաղաչափություն

## Ծանոթագրություններ
Ամերիկյան բոլոր ժամանակների 10 լավագույն ֆիլմեր ըստ 10 ժանրերի

«**Ամերիկյան բոլոր ժամանակների 10 լավագույն ֆիլմեր՝ ըստ 10 ժանրերի**», Ամերիկյան կինոկադեմիայի կողմից կազմված ցանկ։ Հրապարակվել է 2008 թվականի հունիսի 17-ին։

Ցանկը կազմվել է 1500 կինոգործիչների (ռեժիսորներ, կինոքննադատներ, պատմաբաններ և այլն) կողմից։ Ցանկը կազմվել է նախապես ընտրված 500 թեկնածու ֆիլմերից՝ յուրաքանչյուր ժանրից 50 ֆիլմ՝ արդյունքում կազմելով 100 ամերիկյան ֆիլմ։

## 10 լավագույն մուլտիպլիկացիոն ֆիլմեր

## 10 լավագույն վեստեռներ

## 10 լավագույն գանգստերական ֆիլմեր

## 10 լավագույն դատական դրամաներ
*Ֆիլմեր օրենքի, արդարադատության, իրավաբանների, դատերի մասին*

## 10 լավագույն ռոմանտիկ կատակերգություններ

## 10 լավագույներ ֆիլմեր սպորտի մասին

## 10 լավագույն գիտա-ֆանտաստիկ ֆիլմեր

## 10 լավագույն ֆենտեզի ֆիլմեր

## 10 լավագույն դետեկտիվ ֆիլմեր

## 10 լավագույն էպիկական ֆիլմեր

## Ամբողջական ցուցակներ
* 100 հաղթած ֆիլմերի ցանկ
* 500 թեկնածու ֆիլմերի ցանկ 

## Արտաքին հղումներ
* AFI’s 10 Top 10

Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիական ցուցակներ
Չերքեզահայեր

**Չերքեզահայեր**, նաև՝ **լեռնահայեր**, **անդրկուբանյան հայեր**, **էրմելներ** (, ), 15-րդ դարում Կովկասի հյուսիսարևմտյան մասում (ժամանակակից Կրասնոդարի երկրամասը և Ադիգեայի Հանրապետությունը) կազմավորված հայերի ենթախումբ։ Դարեր շարունակ ադիգական լեզվական միջավայրում բնակեցումը առաջացրել են հատուկ էթնալեքտի կազմավորում։ Մարդաբանական առումով չերքեզահայերը պատկանում են հյուսիսկովկասյան տիպին (ուղիղ քիթ, բարձր հասակ)։ 19-րդ դարի առաջին կեսին չերքեզահայերն սկսել են տեղափոխվել Ռուսական կայսրության դաշտային տարածքները, որտեղ հիմնել են Արմավիր քաղաքը։ Այժմ չերքեզահայերի կուտակումը բարձր է Արմավիրում և Մայկոպում։ Նրանց մեծ մասը այլևս ռուսերեն են խոսում որպես մայրենի լեզու։

Ռուսաստանի Դաշնության 2002 թվականին կայացած մարդահամարի տվյալներով՝ Ռուսաստանում բնակվող 452 հայ է ադիգերեն խոսում որպես մայրենի լեզու։

Չերքեզահայերի հայտնի ներկայացուցիչների թվում են ռուսաստանցի գործարար Արտյոմ Տարասովը և ֆրանսիացի գրող Անրի Թրուայա։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մ.Վ. Սավվա, Կրասնոդարի երկրամասի հայերը 
* Վ.Բ. Վինոգրադով, Միջին Կուբանը. համաերկրացիներ և հարևաններ
* Արմավիրի և չերքեզահայերի պատմությունը, Եկատերինոդար, 1916

Կատեգորիա:Ռուսահայ հասարակություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ազգեր
Գալուստ Տրապիզոնյան

**Գալուստ Փառնակի Տրապիզոնյան** (), աբխազահայ ռազմական և քաղաքական գործիչ, Աբխազիայի հերոս, Աբխազիայի խորհրդարանի պատգամավոր, սուխումյան «Կռունկ» կազմակերպության ղեկավար։

## Կենսագրություն
Գալուստ Տրապիզոնյանը վրաց-աբխազական հակամարտության մասնակից էր, ղեկավարում էր Բաղրամյանի անվան հայկական գումարտակը, մասնակցել է Սուխումի ճակատամարտին, որտեղ կորցրել է ոտքը։ Ժամանակ առ ժամանակ Գալուստ Տրապիզոնյանը օգնություն է ցուցաբերում Աբխազիայի հայկական դպրոցներին։

Հանդիսանում է Աբխազիայի հայերի միության նախագահ։

## Արտաքին հղումներ
* Աբխազիայի հայերը միասնական համայնքի են միավորվել
* Գալուստ Տրապիզոնյան. «Յուրաքանչյուր հայ պետք է ամեն ինչ անի ե՛ւ Հայաստանի, ե՛ւ Արցախի զարգացման համար» 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Վրաց-աբխազական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Աբխազիայի Ժողովրդական ժողովի 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Աբխազիայի Ժողովրդական ժողովի 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կովկասի լեռնական ժողովուրդների կոնֆեդերացիա

աջից|մինի|250px|Կոնֆեդերացիայի դրոշը
**Կովկասի լեռնական ժողովուրդների կոնֆեդերացիա**, **ԿԼԺԿ** () Կովկասի ժողովուրդները միավորելու նպատակով 1989 թվականին ստեղծված կազմակերպություն, որն 1980-ականների վերջերում ապաինտեգրացման գործընթացի սկսման պատճառով, որը կապված էր ԽՍՀՄ-ի կազմում գտնվող կովկասյան հանրապետությունների անկախության հռչակման, իսկ հետագայում Վրաստանի ինքնավարությունների և Ռուսաստանի պետական սուվերենության հետ։ 1992 թվականին Կոնֆեդերացիայի անվանումից հեռացված է եղել «լեռնական» բառը։

## Մասնակիցներ
Որպես դիտորդ Կոնֆեդերացիայի մեջ են մտել Աբխազիան և Հարավային Օսիան, իսկ Ռուսաստանի սուբյեկտներից՝ Ադըղեան, Կաբարդա-Բալկարիան, Կարաչայ-Չերքեզիան, Հյուսիսային Օսիան, Դաղստանը և Չեչնիայի Հանրապետությունը։

## Արտաքին հղումներ
* «Կովկասի լեռնական ժողովուրդների Կոնֆեդերատիվ Միության» հռչակագիրը:
* Կովկասի լեռնական ժողովուրդների Կոնֆեդերատիվ Միության մասին պայմանագիրը 
* Կովկասի լեռնական ժողովուրդների Կոնֆեդերացիայի ղեկավարող մարմինների մասին կանոնակարգը 

Կատեգորիա:Արմատական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Կովկաս
Ջուզեպպե Տարտինի

**Ջուզեպպե Տարտինի** (), Բարոկկո դարաշրջանի իտալացի ջութակահար և կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
Ջուզեպպե Տարտինին ծնվել է 1692 թ. ապրիլի 8-ին Պիրանում, (այժմ Սլովենիա և մահացել 1770 թ. փետրվարի 26-ին Պադուում, (Իտալիա)։ Աշխատել է տարբեր նվագախմբերում, նաև ղեկավարել է Պադուի Սուրբ-Անտուան եկեղեցու նվագախումբը։ Այս կարգավիճակը Տարտինիին թույլ է տալիս շրջագայել։ Այս նույն քաղաքում նա հիմնում է երաժշտական դպրոց, որտեղ նաև դասավանդում է *Պիեդրո Նարդինիին*։ Տարտինին գրել է տարբեր քննադատական հոդվածներ և միջոցներ ուսուցանման համար։ Տարտինիի նվագը աչքի էր ընկնում իր երգեցիկ հնչյուններով և իր աներևակայելի աղեղային շարժումներով։ Նա աշխատել է Անտոնիո Վիվալդիի և Արկանջելո Կորելլիի հետ։

## Ստեղծագործությունների ցանկ
* 130 կոնցերտ ջութակի համար
* 150 սոնատ ջութակի համար
* 50 եռակի սոնատ
* "Աղեղի արվեստը" (50 վարիացիա Կորելլի գավոտի հիման վրա գրված)
* եկեղեցական մեղեդիներ

Տարտինիի ամենաճանաչված գործերից է "Սատանայի դայլայլը" ՝ սոնատ ջութակի համար։ Ըստ Տարտինիի, նա գրել է այս սոնատը այն բանից հետո, երբ երազում տեսել է, թե ինչպես է սատանան ջութակ նվագում իր համար։ Նա արթնացել է և փորձել է գրել սատանայի նվագած երաժշտությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1692 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:1770 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 26 մահեր
Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալացի ջութակահարներ
Աբխազիայի հերոս

**Աբխազիայի հերոս** (, ), մասամբ ճանաչված Աբխազիայի Հանրապետության բարձրագույն պետական պարգև1 Կոչումը և շքանշանը հիմնադրված են եղել 1992 թվականի դեկտեմբերի 4-ն։

## Հերոսների ցանկ
* Վլադիսլավ Արձինբա
* Օթարի Գոգիա
* Վլադիմիր Արշբա
* Շամիլ Բասաև
* Ավթանդիլ Գարծկիա
* Մերաբ Քիշմարիա
* Սերգեյ Մաթոսյան
* Աշոտ Քոսյան
* Ասլան Կոբախիա
* Գենադի Նիկիտչենկո
* Սուլթան Սոսնալիև
* Մուշնի Խվարծկիա
* Գալուստ Տրապիզոնյան
* Համզաթ Հանկարով
* Վյաչեսլավ Էշբա
* Սերգեյ Բագափշ

### Հերոս քաղաքներ
* Թքուարչալ
* Գուդաութա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի մեդալներ
Կատեգորիա:Աբխազիայի հերոսներ
Կատեգորիա:Բարձրագույն պետական պարգևներ
Ֆրանսուա-Ադրիան Բուալդյո

**Ֆրանսուա-Ադրիան Բուալդյո** (, , Վարեն-Ժարսի), ֆրանսիացի երգահան, հիմնականում ստեղծագործել է օպերային ժանրում, գրել է շուրջ 40 օպերա։ Բազմաթիվ օպերաներից առավել հայտնի է և ներկայումս էլ երբեմն կատարվում ու ձայնագրվում է «Սպիտակ տիկին» (, 1825) օպերան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:1775 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:1834 մահեր
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 8 մահեր
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երգահաններ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժիշտներ
Ամիլկարե Պոնկիելլի

[thumb|200px|<center> Ամիլկարե Պոնկիելլիի հուշարձանը [Կրեմոնայի Հովհաննես Պողոս II-ի այգում, Իտալիա: ]]

**Ամիլկարե Պոնկիելլի** (, ), իտալացի երգահան, կոմպոզիտոր, ստեղծագործել է օպերային ժանրում։ Եղել է երգեհոնահար, ապա կապելմայստեր Կրեմոնայում։ Առավել հայտնի ստեղծագործությունն է «Ջոկոնդա» (, 1876) օպերան։

1881 թվականին ղեկավարել է Բերգամոյի տաճարի երգչախումբը։ 1883 թվականին՝ Միլանի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (աշակերտներից են՝ Պ․ Մասկանյին, Ջ․ Պուչչինին)։

## Հիմնական ստեղծագործություններ
Հիմնական ստեղծագործությունները օպերաներ են․ համաշխարհային հռչակի է արժանացել «Ջոկոնդա»-ն (ըստ Հյուգոյի, 1876, «Լա Սկալա», Միլան)։ Երկերից են՝ 2 բալետ, «Գարիբալդիի հիշատակին» հիմնը (1882)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Իտալացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Իտալացի երգահաններ
Կատեգորիա:Իտալացի երգեհոնահարներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկավարժներ
Ռուսաստանի հրեաների պատմություն

300px|մինի|Պլակատ՝ Ռուսաստանի Ցար դադարեցրո՛ւ հրեաների դաժան ճնշումները
**Ռուսաստանի հրեաների պատմություն** ընդգրկում է Ռուսական կայսրության, ԽՍՀՄ-ի և Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում բնակվող հրեական ծագումով բնակչության պատմությունը։

Լեհաստանի բաժանումից հետո Ռուսական կայսրության կազմի մեջ մտել են շատ հողեր, որտեղ կար մեծ թվով հրեական բնակչություն։ 19-րդ դարի վերջւմ Ռուսական կայսրությունում գոյություն ուներ այն ժամանակ աշխարհի ամենախոշոր հրեական համայնք։ Ը Սակայն 1881-ից մինչև 1906 թթ. զանգվածային ջարդերի, իսկ հետավայում Քաղաքացիական պատերազմի պատճառով Ռուսական կայսրության տարածքը լքել է 2 միլիոն հրեա, որոնք հիմնականում վերահաստատվել են ԱՄՆ-ում։

ԽՍՀՄ-ի տարածքում գերմանական օկուպացիոն ուժերի կողմից կատարած ցեղասպանության պատճառով զոհվել է մոտավորապես 1,5-ից մինչև 2 միլիոն հրեա։

1980-ականների վերջերից մինչև 1990-ականների սկիբը, էմիգրացիայի սահմանափակումների վերացումից հետո, ԽՍՀՄ-ի հրեական բնակչության ավելի քան կեսը լքում է երկիրը, տեղափոխվելով հիմնականում Իսրայել, ԱՄՆ, Գերմանիա։ Չնայած դրա, նախկին ԽՍՀՄ-ի երկրների հրեական բնակչությունը մինչ օրսը մնում է աշխարհում թվով խոշորագույններից մեկը։

Ռուսախոս հրեաների մեծ մասը այժմ բնակվում է նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքից դուրս (որպես էմիգրացիայի արդյունք, որի ալիքները տեղի են ունեցել 1970-ից հետո), հիմնականում ԱՄՆ-ում, Իսրայելում, Կանադայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Նոր Զելանդիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Բելգիայում, Նիդեռլանդներում և այլն։

## Տես նաև
* Հայաստանի հրեաների պատմություն

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսական հրեական հանրագիտարան
* Ռուսաստանի հրեաները. վերլուծական տեղեկագիր 
* Ա. Մինդլին, Ռուսական կայսրության հրեաների պատմություն
* Federation of Jewish Communities of the CIS
Սոզոմեն

**Սոզոմեն** (, շուրջ 400 - 450 թթ.), վաղ քրիստոնեական շրջանի եկեղեցական պատմիչ, մասնագիտությամբ փաստաբան։ Հեղինակ է 9 գրքից բաղկացած «Եկեղեցական պատմության», որտեղ շարադրում է 312-425 թթ. ժամանակահատվածում ընկած հիմնականում եկեղեցական, բայց նաև քաղաքական իրադարձությունները։ Արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում Հայաստանում և Վիրքում քրիստոնեության հաստատման և տարածման վերաբերյալ (տես, ի մասնավորի, աշխատության II գրքի 8-րդ գլուխը)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եկեղեցական պատմիչներ
Կատեգորիա:Քրիստոնյա ագնոստիկներ
Ֆրոմենտալ Հալևի

**Ֆրոմենտալ Հալևի** (, ), ֆրանսիացի երգահան, բազմաթիվ ստեղծագործությունների հեղինակ, որոնցից առավել հայտնի է «Ջհուդուհի» () օպերան։

Ֆրանսիայի համալսարանի անդամ (1836 թվական)։ 1809-1819 թվականներին սովորել է Փարիզի կոնսերվատորիայում, որտեղ նաև դասավանդել է 1816 թվականից (պրոֆեսոր՝ 1827 թվականից)։ Աշակերտներից են՝ Ժ. Բիզեն, Շ. Գունոն, Կ. Սեն-Սանսը։ Հալևին մեծ օպերայի ականավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա լավագույն օպերաները գրված են ազգային ճնշման դեմ պայքարի թեմայով («Կիպրոսի թագուհին», 1841 թվական, «Կարլոս VI», 1843 թվական)։ Առավել ճանաչված է «Հրեուհին» («Կարդինալի դուստրը», 1835 թվական) օպերան։ Գրել է 2 բալետ, կանտատներ, ռոմանսներ, խմբերգեր, դաշնամուրային պիեսներ, պաշտամունքային երաժշտության երկեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպաներ
Նիկոլո Պիչինի

**Վիտո Նիկոլո Մարչելո Անտոնիո Ջակոմո Պիչինի** (, ), իտալացի կոմպոզիտոր, Նեապոլյան օպերային դպրոցի ներկայացուցիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1728 թվականի հունվարի 16-ին, Բարիում։ Գրել է բազմաթիվ օպերաներ (երբեմն միևնույն սյուժեով՝ 2-3-ը)։ Ճանաչվել է «Չեկկինա կամ Բարի դուստրը» բուֆֆ-օպերայով, որն ուրվագծել է ժանրի նոր, քնարական-սենտիմենտալ ուղղությունը։ 1776 թվականին Ք․ Վ․ Գլյուկի ստեղծագործության հակառակորդների կողմից հրավիրվել է Փարիզ, ներքաշվել երաժշտական-հասարակական պայքարի մեջ (այսպես կոչված «գլյուկիստների և պիչչինիստների պատերազմ»)։ Մրցակցելով, Գլյուկը և Պիչչինին միաժամանակ աշխատել են միևնույն՝ «Իփիգենիան Տավրիսում» սյուժեով (Գլյուկի օպերան բեմադրվել է 1779 թվականին, Պիչչինիի օպերան՝ 1781 թվականին), գեղագիտական հաղթանակը տարել է Գլյուկը։ Հետագայում Պիչչինին կրել է նրա ազդեցությունը։ Հեղինակ է նաև 2 սիմֆոնիայի, գործիքային երկերի, եկեղեցական երաժշտության։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկավարժներ
Ղփչաղական տափաստան

**Ղփչաղական տափաստան**, նաև՝ **Կումանական տափաստան**, **Պոլովական տափաստան** (, , , , ; ; , որը թարգմանաբար պարսկերենից նշանակում է «ղփչաղական տափաստան»), պատմական շրջան Եվրասիայում, որը ձգվում էր Դանուբի գետաբերանից մինչև Սիրդարյայի և Բալխաշ լճի ստորին ավազանը։

## Ծանոթագրություններ

*
Կատեգորիա:Ոսկե Հորդա
Կատեգորիա:Ղփչաղներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տափաստաններ
Կատեգորիա:Ղազախստանի տափաստաններ
Կատեգորիա:Ղազախստանի պատմություն
Կատեգորիա:Տափաստաններ
Զոսիմոս

**Զոսիմոս** (), 5-րդ դարի երկրորդ կեսի բյուզանդական պատմիչ։ Պետական ծառայությունից թոշակի անցնելուց հետո գրել է 6 գրքից բաղկացած «Նոր պատմություն» (Ἱστορία νὲα) աշխատությունը, որտեղ շարադրել է Հռոմեասկան կայսրության պատմությունը Օկտավիանոս Օգոստոս կայսրից մինչև 410 թվական գոթերի առաջնորդ Ալարիկի կողմից Հռոմի գրավումը։ Երկասիրությունը հասել է մեզ գրեթե ամբողջությամբ, այն արժեքավոր աղբյուր է հատկապես 4-5-րդ դարերի պատմական անցքերի ուսումնասիրության համար։

Կատեգորիա:Բյուզանդական պատմիչներ
Ժուզ

**Ժուզ** ( «միություն»), պատմականորեն ձևավորված ղազախների տարածքային միավորում Ղփչաղական տափաստանում, որը մոտավորապես համապատասխանում է ժամանակակից Ղազախստանի Հանրապետության տարածքին։ Ընդհանուր առմամբ ձևավորվել է 3 ժուզ՝ Ավագ ժուզ, Միջին ժուզ, Կրտսեր ժուզ։ Ղազախական առասպելները պատմում են, որ երեք ժուզերը սերվել են երեք եղբայրներից։

## Արտաքին հղումներ
* Ղազախական ցեղերի բնակեցումը 20-րդ դարի սկզբում (pdf քարտեզ) 
* Ղազախների ծագումնաբանություն 

Կատեգորիա:Ղազախստանի բնակչություն
Կատեգորիա:Ղազախստանի պատմություն
Հայ-ղփչաղերեն

**Հայ-ղփչաղերեն**, թյուրքական լեզվաընտանիքի ղփչաղա-պոլովական ենթախմբի լեզու, որով խոսում էին Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ ղփչաղալեզու հայերը։ Հայ-ղփչաղերեն լեզվի կրողները իրենց անմիջապես անվանում էին *էրմենիլեր* (ինչը նշանակում է «հայեր»), իսկ լեզուն երեք ձևով՝ *ղփչաղ* (այսինքն «չփչաղերեն»), *բիզիմ տիլ* («մեր լեզուն», ի տարբերություն հայերենի) և 'թաթարչա* («թաթարերեն»)։

== Պատմություն ==
Հայ-ղփչաղերեն լեզուն հայտնի է [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցու]] հավատքը դավանող ղփչաղալեզու հայերի գրային հուշարձաններով, որոնք բնակվում էին մեծ գաղութներով [[Կամենեց-Պոդոլսկի]]ում, [[Լվով]]ում, [[Լուցկ]]ում, [[Մոգիլյով-Պոդոլսկի]]ում, [[Սուչավա]]յում, [[Սերետ]]ում, [[Զամոսց]]ում, [[Յաշ]]ում, [[Բելգորոդ-Դնեստրովսկի]]ում և ներկայիս [[Ուկրաինա]]յի, [[Լեհաստան]]ի, [[Ռումինիա]]յի, [[Մոլդովա]]յի տարածքներում գտնվող այլ քաղաքներում, որտեղ այդ հայերը տեղափոխվել էին [[Ղրիմ]]ից (հիմնականում [[Կաֆա]]յից) և, հնարավոր է, որ [[Հայաստան]]ից [[մոնղոլական արշավանքներ|մոնղոլական արշավանքից]] հետո։ Վիմագրական հուշարձանները վկայում են նաև նրա մասին, որ 12-13-րդ դարերում Հայաստանի տարածքում ապրում էին Հայ առաքելական եկեղեցու դավանանքը ընդունած ղփչաղներ։ 12-13-րդ դարերում կառուցված Հառիճավանքի համալիրի տաճարներից մեկը կրում է «Ղփչաղավանք» անվանումը։

== Գիր ==
[[Պատկեր:Arm-100r.jpg|մինի|աջից|200px|Աղոթքներ Փարիցի Ազգային Գրադարանում պապանվող ձեռագրից]]
Հայ-ղփչաղերենում օգտագործվում էր հայկական գրային համակարգ՝ *բոլորագիր'' (ուղիղ հորիզոնական և ուղղաձիգ տարրերով կլոր մեծատառերի և շեղատառ փոքրատառերի օգտագործումով) և առավելապես՝ նոտրագիր՝ շեղատառ արագագիր կլորացված տարրերի օգտագործումով)։

* 1) Օրինակներ տեքստից՝

Թարգմանությունը՝

* 2) Օրինակ՝

Թարգմանությունը՝

* 3) Օրինակ՝

Թարգմանությունը՝

## «[[Հայր մեր]]» աղոթքը ղփչաղերենով
Atamïz bizim ki köktäsen, 
Ari bolsun atïŋ seniŋ, 
Kelsin χanlïχïŋ seniŋ, 
Bolsun erkiŋ seniŋ nečik köktä alay yerdä, 
Ötmäkimizni bizim kündälik ber bizgä bügün, 
Bošat bizgä borčumuznu bizim, 
Nečik ki biz bošatïrbiz bizim borčlularïmïzga, 
Bermägin bizni sïnamaχlïχka, 
Yoχsa χutχar bizni yamandan, 
Zerä seniŋdir χanlïχ da χuvat, 
Da saŋa haybat meŋilik. 
Amen.

## Տես նաև
* Հայերը Ուկրաինայում
* Հայերը Լեհաստանում

## Արտաքին հղումներ
* Կայք չփչաղերենի մասին 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թյուրքական լեզուներ
Կատեգորիա:Լեզուներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերեն
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային ժառանգություն Ուկրաինայում
Կատեգորիա:Ղրիմահայ մշակույթ
Կատեգորիա:Մեռած լեզուներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան լեզուներ
Սուրբ Խաչ վանք (Ղրիմ)

**Սուրբ Խաչ վանք** (Սուրխաթի Սուրբ Խաչ), Հայ առաքելական եկեղեցու գործող վանքային համալիր Ուկրաինայի Հանրապետության Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Կիրովի շրջանի Ստարի Կրիմ քաղաքից 3,5 կմ հարավ-արևմուտք Գրիցյա (Սուրբ Խաչ, Սրբազան, Մոնաստիրսկայա) լեռան հյուսիսարևմտյան լանջին։ Վանքը պաշտոնապես ճանաչված է որպես Ուկրաինայի ազգային նշանակության հուշարձան։

## Պատմություն
14-17-րդ դարերում Սուրխաթի վանքը հայտնի է եղել իր դպրոցով, գրչատնով, կրթված միաբաններով, որոնք զգալի դեր են կատարել Ղրիմի հայ գաղութի հոգևոր-մշակութային կյանքում։ Հայաստանից Ղրիմ արտագաղթած ուսուցիչների, տաղասացների, գրիչների մեծ մասը հանգրվանել է վանքում։

17-րդ դարում, ըստ Հակոբ վարդապետ Կաֆայեցու, Սուրխաթի վանքում ճեմարան է գործել, որտեղ 1611 թվականից ուսուցչություն է արել տաղասաց և գրիչ Ստեփանոս Թոխաթեցին (Եվդոկացի)։ 1686 թվականին կառուցվել է վանքի բակ տանող դարպասը, 1719-1922 թվականներին Հակոբ արքեպիսկոպոսը կառուցել է պարիսպը և խցերի երկհարկանի շենքը։ 1751 թվականին Ադամ արքեպիսկոպոսը վերանորոգել է վանքի համալիրը։ 1860-ական թվականներին կառուցվել են վանքի հյուրատունն ու բնակելի շենքի երկրորդ հարկը։ Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ ռմբակոծությունից լիովին ավերվել է հյուրատունը, որը հետպատերազմյան տարիներին գրեթե նույնությամբ վերանորոգվել է՝ ըստ լուսանկարների և գրչանկարների։ Վանքի տարածքի 1973 թվականի և 1976 թվականի պեղումներով բակի հյուսիսային կողմում բացվել են 14-15-րդ դարերում շինությունների հիմքերը։ Սուրբ Նշան եկեղեցում պահպանվել են 14-րդ դարում որմնանկարներ։ Արևմտյան մուտքի վերևում պատկերված է Աստվածածինը Մանկան հետ, խորանին՝ «Բարեխոսության» տեսարանը։ Որմնանկարների ոճը, մեղմ գույները, կերպարները նմանվում են Ղրիմի 14-րդ դարի մանրանկարիչ Գրիգոր Սուքիասանցի ստեղծագործություններին (որմնանկարները նորոգվել են 18-րդ դարում)։

## Ճարտարապետություն
Եկեղեցին ունի ներքուստ խաչաձև, չորս անկյուններում կիսաշրջանաձև խորաններով ավանդատներով, արտաքուստ ուղղանկյուն, գմբեթավոր հորինվածք, ինչը բնորոշ է Հայաստանի 10-13-րդ դարերի վանքերի եկեղեցիների ճարտարապետությանը։

16-րդ դարում եկեղեցուն արևմուտքից կցել են մեկ զույգ մույթերով եռանավ, թաղածածկ գավիթ և համալիրի ներքին բակի արևմտյան կողմում կառուցել խոշոր խոհանոցով սեղանատուն։ Գավթի պատերի և մույթերի շարվածքում ագուցված են խաչքարեր, որոնցից ամենավաղը թվագրվում է 1551 թվականից։

## Պատկերասրահ

File:In Surb Khach monastery, Crimear 1.jpg|
File:The Surb Khach monastery in Crimear 2.jpg|
File:Armenian Surb Khach monastery in Crimea 10.jpg|
File:Surb Khach monastery, Crimear 5.jpg|
File:Surb Khach monastery , Crimear 4.jpg|
File:Surb Khach monastery in Crimear 6.jpg| 


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վանքի համայնապատկերը 360 աստիճանով 
* Ղրիմի Սուրբ Խաչ վանքը և նրա նորահայտ վիմագրերը

խ
հ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին Ղրիմի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Ռուսաստանի բարձրագույն արբիտրաժային դատարան

**Ռուսաստանի Դաշնության Բարձրագույն Արբիտրաժ Դատարան**, **ՌԴ ԲԱԴ** (), Ռուսաստանի արբիտրաժ դատարանների կողմից քննվող տնտեսական և այլ գործերի լուծման բարձրագույն դատական մարմին, որը դաշնային օրենքով նախատեսված դատավարական ձևերով կատարում է արբիտրաժ դատարանների գործունեության դատական հսկողություն և դատական պրակտիկայի հարցերով պարզաբանումներ է տալիս։

## Արտաքին հղումներ
* ՌԴ ԲԱԴ-ի պաշտոնական կայք 


Կատեգորիա:Դատարաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կառավարություն
Օգտակար գործողության գործակից

մինի|Օգտակար աշխատանքը միշտ ավելի փոքր է քան կատարված աշխատանքը**Օգտակար գործողության գործակից** (**ՕԳԳ**)- համակարգի (սարքավորում, մեքենա) արդյունավետության բնութագրիչ իրեն փոխանցված կամ իր համար ծախսած էներգիայի նկատմամբ։ Որոշվում է արդյունավետ օգտագործած էներգիայի և հանարագումարային ծախսած էներգիայի հարաբերությամբ։ ՕԳԳ-ն  հաճախ ներկայացնում է տոկոսային հարաբերակցությամբ։  Դրան համապատասխան՝ միմյանցից զանազանում են ծախսած աշխատանքը՝ Aծախս և օգտակար աշխատանքը՝ Aօգտ։ Օրինակ՝ եթե մեր նպատակն է m զանգված ունեցող բեռը բարձացնել h բարձրության վրա, ապա օգտակար աշխատանքը միայն այն աշխատանքն է, որը ծախսվում է բեռի վրա ազդրղ ծանրության ուժը հաղթահարելու համար։ Բեռը հավասարաչափ բարձացնելու դեպքում, երբ մեր կողմից կիրառված ուժը հավասար է բեռի ծանրության ուժին, այդ աշխատանքը կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով.

Aօգտ=Fծh=mgh

Իսկ եթե բեռը բարձացնելու համար մենք օգտագործում ենք ճախարակ, կռունկ կամ էլ մի այլ մեքենա, ապա բեռի ծանրությոան ուժից բացի հարկ է լինում հաղթահարել նաև մեքենայի մասերի ծանրության ուժը, ինչպես նաև այդ մեքենայում գործող շփման ուժը։ Օրինակ՝ շարժական ճախարակ օգտագործելու դեպքում մենք հակադրված ենք լրացուցիչ աշխատանք կատարել.

ա) որպեսզի բարձրացնենք ճախարակը և ճոպանը,
բ) որպեսզի հաղթահարենք շփման ուժը ճախարակի առանցքում։

Այս ամենի պատճառով մեր կողմից ծախսած աշխատանքը միշտ գերազանցում է անհրաժեշտ օգտակար աշխատանքին՝

Aծախս>Aօգտ։

Օգտակար աշխատանքը միշտ այն ընդհանուր աշխատանքի մի որոշ մասն է, որը մարդը կատարում է մեխանիզմի միջոցով։
Այն ֆիզիկական մեծությունը, որը ցույց է տալիս, թե օգտակար աշխատանքը կատարված աշխատանքի որ մասն է կազմում, կոչվում է մեխանիզմի օգտակար գործողության գործակից։

## Գրականություն
* Գրոմով Ս.Վ., Ռոդինա Ն.Ա., ՖԻԶԻԿԱ, 7-րդ դասարան

Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա
Անանկեի խումբ

**Անանկեի խումբ**, Յուպիտերի հակադարձ պտույտով անկանոն արբանյակների խումբ, որոնք ունեն նման ուղեծրեր, և հնարավոր է ընդհանուր ծագում։ Խմբի անվանումը վերցված է խմբի ամենամեծ մարմնի անունից։

## [[Անանկեի Խումբ|Խմբի]] կազմը
Խմբում ներգրավված արբանյակների քանակը տատանվում է ութից մինչև տասնվեց, կախված խմբի ճշգրիտ սահմանումից։

Մմիանշանակորեն այս խմբին դասվող ութ արբանյակներն են (Յուպիտերից հեռավորության աճման կարգով)` Անանկե, S/2003 J 16, Մնեմե, Էվանտե, Հարպալիկե, Պրաքսիդիկե, Թիոնե և Իոկաստե։

Մնացած ութը` Էվպորիե, S/2003 J 3, S/2003 J 18, Օրթոսիե, Տելքսինոե, Հերմիպպե, Հելիկե և S/2003 J 15:

Միջազգային աստղագիտական միությունը ռետրոգրադ արբանյակներին տալիս է ե-ով վերջացող անուններ։

Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Հիմալիայի խումբ

**Հիմալիայի խումբ**, Յուպիտերի արբանյակների խումբ, որոնք պտտվում են մոտ ուղեծրերի վրա, և հնարավոր է, որ ունեն ընդհանուր ծագում։ Խումբն անվանվել է խմբի ամենամեծ մարմնի անունով։

## Խմբի կազմը
Այս խմբի մեջ են մտնում Յուպիտերի հետևյալ արբանյակները՝
* Հիմալիա - խմբի ամենամեծ արբանյակը։
* Լեդա
* Լիսիստեյա
* Էլարա

2000 թվականի վերջում հայտնաբերվեց ևս մեկ արբանյակ՝ S/2000 J 11, որը նույնպես կարելի է դասել այս խմբին։

## Խմբի առանձնահատկությունները
Նշված արբանյակները միավորում են նրանց ուղեծրերի տվյալները՝ շարժման ուղությունը, ուղեծրի թեքումը, չափերը, էքսցենտրիտետը։

Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Յուպիտերի ներքին արբանյակներ

**Յուպիտերի ներքին արբանյակները կամ Ամալթեայի խումբ**, Յուպիտերի արբանյակներ, որոնց ուղեծրերը շատ մոտ են գտնվում Յուպիտերին՝ Մետիս, Ադրաստեա, Ամալթեա և Թեբե։ Երկու ամենամոտները պտտվում են Յուպիտերի շուրջ ավելի արագ քան Յուպիտերի օրն է, իսկ երկու մյուսները հանդիսանում են Յուպիտերի համակարգի համապատասխանաբար հինգերորդ և վեցերորդ արբանյակները ըստ մեծության։ Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ առնվազն այս խմբի ամենամեծ արբանյակը՝ Ամալթեան, չի ձևավորվել Յուպիտերի ուղեծրում, այլ ձևավորվել է մոլորակից հեռու և Յուպիտերի կողմից գերվել է։ Այս արբանյակները, ինչպես նաև մի շարք դեռևս անտեսանելի ներքին արբանյակները, լրացնում են և աջակցում են Յուպիտերի թույլ օղակների համակարգը։ Մետիսն ու Ադրաստեան օժանդակում են Յուպիտերի հիմնական օղակին, իսկ Ամալթեան և Թեբեն պահում են իրենց սեփական թույլ արտաքին օղակները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Արա (անձնանուն)

Հայ հին դիցաբանական անուններից է, որ ավանդել է մեզ պատմահայր Մովսես Խորենացին։ Ծագել է գարնան, բուսականության, բերքի, հետագայում նաև պատերազմի, ուժի աստծո անունից, որի պաշտամունքը եղել է խեթերի, ուրարտացիների, հայերի և փոքրասիական ժողովուրդների մեջ։ Արա անունը ըստ Գ. Ղափանցյանի ծագում է աքքադա-շումերական լեզուներից և նմանեցնում է խեթական Ara բույսերի աստվածությանը։ Թարգմանաբար նշանակում է անտառ, արտ։ Գիտնականի կարծիքով մեր հնագույն տեղանունների մեջ «արա» մասնիկը Արա աստծու անունն է (Արագածանի-Արայի գետ, Արահեզ, Արագեն գյուղանունները, Արաժին լեռնանունը և այլն)։ Գիտնականներից ոմանք նույնություն են նկատել մեր Արայի և հունական Արես աստծու միջև (իբրև մեռնող և վերստին հարություն առնող աստվածների)։ Գ. Ղափանցյանն էլ նույն կարծիքն է հայտնել, իսկ Ա. Մատիկյանը անվարան կերպով նույնացնում է Արային և հունական Արեսին։ Այժմ Արա անձնանունը լայն տարածում ունի։

### Հայտնի անվանակիրներ
* Արա Արծրունի, լիբանանահայ գրող, թատերագիր, հրապարակախոս
* Արա Բալիոզյան, հայ գրող և թարգմանիչ
* Արա Բեքարյան, հայ գեղանկարիչ, գրաֆիկ, մանկավարժ, ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ
* Արա Գեղեցիկ, հայ դիցաբանական կերպար, մեռնող և հարություն առնող աստվածություն
* Արա Երնջակյան, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, Երևանի Կամերային թատրոնի հիմնադիր, գեղարվեստական ղեկավար և տնօրեն, դրամատուրգ
* Արա Սարգսյան, հայ խորհրդային քանդակագործ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ
* Արա Հարությունյան ,հայ քանդակագործ 
* Արա Շիրազ, հայ քանդակագործ
* Արա Հակոբյան, հայ ֆուտբոլիստ
* Արա Պապանյան, հայ շեփորահար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ
Փիթեր Ֆաչինելլի

**Փիթեր Ֆաչինելլի** (), ամերիկացի դերասան է։ Նա առավել հայտնի դարձավ Դոնովան Ռեյի դերով, որը նա կատարում էր «Կրիմինալ ավտոմրցույթներ» ֆիլմում, ինչպես նաև Կարլայլ Կալենի դերով Մթնշաղ ֆիլմում։ Ծնվել և մեծացել է Նյու Յորք քաղաքում՝ իտալացի փախստականների ընտանիքում։ Սովորել է տեղի թատերական դպրոցում։ Ամուսնացած է դերասանուհի Ջեյմի Ալեքսանդրի հետ։

## Հղումներ
* Պաշտոնական կայք էջը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Թարազ

**Թարազ** (, մինչև 1997 թ.-ը՝ **Ժամբիլ**, մինչև 1993 թ.-ը՝ **Ջամբուլ**, մինչև 1938 թ.-ը՝ **Միրզոյան**, մինչև 1936 թ.-ը՝ **Աուլիե-Աթա**), քաղաք Ղազախստանում, Ժամբիլի շրջանի վարչական կենտրոնն է։ Գտնվում է Ղազախստանի հարավում, Ղրղզստանի սահմանին կից, Թալաս գետի ափին։ Բնակչությունը&nbsp;-&nbsp;380&nbsp;000&nbsp;մարդ (2009)։

10-12-րդ դարերին եղել է Կարախանյանների պետության մայրաքաղաքը։ 1864 թվականից մտել է Ռուսաստանի կազմի մեջ։ 1936-1938 թվականներին կրել է 1933 թվականից մինչև 1937 թվականներին Ղազախստանի կոմկուսի առաջին քարտուղար Լևոն Միրզոյանի անունը։

Պեղումներով բացվել են 7-8-րդ դարերի դամբարաններ, զարդապատկերային որմնանկարներով 11-12-րդ դարերի բաղնիքներ, ջրմուղ, պահպանվել է Կարախանի դամ բարանը (10-11-րդ դարեր, վերակառուցվել է 2-րդ դարին)։ Հին քաղաքատեղիից (այժմ՝ արգելանոց) արևմտյանում ստեղծվել է քաղաքի նոր կենտրոնը (ճառագայթային-օղակաձև հատակագծով)։ Թարազի մոտ, Գոլովաչյովկա գյուղում պահպանվել են Բաբաջի խաթուն (10-11-րդ դարեր) և Այշա Բիբի (11-12-րդ դարեր) դամբարանները։

Քաղաքն ունի ավտոկայան, երկաթուղային կայարան և օդանավակայան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1720 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ղազախստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ղազախստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհ
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ
Արա (այլ կիրառումներ)

thumb|130px|Արա կապտադեղին (''Ara ararauna'')
**Արա** եզրը կարող է վերաբերել հետևյալ հոդվածներին.

* Արա - արական անձնանուն
* Արա (Իսրայել) - գյուղ Իսրայելում
* Արա (լիճ) - լիճ Նորվեգիայում
* Արա կամ Արայի լեռ - լեռ Հայաստանում
* Արա (գյուղ) - գյուղ Հայաստանում
* Արա (թռչուն) - տարբեր ցեղատեսակների պատկանող թութակների անվանուն
* Արա (ցեղ) - իսկական թութակների ենթաընտանիքին պատկանող թռչունների ցեղ
* ԱՐԱ Լիբերտադ (Q-2) - արգենտինական առագաստանավ
Արա (լիճ)

thumb|200px|Արա լիճ

**Արա**, լիճ Նորվեգիայի Օստֆոլդ մարզի Արեմարկ համայնքում։ Ընդհանուր մակերեսն է 7,28 կմ², ափի շրջագիծը՝ 33,65 կմ։ Բարձրությունը ծովի մակարդակից 105 մետր է։ Սնվում է մի քանի լեռնային գետակներով։

Կատեգորիա:Նորվեգիայի լճեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի լճեր
ԱՐԱ Լիբերտադ (Q-2)

մինի|300px
**ԱՐԱ Լիբերտադ (Q-2)** (), ուսուցողական նպատակով ստեղծված եռակայմ առագաստանավ։ Կառուցվել է 1950-ականներին, առաջին նավարկությունը կատարել է 1962 թ.։

Երկարությունը (բուշպրիտը ներառյալ) 103,75 մետր է, նավահեծանի լայնությունը՝ 14,31 մ, ուրվագիծը 6,6 մ։ Տարողությունը 3765 տոննա է, ուղևորատարողությունը՝ 357 (ներառյալ 150 անձնակազմ)։

Կատեգորիա:Առագաստանավեր