Բռնաբարվածի տրավմայի սինդրոմ

**Բռնաբարվածի տրավմայի սինդրոմ, ԲՏՍ** (), hոգեբանական տրավմա, որը առաջանում է բռնաբարության զոհ դարձած մարդկանց մոտ և առաջացնում է  ֆիզիկական, էմոցիոնալ և մտավոր վիճակի անկում, ինչպես նաև միջմարդկային շփման մեջ դժվարություններ։ Այս գաղափարը առաջին անգամ ներկայացվել է բուժքույր Աննա Ոլբերտ Բյուրջեսի և սոցիոլոգ Լինդա Լայթլ Հոլմսրոմի կողմից,1974 թվականին։

ԲՏՍ-ն հոգեբանական և ֆիզիկական սիմբտոմների և ռեակցիաների բազմություն է, որոնք հանդիպում են բռնաբարության զոհերի մեծամասնության մոտ անմիջապես բռնությունից առաջ, ինչպես նաև ամիսներ և տարիներ հետո)։ Չնայած նրան, որ ԲՏՍ-ին վերաբերվող ուսումնասիրությունների մեծամասնությունը կենտրոնանում է կին զոհերի վրա, տղամարդ զոհերը, անկախ նրանից՝ բռնարարը եղել է կին, թե տղամարդ, ևս ունենում են նման սիմպտոմներ։ ԲՏՍ-ն կլասիֆիկացնելու համար ձևակերպվել է նոր՝ բարդ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը (complex post-traumatic stress disorder), որը ավելի ընդհանուր է ներառում տրավմայի երկարատև հետևանքները, քան նախկինում ձևավորված հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը (post-traumatic stress disorder): ԲՏՍ-ի և հետտրավմատիկ սթրեսային սինդրոմի ախտանիշները ունեն նմանություններ։ Ակնկալելի է, որ բռնաբարված մարդը անմիջապես հետո սթրեսի բարձր մակարդակ է զգալու, որը հետագայում գնալով թուլանալու է, սակայն սինդրոմներից որոշները մարդիկ շարունակում են զգալ ամիսներով և նույնիսկ տարիներով։ Բռնաբարության զոհերը բարձր ռիսկի գոտում են գտնվում հոգեմեդ նյութերի օգնագործման հետ, խորը դեպրեսսիա, ընդհանուր անհանգստության խանգարում, և օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում ստանալու դաշտերում։

## Հիմնական փուլեր
ԲՏՍ-ն ունի երեք հիմնական փուլ։ Սուր ընթացք, հարմարվելու ընթացք և վերականգնման ընթացք։

### Սուր ընթաց
Սուր ընթացքը ընդգրկում է բռնաբարությունից անմիջապես հետո մի քանի օրը, կամ շաբաթը։ Տարբեր զոհերի համար այս ընթացքի տևողությունը տարբեր է։ Այս ընթացքում արտահայտվող ախտանիշտները ամբողջությամբ չեն վերանում և խառնվում են հաջորդ՝  արտաքին հարմարվողականության (outward adjustment stage) սիմպտոմների հետ։

Ըստ Սքարսի, չկա ռեակցիա, որը տիպիկ է բռնաբարության բոլոր զոհերի համար։ Չնայած դրան, ԱՄՆ-ի Rape Abuse and Incest National Network-ը (RAINN) պնդում է, որ շատ դեպքերում բռնաբարության զոհի սուր փուլը կարող է դասակարգվել որպես հետևյալ պատասխաններից մեկը՝ կառավարող, երբ զոհը ոչ մի էմոցիա ցույց չի տալիս, ասես ոչինչ չի եղել և ամենը նորմալ է և շոկ/հերքում, երբ զոհը արձագանքում է ապակողմնորոշման ուժեղ զգացումով, դժվարանում է կենտրոնանալ, որոշումներ կայացնել կամ առօրյա գործեր կատարել, որոշ դեպքերում նույնիսկ վատ հիշել դեպքի մասին։ Բռնաբարության ոչ բոլոր զոհերն են իրենց էմոցիաները բաց ցույց տալիս, որոշները տպավորություն են թողնում, որ բռնությունը իրենց վրա չի ազդել։

Սուր ընթացքի ախտանիշները ներառում են.

* Նվազեցված զգոնություն
* Թմրածություն
* Թուլացած զգայական և կոգնիտիվ գործառույթներ
* Մտքի անկազմակերպ բովանդակություն
* Փսխում
* Սրտխառնոց
* Պարալիզացնող անհանգստություն
* Արտահայտված ներքին դող
* Լվանալու, մաքրվելու մոլուցք
* Հիստերիա, շփոթություն և լաց
* Տարակուսանք
* Սուր զգայականություն այլ մարդկանց ռեակցիաների նկատմամբ

### Արտաքուստ հարմարվելու ընթացք
Այս փուլում զոհերը կարծես վերադառնում են իրենց բնականոն ապրելակերպին։ Այնուամենայնիվ, նրանք միաժամանակ շարունակում են տառապել խորը ներքին ցնցումներով, ինչը կարող է դրսևորվել տարբեր ձևերով, տրավմայից բուժվելու բոլոր փուլերում։ 1976 թվականին հրատարակված աշխատությունում Բյորջեսը և Հոլմսթրոմը նշել են, որ դիտարկված 92 դեպքերից 91-ում զոհերը հետագայում օգտագործել են ոչ-ադապտատիվ պաշտպանական մեխանիզմներ, որոնք տալիս են իրականությունից թվացյալ փախուստի զգացողություն, բայց առողջ չեն։ Այս ընթացքը կարող է տևել մի քան ամսից մինչև մի քանի տարի։ 

RAINN-ը առանձնացնում է հարմարվելու փուլում արտահայտվող հինգ հիմնական պաշտպանական ռեակցիա. 

* Մինիմիզացիա (Զոհը ձևացնում է, որ ամեն ինչ նորմալ է)
* Դրամատիզացիա (Անդադար խոսում է տեղի ունեցածի մասին)
* Ճնշում (Հրաժարվում է քննարկել բռնաբարությունը)
* Բացատրություն (Փորձում է ռացյոնալիզացնել կատարվածը)
* Փախուստ (Փոխում է բնակության վայրը, արտաքին տեսքը)

Տրավման հաղթահարելու համար մարդիկ ապավինում են բազում այլ հաղթահարման մեխանիզմների, որոնցից որոշները կարող են օգտակար լինել, իսկ մյուսները՝ հակառակը, հակաարդյունավետ  (օրինակ՝ ինքնավնասում, թմրանյութերի կամ ալկոհոլի չարաշահում)։ Ստորև ներկայացված են այլ պաշտպանական մեխանիզմներ, որոնք կարող են արտահայտվել. 

* Ընդհանուր առողջության թուլացում
* Շարունակական անհանգստություն
* Անօգնականության զգացողություն
* Անտարբերություն սեփական անձի և այլ մարդկանց հանդեպ
* Գերզգոնություն
* Դժվարություն նախկինում մոտ հարաբերությունները շարունակելու հետ
* Ընդհանուր լարվածություն և ցնցման ռեակցիա, երբ մարդ վեր է թռնում բարձր ձայներից, կամ ուժեղ լույսից
* Անընդհատ առկա վախի և/կամ դեպրեսիայի միջինից բարձր աստիճան
* Տրամադրության հաճախ փոփոխություններ համարյա երջանկությունից մինչև ճնշվածություն և զայրույթ
* Ուժեղ զայրույթ և թշնամանք, որը ավելի ուժգին է լինում մոտիկ մարդկանց հանդեպ
* Քնի խանգարումներ` անքնություն, չափազանց պայծառ երազներ, կրկնվող մղձավանջներ
* Ֆլեշբեքներ (հիշողություններ տեղի ունեցածի մասին)
* Դիսոցիացիա (մարմնի հետ կապի թվացյալ խանգարում, մարդը չի զգում, որ իր մարմինն իրենն է)
* Խուճապային գրոհներ

#### Կենսակերպ
Բռնաբարությունը որոշակի ընդհանուր ազդեցություն է ունենում զոհի կենսակերպի վրա․

* Վնասվում է անձնական անվտանգության կամ անվտանգության զգացումը
* Տատանվում են նոր հարաբերություններ ստեղծելու հարցում
* Հարցականի տակ են դնում սեփական սեռական ինքնությունն ու սեռական կողմնորոշումը (առավել տիպիկ է իրենց սեռի ներկայացուցչի կողմից բռնաբարված մարդկանց համար)։
* Խանգարվում է սեռական հարաբերությունների հանդեպ վերաբերմունքը։ Շատ զոհեր հայտնում են, որ չեն կարողանում վերականգնել նորմալ սեռական հարաբերությունները և հաճախ բռնաբարությունից հետո որոշ ժամանակ խուսափում են սեռական շփումից, տառապելով ֆլեշբեքներից ամեն անգամ սեռական գործողոթյունների ժամանակ, իսկ ուրիշները, ընդհակառակը, սեռական հարձակումից հետո դառնում են հիպերսեքսուալ՝ որպես իրենց սեռական հարաբերությունների նկատմամբ վերահսկողության որոշակի չափորոշիչ հաստատելու միջոց։

Բռնաբարությունից փրկված որոշ մարդիկ դադարում են աշխարհը ընկալել որպես ապրելու անվտանգ վայր, ուստի նրանք սահմանափակումներ են դնում իրենց կյանքում՝ ընդհատելով իրենց բնականոն գործունեությունը։ Օրինակ, նրանք կարող են դադարեցնել նախկինում ակտիվ ներգրավվածությունը հասարակական  խմբերում կամ ակումբներում, կամ բռնաբարության զոհ դառած ծնողը կարող է սահմանափակումներ դնել իր երեխաների ազատության վրա։

#### Ֆիզիկական հետևանքներ
Անկախ նրանից, նրանք վիրավորվել են սեռական ոտնձգության ժամանակ, թե ոչ, զոհերը ցույց են տալիս հարձակումից հետո ամիսների և տարիների ընթացքում վատառողջության ավելի բարձր ցուցանիշներ, ներառյալ սուր սոմատոֆորմային խանգարումներ (ֆիզիկական ախտանշաններ՝ առանց ճանաչելի պատճառի) և Ֆիզիոլոգիական ռեակցիաներ, ինչպիսիք են լարվածության գլխացավերը, հոգնածությունը, ընդհանուր ցավի զգացումը կամ տեղայնացված ցավը կրծքավանդակում, կոկորդում, ձեռքերում կամ ոտքերում։ Կարող են առաջանալ հատուկ ախտանիշներ, որոնք վերաբերում են կոնկրետ հարձակման ենթարկված մարմնի հատվածին։ Օրալ բռնաբարությունից փրկվածները կարող են ունենալ բերանի և կոկորդի մի շարք բողոքներ, մինչդեռ հեշտոցային կամ անալ բռնաբարությունից տուժածները ունեն ֆիզիկական ռեակցիաներ՝ կապված այս օրգանների հետ։ 

#### Բռնության բնույթ
* Արարքի բնույթը, բռնարարի հետ նախկիննում ունեցած փոխհարաբերությունները, կիրառված ուժի տեսակը և չափը, ինչպես նաև բռնության հանգամանքները ազդում են նրա վրա, թե ինչպես կազդի բռնաբարությունը զոհի վրա։
* Երբ հարձակումը կատարվում է անծանոթի կողմից, ամենածանր զգացմունքը լինում է վախը (զոհը կորցնում է անվտանգության զգացողությունը, փոխարենը խոցելիության զգացում է առաջանում)։
* Ավելի հաճախ, բռնությունը կատարվում է մեկի կողմից, ում վերապրողը արդեն ճանաչում և վստահում է։ Այդ ժամանակ զոհը հաճախ իրեն է մեղադրում կատարվածի համար։

### Ընդհատակյա փուլ
* Զոհը փորձում է վերադառնալ իր կյանքին, կարծես ոչինչ չի եղել։

* Կարող է արգելափակել բռնության մասին մտքերը իր մտքից և չցանկանալ խոսել միջադեպի կամ հարակից հարցերի մասին։
* Զգում է դիսոցիացիա և փորձում  է վերադառնալ իր կյանքին նախքան հարձակումը։
Ընդհատակյա փուլը կարող է տևել տարիներ, կարող է թվալ, թե զոհը «առաջ է անցել» դեպքից, երբ իրականում հուզական հարցերը լուծված չեն։

### Վերակազմակերպման փուլ
* Զոհը կարող է վերադառնալ հուզական ցնցումների։ Հուզական ցավի վերադարձը կարող է սարսափեցնել մարդկանց այս փուլում։
* Կարող են զարգանալ վախեր և ֆոբիաներ։ Դրանք կարող են կապված լինել հատկապես բռնարարի, կամ հանգամանքների, կամ հարձակման հետ, կամ կարող են շատ ավելի ընդհանրացված լինել։
* Ախորժակի խանգարումներ, ինչպիսիք են սրտխառնոցն ու փսխումը։ Բռնաբարության զոհերը  հակված են նաև նյարդային անորեքսիայի և/կամ բուլիմիայի զարգացմանը։
* Մղձավանջներ, գիշերային սարսափներ, որտեղ նրանք նորից զոհ են։
* Հնարավոր են նաև վրեժխնդրության բուռն երևակայություններ։

#### Ֆոբիաներ
Ընդհանուր հոգեբանական ինքնապաշտպանական ռեակցիան, որը նկատվում է բռնաբարության զոհերի մոտ, դա բռնաբարության կոնկրետ հանգամանքներին հանդեպ վախերի և ֆոբիաների զարգացումն է, օրինակ.

* Ամբոխի մեջ լինելու վախ
* Որևէ տեղ մենակ մնալու վախ
* Վախ տղամարդկանց կամ կանանց նկատմամբ (անդրոֆոբիա կամ գինոֆոբիա)
* Վախ ընդհանրապես տանից դուրս գալուց, ագորաֆոբիա
* Հպումների վախ, հապնոֆոբիա
* Հատուկ վախեր՝ կապված հարձակվողի որոշակի հատկանիշների հետ, օրինակ. ուղիղ մազեր, ալկոհոլի կամ ծխախոտի հոտ, հագուստի կամ մեքենայի տեսակ
* Որոշ զոհեր շատ կասկածամիտ և պարանոյիկ են դառնում օտարների նկատմամբ
* Ոմանք համատարած վախ են զգում մյուս մարդկանց մեծ մասի կամ բոլորի հանդեպ

### Վերականգնման փուլ
Այս փուլում վերապրողը սկսում է ավելի գիտակից վերաբերվել իր վերականգնման ընթացքին։ Դա հատկապես կարևոր է այն զոհերի համար, որոնք հակված են ժխտել բռնության ազդեցությունը և/կամ դիմել են դեստրուկտիվ պաշտպանական մեխանիզմների օգնությանը, օրինակ թմրանյութերի չարաշահման։ Բռնաբարության զոհ դարձած տղամարդիկ սովորաբար սեռական ոտնձգությունից հետո երկար ժամանակ չեն դիմում հոգեթերապիայի՝ ըստ Լեյսիի և Ռոբերտսի, հարցում անցած տղամարդկանց կեսից պակասը դիմել է թերապիայի վեց ամսվա ընթացքում, իսկ հարձակման և թերապիայի միջև միջին ընդմիջումը կազմել է 2,5 տարի։ Քինգի և Վուլեթի կողմից իրականացված ուսումնասիրությունը բռնաբարությունից փրկված ավելի քան 100 տղամարդու մասին ցույց է տվել, որ բռնության և թերապիայի միջև միջին ընդմիջումը 16,4 տարի է։

Վերականգնման ընթացքում զոհերը սեռական ոտնձգությունն ընդունում են որպես իրենց կյանքի մաս, որպեսզի բռնաբարությունն այլևս չլինի նրանց կյանքի կենտրոնական կետը, բացասական զգացմունքները, ինչպիսիք են մեղքը և ամոթը, լուծվում են, և զոհերն այլևս իրենց չեն մեղադրում հարձակման համար։

## Քննադատություն
Բռնաբարության տրավմայի համախտանիշի քննադատությունը, ինչպես այն ներկայումս հասկացվում է, այն է, որ այն դելեգիտիմացնում է մարդու արձագանքը բռնաբարությանը՝ նկարագրելով նրանց հաղթահարման մեխանիզմները, ներառյալ նրանց ռացիոնալ փորձերը՝ հաղթահարելու, վերապրելու սեռական բռնության ցավը և հարմարվելու բռնության աշխարհին, ինչպես։ խանգարման ախտանիշները. Օրինակ՝ մարդիկ, ովքեր տեղադրում էին կողպեքներ և ձեռք էին բերում անվտանգության սարքեր, հաճախում էին ինքնապաշտպանության դասեր, զենք կրում, փոխում էին բնակավայրը և զայրույթ էին հայտնում քրեական արդարադատության համակարգի նկատմամբ, բնութագրվում էին որպես պաթոլոգիական ախտանիշներ դրսևորող և «հարմարվելու դժվարություն»։ Ըստ այդ քննադատությունների՝ RTS-ը հեռացնում է մարդու ցավն ու զայրույթը նրանց սոցիալական և քաղաքական համատեքստից՝ մարդու հետբռնաբարությունից հետո տառապանքը, նվաստացումը, զայրույթը և հուսահատությունը վերագրելով բռնաբարողի գործողությունների պատճառով առաջացած անհանգստությանը, քան, ասենք, անզգայուն վերաբերմունքին։ ոստիկանության, բժիշկների և իրավական համակարգի կողմից. կամ բռնաբարության առասպելաբանությամբ ներծծված ընտանեկան արձագանքներին։

Մեկ այլ քննադատություն այն է, որ RTS-ի գրականությունը բռնաբարության զոհերին դիտարկում է որպես պասիվ, անկարգավոր զոհեր, թեև RTS-ի հիմքում ընկած վարքագծի մեծ մասը կարող է դիտվել որպես իշխանության արդյունք։ «Վախ»-ի նման բառերը փոխարինվում են «ֆոբիայի» նման բառերով, որոնք իռացիոնալության ենթատեքստ ունեն։

RTS-ի գիտական ​​վավերականության քննադատությունն այն է, որ այն անորոշ է կարևոր մանրամասներում. անհասկանալի է, թե որոնք են դրա սահմանային պայմանները. նա օգտագործում է անորոշ տերմիններ, որոնք հիմք չունեն հոգեբանական գիտության մեջ, չի սահմանում հիմնական քանակական հարաբերությունները, չի ենթարկվել հետագա գիտական ​​գնահատման՝ Բուրջեսի և Հոլստրոմի 1974 թվականի ուսումնասիրությունից հետո։ Այն անտեսում է հնարավոր միջնորդներին, մշակութային առումով զգայուն չէ և չի կարող օգտագործվել, պարզելու համար՝ բռնաբարությունը տեղի է ունեցել, թե ոչ։ PTSD-ն համարվում է ավելի բարձրակարգ մոդել, քանի որ, ի տարբերություն RTS-ի, PTSD մոդելի փորձնական հետազոտությունը ծավալուն է եղել ինչպես հայեցակարգային, այնպես էլ էմպիրիկ առումով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* RTS page at Medicine Australia
* Ann Burgess' bio at Boston College

Կատեգորիա:Բռնաբարություն
Կատեգորիա:Կլինիկական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեախտաբանական համախտանիշներ
Կատեգորիա:Սեռական առողջություն