Բուսաբուժություն

thumb|300px|Բուսական բժշկության ձեռնարկ «De Materia Medica», 12-13-րդ դարեր
**Բուսաբուժություն** («բույս»+ «բուժում»), **ֆիտոթերապիա**՝ դեղաբույսերի կիրառման հիման վրա մարդու և կենդանիների հիվանդությունների բուժման և կանխարգելման մեթոդ:

«Բուսաբուժություն» և «դեղաբույսեր» տերմիններն առաջին անգամ օգտագործվել են 20-րդ դարի սկզբին ֆրանսիացի բժիշկ Անրի Լեկլերկի կողմից (1870-1955 թվականներ): Ռուսալեզու գրականության մեջ առկա է «բուսական բժշկություն» տերմինը, որն օգտագործվում է որպես ֆիտոթերապիայի հոմանիշ:

Բուսաբուժության մասնագետը կոչվում է ***բուսաբույժ (ֆիտոթերապևտ)***: Այն մարդը, որը զբաղվում է բուժիչ դեղաբույսերի հավաքչությամբ և գիտի դրանց օգտագործման եղանակները, կոչվում է բուսաբան կամ ***հեքիմ***: Դեղագործական գիտությունը, որն ուսումնասիրում է բուսական և կենդանական ծագման բուժիչ հումքը և այդպիսի հումքի վերամշակման արտադրանքը, կոչվում է ***ֆարմակոգնոզիա***:

## Ազդող նյութեր
[thumb|200px|Բուսական հումքի չորացում [Տիբեթում]]
Շատ բույսեր սինթեզում են նյութեր, որոնք օգտակար են մարդկանց և կենդանիների առողջությունը պահպանելու համար: Դրանք, մասնավորապես, ներառում են անուշաբույր նյութեր, որոնց մեծ մասը կազմում են ֆենոլները և թթվածինը փոխարինող ածանցյալները, ինչպիսիք են տանինները: Շատ նյութեր երկրորդական մետաբոլիտներ են, որոնցից առնվազն 12000-ը մեկուսացված են. գնահատվում է, որ ընդհանուր արժեքի 10%-ից պակաս է: Շատ դեպքերում այդ նյութերը (մասնավորապես ՝ ալկալոիդները) հանդես են գալիս որպես բույսերի պաշտպանական մեխանիզմներ միկրոօրգանիզմների, միջատների և խոտակեր կենդանիների դեմ։ Շատ խոտաբույսեր և համեմունքներ, որոնք մարդիկ օգտագործում են իրենց սնունդը համեմելու համար, պարունակում են օգտակար քիմիական միացություններ:

[մինի|աջից|Բույսերի հավաքում, «[Tacuinum sanitatis», XIV դարի վերջ]]

## Բուսաբուժության պատմություն
Բույսերի՝ որպես դեղամիջոցների օգտագործման հնագույն ապացույցները հայտնաբերվել են այսօրվա Իրաքի տարածքում՝ Շումերում, հնագիտական պեղումների արդյունքում: Շումերի բուժակները արդեն գիտեին, որ շատ բույսեր ունեն բուժիչ հատկություններ, և դրանք օգտագործում էին տարբեր տեսակի թուրմեր և փոշիներ պատրաստելու համար: Կոմպրեսների և թրջոցների համար բուժակները հավաքում էին փշատերև ծառերի ասեղներ, ուռենու երիտասարդ տերևներ։ Տերևները մանրակրկիտ չորացրել են, ապա՝ աղացել: Բույսերի փոշին հաճախ խառնել են մանրացված հանքանյութերի և կենդանական ծագման փոշիների հետ, նոսրացրել գարեջրով կամ գինիով:

Հայտնի է, որ Ռուսաստանի առաջին ցար Իվան Ահեղի գանձարանում եղել են բուսաբուժության վերաբերյալ մի քանի գրքեր: Դրանցից մեկը 1534 թվականի Բուսաբանն է, որը թարգմանություն է Լյուբեկի 1492 թվականի տպագիր հրատարակությունից։ Գիրքը բուժիչ բույսերով, քարերով և այլ բնական նյութերով բուժման ուղեցույց էր: Հավանաբար այն թարգմանվել է Վասիլի III-ի անձնական բժիշկ գերմանացի Նիկոլաուս Բյուլովի (Նիկոլայ Նեմչին) կողմից, այն բանից հետո, երբ Մոսկվայի իշխանը հիվանդացել էր որսից հետո:

## Ժամանակակից բուսաբուժություն

Դեղատոմսով դուրս գրվող որոշ դեղեր հիմնված են բուսական դեղամիջոցների վրա, այդ թվում՝ արտեմիսինինը, մատնոցուկը և քինինը: Շատ բուսական դեղամիջոցներ վաճառվում են առանց դեղատոմսի և լայնորեն օգտագործվում են բնակչության կողմից, ինչպիսիք են կրծքային էլիքսիրը, լեսպեֆլանը, հոֆիտոլը և այլն:

## Բուսաբուժության ուսուցում
Բուսաբուժությունը դասավանդվում է որոշ համալսարաններում: Օրինակ, Ռուսաստանի Ժողովուրդների բարեկամության համալսարանում դասընթացներ են անցկացվում «Կլինիկական բուսաբուժություն» և «Ռուսական բուսաբուժություն» ծրագրերով՝ բժշկական կրթություն չունեցող անձանց համար: Բուսաբուժության մասնագիտացումը (ծավալը առնվազն 216 ուսումնական ժամ) և որակավորման բարձրացման դասընթացները (ծավալը առնվազն 72 ուսումնական ժամ) պետք է իրականացվեն առողջապահության նախարարության կամ Ռուսաստանի Դաշնության Կրթության նախարարության կողմից հաստատված ուսումնական ծրագրերին համապատասխան: Դասընթացից հետո տրվում են փաստաթղթեր, որոնք իրավունք են տալիս ստանալու բուսաբույժ-բժշկի պետական գրանցման վկայագիր կամ զբաղվելու ավանդական բժշկությամբ (ՌԴ):

## Բուսական դեղամիջոցների կողմնակի ազդեցությունները և բարդությունները
Դեղաբույսերը և այլ բուսական պատրաստուկները բնակչության մի մասի մոտ շատ ավելի մեծ վստահություն են վայելում, քան սինթետիկ դեղամիջոցները: Շատերը վստահ են, որ բուսական պատրաստուկների «բնականությունը», դրանց ծագումը, ինչպես նաև ժողովրդական բժշկության մեջ բուսական պատրաստուկների օգտագործման երկար պատմությունը դրանց անվտանգության և արդյունավետության երաշխիքն են: Այսպես, ԱՄՆ-ում 1993 թվականից մինչև 2012 թվականը շուկայում բուսաբուժության արտադրանքի քանակը տասն անգամ աճել է:

Մասնագետները, ընդհակառակը, նշում են, որ չի կարելի թերագնահատել ֆիտոպրեպարատների պոտենցիալ վտանգն ու կողմնակի ազդեցությունները: Բույսերը պարունակում են հարյուրավոր կենսաքիմիական բաղադրիչներ, որոնց ազդեցությունը մարմնի վրա, ինչպես առանձին, այնպես էլ համադրությամբ, հաճախ անհայտ է, բուսական պատրաստուկների ազդեցության բարդ մեխանիզմը բարդ է մանրամասն ուսումնասիրության համար: Բացի այդ, բույսերի բաղադրակազմը անկայուն է, դրա վրա կարող են մեծապես ազդել հողերի փոփոխվող կազմը, աղտոտման արտաքին աղբյուրները և այլն: Սինթետիկ պատրաստուկների առավելությունը, նույնիսկ բույսերում ի սկզբանե հայտնաբերված, այն է, որ դրանց կազմը կայուն է, և հետազոտողները ստիպված չեն գործ ունենալ անհայտ կամ չուսումնասիրված խառնուրդների հետ:

Բուսական դեղամիջոցներից շատերն ունեն կողմնակի ազդեցություններ, որոնք անհայտ են կամ չեն նկատվում սպառողների կողմից: Զգուշացումների, կողմնակի ազդեցությունների և ավանդական դեղամիջոցների հետ փոխազդեցությունների մասին տեղեկատվությունը հաճախ չի ներառվում բուսական դեղամիջոցների փաթեթավորման կամ տեղեկատու թերթիկների վրա:

BMC Medicine ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրության համաձայն, առանց դեղատոմսի վաճառվող շատ բուսական դեղամիջոցների անվտանգության մասին տեղեկատվություն չկա: Իրենց ուսումնասիրության մեջ հետազոտողները պարզել են, որ գնած բուսական դեղամիջոցների 93%-ը լիցենզավորված չի եղել և չի համապատասխանել որևէ անվտանգության կամ որակի չափանիշի: Դրանց կեսից ավելին վաճառվել էր որպես սննդային հավելումներ: Արտադրանքի միայն 13 տոկոսն է ունեցել հրահանգներ, և դրանցից միայն երեքն են պարունակել անվտանգության մասին բավարար տեղեկատվություն:

Ժողովրդական բժշկության մեջ որոշ բուսական դեղամիջոցների օգտագործման երկար պատմությունը դրա անվտանգության երաշխիք չի կարող լինել: Որպես օրինակ կարելի է բերել կիրկազոնի (արիստոլոխիա) հետ կապված պատմությունը՝ բույս, որն ակտիվորեն օգտագործվում է չինական ավանդական բժշկության մեջ որպես ավելորդ քաշի, դիզենտերիայի, մաշկի հիվանդությունների, հիպերտոնիայի, տուբերկուլյոզի, թութքի և նույնիսկ օձի խայթոցների դեմ միջոց: Կենսաբանորեն ակտիվ հավելումները արիստոլոխիայով մի ժամանակ շատ տարածված էին Եվրոպայում։ Այնուամենայնիվ, բժշկական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կիրկազոնի հիմնական ակտիվ բաղադրիչը՝ արիստոլոխիաթթուն, ունի էական նեֆրոտոքսիկ ազդեցություն: Արիստոլոխիաթթվով դեղեր ընդունող մարդկանց մոտ ցանկացած պահի կարող է զարգանալ միզուղիների վերին հատվածի քաղցկեղ: 1992 թվականին Բելգիայի «Քաշի կորստի» կլինիկայի ավելի քան 100 հիվանդների մոտ քաղցկեղի բռնկում նկարագրվեց, որոնց նշանակվել էր կիրկազոնի պարունակությամբ չինական խոտաբույսերի խառնուրդ: 70 տուժածի անհրաժեշտ է եղել դիալիզ, վիրահատական բուժում կամ երիկամի փոխպատվաստում, մի քանի մարդ մահացել է: 2013 թվականին նշվեց, որ Թայվանը, որտեղ կիրկազոնի հավելումները լայնորեն օգտագործվում էին (չինացի հեքիմները խորհուրդ էին տալիս կիրկազոնի պարունակությամբ հավելումներ ընդունել Թայվանի բնակչության մոտ մեկ երրորդի մոտ), ունեցել է վերին միզուղիների քաղցկեղի ամենաբարձր մակարդակը աշխարհում:

Մեկ այլ օրինակ է սասսաֆրասը՝ բույս, որը լայնորեն օգտագործվում էր բնիկ ամերիկացիների (հնդկացիներ) ժողովրդական բժշկության և չինական ավանդական բժշկության մեջ բազմաթիվ հիվանդությունների բուժման համար: Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրությունները ապացուցեցին, որ սասսաֆրասի եթերայուղի մեջ պարունակվող սաֆրոլը քաղցկեղածին է: 1960-ականներին ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի որակի վերահսկման վարչությունը արգելեց սասսաֆրասի յուղի օգտագործումը սննդային նպատակներով:

Այլ օրինակ է Չինական էֆեդրան, որը հին ժամանակներից օգտագործվել է ավանդական չինական բժշկության մեջ բրոնխային ասթմայի, մրսածության, բրոնխիտի, քթի հոսքի, պոլլինոզի, արթրիտի, գլխացավի և զարկերակային հիպոթենզիայի բուժման համար: Էֆեդրայով կենսաբանորեն ակտիվ հավելումների ընդունումը հանգեցրել է մեծ թվով կողմնակի բարդությունների, ինֆարկտների և ինսուլտների, ինչի հետևանքով ԱՄՆ-ի Սննդամթերքի և դեղերի որակի վերահսկման վարչությունը որոշում է կայացրել արգելել էֆեդրայի և դրանից պատրաստված պատրաստուկների օգտագործումը որպես սննդային հավելումներ:

Շատ բուսական մթերքներ ունեն հեպատոտոքսիկ ազդեցություն։ Մասնավորապես, National Poison Information Service-ի ակնարկը պարունակում է տվյալներ անբարենպաստ ռեակցիաների 785 դեպքերի մասին, որոնք ենթադրաբար կամ անկասկած կապված են բուսական պատրաստուկների հետ և նկատվել են 1991-1995 թվականների ընթացքում. դրանց մեջ ամենատարածված անբարենպաստ ռեակցիան հեպատոտոքսիկությունն էր: Մեկ այլ հետազոտության տվյալներով, որում ընդգրկված են եղել 1500 մարդ, որոնք չինական բուսական պատրաստուկներ են ընդունել, նրանց մոտ ալանինի ամինոտրանսֆերազի ակտիվության կրկնակի աճ է նկատվել դեպքերի 1 տոկոսում:

Բուսական դեղամիջոցներով առաջացած հեպատոտոքսիկությունը հաճախ դժվար է ախտորոշել: Շատ դեպքերում այն չի հայտնաբերվում, քանի որ հիվանդները հաճախ բժիշկներին չեն հայտնում, որ բուսական դեղեր են ընդունում: Բուսական ծագման նյութերով առաջացած լյարդի վնասվածքները ներառում են վենո-օկլյուզիվ հիվանդություն, հեպատոցիտի 3-րդ գոտու նեկրոզ, լյարդի ճարպային դիստրոֆիա, քրոնիկ հեպատիտ, ցիռոզ: Մասնավորապես, շատ չինական խոտաբույսեր հեպատոտոքսիկ են. նկատվել են լյարդի սուր անբավարարության դեպքեր:

Կանադայում 2013 թվականին անցկացված ուսումնասիրության համաձայն, բուսական բաղադրիչներից պատրաստված շատ դեղագործական միջոցներ առողջության համար վտանգ են ներկայացնում սպառողների համար. արդյունաբերական արտադրության արտադրանքը հաճախ որոշ բույսեր փոխարինում է ավելի էժաններով, աղտոտված է փաթեթավորման վրա չնշված բուսատեսակներով և պարունակում է տարբեր պոտենցիալ վնասակար լցոնիչներ: Արտադրանքի փաստաթղթերում չնշված նյութերի թվում են հայտնի թունավոր հատկություններով, կողմնակի ազդեցություններով և այլ նյութերի, այդ թվում՝ դեղամիջոցների հետ տարբեր փոխազդեցություններով նյութեր: Ավելին, արտադրողները չեն թվարկում հայտնի հատկություններով հավելումները, որոնք պոտենցիալ ռիսկ են ներկայացնում մարդկանց որոշակի խմբերի, հիմնականում ալերգիա ունեցողների համար (օրինակ՝ բրնձի, սոյայի և ցորենի):

Բուսական միջոցներով ինքնաբուժման վտանգը նշվում է 2016 թվականի ուրոլոգիայի կլինիկական ուղեցույցներում. «Վերջերս նկատվել է երիկամային անբավարարության դեպքերի աճ՝ օփիատների օգտագործման և քաշի կորստի համար ոչ պաշտոնական բուսական պատրաստուկներ («թաիլանդական խոտաբույսեր» և այլն) ընդունելու հետևանքով»:

Բուսական ծագման դեղերի թունավորության խնդրի արդիականությունը սրվում է այն պատճառով, որ դրանց մեծ մասը հիվանդներին հասանելի է առանց դեղատոմսի:

Ընդհանուր առմամբ, 2019 թվականի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ վերջին տասնամյակների ընթացքում բուսաբուժության ընդլայնումը ուղեկցվում է բուսական պատրաստուկներով առաջացած թունավորումների դեպքերի զգալի աճով:

## Բուսական դեղամիջոցների փոխազդեցությունը դեղերի հետ
Մասնագետները նշում են, որ բուսական միջոցների փոխազդեցությունը դեղերի հետ կարող է հանգեցնել դեղաբանական արձագանքի կլինիկորեն նշանակալի փոփոխությունների՝ դեղորայքային թերապիայի արդյունավետության և անվտանգության նվազման, ինչպես նաև անբարենպաստ ռեակցիաների զարգացման:

Հետազոտության արդյունքների համաձայն, երկարատև ռեժիմով դեղեր ընդունող հիվանդների մինչև մեկ երրորդը լրացուցիչ ընդունում է նաև բուսական դեղամիջոցներ, բայց նրանց միայն 20-25%-ն է այդ մասին հայտնում բուժող բժշկին: Դա պայմանավորված է այդ դեղերի և դեղամիջոցների փոխազդեցության հնարավորության մասին տեղեկացվածության բացակայությամբ, ինչպես նաև հիվանդների և նույնիսկ բուժաշխատողների սխալ պատկերացմամբ, թե բուսական պատրաստուկները լիովին անվտանգ են:

## Տես նաև
* Դեղաբույսեր
* Ավանդական բժշկություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*  — УДК-615.322
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Բուժում