Արտաքինացում (միգրացիա)

**Արտաքինացումը** նկարագրում է հարուստ, զարգացած երկրների ջանքերը՝ կանխելու ապաստան հայցողների և այլ միգրանտների իրենց սահմաններին հասնելը, հաճախ ներգրավելով երրորդ երկրներին կամ մասնավոր կազմակերպություններին,,ներառյալ հանցավոր խմբերը։ Արտաքինացումը կիրառվում է Ավստրալիայի, Կանադայի, Միացյալ Նահանգների, Եվրոպական Միության և Միացյալ Թագավորության կողմից. Չնայած միջազգային սահմանների ֆիզիկական արգելքներից պակաս տեսանելի լինելուն, արտաքինացումը վերահսկում կամ սահմանափակում է շարժունակությունը այնպիսի ձևերով, որոնք անտեսանելի են և հեռու են երկրի սահմանից։Օրինակներից են վիզային սահմանափակումները, ապաստան հայցողներին տեղափոխող փոխադրողների համար պատժամիջոցները և աղբյուրի և տարանցիկ երկրների հետ համաձայնագրերը։ Հետևանքները հաճախ ներառում են անկանոն միգրացիայի աճ, մարդկանց անօրինական տեղափոխում և սահմանային մահեր։

## Պատմություն
Սոցիոլոգ Դեյվիդ Սքոթ Ֆիցջերալդի խոսքերով՝ «Մարդկանց ապաստան չհասնելու միջոցառումները նույնքան հին են, որքան ապաստանի ավանդույթը»։ Արտաքինացման հիմնական տեխնոլոգիաները մշակվել են 1930-ական և 1940-ական թվականներին՝ Ամերիկա և Պաղեստինի մանդատային գոտում գտնվող հրեա փախստականների թիվը նվազեցնելու համար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո շատ երկրներ ամաչեցին հրեա փախստականներին չպաշտպանելու իրենց անկարողությունից և ընդունեցին չվերադարձնելու նորմը, որը փաստացի կանխեց փախստականների մերժումը այն երկրներ, որտեղ նրանք կբախվեին հալածանքների1994 թվականից ի վեր վերաբնակեցված փախստականների թիվը մշտապես եղել է իրավասուների 1 տոկոսից ցածր։ Փախստականների մեծ մասը կարող է հույս ունենալ ապաստան ստանալ Հյուսիսային աշխարհում միայն այնտեղ ֆիզիկապես ճանապարհորդելով և ապաստան խնդրելով։ Ֆիցջերալդը պնդում է, որ ապաստանի ցանկացած տարածքային համակարգ խթան է ստեղծում էքստերնալացման միջոցով հայցվորների թիվը նվազեցնելու համար։ Զարգացած երկրների կողմից արտաքինացման պետական գործելակերպը տարածվեց 1980-ական, 1990-ական և 2000-ական թվականներին։

## Մոտիվացիա
Ֆիցջերալդը պնդում է, որ «փախստականներին հեռավորության վրա պահելը հասարակայնության հետ կապերի սխեմա է՝ նրանց անտեսանելի դարձնելու համար, որպեսզի նրանց դժվարին վիճակը անտեսվի», և ռազմավարություն՝ մարդու իրավունքների վերաբերյալ իրավաբանորեն պարտավորեցնող պարտավորություններից խուսափելու համար: Արտաքինացման քաղաքականությունները հաճախ «հատուկ մշակված են հովանավորող պետության հետ ցանկացած ուղղակի իրավասություն ունեցող կապերից խուսափելու համար, որի հրամանով իրականացվում են վերահսկողությունները։» Իրավաբան Իոանիս Կալպուզոսի խոսքով՝ միգրացիայից և իրավական պատասխանատվությունից խուսափելու ցանկությունը «հանգեցրել է ավելի ու ավելի բարդ գործելակերպերի ամբողջության, որի նպատակն է խուսափել, արտահանձնել և հեռացնել պատասխանատվությունը, հաշվետվողականությունը և պատասխանատվությունը։» Մեկ գնահատականի համաձայն՝ տասնինը երկրներում ապաստանի հայցերը նվազել են 17 տոկոսով՝ էքստերնալիզացիայի պատճառով։ Որոշ երկրներում աշխարհագրական մեկուսացման հետ զուգորդված արտաքինացումը կարող է գրեթե զրոյի հասցնել ապօրինի ժամանումների թիվը, սակայն այս քաղաքականությունը շատ ավելի քիչ արդյունավետ է Եվրոպայում՝ երկար ցամաքային սահմանի և Թուրքիային ու Հյուսիսային Աֆրիկային մոտ լինելու պատճառով։ Իրավաբան գիտնականներ Թոմաս Գամելտոֆտ-Հանսենը և Նիկոլաս Տանը պնդում են, որ ապաստան խնդրողներին զսպելը «երկարաժամկետ, կամ նույնիսկ միջնաժամկետ հեռանկարում կայուն չէ»՝ ֆինանսական ծախսերի աճի, արդյունավետության բացակայության և իրավական մարտահրավերների պատճառով:

## Ազդեցություն
Համաձայն «Միջազգային փախստականների իրավունքի Օքսֆորդի ձեռնարկի» ՝ «արտատարածքային միգրացիայի վերահսկողությունը հիմնարար մարտահրավեր է փախստականների ապաստան ստանալու կարողության համար։» Ֆիցջերալդը նկարագրում է Ալան Քուրդիի ՝ Եվրոպա հասնելու փորձի ժամանակ խեղդված երիտասարդ սիրիացի փախստականի դեպքը որպես էքստերնալիզացիայի համակարգի «աշխատանքային ծրագրով» դեպք։ Որոշ աղբյուրներ «անկանոն» տերմինի փոխարեն օգտագործում են «անկանոն միգրացիա» տերմինը՝ նշելու համար պետական քաղաքականության արդյունքը, որը կանխում է մուտքի այլ ձևերը։ Պրոֆեսոր Թոմաս Սպեյկերբուերը պնդում է, որ գլոբալ շարժունակության ենթակառուցվածքին մուտք գործելու մերժումը հանգեցրել է ստվերային շարժունակության ենթակառուցվածքի ի հայտ գալուն։ «Եթե սահմանային մահերը վերցնենք որպես այս ստվերային շարժունակության ենթակառուցվածքից կախվածության ցուցանիշ, եզրակացությունը կլինի այն, որ մարդկանց անօրինական տեղափոխումը հետևողականորեն աճել է համաշխարհային շարժունակության ենթակառուցվածքների հասանելիության վերահսկողության աճի հետ մեկտեղ»։ Մի շարք ուսումնասիրություններ պարզել են, որ «ծովում մաքսանենգության և վտանգավոր տեղափոխման հետևանքով, մասնավորապես Միջերկրական ծովով, առաջացող մահերի հիմնական որոշիչը, թերևս, օդային ճանապարհորդության և Եվրոպա մուտք գործելու օրինական տարբերակների փակումն է» և վիզային սահմանափակումները։Ավստրալիացի հետազոտողներ Անտյե Միսբախը և Մելիսա Ֆիլիպսը նշում են, որ «անկանոն միգրացիայի աճող տարածվածությունը օրինական միգրացիայի վրա սահմանափակումների կիրառման ուղղակի արդյունք է՝ արգելքների, պատերի, անվտանգության, հսկողության միջոցառումների և զսպող միջոցների միջոցով»

Ֆիցջերալդը նշում է, որ «մահերի և չարաշահումների համար կարելի է մեղադրել մաքսանենգներին, այլ ոչ թե կառավարության քաղաքականությանը, որը փախստականներին անվտանգության մեջ քիչ ընտրության հնարավորություն է տալիս». մարտավարություն, որն օգտագործվում է կառավարությունների կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ հրեաները փորձում էին փախչել Եվրոպայից: Միջերկրական ծովում արտաքինացման ընդլայնումը չվերջացրեց անկանոն միգրացիան, այլ պարզապես այն վերահասցեագրեց այլընտրանքային և ավելի վտանգավոր ուղիների։ 

«Թվային հետազոտությունները մի շարք երկրներում ցույց են տվել, որ հակամիգրացիոն քաղաքականությունները ավելացնում են ոչ օրինական բնակության դեպքերը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ Գլոբալ հյուսիսի բազմաթիվ երկրներում ոչ օրինական բնակվողների մեծ մասը սկզբում ժամանել է օրինական ձևով և պարզապես գերազանցել է իրենց վիզայի ժամկետը։ Սահմանը հատելը բարդացնելու փորձերը կարող են խթանել ժամանակավոր միգրացիայի փոխարեն մշտական վերաբնակեցումը»։

## Տեսակները
### Վիզային սահմանափակումներ և փոխադրողների պատժամիջոցներ

Վիզային սահմանափակումների և որևէ երկրից փախստականների թվի միջև կա ուժեղ կապ. աշխարհի տասը խոշորագույն փախստականներ արտադրող բոլոր երկրները նույնպես ամենախիստ վիզային պահանջներ ունեցողների շարքում են։Քանի որ վիզային սահմանափակումները կիրառվում են բոլոր այն երկրների նկատմամբ, որոնց քաղաքացիները սովորաբար ճանաչվում են որպես փախստականներ, երբ նրանք դիմում են ապաստանի համար, Ֆիցջերալդը նշում է, որ «վիզային քաղաքականության հիմնական նպատակը ոչ թե վավերական հայցեր չունեցող ապաստան փնտրողներին սահմանափակելն է, այլ մարդկանց դուրս պահելը, նույնիսկ եթե նրանք փախստականներ են»

Փոխադրողների կողմից կիրառվող պատժամիջոցները տույժեր են սահմանում տրանսպորտային ընկերությունների, ինչպիսիք են ուղևորափոխադրումները և ավիաընկերությունները, որոնք տեղափոխում են չարտոնված ուղևորներ առանց վավեր վիզայի։ Փախստականների պաշտպանության իրավունք ունեցող անձանց համար, ովքեր չեն կարողանում հասնել նպատակակետ երկիր՝ փոխադրողի կողմից սահմանված պատժամիջոցների պատճառով, կա երկու հնարավորություն. կամ նրանց մերժվում է փախստականների պաշտպանությունը, կամ էլ անկանոն միգրացիա է իրականացվում, որը մահվան վտանգ է պարունակում: Հետազոտողներ Թեոդոր Բեյրդի և Թոմաս Սփիյկերբուրի կարծիքով, վիզային և փոխադրողների նկատմամբ պատժամիջոցների ռեժիմը կարող է վերացվել՝ պնդելով, որ սահմանային բոլոր վերահսկողությունները կատարվեն իրական սահմանին՝ պետական գործակալների կողմից, այլ ոչ թե մասնավոր ընկերությունների կողմից։

### Մարքեթինգ
Արտաքինացման մեկ այլ ձև է անկանոն միգրացիան դիտարկող մարդկանց ուղղված մարքեթինգային արշավները՝ նրանց հետ պահելու համար: Միացյալ Նահանգները հայտնի է խաբուսիկ արշավներով, որոնք մոլորեցնում են հեռուստադիտողներին իրենց ծագման հարցում։

### Միջազգային ջրերում նավերի կասեցում
Էքստերնալիզացիայի մեկ այլ ձև է նավերի միջազգային ջրերում կալանավորումը՝ նպատակակետ երկիր հասնելը կանխելու համար։ Կալանավորումը կարող է իրականացվել միգրացիան վերահսկել փորձող երկրին պատկանող նավակների կողմից, ծովային հետ մղման տեսքով, կամ երրորդ երկրի կողմից, որի դեպքում դրանք հետ քաշումներ են Որոշ միջազգային պահանջներ պահանջում են նավակային պարեկություն տարանցիկ երկրների կողմից, ինչպիսին է Մարոկկոն, ինչը կասկածելիորեն համապատասխանում է մարդու միջազգային իրավունքին։ Երկրից դուրս գալ փորձող մարդկանց կանգնեցնելը կարող է խախտել ցանկացած երկրից դուրս գալու իրավունքը, որը միջազգայնորեն ճանաչված մարդու իրավունք է։ Չնայած շատ պետություններ իրենց միջամտությունները արդարացնում են մարդասիրական լեզվով, «օֆշորային կիրարկումը ցանկացած այլ անվանումով շարունակում է խիստ կապված լինել միգրանտների մահվան հետ»

Ծովում տեղի ունեցող մարդու իրավունքների խախտումները դժվար և թանկ են իրավապաշտպան կազմակերպությունների կամ հետաքննող լրագրողների համար։ 2010-ականների կեսերին Միջերկրական ծովի ՀԿ-ների կողմից ձեռնարկված նման ջանքերը հանգեցրին պետական խիստ ճնշման. Ֆիցջերալդը պնդում է, որ «այն փաստը, որ կառավարությունները այդքան ջանք են գործադրում խուսափելու [մոնիթորինգից], ենթադրում է, որ այն որոշակի ազդեցություն ունի»

### Համաձայնագրեր երրորդ երկրների հետ
Արտաքինացման գործում համագործակցությունը կարող է լինել կամավոր, բայց այն հաճախ ներառում է Հյուսիսի երկրների կողմից ուժերի անհավասարակշռության հարկադրական և նեոգաղութային շահագործումը։Աղբյուրի և տարանցիկ երկրների հետ սահմանափակման համաձայնագրերի հաջողության սահմանափակումն այն է, որ այդ երկրների արժեքներն ու շահերը պարտադիր չէ, որ համընկնեն մուտքը սահմանափակել փորձող պետությունների արժեքների և շահերի հետ։ Օրինակ՝ Համաշխարհային Հյուսիսում ներգաղթի դեմ պայքարի կողմնակիցները սովորաբար ցանկանում են սահմանափակել արտաքին ներգաղթը, ինչը սահմանափակում է վիզայի և ներգաղթի ազատականացումը, որը նրանք պատրաստ են առաջարկել տարանցիկ երկրներին՝ իրենց համագործակցության դիմաց։ Մեկ այլ խոչընդոտ է այն, որ շատ աֆրիկյան և լատինաամերիկյան երկրներ աջակցում են տեղաշարժի ազատությանը տնտեսական և քաղաքական պատճառներով, ուստի արտաքին քաղաքականությանը հետևելը կարող է սպառնալ նրանց հիմնական շահերին։ 2010-ականների ընթացքում արտաքինացման քաղաքականությունը ավելի ու ավելի տարածվեց հարևան երկրներից այն կողմ՝ դեպի Աֆրիկայի, Մերձավոր Արևելքի և Կենտրոնական Ամերիկայի ավելի հեռու գտնվող երկրներ։ Միգրացիայի վերահսկողության գործում արտաքինացման վրա հիմնվելը նպատակակետ երկրներին կախված է դարձնում այլ երկրների համագործակցության կարողությունից և պատրաստակամությունից։

Ֆիցջերալդը պնդում է, որ երրորդ երկրների կողմից միգրացիան սահմանափակելու վերաբերյալ համաձայնագրերը կարող են առավելություններ ունենալ մարդու իրավունքների պաշտպանության համար։ Ընդհանուր առմամբ, մարդու իրավունքների պահպանման տպավորությունը պահպանելու համար պետք է խուսափել ամենադաժան չարաշահումներից։ Նա նշում է, որ «ոչ ժողովրդավարական բուֆերային պետություններին վճարելը և մարզելը չարաշահող քաղաքականություն իրականացնելու համար պակաս արդյունավետ է, երբ նրանց գաղտնի բռնությունը հանրությանը հայտնի է դառնում»՝ լրագրողների և մարդու իրավունքների պաշտպանների կողմից բացահայտման միջոցով: Տարանցիկ երկրներում միգրանտների անօրինական մուտքը նրանց ավելի խոցելի է դարձնում բռնության նկատմամբ, ներառյալ շորթումը, կողոպուտը, բռնաբարությունը և սպանությունը. հաղորդվել է մարդու իրավունքների համակարգված խախտումների մասին Օրինակ՝ Վասյա Բադալիչը նշում է, որ «ԵՄ-ն աջակցում է Թունիսում մարդու իրավունքների համակարգային խախտումներին և հենվում դրանց վրա՝ անկանոն միգրանտներին ԵՄ մուտքը կանխելու համար։»

Այն պետությունները, որոնք խրախուսում են մարդու իրավունքների խախտումները արտասահմանում, կարող են համարվել այդ խախտումներին իրավաբանորեն պատասխանաու կամ մեղսակից։ արդու իրավունքների խախտումների օրինակ, որոնք տեղի են ունենում երրորդ երկրներում՝ ներգաղթը սահմանափակող պետությունների պահանջով, Մանուս կղզում և Նաուրուում ճամբարների ստեղծումն է Ավստրալիայի պահանջով։ 2015-ից 2021 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ԵՄ-ն Լիբիայի ափային պահպանությանը, որը ԵՄ լիազորված ուժ է, վճարել է 455 միլիոն դոլար։ Եվրոպական Միության գործընկերները Լիբիայում փաստագրվել են մարդկանց թրաֆիքինգի, ստրկության, խոշտանգումների և այլ իրավունքների խախտումների մեջ ներգրավված լինելու մեջ։ ՄԱԿ-ի 2021 թվականի փաստահավաք զեկույցը պարզել է, որ Լիբիայում միգրանտների նկատմամբ պետական և ոչ պետական գործիչների, այդ թվում՝ Լիբիայի ափային պահպանության կողմից կատարված չարաշահումները, հավանաբար, կարող են համարվել մարդկության դեմ հանցագործություններ : Լիբիայի նախկին արդարադատության նախարար Սալահ Մարղանին մեկնաբանել է, որ Եվրոպայի արտաքին քաղաքականության նպատակն է «Լիբիան դարձնել իրենց քաղաքականության քողարկում, մինչդեռ Եվրոպայի բարի մարդիկ ասում են, որ գումար են առաջարկում այս դժոխային համակարգն ավելի անվտանգ դարձնելու համար»։ Հակամիգրացիոն քաղաքականությունը կարող է մշտական ազդեցություն ունենալ այն երկրների վրա, որոնք համագործակցում են դրանց շուրջ։ Ռիսկերի թվում են միգրանտների նկատմամբ բռնությունը, անկայունության և կոռուպցիայի աճը։

Աֆրիկյան շատ երկրների քաղաքացիներ կտրականապես դեմ են արտահայտվում իրենց քաղաքացիների կամ այլ երկրների քաղաքացիների արտաքսմանը թույլատրող համաձայնագրերին Չնայած ուժեղ ճնշմանը, Աֆրիկյան Միությունը դեմ է բոլոր հարկադիր վերադարձներին։ Կոտոնուի համաձայնագրի ժամկետը լրացել է 2020 թվականի սկզբին և այն չի փոխարինվել Եվրոպական Միության և Աֆրիկյան Միության միջև արտաքսման վերաբերյալ տարաձայնությունների պատճառով։ Շատ աֆրիկացիներ դեմ են արտաքսմանը, քանի որ այն համարվում է անմարդկային, սպառնում է արտասահմանում ապրող ընտանիքի անդամներից դրամական փոխանցումներ ստանալու նրանց հասանելիությանը և սրում է երիտասարդների արդեն բարձր գործազրկությունը։ Ռիմեսիոն համակարգում համագործակցելու խթանը քիչ է, քանի որ ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրների մեծ մասի համար դրամական փոխանցումները ավելի բարձր են, քան արտասահմանյան և զարգացման օգնության համակցված գումարը։ Վերադարձած միգրանտների վերաինտեգրման Եվրոպական Միության ծրագրերը հիմնականում անարդյունավետ են եղե։ 2021 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ պաշտոնական և ոչ պաշտոնական վերընդունման համաձայնագրերը քիչ ազդեցություն են ունեցել վերադարձի մակարդակի վրա։

## Արտաքինացում ըստ երկրի կամ տարածքի
### Ավստրալիա
Ավստրալիայի միգրացիայի վերահսկման էքստերնալացման քաղաքականությունը, որը կոչվում է «Խաղաղօվկիանոսյան լուծում», սկիզբ է առել 2001 թվականից, երբ Ավստրալիայի նավատորմը սկսեց արգելել միգրանտների մուտքը բաց ծով։ Այդ տարի նորվեգական բեռնատար նավը փրկեց միգրանտներին գերբեռնված նավից և փորձեց նրանց հասցնել Ավստրալիայի Սուրբ Ծննդյան կղզի ՝ որպես ամենամոտ անվտանգ նավահանգիստ, սակայն ավստրալիական զինվորականները կանգնեցրին «Տամպա» նավը և թույլ չտվեցին, որ նրա ուղևորները իջնեն կղզում՝ նրանց տեղափոխելով ավստրալիական ռազմական նավ։ Տարվա վերջին Ավստրալիան հանեց Սուրբ Ծննդյան կղզին և այլ ծայրամասային տարածքները Ավստրալիայի ներգաղթի օրենքից, այդպիսով արգելելով այնտեղ հայտնված ապաստան փնտրողներին ապաստան խնդրել երկրում։ Նրանք նաև սկսեցին կալանավորված անձանց տեղափոխել Նաուրու կամ Պապուա Նոր Գվինեա, որտեղ նրանք պահվում են ճամբարներում, նախքան այդ երկրներում վերաբնակեցվելը։

Որոշ ճամբարների փակման հետ մեկտեղ, որոշ փախստականներ վերաբնակեցվել են այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Կանադան, Միացյալ Նահանգները և Նոր Զելանդիան։

### Եվրոպական Միություն

1980-ականներին Շենգենյան համաձայնագրի ստորագրումը որոշ երկրների, օրինակ՝ Իտալիային, ստիպեց սկսել ներգաղթյալների «ինտեգրացիան» կարգավորող իրենց առաջին օրենքների մշակումը։ Իտալիան, որն այդ ժամանակ ներգաղթյալ աշխատուժի կարիք ուներ, դա արեց մարդասիրական մղումներով մեծապես ազդված քաղաքական մտածողությամբ և համեմատաբար բաց մոտեցմամբ (մինչև 1998 թվականը Իտալիան նույնիսկ սովորաբար չէր թույլատրում վարչական կալանքի պրակտիկան արտաքսման լսումներից առաջ): Սակայն, քանի որ ինտեգրացիան բարդացավ, և նախկին Հարավսլավիայում, Աֆրիկայում և Մերձավոր Արևելքում քաղաքական անկայունությունը մեծացավ, իրավիճակը սկսեց փոխվել։ 2002 թվականին Սիլվիո Բեռլուսկոնիի գլխավորությամբ Իտալիան ընդունեց կոշտ «Բոսի-Ֆինիի օրենքը», որը, ի թիվս այլ բաների, քրեականացրեց անկանոն միգրացիան՝ երկրում արդեն իսկ գտնվող միգրանտներին վերածելով անվտանգության սպառնալիքի և սահմանափակելով նրանց տնտեսական հնարավորությունները։ Սա ստիպեց որոշ մարդկանց, ովքեր մի ժամանակ իրենց կդասակարգեին որպես տնտեսական միգրանտներ, փորձել ապաստան խնդրել՝ որպես Եվրոպայում հաստատվելու և աշխատելու միակ ուղի, ինչպես նաև խթանեց նոր ծառայություն մատուցողների՝ մարդկանց անօրինական տեղափոխման արդյունաբերության աճը:

2003 թվականին Միացյալ Թագավորությունը աշխատեց «Նոր տեսլական փախստականների համար» վերնագրով քաղաքականության փաստաթղթի վրա, որում առաջարկվում էր, որ Եվրամիությունը ստեղծի տարածաշրջանային պաշտպանության գոտիներ փախստականներ արտադրող երկրների մոտ, որտեղ փախստականները կքննարկվեն ԵՄ-ում հնարավոր վերաբնակեցման համար, սակայն, բավարար աջակցություն չգտնելով, առաջարկը հետ վերցվեց և երբեք պաշտոնապես չքննարկվեց։ Այնուամենայնիվ, դա նշանավորեց Եվրոպայում արտաքինացման սկիզբը։Տարվա վերջին Իսպանիային հաջողվել էր համոզել Մարոկկոյին քրեականացնել անկանոն միգրացիան, և նրանք սկսեցին համատեղ ծովային պարեկություններ Ջիբրալթարի նեղուցի և Կանարյան կղզիների շուրջ։ ԵՄ-ն 2003-2010 թվականներին Մարոկկոյին տրամադրել է ավելի քան 60 միլիոն եվրո սահմանային կառավարման համար։ 2004-ից 2006 թվականներին «Աենեաս» ծրագիրը տրամադրել է 120 միլիոն եվրո այն երկրներին, որոնք համագործակցել են Եվրոպայի հետ միգրացիայի վերահսկման հարցում։ ԵՄ-ն գործընկերության համաձայնագրեր է կնքել Կաբո Վերդեի, Մոլդովայի, Վրաստանի, Հայաստանի, Ադրբեջանի, Թունիսի, Հորդանանի և Բելառուսի հետ, և Ուկրաինայի;  համաժամանակյա մի քանի գործողություններ իրականացվեցին ծովային հատվածում՝ մինչդեռ ծովային կողմից մի քանի գործողություններ են սկսվել. «Հերա» գործողությունը՝ Կանարյան կղզիների և Աֆրիկայի արևմտյան ափի միջև, «Ագիոս», «Միներվա» և «Ինդալո» գործողությունը՝ Միջերկրական ծովի արևմտյան մասում, «Նաուտիլուս» և «Հերմես» գործողությունը՝ Միջերկրական ծովի կենտրոնական մասում, և «Պոսեյդոն» գործողությունը՝ Էգեյան ծովում։ Որոշ պետություններ, ինչպիսին է Մալին, դիմադրեցին ԵՄ խնդրանքով «բուֆերային պետություններ» դառնալուն՝ պայմանավորված որակավորված ներգաղթյալ աշխատուժից կախվածությամբ, որը օգտվում էր ներաֆրիկյան շարժունակությունից։ Ֆրանսիան հակադարձեց 2008 թվականին՝ կրճատելով զարգացմանն ուղղված օգնությունը։

Նույն թվականին Իտալիայի Բեռլուսկոնին վիճահարույց 5 միլիարդ եվրոյի պայմանագիր կնքեց այն ժամանակվա բռնապետ Մուամմար Քադաֆիի հետ, որը ներառում էր իտալական ընկերությունների մուտքը նավթով հարուստ Լիբիա ։ Սակայն գլխավոր համաձայնագրերը ստվերեցին Քադաֆիի՝ Լիբիայի սահմանային կառավարումը բարելավելու և իտալական նավերին նավակները Լիբիայի ափեր հետ մղելու պարտավորության վրա, որը շարունակվեց Քադաֆիի անկումից հետո՝ Լիբիայի հետհեղափոխական իշխանությունների հետ։

2010-ականների սկզբին համերաշխության նոր ալիք բարձրացավ. Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը խոստացավ ներգաղթի հարցում ներողամիտ մոտեցում, իսկ Իտալիայի վարչապետ Մատտեո Ռենցին աջակցեց «Մեր ծովը» կոչվող հավակնոտ ծրագրին, որը փրկեց առնվազն 150 հազար միգրանտի, մինչդեռ Իտալիան իրավաբանական օգնություն ցուցաբերեց ապաստանի հայցերի համար

Սակայն 2015 թվականի եվրոպական միգրացիոն ճգնաժամի պատճառով Եվրոպան բևեռացվեց, և նախկին լավատեսությունը սկսեց մարել։ Ինտեգրացիան և վերաբնակեցումը մնացին դժվար, Գերմանիայում տեղի ունեցան մի քանի հարձակումներ աֆրիկացի ներգաղթյալների կողմից. «Մեր ծովը» գործողությունը հսկայական ծախսեր ուներ, որոնք Իտալիան չկարողացավ կրել՝ վեց տարվա ընթացքում իր երրորդ ռեցեսիայի ընթացքում Լեհաստանն ու Հունգարիան, որոնք երկուսն էլ ղեկավարվում էին ծայրահեղ աջ առաջնորդների կողմից, ավելի ու ավելի դժկամությամբ էին ընդունում միգրանտներին. Ավստրիայի պաշտոնյաները խոսում էին Իտալիայի սահմանին պատ կառուցելու մասին։ Իտալիայի ծայրահեղ աջ քաղաքական գործիչները ծաղրում և դատապարտում էին Ռենցիին, և նրանց հարցումների արդյունքները կտրուկ աճեցին։ 2016 թվականի վերջին Ռենցին հրաժարական տվեց, և նրա կուսակցությունը, ի վերջո, չեղարկեց նրա քաղաքականությունը։Դրանից հետո Եվրոպայի սահմանների արտաքինացման մեջ ներդրումներ կատարելը դարձավ բնական լուծում։ ԵՄ-ն սկզբում փորձեց պատասխանատվությունը տեղափոխել Արևմտյան Բալկանների վրա, բայց, ի վերջո, պայմանագիր կնքեց Թուրքիայի հետ, որը 2015 թվականին Հունաստան ժամանած 850 000 մարդկանց համար հիմնական տարանցիկ երկիրն էր։ Սակայն այդ համաձայնագիրը միգրանտներին ուղղորդեց դեպի Լիբիայի և Իտալիայի միջև գտնվող Միջերկրական ծովային երթուղին՝ ստիպելով Իտալիային նոր համաձայնագրեր կնքել Թունիսի և Լիբիայի հետ։ Քաղաքական համաձայնագրերից բացի, Իտալիայի այն ժամանակվա ներքին գործերի նախարար Մարկո Միննիտին նաև մի շարք բանակցություններ վարեց աշխարհազորայինների և այլ ոչ պետական գործիչների հետ՝ արդյունավետորեն մաքսանենգներին վերածելով ափամերձ պահպանության և կալանավայրերի կառավարիչների, և ԵՄ-ն ճնշում գործադրեց Նիգերի վրա ՝ սահմանային լուրջ վերահսկողություն սահմանելու համար։ Միևնույն ժամանակ, ԵՄ սահմանային գործակալությունը՝ Ֆրոնտեքսը, սկսեց «համակարգված ջանքեր գործադրել» ծովը հատող միգրանտներին բռնելու համար, մինչդեռ Հունաստանը, Իսպանիան և Մալթան սկսեցին հետ մղել փրկված միգրանտներ տեղափոխող մարդասիրական նավակները։ Վալետտայի միգրացիայի գագաթնաժողովում ԵՄ-ն ստեղծեց Աֆրիկայի համար արտակարգ վստահության հիմնադրամը, որը ներառում էր հարյուր միլիոնավոր եվրոներ Եգիպտոսի, Լիբիայի, Թունիսի, Ալժիրի և Մարոկկոյի իրավապահ մարմիններին և սահմանային վերահսկողության մարմիններին։ Հետագայում, 2017 թվականի հուլիսին ԵՄ Արտաքին գործերի խորհուրդը ամրապնդեց Մինիտիի համաձայնագիրը՝ նպաստելով ԵՄ քաղաքականության գործիքների, ինչպիսիք են ԵՄ սահմանային օգնության առաքելությունը և «Սոֆիա» գործողության կիրառմանը։

Սկզբում, կարծես, գործարքները արդյունքներ տվեցին. մինչև 2018 թվականը կենտրոնական միջերկրածովյան երթուղով տարեկան ժամանողների թիվը նվազել էր գրեթե 100 հազարով, իսկ այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Թուրքիան և Մարոկկոն, միջնաժամկետ հեռանկարում զգալիորեն կրճատել են Եվրոպա անկանոն միգրացիան: 2020 թվականից սկսած՝ Լիբիայից և Թունիսից Իտալիա ժամանող միգրանտների թիվը կրկին աճել է: 2023 թվականին, Նիգերում տեղի ունեցած պետական հեղաշրջումից հետո, Նիգերը չեղյալ հայտարարեց 2015 թվականից գործող հակամիգրացիոն օրենքը՝ վերաբացնելով համաձայնագրից առաջ ամենաշատ օգտագործվող երթուղիներից մեկը: 2024 թվականի սկզբին Իսպանիան և Եվրամիությունը Մավրիտանիայի հետ ստորագրեցին 200 միլիոն եվրոյի համաձայնագիր՝ Իսպանիայի Կանարյան կղզիներ նավակով ժամանող մարդկանց թիվը կրճատելու համար:

Արտասահմանյան քաղաքականության մշակումը, որի տասնյակ ձախողված առաջարկներ են եղել բազմաթիվ երկրների կողմից 1986 թվականին Դանիայի կողմից առաջին անգամ առաջարկվելուց ի վեր, կրկին սկսեց թափ հավաքել 2020-ականներին, և 2023 թվականին Իտալիայի վարչապետ Ջորջիա Մելոնին համաձայնագիր ստորագրեց իր գործընկեր Ալբանիայի վարչապետ Էդի Ռամայի հետ՝ ապաստան խնդրողներին երկիր ուղարկելու համար մշակման համար: Սակայն հայտարարությունից մի քանի շաբաթ անց համաձայնագիրը ժամանակավորապես արգելափակվեց Ալբանիայի սահմանադրական դատարանի կողմից:

Արտաքինացումը նաև ստեղծեց անուղղակի լիազորությունների փոխանակում. ԵՄ-ն և անդամ պետությունները գործընկեր երկրներին տվեցին լծակներ և զգալի ֆինանսական ու նյութական ռեսուրսներ՝ իրենց անվտանգության կառույցները բարելավելու համար, բայց փոխարենը եվրոպական գրեթե ոչ մի լծակ չստացան նրանց նկատմամբ։ Այն նաև թույլ տվեց գործընկեր երկրների առաջնորդներին շորթել եվրոպացիներին՝ սպառնալով բացել միգրացիոն ջրհեղեղի դարպասները։ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը պարբերաբար շանտաժի է ենթարկում ԵՄ-ին՝ սպառնալով չեղյալ համարել համաձայնագիրը։ Մարոկկոն նպաստել է միգրանտների հոսքին դեպի իսպանական տարածքներ ՝ կարծես թե ազդելու Իսպանիայի Արևմտյան Սահարայի քաղաքականության վրա, իսկ Եգիպտոսի նախագահ Աբդել Ֆաթթահ էլ-Սիսին օգտագործում է միգրացիան՝ իր տնտեսական ճգնաժամին օգնելու համար եվրոպական ավելի ու ավելի մեծ քանակությամբ ֆինանսավորում ներգրավելու համար։ Գործարքները նաև զգալի հեղինակության վնաս են հասցրել, քանի որ ԵՄ-ն և անդամ պետությունները, կարծես, մեղսակից են իրենց գործընկերների կողմից մարդու իրավունքների խախտումներին։

### Իսրայել
2013 թվականին Իսրայելը հայտարարեց, որ համաձայնության է եկել երրորդ երկրի հետ ապաստան խնդրողների «կամավոր» տեղափոխման վերաբերյալ, և 2014 թվականին սկսեց համաձայնագրի իրականացումը։ Հաջորդ տարիներին հազարավոր ապաստան խնդրողներ (հատկապես Էրիթրեայի և Սուդանի քաղաքացիներ) տեղափոխվեցին Ռուանդա և Ուգանդա, մինչև դրա չեղարկումը 2018 թվականին՝ տարիների բողոքի ցույցերից հետո։ Several Վերաբնակեցված փախստականներից մի քանիսը այնուհետև փորձեցին գտնել իրենց ճանապարհը դեպի Եվրոպա։

### Ճապոնիա
Ճապոնիան փախստականների քաղաքականություն չուներ մինչև 1970-ական թվականները: Երբ Վիետնամից առաջին փախստական նավակները 75 թվականին հասան Չիբա նավահանգիստ ՝ ամերիկյան նավի կողմից փրկվելուց հետո, ճապոնական իշխանությունները նրանց ընդունեցին ծովային օրենսդրության համաձայն, բայց հաջորդ օրը նրանց ուղարկեցին Գուամ ( ԱՄՆ տարածք Խաղաղ օվկիանոսում): Մինչև տասնամյակի վերջը Ճապոնիա ժամանեցին կամ այնտեղ ծնվեցին փախստական ծնողներից ավելի քան 2 հազար հնդկաչինի փախստականներ, որոնցից միայն 10-ին տրվեց երկարաժամկետ բնակության կարգավիճակ, մինչդեռ մնացածը մնացին երկրում միայն այն ժամանակ, երբ կառավարությունը փնտրում էր անվտանգ երրորդ երկրներ՝ նրանց բնակեցնելու համար:
Հնդկաչինական փախստականների ճգնաժամի սրման հետ մեկտեղ, Միացյալ Նահանգները և այլ երկրներ ճնշում գործադրեցին Ճապոնիայի վրա՝ ավելի շատ փախստականներ ընդունելու և մարդասիրական օգնություն ցուցաբերելու համար, ինչի հետևանքով Ճապոնիան մինչև 2005 թվականը ընդունեց ավելի քան 10 հազար Հարավարևելյան Ասիայի փախստականների

### Հարավային Կորեա
Հարավային Կորեան 1970-ական և 1980-ական թվականներին հետևել է Ճապոնիայի նման քաղաքականությանը՝ թույլ տալով վիետնամցի փախստականներին մուտք գործել երկիր, որոնք ժամանակավորապես տեղավորվել են Բուսանում, նախքան վերաբնակեցումը: Մինչև 2001 թվականը Հարավային Կորեան ապաստան չէր տրամադրել ոչ մի դիմորդի՝ հաջորդ երկու տասնամյակների ընթացքում փոքր-ինչ քավելով այս վարքագիծը, բայց դեռևս պահպանելով ընդունման ցածր մակարդակ:

### Միացյալ Թագավորություն
2000 թվականից սկսած՝ Մեծ Բրիտանիայում մերժված ապաստան խնդրողների արտաքսումը կտրուկ աճել է։ 2003 թվականին, երբ Մեծ Բրիտանիան դեռևս Եվրամիության մաս էր կազմում, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թոնի Բլեերի կաբինետը աշխատում էր «Փախստականների համար նոր տեսլական» վերնագրով քաղաքականության փաստաթղթի վրա, որում առաջարկվում էր, որ Եվրամիությունը ստեղծի տարածաշրջանային պաշտպանության գոտիներ փախստականներ արտադրող երկրների մոտ, որտեղ փախստականները կմշակվեն ԵՄ-ում հնարավոր վերաբնակեցման համար, սակայն, բավարար աջակցություն չգտնելով, առաջարկը հետ է կանչվել և երբեք պաշտոնապես չի քննարկվել։

2022 թվականին Մեծ Բրիտանիան սկսեց աշխատել Ռուանդայի ապաստանի ծրագրի վրա, որի համաձայն՝ անօրինական ներգաղթյալները կամ ապաստան փնտրողները պետք է տեղափոխվեին Ռուանդա՝ դիմումների մշակման, ապաստանի և վերաբնակեցման համար: Ծրագիրը բախվեց որոշ իրավական խնդիրների, սակայն այն ստացավ Բարձրագույն դատարանի իրավական հաստատումը:. Սակայն 2023 թվականին Վերաքննիչ դատարանը որոշեց, որ ծրագիրն անօրինական է, և Միացյալ Թագավորության Գերագույն դատարանում բողոքարկումը հետագայում հանգեցրեց ստորին դատարանի հետ համաձայնության:

### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Միացյալ Նահանգների կողմից միգրացիոն վերահսկողության էքստերնալիզացիան սկիզբ է առել առնվազն Ռեյգանի վարչակազմից և Միացյալ Նահանգների և Հայիթիի միջև 1981 թվականի արգելման համաձայնագրից, որը ԱՄՆ ափամերձ պահպանությանը լիազորում էր արգելել հայիթյան նավերի մուտքը բաց ծով, կալանավորել ուղևորներին և վերադարձնել նրանց Հայիթի: 1991 թվականի Հայիթիում տեղի ունեցած պետական հեղաշրջումից և նավակով ԱՄՆ հասնել փորձող հայիթիցիների թվի հետագա աճից հետո նախագահ Ջորջ Բուշ Ավագը ամրապնդեց այդ համաձայնագրերը:

1993 թվականին ԱՄՆ ափային պահպանությունը Հոնդուրասից 200 մղոն հեռավորության վրա կանգնեցրեց մի նավ, որը տեղափոխում էր 200 չինացիների, որոնք փորձում էին հասնել Միացյալ Նահանգներ: Հոնդուրասի իշխանությունները թույլ տվեցին ԱՄՆ ափային պահպանությանը ստիպողաբար նավը տեղափոխել Հոնդուրասի նավահանգիստ, և իրավիճակի վերլուծությունից հետո ամբողջ խումբը վերջիվերջո հայրենադարձվեց: Ավելի ուշ՝ Քլինթոնի վարչակազմի օրոք, որոշվեց ժամանակավորապես կալանավորել արգելված հայիթցիներին Կուբայի Գուանտանամոյի ԱՄՆ ռազմածովային բազայում, այլ ոչ թե նրանց անհապաղ վերադարձնել Հայիթի: Քլինթոնը նաև այս արտաքսումը տարածեց կուբացի նավակներով և լաստանավերով միգրանտների վրա: Մինչդեռ, Գուամը դառնում էր չինացի ապաստան փնտրողների համար թեժ կետ, և ԱՄՆ-ն ուժեղացրեց հսկողությունը իր ափերի շուրջ՝ չինացիներին այնտեղ հասնելը կանխելու համար: 2004 թվականի Հայիթիի պետական հեղաշրջումից և Հայիթիի քաղաքացիների կողմից սահմանը հատելու փորձերի հերթական աճից հետո նախագահ Ջորջ Բուշը հայտարարեց. «Ես ափային պահպանությանը հստակորեն հայտարարել եմ, որ մենք հետ կվերադարձնենք ցանկացած փախստականի, որը կփորձի հասնել մեր ափ»: Բարաք Օբամայի նախագահության օրոք «հիմնավոր մտավախություններ» ունեցողները տեղափոխվեցին Գուանտանամո, որտեղ նրանց փախստականի կարգավիճակ շնորհվեց առանց իրավաբանական ներկայացուցչի։ Այն քչերը, ովքեր ճանաչվեցին որպես փախստական, այնուհետև պահվեցին Գուանտանամոյում՝ սպասելով երրորդ երկրում վերաբնակեցմանը, և նրանցից ոչ մեկը չքննարկվեց Միացյալ Նահանգներ վերաբնակեցման համար։

Մինչդեռ, ԱՄՆ-ն իրականացրեց միգրացիոն վերահսկողության արտաքինացումը նաև ցամաքային հատվածում: 1989 թվականին ներգաղթի և քաղաքացիության ծառայության (INS) ներքին հուշագրում կոչ էր արվում Մեքսիկայի INS կապի պատասխանատուին «ապահովել Մեքսիկայի և Կենտրոնական Ամերիկայի երկրների օգնությունը՝ Միացյալ Նահանգներ անօրինական ներգաղթյալների հոսքը դանդաղեցնելու համար»: Առնվազն 1998 թվականից ի վեր ԱՄՆ կառավարությունը վճարել է Մեքսիկա-Գվատեմալա սահմանի մոտ ձերբակալված Հոնդուրասի և Սալվադորի քաղաքացիներին հայրենիք վերադարձնելու համար ավտոբուսների վարձակալության համար:

2008 թվականին Մերիդայի նախաձեռնության միջոցով ԱՄՆ Կոնգրեսը Մեքսիկային հատկացրեց մոտ 2.5 միլիարդ դոլար օգնություն՝ «թմրանյութերի, մարդկանց, զենքի և կանխիկի անօրինական հոսքը կանխելու» համար: 2010-ականներին Օբաման խնդրեց Կոնգրեսին արտակարգ լրացուցիչ 3.7 միլիարդ դոլար հատկացնել՝ ընդլայնելով գործարքը Կենտրոնական Ամերիկայի այլ երկրների համար: Դոնալդ Թրամփի ՝ Միացյալ Նահանգների նախագահ ընտրվելուց և հարավային հարևանների նկատմամբ նրա հրապարակային թշնամանքից հետո Մեքսիկայում վիճահարույց դարձավ կառավարության կողմից տարանցիկ տրանսպորտի վերահսկողության և, կարծես, Թրամփի հրամանները կատարելու հարցը, ինչը հանգեցրեց Մեքսիկայի կողմից անկանոն տարանցիկ տրանսպորտի վերահսկողության թուլացմանը։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Գրականություն

*
*
*
*
*
*
*
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ
Կատեգորիա:Արտաքսում