Սևդալինկա

**Սևդալինկա** (), հայտնի է նաև **սևդա** անվամբ, Բոսնիա և Հերցեգովինայից ծագող ֆոլկ երաժշտության ավանդական ժանր է։ Սևդալինկան բոսնիական մշակույթի անբաժանելի մասն է, սակայն տարածված է նաև նախկին Հարավսլավիայի տարածաշրջանում, այդ թվում՝ Խորվաթիայում, Չեռնոգորիայում, Հյուսիսային Մակեդոնիայում և Սերբիայում։ Շատ սևդալինկաների իրական հեղինակները հայտնի չեն, քանի որ դրանք ավանդական ժողովրդական երգեր են։ 2024 թվականին սևդալինկան ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցուցակում։

Սևդալինկա երգերին բնորոշ են դանդաղ կամ միջին տեմպը, բարդ կառուցվածքը և խորը, հուզականորեն ուժգին մեղեդիները։ Կատարողը հաճախ ինքն է սահմանում երգի ռիթմն ու տեմպը, որոնք կարող են փոփոխվել ամբողջ ստեղծագործության ընթացքում։ Ավանդաբար սևդալինկաները համարվել են «կանանց երգեր»՝ հաճախ անդրադառնալով կարոտի և սիրո թեմաներին, որոնք բազմաթիվ դեպքերում մնում են չկատարված կամ միակողմանի։ Որոշ երգեր ուսումնասիրում են կանանց ֆիզիկական ցանկությունը իրենց սիրելիների հանդեպ, իսկ որոշներում նույնիսկ առկա են հումորային տարրեր։ Այնուամենայնիվ, կան նաև երգեր, որոնք գրվել և կատարվել են տղամարդկանց կողմից։ Սկզբնապես սևդալինկաները կատարվել են առանց որևէ նվագակցության, ինչով էլ պայմանավորված է դրանց մեղեդիների բարդությունը։ Ինչպես հին ժողովրդական ոճերի մեծ մասի դեպքում, սկզբնական մեղեդիների իրական հնչողությունը լիարժեք վերականգնել հնարավոր չէ․ դրա վերաբերյալ դատողությունները հիմնականում ենթադրական են, քանի որ ժամանակակից մեկնաբանությունները զգալիորեն ձևավորվել են նվագակցող գործիքների դերի պատմական աճի, ինչպես նաև արևմտյան քրոմատիկ համակարգի ազդեցությամբ (որը հակադրվում է արևելյան լադերին, որտեղ հաճախ կիրառվում են կիսատոնից փոքր ինտերվալներ): Սևդալինկայի ժամանակակից մեկնաբանությունները սովորաբար ուղեկցվում են փոքր նվագախմբով, որտեղ ամենաառաջատար գործիքը ակորդեոնն է, ինչպես նաև օգտագործվում են ջութակը, նեյլոնե լարերով կիթառը և/կամ այլ լարային գործիքներ՝ օրինակ կոնտրաբասը, սազը կամ շարգիան, իսկ երբեմն նաև ֆլեյտան կամ կլառնետը և փոքր թմբուկը։ Ժամանակակից կատարումներում գրեթե միշտ յուրաքանչյուր տուների միջև կարելի է լսել ակորդեոնի կամ ջութակի մեներգ։

## Ծագումնաբանություն
«Սևդալինկա» բառը ծագում է թուրքերեն *sevda* բառից, որն իր հերթին գալիս է օսմաներեն *sevda*-ից և վերաբերում է սիրահարված լինելու վիճակին, մասնավորապես՝ չկատարված և միակողմանի սիրո հետ կապված խորը ու տխուր կարոտին։ Այս իմաստային շերտերն են ուղեկցել բառին, երբ այն Օսմանյան կայսրության գործունեության միջոցով հասել է Բոսնիա։ Այսօր այն բոսնիերեն խորապես արտահայտիչ բառ է, որը նշանակում է «կարոտել», «տենչալ»՝ լինի դա սիրելի անձի, վայրի կամ անցած ժամանակի հանդեպ, և իր մեջ միավորում է թե՛ ուրախությունը, թե՛ ցավը, որոնք սևդալինկայի խոսքի հուզական առանցքն են կազմում։

Բոսնիայի բնակչությունը «սևդալինկա» և «սևդա» բառերը հաճախ գործածում է փոխադարձաբար՝ այս երաժշտական ժանրն անվանելու համար, թեև բոսնիերեն, խորվաթերեն, չեռնոգորերեն և սերբերեն ընդհանուր փոխառություն հանդիսացող «սևդա» բառը կարող է կիրառվել նաև այլ համատեքստերում։ Պորտուգալական ֆադույի կենտրոնական հասկացություններից մեկը՝ սաուդադին, նույն ծագումն ունի․ այն ձևավորվել է արաբական բժշկական մտածողության շրջանակում և դարեր շարունակ կիրառվել է թե՛ Ալ-Անդալուսում, թե՛ Օսմանյան կայսրությունում։

## Պատմություն
Սևդալինկայի ծագումը հստակ հայտնի չէ, սակայն հաստատված է, որ այն գոյություն է ունեցել առնվազն Օսմանյան կայսրության կողմից դեպի Բալկաններ միջնադարյան ներթափանցման ժամանակներից։ Սևդալինկայի մեղեդիները և լիրիկական «Աման, աման» ձևակերպումը վկայում են սեֆարդական և անդալուզյան ազդեցությունների մասին, ինչը կարելի է բացատրել Օսմանյան Բոսնիա տեղափոխված սեֆարդ հրեաների ներկայությամբ կամ, առավել հավանական, օսմանաթուրքական նշանակությամբ, որը թարգմանաբար նշանակում է «ողորմություն արա»։

Սևդալինկայի առաջին պատմական դրսևորումը համարվում է «*Bolest Muje Carevića*» («Մույո Կարևիչի հիվանդությունը») երգը, որը ենթադրաբար գրվել է մոտ 1475 թվականին։ Սևդալինկային վերաբերող մեկ այլ վաղ գրավոր հիշատակություն հանդիպում է իտալացի մի ճանապարհորդի աշխատության մեջ, որը 1574 թվականին անցել է Բոսնիայի Վիսոկո քաղաքով և լսել այն, ինչ նա նկարագրել է որպես «տեղացիների կողմից երգվող մելանխոլիկ երգեր», որոնք իր մեջ մելանխոլիկ զգացողություն են առաջացրել։ 16-րդ դարի սկզբին Սպլիտ քաղաքի մի դուքս ևս հիշատակում է մի երգ, որը, հավանաբար, սևդալինկա էր և պատմում էր քրիստոնյա Մարա Վորնիչ անունով աղջկա և մուսուլման Ֆադիլ կամ Ադել/Ադիլ անունով տղայի արգելված սիրո մասին (տարբեր աղբյուրներում անունը ներկայացվում է տարբեր ձևերով)։

Սևդալինկայի ամենավաղ հայտնի կին բանաստեղծը Ումիհանա Չուվիդինան էր, որի ստեղծագործությունները հիմնականում նվիրված էին իր մահացած ամուսնուն։

## Կատարողներ
1920–1940-ական թվականներին սևդալինկայի նշանավոր կատարողներից էին Ռեշադ Բեշլագիչը և Վուկա Շեհերովիչը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին հիմնադրված Ռադիո Սարաևոն պայմանագրեր կնքեց մի շարք նշանավոր «սևդալիյեների» (սևդալինկայի կատարողների) հետ, այդ թվում՝ Զաիմ Իմամովիչի (1945), Հիմզո Պոլովինայի (1953), Բեբա Սելիմովիչի (1954), Սաֆետ Իսովիչի (1955) և Զեհրա Դեովիչի (1960)։ Նադա Մամուլան 1946 թվականին պայմանագիր կնքեց Ռադիո Բելգրադի հետ։ Այլ կատարողներ՝ Սիլվանա Արմենուլիչը, Էմինա Զեչայը, Նեջադ Սալկովիչը, Հանկա Պալդումը և Մեհո Պուժիչը, ձայնագրություններ են կատարել «Յուգոտոն», «Դիսկոտոն» և այլ հարավսլավական ձայնագրող ընկերությունների համար։
Թեպետ սևդալինկան հիմնականում կատարվել է ավանդական բոսնիացի երգիչների կողմից, այն ներթափանցել է նաև լայն հանրության շրջանում հայտնի երաժիշտների ստեղծագործության մեջ։ Սևդալինկաներ կատարել են նաև Յոսիպա Լիսացը, Ժելկո Բեբեկը, Իբրիցա Յուսիչը, Յադրանկա Ստոյակովիչը, Տոշե Պրոեսկին և Զդրավկո Չոլիչը։
1990-ականներին Մոստարում ձևավորվեց Mostar Sevdah Reunion խումբը, որը 2000-ականների սկզբին միջազգային ճանաչում ձեռք բերեց «աշխարհի երաժշտություն» ժանրում՝ արժանանալով հեղինակավոր մրցանակների։ Խումբը սևդալինկան համադրեց ժամանակակից երաժշտական ոճերի՝ ջազի, ֆանկի և ռոքի հետ և լայն լսարանին ծանոթացրեց այդ ժանրին Բոսնիայից դուրս։ Ներկայումս լայն ճանաչում ունեն նաև Դամիր Իմամովիչը, Բոժո Վրեչոն և Ամիրա Մեդունյանին, որին երաժշտական լրագրող և հեղինակ Գարթ Քարթրայթը բնութագրել է որպես «Բոսնիայի Բիլլի Հոլիդեյ»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Sevdalinka.info
* Sevdalinkas.com Sevdalinkas Archive
* Sevdalinke.com Digital Archive
* Radio Sevdah
* Story: Sevdalinke - part-1 - balkanist.net