Ապոլլոնյան և դիոնիսյան

[մինի|[Ապոլլոն|Ապոլլոնի մարմարե արձանը]]
[մինի|[Դիոնիսոս|Դիոնիսոսի մարմարե արձանը]]

**Ապոլլոնյան** և **դիոնիսյան,** փիլիսոփայական և գրական հասկացություններ, որոնք ներկայացված են հունական դիցաբանության մեջ Ապոլլոնի և Դիոնիսոսի կերպարների միջև երկվությամբ։ Դրա ժողովրդականացումը լայնորեն վերագրվում է Ֆրիդրիխ Նիցշեի *«Ողբերգության ծնունդը»* աշխատությանը, չնայած այս տերմիններն արդեն օգտագործվել են դրանից առաջ, օրինակ՝ բանաստեղծ Ֆրիդրիխ Հյոլդերլինի, պատմաբան Յոհան Յոախիմ Վինկելմանի և այլոց աշխատություններում։ Դիոնիսյան բառը հանդիպում է դեռևս 1608 թվականին Էդվարդ Թոփսելի (1572-1625) «*Օձերի պատմությունը»* կենդանաբանական տրակտատում։  Այդ ժամանակվանից ի վեր այս հասկացությունը լայնորեն օգտագործվել և քննարկվել է արևմտյան փիլիսոփայության և գրականության մեջ։

Հունական դիցաբանության մեջ Ապոլլոնը և Դիոնիսոսը երկուսն էլ Զևսի որդիներն են։ Ապոլլոնը՝ Լետոյի որդին, արևի, արվեստի, ժանտախտի և հիվանդության, ռացիոնալ մտածողության և կարգուկանոնի աստվածն է, դիմում է տրամաբանությանը, խոհեմությանը և մաքրությանը և պաշտպանում է բանականությունը։ Դիոնիսոսը Սեմելիի որդին, գինու, պարի և հաճույքի, իռացիոնալության և քաոսի աստվածն է, որը խորհրդանշում է կիրքը, սենտիմենտալությունը` հույզերը և բնազդները ։ Հին հույները երկու աստվածներին չեն համարել հակադիր կամ մրցակից, չնայած նրանք հաճախ միահյուսվում են խառնվածքով։

## Նիցշեական կիրառություն
[մինի|[Ֆրիդրիխ Նիցշե|Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Նիցշեն, որը տարածել է *ապոլլոնյան և դիոնիսյան* դիալեկտիկան]]

Նիցշեն դասական աթենական ողբերգության մեջ գտել է արվեստի մի ձև, որը գերազանցում էր այսպես կոչված Սիլենոսի իմաստության (հականատալիստական փիլիսոփայության) մեջ հանդիպող հոռետեսությունը: Հույն հանդիսատեսը, նայելով բեմում կերպարների  պատկերված մարդկային տառապանքի անդունդը, կրքոտ և ուրախությամբ կառչում էին կյանքից՝ գտնելով, որ այն արժե ապրել: 

Նիցշեի «Ողբերգության ծնունդը» աշխատության հիմնական թեման այն է, որ դիոնիսյան և ապոլլոնյան «գեղարվեստական ​​ազդակների» (**) միաձուլումը ձևավորում է դրամատիկ արվեստներ կամ ողբերգություններ: Նա պնդում է, որ այս միաձուլումը չի իրականացվել հին հույն ողբերգակներից ի վեր: Ապոլլոնը ներկայացնում է ներդաշնակություն, առաջընթաց, պարզություն, տրամաբանություն և *անհատականացման սկզբունք*, մինչդեռ Դիոնիսոսը ներկայացնում է անկարգություն, հարբեցողություն, հույզ, էքստազ և միություն (այստեղից էլ՝ *անհատականացման սկզբունքի* բացթողումը):

Նիցշեն իր Դիոնիսոսին խիստ տարբերակում է օրփեոսյան ավանդույթի Դիոնիսոսից, որին նա համարում է սկզբնական Դիոնիսյան ուժի ավելի ուշ աղավաղում: Նրա համար նախահոմերոսյան աշխարհում Դիոնիսյան քաղաքակրթությունները բնութագրվում էին բարբարոսությամբ, դաժանությամբ և էքստատիկ սեռական անզսպությամբ, որոնք չէին սահմանափակվում ռացիոնալ կամ բարոյական սկզբունքներով: Նիցշեն այս շրջանը կապում է անմիջնորդ կյանքի հաստատման հետ, որտեղ բռնությունն ու էրոտիկան միահյուսվում էին որպես վայրի կենսունակության արտահայտություններ:785: Այս անզուսպ վայրենության նկատմամբ անհանգստությունից ճնշված օրփեոսականներն արձագանքել են՝ հեռանալով ֆիզիկական աշխարհից և իրենց աստվածներին վերացարկելով մետաֆիզիկական գաղափարների վրա: Այդպիսով նրանք Դիոնիսոսին բնազդային ուժի կերպարից վերածել են տառապանքի և քավության աստծո և, զուգահեռաբար, մարդուն մարմնով և բնազդներով լի էակից վերածել մեղքի և մաքրագործման կարիք ունեցող հոգու:874:

Նիցշեն քննադատում է այս օրփեոսյան վերաիմաստավորումը որպես հույների հոգևոր առողջության վաղ անկում՝ պնդելով, որ այն նշանավորել է կյանքի դեմ ուղղված միտման սկիզբը, որը հետագայում դրսևորվելու էր պլատոնիզմում և քրիստոնեությունում:785: Նա նաև պնդում է, որ Սոկրատեսն ու Եվրիպիդեսը շարունակել են օրփեոսյան հետագիծը՝ բնազդը, առասպելը և գեղարվեստական ​​խելագարությունը փոխարինելով ռացիոնալիզմով, դիալեկտիկայով և բարոյական դիդակտիկայով: Այդպիսով նրանք խաթարել են ապոլլոնյան և դիոնիսյան ուժերի էքստատիկ և բռնի հավասարակշռությունը, ինչը, ի վերջո, հանգեցրել է հունական ողբերգության անկմանը:

Նիցշեն օգտագործում է այս երկու ուժերը, քանի որ նրա համար մտքի և կարգուկանոնի աշխարհը՝ մի կողմից, և կիրքն ու քաոսը՝ մյուս կողմից, ձևավորում էին սկզբունքներ, որոնք հիմնարար էին հունական մշակույթի համար.  ապոլլոնյանը՝ երազային վիճակ, լի պատրանքներով, իսկ դիոնիսյանը՝ հարբած վիճակ, որը խորհրդանշում է բնազդների ազատագրումը և սահմանների ջնջում: Այս կաղապարում մարդը հանդես է գալիս որպես սատիր: Նա սարսափում է անհատականության սկզբունքի ոչնչացումից և միևնույն ժամանակ մեկն է, որը հաճույք է ստանում դրա ոչնչացումից:

Նիցշեն անդրդվելի է այն հարցում, որ Էսքիլոսի և Սոֆոկլեսի ստեղծագործությունները ներկայացնում են գեղարվեստական ​​ստեղծագործության գագաթնակետը, ողբերգության իրական իրականացումը. հենց Եվրիպիդեսի հետ է, որ ողբերգությունը սկսում է իր «Ունտերգանգը» (*Untergang,* բառացիորեն «ներքև գնալ» կամ «վարընթաց ուղի», ինչը նշանակում է ընկնել, դեգրադացիա, անկում, մահ և այլն): Նիցշեն առարկում է Եվրիպիդեսի կողմից սոկրատեսյան ռացիոնալիզմը և բարոյականությունն օգտագործել իր ողբերգություններում՝ պնդելով, որ էթիկայի և բանականության միաձուլումը զրկում է ողբերգությունն իր հիմքից, մասնավորապես՝ դիոնիսականների և ապոլլոնականների փխրուն հավասարակշռությունից: Սոկրատեսն այնքան է շեշտել բանականության կարևորությունը, որ առասպելի և տառապանքի արժեքը տարածել է մարդկային գիտելիքների վրա: Պլատոնը շարունակել է այս ուղին իր երկխոսություններում, և ժամանակակից աշխարհն, ի վերջո, ժառանգել է բանականությունը՝ ապոլլոնյան և դիոնիսյան երկատման մեջ հանդիպող գեղարվեստական ​​ազդակների հաշվին: Նա նշում է, որ առանց ապոլլոնյան սկզբունքների, դիոնիսյանին պակասում է ձևն ու կառուցվածքը՝ արվեստի ամբողջական գործ ստեղծելու համար, իսկ առանց դիոնիսյանի, ապոլլոնյանականին պակասում է անհրաժեշտ կենսունակությունն ու կիրքը: Միայն այս երկու ուժերի՝ որպես արվեստ միավորված, բեղմնավոր փոխազդեցությունն է ներկայացրել հունական ողբերգության լավագույն կողմերը:

Այս գաղափարի ազդեցության օրինակ կարելի է տեսնել «Մշակույթի օրինաչափություններ» գրքում, որտեղ մարդաբան Ռութ Բենեդիկտը նիցշեական «ապոլոնյան» և «դիոնիսյան» հակադրությունները ճանաչում է որպես բնիկ ամերիկյան մշակույթների մասին իր մտքերի խթան: Կարլ Յունգը մանրամասն գրել է այս երկատվածության (դիխոտոմիայի) մասին «Հոգեբանական տեսակներ» աշխատությունում: Միշել Ֆուկոն նշել է, որ իր  «Խելագարություն և քաղաքակրթություն» գիրքը պետք է կարդացվի «նիցշեական խոշոր հետազոտության լույսի ներքո»: Այստեղ Ֆուկոն հղում է կատարում նիցշեական ողբերգությունում ծննդյան և մահվան նկարագրությանը և նրա բացատրությանը, որ արևմտյան աշխարհի հետագա ողբերգությունը եղել է ողբերգության մերժումը և, դրանով իսկ, սրբազանի մերժումը: Նկարիչ Մարկ Ռոտկոն ազդվել է Նիցշեի «Ողբերգության ծնունդը» գրքում ողբերգության մասին ներկայացված տեսակետից:

## Հետագա օգտագործում
### Մայրցամաքային փիլիսոփայություն
Նիցշեի գաղափարը մեկնաբանվել է որպես *մասնատված գիտակցության* կամ գոյաբանական անկայունության արտահայտություն՝ ժամանակակից և հետմոդեռն գրողների կողմից, մասնավորապես՝ Մարտին Հայդեգերը, Միշել Ֆուկոն և Ժիլ Դելյոզը։   Ըստ Պիտեր Սլոտերդայկի՝ դիոնիսյանը և ապոլոնյանը կազմում են մեկ դիալեկտիկա . դրանք հակադիր են, բայց Նիցշեն նկատի չի ունենում, որ մեկը պետք է ավելի շատ գնահատվի, քան մյուսը: Քանի որ ճշմարտությունը *նախնադարյան ցավ* է, մեր գոյաբանական էությունը որոշվում է դիոնիսյան/ապոլոնյան դիալեկտիկայով։

Ապոլլոնյան և Դիոնիսյան ոճերի օգտագործումը մտքի և ֆիզիկական միջավայրի փոխազդեցության վերաբերյալ փաստարկի վրա ընդլայնելով՝ Աբրահամ Ակկերմանը մատնանշել է քաղաքի ձևի արական և իգական առանձնահատկությունները:

### Ռութ Բենեդիկտ
Մարդաբան Ռութ Բենեդիկտը այս տերմիններն օգտագործել է այն մշակույթները բնութագրելու համար, որոնք գնահատում են զսպվածությունն ու համեստությունը (ապոլոնյան) և ցուցադրականությունն ու չափազանցությունը (դիոնիսյան): Բենեդիկտի վերլուծության մեջ ապոլոնյան մշակույթի օրինակ էր զունի ժողովուրդը (Zuñi people)՝ ի տարբերություն դիոնիսյան կվակիուտլ ժողովրդի (Kwakiutl): Թեման զարգացրել է Բենեդիկտն իր «*[[Ռութ Բենեդիկտ|Մշակույթի օրինաչափություններ»]]*  հիմնական աշխատության մեջ:

### Ալբերտ Սենթ-Գեորգի
Ալբերտ Սենթ-Գեորգիn, որը գրել է, որ «հայտնագործությունը, ըստ սահմանման, պետք է հակասի առկա գիտելիքներին»,  գիտնականներին բաժանել է երկու կատեգորիայի՝ ապոլոնյանների և դիոնիսյանների։ Նա գիտական այլախոհներին, որոնք ուսումնասիրում էին «գիտելիքի սահմանները», անվանել է դիոնիսյաններ։ 

 

### Կամիլ Պալիա
Ամերիկացի հումանիտար գիտությունների գիտնական Կամիլ Պալիան իր 1990 թվականի բեսթսելլեր *«Սեռական անձինք»* գրքում գրում է ապոլոնյանի և դիոնիսյանի մասին:  Նրա հայեցակարգի ընդհանուր ուրվագիծը արմատներ ունի նիցշեական դիսկուրսում, որը, սակայն, ընդունելի ազդեցություն է, չնայած Պալիայի գաղափարները զգալիորեն տարբերվում են:

Ապոլլոնյան և Դիոնիսյան հասկացությունները կազմում են երկատվածություն, որը ծառայում է որպես Պալյայի արվեստի և մշակույթի տեսության հիմք։ Պալյայի համար ապոլլոնյանը թեթև և կառուցվածքային է, մինչդեռ դիոնիսյանը՝ մութ և խթոնիկ (նա գրքի ողջ ընթացքում նախընտրում է կիրառել *խթոնիկ* տերմինը ոչ թե դիոնիսյանը, պնդելով, որ վերջին հասկացությունը գրեթե հոմանիշ է դարձել հեդոնիզմիև անբավարար է իր նպատակների համար՝ հայտարարելով, որ «դիոնիսյանը զբոսախնջույք/պիկնիկ չէ»)։ Խթոնիկը կապված է կանանց, վայրի/քաոսային բնույթի և անկաշկանդ սեռական հարաբերության/բազմացման հետ։ Ի տարբերություն դրա, ապոլլոնյանը ասոցացվում է տղամարդկանց, հստակության, ամուրիության և/կամ համասեռամոլության, ռացիոնալության/բանականության և դիմացկունության հետ, նաև դեպի առաջընթաց նպատակամղված կողմորոշումով. «Արևմտյան քաղաքակրթության ամենամեծ ձեռքբերումները գալիս են մեր ծագման դեմ պայքարից»:40:

Նա պնդում է, որ ապոլլոնյան/դիոնիսյան դիխոտոմիան (երկատվածությունն) ունի կենսաբանական հիմք՝ գրելով. «Ապոլլոնի և Դիոնիսոսի միջև վեճը մեծ գլխուղեղի կեղևի և ուղեղի ավելի հին լիմբային ու սողունային բաժինների միջև վեճ է»:96։  Ավելին, Պալիան մարդկային քաղաքակրթության ողջ առաջընթացը վերագրում է բնության խթոնիկ ուժերի դեմ տղամարդկանց ապստամբելու և փոխարենը արարչագործության ապոլլոնյան հատկանիշը կարգավորելու արդյունք։ Դիոնիսյանը քաոսի և կործանման ուժ է, որը վայրի բնության գերիշխող և գրավիչ քաոսային վիճակն է։ Սոցիալապես կառուցված ապոլլոնյան առաքինությունների կողմից խթոնականության մերժումը կամ դրա դեմ պայքարը բացատրում է տղամարդկանց (ներառյալ անսեռ և համասեռամոլ տղամարդկանց, ինչպես նաև անզավակ և/կամ լեսբիական հակում ունեցող կանանց) պատմական գերիշխանությունը գիտության, գրականության, արվեստի, տեխնոլոգիայի և քաղաքականության մեջ։ Որպես օրինակ, Պալիան նշում է. 

## Տես նաև
* Արևմուտքի անկումը
* Ֆաուստ
* Ին և Յան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ապոլլոն
Կատեգորիա:Արխետիպներ
Կատեգորիա:Գրականության պատմություն
Կատեգորիա:Դիալեկտիկա
Կատեգորիա:Դիոնիսոս
Կատեգորիա:Էսթետիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Իմացաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ