Բալիի թագավորություն

**Բալիի թագավորություն** (բալիեներեն: ᭚ᬓᭂᬭᬚ᭡ᬦ᭄ᬩᬮᬶ, ռոմանիզացված: *Kĕrajaan Bali*), Հինդու-բուդդայական թագավորությունների շարք, որոնք մի ժամանակ կառավարում էին Ինդոնեզիայի,Սունդա կղզիների և Բալի հրաբխային կղզու որոշ մասեր։ Տեղական բալինյան թագավորությունների պատմությունը ընդգրկվում է վաղ 10րդ դարից մինչև վաղ 20րդ դար,այդ թագավորությունները ցուցադրում էին զարգացած արքունական մշակույթ,որտեղ տեղական հավատալիքները՝ հոգիների և նախնիների պաշտանմունքը, համադրվում էին հինդուական ազդեցությունների հետ։ Այդ ազդեցությունները Բալի էին հասել Հնդկաստանից՝ հին Ճավայի միջնորդությամբ,և նպաստել էին բալինյան մշակույթի ձևավորմանն ու հարստացմանը։

Ինդոնեզիայի հինդու-բուդդայական շրջանում Բալի թագավորության պատմությունը, հարևան Ճավա կղզու հետ ունեցած մոտության և սերտ մշակութային կապերի շնորհիվ, հաճախ խճճված էր և մեծապես ազդված իր ճավանական համարժեքներից՝ Մատարամից (մոտ 9-րդ դար) մինչև 13-15-րդ դարերի Մաջապահիթ կայսրություն։ Կղզու մշակույթը, լեզուն, արվեստը և ճարտարապետությունը ստեղծվել էին Ճավայի ազդեցության արդյունքում։ Ճավայական ազդեցությունն ու ներկայությունը ավելի ուժեղացան Մաջապահիթի կայսրության անկումից հետո՝ 15-րդ դարի վերջին։ Իմպերիայի անկումից հետո՝ երբ այն ենթարկվեց մուսուլման վասալ Դեմակյան սուլթանությանը, մի շարք հինդու մաջապահիտյան պալատականներ, ազնվականներ, քահանաներ և արհեստավորներ ապաստան գտան Բալի կղզում։ Արդյունքում Բալին դարձավ այն, ինչ պատմաբան Ռամեշ Չանդրա Մաջումդարն է բնութագրում որպես ինդո-ջավանական մշակույթի և քաղաքակրթության վերջին բաստիոնը։ Հաջորդ դարերում Բալի թագավորությունը ընդլայնեց իր ազդեցությունը հարևան կղզիներում և սկսեց գաղութներ հիմնել։ Օրինակ՝ Ջելգել թագավորությունը ընդլայնեց իր ազդեցությունը և հիմնեց գաղութ Բլամբանգան շրջանում՝ Ճավայի արևելյան ծայից մինչև Սումբավա կղզու արևմտյան մասը, իսկ Կարանգասեմ թագավորությունը հիմնեց գաղութային բնակավայրեր Լոմբոկի արևմտյան մասերում, իսկ Կլունգկունգ թագավորությունը ավելի ուշ նվաճեց Նուսա Պենիդան։

19-րդ դարի կեսերից սկսած՝ Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի գաղութային պետությունը սկսեց ներգրավվել Բալիում, մեկ առ մեկ արշավներ սկսելով Բալինեզյան փոքր թագավորությունների դեմ։ 20-րդ դարի սկզբին հոլանդացիները ավարտին հասցրին Բալիի նվաճումը՝ այդ փոքր թագավորությունները հայտնվեցին իրենց վերահսկողության տակ՝ կամ ուժով, ինչը հանգեցրեց Պուպուտան մարտերին և դրանցից հետո զանգվածային ծիսական ինքնասպանության, կամ էլ նրանք պատվով հանձնվեցին հոլանդացիներին։ Այնուամենայնիվ, չնայած այս բալինյան թագավորական տներից մի քանիսը դեռ գոյատևում են, այս իրադարձությունները ավարտեցին տեղացի բալինյան անկախ թագավորությունների հազարամյա պատմությունը, քանի որ տեղական կառավարությունը փոխվեց՝ դառնալով հոլանդական գաղութային վարչակազմ, իսկ հետո՝ Ինդոնեզիայի Հանրապետության կազմում Բալիի մարզային կառավարություն։

## Պատմություն
### Նախապատմություն
Բալին մարդկանց կողմից բնակեցված է եղել պալեոլիթյան ժամանակներից (մ.թ.ա. 1 000 000–200 000), ինչը վկայում են Բալիի Սեմբիրան և Տրունյան գյուղերում հայտնաբերված հնագույն գործիքները, ինչպիսիք են ձեռքի կացինները, որին հաջորդել է մեզոլիթյան ժամանակաշրջանը (մ.թ.ա. 200 000–3 000): Այնուամենայնիվ, ներկայիս բալիացիների նախնիները կղզի են ժամանել մ.թ.ա. մոտ 3000–600 թվականների միջակայքում նեոլիթյան դարաշրջանում, որը բնորոշվում էր բրնձի մշակման տեխնոլոգիայով և ավստրոնեզյան լեզուների կիրառմամբ։ Հետո սկսվեց բրոնզե դարաշրջանը՝ մ.թ.ա. մոտ 600-ից մինչև մ.թ. 800 թվականը։

### Վաղ թագավորություն
մինի|Ստուպիկա, որը պարունակում է բուդդայական նվիրատվական թերթիկներ, 8-րդ դարի Բալի։ Զանգաձև ստուպիկաները նման են Կենտրոնական Ճավայի բուդդայական արվեստին։
աջից|մինի|Սանուրի Բելանջոնգի սյունը (914), Բալիի ամենավաղ արձանագրություններից մեկը
Բալիի պատմական շրջանը սկսվել է մոտավորապես 8-րդ դարում, որը նշանավորվեց գրությամբ բուդդայական նվիրական կավե տախտակների հայտնաբերմամբ։ Այս բուդդայական նվիրական տախտակները, որոնք հայտնաբերվել են «ստուպիկա» կոչվող փոքր կավե ստուպայի արձանիկներում, հանդիսանում են Բալիում հայտնի առաջին գրավոր արձանագրությունները և թվագրվում են Ք.հ. 8-րդ դարի շրջակայքով։ Այսպիսի ստուպիկաներ հայտնաբերվել են Ջիանյարի շրջանում և Պեժենգ, Տատիապի և Բլահբաթուհ գյուղերում։ Զանգաձև ստուպիկաները նման են 8-րդ դարի կենտրոնական Ճավայի բուդդայական արվեստի ստուպաների ոճին, որոնք գտնվել են Բորոբուդուրում և այդ ժամանակաշրջանի այլ բուդդայական տաճարներում, ինչը ենթադրում է Սայլենդրաների կապը բուդդայական ուխտագնացների կամ Բալիի վաղ պատմության բնակիչների հետ։

10-րդ դարի սկզբին Շրի Քեսարի Վարմադևա անունով մի արքա թողարկել է Բելանջոնգի սյան արձանագրությունը, որը գտնվել է Սանուրի լողափի հարավային հատվածի մոտ։ Սա Բալիում հայտնաբերված ամենահին արձանագրությունն է, որում նշված է այն թողարկած կառավարիչը։ Սյան վրա նշված է 914 թ.՝ ըստ հնդկական Սակա օրացույցի։ Կենտրոնական Բալիում հայտնի են Կեսարիի երեք այլ արձանագրություններ, որոնք վկայում են կղզու լեռնային ներքին շրջաններում տեղի ունեցած հակամարտության մասին։ Սրի Կեսարին առաջին հայտնի կառավարիչն է, ով կրել է Վարմադևա տիտղոսը, որը մի քանի սերունդների ընթացքում օգտագործվել է մինչև ճավանական ընդլայնումը։

Հստակ հայտնի չէ, թե որտեղ էր թագավորության մայրաքաղաքը 10-րդ և 11-րդ դարերում, սակայն թագավորության քաղաքական, կրոնական և մշակութային կենտրոնը, ամենայն հավանականությամբ, գտնվել է ներկայիս Ջիանյար շրջանում՝ հիմնվելով այս տարածքում հնագիտական գտածոների խտության վրա։ Գոա Գաջահի քարե քարանձավային տաճարն ու լողարանը, որը գտնվում է Ջիանյարի Ուբուդի մոտ, կառուցվել է մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում։ Այն ցուցադրում է բուդդայական և հինդուշիվայական պատկերագրության համադրություն։ Ստուպաների, ստուպիկաների (փոքր ստուպաներ) և բոդհիսատվաների մի շարք քանդակներ վկայում են, որ Վարմադևա դինաստիան հովանավորել է մահայանական բուդդիզմը։ Այնուամենայնիվ, այս շրջանում Բալիում հինդուիզմն էլ կիրառվում էր։

### Ջավանական կապեր
[մինի|[Gunung Kawi|Գունունգ Կավի ժայռափոր չանդի սրբավայրերը ցուցադրում են Ջավայի տաճարների նման ոճը Մատարամի վերջին շրջանում։]]
10-րդ դարի երկրորդ կեսին Բալին կառավարում էր թագավոր Ուդայանա Վարմադևան և նրա թագուհի Մահենդրադատան, որը Իսյանա դինաստիայի արքայադուստր էր Արևելյան Ճավայից։ Մահենդրադատան թագավոր Սրի Մակուտավանգսավարդհանայի դուստրն էր և Մատարամի թագավոր Դհարմավանգսայի քույրը։ Բալինյան արքունիքում ճավանական թագուհու ներկայությունը վկայում է, որ Բալին կամ դաշինք էր կնքել Արևելյան Ճավայի հետ, կամ եղել է Ճավայի վասալ; նրանց ամուսնությունը քաղաքական համաձայնություն էր՝ Բալին Արևելյան Ճավայի Մատարամի թագավորության մաս հռչակելու համար: Բալինյան թագավորական զույգը Ճավայի հայտնի թագավոր Աիրլանգայի (1001–1040-ականների վերջ) ծնողներն էին: Այրլանգայի կրտսեր եղբայրներ Մարաքատան և հետագայում Անակ Վունգսուն բարձրացան Բալիի գահին։

Գունունգ Կավիի ժայռափոր կանդի տաճարը Թամպակսիրինգում կառուցվել է մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում։ Այն ցուցադրում է Ճավայի տաճարների նման ոճը Մատարամի վերջին շրջանում։ Վարմադևա դինաստիան շարունակեց իշխել Բալին մինչև XII դարը՝ Ջայասակտիի (1146–50) և Ջայապանգուսի (1178–81) թագավորությունների օրոք։ Այս շրջանում կայսերական Չինաստանի հետ կապերը նույնպես կարևոր էին։ Չինական քեփենգ կոչվող մետաղադրամները լայնորեն օգտագործվում էին բալինյան տնտեսությունում։ XII դարում Հյուսիսային Բալիի թագավոր Ջայապանգուսը, ինչպես հայտնի է, ամուսնացել է չինացի արքայադստեր հետ և անմահացվել է Բարոնգ Լանդունգ արվեստի ձևով՝ որպես թագավորի և նրա չինացի կնոջ պատկեր։

Վարմադևա դինաստիայից հետո՝ նրանց ժառանգի և Ճավայի արքայատան հետ ունեցած կապի շնորհիվ, Բալիի կառավարիչների մասին այլևս որևէ անընդմեջ մանրամասն տեղեկություն չի պահպանվել։ Թվում է, որ Բալին զարգացրել է նոր, տեղական դինաստիա, որը բավական անկախ էր Ճավայից։

13-րդ դարի վերջին Բալին կրկին հայտնվեց ճավանական աղբյուրներում։ 1284 թվականին ճավանական թագավոր Քերտանեգարան սկսեց ռազմական հարձակողական արշավ Բալիի կառավարչի դեմ։ Ըստ ճավանական «Դեշավառնանա» քրոնիկի. «Շակա "մարմիններ-երկինք-արևներ" (1206, մ.թ. 1284) տարում նա Բալի ուղարկեց դեսպաններ այն ճնշելու համար, և քիչ անց նրա թագուհին հաղթվեց ու պատշաճ կերպով գերի բերվեց թագավորի առջև» (42.1). . Այս արշավանքը, թվում է, Բալին ինտեգրեց Սինգհասարի թագավորության մեջ։ Սակայն 1292 թվականին Գելանգ-Գելանգում Ջայակատվանգի ապստամբությունից հետո, որը հանգեցրեց Քերտանեգարայի մահվան և Սինգհասարի անկմանը, Ճավան չկարողացավ վերականգնել իր իշխանությունը Բալիի նկատմամբ, և բալինացի կառավարիչները կրկին վայելեցին իրենց անկախությունը Ճավայից։

Ճավանական շփումները խորը ազդեցություն ունեցան Բալիի լեզվի վրա, որը ազդվել էր Կավի լեզվից՝ Հին ճավաներենի մի ոճից։ Այս լեզուն դեռևս օգտագործվում է Բալիում, թեև հազվադեպ է։

### Մաջապահիթի շրջան
[աջից|մինի|''Պուրա Մաջոպահիթը («Մաջոպահիթի տաճար») [Դենպասարում, Բալի կղզում, ցուցադրում է Մաջոպահիթի տիպիկ կարմիր աղյուսե ճարտարապետությունը։*]]
Արևելյան Ջավայում, [[Մաջապահիթ]]ը [[Թագուհի|թագուհի-կառավարիչ]] [[Տրիբհուվանա Վիջայատունգադևի]]ի և նրա հմուտ ու հավակնոտ վարչապետ [[Գաջահ Մադա]]յի օրոք ընդարձակեց իր նավատորմը դեպի հարևան կղզիներ՝ Ինդոնեզիայի կղզեաշխարհում, այդ թվում մոտակա Բալի։ Ըստ «Բաբադ Արյա Տաբանան» ձեռագրի՝ 1342 թվականին Գաջահ Մադայի գլխավորած Մաջապահիթի զորքերը, որոնց աջակցում էր նրա գեներալ, Պալեմբանգի կառավարիչ Արյա Դամարը, վայրէջք կատարեցին Բալիում։ Յոթ ամիս տևած մարտերից հետո 1343 թվականին Մաջապահիթի ուժերը Բեդուլուում (Բեդահուլու) պարտության մատնեցին բալինացի թագավորին։ Բալիի նվաճումից հետո Մաջապահիթը Բալիի կառավարման լիազորությունները բաժանեց Արյա Դամարի կրտսեր եղբայրների՝ Արյա Քենչենգի, Արյա Կուտավանդիրայի, Արյա Սենթոնգի և Արյա Բելոգի միջև։ Արյա Քենչենգը իր եղբայրների գլխավորությամբ Բալին կառավարեց Մաջապահիթի դրոշի տակ, և նա դարձավ Տաբանան և Բադունգ թագավորական տների Բալիի թագավորների նախահայրը։

[[Նագարակրետագամա]]յի 14-րդ երգը, որը գրված է 1365 թվականին՝ [[Հայամ Վուրուկ]]ի թագավորության ժամանակ, նշում է Բալիի մի քանի վայրեր՝ Բեդահուլուն և Լվա Գաջահը (ճանաչվում է նաև որպես [[Գոա Գաջահ]]), որոնք գտնվում էին Մաջապահիթի գերիշխանության տակ։ Բալիում Մաջապահիթի մայրաքաղաքը հիմնադրվել է [[Սամպրանգան]]ում, իսկ ավելի ուշ՝ [[Գելգել]]ում։ 1389 թվականին Հայամ Վուրուկի մահից հետո Մաջապահիթը մտավ անկման կայուն շրջան՝ գահաժառանգության շուրջ հակամարտությունների, այդ թվում [[Ռեգրեգի պատերազմ]]ի (1404–1406) պատճառով։

1468 թվականին արքայազն Քերթաբհումը ապստամբեց արքա Սինհավիկրամավարդհանայի դեմ և գրավեց Տրովուլանը։ Օտարված արքան մայրաքաղաքը տեղափոխեց ավելի ներքին՝ Դահա (Կադիրի նախկին մայրաքաղաք), ինչի արդյունքում Մաջապահիտը փաստացի բաժանվեց երկու իշխանական կենտրոնների՝ Տրովուլան և Դահա։ 1474 թվականին Սինհավիկրամավարդհանային հաջորդեց նրա որդի [[Ռանավիջայա]]ն, որը իշխեց Դահայից։ Մաջապահիթի ազդեցությունն ու տնտեսական շահերը պահպանելու համար Քերտաբհումը Ճավայի հյուսիսային ափին մուսուլման առևտրականներին շնորհեց առևտրի իրավունքներ, ինչը հաջորդ տասնամյակներում հանգեցրեց [[Դեմակյան սուլթանություն|Դեմակյան սուլթանության]] առաջատար դիրքի ամրապնդմանը։ Այս քաղաքականությունը մեծացրեց Մաջապահիթի տնտեսությունն ու ազդեցությունը, սակայն թուլացրեց հինդու-բուդդայականության դիրքը որպես գլխավոր կրոն, քանի որ իսլամը սկսեց ավելի արագ ու ազատորեն տարածվել Ճավայում։ Հինդու-բուդդայական հետևորդների բողոքները հետագայում ստիպեցին Ռանավիջայային պարտության մատնել Քերտաբումիին։

1478 թվականին գեներալ Ուդարայի գլխավորությամբ Ռանավիջայայի բանակը ճեղքեց Տրովուլանի պաշտպանությունը և սպանեց Կերտաբումիին նրա պալատում, Դեմակը ուղարկեց լրացուցիչ ուժեր [[Սունան Նգուդունգ]]ի գլխավորությամբ, ով հետագայում մահացավ ճակատամարտում և փոխարինվեց Սունան Քուդուսով, սակայն նրանք ուշ հասան Կերտաբումիին փրկելու համար, թեև կարողացան հետ մղել Ռանավիջայայի բանակին։ Այս իրադարձությունը նշվում է  Ջիվու և Պետակ արձանագրություններում, որտեղ Ռանավիջայան պնդում է, որ արդեն հաղթել է Քերտաբումիին և Մաջապահիտը վերամիավորել է որպես մեկ թագավորություն։ Ռանավիջայան 1474–1498 թվականներին իշխել է պաշտոնապես Գիրինդրավարդհանա անունով, իսկ նրա փոխարքան եղել է Ուդարան։ Այս իրադարձությունը հանգեցրեց [[Դեմակ]]ի և Դահայի սուլթանությունների միջև պատերազմին, քանի որ Դեմակի կառավարիչ [[Ռադեն Պաթահ]]ը Կերտաբհումիի ժառանգն էր։

1498 թվականին փոխարքա Ուդարան զավթեց Գիրինդրավարդհանային, և Դեմակի ու Դահայի միջև պատերազմը դադարեց։ Սակայն այս նուրբ հավասարակշռությունը խախտվեց, երբ Ուդարան օգնություն խնդրեց Պորտուգալիայից Մալակկայում, ինչը Դեմակի [[Ադիպատի Յունուս]]ին մղեց հարձակվելու և՛ Մալակկայի, և՛ Դահայի վրա։ Մեկ այլ տեսության համաձայն՝ Դեմակի հարձակումների պատճառը Մաջապահիթի նկատմամբ վրեժխնդրությունն էր Գիրինդրավարդհանայի դեմ, ով պարտության էր մատնել Ադիպատի Յունուսի պապին՝ Պրաբու Բրե Քերտաբումիին (Պրաբու Բրավիջայա V): Դեմակի կողմից Դահայի պարտությունը նշանավորեց Ճավայում հինդու Մաջապահիթի դարաշրջանի ավարտը։ Կայսրության անկումից հետո բազմաթիվ Մաջապահիթի ազնվականներ, արհեստավորներ և քահանաներ ապաստան գտան կամ Արևելյան Ճավայի լեռնային ներքին շրջաններում, կամ Ճավայի արևելյան ծայրում գտնվող Բլամբանգանում, կամ նեղ նեղուցի մյուս կողմում՝ Բալի կղզում։ Փախստականները, ամենայն հավանականությամբ, փախել են՝ խուսափելու Դեմակի վրեժխնդրությունից, որը կարող էր լինել Կերտաբումիի դեմ Ռանավիջայայի աջակցության համար։

Ճավանական Մաջապահիթ կայսրությունը Բալի վրա ազդեցություն է ունեցել ինչպես մշակութային, այնպես էլ քաղաքական առումով։ Մաջապահիթի ամբողջ արքունիքը 1478 թվականին մուսուլմանական տիրակալների նվաճումից հետո փախել է Բալի, ինչի արդյունքում ամբողջ մշակույթը փոխադրվել է այնտեղ։ Բալին դիտվել է որպես հինդու ճավանական մշակույթի շարունակություն և ժամանակակից շրջանում դրա վերաբերյալ գիտելիքների հիմնական աղբյուրն է։ Բալին ժամանած ճավանական ազնվականներն ու քահանաները հիմնեցին Բալիում Մաջապահիթյան ոճի դատարաններ։ Այս ներհոսքը հանգեցրեց մի շարք կարևոր զարգացումների։ Բալիի նշանավոր ընտանիքների և Մաջապահիթյան արքայականների ամուսնությունները հիմք դրեցին Բալիի վերին կաստայի տոհմերին։ Ճավանական գաղափարները, հատկապես Մաջապահիթյան ավանդույթը, ազդեցին կղզու կրոնի և արվեստի վրա։ [[Ճավաներեն]]ը նույնպես ազդեց [[բալիներեն]]ի բանավոր տարբերակի վրա։ Ժամանակակից Բալիի ճարտարապետությունն ու տաճարները շատ ընդհանրություններ ունեն Արևելյան Ճավայի Մաջապահիթի ոսկե դարաշրջանի տաճարների բաս-ռելիեֆների էստետիկայի և ոճի հետ։ Մեծ թվով Մաջապահիթյան ձեռագրեր, ինչպիսիք են [[Նագարակրետագամա]], [[Սուտասոմա]], [[Պարարատո]]ն և [[Տանտու Պագելարա]]ն, լավ պահպանվել են Բալիի և Լոմբոկի թագավորական գրադարաններում և տալիս են Մաջապահիթի վերաբերյալ պատկերացում և արժեքավոր պատմական տեղեկություններ։ Ճավայական տարրերի հոսքի արդյունքում պատմաբան [[Ռամեշ Չանդրա Մաջումդար]]ը նշում է, որ Բալին «շուտով դարձավ ինդո-ջավայական մշակույթի և քաղաքակրթության վերջին բաստիոնը»:

=== Գելգելի թագավորություն ===
[[Պատկեր:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Poort_van_een_tempelcomplex_in_Gelgel_TMnr_10016393.jpg|մինի|Դարպասը Գելգելում, Բալիի հին թագավորական մայրաքաղաքում]]
Ըստ «[[Բաբադ Դալեմ]]» ձեռագրի (18-րդ դարում կազմված), [[Հինդուիզմ|հինդու]] [[ճավանական]] Մաջապահիթ թագավորության Բալիի նվաճումից հետո ներկայիս [[Ջիանյար|Ջիանյար շրջանի]] [[Սամպրանգան]]ում, հին թագավորական կենտրոն Բեդուլուի մոտ, հիմնադրվեց վասալական դինաստիա։ Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ 14-րդ դարի կեսերին։ Առաջին սամպրանգյան տիրակալ [[Սրի Աջի Կրեսնա Կեպակիսան]]ը ունեցել է երեք որդի։ Նրանցից ավագը՝ [[Դալեմ Սամպրանգյան]]ը, ժառանգել է իշխանությունը, սակայն պարզվել է որ նա անպիտան տիրակալ է։ Նրա կրտսեր եղբայր [[Դալեմ Քետութ]]ը հիմնել է նոր թագավորական նստավայր Գելգելում, իսկ Սամպրանգյանը մոռացության է մատնվել։

Եվրոպացիների առաջին շփումը Բալիի հետ տեղի ունեցավ 1512 թվականին, երբ պորտուգալական արշավախումբը՝ [[Անտոնիո Աբրեու]]ի և [[Ֆրանցիսկո Սերրանո]]յի գլխավորությամբ, մեկնեց [[Պորտուգալիա|Պորտուգալական Մալակայից]] և հասավ Բալիի հյուսիսային ափին։ Բալին նաև քարտեզագրվել է 1512 թվականին՝ Ֆրանցիսկո Ռոդրիգեսի քարտեզում։ Մաջապահիթում (Արևելյան Ճավա) 1527 թվականին Դահայի Դեմակյան սուլթանությանը հանձնվելը հանգեցրեց հինդու ազնվականների, քահանաների և արհեստավորների Բալի փախուստին։ 1585 թվականին Մալաքայի պորտուգալական կառավարությունը ուղարկեց նավ՝ Բալիում ամրոց և առևտրային հենակետ հիմնելու համար, սակայն առաքելությունը ձախողվեց, երբ նավը խորտակվեց [[Բուկիտ թերակղզի|Բուկիտ թերակղզու]] ժայռերի վրա։

16-րդ դարի ընթացքում Գելգելի Պուրին (բալինյան արքունիքը) դարձավ տարածաշրջանի հզոր պետություն։ Դևա Քետուտի իրավահաջորդը՝ [[Դալեմ Բատուրենգգոնգ]]ը, իշխեց 16-րդ դարի կեսերին։ Նա ընդունեց ճավանական իմաստուն [[Նիրարտա]]յին, որը փախել էր Ճավայում հինդուիզմի անկումից։ Թագավորը դարձավ Նիրարտայի հովանավորը, ով ստեղծեց լայնածավալ գրական գործեր, որոնք ձևավորեցին բալինյան հինդուիզմի հոգևոր ուղղությունը։ Գելգելը հասավ իր գագաթնակետին Դալեմ Բատուրենգգոնգի կառավարման տարիներին, երբ [[Լոմբոկ]]ը, արևմտյան [[Սումբավա]]ն և [[Բլամբանգան]]ը (Ճավայի արևելյան ծայրամասում) միացվեցին Գելգելի սուզերայնության ներքո։ Գելգելի ազդեցությունը դեռևս հինդու Բլամբանգանի նկատմամբ, թվում է, գրավել է [[Մատարամ]]ի սուլթանի ուշադրությունը, որը ձգտում էր միավորել ամբողջ Ճավան և տարածել իսլամական հավատքը։ 1639 թվականին Մատարամը ներխուժեց Բլամբանգան։ Գելգելի թագավորությունը անմիջապես աջակցեց Բլամբանգանին՝ որպես բուֆեր Մատարամի մուսուլմանական ընդլայնման դեմ։ Բլամբանգանը հանձնվեց 1639 թվականին, սակայն շուտով վերականգնեց իր անկախությունը և միացավ Բալիին Մատարամի զորքերի նահանջից հետո։ Ինքը՝ Մատարամի սուլթանությունը, Սուլթան Ագունգի մահից հետո, կարծես զբաղված էր իր ներքին խնդիրներով և կորցրեց հետաքրքրությունը շարունակելու իր արշավը և թշնամական գործողությունները Բլամբանգանի և Գելգելի դեմ։

=== Բալիի ինը թագավորություններ ===
[[Պատկեր:Kaart_van_het_eiland_Bali.jpg|աջից|մինի|Բալինի ինը թագավորությունների քարտեզ, մոտ 1900 թ.]]
1651 թվականից հետո Գելգելի թագավորությունը սկսեց քայքայվել ներքին հակամարտությունների պատճառով։ 1686 թվականին Գելգելիից հյուսիս, չորս կիլոմետր հեռավորության վրա, հիմնվեց նոր թագավորական նստավայր՝ [[Կլունգկունգ]]ը։ Կլունգկունգի կառավարիչները, որոնք հայտնի էին [[Դևա Ագունգ]] տիտղոսով, սակայն չէին կարողացել պահպանել իշխանությունը Բալիի նկատմամբ։ Կղզին փաստացի բաժանվեց ինը փոքր թագավորությունների՝ [[Կլունգկունգ]], [[Բուլելենգ]], [[Կարանգասեմ]], [[Մենգվի]], [[Բադունգ]], [[Տաբանան]], [[Ջիանյար]], [[Բանգլի]] և [[Ջեմբրանա]]։ Այս փոքր թագավորությունները զարգացրին իրենց սեփական դինաստիան, կառուցեցին իրենց Պուրին (բալինյան պալատական համալիր) և ստեղծեցին իրենց կառավարությունը։ Այնուամենայնիվ, Բալիի այս ինը թագավորությունները ընդունեցին Կլունգկունգի առաջնորդությունը՝ ընդունելով, որ Կլունգկունգի Դևա Ագունգ թագավորները Բալինի թագավորների մեջ առաջինը հավասարների մեջեն և արժանի են «Բալիի թագավոր» պատվավոր տիտղոսին։ Այս թագավորությունների մեծ մասը այսօր կազմում է Բալիի Կաբուպատենների ([[Շրջան (վարչական միավոր)|շրջանների]]) հիմքը և սահմանները։

Հաջորդ դարերում տարբեր թագավորությունները միմյանց դեմ անընդմեջ պատերազմներ մղեցին, չնայած նրանք Դևա Ագունգին շնորհել էին Բալիի խորհրդանշական գերագույն կարգավիճակ։ Սա հանգեցրեց բալինյան կառավարիչների միջև բարդ հարաբերությունների, քանի որ Բալիում թագավորներ շատ կային։ Այս իրավիճակը շարունակվեց մինչև 19-րդ դարում հոլանդացիների ժամանումը։

=== Օտարերկրյա միջամտություն ===
[[Պատկեր:Puputan_of_the_Raja_of_Boeleleng.jpg|մինի|[[Բուլելենգ]]ի ռաջան ինքնասպան եղավ իր 400 հետևորդների հետ 1849 թ. հոլանդացիների դեմ պուպուտանում։]]
Չնայած 1512 թվականից ի վեր և ավելի ուշ՝ 1585 թվականին, պորտուգալական նավատորմի կողմից եվրոպական շփումներ էին եղել, Բալիում Եվրոպական ուժի իրական ներկայությունը չէր զգացվում, քանի որ բալինական թագավորությունները շարունակում էին իրենց կենսակերպը, որը պահպանվել էր հինդու Մաջապահիթի դարաշրջանից ի վեր։ 1597 թվականին հոլանդական նավերը՝ [[Կորնելիս դե Հութման]]ի գլխավորությամբ, ժամանեցին Բալի։ Երկրորդ հոլանդական արշավախումբը հայտնվեց 1601 թվականին՝ [[Յակոբ վան Հեեմսկերք]]ի գլխավորությամբ։ Այս առիթով Գելգելի Դալեմը նամակ ուղարկեց արքայազն [[Մաուրիցի]]ն, որի թարգմանությունը փոխանցեց Կորնելիս վան Էմսկերկը։ Նամակում հոլանդացիներին թույլատրվում էր առևտուր անել Բալիում, ինչպես նաև նշվում էր Բալիի խնդրանքը ազատ առևտուր վարել հոլանդացիների հետ։ Այս դիվանագիտական բարեկամության և առևտրային համաձայնագրի նամակը սխալ թարգմանվեց որպես Բալիի կողմից հոլանդական գերիշխանության ճանաչում և հետագայում օգտագործվեց հոլանդացիների կողմից կղզու նկատմամբ իրենց պահանջները հիմնավորելու համար։ Չնայած [[Հոլանդական արևելահնդկական ընկերություն|Հոլանդիական արևելյահնդկական ընկերությունը]], որը կենտրոնացած էր Բատավիայում (ներկայիս [[Ջակարտա]]), շատ ակտիվ էր [[Մալուկու]] կղզիներում, [[Ճավա]]յում և [[Սումատրա]]յում, այն քիչ հետաքրքրություն ցուցաբերեց Բալիի նկատմամբ, քանի որ ընկերությունը ավելի շատ հետաքրքրված էր [[Համեմունքների առևտուր|համեմունքների առևտրով]], որը Բալիում՝ հիմնականում բրնձագործական թագավորությունում, հազվադեպ էր։ 1620 թվականին փորձ արվեց բացել առևտրային հենակետ, սակայն դա ձախողվեց տեղացիների հակազդողականության պատճառով։ [[Հոլանդական արևելահնդկական ընկերություն|Հոլանդիական արևելյահնդկական ընկերությունը]] Բալի առևտուրը հանձնել է մասնավոր առևտրականներին՝ հիմնականում [[Չինաստան|չինացի]], [[Արաբներ|արաբ]], [[բուգիս]]ցի և երբեմն [[Հոլանդիա (տարածաշրջան)|հոլանդացի]], որոնք հիմնականում զբաղվում էին [[օպիում]]ի և [[Ստրուկների աճուրդ|ստրուկների]] առևտրով։
[[Պատկեր:Dewa_Agung_in_1908.jpg|մինի|[[Կլունգկունգ]]ի [[Դևա Ագունգ]]ը 1908 թվականին]]
Այնուամենայնիվ, 19-րդ դարում Բալիի հանդեպ հոլանդացիների անտարբերությունը ամբողջությամբ փոխվեց, երբ [[Նիդերլանդական Արևելահնդկաստան|հոլանդական գաղութատիրական վերահսկողությունը]] տարածվեց ամբողջ [[Ինդոնեզական կղզիներ|Ինդոնեզական կղզեաշարքում]] և նրանք սկսեցին ձգտել այդ կղզուն։ Հոլանդացիները օգտագործեցին օպիումի մաքսանենգության, զենքերի մաքսանենգության, բալինյան «տավան կարանգ» ավանդույթի (ծովահենություն) և ստրկության վերացման պատրվակը՝ Բալինյան թագավորությունների վրա իրենց վերահսկողություն հաստատելու համար։ [[Հոլանդական միջամտությունը Հյուսիսային Բալիում (1846)|1846]]-ին և [[Հոլանդական միջամտությունը Հյուսիսային Բալիում (1848)|1848]]-ին Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի բանակը ներխուժեց Բալիի հյուսիս, իսկ [[Հոլանդական միջամտությունը Բալիում (1849)|1849]]-ին վերջապես կարողացավ վերահսկողություն հաստատել [[Բուլելենգ]]ի և [[Ջեմբրանա]]յի թագավորությունների վրա։

1894 թվականին հոլանդացիները [[Սասակներ]]ի ապստամբությունը, որը տեղի էր ունեցել Լոմբոկի արևմտյան բալինացի կառավարչի դեմ, օգտագործեցին որպես պատրվակ միջամտելու և Լոմբոկը նվաճելու համար։ Հոլանդացիները աջակցեցին Սասակների ապստամբությանը և [[Հոլանդական միջամտությունը Լոմբոկում և Կարանգասեմում|ռազմական արշավ]] սկսեցին Լոմբոկի [[Մատարամ]]ի բալինական արքունիքի դեմ։ 1894 թ. նոյեմբերի վերջին հոլանդացիները ոչնչացրին բալինացիների դիրքերը՝ հազարավոր զոհերի գնով, և բալինացիները կամ հանձնվեցին, կամ կատարեցին [[պուպուտան]] ծիսական ինքնասպանություն։ Լոմբոկն ու Կարանգասեմը դարձան Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի մասը։ Շուտով [[Բանգլի]]ի և [[Ջիյանյար]]ի արքայական պալատները նույնպես ընդունեցին հոլանդական գերիշխանությունը, սակայն Հարավային Բալին շարունակեց դիմադրությունը։

1906 թվականին հոլանդացիները [[Հոլանդական միջամտություն Բալիում (1906)|ռազմական արշավ]] սկսեցին Բալիի հարավային [[Բադունգ]] և [[Տաբանան]] թագավորությունների դեմ՝ կրկին որպես պատրվակ օգտագործելով Բալինյան ծովահենության ավանդույթը։ Վերջապես [[Հոլանդական միջամտություն Բալիում (1908)|1908]] թվականին հոլանդացիները հարձակվեցին [[Կլունգկունգ]]ի պալատի վրա՝ պատրվակով ապահովելու իրենց օպիումի մոնոպոլիան։ Այս իրադարձությունը եզրափակեց հոլանդացիների Բալիի նվաճումը, և այդ պահին Բալին դարձավ հոլանդական [[պրոտեկտորատ]]։ Չնայած Բալի թագավորական տան որոշ անդամներ դեռևս գոյատևում էին, հոլանդացիները ամբողջությամբ քանդել էին Բալի թագավորական ինստիտուտները, ոչնչացրել Բալինական թագավորների իշխանությունն ու լիազորությունները և այդպիսով ավարտել Բալինական թագավորությունների դարավոր իշխանությունը։ Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի շրջանում Բալիի և Փոքր Սունդա կղզիների գաղութային մայրաքաղաքը գտնվում էր հյուսիսային ափին՝ [[Սինհարաջա|Սինարաջայում]]։

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* Willard A. Hanna (2004). *Bali Chronicles''. Periplus, Singapore. .

Կատեգորիա:10-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:11-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:12-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:13-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:14-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:15-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:16-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:17-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:18-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:19-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:20-րդ դարն Ինդոնեզիայում
Կատեգորիա:910-ականներին հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի պատմություն
Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ