Սարադհա Գրուպի ֆինանսական սկանդալ

**Սարադհա Գրուպի ֆինանսական սկանդալը** խոշոր քաղաքական սկանդալ էր, որը առաջացել էր Պոնզի սխեմայի փլուզմամբ, որը ղեկավարվում էր «Saradha Group»-ի կողմից, ավելի քան 200 մասնավոր ընկերություններից բաղկացած կոնսորցիում, որը ենթադրվում էր, որ կոլեկտիվ ներդրումների սխեմաներ է վարում, որոնք Արևելյան Հնդկաստանում հանրաճանաչ են, բայց սխալմամբ կոչվում են «chit funds»։

Խումբը հավաքել է շուրջ ₹200-ից մինչև 300 միլիարդ (4–6 միլիարդ ԱՄՆ $) ավելի քան 1,7 միլիոն ավանդատուներից  մինչև 2013 թվականի ապրիլին փլուզվելը։ Սկանդալի հետևանքով Արևմտյան Բենգալիայի նահանգային կառավարությունը, որտեղ տեղակայված էին Սարադհաը և նրա ներդրողների մեծ մասը, ստեղծեցին հետաքննող հանձնաժողով՝ հետաքննելու փլուզումը։ Նահանգի կառավարությունը նաև ստեղծեց հիմնադրամ՝ ₹5 միլիարդ ռուպի  (63 միլիոն ԱՄՆ $) ֆոնդով, որպեսզի ապահովելի ցածր եկամուտ ունեցող ներդրողներին սնանկացումից։

Կենտրոնական կառավարությունը Եկամտային հարկի դեպարտամենտի և հարկադիր կատարման տնօրինության միջոցով սկսել էր բազմագերատեսչական հետաքննություն՝ հետաքննելու Սարադհայի խարդախությունը և նմանատիպ Պոնզի սխեմաները։
2014 թվականի մայիսին Հնդկաստանի Գերագույն դատարանը միջպետական հետևանքների, հնարավոր միջազգային փողերի լվացման, լուրջ կարգավորող ձախողումների և ենթադրյալ քաղաքական կապի պատճառով Սարադհայի խարդախության և Պոնզիի այլ սխեմաների վերաբերյալ բոլոր հետաքննությունները փոխանցեց Հետաքննությունների կենտրոնական բյուրոյին (CBI)՝ Հնդկաստանի դաշնային քննչական գործակալությանը։ Բազմաթիվ հայտնի անձինք ձերբակալվել են խարդախությանը իրենց ենթադրյալ ներգրավվածության համար, ներառյալ երկու պատգամավորներ  Տրինամուլ Կոնգրեսից՝ Կունալ Գոշը և Սրինջոյ Բոզը, Արևմտյան Բենգալիայի ոստիկանության նախկին գլխավոր տնօրեն Ռաջատ Մաջումդարը, ֆուտբոլային ակումբի բարձրաստիճան պաշտոնյա Դեբաբրատա Սարկարը,  Տրինամուլ Կոնգրեսի կառավարության Սպրոտի և Տրանսպորտի  նախարար Մադան Միտրան։

Խարդախությունը հաճախ համեմատվել է «Sanchayita» ներդրումային խարդախության հետ՝ բազմամիլիոն ռուփիի խարդախություն, որը տեղի է ունեցել Արևմտյան Բենգալիայում 1970-ական թվականներին, որի հետ կապված բողոքները հանգեցրել են 1978 թվականի Մրցանակների և դրամական շրջանառության սխեմաների (արգելման) ակտի ձևավորմանը։

## Նախապատմություն
Հնդկաստանը ունի մեծ, ցածր եկամուտ ունեցող, գյուղական բնակչություն, որը սահմանափակ հասանելիությամբ ունի պաշտոնական բանկային միջոցներ։ Սա հանգեցնում է աղքատ մարդկանց համար երկու հիմնական օգնության գծի բացակայությանը՝ իրենց գումարներն ապահով կերպով ավանդների մեջ դնելը և երկրորդ՝ իրենց կարիքների համար գումար վերցնելու հնարավորությունը, ինչը կարող է լինել նույնքան պարզ, որքան հաջորդ բերքի համար սերմեր գնելը կամ իրենց երեխաների ամուսնությունը։ Փոխարենը Երկրորդ նպատակիի համար ձեռք է բերվում գումար, ոչ ֆորմալ բանկային համակարգի միջոցով՝ դրամական վարկատուների (լոմբարդային բրոքերների) տեսքով, որոնք գոյություն ունեն Հնդկաստանում մի քանի դար շարունակ։ Նրա կենտրոնում են վաշխառուները, հիմնականում չկարգավորվող, հաճախ նաև հարուստ տանտերերը կամ այժմ քաղաքական գործիչները, որոնք օգտագործվում էին չափազանց մեծ տոկոսադրույքներ գանձելու համար։ Այս պրակտիկան զսպելու համար 1950-ական թվականներին Հնդկաստանի նահանգային կառավարությունների կողմից ընդունվեցին մի քանի դրամատուների համար նախատեսված օրենքներ։ Այնուամենայնիվ, վաշխառուների դերը փոխարինելու ձախողումը հանգեցրեց անբարեխիղճ ֆինանսական օպերատորների, որոնք շահագործում էին Պոնզիի սխեմաները։ Որոշ մեկնաբաններ այս տեսակի Պոնզի սխեմաների մեղքը դնում են ագահության վրա, այլ ոչ թե պաշտոնական բանկային համակարգերից դուրս մնալու վրա։

Այնուամենայնիվ, սա չի անդրադառնում նախկին խնդրին, որ կարող են հեշտությամբ խնայել իրենց գումարները, պահել դրանք պահպանության մեջ և ներդնել դրանք, որպեսզի այն աճի։ Թեև փոստային բաժանմունքները փորձել են լուծել դա փոստային խնայողական դրամարկղերի միջոցով, մարդիկ հաճախ հրապուրվում են Պոնզի սխեմաներով, որոնք շատ ավելի բարձր եկամուտներ են խոստանում։

Արևմտյան Բենգալիայի համեմատաբար բարգավաճ գյուղական տնտեսությունը նախկինում ապավինում էր փոքր խնայողությունների սխեմաներին, որոնք վարում էր Հնդկաստանի փոստային ծառայությունը։ Այնուամենայնիվ, ցածր տոկոսադրույքները 1980-ական թվականներին և 1990-ական թվականներին խրախուսեցին մի քանի Պոնզի սխեմաների աճը սպեկուլյատիվ ձեռնարկություններում, ինչպիսիք են «Sanchayita Investments»-ը, «Overland Investment Company»-ին, «Verona Credit»-ը և «Commercial Investment Company»-ին։ Այս խարդախությունները միասին զրվել են ներդրողների մոտ ₹10 միլիարդ (130 միլիոն ԱՄՆ $) հարստությունը:։
Չնայած Պոնզի սխեմաների պատմությանը, տոկոսադրույքների շարունակական անկումը, տնային տնտեսությունների խնայողությունների արագ ֆինանսավորումը, ֆինանսական գրագիտության և ներդրողների տեղեկացվածության պակասը, քաղաքական հովանավորությունը, համապատասխան իրավական զսպման բացակայությունը և կարգավորող արբիտրաժը խրախուսեցին նմանատիպ ընկերությունների աճը։ Այս ընկերությունները կամ հավաքել են իրենց դրամական միջոցները օրինական ուղիներով, ինչպիսիք են կոլեկտիվ ներդրումային սխեմաները, ոչ փոխարկելի պարտատոմսերը և արտոնյալ բաժնետոմսերը, կամ անօրինական կերպով կեղծ ֆինանսական գործիքների միջոցով, ինչպիսիք են տեքի պարտատոմսերը, կարտոֆիլի պարտատոմսերը կամ ագրոարտահանման, շինարարության և արտադրության ֆիկտիվ ձեռնարկումները։ 2013 թվականի դրությամբ բազմամակարդակ մարքեթինգային և ֆինանսական սխեմաների 80%-ը, որոնց դեմ բողոքներ են ստացվել են Արևմտյան Բենգալիայից՝ նահանգին տալով «Հնդկաստանի Պոնզի մայրաքաղաք» կոչումը։ Ենթադրվում է, որ այս Պոնզի ֆոնդերը հավաքել են շուրջ ₹10 միլիարդ (130 միլիոն ԱՄՆ $) արևելյան Հնդկաստանի ոչինչ չկասկածող ավանդատուներից։

## Սարադհայիգործելաոճը
### Հիմնական մարդիկ
Սուդիպտո Սենը Սարադհայի նախագահն ու գործադիր տնօրենն էր։ Սենը նկարագրվում էր որպես մեղմ խոսող, հմայիչ և ուժգին հռետոր։ Ձերբակալման պահին նա մոտ 50 տարեկան էր։ Իր պատանեկության տարիներին նա հայտնի էր որպես Շանկարադիտյա Սեն, որը նա հետագայում փոխեց Սուդիպտո Սենին և հնարավոր էր պլաստիկ վիրահատություն է կատարել 1990-ական թվականներին, որից հետո նա սկսեց մասնակցել Հարավային Կալկաթայի հողի զարգացման նախագծերին։ Հողային բանկը, որը նա ստեղծեց մոտ 2000 թվականին, դարձավ նախնական հաճախորդներին իր Պոնզի սխեմայի մեջ գրավելու կատալիզատորը։

Դեբջանի Մուկերջին Սարադհայի գործադիր տնօրեններից էր, ով կարող էր չեկեր ստորագրել խմբի անունից։  Նա ձերբակալվել է Սուդիպտո Սենի հետ միասին։ Ձերբակալման պահին Դեբջանին 30-ն անց էր։ Նա սովորել էր Սուրբ Հովհաննես թեմական աղջիկների բարձրագույն միջնակարգ դպրոցում և Սիվանաթ Սաստրի վարժարանում։ Նա անցել է բորդուղեկցորդուհու դասընթացներ։ Մուկերջին ի սկզբանե միացել է Սարադհային 2010 թվականին որպես ընդունարանի աշխատակից և արագորեն դարձել է խմբի գործադիր տնօրեն։ «India Today»-ի մի հոդված նրան նկարագրում էր որպես իր համայնքի հանդեպ առատաձեռնության համբավ ունեցող անձնավորություն։

### Ֆինանսական գործառնություններ

Ընկերությունները, որոնք ընդգրկված էին Սարադհա Գրուպի կողմից, գրանցվել են 2006 թվականին։ Կազմակերպություն անվանել են Բենգալի տասնիններորդ դարի միստիկի կակոգրաֆ Սարադհա Դևիի՝ Ռամակրիշնա Պարամահամսայի կնոջ և հոգևոր գործընկերոջ պատվին։ Այս երկակի ասոցիացիան Սաչադայի խմբին ակնածելիություն տեսք տվեց։ Ինչպես Պոնզի բոլոր սխեմաները, Սարադհային խոստացել էր աստղաբաշխական եկամուտներ, բայց վստահելի ներդրումներով։ Դրա միջոցները միջնորդավճարով վաճառվել են տեղական գյուղական համայնքներից հավաքագրված գործակալների կողմից։ Ավանդի 25-ից 40%-ը վերադարձվել է այս գործակալներին՝ որպես միջնորդավճար և շահութաբեր նվերներ՝ արագ գործակալական լայն բուրգ ստեղծելու համար։ Խումբն օգտագործում էր ընկերություններից մի քանիսը փողեր լվանալու և կարգավորող մարմիններից խուսափելու համար։

Սկզբում առաջին գծի ընկերությունները գումարներ էին հավաքում հանրությունից՝ թողարկելով ապահովված պարտատոմսեր և մարվող արտոնյալ պարտատոմսեր։ Համաձայն Հնդկական Արժեթղթերի կանոնակարգերի և Հնդկական ընկերությունների մասին օրենքի (1956) 67-րդ հոդվածի, ընկերությունը չի կարող կապիտալ ներգրավել ավելի քան 50 մարդկանցից՝ առանց համապատասխան ազդագրի և հաշվեկշռի թողարկման։ Նրա հաշիվները պետք է աուդիտի ենթարկվեն, ինչպես նաև պետք է ունենա բացահայտ թույլտվություն՝ աշխատելու շուկայի կարգավորող Հնդկաստանի արժեթղթերի և բորսաների խորհրդի կողմից (SEBI):

«SEBI»-ն առաջին անգամ բախվեց Սարադհա Գրուպին 2009 թվականին։ Սարադհա Գրուպը հարմարվել է՝ բացելով մինչև 200 նոր ընկերություններ՝ ավելի շատ խաչվող հոլդինգներ ստեղծելու համար։ Սա ստեղծեց չափազանց բարդ մակարդակով կորպորատիվ կառուցվածք, որը շփոթեցրեց «SEBI»-ին` խոչընդոտելով նրանց մեղքը համախմբելու գործում։ «SEBI»-ն շարունակեց իր հետաքննությունը մինչև 2010 թվականը։ Սարադհա Գրուպը արձագանքեց՝ փոխելով կապիտալի ներգրավման իր մեթոդները։ Արևմտյան Բենգալիայում, Ջարքանդում, Ասամում և Չհատիսգարում այն սկսել է գործել կոլեկտիվ ներդրումների սխեմաների (ԱՊՀ) տարբերակներ, որոնք ներառում են զբոսաշրջային փաթեթներ, ճանապարհորդություն և հյուրանոցների ամրագրում ժամանակային վարկային փոխանցում, անշարժ գույք, ենթակառուցվածքների ֆինանսավորում և մոտոցիկլետների արտադրություն։ Ներդրողները հազվադեպ էին տեղեկացված իրենց ներդրումների իրական բնույթի մասին։ Փոխարենը, շատերին ասում էին, որ ֆիքսված ժամկետից հետո բարձր եկամուտներ կստանան։ Այլ ներդրողների հետ ներդրումը խաբեությամբ վաճառվել է «չիթ» հիմնադրամի տեսքով։ Համաձայն «Chit Fund Act»-ի (1982), «chit» ֆոնդերը կարգավորվում են նահանգների կառավարությունների կողմից, այլ ոչ թե «SEBI»-ի կողմից։

«SEBI»-ն Արևմտյան Բենգալիայի նահանգային կառավարությանը նախազգուշացրել է 2011 թվականին Սարադհաի «chit» ֆոնդի գործունեության մասին կրկին ստիպելով Սարադհա Գրուպին փոխել իր մեթոդները։ Այս անգամ նա ձեռք է բերել և վաճառել ցուցակված տարբեր ընկերությունների մեծ թվով բաժնետոմսեր, այնուհետև յուրացրել է վաճառքից ստացված հասույթը հաշիվների միջոցով, որոնք 2014 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ չեն բացահայտվել։ Միևնույն ժամանակ, Սարադհա Գրուպը սկսեց լվացել իր միջոցների մեծ մասը Դուբայում, Հարավային Աֆրիկայում և Սինգապուրում։ Մինչև 2012 թվականը «SEBI»-ն կարողացավ խմբի գործունեությունը դասակարգել որպես կոլեկտիվ ներդրումային սխեմաներ, այլ ոչ թե կեղծ հիմնադրամներ, և պահանջեց, որ այն անհապաղ դադարեցնի իր ներդրումային սխեմաների շահագործումը մինչև «SEBI»-ից գործելու թույլտվություն ստանալը։ Սարադհա Գրուպը չի ենթարկվել այս որոշմանը և շարունակել է գործել մինչ իր փլուզումը՝ 2013 թվականի ապրիլը։

### Բրենդային և ոչ ֆինանսական ձեռնարկությունների կառուցում
Ինչպես նախկին Պոզայի սխեմաները, ինչպիսիք են «Anubhav» տեքի պլանտացիաները, «Japanlife»-ը և «Speakasia»-ն, Սարադահի խումբը մեծ ներդրումներ է կատարել իր ապրանքանիշի կառուցման մեջ։ Իր տրամադրության տակ գտնվող հսկայական միջոցներով Սարադհան ներդրումներ կատարեց բարձր տեսանելիության ոլորտներում, ինչպիսին է բենգալյան կինոարդյունաբերությունը, որտեղ նա վարձեց դերասանուհի և Տրինամուլ Կոնգրեսի (TMC) պատգամավոր Սատաբդի Ռոյին որպես իր ապրանքանիշի դեսպան։ Բոլիվուդի դերասան և «TMC» պատգամավոր Միթհուն Չակրաբորտին նշանակվել է որպես Սարադհա Գրուպի մեդիա հարթակի ապրանքանիշի դեսպան։

Սարադհա Գրուպը ներգրավեց նաև Կունալ Գոշին՝ «TMC»-ի մեկ այլ պատգամավոր, որպես մեդիա խմբի գործադիր տնօրեն։ Կունալ Գոշի օրոք խումբը ձեռք բերեց և հիմնեց տեղական հեռուստաալիքներ և թերթեր՝ մեդիա խմբում ներդնելով շուրջ ₹9.88 միլիարդ ռուփի (120 միլիոն ԱՄՆ $)։ Մինչև 2013 թվականն այն ուներ ավելի քան 1500 լրագրող և ուներ հինգ լեզուներով տպագրված ութ թերթ՝ «Seven Sisters Post» և «Bengal Post» (անգլերեն օրաթերթեր), «Sakalbela» և «Kalom» (բենգալերեն օրաթերթեր), «Prabhat Varta» (հինդի օրաթերթ), «*Ajir Dainik Baturi»* (ասսամերեն օրաթերթ), «*Azad Hind»* (ուրդու օրաթերթ) և «*Parama»* (բենգալական շաբաթաթերթ). Նրան են պատկանում նաև բենգալական «Tara Newz» և «Channel 10» հեռուստաալիքները, բենգալական ընդհանուր զվարճանքի «Tara Muzic» և «Tara Bangla» ալիքները, փենջաբական ընդհանուր ժամանցային «Tara Punjabi» ալիքը, միջազգային ալիք, որը ուղղված է հնդկական սփյուռքին, TV Հարավարևելյան Ասիայի և մեկ FM ռադիոկայան։ Հեղինակ Ապառնա Սենը դարձավ «Parama»-ի խմբագիր։

2011 թվականին Սարադհա Գրուպը գնեց «Global Automobiles»-ը, որը  մոտոցիկլետներով զբաղվող ընկերություն էր ով ուներ մեծ պարտքերով, որպես իր Պոնզի սխեմայի թաքցման վերջին տարբերակ։ «Global Automobiles»-ը անմիջապես դադարեցրեց արտադրության մեծ մասը, բայց իր աշխատավարձի ցուցակում պահեց 150 աշխատողների, ովքեր «ձևացնում էին, թե աշխատում են ամեն անգամ, երբ «Saradha Realty»-ի հավանական ավանդատուների բեռնատարներն ու ավտոբուսները այցելում էին գործարան՝ նախքան ներդրումներ կատարելը առաջին ձեռքից ստուգելու համար»։ Խումբ նաև գնել է նմանատիպ կեղծ ընկերություններ, ինչպիսիք են «West Bengal Awadhoot Agro Private Ltd»-ն, որը գտնվում է Հյուսիսային 24-Պարգանասում և «Landmark Cement»-ը Բանկուրայում, որպեսզի դրանք ներկայացնի գործակալներին և ավանդատուներին ու համոզի նրանց, որ Սարադհա Գրուպը ունի դիվերսիֆիկացված շահեր։

Իր կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվության ծրագրի շրջանակներում Սարադհա Գրուպը մոտոցիկլետներ է նվիրաբերել Կալկաթայի ոստիկանությանը։ 2011 թվականի հուլիսի 19-ին նա համոզեց Արևմտյան Բենգալիայի գլխավոր նախարար Մամատա Բաներջիին օգտագործել իր շտապօգնության մեքենաներն ու մոտոցիկլետները Արևմտյան Միդնապուրի Ջանգալմահալ շրջանի համար։ Բենգալիայի սոցիալ-մշակութային միջավայրում ավելի խորանալու համար Սարադհա Գրուպը ներդրումներ կատարեց Բենգալիայի ամենահայտնի ֆուտբոլային ակումբներում, ֆուտբոլային մրցակիցներ՝ «Mohun Bagan A.C.»-ում(₹18 միլիոն 2010–ից 2011 թվականներին) և «East Bengal F.C.»-ում (₹  35 միլիոն 2010-թվականից սկսած)։ Խումբը հովանավորել է նաև Դուրգա Պուջայի տարբեր տոնակատարություններ, որոնք կազմակերպվել էին տեղական քաղաքական առաջնորդների կողմից։

### Քաղաքական հովանավորչություն
Ենթադրաբար մի քանի քաղաքական առաջնորդներ ֆինանսական աջակցություն են ստացել Սարադհա Գրուպից, այդ թվում՝ Արևմտյան Բենգալիայի գործող իշխող կուսակցության՝ «TMC»-ի պատգամավորները։ Պատգամավոր Կունալ Գոշը ամսական ₹1.6 միլիոն (20,000 ԱՄՆ $) աշխատավարձ է ստացել Սարադհա Գրուպից՝ որպես խմբի աշխատակից։ Պատգամավոր Սրինջոյ Բոզեն անմիջականորեն ներգրավված է եղել խմբավորման մեդիա գործողություններին։ Տրանսպորտի նախարար Մադան Միտրան գլխավորել է ընկերության աշխատակիցների արհմիությունը և հրապարակայնորեն խրախուսել մարդկանց իրենց խնայողությունները ներդնել այդտեղ։ Խմբի նախագահ և գործադիր տնօրեն Սուդիպտո Սենը, ըստ հաղորդագրության, ծախսել է ₹18.6 միլիոն (230,000 ԱՄՆ $) Մամատա Բաներջիի նկարները գնելու համար, որի կառավարությունը հետագայում ծանուցում է տարածել, որ հանրային գրադարանները պետք է գնեն և ցուցադրեն Սարադհա Գրուպի թերթերը։ Խումբը գնել է վնասով աշխատող «Landmark Cement» ընկերությունը, որի համասեփականատերն էր տեքստիլ արդյունաբերության նախարար Շյամապադա Մուկերջին։ Խումբը նաև ֆինանսական գործեր ուներ Գանեշ Դեյի՝ նախկին ձախ ճակատի կառավարության ֆինանսների նախարարի գաղտնի օգնականի հետ, որը հետագայում հեռացվեց։

Արևմտյան Բենգալից դուրս գտնվող քաղաքական գործիչները նույնպես օգտվեցին Սարադհա Գրուպից։  Հիմանտա Բիսվա Սարման՝ Ասամի առողջապահության և կրթության նախարարը, հնարավոր է, որ անձամբ է շահույթ ստացել Պոնզիի սխեմայից։ Գործը հետաքննող պաշտոնյաների խոսքերով, փաստացի վճարված գումարը կարող է գրեթե կրկնապատիկ լինել պահանջվողից։ Որոշ մեկնաբաններ նշում են, որ Պոնզիի այս սխեման այդքան երկար գոյատևեց իր հզոր քաղաքական հովանավորության շնորհիվ։

## Փլուզվել
Արևմտյան Բենգալիայում անխոհեմ և խարդախ ԱՊՀ-ի մասին ամենավաղ հանրային նախազգուշացումները սկսվել են 2009 թվականին պատգամավորներ Սոմենդրա Նաթ Միտրայի և Աբու Հասեմ Խան Չուդհուրի և «TMC»-ի ղեկավար Սադհան Պանդենի կողմից։ Բացի CBI -ի հետաքննությունից, այդ պահին կատարողական գործողություններ չեն իրականացվել։ 2012 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Հնդկաստանի Պահուստային Բանկի (RBI) կառավարիչ Դուվվուրի Սուբբարաոն ասաց, որ Արևմտյան Բենգալիայի կառավարությունը պետք է նախաձեռնի «suo motu» գործողություններ այն ընկերությունների դեմ, որոնք անձնատուր են եղել ֆինանսական սխալների։ Այդ ժամանակ Սարադհա Գրուպի Պոնզի սխեման արդեն սկսում էր քանդվել։ 2013 թվականի հունվարին խմբի դրամական ներհոսքն առաջին անգամ ավելի քիչ էր, քան նրա դրամական վճարումները։ Այս արդյունքն անխուսափելի է Պոնզի սխեմայի դեպքում, որը թույլատրվում է իրականացնել ամբողջ ընթացքը։ Սուդիպտո Սենը փորձեց, բայց չկարողացավ հանգստացնել անհանգիստ ավանդատուներին և գործակալներին, ու չկարողացավ մեծացնել միջոցների ներհոսքը։

2013 թվականի ապրիլի 6-ին Սենը 18 էջանոց խոստովանական նամակ է գրել CBI-ին, որում խոստովանել է, որ մեծ գումարներ է վճարել մի քանի քաղաքական գործիչների։ Նա նաև հայտարարեց, որ TMC-ի ղեկավար Կունալ Գոշն իրեն ստիպել է մտնել վնասով աշխատող մեդիա ձեռնարկությունների մեջ և շանտաժի է ենթարկել իրեն՝ շուկայականից ցածր գնով վաճառելու իր հեռուստաալիքներից մեկը։ Սենը փախել է այս նամակը ապրիլի 10-ին տեղադրելուց հետո։

Նրա բացակայության պայմաններում Պոնզիի սխեման փլուզվեց։ Ապրիլի 17-ին գումարների հավաքագրման շուրջ 600 գործակալներ, ովքեր պնդում էին, որ կապված են Սարադհա Գրուպի հետ, հավաքվեցին TMC-ի կենտրոնակայանում և պահանջեցին կառավարության միջամտությունը։ Հուսահատությունը արագ տարածվեց Բենգալիայում։ «Times of India»-ի զրուցակիցն ասել է. «Ամբողջ Դակշին Բարասատն այսօր կարծես ցիկլոնով հարվածված լինի։ Յուրաքանչյուր տուն ունի սնանկ ավանդատու կամ փախած գործակալ։ Մարդիկ, ովքեր ժամանակին ընկերներ են եղել, դառնում են թշնամիներ։ Երջանիկ ընտանիքները դարձան թշվառ։ Աշակերտները դադարեցին դպրոց գնալ։ Առևտրականները կորցրել են փեղկեր բացելու հետաքրքրությունը։ Կա դավաճանության զգացում, որը փոխարինել է թաղամասի ջերմությանը։ Հանկարծ ամեն ինչ արատավոր է դարձել»։ Այս պահին Սարադհա Գրուպի ֆինանսական սկանդալը խոսակցականում հայտնի էր դարձել որպես «Բոնզի»՝ Պոնզի և Բենգալ բառերի միավորումը։

Ապրիլի 18-ին Սուդիպտո Սենի ձերբակալության օրդեր է տրվել։ Ապրիլի 20-ին Հնդկաստանում պոտենցիալ ամենամեծ Պոնզի սխեմայի մասին լուրերը դարձան գլխավոր լուրեր Արևմտյան Բենգալիայում, իսկ հետո առաջին էջի նորություններ՝ ազգային մակարդակով։ Մեկ շաբաթ իշխանություններից խուսափելուց հետո 2013 թվականի ապրիլի 23-ին Սուդիպտո Սենը, Դեբջանի Մուխերջին և Արվինդ Սինգհ Չաուհանը ձերբակալվեցին Քաշմիրի Սոնմարգ քաղաքում։ Նույն օրը «SEBI»-ն հայտարարեց, որ և՛ շղթայական մարքեթինգը, և՛ ֆորվարդային պայմանագրերը ԱՊՀ-ի ձևեր են, և պաշտոնապես խնդրեց Սարադհա Գրուպին անհապաղ հրաժարվել կապիտալի ավելացումից և վերադարձնել բոլոր ավանդները երեք ամսվա ընթացքում։

## Հետևանքները և ռեակցիաները
### Պետական կառավարության արձագանքը

#### Արևմտյան Բենգալիա
2013 թվականի ապրիլի 22-ին Արևմտյան Բենգալիայի ղեկավարած Մամատա Բաներջիի կառավարությունը հայտարարեց, որ չորս հոգուց բաղկացած դատական հետաքննող հանձնաժողովը՝ Ալլահաբադի Գերագույն դատարանի պաշտոնաթող դատավոր Շյամալ Կումար Սենի գլխավորությամբ, կհետաքննի խարդախությունը։ Հանձնաժողովը կոչվել է Արդարադատության Շյամալ Սենի հետաքննության հանձնաժողով (Սարադհա Գրուպի ընկերությունների և այլ նմանատիպ ընկերություններ)։ Ասվում էր, որ Արևմտյան Բենգալիայի գլխավոր նախարար Մամատա Բաներջին ասել է «ja geche ta geche» (այն, ինչ գնացել է, գնացել է)։ 2013 թվականի ապրիլի 24-ին Բաներջին հայտարարեց վիճահարույց 500 ռուպի (63 միլիոն ԱՄՆ դոլար) օգնության ֆոնդի մասին Սարադհա Գրուպի ցածր եկամուտ ունեցող ավանդատուների համար՝ սահմանելով 10% հավելյալ հարկ ծխախոտի արտադրանքի վրա՝ գումար հավաքելու համար և կատակով խնդրել էր ծխողներին «վառել ծխախոտը»։ Հիմնադրամի պատշաճությունը հետագայում կասկածի տակ դրվեց RBI-ի նահանգապետի կողմից։ Արևմտյան Բենգալիայի կառավարությունը նաև ստեղծեց CrPC-ի հատուկ քննչական խումբ (SIT) u/s 36՝ նահանգային CID-ից և Կալկաթայի ոստիկանությունից ներգրավված սպաներով՝ քրեական գործերը միավորելու և Սարադհա Գրուպը հետաքննելու համար։ Մամատա Բաներջիի ղեկավարած Նահանգի կառավարությունը կտրականապես դեմ էր CBI, ED և SFIO դաշնային հետաքննական գործակալությունների բոլոր հետաքննություններին. զիջելով միայն այն բանից հետո, երբ Գերագույն դատարանը դաշնային գործակալություններին հանձնարարեց հետաքննություն սկսել։

Նահանգի կառավարությունը որոշեց չեղյալ հայտարարել 2009 թվականին Ձախ ճակատի կառավարության կողմից ընդունված գործող օրինագիծը, որը չէր ստացել Հնդկաստանի նախագահի հավանությունը։ 2013 թվականի ապրիլի 30-ին նոր օրինագիծը՝ «Ֆինանսական հաստատություններում ավանդատուների շահերի պաշտպանություն Արևմտյան Բենգալիա» օրինագիծը (2013 թվական), ընդունվել է Արևմտյան Բենգալիայի Օրենսդիր ժողովի երկօրյա հատուկ նիստում։ Նոր օրենքն ունի հետադարձ ուժի, խուզարկության և առգրավման, խստացված պատիժների, հատուկ դատարանների ստեղծման և գույքի բռնագրավման դրույթներ։ Քանի որ օրինագիծը վերաբերում էր Հնդկաստանի Սահմանադրության համաժամանակյա ցուցակին, որի վերաբերյալ արդեն գործում էր դաշնային օրենք, այն պահանջում էր Նախագահի հաստատումը։ Օրինագիծն ուղարկվել է Միության ներքին գործերի նախարարություն, որն այն հետ է ուղարկել 2013 թվականի հունիսի 6-ին Արևմտյան Բենգալիայի ասամբլեային՝ նշելով, որ օրինագիծն ունի քրեական դրույթներ, որոնք կիրառվում են հետադարձ ուժով, այդպիսով հակասելով Հնդկաստանի սահմանադրության հիմնական կառուցվածքի դոկտրինին և հաստատված քրեական դրույթներին։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Արևմտյան Բենգալիայի Օրենսդիր ժողովն ընդունեց բնօրինակ օրինագծի փոփոխված տարբերակը՝ ներառելով փոփոխությունները, որոնք առաջարկվել էին Նյու Դելիի ֆինանսական ծառայությունների և եկամուտների ու տնտեսական հարցերի բաժինների կողմից։ Նոր օրինագիծն այնուհետև ուղարկվել է նախագահի հաստատմանը։

2013 թվականի մայիսի 8-ին Բաներջին ասաց, որ Արևմտյան Բենգալիան քննարկում է կառավարության կողմից աջակցվող փոքր խնայողական հիմնադրամ ստեղծելու հարցը, որպեսզի խրախուսի փոքր ավանդատուներին ներդրումներ կատարել դրանում, այլ ոչ թե Պոնզի սխեմաներում։ Կասկածներ կան, թե արդյոք փողի սովից սնված պետությունը, որն ունի բարձր պարտքային բեռ, ունի ֆինանսական հնարամտություն կամ քաղաքական կամք նման հիմնադրամն ինքնուրույն կառավարելու համար։

2013 թվականի մայիսի 23-ին Բաններջին նշեց Արևմտյան Բենգալիայի կառավարության պատրաստակամությունը՝ վերցնելու Սարադհային պատկանող «Tara News» և «Tara Muzic» հեռուստաալիքները, որոնք ավելի վաղ փոխանցվել էին Կալկաթայի Գերագույն դատարանի կառավարման ներքո։

#### Ասամ
2013 թվականի ապրիլի 4-ին Ասամի օրենսդիր ժողովը միաձայն ընդունեց Ավանդատուների շահերի պաշտպանությունը (Ֆինանսական հաստատություններում) (Փոփոխություն) օրինագիծը (2013)՝ ավանդատուներին հասանելի պաշտպանությունն ուժեղացնելու և խարդախ ֆինանսական սխեմաները զսպելու համար։ Սարադհայի խարդախությունից անմիջապես հետո Ասամի կառավարությունը օրինագիծն ուղարկեց նահանգի նահանգապետին՝ նրա հաստատման համար, որպեսզի այն փոխանցվի Հնդկաստանի նախագահին՝ նրա համաձայնության համար։

2013 թվականի ապրիլի 22-ին Ասամի ոստիկանությունը կնքեց Սարադհա Գրուպի հինգ գրասենյակ՝ ավանդատուների, գործակալների և աշխատակիցների բողոքի ակցիաների ֆոնի վրա, ինչպես նաև մեղադրանքների առաջադրվեցին, որ նախարարը, նախկին DGP-ն և պետական պաշտոնյաները նպաստել են Ասսամում խմբի բիզնես ձեռնարկություններին։ Ի տարբերություն Արևմտյան Բենգալիայի, որտեղ հետաքննությունը հիմնված է խարդախ ավանդատուների կողմից ներկայացված FIR-ների վրա, Ասսամի կառավարության սուո կարգախոսը գրանցել է 222 դեպք Սարադհա Գրուպի և 127 այլ ընկերությունների դեմ Ասամում լայնածավալ բողոքներից հետո։ 17 գործով մեղադրանք է առաջադրվել 15 ընկերություններին պատկանող 42 անձի նկատմամբ։ Պետական փողերը յուրացնելու համար 303 մարդ է ձերբակալվել։ Կառավարությունը ձերբակալվածներից առգրավել է մոտ ₹9.4 միլիարդ ռուփի (120,000 ԱՄՆ դոլար) կանխիկ գումար։ Սառեցվել են 106 բանկային հաշիվներ՝ ₹240 միլիոն (3,0 մլն ԱՄՆ դոլար) ավանդներով, մինչդեռ հայտնաբերվել են մի շարք հողատարածքներ՝ ընդհանուր ավելի քան 99 բիգհա և շենքեր, քայլեր են ձեռնարկվել դրանց ամրացման համար։ 2013 թվականի մայիսի 6-ին Ասամը հետաքննությունը հանձնեց ԿԲ-ին։

#### Օդիշա
Հիմնականում Բենգալին հարող շրջաններից ավելի քան 6000 ավանդատուների կողմից ներկայացված բողոքների հիման վրա Օդիշայի կառավարությունը հրամայեց Օդիշայի ոստիկանության հանցագործության դեմ պայքարի մասնաճյուղին հետաքննել Սարադհայի խարդախությունը։ Օդիշայի ոստիկանության հանցավորության դեմ պայքարի մասնաճյուղի տնտեսական հանցագործության թևը (EOW) քրեական գործեր է գրանցել Սուդիպտո Սենի և Սարադա Գրուպի դեմ։ 2013 թվականի մայիսի 3-ին Օդիշայի ոստիկանությունը առգրավեց փաստաթղթեր և կնքեց խմբի տեղական գրասենյակները։ 2014 թվականի մայիսին հետաքննությունը ԿԲ-ին փոխանցելու ժամանակ EOW-ը գրանցել էր մինչև 207 գործ՝ կապված խմբի 44 ընկերություններից 43-ին և ձերբակալել էր 440 մարդ։ Խաբեության և հանցավոր դավադրության համար մեղադրանքի թերթիկներ են ներկայացվել 120 դեպքերում՝ համաձայն Հնդկաստանի Քրեական օրենսգրքի, Մրցանակների և դրամական շրջանառության սխեմաների (արգելման) օրենքի և Ավանդատուների շահերի պաշտպանության Օդիշայի (Ֆինանսական հաստատություններում) ակտի դրույթների։

#### Տրիպուրա
2013 թվականի մայիսի 9-ին Տրիպուրայի կառավարությունը նահանգում ավանդներ հավաքող ընկերությունների հետ կապված բոլոր գործերը հանձնեց ԿԲ-ին և Եկամտահարկի դեպարտամենտին։

### Կենտրոնական իշխանության արձագանքը
2013 թվականի մարտին կորպորատիվ գործերի կենտրոնական նախարար Սաչին Պիլոտը Լոկ Սաբհայում՝ Հնդկաստանի խորհրդարանի ստորին պալատում, ասաց, որ իր նախարարությունը բողոքներ է ստացել Արևմտյան Բենգալյան Սարադհա Գրուպի և բազմաթիվ այլ ընկերությունների դեմ՝ Պոնզիում կամ բազմաշերտ- շուկայավարման սխեմաներում մասնակցություն ունենալու համար։ Մինչև խարդախության բացահայտումը, երբ հայտարարվեց բազմաթիվ միջոցառումների մասին, որևէ գործողություն չի ձեռնարկվել։ 2013 թվականի ապրիլի 25-ին Հնդկաստանի եկամտահարկի վարչությունը և կորպորատիվ հարցերի նախարարությունը առանձին հետաքննություն սկսեցին Սարադհայի և նմանատիպ Պոնզի հիմնադրամների նկատմամբ, որոնք դիմակավորված էին որպես NBFC կամ ԱՊՀ։ Նույն օրը, հարկադիր կատարման տնօրինությունը (ED) գրանցեց փողերի լվացման գործ՝ համաձայն Փողերի լվացման կանխարգելման օրենքի (PMLA) դրույթների, Գուվահաթիի իր գրասենյակում, քանի որ Ասամի ոստիկանությունը գրանցեց FIR Սարադհա Գրուպի դեմ՝ ավանդատուների պնդումները քննելու համար և ֆինանսական խախտումները բացահայտելու։ 2013 թվականի մայիսի 1-ին, մեկնաբանելով կարգավորող բացերը, SEBI-ի նախագահն ասաց. «Կոլեկտիվ ներդրումների բոլոր սխեմաների համար պետք է լինի մեկ միասնական կարգավորող»։

2013 թվականի մայիսի 7-ին կենտրոնական կառավարությունը ստեղծեց միջգերատեսչական խումբ, որը բաղկացած էր կորպորատիվ գործերի նախարարության, SEBI-ի, Հնդկաստանի պահուստային բանկի անդամներից և Եկամտահարկի դեպարտամենտի պաշտոնյաներից։ Խումբը նպատակ ունի միավորել NBFC-ների, բանկերի և ընկերությունների ներդրումային սխեմաների կանոնները, որոնք 2013 թվականի դրությամբ ղեկավարվում էին տարբեր օրենքներով և կանոնակարգերով, ինչը հանգեցրեց կարգավորող բացթողումների։ Խարդախության լույսի ներքո SEBI-ն լայն լիազորություններ է ձեռք բերել խարդախ ԱՊՀ-ները հետաքննելու և հետապնդելու համար։ 2013 թվականի օգոստոսին կենտրոնական կառավարությունը փոփոխեց SEBI-ի օրենքը և լիազորեց SEBI-ին խուզարկություն և առգրավում իրականացնել առանց մագիստրատի նախնական թույլտվության՝ հետաքննելու անօրինական փողերի հավաքագրման սխեմաները։

### Քաղաքական արձագանքներ և բողոքի ակցիաներ
Պոնզիի սխեմայի փլուզումը և Սուդիպտո Սենի նամակի հրապարակումը հանգեցրին միջկուսակցական մեղադրանքների տարափի։ CPM-ը մեղադրել է TMC-ին «ֆինանսիստի» հետ համագործակցելու մեջ, TMC-ն պնդել է, որ միության ֆինանսների նախարար Նալինի Չիդամբարամի կինը իր ընկերությունները գրանցելու համար Սարադհա Գրուպից վերցրել է փաստաբանական վճարները և պետք է հետաքննվի։ TMC-ն մեղադրեց CPM-ին Բենգալիայում Պոնզի ֆոնդերի աճի համար։

Սարադհայի սկանդալը դարձավ Արևմտյան Բենգալիայի քաղաքական կուսակցությունների քարոզարշավի հիմնական թեման 2014 թվականի համապետական ​​ընտրությունների ժամանակ։  Մեղադրանքներ են հնչեցրել երկրի բոլոր քաղաքական կուսակցությունները, մինչ CPM-ը, Կոնգրեսը և BJP-ն կրկին մեղադրեցին TMC-ին խարդախությունը հեշտացնելու և շահույթ ստանալու մեջ, TMC-ն ասաց, որ ընկերություններին թույլատրվել է գրանցվել CPM-ի կառավարման ժամանակ նահանգում և Կոնգրեսում՝ Կենտրոնում։ Արևմտյան Բենգալիայի գլխավոր նախարար և TMC-ի նախագահ Մամատա Բաններջին հարձակվել է կենտրոնական կառավարության ֆինանսների նախարար Պ. Չիդամբարամի վրա՝ նրան մեղադրելով քաղաքական վենդետայի մեջ այն ժամանակ, որը համընկնում է խորհրդարանական ընտրությունների հետ, ինչը մեծացել է Կատարման տնօրինության հետաքննության ընթացքում։ Ավելի շատ քաղաքական հակասություններ ծագեցին, երբ վարչապետի թեկնածու Նարենդրա Մոդին պնդեց, որ Մամատա Բաններջին կարող է ուղղակիորեն օգտվել Պոնզիի սխեմայից, երբ նրա նկարները իբր գնել են ₹1,8 կրոնով (230,000 ԱՄՆ դոլար) Սարադհա Գրուպի կողմից։  TMC-ն արձագանքել է մեղադրանքներին, սպառնացել է դատական ​​գործ հարուցել զրպարտության համար և Մոդիին անվանել «Գուջարաթի դահիճ»։ 2014 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Արևմտյան Բենգալիայի իրավունքի նախարար Չանդրիմա Բհաթաչարյան գլխավորեց շուրջ 100 կին TMC-ի կողմնակիցների նստացույցը ընդդեմ ԿԲ-ի՝ պնդելով կանխել «քաղաքական դրդապատճառներով հետաքննություն»։

Արևմտյան Բենգալիայում փողոցային բողոքի ցույցեր են սկսվել, որոնցից ոմանք թալանել են Պոնզիի տարբեր հիմնադրամների գրասենյակները։ Արևմտյան Բենգալիայում դրամական մոբիլիզացիայի մի քանի հիմնադրամների գործակալներն ու ավանդատուները հավաքվել են որպես «Chit Fund Suffering Unity Forum» (CFSUF) և պահանջել են արագ հետաքննություն և ավանդների վերադարձ իրականացնել։ Ֆորումը ներգրավված է եղել մի քանի նշանավոր և խանգարող բողոքի ակցիաների մեջ,նրան, իբր, սպառնացել և ահաբեկել են իշխող ԹՄԿ քաղաքական կուսակցությունը։ 
 
Լրատվամիջոցների հաղորդման համաձայն՝ Սարադհա Գրուպի փլուզումից հետո տարբեր դրամահավաք ընկերությունների մոտ 210 գործակալներ, ներդրողներ և ղեկավարներ կամ տնօրեններ են ինքնասպան եղել։

### Միջազգային արձագանք
2014 թվականի սեպտեմբերին բենգալական «Anandabazar Patrika» թերթը, մեջբերելով ներքին և արտաքին հետախուզության մի քանի զեկույցներ, հրապարակեց մի շարք հոդվածներ, որոնք հայտնում էին, որ Սարադհա Գրուպը TMC պատգամավոր և Հնդկաստանի ուսանողական իսլամական շարժման հիմնադիր անդամ Ահմեդ Հասան Իմրանի միջոցով մարտի մեջ է մտել «Jamaat-e-Islami»-ի՝ Բանգլադեշի ծայրահեղական կազմակերպություն հետ, որի նպատակն է փողերը Հնդկաստանից դուրս տեղափոխելը։ «Jamaat-e-Islami»-ն օգտագործում էր միջնորդական ծառայություններ փողերի լվացման օպերացիայից՝ իր հիմնադիրների ռազմական հանցագործությունների դատավարությունների դեմ զինյալների բողոքի ակցիաներ հրահրելու և Բանգլադեշում Ավամի Լիգայի կառավարությունը ապակայունացնելու համար։

Բացահայտմանն ի պատասխան՝ Բանգլադեշի կառավարությունը՝ Շեյխ Հասինայի գլխավորությամբ, հանձնարարել է հանձնաժողով ստեղծել՝ հարցը հետագա հետաքննելու համար։ Մամատա Բաներջին կանչել է Բանգլադեշի Գերագույն հանձնակատարի տեղակալին՝ բողոք ներկայացնելու արձանագրության ենթադրյալ խախտման պատճառով՝ «լրատվության ընտրովի արտահոսքի պատճառով»։ Հետագա երկկողմ հանդիպումներում Բանգլադեշի արտաքին գործերի նախարար Աբուլ Հասան Մահմուդ Ալին խոր մտահոգություն հայտնեց Հնդկաստանից Բանգլադեշ հոսող ահաբեկչության ֆինանսավորման առնչությամբ Հնդկաստանի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Աջիթ Դովալին (NSA)։ Բանգլադեշի իրավապաշտպան Շահրիար Քաբիրը նույնպես մտահոգություն է հայտնել, որ Սարադհայի միջոցները ծայրահեղական կազմակերպության միջոցով փոխանցվում են ահաբեկչական կազմակերպություններին, ինչպիսին է Ալ-Կաիդան։

### Դատական արձագանքներ
2013 թվականի ապրիլի 22-ին Գուվահաթիի Գերագույն դատարանում ներկայացվել են առանձին հանրային շահերի վեճեր՝ RTI-ի ակտիվիստ Ախիլ Գոգոյի կողմից, իսկ Կալկաթայի բարձրագույն դատարան՝ փաստաբան Բասաբի Ռոյ Չոուդհուրիի կողմից, իսկ այնուհետև փաստաբաններ Ռաբի Սանկար Չատտոպադհայը և Բիկաս Ռանջան Բհաթաչարյաը, CBI-ի հետաքննությունը Սարադհա Գրուպի և այլ ֆոնդային ընկերությունների դեմ։
Ապրիլի 25-ին, պատասխանելով PIL-ին, Կալկաթայի Գերագույն դատարանի նստավայրը, որը բաղկացած է գլխավոր դատավոր Արուն Կումար Միշրայից և դատավոր Ջոյմալյա Բագչին, ասաց, որ քանի որ խարդախության հետևանքները ազդում են այլ նահանգների վրա, կենտրոնական գործակալությունը պատշաճ գնահատական ​​կտա հետաքննությանը։ Դատարանը մեկ շաբաթ ժամանակ է տվել նահանգի կառավարությանը՝ հետաքննության հաշվետվություն ներկայացնելու համար՝ ստուգելու, թե արդյոք հետաքննությունն իրականացվում է արդարացիորեն։ 2013 թվականի մայիսի 7-ին Կալկաթայի Գերագույն դատարանը նշանակեց երեք հոգուց բաղկացած ադմինիստրատորների կոլեգիա՝ կառավարելու «Tara News»-ը և «Tara Muzic»-ը։ Այնուհետև Գերագույն դատարանը թույլ տվեց SIT-ին շարունակել իր հետաքննությունը և հանձնարարեց նրան ժամանակին առաջընթացի մասին հաշվետվություն ներկայացնել դատարան։ Հայցվորները տուժել են հրամանից և բողոք են ներկայացրել Հնդկաստանի Գերագույն դատարան 2013 թվականի հուլիսին Հատուկ արձակուրդի միջնորդության (SLP) վերաբերյալ։  Գերագույն դատարանում Արևմտյան Բենգալիայի կառավարությունը ասաց, որ խարդախության հետաքննությունը հաջողությամբ իրականացվում է SIT-ի կողմից։

Օրիսայի, Ջարխանդի և Տրիպուրայի նահանգների կառավարությունները, որոնք գործով պատասխանողներ էին, պահանջել են ԿԲ-ի հետաքննությունը։  Գերագույն դատարանի կոլեգիան՝ դատավոր Տ.Ս. Թակուրը և դատավոր Կ Նագապպանը 2014 թվականի ապրիլին ասել էին, որ Գերագույն դատարանը կարող է հանձնարարել ԿԲ-ի հետաքննություն անցկացնել Հնդկաստանի բոլոր դրամահավաք կազմակերպությունների նկատմամբ։ 2014 թվականի մայիսի 9-ին Գերագույն դատարանի նույն նստավայրը հրամայեց ԿԲ-ին հետաքննել Արևելյան Հնդկաստանում գտնվող Պոնզիի բոլոր սխեմաները, ներառյալ Սարադհան։ Դատարանը նաև բացատրել է, որ ԿԲ-ի հետաքննությանը զուգահեռ տեղի կունենա նաև ենթադրյալ Պոնզի ընկերությունների ակտիվների միաժամանակյա առգրավումը և աճուրդը ներդրողների ավանդները վերականգնելու համար, դաշնային օրենքներով լիազորված հարկադիր կատարման գրասենյակի և նահանգային օրենքներով լիազորված տարբեր պետական ​​մարմինների կողմից հարուցված վարույթի ավարտին։

### Տնտեսական ազդեցություն
2010 թվականից ի վեր ապօրինի կերպով ավանդներ տեղափոխող ընկերությունները մոտ ₹240 միլիարդ ռուփի (3,0 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) են քշել նահանգի կառավարության կողմից աջակցվող փոքր խնայողական հիմնադրամներից։ Պաշտոնական տվյալները ցույց են տվել փոքր խնայողական ավանդների կայուն անկում և դուրսբերումների աճ՝ նվազեցնելով այն գումարը, որից նահանգային կառավարությունը կարող էր փոխառություններ վերցնել։ Սա ազդեց պետության ընդհանուր մակրոտնտեսական իրավիճակի վրա, կառավարության կողմից պետական ​​ֆինանսավորման համար օգտագործելու փոխարեն, գումարը ուղղվեց Պոնզիի սխեմաներին, որոնք կամ վերահղվեցին արտասահման, կամ օգտագործվեցին մասնավոր շահի համար։

Մտահոգություններ են հնչել, որ լեգիտիմ ոչ բանկային ֆինանսական ընկերությունները և միկրոֆինանսական հաստատությունները կխարանվեն, ինչը կհանգեցնի ավանդատուների ցածր վստահության, բարձր տոկոսադրույքների, վարկավորման կրճատման և տեղայնացված վարկային ճգնաժամի արատավոր շրջանի։ Քանի որ Սարադհա Գրուպի ավանդատուների մեծ մասը պատկանում էր ամենացածր տնտեսական շերտերին, ներդրումների կորուստը կհանգեցնի սոցիալական շարժունակության հետագա անկմանը։ Սկանդալը ուշադրություն է հրավիրել ավանդների մոբիլիզացման նմանատիպ ապօրինի ընկերությունների վրա, որոնք բախվում են կարգավորող մարմինների կողմից աճող ճնշմանը։ Այս ընկերություններից շատերը ժամանակային բաժանորդագրության ճամփորդության սխեմաների տատանումներ էին, որոնց համար կան մի քանի հստակ կանոններ։ Այս ընկերությունները փորձել են գրանցվել որպես կոոպերատիվ ընկերություններ՝ շարունակելու իրենց ֆինանսական գործունեությունը։

## Քրեական հետապնդում և շարունակվող նախաքննություն
### Հատուկ քննչական խումբ (SIT), Արևմտյան Բենգալի ոստիկանություն
FIR-ի հայցը ներկայացվել է Սուդիպտո Սենի և Կունալ Գոշի դեմ 2013 թվականի ապրիլի 14-ին։ Ձերբակալվել են Սարադհա Գրուպի շուրջ վեց պաշտոնյաներ։ Հետաքննությունը ղեկավարել է Բիդհաննագարի ոստիկանության հետախուզական բաժինը։ Հետաքննությունն ընդլայնվեց՝ ներառելով Պոնզիի այլ հիմնադրամներ։ Կունալ Գոշը և Սարադհայի Պոնզի հիմնադրամի այլ պաշտոնյաներ բազմիցս հարցաքննվել են ոստիկանության կողմից՝ պարզելու ընկերության իրական ակտիվները և խարդախության այլ ասպեկտները։ Գոշը ձերբակալվել էր SIT-ի կողմից 2013 թվականի նոյեմբերին այն բանից հետո, երբ նա իր ֆեյսբուքյան էջում հրապարակեց 12 անուններից բաղկացած ցուցակ, նրանց թվում էին առնվազն չորս TMC պատգամավորներ և Արևմտյան Բենգալիայի գլխավոր նախարար Մամատա Բաներջին։

SIT-ի նախնական զեկույցների համաձայն, Սարադհա Գրուպը մոբիլիզացրել է 2,459,59 կրոր (310 միլիոն դոլար) իր քաղաքականության թողարկման միջոցով։ Մինչև 2014 թվականի ապրիլը «Սարդհա Գրուպ»-ի դեմ հարուցվել էր շուրջ 385 գործ, որոնցում SIT-ը ներկայացրել էր 288 մեղադրանք։ 453 հայց է ներկայացվել դրամական ֆոնդի այլ ընկերությունների և «Պոնզի» հիմնադրամների դեմ, և 75 մեղադրանք ներկայացվել է դատարան։

2013 թվականի մայիսի 2-ից, ավանդատուների բողոքներից հետո, նահանգի կառավարությունը SIT-ին հրամայեց ընդլայնել իր հետաքննությունը և խուզարկել և առգրավել «MPS Greenery Developers Ltd»-ի և «Prayag Infotech Hi-Rise Ltd»-ի գրասենյակները, որոնք գործում էին չգրանցված կոլեկտիվ ներդրումների սխեմաների նման Սարադհա Գրուպին։ Մինչև 2013 թվականի մայիսի 6-ը ոստիկանությունը ձերբակալել էր Պոնզի ընկերությունների «ATM Group» և «App Infrastructure Pvt Ltd» տնօրեններին՝ ներդրողներին խաբեության մեղադրանքով։ Ըստ լուրերի, մինչ Սարադհայի թիմի հետաքննությունը ԿԲ-ին հանձնվեց, SIT-ը ձերբակալել էր 11 հոգու, հետևել էր 224 գույքին, առգրավել էր 54 մեքենա և մեղադրանքներ էր ներկայացրել մոտ 300 առկախված գործերի համար։

### Արդարադատության Շյամալ Սեն հանձնաժողով
2013 թվականի օգոստոսի կեսերին արդարադատության Շյամալ Սենի հանձնաժողովը լրացրել էր հայցվորների նախնական ցուցակը։ Մոտ 1,74 միլիոն խնայողներ պահանջներ են ներկայացրել հանձնաժողովին, որոնց 83%-ը ներդրել է 10,000 ₹ (130 ԱՄՆ դոլար) կամ ավելի քիչ։ Հանձնաժողովը խորհուրդ է տվել Արևմտյան Բենգալիայի նահանգի կառավարությանը վաճառել Սարադհա Գրուպի ակտիվները և շահույթը համաչափ բաշխել խաբված ներդրողների միջև։ Մինչև 2014 թվականի ապրիլը հանձնաժողովը փոխհատուցել է 400,000 ավանդատուների, ովքեր ներդրել են 10,000 ռուփից պակաս։ Ավանդատուներին վերադարձվել է 185 մլն։ Հանձնաժողովը պահանջներ է ստացել 500,000 ներդրողներից, որոնք խաբվել են Պոնզիի հիմնադրամներից բացի Սարադհայից.։ Այս ներդրողներից ոչ մեկին հանձնաժողովը գումարը չի վերադարձրել։ 2014 թվականի ապրիլին Կալկաթայի Գերագույն դատարանը հանձնաժողովից հաշվետվություն պահանջեց ավանդատուներին միջոցների վերադարձման նկատմամբ կիրառվող խտրական չափանիշների վերաբերյալ։

### Կենտրոնական գործակալություններ
2013 թվականի ապրիլի 30-ին ԿԲ-ն նահանգային կառավարության խնդրանքով սկսեց հետաքննություն Ասսամում «Saradha Group»-ի սկանդալի վերաբերյալ։ Տրիպուրայի գլխավոր նախարարն ասել է, որ Տրիպուրան կարող է նաև պատվիրել CBI-ի հետաքննություն «Saradha Group»-ի նկատմամբ։

Արևմտյան Բենգալիայում, քանի որ քրեական հետաքննությունն ի սկզբանե չէր հանձնվել CBI-ին, Կատարման տնօրինությունը (ED)՝ Կենտրոնական կառավարության գործակալությունը, որը հիմնականում հետաքննում է փողերի լվացումը, ղեկավարում էր հետաքննությունը Կենտրոնական կառավարության անունից։ 2014 թվականի ապրիլին ED-ն ձերբակալել է Սուդիպտա Սենի փախած կնոջը, որդուն և հարսին, որոնք բոլորը եղել են «Saradha Group»-ի տարբեր ընկերությունների տնօրեններ։ ED-ը նաև հարցաքննել է TMC պատգամավորներ Ահմադ Հասանին և Արպիտա Ղոշին «Saradha Group»-ի հետ իրենց ֆինանսական գործարքների վերաբերյալ։ ED-ն պնդեց, որ Արևմտյան Բենգալիայի ոստիկանությունը չի համագործակցել իր հետ և խոչընդոտել է նրա հետաքննությունը։

2014-ի մայիսին Գերագույն դատարանը ԿԲ-ին հանձնեց բոլոր հետաքննությունները ավանդների մոբիլիզացման 44 ընկերությունների, այդ թվում՝ Սարադհա Գրուպի նկատմամբ, որոնք կասկածվում էին Արևմտյան Բենգալիայի, Օդիշայի, Ասսամի, Ջարխանդի և Տրիպուրայի նահանգներում Պոնզիի սխեմաների գործարկման մեջ։ Համաձայն Բենգալիայի Գերագույն դատարանի որոշման՝ SIT-ը բոլոր ձերբակալված կասկածյալներին, այդ թվում՝ Սուդիպտո Սենին, Դեբջանի Մուկերջին և Կունալ Գոշին, հանձնեց ԿԲ-ին։ ԿԲ-ն հարցաքննել է Saradha Group-ի հետ կապված մի քանի նշանավոր անձանց, որոնց թվում էին՝ TMC փոխնախագահ և Արևմտյան Բենգալիայի ոստիկանության (DGP) նախկին գլխավոր տնօրեն Ռաջաթ Մաջումդարը  ասամական երգչուհի և ռեժիսոր Սադանանդա Գոգոյը և Օդիշայի նախկին գլխավոր փաստաբան Աշոկ Մոհանտին։ Ասամ DGP-ի նախկին Շանկար Բարուահը, ով կասկածվում էր Սարադհայի սկանդալի մեջ և ում տունը գրոհել էր ԿԲ-ն, ինքնասպան է եղել։ 2014 թվականի նոյեմբերի 21-ին ԿԲ-ն ձերբակալել է TMC-ի մեկ այլ պատգամավոր Սրինջոյ Բոզեին՝ կապված խարդախության հետ։ 2014 թվականի դեկտեմբերի 12-ին ԿԲ-ն ձերբակալեց Արևմտյան Բենգալիայի տրանսպորտի նախարար Մադան Միտրային՝ հանցավոր դավադրության, խարդախության, յուրացման և Սարադհա Գրուպից անհարկի ֆինանսական օգուտ ստանալու մեղադրանքով։

2019 թվականի փետրվարին ԿԲ-ն Շիլլոնգում հինգ օրվա ընթացքում 39 ժամով հարցաքննել է Կալկաթայի ոստիկանության հանձնակատար Ռաջև Կումարին։ Սա հաջորդեց քաղաքական վեճին, երբ ԿԲԻ թիմը, որը եկել էր նրան հարցաքննելու, ձերբակալեց Կալկաթայում։ Նրանք ավելի ուշ ազատ արձակվեցին, և նույնիսկ այն ժամանակ, երբ CM Մամատա Բաներջին բողոքում էր Դհարնայում Կումարի ձերբակալության դեմ, Գերագույն դատարանը հրամայեց Ռաջիվ Կումարին հարցաքննել Արևմտյան Բենգալիայի սահմաններից դուրս՝ հետագա ներքին վեճերից խուսափելու համար: 2019 թվականի մարտին ԿԲ-ն գործ է հարուցել Գերագույն դատարան «Vodafone» և «Airtel» հեռահաղորդակցության օպերատորների դեմ՝ պնդելով, որ նրանք չեն համագործակցում խարդախության հետաքննության մեջ։ 2021 թվականի մայիսի 17-ին ԿԲ-ն ձերբակալեց Ֆիրհադ Հաքիմին, Սուբրատա Մուկերջիին, Սովան Չատերջիին և Մադան Միտրային՝ Սարադհա Նարադայից կաշառք ստանալու մեղադրանքով այն բանից հետո, երբ Արևմտյան Բենգալի նահանգապետ Ջագդիփ Դհանկարը թույլտվություն տվեց կալանավորել նախարարներին (Ֆիրհադ Հակիմ, Սուբրատա Մուխերջի) և  MLA-ից մեկին (Մադան Միտրա) ու նախկին MLA (Սովակն Չատերջե)։

### Դատապարտումներ և դատավճիռներ
2014 թվականի փետրվարին Սուդիպտա Սենը մեղավոր է ճանաչվել մի գործով, որում նա մեղադրվել է աշխատանքային օրենսդրության տարբեր դրույթներով՝ որպես Սարադհա Գրուպի տնօրեն, այն բանի համար, որ նա կանխամտածված հիմնադրամի իշխանություններին չի ավանդադրել 0,03 միլիոն ռուփի, որը իր ընկերությունը պարտք է իր աշխատակիցներին, նա առաջին ատյանի դատարանի կողմից դատապարտվել է երեք տարվա ազատազրկման։ Դա առաջին դատավճիռն էր մի շարք քաղաքացիական և քրեական գործերով, որոնք առնչվում էին կորպորատիվ խարդախության և նրա նկատմամբ քննվող ավանդներ չվճարելուն։

Ավելի ուշ Սուդիպտա Սենը նամակ է գրել վարչապետ Նարենդրա Մոդիին և Արևմտյան Բենգալիայի գլխավոր նախարար Մամատա Բաներջիին, որում նշել է մի քանի քաղաքական առաջնորդների անուններ, ովքեր իրենից գումար են վերցրել։ Սենը 2020 թվականի դեկտեմբերի 1-ով թվագրված իր նամակում նշել է Սուվենդու Ադհիքարիին, Մուկուլ Ռոյին, Ադհիր Ռանջան Չոուդհուրիին, Սուջան Չակրաբորտիին և Բիման Բոզեին որպես Սարադհա խմբի շահառուներ։ Հունվարի 24-ին Աբհիշեկ Բաներջին նամակ է հրապարակել, որում Սուվենդու Ադհիքարիին մեղադրել է Rs-ի շորթման մեջ։ Նա ասաց. «Դուք (Սուվենդու) ոչ միայն Սուդիպտա Սենից վերցրել եք 6 միլիոն ռուփի, այլև շանտաժի եք ենթարկել նրան։ Նամակում հստակ նշված է, որ իր (Սենին) ազատ արձակելու նախորդ գիշերն այցելել եք նրա գրասենյակ և գումար վերցրել նրանից»։ Փետրվարի 1-ին Բանկհալիի դատարանը հանձնարարեց ԿԲ-ի հետաքննություն անցկացնել Սուդիպտա Սենի նամակի վերաբերյալ։ Կունալ Գոշը նամակ է գրել ներքին գործերի նախարար Ամիտ Շահին` պահանջելով ձերբակալել Մուկուլ Ռոյին և Սուվենդու Ադհիքարիին փողերի լվացման սկանդալի համար, իսկ Շահը խոստովանել է, որ ստացել է այդ նամակը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդկաստան
Կատեգորիա:Հնդկաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Սկանդալներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն