Շախմատի պատմություն

[right|thumb|Շախմատի աշխարհի տասներկուերորդ և տասներեքերորդ չեմպիոններ [Անատոլի Կարպովը (աջից) և Գարրի Կասպարովը 1984-1990 թվականներին։ Նրանք հինգ հանդիպում են անցկացրել աշխարհի չեմպիոնի կոչման համար:]]
**Շախմատի պատմությունը** մոտ մեկուկես հազար տարվա պատմություն ունի։ Հավանաբար, շախմատը ամենահին հայտնի նախնին հնդկական չատուրանգա խաղն է, որը փոխառել են պարսիկները, ձևափոխել և անվանել են շաթրանջ: 7-րդ դարում Պարսկաստանի արաբական նվաճումից հետո շաթրանջը տարածվել է արաբական խալիֆայության սահմաններում, իսկ արաբներից այն հայտնի է դարձել եվրոպացիներին։ Ժամանակակից տեսքին մոտ շախմատը ստեղծվել է 15-րդ դարի վերջին, երբ այժմ գոյություն ունեցող շախմատի նման թագուհին և փիղը ավելի շատ քայլեր են ստացել․ մինչ այդ նրանք սահմանափակ շարժունակությամբ խաղաքարեր էին։ Խաղը զգալիորեն փոխվել է, դարձել է ավելի արագ, սպիտակների առաջին քայլի առավելությունը հնարավոր է դարձրել սկզբնախաղերի ի հայտ գալը, որոնցում սպիտակները հարձակում են պատրաստում պարտիայի սկզբնական փուլում և խթանում են սկզբնախաղային տեսության զարգացումը։

19-րդ դարի կեսերին ի հայտ է եկել միջազգային մրցումների համակարգը, սկզբում՝ տարբեր քաղաքների և երկրների ուժեղագույն շախմատիստների միջև մրցախաղերի տեսքով, դարի երկրորդ կեսից՝ նաև միջազգային մրցաշարերի (կոնգրեսների) տեսքով։ 1886 թվականին Վիլհելմ Ստեյնիցը հաղթել է Յոհան Ցուկերտորտին մի մրցախաղում, որի պայմաններով հաղթողը իրավունք է ստացել իրեն հռչակելու շախմատի աշխարհի չեմպիոն: Այս իրադարձությունից է սկսվում շախմատի աշխարհի չեմպիոնների ժամանակագրությունը։ 1924 թվականին հիմնադրվել է Շախմատի միջազգային ֆեդերացիան (ՖԻԴԵ): 1946 թվականին աշխարհի չորրորդ չեմպիոն Ալեքսանդր Ալյոխինի մահից հետո, ՖԻԴԵ-ի հաստատած կանոնների համաձայն, աշխարհի հետագա չեմպիոնները որոշվել են մարզական ընտրության համակարգի արդյունքում։ 20-րդ դարի վերջին շախմատում տեղի է ունեցել պառակտում. աշխարհի չեմպիոն Գարրի Կասպարովը և հավակնորդ Նայջել Շորթը հերթական հանդիպումն անցկացրել են ոչ ՖԻԴԵ-ի հովանու ներքո, և 1993-2006 թվականներին միաժամանակ խաղարկվել են ՖԻԴԵ-ի և «դասական» վարկածներով աշխարհի չեմպիոնի կոչումները: 2006 թվականից աշխարհի չեմպիոնի կոչման խաղարկությունը միասնական է։ 2023 թվականին աշխարհի չեմպիոն է դարձել չինացի գրոսմայստեր Դին Լիրենը, որը հաղթել է ռուսաստանցի Յան Նեպոմնյաշչիին․ ավելի վաղ աշխարհի գործող չեմպիոն նորվեգացի Մագնուս Կառլսենը, որը տիտղոսը կրում էր 2013 թվականից և չորս անգամ պաշտպանել էր այն հավակնորդների դեմ խաղերում, հրաժարվել է նոր պաշտպանությունից, ինչի պատճառով տիտղոսը խաղարկվել է հավակնորդների մրցաշարի առաջին և երկրորդ մրցանակակիրների միջև: 2024 թվականից աշխարհի չեմպիոնն է հնդիկ Գուկեշ Դոմարաջուն։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին աշխարհում զարգացել է համակարգչային շախմատը։ Եթե 1970-ական թվականներին համակարգչային ծրագրերը խաղում էին բավականին թույլ, ապա 1997 թվականին IBM-ի մշակած Deep Blue համակարգիչը հաղթել է Գարրի Կասպարովին 3½:2½ հաշվով, իսկ 21-րդ դարի սկզբին շախմատային ծրագրերի գերազանցությունը մարդու նկատմամբ դարձել է համընդհանուր:

## Շախմատի առաջացումը․ չատուրանգա
Շախմատի հայրենիքը համարվում է Հնդկաստանը, որում ոչ ուշ, քան մ.թ. 6-րդ դարի վերջին հայտնի էր չատուրանգա խաղը ()՝ շախմատի հավանական նախատիպը։ 8x8 տախտակի վրա չատուրանգան խաղում էին շախմատի նման խաղաքարերի հավաքածուով, իսկ խաղի նպատակը հակառակորդի արքային մատ անելն էր։ Կան շախմատի առաջացումը ավելի վաղ շրջանում Չինաստանի կամ Սասանյան Պարսկաստանի հետ կապելու հնագիտական և գրավոր վկայությունների վրա հիմնված փորձեր, սակայն այդ վկայությունները համարվում են անբավարար։

Առաջին տեքստը, որում հաստատ հիշատակվում է չատուրանգան, համարվում է սանսկրիտ պատմական վեպը՝ «Խարչաշարիտան», որը գրել է թագավորի պալատական բանաստեղծ Հարշի Բանան (VII դար): Դրանում Բանան օգտագործել է փոխաբերություն. «[Հարշայի օրոք] միայն մեղուներն էին պայքարում առքի համար, միայն բանաստեղծություններում էին ոտքերը կտրվում, և միայն աշտապադներն էին [խաղատախտակները] սովորեցնում չատուրանգայի դիրքերը», այսինքն՝ իրական պատերազմներ չեն եղել։ Միջին պարսկերեն՝ պահլավերեն լեզվով կազմված «Չաթրանգ-նամակ» տրակտատը պատմում է այն մասին, թե ինչպես է շախմատը (չաթրանգ) հնդիկ տիրակալը նվիրել շահնշահ Խոսրով I-ին (531-579)։ Արաբական աղբյուրներն ընդհանուր առմամբ համաձայն են, որ շախմատը ծագել է Հնդկաստանում, որտեղից հայտնի են դարձել պարսիկներին, թեև արաբ պատմաբանների շարադրանքում մի պատմական դետալ վատ է նկարագրվում։ Մի շարք արաբ պատմաբաններ, այս կամ այն մանրամասներով, ներկայացրել են շախմատի գյուտարարի մասին լեգենդը, որը միապետից պահանջել է որպես վարձատրություն այն հատիկների քանակը, որը կստացվեր, եթե շախմատի տախտակի յուրաքանչյուր հաջորդ դաշտում հացահատիկները կրկնապատկվեին: Շուտով միապետը հասկացել է, որ ամբողջ մոլորակի վրա այդքան հացահատիկ չկա (դա հավասար է 264 − 1 = 18 446 744 073 709 551 615 ≈1,845×1019).: Միանգամից մի քանի հեղինակների մոտ շախմատի ստեղծողը կրում է Սասա կամ Սիսսա անունը։ Այս լեգենդը հանդիպում է ալ-Ադլիի, ալ-Յակուբիի և ալ-Բիրունիի հետագա գրություններում։

Չատուրանգայում խաղաքարերի որոշ քայլերի մասին հայտնի է 9-րդ դարի բանաստեղծ Ռուդրատայի «Կավյալանկարա» տրակտատից, որը նկարագրում է չատուրանգայի տախտակի բոլոր դաշտերը ձիու քայլով, կառքի (նավակի) և փղի քայլով անցնելու առաջադրանքները: Նավակի և ձիու քայլերը նույնական էին համապատասխան ժամանակակից շախմատի խաղաքարերին, և փիղը, հավանաբար, անկյունագծով մեկ դաշտ էր շարժվում ցանկացած ուղղությամբ և միայն մեկ դաշտ առաջ: Այնուամենայնիվ, չատուրանգի ամբողջական կանոնները մինչև օրս անհայտ են։

Չորս խաղացողների համար չատուրանգայի նկարագրությունը, որը Բիրունին արել է Հնդկաստանի մասին իր աշխատության մեջ (մոտ 1030), լայնորեն տարածված է: Ըստ Բիրունիի՝ սովորական 8x8 տախտակի վրա տեղադրված էր խաղաքարերի չորս հավաքածու, որոնք բաղկացած էին արքայից, փղից, ձիուց, նավակից և չորս զինվորներից։ Զառի նետումը որոշում էր, թե որ խաղաքարով պետք է կատարի հաջորդ քայլը խաղացողը, իսկ հակառակորդի վերցրած յուրաքանչյուր խաղաքարի համար խաղացողը խաղադրույքից ստանում էր որոշակի քանակությամբ մասնաբաժիններ։ 18-րդ դարի բրիտանացի հետազոտող Հայրեմ Քոքսը ենթադրել է, որ շախմատը զարգացել է չատուրանգայի այս տարատեսակից, այսինքն՝ չորս խաղացողի համար խաղը երկուսի համար խաղի նախատիպն էր: Հոդվածաշարում և «Շախմատի պատմություն» աշխատությունում (1860) այս վարկածը մշակել է Դունկան Ֆորբսը։ Ըստ այս տեսության՝ շախմատը ժամանակակից տեսքի է եկել զառախաղ խաղալու կրոնական արգելքի և խաղաքարերի հավաքածուների վերաձևավորման արդյունքում։ Հարոլդ Մերեյն իր «Շախմատի պատմության» մեջ (1913) նշել է, որ ոչ մի աղբյուր չի հաստատում խաղի առաջնահերթությունը չորս մասնակիցների համար, իսկ Քոքս-Ֆորբսի վարկածը, որը նույնպես մի քանի հազար տարի շարունակ մերժել է չատուրանգայի գոյությունը, հիմնված է հնդկական տեքստերի սխալ թվագրումների վրա։ Այս վարկածն այժմ ամբողջությամբ անտեսվել է պատմաբանների կողմից, թեև այն պատմությունը, որ շախմատի նախատիպը չորս խաղացողների խաղ էր, դեռևս տարածված է ժողովրդական գրականության մեջ։

## Շատրանջ

right|thumb|14-րդ դարի պարսկական մանրանկար «Բոզորգմեհրը տիրապետում է շախմատի խաղին» («Շահնամե» պոեմի նկարազարդում):
Ենթադրվում է, որ 6-րդ դարի վերջին չատուրանգան հայտնի է դարձել պարսիկներին. չատրանգ (միջին պարսկերեն ՝تترنگ) անվամբ խաղը հիշատակվում է միջին պարսկերենով գրված «Պապակի որդի Արդաշիրի գործերի գրքում» (մոտավորապես 600 թվական): Արաբների կողմից Պարսկաստանի նվաճումից հետո (7-րդ դար) վերջիններս ծանոթացել են չատրանգի հետ․ արաբերենում խաղի անունը սկսել է հնչել *շատրանջ* ()։

Արաբական գրականությունից մանրամասն հայտնի են շատրանջի կանոնները. հաղթանակը ձեռք է բերվել մատով, պատով կամ հակառակորդի բոլոր խաղաքարերի ոչնչացմամբ, իսկ խաղաքարերի ժամանակակից քայլերից հիմնական տարբերությունները եղել են թագուհու (միայն մեկ դաշտ անկյունագծով ցանկացած ուղղությամբ, դա ամենաթույլ խաղաքարն էր) և փղի քայլերը (մեկ դաշտի միջոցով անկյունագծով ցանկացած ուղղությամբ) և փոխատեղման բացակայությունը։ Զինվորները զգալի դեր են խաղացել գրոհներում, հատկապես եզրերում։ Նրանք առաջ են շարժվել մեկ դաշտով և, հասնելով վերջին հորիզոնականին, փոխակերպվել են միայն թագուհու։ Շատրանջը դանդաղ խաղ էր, որը ենթադրում էր երկարատև դիրքային մանևրումներ. բնորոշ ռազմավարություններն էին զինվորների շղթաների շարը կամ թույլ դաշտերի վերահսկումը թագուհու և համապատասխան գույնի փղի կողմից։ Խաղի սկզբում շաթրանջիստը, որպես կանոն, վերարտադրում էր տիպային դիրքերից մեկը (տաբիաները՝ ժամանակակից սկզբնախաղի նախատիպը)։

Շախմատային խաղի համապատասխանությունը շարիաթին ի սկզբանե ակնհայտ չէր. շախմատը Ղուրանում ուղղակիորեն չի հիշատակվում, մինչդեռ սուրբ գիրքը պարունակում էր դրամախաղերի միանշանակ արգելք (դրամախաղը վերաբերում էր փողի կամ խաղերի, որոնց արդյունքը որոշվում էր որևէ գործողության կատարմամբ, օրինակ՝ զառ նետելով)։ 8-րդ դարի ազդեցիկ աստվածաբան Աբու Հանիֆան շախմատը համարում էր թույլատրելի, բայց դատապարտելի (մաքրուհ) զվարճանք, նրա ժամանակակից Մալիկ իբն Անասը, անշուշտ, շախմատը արգելված գործողություն (հարամ) էր համարում, իսկ աստվածաբան և իրավագետ աշ-Շաֆին ինքը շախմատ էր խաղում և բացատրում, որ երբ դա արվում է մտավոր կատարելագործման նպատակով (օրինակ, երբ շախմատ է խաղում հրամանատարը), ոչ մի աստվածային կանոն չի խախտվում։ Այսպես թե այնպես, Աբբասյան դինաստիայի օրոք (750 թվական) շատրանջը լայնորեն տարածված էր իսլամական աշխարհում։ Պատմաբանը նշել է, որ Աբբասյան առաջին խալիֆան, որը շախմատ է խաղացել, Հարուն ալ-Ռաշիդն է (786-809 թվականներ), նա հավանություն է տվել ուժեղ խաղացողներին և պարգևատրել նրանց։ Նրա որդին՝ խալիֆա ալ-Մամունը, 819 թվականին Խորասանից Բաղդադ ճանապարհին հետևել է իր ժամանակի հավանաբար ուժեղագույն շախմատիստներ Ջաբիր ալ-Քուֆիի, Աբդելջաֆար ալ-Անսարիի և Զայրաբ Քաթայի մենամարտերին։ Մատենագետ Իբն ան-Նադիմը թվարկում է ալ-Ադլիի, ար-Ռազիի (երկուսն էլ՝ 9-րդ դար), աս-Սուլիի, ալ-Լաջլաջի և Իբն Ալիկլիդիսիի (բոլորը՝ 10-րդ դար) գործերը։ Ալ-Ադլիի մասին հայտնի է, որ նա համարվում էր իր ժամանակի ամենաուժեղ խաղացողը, քանի դեռ չէր պարտվել ար-Ռազիի դեմ խաղում։ Մերեյը արաբական ձեռագրերից ներկայացրել է տասնվեց տաբիայի նկարագրություն, որոնցից ութը, ըստ նրա հաշվարկների, նկարագրված են ալ-Ադլիի և ալ-Սուլիի կողմից, վեցը՝ միայն ալ-Ադլիի, երկուսը՝ միայն աս-Սուլիի կողմից։ Բացի այդ, հայտնի է մոտ 550 խնդիր (մանսուբ)։

## Շախմատն Արևելյան Ասիայում
[thumb|left|200px|[Սյանցի]]
Չատուրանգան ամենամեծ փոփոխությունների է ենթարկվել՝ տարածվելով Հնդկաստանից արևելք, որտեղ արդյունքում առաջացել են մի քանի խաղեր, որոնք խիստ տարբերվում էին և միմյանցից, և ժամանակակից շախմատից։ Լեհի, Քաշմիրի և Կարակորումի լեռնանցքի միջով առևտրային ուղիները հնագույն ժամանակներից կապել են Հնդկաստանն ու Չինաստանը, ինչը բացատրում է Չինաստանի վաղ ծանոթությունը խաղի հետ։ Չինական սյանճի շախմատն առաջին անգամ հիշատակվել է Նու Սենժուի «Սուան գուայ լու» (էսսեներ խավարի աշխարհից հրաշքների մասին, 9 դարի առաջին կես, Թան դինաստիա) ժողովածուում։ Սյանճիում խաղաքարերը շարժվում են ոչ թե դաշտերի երկայնքով, այլ գծերի երկայնքով և տեղադրվում են գծերի հատման կետերում, ընդհանուր առմամբ, 9 ուղղահայաց և 10 հորիզոնական գծերի տախտակը պարունակում է 90 միավոր: Խաղաքարերի շարժումները նույնպես տարբեր են, սյանճիում կա նաև լրացուցիչ «թնդանոթ» խաղաքար, որը նավակի պես է քայլում, բայց կարող է հարվածել հակառակորդի ֆիգուրին միայն այն դեպքում, եթե նրա և այս ֆիգուրի միջև կա մեկ այլ ֆիգուր, որի վրայով թնդանոթը «ցատկում է»: Սյանճիի տախտակի կենտրոնը հատում է «գետը», որն ազդում է որոշ քարերի շարժումների վրա։ Սյանճիից, իր հերթին, առաջացել է կորեական չանգի խաղը, որը հիմնական մանրամասներով համընկնում է սյանճիի հետ (տարբերություններից մեկը, օրինակ, բաժանարար «գետի» բացակայությունն է)։
[thumb|[Մակրուկ (թայական շախմատ)]]
Չատուրանգայի մեծ թվով առանձնահատկություններ պահպանված են թայական շախմատում (մակրուկ). տախտակը, քարերի հավաքածուն և դրանց քայլերը նույնն են, ինչ հայտնի են չատուրանգայից և շատրանջից (փիղը տեղափոխվում է մեկ դաշտ առաջ կամ անկյունագծով), սկզբնական դասավորությունում յուրաքանչյուր խաղացողի զինվորները առաջ են քաշվում երրորդ շարքում, իսկ թագավորները կանգնած են ասիմետրիկ (թագուհիների դիմաց): Վեցերորդ շարքը հասնելուն պես զինվորը վերածվում է թագուհու։ Հայտնի են նաև բիրմայական սիտույին շախմատը (այս անվանումն ուղղակիորեն վերաբերում է չատուրանգա բառին), որում յուրաքանչյուր խաղացող խաղաքարերը դասավորում է խաղատախտակի իր կեսի վրա գտնվող զինվորների շարքի հետևում, և խաղը, ըստ սովորական կանոնների, սկսվում է միայն այն բանից հետո, երբ խաղացողներից որևէ մեկը շարժում է զինվորները։ Մակրուկի և սիտույինի քարերի քայլերը համընկնում են։
[thumb|left|220px|[Սյոգի]]
Ճապոնական սյոգի շախմատի զարգացման պատմությունը լիովին անհասկանալի է: Դրանք հիշատակող առաջին տեքստը համարվում է Ֆուջիվար Յուկինարիի աշխատանքը (մոտ 1000 թվական), բայց դա կարող է լինել ուշ ներդրման արդյունք: Հաջորդ հիշատակումը Ֆուջիվարա Ակիհիրայի մոտ թվագրվում է մինչև 1064 թվականը։ Ավանդաբար համարվում է, որ սյոգին, ինչպես ճապոնական մշակույթի շատ այլ տարրեր,Ճապոնիա է եկել մայրցամաքից, Չինաստանից։ Բայց սյոգին չունի սյանճիի առանձնահատկությունները, մասնավորապես, գծերի երկայնքով քարերի շարժումները տարբերություններ ունեն: Մերեյը ենթադրում էր, որ սյոգին և ժամանակակից սյանճին երկու տարբեր ուղղություններով հին սյանճիի ձևի զարգացման արդյունք են։ Մեկ այլ վարկած էլ այն է, որ սյոգին կարող էր լինել ճապոնացի նավաստիների՝ Հարավարևելյան Ասիայի տարածաշրջանի խաղերին ծանոթության արդյունք, օրինակ՝ մակրուկի կամ սիտույինի. նրանց հետ սյոգիի նմանություններն են փոխակերպումը կամ, օրինակ, արծաթե գեներալի քայլը, որը նման է այդ խաղերում փղի քայլին։ Սյոգին խաղում են ուղղահայաց ձգված 9×9 վանդակների տախտակի վրա՝ նույն գույնի հնգանկյուն ձևի հարթ խաղաքարերով. նրանց պատկանելությունը խաղացողին որոշվում է, թե որ կողմ է ուղղված խաղաքարի սույր ծայրը։ Փոխակերպումը հնարավոր է յուրաքանչյուր քարի համար. դրա հետևի մասում նշվում է փոխակերպումից հետո խաղաքարի նոր աստիճանը: Մրցակցի խաղաքարը վերցնելուց հետո խաղացողը կարող է այն դնել տախտակի վրա՝ որպես իր հավաքածուի մաս։

Շատրանջի բուրյաթ-մոնղոլական տարբերակը կոչվում էր շատար կամ խիաշատար (անունն ակնհայտորեն հիշեցնում էր «շատրանջ» բառը)։ Շախմատը, հավանաբար, մոնղոլներին հայտնի էր ոչ ուշ, քան 16-րդ դարի վերջը, քանի որ շախմատ խաղն իր աշխատության մեջ հիշատակում է 17-րդ դարի մոնղոլ պատմաբան Սագան Սեցենը։

Սյանճին, սյոգին և մակրուկը մինչ օրս շատ տարածված են համապատասխան երկրներում. հաշվարկներից մեկի համաձայն՝ Թաիլանդում մոտ 2 մլն մարդ մակրուկ է խաղում, և միայն 5000-ը՝ «եվրոպական» շախմատ։

## Շախմատի ներթափանցումը Եվրոպա
right|thumb|Բրիտանական թանգարանում ցուցադրված Լյուիս կղզու շախմատային խաղաքարերը (հավանաբար Նորվեգիա, 12-րդ դարի երկրորդ կես)
Շախմատը Եվրոպայում հայտնի է դարձել տարբեր ժամանակներում գտնվում էին արաբական տիրապետության տակ գտնված Պիրենեյան թերակղզում և Սիցիլիայում՝ արաբական աշխարհի հետ շփումների շնորհիվ: Հարոլդ Մարեյը հետևել է արաբական «շահ» բառի էվոլյուցիային (որտեղ, ի տարբերություն պարսկերենի, որից եկել է արաբերեն, բառն օգտագործվել է միայն շախմատի արքան նշելու համար) եվրոպական լեզուներում այն փոխառվել է լատիներենից՝ որպես արքա խաղաքարը *scac (scacus)* ձևով նշանակելու համար, որից հետագայում առաջացել են լատիներեն *scac(c)i* և *ludus scacorum* (շախմատ) և խաղի անվանումը ռոմանական և գերմանական լեզուների մեծ մասում. ուշագրավ բացառություն են իսպաներեն «ajedrez»-ը և պորտուգալերեն «xadrez»-ը, որոնք վերադարձել են *շատրանջ* բառին: Քանի որ այս բառը լատիներենում և դրան հաջորդող ռոմանական լեզուներում ենթարկվել են նույն փոփոխություններին, ինչ լատիներեն «sca»- տառակապակցությամբ մյուս բառերը, Մարեյը եզրակացրել է, որ այն լատիներեն է մտել ոչ ուշ, քան 9-րդ դարում։ Միևնույն ժամանակ, շախմատի մասին հիշատակումների բացակայությունը որոշ աղբյուրներում, ինչպիսիք են ֆրանկ պատմաբան Էյնհարդի «Կառլոս Մեծի կյանքը» (9-րդ դարի սկիզբ) կամ 10-րդ դարի բառարանում հին անգլերենով խաղերի ցանկը, ճիշտ ապացույցն է այն բանի, որ շախմատը անհայտ էր համապատասխան տարածքում։ Եվրոպական գրավոր աղբյուրներում շախմատի հավաքածուներն առաջին անգամ հիշատակվել են 11-րդ դարում՝ Ուրժելի կոմս Էրմենգոլ I-ի (974-1010) և կոմսուհի Էրմեզինդա Կարկասոնացու (մահ. 1058) կտակներում։ 12-րդ դարից սկսած՝ արևմտաեվրոպական աղբյուրները առատ են խաղի մասին հիշատակումներով։

1061 թվականին Օստիայի կարդինալ եպիսկոպոս Պետրոս Դամիանին Ալեքսանդր II պապին ուղղված նամակում դատապարտել է Ֆլորենցիայի եպիսկոպոսին, որը շախմատ էր խաղում, քանի որ, նրա տեսանկյունից, շախմատի և զառախաղերի միջև տարբերություն չկար։ Էնն Սաննեքսը գրել է, որ շախմատը, որում հաջորդ քայլը կատարող խաղաքարը որոշվում էր՝ կախված զառի ցոյց տված պատահական թվից, տարածված էր Եվրոպայում 11-14-րդ դարերում։ Շախմատը, ի թիվս այլ զվարճանքների և մոլախաղերի, արգելելու փորձերը բազմիցս ձեռնարկվել են եվրոպական միապետների և հոգևորականների կողմից: Բեռնարդ Կլերվոյեցին արգելքը ներառել է տաճարականների միաբանության կանոնադրության մեջ (1128 թվական), Փարիզի եպիսկոպոս Օդոն դը Սյուլլին (մահացել է 1208 թվականին) հոգևորականներին արգելել է «դիպչել շախմատին և ունենալ դրանից տանը», 13-րդ դարում Ֆրանսիայի թագավոր Լուի IX-ը, Անգլիայի թագավոր Հենրի III-ը և Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս Ջոն Փեքհեմը դատապարտել են շախմատը այլ զվարճալիքների և մոլախաղերի հետ միասին։ Այնուամենայնիվ, այս փորձերը հաջողություն չեն ունեցել, շախմատ խաղալը շարունակում էր մնալ կրթված խավերի սիրված հոբբին: Տևտոնական միաբանության Մեծ վարպետ (1324-1330) Վեռներ ֆոն Օրզելնը վերացրել է արգելքը միաբանությունում՝ շախմատը համարելով ասպետի համար պատշաճ զբաղմունք։ Շախմատի մասին մեզ հասած շատ տրակտատներ ստեղծվել են հոգևորականների շրջանում։

Շախմատը տարածված էր վիկինգների շրջանում, որոնք կարևոր դեր են խաղացել Եվրոպայում մինչև Իսլանդիա խաղի տարածման գործում։ Շախմատը հաճախ հիշատակվում է սագաներում․ այսպես, 13-րդ դարի «Երկրի շուրջը» գրքում պատմվում է այն մասին, թե ինչպես է Կնուդ Մեծը հրամայել սպանել Ուլֆ յարլին՝ շախմատի պարտիայի ժամանակ ծագած վեճից հետո։ Վիկինգների հետ է կապված, հավանաբար, միջնադարի ամենահայտնի շախմատային հավաքածուն՝ շախմատի խաղաքարերը, որոնք հայտնաբերվել են 1831 թվականին Լյուիս կղզում (Արտաքին Հեբրիդյան կղզիներ, Շոտլանդիա)։

Բյուզանդական կայսրությունում շախմատը հայտնի էր «զատրիկիոն» (հուն․՝ Ζατρίκιον) անվանումով, որը ձևավորվել էր միջին պարսկական «չատրանգից» մինչև արաբական «շատրանջ» կողմից դուրս մղվելը, ինչը թույլ է տվել շախմատի ներթափանցումը Բյուզանդիա թվագրել 9-րդ դարից ոչ ուշ։ Միևնույն ժամանակ, Բյուզանդիայում շախմատի մասին գրեթե բոլոր տեղեկությունները պարունակվում են արաբական աղբյուրներում: Մասնավորապես, 10-րդ դարի պատմաբան ալ-Մասուդին և նրան հաջորդած արաբ այլ պատմաբաններ նշել են, որ Բյուզանդիայում շախմատը խաղացել են կլոր տախտակների վրա։ Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո (1453) բյուզանդական զատրիկիոնն անհետացել է. ժամանակակից հունարենում խաղը կոչվում է Σκάκι (լատիներեն *scaci*-ից)։

## 19-րդ դար։ Շախմատի վերածումը միջազգային մարզաձևի
19-րդ դարի սկզբին Եվրոպայի ամենաուժեղ շախմատիստ համարվում էր ֆրանսիացի Ալեքսանդր Դեշապելը, որն իր հայրենակիցներին պարտիայից առաջ զիջում էր անում։ 1824-1828 թվականներին տեղի է ունեցել առաջին նամակագրական մրցախաղը Լոնդոնի և Էդինբուրգի շախմատային ակումբների միջև (Էդինբուրգը հաղթել է 2:1 հաշվով)։ 1830-ական թվականների ամենամեծ շախմատային իրադարձությունը եղել է Ֆրանսիայի և Անգլիայի առաջատար շախմատիստների՝ համապատասխանաբար, Լուի Լաբուրդոնեի և Ալեքսանդր Մաքդոնելի (1834 թվական) միջև տեղի ունեցած հանդիպումը։ Հրապարակվել է ավելի քան ութսուն խաղ՝ ընդհանուր հաղթանակը բաժին է հասել Լաբուրդոնեին, ինչը նպաստել է խաղի հանրահռչակմանը երկու երկրներում։ 1836 թվականին Լաբուրդոնեն սկսել է հրատարակել առաջին շախմատային ամսագիրը՝ «Պալամեդը» ()։

1830-ականների վերջերին և 1840-ականների սկզբին Բեռլինում ձևավորվել է յոթ շախմատիստների խմբակ, որը հայտնի է դարձել որպես «Բեռլինի պլեադա»: Նրա անդամներ Պոլ ֆոն Բիլգերը և Տասիլո ֆոն Հայդեբրանդ ունդ դեր Լազան 1843 թվականին հրատարակել են «Handbuch des Schachspiels» դասագիրքը և սկզբնախաղերի տեղեկագիրքը, որի վերահրատարակությունները արդիական են մնացել մինչև 1920-ական թվականները: Նույն խմբակի անդամ է եղել նաև Բլեդովը, իսկ Բեռնհարդ Հորվիցը հայտնի է դարձել որպես վերջնախաղի հետազոտող և Յոզեֆ Քլինգի հետ համագործակցելով՝ բազմաթիվ էտյուդների հեղինակ։ thumb|left|Անդերսեն - Կիզերիցկի «անմահ պարտիան» (Լոնդոն, 1851)
1835 թվականին Մաքդոնելի և 1840 թվականին Լաբուրդոնեի մահից հետո Լոնդոնի և Փարիզի մրցակցությունը շարունակվել է Հովարդ Սթաունթոնի և Պիեռ դը Սենտ Ամանի (1843) մրցախաղով։ Սթաունթոնը հաղթել է տասնմեկ պարտիայում՝ վեց պարտությամբ և չորս ոչ-ոքիով: Այս հանդիպումը հատկանշական է, առաջին հերթին, իր ժամանակին ոչ բնորոշ սկզբնախաղերի հաճախակի կիրառմամբ՝ սիցիլիական պաշտպանություն, թագուհու գամբիտ և հետագայում Սթաունթոնի անունով կոչված անգլիական սկզբնախաղ, ինչը հանգեցրել է պարտիաների ավելի քիչ դիտարժանության, և երկրորդ՝ ֆրանսիացի շախմատիստների գերիշխանության ավարտով։ 1851 թվականին Սթաունթոնի նախաձեռնությամբ Լոնդոնում տեղի է ունեցել շախմատի առաջին մրցաշարը, որտեղ տասնվեց շախմատիստ խաղացել է օլիմպիական մրցակարգով: Մրցաշարն ավարտվել է գերմանացի Ադոլֆ Անդերսենի հաղթանակով, որը կիսաեզրափակչում հաղթել է Սթաունթոնին: Եվրոպայի ուժեղագույնի տիտղոսն անցել է Անդերսենին։ 1854 թվականին «Chess Player’s Chronicle»-ի հովանու ներքո անցկացվել է շախմատային կոմպոզիցիայի առաջին մրցությունը։

1857 թվականին Ամերիկյան շախմատային առաջին կոնգրեսը, որն ընթացել է նույն սխեմայով, ինչ Լոնդոնի մրցաշարը, ավարտվել է քսանամյա Պոլ Մորֆիի հաղթանակով, որը եզրափակչում 6:2 հաշվով հաղթել է Լուի Պաուլսենին։ Հաջորդ տարի Մորֆին ժամանել է Եվրոպա՝ Սթաունթոնի դեմ խաղ անցկացնելու համար, բայց հանդիպումը սկզբում հետաձգվել է, իսկ հետո Սթաունթոնը մասնակցել է Բիրմինգհեմի մրցաշարին, որտեղ երկրորդ ռաունդում պարտվել է Յոհան Լյովենթալին և թողել է շախմատը։ Մորֆին ակնհայտ գերազանցությամբ հաղթել է Անդերսենի, Լյովենթալի և Հարվիցի դեմ մրցախաղերում՝ ցուցադրելով շախմատի բացառիկ ըմբռնում և վարպետություն։ Սակայն եվրոպական շրջագայությունից տուն վերադառնալուց հետո Մորֆին, որի հոգեկան խանգարումն առաջադիմում էր, այլևս չէր մասնակցում մրցաշարերին։ Նրա հաղթանակը եվրոպացի վարպետների նկատմամբ պատմության մեջ մնաց որպես հանճարի կարճատև փայլ։ Մորֆիի հեռանալուց հետո Անդերսենը շարունակել է տիրել աշխարհի ուժեղագույն շախմատիստի հեղինակությանը։ 1851-1878 թվականներին նա խաղացել է տասներկու մրցաշարերում (բոլորը, բացի Լոնդոնի առաջին մրցաշարից, արդեն խաղացվել են շրջանաձև համակարգով) և հաղթել դրանցից յոթում, իսկ մնացածներում հայտնվել է մրցանակակիրների մեջ։ Այնուամենայնիվ,1866 թվականին նա պարտվել է Պրահայում ծնված, Լոնդոն տեղափոխված և խաղադրուըյքներո ու լրագրությամբ գումար վաստակող Վիլհելմ Ստեյնիցին (-8 +6, ոչ-ոքիներ չեն եղել): Այս մրցախաղից հետո Ստեյնիցը հաճախ սկսել է իրեն անվանել աշխարհի չեմպիոն, ինչի հետ համաձայն են եղել նաև շատ ժամանակակիցներ կամ հետագա հեղինակներ։
[right|thumb|[Վիլհելմ Ստեյնից (1836–1900 թվականներ), շախմատի աշխարհի առաջին չեմպիոն]]
1870 թվականին Բադեն-Բադենում կայացած մրցաշարում Անդերսենն առաջ է անցել Ստեյնիցից, և նա, իր իսկ խոստովանությամբ, հանգել է շախմատի խաղի սկզբունքների վերաիմաստավորմանը։ Ստեյնիցը, ի տարբերություն իր ժամանակակիցների մեծ մասի, մեծ ուշադրություն է դարձրել պաշտպանությանը, դիրքային առավելությունների դանդաղ կուտակմանը և մանևրելուն, նա չէր վախենում կենտրոնը և նախաձեռնությունը զիջել մրցակցին, եթե զգում էր, որ սեփական դիրքը թուլություններ չունի։ Այսպես կոչված, դիրքային դպրոցի երկրորդ առաջատար գործիչը և շատ առումներով Ստեյնիցի նախորդը համարվում է Լուի Պաուլսենը, որը 1870-ական թվականներին Անդերսենին մրցախաղերում հաղթելուց հետո Գերմանիայի առաջատար շախմատիստն էր։ Նա նաև հայտնի է որպես տեսաբան, որըշախմատը  հարստացրել է նոր գաղափարներով և ամբողջական համակարգերով, ինչպես, օրինակ, սիցիլիական պաշտպանությունում և ֆրանսիական պաշտպանությունում: Պաուլսենը գործածության մեջ է դրել փղի ֆիանկետտոն՝ սևերի կողմից խաղարկելով դիրքեր, որոնք այժմ հայտնի են որպես վիշապի տարբերակ և հինհնդկական պաշտպանություն:

Ստեյնիցի համբավը, որն ավելի քան երեսուն տարի ընդհատումներով խաղացել է ամենաբարձր մակարդակով, հիմնված էր առաջին հերթին նրա բազմաթիվ մրցախաղային հաղթանակների վրա: 1883 թվականին Յոհան Ցուկերտորտը գրավել է առաջին տեղը իր ժամանակի ուժեղագույն մրցաշարերից մեկում, որն անցկացվել է Լոնդոնում։ Երկու տարի անց Ստեյնիցը նրան մարտահրավեր է նետել մի մրցամարտի, որի պայմաններով հաղթողը կհռչակվեր աշխարհի չեմպիոն։ Այդ մրցամարտը կայացել է 1886 թվականի սկզբին ԱՄՆ-ի մի քանի քաղաքներում։ Ստեյնիցը հաղթել է՝ +10-5=5։ Աշխարհի չեմպիոնի կոչումը առաջին տասնամյակներում համարվել է այն կրողի անձնական սեփականությունը, որն իրավունք է ունեցել ինքնուրույն որոշել, թե ում մարտահրավերն ընդունի, բանակցի պայմանների շուրջ, որոնցից վերջինը չէր հավակնորդի տրամադրելիք մրցանակային ֆոնդը։ Ստեյնիցը, սակայն, ընդունել է նաև վտանգավոր և սկզբունքային մրցակիցների մարտահրավերները, ինչպիսին էր ռուս շախմատիստ Միխայիլ Չիգորինը, որը «ռոմանտիկ» շախմատի ականավոր ջատագով էր: Աշխարհի առաջնության երկու հանդիպումները (1889 և 1892) ավարտվել են Ստեյնիցի հաղթանակով։ 1894 թվականին Ստեյնիցը կորցրել է աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը Էմանուել Լասկերի դեմ խաղում, իակ երեք տարի անց կրկին պատվել է նրան ռևանշ-մրցախաղում։
[left|thumb|1895 թվականի Հասթինգսի մրցաշարի մասնակիցներ։ Առաջին շարքում, ձախից երկրորդը [Վիլհելմ Ստեյնից|Ստեյնիցն է, աջից՝ Չիգորինը, Լասկերը, Փիլսբերին։]]
19-րդ դարի վերջում մրցաշարերը դարձել են բավականին սովորական երևույթ։ Գերմանիայի շախմատի միությունը մրցաշարեր (կոնգրեսներ)է անցկացրել մոտավորապես երկու տարին մեկ անգամ։ Դարավերջի ամենաուժեղ մրցումները համարվում են 1895 թվականի Հասթինգսի մրցաշարը, 1896 թվականի Նյուրնբերգի և 1899 թվականի Լոնդոնի մրցաշարերը։ Վերջին երեք մրցումներում Լասկերը հաղթել է։ 1885 թվականին Ցյուրիխում առաջին անգամ անցկացվել է մրցաշար՝ հետագայում շվեյցարական համակարգով կոչված սխեմայով, որը հնարավորություն տվեց ներգրավել մեծ թվով մասնակիցների՝ սահմանափակ թվով փուլերով։ 1897 թվականին Լոնդոնում անցկացվել է կանանց առաջին միջազգային մրցաշարը, որը հաղթել է Մերի Ռուդը։

19-րդ դարի երկրորդ կեսին մրցաշարերում և խաղերում սկսել են օգտագործել ժամանակի վերահսկողությունը, որը սահմանափակում էր մեկ քայլի ժամանակը կամ կուտակային ժամանակը մեկ խաղացողի քայլերի մասին մտածելու համար։ Ժամանակը հաշվելու համար օգտագործվել են քիչ թե շատ անհարմար տարբեր մեթոդներ, մինչև Մանչեսթերի շախմատի ակումբի քարտուղար Թոմաս Բրայթ Ուիլսոնը նախագծել է մեխանիկական շախմատային ժամացույց՝ երկու թվատախտակով և մեխանիզմով, որի անցումը սկսել է մեկ թվատախտակը և արգելափակել է երկրորդը։ Դրանք առաջին անգամ կիրառվել են 1883 թվականի Լոնդոնի մրցաշարում։

## Ներկայիս վիճակ
ԽՍՀՄ փլուզումը էապես փոխել է ուժերի հարաբերակցությունը միջազգային շախմատում։ 1992 թվականին Մանիլայում կայացած օլիմպիադայում հաղթել է Ռուսաստանի հավաքականը, որը գլխավորում էր Գարրի Կասպարովը, իսկ երկրորդ և երրորդ տեղերը գրավել են նորանկախ պետությունների՝ Ուզբեկստանի և Հայաստանի հավաքականները: Կանանց օլիմպիադայում հաղթել է Վրաստանի հավաքականը, երկրորդ տեղը զբաղեցրել Է Ուկրաինայի թիմը։

1990-ական թվականներին մրցումների անցկացման ձևաչափը փոխվել է դեպի պարտիայի արագացում։ Շախմատի էլեկտրոնային ժամացույցների նոր մոդելները՝ յուրաքանչյուր քայլից հետո ժամանակի ավելացմամբ (առավել օգտագործելի է դարձել «Ֆիշերի ժամացույցը») հնարավոր են դարձրել անցումը «դասական» ժամակարգից (օրինակ՝ յուրաքանչյուր խաղացողին երկու ժամ առաջին քառասուն քայլերի համար, մեկ ժամ հաջորդ քսան, կես ժամ մինչև պարտիայի ավարտը. պարտիան կարող էր տևել 6-7 ժամ) մեկուկես ժամ ամբողջ պարտիայի համար՝ գումարած երեսուն վայրկյան յուրաքանչյուր քայլի համար։ Սա, ինչպես նաև 1990-ականների ընթացքում շախմատային համակարգիչների որակի բարելավումը լիովին բացառել են պարտիան հաջորդ օրվա հետաձգելու պրակտիկան։ Որպես թայ-բրեյք՝ մրցաշարերի կանոնակարգում հայտնվել են արագ և կայծակնային շախմատի լրացուցիչ պարտիաներ։ 1988 թվականի հավակնորդների մրցախաղի առաջին փուլում Քևին Սպրագետի և Անդրեյ Սոկոլովի միջև արդյունքը որոշվել է լրացուցիչ պարտիաներում՝ ժամանակի կրճատված վերահսկողությամբ։ Համացանցի աստիճանական տարածումը հնարավոր է դարձրել ինտերնետային մրցաշարերի անցկացումը, այդ թվում՝ բլից վերահսկողությամբ։

1993 թվականի փետրվարին Գարրի Կասպարովը և հավակնորդների մրցաշարի հաղթող անգլիացի գրոսմայստեր Նայջել Շորթը հրաժարվել են անցկացնել ՖԻԴԵ-ի հովանու ներքո անցկացվող աշխարհի առաջնության հերթական մրցախաղը: Կասպարովի և Շորթի բաց նամակում ձևական առիթ է համարվել ՖԻԴԵ-ի որոշումը՝ տիտղոսային խաղի անցկացման վայր ընտրել Մանչեստրը՝ առանց չեմպիոնի և հավակնորդի հետ խորհրդակցելու: Նույն նամակում ստորագրողները մտադրություն են հայտնել ստեղծել նոր կազմակերպություն՝ շախմատի պրոֆեսիոնալ ասոցիացիա։ Նույն թվականի մարտին ՖԻԴԵ-ն հայտարարել է, որ Կասպարովին զրկում է տիտղոսից և չեմպիոն է ճանաչում հավակնորդների մրցաշարի կիսաեզրափակչի մասնակից լավագույն վարկանիշ ունեցող Անատոլի Կարպովի և եզրափակչի մասնակից Յան Թիմանի միջև ապագա խաղի հաղթողին (աշխարհի առաջնության «պահեստային» մասնակիցների հերթը որոշվել է 1989 թվականի ՖԻԴԵ-ի Կոնգրեսի որոշմամբ)։ ՖԻԴԵ-ի վարկածով աշխարհի առաջնության հանդիպումները տեղի են ունեցել 1993 թվականի աշնանը, համապատասխանաբար, Լոնդոնում և Նիդերլանդներում և Ինդոնեզիայում: Կասպարովը հաղթել է Շորթին 12½:7½, Կարպովը՝ Թիմանին՝ 12½:8½ հաշիվներով։ 1994 թվականին Լինարեսի ամենամյա մրցաշարում տեղի է ունեցել Կարպովի կարիերայի գլխավոր հաղթանակներից մեկը՝ 13-ից 11-ը, առանց պարտության, 2½ միավորի առավելություն Կասպարովից և Ալեքսեյ Շիրովից։ Այս արդյունքը համարժեք էր Էլոյի 3000 կետ վարկանիշին։
[մինի|2013-2023 թվականների աշխարհի չեմպիոն [Մագնուս Կառլսենը]]
1994 թվականին Մոսկվայում կայացած ՖԻԴԵ-ի Կոնգրեսում Ֆլորենսիո Կամպոմանեսը վերընտրվել է կազմակերպության նախագահ՝ հերթական ժամկետով։  Մեկ տարի անց Փարիզում կայացած կոնգրեսում նա հրաժարական է տվել Կենտրոնական կոմիտեի (ՖԻԴԵ-ի կոլեգիալ մարմին) կողմից խիստ քննադատությունից հետո՝ հերթական տիտղոսային խաղի անցկացման ժամկետները չպահպանելու և Շախմատի պրոֆեսիոնալ ասոցիացիայի հետ շարունակվող պառակտման համար: Կամպոմանեսն առաջարկել է Կալմիկիայի Հանրապետության նախագահ, ռուսաստանցի Կիրսան Իլյումժինովի թեկնածությունը, որին Գլխավոր ասամբլեան ընտրել է ձայների ճնշող մեծամասնությամբ։ 1994-1996 թվականներին զուգահեռաբար անցկացվել են շախմատի միջազգային ֆեդերացիայի և ՖԻԴԵ-ի վարկածներով աշխարհի չեմպիոնի կոչումների հերթական խաղարկությունները, որոնց կարող էին մասնակցել միևնույն շախմատիստները։ Կասպարովի մրցակիցը հնդիկ Վիշվանաթան Անանդն էր, նրանց հանդիպումը տեղի է ունեցել Նյու Յորքում 1995 թվականի աշնանը, նրանք խաղացել են 20 պարտիային բաղկացած մրցախաղ, որը վաղաժամ ավարտվել է 10½:7½ հաշվով՝ չեմպիոնի հաղթանակով։ Կարպովի մրցակիցը, որը մեկնարկել է կիսաեզրափակչից և հաղթել Բորիս Գելֆանդին, ամերիկացի Գատա Կամսկին էր, որը Շախմատի պրոֆեսիոնալ  ասոցացիայի եզրափակչում պարտվել էր Անանդին։ Կարպով-Կամսկի հանդիպումը տեղի է ունեցել 1996 թվականի ամռանը Կալմիկիայի մայրաքաղաք Էլիստայում, Կարպովը հաղթել է նույն 10½:7½ հաշվով: ՊՇԱ-ն անցկացրել է մի շարք շրջանաձև սուպերմրցաշարեր և արագ շախմատի Գրան պրի, բայց 1996 թվականին, ըստ էության, դադարել է գոյություն ունենալուց այն բանից հետո, երբ այն հովանավորող Intel կորպորացիան հրաժարվել է շարունակել ֆինանսավորումը (ըստ տարածված վարկածի՝ դա հետևանք էր այն բանի, որ Կասպարովը հանդիպում էր անցկացրել Deep Blue համակարգչի հետ՝ Intel-ի մրցակից IBM-ի մշակմամբ, չնայած ինքը՝ Կասպարովը, պնդում էր, որ Intel-ն էր այդ որոշումը կայացրել)։

1997 թվականին Իլյումժինովի որոշմամբ ՖԻԴԵ-ի աշխարհի առաջնության ձևաչափը փոխվել է․ մրցումներն ավելի դիտարժան դարձնելու համար տիտղոսը խաղարկվում էր օլիմպիական մրցակարգով (նոկաուտ համակարգով) մրցաշարում, որին կարող էին մասնակցել հարյուրից ավելի շախմատիստներ: Առաջին նման մրցաշարը տեղի է ունեցել 1997 թվականի վերջին Գրոնինգենում։ Կասպարովը հրաժարվել է մասնակցել այս և հաջորդ մրցաշարերին նոկաուտ համակարգով, և ՖԻԴԵ-ի վարկածով աշխարհի չեմպիոն Կարպովին թույլատրվել է անմիջապես անցնել եզրափակիչ, որտեղ նրա մրցակիցը դարձել է օլիմպիական մրցաշարի հաղթող Անանդը: Տիտղոսային խաղում (Լոզան, 1998 թվականի հունվար) Կարպովը հաղթել է 5:3 հաշվով։ Հետագա մրցաշարերում գործող չեմպիոնը նախապատվություններ չի ստացել, և Կարպովը չի մասնակցել աշխարհի հաջորդ առաջնությանը (Լաս Վեգաս, 1999), որտեղ հաղթել է ռուս գրոսմայստեր Ալեքսանդր Խալիֆմանը: Հետագայում նոկաուտ համակարգով աշխարհի առաջնությունների հաղթողներ են դարձել Վիշվանաթան Անանդը (2000), ուկրաինացի Ռուսլան Պոնոմարյովը (2002) և ուզբեկ Ռուստամ Կասիմջանովը (2004): 2004 թվականին Լիբիայում կայացած մրցաշարը վերջինն էր այդ ձևաչափով, 2005 թվականին աշխարհի չեմպիոնը որոշել է շրջանաձև համակարգով մրցաշարը արգենտինական Սան Լուիսում, որտեղ 14-ից 10 արդյունքով հաղթել է Վեսելին Տոպալովը (Բուլղարիա)։ Դրան զուգահեռ Գարրի Կասպարովը տիտղոս էր կրում «դասական» տարբերակով, որը ենթադրում էր, որ աշխարհի նոր չեմպիոնը մրցախաղում պետք է հաղթեր նախորդ չեմպիոնին: Անանդից հետո Կասպարովի հաջորդ մրցակիցը պետք է լիներ Ալեքսեյ Շիրովը, որը 1998 թվականին, համընդհանուր կարծիքով, հաղթել է Կրամնիկին հավակնորդների եզրափակիչ խաղում, բայց ֆինանսավորման դժվարությունների պատճառով խաղի շուրջ բանակցությունները ձախողվել են, և արդյունքում 2000 թվականին տեղի է ունեցել Կասպարով-Կրամնիկ հանդիպումը Braingames ընկերության հովանու ներքո, որում Կրամնիկը հասել է «չոր» հաղթանակի (երկու հաղթանակ՝ տասներեք ոչ-ոքիով)։ 2004 թվականին Կրամնիկը պաշտպանել է տիտղոսը հունգարացի գրոսմայստեր Պետեր Լեկոյի դեմ խաղում։  2006 թվականին Էլիստայում տեղի է ունեցել Կրամնիկ-Տոպալով միավորիչ հանդիպումը։ Տոպալովի թիմը մեղադրել է Կրամնիկին, որը հաճախ էր այցելում զուգարան, այն նպատակով, որ նա կարող էր համակարգչային հուշումներ ստանալ: Սակայն այս մասին ոչ մի ապացույց չի հայտնաբերվել, սակայն հետաքննության ընթացքում Կրամնիկը հրաժարվել է ներկայանալ հանդիպման հինգերորդ պարտիային, որում նրան պարտություն է գրանցվել։ Հանդիպումն ավարտվել է Կրամնիկի հաղթանակով արագ շախմատի թայ-բրեյքում (6:6, 2½:1½), այսպիսով, ռուսաստանցին դարձել է աշխարհի առաջին «միացյալ» չեմպիոնը։

20-րդ դարի վերջին տասնամյակը շախմատում նշանավորվել է ևս մեկ կարևոր իրադարձությամբ. համակարգչային շախմատը բավական բարձր մակարդակի է հասել մարդուն գերազանցելու համար: Համակարգչային շախմատի մասնագետ, Մաքգիլ համալսարանի պրոֆեսոր Մոնթի Նյուբոռնի հաշվարկներով՝ 1986-2000 թվականներին լավագույն շախմատային ծրագրի վարկանիշն աճել է տարեկան միջինը 50 կետով։ Պրոցեսորների աշխատանքի արագության սրընթաց աճը, բազմամիջուկ պրոցեսորների առաջացումը, ալգորիթմների բարելավումը, հիշողության ծավալների ավելացումը, որոնք թույլ են տվել ստանալ սակավթիվ խաղաքարերով վերջնախաղերի աղյուսակներ, հանգեցրել են նրան, որ 21-րդ դարի սկզբին հայտնվել են հանրամատչելի ծրագրեր, որոնք կարող էին իրական ժամանակում խաղալ գրոսմայստերի մակարդակով։ 1990-ական թվականների սկզբին համակարգիչների օգտագործումը որպես լրացուցիչ գործիք տնային մարզումների ժամանակ դարձել էր նորմ պրոֆեսիոնալ շախմատիստների համար։ 1996 թվականին Գարրի Կասպարովը մրցախաղում 4:2 հաշվով հաղթել է Deep Blue համակարգչային ծրագրին, բայց պարտվել է խաղի երկրորդ պարտիայում, իսկ 1997 թվականին պարտվել է համակարգչին 2½:3½ հաշվով․ այս իրադարձությունը համարվում է պատմական սահման՝ համակարգիչների հետ խաղերում։ 2005 թվականին բրիտանացի գրոսմայստեր Մայքլ Ադամսը, որը նույն թվականին աշխարհի առաջնության ութ մասնակիցներից մեկն էր, ½: 5½ հաշվով պարտվել է Hydra ծրագրին։ 2006 թվականին Վլադիմիր Կրամնիկը «միավորիչ» մրցախաղում հաղթելուց անմիջապես հետո 2:4 հաշվով պարտվել է «Ֆրից» ծրագրին, ընդ որում՝ ոչ մի հաղթանակ չտանելով: Նյուբոռնը դա մեկնաբանել է՝ նշելով, որ ապագայում համակարգչային ծրագրի դեմ աշխարհի չեմպիոնի խաղն այլևս հետաքրքրություն չի ներկայացնելու։
[մինի|[Գուկեշ Դոմարաջու, աշխարհի գործող չեմպիոնը 2024 թվականից]]
ՖԻԴԵ-ի որոշման համաձայն՝ աշխարհի նոր չեմպիոնը որոշվել է 2007 թվականին շրջանային մրցակարգով անցկացված մրցաշարում, որին Կրամնիկը մասնակցել է մյուս հավակնորդների հետ հավասար: Դրանում հաղթել է Վիշվանաթան Անանդը, որը հաջորդ տարի Կրամնիկի դեմ ռևանշում պաշտպանել է տիտղոսը։ 2010 և 2012 թվականներին, համապատասխանաբար, Անանդը հաղթել է Տոպալովի և Գելֆանդի դեմ մրցախաղերում (վերջինը՝ թայ-բրեյքի արդյունքներով)։ 2012 թվականին ՖԻԴԵ-ն կնքել է երկարաժամկետ պայմանագիր, որով աշխարհի առաջնության, աշխարհի գավաթի և ՖԻԴԵ-ի Գրան պրիի կազմակերպման և մարքեթինգի իրավունքները փոխանցվել են Agon Limited ընկերությանը, որը պատկանում էր ամերիկացի գործարար Էնդրյու Փոլսոնին։

2014 թվականին Փոլսոնը խորհրդանշական գումարով Agon-ը վաճառել է նրա տնօրեն Իլյա Մերենզոնին։ 2013 թվականին աշխարհի չեմպիոնի մրցակիցը տասնյակ տարիների ընթացքում առաջին անգամ որոշվել է հավակնորդների մրցաշարում, որն անցկացվում էր շրջանաձև մրցակարգով: Լոնդոնում ընթացող հավակնորդների մրցաշարում հաղթել է նորվեգացի Մագնուս Կառլսենը, որը 2011 թվականից համաշխարհային վարկանիշի անփոփոխ 1-ին համարն է: Լրացուցիչ ցուցանիշներով Կառլսենն առաջ է անցել Կրամնիկից։ Նույն թվականին Կառլսենը տիտղոսային խաղում ժամանակից շուտ հաղթել է Անանդին 6½:3½ հաշվով: Կառլսենը պաշտպանել է տիտղոսը նույն ձևաչափով անցկացվող հավակնորդների հաջորդ մրցաշարերի հաղթողների՝ Անանդի (2014), ռուս Սերգեյ Կարյակինի (2016), ամերիկացի Ֆաբիանո Կարուանայի (2018) և ռուս Յան Նեպոմնյաշչիի (2021) դեմ մրցախաղերում։ 2016 և 2018 թվականների մրցախաղերում հաղթողը որոշվել է արագ շախմատի թայ-բրեյքում՝ ժամանակի դասական հսկողությամբ պարտիաների արդյունքում հավասար հաշիվ ունենալուց հետո։ 2022 թվականի հուլիսին Կառլսենը հրաժարվել է պաշտպանել աշխարհի չեմպիոնի կոչումը այն բանից հետո, երբ հավակնորդների մրցաշարում որոշվել է նրա մրցակիցը, որը կրկին Նեպոմնյաշչին էր։ Տիտղոսային խաղում Նեպոմնյաշչու մրցակիցը հավակնորդների մրցաշարում երկրորդ տեղը զբաղեցրած Դին Լիրենն էր: 14 պարտիաների արդյունքներով հավասար արդյունքից հետո Դինը հաղթել է թայ-բրեյքում 2½:1½ հաշվով։ Աշխարհի գործող չեմպիոնը 2024 թվականից հնդիկ Գուկեշ Դոմարաջուն է, որը մրցախաղում հաղթել է Դին Լիրենին։ 
[left|thumb|[Յուդիթ Պոլգար, 2008 թվական]]
1991 թվականին չինացի Սե Ցզյունը տիտղոսային խաղում հաղթել է Մայա Չիբուրդանիձեին՝ ընդհատելով խորհրդային շախմատային դպրոցի գերիշխանությունը կանանց շախմատում։ 1996 թվականին Սե Ցզյունը զիջել  է Ժուժա Պոլգարին (Հունգարիա), բայց 1999 թվականին ՖԻԴԵ-ն Պոլգարին զրկել է տիտղոսից։ 2001 թվականից ՖԻԴԵ-ն սկսել է նոկաուտ համակարգով անցկացնել նաև կանանց աշխարհի առաջնությունը, 2001 թվականին Մոսկվայում կայացած առաջին մրցաշարում հաղթել է Չժու Չենը (Չինաստան)։ Աշխարհի հաջորդ առաջնություններում հաղթել են Անտոանետա Ստեֆանովան (Բուլղարիա, 2004), Սյույ Յուհուան (Չինաստան, 2006), Ալեքսանդրա Կոստենյուկը (Ռուսաստան, 2008) և Հոու Յիֆանը (Չինաստան, 2010): 2011 թվականից ՖԻԴԵ-ն սկսել է փոխնիփոխ անցկացնել նոկաուտ համակարգով աշխարհի առաջնությունները և գործող չեմպիոնուհու մասնակցությամբ տիտղոսային մրցախաղերը: 2012 և 2015 թվականներին նոկաուտ համակարգի առաջնություններում հաղթել են ուկրաինուհիներ Աննա Ուշենինան և Մարիա Մուզիչուկը, 2013 և 2016 թվականների խաղերում աշխարհի գործող չեմպիոնուհուն հաղթել է Հոու Յիֆանը։ 2018 թվականին չինուհի Ցզյու Վենցզյունը, որն ավելի վաղ աշխարհի առաջնության մրցախաղում հաղթել էր հայրենակից Թան Չժունյիին (2017 թվականի նոկաուտ համակարգի առաջնության հաղթող), հաջորդ աշխարհի առաջնության եզրափակչում (2018) պաշտպանել է տիտղոսը ռուս Եկատերինա Լահնոյի դեմ մրցախաղում։ Միևնույն ժամանակ, այս շրջանի և, ընդհանուր առմամբ, պատմության մեջ աշխարհի ուժեղագույն շախմատիստուհին Ժուժա Պոլգարի կրտսեր քույրն էր՝ Յուդիթ Պոլգարը, որը հանդես էր գալիս բացառապես տղամարդկանց մրցաշարերում։ Նա որոշ ժամանակ ընդգրկվել է համաշխարհային վարկանիշի թոփ-10-ում և մրցաշարային պարտիաներում հաղթել է բոլոր առաջատար շախմատիստներին։ Նրա ամենաբարձր նվաճումը համարվում է 2003 թվականի Վեյկ Ան Զեյի սուպերմրցաշարը, որում նա զբաղեցրել է երկրորդ տեղը և առաջ անցել աշխարհի գործող չեմպիոն Կրամնիկից։ 2005 թվականին, դրանից քիչ առաջ որդու ծնվելուց հետո վերադառնալով շախմատ, Պոլգարը հասել է ռեկորդային վարկանիշի՝ 2735 կետ։

Շախմատային տեսության կուտակած ուսումնասիրված սկզբնախաղային տարբերակների զանգվածից խուսափելու ցանկությունը հանգեցրել է շախմատի այլընտրանքային տարբերակների առաջացմանը, ամենատարածվածներից մեկը' պատահականորեն ընտրված խաղաքարերով սկզբնախաղն է, որն առաջարկել է Ռոբերտ Ֆիշերը 1996 թվականին (Ֆիշերի շախմատ)։ Ենթադրվում է, որ Ֆիշերի շախմատում ավելի մեծ առավելություն են ստանում զարգացած խաղային հմտություններ ունեցող շախմատիստները։ 2000-ական թվականներին Մայնցում արագ շախմատի մրցումներին զուգահեռ անցկացվել են Ֆիշերի շախմատի ցուցադրական մրցումներ առաջատար գրոսմայստերների մասնակցությամբ։ 2018 թվականին Կառլսենը Ֆիշերի շախմատի ցուցադրական խաղում արագ շախմատում 14:10 ընդհանուր հաշվով հաղթել է ամերիկացի Հիկարու Նակամուրային։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Խաղերի պատմություն
Կատեգորիա:Շախմատ
Կատեգորիա:Շախմատի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն
Կատեգորիա:Սպորտի պատմություն