Տոսկանայի պատմություն

**Տոսկանայի պատմություն**, ընդգրկում է երկար ժամանակաշրջան՝ սկսած մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակից մինչև երրորդ հազարամյակի սկիզբը։
thumb|Վիլանովյան մշակույթ

## Նախնադար

### Քարե դար
Մարդու ներկայության ամենավաղ վկայությունները ներկայիս Տոսկանայի տարածքում վերաբերում են միջին պալեոլիթի դարաշրջանին։ Այստեղ ապրած ամենահին մարդը եղել է *Homo Heidelbergensis*-ը, որի քարե գործիքները հայտնաբերվել են հնագետների կողմից մեծ քանակությամբ Վալլե-դելլ'Արնոյում և Լիվորնոյի առափնյա շրջանում։ Նրա ներկայության հետքերը հայտնաբերվել են նաև Վերսիլիայում, Գարֆանյանայում և Լունիջիանայում։

Միջին պալեոլիթի ժամանակաշրջանում Տոսկանայի տարածքը բնակեցված էր *[[Նեանդերթալցի|Homo neanderthalensis]]* տեսակի ներկայացուցիչներով։ Նրանց պատկանող քարե գործիքները հայտնաբերվել են Մուջելլոյում, Մոնտե-Չետոնայում (Սիենա գավառ), Ապուանյան Ալպերում, Լիվորնոյում, Սերկյոյի հովտում և Արնո գետի ստորին հոսանքի հատվածում։ Նեանդերթալցու լավ պահպանված գանգը հայտնաբերվել է 1939 թվականին Գվարատի քարանձավում, Չիրչեոյի հրվանդանի մոտ։

*[[Մարդ բանական|Homo sapiens]]*-ի ներկայության վաղ վկայությունները, որոնք վերաբերում են վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանին, հայտնաբերվել են Լատերինայի, Մոնտելուպոյի և Մոնտե-Լոնգոյի մոտ, Արեցցոյի շրջակայքում։ Գրոտտա-Լա-Ֆաբբրիկայի (Արեցցո), Սան-Ռոմանոյի (Պիզա), Սալվիանոյի և Մարոկոնեի (Լիվորնո) կայանները պատկանում են ուլուցցյան մշակույթին։ Վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանին են պատկանում նաև Ռիպարիո-դի-Վադո-ալլ'Արանչոյում (Գրոսսետոյի գավառ, Տոսկանայի հարավ) հայտնաբերված 20-ամյա տղամարդու և 2-ամյա երեխայի մնացորդները։

Մ․թ․ա. վեցերորդ հազարամյակում Տոսկանայում հայտնվել է այսպես կոչված կարդիալ կերամիկայի մշակույթը, որը նշանավորել է նեոլիթի դարաշրջանի սկիզբը։ Այս ընթացքում տեղական համայնքները ակտիվ առևտրային կապեր ունեին Տիրենյան ծովի կղզիներում գտնվող համայնքների հետ (Տոսկանյան արշիպելագ, Կորսիկա, Սարդինիա)։ Դրանից հետո Տոսկանայի տարածքում տարածում գտավ գծային կերամիկայի մշակույթը։

Էնեոլիթի դարաշրջանում, մ․թ.ա. երրորդ և երկրորդ հազարամյակների ընթացքում, Տոսկանայում և Լացիոյի հյուսիսում ձևավորվել է մշակույթ, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես Ռինալդոնեի մշակույթ, որը կլանել է զանգակաձև գավաթների մշակույթի տարրերը։ Այս ժամանակաշրջանին են պատկանում նաև Լունիջիանայի արձան-ստելաները։

### Բրոնզե դար

Բրոնզե դարի ընթացքում (մ․թ․ա 1200—1000) Տոսկանայի տարածքում տարածում է գտել Ապենինյան մշակույթը, որը հայտնվել է այստեղ իտալական ցեղերի հետ միասին և շատ ընդհանրություններ է ունեցել թաղման սափորների դաշտերի մշակույթի հետ, որը տարածված էր Կենտրոնական Եվրոպայում։

### Վիլլանովյան մշակույթ

Երկաթե դարի սկզբում, մ․թ․ա 10-8-րդ դարերում, Տոսկանայում առաջացել է Վիլլանովյան մշակույթը, որը ստացել է իր անվանումը Վիլլանովո գյուղի անունից (գտնվում է Կաստոնազո համայնքում), որի մոտ հնագետները հայտնաբերել են այդ ժամանակաշրջանի նիզակներ, սուրեր, սանտրեր և ոսկերչական զարդեր։ Հայտնաբերված արտեֆակտները վկայում են մետաղների արդյունահանման և մշակման ոլորտում արձանագրված առաջընթացի մասին, ինչը կարևոր նշանակություն ուներ տարածաշրջանի բնական հարստությունների շնորհիվ։

### Էտրուսկներ

Մ․թ․ա 8-րդ դարին վերաբերում են Կենտրոնական Իտալիայում էտրուսկների ցեղի ներկայության ամենավաղ վկայությունները, որոնց անունով այս ամբողջ տարածքը կոչվել է Էտրուրիա, իսկ ավելի ուշ, հռոմեացիների օրոք՝ Տուսցիա, ապա՝ Տուսկանիա և Տոսկանա։

Էտրուսկների ծագումը դեռևս մնում է պատմաբանների համար հանելուկ։ Պահպանված արձանագրությունների (մոտ 13,000) վերծանման ժամանակ գիտնականները բախվում են լեզվաբանական դժվարությունների, քանի որ դրանք հիմնականում վերաբերում են կրոնական արարողություններին կամ թաղման ծեսերին։ Ըստ մեկ վարկածի, էտրուսկները ծագում են Փոքր Ասիայի Լիդիա մարզից, իսկ ըստ մեկ այլ տեսության՝ նրանք իտալական բնիկներ են։ Էտրուսկների ամենահին դամբարաններում հայտնաբերված զարդերը, զենքերը և կենցաղային առարկաները, որոնք ունեն Սարդինիայի հետ կապեր, վկայում են այն մասին, որ ավելի զարգացած մի քաղաքակրթություն գաղութացրել է Տոսկանայի ափերը և ստեղծել կարևոր բնակավայրեր՝ մ․թ․ա առաջին հազարամյակում դեպի Կամպանիա առաջխաղացման համար։
thumb|Էտրուրիայի շրջանը Օգոստոս կայսեր ժամանակ
Մ․թ․ա 6-րդ դարում էտրուսկներն հասան իրենց զարգացման գագաթնակետին՝ տարածվելով Պադանյան դաշտավայրից մինչև Կամպանիա։ Նրանք կառուցել են ճանապարհներ, որոնցից շատերը, օրինակ՝ Վիե Կավեն, լավ են պահպանվել Սովանայի, Պիտիլիանոյի և Սորանոյի միջև, չորացրին ճահիճները, և հիմնել են մեծ քաղաքներ Տոսկանայում և Լացիոյում, ինչպիսիք են՝ Արեցցո, Կյուզի, Վոլտերրա, Պոպուլոնիա, Վետուլոնիա, Ռոզելլե, Վուլչի, Տարկվինիա, Վեյո և Վոլսինի։

Էտրուսկների քաղաքակրթության բարձր մակարդակի մասին վկայում են բացառիկ հնագիտական գտածոներն ու մեծ նեկրոպոլները (մեռելոց քաղաքները), որտեղ հայտնաբերվել են տարբեր տեսակի և չափերի դամբարաններ։ Հայտնի է նաև, որ էտրուսկների հասարակությունում կանայք ու տղամարդիկ ունեցել են հավասար իրավունքներ։

Բացի էտրուսկներից, Տոսկանայի հյուսիսային հատվածում բնակվում էին լիգուրների ցեղերը՝ ապուաններ, մագելներ, կազուենտիններ, ֆրինիատներ, իլվատներ, որոնցից պահպանվել են միայն մի քանի արձանագրություններ և հնագիտական հուշարձաններ։ Համարվում է, որ մինչև էտրուսկների գալը Տոսկանան բնակեցված էր ումբրերով՝ հին հնդեվրոպական ցեղերով։ Էտրուսկները վտարել են ումբրերին, և ըստ Պլինիոս Ավագի վկայությունների՝ գրավել են նրանց 300 քաղաքները՝ ստիպելով պարտվածներին գաղթել դեպի Տիբեր գետի արևելյան ափ։

### Հին հռոմեացիներ
Մ․թ․ա 3-րդ դարում էտրուսկները պարտություն են կրել հին հռոմեացիներից։ Սկզբնական շրջանում տարածաշրջանը ծաղկում է ապրել՝ պայմանավորված արհեստների, երկաթի արդյունահանման ու մշակման, ինչպես նաև առևտրի զարգացմամբ, սակայն հետագայում տարածաշրջանում սկսվել է ճգնաժամ, որը ազդել է տնտեսության, մշակույթի և հասարակության վրա։

Մ․թ․ա 180 թվականին հին հռոմեացիները Տոսկանայից վտարել են 47,000 ապուաններին՝ նրանց վերաբնակեցնելով Բենևենտոյի և Կամպոբասոյի միջև գտնվող տարածքներում։ Հռոմեացիները հաստատվել են նախկինում էտրուսկների հիմնած քաղաքներում և հիմնել նորերը, օրինակ՝ Ֆլորենցիան ու Կոզան։ Կոզա քաղաքում պահպանվել են հռոմեացիների կառուցած ամուր պարիսպները, ֆորումը, ակրոպոլիսը և Կապիտոլիումը, որը ի սկզբանե կառուցվել էր որպես Յուպիտերի տաճար։ Այս քաղաքն ուներ իր սեփական դրամահատությունը։

## Միջնադար

Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո տարածաշրջանը զգալիորեն նոսրացավ։ Տոսկանան հերթափոխով անցավ օստգոթերի և բյուզանդացիների տիրապետության տակ, մինչև 569 թվականին այն նվաճեցել են լանգոբարդները՝ հիմնադրելով Լուկկայի դքսությունը։

Լանգոբարդների պարտությունից հետո՝ Ֆրանկների կողմից Կառլոս Մեծի առաջնորդությամբ, դքսությունը դարձավ կոմսություն, ապա՝ Լուկկայի մարկիզատ։ XI դարում մարկիզատն անցավ Ատտոնիների տոհմին, որոնք ազդեցիկ ֆեոդալներ էին Կանոսայից և վերահսկում էին նաև Մոդենան, Ռեջո-Էմիլիան և Մանտուան։ Այս տոհմից էր ծագում նշանավոր կոմսուհի Մատիլդա Կանոսացին, ում ամրոցը դարձավ Պապ Գրիգոր VII-ի և կայսր Հենրի IV-ի հանդիպման վայր։

Այս շրջանում Տոսկանայի տարածքում կառուցվեցին բազմաթիվ ամրոցներ և վանքեր։ Այսպես առաջացան Մոնտերիջոնի, Բրոլիո, Լուչինյանո, Պոպպի, Կաստելո դի Օլիվետո (Կաստելֆյորենտինոյի մոտ), Ռադիկոֆանի, Տրեկվանդա, Վոլտերրա, Կաստելո Մալասպինա (Մասսայում), Ֆոսդինովո, Գարգոնցա, Վիկոպիզանո, Լարի, Մոնսումմանո, Մոնտեվետտոլինի, Կաստելո դի Բիբբիոնե (Սան Կաշանո-ին-Վալ-դի-Պեզայի մոտ), Կաստելո դի Նիպոցցանո, Բուչինե, Մոնտալչինո, Պիանկաստանյո, ինչպես նաև բազմաթիվ ամրոցներ Գրոսսետոյի գավառում։

### Ազատ կոմունաներ
11-րդ դարում Պիզան դարձավ Տոսկանայի ամենահզոր և կարևորագույն քաղաքը՝ արաբ-մուսուլմանների դեմ մի շարք հաղթանակներից հետո, որոնց թվում էին Պալերմոյի և Ռեջո-դի-Կալաբրիայի ազատագրումը, ինչպես նաև Բալեարյան կղզիների գրավումը։ Ծովային հանրապետության տարածքը ընդգրկում էր Տոսկանայի ամբողջ առափնյա գոտին, Տոսկանյան արշիպելագի կղզիները, Սարդինիան և Կորսիկան։ Տոսկանայի հարավում իշխում էին Ալդոբրանդեսկի տոհմի ներկայացուցիչները, որոնք ծագում էին Լոմբարդիայից։ Նրանք վերահսկում էին ժամանակակից Լիվորնո և Սիենա նահանգների հարավային հատվածները, ինչպես նաև ամբողջ Գրոսսետո նահանգը մինչև Լացիոյի սահմանը՝ հաճախ տարածքային հակամարտությունների մեջ մտնելով Պապերի հետ։ Ավելի ուշ այդ տարածքում առաջացավ Սիենայի հանրապետությունը, որը պայքարում էր Ֆլորենցիայի հանրապետության հետ՝ տարածաշրջանում ազդեցության համար։
thumb|upright=1.4|Կոզա քաղաքի Ակրոպոլիս
12-րդ դարում Լուկկան դարձավ Իտալիայի առաջին քաղաքը, որը հռչակեց իրեն ազատ կոմունա։ Այսպիսով առաջացավ ներկայացուցչական ժողովրդավարության առաջին ձևը, ինչպես նաև նկարիչների և վարպետների միությունները, որոնք Տոսկանան դարձրեցին մշակութային, սոցիալական և տնտեսական ինքնավարության եզակի օրինակ։
thumb|Պիզայի պատմական կենտրոնի հնագույն քարտեզ
thumb|Սան Դոնատոյի ծխական եկեղեցին Պորրոնայում՝ միջնադարյան համանուն ամրոցի մոտe
13-րդ դարի առաջին տասնամյակներում Տոսկանայում հայտնվեցին առաջին համալսարանները։ 1215 թվականին հիմնադրվեց Արեցցոյի համալսարանը, իսկ 1240 թվականին՝ Սիենայի համալսարանը, որը գործում է մինչ օրս։

### Մեդիչիների դարաշրջան
Եթե 14-րդ դարում Տոսկանային փառք են բերել նրա երկու մեծ զավակները՝ Դանթեն և Ջոտտոն, ապա 15-րդ դարում այստեղ ստեղծագործել է արվեստի բազմաթիվ մեծանուն գործիչների մի ամբողջ համաստեղություն, որոնց ստեղծագործությունները սկզբնավորել են մի ժամանակաշրջան, որը պատմության մեջ մտել է Վերածննդի կամ Ռենեսանսի դարաշրջան անունով։ 

12-րդ դարում Տոսկանան ձեռք է բերել քաղաքական ինքնավարություն։ Այն բաժանված էր բազմաթիվ պետությունների, որոնցից ամենակարևորները Ֆլորենցիայի և Սիենայի հանրապետություններն էին։ Ֆլորենցիայում առևտրի զարգացումը քաղաքը վերածեց եվրոպական նշանակության կարևոր ֆինանսական կենտրոնի՝ բանկային դինաստիաներով, ինչպիսիք էին Բարդին, Պերուձին և Մեդիչիները, որոնք ամբողջ միջնադարում վարկեր էին տրամադրում եվրոպական կառավարիչներին՝ ֆինանսավորելով նրանց պատերազմները։

14-րդ դարից Ֆլորենցիայի հանրապետությունը վարում էր ընդլայնողական քաղաքականություն՝ ուղղված Տոսկանան Ֆլորենցիայի իշխանության ներքո միավորելուն, սակայն լուրջ դիմադրության հանդիպեց միայն Սիենայի հանրապետության կողմից։ 15-րդ դարում քաղաքում իշխանության եկավ Մեդիչի ընտանիքը, դառնալով Ֆլորենցիայի ամենակարևոր ընտանիքը։ Այս տոհմի ներկայացուցիչները սկսեցին ակտիվ դեր ունենալ հանրապետության կառույցներում 15-րդ դարի կեսերից՝ սկսած Կոզիմո Ավագից։ Նրան, չնայած պալացցո Վեկկիոյում նստած մյուս ընտանիքների ընդդիմությանը, հաջողվեց գրեթե ամբողջական վերահսկողություն հաստատել հանրապետական իշխանությունների վրա՝ ամրապնդելով ընտանիքի դիրքերը, այնպես որ նրա մահից հետո իշխանությունը փոխանցվեց նրա որդուն՝ Պիեռո Մեդիչիին։

Կոզիմո Ավագի մահվան և նրա թոռ Լորենցո Մեծահռչակի մահվան միջև ընկած ժամանակաշրջանը Ֆլորենցիան վերածեց 15-րդ դարի Իտալիայի կարևոր մշակութային և քաղաքական կենտրոնի։ Լորենցո Մեծահռչակի կառավարման օրոք իշխանությունը մնաց Մեդիչիների ձեռքում՝ բացառությամբ երկու հանրապետական շրջանների՝ 1498-1502 և 1512-1530 թվականներին։ Նրա թոռը՝ Կոզիմո Մեդիչին, որը տոհմի կրտսեր ճյուղից էր, ստացավ Տոսկանայի առաջին դուքսի տիտղոսը, իսկ 1569 թվականին՝ Տոսկանայի մեծ դուքսի տիտղոսը՝ Կոզիմո I անունով։

Այդ ժամանակ Տոսկանայի ողջ տարածքը, բացի Լուկկայի հանրապետությունից, Պիոմբինոյի իշխանությունից, ինչպես նաև Օրբետելլոի և Մոնտե-Արջենտարիոյի տարածքներից, որոնք պատկանում էին Պրեզիդիի պետությանը, գտնվում էր Ֆլորենցիայի հանրապետության իշխանության տակ՝ Սիենայի հանրապետության 1555 թվականի անկումից հետո։ Մեդիչիների ընտանիքը Տոսկանան կառավարեց մինչև 1737 թվականը։ Ջան Գաստոնեն՝ Մեդիչի տոհմի վերջին մեծ դուքսը, ժառանգ չուներ։ Մեդիչիների տոհմի վերջին ներկայացուցիչը՝ Աննա Մարիա Լուիզա Պֆալցյան կուրֆյուրստուհին, Ֆլորենցիային նվիրաբերեց Մեդիչիների ընտանիքի հավաքած բոլոր գեղարվեստական արժեքները, որոնք դարձան Ուֆֆիցիի պատկերասրահի հիմքը։

## Նոր ժամնակակներ

### Հաբսբուրգների կառավարում
Մեծ դուքս Ջան Գաստոնե Մեդիչիի մահից հետո Տոսկանայի մեծ դքսության գահը անցավ Ֆրանսուա Էթիեն Լոթարինգցուն՝ Ավստրիայի կայսրուհի Մարիա Թերեզայի ամուսնուն։ Նա գահը փոխանցեց իր որդուն՝ Պիետրո Լեոպոլդո Հաբսբուրգին, ով հիմք դրեց Հաբսբուրգ-Տոսկանյան դինաստիային։ Իր կառավարման սկզբում մեծ դուքսը Տոսկանայում մորատորիում սահմանեց մահապատժի նկատմամբ, որը ուժի մեջ մնաց 4 տարի՝ մինչև 1790 թվականը, երբ մահապատիժը վերականգնվեց։ Մահապատժի չեղարկման օրը՝ 1786 թվականի նոյեմբերի 30-ը, այսօր նշվում է որպես Տոսկանայի օր։ Հաբսբուրգների իշխանությունը Տոսկանայում ընդհատվել է, երբ Նապոլեոնի բանակը օկուպացրել է Իտալիան։ 1814 թվականին մեծ դքսությունը վերականգնվել է, և գահը զբաղեցրել Պիետրո Լեոպոլդոյի որդին՝ Ֆերդինանդո III-ը։ Նրա որդին՝ Լեոպոլդո II-ը, Տոսկանայի վերջին մեծ դուքսն էր, ով կառավարեց մինչև Տոսկանայի միացումը Իտալիայի Թագավորությանը։

Հաբսբուրգների դինաստիայի ներկայացուցիչները իրենց կառավարման ընթացքում մի շարք բարեփոխումներ իրականացրեցին, մասնավորապես՝ դատական համակարգում, կառուցեցին Տոսկանայի առաջին երկաթուղին, ինչպես նաև իրականացրին տարածքների բարելավման և Մարեմմայի հողերի մելիորացիայի ծրագիր։ Չնայած այդ ճյուղի Հաբսբուրգների կառավարման ավտորիտար բնույթին, այն չէր համարվում հետադիմական, և վերջին մեծ դուքսը նույնիսկ սահմանադրություն շնորհեց իր հպատակներին։ Սակայն 1848-1849 թվականների հեղափոխության ճնշումից հետո՝ ավստրիական բանակի աջակցությամբ, դինաստիայի ժողովրդականությունը անկում ապրեց։ 1859 թվականին, երբ Տոսկանայի ժողովուրդը որոշեց միանալ Իտալիայի միացյալ պետությանը, մեծ դուքսը վտարվեց Ֆլորենցիայից։

### Ռիսորջիմենտո
Նապոլեոնյան պատերազմների ընթացքում և Ռիսորջիմենտոյի (Իտալիայի միավորման շարժման) առաջին շրջանում Տոսկանան դարձավ իտալացի հայրենասերների քաղաքական ապաստանի վայր։ Տոսկանայի մեծ դքսության միացումը Իտալիային տեղի ունեցավ անարյուն հեղափոխության և 1860 թվականի մարտի 15-ին Տոսկանայի Ժամանակավոր կառավարության կողմից կազմակերպված համաժողովրդական հանրաքվեի արդյունքում։ Ժամանակավոր կառավարությունը հրամանագիր արձակեց Տոսկանան սկզբում Սարդինիայի թագավորությանը, ապա Միացյալ Իտալիայի թագավորությանը միացնելու վերաբերյալ։ Տոսկանայում սկզբից ուժեղ էին ֆեդերալիստական տրամադրությունները։
Մինչ Իտալիայի մայրաքաղաքի տեղափոխումը Հռոմ 1870 թվականին, Ֆլորենցիան հինգ տարի եղել է երկրի կառավարության նստավայրը։ Քաղաքը դարձավ թագավորության մշակութային և քաղաքական կենտրոն։ Այս հանգամանքը, ինչպես նաև Պրուսիայի, Ավստրիայի և Իտալիայի միջև խաղաղ համաձայնագրերը, որոնք հանգեցրին երկրի միասնության ճանաչմանը, թուլացրին ֆեդերալիստական կուսակցության դիրքերը, և այն բաժանվեց տարբեր քաղաքական խմբավորումների։
Այդ ժամանակներից ի վեր Տոսկանայի պատմությունը սերտորեն կապված է Իտալիայի պետության պատմության հետ։
## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Enzo Bernardini. *Toscana antica dal paleolitico alla civilta' etrusca*. Fratelli Melita, 1989. P. 240 ISBN 8840362940
* История Тосканы на сайте Comuni-italiani.it 
* История Тосканы на сайте Florenceholidays.com

Կատեգորիա:Իտալիայի պատմություն