open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սղերդի գավառ

**Սղերդ**, գավառ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթում` Տիգրիսի և նրա ձախակողմյան Բիթլիս, Արևելյան Տիգրիս, Ռեդվան վտակների ու նրանց օժանդակների հովիտներում։ Վարչական կենտրոնը Սղերդ քաղաքն է։

## Աշխարհագրություն
Սղերդի գավառը հյուսիսից սահմանակից է Բիթլիս, հարավ-արևելքից` Վան և Հեքյարի, հյուսիս-արևմուտքից՝ Գենջ գավառներին, հարավից՝ Դիարբեքիրի նահանգին։ Ռելիեֆը լեռնային է, միջին բարձրությունը 1100 մ է, տարածությունը՝ 11 300 հազ կմ2։

Գավառն հարուստ էր արգավանդ հողերով, ուներ փարթամ արոտավայրեր, խմելու և ոռոգելու առատ ջուր, հանքային աղբյուրներ։ Տեղ–տեղ նույնիսկ երեք անգամ բերք էին ստանում։

## Պատմություն
Օսմանյան Թուրքիայի տիրապետության տակ Սղերդի հայերի վիճակը առանձնապես ծանրացավ XIX դարի երկրորդ կեսից։ Ազգային ու կրոնական հալածանքները և տնտեսական անտանելի վիճակը այդ ժամանակվանից պանդխտության էին մղում հայերին։ Հենց միայն 1877 թվականին Սղերդից Կոստանդնուպոլիս և այլ վայրեր էին պանդխտել շուրջ 5000 հայեր։ Նրանց թիվը արագորեն ավելանացավ նաև հետագայում։

Սղերդի բազմահազար հայությանը դժվարին ճակատագիր բաժին ընկավ 1915 թ. Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Այդ թվականին ռուսական զորքերն ու հայ կամավորները ազատագրեցին Սղերդը, սակայն շուտով հեռացան այնտեղից՝ հայությանը թողնելով միայնակ ու անօգնական։ Օգտվելով ընձեռնված հնարավորությունից՝ թուրք ջարդարարները 1915 թվականին համարյա ամբողջովին ոչնչացրին նրանց։ Միայն մի քանի հազար հոգու հաջողվեց ջարդից մազպուրծ լինել և գաղթել այլևայլ վայրեր։

1986 թվականի դրությամբ Սղերդն առանձին նահանգ է Թուրքիայի կազմում։

## Բնակչություն
1890–ական թթ. գավառն ուներ շուրջ 60 000 բնակիչ, որից 30 000-ը՝ հայեր, իսկ մնացածը՝ թուրքեր, քրդեր և ասորիներ։ Ըստ մեկ այլ տվյալներով բնակչության թիվը կազմում էր 100 000։

## Տնտեսություն
Գավառն ուներ բազմաճյուղ տնտեսություն։ Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությանն։ Բացի այդ բնակչությունը զբաղվում էր նաև խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ, մշակում էին սեխ, ձմերուկ, թուզ և այլ պտուղներ ու բանջարեղեն, որոնք մեծ պահանջարկ ունեին նաև հարևան գավառներում։

Հայերը հմուտ գինեգործներ էին, բրուտներ և մետաղագործներ։ Գավառի հայ արհեստավորների, հատկապես պղնձից և այլ մետաղներից պատրաստած իրերն ու առարկաները և շիլա կոչվող գործվածքը բարի համբավ ուներ նաև գավառի տարածքից դուրս։

## Օգտակար հանածոներ
Սղերդում կան նավթի, պղնձի և այլ օգտակար հանածոների պաշարներ. որոնք արդյունահանվում էին պարզունակ եղանակներով։

## Կրթություն և մշակույթ
1903 թվականին գավառում գործում էր 30-ից ավելի եկեղեցիներ ու մի քանի վանքեր, որոնց մեծ մասին կից կային վարժարաններ։

## Վարչական բաժանում
XVI-XVIII դարերում մտնում էր Դիարբեքիրի վիլայեթի կազմում։ Գավառը բաժանված էր 7 գավառակներից, որոնց բնակավայրերի ընդհանուր թիվը 679 էր։ Ըստ 1882 թվականի տվյալների՝ Սղերդ գավառի շուրջ 100 գյուղեր հայաբնակ էին, իսկ 20-ն ուներ խառը բնակչություն։

Սղերդի գավառի մեջ մտնում էին հետևյալ գավառակները.
* Բարվար
* Էրուն
* Խարզան
* Հազզո-Խաբլջոջ
* Շիրվան
* Սղերդ
* Ռեդվան

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Սղերդի գավառակ

**Սղերդ**, գավառ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում։ Կենտրոնը Սղերդ քաղաքն է։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործություն, անասնապահություն, խաղողագործություն և պտուղ բանջարեղենի մշակությունն էր։ Գավառում աճում էր խաղողի, սեխի, նռան, վարունգի ամենաընտիր տեսակները։

Մեծ համբավ ուներ Սղերդի գինին և հայ արհեստավորների կողմից պատրաստված մետաղյա և խեցեղեն իրերը։

## Վարչական բաժանում
1909 թվականին գավառակն ուներ 70 բնակավայր՝ 10 000-ից ավելի բնակչով, որից 3000-ը հայեր, մնացածը քրդեր, թուրքեր, ասորիներ։ Սղերդի հայերը թուրք ջարդարարների ձեռքով զանգվածաբար ոչնչացվեցին 1915 թվականի Մեծ եղեռնի տարիներին։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Ալաճթամ

**Ալաճթամ**, գյուղ Օսմանյան կայսրությունում, Տրապիզոնի վիլայեթի Օրդուի գավառակում։ Մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը հայկական եկեղեցին կանգուն էր։

## Տես նաև
* Տրապիզոնի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայաբնակ գյուղեր
Ալամ (Բալուի գավառ)

**Ալամ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Դիարբեքիրի վիլայեթի Բալուի գավառակում։ Գտնվում էր Բալու քաղաքից 60 հարավ։

## Տես նաև
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Տոմսկի մարզ

**Տոմսկի մարզ** (), մարզ Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Տոմսկ քաղաքը։

Սահմանակից է Ռուսաստանի Տյումենի, Կեմերովոյի, Նովոսիբիրսկի և Օմսկի մարզերի հետ, ինչպես նաև Կրասնոյարսկի երկրամասի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տոմսկի մարզի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Տոմսկի մարզ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Օլիվեր (այլ կիրառումներ)

**Օլիվեր** անվանումը կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

* Օլիվեր Գոլդսմիթ, իռլանդական ծագմամբ անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, գրականագետ
* Օլիվեր Ինգրոսո, շվեդ դիջեյ, ռեմիքսեր, երաժշտական պրոդյուսեր և դերասան
* Օլիվեր Կրոմվել, անգլիական հեղափոխության առաջնորդ
* Օլիվեր Հեվիսայդ, անգլիացի գիտնական, ճարտարագետ, մաթեմատիկոս և ֆիզիկոս
* Օլիվեր Շանթի, նյու էյջ ոճի գերմանացի երաժիշտ
* Օլիվեր Ռիդել, գերմանացի երաժիշտ, հանրաճանաչ Rammstein NDH-խմբի բաս-կիթառահար

## Տես նաև
* (2177) Օլիվեր, աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում
* Օլիվերը և ընկերախումբը, ամերիկյան մուլտֆիլմ
Բելա չաո

**Բելա չաո** կամ **Իտալական պարտիզանների երգ** ( - *Մնաս բարով գեղեցկուհի*), իտալական ժողովրդական երգ, որը Իտալական դիմադրության շարժման մասնակիցները երգել են Մոդենայի սարերում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Երգը համաշխարհային հռչակ է ձեռք բերել 20-րդ դարի 40-ական թվականներից։

## Ստեղծման պատմություն
Որ «Բելա չաոն» երգել են Դիմադրության շարժման մասնակիցները, փաստացի ապացուցված է, ինչը չի կարելի ասել նրա «գարիբալդիական» ծագման մասին։ Երգի տարածման շրջանը նեղ էր՝ բոլոնյան Ապենինների և Ռեջո-Էմիլիա շրջանի միջև, որը վերահսկվում էր պարտիզանների կողմից։ Ըստ տարածված կարծիքի երգը գրել է պարտիզաններից մեկը, որ բժիշկ կամ ֆելդշեր էր։

Երգի տեքստը վերցրած է ժողովրդական *Fior di tomba* («Ծաղիկը գերեզմանին») և «Թերեզայի ծաղիկը», «Ռոզինայի ծաղիկը» և «Թխկում, թխկում է դուռը» (*E picchia picchia la porticella*) երգերից։ Այժմ կա երգի տեքստի մի քանի տարբերակ, որոնք իրարից էապես չեն տարբերվում, օրնակ՝ **«stamattina»** («այսօր առավոտյան») բառի փոխարեն, մյուս տարբերակում **«una mattina»** («մի անգամ առավոտյան») տարբերակն է։ Քանի որ «Բելա չաոն» երգվում է առաջին դեմքից, ապա նայած կատարողի սեռի, երգվում է կամ տղամարդու, կամ էլ կնոջ անունից։ Երաժշտությունը վերցրած է իտալական հնագույն մանկական «Քնաբեր դեղ» երգից։

## Երգի տեքստը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պարտիզանական երգեր
Հովհաննես Մուրադյան (քանդակագործ)

**Հովհաննես Ավետիքի Մուրադյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1968 թվականին ավարտել է Հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը։ 1971 թվականից դասավանդել է Հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտի գծանկարի և քանդակի ամբիոնում, 1997 թվականից պրոֆեսորի պաշտոնակատար։ 1968-1973 թվականներին աշխատել է քանդակագործ Արտաշես Հովսեփյանի արվեստանոցում։ 1974 թվականից եղել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ։

## Ստեղծագործություններ
Ստեղծել է մոնումենտալ հուշարձաններ, քանդակախմբեր։ 
* «Զորավար Անդրանիկ», 1978, «Գևորգ Չաուշ» 1983, «Աղբյուր Սերոբ» 1984 (երեքն էլ` Վանաձորի պետական պատկերասրահ), «Մախլուտո» 1989, ՀԱՊ, (բոլորը՝ մարմար) քանդակաշար
* «Զ. Խաչատրյան», 1977, Խերսոնի պատկերասրահ, բրոնզ
* «Եղիշե Չարենց», 1986, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա, բրոնզ 
* «Գ. Դավթյան», 1972, Նիժնի Սախալինի պատկերասրահ, բրոնզ
* «Հավերժություն» 1982, մարմար, Բուրգաս, Բուլղարիա
* «Գևորգ Չաուշ», 1990, բազալտ, Արտաշատ
* «Զորավար Անդրանիկ», 1991, բազալտ, ՀՀ Սյունիքի մարզ, գյուղ Անգեղակոթ
* Հայ ֆիդայիների քանդակախումբը, 1988-1992, բազալտ, Ջերմուկ
Խորհրդանշական կերտվածքներ՝ 
* «Հեթանոսական մոտիվ», 1984, մարմար
* «Հրեշտակ», 1994, տուֆ, Երևան
* «Զանգու», 1996, տուֆ, Երևան

## Մրցանակներ, Պարգևներ
* 1981 թվական Մոսկվա, ԺՏՆՑ ցուցահանդեսի բրոնզե մեդալ
* 1983, 1984,1985 թվականներին ՀՆՄ «Տարվա լավագույն աշխատանք» մրցանակ և մեդալ
* 1984-1985 թվականներին «Էրեբունի-Երևան» տոնահանդեսի շրջանակներում կազմակերպված ցուցահանդեսների առաջին մրցանակ
* 2002 թվականին ՀՀ ՊՆ մեդալ
* 2003 թվականին «Անդրանիկ» համազգային միության «Զորավար Անդրանիկ» մեդալ

## Պատկերասրահ

Գևորգ Չաուշ..., Արտաշատ.JPG|Գևորգ Չաուշի քանդակը Արտաշատում
Գևորգ Չաուշ.JPG|Գևորգ Չաուշի քանդակը Ջերմուկում
Աղբյուր Սերոբ.jpg|Աղբյուր Սերոբի քանդակը Ջերմուկում
Արաբո.JPG|Արաբոյի քանդակը Ջերմուկում
Սոսե Մայրիկ.JPG|Սոսեի քանդակը Ջերմուկում
Նիկոլ-Դուման.jpg|Նիկոլ Դումանի քանդակը Ջերմուկում
Հրայր Դժոխքի քանդակը Ջերմուկում.jpg|Հրայր Դժոխքի քանդակը Ջերմուկում
Մախլուտո.JPG|Մախլուտոյի քանդակը Ջերմուկում


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կիպահղկում

**Կիպահղկում**, մակերևույթի մաքուր մշակում. օգտագործվում է ճշգրիտ չափեր ստանալու և մակերևութային անհարթությունները փոքրացնելու նպատակով (հիմնականում զույգ աշխատող դետալների չափաբերման համար)։ Պրոցեսն իրականացվում է համապատասխան երկրաչափական ձև ունեցող գործիքի՝ կիպահղկիչի օգնությամբ։ Վերջինս պատրաստվում է թուջից, պողպատից, պղնձից, հաստոցի վրա դետալների կիպահղկման սխեմայով։

Կիպահղկիչի վրա նախապես քսում են մածուկ կամ կապակցող հեղուկով նուրբ հղկափոշի, որոնք ներխրվում են կիպահղկիչի մակերևույթի մեջ։ Հարաբերական շարժման դեպքում մածուկի կամ հղկափոշու յուրաքանչյուր հատիկ հեռացնում է մանրագույն տաշեղներ։ Կիպահղկիչը իրականացվում է ձեռքով կամ կիպահղկիչ հաստոցի վրա։ Ուղղաձիգ, կիպահղկիչ հաստոցն ունի մեկ կամ երկու կիպահղկիչ մետաղական սկավառակ, որոնց միջև ապակենտրոն տեղադրված զատիչում դրվում են կիպահղկվող դետալները։ Կիպահղկիչները պտտվում են տարբեր արագություններով՝ նույն կամ հակառակ ուղղություններով։ Զատիչը կատարում է տատանողական շարժում հորիզոնական հարթության մեջ։

Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա
Կտուց անապատի գրչության կենտրոն

[մինի|[Կտուց անապատ]]
**Կտուց անապատի գրչության կենտրոն**, գործել է Վանա լճի Կտուց կղզում։ Որպես գրչության կենտրոն հիշվում է XV դարի սկզբից։ Հովսեփ և Ծերուկ գրիչներից մեկական ձեռագիր է հասել մեզ՝ ընդօրինակված 1414 թվականին և 1415 թվականին։ Կտուցի գրչության կենտրոնի ծաղկումը կապվում է նշանավոր գրիչներ Խաչատուրի և Հովհաննեսի գործունեության հետ։ 1462 թվականին Խաչատուրը ավարտում է մի Հայսմավուրք, որտեղ հիշում է իրեն օգնություն ցույց տված բազմաթիվ միաբանների։ Ձեռագիրը նկարազարդել է այն ժամանակ Վասպուրականում հռչակված Մինաս ծաղկողը։ Հաջորդ թվականից հայտնի է մի Ավետարան։ 1482 թվականից Կտուց անապատի եկեղեցու ինտերիերը Կտուց անապատի համալիրի հատակագիծը չատուրի անվանը այլևս չենք հանդիպում։ Նրա գործը շարունակում է Հովհաննեսը, որի մեզ հայտնի ամենահին ձեռագիրը 1470 թվականից է։ Հայտնի են նաև Մինաս և Բարսեղ գրիչները (XV դ. 70—80-ական թթ.)։ Հաջորդ դարից Կտուցի մասին ոչ մի տեղեկություն չկա։ Այն նորից աշխուժացել է XVII դարի, այնտեղ հավաքել են նաև ձեռագրեր։

Կատեգորիա:Ուշ միջնադարի հայկական դպրոցներ
Սոն է Լուար

**Սոն է Լուար** (ֆրանսերեն՝ *Saône-et-Loire*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի արևելյան մասում, Բուրգունդիայի դեպարտամենտներից մեկը։

Վարչական կենտրոնը Մակոն քաղաքն է։ Բնակչությունը՝ 574 874 մարդ (2010 թվականի տվյալներով՝ 47-րդ տեղը դեպարտամենտների շարքում)։
* Սոն է Լուար դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 71։

## Աշխարհագրական տվյալներ
Տարածքը 8575 կմ² է։ Իր մեծությամբ Ֆրանսիայի դեպարտամենտներից յոթերորդն է և Բուրգունդիայի ամենախիտ բնակեցվածը։ Այստեղով են հոսում Սոն և Լուար գետերը, որոնցից էլ առաջացել է դեպարտամենտի անվանումը։ Այստեղ է գտնվում նաև Կենտրոնական ջրանցքը, որը միացնում է այս գետերը։

Դեպարտամենտի կազմի մեջ են մտնում 4 շրջան, 57 կանտոն և 573 կոմունա։

## Պատմական տեղեկություններ
Սոն է Լուարը 1790 թվականի մարտի 4-ին ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ ստեղծված 83 դեպարտամենտներից մեկն է։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Préfecture de Saône-et-Loire  

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Կրիտիկական ջերմաստիճան

**Կրիտիկական ջերմաստիճան**, եզրը օգտագործվում է հետևյալ հասկացություններում։

#նյութի ջերմաստիճանը կրիտիկական վիճակում։ Կրիտիկական ջերմաստիճանում վերանում են հավասարակշռության մեջ գտնվող հեղուկի և գոլորշու ֆիզիկական հատկությունների տարբերությունները։ Կրկնակի համակարգերում (օրինակ, պրոպան-իզոպենտան) հեղուկ-գոլորշի հավասարակշռությունն ունի ոչ թե մեկ կրիտիկական ջերմաստիճան, այլ տարածական կրիտիկական կոր, որի ծայրակետերը մաքուր բաղադրիչների կրիտիկական ջերմաստիճաններն են։ 
#Լուծելիության կրիտիկական ջերմաստիճանը, որի դեպքում հեղուկ խառնուրդի սահմանափակ լուծելիություն ունեցող բաղադրիչները դառնում են փոխադարձաբար անսահմանափակ լուծելի։ 
#Մի շարք հաղորդիչների՝ գերհաղորդականության վիճակին անցնելու ջերմաստիճանը։

Կատեգորիա:Ջերմաստիճան
Կոլիմայի լեռնաշղթա

**Կոլիմայի լեռնաշղթա** (), Կոլիմայի բարձրավանդակ, Գիդան, Գեդան, Ռուսաստանի ասիական մասի հյուսիս֊արևելքում։ Կազմված է լեռնաշղթաների, սարավանդների և բլրաշարերի համակարգից։ Երկարությունը՝ 1300 կիլոմետր։ Հյուսիս-արևմուտքում գերակշռում են սարավանդները, կարճ լեռնաշղթաները և գրանիտային զանգվածները (1500-1800 մետր)։ Դեպի հյուսիս-արևելք են տարածվում տեկտոնական իջվածքներով իրարից բաժանված մի շարք լեռնաշղթաներ։ Արևմտյան մասը կազմված է պերմի, տրիասի և յուրայի հասակի ալևրոլիտներից և ավազաքարերից, ալևրոլիտները՝ էֆուզիվ նստվածքներից։ Իջվածքներում կան քարածխի հանքավայրեր և տաք աղբյուրներ։ Արևմտյան լանջն ունի խիստ ցամաքային կլիմա, արևելյանը՝ հողմադեմ է, խոնավ։ Մինչև 500 (հյուսիսում) և 800 մետր (հարավում) բարձրություններն անտառապատ են։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեռնաշղթաներ
Սարթ (դեպարտամենտ)

**Սարթ** (ֆրանսերեն՝ *Sarthe*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հյուսիս-արևմուտքում։
* Սարթ դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 72։

## Պատմական տեղեկություններ
մինի|ձախից|180px|Լը Մանսի տաճարի վիտրաժը
Սարթը 1790 թ. մարտի 4-ին ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ ստեղծված 83 դեպարտամենտներից մեկն է։
Հին Հռոմի ժամանակ այստեղ է գտնվել Մանս քաղաքը և մինչև հիմա այստեղ պահպանվում են նրա ավերակները։

## Աշխարհագրական տվյալներ
Սարթը գտնվում է ստորին Նորմանդիայից և Արմորիկյան բարձրավանդակից դեպի հարավ։
Դեպարտամենտի բնակչության կեսից ավելին՝ (մոտավորապես 300 հազար մարդ) ապրում է Լը Մանում։

Տարածքը 6206 քառ.կմ է։

## Տնտեսություն
## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:1790 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում
Անատամիկներ

**Անատամիկներ** (), երկփեղկանի փափկամարմինների ցեղ։ Հայտնի է 50 տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք
Խեցին (մինչև 25 սմ) կազմված է ձվաձև փեղկերից, որոնք մեջքի կողմից միացած են առաձգական կապանով, իսկ փորի կողմից ազատ են։ Մարմնի առջևի մասից ձգվում է սեպաձև, մկանուտ ոտքը։ Գլուխը թերզարգացած է։ Ծնոտներ և ատամներ չունեն,որի շնորհիվ էլ ստացել է իր անվանումը։

## Տարածվածություն
Ապրում են կանգնած և դանդաղահոս քաղցրահամ ջրերում։ Տարածված են ամենուրեք։ Հայաստանում հանդիպում են Քասաղ գետում և Մեծամոր լճում։ Սնվում են ջրիմուռներով, բակտերիաներով, մանր անողնաշարավորներով։

Կատեգորիա:Երկփեղկանիներ
Մալվա-24 պարաշյուտային համակարգ

thumb|300px|Մալվա-24 պարաշյուտ
Մալվա-24 սպորտային պարաշյուտային համակարգը նախատեսված է կատարելու բոլոր տեսակի թռիչքներ ինչպես առանձին մարզիկ-պարաշյուտիստների, այնպես էլ պարաշյուտիստների խմբերի կողմից։
Համակարգը թույլ է տալիս երկու տիպի ապահովագրող սարքի օգտագործում՝ ППК-У-405-АД կամ «Сайперс»։
Մալվա-24 պարաշյուտները կիրառվում են մեր երկրում Հայաստանի պարաշյուտային սպորտի ֆեդերացիայում փորձառու մարզիկների կողմից կատարելու ուսումնա-մարզական, ինչպես նաև ցուցադրական թռիչքներ։

## Մարտավարա-տեխնիկական բնութագիր
* Պարաշյուտիստ մարզիկի քաշը - 105 կգ,
* Թռչող սարքի արագություն - մինչև 225 կմ/ժ,
* Պարաշյուտի բացման մինիմալ բարձրություն (ԹՍ-ի 180կմ/ժ արագության դեպքում)
:- հիմնական պարաշյուտ 400մ,
:- պահեստային պարաշյուտ 150մ,
* Հորիզոնական արագությունը - 8 մ/վ,
* Ուղղահայաց արագություն - 5 մ/վ,
* Շրջադարձ կամայական ուղղությամբ 360 աստիճանով - 8 վ,
* Պարաշյուտի զանգված - 13 կգ։
* Պարաշյուտի օգտագործման տեխնիկական ռեսուրս
:- հիմնական պարաշյուտ 600 օգտագործում,
:- պահեստային պարաշյուտ 10 օգտագործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պարաշյուտներ ըստ տեսակի
Կիոդո Ցուսին

**«Կիոդո Ցուսին»** (), ճապոնական լրատվական գործակալություն։ Ստեղծվել է 1945 թվականին, Տոկիոյում։ Համարվում է ճապոնական առաջատար թերթերի և ռադիոհաղորդման կորպորացիայի բաժնետիրական միավորումներից։ Ներքին և միջազգային ինֆորմացիա է մատակարարում թերթերին, ռադիոյին և հեռուստատեսությանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Ինֆորմացիոն գործակալություններ
Արդվարդ Կանայան (հեղափոխական)

**Արդվարդ Մկրտչի Կանայան** (), հայ հեղափոխական։

1904 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը, 1904-1905 թվականներին սովորել է Օդեսայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ Ճեմարանում Հ. Համբարձումյանի, Մ. Սվեշնիկյանի, Գ. Կարախանյանի, Վահան Տերյանի, Պողոս Մակինցյանի և այլոց հետ։ 1899 թվականին կազմակերպել է գրական֊հասարակական խմբակ, լույս է ընծայել «Մտուդիում» և այլ ուսանողական հանդեսներ։ Այդ շրջանում ընդգրկվել է հեղափոխական սոցիալ-դեմոկրատական շարժման մեջ։ 1905 թվականին Օդեսայում մասնակցել է սևհարյուրակայինների դեմ ուսանողական ցույցերի կազմակերպմանը և զոհվել զինված ընդհարման ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կոլեգիաներ

**Կոլեգիաներ** (), Հին Հռոմում ընդհանուր պաշտամունքով կամ մասնագիտությամբ կապված անձանց ընկերություններ։ Եղել են կրոնական, քրմական, արհեստավորական։ Կոլգեիաների գլուխ կանգնած էր ընտրովի մագիստրոսը։ Մեր թվարկությունից առաջ I դարից (առանձնապես արհեստավորական և թաղամասերի բնակիչների) գործուն մասնակցություն են ունեցել քաղաքական կյանքին։ Կայսրության ժամանակաշրջանում գործել են միայն կառավարության թույլտվությամբ։ Ուշ կայսրության ժամանակաշրջանում արհեստավորական կոլեգիաների մեծ մասում անդամակցությունը դարձել է հարկադրական։

Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հռոմում
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքականություն
Սավոյ (դեպարտամենտ)

**Սավուա** (ֆրանսերեն՝ *Savoie*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի հարավ-արևելքում։
* Սավուայի դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 73։

## Պատմական տեղեկություններ
մինի|ձախից|160px|Ճանապարհային ցուցանակ Սավուայի դեպարտամենտում։
Համարվում է, որ «Սավուա» անունը գալիս է լատիներեն *Sapandia*-ից, որը նշանակում է «սոճիներով ծածկված երկիր»։

## Աշխարհագրական տվյալներ
մինի|ձախից|160px|Սավոյ դեպարտամենտի ռելյեֆային քարտեզը։
Գտնվում է Ռոն-Ալպ երկրամասում, նրան շրջապատում են Վերին Սավոուա, Էն, Իզեր և Վերին Ալպեր դեպարտամենտները, նաև՝ սահմանակից է Իտալիային։
Տարածքը 6028 քառ.կմ է, ունի 305 համայնք։

## Տնտեսություն
Սավուայի տարածքում է գտնվում փոքրածավալ ավտոմեքենաների, թեթև քվադրիցիկլետների պատրաստման Aixam-MEGA արդյունաբերական խմբի արտադրությունը։

## Վարչատարածքային բաժանում
Դեպարտամենտի կազմի մեջ են մտնում 3 մարզ, 37 կանտոն և 305 կոմունա։ Մարզերն են՝
* Շամբերի
* Ալբերվիլ
* Սեն Ժան դե Մորիեն

## Ժողովրդագրություն

Ըստ 1999 թվականի տվյալների՝ դեպարտամենտի գլխավոր քաղաքներն են՝
* Շամբերի (55.786 բնակիչ, 113.457-ը ագլոմերացիայում)
* Էքս լե Բեն (25.732 habitantes, 40.278-ը ագլոմերացիայում)
* Ալբերվիլ (17.340 habitantes, 31.162-ը ագլոմերացիայում)

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կանգավար (ամրոց)

**Կանգավար**, ամրոց Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Անձևացիք գավառում։ Հռիփսիմյանց պատմության մեջ հիշատակվում է որպես «ամուր բերդ»։ Թովմա Արծրունու վկայությամբ այն եղել է Անձևացյաց նախարարության գլխավոր ամրոցը և իշխանանիստը, որի համար Վասպուրականի իշխանները երբեմն պատերազմում էին միմյանց դեմ։

12-րդ դարում արաբ աշխարհագիր Յակուտը Կանգավարը հիշում է «Քինքիվար» ձևով, որպես «ամրակառույց բերդ» Զավազանում (Անձևացիք)։ Կանգավարի տեղում այժմ Կենգեվեր (Կանքվառ) գյուղն է, որը 20-րդ դարի սկզբին մտնում էր Վանի վիլայեթի Խոշաբ գավառի մեջ և ուներ 50 տուն հայ բնակիչ, որոնք զբաղվում էին անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ Տեղահանվել և զոհվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վասպուրականի բնակավայրեր
Ստեֆան-Բոլցմանի հաստատուն

**Ստեֆան-Բոլցմանի հաստատուն**, ֆիզիկական հաստատուն, համեմատականության գործակիցը Ստեֆան-Բոլցմանի օրենքում, ըստ որի՝ սև մարմնի մակերևույթի միավոր մակերեսից միավոր ժամանակում ճառագայթված էներգիան ուղիղ համեմատական է ջերմաստիճանի չորս աստիճանին։ Նշանակվում է հունարեն *σ* տառով։

ՄՄ համակարգում Ստեֆան-Բոլցմանի հաստատունի արժեքը՝ 
σ = 5.670373(21)×10−8 Վտ•մ−2•Կ−4։

ՍԳՎ համակարգում՝

:\sigma \approx 5.6704 \times 10^{-5} էրգ·սմ-2·վ-1Կ-4
:\sigma \approx 11.7 \times 10^{-8}կալ·սմ-2·օր-1Կ-4:
ՄՄ համակարգում հաստատունի արժեքը կարելի է մտապահել՝ հիշելով 5,6,7,8 թվերը և 8-ի բացասական նշանը։

Ստեֆան-Բոլցմանի հաստատունի արժեքը կարելի է ստանալ ինչպես փորձնական ճանապարհով, այնպես էլ՝ հիմնարար ֆիզիկական հաստատունների միջոցով։ Բոլցմանի հաստատունի միջոցով այն կարելի է գտնել հետևյալ կերպ՝

:\sigma = \frac{2\pi^5k_{\rm B}^4}{15h^3c^2} = \frac{\pi^2k_{\rm B}^4}{60\hbar^3c^2} = 5.670373(21) \, \cdot 10^{-8}\ \textrm{J}\,\textrm{m}^{-2}\,\textrm{s}^{-1}\,\textrm{K}^{-4} 
որտեղ
**k*B-ն Բոլցմանի հաստատունն է, 
**h*-ը՝ Պլանկի հաստատունը,
**ħ*-ը՝ Պլանկի կրճատված հաստատունը,
**c*-ն՝ լույսի արագությունը վակուումում։
CODATA-ի հանձնարարալի արժեքը հաշվարկվում է համապիտանի գազային հաստատունի միջոցով՝
:\sigma = \frac{2 \pi^5 R^4}{15 h^3 c^2 N_{\rm A}^4} = \frac{32 \pi^5 h R^4 R_{\infty}^4}{15 A_{\rm r}({\rm e})^4 M_{\rm u}^4 c^6 \alpha^8}
որտեղ
**R*-ը գազային հաստատունն է, 
**N*A-ն՝ Ավոգադրոյի հաստատունը,
**R*∞-ը՝ Ռիդբերգի հաստատունը,
**A*r(e)-ը՝ էլեկտրոնի հարաբերական ատոմային զանգվածը,
**M*u-ը՝ մոլային զանգվածի հաստատունը (ըստ սահմանման՝ 1&nbsp;գ/մոլ),
**&alpha;*-ն՝ նուրբ կառուցվածքի հաստատունը։

σ-ի հետ կապված է *a* **ճառագայթման հաստատունը** (կամ **ճառագայթման խտության հաստատուն**), որը տրվում է
:a = \frac{4\sigma}{c} = 7.5657 \times 10^{-15} \textrm{erg}\,\textrm{cm}^{-3}\,\textrm{K}^{-4}  = 7.5657 \times 10^{-16} \textrm{J}\,\textrm{m}^{-3}\,\textrm{K}^{-4}:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆիզիկական հաստատուններ
Կատեգորիա:Ջերմադինամիկա
Կոֆերմենտներ

**Կոֆերմենտներ** (լատ. co (cum)— միասին և ֆերմենտ), ոչ սպիտակուցային բնույթի օրգանական միացություններ, որոնք մասնակցում են ֆերմենտային ռեակցիային։ Ֆերմենտների մոլեկուլի սպիտակուցային մասի՝ ապոֆերմենտի հետ միացած են ոչ ամուր կապով, որը հեշտությամբ քայքայվում է թթուների, հիմքերի ազդեցությամբ կամ դիալիզով։ Կոֆերմենտների մեծ մասը վիտամինների ածանցյալներ են, պարունակվում են բուսական ու կենդանական հյուսվածքներում։

Կատեգորիա:Կոֆերմենտներ
Կատեգորիա:Կենսակատալիզ
Կարագանդայի մարզ

**Կարագանդայի մարզ** (), մարզ Ղազախստանում։ Կազմվել է 1932 թվականի մարտի 10-ին։ Տարածությունը 85, 6 հազար կմ քառակուսի է, բնակչությունը՝ 1253 հազար։ Բաժանվում է 9 վարչական շրջանի, ունի 6 քաղաք, 16 քտա։ Կենտրոնը՝ Կարագանդա։ 1958 թվականին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

Գտնվում է Ղազախական մանրաբլուրի սահմաններում, որտեղ առանձին զանգվածներով աչքի են ընկնում Կարկարալի (Կոմսոմոլի լեռնագագաթով, 1403 մ), Կենտ (1469 մ), Կու (1366 մ), Կոշչուբայ (1559 մ), Կարակուիս (1327 մ) և այլ մնացորդային լեռները։ Մարզի տարածքը հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում աստիճանաբար ցածրանում Է։ Արևմտյան մասը մանրաբլրային ռելիեֆ ունեցող հարթավայր Է։

Օգտակար հանածոներից կան ածուխ, երկաթ, կապար, ցինկ, հրակայուն կավ, կրաքար և այլն։ Կլիման խիստ ցամաքային Է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -15&nbsp;°C-ից -17&nbsp;°C Է, հուլիսինը՝ 19&nbsp;°C-ից - 21&nbsp;°C։ Տեղումները հարթավայրերում 250-300 մմ են, բարձրադիր մասերում՝ 350-400 մմ։ Վեգետացիոն շրջանը 105-115 օր Է։

Խոշոր գետը Նուրան Է։

Կարագանդայի մարզի հյուսիսում գերակշռում են կարբոնատային սևահողերը, կենտրոնական գոտում՝ մուգ շագանակագույն հողերը։ Բնորոշ Է խոտաթփուտային, լեռներում՝ անտառային բուսականությունը։

Կենդանիներից կան վայրի ոչխար, կզաքիս, այծյամ, գայլ, աղվես, մշկամուկ, գորշուկ, թռչուններից՝ կռունկ, արոս, տափաստանային արծիվ և այլն։

Հիմնական բնակիչները ղազախներն են, բնակվում են նաև՝ ռուսներ, ուկրաինացիներ, թաթարներ, բելառուսներ և այլք։ Միջին խտությունը 1 քառակուսի մետրի վրա 14, 7 մարդ Է, քաղաքային բնակչությունը՝ 86%։ Խոշոր քաղաքներն են՝ Կարագանդան, Տեմիրտաուն, Մարանը, Շախտինսկը, Աբայը, Կարկարալինսկը։

Գերակշռում Է հանքային հումքի արդյունահանման ու վերամշակման արդյունաբերությունը, հացահատիկի մշակությունն ու անասնապահությունը։ Էներգետիկան խարսխված Է տեղական ածխի վրա։ Առավել խոշոր ջերմակայանները գտնվում են Աբայում, Կարագանդայում, Տեմիրտաուում։ Առաջատար են՝ ածխարդյունաբերությունը և սև մետալուրգիան։ Զարգացած են նաև մեքենաշինությունը, շինանյութերի արտադրությունը, քիմիական, թեթև ու սննդի արդյունաբերությունը։ Մշակում են հացահատիկ, կարտոֆիլ, տեխնիկական և բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։

Երկաթուղիների երկարությունը 581 կմ Է, ավտոճանապարհներինը՝ 4, 2 հազար կմ։ Կարագանդան օդային տրանսպորտով կապված Է Ալմա-Աթայի, Մոսկվայի և այլ քաղաքների հետ։ Ունի համալսարան, պոլիտեխնիկական, բժշկական, կոոպերատիվ, ֆիզիկական դաստիարակության ինստիտուտներ, 2 թանգարան, 2 դրամատիկական և երաժշտական կոմեդիայի թատրոններ, ֆիլհարմոնիա, մարզային 2 թերթ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ղազախստանի մարզեր
Կատեգորիա:1932 հիմնադրումներ
Կառնուտի ջրամբար

**Կառնուտի ջրամբար**, գտնվում է Հայաստանի Շիրակի մարզում, Կառնուտ գյուղի մոտ, Հովիտ գյուղից 1 կմ արևմուտք, Կառնուտի հեղեղատարի վրա` Գյումրի քաղաքից մոտ 8 կմ դեպի արևելք։ Կառուցվել է 1968-1975 թվականներին։ Պատվարը հողային է, ունի 34, 6 մ բարձրություն, 713 մ երկարություն, ընդհանուր ծավալը՝ 22,6 միլիոն մ³, օգտակարը՝ 21, 8 միլիոն մ³, մակերեսը՝ 215 հա։ Կառուցված է համասեռ հողային լիցքով, որն ունի 34,6 մ բարձրություն և 660 մ երկարություն։ Շահագործման է հանձնվել 1973 թվականին։

Կառուցվել է ոռոգում իրականացնելու նպատակներով` Խորհրդային Միության տարիներին` հիմնականում հանդես գալով որպես Շիրակի ՄՈՋ համակարգի լցնովի (առանց ներհոսող գետի) ջրամբար։ Սնվում է Ախուրյան գետից ստացված ջրերով։ Ջրամբարը սեփական ջրհավաքից, ինչպես նաև Ջաջուռ գետից ստանում է խիստ փոքր ծավալի ջուր։

Հիմնականում սնվում է Շիրակի ջրանցքից և Կառնուտի հեղեղատարից։ Ձմռանը սառցակալում է։ Այգաբացի ջրանցքի, Շիրակի ջրանցքի 26-րդ բաժանարարի և Արթիկի ջրհան կայանի միջոցով ոռոգվում է Ախուրյանի, Արթիկի և Անիի տարածաշրջանների մոտ 7000 հա հողատարածություն։Պատվերի վիճակը շատ սոսկալի է ունի վերանորոգման կարիք։Ելքի փականից կա ահավոր կորուստներ բայց....

## Պատկերասրահ

Karnuti jrambar.jpg|Կառնուտի ջրամբարի տեսարան


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի ջրամբարներ
Ադա Նեգրի

**Ադա Նեգրի** (, ), իտալացի բանաստեղծուհի։

## Կենսագրություն
Ծնվել է բանվորի ընտանիքում։ Իր առաջին ժողովածուներում՝ «Ճակատագիր» (1892, հայ հրտ․ 1919) և «Մրրիկներ» (1896, հայ հրտ․ 1924), իտալական պոեզիայում առաջին անգամ Նեգրին պատկերել է գործարանային բանվորների աշխատանքը, հնչեցրել խռովության մոտիվներ։

Ամուսնանալով արդյունաբերողի հետ՝ նա կտրվել է իր հարազատ միջավայրից․ այդ պատճառով ստեղծված հոգեկան ճգնաժամն է արտահայտված «Արտաքսում» (1914) ժողովածուում։ Հետագայում Նեգրիի պոեզիան կորցնում է սոցիալական ասպեկտը, կամերային բնույթ ստանում։

Նեգրիի ստեղծագործության աշխատավորական-դեմոկրատական մոտիվները հարազատ են եղել Հակոբ Հակոբյանի և Շուշանիկ Կուրղինյանի ոգուն։ Հակոբյանը առաջինն է իր թարգմանություններով («Բանաստեղծություններ», պրակ 1, 1903, պրակ 2, 1904, «Բանաստեղծություններ», 1909) հայ ընթերցողին ծանոթացրել Նեգրիի պոեզիային։ Նեգրիի ստեղծագործություններից հայերեն են թարգմանել նաև Ա․ Ղազիկյանը («Ճակատագիր», ժողովածու) և ուրիշներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Բ. Լյուսիֆևր, Աշխատանքի ու աշխատավորի գաղափարը Ադա Նեգրիի, Հ․ Հակոբյանի և Շ․ Կուրղինյանի բանաստեղծությունների մեջ, Նոր Նախիջևան, 1909։

Կատեգորիա:Իտալացի կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի իտալացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծուհիներ
Կատեգորիա:Իտալացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Իտալացի ֆեմինիստներ
Կռունկ (երգ)

**«Կռունկ»**, ուշ միջնադարի անհայտ հայ հեղինակի ստեղծած երգերը։

## Պատմություն
Հայ ժողովրդական երաժշտության մեջ առանձնահատուկ տեղ են գրավում պանդուխտի երգերը՝ տաղերը։ Դրանք հին ժամանակներից հոգեհարազատ են եղել հայ ժողովրդին։ Ճակատագրի բերումով գտնվելով հայրենիքից հեռու` նրանք բազմաթիվ երգեր են հորինել, որտեղ արտահայտել են իրենց վիշտն ու տառապանքը , սերն ու կարոտը հայրենիքի հանդեպ։ Միջնադարյան 
պանդխտության երգերի մեջ ակնառու տաղ է գրավում «Կռունկ» տաղը։ «Կռունկ»  տաղը հավաստում է, որ այն հեղինակային ստեղծագործություն է։ Տաղն իր բանաստեղծական վարպետությամբ ու խորը հուզականությամբ, երաժշտական արտահայտչականությամբ շարունակում է մնալ պանդուխտի ներքին ապրումի կրողը ։ Հոդվածում հաստատվում է այն միտքը, որ «Կռունկ»  տաղը որոշակի առնչություն ունի ոչ միայն գեղջկական ու քաղաքային, այլև միջնադարյան հոգևոր երգարվեստի հետ, նկատի առնելով նրա ձայնակարգային իմպրովիզացիոն
առանձնահատկությունները։

«Կռունկ»-ը քնարական և քնարադրամատիկական տաղ է։ Բանաստեղծական բարձր արվեստով հորինված խոսքերը պահպանվել են XVII դ. ձեռագիր տաղարաններում։ Ազատ իմպրովիզացիոն շարադրանքով հավաք ձևում հոսող մեղեդին, որ ներկայացնում է հայ միջնադարյան աշխարհիկ տաղերի ժանրը (հավանաբար ծագում է Ակնա երգարվեստից), բազմաթիվ տարբերակներով գրառված է ժողովրդական կատարումից։ Բազմիցս մշակվել է ձայնի և դաշնամուրի (առաջիններից է Ն. Կլենովսկու մշակումը, կատարվել է Մոսկվայի I ազգագրական համերգում, 1893 թ.-ին, առավել տարածվածը և գեղարվեստականը Կոմիտասի մշակումն է, XIX դ. վերջ), երգչախմբի, ջութակի, թավջութակի համար։ Օգտագործվում է հայ հեղինակների սիմֆոնիկ երկերում և կինոերաժշտության մեջ։ «Կռունկ»-ի կատարումը հաճախ գնահատվում է որպես հայ երգի կատարողական վարպետության չափանիշ։ «Կռունկ»-ը թարգմանվել է եվրոպական լեզուներով, մեղեդին, որպես ժողովրդական արվեստի կատարյալ նմուշ, համաշխարհային ճանաչում է վայելում։
left|300px|thumb|Երգի հրատարակությունը

Կռո՛ւնկ, ուստի կուգաս, ծառա եմ ձայնիդ, 
Կռո՛ւնկ, մեր աշխարհեն խապրիկ մը չունի՞ս, 
Մի՛ վազեր, երամիդ շուտով կըհասնիս, 
Կռո՛ւնկ, մեր աշխարհեն խապրիկ մը չունի՛ս։

Թողել եմ ու եկել մըլքերս ու այգիս,
Քանի որ ա՛խ կանեմ, կը քաղվի հոգիս, 
Կռո՛ւնկ, պահ մի կացիր, ձայնիկդ ի հոգիս,
Կռո՛ւնկ, մեր աշխարհեն խապրիկ մը չունի՞ս։

Աշունն է մոտեցել, գնալու ես թետպիր,
Երամ ես ժողովել հազարներ ու բյուր,
Ինձ պատասխան չտվիր, ելար գնացիր, 
Կռունկ, մեր աշխարհեն գնա՛, հեռացի՛ր։

## Հիշատակություններ
«Կռունկ» տաղին են անդրադարձել մի շարք բանաստեղծներ և երաժշտագետներ՝ Կոմիտասը, Քրիստափոր Քուշնարյանը, Սպիրիդոն Մելիքյանը, Ռոբերտ Աթայանը, Նիկողոս Թահմիզյանը, Շուշանիկ Նազարյանը և ուրիշներ։ 1977 թվականին Շուշանիկ Նազարյանը գրել է ««Կռունկ» երգը և նրա պատմությունը» աշխատությունը։ Արտավազդ արքեպիսկոպոս Սյուրմեյանի կազմած «Ցուցակ հայերեն ձեռագրաց Հալեպի» առաջին հատորում (Երուսաղեմ, 1935, էջ 334) պահպանվում է «Կռունկ»-ի ամենահին ձեռագիրը՝ գրված 1679 թվականին։ 1847 թվականին Վենետիկում հրապարակվող «Բազմավեպում» լույս է տեսել «Կռունկ» տաղը՝ որպես տպագրված առաջին անտունի։ Առաջին ձայնագրությունը մշակել է երաժշտագետ Գրիգոր Գալաֆյանը և հայերեն-ֆրանսերեն տարբերակը տեղադրել է «Կռունկ» երկլեզվյա ամսագրի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն
Կատեգորիա:Հայերեն երգեր
Կռունկ (թերթ)

**«Կռունկ»**, ամերիկահայ հասարակական, քաղաքական շաբաթաթերթ։ Հանդիսացել է «Կռունկ» հրատարակչական ընկերության հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1919-1962 թթ.-ին, Ֆիլադելֆիայում։ Խմբագիր-տնօրեն՝ Գառնիկ Գևորգյան։

Լուսաբանել է ամերիկահայ գաղութի ազգային, մշակութային, կրոնական կյանքը, արձագանքել հայապահպանության և դպրոցաշինության ուղղությամբ տարվող աշխատանքներին։ Սատարել է կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի գրավումը և երկրում խորհրդային կարգերի հաստատումը, ներկայացրել է ՀԽՍՀ տնտեսության, արդյունաբերության, արվեստի և մշակույթի անցուդարձը։

Աջակցել է ՀՕԿ-ի և ՀԲԸ միության աշխատանքներին, խրախուսել հայրենադարձությունը, ծանոթացրել Հայրենակցական միությունների գործունեությանը։ Գրական բաժնում տպագրել է Զ. Գալեմքյարյանի, Հ. Լեոնյանի, Զ. Սիրանոյի, Լ. Կորկոտյանի, Ս. Քաղցրունու և ուրիշների ստեղծագործությունները հայ դասական և սովետական, ռուս և ամերիկյան հեղինակների գործեր։

Հրապարակախոսական, պատմագիտական հոդվածներով հանդես են եկել Մ. Մինասյանը, Հ. Խոճասարյանը, Տ. Մկունդը, Մ. Թիրյաքյանը, Մ. Սևանը։ Հայերեն սովորեցնելու նպատակով շաբաթաթերթում գործել է «Armenian school at home» («Հայ դպրոց տանը») դասընթացը (1951 թ.-ից)։ Ուներ անգլերեն էջ (1930 թ.-ից), որին աշխատակցել է Հ. Դըլճյանը։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Խուան Նեգրին

**Խուան Նեգրին** (, ) իսպանացի քաղաքական գործիչ, ֆիզիոլոգ։

1929 թվականին դարձել է իսպանական սոցիալիստական բանվորական կուսակցության անդամ։ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ (1936-1939) եղել է ֆինանսների նախարար (1938-1939), վարչապետ (1937-1939), ավելի ուշ՝ նաև պաշտպանության նախարար (1938-39)։

1939 թվականի մարտից եղել է տարագրության մեջ, մինչև 1945 թվականը համարվել է Իսպանիայի վտարանդի հանրապետական կառավարության ղեկավարը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խուան Նեգրինի ֆոնդ (իսպ.) 

Կատեգորիա:Իսպանացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսպանացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կռունկ հայոց աշխարհին

**«Կռունկ հայոց աշխարհին»**, գրական, բանասիրական, վիճակագրական, բարոյախոսական և տեղեկատու ամսօրյա հանդես։ Լույս է տեսել 1860-1863 թվականներին Թիֆլիսում։ Խմբագիրն էր Մ. Աղաբեկյանը, հրատարակիչը՝ Համբարձում Էնֆիաճյանը։ Հանդեսը հայ ժողովրդի լուսավորության հիմնական գործոնները համարել է լեզուն, պատմությունը և կրոնը։ Կարևոր դեր է կատարել աշխարհաբար գրական հայերենի ձևավորման գործում՝ տպագրելով Խ. Աբովյանի («Օվսանա»), Պերճ Պռոշյանի («Սոս և Վարդիթեր», «Աղասի»), Դ. Շերմազանյանի, Ռ. Պատկանյանի, Ե. Սահակյանի, Հ. Ամիրբեկյանի և ուրիշների գեղարվեստական երկերը, Մ. Մամուրյանի «Անգլիական նամականի»-ի առաջին բաժինը։ Թարգմանաբար ներկայացրել է Պուշկինի և Հաֆեգի ստեղծագործություններից, բազմաթիվ գլուխներ Ռուսթավելու «Վագրենավորից»։ Ամսագիրն ավանդ ունի նաև հայ բանասիրության զարգացման բնագավառում (Մ. Տեր-Ազարյանցի, Մ. Աղաբեկյանի ուսումնասիրությունները, Հովսեփ կաթողիկոսի «Հիշատակարանք»-ը և այլ գործեր)։ Անդրադարձել է արևմտահայ քաղաքական կյանքի իրադարձություններին, Զեյթունի ապստամբությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության հայկական հանդեսներ
Կռունկներ

**Կռունկներ** (), թռչունների ընտանիք։

## Ընդհանուր բնութագիր
Խոշոր են, մարմնի բարձրությունը կանգնած վիճակում՝ 90 սմ –155 սմ, ոտքերն ու պարանոցը երկար են։ Առջևի մատները հիմքում միացած են թաղանթով։ Պոչը կարճ է։ Էգի և արուի փետուրները միագույն են։ Ապրում են բաց տարածություններում, տափաստաններում, ճահիճներում, տունդրաներում։ Բնադրում են գետնին, դնում 1-3 ձու։ Հյուսիսային տեսակները չվող են։ Ապրում են առանձին զույգերով, սակայն չուի և ձմեռման ժամանակ երամներ են կազմում։ Ձագերին խնամում են և՛ էգը, և՛ արուն։ Սնվում են բուսական (սերմեր, հատապտուղներ, բույսերի արմատներ ու ընձյուղներ) և կենդանական (միջատներ, փափկամորթներ, մանր կրծողներ) կերով։ Կռունկների քանակը խիստ կրճատվել է ճահիճների չորացման և խոպան հողերի յուրացման հետևանքով, առանձին տեսակներ լրիվ անհետացման սպառնալիքի տակ են։ Հայտնի է 15 տեսակ, որից 3-ը՝ Հայաստանում։

Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Կատեգորիա:Թռչուններն ըստ ընտանիքների
Կատեգորիա:Կռունկանմաններ
Աշոտ Կասպարով

**Աշոտ Ջումշուդի Կասպարով** (), Խորհրդային Միության հերոս (), ավիացիայի մայոր, ԽՄԿԿ անդամ (1932)։

Ավարտել է Բաքվի Օրջոնիկիձեի անվան ռազմա-հետևակային դպրոցը (1934), Օրենբուրգի օդաչուական դպրոցը (1935)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ եղել է ինքնաթիռի, ջոկատի, ապա էսկադրիլիայի շտուրման։ Աչքի է ընկել հատկապես Ուկրաինայի և Բելառուսիայի պարտիզանական ջոկատները զինամթերքով և պարենով մատակարարելու գործում, ինչպես նաև Կուրսկում, Օրյոլում, Սմոլենսկում, Լվովի երկաթուղային հանգույցում, Դնեպրի վրա, Տիլգիտում, Քյոնիգսբերգում (Կալինինգրադ) մղված մարտերի ժամանակ։ Կատարել է 300-ից ավելի մարտական թռիչք (Բեռլինի վրա՝ 16)։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր աստղի, Կարմիր դրոշի 2 և «Հայրենական պատերազմի» I աստիճանի շքանշաններով։ Պատերազմի ավարտից հետո զորացրվել է, աշխատել հայրենի գյուղում, ապա՝ Բաքվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմաօդային ուժերի հայ մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Սերգեյ Նիգոյան

**Սերգեյ Գագիկի Նիգոյան** (, ), ազգությամբ հայ Ուկրաինայի քաղաքացի, 2014 թ.-ի նոյեմբերից հիմնված Եվրոմայդանի պահակախմբի անդամ։

Ուկրաինայի նախագահ Պյոտր Պորոշենկոյի № 890/2014 հրամանով (21.11.2014 թ.) մայդանյան իրադարձությունների ժամանակ զոհված 100 հոգուն, այդ թվում՝ Նիգոյանին, հետմահու տրվել է Ուկրաինայի հերոսի կոչում։

## Կենսագրություն
Ծնվել և ապրել է Ուկրաինայի Դնեպրոպետրովսկի մարզի Սոլոնյանսկի շրջանի Բերեզնուվատիկվա գյուղում։ Հայրն ու մայրը հայ են, որոնք Ուկրաինա են տեղափոխվել Հայաստանից (Բերդ) 1992 թվականին։

Ուկրաինախոս էր, Հայաստանի և Ուկրաինայի հայրենասեր։ Լավ ծանոթ էր ուկրաինական պատմությանը և մշակույթին, այդ թվում՝ Տարաս Շևչենկոյի բանաստեղծություններին («Կովկաս» պոեմը ընթերցել է ժողովրդի առաջ)։

Դեկտեմբերին ցանկապատների ֆոնին Սերգեյը նկարահանվել էր մի տեսագրության մեջ, որտեղ արտասանում էր Շևչենկոյի բանաստեղծությունները։.

Զոհվել է հունվարի 22-ին Կիևի «Դինամո» մարզադաշտի մերձակայքում Բերկուտի դիպուկահարի գնդակից։
Ուկրաինայի նախագահ Պորոշենկոյի 2014 թվականի նոյեմբերի 21-ի հրամանագրով Սերգեյ Նիգոյանին հետմահու շնորհվել է Ուկրաինայի հերոսի կոչում։

## Հիշատակի հավերժացում
2015 թվականի հունվարի 28-ին Դնեպրոպետրովսկի քաղաքային խորհրդի 60-րդ նստաշրջանում որոշում է ընդունվել քաղաքի Կալինինի պողոտան վերանվանել Սերգեյ Նիգոյանի անունով։

Սպիտակ քաղաքում Յանուկովիչի անվան հրապարակը «վերանվանվել» է Սերխի Նիգոյանի պատվին.

## Պատկերներ

Պատկեր:Maidan-Kyiv-6767-Nigoian-Sergiy.jpg|Serhiy Nigoyan on the barricade Myhailivska street, December, 11, 2013
Պատկեր:Жалоба по Сергію Нігояну у Львові.JPG|Լվովի եկեղեցում հարգանքի տուրք են մատուցում Ս.Նիգոյանին
Պատկեր:Жалоба по Сергію Нігояну у Львові 2.JPG|Լվովի եկեղեցում հարգանքի տուրք են մատուցում Ս.Նիգոյանին
Պատկեր:Жалоба по Сергію Нігояну у Львові 3.JPG|Լվովի եկեղեցում հարգանքի տուրք են մատուցում Ս.Նիգոյանին
Պատկեր:Serg Nigoyan 1.JPG|Մայդանի 32-րդ դիրքը՝ զարդարված Նիգոյանի լուսանկարով և ՀՀ պետական դրոշով
Պատկեր:Serg Nigoyan 2.JPG|Մայդանի 32-րդ դիրքը՝ զարդարված Նիգոյանի լուսանկարով և ՀՀ պետական դրոշով


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Սերգեյ Նիգոյանն արտասանում է Տարաս Շևչենկոյի «Կովկաս» պոեմից հատված։
* Հայտնի է դիպուկահարի կրակոցից զոհված անձնի ինքնությունը

Կատեգորիա:Եվրամայդան
Կատեգորիա:1993 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարտի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:Հունվարի 22 մահեր
Կատեգորիա:Հրաձգային զենքից մահացածներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ
Կատեգորիա:Եվրամայդանի մասնակիցներ
Կռոնոս

**Կրոնոս** (), տիտան հին հունական դիցաբանության մեջ։ Ուրանոսի (երկինք) և Գեայի (Երկիր) որդին։ Կրոնոսը մոր՝ Գեայի սադրանքով տապալել է հորը և տիրել աշխարհին։ Կրոնոսը Հադեսի, Զևսի և Պոսեյդոնի հայրն էր։ Հոր ճակատագրին արժանանալու երկյուղից Կրոնոսը կուլ է տվել իր նորածին զավակներին։ Կինը՝ Հռեան, խորամանկորեն փրկել է կրտսեր որդուն՝ Զևսին, որը, հասակ առնելով, Կրոնոսին ստիպել է փսխել զավակներին։ Այնուհետև Զևսը եղբայրների օգնությամբ հաղթել է Կրոնոսին և նետել Տարտարոս։ Ըստ Հեսիոդոսի «Թեոգոնիայի», Կրոնոսի տիրակալության ժամանակը եղել է աշխարհի «ոսկեդարը»։ Այլ զրույցի համաձայն՝ Կրոնոսը տապալվելուց հետո թագավորել է Երանության կղզում։ Մինչհելլենիստական Հունաստանում Կրոնոսը պաշտվել է որպես հունձքի աստված։ Կրոնոսի տաճարը կառուցված էր Աթենքի Ակրոպոլսի ստորոտին։ Հռոմայեցիները Կրոնոսին նույնացրել են Սատուռնի հետ։ Երբեմն հուն. Χρόνος (ժամանակ) բառի նմանությամբ Կրոնոսին սխալմամբ կոչել են ժամանակի աստված։ Կրոնոսը պատկերվել է որպես տարեց այր, գլխաշորով, մանգաղը ձեռքին։ Զավակներին խժռող Կրոնոսի կերպարը արտացոլվել է գեղանկարչությունում (Ռուբենս, Գոյա)։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Տիտաններ և տիտանուհիներ
Կռունկ (այլ կիրառումներ)

**Կռունկ**, կարող է վերաբերել՝
*Կռունկ - թռչուն
*«Կռունկ» - ուշ միջնադարի անհայտ հայ հեղինակի ստեղծած երգ
*Կռունկ - համաստեղություն հարավային երկնքում
*Կռունկ - Հայաստանում արտադրված անօդաչու օդանավ
*Կռունկ - հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթ, որ լույս է տեսել 1919-1962 թթ. Ֆիլադելֆիայում
Հովհաննես Կասպարով

**Հովհաննես Պետրոսի Կասպարով** (), հայազգի ռազմաքաղաքական գործիչ, ռուսական բանակի գեներալ-լեյտենանտ (1808 թվականից հետո)։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ռազմական դաստիարակությունը՝ ռուսական բանակում։ Հոր՝ ռուսական բանակի գնդապետ, «Հայկական էսկադրոն»՝ հրամանատար Պ. Կասպարովի խնդրանքով, Զինվորական կոլեգիայի 1754 թվականի դեկտեմբերի 13-ի հրամանով Հովհաննես Կասպարով և իր կրտսեր եղբայր Վասիլը (որպես փոքրահասակների՝ բացառության կարգով) ընդունվել են զինվորական ծառայության Ղզլարի ռուսական կայազորի կազմում գործող «Հայկական էսկադրոն»-ում։ Նույն հրամանով նրանց շնորհվել է վախմիստրի աստիճան։ 1761 թվականից Հովհաննես Կասպարովը ծառայությունը շարունակել է Սիբիրյան գնդում, ապա մայորի աստիճանով մասնակցել է 1768-1774 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմին, աչքի ընկել Ժուրժայի, Լարգայի ու Կագուլայի 1770 թվականի ճակատամարտերում։ 1771 թվականից մինչև Քյուչուկ-Կայնարջիի հաշտությունը (1774, հուլիս) հանձնակատար է եղել I ռուսական բանակի զորակայանում։ Հրամանատարի՝ Ռումյանցև-Զադունայսկու հանձնարարությամբ, որպես լիազոր-ներկայացուցիչ, բանակցություններ է վարել թուրքական հրամանատարության և մեծ վեզիրի դիվանի հետ՝ նրանց ներկայացնելով զինադադար ու հաշտության պայմանագիր կնքելու վերաբերյալ Ռուսաստանի առաջարկություններն ու պայմանները։ Պատերազմի դաշտում ցուցաբերած հերոսության և դիվանագիտության ասպարեզում մատուցած ծառայությունների համար Հովհաննես Կասպարովին շնորհվել է փոխգնդապետի, ապա՝ գնդապետի աստիճան (1777)։ Այնուհետև, 1787-1991 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ եղել է Տագանրոգի զինվորական պարետը։ Ռուսական զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Գ. Ա. Պոտյոմկինի հրամանով պատերազմի տարիներին Հովհաննես Կասպարովի վրա է դրվել Տագանրոգի նավահանգիստ և ծովախորշ բերված ռազմանավերի վերանորոգման ու մարտաշարք վերադարձնելու գործի կազմակերպումը։ Մարտական հանձնարարությունը գերազանց կատարելու համար Եկատերինա II կայսրուհու 1791 թվականի հրամանով Հովհաննես Կասպարովին շնորհվել է բրիգադիրի (գեներալ-մայոր) կոչում։ Հովհաննես Կասպարովը մասնակցել է նաև Ֆրանսիայի դեմ եվրոպական կոալիցիոն (1805-1807), ռուս-թուրքական (1806-1812) և Հայրենական (1812) պատերազմներին։ Հովհաննես Կասպարովը սերտորեն կապված է եղել հայ իրականությանը՝ անձամբ ճանաչել է հայ ռազմական ու քաղաքական շատ գործիչների և նամակագրություն ունեցել նրանց հետ, զբաղվել հայության ճակատագրով, տեղեկացել Արևելքի բռնակալների լծից Հայաստանի ազատագրման համար առաջադրվող ծրագրերին։ Այցելել է հայկական գաղթավայրերը (Աստրախան, Գրիգորիուպոլիս, Ղզլար, Մոզդոկ, Մոսկվա, Նոր Նախիջևան, Պետերբուրգ և այլն), ծանոթացել տեղի հայերի կյանքին, մասնակցել հայ ժողովրդի ազատագրման համար նյութական միջոցների, նվիրատվությունների կազմակերպմանը և հայրենասիրական այլ միջոցառումների։ Ունեցել է շեշտված ռուսական կողմնորոշում, եղել հայ ու ռուս ժողովուրդների ավանդական զինակցության ջատագովներից ու գործնականում իրականացնողներից՝ Ռուսաստանի օգնության մեջ տեսնելով պարսկա-թուրքական նվաճողներից հայ ժողովրդին ազատագրելու միակ ելքը։ Թաղված է Պետերբուրգի հայոց գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայերը Սանկտ Պետերբուրգում
Կատեգորիա:Ռուսահայ գեներալ-լեյտենանտներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ
Վլադիսլավ Կասպարով

**Վլադիսլավ Մինասի Կասպարով** (*Կասպարյանց*, ), Անդրկովկասում և Ռուսաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման աջակից, ԽՄԿԿ անդամ (1903)։

Ավարտել է Շուշիի ռեալական դպրոցը (1906)։ Սովորել է Սանկտ-Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում (1907) և Բեռլինի բարձրագույն առևտրական դպրոցում (1914)։ Հեղափոխական գործունեությունն սկսել է 1903 թվականից՝ սոցիալ-դեմոկրատական աշակերտական խմբակում։ 1906-1912 թվականներին եղել է ՌՍԴԲԿ Բաքվի, Պետերբուրգի և Ռոստովի կոմիտեների անդամ։ 1913-1917 թվականներին որպես քաղաքական վտարանդի ապրել է արտասահմանում (Բեռլին, Շվեյցարիա)։ Կատարել է Լենինի հանձնարարությունները։ Մասնակցել է ՌՍԴԲԿ արտասահմանյան սեկցիաների Բեռնի կոնֆերանսին (1915 թվականի փետրվար), ընտրվել բոլշևիկների արտասահմանյան կազմակերպության կոմիտեի և դրա առաքող հանձնաժողովի անդամ։

## Գրականություն
* Համբարձում Կարապետյան, Արևածագից առաջ։ «Գարուն», 1967, № 3, էջ 25-27։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կասպեր

260px|մինի|Կովկասի էթնիկական քարտեզ (մ.թ.ա. 5-4-րդ դարեր)

**Կասպեր** (կասպք, կազբք), կովկասյան հինավուրց ցեղեր, որոնք մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակում տարածված էին Կովկասյան լեռնաշղթայից մինչև Կասպից ծովի հարավային ափերը՝ Վրկանից երկիրը։ Մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակում նրանք քաշվել էին ծովի հարվ-արևմտյան ափը՝ այնտեղ ստեղծելով իրենց մարզը, որը հունա-հռոմեական աղբյուրներում կոչվել է Կասպիանա և ենթարկվել է Պարսից թագավորությանը։ Հերոդոտոսը (մ. թ. ա. 5-րդ դար) կասպերին հիշում է որպես Պարսից Քսերքսես արքայի բանակների մեջ մտնող ռազմական միավոր։ Կասպիանա նահանգը (հայերեն Փայտակարան), որը, ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, ընդգրկում էր Կուրի ու Երասխի միախառնվելու վայրից մինչև ծովն ընկած տարածքը (Կուրի հոսանքից հարավ և Հրասխից արևելք), մ. թ. ա. 2-րդ դարի սկզբին մտավ նոր կազմավորված Մեծ Հայքի թագավորության մեջ։ Մ. թ. 5-րդ դարի կեսին, Արևելյան Հայաստանում Արշակունիների թագավորության վերացումից հետո, Կասպիանա-Փայտակարանը պարսիկները միացրին Ատրպատականի վարչաքաղաքական միավորին։

Կատեգորիա:Իրանական ազգեր
Վերին Սավոյ

**Վերին Սավոյ** (ֆրանսերեն՝ *Haute-Savoie*), դեպարտամենտ Ֆրանսիայի արևելքում։ 
* Վերն Սավոյ դեպարտամենտի կարգային թիվն է՝ 74։

## Պատմական տեղեկություններ
մինի|ձախից|220px|Սեյսել գետը

Մինչև 1860 թվականը Վերին Սավոյի և Սավոյի զբաղեցրած ներկայիս տարածքը եղել է Սարդինիայի թագավորության մի մասը սկսած 1713 թվականին կնքնած Ութրեխթի համաձայնագրից։ Ֆրանսիայի կողմից անեքսացումը ձևակերպվել է 1860 թվականի Թուրինի համաձայնագրով։ 
1942 թվականի նոյեմբերից մինչև 1943 թվականի սեպտեմբերը Վերին Սավոյն օկուպացրած է եղել ֆաշիստական Իտալիան։

1924 թվականին Վերին Սավոյի Շամոնի քաղաքում են կայացել Առաջին Ձմեռային Օլիմպիական խաղերը։

## Աշխարհագրական տվյալներ
Վերն Սավոյ դեպարտամենտը գտնվում է երկրի հարավ-արևելքում, հյուսիսում սահմանակից է Ժնև կանտոնին և Ժնևի լճին, արևելքից՝ Շվեյցարիայի Վալե կանտոնին և Իտալիայի Վալե դ'Աոստա մարզին։ Արևմուտքից սահմանակից է Ֆրանսիայի Էն և հարավից՝ Սավոյ դեպարտամենտներին։ 
Ֆրանսիայի կողմից Վերին Սավոյում է գտնվում դեպի Իտալիա տանող Մոնբլանի թունելի մուտքը։

Տարածքը 4388 քառ.կմ է։

մինի|ձախից|680px|Էգյուիյ դյու Միդի լեռները

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գավառներ
Կատեգորիա:1860 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կասպիական նավատորմ

**Կասպիական ռազմական նավատորմ** (), ռուսական հնագույն նավատորմ, Ռուսական կայսրության, այնուհետև՝ Խորհրդային Միության ռազմածովային ստորաբաժանում։

Ստեղծվել է Պետրոս I-ի հրամանով, Աստրախանում, 1722 թվականի նոյեմբերին։ Մասնակցել է 1722-1723 թվականների պարսկական արշավանքին, օժանդակել ռուսական զորքերին 1796 թվականին Դերբենդի ու Բաքվի ժամանակավոր գրավման և 1804-1813 թվականների ռուս-իրանական պատերազմի ժամանակ։

Հեղափոխության սկզբնավորման շրջանում կասպիական նավատորմի նավաստիները Բաքվում մասնակցել են 1903-1905 թվականների շարժումներին, 1917 թվականին՝ օժանդակեցին խորհրդային իշխանության հաստատմանը։

1918 թվականի հոկտեմբերին ստեղծված Աստրախանյան-կասպիական ռազմական նավատորմիկը 1919 թվականի հուլիսին վոլգյան ռազմական նավատորմիկի հետ միավորվելով՝ կոչվել է Վոլգա-կասպիական, որի հիմքի վրա 1920 թվականի մայիսին Բաքվում ստեղծվել է Կասպիական ռազմական նավատորմը (3 օժանդակ հածանավ, 10 ականակիր, 4 սուզանավ և այլն), որն էլ 1920 թվականի հուլիսին միավորվել է Խորհրդային Ադրբեջանի Կարմիր նավատորմի հետ (Կասպիական ռազմածովային ուժեր)։

1941-1945 թվականների «Հայրենական մեծ պատերազմի» տարիներին մատուցած ծառայությունների (Ստալինգրադի ճակատամարտ, Կովկասի ճակատամարտ և այլն) համար պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով (1945)։

Կատեգորիա:Ռուսական նավատորմ
Կաստաներ

250px|մինի|Կաստայական համակարգը Հին Հնդկաստանում
**Կաստաներ** ( - տոհմ, սերունդ,  - մաքուր, սանսկրիտ համարժեքը՝ ջատի), իրար հետ սահմանափակ հաղորդակցմամբ, անփոփոխ մասնագիտությամբ և ընդհանուր առասպելական նախահայր ունեցող մարդկանց ներամուսնական խմբեր։ Կաստաների համակարգի ձևավորման վրա մեծապես ազդել է աշխատանքի հասարակական բաժանումը։ Կաստայական բաժանման առանձին նշաններ եղել են Հին Եգիպտոսում, Իրանում, Չինաստանում, Ճապոնիայում և այլուր։ Այնուամենայնվ, կաստաների համակարգը առավելապես զարգացել և պահպանվել է Հնդկաստանում։ Կաստաներ գոյություն են ունեցել դեռևս Հին Հնդկաստանում և օրինականացվել են կրոնի կողմից։ Միջնադարյան Հնդկաստանում կաստաները դարձել են ֆեոդալական հասարակության հիերարխիական կառուցվածքի հիմքը՝ փոխարինելով վարնաներին։ Կաստայական հիերարխիայի վերին աստիճանին գտնվել են հոգևոր և աշխարհիկ ֆեոդալների կաստաներ, նրանցից ցած՝ համայնքների լիիրավ անդամների ռազմա-երկրագործական կաստաներ և քաղաքային առևտրա-վաշխառուական կաստաներ, ավելի ցած՝ արհեստավորների և համայնքների ոչ լիիրավ անդամների կաստաներ, ամենացածում՝ կիսաստրուկ-կիսաճորտերի կաստաներ, որոնք, բացի երկրագործությունից, զբաղվել են «անմաքուր» մասնագիտություններով (ավլողներ, կաշեգործներ, կոշկակարներ և այլն) և կոչվել են «անձեռնմխելիներ»։ Կաստաների գլուխ կանգնած էին կաստայական խորհուրդները, որոնք վերահսկել են կաստաների անդամների տնտեսական և հասարակական գործունեությունը, հետևել կաստայական օրենքների կատարմանը և իրագործել արդարադատությունը։ Անգլիական գաղութարարները ձգտել են պահպանել կաստայական կարգը Հնդկաստանում՝ աշխատավորների շահագործումն ուժեղացնելու և ազգային-ազատագրական շարժումը պառակտելու համար։ Սակայն կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացումը երկրում խախտել է կաստաների հասարակական-տնտեսական հիմքը։ Հնդկական հանրապետության սահմանադրությունը (1950) ճանաչել է կաստաների իրավահավասարությունը։

Կատեգորիա:Կաստաներ
Կատեգորիա:Սոցիալական կարգավիճակ
Կատեգորիա:Հասարակական համակարգեր