Ռամսես III

**Ռամզես III**, Հին Եգիպտոսի քսաներորդ դինաստիայի երկրորդ փարավոնը։ Որոշ գիտնականներ նրա գահակալությունը թվագրում են մ.թ.ա. 1186 թվականի մարտի 26-ից մինչև 1155 թվականի ապրիլի 15-ը: Նա համարվում է Նոր թագավորության վերջին փարավոնը, որն ուներ զգալի իշխանություն։

Նրա երկարատև գահակալումը նշանավորվեց Եգիպտոսի քաղաքական և տնտեսական հզորության անկմամբ՝ կապված մի շարք արշավանքների և ներքին տնտեսական խնդիրների հետ, որոնք  հետապնդում էին նաև նրան նախորդած փարավոններին: Այս անկումը համընկավ  Հին Եգիպտոսի մշակութային ոլորտի անկման հետ։

Այնուամենայնիվ, նրա հաջող պաշտպանությունը կարողացավ դանդաղեցնել անկումը, չնայած դա նշանակեց, որ նրա իրավահաջորդները կունենան ավելի թույլ զինված ուժեր: Նրան անվանում էին նաև «Ռազմիկ Փարավոն»՝ իր ուժեղ  ռազմավարության պատճառով: Նա պայքարեց և հաղթեց հարթեց «ծովի ժողովուրդներ» անվամբ հայտնի զավթիչներին, որոնք ավերածություններ էին առաջացրել բազմաթիվ քաղաքակրթություններում և կայսրություններում: Նա կարողացավ փրկել Եգիպտոսը փլուզումից  բրոնզե դարի վերջում, սակայն արշավանքների հետևանքները մեծապես ազդեցին Եգիպտոսի վրա:

Ռամսես III-ը կառուցեց արևմտյան Թեբեի ամենամեծ թաղման տաճարներից մեկը, որն այժմ կոչվում է Մեդինետ Հաբու: Նա սպանվեց հարեմի կողմից կազմակերպված դավադրության արդյունքում, որը ղեկավարում էր նրա երկրորդ կինը՝ Տիյան և նրա ավագ որդին՝ Պենտավերը: Ի վերջո, դա հանգեցրեց իրավահաջորդության ճգնաժամի, որն էլ ավելի արագացրեց Հին Եգիպտոսի անկումը: Նրան հաջորդեց իր որդին Ռամսես IV-ը։ Նրա հետնորդները հետագայում ևս գահակալել են, որպես եգիպտոսի փարավոն։

## Անվանում
Ռամզես III-ի ամբողջական անունն է *Usermaatre-Meryamun Rameses-Heqaiunu,* ինչը նշանակում է «Ռայի Մաատը ուժեղ է, Ամոնի սիրելին,,ով ծնվել է Ռայից,Հելիոպոլիսի տիրակալից»

## Վաղ տարիներ
Ռամսես III-ը Ռամզես I-ի կամ Ռամզես II-ի մերձավոր ազգականը չէր։ Նա Սեթնախտի և Թի-Մերենեզեի որդին էր, ով իր անունը գրել էր կարտուշի վրա։ Սեթնախտի ծագումն անհայտ է։ Նա գահը զավթեց ճգնաժամի և քաղաքական անկարգությունների ժամանակ, հավանաբար Տուոսրետի պատճառով և ենթադրաբար, Ռամսես II-ի կրտսեր հետնորդն էր ՝ Սեթ II-ից, Սիպտախից և Տուոսրեթից առանձին ընտանեկան գծով:

## Գահակալում
Ենթադրվում է, որ Ռամսես III-ը թագավորել է մ.թ.ա. 1186 թվականի մարտից մինչև մ․թ․ա 1155 թվականի ապրիլ: Դա հիմնված է Շեմուի 26-րդ օրը գահ բարձրանալու և Շեմուի 32-րդ օրը նրա մահվան հայտնի ամսաթվի վրա: Որոշ գիտնականներ նրա գահակալությունը հաշվում են 31 տարի, 1 ամիս և 19 օր:Նրա գահակալման տարեթվերի մեկ այլ վարկած է համարվում մ․թ․ա 1187-1156 թվականները։

Նրա թագադրման նկարագրության մեջ, որը պահպանվել է Մեդինետ Հաբուում ասվում է, որ չորս աղավնիներ «ուղարկվել են հորիզոնի չորս կողմերում ՝ հաստատելու համար, որ կենդանի Հորուսը ՝ Ռամզես III-ը, (դեռ) կառավարում է իր գահին, որ Մաաթի կարգը տիրում է տարածության և հասարակության մեջ»:

## Երկարատև պատերազմների ժամանակաշրջան
մինի|Ռամեսես III-ի արձանը Ռոքֆելլերի թանգարանում, Երուսաղեմ
աջից|մինի|Ռամզես III-ը, ով խունկ է մվառում, պատի նկարչություն KV11-ում:
Իր երկարատև գահակալման ընթացքում, բրոնզի դարի վերջին տիրող քաղաքական քաոսի մեջ, Եգիպտոսը պաշարվեց օտարերկրյա զավթիչների կողմից (ներառյալ այսպես կոչված ծովի ժողովուրդները և լիբիացիները) և բախվեց աճող տնտեսական դժվարությունների և ներքին կռիվների։ Այս իրադարձությունները ի վերջո, հանգեցրին քսաներորդ դինաստիայի անկմանը:

Իր թագավորության ութերորդ տարում ծովի ժողովուրդները, այդ թվում ՝ Պելեսետը, Դենիենը, Շարդանան, Մեշվեշ ծովայինները և Թեքերը, ցամաքից և ծովից ներխուժեցին Եգիպտոս։ Ռամսես III-ը նրանց պարտության մատնեց ցամաքում և ծովում տեղի ունեցած երկու խոշոր ճակամարտերում։ Նախ, նա նրանց ջախջախեց ցամաքում ՝ Ջհարիի ճակատամարտում, Եգիպտական կայսրության արևելյան սահմանին՝ Ջհարիի մոտակայքում, կամ ներկայիս հարավային Լիբանանում: Երկրորդ ճակատամարտը Դելտայի ճակատամարտն էր, որի ընթացքում Ռամսեսը ծովի ժողովուրդներին և նրանց նավերը քաշեց Նեղոս գետ, որտեղ էլ դարանակալել էր եգիպտական  նավատորմը: Չնայած եգիպտացիները վատ նավաստիների համբավ ունեին, նրանք համառորեն պայքարում էին: Ռամզեսը ափերին տեղակայել էր նետաձիգների շարքեր, որոնք անընդհատ հարվածում էին թշնամու նավերին, երբ նրանք փորձում էին Նեղոսի ափն իջնել։  Այնուհետև Եգիպտական նավատորմը հարձակվեց թշնամու նավերի վրա: Դրան հաջորդած ցամաքային բախման ժամանակ ծովի ժողովուրդները լիակատար պարտություն կրեցին։ Հարրիսի պապիրուսում գրված է․Ռամսես III-ը ծովի ժողովուրդներին դարձրեց իր հպատակները և նրանց բնակեցրեց Հարավային Քանանում։ Քանանում նրանց ներկայությունը կարող էր նպաստել տարածաշրջանում նոր պետությունների ձևավորմանը, ինչպիսին էր Փղշտիան, Եգիպտական կայսրության փլուզումից հետո: Ռամզես III-ի օրոք Եգիպտական ներկայությունը Լևանտում դեռ պահպանվում էր մինչև Բիբլոս, և նա կարող էր արշավանքներ իրականացնել դեպի հյուսիս՝ Սիրիա: Ռամսես III-ը նաև ստիպված էր պայքարել ներխուժող լիբիական ցեղերի դեմ՝ Եգիպտոսի Արևմտյան դելտայում երկու խոշոր արշավների ընթացքում, համապատասխանաբար, իր կառավարման 5-րդ և 11-րդ տարիներին: 12-րդ դարի սկզբին Եգիպտոսը հաստատեց իր գերիշխանությունը կյուրենաիկյան ցեղերի նկատմամբ։ Ինչ-որ պահի Եգիպտոսի կողմից ընտրված տիրակալը իշխեց (կարճ ժամանակով) մեշվեշ և լիբու միավորված ցեղերի վրա։

## Տնտեսական դժվարություններ
Այս պատերազմներն աստիճանաբար սպառեցին Եգիպտական գանձարանը և նպաստեցին Ասիայում Եգիպտական կայսրության աստիճանական անկմանը: Այս դժվարությունների լրջությունը կայանում է նրանում, որ գրավոր պատմության մեջ աշխատողների առաջին հայտնի գործադուլը տեղի է ունեցել Ռամսես III-ի թագավորության 29-րդ տարում, երբ Սեթ-Մաաթ-խերիմենտ-Վասեթ գյուղում (այժմ հայտնի է որպես Դեյր-Էլ-Մեդինա) ընտրված թագավորական դամբարանների շինարարների և արհեստավորների սննդի մատակարարումները դադարեցվել էին, ինչն էլ պատճառ էր հանդիսացել արհեստավորների և շինարարների դժգոգությանը:Պահպանված գրավոր տեղեկություններից մեզ հայտնի է դառնում, որ օդում ինչ-որ բան (հնարավոր է, որ Հեկլա-3 հրաբխի ժայթքումը) խանգարեց արևի լույսի երկրի վրա հասնելուն, ինչպես նաև դադարեցրեց ծառերի աճը շուրջ երկու տասնամյակ՝ մինչև մ.թ. ա. 1140 թվականը: Դրա արդյունքը Եգիպտոսում հացահատիկի գների էական աճն էր Ռամսես VI-ի և Ռամզես VII-ի թագավորության շրջանում, սակայն թռչնամսի և ստրուկների գները մնացին անփոփոխ։ Այսպիսով, ճգնաժամը տեղի է ունեցել Ռամսես III-ի թագավորության վերջին տարիներին՝ թուլացրելով հացահատիկի մատակարարումները դեպի Դեյր Էլ Մեդինա համայինք։

Այս բարդ իրողությունները լիովին անտեսվում են Ռամսես III-ի պաշտոնական արձանագրություններում, որոնցից շատերը ձգտում են ընդօրինակել նրա հայտնի նախորդի՝ Ռամսես II-ի արձանագրությունները, որտեղ ներկայացնում են շարունակականության և կայունության պատկեր: Նրա կողմից կառուցված Լուքսորի և Կարնակի տաճարները և Մեդինետ Հաբուի վարչական համալիրը Եգիպտոսում ամենամեծ և լավագույնս պահպանված կառույցներից են։ Ռամեսեսի ժամանակներից մեզ է հասել նաև վերջինիս պարիսպների համար կառուցված զանգվածային ամրությունները։ Եգիպտոսի սրտում գտնվող ոչ մի տաճար երբեք այդպիսի պաշտպանության չի ունեցել, ինչպես Ռամզես III-ի շրջանում:
աջից|մինի|220x220փքս|Ռամզես III-ի արձանները Կառնակի տաճարում (Ամոնի մեծ տաճարի առաջին ներքին բակում):

## Սպանություն
մինի|Նեկրոպոլիսի օրագրի մի հատված, որը վերաբերում է Ռամսես III-ի՝ Ռամսես IV-ի գահակալության փոփոխությանը։ Եգիպտոսի պատմության թանգարան, Թուրին:
Դատական նիստերի արձանագրությունների հայտնաբերման շնորհիվ (թվագրված է Ռամսես III-ի կողմից), այժմ հայտնի է, որ մ.թ.ա. 1155 թվականի Շեմուի 2-րդ ամսվա 15-րդ օրը Մեդինետ Հաբուում տոնակատարությունների ժամանակ թագավորական հարեմի դավադրության արդյունքում մահափորձ է կազմվել նրա դեմ։ Դավադրությունը կազմակերպել է Թիյեն՝ իր երեք հայտնի կանանցից մեկը (մյուսները ՝ Տիտին և Իսեթ Թա-Հեմջերտը)։ Դավադրության պատճառն էր գահաժառանգության խնդիրը։ Տիյայի որդին՝ Ռամսես Ամենհերհեփշեֆը (ապագա Ռամսես IV), ավագն ու իրավահաջորդն էր, որին ընտրել էր Ռամսես III-ը ՝ Տիյայի Որդու ՝ Պենտավերետի փոխարեն։ Դատական փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ շատ մարդիկ են ներգրավված եղել դավադրության մեջ: Նրանց մեջ գլխավորներն էին թագուհի Տիյեն և նրա որդի՝ Պենտավերեթը, պալատի ղեկավար Ռամսես Պեբեկամենը, յոթ թագավորական սպասավորները, գանձարանի երկու վերակացուները, բանակի երկու դրոշակակիրներ, երկու թագավորական դպիրներ և պալատական սուրհանդակը: Կասկած չկա, որ բոլոր հիմնական դավադիրները մահապատժի են ենթարկվել. դատապարտյալներից մի քանիսին հնարավորություն է տրվել ինքնասպանություն գործել (հնարավոր է թույնի միջոցով) և նրանց հանդեպ մահապատիժ չի կիրառվել: Դատական նիստերի պահպանված արձանագրությունների համաձայն՝ ընդհանուր առմամբ տեղի է ունեցել է երեք առանձին դատավարություն, որոնց ընթացքում 38 մարդ դատապարտվել է մահապատժի։ Թիյեի և նրա որդու՝ Պենտավերետի գերեզմանները թալանվել են, իսկ նրանց անունները ջնջվել են, որպեսզի թույլ չտան նրանց վայելել երկնային կյանքը: Եգիպտացիներն այնքան մանրակրկիտ աշխատանք են կատարել, որ նրանց մասին միակ հիշատակումները դատական փաստաթղթերն են և այն, ինչ մնացել է նրանց գերեզմաններից: Դավադրության կազմակերպիչներից մի քանիսը փորձել են խոշտանգել դատավորներին. նրանք կալանավորվեցին, իսկ կազմակերպիչները խստագույնս պատժվեցին։ Ռամսես III-ը մահացավ կյանքի 32-րդ տարում, նախքան դատավճիռների ամփոփագրերի կազմումը, առանց տեսնելու վերջնական դատավճիռը։
մինի|250x250փքս|Ռամսես III-ի սարկոֆագը կարմիր գրանիտից (Լուվր): Կափարիչը գտնվում է Ֆիցուիլյամի թանգարանում։
մինի|Ռամեսես lll-ի կարտուշին։
Չնայած երկար ժամանակ ենթադրվում էր, որ Ռամսես III-ի մարմնի վրա ակնհայտ վերքեր չկան, գերմանական դատաբժշկական թիմի կողմից մումիայի զննումը, որը հեռուստատեսությամբ ցուցադրվել է Science Channel-ի «Ռամսես.թագավորի մումիայի առեղծվածը» վավերագրական ֆիլմում 2011 թվականին, ցույց է տվել պարանոցի չափազանց մեծ քանակությամբ վիրակապեր: Կահիրեի համալսարանի ռադիոլոգիայի պրոֆեսորներ Աշրաֆ Սելիմի և Շահար Սալիմի կողմից Եգիպտոսում կատարված հետագա համակարգչային տոմոգրաֆիան ցույց տվեց, որ վիրակապերի տակ կոկորդի երկայնքով դանակի խորը վերք կա, որը հավանաբար հասել է ողնաշարին: Վավերագրական ֆիլմի պատմողի խոսքով՝ «դա վերք էր, որից հետո ոչ ոք չէր կարող ողջ մնալ»։ Համակարգչային տոմոգրաֆիան ցույց է տվել, որ նրա կոկորդը կտրվել է, ինչի հետևանքով պատռվել է շնչափողը, կերակրափողը և արյան անոթները, ինչը կարող է հանգեցնել արագ մահվան: British Medical Journal-ի 2012 թվականի դեկտեմբերյան համարում հրապարակվել է հետազոտողների խմբի եզրակացությունը՝ Եգիպտոսի հնությունների բարձրագույն խորհրդի նախկին ղեկավար Զահի Հավասի և նրա եգիպտական թիմի, ինչպես նաև մումիայի ինստիտուտի Ալբերտ Զինկի և Բոլցանոյի Eurac Research-ի Iceman-ի գլխավորությամբ (Իտալիա), որում ասվում էր, որ դավադիրները սպանել են Ռամսես III-ին ՝ կտրելով նրա կոկորդը։ Զինկը հարցազրույցում նշել է․Ռամեսես III-ի մումիայի համակարգչային տոմոգրաֆիայի հետագա ուսումնասիրությունը, որն իրականացրել է Սահար Սալեմը, ցույց է տվել, որ ձախ ոտքի բութ մատը, հավանաբար, կտրվել է ծանր, սուր, կացնանման առարկայից: Ոսկորների միաձուլման նշաններ չեն եղել, ուստի այս վնասվածքը, հավանաբար, տեղի է ունեցել մահից անմիջապես առաջ: Զմռսողները անդամահատված մատի տեղում տեղադրել են սպիտակեղենից պատրաստված պրոթեզի նման առարկա։  Զմռսողները վեց ամուլետ են դրել երկու ոտքերի և կոճերի վրա՝ հետագա կյանքի ընթացքում վերքը կախարդանքով բուժելու համար: Ոտնաթաթի այս լրացուցիչ վնասվածքը ցույց է տալիս, որ փարավոնը սպանվել է, հավանաբար, մի քանի հարձակվողների կողմից, ովքեր օգտագործել են տարբեր զենքեր:

Այս հայտնագործությունից առաջ ենթադրվում էր, որ Ռամսես III-ը սպանվել է այնպիսի միջոցներով, որոնք մարմնի վրա հետքեր չէին թողնի: Դավադիրների թվում էին նաև մոգեր, որոնք կարող էին թույն օգտագործել։ Ոմանք ենթադրում էին, որ փարավոնի մահվան պատճառը օձի խայթոցն էր։ Ռամսես III-ի մումիայում կա ամուլետ, որը պաշտպանում է նրան հետագա կյանքում օձերից: Ծառան, որը պատասխանատու էր նրա ուտելու և խմելու համար, նույնպես թվարկված դավադիրների թվում էր, բայց կային նաև այլ դավադիրներ, որոնք հիշատակվում են որպես օձ և օձերի տեր:

Մի առումով դավադիրները հաստատ ձախողվել են։ Գահը անցավ թագավորի նշանակված իրավահաջորդին՝ Ռամսես IV-ին։ Ռամսես III-ը կարող էր կասկածի տակ դնել վերջինիս իրավահաջորդ դառնալու հնարավորությունները՝ հաշվի առնելով, որ Հարիսի մեծ պապիրուսում նա աղաչում էր Ամոնին ապահովել իր որդու իրավունքները:

## ԴՆԹ և հնարավոր կապը իր որդի՝ Պենտավերի հետ
մինի|Հորուս (ձախ կողմում) և Սեթ (աջ կողմում) աստվածները օրհնում են Ռամզեսին։ Գտնվում է Եգիպտոսի թանգարանում:
Զինկի խումբը պարզել է, որ Ռամսեսի հետ թաղված անհայտ տղամարդու մումիան, շնորհիվ ապացուցված գենետիկական ազգակցական կապի և մումիֆիկացման գործընթացի պատիժ էր ենթադրում, Փարավոնի որդու՝ Պենտավերայի համար, ով հարմար թեկնածու էր և միակ որդին էր, ով ապստամբեց իր հոր դեմ: Այս մումիան, որը թաղված էր Ռամսեսի հետ, նույնպես համարվում էր Փարավոնի ընտանիքի անդամ: Անհնար է պարզել նրա մահվան պատճառը։  Ըստ STR կանխատեսող Ուիթ Աթիի, երկու մումիաներն էլ ունեին ընդհանուր Y քրոմոսոմային հապլոգրուպ E1b1a-V38 և գենետիկ նյութի 50%-ը, ինչը ցույց էր տալիս հայր-որդի ազգակցական կապը:

2010 թվականին Հավասը և նրա գործընկերները մանրամասն մարդաբանական, ռադիոլոգիական և գենետիկական ուսումնասիրություններ կատարեցին «Թութանհամոն թագավորի ընտանիքը» նախագծի շրջանակներում: Հետազոտության նպատակները ներառում էին նոր Թագավորության 11 թագավորական մումիաների միջև ազգակցական կապերը պարզելու, ինչպես նաև պաթոլոգիական առանձնահատկությունները, ներառյալ հնարավոր ժառանգական խանգարումները և վարակիչ հիվանդությունները ուսումնասիրելու փորձ: 2012 թվականին Հավասը և նրա գործընկերները կատարեցին մարդաբանական, դատաբժշկական, ռադիոլոգիական և գենետիկական ուսումնասիրություն 20-րդ դինաստիայի Ռամզես III-ի և անհայտ տղամարդու մումիաների վերաբերյալ, որոնք հայտնաբերվել էին միասին: 2022 թվականին S.O.Y. Keita-ն վերլուծել է 8 կարճ տանդեմային տեղանքների (STR) տվյալները, որոնք հրապարակվել են այս ուսումնասիրությունների շրջանակներում Հավասի և համահեղինակների կողմից՝ օգտագործելով ալգորիթմ, որն առաջարկում է ընդամենը երեք տարբերակ՝ եվրասիացիներ, ենթասահարական Աֆրիկայի և Արևելյան Ասիայի բնակիչներ: Օգտագործելով այս երեք տարբերակները՝ Կեյտան եզրակացրեց, որ նմուշների մեծ մասը, ներառյալ Ռամզես III-ի և Թութանհամոնի գենետիկական մնացորդները, ունեցել են գենետիկայի վրա հիմնված «ազգակցական կապ ենթասահարական աֆրիկացիների հետ՝ ազգակցական կապի մեկ վերլուծության արդյունքում»: Այնուամենայնիվ, Կեյտան նախազգուշացրեց, որ դա չի նշանակում, որ թագավորական մումիաները «այլ պատկանելություններ չունեն», որոնք, նրա կարծիքով, թաքնված էին տիպաբանական մտածողության մեջ: Կեյտան նաև ավելացրեց, որ տարբեր «տվյալներ և ալգորիթմներ կարող են տարբեր արդյունքներ ցույց տալ», ինչը արտացոլում է կենսաբանական ժառանգության բարդությունը և դրա հետ կապված մեկնաբանությունը:

## Ժառանգություն
Հարիսի մեծ պապիրուսը կամ Հարիս I-ի պապիրուսը, որը գրվել է նրա որդու և ընտրված իրավահաջորդի՝ Ռամսես IV-ի պատվերով, տեղեկություն է տալիս այս թագավորի հսկայական նվիրատվությունների, ոսկե արձանների և մոնումենտալ շինությունների մասին։ Պապիրուսը նաև պատմում է Եգիպտոսի տարբեր տաճարների մասին որոնք գտնվում էին Հելիոպոլիսում, Մեմֆիսում, Ատրիբիսում, Հերմոպոլիսում, Տիսում, Աբիդոսում, Կոպտոսում, էլ Կաբայում և այլ քաղաքներում։ Այն նաև ասում է, որ թագավորը առևտրային արշավախումբ է ուղարկել Պունտ Երկիր և սկսել է զարգացնել Թիմնայի պղնձի հանքերը Հարավային Քանանում: Հարիսի մեծ պապիրուսը նկարագրում է Ռամզես III-ի որոշ գործողություններ․Ռամսեսը սկսեց Կառնակի Հոնսու տաճարի վերակառուցումը Ամենհոտեպ III-ի տաճարի հիմքից և ավարտեց Մեդինետ Հաբուի տաճարի շինարարությունը մոտ 12 տարեկան հասակում: Նա զարդարեց Մեդինետ Հաբուի իր տաճարի պատերը ծովի ժողովուրդների հետ իր ծովային և ցամաքային մարտերի տեսարաններով: Այս հուշարձանն այսօր Նոր Թագավորության ամենալավ պահպանված տաճարներից մեկն է։

Ռամսես III-ի մումիան հայտնաբերվել է 1886 թվականին և համարվում է եգիպտական մումիայի նախատիպը բազմաթիվ հոլիվուդյան ֆիլմերում։ Նրա գերեզմանը (KV11) թագավորների հովտում ամենամեծերից մեկն է:

1980 թվականին Ջեյմս Հարիսը և Էդվարդ Վենտեն կատարեցին մի շարք ռադիոլոգիական ուսումնասիրություններ Նոր Թագավորության փարավոնների գանգերի և կմախքի մնացորդների վերաբերյալ, ներառյալ Ռամսես III-ի մումիֆիկացված մնացորդները: Վերլուծությունը, ընդհանուր առմամբ, բացահայտեց նմանություն 19-րդ և 20-րդ դինաստիաների Նոր Թագավորության տիրակալների միջև՝ մեզոլիթական նուբիական նմուշներով: Հեղինակները նշել են նաև նմանություններ լևանտական ծագմամբ ժամանակակից միջերկրածովյան բնակչության հետ: Հարիսը և Վենտեն ենթադրում էին, որ դա խառնուրդ է, քանի որ ռամեսիդները Հյուսիսային ծագում ունեին:
աջից|մինի|Ռամեսես III-ի տաճարը Մեդինետ Հաբուում
2021 թվականի ապրիլին նրա մումիան Եգիպտական հնությունների թանգարանից տեղափոխվեց Եգիպտական քաղաքակրթության ազգային թանգարան՝ 17 այլ թագավորների և 4 թագուհիների մնացորդների հետ միասին՝ որպես «Փարավոնների ոսկե շքերթ »անվանումը ստացած միջոցառման մաս։

## Ժամանակագրական տարաձայնություններ
Անորոշություն կա Ռամսես III-ի թագավորության ճշգրիտ տարեթվերի վերաբերյալ: Այս անորոշությունը ազդում է Լևանտի ուշ բրոնզի դարից երկաթի դարին անցման ժամանակաշրջանի վրա: Ռադիոածխածնային ժամանակագրական համեմատությունները և այլ արտաքին ապացույցները թույլ են տալիս այս անցումը վերագրել մ․թ․ա 1100-ին՝ համեմատած մ.թ.ա. մոտ 1179-ի ավանդական ժամանակագրական համեմատություն հետ:

Որոշ գիտնականներ փորձել են հաստատել այս փարավոնի կառավարման ժամանակագրական կետը մ․թ․ա 1159 թվականին՝ հիմնվելով Հեկլա-3 հրաբխի ժայթքման ամսաթվի վրա: Քանի որ ժամանակակից գրառումները ցույց են տալիս, որ իր կյանքի 29-րդ տարում փարավոնը դժվարություններ է ունեցել Դեյր Էլ Մեդինայում իր աշխատողներին մատակարարելու հարցում, Հեկլա 3-ի այս թվագրությունը կարող է կապել նրա թագավորության 28-րդ կամ 29-րդ տարին մ․թ․ա 1159-ի հետ։ Հնարավոր է մեկ տարվա աննշան անհամապատասխանություն, քանի որ եգիպտական հացահատիկի պահեստները կարող էին ունենալ բավարար պաշարներ բնական աղետի սկսվելուց հետո առնվազն մեկ ոչ բերքատու տարվա համար: Սա նշանակում է, որ փարավոնի կառավարումը կավարտվի ընդամենը երեք-չորս տարի անց՝ մ.թ. ա. մոտ 1156 կամ 1155 թվականներին: Այդ ժամանակից ի վեր գիտնականները, հիմնվելով հրաբխային շերտի կրկնակի ուսումնասիրության վրա, առաջարկել են այլընտրանքային ամսաթիվ՝ մ․թ․ա 2900 թվական։ Հաշվի առնելով, որ ոչ մի եգիպտագետ չի թվագրում Ռամսես III-ի թագավորությունը մ․թ․ա 1000 թվականին, դա նշանակում է, որ Հեկլա-3 հրաբխի ժայթքումը, ենթադրաբար, տեղի է ունեցել Ռամսես III-ի գահակալությունից շատ ավելի ուշ: 2002 թվականին մոխրի շերտեր պարունակող տորֆի հանքավայրերի բարձր ճշգրտության ռադիոածխածնային վերլուծության միջոցով կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ այս ժայթքումը տեղի է ունեցել մ․թ․ա 1087-1006 թվականներին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ramses_III_mummy_head.png|Ռամսես III-ի մումիան
Պատկեր:KhonsuTemple-Karnak-Incredible.jpg|Պատկերներ Ռամսես III-ի Հոնսու տաճարից
Պատկեր:PalaceInlays-NubiansPhilistineAmoriteSyrianAndHittite-Compilation-MuseumOfFineArtsBoston.png|Ֆայանսով և ապակուց պատված ֆիգուրներ, որոնք պատկերում են «Հին Եգիպտոսի ավանդական թշնամիներին»
Պատկեր:Medinet_Habu_Ramses_III._Tempel_02.JPG|Ռամեսես III-ի տաճարը Մեդինետ Հաբուում
Պատկեր:SFEC-2010-MEDINET_HABU-052.JPG|Նեհբեթի ներկված առաստաղը Մեդինետ Հաբուի տաճարում
Պատկեր:Bas-relief_at_the_mortuary_temple_of_Ramesses_III_17.jpg|Մեդինետ Հաբու՝ պարտված թշնամիների կտրված ձեռքերը
Պատկեր:Great_Harris_Papyrus,_Sheet_2.jpg|Ռամսես III-ը զրուցում է թեբանի եռյակի հետ ՝ Ամոն, Մութ և Հոնսու։  «Հարիսի մեծ պապիրուսը» Բրիտանական թանգարանում, մ․թ․ա մոտ 1150 թվական։ Պատկերը վերցված է Ժան Վերկուտերի «Հին Եգիպտոսի որոնումներում» գրքից


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Eric H. Cline and David O'Connor, eds. *Ramesses III: The Life and Times of Egypt's Last Hero* (University of Michigan Press; 2012) 560 pages; essays by scholars.

## Արտաքին հղումներ

* Timna: Valley of the Ancient Copper Mines

Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Կատեգորիա:Փարավոններ