Գոռավանի ավազուտների արգելավայր

Բնության հատուկ պահպանվող տարածք է, արգելավայրը ստեղծվել է 1959 թ-ին, ՀՍՍՀ ՄՍ հունվարի 29-ի N  20 որոշմամբ՝ 200 հա տարածքի վրա։ Այն գտնվում է Արարատի մարզի, Արարատյան գոգավորության թեք հարթություններում, Գոռավան գյուղական համայնքի հարավ-արևելյան մասում ծովի մակարդակից 920-980 մ բարձրության վրա։ «Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրի կանոնադրությունը և տարածքի չափը հաստատվել են ՀՀ կառավարության 2007 թ. հունվարի 25-ի Խոր Վիրապ պետական արգելավայր ստեղծելու և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2002 թ. մայիսի 30-ի N 925-Ն որոշման մեջ լրացումներ ու փոփոխություններ կատարելու մասին N 975-Ն որոշմամբ։ Համաձայն այդ որոշման, «Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրը, առանց պետական արգելավայրի կարգավիճակի փոփոխության, հանձնվել է ՀՀ բնապահպանության նախարարության «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց» ՊՈԱԿ ենթակայությանը`պահպանության և վերականգնման աշխատանքներն առավել արդյունավետ կազմակերպելու նպատակով։ ՀՀ կառավարության 2011 թ. մարտի 31-ի N324-Ն որոշմամբ հաստատվել է  «Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրի սահմանների նկարագիրը և հատակագծի սխեման։ Ներկայումս արգելավայրը զբաղեցնում է  95,99  հա տարածք։ Արգելավայրը ձևավորվել է Արարատյան հարթավայրի Ուրծի լեռնաշղթայի հյուսիսարևմտյան լանջերի ռելիկտային ալյուվյալ նստվածքների մի քանի տեղամասերի վրա։ Արգելավայրի վրա բացասական ներգործություն ունեցող տնտեսական գործունեությունը սահմանափակելու կամ արգելելու նպատակով 100 մ լայնությամբ շրջագծով տարածքը սահմանվել է որպես պահպանման գոտի։

«Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրի պահպանության օբյեկտն է Անդրկովկասում բնական ջուզգունի  գեղածնկիկ մատիտեղանմանի (*Calligonum polygonoides*) միակ ամբողջական աճման էկոհամակարգը, մնացորդային սորուն ավազներ իր յուրօրինակ ֆլորայի և ֆաունայի էնդեմիկ, հազվագյուտ և անհետացող տեսակներով։ Տարածքը պատկանում է Հայաստանի Երևանյան ֆլորիստիկ շրջանին։ Արգելավայրի բուսականության հիմնական տիպը ավազային ջուզգունային անապատն  է։ Սա միակ տեղամասն է Փոքր կովկասում, որտեղ ներկայացված են ջուզգունի համակեցությունները, և խիստ հազվագյուտ է ողջ Կովկասի համար։ Արգելավայրը Երևանի ֆլորիստիկ շրջանի հազվագյուտ տեսակներով ամենահարուստ տարածքն է, որն անոթավոր բույսերի հազվագյուտ և անհետացող տեսակների թվաքանակով Հայաստանում գտնվում է առաջին տեղումԲուսական աշխարհմինի|'''Գազ տարօրինակ''' ''(Astragalus paradoxu)''|307x307փքսԱրգելավայրի տարածքում աճում են 162 տեսակի անոթավոր բույսեր, որոնցից 11 տեսակներ գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված տեսակներն են

* Գեղածնկիկ մատիտեղանմանը *(Calligonum polygonoides)*
* Գազ տարօրինակը (Astragalus paradoxus)
* Գազ Մասալսկու *(Astragalus massalskyi)*
* Գազ Շելկովնիկովի *(Astragalus schelkovnikovii)*
* Մեխակ լիբանանի *(Dianthus libanotis)*
* Կնճիթաթերթիկ սապատավոր *(Rhinopetalum gibbosum)*
* Օշան Թամամշյանի *(Salsola tamamschjanae)*
* Խռնդատ մերկացողուն *(Verbascum nudicaule)*
* Խինձ գորովանի *(Scorzonera gorovanica)*
* Ծովակաղամբ հայկական *(Crambe armena)* և այլն։

մինի|306x306փքս|'''Գեղածնկիկ մատիտեղանման Calligonum polygonoides L.'''
Էնդեմիկ ներկայացուցիչներից են ոզնաթուփ արաքսյանը *(Acantholimon araxanum),* գազ ամբողջատերև

(*Astragalus holophyllus*) և այլ տեսակներ։

**[[Գազ տարօրինակը]] (Astragalus paradoxus)** վտանգված տեսակ է:Աճում է ստորին լեռնային գոտում, ծ. մ. 800–1000 մ բարձրությունների վրա, ավազոտ տեղերում՝ անապատում և կիսաանապատում։ Ծաղկում է ապրիլ–մայիս   ամիսներին, պտղաբերում՝ մայիս–հունիսին։

**Գեղածնկիկ մատիտեղանման** (*Calligonum polygonoides*) կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Թուփ՝ մինչև 1,5 մ բարձրության:Հայաստանում հանդիպում է միայն արգելավայրի տարածքում։ Աճում է ստորին լեռնային գոտում, ծ. մ. 850–950 մ բարձրությունների վրա, ավազային անապատում։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղաբերում՝ հունիսին։
մինի|304x304փքս|'''Սոխ Մայրիկի''' (''Allium materculae'')
Խինձ ( կաթնաբերիկ, սևարմատ) գորովանին** վտանգված տեսակ է։ Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ:Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, ծ. մ. 800–1400 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ և խոտածածկ լանջերին, տրագականտային համակեցություններում, կիսաանապատում և ավազային անապատում։ Ծաղկում է հունիսհուլիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հուլիս–սեպտեմբերին։

**Ծովակաղամբ հայկական** (''Crambe armena'') կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Հարավային Անդրկովկասի էնդեմիկ։ Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի (Արեգ գյուղի շրջակայք) և Երևանի (Գոռավան գյուղի շրջակայք) ֆլորիստիկական շրջաններում։ Աճում է ստորին լեռնային գոտում ծ. մ. 800–1200 մ բարձրությունների վրա։ Ծաղկում է մայիսին, պտղաբերում՝ հունիս–հուլիսին։

**Ծվծվուկ ավազուտային**  (''Silene arenosa'') կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ է։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Աճում է ստորին լեռնային գոտում, ծ. մ. 800–900 մ բարձրությունների վրա։ Ծաղկում է մայիս ամսին, պտղակալում՝ մայիս–հունիսին։

**Օշան Թամամշյանի* (*Salsola tamamschjanae*) - վտանգված տեսակ է։ Հայաստանում հանդիպում է միայն Երևանի ֆլորիստիկական շրջանում։ Աճում է ստորին լեռնային գոտում, ծ. մ. 700–1000 մ բարձրությունների վրա, անապատում և կիսաանապատում, ավազային հողերի վրա, երրորդական դարաշրջանի գիպսակիր կարմիր կավերի վրա։ Ծաղկում է հուլիս–սեպտեմբեր ամիսներին, պտղաբերում՝ սեպտեմբեր–նոյեմբերին։

*'Խռնդատ մերկացողուն**  (**Verbascum nudicaule') վտանգված տեսակ է։ Աճում է ստորին լեռնային գոտում, ծ. մ. 700–1000 մ բարձրությունների վրա, չոր քարքարոտ լանջերին, կիսաանապատում, ավազային անապատում։ Ծաղկում է հունիս ամսին, պտղաբերում՝ հուլիսին։ Գրանցված  է  Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Արգելայրի տարածքում աճող բուսատեսակներից են նաև Ուղտափուշ սովորական (*Alhagi pseudoalhagi*), կատվադաղձ Մեյերի (*Nepeta meyeri*), Փշամանդիկ փշավոր (*Atraphaxis  spinosa Լ*), կակաչի (*Papaver*), իշակաթնուկի (*Euphorbia*), կատվադաղձի (*Nepeta*), վառվռուկի (*Alyssum*) տարբեր տեսակներ և այլ բուսատեսակներ։

## Կենդանական աշխարհ
մինի|Միջերկրածովային կրիա
Ողնաշարավոր կենդանիների թիվը հասնում է մոտ 33-ի, որոնցից 9-ը գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Կարմիր գրքում գրանցված ողնաշարավոր կենդանիներից այստեղ հանդիպում են Դալի ավազամուկը (*Meriones dahli*), լայնականջ ոզնին (*Erinaceus (Hemiechinus) auritus*),  անապատային խածկտիկը (*Rhodopechys githaginea*), մոնղոլական խածկտիկը (*Rhodopechys mongolica*), միջերկրածովյան կրիան (*Testudo graeca*), անդրկովկասյան մողեսիկը (*Eremias pleskei*), անդրկովկասյան տակիրային կլորագլուխը (*Phrynocephalus horvathi*), երկարաոտ սցինկը (*Eumeces schneideri*) և այլն։

Միջերկրածովային կրիան գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում և Բնության Պահպանության Միջազգային Միության Կարմիր ցուցակում։ Ակտիվ են ապրիլից մինչև նոյեմբերի կեսերը։ Ձմեռում են,  սովորաբար, աղվեսների և գորշուկների բներում։ Սնվում են հյութալի խոտաբույսերով և քիչ քանակությամբ անողնաշարավորներով։ Զուգավորումը՝ ապրիլ–մայիսին։ Հունիսից սկսած, մեկ սեզոնի ընթացքում ձվադրում են երեք անգամ` ձվերը թաքցնելով հողում փորած փոսի մեջ (2–8 ձու)։ Ինկուբացիան` 2–3 ամիս։

Լայնականջ ոզնի հազվադեպ հանդիպող տեսակ է։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Մթնշաղագիշերային կենդանիներ են։ Սնվում են հիմնականում անողնաշար կենդանիներով (անձրևաորդեր, բզեզներ, ծղրիդանմաններ), ինչպես նաև մողեսներով, ավելի հազվադեպ` մանր կրծողներով և մանր թռչունների ձագերով։ Բազմացման շրջանը երկարաձգված է։ Հղի էգերը և նորածինները հանդիպում են վաղ գարնանից մինչև ամռան կեսերը։ 1–7 ձագերը ծնվում են մերկ և կույր։ Ձմռանը քուն են մտնում։ 
մինի|Կապտաթիթեռ
«Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրի տարածքում անողնաշար կենդանիների ֆաունան կազմում է մոտ 700 տեսակ։ Առավել լավ ուսումնասիրված կարգաբանական խմբերից` փափկամարմինների (*Mollusca*) տեսակների թիվը կազմում է 7, միջատներից` բզեզներինը (*Coleoptera*)` մոտ 200, ուղղաթևերինը (*Orhtoptera*)` 28 և ցերեկային թիթեռներինը (*Lepidoptera-Rhopalocera*)` 18 տեսակ։ Տարածքից հայտնի են Հայաստանի համար էնդեմիկ հանդիսացող 12 տեսակ բզեզներ, այդ թվում` արաքսյան գնայուկ բզեզը (*Zuphium araxidis Khnz.*), Ռեյտտերի հացաբզեզը (Aոisօplia reitteriaո Sem.), կովկասյան փարավոնը (*Pharaonus caucasicus Rtt.*), կովկասյան (*Glaphyrus caucasicus Rtt.*), վեդիական (*Tanyproctus vedicus  Kalashian*) և արաքսյան (*Tanyproctus araxidis Rtt.*) բնդեռիկները, արաքսյան չրխկանը (*Cardiophorus araxicola Khnz.*), վեդիական (*Sphenoptera vediensis Kalashian*), Խնձորյանի (*Sph. Khnzoriani Kalashian*) ոսկեբզեզները, արաքսյան (*Agrilus araxenus Khnz.*), Ռյաբովի ծաղկեփոշեկերները (*Mycetocha rinarjabovi  Khnz.*) և Սեմենովի սևամարմինը (Cyphostetha semenoviRtt.):

Շնորհիվ բնորոշ, յուրահատուկ ֆլորիստիկ բազմազանության  և հազվագյուտ ու անհետացող բուսատեսակների և կենդանատեսակների ներկայացվածության մեծ աստիճանի, արգելավայրը հանդիսանում   է առանձնահատուկ կարևորություն ունեցող օբյեկտ Հայաստանի ֆլորայի և ֆաունայի պահպանության համար։

## Գրականություն
* Մենք և մեր մոլորակը, «Խազեր», Երևան 2014

Կատեգորիա:Հայաստանի արգելավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի տեսարժան վայրեր