Աջ-լիբերտարիանիզմ

**Աջ-լիբերտարիանիզմ**, հայտնի նաև որպես «**լիբերտարիանական կապիտալիզմ**» կամ **աջակողմյան լիբերտարիանիզմ**, լիբերտարիան քաղաքական փիլիսոփայություն:

Այն պաշտպանում է կապիտալիստական սեփականության իրավունքը և բնական պաշարների շուկայական բաշխումը։ աջ-լիբերտարիանիզմ տերմինը կիրառվում է սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ տեսակեները ձախ-լիբերտարիանիզմից տարբերելու համար, լիբերտարիանիզմի այն տարբերակն է, որը համատեղում է ինքնատիրությունը սեփականության և եկամտի նկատմամբ հավասար մոտեցման հետ: Ի տարբերություն սոցիալիստական լիբերտարիանիզմի, կապիտալիստական լիբերտարիանիզմը աջակցում է ազատ շուկայի կապիտալիզմին։ Ինչպես լիբերտարիանիզմի այլ ձևերը, այն ևս կողմ է քաղաքացիական ազատություններին՝ մասնավորապես բնական իրավունքներին, բացասական իրավունքներին, «ո՛չ ագրեսիային» սկզբունքին և սոցիալական պետության  արմատական վերափոխմանը կամ լիակատար վերացմանը։

Աջ-լիբերտարիական քաղաքական միտքը բնութագրվում է ազատությանը տրվող խիստ առաջնահերթությամբ՝ անհատի ազատության ոլորտը մաքսիմալացնելու և կառավարության լիազորությունների շրջանակը նվազագույնի հասցնելու անհրաժեշտությամբ։ Աջ-լիբերտարիաները սովորաբար պետությունն ընկալում են որպես անհատի ազատության հիմնական սպառնալիք։ Այս հակապետական մոտեցումը տարբերվում է անարխո-սոցիալիստական տեսությունից (բայց ոչ անհատական անարխիստական տեսությունից) նրանով, որ հիմնված է մասնավոր սեփականության նորմերի և ուժեղ անհատապաշտության վրա, որը քիչ կարևորություն է տալիս մարդկային սոցիալական բնույթին կամ համագործակցությանը։ Աջ-լիբերտարիական փիլիսոփայությունը հիմնված է նաև անհատական իրավունքների և «*[[laissez-faire]]*» (ազատ շուկայի) տնտեսության գաղափարների վրա։ Աջ-լիբերտարիական տեսությունը անհատական իրավունքների վերաբերյալ, որպես կանոն, հիմնվում է հողազավթման սկզբունքի (*homestead principle*) և սեփականության աշխատանքի տեսության վրա՝ շեշտադրելով ինքնասեփականությունը և այն գաղափարը, որ մարդը բացարձակ իրավունք ունի այն սեփականության նկատմամբ, որը ստեղծել է իր աշխատանքով։

Տնտեսապես, աջ-լիբերտարիաները տարբերություն չեն դնում կապիտալիզմի և ազատ շուկայի միջև: Նրանք շուկայի վրա որևէ վերահսկող ուժ դնելու փորձը դիտարկում են որպես ոչ արդյունավետ, իսկ պետական միջամտությունն ու հարստության վերաբաշխման փորձերը դիտում են որպես բարոյապես սխալ, ավելորդ և հակաարդյունավետ։

Թեև բոլոր աջ-լիբերտարիաները դեմ են պետական միջամտությանը, այդ շրջանում գոյություն ունի բաժանում՝

* անարխո-կապիտալիստների, որոնք պետությունն ընկալում են որպես չարիք և ցանկանում են, որ սեփականության իրավունքները պաշտպանվեն առանց օրենքով կարգավորված համակարգի՝ շուկայի միջոցով ձևավորված վնասի հատուցման, պայմանագրային և սեփականության իրավունքների միջոցով,
* մինարխիստների, որոնք կողմ են պետության նվազագույն պահպանմանը: Այս դեպքում մինարխիստները կարծում են, որ պետք է իրենց գործունեությունը պահպանեն միայն դատարանները, զինված ուժերը և ոստիկանությունը։

Ինչպես հատուկ է բոլոր լիբերտարիաններին, աջ-լիբերտարիանները նույնպես իրենց անվանում են պարզապես լիբերտարիաններ: Լինելով ԱՄՆ-ում լիբերտարիանիզմի ամենատարածված ձևը՝ աջ-լիբերտարիանիզմը 20-րդ դարի վերջերից սկսած դարձել է այնտեղ «լիբերտարիանիզմ» տերմինի ամենատարածված իմաստը, մինչդեռ պատմականորեն և այլ վայրերում այդ տերմինը լայնորեն շարունակել է օգտագործվել պետության դեմ հանդես եկող սոցիալիստական հոսանքների՝ օրինակ անարխիզմի, ինչպես նաև ավելի ընդհանրապես՝ լիբերտարիական կոմունիզմի, լիբերտարիական մարքսիզմի և լիբերտարիական սոցիալիզմի նշանակման համար։

Մյուրեյ Ռոտբարդի ժամանակաշրջանում, որը 1960-ականներին ԱՄՆ-ում տարածել է «լիբերտարիան» տերմինը, անարխո-կապիտալիստական շարժումները սկսել էին կոչվել լիբերտարիաններ, ինչը հանգեցրել էր «լիբերտարիան կապիտալիստ» (հիմնականում՝ կողմնակիցների կողմից օգտագործվող) և «աջ-լիբերտարիան» (հիմնականում՝ քննադատների կողմից օգտագործվող) տերմինների ձևավորմանը՝ նրանց տարբերակելու համար։ Ռոթբարդն ինքը ճանաչում էր «լիբերտարիան» տերմինի յուրացումը և հպարտանում էր դրա «գրավմամբ [...] թշնամուց», այն բանից հետո, երբ պետականամետները «լիբերալ» տերմինը յուրացրել էին ազատության «պաշտպաններից»։

## Սահմանում
[մինի|Տնտեսական ուղղությունների սխեմայում աջ-լիբերտարիզմը դասվում է լիբերտարական կապիտալիզմի շարքին, քանի որ աջ-լիբերտարաները դեմ են պետական կապիտալիզմին և փոխարենը պաշտպանում են [laissez-faire-ը՝ հիմնված կապիտալիստական համակարգում նվազագույն պետական միջամտության վրա]]
Ձախ-լիբերտարիան կամ աջ-լիբերտարիան համարվող մարդիկ, որպես կանոն, պարզապես իրենց անվանում են լիբերտարիաններ և իրենց փիլիսոփայությունը՝ լիբերտարիանիզմ։ Այս փաստի պայմաններում որոշ հեղինակներ և քաղաքական գիտնականներ լիբերտարիանիզմի ձևերը դասակարգում են երկու խմբի՝ ձախ-լիբերտարիանիզմ և աջ-լիբերտարիանիզմ՝ տարբերակելու համար սեփականության և կապիտալի բնույթի վերաբերյալ իրենց հայացքները։

«Լիբերտարիան» տերմինը սկզբնապես օգտագործվել է ուշ Լուսավորության շրջանի ազատամիտ մտածողների կողմից՝ նշելու այն մարդկանց, որոնք հավատում էին ազատ կամքին՝ ի տարբերություն «անհրաժեշտության» գաղափարի։ Վերջինս այժմ քիչ օգտագործվող փիլիսոփայական մոտեցում էր, որը պնդում էր որոշակի դետերմինիզմի գոյությունը։ «Լիբերտարիան» բառը առաջին անգամ կիրառվել է 1789 թվականին՝ բրիտանացի պատմաբան Ուիլյամ Բելշամի կողմից, ազատ կամքի գաղափարի դեմ բանավեճում՝ հեղինակի դետերմինիստական հայացքների համատեքստում։ Այս բանավեճը՝ փիլիսոփայախորհրդաբանական իմաստով լիբերտարիանիզմի և դետերմինիզմի միջև, շարունակվել է մինչև 19-րդ դարի սկզբները՝ հատկապես բողոքական աստվածաբանության ոլորտում։ Անգլերեն *Merriam-Webster* բառարանը վկայում է այս բառի հին կիրառության մասին՝ սահմանելով այն որպես «ազատ կամքի տեսության կողմնակից» և՝ ընդլայնված իմաստով, «անհատական ազատության սկզբունքների կողմնակից, հատկապես՝ մտքի և գործողության մեջ»։

Շատ տասնամյակներ անց «լիբերտարիան» տերմինը օգտագործվել է ֆրանսիացի լիբերտարիան կոմունիստ Ժոզեֆ Դեժակի կողմից՝ նկատի ունենալով ձախակողմյան քաղաքականության ձև, որը 19-րդ դարի կեսերից հաճախ օգտագործվել է անարխիզմի և լիբերտարիան սոցիալիզմի բնութագրման համար։

Ժամանակակից փուլում աջ լիբերտարիան գաղափարախոսությունների, ինչպես օրինակ անարխո-կապիտալիզմի և մինարխիզմի զարգացման ընթացքում, 20-րդ դարի կեսերին «լիբերտարիան» տերմինը յուրացվեց՝ դրա փոխարեն քարոզելու *[[laissez-faire]]* կապիտալիզմ և մասնավոր սեփականության իրավունքներ, ինչպիսիք են հողի, ենթակառուցվածքների և բնական ռեսուրսների նկատմամբ։ Արդյունքում «ձախ լիբերտարիանիզմ» և «աջ լիբերտարիանիզմ» տերմիններն ավելի հաճախ սկսեցին օգտագործվել՝ այդ երկու ուղղությունները տարբերակելու համար։ Սոցիալիստական լիբերտարիանիզմը ներառվում է լայն ձախ լիբերտարիանիզմի շրջանակում, մինչդեռ աջ լիբերտարիանիզմը հիմնականում վերաբերում է *[[laissez-faire]]* կապիտալիզմին, ինչպես Մյուրեյ Ռոթբարդի անարխո-կապիտալիզմն ու Ռոբերտ Նոզիկի մինարխիզմը։

Աջ լիբերտարիանիզմը նկարագրվել է որպես ուղղություն, որը համադրում է անհատի ազատությունը և պետության հակադրությունը՝ արտահայտված աջակցություն ցուցաբերելով ազատ շուկային և մասնավոր սեփականությանը։ Սեփականության իրավունքի հարցերը այն հարցերն են, որոնք բաժանել են լիբերտարիան փիլիսոփայությունները։ Ջենիֆեր Կարլսոնի համաձայն՝ ԱՄՆ-ում լիբերտարիանիզմի գերիշխող ձևը հենց աջ լիբերտարիանիզմն է։ Աջ լիբերտարիաններն «ուժեղ մասնավոր սեփականության իրավունքները համարում են ազատության հիմք և այսպիսով, ինչպես բնորոշում է Բրայան Դոհերթիի աշխատության վերնագիրը ԱՄՆ-ում լիբերտարիանիզմի մասին, հանդիսանում են՝ «Կապիտալիզմի ռադիկալներ»։

Հերբերտ Քիթշելտը և Էնթոնի Ջ. ՄաքԳանը հակադրում են աջ լիբերտարիանիզմը՝ «ռազմավարություն, որը համատեղում է շուկայամետ դիրքորոշումները հիերարխիկ իշխանությանը դիմադրելու, ոչ ավանդական քաղաքական մասնակցության աջակցության, ինչպես նաև ֆեմինիզմի ու շրջակա միջավայրի պաշտպանության հավանության հետ»՝ աջ ավտորիտարիզմի հետ:

Մարկ Բեվիրը կարծում է, որ գոյություն ունեն լիբերտարիանիզմի երեք տեսակ՝ ձախակողմյան, աջակողմյան և հետևողական լիբերտարիանիզմ, որը առաջ է քաշել Ֆրիդրիխ Հայեկը: 
մինի|Նոլանի դիագրամը|303x303փքս
Համաձայն ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարիան Վոլթեր Բլոքսի, ձախ-լիբերտարների ու աջ-լիբերտարների հիմքում ընկած են լիբերտարիզմի որոշ հիմնարար սկզբունքներ, սակայն տարբերվում են դրանց տրամաբանական հետևանքների ընկալման հարցում։ Թեև որոշ լիբերտարներ հրաժարվում են քաղաքական ձախ-աջ բաժանումից, ԱՄՆ-ում աջլիբերտարիզմը և մի շարք աջակողմյան լիբերտարական ուղղություններ հաճախ դասվում են աջ քաղաքական սպեկտրին, Նոր Աջ, ռադիկալ աջ և ռեակցիոն շարժումների շարքին։

Ամերիկացի լիբերտարիան ակտիվիստ և քաղաքական գործիչ Դեյվիդ Նոլանը, որը հանդիսանում է Լիբերտարական կուսակցության հիմնադիրը, մշակել է այսպես կոչված Նոլանի դիագրամը՝ փոխարինելու ավանդական ձախ-աջ քաղաքական սպեկտրին։ Այս աղյուսակը կիրառվել է մի շարք ժամանակակից ամերիկացի լիբերտարաների և աջ-լիբերտարների կողմից, որոնք մերժում են ավանդական քաղաքական դասակարգումը՝ այն համարելով ոչ ներառական և իրենց դասում են «սպեկտրի հյուսիսային կենտրոնում»։ Աղյուսակի նպատակը լիբերտարական աշխարհայացքների քանակական արտացոլումն է՝ շեշտադրելով ինչպես ազատ շուկայի, այնպես էլ սոցիալական ազատությունների պաշտպանությունը՝ միաժամանակ մերժելով տնտեսության և անձնական կյանքի վրա աջի և ձախի կողմից թելադրվող սահմանափակումները։ Այնուամենայնիվ, վերջին տեսակետը ենթարկվել է քննադատության։ Այլ լիբերտարներ չեն ընդունում անձնական և տնտեսական ազատությունների տարանջատումը կամ պնդում են, որ Նոլանի աղյուսակը չի տալիս արժանահավատ գնահատում արտաքին քաղաքականության հարցերում։

1970-ական թվականներին նեոլիբերալիզմի զարգացումից հետո աջ-լիբերտարիզմը սկսել է տարածվել Հյուսիսային Ամերիկայից դուրս՝ վերլուծական կենտրոնների և քաղաքական կուսակցությունների միջոցով։ Միացյալ Նահանգներում լիբերտարիզմը գնալով ավելի է ընկալվում որպես կապիտալիստական ազատ շուկայի դիրքորոշում:

## Տերմինաբանություն
Աջ-լիբերտարիանիզմը որպես տերմին կիրառվում է որոշ քաղաքական վերլուծաբանների, ակադեմիական անձնավորությունների և մեդիա աղբյուրների կողմից՝ հատկապես ԱՄՆ-ում, նկարագրելու այն լիբերտարական գաղափարախոսությունը, որը աջակցում է ազատ շուկայի կապիտալիզմին և սեփականության իրավունքի ամրապնդմանը՝ միաժամանակ կողմ մնալով պետության սահմանափակ լիազորություններին և ինքնատիրությանը։ Այս մոտեցումը հակադրվում է ձախերի տեսակետներին, որոնք չեն աջակցում ազատ շուկային ու սեփականության իրավունքին։ Աշխարհի մեծ մասում այս գաղափարախոսությունը առավել հայտնի է որպես դասական լիբերալիզմ, տնտեսական լիբերալիզմ կամ նեոլիբերալիզմ։ Այն հիմնականում կապված է աջերի, ազատ շուկաներին աջակցության և կապիտալ ապրանքների մասնավոր սեփականության հետ։ Ավելին, այն սովորաբար հակադրվում է այնպիսի գաղափարախոսությունների հետ, ինչպիսիք են սոցիալ- դեմոկրատիան և սոցիալ-լիբերալիզմը, որոնք ընդհանուր առմամբ կողմ են կապիտալիզմի այլընտրանքային ձևերին, ինչպիսիք են խառը տնտեսությունները, պետական կապիտալիզմը և բարեկեցության կապիտալիզմը։

Փիթեր Վալենթայնը գրում է, որ լիբերտարիզմը այն դեպքում, երբ սահմանվում է որպես ինքնասեփականության գաղափարախոսություն, ապա չի հանդիսանում աջերի քաղաքական փիլիսոփայությոնա մի մաս՝ ձախ-աջ դասական քաղաքական սպեկտրում, քանի որ սոցիալական հարցերում լիբերտարիանները հաճախ ձախակողմյան դիրքորոշում ունի՝ դեմ լինելով այն օրենքներին, որոնք սահմանափակում են չափահասների միջև համաձայնեցված սեռական հարաբերությունները կամ թմրամիջոցների օգտագործումը, ինչպես նաև կրոնական համոզմունքներ պարտադրող կամ զինվորական ծառայությունը պարտադիր դարձնող օրենքներին։ Նա աջ-լիբերտարիզմը սահմանում է որպես մի քաղաքական հայացք, որի համաձայն՝ չգրավված բնական ռեսուրսները կարող են յուրացվել առաջին իսկ մարդու կողմից, որը դրանք հայտնաբերում է, աշխատում դրանց վրա կամ պարզապես հայտարարում է դրանց նկատմամբ սեփականության մասին՝ առանց մյուսների համաձայնության և առանց կամ շատ քիչ փոխհատուցման։ Սա հակադրվում է ձախ-լիբերտարիզմին, որը ասում է, որ չյուրացված բնական ռեսուրսները հավասարապես պատկանում են բոլորին։

Նմանատիպ ձևով, Շառլոտ և Լոուրենս Բեքերները նշում են, որ աջ-լիբերտարիզմը հիմնականում արտահայտում է այն դիրքորոշումը, որ բնական ռեսուրսները, քանի որ սկզբնապես որևէ մեկին չեն պատկանում, կարող են ազատորեն յուրացվել մասնավոր անձանց կողմից՝ առանց ուրիշների համաձայնության և նրանց պարտական լինելու։

Սամուել Էդվարդ Կոնկին III-ը, որը ագորիզմը նկարագրել է որպես ձախ–լիբերտարիզմի ձև և շուկայական անարխիզմի ռազմավարական ճյուղ, աջ–լիբերտարիզմը բնորոշում է որպես «ակտիվիստական, կազմակերպչական, հրատարակչական ուղղություն կամ միտում, որը բացառապես կողմ է պառլամենտարիզմին՝ որպես պետության դիքրը նվազեցնելու կամ այն վերացնելու ռազմավարություն, հաճախ դեմ է հակա-տնտեսագիտությանը (*Counter-Economics*), հակված է ընդդիմանալ Լիբերտարական կուսակցությանը կամ ձգտում է այն տանել դեպի աջ, և նախընտրում է դաշինքներ ենթադրյալ «ազատ շուկայական» պահպանողականների հետ»։

Էնթոնի Գրեգորին նշում է, որ լիբերտարիզմը կարող է վերաբերվել քաղաքական մի շարք միմյանց հակասող ուղղությունների։ Ըստ նրա՝ լիբերտարիզմի համար իրական տարանջատումն անցնում է ոչ թե ձախի և աջի միջև, այլ արդյո՞ք նրանք արդարացնում են պետական չարաշահումը՝ օգտագործելով լիբերտարական հռետորաբանություն։ Նա աջ–լիբերտարիզմը նկարագրում է որպես քաղաքական այնպիսի հայացք, որը կենտրոնացած է տնտեսական ազատության վրա, նախընտրում է պահպանողական կենսակերպ, դիտարկում է մասնավոր բիզնեսը որպես «պետության զոհ» և հակված է չմիջամտող արտաքին քաղաքականության գաղափարին՝ կիսելով Հին Աջի՝ «կայսրությանը հակառակ» դիրքորոշումը։

### Հին աջ
Մյուրեյ Ռոթբարդը, որի գրական ժառանգությունն ու անձնական ազդեցությունը մեծապես նպաստել են աջլիբերտարիզմի որոշ ուղղությունների ձևավորմանը, գրել է ԱՄՆ-ում «Հին աջերի» (Old Right) մասին։ «Հին աջ»–ը 1930-ականներին ձևավորված անձանց ազատ դաշինք էր, որը հակադրվում էր Նյու դիլին (*New Deal*) երկրի ներսում և արտասահմանում ռազմական միջամտություններին։ Ռոթբարդը նշում էր, որ նրանք «իրենց պահպանողական չէին համարում. նրանք ցանկանում էին ոչ թե պահպանել գոյություն ունեցող կարգերը, այլ՝ դրանք վերացնել ու տապալել»։ Բիլ Քաուֆմանը նույնպես գրել է նմանատիպ «հին աջ–լիբերտարաների» մասին։ Փիթեր Մարշալն էլ աջ–լիբերտարիզմի և հատկապես անարխո–կապիտալիզմի ծագումը կապում է հենց «Հին աջի» մոտեցումներին՝ նշելով, որ այն կրկին լայն տարածում էր գտել Նոր աջերի (*New Right*) միջոցով։

«Հին աջ» լիբերտարական ավանդույթների հետևորդ համարվող անհատները, ներառյալ՝ Ֆրանկ Կոդորովը, Ջոն Տ․ Ֆլինը, Գրեյթ Ջարեթը, Ռոուզ Վիլդեր Լեյնը, Հենրի Լուիս Մենկենը, Ալբերտ Ջեյ Նոկը և Իզաբել Փաթերսոնը։ Այս բոլոր մտածողները իրենց տեսակետներում ունեցել են մի ընդհանուր բան, կառավարչական պետության վերելքը Պրոգրեսիվիզմի դարաշրջանում և դրա ընդլայնումը կապված «Նյու դիլ»–ի և «Ֆեյր դիլ»–ի հետ՝ միաժամանակ մարտահրավեր նետելով իմպերիալիզմին և ռազմական միջամտությանը։

Այնուամենայնիվ, «Հին աջ»–ը քննարկման լայն թեմա է եղել հենց այդ ուղղության շատ ներկայացուցիչների համար, քանի որ նրանք իրենց ավելի շուտ դիտարկել են որպես դասական լիբերալներ, այլ ոչ թե ազգային պաշտպանությունն ու սոցիալական պահպանողականությունը կարևորող մտածողների հետևորդներ։ Կոդորովը հատկապես հայտնի է իր խոսքերով. «Ինձ եթե մեկը պահապանողական անվանի, բռունցքով կհարվածեմ։ Ես ռադիկալ եմ»։ձախից|մինի|221x221px|Ջեֆրի Թաքեր

Նրանց հակադրությունն ու դիմադրությունը պետության հանդեպ Նոկի մոտ դասվում էր փիլիսոփայական անարխիզմին և Կոդորովի դեպքում հանգեցրել էր պետականազրկման։ Մյուս կողմից՝ Լյու Ռոքվելը և Ջեֆրի Թաքերը «Հին աջ»–ը համարում են մշակութապես պահպանողական՝ պնդելով, որ «հասարակության առաքինի կառուցվածքի հիմքը հզոր սոցիալական հեղինակությունն է՝ ընտանիքի, եկեղեցու և միջնորդող հաստատությունների տեսքով», և որ «հավասարության գաղափարախոսությունը բարոյապես անընդունելի է և կործանարար՝ թե՛ մասնավոր սեփականության, թե՛ սոցիալական հեղինակության համար»։

Թեև «լիբերտարիան» տերմինը լայնորեն տարածվել է 1870-1880-ական թվականների շրջանում լիբերտարիան–սոցիալիստ Բենջամին Թաքերի միջոցով, ԱՄՆ-ում առաջինները, որոնք սկսել էին իրենց բնորոշել որպես լիբերտարիան, Հենրի Լուիս Մենկենն ու Ալբերտ Ջեյ Նոկն էին։ Նրանք այս տերմինը օգտագործում էին որպես դասական լիբերալիզմի հոմանիշ, քանի որ հավատում էին, որ Ֆրանկլին Ռուզվելտն իր «Նյու դիլ» քաղաքականությամբ յուրացրել է «լիբերալ» տերմինը՝ խեղաթյուրելով դրա իմաստը։ Այդ իսկ պատճառով նրանք սկսել էին օգտագործել «լիբերտարիան» բառը՝ իրենց անհատապաշտական և սահմանափակ պետական կառավաության համակարգին հավատարմությունը ցույց տալու համար։

1960-ականներին Մյուրեյ Ռոթբարտը սկսել էր հրատարակել *Left and Right: A Journal of Libertarian Thought* հանդեսը՝ համոզված լինելով, որ ձախ–աջ քաղաքական տիրույթն ամբողջությամբ խեղաթյուրվել է, քանի որ երբեմն պահպանողականները շատ ավելի պետամետ էին, քան լիբերալները։ Նա փորձում էր կապ հաստատել ձախերի հետ և դուրս գալ դասական քաղաքական բաժանումից։

1971 թվականին Ռոթբարդը սկսեց գրել աջ–լիբերտարիզմի մասին՝ այն բնութագրելով որպես գաղափարախոսություն, որը պաշտպանում է ազատ առևտուրը, սեփականության իրավունքները և ինքնասեփականությունը։ Հետագայում նա աջ–լիբերտարիզմը սկսել է նկարագրել նաև որպես անարխո–կապիտալիզմ և պալեոլիբերտարիզմ։

## Փիլիսոփայություն
Աջ–լիբերտարիզմը ձևավոևվել է 20–րդ դարի կեսերին ԱՄՆ—ում եվրոպացի գրողներ Ջոն Լոկի, Ֆրիդրիխ Հայեկի և Լյուդվիգ ֆոն Միզեսի աշխատություններից և այժմ ԱՄՆ–ում հանդիսանում է լիբերալիզմի ամենատարածված գաղափարը։ Այն հիմնականում ընկալվում է որպես դասական լիզերալիզմի շարունակություն կամ ռադիկալացում։ Վաղ աջ–լիբերտարիան փիլիսոփաներից ամենակարևորներից էին Ռոբերտ Նոզիկըև Մյուրեյ Ռոթբարդը։

Կիսելով ձախ–լիբերտարիանների որդեգրած հասարակական ազատության քաղաքանությունը՝ աջ–լիբերտարիանները նաև կարևորում են նաև կապիտալիզմը՝ մերժելով այն հաստատությունները, որոնք միջամտում են ազատ շուկային՝ համարելով, որ նման միջամտությունները անհատների նկատմամբ անհարկի հարկադրանքի դրսևորում են և, հետևաբար, խախտում են նրանց տնտեսական ազատությունը։ Անարխո-կապիտալիստները ձգտում են լիովին վերացնել պետությունը՝ այն փոխարինելով մասնավոր գործակալություններով, մինչդեռ մինակարիստները պաշտպանում են այն պետության գաղափարը, որը պահպանում է միայն որոշ պետական ֆունկցիաները, որոնք անհրաժեշտ են բնական իրավունքների պաշտպանությանը՝ դիտարկելով դրանք որպես ինքնավստահություն կամ ինքնավարություն։

Աջ-լիբերտարականները տնտեսապես լիբերալներ են՝ հետևելով հիմնականում Ավստրիական տնտեսագիտական դպրոցին (մեծամասնություն) և որոշ չափով Չիկագոյի դպրոցին (փոքրամասնություն), և պաշտպանում են *[[laissez-faire]]* կապիտալիզմը՝ այն սահմանելով որպես ազատ շուկա, որը հակադրվում է պետական կապիտալիզմին և միջամտությանը։ Աջ-լիբերտարականությունը և դրա անհատապաշտությունը դիտարկվել են Նոր Աջերի շրջանակներում՝ կապված նեոլիբերալիզմի և Թետչերիզմի հետ։ 20-րդ դարում աջ-լիբերտարիանիզմի ազդեցությամբ նոր աջ լիբերալ պահպանողականությունը մարգինալացրեց պահպանողականության այլ ձևերը։
Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարանը աջ-լիբերտարական փիլիսոփայությունը նկարագրում է հետևյալ կերպ.Լիբերտարիզմը հաճախ համարվում է աջերի գաղափարախոսություն։ Սա, սակայն, սխալ է առնվազն երկու պատճառներով։ Նախ՝ սոցիալական (ոչ տնտեսական) հարցերում լիբերտարիզմը հակված է լինել «ձախ»։ Այն հակառակ է այն օրենքներին, որոնք սահմանափակում են չափահասների միջև համաձայնեցված և մասնավոր սեռական հարաբերությունները (օրինակ՝ միասեռ հարաբերություններ, ամուսնությունից դուրս սեռական կապեր), թմրամիջոցների օգտագործումը սահմանափակող օրենքներին, անհատների վրա կրոնական հայացքներ կամ արարողակարգեր պարտադրող օրենքներին, ինչպես նաև պարտադիր զինվորական ծառայությանը։ Երկրորդ՝ լիբերտարիզմից գոյություն ունի ոչ միայն առավել հայտնի՝ աջ-լիբերտարիզմ ճյուղը, այլ նաև ձախ-լիբերտարիզմ։ Երկուսն էլ պաշտպանում են անհատի լիարժեք ինքնատիրապետումը, սակայն տարբերվում են այն հարցում, թե մարդիկ ինչ իրավունքներ ունեն յուրացնելու չյուրացված բնական ռեսուրսներից (հող, օդ, ջուր և այլն)։Աջ-լիբերտարականները ձախ-լիբերտարականներից տարբերվում են հիմնականում սեփականության և կապիտալի հանդեպ իրենց վերաբերմունքով։ Թեև երկու ուղղություններն էլ ընդհանուր հակակրանք ունեն պետական իշխանության նկատմամբ, աջ-լիբերտարիզմը բացառություն է անում ազատ շուկայական կապիտալիզմի միջոցով կիրառվող իշխանության համար։ Պատմականորեն լիբերտարիստներ, ինչպիսիք են Հերբերտ Սփենսերը և Մաքս Շտիռները, պաշտպանում էին անհատի ազատությունը ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր սեփականության իշխանությունից։ Մինչ պետական միջամտությունը անձնական ազատությունների նկատմամբ դատապարտվում է, աջ-լիբերտարականները պաշտպանում են ազատությունները՝ հիմնվելով մասնավոր սեփականության իրավունքի հանդեպ իրենց համաձայնության վրա, և հանրային ծառայությունների ու հանրային բարիքների վերացումը հաճախակի թեմա է աջ-լիբերտարական գրականության մեջ։

Թեև աջ-լիբերտարիզմը կապվում է ազատ շուկայական կապիտալիզմի հետ, այն սկզբունքորեն դեմ չէ կամավոր էգալիտարիզմի և սոցիալիզմի գաղափարներին։ Սակայն աջ-լիբերտարանները կարծում են, որ իրենց առաջարկած տնտեսական համակարգը գերազանցում է մյուսները և մարդիկ նախընտրում են այն սոցիալիզմից։ Ռոբերտ Նոզիկի համար սա չի նշանակում կապիտալիզմի պաշտպանություն, այլ միայն այն, որ կապիտալիզմը համատեղելի է լիբերտարիզմի հետ։ Սա մերժվում է հակակապիտալիստ լիբերտարիանների կողմից։

Գորղ Սթիվեն Մետքաֆի խոսքով՝ Նոզիկը լուրջ կասկածներ է ունեցել կապիտալիզմի նկատմամբ՝ մերժելով տեսության մեծ մասը, պնդելով, որ անհատի ազատությունը երբեմն կարող է լիարժեք դրսևորվել միայն կոլեկտիվ քաղաքականության միջոցով, և որ երբեմն հարստության հարկային վերաբաշխումը արդարացված է, որպեսզի ապահովվի շատերի ազատությունը՝ պաշտպանելով այն մի քանիսի անչափ եսասիրական և հզոր իշխանությունից։ Նոզիկը առաջարկել էր, որ այն քաղաքացիները, որոնք դեմ են հարկային վերաբաշխմամբ ֆինանսավորվող ծրագրերին, հնարավորություն ունենան հրաժարվել դրանցից՝ փոխարենը գումար տրամադրելով այլ՝ կառավարության կողմից հաստատված բարեգործական կազմակերպություններին՝ հավելյալ 5% վճարով։ Այնուամենայնիվ, Նոզիկը չի դադարել իրեն լայն իմաստով լիբերտարիան համարելուց․ Ջուլիան Սանչեսը պնդում է, որ նրա հայացքները պարզապես այլ նրբերանգներ են ձեռք բերել։

### Ոչ ագրեսիվ սկզբունք
Ոչ ագրեսիվ սկզբունքը հաճախ նկարագրվում է որպես մի շարք ժամանակակից լիբերտարիանական փիլիսոփայան, այդ թվում՝ աջ–լիբերտարիանիզմի հիմք։ Ոչ ագրեսիայի սկզբունքը բարոյական դիրքորոշում է, որը արգելում է այն գործողությունները, որոնք անհամատեղելի են կապիտալիստական մասնավոր սեփականության և սեփականության իրավունքների հետ։ Այն ագրեսիան և ուժի կիրառման նախաձեռնությունը սահմանում է որպես այս իրավունքների խախտում։ Հակամարտության դեմ պայքարի ազգային ծրագիրը (ՀԱԿ) և սեփականության իրավունքները սերտորեն կապված են, քանի որ ագրեսիայի համարումը կախված է նրանից, թե ինչն է այն համարվում սեփականություն։ Այս սկզբունքը հռետորաբանորեն օգտագործվել է այնպիսի քաղաքականությունների դեմ, ինչպիսիք են զինվորական զորակոչը, հարկումը և զոհերի բացակայության մասին օրենքները։

### Սեփականության իրավունքներ
Թեև կա բանավեճ այն հարցի շուրջ, արդյոք աջ-լիբերտարիզմը և ձախ-լիբերտարիզմը (կամ սոցիալիստական լիբերտարիզմը) ամբողջովին տարբեր գաղափարախոսություններ են, թե նույն գաղափարական ուղղության տարբերակներ, աջ-լիբերտարիզմն ամենաշատն է պաշտպանում կապիտալիստական մասնավոր սեփականությունն ու սեփականության իրավունքները։ Աջ-լիբերտարանները պնդում են, որ չյուրացված բնական ռեսուրսները կարող են յուրացվել այն անհատի կողմից, որը առաջինը դրանք հայտնաբերում է, սկսում է իր աշխատանքը դրանց հետ, կամ պարզապես հայտարարում է դրանց նկատմամբ սեփականության իրավունքի մասին՝ առանց ուրիշների համաձայնության և առանց նրանց փոխհատուցում տրամադրելու կամ շատ քիչ փոխհատուցումով։ Սա հակադրվում է ձախ-լիբերտարիզմին, ըստ որի՝ չյուրացված բնական ռեսուրսները հավասարապես պատկանում են բոլորին։

Աջ-լիբերտարականները հավատում են, որ բնական ռեսուրսներն ի սկզբանե չունեն սեփականատեր, ուստի մասնավոր անձինք կարող են դրանք յուրացնել ըստ ցանկության՝ առանց մյուսների համաձայնության կամ պարտականության (օրինակ՝ հողի արժեքի հարկի գաղափարի նկատմամբ հակազդեցություն)։

Աջ-լիբերտարականներին հաճախ անվանում են նաև «սեփականապաշտներ» (*propertarians*), քանի որ նրանք համոզված են, որ միայն այն հասարակությունները, որտեղ մասնավոր սեփականության իրավունքները պաշտպանված են, կարող են լինել թե՛ բարոյապես ընդունելի, թե՛ արդյունավետ՝ ապահովելով լավագույն հնարավոր արդյունքները։

Նրանք, որպես կանոն, պաշտպանում են ազատ շուկայական կապիտալիզմը և դեմ չեն տնտեսական ուժի կենտրոնացմանը, եթե դրանք տեղի են ունենում ոչ հարկադրական միջոցներով։

### Պետություն
Աջ-լիբերտարականների շրջանում կա բանավեճ այն հարցի շուրջ, թե արդյոք պետությունը լեգիտիմ է։ Մինչդեռ անարխո-կապիտալիստները պաշտպանում են պետության ամբողջական վերացումը, մինակարիստները պաշտպանում են նվազագույն պետության գաղափարը, որը հաճախ անվանում են «*night-watchman*» պետություն։

Մինակարիստները պնդում են, որ պետությունը անհրաժեշտ է անհատներին ագրեսիայից, պայմանագրի խախտումից, խաբեությունից և գողությունից պաշտպանելու համար։ Նրանք համարում են, որ միայն դատարանները, բանակը և ոստիկանությունը կարող են համարվել լեգիտիմ պետական հաստատություններ, թեև որոշ մինակարիստներ այս ցանկին ավելացնում են նաև գործադիր և օրենսդիր մարմինները, հրշեջ ծառայությունները և բանտերը։

Այս մինակարիստները պետությունը հիմնավորում են չհարձակման սկզբունքին հետևելու տրամաբանական հետևանքով․ եթե պետք է բացառել ագրեսիան, ապա պետք է լինի ինստիտուցիոնալ ուժ, որը կիրականացնի այդ սկզբունքի պաշտպանությունը։

Որոշ մինակարիստներ պնդում են, որ պետությունն անխուսափելի է, և անարխիան՝ անօգուտ։ Մյուսները գտնում են, որ անարխիան անբարոյական է, քանի որ ենթադրում է, թե չհարձակման սկզբունքը կարող է լինել կամընտիր և անբավարար՝ դրա կիրառումն ապահովելու համար, քանի որ օրենքների կիրառումն անարխիայում ենթարկվում է մրցակցային տրամաբանության։

Մեկ այլ տարածված հիմնավորում էլ այն է, որ մասնավոր պաշտպանական կազմակերպություններն ու դատական ընկերությունները հակված կլինեն սպասարկելու նրանց շահերը, ովքեր ավելի շատ վճարում են։

Աջ-լիբերտարականները, մասնավորապես անարխո-կապիտալիստները, պնդում են, որ պետությունը խախտում է ոչ ագրեսիվ սկզբունքը իր էությամբ, քանի որ կառավարությունները կիրառում են ուժ նույնիսկ այն մարդկանց դեմ, որոնք չեն գողացել կամ վնասել մասնավոր սեփականություն, չեն հարձակվել որևէ մեկի վրա և չեն կատարել խաբեություն։

Այլ աջ-լիբերտարականներ նշում են, որ մենաշնորհները հակված են կոռումպացված և անարդյունավետ լինելու, մինչդեռ մասնավոր պաշտպանական և դատական կազմակերպությունները ստիպված կլինեն պահպանել լավ համբավ՝ շուկայում մնալու համար։ Լինդա և Մորիս Թանեհիլները պնդում են, որ իսկապես ազատ շուկայում ոչ մի հարկադիր ուժային մենաշնորհ չի կարող առաջանալ, և որ մարդիկ ազատ են լքելու կառավարությունը՝ նախընտրելով ավելի ունակ և արդյունավետ մասնավոր պաշտպանության և պաշտպանության կազմակերպություն։

Փիլիսոփա Մոշե Կրոյը նշում է, որ անարխո-կապիտալիստների (որոնք հետևում են Մյուրեյ Ռոտբարդի՝ մարդու գիտակցության և արժեքների բնույթի վերաբերյալ տեսակետներին) և մինակարիստների (ովքեր առաջնորդվում են Այն Ռանդի գաղափարներով) միջև տարաձայնությունը՝ պետության բարոյականության հարցում, չի բխում ընդհանուր էթիկական սկզբունքի տարբեր մեկնաբանությունից։ Ըստ նրա՝ այս երկու խմբերի տարաձայնությունը պայմանավորված է մարդու գիտակցության և արժեքների բնույթի վերաբերյալ նրանց տարբեր ըմբռնումներով։ Այդ պատճառով նրանք նույն էթիկական դիրքորոշումը չեն կիսում, և հետևաբար, յուրաքանչյուրը տրամաբանական եզրահանգումներ է անում իր տարբեր ելակետերից՝ առանց սխալվելու։մինի|''«Անարխիա, պետություն և ուտոպիա»'' (1974 թվական), փիլիսոփա Ռոբերտ Նոզիկի գիրքը, որը պաշտպանում է պետության նվազագույն միջամտության գաղափարը հասարակության կյանքում։|418x418փքս
### Հարկահանությունը որպես գողություն
Հարկահանությունը որպես գողություն ընկալելը մի այնպիսի դիրքորոշում է, որը հանդիպում է մի շարք քաղաքական գաղափարախոսություններում։ Այս տեսանկյունից պետությունը խախտում է սեփականության իրավունքները՝ հարկերը պարտադրաբար հավաքելով։

Աջ-լիբերտարականները հարկահանությունը դիտում են որպես ոչ ագրեսիայի սկզբունքի խախտում։== Մտքի դպրոցներ ==
### Անարխո–կապիտալիզմ

Անարխո-կապիտալիզմը պաշտպանում է ունիտար պետությունների վերացման գաղափարը՝ նպատակ ունենալով դրանք փոխարինել կապիտալիզմի պայմանագրերով, ազատ շուկայով, անհատի ինքնիշխանությամբ, մասնավոր սեփականությամբ, ինքնատիրության աջ-լիբերտարական մեկնաբանությամբ և կամավորության սկզբունքով։ Օրենսդրության բացակայության պայմաններում անարխո-կապիտալիստները համոզված են, որ հասարակությունը հակված է ինքնակարգավորվել՝ պայմանագրային հարաբերությունների և ազատ շուկայի առկայության միջոցով, որը նրանք նկարագրում են որպես կամավոր հասարակություն։

Անարխո-կապիտալիստական հասարակությունում դատարանները, իրավապահ մարմինները և այլ անվտանգության ծառայությունները տրամադրվում են մասնավոր ֆինանսավորմամբ գործող մրցակցող կառույցների կողմից՝ ոչ թե հարկերի միջոցով։ Նույնիսկ փողը կտրամադրվի մասնավոր և մրցակցային սկզբունքով՝ բաց շուկայում։ Այս համակարգում թե՛ անձնական, թե՛ տնտեսական գործունեությունը կկարգավորվի ոչ թե քաղաքականության, այլ մասնավոր իրավունքի միջոցով։ Անարխո-կապիտալիստները պաշտպանում են վարձու աշխատանքը և հավատում են, որ անձի և սեփականության պաշտպանությունն ու տուժածի փոխհատուցումը պետության միջամտություն չեն պահանջում։ Աուտարխիզմը պաշտպանում է անհատապաշտության սկզբունքները, անհատական ազատության և ինքնաբավության բարոյական գաղափարախոսությունը՝ մերժելով հարկադիր կառավարումը և կողմ լինելով պետության վերացմանը, որպեսզի յուրաքանչյուրիը ինքն իրեն կառավարվի՝ բացառելով ուրիշների կողմից կառավարվելու անհրաժեշտությունը։

Անարխո-կապիտալիզմի ամենահայտնի տարբերակը ձևակերպվել է 20-րդ դարի կեսերին ավստրիական տնտեսագիտական դպրոցի ներկայացուցիչ և պալեոլիբերտարական Մյուրեյ Ռոտբարդի կողմից։ Ընդհանուր ընդունմամբ այս ուղղության հիմնադիր համարվող Ռոտբարդը համադրել է ավստրիական դպրոցի ազատ շուկայական մոտեցումը 19-րդ դարի ամերիկյան անարխիստների և մուտուալիստների՝ Լիսանդեր Սպուների և Բենջամին Տաքերի մարդու իրավունքների և պետականության մերժման գաղափարների հետ՝ սակայն մերժելով նրանց հակակապիտալիստական և սոցիալիստական տնտեսագիտական հայացքները, ինչպես նաև արժեքի աշխատանքային տեսությունը և դրանից բխող նորմատիվ հետևությունները։ Ռոտբարդի անարխո-կապիտալիզմում, որի օրինակը ներկայացված է «Նոր ազատության համար» (*For a New Liberty*) գրքում, նախ կիրականացվեր փոխադարձաբար համաձայնեցված լիբերտարիանական «իրավական կոդեքս, որը կլիներ ընդհանուր առմամբ ընդունված և որին դատարանները պարտավորված կլինեին հետևել»։ Այս իրավական օրենսգիրքը կճանաչի պայմանագրերը, անհատական ինքնիշխանությունը, մասնավոր սեփականությունը, ինքնատիրապետումը և քաղաքացիական իրավունքը որպես ոչ ագրեսիվյի սկզբունքի մաս։ Դեյվիդ Ֆրիդմանին հաջորդող ավանդույթի համաձայն, որը ներկայացված է «Ազատության մեքենան» (*The Machinery of Freedom*) աշխատությունում, անարխո–կապիտալիստները չեն հիմնվում բնական իրավունքների գաղափարի վրա (դեոնտոլոգիական լիբերտարիանիզմ) և հետևում են հետևողական լիբերտարիանիզմին՝ ներկայացնելով ազատ շուկայի կապիտալիստական հասարակության տնտեսական արդարացումներ։[մինի|330x330px|[Մյուրեյ Ռոտբարդ]]Մինչ որոշ հեղինակներ անարխո–կապիտալիզմը դիտարկում են որպես անհատապաշտական անարխիզմի տեսակ, մյուսները համակարծիք չեն այդ տեսակետի հետ, քանի որ անհատապաշտական անարխիզմը լայնորեն սոցիալիստական է։ Ռոթբարդը պնդում էր, որ անհատապաշտ անարխիզմը տարբերվում է անարխո–կապիտալիզմից և այլ կապիտալիստական ​​տեսություններից նրանով, որ անհատապաշտ անարխիստները պահպանում են արժեքի աշխատանքային տեսությունը և սոցիալիստական ​​տնտեսագիտությունը։ Շատ անարիստ ակտիվիստներ և գիտնականներ ժխտում են այն փաստը, որ անարխո–կապիտալիզմը անարխիզմի ձև է կամ, որ կապիտալիզմը համեմատելի է անարխիզմի հետ՝ ի վերջո այն դասելով աջ–լիբերտարիանիզմի դասին։

Անարխո-կապիտալիստները տարբերվում են թե՛ անարխիստներից, թե՛ մինակարիստներից։ Վերջիններս պաշտպանում են «*night-watchman*» պետության գաղափարը։

Ի տարբերություն նրանց՝ անարխիստները պաշտպանում են անձնական սեփականությունը (հասկացված որպես օգտագործման և տիրապետման իրավունք, այսինքն՝ մուտուալիստական ուզուսֆրուկտուս սկզբունքի հիման վրա) և դեմ են կապիտալի կենտրոնացմանը, տոկոսին, մենաշնորհներին, արտադրողական սեփականության, օրինակ՝ արտադրության միջոցների (կապիտալ, հող, աշխատուժի միջոցներ) մասնավոր սեփականացմանը, շահույթին, վարձակալությանը, վաշխառությանը և վարձու ստրկությանը, որոնք համարվում են կապիտալիզմին ներքին հատկանիշներ։ Անարխիզմի հակակապիտալիստական բնույթը, հավասարության և համայնքային ու անհատական կյանքի զարգացման վրա դրված շեշտադրումը այն հիմնապես տարանջատում է անարխո-կապիտալիզմից և աջ-լիբերտարիզմի այլ ձևերից։

Ռութ Քիննան նշում է, որ «անարխո-կապիտալիզմ» տերմինը ձևակերպել է Մարեյ Ռոթբարդը՝ նկարագրելու համար այն աշխարհայացը, որն ուղղված է անսահմանափակ մասնավոր սեփականության և ազատ շուկայական տնտեսության պաշտպանությանը՝ առաջնահերթություն տալով անհատների ազատության իրավունքին՝ չխանգարվելով պետությանը՝ կուտակելու, սպառելու և ինքնուրույն տնօրինելու իրենց կյանքը։ Քիննայի խոսքով՝ անարխո-կապիտալիստները երբեմն իրենց անվանում են «շուկայական անարխիստներ»՝ փորձելով խուսափել «կապիտալիզմ» բառի բացասական ընկալումներից։ Սակայն անարխո-կապիտալիզմի գրականությունն իր հիմքում ունի դասական լիբերալ տեսություններ՝ հատկապես ավստրիական դպրոցի ներկայացուցիչներ Ֆրիդրիխ Հայեկի և Լյուդվիգ ֆոն Միզեսի գաղափարները, այլ ոչ թե ավանդական անարխիստական մտածողությունը։

Այն Ռենդի *[[laissez-faire]]*, հակապետական, կորպորատիվ գաղափարախոսությունը՝ օբյեկտիվիզմը, նույնպես երբեմն կապվում է անարխո-կապիտալիզմի հետ։

Այլ հետազոտողներ ևս անարխո-կապիտալիզմը կապում են պետությանը դեմ ուղղված լիբերալ ուղղությունների հետ, ինչպիսիք են նեոկլասիկ լիբերալիզմը, նեոլիբերալիզմը և աջ-լիբերտարիզմը։

Անարխո-կապիտալիզմը հաճախ դիտարկվում է որպես Նոր Աջ (*New Right*) շարժման մաս։
մինի|315x315px|Հանս-Հերման Հոփպե|ձախից

### Պահպանողական լիբերտարիանիզմ
Պահպանողական լիբերտարիանիզմը միատեղում է *[[laissez-faire]]* տնտեսությունը և պահպանողական արեքները։ Այն ձգտում է հնարավորինս մեծ տնտեսական ազատությանը և հասարակական կյանքին պետության հնարավորինս քիչ միջամտմանը՝ միաժամանակ սա կապելով ավանդական պահպանողականության հետ և  ընդգծելով իշխանությունն ու պարտականությունը։

Պահպանողական լիբերտարիզմը ազատությունը համարում է իր գլխավոր արժեքը՝ խթանելով ազատ խոսքը, ազատ ընտրությունը և *laissez-faire* կապիտալիզմը՝ մշակութային և սոցիալ–պահպանողական նպատակներին հասնելու համար՝ միաժամանակ մերժելով լիբերալ սոցիալական ինժեներիան։։

Սա կարելի է նաև հասկանալ որպես քաղաքացիական հասարակության խթանում՝ պահպանողական ինստիտուտների միջոցով (օրինակ՝ կրթություն, ընտանիք, հայրենիք և կրոնը), միջոցով՝ պետական իշխանության նվազեցման համար լիբերտարիական նպատակներին հասնելու համար։

ԱՄՆ-ում պահպանողական լիբերտարիզմը համատեղում է պահպանողականությունն ու լիբերտարիզմը՝ ներկայացնելով թե՛ լիբերտարիզմի պահպանողական թևը, թե՛ պահպանողականության լիբերտարական կողմը։ «Ֆյուզիոնիզմը» (*fusionism*) միավորում է ավանդապաշտական և սոցիալական պահպանողականությունը՝ *laissez-faire* տնտեսագիտության հետ։ Այս ուղղությունը առավելապես ասոցացվում է Ֆրենկ Մեյերի անունով։

Հանս-Հերման Հոփպեն համարվում է մշակութային պահպանողական աջ-լիբերտարական։ Նա պաշտպանում է սեփականատերերի մասնավոր պայմանագրային համայնքներ ստեղծելու իրավունքները, որտեղից, ըստ անհրաժեշտության, կարելի է «ֆիզիկապես հեռացնել» հոմոսեքսուալներին և քաղաքական այլախոհներին։ Այս դիրքորոշումը առաջացրել է լուրջ հակասություններ։

Հոփպեն նաև քննադատության է արժանացել միգրացիայի նկատմամբ սահմանափակող մոտեցումներ պաշտպանելու համար, որոնք, քննադատների կարծիքով, հակասում են լիբերտարիզմի հիմնական սկզբունքներին։

### Մինարխիզմ
Աջ-լիբերտարական փիլիսոփայության շրջանակում մինարխիզմը պաշտպանում է «*night-watchman*» պետության մոդելի գաղափարախոսությունը։ Սա պետության մի ձև է, որի միակ գործառույթներն են քաղաքացիներին դատական, բանակային և ոստիկանական ՝ նրանց պաշտպանելով ագրեսիայից, պայմանագրերի խախտումից, խաբեությունից և գողությունից, ինչպես նաև պահպանելով սեփականության իրավունքը։

Պատմաբան Չարլզ Թաունշենդը 19-րդ դարի Բրիտանիան նկարագրել է որպես այս մոդելի կառավարության առաջամարտիկը եվրոպական երկրների շարքում։

«*Night-watchman state*» տերմինը ձևակերպել է գերմանացի սոցիալիստ սոցիալ-դեմոկրատական պետական սոցիալիզմի կողմնակից Ֆերդինանդ Լասալը, որը նման պետության գաղափարը օգտագործում էր բուրժուական պետությունը ծաղրելու նպատակով։ Ավստրիական դպրոցի տնտեսագետ Լյուդվիգ ֆոն Միզեսը, որը աջ-լիբերտարիզմի վրա մեծ ազդեցություն թողած դասական լիբերալ մտածող է եղել, հետագայում պնդել է, որ Լասալն ուղղակի փորձել է սահմանափակ լիազորություններով պետությունը ներկայացնել որպես ծիծաղելի, սակայն այն ոչ պակաս լուրջ է, քան այն կառավարությունները, որոնք զբաղվում են «թթու կաղամբի պատրաստումը, տաբատի կոճակների պատրաստումը կամ թերթերի հրատարակումը»։

Աջ-լիբերտարական մինակարիստ Ռոբերտ Նոզիկը, իր «*Անարխիա, Պետություն և Ուտոպիա*» (1974) գրքի համար ստացել է Ազգային գրական մրցանակ փիլիսոփայության և կրոնի անվանակարգում․ այդ գրքում Նոզիկը պնդում էր, որ միայն այն պետությունը, որը սահմանափակվում է ուժի, խաբեության, գողության դեմ պաշտպանությամբ և դատարանների գործառույթներով, կարելի է արդարացնել՝, քանի որ այն չի խախտում մարդկանց իրավունքները։

### Նեոդասական լիբերալիզմ

[մինի|272x272px|[Ֆրիդրիխ Հայեկ|ձախից]]
Ավանդաբար, լիբերալիզմի հիմնական նպատակն է եղել ապահովել անհատի ազատությունը՝ սահմանափակելով կառավարության իշխանությունը և առավելագույնս խթանելով ազատ շուկայական ուժերին։ Որպես քաղաքական փիլիսոփայություն՝ այն պաշտպանում էր քաղաքացիական ազատություններ օրինականության հիման վրա՝ հատկապես շեշտելով տնտեսական ազատությունը։ Տնտեսական լիբերալիզմի հետ սերտորեն կապված լինելով՝ այն զարգացել է 19-րդ դարի սկզբին՝ ի պատասխան Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում տեղի ունեցող արդյունաբերական հեղափոխության և քաղաքաշինության գործընթացների, այն պաշտպանել է սահմանափակ կառավարությունը և աջակցել *[[laissez-faire]]* տնտեսական քաղաքականությանը։

Դասական լիբերալիզմը ձևավորվել է 18-րդ դարի վերջում ձևավորված գաղափարների հիման վրա, մասնավորապես՝ Ջոն Լոքի, Ադամ Սմիթի, Թոմաս Ռոբերտ Մալթուսի, Ժան Բատիստ Սեյի և Դեյվիդ Ռիկարդոյի առաջարկած գաղափարների և հիմնված է եղել դասական քաղաքատնտեսության և Ադամ Սմիթի «Ազգերի հարստություն» աշխատության վրա, որտեղ կարևորվում էր առաջընթացի, բնական իրավունքի և ուտիլիտարիզմի գաղափարները։ Այս լիբերալները՝ համեմատած պահպանողականների հետ, առավել կասկածանքով էին մոտենում կառավարությանը և ընդունում էին Թոմաս Հոբսի տեսությունը, ըստ որի կառավարությունը ստեղծվել է անհատների կողմից՝ իրենց միմյանցից պաշտպանելու նպատակով։ «Դասական լիբերալիզմ» տերմինը հետագայում է ներմուծվել՝ 19-րդ դարի սկզբի լիբերալիզմը տարբերակելու համար ավելի ուշ առաջացած սոցիալական լիբերալիզմից։

Նեոլիբերալիզմը ձևավորվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ այն ժամանակաշրջանում, երբ սոցիալ–լիբերալիզմը գերակշռող ուղղությունն է եղել, իսկ քեյնսականությունը և սոցիալ–դեմոկրատիան հիմնական գաղափարական հոսանքներն են եղել Արևմուտքում։ Նեոլիբերալիզմի առաջնորդներն էին նեոդասական տնտեսագետներ Ֆրիդրիխ Հայեկը և Միլթոն Ֆրիդմենը, որոնք պաշտպանում էին պետական միջամտության նվազեցման և դասական լիբերալիզմի վերադարձի գաղափարները։ Այդ պատճառով այն երբեմն կոչվում է նաև նեոդասական լիբերալիզմ (չշփոթել ամերիկյան, ավելի ձախական «*bleeding-heart*» նեո-դասական լիբերտալիզմի հետ, որը ծագել է Արիզոնայից)։

Չնայած նեոլիբերալիզմը մասնակիորեն ընդունում էր սոցիալական լիբերալիզմի որոշ բաղադրիչներ՝ օրինակ՝ նվազագույն չափով սոցիալական ապահովություն, այն խիստ սահմանափակում էր պետության դերը։ Հայեկն ու Ֆրիդմանը իրենց գաղափարները հաճախ բնութագրում էին որպես դասական լիբերալիստական, սակայն որոշ տեսաբաններ այդ տերմինը կիրառում են բացառապես 20-րդ դարից առաջ եղած բոլոր լիբերալ ուղղությունների համար և դրանով իսկ մերժում են նեոլիբերալիզմը որպես դասական ոյւղղություն համարելու գաղափարը։

19-րդ դարի վերջում դասական լիբերալիզմը վերաճել է նեոդասական լիբերալիզմի, որը ուղղված էր կառավարության միջամտության և գոյության հնարավորինս նվազեցմանը՝ անհատական ազատության իրագործումը խթանելու համար։ Իր ամենածայրահեղ ձևով նեոդասական լիբերալիզմը համակցվում էր սոցիալական դարվինիզմի հետ։

Աջ-լիբերալիզմը, իր հերթին, մեծապես ներշնչված է հենց այս գաղափարական ուղղություններով։ Այն հաճախ դիտարկվում է որպես դասական լիբերալիզմի շարունակություն կամ դրա ռադիկալացում և նույնիսկ նույնացվում է նեոդասական լիբերալիզմի հետ։

### Նեոլիբերտարիանիզմ
Նեոլիբերտարիանիզմ հասկացությունը ձևավորվեց 2000-ականների կեսերին և փոքրաթիվ հետևորդներ ձեռք է բերել հատկապես աջակողմյան մեկնաբանների շրջանում։ Այս ուղղության ներկայացուցիչները փորձում էին իրենց տարանջատել երկու հիմնական հոսանքներից՝

* նեոպահպանողականներից՝ իրենց անհատական ազատությունների նկատմամբ ունեցած աջակցության միջոցով,
* լիբերտարիաններից՝ իրենց արտաքին քաղաքական միջամտություններին աջակցելու դիրքորոշման շնորհիվ։

### Պալեոլիբերտարիանիզմ
մինի|260x260px
Պալեոլիբերտարիանիզմը մշակվել է ամերիկացի լիբերտարիան տեսաբաններ Մյուրեյ Ռոթբարդի և Լյու Ռոքուելի կողմից։ Այն համադրում է պահպանողական մշակութային արժեքներն ու սոցիալական փիլիսոփայությունը լիբերտարիանիզմին բնորոշ՝ կառավարության միջամտությանը հակադրվելու գաղափարախոսության հետ։ Այն համընկնում է փեյլոպահպանողականության հետ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում պալեոլիբերտարիանիզմը համարվում է վիճահարույց ուղղություն՝ ալտ-աջ ալտերնատիվ շարժման (*alt-right*) և «Թեյախմություն» (*Tea Party*) շարժման հետ ունեցած իր գաղափարական նմանությունների պատճառով։ Բացի իրենց զենքի վերահսկման դեմ դիրքորոշումից՝ ուղղված կրելու և պահելու իրավունքների պաշտպանությանը, այս շարժումները, հատկապես «Հին աջ»–ը (*Old Right*) և փեյլոպահպանողականությունը, միավորված են ձախերի գաղափարախոսությունների նկատմամբ հակադրությամբ։

«Աջ պոպուլիզմը՝ որպես ռազմավարություն պալեո շարժման համար» («*Right-Wing Populism: A Strategy for the Paleo Movement*») իր էսսեում Ռոթբարդը շեշտում է, որ փեյլոլիբերտարիաները կարող են կապ հաստատել «գեղջուկների» հետ՝ հիմնվելով լիբերտարիանիզմի և սոցիալական պահպանողականության սկզբունքի վրա։ Նա որպես նոր շարժման մոդելներ ներկայացնում է Լուիզիանայի նախկին օրենսդիր Դեյվիդ Դյուքին և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախկին սենատոր Ջոզեֆ ՄաքՔարթիին։

Եվրոպայում պալեոլիբերտարիանիզմը որոշ չափով համընկնում է աջ պոպուլիզմի հետ։ Եվրոպական միության նախկին պատգամավոր Յանուշ Կորվին-Միկկեն՝ «*KORWiN*» կուսակցությունից, համատեղում է *laissez-faire* տնտեսական մոտեցումը միգրացիայի և ֆեմինիզմի նկատմամբ հակադիր դիրքորոշումների հետ։

### Սեփականության իրավունք կամ սեփականատիրություն
Սեփականատիրականությունը այն գաղափարախոսությունն է, որը պաշտպանում է պետությունների փոխարինումը պայմանագրային հարաբերություններով։ Սեփականատիրական իդեալները հիմնականում օգտագործվում են պետության կամ այլ կառավարման մարմնի հաստատման համար, որի հիմնական (կամ միակ) գործառույթը պետք է լինելու պայմանագրերի և մասնավոր սեփականության պաշտպանությունը։

Սեփականատիրականությունն ընդհանուր առմամբ դասվում է աջակողմյան լիբերտարիանիզմին, քանի որ այն «բոլոր մարդկային իրավունքները նվազեցնում է սեփականության իրավունքների՝ սկսած ինքնատիրության բնական իրավունքից»։

«Սեփականատիրություն»–ը որպես տերմին, ամենայն հավանականությամբ, ձևակերպվել է 1963 թվականին Էդվարդ Քեյնի կողմից, որը գրել է․«Քանի որ նրանց օգտագործած «ազատություն» բառը գրեթե բացառապես վերաբերում է սեփականությանը, օգտակար կլիներ, եթե ունենայինք մեկ այլ բառ՝ օրինակ «*propertarian*», նրանց նկարագրելու համար։ [...] Վիպագիր Այն Ռենդը բոլորովին էլ պահպանողական չէ, սակայն պնդում է, որ իր միտքը արդիական է։ Նա արմատական կապիտալիստ է և նրան ամնեշատն է հատուկ իմ օգտագործած «propertarian» եզրին»։

## Համեմատություն դասական լիբերալիզմի հետ
Աջակողմյան լիբերտարիանիզմի որոշ ձևեր առաջացել են կամ դիտարկվում են որպես դասական լիբերալ մտածողության ձև։ Սակայն աջակողմյան լիբերտարիանիզմի այլ ձևերի հետ համեմատած առկա են էական տարբերություններ։ Էդվին վան դե Հաարը նշում է. «Շփոթեցնող կերպով, ԱՄՆ-ում «լիբերտարիանիզմ» տերմինը երբեմն օգտագործվում է դասական լիբերալների համար կամ հենց նրանց կողմից։ Սակայն դա սխալմամբ ծածկում է նրանց միջև առկա տարբերությունները»։

Դասական լիբերալիզմը մերժում է ազատությանը օրինականության նկատմամբ առավելություն տալու գաղափարը և, հետևաբար, չի ցուցաբերում այն թշնամական վերաբերմունքը պետության նկատմամբ, որը առկա է լիբերտարիանիզմի մեջ և կազմում է դրա հիմնական սահմանող հատկանիշը։ Այդ պատճառով աջակողմյան լիբերտարիաները կարծում են, որ դասական լիբերալներն աջակցում են պետության չափազանց մեծ ներգրավմանը՝ պնդելով, որ վերջիններս չունեն բավարար հարգանք անհատական սեփականության իրավունքի նկատմամբ և բավարար վստահություն՝ ազատ շուկայի գործունեության և նրա ինքնաբուխ կարգի նկատմամբ, ինչը հանգեցնում է շատ ավելի մեծ պետական միջամտության աջակցմանը։

Բացի այդ, աջակողմյան լիբերտարիաները համաձայն չեն դասական լիբերալների դիրքորոշման հետ նաև այն առումով, որ նրանք չափազանց աջակցում են կենտրոնական բանկերին և մոնետարիստական քաղաքականություններին։

## Ըստ երկրների
1970-ական թվականներից ի վեր աջակողմյան լիբերտարիանիզմը տարածում է գտել ԱՄՆ-ի սահմաններից դուրս։ 1971 թվականին Լիբերտարիանական կուսակցության հիմնադրումից հետո բազմաթիվ երկրներում ստեղծվեցին նմանատիպ կուսակցություններ, որոնք պաշտպանում էին այս տեսակի լիբերտարիանիզմը՝ զուգահեռաբար ներկայացնելով դասական լիբերալիզմի, տնտեսական լիբերալիզմի և նեոլիբերալիզմի գաղափարները։ Այս գործընթացը տեղի է ունեցել մի շարք երկրներում, այդ թվում՝ Միացյալ Թագավորությունում, Իսրայելում և Հարավային Աֆրիկայում։

Միջազգային մակարդակում այդ լիբերտարիանական կուսակցությունների մեծ մասը միավորված է Լիբերտարիանական կուսակցությունների միջազգային դաշինքի շրջանակում։ Եվրոպայում նույնպես գոյություն ունի անհատական ազատության համար Եվրոպական կուսակցություն։

Մյուրեյ Ռոթբարդը համարվում է մի շարք աջակողմյան լիբերտարիանական և աջակողմյան լիբերտարիանիզմի հակված ամսագրերի և կազմակերպությունների հիմնադիր կամ համահիմնադիր։ Նա հիմնադրել է Լիբերտարիան հետազոտությունների կենտրոնը 1976 թվականին, ինչպես նաև «Լիբերտարիան հետազոտությունների հանդեսը»։ Նա նաև 1982 թվականին Միզեսի ինստիտուտի համահիմնադիրն է եղել։ Վերջինս 1987 թվականին թողարկել է Միզեսի ինստիտուտի «Ավստրիական տնտեսագիտության վերանայում» աշխատությունը, որում տեղ են գտել հետերոդոքս տնտեսագիտական մոտեցումներ և հետագայում վերանվանվել է «Ավստրիական տնտեսագիտության եռամսյակ»։

### Մեծ Բրիտանիա
Միացյալ Թագավորությունում աջ–լիբերտարիանիզմը ձևավորվել և առավել տեսանելի է դարձել բրիտանական քաղաքական դաշտում 1980-ականների նեոլիբերալիզմի և Մարգարետ Թետչերի վարչապետության շրջանում զարգացած տնտեսական լիբերալիզմի ազդեցությամբ, թեև այն այդքան շեշտված չէր, որքան 1970-ականների ԱՄՆ-ում կամ Հանրապետական Ռոնալդ Ռեյգանի նախագահության տարիներին՝ 1980-ականներին։

Բրիտանիայում աջ–լիբերտարիանիզմի հայտնի ներկայացուցիչներից են «Լիբերտարիան դաշինք»–ի նախկին տնօրեն Շոն Գաբը և փիլիսոփա Սթիվեն Ռ. Լ. Քլարքը, որոնք դիտարկվում են որպես աջ գործիչներ։ Գաբը իրեն անվանել է «աջ», իսկ Քլարքը որպես «անարխո-պահպանողական»։ Գաբը նաև ներկայացրել է Բրիտանական կայսրության լիբերտարիանական պաշտպանությունը։

Այնուամենայնիվ, Գաբը դրականորեն է արձագանքել ձախակողմյան լիբերտարիան Քեվին Քարսոնի կազմակերպչական տեսության աշխատանքներին, իսկ Քլարքը հանդես է եկել կենդանիների իրավունքների, գենդերային ներառականության և ոչ դատապարտող վերաբերմունքի օգտին՝ առնչությամբ որոշ ոչ ավանդական սեռական կապերի։

Բացի Լիբերտարիան կուսակցությունից, աջակողմյան լիբերտարիանիզմի գաղափարներ կրող մի թև նույնպես առկա է իշխող Պահպանողական կուսակցության շրջանակում, որը կողմ է թեթչերիզմին։

### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Աջակողմյան լիբերտարիանիզմը Միացյալ Նահանգներում համարվում է լիբերտարիանիզմի գերակշիռ ձևն ու առավել հայտնի տարբերակը, հատկապես համեմատած ձախակողմյան լիբերտարիանիզմի հետ։ Ռոբերտ Նոզիկը և Մյուրեյ Ռոտբարդը հաճախ են ներկայացվում որպես այս գաղափարախոսության ամենահեղինակավոր կողմնակիցներ։ Ռոտբարդը հանդես էր գալիս պետության ամբողջական վերացման օգտին, մինչդեռ Նոզիկը պաշտպանում էր «գիշերային պահակ պետության» (*night-watchman state*) գաղափարը։

Մինչ օրս պահպանվում է անարխո-կապիտալիստների և մինարխիստների միջև որոշ չափով պառակտումը. առաջինները կողմ են պետության վերացմանը, իսկ վերջինները՝ նվազագույն պետական համակարգի պահպանմանը։ Նոզիկի համոզմամբ՝ միայն նվազագույն պետությունն է հնարավոր արդարացնել՝ առանց խախտելու անհատական իրավունքները։ Նա պնդում էր, որ «գիշերային պահակ պետությունը» ապահովում է այնպիսի կառուցվածք, որի շրջանակում կարելի է իրականացնել ցանկացած քաղաքական համակարգ, որը հարգում է անհատական հիմնարար իրավունքները, և այդպիսով՝ բարոյապես արդարացնում է պետության գոյությունը։

Որպես արմատական դասական լիբերալ՝ Մյուրեյ Ռոտբարդը, որը խորապես ազդված էր Հին Աջ շարժումից։ Մինչև իր հեռանալը Նոր Ձախ շարժման շրջանակներից՝ որի հետ որոշ ժամանակ ձրավորել էր կապեր մյուս լիբերտարիանների հետ, Ռոտբարդը դասում էր լիբերալիզմը և լիբերտարիանիզմը ձախակողմյան, հեղափոխական ու ռադիկալ շարժումների դասին, իսկ պահպանողականությունը՝ աջակողմյան, հակահեղափոխական և ռեակցիոն շարժման։ Ինչ վերաբերում է սոցիալիզմին, հատկապես պետական սոցիալիզմին, ապա Ռոթբարդը պնդում էր, որ այն լիբերտարիանիզմի հակադիր չէ, այլ՝ լիբերալ նպատակներ է հետապնդում պահպանողական մեթոդներով, դրան դասելով քաղաքական կենտրոնի մեջ։

Մինչև իր մահը՝ 1995 թվականին, Ռոտբարդն իր կողմնակից լիբերտարիանների հատվածը ներգրավել էր աճող պալեոպահպանողական շարժման հետ դաշինքի մեջ։ Այս շարժումը, ինչպես դիտարկում էին թե՛ լիբերտարիաններն, թե՛ այլոց, հաճախ կապվում էր ռասիզմի և սոցիալական ռեակցիոն գաղափարների հետ։ Ռոթբարդը առաջարկում էր, որ լիբերտարիանները պետք է մշակեն նոր մշակութային դիմագիծ, որը նրանց կընդունելի դարձնի սոցիալ-մշակութային պահպանողականների համար։ Նա քննադատում էր լիբերտարիանների այն միտումը, որ իրենց ուղերձը հասցեագրվում է «ազատ ոգիներին»՝ այն մարդկանց, որոնք չեն ցանկանում կառավարել ուրիշներին և չեն ցանկանում, որ իրենց կառավարեն, մինչդեռ Ամերիկայի հիմնական զանգվածը կարող է բաղկացած լինել «ուժեղ պահպանողականներից», որոնք ցանկանում են արմատախիլ անել թմրանյութերը, վտարել տարօրինակ հագնվողներին։ Ռոթբարդը շեշտում էր, որ սա ռազմավարական հարց էր և պնդում էր, որ լիբերտարիան ուղերձը չհասցեագրելը միջին ամերիկացուն կարող է հանգեցնել «կոշտ մտածող մեծամասնության» կորստի։

Կալիֆոռնիայի նահանգապետ Ռոնալդ Ռեյգանը 1975 թվականին «*Reason*» ամսագրին տված հարցազրույցում փորձել է գրավել աջ–լիբերտարիանների համակրանքը՝ հայտարարելով, որ «պահպանողականության բուն էությունը և հոգին լիբերտարիանությունն է»։ Սակայն Ռեյգանի նախագահությունը, ռեյգանոմիկան և նրա վարչակազմի վարած քաղաքականությունը արժանացել են լիբերտարիանների, այդ թվում՝ աջակողմյան լիբերտարիան Մյուրեյ Ռոթբարդի քննադատությանը։ Վերջինս պնդում էր, որ Ռեյգանի նախագահությունը «աղետ էր լիբերտարիանիզմի համար Միացյալ Նահանգներում», իսկ ինքը՝ Ռեյգանը՝ «ցնցող ձախողում»։

Քննադատության պատճառներից էր այն, որ Ռեյգանի կառավարման տարիներին ԱՄՆ-ի առևտրային մեծ ճգնաժամը վերածվել էր պետական պարտքի, և Միացյալ Նահանգները դարձել էր պարտք ունեցող երկիր Առաջին համաշխարհային պատերազմից ի վեր առաջին անգամ։

Ռոն Փոլը առաջին ընտրովի պաշտոնյաներից մեկն էր, ով աջակցեց Ռեյգանի նախագահական արշավին և ակտիվորեն քարոզեց նրա օգտին 1976 և 1980 թվականներին։ Սակայն Ռեյգանի ընտրվելուց հետո Փոլն արագորեն հիասթափվել էր նրա վարած քաղաքականությունից և հետագայում հիշում էր, որ 1981 թվականին նա միակ հանրապետականն էր, որը դեմ էր քվեարկել Ռեյգանի բյուջետային առաջարկներին։ Նա վրդովմունքով նշել է. «1977-ին Ջիմի Քարթերը առաջարկեց բյուջե՝ $38 միլիարդ դեֆիցիտով, և Ներկայացուցիչների պալատի բոլոր հանրապետականները դեմ քվեարկեցին։ 1981-ին Ռեյգանը առաջարկեց բյուջե՝ $45 միլիարդ դեֆիցիտով՝ որն իրականում դարձավ $113 միլիարդ, և հանրապետականներն ուրախությամբ նշում էին նրա մեծ հաղթանակը։ Նրանք ապրում էին հեքիաթային աշխարհում»։

1984 թվականին, երբ նա հրաժարական էր տվել Ներկայացուցիչների պալատի իր մանդատից՝ Սենատում թեկնածություն առաջադրելու համար, Փոլը ելույթում արտահայտեց իր զզվանքը երկու հիմնական կուսակցությունների քաղաքական մշակույթից և վերջում ներողություն խնդրեց իր լիբերտարիան ընկերներից՝ Ռեյգանին աջակցելու համար։ 1987 թվականին Փոլը պատրաստ էր վերջնականապես խզել կապերը Հանրապետական կուսակցության հետ՝ ինչի մասին մանրամասն ներկայացրել էր իր խիստ քննադատական հրաժարականի նամակում։ Թեև տարբեր ժամանակներում նա կապված էր թե՛ Լիբերտարիան, թե՛ Հանրապետական կուսակցությունների հետ, Փոլը մշտապես պնդել է, որ հոգեպես եղել է լիբերտարիան։մինի|267x267px|Վոլթեր ԲլոքՎոլթեր Բլոքը Ֆեզերին, Հոպպեին և Ռոն Փոլին դասում է «աջ–լիբերտարիանների» շարքին։ Մյուրեյ Ռոտբարդի՝ պահպանողականների հետ համագործակցության ձգտումը մասամբ պայմանավորված է եղել նրանով, որ նա Լիբերտարիան կուսակցությունում բացասական արձագանք էր նկատել Ռոն Փոլի 1988 թվականի նախագահական քարոզարշավի հանդեպ՝ կապված Փոլի պահպանողական կերպարի և աբորտների նկատմամբ ունեցած դիրքորոշումների հետ։

Այնուամենայնիվ, Փոլն ինքը 2008 և 2012 թվականների Հանրապետական կուսակցության նախագահի առաջադրման իր քարոզարշավների ընթացքում մշակութային հարցերը չէր դարձնում իր հրապարակային կերպարի առանցք։ Փոխարենը նա կենտրոնանում էր պարզ ուղերձի վրա՝ անձնական ազատությունների և քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանություն, ֆինանսական խստապահանջություն և պատերազմների դեմ հանդես գալու հստակ դիրքորոշում։

Չնայած դրան՝ նա շարունակում էր պաշտպանել որոշ դիրքորոշումներ, որոնք որոշ դիտորդների կողմից ընկալվում էին որպես պահպանողական, մասնավորապես՝ ներգաղթի վերաբերյալ։ Փոլը հանդես էր գալիս սահմանների բաց լինելու սահմանափակման օգտին՝ այսինքն՝ արտահայտելով որոշ կասկածներ անձանց ազատ տեղաշարժի հարցում։

Ռոնի Փոլի գաղափարակից լիբերտարիան և հակամիլիտարիստ Ջասթին Ռայմոնդոն, որը *Antiwar.com*-ի համահիմնադիրն է եղել, իրեն բնութագրել է որպես «պահպանողական պալեոլիբերտարիան»։ Ի տարբերություն Ֆեզերի և Ռոքնելի, Ռայմոնդոն իր *Reclaiming the American Right* («Ամերիկյան աջ թևի վերականգնումը») աշխատությունում հանդես էր գալիս Հին Աջ թևին բնորոշ քաղաքական հայացքների վերածննդի օգտին և չէր կենտրոնանում սոցիալական ու մշակութային այն խնդիրների վրա, որոնք առանցքային նշանակություն ունեն Ֆեզերի և Ռոքնելի համար։

#### Ազատ պետության նախագիծ
Աջակողմյան լիբերտարիան արժեքների տարածմանն ու կիրառմանն ուղղված ամենանշանավոր նախաձեռնություններից մեկը Ազատ նահանգի նախագիծն է (*Free State Project*)։ Ազատ նահանգի նախագիծը ակտիվիստական լիբերտարիան շարժում է, որը հիմնադրվել է 2001 թվականին։ Այն նպատակ ունի համախմբել լիբերտարաններին Նյու Հեմփշիր նահանգում՝ ազատության պաշտպանությունն ու առաջխաղացումն ապահովելու համար։ 2022 թվականի հուլիսի տվյալներով՝ նախագծի պաշտոնական կայքը փաստում էր, որ 19,988 մարդ ստանձնել է տեղափոխվելու պարտավորություն, իսկ 6,232 հոգի Նյու Հեմփշիրում իրենց նույնացնում են որպես «Ազատ նահանգցիներ» (*Free Staters*)։

«Ազատ նահանգի նախագիծ»-ի մասնակիցները Նյու Հեմփշիրի քաղաքական դաշտում ներգրավվում են տարբեր ձևերով։ 2017 թվականին Նյու Հեմփշիրի Ներկայացուցիչների պալատում ընդգրկված էր 17 «Ազատ նահանգցի»։ 2021 թվականին Նյու Հեմփշիրի Ազատության դաշինքը (*New Hampshire Liberty Alliance*), որը դասակարգում է օրինագծերն ու ընտրված ներկայացուցիչներին՝ ելնելով իրենց ընկալած լիբերտարիան սկզբունքներին համապատասխանությունից, 380 գնահատված ներկայացուցիչներից 150-ին տվել էր «A−» կամ ավելի բարձր գնահատական։ Նախագծի մասնակիցները համագործակցում են նաև այլ համախոհ ակտիվիստական խմբերի հետ, ինչպիսիք են «Վերակառուցենք Նյու Հեմփշիրը» (*Rebuild New Hampshire*), «Ամերիկայի Երիտասարդ Լիբերտարականներ» (*Young Americans for Liberty*) և «Բարգավաճման Համար Ամերիկացիներ» (*Americans for Prosperity*) կազմակերպությունները։

## Քննադատություն
Աջ–լիբերտարիանիզմի նկատմամբ քննադատությունը ներառում է էթիկական, տնտեսական, բնապահպանական, պրագմատիկ և փիլիսոփայական մտահոգություններ՝ այդ թվում այն տեսակետը, թե այն չունի ազատության հստակ տեսություն։ Նշվել է, որ *laissez-faire* կապիտալիզմը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի լավագույն կամ առավել արդյունավետ արդյունքին, և որ նրա անհատականության փիլիսոփայությունն ու դերեգուլյացիայի քաղաքականությունը չեն կանխում բնական ռեսուրսների շահագործումը։

Աջ–լիբերտարիանիզմը արդարացնելու նպատակով ոչ ագրեսիայի սկզբունքի կիրառումը քննադատության է ենթարկվել որպես ցիկլային դատողություն և որպես լռեցնող հռետորաբանություն, որը թաքցնում է աջ –լիբերտարիական սեփականության իրավունքի կիրարկման մեջ առկա հարկադրանքի բնույթը։ Քննադատները պնդում են, որ սկզբունքը ագրեսիայի սահմանումը վերաձևակերպում է սեփական պայմաններով։

Ջեֆրի Հ. Ռեյմանը քննադատել է աջ–լիբերտարիանների՝ մասնավոր սեփականությանն գաղափարին աջակցելու երևույթը՝ պնդելով, որ «մեծ քանակությամբ սեփականատերերն ունեն հսկայական ուժ՝ թելադրելու մյուսների համար աշխատանքի պայմանները և, ըստ էության, ունեն ուժ՝ ուրիշներին ստիպելու ծառայել որպես իրենց ռեսուրս»։

## Տես նաև
* Սահմանադրականություն
* Ազատ բանկային գործունեություն
* Միավորումների ազատություն
* Անարխիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Աջաթևյան քաղաքականություն
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Տնտեսական լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Քաղաքական գաղափարախոսություններ