Հասարակական գիտակցություն

**Հասարակական գիտակցություն** (), սոցիալական կեցության արտացոլում, որոշակի դարաշրջանին բնորոշ հասարակական պատկերացումների ամբողջություն։

Հասարակական գիտակցությունն էապես արտացոլում է կոնկրետ հասարակության վիճակը։ Այն հաճախ հակադրվում է անհատական ​​գիտակցությանը՝ որպես ընդհանուր բան, որն առկա է յուրաքանչյուր մարդու գիտակցության մեջ՝ որպես հասարակության անդամ։ Հասարակական գիտակցությունը վերնակառույցի բաղկացուցիչ մասն է և արտահայտում է դրա հոգևոր կողմը։ Խորհրդային փիլիսոփայության մեջ հատկապես շեշտվում էր այն գաղափարը, որ հասարակական գիտակցությունն «ակտիվորեն» արտացոլում է սոցիալական գոյությունը, այսինքն՝ վերափոխում է այն։ Այն, բաղկացած լինելով հասարակությունը կազմող մարդկանց գիտակցություններից, դրա պարզ հանրագումարը չէ, այլ ունի համակարգային որոշ հատկություններ, որոնք նույնը չեն, ինչ անհատական ​​գիտակցության հատկությունները։ Առանձնացնում են հասարակական գիտակցության տարբեր ձևեր։

## Եզրույթի պատմություն
Հասարակական գիտակցության մասին պատկերացումների ակունքները սկիզբ են առնում Հեգելից, որը, սակայն, այս եզրույթի փոխարեն օգտագործել է «բացարձակ ոգի» հասկացությունը։ «Հասարակական գիտակցություն» () տերմինը հանդիպում է «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ» աշխատության մեջ (1848 թվական)։ «Հասարակական գիտակցություն» եզրույթը 1895 թվականին օգտագործել է նաև Լենինը (Երկերի լիակատար ժողովածու, հատոր 2, էջ 482) և վերջնականապես ամրագրվել ու գիտական շրջանառության մեջ է դրվել Ալեքսանդր Բոգդանովի կողմից։ Ռուսալեզու գրականության մեջ տերմինը երբեմն օգտագործվում է Էմիլ Դյուրկհայմի «կոլեկտիվ գիտակցություն» () հասկացությունը բացատրելու համար։

Ժամանակակից ռուսական փիլիսոփայության մեջ հասարակական գիտակցության ձևերը հաճախ փոխարինվում են հոգևոր ոլորտներով։

## Հասարակական գիտակցության ձևեր
Սովորաբար առանձնացնում են հասարակական գիտակցության վեց ձև.
* արվեստ (գեղարվեստական գիտակցություն),
* գիտություն (ներառյալ փիլիսոփայությունը),
* բարոյականություն,
* իրավագիտակցություն (իրավունք),
* կրոն. մարդկության զարգացման վաղ փուլերում հասարակական գիտակցության համընդհանուր ձև, որը ծագել է մոտ 40-50 հազար տարի առաջ,
* գաղափարախոսություն (քաղաքական գիտակցություն). հասարակական գիտակցության բարձրագույն ձև։

Հասարակական գիտակցության ձևերը կախված են կյանքից, սոցիալական ինստիտուտների կառուցվածքից, իմացության գործընթացի կազմակերպումից և այլն։ Հետևաբար, դրանք միշտ սերտորեն կապված են որոշակի տեսակի հասարակական հարաբերությունների հետ՝ տնտեսական, քաղաքական, բարոյական, գեղագիտական, գիտական համայնքի անդամների միջև հարաբերություններ և այլն։

Հասարակական գիտակցության յուրաքանչյուր ձևին՝ գիտություն, փիլիսոփայություն, դիցաբանություն, քաղաքականություն, կրոն և այլն, համապատասխանում է գիտելիքի հատուկ ձև։

Խորհրդային փիլիսոփա Վասիլի Տուգարինովն առանձնացրել է հասարակական գիտակցության ընդամենը 4 ձև՝ արվեստ, բարոյականություն, գիտություն և փիլիսոփայություն, իսկ մակարդակների թվին է դասել գաղափարախոսությունը և հասարակական հոգեբանությունը։

## Հասարակական գիտակցության սուբյեկտ
Տեսական մեծ խնդիր է այն հարցը, թե ով է հասարակական գիտակցության կրողը, սուբյեկտը։ Արդյո՞ք հասարակությունը կամ նրա որևէ հատված այնպիսի սուբյեկտ է, որն ընդունակ է որոշումներ կայացնել, ունենալ որոշակի հուզական կյանք և վերարտադրել իր նման գիտակցության կրողներ։ Որոշակի իմաստով կարելի է խոսել ոչ միայն յուրաքանչյուր անհատի, այլև մարդկանց ավելի ընդհանուր խմբերի (դասակարգ, ազգություն, պետություն, մարդկություն) սուբյեկտիվ հատկությունների մասին։ Բայց պետք է հիշել, որ իդեալը՝ որպես մտածողության գործընթաց, չի կարող բնորոշ լինել ո՛չ ամբողջ հասարակությանը, ո՛չ էլ որևէ կոնկրետ հասարակական խմբի։ Գիտակցությունը` որպես այդպիսին, անձնական գոյության բացառիկ հատկություն է։ Հասարակությունը երեխայի ծնողների և շրջապատող միջավայրի միջոցով զարգացնում է նրա գիտակցությունը, որում, այդպիսով, նրա սեփական գոյությունը միշտ կապված է ավելի ընդհանուր խմբի գոյության հետ։ Յուրաքանչյուր մշակույթում ստեղծվում է խորհրդանիշների ամբողջություն` ստիպելով անհատին ապրել համայնքի շահերից ելնելով, ուրախություն և անհանգստություն զգալ նրա հաջողությունների ու ձախողումների համար։ Առանց այս համախմբի` մարդու գիտակցական կյանքը ոչ միայն կորցնում է իր բարձրագույն իմաստը, այլև պարզապես անհնար է։ Թեև անհատն ինքը մտածողության ուժով ունակ է փոփոխելու իր իսկ գիտակցությունը, փիլիսոփայական գաղափարների պատմության մեջ հայտնի փորձերը՝ կառուցելու սեփական գոյությունը` որպես հասարակությունից լիովին անկախ, միշտ ցույց են տվել դրանց անհիմն լինելը։

Մարդկանց սոցիալ-պատմական ընդհանրությունները կարող են ծնել որոշումներ կայացնելու ունակ սուբյեկտներ։ Օրինակ՝ պետությունները որոշում են կայացնում պատերազմ սկսելու կամ ավարտելու մասին, դասակարգերը պայքարում և ընտրում են դրա իրականացման արդյունավետ ձևերը։ Չնայած որոշումները, ի վերջո, ընդունվում են սահմանափակ թվով անձանց կամ նույնիսկ անհատների կողմից, զարգացած սոցիալական կառուցվածքում դրանք կապված են իրենց գործողությունները կարգավորող բավականին խիստ կանոններով՝ պետության սահմանադրությամբ, օրենքներով, կանոնակարգերով և նորմերով, ինչպես նաև բարոյականությամբ։ Միևնույն ժամանակ, հասարակության զարգացման այս փուլում հանրային գիտակցության վրա մեծ ազդեցություն են ունենում զանգվածային լրատվամիջոցները, որոնց միջոցով հնարավոր է էապես փոփոխել հանրային գիտակցությունը։

Ընդհանուր առմամբ, հասարակական գիտակցության առանձնահատկություններին վերաբերող մեծ հարցն այն է, թե ինչպես են փոխկապակցված անհատի և համայնքի սուբյեկտիվ հատկությունները, թե իր սուբյեկտիվ հատկություններից որոնք և ինչպես է (կամավոր կամ ակամա) անհատը փոխանցում համայնքը ներկայացնող այն մարմիններին, որոնք իրավունք ունեն խոսել իր անունից։

## Հասարակական գիտակցության մակարդակներ
Հասարակական գիտակցության կառուցվածքը շատ բարդ է. առաջին հերթին այն բաժանվում է երկու՝ առօրյա-գործնական և գիտական-տեսական մակարդակների։ Հասարակական գիտակցությունը դիտարկելու այս տեսակետը կարելի է անվանել իմացաբանական, քանի որ ցույց է տալիս իմացաբանական սուբյեկտի ներթափանցման խորությունն օբյեկտիվ իրականության մեջ։ Ինչպես հայտնի է, առօրյա-գործնական գիտակցությունն առավել պակաս կառուցվածքային է, ավելի մակերեսային է, քան գիտական ​​և տեսական գիտակցությունը։ Հասարակական գիտակցությունն առօրյա-գործնական մակարդակում դրսևորվում է որպես հասարակական հոգեբանություն, իսկ գիտական ​​և տեսական մակարդակում՝ որպես գաղափարախոսություն։ Հարկ է ընդգծել, որ գաղափարախոսությունը ոչ թե ամբողջ գիտական-տեսական գիտակցությունն է, այլ միայն դրա այն մասը, որը դասակարգային բնույթ ունի։

## Տես նաև
* Քաղաքական գիտակցություն

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* Общественное бытие и общественное сознание // Философский словарь / Под ред. *И. Т. Фролова*. — 4-е изд. — : Политиздат, 1981. — 445 с.
* Введение в философию. — М.: Политиздат, 1989. Ч.2. — 3. Структура общественного сознания — С.445-455
* *Демичёв В. А.* Общественное бытие и общественное сознание. — Кишинёв, 1970.
* *Келле В. Ж., Ковальзон М. Я.* Формы общественного сознания — М., 1959
* *Михайлов Ф. Т.* Общественное сознание и самосознание индивида. — М. : Наука, 1990. — 222 с.
* *Уледов А. К.* Структуры общественного сознания. — М., 1968.
* *Челышев П. В.* Обыденное сознание или не хлебом единым жив человек. М.: Московский государственный горный университет, 2007. — 359 с.

Կատեգորիա:Գիտակցության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գիտակցություն
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Կատեգորիա:Մարքսիզմ-լենինիզմ
Կատեգորիա:Սոցիոլոգիայի տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն