Ցորեն

**Ցորեն**, (), դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի խոտաբույսերի ցեղ։ Ընդգրկում է ավելի քան 25 վայրի և մշակովի տեսակ։ Տեսակները բաժանվում են 3 գենետիկական՝ դիպլոիդ, տետրապլոիդ, հեքսապլոիդ խմբերի, որոնք միմյանցից տարբերվում են սոմատիկ բջիջներում եղած քրոմոսոմների թվով։

Հայաստանում տարածված է 13 տեսակ։

## Տեսակներ
Դիպլոիդ խմբի մեջ մտնում են երկու վայրի՝ վայրի միահատիկ ցորեն (*Triticum boeoticum*), վայրի ուրարտական ցորեն (*Triticum urartu*), և մեկ մշակովի՝ միահատիկ ցորեն (*Triticum*) տեսակները։ Տետրապլոիդ խմբի մեջ մտնում են․ վայրի տեսակներից՝ արարատյան ցորեն (*Triticum araraticum*), վայրի հաճարը (*Triticum dicoccoides*), մշակովիներից՝ Տիմոֆևևի ցորեն (*Triticum timopheevi*), կոլխիդական երկհատիկ ցորեն (*Triticum palao colchicum*), սովորական հաճարը (*Triticum dicoccum*), կովկասյան ցորեն (*Triticum persicum*), կարծր ցորեն (*Triticum durum*), տուրգի դում կամ անգլիական ցորեն (*Triticum turgidum*), արևելյան ցորեն (*Triticum էսranicum*), լեհական ցորեն (*Triticum polonicum*), հաբեշական ցորեն (*Triticum aethiopicum*), սպահանական ցորեն (*Triticum ispahanicum*)։ Հեքսապլոիդ խմբի մեջ մտնում են․ մշակովի տեսակներից՝ մախի ցորեն (*Triticum macha*), կիսահաճարը կամ ճոնը (*Triticum spelta*), փափուկ ցորեն (*Triticum aestivum*), կունդիկ ցորեն (*Triticum compactum*), կլորահատիկ ցորեն (*Triticum sphaerococcum*), Վավիլովի կամ Վանի ցորեն (*Triticum*)։

## Ծագում
Ցորենի շատ տեսակների հայրենիքը Հայաստանն է։ 1930-ական թվականներին Հայաստանում (Կարմիր բլուր) հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են ցորենի ածխացած հատիկներ, և պարզվել է, որ 2,5 հազար տարի առաջ այս տարածքում (Արարատյան դաշտում) մշակվել են միահատիկ ցորեն և ցորեն փափուկ (*Triticum aestivum*) տեսակները։ Ցորենի ածխացած հատիկներ են հայտնաբերվել նաև Արարատի, Արմավիրի, Տավուշի մարզերում։ 1930-ական թվականներին, հայ խորհրդային բուսաբույծ Միքայել Թումանյանը հայտնաբերել է վայրի ցորենի միահատիկ, ուրարտական, արարատյան տեսակները և Վավիլովի կամ Վանի ցորեն (*Triticum vavilovi*) ու կիսահաճարը (*Triticum spelta*), իսկ Բարուկ Գարասեֆերյանն ու Պապին Ղանդիլյանը Վայոց ձորի, Արարատի և այլ մարզերում՝ վայրի ցորենի բազմաթիվ տարատեսակներ։ Վայրի հացազգի (ցորեն, գարի, աշորա, այծակն) բույսերը պահպանելու համար Կոտայքի և Արարատի մարզերի սահմանագծում ստեղծվել է Էրեբունի արգելոցը։

Ցորենի էնդեմիկ տեսակների և տարատեսակների քանակով Անդրկովկասն ամբողջ աշխարհում աչքի է ընկնում իր բազմազանությամբ, դրա շնորհիվ Էլ Անդրկովկասը համարվում է ցորենի ձևառաջացման ինքնուրույն առաջնային կենտրոն։ Ցորենը տարածված է երկրագնդի բոլոր մայրցամաքներում։ Լայնորեն մշակվում է միայն կարծր և փափուկ ցորեն։ Ցորենի մշակման հյուսիսային սահմանը հասնում է մինչև հյուսիսային լայնության 76° 44՝ (Մուրմանսկի մարզ), իսկ հարավային սահմանն ընդգրկում է Ավստրալիայի, Աֆրիկայի և Ամերիկայի հարավային տարածքները։ Ցորեն առավելապես տափաստանային բույս է, բայց մշակվում է նաև նախալեռնային և լեռնային պայմաններում մինչև 4 հազար մետր բարձրություններում (Հայաստանում՝ մինչև 2,6 հազար մ բարձրության վրա)։

## Նկարագրություն
Ցորենի արմատային համակարգը փնջաձև Է, զարգանում է հիմնականում վարելաշերտում։ Ցողունը գլանաձև է, 40-130 սմ բարձրությամբ։ Տերևը նշտարաձև է։ Ծաղկաբույլը բարդ հասկ է, առանցքը՝ ծնկաձև։ Ծնկաձև ելուստում նստած է հասկիկ՝ 3-5 ծաղիկներով։ Հասկիկը կազմված է 2 հասկիկային թեփուկներից, ծաղիկը՝ արտաքին և ներքին ծաղկային թեփուկներից։ Քիստավոր ցորենի արտաքին թեփուկն է քիստ կրում։ Պտուղը հատիկ է, կազմված՝ թաղանթից, էնդոսպերմից, սաղմից։ 1000 հատիկի զանգվածը 20-50 գ է (երբեմն մինչև 70 գ)։ Ցորենը միամյա բույս է։ Ունի հիմնականում 2 կենսաբանական խումբ՝ աշնանացան և գարնանացան։ Հայաստանում ցորենի տեղական սորտերից կան երկցան տեսակներ՝ Սպիտակահատ, Կարմիր կունդիկ, Գալգալոս։ Ցորենի սերմերն սկսում են ծլել 1-2&nbsp;°C ջերմաստիճանի պայմաններում, ծլելու լավագույն ջերմաստիճանը 12-15&nbsp;°C է։ Ձյան շերտի բացակայության դեպքում աշնանացան ցորենը ոչնչանում է -16-18&nbsp;°C սառնամանիքներից, 20 սմ ձյան շերտի տակ դիմանում է մինչև -20&nbsp;°C, իսկ 30-60 սմ ձյան շերտի տակ՝ -40&nbsp;°C-ին։ Գարնանացան ցորենի ծիլերը դիմանում են -13&nbsp;°C սառնամանիքներին, իսկ թփակալման փուլում՝ -8-9&nbsp;°C, ծաղկման ու հատիկալիցքի փուլում՝ ֊1-2&nbsp;°C սառնամանիքի պայմաններում վնասվում է։ Հայաստանում աշնանացան ցորենի վեգետացիայի տևողությունը Արարատյան դաշտում 260-270 օր է, Սիսիանում՝ 300 օր, Վարդենիսում՝ 310-315 օր, գարնանացան ցորենինը՝ Սիսիանում՝ 117-120 օր, Վարդենիսում՝ 122-128 օր։ Ցորենը պահանջկոտ է խոնավության և պարարտանյութերի նկատմամբ։ Համարվում է կարևորագույն պարենային մշակաբույս։

## Օգտագործում և քիմիական բաղադրություն
thumb|300px|Էրեբունի արգելոցում աճող վայրի ցորենը՝ Triticum araraticum

Օգտագործվում է հացի, ձավարի, մակարոնի, հրուշակեղենի արտադրության մեշ։ Ցորենից ստանում են նաև սպիրտ, օսլա, դեքստրին, սոսինձ և այլն։ Հատիկը, աղացման թափոնները արժեքավոր կեր են, հումք են համակցված կերերի համար։ Ցորենը սննդարար է, կալորիականությունը բարձր է, պարունակում է սպիտակուցներ (10-25%), ածխաջրեր (60-64%), ճարպեր (շուրջ 2%), թաղանթանյութ, վիտամիններ, ֆերմենտներ, ֆոսֆոր, երկաթ, կալցիում և [հանքային նյութեր։ Ծղոտն օգտագործում են որպես ցամքար և կեր, նաև թղթի, ստվարաթղթի և այլնի արտադրության համար։

Կա ցորենի 15 տեսակ, դրանից մարդն ընտել և մշակում է երկուսը՝ կարծր և փափուկ տեսակները։ Հատուկ արժեք է ներկայացնում կարծր ցորենը, որի հատիկը ավել հարուստ է սպիտակուցային նյութերով։ Եթե փափուկ ցորենի մեջ, սպիտակուցի պարունակությունը հասնում է 10-17%, կարծրինը հասնում է 24-25%։ Ամենաբարձր որակի մանրաձավարեղենը, մակարոն-վերմիշելները և հրուշակեղենի տեսակները ստանում են կարծր ցորենի ալյուրից։

## Մշակման տարածք
Ցորենը հնագույն մշակաբույս է։ Հայտնի է եղել Առաջավոր Ասիայում (Իրաք, Սիրիա, Իրան) և Թուրքմենիայում մ․ թ․ 6-7 հազար տարի, Եգիպտոսում՝ 4 հազար տարի առաջ, Չինաստանում սկսել են մշակել մ․ թ․ 3 հազար տարի առաջ։ Անդրկովկասում ցորենը հայտնի էր մ․ թ․ 5-4 հազար տարի առաջ։ Ամերիկա է տարվել 17-րդ դարում․։ 1939-1941 թվականներին Հայաստանում (Կարմիր բլուր) հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է հացահատիկի ածխացած հատիկներ։ Միքայել Թումանյանի ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ դրանք ցորենի հատիկներ են և որ 2, 5 հազար տարի առաջ այս տարածքում մշակվել է (*Triticum aestivum*), որը մինչ այժմ էլ մշակվում է Արարատյան դաշտում։

### Մշակումը Հայաստանում
Հայաստանում շրջանացված են ցորենի աշնանացան՝ Բեզոստայա 1, Միրոնովսկայա 808, Կանգուն 20, Սպիտակահատ տեղական, Արմյանկա 60 և այլն, գարնանացան՝ Գալգալոս (Քռիկ), Նոր կունդիկ, Շիրակի 1 և այլ սորտեր։ Հայաստանում ցորենի հիմն, ցանքատարածությունները կենտրոնացված են Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արմավիրի, Սյունիքի և այլ մարզերում։ 1970-ական թվականներին արտադրության մեջ ներդրվեց նոր պարենային մշակաբույս՝ Տրիտիկալեն (*Triticale*), որy ստացվել էր ցորենի և աշորայի խաչաձևումից և որի աշնանացան սորտերը բարձր բերքատու են։

## Արտադրությունը



## Ցորենի տեսակների պահպանությունը Հայաստանում
Ցորենի Վավիլովի, Արարատյան, վայրի միահատիկ և ուրարտու տեսակները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Էրեբունի և Խոսրովի անտառ արգելոցներում աճող պոպուլացիաները պահպանվում են պետության կողմից։

## Տես նաև
*Հաճար

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Մաթևոսյան Ա․, Բուսաբուծություն, 2 վերամշկված և վերափոխված հրատարակություն, Երևան, 1977, 
*Туманян М․ Г․, Избр․ труды, Е․, 1957, 
*Жуковский П М․, Культурные растения и их сородичи, 3 перераб․ и доп․ изд․, Д․, 1971։ 

## Արտաքին հղումներ
* Ցորենի մասին դասարան․ամ֊ում
* Ցորենի լուսանկարներ Flickr-ից 

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կատեգորիա:Հացազգիներ
Կատեգորիա:Հացահատիկային բույսեր
Կատեգորիա:Մշակաբույսեր