Լիբանանի տնտեսություն

**[[Լիբանան]]ի տնտեսությունը** 2019 թվականից ի վեր ապրում է լայնածավալ բազմաչափ ճգնաժամ, ներառյալ բանկային փլուզումը, լիբանանյան իրացվելիության ճգնաժամը և ինքնիշխան դեֆոլտը։ Այն դասակարգվում է որպես զարգացող, ցածր-միջին եկամուտ ունեցող տնտեսություն։ Անվանական ՀՆԱ-ն գնահատվել է 19 դոլար&nbsp;միլիարդը՝ 2020 թվականին, մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ -ով, որը կազմում է $2,500։ 2018 թվականին պետական ծախսերը կազմել են 15,9 միլիարդ դոլար, կամ ՀՆԱ-ի 23%-ը։

Լիբանանի տնտեսությունը զգալի ընդլայնման միջով անցել է 2006 թվականի 34-օրյա պատերազմից հետո, որի աճը միջինը 9,1% էր 2007-ից 2010 թվականներին։ 2011 թվականից հետո տեղական տնտեսությունը տուժել է Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմից՝ տարեկան միջինը 1,7%-ով։ 2018 թվականին ՀՆԱ-ի չափը գնահատվել է 54,1 միլիարդ դոլար։ 2019 թվականից մինչև 2021 թվականը տնտեսությունը կրճատվել է 53,4 տոկոսով՝ ամենաբարձր անկումը 193 երկրների ցանկում։ 2020 թվականից Արժույթի միջազգային հիմնադրամն այլևս չի հրապարակում Լիբանանի տնտեսության վերաբերյալ տվյալները։

Պարտք-ՀՆԱ հարաբերակցությամբ Լիբանանը աշխարհի երրորդ ամենախոշոր պարտքով երկիրն է։ Որպես հետևանք, տոկոսավճարները 2016 թվականին սպառել են ներքին պետական եկամուտների 48%-ը՝ այդպիսով սահմանափակելով ենթակառուցվածքներում և այլ հանրային բարիքներում անհրաժեշտ ներդրումներ կատարելու կառավարության հնարավորությունը։

Լիբանանն ունի *[[Laissez-faire|laissez-faire-]]* ի ամուր ավանդույթ, որտեղ  նշում է, որ «տնտեսական համակարգը ազատ է և ապահովում է մասնավոր նախաձեռնությունը և մասնավոր սեփականության իրավունքը»։ Տնտեսության հիմնական ոլորտները ներառում են մետաղական արտադրանք, բանկային արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն, քիմիական նյութեր և տրանսպորտային սարքավորումներ։ Աճող հիմնական ոլորտները ներառում են բանկային գործունեությունը և զբոսաշրջությունը։ Արտարժույթի կամ կապիտալի շարժի սահմանափակումներ չկան։

## Պատմություն
[մինի|200x200փքս|[Բեյրութի կենտրոնական թաղամասում միայն հետիոտնային փողոց:]]
1975-1990 թվականների լիբանանյան քաղաքացիական պատերազմը լրջորեն վնասել է Լիբանանի տնտեսական ենթակառուցվածքը, կրճատել է ազգային արտադրանքը կիսով չափ և մեծ հետևանքներ ունեցավ Լիբանանի դիրքի վրա՝ որպես մերձավորարևելյան կենտրոն և բանկային կենտրոն։ Պատերազմից հետո կենտրոնական կառավարությունը վերականգնել է իր կարողությունը՝ հարկեր հավաքելու և վերահսկելու հիմնական նավահանգիստն ու կառավարական օբյեկտները։ Արդյունքում 1990-ականներին մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն աճել է 353%-ով։ Տնտեսության վերականգնմանը նպաստել է ֆինանսապես առողջ բանկային համակարգը և դիմացկուն փոքր և միջին արտադրողները՝ ընտանեկան դրամական փոխանցումները, բանկային ծառայությունները, արտադրական և գյուղացիական տնտեսությունների արտահանումը և միջազգային օգնությունը որպես արտարժույթի հիմնական աղբյուրներ։ Լիբանանի տնտեսությունը տպավորիչ ձեռքբերումներ է գրանցել «Հորիզոն 2000»-ի մեկնարկից ի վեր, որը 1993 թվականին կառավարության 20 միլիարդ դոլար արժողությամբ վերակառուցման ծրագիրն է։ Իրական ՀՆԱ-ն 1994 թվականին աճել է 8%-ով և 1995 թվականին 7%-ով, 1996 թվականի ապրիլին Իսրայելի «Զայրույթի խաղող» գործողությունը կասեցրել է տնտեսական ակտիվությունը։ Իրական ՀՆԱ-ն 1997 և 1998 թվականներին աճել է տարեկան 3%-ից պակաս միջին տարեկան տեմպերով, իսկ 1999 թվականին՝ ընդամենը 1%-ով։ 1992–98 թվականներին տարեկան գնաճը ավելի քան 100%-ից իջել է 5%-ի, իսկ արժութային պահուստները 1,4 մլրդ դոլարից հասել են ավելի քան 6 մլրդ դոլարի։ Աճող կապիտալի ներհոսքը արտաքին վճարումների ավելցուկ է առաջացրել, իսկ լիբանանյան ֆունտը համեմատաբար կայուն է մնացել։ Առաջընթաց է արձանագրվել նաև պատերազմից տուժած Լիբանանի ֆիզիկական և ֆինանսական ենթակառուցվածքների վերականգնման գործում։ 2 միլիարդ դոլար արժողությամբ Soldier ընկերությունը ղեկավարում է Բեյրութի կենտրոնական բիզնեսի շրջանի վերակառուցումը, ֆոնդային բորսան վերաբացվել է 1996 թվականի հունվարին, և միջազգային բանկերն ու ապահովագրական ընկերությունները վերադարձան շուկա։ Կառավարությունը, այնուամենայնիվ, կանգնած է տնտեսական դաշտում լուրջ մարտահրավերների առաջ։ Այն ստիպված է եղել ֆինանսավորել վերակառուցումը` օգտվելով արտարժույթի պահուստներից և խթանելով փոխառությունները։ Կառավարության բյուջեի դեֆիցիտի կրճատումը ներկայիս կառավարության հիմնական նպատակն է։ Հարուստների և աղքատների միջև անջրպետը մեծացավ 1990-ականներին, ինչը հանգեցրեց ժողովրդի դժգոհությանը վերակառուցման օգուտների շեղված բաշխման վերաբերյալ և ստիպեց կառավարությանը կենտրոնանալ ենթակառուցվածքների վերակառուցումից դեպի կենսապայմանների բարելավում։

Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո Լիբանանը վայելում էր զգալի կայունություն, Բեյրութի վերակառուցումը գրեթե ավարտված էր, և աճող թվով զբոսաշրջիկներ են մեկնել երկրի հանգստավայրեր։ Տնտեսությունը աճել է՝ բանկերի ակտիվները գերազանցելով 75 ԱՄՆ դոլարը&nbsp;միլիարդ, շուկայական կապիտալիզացիան նույնպես եղել է պատմական ամենաբարձր մակարդակում՝ գնահատվելով $10,9&nbsp;միլիարդ 2006 թվականի երկրորդ եռամսյակի վերջում։ 2006 թվականի մեկամսյա պատերազմը մեծ վնաս է հասցրել Լիբանանի տնտեսությանը, հատկապես զբոսաշրջության ոլորտին։ 2008 թվականի ընթացքում Լիբանանը վերակառուցել է իր ենթակառուցվածքները հիմնականում անշարժ գույքի և զբոսաշրջության ոլորտներում, ինչի արդյունքում հետպատերազմյան համեմատաբար ուժեղ տնտեսություն ունեցավ։ Լիբանանի վերակառուցման հիմնական ներդրողները ներառում են Սաուդյան Արաբիան (1,5 ԱՄՆ դոլարով&nbsp;միլիարդ), Եվրամիությունը (մոտ 1 դոլարով&nbsp;միլիարդ) և Պարսից ծոցի մի քանի այլ երկրներ՝ մինչև 800 ԱՄՆ միլիոն դոլարի ներդրումով։

Հաշվի առնելով անվտանգության հաճախակի ցնցումները, որոնք երկիրը բախվել է, լիբանանյան բանկային համակարգը որդեգրել է պահպանողական մոտեցում՝ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված խիստ կանոնակարգերով՝ տնտեսությունը քաղաքական անկայունությունից պաշտպանելու համար։ Այս կանոնակարգերը հիմնականում անվնաս են թողել լիբանանյան բանկերին 2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամից։ Լիբանանյան բանկերը ներկայիս պայմաններում շարունակում են մնալ բարձր իրացվելիությամբ և հայտնի են իրենց անվտանգությամբ։ Լիբանանն աշխարհի այն յոթ երկրներից մեկն է, որտեղ 2008 թվականին արժեթղթերի շուկայի արժեքն աճել է։ Լիբանանի տնտեսությունը շարունակական ճկունություն է ապրել՝ 2008 թվականին աճելով 8,5 տոկոսով, 2009 թվականին՝ 7 տոկոսով և 2010 թվականին՝ 8,8 տոկոսով։ Այնուամենայնիվ, Լիբանանի պարտքը ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը մնացել է աշխարհում ամենաբարձրերից մեկը։

Սիրիական ճգնաժամը զգալիորեն ազդել է Լիբանանի տնտեսական և ֆինանսական վիճակի վրա։ Այժմ Լիբանանում բնակվող սիրիացի փախստականների կողմից գործադրվող ժողովրդագրական ճնշումը հանգեցրել է աշխատաշուկայում մրցակցության։ Որպես ուղղակի հետևանք, գործազրկությունը երեք տարում կրկնապատկվել է՝ հասնելով 20%-ի։ Արձանագրվել է նաև աշխատավարձի 14%-ի կորուստ ցածր որակավորում ունեցող աշխատողների աշխատավարձի մասով։ Աղքատության մակարդակն ավելացել է՝ 170,000 լիբանանցիներ հայտնվել են աղքատության շեմին։ 2012-2014 թվականներին պետական ծախսերն աճել են 1 միլիարդ դոլարով, վնասները կազմել են 7,5 միլիարդ դոլար։ Միայն սիրիացի փախստականների հետ կապված ծախսերը Լիբանանի Կենտրոնական բանկը գնահատել է 4,5 միլիարդ դոլար ամեն տարի

Արժույթի միջազգային հիմնադրամը 2015 թվականի հոկտեմբերին հրապարակել է Լիբանանի վերաբերյալ երկրորդ զեկույցը, որտեղ նրա տնտեսական աճի տեմպերի ակնկալիքները իջեցվեցին մինչև 2%, համեմատած 2015 թվականի ապրիլին հրապարակված առաջին զեկույցի 2,5% աճի տեմպի հետ։

2019 թվականի հոկտեմբերին Լիբանանում տեղի է ունեցել համազգային բողոքի ցույցեր, որոնք բռնկվեցին երկրի վատթարացող տնտեսական պայմանների պատճառով։ Հազարավոր ցույցեր դուրս են եկել Բեյրութի կենտրոնում՝ կոչ անելով վարչապետ Սաադ ալ-Հարիրիի կառավարության հրաժարականը «երկրում տնտեսական և կենսապայմանների վատթարացումը կասեցնելու բացարձակ ձախողման պատճառով»։ Բողոքի ակցիաները սկսվել են այն բանից հետո, երբ կառավարությունը հայտարարել է օրական 20 ցենտ վճար սահմանելու մասի ՝ սոցիալական ցանցերի հավելվածներում, այդ թվում ՝ WhatsApp-ում, Facebook-ում և այլ հավելվածներում ինտերնետ պրոտոկոլով ձայնային կապի (VOIP) օգտագործման համար։

Լիբանանն ունի պետական պարտքի շատ բարձր մակարդակ և արտաքին ֆինանսավորման մեծ կարիքներ։ 2010 թվականի պետական պարտքը գերազանցել է ՀՆԱ-ի 150,7%-ը՝ ՀՆԱ-ի տոկոսով աշխարհում զբաղեցնելով չորրորդ ամենաբարձր հորիզոնականը, 2008 թվականի վերջում ֆինանսների նախարար Մոհամադ Չաթահը հայտարարել է, որ պարտքը կհասնի 47 միլիարդ դոլար այդ տարում։ Daily Star-ը գրել է, որ պարտքի չափազանց մեծ մակարդակը «դանդաղեցրել է տնտեսությունը և կրճատել է կառավարության ծախսերը զարգացման կարևոր նախագծերի վրա»։

2020 թվականի սկզբին Կենտրոնական բանկը (BdL) դեֆոլտ հայտարարեց 90 ԱՄՆ դոլարի սուվերեն պարտքի պարտավորությունների համար, և կառավարությունը ստիպված եղավ օգնություն խնդրել ԱՄՀ-ից ՝ 50 միլիարդ դոլար պակասուրդի համար։

2020 թվականի օգոստոսի 4-ին Բեյրութի նավահանգստի պահեստում 2750 տոննա ամոնիումի նիտրատի պայթյունը պատճառ դարձավ երկրում «միակ խոշոր հացահատիկի սիլոսի» ոչնչացմանը, ավելի քան 200 մարդու սպանության և մի քանի քառակուսի կիլոմետր փոշիացված շենքերի՝ քաղաքի կենտրոնում։ Օգոստոսի 9-ին Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը հաշվարկել էր ավելի քան 250 միլիոն եվրոյի համաշխարհային ներդրում օգնության ջանքերին։ Օգոստոսի 10-ին Հասան Դիաբի կառավարությունը հրաժարական տվեց։ Նախորդ օրը Արժույթի միջազգային հիմնադրամի տնօրեն Քրիստալինա Գեորգիևան իր կազմակերպության համագործակցության համար առաջարկել է չորս պայման՝Ծ

* վերականգնում է պետության ֆինանսական վճարունակությունը,
* պետական ընկերությունների վնասների կրճատում,
* կապիտալի արտահոսքը կարգավորող օրենքի ընդունում
* սոցիալական ապահովության ցանցի ստեղծում

Օգոստոսի 14-ին ՄԱԿ-ի հումանիտար հարցերի համակարգման գրասենյակը (UNOCHA) 565 միլիոն դոլարի կոչ է արել պայթյուններից տուժածներին օգնություն տրամադրողներին։ ՄԱԿ-ի ջանքերը կենտրոնացած էին սննդի, առաջին օգնության, ապաստարանների և դպրոցների վերանորոգման վրա։ Մակրոնի հավաքած գումարի մի մասը կօգտագործվի ՄԱԿ-ի գրասենյակի կողմից։

### 2019-ներկա տնտեսական ճգնաժամ
Համաշխարհային բանկի զեկույցի համաձայն, Լիբանանի տնտեսությունը, որը կառուցվածքային առումով լարված էր սիրիական ճգնաժամից առաջ, լուրջ հարված է հասցրել սիրիական ճգնաժամին, որը Լիբանան բերեց մոտ 1,5 միլիոն սիրիացի փախստականների։ ՀՆԱ-ի աճի տեմպը 2018 թվականին նվազել է մինչև 1 տոկոս 2019 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ դոլարի զուգահեռ փոխարժեքը սկսել է փոխվել պաշտոնական փոխարժեքից, ԱՄՆ դոլարի պաշտոնական փոխարժեքը 1997 թվականից ի վեր եղել է 1507,5 ֆունտ, մինչդեռ 2019 թվականի աշնանը զուգահեռ փոխարժեքը կազմել է 1600 ֆունտ ստերլինգ և 2020 թվականի մայիսին ավելացել մինչև 4200 ֆունտ ստեռլինգ։ ԱՄՆ դոլարի զուգահեռ փոխարժեքն աճել է Լիբանանում դոլարի պակասի պատճառով։ Դոլարի գինը իջեցնելու նպատակով Կենտրոնական բանկը համաձայնություն կնքեց լիցենզավորված փոխանակողների հետ՝ առաջարկվող պաշտոնական փոխարժեքներ՝ £3,860/3,910 ֆունտ ստեռլինգ սահմանելու վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, չնայած Կենտրոնական բանկի ջանքերին, 2020 թվականի հունիսի 23-ին սև շուկայի դոլարը հասել է 6,075 լ ֆունտ ստեռլինգի ցնցող փոխարժեքի՝ արժեզրկելով լիբանանյան ֆունտը 75%-ով։ Դոլարի այս դեֆիցիտը նաև պատճառ է դարձել, որ 2019 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2020 թվականի փետրվարը փակվել է 785 ռեստորան և սրճարան, և 25,000 աշխատակից զրկվել է աշխատանքից։ Տնտեսական այս ճգնաժամը ստիպել է Լիբանանի համախառն ներքին արդյունքը կրճատել մինչև մոտ 44 միլիարդ դոլար, ինչը նախորդ տարի կազմում էր մոտ 55 միլիարդ դոլար։ Ճգնաժամն ավելի է բարդացել, երբ COVID-19 համաճարակը ազդել է Լիբանանի տնտեսության վրա։ 2020 թվականին երկիրն առաջին անգամ դեֆոլտ արեց 30 միլիարդ դոլար արժողությամբ պարտատոմսերով և փորձել է օգնություն խնդրել ԱՄՀ-ից, սակայն բանակցություններն այդպես էլ արդյունք չեն տվել։

Իրացվելիության ճգնաժամը հանգեցրել է նաև ԱՄՆ դոլարով բանկային հաշիվներից դուրսբերման սահմանափակումների։ Ավանդատուները պետք է պահպանեին իրենց խնայողությունների արժեքը, հատկապես մամուլում հնարավոր կրճատումների և բանկային հատվածի վերակազմավորման մասին հաղորդագրություններից հետո։ Ուստի նրանք դիմել են անշարժ գույքի գնման։ Օրինակ, անշարժ գույքի խոշոր կառուցապատող Solidere ընկերության հողերի վաճառքից եկամուտները գրեթե 1,3 միլիոն դոլարից աճել են մինչև 234,5 միլիոն դոլար։ Նաև այս ավանդատուները դիմել են Solidere ընկերության բաժնետոմսերի գնմանը, ինչը հանգեցնում է դրա գնի 500%-ով բարձրացմանը իրացվելիության ճգնաժամի սկզբից մինչև 2021 թվականի ապրիլ ընկած ժամանակահատվածում։

Լիբանանի արդեն իսկ տուժած տնտեսությունը նոր հարված է ստացել 2020 թվականի օգոստոսի 4-ին նավահանգստի պայթյունից։ Տնտեսագետները պնդում են, որ պայթյունները կարող են հանգեցնել Բեյրութի ՀՆԱ-ի տարեկան 20-25%-ով կրճատմանը։ Ներկայիս ցուցանիշը գերազանցում է ԱՄՀ-ի վերջին կանխատեսումը ՀՆԱ-ի 12% անկման մասին՝ Լիբանանում շարունակվող և աճող տնտեսական և քաղաքական ճգնաժամի պատճառով։

Մարտի 16-ին, երբ լիբանանյան ֆունտը սև շուկայում 13,000-ից հասել է 15,000 ֆունտի՝ ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ, ցուցարարները դուրս են եկել փողոց, մթերային խանութները փակվեցին, իսկ հացաբուլկեղենները սպառնացին փակել։

Նախագահ Աունի և վարչապետի թեկնածու Սաադ Հարիրիի հանդիպումից հետո, մարտի 18-ին, լիբանանյան ֆունտը սև շուկայում դոլարի նկատմամբ £15,000-ից իջել է մինչև £12,500:

2023 թվականի դրությամբ Լիբանանը համարվում է ձախողված պետություն, որը տառապում է խրոնիկ աղքատությունից, տնտեսական վատ կառավարումից և բանկային փլուզումից։

#### Պատճառներ
##### Արտաքին պարտք
Քաղաքացիական պատերազմից հետո լիբանանյան կառավարությունը դիմել է հսկայական փոխառությունների՝ ֆինանսավորելու իր հետպատերազմյան վերակառուցումը։ Համախառն պարտքի տարեկան աճը 1993-1995 թվականներին կազմել է 123 տոկոս, իսկ 1995-2000 թվականներին՝ 171 տոկոս։ 2005-ից 2018 թվականներին պարտքի տարեկան աճը կազմել է միջինը 22 տոկոս, իսկ համեմատությամբ՝ ՀՆԱ-ի աճի տեմպը նույն ժամանակահատվածում եղել է միանիշ՝ բացառությամբ 2009 թվականի։ Այս բարձր պարտքը պատճառ է դարձել, որ Լիբանանն իր եկամուտների մեծ մասը ծախսի պարտքի սպասարկման համար, միջինում մոտ 45 տոկոսը կառավարության կողմից ծախսվում է որպես տոկոսավճար։ 1996 թվականին տոկոսավճարները կազմում էին այդ տարվա բյուջեի դեֆիցիտի գրեթե 68 տոկոսը։ Պարտքի կուտակման և տնտեսական աննշան աճի պայմաններում Լիբանանի պարտքի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ 2019 թվականի վերջին հասել է 178 տոկոսի, ինչը այն դարձնում է երրորդ երկիրը, որն ունի ամենամեծ պարտքը Հունաստանից և Ճապոնիայից հետո։ 2020 թվականին Բեյրութը դեֆոլտ է արել 1,2 միլիարդ դոլարի արտաքին պարտատոմսով, որն իր պատմության ընթացքում առաջին սուվերեն դեֆոլտն է։ Ներկայում ազգը քննարկումների մեջ է մի խումբ պարտատերերի հետ՝ չվճարված եվրոբոնդի հնարավոր վերակառուցման շուրջ։ Հաջող վերակազմավորումը թույլ կտա երկրին կրկին մուտք գործել արտաքին վարկային շուկաներ։

##### Արժույթային ճգնաժամ
Լիբանանի ազգային արժույթը՝ լիբանանյան ֆունտը, կապված է ԱՄՆ դոլարի հետ՝ £15,000-ից մինչև 1 ԱՄՆ դոլար։ Այս ֆիքսված փոխարժեքը անկայուն է եղել սև շուկայում ֆունտի արժեզրկման պատճառով։ Ըստ տեղեկությունների՝ 2019 թվականին սև շուկայում ֆունտը վաճառվել է £8,100-ից մինչև 1 ԱՄՆ դոլար։ Ֆունտի փոխարժեքի անկման պատճառները կախված են տնտեսությունից ներմուծումից։ 2018 թվականին Լիբանանը ներմուծել է 20 մլրդ ԱՄՆ դոլարի ապրանք, իսկ

արտահանել ընդամենը 3 մլրդ ԱՄՆ դոլարի ապրանք։ Առևտրի դեֆիցիտը նույնպես աճել է, քանի որ 2008 թվականին դրամական փոխանցումների մասնաբաժինը, որը կազմում էր մոտ 24%, 2018 թվականին նվազել է մինչև գրեթե 12%։ Դա, տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական լարվածության հետ համատեղ, հանգեցրել է դոլարի նկատմամբ ֆունտ ստերլինգի փոխարժեքի անկմանը։ Որպես պատասխան միջոց՝ Կենտրոնական բանկը դիմել է փոխառությունների ծավալի ավելացմանը, ինչպես նաև հրահանգ է հրապարակել, որը պարտավորեցնում է դրամական փոխանցումների բոլոր բաժանմունքներին կանխիկացնել փոխանցումները տեղական արժույթով, ինչն էլ ավելի է խորացրել դոլարային ճգնաժամը։

##### Կոռուպցիա և քաղաքական անկայունություն
2020 թվականի օգոստոսի 4-ին Բեյրութում տեղի ունեցած ավերիչ պայթյունից հետո, որի հետևանքով զոհվեց առնվազն 200 մարդ, կառավարությունը՝ վարչապետ Հասան Դիաբի գլխավորությամբ, հայտարարել է, որ իր կառավարությունը հեռանում է։ Իր ելույթում Դիաբն ասել է, որ կոռուպցիայի դեպքերը տարածված են երկրի քաղաքական և վարչական ոլորտում, աղետներ, որոնք թաքնված են շատերի մտքերում մեծ սպառնալիք են ներկայացնում և պաշտպանված են այն դասի կողմից, որը վերահսկում է երկրի ճակատագիրը։

Ըստ տեղեկությունների՝ ֆինանսական անախորժությունները և քաղաքական անգործությունը աճող զայրույթն ու հիասթափությունն էին առաջացրել մարդկանց շրջանում, ովքեր բողոքի ակցիաներ էին սկսել անցած տարվա հոկտեմբերին։ Ցուցարարները պահանջում էին դադարեցնել կոռուպցիան և քաղաքական առաջնորդների հրաժարականը, ներառյալ այն ժամանակվա վարչապետ Սաադ ալ Հարիրին։ Այս տարի Դիաբի օրոք նորաստեղծ կառավարությունը կանգնել է կոռուպցիայի նույն մեղադրանքներով։ 2019 թվականի նոյեմբերին Լիբանանի կենտրոնական բանկը մեղադրվել է Պոնզի սխեմա վարելու մեջ, քանի որ այն ապավինում էր նոր փոխառություններին իր պարտքը սպասարկելու համար։ Բանկը հերքել է մեղադրանքները՝ նշելով, որ իր գործողությունը համահունչ է 1963 թվականի Փողի և վարկի կանոնագրքին։ Բանկային համակարգի ձախողման պայմաններում բանկերը դիմել են դոլարի կանխիկացման և միջազգային փոխանցումների ոչ պաշտոնական սահմանափակումների՝ առաջացնելով զանգվածային բողոքներ և ոստիկանական բռնություններ։ Համաճարակը որոշ ժամանակով դադարեցրեԼ Է բողոքի ցույցերը, սակայն Բեյրութում տեղի ունեցած նավահանգստի պայթյունը կրկին փողոց դուրս բերեց մարդկանց, ովքեր, ինչպես նշվում է, կորցրել են հավատը քաղաքական էլիտայի նկատմամբ; Որոշ գնահատականներ նշում են, որ Լիբանանի բնակչության կեսը ապրում է աղքատության շեմին մոտ կամ ցածր, և հազարավոր մարդիկ կորցրել են իրենց աշխատանքը։ Անդադար հոսանքազրկումներ են եղել, և որոշ բնակիչներ հոսանքազրկումն ավելի վատ են անվանել, քան 1975-1990 թվականների քաղաքացիական պատերազմին ականատեսները։

### Առևտուր
աջից|մինի|280x280փքս|Լիբանանյան արտահանումը 2006թ
ձախից|մինի|Արտաքին առևտուր (ԱՄՆ դոլար, միլիոն)
Լիբանանի առևտրային հաշվեկշիռը կառուցվածքային առումով բացասական է։ 2017 թվականին առևտրի դեֆիցիտը հասել է 20,3 մլրդ դոլարի։ Երկիրը ներմուծել է $23,1 մլրդ ապրանք և ծառայություններ, իսկ արտահանել $2,8 մլրդի։

Լիբանանն առանձնանում է մրցակցային և ազատ շուկայական ռեժիմով և Laissez-faire ուժեղ առևտրային ավանդույթներով։ Լիբանանի տնտեսությունը կենտրոնացած է ծառայությունների ոլորտի վրա, աճի հիմնական ոլորտներն են բանկային գործունեությունը և զբոսաշրջությունը։ Երկրում արտարժույթի փոխանակման կամ կապիտալի տեղաշարժի սահմանափակումներ չկան։

### Սննդի անվտանգություն
Համաշխարհային բանկի վիճակագրության համաձայն՝ 2018 թվականին Լիբանան ներմուծվող դոլարային արժեքի 18%-ը բաժին է ընկել սննդամթերքին։ Ցորենն ու անասունները սննդի երկու տեսակ են, որոնց ներմուծումից կախված է Լիբանանը։ Ներմուծվող ցորենի մոտ 90 տոկոսը ստացվում է Ուկրաինայից և Ռուսաստանից։ Լիբանանի ցորենի պաշարները պահվում են Բեյրութի նավահանգստի սիլոսներում և սպառում են մոտ երեք ամիս։ 2019 թվականին ցորենի ներքին արտադրությունը կազմել է 130 հազար տոննա, իսկ ցորենի ներմուծումը` 570 հազար տոննա։

Ընդհանուր առմամբ, Լիբանանն իրեն ապահովում է մրգերով և գրեթե ամբողջությամբ բանջարեղենով։ Բանանի, ցիտրուսային մրգերի և խնձորի ինքնապահովման ցուցանիշները հասնում են 200%-ի։ Սակայն Լիբանանը զգալի դեֆիցիտ ունի հացահատիկի, անասնապահական արտադրանքի և կաթնամթերքի արտադրության մեջ։ Մինչ սիրիական ճգնաժամը Լիբանանում հացահատիկի արտադրության դեֆիցիտ էր նկատվում տարեկան միջինը 800 հազար տոննայի մակարդակում։ Ներկրվող հացահատիկի ծավալի կեսը բաժին է ընկնում փափուկ ցորենին։ Լիբանանը ցորենի արտադրության սուբսիդավորման մեխանիզմ է ներդնում էկոնոմիկայի և առևտրի նախարարության միջոցով։ Ցորենի սուբսիդիաների տրամադրումը կախված է նախարարների խորհրդի կողմից ընդունված տարեկան որոշումից։ Նախարարությունը նաև վերահսկողություն է իրականացնում հացի գների նկատմամբ, ընդ որում հացի գները սահմանվում են 1 ԱՄՆ դոլար՝ 900 գրամ լիբանանյան ստանդարտ հացի համար։

### Կոռուպցիա
Ըստ «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ» հասարակական կազմակերպության՝ Լիբանանը կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսով հարցված 180 երկրների մեջ զբաղեցնում է 138-րդ տեղը։ 2016 թվականին Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլի կողմից անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ լիբանանցիների 92%-ը կարծում է, որ այդ տարի կոռուպցիան աճել է։ Ավելին, հարցվածների 67%-ը նշել է, որ կարծում է, որ քաղաքական և տնտեսական էլիտաների մեծ մասը կոռումպացված է, իսկ 76%-ը նշել է, որ կառավարությունը վատ է աշխատում կոռուպցիայի դեմ պայքարում։

2020 թվականի հուլիսի դրությամբ՝ 1993 թվականից Banque du Liban- ի (երկրի կենտրոնական բանկ) կառավարիչ Ռիադ Սալամեի ակտիվները սառեցվել են, և հոկտեմբերին տեղի է ուեցել դատական լսում, որը մեղադրվում է կենտրոնական բանկի ակտիվների յուրացման և պետական միջոցների վատ տնօրինման մեջ։

2020 թվականի օգոստոսի 4-ին հզոր պայթյուն է տեղի ունեցել։ Պայթյունը ավերել է Բեյրութի նավահանգիստը և ավերել բազմաթիվ տներ, ինչի հետևանքով անօթևան է մնացել մոտ 300 000 մարդ։  Պայթյունը հանգեցրել է երկրի գլխավոր նավահանգստի ոչնչացմանը, որն օգտագործվում էր պարենի ներմուծման համար։

### Անհավասարություն
Ամենահարուստ մեծահասակների 1%-ը ստանում է ընդհանուր ազգային եկամտի մոտավորապես մեկ քառորդը, ինչը Լիբանանը դասում է աշխարհի ամենաանհավասար երկրների շարքում։ Բնակչության ստորին 50%-ին մնում է ընդհանուր ազգային եկամտի 10%-ը։

Լիբանանը բնութագրվում է կրկնակի սոցիալական կառուցվածքով։ Այն գլխավորում է բնակչության չափազանց հարուստ խումբը, որի եկամտի մակարդակը համեմատելի է բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում իրենց գործընկերների եկամտի մակարդակի հետ։ Նման բևեռացված կառուցվածքն արտացոլում է լայն «միջին խավի» բացակայությունը։ 2005 թվականից ի վեր եկամուտների ամենամեծ աճը գրանցվել է ամենահարուստների մոտ, ամենահարուստների 10%-ի մոտ եկամուտներն աճել են 5-15%-ով, այն դեպքում, երբ աղքատների 50%-ի մոտ դրանք նվազել են 15%-ով, իսկ ամենաաղքատների 10%-ի մոտ՝ մեկ քառորդով։

Լիբանանցի միլիարդատերերի կարողությունը միջինում 2005-ից 2016 թվականներին կազմում է ազգային եկամտի 20%-ը, ի տարբերություն Չինաստանի 2%-ի, Ֆրանսիայի 5%-ի և ԱՄՆ-ի 10%-ի։

### Ֆինանսներ
201 թվականին Լիբանանը ֆինանսական գաղտնիության ինդեքսում զբաղեցրել է 11-րդ տեղը։ Լիբանանը հայտնի է բանկային գաղտնիքի պահպանման իր պատմությամբ, սակայն վերջին տարիներին քայլեր է ձեռնարկել փողերի լվացման և հարկերից խուսափելու դեմ պայքարում։ 2019 թվականի հունվարից բանկային գաղտնիքը տարածվում է Լիբանանում բնակվող Լիբանանի քաղաքացիների վրա, սակայն չի տարածվում ԱՄՆ քաղաքացիների և ԱՄՆ հարկային ռեզիդենտների վրա Օտարերկրյա հաշիվներով հարկային օրենսդրության համապատասխանության մասին համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո։ Լիբանանը հարկային նպատակներով թափանցիկության և տեղեկատվության փոխանակման գլոբալ ֆորումի անդամ է և ստորագրել է հարկային տվյալների փոխանակման համաձայնագիր այլ երկրների հետ, սակայն 2019 թվականի հունվարի դրությամբ այն չի համապատասխանում համաձայնագրի որոշ դրույթներին։

Ֆինանսների նախարար Ալի Հասան Խալիլը հաստատել է, որ 2019 թվականի բյուջեի նախագիծը ցույց է տվել ՀՆԱ-ի 9%-ից պակաս դեֆիցիտ՝ 2018 թվականի 11,2%-ի դիմաց։ Խալիլը նաև պնդեց, որ 2019 թվականին 1,5 տոկոս տնտեսական աճի կանխատեսումը կարող է հասնել մինչև 2 տոկոսի։

### Օտարերկրյա ներդրումներ
Օտարերկրյա ներդրումների մի քանի սահմանափակումներ կան, բացառությամբ Իսրայելի քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց։ Լիբանանի դեմ ԱՄՆ առևտրային պատժամիջոցները չեն տարածվում ամբողջ երկրի վրա, թեև ամերիկյան կառավարությունը հետապնդում է Հզբոլլահին և նրա հետ կապված անձանց։ Անշարժ գույքի օտար տիրապետումը օրինական է որոշակի պայմաններում։

Համաձայն *The Wall Street Journal-* ի զեկույցի՝ «Լիբանանը ունի աշխարհի ամենաբարձր պետական պարտքի հարաբերակցությունը համախառն ներքին արդյունքի նկատմամբ՝ հասնելով ավելի քան 150%-ի, քանի որ ավելի շատ պարտք է պահանջում բյուջեի անցքերը փակելու համար»։ 2019 թվականի հունվարին, Լիբանանի տնտեսությունը խթանելու և երկրին պարտքերը հաղթահարելու համար օգնելու նպատակով, Կատարը խոստացել է գնել 500 միլիոն դոլարի պետական պարտատոմսեր։ 2019 թվականի հունիսին Bloomberg-ը հայտնել է, որ Կատարը գնել է պարտատոմսերի մի մասը և նախատեսում է շուտով ավարտել ներդրումների մնացած մասը։

### Դրամական փոխանցումներ
Լիբանանը շահում է իր մեծաքանակ, համախմբված և ձեռներեց Սփյուռքից։ ժամանակի ընթացքում արտագաղթը հանգեցրել է լիբանանյան «առևտրային ցանցերի» ստեղծմանը ամբողջ աշխարհում։ Հետևաբար, 2009 թվականին Լիբանանից արտերկիր դրամական փոխանցումները երկրի ներսում ընտանիքի անդամներին կազմել են 8,2 միլիարդ դոլար և Լիբանանին բաժին է ընկնում երկրի տնտեսության մեկ հինգերորդը։ Բյբլոս բանկ-ի հետազոտությունների և վերլուծությունների բաժնի ղեկավար Նասիբ Գոբրիլը հաշվարկել է, որ արտերկրից ժամանած լիբանանցիները տարեկան մեկ շնչի հաշվով մոտ 1400 դոլար են բերում Լիբանանին։

### Ներդրումներ
Լիբանանում ցուցակված ընկերությունների ֆոնդային շուկայի կապիտալիզացիան 2019 թվականի հունվարին գնահատվել է 9,6 միլիարդ դոլար՝ 2018 թվականի հունվարի 11,5 միլիարդ դոլարի դիմաց։

Լիբանանին չի հաջողվել ներգրավել զգալի արտասահմանյան օգնություն՝ օգնելու նրան վերականգնելու ինչպես քաղաքացիական երկարատև պատերազմից (1975–89), այնպես էլ Իսրայելի հարավի օկուպացիայից հետո (1978–2000): Բացի այդ, սոցիալական նուրբ հավասարակշռությունը և քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում կենտրոնական կառավարման ինստիտուտների գրեթե լուծարումը հաշմանդամ դարձրեցին պետությանը, քանի որ պետությունը ձգտում էր եկամուտներ հավաքել վերականգնման ջանքերը ֆինանսավորելու համար։ Այսպիսով, այն կուտակել է զգալի պարտք, որը 2001 թվականին հասել էր 28 միլիարդ դոլարի կամ ՀՆԱ-ի գրեթե 150%-ին։ Տնտեսական ցուցանիշները դանդաղ են եղել 2000 և 2001 թվականներին (2000 թվականին զրոյական աճ, իսկ 2001 թվականին գնահատվում է 1,0-ից 1,4%՝ հիմնականում պայմանավորված զբոսաշրջության, բանկային, արդյունաբերության և շինարարության չնչին աճով)։ Գործազրկությունը 2000 թվականին գնահատվում է 14%, իսկ 15-24 տարեկանների շրջանում՝ 29%:
մինի|190x190փքս|Լիբանանը միշտ գտնվել է մշտական քաղաքական և սոցիալական մարտահրավերների ներքո, քանի որ գտնվում է արևելքի և արևմուտքի միջև:

### Բարեփոխումներ
Լիբանանի ներկայիս բարեփոխումների ծրագիրը կենտրոնացած է երեք հիմնական սյուների վրա՝

* Տնտեսական վերածնունդ և կայուն աճ՝ մասնավոր հատվածով որպես աճի շարժիչ.
* Հարկաբյուջետային համախմբում և պետական հատվածի ֆինանսների կառուցվածքային բարելավում. և
* Դրամավարկային, ֆինանսական և գների կայունություն։

Կառավարությունը նաև հաստատակամորեն հավատարիմ է մնում լիբանանյան ֆունտի փոխարժեքին, որը 1999 թվականի սեպտեմբերից կապված է դոլարի հետ։ 2000 թվականի վերջին կառավարությունը զգալիորեն նվազեցրել է մաքսատուրքերը, ընդունել է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման խթանման ծրագրեր, նվազեցրել է սոցիալական ապահովագրության վճարները և անշարժ գույքի ոլորտում օտարերկրացիների ներդրումների սահմանափակումները, ինչպես նաև որդեգրել է «բաց երկնքի» քաղաքականություն, ինչը դրական ազդեցություն է ունեցել առևտրի վրա 1991 թվականին։ Այնուամենայնիվ, լիբանանյան արժույթի հարաբերական արժևորումը խաթարել է մրցունակությունը. ապրանքների արտահանման ծավալը 1989 թվականի ՀՆԱ-ի 23%-ից նվազել է մինչև 4%-ի։

2001 թվականին կառավարությունն իր ուշադրությունը դարձրեց հարկաբյուջետային միջոցառումներին, բենզինի հարկերի ավելացմանը, ծախսերի կրճատմանը և ավելացված արժեքի հարկի հաստատմանը, որն ուժի մեջ մտավ 2002 թվականի փետրվարից։ Փողի դանդաղ աճը և ավանդների դոլարիզացիան խոչընդոտել են առևտրային բանկերի՝ կառավարությանը ֆինանսավորելու կարողությունը՝ ավելի մեծ բեռ թողնելով կենտրոնական բանկի վրա։ Հարկաբյուջետային դեֆիցիտի այս դրամայնացումը հսկայական ճնշում է գործադրել կենտրոնական բանկի պահուստների վրա, որը միայն փոքր-ինչ մեղմվել է վերջին 2 տարիների ընթացքում նոր եվրապարտատոմսերի թողարկումով։ Կենտրոնական բանկը պահպանել է կայուն արժույթը՝ ուղղակիորեն միջամտելով շուկայում, ինչպես նաև ցածր գնաճը և կարողացել է պահպանել ներդրողների վստահությունը պարտքի նկատմամբ։

2002 թվականի համար կառավարությունը առաջնային շեշտը դրել է սեփականաշնորհման վրա, սկզբում հեռահաղորդակցության ոլորտում և էլեկտրաէներգիայի ոլորտում, շարունակելով ծրագրել պետական ավիաընկերության, Բեյրութի նավահանգստի և ջրային կոմունալ ծառայությունների վաճառքները։ Կառավարությունը պարտավորվել է իրացումից ստացված միջոցներն ուղղել պետական պարտքի և բյուջեի դեֆիցիտի կրճատմանը։ Բացի այդ, այն նախատեսում է, որ սեփականաշնորհումը կբերի նոր խնայողություններ, քանի որ պետական աշխատավարձերը կրճատվում են, տոկոսադրույքները նվազում են, և մասնավոր հատվածի աճը և օտարերկրյա ներդրումները խթանվում են։ Կառավարությունը նաև լուծում է վարչական բարեփոխումների դժվարին խնդիրը՝ նպատակ ունենալով ներգրավել որակյալ տեխնոկրատներ՝ հավակնոտ տնտեսական ծրագրերը լուծելու համար և վերանայել հետագա խնայողությունները, որոնք կարող են իրականացվել եկամտահարկի համակարգի բարեփոխումների միջոցով։ Լիբանանի կառավարությունը բախվում է մեծ մարտահրավերների՝ հարկային բարեփոխումների և արդիականացման, ծախսերի ռացիոնալացման, սեփականաշնորհման և պարտքի բարելավման վրա կենտրոնացած հարկաբյուջետային ճշգրտման ծրագրի պահանջները բավարարելու համար։

Բեյրութի ֆոնդային բորսայում ամենաակտիվը վաճառվում է Solidere բաժնետոմսերը։ Նրա բաժնետոմսերի գինը Բեյրութի ֆոնդային բորսայում վերջին տարում կտրուկ աճել է՝ 2004 թվականի սկզբի շուրջ 5,00 ԱՄՆ դոլարից մինչև 17,50 ԱՄՆ դոլար։

## Լիբանանցիների աշխատավարձերը
2011 թվականի հոկտեմբերի 15-ին այն բանից հետո, երբ տարբեր մասնագիտություն ունեցող անձիք, այդ թվում՝ ուսուցիչները, ընդհանուր աշխատողները և այլք գործադուլ անեն, նվազագույն աշխատավարձը բարձրացվել է 40%-ով (£ 200,000 - $133) մինչև L700,000 ($466):

Աշխատավարձի բարձրացումը ողջունվել է լիբանանցիների մեծ մասի կողմից, սակայն այն նաև քննադատության առաջացրել է որոշ աշխատողների արհմիությունների կողմից՝ ասելով, որ բարձրացումները չեն համապատասխանում ակնկալիքներին, հատկապես, որ 1200 դոլարից ավելի աշխատավարձ ստացող աշխատակիցները բարձրացման իրավունք չունեն։ Մյուսներն ընդհանրապես քննադատեցին բարձրացումները՝ նշելով, որ դա կբարդացնի փոքր բիզնեսների գործունեությունը, որը կարող է ընդհանրապես փակվել։ Սյդ քննադատները հիմնականում ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներ էին

Համաշխարհային բանկի 2013 թվականի կյանքի որակի ինդեքսի վերլուծության համաձայն, գնահատվել է, որ.

* Լիբանանի բնակչության 15%-ն ապրում է աղքատության շեմից ցածր (2500 դոլար) (2,500 դոլար տարեկան)
* Լիբանանի բնակչության 54%-ն ապրում է միջին միջին խավի մեջ (9000 դոլար տարեկան)  12% բարձրացել  1998 թվականից
* Լիբանանի բնակչության 32%-ը ապրում է միջին խավից վերև ($15,000–27,000 դոլար տարեկան): 119% իջել է 1998 թվականից
* Լիբանանցիների 7%-ն ապրում է ամենաբարձր բարձր դասում ($30,000 և դոլար տարեկան)   1% բարձրացել է 1998 թվականից

## Զբոսաշրջություն
Մինչ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Լիբանանում զբոսաշրջությունը սահմանափակվում էր մի քանի լեռնային հանգստավայրերով, որոնք ամռանը գրավում էին փոքր թվով հանգստացողների։
մինի|200x200փքս|Ֆարայա լեռը Լիբանանում։ Տարբեր նպատակներով Լիբանան են այցելում զբոսաշրջիկներ Եվրոպայից, Ծոցի երկրներից և արաբական երկրներից:
Հյուրանոցների, ռեստորանների և գիշերային ակումբների ցանցի զգալի ընդլայնում տեղի է ունեցել 1950 թվականից հետո։ Արդյունաբերության զարգացմանը նպաստել են արտարժույթի ազատ փոխանակումը, պարզեցված մաքսային կանոնները, ինչպես նաև հարևան երկրների հետ հուսալի կանոնավոր շփումները։ Այս միջոցառումների արդյունքում զբոսաշրջության եկամուտը 1950-1975 թվականներին ավելացել է ավելի քան 10 անգամ, սակայն հետագա տարիներին նրանց վրա բացասաբար են ազդել զինված բախումները երկրում և խոշորագույն հյուրանոցների ավերումը։

1990-ականների կեսերին Լիբանանի տնտեսության մեջ զբոսաշրջության ոլորտի դիրքը մասամբ վերականգնվել է, իսկ 1994 թվականին Լիբանան է այցելել 332 հազար զբոսաշրջիկ, 2009 թվականին այս ցուցանիշը կազմել է 1,85 միլիոն մարդ։ Զբոսաշրջության ոլորտի եկամուտները 2010 թվականին գնահատվում են 8,5 միլիարդ դոլար։

## Տվյալներ
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 1986–2020 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները։ 5%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։ Գործազրկության տարեկան մակարդակի վերաբերյալ տվյալները գալիս են Համաշխարհային բանկից, չնայած Արժույթի միջազգային հիմնադրամը դրանք անվստահելի է համարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Լիբանան