Հելեն Ալեքսանդր Արչդեյլ

**Հելեն Ալեքսանդր Արչդեյլ** (), շոտլանդացի ֆեմինիստուհի, սուֆրաժիստ և լրագրող։ Արչդեյլը Կանանց հասարակական և քաղաքական միության Շեֆիլդի մասնաճյուղի կազմակերպիչն էր, իսկ ավելի ուշ՝ Լոնդոնի բանտարկյալների քարտուղարը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ակտիվ լինելով՝ Արչդեյլը 1914թ.-ին նախաձեռնեց վերապատրաստման ֆերմա կին գյուղատնտես աշխատողների համար: 1917թ.-ին նա ծառայում էր թագուհի Մերիի բանակի օժանդակ կորպուսում որպես գործավարուհի, 1918թ.-ին տեղափոխվել է Ազգային ծառայության նախարարության կանանց բաժին։

## Կենսագրություն
Հելեն Ալեքսանդր Ռասելը ծնվել է Շոտլանդիայի Բերվիքշիր շրջանի Նենթորն գյուղում։ Նրա ծնողներն էին Հելեն Էվանսը (ծն. Քարթերում, 1834–1903)՝ Էդինբուրգի յոթնյակից՝ կանանց առաջին խմբի անդամներից մեկը, որը ընդունվեց Բրիտանական համալսարան, և Ալեքսանդր Ռասելը (1814–1876)՝ շոտլանդացի լրագրող և Սքոթսմանի խմբագիր, ով աջակցել է Սոֆիա Ջեքս-Բլեյքի փորձերին կանանց համար բժշկական կրթություն ապահովելու Էդինբուրգում։

Նա կրթություն է ստացել Սուրբ Լեոնարդի դպրոցում, Սուրբ Էնդրյուսում, այնուհետև՝ Սուրբ Էնդրյուսի համալսարանում (1893–1894), որտեղ նա եղել է առաջին կին շրջանավարտներից մեկը։

1901 թվականին նա ամուսնացել է կապիտան Թեոդոր Մոնտգոմերի Արչդեյլի հետ, ով գտնվում էր Բրիտանական Հնդկաստանում։ Շատ բան հայտնի չէ նրա Հնդկաստանում անցկացրած ժամանակների մասին, սակայն նա կարծես օտարացել է ամուսնուց երեխաների ծնվելուց հետո։ 1908  թվականին վերադառնալով Շոտլանդիա՝ Արչդեյլը անմիջապես միացավ Կանանց հասարակական - քաղաքական միությանը՝ դառնալով Շեֆիլդի մասնաճյուղի կազմակերպիչը 1910 թվականին և աշխատանք գտնելով Ադել Պանկհերսթի մոտ, որպես տանը ապրող ուսուցչուհի։ 1911 թվականին նա Պանկհերսթի հետ հյուրընկալել է 1911 թվականի մարդահամարի բոյկոտողների խմբի, որին մասնակցել է 57 մարդ, այդ թվում՝ մեկ հրավիրված թերթի տղամարդ լրագրող։ Ավելի ուշ նույն տարում Արչդեյլը տեղափոխվել է Լոնդոն՝ զբաղեցնելու  Կանանց հասարակական - քաղաքական միության բանտարկյալների քարտուղարի պաշտոնը։

Արչդեյլը նաև աշխատել է որպես գրող և լրագրող։ 1912 թվականի հոկտեմբերից նա տարբեր պաշտոններում աշխատել է Կանանց հասարակական - քաղաքական միության Սուֆրաժիստը թերթի հրատարակությունների վրա, իսկ 1915 թվականից նա գրել է դրա հաջորդի՝ Բրիտաննիայի համար։ Նա եղել է Թայմ ընդ թայդ քաղաքական և գրական շաբաթաթերթի առաջին խմբագիրը («չսպասել ոչ մի տղամարդու» չասված ենթատեքստով), որը հիմնադրվել է 1920 թվականին Մարգարետ Ռոնդդայի կողմից։ 1930-ականներին նա հոդվածներով հանդես եկավ Թայմսում, Դեյլի նյուզում, Քրիսչըն սայընս մոնիթորում և Սքոթսմընում։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա ակտիվ է եղել բազմաթիվ պաշտոններում, այդ թվում՝ պատերազմի վերջին տարում Ազգային ծառայության նախարարության կանանց բաժնում։ Նա բացել է վերապատրաստման ֆերմա կին գյուղատնտես աշխատողների համար, 1917 թվականից ծառայել է թագուհի Մերիի բանակի օժանդակ կորպուսում որպես գործավարուհի, իսկ 1918 թվականին աշխատել է Ազգային ծառայության նախարարության կանանց բաժնում։

## Քաղաքական կյանք

Արչդեյլը մասնակցել էԿանանց հասարակական - քաղաքական միության ցույցին Էդինբուրգում 1909 թվականի հոկտեմբերի 9-ին։ Ավելի ուշ նույն ամսվա ընթացքում նա ձերբակալվել է Հաննա Միտչելի, Ադելա Պանկհերսթի և Մոդ Յոահիմի և Քեթրին Քորբեթի հետ Դանդիում։ Նրանք դատապարտվեցին խաղաղությունը խախտելու համար՝ ընդհատելով տեղի պատգամավոր  Ուինսթոն Չերչիլի հանդիպումը, որին կանանց մասնակցությունն արգելված էր։ Նրանց ձերբակալությունից հետո՝ հոկտեմբերի 20-ին, բոլորը հացադուլ հայտարարեցին և ազատ արձակվեցին տասնօրյա ազատազրկումից հետո։ Բանտի կառավարիչը և բժիշկ հսկիչը հայտնեցին, որ իր «կոնֆիգուրացիայի» պատճառով Արչդեյլին «հատկապես դժվար կլիներ բռնի սնելը»։

1911 թվականի դեկտեմբերին Արչդեյլը երկու ամսվա ազատազրկման դատապարտվեց Ուայթհոլում պատուհանը կոտրելու համար։ Նրա դուստրը՝ Բեթի Արչդեյլը (1907–2000), հիշում էր, թե ինչպես էր մոր հետագա օտագործման համար քարեր հավաքում և այցելում նրան Հոլոուեյ բանտում։

Արչդեյլը եղել է Մարգարետ Ռոնդդայի հիմնադրած Սիքս փոինթ գրուփի քարտուղարը, իսկ ավելի ուշ՝ միջազգային քարտուղարը։ Խմբի վեց նպատակներն էին.

1926 թվականին Արչդեյլը և Ռոնդդան Քրիստալ Մակմիլանի և Էլիզաբեթ Էբոթի հետ հիմնեցին Բաց դռների խորհուրդը։ Բաց դռների խորհուրդը ստեղծվել է կանանց համար հավասար տնտեսական հնարավորություններ խթանելու համար՝ կենտրոնանալով տնտեսական էմանսիպացիայի վրա։ Այն դեմ էր կանանց համար պաշտպանական օրենսդրության ընդլայնմանը` նման օրենսդրությունը սահմանափակող համարելով, և պնդելով, որ այն փաստացի թույլ չի տալիս կանանց ավելի լավ վարձատրվող աշխատանք կատարել, ինչպիսին է հանքարդյունաբերությունը։ Արչդեյլը ակտիվ էր նաև միջազգային տարբերակում՝ Բաց դռներ ինթերնեյշընըլում, որը հիմնադրվել է 1929 թվականին՝ Քրիսթալ Մակմիլանի նախագահությամբ։

1927 թվականին Արչդեյլը սկսեց աշխատել Ժնևում՝ 1930-ականների սկզբին Ազգերի լիգայում հավասար իրավունքների մասին պայմանագրի լոբբինգ իրականացնելով։ Լիգան առաջին միջազգային կազմակերպությունն էր, որի հիմնական առաքելությունն էր պահպանել Համաշխարհային խաղաղությունը: Նա դարձավ Կանանց միջազգային կազմակերպությունների կապի կոմիտեի քարտուղար, որը ստեղծվել էր 1931 թվականին որպես կոալիցիա՝ նպաստելու հավասար իրավունքներին, զինաթափմանը և Լիգայում կանանց ներկայացվածությանը:1929-1934 թվականներին նա նախագահել է Հաագայում հիմնադրված Հավասար իրավունքներ ինթերնեյշընըլում, որը նվիրված է կանանց և տղամարդկանց իրավահավասարության քարոզարշավը խթանելուն օրենքում և աշխատանքում։ 1930-ականների վերջին նա համագործակցել է Աշխարհի կանայք կուսակցության հետ։

## Անձնական կյանք
1901 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Արչդեյլը ամուսնացավ կապիտան, հետագայում փոխգնդապետ Թեոդոր Մոնտգոմերի Արչդեյլի (1875–1918) հետ, ով այդ ժամանակ գտնվում էր Հնդկաստանում: Նա իր վաղ ամուսնական կյանքն անցկացրել է Լանկաշիրում և Հնդկաստանում։ Զույգն ուներ երկու որդի և մեկ դուստր։ Արչդեյլը, ըստ երևույթին, հեռացել է իր ամուսնուց մոտ 1913 թվականից։ Ըստ նրա կենսագիր Դեյվիդ Դուգանի, նա հարաբերություններ է ունեցել Լեդի Մարգարեթ Ռոնդդայի հետ․ «Մինչև 1920-ականների սկիզբը, նա կիսում էր բնակարանը և, ընտանիքի հետ միասին, ամառանոցը (Սթոունփիթս, Քենթ) Լեդի Ռոնդայի հետ»։

Արչդեյլը քրիստոնեական գիտության կողմնակից էր, որը նա վերագրում էր իր առողջական խնդիրների լուծմանը: Այնուամենայնիվ, հետագայում նրան «չընդունեցին քրիստոնեական գիտությունների հոսփիս, քանի որ նա գնացել էր սովորական հիվանդանոց սրտի կաթվածից հետո»՝ խախտելով դավանանքի սահմանափակումները բուժօգնություն ստանալու վերաբերյալ։

Արչդեյլը մահացել է 1949 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Լոնդոնի Սուրբ Ջոնս Վուդ, Գրով Քորթ 17 հասցեում։

## Ծանոթագրություններ


 
Կատեգորիա:20-րդ դարի բրիտանացի կանայք
Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի սուֆրաժիստներ
Կատեգորիա:Խմբագիրներ
Կատեգորիա:Կին գրողներ
Կատեգորիա:Կին լրագրողներ
Կատեգորիա:Սուֆրաժիստներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ գրողներ