Հիսուս Քրիստոսի գործունեություն

մինի|350x350փքս|«Աշակերտների կոչումը», Դոմենիկո Գիռլանդայո (1481)
**Հիսուս Քրիստոսի գործունեություն,** 4 ավետարաններում սկսվում է Հովհաննես Մկրտչի կողմից Հորդանան գետի մոտ մկտությունից և ավարտվում Երուսաղեմում՝ Հուդայում, աշակերտների հետ վերջին ընթրիքով։ Ըստ Ղուկասի ավետարանի 3։ 23-րդ համարի՝ Հիսուսը «30 տարեկան էր» իր գործունեությունը սկսելիս։ Հիսուսի կյանքի ժամանակագրությունը վկայում է, որ նա գործունեությունը սկսել է մ․ թ․ 30-36 թվականներին։

Գալիլեայում Հիսուսի վաղ շրջանի գործունեությունը սկսվում է Հուդայի անապատում փորձվելուց և Գալիլեա վերադառնալուց հետո։ Այս շրջանում նա քարոզում է Գալիլեայում և հավաքում իր առաջին աշակերտներին, որոնք սկսում են շրջել նրա հետ և ի վերջո կազմում վաղ շրջանի եկեղեցու հիմքը։ Ենթադրվում է, որ աշակերտները դուրս են եկել Երուսաղեմից՝ առաքելական աթոռները հիմնելու։ Գալիլեայում Հիսուսի հիմնական գործունեությունը, որը սկսվում է Մատթեոսի ավետարանի 8-րդ գլխում, ներառում է տասներկու աշակերտներին քարոզչության ուղարկելը։ Ավետարանում խոսվում է նաև Հիսուսի այդտեղի գործունեության մասին։  Գալիլեայում Հավհաննես Մկրտչի գլխատումը ազդարարում է նրա գործունեության ավարտը, երբ Հիսուսը պատրաստվում էր Երուսաղեմ գնալ։

Ավելի ուշ շրջանի գործունեությունը սկսում է Հուդայի միջով վերջին անգամ Երուսաղեմ գնալու ճանապարհին։  Պերեյան իշխանության ժամանակաշրջանում, երբ Հիսուսը գնում էր Երուսաղեմ, դեպի Գալիլեայի ծով ճանապարհի մոտավորապես մեկ երրորդ մասից (քաղցրահամ ջրերով լիճ), նա Հորդանան գետի երկայնքով վերադառնում է այն վայրը, որտեղ մկրտվել էր։

Երուսաղեմում նրա գործունեության վերջին շաբաթը երբեմն անվանում են չարչարանքների շաբաթ․ այն սկսվում է Հիսուսի հաղթական մուտքով դեպի Երուսաղեմ։ Քրիստոսի գործունեության վերջնական ժամանակաշրջանի մասին Ավետարաններն ավելի մանրամասն տեղեկություններ են տալիս, քան այլ շրջանների մասին՝ իրենց նյութերի մոտավորապես մեկ երրորդ մասը նվիրելով Երուսաղեմում Հիսուսի կյանքի վերջին շաբաթվան։

## Համառոտ նկարագիր
[alt=Topographical map of Palestine in the First Century highlighting places mentioned in the canonical gospels.|մինի|Հուդան, [Գալիլեա (Իսրայել)|Գալիլեան և հարևան տարածքները Հիսուսի գործունեության ընթացքում]]
Ըստ Ավետարանի՝ Հիսուսի գործունեության մեկնարկի վայրը համընկնում է Հրեաստանի Հռոմեական նահանգի տարածքին՝ Հորդանան գետի մոտակայքում։

Ավետարանները Հովհաննես Մկրտչի գործունեությունը ներկայացնում են որպես Հիսուսի գործունեության մեկնարկի և նրա մկրտությունը նշող իրադարձություն, որից հետո Հիսուսը շրջում է, քարոզում և հրաշքներ գործում։ Նրա մկրտությունը համարվում է գործունեության սկիզբը, իսկ աշակերտների հետ վերջին ընթրիքը՝ ավարտը։ Այնուամենայնիվ, որոշ հեղինակներ նաև համարում են, որ նա իր առաքելությունն իրականացրել է հարության և համբարձման միջև ընկած ժամանակահատվածում։

Ղուկասն իրա ավետարանում՝ 3:23 համարում, նշում է, որ Հիսուսը «30 տարեկան էր» գործունեությունն սկսելիս։ Դրա մեկնարկի հստակ ժամանակահատվածի հետ կապված տարբեր մոտեցումներ կան։ Մի մոտեցման համաձայն` Ղուկասի ավետարանում զետեղված կայսր Տիբերիոսի մասին պատմական տեղեկությունների հիման վրա նրա գործունեության ժամանակահատվածը համապատասխանում է մեր թվարկության 28-29 թվականներին, մինչդեռ Հովհաննեսի ավետարանի և Երուսաղեմի տաճարի մասին Հովսեփոս Փլավիոսի տրամադրած պատմական տեղեկության երկրորդ՝ ավելի անկախ մոտեցման համաձայն՝ գործունեությունը մեկնարկել է մեր թվարկության 27-29 թվականներին։

Նոր Կտակարանում վերջին ընթրիքի ամսաթիվը շատ մոտ է Հիսուսի խաչելությանը նախորդող ժամանակահատվածին (այդտեղից էլ անունը)։ Խաչելության տարեթվի վերաբերյալ գիտական բացատրությունները հիմնականում համընկնում են մեր թվարկության 30-36 թվականներին։

Երեք համատեսական ավետարանները հղում են կատարում Հրեաների Զատիկ տոնին հատկապես այն Զատկին, որը նշել են Հիսուսի գործունեության ավարտին, երբ նրան խաչեցին (բացառությամբ Ղուկասի ավետարանի, որտեղ պատմվում է Զատկի տոնի կապակցությամբ տաճար այցելության մասին, որտեղ Հիսուսը 12 տարեկան էր)։ Հովհաննեսի ավետարանում 3 հղում է հատարվում Հրեաների Զատկին 2:13, 6:4 և 12։ 1 խոսքերում։ Որոշ մարդիկ կարծում են, որ Հովհաննեսի ավետարանը հղում է կատարում միայն 2 գլխավոր Զատիկներին․ մեկը՝ Հիսուսի գործունեության սկզբում, երկրորդը՝ վերջում, իսկ Զատկի վերաբերյալ երրորդ հղումը նույն երկրորդ Զատկի կանխատեսումն է։ Սակայն շատ գիտնականներ նշում են, որ ավետարանի 6։ 4՝ «Մոտենում էր Զատիկը՝ հրեաների տոնը», և 12։ 1՝ «Հաջորդ օրը, երբ Զատկի տոնին եկած ժողովրդի բազմությունը լսեց, որ Հիսուսը Երուսաղեմ է գալիս․․», խոսքերի միջև երկար ժամանակահատված է ընկած, հատկապես 7-րդ գլխի սկզբում, որը նույնիսկ մեկ այլ տոն է ընդգրկում (Տաղավարահարաց տոնը), և դրանից հետո նորից 10:22-րդ խոսքում փոխվում է եղանակը (ձմեռ), և հիշատակվում է Նավակատիքի տոնը։

Հովհաննեսի ավետարանում հենց երրորդ հղումն է պատճառը, որ շատերը ենթադրում են, որ Հիսուսի գործունեությունը մոտավորապես 3 տարի է տևել։ Գիտնականները, որոնք ենթադրում են, որ Հիսուսի գործունեությունը տևել է 3 տարի (նրանց շարքում նաև Կոստենբերգերը), պնդում են, որ Հովհաննեսի ավետարանը ակնհայտորեն շատ մանարամասներ է ներկայացնում։

Հիսուսի գործունեության ընթացքում Գալիլեան և Պերեան ղեկավարող տետրարքը Հերովդես Անտիպասն էր, որն այդ տարածքների ղեկավարի պաշտոնը զբաղեցրել էր մ․ թ․ ա․ 4 թվականին՝ Հերովդես I Մեծի մահվանից հետո։

## Մկրտություն և վաղ շրջանի գործունեություն
[մինի|[Մադաբյան քարտեզի մի մասը, որը ներառում է Բեթհաբան՝ այն վայրը, որտեղ Հովհաննեսը մկրտում էր]]
Ավետարանները Հովհաննես Մկրտչի գործունեությունը ներկայացնում են որպես Հիսուսի գործունեության մեկնարկ և նրա մկրտությունը նշող իրադարձություն։

Գործք Առաքելոց 10։ 37-38 խոսքում Պետրոս առաքյալն իր քարոզի մեջ Կոռնելիոս հարյուրապետի տանը համառոտ պատմում է Քրիստոսի գործունեության մասին և անդրադառնում անցյալում  կատարված դեպքերին․ «Այն սկսվեց Գալիլեայից, Հովհաննեսի քարոզած մկրտությունից հետո»։ Հետո խոսում է Քրիստոսի մասին, «որին Աստված օծեց Սուրբ Հոգով ու զորությամբ. որը շրջում էր՝ բարիք գործելով»։

Հովհաննես 1։ 28-ում խոսվում է Հովհաննես Մկրտչի՝ ջրով մկրտելու կոնկրետ վայրի մասին, որը «Բեթանիայում՝ Հորդանանի մյուս կողմում» էր։ Սա մեզ հայտնի Երուսաղեմի արևելքում գտնվող Բեթանիա գյուղը չէ, այլ Պերեայում գտնվող Բեթհաբարայի  քաղաքներից։ Պերեան Հորդանանի արևելյան տարածքներից է, որը տարածվում է Սամարիայի արևմտյան շրջանով։ Չնայած Նոր Կտակարանում չի նշվում Պերեա անունը, Հովհաննես 3։ 23-ում դրան նորից թեթև անդրադարձ է կատարվում՝ նշելով որ Հովհաննեսը մկրտում էր Այենոնում՝ Սաղեմի մոտ «որովհետև այնտեղ շատ ջուր կար»։ Առաջին դարի պատմաբան Հովսեփոս Փլավիոսը «Հրեական հնություններ»-ում () նաև գրել է, որ Հովհաննես Մկրտչին բանտարկել են, հետո սպանել Պերեայի սահմանին գտնվող Մաքերուսում։

Ղուկաս 3։ 23- ը և Ղուկաս 4։ 1- ը նշում են Հորդանան գետի մոտ Հիսուսի հավանական գործողությունները մոտավորապես իր մկրտության ժամանակահատվածում, որի ժամանակ էլ հանդիպում  է Հովհաննես Մկրտչի պատգամաբերներին՝ Հովհաննես 1։ 35-37-րդ խոսքերում․ «Երկու աշակերտները նրանից լսեցին, ինչ որ ասաց, ու գնացին Հիսուսի հետևից»։ Ենթադրելով, որ Երուսաղեմի Տաճարի Մաքրման 2 արարողություններ են եղել, հնարավոր է, որ Հովհաննես 2։ 13-25- ում նշված լինի Հորդանանում Հիսուսի ավելի վաղ իրականացրած գործունեության մասին։

## Գործունեությունը Գալիլեայում
Ըստ Մատթեոսի՝ Գալիլեայում վաղ շրջանի գործունեությունը սկսվել է այն ժամանակ, երբ Հիսուսը Հուդայի անապատից ետ է գալիս Գալիլեա՝ անապատում սատանային հակառակվելուց հետո։ Սկզբնական շրջանում Հիսուսը քարոզում է Գալիլեայի մոտակայքում։ Մատթեոս 4։ 18-20-ում առաջին աշակերտները հանդիպում են նրան, շրջում նրա հետ և ի վերջո ձևավորում վաղ շրջանի եկեղեցու հիմքը։

Հովհաննեսի Ավետարանում խոսվում է Կանայի հարսանիքի մասին, որտեղ Հիսուսը կատարում է իր առաջին հրաշքը՝ գործունեության սկզբնական շրջանում Գալիլեա վերադառնալիս։ Գալիլեայի մի քանի գյուղեր (Կաֆր Կանա) ենթադրաբար Կանայի տարածքում են եղել։

Դեպի Գալիլեա Հիսուսի վերադարձին հաջորդում է Հովհաննես Մկրտչի բանտարկությունը։ Քրիստոսի վաղ շրջանի ուսուցումների հետևանքով նրան մերժում էին իր հայրենիքում։ Այս մասին նշվում է Ղուկաս 4։ 16-30-ում․ Հիսուսը ժողովարանում ասում է․ «Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ. ոչ մի մարգարե ընդունելի չէ իր հայրենիքում», և ժողովուրդը մերժում է նրան։

Այս շրջանում նրա համբավը սկսում է տարածվել Գալիլեայով մեկ։ Մարկոս 1։ 21-28-ում և Ղուկաս 4։ 31-37-ում Հիսուսը գնում է Կափառնաում, որտեղ մարդիկ «նրա վարդապետության վրա զարմանում էին, որովհետև նրա խոսքն իշխանությամբ էր», սա համապատասխանում է Կափառնաումի ժողովարանում դիվահարի ազատագրման ժամանակահատվածին, որին հաջորդում է Պետրոսի զոքանչի բժշկությունը։

Ղուկաս 5։ 1-11 համարները ներառում են ձկնորսության առաջին հրաշքը, որտեղ Հիսուսը Պետրոսին ասում է, որ «այսուհետև մարդկանց պիտի որսաս»։ Պետրոսը թողնում է ուռկանը, իսկ Զեբեդեոսի որդիներ Հակոբոսը և Հովհաննեսը նրա հետ հետևում են Հիսուսին՝ դառնալով նրա աշակերտները։

Այս շրջանն ընդգրկում է լեռան քարոզը՝ ամենագլխավոր իրադարձություններից մեկը Մատթեոսի Ավետարանում, և տափարակ վայրի քարոզը Ղուկասի ավետարանում։ *Լեռան քարոզը*, որը նկարագրվում է Մատթեոսի ավետարանի 5, 6 և 7-րդ գլուխներում, առաջինն է Մատթեոսի ավետարանի 5 գլխավոր իրադարձություններից, և Նոր կտակարանում Քրիստոսի ամենաերկար ուսուցումն է։ Այն ներառում է Քրիստոսի բարոյական ուսուցումների մեծ մասը՝ ընդգրկելով ինը երանիները և հայտնի տերունական աղոթքը։

*Երանիները* Մատթեոսի ավետարանի *լեռան քարոզում* արտահայտվում են 8 օրհնանքներով։ Նմանատիպ 4 օրհնանքներ կան նաև Ղուկասի ավետարանի *տափարակի քարոզում*, որտեղ դրանց հաջորդում են 4 վայերը՝ հակադարձելով օրհնանքներին։ Երանիները ներկայացնում են ողորմության, հոգևորի և կարեկցանքի վերաբերյալ Հիսուս Քրիստոսի ուսուցումների վեհագույն գաղափարները։
Պատկեր:Giotto_-_Scrovegni_-_-24-_-_Marriage_at_Cana.jpg|Կանայի հարսանիքը
Պատկեր:Christus_heilt_einen_Besessenen.jpg|Կափառնաումի ժողովարանը
Պատկեր:Raphael_-_The_Miraculous_Draft_of_Fishes_-_Google_Art_Project.jpg|Առաջին աշակերտները և ձկնորսության հրաշքը
Պատկեր:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|Լեռան քարոզը


### Գալիլեայի գլխավոր գործունեություն
մինի|315x315փքս|«Մատթեոսի կոչումը», Վիտտորե Կարպաչչո, 1502
*Գալիլեայի գլխավոր գործունեությունը* կամ *Գալիլեայի մեծ գործունեությունը* սկսվում է Մատթեոսի ավետարանի 8-րդ գլխում՝ լեռան քարոզից հետո։ Այն նկարագրում է կատարված իրադարձությունները մինչև Հովհաննես Մկրտչի մահը։

Այս ժամանակահատվածի սկիզբ է համարվում հարյուրապետի ծառայի բժշկումը (Մատթեոս 9։ 9) և փոթորկի խաղաղեցումը (Մատթեոս 8։ 23-27), որոնք ընդգծում են հավատի և վախի հակադրությունը։ Երբ հարյուրապետը իր հավատքով Քրիստոսին խնդրում է հեռվից բժշկել իր ծառային, Քրիստոսը գովում է նրան իր բացառիկ հավատի համար։ Մյուս կողմից էլ, երբ Հիսուսի աշակերտները վախենում են Գալիլեայի ծովի փոթորկից, նա ծովը հանդարտեցնելուց հետո հորդորում է նրանց ավելի մեծ հավատ ունենալ։

Այս ժամանակահատվածում Հիսուսը դեռևս ընտրում էր տասներկու առաքյալներին, իսկ Մատթեոսին նա ընտրում է Մատթեոս 9։ 9-ում։ Հիսուսի և փարիսեցիների միջև անհամաձայնություններն ու նրա հանդեպ քննադատությունները դեռևս շարունակվում են։ Օրինակ՝ փարիսեցիները քննադատում են Հիսուսին՝ կարծելով, որ նա «մաքսավոր և մեղավոր» է, որին նա պատասխանում է․ «Առողջները բժշկի կարիք չունեն, այլ հիվանդները։ Ես չեմ եկել արդարներին կանչելու, այլ մեղավորներին՝ ապաշխարության»։

Տասներկու առաքյալների ընտրությունը հիմնականում կատարվել է Հիսուսի աշակերտներից։ Հիսուսը գնում է լեռ, աղոթում և այդպես մեկ գիշեր անցկացնելուց հետո առավոտյան կանչում է աշակերտներին և ընտրում նրանցից տասներկուսին։

Նոր կտակարանի «առաքելության բաժնում» Հիսուսը տասներկու աշակերտներին, որոնց անուններ էր տվել Մատթեոս 10։ 2-3 խոսքերում, հանձնարարում է քաղաքներով շրջելիս ոչինչ չվերցնել իրենց հետ ու քարոզել։ Դրանից զատ՝ Ղուկաս 10։ 1-24 համարներում խոսվում է յոթանասուն աշակերտների մասին, որտեղ Հիսուսն ընտրում է ավելի շատ աշակերտների ու զույգերով ուղարկում նրանց՝ *առաքելությունն իրականացնելու* և գյուղերով շրջելու մինչև իր վերադառնալը։

Մատթեոս 11։ 2-6-ում Հովհաննես Մկրտչի երկու պատգամաբերները գալիս ու հարցնում են Հիսուսին, թե արդյոք նա է սպասվող Մեսսիան, թե՞ «ուրիշի սպասենք»։ Հիսուսը պատասխանում է․ «Գնացեք պատմե՛ք Հովհաննեսին, ինչ որ լսում ու տեսնում եք։ Կույրերը տեսնում են, կաղերը՝ քայլում»։ Սրանից հետո նա սկսում է խոսել մարդկանց հետ Հովհաննես Մկրտչի մասին։

Ավետարանում նկարագրված այս ժամանակաշրջանը լի է առակներով և ուսուցումներով և կազմում է Նոր Կտակարանի «առակների բաժինը»։ Այն ներառում է երկնքի արքայության մասին առակները, որոնք գրվել են Մատթեոս 13։ 1-ից սկսած։ Հիսուսն այստեղ ժողովրդի մեծ բազմությանը պատմում է սերմնացանի, որոմների, մանանեխի հատիկի և թթխմորի, ինչպես նաև թաքնված գանձի, մարգարտի և ձկներով լի ուռկանի առակները։

Գալիլեայի գլխավոր գործունեության վերջում Հիսուսը վերադառնում է իր հայրենիք՝ Նազարեթ։ Նրա իմաստությունը տարածվում է այդտեղ, կասկածի տակ դրվում և մերժվում։
Պատկեր:Rembrandt_Christ_in_the_Storm_on_the_Lake_of_Galilee.jpg|Փոտորկի հանդարտեցումը
Պատկեր:Brooklyn_Museum_-_The_Exhortation_to_the_Apostles_(Recommandation_aux_apôtres)_-_James_Tissot.jpg|Տասներկու առաքյալները
Պատկեր:70Apostles.jpg|Յոթանասուն աշակերտները
Պատկեր:Oberzell_Alte_Kirche_Decke_Johannes_im_Kerker.jpg|Հովհաննես Մկրտչի պատգամաբերները


### Գալիլեայում գործունեության վերջնական շրջան
մինի|300x300փքս|«Ջրերի վրայով քայլելը», Լորենցո Վենեցիանո, 1370
*Գալիլեայում գործունեության վերջնական շրջանը* սկսվում է Հովհաննես Մկրտչի մահից հետո և ներառում 5000 հոգու կերակրումը և ջրերի վրայով քայլելը, որոնք նկարագրված են Մատթեոս 14-րդ գլխում։ Հովհաննես Մկրտչի մահվան լուրը լսելուց հետո Հիսուսը նավակով հեռանում է ու առանձնանում մի ամայի վայրում՝ Բեթսաիդայի մոտակայքում, որտեղ նա դիմում է ժողովրդին, որոնք քաղաքներից քայլել էին նրա ետևից, և կերակրում նրանց մի տղայի կողմից տրված «հինգ հացով և երկու ձկով»։

Այս իրադարձություններից հետո ավետարանները Մատթեոս 14։ 22-23-ում, Մարկոս 6։ 45-52-ում և Հովհաննես 6։ 16-21-ում ներկայացնում են գործունեության այս փուլում Հիսուսի՝ ջրերի վրայով քայլելը՝ որպես նրա և աշակերտների միջև հարաբերությունները ավելի ամրացնելու կարևոր մի քայլ։ Այս բաժնում ընդգծվում է հավատի կարևորությունը՝ պնդելով, որ երբ Պետրոսը փորձեց ջրերի վրայով քայլել, նա երկմտեց ու վախեցավ։ Վերջում աշակերտները ավելացրին իրենց հավատը Հիսուսի նկատմամբ և Մատթեոս 14։ 33-ում ասացին․ «Իսկապես դու Աստծու Որդին ես»։

Այս հատվածում Քրիստոսի հիմնական ուսուցումները ներառում են Մատթեոս 15։ 1-20-ում և Մարկոս 7։ 1-23-ում նկարագրվող անմաքրության մասին խոսակցությունները, որտեղ ի պատասխան փարիսեցիների բողոքների՝ Հիսուսն ասում է․ «Դրսից մարդու մեջ մտնող ոչ մի բան չի կարող նրան պղծել, այլ նրանից դուրս եկող բաներն են, որ պղծում են մարդուն»։

Սրանից հետո Հիսուսը գնում է Տյուրոսի և Սիդովնի սահմանները՝ Միջերկրական ծովի մոտակայքում։ Մատթեոս 15։ 21-28 և Մարկոս 7։ 24-30-ում խոսվում է Քանանացի կնոջ դստեր մասին։ Սա օրինակ է, թե ինչպես է Հիսուսը ընդգծում հավատի արժեքը՝ կնոջը պատասխանելով «Ո՛վ կին, մեծ է քո հավատը. թող քեզ քո ուզածի պես լինի»։ Հավատի կարևորությունը նաև ընդգծվում է տասը բորոտների մաքրվելու տեսարանում՝ Ղուկաս 17։ 11-19-ում։

Մարկոսի ավետարանում՝ 7։ 31-37 խոսքերում, Հիսուսը Սիդովնի սահմաններից դուրս է գալիս և Դեկապոլիսի հարավարևելյան քաղաքներ մտնում, որտեղ բժշկում է մի խուլ ու համրի։ Տեսնելով հրաշքը՝ աշակերտներն ասում են «նա խուլերին լսել է տալիս, համրերին՝ խոսել»։ Այս հրաշքը վերջինն է, որոնց հետևում է Պետրոսի՝ Հիսուսին որպես Քրիստոս հռչակելը Մարկոս 8։ 29-ում։

## Հուդայից և Պերեայից Երուսաղեմ
### Հետագա գործունեությունը Հուդայում
Այս հատվածում Հիսուսը սկսում է իր գործունեության վերջնական շրջանը՝ Սամարիայի եզերքով՝ Պերեայի և Հուդայի միջով Երուսաղեմ գնալով։ Հենց սկզբում Հիսուսը կանխատեսում է իր մահը առաջին անգամ, իսկ այս կանխատեսումը կրկնվում է հետագա երկու տեսարաններում։ Նա վերջին կանխատեսումը անում է Երուսաղեմ գնալուց առաջ՝ խաչելության շաբաթվա մեջ։ Մատթեոս 16։ 21-28- ում և Մարկոս 8։ 31-33-ում Հիսուսը ուսուցանում է իր աշակերտներին, որ «Մարդու Որդին պետք է շատ չարչարվի, փորձության ենթարկվի ծերերից, քահանայապետներից ու դպիրներից, պետք է մահանա և երեք օր հետո հարություն առնի»։
[մինի|300x300փքս|Պիետրո Պերուջինոյի նկարը՝ «[Բանալիների հանձնումը Պետրոս առաքյալին» Հիսուսի կողմից, 1492]]
Ավելի ուշ՝ երեք համատեսական ավետարաններից յուրաքանչյուրի մեջտեղում, երկու փոխկապակցված հատվածները հիշատակում են նրա վերադարձի մասին նշումները՝ Պետրոսի զղջումը և Հիսուսի պայծառակերպությունը։ Այս շրջանը սկսվում է Փիլիպպե Կեսարիայում՝ Գալիլեայի ծովի հյուսիսային մասում, դեպի Երուսաղեմ վերջնական գործունեության սկզբում, որն ավարտվում է նրա տանջանքներով և հարությամբ։ Այս հատվածներում աշակերտներին բացահայտվում է Հիսուսի՝ Մեսսիա լինելը և գալիք տանջանքներն ու մահը։

Մատթեոս 16:13-ում, Մարկոս 8։ 27-ում և Ղուկաս 9։ 18-ում Պետրոսի խոստովանությունը ներկայացվում է Հիսուսի և աշակերտների միջև երկխոսության  տեսքով։ Հիսուսը հարցնում է իր աշակերտներին․ «Իսկ դո՞ւք ինչ եք ասում իմ մասին. ո՞վ եմ։ Սիմոն Պետրոսը պատասխանեց ու ասաց. «Դու Քրիստոսն ես՝ կենդանի Աստծու Որդին»։ Մատթեոս 16։ 17-ում Հիսուսը երանի է տալիս Պետրոսին իր պատասխանի համար և ասում․ «Ոչ թե մարմինն ու արյունը հայտնեցին քեզ, այլ իմ Հայրը, որ երկնքում է»։ Պետրոսին օրհնելիս Հիսուսը ոչ միայն ընդունում է, որ *Քրիստոսն* է ու *Աստծո որդին*, որ Պետրոսն էր նրան վերագրել, այլև հռչակում է աստվածահայտնությունը՝ պնդելով, որ իր երկնային Հայրն է հայտնել Պետրոսին։ Այս պնդմամբ՝ երկու կոչումներն ընդունելով որպես աստվածահայտնություն, Հիսուսն աներկբայորեն հռչակում է իրեն Քրիստոս և Աստծո որդի։

Մատթեոսի ավետարանում այս իրադարձությունից հետո Հիսուսը նաև ընտրում է Պետրոսին՝ որպես աշակերտների առաջնորդ և պնդում, որ «այդ վեմի վրա եմ կառուցելու իմ եկեղեցին»։ Մատթեոս 16։ 18-ում Հիսուսը հետագայում շարունակում է «Ես էլ քեզ ասում եմ, որ դու Պետրոս ես, և այդ վեմի վրա եմ կառուցելու իմ եկեղեցին»։ Այստեղ օգտագործված «եկեղեցի» բառը (հունարեն՝ *ekklesia*) ավետարաններում ևս մեկ անգամ հանդիպում է միայն Մատթեոս 18։ 17-ում և վերաբերում է այդ ժամանակաշրջանի հավատացյալների բազմությանը։

### Հետագա գործունեությունը Պերեայում
Պետրոսի կողմից Քրիստոսի հռչակումից հետո նրա պայծառակերպությունը հաջորդ մեծ իրադարձությունն է, որը գրվել է Մատթեոս 17։ 1-9, Մարկոս 9։ 2-8 և Ղուկաս 9։ 28-36 խոսքերում։ Հիսուսը վերցնում է Պետրոսին և երկու այլ աշակերտների ու գնում մի լեռ, որի անունը նշված չէ։ Հենց բարձրանում են լեռ, Մատթեոս 17։ 2-ում նշվում է, որ Հիսուսը «նրանց առաջ այլակերպվեց. նրա դեմքն արեգակի պես փայլեց, իսկ զգեստները լույսի պես սպիտակ դարձան»։ Այդ վայրկյանին Եղիա մարգարեն և Մովսեսն են հայտնվում, և Հիսուսը սկսում է խոսել նրանց հետ։ Ղուկասն այստեղ առանձնահատուկ կերպով է նկարագրում այս իրադարձությունը՝ Ղուկաս 9։ 32-ում նշելով, որ Հիսուսի դեմքը փառավոր էր․ «տեսան նրա փառքը»։ Մի պայծառ ամպ է իջնում երկնքից ու պատում նրանց շուրջբոլորը և երկնքից մի ձայն է լսվում․ «Դա՛ է իմ սիրելի Որդին, որն ունի իմ բարեհաճությունը. դրա՛ն լսեք»։
[մինի|343x343փքս|«[Ղազարոսը Բեթանիայից|Ղազարոսի հարությունը»՝ 6-րդ դարի խճանկար, Սուրբ Ապոլլինարե Նուովո եկեղեցում, Ռավեննա, Իտալիա]]
Պայծառակերպությունը ոչ միայն հաստատում է Հիսուսի ինքնությունը՝ որպես Աստծո որդի (ինչպես մկրտությունից հետո), այլև «դրա՛ն լսեք» արտահայտությունը նույնացնում է նրան Աստծո պատգամաբերի և Աստծո բերանից դուրս եկած խոսքի հետ։ Այս իրադարձության նշանակությունն էլ ավելի է ընդգծվում Եղիայի և Մովսեսի ներկայությամբ, քանի որ այն ցույց է տալիս աշակերտներին, որ Հիսուսը Աստծո ձայնն է, և Եղիայի ու Մովսեսի փոխարեն նրան պետք է հնազանդվեն, քանի որ նա Աստծո որդին է։ 2 Պետրոս 1:16–18-ը հիշատակում է նույն խոսքը․ պայծառակերպությամբ Աստված Հիսուսին արժանացնում է հատուկ «փառքի և պատվի»։ Սա այն բեկումնային կետն է, որում Աստված բարձրացնում է Հիսուսին գոյություն ունեցող մյուս բոլոր արարածներից։

Հուդայում Հիսուսի գործունեության ուշ շրջանի նկարագրությունը Ղուկասի ավետարանից է, սակայն ընդհանուր առմամբ Ղուկասի ավետարանի իրադարձությունների այս հերթականության մեջ ներառված չեն բավական աշխարհագրական տեղեկություններ, որոնք համապատասխանում են Պերեային, չնայած գիտնականները հիմնականում ենթադրում են, որ Հիսուսի անցած ճանապարհը՝ Գալիլեայից մինչև Երուսաղեմ անցել է Պերեայի միջով։ Այնուամենայնիվ, Հովհաննեսի ավետարանը նշում է, որ նա վերադարձել է այն տեղը, որտեղ մկրտվել էր։ Հովհաննես 10։ 40-42 համարներում ասվում է, որ «Շատ մարդիկ եկան նրա մոտ։ Նրանք իրար ասում էին. «Հովհաննեսը ոչ մի հրաշք չգործեց, բայց այս մարդու մասին նրա բոլոր ասածները ճիշտ են։ Եվ շատերը հավատացին նրան»։ Ենթադրվում է, որ Հիսուսի մկրտության վայրը եղել է Պերեայի մոտակայքում՝ հաշվի առնելով Հովհաննես 1։ 28-ում և Հովհաննես 3։ 23 խոսքերում նշված Հովհաննես Մկրտչի գործունեությունը Բեթսարաբիայում և Այենոնում։

Գործունեության այս շրջանը ներառում է ավետարանների՝ «եղեկեցու մասին բաժինը», որում Հիսուսը կանխատեսում է հետևորդների հետագա համայնքի ձևավորումը և վեր հանում իր աշակերտների դերը այն առաջնորդելու մեջ։ Այն ներառում է Մատթեոս 18-րդ գլխում գրված կորած ոչխարի և չներող ծառայի առակները, որոնք նաև վերաբերում են երկնքի արքայությանը։ Այս հատվածի գլխավոր թեման հետևորդների ապագա համայնքի ձևավորումն է և աշակերտների դերը այն առաջնորդելու մեջ։

Մատթեոս 18։ 18-ում Հիսուսը, դիմելով իր աշակերտներին, ասում է «Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, ինչ որ կապեք երկրի վրա, կապված պիտի լինի երկնքում։ Եվ ինչ որ արձակեք երկրի վրա, թող արձակված լինի երկնքում»։ Հատվածն ընդգծում է խոնարհության և ինքնազոհության կարևորությունը՝ որպես բարձր արժեքներ ձևավորված համայնքի մեջ։ Այն սովորեցնում է, որ Աստծո արքայության մեջ անձնական խոնարհությունն է կարևոր, ոչ թե հանրահայտությունն ու իշխանությունը։

Այս շրջանի ավարտին Հովհաննեսի ավետարանում խոսվում է Ղազարոսի հարության մասին Հովհաննես 11։ 1-46-րդ համարներում․ Հիսուսը Բեթանիայում վերակենդանացնում է Ղազարոսին, որի  թաղումից արդեն չորս էր անցել։ Հովհաննեսի ավետարանում Ղազարոսի վերակենդանացումը «յոթ նշաններից» վերջինն է, որոնք աստիճանաբար հաստատում են Հիսուսի ինքնությունը՝ որպես Աստծո որդի և Մեսսիա։ Սա այն առանցքային հատվածն է, որում սկսվում է այն իրադարձությունների շղթան, որը դրդում է ժողովրդին սպասելու Հիսուսի հաղթական մուտքին Երուսաղեմ։ Այն հանգեցնում է այն բանին, որ Կայիափան և Սինոդը ծրագրեն սպանել Հիսուսին (Քրիստոսի խաչելությունը)։

## Երուսաղեմում գործունեության ուշ շրջան
[աջից|մինի|350x350փքս|«Ողբ Երուսաղեմի», [Էնրիկե Սիմոնե, 1892]]
[մինի|250x250փքս|«''Հիսուսի մուտքը Երուսաղեմ․ ժողովուրդը ողջունում է նրան''», [Ջոտտո դի Բոնդոնե, 14-րդ դար]]
Երուսաղեմում գործունեության ուշ շրջանը ավանդաբար կոչվում է «Չարչարանքներ» և սկսում է Հիսուսի հաղթական մուտքով Երուսաղեմ վերջին ընթրիքի շաբաթվա սկզբում։ Այն կրոնական համատեքստում կոչվում է «Ավագ շաբաթ»։ Ավետարանները հատուկ ուշադրության են արժանացնում Երուսաղեմում Հիսուսի կյանքի վերջին շաբաթին․ վերջին շաբաթվա մասին գրվածքները զբաղեցնում են չորս ավետարանների մեկ երրորդ մասը՝ ցույց տալով դրա աստվածաբանական նշանակությունը վաղ շրջանի եկեղեցու քրիստոնեական մտածելակերպում։

Հովհաննես 12։ 9-11-րդ խոսքերում մինչև Երուսաղեմ գնալը՝ Ղազարոսին հարություն տալուց հետո, ժողովուրդը հավաքվում է Հիսուսի շուրջը և հավատքով ունկնդրում նրա խոսքը, իսկ հաջորդ օրը Երուսաղեմում տոնախմբության համար հավաքված հարյուրավոր մարդիկ դիմավորում են Հիսուսին Ձիթենյաց սարից իջնելիս, որի մասին գրված է Մատթեոս 21։ 1-11, Մարկոս 11։ 1-11, Ղուկաս 19։ 28-44 և Հովհաննես 12։ 12-19 խոսքերում։ Ղուկաս 19։ 41-44-ում Երուսաղեմին մոտենալիս Հիսուսը նայում է քաղաքին ու ողբում՝ կանխատեսելով քաղաքին սպասվող նեղությունները։
[մինի|250x250փքս|«''Գումար փոխողների վռնդումը տաճարից''», [Ջոտտո դի Բոնդոնե, 14-րդ դար]]
Երեք համատեսական ավետարաններում Երուսաղեմ մտնելուց հետո Հիսուսը մաքրում է տաճարը առք ու վաճառք անողներից՝ պարզաբանելով, որ նրանք տաճարը վերածել են ավազակների որջի։ Սա միակ իրադարձությունն է ավետարաններում, որտեղ Հիսուսը ֆիզիկական ուժ է կիրառում։ Այս իրադարձությունից հետո համատեսական ավետարաններն ընդգրկում են մի շարք հայտնի առակներ և քարոզներ, որոնցից են այրի կնոջ՝ լումա գցելու առակը և երկրորդ գալուստի մարգարեության մասին առակը։

Համատեսական ավետարաններում այդ շաբաթվա ընթացքում նաև նշվում է Հիսուսի և հրեաների ավագների միջև տարաձայնությունների մասին Հիսուսի իշխանությունը հարցականի տակ դնելու և փարիսեցիներին վայեր ասելու տեսարաններում, որտեղ Հիսուսը քննադատում է նրանց կեղծավորությունը։ Տասներկու առաքյալներից Հուդա Իսկարիովտացին մոտենում է հրեա իշխաններին և պայմանավորվում մատնել, դավաճանել և Հիսուսին իշխանավորների ձեռքը հանձնել։ Մատթեոսն իր ավետարանում նշում է նաև գումարի չափը՝ երեսուն արծաթ։

Մատթեոս 24-րդ, Մարկոս 13-րդ և Ղուկաս 21-րդ գլուխներում Հիսուսը խոսում է նաև վերջին ժամանակների մասին, որը նաև կոչվում է «Ձիթենյաց բաժին», քանի որ այն տրվել է Ձիթենյաց լեռան վրա։ Այս հատվածը գլխավորապես դատաստանի, Հիսուսի հետևորդների կանխատեսվող արարքների և սպասվող դատաստանի համար նրանց զգոնության մասին է։  Այստեղ հիմնականում դիտարկվում է և՛ Երուսաղեմի տաճարի սպասվող փլուզումը, և՛ վերջին ժամանակներն ու Քրիստոսի երկրորդ գալուստը։ Սակայն շատ գիտնականներ տարաձայնությունների մեջ են, թե որ խոսքերը ո՞ր համարներին են վերաբերում։

Հիսուսի գործունեության վերջին շրջանի կարևոր հատվածներից է վերջին ընթրիքը, որը ներառում է հաղորդությունը։ Մատթեոս 26։ 26-29, Մարկոս 14։ 22-25, Ղուկաս 22։ 19-20 համարներում վերջին ընթրիքի ժամանակ Հիսուսը վերցնում է հացը, կիսում ու տալիս իր աշակերտներին՝ ասելով «Այս է իմ մարմինը, որ ձեզ համար է տրվում»։ Նա նաև բաժակից է խմել տալիս իր աշակերտներին՝ ասելով, որ դա իր արյունն է։ Չնայած ենթադրվում է, որ բաժակի պարունակությունը կարող էր գինի լինել, ավետարանների ոչ մի համար չի հաստատում այդ միտքը, այլ այդտեղ գրված է «որթատունկի բերք» կամ «բաժակ»։ 1 Կորընթացիների թղթի 11։ 23-26 համարներում Պողոս առաքյալը հղում է կատարում վերջին ընթրիքին։ Հովհաննեսի ավետարանի 14-17 գլուխներում հեղինակը եզրափակում է վերջին ընթրիքը երկար, երեք գլխից բաղկացած «հրաժեշտի բաժին» կոչվող քարոզով, որը պատրաստում է աշակերտներին Հիսուսի վերադարձին։
Պատկեր:Brooklyn_Museum_-_Woe_unto_You,_Scribes_and_Pharisees_(Malheur_à_vous,_scribes_et_pharisiens)_-_James_Tissot.jpg|Փարիսեցիների վայերը
Պատկեր:Duccio_di_Buoninsegna_-_Pact_of_Judas_-_WGA06789.jpg|Հուդայի մատնությունը
Պատկեր:Juan_de_Juanes_002.jpg|Վերջին ընթրիքը և հաղորդությունը
Պատկեր:Christ_Taking_Leave_of_the_Apostles.jpg|Ավետարանի՝ հրաժեշտի բաժինը


## Տե՛ս նաև
* Հիսուսը քրիստոնեության մեջ

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավետարան
Կատեգորիա:Հիսուս Քրիստոս
Կատեգորիա:Նոր Կտակարան
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն