Սահմանադրական ճգնաժամ Վրաստանում (2024-2025)

Վրաստանում սահմանադրական ճգնաժամ է սկսվել 2024 թվականի հոկտեմբերին Վրաստանի խորհրդարանական ընտրությունների օրինականության վերաբերյալ վեճից՝ դրա անցկացման վերաբերյալ մտահոգությունների պատճառով։ Այն ավելի է սրվել խորհրդարանի հակասահմանադրական ինքնագումարով, իշխող կուսակցության՝ ԵՄ անդամակցության բանակցությունները դադարեցնելու որոշմամբ, խորհրդարանի կողմից նոր վիճելի նախագահի ընտրությամբ և Միխայիլ Կավելաշվիլիի երդմնակալությունը 2024 թվականի դեկտեմբերի 29-ին վիճարկվող խորհրդարանի ինքնակոչ նիստում։

Սահմանադրական ճգնաժամը շարունակվում է 2024-2025 թվականների վրացական բողոքի ցույցերի ֆոնին, որոնց ընթացքում հարյուրավոր մարդիկ են ձերբակալվել, դաժան ծեծի են ենթարկվել և խոշտանգվել իշխող կուսակցությանը կից բռնի խմբերի կողմից։

## Նախապատմություն
Մինչև 2024 թվականը նախկին վարչապետ և միլիարդատեր Բիձինա Իվանիշվիլին համարվել է որպես Վրաստանի *դե ֆակտո* կառավարիչ, որտեղ ֆորմալ առաջնորդներն ու ինստիտուտները կատարում էին նրա հրամանները, բացառությամբ նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլիի, որը պահպանել է անկախ դիրք։ 2024 թվականի դեկտեմբերի վերջին քաղաքագետ Սթիվեն Ֆ. Ջոնսը հայտարարել է, որ Իվանիշվիլին դարձել է Վրաստանի «չճշտված և անվերահսկելի տիրակալը»։

## 2024 թվականի հոկտեմբերի խորհրդարանական ընտրություններ
2024 թվականի հոկտեմբերին Վրաստանի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ՝ 2023 թվականին և կրկին 2024 թվականի ապրիլին, «Վրացական երազանքը» (ՎԵ) առաջարկել է օտարերկրյա գործակալների օրենքի երկու հաջորդական տարբերակ՝ կապված օտարերկրյա ֆինանսավորում ստացող ոչ կառավարական կազմակերպությունների հետ: Երկու տարբերակներն չեն ընդունել ժողովրդի կողմից, ինչը հանգեցրել է փողոցային բողոքի ցույցերի հաջորդական փուլերի՝ ի դեմ օրենքի և զգալիորեն թուլացնելով ժողովրդական աջակցությունը կուսակցության հանդեպ։

Ընտրությունները տեղի են ունեցել 2024 թվականի հոկտեմբերին։ Սալոմե Զուրաբիշվիլին և չորս հիմնական ընդդիմադիր խմբերը ընտրությունները համարել են օրինականորեն անվավեր՝ ընտրությունների անցկացման զգալի խախտումների պատճառով։ Ընտրություններից հետո ամեն օր փողոցային բողոքի զանգվածային ցույցեր էին տեղի ունենում՝ ոստիկանության բռնաճնշումներով հանդերձ։ Դեկտեմբերի 18-ին Վրաստանի հանրային պաշտպանը հայտարարել է, որ իր ներկայացուցիչներն այցելել են 327 կալանավորի, որոնցից 225-ը նշել են, որ իրենց նկատմամբ դաժան վերաբերմունք է եղել, իսկ 157-ի մոտ առկա են ֆիզիկական վնասվածքների տեսանելի նշաններ։ Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ Վրաստանը, Վրաստանի եվրոպական ուղեծրի և օրենքի գերակայության կենտրոնի ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ «Վրացական երազանքը ծրագրել է խաղաղ ցուցարարների համակարգային խոշտանգում»՝ «նախապես [ծրագրված] խոշտանգումների համակարգով»։ Նրանք հայտարարել են, որ ձերբակալվածները «վնասվածքներ են ստացել դեմքին, գլխին, աչքի խոռոչներին, կողերին, [և] երիկամներին», իսկ անվտանգության ուժերի կողմից ձերբակալվածներից հափշտակվել են անձնական իրերը։

Ընդդիմադիր լրատվամիջոցները դեկտեմբերի սկզբին կառավարության պաշտոնյաների հրաժարականները որակել են որպես «համակարգի փլուզում»: Բաթումի առափնյա պահպանության ծովային անվտանգության վարչության նախկին ղեկավար Գոչա Բերիձեի խոսքով, Վրաստանի ՆԳՆ 49 աշխատակիցներ հրաժարական են տվել, ինչպես նաև 16 հատուկ նշանակության ջոկատի հրահանգի հոգեբանական վերապատրաստման ծառայության ղեկավարը և նրա տասներկու անդամները և բոլոր 16 ջրցան մեքենաների օպերատորները։ 2024 թվականի դեկտեմբերի վերջին, իր և իր ընտանիքի անվտանգության համար Վրաստանը լքելուց հետո, Շայշմելաշվիլին ընդարձակ հարցազրույց է տվել։ Նա հայտարարել է, որ ոստիկանության կողմից բռնությունները համակարգված են եղել և իրականացվել են նախարարության հատուկ առաջադրանքների դեպարտամենտի ղեկավար Զվիադ Խարազիշվիլիի և «Վրացական երազանքի» հիմնադիր Բիձինա Իվանիշվիլիի հրամաններով, որոնք, Շահիշմելաշվիլիի խոսքով, միմյանց մտերիմ գործընկերներն են։ Շահիշմելաշվիլին հայտարարել է, որ ոստիկանության կողմից բռնության փաստով ոչ մի հետաքննություն չի անցկացվել։

2024 թվականի դեկտեմբերի վերջին Զուրաբիշվիլին հայտարարել է  լայն մասնակցությամբ խորհուրդ ստեղծելու պլանների մասին՝ ընտրությունների կրկնությունը կազմակերպելու համար, ինչպես խորհուրդ է տվել Եվրախորհրդարանը։

## Խորհրդարանի ինքնագումարը և ԵՄ անդամակցության կասեցում
Հոկտեմբերի ընտրություններից հետո Զուրաբիշվիլին հրաժարվել է Վրաստանի խորհրդարանի նիստ գումարել ընտրությունների պաշտոնական արդյունքներով ընտրված անդամների հետ։ Խորհրդարանը ինքնագումարվեց, նախագահ Զուրաբիշվիլին և Վրաստանի բարձրագույն իրավական և սահմանադրական փորձագետները խորհրդարանի ինքնագումարումը հակասահմանադրական են համարել։

Նոյեմբերի 28-ին Կոբախիձեի հայտարարությունը ԵՄ-ին միանալու բանակցությունները դադարեցնելու մասին լայնորեն հակասահմանադրական է համարվել, քանի որ Վրաստանի Ազգային բանկի երկու հարյուր աշխատակիցներ հայտարարել են, որ կասեցումը չի համապատասխանում Սահմանադրության 78-րդ հոդվածին: Հայտարարությանը հաջորդել է բողոքի նոր փուլ։

## Նախագահական ընտրություններ
Խորհրդարանը Վրաստանի նոր նախագահ է ընտրել 2024 թվականի դեկտեմբերի 14-ին։ Զուրաբիշվիլին ընտրությունները համարել է անվավեր։ Հհայտարարել է, որ ընտրությունների անվավեր լինելու պատճառով կպահպանի նախագահի կարգավիճակը։ Բողոքի ցույցերը շարունակվել են նախագահական ընտրություններից հետո։

2024 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Միխեիլ Կավելաշվիլին ստանձնել է նախագահի պաշտոնը։ Զուրաբիշվիլին լքել է Օրբելիանի պալատը, որը 2018 թվականին ընտրել է որպես նախագահական նստավայր՝ Հավլաբարի նախագահական նստավայրի փոխարեն ՝ նշելով, որ ինքը մնացել է օրինական նախագահը, քանի որ պալատը միայն խորհրդանիշ է։ Զուրաբիշվիլին երդմնակալությունը որակել է որպես «ժողովրդավարության ծաղր» և հայտարարել է, որ «Վրացական երազանքը» «կողպված է, վախեցած, կոռումպացված, անօրինական, չճանաչված, ենթակա է պատժամիջոցների»։

## Քաղաքացիական ծառայության պաշտոնանկություններ և աշխատանքից ազատումներ
Ի լրումն 2024 թվականի դեկտեմբերին ՆԳՆ 49 անդամների հրաժարականներից բացի քաղաքացիական ծառայության մի քանի աշխատակիցներ ազատվել են աշխատանքից։ Դեկտեմբերի 31-ին Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի (ԿԸՀ) խորհրդական Վակո Մաիսուրաձեն հայտարարել է, որ ինքը և ԿԸՀ մյուս աշխատակիցներին աշխատանքից ազատել են առցանց սոցիալական ցանցերում ՎԵ-ին քննադատելու համար։ 2025 թվականի հունվարի 3-ին *OC Media-ն* պաշտոնանկությունների ընդհանուր օրինաչափությունը նկարագրել է որպես «կառավարությանը քննադատող պետական հատվածի աշխատակիցների մաքրում»։

## Միջազգային արձագանքներ
2024 թվականի նոյեմբերի 28-ին Եվրախորհրդարանը 444 կողմ, 72 դեմ և 82 ձեռնպահ ձայների մեծամասնությամբ հայտարարել է, որ չի ճանաչում հոկտեմբերի խորհրդարանական ընտրությունները։

Վայմարի եռանկյունու (Ֆրանսիա, Գերմանիա, Լեհաստան) արտաքին գործերի նախարարների կարծիքով՝ ընտրական խախտումները և ցուցարարների, լրագրողների և ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների նկատմամբ բռնությունները ժողովրդավարական հետընթաց էին: Նախարարները հայտարարել են, որ կիրականացնեն Եվրամիության (ԵՄ) որոշումը՝ դադարեցնելու վրացի պաշտոնյաների համար առանց վիզայի ռեժիմը։

## Վերլուծություն
### Սահմանադրական իրավունք
Վրաստանի մի քանի բարձրակարգ իրավական և սահմանադրական փորձագետներ, այդ թվում՝ Վախուշտի Մենաբդեն, Վախթանգ Խմալաձեն և Սանդրո Բարամիձեն, հայտարարել են, որ ՎԵ-ի վարքագիծը խախտում է Վրաստանի սահմանադրությունը, ինչպես նաև խորհրդարանի սեփական կանոններն ու ընթացակարգերը, և որ արդյունքում ընտրված խորհրդարանը կամ նախագահը չեն կարող լեգիտիմ համարվել։ Սահմանադրագետ Վախթանգ Խմալաձեն, որը Վրաստանի գործող սահմանադրության հեղինակներից է և ինքն էլ ՎԵ-ի նախկին անդամ է, Կավելաշվիլիի ընտրությունը որակել է որպես «ոչ լեգիտիմ»։ Ի լրումն խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ կեղծիքների և խախտումներից ոչ մեկի հասցեականության, Խմալաձեն հայտարարել է, որ խորհրդարանի անդամները ապօրինաբար հաստատել են իրենց մանդատները, երբ դա անելու փաստացի իրավասություն չեն ունեցել, քանի որ ընտրությունների արդյունքները դեռ քննարկվում են դատարանում։

Վրաստանի Ազգային բանկի երկու հարյուր անդամներ հայտարարել են, որ ԵՄ-ին անդամակցելու բանակցությունների կասեցումը հակասահմանադրական է, քանի որ այն դեմ է սահմանադրության 78-րդ հոդվածին։

### Ռուսամետությունն ընդդեմ ԵՄամետ քաղաքականության
ՎԵ-ն դիտվում է որպես Ռուսաստանին աջակցող կուսակցություն։ Կուսակցությունը հերքում է ռուսամետ լինելը և հայտարարում է, որ ինքը Եվրամիության (ԵՄ) կողմնակից է։ Դեկտեմբերի 29-ին Վրաստանի դեսպանների հանդիպման ժամանակ Կավելաշվիլին, Շալվա Պապուաշվիլին և ՎԵ-ի կողմից նշանակված վարչապետ Իրակլի Կոբախիձեն հայտարարել են, որ Վրաստանը շարունակում է առաջընթացը ԵՄ-ին անդամակցելու ուղղությամբ։ Ավելի վաղ՝ նոյեմբերի 28-ին, Կոբախիձեն հայտարարել է, որ կառավարությունը հետամուտ չի լինի ԵՄ անդամակցության բանակցությունների բացմանը մինչև 2028 թվականի վերջը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2024 Վրաստանում
Կատեգորիա:2024 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:2025 Վրաստանում
Կատեգորիա:2025 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքական պատմություն