Նաբոնիդ

**Նաբոնիդ**  (*Набу-на’ид*; Nabû-nā'id)  Նորբաբելոնյան թագավորության վերջին թագավոր (մ.թ.ա. 556 թվականի մայիս –539 թվականի հոկտեմբերի 29), Նորբաբելոնյան (քաղդեական)  X դինաստիայից։

## Իշխանության ստանձնում
### Նաբոնիդի ծագում
աբոնիդը, ի տարբերություն իր բոլոր նախորդների, քաղդեացի չէր։ Նաբոնիդի հայրը՝ Նաբու-բալացու-իկբին Բաբելոնի ազնվականներից էր և կրում էր «իմաստուն իշխան», «կատարյալ իշխան», «քաջ արժանավոր» և «մեծ աստվածների երկրպագու» տիտղոսները։ Այն փաստը, որ Նաբու-բալացու-իկբին կապված չէ բաբելոնյան որևէ թագավորի հետ Նաբոնիդի արձանագրություններում, սովորաբար նշանակում է, որ Նաբոնիդը սերտորեն կապված չի եղել Բաբելոնի իշխող դինաստիայի, այսպես կոչված, քաղդեական դինաստիայի հետ: Իր արձանագրություններում Նաբոնիդը իրենից նախորդածներին անվանում է Բաբելոնի թագավորներ, բայց չի պնդում, որ ծագում ունի նրանցից որևէ մեկից։

Ոչ մի արձանագրության մեջ Նաբոնիդը չի նշում իր հոր ծագումն ու ազգությունը, նա պարզապես նշում է նրա անունը և գրում, որ նա քաջ, իմաստուն և բարեպաշտ մարդ էր։ Հետաքրքիր է, որ Նաբու-բալացու-իկբի անունով ոչ մի անձ, ով կարող է ողջամտորեն ճանաչվել Նաբոնիդի հայրը, չի հայտնվում փաստաթղթերում մինչև Նաբոնիդի թագավորությունը՝ անհասկանալի դարձնելով նրա հոր կարգավիճակն ու դիրքը: Այն, որ Նաբու-բալացու-իկբին Նաբոնիդի արձանագրություններում բազմիցս հիշատակվում է որպես «իշխան»՝ հուշում է ինչ-որ ազնվական կարգավիճակ և քաղաքական նշանակություն:

Ավելի ուշագրավ կերպար էր Ադդա-Գուպին՝ Նաբոնիդի մայրը։ Հյուսիսային Միջագետքի Հարրանում հայտնաբերվել է երկու ստելա, որոնք տալիս են Ադդա-Գուպիի կենսագրությունը։ Նա ծնվել է Աշուրբանիպալի գահակալության 20-րդ տարում (մ.թ.ա. մոտ 649/648 թվականներ) և ապրել մինչև հարյուր չորս տարի՝ մահանալով որդու գահակալության 9-րդ տարում։ Թեև վերջնական ապացույցներ չկան, հաճախ ենթադրվում է, որ Ադդա-գուփին ծագել է Հարրան քաղաքից և ունեցել է ասորական ծագում: Հետագայում Նաբոնիդի հետաքրքրությունը Հարրանի՝ իր թագավորության ծայրամասային քաղաքի նկատմամբ, կարելի է բացատրել միայն նրանով, որ նա և իր մայրը այդ քաղաքից էին։ «Դինաստիկական մարգարեություն»  փաստաթուղթ, որը գրվել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից Բաբելոնի գրավումից դարեր անց, հաստատում է, որ Նաբոնիդը եկել է Խառանից, քանի որ Նաբոնիդին դիտարկում է որպես «Հառան դինաստիայի» հիմնադիր և միակ ներկայացուցիչ։

Հավանաբար, Ադդա-գուփին Սին աստծո քրմուհին էր Էհուլհուլի Հարրան տաճարում, իր ինքնակենսագրականում նա ասում է, որ 95 տարի հոգ է տանում լուսնի Սին աստծո սրբավայրերի մասին։ Հնարավոր է, որ ասորեստանցիների վերջին արքան՝ Աշուր-Ուբալիտ II-ը, մինչ գահ բարձրանալը, նույնպես Սինի քահանա է եղել Հարրանում և այս քաղաքը եղել է ասորիների մայրաքաղաքը՝  մ.թ.ա. 612 թվականի Նինվեի անկումից հետո։

Ադդա-Գուպիի կապը Հարրանի հետ և այն փաստը, որ նա հավանաբար ամուսնացել է Նաբու-բալացու-իկբիի հետ իր կյանքի վաղ շրջանում (ինչը սովորական էր հին Միջագետքում), նշանակում է, որ Նաբու-բալացու-իկբին, հավանաբար, նաև այս քաղաքի նշանավոր բնակիչ էր, հավանաբար ասորացի կամ արամեական ծագումով։

Ըստ Նաբոնիդի և Ադա-Գուպիի սեփական արձանագրությունների, որոնք մի քանի անգամ Նաբոնիդին անվանում են «միակ որդի», կարելի է վստահորեն ասել, որ Նաբոնիդն այս զույգի միակ զավակն էր։ Մ.թ.ա.610 թվականին Հարրանը գրավել են մարերը և բաբելոնացիները։ Ադդա-գուպպին այդ ժամանակ 40 տարեկան էր, և կարելի է վստահաբար ասել, որ Նաբոնիդը արդեն ծնված էր այդ ժամանակ և հավանաբար արդեն գիտակից տարիքում էր՝  այդ ժամանակվա իրադարձությունները հիշելու համար։ Իր արձանագրություններից մեկում Ադդա-Գուպին պնդում է, որ իր կյանքի ընթացքում նա տեսել է իր ժառանգներին մինչև իր ծոռները (այսինքն՝ Նաբոնիդի ծոռները)՝ այսինքն՝ ժառանգների չորս սերունդ։

Եթե ​​սերունդների միջև ընկած ժամանակահատվածը գնահատվում է մոտ 20-25 տարի, և եթե ենթադրենք, որ նրա ծոռները Ադդա-Գուպիի մահվան ժամանակ մոտ հինգ տարեկան էին, ապա Նաբոնիդը չէր կարող ծնվել մ.թ.ա. 615-ից ուշ, սակայն նա կարող էր ավելի վաղ ծնվել: Այսպիսով, հնարավոր է, որ Նաբոնիդը ասորի էր, Ասորեստանի թագավորների ժառանգներից՞ Հետաքրքիր է, որ Նաբոնիդը Ասորեստանի կառավարիչներին անվանել է իր «արքայական նախնիներ» (sarrani abbeia), այսինքն՝ տիտղոս, որը նա տվել Բաբելոնի թագավորներից ոչ մեկին։ Ըստ երևույթին, Հարրանի պարտությունից հետո Նաբոնիդը և նրա մայրը՝ Ադա-Գուպին ինքնուրույն փախան կամ որպես գերի տարվեցին Բաբելոն։

Նաբոնիդը իր կարիերայի և գահի համար շատ առումներով պարտական ​​էր մորը: Իր արձանագրություններում Ադդա-Գուպին պնդում է, որ իր որդուն՝ Նաբոնիդին ծանոթացրել է Նաբուգոդոնոսոր II-ի և Ներգալ-շար-Ուսուր թագավորների հետ, և նա նշում է, որ Նաբոնիդը «ցերեկ ու գիշեր» կատարում էր պարտականությունները նրանց համար և «կանոնավոր կերպով անում էր այն, ինչ հաճելի  էր նրանց»։

Քանի որ Նաբոնիդը կարող էր գրել և ակնհայտորեն գիտուն մարդ էր, քանի որ նա վեճերի մեջ էր մտնում բազմաթիվ քահանաների և գիտնականների հետ, հնարավոր է, որ նա թագավորական արքունիքում եղել է մինչև թագավոր դառնալը, թեև նրա անունով հայտնի պալատականի մասին տեղեկություններ չկան: Ընդհանուր առմամբ, Նաբոնիդի անունը մինչև նրա գահ բարձրանալը շատ վատ է հիշատակվում աղբյուրներում։ Այսպես, ոմն Նաբոնիդը մ.թ.ա. 596 թվականի փետրվարի 11-ի իրավական փաստաթղթում  նշված է որպես գլխավոր վկա, թեև պարզ չէ, թե արդյոք այս անձը նույնն է, ինչ ավելի ուշ թագավոր դարձավ։

Եթե ​​սա նույն անձնավորությունն է, ապա փաստաթղթում նշված նրա պաշտոնը՝ շա մուկի ալի (քաղաքի պատասխանատու պաշտոնյան), հուշում է, որ Նաբոնիդի ծննդյան տարեթիվը պետք է ավելի հետ մղվի՝ մինչև մ.թ.ա. 620 թվականը՝ հաշվի առնելով այս պաշտոնը զբաղեցնելու համար անհրաժեշտ տարիքը։

Կա նաև մեկ այլ նամակ, որը գրվել է մ.թ.ա. 590-ականների սկզբից մինչև մ.թ.ա. 570-ական թվականները, որտեղ Նաբոնիդը նկարագրվում է որպես պաշտոնյա, ով պահանջում էր որոշակի տարածաշրջանում բարձրացնել հարկերը։ Արդյո՞ք այս Նաբոնիդը նույն անձնավորությունն է, ինչ ապագա թագավորը, նույնպես պարզ չէ:

Ըստ Հերոդոտոսի՝ Լաբինետոս անունով մի բարձրաստիճան (նույն անունը օգտագործվում է Նաբոնիդի համար հին հունական աղբյուրներում) պաշտոնյա  որպես Բաբելոնի դեսպան մասնակցում էր Մեդիա և Լիդիայի միջև հաշտության դաշինք կնքելու գործին՝  մ․թ․ա․ մայիսի 28-ին, արևի ամբողջական խավարմամբ ընդհատված հայտնի ճակատամարտից հետո։ Հնարավոր է, որ այս դեսպանը նույն անձնավորությունն է, ինչ Նաբոնիդը, որը հետագայում դարձավ Բաբելոնի թագավոր։

### Գահին բարձրանալը
Նաբոնիդը գահ է բարձրացել քաղդեական դինաստիայի անմիջական տոհմական գծի փլուզումից հետո։ Նաբուգոդոնոսոր II-ի փեսայի՝ Ներգալ-շար-ուցուրի կարճ թագավորությունից հետո՝ մ.թ.ա. 556 թվականի ապրիլին, գահը ժառանգեց Ներգալ-շար-ուցուր որդին՝Լաբաշի-Մարդուկը։ Մ.թ.ա. 556 թվականի մայիսի կեսերից ոչ ուշ Նաբոնիդը, ով այդ ժամանակ արդեն ծերության մեջ էր, ապավինելով քահանայական և առևտրա-ստրկատիրական շրջանակներին, ընդունեց թագավորական տիտղոսը։

Նաբոնիդի մասին որպես թագավորի առաջին հիշատակումը վերաբերում է մ.թ.ա. 556 թվականի մայիսի 18-ին: Լաբաշի-Մարդուկի դեմ հեղաշրջման պատճառը հայտնի չէ։ Բերոսոսն ասում է, որ Լաբաշի-Մարդուկը համընդհանուր դժգոհություն է առաջացրել «իր չար հակումներով, հետևաբար նրա դեմ դավադրություն է կազմվել, և նա իր կյանքն ավարտել է իր վստահելիների ձեռքով խոշտանգումների մեջ։ Նրա մահից հետո դավադիրները հավաքվեցին և որոշեցին իշխանությունը փոխանցել ոմն բաբելոնացի Նաբոնիդուսին, որը նույնպես դավադրության մասնակիցների թվում էր»։ Սակայն իրականում իրավիճակը, ըստ երևույթին, շատ ավելի բարդ էր, քան այն, ինչ նկարագրում է բաբելոնացի պատմաբանը։ Նաբոնիդը, բառի ամբողջական իմաստով, օլիգարխիայի «մարդն» էր և սկսեց պայքարը քաղդեացի զորավարների հովանավոր Լաբաշի-Մարդուկի դեմ։ Բաբելոնում երկու թագավոր կար, ընդ որում Սիպպարում, օրինակ, ոմանք ճանաչեցին Լաբաշի-Մարդուկին, մյուսները՝ Նաբոնիդին։ Քաղաքացիական պատերազմի իրական վտանգ կար։

Իր հեղինակությունը բարձրացնելու համար Նաբոնիդն ամուսնացավ Նաբուգոդոնոսոր II-ի այրու՝ եգիպտացի Նիտոկրիսի հետ և որդեգրեց արքայազն Բելշար-Ուցուրին (Աստվածաշնչից հայտնի է որպես Բելտասար)՝ Նաբուգոդոնոսոր II-ի և Նիտոկրիսի որդուն։

Այսպիսով, Նաբոնիդը իր կողմը գրավեց քաղդեացիներին, որոնք Բելթազարին համարում էին ավելի օրինական գահաժառանգ, քան Լաբաշի-Մարդուկը։ Բացի այդ, Բելթասարը կապված էր Բաբելոնի գործարար շրջանակների հետ, մասնավորապես՝ Էգիբիի առևտրական տան հետ։ Լաբաշի-Մարդուկը հայտնվել է մեկուսացված վիճակում։ Մ.թ.ա 556 թվականի հունիսին նա սպանվեց, իսկ գահը մնաց Նաբոնիդին։

Մ.թ.ա․ 556 թվականի հունիսի վերջին Նաբոնիդի թագավորության օրոք թվագրվող աղյուսակները հայտնի էին ողջ Բաբելոնում։ Նաբոնիդի ամենավաղ գրանցված գործունեությունը որպես թագավոր նրա այցն է Սիպար քաղաք մ.թ.ա. 556 թվականի հուլիսի 4-ին: Այստեղ նա երեք մինա ոսկի (1,5 կգ) նվիրեց Շամաշ Էբաբար քաղաքային տաճարին։ Այցի նպատակը կարող էր լինել քաղաքական՝ հաշվի առնելով, որ Սիպարը Լաբաշի-Մարդուկին թագավոր էր ճանաչել միայն երկու շաբաթ առաջ՝ Նաբոնիդի թագավոր հռչակվելուց գրեթե մեկ ամիս անց։

### Արշավ Հյումի թագավորության դեմ
Մեդիայում Նաբոնիդի կողմից Բաբելոնի գահի գրավումը և Լաբաշի-Մարդուկի սպանությունը համարվում էին թշնամական գործողություններ և պատերազմի պատրվակ։ Մ. թ. ա. 555 թվականին Կիլիկյան Հյումի թագավորությունը, դաշնակցելով Մեդիային, հակադրվեց Բաբելոնին, բայց Նաբոնիդը հեշտությամբ հաղթեց կիլիկյացիներին։ Հյումի թագավորության դեմ տարած հաղթանակը նկարագրված է Նաբոնիդի տարեգրությունում (ABC 7), նրա կառավարման առաջին տարում՝ մ. թ․ա․ 555/554 թվականին, սակայն այդ մասին տեքստը պահպանվել է հատվածային և չի կարողանում հստակ ներկայացնել տեղի ունեցածը։

554 թվականի ապրիլի 28-ին Ամանորի տոնի ժամանակ տարած հաղթանակի պատվին Բաբելոնում Էսագիլայի, Բորսիպայի Եզիդա և Կուտուի Էմեշլամի տաճարներին նա նվիրաբերեց 100 տաղանդ 21 մինա (3040,6 կգ) արծաթ, 5 տաղանդ 17 մինա (160 կգ) ոսկի և 2850 կիլիկյան գերիներ։  Այնուհետև Նաբոնիդն այցելեց Ուրուկ, Լարսա, Ուր և այլ քաղաքներ՝ հարուստ նվերներ անելով նրանց տաճարներին։

### Պայքար Խառանի համար
Այնուամենայնիվ, Հյումի հետևում կանգնած էր Մեդիան։ Մ.թ.ա. 554 թվականին  մարերը հատեցին Բաբելոնի սահմանները և պաշարեցին Խառանը։ Բաբելոնյան կայսրության տարածքը ուներ կիսալուսնի տեսք, որի կենտրոնում գտնվում էր Խառանը։

Գրավելով այս քաղաքը՝ մարերը մեկ հարվածով Բաբելոնը կկտրեին ոչ միայն հարուստ Զարեչեից, այլև Եգիպտոսից ու Լիդիայից՝ նրա պոտենցիալ դաշնակիցներից։  Նաբոնիդը չէր կարող տալ, որ Խառանը ընկնի։ Նա իր բանակի հետ կանգնեց Համաթում՝ Սիրիայի կենտրոնում, բայց չհամարձակվեց բացահայտ կռվել մարերի դեմ։ Պատերազմի ելքը որոշվեց Իրանում։ Այստեղ մ.թ.ա 553թ. պարսիկները իրենց Կյուրոս թագավորի գլխավորությամբ ապստամբեցին մարերի թագավոր Կյուրաքսարի դեմ։ Մարերը ստիպված էին շտապ վերացնել Խառանի պաշարումը և շտապել պաշտպանել իրենց հայրենիքը: Բաբելոնը ազատվեց Մեդիայի հետ պատերազմից

### Խառանի Սին տաճարի վերականգնում
Նաբոնիդը օգտվեց Պարսկաստանի և Մեդիայի միջև պատերազմից և հրամայեց վերականգնել՝ Սին Էհուլհուլ աստծո տաճար՝ չխնայելով ո՛չ ոսկի, ո՛չ արծաթ, ո՛չ մայրիները։ Տաճարը ավերվել էր մ.թ.ա. 609 թվականին՝ ասորեստանցիների հետ պատերազմի ժամանակ:

Դժբախտ թագավորը ուրախացավ նման անսպասելի դաշնակցի վրա, որը հեշտացրեց իր ճանապարհը դեպի Խառանի սրբավայրեր, նույնիսկ չկասկածելով, որ այս նույն դաշնակիցը շուտով վերջ կդնի իր թագավորությանը: Միևնույն ժամանակ, Բաբելոնյան կայսրությունը, չնայած ուժեղ կառավարության բացակայությանը, դեռևս ամբողջությամբ դիմադրեց, և Նաբոնիդը դեռ կարող էր մարդկանց կանչել իր Խառանի շենքերը «Գազայից Եգիպտոսի սահմանից, Վերին ծովից՝ այն կողմում։ Եփրատ, մինչև Ստորին ծով - թագավորներ, իշխաններ, լայնորեն ցրված մարդիկ, որոնք նրան վստահել են Սին, Շամաշը և Իշտարը*»*:

## Հակամարտություն Նաբոնիդի և բաբելոնյան օլիգարխիայի միջև
### Համակարտության սկիզբ
Այդ ժամանակվանից ավարտվեց քահանայության և «իր մարդու»՝ Նաբոնիդի համաձայնությունը, որը, պարզվեց, ուներ թագավորական իշխանության իր տեսակետը և չէր պատրաստվում հնազանդ գործիք լինել ուրիշների ձեռքում։ Բախման պատճառը Խառանում Էհուլհուլ տաճարի վերականգնման հարցն էր։ Ժամանակին Խառանը Ասորեստանի արտոնյալ քաղաքներից էր։ Էհուլհուլը՝ լուսնի Սին աստծո տաճարը, վերջին անգամ մեծ շուքով վերականգնվել է Աշուրբանիպալի կողմից մեկ դար առաջ։ Երբ Նաբոնիդը սկսեց վերականգնողական աշխատանքները, նա գտավ Ասորեստանի թագավորներ Սալմանասար III-ի և Աշուրբանիպալի հիմնաքարերը և վերականգնեց տաճարը ասորական, ոչ թե բաբելոնյան մոդելով։ Նա համարձակվեց Էհուլխուլուում տեղադրել այն նույն ցուլին, որը կանգնած էր բաբելոնացի Էսագիլայի առջև, և չթաքցրեց իր մտադրությունը Էհուլխուլուին տալ այն նշանակությունը, որ ուներ Նիփուրի տաճարը։

Մոր ազդեցության տակ Նաբոնիդը աստիճանաբար սկսեց Բաբելոնում առաջին տեղում դնել Սին աստծո պաշտամունքը, ինչը նրան հակասության մեջ դրեց Բաբելոնի, Բորսիպայի, Լարսայի, Ուրուկի և այլ քաղաքների հնագույն տաճարների քահանայության հետ։ Պետք է նաև հաշվի առնել, որ Նաբոնիդի լուսնի աստված իրականում բաբելոնական ավանդական Սին աստվածը չէր, այլ ավելի շուտ արամեական աստված էր իր սիմվոլիզմով և պաշտամունքի ձևերով։

### Օլիգարխիան ժողովրդին հանում է արքայի դեմ
Բաբելոնի քահանայությունը Նաբոնիդի գործողություններում ճիշտ նկատեց ոտնձգություն Բաբելոնի ամենամեծ տաճարների իրավունքների և իրավասությունների նկատմամբ, գավառականների (հատկապես արամեացիների) միջև աջակցություն գտնելու փորձ՝ նրանց հավասարեցնելով բաբելոնացի քաղաքացիներին։ Իսկ օլիգարխիան հակահարված տվեց թագավորին՝ նրա դեմ հանելով ժողովրդին, որն արդեն դժգոհ էր ուրաշայի հարկից, որը նա պետք է վճարեր ինչ-որ գավառական Խառանում շինարարության առիթով։ Բաբելոնացիները հրաժարվեցին կառուցել Էհուլհուլը (այսինքն՝ վճարել ուրաշա)։ Բաբելոնի քաղաքացիների հետ ընդհարման պահին Նաբոնիդը գտնվում էր Զարեչյեում։ Իր գահակալության երրորդ տարվա Այարու ամսին (մ.թ.ա. 553 թվականի ապրիլ/մայիս) նա կռվում էր Ամանի լեռներում։ Վատ պահպանված տարեգրությունը խոսում է անհնազանդ տարածքներից մարդկանց գլուխները կտրելու և դիզելու, նրանց արքայազնի ցցի վրա խաչելու, այգիների ավերման և այն ամենի ոչնչացման մասին, ինչը կարելի էր ոչնչացնել։ Աբու ամսին (հուլիս/օգոստոս) թագավորը հիվանդացավ, բայց ապաքինվեց, իսկ Քիսլիմ ամսին (նոյեմբեր/դեկտեմբեր) նա զորք հավաքեց Ամուրում և, դաշինք կնքելով Ամուրի թագավոր Նաբու-Թաթթան-Ուսուրի հետ, հարձակվեց Եդոմի վրա ։

### Արաբիայի նվաճումը
Այդ ընթացքում Նաբոնիդը խորացավ արաբական տափաստաններում և անապատներում։ Նրան ուղեկցում էր արևմտյան գավառների արամեացիներից հավաքված բանակը, որը հավատարիմ էր անձամբ իրեն և ոչ թե Բաբելոնին։ Նրա հետ նա վերցրեց արաբական Թեմա (Թեյմա) քաղաքը և սպանեց նրա բոլոր բնակիչներին՝ իրենց թագավորի գլխավորությամբ։ Այնուհետև նվաճվեցին Դադանու (Դեդան, ժամանակակից Էլ-Ուլա), Պադակկու (Ֆադակ), Խիբրա (Խայբար), Յադիհա (Յադի) և Յաթրիբու (Յաթրիբ, Մեդինա) օազիսներն ու քաղաքները։ Արաբական թերակղզու ամբողջ հյուսիսային կեսը անցել է Նաբոնիդի տիրապետության տակ։

*։*

Ինչպես երևում է այս տեքստից, Նաբոնիդը Բաբելոնում տեղակայված զորքերի հրամանատարությունը վստահել է Բաղդասար իշխանին, նրան նշանակել է իրեն ուղեկից և նրան փոխանցել Բաբելոնի իշխանությունը։ Նաբոնիդի հաշվարկը ճշգրիտ էր։ Քաղդեական բանակը ուրախությամբ դիմավորեց Բելշազարի նշանակումը, և օլիգարխիան ոչինչ չկարողացավ անել նրա դեմ։ Բաբելոնը հայտնվեց ռազմական դիկտատուրայի տիրապետության տակ, որը լիազորված էր օրինական թագավորի կողմից, և ինքը թագավորը դուրս էր օլիգարխներից։ Թագավորի բացակայության պատճառով անհնար էր Ամանորի տոնը նշել և, հետևաբար, Նաբոնիդի փոխարեն այլ թագավոր ընտրել։ Բաղդասարը և քաղդեացիները հավատարիմ մնացին Նաբոնիդին։ Բացառվեց նոր հեղաշրջման հնարավորությունը։ Այն, որ հոր և որդու հարաբերությունները լավ են մնացել, երևում է Ուրի պաշտոնական արձանագրությունից․ Պաշտպանիր ինձ, Նաբոնիդ, Բաբելոնի արքա, քո աստվածության դեմ հանցանքներից, և երկար կյանք տուր, և Բաղդասարի սրտում դրիր իմ առաջնեկ որդուն, իմ ճյուղին, հարգիր քո բարձր աստվածությանը, և նա մեղք չի գործի, այլ կվայելի կյանքի լիությունը»։

Նաբոնիդը Արաբիայում ստեղծեց իր համար հսկայական թագավորություն՝ իր նստավայրը տեղափոխելով Թեմա, որտեղ կառուցեց բաբելոնյան պալատի նման մի պալատ։ Նվաճված օազիսներում հիմնվել են բաբելոնա-արամեական գաղութներ։ Նա վերահսկում էր անապատով դեպի Բաբելոն, Զարեչյե և Եգիպտոս տանող բոլոր քարավանային ուղիները, որոնց հետ կանոնավոր կապեր էր պահպանում։ Բաբելոնիայից, մասնավորապես՝ Ուրուկից, Թեմայում նրան անընդհատ սնունդ էին մատակարարում։

Այժմ նույնիսկ Խառանի կորուստը չէր հանգեցնի Բաբելոնի մեկուսացմանը։ Կայսրության ռազմավարական դիրքը զգալիորեն բարելավվեց։ Եվ ամենագլխավորը՝ Նաբոնիդը հնարավորություն ստացավ պայքարելու բաբելոնյան հզոր օլիգարխիայի դեմ։ Բաղդասարը, հենվելով բանակի վրա, զգոնորեն հետևում էր Բաբելոնի կարգուկանոնին։ Փորձելով կոտրել Մարդուկի քահանայության ուժն ու ազդեցությունը, Նաբոնիդն այդ պահից երկար ժամանակ չհայտնվեց Բաբելոնում։ Սկսած Նաբոնիդի գահակալության 7-րդ տարուց (մ.թ.ա. 549/548), տարեգրությունը համառորեն կրկնվում է տարեցտարի․:*«*Այսինչ տարի․ թագավորը Թեմայում է, թագավորի որդին, նրա ազնվականներն ու զորքը Աքքադում են։ Թագավորը Բաբելոն չեկավ, Նաբուն Բաբելոն չեկավ, Բելը չկատարվեց, Ամանորի տոնը չնշվեց։ Էսագիլայում և Եզիդում Բաբելոնի աստվածները սովորության համաձայն զոհեր էին մատուցում»:

Համաձայն Խառանում թողած արձանագրություններից մեկի՝յան՝ Նաբոնիդի մայրաքաղաքը լքելու պատճառը հանցավոր և նողկալի գործողություններն են։

### Նաբոնիդի գործողությունները Ուրուկում և Ուրում
Նաբոնիդը փորձեց հակադրել իր հիմնական հակառակորդներին՝ բաբելոնյան Էսագիլայի, Բորսիպա Էզիդայի, Սիպպար Էբաբարայի, այսինքն՝ Բաբելոնի թագավորության օլիգարխիայի օլիգարխիկ շրջանակներին, դաշնակից բաբելոնյան քաղաքների՝ հիմնականում Ուրուկի և Ուրի օլիգարխիայի հետ: Ուրուկում մ.թ.ա 553 թվականին նա իշխանության դրեց իր մարդկանց։ Այս անհատների օգնությամբ Նաբոնիդը և Բելթասարը ամբողջությամբ ենթարկեցին Ուրուկին իր Էաննա տաճարով և այնտեղից միջոցներ և մարդիկ ներգրավեցին բաբելոնյան օլիգարխիայի դեմ պայքարելու համար: Նաբոնիդն ու Բելթասարը տիրացան Աննայի տաճարի հսկայական կալվածքներին և վարձով տվեցին իրենց ժողովրդին։ Արդեն իր գահակալության առաջին տարում Նաբոնիդը երկու մասնավոր անձանց իրավունք տվեց մշակել մի մեծ հողամաս, որը պատկանում էր Էաննայի տաճարին։ Նախկինում նման համաձայնություն կարող էին տալ միայն տաճարի իշխանությունները: Իր գահակալության սկզբում նա նաև նշանակեց թագավորական էմիսար և տաճարային ունեցվածքի վերակացու (րեշ շարրի, բել պիկիտի)։ Իր գահակալության երրորդ տարում Նաբոնիդը լրացուցիչ այս տաճարի կառավարիչների խմբի մեջ մտցրեց «արքայական սնդուկի» (quppu ša šarri) կառավարչին, որը պետք է ապահովեր, որ տաճարի եկամտի կանխորոշված ​​մասը փոխանցվեր տաճարին։

Ուրում Նաբոնիդը մի փոքր այլ կերպ վարվեց։ Օգտագործելով լուսնի խավարումը, որը նրա հավատարիմ գուշակները մեկնաբանեցին որպես Լուսնի աստծու՝ Սին հարսնացու ունենալու ցանկությունը, նա Ուրում վերականգնեց Սին աստծո քահանայապետների (էնտու) հինավուրց և վաղուց մոռացված հաստատությունը։ Գիտնականների կարծիքով՝ այստեղ նշված լուսնի խավարումը, որը տեղի է ունեցել Ուլուլու ամսվա 13-ին, պետք է համապատասխանի մ.թ.ա. 554 թվականի սեպտեմբերի 26-ի լուսնի խավարմանը։ Այս տարեթվի սահմանումը որոշիչ դեր է խաղացել Նաբոնիդի օրոք տեղի ունեցած իրադարձությունների ժամանակագրության որոշման գործում։ Վերջին քրմուհին նշանակվել է մ.թ.ա 1828 թվականին՝ Էն-անե-դու՝ Կուդուրմաբուգի դուստրը, Ռիմ-Սինի քույրը, և ոչ ոք չէր հիշում քրմուհի նշանակելու ծեսը։

Այնուամենայնիվ, Բաբելոնի արքա Նաբուգոդոնոսոր I-ի, Նինուրտա-նադին-շումիի որդի Նաբուգոդոնոսոր I-ի քարը Ուրից բերվեց Բաբելոն, որի վրա կար ինտու-քրմուհու պատկերը և նրա պաշտոնին առնչվող ծեսերը, կանոններն ու արարողությունները: Կրկնվող, պատշաճ կերպով մեկնաբանված գուշակությունից հետո պարզվեց, որ նման քրմուհին պետք է լինի հենց Նաբոնիդի դուստրը։ Հատկապես նրա համար վերականգնվել է վաղուց անհետացած Էգիպարի տաճար-պալատը՝ Սին աստծո քրմուհիների հնագույն նստավայրը։ Այսպիսով, Ուրը Սին Եգիշշիրգալ աստծու իր հնագույն տաճարով վերածվեց Նաբոնիդի քաղաքականության հենակետի։

### Հնագույն տաճարների վերականգնում
Նաբոնիդի «հնագիտական ​​գործունեությունը» նույնքան ուժեղ հարված հասցրեց օլիգարխիային։ Նաբոնիդը առանձնահատուկ սիրով պատմում է իր արձանագրություններում, թե ինչպես է այս կամ այն ​​աստվածը երևում իրեն երազում և պատվիրում աշխատանքի սկսել երկրի այս կամ այն ​​տաճարում, ինչպես նա, հետևելով ծեսին և սովորույթին, նախանձախնդիրորեն փնտրում էր հին թագավորների հիշատակի սյունները։ Այսպիսով, Բաբելոնի փլուզման նախօրեին նրա տեքստերում մենք տեսնում ենք հին թագավորների անունների շարան՝ սկսած Սարգոն Հինից և Նարամ-Սինից, Շուլգիից և Համմուրաբիից։

Մ.թ.ա.552 թվականին Նաբոնիդի հրամանով սկսվեց Սիպպարում գտնվող Էբաբարայի տաճարի վերակառուցումը, որը վերականգնվել է Նաբուգոդոնոսոր II-ի կողմից մ.թ.ա. 597 թվականին և վերանորոգման կարիք չուներ։ Նաբոնիդը հայտարարեց, որ Նաբուգոդոնոսորը չի գտել հնագույն հիմքի քարը և, հետևաբար, աղավաղել է տաճարի տեսքը։  Նաբոնիդը հայտարարեց, որ Նաբուգոդոնոսորը չի գտել հնագույն հիմքի քարը և, հետևաբար, աղավաղել է տաճարի տեսքը։ Դրա հիման վրա քանդվել են նրա բոլոր շենքերը։ Համառ պեղումներից հետո հայտնաբերվեց հին աքադական թագավոր Նարամ-Սինի հիմնաքարը։

Նարամ-Սինի հնագույն հատակագծի համաձայն, քանդված շենքերի տեղում սկսվեց Էբաբբարայի և նրա զիգուրատ E-idib-an-azaggi-ի նոր շինարարությունը: Նաբոնիդը հայտարարեց, որ արևի աստծո Շամաշի սիպարի կերպարը կոպիտ և անգրագետ կեղծ է, քանի որ դրա տիարային բացակայում է կիսալուսնի խորհրդանիշը, քանի որ արևի աստված Շամաշը լուսնի Սին աստծո որդին է։

Բողոքի փոթորիկ բռնկվեց Սիպպարում՝ դժգոհ այս նորամուծություններից, ինչպես նաև այն փաստից, որ իրենց աստված Շամաշը՝ Սիպարի պալադիումը, ավելի ցածր աստիճանով էր հայտարարվել, քան Սինը՝ ինչ-որ գավառական Խառան և Ուր աստված։ Անհանգիստների դեմ Նաբոնիդը ուղարկեց իմաստունների, գուշակների, պատմաբանների և այլ գիտնականների մի ամբողջ զանգված, որոնք իրենց անհասկանալի ելույթներով ամբողջովին շփոթեցրին ժողովրդին, իսկ այդ ժամանակ ուղարկված զինվորները պահպանեցին կարգը։ Իսկ Սիպպարանները ստիպված են եղել հանձնվել։ Այս հաղթանակից հետո Նաբոնիդի հրամանով Աքադ քաղաքում՝ Սիպպարի հարևանությամբ, Եվլմաշը վերակառուցվել է Անունիտ աստվածուհու տաճարը, որը նույնպես վերականգնվել է Նաբուգոդոնոսոր II-ի կողմից, և բուն Սիպպարում կանգնեցվել է Բունենե աստծո նոր տաճարը։

Մ.թ.ա. 546 թվականին նույն ճակատագրին է արժանացել Լարսա քաղաքը, որտեղ, ինչպես Սիպպարում, հարգվում էր արևի աստված Շամաշը։ Էբաբարայի տեղական տաճարը և նրա Զիգուրատ Էդուրաննան, որը վերակառուցվել է Նաբուգոդոնոսոր II-ի կողմից, քանդվել և վերակառուցվել են Բաբելոնի թագավոր Համմուրաբիի հիմնաքարի վրա։ Ուրում, ըստ շումերական Ուր-Նամմուի և Շուլգի թագավորների հնագույն մոդելների, նրանք վերակառուցել են Է-լուգալ-մալգա-սիդի, Եգիշշիրգալի զիգուրատը, Սին աստծո տաճարը։

### Տաճարները վերակառուցելու պատճառներ
Այնուամենայնիվ, Նաբոնիդի կիրքը հնագիտության հանդեպ ավելի քան տարօրինակ էր։. Մինչ արվում էին բոլոր փոփոխությունները, որոնք սարսափեցնում էին բոլորովին շփոթված բարեպաշտ և պատկառելի բաբելոնացի բնակիչներին, նա շարունակում էր մնալ Արաբիայում։ Հնագիտ ​​արքան, ինչպես հաճախ անվանում են Նաբոնիդին, ցանկություն չի ցուցաբերել նայելու իր հրամանով վերականգնված տաճարներին և զիգուրատներին։ Նույնիսկ, երբ մ.թ.ա. 546 թվականի ապրիլի 17-ին  Դուր-Կարաշու քաղաքում (աքքադերեն՝ Dūr-Karāšu, Եփրատի վրա, Սիպպարի վերևում), նրա մայրը՝ Ադդա-Գուպին, մահացել է 104 տարեկանում, Նաբոնիդը չներկայացավ նրա հուղարկավորությանը։ Վերջին պատիվները մատրոնին, ով մինչև կյանքի վերջ պահպանեց մտքի պարզությունը և գերազանց առողջությունը, մատուցեց արքայազն Բելշազարը, որը եռօրյա սուգ հայտարարեց։ Նաբոնիդը, ով գտնվում էր Թեմայում, իմացավ մոր մահվան մասին միայն մի քանի շաբաթ անց և կարողացավ համազգային սուգ հայտարարել միայն Սիման ամսին (հունիսի 11-ից հուլիսի 9-ը)։ Այնուհետև նա հավերժացրել է մոր հիշատակը երկու կոթողներով, որոնց վրա մակագրել է նրա «ինքնակենսագրությունը». դրանք տեղադրվեցին Էհուլհուլի Խառանի տաճարում։

Նաբոնիդը հետաքրքրված չէր հնագիտությամբ։ Դրա օգնությամբ նա միայն ցանկանում էր հրապարակայնորեն ապացուցել իր ատած քահանաների անտեղյակությունը, մեղադրել նրանց հերետիկոսության և աթեիզմի մեջ և օլիգարխիայի ձեռքից խլել տաճարների ղեկավարությունը։ Ի վերջո, տաճարների յուրաքանչյուր «վերականգնում» ուղեկցվում էր ծեսի փոփոխություններով և քահանայության փոփոխությամբ: Միաժամանակ Նաբոնիդը վերականգնեց վաղուց անհետացած տաճարներն ու պաշտամունքները, որոնց գլխին դրեց իր մարդկանց։ Նա ուղղակիորեն չի դիպչել Բել-Մարդուկին և Նաբուին և նրանց տաճարներին՝ Էսագիլային և Էզիդուին, բայց ի տարբերություն նրանց, նա բարձրացրել է Սին և Շամաշ աստվածների դերն ու նշանակությունը, որոնց պաշտամունքը ծաղկել է Խառանում, Ուրում, Սիպպարում և Լարսում։ Սա խարխլեց Բաբելոնի և Բորսիպայի՝ օլիգարխիկ ընդդիմության հենակետերի առաջնայնությունը կրոնական գործերում՝ դրանից բխող բոլոր հետևանքներով։

## Նաբոնիդի շինարարական գործունեություն
Նաբոնիդի շինարարական գործունեության մասին տեղեկություններ են պահպանվել նրա արձանագրություններում և տաճարի արխիվների տնտեսական փաստաթղթերում։ Ըստ նրանց՝ այս տիրակալի կողմից իրականացված կարեւորագույն շինարարական ծրագրերն են եղել․

* Է-բաբարի (), Շամաշ աստծո և Այա աստվածուհու տաճարի վերականգնումը Սիպպարում (գահակալության 2-րդ տարի) Վերականգնողական աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել է Սարգոնի քանդված արձանը, որն այնուհետև վերականգնումից հետո կրկին դրվել է շենքի հիմքում.
* Սիպպարում Բունենեի (Շամաշի և Այայի աստվածային որդի) տաճարի E-kura () վերականգնում (գահակալության 4-ից 13-րդ տարիների միջև):
* Սիպպարում Շամաշ աստծո զիգուրատ Ե-կունանքուղի (10-րդ թագավորության տարի) վերականգնումը։
* Է-ուլմաշի (), Անունիտու աստվածուհու տաճարի վերականգնումը Սիպպար Անունիտում (ամենայն հավանականությամբ նրա գահակալության 16-րդ տարում)։ Իր արձանագրության մեջ Նաբոնիդը նշում է Սաբիումի և Շագարակտի-Շուրիաշի կողմից այս շենքի վրա ավելի վաղ կատարված աշխատանքները
* Շամաշ աստծո և Այա աստվածուհու տաճարի վերականգնումը Լարսում (գահակալության 10-րդ տարի):
* Ե-դուրանի վերակառուցումը (, Շամաշի զիգուրատ Լարսում։
* Սին աստծո քահանայապետի (էնտու) բնակավայրի Է-գիպարի (թագավորության 2-րդ տարի) վերականգնումը։ Նաբոնիդը հրամայեց այս շենքը վերակառուցել իր դստեր՝ Էննիգալդի Նաննայի համար։
* Վերականգնողական աշխատանքներ Է-նունմահում, Ուր քաղաքի Ե-կիշնուգալ տաճարի մասում։
* Վերականգնողական աշխատանքներ E-lugalgalgasis, ziggurat Ուրում (գահակալության 16-րդ կամ 17-րդ տարի): Իր արձանագրության մեջ Նաբոնիդը հիշատակում է այս զիգուրատի վրա ավելի վաղ արված Ուր-Նամմու և Շուլգի թագավորների աշխատանքը..
* Սին աստծո E-hulkhula () տաճարի վերականգնումը Խառանում։
* Է-ուլմաշի, Իշտարի տաճարի վերակառուցումը Ագադայի Ուլմաշ շրջանում։
* Լուգալ-Մարադա աստծո տաճարի վերականգնումը Մարադայում։
* Բաբելոնում Բելեթ-Աքքադի (Իշտար Ագադե) տաճարի E-mashdari վերականգնումը։
* Ըստ Բերոսոսի՝ Նաբոնիդը Եփրատից Բաբելոնում պետք է պաշտպանական պարիսպ կառուցեր։ «Նրա տակ՝ գետի ափին քաղաքի պարիսպները շարված էին թխած աղյուսներով և ասֆալտով»։ Այնտեղ հայտնաբերված աղյուսները, որոնք դրոշմված են Նաբոնիդի մակագրությամբ կնիքով, կարծես հաստատում են նրա խոսքերը։

Նաբոնիդի շինարարական արձանագրությունները հայտնաբերվել են Միջագետքի բազմաթիվ վայրերում, այդ թվում՝ Թալ էլ Լամում, Ուրում, Լարսում, Ուրուկում, Բաբելոնում, Քիշում, Սիպպարում և Խառանում՝ պեղումների ժամանակ։

## Բաբելոնյան թագավորության անկում
### Պարսկական սպառնալիքի աճը
Վախենալով Պարսկաստանի աճող սպառնալիքից՝ Նաբոնիդը մ.թ.ա. 547 թվականին միացավ հակապարսկական կոալիցիային, որում, բացի նրանից, ընդգրկված էին Եգիպտոսը, Լիդիան, արաբները և որոշ հունական քաղաք պետություններ, մասնավորապես՝ Սպարտան։ Բայց այս ուշացած որոշումն այլևս չէր կարող փրկել Բաբելոնիան ինքնիշխանության կորստից։ Ք.ա․ 547-546 թվականներին պարսիկները հաղթեցին Լիդիային։

Նաբոնիդի քրոնիկոն հայտնում է. «Նիսաննա ամսին (մարտ/ապրիլ) Պարսկաստանի թագավոր Կյուրոսը առաջնորդեց իր բանակը և անցավ Տիգրիսը Արբելայից ցածր։ Այյարու ամսին (ապրիլ/մայիս) նա տեղափոխվեց Լուդի (Լիդիա) երկիր, սպանեց թագավորին, թալանեց նրա ունեցվածքը և տեղավորեց իր կայազորները*»* ։ Նման հակիրճ խոսքերը պատմում են Ասորեստանի նախկին կալվածքների պարսկական օկուպացիայի և, հնարավոր է, Լիդիայի գրավման մասին։ Միաժամանակ խոսվում է Լիդիական թագավորի սպանության մասին։ Ըստ հույն հեղինակների միաձայն հայտարարության՝ Կյուրոսը խնայել է Կրեսոսին՝ փրկելով նրա կյանքը։ Սա միանգամայն հավանական է, եթե նկատի ունենանք, որ Կյուրոսը ողորմությամբ էր վերաբերվում գերված մյուս թագավորներին։ Բաբելոնյան տարեգրության ուղերձը հավանաբար հիմնված է թյուրիմացության վրա: Հետո պարսիկները սկսեցին արշավանք Բաբելոնի դեմ։ Բաբելոնյան առևտուրը կաթվածահար էր եղել։ Բաբելոնյան բանակը ուժասպառ էր եղել Արաբական թերակղզում երկար տարիների պատերազմներից, և դժվար էր ակնկալել, որ այն կկարողանա հետ մղել թվով գերազանցող թշնամու զորքերի առաջխաղացումը, որոնք, ավելի լավ  էին զինված, քան Նաբոնիդի զինվորները։ Այնուամենայնիվ, Բաղտասարը, ըստ երևույթին, եռանդուն հրամանատար էր և իրեն լավագույնս այդպիսին կրիտիկական պահին: Ցավոք, արձանագրության մեջ, որը ծառայում է որպես հիմնական աղբյուր այս առաջնահերթ նշանակություն ունեցող իրադարձությունների ըմբռնման համար, Նաբոնիդի 12-16-րդ տարիների մասին ամեն ինչ կորած է, և միայն 10-րդ տարում (հետևաբար Լիդիայի նվաճումից մեկ տարի անց), Աքադում էլամացիների և Ուրուկի կառավարչի մասին ինչ-որ մութ և նորից դեռևս փչացած հիշատակում կա ։ Ենթադրվում է, որ խոսքը Կյուրոսի առաջին հարձակման մասին է, որն սկսվեց Էլամից և ավարտվեց Ուրուկում պարսիկ կառավարչի նշանակմամբ։ Դա միանգամայն հնարավոր է, և մենք լավ գիտենք, որ այդ ժամանակ Կյուրոսը բազմաթիվ դաշնակիցներ ուներ Բաբելոնում։ Առաջին հերթին սրանք էին նրանք, ովքեր դժգոհ էին գոյություն ունեցող կարգերից և Նաբոնիդից, ինչպես նաև հրեաները, ովքեր շուտով հասկացան և գնահատեցին իրենց համար պարսից թագավորի հաղթանակի հետևանքները։

### Դժբախտություններ Բաբելոնիայում
Իր հեռացմամբ Թեմա՝ Նաբոնիդը ծանր հարված հասցրեց օլիգարխիային։ Տոների դադարեցումը և, հատկապես, գլխավոր հերոսի՝ թագավորի բացակայության պատճառով, Ամանորի տոնը հարվածեց բաբելոնացիներին, որոնք զգալի եկամուտ էին ստանում դեպի Բաբելոն և Բորսիպուս ուխտավորների հոսքից։ Ի լրումն ամեն ինչի, անընդմեջ մի քանի տարիներ երաշտ էր։ Մ․թ․ա․ 546-544 թվականներին  Բաբելոնիայում սովը հասավ իր գագաթնակետին։ Նման պայմաններում օլիգարխիան ստիպված էր կապիտուլյացիայի ենթարկել արքային։ Բաբելոնի քաղաքացիների պատվիրակությունը Նաբոնիդից ներողություն խնդրեց և աղաչեց վերադառնալ Բաբելոն։ Մ․թ․ա․ 540 թվականին  Նաբոնիդուսը 10 տարվա բացակայությունից հետո ժամանել է մայրաքաղաք։

Բաբելոնյան աղբյուրներում, որոնք ստեղծվել են պարսիկների կողմից Բաբելոնի գրավումից հետո, Նաբոնիդը ներկայացվում է որպես չար, անաստված տիրակալ, որը օգտագործում էր իր հպատակներին․*«[Ինչ վերաբերում է Նաբոնիդին.], ապա օրենքն ու կարգը նրա կողմից չեն հռչակվել, նա ստիպել է հասարակ մարդկանց մահանալ կարիքից, նա սպանել է ազնվական մարդկանց պատերազմում, նա փակել է վաճառականի ճանապարհը։ Նա վերցրեց նրանց ունեցվածքը, ցրեց նրանց ունեցվածքը, նա ամբողջովին ավերեց, նրանց դիակները մնացին մութ տեղում և  քայքայվեցին»։*

Նման տեքստերը հաճախ գրվել են Մարդուկի քահանաների կամ նրանցից ազդվածների կողմից, ովքեր մեղադրում էին Նաբոնիդուսին իրենց աստծուց երես թեքելու մեջ։

*«*Նա ստեղծեց Էսագիլայի կեղծ (տաճարը), [և...]... Ուրի և տաճարային այլ քաղաքների համար: Անպարկեշտ ծեսեր, [անմաքուր] սննդի զոհաբերություններ... անհարգալից վերաբերմունք […] դրսևորվում էր ամեն օր և ի նշան վիրավորանքի՝ նա հրամայեց դադարեցնել մատաղները. նա միջամտել է սրբավայրերում հաստատված ծեսերին։ Նրա մտքում  հարգանքը աստվածների թագավոր Մարդուկի հանդեպ վերջացել էին։ Նա ամեն օր այլ վայրագություններ էր անում այս քաղաքում; ... իր [ժողովրդին ...], նա ավերածություններ բերեց և մարդկանց շղթաների մեջ գցեց»:

### Պարսկական արշավանք
Պարսիկների արշավանքը և նրանց կողմից Բաբելոնի գրավումը նկարագրված է Հերոդոտոսի կողմից իր «Պատմությունում», «Նաբոնիդ-Կյուրոսի տարեգրություններում» և Բերոսոսի, ավելի ճիշտ՝ Հովսեփոսի կողմից, որը մեջբերում է Բերոսոսի կորած աշխատությունից մի հատված։ Ավելին, մեզ հայտնի բոլոր տեքստերն առաջին հայացքից հակասում են միմյանց։ Հերոդոտոսն ասում է, որ Կյուրոս II-ը, «նվաճելով» Ասիայի բոլոր ժողովուրդներին, հարձակվել է ասորեստանցիների, այսինքն՝ բաբելոնացիների վրա Լաբինետոսի (Նաբոնիդուս) օրոք։ Մ․թ․ա․ 539 թվականի գարնանը պարսկական բանակը արշավեց Բաբելոնի դեմ։ Այս կրիտիկական պահին Գուտիումի շրջանի (Բաբելոնյան նահանգ՝ միջին Տիգրիսից արևելք) կառավարիչ Ուգբարուն դավաճանեց Նաբոնիդին և անցավ Կյուրոս II-ի կողմը։ Ըստ Հերոդոտոսի, մոտենալով Գինդին (Դիյալա), Կյուրոսը ցույց տվեց իր համար անսովոր տիրակալի բնազդները՝ պատժելով գետը՝ սուրբ ձիուն խեղդելու համար՝ կասեցնելով արշավը և ամբողջ ամառ իր բանակին ստիպել է  360 ջրանցք փորել գետը ցամաքեցնելու համար։ Պլինիոս Ավագը այս մասին աղոտ նշում է. «Ոմանք ասում են, որ Եփրատը շեղվել է կառավարիչ Գոբարի կողմից, որպեսզի այն հանկարծակի ջրհեղեղով չհեղեղի Բաբելոնը»։

Մ․թ․ա․ 539 թվականի ամռանը  Նաբոնիդը հրամայեց աստվածների կուռքերը, որոնք գտնվում էին ամրացման գոտուց դուրս, տեղափոխել Բաբելոն։ Այսպես են աստվածներին դուրս բերվել Մարադից, Քիշից, Խուրսանգ-կալամայից և ընդհանրապես Աքքադ երկրից։ Աստվածներին տեղափոխելու Նաբոնիդի հրամանը կարող էր կապված լինել ջրհեղեղի պատճառով դարպասների իջեցման հետ, կամ գուցե դա պարզապես սնահավատություն էր թագավորի կողմից, որը ցանկանում էր հավաքել պալադիումներ (աստվածների արձաններ) ամբողջ Բաբելոնից և դրանց պաշտպանությունը իրենց հանգիստ զգալ։ Բայց դա լցրեց դժգոհների համբերության բաժակը ինչպես բաբելոնյան քահանաների, որոնք նախանձում էին Մարդուկի փառքին, այնպեսլ էլ այն քաղաքների բնակիչների, որտեղից վերցվեցին աստվածները, վրդովված էին Նաբոնիդից՝ իրենց սրբավայրերի նվաստացման և զրկանքների համար։

Ցամաքեցնելով տարածքը՝ պարսիկները շարունակեցին իրենց երթը։ Նաբոնիդը զորքով արշավեց պարսիկներին ընդառաջ և ճամբար դրեց Օպիս քաղաքի մոտ՝ ծածկելով Տիգայի անցումները։ Բայց Կյուրոսը մ.թ.ա. 539 թվականի սեպտեմբերի 20-ին, անսպասելիորեն հետ է շրջվել։ Կյուրոսի կողմից ուղարկված Ուգբարուի կորպուսը պաշարեց Բաբելոնը, որն ուներ հզոր կայազոր՝ Բելշազարի գլխավորությամբ։ Ինքը՝ Կյուրոսը, թիկունքից հարվածեց Նաբոնիդի բանակին։ Սեպտեմբերի տեղի ունեցավ Օպիսի ճակատամարտը։ Բաբելոնյան բանակը ջախջախիչ պարտություն կրեց, և Նաբոնիդը փախավ, բայց պարսիկներով շրջապատված Բաբելոնի ճանապարհը փակվեց նրա համար, և նա ապաստան գտավ Բոսպորում։ Մ․թ․ա․  539 թվականի հոկտեմբերի 20–ին պարսիկները գրավեցին Սիպպարը, իսկ հոկտեմբերի 12-ին քահանայական ու ստրկատիրական շրջանակները, Նաբոնիդից դժգոհ  բացեցին Բաբելոնի դարպասները, իսկ Ուգբարուի զորքերը առանց կռվի մտան քաղաք։

Վերջին աղյուսը, որը թվագրվում է Նաբոնիդի թագավորության օրոք, վերաբերում է հոկտեմբերի 13-ին, այսինքն՝ Ուգբարուն Բաբելոնը գրավելու հաջորդ օրվան։ Սա բացատրվում է նրանով, որ գրվել է Ուրուկում, որտեղ մայրաքաղաքի անկման լուրը, ըստ ամենայնի, դեռ չէր հասել։

Ըստ Հերոդոտոսի՝ Կյուրոսը հրամայեց գետը շեղել և նրա հունով մտել քաղաք, մինչդեռ բնակիչները տոն էին նշում։ Քաղաքի կենտրոնում պարսիկներին դիմադրող Բելշազարը սպանվել է։ Նաբոնիդը, իմանալով Բաբելոնի անկման և Բելթասարի մահվան մասին, թողեց Բորսիպա, վերադարձավ Բաբելոն և կամավոր հանձնվեց։ 539 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Բաբելոն մտած Կյուրոս II-ի հրամանով Նաբոնիդը (ըստ Բերոսոսի) Կարմանիայի շրջանի տիրակալի կողմից ուղարկվել է պատվավոր աքսորի, որտեղ նա անցկացրել է իր կյանքի մնացած մասը

Ըստ Քսենոփոնի՝ պարսիկների՝ Բաբելոն քաղաք մտնելու գիշերը, Ուգբարան (որտեղ նրան անվանում են Գոբրիաս) և մեկ այլ դավաճան, որը տուժել է Նաբոնիդի օրոք, մտել են պալատ և սպանել ատելի թագավորին։

Այս վարկածներից որն է համապատասխանում ճշմարտությանը, դեռևս անհայտ է, քանի որ սեպագիր տեքստերում տեղեկություններ չկան Նաբոնիդի հետագա ճակատագրի մասին։

Նաբոնիդի թագավորությունը տևեց 17 տարի 5 ամիս։

## Ընտանիք, երեխաներ և ժառանգներ
Նաբոնիդի ընտանիքի մասին մանրամասները սակավ են։ Նա, հավանաբար, մեծ ընտանիք է ունեցել դեռևս թագավոր դառնալուց առաջ, քանի որ նրա մայրը՝ Ադդա-Գուփին» իր արձանագրություններում նշում է, որ նա ծոռներ ուներ, և Նաբոնիդը, ըստ երևույթին, Ադդա-Գուպիի միակ երեխան էր։ Ադդա-գուպիի մեջ ծոռների առկայությունը նշանակում է, որ Նաբոնիդը իր թագավորության սկզբում ծոռներ կունենար, թեև այդ ժառանգների անունները, ծագումը, թիվը և սեռը նշված չեն: Նաբոնիդի հայտնի զավակներն են.

* Բելշազար (աքքադերեն՝ Bel-shar-ushur) - որդի։ Ժառանգական իշխան Նաբոնիդի թագավորության ողջ ընթացքում և ռեգենտ մ.թ.ա. 553-543/542 թվականներին
* Էննիգալդի-Նաննա (աքքադերեն՝ En-nigaldi-Nanna) - դուստր։ Նախաձեռնվել է իր հոր կողմից որպես entum քրմուհի Ուրում:
* Ինա-Էսագիլա-ռեմաթ կամ Ինա-Էսագիլա-րիսատ (աքքադերեն՝ Ina-Esagil-richat) - դուստր։ Սիփպարում հիշատակված որպես տասանորդ ստացող, նրա մասին քիչ բան է հայտնի:
* Աքքաբունմա (աքքադերեն՝ Akkabuunma, ճշգրիտ ընթերցումը՝ անհայտ) - դուստր։ Արխիվային տեքստերում գրանցված է Սիպպարում:
* Հնարավոր է, որ մեկ այլ դուստր գրանցված է Սիփպարի արխիվային տեքստերում, սակայն նրա անունը անհայտ է:

Որոշ ավելի ուշ բաբելոնացիներ պնդում էին, որ ծագում ունեն Նաբոնիդից։ Նիդինտու-Բելը, որը ապստամբեց Աքեմենյան թագավոր Դարեհ Մեծի դեմ մ.թ.ա. 522 թվականի վերջին և հռչակվեց Բաբելոնի թագավոր, վերցրեց Նաբուգոդոնոսոր III անունը և հայտարարեց, որ Նաբոնիդի որդին է։ Նիդինտու-Բելայի իրական հայրը Մուկին-զերի անունով մի մարդ էր՝ տեղի նշանավոր Զազակկու ընտանիքից: Նիդինտու-Բելայի պարտությունից մեկ տարի էլ չանցած, Բաբելոնը կրկին ապստամբեց Դարեհի դեմ մ.թ.ա. 521 թվականին։ Այս անգամ առաջնորդը Արահան էր, ով Նիդինտու-Բելի նման իրեն հռչակեց Նաբոնիդի որդի և վերցրեց Նաբուգոդոնոսոր IV անունը։ Արախան իրականում Խալդիտա անունով մի մարդու որդի էր և բնիկ բաբելոնացի չէր, այլ ավելի շուտ ուրարտացի կամ հայ:

## Ժառանգություն
Ոչ մի այլ նոր բաբելոնյան թագավոր չի բնութագրվել այնքան տարբեր, որքան Նաբոնիդը։ Թեև որոշ դասական հեղինակներ մոռացել կամ բաց են թողել Նաբոնիդի թագավորության մանրամասները Բաբելոնի մասին իրենց պատմություններում՝ պահպանելով նրան միայն որպես անուն իրենց թագավորների ցուցակներում, Աքեմենյան կայսրությունը, որը հաջորդեց Նաբոնիդի իշխանությանը Բաբելոնում, նրա թագավորությունը դիտեց որպես օրինակ, որին երբեք պետք չէ ընդօրինակել։ Աքեմենյանները կարևոր չէին համարում Նաբոնիդի ավելի ավանդական աշխատանքը, տաճարների վերականգնումը և այլն, այլ իրենց պատմագրության մեջ ընդգծում էին այն պահերը, երբ Նաբոնիդը դեմ գնաց Բաբելոնի թագավորից սպասելիքներին։ Կյուրոս Մեծը հիմնավորեց Բաբելոնի իր նվաճումը` իրեն ներկայացնելով որպես Մարդուկի կողմից աստվածների կողմից նշանակված պաշտպան։ Բաբելոնի անկումից հետո աստիճանաբար լեգենդ զարգացավ, որ Նաբոնիդը խելագարվել է իր կրոնական քաղաքականության պատճառով, որն ի վերջո դարձավ հելլենիստական ​​և հրեական ավանդույթների մի մասը: Նաբոնիդը չի հիշատակվում Աստվածաշնչում, սակայն նրա որդի Բելթասարը հայտնվում է Դանիելի գրքում, որտեղ նա սխալ կերպով ներկայացվում է որպես Բաբելոնի վերջին թագավոր։ Ինքը՝ Նաբոնիդը, ամենայն հավանականությամբ, Դանիելի գրքում նույնացվել է Նաբուգոդոնոսոր II-ի հետ, ով այնտեղ նշված է որպես Բաղտասարի հայր։ Այստեղ Նաբոնիդի ենթադրյալ խելագարությունը վերագրվում է Նաբուգոդոնոսոր II-ին։ Այս պատմության մեջ թագավորին հարվածել է ինչ-որ խելագարություն, որը ստիպել է իրեն կենդանի համարել և իրեն կենդանու պես պահել (զոանտրոպիա)։ Այդ ժամանակ «նա հեռացվեց մարդկանցից, եզի պես խոտ կերավ, և նրա մարմինը ջրվեց երկնքի ցողով, այնպես որ նրա մազերը առյուծի պես աճեցին, իսկ եղունգները՝ թռչունների պես»։ Թագավորի հիվանդությունը Աստծո կողմից պատիժ էր նրա ամբարտավանության և հպարտության համար: «Յոթ ժամանակաշրջանից» հետո Նաբուգոդոնոսորը վերականգնեց իր միտքը, ճանաչեց Աստծո մեծությունը և իր թագավորությունը վերականգնվեց։

Այն, որ այս պատմության սկզբնական հերոսը Նաբոնիդն էր, և ոչ Նաբուգոդոնոսորը, վկայում է, օրինակ, այն, որ Նաբուգոդոնոսորի խելագարությունը չի հաստատվում պահպանված սեպագիր տեքստերից, իսկ Նաբոնիդի խելագարության մասին լուրերը պտտվում էին նույնիսկ նրա կենդանության օրոք։ Այս թեմայի վերաբերյալ ակնարկներ կարելի է գտնել, ի թիվս այլ բաների, Նաբոնիդի մասին բանաստեղծական հաշվետվությունում, որտեղ Սին աստծուն վեհացնելու և Թեմա տեղափոխվելու Նաբոնիդի որոշումը բացատրվում է որպես նրա անխոհեմությամբ։ Մյուս կողմից, պետք է ընդունել, որ Նաբոնիդի բանաստեղծական պատմությունը խիստ քննադատում է Նաբոնիդի, հատկապես նրա կրոնական քաղաքականությունը, և թեև այն Կյուրոս Մեծին ներկայացնում է որպես ազատագրող և ոչ թե նվաճող, այն ուղղակիորեն չի նշում, որ Նաբոնիդը  խելագար է եղել։ «Դինաստիկ մարգարեությունը» և «Կյուրոսի գլանը» տալիս են նմանատիպ նկարագրություններ՝ քննադատելով Նաբոնիդին և նրա քաղաքականությունը՝ նրան չեն բնութագրում որպես խելագար: Բաբելոնյան որոշ աղբյուրներ ավելի չեզոք են։ Բաբելոնյան տարեգրությունը, որն ավելի օբյեկտիվ է Բաբելոնի պատմության մասին, պատմում է, որ թագավորը երկար տարիներ անընդմեջ բացակայել է Բաբելոնից և, արդյունքում, դադարեցրել է Ամանորի տոնակատարությունները, սակայն այդ իրադարձությունների վերաբերյալ որևէ դատողություն չի անում։ Բաբելոնի իր պատմության մեջ Բերոսոսը Նաբոնիդին ներկայացնում է որպես բռնազավթող, ինչը Նաբոնիդն ինքն է խոստովանել, բայց չի հայտնում որևէ բան, որը կարող է մեկնաբանվել որպես թագավորի բացասական գնահատական։ Այսպիսով, պարզ է, որ Նաբոնիդի ժամանակակից հայացքները լիովին բացասական չէին։ Եթե ​​բաբելոնացիները համընդհանուր կերպով մերժեին Նաբոնիդին որպես ապաշնորհ և ամբարիշտ հերետիկոսի, ապա քիչ հավանական է, որ հետո բաբելոնացի  երկու ապստամբները պնդեին, որ  իրենք նրա որդիներն են։ Սեպագիր աղբյուրները ցո են, որ ցույց են տալիս, որ բաբելոնացիները հիշում էին Նաբոնիդին որպես անօրինական և մոլորված, բայց ոչ խենթ:

Նաբոնիդի արամեական աղոթքը, Մեռյալ ծովի մատյանների տեքստերից մեկը՝ դարեր անց գրված հրեական ավանդույթի տեքստերը, պարունակում է այն, ինչը կարող է լինել Նաբոնիդի խելագարության պատմության աղբյուրը: Աղոթքը պնդում է, որ Նաբոնիդը յոթ տարի տառապել է մաշկային սարսափելի հիվանդությամբ, որից բուժվել է՝ աղոթելով հրեաների աստծուն։ Այս պատմությունը նման է մաշկային հիվանդությունների պատճառով աստվածների կողմից անիծված թագավորների մասին միջագետքյան լեգենդներին, համաձայն որի  թագավորները վայրի կենդանիների պես ստիպված թափառել են չոր տափաստաններում: Նմանատիպ տեքստ կա Ուրուկում հելլենիստական ​​ժամանակաշրջանից, որը Ուրկի երրորդ դինաստիայի թագավոր Շուլգիին վերագրում է մաշկային հիվանդություն ձեռք բերելու անեծքը այն բանից հետո, երբ պղծել է Մարդուկին և նրա տեղը բարձրացնել Սինին։ Հավանական է, որ այդ լեգենդն այն ժամանակ կապված էր Նաբոնիդի հետ, ով Սինին հասցրեց Մարդուկի դիրքի, իսկ ավելի ուշ հրեա մատենագիրները մաշկային հիվանդությունը կապեցին խելագարության հետ և նրա Թայմում մնալու պատմությունը կապեցին անապատում վայրի կենդանու պես թափառելու դատապարտված լինելու պատմության հետ։

Ժամանակակից պատմաբանները Նաբոնիդին տարբեր կերպ են բնութագրում։ Երբ 19-րդ դարի առաջին կեսին հայտնաբերվեցին նրա մեծ թվով արձանագրություններ՝ համակցված գրական աղբյուրների հետ, որոնք նկարագրում էին նրան և նրա ժամանակները, Նաբոնիդը սկսեց նկարագրվել տարբեր էքսցենտրիկ ձևերով։ Ոմանք նրան նկարագրեցին որպես  հնաոճ, հասարակական գործերին նկատմամբ հետաքրքրություն չունեցող և  բացառապես կենտրոնացած հնագիտական ​​պեղումների վրա: Մյուսները Նաբոնիդին համարում էին կրոնական ֆանատիկոս, որը տարված էր լուսնի աստծոն կայսրության գերագույն աստված դարձնելով։ Ըստ Բոլյեի, պատմաբաններն այսօր Նաբոնիդին ներկայացնում են որպես ակնհայտորեն ընդունակ տիրակալ, ով փորձել է փրկել հզոր, բայց հապճեպ կառուցված և քաղաքականապես անկայուն Նոր բաբելոնյան կայսրությունը՝  ներքին անկայունությունից և հուսահատ աշխարհաքաղաքական իրավիճակից: Լամբերտը Նաբոնիդին նկարագրել է որպես «իր ժամանակի ամենաինդիվիդուալիստ կառավարիչը»՝ նրա անսովոր կրոնական քաղաքականության և Արաբիայում երկար մնալու պատճառով։ Վայերշոյզերը և Նովոտնին գրել են, որ, ի տարբերություն պարսկական ժամանակաշրջանի բացահայտ բացասական գնահատականների, Նաբոնիդը համեմատաբար հաջողակ կառավարիչ էր, ձեռնարկել է բազմաթիվ շինարարական ծրագրեր, առաջնորդել իր բանակները հաջող արշավներով հեռու Բաբելոնյան կենտրոնից և ապահովել է իր կայսրության բարգավաճումը: Վայերհաուզերը և Նովոտնին Նաբոնիդուսին համարում էին «անկասկած, հին Միջագետքի ամենագունեղ անհատականություններից մեկը»։ Այն, որ երկիրը իրականում բարգավաճել է նրա օրոք, ակնհայտորեն ցույց է տալիս համեմատաբար մեծ թվով (մոտ 3000) տնտեսական փաստաթղթերը, որոնք ծագել են նրա 17-ամյա գահակալության ժամանակներից (Նաբուգոդոնոսոր II-ի 43-ամյա թագավորության ժամանակաշրջանի համեմատ՝ մոտ 1700, իսկ Դարեհ II 36–ամյա կառավարումից՝ մոտ 1500):

## Ծանոթագրություններ


*

## Գրականություն
* *Тураев Б. А.* История Древнего Востока. — Минск: Харвест, 2004. — 752 с. — (История культуры). — ISBN 985-13-1472-2.
* *Белявский В. А.* Вавилон легендарный и Вавилон исторический. — М.: Мысль, 1971. — 319 с. — 60 000 экз.
* Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 1.

Կատեգորիա:Ասորեստանի թագավորներ
Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան թագավորներ
Կատեգորիա:Աքեմենյան պետություն
Կատեգորիա:Բաբելոն
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 7-րդ դարի ծնունդներ
Կատեգորիա:Միջագետք