Հայաստանի պետական բյուջե

Հայաստանում պետական բյուջեն ընդունում է Ազգային ժողովը՝ Կառավարության ներկայացմամբ։ Պետական բյուջեի նախագիծը կազմում է ֆինանսների նախարարությունը։

Հայաստանում բյուջետային տարին սկսվում է յուրաքանչյուր տարվա հունվարի 1-ից և ավարտվում նույն տարվա դեկտեմբերի 31-ին։

Հայաստանի պետական բյուջեի ծախսերի կառուցվածքում ամենամեծ կշիռն ունեն սոցիալական պաշտպանության ոլորտին ուղղվող ծախսերը (կենսաթոշակներ, նպաստներ)։ 2019-2023 թվականների տվյալներով սոցիալական պաշտպանությանն է ուղղվում պետական բյուջեի տարեկան ծախսերի միջինում 29%-ը։

Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտների գերակշիռ մասը ձևավորվում է հարկերից և տուրքերից։ 2019-2023 թվականների տվյալներով տարեկան պետական բյուջեի եկամուտների 93%-ը կազմում են հարկային եկամուտները և պետական տուրքերը։

2023 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտները կազմել են շուրջ 2.4 տրիլիոն դրամ, ծախսերը կազմել են 2.5 տրիլիոն դրամ իսկ պետական բյուջեի դեֆիցիտը կազմել է 189 մլրդ դրամ։

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը նախատեսում է, որ 2024 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտները կկազմեն 2.7 տրիլիոն  դրամ, ծախսերը՝ 3.2 տրիլիոն դրամ, դեֆիցիտն կկազմի 483 մլրդ դրամ, որը հիմնականում կֆինանսավորվի ներքին աղյուրներից՝ պե­­տական արժեթղթերի տեղաբաշխումից գոյացող մուտքերից։

## Բյուջետային գործընթաց
Հայաստանում պետական բյուջեի նախագծի մշակման աշխատանքները կազմակերպում է կառավարությունը։

Պետական մարմինները կազմում և Հայաստանի ֆինանսների նախարարություն են ներկայացնում իրենց ոլորտային միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերը։ Ֆինանսների նախարարությունը մշակում է պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի նախագիծը և ներկայացնում է այն կառավարությանը։ Առաջիկա երեք տարվա՝ Հայաստանի պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը (այլ կերպ՝ միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր կամ ՄԺԾԾ) ծառայում է հիմք՝ պետական բյուջեի նախագծի մշակման աշխատանքների համար։

Կառավարությունը քննարկում և մինչև ընթացիկ տարվա հուլիսի 10-ը հաստատում է միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը։ Կառավարությունը հրապարակում, ինչպես նաև Ազգային ժողով է ներկայացնում՝ ի գիտություն, միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը մինչև յուրաքանչյուր տարվա հուլիսի 20-ը։

Առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծի մշակման փուլն սկսվում է ոչ ուշ, քան Հայաստանի կառավարության կողմից Հայաստանի պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հաստատման օրը։

Պետական մարմիններն առաջիկա տարվա բյուջետային ֆինանսավորման հայտերը (որտեղ ցույց է տրվում կապն առաջիկա երեք տարվա պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի հետ և ընդգծվում են առաջիկա երեք տարվա պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի նկատմամբ բոլոր զգալի շեղումները), իսկ դոտացիայի գումարները հաշվարկող մարմինը՝ դոտացիայի գումարի՝ ըստ առանձին համայնքների բաշխումը սահմանված ժամկետում ներկայացնում են Ֆինանսների նախարարություն։

Բյուջետային ֆինանսավորման հայտերի, արտաքին ու ներքին պարտավորությունների և հաջորդ տարում կանխատեսվող մուտքերի հիման վրա Ֆինանսների նախարարությունը կազմում է հաջորդ տարվա պետական բյուջեի նախագիծը և ներկայացնում կառավարություն։ Կառավարությունը պետական բյուջեի նախագիծը՝ ներառյալ նաև Հայաստանի կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից հաստատված Հայաստանի կենտրոնական բանկի կապիտալ ներդրումների ծրագիրը և ծախսերի նախահաշիվը Ազգային ժողովի քննարկմանն է ներկայացնում բյուջետային տարին սկսվելուց առնվազն իննսուն օր առաջ։ Հայաստանում բյուջետային տարին սկսվում է յուրաքանչյուր տարվա հունվարի 1-ից և ավարտվում նույն տարվա դեկտեմբերի 31-ին։

Հայաստանում պետական բյուջեն ընդունում է Ազգային ժողովը՝ Կառավարության ներկայացմամբ։

Հայաստանում բյուջետային համակարգը հիմնվում է հետևյալ ընդհանուր սկզբունքների վրա`

* բյուջետային համակարգի միասնականություն.
* բյուջետային համակարգի մեջ մտնող տարբեր մակարդակների բյուջեների միջև բյուջետային մուտքերի և ելքերի տարանջատում.
* բյուջեների ինքնուրույնություն.
* բյուջեների մուտքերի և ելքերի արտացոլման լրիվություն.
* բյուջեների հաշվեկշռվածություն.
* բյուջետային ելքերի ամբողջական (համախառն) ծածկվածություն.
* բյուջետային միջոցների օգտագործման արդյունավետություն.
* բյուջեների հրապարակայնություն.
* բյուջետային միջոցների հասցեագրվածություն և նպատակայնություն.
* բյուջեների իրատեսություն։

## Հարկաբյուջետային կանոններ
Հայաստանի Հանրապետության հարկաբյուջետային կանոնների ներկա համակարգը գործարկվել է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի կողմից 2017 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին և Պետական պարտքի մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքներում փոփոխություններ և լրացումն­եր կատարող օրենքների, ինչպես նաև են Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության՝ 2018 թվականի օգոստոսի 23-ի N 942-Ն որոշման ընդունմամբ։ Կանոնների համակարգը ներառում է ծախսային կանոններ, որոնք ուժի մեջ են մտնում պարտքի սահմանված շեմերը գերազանցելիս։ Մասնավորապես․

* Երբ կառավարության պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը գերազանցում է 40%-ը, պետական բյուջեի կապիտալ ծախսերը չպետք է փոքր լինեն բյուջեի պակասուրդից։
* Կառավարության պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության՝ 50-60% միջակայքում գտնվելու դեպքում, ընթացիկ առաջնային ծախսերի աճի տեմպը սահմանափակվում է նախորդ 7 տարիների ՀՆԱ-ների միջին աճով, ինչպես նաև հաջորդ տարում կազմվող պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրում կառավարությունը ներկայացնում է միջոցառումների ծրագիր՝ համախառն ներքին արդյունքի նկատմամբ կառավարության պարտքի մակարդակի կանխատեսվող հետագիծը 5 տարիների ընթացքում 50 տոկոսից նվազեցնելու համար։
* Երբ Կառավարության պարտքը գերազանցում է ՀՆԱ 60%-ը, ընթացիկ առաջնային ծախսերի աճի տեմպը սահմանափակվում է նախորդ 7 տարիների ՀՆԱ-ների միջին աճից 0.5 տոկոսային կետով նվազեցված ցուցանիշով, ընթացիկ ծախսերը սահմանափակվում են հարկերի և տուրքերի մեծությամբ, ինչպես նաև Կառավարությունը Ազգային ժողովի ֆինանսավարկային և բյուջետային ու տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովների քննարկմանը ներկայացնում է միջոցառումների ծրագիր՝ ՀՆԱ նկատմամբ կառավարության պարտքի մակարդակի կանխատեսվող հետագիծը 5 տարիների ընթացքում 60 տոկոսից նվազեցնելու համար։ 
* Ներկայացված սահմանափակումները չեն գործում կառավարության որոշմամբ սահմանված բացառիկ դեպքերում՝ ելնելով խոշորածավալ տարերային և տեխնածին աղետների, պատերազմական գործողությունների, տնտեսությունը խաղաղ ժամանակաշրջանից պատերազմական ժամանակաշրջանի փոխադրման, տնտեսական ցնցման հանգամանքներով պայմանավորված բացասական տնտեսական զարգացումների պարագայում։

## Բյուջեի եկամուտներ
մինի|336x336փքս|2023 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտները կազմել են շուրջ 2.4 տրիլիոն դրամ, ծախսերը կազմել են 2.5 տրիլիոն դրամ իսկ պետական բյուջեի դեֆիցիտը կազմել է 189 մլրդ դրամ:
Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտների աղբյուրներն են՝

# հարկային եկամուտները, որոնք ներառում են՝ ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը, շահութահարկը, եկամտային հարկը, բնապահպանական հարկը, ճանապարհային հարկը, շրջանառության հարկը, արտոնագրային հարկը, մաքսատուրքերը, բնօգտագործման վճարը, սոցիալական վճարը, կենսաթոշակային վճարը, ռադիոհաճախականության օգտագործման թույլտվության տրամադրման (գործողության ժամկետի երկարաձգման) պարտադիր վճարը և օգտագործման պարտադիր վճարը, հանրային ծառայությունների կարգավորման պարտադիր վճարը, դրոշմանիշային վճարները, հարկային հարաբերությունները կարգավորող իրավական ակտերի, ինչպես նաև հարկային մարմնին հսկողության լիազորություններ վերապահող իրավական ակտերի այլ պահանջների խախտումների համար գանձվող տուգանքներն ու տույժերը, բացառությամբ օրենքով համայնքների բյուջեներ մուտքագրվող հարկերի գծով չվճարման համար գանձվող տուգանքների և տույժերի, օրենքով պետական բյուջեին ամրագրված այլ հարկային եկամուտներ։
# պետական տուրքերը.
# պաշտոնական դրամաշնորհները.
# այլ եկամուտներ։
2023 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտները կազմել են շուրջ 2.5 տրիլիոն դրամ, ինչը 14.3%-ով կամ 296 մլրդ դրամով գերազանցում է 2022թ-ի ցուցանիշը և 1.8 անգամ կամ 1 տրիլիոն դրամով 2018թ-ի ցուցանիշը։

Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտների գերակշիռ մասը ձևավորվում է հարկերից և տուրքերից։ 2019-2023 թվականների տվյալներով տարեկան պետական բյուջեի եկամուտների 93%-ը կազմում են հարկային եկամուտները և պետական տուրքերը։

### Հայաստանի խոշոր հարկատուները
2023 թվականի տվյալներով՝ Հայաստանի ամենախոշոր հարկատուն է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն է, որը պետական բյուջե է փոխանցել շուրջ 71 մլրդ դրամի հարկեր։ 

## Բյուջեի ծախսեր
մինի|330x330փքս|''<small>2008-2023 թվականներին, Հայաստանի Հանրապետության պետական ծախսերը միջինում կազմում էին երկրի ՀՆԱ 27%-ը։</small>''
մինի|329x329փքս|''<small>Հայաստանի պետական բյուջեի ծախսերի մեջ ամենամեծ կշիռը ունեն սոցիալական պաշտպանությանն ուղղվող ծախսերը, որոնց հետևում են պաշտպանության և ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայությունների ոլորտներին ուղղվող ծախսերը։</small>''
2008-2023 թվականներին, Հայաստանի Հանրապետության պետական ծախսերը միջինում կազմում էին երկրի ՀՆԱ 27%-ը։ 2007 թվականին սկիզբ առած համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետևանքով պետական ծախսերը աճել են՝ 2009 թվականին կազմելով ՀՆԱ 30%-ը (2007 թվականին կազմում էր 20%)։ Պետական ծախսերի ևս մեկ նման կտրուկ աճ գրանցվել է 2020 թվականին COVID-19-ի համավարակի և ռազմական դրության հետևանքով։

2023 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեի ծախսերը կազմել են 2.5 տրիլիոն դրամ։ Հայաստանի պետական բյուջեի ծախսերի կառուցվածքում ամենամեծ կշիռն ունեն սոցիալական պաշտպանության ոլորտին ուղղվող ծախսերը (կենսաթոշակներ, նպաստներ)։ 2019-2023 թվականների տվյալներով սոցիալական պաշտպանությանն է ուղղել ընդհանուր պետական ծախսերի միջինում 29%-ը։ Վերջին տարիներին կենսաթոշակների գծով ծախսերը շարունակաբար աճում են, ինչը պայմանավորված է կենսաթոշակների միջին ամսական չափի աճով։

### Կապիտալ ծախսեր
ձախից|մինի|310x310փքս|''2023թ-ին ՀՀ կապիտալ ծախսերը (ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսեր) կազմել են 494.4 մլրդ դրամ՝ նախորդ տարվա նկատմամբ աճելով 27%-ով։''
Կապիտալ ծախսերը (որոնք բյուջետային դասակարգման մեջ անվանվում են նաև «ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսեր») ներառում են պետական և համայնքային նշանակության ծրագրերի շրջանակներում նախատեսվող այն ծախսերը, որոնք հանգեցնում են հիմնական միջոցների (շենքեր, շինություններ, մեքենաներ ու սարքավորանքներ) ստեղծմանը (ձեռք բերմանը) կամ դրանց արժեքի ավելացմանը։

2023 թվականին ՀՀ կապիտալ ծախսերը կազմել են 494.4 մլրդ դրամ՝ նախորդ տարվա նկատմամբ աճելով 27%-ով։ Նախորդ տարվա համեմատ կապիտալ ծախսերի աճը հիմնականում պայմանավորված է ՀՀ պաշտպանության ապահովման (աճը՝ 20.2% կամ 47.8 մլրդ դրամ), Ճանապարհային ցանցի բարելավման (աճը՝ 38.4% կամ 24.4 մլրդ դրամ), Քաղաքային զարգացման (աճը՝ 180.3% կամ 8.6 մլրդ դրամ), Ոռոգման համակարգի առողջացման (աճը՝ 44.7% կամ 4.1 մլրդ դրամ) և Դպրոցների սեյսմիկ անվտանգության մակարդակի բարձրացման (աճը՝ 49.7% կամ 4 մլրդ դրամ) ծրագրերի շրջանակներում կատարված ծախսերի աճով, ինչպես նաև Միացյալ Թագավորությունում ՀՀ դեսպանության համար շենքի ձեռքբերման նպատակով շուրջ 8.5 մլրդ դրամի չափով միջոցների հատկացմամբ: Նախորդ տարվա համեմատ աճ է արձանագրվել ինչպես արտաքին աջակցությամբ, այնպես էլ ներքին ռեսուրսների հաշվին իրականացված կապիտալ ծրագրերի ծախսերում:

Հայաստանում կապիտալ ծախսերը իրականացվում են երկու աղբյուրների հաշվին՝ օտարերկրյա պետությունների և միջազգային կազմակերպությունների կողմից ՀՀ-ին տրամադրված նպատակային վարկերի և դրամաշնորհների հաշվին ու ՀՀ սեփական միջոցների հաշվին։ 2023 թվականին կապիտալ ծախսերի շուրջ 85%-ը (421 մլրդ դրամ) իրականացվել է ներքին աղբյուրների հաշվին իսկ շուրջ 145%-ը (73 մլրդ դրամ)՝ արտաքին աղբյուրների հաշվին։

Տարիներ շարունակ Հայաստանի կառավարությանը չի հաջողվում արդյունավետորեն իրականացնել արտաքին աղբյուրներից ֆինանսավորվող կապիտալ ծախսերը։

Արտաքին աղբյուրներից ստացվող նպատակային վարկային և դրամաշնորհային միջոցների հաշվին ծրագրերի իրականացման համար 90-ականներին Հայաստանում հիմնադրվեցին համապատասխան Ծրագրերի իրականացման գրասենյակներ (ԾԻԳ)։ Այս գրասենյակները այնուամենայնիվ տարիների ընթացքում բազմիցս քննադատությունների են արժանացել անարդյունավետ աշխատանքի և կոռուպցիոն դրսևորումների համար իսկ դրանց օպտիմալացման հարցը տարիների ընթացքում բարձրացվել է  երկրի պետական կառավարման բարձրագույն մարմինների կողմից։ Կառավարությունը ծրագրում էր օպտիմալացնել ԾԻԳ-երը՝ դրանք ներառելով պետական գերատեսչությունների կազմում։ 2016 թվականին ՀՀ վարչապետ Կարեն Կարապետյանը հայտարարեց, որ օպտիմալացման արդյունքում տասնյակ ԾԻԳ-երից հանրապետությունում պետք է մնան միայն հինգը։ ԾԻԳ-երի օպտիմալացման հարցը նաև 2018 թվականին իշխանության եկած նոր կառավարության առաջնահերթ նպատակների մեջ էր մտնում։ Ինչպես նշվում էր ՀՀ կառավարության 2019 թվականի ծրագրում․   Պետության կողմից նոր ԾԻԳ-երի, ՊՈԱԿ-ների, Հիմնադրամների, ՓԲԸ-ների և (կամ) այլ կառույցների ստեղծումից պետք է ձեռնպահ մնալ, իսկ գործող կառույցների գործունեությունը դադարեցնել (լուծարել, միավորել կամ այլ կերպ դադարեցնել պետության մասնակցությունը), եթե նշված մոտեցումների ներքո չի հիմնավորվում դրանց ստեղծման կամ գոյության անհրաժեշտությունը։   Համաշխարհային բանկը ողջունելով ԾԻԳ-երի օպտիմալացումը՝ որպես աջակցություն պետական կառավարման ինստիտուցիոնալ կարողությունների և արդյունավետության բարձրացմանը, այնուամենայնիվ գտնում էր, որ դա կարող է անցումային շրջանին բնորոշ ձգձգումներ առաջացնել ծրագրերի իրականացման գործում, օրինակ՝ բիզնես ընթացակարգերի խաթարում, կադրերի հոսունություն և բանկի ընթացակարգերին ու կանոններին վերաբերող գիտելիքների ու հմտությունների կորուստ։

2018-2020 թվականները ցույց տվեցին, որ ԾԻԳ-երի փոխարեն հնարավոր չեղավ ոլորտային նախարարություններում ձևավորել բավարար կարողություններ և այդպիսով ապահովել ծրագրերի արդյունավետ իրականացումը։ Արդյունքում 2018, 2019, 2020 թվականներին կառավարությունը զգալիորեն թերակատարում էր արտաքին աղբյուրների (օտարերկրյա պետությունների և միջազգային կազմակերպությունների կողմից Հայաստանի Հանրապետությանը տրամադրված նպատակային վարկերի և դրամաշնորհների) հաշվին իրականացվելիք կապիտալ ծախսերի ծրագրերը։ Մասնավորապես, եթե 2017 թվականին այսպիսի ծրագրերի գծով կատարողականը եղել է 87.1%, ապա 2019 թվականին այն հասել է ընդհուպ 56.1%-ի իսկ  2020 թվականին եղել է 56.7%-ի։

### Ընթացիկ ծախսեր
Պետական բյուջեի ընթացիկ ծախսերի մեջ են մտնում՝

* աշխատավարձերին ուղղվող ծախսեր,
* ծառայությունների և ապրանքների  ձեռքբերմանը ուղղվող ծախսեր,
* տոկոսավճարների գծով ծախսեր, 
* սուբսիդիաների տրամադրում, 
* դրամաշնորհների տրամադրում,
* սոցիալական  նպաստների և կենսաթոշակների վճարում,
* այլ  ծախսեր։

ՀՀ պետական բյուջեի ընթացիկ ծախսերի մեջ ամենամեծ տեսակարար կշիռը ունեն սոցիալական նպաստների և կենսաթոշակների վճարմանն ուղղվող ծախսերը։ 2023 թվականին սոցիալական նպաստների և կենսաթոշակների վճարմանը ուղղվել է 710 մլրդ դրամ, որի 62%-ը կամ շուրջ 440 մլրդ-ն կազմում էր կենսաթոշակների գծով ծախսերը։ Ընդ որում, կենսաթոշակների գծով ծախսերը շարունակաբար աճում են,  ինչը հիմնականում պայմանավորված է կենսաթոշակների միջին ամսական չափի աճով։ Մասնավորապես ՀՀ կառավարությունը իր 2019թ-ի ծրագրում նպատակադրել էր պարբերաբար ավելացնել կենսաթոշակների միջին ամսական չափը՝ գնաճի նկատմամբ միջին կենսաթոշակի չափի առաջանցիկ աճ ապահովելու նպատակով։ Այսպես, 2020 թվականի հունվարի 1-ից աշխատանքային և զինվորական կենսաթոշակի չափը հաշվարկելու համար հիմնական կենսաթոշակի չափերը բարձրացվել են 16,000 դրամից 18,000 դրամի, ինչպես նաև աշխատանքային ստաժի մեկ տարվա արժեքը առաջին տասը տարվա համար բարձրացել է 800 դրամից 950 դրամի, իսկ զինվորական ծառայության ստաժի մեկ տարվա արժեքը՝ 1,500 դրամից 1,600 դրամի։ 2023թ-ի հուլիսի 1-ից միջին ամսական և նվազագույն կենսաթոշակների, ինչպես նաև ծերության, հաշմանդամության և կերակրողին կորցնելու դեպքում նպաստների չափերը բարձրացվել են և սահմանվել հետևյալ կերպ․

* նվազագույն կենսաթոշակի չափը սահմանվել է 36,000 դրամ (31,600 դրամի փոխարեն)․
* աշխատանքային կենսաթոշակի չափը հաշվարկելու համար հիմնական կենսաթոշակի չափը սահմանվել է 24,000 դրամ (21,000 դրամի փոխարեն)․
* զինվորական ծառայության ստաժի մեկ տարվա արժեքը սահմանվել է 1,750 դրամ (1,600 դրամի փոխարեն).
* պարտադիր ժամկետային զինվորական ծառայության շարքային կազմի զինծառայողի հաշմանդամության զինվորական կենսաթոշակի չափերը`
** ֆունկցիոնալության խոր աստիճանի սահմանափակումով (1-ին խմբի հաշմանդամություն) հաշմանդամություն ունեցող անձի համար՝ 50,600 դրամ (46,000 դրամի փոխարեն),
** ֆունկցիոնալության ծանր աստիճանի սահմանափակումով (2-րդ խմբի հաշմանդամություն) հաշմանդամություն ունեցող անձի համար՝ 41,400 դրամ (36,000 դրամի փոխարեն),
** ֆունկցիոնալության միջին աստիճանի սահմանափակումով (3-րդ խմբի հաշմանդամություն) հաշմանդամություն ունեցող անձի համար՝ 38,000 դրամ (33,000 դրամի փոխարեն),
* պարտադիր ժամկետային զինվորական ծառայության շարքային կազմի մահացած (զոհված) զինծառայողի ընտանիքի անդամի կերակրողին կորցնելու դեպքում զինվորական կենսաթոշակի չափը՝ 38,000 դրամ (33,000 դրամի փոխարեն), իսկ երկու ծնողին կորցրած՝ 18 տարին չլրացած երեխայի դեպքում՝ 120,000 դրամ (90,000 դրամի փոխարեն)։

2023թ-ի հուլիսի 1-ից ծերության, հաշմանդամության և կերակրողին կորցնելու դեպքում նպաստների չափերը բարձրացվել են և սահմանվել հետևյալ կերպ․

* ծերության նպաստի չափը՝ 36,000 դրամ (31,600 դրամի փոխարեն),
* ֆունկցիոնալության խորը աստիճանի սահմանափակումով (1-ին խմբի հաշմանդամություն) հաշմանդամություն ունեցող անձի համար՝ 39,000 դրամ (31,600 դրամի փոխարեն),
* ֆունկցիոնալության ծանր աստիճանի սահմանափակումով (2-րդ խմբի հաշմանդամություն) հաշմանդամություն ունեցող անձի համար՝ 37,500 դրամ (31,600 դրամի փոխարեն),
* ֆունկցիոնալության միջին աստիճանի սահմանափակումով (3-րդ խմբի հաշմանդամություն) հաշմանդամություն ունեցող անձի համար՝ 36,000 դրամ (31,600 դրամի փոխարեն),
* կերակրողին կորցնելու դեպքում նպաստի չափը՝ 36,000 դրամ (31,600 դրամի փոխարեն)։

### COVID-19-ի հետևանքների հակազդմանն ուղղված 2020թ-ի հարկաբյուջետային միջոցառումները
2020 թվականին COVID-19-ի հետևանքների հակազդման նպատակով Հայաստանում իրականացված հարկաբյուջետային միջոցառումները բաղկացած են եղել համավարակի սոցիալ-տնտեսական հետևանքների չեզոքացմանն ուղղված ծրագրերի փաթեթից, հարկային բարեփոխումներից ու առողջապահական ծախսերից։ Արդյունքում հակաճգնաժամային հարկաբյուջետային միջոցառումների չափը 2020 թվականին կազմել է 164.8 մլրդ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 2.7%-ը։

Մասնավորապես սոցիալական աջակցության ծրագրերի գծով հատկացվել է 26.0 մլրդ դրամ, իսկ տնտեսական հետևանքների չեզոքացման նպատակով տրամադրվել է 32.4 մլրդ դրամ (որից 13.0 մլրդ դրամը բյուջեի ծախսերի աճի միջոցով, իսկ 19.4 մլրդ դրամը` դեֆիցիտի ֆինանսավորման գործառնությունների (ներքին վարկավորման) միջոցով)։

COVID-19 համավարակի տարածման կանխարգելման առողջապահական ազդեցությունների մեղմման նպատակով կառավարությունն իրականացրել է նաև լրացուցիչ առողջապահական ծախսեր, որոնց ծավալը 2020 թվականի դեկտեմբերի վերջի դրությամբ կազմել է մոտ 36.4 մլրդ դրամ (ներառյալ Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվող ծրագրերը)։

Բացի վերոնշյալ ծրագրերից, կառավարության հակաճգնաժամային արձագանքը ներառել է նաև շահութահարկի կանխավճարի գծով հիմնարար փոփոխությունները, որոնց միջոցով աջակցություն է ցուցաբերվել շահութահարկ վճարող տնտեսավարող սուբյեկտներին շրջանառու ֆինանսական միջոցների հետ կապված խնդիրների լուծման նպատակով, որի ընդհանուր ծավալը սկզբնական շրջանում գնահատված 65 մլրդ դրամի փոխարեն ներկայումս գնահատվում է շուրջ 70 մլրդ դրամի չափ (որից տնտեսության մեջ թողնված շահութահարկի կանխավճարները 2020 թվականին կազմել են մոտ 52.0 մլրդ դրամ)։

### 2023 թվականին Արցախից բռնի տեղահանված բնակչության աջակցության ծրագրերը
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ից Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ սանձազերծված ռազմական գործողությունների հետևանքով բռնի տեղահանվածներին 2023 թվականի ՀՀ պետական բյուջեից հատկացված աջակցությունը կազմել է 38 մլրդ դրամ։ 2023 թվականի պետական բյուջեից Արցախից բռնի տեղահանվածներն աջակցության նպատակով իրականացվել է թվով 16 միջոցառում, որոնց մեծ մասը միտված էր բնակչության կարիքներին արագ արձագանքմանը: Մասնավորապես, ծախսերի 75%-ը ուղղվել են հետևյալ երեք միջոցառումներին՝

* 114,009 բնակչի հատկացվել է 100,000-ական դրամի չափով միանվագ դրամական աջակցություն։ Միջոցառման շրջանակներում պետական բյուջեից ծախսվել է 11.2 մլրդ դրամ։ Միջոցառման շահառու չէին կարող հանդիսանալ այն քաղաքացիները, ովքեր 2023 թվականի հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ իրենց բանկային հաշիվներում ունեին ավելի քան 2 միլիոն դրամ։
* Ժամանակավոր կացարանում բնակվելու և կոմունալ ծառայությունների ծախսերի կատարմանն օժանդակելու համար պետական բյուջեից հատկացվել  է 11.2 մլրդ դրամ։ Միջոցառման շահառուների թիվը կազմել էր 78,162։ Այս միջոցառման շրջանակներում ՀՀ կառավարությունը 2023 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին ամսական 50,000 դրամի չափով (40 հազար դրամ՝ ժամանակավոր կացարանում բնակվելու համար, 10 հազար դրամ՝ կոմունալ ծառայությունների ծախսերի կատարման համար) աջակցություն է տրամադրել այն քաղաքացիներին, ովքեր չունեին սեփական անշարժ գույք Հայաստանում, և ամսական 10,000 դրամ՝ նրանց, ովքեր ունեին սեփականություն։ Այս միջոցառումը շարունակվել է նաև 2024 թվականի առաջին եռամսյակում։
* Բռնի տեղահանվածների առաջնային սպառողական ծախսերը հոգալու համար կառավարությունը 2023 թվականի պետական բյուջեից հատկացրել է 6.4 մլրդ դրամ։ Միջոցառման շահառուների թիվը կազմել է 63,707 մարդ։ Յուրաքանչյուր շահառու ստացել է ամսական 50,000 դրամ (2023 թվականի նոյեմբեր և դեկտեմբեր ամիսներին)՝ առաջնային սպառողական ծախսերը հոգալու համար։

ՀՀ կառավարությունը նախատեսում է 2024 թվականի պետական բյուջեից Արցախից բռնի տեղահանված բնակչության աջակցության համար հատկացնել 48 միլիարդ 670 միլիոն դրամ։ Բռնի տեղահանված բնակչության աջակցության միջոցառումների համար նախատեսված ծախսերը ֆինանսավորվելու են Արցախին ուղղվող միջպետական վարկի համար նախատեսված ռեսուրսների հաշվին:

## Բյուջեի դեֆիցիտ
Բյուջեի դեֆիցիտը (պակասուրդը) բյուջեի եկամուտների նկատմամբ ծախսերի գերազանցումն է։ Հայաստանի պետական բյուջեի դեֆիցիտը ֆինանսավորվում է հիմնականում ներքին և արտաքին աղբյուրներից ստացվող փոխառու միջոցների, ինչպես նաև պետական բյուջեից տրամադրված փոխառու միջոցների վերադարձից ստացվող զուտ միջոցների, այդ բյուջեի միջոցների տարեսկզբի ազատ մնացորդի հաշվին։

Պետական բյուջեի դեֆիցիտի (կամ հավելուրդի) չափը սահմանվում է տվյալ տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքով իսկ պետական բյուջեի մասին օրենքի նախագծի բացատրագրի մեջ, որը բյուջեի մասին օրենքի նախագիծը հիմնավորող փաստաթղթերի ամբողջությունն է, ներառվում է նախատեսված դեֆիցիտի (կամ հավելուրդի) հիմնավորումը, այդ թվում` դեֆիցիտի ֆինանսավորման նպատակով ներգրավվող վարկերի տոկոսադրույքները և հատկացման ժամկետները, ինչպես նաև այդ ցուցանիշների համեմատական վերլուծությունը նախորդ բյուջետային տարվա և ընթացիկ բյուջետային տարվա հաշվարկային և սպասվելիք համապատասխան ցուցանիշների նկատմամբ։

ՀՀ 2023 թվականի պետական բյուջեի դեֆիցիտը կազմել է  188.9 մլրդ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 2%-ը։ 2023 թվականին, ինչպես և նախորդ տարի, պակասուրդն ամբողջությամբ ֆինանսավորվել է ներքին աղբյուրների հաշվին: Դեֆիցիտի ֆինանսավորման ներքին աղբյուրների հիմնական մասը ձևավորվելու է պետական արժեթղթերի տեղաբաշխումից գոյացող մուտքերից։  

## Պետական պարտք
2000 թվականից մինչ 2008 թվականը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշն աստիճանաբար նվազել է՝ 39.8%-ից հասնելով 14.9%-ի, որին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտքի դանդաղ աճին զուգահեռ նպաստել է նաև այդ ժամանակահատվածում դրամի արժևորումը և ՀՆԱ-ի երկնիշ աճի տեմպը։

Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով Կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը 2009 թվականից կտրուկ աճ արձանագրեց՝ 2008 թվականի 14.9% դիմաց կազմելով 34.6%՝ այդպիսով աճելով 19.7-ը տոկոսային կետով։ Պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության զգալի աճի գործում մեծ էր նաև փոխարժեքի դերը, որը 2009 թվականին արժեզրկվել է մոտ 23.2%-ով։ Եթե չլիներ փոխարժեքի արժեզրկումը, 2009 թվականին կառավարության պարտքի աճը կկազմեր մոտ 11.2 տոկոսային կետ՝ 19.7-ի փոխարեն։

Կառավարության պարտքի մակարդակի աճին զուգահեռ փոխվել է նաև դրա կառուցվածքը։ 2009 թվականին տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարման նպատակով ներգրավված պետական պարտքի զգալի մասը արտաքին պարտք էր, ինչի արդյունքում կտրուկ վատթարացել է պարտքի պորտֆելը. 2008- 2009 թվականներին արտաքին պարտքի կշիռը 81.0%-ից դարձել է 85.8%՝ հանգեցնելով փոխարժեքի ռիսկի աճին։

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտքի ծավալի աճի տեմպն արագացավ նաև 2014 թվականին տեղի ունեցած արտաքին տնտեսական շոկերի (Ռուսաստանի Դաշնության նկատմամբ տնտեսական պատժամիջոցների կիրառում) պայմաններում  դրամի արժեզրկման, ինչպես նաև փոխառու միջոցների հաշվին պակասուրդի զուտ ֆինանսավորման ծավալների աճի արդյունքում, և 2017 թվականի տարեվերջին Կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը կազմեց 53.7%, ինչը պատմական առավելագույն էր մինչ այդ թվականը ընկած ժամանակահատվածի համար։

2017 թվականին ընդունվել և 2018 թվականից ուժի մեջ են մտել նոր հարկաբյուջետային կաննոներ։

Հայաստանի կառավարության կողմից հարկաբյուջետային կանոնների նոր համարգին համահունչ 2018 թվականին Կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը նախորդ տարվա համեմատությամբ նվազել է 2.4 տոկոսային կետով` կազմելով 51.3%:

2020 թվականին COVID-19 hամավարակի և Արցախյան պատերազմի հետևանքով առաջացած ֆինանսական կարիքի բավարարման անհրաժեշտությամբ պայմանավորված տեղի է ունեցել պետական բյուջեի պակասուրդի աճ, որը կազմել է շուրջ 334.0 մլրդ դրամ, կամ ՀՆԱ-ի 5.4%-ը՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 4.4 տոկոսային կետով։ ՀՆԱ անկումը, պետական բյուջեի պակասուրդի ավելացումը, ինչպես նաև ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ դրամի արժեզրկումը հանգեցրել են Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտքի բեռի ավելացմանը, որը կազմել է ՀՆԱ-ի 63.5%՝ նախորդ տարվա նկատմամբ աճելով 13.4 տոկոսային կետով և հատելով հարկաբյուջետային կանոններով սահմանված 60% սահմանային շեմը։ Կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշի աճին ամենաշատը հավասարապես նպաստել են տնտեսական անկումը և փոխարժեքի արժեզրկումը՝ 3.9-ական տոկոսային կետ։

2023 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ ՀՀ պետական պարտքը կազմել է 4,794.9 մլրդ դրամ կամ 11,845.4 մլն դոլար։ Այդ թվում կառավարության պարտքը կազմել է 4,571.9 մլրդ դրամ կամ 11,294.6 մլն դոլար։ 2023 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ ՀՀ պետական պարտքը կազմել է ՀՆԱ-ի 50.5% ը՝ նախորդ տարեվերջի համեմատ աճելով 1.2 տոկոսային կետով: Ընդ որում, կառավարության պարտքը կազմել է ՀՆԱ-ի 48.1%-ը՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 1.4 տոկոսային կետով։

2023 թվականին 4,794.9 մլրդ դրամ պարտքի ընդհանուր գումարի 54.9%-ը կկազմի արտաքին պարտքը, իսկ 45.1%-ը՝ ներքին պարտքը։

ՀՀ կառավարությունը վարում է արտաքին պարտքը աստիճանաբար ներքին պարտքով փոխարինելու քաղաքականություն։ Արտաքին պարտքն աստիճանաբար ներքինով փոխարինելու դեպքում նվազում է պետական պարտքի պորտֆելի ռիսկայնությունը, հատկապես արտարժութային ռիսկերը։ Հաշվի առնելով այն, որ արտաքին աղբյուրներից ստացվող վարկային միջոցների արտոնյալությունը գնալով նվազում է, ինչպես նաև ներքին պարտքի կազմում արդեն իսկ առկա են մինչև 30 տարի մարման ժամկետով պարտատոմսեր, ապա ներքին պարտքի կշռի աստիճանական ավելացումը դրական է անդրադառնում նաև վերաֆինանսավորման ռիսկի ցուցանիշի վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի ֆինանսների նախարարություն
* Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն
* Հայաստանի Հանրապետության ազգային ժողով
* Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտե

Կատեգորիա:Տնտեսություն