Ալոհա Վանդերվել

**Ալոհա Վանդերվել** (Իդրիս Գալցիա Ուելշ, ), ամերիկացի ինտերնացիոնալիստ, հետազոտող, գրող, կինոռեժիսոր և օդաչու։ 1922-1927 թվականներին, երբ նա դեռ 16 տարեկան էր, 80 երկրներով անցել է 380 000 մղոն՝  դառնալով առաջին կինը, որը կատարել է շուրջերկրյա ճանապարհորդություն *Ford Model T* փոխադրամիջոցով։

## Վաղ կյանք
Իդրիս Գալցիա Ուելշը ծնվել է 1906 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Մանիտոբա նահանգի Վինիպեգ քաղաքում՝ Մարգարեթ Ջեյն Հեդլիի և Ռոբերտ Ուելշի ընտանիքում։ Երբ 1909 թվականին նրա մայրն ամուսնացել է Հերբերտ Հալլի հետ, նրա անունը դարձել է Իդրիս Հալլ։ Նրա խորթ հայրը կառուցապատող և շինարար էր Վանկուվեր կղզում։ Ընտանիքն ապրում էր Պարկսվիլում, այնուհետև՝ Դունկանում։ 1914 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, նրա խորթ հայրը միացել էր Կանադայի էքսպեդիցիոն կորպուսին և Անգլիա հասնելուց հետո փոխադրվել Բրիտանական բանակ՝ դառնալով Դարհեմի թեթև հետևակի լեյտենանտ։ Իդրիսը՝ մոր և քրոջ հետ, ընկերակցել է Հերբերտին Անգլիայում, Բելգիայում և Ֆրանսիայում կատարած ճանապարհորդությունների ժամանակ։ 1917 թվականի հունիսին Հերբերտ Հալլը մահացել է Իպրի կռվում։
Այս ժամանակահատվածում Իդրիսը հաճախել է Բելգիայի *Benedictine Soeurs du Saint-Sacrement in Courtrai* և Նիսի *Chateau Neuf*  գիշերօթիկ դպրոցները։

## Գործունեություն
Իդրիսն իր արկածային գործունեությունը սկսել է 1922 թվականին, երբ հանդիպել է իր ճամփորդական ուղեկից Վալտեր Վանդերվելին։ 1925 թվականին նրանք ամուսնացել են և ունեցել երկու երեխա։
Ամբողջ աշխարհով շրջագայելու ընթացքում Ալոհա Վանդերվելը ելույթ էր ունենում՝ «Մեքենան և տեսախցիկը աշխարհի շուրջ» համր ֆիլմի ֆոնին ճանապարհորդությունների մասին դասախոսություններ կարդալով։ Վանդերվելների նկարահանած ճամփորդական ֆիլմերն այժմ պահվում են Կոնգրեսի գրադարանի և կինեմատոգրաֆիական արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի արխիվներում։
Վանդերվելը վեց շաբաթ մնացել է Բրազիլիայում և ապրելով բորորո ժողովրդի մեջ՝ նկարահանել նրանց մասին ամենավաղ ֆիլմը։ 1932 թվականին նրա ամուսինը գնդակահարվել է «Կարմա» զբոսանավում (Լոնգ Բիչ, Կալիֆորնիա)։ Ավելի ուշ Վանդերվելն ամուսնացել է Վալտեր Բեյքերի հետ և շարունակել իր ճանապարհորդությունը։ Արդյունքում նա այցելել է ավելի քան 80 երկիր և վեց մայրցամաք՝ Ford-ի ավտոմեքենաներով անցնելով ավելի քան 500 000 մղոն ճանապարհ։

### Արշավ
1921 թվականին Վալթեր Վանդերվելը իր մեկ միլիոն դոլարի խաղադրույքով գրավել էր ողջ լրահոսը։ Տոկունության մրցարշավ էր երկու թիմերի մեջ, որոնցից հաղթելու էր *Ford Model T* ավտոմեքենայով ամենաշատ երկրներ այցելած թիմը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Վանդերվելին բանտարկել էին ԱՄՆ-ում՝ գերմանացի լրտեսի տեղ դնելով, որտեղից ազատվել է 1918 թվականին։ Վանդերվելը ոգեշնչվել էր Ազգերի Լիգայի հետ հանդիպումից և 1930 թվականին ստեղծել սեփական կազմակերպությունը՝ *Work Around the World Educational Club* անվամբ (WAWEC):

1922 թվականին, կարդալով աշխատանքի հայտարարությունը, Իդրիսը մեխանիկի և կինոռեժիսորի հայտ է ներկայացրել և Փարիզում հանդիպել «Կապիտան» Վանդերվելի հետ՝ ապահովելով իր տեղն արշավախմբում։ Նա աշխատում էր որպես արշավախմբի թարգմանիչ, վարորդ և կինոռեժիսոր։ Կրում էր Ալոհա Վանդերվել անունը, չնայած որ Վալտերն այդ ժամանակ դեռ ամուսանացած էր։ Իդրիսը արագ դարձել է արշավախմբի դեմքը՝ նկարահանելով իր արկածները ֆիլմ-թրավելոգների շարքում։

### Շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարած առաջին կին, 1922-1927
Վանդերվելը շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարած առաջին կինն է, որի ճանապարհորդությունը սկսվել և ավարտվել է Ֆրանսիայի Նիս քաղաքում՝ տևելով 1922 թվականի դեկտեմբերի 29-ից մինչև 1927 թվականի հունվար ամիսը։ Վանդերվելը Վալթերի շուրջերկրյա ճանապարհորդության ուղևորված արշավախմբի կազմում աշխատել է թարգմանիչ, վարորդ և ռեժիսոր։
Ճանապարհորդությունը մասամբ հովանավորվում էր «Ford Motor Company» ընկերության կողմից, մասամբ էլ եկամուտ էին ստանում Մերձավոր Արևելքում, Ասիայում և Աֆրիկայում կատարած ճանապարհորդությունների մասին նկարահանումների և դասախոսությունների հաշվին։ 1924 թվականին Կալկաթայում նրանք հանդիպել են առաջին օդային շուրջերկրյա ճանապարհորդության ինքնաթիռների հետ, և Իդրիսը նկարահանել է այդ հանդիպումը։

### Հանդիպում բորորո ժողովրդի հետ, Բրազիլիա
1930-1931 թվականներին Ալոհա Վանդերվելը սովորել է վարել գերմանական «Յունկեր» հիդրոինքնաթիռը, որն ավելի ուշ՝  Բրազիլիայի Մատու Գրոսու նահանգ կատարվող ուղևորության ժամանակ, վայրէջք է կատարել Ամազոն գետի անհայտ հատվածում։ Նրանք ճամբար են հիմնել Կույաբե քաղաքի մոտակայքում գտնվող *Descalvados Ranch* վայրում և փնտրում էին 1925 թվականին գիտարշավի ժամանակ անհայտ հանգամանքներում կորած Պերսի Ֆոսետին, որի նպատակն էր «Z կորուսյալ քաղաքը» (Lost City of Z) գտնելը։ Երբեմն այդ քաղաքը նույնացվում է լեգենդար Էլդորադոյի հետ։
Նրանք հիդրոինքնաթիռով մի քանի թռիչք են կատարել, որոնցից մեկի ժամանակ վառելանյութի սպառման պատճառով այն վայրէջք է կատարել 
Պարագվայ գետի վրա, որտեղ նրանց օգնության է հասել բորորո ժողովուրդը։ Անձնակազմի օպերատորը նկարահանել է ծիսական պարը, որով բորորո գյուղացիները ընդունել են նրանց։ 32 րոպե տևողությամբ «*Last of the Bororos*» համր ֆիլմը պահպանվել է Սմիթսոնյան ինստիտուտի հումանիտար գիտությունների ֆիլմերի արխիվում և ներառում է այն դրվագը, որտեղ Վանդերվելը հանդիպում է բրազիլացի հետազոտող Կանդիդո Ռոնդոնին։

## Ամուսնություն Վալտեր Վանդերվելի հետ
1925 թվականին հասնելով ԱՄՆ՝ Ալոհան ապրիլի 7-ին ամուսնացել է Վալտեր Վանդերվելի հետ։ Նրանց ամուսնությունը փրկել է Վալտերին ձերբակալությունից։ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն ցանկանում էր ձերբակալել Վալտերին այն հոդվածով, որն արգելում էր «ոչ բարոյական նպատակներով» կանանց փոխադրումը երկրի սահմանից դուրս։
1925 թվականի դեկտեմբերին ծնվել է Ալոհոյի աղջիկը՝ Վալրին, իսկ 1927 թվականի ապրիլին՝ որդի Նայլը։
Վանդերվելները շարունակել են իրենց ճանապարհորդությունը՝ նավարկելով դեպի Կուբա և Հարավային Աֆրիկա։ Բացի վատ ճանապարհներից, Վանդերվելները բախվել են նաև իրենց փոխադրամիջոցների համար բենզին գտնելու դժվարությանը։ 1926-1928 թվականներին Աֆրիկայում ճամփորդելու ժամանակ նրանք որպես ճարպ օգտագործում էին մզած բանաններ, իսկ որպես մեխանիզմի յուղ՝ փղի ճարպը։ Շրջագայությունը ներառել է 43 երկիր։ Հեղինակ Սթոքի Ալենը պնդում է, որ այդ ժամանակ Հալը կտրել է մազերը և կռվել Ֆրանսիական օտարերկրյա լեգեոնի կազմում։
1929 թվականին Վանդերվելները վերադարձել են ԱՄՆ և բնակություն հաստատել Մայամիում։ Նրանք իրենց *Model T* մեքենաներից մեկը՝ *Little Lizzie*-ն, նվիրել են Հենրի Ֆորդին՝ «Car and Camera Around the World» ֆիլմի ցուցադրությունից առաջ։ 1942 թվականին Հենրի Ֆորդը որոշել է, որ *Little Lizzie*-ն և 50 այլ ավտոմեքենաներ պետք է գրանցվեն գրանցամատյանում՝ ռազմական գործողություններին մասնակցելու համար։

## Վալտեր Վանդերվելի սպանություն
1932 թվականին զույգը ձեռք է բերել «Կարմա» զբոսանավը՝ դեպի Հարավային ծովեր իրենց ճանապարհորդության մասին վավերագրական ֆիլմ նկարահանելու համար։
1932 թվականի դեկտեմբերի 5-ին՝ այն օրը, երբ նրանք պատրաստվում էին նավ նստել, Վալտեր Վանդերվելը սպանվել է զբոսանավում՝ Լոնգ Բիչի մոտակա նավահանգստում։
Ուիլյամ Ջեյմս Գայը, որը նրանց՝ 1931 թվականին Հարավային Ամերիկա կատարած արշավի մասնակիցն էր և նախորդ ճանապարհորդության ընթացքում փորձել էր ապստամբել, դատապարտվել է այդ հանցագործության համար։ Տղան ալիբի ուներ, և արդարացվել է։ Եվս մեկ մարդ՝ Էդուարդ Յուջին Ֆերնանդո Մոնթեգյուն, որոշ ժամանակ կասկածյալ էր, սակայն նրան այդպես էլ մեղադրանք չի առաջադրվել։

## Հետագա կյանք
Վանդերվելը հետագայում ամուսնացել է Վալտեր Բեյքեի հետ։ Զույգը ճամփորդության ընթացքում այցելել է Նոր Զելանդիա, Ավստրալիա, Հավայի, Հնդկաստան, Կամբոջա, Վայոմինգ, Հնդկաչին։ Ավելի ուշ Ալոհան պատմել է, որ ճամփորդելիս նրանց շրջապատել է փղերի հինգ հոտ, որոնց կրակելով կարողացել են ճանապարհ բացել։ Նրա վերջին ֆիլմերն են «*To See the World by Car*» (1935–37), «*India Now*» և «*Explorers of the Purple Sage, in Technicolor*», որտեղ Անապատի փոշու՝ հայտնի պալոմինո վայրի ձիու միակ կադրերն են։ 
Վանդերվելը շարունակել է դասախոսել և այդ ընթացքում գրել ինքնակենսագրական հաշվետվություն իր ճանապարհորդությունների մասին «*Call to Adventure!*» վերնագրով, որը հրատարակվել է 1939 թվականին և վերահրատարակվել 2012 թվականին։ Ի վերջո, զույգը բնակություն է հաստատել Օհայո նահանգի Ցինցինատի բնակավայրում, որտեղ Վանդերվելը աշխատել է WlW Radio 1939-ում և տպագիր լրագրության մեջ։ 1947 թվականին նա և Բեյքերը տեղափոխվել են Կալիֆոռնիա՝ Նյուպորտ Բիչի Լիդո Այսլ համայնք։ 1982 թվականին Լոս Անջելեսի բնական պատմության թանգարանի համադրող դոկտոր Փիթ Լիի հետ Վանդերվելն իր եզրափակիչ ելույթն է ներկայացրել ընտանիքի 150 անդամների և հյուրերի առաջ։ Վանդերվելը մահացել է 1996 թվականի հունիսի 4-ին։

## Արխիվ
Ալոհա Վանդերվելի ֆիլմերը պահվում են Ակադեմիայի ֆիլմերի արխիվում և Կինոարվեստի և գիտության ակադեմիայում՝ Ալոհա Վանդերվել Բեյքերի ֆիլմերի հավաքածուում։ Ակադեմիայի կինոարխիվում պահպանվել են 1920-1930-ական թվականների հազվագյուտ տեսանյութեր։

## Աշխատանքներ
### Ֆիլմագրություն
**Car and Camera Around the World*
**To See the World by Car*
**River of Death* 
**Cape to Cairo*
**Last of the Bororos*
**Flight to the Stone Age*
**Australia Now*
**Victory in the Pacific*
**My Hawaii*
**Magic of Mexico*
**India Now*
**Explorers of the Purple Sage*

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*Papers of Aloha Baker, 1918–1932.
* Aloha Wanderwell *Call to Adventure: True Tales of the Wanderwell Expedition, First Women to Circle the World in an Automobile.* 
* Christian Fink-Jensen with Randolph Eustace-Walden *Aloha Wanderwell: The Border-Smashing Record-Setting Life of the World's Youngest Explorer* published by Goose Lane (Vancouver, British Columbia, Canada), 2016
*Tejera, P. (2018). *[https://www.edicionescasiopea.com/libros/reinas-de-la-carretera/ Reinas de la carretera]*. Madrid: Ediciones Casiopea.

## Արտաքին հղումներ
*https://www.alohawanderwell.com/
*''The Aloha Wanderwell Story''
*Short video of the Wanderwells in Bucharest

Կատեգորիա:Կին ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կանայք
Կատեգորիա:Կին օդաչուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի լուսանկարիչներ