Սանդենս Քիդ

**Հարրի Ալոնզո Լոնգաբո** (**', ), առավել հայտնի է որպես **Սանդենս Քիդ*' (The Sundance Kid), ամերիկյան [[Վայրի արևմուտք|Վայրի արևմուտքի]] հռչակավոր ավազակ և [[Բուչ Կեսիդի|Բուչ Կեսիդիի]] Վայրի Բանդայի անդամ։ Ենթադրվում է, որ նա հանդիպել է Բուչ Կեսիդիին (իրական անունը՝ Ռոբերտ Լիրոյ Փարքեր) 1883 թվականին կամ դրանից էլ վաղ՝ որսորդական ճամփորդության ընթացքում։ Այդ խումբը ամերիկյան պատմության ընթացքում իրականացրել է ամենաերկար և ամենահաջողված գնացքների ու բանկերի կողոպուտների շարքից մեկը։

Լոնգաբոն իր ընկերուհի Էտա Փլեյսի և Բուչ Կեսիդիի հետ միասին փախչել է ԱՄՆ-ից՝ խուսափելու Փինքերթոնի դետեկտիվ գործակալության համառ հետապնդումից։ Երեքն էլ սկզբում ապաստանել են [[Արգենտինա|Արգենտինայում]], այնուհետև տեղափոխվել [[Բոլիվիա]], որտեղ՝ ըստ շատ պատմաբանների, Փարքերը (Կեսիդի) և Լոնգաբոն սպանվել են 1908 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած հրաձգության ժամանակ։

== Վաղ տարիներ ==
Լոնգաբոն ծնվել է Մոնթ Քլեյր, Փենսիլվանիա նահանգում, 1867 թվականին՝ Փենսիլվանիայի բնիկներ Ջոզայա և Էննի Ջ․ Լոնգաբոների ընտանիքում։ Նա ընտանիքի հինգ երեխաներից ամենափոքրն էր։ 15 տարեկանում նա ճամփորդել է դեպի արևմուտք փակ սայլով՝ իր զարմիկ Ջորջի հետ, որպեսզի աջակցի [[Կոլորադո|Կոլորադոյի]] Կորտես քաղաքի մոտ Ջորջի հողակտորի հիմնադրմանը։ Այնտեղ նա աշխատանքի է անցել հարևան ագարակի վրա՝ որպես ձիապահ, և սովորել ձիերի գնման ու բուծման հմտությունները։ 1886 թվականին նա լքել է Կորտեսը և սկսել ինքնուրույն ճանապարհորդել դեպի [[Հյուսիսարևմտյան տարածքներ|հյուսիսարևմուտք]]՝ աշխատելով տարբեր ագարակներում։ Այդ ընթացքում նա աշխատանքի է ընդունվել *N Bar N'' ագարակում, որը գտնվում էր Մոնտանայի տարածքում։ Սակայն 1886-1887 թվականներին դաժան ձմեռը ստիպել է ագարակի սեփականատերերին կրճատել աշխատողներին, այդ թվում՝ Լոնգաբոյին։ Դրանից հետո նա տեղափոխվել է Բլեք Հիլզի շրջան, այնուհետև փորձել կրկին աշխատանքի անցնել նույն ագարակում։

## Կարիերա
1887 թվականին, երբ անցնում էր Երեք V ռանչո տարածքով՝ Վայոմինգի Սանդենս քաղաքի մոտակայքում, Լոնգաբոն մի անասնապահից գողացել է հրացան, ձի և թամբ։ Նրան բռնել են Մոնտանայի Մայլս Սիթի քաղաքում և դատավոր Վիլյամ Մագինիսի կողմից դատապարտել 18 ամսվա ազատազրկման։ Այդ ժամանակ նրան տվել են «Սանդենս Քիդ» մականունը, որը ստացել էր Վայոմինգի նույնանուն քաղաքից, ինչպես նաև այն փաստից, որ նա թողել էր տունը 15 տարեկանում։ Ազատ արձակվելուց և վերադառնալուց հետո նա աշխատել է որպես ագարակային բանվոր և 1891 թվականին տեղափոխվել Կանադայի Հյուսիսարևմտյան տարածքներում գտնվող Բար Ու Ռանչ ագարակ, որը ժամանակի ամենամեծ առևտրային ագարակներից էր։ Հետագայում նա Կալգարիում դարձել է Գրանդ Սենթրալ հյուրանոցի սալոնի համասեփականատեր, սակայն գործընկերոջ հետ վեճից հետո վերադարձել Մոնտանա։ Այնտեղ կրկին ընդունվել է աշխատանքի N Bar N ագարակում, սակայն սկսել է անօրինական կերպով տանել և վաճառել անասուններ ու ձիեր Մոնտանայում և Կանադայում։

Լոնգաբոն կասկածվում էր 1892 թվականի գնացքի կողոպուտին և 1897 թվականի բանկի կողոպուտին մասնակցելու մեջ՝ հինգ այլ տղամարդկանց հետ միասին։ Նա սկսել է համագործակցել Վայրի Բանդա կոչվող խմբի հետ, որի կազմում էր նաև Ռոբերտ Լիրոյ Փարքերը՝ առավել հայտնի որպես Բուչ Կեսիդի։ Լոնգաբոն համարվում էր արագ արձագանքող հրազենակիր և հաճախ ներկայացվում՝ որպես գանֆայթեր։ Նա ավելի հայտնի է դարձել, քան խմբի մեկ այլ անդամ՝ Քիդ Քարին (իրական անունը՝ Հարվի Լոգան), որը խմբում գտնվելու տարիներին սպանել էր բազմաթիվ մարդկանց։ Լոնգաբոն մասնակցել է նաև հրաձգության՝ երբ իրավապահները հետապնդում էին Ջորջ Քարրիի գլխավորած ավազակախումբը դեպի Hole-in-the-Wall թաքստոցը Վայոմինգում։ Ենթադրվում է, որ այդ փոխհրաձգության ժամանակ Լոնգաբոն վիրավորել է երկու մարդու։ Խմբի անդամների կողմից սպանվել էր նաև մի քանի մարդ, այդ թվում՝ հինգ իրավապահ, որոնց սպանել էր Լոգանը։ Նրանց անուններով «Ցանկալի է՝ կենդանի կամ մեռած» («Wanted dead or alive») պաստառներ էին փակցված ամբողջ երկրով մեկ՝ խոստանալով մինչև 30․000 ԱՄՆ դոլար վարձատրություն նրանց բռնելու կամ ոչնչացնելու համար։

Այնուհետև նրանք սկսել են թաքնվել Hole-in-the-Wall վայրում՝ Վայոմինգի Քեյսի քաղաքի մոտակայքում։ Այդ դիրքից նրանք կարող էին հարձակվել և արագորեն նահանջել՝ գրեթե առանց բռնվելու վտանգի, քանի որ այն գտնվում էր բարձրադիր տեղանքում, որտեղից բացվում էր տեսանելիություն բոլոր ուղղություններով։ Սակայն Փինքերթոնի դետեկտիվները, որոնց գլխավորում էր Չարլի Սիրինգոն, մի քանի տարի շարունակ հետապնդում էին այդ խմբին։

## Փախուստ դեպի Հարավային Ամերիկա
1901,Կեսիդին և Լոնգաբոն փախան Նյու Յորք՝ զգալով իրենց հետապնդող բազմաթիվ իրավապահ մարմինների շարունակական ճնշումը և տեսնելով, թե ինչպես է իրենց խումբը փլուզվում։ Նրանք այնտեղից 1901 թվականի փետրվարի 20-ին բրիտանական «Հերմինիուս» շոգենավով մեկնեցին Բուենոս Այրես, Արգենտինա։

Կեսիդին ներկայանում էր որպես Ջեյմս Ռայան՝ Փլեյսի հորինված եղբայրը։ Նրանք հաստատվել էին 15,000 ակր (61 կմ²) տարածքով մի ագարակում՝ Ռիո Բլանկո գետի արևելյան ափին, Չոլիլա գյուղի մոտ, Անդերի արևելյան կողմում՝ Չուբուտ նահանգում։

Բրուս Չաթուինի «Պատագոնիայում» գրքում հիշատակվում է մի նամակ, որը Բուչ Կեսիդին գրել էր Չոլիլայից՝ Էլզի Լեյի զոքանչին, Յուտա նահանգում, 1902 թվականի օգոստոսի 10-ին։ Նամակում գրված էր «մեր փոքրիկ ընտանիքը՝ երեք հոգով», որոնք ապրում էին չորս սենյականոց տանը և ունեին 300 գլուխ կով, 1500 ոչխար և 28 ձի։ Ըստ Չաթուինի, այդ նամակը պահվում է Յուտայի Պետական Պատմական Ընկերությունում։ 1905 թվականի փետրվարի 14-ին, երկու անգլախոս ավազակ կողոպտեցին «Բանկո դե Տարապակա և Արգենտինո» բանկը Ռիո Գալյեգոս քաղաքում, որը գտնվում էր Չոլիլայից 700 մղոն (1,100 կմ) դեպի հարավ՝ Մագելանի նեղուցի մոտ։ Կողոպուտից հետո նրանք անհետացան՝ շարժվելով դեպի հյուսիս՝ Պատագոնիայի խոտածածկ հարթավայրերով։ Կասկածվում է, որ այդ երկու ավազակները հենց Կեսիդին և Լոնգաբոն էին։

Կասկածելով, որ իրավապահները հայտնաբերել են իրենց, Կեսիդին և Լոնգաբոն 1905 թվականի մայիսի 1-ին վաճառեցին Չոլիլայի ագարակը։ «Փինքերթոն» գործակալությունը վաղուց տեղյակ էր նրանց գտնվելու վայրից, սակայն Պատագոնիայի ձմռան ձյունն ու ցուրտը խանգարել էին գործակալ Ֆրենկ Դիմաիոյին ձերբակալություն իրականացնել։ Նահանգապետ Խուլիոն Լեսանան արձակեց ձերբակալման հրամանագիր, սակայն շերիֆ Էդվարդ Համֆրիսը՝ ուելսական ծագումով արգենտինացի, որը բարեկամական հարաբերություններ ուներ Կեսիդիի հետ և համակրանք էր տածում Փլեյսի նկատմամբ, նրանց նախազգուշացրեց։ Երեքն էլ փախան հյուսիս՝ Սան Կառլոս դե Բարիլոչե, որտեղից «Կոնդոր» նավով անցան Նաուել Ուապի լիճը և մտան Չիլի։ Տարվա վերջում նրանք վերադարձան Արգենտինա։

Նույն տարում, Ֆրենկ Բոյդ անունով հանդես եկող մի տղամարդ, որն իրականում Սանդենս Քիդն էր՝ Լոնգաբոն, 1905 թվականի օգոստոսի 21-ին Չիլիի Անտոֆագաստա նավահանգստային քաղաքում հրաձգության ժամանակ սպանեց ոստիկան։ Նրան ազատ արձակեցին գրավի դիմաց, որը ժամանակակից հաշվարկով համարժեք էր մոտ 50,000 ԱՄՆ դոլարի, և այնուհետև՝ ԱՄՆ-ի փոխհյուպատոսի օգնությամբ, նա փախավ Արգենտինա, ապա՝ Բոլիվիա։ Այս փաստը միայն 2022 թվականին դարձավ հայտնի, երբ թվայնացվեց Անտոֆագաստայի հին «Էլ Ինդուստրիալ» թերթը։ 1905 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Կեսիդին, Լոնգաբոն, Փլեյսը և անհայտ մի տղամարդ կողոպտեցին «Բանկո դե լա Նասիոն Արգենտինա»-ի մասնաճյուղը Վիլա Մերսեդես քաղաքում՝ Սան Լուիսի նահանգում, որը գտնվում է Բուենոս Այրեսից 450 մղոն (720 կմ) դեպի արևմուտք։ Նրանք վերցրին 12,000 պեսո և Անդերի միջով փախան դեպի Չիլի։

1906 թվականի հունիսի 30-ին Էտա Փլեյսը որոշեց, որ այլևս չի ցանկանում ապրել փախստական կյանքի պայմաններում, և Լոնգաբոն նրան վերադարձրեց Սան Ֆրանցիսկո։ Կեսիդին աշխատանք գտավ՝ «Ջեյմս Սանտյագո Մաքսվել» անունով, Բոլիվիայի կենտրոնական Անդերի Սանտա Վերա Կրուս լեռնաշղթայում գտնվող Կոնկորդիա անագի հանքում։ Լոնգաբոն հետագայում միացել է նրան՝ վերադարձից հետո։ Նրանց հիմնական պարտականությունը հանքավայրի աշխատավարձի պահպանումն էր։ 1907 թվականի վերջում երկուսը մեկնեցին Սանտա Կրուս դե լա Սիեռա՝ Բոլիվիայի արևելյան սավաննայում գտնվող սահմանամերձ քաղաք, դեռևս ցանկանալով հաստատվել որպես հարգված անասնապահներ։

## Մահ
1908 թվականի նոյեմբերի 3-ին, Արամայո Ֆրանկե և Կիա Արծաթի հանքում աշխատողների աշխատավարձը տեղափոխող դեսպանը, հարավային Բոլիվիայի Սան Վիսենտե փոքր հանքագործական քաղաքի մոտակայքում, հարձակման է ենթարկվել երկու դիմակավորված ամերիկացի ավազակների կողմից, որոնք ենթադրաբար Բուչ Կեսիդին և Հարրի Լոնգաբոն (Սանդենս Քիդը) էին։ Վկաները նրանց նկատել են երեք օր անց Սան Վիսենտեում, որտեղ նրանք գիշերել են հանքագործ Բոնիֆասիո Կասասոլայի փոքր հյուրատանը։ Կասասոլան նրանց նկատմամբ կասկածներ է ունեցել, քանի որ նրանք ունեին Արամայո հանքին պատկանող մի էշ, որի վրա կար ընկերության մակնշումը։ Նա տեղեկացրել է մոտակա հեռագրային կայանի աշխատակցին, որը տեղեկացրել է Աբարոա ձիավորական գնդին, որ տեղակայված էր այդ շրջանում։ Գնդից ուղարկվել են երեք զինվորներ՝ կապիտան Խուստո Կոնչայի հրամանատարությամբ, որոնք նաև տեղեկացրել են տեղական իշխանություններին։

Նոյեմբերի 6-ի երեկոյան, զինվորները, ոստիկանապետը, քաղաքապետը և նրա մի քանի պաշտոնյաներ շրջափակել էին հյուրատունը՝ նպատակ ունենալով ձերբակալել Արամայոյի աշխատավարձի կողոպտիչներին։ Երբ նրանք մոտեցել են շինությանը, ավազակները կրակ են բացել, որի հետևանքով սպանվել է մեկ զինվոր, իսկ մյուսը վիրավորվել։ Սկսվել է կրակոցների փոխանակություն, որը շարունակվել է մի քանի ժամ՝ մինչև ուշ գիշեր։ Մոտավորապես ժամը 2-ին, երբ կրակոցները ժամանակավորապես դադարել էին, քաղաքապետը լսել է, թե ինչպես է ներսում գտնվող տղամարդը երեք անգամ բարձր ճչում, այնուհետև ներսից հնչել են երկու անընդմեջ կրակոց։

Հաջորդ առավոտ, իշխանությունները մտան հյուրատուն և հայտնաբերել են երկու մարմին, որոնց ձեռքերին և ոտքերին կային բազմաթիվ հրազենային վերքեր։ Տղամարդկանցից մեկը, որը ենթադրաբար Լոնգաբոնն է, ուներ գնդակային վնասվածք ճակատում, իսկ մյուսը, որը ենթադրաբար Կեսիդին էր, ուներ գնդակային վնասվածք քունքում։ Տեղական ոստիկանության զեկույցում ենթադրվում էր, որ մարմինների դիրքերից դատելով՝ Կեսիդին, հավանաբար, կրակել է ծանր վիրավորված Լոնգաբոյի վրա՝ նրա տառապանքները վերջացնելու համար, ապա վերջին փամփուշտով ինքնասպան է եղել։ Տուպիզայի ոստիկանությունը ավազակներին նույնացրել է որպես Արամայոյի աշխատավարձի փոխադրողին կողոպտած անձինք, սակայն Բոլիվիայի իշխանությունները չգիտեին նրանց իրական անունները և չէին կարող վերջնականորեն հաստատել ինքնությունը։

Երկու մարմիններն էլ թաղվել են Սան Վիսենտեի փոքր գերեզմանատանը՝ գերմանացի հանքագործ Գուստավ Ցիմմերի գերեզմանի մոտ։ 1991 թվականին ամերիկացի դատաբժշկական անտրոպոլոգ Քլայդ Սնոուն և իր հետազոտողները փորձել են գտնել այդ գերեզմանները, սակայն որևէ ոսկոր չ են գտել, որը համընկներ Կեսիդիի կամ Լոնգաբոյի կենդանի հարազատների ԴՆԹ-ի հետ։ Սնոուի որոնումները դարձել են «Wanted – Butch Cassidy and the Sundance Kid» բրիտանական վավերագրական ֆիլմի հիմք (Channel 4, 1993 թվականի ապրիլի 22-ին; հետագայում ցուցադրվել է «Nova» ծրագրով՝ 1993 թվականի հոկտեմբերի 12-ին)։

2017 թվականին Կեսիդիի գերեզմանի որոնման նոր փորձ է ձեռնարկվել՝ կենտրոնանալով Նևադա նահանգի Գուդսպրինգս քաղաքի մոտ գտնվող մի հանքի վրա։ Փորելու ընթացքում գտնվել են մարդկային մնացորդներ, սակայն դրանք նույնպես չեն համընկել տրամադրված ԴՆԹ-ի հետ։

### Գոյատևման մասին լուրեր
Ոմանք պնդում են, որ տղամարդկանցից մեկը կամ երկուսն էլ ողջ են մնացել և վերադարձել են Միացյալ Նահանգներ: Այդ պնդումներից մեկն այն էր, որ Լոնգաբոն ապրել է Ուիլյամ Հենրի Լոնգ անունով՝ Յուտայի Դուչեսն փոքրիկ քաղաքում: Լոնգը մահացել է 1936 թվականին, և նրա մնացորդները արտաշիրմվել են 2008 թվականի դեկտեմբերին և ենթարկվել ԴՆԹ թեստավորման։  Մարդաբան Ջոն Մաքքալոուն նշել է, որ Լոնգի մնացորդները չեն համապատասխանում այն ԴՆԹ-ին, որը նրանք ստացել էին «Սանդենս Քիդի հեռավոր ազգականից»։

## Հանրաճանաչ մշակույթում
* Արթուր Քենեդին մարմնավորել է Սանդենսի տղային 1947 թվականի «Շայեն» ֆիլմում (որը հետագայում վերանվանվել է «Վայոմինգցի տղան»):
* Լոնգաբոյի դերը մարմնավորել է Ռոբերտ Ռայանը 1948 թվականի «Վատ տղամարդկանց վերադարձը» ֆիլմում, չնայած ֆիլմը մի շարք կետերում անճշտություններ ունի, որոնցից ոչ պակաս կարևոր են կերպարի կողմից սառնասիրտ սպանությունները և ֆիլմի վերջում նրա մահը:
* Նրան արտացոլել են որպես կերպար 1951 թվականի «Տեխասի ռեյնջերս» ֆիլմում, որի դերը խաղացել է Իան Մաքդոնալդը: Հորինված պատմության մեջ իրական կյանքի ավազակներ Սեմ Բասը, Ջոն Ուեսլի Հարդինը, Բուչ Կեսիդին և Դեյվ Ռուդաբաուն, ինչպես նաև Լոնգաբոն, կազմակերպում են ավազակախումբ, ապա բախվում են Ջոն Ջոնսի կողմից հավաքագրված երկու դատապարտյալների հետ՝ նրանց արդարադատության առաջ կանգնեցնելու համար:
* Նրան մարմնավորել է Ալան Հեյլ կրտսերը 1956 թվականի «Երեք ավազակները» ֆիլմում, իսկ Բուչ Կեսիդիի դերը՝ Նևիլ Բրենդը։
* Սքոթ Բրեդին մարմնավորել է Լոնգաբոյին 1956 թվականի «Անկառավարելի թագուհին» ֆիլմում։
* Ռոբերտ Ռեդֆորդը Լոնգաբոյի դերը խաղացել է 1969 թվականի «Բուչ Կեսիդին և Սանդենս Քիդը» ֆիլմում։ Ռեդֆորդը Սանդենս Քիդ կինոփառատոնը անվանել է Սանդենս Քիդը։
* Էլիզաբեթ Մոնտգոմերին խաղացել է նրա փախստական ընկերուհու դերը 1974 թվականի «Տիկին Սանդենս» ֆիլմում։
* Ուիլյամ Քեթը մարմնավորել է Սանդենս Քիդին, իսկ Թոմ Բերենջերը՝ Բուչին «Բուչը և Սանդենս. Վաղ օրերը» (1979) ֆիլմում։
* Պադրեյք Դելեյնին մարմնավորել է Լոնգաբոյին 2011 թվականի «Սև եղջերու» ֆիլմում։
* Լոնգաբոն հակառակորդ է «Call of Juarez: Gunslinger» (2013) տեսախաղում։
* Բուչ Կեսիդին և Սանդենս Քիդը երկրորդական կերպարներ են Կոուտա Հիրանոյի «Drifters» մանգա շարքում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ

* Pages 42–47 tell the story of Kid Curry and the failed attempt at a bank robbery in Red Lodge.
*

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկացիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հանցագործներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ անգլիական սերմամբ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ գերմանական սերմամբ
Կատեգորիա:Ավազակներ
Կատեգորիա:Բանկի կողոպուտ
Կատեգորիա:Հրաձգային զենքից մահացածներ