Հելլենիստական աստղագուշակություն

**Հելլենիստական աստղագուշակություն,** հորոսկոպային աստղագուշակության ավանդույթ, որը մշակվել և կիրառվել է ուշ հելլենիստական շրջանում Միջերկրական ավազանի տարածաշրջանում և շրջակայքում, մասնավորապես Եգիպտոսում։

Աստղագիտության այս ավանդույթի տեքստերն ու տեխնիկական տերմինաբանությունը մեծ մասամբ գրվել են հունարենով (կամ երբեմն լատիներենով): Ավանդույթը սկիզբ է առել մ.թ.ա. 2-րդ դարի վերջին կամ 1-ին դարի սկզբին և այնուհետև կիրառվել է մինչև մ.թ. 6-րդ կամ 7-րդ դարը։ Աստղագուշակության այս տեսակը սովորաբար անվանում են «հելլենիստական աստղագուշակություն», քանի որ այն մշակվել է ուշ հելլենիստական շրջանում, չնայած այն շարունակել է կիրառվել մի քանի դար այն ժամանակաշրջանի ավարտից հետո, որը պատմաբանները սովորաբար դասակարգում են որպես հելլենիստական դարաշրջան։

## Պատմություն
Ասիայում, Եվրոպայում և Մերձավոր Արևելքում հետագայում զարգացող աստղագուշակության մեծ մասի ակունքները գտնվում են հին բաբելոնացիների և նրանց երկնային մամինների նշանների համակարգի մեջ, որը սկսել է կազմվել մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի կեսերին։ Այս համակարգը հետագայում բաբելոնացիների միջոցով ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն տարածվել է այլ տարածքներ, ինչպիսին է Հունաստանը, որտեղ այն միաձուլվել է աստղագուշակության նախկինում գոյություն ունեցող բնիկ ձևերի հետ (Այն պնդումը, որ բաբելոնական աստղագուշակությունը տարածվել է Չինաստանում, կասկածելի է և վիճարկվել է)ː

Այն սկզբում Հունաստան է հասել դեռևս մ.թ.ա. 4-րդ դարի կեսերին, իսկ հետո՝ մ.թ.ա. 2-րդ դարի վերջին կամ 1-ին դարի սկզբին՝ Ալեքսանդրիայի նվաճումներից հետո, այս բաբելոնյան աստղագուշակությունը խառնվել է *Դեկանական աստղագուշակության* եգիպտական ավանդույթի հետ՝ հորոսկոպային աստղագուշակություն ստեղծելով։ Այս համակարգը կոչվում է «հորոսկոպային աստղագուշակություն», քանի որ, ի տարբերություն նախորդ ավանդույթների, այն օգտագործել է ասցենդենտի, որը հունարենում հայտնի է որպես *հորոսկոպոս* («ժամի նշիչ»), և դրանից ծագած հորոսկոպային տասներկու աստղային *տների* օգտագործումը։

Անհատի ծննդյան քարտեզի վրա կենտրոնացումը, որը բխում է ծննդյան պահին մոլորակների և աստղերի դիրքից, ներկայացնում է աստղագուշակության հելլենիստական ավանդույթի ընթացքում կատարված ամենակարևոր ներդրումը և շեշտադրման փոփոխությունը։ Աստղագուշակության այս նոր ձևն արագորեն տարածվել է հին աշխարհում՝ հասնելով Եվրոպա և Մերձավոր Արևելք։

Բացի այդ, որոշ հեղինակներ, ինչպիսիք են Վետտիուս Վալենսը (120- մոտ 175) և Պողոս Ալեքսանդրիացին (4-րդ դար), որոնք գրել են համապատասխանաբար, «Անթոլոգիա» և «Էիսագոգիկա» աշխատությունները, հաշվի են առել *Monomoiria-ն* կամ հորոսկոպի 360°-ի յուրաքանչյուր առանձին աստիճանը ː

Աստղագուշակության այս բարդ համակարգն այնքան է զարգացել, որ հետագա ավանդույթները միայն մի քանի ոչ մեծ հիմնարար փոփոխություններ են կատարել համակարգի ներսում, և հորոսկոպային աստղագուշակության նույն բաղադրիչներից շատերը, որոնք մշակվել են հելլենիստական շրջանում, շարունակվում են օգտագործվել աստղագուշակների կողմից ժամանակակից ժամանակներում։

## Առասպելական ծագում
Մի քանի հելլենիստական աստղագուշակներ դրա ստեղծումը վերագրել են Հերմես Տրիսմեգիստոս անունով մի առասպելական իմաստունի։ Ըստ նրանց՝ Հերմեսը գրել է մի քանի կարևոր տեքստեր, որոնք հիմք են հանդիսացել աստղագուշակության արվեստի համար կամ բաբելոնացիներից և եգիպտացիներից ժառանգված աստղագուշակության համակարգից դրա զարգացման համար։

Մի շարք հեղինակներ Հերմեսին են հղում անում որպես հորոսկոպի տների և դրանց նշանակության առաջին նկարագրող, ուստի սովորաբար համարվում է, որ տները թվագրվում են հելլենիստական ավանդույթի հենց սկզբից, և իրոք, դրանք հիմնական որոշիչ գործոններից են, որոնք տարբերակում են հելլենիստական աստղագուշակությունը և հորոսկոպային աստղագուշակության այլ ձևերը բաբելոնյան աստղագուշակությունից և աշխարհի տարբեր մասերի այլ ավանդույթներից։ Այս հորոսկոպային աստղագուշակության համակարգն այնուհետև փոխանցվել է Ասկլեպիոս անունով մեկ այլ առասպելական կերպարի, որին ուղղված են «Հերմետիկ» գրվածքներից (Հերմես Տրիսմեգիստոս) մի քանիսը։

Ֆիրմիկոս Մատերնուսի (314-360) խոսքերով՝ համակարգը հետագայում փոխանցվել է եգիպտական փարավոն Նեչեպսո  (կառավարել է մ.թ.ա. 687-671) անունով մի մարդու և նրա քահանա Պետոսիրիսինː Ասում են, որ նրանք գրել են մի քանի խոշոր գրքեր, որոնցում բացատրել են համակարգը, և հենց այս տեքստից են վերցնում և ուղղակիորեն մեջբերումներ անում ուշ շրջանի հելլենիստական աստղագուշակներից շատերը։ Այս համակարգի հիմքի վրա են ձևավորվել հորոսկոպային աստղագուշակության բոլոր հետագա ձևերը։

## Աստղագուշակությունը հելլենիստական Եգիպտոսում
[մինի|[Կլավդիոս Պտղոմեոս|Պտղոմեոսի եգիպտական համաստեղությունները Դենդերայում]]

Մ.թ.ա. 525 թվականին Եգիպտոսը նվաճել են պարսիկները, ուստի հավանական է, որ եգիպտական աստղագուշակության վրա որոշակի միջագետքյան ազդեցություն է եղել: Այս տեսակետի օգտին հանդես գալով՝ Բարթոնը կենդանակերպի վրա Միջագետքի ազդեցության օրինակ է բերում, որը, կարծես, ներառում է երկու նշան՝ Հավասարակշռություն և Կարիճ, ինչպես վկայում է Դենդերայի կենդանակերպը (հունական տարբերակում Հավասարակշռությունը հայտնի էր որպես Կարիճի ճանկեր)։

Մ.թ.ա. 332 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից Եգիպտոսի նվաճումից հետո Եգիպտոսն անցել է հունական տիրապետության և ազդեցության տակ։ Ալեքսանդրիա քաղաքը հիմնադրվել է Ալեքսանդրի նվաճումից հետո, և մ.թ.ա. 3-րդ և 2-րդ դարերում Ալեքսանդրիայի գիտնականները բեղուն գրողներ են եղել։ Հենց «Ալեքսանդրյան Եգիպտոսում» է, որ *բաբելոնյան աստղագուշակությունը* խառնվել է եգիպտական *դեկանական աստղագուշակության* ավանդույթի հետ՝ ստեղծելու *հորոսկոպային աստղագուշակությունը*։ Սա պարունակում է Բաբելոնյան կենդանակերպը՝ իր մոլորակային էկզալտացիաների համակարգով, նշանների եռակիությամբ և խավարումների կարևորությամբ։ Դրա հետ մեկտեղ, այն ներառում էր եգիպտական հայեցակարգը՝ կենդանակերպը բաժանել 36 դեկանների (ամսական շաբաթներ, որոնք բաղկացած էին տասը օրից)՝ յուրաքանչյուրը տասը աստիճանով, շեշտը դնելով աճող դեկանի, մոլորակային աստվածների հունական համակարգի, նշանների կառավարման և չորս տարրերի վրաː

մինի|Դանդարայի կենդանակերպը  12 նշաններով և 36 դեկաններով, բնօրինակ գույներով (վերականգնված)

Դեկանները ժամանակի չափման համակարգ են ըստ համաստեղությունների։ Նրանց առաջնորդել է Սոթիսի կամ Սիրիուսի համաստեղությունը։ Գիշերային դեկանների ծագումն օգտագործվել է գիշերը «ժամերի» բաժանելու համար։

Արևածագից անմիջապես առաջ համաստեղության ծագումը (նրա հելիակային արթնացումը) համարվել է գիշերվա վերջին ժամը։ Տարվա ընթացքում յուրաքանչյուր համաստեղություն տասը օր շարունակ բարձրանում է արևածագից անմիջապես առաջ։  Հելլենիստական դարաշրջանի աստղագուշակության մաս կազմելուց հետո՝ յուրաքանչյուր տասնյակ կապվել է կենդանակերպի տասը աստիճանի հետ։

Մ.թ.ա. 2-րդ դարի տեքստերում թվարկված են կանխատեսումներ, որոնք վերաբերում են կենդանակերպի նշաններում մոլորակների դիրքերին որոշակի տասնյակների, մասնավորապես՝ Սոթիսի (Սոպդետ - *Σοπντέτ, Սիրիուսի հունական խորհրդանիշ*), բարձրացման պահին։

Հորոսկոպային աստղագուշակության զարգացման գործում հատկապես կարևոր դեր է կատարել աստղագուշակ և աստղագետ Պտղոմեոսը, որն ապրել է Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքում: Պտղոմեոսի «*Տետրաբիբլոս»* աշխատությունն արևմտյան աստղագուշակության ավանդույթի հիմք է հանդիսացել։ Եգիպտոսում հայտնաբերված ամենավաղ կենդանակերպը թվագրվում է մ.թ.ա. 1-ին դարով՝ Դանդարայի կենդանակերպով։ Այն հին եգիպտական ​​աստղագիտական ​​​​խորաքանդակ է Դանդարայի Հաթոր տաճարային համալիրում, Օսիրիսին նվիրված մատուռի սյունասրահի առաստաղին, պարունակում է Կենդանակերպի 12 նշանների պատկերներ:

Ըստ Ֆիրմիկուս Մատերնուսի (4-րդ դար) աստղագուշակության համակարգը տրվել է եգիպտական Նեչեպսո անունով փարավոնին և նրա քահանա Պետոսիրիսին ː Հերմետիկ տեքստերը նույնպես կազմվել են այս ժամանակահատվածում, և Կղեմես Ալեքսանդրացին, գրելով Հռոմեական դարաշրջանում, եգիպտական սրբազան ծեսերի իր նկարագրություններից երևում է, թե որքանով է ակնկալվել, որ աստղագուշակները պետք է իմանան տեքստերը.

Սա հիմնականում ցույց է տալիս նրանց սրբազան ծեսը։ Առաջինը հանդես է գալիս Երգիչը` երաժշտության որևէ խորհրդանիշով։ Քանզի ասում են, որ նա պետք է սովորի Հերմեսի երկու գրքերը, որոնցից մեկը պարունակում է աստվածների հիմները, երկրորդը՝ թագավորի կյանքի կանոնները։ Երգչից հետո գալիս է Աստղագուշակը՝ ձեռքին ժամացույց և ափի մեջ՝ աստղագուշակության խորհրդանիշներ։ Նա պետք է միշտ բերանացի իմանա Հերմեսի աստղագուշակական գրքերը, որոնք չորսն ենː

[աջից|մինի|301x301փքս|Աշխարհի դասավորությունը (''Thema Mundi''), ըստ [Մակրոբիուսի, վեց տեսանելի *մոլորակների* (ներառյալ Լուսինը) և Արեգակի ենթադրյալ դիրքերը ցույց տալու համար Տիեզերքի սկզբումːԱյն թույլ է տալիս հասկանալ այն տրամաբանությունը, որով մոլորակները, կախված իրենց դիրքից, համարվում են, այս կամ այն տանը, բարձրությունում, տարբեր ասպեկտներում և այլն։]]

## Աստղագուշակությունը Հունաստանում
Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից Ասիայի նվաճումով հույներին ծանոթացել են Սիրիայի, Բաբելոնի, Պարսկաստանի և Կենտրոնական Ասիայի մշակույթներին և տիեզերաբանական գաղափարներին։ Հունարենը` գերազանցելով սեպագիր գրին,  դարձել է մտավոր հաղորդակցության միջազգային լեզու, և այս գործընթացի մի մասն էլ աստղագուշակության փոխանցումն էր սեպագրից հունարենի։

Մ.թ.ա. մոտ 280 թվականին Բերոսոսը՝ Բելի քահանան Բաբելոնից, տեղափոխվել է հունական Կոս կղզի՝ հույներին աստղագուշակություն և բաբելոնական մշակույթ սովորեցնելու համար։ Սրանով, ինչպես Նիկոլաս Քամպիոնն (ծնվ.` 1953) է անվանում, աստղագուշակության մեջ «նորարարական էներգիան» տեղափոխվել է արևմուտք՝ դեպի Հունաստանի և Եգիպտոսի հելլենիստական աշխարհː

Ըստ Քամպիոնի, Արևելքից ժամանած աստղագուշակությունը բնութագրվել է իր բարդությամբ, որի արդյունքում ի հայտ են եկել աստղագուշակության տարբեր ձևեր։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում գոյություն են ունեցել աստղագուշակության երկու տեսակ՝ մեկը, որը պահանջում էր *հորոսկոպների ընթերցում*՝ անցյալի, ներկայի և ապագայի մասին ճշգրիտ մանրամասներ պարզելու համար, իսկ մյուսը՝ *թեուրգիկ*, որը բառացիորեն նշանակում է «աստվածային գործ», և շեշտը դնում է հոգու դեպի աստղեր վերելքի վրա։ Թեև դրանք միմյանց չեն բացառում, բայց առաջինը փնտրում է կյանքի մասին տեղեկատվություն, մինչդեռ երկրորդը զբաղվում է անձնական փոխակերպմամբ, որտեղ աստղագուշակությունը ծառայել է որպես աստվածայինի հետ երկխոսության մի ձևː

## Աստղագուշակությունը Հռոմում
Ի թիվս այլ բաների, աստղագուշակությունը Հռոմ է եկել հունական ազդեցության շնորհիվ։ Հույների և հռոմեացիների շրջանում Բաբելոնիան կամ Քաղդեան այնքան են նույնացվել աստղագուշակության հետ, որ «քաղդեական իմաստությունը» դարձել է մոլորակների և աստղերի միջոցով *գուշակության* հոմանիշ։ Աստղագուշակները մեծ ժողովրդականություն են վայելել Հռոմի կայսրությունում։

Օրինակ, կայսր Տիբերիոսը ծննդյան պահից կանխագուշակել է իր ճակատագիրը, ուստի շրջապատել է իրեն աստղագուշակներով, ինչպիսին էր Թրասիլոս Մենդեսցին։ Ամիանոս Մարցելլինոսի խոսքերով՝ կան մարդիկ, ովքեր «ոչ հանրության մեջ են հայտնվում, ոչ ուտում, ոչ էլ ճաշում, ոչ էլ կարծում են, որ կարող են փոքր ինչ լոգանք ընդունել, մինչև որ քննադատաբար չուսումնասիրեն օրացույցը (Էֆիմերտե)»: Մյուս կողմից, Կլավդիոսն այնքան է հավատացել նախանշաններին, որ ընդհանրապես արգելել է աստղագուշակներին Հռոմում։ Հավանաբար զարմանալի չէ, որ ժամանակի ընթացքում «քաղդեացի» կոչվելը հաճախ իր հետ բերել է շառլատանության և այս կամ այն կերպ խաբեության կասկածներ։

Հռոմեական աստղագուշակությանը վերաբերող ամենահայտնի օրինակներից մեկը *«Աստրոնոմիկոն»* պոեմն է, որը գրել է  Մարկոս Մանիլիոսը մ.թ. առաջին դարում։

## Փոխանցում
Հելլենիստական աստղագուշակությունը կիրառվել է մ.թ.ա. 2-րդ դարից մինչև մ.թ. մոտավորապես 7-րդ դարը, երբ Եվրոպան մտավ միջնադար։ Աստղագուշակությունն այնուհետև փոխանցվել և ավելի զարգացել է Իսլամական կայսրության ներսում 7-րդից մինչև 13-րդ դարերը` անհատների կողմից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
*  Reprinted by Astrology Center of America, 2005. 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Lawrence, Marilynn "Hellenistic Astrology". *Internet Encyclopedia of Philosophy*. 
* Project Hindsight - հելլենիստական ​​աստղագուշակության տեքստերի անգլերեն թարգմանություններ
* The Hellenistic Astrology Website - հելլենիստական ​​աստղագուշակության պատմության, փիլիսոփայության և տեխնիկայի ուսումնասիրություն