Շվեդիայի տնտեսություն

**[[Շվեդիա]]յի տնտեսությունը** բարձր զարգացած արտահանման ուղղվածություն ունեցող տնտեսություն է, որին օգնում են փայտանյութը, հիդրոէներգիան և երկաթի հանքաքարը։ Դրանք կազմում են արտաքին առևտրին ուղղված տնտեսության ռեսուրսային բազան։ Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերը ներառում են ավտոմեքենաներ, հեռահաղորդակցություն, դեղագործություն, արդյունաբերական մեքենաներ, ճշգրիտ սարքավորումներ, քիմիական ապրանքներ, կենցաղային ապրանքներ և տեխնիկա, անտառային տնտեսություն, երկաթ և պողպատ։ Հիմնականում Շվեդիան հենվում է ժամանակակից գյուղատնտեսական տնտեսության վրա, որում աշխատում է տնային աշխատուժի կեսից ավելին։ Այսօր Շվեդիան ավելի է զարգացնում ինժեներիան, հանքարդյունաբերությունը, պողպատի և ցելյուլոզայի արդյունաբերությունը, որոնք մրցունակ են միջազգային մակարդակում, ինչի մասին վկայում են այնպիսի ընկերություններ, ինչպիսիք են Ericsson, ASEA / ABB, SKF, Alfa Laval, AGA և Dyno Nobel:

Շվեդիան մրցունակ բաց խառը տնտեսություն է։ Շվեդական ձեռնարկությունների ճնշող մեծամասնությունը մասնավոր սեփականություն է և շուկային զարգացմանն ուղղված։ Գոյություն ունի նաև ուժեղ սոցիալական պետություն, որտեղ պետական հատվածի ծախսերը կազմում են ՀՆԱ-ի երեք հինգերորդ մասը։ 2014 թվականին կառավարությանը պատկանող ազգային հարստության տոկոսը կազմել է 24 տոկոս։

Քանի որ Շվեդիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ չեզոք տերություններից մեկն է եղել, այն ստիպված չի եղել վերակառուցել իր տնտեսական բազան, բանկային համակարգը և ամբողջ երկիրը, ինչպես և շատ այլ եվրոպական երկրներ։ Շվեդիան հասել է բարձր կենսամակարդակի՝ բարձր տեխնոլոգիական կապիտալիզմի խառը համակարգի և բարեկեցության մեծ նպաստների պայմաններում։ Շվեդիան ունի երկրորդ ամենաբարձր հարկային եկամուտը Դանիայից հետո՝ որպես երկրի եկամտի մասնաբաժին։ 2012 թվականին ընդհանուր հարկային եկամուտը կազմել է ՀՆԱ-ի 44,2%-ը՝ 2006 թվականի 48,3%-ի դիմաց։

## Պատմություն
19-րդ դարում Շվեդիան մեծապես գյուղատնտեսական տնտեսությունից վերածվել է արդյունաբերական, ուրբանիզացված երկրի սկզբնավորման։ Աղքատությունը շարունակում էր համատարած մնալ, ինչը դրդել է երկրի մեծ մասի արտագաղթին՝ հիմնականում ԱՄՆ։ Տնտեսական բարեփոխումները և ժամանակակից տնտեսական համակարգի ստեղծումը, բանկերը և կորպորացիաները կիրառվել են 19-րդ դարի վերջին կեսին։ Այդ ընթացքում Շվեդիան ինչ-որ կերպ սկանդինավյան տարածաշրջանի «ուժեղ կենտրոնն» է եղել՝ 1860-ական թվականներին սկսված ուժեղ ինդուստրացման գործընթացով։ Ավելին՝ շվեդական Ռիկսդագը վերածվել էր շատ ակտիվ խորհրդարանի արդեն *Ազատության դարաշրջանում* (1719–72) և այս ավանդույթը շարունակվել էմինչև տասնիններորդ դարը՝ հիմք դնելով դեպի ժամանակակից ժողովրդավարություն անցման համար նշված դարի վերջում։ Բացի մարդկային կապիտալի ձևավորման համեմատաբար բարձր մակարդակից, Ռեֆորմացիայի և հարակից կառավարության քաղաքականության արդյունքից, նման տեղական ժողովրդավարական ավանդույթները մյուս առավելությունն էին, որոնք հնարավոր են դարձրել սկանդինավյան երկրների, ներառյալ Շվեդիային նմանատիպ տնտեսական վերելքին «հասցնելը», որն էլ եղել է տասնիններորդ դարի ընթացքում այդ տարածաշրջանի ամենանշանավոր երևույթը։

1930-ականներին Շվեդիան ունեցել է այն, ինչ *[[Life]]* ամսագիրը 1938 թվականին անվանել է «աշխարհի ամենաբարձր կենսամակարդակը»։ Շվեդիան իրեն չեզոք է հայտարարել երկու համաշխարհային պատերազմների ժամանակ՝ դրանով իսկ խուսափելով ֆիզիկական ոչնչացումից և փոխարենը, հատկապես Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, օգուտ քաղելով նոր հանգամանքներից, ինչպիսիք են հումքի և սննդամթերքի պահանջարկի աճը և արտահանման համար միջազգային մրցակցության անհետացումը։ Հետպատերազմյան աճը, որը պատերազմի ընթացքում ուժեղ գնաճային միտումների շարունակությունն է եղել Շվեդիային մղել էավելի մեծ տնտեսական բարգավաճման։ Սկսած 1970-ականներից և ավարտվելով 1990-ականների սկզբի խորը անկմամբ, շվեդական կենսամակարդակը ավելի քիչ բարենպաստ է զարգացել, քան շատ այլ արդյունաբերական երկրներում։ 1990-ականների կեսերից տնտեսական ցուցանիշները բարելավվել են։

2009 թվականին Շվեդիան ունեցել է աշխարհում տասներորդ ամենաբարձր ՀՆԱ-ն մեկ շնչին ընկնող անվանական արտահայտությամբ և 14-րդ տեղում է եղել գնողունակության համարժեքությամբ։

### 1990-ականների ճգնաժամ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Շվեդիան ունեցել է տնտեսական մոդել, որը բնութագրվում է կառավարության, արհմիությունների և կորպորացիաների սերտ համագործակցությամբ։ Շվեդական տնտեսությունն ունի լայնածավալ և ունիվերսալ սոցիալական արտոնություններ, որոնք ֆինանսավորվում են բարձր հարկերով՝ ՀՆԱ-ի 50%-ը։ 1980-ականներին անշարժ գույքի և ֆինանսական պղպջակ է ձևավորվել է, որը պայմանավորված է եղել վարկավորման արագ աճով։ Հարկային համակարգի վերակառուցումը 1990-ականների սկզբին ցածր գնաճը զուգորդված միջազգային տնտեսական դանդաղեցման հետ ընդգծելու նպատակով, պատճառ է դարձել, որ փուչիկը պայթի։ 1990-1993 թվականներին ՀՆԱ-ն նվազել է5%-ով, իսկ գործազրկությունը կտրուկ աճեց՝ առաջացնելով Շվեդիայում 1930-ականներից ի վեր ամենավատ տնտեսական ճգնաժամը։ Համաձայն 1992 թվականին *Computer Sweden-*ում հրապարակված վերլուծության՝ ներդրումների մակարդակը կտրուկ նվազել է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և հաշվողական սարքավորումների համար, բացառությամբ ֆինանսական և բանկային հատվածի՝ արդյունաբերության այն մասի, որը ճգնաժամ է ստեղծել։ ՏՏ և համակարգիչների ներդրումների մակարդակը վերականգնվել է արդեն 1993 թվականին։ 1992 թվականին արժույթի անկում է տեղի ունեցել, Կենտրոնական բանկը կարճ ժամանակով բարձրացրել էտոկոսադրույքը մինչև 500%՝ անհաջող ջանքերով փորձ կատարելով պաշտպանել արժույթի ֆիքսված փոխարժեքը։ Ընդհանուր զբաղվածությունը ճգնաժամի ընթացքում նվազել է գրեթե 10%-ով։

Կառավարությունը ստանձնել էբանկային ակտիվների գրեթե մեկ քառորդը՝ երկրի ՀՆԱ-ի մոտ 4%-ի արժեքով։ Սա խոսակցական լեզվով հայտնի է որպես «Ստոկհոլմի լուծում»։ 2007 թվականին Միացյալ Նահանգների Դաշնային պահուստային համակարգը նշել է՝ «1970-ականների սկզբին Շվեդիան ունեցել է Եվրոպայում ամենաբարձր եկամտի մակարդակներից մեկը, իսկ այսօր նրա առաջատարությունն անհետացել է... Այսպիսով, նույնիսկ լավ կառավարվող ֆինանսական ճգնաժամերը իրականում բարի ավարտ չեն ունենում»։

Սոցիալական համակարգը, որը արագորեն աճում էր 1970-ականներից ի վեր, չէր կարող պահպանվել ՀՆԱ-ի անկմամբ, զբաղվածության նվազմամբ և բարեկեցության ավելի մեծ վճարներով։ 1994 թվականին կառավարության բյուջեի դեֆիցիտը գերազանցել է ՀՆԱ-ի 15%-ը։ Կառավարության պատասխանն է եղել կրճատել ծախսերը և մի շարք բարեփոխումներ սկսել՝ Շվեդիայի մրցունակությունը բարելավելու համար։ Երբ միջազգային տնտեսական հեռանկարները բարելավվեցին՝ զուգակցված ՏՏ ոլորտի արագ աճի հետ, որտեղ Շվեդիան լավ դիրք ուներ կապիտալիզացնելու համար, երկիրը կարողացել է դուրս գալ ճգնաժամից։

1990-ականների ճգնաժամը ոմանց կողմից դիտվում էր որպես «Svenska modellen», բառացիորեն «Շվեդական մոդել» կոչվող բարեկեցության մոդելի վերջ, քանի որ այն ապացուցել է, որ կառավարական ծախսերը Շվեդիայում նախկինում ունեցած մակարդակներում երկարաժամկետ կայուն չեն եղել համաշխարհային բաց տնտեսության մեջ։ Շվեդական մոդելի ճանաչված առավելությունների մեծ մասը պետք է դիտարկվեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված հատուկ իրավիճակի հետևանքով, որը Շվեդիային անձեռնմխելի է թողել, երբ մրցակիցների տնտեսությունները համեմատաբար թույլ է եղել։

Այնուամենայնիվ 1990-ականների ընթացքում իրականացված բարեփոխումները թվում է, թե ստեղծել են մի մոդել, որում կարող են պահպանվել լայնածավալ բարեկեցության նպաստները համաշխարհային տնտեսության մեջ։

Վերջին տարիներին շվեդական սոցիալական պետության մոդելը թուլացել է։ 1990-ականներից ի վեր զանգվածային սեփականաշնորհումներ են իրականացվել, այդ թվում՝ հանրային ծառայություններում, ինչպիսիք են առողջապահությունը և կրթությունը։ Անհավասարությունը կտրուկ աճել է մասնավորապես հարկային համակարգի պատճառով, որը չի հարկում հարստությունն ու ժառանգությունը։

### Տվյալներ
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2021 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները (ԱՄՀ անձնակազմի գնահատականներով 2022–2027 թվականներին)։ 5%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։

## Ժամանակակից տնտեսություն

Շվեդիան արտահանմանն ուղղված խառը տնտեսություն է, որն ունի ժամանակակից բաշխման համակարգ, գերազանց ներքին և արտաքին հաղորդակցություն և հմուտ աշխատուժ։ Փայտանյութը, հիդրոէներգիան և երկաթի հանքաքարը կազմում են արտաքին առևտրի վրա մեծապես ուղղված տնտեսության ռեսուրսային բազան։ Շվեդիայի ինժեներական հատվածը կազմում է արտադրանքի և արտահանման 50%-ը։ Մեծ նշանակություն ունեն նաև հեռահաղորդակցությունը, ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը և դեղագործական արդյունաբերությունը։ Գյուղատնտեսությանը բաժին է ընկնում ՀՆԱ-ի և զբաղվածության 2 տոկոսը։ Սպառազինության արդյունաբերությունը տեխնոլոգիապես բարձր առաջադեմ համբավ ունի։

2013 թվականին Շվեդիայում գրանցված 20 խոշորագույն ընկերություններն ըստ շրջանառության եղել են հետյալ ընկերությունները՝ Volvo, Ericsson, Vattenfall, Skanska, Hennes & Mauritz, Electrolux, Volvo Personvagnar, Preem, TeliaSonera, Sandvik, ICA, Atlas Copco, Nordea, Svenska Cellulosa Aktiebolaget, SKB, den Holdingև Sony Mobile Communications AB: Շվեդիայի արդյունաբերությունը ճնշող մեծամասնությամբ գտնվում է հանրային և պետական վերահսկողության ներքո, դրա ամենաակնառու օրինակը LKAB-ն է՝ պետական սեփականություն հանդիսացող հանքարդյունաբերական ընկերություն, որը հիմնականում ակտիվ է երկրի հյուսիսային մասում և իր բոլոր ներքին մրցակիցներից ամենամեծ շուկայական մասնաբաժինը ունի։

Աշխատում է մոտ 4,5 միլիոն բնակիչ, որոնցից մոտ մեկ երրորդն ունի բարձրագույն կրթություն։ Աշխատած ժամի ՀՆԱ-ն աշխարհում 9-րդն է ամենաբարձր՝ 31 ԱՄՆ դոլար 2006 թվականին, Իսպանիայում՝ 22 ԱՄՆ դոլարի և ԱՄՆ-ում՝ 35 ԱՄՆ դոլարի համեմատ։ Ըստ ՏՀԶԿ-ի ապակարգավորումը, գլոբալացումը և տեխնոլոգիական ոլորտի աճը եղել են արտադրողականության հիմնական շարժիչ ուժերը։ Աշխատած ժամի ՀՆԱ-ն աճել է  տարեկան տնտեսության համար որպես ամբողջություն և առևտրային առումով հավասարակշռված արտադրողականության 2%-ով։ Շվեդիան սեփականաշնորհված կենսաթոշակների գծով համաշխարհային առաջատարն է և կենսաթոշակային ֆինանսավորման խնդիրները փոքր են արևմտյան Եվրոպայի շատ այլ երկրների համեմատ։ Շվեդական աշխատաշուկան դարձել է ավելի ճկուն, սակայն այն դեռևս ունի որոշ լայնորեն ընդունված խնդիրներ։ Սովորական աշխատողը հարկային վերապահումից հետո ստանում է իր եկամտի միայն 40%-ը։ Դանդաղորեն նվազող ընդհանուր հարկումը, որը 2007 թվականին կազմել է ՀՆԱ-ի 51%-ը, որը գրեթե կրկնակի է, քան ԱՄՆ-ում կամ Իռլանդիայում։ Քաղաքացիական ծառայողները կազմում են Շվեդիայի աշխատուժի մեկ երրորդը, ինչը մի քանի անգամ գերազանցում է շատ այլ երկրներինը։ Ընդհանուր առմամբ՝ ՀՆԱ-ի աճը արագ է եղել 1990-ականների սկզբի բարեփոխումներից հետո, հատկապես արտադրության ոլորտում։

Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի 2012–2013 մրցունակության ինդեքսը Շվեդիային դասում է 4-րդ տեղում մրցունակությամբ։ 2012 թվականի տնտեսական ազատության ինդեքսը Շվեդիային դասում է ամենաազատ 179 երկրների շարքի 21-րդ տեղում կամ եվրոպական 43 երկրների մեջ՝ 10-րդը հորիզոնականում։ 2008 թվականին Շվեդիան զբաղեցրել է 9-րդ տեղը IMD-ի մրցունակության տարեգրքում՝ ստանալով բարձր միավոր մասնավոր հատվածի արդյունավետության մեջ։ Տորոնտոյի համալսարանի պրոֆեսոր Ռիչարդ Ֆլորիդայի՝ ԱՄՆ քաղաքաշինական դասի *«The Flight of the Creative Class»* գրքի համաձայն, Շվեդիան դասվում է որպես բիզնեսի համար լավագույն ստեղծագործական կարողություններ ունեցող երկիր Եվրոպայում և ինչպես կանխատեսվում է, կարող է դառնալ տաղանդի մագնիս աշխարհում ապրող նպատակասլաց աշխատողների համար։ Գիրքը կազմել է ինդեքս՝ չափելու ստեղծարարության տեսակը, ըստ որի բիզնեսի համար առավել օգտակար է տաղանդը, տեխնոլոգիան և հանդուրժողականությունը։ Շվեդիայի ներդրումները հետազոտությունների և զարգացման մեջ 2007 թվականին կազմել են ՀՆԱ-ի ավելի քան 3,5%-ը։ Սա զգալիորեն ավելի բարձր է, քան մի շարք զարգացած երկրներում՝ ներառյալ Միացյալ Նահանգները և ՏՀԶԿ-ի ամենամեծ անդամները։

Շվեդիան 2003 թվականին կայացած հանրաքվեով մերժել է եվրոն և Շվեդիան պահպանում է սեփական արժույթը՝ շվեդական կրոնը (SEK): Շվեդական Riksbankհիմնադրվել է 1668 թվականին և դրանով իսկ այն դարձնելով աշխարհի ամենահին կենտրոնական բանկը, որը ներկայումս կենտրոնացած է գների կայունության վրա՝ 2% գնաճի նպատակային ցուցանիշով։ Համաձայն ՏՀԶԿ-ի կողմից *2007 թվականի Շվեդիայի տնտեսական հետազոտության՝* միջին գնաճը Շվեդիայում ամենացածրերից մեկն է եղել եվրոպական երկրների մեջ 1990-ականների կեսերից ի վեր՝ հիմնականում ապակարգավորման և գլոբալիզացիայի արագ օգտագործման պատճառով։

Առևտրի ամենամեծ հոսքերը Գերմանիայի, ԱՄՆ-ի, Նորվեգիայի, Միացյալ Թագավորության, Դանիայի և Ֆինլանդիայի հետ են։

Շվեդիայի տնտեսական պատկերը զգալիորեն պայծառացել է 1990-ականների սկզբի ծանր անկումից հետո։ Վերջին տարիներին աճը ուժեղ է եղել, թեև տնտեսության աճը թուլացել է 2001-2003 թվականներին, աճի տեմպերն այդ ժամանակվանից բարձրացել են՝ վերջին երեք տարիներին միջինը 3,7% աճով։ Աճի երկարաժամկետ հեռանկարները մնում են բարենպաստ։ Գնաճի մակարդակը ցածր է և կայուն՝ առաջիկա 2-3 տարիների ընթացքում ցածր մակարդակների շարունակական կանխատեսումներով։

1990-ականների կեսերից արտահանման ոլորտը վերելք է ապրում՝ հանդես գալով որպես տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ։ Շվեդական արտահանումը նույնպես ապացուցել է, որ զարմանալիորեն ուժեղ է։ Արտահանման կառուցվածքի զգալի փոփոխությունը, որտեղ ծառայությունները, ՏՏ արդյունաբերությունը և հեռահաղորդակցությունը գրավել են ավանդական արդյունաբերությունները, ինչպիսիք են պողպատը, թուղթը և ցելյուլոզը, շվեդական արտահանման ոլորտն ավելի քիչ խոցելի է դարձրել միջազգային տատանումների նկատմամբ։ Միևնույն ժամանակ շվեդական արդյունաբերությունը ավելի քիչ գումար է ստացել իր արտահանման համար, մինչդեռ ներմուծման գները բարձրացել են։ 1995-2003 թվականներին արտահանման գները նվազել են 4%-ով, միաժամանակ ներմուծման գներն աճել են 11%-ով։ Զուտ ազդեցությունն այն է, որ շվեդական առևտրի պայմանները նվազել են 13%-ով։

Մինչև 2014 թվականը օրենսդիրները, տնտեսագետները և ԱՄՀ-ն նախազգուշացրել են բնակելի անշարժ գույքի գների աճի և անձնական հիփոթեքային պարտքի մակարդակի ընդլայնման հետ կապված պղպջակի մասին։ Ընտանիքի պարտքը դեպի եկամուտը բարձրացել է 170%-ից, քանի որ ԱՄՀ-ն օրենսդիրներին կոչ է արել դիտարկել գոտիավորման բարեփոխումները և բնակարանների ավելի մեծ առաջարկ ստեղծելու այլ միջոցներ, քանի որ պահանջարկը գերազանցում է առաջարկին։ 2014 թվականի օգոստոսին տնային փոխառուների 40%-ն ուներ միայն տոկոսադրույքով վարկեր, մինչդեռ նրանք, ովքեր չէին վճարում, մայր գումարը մարում էին այն տոկոսադրույքով, որը կպահանջվեր 100 տարի ամբողջությամբ մարելու համար։

### Կառավարություն

Կառավարության բյուջեն կտրուկ բարելավվել է 1993 թվականի ՀՆԱ-ի ավելի քան 12%-ի ռեկորդային պակասուրդից։ Վերջին տասնամյակում՝ 1998 թվականից առ այսօր կառավարությունը ամեն տարի ավելցուկ է գրանցել, բացառությամբ 2003 և 2004 թվականների։ Ակնկալվում է, որ 2011 թվականի հավելուրդը կկազմի 99 միլիարդ (15 միլիարդ դոլար) կրոն։ Նոր, խիստ բյուջետային գործընթացը՝ Ռիկսդագի կողմից սահմանված ծախսերի առաստաղներով և անկախ Կենտրոնական բանկի սահմանադրական փոփոխությունը զգալիորեն բարելավել են քաղաքականության վստահելիությունը։

Երկարաժամկետ հարկաբյուջետային կայունության տեսանկյունից տարիքային կենսաթոշակների երկար սպասված բարեփոխումն ուժի մեջ է մտել 1999 թվականին։ Սա ենթադրում է շատ ավելի ամուր համակարգ դեմոգրաֆիական և տնտեսական անբարենպաստ միտումների նկատմամբ, որը պետք է պահպանի ընդհանուր կենսաթոշակային հատկացումների հարաբերակցությունը համախառն աշխատավարձի նկատմամբ մոտ 20%-ի մոտ գալիք տասնամյակների ընթացքում։ Հարկաբյուջետային համախմբումը և կենսաթոշակային բարեփոխումները միասին վերցրած,պետական ֆինանսները վերադարձրել են կայուն հիմքերի վրա։ Համախառն պետական պարտքը, որը 1990 թվականին ՀՆԱ-ի 43%-ից 1994 թվականին հասել է 78%-ի, կայունացել է 1990-ականների կեսերին և նորից սկսել է ավելի էապես նվազել 1999 թվականից։ 2000 թվականին այն ընկել է 60% առանցքային մակարդակից և 2010 թվականի դրությամբ իջե; մինչև ՀՆԱ-ի 35%։

### Ընկերություններ
2022 թվականին Շվեդիայում գրանցված ամենաշատ ընկերություններ ունեցող ոլորտը սպասարկման ոլորտն է՝ 457,044 ընկերություններով, որին հաջորդում են ֆինանսները, ապահովագրությունը և անշարժ գույքը՝ 184,377 ընկերություններ։

## Տնտեսական և արժութային միություն
Ընթացիկ տնտեսական զարգացումն արտացոլում է շվեդական տնտեսության բավականին ուշագրավ բարելավումը 1991-1993 թվականների ճգնաժամից ի վեր, այնպես որ Շվեդիան հեշտությամբ կարող է անդամակցել Եվրամիության Տնտեսական և արժութային միության երրորդ փուլին՝ ընդունելով եվրոն որպես արժույթ։ Տեսականորեն միությանի կանոններով Շվեդիան պարտավոր է միանալ, քանի որ երկիրը բացառություն չի ստացել որևէ արձանագրությամբ կամ պայմանագրով (ի տարբերություն Դանիայի և Միացյալ Թագավորության)։ Այնուամենայնիվ Շվեդիայի կառավարությունը 1997 թվականին որոշել է չմիանալ ընդհանուր արժույթին դրա սկզբից՝ 1999 թվականի հունվարի 1-ից։ Այս ընտրությունն իրականացվել է՝ օգտագործելով իրավական բացը, միտումնավոր դուրս մնալով Եվրոպական փոխարժեքի մեխանիզմից։ Այս քայլը ներկայումս հանդուրժվում է Եվրոպական կենտրոնական բանկի կողմից, որը սակայն զգուշացրել է, որ դա չի լինի ԵՄ նոր անդամների դեպքում։

Քսանմեկերորդ դարի առաջին տարիներին իշխող Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունում հայտնվել է միանալու համար մեծամասնություն, թեև հարցը բուռն բանավեճի առարկա էր, երկու կողմից էլ կուսակցության առաջատար դեմքերով։ 2003 թվականի սեպտեմբերի 14-ին եվրոյի վերաբերյալ համապետական հանրաքվե է անցկացվել։ Շվեդների 56%-ը մերժել է ընդհանուր արժույթը, իսկ 42%-ը կողմ է քվեարկել դրա օգտին։ Ներկայումս նոր հանրաքվեի կամ խորհրդարանական քվեարկության վերաբերյալ որևէ ծրագիր չի քննարկվում, թեև ենթադրվում է, որ մոտ տասը տարի հետո կարող է տեղի ունենալ ևս մեկ հանրաքվե։

## Գործազրկություն
Ի տարբերություն եվրոպական այլ երկրների մեծ մասի, 1980-ականներին Շվեդիայում գործազրկության մակարդակը կազմում էր աշխատուժի մոտ 2%-ը կամ 3%-ը։ Սակայն ուղեկցվել է բարձր և արագացող գնաճով։ Ակնհայտ դարձած գործազրկության նման ցածր մակարդակները կայուն չեն եղել և 1990-ականների սկզբի ծանր ճգնաժամի պայմաններում այդ ցուցանիշը հասել է ավելի քան 8%-ի։ 1996 թվականին կառավարությունը նպատակ է դրել մինչև 2000 թվականը գործազրկությունը նվազեցնել մինչև 4 տոկոս։ 2000 թվականի ընթացքում զբաղվածությունն աճել է 90 000 մարդով, ինչը ամենամեծ աճն է վերջին 40 տարվա ընթացքում և նպատակին հասել է 2000 թվականի աշնանը։ Նույն աշնանը կառավարությունը սահմանել էիր նոր նպատակը՝ մինչև 2004 թվականը աշխատունակ տարիքի բնակչության 80%-ը մշտական աշխատանք կունենա։ Ոմանք մտահոգություն են հայտնել, որ զբաղվածության թիրախին հասնելը կարող է հանգեցնել աշխատավարձի չափազանց բարձր տեմպերի, հետևաբար՝ գնաճի ավելացմանը։ Այնուամենայնիվ 2006 թվականի օգոստոսի դրությամբ աշխատունակ շվեդների մոտավորապես 5%-ը գործազուրկ է եղե;՝ գերազանցելով կառավարության կողմից սահմանված նպատակը։ Սակայն րոշ մարդիկ, ովքեր չեն կարողանում աշխատանք գտնել, տարվում են այսպես կոչված «աշխատաշուկայի քաղաքական գործունեության մեջ», որը կոչվում է «AMS-åtgärder»:

Նախկին արհմիութենական Յան Էդլինգի խոսքերով, գործազուրկների իրական թիվը շատ ավելի մեծ է և այդ թվերը ճնշվում են ինչպես կառավարության, այնպես էլ Շվեդիայի արհմիությունների համադաշնության կողմից։ Էդլինգի զեկույցում նա ավելացրել է, որ շվեդների ևս 3%-ը զբաղված է պետականորեն կազմակերպված աշխատանքի սխեմաներով, այլ ոչ թե մասնավոր հատվածում։ Նա նաև պնդել է, որ ևս 700,000 շվեդներ կամ երկարաժամկետ հիվանդության արձակուրդում են կամ վաղաժամ թոշակի են անցնում։ Էդլինգը հարցնում է, թե այդ մարդկանցից քանիսն են իրականում գործազուրկ։ Նրա զեկույցի համաձայն՝ «փաստացի գործազրկության» մակարդակը մոտ 20 տոկոս է։ Որոշ քննադատներ համաձայն չեն «փաստացի» գործազրկության այս հասկացության հետ, որը նաև կոչվում է «լայն գործազրկություն», քանի որ նրանք «գործազուրկ» չեն համարում, օրինակ՝ աշխատանք ցանկացող ուսանողներին, հիվանդության արձակուրդում գտնվողներին և զինակոչիկներին։

Շվեդիայի վիճակագրության համաձայն՝ 2013 թվականի հունիսին գործազրկությունը ընդհանուր բնակչության մեջ կազմել է 9,1%, իսկ 15-ից 25 տարեկանների շրջանում՝ 29%:

## Արհմիություններ
Շվեդիայի աշխատուժի շուրջ յոթանասուն տոկոսը արհմիվում է։ Արհմիությունների մեծ մասի համար գոյություն ունի գործընկեր-գործատու կազմակերպություն բիզնեսի համար։ Արհմիությունները և գործատու կազմակերպությունները անկախ են ինչպես կառավարությունից, այնպես էլ քաղաքական կուսակցություններից, թեև արհմիությունների ամենամեծ համադաշնությունը՝ Շվեդիայի արհմիությունների ազգային համադաշնությունը կամ LO-ն (կազմակերպելով կապույտ օձիքի աշխատողները), սերտ կապեր է պահպանում երեք խոշոր կուսակցություններից մեկի՝ սոցիալ-դեմոկրատների հետ։

Սպիտակ օձիքով աշխատողների արհմիության մակարդակը բացառիկ բարձր է Շվեդիայում՝ 2008 թվականից ի վեր ավելի բարձր, քան կապույտ օձիքով աշխատողների համար։ 2022 թվականին կապույտների քանակը կազմել է 59%, իսկ սպիտակ օձիքի քանակը՝ 73% (բացառվում են կես դրույքով աշխատող լրիվ դրույքով ուսանողները)։ Մինչև 2007 թվականի հունվարին արհմիությունների գործազրկության հիմնադրամների համար զգալիորեն բարձրացված վճարները, կապույտ և սպիտակ օձիքների արհմիությունների խտությունը նույնն է եղել (77%՝ 2006): Միավորման միջին խտությունը 2011–2014 թվականներին կազմել է 70%, 2015-2017 թվականներին՝ 69%, 2018 և 2019 թվականներին՝ 68%։ Գոյություն ունեն երկու խոշոր համադաշնություններ, որոնք կազմակերպում են մասնագետներ և այլ որակյալ աշխատակիցներ՝ Շվեդիայի պրոֆեսիոնալ աշխատակիցների համադաշնությունը (Tjänstemännens Centralorganisation կամ TCO) և Շվեդական Մասնագիտական ասոցիացիաների Համադաշնությունը (Sveriges Akademikers Centralorganisation կամ SACO): Նրանք երկուսն էլ անկախ են Շվեդիայի քաղաքական կուսակցություններից և երբեք չեն պաշտպանում քաղաքական ընտրություններում պաշտոնի թեկնածուներին։

Օրենսդրությամբ սահմանված նվազագույն աշխատավարձ չկա։ Փոխարենը տարբեր ոլորտներում նվազագույն աշխատավարձի չափորոշիչները սովորաբար սահմանվում են կոլեկտիվ բանակցությունների միջոցով։ Բոլոր աշխատողների մոտ 90%-ը ծածկված է կոլեկտիվ պայմանագրերով, մասնավոր հատվածում՝ 83%-ը (2018)։ Կոլեկտիվ պայմանագրերի բարձր ընդգրկումը ձեռք է բերվել՝ չնայած պետական մեխանիզմների բացակայությանը, որոնք կոլեկտիվ պայմանագրերը տարածում են ամբողջ արդյունաբերության կամ ոլորտների վրա։ Սա արտացոլում է շվեդական արդյունաբերական հարաբերություններում պետական կարգավորման նկատմամբ ինքնակարգավորման գերակայությունը (կարգավորումը հենց աշխատաշուկայի կողմերի կողմից)։

Շվեդիան չի միացել EMU-ին (Տնտեսական և արժութային միություն/Եվրո) և չի միանա տեսանելի ապագայում։ Երբ հարցը օրակարգում է եղել շվեդական արհմիութենական շարժումը խիստ պառակտված է եղել։ Ի տարբերություն գործատուների ասոցիացիաների շատ դրական վերաբերմունքի՝ արհմիությունների վարկանիշային կարծիքն այնքան բաժանված էր, որ մի քանի արհմիություններ, ինչպես նաև LO, TCO և SACO համադաշնությունները ձեռնպահ են մնացել պաշտոնական դիրքորոշում ունենալուց։

## Աշխատուժ
Ավանդաբար ցածր աշխատավարձի տարբերությունը վերջին տարիներին աճել է ճկունության բարձրացման արդյունքում, քանի որ ընկերության մակարդակում աշխատավարձի սահմանման դերը որոշակիորեն ուժեղացել է։ Այնուամենայնիվ շվեդ ոչ որակավորում ունեցող աշխատակիցները լավ վարձատրվում են, մինչդեռ լավ կրթված շվեդ աշխատակիցները ցածր վարձատրվում են Արևմտյան Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի մրցակից երկրների համեմատ։ Վերջին տարիներին իրական աշխատավարձերի միջին աճը պատմական չափանիշներով բարձր է եղել, ինչը մեծ մասամբ պայմանավորված է գների անկանխատեսելի կայունությամբ։ Այնուամենայնիվ վերջին տարիներին անվանական աշխատավարձերը մի փոքր ավելի բարձր են եղել մրցակից երկրների աշխատավարձերից։ Այսպիսով, եթե մասնավոր հատվածի աշխատավարձերը 1998-2000 թվականներին Շվեդիայում աճել են միջին տարեկան 3,75%-ով, ԵՄ տարածքում համեմատելի աճը կազմել է 1,75%։ 2000 թվականին ընդհանուր աշխատուժը կազմում էր մոտ 4,4 միլիոն մարդ։

## Ընթացիկ և ավարտված սեփականաշնորհումներ
Շվեդիայի կառավարությունը հայտարարել է, որ մասնավորեցնելու է մի շարք ամբողջությամբ և մասամբ պետական ընկերություններ։ «Այս վաճառքից ստացված եկամուտը կօգտագործվի պետական պարտքը մարելու և ապագա սերունդների համար պարտքի բեռը նվազեցնելու համար։ Կառավարության հավակնությունն էր 2007-2010 թվականներին վաճառել ընկերությունները 200 միլիարդ շվեդական կրոնա արժեքով»։

;Ընթացիկ սեփականաշնորհումներ

* Telia Sonera՝  հեռահաղորդակցության կապ, 37,3%-ը պատկանում է Շվեդիայի կառավարությանը։ Մինչ այժմ վաճառվել են 18 միլիարդ կրոնա բաժնետոմսեր՝ նվազեցնելով պետական սեփականությունը 45,3%-ից մինչև 37,3%։
* SAS Group՝ ավիաընկերություն, 14,8%-ը պատկանում է Շվեդիայի կառավարությանը։ 2016 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Շվեդիայի կառավարությունը վաճառել է13,8 միլիոն բաժնետոմս՝ 213,9 միլիոն կրոնա արժողությամբ։ Ձեռնարկությունների նախարար Միքայել Դամբերգը հայտարարել է, որ «Կան լավ պատճառներ, որ Շվեդիայի կառավարությունը չլինի հանրային առևտրով զբաղվող ավիաընկերության երկարաժամկետ սեփականատեր… եղանակով»։

;Ավարտված սեփականաշնորհումներ

* OMX՝ ֆոնդային բորսայի բաժնետոմսերը վաճառվել են Borse Dubai-ին 2,1 միլիարդ կրոնով։
* Vin & Sprit՝ վաճառվել է Pernod Ricard-ին 5,6 մլրդ եվրոյով։
* Վասակրոնան վաճառվել է AP Fastigheter-ին 4,3 միլիարդ եվրոյով։
* Nordea՝ բանկ, 19,5%-ը պատկանում է Շվեդիայի կառավարությանը։ Կառավարության կողմից վերահսկվող բաժնետոմսերի վերջին փաթեթը վաճառվել է 2013 թվականի սեպտեմբերին։

## Տես նաև
* Եվրոպայի տնտեսություն
* Եվրոպական Միություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* CIA World Factbook՝ Շվեդիա
* OECD-ի Շվեդիա երկրի վեբ կայքը և OECD Economic Survey of Sweden
* Sveriges Riksbank (Շվեդիայի Կենտրոնական բանկ)    ում
* Շվեդիայի վիճակագրություն
* Շվեդիայի գլոբալ ներդրումային քննարկում Ն. Վարդիի կողմից, օգոստոս 2006թ
* Շվեդիա – Տնտեսական աճ և կառուցվածքային փոփոխություն, 1800–2000 – EH. Net հանրագիտարան
* Միացյալ Նահանգների Պետքարտուղարություն – Շվեդիա
* Համաշխարհային բանկի ամփոփ Առևտրի վիճակագրություն Շվեդիա
* Բանկեր Շվեդիայում. օգտակար տեղեկատվություն երկրի ֆինանսական հաստատությունների մասին
* Շվեդիայի կողմից կիրառվող սակագները, որոնք նախատեսված են ITC-ի ITC շուկա մուտք գործելու քարտեզով , մաքսային սակագների և շուկայի պահանջների առցանց տվյալների բազա

Կատեգորիա:Եվրոպական միության տնտեսություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի տնտեսություններ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Շվեդիա
Կատեգորիա:Շվեդիայի տնտեսություն