Մուհամմադ Իկբալ

**Ալլամա Մուհամմադ Իկբալ** (, ), բանաստեղծ, քաղաքական և հասարակական գործիչ Բրիտանական Հնդկաստանում, գիտնական, իրավաբան։ Փիլիսոփա և մտածող, համարվում է «Պակիստանի հոգևոր հայրը», այս երկրի ստեղծման ավետաբերը։ Ուրդու գրականության առանցքային գործիչ։ Նրա ստեղծագործությունները գրված են ուրդու, պարսկերեն, փենջաբերեն և անգլերեն։

Պակիստանցիները, իրանցիները և միջազգային գրականագետները հիանում են Իկբալով որպես բացառիկ բանաստեղծ։ Թեև Իկբալը առավելապես հայտնի է որպես ականավոր բանաստեղծ, նա նաև լայնորեն ճանաչված է որպես «ժամանակակից իսլամական փիլիսոփայող մտածող»։ Նրա առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Անձի առեղծվածները» (*Ասրար-ի Խուդi*), հրատարակվել է պարսկերեն 1915 թվականին։ Իկբալի բանաստեղծական այլ գրքերից են «Ինքնաուրացման այլաբանությունները» (*Ռամուզ-ի Բեխուդի*), «Արևելքի ուղերձը» (*Փայամ-ի Մաշրիք*) և «Պարսկական սաղմոսները» (*Զաբուր-է Աջամ*)։ Դրանցից են ուրդուով նրա ամենահայտնի գործերը՝ «Քարավանի զանգի ղողանջը» (*Բանգ-ի Դարա*), «Գաբրիելի թևը» (*Բալ-ի Ջաբրայիլ*), «Կալիմի գավազանի հարվածը» (*Զարբ-ի Կալիմ*) և «Հեջազի նվերները» (Արմաղան-ի Հիջազ)։ Ուրդու և պարսկերեն պոեզիայի հետ մեկտեղ, նրա դասախոսություններն ու գրությունները ուրդուով և անգլերենով մեծ ազդեցություն են ունեցել մշակութային, սոցիալական, կրոնական և քաղաքական դիսկուրսների վրա։

1922 թվականին Գեորգ V թագավորից ստացել է ասպետի կոչում։ Անգլիայում իրավաբանություն և փիլիսոփայություն ուսանելիս Իկբալը դարձել է Համահնդկական մուսուլմանական լիգայի Լոնդոնի մասնաճյուղի անդամ։ 1930 թվականի դեկտեմբերին Լիգայի նիստում նա ներկայացրել է իր ամենահայտնի նախագահական ելույթը, որը հայտնի է որպես Ալլահաբադի խոսք, որտեղ նա կոչ էր անում ստեղծել մուսուլմանական պետություն բրիտանական Հյուսիսարևմտյան Հնդկաստանում։

Հարավային Ասիայի մեծ մասում և ուրդու խոսողների շրջանում Իկբալը համարվում է **Շաիր-է-Մաշրիկ** (ուրդու՝ شاعر مشرق, «Արևելքի բանաստեղծ»)։ Իկբալին անվանում են նաև **Մուֆաքկիր-ի-Պակիստան** (ուրդու՝ مفکر پاکستان, «Պակիստանի մտածողը»), **Մուսավարի Պակիստան** (ուրդու՝ مصور پاکستان, «Պակիստանի ստեղծող») և **Հաքիմ-ուլ-Ումմատ** (ուրդու. حکیم الامت, «Ումմայի իմաստուն»)։ Պակիստանի կառավարությունը նրան պաշտոնապես անվանել է «Պակիստանի ազգային բանաստեղծ»։ Իկբալի ծննդյան օրը՝ Yom-e Veladat-e Muhammad Iqbal (ուրդու՝ «Մուհամմադ Իկբալի ծննդյան օրը»), կամ Իկբալի օրը, պետական տոն է Պակիստանում։

Իկբալի տունը դեռ կանգուն է Սիալքոթում, հայտնի է որպես Մանզիլ Իկբալ և բաց է այցելուների համար։ Նրա մյուս տունը, որտեղ նա ապրել է իր կյանքի մեծ մասը և մահացել, գտնվում է Լահորում և կոչվում է *Ջավեդ Մանզիլ*։ Թանգարանը գտնվում է Ալլամա Իկբալ ճանապարհին՝ Լահորի երկաթուղային կայարանի մոտ (Փենջաբ, Պակիստան)։ Այն պահպանվում է 1975 թվականի Փենջաբի հնությունների մասին օրենքի համաձայն, և 1977 թվականին հայտարարվել է Պակիստանի ազգային հուշարձան։

## Կենսագրություն
Իկբալը ծնվել է 1877 թվականի նոյեմբերի 9-ին Սիալքոթում, դերձակի ընտանիքում, որը հայտնի է եղել իր բարեպաշտությամբ։ Նրա ընտանիքը ծագում էր իսլամ ընդունած բրահմիններից։ Իկբալի մայրը՝ քաշմիրցի Իմամ Բիբին, երկար ժամանակ ապրել է Սամբրիալ քաղաքում (Սիալքոթ թաղամասում)։ Նկարագրվում որպես քաղաքավարի և համեստ կին, որն աջակցել է աղքատներին ու հարևաններին։ Մահացել է 1914 թվականի նոյեմբերի 9-ին Սիալկոտում։

Իկբալը նախնական կրթությունը ստացել է հայրենի քաղաքում։ Ուսումնասիրել է Ղուրան չորս տարեկանից։ 1892 թվականին ամուսնացել է (համաձայնությամբ) գուջարաթի բժշկի դստեր՝ Կարիմ-Բիբիի հետ։

1895 թվականին Իկբալը ընդունվել է Լահորի Կառավարական քոլեջ, որտեղ սկսել է ուսումնասիրել փիլիսոփայություն, արաբական և անգլիական գրականություն։ Նրա ուսուցիչներից էր արևելագետ Թոմաս Ուոքեր Առնոլդը, որը խորհուրդ է տվել նրան այցելել Եվրոպա՝ ընդլայնելու իր մտահորիզոնը։ 1899 թվականին ստացել է մագիստրոսի կոչում։ Այնուհետև ուսումը շարունակել է Անգլիայում (Թրինիթի քոլեջ, Քեմբրիջի համալսարան) և Գերմանիայում (Մյունխենի Լյուդվիգ Մաքսիմիլիան համալսարան)։ 1908 թվականից՝ փիլիսոփայության պրոֆեսոր։ Մյունխենում պաշտպանել է ատենախոսություն «Մետաֆիզիկայի զարգացումը Պարսկաստանում» թեմայով 1908։ Սովորել է փիլիսոփայություն, ինչպես նաև իրավունք, գրականություն և արաբերեն։ Բրիտանիայում Իկբալը դարձել է Համահնդկաստանի մուսուլմանական լիգայի Լոնդոնի մասնաճյուղի անդամ։ Գերմանիայում ծանոթացել է Գյոթեի, Հայնեի, Նիցշեի ստեղծագործություններին։

1908 թվականից նա ապրել է Լահորում, որտեղ դասավանդել է փիլիսոփայություն, բայց հետո կենտրոնացել է իրավաբանական պրակտիկայի վրա։

Իկբալը տպագրվել է 1890-ականների վերջից։ Իր դեբյուտը կատարել է 1915 թվականին պոեզիայի առանձին գրքով («Իմ եսի գաղտնիքները»)։ Գրել է պոեզիա ուրդու, փենջաբերեն և պարսկերեն լեզուներով։ Եթե վաղ շրջանում նա բանաստեղծություն գրել է հայրենի ուրդու լեզվով, ապա եվրոպական ժամանակաշրջանում նա անցել է պարսկերենի։ Պարսկերեն հրատարակել է «Անձի խորհուրդներ» («Ասրար-ի Խուդի», 1915) և «Ինքնաուրացման այլաբանություններ» («Ռամուզ-ի Բեխուդի», 1918) փիլիսոփայական բանաստեղծությունները, «Պարսկական սաղմոսներ» («Զաբուր») ժողովածուն։ -է Աջամ», 1927 ), «Ջավիդ-նամե» (1932) և «Թափառականը» բանաստեղծությունները։ («Մուսաֆիր», 1934)։ Նրա գրական ներշնչանքն առաջին հերթին Ռումին էր։ Ինքը՝ Իկբալը, իր ստեղծագործություններում զարգացրել է սուֆիական պոեզիայի և միստիկայի ավանդական թեմաները։ Ուրդու լեզվով հրատարակված բանաստեղծությունների ժողովածուները՝ «Գաբրիելի թեւը» («Բալ-ի Ջաբրայիլ», 1935 թ.), որը պարունակում է Կորդոբայի մզկիթի հայտնի օրհներգը՝ «Կալիմի գավազանի հարվածը» («Զարբ-ի Կալիմ», 1936), ինչպես նաև «Հիջազի ընծաներ» («Արմաղան-ի Հիջազ», 1938, պարսկերեն) . Նրա կողմից 1923-ին հրատարակված «Արևելքի պատգամը» («Պայամ-ի Մաշրիկ») քնարերգության ժողովածուն պատասխան է Ջ. Վ. Գյոթեի «Արևմտյան-արևելյան դիվանին»։

Գեորգ V թագավորի 1922 թվականին նրան ասպետի կոճում է տվել։

1920-ականների կեսերից նա ակտիվորեն մասնակցել է Հնդկաստանի քաղաքական կյանքին։ 1926 թվականին Իկբալն ընտրվել է Փենջաբի օրենսդիր ժողովի անդամ։ 1928 թվականին նա հանդես է եկել իսլամը թարմացնելու գաղափարով («Կրոնական մտքի վերակառուցումը իսլամում»։ 1930 թվականին Իկբալը, որպես Մուսուլմանական լիգայի նստաշրջանի պատվավոր նախագահ, հանդես եկավ անկախ հնդկական դաշնության կազմում մուսուլմանական պետության ստեղծման օգտին։ Սա հիմք տվեց հետագայում Իկբալին «Պակիստանի հոգևոր հայր» հռչակելուն։ Իկբալի մահից հետո նրա գաղափարները մշակվեցին Պակիստանի շարժման կողմից, ինչը հանգեցրեց Պակիստանի առանձին անկախ պետության ստեղծմանը։

Հետագա տարիներին նա Լոնդոնում մասնակցել է երկու կլոր սեղանների, այցելել Ֆրանսիա (որտեղ հանդիպել է Անրի Բերգսոնին և Մասինյոնին), Իսպանիա, Իտալիա (հանդիպել է Մուսոլինիին) և մասնակցել Երուսաղեմում իսլամական կոնֆերանսին։ 1933 թվականի աշնանը հրավիրվել է Աֆղանստան՝ քննարկելու Քաբուլում համալսարանի կազմակերպման հարցը։

Սոցիալական հեղափոխության շրջանում նա համակրել է սոցիալիզմի գաղափարները, բայց մերժել  «կոմունիստական աթեիզմ»։ Իր ստեղծագործությունում Ալլահը հանդիպում է Լենինին  և Գաբրիել  հրեշտակապետին ուղարկում, որպեսզի բարձրացնի ճնշվածներին ապստամբություն։

Իկբալը մահացել է 1938 թվականի ապրիլի 21-ին Լահորում։ 1953 թվականին հիմնադրվել է «Իկբալ» ընկերությունը (Bazm-e-Iqbal): Նրա որդին Ջավաիդ Իկբալը դարձել է փիլիսոփա և Գերագույն դատարանի դատավոր։

## Իկբալը և իսլամական աշխարհի միավորում
մինի|Իկբալը 1938
Մուսուլմանների ուժի հիմքը միասնությունն է, սակայն դրա համար կան բազմաթիվ ներքին և արտաքին խոչընդոտներ։ Իկբալը բաժանման պատճառները դասակարգեց երկու հիմնական խմբի․

# արտաքին գործոններ,
# ներքին գործոններ։

Առաջին խմբի գործոններից են համարվում իմպերիալիզմը, նեոնացիոնալիզմը, գաղութացումը, տնտեսական կախվածությունը և մշակութների «համահարթեցումը»։

Միասնությանը խոչընդոտող երկրորդ կատեգորիան ներքին գործոններն են, որոնք, ըստ Իկբալի, ներառում են իսլամական մշակույթի և մուսուլմանական հասարակություններում գիտության ու կրթության ոլորտում առաջընթացի բացակայությունը։

Ալլամա Իկբալը միասնությունն ու հավասարությունը համարում էր իսլամական հասարակության երկու հիմնարար և անքակտելի սյուները։ Նա վստահ էր, որ իսլամական ուսմունքների միջոցով ժողովրդավարությունը սահմանելով և բացատրելով՝ հնարավոր կլինի հասնել ցանկալի հասարակությանը, որը կբավարարի ժամանակի կարիքները։ Իկբալը  նաև հավատում էր, որ որքան մուսուլմանները մոտենան իսլամի ճշմարիտ ոգուն և աստվածային ուսմունքներին, այնքան ավելի լավ  կդրսևորվի նրանց ուժը, մեծությունն ու միասնությունը, ևիսկ իսլամի միասնությունը նա ընկալել է որպես միասնություն մեկ Աստծո շուրջ։ Իկբալը միասնությունն ու գիտակցությունը համարել է երկու փոխլրացնող գործոն, իսկ տգիտությունն ու տգիտությունը՝ բաժանման հիմնական պատճառ։

Նա կարծում էր, որ միասնությունը պետք է ձեռք բերվի երկու ճանապարհով․

# իսլամական երկրների ղեկավարների և կառավարությունների ինտեգրում
# մարդկանց ավելի մեծ տեղեկացվածություն։

Միասնության իրականացման ուղիները նշվեցին երեք ձևով. առաջինը՝ իսլամական երկրների միասնական ղեկավարությունը, երկրորդը՝ իսլամական դաշնության ստեղծումը, որը կհավաքի բոլոր իսլամական երկրները, և երրորդը՝ մասնակցությունը դաշինքներում, համաձայնագրերում ու մշակութային, տնտեսական և քաղաքական կապերի ընդլայնումը։

Շատ սիրված է Արևելքում, հատկապես Պակիստանի, Աֆղանստանի և Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանում, նրա աշխատանքները հայտնի են մուսուլմանների շրջանում։ Իկբալի հայտնի գործերից մեկը՝ «Արևելքի ուղերձը» (Payam-e-Mashriq), ուղղված էր Աֆղանստանի այն ժամանակվա թագավոր Ամանուլլահ Խանին։ Արևելքում նրան անվանել են «Արևելքի աստղ» (Sitora-e Sharq): Իկբալի հետ բարեկամությունը և նրա հայացքները մեծապես նպաստեցին հրեական ծագումով պակիստանցի հայտնի քարոզիչ և դիվանագետ Մուհամմադ Ասադի (Լեոպոլդ Վայս) իսլամ ընդունելուն։

## Հիշողություն
Պակիստանում, Հնդկաստանում, Մեծ Բրիտանիայում, Կանադայում և այլ երկրներում ստեղծվել են գիտական ընկերություններ՝ ուսումնասիրելու Իկբալի ստեղծագործական ժառանգությունը։ Պակիստանում կա Իկբալ ակադեմիա (Լահոր)։ Նրա անունը կրում են Բաց համալսարանը Իսլամաբադում, կրիկետի մարզադաշտը Ֆայսալաբադում և Լահորի միջազգային օդանավակայանը։

## Արտահայտություններ
* «Կյանքի էությունը ինքդ քեզ գտնելն է»։
* «Անկախ նրանից, թե դա Թագավորության փայլն է, թե հանրապետության տեսարանը, առանց կրոնի քաղաքականությունը միայն տանում է դեպի բռնակալություն»։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Father_of_Allama_Iqbal.jpg|Ալամ Իկբալի հայրը՝ Շեյխ Նուր Մուհամմադ
Պատկեր:Iqbal_in_1931.jpg|Իկբալը Լոնդոնում 1931
Պատկեր:Pic_Iqbal_07.jpg|Իկբալը մուսուլմանական լիգայի միջոցառման ժամանակ, Լոնդոն, 1932
Պատկեր:Iqbal_in_1933.jpg|Իկբալը 1933թվական
Պատկեր:Muhammad_Iqbal_in_Lahore,_1933.jpg|Իկբալը Լահորի ժողովրդի հետ 1933
Պատկեր:Iqbal_in_Afghanistan.jpg|Իկբալը Աֆղանստանում Սուլմեն Նադաուիի և սըր Ռոս Մասուդի հետ


## Շարադրություններ
* Այլաբանություններ ինքնաժխտման մասին. Պեր. պարսկերենից։ 1918
* Ուղերձ Արևելքից. Պեր. պարսկերենից։ 1923
* Գիրք հավերժության. Պեր. պարսկերենից։ 1932
* Գաբրիելի թևը. Պեր. պարսկերենից։ 1935
* Հեջազի նվերները. Պեր. պարսկերենից։ 1938
* Քարավանի զանգի ղողանջը. Պեր. ուրդուից։ - Մ., 1964։
* Կրոնական մտքի վերակառուցումը իսլամում. Պեր. անգլերենից, նախաբան և մեկնաբանել. Մ.Տ.Ստեփանյանց . Էդ. Պ.Վ.Գուստերինա . - Մ.: Վոստ. վառված., 2002

## Ծանոթագրություն


## Գրականություն
* *Аникеев Н. П.* Выдающийся мыслитель и поэт Мухаммад Икбал. — М., 1959.
* *Гордон-Полонская Л. Р.* Мусульманские течения в общественной мысли Индии и Пакистана. — М., 1963. — Гл. 7.
* *Пригарина Н. И.* Поэзия Мухаммада Икбала (1900—1924 гг.). — М., 1972.
* *Пригарина Н. И.* Поэтика творчества Мухаммада Икбала. — М., 1978.
* Творчество Мухаммада Икбала / Отв. ред. Н. И. Пригарина. — М., 1982.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Իսլամը Հնդկաստանում
Կատեգորիա:Հնդիկ բանաստեղծներ