Հիպոֆիզի ապոպլեքսիա

**Մակուղեղի ապոպլեքսիա,** վիճակ, երբ դիտվում է ներմակուղեղային արյունազեղում կամ գեղձի արյունամատակարարման խանգարում: Սա սովորաբար տեղի է ունենում մակուղեղի ուռուցքի առկայության դեպքում, թեև 80% դեպքերում այն նախկինում ախտորոշված չի լինում: Ամենատարածված նախնական ախտանիշը հանկարծակի գլխացավն է, որը հաճախ ուղեկցվում է արագ վատթարացող տեսադաշտի արատով կամ երկտեսությամբ՝ պայմանավորված գեղձի շրջապատող նյարդերի սեղմմամբ: Սրան հաճախ հաջորդում են սուր ախտանիշներ՝ կապված կենսական նշանակություն ունեցող հորմոնների արտազատման բացակայության հետ, հատկապես՝ մակերիկամային անբավարարությունը:

Ախտորոշումն իրականացվում է մագնիսառեզոնանսային շերտագրման (ՄՌՇ) և լաբորատոր հետազոտությունների միջոցով։ Բուժումը ենթադրում է հորմոնային անբավարարության ժամանակին շտկում։ Շատ դեպքերում անհրաժեշտ է լինում վիրահատական դեկոմպրեսիա։ մակուղեղի ապոպլեքսիան շատ հիվանդների շրջանում բերում է մակուղեղային հորմոնների անբավարարության առաջացման, ինչը պահանջում է երկարատև փոխարինող հորմոնային բուժում։ Հիվանդության առաջին դեպքն արձանագրվել է 1898 թվականին։

## Նշաններ և ախտանիշներ
### Սուր ախտանիշներ
Մակուղեղի ապոպլեքսիայի նախնական ախտանիշները կապված են մակուղեղի ներսում և դրա շրջակայքում ճնշման բարձրացման հետ: Ամենատարածված ախտանիշը, որը հանդիպում է դեպքերի ավելի քան 95%-ում, հանկարծակի առաջացող գլխացավն է՝ տեղակայված հետաակնային կամ քունքային շրջանում: Այն հաճախ ուղեկցվում է սրտխառնոցով և փսխմամբ: Երբեմն արյան առկայությունը հանգեցնում է ուղեղի թաղանթների գրգռման, ինչը կարող է առաջացնել պարանոցային մկանների կարծրություն (ռիգիդություն), անհանդուրժողականություն վառ լույսի նկատմամբ (լուսավախություն), ինչպես նաև գիտակցության մակարդակի անկում: Սա տեղի է ունենում դեպքերի 24%-ում:

Գեղձի վերևում տեղակայված տեսանյարդի խիազմայի՝ տեսողական խաչվածքի վրա ճնշումը հանգեցնում է երկու աչքերում տեսադաշտի արտաքին կողմնային հատվածներում տեսողության կորստի, քանի որ դա համապատասխանում է ցանցաթաղանթի այն հատվածներին, որոնք նյարդավորվում են տեսողական նյարդի այդ մասերով․ սա հանդիպում է դեպքերի մոտ 75%-ում։ Տեսողության սրությունը նվազում է շուրջ երկու անգամ, և ավելի քան 60%-ի շրջանում առկա են տեսադաշտի արատներ։ Տեսողության կորուստը կախված է նրանից, թե նյարդի որ հատվածն է ախտահարված։ Եթե սեղմված է նյարդի այն հատվածը, որը տեղակայված է աչքի և տեսողական խաչվածքի միջև, ապա առաջանում է տեսողության կորուստ մեկ աչքում։ Եթե ախտահարված է խաչվածքից հետո տեղակայված հատվածը, ապա տեղի է ունենում տեսողության կորուստ տեսադաշտի մեկ կողմում։
[alt=Binocular image with the outer halves of each circle removed|աջից|մինի|Տեսադաշտի կորուստը [բիտեմպորալ հեմիանոպսիայի դեպքում. տեսողական խաչվածքի սեղմումը հանգեցնում է տեսողության կորստի բնորոշ օրինաչափության, որն ախտահարում է յուրաքանչյուր աչքի տեսադաշտի արտաքին կեսերը]]
Մակուղեղին հարակից տեղակայված է գանգի հիմի մի մասը, որը հայտնի է որպես խորշիկավոր (կավերնոզ) երակածոց: Այն պարունակում է մի շարք նյարդեր, որոնք վերահսկում են աչքի մկանները: Մակուղեղի ապոպլեքսիա ունեցող մարդկանց 70%-ը ունենում է երկտեսություն (դիպլօպիա)՝ նյարդերից մեկի սեղմման պատճառով: Այս դեպքերի կեսում ախտահարվում է ակնաշարժ նյարդը (երրորդ գանգուղեղային նյարդը), որը վերահսկում է աչքի մի քանի մկաններ: Սա հանգեցնում է անկյունագծային երկտեսության և բբի լայնացման: Չորրորդ (ճախարակային) և վեցերորդ (զատող) գանգուղեղային նյարդերը գտնվում են նույն հատվածում և կարող են առաջացնել համապատասխանաբար անկյունագծային կամ հորիզոնական երկտեսություն: Ակնաշարժ նյարդը հիմնականում ավելի շատ է տուժում, քանի որ այն ամենամոտն է գտնվում մակուղեղին: Խորշիկավոր երակածոցը պարունակում է նաև քնային զարկերակը, որն արյունամատակարարում է ուղեղը. երբեմն զարկերակի սեղմումը կարող է հանգեցնել մարմնի միակողմանի թուլության և կաթվածի (ինսուլտի) այլ ախտանիշների:

### Ներզատական գործառույթի խանգարում
alt=Schematic drawing of the kidneys and adrenal glands|աջից|մինի|Մակերիկամները, որոնք գտնվում են երիկամների վերևում, սովորաբար առաջինն են ախտահարվում մակուղեղի ապոպլեքսիայի ժամանակ: Երբ խթանող հորմոնը՝ ԱԿՏՀ-ն (ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոն), չի արտազատվում, մակերիկամները դադարում են կորտիզոլ արտադրել.
Մակուղեղը բաղկացած է երկու մասից՝ առաջային և հետին բլթերից։ Երկու մասերն էլ արտազատում են հորմոններ, որոնք վերահսկում են բազմաթիվ այլ օրգանների աշխատանքը։ Մակուղեղի ապոպլեքսիայի դեպքում հիմնական սկզբնական խնդիրը ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի (ԱԿՏՀ, կորտիկոտրոպին) արտազատման բացակայությունն է, որը խթանում է մակերիկամներից կորտիզոլի արտադրությունը։ Սա տեղի է ունենում մակուղեղի ապոպլեքսիայի 70% դեպքերում։ Օրգանիզմում կորտիզոլի հանկարծակի պակասը հանգեցնում է ախտանիշների մի ամբողջ համախմբի, որը կոչվում է «մակերիկամային ճգնաժամ» կամ «Ադիսոնյան ճգնաժամ» (Ադիսոնի հիվանդության բարդության անունով, որը մակերիկամների գործառույթի խանգարման և կորտիզոլի ցածր մակարդակի հիմնական պատճառն է)։ Հիմնական խնդիրներն են՝ արյան ցածր ճնշումը (հատկապես կանգնած դիրքում), արյան մեջ գլյուկոզայի ցածր մակարդակը (ինչը կարող է հանգեցնել կոմայի) և որովայնի ցավը։ Արյան ցածր ճնշումը կարող է կյանքի համար վտանգավոր լինել և պահանջում է անհապաղ բժշկական օգնություն։

Հիպոնատրեմիան՝ արյան մեջ նատրիումի ցածր մակարդակն է, որը կարող է առաջացնել շփոթվածություն և ցնցումներ, հանդիպում է դեպքերի 40%-ում: Սա կարող է պայմանավորված լինել կորտիզոլի ցածր մակարդակով կամ մակուղեղի հետին բլթից հակամիզամուղային հորմոնի (ՀՄՀ) ոչ ադեկվատ արտազատմամբ:Ենթասուր փուլում կարող են զարգանալ նաև մի շարք այլ հորմոնային անբավարարություններ։ 50%-ի շրջանում առկա է թիրեոտրոպ հորմոնի (ԹՏՀ) անբավարարություն, ինչը հանգեցնում է վահանաձև գեղձի հորմոնների թերարտադրության և այնպիսի բնորոշ ախտանիշների, ինչպիսիք են հոգնածությունը, քաշի ավելացումը և ցրտի նկատմամբ անհանդուրժողականությունը։ 75%-ի շրջանում զարգանում է գոնադոտրոպինների (ԼՀ և ՖԽՀ) անբավարարություն, որոնք վերահսկում են վերարտադրողական հորմոնային գեղձերի գործառույթը: Սա հանգեցնում է դաշտանային ցիկլի խանգարման, անպտղության և լիբիդոյի (սեռական ցանկության) նվազման:

## Պատճառներ
Մակուղեղի ապոպլեքսիայի գրեթե բոլոր դեպքերնի հիմնական պատճառը մակուղեղի ադենոման է (գեղձի բարորակ ուռուցք): Դեպքերի 80%-ում բուժառուն տեղյակ չի լինում ուռուցքի առկայության մասին (թեև ոմանք  նշում են դրա հետ կապված ախտանիշներ): Թեև նախկինում առկա էր տեսակետ, որ մակուղեղի ուռուցքների որոշակի ձևեր ունեն ապոպլեքսիայի նկատմամբ բարձր հակվածություն սակայն այդ տեսակետը չի հաստատվել: Բացարձակ թվերով՝ մակուղեղի ուռուցքների միայն շատ փոքր մասն է ի վերջո ենթարկվում ապոպլեքսիայի: Պատահականորեն հայտնաբերված մակուղեղի ուռուցքների վերլուծության համաձայն՝ ապոպլեքսիա տեղի է ունեցել տարեկան դեպքերի 0,2%-ում, սակայն ռիսկն ավելի բարձր է եղել 10 մմ-ից մեծ ուռուցքների («մակրոադենոմաների») և ավելի արագ աճող ուռուցքների դեպքում: Մետա-վերլուծության մեջ այս բոլոր փոխկապակցվածությունները չեն հասել վիճակագրական նշանակալիության:

Դեպքերի մեծամասնությունը (60–80%) չունի որևէ կոնկրետ առաջացման պատճառ: Հիվանդների մեկ քառորդն ունեցել է զարկերակային գերճնշում, սակայն սա տարածված խնդիր է ընդհանուր բնակչության շրջանում, և պարզ չէ՝ արդյոք այն մեծացնում է ապոպլեքսիայի ռիսկը: Արձանագրվել են մի շարք դեպքեր՝ կապված որոշակի վիճակների և իրավիճակների հետ, սակայն հաստատված չէ, թե արդյոք դրանք իրականում ունեն պատճառահետևանքային կապ: Դրանց թվում են՝ վիրահատական միջամտությունները (հատկապես կորոնար շունտավորումը, որի ժամանակ տեղի են ունենում արյան ճնշման զգալի տատանումներ), արյան մակարդելիության խանգարումները կամ մակարդելիությունը ընկճող դեղամիջոցների (հակամակարդիչների) օգտագործումը, մակուղեղի ճառագայթային բուժումն, գլխուղեղի տրավմատիկ վնասվածքները, հղիությունը (որի ընթացքում մակուղեղը մեծանում է) և էստրոգեններով բուժումը: Հաղորդվել է, որ մակուղեղի հորմոնային խթանման թեստերը նույնպես կարող են հարուցել դրվագներ: Բացի այդ, պրոլակտինոմաների (պրոլակտին արտազատող ադենոմաների) բուժումը դոպամինային ագոնիստներով, ինչպես նաև այդ բուժման դադարեցումը, կարող են հանգեցնել ապոպլեքսիայի առաջացմանը:

Արյունահոսությունը Ռատկեի գրպանիկի կիստայից, որը Ռատկեի խորշի մնացորդն է և սովորաբար հետաճում է սաղմնային զարգացումից հետո, կարող է առաջացնել ախտանիշներ, որոնք նման են մակուղեղի ապոպլեքսիային։ Որոշ մասնագետներ մակուղեղի ապոպլեքսիան տարբերակում են Շիխանի համախտանիշից, որի դեպքում  տևական խիստ ցածր արյան ճնշման հետևանքով (հատկապես՝ ծննդաբերությունից հետո առաջացած արյունահոսության պատճառով) առաջանում է մակուղեղի սուր սնուցման խանգարում։ Այս վիճակը սովորաբար առաջանում է ուռուցքի բացակայության դեպքում։ Այնուամենայնիվ, այլ մասնագետներ Շիխանի համախտանիշը դիտարկում են որպես մակուղեղի ապոպլեքսիայի ձևերից մեկը։

## Մեխանիզմ
Մակուղեղը տեղակայված է գանգի հիմի փոսության մեջ, որը հայտնի է որպես թուրքական թամբ (իր ձևի պատճառով): Այն միացած է  հիպոթալամուսին ոտիկի միջոցով, որը պարունակում է նաև գեղձը սնուցող արյունատար անոթներ: Դեռևս հստակ չէ, թե ինչու են մակուղեղի ուռուցքները հինգ անգամ ավելի հակված արյունահոսության, քան ուղեղի այլ ուռուցքները: Գոյություն ունեն մի քանի առաջարկված մեխանիզմներ, թե ինչպես կարող է ուռուցքը մեծացնել ինֆարկտի (անբավարար արյան մատակարարում, որը հանգեցնում է հյուսվածքի գործառույթի խանգարման) կամ արյունազեղման ռիսկը: Նորմայում  մակուղեղի արյունամատակարարումն իրականացվում է հիպոթալամուսով անցնող անոթային համակարգով, մինչդեռ ուռուցքների սնուցումը կատարվում է ստորին մակուղեղային զարկերակով և այս զարկերակում առկա առավել բարձր ճնշումն էլ հանդիսանում է արյունազեղումների առաջացման հնարավոր բացատրությունը: Ուռուցքները կարող են նաև ավելի զգայուն լինել արյան ճնշման տատանումների նկատմամբ, իսկ դրանց արյունատար անոթները կարող են ունենալ կառուցվածքային շեղումներ, ինչը նրանց խոցելի է դարձնում վնասվածքների հանդեպ: Ենթադրվում է, որ միայն ինֆարկտը առաջացնում է ավելի մեղմ ախտանիշներ, քան արյունազեղումը կամ հեմոռագիկ ինֆարկտը (ինֆարկտ, որին հաջորդում է արյունահոսություն վնասված հյուսվածքի մեջ): Ավելի մեծ ուռուցքները և արագ աճող գոյացությունները (ինչի մասին վկայում է PCNA սպիտակուցի բարձր մակարդակը) նույնպես կարող են լինել ապոպլեքսիայի բարձր ռիսկի գոտում:

Ապոպլեքսիայից հետո ճնշումը թուրքական թամբի ներսում բարձրանում է, և շրջակա կառուցվածքները, ինչպիսիք են տեսողական նյարդը և խորշիկավոր երակածոցի պարունակությունը, սեղմվում են: Բարձրացած ճնշումն էլ ավելի է վատթարացնում մակուղեղի հորմոն արտադրող հյուսվածքի արյունամատակարարումը, ինչը հանգեցնում է հյուսվածքի նեկրոզի՝ արյան անբավարար հոսքի պատճառով:

## Ախտորոշում
մինի|մակուղեղի բնականոն պատկերը ՄՌՇ հետազոտությամբ (T1 սագիտալ հարթություն՝ առանց կոնտրաստային ուժեղացման): Սլաքը մատնանշում է մակուղեղի հետին բլթակը (ինտենսիվ ազդանշան), իսկ սլաքի ծայրը՝ մակուղեղի առջևի բլթակը
Ախտորոշման կասկածի դեպքում խորհուրդ է տրվում իրականացնել մակուղեղի մագնիսառեզոնանսային շերտագրում (ՄՌՇ). այն ունի ավելի քան 90% զգայունություն մակուղեղի ապոպլեքսիայի հայտնաբերման համար և կարող է ի հայտ բերել ինֆարկտը (արյան մատակարարման նվազման հետևանքով հյուսվածքի վնասում) կամ արյունազեղումը: ՄՌՇ տարբեր ռեժիմների կիրառումը թույլ է տալիս պարզել, թե երբ է տեղի ունեցել ապոպլեքսիան և վնասման որ ձևն է գերակշռում (արյունազեղում, թե ինֆարկտ): Եթե ՄՌՇ-ն հարմար չէ (օրինակ՝ կլաուստրոֆոբիայի կամ մետաղական իմպլանտների առկայության պատճառով), համակարգչային շերտագրումը (ՀՇ) կարող է ի հայտ բերել մակուղեղի շեղումները, թեև այն ավելի քիչ արդյունավետ է: Մակուղեղի շատ ուռուցքների (25%) ՄՌՇ հետազոտության ժամանակ հայտնաբերվում են հեմոռագիկ ինֆարկտի հատվածներ, սակայն համարվում է, որ ապոպլեքսիա առկա չէ, քանի դեռ այն չի ուղեկցվում համապատասխան ախտանիշներով:

Որոշ դեպքերում կարող է անհրաժեշտ լինել գոտկային պունկցիա, եթե կա կասկած, որ ախտանիշները կարող են առաջացած լինել այլ խնդիրներից (օրինակ՝ մենինգիտ կամ ենթաոստայնային արյունազեղում): Սա ուղեղն ու ողնուղեղը շրջապատող ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկի (լիկվորի) հետազոտությունն է. նմուշը վերցվում է ասեղի միջոցով, որը տեղային անզգայացման տակ ներմուծվում է ողնաշարի մեջ: մակուղեղի ապոպլեքսիայի դեպքում արդյունքները սովորաբար նորմայի սահմաններում են լինում, թեև շեղումներ կարող են հայտնաբերվել, եթե մակուղեղից արյունը ներթափանցել է ենթաոստայնային (սուբարախնոիդալ) տարածություն: Եթե ենթաոստայնային արյունազեղման (ԵԱԶ) հավանականության վերաբերյալ կասկածը պահպանվում է, կարող է պահանջվել մագնիսառեզոնանսային անգիոգրաֆիա (ՄՌՇ՝ կոնտրաստային նյութի կիրառմամբ)՝ ուղեղի արյան անոթների անևրիզմաները հայտնաբերելու համար, որոնք ԵԱԶ-ի ամենատարածված պատճառն են:

Մասնագիտական ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս, որ մակուղեղի ապոպլեքսիայի կասկածի կամ հաստատման դեպքում արյան նվազագույն հետազոտությունները ներառեն՝ արյան ընդհանուր քննություն, միզանյութ (երիկամների գործառույթի չափանիշ, որը սովորաբար կատարվում է կրեատինինի հետ միասին), էլեկտրոլիտներ (նատրիում և կալիում), լյարդի ֆունկցիոնալ թեստեր, մակարդելիության ստանդարտ հետազոտություն (կոագուլոգրամա) և հորմոնային պանել, որը ներառում է՝ Ինսուլինանման աճի գործոն-1 (IGF-1), աճի հորմոն, պրոլակտին, լյուտեինացնող հորմոն, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն, թիրեոտրոպ հորմոն, վահանաձև գեղձի հորմոններ, ինչպես նաև տեստոստերոն՝ տղամարդկանց կամ էստրադիոլ՝ կանանց շրջանում:

Տեսադաշտի հետազոտությունը (պերիմետրիա) խորհուրդ է տրվում իրականացնել ախտորոշումից հետո հնարավորինս շուտ, քանի որ այն թույլ է տալիս քանակապես գնահատել տեսողական նյարդի ներգրավվածության աստիճանը և կարող է անհրաժեշտ լինել վիրահատական բուժման վերաբերյալ որոշում կայացնելու համար:

## Բուժում
Մակուղեղի հաստատված ապոպլեքսիայի կամ  ապոպլեքսիայի կասկածի դեպքում առաջնահերթությունը արյան շրջանառության կայունացումն է: Կորտիզոլի անբավարարությունը կարող է առաջացնել զարկերակային ճնշման խիստ անկում : Կախված հիվանդության ծանրության աստիճանից՝ կարող է անհրաժեշտ լինել հիվանդի հոսպիտալացում ինտենսիվ բուժման բաժանմունք:

Մակերիկամային սուր անբավարարության բուժումը պահանջում է ֆիզիոլոգիական լուծույթի կամ դեքստրոզի ներերակային ներմուծում, չափահասների դեպքում կարող է պահանջվել ավելի քան երկու լիտր հեղուկ: Սրան հաջորդում է հիդրոկորտիզոնի (որը կորտիզոլի դեղաբանական տարբերակն է) ներմուծումը ներերակային կամ միջմկանային եղանակով: Դեքսամետազոն դեղամիջոցն ունի նմանատիպ հատկություններ, սակայն դրա օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ անհրաժեշտ է նվազեցնել ուղեղի այտուցն արյունազեղման հատվածում: Որոշ հիվանդների վիճակը թույլ է տալիս անմիջապես չսկսել կորտիզոլ փոխարինող բուժում. այս դեպքում կորտիզոլի մակարդակն արյան մեջ որոշվում է առավոտյան ժամը 9:00-ին (քանի որ կորտիզոլի մակարդակը օրվա ընթացքում տատանվում է): 550 նմոլ/լ-ից ցածր ցուցանիշը վկայում է փոխարինող բուժման անհրաժեշտության մասին:

Մակուղեղի վիրահատական դեկոմպրեսիայի իրականացման որոշումը բարդ է և հիմնականում կախված է տեսողության կորստի ու տեսադաշտի արատների ծանրության աստիճանից: Մասնագիտական ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս վիրահատություն կատարել եթե տեսողության սրությունը խիստ նվազած է, առկա են տեսադաշտի մեծ կամ վատթարացող արատներ, կամ գիտակցության մակարդակը աստիճանաբար ընկնում է: Մակուղեղի վիրահատությունները հիմնականում իրականացվում են տրանսսֆենոիդալ եղանակով: Այս միջամտության ժամանակ վիրաբուժական գործիքները քթի միջոցով ուղղվում են դեպի սեպոսկր, որը բացվում է՝ ապահովելով մուտքը դեպի մակուղեղ պարունակող խոռոչը: Վիրահատությունն առավել հավանական է, որ կբարելավի տեսողությունը, եթե մինչ վիրահատությունը պահպանված է եղել որոշակի տեսողություն, և եթե միջամտությունն իրականացվել է ախտանիշների ի հայտ գալուց հետո մեկ շաբաթվա ընթացքում:

Տեսադաշտի համեմատաբար թեթև կորուստ կամ միայն երկտեսություն ունեցող հիվանդները կարող են ենթարկվել կոնսերվատիվ բուժման՝ գիտակցության մակարդակի, տեսադաշտերի և արյան ստանդարտ հետազոտությունների արդյունքների խիստ հսկողության ներքո: Վիրահատական միջամտություն կարող է ցուցված լինել Եեթե նկատվում է որևէ վատթարացում, կամ սպասվող ինքնուրույն բարելավումը տեղի չի ունենում: Եթե ապոպլեքսիան տեղի է ունեցել պրոլակտին արտազատող ուռուցքում, այն կարող է արձագանքել դոպամինի ագոնիստներով բուժմանը:

Ապաքինումից հետո մակուղեղի ապոպլեքսիա տարած անձինք պետք է լինեն ներզատաբանի հսկողության տակ՝ երկարաժամկետ հետևանքները վերահսկելու համար: ՄՌՇ հետազոտությունները կատարվում են սկզբնական դրվագից 3–6 ամիս անց, իսկ հետագայում՝ տարեկան կտրվածքով: Եթե վիրահատությունից հետո ուռուցքային հյուսվածքի որոշակի մաս է մնում, դա կարող է բուժվել դեղորայքի, կրկնակի վիրահատության կամ «գամմա-դանակի» միջոցով իրականացվող ճառագայթային բուժման օգնությամբ:

## Կանխատեսում
Ավելի լայնածավալ դեպքերի ուսումնասիրություններում մահացության ընդհանուր ցուցանիշը կազմել է 1.6%: Այն բուժառուների խմբում, որոնց վիճակի ծանրությունը պահանջել է վիրահատություն, մահացությունը կազմել է 1.9%, մինչդեռ կոնսերվատիվ մեթոդով բուժվածների շրջանում մահվան դեպքեր չեն գրանցվել:

Մակուղեղի ապոպլեքսիայի դրվագից հետո մարդկանց 80%-ի շրջանում զարգանում է հիպոպիտուիտարիզմ, ինչը պահանջում է հորմոնային փոխարինող բուժում։ Ամենատարածված խնդիրն աճի հորմոնի անբավարարությունն է, որը հաճախ մնում է առանց բուժման, սակայն կարող է առաջացնել մկանային զանգվածի և ուժի նվազում, գիրություն և հոգնածություն: Հիվանդների 60-80%-ը կարիք ունի հիդրոկորտիզոնով փոխարինող բուժման (մշտական կամ վատ ինքնազգացողության դեպքում), 50–60%-ը՝ վահանաձև գեղձի հորմոնների փոխարինման, իսկ տղամարդկանց 60–80%-ը՝ տեստոստերոնի հավելումների: Վերջապես, 10–25%-ի շրջանում զարգանում է ոչ շաքարային դիաբետ՝ մակուղեղի հակամիզամուղ հորմոնի անբավարարության պատճառով: Սա կարող է բուժվել դեսմոպրեսին դեղամիջոցով, որը կարող է կիրառվել քթի սփրեյի տեսքով կամ ընդունվել բերանացի:

## Համաճարակաբանություն
Մակուղեղի ապոպլեքսիան հազվադեպ հանդիպող վիճակ է: Նույնիսկ մակուղեղի հայտնի ուռուցք ունեցող անձանց միայն 0.6–10%-ի շրջանում է զարգանում ապոպլեքսիա. ռիսկն ավելի բարձր է մեծ չափերի ուռուցքների դեպքում: Հիմնվելով առկա տվյալների վրա՝ կարելի է ենթադրել, որ տարեկան արձանագրվում է մակուղեղի ապոպլեքսիայի 18 դեպք՝ մեկ միլիոն մարդու հաշվով, թեև իրական ցուցանիշը հավանաբար ավելի ցածր է:

Հիվանդության ի հայտ գալու միջին տարիքը 50-ն է. դեպքեր են գրանցվել 15-ից մինչև 90 տարեկան անձանց շրջանում: Տղամարդիկ ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան կանայք՝ 1.6:1 հարաբերակցությամբ: Հիմնական ուռուցքների մեծ մասը «զրոյական բջջային» կամ ոչ սեկրետոր ուռուցքներ են, որոնք չեն արտադրում հորմոնների ավելցուկային քանակություն. սա կարող է բացատրել, թե ինչու է ուռուցքը հաճախ մնում չհայտնաբերված մինչև ապոպլեքսիայի դրվագը:

## Պատմություն
Մակուղեղի ապոպլեքսիայի առաջին դեպքի նկարագրությունը վերագրվում է ամերիկացի նյարդաբան Փիրս Բեյլիին՝ 1898 թվականին: Դրան հաջորդել է 1905 թվականին գերմանացի բժիշկ Բլայբտրոյի ներկայացրած մեկ այլ զեկույց: Մակուղեղի ապոպլեքսիայի վիրահատական բուժումը նկարագրվել է 1925 թվականին: Մինչ ստերոիդային փոխարինող բուժման ներդրումը, մակուղեղի ապոպլեքսիայից մահացությունը կազմում էր մոտ 50%:

Հիվանդության անվանումը առաջարկվել է 1950 թվականին Բոստոնի քաղաքային հիվանդանոցի և Հարվարդի բժշկական դպրոցի բժիշկների ներկայացրած դեպքերի շարքում : «Ապոպլեքսիա» տերմինը կիրառվել է, քանի որ այն վերաբերում էր թե՛ նեկրոզին, թե՛ մակուղեղի ներուռուցքային արյունազեղմանը:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ներզատական համակարգ
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ