Յոհան Հայնրիխ Ֆյուսլի

**Յոհան Հայնրիխ Ֆյուսլի**, նաև **Հենրի Ֆուզելի** (, ), շվեյցարացի և անգլիացի գծագրող և նկարիչ, պատմաբան և արվեստի տեսաբան։ Ֆյուսլին համարվում է 18-19-րդ դարերի սկզբի նկարչության հիմնական նորարարներից մեկը, և նրա աշխատանքը, Ուիլյամ Բլեյքի աշխատանքի հետ միասին, անգլիական արվեստում ռոմանտիզմի վաղ դրսևորում է։

## Կենսագրություն
Ֆյուսլին ծնվել է Շվեյցարիայում՝ Ցյուրիխում։ Նա տասնութ երեխաներից երկրորդ երեխան էր նկարիչ և գրող Յոհան Կասպար Ֆյուսլիի (1706-1782) և նրա կնոջ՝ Էլիզաբեթ Վասերի ընտանիքում։ Նրա քույրերը՝ Էլիզաբեթը և Աննա Ֆյուսլին, նույնպես դարձել են նկարիչներ։ Յոհան Հենրիի հայրը հայտնի է որպես դիմանկարների և լանդշաֆտների վարպետ, ինչպես նաև Շվեյցարիայում նկարչության պատմության վերաբերյալ գրքերի հեղինակ։ Նա Հենրիխին մեծացրել է հոգևոր կարիերայի համար և նրան ուղարկել է Ցյուրիխի Քարոլին քոլեջ, որտեղ որդին ստացել է հիանալի դասական կրթություն։ Նրա դասընկերներից մեկը նրա հասակակիցն էր, ապագա աստվածաբան և բանաստեղծ Յոհան Կասպար Լաֆաթերը, որը դարձել է նրա մտերիմ ընկերը։

Յոհան Հայնրիխ Ֆյուսլին ուսումնասիրել է աստվածաբանություն, հին և նոր լեզուներ; Ի․ Յա․ Բոդմերը տարվել է Հոմերոսի, Դանթե Ալիգիերիի, Ուիլյամ Շեքսպիրի և Ջոն Միլթոնի էպիկական պոեզիայով։ 1761 թվականին Ֆյուսլին ձեռնադրվել է Ավետարանական եկեղեցու քահանա։ Քսան տարեկանում նա դարձել է Ցյուրիխի հոգևոր հովիվ, բայց ստիպված էր լքել երկիրը այն բանից հետո, երբ օգնել է Լաֆաթերին բացահայտել անարդար մագիստրատին, որի հզոր ընտանիքը ցանկանում էր վրեժ լուծել նրանից։

Ֆյուսլին ճանապարհորդել է Գերմանիայում, նկարել է սովորել Բեռլինում։ Այնուհետև, 1765 թվականին, նա այցելել է Անգլիա։ Այնտեղ նա հանդիպել է սըր Ջոշուա Ռեյնոլդսին, որին ցույց է տվել իր կտավները։ Հետևելով Ռեյնոլդսի խորհրդին՝ Ֆյուսլին որոշել է ամբողջությամբ նվիրվել արվեստին։ 1770 թվականին նա գեղարվեստական ուխտագնացություն կատարել է Իտալիա, որտեղ մնացել է մինչև 1778 թվականը՝ փոխելով իր անունը Ֆուսլիից ավելի իտալական Ֆուզելի (Fuseli), որը նույնպես սովորական է դարձել Անգլիայի համար։ Իտալիայում Ֆուզելին ծանոթացել է Անտոն Ռաֆայել Մենգսի հետ։ Հռոմում, բացի հնություններից, նա հիացմունքով ուսումնասիրել է մեծ Միքելանջելոյի գործերը։

1779 թվականի սկզբին Յոհան Ֆուզելին վերադարձել է Մեծ Բրիտանիա՝ ճանապարհին կանգ առնելով Ցյուրիխում։ Լոնդոնում նա արդեն հայտնի նկարիչ էր և գտել է այն պատվերը, որը նրան սպասում էր տպագրությունների Հրատարակիչ Ջոն Բոյդելից, որն այն ժամանակ ստեղծում էր իր «Շեքսպիրյան պատկերասրահը»։ Ֆուզելին մի քանի նկար է նկարել Բոյդելի համար, հրատարակել է լաֆաթերի ֆիզիոգնոմիայի աշխատության անգլերեն թարգմանությունը։ Նա նաև արժեքավոր օգնություն է ցուցաբերել բանաստեղծ Վիլյամ Կուպերին Հոմերոսի ստեղծագործությունների անգլերեն թարգմանությունը պատրաստելու գործում։ 1788 թվականին Ֆուզելին ամուսնացել է Սոֆիա Ռոուլինսի (նրա մոդելներից մեկը) հետ։ Նույն թվականին ընդունվել Է Լոնդոնի արվեստի թագավորական ակադեմիա, իսկ 1799 թվականին նշանակվել է ակադեմիայի գեղանկարչության պրոֆեսոր։ Դասավանդել է ընդհատումներով մինչև 1805 թվականը, այնուհետև կրկին 1810-1825 թվականներին։ 1804-1825 թվականներին Յոհան Ֆուզելին կատարել է Ակադեմիայի պատկերասրահի պահապանի պարտականությունները, ինչպես նաև զբաղվել է նկարչական արվեստի վերաբերյալ տեսական շարադրություններ գրելով։

Բրիտանացի գրող, ֆեմինիստ Մերի Ուոլստոնկրաֆտը (Ֆուզելին նկարում էր իր դիմանկարը) հետապնդում էր նրան և պլանավորում նրա հետ ուղևորություն Փարիզ, բայց Սոֆիայի միջամտությունից հետո Ֆուզելիի դուռը ընդմիշտ փակվել է նրա համար։ Ավելի ուշ Ֆուզելին ասել է․ *«Ես ատում եմ խելացի կանանց։ Նրանք միայն խնդիրներ են առաջացնում»*։
Կիրակի օրը՝ 1825 թվականի ապրիլի 10-ին, Ֆուզելին իրեն վատ է զգացել, բժիշկները չեն կարողացել որոշել նրա հիվանդությունը։ Չորեքշաբթի օրը նա խոսել է պարոն Ջոն Նոուլզի հետ, որը նույնպես դարձել է նրա հոգին, և մահացել է հաջորդ օրը։ Նրա մարմինը տեղափոխվել է Սոմերսեթ Հաուս։ Ապրիլի 25-ին նա թաղվել է Սուրբ Պողոսի տաճարի հարավային դամբարանում՝ իր ընկերների՝ սըր Ջոշուա Ռեյնոլդսի և Ջոն Օփիի կողքին։

## Ստեղծագործություն
thumb|160px|left|Ի. Գ. Ֆյուսլի։ Յոհան Հայնրիխ Ֆյուսլին զրուցում է Ի․ Յա․ Բոդմերի հետ։ 1778-1781։ Կունստհաուս, Ցյուրիխ
Ֆյուսլին դաստիարակվել է նեոկլասիցիզմի արվեստի իդեալների, Յ․ Յ. Վինկելմանի գրքերի և Ա. Ռ. Մենգսի նկարչության վրա։ Նա անգլերեն է թարգմանել Վինկելմանի «Մտքեր նկարչության և քանդակագործության մեջ հունական գործերի նմանակման մասին» հոդվածը, անանուն հրատարակել է «Նշումներ Ժան-Ժակ Ռուսոյի ստեղծագործությունների և գործերի մասին» գիրքը (1767)։ Դասական հնության նկատմամբ անկասկած հետաքրքրությամբ և իտալական դասականների հանդեպ փափագով նա նկարազարդել է Շեքսպիրի գրվածքները և Բլեյքի պոեզիան։ Նրա նկարներում («Մղձավանջ», 1781, «Քնած և կատաղած», 1821), նկատելի կախվածություն գրականությունից, բանահյուսությունից և դիցաբանությունից փոխառված մռայլ ֆանտաստիկ սյուժեներից, վախի և խելագարության վիճակների գրոտեսկային պատկերումից, գերբնական էակներից (դևեր, կախարդներ, ուրվականներ։

1791 թվականին ստեղծել է «Պենելոպա Բուտբիի Ապոթեոզը» նկարը, որտեղ մահացած վեցամյա աղջկա հոր խնդրանքով այլաբանական ձևով պատկերել է նրա մահը և հանդիպել հրեշտակի հետ, որը նրան կտանի երկնային թագավորություն։ 1799 թվականին Ֆուզելին ցուցադրել է քառասունյոթ ռոմանտիկ թեմաներով նկարների շարք՝ հիմնված Ջոն Միլթոնի ստեղծագործությունների վրա՝ նպատակ ունենալով ստեղծել Միլթոնի պատկերասրահ, որը համեմատելի է Շեքսպիր Բոյդելի պատկերասրահի հետ։ Ցուցահանդեսը անհաջող էր և փակվել է 1800 թվականին։ Այնուամենայնիվ, Անտոնիո Կանովան Անգլիա կատարած այցի ժամանակ տպավորված էր Ֆուզելիի աշխատանքներով և 1817 թվականին Հռոմ վերադառնալուն պես պնդել է ընտրվել որպես Սուրբ Ղուկասի ակադեմիայի պատվավոր անդամ։

Ֆուզելիի գեղանկարչական գործերից շատերը ներծծված են մռայլ գեղարվեստական գրականությամբ, օրինակ՝ գիշերային մղձավանջների թեմայով նկարների հայտնի շարքը։ Հետևաբար, արվեստի պատմաբաններն արդարացիորեն համարում են այս  «տարօրինակ նկարչին» որպես եվրոպական ռոմանտիզմի և նույնիսկ 19-րդ դարի երկրորդ կեսի վիկտորիանական հեքիաթային նկարչության նախորդ։ Կարծիք կա նաև, որ ամենից շատ «Ֆյուսլիի անհատական ոճը դրսևորվել է նկարում, որտեղ գերմանական արտահայտչականությունը, հիվանդագին ֆանտազիան, գրոտեսկը, խորհրդավոր ռոմանտիկ ցանկությունը և, երբեմն, զուտ անգլիական հումորը յուրովի համակցված են։ Ֆյուսլիի անհատական ոճը ցույց է տալիս, թե ինչպես է նա խաղում, և ինչպես է նա խաղում, և ինչպես է նա խաղում»։ Տարօրինակությունը, ընկալման ինտենսիվությունը, սողացող, վախեցնող սյուժեների մոլուցքը․ նկարչի տաղանդի այս բոլոր կողմերն ուժեղանում էին ակադեմիական դպրոցի բացակայությամբ։ Ֆյուսլիի «Մղձավանջային» փորագրությունները նպաստել են Գոյայի «Կապրիչոսի» և այլ նկարիչների բազմաթիվ նմանատիպ փորձերի առաջացմանը։ Ոճի տարօրինակությունները ֆյուսլիի ստեղծագործությանը բերել են անհանգստություն, որը սահմանակից էր մռայլ սիմվոլիզմին»։

Ի. Վ. Գյոթեն, ֆյուսլիին անվանելով «իմ սիրելի ընկեր», նկատել է՝ «Ֆյուսլիի պոեզիան և նկարչությունը մշտական հակասության մեջ է... նրան գնահատում են որպես բանաստեղծ, իսկ որպես նկարիչ՝ նա դիտողին թողնում է չբավարարված ... բարքեր ամեն ինչում»։ Բանաստեղծը Ֆյուսլիին ընկալում էր միայն որպես «ինքն իրեն ծաղրող տաղանդավոր մաներիստ», թեև հավաքում էր նրա նկարները։

Ֆյուսլիի աշխատանքը զգալի ազդեցություն է ունեցել բրիտանացի շատ երիտասարդ նկարիչների, այդ թվում՝ Ուիլյամ Բլեյքի վրա։ 1825 թվականին նրա մահը համարվում է անգլիական արվեստում ռոմանտիզմի դարաշրջանի ավարտը։ Սակայն արդեն 19-րդ դարի կեսերին այս տարօրինակ նկարիչը մոռացվել է։ Նրա նկատմամբ հետաքրքրությունը վերսկսվեցժլ է միայն 20-րդ դարի սկզբին՝ նկարչության և գրաֆիկայի մեջ էքսպրեսիոնիզմի և սյուրռեալիզմի զարգացման հետ կապված։

Ֆյուսլիի աշակերտներն էին Թեոդոր ֆոն Հոլստը և Դեյվիդ Ուիլկին։

## Պատկերասրահ

File:Johann Heinrich Füssli 029.jpg| Ճակատագրի թագուհին արքայազն Արթուրն է։ 1769։ Տուշ, ջրաներկ։ Մասնավոր ժողով
File:John Henry Fuseli - The Shepherd's Dream, 1786 - Google Art Project.jpg| Հովվի երազը։ 1786։ Կավիճ, թանաք, սանգինա։ Ալբերտինա, Վիեննա
File:Füssli - Achilles Searching for the Shade of Patrocles, 1803.jpg| Աքիլլեսը փնտրում է Պատրոկլեսի ստվերը։ 1803։ Կտավ, յուղաներկ։ Կունստհաուս, Ցյուրիխ
File:Satan and Death with Sin Intervening John Henry Fuseli (Johann Heinrich Fussli) (Switzerland, Zurich, active England, 1741-1825) Switzerland, 1799-1800.jpg| Սատանան և մահը մեղքի միջամտությամբ։ 1800։ Կտավ, յուղաներկ։ Արվեստի թանգարան, Լոս Անջելես
File:Johann Heinrich Füssli - Theodore Meets in the Wood the Spectre of His Ancestor Guido Cavalcanti - Google Art Project.jpg| Թեոդորը անտառում հանդիպում է իր նախնու՝ Գվիդո Կավալկանտիի ուրվականին։ Մոտ 1783։ Կտավ, յուղաներկ: Արևմտյան արվեստի ազգային թանգարան, Տոկիո
File:Henry Fuseli - Dido - Google Art Project.jpg|Դիդո։ 1781։ Կտավ, յուղաներկ։ Ա Յեյլի բրիտանական արվեստի կենտրոն
File:John Henry Fuseli - The Nightmare.JPG|Գիշերային մղձավանջ։ 1781։ Կտավ, յուղաներկ։ Դեթրոյթի Արվեստի ինստիտուտ
File:The Nightmare (1790-1791) - Johann Heinrich Füssli.jpg|Գիշերային մղձավանջ։ 1790-1791։ Կտավ, յուղաներկ: Գյոթեխաուս, Մայնի Ֆրանկֆուրտ
File:'The Nightmare', by M.Z.D. Schmid Wellcome L0003603.jpg|Գիշերային մղձավանջ։ Փորագրություն՝ հիմնված Ի․ Գ․ Ֆյուսլիի նկարի վրա
File:Raciskdc05.jpg|Ինկուբացիա ըստ Ֆյուսլիի նկարի։ Փորագրության հեղինակն անհայտ է
File:Füssli - 'Macbeth', Act I, Scene 3, the Weird Sisters, c.1783.jpg|Մակբեթ գործողություն 1, տեսարան 3։ Տարօրինակ քույրեր։ Մոտ 1783։ Կտավ, յուղաներկ: Թագավորական Շեքսպիրյան թատրոն, Լոնդոն
File:The Night-Hag Visiting Lapland Witches 1796 Henry Fuseli.jpg| Գիշերային կախարդը այցելում է Լապլանդիայի կախարդներին։ 1796։ Կտավ, յուղաներկ։ Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք


## Հետաքրքիր փաստեր
* Զիգմունդ Ֆրեյդի ընդունարանում կախված էր Ֆյուզելիի «մղձավանջ» նկարի վերարտադրությունը։
* Հորաս Ուոլպոլի խոսքով՝ Ֆյուզելին *«ապշեցուցիչ խելագար էր, խելագար, ինչպես երբևէ, խելագար էր ամբողջությամբ և լրիվությամբ»*։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Шестаков В. П.* Генри Фюзели: дневные мечты и ночные кошмары. М.: Прогресс-Традиция, 2002.
* Рыков, А. В. Буря, натиск и лёгкое доминирование. Генри Фюзели // Studia Culturae: Вып. 1 (43). С. 68-77

## Արտաքին հղումներ
* Фюсли Иоганн Генрих: картины и биография

Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ռոմանտիստ նկարիչներ
Կատեգորիա:Սիմվոլիստ նկարիչներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի դիմանկարիչներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ռոմանտիստ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի փորագրիչներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի գրողներ