Տիեզերական օվկիանոս

**Տիեզերական օվկիանոս**, **տիեզերական ծով**, **նախասկզբի ջրեր** կամ **երկնային գետ,** դիցաբանական մոտիվ, որը ներկայացնում է աշխարհը կամ տիեզերքը, որը պարուրված էր մինչև աշխարաստեղծումը գոյություն ունեցող անսահման օվկիանոսով։ Բազմաթիվ մշակույթներում և քաղաքակրթություններում է հանդիպում տիեզերական օվկիանոսը, որը եղել է Երկրի ստեղծումից առաջ։ Նախնադարյան ջրերից առաջացել են Երկիրը և ամբողջ տիեզերքը։ Տիեզերական օվկիանոսը ներկայացնում կամ մարմնավորում է քաոսը։

Տիեզերական օվկիանոսը տեղ է գտել եզդիականության, Ահլ-ե Հաքքի, ալևիականության կրոններում, հին եգիպտական դիցաբանության, հին հունական դիցաբանության, քանանական դիցաբանության, հին հինդուիստական դիցաբանության, հին իրանական, շումերական, զրադաշտականության, հին հռոմեական դիցաբանության և շատ այլ համաշխարհային դիցաբանություններում։

Որոշ արարչագործական առասպելներում օվկիանոսի գերակայությունը համապատասխանում է համաշխարհային օվկիանոսով շրջապատված ցամաքի տիեզերական մոդելին: Երկինքը հաճախ ընկալվում է որպես վերին ծովի նման մի բան: Ջրային քաոսի գաղափարը նաև ընկած է վաղ ժամանակներում տեղի ունեցած համաշխարհային ջրհեղեղի տարածված մոտիվի հիմքում: Հողի ջրից դուրս գալը և համաշխարհային ջրհեղեղի կամ ստորգետնյա ջրերի զսպումը սովորաբար ներկայացվում են որպես տիեզերական կարգուկանոնի գործոն:

## Ընդհանուր բնութագիր
[մինի|[Վիշնու|Վիշնուն և Լակշմին Շեշայի վրա՝ տիեզերական օվկիանոսի վրայով, Բրահմայի և մյուս բոլոր աստվածների ու իմաստունների ուղեկցությամբ]]
Հին արարչագործության տեքստերում նախնադարյան ջրերը հաճախ ներկայացվում են որպես ամբողջ տիեզերքը լցրած և աստվածների առաջին աղբյուրը։ Արարչագործությունը շրջապատող ջրերից առանձին բնակելի տարածքի ստեղծումն է: Իսկ տիեզերական օվկիանոսը տիեզերքի ձևն է արարչագործությունից առաջ:

Օվկիանոսն անսահման է, անկանոն, անկազմակերպ, ամորֆ, անձև, վտանգավոր, սարսափելի։ Որոշ առասպելներում նկատվում է նրա աններդաշնակությունը՝ հակադրվելով ծովի կարգավորված ռիթմին:

Քաոսը կարող է անձնավորվել որպես ջուր կամ ջրի և կրակի անկազմակերպ փոխազդեցությամբ։ Քաոսի կարգի վերափոխումը նաև ջրից ցամաք անցումն է: Շատ հին տիեզերագիտական առասպելներում օվկիանոսը և քաոսը համարժեք են և անբաժանելի միմյանցից։ Օվկիանոսը մնում է տիեզերքից դուրս նույնիսկ ցամաքի ի հայտ գալուց հետո։ Միևնույն ժամանակ, օվկիանոսի գեներացման ունակությունը իրականացվում է Երկրի դրանից դուրս հայտնվելու և օվկիանոսում մի դիցաբանական արարածի առկայության մեջ, որը խթանում է սերունդը կամ, ընդհակառակը, եռանդուն կերպով պաշտպանում է «հին կարգը» և կանխում օվկիանոսից ծնունդների շղթայի սկիզբը:

## Տարածվածություն
[մինի|[Մարիներ (ժողովուրդ)|Մարիների ստեղծման առասպելից՝ Կուգու-Յումոն և նրա եղբայր Ջոնը (Կիջամատ)՝ դրակոնների տեսքով, խաղաղություն են ստեղծում օվկիանոսների ջրերի վրա։]]
Յու. Ե. Բերեզկինը և Ե. Ն. Դուվակինը առաջնային ջրերի մոտիվն ընդհանրացնում են հետևյալ կերպ. «Ջրերն առաջնային են։ Երկիրը նետվում է ջրի մեջ, հայտնվում է ջրի վերևում, աճում է ջրի մակերեսին դրված պինդ նյութի կտորից կամ խոնավ ցեխից, օվկիանոսի կղզուց, մերկանում է, երբ ջրերը իջնում են և այլն»:

Օվկիանոսի՝ որպես տարրի գերակայության գաղափարը, որի ընդերքից առաջանում կամ ստեղծվում է Երկիրը, համընդհանուր տարածված է: Այս պատկերացումն առկա է աշխարհի բազմաթիվ դիցաբանություններում:

Ասիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում հանդիպում է սուզված Երկրագնդի առասպելը։ Այս առասպելում արարիչ աստվածը սուզվում է տիեզերական օվկիանոս՝ Երկիրը դուրս բերելու և ձևավորելու համար: Սուզորդ թռչունը, որը նախնադարյան օվկիանոսից հողի մի կտոր է բռնում, հաճախ է հայտնվում բնիկ ամերիկացիների և սիբիրյան ժողովուրդների (սամոյեդների) դիցաբանություններում։ Տոտեմային առասպելներում թռչուն-մարդիկ հաճախ ներկայացվում են որպես նախնիներ։ Տիեզերական ձվերը արարչագործության առասպելներում տարածված թեմա են։ Ջրլող թռչունը ծովից տիղմ է հանում, որից աստիճանաբար ստեղծվում է ցամաք:

Պոլինեզյան դիցաբանության մեջ Մաուին կղզիներ է որսում։ Սկանդինավյան դիցաբանության մեջ աստվածները բարձրացնում են Երկիրը, իսկ Թորը օվկիանոսի հատակից որսում է Յորմունգանդրին (Jörmungandr)։ Հին եգիպտական դիցաբանության մեջ Երկիրը մակերես է դուրս գալիս բլուրի տեսքով։ Հինդուիստական բրահմանաներում ասվում է, որ Բրահման՝ որպես Պրաջապատի, Երկիրը ջրից հանել է վարազի կերպարանքով:

Ասիական շատ երկրների դիցաբանություններում, որտեղ պատկերված է անվերջ և հավերժական նախնադարյան օվկիանոս կամ ծով, կա Երկրի ստեղծման մոտիվ՝ երկնքից իջնող երկնային էակի կողմից, որը երկաթե մահակով, նիզակով կամ այլ առարկայով խառնվում է օվկիանոսի ջրերին։ Սա հանգեցնում է խտացման, որը հանգեցնում է Երկրի առաջացմանը։ Ճապոնական դիցաբանության մեջ Ճապոնիայի կղզիներն առաջացել են կեղտոտ փրփուրից, որը վեր է բարձրացել օվկիանոսի ջրերը աստվածների նիզակների (Իզանագի և Իզանամի - ճապ.՝ «առաջին տղամարդ» և «առաջին կին») հետ խառնելուց։ Մոնղոլական ժողովուրդների դիցաբանություններում օվկիանոսի ջրերը խտացնողի դերը կատարում է քամին, որը դրանցից ստեղծում է հատուկ կաթնագույն նյութ, որը հետագայում դառնում է երկրի հիմքը։ Կալմիկների կարծիքով՝ այս կաթնագույն հեղուկից ծնվել են բույսեր, կենդանիներ, մարդիկ և աստվածություններ։ Հինդու դիցաբանությունն ունի կաթի օվկիանոսը հարելու (Samudra Manthana) մասին  նմանատիպ առասպել:
[մինի|Լիտոգրաֆիա, որը պատկերում է [Սամուդր մանթան|օվկիանոսի ալեկոծությունը (Samudra Manthana) հինդուիստական դիցաբանության մեջ։]]
Աշխարհի օվկիանոսների մասին առասպելները համընդհանուր կերպով ուղեկցվում են դրա զսպման մասին առասպելներով, երբ երկիրն արդեն ստեղծված էր, և առասպելներով օվկիանոսի՝ իր անբաժանելի գերիշխանությունը վերականգնելու փորձերի մասին: Չինական դիցաբանության մեջ կա հսկայական գոգավորության կամ փոսի գաղափար, որը որոշում է օվկիանոսի ջրերի ուղղությունը և վերցնում ավելորդ ջուրը: Շատ դիցաբանություններում կան բազմաթիվ պատմություններ ջրհեղեղի մասին:

Հայտնի է երկու տեսակի առասպելների հակադրություն (օրինակ՝ Օվկիանիայում)՝ Երկրի օվկիանոսում խորտակման և օվկիանոսի նահանջի մասին: Առաջին տեսակի առապելի օրինակ է այս կղզում գրանցված Զատկի կղզու ծագման մասին լեգենդը: Նգանասան ժողովրդի արարչագործության առասպելում սկզբում Երկիրն ամբողջությամբ ծածկված էր ջրով, ապա ջուրը իջել է և երևացել է Շայտան լեռնաշղթայի գագաթը՝ Կոիկա-մոուն: Այս բարձրությունից ընկնում են առաջին երկու մարդիկ՝ տղամարդ և կին: Տուամոտու կղզիների արարչագործության առասպելում արարիչ Տանեն՝ «Ջուր թափողը», ստեղծեց աշխարհը ջրերի տիրակալ Պունեի ջրերում և կանչեց այն լույսը, որը սկիզբ դրեց Երկրի արարմանը:

Ջրային քաոսը ճնշելու առումով լայնորեն տարածված է օձի հետ տիեզերագոյացման պայքարի և նրա սպանության մոտիվը: Օձը շատ դիցաբանություններում կապված է ջրի հետ, հաճախ որպես նրա առևանգող: Այն սպառնում է կամ ջրհեղեղով, կամ երաշտով, այսինքն՝ չափի, ջրային «հավասարակշռության» խախտմամբ: Եթե տիեզերքը նույնացվում է կարգուկանոնի և չափի հետ, ապա քաոսը կապվում է չափի խախտման հետ: 

Եգիպտական Ռա աստվածուհին կռվում և սպանում է ստորգետնյա օձին` Ապոպին (Ἄποφις): Հինդուական Ինդրան կռվում և սպանում է դև Վրիտրային, որը օձի կերպարանք էր ստացել: Միջագետքի Էնկին, Նինուրտան և Ինաննան կռվում են Կուրի հետ և սպանում նրան: Իրանական Թիշթրին (Սիրիուս) կռվում է դև Ապոշիի հետ, սպանում նրան: Սպանված Ապեպը, Վրիտրան, Կուրը և Ապոշին զսպում են տիեզերական ջրերը: Մարդուկը հաղթում և սպանում է իր նախնիներ Թիամատին և Աբզուին` քաոսի մութ ջրերի աստվածություններին,  որոնք օձերի կերպարանք էին ստացել, նախքան նրանց միասին վերակենդանացնելը: Քանանական դիցաբանության մեջ կան պատմություններ քանանական աստվածությունների պայքարի մասին հրեշավոր օձերի հետ, որը նույնպես խորհրդանշում է ջրային քաոսը (Ռահաբ, Թեհոմ, Լևիաթան), և այս հրեշավոր օձերը բոլորը սպանվում են քանանական աստվածությունների կողմից: Չինաստանի առասպելական տիրակալներից Մեծն Յուի հերոսական պայքարը տիեզերական ջրհեղեղի հետ ավարտվում է ջրի նենգ տիրոջ՝ Գունգունի և նրա «մտերիմ գործընկերոջ»՝ ինը գլխանի Սիանգլյուի սպանությամբ (Գիրք սարերի ու ծովերի):

Անձև ջրային տարրից ցամաք անցումը քաոսը տարածության վերածման համար անհրաժեշտ ամենակարևոր գործողությունն է: Նույն ուղղությամբ հաջորդ քայլը երկնքի Երկրից բաժանումն է, որը, թերևս, էապես համընկնում է առաջին գործողության հետ՝ հաշվի առնելով երկնքի սկզբնական նույնականացումը օվկիանոսների հետ: Սակայն հենց գործողության կրկնությունն է՝ նախ ներքև, ապա վերև, որը հանգեցնում է երեք ոլորտների՝ երկրային, երկնային և ստորգետնյա, բաշխմանը, որը ներկայացնում է անցումը երկուական բաժանումից դեպի եռամիասնություն: Միջին ոլորտը՝ երկիրը, հակադրվում է ներքևի ջրային աշխարհին և վերևի երկնային աշխարհին: Առաջանում է տիեզերքի եռակի սխեմա, որը ներառում է Երկրի և երկնքի միջև անհրաժեշտ տարածքը: Այս տարածքը հաճախ ներկայացվում է որպես տիեզերական ծառ: Երկիրը և երկինքը գրեթե համընդհանուր կերպով ներկայացվում են որպես իգական և արական՝ ամուսնական զույգ, որը կանգնած է թեոգոնիկ կամ թեոկոսմոգոնիկ գործընթացի սկզբում: Միևնույն ժամանակ, իգական և արական սկզբերը կապված են ջրի տարրի և քաոսի հետ. սովորաբար դրանք ընկալվում են որպես «բնություն», այլ ոչ թե «մշակույթ»:

Քաոսից ծնված առասպելական արարածներ՝ պարտված և հաղթանակած, շղթայված և ազատ արձակված, տապալված և վերականգնված, միշտ շարունակում են գոյություն ունենալ տիեզերքի ծայրամասերում, օվկիանոսների ափերին, ստորգետնյա «ստորին» աշխարհում, վերգետնյա «վերին» աշխարհում: Այս առասպելներում աստվածությունները սպանում են նաև այլ չար արարածների: Այսպիսով, սկանդինավյան դիցաբանության մեջ գերբնական սառցե հսկաները` յոտուները նախորդում են ժամանակին, իսկ տիեզերքում նրանք գտնվում են Երկրի շրջագծի ծայրամասերում, ցուրտ վայրերում, օվկիանոսների մոտ:

## Աշխարհի մշակույթներում
### Եգիպտական դիցաբանություն
[մինի|[Հին եգիպտական Մեռյալների գիրք|Հին եգիպտական Մեռյալների գրքիԱնի գրագրի պապիրուսից 17-րդ միստիկական կախարդանքը. պատկերում ձախից Նուն է։]]
Հին եգիպտական դիցաբանության մեջ սկզբում տիեզերքը բաղկացած էր միայն մեծ քաոսային տիեզերական օվկիանոսից, և օվկիանոսն ինքնին կոչվում էր Նու։ Այս առասպելի որոշ տարբերակներում ժամանակների սկզբում երկնքի աստված Մեհեթ-Վերեթը, որը պատկերվում է որպես կով՝ եղջյուրների միջև արևային սկավառակով, ծնում էր Արևը, որը, ըստ որոշ առասպելների, դուրս է եկել արարչագործության ջրերից, իսկ որոշ առասպելներում ծնել է արևի աստված Ռային: Տիեզերքը ծածկված էր նախնադարյան ջրերի հսկայական զանգվածով, և այս նախնադարյան քաոսի մեջ հայտնվում է Բենբենը՝ բուրգաձև բլուրը: Բենբենի հետ կար լոտոսի ծաղիկ և երբ այն ծաղկում է, հայտնվում է Ռան: Արևի ի հայտ գալու բազմաթիվ տարբերակներ կան, և ասվում է, որ այն դուրս է եկել անմիջապես բլուրից կամ բլուրից աճած լոտոս ծաղկից՝ ձկնկուլի, տառեղի, բազեի, թերթաբեղիկավոր բզեզի կամ մարդկային երեխայի տեսքով: Հին Եգիպտոսի հնագույն` Հելիոպոլիս քաղաքում արարչագործությունը վերագրվում էր Ատումին՝ արևի աստված Ռայի մի ձևի, որը, ըստ ավանդույթի, գոյություն է ունեցել Նուի ջրերում որպես իներտ պոտենցիալ էակ։

Քաոսի հասկացությունը ստուգաբանորեն կապված է խավարի հետ, բայց հիմնականում վերաբերում է ջրային քաոսին՝ առաջնային օվկիանոսի (Նու) տեսքով, կամ, Հերմոպոլիսյան տարբերակում՝ նախնադարյան աստվածությունների չորս աստվածային զույգերի տեսքով, որոնք ներկայացնում են դրա տարբեր կողմերը: Առաջնային բլուրն արևի աստված Ռայի և արևի աստվածուհի Ռաեթի՝ որպես ստեղծող աստվածների տեղն է Հելիոպոլիսում: Ջրային քաոսին հակադրվում է դրանից դուրս ցցված առաջին երկրային բլուրը, որի հետ Հելիոպոլիսում կապված է Ռան, իսկ Մեմֆիսում և Թեբեում՝ Պտահը՝ Սեխմետի և Ամոնը՝ համապատասխանաբար Ամունեթի հետ՝ որպես ստեղծող աստվածներ: Սկզբում գոյություն ունեցող օվկիանոսը պարունակում էր երկու նախնադարյան աստվածություններ, որոնք կոչվում են «աստվածների հայր և մայր»՝ Նու և Նունեթ: Պատմական դարաշրջանում օվկիանոսը, որը գետնի տակ էր, հիմք է հանդիսացել Նեղոս գետի համար: Առասպելի Հերակլեպոլիսյան տարբերակում նշվում է օվկիանոսի և քաոսի միջև ներքին կապը:

### Հունա-հռոմեական դիցաբանություն

[մինի|[Հեկատեոս Միլեթացի|Հեկատեոսի քարտեզի գծապատկեր, որի վրա պատկերված է Ասիան, Աֆրիկան և Եվրոպան՝ ներքին ծովերով և արտաքին օվկիանոսով]]

Հին հունա-հռոմեական դիցաբանության օվկիանոսի մասին պատկերացումները ցույց են տալիս տիպաբանորեն ավելի զարգացած փուլ, երբ օվկիանոսի պատկերը դառնում է «նախագիտական» հետազոտությունների և բնական փիլիսոփայության առարկա։ Օվկիանոսը ներկայացվում է նախևառաջ որպես աշխարհի ամենամեծ գետ (Hom. Il. XIV 245), որը շրջապատում է Երկիրն ու երկինքը ծովերով, որը սկիզբ է տալիս աշխարհի բոլոր գետերին, աղբյուրներին, ծովային հոսանքներին և ծովերին (XXI 196), Արևի, Լուսնի, աստղերի և մոլորակների ապաստանն է, որոնք բոլորը ծագում են օվկիանոսից և մայր մտնում դրա մեջ (VII 422; VIII 485)։ Օվկիանոս գետը ողողում է ծովը, բայց չի խառնվում դրա հետ: Իր ծայրերում` արևմուտքում, արևելքում, հյուսիսում, հարավում գտնվող  օվկիանոսը ողողում է կյանքի աշխարհի և մահվան աշխարհի միջև սահմանները:

Հոմերոսի մոտ Օվկիանոսը աշխարհը շրջապատող գետն է։ «Թեոգոնիա» 282-ում Հեսիոդոսը ներկայացնում է *[[Պեգաս]]* անվան ժողովրդական ստուգաբանությունը, որը ծագում է **'բառից (**' «աղբյուր, ջրհոր»), որը վերաբերում է «Օվկիանոսի պեգասին (հուն.` «բուռն հոսանք»), որտեղ ծնվել է» հունա-հռոմեական դիցաբանության մեջ այդ անունով աստվածային թևավոր առասպելական ձին: Հոմերոսի և Հեսիոդոսի մոտ Օվկիանոսը և Տեթիսը աստվածային կենդանի էակներ են, բազմաթիվ աստվածությունների նախնիներ (Hom. Il. XIV 201, 246), բայց Օվկիանոսը և Տեթիսը նույնպես ծնողներ են ունեցել։

Հեսիոդոսի համաձայն՝ Օվկիանոսը և Տեթիսը նախնադարյան աստվածություններ Ուրանոսի և Գեայի որդին և դուստրն են (Թեոգոնիա 133): Օվկիանոսը` Տեթիսի եղբայրն ու ամուսինը, որի հետ Ուրանոսն ու Գեան ծնել են բոլոր գետերն ու ջրերը՝ երեք հազար դուստրեր՝ Օվկիանուհիներ (Թեոգոնիա 346–364) և երեք հազար որդի՝ Պոտամիդներ (**', ըստ [[Թեոգոնիա]] 367–370): 

Աստվածությունները մեծարում են Օվկիանոսին և Տեթիսին որպես տարեց ծնողների, հոգ են տանում նրանց մասին, չնայած նրանք ապրում են միայնության մեջ: Օվկիանոսը և Տեթիսը չեն մասնակցել [[Տիտանների ճակատամարտ|Տիտանների]] [[Տիտանների ճակատամարտ|ճակատամարտին]] և այդպիսով պահպանել են իրենց իշխանությունն ու վստահությունը [[Օլիմպոսի աստվածներ|օլիմպացիների]], [[Տիտաններ (դիցաբանություն)|Տիտանների]] և մյուս աստվածությունների մոտ: 

Օվկիանոսը և Տեթիսը [[Մետիս|Մետիսի]] ([[Կիկլոպներ|Բրոնտեսի]] իմաստուն [[Կիկլոպներ|կնոջ]] և [[Աթենաս|Աթենասի]] ու Պորոսի մոր) հայրն ու մայրն են ([[Ապոլոդորոս Աթենացի|Ապոլլոդորոս]] I 2, 1): Նրանք հայտնի են իրենց խաղաղասիրությամբ և բարությամբ (ըստ [[Եվրիպիդես|Եվրիպիդեսի]]` նրանք անհաջող փորձել են հաշտեցնել Պրոմեթևսին օլիմպացիների հետ, նախքան Պրոմեթևսին ազատ կարձակեին օլիմպացիները, տիտանները և ուրիշներն ավելի ուշ. «[[Պրոմեթևսը շղթայված]]», 284–396): [[Հերոդոտոս|Հերոդոտոսը]] քննադատում է [[Օվկիանոս (դիցաբանություն)|Օվկիանոսի]] դիցաբանական հայեցակարգը որպես բանաստեղծական հորինվածք (Հերոդոտ. II, 23, նաև IV 8, 36 և այլն): [[Եվրիպիդես|Եվրիպիդեսը]] օվկիանոսն անվանել է ծով («Օրեստես», 1376): Այդ ժամանակվանից ի վեր միտում է ձևավորվել տարբերակելու մեծ արտաքին ծովը՝ որը օվկիանոսն է, և ներքին ծովերը: Հետագայում Եվրիպիդեսը սկսում է օվկիանոսը բաժանել մասերի՝ Եթովպական օվկիանոս ([[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան օվկիանոսի]] հարավային կեսը), Էրիթրեական օվկիանոս, Գալլական օվկիանոս, Գերմանական օվկիանոս ([[Հյուսիսային ծով]]), [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս]] և այլն:

=== Հինդու դիցաբանություն ===
Հինդուիստական դիցաբանության մեջ կա խավարի և անդունդի, ինչպես նաև գիշերվա կամ քաոսի ծնունդ  նախնական ջրերի գաղափարը: Հին հնդկական առասպելները օվկիանոսների մասին պարունակում են ինչպես բնորոշ, այնպես էլ ինքնատիպ մոտիվներ: [[Ռիգվեդա|Ռիգվեդայի]] տասներորդ [[Մանդալա|մանդալան]] տիեզերքի սկզբնական վիճակը ներկայացնում է որպես [[Գոյություն|գոյություն ունեցողի]] (էքզիստենցիալ) և գոյություն չունեցողի, օդային տարածության և դրա վերևում գտնվող երկնքի, մահի և ծնունդի, օր ու գիշերվա բացակայություն, բայց միաժամանակ առկա են ջուրն ու   անկարգ շարժումը: Հավերժական օվկիանոսի ջրերում կյանք տվող սկիզբ կար, որը ծնվում էր ջերմության ուժով և կյանք էր տալիս մնացած ամեն ինչին: 

Ռիգվեդայի մեկ այլ մանդալան պարունակում է այլ տարբերակ. «Օրենքն ու ճշմարտությունները ծնվեցին բռնկված ջերմությունից», այստեղից էլ՝ ալեկոծվող օվկիանոսը: Փոթորկող օվկիանոսից ծնվեց տարին, որը բաժանում էր ցերեկներն ու գիշերները: «[[Ռիգվեդա|Ռիգվեդան]]» բազմիցս հիշատակում է օվկիանոսի ստեղծարար ուժի («բազմակի», այն մռնչում է իր առաջին տարածման ժամանակ` ծնունդ տալով արարչագործություններին, և հարստության կրողն է), նրա հազարավոր վտակների մասին, որոնք հոսում են խորքերից. ասվում է, որ օվկիանոսը գետերի ամուսինն է: Տիեզերական օվկիանոսը կազմում է տիեզերքի կարկասը՝ այն բաժանելով քաոսից։ Օվկիանոսը վերահսկվում է [[Վարունա]] աստվածի և [[Վարունի]] աստվածուհու կողմից։ Վարունան և Վարունին կապված են ինչպես օվկիանոսների ջրերի կործանարար և անվերահսկելի ուժի, այնպես էլ մարդկանց հարստություն բերող պտղաբեր ջրերի հետ:

Տիեզերական [[Սամուդր մանթան|օվկիանոսի ալեկոծությունը]] (Samudra Manthana) պարունակում է ջրի և կրակի տարրերի բախման մոտիվը: Արագ ոլորապտույտի արդյունքում լույս աշխարհ է գալիս մի պարույր՝ Մանդարա լեռը, բայց ծառերն ու խոտերը  չորացող օվկիանոս են արտանետում իրենց հյութերը: Այս մոտիվը ընդհանրություն ունի [[Տունգուս|տունգուսների]] ([[Սիբիր]]) աշխարհաստեղծման առասպելների հետ. Երկիր մոլորակը ստեղծվել է մի երկնային էակի կողմից, որը կրակի օգնությամբ չորացնում է նախնադարյան օվկիանոսի մի մասը՝ այդպիսով տեղ տալով Երկրին: Ջրի և կրակի պայքարի մոտիվը, որը կապված է համաշխարհային օվկիանոսի թեմայի հետ, առկա է նաև այլ ավանդույթներում:

Հինդու դիցաբանությունը բնութագրվում է արարիչ աստված Վիշնուի և արարիչ աստվածուհի Լաքշմիի պատկերով, որոնք լողում են առաջնային ջրերի վրայով լոտոսի ծաղկի մեջ, օձի վրա։ Շեշան Բրահմայի, Շիվայի, Սարասվատիի, Պարվատիի հետ միասին նույնպես արարիչ աստվածություններ են նախասկզբի ջրերում:

Կուրման, որը կրիայի կերպարով է հայտնի, Դաշա-ավատարայում (**', տասը մարմնավորում) Վիշնուի երկրորդ մարմնավորումն է, որը պատկերված է Սամուդրա Մանթհանայի (Տիեզերական օվկիանոսը խնոցելու) ժամանակ տիեզերական օվկիանոսը խառնող կերպարանքով: Վիշնուն կրիայի կերպարանք է ընդունում՝ հինդուիստական դիցաբանության այս իրադարձության ժամանակ տիեզերական օվկիանոսը խառնող փայտիկը պահելու համար:

### Հրեական տեսակետ
Համաձայն «Ծննդոց» գրքում աշխարհի արարման մասին Աստվածաշնչյան պատմության՝ վերին օվկիանոսները (*) վերաբերում է երկնքի վերևում գտնվող ջրերին։ Այս ջրերը Աստված բաժանել է ստորին օվկիանոսներից () արարչագործության երկրորդ օրը, ինչպես նկարագրված է «Ծննդոց» գրքի արարչագործության պատմության մեջ։ Երկինքը ծառայում է որպես սահման օվկիանոսների վերևում գտնվող և ներքևում գտնվող ջրերի միջև:

=== Պարսկական դիցաբանություն ===
Ֆրաքսկարդ (**, [[Ավեստերեն|ավեստաներեն]]՝ *Vourukaša*; միջին պարսկերենում կոչվում է նաև *Warkaš*) [[Իրանական դիցաբանություն|իրանական դիցաբանության]] մեջ տիեզերական օվկիանոսն է:

=== Քանանական տեսակետ ===
Աստվածաշնչի առաջին արարչագործության պատմության մեջ աշխարհը ստեղծվում է որպես ջրի կամ [[Թեհոմ|Թեհոմի]] ներսում գտնվող տարածություն, ուստի շրջապատված է դրանով. «Եվ [[Յահվե|Տերն]] ասաց. «Թող ջրերի մեջտեղում հաստատություն լինի, և այն ջրերը ջրերից բաժանի»» ():

[[Ելք]] գրքում տիեզերական օվկիանոսը Յամ Սուֆն է և հիշատակվում է Ելք 15։4-ում. Փարավոնի բանակը նետվեց այս «Մահվան ծովը», և փարավոնի ամբողջ բանակը սպանվեց դրանում։ Յահվեն Եգիպտոսը բարձրացրեց այս ծովից: Ասում են, որ [[Սարգոն II]] թագավորն իր զենքերը լվացել է այս տիեզերական օվկիանոսում։ Տիեզերական օվկիանոսը կրկին հիշատակվում է [[Հեսու (գիրք)|Հեսու]] 1։4-ում և նշանակվում է որպես տիեզերքի սահման:

[[Նոյյան տապան|Նոյի տապանի]] իրական պատմության մեջ քառասուն օր ու գիշեր անձրևից հետո տիեզերական օվկիանոսը ողողում է Երկիրը, նախքան իր նախկին տեղը վերադառնալը:

=== Շումերական դիցաբանություն ===
[[Պատկեր:Abzu_scripture.svg|մինի|[[Աբզու]] կամ Ապսու (սեպագիր սուրբ գրություն)]]
Շումերական դիցաբանության մեջ գոյություն ուներ ծովային անդունդ՝ [[Աբզու|Աբզուի]] պատկեր, որի տեղում իր տունն էր կառուցել աստվածներից ամենաակտիվը՝ [[Էա (աստված)|Էնկին]], որը խորհրդանշում էր երկիրը, քաղցրահամ ջուրը և ոռոգվող հողերի վրա գյուղատնտեսությունը: Սկզբում աշխարհի ամբողջ տարածությունը լցված էր օվկիանոսով, որը ո՛չ սկիզբ ուներ, ո՛չ էլ վերջ: Հավանաբար հավատում էին, որ նա հավերժական է: Նրա ընդերքում թաքնվում էր նախամայր [[Նամմու|Նամմուն]]: Նրա արգանդում ծագեց կիսագնդի տեսքով տիեզերական լեռ, որը հետագայում դարձավ Երկիրը: Կիսագունդը ուղղահայաց շրջապատող փայլուն անագի աղեղը հետագայում դարձավ երկինք: Բաբելոնական տարբերակում անվերջ նախնադարյան օվկիանոսում կար միայն երկու հրեշ՝ նախահայր Աբզուն և նախամայր [[Տիամատ|Տիամատը]]:

=== Զրադաշտականություն ===
Վուրուկաշան [[Զրադաշտականություն|զրադաշտական]] դիցաբանության մեջ երկնային ծովի անունն է։ Այն ստեղծվել է [[Ահուրա Մազդա|Ահուրա Մազդայի]] կողմից, իսկ դրա կենտրոնում գտնվում էր *Հարվիսպտոխմը* կամ «բոլոր սերմերի ծառը»:

Ըստ [[Ավեստա|Ավեստայի]] *Վենդիդադ* («օրենք դևերի դեմ») մասի՝ [[Ահուրա Մազդա|Ահուրա Մազդան]] Վուրուկաշայի մաքուր ջրերը իջեցրել է երկիր՝ աշխարհը մաքրելու համար, և ջուրը հետ է ուղարկել երկնային ծով՝ *Պուիտիկա* (մաքրում): Այս երևույթը հետագայում մեկնաբանվել է որպես [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացության գալն ու գնալը]]: Վուրուկաշայի կենտրոնում գտնվում էր Հարվիսպտոխմը կամ «բոլոր սերմերի ծառը», որը պարունակում է աշխարհի բոլոր բույսերի սերմերը: Ծառի վրա ապրում է [[Սիմուրգ|Սինամրու]] թռչունը, որը երբ նստում է ճյուղի վրա, ճյուղը կոտրվում է, և սերմերը ցրվում են շուրջբոլորը:

Վուրուկաշայի կենտրոնում աճում է նաև *Գաոկերենան* կամ «Սպիտակ հաոման», որը համարվում է «բուժիչ բույսերի թագավորը»: Այն շրջապատված է տասը հազար այլ բուժիչ բույսերով:

Հետագայում Վուրուկաշան կապվել է [[Պարսից ծոց|Պարսից ծովի]], իսկ *Պուիտիկան՝'' Օմանի ծոցի հետ:

## Տես նաև
* Առաջին սկզբունք
* Ստիքս
* Թեհոմ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Կոսմոգոնիա
Կատեգորիա:Քաոս