Քարահերձի թզենին

«**Քարահերձի թզենին**», հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի գրողների միության անդամ Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, որը զետեղված է «Վարք հարանց» շարքում։ Գրվել է 1952 թվականին։

## Գնահատական
Ս․ Խանզադյանի նախասիրած սյուժետային հնարքներից է ժամանակի որևէ հատվածում հեռավոր անցյալի և ներկայի «հանդիպումը», որ ինքնին հնարավորություն է ստեղծում աշխարհն ու մարդկանց տեսնել շարժման ու զարգացման մեջ, համադրել ու հակադրել իրադարձություններն ու մարդկային բնավորությունները, ժամանակի անսխալ չափանիշով գնահատել երևույթները, «Վարք հարանց» շարքի «Քարահերձի թզենին» պատմվածքում ժամանակի կապակցվածության պատրանքը ստեղծված է Կուճի Հաբիի տղայի հետ հեղինակի հանդիպման ու վերհուշի միջոցով։ Հաբիի որդին տրակտորով հերկում է այն հողակտորը, ուր թշնամին մորթել է նրա հոր եզներին՝ կիսատ թողնելով հերկը։ Անցյալի ու ներկայի «հանդիպադրման» առումով խիստ բնորոշ է «Քարահերձի թզենին» պատմվածքի Կուճի Հաբու կերպարը։ Ինչպես Բաբունց Խաչիկը, այնպես էլ Կուճի Հաբին կործանում է գյուղ ներխուժած թուրք ասկյարների մեծաքանակ ջոկատը ու հավերժ մնում մարդկանց հիշողության մեջ որպես հայրենասիրության խորհրդանիշ։ Անցել են տարիներ, տասնամյակներ,  հիմա Կուճի Հաբու տղան տրակտորով վար է անում, ու հողը, որը ոչինչ չի մոռանում, «ծիր առ ծիր» փռվում է Քարահերձի թզենու ստվերում։

## Սյուժե
Տրակտորիստ տղան տրոկտորի աղմուկի միջից լսում է հողի ձայնը, որը նրան ասում է, որ ինքը դեռևս հիշում է նրա հորը՝ Սքանանց Կուճի Հաբուն։ Տղան ասում է, որ ինքը փոքր է եղել, երբ նա մահացել է և նրան չէր հիշում։ Հողը ասում է, որ իր հիշողությունը երկար է և ինքը լավ է հիշում, թե ինչպես էր նա մի զույգ եզ լծում և հերկում իրեն։ Հիմա էլ նրա տրակտորիստ որդին է ծիր առ ծիր ակոսում նույն հողը։ Տղան հորը չի հիշում, բայց նրա անունը կար և դրոշակի նման կախխված էր Քարահերձի թզենուց։ Գյուղ եկողներին ցույց էին տալիս այդ թզենին և հայտնում, որ իրենց գյուղի փրկությունը այդ թզենուց է եկել։ Այդ ժամանակ տրակտորիստի հայր Կուճի Հաբին ջահել է եղել, երբ թշնամի ասկյարները մտել են իրենց գյուղը։ Այդ երեկո Կուճի Հաբին ուշ էր դաշտից տուն եկել և իր տանը թուրք ասկյար էր հյուր եղել։ Հյուրը Սեյիդ-Ալին էր։ Կուճի Հաբին մորը հարցրեց, թե որտեղ է երիտասարդ կինը և ինչու է մանկան օրորոցը դատարկ և իմանում է, որ հայրական տուն է գնացել, քանի որ գյուղում ասկյարներ են հայտնվել։ Կուճի Հաբին ասում է, որ ասկյարն էլ մարդ է, մորը խնդրում է սեղան գցել և հին ծանոթի նման սկսում է զրուցել թուրք ասկյարի հետ։ Պարզվում է, որ նա վեց տարի առաջ ռուսների հետ կռվում գերի է եղել և հիմա ազատել են ու բերել այդտեղ։ Ասում է, որ այդ գյուղի 52 տներում հիսունհինգ ասկյար կա և գրեթե ամեն տան տեղավորվել են։ Կուճի Հաբին հորդորում է չամաչել և ախորժակով հաց ուտել։ Պառկել էր Կուճի Հաբին և մտածում էր գյուղից դուրս, հայրական տանը գտնվող կնոջ և երեխայի, թուրք ասկյարի մասին և քունը չէր տանում։ Երկար օրեր կինը ստիպված է լինում բացակայել։ Ցերեկները որոշ ժամանակով տուն էր գալիս, բայց սկեսուրը հանդիմանում էր և հետ ուղարկում՝ ասելով, որ գյուղում թուրքեր կան։ Օրերի հետ գյուղում սկսում են լուրեր տարածվել, որ թուրք ասկյարը բռնի տիրացել է այսինչի կնոջը, մեկ այլ թուրք խլել է մեկի ոսկեղենը։ Դժնի օրեր էին։ Գյուղը հեռու էր ու անպաշտպան։ Կուճի Հաբին միշտ Սեյիդ-Ալու հետ էր ճաշում և այդ ընթացքում հաճախակի էր հարցնում նրանց հեռանալու մասին և լսում, որ հեռանալու պատրաստություն չունեն։ Մի օր էլ, երբ Կուճի Հաբին վարում էր արտը, հևասպառ նրան է մոտենում կնոջ փոքր եղբայրը և հայտնում, որ թուրքերը մարդ են սպանել գյուղում, իսկ գյուղը հազիվ է կարողացել փախչել Բղենո անտառը։ Կուճի Հաբին կիսատ է թողնում հերկը, արձակում է եզներին։ Տղան պատմում էր, որ պապը գնացել է ջրաղաց և այնտեղ տեսել թուրքերի կողմից մորթված երկու երիտասարդի և հազիվ նա էլ կարողացել է փախչել և լուրը գյուղ հասցնել։ Հետո նրանք հայտնվեցին թուրքերի բազմության մեջ։ Թուրք բեյը նրան ասում է, որ ողջ գյուղը փախել է և իրենց սոված են թողել։ Ասում է, որ կմորթեն և կուտեն Կուճի Հաբու եզներին և եթե նորից սոված մնան՝ կուտեն նաև իրենց։ Կուճի Հաբին հայտնում է, որ նրա կամքն է և ինչպես ցանկանում է, թող այնպես էլ վարվի։ Մորթում են եզները, կիսախորով անելով ուտում։ Թուրք ասկյարները ծարավել էին և մրսում էին։ Հարցնում են Կուճի Հաբուն, թե որտեղ ջուր կա և, տեղն իմանալով, տղային և մի ասկյարի ուղարկում են ջրի։ Երկար ժամանակ չեն գալիս և ուշանալու մասին հարցին ի պատասխան Կուճի Հաբին ասում է, որ կարող է նրանք սպանել են իրար։ Ապա բեյը ասում է, որ իրենց գյուղացիները անշնորհակալ գտնվեցին, թողեցին իրենց և փախան և ասում է, որ իրենց կողքի գյուղ ուղեկցի նա։ Կուճի Հաբին լավ գիտեր ճանապարհները և օգտվում է թանձր մշուշից և հասկացավ, որ հասել են անդունդի եզրին։ Ինքը բռնվեց քարահերձի թզենու ճյուղից, իջավ ցած և բոլորին հորդորեց, որ հետևեն իր ձայնին։ Նախ բեյն է ընկնում անդունդ, ապա մնացած թուրքերը։ Այնուհետև գնաց վանքի մոտակայքում ապաստանած գյուղացիների մոտ, որոնց մեջ էր նաև Սեյիդ- Ալին, և ասաց, որ այդ ձորերում այլևս ասկյարներ չկան և կարող են բոլորը հետ վերադառնալ իրենց տները։

## Կերպարներ
* Սքանանց Կուճի Հաբի
* տրակտորիստ որդին
* մայրը
* Սեյիդ-Ալի
* թուրք բեյ

## Արտաքին հղումներ
https://lsel65.blogspot.com/2016/11/blog-post_28.html

https://www.youtube.com/watch?v=_4N_wYJye-k&t=256s

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ