Գալակտիկական կենտրոն

աջից|մինի|400x400փքս|Նկարը 400-ից 900 լուսատարի չափի է, բաղկացած է Chandra աստղադիտակի մի քանի լուսանկարներից։ Հարյուրավոր սպիտակ գաճաճ և նեյտրոնային աստղերով և սև խոռոչներով։ Դրանք գազի ամպերի մեջ են, որոնց մասնիկների էներգիաները համապատասխանում են  միլիոնավոր աստիճան ցելսիուսների։  Ենթադրվում է, որ գալակտիկական կենտրոնի պայծառության շուրջը  գտնվում է գերզանգվածեղ սև խոռոչը(ռադիո աղբյուր Աղեղնավոր  A*)։ Պատկերի գույները համապատասխանում են ռենտգենյան էներգիայի միջակայքում `կարմիր (ցածր), կանաչ (միջին) և կապույտ (բարձր):
**Գալակտիկական կենտրոն,** համեմատաբար ոչ մեծ տիրույթ մեր Գալակտիկայի կենտրոնում, որի շառավիղը կազմում է մոտավորապես 1000 պարսեկ և նրա հատկությունները կտրուկ տարբերվում են մնացած մասերի հատկություններից։ Պատկերավոր ասած՝ գալակտիկական կենտրոնը տիեզերական լաբորատորիա է, որտեղ դեռևս տեղի են ունենում աստղերի առաջացման պրոցեսներ, որում տեղադրված է այն միջուկը, որը ժամանակին մեր աստղային համակարգի խտացման սկիզբն է դրել։

## Տեղակայում
ձախից|մինի|Պատկերի կենտրոնից դեպի աջ, տարածքի լուսավոր մասում, գտնվում է գերզանգվածեղ  սև խոռոչը։
Ծիր Կաթինի գալակտիկական կենտրոնը գտնվում է Արեգակնային համակարգից 8,5 կիլոպարսեկ հեռավորության վրա՝ Աղեղնվոր համաստեղության ուղղությամբ։ Գալակտիկական հարթության մեջ կենտրոնացված է մեծ քանակով միջաստղային փոշի, որի պատճառով աստղերից եկող լույսը թուլանում է 30 աստղային մեծության չափով, այսինքն՝ 1012 անգամ։ Այդ պատճառով օպտիկական միջակայքում կենտրոնը (անզեն աչքով և օպտիկական տելեսկոպով) տեսանելի չէ։ Գալկտիկական կենտրոնը տեսանելի է ռադիոմիջակայքում, ինֆրակարմիր, ռենտգեն և գամմա ճառագայթների միջակայքերում։ Գալակտիկայի միջուկի առաջին պատկերն ստացել են Կալինյակ Ա․ Ա,Կրասովսկի Վ․Ի և Նիկոնով Վ․Բ 1940-ական թվականներին, սպեկտրի ինֆրակարմիր միջակայքում։

**Հասարակածային կորդինտներ ( [[J2000.0]] դարաշրջան):**

* Ուղղակի ծագում․
* Թեքում․ 

ձախից|մինի|Այս տեսանյութը հնարավորություն է տալիս ավելի մանրամասն դիտել  Ծիր Կաթինի  հսկայական  կենտրոնական հատվածները,  ESO VISTA աստղադիտակով ստացված հազարավոր պատկերները միացնելով և համեմատել այն տեսանելի լույսով ստացված պատկերի հետ։ VISTA- ն ունի տեսախցիկ, որը աշխատում է ինֆրակարմիր ճառագայթման միջոցով, իսկ տեսանելի լույսի դեպքում տեսանելիությունը կանխում է փոշու մեծ մասը, չնայած որ այս լուսանկարում հստակ տեսանելի են փոշու շատ անթափանց շերտերը:

## Գալակտիկական կենտրոնի կազմ
Գալակտիկական կենտրոնի ամենամեծ առանձնահատկությունը հանդիսանում է այնտեղ գտնվող պտտման էլիպսոիդի տեսք ունեցող աստղային կուտակումը (աստղային բալջ), որի մեծ կիսաառանցքը ընկած է Գալակտիկայի հարթության մեջ, իսկ փոքրը՝ նրա (Գալակտիկայի) առանցքի վրա։

Բալջ ( — «փքում»), պարուրաձև գալակտիկայի ներքին, պայծառ, սֆերիկ բաղադրիչ մաս է։ Նրա չափերը տատանվում են հարյուրավոր պարսեկներից մինչև կիլոպարսեկներ։ Այն բաղկացած է հիմնականում ծեր աստղերից, որոնք շարժվում են ձգված ուղեծրերով։ Կիսաառանցքների հարաբերությունը 0,4 է։ Մոտավորապես կիլոպարսեկ հեռավորության վրա աստղերի ուղեծրային արագությունը մոտ 270 կմ/վ է, իսկ պտտման պարբերությունը մոտ՝ 24 մլն տարի։ Դրանից ելնելով կարելի է ասել, որ կենտրոնական կուտակման զանգվածը մոտ 10 մլրդ արեգակնային զանգված է։ Կենտրոնին մոտեցմանը զուգընթաց կոնցենտրացիան կտրուկ մեծանում է։ Աստղային խտությունը փոփոխվում է R−1,8 (R -հեռավորությունը կենտրոնից) համեմատականությամբ։ Մոտավորապես կիլոպարսեկ հեռավորության վրա կազմում է մի քանի արեգակնային զանգված մեկ խորանարդ պարսեկում, կենտրոնում՝ 300 հազար արեգակնային զանգված մեկ խորանարդ պարսեկում (համեմատության համար Արեգակի մոտակայքում աստղային խտությունը կազմում է 0,07 արեգակնային զանգված խորանարդ պարսեկում), կուտակման տեղից դուրս են գալիս գազային թևեր, որոնք ձգվում են մինչև 3-4,5 պարսեկ։ Նրանք պտտվում են գալակտիկական կենտրոնի շուրջը և միաժամանակ 50 կմ/վ արագությամբ հեռանում են նրանից։ Շարժման կինետիկ էներգիան  1055 էրգ է։ Կուտակման ներսում հայտնաբերվել է գազային սկավառակ, որի շառավիղը մոտ 700 պարսեկ է, իսկ զանգվածը 100 մլն արեգակնային զանգված։ Սավառակի ներսում գտնվում է ասղագոյացման տիրույթը։

Կենտրոնին մոտ գտնվում է մոլեկուլային ջրածնից կազմված, պտտվող և ընդարձակվող օղակ, որի զանգվածը 100000 արեգակնային զանգված է, իսկ շառավիղը՝ մոտ 150 պարսեկ։ Օղակի պտտման արագությունը 50 կմ/վ է, իսկ ընդարձակման արագությունը՝ 140 կմ/վ։ Պտտման հարթությունը թեքված է Գալակտիկայի հարթության նկատմամաբ 10 աստիճանով։ Ամենայն հավանականությամբ, այդ ընդարձակումը, 12 մլրդ տարի առաջ կենտրոնում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանք է։
ձախից|մինի|391x391փքս|Ծիր Կաթին գալակտիկայի կենտրոնը ինֆրակարմիր տիրույթում
Օղակում գազը տեղակայված է անհավասարաչափ և ահռելի գազափոշային ամպ է առաջացնում։ Ամենամեծ ամպ է համարվում Աղեղնավոր B2 համակարգը, որը գտնվում է կենտրոնից 120 պարսեկ հեռավորության վրա։ Տրամագիծը՝ 30 պարսեկ, զանգվածը՝ մոտ 30 մլն արեգակնային զանգված։ Այս ամպերում հայտնաբերվել են բոլոր մոլեկուլային միացությունները, որոնցից հանդիպում են տիեզերքում։ Կենտրոնին ավելի մոտ գտնվում է մոտ 15 պարսեկ շառավղով կենտրոնական փոշու ամպը։ Այդ ամպի մեջ պարբերաբար նկատվում են ճառագայթման բռնկումներ, ինչը հուշում է նրանում տեղի ունեցող ակտիվ երևույթների մասին։

Գործնականորեն կենտրոնում գտնվում է ոչ ջերմային ճառագայթման աղբյուր Աղեղնավոր A*, որի շառավիղը կազմում է 0,0001 պարսեկ(մոտ 20,6 ա․մ), իսկ պայծառության ջերմստիճանը՝ 10 մլն աստիճան։ Այդ աղբյուրի ռադիոճառագայթումը սինխրոտրոնային բնույթ ունի։ Ժամանակ առ ժամանակ նկատվում է ժառագայթման հոսքի փոփոխություն։ Գալակտիկայի այլ տիրույթներում նման ճառագայթում չի հայտնաբերվել, բայց նման բան հայտնաբերվում այլ գալակատիկաների կենտրոններում։ Ամենայն հավանականությամբ հենց կենտրոնում գտնվող միջուկում գտնվում է գերզանգվածեղ սև խոռոչ (4,31 ± 0,36) արեգակնային զանգվածին հավասար զանգվածով, ինչի մասին հուշում են մոտակա աստղերի ուսումնասիրությունները։

2016 թվականին ճապոնացի գիտնականները հայտնեցին երկրորդ մեծ սև խոռոչի մասին, որը գտնվում է կենտրոնից 200 լուսատարի հեռավորության վրա։ Նրա զանգվածը 100 հազար արեգակնային զանգվածի է հավասար, բայց դեռևս նրա սև խոռոչ լինելը հաստատված չէ։
աջից|մինի|Գալակտիկայի կենտրոնում գերղանգվածային սև խոռոչի մասին նկարչի տպավորությունը
մինի|Ծիր Կաթին գալակտիկայի տիպի շտրիխավորված գալակտիկայի անիմացիա,որը  ցույց է տալիս ուռուցիկությունը։

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
* Физическая энциклопедия / под ред. А. М. Прохорова, ст. «Галактический центр»
* Агекян Т. А. Звезды, галактики, метагалактика.
* Каплан С. А., Пикельнер С. Б. Физика межзвездной среды. — М. — 1979
* Кардашев Н. С. Феноменологическая модель ядра Галактики // в кн. Итоги науки и техники. Серия Астрономия, т. 24. — М. — 1983.
* Melia Fulvio. The Black Hole in the Center of Our Galaxy, Princeton U Press, 2003 ()
* Eckart A., Schödel R., Straubmeier C. The Black Hole at the Center of the Milky Way. — London: Imperial College Press. — 2005 ()
* Melia Fulvio. The Galactic Supermassive Black Hole. — Princeton U Press, 2007 ()

## Արտաքին հղումներ
* Рентгеновская обсерватория Чандра
* Группа по исследованию Галактического центра из Калифорнийского университета в Лос-Анджелесе
* Группа по исследованию Галактического центра из Института космической физики имени Макса Планка
* статья The Black Hole at the Center of the Milky Way
* статья The dark heart of the Milky Way
* статья Dramatic Increase in Supernova Explosions Looms
* A simulation of the stars orbiting the Milky Way’s central massive black hole

### Վեբ-ամսագիր [[Օրվա աստղագիտական|''Օրվա աստղագիտական պատկերը'']]
* Путешествие в центр Галактики
* Галактическое облако антивещества
* Sgr A*: Быстрые звезды вблизи центра Галактики
* В центре Млечного Пути
* Звездный пейзаж в центре Галактики

### Տեսանյութ
* Сверхмассивная Чёрная дыра ().
* Движение звёзд вокруг Галактического центра Млечного Пути ().
* Галактический центр: Скрытая Вселенная ().
* Галактический центр и Стрелец A* — (слайд-шоу из изображений, полученных в обсерватории Чандра) ().
* Есть ли во Млечном Пути Чёрные дыры? () — запись телепередачи «alpha-Centauri».

Կատեգորիա:Աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Գալակտիկաներ
Կատեգորիա:Երկրաչափական կենտրոններ
Կատեգորիա:Ծիր Կաթին
Կատեգորիա:Սև խոռոչներ