Արբիտրաժային կոմիտե

Վիքիմեդիա հիմնադրամի նախագծերում **արբիտրաժային կոմիտեն (ArbCom)** խմբագիրների վեճերի լուծման հանձնաժողով է: Վիքիմեդիայի յուրաքանչյուր նախագիծ խմբագրական առումով ինքնավար և անկախ է, և դրանցից մի քանիսը ստեղծել են իրենց սեփական արբիտրաժային կոմիտեները, որոնք աշխատում են նախագծի խմբագիրների կողմից մշակված կանոնների համաձայն և սովորաբար ամեն տարի ընտրվում են իրենց համայնքների կողմից: Արբիտրաժային կոմիտեները, որպես կանոն, լուծում են ադմինիստրատորների և առաջադեմ գործիքներին հասանելիություն ունեցող խմբագիրների կողմից կատարված չարաշահումները, ինչպես նաև Վիքիմեդիա նախագծերի համատեքստում առաջացող վնասակար վարքագծի հետ կապված «իրական աշխարհի» մի շարք խնդիրներ։ Կանոնները, քաղաքականությունը և ընթացակարգերը տարբերվում են նախագծերի միջև՝ կախված տեղական և մշակութային համատեքստերից: Վիքիմեդիայի օգտագործման պայմանների համաձայն, օգտատերերը պարտավոր չեն վեճը լուծել արբիտրաժային հանձնաժողովի կողմից։

Առաջին Վիքիմեդիա նախագիծը, որն օգտագործեց արբիտրաժային կոմիտե, շվեդական Վիքիպեդիան էր, որին շուտով հաջորդեց լայնորեն լուսաբանվող անգլերեն Վիքիպեդիայի կոմիտեն։ Ժամանակի ընթացքում Վիքիմեդիայի այլ նախագծեր նույնպես ստեղծեցին արբիտրաժային կոմիտեներ։

Անգլերեն Վիքիպեդիա ArbCom-ը ստեղծվել է Ջիմմի Ուելսի կողմից 2003 թվականի դեկտեմբերի 4-ին՝ որպես որոշում կայացնելու իր նախկին լիազորությունների ընդլայնում, որը նա ուներ որպես կայքի սեփականատեր Bomis-ի գործադիր տնօրեն։ Ուելսը կոմիտեի անդամներին նշանակում էր անձամբ կամ էլեկտրոնային փոստով՝ խորհրդատվական ընտրություններից հետո։ Ուելսը, որպես կանոն, նշանակում էր այն խմբագիրներին, որոնք ամենաշատ ձայներն էին ստանում ԱրբԿոմում։

Անգլերեն Վիքիպեդիայի ArbCom-ը հանդես է գալիս որպես խմբագիրների միջև վեճերի վերջնական հանձնաժողով և լրատվամիջոցներում նկարագրվել է որպես «կիսադատական» և Վիքիպեդիայի «Բարձրագույն կամ Գերագույն դատարան», չնայած Կոմիտեն նշում է, որ սա ճշգրիտ չէ և չի ծառայում որպես պաշտոնական դատարան։ Անգլերեն Վիքիպեդիայի ArbCom-ը իր պատմության ընթացքում որոշում է կայացրել մի քանի հարյուր գործի վերաբերյալ։ Արբիտրաժային հանձնաժողովի գործընթացը ուսումնասիրվել է վեճերի լուծումն ուսումնասիրող գիտնականների կողմից և լուսաբանվել է հանրային լրատվամիջոցներում՝ կապված դատական ​​որոշումների և Վիքիպեդիայի հետ կապված վեճերի հետ։

## Պատմություն
2002 թվականի նոյեմբերին շվեդական Վիքիպեդիայի Tinget-ը դարձավ առաջին ատյանը, որը նման է արբիտրաժային հանձնաժողովի նախատիպին Վիքիպեդիայի ցանկացած լեզվով տարբերակում։

2003 թվականի հոկտեմբերին Վիքիպեդիայում էթիկետի քննարկման շրջանակներում Ալեքս Թ. Այս ուրվագիծը վերածվեց երկվորյակ Միջնորդության կոմիտեի (MedCom) և Արբիտրաժային կոմիտեի, որոնք պաշտոնապես հայտարարվեցին Ջիմի Ուելսի կողմից 2003 թվականի դեկտեմբերի 4-ին։ Ժամանակի ընթացքում «Արբիտրաժային կոմիտեի» հայեցակարգը ընդունվեց Վիքիմեդիա հիմնադրամի հյուրընկալվող նախագծերի այլ համայնքների կողմից։

Հիմնադրման պահին կոմիտեն բաղկացած էր 12 արբիտրներից, որոնք բաժանված էին չորս անդամից բաղկացած երեք խմբի։

2004 թվականին ֆրանսերեն Վիքիպեդիայում ստեղծվեց Արբիտրաժային կոմիտե, և 2007 թվականին, գերմաներեն, լեհերեն, ֆիններեն և հոլանդերեն Վիքիպեդիաներ։ 2023 թվականին Արբիտրաժային կոմիտեներն օգտագործվել են Վիքիպեդիայի տասնմեկ տարբերակներում և անգլերեն Վիքիլուրերում։

## Անգլերեն Վիքիպեդիայում
Արբիտրաժային կոմիտեն չի ձգտում լուծել Վիքիպեդիայում առկա բոլոր տեսակի վեճերը։ 2010 թվականին Emory Law Journal-ում հրապարակված վիճակագրական ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կոմիտեն ընդհանուր առմամբ հետևել է օգտատերերի վեճերի բովանդակությունը անտեսելու և օգտատերերի վարքագծի վրա կենտրոնանալու սկզբունքներին։ Նույն ուսումնասիրությունը նաև պարզել է, որ չնայած յուրաքանչյուր դեպք գնահատվել է առանձին՝ ըստ էության, փոխկապակցվածություն է ի հայտ եկել հայտնաբերված վարքագծի տեսակների և հանձնաժողովի կողմից կիրառված միջոցների ու որոշումների միջև։

2007 թվականին եղավ սկանդալ Essjay-ի հետ` օգտանունն օգտագործող մի արբիտր հրաժարական տվեց կոմիտեից, երբ պարզվեց, որ նա The New Yorker-ին տված հարցազրույցում կեղծ հայտարարություններ էր արել իր ակադեմիական որակավորման և մասնագիտական ​​փորձի մասին։ Նաև 2007 թվականին հանձնաժողովը արգելեց Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսոր Կարլ Հյուիթին խմբագրել առցանց հանրագիտարանը՝ հոդվածները սեփական հետազոտությանը համապատասխանեցնելու համար «խաթարող» վարքագծի համար։

2008 թվականին հանձնաժողովը որոշեց խմբագիրների համար վարքագծի կանոնների մի շարք՝ իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտությանը վերաբերող հոդվածները խմբագրելիս։ Խմբագիրները պարտավոր են հակամարտությանը վերաբերող հոդվածները խմբագրելու համար առնվազն 30 օրվա ընթացքում կատարել 500-ից ավելի խմբագրում, կարող են օրական միայն մեկ անգամ վերականգնել ամբողջ դաշտը և կարող են արգելվել խմբագրել առնչվող հոդվածներ։ Որոշումը վերահաստատվեց և ընդլայնվեց 2009 և 2015 թվականներին։

2009 թվականի մայիսին մի արբիտր, որը խմբագրում էր Սեմ Բլեքեթեր օգտանունով, հրաժարական տվեց կոմիտեից, երբ հայտնի դարձավ, որ նա թաքցրել էր իր նախկին խմբագրումները՝ պաշտոնը ստանալուց հետո։

2009 թվականին կոմիտեն լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց՝ Սայենտոլոգիայի հետ կապված չորրորդ գործի շրջանակներում «Սայենտոլոգիայի եկեղեցու և նրա գործընկերների կողմից տիրապետվող կամ շահագործվող բոլոր IP հասցեները, լայն իմաստով» արգելելու իր որոշման արդյունքում։ Նման գործողությունը «քիչ նախադեպ ուներ»։ Վիքիպեդիայի ութամյա պատմության մեջ և լուսաբանվել է մի շարք խոշոր լրատվական ծառայություններում, ինչպիսիք են Նյու Յորք Թայմս-ը, ABC News-ը և The Guardian-ը։ Երգիծական լրատվական շոուի հաղորդավար Սթիվեն Քոլբերը The Colbert Report-ում մի հատված վարեց՝ ծաղրելով արգելքը։ 2022 թվականին Կոմիտեն վերացրեց արգելքը՝ հղում անելով վերջին տարիներին խափանումների բացակայությանը։

2015 թվականին հանձնաժողովը ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց Gamergate-ի շուրջ վեճի վերաբերյալ իր որոշման համար, որի համաձայն մեկ խմբագիր անորոշ ժամանակով արգելվեց մուտք գործել կայք, իսկ մի քանի ուրիշների արգելվեց խմբագրել Gamergate-ին և սեռին վերաբերող թեմաները։

2015 թվականի հունիսին հանձնաժողովը հեռացրեց բրիտանական Լիբերալ դեմոկրատներ կուսակցության ակտիվիստ Ռիչարդ Սիմոնդսի նախնական թույլտվությունները։ Սիմոնդսը անօրինական կերպով արգելափակել էր Վիքիպեդիայի հաշիվը և դրա խմբագրումները կապել Պահպանողական կուսակցության նախկին նախագահ Գրանտ Շեփսի հետ և սա հրապարակեց The Guardian-ում։ Շեփսը հերքել է հաշվի նկատմամբ իր պատկանելությունը՝ մեղադրանքները անվանելով «կտրականապես կեղծ և զրպարտչական»։ Սիմոնդսը հարցազրույցում ասել է, որ ինքը տերը է իր գործողություններին։

2017 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ հանձնաժողովի որոշումների կայացման վրա մեծ մասամբ չեն ազդել իրավականից դուրս գործոններ, ինչպիսիք են քաղաքացիությունը, գործունեությունը, փորձը և հակամարտություններից խուսափելը: Նույն ուսումնասիրությունը պարզել է, որ հանձնաժողովի որոշումների կայացման վրա շատ ավելի շատ են ազդել ժամանակային սահմանափակումները, քան ավանդական դատարանների որոշումների կայացման վրա։

2023 թվականի մարտի 13-ին Արբիտրաժային կոմիտեն սկսեց հետաքննություն Լեհաստանում հրեաների պատմության լուսաբանման վերաբերյալ՝ ի պատասխան Յան Գրաբովսկու և Շիրա Քլայնի հրապարակած էսսեի։ Քլայնը նշել է, որ թեմայի լուսաբանումը թերի է եղել, հիմնականում այն ​​պատճառով, որ «Վիքիպեդիայի նվիրված խմբագիրների մի խումբ Վիքիպեդիայում տարածել է պատմության աղավաղված տարբերակ»։ Իր որոշման մեջ հանձնաժողովը հաստատեց, որ աղբյուրների մանիպուլյացիան վարքագծի խնդիր է և ամրապնդեց տարածքում օգտագործվող աղբյուրների տեսակների վերաբերյալ արդեն իսկ խիստ սահմանափակումները։ Երեք խմբագիրներ թեմատիկ արգելափակման են ենթարկվել։

## Ծանոթագրություններ


*

Կատեգորիա:2003 հիմնադրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա