Կեցվածք (հոգեբանություն)

մինի|''Երիտասարդ աղջիկ՝ նամակը ձեռքին'', մոտավորապես 1665 թվական
Մարդկանց մոտ **կեցվածքը** կարող է զգալի քանակությամբ կարևոր տեղեկատվություն փոխանցել ոչ վերբալ հաղորդակցության միջոցով։ Հոգեբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել նաև մարմնի դիրքի ազդեցությունը զգացմունքների վրա։ Այս ուսումնասիրությունները սկիզբ են առել Չարլզ Դարվինի՝ մարդկանց և կենդանիների հուզերի ու շարժումների ուսումնասիրություններից։ Այժմ, բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ մարմնի շարժումների որոշակի օրինաչափություններ ցույց են տալիս որոշակի զգացմունքներ։ Հետազոտողները ուսումնասիրել են ժեստերի լեզուն և պարզել, որ նույնիսկ այն մարդիկ, որոնք չեն օգտագործում ժեստերի լեզու, կարող են ցույց տալ զգացմունքներ միայն ձեռքի շարժումներով։ Մեկ այլ օրինակ է այն փաստը, որ զայրույթը բնութագրվում է ամբողջ մարմնի առաջ շարժմամբ։ Այս ոլորտում հետազոտությունները հաստատող տեսություններն են ինքնաճանաչման կամ ընկալման տեսությունը և մարմնավորված հույզերի տեսությունը։

* **Ինքնաճանաչման տեսությունն** այն է, երբ մասնակցի կեցվածքը մեծ ազդեցություն ունի իր զգացմունքների ինքնագնահատման վրա։ Սրա օրինակ է այն փորձը, որի ընթացքում մասնակիցները պետք է մտածեին և հետո գրեին իրենց մասին դրական հատկանիշներ՝ վստահորեն կամ կասկածանքով։ Այնուհետև, մասնակիցները պետք է ինքնուրույն գնահատեին, թե որքան լավ թեկնածու կլինեին աշխատանքի կամ հարցազրույցի համար, և որքան գոհ կլինեին իրենց կատարած աշխատանքից։ Չափվում էր նաև տրամադրությունը և վստահությունը։ Այս ուսումնասիրության արդյունքերը հաստատել են ինքնաճանաչման տեսությունը։ Մասնակիցների վստահ, բայց անվարան վերաբերմունքն իրենց նկատմամբ զգալիորեն ազդել է իրենց ինքնագնահատականի վրա։ Նմանատիպ մեկ այլ հետազոտություն էլ ցույց է տվել, որ այն մասնակիցները, որոնք կցկված կեցվածքով էին, ավելի մեծ է հավանականությունը, որ սթրես էին զգում, քան այն մասնակիցները, որոնք հանգիստ դիրքում էին։
* **Մարմնավորած հույզերի տեսությունն** այն է, երբ հոգեբանական վիճակը կարող է արտահայտվել մարմնական վիճակներով։ Ֆիզիկական հույզեր ուսումնասիրող հետազոտությունների ժամանակ մասնակիցներին նախապատրաստել են հպարտություն և հիասթափություն հասկացություններին՝ բառաստեղծման խաղի օգնությամբ։ Հետազոտողները ենթադրում են, որ մասնակիցների կեցվածքում նկատելի փոփոխություններ են եղել՝ կախված նրանց ասած բառից։ Այս վարկածը հաստատվել է հիասթափության ժամանակ, քանի որ մասնակիցներն ավելի հակված էին՝ կծկվելու կամ դրսևորելու ընկճված վարքագիծ։

## Հիմնական մեթոդներ
Ֆիզիկական կեցվածքը և զգացմունքները ուսումնասիրվել են երկու նմանատիպ մեթոդներով։ Առաջին մեթոդի ժամանակ մասնակիցը դիտում է որոշակի գործողություններ կատարող դերասանների տեսագրություններ, իսկ երկրորդ մեթոդի ժամանակ մասնակիցը նստում է որոշակի կեցվածքով և հետո զեկուցում է իր զգացմունքների մասին։ Առաջին մեթոդի ժամանակ դերասանները պատկերում և ներկայացնում են մարմնի որոշակի շարժումներ։ Մասնակիցները պետք է դիտեն հոլովակը և վերծանեն այն զգացմունքները, որոնք իրենց կարծիքով պատկերված են։ Երկրորդ մեթոդի ժամանակ մասնակիցներին առաջարկվում է որոշակի կեցվածք ընդունել, այնուհետև լրացնել հարցաթերթիկ իրենց ընթացիկ հուզական վիճակի վերաբերյալ։ Մյուս մեթոդները ներառում են նյարդաբանական տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են ֆունկցիոնալ մագնիսական ռեզոնանսային պատկերումը՝ որոշելու, թե կեցվածքը և զգացմունքները ինչպես կարող են ազդել ուղեղի պատկերման վրա։ Մեկ այլ մեթոդ, որն ավելի ու ավելի է տարածվում, պարողներին որպես դերասաններ օգտագործելն է, որը մասնակիցներին թույլ է տալիս զգալ և բացահայտել պարողների փոխանցած հույզերը։

## Հաղորդակցության փոխանցում
Մարդկանց մոտ, հաղորդակցման միջոցներից է մարմնի կեցվածքը, այդ թվում՝ դիմախաղը, անձնային հեռավորությունը, ժեստերը և մարմնի շարժումները։ Կեցվածքը տեղեկություն է փոխանցում՝

* միջանձնային հարաբերությունների
* Բնավորության գծերի, ինչպիսիք են վստահությունը, խոնարհությունը և անկեղծությունը
* Սոցիալական կարգավիճակի
* Ընթացիկ հուզական վիճակներ
* Խառնվածքի բնութագրերի, ըստ Հիպոկրատի, Կրեշմերի և Շելդոնի տեսության մասին։

## Վերլուծություն
մինի|278x278փքս|Գրաֆիկը հստակ ցույց է տալիս կեցվածքի և անհատականության հնարավոր կապը։
[մինի|241x241փքս|[Պոլ Սեզան|Պոլ Սեզանի նկարը՝ փակ կեցվածքի օրինակ]]
Կեցվածքը կարող է ցույց տալ և՛ մարդու մշտական առանձնահատկությունները (բնավորություն, խառնվածք և այլն), և՛ նրանց հույզերն ու դիրքորոշումները։ Ուստի, կեցվածքը կարող է դիտարկել ինչպես տվյալ իրավիճակի համատեքստում, այնպես էլ դրանից անկախ։

### Փոփոխվող գործոններ
Կեցվածքը՝ որպես անձի հույզերի և վարքագծի մասին տեղեկատվություն, պետք է վերլուծվի հաղորդակցութան այլ համատեքստերում՝ բանավոր և ոչ բանավոր, ինչպես նաև անձի մշակութային և սոցիալական նորմերի համատեքստում։

#### Բաց և փակ
մինի|267x267փքս|Բաց կեցվածքի օրինակ

* **Բաց կեցվածքը** այն դիրքն է, երբ ցուցադրվում են մարմնի խոցելի հատվածները․ գլուխը բարձր, կարող է արձակված լինել վերնաշապիկի կոճակը՝ պարանոցի հատվածում, պայուսակը գցած ուսին կամ կողքից։ Բաց կեցվածքը հաճախ ընկալվում է որպես ընկերական և դրական վերաբերմունքի արտահայտչամիջոց։ Բաց կեցվածքում ոտքերը բացված են, և գլուխը ուղիղ է։ Ձեռքի ափերը պարզած դեպի վեր, իսկ մատները՝ բացված։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ բաց կեցվածք ընդունած խորհրդատուներին մասնակիցները դիտարկում են որպես ավելի լավ  ցուցումներ տվողների։
* **Փակ կեցվածքը** այն դիրքն է, երբ թաքնված են մարմնի այն մասերը, որոնք ավելի զգայուն են ցնցումներին դիմանալու համար։ Մարմնի այդ մասերն են՝ կոկորդը, որովայնը և սեռական օրգանները։ Սեռական օրգաննորի վնասվելը կարող է կանխել գեների փոխանցումը հաջորդ սերունդներին և երբեմն համարվում է մահվան հոմանիշ։ Ուստի, և՛ մարդիկ և կենդանիները փորձում են պաշտպանել իրենց ամենախոցելի հատվածները։ Մարդկանց մոտ, որոշակի վարքագծի ձևեր կարող են լինել փակ կեցվածքի նշան, ինչպես՝ ձեռքերը կրծքավանդակին կամ ստամոքսին խաչելը կամ ոտքը ոտքին գցելը։ Հագուստը նույնպես կարող է ցույց տալ փակ կեցվածք․ կոճկված կոստյում կամ առջևում պահած ձեռքի պայուսակ կամ պորտֆել։ Փակ կեցվածքը հաճախ մեկուսացվածության, անտարբերության և թշնամանքի տպավորություն է ստեղծում։    Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այս վարքագիծը սովորաբար տհաճ զգացուղություններ է առաջացնում։ Այդ զգացողություններն ակնհայտ էին, երբ մասնակիցները պետք է ուսումնասիրեին այդ կեցվածքը, իսկ հետո իրենք ընդունեին փակ կեցվածք։

Փակ կամ բաց կեցվածքի կարևոր տարր են ձեռքերը։ Ձեռքի ափերը ցույց տալը բաց կեցվածքի նշան է, հատկապես երբ ձեռքերը հանգիստ են։ Ձեռքը ափին հակառակ կողմով ցույց տալը կամ ձեռքը բռունցք անելը կարող է ցույց տալ փակ կեցվածք։ Մեջքի հետևում խաչած ձեռքերը նույնպես կարող են փակ կեցվածքի նշան լինել, նույնիսկ եթե առջևից բաց է, այն կարող է տպավորություն ստեղծել, որ դուք ինչ-որ բան եք թաքցնում կամ դեմ եք ավելի սերտ շփմանը։

Փակ և բաց կեցվածք կիրառվում է նաև նստած դիրքում։ Ձեռքերը կամ ոտքերը խաչելը կարող են ցույց տալ փակ կեցվածք։ Ինչպես նշվեց, մարմնով առաջ թեքվելը կամ ձեռքի ափերը ցույց տալը բաց կեցվածքի նշան են։

#### Միջանձնային հարաբերություններ
Միջանձնային հարաբերությունները արտահայտվում են հետևյալ կերպ․

* **Մարմնի թեքում․** խոսելիս մարդը կարող է թեթևակի թեքվել դեպի զրուցակիցը կամ հեռանալ նրանից։ Այս պահվածքը սովորաբար անգիտակից է։ Ինչ-որ մեկի կողմ թեքվելը կարող է արտահայտել համակրանք կամ հավանություն։ Հեռանալը կարող է լինել հակակրանքի, հավանություն չտալու կամ զրույցն ավարտելու ցանկության նշան։ Գլուխը տարբեր կողմեր թեքելը կարող է ունենալ նմանատիպ նշանակություն։
* **Նմանություն.** զրույցի ընթացքում մարդիկ անգիտակցաբար հակված են կրկնօրինակելու մյուսների վարքագիծը։ Սա տեղի է ունենում, երբ զրույցը հարթ է ընթանում և հաճելի է երկու կողմերի համար։ Վերաբերմունքի, ժեստերի և մարմնի շարժումների համընկնումը արտահայտում է որևէ կապի և համակրանքի առաջացումը, և այն հայտնի է կարծրատիպային վարքագիծ անվամբ՝ ըստ Էդվին Ռեյ Գաթրիի սահմանման։ Սինխրոն վարքագծի բացակայությունը կարող է հանգեցնել այն զգացողության, որ շփումը արհեստական է, հարկադրված է կամ տհաճ։
* **Մարմնի դիրքորոշում**. երբեմն մարդիկ խոսում են, բայց ոչ ամբողջովին դեմ դիմաց կանգնած, ինչը hատկանշական է հակակրանքին։  Զրույցի ժամանակ մասնակիցների մարմինները սովորաբար թեքված են միմյանց ուղղությամբ որոշակի անկյան տակ։ Երբ մարդը անտեսում է ինչ-որ մեկին, նրանք հակված են արհամարել կամ խուսափել շփումից՝ թեքվելով մի կողմ կամ մեջքով։
* **Փակ** կամ **Բաց** կեցվածք.

մինի|309x309փքս|Անհոգ կեցվածքի օրինակ

#### Կեցվածքը ցուց է տալիս սոցիալական կարգավիճակ
մինի|Այս մարդը դիրքավորվել է տեսախցիկի առաջ
Կեցվածքը կարող է ցույց տալ անհատի դիրքը սոցիալական հիերարխիայում։
մինի|298x298փքս|Երկու տարբեր կեցվածքների համեմատություն։Ձախ կողմում ավելի եռանդուն կեցվածքի օրինակ է, իսկ աջ կողմում՝ հուսալքված։

* Երբ սոցիալական տաբեր դիրք ունեցող երկու մարդ խոսում են իրար հետ, ավելի բարձր սոցիալական կարգավիճակ ունեցող մարդը ավելի հանգիստ կեցվածք է ընդունում։ Նրա կեցվածքը կարող է լինել անհավասարակշիռ, հանգիստ և կարող է արտահայտել անհոգություն։ Սոցիալական ցածր կարգավիճակ ունեցող մարդը հաճախ պահպանում է համաչափ կեցվածք՝ երկու ձեռքը ծնկներին կամ կողերին դնելով։
* Սովորաբար բարձր կարգավիճակ ունեցող մարդը նստում է և զրուցում է նստած դիրքում։ Ավելի ցածր կարգավիճակով մարդը կարող է կանգնել կամ կանգնած մնալ, մինչև կառաջարկեն նստել։

#### Ուղիղ կեցվածք և դրա ազդեցությունը տրամադրության և գործունեության արդյունավետության վրա
2018 թվականին "*NeuroRegulation"*  լրագրում հրապարակված ուսումնասիրության մեջ բժիշկ Էրիկ Պիպերը և նրա թիմը պարզել են, որ լավ կեցվածքը օգնում է ավելի բարձր միավորներ հավաքել մաթեմատիկայի թեստից։ Ենթադրվում է, որ կռացած կեցվածքը նվազեցնում է մարդու ակտիվությունը և խոչընդոտում է ուղեղի աշխատանքին՝ թույլ չտալով հստակ մտածել։ Նրանք եկան այն եզրահանգմանը, որ ուղիղ կեցվածքը օգնում է արդյունավետ գործել տարբեր մակարդակի սթրեսային պայմաններում։ Նշվում է, որ գործունեութան բարելավում հնարավոր է  այն մարդկանց մոտ, որոնք զբաղվում են երաժշտությամբ կամ մարմնամարզությամբ։

#### Բարեկեցություն
Տրամադրությունը ազդում է մկանների տոնուսի, էներգիայի մակարդակի և անձի ներքին բարեկեցության զգացողության վրա։ Ուստի կեցվածքը կարող է ցույց տալ անձի մտավոր վիճակը տվյալ պահին։ Զայրութը, տխրությունը և զզվանքը, ըստ էության, ամենաճանաչված կեցվածքներն են, որոնք արտահայտում են զգացմունքները։

* **[[Սթրես|Սթրեսը]]** կարող է անգիտակցաբար ազդել կեցվածքի վրա։ Սթրեսի մեջ գտնվող անձը կարող է հաճախ ունենալ մկաններ լարվածություն և մակերեսային շնչառություն։
* **Բարեկեցությունը** ազդում է կեցվածքի վրա՝ հաղորդելով էներգիա և հավասակշռության զգացողություն։ Մարդու ողնաշարը պետք է լինի ուղիղ, և գլուխը բարձր։
* **Թուլությունը** ազդում է կեցվածքի վրա՝ հաղորդելով հոգնած տեսք։ Մարդու ուսերը կարող են կախ ընկած լինել, իսկ գլուխը դեպի ներքև, աջ կամ ձախ թեքած։
* **[[Վստահություն|Վստահությունն]]** ազդում է կեցվածքի վրա մարմնի ուղիղ (կամ ոչ ուղիղ) դիրքի միջոցով։

Հանրաճանաչ գրականությունը սկսեց մեկնաբանել կեցվածքները՝ հիմնվելով հոգեբանության ուսումնասիրությունների վրա՝ կարծելով, որ գործողությունները, ինչպիսիք են ձեռքերը կրծքավանդակին խաչելը կամ ոտքը ոտքին գցելը կարող են լինել ֆետիշիզմի նշաններ։ Սակայն, այս համոզմունքները ունեն սահմանափակ աջակցություն կանոնավոր հետազոտություններում և փորձարկումներում։ Ավելի հավանական է, որ այս տիպի վարքագիծը կարտացոլի ինքնադրսևորման որոշակի ձև, այլ ոչ թե անգիտակից հակասությություններ և բարդույթներ։

### Հիմնական գործոններ
Կեցվածք տերմինը օգտագործվում է նաև մարմնի արտաքին տեսքի համար։ Հոգեբանության մեջ կան մի քանի հասկացություններ, որոնք կապված են անձի հիմնական բնութագրերի հետ։ Որոշ մշտական կեցվածքներ կարող են արտացոլել անհատականության կայուն բնութագրեր։

#### Բնություն
մինի|383x383փքս|Տղամարդու մկանային համակարգ
Ֆրոյդի աշակերտ Վիլհելմ Ռայխն առաջինն էր, որ ուշադրություն դարձրեց մակերեսային շնչառության, շարժման դժվարության, սեռական հաճույք ստանալու դժվարության և հուզական խանգարումների, հատկապես նևրոզի միջև կապին։ Այս հայեցակարգը մշակվել է կենսաէներգետիկայի հիմնադիր Ալեքսանդր Լոուենի կողմից։ Լոուենը նշում է, որ երբ մարդիկ չեն ցանկանում զգալ որոշակի էմոցիաներ, նրանք ձգում են որաշակի մկաններ։ Օրինակ, երբ չեն ուզում լաց լինել, կարող են ձգել ծնոտի մկանները, որն էլ զսպում է արցունքները։ Սթրեսի և բարկության ժամանակ ձգվում են ողնաշարի և ազդրի մկանները, որը կարող է հանգեցնել ցավերի մարմնի այդ հատվածներում, եթե սթրեսը երկար տևի: Ըստ Լոուենի, որոշ ձգվածություններ դառնում են քրոնիկ. մկանները անզգայանում են, անկախ հանգամանքներից։ Սա կոչվում է քրոնիկական անզգայացում։ Մկանային անզգայացումը ազդում է կեցվածքի և մարդու շարժվելու ձևի վրա։ Որոշ պատահարներ ազդում են որոշ մկանային հատվածների ձևավորման վրա, հետևաբար նաև մարմնի տեսքի, կառուցվածքի և դիրքի:

#### Խառնվածքի առանձնահատկություններ
Հոգեբանության ֆիզիկական տեսությունները, ինչպիսիք են Շելդոնը և Կրեցմերը, ընդգծում են կապը մարմնի կառուցվածքի և խառնվածքի միջև։ Այս տեսությունները գույություն ունեին դեռևս Հիպոկրատի ժամանակներից, որը կարծում էր` մարմնի կառուցվածքը կապված է խառնվածքի և որոշ հիվանդությունների նկատմաամբ զգայունության հետ։ Մարմնի տեսքի և խառնվածքի միջև կապի վերաբերյալ գիտական հետազոտությունները սկսվել են 20-րդ դարի սկզբին գերմանացի հոգեբույժ Էռնեստ Կրեչմերի կողմից։ Նա ուսումնասիրել է մարմնի կառուցվածքը և փսիխոզը։ Ահա, համառոտ ներկայացված են Ֆիլիս Ուիթմանի, Վիլիամ Շելդոնի և Շարլզ Կաթցի տեսությունները։ Այս հետազոտողները տարբերակում էին մարմնի կառուցվածքային փափոխությունները կամ ֆիզիկական հատկանիշները, հոգեկան խանգարումների վարքագծային արձագանքները և խառնվածքը։ Երեք կառուցվածքային տարբերակներն են՝ էնդոմորֆ, մեզոմորֆ և էկտոմորֆ։ Երեք համապատասխան հոգեկան խանգարումների վարքագծային արձագանքներն են՝ աֆեկտիվ, հեբոիդ և պարանոիդ։

Որոշ հետազոտողներ պնդում են, որ Շելդոնի եզրակացությունները մարմնի տեսակի և խառնվածքի տիպի սերտ փոխհարաբերությունների վերաբերյալ պայմնավորված են նրա ուսումնասիրությունների մեթոդաբանական թերություններով, և որ նրանց միջև կապը ավելի քիչ է, քան նա պնդում է։

## Այլ գործոններ
Կեղվածքի վրա կարող են նաև ազդեցություն ունենալ վատառողջությունը և այլ գործոններ։ Ուստի, յուրաքանչյուր ոք, որն օգտագործում է կեցվածքը անձի բնավորությունը, խառնվածքը կամ հոգեբանությունը որոշելու համար, նախ պետք է բացառի հնարավոր առողջական խնդիրները, որոնք կարող են ազդել մարդու կեցվածքի վրա։ Ավելին, կան տվյալներ, ըստ որոնց՝ մարդու կեցվածքը ավելի է վատանում, երբ լսում է ուրիշների վարքագիծը նկարագրող նախադասություններ։ Օրինակ, եթե ձեր խնդիրն է խստորեն պահել կեցվածքը որոշակի դիրքում, դուք ավելի դժվարությամբ կանենք դա, երբ լսեք նմանատիպ նախադասություններ․ «Ես վեր եմ կենում, հագնում եմ հողաթափերս, գնում եմ լոգարան»։

Կեցվածքի վրա մեծապես ազդում են մկանների երկարությունը և լարվածության ձևերը, ինչպես նաև մկանների դիմացկունությունը (օրինակ՝ որովայնի և ազդրի մկանները)։ Պարողների և մարմնամարզիկների կեցվածքը հաճախ բարելավվում է, երբ մարզվում են։ Բացի այդ, շնչառությունը նույնպես ազդում է կեցվածքի վրա։ Օրինակ՝ բերանով շնչելը հանգեցնում է կզակի առաջ գալուն՝ շնչուղիները բացելու համար, նաև առաջ բերելով գլխի դիրքը, մինչդեռ քթով շնչելը ապահովում է վզի ուղիղ դիրքը։

## Ենթադրություններ այլ ոլորտներում
Ինչպես արդեն նշվեց, կեցվածքի ուսումնասիրությունը կարող է մեծ քանակությամբ տեղեկություն տալ զգացմունքների և ինքնազգացողության մասին։ Ուսումնասիրությանը մասնակցող հմուտ խորհրդատուները, պետք է դիտեին հաճախորդների և խորհրդատուների միջև եղած փոխհարաբերությունները, ապա փորձեին որոշել հաճախորդների հույզերը։ Հետազոտողները պարզել են, որ միայն բանավոր հաղորդակցության հիման վրա հաճախորդի հույզերը որոշելիս ճշգրտութունը կազմել  է 66 տոկոս։ Կարեկցանքի բարձր մակարդակը կարող է սխալ մեկնաբանվել առանց համապատասխան ոչ բանավոր հաղորդակցության։  Նմանատիպ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ձեռքերն ու ոտքերը ամենակարևոր գործոններն են, որոնք ցույց են տալիս կարեկցանքի ցածր մակարդակ։ Բացի այդ, հետազոտողները պարզել են, որ խորհրդատուները պետք է վերապատրաստվեն ոչ միայն բանավոր, այլ նաև ոչ բանավոր հաղորդակցության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հոգեբանական հասկացություններ
Կատեգորիա:Ոչ վերբալ հաղորդակցություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն