Նեոհեթանոսություն

**Նեոհեթանոսություն** (*նոր հեթանոսություն, ժամանակակից հեթանոսություն*, *նատիվիզմ*,*, ժամանակակից հեթանոսություն, ժամանակակից հեթանոսություն, նեոպագանիզմ, *&nbsp;*<span lang="de">Neuheidentum</span>*), կրոնական նոր շարժումներ, կրոնական շարժումների շարք, որոնք ձգտում են վերակենդանացնել պատմական հեթանոսական համոզմունքները կամ համադրել դրանց տարրերը։

Ունենալով մի շարք ընդհանրություններ՝ նեոհեթանոսական շարժումները բազմազան են և չեն կիսում հավատալիքների, սովորույթների կամ տեքստերի միասնական համակարգ։ Այս երևույթն ուսումնասիրող գիտնականների մեծ մասը այն դիտարկում է որպես տարբեր կրոնների բաժանված շարժում, իսկ մյուսներն այն բնորոշում են որպես մեկ կրոն, որի դավանանքները տարբեր հեթանոսական հավատալիքներ են։

Նեոհեթանոսները տարբեր աստիճաններով դավանում են նախաքրիստոնեական, դիցաբանական և ազգագրաֆիկ աղբյուրներին, շատերը հետևում են մի հոգևորության, որը նրանք համարում են ամբողջովին ժամանակակից, մինչդեռ մյուսները կարծում են, որ հետևում են հնագույն հավատալիքներին կամ փորձում են հնարավորինս սերտորեն վերակենդանացնել տեղական ազգային կրոնները: Գիտական հետազոտությունները դասակարգում են նեոհեթանոսական շարժումները մի տեսակետում՝ մի հատվածում նեո-հեթանոսական էկլեկտիցիզմն է (սինկրետիզմ), մյուսում՝ բազմաստվածային վերականգնողականությունը։ Նեոհեթանոսական աստվածաբանության ընդհանուր հատկանիշներն են բազմաստվածությունը, ոգեպաշտությունը և պանթեիզմը։

Նեթոհեթանոսությունը կապեր ունի Նյու էյջ շարժման հետ։ Գիտնականները նշում են ինչպես նրանց նմանությունները, այնպես էլ տարբերությունները։ Նեոհեթանոսությանի գիտական ուսումնասիրությունը սկսել է առաջանալ որպես միասնական գիտական ոլորտ 1990-ականներին նախորդ երկու տասնամյակների տարբեր ուսումնասիրություններից։

Նեոհեթանոսությունը պետք է տարբերել անխափան հեթանոսական ավանդույթներից, ինչպիսին է «դասական» շամանիզմը։

## Տերմին և ինքնանուն
alt=|220x220փքս|մինի|Որոշ նեոհեթանոսական ուղղությունների խորհրդանիշներ
Նեոհեթանոսական շարժումների ինքնանունների շարքում հաճախ հանդիպում են «հեթանոսություն» և «ավանդույթ» տերմինները, որոնք նախատեսված են դրանց «ինքնությունը» և «հին արմատների հետ կապը» ընդգծելու համար։ 1970-ականներին այս շարժումները սկսել են իրենց ճանաչել որպես «նոր հեթանոսներ» («neo-pagan»)։ Եվրոպայում, բայց ոչ Հյուսիսային Ամերիկայում, «նոր հեթանոսություն» («neo-paganism») հասկացությունը հիմնականում փոխարինվել է «ժամանակակից հեթանոսություն» («contemporary paganism», «modern paganism») կամ պարզապես «հեթանոսություն» («Paganism) տերմիններով.

Նեոհեթանոսականության ինքնորոշման հետ կապված դժվարությունները դրսևորվել են 1998 թվականին՝ Էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրեսի (World Congress of Ethnic Religions, WCER) ստեղծմամբ։ «Հեթանոսություն» («Pagan» և «Heathen») ինքնանունները մերժվել են որպես նվաստացուցիչ, ինչպես օրինակ «բնիկ» և «տեղացի» [կրոններ] («Native» և «Indigenous») տերմինները, որոնք կապված են այն ազգերի հետ, որոնք պայքարում են իրենց մշակույթում քաղաքակրթության ներխուժման դեմ։ «Ավանդական կրոններ» հասկացությունը համարվում էր ոչ ճշգրիտ։ Կոնգրեսը կանգ է առել «էթնիկ կրոններ» ինքնանունի վրա։

Հին հեթանոսության և նոր հեթանոսության միջև շարունակական կապի բացակայության պատճառով մի շարք հետազոտողներ անընդունելի են համարում «հեթանոսություն» հասկացության օգտագործումը ժամանակակից կրոնների հետ կապված։ Նեոհեթանոսներն անձամբ շատ հաճախ բացասաբար են ընկալում «նեոհեթանոսություն» տերմինը, ուստի գիտության մեջ միտում է եղել օգտագործել փոխզիջումային հասկացություններ, օրինակ՝ «ժամանակակից հեթանոսություն», «ավանդական կրոն» և այլն։

## Հասկացություն
ձախից|271x271փքս|alt=Зуистский алтарь, посвящённый Пазузу|մինի|Զուիստական ​​զոհասեղան՝ նվիրված Պազուզուն
Բեսկովը նշել է «հեթանոսություն» և «նեոպագանիզմ» տերմինների իմաստային բովանդակության անորոշությունը։ Նրա կարծիքով, չափազանց դժվար է նեոհեթանոսականության սպառիչ սահմանում տալ՝ բուն երևույթի ամորֆ բնույթի և կրոնական կատեգորիայի ապարատի անկատարության պատճառով։ Կրոնագետներ Գայդուկովը և Սկաչկովան գրել են, որ ժամանակակից գիտության մեջ չկա կրոնական շարժման մեկ սահմանում, որը կոչվում է նեոհեթանոսություն։ Գիտնականների կողմից օգտագործվող նեոպագանիզմ, նոր հեթանոսություն, երիտասարդ հեթանոսություն և նատիվիզմ հասկացությունները շրջանակային են և ոչ բովանդակային, քանի որ դրանք չեն արտացոլում այս երևույթի բոլոր հատկանիշները։ Ըստ Գայդուկովի՝ երևույթի միասնության և տերմինաբանական շփոթության բացակայության դեպքում նեոպագանիզմը կարող է ներառել տարբեր դրսևորումներ։ Միխեևան գրել է, որ «նեոհեթանոսություն» տերմինը «ժամանակակից գիտական ​​կիրառման մեջ օգտագործվում և սահմանվում է երեք հիմնական մեթոդաբանական տառադարձություններում՝ կրոնագիտություն, քաղաքագիտություն և մշակութային-փիլիսոփայական»։

Համաշխարհային կրոնների բրիտանական հանրագիտարանը (2006) սահմանում է նեոհեթանոսությունը որպես «ցանկացած հոգևոր շարժում, որը փորձում է վերակենդանացնել Եվրոպայի և Մերձավոր Արևելքի հնագույն բազմաստվածային կրոնները», որն ի տարբերություն ծիսական մոգության և ժամանակակից կախարդության, ձգտում է վերակենդանացնել իսկական պանթեոնը և հին մշակույթների ծեսերը՝ էկլեկտիզմի և վերակառուցման միջոցով։

Մարկուս Դեյվիդսենը (Լեյդենի համալսարան) նեոհեթանոսություն (ժամանակակից հեթանոսություն) տերմինը համարում է լայն կրոնական շարժում, որը ներառում է Վիկկան, նեոդրուիդիզմը, *[[Գերմանական նեոհեթանոսություն|Heathenry]]* և մի շարք այլ շարժումներ, որոնք առաջացել են 1950-ականներին:

Ա.Վ.Գայդուկովը սահմանում է նեոհեթանոսությունը որպես «կրոնական, պարակրոնական, սոցիալ-քաղաքական և պատմամշակութային միավորումների և շարժումների մի շարք, որոնք իրենց գործունեության ընթացքում վերածվում են նախաքրիստոնեական հավատալիքների և պաշտամունքների, ծիսական և մոգական պրակտիկաների և զբաղվում են դրանց վերածնունդնով ու վերակառուցմամբ»։ Այդ կառույցների կամ վերակառուցումների նպատակը կարող է լինել տարբեր՝ կրոնական կամ քաղաքական։

Պատմաբան և կրոնագետ Ա.Վ. Գուրկոն նեոպագանիզմը դիտարկում է որպես «նոր կրոններ, որոնք կառուցված են բազմաստվածային համոզմունքների հիման վրա՝ նոր էթնիկ ինքնություն որոնելու և/կամ նոր գաղափարական համակարգ մշակելու նպատակով»։

## Ընդհանուր նկարագրություն
alt=Жрица литовской Ромувы во время обряда|199x199փքս|մինի|Լիտվայական Ռոմուվայի քրմուհին ծեսի ժամանակ
Բեսկովը նեոհեթանոսության ֆենոմենի մասին գրել է՝ շարժումների մեծ մասում չկան միասնական հավատալիքներ, հիմնական ղեկավարման և հիերարխիայի կենտրոն, որը սևեռվում է անդամակցության վրա։

Համաձայն Օ. Վ. Կուտարևի նեոհեթանոսության պահանջարկը պայմանավորված է հիմնականում ազգային անցյալի նկատմամբ հետաքրքրությամբ և ազգայնական տրամադրությունների աճով։ Պատճառները նաև ընդհանուր գաղափարական և արժեքային ճգնաժամն է, որը ոչ միշտ է կարողանում հաղթահարել ավանդական կրոնը, ինչպես նաև բնությունը պաշտպանելու և իդեալականացնելու էկոլոգիական և հոգևոր ցանկությունը.

Զանգվածային մշակույթի շրջանակներում մոգության, միստիկայի և էզոթերիկայի հանրահռչակման համատեքստում ձևավորվում է «հեթանոսական» ապրանքների սպառողների թիրախային լսարանը։ Որոշ ուղղությունների գրքերը, այնուհետև ֆիլմերը, մոգության գաղափարներ են ներմուծում առօրյա գիտակցության մեջ և լրացնում դրանք խաղային տարրերով։ Այս խաղային ազդեցությունն ի վիճակի է ձևավորել նեոհեթանոսության կիրառող հետևորդների լսարանի որոշակի հատված։

Նեոհեթանոսությունը ամենից հաճախ հենվում է որոշակի ժողովրդի նախաքրիստոնեական համոզմունքների վրա, բացառությամբ սինկրետիկ ուսմունքների։ Սակայն ոչ անընդհատ շարունակության բացակայությունը տարբերում է նոր ու հին հեթանոսությունը։ Նեոհեթանոսությունը ոչ այնքան վերարտադրում է հին հեթանոսությունը, որքան դրա որոշ սկզբունքները համատեղում է նոր ձևավորումների հետ, ինչը պայմանավորված է ինչպես աղբյուրների սակավությամբ, այնպես էլ դարաշրջանների միջև մշակութային տարբերություններով և հեղինակների անձնական հայացքներով: Գաղափարախոսներն ու միջէթնիկ նեոհեթանոսության հետևորդները, որպես կանոն չեն թաքցնում իրենց ուսմունքի սինկրետիկ բնույթը, թեև իրենց հիմքերը դնում են ավանդույթների վրա, որոնց արմատները գալիս են հին ժամանակներից։ Մշակութային տարրերի, հոգեպրակտիկայի, սիմվոլների և տերմինների էկլեկտիկայի առումով սլավոնական նեոհեթանոսությունը մոտ է «Նյու էյջ» շարժմանը։ Այսպիսով ամերիկացի նեո-հեթանոսները փոխառում են օտար մշակութային կրոնական սովորույթները՝ չձգտելով հասկանալ այլ մշակույթները, դրանց արժեքները, սահմանափակումներն ու մտածելակերպը, բայց ձևավորում են նոր հավաքական ինքնություն։

Ըստ կրոնագետնեի Ա. Բ. Գայդուկովի և Ե. Յու. Սկաչկովայի նեոհեթանոսական կրոնական ինքնության հիմնական հատկանիշներից մեկը և նրա միավորումների համախմբող տարրը քրիստոնեական ավանդույթին հակադրությունն է։ Կրոնական մարդաբանության և կրոնի սոցիոլոգիայի շրջանակներում նեոհեթանոսությունը կարելի է համարել ուշ ժամանակակից հասարակության կրոնական ենթամշակույթներից մեկը։ Գայդուկովը գրել է, որ նեոհեթանոսությունը հիմնված է ոչ աբրահամական ավանդույթների վրա, բայց երբեմն կարող է օգտագործել դրանց տարրերը, ներառյալ մանիքեիզմը և գնոստիկական այլ հասկացություններ և հանդիսանալ էկլեկտիկ կառուցվածք։

## Պատմություն
alt=|280x280փքս|մինի|Վիկկաններ Ջերալդ Գարդներին և Ալեքս Սանդերսին պատկանող իրեր, Բոսքասլի կախարդության և մոգության թանգարան (Քորնուոլ)
Առաջին անգամ հեթանոսության աշխարհայացքին վերադարձի գաղափարի վերադիցաբանացումն արտահայտվել է Գերմանիայում 15-16-րդ դարերի վերջին։ 19-րդ դարի վերջից էզոթերիզմի հետևորդները հետաքրքրություն են ցուցաբերել հեթանոսության նկատմամբ։ Տարբեր հետազոտողներ նեոհեթանոսության առաջացումը թվագրում են Վերածննդի դարաշրջանով կամ 19-20-րդ դարերի սկզբով։

Արևմտյան նեոհեթանոսության՝ որպես կրոնական երևույթի սկիզբը դրվել է 1930-ականներին, երբ օկուլտ-էզոթերիկ հասարակությունների հետ միասին ձևավորվել է նոր կախարդության ավանդույթ։ Նույն ժամանակահատվածում Երրորդ Ռեյխի օկուլտ-նեոհեթանոսական գաղափարները ստեղծվել են ազգայնական ռոմանտիզմի և գերմանական վոլկիշեի շարժման մեջ։ Դրանցից հետո զարգանում են հայկական և լատվիական ազգայնական նեոհեթանոսական շարժումները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո «նեոհեթանոսություն» հասկացությունը դիսկրեդիտացվել է և թաքցվել, բայց այնուհետև վերածնվել 1960-ականների կեսերին որպես կախարդական ուղղություն (Վիկկա) և նեոդրուիդիզմ։ Վիկկանն ստեղծվել է Ջերալդ Գարդների կողմից 1950-ականներին։

Ռուսական մշակույթում նեոհեթանոսության տարածումը կապված է ռուսական հասարակության ապաքրիստոնեացման գործընթացի հետ, որը սկսվել է 19-րդ դարում։

Ռուսաստանում հեթանոսության նկատմամբ հետաքրքրության վերածնունդը տեղի է ունեցել 20-րդ դարի առաջին երրորդում, օրինակ՝ գրական-առեղծվածային փորձերը, որոնք անցկացրել է սիմվոլիստ տեսաբան Վյաչեսլավ Իվանովը։ Թագավորական ընտանիքի հետ գնդակահարված բժիշկ Եվգենի Բոտկինի որդին՝ Գլեբ Բոտկինը ԱՄՆ-ում ստեղծել է «Աֆրոդիտեի եկեղեցին», որը գոյություն է ունեցել 1938-1969 թվականներին, որն ազդել է ամերիկյան նեոհեթանոսականության վրա, բայց ոչ ռուսականի:

«Ռուսաստանի կործանարար, օկուլտական և նեոհեթանոսական բնույթի նոր կրոնական կազմակերպությունները» տեղեկատու գրքի հեղինակ Ի. Կուլիկովը խորհրդային նեոհեթանոսության առաջացումը կապում է մարշալ Միխայիլ Տուխաչևսկու և երաժիշտ Նիկոլայ Ժիլյաևի կերպարների հետ։ 1918 թվականին Տուխաչևսկին և Ժիլյաևը մշակել են «Քրիստոնեության ոչնչացման նախագիծ»՝ հին հեթանոսությունը որպես «բնական կրոն» վերականգնելու համար։ ՌՍՖՍՀ-ում հեթանոսությունը պետական կրոն հռչակելու մասին հուշագիրը Տուխաչևսկին ներկայացրել է ՌՍՖՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին։ ՌՍՖՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդին կից հանձնաժողովում նրա նախագիծը դրվելցէ օրակարգ և լրջորեն քննարկվել։

1933 թվականին Խորհրդային Միությունում Պորֆիրի Իվանովը (1898-1983) Լուգանսկի մարզում (Ուկրաինական ԽՍՀ) հիմնել է «Իվանովականներ» կրոնական և առողջապահական շարժումը, որը հետազոտողների կողմից դասակարգվում է որպես նեոհեթանոսության սինկրետ շարժում։ Իվանովը սովորեցնում էր կոպվածություն (նա ինքը ամբողջ տարին շրջում էր առանց հագուստի), բնության ուժերի հետ միասնություն, ֆիզիկական անմահություն, ինչի համար նա ենթարկվում էր իշխանությունների կողմից բռնաճնշումների։

Խորհրդային Միությունում բուժական և յոգայի պրակտիկաների տարածումը, Իվան Եֆրեմովի, Է. Պառնովայի, Վ.Սիդորովայի, Է. Սկոբելևի գրքերի պատկերների զանգվածային գիտակցության մեջ մտնելը, էքստրասենսորային ընկալման զարգացումը և Ռերիխների ժառանգությունը սկիզբ են հանդիսացել նեոհեթանոսական աշխարհայացքի առաջացման համար, որը լրացրել է մարքսիստական աշխարհայացքի ակնհայտ բացերը։

Լիտվական «Ռոմուվան» դարձել է ԽՍՀՄ-ում միակ բանահյուսական միավորումը, որը հասել է ծիսական մակարդակի։ Այն ծագել է 1967 թվականին, արգելվել է 1971 թվականին և վերականգնվել 1988 թվականին որպես «Ռոմուվա»։ Ռուսաստանում ժամանակակից նեոհեթանոսական միավորումների առաջացումը տեղի է ունեցել 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին։ Նրանք առաջացել են ինքնուրույն, բայց ունեցել են արտասահմանյան ազդեցություն։

## Ժողովրդագրություն
Աշխարհում նեոհեթանոսների ընդհանուր թվի վերաբերյալ տվյալները զգալիորեն տարբերվում են։ Որոշ աղբյուրներ նշում են 500 հազար, մյուսները՝ 5 միլիոն և ավելի։ Ժամանակակից հեթանոսական շարժումը արագ աճ է ապրել 1990-ականներին, ինչը մեծապես պայմանավորված է եղել համացանցի տարածմամբ։ Ըստ հարցումների՝ նրա մոտ կես միլիոն հետևորդներ կան ԱՄՆ-ում և անգլիախոս այլ երկրներում։

2020 թվականի դրությամբ նեոդրուիդիզմը ներկայացված էր 34 երկրներում։ Կարևորությունը, որ ժամանակակից դրուիդները տալիս են կելտական լեզվին և մշակույթին, տատանվում է՝ կախված այն մշակութային միջավայրից, որում ապրում է առանձին դրուիդը։ 2020 թվականին նեոդրուիդների 92 %-ն ապրում էր Բրիտանական կղզիներից դուրս։ Համաձայն Միացյալ Թագավորության, Կանադայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի և Իռլանդիայի 2011–2013 թվականների մարդահամարի տվյալների և 2008 թվականին Միացյալ Նահանգներում ARIS զեկույցի համաձայն՝ անգլիախոս երկրներում ապրող նեոդրուիդների թիվը կազմել է 59299 մարդ. Ենթադրվում է, որ նեոդրուիդների իրական թիվը զգալիորեն ավելի մեծ է, քան այս թիվը, քանի որ շատ երկրներ, որտեղ ապրում են դրուիդները, իրենց մարդահամարներում նրանց որպես առանձին խումբ չեն գրանցել։ Հեթանոսական հավատքի հարցումները նույնպես հավանաբար թերագնահատում են նեոդրուիդների թիվը՝ Նեոդրուիդների ընդամենը 63 տոկոսն իրեն նույնացնում է հեթանոսների կատեգորիաներից որևէ մեկի հետ։ Բացի այդ, Աշխարհում դրուիդների 74 տոկոսը նշում է գաղտնիության և անվտանգության լուրջ մտահոգություններ՝ կապված իրենց տեղական համայնքներում խտրականության և հալածանքների հետ, այդ իսկ պատճառով նրանք ենթադրաբար չեն հայտնում իրենց դրուիդների պատկանելության մասին մարդահամարներում: Մինչ ժամանակակից դրուիդիան արագորեն տարածվել է շատ երկրներում, նեոդրուիդները դավանափոխ չեն եղել և նրանց 74%-ը ձգտում է գաղտնի պահել իրենց հոգևոր գործունեությունը։

Գերմանական նեոհեթանոսության հետևորդները հիմնականում ապրում են Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում և Ավստրալասիայում, ընդ որում ավելի նոր համայնքներ կան նաև Լատինական Ամերիկայում։ Հիմնականում գերմանական նեոհեթանոսությունը տարածված է գերմանական մշակութային ժառանգություն ունեցող տարածքներում, թեև այն առկա է նաև որոշ այլ շրջաններում։ 2007 թվականին կրոնագետ Գրեհեմ Հարվին նշել է, որ անհնար է ստույգ թիվ ստանալ աշխարհում գերմանական նեոհեթանոսների թվի մասին։ 2016 թվականին Ստեֆանի ֆոն Շնուրբայնը գրել է, որ աշխարհում հավանաբա, 20000-ից ավելի գերմանական նեոհեթանոս չկա։

2021 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում 32 Ֆյոլկիշե (նեո-ֆյոլկիշե) կազմակերպություններ հայտարարցվել են որպես ատելության խմբեր Հարավային Աղքատության Իրավաբանական Կենտրոնի կողմից, որոնցից ամենամեծը Ասատրուի ազգային ասամբլեան է։

2012 թվականին «АреНа» (Ռուսաստանի կրոնների և ազգությունների ատլաս) համառուսաստանյան հետազոտության շրջանակներում անցկացված հարցումը, որը ներկայացրել է «Среда» հետազոտական ծառայությունը «Общественное мнение» հիմնադրամի հետ միասին ցույց է տվել, որ հեթանոսները (ըստ հետազոտության հեղինակների ձևակերպման. դավանելով իրենց նախնիների ավանդական կրոնը, երկրպագում են աստվածներին և բնության ուժերին) Ռուսաստանում եղել են բնակչության 1,2%-ը, որից 44%-ն իրեն ռուս էր համարում (0.53%) - մոտ 757 հազար մարդ (հիմնվելով Ռուսաստանի մշտական բնակչության վրա 2012 թվականի հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ՝ 143,3 միլիոն մարդ, ըստ Պետական վիճակագրական դաշնային ծառայության տվյալների): Համաձայն Բեսկովի «АРеНа» հետազոտության շրջանակներում անցկացված հարցման «այս առումով ամենավավեր սոցիոլոգիական հետազոտությունն է»։ Բեսկովը, երբ 2010 թվականի ռուսաստանյան մարդահամարի համաձայն Ռուսաստանի մշտական բնակչության թվաքանակի վրա հիմնվելով, ստացել է մոտ 754 հազար անձ։ Ըստ նրա՝ «սա տպավորիչ ցուցանիշ է, որը ցույց է տալիս, որ ռուսական նեոհեթանոսության ուսումնասիրությունը տեղին է։ 2013 թվականին Ուկրաինայի ԳԱԱ փիլիսոփայության ինստիտուտի կրոնագիտության բաժնի քարտուղար Դմիտրի Բազիկը Ուկրաինայում Ռոդնովերի թիվը գնահատել է 5-10 հազար մարդ։ 2020 թվականին Կոնրադ Կոշչնիկը և Էլզբիետա Հորնովսկան գնահատել են Լեհաստանում Ռոդնովերի թիվը 7000-ից մինչև 10000։

## Դասակարգում
Մայքլ Ստրմիսկան (Մեդիսոնի Վիսքոնսինի համալսարանից և Բոստոնի համալսարանից, էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրեսի հիմնադիրներից մեկը) դասակարգում է նեոհեթանոսական կրոնները մեկ կոնտինումի մեջ՝ ընդգծելով երկու *բևեռ*՝ որոշակի էթնիկ խմբի կամ լեզվական կամ աշխարհագրական տարածաշրջանի հնագույն կրոնական ավանդույթները և նեոհեթանոսական էկլեկտիցիզմը (*էկլեկտիցիզմ*), սինկրետիկ ոչ հեթանոսությունը, որն ազատորեն խառնում է տարբեր տարածաշրջանների, ժողովուրդների և դարաշրջանների ավանդույթները, «էթնիկը» փոխարինում է «բնական» բառով, հիմնված տարբեր աղբյուրների վրա և կրում է արևմտյան էզոթերիզմի ազդեցությունը։ Վերակառուցողական նեոհեթանոսությունն ավելի տարածված է Արևելյան Եվրոպայում, մինչդեռ էկլեկտիկ նեոհեթանոսությունը՝ ինչպիսին է Վիկկան, ավելի տարածված է Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում։ Վերակառուցողներն ամբողջությամբ չեն մերժում սկզբնաղբյուր նյութի իրենց մեկնաբանության և հարմարեցման նորարարությունը, սակայն նրանք կարծում են, որ սկզբնաղբյուր նյութը ավելի մեծ հավաստիություն է հաղորդում և հետևաբար պետք է շեշտվի։ Նրանք հաճախ հաշվի են առնում նախաքրիստոնեական կրոնների թեմայով գիտական քննարկումների բովանդակությունը, իսկ որոշ վերակառուցողներ իրենք էլ գիտնականներ են։ Էկլեկտիկիստներն ընդհակառակը, փնտրում են միայն ընդհանուր ոգեշնչում նախաքրիստոնեական անցյալից և չեն ձգտում վերստեղծել ծեսերն ու ավանդույթները՝ մանրուքներին հատուկ ուշադրություն դարձնելով:։Ա.Ա.Բեսկովը գրել է, որ էկլեկտիկ նեոհեթանոսությունը զուրկ է կոնկրետ աշխարհագրական և էթնիկական հիմքերից և ավելի է մոտենում նյու էյջ մշակույթին՝ ի տարբերություն վերակառուցողական շարժման։ Նրա խոսքով ռուսական նեոհեթանոսությունը վերաբերում է վերակառուցողական շարժմանը, որը պատմական և գաղափարական կապ է հաստատում արևելյան սլավոնական («ռուսական») նախաքրիստոնեական հավատալիքների հետ։ Հենց այս տեսակի նեոհեթանոսությունը գրականության մեջ կոչվում է «հայրենի հավատք»։

Ա. Բ. Գայդուկովը գրել է, որ նեոհեթանոսությունը որպես կրոնական երևույթ ներկայացված է համամարդկային (ոչ էթնիկ), էթնիկական (որոշակի ազգայնականությամբ) և վերակառուցողական (վերակառուցողականություն) ուղղություններով, վերջինս կենտրոնանում է պատմական և ազգագրական տարրերի վրա (սնունդ, հագուստ, նախշեր, կյանք):

Պատմաբան Վ. Ա. Շնիրելմանը նեոհեթանոսության մեջ առանձնացնում է երկու հոսք՝ սպեկուլյատիվ նեո-հեթանոսություն, որը տարածված է քաղաքային մտավորականության շրջանում, որը կորցրել է որևէ կապ ավանդույթի և ժողովրդական մշակույթի հետ և ժողովրդական կրոնի վերածնունդ գյուղում, որտեղ հաճախ կարելի է հետևել անցյալից եկող շարունակականության գծին։ Նրա կարծիքով՝ «Առաջինն, անշուշտ, գերիշխում է ռուսների, ուկրաինացիների, բելառուսների, լիտվացիների, լատվիացիների և հայերի մոտ, որտեղ կարելի է համարձակ խոսել «ավանդույթի գյուտի» մասին»։ Սպեկուլյատիվ նեո-հեթանոսություն ասելով Շնիրելմանը հասկանում է «Համազգային կրոն, որն արհեստականորեն ստեղծվում է քաղաքային մտավորականության կողմից հին տեղական հավատալիքների և ծեսերի բեկորներից՝ «ազգային հոգևորությունը» վերակենդանացնելու նպատակով»։ Ա. Բ. Գայդուկով և Ե. Յու. Սկաչկովը տարբերակում էեն*ժամանակակից հեթանոսությունը* որպես շարունակաբար գոյություն ունեցող ավանդույթ, թեև այն փոխվել է ի պատասխան արդիականության մարտահրավերների (մարիների, ուդմուրտների, օսերթնեի և այլն) և բուն *նոր հեթանոսության* կամ *նեոհեթանոսականության* (ժողովուրդների միջև, որոնք պատմականորեն հեռացվել է հեթանոսական անցյալից, ներառյալ սլավոնական նեոհեթանոսականությունը),ավանդույթ, որը կառուցվել է հեղինակի գաղափարների հիման վրա։

Կուտարևն առաջարկում է նեոհեթանոսական շարժումների կանոնակարգում ըստ նշանների՝ գերմանական նեոհեթանոսություն՝ ասատրու, կելտական նեոհեթանոսություն՝ նեոդրուիդիզմ և կան նաև այլ տարբերակներ, օրինակ՝ Վիկկա։

Շատ հետազոտողներ, օրինակ Շնիրելմանը, նույնացնում են սլավոնական նեոհեթանոսություն և Ռոդնովերիե հասկացությունները։ Այս հետազոտողները, օրինակ, անգլիականությունը համարում են Ռոդնովերիեի ուղղություններից մեկը:Կուտարևը Ռոդնովերիեն սլավոնական նեոհեթանոսականության մեջ նույնացնում է որպես ամենազանգվածային շարժում՝ անգլիականության և «մենակյացների» մեջ, որոնք հաճախ իրենց անվանում են պարզապես «նոր հեթանոսներ»։ Ռոդնովերիեն նեղ իմաստով դիտարկվել է նաև Պոպովի կողմից, որը դրանից բացառել է մի շարք նոր կրոնական շարժումներ։

## Ռասիզմ և ազգայնականություն
Ընդհանրապես արևմտյան երկրներում նեոհեթանոսական շարժումները չեն կիսում ազգայնական ծայրահեղ աջ գաղափարախոսությունները։ Նրանք կենտրոնանում են անհատական ինքնակատարելագործման, անձնական ազատության արժեքների, գենդերային հավասարության և շրջակա միջավայրի պաշտպանության վրա։ Նեոհեթանոսների շրջանում` արևմտյան երկրներում գոյություն ունեցող ազգայնական տրամադրությունները մարգինալ են, կոսմոպոլիտիզմի գաղափարները գերակշռում են, հավատքն ու դոգման զիջում են ակտիվ պրակտիկային, ներառյալ հոգետեխնիկան, որը որոշ չափով փոխառված է նեոհինդուիզմից։ Հետխորհրդային նեոհեթանոսության շատ ոլորտներ, ներառյալ ռուսականը, մտահոգված են ոչ այնքան անհատական ինքնակատարելագործմամբ, որքան սոցիալական խնդիրներով և ստեղծում են ազգայնական գաղափարախոսություններ՝ հիմնված «Անցյալի հայտնագործությունների» վրա։

Նեոհեթանոսությունը ռոմանտիկ ազգայնականության զարգացման ուղղություններից մեկն է այնպիսի բաղադրիչներով, ինչպիսիք են որոշակի ժողովրդի պատմական կամ առասպելական անցյալի իդեալականացումը, արդիականությունից դժգոհությունը և ազգային գերակայության պոստուլյացիայի միջոցով արմատական փուլ անցնելու հեշտությունը։

«Ժողովրդական ոգին», որին մեծ ուշադրություն է դարձվում Էթնիկ ազգայնականության շրջանակներում՝ հաճախ նույնացվում է կրոնի հետ, ուստի առաջանում է սեփական կրոնը ստեղծելու կամ վերակենդանացնելու կամ համաշխարհային կրոններից մեկը ազգայնացնելու ցանկություն։ Հայնրիխ Հայնեն ազգայնականությունը կապում էր հեթանոսության հետ։ Նրա կարծիքը կիսող փիլիսոփան Ն. Ա. Բերդյաևը նշել է գերմանական հակասեմկանությունից հակաքրիստոնեական անցման միտման օրինաչափությունը։ 20-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանում հոգևոր ճգնաժամը հանգեցրել է հեթանոսության առաջացմանը՝ սկզբում հին, իսկ հետո սլավոնական՝ «հայրենի աստվածների» դավանմանը, դա հիմանականում վերաբերում էր սիմվոլիստներին։ Հրապարակախոս Դ. Ս. Պասմանիկը (1923) գրել է, որ հետևողական հակասեմականությունը պետք է մերժի ոչ միայն հուդայականությունը, այլև քրիստոնեությունը։ Նա նշել է, որ այդ միտումը Գերմանիայում արդեն հանգեցրել է Օդինի երգրպագությանը, իսկ ապագայում այն անխուսափելիորեն կհանգեցնի Ռուսաստանում Պերունի երկրպագությանը:

Գերմանական օկուլտիզմը և նեոհեթանոսությունը ի հայտ են եկել 20-րդ դարի սկզբին և ազդեցիկ դարձել այնպիսի ուսմունքների միջոցով, ինչպիսին է Արիոսոֆիան, հետևորդներ ձեռք բերելով ծայրահեղական աջ Ֆյոլկիշե շարժման մեջ, որն ի վերջո հասել է նացիզմի գագաթնակետին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նմանատիպ գաղափարների զարգացումը 20-րդ դարի վերջում առաջացրել է Վոտնիզմ և սպիտակ ազգայնական նեոհեթանոսական շարժումները։
alt=|ձախից|320x320փքս|մինի|Գերմանական նեոհեթանոսական կազմակերպություն «Գերմանական հավատքի համայնք» (Germanische Glaubens-Gemeinschaft, GGG), որը հիմնադրել է նկարիչ և բանաստեղծ Լյուդվիգ Ֆարենկրոգը, völkische շարժման ներկայացուցիչ։ Մոտ 1920 թվական
Գերմանիայում 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին լայն տարածում գտավ Ֆյոլկիշե շարժումը (ժողովրդական շարժում, ), որը բնութագրվում է գերիշխող բնակչության ռասիստական, հակասեմական գաղափարախոսությամբ և արմատական էթնիկ ազգայնականությամբ։ Ռասիզմը և էլիտարիզմը աշխարհայացքի կենտրոնական տարրեր էին։ Շարժումը ներառում էր կրոնա-նեոհեթանոսական բաղադրիչ։ Գաղափարախոսությունը զարգացել է գերմանական ազգայնական ռոմանտիզմից։ Նացիոնալ-սոցիալիզմը համարվում է Ֆյոլկիշեիի ներսում եղած շարժումներից, կամ վերջինիս ազդեցության տակ գտնվողներևից։ Ֆյոլկիշեն բաղկացած էր մեծ թվով կրոնաքաղաքական խմբերից, որոնց առաջնորդներն ու հետևորդները սերտորեն կապված էին միմյանց և զարգացող Նացիստական կուսակցության հետ։ Գաղափարախոսությունը զգալի ազդեցություն է ունեցել գերմանական մշակույթի տարբեր ասպեկտների վրա 19-րդ և 20-րդ դարերի միջակայքում։

Ֆյոլկիշեի կողմնակիցները նույնպես բացասաբար են արձագանքել լիբերալիզմին և ռացիոնալիզմին, որոնք ապականեցնում են ժամանակի կարգը, ընդունված իշխանություններն ու նախապաշարմունքները։ Արդիականության նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը բնութագրում են գերմանացի ազգայնական «մարգարեները», ինչպիսիք են Փոլ Դելագարդին, Յուլիուս Լանգը և Մյոլեր վան դեն Բրուկը: Շարժումը միավորում էր սենտիմենտալ հայրենասիրական հետաքրքրությունը գերմանական դիցաբանության և տեղական պատմության հետ՝ հակաքաղաքային պոպուլիզմ «վերադարձ դեպի երկիր» ոգով։ Ձգտելով հաղթահարել այն, ինչ նրանք համարել են գիտական և ռացիոնալիստական արդիության հիվանդությունները՝ Ֆյոլկիշեի հեղինակները գտել են հոգևոր լուծում «ժողովրդի» էության մեջ, որը ընկալվում էր որպես իսկական, ինտուիտիվ, նույնիսկ «պրիմիտիվ»՝ նախնադարյան տիեզերական կարգի մակարդակում «ազգի» գտնվելու վայրի իմաստով։ Ֆյոլկիշեիի մտածողները հակված էին իդեալականացնել «բնօրինակ ազգի» առասպելը, որը նրանց կարծիքով, դեռ կարելի է գտնել Գերմանիայի գյուղական համայնքներում՝ «պարզունակ ժողովրդավարության, որն ազատորեն ենթարկվում է իր բնական էլիտային»: «Ժողովրդի» գաղափարը հետագայում փոխակերպվել է «ռասայական էության» գաղափարի, իսկ ֆյոլկիշական մտածողները այս տերմինը հասկացան որպես կյանք տվող և գրեթե հավերժական էություն և ոչ թե սոցիոլոգիական կատեգորիա՝ ճիշտ այնպես ինչպես նրանք համարել են «բնությունը»։

Նեոհեթանոսական գաղափարներն առկա էին Արիոսոֆիայում` էզոթերիկ ուսմունք, որը ստեղծվել է ավստրիացի օկուլտիստներ Գվիդո ֆոն Լիստի և Յորգ Լանց ֆոն Լիբենֆելսի կողմից Ավստրիայում 1890-ից 1930 թվականների: «Արիոսոֆիա» տերմինը կարող է նաև ընդհանուր առմամբ օգտագործվել՝ ֆյոլկիշեի ենթաբազմության «արիական»/էզոթերիկ ուսմունքները նկարագրելու համար։ Արիոսոֆիայի ուսմունքները հիմնված են եղել «արիական» մաքրության և ոգու և մարմնի միստիկական միասնության մասին կեղծ գիտական պատկերացումների վրա։ ԴՆրա վրա ազդել են գերմանական ազգայնական Ֆյոլկիշե շարժումը, Հելենա Բլավատսկու թեոսոֆիան, ավստրիական պանգերմանական շարժումը, սոցիալական դարվինիզմը և դրա ռասիստական հետևանքները: Արիոսոֆիան ազդել է նաև նացիզմի գաղափարախոսության վրա։

Արիոսոֆիստների աշխատությունները նկարագրում են նախապատմական «արիական» ոսկե դարը, երբ գիտելիքի իմաստուն պահապանները հիմնվել են օկուլտ-ռասայական ուսմունքների վրա և ղեկավարում «ռասայական մաքուր» հասարակությունը։ Ենթադրվում է, որ գոյություն ունի հակագերմանական ուժերի թշնամական դավադրություն, ներառյալ բոլոր «ոչ արիական» ռասաները, հրեաները և քրիստոնեական եկեղեցին, որոնք ձգտում են ոչնչացնել իդեալական «արիական» գերմանական աշխարհը՝ ազատագրելով «ոչ արիացիներին», ապօրինի ծնվածների հանդեպ կեղծ հավասարությունը հաստատելու համար («ոչ արիական» ռասաների ներկայացուցիչներ)։ Պատմությունը՝ ներառյալ պատերազմները, տնտեսական ճգնաժամերը, քաղաքական անորոշությունը և գերմանական հզորության թուլացումը, դիտվում են որպես ռասայական խառնման արդյունք։ Ուսմունքը հետևորդներ է ունեցել Ավստրիայում և Գերմանիայում։ Արիոսոֆիստների վարդապետություններում օկուլտիզմը կարևոր էր որպես ծայրահեղ քաղաքական դիրքորոշման սուրբ հիմնավորում և իրականության հիմնարար մերժում, ներառյալ սոցիալ-տնտեսական առաջընթացը։ Արիոսոֆիստները ձգտել են կանխատեսել և արդարացնել գերմանական աշխարհակարգի «գալիք դարաշրջանը»։ Ռասայական խառնումներով «փչացած» ժամանակակից աշխարհին հակազդելու համար արիոսոֆիստները ստեղծել են մեծ թվով փոքր շրջանակներ և գաղտնի կրոնական կազմակերպություններ, որոնց նպատակն էր վերակենդանացնել հին գերմանացիների «կորցրած» էզոթերիկ գիտելիքն ու ռասայական առաքինությունները և ստեղծել նոր Գերմանական կայսրություն:

Հին գերմանացիների կրոնը վերականգնելու համար Լիստն օգտագործել է սկանդինավյան էպոսը և նրա ժամանակվա թեոսոֆների մասնավորապես Մաքս Ֆերդինանդ Սեբալդտ ֆոն Վերտի աշխատանքը, որը նկարագրել է «արիացիների» եվգենիկ պրակտիկան, ինչպես նաև Ելենա Բլվատսկայի «Գաղտնի դոկտրինը»։ և Ուիլյամ Սքոթ-Էլիոտի «Կորած Լեմուրիան»։ Այս աշխատությունների ազդեցությամբ՝ Լիստը «գերմանացիներ» և «ժողովուրդ բառեր-ի փոխարեն օգտագործել է «արիո-գերմանացիներ» և «ռասա» տերմինները՝ հավանաբար Բլավատսկու սխեմայի հինգերորդ արմատային ռասայի հետ համընկնումը շեշտելու համար: Լիստը և Լանցը գաղափարներ են մշակել «արիական տիրակալ ցեղի» և «ստրուկների ռասայի» միջև պայքարի և «արիաների» նախնիների՝ Արկտոգեուսների ջրի տակ անցած բևեռային կղզու մասին։

Նացիստական Գերմանիայի գերմանական հեթանոսական բանահյուսությունը, որպես նախնական բարոյական նորմերի աղբյուր, ավելի բարձր էր հարգվում, քան հուդայականության հետ կապված քրիստոնեությունը։ Շատ նացիստներ հակաքրիստոնեության մեջ տեսել են հակասեմականության ավելի խորը ձև: Հայնրիխ Հիմլերը խոսել է «նեոգերմանական կրոն» ստեղծելու անհրաժեշտության մասին, որը կարող է փոխարինել քրիստոնեությանը: Հին Կտակարանը նացիստներին առանձնապես մերժել է։ Ադոլֆ Հիտլերն այն անվանել է «Սատանայի Աստվածաշունչ»։ Ռոզենբերգը պահանջել է արգելել այն որպես «հրեական ազդեցության ուղեցույց» և փոխարինել այն սկանդինավյան սագաներով: Նացիստական գաղափարախոսությունը համատեղում էր «հեթանոսական նախնիների ժառանգությունը» պուրիտանական, քրիստոնեական սեռական բարոյականության հետ, որը պետք է մարմնավորեր «նորդական» Ապոլլոնը:

Սպիտակների ռասայի գերակայության գաղափարախոսությունը և նեոնացիզմը, որը ներառում է ռասիզմի, հակասեմականության և հակա-ԼԳԲՏՔ գաղափարներ, ներթափանցել կամ համախմբել են գերմանական և սկանդինավյան նեո-հեթանոսական շատ շարժումներում, ինչպիսին է Ասատրուն (երբեմն կոչվում է Օդինիզմ)։ Այս խմբերը կարծում են, որ սկանդինավա-գերմանական հավատալիքները, որոնց նրանք դավանում են, կազմում են իսկական եվրոպոիդ էթնիկ կրոնը։

Ռասայի հարցը նեոհեթանոսների միջև տարաձայնությունների հիմնական աղբյուրն է, հատկապես Միացյալ Նահանգներում։ Նեոհեթանոսական համայնքում տեսակետներից մեկն այն է, որ ռասան ամբողջովին կենսաբանական ժառանգության խնդիր է, մինչդեռ հակառակ դիրքորոշումն այն է, որ ռասան սոցիալական կառուցվածք է, որը արմատավորված է մշակութային ժառանգության վրա։ Միացյալ Նահանգներում նեոհեթանոսական դիսկուրսում այս տեսակետները նկարագրվում են համապատասխանաբար որպես *ֆյոլկիշական* և *ունիվերսալիստական* դիրքորոշումներ: Այս երկու խմբակցությունները, որոնք Ջեֆրի Կապլանն անվանել է «ռասիստական» և «ոչ ռասայական» ճամբարներ հաճախակի են բախվում, որտեղ Կապլանը պնդում է, որ ամերիկյան նեոհեթանոսական համայնքում նրանց միջև կա «վիրտուալ քաղաքացիական պատերազմ»: Ունիվերսալիստների և Ֆյոլկիշականների բաժանումները տարածվել են նաև այլ երկրներում, բայց ավելի քիչ ազդեցություն են ունեցել էթնիկապես ավելի միատարր Իսլանդիայում։ 2015 թվականի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ավելի շատ նեոհեթանոսնեներ հավատարիմ են ունիվերսալիստական գաղափարներին, քան ֆյոլկիշական գաղափարներին։

Դուրս գալով այս երկուական դասակարգումից՝ կրոնագետ Մաթիաս Գարդելը ԱՄՆ-ում նեոհեթանոսությունը բաժանում է երեք խմբի՝ ըստ իրենց ռասայական դիրքորոշման՝ «հակառասիստական» խմբակցություն, որը դատապարտում է կրոնի և ռասայական ինքնության միջև ցանկացած կապ, «արմատական ռասիստական» խմբակցություն, որը կարծում է, որ իրենց կրոնին չպետք է հետևեն այլ ռասայական խմբերի անդամները, քանի որ ռասայական ինքնությունը «արիական ռասայի» բնական կրոնն է և «էթնիկ» խմբակցությունը, որը փորձում է միջին ճանապարհ ստեղծել՝ ճանաչելով իրենց կրոնի արմատները Հյուսիսային Եվրոպայում և դրա կապը հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցող մարդկանց հետ: Կրոնագետ Ստեֆանի ֆոն Շնուրբայնը ընդունել է Գարդելի եռակողմ բաժանումը և այդ խմբերը անվանել համապատասխանաբար «արասիստական», «ռասայական-կրոնական» և «էթնիկ» խմբակցություններ։

Ունիվերսալիստական և հակառասիստական մոտեցման կողմնակիցները կարծում են, որ գերմանական Եվրոպայի աստվածները կարող են կոչ անել ցանկացած մարդու՝ երկրպագելու իրենց՝ անկախ էթնիկ ծագումից։ Այս խումբը մերժում է ֆյոլկիշեի շեշտադրումը ռասայի վրա՝ համարելով, որ նույնիսկ ակամա նման մոտեցումը կարող է հանգեցնել ռասիստական վերաբերմունքի ոչ հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցող մարդկանց նկատմամբ։ Գործնական ունիվերսալիստներ, ինչպիսին է օրինակ Ստեֆան Գրանդին ընդգծել է այն փաստը, որ հին հյուսիսային եվրոպացիներն ամուսնացել և երեխաներ են ունեցել այլ էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներից, իսկ սկանդինավյան դիցաբանության մեջ Ասերը նույնն է արել Վանիրի, Ջոտունի և մարդկանց հետ, ուստի այս նեոհեթանոսները քննադատում են ռասիստական հայացքները: Ունիվերսալիստները դրականորեն ընդունում են նեոհեթանոսական պրակտիկանտներին, ովքեր ծագումով հյուսիս-եվրոպական չեն, օրինակ՝ ԱՄՆ-ում գործող The Troth կազմակերպությունում կան հրեաներ և աֆրոամերիկացիներ և նրա սպիտակամորթ անդամներից շատերն ունեն տարբեր ռասայական խմբերի պատկանող ամուսիններ։ Մինչ որոշ հեթանոսներ շարունակում են հավատալ, որ գերմանական հեթանոսությունը բնածին կրոն է, ունիվերսալիստները երբեմն պնդում են, որ այս հեթանոսությունը բնածին կրոն է հանդիսանում հյուսիսային Եվրոպայի բնակիչների համար և ոչ թե կոնկրետ ռասայի համար։ Ունիվերսալիստները հաճախ դժգոհում են, որ որոշ լրագրողներ ներկայացնում են նեոհեթանոսությունը որպես ի սկզբանե ռասիստական շարժում և օգտագործում են համացանցը՝ ծայրահեղ աջ քաղաքականությանը իրենց դեմ քաղաքականությունն ընդգծելու համար:

Ժամանակակից գերմանական նեոհեթանոսության մեջ (Heathenry) *Völkisch*, *neo-völkisch* կամ անգլիականացված *folkish* տերմիններն օգտագործվում են որպես էնդոնիմներ և էքսոնիմներ խմբերի համար, ովքեր կարծում են, որ կրոնը սերտորեն կապված է կենսաբանական ռասայի հետ։ Völkische-ի պրակտիկանտները հեթանոսությունը համարում են կենսաբանորեն տարբեր ռասայի բնիկ կրոն, որը կոնցեպտիզացվում է որպես «սպիտակ», «սկանդինավյան», «արիական», «հյուսիսեվրոպական» կամ «անգլիական»։ Նեոհեթանոս ֆյոլկիշեներն ընդհանուր առմամբ համարում են, որ այս դասակարգումները ինքնին ակնհայտ է, չնայած ակադեմիական համաձայնությանը, որ ռասան մշակութային կառուցվածք է։ Ֆյոլկհիշե խմբերը հաճախ օգտագործում են էթնոնացիոնալիստական լեզուն և պնդում են, որ միայն այս ռասայական խմբերի անդամներն ունեն տվյալ կրոնը դավանելու իրավունք՝ հավատարիմ մնալով կեղծ գիտական տեսակետին, որ «աստվածներն ու աստվածուհիները կոդավորված են ռասայի անդամների ԴՆԹ-ում»:Որոշ պրակտիկանտներ բացատրում են իրենց ռասայի և կրոնի միջև կապի գաղափարը՝ ասելով, որ կրոնը անքակտելիորեն կապված է այդ ռասայի կոլեկտիվ անգիտակցականի հետ: Ամերիկացի նեոհեթանոս Սթիվեն ՄաքՆալենն այս գաղափարները զարգացրել է մի հայեցակարգի մեջ, որը նա անվանել է «մետագենետիկա»: ՄաքՆալենը և նեոհեթանոսության «էթնիկ» խմբակցության շատ այլ անդամներ բացահայտորեն նշում են, որ իրենք ռասիստ չեն, թեև Գարդելը նշել է, որ իրենց տեսակետները կարող են ռասիստական համարվել՝ համաձայն տերմինի հատուկ սահմանումների: Գարդելը շատ «էթնիկ» նեոհեթանոսների համարել է էթնիկ ազգայնականներ:

Ֆյոլկիշեի շատ պրակտիկանտներ արտահայտում են իրենց անհամաձայնությունը ժամանակակից Եվրոպայում բազմամշակութայնության և փոխկապակցվածության նկատմամբ՝ քարոզելով ռասայական անջատողականություն։ Առցանց մեդիայում ֆյոլիշական նեոհեթանոսները հաճախ համոզմունք են հայտնում ռասայական խառնաշփոթի սպառնալիքի վերաբերյալ, որի համար նրանք մեղադրում են հասարակական-քաղաքական կառույցին, երբեմն պնդելով, որ ռասայական բացառիկության իրենց գաղափարները այն սպառնալիքի արդյունքն են «պիտակ մարդկանց» համար, որը ներկայացնում են այլ էթնիկ խմբերը։ Թեև այս խմբերը, ընդհանուր առմամբ, պահանջում են վերակենդանացնել գերմանական հեթանոսությունը՝ նրանց ռասայակենտրոն հայացքներն իրենց ծագումն ունեն 19-րդ դարի մշակույթից, այլ ոչ թե հին ժամանակներից: Այս խմբի դիսկուրսը պարունակում է «նախնիների» և «հայրենիքի» մասին հասկացություններ, որոնք շատ թյուր են հասկացվում։ Հետազոտող Իթան Դոյլ Ուայթը բնութագրում է Օդինի ծեսի և Օդինիստների եղբայրության դիրքորոշումը որպես «աջ ծայրահեղական»:

Էթնոկենտրոն նեոհեթանոսները կտրուկ քննադատում են իրենց ունիվերսալիստ գործընկերներին՝ հաճախ պնդելով, որ վերջիններս մոլորության մեջ են գցվել նյու էյջ գրականության և քաղաքական կոռեկտության կողմից: Նրանք, ովքեր որդեգրել են ֆյոլկիշի «էթնիկ» դիրքորոշումը՝ քննադատության են ենթարկվում ունիվերսալիստական և էթնոկենտրոն խմբակցությունների անդամների կողմից։ Առաջինները համարում են «էթնիկ» նեոհեթանոսությունը որպես ռասիզմի քող, երկրորդները՝ ռասայի դավաճաներ, «սպիտակ ռասայի» գերազանցությունը լիովին ընդունելուց հրաժարվելու համար:
Որոշ ֆյոլկիշական նեոհեթանոսներ հանդիսանում են սպիտակամորթների գերակայություն հետնորդ և բացահայտ ռասիստներ, որոնք ներկայացնում են «արմատական ռասիստական» խմբակցություն, որն օգտագործում է *Օդինիզմ*, *Վոտանիզմ* և *Վոդենիզմ* անունները: Ըստ Կապլանի՝ այս հետևորդները զբաղեցնում են նեոհեթանոսության «ամենահեռավոր անկյունները»: Նեոհեթանոության այս ձևի և նացիոնալ-սոցիալիզմի (նացիզմի) միջև սահմանները «չափազանց բարակ» են, քանի որ դրա հետևորդները գովաբանում են Ադոլֆ Հիտլերին և նացիստական Գերմանիային, հայտարարում են, որ «սպիտակ ռասան» ոչնչացման վտանգի տակ է հրեական համաշխարհային դավադրության ջանքերով և մերժում են քրիստոնեությունը որպես հրեաների ստեղծած։ 1980-ականներին ԱՄՆ-ում գործող սպիտակամորթների գերակայության *The Order* ահաբեկչական կազմակերպության շատ անդամներ, իրենց Օդինիստներ էին անվանում: Տարբեր ռասիստ նեոհեթանոսներ պաշտպանել են Տասնչորս Բառերի կարգախոսը, որը մշակվել էր *The Order-*ի անդամ Դեյվիդ Լեյնի կողմից: Որոշ ռասիստական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Ինը անկյունների շքանշանը և Սև միաբանությունը միավորում են նեոհեթանոսության տարրերը սատանայականության հետ, մինչդեռ մյուս ռասիստ նեոհեթանոսները, ինչպիսին է վոտանիստ Ռոն Մաքվանը՝ մերժում են երկու կրոնների սինկրետիզմը:

Ամերիկացի նեոնացիստ Ուիլյամ Լյութեր Փիրսը՝ նեոնացիստական «Ազգային դաշինք» կազմակերպության հիմնադիրը, որի գաղափարները խթանել են նեոնացիստական ահաբեկչությնը, 1978 թվականին ստեղծել է նաև Տիեզերական համայնքի եկեղեցին։ Նա այս եկեղեցու շրջանակներում իր ստեղծած ուսմունքը համարում էր պանթեիզմ և հակված էր դեպի «պանարյան» սկանդինավյան պաշտամունքներին։ Այս պաշտամունքներն ընդգծել են «սպիտակ մարդկանց» բնույթի և բնական «հոգևոր էության» հատուկ գաղափարը, որի վրա ազդել են Սավիտրի Դևիի գաղափարները։ Ըստ ուսմունքի՝ յուրաքանչյուր ռասա ունի իր ճակատագրական դերը՝ «սպիտակները» հակված են ձգտելու դեպի Աստված, սևամորթները՝ ծուլության, հրեաները՝ կոռուպցիայի։ 1985 թվականին Փիրսը մեծ հողատարածք է գնել Մայլ Փոյնթում, Արևմտյան Վիրջինիա, այն ցանկապատել փշալարերով և սկսել վաճառել գրքեր արևմտյան մշակույթի և արևմտյան «հեթանոսական ավանդույթների» մասին։ Նրա նպատակն էր փրկել «սպիտակ ռասան»՝ դաշնային կառավարությունից հեռու։ Նա նաև մասամբ հիմնվել է բրիտանական իսրայելականության և «նույնական քրիստոնեության» ռասիստական կրոնի վրա։ «Ազգային դաշինքը» պարբերաբար ընդունում էր «կոսմոտեիզմի» գաղափարները։ Քրիստոնեությունը մերժվել է Փիրսի կողմից՝ որպես «մեր ժողովրդի գլխավոր հոգեկան հիվանդություններից մեկը», որի միջոցով տարածվում է «հրեական ազդեցությունը»։ Փիրսը «ռասայական հեղափոխությունից» հետո առաջարկվող կառավարությունը համարում էր կրոնական, որը «ավելի շատ նման կլիներ սուրբ միաբանության»։ Նա «սպիտակ ռասայի» ապագա կրոնը համարում էր «արիական կրոնը»՝ իր ստեղծած «կոսմոթեիզմը»։

Սոցիոլոգ Մարլեն Լարուելը նշում է «արիական» նեոհեթանոսականության ակտիվացումը Արևմուտքում և Ռուսաստանում։ Այսպիսով սոցիալական շարժումներ են զարգանում, որոնք գրավում են կելտական անցյալը և կոչ են անում վերադառնալ նախաքրիստոնեական Եվրոպայի «դրուիդական կրոններին»։ Ֆրանսիական և գերմանական «նոր աջակողմյանները» մեծ մասամբ կիսում են համաեվրոպական միասնության ընդհանուր գաղափարը, որը հիմնված է «արիական» ինքնության և քրիստոնեությունից կտրվելու ցանկության վրա, որի գերիշխանության շրջանը դիտվում է որպես երկու հազար տարվա «թափառանք մթության մեջ»։
Սլավոնական նեոհեթանոսությունը (Rodnoverie) սերտ կապ ունի նացիզմի հետ՝ վերարտադրելով նրա հիմնական գաղափարները՝ «արիական» գաղափարը, ներառյալ հյուսիսային նախնյաց տան գաղափարը (Ռոդնովերիում՝ Ռուսաստանի հյուսիսում, Հյուսիսային Ուրալում կամ Արկտիկայից դուրս), սեփական ժողովրդի կապը «արիաների» («արիացիների») հետ կամ ամբողջական նույնականացում նրանց հետ (Ռոդնովերիում՝ «արիացիներ», «սլավոն-արիացիներ» և այլն), իր ժողովրդի հնությունը և նրանց ռասայական կամ մշակութային գերազանցությունը մյուսների նկատմամբ գաղափարը և այլն, նրանց ժողովուրդը (կամ նրանց հետ նույնացված հին «արիացիները») համարվում են մշակութային առաջնորդներ, բարձր մշակույթի տարածողներ և հնության մեծ քաղաքակրթությունների հիմնադիրներ (Ռոդնովերիում՝ սլավոնական կամ «սլավոնա-արիական» «վեդական» տեխնոլոգիական նախաքաղաքակրթություն, որը «սովորեցրեց» ամեն ինչ այլ ժողովուրդներին)։ Ստեղծողների ամենահին գրվածքը (Rodnoverie - սլավոնական ռունագրեր, «տառային տառեր» և այլն), «արիական» նախալեզու է (Rodnoverie - «սլավոնական-արիական» կամ հին սլավոներեն), որից առաջացել են աշխարհի բոլոր կամ շատ այլ լեզուներ, այն ապավինում է էզոթերիզմին, կողմնորոշում է դեպի նախնիների հավատքը (հետևաբար՝ հեթանոսություն), հակաքրիստոնեություն (այն գաղափարը, որ քրիստոնյաները ձգտում են ստրկացնել ժողովրդին) և հակասեմականություն (հրեաները որպես «ռասայական թշնամիներ»), «արիական» սոցիալիզմը (նացիոնալ-սոցիալիզմի գաղափարախոսության անբաժանելի մասը) իր ժողովրդի համար ամենաբնականն է հանդիսանում (Ռոդնովերիում՝ սլավոնների «սկզբնական ցեղային համակարգը», որը համարվում է «արիական» սոցիալիզմի տեսակ), խորհրդանիշներ և ժեստեր, որոնք մոտ են կամ բխում են նացիստականից և այլն։
Սլավոնական նեոհեթանոսության ձևավորման հիմնական ելակետերից մեկը ազգային գաղափարի արդարացման որոնումն է։ Սա հանգեցնում է ազգային ինքնագիտակցության ակունքների և կրոնականության ազգային տեսակի նկատմամբ հետաքրքրության աճին։ Հետխորհրդային շրջանում մեծ «կայսրության» (ԽՍՀՄ) կորստի, հողերի կորստի, ազդեցության և ներքին ու արտաքին թշնամիներ փնտրելու համատեքստում՝ նեոհեթանոսությունը լայն տարածում է գտել ազգայնական գաղափարախոսների մոտ, ինչպես Գերմանիայում 1930-ականներին։ Ռոդնովերիում ռուս ժողովրդի միասնությունը ենթարկվել է նոր առասպելականացման՝ կոչ անելով աջակցել «ոսկե դարի» գաղափարներին, սկզբնական անբիծ ավանդույթներին և հայրենի հողին։
Պատմաբան Շլյապենոխը գրել է, որ ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ Ռուսաստանում նեոհեթանոսությունը իր որոշ հետևորդների մղում է հակասեմականության։ Այս հակասեմականությունը սերտորեն կապված է ասիացիների նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի հետ և ռասայական այս շեշտադրումը կարող է նեո-եթանոսներին տանել դեպի նեոնացիզմին։ Նեոհեթանոսների հակասեմիտիզմի միտումը նեոհեթանոսության գաղափարների և նացիստների իմիտացիայի տրամաբանական զարգացումն է, ինչպես նաև հետևանք է ժամանակակից ռուսական քաղաքականության մի շարք կոնկրետ պայմանների։ Ի տարբերություն նախորդ վարչակարգերի՝ ժամանակակից ռուսական քաղաքական ռեժիմը, ինչպես նաև միջին խավի գաղափարախոսությունը միավորում է ուղղափառության աջակցությունը փիլիսո-սեմականության և մուսուլմանների նկատմամբ դրական վերաբերմունքի հետ։ Վարչակարգի այս առանձնահատկությունները նպաստել են նեոնացիստ-նեոպհեթանոսների հատուկ տեսակետների ձևավորմանը, որոնք մեծապես ներկայացված են սոցիալապես անպաշտպան և մարգինալացված ռուս երիտասարդության շրջանում։ Նրանց կարծիքով Ռուսաստանում իշխանությունը յուրացրել է դավադիրների մի խումբ, այդ թվում՝ ուղղափառ եկեղեցու հիերարխներ, հրեաներ և մուսուլմաններ։ Չնայած արտաքին տարաձայնություններին՝ ենթադրվում է, որ այդ ուժերը միավորվել են ռուս «արիացիների» նկատմամբ իշխանությունը պահպանելու ցանկության շուրջ։

Նեոհեթանոսական որոշ ասոցիացիաներ, մասնավորապես սլավոնականը, հետազոտողների կողմից գնահատվում են որպես ծայրահեղական և արմատական ազգայնական։ Ռուսաստանում դատարանների որոշումների հիման վրա, մի շարք նեոհեթանոսական կազմակերպություններ ներառվել են Ռուսաստանի արդարադատության նախարարության ծայրահեղական կազմակերպությունների ցանկում և նրանց գործունեությունն արգելվել է, մի շարք նեոհեթանոսական ստեղծագործություններ ներառված են ծայրահեղական նյութերի դաշնային ցուցակում և դրանց տարածումն արգելված է։

Պատմաբան և ազգաբան Վ. Ա. Շնիրելմանը ռուսական նեոհեթանոսությունը համարում է որպես ռուսական ազգայնականության ուղղություն, ժխտելով ռուսականուղղափառությունը որպես մնայուն ազգային արժեք և առանձնացնում է երկու արմատական առաջադրանք, որոնք իր առջև դնում է ռուսական նեոհեթանոսությունը՝ Ռուսաստանի ազգային մշակույթի փրկությունը արդիականացման մակարդակի ազդեցությունից և բնական միջավայրի պաշտպանությունը ժամանակակից քաղաքակրթության ազդեցությունից. Շնիրելման-ի կարծիքով՝«*ռուսական նեո-հեթանոսությունը հանդիսանում է պահպանողական գաղափարախոսության արմատական տեսակ, որն առանձնանում է անկեղծությամբ [[Հակաինտելեկտուալականություն|հակաինտելեկտուալականությամբ]] և [[պոպուլիզմ]]ով*»։

Կրոնագետ Ա. Բ. Գայդուկովը սխալ է համարում ռոդնովերիական խմբերի ողջ բազմազանությունը միայն ազգայնականության հասցնելը։ Ոչ պակաս նշանակալից է Ռոդնովերիեի էկոլոգիական ուղղությունը։ Պատմաբան և կրոնագետ Շիժենսկին կարծում է, որ Ռոդնովերիեն վտանգ չի ներկայացնում և իրավապահ մարմինները պետք է գործ ունենան արմատական խմբերի հետ։

Ավստրիացի օկուլտիստ Գիդո ֆոն Լիստը, որը ստեղծել է Արիոսոֆիայի վարդապետությունը պնդում է, որ գոյություն ունի հնագույն, զարգացած «արիո-գերմանական» մշակույթ, որն իր գագաթնակետին հասել է հռոմեական գաղութացումից և քրիստոնեությունից մի քանի հազարամյակ առաջ։ Նրա խոսքով, նախքան Կարլոս Մեծի կողմից քրիստոնեության բռնի ներմուծումը՝ Գերմանիայի ապագա Դանուբյան տարածքում վոտանիզմ էր կիրառվել։ Լիստը Կարլոս Մեծին համարում էր սաքսոնների մարդասպան՝ ի հիշատակ Հյուսիսային Գերմանիայի հեթանոսների արյունոտ մկրտության։ Լիստը ողջ քրիստոնեական ժամանակաշրջանը դիտարկել է որպես մշակութային անկման, իսկական հավատքի մոռացության և անբնական ռասայական խառնման դարաշրջան, երբ քահանա-արքաների «արիական» իշխող կաստան ստիպված էր թաքնվել՝ գաղտնի պահպանելով իրենց սուրբ գիտելիքը, որն այժմ հասանելի է դարձել։ Լիստը հանդիսացել է այս կաստայի լիիրավ արիստոկրատ ժառանգ։
Սլավոնական նեոհեթանոսության մեջ կա «սլավոնա-արիացիների» հնագույն բազմահազարամյա և զարգացած քաղաքակրթության գաղափարը, մինչդեռ ողջ քրիստոնեական շրջանը կարծես հետընթացի և անկման դարաշրջան լինի, «արիացիների» ստրկացումը այլմոլորակային միսիոներների կողմից, որոնք նրանց «ստրուկ» (քրիստոնեական) գաղափարախոսություն էին պարտադրում։ Այս միսիոներները Ռոդնովերի կողմից հաճախ դիտվում են որպես հրեաներ, «հրեա-մասոններ» կամ նրանց համախոհներ։ Միևնույն ժամանակ, սլավոնական «արիական» մոգերը կամ քահանաները պետք է թաքնվեին գաղտնի վայրերում՝ պահպանելով գաղտնի գիտելիքները, որոնք այժմ փոխանցվում են Ռոդնովերիեի իրենց անմիջական հետնորդներին։ Հանրաճանաչ գաղափարը արքայազն Վլադիմիր Սվյատոսլավիչի հրեա-խազար ծագման մասին է, որի պատճառով նա ներմուծել է քրիստոնեությունը, հրեաների կողմից որպես «արիացիների» ստրկացման զենք և իրականացրել է հեթանոս սլավոնների ցեղասպանությունը։ Ռ. Վ. Շիժենսկին առանձնացնում է Վլադիմիրի մասին նեոհեթանոսական առասպելը և այն բնութագրում է որպես ամենա «օդիական» նեոհեթանոսական պատմական առասպելներից մեկը և գաղափարական նշանակության առումով ռուսական գլխավոր նեոհեթանոսական առասպելներից մեկը։ Այս առասպելի հեղինակը ռուսական նեոհեթանոսականության հիմնադիրներից է՝ Վալերի Եմելյանովը, որն այն ուրվագծել է իր «Դեսիոնիզացիա» (1970-ականներ) գրքում։ Շիժենսկին նշում է, որ Վլադիմիրի մասին նեոհեթանոսական առասպելը հակասում է այս հարցի վերաբերյալ գիտական աշխատանքին և պատմական աղբյուրների ամբողջությանը։
Ռուսական նեոհեթանոսությունը գնացել է ավստրիացի արիոսոֆների և գերմանացի նեոհեթանոսների ճանապարհով, որոնք նույնպես 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներում ձևավորել են նոր դիցաբանական պիտակներ և ստեղծել են խորհրդանիշներ և ծեսեր, որոնք հետագայում ընդունվեցին նացիստների կողմից։ Ռուսական նեոհեթանոսական լրագրողական և գեղարվեստական գրականությունը աստիճանաբար իրականացրել է սվաստիկայի «վերականգնումը» հասարակական գիտակցության մեջ։ Ռուսական նեոհեթանոսությունը, որի նպատակն էր փնտրել «բնօրինակ ռուսական հավատքը», ստեղծել է մի շարք առասպելական պիտկներ, որոնց պատկանում է մասնավորապես «Պրավը»։ Ռուս նեոհեթանոսները պնդում են, որ իրենք «իսկապես ուղղափառ» են, քանի որ «փառաբանում են Կանոնը»՝ հեթանոս աստվածների պայծառ աշխարհը։

Ինչ վերաբերում է տարբեր երկրների նեոհեթանոսական միավորումների սերտաճման միտումին՝ Բեսկովը նշում է, որ նեոհեթանոսական ազգայնականությունը խոչընդոտ չէ «նեոհեթնոսական ինտերնացիոնալիզմին», իսկ հակագլոբալիզմը, որի դրսևորումներից մեկն էթնիկ կրոնների հանրաճանաչությունն է՝ ինքնին կրում է գլոբալ բնույթ։

## Ուղղություններ
### Նեոդրուիդիականություն
alt=|272x272փքս|մինի|Բարդերի հավաք (Բրետանի)
Նեոդրուիդիզմ կամ ժամանակակից դրուիդիզմ (, ավելի քիչ տարածված *Druidism*) նկարագրվում է որպես ժամանակակից հոգևոր կամ կրոնական շարժում, որի նպատակն է հարգել աշխարհի ֆիզիկական լանդշաֆտը, բուսական աշխարհը, կենդանական աշխարհը և ժողովուրդներին, ինչպես նաև բնության աստվածներին և բնության և տեղի ոգիներին: Ժամանակակից դրուիդների աստվածաբանական տեսակետները բազմազան են, բայց նրանք բոլորն էլ հարգում են բնության աստվածային էությունը:

Այն վերագրվում է էկլեկտիկ նեոհեթանոսականությանը՝ նեոհեթանոսական շարժումների էկլեկտիզմի և վերակառուցողականության բաժանման շրջանակներում։

Թեև ժամանակակից դրուիդիականության պրակտիկայում կան զգալի տարածաշրջանային և խմբային տարբերություններ՝ ամբողջ աշխարհում դրուիդները միավորված են ընդհանուր հոգևոր և կրոնական պրակտիկաների հիմնական շարքով՝ մեդիտացիա, աղոթք/աստվածությունների և ոգիների հետ շփում, պատկերացումներ էքստրասենոր մեթոդների մասին, դիմում բնության ոգիներին` կրոնական պրակտիկաներ և ծեսեր կատարելու համար, բնության հետ կապի կանոնավոր պրակտիկա և շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառումներ։

Վաղ նեոդրուիդիզմը ծագել է Բրիտանիայում 18-րդ դարում՝ որպես ռոմանտիզմի մաս, որը փառաբանում էր երկաթե դարի հնագույն կելտական ժողովուրդներին, վաղ նեոդրուիդները ձգտել են ընդօրինակել երկաթե դարի քահանաներին՝ դրուիդներին։ Այն ժամանակ այս հնագույն քահանաների մասին քիչ ճշգրիտ տեղեկություն է հայտնի եղել՝ ուստի նեոդրուիդիզմը նրանց հետ անմիջական կապ չունի, չնայած որոշ նեոդրուիդների հակառակ պնդումներին։

18-րդ դարի վերջին նեոդրուիդները ստեղծել են կազմակերպություններ՝ եղբայրությունների տեսքով, որոնք հիմնված էին մասոնականության վրա, որոնք օգտագործել են բրիտանական դրուիդների և բարդների ռոմանտիկ կերպարը որպես նախապատմական Բրիտանիայի բնիկ հոգևորության խորհրդանիշ։ Այս խմբերից մի քանիսը զուտ եղբայրական և մշակութային էին, օրինակ՝ ամենահին պահպանվածը՝ Դրուիդների հնագույն միաբանությունը հիմնադրվել է 1781 թվականին, որն իր ավանդույթները ձևակերպել է Բրիտանիայի ազգային երևակայությունից։ Մյուս խմբերը 20-րդ դարի սկզբին միաձուլվել են ժամանակակից շարժումների հետ, ինչպիսիք են ֆիզիկական կուլտուրայի շարժումը և նատուրիզմը։ 1980-ականներից ի վեր որոշ նեոդրուիդական խմբեր որդեգրել են կելտական վերակառուցողականության մեթոդաբանությունը՝ փորձելով ստեղծել պատմականորեն ավելի ճշգրիտ պրակտիկա։ Այնուամենայնիվ դեռևս վիճահարույց խնդիր կա, թե որքանով է նման ժամանակակից դրուիդիզմը երկաթի դարաշրջանի դրուիդների ավանդույթներին։

### Գերմանական նեոհեթնոսություն
Գերմանական նեոհթանոսությունը, որը նաև կոչվում է «հեթանոսություն» (*Heathenry, Heathenism*), *ժամանակակից գերմանական հեթանոսությունը* նեոհեթանոսական կրոնական շարժում է, որը դավանում է գերմանական ժողովուրդների նախաքրիստոնեական համոզմունքներին։ Կրոնագետներն այն դասում են որպես նոր կրոնական շարժում։ Մշակվել է Եվրոպայում 20-րդ դարի սկզբին։ Կիրառողները ներկայացնում են կրոնը նախաքրիստոնեական կրոնների հիման վրա, որոնք կրել են երկաթե դարի և վաղ միջնադարի գերմանական ժողովուրդները։ Անցյալի այս հավատամքների համակարգերը վերականգնելիս՝ հեթանոսությունը որպես հիմք օգտագործում է պահպանված պատմական, հնագիտական և բանահյուսական վկայությունները, թեև այս նյութի վերաբերյալ մոտեցումները շատ տարբեր են։
alt=Современная копия кулона эпохи викингов, изображающего Мьёльнир, молот бога Тора. Такие подвески часто носят германские неоязычники|ձախից|272x272փքս|մինի|Վիկինգների դարաշրջանի կախազարդի ժամանակակից կրկնօրինակը, որը պատկերում է Մյոլնիրը՝ Թոր աստծո մուրճը։ Նման կախազարդերը հաճախ կրում են գերմանական նեոհեթանոսները:
Գերմանական նեոհեթանոսությունը չունի միասնական աստվածաբանություն, բայց այն որպես կանոն բազմաստվածական է՝ հիմնված մինչքրիստոնեկան գերմանական իցաբանության պանթեոնի վրա և ընդունում է անցյալի այս հասարակությունների տիեզերաբանական հայացքները, ներառյալ տիեզերքի անիմիստական տեսակետը, որտեղ բնական աշխարհը ներծծված է հոգիներով։ Աստվածներին և ոգիներին երկրպագում են զոհաբերությունների միջոցով, որոնք հայտնի են որպես *բլոտ*, որի ժամանակ նրանց առաջարկվում է ուտելիք և ըմպելիք։ Դրանք հաճախ ուղեկցվում ճշկերույթով, որի ծիսականության ժամանակ ալկոհոլային խմիչք է առաջարկվում աստվածներին։ Որոշ պրակտիկանտներ նաև մասնակցում են ծեսերի, որոնք նախատեսված են գիտակցության և բովանդակության փոփոխված վիճակներ հրահրելու համար, հատկապես *seiðr* և *galdr*, որը կիրառվում է աստվածներից իմաստություն և խորհուրդներ ստանալու մտադրությամբ։ Շատ օգտագործողներ ինքնուրույն հետևում են կրոնին։ Մյուս հեթանոսները հավաքվում են փոքր խմբերով, որոնք սովորաբար հայտնի են որպես ազգականներ (*kindreds*) կամ օջախներ(*hearths*)*,* որպեսզի կատարեն իրենց ծեսերը բաց երկնքի տակ կամ հատուկ կառուցված շինություններում։ Հեթանոսական էթիկական համակարգերը շեշտում են պատիվը, անձնական ամբողջականությունը և հավատարմությունը, մինչդեռ հանդերձյալ կյանքի մասին պատկերացումները տարբերվում են և հազվադեպ են ընդգծվում։

Գերմանական նեոհեթանոսականության ակունքները 19-րդ դարի և 20-րդ դարերի սկզբի ռոմանտիզմի մեջ են, որոնք փառաբանել են գերմանական Եվրոպայի նախաքրիստոնեական մշակույթները։ Ֆյոլկիշե ազգային շարժման խմբերը, որոնք հարգել են հին գերմանական աստվածներին, հայտնվել են Գերմանիայում և Ավստրիայում՝ 1900-ական և 1910-ական թվականներին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում նացիստական Գերմանիայի պարտությունից հետո այս խմբերը հիմնականում ցրվել են։ 1970-ականներին Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում ձևավորվել են նոր նեոհեթանոսական խմբեր և դարձել պաշտոնական կազմակերպություններ։ Այս նեոհեթանոսական շարժման մեջ բաժանման հիմնական չափանիշը ռասայական խնդիրն են եղել։ Ավելի հին խմբերը ընդունել են ռասայական դիրք, «ֆյոլկիշե» կոչվող համայնքի ներսում՝ դիտելով գերմանական հեթանոսությունը որպես էթնիկ կամ ռասայական կրոն, որը ներհատուկորեն կապված է «գերմանական ռասայի» հետ։ Նրանք կարծում են, որ կրոնը պետք է դավանեն միայն սպիտակամորթները, հատկապես հյուսիսային եվրոպական ծագում ունեցողները և հաճախ կրոնը համատեղում են ծայրահեղական աջ հայացքների և սպիտակների գերակայության գաղափարների հետ։ Միևնույն ժամանակ գերմանացի նեոհեթանոսների մեծ մասը հավատարիմ է «ունիվերսալիստական» տեսակետին, հավատալով, որ կրոնը բաց է բոլորի համար՝ անկախ էթնիկ կամ ռասայական ծագումից։
Թեև «*Heathenry»* տերմինը լայնորեն օգտագործվում է կրոնն ընդհանրապես նկարագրելու համար, շատ խմբեր նախընտրում են տարբեր անվանումներ՝ կախված իրենց տարածաշրջանային կենտրոնացումից և գաղափարական նախասիրություններից։ Նեոհեթանոսները, որոնք կենտրոնանում են սկանդինավյան աղբյուրների վրա՝ կարող են օգտագործել *[[Ասատրու|Ásatrú]]*, *Vanatru* կամ *[[Forn Cider|Forn Sed]]* տերմինները, որոնց անգլո-սաքսոնական ավանդույթների վրա կենտրոնացած պրակտիկանտներն օգտագործում են *Fyrnsidu* կամ *Theodism* անունները։ Նրանք, ովքեր շեշտում են գերմանական ավանդույթները, իրենց կրոնն անվանում են *[[Իրմինիզմ]],* այն նեո-հեթանոսները, ովքեր հավատարիմ են ֆյոլկիշային և ծայրահեղ աջ հայացքներին, հակված են պաշտպանել *[[Օդինիզմ]], [[Վոտանիզմ]], Վոդենիզմ* կամ *Օդալիզմ* տերմինները։ Հետազոտողները կարծում են, որ գերմանական նեոհեթանոսների թիվը ամբողջ աշխարհում չի գերազանցում 20000-ը, ընդ որում պրակտիկայի համայնքները գործում են Եվրոպայի, Ամերիկայի և Ավստրալիայի շատ երկրներում։
### Սլավոնական նեոհեթանոսություն
alt=|279x279փքս|մինի|Լեհ ռոդնովերների հավաք
Որպես շարժում՝ սլավոնական նեոհեթանոսականությունը (ռոդնովերիե) սկսել է ձևավորվել Լեհաստանում լեհերի և ուկրաինացիների շրջանում՝ 1920-1930-ական թվականներին։ 1921 թվականին Վլադիսլավ Կոլոձեյը ստեղծել է Սվյատովիտի հետևորդների սուրբ շրջանը, նրա գաղափարախոսությունը շարունակվում է Ռոդնայի լեհական եղեկեցու կողմից, ստեղծված 1995 թվականին)։ 1937 թվականին Յան Ստախնյուկ (կեղծանունը՝ Ստոիգնև), «Սլավոնական առասպել» գրքի հեղինակը, Վարշավայի "Община" ամսագրի շուրջ (**') ստեղծել է համանուն շարժում (1996 թվականին Ստանիսլավ Պոտշեբովկին և «Զադռուգի» մի քանի նախկին անդամներ հիմնել են կազմակերպությունը։ Ցանկացած շարժումից հեռու էր լեհ ռազմական օդաչու Զդիսլավ Հարլենդերը՝ «Դազբոգ Սվարոժիչի երկրպագուները» (1937) գրքի հեղինակը։ Պատերազմի ավարտից և Լեհաստանում ստալինյան ռեժիմի հաստատումից հետո Ստախնյուկը և Կոլոդզիեյը ձերբակալվել են, ինչը խոչընդոտել է Ռոդնովերիե համայնքի ստեղծմանը։ 1930-ականներին ուկրաինական Ռոդնովերիեի առաջին գաղափարախոսը եղել է [[Սանսկրիտ|սանսկրիտոլոգ,]] պրոֆեսոր [[Շայան, Վլադիմիր Պետրովիչ|Վլադիմիր Շայանը]], որը համագործակցել է Ուկրաինայի ապստամբական բանակի հետ, որի շրջանակներում 1936 թվականին ստեղծվել է Պերունի անվան ապստամբ խումբը։ 1943 թվականին Շայանը հիմնադրել է «Արևի աստծո ասպետների շքանշանը»։ 1931-1935 թվականներին Լվովում լույս տեսած ուկրաինական «Դաժբոգ» գրական ամսագիրը ([[Բոգդան-Իգոր Անտոնիչ]] և ուրիշներ) նույնպես քարոզում էր նեոհեթանոսություն։

20-րդ դարի կեսերին սպիտակ գաղթականների մեջ հայտնվել են հեղինակներ, որոնք դավանել են նեոհեթանոսություն։ Նրանց թվում են եղել ռազմական սպա [[Կուրենկով, Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ|Ալեքսանդր Կուրենկովը]] (կեղծանունը՝ Ալ. Կուր, 1891-1971) և գրող [[Միրոլյուբով, Յուրի Պետրովիչ|Յուրի Միրոլյուբովը]] (1892-1970), որն առաջին անգամ՝ 1953-1957 թվականներին տպագրել է «Փյունիկ» ([[Սան Ֆրանցիսկո]]) ամսագրում «[[Վելեսի գիրքը]]», որը հետագայում դարձել նեո-հեթանոսների «Աստվածաշունչը»։ Նրանց հետ համակարծիք էր նաև կենսաբան [[Լեսնոյ, Սերգեյ|Սերգեյ Լեսնոյը]] (իսկական անունը՝ Ս. Յա. Պարամոնով, 1894-1967)։

Ժամանակակից ռուսական նեոհեթանոսությունը ձևավորվել է 1970-ականների երկրորդ կեսին կամ վերջին և կապված է մոսկվացի արաբագետ Վալերի Եմելյանովի (հեթանոսական անունը՝ Վելեմիր, «Դեսինիզացիա» գրքի հեղինակ) և նախկին այլախոհ և նեոնացիստ ակտիվիստ Ալեքսեյ Դոբրովոլսկու (հեթանոսական անունը՝ Դոբրոսլավ) գործունեության հետ։ «Ներկայիս ֆորմալ հեթանոսական շարժման» առաջնորդներից են Ն. Ն. Սպերանսկին (Վելիմիր), Անատոլի Ռյադինսկին (Բերենդեյ), և Գ. Պ. Յակուտովսկին (Վսեսլավ Սվյատոզար)։

Սլավոնական նեոհեթանոսականությունը (Rodnoverie) բնորոշ է եվրոպական այլ նեոհեթանոսական կրոններին, սակայն առանձնանում է իր ուսմունքներում կեղծ տեքստերի բարձր դերով և ակադեմիկոս [[Բորիս Ռիբակով|Բ]] . [[Բորիս Ռիբակով|Ա. Ռիբակովի]] դիցաբանական կոնստրուկցիայի հզոր ազդեցությամբ։

Ռուսաստանում ծայրահեղական են ճանաչվել մի քանի անգլիական և այլ նեոհեթանոսական կազմակերպություններ, նրանց գործունեությունը Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում արգելված է։

=== Թենգրիականություն ===
[[Պատկեր:Yard_leading_to_the_Temple_of_the_White_Sulde_of_Genghis_Khan,_in_Uxin,_Inner_Mongolia,_China.jpg|alt=|246x246փքս|մինի|Թենգրիական տաճար Օրդոսում (Ներքին Մոնղոլիա, Չինաստան)]]
Թենգրիզմը կամ թենգրիականությունը [[Մեծ տափաստան|եվրասիական տափաստանների]] և [[Կենտրոնական Ասիա]]յի թյուրք-մոնղոլական քոչվորների և նրանց ազդեցության տակ ապրած ժողովուրդների միջնադարյան [[Ազգային կրոն|էթնիկ կրոնի]] մասին պատկերացումներից մեկն է, որում հատկապես պետական պաշտամունքի մակարդակով [[Թենգրի]]ն համարվում է աստվածացված պաշտամունք, համարվում էր ամենաբարձրը, ինչպես նաև նեոհեթանոսականության միտումներից մեկը։

1990-ական թվականներից «սենյակային» տենգրիզմը տարածվել է Կենտրոնական Ասիայի, Հարավային Սիբիրի, Վոլգայի շրջանի և այլ շրջանների բնակչության շրջանում՝ նեոհեթանոսական պաշտամունքի տեսքով։

Թենգրիզմի ժամանակակից գաղափարախոսներն ու տեսաբաններն են Մուրադ Աջին (1944-2018), Սաբեթկազի Աքաթայը (1938-2003), Արոն Աթաբեկը, Նուրմագոմեդ յուպովը (1955-2010), Ռաֆայել Բեզերտինով, Շագդարին Բիրա, Ֆիրդուս Դևբաշ, Ջոզեֆ Դմիտրիև (Տրեր) (1947-2018), Մոնգուշ Քենին-Լոպսան, Աուեզխան Կոդարը (1958-2016), Չոյուն Օմուրալիևը, Դասթան Սարիգուլովը և Օլժաս Սուլեյմանովը։
=== Ֆինո-Ուգրիկ նեոհեթանոսություն ===
Ֆինո-ուգրիկ ժողովուրդների նեոհեթանոսության առաջացումը և զարգացումը կապված է նրանց էթնոազգային և մշակութային վերածննդի հետ։ Նեոհեթանոսակնան շարժումները [[Ֆինլանդիա]]յում և [[Էստոնիա]]յում ի հայտ են եկել 20-րդ դարի սկզբից։ Ռուսաստանում՝ 1980-1990-ական թվականներին՝ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Խորհրդային Միության]] փլուզումից հետո։

Ռուսաստանի [[Մերձվոլգյան դաշնային շրջան (ՌԴ)|Վոլգայի դաշնային օկրուգի]] ֆիննո-ուգրիկ ժողովուրդների մեջ ([[Վոլգայի շրջանի ֆիննո-ուգրացիներ|Վոլգայի ֆինո-ուգրիկներ]] և [[Ուդմուրտներ|ուդմուրթներ]]) պատմաբան [[Վիկտոր Շնիրելման|Վ. Ա. Շնիրելմանը]] առանձնացնում է [[ծիսակատարություն|նեոհեթանոսության]] զարգացման երկու փոխկապակցված մոդելներ՝ վավերական ծեսերի վերածնունդ և պաշտամունքի արարողություններ գյուղական վայրերում և քաղաքային մտավորականության համակարգված ուսմունքների զարգացումը, ովքեր մերժում են [[Ուղղափառությունը Ռուսաստանում|ռուս ուղղափառությունը]] որպես օտար կրոն։

=== Բալթյան նեոհեթանոսություն ===
[[Պատկեր:Lokstene_Dievturi_Shrine_in_Liepsalas,_Klintaine_Parish,_Pļaviņas_Municipality,_Latvia.jpg|alt=|365x365փքս|մինի|Պլավինա շրջան, Լատվիա]]
Բալթյան նեոհեթանոսությունը ներկայացված է մի շարք շարժումներով՝ մերձբալթյան ժողովուրդների (առաջին հերթին [[լիտվացիներ]]՝ [[Ռոմուվա (կրոն)|ռոմուվա]] և [[Լատիշներ|լատվիացիներ]]՝ դիևթուրիբա) շրջանում, որոնք նպատակ են դրել վերակենդանացնել բալթյան ժողովրդի բնիկ կրոն։

Շարժումների ակունքները հասնում են 19-րդ դարին։ Նրանք ճնշվել են [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Խորհրդային Միությունում]], սակայն նրա [[ԽՍՀՄ փլուզում|փլուզումից]] հետո նրանք սկսել են զարգանալ և ավելի ու ավելի հայտնի դառնալ ինչպես իրենց հայրենիքում՝ այնպես էլ Բալթյան գաղթականների շրջանում, որոնք սերտորեն կապված էին բնապահպանների հետ։ Վերածննդի առաջին գաղափարախոսներից է եղել պրուս-լիտվացի բանաստեղծ և փիլիսոփա [[Վիդունաս]]ը։
=== Աստվածուհու շարժում ===
[[Պատկեր:Spiral Goddess symbol neo-pagan.svg|thumb|150px|Աստվածուհու պարույրային սիմվոլներից օրինակ|ձախից]]
Աստվածուհու շարժումը ներառում է հոգևոր հավատալիքներ կամ պրակտիկաներ՝ հիմնականում նեոհեթանոսական, որոնք առաջացել են հիմնականում Հյուսիսային Ամերիկայում, Արևմտյան Եվրոպայում, Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում 1970-ականներին։ Շարժումը ձևավորվել է որպես արձագանք գերակշռող կազմակերպված կրոնի ընկալմանը, որը կապված է տղամարդկանց գերակայության հետ։

Աստվածուհու շարժումը տարածված, բայց ոչ կենտրոնացված շարժում է նեոհեթանոսության մեջ, որը չունի հավատքի միասնական սկզբունքներ։ Պրակտիկան մեծապես տարբերվում է աստվածուհիների անուններից և թվից մինչև հատուկ ծեսեր և արարողություններ, որոնք օգտագործվում են դրա համար։ Որոշ ուղղություններում, օրինակ՝ Դիանայական Վիկկայում դավանվում են բացառապես իգական սեռի աստվածները, մյուսներում՝ արական։ Հավատքի համակարգերը տատանվում են [[Միաստվածություն|միաստվածականից]] մինչև [[Բազմաստվածություն|պոլիթեիստական]] և [[Պանթեիզմ|պանթեիստական]] և ունեն մի շարք աստվածաբանական տարբերություններ, որոնք նման են ավելի լայն նեոհեթանոսական համայնքին։ Ընդհանուր բազմակարծական համոզմունքներ կան, որ ինքնորոշված հետևորդը կարող է երկրպագել ցանկացած մշակույթի ցանկացած աստվածուհու։ Ելնելով իր առանձնահատկություններից՝ աստվածուհու շարժումը դիտվում է նաև որպես մշակութային կրոնականության ձև, որն այդ գործընթացում դառնում է ավելի բազմազան, աշխարհագրական առումով լայն տարածում ստացած, էկլեկտիկ և դինամիկ:

[[Ֆեմինիզմի առաջին ալիք]]ի վերելքով աստվածուհիների շարժման տարբեր հեղինակներ հնագույն հնդեվրոպացիներին ներկայացրել են որպես «նահապետական, ռազմատենչ զավթիչների, որոնք ավերել են կանացի ներդաշնակության և գեղեցկության ուտոպիստական նախապատմական աշխարհը», օրինակ՝ ամերիկացի մարդաբան [[Էյսլեր, Ռայան|Ռիան Էյսլերի]] «Գավաթ և դաշույն» (1987) և ամերիկացի հնագետ [[Մարիա Գիմբուտաս]]ի «Աստվածուհու քաղաքակրթությունը» (1991) գրքերում:
=== ԼԳԲՏ-նեոհեթանոսություն ===
[[Պատկեր:Radical_Faeries_2010_London_Pride.jpg|alt=|344x344փքս|մինի|Ռադիկալ փերիները 2010 թվականին Լոնդոնում կայացած գեյ-շքերթի ժամանակ]]
Արևմտյան ԼԳԲՏ համայնքը, որը հաճախ [[Հոմոֆոբիա|ենթարկվում է խտրականության]] և/կամ բացահայտորեն մերժվում է աբրահամական հիմնական կրոնների կողմից՝ հաճախ ձգտել է հոգևոր ընդունելության և միավորման նեոհեթանոսական կրոնական/հոգևոր պրակտիկաների միջոցով։ Կրոնագետ Քրիստին Հոֆ Կրեմերը գրել է՝ «Հեթանոսները հակված են համեմատաբար հանդուրժող լինել միասեռական հարաբերությունների, [[ԲԴՍՄ|BDSM-ի]], [[Բազմասիրություն|պոլիամորիայի]], [[տրանսգենդեր]]իզմի և սեռականության այլ արտահայտությունների նկատմամբ, որոնք մարգինալացված են հիմնական սոցիալական մեծամասնության կողմից»։ Այնուամենայնիվ, հակամարտությունն առաջանում է, քանի որ մի շարք նեոհեթանոսական հավատքի համակարգեր և գաղափարախոսություններ բխում են [[երկուական գենդերային համակարգ]]ի, [[Հետերոսեքսուալություն|հետերոսեքսուալության]], վերարտադրման և/կամ սեռական միախառնման մասին պատկերացումներից։

Դրան ի պատասխան՝ ի հայտ են եկել խմբեր և շարժումներ, որոնք ներառում են ԼԳԲՏ շարժման անդամներին կամ հատուկ ստեղծված են նրանց համար։ 1980-ականներին և 1990-ականներին աստվածաբան Ջոն Սալոմոնսենը նշել է նեոհեթանոսական «Վերականգնում» շարժումը։ Սան Ֆրանցիսկոյում ընդգրկված են եղել ԼԳԲՏ շարժման մեծ թվով ներկայացուցիչներ, հատկապես [[Երկսեռականություն|բիսեքսուալներ]]։ Մարգո Ադլերը նշվել է այն խմբերը, որոնք կենտրոնացած են արական համասեռականության վրա, ինչպես, օրինակ Էդդի Բուչինսկիի «ՄԻնոական եղբայրությունը՝ վիկկանյան խումբ, որը միավորում է հին մինոական կրոնը [[Վիկկա]]ն աստվածաբանությամբ և արական համասեռամոլության շեշտադրմամբ և արմատական փերիների էկլեկտիկ նեո-հեթանոսական խմբի վրա։ Ի պատասխան Ադլերին շարժման ներկայացուցիչներից մեկի հարցին, թե ինչ է առաջարկում նեոհեթանոսական համայնքը ԼԳԲՏ համայնքի անդամներին, նա պատասխանել է՝ «Տարածություն, որին պետք է պատկանել։ Ընդունելություն։ Եվ բոլոր տեսակի մարդկանց հետ՝ գեյ, բիսեքսուալ, հետերոսեքսուալ, ամուրի, տրանսգենդեր շփվելու միջոց, ինչը դժվար է անել ընդհանուր հասարակության մեջ»։

[[Տրանսգենդեր]]ների առկայությունը և ընդունելիությունը հատկապես վիճելի է բազմաթիվ նեոհեթանոսական խմբերում։ Դրանցից ամենահայտնիներից մեկը Դիանայական Վիկկան է։ Վիկկայի այս [[Արմատական ֆեմինիզմ|արմատական, ֆեմնիստական]], միայն կանանց տարբերակը թույլ է տրվում միայն սիսգենդեր լեսբուհիներին, բայց ոչ տրանսգենդեր կանանց։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ շարժման մասնակիցները գենդերային էսենցիալիզմի կողմնակիցներ են։ Ըստ հիմնադիր Ժուժաննա Բուդապեշտի՝ «երբեմն ձեր կյանքը պետք է լինի արգանդի, ձվարանների և դաշտանի մասին, ոչ թե մահվան»։ Այս համոզմունքը և դրա արտահայտման ձևը հաճախ դատապարտվում է որպես [[տրանսֆոբիա]] և [[TERF]]:

Տրանս-բացառումը առկա է նաև ալեքսանդրյան վիկկայում, որի հիմնադիրը տրանսգենդերներին դիտարկում է որպես մելանխոլիկ մարդկանց, ովքեր պետք է փնտրեն այլ խմբեր՝ Ալեքսանդրյան Վիկկայի շեշտադրումը դնելով հետերոսեքսուալ վերարտադրության և գենդերային երկուականության վրա։

Փորձեր են արվել Ռոդնովերի շարժումը վերազգային կրոնի վերածելու համար։ Այսպիսով 2003 թվականից համեմատաբար կանոնավոր կերպով անցկացվում է «Նախնյաց սլավոնական ժողովը», որի ժամանակ հանդիպում են Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելառուսի, Լեհաստանի, Սերբիայի և այլ երկրների նեոհեթանոսական միավորումների նշանակալի ներկայացուցիչներ։

== Այլ ==
[[Վիկկա]]ն, [[Հայ հեթանոսություն|հայկական նեոհեթանոսությունը]], [[հելլենիզմ]]ը և [[գուանչե ժողովրդի եկեղեցի]]ն նույնպես պատկանում են նեոհեթանոսական շարժմանը։ Որոշակի ձգումով այստեղ կարելի է ներառել նաև [[Ալթայի դիցաբանություն|ալթայական]] [[բուրխանիզմ]]ը։

== Շարժումների միջև կապեր ==
Ակտիվ կապեր են հաստատվել Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բալթյան երկրների, Լեհաստանի և Արևմտյան Եվրոպայի նեոհեթանոսական համայնքների միջև։ Ռուս նեոհեթանոսները մեծ տոների են հրավիրում այլ երկրների նեոհեթանոսներին, որոնք մի քանի օր անցկացվում են քաղաքից դուրս։

Կան միջազգային կազմակերպություններ, որոնք միավորում են տարբեր «էթնիկական կրոնների» (նեոհեթանոսական շարժումներ) ներկայացուցիչների։ 1997 թվականին Լիտվայում տեղի է ունեցել էթնիկ կրոնների համագումար։ Եթե նախկինում շփումները հիմնականում դրվագային էին, ապա 1997 թվականից ի վեր դրանք դարձել են հաստատված համագործակցություն։ Սա հիմնականում նկատելի է սլավոնական երկրների նեոհեթանոսական համայնքների գործողություններում։ 2000 թվականին Էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրեսը ներառում էր Ռուսաստանի մի շարք համայնքներ, այդ թվում՝ ССО СРВ-ն։ Ռուսաստանում շփումներ են հայտնվել ոչ սլավոնական նեոհեթանոսական շարժումների հետ՝ Մարի-Էլում, Ուդմուրտիայում և այլն։

Էթնիկ կրոնների եվրոպական կոնգրեսը (ECER) (բնօրինակ անվանումը՝ «Էթնիկ կրոնների համաշխարհային կոնգրես») հիմնադրվել է 1998 թվականի հունիսին [[Լիտվա]]յում՝ 16 տարբեր երկրների ([[Եվրոպա]], [[Ասիա]] և [[Ամերիկա|Ամերիկ]]) պատվիրակների նախաձեռնությամբ։ Նույն թվականին այս կազմակերպությունը հրապարելեէ ց իր Հռչակագիրը՝ կոչ անելով խաղաղության և կրոնական հանդուրժողականություն։

== Արձագանքներ ==
Հռոմի Պիոս XI պապի 1937 թվականին հրատարակված «Mit brennender Sorge»-ում (որը մատնանշում է Վատիկանի Կոնկորդատի նացիստական խախտումները և քննադատում նացիստական գաղափարախոսության տարբեր ասպեկտները) ասվում է՝...միայն մակերեսային մտքերը կարող են խոսել ազգային աստծո, ազգային կրոնի մասին... որը գոյություն ունի մեկ ժողովրդի սահմաններում, մեկ ցեղի արյան միասնության մոտիկության մեջ։ Սա նոր ագրեսիվ հեթանոսություն է.

1947 թվականին ավետարանական հովիվ Վ. Կյուններտը նացիստական գաղափարախոսությունը նույնացրել է «[[Արիական քրիստոնեություն|հեթանոսական քրիստոնեության]]» հետ և Հիտլերին անվանել [[նեռ]]։

Նեո-հեթանոսները բազմիցս քննադատվել են [[Կեղծ պատմություն|կեղծ պատմական]] և [[Կեղծլեզվաբանություն|կեղծ լեզվաբանական]] գործունեության, [[կեղծ գիտություն|կեղծ գիտության]] քարոզչության համար («[[Վելեսի գիրքը]]»)։

Մի շարք հետազոտողներ, օրինակ՝ Կուտարևը կարծում է, որ «հին հեթանոսությունն ամբողջությամբ անհայտ է Եվրոպայում... (բացառությամբ մարիների և ուդմուրտների հավատալիքների)» և «անհնար է «մաքուր» հեթանոսության վերականգնումը, ինչպես դա եղել է հին ժամանակներում»։

Ըստ Ա.Ա.Բեսկովի՝ ժամանակակից սլավոնական ժողովուրդների կրոնական անմիաբանության պայմաններում սլավոնական նեոհեթանոսականությունը՝ դիմելով անցյալում ընդունված մշակութային և լեզվական միասնությանը, տեսականորեն ավելի մեծ ներուժ ունի նրանց ավելի մոտեցնելու համար, քան որևէ այլ կրոն։

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==

* 
* 
** **' Российское неоязычество как религиозно-нравственный феномен  : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Агальцов Андрей Николаевич; [Место защиты: Тул. гос. пед. ун-т им. Л. Н. Толстого]. — Тула, 2010. — 18 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Кобец В. В. Российское и украинское неоязычество как социально-религиозный феномен  : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Москва, 2003. — 113 с.
* 
* 
* 
* *Кузьмин А. Г.* Религиозные аспекты идеологии и политических практик современного русского радикального национализма: монография. — Сыктывкар: Сыктывкарский государственный университет|Изд-во СГУ им. Питирима Сорокина, 2018. — 257 с. ISBN 978-5-87661-528-2
* *Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.* Соблазн неоязычества. — М.: МНПП «Буква», 1995. — 128 с. ISBN 5-85770-196-1
* 
* 
* *Лемешева Е. М.* Неоязыческие сообщества в современном российском обществе: социологический анализ  : дисс. … канд. социол. наук : 22.00.04 / Лемешева Елена Михайловна; [Место защиты: Морд. гос. ун-т им. Н. П. Огарева]. — Казань, 2014. — 214 с.
** *Лемешева Е. М.* Неоязыческие сообщества в современном российском обществе: социологический анализ : автореф. дис. … канд. социол. наук : 22.00.04 / Лемешева Елена Михайловна; [Место защиты: Морд. гос. ун-т им. Н. П. Огарева]. — Саранск, 2014. — 24 с.
* *Луценко А. В.* Идеология современного западноевропейского неоязычества : социокультурный аспект  : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Луценко Антон Владимирович; [Место защиты: Забайк. гос. ун-т]. — Владивосток, 2015. — 187 с.
** *Луценко А. В.* Идеология современного западноевропейского неоязычества : социокультурный аспект  : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Луценко Антон Владимирович; [Место защиты: Забайк. гос. ун-т]. — Чита, 2015. — 25 с.
* *Меранвильд В. Б.* Славяно-горицкое движение как форма неоязычества  : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Санкт-Петербург, 2004. — 160 с.
** *Меранвильд В. Б.* Славяно-горицкое движение как форма неоязычества  : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.13 / С.-Петерб. гос. ун-т. — Санкт-Петербург, 2004. — 19 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* *Напольских, Владимир Владимирович|Напольских В. В.* Заметки на полях: Неоязычество на просторах Евразии  // Вестник Евразии / Acta Eurasica. — № 1. — 2002.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **' [https://www.dissercat.com/content/sovremennoe-russkoe-neoyazychestvo-filosofsko-religiovedcheskii-analiz Современное русское неоязычество: философско-религиоведческий анализ]  : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Пигалкина Светлана Николаевна; [Место защиты: Российская академия народного хозяйства и государственной службы|Рос. акад. нар. хоз-ва и гос. службы при Президенте РФ]. — М., 2017. — 131 с.
** **' Современное русское неоязычество : философско-религиоведческий анализ : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.14 / Пигалкина Светлана Николаевна; [Место защиты: Рос. акад. нар. хоз-ва и гос. службы при Президенте РФ]. — М., 2017. — 27 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* *Прибыловский, Владимир Валерианович|Прибыловский В. В.* Неоязыческое крыло в русском национализме  // Панорама. № 49, июль 2002.
* 
* *Пучков А. В.* Неоязычество в современной европейской культуре : На примере расовых теорий : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Ростов-на-Дону, 2005. — 156 с.
** *Пучков А. В.* Неоязычество в современной европейской культуре : На примере расовых теорий : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.13 / Рост. гос. ун-т. — Ростов-на-Дону, 2005. — 25 с.
* *Резепова И. С.* Неоязычество в культуре : История и современность  : дисс. … канд. филос. наук : 09.00.13. — Ростов-на-Дону, 2005. — 153 с.
** *Резепова И. С.* Неоязычество в культуре : История и современность : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.13 / Рост. гос. ун-т. — Ростов-на-Дону, 2005. — 27 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* **' Динамика социальных установок и религиозных ценностей: от язычества к православию и в неоязычество // Национальное культурное наследие России: региональный аспект: материалы VI Всероссийской научно-практической конференции в рамках VII Всероссийского конкурса-фестиваля исполнителей и балетмейстеров народного танца имени Геннадия Власенко, 29 марта 2018 г. — Самара: Самарский государственный институт культуры|СГИК, 2018. — С. 70–75. 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 


**Այլ լեզուներով*'

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Ardinger B.* Pagan Every Day: Finding the Extraordinary in Our Ordinary Lives. — Weiser Books, 2006. — ISBN 1-57863-332-X
* *Barner-Barry C.* Contemporary Paganism And The Law. — Palgrave Macmillan, 2005. — ISBN 1-4039-6441-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Davis R.* The Existential Pagan: Freedom and Responsibility. — Old Time Religion Inc, 1998. — ISBN 0-9666380-0-X
* *Davy B. J.* Introduction to Pagan Studies. — Altamira Press, 2006. — ISBN 0-7591-0818-8
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ([https://books.google.com/books?id=xaiaM77s6N4C на Google Books]).
* 
* 
* 
* *Харви, Грэм (религиовед)|Harvey, Graham||Graham Harvey (religious studies scholar)* Contemporary Paganism: Listening People, Speaking Earth. — New York University Press, 1997. — ISBN 0-8147-3549-5
* 
* 
* *Higginbotham J.* Pagan Spirituality: A Guide to Personal Transformation. — Llewellyn Publications, 2006. — ISBN 0-7387-0574-8
* *Higginbotham J.* Paganism: An Introduction to Earth-Centered Religions. — Llewellyn Publications, 2002. — ISBN 0-7387-0222-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Kristen Madden, Raven Grimassi, Starhawk.* Exploring the Pagan Path: Wisdom from the Elders. — Ten Speed, 2005. — ISBN 1-56414-788-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Pike S.* New Age and Neopagan Religions in America. — Columbia University Press, 2004. — ISBN 0-231-12402-3
* 
* 
* *Reid S.* Between the Worlds: Readings in Contemporary Neopaganism. — Canadian Scholars Press, 2006. — ISBN 1-55130-314-0
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Slater H.* A Book of Pagan Rituals. — Weiser, 2003. — ISBN 0-87728-348-6
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* *Sulak J.'' Modern Pagans: An Investigation of Contemporary Pagan Practices. — Research Publications, 2005. — ISBN 1-889307-10-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Слушателям научного лектория «Крапивенский 4» был представлен доклад «Неоязычество и средний класс»  // Патриархия.ру. 04.02.2021.
* Христианская критика фильма «Игры Богов». Инглинги, Славяно-Арийские Веды, Хиневич, Трехлебов, родноверы, неоязычники .
* 

Կատեգորիա:Աշխարհի կրոններ
Կատեգորիա:Բազմաստվածություն
Կատեգորիա:Ենթամշակույթներ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնագիտություն
Կատեգորիա:Կրոնական նոր շարժումներ
Կատեգորիա:Հեթանոսություն
Կատեգորիա:Նոր հեթանոսություն