Միջազգային ջերմամիջուկային փորձնական ռեակտոր

250px|մինի|Ռեակտորի կտրվածքը

**Միջազգային Ջերմամիջուկային Փորձնական Ռեակտորը (ՄՋՓՌ)** կամ **ԻԹԵՐ** (անգլերեն՝ *International Thermonuclear Experimental Reactor* -**ITER**) միջազգային տոկամակի (մագնիսական սահմանափակված ֆուզիոն) հետազորտական և ճարտարագիտական առաջարկություն է՝ այսօրվա պլազմաի ֆիզիկայից ապագայի էլեկտրականություն արտադրող ֆուզիոնի ատոմակայաններին հասնելու համար։ Նա հիմնված է DIII-D, EAST, KSTAR, TFTR, Joint European Torus, JT-60, Tore Supra և T-15 սարքերով արված հետազոտությունների վրա, բայց լինելու է բավականին մեծ բոլորից։

2006 թվականի Նոյեմբերի 21-ին նրա եոթը մասնակցող երկնրները պաշտոնապես համաձայնվեցին դրամ ներդնել այս ծրագրի մեջ։ Ծրագիրը նախատեսված է, որ կտևի 30 տարի՝ 10-ը կառուցման, և 20-ը հետազոտման ընթացքի համար - նաև նա կարժի մոտավորապես 9.3 բիլլիոն դոլար, որը նրան դարցնում է ժամանակի ամենամեծ տեխնոգիտնական ծրագիրը։ Տարածքի պարտաստությունները արդեն սկսել են Քադարաշ, Ֆրանսիաում, ինչպես նաև մեծ բաղադրիչների ձեռք բերումը։ Առաջին պլազմայի գործածումը սպասվում է 2018 թվականին։

ՄՋՓՌ-կառուցվում է մոտավորապես 500 ՄՎ (500,000,000 Վատ) ֆուզիոնի ուժ արտադրելու և նրան 1000 վայրկյան պահպաներլու, որը կլինի համեմատել JETի 16 ՄՎ գագաթը, 0.5 գր դեյտերիում/տրիտիում խառնուրդի ֆուզիոնից իր մոտավորապես 840 մտ3 ռեակտորի սենյակում։ Թեև ՄՋՓՌ-ից սպասվում է, որ արտադրի 5-10 անգամ ավելի էներգիա՝ ջերմության ձևով, քան պլազմային ջերմացնելու համար օգտագործված էներգիայից, առաջացած ջերմությունը էլեկտրականության չի վերածվելու։

ՄՋՓՌ-ի ուղեկիցներին համաձայն, Ֆուզիոնի ուժը ներկայացնում է՝ «միջավայրապես բարորակ, տարածվածորեն կիրառվող և բնությամբ չվերջացող» էլեկտրականության պոտենցիալ, հատկանիշներ որոնք նրանց կարծիքով կարիք են քանի որ աշխարհի էներգետիկական պահանջը ավելանում է, ինչպես նաև ջերմոցային գազերի արձակման պակսացնելու կարիքը՝ արդարացնելով թանկ հետազոտային ծրագիրը։

ITER-ը սկզբում կանգնում էր International Thermonuclear Experimental Reactor համար, իսկ այդ անունը փոխվեց հասարակության «ջերմամիջուկային» բառին բացասական նայելու պատճառով, հատկապես «փորձնական» բառի կողքին։ «Iter» նաև նշանակում է «ճամբորդություն», «կողմ» և «ճամբա» լատիներենում։

## Նպատակներ
ՄՋՓՌ-ի պաշտոնական նպատակն է «ցուցադրել ֆուզիոն էներգիայի գիտնական և տեխնիկական հնարավորությունները խաղաղալի նպատակների համար»։ ՄՋՓՌ-ը մի շարք հատուկ նպատակներ ունի, որոնք բոլորն էլ վերաբերվում են մի պիտանի ֆուզիոնի ուժի ռեակտոր առաջացնելու հետ՝

*Վայրկյանապես արտադրել տասն անգամ ավելի ջերմային էներգիա ֆուզիոնի ջերմացնումից քան օժանդակ ջերմացնողների մատակարածը (''Q'' արժեքը՝ 10)
*Արտադրել Հաստատնավիճակ պլազմա իր ''Q'' արժեքը լինելով 5-ից բարձր
*Պահպանել մի ֆուզիոնի պուլսը մինչև 8 րոպե
*Վառել մի «այրվող» (ինքնապահպան) պլազմա
*Առաջացնել տեխնոլոգիաներ և պրոցեսներ մի ֆուզիոնի ուժի կայարանի համար - ներառելով գերհաղորդունակ մագնիսներ և հեռավոր վարում (պահպանում ռոբոտով)
*Ստուգել տրիտիոմի բուծելու հասկացույունները
*Բարելավել նեյտրոնի պաշտպանման/ջերմության դարձնելու տեխնոլոգիան (D+T-ի ֆուզիոնի ռեակցիայում, էներգիայի մեծ մասը արձակվում է արագ նեյտրոնների միջոցով)

## Ռեակտորի Նկարագրում
:*Տես նաև՝ [[Ֆուզիոն]]*
Երբ դեյտերիումը և տրիտիումը միաձուլվում են, երկու ատոմական միջուկներ միասնականվում են՝ մի հելիումի միջուկ (մի ալֆա մասնիկ) և մի բարձր-էներգիայով նեյտրոն կառուցելով, սույն ռեակցիաով՝

:{}^{2}_{1}\mbox{H} + {}^{3}_{1}\mbox{H}  \rightarrow {}^{4}_{2}\mbox{He} + {}^{1}_{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} 

Թեպետ Պարբերական աղյուսակի բոլոր կայուն և երկաթից թեթև իզոտոպները կարող են մի ուրիշ իզոտոպի հետ միաձուլվել և էներգիա արձակել, դեյտերիումը և տրիտիումը ամենագրավիչն են էներգիա արտադրելու համար, քանի որ ամենաքիչ ակտիվացիայի էներգիայի (և ուրեմն ամենացածր ջերմությունը) կարիք ունեն։

Բոլոր պրոտո- և միջնակյանք աստղերը ճառագայթում են հսկայական էներգիա՝ ֆուզիոնի միջոցով արտադրված։ Ծանրությունը համեմատելով՝ դեյտերիում/տրիտիում ֆուզիոնի պրոցեսը արձակում է մոտավորապես երեք անգամ ավելի էներգիա, քան ուրան-235ի ֆիսիոնը, և միլիոն անգամներ ավելի էներգիա, քան մի քիմիական ռեակցիա, ինչպես ածուխի վառելը։ Ֆուզիոնի ատոմակայանի նպատակն է այն էներգիան լծել՝ էներգիայի արտադրման համար։

Ֆուզիոնի ակտիվացման էներգիան ահագին բարձր է, որովհետև ամեն միջուկի մեջի պրոտոնները իրար ուժգնորեն վանում են, քանի որ երկուսն էլ դրական լիցք ունեն։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ

*Նախագծի կայքը

Կատեգորիա:Գիտական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ջերմամիջուկային ռեակցիաներ