Իբն ալ-Նաֆիս

**Ալա ալ-Դին Աբու ալ-Հասան Ալի իբն Աբի Հազմ ալ-Քարաշի** ( արաբերեն ՝ علاء الدين أبو الحسن عليّ بن أبي حزم القرشي ),  հայտնի է որպես **Իբն ալ-Նաֆիս** ( արաբ . ՝ ابن النفیس. ), միջնադարյան արաբ բազմագիտակ գիտնական, բժիշկ: Գործունեության ոլորտներն ընդգրկում էին բժշկությունը, վիրաբուժությունը, ֆիզիոլոգիան, անատոմիան, կենսաբանությունը, իսլամագիտությունը, իրավագիտությունը, փիլիսոփայությունը: Առավել հայտնի է նրանով, որ առաջինն է նկարագրել արյան թոքային շրջանառությունը: Աջակողմյան (թոքային) շրջանառության վերաբերյալ  Իբն ալ-Նաֆիսի աշխատությունը նախորդում է Ուիլյամ Հարվիի *De motu cordis-* ի աշխատությանը (1628), որը նույնպես արյան թոքային շրջանառությանն է վերաբերում:  Շրջանառության համակարգի ֆիզիոլոգիայի մասին 2-րդ դարի հույն բժիշկ Գալենի տեսությունը անվերապահորեն ընդունված է մնացել մինչև Իբն ալ-Նաֆիսի աշխատանքները, ով, հետևաբար, բնորոշվել է որպես *«շրջանառության ֆիզիոլոգիայի հայր»*:

Որպես վաղ անատոմիստ՝ Իբն ալ-Նաֆիսն իր աշխատանքի ընթացքում կատարել է նաև մի քանի մարդկային հերձումներ և մի շարք կարևոր բացահայտումներ արել ֆիզիոլոգիայի ու անատոմիայի ոլորտներում։ Բացի թոքային շրջանառության հայտնագործումից, նաև վաղ պատկերացում է տվել կորոնար և մազանոթային շրջանառության մասին:  Նշված հայտնագործությունների համար նրան բնորոշել են որպես «երկրորդ Ավիցեննա»: Նա  նշանակվել է սուլթան Սալահադինի հիմնադրած ալ-Նասերի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ:

Բացի բժշկությունից, Իբն ալ-Նաֆիսը ուսումնասիրել է իրավագիտություն, գրականություն և աստվածաբանություն: Նա եղել է Շաֆիական իրավագիտության դպրոցի փորձագետ և բժիշկ-փորձագետ: Իբն ալ-Նաֆիսի գրած բժշկակգիտական ձեռագրերի ծավալը գնահատվում է ավելի քան 110 հատոր:

## Կենսագրություն
Իբն ալ-Նաֆիսը ծնվել է 1210-ից 1213 թվականների միջակայքում արաբական ընտանիքում հավանաբար Դամասկոսի մերձակայքում գտնվող Քարաշիա գյուղում, որից էլ, թերևս, ծագել է նրա Նիսբան: Կարծիք կա, որ նա սերում էր Քուրեյշ ցեղից: Իր կյանքի վաղ շրջանում  ուսումնասիրել է աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն և գրականություն։ 16 տարեկանից սկսած՝ ավելի քան տասը տարի բժշկություն է սովորել Դամասկոսի Նուրի հիվանդանոցում, որը 12-րդ  դարում հիմնադրել էր Հալեպի և Դամասկոսի թուրքման էմիր Նուր-ալ Դին Մուհմուդ իբն Զանկին։ Նա դամասկացի հայտնի բժիշկ Իբն Աբի Ուսաիբիայի ժամանակակիցն էր, երկուսն էլ եղել են Դամասկոսի բժշկական դպրոցի հիմնադիր Ալ-Դախվարի սանը: Իբն Աբի Ուսայբիան իր «Բժիշկների կյանքը» կենսագրական բառարանում ընդհանրապես չի հիշատակում Իբն ալ-Նաֆիսին։ Թվացյալ միտումնավոր բացթողումը կարող է պայմանավորված լինել երկու բժիշկների անձնական թշնամանքով կամ գուցե մրցակցությամբ:

1236 թվականին  Այուբիդ սուլթան ալ-Քամիլի խնդրանքով Իբն ալ-Նաֆիսը իր մի քանի գործընկերների հետ տեղափոխվել է Եգիպտոս: Իբն ալ-Նաֆիսը նշանակվել է Ալ-Նասերի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ, Այդ հիվանդանոցում, որը հիմնել էր Սալադինը, նա մի քանի տարի դասավանդել է և զբաղվել է բժշկությամբ: Նրա ամենանշանավոր ուսանողներից մեկը հայտնի քրիստոնյա բժիշկ Իբն ալ-Քուֆն էր: Իբն ալ-Նաֆիսը նաև իրավագիտություն է դասավանդել ալ-Մասրուրիյա Մադրասայում ( արաբերեն ՝ المدرسة المسرورية): Նրա անունը հանդիպում է այլ գիտնականների շարքում, ինչը վկայում է, որ նա հեղինակություն էր համարվում կրոնական իրավունքի ուսումնասիրության ու կիրառման մեջ:

Իբն ալ-Նաֆիսն իր կյանքի մեծ մասն ապրել է Եգիպտոսում և ականատես է եղել մի շարք առանցքային իրադարձությունների, որոնցից էին Բաղդադի անկումը և մամլուքների վերելքը: Նա նույնիսկ դարձել է սուլթան Բայբարսի և բարձրաստիճան այլ գործիչների անձնական բժիշկը, այդպիսով իրեն որպես հեղինակություն դրսևորելով բժշկության մեջ: Ավելի ուշ, երբ արդեն 74 տարեկան էր, Իբն ալ-Նաֆիսը նշանակվել է նորաստեղծ ալ-Մանսորի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ, որտեղ էլ աշխատել է մինչև իր կյանքի ավարտը:

Իբն ալ-Նաֆիսը մահացել է Կահիրեում, հիվանդանալուց մի քանի օր անց: Մահից առաջ նա իր տունն ու գրադարանը նվիրել է Քալավուն հիվանդանոցին, որը հայտնի էր նաև *Ապաքինման տուն* անվանումով։ Իբն ալ-Նաֆիսի մասին բանաստեղծություն է հորինել նրա աշակերտ Սաֆի Աբու ալ Ֆաթհը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *ʻAlī ibn Abī al-Ḥazm Ibn al-Nafīs* In: Max Meyerhof, Joseph Schacht (Hrsg. und Übers.): *The Theologus autodidactus of Ibn al-Nafīs.* Clarendon, Oxford 1968.
* Hans Hinrich Biesterfeldt: *Ibn al-Nafis.* In: Josef W. Meri (Hrsg.): *Medieval Islamic Civilization.* Taylor & Francis / Routledge, New York 2006, Band 1, S. 347–349.
* 
* Nahyan Fancy: *Science and Religion in Mamluk Egypt. Ibn Al-Nafis, Pulmonary Transit and Bodily Resurrection.* Routledge, New York 2013 (kritisiert den Mythos vom Goldenen Zeitalter, der bloßen Mittlerfunktion der arabischen Wissenschaften und der Vorläuferthesen für die europäisch-amerikanische Wissenschaft. Explizit wird in der Rezension dieser Artikel mit Stand vom 11. August 2014 kritisiert, der die Bedeutung Ibn an-Nafīs ausgerechnet am Blutkreislauf festmacht.).
* Friedrun R. Hau: *Ibn an-Nafīs.* In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Hrsg.): *Enzyklopädie Medizingeschichte.* De Gruyter, Berlin/New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 1023&nbsp;f.
* Albert Z. Iskandar: Ibn Al-Nafīs, 'Ala' Al-Din Abu 'L-Hasan 'Ali Ibn Abi 'L-Hazm Al-Qurashi (or Al-Quarashi). In: Charles Coulston Gillispie (Hrsg.): Dictionary of Scientific Biography. Band 9: A. T. Macrobius – K. F. Naumann. Charles Scribner’s Sons, New York 1974, S. 602–606.
* Gerold Prager: *Ibn an-Nafīs (1210–1220), Erstbeschreiber des Lungenkreislaufs? Kritische Analyse der Meyerhof-Übersetzung.* In: *Fachprosaforschung – Grenzüberschreitungen.* Band 2/3, 2006/2007 (2008), S. 177–186.
* Fuat Sezgin, Mazen Amawi, Carl Ehrig-Eggert u.&nbsp;a. (Hrsg.): *ʿAli ibn Abi ’l-Hazam al-Qarshi Ibn al-Nafis (d. 687/1288): Text and Studies.* Johann Wolfgang Goethe-Universität, Frankfurt am Main 1997 (= *Publications of the Institute for the History of Arabic-Islamic Science.* Band 79). ISBN 978-3-8298-3079-9.

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* TDV Encyclopedia of Islam https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnun-nefis

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1210-ականների ծնունդներ
Կատեգորիա:1288 մահեր
Կատեգորիա:13-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Webarchive template wayback links
Կատեգորիա:Արաբ մուսուլմաններ