Պրոբիոտիկ

**Պրոբիոտիկներ** (), տիրոջ օրգանիզմի առողջությունն ու բարեկեցությունը բարելավող կենդանի միկրոօրգանիզմներ։

Օգտագործվում են ինչպես մարդկանց, այնպես էլ կենդանիների համար։ Թեև եզրույթը վերաբերում է հենց միկրոօրգանիզմներին, պրոբիոտիկները կարող են ընդունվել տարբեր միջոցներով, ներառյալ յոգուրտը, պանիրը, որոշակի ֆերմենտացված մթերքները, ինչպես նաև պարկուճները, որոնք պարունակում են մեկ շտամ կամ շտամների որոշակի խառնուրդ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Սննդի և դեղերի վարչությունը () պրոբիոտիկները համարում է ընդհանուր առմամբ անվտանգ (), ինչը հաստատում է դրանց անվտանգությունը նպատակային օգտագործման դեպքում, սակայն այս բնորոշումը չի հաստատում դրանց արդյունավետությունը կամ առողջության համար օգտակար լինելը։ Բազմաթիվ պնդումներ, ինչպիսիք են էկզեմայի բուժումը կամ հեշտոցային վարակների բուժումը, չունեն բավարար գիտական հիմնավորում։

Հայտնաբերված առաջին պրոբիոտիկը՝ *Lactobacillus bulgaricus,* բուլղարական յոգուրտի մեջ առկա բացիլի շտամ էր, հայտնաբերվել է 1905 թվականին բուլղարացի բժիշկ և մանրէաբան Ստամեն Գրիգորովը: Ժամանակակից տեսությունը հիմնականում վերագրվում է Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Իլյա Մեչնիկովին, որը 1907 թվականին առաջադրել է այն վարկածը, որ յոգուրտ օգտագործող բուլղարացի գյուղացիներն ավելի երկար են ապրում:

Պրոբիոտիկների աճող շուկան հանգեցրել է միկրոօրգանիզմների ենթադրյալ օգուտների գիտական հիմնավորման խիստ պահանջների անհրաժեշտությունը: Թեև շուկայում ներկայացվում են որոշ ապացուցված օգուտներ, ինչպիսիք են աղեստամոքսային անհանգստության նվազեցումը, իմունային առողջության բարելավումը, փորկապության թեթևացումը կամ մրսածությունից խուսափելը, նման պնդումները չեն կարող տարածվել այլ շտամների վրա:

2019 թվականի դրությամբ՝ պրոբիոտիկ սննդային հավելումներ արտադրողների՝ առողջարարական պնդումների հաստատման բազմաթիվ հայտեր մերժել է Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը ()՝ մեխանիզմի կամ արդյունավետության անբավարար ապացույցների պատճառով:

## Սահմանում
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության () 2001 թվականի հոկտեմբերի զեկույցը պրոբիոտիկները սահմանում է որպես *«կենդանի միկրոօրգանիզմներ, որոնք պատշաճ քանակությամբ ներմուծվելիս օգուտ են տալիս տիրոջ օրգանիզմին»*։ Հետևելով այս սահմանմանը՝ 2002 թվականի մայիսին Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության () և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հրավիրած աշխատանքային խումբը հրապարակել է *Սննդի մեջ պրոբիոտիկների գնահատման ուղեցույցը*։ Առաջին համաշխարհային ջանքերը հետագա զարգացում ստացան 2010 թվականին։ Ակադեմիական գիտնականների և արդյունաբերության ներկայացուցիչների երկու փորձագիտական խմբեր առաջարկություններ ներկայացրին պրոբիոտիկների առողջական պնդումների գնահատման և հաստատման վերաբերյալ։ Թեև այս սահմանումը լայնորեն ընդունված է, այն ընդունելի չէ Սննդամթերքի անվտանգության եվրոպական մարմնի համար, քանի որ այն պարունակում է առողջական պնդում, որը չափելի չէ։

2013 թվականի հոկտեմբերին Կանադայում հավաքված գիտական փորձագետների խումբը քննարկել է *պրոբիոտիկ* եզրույթի շրջանակը և պատշաճ օգտագործումը՝ վերահաստատելով սահմանումը․ «կենդանի միկրոօրգանիզմներ, որոնք պատշաճ քանակությամբ ներմուծվելիս առողջական օգուտ են տալիս տիրոջը»*։*

## Պրոբիոտիկները սննդի մեջ
Կենդանի պրոբիոտիկ կուլտուրաները հանդիսանում են ֆերմենտացված կաթնամթերքի, սննդամթերքների և պրոբիոտիկներով հարստացված մթերքների մաս: Կաթնաթթվային բակտերիաներն ունակ են կանխել սննդի փչացումը և կարող են բարելավել այդ մթերքների սննդային արժեքը: Թթվային ֆերմենտացումը (ինչպես նաև աղադրումը) մնում է թարմ բանջարեղենի, հացահատիկային շիլաների և կաթնա-հացահատիկային խառնուրդների պահպանման ամենագործնական մեթոդներից մեկը՝ իր ցածր ինքնարժեքի և էներգիայի նվազագույն պահանջների շնորհիվ:

Կաթնաթթվային մանրէներ պարունակող ֆերմենտացված մթերքները ներառում են բանջարեղեն, ինչպիսիք են՝ թթու դրած բանջարեղեն, կիմչի, պաո-ցայ և թթու կաղամբ, սոյայի հիմքով՝ Տեմպե, միսո և սոյայի սոուս, կաթնամթերք պարունակող՝ յոգուրտ (մածուն), կեֆիր, թան, հացահատիկային՝ թթխմորով հաց, ֆերմենտացված մսամթերք և ձկնամթերք, ինչպես նաև ոչ մթերային աղբյուրներ, օրինակ՝ մեղվափոշին և այլն:

Թթու կաղամբը պարունակում է *Leuconostoc mesenteroides*, *Lactobacillus plantarum*, *Pediococcus pentosaceus*, *Lactobacillus brevis*, *Leuconostoc citreum*, *Leuconostoc argentinum*, *Lactobacillus paraplantarum*, *Lactobacillus coryniformis* և *Weissella spp.*: Կիմչին ներառում է *Leuconostoc spp.*, *Weissella spp.* և *Lactobacillus spp.* ցեղի բակտերիաներ: Պաո-ցայը պարունակում է *L. pentosus*, *L. plantarum*, *Leuconostoc mesenteroides*, *L. brevis*, *L. lactis* և *L. fermentum*:

Առկա է նաև բազմաթիվ այլ բակտերիաներ, որոնք հայտնաբերվել են ասիական մի շարք ֆերմենտացված մրգերի և բանջարեղենի մեջ: Կեֆիրը պարունակում է *Lactobacillus acidophilus*, *Bifidobacterium bifidum*, *Streptococcus thermophilus*, *Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus*, *Lactobacillus helveticus*, *Lactobacillus kefiranofaciens*, *Lactococcus lactis* և *Leuconostoc* ցեղատեսակներ: Թանը պարունակում է կամ *Lactococcus lactis*, կամ *L. bulgaricus*: Այլ թթվային բակտերիաներ, որոնք համարվում են պրոբիոտիկ, հայտնաբերվել են կոմբուչայի (թեյի սունկ) մեջ, այդ թվում՝ *Gluconacetobacter xylinus*, *Zygosaccharomyces sp.*, *Acetobacter pasteurianus*, *Acetobacter aceti* և *Gluconobacter oxydans*:

## Պրոբիոտիկների դեղաչափ
Պրոբիոտիկները չափվում են գաղութ ձևավորող միավորներով, որոնք ցույց են տալիս արտադրանքի մեջ առկա կենսունակ միկրոօրգանիզմների քանակը։ Արդյունավետ դեղաչափը կախված է նպատակային օգտագործումից, ընդ որում սովորական քանակությունը տատանվում է 1-ից 10 միլիարդ գաղութ ձևավորող միավոր/դեղաչափի սահմաններում։ Գաղութ ձևավորող միավորների ավելի բարձր քանակ պարունակող պրոբիոտիկները պարտադիր չէ, որ ավելի արդյունավետ լինեն, քան ավելի ցածր քանակ ունեցողները։

## Կողմնակի ազդեցություններ
Աղիքային միկրոբիոտայի կառավարումը բարդ գործընթաց է և կարող է առաջացնել բակտերիա-տեր փոխազդեցություն։ Թեև պրոբիոտիկները համարվում են անվտանգ, դրանց անվտանգության վերաբերյալ մտահոգություններ կան։ Որոշ մարդանց խմբեր, օրինակ՝ իմունային անբավարարություն, կարճ աղիքի համախտանիշ, կենտրոնական երակային կաթետերներ կամ սրտի փականների հիվանդություն ունեցող բուժառուները և անհաս նորածինները, կարող են լինել անբարենպաստ երևույթների բարձր ռիսկի տակ։

Աղիքների բորբոքային հիվանդությամբ տառապող ծանր հիվանդների մոտ գոյություն ունի ռիսկ, որ կենսունակ բակտերիաները ստամոքս-աղիքային ուղուց կարող են անցնել ներքին օրգաններ և հանգեցնել բակտերեմիայի։ Հազվադեպ դեպքերում ցածր իմունիտետ ունեցող կամ արդեն ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող երեխաների՝ պրոբիոտիկների ընդունումը կարող է հանգեցնել բակտերեմիայի կամ ֆունգեմիայի, ինչը կարող է հանգեցնել սեպսիսի։

Պրոբիոտիկ հավելումները սովորաբար պարունակում են 1-10 միլիարդ գաղութ ձևավորող միավոր մեկ դեղաչափի համար: ԳՁՄ-ների ավելի մեծ քանակը լրացուցիչ պրոբիոտիկ ազդեցություն չի ապահովում, սակայն կարող է բերել անցանկալի հետևանքներ՝ առաջացնելով մարսողական անհանգստություն, որովայնի փքվածություն, գազերի կուտակում և լուծ: Lactobacillus տեսակները կարող են նպաստել մարդկանց գիրացմանը, սակայն այս փոխկապվածության վերաբերյալ որևէ գիտական ապացույց չի հայտնաբերվել:

## Սպառում
2015 թվականին պրոբիոտիկների համաշխարհային մանրածախ շուկայի արժեքը կազմել է 41 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, ներառյալ պրոբիոտիկ հավելումների, ֆերմենտացված կաթնամթերքի և յոգուրտի վաճառքը, որը միայն կազմել է ընդհանուր սպառման 75%-ը։ 2015 թվականին պրոբիոտիկ արտադրանքների ոլորտում նորարարությունները հիմնականում կապված էին սննդային հավելումների հետ, որոնց վաճառքը կազմել է 4 միլիարդ դոլար և կանխատեսվում էր, որ մինչև 2020 թվականը գլոբալ մակարդակով կաճի 37%-ով։ Չինաստանում յոգուրտի սպառումը 2014 թվականից ի վեր տարեկան աճել է 20%-ով։

## Կարգավորում
2019 թվականի դրությամբ՝ Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը մերժել է առևտրային արտադրողների բոլոր հայտերը՝ ուղղված պրոբիոտիկ արտադրանքների առողջարարական հատկությունների հաստատմանը։ Մերժման պատճառը օգուտի պատճառահետևանքային մեխանիզմի վերաբերյալ անբավարար ապացույցներն են և արդյունավետության անհամոզիչ ապացույցները։ Եվրահանձնաժողովն արգելել է «պրոբիոտիկ» բառի զետեղումը ապրանքների փաթեթավորման վրա, քանի որ նման մակնշումը մոլորության մեջ է գցում սպառողներին՝ ստիպելով հավատալ, որ տվյալ ապրանքն ապահովում է առողջարարական օգուտ, մինչդեռ գիտական որևէ ապացույց չկա, որը կհիմնավորի այդ ազդեցությունը։

Կանադայում սննդամթերքի մակնշման համար դաշնային կառավարությունը պահանջում է, որ *պրոբիոտիկ* եզրույթն օգտագործող ապրանքների պիտակները պարունակեն կառավարության հաստատած առողջարարական պնդում՝ սննդի մեջ առկա կոնկրետ կենդանի միկրոօրգանիզմների վերաբերյալ։

Միացյալ Նահանգներում Սննդի և դեղերի վարչությունը և Առևտրի դաշնային հանձնաժողովը նախազգուշական նամակներ են հղել և պատիժներ կիրառել պրոբիոտիկ արտադրանքների տարբեր արտադրողների նկատմամբ, որոնց պիտակները պնդում են, թե տվյալ ապրանքը բուժում է որևէ հիվանդություն կամ վիճակ։ Սննդամթերքի մակնշումը պահանջում է Սննդի և դեղերի վարչության հաստատած ձևակերպումներ, ուստի պրոբիոտիկ արտադրողները ստացել են նախազգուշական նամակներ՝ հիվանդությունների բուժման վերաբերյալ պնդումներ անելու համար։ Դաշնային առևտրային հանձնաժողովը կիրառել է պատժիչ գործողություններ, ներառյալ 21 միլիոն ԱՄՆ դոլարի տուգանք պրոբիոտիկներ արտադրող խոշոր ընկերության՝ կեղծ գովազդի, յոգուրտի ու պրոբիոտիկ կաթնային ըմպելիքի առողջական օգուտների չափազանցված պնդումների համար։

Վիետնամում Առողջապահության նախարարության ենթակայության տակ գտնվող Վիետնամի սննդի վարչությունը, համագործակցելով համապատասխան մարմինների հետ, վերահսկում և լուծում է պրոբիոտիկ արտադրանքի հետ կապված խախտումները: Սա ներառում է նախազգուշացումներ տալը, վարչական տույժերի կիրառումը, արտադրանքի հետկանչի պահանջը և այլ գործակալությունների հետ համակարգումը:

### Յոգուրտի պիտակավորում
ԱՄՆ-ի Յոգուրտի ազգային ասոցիացիան () տրամադրել է *Կենդանի և ակտիվ կուլտուրաների կնիքը* *(«Live & Active Cultures Seal»)* այն սառնարանային յոգուրտներին, որոնք արտադրման պահին պարունակում են 100 միլիոն բջիջ մեկ գրամում, կամ սառեցված յոգուրտներին, որոնք պարունակում են 10 միլիարդ բջիջ մեկ գրամում։ 2002 թվականին Սննդի և դեղերի վարչությունը  և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունն խորհուրդ են տվել, որ պիտակի վրա նշվի յուրաքանչյուր պրոբիոտիկ շտամի նվազագույն կենսունակ քանակը պահպանման ժամկետի ավարտին, սակայն ընկերությունների մեծ մասը նշում է բջիջների քանակն արտադրման պահին։ Այս թիվ կարող է շատ ավելի բարձր լինել, քան սպառման պահին առկա քանակը։

## Պատմություն
Պրոբիոտիկների պատմությունը սկսվում է հնագույն ժամանակներից, երբ ֆերմենտացված մթերքների օգտագործումը սովորական պրակտիկա էր տարբեր քաղաքակրթություններում: Տարբեր սերունդներ հայտնագործել են ֆերմենտացված կաթնամթերքի տարբեր տեսակներ, ինչպիսիք են կեֆիրը (մ.թ.ա. 5000 թվական) և խմորիչի  օգտագործումը (մ.թ.ա. 5000 թվական): Նրանց պատմությունը կարելի է հետագծել մինչև պանրի և ֆերմենտացված մթերքների առաջին կիրառումը, որոնք քաջ հայտնի էին հույներին ու հռոմեացիներին: Կաթնամթերքի ֆերմենտացումը սննդի պահպանման հնագույն տեխնիկաներից մեկն է:

Որոշակի բակտերիաների դրական դերի վերաբերյալ վարկածն առաջին անգամ առաջարկել է ռուս գիտնական և Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Իլյա Մեչնիկովը, որը 1907 թվականին ենթադրել է, որ հնարավոր է փոփոխել աղիքային միկրոբիոմը և վնասակար մանրէները փոխարինել օգտակարներով։ Մեչնիկովն առաջարկում էր, որ ֆերմենտացված կաթի օգտագործումը թույլ կտա աղիքները բնակեցնել անվնաս կաթնաթթվային բակտերիաներով և նվազեցնել աղիքային միջավայրի pH-ը, ինչն իր հերթին կճնշի պրոտեոլիտիկ բակտերիաների աճը։

Բիֆիդոբակտերիաներն առաջին անգամ առանձնացրել է Անրի Տիսիեն կրծքով կերակրվող նորածնի օրգանիզմից, որը աշխատում էր Պաստերի ինստիտուտում։ Առանձնացված բակտերիան, որը սկզբում կոչվել է Bacillus bifidus communis, հետագայում վերանվանվել է Bifidobacterium։ Տիսիեն պարզել է, որ բիֆիդոբակտերիաները գերակշռում են կրծքով կերակրվող երեխաների աղիքային միկրոբիոտայում, և արձանագրել է կլինիկական օգուտներ բիֆիդոբակտերիաներով մանկական լուծի բուժման ընթացքում։

1917 թվականին դիզենտերիայի բռնկման ժամանակ գերմանացի պրոֆեսոր Ալֆրեդ Նիսլը առանձնացրել է  ''աղիքային ցուպիկ''ի մի շտամ զինվորի կղանքից, որը չէր վարակվել։ Այն ժամանակ, երբ հակաբիոտիկները դեռ հասանելի չէին, վարակիչ հիվանդությունների բուժման մեթոդների կարիք կար, և Նիսլը օգտագործել է *E. coli Nissle 1917* շտամը սուր ստամոքս-աղիքային վարակների՝ սալմոնելոզի և շիգելոզի բուժման համար։

1920 թվականին Ռեթգերը և Չեփլինը զեկուցել են, որ Մեչնիկովի «բուլղարական բացիլը», որը հետագայում կոչվել է *Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus*, չի կարող գոյատևել մարդու աղիքներում։ Նրանք փորձեր անցկացրին առնետների և կամավորների մասնակցությամբ՝ կերակրելով նրանց *Lactobacillus acidophilus*-ով։ Նրանք նկատել են ախտածին *Balantidium coli* նախակենդանու, ինչպես նաև գազ արտադրող այլ բակտերիաների անհետացումը։ Ռեթգերը հետագայում ուսումնասիրել է *L. acidophilus*-ի հնարավորությունները և հիմնավորել է, որ հենց աղիքային ծագում ունեցող բակտերիաներն ավելի հավանական է, որ ցանկալի ազդեցություն կունենան տվյալ միջավայրում։ 1935 թվականին *L. acidophilus*-ի որոշակի շտամներ համարվել են շատ ակտիվ՝ մարդու մարսողական տրակտում բնակեցվելու ժամանակ։

Ի հակադրություն հակաբիոտիկների, պրոբիոտիկները սահմանվել են որպես մանրէաբանական ծագում ունեցող գործոններ, որոնք խթանում են այլ միկրոօրգանիզմների աճը։ 1989 թվականին Ռոյ Ֆուլլերն առաջարկել է պրոբիոտիկների մի սահմանում, որը լայնորեն կիրառվել է․ «Կենդանի մանրէաբանական կերային հավելում, որը բարերար ազդեցություն է ունենում տեր կենդանու վրա՝ բարելավելով նրա աղիքային մանրէաբանական հավասարակշռությունը»։ Ֆուլլերի սահմանումը շեշտում է պրոբիոտիկների կենսունակության պահանջը և ներմուծում է տիրոջ վրա բարերար ազդեցության գաղափարը։

*Պրոբիոտիկ* եզրույթն ի սկզբանե վերաբերում էր այն միկրոօրգանիզմներին, որոնք ազդեցություն ունեն այլ միկրոօրգանիզմների վրա։ Պրոբիոտիկների հասկացությունը ներառում էր այն գաղափարը, որ մի միկրոօրգանիզմի արտազատած նյութերը խթանում են մեկ այլ միկրոօրգանիզմի աճը։ եզրույթը հետագայում օգտագործվել է հյուսվածքային էքստրակտները նկարագրելու համար, որոնք խթանում էին մանրէների աճը։ Պրոբիոտիկների սահմանումը զարգացրել է Փարկերը, որը հայեցակարգը ձևակերպել է այսպես. «Օրգանիզմներ և նյութեր, որոնք դրական ազդեցություն են ունենում տեր օրգանիզմի վրա՝ նպաստելով նրա աղիքային մանրէաբանական հավասարակշռությանը»։

Ավելի ուշ սահմանումը կատարելագործել է Ֆուլլերը, ում բացատրությունը նման էր պրոբիոտիկների նկարագրությանը որպես «կենդանի մանրէաբանական սննդային հավելում, որը դրական ազդեցություն է ունենում տեր օրգանիզմի վրա՝ բարելավելով նրա աղիքային մանրէաբանական հավասարակշռությունը»։ Նա շեշտել է պրոբիոտիկների վերաբերյալ երկու կարևոր պնդում՝ պրոբիոտիկների կենսունակ բնույթը և աղիքային հավասարակշռությանը օգնելու կարողությունը։

Հաջորդող տասնամյակների ընթացքում որպես պրոբիոտիկներ ներկայացվել են աղիքային կաթնաթթվային բակտերիաների տեսակներ, որոնք ունեին ենթադրյալ առողջարար հատկություններ, ներառյալ՝ *Lactobacillus rhamnosus*, *Lactobacillus casei* և *Lactobacillus johnsonii*։

21-րդ դարում պրոբիոտիկներն արտադրողների, հետազոտողների և սպառողների ուշադրությանը կենտրոնում են:

### Ստուգաբանություն
Որոշ գրականության մեջ բառին տրվում է հունական ստուգաբանություն, սակայն այն լատիներեն *pro* նախդիրի (նշանակում է «համար» կամ «հանուն») և հունարեն *βιωτικός* (*biōtikos*) ածականի (նշանակում է «կյանքի համար պիտանի, կենսունակ») համադրություն է։ Վերջինս ծագում է *βίος* (*bios*) գոյականից, որը նշանակում է կյանք։

## Գիտական հետազոտություններ
Որպես սննդամթերք կամ սննդային հավելումներ՝ պրոբիոտիկները գտնվում են նախնական հետազոտությունների փուլում։ Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը ներկայացված առողջարարական հատկությունների բոլոր հայտերի դեպքում գիտական ապացույցները մնում են անբավարար՝ ապացուցելու պատճառահետևանքային կապը պրոբիոտիկ արտադրանքի սպառման և որևէ առողջկան օգուտի միջև։ Չկա որևէ գիտական հիմք՝ փորձարկված շտամի ազդեցությունը չփորձարկված շտամի վրա տարածելու համար։ Աղիքային միկրոբիոտայի մոդուլյացիայի միջոցով առողջության բարելավումը թվում է, թե ուղղակիորեն կապված է սննդակարգի երկարատև փոփոխությունների հետ.։ Պնդումները, թե որոշ լակտոբացիլներ կարող են նպաստել մարդկանց քաշի ավելացմանը, մնում են հակասական։

### Սուր միջին ականջաբորբ
Քոքրեյնում տեղ գտած ակնարկում ներառված 3488 երեխաների տարբեր խմբերի արդյունքներում առկա է անհամապատասխանություն։ Այն ցույց է տալիս, որ պրոբիոտիկների և այլ համեմատվող միջոցների միջև կողմնակի ազդեցությունների առումով էական տարբերություն չկա։

### Ալերգիաներ
Գոյություն ունեն միայն սահմանափակ և ցածր որակի ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկները օգտակար են կաթի ալերգիա ունեցող մարդկանց բուժման համար։ 2015 թվականի տեսությունը ցույց է տվել ցածր որակի ապացույցներ առ այն, որ պրոբիոտիկները, որոնք տրվել են էկզեմա ունեցող նորածիններին, կամ այն նորածիններին, որոնց մայրերը պրոբիոտիկներ են օգտագործել հղիության վերջին եռամսյակում և կրծքով կերակրման ժամանակ, ունեցել են էկզեմայի առաջացման ավելի ցածր ռիսկ։

### Ասթմա
Դեռևս պարզ չէ, թե արդյոք պրոբիոտիկ հավելումներն օգնում են մանկական ասթմայի դեպքում, քանի որ հետազոտական ապացույցների որակը ցածր է։

### Հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծություն
Հակաբիոտիկները երեխաների բուժման տարածված միջոց են, սակայն բուժում ստացող երեխաների 11%-ից 40%-ի մոտ զարգանում է փորլուծություն: Հակաբիոտիկ-ասոցացված փորլուծության հակաբիոտիկային թերապիայի հետևանքով հաստ աղիքի միկրոբիոտայի հավասարակշռության խաթարման արդյունք է: Միկրոբային համակեցության այս փոփոխությունները հանգեցնում են ածխաջրերի նյութափոխանակության խանգարման՝ նվազեցնելով կարճ շղթայով ճարպաթթուների ներծծումը, ինչը հանգեցնում է օսմոսային փորլուծության: 2015 թվականի Քոքրեյնյան  տեսությունը եզրակացրել է, որ որոշ պրոբիոտիկներ ունեն պաշտպանիչ ազդեցություն երեխաների մոտ Հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության դեպքում: Սակայն *Clostridioides difficile*-ի բուժման համար պրոբիոտիկների օգտագործման հայտնի ռիսկերը գերազանցում են անորոշ օգուտները:

Պրոբիոտիկներով բուժումը կարող է նվազեցնել Հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության հաճախականությունը և ծանրությունը, ինչպես նշված է մի քանի մետա-անալիզներում: Օրինակ՝ *L. rhamnosus* ներառող պրոբիոտիկ ձևակերպումներով բուժումը կարող է նվազեցնել հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության ռիսկը, բարելավել կղանքի կոնսիստենցիան թերապիայի ընթացքում և ուժեղացնել իմունային պատասխանը պատվաստումից հետո:

Պրոբիոտիկների պոտենցիալ արդյունավետությունը հակաբիոտիկներով պայմանավորված փորլուծության բուժման մեջ կախված է շտամից և դեղաչափից: Տեսություններից մեկը երեխաների համար առաջարկում է *L. rhamnosus* կամ *Saccharomyces boulardii*՝ օրական 5-ից 40 միլիարդ ԳՁՄ  դեղաչափով: Նույն տեսությունը նշում է, որ պետք է խուսափել պրոբիոտիկների օգտագործումից այն երեխաների մոտ, որոնք գտնվում են բարձր ռիսկի խմբում (օրինակ՝ խիստ հյուծված կամ իմունային անբավարարություն ունեցող երեխաներ):

### Բակտերիալ վագինոզ
Բակտերիալ վագինոզի պրոբիոտիկ թերապիան ենթադրում է առողջ հեշտոցում հանդիպող բակտերիալ տեսակների տեղային կիրառում կամ ներքին ընդունում՝ բակտերիալ վագինոզ հարուցող վարակը բուժելու նպատակով։ Այս բուժումը հիմնված է այն դիտարկման վրա, որ առողջ կանանց 70%-ի մոտ հեշտոցի միկրոօրգանիզմների պոպուլյացիայում գերակշռում են *Lactobacillus* ցեղի բակտերիաները։ Լակտոբացիլների որոշակի շտամներ ճնշում են Բակտերիալ վագինոզով  հարուցող բակտերիաների աճը՝ արտադրելով H2O2 (ջրածնի պերօքսիդ), կաթնաթթու, բակտերիոցիններ և արգելակում են *Gardnerella vaginalis*-ի ադհեզիան հեշտոցային էպիթելին, ինչը կանխում է վարակի զարգացումը։

Ներկայումս պրոբիոտիկներով բուժման արդյունավետությունը միանշանակ չէ, քանի որ լակտոբացիլների առողջ պոպուլյացիաների վերականգնման մեթոդները դեռևս ստանդարտացված չեն։ Հաճախ պրոբիոտիկների փորձարկումներն իրականացվում են ստանդարտ հակաբիոտիկային բուժմանը զուգահեռ։ Բացի այդ, կանանց որոշ խմբեր բուժմանը արձագանքում են՝ կախված էթնիկ պատկանելությունից, տարիքից, հղիությունից և բակտերիալ վագինոզով  հարուցող պաթոգենների տեսակից։ 2013 թվականին հետազոտողները պարզել են, որ ջրածնի պերօքսիդ արտադրող շտամների կիրառումը, ինչպիսիք են L. acidophilus-ը և L. rhamnosus-ը, կարողացել են նորմալացնել հեշտոցային pH-ը և վերականգնել միկրոբիոմի հավասարակշռությունը՝ կանխելով և մեղմացնելով բակտերիալ վագինոզը։

### Արյան ճնշում
2017 թվականի դրությամբ՝ միայն սահմանափակ ապացույցներ են մատնանշել ուղղակի կապ բարձր արյան ճնշման և աղիքային միկրոբիոտայի միջև։

### Խոլեստերին
2002 թվականի մետա վերլուծությունը, որը ներառում էր հինգ կրկնակի կույր փորձարկումներ՝ ուսումնասիրելով պրոբիոտիկ շտամներ պարունակող յոգուրտի կարճաժամկետ (2-8 շաբաթ) ազդեցությունը շիճուկային խոլեստերինի մակարդակի վրա, հայտնաբերել է չնչին ազդեցություն․ ընդհանուր խոլեստերինի կոնցենտրացիայի նվազում 8,5 մգ/դլ-ով (0,22 մմոլ/լ) կամ 4%-ով, և շիճուկի ցածր խտության լիպոպրոտեինների («վատ» խոլեստերինի) կոնցենտրացիայի նվազում 7,7 մգ/դլ-ով (0,2 մմոլ/լ) կամ 5%-ով։

### Դեպրեսիա և տագնապ
2019 թվականի մետա-անալիզը հայտնաբերել է ցածր որակի ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկները թեթևակի բարելավում են դեպրեսիան և տագնապը։ 2020 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ պրոբիոտիկները կարող են բարելավել դեպրեսիան, սակայն անհրաժեշտ են լրացուցիչ հետազոտություններ։

### Փորլուծություն
Որոշ պրոբիոտիկներ առաջարկվում են որպես գաստրոէնտերիտի հնարավոր բուժում։ Ինֆեկցիոն փորլուծության բուժման ժամանակ  պրոբիոտիկներն օգուտ չեն տալիս, եթե հիվանդը այդ վիճակում է երկու օրից ավելի, և չկան ապացույցներ, որ դրանք կրճատում են փորլուծության տևողությունը։

### Էկզեմա
Պրոբիոտիկները սովորաբար տրվում են կրծքով կերակրող մայրերին և նրանց փոքր երեխաներին՝ էկզեմայի կանխարգելման համար, սակայն որևէ հավաստի ապացույց չկա։ Քիչ են ապացույցները, որոնք հիմնավորում են պրոբիոտիկների օգտագործումը ատոպիկ մաշկաբորբի բուժման համար, և առկա է կողմնակի ազդեցությունների որոշակի ռիսկ։ Ամերիկյան մաշկաբանության ակադեմիան հայտարարել է. «Պրոբիոտիկների/պրեբիոտիկների օգտագործումը հաստատված ատոպիկ մաշաբորբով հիվանդների բուժման համար խորհուրդ չի տրվում՝ ապացույցների անհամապատասխանության պատճառով»։

### Ակնե
Ակնեի դեպքում պրոբիոտիկների և սինբիոտիկների վերաբերյալ տեսությունը ցույց է տալիս, որ բորբոքային ակնեի օջախները նվազեցնող մի քանի պատրաստուկներ գտնվում են նախնական հետազոտման փուլում: Դրանք ցույց են տալիս պոտենցիալ՝ նվազեցնելու ակնեի օջախները, բարելավելու մաշկի պատնեշային ֆունկցիան և նվազեցնելու բորբոքային մարկերները։

### Գլիկեմիկ վերահսկողություն
Ըստ ռանդոմիզացված վերահսկվող փորձարկումների մետա վերլուծությունների ակնարկի՝ պրոբիոտիկ հավելումների օգտագործումը նվազեցնում է գլյուկոզի մակարդակը: Սա կարող է լինել արդյունավետ թերապիա բարձր շաքարի մակարդակը իջեցնելու համար, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ օրգանիզմն ընկնում է հիպոգլիկեմիկ վիճակի մեջ. անհրաժեշտ է զգուշություն և գլյուկոզի մշտադիտարկում՝ դրանից խուսափելու համար:

### Աղիքային ցուպիկ
Կաթնաթթվային բակտերիաների որոշ շտամներ կարող են ազդել *[[Helicobacter pylori վարակ|Helicobacter pylori]]* վարակների վրա մեծահասակների մոտ, երբ օգտագործվում են ստանդարտ բուժման հետ համատեղ: Սակայն նման բուժման համար պրակտիկայում ստանդարտներ կամ կարգավորող մարմինների հաստատում գոյություն չունեն: Մինչ օրս *H. pylori*-ի միակ գիտականորեն ընդունված բուժումները ներառում են տարբեր հակաբիոտիկային սխեմաներ:

### Իմունային ֆունկցիա և վարակներ
Կաթնաթթվային բակտերիաների որոշ շտամներ կարող են ազդել հարուցիչի վրա մրցակցային արգելակման միջոցով: Որոշ ապացույցներ հուշում են, որ դրանք կարող են բարելավել իմունային ֆունկցիան՝ մեծացնելով IgA արտադրող պլազմային բջիջների քանակը, նպաստել ֆագոցիտոզին, ինչպես նաև մեծացնելով T-լիմֆոցիտների և բնական քիլլեր բջիջների համամասնությունը: Կաթնաթթվային բակտերիաների արտադրանքները կարող են օգնել սուր լուծի բուժմանը և հնարավոր է ազդեն երեխաների մոտ ռոտավիրուսային վարակների և մեծահասակների մոտ ճանապարհորդների լուծի վրա, սակայն որևէ արտադրանք հաստատված չէ նման ցուցումների համար: Կան թույլ ապացույցներ, որ պրոբիոտիկները կարող են նվազեցնել մեծահասակների մոտ վերին շնչուղիների սուր վարակների հաճախականությունը. դրանք ավելի արդյունավետ են եղել, քան պլացեբոն կամ բուժման բացակայությունը: Պրոբիոտիկները, չեն փոխում վարակվելու ռիսկը տարեց մարդկանց մոտ:

### Աղիքների բորբոքային հիվանդություն
բերանացի պրոբիոտիկ հավելումների օգտագործումը՝ միկրոբիոմի կազմն ու վարքագիծը փոխելու նպատակով, դիտարկվել է որպես հնարավոր թերապիա Կրոնի հիվանդությամբ և խոցային կոլիտով տառապող մարդկանց մոտ հիվանդության մեղմացման խթանման և պահպանման համար։ 2020 թվականի Քոքրեյնյան տեսությունը Կրոնի հիվանդությամբ հիվանդների մոտ պրոբիոտիկ բուժումից հետո չի գտել մեղմացման հավանականության բարձրացման կամ կողմնակի ազդեցությունների նվազման հստակ ապացույցներ։

Խոցային կոլիտի դեպքում առկա են ցածր հավաստիության ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկ հավելումները կարող են մեծացնել կլինիկական ռեմիսիայի (մեղմացման) հավանականությունը։ Պրոբիոտիկ ստացող մարդիկ 73%-ով ավելի հավանական է, որ կունենան հիվանդության մեղմացում, և ավելի քան 2 անգամ ավելի հավանական է, որ կհայտնեն ախտանիշների բարելավման մասին՝ պլացեբո ստացողների համեմատությամբ։ Թեև չկար հստակ ապացույց, որ պրոբիոտիկներն ավելի արդյունավետ են, քան 5-ամինասալիցիլաթթվով (Մեսալազինով) բուժումը որպես մոնոթերապիա, սակայն ռեմիսիայի հավանականությունը 22%-ով բարձր է եղել, եթե պրոբիոտիկներն օգտագործվել են Մեսալազինային թերապիայի հետ համակցված։ Այնուամենայնիվ, արդեն ռեմիսիայի մեջ գտնվող մարդկանց մոտ պարզ չէ, թե արդյոք պրոբիոտիկներն օգնում են կանխել հետագա սրացումները։

### Գրգռված աղիքի համախտանիշ
Պրոբիոտիկներն ուսումնասիրվում են գրգռված աղիքի համախտանիշի վրա ունեցած իրենց ազդեցության համար, թեև անորոշ է մնում այն հարցը, թե պրոբիոտիկների որ տեսակն է լավագույնը։

### Նեկրոզացնող էնտերոկոլիտ
Մի քանի կլինիկական փորձարկումներ ապացուցում են, որ պրոբիոտիկները կարող են  նվազեցնել նեկրոզացնող էնտերոկոլիտի ռիսկը և մահացությունն անհաս նորածինների շրջանում: Մետա վերլուծությունը ցույց է տվել, որ պրոբիոտիկները նվազեցնում են այս ռիսկերը ավելի քան 50%-ով՝ համեմատած ստուգիչ խմբերի հետ, սակայն անհրաժեշտ են հետագա ավելի մեծ և բարձրորակ փորձարկումներ:

### Հղիություն
Քոքրեյնյան համակարգային ակնարկը ոչ մի հավաստի ապացույց չի գտել այն մասին, որ պրոբիոտիկները օգտակար են հղիության շաքարախտի ռիսկի նվազեցման համար, սակայն հայտնաբերվել են հստակ ապացույցներ, որ դրանք մեծացնում են պրեէկլամպսիայի ռիսկը: Այդ պատճառով հղիության ընթացքում պրոբիոտիկների օգտագործումը խորհուրդ չի տրվել:

### Կրկնվող որովայնային ցավեր
2017 թվականի ուսումնասիրությունը, որը հիմնված է ցածր որակի ապացույցների վրա, հուշում է, որ պրոբիոտիկները կարող են օգտակար լինել կրկնվող որովայնային ցավեր ունեցող երեխաների մոտ կարճաժամկետ ցավազրկման հարցում, սակայն համապատասխան շտամը և դեղաչափը հայտնի չեն։

### Չոր աչքի համախտանիշ
Կլինիկական հետազոտությունը, որն ուսումնասիրում էր պրոբիոտիկների ազդեցությունը չոր աչքի նշանների և ախտանիշների թեթևացման վրա, խոստումնալից արդյունքներ է բացահայտել *Latilactobacillus sakei*-ի ակնաբուժական  դեղամիջոց համար, մինչդեռ բերանացի պրոբիոտիկը որևէ նկատելի օգուտ չի ցուցաբերել։

### Միզուղիների վարակներ
Առկա են սահմանափակ ապացույցներ այն մասին, որ պրոբիոտիկներն օգտակար են միզուղիների վարակների կամ բորբոքումների բուժման հարցում։ ՈՒսումնասիրություններից մեկը պարզել է, որ *Lactobacillus* պրոբիոտիկ հավելումները բարձրացնում են հեշտոցային լակտոբացիլների մակարդակը՝ դրանով իսկ նվազեցնելով հեշտոցային վարակների հաճախականությունը առողջ չափահաս կանանց մոտ։

## Ընդհանուր հետազոտություններ
### Ձևակերպումներ
Ուսումնասիրվել են բակտերիաներ պարունակող այնպիսի ձևեր, ինչպիսիք են հաբերը, պատիճները, փոշիները և սաշեները։ Սակայն բերանացի ընդունվող պրոբիոտիկները կարող են ոչնչանալ ստամոքսի թթվային միջավայրում։ 2010 թվականին մշակվել են մի շարք միկրոկապսուլավորման տեխնիկաներ՝ այս խնդիրը լուծելու համար։

### Բազմաշտամային պրոբիոտիկներ
Նախնական հետազոտությունները գնահատում են մի քանի պրոբիոտիկ շտամների պոտենցիալ ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը՝ ի հակադրություն մեկ շտամի կիրառման։ Քանի որ մարդու աղիքները կարող են պարունակել տասնյակ հազարավոր տեսակի մանրէներ, տեսություններից մեկը հուշում է, որ այս բազմազան միջավայրը կարող է շահել մի քանի պրոբիոտիկ շտամների սպառումից։ Սակայն այս ազդեցությունը գիտականորեն դեռևս մնում է չհաստատված։

### Շտամներ
Պրոբիոտիկների առողջական հատկությունների վերաբերյալ պնդումների մեծ մասի համար գոյություն ունեն միայն նախնական ապացույցներ։ Նույնիսկ ամենաշատ ուսումնասիրված պրոբիոտիկ շտամներից միայն մի քանիսն են բավարար չափով ուսումնասիրված հիմնարար և կլինիկական հետազոտություններում։ Ուսումնասիրությունները կատարել են այնպիսի կարգավորող մարմիններ, ինչպիսիք են Սննդի և դեղերի վարչությունը կամ Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունը (Եվրոպա), պաշտոնական առողջական հայտի  կարգավիճակ ստանալու համար։ 2010 թվականի դրությամբ այս երկու գործակալությունները որևէ նման հայտ չեն հաստատել։ Որոշ փորձագետներ վերապահումներով են վերաբերվում տարբեր պրոբիոտիկ շտամների արդյունավետությանը։

### Պահպանման ջերմաստիճան
Բազմաթիվ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ առկա է զգալի տարբերություն *Lactobacillus* և *Bifidobacterium* տեսակների գոյատևման մակարդակի միջև՝ սառնարանային (4&nbsp;°C) և սենյակային (25&nbsp;°C) ջերմաստիճանային պայմաններում։ Սենյակային ջերմաստիճանում (25±1&nbsp;°C) 90 օր պահպանելուց հետո պրոբիոտիկների քանակը նվազել է 5-ից 6 լոգարիթմական միավորով (այսինքն՝ կրճատվել է մինչև 1/100,000 մասը)։ Ի հակադրություն դրան, սառնարանային պայմաններում (4±1&nbsp;°C) պրոբիոտիկների քանակի էական փոփոխություն չի նկատվել։

## Փորձարկման գիտական ուղեցույցներ
Առաջին՝ պրոբիոտիկները պետք է լինեն կենդանի ներմուծման պահին։ Գիտական գրականության մեջ հիմնական մտահոգություններից մեկը վերաբերում է դիտարկված արդյունքների վերարտադրելիությանը մեծ մասշտաբներով, ինչպես նաև կենսունակությանն ու կայունությանը օգտագործման և պահպանման ընթացքում, և վերջապես՝ ստամոքսի թթվի, ապա աղիքային միկրոբիոտայի մեջ գոյատևելու ունակությանը։

Երկրորդ՝ պրոբիոտիկները պետք է անցած լինեն վերահսկվող գնահատում՝ թիրախ օրգանիզմում առողջական օգուտները փաստաթղթավորելու համար։ Միայն այն արտադրանքները, որոնք պարունակում են կենդանի օրգանիզմներ և մարդկանց վրա կատարված վերարտադրելի հետազոտություններով ապացուցել են իրենց օգուտը, կարող են հավակնել *«պրոբիոտիկ»* կոչվելուն։ Սա մարտահրավեր է գիտական և արդյունաբերական հետազոտությունների համար՝ կապված կիրառման վայրի (բերանացի, հեշտոցային, աղիքային) և մեթոդի բազմազանության հետ։

Երրորդ՝ պրոբիոտիկ թեկնածուն պետք է լինի տաքսոնոմիկորեն սահմանված միկրոբ կամ միկրոբների համակցություն (ցեղ, տեսակ և շտամի մակարդակ)։ Ընդունված է, որ պրոբիոտիկների ազդեցությունների մեծ մասը շտամ-յուրահատուկ են և չեն կարող տարածվել նույն ցեղի կամ տեսակի այլ պրոբիոտիկների վրա։ Սա պահանջում է շտամի ճշգրիտ նույնականացում (գենոտիպային և ֆենոտիպային բնութագրում)։

Չորրորդ՝ պրոբիոտիկները պետք է լինեն անվտանգ նախատեսված օգտագործման համար։ Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (2002) ուղեցույցների, նույնիսկ եթե բակտերիաները ճանաչված են որպես անվտանգ, դրանք պետք է անցնեն նվազագույն թեստերը՝

* Որոշակի նյութափոխանակային գործունեության գնահատում (օրինակ՝ D-լակտատի արտադրություն, լեղաթթվային աղերի անջատում),
* Կողմնակի ազդեցությունների գնահատում մարդկանց վրա կատարվող հետազոտություններում,
* Հակաբիոտիկների նկատմամբ դիմադրողականության օրինաչափությունների որոշում,
* Շուկայահանումից հետո սպառողների շրջանում անցանկալի դեպքերի համաճարակաբանական հսկողություն։
* Եթե գնահատվող շտամը պատկանում է մի տեսակի, որը հայտնի է կաթնասունների մոտ տոքսիններ արտադրելու հատկությամբ, այն պետք է թեստավորվի տոքսինների արտադրության համար։ Տոքսինների արտադրության ստուգման հնարավոր սխեմաներից մեկը հանձնարարել է Եվրամիության Կենդանիների սնուցման գիտական կոմիտեն։ 
* Եթե գնահատվող շտամը պատկանում է հայտնի հեմոլիտիկ պոտենցիալ ունեցող տեսակի, ապա պահանջվում է հեմոլիտիկ ակտիվության որոշում։

Սննդի անվտանգության եվրոպական գործակալությունն ընդունել է Անվտանգության որակավորված ենթադրություն  համակարգը՝ սննդի մեջ օգտագործվող միկրոբների անվտանգությունը գնահատելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Բակտերիաներ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Մարսողական համակարգ
Կատեգորիա:Միկրոօրգանիզմներ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Սնունդ