Կուբայի պատմություն

Մինչ հետազոտող Քրիստափոր Կոլումբոսի ժամանումը 1492 թվականին Կուբա կղզի, այստեղ բնակվում էին տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչներ, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդներ: Նրա ժամանումից հետո Իսպանիան նվաճել է Կուբան և նշանակել է իսպանացի նահանգապետեր՝ Հավանան կառավարելու համար։ Կուբայի վարչակազմը ենթարկվում էր Նոր Իսպանիայի փոխարքայությանը և Էսպանյոլայի տեղական իշխանություններին։ 1762-1763 թվականներին Հավանան կարճ ժամանակով գրավվել է Մեծ Բրիտանիայի կողմից, այնուհետև վերադարձվել է Իսպանիային՝ Ֆլորիդայի դիմաց: Գեներալ Մաքսիմո Գոմեսի գլխավորությամբ 1868-1898 թվականների ապստամբությունների շարքը հանգեցրել է իսպանական տիրապետության անկմանը և խլել է 49,000 կուբացի պարտիզանների և 126,000 իսպանացի զինվորների կյանք: Այնուամենայնիվ, իսպանա-ամերիկյան պատերազմը հանգեցրել է Իսպանիայի հեռացմանը կղզուց 1898 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ ԱՄՆ-ի ռազմական կառավարման երեքուկես տարի, Կուբան պաշտոնական անկախություն է ձեռք բերել 1902 թվականին:

Անկախությանը հաջորդած տարիներին Կուբայի Հանրապետությունը զգալի տնտեսական զարգացում է ապրել, բայց նաև քաղաքական կոռուպցիա և բռնակալ առաջնորդների փոփոխություն, որոնք ավարտվել էին բռնապետ Ֆուլխենսիո Բատիստայի տապալմամբ հուլիսի 26-ին Ֆիդել Կաստրոյի գլխավորած շարժման կողմից, 1953-1959 թվականների Կուբայի հեղափոխության ժամանակ: Նոր կառավարությունը միացել է Խորհրդային Միությանը և ընդունել է կոմունիզմը։ 1960-ականների սկզբին Կաստրոյի ռեժիմը դիմացել է ներխուժմանը, բախվել է միջուկային արմագեդոնին և գոյատևել է քաղաքացիական պատերազմը, որի ընթացքում դոմինիկացիները աջակցում էին ռեժիմի հակառակորդներին: Վարշավայի պայմանագրի զորքերի Չեխոսլովակիա ներխուժումից հետո (1968) Կաստրոն հրապարակավ հայտարարել է Կուբային աջակցելու մասին։ Նրա ելույթը նշանավորել է Կուբայի ամբողջական միավորման սկիզբը Արևելյան բլոկին: Սառը պատերազմի ժամանակ Կուբան աջակցում էր նաև Խորհրդային քաղաքականությանը Աֆղանստանում, Լեհաստանում, Անգոլայում, Եթովպիայում, Նիկարագուայում և Սալվադորում: Կուբայի տնտեսությունը հիմնականում պահպանվում էր Խորհրդային սուբսիդիաների միջոցով։

1991 թվականին ԽՍՀՄ-ի փլուզմամբ Կուբան ընկավ ծանր տնտեսական ճգնաժամի մեջ, այն  հայտնի է որպես հատուկ ժամանակաշրջան, որն ավարտվել է 2000 թվականին, երբ Վենեսուելան սկսել է սուբսիդավորվող նավթ մատակարարել Կուբային: Հեղափոխությունից հետո երկիրը քաղաքականապես և տնտեսապես մեկուսացված էր Միացյալ Նահանգների կողմից, բայց աստիճանաբար հասանելի դարձավ արտաքին առևտրին և ճանապարհորդությանը, քանի որ դիվանագիտական հարաբերությունները կարգավորելու ջանքերն առաջ էին շարժվում: Ներքին տնտեսական բարեփոխումները նաև սկսում են լուծել առկա տնտեսական խնդիրները, որոնք առաջացել են հատուկ ժամանակաշրջանից հետո (այսինքն՝ երկարժութային համակարգի ներդրում):

## Նախակոլումբիական շրջան (մինչև 1500 թվական)

Կուբայի ամենավաղ հայտնի բնակիչները կղզին բնակեցրել են մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում։ Կուբայական ամենահին հայտնի հնագիտական վայրը՝ Լևիսան, թվագրվում է Մ.թ.ա. մոտ 3100 թվականին։ Ավելի լայն տարածում են գտել Մ.թ.ա. 2000 թվականից հետո թվագրվող հուշարձանները, որոնք հիմնականում ներկայացված են Կուբայի արևմուտքում գտնվող Կայո Ռեդոնդոյի և Գուայաբո Բլանկոյի մշակույթներով: Այս նեոլիթյան մշակույթներում օգտագործվել են քարե գործիքներ և խեցիներից պատրաստվել են զարդեր, այդ թվում՝ դաշույնաձև թրաշուշաններ։ Cayo Redondo-ի և Guayabo Blanco-ի մշակույթները վարում էին ապրելակերպ, այն հիմնված էր ձկնորսության, որսի և վայրի բույսերի հավաքման վրա։

Դարեր շարունակ Կուբայում բնակվող գուանահաթաբեյի բնիկ ժողովուրդը գաղթականների հետագա ալիքներով, այդ թվում՝ տաինոյով և սիբոնիով, դուրս են մղվել կղզու հեռավոր արևմուտք: Այս մարդիկ գաղթել են Հյուսիս՝ Կարիբյան կղզու շղթայի երկայնքով: Հռենոսը և սիբոնին մաս էին կազմում Մշակութային խմբի, այն սովորաբար կոչվում էր արավակներ, որոնք բնակվում էին Հարավային Ամերիկայի հյուսիս-արևելքում մինչև եվրոպացիների ժամանումը: Նրանք ի սկզբանե բնակություն էին հաստատել Կուբայի արևելյան ծայրում, այնուհետև տարածվել էին դեպի արևմուտք ամբողջ կղզու վրա: Իսպանացի Դոմինիկյան քահանա և գրող Բարտոլոմե դե Լաս Կասասը հաշվարկել է, որ 15-րդ դարի վերջին Կուբայում տայնոյի թիվը հասել է 350,000-ի։

## Իսպանական նվաճում

Քրիստոփոր Կոլումբոսը, 1492 թվականին Իսպանիայի կողմից հովանավորվող Ամերիկա կատարած իր առաջին ճանապարհորդության ժամանակ, ուղևորվել է դեպի հարավ, որտեղ այժմ գտնվում են Բահամյան Կղզիները՝ ուսումնասիրելու Կուբայի հյուսիս-արևելյան ափը և Իսպանիոլայի հյուսիսային ափը: Կոլումբոսը, ով ճանապարհ էր փնտրում դեպի Հնդկաստան, հավատում էր, որ այս կղզին ասիական մայրցամաքի թերակղզի է։ Կոլումբոսը Կուբա է ժամանել 1492 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, իսկ 1492 թվականի հոկտեմբերի 28-ին վայրէջք է կատարել Պուերտո դե Նիպեում։

1494 թվականին իր երկրորդ ճանապարհորդության ժամանակ Կոլումբոսը անցել է Հարավային ափի երկայնքով՝ մտնելով տարբեր ծովածոցներ, ներառյալ այն, ինչը կդառնար Գուանտանամոյի ծոցը: 1493 թվականի պապական կոնդակով Հռոմի պապ Ալեքսանդր VI-ը Իսպանիային հրամայել է նվաճել և կաթոլիկության վերածել նոր աշխարհի հեթանոսներին։ Իսպանացիները սկսել էին մշտական բնակավայրեր ստեղծել Իսպանիոլա կղզում, Կուբայից արևելք, Կոլումբոսի Կարիբյան ծով ժամանելուց անմիջապես հետո, բայց Կուբայի ափը եվրոպացիների կողմից ամբողջությամբ քարտեզագրվել է միայն 1508 թվականին Սեբաստիան դե Օկամպոյի կողմից։ 1511 թվականին Դիեգո Վելասկես դե Կուելյարը մեկնել է Իսպանիոլայից՝ Կուբայում հիմնելու առաջին իսպանական բնակավայրը՝ Իսպանիայից հրաման ստանալով նվաճել կղզին։ Բնակավայրը հիմնադրվել է Բարակոայում, սակայն նոր վերաբնակիչները հանդիպել են տաինոյի տեղի բնակչության կոշտ դիմադրությանը։ Ի սկզբանե ամեն ինչ կազմակերպել էր կասիկ (գլխավոր) Հաթուեյը, ով ինքն էր տեղափոխվել Հիսպանիոլայից՝ փախչելով իսպանական տիրապետությունից։ Երկարատև պարտիզանական արշավից հետո Հաթուեյը և նրա ղեկավարները գերեվարվել էին և ողջ-ողջ այրվել էին, և երեք տարվա ընթացքում իսպանացիները վերահսկողություն հաստատեցին կղզու վրա: 1514 թվականին Հարավային ափին հիմնադրվել է բնակավայր, այն հետագայում դարձավ Հավանա։ Ներկայիս քաղաքը հիմնադրվել է 1519 թվականին։

Քահանա Բարտոլոմե դե Լաս Կոսասը ականատես է եղել զավթիչների կողմից կազմակերպված մի շարք զանգվածային սպանությունների, մասնավորապես՝ Կամագուեյի մոտակայքում Կաոնաոյի բնակիչների զանգվածային սպանության: Նրա խոսքով՝ գյուղի մոտ երեք հազար բնակիչներ Մանզանիլո են գնացել՝ իսպանացիներին սննդով ողջունելու համար, և «առանց որևէ սադրանքի սպանվել են»։ Գոյատևող բնիկ խմբերը փախան լեռներ կամ մոտակա փոքր կղզիներ՝ նախքան գրավվելը և արգելոցներ տեղափոխվելը: Այդ վերապահումներից մեկը Գուանաբակոան էր, այն  այսօր Հավանայի արվարձանն է։

1513 թվականին Ֆերդինանդ II Արագոնացին հրամանագիր է արձակել էնկոմիենդա հողային բնակավայրերի համակարգի ստեղծման մասին, այն պետք է տարածվեր ամբողջ իսպանական Ամերիկայում։ Վելասկեսը, այն դարձել էր Կուբայի նահանգապետ, մարտահրավեր է նետել հողն ու բնիկ ժողովուրդներին բաշխել բնակչության խմբերի միջև ամբողջ նոր գաղութում: Այնուամենայնիվ, այս ծրագիրը ձախողվել է, քանի որ տեղացիները կամ մահացան Իսպանիայից բերված հիվանդություններից, ինչպիսիք են կարմրուկը և ջրծաղիկը, կամ պարզապես հրաժարվել էին աշխատել՝ նախընտրելով տեղափոխվել լեռներ: Նոր գյուղատնտեսական բնակավայրերի համար աշխատուժի հուսահատ կարիք ունենալով՝ կոնկիստադորները ստրուկներ էին փնտրում մոտակա կղզիներից և մայրցամաքային մասերից: Վելասկեսի լեյտենանտ Հերնան Կորտեսը Կուբայից սկսել է Մեքսիկայում Ացտեկների կայսրության իսպանական նվաճումը՝ Սանտյագոյից ուղևորվելով Յուկատան թերակղզի։ Այնուամենայնիվ, այս նոր ժամանողները նույնպես ցրվել էին անապատում կամ մահացան հիվանդություններից։

Չնայած տեղացիների և նոր եվրոպացիների միջև բարդ հարաբերություններին, նկատելի էր որոշակի համագործակցություն։ Տեղացիները իսպանացիներին ցույց են տվել, թե ինչպես կարելի է ծխախոտ աճեցնել և այն օգտագործել սիգարի տեսքով։ Բազմաթիվ դաշինքներ են եղել նաև իսպանացի գաղութարարների, հիմնականում տղամարդկանց և բնիկ կանանց միջև։ Ուսումնասիրությունները  Կուբայի ժամանակակից բնակչության մոտ հայտնաբերել են բնիկների ԴՆԹ-ի հետքեր, չնայած 1550 թվականից հետո բնիկ բնակչությունը հիմնականում ոչնչացվել է, որպես մշակույթ և քաղաքակրթություն: 1552 թվականի իսպանական նոր օրենքների համաձայն՝ բնիկ կուբացիներն ազատվել էին էնկոմիենդաներից և հիմնվեցին յոթ քաղաքներ բնիկ ժողովուրդների համար։ Մի քանի վայրերում, հիմնականում Կուբայի Արևելքում, ապրում են բնիկ կուբացիների (տաինո) հետնորդները։ Տեղի բնիկ բնակչությունը նույնպես իր հետքն է թողել լեզվի վրա, և տաինոյի շուրջ 400 տերմիններ և աշխարհագրական անուններ պահպանվել են մինչ օրս: Օրինակ՝ Կուբան և Հավանան ծագել են տաինո լեզվից, իսկ այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են ծխախոտը, փոթորիկը և կանոեն, թարգմանվել են անգլերեն։

## Գաղութային շրջան

Իսպանացիները շաքարն ու ծխախոտը դարձրել էին Կուբայի հիմնական սնունդը, և շուտով կղզին փոխարինել էին Իսպանիոլային՝ որպես Կարիբյան ավազանի հիմնական իսպանական Բազա։ Աֆրիկյան ստրուկները ներմուծվել են տնկարկներում աշխատելու համար՝ որպես աշխատուժ: Այնուամենայնիվ, իսպանական առևտրային սահմանափակող օրենքների պատճառով կուբացիները դժվարանում էին հետևել շաքարեղեգի վերամշակման 17-րդ և 18-րդ դարերի առաջընթացին, մինչև Հայիթիի հեղափոխությունը հանգեցրել էր ֆրանսիացի տնկարանատերերի փախուստին Կուբա։ Իսպանիան նաև սահմանափակել էր Կուբայի մուտքը ստրկավաճառություն՝ փոխարենը թույլտվություն տալով օտարերկրյա «asientos» առևտրականներին դա անել Իսպանիայի անունից և մտցրել էր Կուբայի հետ առևտրի կանոններ: Դրան հաջորդած տնտեսական աճի լճացումը հատկապես նկատելի էր Կուբայում՝ Կարիբյան ավազանում իր հսկայական ռազմավարական նշանակության, ինչպես նաև այն պատճառով, որ Իսպանիան այն պահում էր մեռած բռնելով: Գաղութային Կուբան հաճախ թիրախավորվում էր բուկանիերների, ծովահենների և ֆրանսիական կորսարների կողմից: Ի պատասխան 16-րդ դարի ընթացքում կրկնվող արշավանքների՝ ամբողջ կղզում ամրապնդվել էին պաշտպանական կառույցները։ Հավանայում «Castillo de los Tres Reyes Magos del Morro» ամրոցը կառուցվել է պոտենցիալ զավթիչներին վախեցնելու համար։ Հավանայի՝ զավթիչներին դիմակայելու անկարողությունը հստակ ցուցադրվել էր 1628 թվականին, երբ հոլանդական նավատորմը Փիթ Հեյնի հրամանատարությամբ կողոպտել էր իսպանական նավերը քաղաքի նավահանգստում։ 1662 թվականին անգլիացի ծովահեն Քրիստոֆեր Մինգսը գրավել էր կարճ ժամանակով Սանտյագո դե Կուբան կղզու արևելյան մասը։

Գրեթե մեկ դար անց Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական նավատորմը ձեռնարկել էր ևս մեկ արշավանք՝ գրավելով Գուանտանամոյի ծոցը 1741 թվականին՝ Ջենքինսի ականջի պատերազմի ժամանակ: Ծովակալ Էդվարդ Վերնոնը ականատես եղավ, թե ինչպես են իր 4000 օկուպացիոն զորքերը կապիտուլյացիայի ենթարկվում իսպանական զորքերի արշավանքներից առաջ և, որ ավելի կարևոր է, համաճարակից առաջ, դա նրան ստիպել էր իր նավատորմը տանել բրիտանական Ջամայկա։ Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ բրիտանացիները անհաջող հարձակումներ էին ձեռնարկել Սանտյագո դե Կուբայի վրա 1741 և 1748 թվականներին։ Բացի այդ, 1748 թվականին Հավանայի մոտակայքում բախում տեղի ունեցավ բրիտանական և իսպանական ռազմածովային ջոկատների միջև։

Յոթնամյա պատերազմը, այն բռնկվել է 1754 թվականին երեք մայրցամաքներում, ի վերջո հասավ իսպանական Կարիբյան կղզիներ։ 1762 թվականին հինգ ռազմանավերից և 4000 զինվորներից բաղկացած Բրիտանական արշավախումբը Պորտսմութից մեկնել է Կուբան գրավելու։ Բրիտանացիները ժամանել էին հունիսի 6-ին, իսկ օգոստոսին Հավանան պաշարման մեջ էր։ Երբ Հավանան հանձնվել էին, բրիտանական նավատորմի ծովակալ Ջորջ Քեփելը մտավ քաղաք որպես գաղութային նոր նահանգապետ և վերահսկողություն էր հաստատել կղզու ամբողջ արևմտյան մասի վրա: Բրիտանացիների ժամանումը անմիջապես բացել էր առևտուրը իրենց հյուսիսամերիկյան և Կարիբյան գաղութների հետ, ինչը հանգեցրել էր Կուբայի հասարակության արագ վերափոխմանը։ Չնայած այս ժամանակահատվածում Հավանան դարձավ ամերիկյան մայրցամաքի երրորդ ամենամեծ քաղաքը, մտավ կայուն զարգացման և Հյուսիսային Ամերիկայի հետ կապերի ամրապնդման դարաշրջան, Բրիտանական օկուպացիան կարճ էր տևել: Լոնդոնի շաքարի առևտրականների ճնշումը, որոնք վախենում էին շաքարի գների իջեցումից, իսպանացիներին ստիպել էին բանակցություններ սկսել գաղութային տարածքների վերաբերյալ: Հավանայի գրավումից մեկ տարի չանցած՝ երեք պատերազմող տերություններ ստորագրել էին Փարիզի խաղաղության պայմանագիրը: Այս պայմանագրով Մեծ Բրիտանիան ստացել էր Ֆլորիդան Կուբայի դիմաց։ 1781 թվականին Լուիզիանայի իսպանացի նահանգապետ գեներալ Բերնարդո դե Գալվեսը մեքսիկացի, Պուերտո Ռիկոյի, Դոմինիկյան և կուբայական զորքերի օգնությամբ Իսպանիայից հետ է վերցրել Ֆլորիդան։ 19-րդ դարում Կուբան դարձավ շաքարի համաշխարհային խոշորագույն արտադրողը՝ շնորհիվ ստրկության տարածման և շաքարի տեխնոլոգիայի կատարելագործման անխոնջ ուշադրության: Վերամշակման ժամանակակից տեխնոլոգիաների օգտագործումը հատկապես կարևոր էր, քանի որ 1807 թվականներին բրիտանական ստրկավաճառության մասին օրենքը  էին վերացրել ստրկավաճառությունը Բրիտանական կայսրությունում: Բրիտանական կառավարությունը փորձել է վերացնել անդրատլանտյան ստրկավաճառությունը։1817 թվականին Մեծ Բրիտանիայի դիվանագիտական ճնշման ներքո Իսպանիան համաձայնել էր չեղարկել ստրկավաճառությունը, այն գոյություն ուներ 1820 թվականից՝ Լոնդոնից վճարումների դիմաց։ Կուբացիները շտապել էին ներմուծել նոր ստրուկներ իրենց օրինականորեն հատկացված ժամանակահատվածում: 1816-1820 թվականներին Աֆրիկայից ներմուծվել էին ավելի քան 100,000 նոր ստրուկներ։ Չնայած նոր սահմանափակումներին, լայնածավալ ապօրինի ստրկավաճառությունը շարունակել էր ծաղկել հետագա տարիներին։ Կուբացիներից շատերը պատռված էին շաքարի արտադրությունից շահույթ ստանալու ցանկության և ստրկության հանդեպ զզվանքի միջև: 19-րդ դարի վերջին ստրկությունը վերացվել է։ 

Երբ Իսպանիան բացել էր Կուբայի առևտրային նավահանգիստները, այս վայրը արագորեն հայտնի դարձավ: Կուբացիները սկսել էին օգտագործել ջրաղացներ, փակ վառարաններ և գոլորշու շարժիչներ՝ ավելի բարձր որակի շաքար արտադրելու համար՝ շատ ավելի մեծ արդյունավետությամբ: 19-րդ դարում Կուբայում շաքարի արդյունաբերության բումը ստիպել էր երկրին կատարելագործել տրանսպորտային ենթակառուցվածքները: Կառուցվել են բազմաթիվ նոր ճանապարհներ, իսկ հները արագ վերանորոգվել են։ Երկաթուղիները կառուցվել են համեմատաբար վաղ՝ հեշտացնելով փչացող շաքարեղեգի հավաքումն ու տեղափոխումը։ 1860 թվականին Կուբան լիովին զբաղված էր շաքարի մշակությամբ և ստիպված էր ներմուծել բոլոր մյուս անհրաժեշտ ապրանքները։  Կուբան հատկապես կախված էր Միացյալ Նահանգներից, այն գնում էր իր շաքարի 82 տոկոսը: 1820 թվականին Իսպանիան վերացրել էր ստրկավաճառությունը՝ հետագայում հարվածելով Կուբայի տնտեսությանը և ստիպելով տնկարկներին գնել ավելի թանկ, անօրինական և «անհանգստացնող» ստրուկներ (ինչպես վկայում է իսպանական «Ամիստադ» նավի վրա ստրուկների ապստամբությունը 1839 թվականին)։

## Ռեֆորմիզմ, բռնակցում և անկախություն (1800-1898)
19-րդ դարի սկզբին Կուբայում ձևավորվել էին երեք հիմնական քաղաքական հոսանքներ՝ Ռեֆորմիզմ, բռնակցում և անկախություն։ Ինքնաբուխ և մեկուսացված գործողությունները հանգեցրել էին աբոլիցիոնիզմի: 1776 թվականին տասներեք գաղութների կողմից անկախության հռչակումը և 1789 թվականի ֆրանսիական հեղափոխության հաջողությունները ազդել էին Կուբայի վաղ ազատագրական շարժումների վրա, ինչպես նաև 1791 թվականին Հայիթիում սև ստրուկների հաջող ապստամբությունը։ Կուբայում առաջին նման շարժումներից մեկը, այն ղեկավարում էր ազատ սևամորթ Նիկոլաս Մորալեսը, նպատակ ուներ հասնել «մուլատների և սպիտակամորթների» հավասարության և վերացնել վաճառքի հարկերը և այլ ֆինանսական բեռները: Մորալեսի դավադրությունը բացահայտվել է 1795 թվականին Բայամոյում, և դավադիրները բանտարկվել են։ 

### Բարեփոխումներ, ինքնավարություն և անջատողական շարժումներ
1807-1814 թվականների Պիրենեյան թերակղզու պատերազմի և 1808 թվականին Նապոլեոնի կողմից Ֆերդինանդ VII-ի իսպանական գահից տապալման հետևանքով առաջացել էր քաղաքական ցնցումներ, արդյունքում 1809 և 1810 թվականներին Կուբայի կրեոլական արիստոկրատիայի մեջ բռնկվել էին արևմտյան անջատողական ապստամբությունը։ Նրա առաջնորդներից մեկը՝ Խոակին Ինֆանտեն, մշակել էր Կուբայի առաջին Սահմանադրությունը՝ կղզին հռչակելով ինքնիշխան պետություն, ճանաչելով երկրում հարուստների իշխանությունը, պահպանելով ստրկությունը այնքան ժամանակ, որքան անհրաժեշտ էր գյուղատնտեսության համար, հաստատելով սոցիալական դասակարգում ըստ մաշկի գույնի և կաթոլիկությունը հռչակելով պաշտոնական կրոն: Այս դավադրությունը նույնպես ձախողվել էր, և գլխավոր առաջնորդները տեղահանվել էին։ 1812 թվականին տեղի ունեցավ խառը ռասայի աբոլիցիոնիստների դավադրությունը, այն կազմակերպել էր Խոսե Անտոնիո Աբատեն՝ ազատ սևամորթ ատաղձագործ։ Նա և մյուսները մահապատժի էին ենթարկել։

1812 թվականի Իսպանիայի Սահմանադրությունը և Կորտես Կադիսի կողմից 1808 թվականին դրանց ստեղծումից հետո ընդունված օրենսդրությունը մտցրել էին մի շարք ազատական քաղաքական և առևտրային միջոցառումներ, որոնք ողջունվում էին Կուբայում, բայց նաև սահմանափակում էին մի շարք նախկին ազատություններ: 1810-1814 թվականներին կղզին Կորտեսայում ընտրել էր վեց ներկայացուցիչ, ինչպես նաև ստեղծել էր տեղական գավառական պատգամավորություն։ 1810-ականների վերջին որոշ կուբացիներ ոգեշնչված էին Սիմոն Բոլիվարի հաջողությունից Հարավային Ամերիկայում: Ի հայտ եկան բազմաթիվ գաղտնի կազմակերպություններ, մասնավորապես՝ «Սալես և Ռայոս Դե բոլիվար», այն հիմնադրվել է 1821 թվականին և գլխավորում էր Խոսե Ֆրանցիսկո Լեմուսը։ Նա չկարողացավ ստեղծել Կուբայի ազատ հանրապետություն, բայց մասնաճյուղեր ուներ կղզու հինգ շրջաններում:

1823 թվականին կազմակերպության առաջնորդները ձերբակալվեցին և դատապարտվեցին աքսորի։ Նույն թվականին Ֆերդինանդ VII թագավորը ևս մեկ անգամ վերացրեց Կուբայում սահմանադրական իշխանությունը։ Արդյունքում, Կուբայի ազգային միլիցիան, այն ստեղծվել էր Սահմանադրության համաձայն և դարձել էր լիբերալ քարոզչության պոտենցիալ գործիք, լուծարվել է, նահանգապետի հրամանով ստեղծվել է մշտական գործադիր ռազմական հանձնաժողով, թերթերը փակվել էին, Նահանգների ընտրված ներկայացուցիչները հեռացվել էին պաշտոնից, իսկ մյուս ազատությունները ճնշվել էին։ 

Հյուսիսային Ամերիկայի մայրցամաքի նախկին իսպանական գաղութներում անկախության շարժումների այս ճնշումն ու հաջողությունը հանգեցրին կուբայական ազգայնականության նկատելի աճին: 1820-1830-ական թվականներին կազմակերպվել էին Անկախության մի քանի դավադրություններ, բայց դրանք բոլորը ձախողվել էին։  Դրանց թվում էին 1826 թվականին «13 մարդկանց արշավախումբը», 1829 թվականին «սև արծվի մեծ լեգեոնը», «Կադենա եռանկյունը» (եռանկյունաձև շղթա) և «Սոլես դե լա Լիբերտադը» (Ազատության Արևներ)։ 1837 թվականին այդ տարիների առաջատար ազգային դեմքերից էին Ֆելիքս Վարելան և կուբացի առաջին հեղափոխական բանաստեղծ Խոսե Մարիա Հերեդիան։

1810-1826 թվականներին Կուբա ժամանել էին 20,000 ռոյալիստ փախստականներ, որոնք փախան Լատինական Ամերիկայի հեղափոխություններից: Նրանց միացան մյուսները, ովքեր լքեցին Ֆլորիդան, երբ Իսպանիան այն հանձնել էր Միացյալ Նահանգներին 1819 թվականին: Այս վտակները ամրապնդեցին հավատարիմ իսպանամետ տրամադրությունները։

### Հակա-ստրկության և անկախության շարժումներ

1826 թվականին Պուերտո Պրինսիպում տեղի է ունեցել անկախության համար առաջին զինված ապստամբությունը, այն ղեկավարում էին Ֆրանցիսկո Ագուերո Վելասկոն և Անդրես Մանուել Սանչեսը: Երկուսն էլ մահապատժի էին ենթարկվել՝ դառնալով Կուբայի անկախության շարժման առաջին ժողովրդական նահատակները:

1830-ականներին տեղի է ունեցել ռեֆորմիստական շարժման ակտիվության աճ, որի գլխավոր առաջնորդ Խոսե Անտոնիո, սական աչքի ընկավ իսպանական բռնապետության և ստրկավաճառության քննադատությամբ: Այնուամենայնիվ, կուբացիները դեռ զրկվել  էին իրենց ներկայացուցիչներին Իսպանիայի խորհրդարան ուղարկելու իրավունքից, և Մադրիդը ուժեղացրել էր բռնաճնշումները:

Մեծ Բրիտանիայի դիվանագիտական ճնշման ներքո Իսպանիայի կառավարությունը խոստացել էր վերացնել ստրկությունը: Այս կապակցությամբ Կուբայում հաճախակիացել են սևամորթների ապստամբությունները, որոնք ճնշվել են զանգվածային մահապատիժներով։ Ամենակարևորներից մեկը Էսկալերների դավադրությունն էր (սանդուղքների դավադրություն) 1843-1844 թվականներին: «Սանդուղքի դավադրությունը» ներառում էր ազատ սևամորթներ և ստրկացվածներ, ինչպես նաև սպիտակ մտավորականներ և մասնագետներ: Ենթադրվում է, որ խոշտանգումներից մահացել են 300 սևամորթներ և խառը ցեղեր, 78-ը մահապատժի են ենթարկվել, ավելի քան 600-ը բանտարկվել են, իսկ ավելի քան 400-ը արտաքսվել են կղզուց: Խոսե Անտոնիո Սական՝ Կուբայի ամենանշանավոր մտածողներից մեկը, վտարվել է։

Տասնամյա պատերազմի ընթացքում 1868-1878 թվականների ապստամբությունից հետո ամբողջ ստրկությունը վերացվել է մինչև 1886 թվականը: Ստրկավաճառները փնտրում էին էժան աշխատուժի այլ աղբյուրներ, ինչպիսիք են չինացի գաղութարարները և հնդկացիները Յուկատանից: Բնակչության մեկ այլ առանձնահատկություն իսպանական ծագմամբ գաղութարարների թիվն էր, որոնք հայտնի էին որպես թերակղզիներ, որոնք հիմնականում մեծահասակ տղամարդիկ էին։ 19-րդ դարի կեսերից մինչև 1930-ականների Մեծ դեպրեսիան ընկած ժամանակահատվածում նրանք կազմում էին բնակչության տասից քսան տոկոսը:

### Միացյալ Նահանգների կողմից բռնակցման հնարավորությունը
Սևամորթների անկարգությունները և ստրկությունը վերացնելու իսպանական մայրաքաղաքի փորձերը ստիպել էին շատ կրեոլներին հանդես գալ ի պաշտպանություն Միացյալ Նահանգների, որտեղ ստրկությունը դեռ օրինական էր: Այլ կուբացիներ աջակցել էին այս գաղափարին՝ ամերիկյան օրինակով տնտեսական զարգացման և ժողովրդավարական ազատության ձգտման պատճառով: 1805 թվականին նախագահ Թոմաս Ջեֆերսոնը դիտարկում էր Կուբայի բռնակցումը ռազմավարական նկատառումներից ելնելով՝ գործակալներ ուղարկելով կղզի՝ բանակցելու գեներալ-կապիտան Սոմերուելոսի հետ։ 

«Եթե իր հայրենի ծառից պոկված խնձորը չի կարող գետնին չընկնել, ապա Կուբան, բռնի կերպով կտրվել էին Իսպանիայի հետ իր անբնական կապից և ի վիճակի չէ ինքնապահովման, կարող է ձգվել միայն դեպի հյուսիս-ամերիկյան միություն, այն բնության նույն օրենքով, չի կարող այն վտարել իր ծոցից»: 1823 թվականի ապրիլին ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Ջոն Քվինսի Ադամսը հայտարարել է, որ Կուբան կարող է գրավել Հյուսիսային Ամերիկայի։ Բացի այդ, նա նախազգուշացրել է, որ «Կուբայի հանձնումը Մեծ Բրիտանիային կլինի իրադարձություն, այն անբարենպաստ կլինի այդ միության շահերի համար»։ Ադամսը մտահոգություն է հայտնել, որ Հյուսիսային Ամերիկայից դուրս գտնվող որևէ երկիր կփորձի գրավել Կուբան։

1823 թվականի դեկտեմբերի 2-ին ԱՄՆ նախագահ Ջեյմս Մոնրոն Մոնրոյի դոկտրինի հռչակման մեջ հատուկ անդրադարձել է Կուբային և եվրոպական այլ գաղութներին: Ֆլորիդա նահանգի Քի Ուեսթ քաղաքից ընդամենը 94 մղոն (151 կմ) հեռավորության վրա գտնվող Կուբան հետաքրքրություն էր ներկայացնում վարդապետության հիմնադիրների համար, քանի որ նրանք նախազգուշացնում էին եվրոպական ուժերին՝ թողնել «Ամերիկան ամերիկացիների համար»։

Բռնակցումը սատարելու ամենաակնառու փորձերը ձեռնարկվել են վենեսուելացի ֆիլիբուստեր գեներալ Նարցիսո Լոպեսի կողմից, ով ԱՄՆ-ում չորս արշավախումբ էր պատրաստել դեպի Կուբա։ Առաջին երկուսը՝ 1848 և 1849 թվականներին, ձախողվել էին ԱՄՆ-ի հակազդեցության պատճառով։ Երրորդ ջոկատին, այն կազմում էր մոտ 600 մարդ, հաջողվել է վայրէջք կատարել Կուբայում և գրավել Կենտրոնական Կարդենաս քաղաքը, բայց, ի վերջո, ձախողվել էր բնակչության աջակցության բացակայության պատճառով: Լոպեսի չորրորդ արշավախումբը վայրէջք է կատարել Պինար դել Ռիո նահանգում, այն բաղկացած էր մոտ 400 մարդուց 1851 թվականի օգոստոսին, իսպանական զորքերը ջախջախել էին զավթիչներին, իսկ Լոպեսը մահապատժի էր ենթարկվել։ 

### Պայքար անկախության համար

1860-ականներին Կուբան ուներ ևս երկու լիբերալ նահանգապետ՝ Սերրանոն և Դուլսեն, իրենք խրախուսում էին ռեֆորմիստական կուսակցության ստեղծումը, չնայած քաղաքական կուսակցություններն արգելված էին: Բայց նրանց հաջորդել է ռեակցիոն նահանգապետ Ֆրանցիսկո Լերսունդին, այն ճնշել է նախորդ նահանգապետերի կողմից տրված բոլոր ազատությունները և աջակցել է ստրկությանը աջակցող ռեժիմին։ 1868 թվականի հոկտեմբերի 10-ին հողատեր Կառլոս Մանուել դե Սեսպեդեսը հռչակել է Կուբայի անկախությունը և ազատությունը իր ստրուկների համար։ Դրանով սկսվել է 1868-1878 թվականների տասնամյա պատերազմը։ Դոմինիկյան Հանրապետության Վերականգնման պատերազմը (1863-1865) Կուբա է բերել գործազուրկ նախկին դոմինիկացիների զանգվածին, իրենք մինչ Կուբա տարհանվելը ծառայում էին Դոմինիկյան Հանրապետությունում իսպանական բանակում։ Այս նախկին զինվորներից մի քանիսը միացան հեղափոխական նոր բանակին և ապահովել էին նրա նախնական պատրաստվածությունն ու ղեկավարումը։

Դոմինիկյան Հանրապետությունից ուժեղացում և առաջնորդություն ստանալով՝ կուբացի ապստամբները ջախջախել էին իսպանական ջոկատները, կտրել էին երկաթուղային գծերը և գերիշխանություն էին հաստատել կղզու արևելյան մասի հսկայական տարածքներում։ Իսպանական կառավարությունը կամավոր կորպուսն օգտագործել էր կուբացի ապստամբների դեմ դաժան գործողություններ իրականացնելու համար, և իսպանացիների վայրագությունները նպաստել էին ապստամբների ուժերի աճին. սակայն նրանց չէր չհաջողվել հեղափոխությունը արտահանել Արևմուտք։ 1873 թվականի մայիսի 11-ին Իգնասիո Ագրամոնտեն սպանվել է խելագար գնդակից, Սեսպեդեսը սպանվել է 1874 թվականի փետրվարի 27-ին։ 1875 թվականին Մաքսիմո Գոմեսը սկսել է ներխուժել Լաս Վիլաս՝ ամրացված ռազմական գծից կամ Տրոյայից արևմուտք, այն բաժանում էր կղզին կիսով չափ։ «Ուսուցիչը» կառուցվել է 1869-1872 թվականներին, իսպանացիները ակնկալում էին, որ դա կխանգարի Գոմեսին Օրիենտե նահանգից արևմուտք տեղափոխվելուն։ Դա ամենամեծ ամրությունն էր, այն իսպանացիները կառուցեցին Ամերիկյան մայրցամաքում։

Գոմեսը հակասություններ էր առաջացրել՝ կոչ անելով այրել շաքարի տնկարկները՝ իսպանացի օկուպանտներին հետապնդելու համար: Այն բանից հետո, երբ 1876 թվականին սպանվել էր ամերիկացի ծովակալ Հենրի Ռիվը, Գոմեսը դադարեցրել է այդ արշավը։ Այդ տարի Իսպանիայի կառավարությունը Կուբա է ուղարկել ավելի քան 250,000 զինծառայող, քանի որ երրորդ կառլիստական պատերազմի ավարտը ազատել էր իսպանացի զինվորներին: 1878 թվականի փետրվարի 10-ին գեներալ Արսենիո Մարտինես Կամպոսը Կուբայի ապստամբների հետ կնքել է Զանհոնի դաշնագիրը, իսկ մայիսի 28-ին ապստամբ գեներալ Անտոնիո Մասեոյի հանձնումը վերջ է դրել պատերազմին։ Իսպանիայի կորուստները կազմել են 200,000 մարդ, հիմնականում հիվանդություններից, ապստամբները խլել են 100,000-150,000 մարդու կյանք, իսկ կղզուն հասցվել է ավելի քան 300 միլիոն դոլարի նյութական վնաս։ Զանհոնի դաշնագիրը խոստացել էր ազատ արձակել բոլոր ստրուկներին, ովքեր պատերազմի ժամանակ պայքարում էին արագության համար, և ստրկությունը օրինականորեն վերացվել է 1880 թվականին: Այնուամենայնիվ, խաղաղության պայմանագրից դժգոհությունը հանգեցրել է 1879-80 թվականների փոքր պատերազմի:

## Հակամարտությունները 19-րդ դարի վերջին (1886-1900)
### Նախապատմություն
Այսպես է կոչվել «բարենպաստ զինադադարի ընթացքում», այն տևել է 17 տարի 1878 թվականին տասնամյա պատերազմի ավարտից հետո, Կուբայի հասարակության մեջ տեղի ունեցան հիմնարար փոփոխություններ: 1886 թվականի հոկտեմբերին ստրկության վերացումով նախկին ստրուկները համալրել էին ֆերմերների և քաղաքային բանվորների շարքերը։ Հարուստ կուբացիների մեծ մասը կորցրել էր իրենց գյուղական ունեցվածքը, և նրանցից շատերը միացան քաղաքային միջին խավին: Շաքարի գործարանների թիվը նվազել է, իսկ արդյունավետությունն աճել է, և այժմ դրանք պատկանում են միայն ընկերություններին և տնկարկների ամենաազդեցիկ սեփականատերերին: Գյուղացիների և վարձակալող ֆերմերների թիվը զգալիորեն աճել է։ Ավելին, ամերիկյան կապիտալը սկսել է հոսել Կուբա՝ հիմնականում շաքարի և ծխախոտի արդյունաբերության, ինչպես նաև հանքարդյունաբերության ոլորտում: 1895 թվականին այդ ներդրումների ընդհանուր ծավալը կազմել էր 50 միլիոն դոլար։ Չնայած քաղաքականապես Կուբան մնացել է իսպանական, այն տնտեսապես ավելի ու ավելի կախված էր դառնում Միացյալ Նահանգներից։

Այս փոփոխությունները ենթադրում էին նաև աշխատանքային շարժումների վերելք: 1878 թվականին ստեղծվել է Կուբայի առաջին արհմիութենական կազմակերպությունը՝ Սիգար արտադրողների գիլդիան, դրան հաջորդել է արհեստավորների Կենտրոնական խորհուրդը 1879 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ շատ ուրիշներ ամբողջ կղզում։ Արտերկրում ամերիկյան ագրեսիվ ազդեցության նոր միտում է նկատվում։ Պետքարտուղար Ջեյմս Գ. Բլեյնը հատուկ նշանակություն է տվել Կուբայի վերահսկողությանը։ «Եթե Կուբան երբևէ դադարի իսպանական լինել, ապա այն անպայման պետք է դառնա ամերիկյան և չընկնի եվրոպական որևէ այլ տիրապետության տակ»։

### Մարտիի ապստամբությունը և պատերազմի սկիզբը
1878 թվականին Իսպանիա կատարած իր երկրորդ արտաքսումից հետո կուբացի անկախության կողմնակից ակտիվիստ Խոսե Մարտին 1881 թվականին տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ, որտեղ սկսել է մոբիլիզացնել աջակցությունը Ֆլորիդայի կուբայական գաղթականների համայնքին։ Նա ձգտում էր հեղափոխությանը և Իսպանիայից Կուբայի անկախությանը, ինչպես նաև դեմ էր Միացյալ Նահանգների կողմից Կուբայի բռնակցմանը: Կուբայի խունտայի քարոզչական ջանքերը շարունակվել են երկար տարիներ և ուժեղացան 1895 թվականից ի վեր։

Միացյալ Նահանգների, Անթիլյան կղզիների և Լատինական Ամերիկայի հայրենասիրական ակումբների հետ քննարկումից հետո 1892 թվականի ապրիլի 10-ին պաշտոնապես հռչակվել է Կուբայի հեղափոխական կուսակցությունը (Partido Revolucionario Cubano)՝ նպատակ ունենալով անկախություն ձեռք բերել ինչպես Կուբայի, այնպես էլ Պուերտո Ռիկոյի կողմից: Մարիան ընտրվել է պատվիրակ, այն կուսակցության բարձրագույն պաշտոնն է: Ըստ ֆոների, «Մարտիի անհամբերությունը անկախության հեղափոխություն սկսելու համար պայմանավորված էր նրա աճող վախով, որ Միացյալ Նահանգներին կհաջողվի բռնակցել Կուբան, նախքան հեղափոխությունը կղզին ազատեր Իսպանիայից»։

1894 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Ֆլորիդա նահանգի Ֆերնանդինա Բիչից երեք նավ է նավարկել Կուբա՝ բեռնված զինված մարդկանցով և պարագաներով։ Հունվարի սկզբին ԱՄՆ իշխանությունները ձերբակալել էին երկու նավ, սակայն դատավարությունը շարունակվել էր։ Ապստամբությունը սկսվել է 1895 թվականի փետրվարի 24-ին՝ ամբողջ կղզու ապստամբություններով։ Կղզու կենտրոնական մասում տեղի է ունեցել ապստամբությունները, ինչպիսիք են Իբարան, Յագուեյ Գրանդին և Ագուադան, տուժել են վատ համակարգման պատճառով և ձախողվել են, առաջնորդները գերեվարվել են, ոմանք տեղահանվել են, իսկ ոմանք էլ մահապատժի են ենթարկվել: Հավանա նահանգում ապստամբությունը բացահայտվել է նախքան դրա սկսվելը, և առաջնորդները ձերբակալվել էին: Այսպիսով, ապստամբներին, որոնք ավելի հեռու էին արևմուտքից՝ Պինար դել Ռիոյում, հրամայվել է սպասել։ 

Կուբա ճանապարհին Մարտին Սանտո Դոմինգոյում հրապարակել է Մոնտեկրիստիի հռչակագիրը, որում նա ուրվագծել է Կուբայի անկախության պատերազմի քաղաքականությունը. պատերազմը պետք է վարվի ինչպես սև, այնպես էլ սպիտակներով բոլոր սևամորթների մասնակցությունը կարևոր է հաղթանակի համար. իսպանացիները, ովքեր դեմ չեն ռազմական գործողություններին, պետք է խնայվեն այսպիսով, մասնավոր գյուղական սեփականությունը չպետք է տուժի, և հեղափոխությունը պետք է նոր տնտեսական կյանք հաղորդի Կուբային։

1895 թվականի ապրիլի 1-ին և 11-ին ապստամբների գլխավոր առաջնորդները վայրէջք  էին կատարել Օրիենտայում երկու արշավախմբով՝ մայոր Անտոնիո Մասեոն և նրա թիմի 22 անդամները Բարակոայի և Մարտիի մոտ, Մաքսիմո Գոմեսը և թիմի ևս չորս անդամներ Պլայիտասում:  Մոտավորապես այդ ժամանակ Կուբայում իսպանական զինված ուժերի թիվը կազմում էր մոտ 80,000 մարդ, այդ թվում՝ 60,000 իսպանացի և կուբացի կամավորներ։ Վերջիններս տեղացի կամավորներ էին, ովքեր կատարում էին կղզու անվտանգության և ոստիկանության գործառույթների մեծ մասը: Դեկտեմբերին կղզի է ուղարկվել կանոնավոր բանակի 98 412 զինծառայող, իսկ կամավորների թիվը հասել է 63 000-ի։ 1897 թվականի վերջին կղզին ուներ 240,000 կանոնավոր զորքեր և 60,000 անկանոն կազմավորումներ։ Հեղափոխականները զգալի փոքրամասնության մեջ էին։

Ապստամբները ստացել են «Մայամի» մականունը՝ ի պատիվ իսպանացի սևամորթ սպա Խուան Էթնինիուս Մամբիի, այն 1846 թվականին միացավ Դոմինիկյան Հանրապետությանը անկախության համար պայքարում։ Երբ 1868 թվականին սկսվել է տասնամյա պատերազմը, այդ նույն զինվորներից ոմանք ուղարկվել էին Կուբա՝ բերելով այն, ինչը մինչ այդ դարձել էր իսպանական նվաստացուցիչ հայհոյանք: Կուբացիները հպարտությամբ ընդունեցին այս անունը։

Տասնամյա պատերազմից հետո Կուբայում մասնավոր անձանց կողմից զենքի տիրապետումն արգելվել էր։ Այսպիսով, ապստամբների ամենալուրջ և մշտական խնդիրներից մեկը համապատասխան զենքի բացակայությունն էր: Զենքի պակասը նրանց ստիպել  դիմել պարտիզանական մարտավարության՝ օգտագործելով շրջակա միջավայրը, անակնկալի տարրը, արագ ձիերը և պարզ զենքերը, ինչպիսիք են մաչետեն: Հրազենի մեծ մասը ձեռք է բերվել իսպանացիների վրա արշավանքների ժամանակ։ 1895 թվականի հունիսի 11-ից մինչև 1897 թվականի նոյեմբերի 30-ն ընկած ժամանակահատվածում Կուբայից դուրս ապստամբներին զենք և պարագաներ հասցնելու 60 փորձ է արվել, բայց միայն մեկն է հաջող եղել՝ հիմնականում բրիտանական նավատորմի պաշտպանության շնորհիվ։

### Պատերազմի սրացում

Մարտին սպանվել է 1895 թվականի մայիսի 19-ին, բայց Մաքսիմո Գոմեսը (Դոմինիկյան) և Անտոնիո Մասեոն (մուլատ) պայքարել է հետագա։ Գոմեսը օգտագործել է այրված հողի մարտավարությունը, այն ներառում էր ուղևորատար գնացքների պայթյուն և իսպանացի հավատարիմների ունեցվածքի և շաքարի տնկարկների հրկիզում, որոնցից շատերը պատկանում էին ամերիկացիներին։ Հունիսի վերջին ամբողջ Կամագուեյը պատերազմի մեջ էր։ Շարժվելով դեպի արևմուտք՝ Գոմեսը և Մակաոն միավորվեցին 1868 թվականի պատերազմի վետերանների, լեհ ինտերնացիոնալիստների, գեներալ Կառլոս Ռոլոֆի և Սերաֆին Սանչեսի հետ Լաս Վիլասում։ Սեպտեմբերի կեսերին ազատագրական բանակի հինգ կորպուսի ներկայացուցիչները հավաքվել էին Հիմագույայում՝ հաստատելու Հիմագույայի Սահմանադրությունը։ Այս Սահմանադրությունը ստեղծեց Կենտրոնական կառավարություն, այն գործադիր և օրենսդիր ճյուղերը միավորեց մեկ կազմավորման մեջ՝ կառավարական խորհուրդ, այն ղեկավարում էին Սալվադոր Սիսներոսը և Բարտոլոմե Մասոն:

Երեք արևելյան նահանգներում համախմբման ժամանակաշրջանից հետո ազատագրական բանակները շարժվել էին դեպի Կամագուեյ, իսկ ավելի ուշ՝ Մատանսաս՝ գերազանցելով և խաբելով իսպանական բանակին: Հեղափոխականները ջախջախել էին իսպանացի գեներալ Արսենիո Մարտինես Կամպոսին և սպանել էին Պերալեխոյի օրոք նրա ամենավստահելի գեներալին։ Կամպոսը կիրառել է նույն ռազմավարությունը, ինչ արել է տասնամյա պատերազմի ժամանակ՝ կառուցելով լայն պաշտպանական գոտի ամբողջ կղզում՝ մոտ 80 մետր (50 մղոն) երկարությամբ և 200 մետր (660 ոտնաչափ) լայնությամբ: Այս գիծը, այն կոչվում էր տրոհ, նախատեսված էր արևելյան նահանգներում ապստամբների գործունեությունը սահմանափակելու համար և բաղկացած էր հարավից Հուկարոյից դեպի հյուսիս գտնվող Մորոն երկաթուղուց, այն կարող էր տեղափոխել զրահապատ վագոններ: Այս երկաթուղու երկայնքով տարբեր կետերում տեղադրվել են ամրություններ, սյուներ և փշալարեր, թակարդի ականներ են տեղադրվել հարձակման համար ամենահավանական վայրերում:

Ապստամբների համար կարևոր էր պատերազմը տեղափոխել Մատանզասի, Հավանայի և Պինար դել Ռիոյի արևմտյան Նահանգներ, որտեղ գտնվում էին կղզու կառավարությունն ու հարստությունը։ Հաջող հեծելազորային արշավի ընթացքում, հաղթահարելով տրոխասը, ապստամբները ներխուժել էին յուրաքանչյուր նահանգ։ Շրջապատելով բոլոր խոշոր և լավ ամրացված քաղաքները՝ նրանք հասան կղզու ամենաարևմտյան ծայրը 1896 թվականի հունվարի 22-ին։

Հնարավոր չէ հաղթել ապստամբներին սովորական ռազմական մարտավարությամբ, Իսպանիայի կառավարությունը գեներալ է ուղարկել։ Վալերիանո Վեյլեր և Նիկոլաու (մականունը՝ մսագործ), ով արձագանքեց ապստամբների հաջողություններին՝ օգտագործելով ահաբեկչության մեթոդներ՝ պարբերական մահապատիժներ, զանգվածային արտաքսումներ և ֆերմերային տնտեսությունների և մշակաբույսերի ոչնչացում: Այս մեթոդներն իրենց գագաթնակետին հասան 1896 թվականի հոկտեմբերի 21-ին, երբ նա հրամայեց բոլոր գյուղացիներին և նրանց անասուններին հավաքվել իր զորքերի կողմից գրավված տարբեր ամրացված թաղամասերում և քաղաքներում: Հարյուր հազարավոր մարդիկ ստիպված են եղել լքել իրենց տները, ինչը գերբնակեցման սարսափելի պայմաններ է ստեղծել։ Սա համակենտրոնացման ճամբարների օգտագործման առաջին գրանցված և ճանաչված դեպքն էր, երբ ոչ մարտիկները վտարվեցին իրենց հողից՝ թշնամուն օգնությունից զրկելու համար, իսկ հետո ներկալվածները ենթարկվեցին սարսափելի պահման պայմանների։ Ենթադրվում է, որ այս միջոցը հանգեցրել է Կուբայի գյուղական բնակչության առնվազն մեկ երրորդի մահվան։ Հարկադիր վերաբնակեցման քաղաքականությունը պահպանվեց մինչև 1898 թվականի մարտ։

1880-ականների սկզբից Իսպանիան ճնշում էր նաև Ֆիլիպիններում անկախության շարժումը, որն ուժեղանում էր: Այսպիսով, Իսպանիան երկու պատերազմ մղեց, որոնք ծանր բեռ էին նրա տնտեսության վրա: 1896 թվականին գաղտնի բանակցությունների ընթացքում Իսպանիան մերժեց Կուբան գնելու Միացյալ Նահանգների առաջարկները։

Մասեոն սպանվել է 1896 թվականի դեկտեմբերի 7-ին։ Քանի որ պատերազմը շարունակվում էր, կուբացիների հաջողության հիմնական խոչընդոտը զենքի մատակարարումն էր: Չնայած զենքն ու ֆինանսավորումը գալիս էին Միացյալ Նահանգներից, մատակարարման գործողությունը խախտում էր ամերիկյան օրենքները, որոնք կիրառվում էին ԱՄՆ առափնյա պահպանության կողմից. 71 վերալիցքավորման առաքելություններից միայն 27-ին հաջողվեց ավարտել։

1897 թվականին ազատագրական բանակը արտոնյալ դիրք էր զբաղեցնում Կամագուեյում և Օրիենտայում, որտեղ իսպանացիները վերահսկում էին միայն մի քանի քաղաքներ։ Իսպանական լիբերալների առաջնորդ Պրաքսեդես Սագաստան 1897 թվականի մայիսին խոստովանել է. «այն բանից հետո, երբ մենք 200,000 մարդ ուղարկեցինք և այդքան արյուն թափեցինք, մենք կղզու վրա ավելի շատ հող չունենք, քան այն, որով քայլում են մեր զինվորները»։ Ապստամբների 3000 հոգանոց ջոկատը իսպանացիներին պարտության մատնեց տարբեր բախումներում, ինչպիսիք են Լա ռեֆորմի ճակատամարտը և Լաս Թունասի հանձնումը օգոստոսի 30-ին, և իսպանացիները ստիպված եղան պաշտպանվել: 

Ինչպես պայմանավորվել էր Խիմագուայուի ժողովում երկու տարի առաջ, 1897 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Կամագուեյի Լա Յայա քաղաքում տեղի ունեցավ երկրորդ հիմնադիր ժողովը: Վերջերս ընդունված Սահմանադրությունը հրամայում էր ռազմական հրամանատարությունը ենթարկել քաղաքացիական իշխանությանը։ Կառավարությունը հաստատվեց, նախագահ նշանակվեց Բարտոլոմե Մասկը, իսկ փոխնախագահ՝ Դոմինգո Մենդես Կապոտեն։ Դրանից հետո Մադրիդը որոշեց փոխել իր քաղաքականությունը Կուբայի նկատմամբ՝ փոխարինելով Վայլերին, Կուբայի և Պուերտո Ռիկոյի համար գաղութային Սահմանադրություն մշակելով և Հավանայում նոր կառավարություն ձևավորելով: Բայց քանի որ երկրի կեսը դուրս էր եկել նրա վերահսկողությունից, իսկ մյուս կեսը զինված էր, նոր կառավարությունը անզոր էր և մերժվեց ապստամբների կողմից:

### Միջադեպ Ամերիկյան «Մեն» ռազմանավի հետ

Կուբայի անկախության համար պայքարը տարիներ շարունակ գրավել է հյուսիսամերիկացիների երևակայությունը, և թերթերը կոչ էին անում միջամտել՝ հրապարակելով սենսացիոն պատմություններ իսպանացիների վայրագությունների մասին: Ամերիկացիները եկել են այն եզրակացության, որ Կուբայի պատերազմը Իսպանիայի հետ հիշեցրել է Միացյալ Նահանգների Անկախության պատերազմը: Հյուսիսային Ամերիկայի հասարակական կարծիքը կողմ էր կուբացիների հետ կապված իրավիճակին միջամտելուն։

1898 թվականի հունվարին Հավանայում սկսվել է կուբաիսպանացի հավատարիմների ապստամբությունը նոր ինքնավար կառավարության դեմ, ինչը հանգեցրել է չորս տեղական թերթերի տպարանների ոչնչացմանը, որոնք հոդվածներ էին հրապարակում իսպանական բանակի քննադատությամբ։ ԱՄՆ գլխավոր հյուպատոսը հեռագրեր է ուղարկել Վաշինգտոն՝ վախենալով Հավանայում բնակվող ամերիկացիների կյանքի համար: Ի պատասխան՝ Հավանա է ուղարկվել։ 1898 թվականի փետրվարի 15-ին «Մեյնը» ավերվել է պայթյունի հետևանքով, որի հետևանքով զոհվել է անձնակազմի 268 անդամ։ Պայթյունի պատճառը հստակ հաստատված չէ, բայց միջադեպը Ամերիկայի ուշադրությունն է հրավիրել Կուբայի վրա, և նախագահ Ուիլյամ Մաքքինլին և նրա կողմնակիցները չկարողացան խանգարել Կոնգրեսին պատերազմ հայտարարել Կուբան «ազատագրելու» համար: Փորձելով խաղաղեցնել Միացյալ Նահանգները, գաղութային կառավարությունը դադարեցրել է հարկադիր վերաբնակեցման քաղաքականությունը և առաջարկել է բանակցություններ վարել անկախության մարտիկների հետ: Սակայն ապստամբները մերժեցին հրադադարը, իսկ զիջումները չափազանց ուշացան։ Մադրիդը օգնություն է խնդրել եվրոպական այլ տերություններից, բայց նրանք հրաժարվել էին:

1898 թվականի ապրիլի 11-ին Մակքինլին դիմել է Կոնգրեսին՝ խնդրելով իրեն լիազորել ԱՄՆ զինված ուժերի զորքեր ուղարկել Կուբա՝ քաղաքացիական պատերազմը դադարեցնելու նպատակով։ Ապրիլի 19-ին Կոնգրեսը ընդունել է համատեղ բանաձևեր, որոնք աջակցում են Կուբայի անկախությանը և հերքում են Կուբան բռնակցելու որևէ մտադրություն, այն պահանջում է Իսպանիայի հեռանալը և թույլ է տալիս ռազմական ուժ կիրառել՝ օգնելու կուբացի հայրենասերներին անկախություն ձեռք բերել: Սա ներառում էր սենատոր Հենրի Թելլերի առաջարկել է Թելլերի ուղղումը, այն ընդունվել է միաձայն՝ ասելով, որ «Կուբա կղզին ազատ և անկախ է և իրավամբ պետք է լինի»։ Փոփոխությունը Միացյալ Նահանգներին արգելում էր Կուբայի նկատմամբ իրավասություն կամ վերահսկողություն իրականացնել որևէ այլ պատճառով, բացի խաղաղեցման նպատակներից: Պատերազմը հայտարարվեց 1898 թվականի ապրիլի 20/21-ին:

### Իսպանա-ամերիկյան պատերազմի Կուբայի թատրոն

Ռազմական գործողությունները սկսվել էին պատերազմի հայտարարությունից մի քանի ժամ անց, երբ ամերիկյան զորակազմը ծովակալ Ուիլյամ թվականին Սամփսոնի հրամանատարությամբ արգելափակել էր Կուբայի մի քանի նավահանգիստներ: Ամերիկացիները որոշել էին ներխուժել է Կուբա Օրիենտայում, որտեղ կուբացիները կարողացան աջակցություն ցուցաբերել: ԱՄՆ-ի առաջին նպատակը Սանտյագո դե Կուբա քաղաքը գրավելն էր՝ Լինարեսի բանակը և սերվերի նավատորմը ոչնչացնելու համար: Սանտյագո հասնելու համար նրանք ստիպված էին հաղթահարել իսպանական պաշտպանական կենտրոնացված ուժերը Սան Խուան բլուրներում: 1898 թվականի հունիսի 22-ից 24-ն ընկած ժամանակահատվածում ամերիկացիները գեներալ Ուիլյամ Ռ. Շախտերի հրամանատարությամբ վայրէջք էին կատարել Դայկիրիում և Սիբոնիում և այնտեղ հիմք էին հիմնել: Սանտյագոյի նավահանգիստը դարձել է ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի գործողությունների հիմնական թիրախը, և ամերիկյան նավատորմը, այն հարձակվել է Սանտյագոյի վրա, ապաստան էր պահանջում ամառային փոթորիկների սեզոնից: Այդ նպատակով ընտրվել է մոտակա Գուանտանամո ծովածոցը, այն հարձակման էր ենթարկվել հունիսի 6-ին։  Սանտյագո դե Կուբայի ճակատամարտը, այն տեղի ունեցավ 1898 թվականի հուլիսի 3-ին, իսպանա-ամերիկյան պատերազմի ընթացքում ամենամեծ ռազմածովային ճակատամարտն էր և հանգեցրել էր իսպանական Կարիբյան էսկադրիլիայի ոչնչացմանը:

Սանտյագոյում դիմադրությունը կենտրոնացավ կանոս ամրոցի շուրջ, մինչ իսպանացիների և ամերիկացիների միջև խոշոր մարտերը տեղի ունեցան Լաս Գուասիմասում հունիսի 24-ին, իսկ էլ Կանեայում և Սան Խուան բլուրում՝ հուլիսի 1-ին, դրանից հետո ամերիկացիների առաջխաղացումը կանգ առավ։ Իսպանական զորքերը հաջողությամբ պաշտպանեցին Ֆորտ Կանոսան, ինչը նրանց թույլ էր տվել կայունացնել իրենց դիրքերը և փակել Սանտյագոյի մուտքը: Ամերիկացիներն ու կուբացիները սկսել են քաղաքի պաշարումը, այն հանձնվել է հուլիսի 16-ին իսպանական Կարիբյան էսկադրիլիայի ջախջախումից հետո: Այսպիսով, Օրիենտեն անցավ ամերիկացիների և կուբացիների վերահսկողության տակ, բայց ամերիկացի գեներալ Նելսոն Ա. Մայլսը թույլ չի տվել Կուբայի զորքերին մտնել Սանտյագո՝ ասելով, որ ցանկանում է կանխել բախումները կուբացիների և իսպանացիների միջև: Կուբացի գեներալ Կալիքստո Գարսիան, այն Մամբայի ուժերի հրամանատարն էր Արևելյան դեպարտամենտում, հրամայել է իր զորքերին պահել իրենց տարածքները և հրաժարական է տվել՝ բողոքի նամակ գրելով գեներալ Շաֆթերին։

Ֆիլիպինների և Պուերտո Ռիկոյի կորստից հետո, որոնք նույնպես ներխուժել էին Միացյալ Նահանգներ, Իսպանիան խաղաղություն է խնդրել 1898 թվականի հուլիսի 17-ին։ Օգոստոսի 12-ին ԱՄՆ-ն և Իսպանիան ստորագրել է խաղաղության արձանագրություն, որով Իսպանիան համաձայնել է հրաժարվել Կուբայից։ 1898 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ԱՄՆ-ն և Իսպանիան ստորագրել են Փարիզի խաղաղության պաշտոնական պայմանագիրը, այն ճանաչում էր ԱՄՆ-ի շարունակվող ռազմական օկուպացիան։ Չնայած կուբացիները մասնակցում էին ազատագրական ջանքերին, Միացյալ Նահանգները կանխել են Կուբային իր ներկայացուցիչներին ուղարկել Փարիզի խաղաղության բանակցություններին կամ ստորագրել միջազգային պայմանագիր, այն ժամանակային սահմանափակումներ չէր դնում ամերիկյան օկուպացիայի համար և բացառում էր Փայնս կղզին Կուբայի կազմից։ Չնայած ԱՄՆ նախագահը դեմ չէր Կուբայի հնարավոր անկախությանը, ամերիկացի գեներալ Ուիլյամ Ռ.Շաֆտերը հրաժարվել էր թույլ տալ կուբացի գեներալ Կալիքստո Գարսիային և նրա ապստամբ ուժերին մասնակցել Սանտյագո դե Կուբայում կապիտուլյացիայի արարողությանը:

## Ամերիկյան օկուպացիա (1898-1902)
Այն բանից հետո, երբ իսպանական վերջին զորքերը լքել էին կղզին 1898 թվականի դեկտեմբերին, 1899 թվականի հունվարի 1-ին Կուբայի կառավարությունը ժամանակավորապես հանձնվել է Միացյալ Նահանգներին։ Առաջին նահանգապետը գեներալ Ջոն Ռ. Բրուկն էր: Ի տարբերություն Գուամի, Պուերտո Ռիկոյի և Ֆիլիպինների, ԱՄՆ-ը չի միացրել Կուբան՝ Թելլերի փոփոխությամբ սահմանված սահմանափակումների պատճառով։

### Քաղաքական փոփոխություններ
ԱՄՆ վարչակազմը չի կողմնորոշվել Կուբայի ապագա կարգավիճակի հարցում։ Իսպանացիներից նրան խլելուց հետո անհրաժեշտ էր համոզվել, որ նա տեղափոխվել է և կմնա Միացյալ Նահանգների ազդեցության ոլորտում: Ինչպես հասնել դրան, բուռն քննարկման առարկա էր, և տարբերակներից մեկը բռնակցումն էր: Բրուքը ստեղծել էին քաղաքացիական կառավարություն, նշանակել է ԱՄՆ նահանգապետեր յոթ նորաստեղծ գերատեսչություններում և նշանակել է նահանգի քաղաքացիական նահանգապետեր, ինչպես նաև քաղաքապետեր և քաղաքապետարանների ներկայացուցիչներ: Իսպանական գաղութային կառավարության շատ պաշտոնյաներ մնացել էին իրենց պաշտոններում։ Բնակչությանը հրամայվել էր զինաթափվել, և անտեսելով մամբիի բանակը՝ Բրուքը ստեղծել էր գյուղական պահակ և քաղաքային ոստիկանություն՝ օկուպացիոն ուժերի ծառայության մեջ: Կուբայի դատական լիազորությունները դեռ հիմնված էին Իսպանիայի կառավարության օրենսգրքերի վրա։ Թոմաս էստրադա Պալման, Մարտիի իրավահաջորդը Կուբայի հեղափոխական կուսակցության պատվիրակի պաշտոնում, լուծարել է կուսակցությունը Փարիզի համաձայնագրի ստորագրումից մի քանի օր անց: Ներկայացուցիչների հեղափոխական վեհաժողովը նույնպես լուծարվել է։

### Տնտեսական փոփոխություններ
Նույնիսկ նախքան Միացյալ Նահանգները պաշտոնապես իշխանության գալը, նրանք արդեն սկսել էին իջեցնել Կուբա ներմուծվող ամերիկյան ապրանքների սակագները՝ առանց նույն իրավունքները տալու Միացյալ Նահանգներ ներմուծվող կուբայական ապրանքներին։ Պետական վճարումները պետք է կատարվեին ԱՄՆ դոլարով։ Foreaker-ի փոփոխությունն արգելում էր ԱՄՆ օկուպացիոն կառավարությանը արտոնություններ և զիջումներ տրամադրել ամերիկացի ներդրողներին՝ օկուպացիայի ընթացքում հակաիմպերիալիստներին խաղաղեցնելու համար: Չնայած դրան, շուտով ամերիկյան կապիտալը սկսել էր գերակշռել Կուբայի տնտեսությունում։ 1905 թվականին Կուբայի տարածքի գրեթե 10%-ը պատկանում էր ամերիկացիներին։ Մինչև 1902 թվականը Ամերիկյան ընկերությունները վերահսկում էին Կուբայի հանքաքարի արտահանման 80%-ը և տիրապետում էին շաքարի և ծխախոտի գործարանների մեծամասնությանը։

Պատերազմից անմիջապես հետո Կուբայում աշխատել փորձող օտարերկրյա ընկերությունների ճանապարհին մի քանի լուրջ խոչընդոտներ առաջացան։ 1898 թվականի համատեղ բանաձևը, Թելլերի փոփոխությունը և Ֆորեյկերի փոփոխությունը վտանգի տակ էին դրել օտարերկրյա ներդրումները։ Ի վերջո, Կոռնելիուս վան Հորնը Cuba Company-ից, Կուբայի առաջին երկաթուղային ընկերություններից մեկը, գտավ «հետ կանչվող թույլտվությունների» սողանցք, այն հիմնավորված էր նախկինում գոյություն ունեցող իսպանական օրենսդրությամբ, այն իրականում թույլ էր տալիս երկաթուղիներ կառուցել Կուբայում: Գեներալ Լեոնարդ Վուդը, Կուբայի նահանգապետ և բռնակցման Հայտնի ջատագով, օգտվել էր այս սողանցքից՝ հարյուրավոր արտոնություններ, թույլտվություններ և այլ արտոնություններ տրամադրելու ամերիկյան բիզնեսին։

Իրավական խոչընդոտները հաղթահարելուց հետո ամերիկյան ներդրումները վերափոխել էին Կուբայի տնտեսությունը: Կուբա ժամանելուց հետո երկու տարվա ընթացքում Cuba-ն կառուցել էր 350 մղոն երկարությամբ երկաթուղի, այն Սանտյագոյի Արևելյան նավահանգիստը կապում էր Կուբայի կենտրոնական տարածքում գոյություն ունեցող երկաթուղիների հետ: Ընկերությունը դարձել է խոշորագույն օտարերկրյա ներդրումը Կուբայում 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակների ընթացքում։ 1910-ականներին այն երկրի ամենամեծ ընկերությունն էր։ Բարելավված ենթակառուցվածքը թույլ է տվել շաքարեղեգի մշակումը տարածվել երկրի նախկինում թերզարգացած արևելյան մասում։ Քանի որ կուբայական շաքարեղեգի շատ փոքր արտադրողներ ծանրաբեռնված էին պարտքերով և պատերազմի վնասներով, ամերիկյան ընկերությունները կարողացան արագ և էժան ձեռք բերել արդյունաբերությունը: Միևնույն ժամանակ, centrales-ի նոր արտադրական կայանքները կարող են օրական աղալ մինչև 2000 տոննա եղեգ, ինչը լայնածավալ գործողություններն առավել շահավետ է դարձնում։ Այս տնկարկների բարձր ֆիքսված արժեքը դրանք հասանելի է դարձրել գրեթե բացառապես խոշոր կապիտալ ունեցող ամերիկյան ընկերությունների համար: Բացի այդ, ընկերության շահութաբերությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ էր եղեգի մեծ և կայուն հոսք, ինչը հանգեցրել էր հետագա համախմբման: Կուբացի ձեռնափայտի ֆերմերները, որոնք նախկինում հողատերեր էին, դարձել են ընկերության հողի վարձակալները: 1902 թվականին երկրում շաքարի արտադրության 40%-ը վերահսկվում էր ամերիկացիների կողմից։

Քանի որ ամերիկյան կորպորացիաների շահերը ամուր արմատավորված են Կուբայում, ԱՄՆ սակագնային համակարգը համապատասխանաբար ճշգրտվել է՝ երկրների միջև առևտուրն ամրապնդելու համար: 1903 թվականի փոխադարձության պայմանագիրը 20%-ով իջեցրել է կուբայական շաքարի ԱՄՆ սակագները: Սա Կուբայի շաքարին մրցակցային առավելություն  էր տվել ամերիկյան շուկայում: Միևնույն ժամանակ, Միացյալ Նահանգներից ներմուծվող ապրանքների մեծ մասի համար տրվել են հավասար կամ նույնիսկ մեծ արտոնություններ։ Ամերիկյան ապրանքների կուբայական ներմուծումը պատերազմից հինգ տարի առաջ 17 միլիոն դոլարից հասավ 38 միլիոն դոլարի 1905 թվականին և, ի վերջո, 1918 թվականին հասավ ավելի քան 200 միլիոն դոլարի: Նմանապես, Կուբայի արտահանումը Միացյալ Նահանգներ հասավ 86 միլիոն դոլարի 1905 թվականին և 1918 թվականին հասավ գրեթե 300 միլիոն դոլարի։

### Ընտրություններ և անկախություն
Շուտով ի հայտ եկան հիմնադիր ժողով հրավիրելու ժողովրդական պահանջները։ 1899 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ պատերազմի նախարարը Կուբայի բնակչությանը հավաստիացրել էր, որ օկուպացիան ժամանակավոր է, որ անցկացվելու են մունիցիպալ և ընդհանուր ընտրություններ, որ ստեղծվելու է հիմնադիր ժողով, և որ ինքնիշխանությունը կփոխանցվի կուբացիներին։ Բրուկին փոխարինել էր գեներալ Լեոնարդ Վուդը՝ անցումային գործընթացը վերահսկելու համար: Ստեղծվել են կուսակցություններ, այդ թվում՝ Կուբայի ազգային կուսակցությունը, Լաս Վիլասի Դաշնային Հանրապետական կուսակցությունը, Հավանայի Հանրապետական կուսակցությունը և դեմոկրատական միություն կուսակցությունը։ 

Երկրի 110 մունիցիպալիտետների քաղաքապետերի, գանձապահների և փաստաբանների առաջին ընտրությունները տեղի են ունեցել 1900 թվականի հունիսի 16-ին, սակայն քվեարկությանը կարող էին մասնակցել միայն 21 տարեկանից բարձր գրագետ կուբացիները, որոնք ունենին ավելի քան 250 դոլար արժողությամբ անշարժ գույք: Այս պայմաններից ազատվել էին միայն լուծարված ազատագրական բանակի անդամները։ Այսպիսով, 21 տարեկանից բարձր մոտ 418,000 արական սեռի քաղաքացիների թիվը նվազել է՝ հասնելով մոտ 151,000-ի: Նույն ընտրությունները տեղի ունեցան մեկ տարի անց, և կրկին մեկ տարի ժամկետով ։ 

Հիմնադիր ժողովի 31 պատվիրակների ընտրությունը տեղի է ունեցել 1900 թվականի սեպտեմբերի 15-ին՝ քվեարկության նույն սահմանափակումներով։ Բոլոր երեք ընտրություններում էլ անկախության օգտին հանդես եկած թեկնածուները ստացել են ձայների ճնշող մեծամասնությունը։ Սահմանադրությունը մշակվել է 1900 թվականի նոյեմբերից մինչև 1901 թվականի փետրվարին, այնուհետև ընդունվել Է Վեհաժողովի կողմից։

1901 թվականի մարտի 2-ին ԱՄՆ Կոնգրեսը ընդունել է բանակի հատկացումների մասին օրենքը, այն սահմանում էր Կուբայում մնացած Միացյալ Նահանգների զորքերի դուրսբերման պայմանները։ Ընդհանուր առմամբ, այս օրենքը ներառում էր պլատի փոփոխությունը, այն սահմանում էր կուբաամերիկյան հարաբերությունների պայմանները Մինչև 1934 թվականը: Փոփոխությունը նախատեսում էր մի շարք կանոններ, որոնք լրջորեն խախտում են Կուբայի ինքնիշխանությունը:
* Որ Կուբայի կառավարությունը երբեք որևէ պայմանագիր չի կնքի որևէ օտարերկրյա տերության հետ,այն կարող է վնասել Կուբայի անկախությանը, և ոչ մի կերպ թույլ չի տա որևէ օտարերկրյա տերության վերահսկողություն հաստատել կղզու որևէ մասի վրա։ 
* Որ Կուբան չի ստանձնի արտաքին պարտքի որևէ պարտավորություն՝ առանց երաշխիքների, որ տոկոսները կարող են վճարվել սովորական մուտքերի միջոցով:
* Որ Կուբան համաձայն է, որ Միացյալ Նահանգները կարող է միջամտել Կուբայի անկախությունը պահպանելու, անհատի կյանքը, ունեցվածքը և ազատությունը պաշտպանելու և Փարիզի պայմանագրով սահմանված պարտավորությունները կատարելու համար:
* Որ Կուբայի պահանջները Փայնս կղզու նկատմամբ (այժմ կոչվում է Իսլա դե լա Խուվենտուդ) չեն ճանաչվել և պետք է որոշվեին միջազգային պայմանագրով:
* Որ Կուբան պարտավորվում է Միացյալ Նահանգներին տրամադրել «այն հողերը, որոնք անհրաժեշտ են ածուխի կամ ռազմածովային բազաների արդյունահանման համար, որոշակի կետերում, որոնք կհամաձայնեցվեն»:

1901 թվականի ապրիլի 6-ին Հիմնադիր ժողովը 24 կողմ, 2 դեմ ձայներով մերժել էր պլատի ուղղումը։ Միացյալ Նահանգները պահանջել էր, որ այս փոփոխությունը հաստատվի Հիմնադիր խորհրդարանի կողմից ամբողջությամբ և առանց փոփոխությունների՝ Որպես նոր Սահմանադրության հավելված: ԱՄՆ պատերազմի նախարար Էլիհու Ռութը խնդրել է նահանգապետ Վուդին փոխանցել Կուբայի պատվիրակներին, որ նրանք այլևս չեն կարող որևէ կառավարություն ունենալ Կուբայում, բացի Միացյալ Նահանգների միջամտող կառավարությունից, քանի դեռ «նրանք չեն հաստատել պլատի փոփոխությունը»: 1901 թվականի հունիսի 12-ին, բուռն քննարկումներից հետո, Հիմնադիր ժողովը հաստատել է այս լրացումը չորս ձայնի առավելությամբ: «Պլատի փոփոխության ընդունմամբ Կուբան գործնականում անկախություն ստացել է, և միակ ճիշտ որոշումը բռնակցմանը հասնելն էր»: Այնուամենայնիվ, Վուդը շարունակել էր։

1901 թվականի դեկտեմբերի 31-ին կայացած նախագահական ընտրություններում ամերիկացի Թոմաս էստրադա Պալման, այն դեռ բնակվում էր Միացյալ Նահանգներում, միակ թեկնածուն էր։ Նրա հակառակորդը՝ գեներալ Բարտոլոմե Մազոն, հանել էր իր թեկնածությունը՝ ի նշան բողոքի ԱՄՆ ֆավորիտների և Պալմայի կողմնակիցների կողմից քաղաքական մեքենայի մանիպուլյացիայի դեմ: Պալման ընտրվել էր Հանրապետության առաջին նախագահ:

## 20-րդ դարի սկիզբ (1902-1959)
Ամերիկյան օկուպացիան պաշտոնապես ավարտվել է, երբ Պալման ստանձնել էր պաշտոնը 1902 թվականի մայիսի 20-ին: Հավանան և Վարադերոն շուտով դարձել էին հայտնի զբոսաշրջային հանգստավայրեր։ Չնայած այն հանգամանքին, որ որոշակի ջանքեր են գործադրվել Կուբայում էթնիկ լարվածությունը հանրային քաղաքականության միջոցով մեղմելու համար, ռասիզմը և ոչ ֆորմալ խտրականությունը սևամորթների և մեստիզոների նկատմամբ շարունակում էին տարածված մնալ:

Գուանտանամոյի բազան վարձակալության է հանձնվել Միացյալ Նահանգներին՝ պլատի փոփոխության շրջանակներում: Փայնս կղզու՝ որպես Կուբայի տարածքի կարգավիճակը անորոշ է մնացել մինչև 1925 թվականը, երբ Միացյալ Նահանգները վերջապես ճանաչել էին Կուբայի ինքնիշխանությունը կղզու նկատմամբ: Պալման հաջողությամբ կառավարել էր իր չորս տարվա պաշտոնավարման ընթացքում, սակայն, երբ նա փորձել էր երկարացնել իր պաշտոնավարումը, ապստամբություն տեղի ունեցավ:

Կուբայի երկրորդ օկուպացիան, այն հայտնի է նաև որպես «Կուբայի Խաղաղեցում», ԱՄՆ-ի խոշոր ռազմական գործողությունն էր, այն սկսվել է 1906 թվականի սեպտեմբերին: Պալմայի ռեժիմի անկումից հետո ԱՄՆ նախագահ Ռուզվելտը ներխուժել էր Կուբա և հաստատել էր օկուպացիան, այն տևել է գրեթե երկուսուկես տարի։ Գործողության հայտարարված նպատակն էր կանխել կուբացիների միջև ռազմական գործողությունները, պաշտպանել Հյուսիսային Ամերիկայի տնտեսական շահերը և անցկացնել ազատ ընտրություններ: 1906 թվականին Միացյալ Նահանգների ներկայացուցիչ Ուիլյամ Հովարդ Թաֆթը բանակցություններ է վարել երիտասարդ գեներալ Էնրիկե Լոյնաս դել Կաստիլյոյի գլխավորած հաջող ապստամբությունը դադարեցնելու համար: Պալման հրաժարական է տվել, և Միացյալ Նահանգների նահանգապետ Չարլզ Մագունը ժամանակավորապես ղեկավարել է երկիրը մինչև 1909 թվականը: 1908 թվականի նոյեմբերին Խոսե Միգել Գոմեսի ընտրվելուց հետո Կուբան համարվել է բավական կայուն՝ թույլ տալու ամերիկյան զորքերի դուրսբերումը, այն ավարտվել է 1909 թվականի փետրվարին։ 

Երեք տասնամյակ երկիրը ղեկավարում էին անկախության պատերազմի նախկին առաջնորդները, ովքեր ընտրվելուց հետո այդ պաշտոնում մնացին ոչ ավելի, քան երկու սահմանադրական ժամկետ: Կուբայի նախագահի իրավահաջորդներն էին Խոսե Միգել Գոմեսը (1908-1912), Մարիո Գարսիա Մենոկալը (1913-1920), Ալֆրեդո Զայասը (1921-25) և Խերարդո Մաչադոն (1925-1933):

Լիբերալ Գոմեսի օրոք աֆրոկուբինցիների մասնակցությունը քաղաքական գործընթացին սահմանափակվել էին, երբ «գունավոր Անկախության» կուսակցությունը օրենքից դուրս հայտարարվել էր և դաժանորեն ճնշվել 1912 թվականին, երբ ամերիկյան զորքերը նորից մտան Երկիր՝ պաշտպանելու շաքարի տնկարկները: Գոմեսի իրավահաջորդի՝ Պահպանողական կուսակցությունից Մարիո Մենոկալեի օրոք շաքարի արտադրության եկամուտները կտրուկ աճել են: Մենոկալի արձագանքը 1916 թվականին ընդունվել է Գոմեսի և այլ լիբերալների զինված ապստամբությամբ (այսպես կոչված՝ «Չամբելոնայի պատերազմ»), այն դրդել էր Միացյալ Նահանգներին ուղարկել ծովային հետևակայիններ։ Գոմեսը պարտվել էր և գերի էր ընկել, իսկ ապստամբությունը ճնշվել էր:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կուբան պատերազմ էր հայտարարել կայսերական Գերմանիային 1917 թվականի ապրիլի 7-ին՝ Միացյալ Նահանգների պատերազմին միանալուց մեկ օր անց։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Կուբան չկարողացավ զորքեր ուղարկել Եվրոպայում մարտական գործողություններին մասնակցելու համար, Այն կարևոր դեր խաղաց որպես հիմք Արևմտյան Հնդկաստանը գերմանական սուզանավերի հարձակումներից պաշտպանելու համար: Օրինագիծ էր մշակվել, և 25,000 կուբացի զինվորականներ մոբիլիզացվեցին, բայց պատերազմն ավարտվել էր նախքան նրանց մարտի ուղարկելը:

Ալֆրեդո Զայասը նախագահ է ընտրվել 1920 թվականին և պաշտոնը ստանձնել 1921 թվականին։ Երբ Կուբայի ֆինանսական համակարգը փլուզվել էր շաքարի գների անկման պատճառով, 1922 թվականին Զայասը վարկ ստացավ Միացյալ Նահանգներում։ Պատմաբաններից մեկը եզրակացրել է, որ շարունակվող ռազմական միջամտությունը և ԱՄՆ-ի տնտեսական գերիշխանությունը Կուբան կրկին վերածեցին «գաղութի ամեն ինչում, բացի անունից»։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո
Նախագահ Խերարդո Մաչադոն ընտրվել էր համաժողովրդական քվեարկությամբ 1925 թվականին, սակայն Սահմանադրությամբ նրան արգելվել էր վերընտրվել։ Մաչադոն, այն լի էր Կուբան արդիականացնելու վճռականությամբ, սկսել է մի քանի լայնածավալ շինարարական նախագծեր, ինչպիսիք են կենտրոնական մայրուղու կառուցումը, բայց իր սահմանադրական ժամկետի ավարտին նա մնաց իշխանության ղեկին: ԱՄՆ-ն որոշել է չմիջամտել ռազմական ճանապարհով 1920-ականների վերջին և 1930-ականների սկզբին Կուբայի մի շարք նախաձեռնող խմբեր կազմակերպեցին մի շարք ապստամբություններ, որոնք կամ ձախողվել էին, կամ չէին ազդել մայրաքաղաքի վրա:

Սերժանտների ապստամբությունը խարխլել էր օլիգարխիկ պետության ինստիտուտներն ու ուժային կառույցները։ Երիտասարդ և համեմատաբար անփորձ հեղափոխականները բանվորների և գյուղացիների մոբիլիզացիայի արդյունքում ներքաշվել էին պետական իշխանության շարքերը: 1933-ի սեպտեմբերից մինչև 1934-ի հունվար ընկած ժամանակահատվածում արմատական ակտիվիստների, ուսանողների, միջին դասի մտավորականների և ցածր մակարդակի դժգոհ զինվորների ցրված կոալիցիան ձևավորել է ժամանակավոր հեղափոխական կառավարություն: Այս կոալիցիան ղեկավարում էր համալսարանի հայտնի պրոֆեսոր Դոկտոր Ռամոն Գրաու Սան Մարտինը: Գրաուի կառավարությունը խոստացել է «նոր Կուբային», այն պատկանում է բոլոր դասերին, և վերացնել պլատի փոփոխությունը: Նրանք հավատում էին, որ իրենց օրինականությունը հիմնված է ժողովրդական աջակցության վրա, դա նրանց առաջնորդել էր իշխանության, այլ ոչ թե Միացյալ Նահանգների Պետդեպարտամենտի հաստատման վրա:

Այդ նպատակով 1933 թվականի աշնանը կառավարությունն իրականացրել էր մի շարք արմատական բարեփոխումներ։ Պլատի փոփոխությունը միակողմանիորեն չեղարկվել էր, և Մաչադատոյի բոլոր քաղաքական կուսակցությունները լուծարվել էին: Ժամանակավոր կառավարությունը ինքնավարություն է շնորհել Հավանայի համալսարանին, կանայք ստացան ընտրելու իրավունք, ներդրվեցին ութ ժամյա աշխատանքային օր, սահմանվել էին նվազագույն աշխատավարձ ձեռնափայտերի համար և ներդրվել էին պարտադիր արբիտրաժ: Կառավարությունը ստեղծել էր աշխատանքի նախարարություն, և ընդունվել օրենք, որով գյուղատնտեսության, առևտրի և արդյունաբերության բոլոր աշխատողների 50% ը պետք է լինեին Կուբայի քաղաքացիներ: Գրաուի ռեժիմը որպես առաջնահերթություն դրել էր ագրարային բարեփոխումները՝ գյուղացիներին խոստանալով իրենց հողերի օրինական սեփականությունը: Ժամանակավոր կառավարությունը տևել էր մինչև 1934 թվականի հունվարը, երբ այն տապալվել էր աջ քաղաքացիական և ռազմական տարրերի հակակառավարական կոալիցիայի կողմից: Երիտասարդ սերժանտ Մետիս Ֆուլգենսիո Բատիստայի գլխավորությամբ այս շարժմանը աջակցում էր Միացյալ Նահանգները։

### 1940 թվականի Սահմանադրությունը և Բատիստայի դարաշրջանը

#### Բատիստայի Վերելքը
1940 թվականին Կուբայում անցկացվել էին ազատ և արդար ազգային ընտրություններ։ Ֆուլգենսիո Բատիստային ի սկզբանե աջակցում էին կոմունիստական առաջնորդները՝ բանվորական շարժման մեջ Ժողովրդական Սոցիալիստական կուսակցության օրինականացման և կոմունիստների գերակայության դիմաց: Այս ժամանակահատվածում բանվորական շարժման վերակազմավորումն ավարտվել է 1938 թվականին Կուբայի աշխատավորների կոնֆեդերացիայի ստեղծմամբ (Confederation of Cuban Workers կամ CTC)։ Այնուամենայնիվ, 1947 թվականին կոմունիստները կորցրել էին վերահսկողությունը KTC-ի նկատմամբ, և նրանց ազդեցությունը արհմիութենական շարժման մեջ աստիճանաբար նվազել է 1950-ականներին: Բատիստայի նախագահի պաշտոնը ստանձնելը 1952 թվականին և դրան հաջորդող տարիներին, մինչև 1958 թվականը, հսկայական լարվածություն է առաջացրել աշխատանքային շարժման մեջ, երբ որոշ անկախ արհմիութենական առաջնորդներ դուրս եկան KTC-ից՝ բողոքելով Բատիստայի կառավարման դեմ։ Բատիստայի վարչակազմն ընդունել է 1940 թվականի համեմատաբար առաջադեմ Սահմանադրություն։ Սահմանադրությունը զրկել է Բատիստային 1944 թվականի ընտրություններում հետևողականորեն առաջադրվելու հնարավորությունից։

Բատիստայի ընտրած իրավահաջորդին՝ Կառլոս Զայասին աջակցելու փոխարեն, Կուբայի ժողովուրդը 1944 թվականին ընտրել է Ռամոն Գրաու Սան Մարտինին։ Գրաուն գործարք կնքել է արհմիությունների հետ՝ շարունակելու Բատիստայի քաղաքականությունը՝ ի պաշտպանություն աշխատավորների։ Գրեյի իշխանությունը համընկավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտի հետ, և նա ղեկավարել էր տնտեսական բումը, այն առաջացել էր շաքարի արտադրության ընդլայնման և գների բարձրացման արդյունքում: Նա ներդրել էր հասարակական աշխատանքների և դպրոցների կառուցման ծրագրեր, ավելացրել էր սոցիալական ապահովության նպաստները և խթանել տնտեսական զարգացումը և գյուղատնտեսական արտադրությունը: Այնուամենայնիվ, հարստության աճը հանգեցրել է քաղաքներում կոռուպցիայի և բռնության աճին։ Երկիրը նաև անշեղորեն ձեռք է բերել կազմակերպված հանցավորության բազայի համբավ, և 1946 թվականի Հավանայի համաժողովում առաջատար մաֆիոզները ներխուժեցին քաղաք։

Գրեյի նախագահությանը հաջորդել է Կառլոս Պրիո Սոկարասի թագավորությունը, որի կառավարությունն առանձնանում էր քաղաքական խմբավորումների շրջանում աճող կոռուպցիայով և բռնության դեպքերով: Շատերն ակնկալում էին, որ Էդուարդո Չիբասը՝ Ազգայնական *Partido Ortodoxo* (Ուղղափառ կուսակցություն) կուսակցության առաջնորդը, կհաղթի 1952 թվականին հակակոռուպցիոն հարթակում: Այնուամենայնիվ, Չիբասը ինքնասպան եղավ նախքան առաջադրվելը, և ընդդիմությունը մնացել էր առանց միավորող առաջնորդի։ Բատիստան իշխանությունը գրավել էր գրեթե անարյուն հեղաշրջման արդյունքում։ Նախագահ Պրիոն ստիպված էր լքել Կուբան։ Նախորդ երկու վարչակազմերի կոռումպացվածության պատճառով հասարակությունը սկզբում որոշակի հավանություն էր տվել հեղաշրջմանը։ Այնուամենայնիվ, Բատիստան շուտով բախվել էր կոշտ ընդդիմության, երբ նա ժամանակավորապես կասեցրել էր 1940 թվականի Սահմանադրության քվեարկությունն ու գործողությունը և փորձել էր կառավարել հրամանագրի միջոցով: Այնուամենայնիվ, 1954 թվականին տեղի ունեցան ընտրություններ, և Բատիստան վերընտրվել էր վիճելի հանգամանքներում։

#### Տնտեսական վերելք և լճացում
Չնայած այն հանգամանքին, որ Բատիստայի օրոք կոռուպցիան ծաղկում էր, Կուբան հասավ տնտեսական ծաղկման։ Աշխատավարձերը զգալիորեն աճել են, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության տվյալներով՝ 1958 թվականին Կուբայում արդյունաբերության միջին աշխատավարձը ութերորդն էր աշխարհում, իսկ գյուղատնտեսության միջին աշխատավարձն ավելի բարձր էր, քան զարգացած երկրներում, ինչպիսիք են Դանիան և Ֆրանսիան։ Չնայած բնակչության մեկ երրորդը դեռ ապրում էր աղքատության մեջ (Ըստ Բատիստայի կառավարության), Բատիստայի դարաշրջանի ավարտին Կուբան դասվել է Լատինական Ամերիկայի հինգ ամենազարգացած երկրների շարքում, Ընդ որում, բնակչության 56%-ը բնակվում է քաղաքներում։

1950-ականներին Կուբայի մեկ շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) մոտավորապես հավասար էր ժամանակակից Իտալիայի ցուցանիշին, չնայած այն դեռ վեց անգամ գերազանցում էր Միացյալ Նահանգների նման ցուցանիշը։ Կուբացի աշխատողներն իրավունք ունեին մեկամսյա վճարովի արձակուրդի, իննօրյա վճարովի հիվանդության արձակուրդի և վեցշաբաթյա արձակուրդի՝ ծննդաբերությունից առաջ և հետո։ Այս ժամանակահատվածում Կուբան Լատինական Ամերիկայում ունեցել է մսի, բանջարեղենի, հացահատիկային մշակաբույսերի, մեքենաների, հեռախոսների և ռադիոընդունիչների սպառման ամենաբարձր ցուցանիշները մեկ շնչի հաշվով։ Այդ ժամանակ Հավանան աշխարհի չորրորդ ամենաթանկ քաղաքն էր։ Ավելին, Կուբան հիանալի զարգացած առողջապահական համակարգ ուներ։ 1950–ականների վերջին Կուբան ուներ մեկ շնչի հաշվով բժիշկների ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը՝ ավելի շատ, քան այն ժամանակ Միացյալ Թագավորությունը, և մեծահասակների մահացության երրորդ ամենաբարձր ցուցանիշը: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով՝ կղզում մանկական մահացության մակարդակը ամենացածրն էր Լատինական Ամերիկայում և 13-րդն՝ աշխարհում։ 1950-ական թվականներին Կուբայի կրթության ծախսերը ամենաբարձրն էին Լատինական Ամերիկայում ՀՆԱ-ի նկատմամբ։ ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ Կուբան գրագիտության մակարդակով զբաղեցնում էր չորրորդ տեղը տարածաշրջանում՝ գրեթե 80%, ինչն այն ժամանակ ավելի բարձր էր, քան Իսպանիայում։

Այնուամենայնիվ, կրթված կուբացիների համար ուղենիշը Միացյալ Նահանգներն էին, այլ ոչ թե Լատինական Ամերիկան։ Միջին խավի կուբացիները հիասթափված են Կուբայի և ԱՄՆ-ի միջև տնտեսական անջրպետից, և ավելի ու ավելի դժգոհ վարչակազմի։ Եկամուտների զգալի անհավասարությունն առաջացել է Կուբայի արհմիութենական աշխատողների կողմից վայելած հսկայական արտոնություններից։ Կուբայի արհմիությունները սահմանափակումներ են դրել մեքենայացման վրա և նույնիսկ արգելել են աշխատանքից ազատումները որոշ գործարաններում։ Արհմիությունների արտոնությունները ձեռք են բերվել հիմնականում «գործազուրկների և գյուղացիների հաշվին»։

Կուբայի աշխատանքային օրենսդրությունն ի վերջո հանգեցրել է տնտեսական լճացման։ Հյու Թոմասը պնդում է, որ «ռազմատենչ արհմիություններին հաջողվել է պահպանել արհմիություններում աշխատողների դիրքերը, և հետևաբար կապիտալի համար դժվարացել է բարձրացնել արդյունավետությունը»։ 1933-1958 թվականներին Կուբան զգալիորեն ուժեղացրել էր տնտեսական կարգավորումը։ Այս կարգավորումը հանգեցրել է ներդրումների կրճատմանը։ Համաշխարհային բանկը նաև բողոքել է, որ Բատիստայի վարչակազմը բարձրացրել է հարկային բեռը՝ չգնահատելով դրա հետևանքները: Գործազրկությունը բարձր էր. համալսարանի շատ շրջանավարտներ չէին կարողանում աշխատանք գտնել։ Իր նախկին արագ աճից հետո Կուբայի համախառն ներքին արդյունքը 1950-1958 թվականներին աճել է միջինը տարեկան ընդամենը 1%-ով։

#### Քաղաքական բռնաճնշումներ և մարդու իրավունքների խախտումներ
1952 թվին ԱՄՆ-ից ստանալով ռազմական, ֆինանսական և նյութատեխնիկական աջակցություն, Բատիստան կասեցրել է 1940 թվականի Սահմանադրությունը և վերացրել է քաղաքական ազատությունների մեծ մասը, ներառյալ գործադուլի իրավունքը: Այնուհետև նա դաշնակցել է ամենահարուստ հողատերերի հետ և ղեկավարել է լճացող տնտեսությունը, այն մեծացրել է հարուստների և աղքատ կուբացիների միջև եղած անջրպետը։ Ի վերջո, բանը հասավ նրան, որ շաքարի արդյունաբերության մեծ մասը գտնվում էր ԱՄՆ-ի ձեռքում, իսկ օտարերկրացիները տիրապետում էին վարելահողերի 70%-ին։Այնուհետև Բատիստայի ճնշող կառավարությունը սկսել էր սիստեմատիկորեն օգուտ քաղել Կուբայի առևտրային շահերի շահագործումից՝ շահավետ համաձայնագրեր կնքելով ինչպես ամերիկյան մաֆիայի հետ, այն վերահսկում էր Հավանայում թմրանյութերի, մոլախաղերի և մարմնավաճառության առևտուրը, այնպես էլ ԱՄՆ-ում գործող խոշոր բազմազգ ընկերությունների հետ, որոնք շահավետ պայմանագրեր էին ձեռք բերում։ Բնակչության աճող դժգոհությունը ճնշելու համար, այն դրսևորվում էր հաճախակի ուսանողական անկարգություններում և ցույցերում, Բատիստան ավելի խիստ գրաքննություն է մտցրել լրատվամիջոցներում, ինչպես նաև օգտագործել է կոմունիստական գործունեությունը կասեցնելու իր Բյուրոն՝ գաղտնի ոստիկանությունը, լայնածավալ բռնություն, խոշտանգումներ և հանրային մահապատիժներ իրականացնելու համար: Տարբեր գնահատականներով՝ զոհվել Է հարյուրից մինչև մոտ 20,000 մարդ։

### Կուբայի հեղափոխություն (1952-1959)

1952 թվականին Ֆիդել Կաստրոն, Ուղղափառ կուսակցությունից Ներկայացուցիչների պալատում առաջադրված երիտասարդ իրավաբանը, միջնորդագիր տարածեց՝ պահանջելով տապալել Բատիստայի կառավարությունը՝ պատճառաբանելով, որ այն անօրինական կերպով դադարեցրել է ընտրական գործընթացը: Դատարաններն անտեսեցին այս միջնորդությունը: Այսպիսով, Կաստրոն որոշեց զինված ուժ օգտագործել Բատիստային տապալելու համար. նա և իր եղբայր Ռաուլը հավաքեցին կողմնակիցներ և 1953 թվականի հուլիսի 26-ին գլխավորեցին հարձակումը Սանտյագո դե Կուբայի մոտակայքում գտնվող Մոնկադա զորանոցների վրա: Իշխանությունները սպանեցին մի քանի ապստամբների, գերեվարեցին հենց Կաստրոյին և դատապարտեցին նրան 15 տարվա ազատազրկման: 1990-ականների սկզբին Կաստրոյին ձերբակալեցին և բանտարկեցին: Այնուամենայնիվ, Բատիստայի կառավարությունը նրան ազատ արձակեց 1955 թվականին, երբ համաներում հայտարարվեց շատ քաղբանտարկյալների համար: Կաստրոն և նրա եղբայրը հետագայում աքսորվեցին Մեքսիկա, որտեղ նրանք հանդիպեցին արգենտինացի հեղափոխական Էռնեստո " Չե " Գևարայի հետ   Մեքսիկայում գտնվելու ժամանակ Գևարան և Կաստրոն կազմակերպեցին "հուլիսի 26-ի շարժում" ՝ Բատիստային տապալելու նպատակով ։  1956 թվականի դեկտեմբերին Ֆիդել Կաստրոն, 82 մարտիկներից բաղկացած խմբի գլխավորությամբ, ժամանեց Կուբա "Գրանմա"զբոսանավով ։  Չնայած այն հանգամանքին, որ Ֆրանկ Պաիս Պեսկեյրան և նրա կողմնակիցները քաղաքային պրոկաստրյան շարժման մեջ ապստամբություն բարձրացրին Սանտյագոյում նախքան վայրէջքը, Բատիստայի ուժերը արագորեն սպանեցին, ցրեցին կամ գերեվարեցին Կաստրոյի մարդկանց մեծամասնությանը:

Կաստրոն փախավ Սիերա Մաեստրա լեռներ ընդամենը 12 մարտիկներով, որոնց օգնում էին քաղաքային և գյուղական ընդդիմությունը: Այնուհետև Կաստրոն և Գևարան սկսեցին պարտիզանական արշավ Բատիստայի ռեժիմի դեմ, Նրանց հիմնական ուժերին աջակցում էին բազմաթիվ վատ զինված էսկոպետերոսներ և ֆրանկ Պաիսի քաղաքային կազմակերպության լավ զինված մարտիկներ: Աճող հակաբատիստական դիմադրությունը, ներառյալ Կուբայական ռազմածովային անձնակազմի արյունահեղորեն ճնշված ապստամբությունը Սիենֆուեգոսում, շուտով հանգեցրեց քաոսի: Միևնույն ժամանակ, Էսկամբրայի լեռներում հակառակորդ պարտիզանական խմբավորումները նույնպես ավելի արդյունավետ դարձան: Կաստրոն փորձեց համընդհանուր գործադուլ կազմակերպել 1958 թվականին, բայց չկարողացավ աջակցություն ստանալ կոմունիստներից կամ արհմիություններից:[114] ապստամբներին ճնշելու Բատիստայի ուժերի բազմաթիվ փորձերն ավարտվեցին անհաջողությամբ։ Կաստրոյի զորքերը ձեռք են բերել գավաթային զենք, Դրանցից ամենամեծը M4 Sherman կառավարական տանկն էր, որը պետք է օգտագործվեր Սանտա Կլարայի ճակատամարտում։

Միացյալ Նահանգները առևտրային սահմանափակումներ է մտցրել Բատիստայի վարչակազմի դեմ և բանագնաց է ուղարկել, որը փորձել է համոզել Բատիստային ինքնակամ լքել երկիրը։ Երբ պատերազմական իրավիճակն անտանելի դարձավ, Բատիստան փախավ 1959 թվականի հունվարի 1-ին, և Կաստրոն ստանձնեց իշխանությունը։ Մի քանի ամիս Կաստրոն փորձեց ամրապնդել իր իշխանությունը ՝ մեկուսացնելով դիմադրության այլ խմբեր, բանտարկելով և մահապատժի ենթարկելով հակառակորդներին և այլախոհներին։ Քանի որ հեղափոխությունն ավելի արմատական էր դառնում և շարունակում էր դուրս մղել հարուստ և քաղաքական հակառակորդներին, հազարավոր կուբացիներ փախան կղզուց ՝ ի վերջո ստեղծելով մեծ գաղթական համայնք Միացյալ Նահանգներում։

## Կուբա Կաստրո (1959-2006)

### Քաղաքականություն
1959 թվականի հունվարի 1-ին Չե Գևարան իր զորքերը երթով առաջնորդել է Սանտա Կլարայից Հավանա՝ չհանդիպելով դիմադրության։ Միևնույն ժամանակ, Ֆիդել Կաստրոն իր զինվորներին առաջնորդել է դեպի մոնկադայի բանակի զորանոցները, որտեղ զորանոցներում գտնվող բոլոր 5000 զինվորները անցան հեղափոխական շարժման կողմը։ 1959 թվականի փետրվարի 4-ին Ֆիդել Կաստրոն հայտարարել է բարեփոխումների լայնածավալ ծրագրի մասին, այն ներառում էր հանրային աշխատանքների նախագիծ, հողային բարեփոխում, այն նախատեսում էր գրեթե 200,000 ընտանիքի գյուղատնտեսական հողեր տրամադրել և տարբեր արդյունաբերությունների ազգայնացում։

Կուբայի նոր կառավարությունը շուտով բախվել էր զինյալների խմբավորումների և Միացյալ Նահանգների հակազդեցությանը։ Ֆիդել Կաստրոն արագորեն հեռացրել էր քաղաքական հակառակորդներին վարչակազմից: Կաստրոյի և հեղափոխության նվիրվածությունը դարձավ բոլոր նշանակումների հիմնական չափանիշը։ Զանգվածային կազմակերպությունները, ինչպիսիք են արհմիությունները, որոնք դեմ էին հեղափոխական կառավարությանը, օրենքից դուրս են հայտարարվել։ 1960-ականների վերջին բոլոր ընդդիմադիր թերթերը փակվել էին, և բոլոր ռադիոկայաններն ու հեռուստաընկերությունները անցան պետության վերահսկողության տակ։ Հակահեղափոխության մեջ ներգրավված ուսուցիչներն ու դասախոսները զտման են ենթարկվել։ Ֆիդելի եղբայրը՝ Ռաուլ Կաստրոն, դարձավ հեղափոխական զինված ուժերի հրամանատար։ 1960-ի սեպտեմբերին ստեղծվել է թաղային վերահսկողության ցանցերի համակարգ, այն հայտնի է որպես հեղափոխության պաշտպանության հանձնաժողովներ (CDR)։

1961 թվականի հուլիսին ստեղծվել է միացյալ հեղափոխական կազմակերպությունը (Iro), այն միավորել է Ֆիդել Կաստրոյի «հուլիսի 26» շարժումը Բլաս ռոքի ժողովրդական Սոցիալիստական կուսակցության և Ֆոր Շոմոնի մարտի 13 հեղափոխական գրացուցակի հետ։ 1962 թվականի մարտի 26-ին երկաթե կուսակցությունը դարձավ Կուբայի սոցիալիստական հեղափոխության Միացյալ կուսակցություն (PUTCH), այն իր հերթին դարձավ կոմունիստական կուսակցություն 1965 թվականի հոկտեմբերի 3-ին՝ Կաստրոյի առաջին քարտուղարի պաշտոնում։ 1976 թվականին համազգային հանրաքվեով ընդունվել է նոր Սահմանադրություն, որին կողմ քվեարկել է ընտրողների 97,7%-ը։ Սահմանադրությունը կոմունիստական կուսակցությանը կենտրոնական դեր էր վերապահում Կուբայի կառավարման գործում, բայց բացառում էր կուսակցական պատկանելությունը ընտրական գործընթացին։ Կան նաև այլ փոքր կուսակցություններ, բայց դրանք աննշան ազդեցություն ունեն և թույլ չեն տալիս արշավ անցկացնել Կոմունիստական կուսակցության դեմ:

### Կապերի խզումը Միացյալ Նահանգների հետ
Միացյալ Նահանգները ճանաչեց Կաստրոյի կառավարությունը 1959 թվականի հունվարի 7-ին: Նախագահ Դուայթ Դ. Էյզենհաուերը նոր դեսպան Ֆիլիպ Բոնսալին ուղարկեց Էրլ է. Թ. Սմիթի փոխարեն, որը մոտ էր Բատիստային։ Էյզենհաուերի վարչակազմը ամերիկյան ԶԼՄ-ների հետ համաձայնեցմամբ։ Եվ Կոնգրեսը դա արեց՝ հիմնվելով այն ենթադրության վրա, որ «Կուբան կմնա ԱՄՆ ազդեցության ոլորտում»: Այնուամենայնիվ, Կաստրոն պատկանում էր այն խմբակցությանը, որը դեմ էր ԱՄՆ-ի ազդեցությանը: 1958 թվականի հունիսի 5-ին՝ հեղափոխության գագաթնակետին, նա գրել է․ «Ամերիկացիները թանկ կվճարեն իրենց արածի համար։ Երբ պատերազմն ավարտվի, ես կսկսեմ իմ սեփական, շատ ավելի երկար ու լայնածավալ պատերազմը, որը ես պատրաստվում եմ վարել նրանց դեմ»: «Կաստրոն երազում էր զանգվածային հեղափոխության մասին, որը կվերացներ իր երկրի բռնակալ սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքը և Կուբան, որը զերծ կլիներ Միացյալ Նահանգներից»:

Կաստրոյի իշխանության գալուց ընդամենը վեց ամիս անց Էյզենհաուերի վարչակազմը սկսեց պատրաստվել նրա տապալմանը: Մեծ Բրիտանիային համոզել են չեղարկել Hawker Hunter կործանիչների վաճառքը Կուբային, ԱՄՆ ազգային անվտանգության խորհուրդը (NRN) հավաքվել էր 1959 թվականի մարտին՝ քննարկելու ռեժիմի փոփոխության ուղիները, իսկ Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը (ԿՀՎ) մայիսին սկսեց զինել Կուբայի տարածքում գտնվող պարտիզաններին։ 1960 թվականի հունվարին միջամերիկյան հարցերով պետքարտուղարի օգնական Ռոյ Ռ. Ռուբոտոմը ամփոփեց Կուբայի և Միացյալ Նահանգների միջև հարաբերությունների զարգացումը 1959 թվականի հունվարից ի վեր: «Հունվարից մարտ ընկած ժամանակահատվածը կարելի է բնութագրել որպես Կաստրոյի կառավարության մեղրամիս: Ապրիլին ամերիկա-կուբայական հարաբերությունների վատթարացման միտում է նկատվել , հունիսին մենք եկանք այն եզրակացության, որ անհնար է հասնել մեր նպատակներին, քանի դեռ Կաստրոն իշխանության ղեկին է, և համաձայնեցինք իրականացնել այն ծրագիրը, որի մասին խոսում էր պետքարտուղարի տեղակալ Լիվինգսթոն Մերչանտը: Հոկտեմբերի 31-ին, Կենտրոնական հետախուզական վարչության հետ համաձայնեցնելով, վարչությունը խորհուրդ տվեց նախագահին հաստատել ծրագիր, որը նման է պարոն Մերչանտի խոսքերին: Հաստատված ծրագիրը մեզ թույլ տվեց Կուբայում աջակցել Կաստրոյի կառավարությանը դեմ արտահայտվող տարրերին՝ միևնույն ժամանակ տպավորություն ստեղծելով, որ Կաստրոյի անկումը իր սեփական սխալների արդյունքն է»։

1960 թվականի մարտին Հավանայի նավահանգստում զինամթերքի բեռնաթափման ժամանակ պայթեց ֆրանսիական La Coubre նավը, զոհվեցին տասնյակ մարդիկ։ ԿՀՎ-ն պայթյունի համար մեղադրել Է Կուբայի կառավարությանը։ 

Միացյալ Նահանգների և Կուբայի միջև հարաբերությունները արագորեն վատթարացան, երբ Կուբայի կառավարությունը, ի պատասխան Royal Dutch Shell-ի, Standard Oil-ի և Texaco-ի՝ իրենց վերահսկողության տակ գտնվող Կուբայի նավթավերամշակման գործարաններում Խորհրդային Միությունից նավթ վերամշակելուց հրաժարվելու, 1960-ի հուլիսին վերահսկողություն հաստատեց այդ նավթավերամշակման գործարանների վրա: Էյզենհաուերի վարչակազմը խրախուսեց Կուբայի բոյկոտը նավթային ընկերությունների կողմից; Կուբան պատասխանեց 1960 թվականի օգոստոսին նավթավերամշակման գործարանների ազգայնացմամբ։ Կուբան բռնագրավել է ավելի շատ Անշարժ գույք, որոնք պատկանում են ԱՄՆ-ին, մասնավորապես՝ միջազգային հեռախոսային և հեռագրական ընկերությանը (ITT) և United Frut Compani-ին: Կաստրոյի կառավարության ագրարային բարեփոխումների մասին առաջին օրենքում, որն ընդունվել է 1959 թվականի մայիսի 17-ին, պետությունը ձգտում էր սահմանափակել հողատարածքների չափը և այդ հողը բաժանել փոքր ֆերմերներին «կենսական նվազագույնի» տարածքներում: Այս օրենքը պատրվակ հանդիսացավ օտարերկրացիներին պատկանող հողերը գրավելու և դրանք Կուբայի քաղաքացիների միջև վերաբաշխելու համար։

Միացյալ Նահանգները խզեց դիվանագիտական հարաբերությունները Կուբայի հետ 1961 թվականի հունվարի 3-ին և հետագայում սահմանափակեց առևտուրը 1962 թվականի փետրվարին։ Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը Միացյալ Նահանգների ճնշման ներքո կասեցրեց Կուբայի անդամակցությունը 1962 թվականի հունվարի 22–ին, իսկ փետրվարի 7-ին ԱՄՆ կառավարությունն արգելեց ամերիկա-կուբայական ամբողջ առևտուրը: Քենեդիի վարչակազմը երկարաձգեց այս արգելքը 1963 թվականի փետրվարի 8-ին՝ արգելելով ԱՄՆ քաղաքացիներին ճանապարհորդել Կուբա կամ ֆինանսական կամ առևտրային գործարքներ իրականացնել այդ երկրի հետ։ Ավելի ուշ Միացյալ Նահանգները ճնշում գործադրեց այլ երկրների և օտարերկրյա մասնաճյուղերով ամերիկյան ընկերությունների վրա՝ Կուբայի հետ առևտուրը սահմանափակելու համար: 1996 թվականի Հելմս-Բարթոնի օրենքը Կուբայի հետ բիզնեսով զբաղվող օտարերկրյա ընկերությունների համար շատ դժվարացնում է Միացյալ Նահանգներում բիզնես վարելը:

### Կարիբյան ճգնաժամ
Երկու կառավարությունների միջև լարվածությունը կրկին հասավ իր գագաթնակետին 1962 թվականի հոկտեմբերին՝ Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի ժամանակ: Միացյալ Նահանգներն ուներ հեռահար միջուկային զենքի շատ ավելի մեծ զինանոց, քան Խորհրդային Միությունը, ինչպես նաև միջին հեռահարության բալիստիկ հրթիռները (BRSD), Մինչդեռ Խորհրդային Միությունն ուներ միջին հեռահարության միջուկային զենքի մեծ պաշարներ: Կուբան համաձայնել է թույլ տալ Խորհրդային Միությանը գաղտնի տեղակայել SS-4 Sandal և SS-5 Skean հակահրթիռային համալիրներ իր տարածքում։  Այն բանից հետո, երբ Lockheed u-2 ինքնաթիռի հետախուզական լուսանկարները հաստատեցին Կուբայում հրթիռների առկայությունը, Միացյալ Նահանգները միջազգային ջրերում պատնեշ տեղադրեց, որպեսզի խորհրդային նավերին թույլ չտան նոր հրթիռներ առաքել (հայտարարեց կարանտին, այլ ոչ թե շրջափակում՝ միջազգային իրավունքի հետ կապված խնդիրներից խուսափելու համար): Միևնույն ժամանակ, Կաստրոն սկսեց չափազանց ագրեսիվություն ցուցաբերել Մոսկվայի նկատմամբ, ուստի վերջին պահին ԽՍՀՄ-ը հետ կանչեց իր նավերը: Բացի այդ, նրանք համաձայնել են հեռացնել արդեն այնտեղ գտնվող հրթիռները՝ համաձայնության դիմաց, որ Միացյալ Նահանգները չի ներխուժի Կուբա։ 

### Ռազմական հզորության կառուցում

1961 թվականի ամանորյա շքերթին կոմունիստական վարչակազմը ցուցադրեց խորհրդային տանկեր և այլ սպառազինություններ։ Կուբացի սպաները առաջադեմ ռազմական պատրաստություն են անցել Խորհրդային Միությունում և տիրապետել են Խորհրդային առաջադեմ զենքի համակարգերի օգտագործման հմտություններին: Կուբա-խորհրդային շուրջ 30 տարվա ռազմական համագործակցության մեծ մասի համար Մոսկվան Կուբայի հեղափոխական զինված ուժերին տրամադրում էր գրեթե անվճար՝ տարեկան մոտ 1 միլիարդ դոլար արժողությամբ գրեթե բոլոր սարքավորումները, վերապատրաստման սարքավորումները և պարագաները։1982 թվականին Կուբան ուներ Լատինական Ամերիկայի առավել հագեցած զինված ուժերը և մեկ շնչի հաշվով ամենամեծ զինված ուժերը։

### Արտագաղթ
Կուբայում սոցիալիստական համակարգի հաստատումը ստիպեց հարյուր հազարավոր վերին և միջին խավի կուբացիների փախչել Միացյալ Նահանգներ և այլ երկրներ: 1961 թվականին հազարավոր կուբացիներ փախել էին Միացյալ Նահանգներ։ Նույն թվականի մարտի 22-ին ձևավորվեց աքսորյալների խորհուրդը։ Խորհուրդը նախատեսում էր տապալել կոմունիստական ռեժիմը և ժամանակավոր կառավարություն կազմել Խոսե Միրո Կարդոնայի՝ քաղաքացիական ընդդիմության հայտնի առաջնորդ Բատիստեի հետ, որպես ժամանակավոր նախագահ:

1959-1993 թվականներին շուրջ 1,2 միլիոն կուբացիներ կղզուց մեկնել են Միացյալ Նահանգներ, հաճախ ծովով՝ փոքր նավակների և լաստանավերի վրա: Ենթադրվում է, որ 30,000-ից 80,000 կուբացի մահացել է՝ փորձելով փախչել Կուբայից այս ժամանակահատվածում։ Առաջին տարիներին նրանք, ովքեր կարող էին որակավորվել իսպանա-կուբայական կրկնակի քաղաքացիություն ստանալու համար, մեկնում էին Իսպանիա։ Կուբացի որոշ հրեաների հանգիստ բանակցություններից հետո թույլատրվեց արտագաղթել Իսրայել; 1959 թվականին Կուբայում բնակվող մոտ 10,000 հրեաների մեծ մասը, Ի վերջո, լքեց երկիրը:

1965 թվականի նոյեմբերի 6-ին Կուբան և Միացյալ Նահանգները պայմանավորվեցին օդային փոխադրումների մասին կուբացիների համար, ովքեր ցանկանում էին արտագաղթել Միացյալ Նահանգներ: Այս, այսպես կոչված, "ազատության թռիչքներից" առաջինը Կուբայից հեռացավ 1965 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, և մինչև 1971 թվականը Ավելի քան 250,000 կուբացիներ թռան Միացյալ Նահանգներ: 1980 թվականին ևս 125,000 մարդ ժամանեց Միացյալ Նահանգներ Մարիելի նավամատույցով։ Պարզվել է, որ Կուբայի կառավարությունն օգտագործել է այս միջոցառումը՝ Կուբան հասարակության անցանկալի շերտերից ազատելու համար։ 2012 թվականին Կուբան վերացրեց ելքի թույլտվության պահանջը, ինչը թույլ տվեց Կուբայի քաղաքացիներին ավելի հեշտությամբ ճանապարհորդել այլ երկրներ։

### Ֆիդել Կաստրոյի նախագահության ավարտը
2006 թվականին Ֆիդել Կաստրոն հիվանդացավ և հեռացավ հասարակական կյանքից։ Հաջորդ տարի Ռաուլ Կաստրոն դարձավ նախագահի պաշտոնակատար։ 2008 թվականի փետրվարի 18-ին Ֆիդել Կաստրոն պաշտոնապես հայտարարեց իր հրաժարականի մասին՝ թողնելով պետական խորհրդի նախագահի և գերագույն գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը:" 2008 թվականին Կուբային հարվածեցին երեք առանձին փոթորիկներ՝ երկրի պատմության մեջ ամենակործանարար փոթորիկների սեզոնի ընթացքում. ավելի քան 200,000 մարդ անօթևան մնաց, իսկ նյութական վնասը կազմեց ավելի քան 5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

### Տնտեսական բարեփոխումներ
2015 թվականի դրությամբ Կուբան մնում է աշխարհում պաշտոնապես ճանաչված մի քանի սոցիալիստական պետություններից մեկը։  Չնայած այն շարունակում է մնալ դիվանագիտական մեկուսացման մեջ և տառապում է տնտեսական անարդյունավետությունից, 2010-ականներին սկսվեցին լայնածավալ արժութային բարեփոխումներ, և ներկայումս ջանքեր են գործադրվում երկրում մասնավոր ձեռնարկատիրության զարգացման համար։ Երկրի կենսամակարդակը զգալիորեն բարձրացել է հատուկ ժամանակաշրջանի ցնցումներից հետո, և մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն գնողունակության հավասարության առումով 1999 թվականին 2000 ԱՄՆ դոլարից պակասից 2010 թվականին հասել է գրեթե 10,000 ԱՄՆ դոլարի։ Բացի այդ, զբոսաշրջությունը դարձել Է Կուբայի Բարգավաճման կարևոր աղբյուր։

Չնայած բարեփոխումներին՝ Կուբան շարունակում է զգացվել սննդամթերքի և դեղորայքի քրոնիկ պակաս: Էլեկտրաէներգիայի մատակարարումը և ջրամատակարարումը դեռ բավարար չեն: 2021 թվականի հուլիսին բողոքի ցույցեր սկսվեցին այս խնդիրների և կառավարության արձագանքի վերաբերյալ COVID-19 համաճարակին, բայց հիմնականում պատմականորեն ձևավորված պետական ճնշման, հնարավորությունների իսպառ բացակայության և անձնական ազատությունների ճնշման պատճառով։

### Կաստրոյի դարաշրջանից հետո
Ֆիդել Կաստրոյին 2011 թվականին փոխարինել է իշխող կոմունիստական կուսակցության առաջնորդը, իսկ 2008 թվականին երկրի նախագահ է դարձել նրա եղբայրը նրա եղբայրը՝ Ռաուլ Կաստրոն: 2018 թվականին Միգելդիաս-Շանելը նախագահի պաշտոնում փոխարինել է Ռաուլ Կաստրոյին։ 2021 թվականի ապրիլին Դիաս-Շանելը կուսակցության ղեկավարի պաշտոնում փոխարինել է Ռաուլ Կաստրոյին։ Նա դարձել է առաջին մարդը, ով միաժամանակ ծառայել է որպես Կուբայի նախագահ և ղեկավարել Կոմունիստական կուսակցությունը (PKP)՝ առանց Կաստրոյի ընտանիքի անդամ լինելու։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Post-USSR: Modern Cuban Struggles, 1991 video from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
* Reflecting on Cuba's Bloody History. Peter Coyote. *[[San Francisco Chronicle]]*. 4 March 2009.
* Deena Stryker Photographs of Cuba, 1963–1964 and undated – Duke University Libraries Digital Collections
* Cuban Historical and Literary Manuscript Collection  – University of Miami libraries Digital Collections
* American Settlers in Cuba  – Historic photographs and information on American settlers in Cuba before the Revolution
* 
* Digital Photographic Archive of Historic Havana- a digital archive of 1055 significant buildings in the Historic Center of Havana

Կատեգորիա:Կարիբների պատմություն
Կատեգորիա:Կուբայի պատմություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի