Դին Մահոմեդ

**Դին Մահոմեդ** (, ), բրիտանահնդիկ ճանապարհորդ, զինվոր, վիրաբույժ, ձեռներեց և Արևմտյան աշխարհի ամենահայտնի ոչ եվրոպացի ներգաղթյալներից մեկը։ Ոչ ստանդարտ տառադարձության պատճառով նրա անունը գրվում է տարբեր ձևերով։ Նրա սոցիալական բարձր դիրքը նշանակել է, որ նա հետագայում ընդունել է պատվավոր «Սեյք» բառը, որը նշանակում է «մեծարգո»։ Մահոմեդը հնդկական խոհանոցը և շամպունով լոգանքները, շոգեբաղնիքները ներկայացրել է Եվրոպայում, որտեղ նա առաջարկել է բուժական մերսում։ Նա նաև առաջին հնդիկն էր, ով անգլերեն գիրք է հրատարակել։

## Վաղ կյանք

Ծնվել է 1759 թվականի մայիսին Պատնա քաղաքում՝ այն ժամանակ Արևելյան Հնդկաստանի ընկերության տարածքների մաս և այսօր հնդկական Բիհար նահանգի մայրաքաղաք։ Դին Մահոմեդն իրեն նկարագրել է որպես «պաթնայի բնիկ», որը պատկանում է Շիա իսլամ ընտանիքի, որը պնդում էր, թե ծագումով արաբ և աֆշարական թուրք է։ Այնուամենայնիվ, այլ աղբյուրներ ցույց են տալիս, որ նա պատկանել է Նաի վարսավիրների արտոնյալ դասակարգին։

Իր «Շամպունով լվացում» աշխատության մեջ նա նկարագրել է իրեն որպես բնիկ հնդիկ, ծնված Հինդուստանի Պատնա քաղաքում։

Դին Մահոմեդի հայրը ծառայել է Բենգալյան բանակում, որը հիմնականում հավաքվել է Բիհարի շրջանից, և պատմաբան Մայքլ Հ. Ֆիշերը կարծում է, որ Դին Մահոմեդի հայրը հավաքագրվել է Ռոբերտ Քլայվի կողմից Բուքսար քաղաքում հավաքագրման ժամանակ։ Նա պնդում էր, որ ունեցել է նախնիներ, որոնք աշխատել են վարչական ծառայության մեջ Մուղալ կայսրերի և Մուրշիդաբադի Նավաբների օրոք։ Սեյկ Դին Մահոմեդը մեծացել է Պատնայում, և նրա հայրը մահացել է ճակատամարտում, երբ Մահոմեդը մոտ 11 տարեկան էր։

Հոր մահից հետո նրան իր խնամքի տակ է վերցրել անգլո-իռլանդական բողոքական սպա նավապետ Գոդֆրի Էվան Բեյքերը։ Մահոմեդը ծառայում էր Արևելյան Հնդկաստանի բանակում որպես վերապատրաստվող վիրաբույժ և մարաթացիների դեմ։ Նա մնացել է նավապետ Բեյքերի մոտ մինչև 1782 թվականը, երբ նավապետը հրաժարական է տվել։ Նույն թվականին Մահոմեդը նույնպես հրաժարական է տվել բանակից՝ որոշելով ուղեկցել «իր լավագույն ընկերոջը»՝ Բեյքերին, Իռլանդիա։

## Հասուն կյանք և ընտանիք
1784 թվականին Մահոմեդը Բեյքերների ընտանիքի հետ գաղթել է Կորկ, Իռլանդիա։ Այնտեղ նա սովորել է՝ բարելավելով անգլերենի իր հմտությունները տեղի դպրոցում և սիրահարվել է Ջեյն Դեյլիին՝ «պատկառելի ծագումով իռլանդացի գեղեցիկ աղջկա»։ Դեյլիի ընտանիքը դեմ էր նրանց հարաբերություններին, քանի որ այն ժամանակ բողոքականների համար անօրինական էր ամուսնանալ ոչ բողոքականների հետ, ուստի զույգը փախավ մեկ այլ քաղաք՝ ամուսնանալու համար։ Մահոմեդն ու Դեյլին ամուսնացել են Կորկի Կորկ և Ռոսի թեմում։ Նրանք տեղափոխվել են 7 Լիթլ Ռայդեռ փողոց՝ Լոնդոնում, Անգլիա, 19-րդ դարի վերջին։ 1786 թվականին Մահոմեդը, իսլամից հրաժարվելով, ընդունել է քրիստոնեություն։

Ըստ առաջատար գիտնականների, և ինչպես ցույց են տալիս Լոնդոնի ծխական գրառումները, Մահոմեդը 1806 թվականին Մերիլեբոնում երկամուսնություն է կնքել Ջեյն Ջեֆրիսի հետ (1780-1850 թվականներին)․ արգելքները կարդացվել են օգոստոսի 24-ին Ջեյնի և Ուիլիամ Մահոմեդի համար։ Նա ուներ դուստր՝ Ամելիան, որը ծնվել է 1808 թվականին, և ծխական գրանցամատյանում որպես հայր գրանցված է Ուիլյամ Դին Մահոմեդը։ Ամելիան մկրտվել է 1809 թվականի հունիսի 11-ին Լոնդոնի Վեսթմինսթեր նահանգի Սենտ Մերիլեբոնում։ Իր օրինական կնոջից Դին Մահոմեդն ուներ յոթ երեխա՝ Ռոզաննա, Հենրի, Հորացիո, Ֆրեդերիկ, Արթուր և Դին Մահոմեդ (մկրտվել է Հռոմի կաթոլիկ Սուրբ Ֆինբարսում, Կորկ, 1791 թվականին)։

Նրա որդին՝ Ֆրեդերիկը, Բրայթոնի թուրքական բաղնիքների սեփականատեր էր, ինչպես նաև վարում էր բռնցքամարտի և սուսերամարտի ակադեմիա Բրայթոնի մոտակայքում։ Նրա ամենահայտնի թոռը՝ Ֆրեդերիկ Հենրի Հորացիո Աքբար Մահոմեդը (մոտ 1849 –1884 թվական), դարձել է միջազգային ճանաչում ունեցող բժիշկ և աշխատել է Լոնդոնի Գայի հիվանդանոցում։ Նա կարևոր ներդրում է ունեցել արյան բարձր ճնշման ուսումնասիրության գործում։ Սեյկ Դին Մահոմեդի մեկ այլ թոռ՝ վարդապետ Ջեյմս Քերիման Մահոմեդը, նշանակվել է Սասեքսի Հով քաղաքի փոխանորդ 19-րդ դարի վերջին։ Ջեյմսն ամուսնացել է Էմմա Լուիզա Բլեքի՝ ծաղկի նկարչուհու հետ, որի աշխատանքները ցուցադրվել են Թագավորական ակադեմիայում։ Նրանք միասին ունեցան որդի՝ թագավորական ռազմաօդային ուժերի կապիտան Ֆելիքս Ուայաթը։ Ֆելիքսը սպանվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ նրան գնդակահարել են Ֆրանսիայի վրայով թռչելիս։ Պատերազմի ժամանակ Ֆրեդերիկի և Ջեյմսի երեխաները փոխեցին իրենց ազգանունները Մահոմեդից՝ համապատասխանաբար Դին և Ուայաթ, որպեսզի խուսափեն ուշադրությունից այն ժամանակ, երբ ռասայական նախապաշարմունքները տարածված էին, իսկ խառն ամուսնությունները հավանության են արժանացել։

## Ճանապարհորդություններ
alt=1794 title page of Dean Mahomet's Travels|thumb|344x344px|Դին Մահոմետի ճանապարհորդությունների տիտղոսաթերթ 1794 թվականին

1794 թվականի հունվարի 15-ին Մահոմեդը հրատարակեց «Դին Մահոմետի ճանապարհորդությունները» գիրքը։ Գիրքը նամակագրական ձևով է, ինչպես տարածված էր այդ դարաշրջանի ճանապարհորդական գրքերի և բազմաթիվ վեպերի համար և բաղկացած է 38 տառից։ Գիրքը սկսվում է հակիրճ ներածությամբ, որտեղ նա հակադրում է Իռլանդիան և Հնդկաստանը, գրելով՝ «Իմ մասին ամեն ինչի դեմքն այնքան հակադրվում է Հնդկաստանի այդ ապշեցուցիչ տեսարաններին»։ Այնուհանդերձ շարունակում է ներկայացնել իր վաղ տարիների էսքիզը։ Այնուհետև նա նկարագրում է իր ճանապարհորդությունները 1770-ից 1775 թվականներին՝ որպես ճամբարի հետևորդ Բենգալիայի բանակին, երբ այն շարժվում էր հյուսիս-արևելյան Հնդկաստանով մեկ։ Մի շարք ռազմական հակամարտություններ նկարագրված են մի շարք խոշոր քաղաքների, այդ թվում՝ Կալկաթա և Վարանասի (Բենարես) նկարագրությունների հետ մեկտեղ։ Սա ուղեկցվում է հնդկական մշակույթի, առևտրի, ռազմական հակամարտությունների, սննդի, վայրի բնության և այլնի մասին առաջին ձեռքից։ Գիրքը ավարտվում է Մահոմեդի ճանապարհորդության նկարագրությամբ դեպի Բրիտանիա, որտեղ նա ժամանել է Դարթմութ 1784 թվականի սեպտեմբերին։ Մինչ Մահոմեդը խորաթափանց և համակրելի պատմություն է տալիս, Հնդկաստանի և հնդկական սովորույթների մասին, ինչպես նշում է Մոնա Նարայնը, դա արվում է ըստ էության եվրոպական մշակութային տեսանկյունից. նա հետևողականորեն օգտագործում է «մենք» դերանունը իրեն և եվրոպացիներին բնութագրելու համար, և իր գրություններում չի ձգտում մարտահրավեր նետել Արևելքում վատ կառավարմանը։ Պատմաբան Մայքլ Ֆիշերը, ով հրատարակել է կենսագրական էսսե գրքի հրատարակությանը կից, ենթադրել է, որ գրքի որոշ հատվածներ սերտորեն վերափոխվեն 18-րդ դարի վերջին գրված այլ ճանապարհորդական պատմություններից:thumb|1794 թվականին Դին Մահոմետի ճանապարհորդությունների ճակատանկարը

## Ռեստորանային ձեռնարկություն
thumb|right|Մահոմեդի սրճարանին նվիրված հուշատախտակ
1810 թվականին, Լոնդոն տեղափոխվելուց հետո, Դեն Մոհամեդը բացել է առաջին հնդկական ռեստորանը Անգլիայում՝ Հինդուստեյն սրճարանը Ջորջ փողոցում, Կենտրոնական Լոնդոնի հրապարակի մոտ։ Ռեստորանը, ի թիվս այլ բաների, առաջարկել է նարգիլե՝ «իսկական հանգստացնող ծխախոտով և հնդկական ճաշատեսակներով։ Ռեստորանը տրամադրել է նաև տուն առաքման ծառայություն։ Այս ձեռնարկությունն ավարտվել է 1812 թվականին՝ ֆինանսական դժվարությունների պատճառով։

## Շամպունի ներմուծումը Եվրոպա
Նախքան իր ռեստորանը բացելը, Մահոմեդն աշխատել էր Լոնդոնում Նաբոբ Բազիլ Կոքրեյնի համար, ով Պորտման հրապարակում գտնվող իր տանը հանրային օգտագործման համար շոգեբաղնիք էր տեղադրել և նպաստել դրա բժշկական օգուտներին։ Եվս մեկ անգամ ցույց տալով իր ընդունումը հարուստ վերնախավի կողմից՝ Մահոմեդը և նրա ընտանիքը ապրում էին հարուստների կողքին և տիտղոսակիրների կողքին Պորտման հրապարակում, և Մահոմեդը կարող էր պատասխանատու լինել այնտեղ «շամպի» կամ «շամպուն լվանալու» (կամ հնդկական մերսման) պրակտիկայի ներմուծման համար։ 1814 թվականին Մահոմեդն ու իր ընտանիքը տեղափոխվեցին Բրայթոն և բացեցին Անգլիայում առաջին կոմերցիոն «շամպունով» մերսող շոգեբաղնիքը՝ «Մահոմեդի բաղնիքներ»-ը, այն վայրում, որն այժմ զբաղեցնում է Քուինս հյուրանոցը։ Շքեղ բաղնիքը, որը գտնվում է ծովի ափին, առաջարկում էր բուժական լոգանքներ և շամպուն հնդկական յուղերով։ Տեղական թերթում նա նկարագրել է բուժումը որպես «Հնդկական դեղորայքային շոգեբաղնիք (թուրքական բաղնիքի տեսակ), որը բուժում է բազմաթիվ հիվանդությունների և լիարժեք թեթևացում է տալիս, երբ ամեն ինչ անհաջողության է մատնվում. ոտքերի ցավեր և ցավեր հոդերի մեջ»։ Ջեյն Դեյլին՝ Մահոմեդի կինը, նույնպես ակտիվորեն զբաղվում էր բաղնիքի բիզնեսով։ Գովազդները ենթադրում էին, որ, ինչպես իր ամուսինը, Ջեյնը տիրապետում է «շամպունով լվանալու արվեստին» և որ նա ղեկավարում է« Կանանց լոգարանները»։ Բիզնեսն անմիջապես հաջողություն ունեցավ, և Դին Մահոմեդը հայտնի դարձավ որպես «Դոկտոր Բրայթոն»։ Հիվանդանոցները հիվանդներին ուղարկում էին նրա մոտ, և նա նշանակվում էր որպես շամպունով բուժող բժիշկ և՛ Ջորջ IV թագավորի, և՛ Վիլյամ IV-ի համար։ Սակայն կապիտալի բացակայության պատճառով Մահոմեդի բաղնիքները աճուրդի հանվեցին 1830-ականների վերջին, և Մահոմեդն ու նրա ընտանիքը ստիպված եղան տեղափոխվել Բրայթոնում գտնվող ավելի համեստ կացարան:thumb|Մահոմեդի լոգարաններ, Բրայթոն, 1826 թվական
thumb|Կապույտ հուշատախտակ Քուինս հյուրանոցի վրա՝ Բրայթոնում, որը նշում է հնդկական բժշկական շոգեբաղնիքների գտնվելու վայրը։
Գրականագետ Մունեյզա Շամսիեն նշում է, որ Մահոմեդը գրել է երկու գիրք՝ կապված իր աճող առևտրի հետ։ Առաջինը Սեյկ Դին Մահոմեդի կողմից բուժված դեպքերն էր՝ շամպունով լվացող վիրաբույժ, հնդկական դեղորայքային և ծովի ջրով շոգեբաղնիքի գյուտարարը (1820 թվական), իսկ երկրորդը՝ շամպուն լվանալը; կամ, հնդկական դեղորայքային շոգեբաղնիքի օգտագործման օգուտները, անցել են երեք հրատարակություններ (1822, 1826, 1838 թվականներ) և նվիրված են եղել Գեորգ IV թագավորին։ Այս աշխատության մեջ Մահոմեդը խոսում է իր նոր երկրում իր հանդիպած անգլիացիների մոտ շամպուն լվանալու գաղափարի սկզբնական դիմադրության մասին, մարդկության որոշ հատվածի ծաղրանքին, ինչպես նաև պախարակելու վտանգը։ «Այդպես եղավ ինձ հետ. ի դեմս անվիճելի ապացույցների, ես ստիպված էի պայքարել իմ բաղնիքների դեմ բարձրացված և շրջանառվող կասկածների և առարկությունների դեմ»։

## Մահ
thumb|right|Մահոմեդին թաղել են Բրայթոնի Սուրբ Նիկոլաս եկեղեցում.
Մահոմեդը մահացել է 1851 թվականի փետրվարի 24-ին՝ 91–92 տարեկանում, Բրայթոն, 32 «Գրանդ Փարադ»-ում։ Նա թաղվել է Բրայթոնի Սուրբ Նիկոլաս եկեղեցում, որտեղ հետագայում թաղվել է նրա որդին՝ Ֆրեդերիկը։ Ֆրեդերիկը դասավանդել է սուսերամարտ, մարմնամարզություն և այլ գործողություններ Բրայթոնում, այն մարզադահլիճում, որը նա կառուցել է քաղաքի «Չերչ» փողոցում։

## Ճանաչում
Իր մահից հետո՝ 1851 թվականին, Սեյկ Դին Մահոմեդը, որը ժամանակին այդքան հայտնի էր Իռլանդիայում և Բրայթոնի հասարակական վայրերում, սկսեց կորցնել հեղինակությունը որպես հասարակական գործիչ և մինչև վերջին հիսուն տարիների գիտական միջամտությունները հիմնականում մոռացության էին մատնվել պատմության կողմից։ Նրա ստեղծագործությունների նկատմամբ հետաքրքրության ժամանակակից նորացումը զարգացավ այն բանից հետո, երբ 1970-ական և 1980-ական թվականներին բանաստեղծ և գիտնական Ալամգիր Հաշմին ուշադրություն հրավիրեց նրա վրա։ Մայքլ Հ. Ֆիշերը Մահոմեդի մասին գիրք է գրել «Առաջին հնդիկ հեղինակը անգլերեն լեզվով. Դին Մահոմեդը Հնդկաստանում, Իռլանդիայում և Անգլիայում» վերնագրով (Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն, Դելի, 1996)։ Բացի այդ, Ռոզինա Վիսրամի «Այաները, Լասկարները և Արքայազնները. hնդկացիների պատմությունը Բրիտանիայում 1700–1947» 1998 2vakani աշխատությունը մեծ ազդեցություն ունեցավ Մահոմեդի կյանքի և աշխատանքի վրա հանրության ուշադրությունը հրավիրելու գործում։

21-րդ դարում տեղի են ունեցել մի քանի հիշատակի միջոցառումներ և հարգանքի տուրք մատուցել Մահոմեդի ժառանգությանը։ 2005 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Վեսթմինսթեր քաղաքը բացեց Կանաչ հուշատախտակ՝ ի հիշատակ «Հինդուստեյն սրճարան»-ի բացման։ Հուշատախտակը գտնվում է Ջորջ փողոցի 102 հասցեում, Ջորջ փողոցի 34 հասցեում գտնվող սրճարանի սկզբնական վայրին մոտ։ 2019 թվականի հունվարի 15-ին Գուգլ-ը Սեյկ Դին Մահոմեդին Գուգլ Դուդլ-ով ճանաչեց գլխավոր էջում։

Դին Մահոմեդի գրություններից հատվածներ ներառվել են անթոլոգիայում՝ «Բիհարի գրականության գիրքը»-ում, որը խմբագրվել է դիվանագետ Աբհայ Կումարի կողմից՝ փառաբանելու գրականությունը, որը եկել է Բիհար նահանգում ծնված մարդկանցից։

## Տես նաև
* Հնդիկները Մեծ Բրիտանիայում

## Հրատարակված աշխատություններ

*
* 
*
*

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ

*
* 
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ

* Celebrating Sake Dean Mahomed at Google Doodle
* Web version of ''The Travels of Dean Mahomet''
*Works by or about Sake Dean Mahomed at Internet Archive
*Works by or about Sake Dean Mahomed at HathiTrust
* "Making History – Sake Dean Mahomed – Regency 'Shampooing Surgeon'", *BBC – Beyond the Broadcast*
* ''Black History in Brighton''
* Differences in Attitudes: Sheikh Deen Mahomed and Shampoo (Urdu)

Կատեգորիա:19-րդ դարի գրողներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Հնդիկ գրողներ
Կատեգորիա:Հնդիկներ