Ռոբերտ Հոֆստեդտեր

**Ռոբերտ Հոֆստեդտեր** ( ), հրեական ծագումով ամերիկացի ֆիզիկոս-փորձարար, զբաղվել է նեյտրոնների և պրոտոնների չափի, ձևի և կառուցվածքի ուսումնասիրությամբ, 1948 թվականին ստեղծել է սցինտիլյացիոն հաշվիչ և կիրառել այն ɤ սպեկտրոսկոպիայում, 1954 թվականից Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր, ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1958), 1961 թվականի ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր *«էլեկտրոնների ցրումը ատոմի միջուկի վրա իր աննախադեպ ուսումնասիրությունների և նուկլոնների կառուցվածքի վերաբերյալ իր հետագա բացահայտումների համար»։

== Կենսագրություն ==
Հոֆստեդտերը ծնվել է [[1915]] թվականի [[փետրվարի 5]]-ին [[Նյու Յորք]]ում [[Լեհաստան]]ից [[ներգաղթ]]ած [[հրեաներ|հրեա]] [[վաճառականություն|վաճառական]] Լուի Հոֆստեդտերի և ֆերմեր Հենրիետա Քյոենիգսբերգի ընտանիքում, որոնք [[սիգար]]ների խանութի սեփականատերեր էին։ Ընտանիքի չորս երեխաներից երրորդն էր։ Տարրական կրթությունն ստացել է [[Նյու Յորք]]ում, ուսումը շարունակել է Նյու Յորք Սիթի քոլեջում, որտեղ էլ քոլեջի ուսուցիչներից մեկի շնորհիվ Հոֆսեդտերի մոտ արթնացել է հետաքրքրությունը [[ֆիզիկա]]յի և [[մաթեմատիկա]]յի նկատմամբ (նաև սիրում էր [[փիլիսոփայություն]])։ 
* [[1935 թվական]]ին գերազանցությամբ ավարտել է ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի թեքումով բակալավրիատը և ստացել է [[ֆիզիկա]]յի և [[մաթեմատիկա]]յի [[Քենիոնի մրցանակ]], [[Ջեներալ էլեկտրիկ]] («General Electric») ընկերության տրամադրած Coffin կրթաթոշակի շնորհիվ կրթությունը շարունակել է [[Փրինսթոն (Նյու Ջերսի)|Փրինսթոն]]ի [[Փրինսթոնի համալսարան|համալսարանում]]
* [[1938 թվական]]ին ստացել է մագիստրոսի գիտական աստիճան և ֆիզիկայի գիտության դոկտորի կոչում է. նրա դոկտորական ([[Ph.D]]) աշխատանքը վերաբերում էր [[Ինֆրակարմիր ճառագայթներ|ինֆրակարմիր]] [[սպեկտր]]ում պարզ օրգանական մոլեկուլների, և մասնավորապես, [[ջրածնային կապ]]ի կառուցվածքին (infrared spectra of simple organic molecules, and in particular, with the structure of the hydrogen bond)
* [[1938]]-[[1939]] թվականին, հետդոկտորական աշխատանքի համար [[Փրինսթոնի համալսարան]]ից ստանալով Փրոքթերի (Procter) կրթաթոշակ, սկսել է [[բյուրեղ]]ների [[ֆոտոթափանցելիություն|ֆոտոթափանցելիության]] ուսումնասիրությունը
* [[1939]]-[[1942]] թվականներին, ստանալով [[Փենսիլվանիայի համալսարան]]ի Հարիսոնի կրթաթոշակ, մասնակցել է [[Վան դե Գրաֆ]]ի միջուկային հետազոտությունների մեծ [[գեներատոր]]ի կառուցման աշխատանքներին
* [[1942]]-[[1943]] թվականներին Փրինսթոնի համալսարանում դասավանդել է ֆիզիկա
* [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքում Հոֆստեդտերը աշխատել է [[Ստանդարտների ամերիկյան ազգային ինստիտուտ|Ստանդարտների Ազգային բյուրոյում]] և Նորդեն (Norden) կորպորացիայի լաբորատորիայում
* [[1946]]-[[1950]] թվականներին պատերազմից հետո վերադարձել է Փրինսթոնի համալսարան, եղել է ֆիզիկայի ասիստենտ
* [[1950]]-[[1954]] թվականներին Ռոբերտ Հոֆստեդտերը դասավանդել է [[Սթենֆորդի համալսարան]]ում, ընդ որում [[1954]]-[[1990]] թվականներին պրոֆեսորի պաշտոնում 
* [[1967]]-[[1974]] թվականներին Սթենֆորդի համալսարանի [[Բարձր էներգիաների ֆիզիկա]]յի լաբորատորիայի տնօրենն էր, որտեղ շարունակում է իր հետազոտությունները բարձր էներգիաների ֆիզիկայում։
 
=== Ընտանիք ===
[[1942 թվական]]ին Հոֆստեդտերն ամուսնացել է Նենսի Գիվանի (1920-2007) հետ, ունեցել է երեք երեխա։ Որդին՝ [[Դուգլաս Հոֆստեդտեր]]ը (ամերիկացի հայտնի ֆիզիկոս և ինֆորմատիկ), [[արհեստական ինտելեկտ]]ի ճանաչված մասնագետ է։ Դուստրերից մեկը՝ Լաուրան, բժշկական գրող է, իսկ մյուսը` Մոլլին, հաշմանդամ էր և մարդկանց հետ հաղորդակցվելու խնդիրներ է ունեցել։

=== Նախասիրություններ ===
Ռոբերտ Հոֆստեդտերը, ժամանակակիցների վկայությամբ, հանդարտ, անխռով մարդ էր։ Սիրում էր [[դասական երաժշտություն|դասական]] և [[ջազ|ջազային երաժշտություն]], ընթերցանությամբ էր զբաղվում, երբեմն [[դահուկներ]]ով սահում էր։ Սիրով զբաղվում էր [[լուսանկարչություն|լուսանկարչությամբ]]։

== Գիտական հետազոտություններ ու հայտնագործոություններ ==
Ռոբերտ Հոֆստեդտերի աշխատանքները նվիրված են եղել [[ատոմային ֆիզիկա]]յին, [[ատոմային տեխնիկա]]յին, [[բարձր էներգիաների ֆիզիկա]]յին։ Նախագծել է նեյտրոնների և [[ռենտգենյան ճառագայթներ]]ի գրանցման [[սցինտիլյացիա|սցինտիլյացիոն հաշվիչներ]]։ Ուսումնասիրել է [[տիեզերական ճառագայթում|տիեզերական ճառագայթները]] և ռելյատիվիստական էլեկտրոնների առաջացրած կասկադային հեղեղները։

=== Միջուկի կառուցվածքի հետազոտություններ ===
[[1950]]-ական թվականներին Հոֆստեդտերը ստացել է քանակական ինֆորմացիա [[նուկլոն]]ի ներսում [[էլեկտրական լիցք]]ի և [[մագնիսական մոմենտ]]ի բաշխման մասին, նաև նուկլոնի չափերի մասին։ Օգտագործելով Սթենֆորդի համալսարանի ֆիզիկայի բարձր էներգիաների լաբորատորիայի էլեկտրոնային նոր [[արագացուցիչ]]ը, նա սկսեց հետազոտել [[Միջուկ (ատոմ)|միջուկի կառուցվածքը]]։ Մինչ այդ [[Ջորջ Փաջեթ Թոմսոն]]ը, [[Քլինտոն Ջոզեֆ Դևիսոն]]ը ([[1937]] թվականին միասին արժանացան Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի) և այլք ցույց էին տվել, որ [[Դեյվիսոն-Ջերմերի փորձ|էլեկտրոնները ալիքային բնույթ ունեն]]։ Արդեն հայտնի էր, որ էներգիայի մեծացմանը զուգընթաց էլեկտրոնի ալիքի երկարությունը փոքրանում է։ Սթենֆորդի արագացուցիչը հնարավորություն էր տալիս էլեկտրոնների էներգիան 100-500 միլիոն էլեկտրոն վոլտի հասցնել, որը համապատասխանում էր էլեկտրոնների ալիքային երկարությանը պակաս բնորոշ չափերով ատոմի միջուկին։ Դա նշանակում էր, որ արագացուցիչը կարելի էր օգտագործել որպես հսկայական էլեկտրոնային մանրադիտակ, որը թույլ է տալիս հետազոտել ատոմի միջուկի կառուցվածքը։ Էլեկտրոնը միջուկի հետ բախման դեպքում շեղվում է բիլիարդի գնդակի նման։ Որոշ դեպքերում միջուկը քայքայվում է բաց թողնելով լրացուցիչ էլեկտրոններ և այլ մասնիկներ։ Հետազոտելով նման բախումների բեկորները, Հոֆստեդտերը հույս ուներ պատկերացում կազմել միջուկի կառուցվածքի մասին։

=== Միջուկի խտության նոր բացահայտումներ ===
Ռոբերտ Հոֆստեդտերը չափել է այն էլեկտրոնների շեղումները, որոնք միջուկի հետ բախումներից նոր մասնիկների անջատմամբ չէին ուղեկցվում։ Դրա համար, նա օգտագործել է երկու ծանրաքաշ (250 տոննա քաշով) մագնիսական [[սպեկտրոմետր]]՝ սարք, որը թույլ է տալիս տեսակավորել էլեկտրոնները ըստ էներգիայի և նախնական հետագծից շեղման անկյան։ Այս սարքավորման շնորհիվ Հոֆստեդտերին հաջողվեց չափել ատոմային միջուկների մեծությունը և որոշել ձևը։ Պարզվեց, որ նրանք բոլորն էլ ունեն մոտավորապես նույն միջին [[խտություն]]ը։ Կորիզի ծավալը համեմատական է պրոտոնների և նեյտրոնների ընդհանուր թվին։ Սա նշանակում է, որ խոշոր, ծանր միջուկներում այդ մասնիկները ավելի խիտ չեն դասավորված, քան փոքր թեթև միջուկներում։ Պարզվեց, որ միջուկների գրեթե մշտական խտությունը հավասար է 150 միլիոն կգ/մ³։ Եթե ջրի կաթիլը նման խտություն ունենար, ապա այն կկշռեր 2 միլիոն տոննա։

Չնայած Հոֆստեդտերը հայտնաբերեց, որ բոլոր միջուկների միջին խտությունը գրեթե նույնն է, նրա փորձարկումները ցույց տվեցին, որ ատոմի միջուկը բոլորովին էլ կոշտ թաղանթով [[գունդ]] չէ։ Նա ունի նուրբ «մաշկ», որի հաստությունը նույնն է բոլոր միջուկների համար, անկախ նրանց չափից։

=== Պրոտոնների և նեյտրոնների կառուցվածք ===
Սթենֆորդի արագացուցչի վերանորոգումից հետո հնարավոր դարձավ էլեկտրոնները ցրել մինչև 1 միլիարդ էլեկտրոն վոլտ։ Հոֆստեդտերը անցավ ատոմի միջուկը կազմող մասնիկների՝ պրոտոնների և նեյտրոնների ներքին կառուցվածքի ուսումնասիրությանը։ [[1956]]-[[1957]] թվականների ընթացքում նա իր թիմի հետ միասին որոշեց [[պրոտոն]]ի և [[նեյտրոն]]ի չափը և ձևը։ [[1957]] թվականին որոշեց [[պրոտոն]]ի [[լիցք]]ային և մագնիսական ֆորմֆակտորները, [[1958]] թվականին՝ [[նեյտրոն]]ի մագնիսական ֆորմֆակտորը։

=== Նուկլոններ ===
Հետազոտությունների արդյունքում եզրակացվեց, որ պրոտոններն ու նեյտրոնները մեկ մասնիկի տարատեսակներ են [[նուկլոն]] անունով։ Չնայած պրոտոներն ու նեյտրոններն ունեն տարբեր [[էլեկտրական լիցք]] (դրական՝ պրոտոնը, զրոյական՝ նեյտրոնը), ուժեղ փոխազդեցության հետ կապված բոլոր գործընթացներում (որոնք չեն մասնատում [[միջուկ (ատոմ)|ատոմի միջուկը]]) նրանք իրենց դրսևորում են միանման։

Հոֆստեդտերի հայտնագործությունը բացահայտեց միջուկի այդ ժամանակ գործող տեսության ոչ ադեկվատությունը և [[Չիկագոյի համալսարան]]ից [[Յոշիրո Նամբու]]ին դրդեց վերանայել կարևորագույն հասկացությունները։ Ենթադրվում էր, որ [[նուկլոն]]ների միջև փոխազդեցության կրողները pi-[[մեզոն]]ներն են՝ մասնիկներ, որոնց [[զանգված]]ը կազմում է պրոտոնի զանգվածի մոտ կեսը։ Նամբուն տեսական հիմնավորումներ բերեց ուժեղ փոխազդեցության ավելի ծանր և կարճ ապրող կրիչների օգտին։ Այդ կանխատեսված մասնիկները հայտնաբերվեցին 1961 թ.։

=== Սցինտիլյացիոն հաշվիչ (դետեկտոր) ===
[[Թալիում]]ի փոքր քանակով ակտվացված նատրիումի յոդիդի աղի բյուրեղների հիման վրա *ստեղծել է գամմա-ճառագայթների սցինտիլյացիոն հաշվիչ (դետեկտոր)*, որի համար [[1948]] թվականին [[արտոնագիր]] է ստացել։ Նման բյուրեղների հետ բարձր էներգետիկ ատոմի մասնիկների կամ ֆոտոնի բախումը հանգեցնում է լուսարձակման, որի ինտենսիվությունը համեմատական է մասնիկների կամ ֆոտոնների էներգիային։ Չափելով [[լույս|լույսի ինտենսիվությունը]], հնարավոր է դառնում չափել մասնիկների էներգիան։ Սցինտիլյացիոն սպեկտրոգրամի հիմքում ընկած է այդ էֆեկտը, որը միջուկային ճառագայթման ուսումնասիրություններում չափման հիմնական միջոցներից մեկն է։ Այս դետեկտորները լայնորեն օգտագործվում են գամմա ճառագայթների հայտնաբերման համար մինչև այսօր։

=== Քամփթոնի աստղադիտարան ===
Կյանքի վերջին մի քանի տարիների ընթացքում, հետաքրքրվել է աստղաֆիզիկայով և ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1927 թվական) [[Արթուր Քոմփթոն|Արթուր Հոլլի Քոմթոն]]ի ընկերներակցությամբ EGRET գամմա-ճառագայթների աստղադիտակով կիրառել է սցինտիլյատորների իր գիտելիքները։ [[Քոմփթոնի Գամմա-ճառագայթների աստղադիտարան]]ում ուսումնասիրել է [[տիեզերական ճառագայթներ]]ը և էլեկտրոնների առաջացրած կասկադային հեղեղները։ Հոֆստեդտերը «սկզբունքային գիտնականներից մեկն էր, ով զարգացրեց Քոմթոնի աստղադիտարանը»։

== Կոչումներ և պարգևներ ==
* [[1958]] թվականին [[ԱՄՆ]] Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (National Academy of Sciences), [[Իտալիա]]յի, Ամերիկայի, [[Լոնդոն]]ի Ֆիզիկոսների հասարակության անդամ, Ամերիկայի *Ատոմային էներգիայի հանձնաժողովի անդամ*
* [[1959]] թվականին [[Կալիֆորնիա]]յում արժանացել է «Տարվա գիտնական» պատվավոր կոչմանը  
* [[1961]] թվականին [[ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] (կիսեց [[Ռուդոլֆ Լյուդվիգ Մյոսբաուեր]]ի հետ) *«ատոմային միջուկների վրա էլեկտրոնների ցրման իր աննախադեպ հետազոտությունների համար և դրանց հետ կապված նուկլոնների կառուցվածքի ոլորտում իր հետագա հայտնագործությունների համար»* («for his [Hofstadter's] pioneering studies of electron scattering in atomic nuclei and for his consequent discoveries concerning the structure of nucleons.»)
* [[1962]] թվականին Նյու Յորք Սիթի քոլեջի կողմից դրոշմվել է *Ռոբերտ Հոֆստեդտերի անվանական շքանշան*
* [[1981]] թվականին [[Գերմանիա]]յում *Հումբոլտ հիմնադրամի* (Humboldt Foundation) կողմից արժանացել է *Սինյոր ԱՄՆ գիտնական մրցանակի'' (Senior U.S. Scientist Award)
* 1985 թվականին Վյուրցբուրգում ստացել է Ռոյնթգենի հուշամեդալ (Röntgen Memorial Medal, Wurzburg)
* 1986 թվականին արժանացել է ԱՄՆ Գիտության ազգային շքանշանի և Իտալիայի Ֆուջի (Fiuggi) մշակութային հիմնադրամի մրցանակի
* Սթենֆորդի համալսարանը Ռոբերտ Հոֆստեդտերի հիշատակին նվիրված ամենամյա դասախոսությունների շարք ունի։ Տարեկան մեկ անգամ երկու դասախոսություն է կարդացվում, որոնցից մեկն ուղղված է հանրությանը, իսկ մյուսը՝ գիտնականներին։

### Պատվավոր անդամի կոչումներ
* Նյու Յորք Սիթի քոլեջ 
* Փադուանի Համալսարան 
* Ռուսաստանի համալսարան (1966 թվական)
* Կարլտոնի համալսարան (Քարլտոն) (1967 թվական)
* Մայնցի Յոհանես Գութենբերգի համալսարանի (1968 թվական)
* Գուստավուս Ադոլֆուս քոլեջի (Gustavus Adolphus College) (1969 թվական)
* Վյուրցբուրգի համալսարան (Wurzburg) (մոտ 1982 թվական)

### Ֆինանսական պարգևներ, թոշակներ
* 1935 թվականին Քենիոն քոլեջի (Kenyon) ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի մրցանակ 
* 1936 թվականին Քոֆին հիմնադրամից կրթաթոշակ (Coffin Foundation Fellowship) Ջեներալ էլեկտրիկ (General Electric) կազմակերպության կողմից
* 1938-1939 թվականներին Փրոքտեր գիտական թոշակ (Procter Fellowship, Princeton University)
* 1939-1942 թվականներին Հարիսոնի գիտական թոշակ (Harrison Fellowship, University of Pennsylvania) 
* 1940-1941 թվականներին Փենսիլվանիայի համալսարանի գիտական թոշակ
* 1958-1959 թվականներին Գուգենհեյմի գիտական թոշակ (CERN (Ժնև) Guggenheim Fellowship) 
* 1970 թվականին Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի գիտական թոշակ (Fellowship) 
* 1974-1976 թվականներին Գուգենհեյմի հիշատակի կրթաթոշակներին առնչվող հիմնադրամից օգտվելու թույլտվություն։

## Սիթքոմի առանցքային կերպար
CBS TV ալիքով հեռարձակվող հումորային սիթքոմ ( situation comedy) հեռուստասերիալը Մեծ պայթյունի տեսությունը () 2007 թվականից՝ իր առաջին եթերաշրջանից առ այսօր մեծ հեղինակություն է վայելում։ Սիթքոմի տեխնիկական խորհրդատու Դեվիդ Սալցբերգը (David Saltzberg) Ռոբերտ Հոֆստեդտերի կենդանության օրոք պաշտպանել է իր դոկտորականը Կալիֆոռնիայի համալսարանում։

Հեռուստասերիալի բովանդակությունը զարգանում է Կալիֆոռնիայի Փասադենա քաղաքում ապրող հինգ ճանաչված մարդկանց շուրջ, որոնցից մեկը Ռոբերտ Հոֆստեդտերն է (սիթքոմում՝ Լեոնարդ)։ Կերպավորում է Ջոնի Գալեքին։ Ուղղամիտ, միամիտ Լեոնարդ Հոֆշտադտեր անվամբ ֆիզիկոս-փորձարարը, որն իր դոկտորականը 24 տարեկանում է պաշտպանել, որի IQ-ն 173 միավոր է, մանկական համակարգչային խաղերով է տարված։ Սյուժեն զարգանում է աղջիկների հետ շփումներ հաստատելու նրա փորձերով։ 2015 թվականի մայիսին կայացել է իններորդ եթերաշրջանը։

## Գրականություն
# Robert Hofstadter Biographical Memoirs V.79 ( 2001 ) 
# Роберт Хофштадтер
# Guide to the Robert Hofstadter Papers.
# Dr. Robert Hofstadter, U.S. Jewish Scientist, Wins 1961 Nobel Prize. Jewish Telegraphic Agency. November 3, 1961.

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
# Տեղեկություններ Նոբելյան մրցանակի կայք
# Movieline interview with Johnny Galecki 

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Հրեաներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ