Պարսկացում

**Պարսկացում** (), մշակութային փոփոխության սոցիոլոգիական գործընթաց, որի ժամանակ ոչ պարսկական հասարակությունը դառնում է «պարսկական», այսինքն այն ուղղակիորեն ընդունում, կամ ենթարկվում է պարսկական լեզվի, մշակույթի, գրականության, արվեստի, երաժշտության և ինքնության, ինչպես նաև այլ սոցիալ-մշակութային գործոնների ազդեցության։ Այն մշակութային ձուլման հատուկ ձև է, որը հաճախ ներառում է լեզվական փոխառություն: Տերմինը վերաբերում է ոչ միայն մշակույթներին, այլ նաև անհատներին, քանի որ նրանք հարմարվում են պարսկական մշակույթին և դառնում են «պարսկացված»։

Պատմականորեն տերմինը հիմնականում կիրառվել է պարսկական մշակութային ոլորտում ապրող ոչ իրանական ժողովուրդների մշակույթների փոփոխությունների համար, այն կիրառվել է հատկապես վաղ և միջին իսլամական ժամանակաշրջաններում, այդ ժողովուրդներից են արաբները և տարբեր կովկասցիներ (օրինակ՝ վրացիները, հայերը և դաղստանցիները), ինչպես նաև թյուրք ժողովուրդները, այդ թվում՝ սելջուկները, օսմանցիները և ղազնավիդները։ Տերմինը կիրառվել է նաև պարսկական մշակույթի տարբեր ասպեկտներում՝ ներառյալ լեզուն, այդ գործընթացն իրականացվել է շրջակա Իրանական լեռնաշխարհում գտնվող ոչ պարսիկ ժողովուրդներին իրենց լեզուն փոխանցելու համար (դրանցից են Անատոլիան և Հնդկական ենթամայրցամաքը)։

### Նախաիսլամական շրջան
Ի տարբերություն Հին հույների և Հռոմեական կայսրության՝ Հին Պարսկական Աքեմենյան կայսրությունը մտահոգված չի եղել նվաճված ժողովուրդների վրա իր մշակույթը տարածելու առմամբ: Կարելի է ասել, որ պարսկացման առաջին արձանագրված դրվագը վերաբերում է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն, որը մ.թ.ա. 4-րդ դարում Պարսկական կայսրությունը նվաճելուց հետո որդեգրել է պարսկական հագուստը, սովորույթները և պալատական վարքագիծը։ Նա ամուսնացել է պարսիկ արքայադուստր Ստեյրա II-ի հետ և ստիպել է հպատակներին խոնարհվել նրան մոտենալիս, որը հույների մոտ հայտնի է որպես պրոսկինիս՝ ձեռքի խորհրդանշական համբույր, որով պարսիկները հարգանքի տուրք են մատուցել իրենց սոցիալական վերադասներին։ Պարսկական հագուկապի ու սովորույթների ինտեգրումը նկատվել են նաև Պևկեստասի կողմից, որը հետագայում դարձել է Պարսկաստանի սատրապ, այնտեղ նա պարսիկների շահերն ավելի բարձր է սկսել դասել, քան մակեդոնացիներինը։

### Վաղ իսլամական շրջանից մինչև 15-րդ դար
651 թվականին կայացած Սասանյան դինաստիայի անկումից հետո օմայյան արաբները որդեգրել են շատ պարսկական սովորույթներ, հատկապես վարչական և պալատական ձևեր։ Արաբական գավառների կառավարիչները պարսկացված արամեացիներ կամ էթնիկ պարսիկներ են եղել։ Պարսկերենը մնացել է խալիֆայության պաշտոնական բիզնես լեզուն, մինչև 7-րդ դարում կայացած արաբերենի ընդունումը, իսկ 692 թվականին խալիֆայական մայրաքաղաք Դամասկոսում սկսվել է դրամահատում։ Իսլամական նոր մետաղադրամները առաջացել են Սասանյան և բյուզանդական մետաղադրամների ընդօրինակումներից, իսկ դրամի վրա պահլավերեն գրությունը փոխարինվել է արաբերենով։

750 թվականից հետո Աբբասյանները հիմնել են իրենց մայրաքաղաքը ներկայիս Իրաքի տարածքում՝ Բաղդադ։ Այնտեղ նկատվել է դեպի արևելք կողմնորոշման փոփոխություն, որին նպաստել են պարսկական մշակութային ազդեցության նկատմամբ զգայունության բարձրացումը և Աբբասյան հեղափոխության արմատների տարածումը Խորասանում՝ այժմյան Աֆղանստան։

### 16-18-րդ դարեր
Արևմտյան Ասիայում երկու խոշոր տերություններ են առաջացել՝ Սեֆյան Պարսլաստանը և Օսմանյան կայսրությունը: Սեֆյանները վերահաստատել են պարսկական մշակույթը և գերիշխանությունը Հարավային Կովկասում, Արևելյան Անատոլիայում, Միջագետքում և այլ տարածաշրջաններում: Շատ խաներ, բեգեր և այլ կառավարիչներ ընդունել են պարսկական սովորույթներն ու հագուստները և հովանավորել պարսկական մշակույթը: Նրանք հիմնադրել են Դերբենտ քաղաքը Հյուսիսային Կովկասում (այժմ՝ Դաղստան, Ռուսաստան): Շատ էթնիկ ժողովուրդներ որդեգրել են պարսկական մշակույթի բազմաթիվ ասպեկտներ և նպաստել դրանց պարսկացմանը:

## Մողոլների կայսրություն
Մողոլների կայսրությունը իսլամական կայսերական տերություն է, որը կառավարել է Հնդկական թերակղզու և Աֆղանստանի մեծ մասը: 1526 թվականից Քաբուլում իրենց սկզբնական բազայից մողոլները ներխուժել են Հինդուստան և ի վերջո կառավարել Հարավային Ասիայի մեծ մասը՝ 17-րդ դարի վերջին և 18-րդ դարի սկզբից մինչև 19-րդ դարի կեսերը: Կայսրերը պարսկական մշակույթ և մահմեդականություն ընդունած և Թուրքեստանում բնակություն հաստատած Թիմուրյանների ժառանգներն են եղել, ինչպես նաև պարսկական և իսլամական մշակույթի տարածման պատասխանատուները Կենտրոնական Ասիայում: Իրենց հզորության գագաթնակետին՝ մոտ 1700 թվականին նրանք վերահսկել են Հնդկական թերակղզու և Աֆղանստանի մեծ մասը և տարածել են պարսկական մշակույթը ողջ տարածքում, ինչպես դա արել են նրանց նախորդները՝ թյուրք Ղազնավիդները և թուրք-աֆղանական Դելիի սուլթանությունը: Ընդհանուր առմամբ իր առաջին օրերից պարսկական մշակույթն ու լեզուն տարածվել է Հարավային Ասիայում տարբեր պարսկականացված կենտրոնասիական թյուրքական և աֆղանական դինաստիաների կողմից։

Բաբուրը՝ Մողոլների կայսրության հիմնադիրը իր տոհմը նույնականացրել է որպես Թեմուրյան և Չագաթայ թյուրքական, իսկ նրա ծագումը, միջավայրը, պատրաստվածությունը և մշակույթը համարվել են պարսկական: Նա մեծ մասամբ պատասխանատու է եղել իր ժառանգների կողմից մշակույթի զարգացման և Հնդկական թերակղզում (և Աֆղանստանում) պարսկական մշակութային ազդեցության ընդլայնման համար՝ ունենալով գրական, գեղարվեստական և պատմագիտական փայլուն արդյունքներ: Արվեստի շատ գործեր, ինչպիսիք են Թաջ Մահալը, Հումայունի դամբարանը և Բադշահի մզկիթը պարսկական իսլամական ճարտարապետության օրինակներ են: Պարսկերենը եղել է մողոլների դատարանների պաշտոնական լեզուն։

## Ըստ երկրի
### Աֆղանստան
Մինչ 1964 թվականը Աֆղանստանի Սահմանադրությունը նշել է «դարին» որպես նրա երկու պաշտոնական լեզուներից մեկը՝ փաշթոյին զուգահեռ։ Չնայած նրան, որ վերջինս նշանակված ազգային լեզու է այնուամենայնիվ դարին մնում է *[[lingua franca]]*։ Կան ժամանակակից նախաձեռնություններ, որոնք փորձում են «փաշթոացնել» կառավարական ողջ հաղորդակցությունը, քանի որ դարին եղել է բյուրոկրատիայի լեզուն։ Պարսկացումն ամրապնդվում է նաև երկրում ուրբանիզացիայի դեպքերով, որոնք ազդել են Աֆղանստանի էթնիկ խմբերի բնութագրիչների վրա: Աֆղանստանի երկու առավել նշանակալից էթնիկ խմբերն են փաշթոյով խոսողները և տաջիկները, որոնք պարսկախոս են: Աֆղանստանի որպես անկախ երկրի վաղ պատմության ընթացքում շատ փաշթոներ տեղափոխվել են ուրբանիզացված շրջաններ և ընդունել դարին որպես իրենց լեզու: Արդյունքում Աֆղանստանում շատ էթնիկ փաշթոներ իրենց տաջիկներ են համարում, բայց դեռևս ունեն փաշթոյական անուններ (օրինակ՝ «զայի» վերջածանցով ազգանունը)՝ այն պատճառով, որ նրանք խոսում են դարիով և ձուլվում են երկրում տաջիկական մշակույթին («ցեղազրկում» անունով հայտնի գործընթացի շրջանակներում): Հազարա էթնիկ խումբը խոսում է պարսկերենի բարբառով, որը կոչվում է հազարագի։ Հավանաբար հազարաները խոսում են իրենց նախորդ մայրենի լեզվով, որը բառապաշարում ավելի շատ պարունակում է իրենց մայրենի թյուրքական և մոնղոլական բառերը: Այնուամենայնիվ դարերի ընթացքում, երբ մայրենի լեզուն վերացել է (ինչպես որոշ անհետացած այլ թյուրքական և մոնղոլական լեզուներ)՝ հազարաները ընդունել են պարսկերենի բարբառ հազարագին: Հազարագիի բառապաշարում պահպանվել և գործածվել են բազմաթիվ թյուրքական և մոնղոլական բառեր։

### Հնդկաստան

Միջնադարյան Հնդկաստանը Դելիի սուլթանության և Մողոլների կայսրության ժամանակ ենթարկվել է պարսկական լեզվի և մշակույթի մեծ ազդեցությանը։ Ստացված հնդպարսկական մշակույթի արդյունքում հայտի են դարձել այնպիսի բանաստեղծներ, ինչպիսին է Ամիր Խոոսրովը։ Պարսկերենի ազդեցությունը հին հինդի վրա հանգեցրել է հինդուստանի լեզվի զարգացմանը, որը հետագայում բաժանվել է հինդի և ուրդու ժամանակակից ստանդարտացված տեսակների: Հինդին Հնդկաստանի պաշտոնական լեզուն է անգլերենի և Հյուսիսային Հնդկաստանի լեզվի հետ միասին: Ուրդուն ութերորդ ժամանակացույցի լեզու է, որի կարգավիճակը և մշակութային ժառանգությունը ճանաչված են Հնդկաստանի Սահմանադրությամբ, ինչպես նաև ունի պաշտոնական կարգավիճակ հնդկական որոշ նահանգներում և տարածքներում, ինչպիսիք են Ուտար Պրադեշը, Բիհարը, Ջարխանդը, Դելին, Թելինգանան և Արևմտյան Բենգալիան։

### Պակիստան
Աշխարհագրական առումով Պակիստանը գտնվում է Իրանական բարձրավանդակի և Հնդկական թերակղզու խաչմերուկում: Ուրդուն՝ Պակիստանի ազգային լեզուն հնդիրանական լեզու է, որը պատմականորեն ենթարկվել է պարսկերենի ազդեցությանը։ Պակիստանում խոսվող տարբեր լեզուներ ծագում են հնդ-արիական լեզուների ընտանիքից, ինչպես նաև իրանական լեզուների ընտանիքից, որոնք նույնպես ենթարկվել են պարսկերենի ազդեցությանը: Պակիստանի ազգային օրհներգը՝ «Քաումի Տարանահը» գրեթե ամբողջությամբ գրված է պարսկերենով: «Պակիստան» բառի երկու արմատները «Պակի»-ն և «ստանին» կազմված են անմիջապես պարսկերեն բառերից։ Այս ժամանակակից լեզվական զարգացումները հիմնականում հիմնված են Հնդկական թերակղզում տարբեր հնդ-իսլամական դինաստիաների վրա, հատկապես մողոլների, որոնք պարսկերենը, իսկ ավելի ուշ՝ ուրդուն հաստատել են որպես տարածաշրջանի պաշտոնական և պալատական լեզուներ։

Արևմտյան Պակիստանում իրանցի ժողովուրդները՝ ինչպիսիք են պուշթունները և բելուջները ամրապնդել են երկրում պարսկական մշակույթը։ Այդ ամենն ավելի է ուղեժացել այն բանից հետո, երբ Աֆղանստանի հետ հակամարտության հետևանքով աֆղան փախստականների մեծ ներհոսք է առաջացել դեպի Պակիստան։

### Տաջիկստան
2007 թվականի մարտին Տաջիկստանի նախագահ Էմոմալի Ռահմոնը փոխել է իր ազգանունը՝ *Ռախմոնովից* դառնալով *Ռահմոն*՝ ազատվելով ռուսերեն «ով» վերջավորությունից։ Տաջիկստանի մշակույթի նկատմամբ հարգանքից ելնելով հրաժարվել է նաև իր Շարիպովիչ հայրանունից։ Այս քայլից հետո մեծ թվով կառավարական պաշտոնյաներ և պետական ծառայողներ «տաջիկացրել» են իրենց անունները: 2016 թվականի ապրիլին այս պրակտիկան պաշտոնապես լիազորվել է օրենքով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանական մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակութային ձուլում
Կատեգորիա:Պարսկական մշակույթ
Կատեգորիա:Պարսկաստանի պատմություն