Ազատականությունը Թուրքիայում

**Ազատականությունը Թուրքիայում**, ազատականության պատմությունը Թուրքիայում։ Թուրքական լիբերալիզմն իր ակունքները վերցնում է Օսմանյան կայսրությունում 1839-1876 թվականների արդիականացման բարեփոխումների շրջանից, որը հայտնի է որպես Թանզիմաթ:

## Պատմություն

1876 թվականի մայիսի 30-ին Մուրադ V-ը դարձել է Օսմանյան կայսրության սուլթան Աբդուլ Ազիզի տապալումից հետո։  Թուրքիայի նոր կառավարիչն իր վրա ուժեղ ազդեցություն է կրել ֆրանսիական մշակույթից և ազատական հայացքներ է ունեցել։ Նա ղեկավարել է 93 օր մինչ գահընկեց արվելը՝ 1876 թվականի օգոստոսի 31-ին՝ պատճառաբանելով, որ ենթադրաբար հոգեկան հիվանդ է եղել. սակայն, նրա հակառակորդները կարող էին պարզապես օգտագործել այդ հիմքերը՝ դադարեցնելու նրա ազատական բարեփոխումները: Արդյունքում Մուրադ V-ը չի կարողացել ընդունել այն Սահմանադրությունը, որին ձգտում էին նրա հետևորդները։

### Սահմանադրական դարաշրջան

Օսմանյան կայսրությունում սահմանադրականության ակունքներում կանգնած էին այնպիսի ազատական մտավորականներ, ինչպիսիք են Բեշիր Ֆուադը, Հեքիմ Իսմայիլ փաշան և Ահմեդ Զյուհդու փաշան, որոնք փորձում էին արդիականացնել օսմանյան հասարակությունը՝ առաջ մղելով զարգացման, առաջընթացի և ազատական արժեքների գաղափարները։

#### Թանզիմաթ
Թանզիմաթը, որը բառացի նշանակում է «կարգավորում», բարեփոխումների շրջան էր, որը սկսվել է 1839 թվականին և ավարտվել 1876 թվականին առաջին Սահմանադրության դարաշրջանով։ Չնայած Թանզիմաթի իրականացման դրդապատճառները բյուրոկրատական էին, այն նախաձեռնել էին լիբերալ նախարարներ և մտավորականներ, ինչպիսիք են Դիմիտրիոս Զամբաքոս փաշան, Քաբուլի Մեհմեդ փաշան, «Նոր օսմաններ» գաղտնի ընկերությունը և Միդհաթ փաշան, որը նույնպես հաճախ համարվում է օսմանյան խորհրդարանի հիմնադիրներից մեկը և Օսմանյան առաջին Սահմանադրության հայրը։ Բազմաթիվ բարեփոխումներ կատարվել են հանուն քաղաքացիական ազատությունների, սակայն շատ մուսուլմաններ դրանք դիտարկել են որպես օտար ազդեցություն իսլամի աշխարհի վրա, ինչը բարդացրել Է պետության բարեփոխական ջանքերը։ Նույն տարիներին Նոր օսմանների շրջանում ի հայտ է եկել «օսմանիզմ» կոչվող պետական կառուցվածքի քաղաքական հայեցակարգը, որը կոչված էր միավորելու Օսմանյան տարածքներում ապրող բոլոր ժողովուրդներին՝ մուսուլմաններին և ոչ մուսուլմաններին, թուրքերին և հույներին, հայերին և հրեաներին, քրդերին և արաբներին։ Պաշտոնապես այս քաղաքականությունը սկսվել է 1839 թվականի «Գյուլհանեի հրովարտակով», որը օրենքի առջև իբրև հավասարություն է հռչակեց բոլոր օսմանցիներին, ինչպես մուսուլմաններին, այնպես էլ ոչ մուսուլմաններին։

Թանզիմաթի բարեփոխումները սկսվել են սուլթան Մահմուդ II-ի օրոք։ 1839 թվականի նոյեմբերի 3-ին սուլթան Աբդուլ Մեջիդ I-ը հրատարակել է Հաթ-ը Շերիֆը, որը հայտնի է որպես «Գյուլհանեի հրամանագիրը» կամ «Թանզիմաթ Ֆերմանի»։ Դրան հաջորդել են մի քանի օրենքներ, որոնք ամրապնդում էին նրա քաղաքականությունը։ Հրամանագրում սուլթանը հայտարարել է, որ ցանկանում է նոր ինստիտուտների միջոցով լավ կառավարման առավելություններ բերել Օսմանյան կայսրության նահանգներին։ Բարեփոխումների թվում էին ստրկության և ստրկավաճառության վերացումը, համասեռականության ապաքրեականացումը, քաղաքացիական ծառայության դպրոցի, քաղաքացիական անձանց համար բարձրագույն ուսումնական հաստատության ստեղծումը, մամուլի և լրագրության կարգավորման օրենսգիրքը և 1869 թվականի քաղաքացիության մասին օրենքը, որը ստեղծել է ընդհանուր օսմանյան քաղաքացիություն՝ անկախ կրոնական կամ էթնիկ տարբերություններից: Արևմտյան կրթություն ունեցող տնտեսագետները, ինչպիսիք են Ահմեթ Ռեշաթ փաշան պաշտպանում էին տնտեսական ազատանությունը։

#### Նոր օսմաններ
«Նոր օսմաններ», գաղտնի քաղաքական կազմակերպության՝ «Նոր օսմանների ընկերության» անդամները։ Ընկերությունը 1865 թվականին Կոստանդնու Պոլսում ստեղծել են երիտասարդ թուրք, մտավորականության ներկայացուցիչներ Շինասին, Նամըք Քեմալը, Ալի Սուավին, Զիա բեյը և Ռիշադ բեյը։ «Նոր օսմաններ»-ի նպատակն էր Օսմանյան կայսրության ամբողջականության պահպանումը, սահմանադրական միապետության ստեղծումը և այլն։ Կայսրությունը փլուզումից փրկելու միակ միջոցը «Նոր օսմաններ» գտնում էին կայսրության ոչ-թուրք ժողովուրդներին թուրքացնելու մեջ, կայսրության բոլոր ժողովուրդներին համարելով օսմանցիներ։ «Նոր օսմաններ» ձգտում էին թուրք, բռնապետության տակ հեծծող ժողովուրդներին հաշտեցնել իրենց իրավազուրկ վիճակի հետ, բռնի միջոցներով կասեցնել հայերի, բալկանյան ժողովուրդների, արաբների ազգային-ազատագրական շարժումը։ Նրանք նաև ձգտում էին վերակենդանացնել կայսրությունը՝ ներառելով կառավարման որոշակի եվրոպական մոդելներ՝ պահպանելով իսլամական հիմքերը, որոնց վրա հիմնված էր կայսրությունը։ 1866 թվականին «Նոր օսմաններ» փորձեցին պալատական հեղաշրջում կատարել, բայց անհաջող։ 1876 թվականին նրանց հաջողվեց գահընկեց անել սուլթան Աբդուլ Ազիզին և նոր գահակալ Աբդուլ Համիդ II-ին հարկադրել ընդունել «Նոր օսմաններ»-ի պարագլուխներից մեկի՝ Միդհաթ փաշայի կազմած առաջին սահմանադրությունը։ «Նոր օսմաններ»-ի անհետևողակաևությունից և անվճռականությունից օգտվելով, Աբդուլ Համիդ II-ը 1878 թվականին վերացրեց սահմանադրական վարչակարգը և ստեղծեց միահեծան բռնակալական իշխանություն։ «Նոր օսմաններ»-ի ղեկավարներից շատերը մահապատժի ենթարկվեցին, ոմանք փախան արտասահման։ «Նոր օսմաններ» Թուրքիայում սկզբնավորեցին թուրք, սանձարձակ ազգայնամոլությունը, որը դարձավ պանթյուրքիզմի՝ ծայրահեղ հետադեմ գաղափարախոսության հիմքը։ «Նոր օսմաններ»-ի քաղաքական և գաղափարական հետևորդները դարձել են երիտթուրքերը։

## Ազատական կուսակցություններ

;Ազատություն կուսակցություն
Լիբերալ-սահմանադրական կուսակցություն, որը գործում էր երկրորդ Սահմանադրության դարաշրջանի սկզբում հիմնադրվել է 1908 թվականին արքայազն Սաբահաթինի և երիտթուրքերի լիբերալ թևի մասնավոր ձեռներեցության և ապակենտրոնացման լիգայի հիման վրա։ Նոր կուսակցությունը ժամանակ չուներ նախապատրաստվելու 1908 թվականի ընտրություններին և թեկնածուներ է առաջադրել միայն Կոստանդնուպոլսում։ Թեև կուսակցությունը հաջողության չհասավ ընտրություններում՝ Պատգամավորների պալատում ստանալով ընդամենը 4 տեղ, նրան հաջողվել է խորհրդարանում հավաքել 60-70 պատգամավորներից բաղկացած խումբ, որը բաղկացած էր իշխող «Միություն և առաջադիմություն» (երիտթուրքեր) կուսակցության անկախ պատգամավորներից։  Կուսակցության որոշ անդամներ աջակցել են երիտթուրքերի դեմ ապստամբությանը 1909 թվականի մարտի 31-ի ճգնաժամի ժամանակ։ Ապստամբության պարտությունից հետո «Ազատություն» կուսակցության անդամների մեծ մասը բռնաճնշումների է ենթարկվել, ոմանք աքսորվել են։  1910 թվականին հայտարարվել է կուսակցության ինքնալուծարման մասին։ Մեկ տարի անց նրա անդամների մեծ մասը հավաքվել է նոր կուսակցության մեջ, որը հայտնի էր որպես «Ազատություն և համաձայնություն»:
;Ազատություն և համաձայնություն
Լիբերալ-սահմանադրական կուսակցություն, որը գործում էր 1911-1913 թվականներին՝ երկրորդ Սահմանադրության դարաշրջանում իշխող «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության պատգամավորների պալատի ամենանշանակալի ընդդիմությունն էր։ 1912 թվականի հուլիսին ստանձնել է իշխանությունը: Գահընկեց է արվել 1913 թվականի հունվարի 23-ի հեղաշրջման արդյունքում։ Կուսակցության գործունեությունն աշխուժացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետո՝ Անտանտի զորքերի կողմից Ստամբուլի գրավման ժամանակ։ Օգտվելով Անգլիայի հովանավորությունից՝ «Ազատություն և համաձայնություն»-ը այս ժամանակահատվածում մասնակցել մի քանի կառավարությունների, փորձել է ճնշել և պատասխանատվության ենթարկել երիտթուրքերին, հանդես է եկել Անատոլիայում Աթաթուրքի և ազգային-ազատագրական շարժման դեմ, իսկ վերջինիս հաղթանակով 1922 թվականին վերջնականապես դադարել է գոյություն ունենալ։ Հանդես է եկել օսմանիզմի, կառավարության ապակենտրոնացման, էթնիկ փոքրամասնությունների իրավունքների և Մեծ Բրիտանիայի հետ սերտ հարաբերությունների օգտին։ 
;Օսմանյան Լիբերալ-ժողովրդական կուսակցություն
Հիմնադրվել է 1918 թվականին՝ զինադադարի շրջանում Ալի Ֆեթհի բեյի ղեկավարությամբ, «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունից դուրս եկած պետական պաշտոնյաների և քաղաքական գործիչների կողմից։ 
;Առաջադիմական հանրապետական կուսակցություն
Հիմնադրվել է 1924 թվականին «Միություն և առաջադիմություն» արգելված կուսակցության և քեմալական շարժման մի խումբ անդամների կողմից, որոնք դժգոհ էին Մուստաֆա Քեմալի ավտորիտար կառավարումից և իշխող ՀԺԿ-ից։ Ներքին քաղաքականության մեջ կուսակցությունը աջակցում էր լիբերալ ժողովրդավարությանը, սակայն կառավարությունը նրան մեղադրում էր Աթաթուրքի և նրա բարեփոխումների դեմ պայքարում իսլամիստների գործիք դառնալու մեջ։ Արգելվել է 1925 թվականին այն բանից հետո, երբ Մուսթաֆա Քեմալը մեղադրել է կուսակցության առաջնորդ Քյազըմ Քարաբեքիրին Շեյխ Սաիդի ապստամբության և Իզմիրում իր դեմ մահափորձի մեջ:
;Ազատական հանրապետական կուսակցություն
1930 թվականին Աթաթուրքը, որոշելով հեռանալ միակուսակցական համակարգից, իր մտերիմներից Ալի Ֆեթի Օքյարին կոչ է արել օրինական ընդդիմադիր հիմնել՝ «Ազատություն հանրապետական կուսակցությունը»։ Նույն թվականի օգոստոսին Օքյարան ստեղծել է կուսակցությունը։ Չնայած նոր կազմակերպությունը պաշտպանում էր լիբերալ հայացքները, ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական, հատկապես պատրաստակամորեն աջակցում էին Աթաթուրքի բարեփոխումների հակառակորդները, որոնք դժգոհ էին քեմալական բյուրոկրատիայի կոշտ քաղաքականությունից, առաջին հերթին աշխարհիկության վերաբերյալ: Արդյունքում, արդեն նոյեմբերին, կուսակցության հիմնադիր Օքյարը, որը բարեփոխումների մոլի կողմնակից էր, լուծարել է կուսակցությունը՝ վախենալով, որ կուսակցությունը կդառնա միավորող հարթակ աշխարհիկ հանրապետության դեմ հանդես եկող հակահեղափոխականների համար:
;Ազատություն կուսակցություն
1955 թվականին մի խումբ պատգամավորներ, իրենց լիբերալ պահանջների համար, որոնք այդ ժամանակ հեռացվել էին շխող Ժողովրդական կուսակցությունից, հիմնել են «Ազատություն կուսակցությունը»: 1957 թվականի ընտրություններում կուսակցությունը կարողացել է խորհրդարանում ստանալ ընդամենը չորս մանդատ (բոլորը Բուրդուր նահանգից)։ 1958 թվականին կուսակցությունը լուծարվել է։ Նրա անդամների մեծ մասը միացել է Հանրապետական ժողովրդական կուսակցությանը՝ 1950-ականների Թուրքիայի գլխավոր ընդդիմադիր ուժին։
;«Նոր Թուրքիա» կուսակցություն
1961 թվականին տապալված և արգելված դեմոկրատական կուսակցության նախկին անդամները ստեղծել են «Նոր Թուրքիա» կուսակցությունը։ 1961 թվականի հոկտեմբերի 15-ին կայացած իր պատմության մեջ առաջին ընտրություններում նոր կուսակցությունը դարձել է եղերի թվով երրորդը և ձայների քանակով չորրորդը։ Բայց սկզբնական հաջողությունից հետո կուսակցությունը արագորեն կորցրել է ժողովրդականությունը և փլուզվել 1973 թվականին:
;Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցություն
Հիմնադրվել է 1994 թվականին որպես լիբերալ կուսակցություն թուրք գործարար Բեսիմ Տիբուքի կողմից, ով եղել է Թուրքիայի նախագահ Թուրգութ Օզալի խորհրդականը։ Վերանվանվել է Լիբերալ-դեմոկրատական 1996 թվականին։ Կողմ է պետական ծախսերի և հարկերի կրճատմանը, կառավարության բյուրոկրատիայի կրճատմանը, պարտադիր ընդհանուր առողջության ապահովագրության վերացմանը և կամավոր մասնավոր առողջության ապահովագրության համակարգին անցմանը, պարտադիր զինվորական ծառայությունը մասնագիտական ծառայության փոխարինմանը, տարիքային և գենդերային խտրականության դեմ, հանդես է գալիս ի պաշտպանություն ԼԳԲՏ իրավունքների: Թուրքիայի պատմության մեջ առաջին կուսակցությունը, որը հանդես է գալիս մարիխուանայի օրինականացման օգտին։ Խորհրդարանական ընտրություններում իր պատմության մեջ լավագույն արդյունքին հասել է 1999 թվականին՝ ստանալով 127 174 ձայն (0,4%)։ 2018 և 2023 թվականների ընտրություններին կուսակցությանը չի թույլատրվել մասնակցել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքական շարժումներ
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ