Քվադրանտ (գործիք)

[thumb|Մեծ շրջանակային քվադրանտ՝ [Պեկինի հին աստղադիտարանում։ Կառուցվել է 1673 թվականին:]]
**Քվադրանտը** գործիք է, որն օգտագործվում է անկյուններ չափելու համար՝ մինչև 90°։ Գործիքի տարբեր ձևերը կարող էին կիրառվել տարբեր չափումներ կատարելու համար, օրինակ՝ երկայնություն, լայնություն և օրական ժամանակ։ Այն առաջինը առաջարկել է Պտղոմեոսը՝ որպես աստրոլաբի ավելի կատարելագործված տեսակ: Միջնադարյան մուսուլման աստղագետները հետագայում ստեղծել են գործիքի տարբեր ձևեր։ Քվադրանտները 18-րդ դարի եվրոպական աստղադիտարաններում կարևոր աստղագիտական գործիքներ էին՝ ապահովելով դիրքային աստղագիտության կիրառումը։

## Ծագումնաբանություն
*Քվադրանտ* անվանումը նշանակում է մեկ քառորդ, կապված է այն փաստի հետ, որ գործիքի առաջին տարբերակները ստացվել էին աստրոլաբերից։ Քվադրանտը աստրոլաբի գործառույթները կրճատում էր մինչև նրա դիմային քառորդ մասը. փաստացիորեն այն աստրոլաբի մեկ քառորդն էր։

## Պատմություն
[thumb|[Կլավդիոս Պտղոմեոս|Պտղոմեոսը քվադրանտով]]
thumb|upright|Քվադրանտ՝ թուրքական նկարազարդման մեջ
Հին Հնդկաստանում Ռիգվեդայի ժամանակներում օգտագործվում էին «Տուրեյամ» կոչվող քվադրանտներ՝ մեծ արևի խավարումի ծավալը չափելու համար։ Ռիշի Ատրիի կողմից արևի խավարում դիտելու համար Տուրեյամի կիրառությունը նկարագրված է Ռիգվեդայի հինգերորդ մանդալայում, հավանաբար մ.թ.ա. 1500–1000 թվականների միջև:

Քվադրանտի վաղ հիշատակումները հանդիպում են նաև Պտղոմեոսի *[[Ալմագեստ]]* աշխատությունում մ.թ. 150-ի մոտ։ Նա նկարագրել է «պլինթ» կոչվող սարք, որը կարող էր չափել կեսօրի արևի բարձրությունը՝ կետի ստվերը 90 աստիճան աստիճանաչափ աղեղի վրա գցելով: Այս քվադրանտը տարբերվում էր ավելի ուշ տարբերակներից․ այն մեծ էր և ուներ մի քանի շարժական մասեր։ Պտղոմեոսի տարբերակը ածանցյալ էր աստրոլաբից, և նրա հիմնական նպատակը արևի միջօրեական բարձրության չափումն էր։

Միջին դարերում իսլամական աստղագետները զարգացրին այս գաղափարները և կառուցեցին քվադրանտներ Մերձավոր Արևելքի աստղադիտարաններում, օրինակ՝ Մարաղայում, Ռեյում և Սամարղանդում։ Սկզբում դրանք սովորաբար շատ մեծ էին և անշարժ, բայց հնարավոր էր պտտեցնել ցանկացած ուղղությամբ՝ տալով ինչպես բարձրություն, այնպես էլ ազիմուտ ցանկացած երկնային մարմնի համար: Միջին դարերում իսլամական աստղագետներին վերագրվում է քվադրանտի չորս տեսակների ստեղծում։ Առաջինը՝ սինուս քվադրանտը, ստեղծել է Մուհամմադ իբն Մուսա ալ-Խորեզմին 9-րդ դարում՝ Բաղդադի Իմաստության Տանը: Այլ տեսակներն էին՝ ունիվերսալ քվադրանտը, ժամային քվադրանտը և աստրոլաբ-քվադրանտը։

Միջին դարերում այս գործիքների մասին գիտելիքները տարածվեցին Եվրոպայում։ 13-րդ դարում հրեա աստղագետ Յակոբ բեն Մախիր իբն Տիբբոնը կարևոր դեր խաղաց քվադրանտի հետագա զարգացման գործում: Նա հմուտ աստղագետ էր և գրեց մի շարք գրքեր, ներառյալ ազդեցիկ աշխատություն քվադրանտի կառուցման և օգտագործման մասին։ Նրա ստեղծած քվադրանտը հայտնի դարձավ որպես *novus quadrans*՝ «նոր քվադրանտ»: Այս գործիքը հեղափոխական էր, քանի որ առաջին անգամ կառուցվեց առանց մի քանի շարժական մասերի և այդպիսով դարձավ ավելի փոքր և տեղափոխելի։

Տիբբոնի եբրայերեն ձեռագրերը թարգմանվեցին լատիներեն և բարելավվեցին դանիացի գիտնական Փիթեր Նայթինգեյլի կողմից: Այս թարգմանության շնորհիվ Տիբբոնը, որը լատիներենում հայտնի էր որպես Պրոֆացիուս Հուդաեուս, դարձավ ազդեցիկ անուն աստղագիտության մեջ։ Նրա նոր քվադրանտը հիմնված էր այն գաղափարի վրա, որ ստերեոգրաֆիկ պրոյեկցիան, որը սահմանում է ոլորտային աստրոլաբը, կարող է աշխատել նաև այն դեպքում, երբ աստրոլաբի մասերը տեղափոխված են մեկ քվադրանտի մեջ: Արդյունքում ստացվեց գործիք, որը շատ ավելի էժան էր, հեշտ օգտագործվող և շարժական։ Տիբբոնի աշխատանքը մեծ ազդեցություն ունեցավ Կոպեռնիկոսի, Քրիստոֆոր Կլավիուսի և Էրազմուս Ռեյնհոլդի վրա, իսկ նրա ձեռագիրը հիշատակվել է Դանթեի *[[Աստվածային կատակերգություն]]ում*:

Քվադրանտի փոքրացումը և տեղափոխելի դառնալը մեծ արժեք ստացավ նավարկության համար։ Նավարկության մեջ քվադրանտի առաջին արձանագրված կիրառությունը 1461 թվականին է, Դիոգո Գոմեշի կողմից: Նավաստիները հնում չափում էին Բևեռային աստղի բարձրությունը՝ իրենց լայնությունը որոշելու համար։ Այս կիրառությունը հիմնականում վերագրվում է արաբ նավաստիներին, ովքեր առևտուր էին անում Աֆրիկայի արևելյան ափին և հաճախ նավարկում էին ցամաքից հեռու։ Ավելի ուշ տարածվեց արևի բարձրության չափումը, քանի որ Բևեռային աստղը չի երևում հասարակածից հարավ։

1618 թվականին անգլիացի մաթեմատիկոս Էդմունդ Գանթերը փոփոխեց քվադրանտը, որը հայտնի դարձավ որպես Գանթերի քվադրանտ: Այս գրպանի չափի քվադրանտը հեղափոխական էր, քանի որ նրա վրա նշված էին արևադարձների, հասարակածի, հորիզոնի և խավարածրի պրոյեկցիաները։ Ճիշտ աղյուսակների կիրառմամբ հնարավոր էր քվադրանտով որոշել ժամանակը, ամսաթիվը, օրվա կամ գիշերվա տևողությունը, արևածագի ու արևամուտի պահերը և միջօրեականը։ Չնայած իր օգտակարությանը՝ Գանթերի քվադրանտը ուներ սահմանափակումներ․ նրա սանդղակները գործում էին միայն որոշակի լայնության համար, և այդ պատճառով գործիքը սահմանափակ կիրառություն ուներ ծովում։

## Տես նաև
*Դևիսի քվադրանտ
*Աստղագիտական գործիքների ցանկ
*Պատային քվադրանտ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Maurice Daumas,  *Scientific Instruments of the Seventeenth and Eighteenth Centuries and Their Makers*, Portman Books, London 1989  
*Gunter's Quadrant Գանթերի քվադրանտի մասին աշխատություն (PDF)
*Gunter's Quadrant Գանթերի քվադրանտի սիմուլյացիա (անհրաժեշտ է Java)
*Աշխատող քվադրանտ մետաղադրամի ձևի
*Ռիչարդ II-ի (1396) ժամանակի հավասար-ժամերի ժամանակային քվադրանտ (լուսանկարներ):
**հետևի տեսք, աղյուսակներով
**առջևի տեսք, դիտման անկյուններով

Կատեգորիա:Անկյունաչափեր
Կատեգորիա:Աստղագիտական գործիքներ
Կատեգորիա:Աստղագիտության պատմություն
Կատեգորիա:Գեոդեզիա
Կատեգորիա:Իրանական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Հունական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Նավագնացություն
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիայի պատմություն