open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պահպանվող բույսեր և կենդանիներ

**Պահպանվող բույսեր և կենդանիներ**, տեսակներ կամ խմբեր, որոնց հայթայթումն ու որսը լրիվ արգելված կամ սահմանափակված է։ Նպատակն է պահպանել գենոֆոնդը և անհետացող տեսակները, վերականգնել հազվագյուտ կենդանիների և բույսերի քանակը։ Վերջին 150 տարում, մարդու տնտեսական գործունեության հետևանքով (անսահմանափակ որս, անտառահատում, նոր հողերի յուրացում և այլն), երկրագնդի վրա անհետացել են շուրջ 110 տեսակ կաթնասուն (այդ թվում քարայծը, տարպանը, զեբրերի ու այծքաղների որոշ տեսակներ և այլն) և թռչուն (դրոնտը, թևատ թանձրահավը, կարոլինյան թութակը, սև էմոն, ակնոցավոր ջրագռավը և այլն), հազվադեպ են հանդիպում նաև որոշ բույսեր։

Կենդանիներին և բույսերին պահպանության վերցնելիս հաշվի է առնվում տվյալ տեսակի գլխաքանակի վիճակը, քանակը ամբողջ արեալում (ժամանակավոր և անժամկետ ընդհանուր արգելակումներ) կամ դրա որևէ հատվածում (տեղական արգելակումներ)։

Հայաստանում համապատասխանաբար․ բույսերից՝ ցորեն ուրարտական, աշորա վավիլովի, արոսենի հայկական, կաթնուկ Թախտաջյանի, շորան Թամամշյանի, թանթրվենի Տիգրանի, գազ Սևանի, գազ Գյունիի, գազ Վեդու, վառվռուկ հայկական և այլն։ Կենդանիներից՝ լայնականջ ոզնին, չղջիկների շատ տեսակներ, մացառախոզը, գորշ արջը, ընձառյուծը, բեզոարյան այծը, մուֆլոնը, կովկասյան մկնիկը, անտառակատուն, ջրասամույրը և այլն, թռչուններից՝ մեծ և փոքր ձկնկուլները, քաջահավը, մոխրագույն սագը, խայտաբղետ և մոխրագույն բադերը, բազեների տարբեր տեսակները, կռունկները, կտցարը, հայկական արծաթափայլ որորը, հայկական մեծ ժայռասիտեղը, իրանական սովորական ճոճահավը, միջերկրածովային երաշտահավը և այլն, ձկներից՝ ձմեռային բախտակը, Սևանի բեղլուն և այլն։

Շատ երկրներում կենդանիներին ու բույսերին պահպանության են վերցնում ըստ կառավարության որոշումների։ ԱՄՆ-ում առանձին տեսակների (օրինակ, քարարծիվը, սպիտակագլուխ ծովարծիվը ևն) պահպանության համար կոնգրեսը ընդունել է մի շարք ակտեր։ Որոշ տեսակ ների պահպանության համար երբեմն պահանջվում է մի քանի երկրների միջև համաձայնությունների հաստատում։ Այդ կապակցությամբ կնքվում են միջազգային համաձայնագրեր (օրինակ, ֆաունայի և ֆլորայի անհետացման ենթակա վայրի տեսակների միջազգային առևտրի մասին Վաշինգտոնի 1973 թվականի կոնվենցիան)։ Պահպանվող բույսեր և կենդանիների պաշարների պահպանության և բազմացման համար հաստատվում են հատուկ եղանակներ, որսի ու հայթայթման ժամկետներ և վճարումների ձևեր (լիցենզիա և այլն), ստեղծվում արգելավայրեր, արգելանոցներ, դենդրոպարկերում, բուսաբանական այգիներում, կենդանաբանական այգիներում դրանց մշակման ու բուծման հնարավորություններ։

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Լյութեր էսքիջյան

**Լյութեր Էսքիջյան** (նոյեմբերի 1, 1913, գյուղ Էքիզ-Օլուխ, Սիրիա&nbsp;-&nbsp;2007, ԱՄՆ), հայ ճարտարապետ, բարերար, Լոս Անջելեսում գտնվող Արարատ-Էսքիջյան թանգարանի հիմնադիր։

## Կենսագրություն
Մարտին Լյութեր Էսքիջյանը ծնվել է 1913 թվականի նոյեմբերի 1-ին, Սիրիայի Էքիզ-Օլուխ գյուղում։ Նրա հայրը՝ Հովհաննես Էսքիջյանը եղել է բողոքական գործիչ։
Էսքիջյանները վերակառուցել են 1909 թվականի Ադանայի և շրջակայքի կոտորածների ժամանակ ավերված Էքիզ-Օլուխի ավետարանական եկեղեցին։

Հովհաննես Էսքիջյանի կյանքի և գործունեության մասին է պատմում գերմանացի պատմաբան Հիլմար Քայզերի «Դեր Զորի խաչմերուկի վրա. մահ, վերապրում և ընդհատակյա մարդասիրական դիմադրություն Հալեպում, 1915-1917 թթ.» անգլերեն աշխատությունը, որը հեղինակը գրել է Լյութեր Էսքիջյանի և նրա դստեր՝ Նենսիի համագործակցությամբ։

Լյութեր Էսքիջյանը զբաղեցրել է պատասխանատու պաշտոններ ամերիկյան ճարտարապետական և շինարարական մեծ ընկերություններում, ունեցել հասարակական եռանդուն գործունեություն ամերիկյան և հայկական շրջանակներում։ Նրա նախագծերով ամերիկյան զանազան քաղաքներում կառուցվել են տասնյակ փոքր եկեղեցիներ՝ հայկական, անգլիկան և աֆրոամերիկյան։ Եղել է նաև Հայկական Աստվածաշնչյան քոլեջի (այժմ՝ Էմանուել Աստվածաշնչյան քոլեջ) հոգաբարձուների խորհրդի նախագահը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1913 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 1 ծնունդներ
Կատեգորիա:2007 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ բարերարներ
Հայերը Բոստոնում

**Հայերը Բոստոնում**, Բոստոնում հայերը բնակություն են հաստատել 1880-ական թվականներին։ Մինչ այդ հիշվում Է 1682 թվականին այստեղ հաստատված հունգարահայ Ստեփան Զադորին։ 1890 թվականին Սարգիս Շաղլյանը Բոստոնում հիմնել է շաքարեղեգի գործարան (մասնաճյուղեր է ունեցել Կալիֆոռնիայում)։ 2003 թվականին Բոստոնում և շրջակայքում ապրել է 60 հազարից ավելի հայ՝ մտավորականներ, բանվորներ, արհեստավորներ, առևտրականներ։ 2013 թվականի տվյալներով, Բոստոնում ապրում է մոտավորապես 80.000 հայ։
[մինի|[Ամերիկայի հայկական թանգարանը Բոստոնում]]
[մինի|[Հայկական ժառանգության այգի (Բոստոն)|Հայկական ժառանգության այգի Բոստոնում]]
Առաջին հայկական եկեղեցին գործում Է 1923 թվականից։ Այստեղ է գտնվում ԱՄՆ-ի Հայ կաթողիկե եկեղեցու կենտրոնը՝ Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Կան նաև ավետարանական եկեղեցիներ։ Եկեղեցիներին կից գործում են ամենօրյա և մեկօրյա դպրոցներ։ Համայնքի ազգային կյանքը կազմակերպում են ՀՀԴ-ի, ՌԱԿ-ի տեղական կազմակերպությունները՝ իրենց մշակութային, մարզական, երիտասարդական կառույցներով, ՀԲԸՄ-ի մասնաճյուղը, հայրենակցական (այնթապցիներ, խարբերդցիներ, արաբկիրցիներ, մարաշցիներ, սեբաստացիներ, համավասպուրականցիներ) միությունների մասնաճյուղերը։

Բոստոնում Է ՌԱԿ-ի Արևելյան շրջանային վարչության գրասենյակը։ Գործում են բազմաբնույթ մասնագիտական կազմակերպություններ. Հայկական ուսումնասիրությունների և հետազոտությունների ազգային ընկերակցությունը (NAASR), Ժամանակակից հայագիտական ուսումնասիրությունների և փաստագրման Զորյան հիմնարկությունր (գտնվում է Քեմբրիջ քաղաքում՝ Բոստոնի մերձակայքում), Հայ դերասանների, Հայ բժիշկների ընկերությունները, Ամերիկայի հայկական գրադարանների և թանգարանների միությունը (ALMA)։

Գործում են նաև Համազգային մշակութային միության թատերախումբը, «Համաստեղ» գրադարանը։

Լույս են տեսնում «Հայրենիք», «Հայ սիրտ» պարբերականները, Արմինիըն Ռիվյու ("The Armenian Review") և Արմինիըն Միրըր-Սփեքթեյթըր ("The Armenian Spectator Mirror") շաբաթաթերթերը։ Բոստոնում են լույս տեսել նաև «Պայքար» օրաթերթր, «Հայրենիք» ամսագիրը։

Գործում են հայկական ռադիո-հեռուստատեսային ծրագրեր հայերեն և անգլերեն։ Հարվարդի համալսարանն ունի հայագիտական ամբիոն։

## Ծանոթագրություններ

բ
Կատեգորիա:Բոստոն
Փշատերևազգիներ

մինի
մինի
**Փշատերևազգիներ (Coniferae կամ Pinidae)**, մերկասերմ բույսերի ենթադաս, աչքի է ընկնում տեսակների բազմազանությամբ և աշխարհագրական տարածման մեծ արեալով։ Հիմնականում՝ մշտադալար ծառեր, հազվադեպ թփեր են։ Կան տերևաթափ տեսակներ։ Նրանց բնափայտը բաղկացած է գերազանցապես երիզավոր ծակոտիներ ունեցող տրախեիդներից։ 
## Նկարագիր
Բնափայտային պարենքիմը թույլ է զարգացած կամ բացակայում է։ Բների աճման տարեկան օղակները լայնական կտրվածքում ցայտուն են արտահայտված։ Նրա կեղևը և բնափայտը, որպես կանոն, ունեն խեժատու անցքեր։ Նրանց հզոր առանցքային առաջնային արմատը պահպանվում է բույսի ամբողջ կյանքում, կողքային ավելի փոքր արմատները միկոռիզակիրներ են։ Փշատերևազգիների տերևները սովորաբար ամբողջական են, ասեղնաձև, նստադիր, երբեմն՝ թեփուկանման կամ թիթեղանման (գծային նշտարաձև և այլն), ունեն քսերոմորֆ կազմություն։ 
## Փոշոտում
Փոշոտումը տեղի է ունենում քամու միջոցով։ Նրանք հիմնականում միատուն բույսեր են։ Սերմերն իրենց կառուցվածքով և արտաքին տեսքով խիստ տարբերվում են։ Վեգետատիվ բազմացումը շատ թույլ է զարգացած։ Նրանք սերմնավոր բույսերի հնագույն խումբն են․ հայտնի են քարածխային ժամանակաշրջանից։ Ժամանակակից փշատերևազգիներն ընդգրկվում են ութ ընտանիքներում, որոնցից ամենատարածվածներն են սոճազգիները, արաուկարիազգիները, կենազգիները, եղևնազգիները, նոճազգիները, ճահճանոճազգիները։ Հայտնի է ավելի քան 600 տեսակ։ Նրանց մեջ կան շատ խոշոր ծառեր, որոնց բները հասնում են 100 մ բարձրության և 6-9 մ տրամագծի (սեքվոյա, սեքվոյադենդրոն)։ Նրա որոշ տեսակներ ապրում են մի քանի հազարամյակ։

## Տարածում
Ներկայումս Դիլիջանում, Ստեփանավանում, Զանգեզուրում և Նոյեմբերյանում պահպանվել են կենու (կարմրածառ) և սոճու բնական ոչ խոշոր անտառակներ։ Կան նաև բազմաթիվ արհեստական տնկարկներ։ Ունեն կարևոր ժողտնտեսական նշանակություն։ Օգտագործվում է բնափայտը։ Որոշ տեսակների սերմերն օգտագործվում են սննդում, կան բազմաթիվ դեկորատիվ տեսակներ։ 

Կատեգորիա:Ծառեր
Հորանաձև վառարան

**Հորանաձև վառարան**, դեպի վեր ձգված աշխատանքային տարածությամբ՝ կլոր (գլանաձև, կոնաձև) կամ ուղղանկյուն հատվածքով հորան ունեցող արդյունաբերական վառարան։ Մշակվող նյութը բարձվում է վերևից, իսկ պատրաստի արտադրանքը դուրս է գալիս ներքևից։ Վառելիքի այրումից առաջացած գազանման արգասիքները շարժվում են իջնող նյութին ընդառաջ։ Հորանաձև վառարանը հիմնականում օգտագործվում է հանքաքարից մետաղների ստացման, մետաղի հալման, հրակայուն հումքի թրծման համար։ Մետաղե շինվածքների ջերմամշակման համար կիրառվում է դիմադրության էլեկտրական հորանաձև վառարան։

Կատեգորիա:Արդյունաբերական վառարաններ
Հուսյան հեղափոխական շարժում

մինի|Հուսյանների և կաթոլիկ խաչակիրների ճակատամարտը

**Հուսյան հեղափոխական շարժում**, **Հուսյան պատերազմներ**, **Բոհեմյան պատերազմներ** (1419-1437 թվականներին), չեխ Ժողովրդի պայքարը կաթոլիկ եկեղեցու, ֆեոդալական շահագործման և գերմանական բռնատիրության դեմ։ Ֆրիդրիխ էնգելսի բնութագրմամբ «...գերմանական ազնվականության և գերմանական կայսեր գերագույն իշխանության դեմ չեխական ազգային գյուղացիական պատերազմ, որը կրել է կրոնական երանգ»։ Ծագել է ճորտ գյուղացիության և ազնվականության, արհեստավորների և քաղաքայիև պատրիկության միջև դասակարգային հակադրության, ինչպես նաև Չեխիայում գերմանական գաղութացման ուժեղացման պատճառով։ Ուներ հակակաթոլիկական բնույթ, ուղղված էր եկեղեցական հողատիրության աճման (եկեղեցին տիրում էր հողերի 3/4 մասին), հոգևորականների կաշառակերության և սանձարձակության։ ժողովրդական հուզումները տարերայնորեն սկսվեցին Յան Հուսի մահապատժից (1415 թվականին) անմիջապես հետո։ Ապստամբ գյուղացիները սկսեցին խմբվել Տաբոր, Օրեբ, Բերանեկ լեռներում՝ իրենց անվանելով հուսյաններ։ 1419 թվականի հուլիսի 30-ին Յան Ժելիվսկու գլխավորությամբ Պրահայում բռնկած ապստամբությամբ Չեխիայում համատարած զինված պայքար սկսվեց ժողովրդական զանգվածների և ֆեոդալա-կաթոլիկական ուժերի միջև։ Հռոմի պապը և Սիգիզմունդ I կայսրը խաչակրաց հինգ արշավանք (1420 և 1422 թվականների ձմեռ, 1422 թվականիի աշուն, 1427 և 1431 թվականներին) կազմակերպեցին հուսյանների դեմ, սակայն ժողովրդական բանակը, Յան Ժիժկայի (նրա մահից հետո՝ Պրոկոպ Մեծի) գլխավորությամբ ջարդելով թշնամուն, 08.02.1427 թվականին և 1429 թվականին անցավ հակահարձակման, մտավ Ավստրիա, Սաքսոնիա, Բավարիա, Հունգարիա, իսկ 1433 թվականին հասավ մինչև Բալթիկ ծովի ափերը։ Սակայն պայքարի ծավալման հետ խորացավ հակասությունը հուսյանների երկու թևերի՝ չափավորների (բյուրգերություն, շլյախտա, հարուստ արհեստավորներ, մանր ազնվականներ) և արմատական հեղափոխականների (ճորտ գյուղացիություն, քաղաքային չքավորություն) միջև։ Չափավորները (կոչվում էին կալիքսականներ, լատիներեն calix — թաս բառից, քանի որ նրանց հիմնական պահանջներից մեկն աշխարհականների հաղորդությունն էր ոչ միայն հացով, այլև գինով) ցանկանում էին պայքարը սահմանափակել էժան եկեղեցու հաստատմամբ, իսկ արմատական հեղափոխականները (կոչվում էին տաբորականներ, տես Տաբոր) պայքարում էին մասնավոր սեփականության և շահագործման վերացման համար։ Չափավորները, 1434 թվականի Բազելի եկեղեցական ժողովում ֆեոդալա-կաթոլիկական ճամբարից ստանալով զավթած եկեղեցական հողերին տիրելու և հացով ու գինով հաղորդվելու իրավունք, նույն թվականի մայիսի 30-ին ռեակցիայի ուժերի հետ Լիպանի մոտ ջարդեցին տաբորականների բանակը։ 1437 թվականին նվաճվեց տաբորականների վերջին՝ Սիոն ամրոցը։ Չնայած պարտությանը, Հյուսիսային Հեղափոխական Շարժման ուժեղ հարված հասցրեց կաթոլիկ եկեղեցուն, նախադրյալներ ստեղծեց համաեվրոպական Ռեֆորմացիայի համար։ 

Կատեգորիա:Կրոնական պատերազմներ
Գագիկ Ստեփանյան (քանդակագործ)

**Գագիկ Վարազդատի Ստեփանյան** (, Հայաստանի Վայոց ձորի մարզ, գյուղ Զառիթափ), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1963-1967 թվականներին սովորել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանում, 1968 թվականին ավարտել է Լենինգրադի գեղարվեստի ուսումնարանը և 1974 թվականին՝ գեղարվեստի ինստիտուտը։

1995 թվականից դասավանդում է Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում, 2003 թվականից, միաժամանակ՝ Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայում։

1996 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության քանդակի մասնաճյուղի նախագահ։

## Ստեղծագործություններ
Հեղինակ է Հակոբոս Առաքյալի (Զեբեդյան) հարթաքանդակի (2001, Երևանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի), Հ. Շահինյանի հուշաքանդակի (2002, Երևան), Իսրայել Օրու հուշարձանի (2004, Ջերմուկ), Գարեգին Նժդեհի հուշարձան (Երևան, 2016) և այլն։

## Պատկերասրահ

Իսրայել Օրի, Ջերմուկ.JPG|Իսրայել Օրու հուշարձան, 2004, Ջերմուկ
Garegin Nzhdeh statue in Yerevan.jpg|Գարեգին Նժդեհի հուշարձան (Երևան)


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտներ
Տարգալակտուց

**Տարգալակտուց** (), արագիլների կարգի, քաջահավերի ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմինը արագիլից քիչ փոքր է (երկարությունը մոտ 80 սմ, զանգվածը՝ 1,5 կգ), փետրավորումը՝ ամբողջությամբ սպիտակ։ Տափակ և լայն կտուցի ծայրը գդալանման կլորանում է։ Տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում և Հյուսիս-Արևելյան Աֆրիկայում։ Տարգալակտուցը ջրաճահճային թռչուն է, սնվում է գլխավորապես ջրային մանր անողնաշարավորներով։

## Բնադրում
Բնադրում է գաղութներով։ Դնում է 3-5 ձու։ Հայաստանում, մինչև Սևանա լճի մակարդակի անկումը, տարգալակտուցը ոչ մեծ քանակությամբ բնադրում էր Գիլլի լճի ճահճուտներում։ Տեսակը ձմեռում է Աֆրիկայում և Հարավային Ասիայում։ Այժմ տարգալակտուցը հանդիպում է միայն գարնանային և աշնանային չուի ճանապարհին (Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական ջրավազաններում դադար է առնում 15-20 օր)։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, Առաջավոր և Փոքր Ասիայում, Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայում, Հնդկաստանում, Մոնղոլիայում, Չինաստանում և Ռուսաստանում։

Հայաստանում 1930-40-ականներին հաճախ հանդիպում էր Արաքսի և Սևանա լճի ավազանում։ Ներկայումս չուի ժամանակ հանդիպում են Արփի լճում, Ստեփանավանի գերխոնավ տարածքներում, Ախուրյանի ջրամբարում, իսկ բնադրման շրջանում՝ նաև Սևանա լճի ավազանում և Արմաշի ձկնաբուծական տնտեսությունում։

## Պահպանություն
Անհետացող տեսակ է։ Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ Քիչ մտահոգող կարգավիճակով ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Սպառնացող վտանգներից է Գիլլի լճի և Արարատյան հարթավայրի ջրաճահճային հատվածների չորացումը, որը հանգեցրել է բնադրավայրերի ոչնչացմանը և կերային բազայի աղքատացմանը։

Պահպանվում է «Սևան» և «Արփի լիճ» ազգային պարկերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քաջահավեր
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ամբերդ (այլ կիրառումներ)

**Ամբերդ** անվանումը կարող է վերաբերվել Հայաստանի հետևյալ աշխահագարական օբյեկտներին

* Ամբերդ, միջնադարյան բերդաքաղաք և ամրոց
* Ամբերդ, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզում
* Ամբերդ, գետ Արագածոտնի մարզում
* Ամբերդ լիճ, անհոսք լիճ Արագածի մերձկատարային սարավանդի հարավարևմտյան մասում
* Ամբերդի ջրանցք, ջրանցք Հայաստանի Աշտարակի շրջանում
* Ամբերդ, լճակ Արագած լեռան հարավ-արևմուտք լանջին
Տենրեկներ

**Տենրեկներ**, (), միջատակերների կարգի կաթնասուն կենդանիների ընտանիք։ Մարմնի երկարությունը 4 սանտիմետրից մինչև 40 սանտիմետր է, պոչինը՝ 1-16 սանտիմետր է։ Դունչը սուր է, վերջանում է նուրբ, շարժուն քթով։ Ջրային տենրեկի ետին վերջավորություններն ունեն լողաթաղանթներ։ Տենրեկների մարմինը պատված է փշերով, քիստամազերով կամ փափուկ մորթով, և այդ պատճառով տենրեկը նմանվում են ոզնու, պարկամկան կամ սրնչակի։ Հայտնի են տենրեկների 30 տեսակ՝ տարածված Մադագասկար և Կոմորյան կղզիների խոնավ անտառներում, թփուտների մացառուտներում, տափաստաններում (բացի ջրային տենրեկներից), որոշ տեսակներ կլիմայավարժեցվել են Հնդկական օվկիանոսի առանձին կղզիներում։ Ակտիվ են գիշերը։ Սնվում են կենդանական, հազվադեպ՝ բուսական կերով։ Բազմանում են տարին մեկ անգամ, ծնում 1-4, երբեմն մինչև 25 ձագ։ Խոշոր տեսակները տեղացիներն օգտագործում են սննդի մեջ։

Կատեգորիա:Միջատակերներ
Հոտառության օրգաններ

մինի|Քթի խոռոչ
մինի
**Հոտառության օրգաններ**, մարդու և կենդանիների օրգաններ, որոնց միջոցով իրականանում է հոտառությունը։ 
* Մարդկանց հոտառության օրգանները տեղակայված են քթի խոռոչի վերին (ետին) հատվածում, ոսկրային ելուստների՝ խեցիների, մասամբ նաև քթի միջնորմի վրա և ծածկված են հոտառական էպիթելով։ 
* Կաթնասունների մեծ մասի (մակրոսմատիկների) հոտառական շրջանը մեծացած է քթի խոռոչի ոսկրային պատի հավելյալ խեցիների հաշվին։ Սողունների և որոշ կաթնասունների քթի միջնորմում, բացի հիմնական հոտառության օրգաններից, տեղադրված է նաև Յակոբսոնի օրգանը։ 
* Ձկների հոտառության օրգանները զույգ փոսիկներ են կամ պարկեր, որոնք գտնվում են գլխի վրա, բերանային ճեղքին մոտ։ Միջատների մոտ դրանք անտենաների վրա գտնվող զգայական գոյացություններ են, հոտառական սենսիլներ։ 
Հոտառության օրգանների առանձնահատուկ ֆունկցիան ապահովում են հոտառական էպիթելի իլիկաձև ընկալող բջիջները, որոնց ընդհանուր թիվը ճագարների մոտ հասնում է մինչև 100 մլն, մարդկանց մոտ՝ 10 մլն։ Նշված բջիջներն ունեն կենտրոնական և ծայրամասային ելուստներ։ Երկար, նուրբ, կենտրոնական ելուստը մյուս նույնանման ելուստների հետ կազմում է ոչ միելինապատ հոտառական նյարդը։ Ծայրամասային ելուստը վերջանում է կոճղեզանման լայնացումով, որն իր մակերեսին կրում է մի խուրձ բարակ մտրակներ՝ հոտառական մազիկներ։ Վերջիններս ընկղմված են բջիջներից արտադրվող լորձի մեջ և ենթադրում են, որ դրանց մեջ է իրականանում հոտավետ նյութերի մոլեկուլների առաջնային փոխազդեցությունը բջջի հետː

Կատեգորիա:Քիթ
Կատեգորիա:Շնչառության ֆիզիոլոգիա
Տեմպերա

մինի|աջից|Տեմպերա
**Տեմպերա**, (իտալ․ tempera, temperare — ներկերը խառնել), գեղանկարչություն այնպիսի ներկերով, որոնցում կապակցանյութը ջրից ու ձվի դեղնուցից ստացված, ինչպես և յուղի (կամ յուղի ու լաքի) հետ խառնված, ջրի մեջ լուծված բուսական կամ կենդանական սոսնձից պատրաստված էմուլսիաներն են։ Տեմպերան, որ հայտնի էր դեռևս Հին Եգիպտոսում, միջին դարերում դարձել է հաստոցային գեղանկարչության հիմնական տեխնիկա, սակավ կիրառվել է նաև որմնանկարչության մեջ։ Միջնադարյան սրբանկարիչները տեմպերայով նկարել են հիմնաներկով պատած տախտակների վրա և ավարտված երփնագիրը ծածկել ձիթապտղի ձեթի կամ յուղալաքի բարակ շերտով։ XV դարից Արևմտյան Եվրոպայում (այլ երկրներում ավելի ուշ) տեմպերան փոխարինվել է յուղաներկերով գեղանկարչությամբ։ XIX դ․ վերջին —XX դ․ կրկին լայնորեն օգտագործվում է հաստոցային և դեկորատիվ կիրառական գործեր ստեղծելիս։ Տեմպերայով կատարված ժամանակակից նկարները չեն լաքապատվում, որի պատճառով ունենում են թավշյա, փայլատ մակատեսք։ Տեմպերայով նկարված աշխատանքներում գույնն ու տոնն արտաքին ներգործությունների հանդեպ ունեն մեծ կայունություն և յուղաներկ երփնագրերի համեմատ ավելի երկար են պահպանում սկզբնական թարմությունը։ 

Կատեգորիա:Գեղանկարչական տեխնիկաներ
Գեորգի Թովմասյան

**Գեորգի Միսակի Թովմասյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1963 թվականին ավարտել է Մոսկվայի գեղարվեստի ինստիտուտը։

Բնակվել է Կիրովականում։ Ուսուցանել է կերպարվեստ նախ միջնակարգ դպրոցում, ապա Կիրովականի Պոլիտեխնիկական և Մանկավարժական ինստիտուտներում։

## Ստեղծագործական ուղի
Գեորգի Թովմասյանի ռեալիստական գործերում իշխում են սառը և տաք գույների հակադրումները։
* «Որդեկորույս մայրեր», 1985
* «Վեհափառ Վազգեն Առաջինի դիմանկարը», 1985
* «Մերժված տենչեր», 1995
* «Մենք ենք, մեր սարերը», 1996
* «Արտիստը»՝ Մհեր Մկրտչյանի դիմանկարը, 2003
* «Հավատքի կանթեղներ» նկարաշարը, 1996-2000

Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Վանաձորում (1970), Երևանում (1988, 1997)։ 
Խմբակային ցուցահանդես է ունեցել Լոս Անջելեսում 1979 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1936 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Սադախլո գյուղում ծնվածներ
Հուսիկ Արա

**Հուսիկ Արա** (իրական անուն-ազգանուն՝ **Ֆելիքս Եղիազարյան**, ), հայ բանաստեղծ, ՀԳՄ անդամ։

Ծնվել է Արարատի մարզի Մրգավետ գյուղում։ Ավարտել է Երևանի թիվ 10 միջնակարգ դպրոցը։ 1991-1996 թվականներին սովորել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի Ժուռնալիստիկայի բաժնում։ Առաջին բանաստեղծությունը տպագրել է 1985 թվականին «Ավանգարդ» թերթում։ 2001 թվականից Հայաստանի գրողների միության անդամ է։

## Հրատարակած գրքեր
* Մարդու որդիները (պոեզիա) 1996 թվական
* Լուսանցքի մարդիկ (պոեզիա) 2003
* Սևագրություններ (պոեզիա) 2004
* Անիծվածները (հրապարակախոսություն) 2010, «Միքայել Նալբանդյանի» անվան մրցանակ
* Միայնակ շան լուսնահաչը (գեղարվեստական արձակ) 2012
* Աստծո հետ խոսելու ժամանակը (պոեզիա) 2012
* Ազատության հրապարակ (բանաստեղծություններ, պոեմներ, էսսե), Ե., Անտարես, 2013, 104 էջ։
* Տան դուռը (բանաստեղծություններ, պոեմներ, էսսե), Ե., Անտարես, 2015, 176 էջ։
* Երևան քաղաք (բանաստեղծություններ, պոեմ), Ե., Անտարես, 2016, 72 էջ։

## Մրցանակներ և պարգևներ
* ԱԺ երիտասարդական խորհրդարանի «Տարվա լավագույն երիտասարդ բանաստեղծ» (2008)
* Պարույր Սևակի անվան պոեզիայի մրցանակ (2008)
* ՀԳՄ Միքայել Նալբանդյանի անվան հրապարակախոսության մրցանակ (2010)
* Հայերի համաշխարհային կոնգրեսի և Ռուսաստանի հայերի միության սահմանած «Հայը 21-րդ դարասկզբին» անտիպ գեղարվեստական արձակին տրվող մրցանակ (2011)։
* ՀԳՄ Ավետիք Իսահակյանի անվան պոեզիայի մրցանակ (2012)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հուսիկ Արա - էլեկտրոնային գրադարան
* Նիկոլականությունը աղանդ է
* Կորած սերունդ
* Գարնան և սիրո ջարդը

Կատեգորիա:1967 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հունիսի 24 ծնունդներ
Պարագվայական աղվես

**Պարագվայական աղվեսը** () Հարավային Ամերիկայում հանդիպող աղվես է։ Միջին չափսի այս կենդանին ունի նաև Ազարայի աղվես կամ Ազարայի զորրո անվանումը, որը նրան տրվել է բնագետ Ֆելիքս դե Ազարայի պատվին։

## Արտաքին բնութագիր
### Չափսերը
thumb|left|200px

Պարագվայական աղվեսները ունեն 50-80 սմ մարմնի երկարություն և կշռում են մոտ 2.5-8 կիլոգրամ։ Արուները էգերից իրենց չափսերով ավելի մեծ են ու ծանր։

### Մորթին

Պարագվայական աղվեսները ունեն կարճ և մոխրագույն մորթի։ Այն ունի սև գունավորում հիմնականում պոչի հատվածում և մեջքի կենտրոնական մասում։ Ականջները լայն բացված են և ունեն կարմրավում գունավորում։ Փորի հատվածը ավելի բաց է՝ սպիտակավուն։

## Պահվածքը
thumb|left|200px|Պարագվայական աղվեսներ

Պարագվայական աղվեսները հիմնականում ապրում են մենակ։ Բազմանալու ժամանակ նրանք կարող են զույգ կազմել և ապրել միասին մի քանի ամիսների ընթացքում՝ միասին դաստիարակելով և մեծացնելով ձագերին։
Նրանք բույնը հիմնում են քարանձավներում, ծառերի արմատների մոտ կամ այլ կենդանիների լքված բներում։
Պարագվայական աղվեսները որսում են միայնակ, նույնիսկ երբ որ ապրում են զույգերով։ Նրանք նշում են իրենց տարածքը իրենց մեզը թողնելով տեղանքում առկա ծառերի վրա։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ յուրաքանչյուր աղվես իր տրամադրության տակ ունի 260 հեկտար տարածք։

## Բազմացումը

Պարագվայական աղվեսները զույգ են կազմում գարնան սկզբին։ Հղիությունը տևում է 55-60 օր և էգ աղվեսը ծնում է իր ձագերին (կարող են լինել մինչև ութը)։ Նրանք ծնվում են բոլորովին անպաշտման՝ կույր և խուլ։ Կարող են բնից դուրս գալ երկու ամսական հասակում։ Ձագերը սկսում են ծնողների հետ որսալ երեք ամսական հասակում։
Էգերը սեռապես հասունանում են մեկ տարեկան հասակում և ձագեր են ունենում տարին մեկ անգամ։
Պարագվայական աղվեսները ապրում են մոտ 14 տարի։

## Սնունդը
thumb|right|200px

Պարագվայական աղվեսները ուտում են գրեթե ամեն ինչ՝ մրգեր, բույսեր, միջատներ, կրծողներ, թռչուններ, ընտանի կենդանիներ, ձվեր, երկկենցաղներ, սողուններ և այլն։ Նրանց հիմնական մրցակիցները համարվում են պումաները և փողոցային շները։

## Ներկայացող վտանգ

Չնայած այն փաստին, որ պարագվայական աղվեսը չի համարվում վտանգի տակ գտնվող կենդանի, նրանց շատ հաճախ որսում են մորթու համար։ Կատարվել են աղվեսների որսը կանխարգելող բազմաթիվ գործողություններ։

## Արտաքին հղումներ

* Animal Diversity Web ։ Lycalopex gymnocercus (en)
* NCBI ։ Lycalopex gymnocercus (en)

Կատեգորիա:Աղվեսներ
Ռեփ

[250px|մինի|[Թուփաք Շակուրի պատկերով գրաֆիտի]]
**Ռեփ** (անգլ.՝ *rap*, *rapping*), հիփ հոփ ժանրի հիմնական տեսակներից մեկն է։ Երաժշտության այս տեսակը մոտ է խոսակցական տոնին և զարգացել է 1970-ականների վերջին Նյու Յորքում։ Ռեփը ընդհանրապես կարդացվում է երաժշտության ծանր բիթերի տակ։ Ռեփ կատարողներին անվանում են ռեփերներ կամ ավելի ընդհանրացած տեսքով MC: Ռեփ բառը անգլերենից թարգմանած նշանակում է խոսել, ասել։ Կարծիքներ կան, որ Rap նշանակում է նաև Rhythm and Poetry (ռիթմ և պոեզիա), Rhytmic African Poetry (Ռիթմիկ Աֆրիկյան Պոեզիա) կամ Radical American Poetry (Ռադիկալ ամերիկյան պոեզիա)։ Բայց և նույն հաջողությամբ կարելի է ասել, որ ռեփը չի կարելի համարել հապավում, այսինքն՝ [R.A.P.], և եթե այս տեսանկյունից նայենք, ապա ուղղակի Rap նշանակում է հարված զարկ։ Ռեփը առաջացել է 1970-ական թվականներին աֆրոամերիկացիների Բրոնքս շրջանում, որտեղ փորձարկումներ էին անում ճամայկացի DJ-ները։ Ռեփի հիմնադիրներից եղել է DJ Kool Herc-ը։ Ընդհանուր առմամբ, ռեփ կարդում էին DJ-ները, և նրանք դա անում էին ոչ թե գումար վաստակելու, այլ իրենց հաճույքի համար։ Դրանք իրար հաջորդող հանգավորված երկտողեր էին և ուղղված էին հանդիսատեսին։ Ռեփի տարածմանը շատ նպաստեց նաև սևամորթների սիրողական ռադիոն, որը մատուցում էր մոդայիկ և նոր ոճի երաժշտություն։ Առաջին մարդկանցից մեկը, ում անվանեցին ռեփեր ռադիոհաղորդավար Ջեք Գիբսոնն էր [մականունը Ռեփեր Ջեք]։ Ռեփը մեծ տարածում գտավ և արդեն ռեփ կարդում էին հենց փողոցում, որտեղ էլ կազմակերպվում էին Rap Battle-ներ [Ռեփ մրցամարտեր], որի ընթացքում երկու ռեփերներ իրար հետ մենամարտում էին՝ միևնույն ժամանակ պահելով նաև երաժշտական ռիթմը և բառերի հանգավորվածությունը։

## Անվան ստուգաբանություն
«Ռեփ» բառը գալիս է անգլերեն *rap* բառից, որը նշանակում է թակոց, հարված։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հիփ հոփ
Սերգեյ Գրիգորյանց

**Սերգեյ Իվանի Գրիգորյանց** (*Сергей Иванович Григорьянц*, ), խորհրդային նշանավոր այլախոհ, քաղբանտարկյալ, լրագրող, գրականագետ, «Գլասնոստ» իրավապաշտպան հիմնադրամի նախագահ։ *Ազատության ոսկե գրիչ* մրցանակի դափնեկիր։

## Կենսագրություն
մինի|ձախից|Սերգեյ Իվանովիչ Գրիգորյանցի հետ առաջին զրույցը , որը ձայնագրել է Ալենա Վլադիմիրովնա Գրիգորաշը Բանավոր պատմության հիմնադրամի համար
Ունի հայկական ծագում։ Սովորել է Կիևի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, Ռիգայի քաղավիացիայի ինժեներների ուսումնարանում և Մոսկվայի պետական համալսարանի լրագրության ֆակուլտետում։ 1975 թ. ձերբակալվել է ՊԱԿ-ի կողմից հակախորհրդային քարոզչության մեղադրանքով և ենթարկվել հինգ տարվա ազատազրկման։ 1982—1983 թվականներին տարածել է ինքնահրատ նյութեր ԽՍՀՄ-ում մարդու իրավունքների խախտման մասին, ինչի համար 1983 թ. ենթարկվէլ է յոթ տարվա ազատազրկման խիստ ռեժիմով։ 1987 թ. համաներումից հետո ազատվել է, շարունակել իրավապաշտպան գործունեությունը, աջակցել Արցախյան գոյապայքարին։ Հետազոտել է 1977 թ. Մոսկվայի պայթյունները։

Քննադատել է Պուտինի գործունեությունը։ Որդին՝ լրագրող Տիմոֆեյ Գրիգորյանցը, սպանվել է չբացահայտված հանգամանքներում։

Թաղված է Մեդվեդկովոյի գերեզմանոցում (Մոսկվա)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Мы были внутренне не готовы
* Սերգեյ Գրիգորյանց, Ազգ, 24․03․23

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում բռնադատվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային այլախոհներ
Կատեգորիա:Խորհրդային իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Հայ իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Մ.թ.ա. 1-ին դար

**Մ․թ․ա․ 1-ին դար**, մ.թ.ա. 100 թվականից մ.թ.ա. 1 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի առաջին դարը։ Նախորդել է 1-ին դարին և հաջորդել մ.թ.ա. 2-րդ դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է անտիկ շրջանի ընթացք։
## Դեպքեր
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Վարաններ

մինի|աջից|Վարան
**Վարաններ**, (), մողեսների ենթակարգի սողունների ընտանիք։ Հայտնի է վարանների 1 սեռ, 24 տեսակ՝ տարածված Աֆրիկայում (Մադագասկարում չկան), Հարավային Ասիայում, Ավստրալիայում, Մալայան կղզեխմբիում։ Մարմինը բարեկազմ է, 2-ից մինչև 4 մետր երկարությամբ, ծածկված կլոր կամ օվալաձև թեփուկներով։ Ոտքերը լավ են զարգացած, պոչը երկար է, շարժուն։ Վազում են արագ։ Վարում են հիմնականում ցամաքային, մանր տեսակները՝ երբեմն նաև ծառաբնակ կենսաձև։ Շատ տեսակներ ապրում են գետերի և այլ քաղցրահամ ջրամբարների շրջակայքում, լավ լողում և սուզվում են։ Գիշատիչ են, սնվում են մողեսներով, օձերով, մանր անողնաշարավորներով, թռչուններով, միջատներով, ջրամերձ տեսակները՝ գորտերով, ձկներով, փափկամորթներով և այլն։ Միջին Ասիայում, հանդիպում է անապատային կամ մոխրագույն վարանը, այս տարածքի ամենախոշոր մողեսը, երկարությունը՝ մինչև 1, 5 մետր, քաշը՝ 3, 5 կիլոգրամ։ Ապրում է սովորաբար այլ կենդանիների գետնափոր բներում, երբեմն ինքն է բուն փորում։ էգը դնում է 10—20 ձու և թաղում ավազի մեջ։ Խաղաղ օվկիանոսի Կոմոդո և երեք շրջակա կղզիներում հանդիպում է հսկա կամ կոմոդյան վարանը, ժամանակակից ամենա խոշոր մողեսը (մարմնի երկարությունը՝ մինչև 3, 7 մետր, քաշը՝ մինչև 100 կիլոգրամ)։ Սնվում է թռչուններով, վայրի խոզերով, այծյամներով, կապիկներով և այլն։ Վարանների մաշկն օգտագործվում է տարբեր արտադրանքներ պատրաստելու համար, միսը որոշ երկրներում օգտագործվում է սննդի մեջ։
Վարանգեր ֆյորդ

**Վարանգեր ֆյորդ** (; ; ; ), ծոց Բարենցի ծովում, Եվրոպայի հյուսիսային ափին, Ռիբաչի և Վարանգեր (Նորվեգիա) թերակղզիների միջև։ Երկարությունը 120 կիլոմետր է, լայնությունը մուտքի մոտ՝ 50 կիլոմետր, խորությունը՝ մինչև 420 մետր։ Խստաշունչ ձմեռներին սառցակալում է։ Մակընթացությունը կեսօրյա է (բարձրությունը՝ մինչև 2, 2 մետր)։ Նավահանգիստներն են Վարդյոն, Վադսյոն (Նորվեգիա)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարենցի ծովի ծոցեր
Կատեգորիա:Ծոցեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նորվեգիայի ֆյորդեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ծոցեր
Ջեմալ Ազմի

**Ջեմալ Ազմի** (, ), թուրք պետական գործիչ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Տրապիզոնի նահանգապետ։

Եղել է Հայոց Ցեղասպանության կազմակերպիչներից, կազմակերպելով Տրապիզոնի նահանգի հայերի տարհանումն ու բնաջնջումը, ինչ պատճառով ստացել է «Տրապիզոնյան մսագործ» մականունը։

Տրապիզոնյան կոտորածների համար 1919 թվականի մայիսի 22-ին՝ Երիտթուրքերի դատավարության շրջանակներում, հեռակա կարոգով դատապարտվել է մահվան, սպանվել «Նեմեսիս» գործողության մասնակից հայ վրիժառուներ Արամ Երկանյանի և Արշավիր Շիրակյանի կողմից՝ 1922 թվականի ապրիլի 17-ին։

## Մասնակցությունը Հայոց ցեղասպանությունում
Եղել է «Հատուկ կազմակերպության» (Թեշքիլաթ-ը մահսուսա) հիմնադիրներից մեկը և մյուս անդամների նման ի վերջո իր մասնակցությունն է ունեցել երիտթուրքական հեղաշրջման և հայկական կոտորածների մեջ։ Մինչև Առաջին աշխարհամարտի բռնկվելը, 1914 թվականի հուլիսի 7-ին նշանակվել է Տրապիզոնի նահանգապետ։ Ազմին շարունակում է կատարել նահանգապետի լիազորությունները Մեծ Եղեռնի ընթացքում։ Ազմիի հրահանգներով կազմակերպվում են հայերի ջարդեր Տրապիզոնում և հարակից շրջաններում։ Առանձնակի դաժանությամբ էր վերաբերվում հայ երեխաների նկատմամբ. Ազմիի հրահանգով Սև ծովում խեղդամահ են արվել հազարավոր հայ կին և երեխա։

Տրապիզոնի ամերիկյան հյուպատոս Օսկար Հայզերը սևծովյան ոճրագործության մասին նշել է. «Երեխաներից շատերին դնում էին նավակների մեջ և նետում ծովը»։

Ազմին բացի կոտորածներ կազմակերպելուց, նաև բռնի կերպով հավաքագրում էր մինչև 15 տարեկան հայ աղջիկների և մինչև 10 տարեկան տղաների՝ նրանց տեղափոխելով մուսուլմանների հարեմներ կամ ընտանիքներ։ Ազմիի հետագայում պատմել է. «10-13 տարեկան ամենագեղեցիկ հայ աղջիկներին ես պահում էի ինձ համար։ Նրանցից մեկին ես նվիրել եմ որդուս։ Մնացածին խորտակել եմ ծովում»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1868 ծնունդներ
Կատեգորիա:1922 մահեր
Կատեգորիա:Ապրիլի 17 մահեր
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան ռազմական հանցագործներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության սպանված անձինք
Կատեգորիա:Պանթյուրքիստներ
Կատեգորիա:Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք Մալաթիայից
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի օսմանյան մասնակիցներ
Կատեգորիա:Երիտթուրքեր
Վիոլա

**Վիոլա** (իտալերեն viola), միջին դարերում ռոմանական երկրներում տարածված լարային աղեղնավոր գործիքների ընդհանուր անվանումը։ Վիոլաները ունեցել են հարթ հատակ, թեք կողեր, լայն՝ լադերով գրիֆ, 5—7 լար, լարվել են կվարտաներով (միջում՝ տերցիայով)։ Նվագելիս պահել են ուղղաձիգ դիրքով։ Վիոլան տարածում է գտել XVI դարում Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում։ Տարբերվել են դիսկանտային, ալտային, տենորային (փոքր բասային, անվանական նաև վիոլա դա գամբա կամ ուղղակի գամբա), մեծ բասային և կոնտրաբասային վիոլաներ։ Կիրառվել է որպես մենակատարային, անսամբլային և նվագախմբային գործիք։ 17-րդ դարում վիոլաները դուրս են մղվել ջութակի ընտանիքի գործիքների կողմից։ Միաժամանակ հայտնվել են վիոլաների նոր տարատեսակներ՝ ռեզոնանսային լարերով (վիոլա-բաստարդա, վիոլա դ’ ամորե կամ վիոլ դ’ ամուր, վիոլա դի բարդոնե կամ բարիտոն)։

Կատեգորիա:Աղեղնավոր երաժշտական գործիքներ
Սավա (գետ)

**Սավա** (, , , ), գետ Եվրոպայի հարավ-արևելքում, Դանուբ գետի աջ վտակը։ Գետի երկարությունը 945 կմ է, ավազանի մակերեսը՝ 95 719 կմ²։ Զագրեբի շրջանում ջրի ծախսը՝ 255 մ³/վ, գետաբերանում՝ 1722 մ³/վ։

Հոսում է Սլովենիայի, Խորվաթիայի, Բոսնիա և Հերցեգովինայի և Սերբիայի տարածքով (ձևավորել նրա հյուսիսային սահմանը)։

## Աշխարհագրություն
250px|մինի|Սավա գետ
Սավա գետը սկիզբ է առնում Սլովենիայի լեռներում, Լյուբլյանայից հյուսիս-արևմուտք, որտեղ միախառնվում են երկու գետեր՝ Սավա Դոլինկան (Sava Dolinka) և Սավա Բոհինկան (Sava Bohinjka), թափվում է Դանուբ գետը Բելգրադի տարածքում։

Նավարկելի է Խորվաթիայի Սիսակ քաղաքից 593 կմ, մինչև գետաբերանը։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը գետաբերանում 1760 մ³/վրկ է, առավելագույնը՝ 5000 մ³/վրկ։ Ջրառատ է ձմռան և գարնան ամիսներին։

Խոշոր վտակներն են՝
* Աջ - Լյուբլյանիցա, Միրնա, Կրկա (Սլովենիա), Կուպա, Ունա (Խորվաթիա), Վրբաս, Բոսնա (Բոսնիա), Դրինա (Սերբիայի և Բոսնիայի և Հերցեգովինայի սահմանը), Երեզ (Սերբիա), Կոլուբարա (Սերբիա)։
* Ձախ – Կամնիշկա-Բիստրիցա, Սավինյա (Սլովենիա), Սուտլա, Կրապինա, Լոնյա (Խորվաթիա), Բոսուտ (Սերբիա)։

Ամենախոշոր վտակը Դրինա գետն է։

Գետի ափերին տեղակայված են բազմաթիվ քաղաքներ՝
* Սլովենիա – Կրան, Լիտիյա, Սևնիցա, Կրշկո, Բրեժիցե, Խրաստնիկ։
* Խորվաթիա – Զագրեբ, Սիսակ, Սլավոնսկի Բրոդ, Ժուպանյա։

Սավա գետի այն հատվածում, որտեղ նա սահման է համարվում Խորվաթիայի և Բոսնիա և Հերցեգովինայի միջև, գետի երկու ափերին տեղակայված են մի քանի «զույգ» քաղաքներ.
* Խորվաթիա/ Բոսնիա և Հերցեգովինա – Ստարա Գրադիշկա/ Բոսանսկա Գրադիշկա, Դավոր/ Սրբաց, Սլավոնսկի Բրոդ/ Բրոդ (նախկինում՝ Բոսանսկի Բրոդ և Սերբսկի Բրոդ), Ժուպանյա/ Օրաշյե (Orašje), Գունյա/ Բրչկո։
* Սերբիա – Սրեմսկա – Միտրովիցա, Բելգրադ։

Չնայած, որ Լյուբլյանան հիմնադրվել է Սավայի վտակ Լյուբլյանիցայի ափերին, քաղաքի նոր թաղամասերը մոտենում են Սավային, ինչը թույլ է տալիս ասել, որ Սավան միացնում է երեք մայրաքաղաքներ՝ Լյուբլյանան, Զագրեբը և Բելգրադը։ Գետն ունի կարևոր տրանսպորտային նշանակություն։

## Անվան ծագումնաբանություն
Գետի անվանումն առաջին անգամ որպես *Savus* հիշատակում է Պլինիոս Ավագը։ Վլադիմիր Գեորգիևի կարծիքով, գետի անվանումն ունի իլլիրիական ծագում *sowo-s* և  «անձրև է տեղում» բառերից։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Sava Bohinjka.jpg|Սավա Բոհինկա (Սլովենիա)
Պատկեր:Savski mostovi Zagreb iz zraka.jpg|Սավա գետի վրայով անցնող կամուրջները Զագրեբում (Խորվաթիա)


Պատկեր:Sremska Mitrovica Bridge.JPG|Սավա գետը Սրեմսկա Միտրովիցայում (Սերբիա)
Պատկեր:Belgrad_Save_Donau.jpg|Սավա գետի Դանուբի մեջ թափվելու վայրը


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Mala Prosvetina Enciklopedija, Третье издание (1985), Том. I (Балканский полуостров) и III (Сава); Prosveta; ISBN 86-07-00001-2
* Сава // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова.Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի գետեր
Կատեգորիա:Դանուբ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Խորվաթիայի գետեր
Կատեգորիա:Սահմանային գետեր
Կատեգորիա:Սերբիայի գետեր
Կատեգորիա:Սլովենիայի գետեր
Սիլվիա Սեյնթ

**Սիլվիա Սեյնթ** (Silvia Saint, իսկական անուն-ազգանունը՝ Սիլվիե Տոմչալովա, չեխ. Sylvie Tomčalová, ծնվել է՝ 1976, փետրվարի 12, Կիյով, Չեխոսլովակիա), չեխ պոռնոգրաֆիկ ֆիլմերի դերասանուհի։

Նախքամ պոռնոդերերում հանդես գալը Սիլվիա Սեյնթը սովորել է կառավարում, այնուհետև Զլին քաղաքի հյուրանացում աշխատել է որպես մենեջեր։ 1996-ին Սիլվիա Սեյնթի լուսանկարները հրապարակվում են Penthouse-ի «Pet of the Year» չեխական հրատարակությունում, ապա՝ ամերիկյանում։

1990-ականների վերջին, 2000-ակաների սկզբին Սիլվիա Սեյնթը հանդիպում է ծագումով աֆրիկացի Mr. Marcus-ի հետ, որի հետ նկարահանվում է մի քանի պոռնոֆիլմերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ պոռնոդերասաններ
Սուրեն Հովսեփյան

**Սուրեն Գրիգորի Հովսեփյան** (), բոլշևիկ հեղափոխական (*«[[պրոֆեսիոնալ հեղափոխական]]»*), ՌՍԴԲԿ անդամ (1906)։

## Գործունեություն
Սովորել է գիմնազիայում, որն ավարտելուց հետո, 1909 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի համալսարանը։ Հեղափոխական գործունեությունն սկսել է գիմնազիայում՝ կազմակերպելով մարքսիստական խմբակ։ 1905-1906 թվականներին մասնակցել է ՌՍԴԲԿ Գանձակի կազմակերպության աշխատանքներին։ Համալսարանում պրոպագանդիստական աշխատանք է տարել ուսանողության շրջանում։ Եղել է ՌԽԴԲԿ Մոսկվայի կոմիտեի անդամ։ 1910 թվականին ձերբակալվել է և արտաքսվել Խարկով։ 1914 թվականին զորակոչվել է գործող բանակ, ուր շարունակել է հեղափոխական գործունեությունը զինվորների շրջանում։ 1917 թվականի Փետրվարյան զինված հեղաշրջումից հետո վերադարձել է Գանձակ և տեղի բոլշևիկների հետ վերականգնել կուսկազմակերպությունը։ Նույն թվի հունիսին տեղի է ունեցել բոլշևիկների տարանջատումը մենշևիկներից, ստեղծվել է բոլշևիկյան կոմիտե նրա գլխավորությամբ։ Նա ղեկավարել է նաև Գանձակի խորհրդի բոլշևիկյան խումբը։ 1917 թվականի օգոստոսին նրան կրկին ուղարկել են Կովկասյան ռազմաճակատ, որտեղ դարձել է տեղի ՌՀԿ-ի ղեկավարներից մեկը։ 1918 թվականի մարտին ընտրվել է Բաքվի ՌՀԿ-ի անդամ, մասնակցել մուսավաթական խռովության ճնշմանը։

Գնդակահարվել է Բաքվի 26 կոմիսարների շարքում։

## Թերթեր
* 1912 թվականից եղել է «Պրավդա» թերթի մշտական թղթակիցը,
* 1913 թվականից թղթակցել է «Պրոսվեշչենիե» («Просвещение») բոլշևիկյան ամսագրին,
* 1918 թվականի ապրիլին նշանակվել է Բաքվի «Կավկազսկայա Կրասնայա Արմիա» («Кавказская Красная Армия»), ավելի ուշ՝ «Իզվեստիա Բակինսկոգո Սովետա» («Советский Известия Бакинского») թերթերի խմբագիր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Ռուս լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված անձինք
Կատեգորիա:Թուրքմենստանում մահացածներ
Ցաքան

[250px|մինի|[Սկավառակավոր ցաքան]]
**Ցաքան**, **երեսվարիչ**, գյուղատնտեսական գործիք հողի մակերեսային մշակության և ցանքերի խնամքի համար։ ժամանակակից ցաքանները լինում են ատամնավոր և սկավառակավոր, ինչպես նաև ընդհանուր և հատուկ նշանակության։ Ատամնավոր ցաքանները կիրառվում են վարից հետո հողի վերին շերտի փխրեցման, հողի կեղևի քայքայման, սերմերի ծածկման, դաշտի մակերևույթի թեթևակի հարթեցման, մոլախոտերի ոչնչացման համար։ Ատամնավոր ցաքանները լինում են զիգզագ, տափացաքաններ, ցանցաձև, զսպանակավոր, քաղհանող, մարգագետնային, դանակային-պտտվող և այլն։ Սկավառակավոր ցաքանները նախատեսված են ճմուտ հողերի փխրեցման և կոշտերի մանրացման համար։ Աշխատանքի ժամանակ պտտվելով կտրում են առը, փխրեցնում, խառնում և շրջում կողքի։ Լինում են ճահճային, դաշտային, այգեգործական, կախովի, կցվող, կիսակախովի։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տեխնիկա
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գործիքներ
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Ցայդամի հարթավայր

**Ցայդամի հարթավայր**՝ տեկտոնական իջվածք Կենտրոնական Ասիայում, Չինաստանում։ Երկարությունը մոտ 700 կմ է, լայնությունը՝ 100-300 կմ, բարձրությունը՝ ծովի մակերևույթից 2600–3000 մետր։ Տարեկան տեղումները 25-50 մմ են, արևելքում՝ մինչե 150 մմ։

Բուսածածկույթը՝ կիսաանապատային-տափաստանային։ Հանդիպում են ավազաբլուրներով, թաքիրներով տարածքներ, աղի ճահճուտներ, աղի լճեր։ Տարածքին բնորոշ է մերձարևադարձային կլիմայի լեռնային, ծայրահեղ չոր տարբերակը։

Կան երկաթի հանքաքարի, քարաղի, կալիումի, բորի, ածուխի, նավթի հանքավայրեր։

*Ցայդամ* անվանումն ունի մոնղոլական ծագում և բառացի թարգմանած՝ նշանակում է *արև*։

## Պատկերասրահ

Yardangs in the Tsaidam Desert.jpg|
Qaidam-basin-china.jpg|
Sanhu.jpg
Mine in Tsaidam.jpg|Աղի հանքավայր



## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* .
* .
* .
* .
* .

## Արտաքին հղումներ
* "Qaidam" in the *Columbia Encyclopedia*
* Qaidam Basin Photos from NASA

Կատեգորիա:Չինաստանի անապատներ
Կատեգորիա:Չինաստանի իջվածքներ
Հովհաննես Հովհաննիսյանի տուն-թանգարան

**Հովհաննես Հովհաննիսյանի տուն-թանգարան**, գործում է որպես Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի մասնաճյուղ 1948 թվականից։ Թանգարանը գտնվում է Էջմիածնում, այն տանը, որտեղ երկար տարիներ ապրել և ստեղծագործել է բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյանը։ Թանգարանն ընդգրկված է Վաղարշապատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Պատմություն
Տունը Հովհաննես Հովհաննիսյանի տուն-թանգարանի է վերածվել Էջմիածնի քաղաքային խորհրդի գործադիր կոմիտեի որոշմամբ 1948 թվականի փետրվարի 9-ին բանաստեղծի դստեր և թանգարանի առաջին տնօրեն Եվա Հովհաննիսյանի ջանքերով։

Բանաստեղծի հայրական տունը պահպանված է նույնությամբ, միայն արտաքուստ երեսպատված է հայկական տուֆաշերտով։ Այն 1.5 հարկանի 215 քմ շինություն է, ունի չորս սենյակ, միջանցք, խոհանոց, ընդարձակ պատշգամբ, նկուղներ, որտեղ պահվել են Արարատյան դաշտի բարիքները։

Մյուս երկու սենյակներում ցուցադրված են գրողի գրական-հասարակական, մանկավարժական գործունեությանը վերաբերող փաստաթղթեր, երկերի հրատարակություններ, կյանքին ու գործին նվիրված ուսումնասիրություններ, լուսանկարներ, իրեր։ Տան պարտեզում կանգնեցված է գրողի կիսանդրին (քանդակագործ՝ Ղուկաս Չուբարյան)։

1978 թ. թանգարանը մասնակի վերանորոգվել է, 2011 թ. լիովին հիմնանորոգվել է Էջմիածնի քաղաքապետ Կարեն Գրիգորյանի կողմից։

## Ցուցադրություն
Թանգարանի սրահներում (աշխատասենյակ, ննջարան, սեղանատուն, հյուրասենյակ) ցուցադրվում և պահոցներում պահվում են մոտ 700 հիմնական նյութեր, որոնք ներկայացնում են Հովհաննես Հովհաննիսյանի կյանքի ուղին, ուսումնառության, գրական, հասարակական և մանկավարժական գործունեության տարիները, նրա երկերի ստեղծման պատմությունը և այլն։ Թանգարանում ցուցադրվում են նաև երկերի հրատարակություններ, լուսանկարներ, անձնական իրեր, բանաստեղծի ինքնագրեր, նրան նվիրված ուսումնասիրություններ, գեղանկարչական աշխատանքներ և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տուն-թանգարաններ Հայաստանում
Կատեգորիա:Վաղարշապատի թանգարաններ
Կատեգորիա:1948 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:1948 հիմնադրված թանգարաններ
Ցայլային հոդ

250px|մինի|.
**Ցայլային հոդ** (), ցայլային համաճոն, աջ և ձախ կոնքոսկրերի միակցումն է առջևից՝ ցայլոսկրերի միջև։ Երկու ցայլոսկրերի կցումը կատարվում է միջցայլային աճառային սկավառակի միջոցով, որի մեջ կա փոքրիկ խոռոչիկ։ Ցայլային հոդում շարժումները բացակայում են։ Հղիության ընթացքում ցայլային հոդի չափերն ու առաձգականությունը մեծանում են և թեթևացնում ծննդաբերության ընթացքը։ 

Կատեգորիա:Անատոմիա
Ցայլք

**Ցայլք** (), կոնքի ստորին մասի առջևի մազածածկ բլրակը, որի ոսկրային հենքը կազմում են ցայլոսկրերը։ Կանանց ցայլքի շրջանը ենթամաշկային հարուստ ճարպաշերտի շնորհիվ ավելի ուռուցիկ է և կոչվում է Վեներայի թումբ։ Կանանց ցայլքի վերին սահմանն աղեղնաձև է, գոգությամբ դարձած վեր, տղամարդկանցը վեր դարձած կոր է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Մադրիգալ (գրականություն)

**Մադրիգալ** ( - «հովիվ», ), դասական քնարերգության մեջ սիրային, կատակախառն բանաստեղծություն՝ նվիրված որևէ անձնավորության՝ գովերգող բովանդակությամբ։

Սկզբնապես եղել է Վերածննդի դարաշրջանի երաժշտաքնարերգական ժանրերից։ 14-16-րդ դդ. որպես կանոն բանաստեղծական մադրիգալներն ստեղծվում էին երաժշտական կերպավորման համար։ Ավելի ուշ գրական մադրիգալը չէր կապվում երաժշտության հետ և իրենից ներկայացնում էր սալոնային ու ալբոմային պոեզիայի առանձին ժանր։ Վերջինս բնութագրվում է չափազանցված դրական գծերով, որը հեգնական երանգ է տալիս բանաստեղծությանը։ Եթե միջնադարում մադրիգալն ուներ կառուցվածքի որոշ կայուն հատկանիշներ, ապա նոր ժամանակների բանաստեղծների կողմից դրանք չեն պահպանվել։ Մադրիգալներ կարող են կոչվել Վահան Տերյանի «Կատվի դրախտ», Եղիշե Չարենցի «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» շարքերի բանաստեղծությունները։ Օրինակ՝

Ո՞վ կարող է չըսիրել Ձեզ,
Չըստրկանալ Ձեր կամքին,
Ո՞վ կարող է հլու և հեզ
Չաղոթել Ձեզ, օ՜, տիկին։ 
(Տերյան)

Ես ինչպե՞ս Ձեզ չսիրեմ։ -Դուք արվեստ եք ու հոգի։
Օ, կարելի՞ է արդյոք պրոֆիլը Ձեր չսիրել։
Ով երգ ունի իր սրտում ու սովոր է գեղեցկի՝
Նա պարտավոր է Ձեզ բյուր, հազար սոնետ նվիրել։
(Չարենց)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր
Հեռուստատեսային կենտրոն

մինի
մինի
մինի

**Հեռուստատեսային կենտրոն**, հեռուստակենտրոն, տեխնիկական սարքավորումներով հագեցած կառույցների համալիր, ապահովում է հեռուստատեսային ծրագրերի պատրաստումը և ազդանշանների հաղորդումը եթեր։ Այն հեռուստատեսային ցանցի կարևոր օղակներից է։ Նրա տեխնիկական բազան ապարատաստուդիական համալիրն է, որի մեջ մտնում են՝ հեռուստատեսային ստուդիան ապարատային տեխնիկական հարմարանքներով ու կինոսարքերով, հեռուստատեսային գրանցման և վերարտադրման սարքերով (տեսամագնիտոֆոն), այլ հեռուստատեսային կենտրոններից ստացվող ծրագրերի միացումն ապահովող սարրքերը, ինչպես նաև տվյալ հեռուստատեսային կենտրոնի ծրագրերը մյուս կենտրոններին հաղորդող սարքավորումը։

## Կառուցվածք
Հեռուստատեսային ստուդիան ձայնամեկուսացված շինություն է, որի մակերեսը կարող է կազմել մի քանի տասնյակից մինչև 1000 մ²։ Այն բաղկացած է հետևյալ բաժիններից.
* Ստուդիայում տեղադրվում են ծրագրային կառավարման լուսարձակներ, որոնք ապահովում են ծրագրին համապատասխանող լուսավորություն։ 
* Ստուդիային կից, սովորաբար երկրորդ հարկի մակարդակի վրա, գտնվում է ռեժիսորական ապարատային սենյակը։ Ռեժիսորները ստուդիայում կատարվող գործողությունները դիտում են՝ ստուդիան ապարատային սենյակից առանձնացնող ձայնամեկուսացված լուսամուտից։ Ասիստենտների և հաղորդման խցիկների օպերատորների աշխատանքը ղեկավարվում է դիսպետչերական կապի միջոցով։ 
* Ռեժիսորականին կից գտնվում է տեխնիկական ապարատային սենյակը, որտեղ տեղադրվում են ուժեղացման և ազդանշանների փոխակերպման սարքերը։ 
* Ստուդիայում և ապարատային սենյակներում են գտնվում հեռուստատեսային ազդանշանին ուղեկցող ձայնի ստացման համար անհրաժեշտ սարքերը։ 
* Դերասանների նախապատրաստման և հաղորդումների գեղարվեստական մասի ապահովման հարմարանքների համար ստուդիային կից հատկացվում են օժանդակ սրահներ։ 
* Կինոսարքավորումները նույնպես տեղադրվում են առանձին սենյակներում, 
* Կինո-մագնիսագրման ժապավենները պահվում են հատուկ կահավորված պահեստներում։ 
* Արտաստուդիական հաղորդումները կազմակերպվում են շարժական կամ մշտական (թատրոնում, կրկեսում, մարզադաշտում և այլն) հեռուստատեսային կայանների միջոցով, որտեղից ծրագրերը գերկարճ ալիքներով հաղորդվում են հեռուստատեսային կենտրոններին։ 
* Հաղորդիչ կայանը հեռուստատեսային կենտրոնի վերջին օղակն է և ապահովում է հեռուստատեսային պատկերի և ձայնի հաղորդումը եթեր։ Հաղորդումն իրագործվում է առանձին հեռուստատեսային և ձայնային հաղորդիչների ու հեոուստատեասյին անտենաների միջոցով։

## Տես նաև
* Պլազմային էկրան
* Հեղուկաբյուրեղային հեռուստացույց

Կատեգորիա:Հեռուստատեսություն
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային տերմինաբանություն
Սեյնեն

մինի|աջխից|Տիտանների գրոհը մանգայի տանքոբոնի շապիկ(Իրականում մանգայի սկզիբը շոնեն է,հետո դառնում է սեյնեն ժանրի)
**Սեյնեն** (, երիտասարդ) մանգայի ու անիմեի ժանր է, որը նախատեսված է 18-ից և ավելի բարձր տարիքի տղամարդկանց համար։ Այս տեսակ մանգաները տպագրվում են մասնագիտացված սեյնեն ամսագրերում, որոնց լսարանը սահմանում են հենց հրատարակիչները։ Հատուկ դեպքերում սեյնեն ժանրի ստեղծագործությունների նախատեսված են մինչև 40 տարեկան գործարարների համար։ Թեպետ վերոնշյալ ժանրը համեմատաբար նորահայտ է մանգայի աշխարհում՝ շոնեն-ամսագրերի հետ մեկտեղ սեյնեն-ամսագրերը գրավում են ճապոնական շուկայի 37%-ը։

Գեղարվեստական առումով սեյնեն մանգան աչքի է ընկնում ավելի բարդ սյուժեյով և ժողովրդական լեզվով ասած «մեծական» թեմաներով, ինչպես պատանիների համար նախատեսված պատկերապատումները ու կարող են պարունակել տրագիֆարս, էրոտիկ և արյունոտ տեսարաններ, սակայն թեմատիկ առումով շոնենն ու սեյնենը՝
կրկին ժողորվդի լեզվի օգնությանը դիմելով, նույն առվակով են հոսում։ Առավել ուշադրություն է ընձեռվում սյուժեյի ու կերպարների զարգացմանը, հոգեբանությանը, իրավիճակներին, ավելի քիչ՝ մենամարտերին ու էքշնին։

Այս մանգան տարբերվում է մնացած բոլոր ժանրերից դեպի ռեալիզմ ուղղվածությամբ։

1968 թ. մինչ օրս լույս են տեսնում հետևյալ ամսագրերը՝ Morning, Young Magazine, Young Jump, Super Jump, Business Jump, Big Comic, Big Comic Original, Big Comic Spirits, Big Comic Superior, Young Animal, Coming Ran.

Հարկ է նշել, որ սեյնեն ժանրի «այցեքարտային» ստեղծագործությունը, որի հիմքում թեփետ ընկած է «ապագայի աշխարհը»՝ Մասումենե Շիրոյի հեղինակած լեգենդար «Զրահապատ ուրվականն» (攻殻機動隊, «Վահանակի գրոհը կանխելու դեմ պայքարի հատուկ ստորաբաժանում») է, որն առաջին անգամ լույս է ընծայվել 1989-ից մինչև 1991 թվականը՝ Young Magazine-ի էջերում։ Մանգայի, հետագայում անիմե-սերիալների ու OVA-ի անգլիական անվանումը տվել է հենց հեղինակը։

Մանգայի սյուժեն կառուցվում է այն գաղափարի շուրջ, ըստ որի, 2029 թվականին պետությունների միջև բոլոր սահմանները հոդս են ցնդել, որի մեղավորությունը ընկնում է կիբեր-տեխնոլոգիաների և ՏՏ համակարգի վրա։

Ֆիլմի գլխավոր հակահերոսը՝ Տիկնիկավար մականունը կրող անորսալի հաքերը, որոշում է քիթը խոթել քաղաքականության մեջ ու իր հայտնությամբ մեծ խառնաշփոթ է առաջացնում։ Այդ կապակցությամբ Ճապոնիայի Ներքին գործերի նախարարության 9-րդ բաժնի շրջանակներում հավաքված կիբերնիզացված ոստիկանների մի խումբ հանձն է առնում Տիկնիկավարի որոնումները։ Այստեղ համախմբված են խճճված պատմությունը, գունեղ էքշն-տեսարանները, կիբեր-մարմնի շուրջ փիլիսոփայական մտորումները։

Սեյնանի այլ վառ ներկայացուցիչների դասին են պատկանում նաև Real սպորտային մանգան, որի սյուժեն կենտրոնացած է բասկետբոլի պարօլիմպիական թիմի շուրջ, խոհարական Bambino-ն և այլք։

Կատեգորիա:Մանգա
Կատեգորիա:Անիմե
Դիֆիրամբ

**Դիֆիրամբ, Դիթիրամբ** ( - «երգ»), հին հունական երգչախմբային քնարերգության ժանր, ուրախության և գինու աստված Դիոնիսոսին (Բաքոս) նվիրված փառաբանական երգ։

Դիֆիրամբները բուռն խնջույքային բնույթի ժողովրդական հիմներ էիր, որոնք կատարվում էին խմբով, հիմնականում կերպարանափոխված սատիրների կողմից։ Պարերի ու նվագի ուղեկցությամբ կատարվում էր հանդեսների, խաղողի բերքահավաքի, տոների ժամանակ («դիֆերամբ» բառն ինքը Դիոնիսոսի հատկանիշներից է)։ Լայն տարածում է գտնում նաև անհատ բանաստեղծների (Պինդարոս, Արիոն) ստեղծագործության մեջ։ Ք. ա. 7-րդ դարում պոետ Արիոնը դիֆիրամբին գեղարվեստական ձևավորում տվեց, հատկապես երաժշտական մասին։ Ավելի ուշ՝ դիֆիրամբներից սկիզբ է առնում անտիկ ողբերգությունը։ Ք.ա. 5-րդ դարի պոետ Բակքիլիդեսի դիֆիրամբներն իրենց բնույթով մոտ են դրամային, երբեմն ստանում են երկխոսությունների ձև ավլոսի (հին հունական փողային երաժշտական գործիք) նվագակցությամբ և երգչախմբի երգելու հերթագայությամբ։

Նոր եվրոպական գրականության մեջ դիֆիրամբային ձևի վերակենդանացման փորձերը կապվում են Վերածննդի հետ, միայն թե դիֆիրամբի գաղափարը դեռևս 18-րդ դարում լիովին չէր համապատասխանում իր նախնական ձևին։ Իտալիայում դիֆիրամբը վերամշակման է ենթարկվում Բարոկկոյի շրջանում՝ փարթամ ձևերի հանդեպ նրա բնորոշ միտումով (Ֆրանչեսկո Ռեդի «Վակխը Տոսկանայում», Ջիրոլամո Բարուֆալդի «Վակխի հաղթահանդեսը»)։

## Տես նաև
* Ներբող
* Օդա
* Հիմն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Sheibe E.* De dithyramborum graecorum argumentis. Lipsiae, 1862.
* *Pickard-Cambridge A.W.* Dithyramb, Tragedy and Comedy. 2nd ed. Oxford, 1962.

Կատեգորիա:Գրական ժանրեր