Ջեսս Ուեյդ

**Ջեսիկա Էլիս Ֆեյնման Ուեյդ** (, ), բրիտանացի ֆիզիկոս, որն աշխատում է Լոնդոնի կայսերական քոլեջի Բլեքեթի լաբորատորիայում, մասնագիտացած է Ռամանի սպեկտրոսկոպիայի մեջ։ Նրա հետազոտությունը ուսումնասիրում է պոլիմերային հիմքով՝ օրգանական լուսարձակող դիոդներ (OLED)։ Նրա հանրային ներգրավվածությունը գիտության, տեխնոլոգիայի, ճարտարագիտության և մաթեմատիկայի բնագավառում (STEM) պաշտպանում է կանանց ներկայությունը ֆիզիկայում, ինչպես նաև պայքարում է համակարգային կողմնակալության դեմ, ինչպիսիք են գենդերային և ռասայական կողմնակալությունը Վիքիպեդիայում։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Ուեյդը երկու բժիշկների դուստր է, իսկ նրա պապը՝ Լեսլի Ֆեյնմանը, նույնպես բժիշկ է եղել, որը ծնվել էր Մանչեսթրի հրեական գետտոյում՝ ռուսախոս մորից և լիտվայական և գերմանական հրեական ծագմամբ հորից։ Նա կրթություն է ստացել Սաութ Համփսթեդի ավագ դպրոցում, որն ավարտել է 2007 թվականին։ Հետագայում Ուեյդը ընդունվել է Չելսիի արվեստի և դիզայնի քոլեջի արվեստի և դիզայնի հիմնական դասընթացին և 2012 թվականին ավարտել է ֆիզիկայի մագիստրոսի կոչումը Լոնդոնի Կայսերական քոլեջում։ Նա շարունակել է Իմպերիալը՝ ավարտելով ֆիզիկայի բաժնի ասպիրանտուրան 2016 թվականին, որտեղ օրգանական կիսահաղորդիչների նանոմետրոլոգիայի ոլորտում նրա աշխատանքը ղեկավարում էր Ջի-Սեոն Քիմը։

## Հետազոտություն և կարիերա
Ուեյդի հետազոտական հետաքրքրությունները վերաբերում են նյութերագիտությանը, քիրալային նյութերին և շրջանաձև բևեռացմանըs։ 2020 թվականին Ուեյդը Լոնդոնի Կայսերական քոլեջի պինդ վիճակի ֆիզիկայի խմբում պլաստիկ էլեկտրոնիկայի հետդոկտորական գիտաշխատող է եղել, որը կենտրոնացած է եղեկ լուսարձակող պոլիմերային բարակ թաղանթների մշակման և բնութագրման վրա, աշխատելով Ալասդեյր Քեմփբելի և Մեթյու Ֆուխթերի հետ։ Ուեյդը և նրա գործընկերները վերջերս հայտնաբերել են, թե ինչպես ձևավորել քիրալ նյութերը ֆունկցիոնալ միջերեսներում՝ ճանապարհ հարթելով դեպի կարգավորելի քիրոպտիկական տեխնոլոգիաներ։ 

Նոյեմբերի 2022-ի դրությամբ, ըստ Web of Science-ի, նա հրապարակել է 59 նյութ և մեջբերվել 1124 անգամ։

### Հանրային ներգրավվածություն
Ուեյդը նպաստել է հասարակության ներգրավվածությանը գիտության, տեխնոլոգիայի, ճարտարագիտության և մաթեմատիկայի (STEM) առարկաներում գենդերային հավասարության բարձրացման համար։ Նա ներկայացրել է Միացյալ Թագավորությունը Միացյալ Նահանգների Պետդեպարտամենտի կողմից ֆինանսավորվող Միջազգային այցելուների առաջնորդության ծրագրում՝ *Hidden No More* ծրագրում և ծառայել է WISE քարոզարշավի երիտասարդ կանանց խորհրդի և Կանանց ինժեներական հասարակության (WES) խորհրդում՝ աշխատելով ուսուցիչների հետ ողջ երկրում Ֆիզիկայի ցանցի խթանման միջոցով  (ներառյալ հիմնական ելույթները կրթական տոնավաճառներում և ուսուցիչների համաժողովներում)։ Ուեյդը քննադատել է աղջիկներին գիտության մեջ խրախուսելու թանկարժեք արշավները, որտեղ ենթադրվում է, որ միայն փոքրամասնությանը կհետաքրքրի, կամ որ աղջիկները կարող են ուսումնասիրել «շրթներկի և եղունգների լաքի քիմիական բաղադրությունը»։ Նա գնահատում է, որ 5 կամ 6 միլիոն ֆունտ ստերլինգ ծախսվում է Մեծ Բրիտանիայում՝ կանանց համար գիտական կարիերան խթանելու համար, բայց արդյունքների քիչ չափումներով։

Ուեյդը համակարգել է ֆիզիկայի կանանց 6-րդ միջազգային կոնֆերանսի թիմը, որի արդյունքում հրավիրվել է քննարկելու Ֆիզիկայի ինստիտուտի (IOP) գենդերային հավասարակշռության աշխատանքը Գերմանիայում։ Նա նաև աջակցում է դպրոցականների ներգրավմանը միջոցառումների և փառատոների միջոցով, ինչպես նաև աղջիկների համար մի շարք միջոցառումների կազմակերպում Լոնդոնի Կայսերական քոլեջում, որը նա ֆինանսավորել է Ինժեներական թագավորական ակադեմիայի (RAEng), Քիմիայի թագավորական ընկերության (RSC) և Կենսաքիմիական միությունը դրամաշնորհներով։ 2015 թվականին Ուեյդը դարձել է մրցույթի «*Ես գիտնական եմ, վերցրու ինձ այստեղից»* մրցույթի հաղթող Եվ ստացավ 500 ֆունտ ստեռլինգ, որն օգտագործում էր greenlight4girls-ի օրը Լոնդոնի Կայսերական քոլեջի ֆիզիկայի ֆակուլտետում անցկացնելու համար։ Նա նաև գրել է մանկական գիրք նյութերի և նանոգիտության մասին, որը կոչվում է «*Հետաքրքիր գիտություն շատ (շատ) փոքրի մասին»։* Գիրքը նկարազարդել է Մելիսա Կաստրիլոնը և հրատարակվել է Walker Books հրատարակչության կողմից։

Ուեյդը ծառայում է IOP Լոնդոնի և Հարավ-Արևելքի կոմիտեում, IOP Կանայք ֆիզիկայի կոմիտեում և Juno-ի թափանցիկության և հնարավորությունների Իմպերիալ հանձնաժողովում։ Նա նշում է իր վրա ազդեցությունները, ինչպիսիք են Շարմադյան Ռիդը, Լեսլի Քոհենը, Ջենի Նելսոնըև Անջելա Սաինին իր *[[Ստորադաս (գիրք)|«Անթերի»]]* գրքով։  Նրա քարոզչական աշխատանքը լուսաբանվել է մի շարք լրատվականներում NPR, BBC, Sky News, *[[HuffPost]]*, ABC News, *[[Physics World]]*, *[[El País]]*, CNN, *[[Nature (journal)|Nature]]*, *[[New Scientist]]* և *[[The Guardian]]*։

Ուեյդը հարցազրույց է տվել TEDx London Women-ի շրջանակներում, որը տեղի է ունեցել 2018 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։ Բեն Բրիթոնի և Քրիստոֆեր Ջեքսոնի հետ նա համահեղինակել է «Սոցիալական մեդիայի վարձատրությունն ու ռիսկը ակադեմիականների համար» աշխատությունը *[[Բնության ակնարկներ Քիմիա|Nature Reviews Chemistry]]* ամսագրում։

### Վիքիպեդիայում ներդրումներ
Ուեյդը մեծ ներդրում է ունեցել Վիքիպեդիայի արշավում, որը խրախուսում է Վիքիպեդիայում նշանավոր կին ակադեմիկոսների մասին հոդվածների ստեղծումը՝ STEM-ում իգական սեռի օրինակները խթանելու նպատակով։ Ուեյդը ստեղծել է Վիքիպեդիայի նոր կենսագրական հոդվածներ՝ STEM-ում փոքրամասնությունների վարկանիշը բարձրացնելու համար։ 2020 թվականի փետրվարի դրությամբ նա Վիքիպեդիայում գրել է ավելի քան 900 կենսագրություն։ 2021 թվականի հունվարին այս ցուցանիշը հասել է 1200-ի։ 2024 թվականի փետրվարին այն ավելի քան 2100 է եղել։

2019 թվականի ապրիլի 12-ին *[[Վաշինգտոն Փոստ|The Washington Post-ը]]* հրապարակել է «Սև խոռոչի լուսանկարը գիտության մեջ կանանց պաշտպանելու միայն մեկ օրինակ» վերնագրով գրություն, որը համահեղինակվել է Զարինգհալամի և Ուեյդի կողմից, որը պաշտպանում է ավելի մեծ ճանաչում կանանց համար, ովքեր նպաստում են գիտության զարգացմանը։ Այն բանից հետո, երբ հրապարակվել է սև խոռոչի առաջին պատկերը՝ լրատվամիջոցների լուսաբանումները նշել են Քեթի Բումանի դերը, որն առաջնորդել է պատկերների մշակման ալգորիթմի ստեղծմանը։ Հոդվածագիրը ընդգծել է սոցիալական մեդիայի ուժը, ինչպիսին է Twitter-ը և համագործակցային տեղեկատվական պահեստները, ինչպիսին է Վիքիպեդիան՝ կանանց գիտական ներդրումները վարկավորելու համար։

Որպես գիտության ոլորտում կանանց անգլալեզու Վիքիպեդիայում անբավարար լուսաբանման օրինակ՝ հոդվածում նշվում է Կլարիս Ֆելփսի կենսագրության ջնջումը։ Ուեյդը 2018 թվականի սեպտեմբերին ստեղծել է Ֆելփսի Վիքիպեդիայի կարճ կենսագրությունը։ Այդ հոդվածի ջնջումը 2019 թվականի փետրվարի 11-ին հանգեցրել է երկարատև խմբագրական քննարկման և դրա կրկնակի վերականգնման ու վերջնջման։ Կատրինա Կրեմերը Chemistry World-ից գրել է՝

Ուեյդը *Chemistry World-ին* ասել է, որ կարծում է, որ գիտական հետազոտողների նման բացթողումները Վիքիպեդիայի լուսաբանումից ափսոսանք են պատճառում, նշելով, որ իր տպավորությունն այն է, որ այն ընդունում է գրառումներ նույնիսկ ամենաանհասկանալի հայտնի լրատվամիջոցների համար։ Մինչև 2020 թվականի հունվարին կոնսենսուս է եղել հոդվածը վերականգնելու վերաբերյալ, քանի որ այդ ժամանակ արդեն հասանելի են եղել նոր աղբյուրներ։ 2019 թվականի դրությամբ Ուեյդի կին գիտնականների մասին 600 հոդվածներից 6-ը ջնջվել են՝ Վիքիպեդիայի նշանակալիության չափանիշներին չհամապատասխանելու համար։

### Մրցանակներ և պարգևներ
Ուեյդը մի քանի մրցանակներ է ստացել գիտության, գիտական հաղորդակցության, բազմազանության և ներառման մեջ ներդրման համար։ 2015 թվականին Ուեյդը արժանացել է ֆիզիկայի ինստիտուտի վաղ կարիերայի ֆիզիկայի հաղորդավարի մրցանակի և կայսերական քոլեջի միության մրցանակին՝ քոլեջի կյանքում ներդրման համար և եղել է «Գունավոր գոտու» հաղթող *«Ես գիտնական եմ, ստացիր ինձ այստեղից դուրս» բաժնում։* Այն առցանց գիտության ներգրավման նախագիծ է, որը վարում է Mangorolla CIC-ի կողմից։ Հաջորդ տարի Ուեյդը ստացել է Ֆիզիկայի ինստիտուտի Ջոսելին Բել Բերնելի մեդալը և ֆիզիկայի կանանց մրցանակը 2016 թվականին։

2017 թվականին Ուեյդը արժանացել  Նյութերի, օգտակար հանածոների և հանքարդյունաբերության ինստիտուտի Ռոբերտ Փերին մրցանակի, ինչպես նաև Ջուլիա Հիգինսի Կայսերական քոլեջի մեդալին՝ ի նշան գենդերային հավասարությանն աջակցելու իր աշխատանքի։ Նա հրավիրվել է Կալիֆորնիայի Googleplex-ում կայանալիք Science Foo Camp միջառարկայական գիտաժողովին։

2018 թվականին Ուեյդը արժանացել է Դաֆնի Ջեքսոնի մեդալին և մրցանակին «STEM-ի միջազգայնորեն ճանաչված դեսպանի դերում»։ Դեկտեմբերին նա ընդգրկվել է որպես *[[Բնության տարվա 10 մարդիկ|Nature-ի 10]]* մարդկանցից մեկը, ովքեր այդ տարի կարևոր նշանակություն են ունեցել գիտության մեջ։ Վիքիպեդիայի համահիմնադիր Ջիմի Ուելսի կողմից նա արժանացել է «Տարվա Վիքիմեդիստ» մրցանակի՝ «Վիքիպեդիայում թերներկայացված գիտնականների և ինժեներների մասին գրելու իր մեկամյա ջանքերի համար» և հաջորդ տարի ընտրվել է որպես Տարվա Վիքիմեդիստ իր ազգային բաժնի՝ Wikimedia UK-ի կողմից։

Ուեյդը պարգևատրվել է Բրիտանական կայսրության մեդալով (BEM) 2019 թվականի ծննդյան պատվավոր հավաստագրով՝ գիտության մեջ գենդերային բազմազանությանը մատուցած ծառայությունների համար։ Նրա գործատուն այդ տարի նրան պարգևատրել է Առաջնորդության մրցանակով՝ հասարակական ներգրավվածության համար։ Նաև 2019 թվականին Ուեյդը *Computer Weekly-ի* կողմից ճանաչվել է 44-րդ «Ամենաազդեցիկ կինը Մեծ Բրիտանիայի տեխնոլոգիաների ոլորտում»։ Նույն տարում Casio-ն Իսպանիայում թողարկել է գիտական հաշվիչը, որը կրում է Ուեյդի նկարը 12 հաշվիչների շարքում՝ ոգեկոչելով պատմականորեն նշանավոր կին գիտնականներին։

2023 թվականին նա այն վել է կանանցից մեկն է եղել, որն ընտրվել էր *[[Նեյչր|Nature]]-*ի կողմից՝ Կանանց միջազգային օրվա իրենց ծրագրերը մեկնաբանելու համար։ Մյուսներն են եղել Գիհան Կամելը, Մարտինա Անտո-Օկրահը, Սանդրա Դիասը, Աստեր Գեբրեկիրստոսը և Տանյա Մոնրոն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բրիտանացի կին ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի կին գիտնականներ