Գուր-Էմիր

**Գուր-Էմիր** (), 14-րդ դարի ճարտարապետական հուշարձան դամբարան Սամարղանդում։ Թեմուրի հրամանով կառուցվել է Մուհամեդ Սուլթանի ճարտարապետական համալիրում (XV դարի վերջին պահպանվել է մասամբ)։ Դամբարանի ութանիստ ծավալը պսակված է բարձր թմբուկով գնդա-կոնային, կողավոր գմբեթով։ Բազմագույն ու ճոխ է արտաքին ու ներքին հարդարանքը։ Ուլուգբեկի օրոք (1420-ական թվականներին) ընդարձակվել է։ Գուր-Էմիրում են թաղված Լենկթեմուրը, Ուլուգբեկը և այլ Թեմուրյաններ։ 1967 թվականին և 1994–1996 թվականներին կառույցը վերականգնվել ու մասամբ վերակառուցվել է։

Հաճախ պարզապես հիշատակվում է որպես մոնղոլ-թաթարական նվաճող Թեմուրի (հայտնի է նաև Լենկթեմուր, Թամերլան անուններով) դամբարան։ Այն կարևոր տեղ է զբաղեցնում Կենտրոնական Ասիայի ճարտարապետության պատմության մեջ՝ որպես այդ կարգի առաջին կառույցներից մեկը, որը ծառայել է իբրև նմուշօրինակ և զգալի ազդեցություն է թողել մոգոլական նմանատիպ հետագա կառույցների վրա, ներառյալ Հումայունի գերեզմանը Դելիում և Թաջ Մահալը՝ Ագրայում, որոնք կառուցվել են Թեմուրի հնդկաստանյան մոնղոլ-թաթարական հետնորդների կողմից՝ հնդկական ու կենտրոնաասիական ճարտարապետությունների որոշակի տարրերի համադրությամբ։

Դամբարանը պսակող գմբեթը մոտավորապես 34 մետր բարձրություն ունի և շրջապատված է շուրջ 25 մ բարձրությամբ մինարեթներով։ Գմբեթը ծածկված է բաց կապույտ սալիկներով։ Բարձր թմբուկը պատված է զարդանախշերով և Մուհամեդի անվան արձանագրությամբ, որն արված է քուֆերեն գրերով։

## Պատմություն
Դամբարանը կառուցվել է 1405 թվականին Սամարղանդում, Թեմուրի հրամանով՝ նրա ծոռ Մուհամմադ Սուլթան Միրզայի ողբերգական մահից հետո։ Ճարտարապետը պարսիկ Մահմուդ Իսֆահանի Մոհամմեդն էր։ Թեմուրի մահից հետո նրա մարմինը տարվել է Սամարղանդ և ամփոփվել Գուր-Էմիրում։ Թեմուրի հարազատների աճյուններն ամփոփվել են բակի անկյուններում։ Դամբարանի ներսում, ի թիվս այլոց, թաղվել են Թեմուրի որդին՝ Շահրուխը և թոռը՝ միջնադարի նշանավոր գիտնական և քաղաքական գործիչ Ուլուգբեկը. վերջինս 1425 թվականին ավարտի էր հասցրել դամբարանի կառուցումը, արևելյան պատի մեջ բացել էր տվել նոր դուռ՝ համարելով, որ արդեն գոյություն ունեցող հյուսիսային մուտքը անհարգալից վերաբերմունքի արտահայտություն է հանգուցյալի հանդեպ։

Ուզբեկստանի ռուսական օկուպացիայի ժամանակ՝ 1868 թվականին  գողացել են դամբարանի դռները. դրանցից մեկը ներկայումս գտնվում է Լոնդոնում, երկրորդը՝ Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժում, իսկ երրորդը՝ Ուզբեկստանի պատմության պետական թանգարանում։

## Լեգենդներ
Թեմուրի գերեզմանը ծածկված է նեֆրիտե տապանաքարով, որի վրա արձանագրված է սպառնալից այսպիսի գրություն. «Ով խաթարի տիրակալի խաղաղությունը, կսկսի պատերազմ, որի նմանն աշխարհը դեռ չի տեսել»։ Չնայած դրան՝ 1941 թվականի հունիսի 20-ի լույս 21-ի գիշերը գերեզմանը բացվել է, որպեսզի խորհրդային անվանի հնագետ, մարդաբան Միխայիլ Գերասիմովը կարողանա վերստեղծել աշխարհակալ Թեմուրի դեմքի տեսքը, և, ըստ մի լեգենդի, շիրիմը բացելու հենց հաջորդ օրը գերմանացիները հարձակվել են ԽՍՀՄ-ի վրա։

Ըստ մեկ այլ ավանդազրույցի՝ Նադիր շահը, որ կուռքի տեղ պաշտում էր Թեմուրին և ջանում էր նմանվել վերջինիս ու նույնիսկ գերազանցել դաժանությամբ, 1740 թվականին կարգադրել է նրա շիրմաքարը բերել ու տեղադրել իր գահին մոտեցնող աստիճաններից մեկի փոխարեն։ Շիրմաքարը տեղափոխելիս կիսվել է։ Դա մեկնաբանվել է որպես վատ նախանշան, և քանի որ շահի մի շարք ձեռնարկումներ անհաջողության են մատնվել, նա, անսալով խորհրդատուներին, կարգադրել է շիրմաքարը վերադարձնել նախկին տեղը՝ Գուր-Էմիր դամբարան։

## Պատկերասրահ

Samarcanda, Gur-e Amir 25.jpg
Мавзолей Гур-Эмир. Самарканд.jpg|Դամբարանը Վասիլի Վերեշչագինի նկարում, 1870 թ.
Detail of Facade of Gur-e-Amir Mausoleum - Samarkand - Uzbekistan - 02 (7488438844).jpg
Gur Emir Mausoleum, Samarkand (4934602646).jpg|Արևելյան մուտքը
Mausoleum of Amir Temur (4).jpg
Gur Emir Closeup 2006.jpg
Gur-e Amir - tomb of Tamerlane.jpg|Թեմուրի շիրմաքարը. կենտրոնում, սև մարմարից
File:Гур-Эмир - Amir Temur maqbarasi - Gur-e-Amir (By Khusen Rustamov).jpg
Samarcanda, Gur-e Amir 17.jpg
Gur Emir Mausoleum, Samarkand (4934004915).jpg
2019-05-01 the golden ceiling in Gur-e Amir.jpg|Ոսկեպատ առաստաղը
Gur-e Amir - Exterior views 3.JPG


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Dietrich Brandenburg: *Samarkand. Studien zur islamischen Baukunst in Uzbekistan (Zentralasien)*, Berlin: Hessling, 1972; ISBN 3-7769-0108-X.
* Ernst Cohn-Wiener: *Turan. Islamische Baukunst in Mittelasien*, Berlin: Wasmuth, 1930.
* John D. Hoag: *Islamische Architektur*. Stuttgart: Belser, 1976; ISBN 3-7630-1704-6.
* John D. Hoag: *Islam*. DVA, Stuttgart 1986, S. 140f, ISBN 3-421-02855-9.
* Alfred Renz: *Geschichte und Stätten des Islam von Spanien bis Indien*, München: Prestel-Verlag, 1977, ISBN 3-7913-0360-0.
* Mortimer Wheeler (Hrsg.): *Prachtbauten des Ostens. Tempel, Grabstätten und Festungen Asiens*, Frankfurt/Main: Ariel, 1965.
* Charles Shaw *The Gur-i Amir Mausoleum and the Soviet Politics of Preservation.* In: *Future Anterior: Journal of Historic Preservation, History, Theory, and Criticism,* Vol. 8, No. 1, Sommer 2011, S. 43–63.
* Werner Speiser: *Baukunst des Ostens*. Essen: Burkhard-Verlag Ernst Heyer, 1964.
* Klaus Pander: *Zentralasien*. Ostfildern: Dumont, 2005; ISBN 3-7701-3680-2.
* В. А. Нильсен. У истоков современного градостроительства Узбекистана (XIX — начало XX веков). Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма,1988.-208 с., ISBN 5-635-00009-6
* П.Захидов. Архитектурное созвездие эпохи Темура. Ташкент: Главная редакция издательско-полиграфического концерна «Шарк»,1996.—192 с., 85.113(2)1+63.3(5У)

## Արտաքին հղումներ
* Samarkand – the Capital of Tamerlane
* Square Kufic decoration on the Gur-i Emir complex
* Исторические и архитектурные памятники Самарканда
* Самарканд в фотографиях. Альбом «Мавзолей Гур-Эмир»
*  Интернет-Проект «Виртуальный Самарканд»

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ուզբեկստանում
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի դամբարաններ
Կատեգորիա:Ուզբեկստանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:15-րդ դարում կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ