Ստրոմմեի համախտանիշ

**Ստրոմմեի համախտանիշ,** հազվադեպ հանդիպող ավտոսոմ-ռեցեսիվ գենետիկական վիճակ, որը բնութագրվում է աղիքային ատրեզիայով (երբ աղիքի մի հատվածը բացակայում է), աչքի անոմալիաներով և միկրոցեֆալիայով։ Աղիքային ատրեզիան «խնձորի կեղևի» տիպի է, որի դեպքում մնացած աղիքը ոլորված է իր հիմնական զարկերակի շուրջ։ Աչքի առաջային մեկ երրորդ մասը սովորաբար թերզարգացած է և հաճախ առկա է զարգացման միջին աստիճանի հապաղում։ Ավելի քիչ հանդիպող առանձնահատկություններից են միջնախասրտային միջնապատի արատը, մկանային տոնուսի բարձրացումը կամ կմախքային անոմալիաները։ Ֆիզիկական հատկանիշները ներառում են կարճ հասակ, մեծ և ցածր տեղադրված ականջներ, փոքր ստորին ծնոտ, մեծ բերան, էպիկանթիկ ծալքեր կամ բարակ, սակավ մազեր։

Համախտանիշը պայմանավորված է CENPF գենի երկու պատճենների մուտացիաներով, որը կոդավորում է ցենտրոմերի սպիտակուց F-ը։ Այս սպիտակուցը մասնակցում է բջջային բաժանմանը՝ կազմելով սկավառակաձև սպիտակուցային համալիրի մի մասը, որը հայտնի է որպես **կինետոխոր։** CENPF-ը նաև դեր ունի երկար, գլանաձև կառուցվածքների՝ միկրոխողովակների ուղղման մեջ՝ թարթիչներ ձևավորելու համար բարակ բջջային ելուստներ, որոնք ազդանշաններ են ուղարկում և ընդունում՝ բջջային բաժանումը, միգրացիան կամ տարբերակումը խթանելու նպատակով։ Գենում մուտացիաները հանգեցնում են բջջային բաժանման դանդաղեցման և սաղմնային զարգացման որոշ գործընթացների խանգարման և համախտանիշը կարելի է դասակարգել որպես ցիլիոպաթիա։ Սովորաբար ախտորոշումը հիմնվում է ախտանշանների վրա, սակայն գենետիկական թեստավորումը ապահովում է լիարժեք հաստատում։

Բուժումը կենտրոնացած է ախտանիշների վրա։ Աղիքային ատրեզիան սովորաբար վիրահատական եղանակով շտկելի է մանկության վաղ շրջանում՝ անաստոմոզի միջոցով։ Կանխատեսումը դեռևս լիովին հստակ չէ։ Նրանք ովքեր հաղթահարել են ծննդյան և նորածնային շրջանը (մեծամասնությունը) շարունակել են ապրել մինչև մանկություն և պատանեկություն, սակայն առավել ծանր դեպքեր ունեցող զգալի մասը մահացել է ծնունդից անմիջապես առաջ կամ նորածնային շրջանում։

Տարածվածությունը դեռևս հայտնի չէ։ 2017 թվականի դրությամբ ախտորոշվել է մոտ 13 անձ։ Համախտանիշն առաջին անգամ նույնականացվել է ախտանշանների հիման վրա՝ երկու քույր-եղբայրների մոտ, նորվեգացի մանկաբույժ Պետտեր Ստրոմմեի և նրա գործընկերների կողմից 1993 թվականին։ Այն նրա անունով անվանվել է 2008 թվականի ուսումնասիրության մեջ, որը նկարագրում է ևս մեկ հիվանդի։ 2015 թվականին CENPF-ի մուտացիաները առաջին անգամ ճանաչվել են որպես պաթոգեն, իսկ 2016 թվականին Ստրոմմեի սկզբնական երկու քույր-եղբայրների գենետիկական վերլուծությունը ցույց է տվել, որ երկուսն էլ ունեցել են CENPF-ի երկու պատճենների մուտացիաներ՝ հաստատելով գենը որպես համախտանիշի պատճառ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ստրոմմեի համախտանիշի ամենատարածված ախտանիշներն են աղիքային ատրեզիան, աչքի անոմալիաները և միկրոցեֆալիան։ Սակայն համախտանիշն ունի արտահայտվածության լայն սպեկտր, որը սովորաբար բնորոշ է այն ընտանիքին, որտեղ այն հանդիպում է։ Որոշ ընտանիքներում այն սահմանափակվում է  միայն թեթև ուսումնական դժվարություններով և միկրոցեֆալիայով՝ առանց այլ առանձնահատկությունների, մինչդեռ մյուսներում հանգեցնում է ներարգանդային մահվան՝ երիկամների, սրտի, աչքերի, կմախքի, ուղեղի և աղիքների ծանր արատներով։ Ծանրության փոփոխականությունը սովորաբար պայմանավորված է տվյալ ընտանիքում CENPF-ին նման գործառույթներ ունեցող այլ գեների մուտացիաների առկայությամբ կամ բացակայությամբ։

### Աղիքներ
Ստրոմմեի համախտանիշ ունեցող անձինք սովորաբար ծնվում են աղիքային ատրեզիայով, որի դեպքում աղիքի որոշ հատվածներ նեղացած են կամ բացակայում են, ինչի հետևանքով զարգանում է նորածնային աղիքային խցանում, որը պահանջում է վիրահատական միջամտություն։ Աղիքային ատրեզիան «խնձորի կեղևի» տիպի է, այն հազվադեպ տեսակ է, որի դեպքում աղիքի մնացած հատվածը ոլորված է իր հիմնական զարկերակի շուրջ և սովորաբար ախտահարում է աղիճ աղին։ Ատրեզիայի այս ձևի դեպքում հաճախ աղիքի մեծ մասը բացակայում է։ Որոշ դեպքերում կարող է նաև հանդիպել աղիքների շրջում։

Գրականության մեջ նկարագրված առնվազն երկու անհատներ այս համախտանիշով խուսափել են աղիքային ատրեզիայից, որոնցից մեկի քույր-եղբայրն ուներ նույն մուտացիաները, սակայն նույնպես չուներ այդ դրսևորումը։ Երկու քույր-եղբայրների մոտ, որոնք չեն հասել ծննդյան ժամկետին, աղիքային ատրեզիան (որը ներառել է նաև տասներկումատնյա աղու ատրեզիա) և մալռոտացիան  ավելի ծանր են եղել։

### Աչքեր
Աչքերը հաճախ լինում են փոքր և թերզարգացած, սովորաբար մեկ աչքում ախտանիշները լինում են մյուսից ավելի արտահայտված։ Սա կարող է դրսևորվել որպես ծիածանաթաղանթի կոլոբոմա, կատարակտ, եղջերաթաղանթի լեյկոմա, սկլերոկոռնեա (երբ աչքի սպիտապատյանը միաձուլվում է եղջերաթաղանթին), փոքր եղջերաթաղանթ (միկրոկոռնեա) և սինեխիա (երբ ծիածանաթաղանթը կպչում է եղջերաթաղանթին կամ ոսպնյակին)։ Աչքի առաջային հատվածի այս թերզարգացումը, որը հայտնի է որպես առաջային հատվածի դիսգենեզ (ներառյալ Պետերսի անոմալիան), կարող է հանգեցնել գլաուկոմայի բարձր ռիսկի՝ աչքում բարձր ճնշման պատճառով, սակայն 2017 թվականի դրությամբ այն չէր արձանագրվել ախտահարված անձանց մոտ։

Կարող է նաև դիտվել աչքերի խաչաձևում (էզոտրոպիա), իսկ ավելի հազվադեպ՝ ցանցաթաղանթի անոթների ոլորում կամ տեսանյարդի հիպոպլազիա։ Աչքի անոմալիաները հանգեցնում են կենտրոնացման խանգարման (աստիգմատիզմ), ինչպես նաև ամբլիոպիայի, որի դեպքում մանկության ընթացքում ուղեղը սկսում է չմշակել ավելի թույլ աչքից ստացվող տեղեկատվությունը։

### Նյարդաբանական
Համախտանիշ ունեցողները սովորաբար ունեն միկրոցեֆալիա։ Զգալի մասի շրջանում հանդիպում է նաև պախիգիրիա (ուղեղի գալարների քչացում) կամ լիսենցեֆալիա (մակերեսային գալարներ։ Զարգացման հապաղումը սովորաբար առկա է և հաճախ միջինից ծանր աստիճանի է, սակայն որոշ դեպքերում լինում է նաև թեթև։ Ախտահարվածներից մի քանիսի մոտ արձանագրվել է մկանային տոնուսի բարձրացում։ Հիվանդների շրջանում հայտնաբերվել է կեղևային հետերոտոպիա, որը վկայում է նեյրոնների միգրացիայի խանգարման մասին՝ նյարդային զարգացման ընթացքում։

Զարգացման բացակայությունը կամ հիպոպլազիան կոշտ մարմնում և ուղեղիկում հայտնաբերվել է առնվազն մեկ ախտահարված բուժառուի դեպքում և նրանց մոտ, որոնք չեն հասել ծննդյան ժամկետին։ Հիդրոցեֆալիա արձանագրվել է մեկ բուժառուի դեքում ծննդից 9 ամիս անց և չորս անգամ՝ այն դեպքերում, որոնք չեն հասել ծննդյան ժամկետի։ Հիդրոցեֆալիա դիտվել է նաև զեբրա ձկների մոտ, որոնց CENPF գեները փորձարարական պատճառով անջատվել են։ Փոքր ուղեղի հիպոպլազիան՝ հիդրոցեֆալիայի հետ համակցված, կարող է կազմել Դենդի–Ուոքերի մալֆորմացիա, որը հանդիպում է մի շարք այլ ցիլիոպաթիաներում, երբեմն նաև կոշտ մարմնի ագենեզիայի հետ միասին։

### Ֆիզիկական հետազոտություններ
Ֆիզիկական հատկանիշները փոփոխական են, սակայն սովորաբար ներառում են կարճ հասակ, մեծ և ցածր տեղադրված ականջներ, բարձր քթարմատ, փոքր ծնոտ և մեծ բերան։ Տուժածներից որոշների մոտ արձանագրվել են էպիկանթալ ծալքեր կամ բարակ և նոսր մազեր։ Հիվանդներից մեկի դեպքում հաղորդվել է, որ նա ծնվել է ձախ այտի վրա մաշկային ելունով։ Հիվանդներից չորսը, որոնք չեն հասել մինչև ծննդյան շրջան, ունեցել են քիմքի ճեղքվածք։

### Սիրտ
Ախտահարվածների փոքր մասի մոտ ծննդից առկա է եղել նախասրտերի միջնապատի արատը, որը սրտի բնածին արատների տեսակ է։ Հիվանդներից մեկի դեպքում հաղորդվել է փորոքների միջնապատի արատ և նորածնային շրջանում ստորին վերջույթների ծայրամասային այտուց։ Երկու հիվանդներ, որոնք չեն հասել ծննդյան ժամկետին, ունեցել են բաց օվալ անցք (նախասրտերի միջնապատի հատուկ տեսակ), ինչպես նաև սրտամկանի հյուսվածքի նվազում և անոմալ փոքր սրտամկանային բջիջներ (կարդիոմիոցիտներ)։

### Կմախքային
Հիվանդներից մեկի դեպքում հաղորդվել է կոնքազդրային հոդի դիսպլազիա, որը հանգեցրել է հոդախախտի, իսկ մեկ այլ հիվանդի դեքում՝ մեթոպիկ կրանիոսինոստոզ, որի հետևանքով ձևավորվել է մեթոպիկ գագաթ։ Երկու հիվանդներ, որոնք չեն հասել ծննդյան ժամկետին, ունեցել են բութ մատի պոլիդակտիլիա, հարթված ողեր և կրծքավանդակի պատի հազվադեպ արատ, որը կոչվում է ստեռնալ ճեղք։

### Երիկամներ
Հիվանդներից երկուսի դեպքում հաղորդվել է թերզարգացած և դեֆորմացված երիկամների առկայություն։ Թեև նրանցից մեկի դեպքում հետազոտությամբ հայտնաբերվել են նորմալ երիկամներ, նա ուշ պատանեկության շրջանում զարգացել է երիկամային անբավարարություն և հետագայում հայտնաբերվել է երիկամների հիպոպլազիա։ Երկու քույր-եղբայրներ, որոնք չեն հասել ծննդյան ժամկետին, ունեցել են թերզարգացած երիկամներ և միզածորաններ, ինչի հետևանքով դիտվել է մեզի կուտակում՝ հիդրոնեֆրոզ։

### Արյուն
Հիվանդներից մեկի դեպքում մանկության շրջանում արձանագրվել է թրոմբոցիտոպենիա, որը պահանջել է արյան փոխներարկում։ Թրոմբոցիտները ձևավորվում են մեգակարիոցիտների ելուստներից և ապահովում են արյան մակարդումը։ Այլ ախտահարված անձանց շրջանում դեռևս չեն հաղորդվել ախտանիշներ՝ կապված արյան հետ։

## Պատճառներ
մինի|392x392փքս|Այս համախտանիշը ժառանգվում է աուտոսոմ ռեցեսիվ ճանապարհով։
Ստրոմմեի համախտանիշը առաջանում է CENPF գենի երկու պատճեններում առկա մուտացիաների հետևանքով, որը տեղակայված է 1-ին քրոմոսոմի երկար թևում։ CENPF գենը կոդավորում է կենտրոնոմերային F սպիտակուցը։ Կենտրոնոմերային սպիտակուցները մասնակցում են բջջի բաժանման ընթացքում քրոմոսոմների տարանջատմանը։ Դա իրականացվում է կինետոխորների կազմի մեջ մտնելու միջոցով։ Կինետոխորները սկավառակաձև սպիտակուցային համալիրներ են, որոնք թույլ են տալիս քրոմոսոմների կենտրոնոմերներին (բաժանման ձևում՝ քրոմատիդներին) կցվել բջջի միկրոխողովակներին (կազմելով այսպես կոչված մետաղալարային համալիրը)։ Սա հնարավորություն է տալիս միկրոխողովակներին բջջի բաժանման ընթացքում քաշել և տարանջատել քրոմոսոմները։ Այս գենի մուտացիաները հանգեցնում են վաղ զարգացման փուլերում բջջի բաժանման խանգարմանը։ Պարզվել է, որ CENPF-ի մուտացիաների դեպքում միտոզն ավելի երկար է տևում։

Միկրոխողովակները սպիտակուցային կառուցվածքներ են, որոնք կազմում են բջջային կմախքի մի մասը և անհրաժեշտ են բջիջներին բազմազան ու բարդ ձևեր ունենալու համար։ Դրանք նաև նպաստում են բջջի միգրացիոն կարողությանը։ Միկրոխողովակները ձևավորվում են ցենտրոսոմում, որը պարունակում է միմյանց նկատմամբ ուղղահայաց դասավորված երկու գլանաձև ցենտրիոլներ։ Բաժանումից առաջ CENPF-ը տեղակայվում է ցենտրիոլներից մեկի (մայր ցենտրիոլի) ծայրին՝ միկրոխողովակների ճիշտ կողմնորոշումն ապահովելու համար, որպեսզի ձևավորվեն բարակ բջջային ելուստներ՝ թարթիչներ։ Թարթիչների մեծ մասը առաջնային թարթիչներ են, որոնք մասնակցում են բջջային ազդանշանային պատասխանին՝ ուղարկելով և ընդունելով ազդանշաններ, որոնք խթանում են բջջի միգրացիան, բաժանումը կամ տարբերակումը։ CENPF-ի մուտացիաները խանգարում են թարթիչների ձևավորմանը։ Մուտացիայի դեպքում թարթիչները լինում են քիչ և ավելի կարճ։ Հետևաբար Ստրոմմեի համախտանիշը դասվում է ցիլիոպաթիաների խմբին։

CENPF գենում հայտնաբերված մուտացիաների մեծ մասը նոնսենս մուտացիաներ են, որոնք հանգեցնում են սպիտակուցի կրճատման և սովորաբար դրա ֆունկցիոնալ անկարողության, սակայն հայտնաբերվել են նաև կետային և սպլայսինգի տեղամասի մուտացիաներ։ Նոնսենս մուտացիաներից մի քանիսը, որոնք հանգեցրել են այս համախտանիշին, տեղակայված են գենի 12-րդ էկզոնում (ընդհանուր 20 էկզոնից), սակայն մուտացիաներ են հայտնաբերվել նաև այլ էկզոններում։ Համախտանիշի ծանրությունն ու ախտանշանները փոփոխական են՝ անկախ մուտացիայի տեսակից, սակայն սովորաբար համեմատաբար կայուն են նույն ընտանիքի ներսում, ինչը ենթադրում է, որ ծանրությունը կարող է կախված լինել այլ գեների մուտացիաների առկայությունից, որոնք ունեն CENPF-ի հետ նման կամ փոխազդող ֆունկցիաներ (երևույթ, որը հայտնի է որպես էպիսթազ)։ Առաջարկվել է, որ CENPF և NDE1 գեների փոխազդեցությունը, որի մուտացիաները առաջացնում են միկրոլիսենցեֆալիա, կապված է Ստրոմմեի համախտանիշում դիտվող միկրոցեֆալիայի հետ։

## Ախտորոշում
Ախտորոշումը սովորաբար կատարվում է ախտանիշների դիտարկմամբ, սակայն գենետիկական հետազոտությունը ապահովում է լիարժեք հաստատում։ Միկրոցեֆալիան, աղիքային ատրեզիան և աչքի որոշ անոմալիաներ տեսանելի են նախածննդյան ուլտրաձայնային հետազոտությամբ։ Ուղեղի ՄՌՏ հետազոտությունները բացահայտում են սինդրոմի հետ կապված հնարավոր ուղեղային անոմալիաները։ Գենետիկական հայտնաբերման մեթոդները ներառում են ամբողջ էկզոմի սեքվենավորումը (հաջորդականության պարզումը) և պանելային թեստավորումը, որը ենթադրում է հնարավոր ներգրավված գեների ընտրովի սեքվենավորում։ Սենգերի սեքվենավորումը հաստատում է մուտացիայի բնույթը։

Երբ ընտանիքը նույնականացվում է որպես մուտացված CENPF գեների կրող, հետագա հղիությունների համար առաջարկվում է նախածննդյան և նախաիմպլանտացիոն գենետիկ ախտորոշում։

## Բուժում
Բուժումն ուղղված է ախտանիշների վերացմանը։ Աղիքային ատրեզիան սովորաբար վիրաբուժական եղանակով շտկվում է մանկական տարիքում՝ անաստոմոզի միջոցով, սակայն 2017 թվականի դրությամբ աչքի վիրահատություններ չեն արձանագրվել։ Վան Բևերը և համահեղինակները խորհուրդ են տվել բուժառուներին հետևել գլաուկոմային։ 2021 թվականին տրված զեկույցում հաղորդվել է երիկամային անբավարարությամբ տառապող ուշ դեռահաս հիվանդի մոտ երիկամի փոխպատվաստման հաջող կիրառման մասին։

## Կանխատեսում
Կանխատեսումը դեռևս հստակ չէ։ Տուժածների մեծ մասը հաղթահարել է ծննդյան և մանկության շրջանը և այդ անհատները շարունակել են ապրել մանկության և դեռահասության ընթացքում։ Սակայն առավել ծանր դրսևորումներով զգալի մասը մահացել է ծնվելուց առաջ կամ կարճ ժամանակ անց։ Սինդրոմով հայտնի ամենատարեց անձինք՝ Ստրոմմեի երկու եղբայրներն ու քույրերը, որոնք ունեցել են թեթևից միջին ծանրության դրսևորում, 2016 թվականի դրությամբ եղել են քսան տարեկաններ և աշխատողներ։

## Համաճարակաբանություն
Սինդրոմի տարածվածությունը դեռևս հայտնի չէ։ 2017 թվականի դրությամբ ախտորոշվել է մոտ 13 անհատ։

## Պատմություն
Վիճակը առաջին անգամ նույնականացվել է 1993 թվականին, երբ նորվեգացի մանկաբույժ Պիտեր Ստրոմմեն և նրա գործընկերները Նորվեգիայի Ստավանգեր քաղաքի Ռոգալանդի կենտրոնական հիվանդանոցում դիտարկել են երկու նորածին քույր ու եղբայրների, որոնք ունեցել են միկրոցեֆալիա և աչքի անոմալիաներ՝ համակցված «խնձորի կեղևի» տիպի աղիքային ատրեզիայի հետ։ Նրանք առաջարկել են այն որպես նոր սինդրոմ։ Ավելի ուշ կատարված ուսումնասիրությունները՝ Սլի և Գոլդբլատ (1996 թվական), Շանսկե և համահեղինակներ (2002 թվական), Բելլինին և համահեղինակներ (2002 թվական) և այլք, նկարագրել են նման ախտանշաններով այլ հիվանդների, որոնք ըստ երևույթին ունեցել են նույն սինդրոմը։ 2008 թվականին Վան Բևերը և համահեղինակները առաջարկել են սինդրոմը անվանել Ստրոմմեի անունով՝ հանդիպելով ևս մեկ հիվանդի, որը կարծես ունեցել է այդ համախտանիշը։

2015 թվականին Ուոթերսը և համահեղինակները իրականացրել են գենետիկ վերլուծություն բրիտանական մի ընտանիքում, որտեղ չորս պտուղներ վիժել էին՝ ցիլիոպաթիայի ախտանշաններով։ Նրանք պարզել են, որ պտուղներն ունեցել են CENPF-ի երկու օրինակների մուտացիաներ։ Այնուհետև նրանք վերլուծել են միկրոցեֆալիա ունեցող 1,000 անհատների խումբ և գտել, որ նրանցից մեկը՝ աղջիկը, ունեցել է CENPF-ի երկու օրինակների մուտացիաներ։ Նրա ուսման հետաձգումը եղել է թեթևից միջին աստիճանի և նա չի ունեցել մարմնական համակարգերի այլ խնդիրներ։ Սա առաջին անգամ հաստատել է, որ CENPF-ի մուտացիաները պաթոգեն են։

2016 թվականին Ֆիլգեսը և համահեղինակները հետևել են Ստրոմմեի սկզբնական երկու քույր ու եղբայրներին և ամբողջ էքզոմի սեքվենավորման միջոցով պարզել, որ երկուսն էլ ունեցել են CENPF-ի երկու օրինակների մուտացիաներ՝ հաստատելով, որ CENPF-ի մուտացիաներն են Ստրոմմե սինդրոմի պատճառը։

## Հատկանշական դեպքեր
* 2017 թվականի մայիսին Ռուբի Արդոլֆը (ծնված 2004 թվականի նոյեմբերի 11-ին), Մինեսոտայից, ԱՄՆ, և Ստրոմմեի համախտանիշի ախտորոշմամբ, հայտնվել է Ինստագրամի իր տեսանյութում՝ պատասխանելով մոր՝ Անժելայի հարցերին, որը լայն տարածում է գտել՝ մեկ շաբաթում հավաքելով ավելի քան 500,000 դիտում։ Անժելան կառավարում է իր դստեր կայքը, առցանց խանութը և YouTube-յան ալիքը, որն ունեցել է ավելի քան 170,000 բաժանորդ (2020 թվականի հուլիսի դրությամբ)։

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Աչքի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ