Պաղպաղակավաճառների պատերազմներ Գլազգոյում

**Գլազգոյի պաղպաղակի պատերազմներ,** Շոտլանդիայի Գլազգո քաղաքում տեղի ունեցած մի շարք հակամարտություններ մրցակից թմրավաճառների միջև, որոնք իրենց ապրանքները մատակարարում էին պաղպաղակի ֆուրգոններով:

Հակամարտությունը, որը տևել է մինչև 1980-ական թվականների կեսերը և բնութագրվել ամենօրյա սպառնալիքներով և բռնությամբ, գագաթնակետին է հասել վարորդներից մեկի ընտանիքի մի քանի անդամների բնակարանի հրկիզմամբ և հետագա դատական ​​​​վեճով, որը տևել է ավելի քան 20 տարի:

## Հակամարտություններ
Հակամարտությունները, որոնց ընթացքում վաճառողները ջարդում էին մրցակիցների ֆուրգոնները և միմյանց կրակում որսորդական հրացաններով դիմապակու միջով, ավելի դաժան էին, քան կարելի էր ակնկալել պաղպաղակի վաճառողներից: Առաջին հայացքից կիրառված բռնությունը լիովին անհամաչափ էր, և ամբողջ իրավիճակը նման էր ֆարսի. պաղպաղակի ֆուրգոնները պարբերաբար հետապնդվում էին Ստրատքլայդի ոստիկանության հատուկ ստորաբաժանումների կողմից, ինչը տեղացիներին ստիպեց նրանց մականուն տալ «լուրջ զանգերի ջոկատ»՝ «լուրջ հանցագործությունների ջոկատ» պաշտոնական անվանման փոխարեն: Սակայն խոսքը միայն պաղպաղակի վաճառքի մասին չէր: Պաղպաղակի առևտուրը որպես քողարկում օգտագործելով՝ մի շարք պաղպաղակի վաճառողներ քաղաքում իրենց շրջագայությունների ժամանակ վաճառում էին գողացված ապրանքներ և թմրանյութեր, և հակամարտությունների ընթացքում տեղի ունեցած բռնության մեծ մասը կամ սպառնալիք էր, կամ մրցակիցների ուղղակի վերացում:

Բռնությունը գագաթնակետին հասավ 1984 թվականի ապրիլի 16-ին Ռուչազի բնակելի թաղամասում գտնվող Դոյլների ընտանեկան տան հրկիզմամբ, որի արդյունքում զոհվեց վեց մարդ: «Գեր տղա» մականունով 18-ամյա Մարչետիի վարորդ Էնդրյու Դոյլը դիմադրեց իր միկրոավտոբուսով թմրանյութեր տեղափոխելուն ստիպելու սպառնալիքներին և իրեն ճանապարհից դուրս գալուն ստիպելու փորձերին (նրան նախկինում վիրավորել էր անհայտ մի հարձակվող, որը դիմադրության համար պատժի համար կրակել էր նրա վրա՝ անցնելով դիմապակու միջով):

Դոյլի դեմ ծրագրվել և իրականացվել էր մի սարսափելի հարձակում։ Ժամը 2-ին հանցագործները բենզին են լցրել Ռաչեյսիում գտնվող բազմաբնակարան շենքի վերին հարկի Դոյլների ընտանիքի դռան վրա և այրել այն։ Դոյլների ընտանիքը, ինչպես նաև գիշերը այնտեղ անցկացրած երեք հյուրերը, այդ պահին քնած էին։ Սկսված հրդեհի հետևանքով հինգ մարդ տեղում մահացել է, իսկ վեցերորդը՝ ավելի ուշ՝ հիվանդանոցում. 53-ամյա Ջեյմս Դոյլը, նրա 25-ամյա դուստրը՝ Քրիստինա Հալլերոնը, նրա 18 ամսական որդին՝ Մարկը, և Ջեյմս Դոյլի երեք որդիները՝ համապատասխանաբար 23, 18 և 14 տարեկան Ջեյմսը, Էնդրյուն և Թոնին։

## Դատավարություն և հետագա վարույթներ
Դոյլների սպանությունը Գլազգոյում հասարակական մեծ վրդովմունք առաջացրեց։ Հաջորդ ամիսների ընթացքում Ստրատքլայդի ոստիկանությունը մի քանի մարդու ձերբակալեց, որոնցից վեցին մեղադրանք առաջադրվեց։ Չորս մարդ տեղափոխվեց դատարան և մեղադրվեցին վենդետայի հետ կապված հանցագործությունների համար։ Ձերբակալվածներից երկուսը՝ Թոմաս «Թ. Ս.» Քեմփբելը և Ջո Սթիլը, մեղավոր ճանաչվեցին Դոյլների սպանության մեջ և դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման։ Դատարանի որոշման համաձայն՝ նրանք պետք է կրեին առնվազն քսան տարի ազատազրկում։ Ավելին, Քեմփբելը մեղավոր ճանաչվեց նախկինում կատարված զինված կողոպուտին մասնակցելու համար և դատապարտվեց տասը տարվա ազատազրկման:

Հաջորդած 20-ամյա դատավարությունը դարձավ Շոտլանդիայի իրավական պատմության ամենավիճահարույցներից մեկը, և, ինչպես Քեմփբելի փաստաբան Աամեր Անվարն ասաց. «Դա 20 տարի տևած հացադուլներ, բանտից փախուստի մի քանի փորձեր, ցույցեր, քաղաքական ճնշումներ, մենախցիկներ, ծեծ և իրավական պայքարներ էին, մեկը մյուսի հետևից»:

Քեմփբելի և Սթիլի դեմ մեղադրանքի կողմի գործը հիմնված էր երեք ապացույցի վրա:

* Վկա Ուիլյամ Լավը վկայեց, որ ինքը պատահաբար լսել է Քեմփբելի, Սթիլի և մյուսների զրույցը բարում «Գեր» Դոյլին դաս տալու մտադրության մասին՝ նրա բնակարանը հրկիզելով։
* Ոստիկանությունը վկայեց, որ Քեմփբելը հայտարարել է, որ «նա միայն մտադիր էր կրակել միկրոավտոբուսի պատուհաններից, և որ «Գեր» Դոյլի բնակարանը հրկիզելը պարզապես վախեցնելու մի ձև էր, որը, ի վերջո, չափազանց հեռու գնաց»։ Այս հայտարարությունը հաստատվել է չորս ոստիկանների կողմից։

* Ոստիկանության տվյալներով՝ Քեմփբելի բնակարանում հայտնաբերվել է Գլազգոյի քարտեզի լուսապատճեն, որը ցույց է տալիս Դոյլի տունը Բանկենդ փողոցում։

Մեղադրանքի կողմի պնդմամբ՝ Քեմփբելը քրեական անցյալ ուներ (նա արդեն մի քանի տարի բանտում էր անցկացրել 1970-ականներին և կրկին՝ 1982-1983 թվականներին): Պաղպաղակի բիզնեսում Քեմփբելը ձգտում էր պաշտպանել իր «կղանքը» մրցակից Մարչետի ընտանիքից, իսկ Սթիլը, ըստ էության, Քեմփբելի հանցակիցն էր՝ կատարելով կեղտոտ աշխատանքը «Մարչետի» միկրոավտոբուսների վարորդներին վախեցնելու նրա կազմակերպած արշավում:

27-օրյա դատավարության ընթացքում պաշտպանությունը մերժեց մեղադրանքի կողմի ապացույցները, մինչդեռ Քեմփբելը շարունակեց պնդել, որ իրեն կեղծել են և՛ Լավը, և՛ ոստիկանները: Դատավարության ընթացքում Քեմփբելը Լավին նկարագրեց որպես «հուսահատ մարդ», որը, երբ ազատ արձակվեց գրավի դիմաց՝ ցուցմունքի դիմաց, պատրաստ էր տալ այն՝ մատը թափ տալով «մեզանից յուրաքանչյուրի» վրա (Քեմփբելի խոսքերով), որպեսզի խուսափի ինքը բանտում հայտնվելուց: Քեմփբելը հերքեց ոստիկանությանը ցուցմունք տալը և գրավոր հայտարարեց, որ ոստիկանությունը քարտեզի պատճենը տեղադրել էր իր տանը, և ձերբակալվելուց և Բեյրդ փողոցի ոստիկանական բաժանմունք տարվելուց հետո ոստիկանության ավագ սպան նրան ասել է. «Մենք սա կլուծենք։ Ես քեզ պատին կպցրեմ»։ Քեմփբելը պնդում էր, որ հրդեհի պահին տանն է եղել կնոջ հետ։ Սթիլը նաև պնդում էր, որ ալիբի ունի:

1989 թվականին դատապարտվելուց հետո Քեմփբելը և Սթիլը անհաջող բողոքարկում են ներկայացրել։

1992 թվականին երկու լրագրողներ՝ Դուգլաս Սկելտոնը և Լիզա Բրաունլին, հրատարակեցին «Խրտվիլակ» գիրքը, որը պատմում էր գործի շուրջ առկա կոնֆլիկտների և դատական ​​​​վարույթների մասին: Նրանք հարցազրույց վերցրեցին Լավից, որում նա խոստովանեց (և ավելի ուշ ստորագրեց), որ երդման տակ կեղծ վկայություն է տվել: Լավի խոսքով՝ նա «կեղծ վկայություն է տվել իր սեփական օգտի համար, և ոստիկանության կողմից նաև ճնշման տակ է եղել կեղծ վկայություն տալու համար Քեմփբելին, որին նրանք հստակորեն մեղավոր էին համարում Դոյլի բնակարանի հրկիզումը կազմակերպելու մեջ»:

Հետագայում Քեմփբելը և Սթիլը մասնակցեցին բողոքի ակցիաների՝ փորձելով հրապարակել իրենց գործի հանգամանքները: Սթիլը մի քանի անգամ փախավ բանտից՝ փորձելով լայն ճանաչում ձեռք բերել տարբեր միջոցներով, այդ թվում՝ շենքի տանիքին ցույցեր անելով և Բուքինգհեմյան պալատի ճաղերին իրեն շղթայելով: Քեմփբելը բողոքի ակցիա անցկացրեց Բարլինի բանտում՝ հացադուլներ կազմակերպելով և հրաժարվելով մազերը կտրելուց, ինչպես նաև մասնակցեց գործի մասին վավերագրական ֆիլմի նկարահանմանը: Երկարատև դատական ​​​​վարույթից հետո Շոտլանդիայի պետքարտուղարը գործը ուղարկեց Վերաքննիչ դատարան՝ երկու տղամարդկանց էլ ժամանակավոր ազատություն շնորհելով մինչև դատարանի որոշումը:

Վերաքննիչ բողոքը մերժվեց։ Վերաքննիչ դատարանի երեք դատավորները համաձայնության չեկան Լավի ցուցմունքի (և Լավի քրոջ կողմից ոստիկանությանը տված հնարավոր արդարացնող ցուցմունքի, որը դատավարության ժամանակ պաշտպանության կողմին չէր տրամադրվել) վերաբերյալ նոր ապացույցներ ընդունելու հարցում, որոնք կարող էին էական ազդեցություն ունենալ սկզբնական գործի արդյունքի վրա և, հետևաբար, պետք է հաշվի առնվեին։ Լորդ Քալենը և լորդ Սազերլենդը կարծիք հայտնեցին, որ դա անհրաժեշտ չէ, իսկ լորդ Մաք Քլասկին համաձայն չէր։ Արդյունքում, երկու տղամարդիկ էլ վերադարձան բանտ:

## Հետագա միջոցառումներ
Այնուամենայնիվ, իրավական պայքարը շարունակվեց: Շոտլանդիայի պետքարտուղարին ներկայացվեց ևս մեկ դիմում՝ խնդրելով գործը վերադարձնել Վերաքննիչ դատարան՝ կրկին վերանայելու համար: Դոնալդ Դյուարը մերժեց խնդրանքը՝ «չգտնելով որևէ հիմնավոր պատճառ դա անելու համար», որից հետո Քեմփբելի և Սթիլի փաստաբանները գործը ուղարկեցին նորաստեղծ Շոտլանդիայի քրեական գործերի վերանայման հանձնաժողովին, որը սկսեց իր սեփական հետաքննությունը գործի հանգամանքների վերաբերյալ:

Սկզբում հանձնաժողովը պահանջեց և ստացավ նյութեր Թագավորական գրասենյակից, ապա դիմեց դատարան՝ Թագավորական դատախազությունից լրացուցիչ փաստաթղթեր ստանալու համար, այդ թվում՝ կառավարական նամակագրություն: Թագավորական դատախազությունը դեմ էր այդ փաստաթղթերի հրապարակմանը՝ պնդելով, որ հանձնաժողովը բավարար չափով չի հիմնավորել փաստաթղթերին մուտք գործելու իր անհրաժեշտությունը, և որ փաստաթղթերն իրենք նույն կատեգորիայի մեջ են, ինչ Շոտլանդիայի արդարադատության գործադիր մարմնի կողմից նախկինում մերժված փաստաթղթերը: Լորդ Քլարկը որոշում կայացրեց հանձնաժողովի օգտին՝ նշելով, որ «հանձնաժողովի կանոնադրական պարտականությունները [ներառում են] արդարադատության ենթադրյալ սխալների վերաբերյալ լիարժեք, անկախ և անաչառ հետաքննության անցկացումը» և որ «օրենսդրությունը, որի համաձայն [այն (հանձնաժողովը) գործում է], տրամադրում է այդ պարտականությունները կատարելու ամենալայն լիազորությունները»:

Հանձնաժողովը որոշեց, որ գործը պետք է վերադարձվի Վերաքննիչ դատարան: Վերաքննիչ բողոքի արդյունքին սպասելով՝ լորդ Գիլը երկրորդ անգամ Քեմփբելին և Սթիլին ժամանակավորապես ազատ արձակեց բանտից:

## Ազատագրում
Երեք տարի անց վերաքննիչ բողոքը քննվեց Վերաքննիչ դատարանում և վերջապես բավարարվեց։ Լորդ Գիլը, լորդ Մաքլինը և լորդ Մաքֆադյանը չեղյալ հայտարարեցին դատավճիռը՝ նոր ապացույցները քննարկելուց և դատավորի կողմից նախնական լսումների ժամանակ և դատավճիռ կայացնելուց առաջ թույլ տրված լուրջ սխալները բացահայտելուց հետո։ Կոգնիտիվ հոգեբանության պրոֆեսոր Բրայան Քլիֆորդը ներկայացրեց նոր փաստարկներ՝ չորս ոստիկանների ցուցմունքները նախնական լսումների ժամանակ Քեմփբելի հայտարարության վերաբերյալ որակելով որպես «չափազանց ճշգրիտ»։ Քլիֆորդը հետազոտություն էր անցկացրել, որը փորձարկել էր Շոտլանդիայում և Անգլիայում մարդկանց խմբերի՝ որոշելու նրանց լսած տեղեկատվությունը հիշելու ունակությունը։ Արդյունքում, պրոֆեսորը պարզել էր, որ ստանդարտ հանգամանքներում մարդիկ հիշում են լսած բառերի միայն 30-40%-ը, և որ լավագույն արդյունքը, որին երբևէ հասել են՝ փորձելով հիշել Քեմփբելի ենթադրյալ ասածը իր հայտարարության մեջ, եղել է 17 բառ՝ իր ասած 24 բառից։ Պրոֆեսոր Քլիֆորդը ցույց տվեց, որ լսելով այն, ինչ հիշում են, մարդիկ փոխանցում են «իմաստը, այլ ոչ թե կրկնում են [ասվածի] ճշգրիտ ձևակերպումը»։ Նա նաև նշեց, որ իր արդյունքները «ցածր հավանականություն են ենթադրում», որ ոստիկանները կարող էին Քեմփբելի ցուցմունքը գրանցել «այդքան ճշգրիտ ձևակերպմամբ»։ Վերաքննիչ դատարանի դատավորները եզրակացրեցին, որ «ցանկացած ատենակալ, որը լսել էր պրոֆեսոր Քլիֆորդի փաստարկը, ձերբակալող ոստիկանի ցուցմունքը կդիտարկեր բոլորովին այլ լույսի ներքո», և որ ապացույցները «այնքան կարևոր են, որ ատենակալների դատավճիռները, դրանց մասին անտեղյակ լինելով, պետք է համարվեն արդարադատության խախտումներ»։ Քեմփբելը, որին ներկայացնում էր Մեգի Սքոթ Ք.Կ.-ն, և Սթիլը ազատ արձակվեցին 2004 թվականի ապրիլի 22-ին:

Դատավոր լորդ Քինքրեյգը, որը 1980-ականներին Քեմփբելին և Սթիլին իրենց առաջին դատավարության ժամանակ ասել էր, որ 18 տարի թոշակի անցնելուց հետո նրանց համարում է «չար և վտանգավոր մարդիկ», ավելի ուշ որոշում կայացրեց Վերաքննիչ դատարանի որոշման դեմ և ասաց, որ չի կարող «ընդունել, որ ոստիկանության ներսում դավադրություն է եղել»։ Սկզբնական դատավարության ժամանակ նա ժյուրիին հրահանգեց, որ Քեմփբելին և Սթիլին հավատալը նշանակում է ասել, որ «ոչ թե մեկ, երկու կամ չորս, այլ մեծ թվով դետեկտիվներ են այստեղ դիտավորյալ եկել կեղծ ցուցմունք տալու և մեղադրյալի դեմ կեղծ գործ սարքելու համար», և ընդունել, որ ոստիկանության աշխատակիցների միջև տեղի է ունեցել «ամենասարսափելի և լուրջ բնույթի դավադրություն»՝ «մեղադրյալներին դատապարտելու ոչ միայն սպանության կամ սպանության փորձի, այլև սարսափելի բնույթի սպանության համար»։ Դատավճռի չեղարկումից հետո լորդ Քինքրեյգը քննադատեց Վերաքննիչ դատարանին՝ «ժյուրիի գործառույթը զավթելու», «փաստերի, այլ ոչ թե օրենքի հարցերի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու» և «ապացույցների անհավանականությունը հայտարարելու համար, որոնք ժյուրիի իրավասության շրջանակներում էին որոշում կայացնելու համար։ Սա, ըստ էության, որոշումն էր։ Իրոք, Վերաքննիչ դատարանը փաստացի որոշեց, որ ժյուրին սխալվել է»:

Քեմփբելը կոչ էր արել Դոյլ ընտանիքի սպանությունների նոր հետաքննություն սկսել՝ մեղադրելով Թեմ Մաք Գրոուին սպանությունների մեջ և երկու տասնամյակ շարունակվող արշավ սկսելով՝ ապահովելու համար, որ բանտարկված Քեմփբելը լռի ճնշման տակ, այդ թվում՝ նրա դեմ բազմիցս կատարված մահափորձերի ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, փորձագետները քիչ հավանական են համարել, որ նոր հետաքննություն կբացվի դատավճռի չեղարկման և սկզբնական գործից ի վեր ներկայացված նոր ապացույցների արդյունքում։ Այս կասկածամտությունը մասամբ պայմանավորված է Քեմփբելի ակնհայտ ատելությամբ այն մարդու նկատմամբ, որին նա մեղադրում էր (Քեմփբելի 2002 թվականի դանակահարությունն այդ ժամանակ համարվում էր երկուսի միջև երկարատև թշնամանքի մաս), և մասամբ այն պատճառով, որ գործին ակտիվորեն ներգրավված երկու ոստիկաններն արդեն մահացել էին, երբ հետաքննությունը վերսկսվեց։ Հետաքննության վերաբացման պահին դետեկտիվ վերատեսուչ Նորի Ուոքերը խեղդամահ էր եղել իր մեքենայում արտանետվող գազերից 1988 թվականին, իսկ քննչական գլխավոր վերատեսուչ Կարլ Քրեյգը, որը սպանությունների ժամանակ քրեական հետաքննության բաժնի ղեկավարն էր, մահացել է 1991 թվականին:

Դոյլ ընտանիքի սպանությունների իրական մեղավորները չեն բացահայտվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1980-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:1984 Շոտլանդիայում
Կատեգորիա:Սպանություններ Մեծ Բրիտանիայում