Թափոնների անօրինական հավաքում

**Թափոնների անօրինական հավաքում,** «խառը թափոններից ձեռքով տեսակավորման և տարբեր վերամշակվող և վերաօգտագործելի նյութերի արդյունահանման գործունեություն՝ օրինական և անօրինական աղբավայրերում, թափոնների կույտերի վրա կամ տակ, աղբամաններում, տարբեր տեղափոխման կետերում, տրանսպորտային բեռնատարներում կամ այլուր»։ Երբ այս գործունեությունն իրականացվում է աղբամաններում, օգտագործվում է «աղբահանություն» տերմինը: Այս գործունեությունը թափոնների հավաքման մեկ եղանակ է, իսկ մյուս եղանակներն են՝ դրանք հավաքել աղբի առաջացման վայրում (մինչ այն կխառնվի այլ թափոնների հետ) կամ հավաքել կազմակերպված ձևով (թափոնների կառավարման կենտրոնների միջոցով)։

Այս գործունեությունը հաճախ անառողջ է, հաճախ ռիսկային, երբեմն նույնիսկ արգելված՝ կախված գտնվելու վայրից: Ավելին, հասարակության կողմից աղբ հավաքող մարդկանց նկատմամբ վերաբերմունքը հաճախ արհամարհական է. բացառությամբ մի քանի դեպքերի, երբ մարդիկ դա անում են գիտական ​​կամ գեղարվեստական ​​նպատակներով կամ ինքնուրույն: Սովորաբար այն իրականացվում է այն մարդկանց կողմից, ովքեր ունեն շատ սահմանափակ այլընտրանքներ, օրինակ՝ զարգացող երկրների ետնախորշի բնակիչների կողմից։ Այն ոչ ֆորմալ տնտեսության մի մասն է:

Թեև դժվար է ճշգրիտ իմանալ, թե քանի մարդ է զբաղվում այս գործունեությամբ, սակայն գնահատականները տատանվում են 2-ից 6 միլիոն մարդու սահմաններում ամբողջ աշխարհում։

## Պատմություն

Քրջահավաքների արհեստը հայտնի էր Եվրոպայում, մասնավորապես Ֆրանսիայում և Իտալիայում, մինչև 1960-ական թվականները։ Կան համայնքներ, օրինակ՝ Հյուսիսային Իտալիայի Գամբետտոլան, որտեղ բնակիչները կարողություն են դիզել հին իրերի վերամշակմամբ և շարունակում են այս հին մասնագիտությունը՝ վերականգնելով մետաղներ պողպատե արդյունաբերության համար։

## Բառապաշար
Ֆրանսերենում կան մի քանի արտահայտություններ այս գործունեության և դրանով զբաղվող մարդկանց համար, չնայած անգլերենը հաճախ օգտագործվում է «զարգացման ոլորտում»։ Անգլերեն scavenging և scavenger բառերը հաճախ համարվում են չափազանց նսեմացնող, մինչդեռ «*rag picker*» բառը, որը դեռևս լայնորեն օգտագործվում է, չափազանց սահմանափակող է, քանի որ վերաբերում է միայն գործվածքների վերականգնմանը։ 

Կան նաև բազմաթիվ տեղական անուններ կամ մականուններ, որոնք երբեմն նախընտրելի են համարվում. օրինակ՝ Եգիպտոսում ասում են *zabbālīn* («աղբահավաքներ», գրական արաբերենով), Արգենտինայում՝ *cartoneros*, Հայիթիում՝ *chifonye*, ​​Դելիում՝ *kacharawala*, Բանգլադեշում՝ *tokai*, Կարաչիում՝ *kabaris*, Մեքսիկայում՝ *pepenadores*, Կոլումբիայում՝ *basuriegos*, Բրազիլիայում՝ *catadores*, Սենեգալում՝ boujouman, Ինդոնեզիայում՝ pemulung և այլն: Այս անունները հաճախ վերաբերում են վերականգնված հիմնական նյութերին (ստվարաթուղթ, շորեր և այլն):

## Հավաքված թափոնների տեսակներ և դրանց օգտագործում
Հավաքված թափոնները համաշխարհային մասշտաբով երեք հիմնական տեսակի են լինում՝ կարճաժամկետ գոյատևման, հնարավոր վերամշակման ու վերավաճառքի, և վերջապես՝ ստեղծագործական կամ գիտական ​​բնույթի «այլընտրանքային» օգտագործման համար։

* Անհապաղ վերօգտագործման ենթակա թափոններ. սրանք սովորաբար ուտելի թափոններ են, օրինակ՝ սննդի մնացորդներ կամ ժամկետանց լինելու պատճառով դեն նետված, բայց դեռևս պիտանի մթերքներ։ Այսպիսի ապրանքները նախատեսված են արագ սպառման համար։ Դրանք կարելի է գտնել շուկաների շրջակայքում, ինչպես նաև զարգացած երկրների սուպերմարկետներում և ռեստորաններում։
* Վերավաճառքի համար նախատեսված թափոններ. բազմաթիվ դեն նետված իրեր հնարավոր է վերածել շուկայական արժեքի՝ քիչ ծախսով, և այդ կերպ ապահովել գոյատևման միջոց, ինչը շատ կարևոր է այն վայրերում, որտեղ աղքատությունն լայն տարածում ունի և գործազրկությունը բարձր է։ Այս օգտագործման տեսակը ինքնին աշխատատեղեր է ստեղծում և մնում է հիմնական վերականգնման ձև զարգացող երկրներում։
* «Մասնագիտական» օգտագործման թափոններ. այս դեպքը մնում է չափազանց աննշան՝ համեմատած մյուս երկուսի հետ. այն հիմնականում վերաբերում է այն դեպքերին, երբ թափոնները հավաքվում են՝ զվարճանքի, գեղարվեստական ստեղծագործության, սոցիոլոգիական ուսումնասիրության կամ հետազոտության նպատակով։

Այս երեք օգտագործումներից բացի, թափոնները կարող են ունենալ նաև այլ կիրառություններ: Ջրհեղեղի հակված տարածքներում թափոնները կարող են օգտագործվել որպես լցանյութ, եթե անմիջապես այլ նյութ չկա. օրինակ՝ Քապ Հայիտենի այն տարածքներում, որոնք կառուցված են մանգրովային ճահիճների վրա, հողի 50%-ը կազմված է կենցաղային թափոններից։ Թափոնները նաև օգտագործվում են բարձր մակընթացությունների և ալիքների դեմ ժամանակավոր դամբեր ստեղծելու համար։
File:Man_scavenging_food_in_London.jpg|Տղամարդը Լոնդոնի աղբամաններից մեկում սնունդ է փնտրում։
File:Jakarta_slumlife12.JPG|Ջակարտայի բնակչի կողմից վերավաճառքի համար հավաքված պլաստիկե շշեր։
File:Dumpster_of_a_car_company.jpg|Ավտոմեքենաների արհեստանոցում աղբաման, որը պարունակում է պոտենցիալ արժեքավոր իրեր։
File:Solid_waste_used_to_build_a_road.jpg|Աղբատար մեքենաներից դուրս բերված պինդ թափոնները օգտագործվում են  Կապ-Հայտիենում ճանապարհը լցնելու համար:


## Գործունեություն
Չնայած թափոնների հավաքումը ամենատարածված գործունեությունն է (և հաճախ ամենաշոկային պատկերները կապված են հենց դրա հետ), այն ոչ միակ գործողությունը չէ, որը ընդգրկված է վերականգնման գործընթացում։ Այս գործունեությունների մեջ մտնում են՝ աղբի հավաքումը (առաջացման վայրում, փողոցներում և աղբավայրերում), վերականգնումը և/կամ վերափոխումը, գնման միջոցով վերադարձը և վերավաճառքը։ Այս փուլում այն, ինչը նախկինում թափոն էր համարվում, կրկին մտնում է պաշտոնական տնտեսություն կամ արդյունաբերություն որպես վերամշակված նյութ։

### Գործունեության նկարագրություն

*Թափոնների հավաքումը* կարող է իրականացվել տարբեր վայրերում։ Նախահավաքողները կարող են գնել թափոններ տնային տնտեսություններից, ինչը թույլ է տալիս ստանալ ավելի քիչ կեղտոտված նյութեր։ Այս պրակտիկան սովորական է այն քաղաքային տարածքներում, որտեղ հանրային ծառայություններ չեն գործում։ Որոշ հավաքողներ դրա համար վճարվում են, եթե նրանք ապահովում են, որ բոլոր թափոնները հավաքվեն։ Հավաքումը կարող է իրականացվել նաև համայնքային աղբամաններից կամ փողոցներում, հատկապես շուկաների շուրջ։ Վերջապես, նախընտրելի վայրերից մեկը հասարակական աղբավայրը է՝ մեծ քանակությամբ թափոնների առկայության պատճառով։ Աղբավայրի և համայնքի ներգրավվածության աստիճանից կախված՝ մուտքը կարող է լինել անվճար, սահմանափակ որոշակի ժամերի, թույլտվություն ունեցող անձանց համար կամ նույնիսկ վճարովի։ Այս վճարը գանձող անձինք նույնպես կարող են մաս կազմել համակարգին, հաճախ որպես վերավաճառողներ:

**Տեսակավորումը** կարող է իրականացվել հավաքագրման հետ միաժամանակ կամ այն ​​բանից հետո, երբ իրերը վաճառվել են միջնորդին։ Այն թույլ է տալիս առանձնացնել այն, ինչը վերաօգտագործվելու է, այն, ինչը անպայման պետք է դեն նետվի։

**Վերականգնումը** թափոններին արժեք ավելացնելու գործընթացն է․ այն կարող է լինել այնքան պարզ, որքան առարկայի մաքրումը կամ վերանորոգումը, ինչը թույլ է տալիս այն անմիջապես վերավաճառել։ Վերականգնման սահմաններից դուրս՝ **վերափոխումը** նման է վերամշակմանը, երբ առկա նյութերը օգտագործվում են ուրիշ ինչ-որ բան ստեղծելու համար․ օրինակ՝ կտորների հավաքումը հագուստ կամ վարագույր պատրաստելու համար, մետաղի հալեցումն օգտագործելիության բարձր պահանջ չունեցող առարկաներ պատրաստելու համար, կամ փոքրիկ իրեր պատրաստելը վերամշակված թղթից և պլաստիկից։

Վերջապես, **վերավաճառքը** թույլ է տալիս առարկաներին կրկին մտնել ավանդական տնտեսական շրջանառություն։ Այս վերավաճառքը կարող է իրականացվել փողոցում՝ անձամբ հավաքողի կողմից, կազմակերպված կերպով՝ խանութի միջոցով, կամ արդյունաբերությունների հետ՝ հումքային նյութերի դեպքում։

### Գործիքներ

Հավաքորդների մեծ մասն օգտագործում է միայն երկու գործիք՝ մետաղական ծայր կամ կեռիկ՝ թափոնները շրջելու համար, և պլաստիկե տոպրակ՝ դրանք հավաքելու համար: Այստեղ ցուցադրված սայլակի նման տրանսպորտային միջոցների օգտագործումը, կարծես, նախատեսված է կազմակերպված խմբերի համար՝ հաշվի առնելով դրանց չափազանց բարձր արժեքը: Պաշտպանիչ սարքավորումները շատ հազվադեպ են հանդիպում. երբ դրանք առկա են, հաճախ տեղական կամ միջազգային կազմակերպության գործողությունների արդյունք են:

## Համաշխարհային իրավիճակ
### Վիճակագրություն
Քանի որ աղբահավաքների մեծ մասն աշխատում է ոչ ֆորմալ հատվածում, դժվար է որոշել ամբողջ աշխարհում նրանց ճշգրիտ թիվը։ Հնարավոր է ծանոթանալ դաշտային գնահատումներին, որոնք պատկերացում են տալիս որոշ խոշոր քաղաքներում համամասնությունների մասին (տե՛ս ստորև բերված աղյուսակը). ամբողջ աշխարհում հարյուր հազարավոր, եթե ոչ միլիոնավոր մարդիկ ապրուստ են վաստակում այս գործունեությամբ։ Զարգացող երկրների խոշոր քաղաքներում, 1988 թվականի գնահատականով, ոչ ֆորմալ աղբահանությունը կազմում է բնակչության 2%-ը, հնարավոր է՝ 1.6 միլիոն մարդ միայն ամենաքիչ զարգացած երկրներում և 6.35 միլիոն մարդ ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում։ Մյուս կողմից, եթե օգտագործենք ստորև բերված աղյուսակում հաճախ հանդիպող բնակչության 6 ‰ ցուցանիշը, ապա ոչ ֆորմալ վերադարձողների գնահատված թիվը ամենաքիչ զարգացած երկրներում կկազմի 490,000, իսկ ցածր և միջինից ցածր եկամուտ ունեցող բոլոր երկրներում՝ 1.92 միլիոն։

### Եկամուտ

Եթե ​​աղբահանությունը տեղի է ունենում մեծ աղքատության և ռեսուրսների պակասի պատճառով, ապա հավաքողները բնակիչներից ամենաաղքատները չեն. նրանք հանդիպում են մուրացկանների կամ մեկուսացված տարեց մարդկանց շրջանում։ Աղբահավաքների եկամուտը, պարադոքսալ կերպով, հաճախ գերազանցում է օրական 1 ԱՄՆ դոլարի աղքատության շեմը և կարող է նույնիսկ գերազանցել երկրի նվազագույն եկամտի սահմանը. Ռումինիայում դեռահասը միջինում վաստակում էր ամսական 125-300 եվրո, երբ նվազագույն աշխատավարձը կազմում էր 70 ԱՄՆ դոլար. Դար-էս-Սալամում մեծահասակ աղբահանը 2004 թվականին միջինում վաստակում էր ամսական 55 ԱՄՆ դոլար, երբ նվազագույն աշխատավարձը կազմում էր 45 ԱՄՆ դոլար. Լատինական Ամերիկայում նրանց եկամուտը կարող է լինել նվազագույն աշխատավարձի երեք անգամը։ Սակայն երեխաները վաստակում են ավելի քիչ, քան մեծահասակները. դեռահասը սովորաբար վաստակում է մեծահասակի ակնկալածի 50%-ը, մինչդեռ փոքր երեխաների (12 տարեկանից փոքր) եկամուտը կազմում է մեծահասակի եկամտի 10%-ից 25%-ը։

Մյուս կողմից, երեխաները հաճախ զգալի ներդրում են ունենում ընտանիքի եկամտում՝ Կալկաթայում մոտ 30-40%, ինչը կարող է ծնողներին խանգարել նրանց դպրոց ուղարկելուն: Կանայք նաև ավելի քիչ են վաստակում, քան տղամարդիկ, ովքեր ավելի հաճախ աշխատում են գիշերը և գերակշռում են ավելի բարձր վարձատրվող աշխատանքներում (բեռնատարի վարորդներ, խոշոր առևտրականներ). սակայն այս գործունեությունը կարող է կանանց համար լինել անկախ եկամուտ ստանալու և այդպիսով աղքատությունից խուսափելու միջոց:

### Մոտիվացիաներ
Այս գործունեության դրդապատճառները տարբեր են մեծահասակների և երեխաների մոտ։ Մեծահասակների համար հիմնական պատճառներն են այլընտրանքային աշխատանքի բացակայությունը (հաճախ կրթության ցածր մակարդակի և/կամ խտրականության պատճառով), ավելի բարձր եկամտի անհրաժեշտությունը և աշխատանքային ժամերի և վայրի ճկունությունը։ Երեխաների համար պատճառներն ավելի բազմազան են և կարող են ներառել.

* ծնողների աշխատելու անկարողությունը (հաշմանդամություն, հիվանդություն, ալկոհոլիզմ և այլն)․ երեխաները նույնպես կարող են պատասխանատվություն զգալ ընտանիքի համար,
* մատչելի դպրոցների բացակայությունը, դպրոցների անհրապույր լինելը կամ ուսման վարձի արժեքը, կրթությանը տրվող ցածր կարևորությունը,
* աղբահանությունը դիտվում է որպես կենսամակարդակ, կամ աղբանոցը գտնվում է բնակության վայրի կողքին,
* երեխաները համարվում են ավելի հմուտ աղբը տեսակավորելու և հավաքելու հարցում, նրանց ավելի քիչ են վարձատրում, և միևնույն ժամանակ նրանց տեղ պետք չէ, որտեղ կարող են թողնել աղբը, մինչ ծնողներն աշխատում են,
* երեխաների աշխատանքը համարվում է «նորմալ» (ինչպես նաև մյուս գործողությունները՝ ջուր վաճառելը, ավտոբուսի վարորդներին օգնելը և այլն), կամ երեխաներից ակնկալվում է մասնակցել ընտանիքի գործունեությանը,
* քիչ կրթությունը այլընտրանք չի առաջարկում։

Սովը մնում է աղբահանության ուժեղ դրդապատճառ, քանի որ այս գործունեությունը գողությունից պակաս վտանգավոր է: Գրող Ժան Զիգլերը գրել է սննդի աղբահանության մասին «L'Empire de la honte» (*Ամոթի կայսրություն*) աշխատությունում: Այցելելով Բրազիլիայի աղբանոց՝ նա նկատել է, թե ինչպես են երեխաները և դեռահասները տեսակավորում և տեղադրում աղբը սայլակների մեջ՝ ֆեյտորի (վարպետի) հսկողության ներքո: Սայլակներից մի քանիսը պարունակում էին թուղթ, մյուսները՝ ստվարաթուղթ, մետաղական մասեր, ապակու բեկորներ:

### Սոցիոլոգիա
Կանանց համամասնությունը հավաքողների շրջանում Պնոմպենում կազմում է 38 տոկոս, Հանոյում՝ 60 տոկոս, իսկ ավելի հաճախ՝ մոտ 50 տոկոս, չնայած այս թվերը հաճախ վերաբերում են միայն հավաքողներին, այլ ոչ թե վաճառողներին։ Աղբահանությունը, մասնավորապես, ներառում է մանկական աշխատանք։ Վերը նշված ուսումնասիրության համաձայն՝ երեխաները կարող են կազմել վերամշակողների կեսից ավելին. նրանց տարիքը տատանվում էր 4-5 տարեկանից մինչև 18 տարեկան։ Հավաքորդների շրջանում փոքրամասնությունները հաճախ գերներկայացված են, լինեն դրանք կրոնական, թե էթնիկ փոքրամասնություններ. Եգիպտոսում հավաքորդների կեսից ավելին կազմում են Ղպտի քրիստոնյաները, ինչպես նաև Կալկաթայում մուսուլմանները. Ռումինիայում դրանք հիմնականում գնչուներ են, Հնդկաստանում՝ անձեռնմխելիներ: Նրանք կարող են լինել նաև օտարերկրացիներ, ինչպիսիք են սիրիացիներն ու պաղեստինցիները Լիբանանում, աֆղանները Պակիստանում կամ բանգլադեշցիները Դելիում: Կան նաև շատ նոր միգրանտներ գյուղական վայրերից կամ աղետից փախչողներ, չնայած նրանք չեն պատկանում հստակ փոքրամասնություններին:

## Տեղ թափոնների կառավարման ոլորտում
Ստորև բերված դիագրամը ցույց է տալիս զարգացող երկրի խոշոր քաղաքում բնորոշ կառավարման համակարգը. որոշ թափոններ հավաքվում են պաշտոնական և կառուցվածքային եղանակով՝ տեղական հանրային ծառայությունների կողմից. հավաքագրում աղբյուրից, փողոցների մաքրում, տեղափոխում և վերջնական մշակում: Որոշ թափոններ հաճախ չեն հավաքվում և մնում են փողոցներում և ջրանցքներում. դրանք հաճախ այրվում են, հենց որ չափազանց շատ տեղ են զբաղեցնում: Վերջապես, որոշ թափոններ հավաքվում են ոչ ֆորմալ կերպով՝ աղբյուրից, փողոցներում կամ աղբանոցներում:

Գործողությունը դրանով չի ավարտվում։ Այնուհետև թափոնները վաճառվում են միջնորդներին, ովքեր կամ ուղղակիորեն վերավաճառում են այն, կամ վերամշակում են՝ մաքրելով, արժեք ավելացնելով, նյութերը առանձնացնելով և այլն, որից հետո դրանք վերավաճառվում են։ Այսպիսով, ոչ ֆորմալ վերականգնումը նպաստում է վերամշակմանը և, հետևաբար, թափոնների կառավարման համակարգին։ Վերականգնված թափոնների ծավալը շատ հեռու է աննշան լինելուց. Ռումինիայում ընդհանուր առմամբ վերամշակվող թափոնների 1-2%-ը վերականգնվում է ոչ ֆորմալ եղանակով, որի 36%-ը կազմում է վերամշակվող թափոնները։ Բանգալորում ամեն օր այս եղանակով հավաքվում է քաղաքային թափոնների 15%-ը, իսկ Կահիրեում՝ ամբողջ թափոնների 30-40%-ը կամ օրական 900 տոննա։ Քանի որ թափոնների կառավարումը կարող է կազմել քաղաքային բյուջեի մինչև 30%-ը, ինչպես Կարաչիում, թափոնների ոչ պաշտոնական հավաքումը նաև թույլ է տալիս քաղաքին կրճատել թափոնների կառավարման ծախսերը։

Զարգացող երկրների թափոնների կառավարման գրականությունը ներառում է ոչ պաշտոնական հավաքագրողներ մի քանի մակարդակներում. նախ՝ հասկանալու համար, թե թափոնների որ մասն է արդեն հավաքվում նրանց կողմից, և երկրորդ՝ ուսումնասիրելու համար, թե ինչպես է թափոնների կառավարման ծրագիրը ազդելու նրանց կենսապահովման վրա՝ դրականորեն (բարելավելով սանիտարական պայմանները), կամ բացասաբար (նվազեցնելով նրանց եկամտի աղբյուրը):

Այնուամենայնիվ, չնայած քաղաքապետարանի համար գայթակղիչ է ազատվել ոչ ֆորմալ վերամշակողներից՝ քաղաքի կերպարը բարելավելու համար, որոշ հաջողված նախաձեռնություններ իրականացվել են նրանց հետ համագործակցությամբ: 1992 թվականին Դար-էս-Սալամում օրական արտադրվող 1300 տոննա թափոնների միայն 2-5%-ն էր հավաքվում: 2004 թվականին քաղաքը օրական արտադրում էր 2200 տոննա թափոն, 50%-ը հավաքվում էր, իսկ 40%-ը՝ տեղափոխվում բաց աղբավայր. հավաքողները ներառվել են պետական-մասնավոր գործընկերության մեջ՝ քաղաքի ավելի մեծ հատվածին սպասարկելու և միաժամանակ նրանց կենսապայմանները բարելավելու համար։ Հավաքորդների ասոցիացիաները նույնպես պաշտոնապես ճանաչված են։

Նման նախաձեռնությունները հազվադեպ են լինում. մինչ օրս միայն մի քանի համայնքներ են աղբահավաքներին ներառել իրենց թափոնների կառավարման ծրագրերում, այդ թվում՝ Բրազիլիայի Բելու Օրիզոնտեն, Հնդկաստանի որոշ քաղաքներ և Ֆիլիպինները։

## Կենսապայմաններ
### Ռիսկեր

Աղբավայրերից թափոնների հավաքումը և դրանց հետ իրական մշակումը առողջական և ֆիզիկական վտանգներ են ստեղծում հավաքողների համար: Մակաբույծ հիվանդությունները տարածված են հավաքողների շրջանում (65% դեպք Բանգկոկում և 97% Օլինդայում): Մասնիկների բարձր խտությունը (մինչև 25 անգամ ավելի բարձր, քան բնակելի տարածքներում) հանգեցնում է թոքերի խնդիրների. Թաիլանդի վայրերից մեկում հավաքողների 40%-ը, Ֆիլիպինների մեկ վայրում՝ երեխաների 53%-ը: Ծանր մետաղները նույնպես ազդում են առողջության վրա. Ֆիլիպինների մեկ վայրում երեխա հավաքողների 70%-ն ունեցել է արյան մեջ կապարի անբնական բարձր մակարդակ, որը 2.5 անգամ ավելի բարձր է, քան ետնախորշերի մյուս երեխաները: Հավաքողների վրա հատկապես ազդող հիվանդություններից են տուբերկուլոզը, աղիքային հիվանդությունները և լուծը, մաշկի խնդիրները, ինչպիսիք են քոսը, թոքաբորբը և բրոնխաբորբը, աչքերի վարակները և այլն։

Վտանգները նաև ֆիզիկական են. հավաքողների աղքատությունը սովորաբար թույլ չի տալիս նրանց ունենալ համապատասխան պաշտպանիչ միջոցներ: Հողաթափերով կամ նույնիսկ ոտաբոբիկ քայլող մարդիկ ենթարկվում են սուր առարկաներից կտրվածքների, բժշկական թափոններից (հատկապես ներարկիչներից) վարակի, կենդանիների  և միջատների խայթոցների: Նյութերի քաշը կրկնվող մեջքի խնդիրներ է առաջացնում: Թափոնների անկայունությունը մեծացնում է կոտրվածքների ռիսկը, թունավոր գազերի աճը կարող է հավաքողին թակարդի մեջ գցել, իսկ սողանքները կարող են մահացու լինել. 1993 թվականին Ստամբուլում գրանցվել է 39 մահ, 2000 թվականին Մանիլայում՝ ավելի քան 200, երբ թափոնների կույտը փլվել է, 1994 թվականին Պորտինյոյում (Իսպանիա) տարհանվել է մոտ 250 մարդ։ Հրդեհները հաճախակի են լինում՝ թե՛ դիտավորյալ, թե՛ ոչ դիտավորյալ։

Առողջական ռիսկերը տարածվում են նաև թաղամասի վրա՝ թափոններով սնվող կենդանիների (և բնակիչների համար սնունդ ծառայելով) և թափոնների ցրման պատճառով։ Բացի այդ, հիմնական ենթակառուցվածքների, մասնավորապես՝ զուգարանների բացակայությունը շատ մարդկանց ստիպում է թափոնների կույտերն օգտագործել որպես պետքարան, ինչը հանգեցնում է աղտոտման աճի։

Այս գործունեությունը երբեմն համարվում է անօրինական, որի դեպքում հավաքողները պետք է զգուշանան ոստիկանությունից: Սակայն անկախ նրանից, թե գործունեությունն օրինական է, թե ոչ, ոլորտը հիմնականում մնում է ոչ ֆորմալ և չի ապահովում որևէ սոցիալական ծածկույթ, բացառությամբ որոշ ետնախորշերում իրականացվող առանձին նախաձեռնությունների, որոնք դժվար ժամանակներում ապահովում են նվազագույն պաշտպանություն: Հաշվի առնելով ոլորտում կանանց և երեխաների (հատկապես փողոցային երեխաների շահագործումը, որոնք հաճախ որբ են) մեծ համամասնությունը, կա նաև ավելի մեծ խոցելիություն դիլերների կողմից հարկադիր մարմնավաճառության ռիսկի նկատմամբ։ Սոցիալական հիերարխիայի ներքևում գտնվող նրանց դիրքը երբեմն նրանց դարձնում է հանցագործներ. Կոլումբիայում, կիսառազմական խմբավորումների «սոցիալական մաքրման» արշավների ժամանակ, թափոնների հավաքողները համէարվում էին «միանգամյա օգտագործման». 1992 թվականին հայտնաբերվել է 40 դիակ, և գնահատվել է, որ մինչև 1994 թվականը սպանվել է մոտ 2000 բասուրիեգո։

Արդյունքում, նրանց կյանքի տևողությունը դեռևս ցածր է մնացած բնակչության համեմատ. Մեխիկո քաղաքում նրանց կյանքի տևողությունը 39 տարի է, իսկ մնացած բնակչությանը՝ 67 տարի։

### Խոցելիություն
Ինչպես մյուս ետնախորշերի բնակիչները և մարգինալացված անձինք, աղբահավաքները ցնցումների նկատմամբ ամենախոցելի բնակչության շարքում են՝ խոցելիություն հիվանդության նկատմամբ (որը թույլ չի տալիս մի քանի օր անընդմեջ աշխատավարձ ստանալ), բնական և ոչ այնքան բնական աղետների (օրինակ՝ հրդեհների), անկանխատեսելի ծախսերի (օրինակ՝ մահ կամ ամուսնություն), բռնության նկատմամբ և այլն: Հավաքողները նույնպես խոցելի են իրենց ռեսուրսի՝ թափոնների փոփոխությունների նկատմամբ: Դաքքայում անցկացված տարբեր հարցումների համաձայն, հավաքողների վրա էականորեն ազդող գործոններից են անձրևոտ եղանակը (որը բարդացնում է աշխատանքը և նվազեցնում հավաքված իրերի, մասնավորապես՝ թղթի արժեքը), կրոնական կամ ազգային տոների առկայությունը (որոնք մեծացնում են թափոնների քանակը և հավանական եկամուտը), ինչպես նաև վերամշակման համար նյութերի արտադրող և պոտենցիալ գնորդ հանդիսացող բիզնեսների և արդյունաբերությունների փակումը կամ բացումը:

Այսպիսով, հավաքողները զգայուն են տնտեսական փոփոխությունների, ինչպես նաև քաղաքային թափոնների կառավարման փոփոխությունների նկատմամբ: Երբ թափոնների կառավարումը մասամբ մասնավոր կերպով կառավարվում է, օրինակ՝ աղբավայրի դեպքում, այնտեղ նախկինում աշխատող աղբահանները ստիպված են լինում փողոցային հավաքման կամ այլ գործունեության դիմել, երբեմն՝ մուրացկանությամբ զբաղվելով. նոր աղբավայրի կառավարիչը սովորաբար սահմանափակում է մուտքի պայմանները, ինչը կարող է նվազեցնել մոտակայքում գտնվող երեխաների աշխատանքը։ Փողոցային հավաքն ունի առավելություն՝ աղբյուրում ավելի որակյալ նյութեր ապահովելու առումով, ուստի այս փոփոխությունը կարող է օգտակար լինել որոշ հավաքորդների համար։

### Կազմակերպությունների միջամտություններ

Հավաքորդները հաճախ տեղական և միջազգային ՀԿ-ների միջամտությունների ուշադրության կենտրոնում են, սակայն նույնիսկ տեղական կազմակերպությունների դեպքում ֆինանսավորումը ամենից հաճախ տրամադրվում է արտասահմանից՝ միջազգային ՀԿ-ների և զարգացման հիմնադրամների դրամաշնորհների միջոցով: Մասնավոր հատվածը հազվադեպ է ներգրավված և սովորաբար սուբսիդավորում է միայն այն նախագծերը, որտեղ կա ուղղակի շահագրգռվածություն. օրինակ՝ վերամշակված նյութերն ավելի հեշտությամբ ձեռք բերելու կամ որոշակի ապրանքների վերամշակումն ավելի լավ վերահսկելու և խարդախությունից խուսափելու համար։ Քիչ գործունեություններ են ինքնաֆինանսավորվում, և այս դեպքում դրանք ֆինանսավորվում են վերամշակումից և կոմպոստացումից ստացված եկամուտներով. նման նախագծեր ստեղծվել են Եգիպտոսում։

ԱՄԿ-ն առանձնացնում է նման նախագծերի չորս ընդհանուր նպատակ՝

# Բարելավել աղբահանների կենսապայմանները (բնակարանային, ենթակառուցվածքային, առողջապահական և այլն),
# Կրճատել վերամշակման ոլորտում աշխատող երեխաների մասնաբաժինը (դպրոցների, հանրակացարանների և այլընտրանքային ծառայությունների ստեղծում),
# Բարելավել քաղաքում թափոնների կառավարումը,
# Առաջարկեք այլընտրանքներ՝ ուսուցում, աշխատանք...։

Այս նպատակներից բոլորը, բացառությամբ երկրորդի, ավելի լայն շրջանակ ունեն, բայց իրենց թիրախային խմբում ներառում են նաև աղբ հավաքողներին։

Աշխարհի տարբեր մասերում արդեն իսկ իրականացված միջամտությունները ներառում են.

* սննդի, գործիքների և պաշտպանիչ միջոցների, շտապ օգնության և պատվաստանյութերի, գիշերակացի ապահովման ապահովում,
* ֆորմալ և ոչ ֆորմալ կրթություն՝ մանկական խնամքի հաստատությունների ստեղծում, դպրոցների խթանում և վերականգնում, կրթաթոշակների, սեմինարների և վերամշակման վերաբերյալ հատուկ դասընթացների ստեղծում, հանգստի միջոցառումների կազմակերպում,
* եկամուտ և աշխատատեղեր ստեղծող գործունեություն. միկրոձեռնարկությունների և կոոպերատիվների ստեղծում, միկրովարկային հնարավորությունների զարգացում, աշխատատեղերի դիվերսիֆիկացում (փողոցների մաքրում, այգեգործություն և այլն),
* Կարգավիճակի բարելավում՝ գրանցում, անձը հաստատող փաստաթղթերի ստեղծում, հանրային արշավներ և լոբբինգ հավաքողների անունից, բնակչության կրթություն թափոնների տեսակավորման վերաբերյալ,
* զարգացնել կապեր պետության հետ՝ հավաքողներին թափոնների կառավարման մեջ ինտեգրելու համար, և զարգացնել գործընկերություններ մասնավոր հատվածի հետ՝ միջնորդներից խուսափելու համար։

Այս միջամտությունների կոնկրետ արդյունքները խառն են, դրանց հաջողությունը կախված է տարբեր մարդկային, տեխնիկական և տնտեսական տարրերի ճիշտ ինտեգրումից։ Օրինակ՝ այն նախագծերը, որոնք ստեղծում են նվիրված տեսակավորման կենտրոններ և թույլ են տալիս հավաքողներին աշխատել կազմակերպված միջավայրում, հաճախ ավելի հաջողակ են, քան պաշտպանիչ սարքավորումներ տրամադրող նախագծերը, որոնք հազվադեպ են օգտագործվում, քանի որ համարվում են «անիրագործելի»։

## Զարգացած քաղաքների դեպք

Զարգացած երկրներում, ընդհանուր առմամբ, չկա թափոնների վրա հիմնված ոչ ֆորմալ տնտեսություն. հանրային ծառայությունները շատ ավելի խիստ վերահսկողություն ունեն թափոնների հավաքման և մշակման նկատմամբ, աղբավայրերի մուտքը սահմանափակ է, փողոցները մաքրվում են ավելի հաճախ: Նույնիսկ երբ մասնավոր ընկերությունը հոգ է տանում կառավարման համակարգի մի մասի մասին, այս ոլորտի կանոնակարգերը չափազանց սահմանափակող են ոչ ֆորմալ համակարգի լայնածավալ զարգացման համար: Այս պատճառներով ոչ ֆորմալ հավաքումը կարող է տեղի ունենալ միայն աղբամանների, մասնավորապես՝ աղբամանների սահմանափակ համատեքստում:

Այնուամենայնիվ, պետք է տարբերակել աղքատ մարդկանց և այլ օգտագործողների միջև։

### Աղքատ մարդիկ
Ինչպես զարգացող երկրներում, աղքատ մարդիկ աղբամանները համարում են ապրուստի միջոց. քանի որ թափոններն ավելի տարածված են, աղբամաններում ավելի շատ վերաօգտագործելի թափոններ են հանդիպում: Սուպերմարկետների և սննդամթերքի խանութների շրջակայքում կարելի է գտնել դեռևս ուտելի սնունդ. շուկաների տարածքները նույնպես հարուստ են սննդով, բայց այն ավելի հազվադեպ է փաթեթավորված: Սննդի պիտանելիության ժամկետից հետո վաճառքի արգելքը նշանակում է, որ աղբամաններում դեռևս կա փաթեթավորված սնունդ, ինչը սահմանափակում է առողջության համար ռիսկերը:

Մյուս կողմից, թափոնների վերավաճառքը շատ աննշան է. այն հիմնականում վերաբերում է վերադարձվող իրերին, ինչպիսիք են շշերը, և նույնիսկ որոշակի մետաղների, ինչպիսիք են պղինձը և կապարը, որոնք ունեն բարձր շուկայական արժեք։

«Աղբահանությունը» դեռևս խիստ բացասական է ընդունվում բնակչության մնացած մասի, այդ թվում՝ աղքատ մարդկանց կողմից, ովքեր դեռ չեն հասել այս ծայրահեղությանը: Այս գործողությունն ինքնին սովորաբար անօրինական չէ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ աղբամանը գտնվում է մասնավոր վայրում, սակայն կարծրատիպը զգալի է և կապված է արժանապատվության կորստի հետ, որը հաճախ կապված է անօթևանության հետ:

### Այլ օգտագործումներ

Որոշ մարդիկ աղբահանություն են անում ոչ թե տնտեսական անհրաժեշտությունից դրդված, այլ իրենց ստեղծագործական բնազդը խթանելու և իրագործելու համար՝ վերամշակելով օգտագործված առարկաներ, վերականգնելով հումք իրենց արվեստի համար և այլն: Աղբահանությունը կարող է դառնալ գիտակցված ընտրություն՝ որպես այլընտրանքային կենսակերպի մաս։ Օրինակ՝ Ֆրիգանիզմը և դեկետարիանիզմը կիրառվում են այն մարդկանց կողմից, ովքեր սնունդ են հավաքում հանրախանութների և ռեստորանների աղբամաններից՝ հիմնականում թափոնների դեմ պայքարի բարոյական նպատակով: Մյուսները պարզապես ավելի հարմար են գտնում ապրանքը ներքևի հարկից հավաքելը, քան խանութ գնալը:

Աղբահավաքը նաև թափոնների սոցիոլոգների նախընտրելի գործիքն է, ովքեր ուսումնասիրում են ժամանակակից կյանքի սոցիոլոգիան և թափոնները: Վերջապես, աղբամանները արտոնյալ վայր են տեղեկատվություն հավաքելու համար, որոնք օգտագործվում են, օրինակ, լրտեսական նպատակներով:

Նույնիսկ եթե դրանք իրականում թափոններ չեն, պետք է նաև նշել վաճառքի կետերի և երկրորդական ապրանքների վաճառողների կողմից վերամշակման հաճախակի դեպքերը, ինչպես Ֆրանսիայում (Բելգիայում և Կանադայում այլ անվանումներով) գործող «Ressourceries-Recycleries»-ը, որոնք հավաքում և վերականգնում են թափոնները՝ վերօգտագործված առարկաները համեստ գնով վերավաճառելու համար և որոնք իրենց հանրության շրջանում իրազեկվածություն են բարձրացնում թափոնները կրճատելու էկոքաղաքացիների վարքագծի վերաբերյալ (սպառման ընտրություն, առարկաների պահպանում, երկրորդ կյանքի ապրանքներ, տեսակավորում և այլն), այստեղից էլ՝ 3Rs-ի ((Reduce, Reuse and Recycle waste) կրճատել, վերօգտագործել և վերամշակել թափոնները) հայեցակարգը։

## Հավելվածներ
### Գրականություն
Աղբահավաքների վերաբերյալ շատ նախապատմական նյութեր չկան, և ներկայումս այս թեմայի վերաբերյալ համաշխարհային վիճակագրություն չկա: Աղբյուրները հիմնականում միջազգային հաստատությունների զեկույցներն են, ինչպիսիք են Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը և ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամը (UNICEF), չնայած նրանք այս համատեքստում ավելի մեծ հետաքրքրություն ունեն մանկական աշխատանքի նկատմամբ. օրինակ՝ Նիդեռլանդների WASTE ինստիտուտի հետ համատեղ անցկացված ILO-ի 2004 թեմատիկ գնահատումը, թերևս, մինչ օրս կատարված հետազոտությունների ամենամեծ ժողովածուն է։ Այլ նշանակալի աղբյուրներ են հետազոտական ​​ինստիտուտները, ինչպիսին է Մեծ Բրիտանիայի WEDC-ը. Մանսուր Ալիի աշխատանքը նշանակալի է, քանի որ այն երկարատև հետազոտություն է, որը կատարվում է աղբահավաք համայնքներում, ի տարբերություն այլ հետազոտությունների մեծ մասի, որոնք սովորաբար ստացվում են տեղում արագ այցելությունների միջոցով։

Այլ աղբյուրներ հաճախ ՀԿ-ների և Համաշխարհային բանկի զեկույցներն են, որոնք ավելի շատ կենտրոնանում են յուրաքանչյուր համատեքստում կոնկրետ գործողությունների վրա։

Զարգացող երկրներում թափոնների ոչ ֆորմալ վերականգնումը.

* Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության տարբեր զեկույցներ, մասնավորապես՝ այս ոլորտում մանկական աշխատանքի վերաբերյալ, կարդացեք առցանց,
* Mike Davis, *Planet of Slums*, Verso, Londres - New York, 2006, 228 p. .
* F. Flintoff, *Management of Solid Wastes in Developing Countries*, 2nd edition, 1994 : WHO Regional Publications. South-East Asia Series No.1 .
* M. Ali, A. Cotton et K Westlake, *Down to Earth: solid waste disposal for low-income countries*, WEDC, Loughborough University, 1999 .

Զարգացած երկրներում թափոնների վերամշակումը որպես «կենսակերպ».

* John Hoffman, *Art and Science of Dumpster Diving* 
* Ted Botha, *Mongo: Adventures in Trash* 

### Առնչվող հոդվածներ
* Ընդհանուր հոդվածներ՝ թափոններ, վերամշակում
* Զարգացած երկրներում՝ ֆրիգանիզմ
* Վայրեր՝ աղբի բեռնարկղ, աղբավայր
* Առնչվող թեմաներ՝ ետնախորշեր, աղքատություն, մանկական աշխատանք

### Արտաքին հղումներ
* Waste.nl կայք աղբահավաքների մասին։
* Անօրինական աղբահավաքներ Արգենտինայում։
* freegan.fr : Ֆրանսիական ֆրիգան կայք։
* ENDA Maghreb  Տեղեկատվական թռուցիկ Մարոկկոյի Ռաբատ քաղաքում կենցաղային թափոնների վերամշակման ոչ ֆորմալ հատվածի վերաբերյալ։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Աղբ