Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ

**Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքներ,** իրավունքների խումբ, որոնք պաշտպանում են անհատի քաղաքական ազատությունը՝ կառավարությունների, հասարակական կազմակերպությունների և անհատների ոտնձգություններից։ Դրանք ապահովում են անհատի՝ պետության և հասարակության քաղաքական և քաղաքացիական կյանքին մասնակցելու իրավունքը։

Քաղաքացիական իրավունքներն ընդհանուր առմամբ ընդգրկում են մարդկանց ֆիզիկական և մտավոր ամբողջականությունը, կյանքի իրավունքը և անվտանգության ապահովումը, խտրականությունից պաշտպանությունը՝ անկախ սեռից, ռասայից, սեռական կողմնորոշումից, ազգային ծագումից, մաշկի գույնից, տարիքից, քաղաքական պատկանելությունից, էթնիկ պատկանելությունից, դասակարգային կառուցվածքից, կրոնից և հաշմանդամությունից, ինչպես նաև ընդգրկում են խմբային իրավունքները,  օրինակ՝ գաղտնիության իրավունքը, մտքի, խոսքի, հավատքի, մամուլի, հավաքների և տեղաշարժի ազատությունը։

Քաղաքական իրավունքներն էլ ներառում են իրավունքի մեջ բնական արդարությունը (ընթացակարգային արդարություն), ինչպես օրինակ՝ քրեական դատավարությունը, այդ թվում՝ դատական պաշտպանության իրավունքը, պատշաճ իրավական ընթացակարգը, վնասի հատուցման կամ իրավական պաշտպանության դիմելու իրավունքը, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության և քաղաքականության մեջ ներգրավվելու իրավունքները, ինչպիսիք են միավորումներ ձևավորելու ազատությունը, հավաքների ազատությունը, հանրագիր ներկայացնելու իրավունքը, անհրաժեշտ պաշտպանությունը և ընտրական իրավունքը։ 

Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները մարդու իրավունքների հիմնարար և առաջնային բաղադրիչներն են։ Դրանք կազմում են 1948 թվականին ընդունված ՄԱԿ-ի  Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի առաջին մասը (տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքներն էլ կազմում են երկրորդ մասը)։ Մարդու իրավունքների երեք սերունդների տեսությունը քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները դասակարգում է որպես «առաջին սերնդի իրավունքներ», իսկ նեգատիվ և պոզիտիվ իրավունքների տեսությունն ընդհանուր առմամբ համարում է նեգատիվ իրավունքներ։

## Պատմություն
«Քաղաքացիական իրավունքներ» արտահայտությունը լատիներեն *jus civis* (քաղաքացու իրավունք) եզրույթի թարգմանությունն է։ Հռոմի քաղաքացիները կարող էին լինել կա՛մ ազատ, կա՛մ էլ ունենալ ստրուկի կարգավիճակ, բայց օրենքով բոլորն ունեին իրավունքներ։ 313 թվականի Միլանի հրովարտակից հետո այս իրավունքների շարքին ավելացավ նաև հավատքի ազատությունը։ Այդուհանդերձ, 380 թվականի Թեսալոնիկիի հրամանագիրը Հռոմեական կայսրության բոլոր հպատակներին պարտավորեցրեց դավանել կաթոլիկ քրիստոնեությունը։ Հռոմեական իրավական դոկտրինը դադարեց կիրառվել միջանադարում, բայց համընդհանուր իրավունքների վերաբերյալ պահանջները շարունակվում էին առաջ քաշվել քրիստոնեական վարդապետության հիման վրա։ Ըստ Քեթի ապստամբության (1549 թվական) առաջնորդների՝ «բոլոր ստրուկները կարող են ազատ լինել, քանի որ Աստված բոլորին ազատություն է շնորհել՝ թափելով իր թանկարժեք արյունը»։ 

17-րդ դարում անգլիական ընդհանուր իրավունքի ներկայացուցիչ սըր Էդվարդ Քոքը դարձյալ առաջին պլան բերեց քաղաքացիության վրա հիմնված իրավունքների գաղափարը՝ պնդելով, որ անգլիացի տղամարդիկ պատմականորեն օգտվել են այդ իրավունքներից։ 1689 թվականին Անգլիայի խորհրդարանն ընդունեց իրավունքների մասին բիլլը։ Դա այն գործոններից մեկն էր, որն ազդել է Ջորջ Մեյսոնի և Ջեյմս Մեդիոսնի վրա՝ 1776 թվականին Վիրջինիայի իրավունքների հռչակագիրը կազմելու ժամանակ։ Վերջինս էլ մեծ ազդեցություն ունեցավ Միացյալ Նահանգներում 1789 թվականին ընդունված Իրավունքների մասին բիլի վրա։ 

«Քաղաքացիական անկարողություն» հասակացությունը վերաբերում է օրենսդրության միջոցով քաղաքացիական այս կամ այն իրավունքի վերացմանը։ 19-րդ դարի սկզբին Մեծ Բրիտանիայում «քաղաքացիական իրավունքներ» հասկացությունը հիմնականում վերաբերում էր կաթոլիկների նկատմամբ իրավական խտրականության հիմնախնդրին։ Համայնքների պալատում ոչ բոլոր խորհրդարանականներն էին կողմ քաղաքացիական իրավունքներին աջակցությանը։ Մեծ թվով քաղաքական գործիչներ կողմ էին, որ կաթոլիկների քաղաքացիական իրավունքները սահմանափակ մնան։ 1829 թվականին ընդունված «Կաթոլիկների էմանսիպացիայի մասին» բիլլը վերականգնեց նրանց քաղաքացիական իրավունքները։ 

Միացյալ Նահանգներում «քաղացիական իրավունքներ» եզրույթը կապված էր 1954-1968 թվականներին սևամորթների իրավունքների համար պայքարի հետ, որն ուղղված էր ռասիզմի դեմ։

## Իրավունքների պաշտպանություն
Թոմաս Մարշալը նշում է, որ պատմականորեն քաղաքացիական իրավունքներն առաջիններից մեկն էին, որոնք ընդունվեցին և ամրագրվեցին։ Հետագայում ճանաչում ստացան նաև քաղաքական իրավունքները, իսկ արդեն ավելի ուշ՝ սոցիալական իրավունքները։ Շատ երկրներում քաղաքացիական իրավունքները համարվում են սահմանադրական իրավունքներ և ընդգրկված են իրավունքների հռչակագրերում կամ նմանատիպ այլ փաստաթղթերում։ Դրանք նաև սահմանված են մարդու իրավունքների միջազգային փաստաթղթերում, ինչպես օրինակ՝ 1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում և 1966 թվականի Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրում։ 

Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները պարտադիր չէ, որ պաշտպանության համար ամրագրված լինեն։ Այնուամենայնիվ, շատ ժողովրդավարություններ ունեն քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների գրավոր երաշխիքներ՝ ամրագրելով դրանք տարբեր փաստաթղթերում։ Քաղաքացիական իրավունքներն ընդունված է համարել բնական իրավունքներ։ Թոմաս Ջեֆերսոնն իր «Բրիտանական Ամերիկայի իրավունքների համառոտ ակնարկ» աշխատության մեջ գրել է․ «ազատ մարդիկ պնդում են, որ իրենց իրավունքները ոչ թե երկնային ընծա են, այլ բխում են բնության օրենքներից»։

Թե ում վրա են տարածվում քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները, քննարկման առարկա է։ Չնայած շատ երկրներում տվյալ երկրի քաղաքացիներն առավել պաշտպանված են իրավական կամայականություններից, քան քաղաքացի չհանդիսացող անձինք, ընդհանուր առմամբ, քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները համընդհանուր են բոլորի համար։ 

Քաղաքագետ Սալվադոր Սանտինո Ֆուլո Ռեգիլմե կրտսերը կարծում է, որ վերլուծելով Գլոբալ հարավում մարդու իրավունքների խախտումների պատճառները և դրանցից պաշտպանության բացակայությունը, պետք է կենտրոնանալ ներքին և միջազգային գործոնների փոխազդեցության վրա։ Ըստ նրա՝ սա կարևոր ասպեկտ է, որը սովորաբար անտեսվում է հասարակագիտական գրականության մեջ։

## Այլ իրավունքներ
Սովորույթային իրավունքը ևս կարևոր դեր է խաղում։ Ենթադրյալ կամ չհաշվառված իրավունքներն այն իրավունքներն են, որոնք դատարանները կարող են ճանաչել որպես գոյություն ունեցող, նույնիսկ եթե դրանք երաշխավորված չեն գրավոր օրենսդրությամբ կամ սովորույթներով։ Դրա օրինակներից մեկն ԱՄՆ-ում գործող գաղտնիության իրավունքն է և սահմանադրության իններորդ փոփոխությունը, որոնք հստակորեն ցույց են տալիս, որ մյուս իրավունքները ևս պաշտպանված են։

ԱՄՆ-ի անկախության հռչակագիրը սահմանում է, որ մարդիկ ունեն անքակտելի իրավունքներ՝ ներառյալ «կյանքի, ազատության և երջանկության ձգտման»։ Որոշ մասնագետներ կարծում են, որ կառավարության միակ նպատակը կյանքի, ազատության և սեփականության պաշտպանությունն է։ 

Որոշ մտածողներ պնդում են, որ ինքնատիրապետման և ճանաչողական ազատության հասկացությունները հաստատում են մարդու իրավունքը ընտրել այն սնունդը, որն ուտելու է, դեղորայքը, որն ընդունելու է և սովորույթները, որոնց անձնատուր է լինում։

## Քաղաքացիական իրավունքների համար սոցիալական շարժումներ

Քաղաքացիական իրավունքները երաշխավորում են օրենքով սահմանված հավասար պաշտպանություն։ Երբ քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները բոլորի համար երաշխավորված չեն՝ հավասար իրավունքի պաշտպանության շրջանակներում կամ երբ նման երաշխիքները գոյություն ունեն միայն թղթի վրա, սակայն գործնականում չեն պահպանվում, կարող են հանգեցնել քաղաքական դիմադրության, դատական գործընթացների և սոցիալական խռովությունների։ 

1848 թվականին ԱՄՆ-ում քաղաքացիական իրավունքների շարժումները մեծ թափ ստացան շնորհիվ այնպիսի փաստաթղթերի, ինչպիսին է՝ Զգացմունքների հռչակագիրը։ Միտումնավոր ստեղծված լինելով ԱՄՆ անկախության հռչակագրի նման՝ Զգացմունքների հռչակագիրը դարձավ ամերիկյան կանանց շարժման հիմնարար փաստաթուղթը և ընդունվեց Սենեքա Ֆոլսի համաժողովի ժամանակ, որն ընթանում էր 1848 թվականի հուլիսի 19-20-ը Նյու Յորք նահանգի համանուն քաղաքում։ 

1950-1980-ական թվականներին ամբողջ աշխարհում ի հայտ եկան իրավունքի և օրենքի առաջ հավասարության պահանջով մի շարք քաղաքական շարժումներ։ Այդ շարժումներն ունեին իրավական և սահմանադրական ասպեկտ և նպաստեցին ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային մակարդակներում զգալի օրինաստեղծ գործունեության և օրենսդրական բարեփոխումների։ Դրանք ունեին նաև ակտիվիստական կողմ՝ հատկապես այն իրավիճակներում, երբ իրավունքների խախտումները խիստ տարածված էին։ Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների կիրարկման նպատակ ունեցող շարժումների թվում էին՝ 
* ԱՄՆ-ում քաղաքացիական իրավունքների շարժումները, որտեղ խախտվել էին սևամորթ քաղաքացիների իրավունքները, 
* Հյուսիսային Իռլանդիայի քաղաքացիական իրավունքների ասոցիացիան, որն ստեղծվել է 1967 թվականին, այն բանից հետո, երբ Միացյալ Թագավորության այս երկրամասում խախտվել էին կաթոլիկ փոքրամասնությունների իրավունքները, 
* նախկին կոմունիստական մի շարք երկրներում գործող շարժումները, որոնց թվում էին Պրահայի գարունը, 77-րդ խարտիան Չեխոսլովակիայում և ապստամբությունները Հունգարիայում։ 

Քաղաքացիական իրավունքների շարժումների մի մեծ մասը հիմնված էին քաղաքացիական դիմադրության տեխնիկայի վրա՝ իրենց նպատակներին հասնելու համար կիրառելով ոչ բռնի մեթոդներ։ Որոշ երկրներում քաղաքացիական իրավունքների համար պայքարը ուղեկցվում էր քաղաքացիական անկարգություններով և նույնիսկ զինված ապստամբությամբ։ Չնայած քաղաքացիական իրավունքների շարժումները վերջին վաթսուն տարիների ընթացքում նպաստել են քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների տարածմանն ու ընդլայնմանը, շատ երկրներում գործընթացը երկար և լարված է եղել, ու այդ շարժումներից շատերը չեն հասել կամ էլ մասամբ են հասել իրենց նպատակներին։

## Խնդիրներ և վերլուծություն
Հաճախ հարցեր են առաջանում քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների վերաբերյալ։ Օրինակ՝ որքանով պետք է պետությունը միջամտի անհատների պաշտպանությանը՝ այլ անձանց կամ կորպորացիաների կողմից իրենց իրավունքների ոտնահարումից կամ էլ ինչպես պետք է պայքարել մասնավոր հատվածում աշխատանքային խտրականության դեմ։ 

Քաղաքական փիլիսոփայությունն առնչվում է քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների հետ։ Ռոբերտ Նոզիկը և Ջոն Ռոլսը սրանց վերաբերյալ իրենց տեսակետներն են արտահայտել համապատասխանաբար «Անարխիա, պետություն և ուտոպիա» և «Արդարության տեսություն» աշխատություններում։ Ոլորտի մյուս ազդեցիկ հեղինակների թվում են Ուեսլի Նյուքոմբ Հոհֆելդը և Ջին Էդվարդ Սմիթը։

## Առաջին սերնդի իրավունքներ
Առաջին սերնդի իրավունքները հաճախ կոչվում են «կապույտ» իրավունքներ, որոնք հիմնականում կապված են ազատության և քաղաքական կյանքին մասնակցության հետ։ Դրանք իրենց բնույթով քաղաքական և քաղաքացիական են, ինչպես նաև խիստ անհատական։ Դրանք բացասաբար են ազդում անհատին պետական ​​լիազորությունների գերազանցումից պաշտպանելու վրա։ Առաջին սերնդի իրավունքները, ի թիվս այլոց, ներառում են խոսքի ազատությունը, դատական պաշտպանության իրավունքը, (որոշ երկրներում) զենք պահելու և կրելու իրավունքը, դավանանքի ազատությունը, խտրականությունից զերծ մնալու իրավունքը և ընտրելու իրավունքը։ Դրանք առաջին անգամ կիրառվել են 17-րդ և 18-րդ դարերում՝ Լուսավորության դարաշրջանում։ Անգլիական, ամերիկյան և ֆրանսիական հեղափոխությունների հետ կապված քաղաքական տեսություններն ամրագրվել են 1689 թվականի Իրավունքների մասին բիլլում (Անգլիացի տղամարդկանց իրավունքների վերաամրագրումը, որոնցից մի քանիսն իրենց արտացոլումն էին գտել դեռևս 1215 թվականի Ազատությունների մեծ խարտիայում), իսկ արդեն առավել ամբողջական տեսքով 1789 թվականի Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագրում և 1791 թվականի Իրավունքների մասին բիլլում։

Դրանք ամրագրված էին գլոբալ մակարդակում և միջազգային իրավունքում որոշակի կարգավիճակ ստացան նախ 1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 3-21-րդ հոդվածներում, իսկ ավելի ուշ արդեն 1966 թվականի Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրում։ Եվրոպայում դրանք ամրագրվել են Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայում, որն ընդունվել է 1953 թվականին։

## Քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների կազմակերպություններ
Ներկայումս կան կազմակերպություններ, որոնք գործում են պաշտպանելու մարդականց քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքները՝ դրանց ոտնահարվելու դեպքում։ Ամերիկյան քաղաքացիական ազատությունների միավորումը, որը հիմնադրվել է 1920 թվականին, շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն է, որն օգնում է պահպանել խոսքի ազատությունը և աշխատում է քաղաքականության փոփոխության ուղղությամբ։ Ոլորտային մեկ այլ կազմակերպություն է Գունավոր մարդկանց առաջընթացի ազգային ասոցիացիան, որը հիմնադրվել է 1909 թվականին։ Վերջինս ուղղված է փոքրամասնությունների քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանությանը։ ԱՄՆ ազգային հրաձգային ասոցիացիան էլ փոքրամասնությունների՝ 1871 թվականին հիմնված քաղաքացիական իրավունքների կազմակերպություն է, որը հիմնականում զբաղվում է զենք կրելու իրավունքի պաշտպանությամբ։ Բոլոր այս կազմակերպությունները ծառայում են տարբեր նպատակների։ Գոյություն ունի նաև Աշխատանքի ամերիկյան ֆեդերացիա- Արդյունաբերական կազմակերպությունների կոնգրեսը, որն ամերիկյան արհմիություն է և այդ երկրի ողջ տարածքում ներկայացնում է բանվոր դասակարգին։

## Տես նաև

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Martin Luther King, Jr. and the Global Freedom Struggle ~ an online multimedia encyclopedia presented by the King Institute at Stanford University, includes information on over 1000 civil rights movement figures, events and organizations
* Encyclopædia Britannica: Article on Civil Rights Movement
* The History Channel: Civil Rights Movement
* Civil Rights: Beyond Black & White – slideshow by *Life magazine*
* Civil rights during the Eisenhower Administration, Dwight D. Eisenhower Presidential Library
* Arnold, Eric K. "The BLM Effect: Hashtags, History and Race." Race, Poverty & the Environment, vol. 21, no. 2, 2017, pp. 8–15. JSTOR, The BLM Effect: Hashtags, History and Race. Accessed 11 Apr. 2023.
* Estes, Carroll L. "Women's Rights, Women's Status, Women's Resistance in the Age of Trump." Generations: Journal of the American Society on Aging, vol. 41, no. 4, 2017, pp. 36–44. JSTOR, Women's Rights, Women's Status, Women's Resistance in the Age of Trump. Accessed 11 Apr. 2023.
* Reckoning with 1898 in a 21st Century Civil Rights Movement
* Be Nice. Project

Կատեգորիա:Իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների հայեցակարգեր
Կատեգորիա:Նույնականության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունքներ և ազատություններ