Կուբայական տոդի

**Կուբայական տոդի** (), տոդիի ընտանիքի թռչունների տեսակ։ Ունի վառ կանաչ փետուրներ՝ վերին մասում և դեղնականաչավուն՝ ներքևում։ Ինչպես բոլոր տոդիները, Կուբայական տեսակն ունի վառ կարմիր կոկորդի բիծ, սակայն վարդագույն կողային փետուրները գրեթե բացակայում են։ Թռչունը՝ ճամայկա կղզու էնդեմիկ տեսակ է, սնվում է՝ միջատներով և նրանց թրթուրներով, երբեմն՝ փոքրիկ պտուղներով։ Ձվերը դնում է բներում, որոնք փորում են երկու թռչունները։

## Նկարագրություն
Կուբայական տոդին ունի վառ կանաչ փետուրներ՝ վերին մասում, ավելի բաց կանաչ՝ գլխի կողքերին, փոքր մոխրագույն-կապույտ ականջի ծածկույթներ, սպիտակ այտեր։ Կարմիր կոկորդի բծի փետուրների ծայրերը ներկված են արծաթագույն-սպիտակ։ Կողքերում կուրծքը դեղնավուն-կանաչ է, որովայնը՝ կանաչավուն-դեղին, պոչի տակը՝ դեղին։ Կողքերը թեթևակի վարդագույն են։ Թևի եզրը դեղնավուն-սպիտակ է։ Սեռական դիմորֆիզմը շատ թույլ է արտահայտված, էգերը տարբերվում են ավելի քիչ նկատելի մոխրագույն-կապույտ ականջի ծածկույթներով։ Երիտասարդ առանձնյակներն ունեն ավելի կարճ կտուց և ավելի քիչ վառ վերին մաս, ավելի մոխրագույն կուրծք և ավելի քիչ նկատելի մոխրագույն կամ վարդագույն կոկորդի բիծ։ Նրանք չունեն մոխրագույն-կապույտ և դեղին հատվածներ։ Կուբայական տոդիի աչքի ծիածանաթաղանթը կարող է լինել ինչպես մուգ շագանակագույն, այնպես էլ սպիտակ, և դա թույլ չի տալիս որոշել թռչնի սեռը։ Կտուցի վերին մասը սև է, ստորինը՝ կարմիր։ Կտուցի վերին մասը ունի ատամնավոր եզրեր՝ կոշտ միջատներին կոտրելու համար, ինչը բոլոր տոդիների բնորոշ առանձնահատկությունն է։ Ինչպես և մյուս ռակշեաձևերը, ունի մասամբ միացված առջևի մատներ, որոնք օգտագործում են բները փորելու համար։

Կուբայական տոդիի ամբողջ երկարությունը տատանվում է՝ , զանգվածը՝   արուների մոտ, և ՝ էգերի։ Ամերիկացի օրնիտոլոգ Ռոբերտ Ռիջուեյը 1914 թվականի Սմիթսոնյան ինստիտուտի տեղեկագրում բերում է հետևյալ բնութագրերը՝ ամբողջ երկարությունը՝ , թևերի երկարությունը՝ , պոչի երկարությունը՝ , կտուցի երկարությունը՝ , ոտնաթաթ՝ , միջին մատի երկարությունը՝ : Կուբայական տոդին միակ ներկայացուցիչն է ընտանիքի, որի մաշվածությունը հատուկ ուսումնասիրվել է։ Մաշվածությունը սկսվում է բուծման սեզոնից անմիջապես հետո։ Առաջնային փետուրների փոփոխությունից հետո օգոստոսի սկզբին, հետևում է երկրորդական և ղեկի փետուրների փոփոխությունը սեպտեմբերի սկզբին, իսկ ամբողջ գործընթացը ավարտվում է հոկտեմբերի վերջին։ Առաջնային թևի փետուրները փոխվում են ներքին փետուրներից դեպի թևի եզրը, ընդ որում երկու-երեք փետուր կարող են աճել միաժամանակ։ Երկրորդային փետուրները սկսում են թափվել այն բանից հետո, երբ ամբողջությամբ աճում է հինգերորդ փետուրը, թափվելը տեղի է ունենում չորրորդ և հինգերորդ փետուրներից դեպի կողմերը: Պոչի փետուրները սկսում են թափվել կենտրոնից դեպի կողմերը առաջին և ութերորդ երկրորդային փետուրների թափվելուց հետո: Պոչի փետուրների թափվելը տեղի է ունենում շատ արագ, և դրանք աճում են ամբողջ երկարությամբ թևի մնացած փետուրների հետ միասին: Մնացած փետուրները փոխվում են նույն ժամանակ, բայց երկու ամիս ավելի դանդաղ, քան թևի և ղեկի փետուրները: Երկրորդային փետուրները սկսում են թափվել այն բանից հետո, երբ ամբողջությամբ աճում է հինգերորդ փետուրը, թափվելը տեղի է ունենում չորրորդ և հինգերորդ փետուրներից դեպի կողմերը: Պոչի փետուրները սկսում են թափվել կենտրոնից դեպի կողմերը առաջին և ութերորդ երկրորդային փետուրների թափվելուց հետո: Պոչի փետուրների թափվելը տեղի է ունենում շատ արագ, և դրանք աճում են ամբողջ երկարությամբ թևի մնացած փետուրների հետ միասին: Մնացած փետուրները փոխվում են նույն ժամանակ, բայց երկու ամիս ավելի դանդաղ, քան թևի և ղեկի փետուրները.

Կուբայական տոդին ընտանիքի ամենալուռ ներկայացուցիչն է և ձայն չի արձակում բազմացման սեզոնից դուրս:Բազմացման շրջանում տարածքը նշելու համար Ճամայկայի տոդին օգտագործում է կարճ «բիպ» («beep») և արագ կոկորդային «ֆրրապ» («frrrup»), իսկ վտանգը նշելու համար՝ բարձր սուլոց «չիպ» («cheep»)։ Ինչպես բոլոր տոդիները, այս տեսակը արձակում է թևերով բնորոշ ձայն: Ավելի վաղ կարծվում էր, որ այդ ձայնը կապված է թռչնի փետուրների փոքր թուլության հետ, սակայն մանրակրկիտ ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ այդ փետուրները չունեն փոփոխված կոշտություն կամ լայնություն։ Բավականին բարձր ձայնը, այնուամենայնիվ, դժվար է ձայնագրել և մեծապես կախված է եղանակային պայմաններից. արևոտ օրերին այն ավելի լավ է լսվում, քան ամպամած կամ անձրևոտ օրերին:

## Կենսակերպ
Հիմնականում սնվում է միջատներով և նրանց թրթուրներով, կարող է ուտել փոքր մրգեր։ Որսի համար հիմնականում օգտագործում է «underleaf-sally»-ն, որը բնորոշ է ընտանիքի ներկայացուցիչներին, երբ կտուցն ու աչքերը ուղղված են վերև, թռչունները սկանավորում են գլխավերևի տերևների և ճյուղերի ստորին մասը։ Նախընտրում է որսալ ստորին շերտում՝ գետնից 1-5 մետր բարձրության վրա։ Միջին բարձրությունը կազմում է 2,9 մետր չոր թփուտներում, 5,2 մետր՝ խոնավ անտառներում:

## Տարածում
Այս տեսակը Ճամայկա կղզու էնդեմիկն է։ Նա լայնորեն տարածված է ինչպես խոնավ, այնպես էլ չոր անտառներում, լեռներում և անտառներով ծածկված բլուրներում։ Ավելի հաճախ հանդիպում է մանգրովային և չոր ստորին անտառներում։ Այդուհանդերձ, Ճամայկայի տոդին խուսափում է սոճու անտառից։ Նախընտրում է անտառային տարածքներով և բաց արոտավայրերով շրջանները[8]։ Հազվադեպ է հանդիպում Կապույտ լեռներում՝ բարձրությունը ծովի մակարդակից 1500 մետր, բացակայում է գագաթին։ Սեզոնային միգրացիաներ չեն գրանցվել։ Լեռնային խոնավ անտառներում խտությունը կազմում է մինչև 6 թռչուն կմ²-ում, չոր կրաքարային անտառներում՝ 4-14 թռչուն, չափավոր անտառներում՝ մինչև 16 թռչուն։ Որոշ հետազոտություններ գրանցել են ամենամեծ խտությունը ծովի մակարդակից 1200 մետր բարձրության վրա, բայց դա կարող է կապված լինել հողի որակի հետ, որը նպաստում է բների փորմանը։

Զույգի տարածքի չափը կազմում է 0,7 հա-ից պակաս՝ միջին մեծության, որը գրանցվել է Պուերտո Ռիկոյի տոդիի համար։ Երբ բոքսիտի արդյունահանման հետ կապված որոշ ջամայկական տոդիներ արհեստականորեն տեղափոխվեցին 0,6-4 կմ, միայն 20 օր անց թռչունների 60%-ը, հիմնականում արուները, կարողացան վերադառնալ իրենց տարածք։

Անգլախոս թռչնասերները Ճամայկայում թռչունին անվանել են «Robin Redbreast»՝ նմանակելով կարմրակոկիկին (Erithacus rubecula), որը նույնպես ունի կարմիր կոկորդի բիծ և բավականին ընկերասեր է։ Կուբայական տոդին կարող է մարդկանց մոտ թողնել 2-3 մետր հեռավորության վրա, իսկ երբեմն՝ 50 սմ-ից էլ քիչ, թռչել տներ՝ միջատների հետևից և նստել քիվերին։ Այս տեսակի պոպուլյացիայի վրա բացասական ազդեցություն են թողնում փոքր մանգուստները (Urva auropunctata) և գյուղական շրջանների երեխաները, որոնք ավերում են բները և ուտում են տոդիի ձվերը։

## Բազմացում
Սեզոնը Կուբայական տոդիի բազմացմանը դեկտեմբերից մինչև հուլիսն է։ Թռչունները փորում են բներ ուղղահայաց հողում, մուտքի անցքի բարձրությունը միջինում կազմում է 3,9 սմ, լայնությունը՝ 3,5 սմ։ Բույնի մուտքը սովորաբար գտնվում է 1,3 մետր բարձրության վրա, կրաքարերում կամ բարակ հողային շերտերով վայրերում՝ ավելի ցածր։ Բույն փորելուն մասնակցում են երկու թռչունները։ Կուբայական տոդիները երբեմն հեռացնում են քարերը ափերից, դրանով իսկ հեշտացնելով մուտքը բնի անցքեր։ Երբեմն նրանք նույնիսկ փոքր քարեր են տեղափոխում մինչև 3 մ հեռավորության վրա։ Հայտնի է մի զույգի մասին, որը բնակվել է քարե պատի ճեղքում։ Նաև գրանցվել է դեպք, երբ յամայկյան տոդիները բնի համար օգտագործել են փայտե ծաղկաման, ընդ որում նրանք անցք են բացել անցքի միջով՝ ձվադրելու համար։

Շարվածքը բաղկացած է 1-4 սպիտակ ձվից, միջինը՝ 2,8 ձու։ Ձվի չափսերը կազմում են 16,1 x 13,3 մմ։

## Դասակարգում
Գիտական անվանումը՝ *Todus multicolor* թռչունը առաջին անգամ նկարագրվել է Կառլ Լիննեյի կողմից 1758 թվականին *Alcedo todus* անվամբ։ Լիննեյի (1766) դասակարգման մեջ ներառված է Todus viridis տեսակը. նկարագրությունը համապատասխանում է ցանկացած տոդիի, բայց իռլանդացի բնագետ Պատրիկ Բրաունի, անգլիացի բնագետ Հանս Սլոունի և թռչնաբան Ջորջ Էդվարդսի հղումները ենթադրել են, որ խոսքը հենց յամայկական տեսակի մասին է։ 1874 թվականին անգլիացի օրնիտոլոգ Ռիչարդ Բոուդլեր Շարպը ենթադրեց, որ 1760 թվականին ֆրանսիացի կենդանաբան Մատյուրեն-Ժակ Բրիսոնի կողմից տրված ամբողջ ցեղի նկարագրությունը կատարվել է ոչ թե Ճամայկայի, այլ լայնակտուց տեսակի հիման վրա։ Ընդհանրապես ասած, *Todus viridis*-ի ներքո տարբեր հետազոտողներ տարբեր ժամանակներում հասկացել են պուերտոռիկյան, յամայկական և դոմինիկյան (լայնակտուց) տեսակները։ Նույն անվանումը յամայկական տոդիի համար օգտագործել են Սուեյնսոնը (1832-1833), ֆրանսիացի օրնիտոլոգ Ֆրեդերիկ դե Լա Ֆրենեն (1847), անգլիացի բնագետ Ֆիլիպ Հենրի Գոսը (1847), բրիտանացի կենդանաբաններ Ջորջ Ռոբերտ Գրեյը (1848) և Ֆիլիպ Լատլի Սքլեյթերը (1861)։ Եվս 1872 թվականին բոլոր տոդիները համարվում էին յամայկական տոդիի ենթատեսակներ։ *Todus todus* անվանումը 1885 թվականին օգտագործել է ամերիկացի կենդանաբան Լեոնարդ Շտեյնեգերը։ Ենթադրվում է, որ տոդիները Կուբայից տեղափոխվել են Ճամայկա, որտեղ դարձել են էնդեմիկ, իսկ հետո տեղափոխվել են Պուերտո Ռիկո կղզի։ Կուբայական և Կուբայական տեսակների կապի մասին կարող են վկայել վերջինիս ականջի վերևի կապտամոխրագույն փետուրները, որոնք հիշեցնում են կուբայական տոդիի կապտավուն բծերը, մինչդեռ մյուս տեսակներն ունեն միայն մի քանի բաց մոխրագույն փետուր։ Բացի այդ, այս երկու տեսակներն ունեն կտուցի գրեթե նույն լայնությունը և մարմնի նույն երկարությունը, ինչպես նաև թևի նմանատիպ կառուցվածք։

Մորֆոլոգիական վերլուծությունը, մասնավորապես՝ փետուրները, կմաղքը և ձայնի առանձնահատկությունները, թույլ են տալիս Կուբայական տոդիին դասել պուերտոռիկյանի հետ նույն խմբին։ Երկու տեսակների մոտ էլ վարդագույն կողային փետուրները կա՛մ բացակայում են, կա՛մ առկա են չափազանց փոքր քանակությամբ, իսկ արձակվող կանչերը գրեթե նույնն են որակով և տևողությամբ։ Ժամանակակից գենետիկական հետազոտությունները ջամայկական, պուերտոռիկական և լայնակտուց տոդին դասում են մեկ ենթադասի։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Family Todidae (Todies) / Kepler A. K. // Mousebirds to Hornbills. - Barcelona: Lynx Edicions, 2001. - (Handbook of the Birds of the World: [16 v.] / In: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal; 1992-2013, vol. 6). - .
* Cuban Tody / Kepler A. K., Kirwan G. M. // Mousebirds to Hornbills. - Barcelona: Lynx Edicions, 2001. - (Handbook of the Birds of the World: [16 v.] / In: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal; 1992-2013, vol. 6). - .
* *Perez Mena E. E., Mora E.*

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:ԲՊՄՄ կարմիր ցանկի քիչ մտահոգող տեսակներ
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ