Օրշա

**Օրշա** (, , , ), քաղաք Բելառուսի Վիտեբսկի մարզում՝ Դնեպրի և Արշիցա գետերի միախառնման տեղում։

## Պատմություն
ձախից|մինի| Զինանշան, 1781
ձախից|մինի| Զինանշանը 1967 թվականին, որը պատրաստել էր քաղաքի 900-ամյակի առթիվ
Օրշան առաջին անգամ հիշատակվել է 1067 թվականին Ռշա անունով՝ այն դարձնելով Բելառուսի ամենահին քաղաքներից մեկը։ Քաղաքը անվանվել է գետի անունով, որի անունը իսկզբանե Ռշա էր և հավանաբար այն ծագում է բալթյան *rus* ' արմատից, որը նշանակում է «դանդաղ հոսել»։

1320 թվականին Օրշան դարձավ Լիտվայի մեծ իշխանության մաս։ 1398–1407 թվականներին կառուցվեց Օրշայի ամրոցը։ 1514 թվականի սեպտեմբերի 8-ին տեղի ունեցավ Օրշայի հայտնի ճակատամարտը դաշնակից Լիտվայի Մեծ Իշխանության ու Լեհաստանի Թագավորության և մոսկովյան բանակի միջև։ Մոսկվացիները մեծ պարտություն կրեցին։ Այնուամենայնիվ, հաղթած Լիտվայի մեծ իշխանությունը ամբողջությամբ չօգտագործեց։

1555 թվականին Միկոլայը Ռաձիվիչը Օրշայում հիմնել է կալվինիստական (բողոքական) աթոռ, որը առաջիններից մեկն է բելառուսական տարածքում։ 16-17-րդ դարերից Օրշան նշանավոր կրոնական կենտրոն էր, որտեղ կային տասնյակ ուղղափառ, բողոքական և կաթոլիկ եկեղեցիներ և աթոռներ։ Քաղաքը նաև հրեական մեծ բնակչության տուն էր։

Օրշային տրվել է մագդեբուրգյան իրավունքներ 1620 թվականին։ 1630 թվականին Ս. Սոբալը բացեց առաջին տպարանը Կուչիյնա վանքում, որը դարձավ կյուրեղագիր հրատարակչության հայտնի կենտրոն։ Քաղաքը վնասվել է ռուս-լեհական պատերազմի ժամանակ (1654-1667), որը աղետ էր Լիտվայի մեծ իշխանության համար։ Առաջին լեհական բաժանման ժամանակ քաղաքը գրավվեց Ռուսական կայսրության կողմից 1772 թվականին և դարձավ Մոգիլյովի նահանգի մաս։ Ռուսական տիրապետության տակ այն 1776 թվականին զրկվեց մագդեբուրգյան իր իրավունքներից և անցավ մշակութային և տնտեսական անկման։   Բնակչությունը կտրուկ նվազել է մինչև ընդամենը մոտ 2000 բնակչի:1781 թվականին քաղաքի խորհրդանիշը փոխվեց։ Այն ներառում էր Ռուսաստանի կայսրության խորհրդանիշը և հինգ նետերը։ 
մինի|Օրշա․ Սուրբ Իլլայի ուղղափառ եկեղեցի (1880)
[մինի| [Ֆրանսիացիների ներխուժումը Ռուսաստան|Նապոլեոնի ներխուժման ընթացքում ֆրանսիացի գրող Ստենդալը ծառայել է Օրշայում ինտենդանտի կոչմամբ ]]
1812 թվականին Նապոլեոնի ներխուժման ժամանակ քաղաքը այրվեց։ Օրշան ֆրանսիական զորքերի վերահսկողության տակ առնելու ժամանակ իտենդանտի կոչում ուներ ֆրանսիացի գրող Մարի-Անրի Բեյլը (որը նաև հայտնի է Ստենդալ գրչանունով)։ Ըստ 1897 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ ընդհանուր 13,161 բնակչություն ուներ և մոտ 7000 հրեաներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին քաղաքը գրավվեց գերմանական զորքերի կողմից 1918 թվականի փետրվար-հոկտեմբեր ամիսներին։ 1919 թվականիի փետրվարի 2-ից Օրշան մտավ Խորհրդային Ռուսաստանի Գոմիելի շրջանի մեջ(Վիտեբսկի շրջան, 1920)։ Խորհրդային Միության կազմավորումից հետո այն տեղափոխվեց Բելառուսական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ 1924 թվականին։

Բնակչությունը մինչ Երկրորդ աշխարհամարտը կազմում էր մոտ 37 000 մարդ։ Քաղաքը օկուպացրեց Գերմանիան 1941 թվականի հուլիսի 16-ին։ Օկուպանտները քաղաքում ստեղծեցին մի քանի համակենտրոնացման ճամբարներ, որտեղ մոտ 19,000 մարդ սպանվեց։   
&#x5B; **' &#x5D;</sup>
1991 թվականի ապրիլին Օրշան Բելառուսի գլխավոր գործադուլի կենտրոններից մեկն էր։ Մարտի 1-ից հարյուր հազարավոր ածխահաններ գործադուլ էին հայտարարել Սովետական Միությունում։ Ապրիլի 3-ին [[Մինսկ]]ի մի քանի գործարաններում աշխատողներ դուրս եկան գնաճի բարձրացման դեմ և հանքափորների պահանջարկի բարձրացման համար։ Զանգվածային ցույցերը առաջբերեցին նոր լրացուցիչ պահանջներ (ներառյալ՝ Միության և Բելառուսի կառավարությունների կազմալուծումը և [[Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցություն|Կոմկուսի]] արտոնությունների ավարտը) և յուրաքանչյուր ձեռնարկությունից պատվիրակներ ընտրեցին քաղաքային գործադուլային հանձնաժողովներում, որոնք էլ իրենց հերթին ներկայացուցիչներին ուղարկեցին Բելառուսի Կենտրոնական գործադուլի հանձնաժողով (SKB): Ապրիլի 23-ին SKB-ն վերսկսել է ընդհանուր գործադուլը այն բանից հետո, երբ լրացել է իր պահանջների բավարարման ժամկետը։ Հաջորդ առավոտյան [[Միխայիլ Գորբաչով|Գորբաչովը]], [[Բորիս Ելցին|Ելցինը]] և սովետական մյուս հանրապետությունների ութ այլ առաջնորդներ փաստաթղթերում համատեղ հայտարարագիր հրապարակեցին խորհրդարանի և նախագահության համար ժողովրդավարական ընտրությունները համաձայնեցնելու վերաբերյալ․ նոր միության պայմանագիր, որը «արմատապես կբարձրացնի միության դերը հանրապետություններ» և գների բարձրացման ազդեցությունը մեղմելու միջոցառումներ, բայց նաև «արդյունաբերության հատուկ ռեժիմի» ներդրումը շատ արդյունաբերություններում։

Ի պատասխան՝ Օրշայի գործադուլային հանձնաժողովը առաջարկություն արեց բոլոր տեղական աշխատողներին արգելափակել երկաթուղային հանգույցը, որը ռազմավարական առումով գտնվում է [[Մոսկվա]]ն և [[Սանկտ Պետերբուրգ|Լենինգրադը]] Արևելյան և Արևմտյան Եվրոպա կապող գծի վրա։ Սա արագորեն հաստատվեց երկաթուղային կայարանում կայացած համաժողովրդական հանդիպման ժամանակ «ռելսերի վրա պառկելու» ձևով։ ։ Գորբաչովը մոբիլիզացրեց [[Պսկովի մարզ|Պսկովի]] մերձակա ռազմական ուժերը՝ երկաթուղով կարգուկանոնը վերականգնելու ցուցումներով։ Այնուամենայնիվ, շատ սպաներ հայտարարեցին չհամապատասխանելու մասին, և բրիգադի հրամանատար Գենադի Սիդորովը համարեց սա առաքելության «ըմբռնումի պակաս»։ Միևնույն ժամանակ, Բելառուսի բոլոր քաղաքներում աշխատողներ ցույցեր անցկացրին, որոնք սպառնում էին վրեժ լուծել, եթե Օրշայում արյան կաթիլ թափվի։ Վախենալով բախումից և օգտվելով կառավարության առաջարկից՝ բանակցելու իր ներկայացուցիչների հետ՝ այդ երեկո SKB-ն դադարեցրել է գլխավոր գործադուլը։

=== Բնակչության փոփոխություն ===
* 16-17-րդ դար՝ մոտ 5000 
* 1776` 2000-ից պակաս    <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;&#x5B; ** &#x5D;
* 1939՝ 37,000 
* 1970` 100 000 
* 2004՝ 125,000 

## Տրանսպորտ
մինի|Երկաթգծի կայարան
Օրշան կարևոր տրանսպորտային կենտրոն դարձավ Դնեպր գետի նավահանգստի կառուցումից հետո։ XIX դարի երկրորդ կեսին երկաթուղային գծերի կառուցումը մեծապես նպաստեց քաղաքի աճին.

* 1871՝ Մոսկվա-Մինսկ-Բրեստ 
* 1902` Ժլոբին-Մոգիլյով-Վիտեբսկ 
* 1923` Օրշա-Կրիշաու 
* 1927՝ Օրշա-Լեպել

Այսօր, Օրշան խոշոր երկաթուղային հանգույց է։ Բոոր Մոսկվայից և Սանկտ Պետերգուրգից Արևմտյան Եվրոպա գնացքները անցնում են Օրշայով։

Քաղաքը նաև կարևոր մայրուղիների հանգույց է. M1 (E30) Մոսկվա-Բրեստ և M8/M20 (E95) Սանկտ Պետերբուրգ-Օդեսա մայրուղիների խաչմերուկում է։

## Առողջապահական խնդիրներ
Վերջերս ուռուցքային հիվանդությունների բարձր մակարդակը ուշադրություն գրավեց այս քաղաքի վրա։ Մինչև 1987 թվականը գրանցվում էր ավելի քան 100 նոր քաղցկեղով հիվանդ։ Այդ ժամանակից ի վեր այդ թիվն աճել է հինգ անգամ, 2004 թվականի դրությամբ տարեկան գրանցվել է ավելի քան 500 նոր հիվանդ։ Ամենամեծ աճը գրանցվել է 2003-04 թվականներին (178%)։ Այս մասին լայնորեն հաղորդվում էր անկախ լրատվամիջոցներում, բայց բելառուսական պաշտոնյաները լռում են առողջության տագնապալի իրավիճակի և քաղցկեղի այս բարձր մակարդակի հավանական պատճառների մասին։ Անկախ լրատվամիջոցներում նշված երկու հնարավոր գործոններն են Օրշայում հին սովետական ռազմական կայանքները և Չեռնոբիլի վթարը։

## Օրշայի հայտնի բնակիչներ
մինի|265x265փքս| Իգոր Ժելեզովսկի

* Ֆրենսիս Ձյերոզինսկի, հիսուսական 
* Պիոտրա Հոլուբ (1913–1953), նկարիչ, սովետական շատ հայտնի պաստառների հեղինակ 
* Վլադիմիր Կորոտկևիչ, բելառուս գրող 
* Միխայիլ Մարինիչ, ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ, որը բանտարկված էր Օրշայում 
* Գեորգի Մոնդցոլևսկի, օլիմպիական վոլեյբոլի կրկնակի չեմպիոն 
* Գերշոն Շուֆման, եբրայերեն հեղինակ, որը հայտնի է որպես Գիմել Շուֆման 
* Ֆրիդա Վիգդորովա, սովետական գրող և լրագրող, հայտնի է Իոսիֆ Բրոդսկու դատավարությունից հետո «Սպիտակ գիրք» գրելու համար՝ ԽՍՀՄ-ում մարդու իրավունքների պաշտպանման համար 
* Լև Վիգոտսկի, հոգեբան 
* Նաթան Զարխի (1900–1935), սովետական դրամատուրգ և կինոռեժիսոր 
* Ֆաինա Չիանգ, դարձել է Չինաստանի Հանրապետության առաջին տիկինը 1978 թվականին 
* Իգոր Ժելեսովսկի, չմշկավազքի օլիմպիական մեդալակիր 
* Որոշ վարկածների համաձայն՝ Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի անհայտ հայրը Օրշայի գյուղացի է։

## Քույր քաղաքներ
Օրշայի քույր քաղաքներն են. 
* Աշա, Ռուսաստան
* Բելցի, Մոլդովա
* Բոնդենո, Իտալիա
* Չերկասի, Ուկրաինա
*Դուբնա, Ռուսաստան
*Գագարին, Ռուսաստան
* Իվանովո, Ռուսաստան
* Իվանտեևկա, Ռուսաստան
* Կարդիմովսկի շրջան, Ռուսաստան
* Կոպտևո (Մոսկվա), Ռուսաստան
*Կրասնոգվարդեյսկի (Սանկտ Պետերբուրգ), Ռուսաստան
* Մարուպա, Լատվիա
*Պերնիկ, Բուլղարիա
* Պուշկին, Ռուսաստան
* Ցինդաո, Չինաստան
* Շիշոու, Չինաստան
*Սելևկիա, Թուրքիա
* Սմոլենսկ, Ռուսաստան
* Սպիտակ, Հայաստան
*Տելշիայ, Լիտվա
* Տվեր, Ռուսաստան
*Վոլ էն Վելին, Ֆրանսիա
* Վոլգոդոնսկ, Ռուսաստան
*Վյազմա, Ռուսաստան
*Իվու, Ծինաստան
*Զապադնոյե Դեգունինո, Ռուսաստան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Օրշա - քաղաք Орша - сити! 
* Զինանշանը (GIF ֆայլ) 
* Լուսանկարները Radzima.org-ում 
* Օրշայի քարտեզ 
* Հրեական հանրագիտարան 
* Орша - город мой! Օրշան իմ քաղաքն է 
* Ճանապարհորդական ուղեցույց դեպի Օրշա

Կատեգորիա:11-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բելառուսի քաղաքներ
Կատեգորիա:Վիտեբսկի մարզ