Ծննդյան օրվա էֆեկտ

**Ծննդյան օրվա էֆեկտ** (կոչվում է նաև **ծննդյան օրվա մելանխոլիա**, հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է ինքնասպանությանը), վիճակագրական երևույթ, երբ անհատի մահվան հավանականությունը մեծանում է իր ծննդյան օրը: Ծննդյան օրվա էֆեկտը նկատվել է Անգլիայի և Ուելսի, Շվեյցարիայի, Ուկրաինայի և Միացյալ Նահանգների ընդհանուր բնակչության ուսումնասիրության արդյունքներում։ Ուսումնասիություններ անցկացվել են նաև ավելի փոքր խմբերում, ինչպիսիք են բեյսբոլի գլխավոր լիգայի խաղացողները։ Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ տղամարդկանց և կանանց մահացության մակարդակը տարբերվում է ծննդյան տարեդարձին ընդառաջ, մինչդեռ մյուս ուսումնասիրությունները ոչ մի էական գենդերային տարբերություն չեն գտնում։ Պատճառներ կարող են հանդիսանալ ալկոհոլի չարաշահումը, ծննդյան տարեդարձի հետ կապված հոգեբանական սթրեսը, ինքնասպանության ռիսկի բարձրացումը, անբուժելի հիվանդնությամբ տառապող մարդիկ, որոնք փորձում են ապրել մինչև իրենց ծննդյան օրը, մահացության աճը կամ մարմնի թուլացումը: Ծննդյան օրվա էֆեկտը նկատվել է նաև այն հետազոտություններում, որոնք վերահսկում են հաշվետվություններում հայտնի անոմալիաները։

## Ուսումնասիրություններ
[ձախից|մինի| Գաբբի Հարթնետ, [Բեյսբոլի գլխավոր լիգա (MLB)|MLB-ի այն խաղացողներից, ով մահացել է իր ծննդյան օրը։]]
Վիճակագրական ծրագրաշարի շնորհիվ, որը կարող է հեշտությամբ մշակել տվյալների մեծ հավաքածուներ, մի շարք պետական կամ երկրի մասշտաբով ուսումնասիրություններ են իրականացվել՝ պարզելու, թե արդյոք ծննդյան օրերը որևէ կապ ունեն մահացության հետ: Առաջին լայնածավալ ուսումնասիրությունը անցկացվել է 1969-ից 1990 թվականներին մահացած Կալիֆոռնիայի 2․745․149 բնակիչների տվյալների հետ: Ուսումնասիրություների արդյունքում մահվան դեպքերի զգալի աճ է գրանցվել տղամարդկանց մոտ ծննդյան օրվան նախորդող մեկ շաբաթում, իսկ կանանց մոտ՝ ծննդյան օրվան հաջորդող շաբաթվա ընթացքում։

Նմանատիպ ուսումնասիրություն արվել է 12․275․033 ծննդյան օրը մահացության հավանականությունը 17%-ով ավել է միջին ցուցանիշից, և առավելագույնս նկատվել է 80-ից բարձր անձանց մոտ։ Շվեյցարիայի տվյալների հետ կատարված մեկ այլ ուսումնասիրություն հայտնաբերել է, որ 13,8% դեպքերում մահացությունը կարողելի է կապել հատուկ պատճառների հետ՝ սրտի կաթված, ինսուլտ (հիմնականում կանանց մոտ), ինքնասպանություններ և դժբախտ պատահարներ (հիմանկանում տղամարդկանց մոտ)։ 1998-ից 2011 թվականներին մահացած 25 միլիոն ամերիկացիների շրջանում կատարված ուսումնասիրությունները պարզել են, որ ծննդյան օրը մահանալու հավանականությունը միջինից 6,7%-ով բարձր է, իսկ 20-ից 29 տարեկան երիտասարդների շրջանում, այդ թիվը հասնում է մինչև 25%-ի։ 1990-ից 2000 թվականներին Կիևի բնակչության շրջանում տղամարդկանց մոտ իրենց ծննդյան օրը 44,4%-ով ավելի շատ մահեր են գրանցվել քան ուրիշ այլ օր, իսկ կանանց մոտ՝ 36,2%-ով ավելի։ Որոշ կենսագրական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել նաև ծննդյան էֆեկտի առկայություն ավելի փոքր թվով հասարակություններում, ինչպիսիք են Բեյսբոլի գլխավոր լիգայի (MLB) խաղացողները և այն մարդիկ, ում մասին նշված է *Ամերիկյան պատմության հանրագիտարանում*։

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Դանիայում և Հունգարիայում ամենաշատ քանակով ինքնասպանությունները գրանցվել են տվյալ անձի ծննդյան օրը կամ դրան հաջորդող օրը: 

1995-ից 2009 թվականներին Գերմանիայում քաղցկեղից մահացության դեպքերի ուսումնասիրությունը ծննդյան օրվա էֆեկտի ապացույցներ չի գտել, թեև այն գտել է Սուրբ Ծննդյան էֆեկտ։ Լեոնարդ Զուսնեի կողմից անցկացված  ծննդյան էֆեկտի փոքրիկ ուսումնասիրությունը ինչպես արական, այնպես էլ նաև իգական սեռի խմբերի շրջանում, ցույց է տվել, որ կանայք ավելի հավանական է, որ կմահանան ծննդյան տարեդարձից անմիջապես առաջ, իսկ տղամարդիկ՝ ծննդյան օրվանից անմիջապես հետո։ 

Մի ուսումնասիրություն պարզել է, որ իրենց ծննդյան օրը ինքնասպան լինելու հավանականությունը ավելի մեծ է տղամարդկանց շրջանում։

## Հնարավոր բացատրություններ
### Ալկոհոլ
Ծննդյան տոնակատարությունները հաճախ կապված են ալկոհոլի օգտագործման և չարաշահման հետ: Ալկոհոլի չարաշահումը կարող է մեծացնել անձի մահվան հավանականությունը ալկոհոլային թունավորման, դժբախտ պատահարների և հարբած վարելու պատճառով, ինչպես նաև մեծացնելով ինքնասպան լինելու հավանականությունը։ ԱՄՆ-ում, որտեղ ալկոհոլի օգտագործման նվազագույն թույլատրելի տարիքը 21-ն է, մահացության մակարդակը շատ մեծ է 21-ամյակի օրը և դրան անմիջապես հաջորդ օրը, ինչը գրեթե ամբողջությամբ պայմանավորված է դժբախտ պատահարներով։

### Հոգեսոմատիկ և հոգեբանական
Մի ուսումնասիրության հայտնում է, որ քանի ծննդյան օրը ֆիքսված օր է որի վրա պետք է կենտրոնանալ, այն թույլ է տալիս մահացու հիվանդություններով տառապող հիվանդներին դիմանալ մինչև այդ օրը: Ծննդյան օրը նաև անձն հիշեցնում է իր մահի մասին և հանդիսանում է սեփական կյանքին հետ նայելու հնարավորություն։ Ահաբեկչության կառավարման տեսության համաձայն՝ դա սթրես է առաջացնում, որը կարող է դառնալ մահվան պատճառ: Գոյություն ունի նաև «խախտված խոստման էֆեկտը», ըստ որի, ինքնասպանության մտքեր ունեցող անձը սպասում է ծննդյան տարեդարձին կամ այլ նշանակալից իրադարձության՝ պարզելու համար, թե արդյոք իր իրավիճակը կբարելավվի։

Հոգեսոմատիկ/հոգեբանական մոդելը բացատրում է նաև քաղցկեղից մահացության նմանատիպ աճը տոների օրերին, ինչպիսին է Սուրբ Ծնունդը, և հիմնավորվում է նրանով, որ նման երևույթները ունեն մշակույթային ազդեցություն: Հրեական համայնքում կա Փեսախի էֆեկտ, իսկ չինացիների մոտ՝ Լուսնի տոնի էֆեկտ։

### Ֆիզիոլոգիական
Կա կարծիք, որ ինչպես որ 24-ժամյա ցիրկադային ռիթմը, մարմինը նույնպես ունի տարեկան կենսաբանական ռիթմ: Կա ենթադրություն, որ ծննդյան պահին կլիմայական պայմանները ներքին սթրես են առաջացնում և, որն էլ իր հերթին մեծացնում է մահվան հավանականությունը։

### Վիճակագրական
Մահվան վկայականները ստեղծելիս հնարավոր է շփոթել ծննդյան ամսաթվի և մահվան ամսաթվի դաշտերը, ինչը ավելացնում է այն վկայականների թիվը, որոնցում երկու օրերն էլ համընկնում են։ Բացի այդ, այն դեպքերում, երբ ճշգրիտ ամսաթվերը հայտնի չեն, հիմնականում օգտագործվում են ամսի 1-ը և 15-ը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինքնասպանության մեթոդներ
Կատեգորիա:Ինքնասպանության տեսակներ
Կատեգորիա:Ինքնասպանություն
Կատեգորիա:Ծննդյան օրեր
Կատեգորիա:Ծնունդներ
Կատեգորիա:Մահ