Կարտոֆիլի ցեց

**Կարտոֆիլի ցեց**, կարտոֆիլի պալարացեցը, որը հայտնի է նաև որպես ծխախոտի ճեղքաորդ, պատկանում է Gelechiidae ընտանիքին։ Դա օլիգոֆագ միջատ է, որը սնվում է մորմազգիների ընտանիքի բույսերով և հատկապես հայտնի է որպես կարտոֆիլի հիմնական վնասատու։ Ներկայումս ֆերմերներն օգտագործում են միջատասպաններ, մակաբույծների դեմ պայքարի միջոցներ և ջրցան ոռոգում ՝ կանխելու իրենց վարելահողերի աղտոտումը P. operculella-ում։

Կարտոֆիլի ցեցն ունի նաև ձվադրման հազվագյուտ գործընթաց, որի ընթացքում ձվաբջիջը պարունակում է սենսորներ, որոնք գրավում են ընդունող բույսից եկող քիմիական ազդանշանները: Հետևաբար, մեծահասակ էգ ցեցը բավական է, որ մոտ լինի ընդունող բույսին ՝ ձվերը դնելու համար:

Տարածված է գրեթե ամբողջ աշխարհում: Սկսած 2012 թվականից հայտնաբերվել է Արարատյան դաշտավայրի որոշ համայնքներում:

## Նկարագրություն
Կարտոֆիլի պալարացեցի մարմնի երկարությունը մոտ 10 մմ, իսկ թևերի բացվածքը ՝ մոտ 12 մմ։ Մեծահասակների մոտ կա նեղ բաց շագանակագույն մարմին ՝ մոխրագույն-շագանակագույն թևեր, որոնց վրա կան շատ փոքր մուգ բծեր։ Թիթեռն ունի երկու զույգ թև, երկուսն էլ ՝ փշրված եզրերով։ Էգերը արուներից տարբերվում են առջևի թևերի վրա սև "X" նախշով, երբ թևերը փակ են։

## Աշխարհագրական տիրույթ
P. operculella-ն հանդիպում է ամբողջ աշխարհում, բայց նախընտրում է մերձարևադարձային, արևադարձային և միջերկրածովյան կլիման։ Միացյալ Նահանգներում P. operculella-ն հայտնաբերվել է առնվազն 25 Նահանգներում, հատկապես Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսի ափերին: Կարտոֆիլի պալարային ցեցը տարածված է նաև Աֆրիկայում, Ասիայում, Եվրոպայում, Հարավային Ամերիկայում և Օվկիանիայում: Ընդհանուր առմամբ, ցեցերը հաղորդվել են ավելի քան 90 երկրներում։

## Բնակավայր
Կարտոֆիլի պալարային ցեցը սովորաբար հանդիպում է կարտոֆիլին հարող տարածքներում կամ գիշերային ստվերների ընտանիքի հյուրընկալող բույսերի մոտակայքում: Ջերմաստիճանը գոյատևման և զարգացման կարևոր գործոն է P. operculellaն, հետևաբար, նրանք սովորաբար ապրում են ավելի տաք կլիմայական պայմաններում ՝ նախընտրելով մերձարևադարձային և արևադարձային բնակավայրերը։

## Պարենային ռեսուրսներ
Հայտնի է, որ կարտոֆիլի պալարային ցեցի թրթուրները սնվում են կարտոֆիլի բույսերի (Solanum tuberosum) պալարներով, արմատներով և սաղարթներով (որոնց վրա նրանք տերևներ են արդյունահանում): Այնուամենայնիվ, թրթուրները կարողանում են կարտոֆիլի պալարներ գտնել միայն այն դեպքում, եթե դրանք բաց են կամ գտնվում են հողի մակերևույթից 1 սմ հեռավորության վրա: Ոչ մի ապացույց չկա, որ նոր դուրս եկած թրթուրները թաղվել են գետնին և արմատային համակարգի միջոցով գտել պալարներ։ Սաղարթների վրա թրթուրները հիմնականում սնվում են մեզոֆիլով ՝ տերևների վրա թողնելով շագանակագույն կամ սպիտակ բծեր, որոնք հայտնի են որպես խայտաբղետ ականներ։ Պարզվել է, որ կարտոֆիլի պալարային ցեցը սնվում է գիշերային ընտանիքի տարբեր անդամների կողմից, ինչպիսիք են ծխախոտը (Nicotiana tabacum), սմբուկը (Solanum melongena), լոլիկը (Lycopersicon esculentum) և բուլղարական պղպեղը (Capsicum annuum):

## Ծնողական խնամք
### Ձու դնելը
P. operculella-ի ձվաբջջը ունի մոտավորապես 1,5 մմ երկարություն և 0,3 մմ լայնություն: Ձվաբջջի յուրաքանչյուր կողմում տեղակայված են մոտավորապես 30-40 սրածայր մազեր ՝ 0,03-ից 0,3 մմ երկարությամբ: Ձվաբջջի ծայրին գտնվում են ավելի փոքր մազեր, որոնք հավասարաչափ տեղակայված են ամբողջ տարածքում:

Իգական կարտոֆիլի պալարային ցեցը պարտադիր չէ, որ լինի հյուրընկալող բույսի վրա կամ ներսում նաև զուգավորվելու և ձվեր դնելու համար։ Այնուամենայնիվ, լիարժեք պտղաբերությունը ձեռք է բերվում միայն այն դեպքում, երբ ցեցը գտնվում է նախընտրելի ընդունող բույսի մոտ։ Մեծահասակ էգ ցեցերը մակերեսին փնտրում են փորվածքներ (ճաքեր), որոնք բավականաչափ մեծ են իրենց ձվերը պահելու համար, սովորաբար 0,2-0,5 մմ քառակուսի չափերով։ Փափուկ և հյուսվածքային մակերեսները նախընտրելի են հարթ և մոմե մակերեսներից։ Էգերը նախընտրում են նաև չոր տեղերը ձվերը դնելու համար, և ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դրված ձվերի ընդհանուր քանակը նվազում է, երբ առկա են խոնավ մակերեսներ։ Ստվերը նույնպես նախընտրելի է պայծառ լույսից։

Ամերիկյան միջատաբանական ընկերության ամսագրում հրապարակված փորձերը, որոնք կատարվել են կարտոֆիլի պալարային ցեցի մեծահասակների վրա, ցույց են տվել, որ իգական սեռի ձվադրած ձվերի քանակը, երբ նրանք հայտնվում են, ավելի քիչ է, քան ամբողջ կյանքի ընթացքում դրված ձվերի ընդհանուր քանակը: Հետևաբար, ձվերի հետագա հասունացումը տեղի է ունենում կյանքի մեծահասակների փուլում և կախված է ռեսուրսների քանակից, ինչպիսիք են սնունդը և ջուրը, որոնք մեծահասակն ի վիճակի է կատարել ինքնուրույն:

### Հյուրընկալող բույսի ընտրություն
Մեծահասակ կին ցեցերը նախընտրում են ձվեր դնել գիշերային ստվերների ընտանիքի հյուրընկալող բույսերի վրա: Ձվաբջջը պարունակում է ինչպես մեխանիկական, այնպես էլ քիմոսենսորային ընկալիչներ, որոնք ճանաչում են բույսերի որոշակի քիմիական գործոններ ՝ օգնելու իգական ցեցին որոշել, թե որ բույսերն են նախընտրելի։ Massey University-ի PG Fenemore-ի կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ պալարային ցեցը գրավում է կարտոֆիլի մեջ պարունակվող ամինաթթուն, որը կոչվում է L-glutamic թթու, և որ այն առանցքային դեր է խաղում ձվերը դնելու համար և բույսեր ընտրելու հարցում։

## Կյանքի պատմություն
### Ձու
Մեծահասակ կին P. operculella իր կյանքի ընթացքում կարող է ավելի քան 200 ձու դնել ՝ կախված շրջակա միջավայրի պայմաններից: Ձվերը սովորաբար օվալաձև են, հարթ, մարգարտյա սպիտակից մինչև դեղնավուն: Ձվադրումը սովորաբար տևում է մոտ հինգ օր։ Ձվերը կարող են դրվել հողի մեջ նախընտրելի ընդունող բույսի մոտ, բայց դրանք սովորաբար նստում են տերևի երակի մոտ, բողբոջի և ցողունի միջև կամ ցողունի տակ։

### Երիտասարդ
աջից|մինի|200x200փքս|Թրթուր
Կարտոֆիլի պալարային ցեցի թրթուրները սովորաբար հասնում են մինչև 12-15 մմ երկարության և ունեն սպիտակ կամ դեղին գույն ՝ շագանակագույն գլխով և առջևի կրծքով: Հասունանալուն պես թրթուրները փոխում են իրենց գույնը Սպիտակ-դեղինից վարդագույն-կանաչ: Կողոսկրը պարունակում է փոքր սեւ բծեր, ինչպես նաև խոզանակներ յուրաքանչյուր հատվածի վրա, և թրթուրները սովորաբար սնվում են ընդունող բույսով՝ ձագից երկու շաբաթ առաջ։

Որպեսզի թրթուրը որոշի, թե արդյոք նա ցանկանում է ձեռք բերել այս կամ այն հաղորդավար բույսը, նա նախ 5-15 րոպե անցկացնում է տերևների միջով քայլելով՝ ճանապարհին մետաքսե թել ամրացնելով մակերեսին: Թրթուրները քայլելիս մի փոքր փոխում են ուղղությունը և ժամանակ առ ժամանակ կծում են տերևը չորսից հինգ անգամ։  Որսի տեղ ընտրելուց հետո թրթուրները մետաքսի տանիք են կառուցում այդ վայրի շուրջ, այնուհետև սկսում են փորել ներքև ՝ տերևի կտորները դնելով անցքի կողքին։

Ոչ հյուրընկալող բույսերի վրա թրթուրները թողնում են ավելի քիչ փորձնական խայթոցներ և Մետաքսե նստվածքներ: Միջին հաշվով, թրթուրներն ավելի արագ են շարժվում ոչ հյուրընկալող բույսի շուրջ՝ համեմատած իրենց նախընտրած հյուրընկալող բույսի հետ, և եթե հասնում են տերևի եզրին, ապա բացվելու փոխարեն թողնում են ամբողջ բույսը։

### Տիկնիկներ
աջից|մինի|200x200փքս|Բոժոժ
P. operculella-ի ձագերը նեղ լայնություն ունեն և սովորաբար ունեն 0,5 դյույմ երկարություն: Դրանք սովորաբար սպիտակ են, և դրանց զարգացումը տևում է 10-30 օր ՝ կախված շրջակա միջավայրի պայմաններից։

### Չափահաս
Մեծահասակների կարտոֆիլի ցեցերը Գիշերային են և սովորաբար ակտիվ են միայն մայրամուտից 1-2 ժամ անց: Սկզբում ենթադրվում էր, որ նրանք լավ չեն թռչում, մինչև 1985 թ. - ին Ֆոլիի կատարած ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ նրանք իրականում ունակ են թռչել ավելի քան 5 ժամ և 10 կիլոմետր առանց լաբորատոր պայմաններում կանգ առնելու։ Սովորաբար P. operculella ապրում է 1-2 շաբաթ: Զուգավորումը սկսվում է ծնվելուց մոտ 24 ժամ անց, և ձվերի մեծ մասը դրվում է իգական սեռի կյանքի առաջին քառորդի ընթացքում:[1] իգական սեռի ձվադրման գագաթնակետը տեղի է ունենում բողբոջումից 2-5 օր հետո և 7-րդ օրը իջնում է զգալիորեն ցածր մակարդակի։

## Թշնամիներ
### Մակաբույծներ
Apanteles subandinus larvae parasitoid wasp-ը ներկայացվել է որպես P. operculella-ի ներխուժումների դեմ պայքարի հնարավոր ռազմավարություն:[1] այս մակաբույծը սպանում է ցեցը թրթուրի փուլի ավարտին և պարզվել է, որ հաջողությամբ պայքարում է պալարային կարտոֆիլի ցեցի տերևների վնասման դեմ: Հարավային Աֆրիկայում selenops radiatus սարդը ապացուցել է, որ արդյունավետ է այս տեսակի դեմ պայքարում: Diadegma mollipla wasp-ը, որը նույնպես ապրում է Հարավային Աֆրիկայում, ցեցի թրթուրների մեկ այլ պարազիտոիդ է։

## Զուգավորում
### Տղամարդու և կնոջ փոխազդեցություն
Իգական կարտոֆիլի պալարային ցեցերը տղամարդկանց գրավելու համար արտազատում են սեռական ֆերոմոն, որը ցույց է տվել, որ բաղկացած է տրիդեկադիենիլից և տրիդեկատրենիլացետատից: Արուները, ովքեր զգում են այս ֆերոմոնը, սովորաբար թափահարում են թևերը և շարժվում "զիգզագ" ճանապարհով դեպի աղբյուր։

## Մարդկանց հետ շփում
### Մշակված բույսերի վնասատու
Կարտոֆիլի պալարային ցեցի թրթուրները կարող են լուրջ վնաս հասցնել կարտոֆիլի մշակաբույսերին, ինչպես նաև ծխախոտին և լոլիկին: Թրթուրները ուտում են սաղարթը, Այնուհետև անցնում պալարներին ՝ կանխելով բույսերի աճը։ Երբեմն թրթուրները ուտում են հենց կարտոֆիլը՝ այն դարձնելով ոչ պիտանի սպառողներին վաճառելու համար։  Միջատասպանները սովորաբար օգտագործվում են կարտոֆիլի պալարներում թրթուրները կանխելու և ոչնչացնելու համար, բայց դրանք արդյունավետ են միայն տերևային վնասվածքների դեմ, այլ ոչ թե վարակված պալարների դեմ։ Թրթուրային մակաբույծները, ինչպիսիք են Apanteles subandinus-ը, նույնպես հաջողությամբ պայքարում են տերևների վարակման դեմ, Բայց, ցավոք, էական ազդեցություն չեն ունենում պալարների վարակման վրա: Թրթուրների կողմից պալարների դուրս գալը կանխելու լավագույն լուծումը ցողացիրով ոռոգումն է, քանի որ դա խանգարում է մեծահասակ կին ցեցերին ձու դնելուց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Միջատներ