open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Յուրիս Ուպատնիեկս

**Յուրիս Ուպատնիեկս** (), լատվիացի-ամերիկացի ֆիզիկոս և գյուտարար, հոլոգրաֆիայի ոլորտի ռահվիրա։

Ուպատնիեկսը փախել է Լատվիայի սովետական օկուպացումից իր ծնողների հետ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո՝ ապաստան ստանալով Գերմանիայում։ 1951 թվականին ընտանիքը գաղթել է Միացյալ Նահանգներ։ Նա Ակրոնում, Օհայո, ընդունվել է ավագ դպրոց և էլեկտրական ճարտարագիտություն է ուսանել Ակրոնի համալսարանում, որտեղ 1960 թվականին ստացել է բակալավրի աստիճան։ Այնուհետև նա սովորել է Միչիգանի համալսարանի Գիտության և տեխնիկայի ինստիտուտում, որտեղ նա ստացել է էլեկտրական ճարտարագիտության մագիստրոսի կոչում 1965 թվականին։ 1973-1993 թվականներին աշխատել է Միչիգանի շրջակա միջավայրի գիտահետազոտական ինստիտուտում և աշխատել է Միչիգանի համալսարանի Ան-Արբորի էլեկտրական և համակարգչային ճարտարագիտության բաժնում որպես պրոֆեսորի օգնական։ Այնտեղ դասավանդել է օպտիկայի լաբորատոր դասընթաց մինչև 1996 թվականը։ 1993-2001 թվականներին Ան Արբորում կիրառական օպտիկայի բնագավառում խորհրդատու էր։ 1996-2001 թվականներին գիտաշխատող էր Միչիգանի համալսարանի մեխանիկական ճարտարագիտության և կիրառական մեխանիկայի ֆակուլտետում։

1964 թվականին նա Էմմեթ Լեյթի հետ ցուցադրեց Միացյալ Նահանգներում առաջին եռաչափ հոլոգրամները և Լեյթի հետ 1962-1964 թվականներին հրատարակել են մի շարք տեխնիկական փաստաթղթեր։

2009 թվականի դրությամբ Ուպատնիեկսն ունի 19 արտոնագիր։ Նրանց թվում է զենքի հոլոգրաֆիկ նշանառությունը։

1975 թվականին ստացել է Ամերիկայի օպտիկական ընկերության *R.W. Wood* մրցանակը, իսկ 1976 թվականին՝ Ամերիկայի մեխանիկական ինժեներների ընկերության Հոլի մեդալը։ 1976 թվականին «Տարվա գյուտարար» է ճանաչվել գյուտերի և նորարարությունների զարգացման ամերիկյան ասոցիացիայի կողմից։ Նա Օպտիկական ընկերության և Օպտիկական ճարտարագիտության միջազգային ընկերության անդամ է, ինչպես նաև Լատվիայի Գիտությունների ակադեմիայի անդամ, որի Մեծ մեդալը նա ստացել է 1999 թվականին։

## Արտոնագրեր
Ուպատնիեկսը հոլոգրաֆիայի և կապակցված ճառագայթման ոլորտներում ԱՄՆ-ի քսան արտոնագրերի հեղինակ կամ համահեղինակ է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Միչիգանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռիգա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Լատիշ գիտնականներ
Մանագարովի փողոց (Յալթա)

**Մանագարովի փողոց** (), փողոց Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Անվանվել է խորհրդային զորահրամանատար, Խորհրդային Միության հերոս գեներալ-գնդապետ Իվան Մեֆոդևիչ Մանագարովի (1898-1981) պատվին։ Սկիզբ է առնում Կիրովի փողոցից և ավարտվում Լուկոմսկու փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 900 մետր է։

## Նկարագրություն
Յալթա քաղաքի Մանագարովի փողոցը սկսվում է Կիրովի փողոցից և ավարտվում Լուկոմսկու փողոցի հետ հատումով։ Փողոցում կա համարակալված 25 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 12 շենք, աջ կողմում (զույգ համարներ)՝ 13։ Երկարությունը 900 մետր է։

Մանագարովի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 298600։

Փողոցն անվանվել է խորհրդային զորահրամանատար, Խորհրդային Միության հերոս գեներալ-գնդապետ Իվան Մեֆոդևիչ Մանագարովի (1898-1981) պատվին։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին զբաղեցրել է հրամանատարական բարձր պաշտոններ, եղել է 41-րդ և 53-րդ բանակների հրամանատարը, մասնակցել բազմաթիվ ճակատամարտերի, Խարկով, Պոլտավա, Կրեմենչուգ, Բուխարեստ, Բուդապեշտ և այլ քաղաքների ազատագրմանը։ 1945 թվականի ապրիլի 28-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով ֆաշիստական զավթիչների դեմ պայքարի ճակատում հրամանատարության մարտական առաջադրանքներն օրինակելի կատարելու և խիզախություն ու հերոսություն ցուցաբերելու համար գեներալ-լեյտենանտ Իվան Մեֆոդևիչ Մանագարովին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում։ 1953 թվականի սեպտեմբերին Մանագարովն առողջական վիճակի պատճառով անցել է թոշակի։ Նա ապրել է Յալթայում, որտեղ մահացել է 1981 թվականի նոյեմբերի 27-ին։ Թաղված է Յալթայի հին գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Улица Манагарова в Ялте
*Подробная карта Улица Манагарова, город Ялта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

## Արտաքին հղումներ
*Почтовый индекс улица Манагарова, г. Ялта

Կատեգորիա:Յալթայի փողոցներ
Անդրկովկասյան կապտաթիթեռ

**Անդրկովկասյան կապտաթիթեռ** (), կապտաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ոչ խոշոր չափի թիթեռ է (արուների առաջնաթևի երկարությունը 12-15 մմ է), որի թևերի ընդհանուր երանգը մանուշակագույն է՝ մետաղական փայլով, իսկ ստորին թևերի վրա՝ եզրային սև գույնի պտերի շարքով, անալ մասի երիզը կարմիր գույնի է։ Էգը մուգ գույնի է, միայն բազալային մասում է կապույտ, թևերի ստորին մակերեսի երանգը մոխրագույն է՝ թեթևակի կանաչավուն բազալային փոշեծածկով։ Ցեղին բնորոշ են դիսկալային պուտը և դիսկալային ու սուբմարգինալ պտերը։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հարավային Անդրկովկաս, Հյուսիսարևելյան Թուրքիա, Հյուսիսարևմտյան Իրան։ Հայաստանում հայտնի է Կոտայքի (Հացավան, Ջրվեժ), Արարատի (Գոռավանի ավազուտներ՝ Վեդի քաղաքի մոտ) և Սյունիքի (Ագարակ քաղաքի շրջակայք, Շվանիձոր գյուղ) մարզերից։

## Էկոլոգիա
Ապրում են կավային և ավազոտ անապատներում, տարվա ընթացքում տալիս են մի քանի սերունդ։ Էգը ձվադրում է կերաբույսի՝ Alhagi persarum-ի տերևների (ամառային սերունդ) և ցողունի մերձարմատային մասի վրա (գարնանային սերունդ)։

## Պահպանություն
Սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է, Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը չխախտված բիոտոպերում բավականաչափ բարձր է, թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Սպառնացող վտանգներն են անասունների չկարգավորված արածեցմամբ պայմանավորված վտանգված չոր էկոհամակարգերի դեգրադացումը, հողերի գյուղատնտեսական յուրացումը և լեռնագործությունը։

Պահպանվում է «Արևիկ» ազգային և «Գոռավանի ավազուտներ» պետական արգելավայրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Լուկոմսկու փողոց (Յալթա)

**Լուկոմսկու փողոց** (), փողոց Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Անվանվել է խորհրդային ռազմական գործիչ, Կարմիր բանակի հրամանատար Պյոտր Իլյիչ Լուկոմսկու (1892-1935) պատվին։ Սկիզբ է առնում Խալտուրինի փողոցից և ավարտվում Մանագարովի փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 900 մետր է։

## Նկարագրություն
Յալթա քաղաքի Լուկոմսկու փողոցը սկսվում է Խալտուրինի փողոցից, հատում Լուկոմսկու նրբանցքը, Մոշկարինի փողոցը, Շչորսի փողոցը և ավարտվում Մանագարովի փողոցի հետ հատումով։ Փողոցում կա համարակալված 32 շինություն. ձախ կողմում (կենտ համարներ)՝ 16 շենք, աջ կողմում (զույգ համարներ)՝ նույնպես 16։ Երկարությունը 900 մետր է։

Լուկոմսկու փողոցի փոստային դասիչն է՝ 298609։

Փողոցն անվանվել է խորհրդային ռազմական գործիչ, Կարմիր բանակի հրամանատար, Առաջին և Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմների մասնակից, Պյոտր Իլյիչ Լուկոմսկու (1892-1935) պատվին։ Քաղաքացիական պատերազմից հետո նա եղել է Յալթայի զինվորական կոմիսար, նույն պաշտոնն է զբաղեցրել Ջանկոյում, Դոնեցկում, Դաղստանում։ Կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է Յալթայի նավահանգստում։ Յալթայի ծովային կայարանի շենքի շինարարությունը սկսվել է նրա օրոք։ Մահացել է 1935 թվականի հուլիսի 5-ին, Յալթայում։ Թաղված է քաղաքի ռազմական գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Улица Лукомского в Ялте
*Подробная карта Улица Лукомского, город Ялта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты 

## Արտաքին հղումներ
*Почтовый индекс улица Лукомского, г. Ялта

Կատեգորիա:Յալթայի փողոցներ
Լյաենե-Սաառե (Էստոնիայի շրջան)

**Լյաենե-Սաառե շրջան** (), շրջան Էստոնիայի Սաարեմաա նահանգում։ Շրջանի կենտրոնն է Կուռեսաառե քաղաքը։

Լյաենե-Սաառե շրջանը ստեղծվել է Լյումանդա, Կեռլա և Կաառմա շրջանների միաձուլումից հետո 2014 թվականի դեկտեմբերի 14-ին։

During the administrative-territorial reform in 2017 թվականի ադմինիստրատիվ-տարածքային ռեֆորմից հետո Սաարեմա կղզու բոլոր 12 մունիցեպալիտետները միավորվել են մեկ ի մեջ – Սաարեմա շրջան։

## Բնակչություն
2014 թվականի տվյալներով շրջանում բնակվում էին 7200 մարդ։

## Տես նաև
* Էստոնիայի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շրջանի վարչության պաշտոնական վեբ կայքը  

Կատեգորիա:Էստոնիայի շրջաններ
Տարազույգ կապտաթիթեռ

**Տարազույգ կապտաթիթեռ** (), կապտաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ոչ խոշոր թիթեռ է, որի արուի աջևի թևի երկարությունը 16-19 մմ է, իսկ էգինը՝ 18-22 մմ։ Նեղ սև երիզով և դիսկալ մանրագծերով արուի թևերի ընդհանուր գուներանգն ալ կարմիր է, իսկ էգի՝ եզրային երիզով, պոստդիսկալ, դիսկալ և միջին բծերով առջևի թևերն՝ ալ կարմիր։ Մարգինալ պտերից կազմված կարմիր զոլով իրար միացած հետին թևերը գորշագույն են, իսկ պոստդիսկալ և մարգինալ բծերով ստորին կողմը՝ մոխրաերկնագույն է, լավ զարգացած դիսկալ և պոստդիսկալ պտերի շարքերով առջևի թևերը բաց կարմիր են, իսկ արտաքին եզրը՝ բաց մոխրագույն։

## Տարածվածություն
Տարածված են Եվրոպայում, Կովկասում, Ադրբեջանում (Սևանի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջ), Թուրքիայում (Սև ծովյան ափ) Միջին Ասիայում, Սիբիրում և Հեռավոր Արևելքում։ Հայաստանում հայտնի է Ռոմանովի ամփոփագրում նշված միակ վայրից՝ Լիճք (Զանգեզուրի լեռնաշղթա)։

## Էկոլոգիա
Ապրում է բացատներում, անտառներում և մեզոֆիլ մարգագետիններում։

Հայաստանի պայմաններում կենսաբանական առանձնահատկությունները հայտնի չեն։ Եվրոպայում զարգացման ընթացքում տալիս են երեք սերունդ։ Առաջին սերնդի հասուն առանձնյակները հայտնվում են մայիսի վերջին, ձմեռում են երրորդ, չորրորդ հասակի թրթուրները։

## Պահպանություն
Ծայրահեղ սահմանափակ արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ։

Թվաքանակի և դրա փոփոխության միտումների և վտանգման հիմնական գործոնների մասին տվյալներ չկան։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Սևավիզ կարապ

**Սևավիզ կարապ** (), բադանմանների (Anatidae) ընտանիքի կարապների ցեղի թռչուն։

## Արտաքին տեսք
Հասուն առանձնյակների միջին երկարությունը կազմում է 102-124 սմ, միջին քաշը՝ 3,5-6,7 կգ։ Թևերի բացվածքը հասնում է 135-177 սմ։ Արուներն զգալիորեն ավելի մեծ են, քան էգերը։ Տեսակի տարբերվող հատկությունը սև գույնի պարանոցը և գլուխն է մնացած սպիտակ փետրավորման ֆոնին։ Աչքի վերևով ձգվում է բարակ հորիզոնական սպիտակ շերտ։ Կտուցը մոխրագույն է, հիմքի մոտ ունի մեծ կարմիր սանրանման գերաճ։ Ոտքերը վարդագույն են։

## Տարածվածություն
Սևավիզ կարապը բնադրում է Հարավային Ամերիկայի հարավում՝ միջին Չիլիից ու Պատագոնիայից մինչև Հրո երկիր և Ֆոլկլենդյան կղզիներ։ Ձմռանը սևավիզ կարապները թռչում են հյուսիս՝ Պարագվայ և հարավարևելյան Բրազիլիա։

## Կենսակերպ
Սևավիզ կարապները բնակվում են առաջին հերթին փոքր լճերի և քաղցրահամ ջրով ճահիճների մոտ, ինչպես  նաև ծովալճակների ու ծովային փակ հրվանդանների մոտ։ Հիմնականում սնվում են ջրիմուռներով և ջրային այլ բույսերով, որոնք հանում են գլխով ջրի տակ սուզվելով։

### Բազմացում
Զուգավորումն սկսվումէ  հուլիսից, այսինքն՝ այն ժամանակ, երբ հարավային կիսագնդում ձմեռ է, և շարունակվում մինչև նոյեմբեր։ Բույնը պատրաստում են ծովափնյա եղեգների մեջ կամ փոքր կղզիներում։ Էգը դնում է երեքից ութ ձու և թուխս նստում հինգ շաբաթ, իսկ արուն խնամում ու պաշտպանում է նրան։ Մոխրագույն ճտերը արագ դուրս են գալիս բնից, և ծնողները նրանց հաճախ կրում են իրենց մեջքի փետուրների միջև։ Երեք ամսվա ընթացքում ճուտերը սովորում են թռչել։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Blackswan park01.JPG
Պատկեր:Blackswan park02.JPG
Պատկեր:Cygnus melanocoryphus at the Denver Zoo-2012 03 12 1029.jpg
Պատկեր:Black-necked Swan SMTC.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*David, N. & Gosselin, M. (2002). "Gender agreement of avian species names." *Bull. B. O. C.* **122**: 14-49.

## Արտաքին հղումներ
*BirdLife Species Factsheet
*Black-necked Swan videos  on the Internet Bird Collection
*Black-necked Swan photo gallery VIREO

Կատեգորիա:Կարապներ
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Հուբերտի կապտաթիթեռ

**Հուբերտի կապտաթիթեռ** (), կապտաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ոչ խոշոր չափի թիթեռ է։ Արուի առջևի թևի երկարությունը 15-20 մմ է։ Մետաղական փայլով թևերի ընդհանուր երանգը երկնագույն է, իսկ ստորինի մակերեսը հետին թևերի վրա լավ արտահայտված սպիտակ մանրագծեր ունի, որը բնորոշ է սեռին։

## Տարածվածություն
Տարածված են Հյուսիսարևմտյան Թուրքիայում և Հայաստանում։ Հայաստանում տարածված են կենտրոնական և հարավային հատվածներում, հայտնաբերվել է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում (Գառնիի և Վեդիի հատվածներ), Վայոց ձորի (Մարտիրոս, Խնձորուտ, Գնիշիկ) և Սյունիքի (Քաջարան, Փխրուտ լքված գյուղ) մարզերում։

## Էկոլոգիա
Ապրում են տրագանտներում, անտառի վերին եզրի չոր մարգագետիններում և տափաստաններում։ Հունիսի կեսից մինչև օգոստոսի կեսը տալիս են մեկ սերունդ։ Թրթուրը զարգանում է Գազ Պրիլիպկոյի բույսի տերևների վրա։ Ձմեռում են երրորդ կամ չորրորդ հասակի թրթուրները։

## Պահպանություն
Սահմանափակ արեալով, բավական ցածր թվաքանակով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններ են հանդիսանում խոպան հողերի հերկումը և անասունների գերարածեցումը։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում և «Զանգեզուր» արգելավայրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:Կապտաթիթեռներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Ալկոն կապտաթիթեռ

**Ալկոն կապտաթիթեռ** (), կապտաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ոչ խոշոր չափի թիթեռ է, որի արուի առջևի թևի երկարությունը 15-19 մմ է, իսկ էգինը՝ 13-18 մմ։ Արուն վերևից փայլատ մանուշակագույն է՝ արտաքին եզրի մգացումով,  լայն արտահայտված դիսկալ և հետդիսկալ պտերի շարքով։ Թույլ արտահայտված դիսկալ պուտով էգը վերևից միատարր մուգ շագանակագույն է։ Դիսկալ և հետ դիսկալ սև պտերից կազմված լավ արտահայտված նախշով թևերի ստորին մակերեսը միատարր մուգ մոխրագույն է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, Կենտրոնական Սիբիրում, Փոքր Ասիայում և Հարավային Կովկասում։ Հայաստանում հայտնի է Շիրակի (Ջաջուռի լեռնանցք), Տավուշի (Դիլիջան և Իջևան քաղաքների շրջակայք, Աճարկուտ գյուղ), Սյունիքի (Քաջարան քաղաքի շրջակայք, գյուղ Շվանիձոր) մարզերից, Արագած լեռն հարավային լանջերից և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցից։

## Էկոլոգիա
Ապրում են ծովի մակարդակից 1400-2300 մ բարձրությունների վրա, չոր մարգագետիններում, բացատներում, քարքարոտ տափաստաններում։

Տալիս են մեկ սերունդ՝ հուլիսի կեսից մինչև օգոստոսի կեսը։ Էգը ձվադրում է Gentiana cruciata բույսի ծաղկաբույլերում։ Երկրորդ, երրորդ հասակի թրթուրները մրջյունների միջոցով տեղափոխվում են մրջնանոց, որտեղ էլ ձմեռում են։ Ուտելով մրջյունների թրթուրներին և հարսնյակներին՝ ձմեռումից հետո ավարտում են սնվելը։ Հարսնյակավորվում են մրջնանոցում։

## Պահպանություն
Հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը բարձր չէ, իսկ թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Վտանգման հիմնական գործոննեն են հողերի հերկումը, կետաբույսի ծաղկման շրջանում խոտհունձը, ինքնաթիռներով թունաքիմիկատներով անտառային տարածքների մշակումը։

Պահպանվում է «Սևան» ազգային պարկում և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Իֆիգենիա կապտաթիթեռ

**Իֆիգենիա կապտաթիթեռ** (), կապտաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ոչ խոշոր չափի թիթեռ է։ Արուների առջևի թևի երկարությունը 15-20 մմ է։ Մետաքսային փայլով թևերի ընդհանուր երանգը երկնագույն է, իսկ ստորինի մակերեսն ունի հետին թևերի վրա լավ արտահայտված սեռին բնորոշ դիսկալ ուղղությամբ լայնացող սպիտակ մանրագծեր։

## Տարածվածություն
Տարածված են Հարավային Եվրոպայում, Թուրքիայում, Հարավային Կովկասում։ Հայաստանում հայտնի է միայն Վայոց ձորի (Աղնջաձոր և Գնիշիկ գյուղերի շրջակայք) և Սյունիքի (Բիչանագի լեռնանցքից դեպի հյուսիս գտնվող լանջեր)։

## Էկոլոգիա
Ապրում են չոր ենթալպյան մարգագետիններում, անտառի վերին եզրի բացատներում` 1400-2200 մ ծովի մակարդակից բարձր։ Տալիս են մեկ սերունդ, իսկ թռիչքը տեղի է ունենում հունիսի վերջից մինչև հուլիսի վերջը։ Ձմեռում են երկրորդ, երրորդ հասակի թրթուրները։

## Պահպանություն
Սահմանափակ արեալով, ոչ բարձր թվաքանակով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններ են հանդիսանում խոպան հողերի հերկումը, անասունների գերարածեցումը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:Կապտաթիթեռներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Հազվագյուտ տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
OTE-ի աշտարակ

**OTE-ի աշտարակ**, (հունարեն՝ *Πύργος του ΟΤΕ*), 76 մետր բարձրությամբ աշտարակ հունական Սալոնիկ քաղաքի միջազգային տոնավաճառային կենտրոնում։ Բացումը տեղի է ունեցել 1966 թվականին։ 2005 թվականին աշտարակը նորացվել է։

Կառույցի նախագծերը պատրաստել է հույն ճարտարապետ Ա. Անաստիադիսը։ 1965-ին աշտարակն արդեն կանգուն էր, և հաջորդ տարում այդտեղից է կատարվել հունական հեռուստատեսության առաջին սև-սպիտակ հաղորդման հեռարձակումը։ 1970-ական թվականներին աշտարակն օգտագործվել է նաև փորձարարական VHF անալոգային շարժական հեռախոսացանցի ալեհավաքների աջակցման նպատակով։ Ներկայումս օգտագործվում է *Cosmote* բջջային շարժական հեռախոսացանցի կողմից։ Քաղաքի ժամանակակից ճարտարապետության հուշարձաններից մեկը դարձած աշտարակը արդյունավետորեն օգտագործվում է նաև Սալոնիկի միջազգային տոնավաճառի գործելու ողջ ընթացքում։ Իսկ վերին հարկում տեղավորված պտտվող ռեստորանն ու բար-սրճարանը գործում են կլոր տարին։

## Պատմություն
Ճարտարապետ Ալեքսանդրոս Անաստասիադիսի նախագծած OTE-ի աշտարակը քառահարկ է, ունի 76 մետր բարձրություն և շահագործման է հանձնվել 1966 թվականին։ Սկզբնական շրջանում օգտագործվել է Հունաստանի պետական հեռուստատեսության հաղորդումները հեռարձակելու նպատակով։ Ժամանակի ընթացքում վեևրափոխումների ենթարկվելով՝ ներկայումս կառույցը վերածվել է ամբողջովին նորացված հեռահաղորդակցային կենտրոնի։ Բացի այդ, Հունաստանի մշակութային մայրաքաղաքի համբավ վայելող, ճարտարապետական հրաշալիքներով հարուստ Սալոնիկ քաղաքի տեսարժան վայրերից մեկն է դարձել։ Աշտարակի սեփականատերը TEF-Helexpo ընկերությունն է, որը OTE-ին վարձակալության է հանձնել կառույցը։

Վերին՝ չորրորդ հարկում տեղակայված պտտվող ռեստորանն ու բար-սրճարանը առանցքի շուրջ մեկ լրիվ պտույտ կատարում են 45 րոպեում։ Չորրորդ հարկ կարելի է հասնել ինչպես վերելակով, այնպես էլ ոտքով՝ բարձրանալով 166 աստիճան։

Կառույցի բարձրությունը առանց ալեհավաքի հենարանի մոտավորապես 45 մետր է։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Thessaloniki YMCA and cloudy sunset.jpg|Տեսարան աշտարակից
Պատկեր:THESSALONIKI-ΑΠΟ ΨΗΛΑ - panoramio (1).jpg|Աշտարակը հեռվից
Պատկեր:Thessaloniki OTE Tower night.jpg|Աշտարակը գիշերով
Պատկեր:Вид с Белой Башни на телевышку - panoramio.jpg|OTE-ի աշտարակի տեսքը Սպիտակ աշտարակից



## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*http://www.ote.gr 
*http://www.skyline.bar

Կատեգորիա:Հեռուստաաշտարակներ
Կատեգորիա:Սալոնիկի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Սալոնիկի տեսարժան վայրեր
Նախիմովի փողոց (Յալթա)

**Նախիմովի փողոց** (), փողոց Ղրիմի Յալթա քաղաքում։ Անվանվել է ռուս ծովապետ, ծովակալ Պավել Ստեպանովիչ Նախիմովի (1802–1855) պատվին։ Սկիզբ է առնում Կլուբնի նրբանցքից և ավարտվում Ֆուրմանի փողոցի հետ հատումով։ Երկարությունը 180 մետր է։

## Նկարագրություն
Յալթա քաղաքի Նախիմովի փողոցը սկսվում է Կլուբնի նրբանցքից, հատում Նախիմովի նրբանցքը, Ֆուրմանի նրբանցքը և ավարտվում Ֆուրմանի փողոցի հետ հատումով։ Փողոցում կա համարակալված 12 շինություն՝ 1, 1Բ, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 7Ա, 8, 10, 12 շենքերը։ Կարճ փողոց է. երկարությունն ընդամենը 180 մետր է, ընդ որում՝ վերջին 50 մետրը հետիոտնային է (աստիճաններով միանում է Ֆուրմանի փողոցին)։

Նախիմովի փողոցի փոստային դասիչն է՝ 298637։

Փողոցն անվանվել է ռուս ծովապետ, ծովակալ Պավել Ստեպանովիչ Նախիմովի (1802–1855) պատվին։ 1822–1825 թվականներին նա շուրջերկրյա ճանապարհորդություն է կատարել «Կրեյսեր» նավով։ Մասնակցել է 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմին, եղել կորվետի (հետախուզական ռազմանավ) հրամանատար։ 1834 թվականից ծառայել է Սևծովյան նավատորմում։ 1853–1856 թվականների Ղրիմի պատերազմի ժամանակ, ղեկավարելով Սևծովյան նավատորմի նավախումբ, հայտնաբերել և շրջափակել է թուրքական նավատորմի գլխավոր ուժերը և, արդյունավետ օգտագործելով հրետանային միջոցները, 1853 թվականի նոյեմբերի 18-ին Սինոպի ճակատամարտում ջախջախել դրանք։ Մալախով կուրգանի առաջավոր գծերի շրջանցման ժամանակ մահացու վիրավորվել է։ Թաղված է Սևաստոպոլում, Վլադիմիրյան եկեղեցում

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*Улица Нахимова в Ялте
*Подробная карта Улица Нахимова, город Ялта со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты

## Արտաքին հղումներ
*Почтовый индекс улица Нахимова, г. Ялта

Կատեգորիա:Յալթայի փողոցներ
Միր Ջալալ

**Միր Ջալալ Ալի օղլի Փաշաև** (, ), ադրբեջանցի գրող և գրականագետ, 1934 թվականից Ադրբեջանի գրողների միության անդամը, Ադրբեջանի գիտության վաստակավոր գործիչ (1969), Լենինյան կոմերիտմիության մրցանակի դափնեկիր (1968), բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1947), պրոֆեսոր (1948):

## Կենսագրություն
thumb|150px|ձախից|Միր Ջալալ Փաշաևի հուշատախտակ
Միր Ջալալ Փաշաևը ծնվել է 1908 թվականի ապրիլի 26-ին Իրանական Ադրբեջանի Արդաբիլի նահանգում գտնվող Էնդեբիլի գյուղում։ Ընտանիքը հետագայում տեղափոխվեց Գանձակ։ 1918-1919 թվականներին նախնական կրթություն է  ստացել ՛բարեգործական հասարակության օգնությամբ։ 1923 թվականին ընդունվել է Գանձակի մանկավարժական տեխնիկում, որն ավարտել է 1928 թվականին։ Որոշ ժամանակ նա դասավանդել է Գանձակի և Գետաբեկի դպրոցներում։ 1930 թվականին ընդունվել է Կազանի Արևելյան մանկավարժական ինստիտուտի գրականության բաժին։ Բաքու վերադառնալուց հետո նա ընդունվել է Ադրբեջանի պետական գիտահետազոտական ինստիտուտի ասպիրանտուրա։

1933 թվականից մինչև իր կյանքի ավարտը նա դասավանդել է Ադրբեջանի պետական համալսարանում։ 1940 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Ֆիզուլիի պոեզիայի բանաստեղծական առանձնահատկությունները» թեմայով։ 1947 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսությունը «Ադրբեջանի գրական դպրոցները» թեմայով։

Նա Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս Ա. Փաշաևի հայրն է։ Ադրբեջանի առաջին փոխնախագահը Մեհրիբան Ալիևայի պապն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի գրաքննադատներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի սցենարիստներ
Շնդեղ հրաշալի

**Շնդեղ հրաշալի ** (), հովտաշուշանազգիների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն
Դեղնավուն-նարնջագույն կամ կարմիր հատապտուղները օվալաձև են։ Երկարությունը 12-15 մմ է, լայնությունը և հաստությունը` 8-12 մմ։ Պտղում կա 8-10 սերմ։ Խոշոր օվալաձև սոխուկներով, գեղազարդային բազմամյա խոտաբույս է։ Երկարավուն-էլիպսաձև, ստորին մասում տերևապատյաններ ունեցող տերևները խոշոր են։ 25-40 սմ երկարությամբ խողովակի վրա առաջացող, սոխուկից դուրս եկող, վարդագույն կամ մանուշակագույն, զանգակաձև ծաղիկները խոշոր են։ Հետծալքի հիմքում ամրացած մերկ առէջաթելերի փոշանոթները նարնջագույն են։ Բազմաթիվ, գորշավուն, գնդաձև սերմերով եռաբույն պտուղը էլիպսաձև տուփիկ է։ Ծաղիկները զարգանում են աշնանը, իսկ տերևները՝ եկող գարնանը։

## Տարածվածություն
ՌԴ եվրոպական մաս (հարավային տայգայից մինչև անտառատափաստանային շրջանները, ունի լայն էկոլոգիական դիապազոն. հանդիպում է ինչպես չոր, այնպես էլ և խոնավ կենսամիջավայրում, փշատերև և սաղարթավոր անտառներում։ Աճում է լեռնային գոտիների անտառաեզրերին, բացատներում, խոտածածկ լանջերին և գետափերին։ Երբեմն հանդիպում են Շիրակի և Լոռու մարզերում։

## Նշանակություն
Բուժական նպատակներով օգտագործում էին սոխուկներն ու սերմերը։ Սերմերը, սոխուկները, ինչպես և ամբողջ բույսը պարունակում են արոմատիկ թթուներ, ճարպային յուղեր, շաքարներ, դաբաղանյութեր, ֆիտոստերիններ, ֆլավոններ, ալկալոիդներ, այդ թվում կոլխիցին, կոլխամին, կոլխիցեին, որոնք բժշկության մեջ օգտագործվում են բժշկի հսկողության տակ և շատ փոքր քանակությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Ծածկասերմեր
Կատեգորիա:Հովտաշուշանազգիներ
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:Բազմամյա բույսեր
Կատեգորիա:Խոտաբույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Հայաստանի դեսպաններ

Ստորև ներկայացված է այլ երկրներում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանների ցանկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք (Հայաստան)
Կատեգորիա:Հայաստանի դեսպաններ
Նինայի կապտաթիթեռ

**Նինայի կապտաթիթեռ** (), կապտաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ոչ խոշոր չափի թիթեռ է, որի արուների առջևի թևի երկարությունը 15-20 սմ է, թևերն ընդհանուր երկնագույն երանգով են և մետաքսյա փայլով, ջղերի դիստալ ծայրերը՝ սև փոշեծածկով, թևերի ստորին մակերեսն ունի սեռին բնորոշ հետին թևերի վրա լավ արտահայտված սպիտակ մանրագիծ, հետին թևերի դիսկալ պուտը և հետդիսկալ պտերի շարքը լավ են զարգացած։

## Տարածվածություն
Տարածված է Վրաստանում, Հյուսիսարևելյան Թուրքիայում։ Հայաստանում հայտնի է Շիրակի (Ջաջուռի լեռնանցք), Կոտայքի (Գեղարդի վանք` Գողթ գյուղի մոտ), Գեղարքունիքի (Շորժա) և Վայոց ձորի (Վայք քաղաքի շրջակայք, Մարտիրոս, Գնիշիկ գյուղեր) մարզերից և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի Գառնիի հատվածից։

## Էկոլոգիա
Ապրում են 1300-2300 մ բարձրությունների վրա՝ գիհու նոսրանտառներում, տրագանտներում։

Տալիս են մեկ սերունդ, թռիչքը` հուլիսի սկզբից մինչև օգոստոսի կեսը։ Թրթուրը զարգանում է Astragalus brachycarpus, Astragalus subrobustus վեգետացիան ավարտած բույսերի տերևների և ծաղկաբույլերի վրա։ Ձմեռում են առաջին հասակի թրթուրները։

## Պահպանություն
Սահմանափակ, կտրատված արեալով հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը չափավոր բարձր է՝ խիստ տատանումներով տարբեր տարիներին, թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններն են խոպան հողերի հերկումը, անասունների գերարածեցումը։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում և «Սևան» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Կապտաթիթեռներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Աբել Բոնար

**Աբել Բոնար** (, ), ֆրանսիացի բանաստեղծ, գրող, քաղաքական և պետական գործիչ, Վիշի վարչակարգի կառավարության ժամանակ ժողովրդական կրթության նախարար (18.04.1968-20.08.1944), դավաճան։

Եղել է Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ (1932 թվականից, 1946 թվականին որպես հայրենիքի դավաճան զրկվել է կոչումից)։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է Մարսելում, հետո ավարտել է Փարիզի Լյուդովիկոս Մեծի անվան լիցեյը (Lycée Louis-le-Grand), ուսումնասիրել է գրականության պատմություն Լուվրի դպրոցում (École du Louvre)։ Ավարտել է Հռոմի Ֆրանսիական բարձրագույն դպրոցը։

1932 թվականին ընտրվել է Ֆրանսիական ակադեմիայի 12-րդ նստաշրջանի անդամ։

Եղել է ակտիվ քաղաքական գործիչ, որի հայացքները 1920 թվականի վերջին և 1930 թվականի սկզբին աստիճանաբար զարգանում են ֆաշիզմի ուղղությամբ։ Շառլ Մորասի գաղափարների հետևորդն էր, «Ակսյոն ֆրանսեզ»-ի ղեկավարը՝ հռչակելով ազգային վերածննդի գաղափարներ։ Ֆրանսիական գրականության մեջ այդ շարժումն անվանել են «ռոմանական դպրոց»։ Նրա հետադիմական տեսությունը վկայում էր բուրժուական ժողովրդավարության և կապիտալիզմի ճգնաժամի մասին, հիասթափություն խորհրդարանականությունից և գիտությունից, որոնց հակադրվում էր կրոնը։

Ֆրանսիացի ազգայնականները նրան կոչել են *la Gestapette*: Եղել է համասեռամոլ, անունը կապված է եղել մի քանի աղմկոտ պատմությունների հետ։

Լավալի կոլլաբորացիոնիստական կազմում եղել է 4 նախարարնեից մեկը եղել է, որ ստորագրել է 1944 թվականի հուլիսի 5-ի պաշտոնական պայմանագիրը, որը քննադատում էր իր սեփական կառավարությանը Երրորդ ռեյխին «անբավարար» օգնության համար։

Ա. Բոնարը եղել է Ֆրանսիական ակադեմիայի առաջին անդամներից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ֆաշիստական Գերմանիայի հետ համագործակցության համար հեռացվել է անդամությունից։

Ա. Բոնարը ֆրանսիական դատարանի կողմից հեռակա դատապարտվել է մահապատժի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կոլլաբորացիոնիստական գործունեության համար։ Ֆրանսիայից փախել է Իսպանիա, որտեղ ստացել է քաղաքական ապաստարան։ 1960 թվականին դատական վերաքննության համար վերադարձել է Ֆրանսիա։ Դատապարտվել է սիմվոլիկ պատժի՝ 10 տարի աքսոր՝ սկսած 1945 թվականից, սակայն չբավարվելով դատավճռով՝ որոշել է վերադառնալ Իսպանիա, որտեղ ապրել է մինչև 1968 թվականը՝ կյանքի վերջ։

## Ընտրյալ մատենագրություն
* «Les Familiers» (1906)
* «Les Histoires» (1908)
* «Les Royautés» (1908)
* «La Vie et l’Amour» (1913)
* «Le Palais Palmacamini» (1914)
* «La France et ses morts» (1918)
* «Notes de voyage : En Chine (1920—1921), 2 vol.» (1924)
* «Éloge de l’ignorance» (1926)
* «La vie amoureuse d’Henri Beyle» (1926)
* «L’Enfance» (1927)
* «L’Amitié» (1928)
* «L’Argent» (1928)
* «Saint François d’Assise» (1929)
* «Rome» (1931)
* «Le drame du présent: Les Modérés» (1936)
* «Savoir aimer» (1937)
* «L’Amour et l’Amitié» (1939)
* «Pensées dans l’action» (1941)
* «Ce monde et moi» (1992)

## Պարգևներ
* Պատվո Լեգեոնի շքանշանանակիր
* Ռազմական խաչ 1914-1918
* Prix de Poésie (1906)
* Prix Archon-Despérouses (1909)
* Ֆրանսիական ակադեմիայի գրական մեծ մրցանակ (1924)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պետական գործիչներ
Աֆրիկյան փրոթերեբիա

**Աֆրիկյան փրոթերեբիա** (), սատիրների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Ոչ խոշոր չափի թիթեռ է։ Թևերի ընդհանուր գուներանգը մուգ շագանակագույն է, իսկ ավելի բաց գունավորված գագաթնամասինը՝ մինչև բաց դարչնագույն։ Առջևի (16-20 մմ երկարությամբ) և հետին թևերն ունեն առանձնահատուկ կարմիր պտերի տրամակապ։ Պտերի միջուկը սև է, կենտրոնը՝ սպիտակ։ Հետին թևերի ստորին մակերեսի ջղերն ունեն սպիտակ փոշեծածկ։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, Բալկաններում, Փոքր Ասիայում, Ղազախստանում և Հարավարևմտյան Թուրքմենստանում։ Հայտնի է Կոտայքի (Ծաղկաձոր, Բջնի), Սյունիքի (Շվանիձորից դեպի հյուսիս), Արայի լեռից և «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցից։

## Էկոլոգիա
Ապրում է ծովի մակարդակից 1800-2200 մ բարձրություններում, քարքարոտ տափաստաններում և ալպյան գոտու տափաստանացած մարգագետիններում։

Տալիս են մեկ սերունդ։ Թռիչքը նկատվում է ապրիլի վերջից մինչև մայիսի վերջ։ Ձմեռում են բարձր հասակի թրթուրները։

## Պահպանություն
Հազվագյուտ տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը բարձր չէ։ Թվաքանակի փոփոխության միտումները բացահայտված չեն։

Սպառնացող վտանգներից է անասունների գերարածեցմամբ պայմանավորված տափաստանային էկոհամակարգերի դեգրադացումը։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում և Արևիք ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ
 

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Մնեմոզինա

**Մնեմոզինա** կամ **սև ապոլոն** (), առագաստաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Խոշոր չափի թիթեռ է։ Արուների թևերի ընդհանուր գուներանգն ալրասպիտակ է, իսկ էգերինը՝ կիսաթափանցիկ, երբեմն՝ մուգ փոշեծածկով։ 30-35 մմ երկարությամբ առջևի թևերը սկավառակային (դիսկալ) հատվածում ունեն 2 սև պուտ, ապեքսի վրա՝ կիսաթափանցիկ և մոխրագույն պտեր։ Հետին թևերը 2-3 ավելի բաց գունավորված պտերով են՝ հետին հատվածում սև թեփուկներով փոշեծածկված։

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, Կովկասում, Փոքր և Միջին Ասիայում, Իրանում, Աֆղանստանում և Արևմտյան Սիբիրում։ Տարածված է նաև Շիրակի (Աշոցք գյուղի շրջակայք), Գեղարքունիքի (Սևանի լեռնանցք), Տավուշի (Դիլիջան քաղաքի շրջակայք), Կոտայքի (Արզական, Գեղադիր, Գողթ և Հանքավան գյուղերի շրջակայք), Վայոց ձորի (Ջերմուկ քաղաքի, Գնիշիկ գյուղի շրջակայք), Սյունիքի (Լիճք, Շվանիձոր գյուղերի շրջակայք, Կալեր և Վանք լքված գյուղեր) մարզերում, «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում, Արագած և Արայի լեռներում։

## Էկոլոգիա
Ապրում են լեռնատափաստանային գոտու մարգագետիններում և անտառային բացատներում։

Տալիս են մեկ սերունդ, թռիչքը նկատվում է մայիսի կեսից մինչև հուլիսի կես։ Թրթուրները զարգանում են անձխոտ ցեղի լոկալ տեսակների վրա։ Ձմեռում են ձվի կամ առաջին հասակի թրթուրների փուլում։

## Պահպանություն
Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։ Տեսակը ընդգրկված է Բեռնի կոնվենցիայի 2-րդ հավելվածում։

Անտառային պոպուլյացիաների թվաքանակը կայուն է և բավականաչափ բարձր, իսկ անտառահատ բիոտոպերում՝ ցածր և ենթարկվում է զգալի տատանումների։

Սպառնացող վտանգներից են ինքնաթիռներով անտառային տարածքների մշակումը թունաքիմիկատներով և անասունների գերարածեցումը։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցում, «Դիլիջան» և «Արևիկ» ազգային պարկերում, ինչպես նաև մի շարք անտառային արգելավայրերում։

## Ծանոթագրություններ
 

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Սպիտակաթև պինգվին

**Սպիտակաթև պինգվին** (), ոչ մեծ պինգվինների ենթատեսակ։ Երկարությունը կազմում է մոտավորապես 30 սմ, քաշը՝ մինչև 1,5 կգ։ Բնադրում են միայն Բանքս թերակղզում և Մոտունաու կղզում, որոնք երկուսն էլ գտնվում են Նոր Զելանդիայի Հարավային կղում տեղակայված Կրայստչերչ քաղաքից ոչ հեռու։ Հյուսիսային փոքր պինգվինների թվաքանակը կազմում է շուրջ 3750 բազմացող զույգ։

## Դասակարգում
Ներկայում գիտնականների մեծ մասը կարծում է, որ սպիտակաթև պինգվինը փոքր պինգվինի (*Eudyptula minor*) ենթատեսակ է։ Այդ թռչունի միտոքոնդրիումյին ԴՆԹ-ի՝ Բենքսի և այլոց կողմից 2002 թվականին անցկացված անալիզի արդյունքները թույլ են տալիս ենթադրել, որ Նոր Զելանդիայի Հյուսիսային կղզու և Չատեմ կղզու փոքր պինգվինները պետք է համարվեն առանձին տեսակ։ Ընդ որում՝ սպիտակաթև պինգվինը դառնում է արդեն այդ տեսակի ենթատեսակ, իսկ Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի Հարավային կղզու արևմտյան հատվածի փոքր պինգվինները կազմում են առանձին տեսակ։ Շիրիհային (Shirihai) 2008 թվականի իր աշխատանքում սպիտակաթև պինգվինին դիտարկում է որպես «փոքր պինգվին» տեսակի աշխարհագրական ռասա։ Վերջնական արդյունքում՝ 2009 թվականից Բնության պահպանության միջազգային միությունը և «BirdLife International»-ը սպիտակաթև պինգվինին դիտարկում են որպես փոքր պինգվինի ենթատեսակ։

## Արեալ
Սպիտակաթև պինգվինները բնակվում են հրվանդաններում, քարանձավներում, ժայռակույտերի վրա, ինչպես նաև ՝ քամուց պաշտպանված ափերին։ Հանդիպում են հիմնականում Նոր Զելանդիայում՝ Քենթերբերիում։

## Վարք
Ի տարբերություն մյուս պինգվինների, սպիտակաթև պինգվինները հիմնականում գիշերային կենդանիներ են։ Ցերեկը նրանք քնում են ափում՝ բների մեջ, մութն ընկնելու հետ գնում են դեպի ծով, որպեսզի վերադառնան ափ մինչ լուսաբացը։ Բանքս թերակղզում նրանք ցերեկներն էլ են դուրս գալիս իրենց բներից, սակայն ծով չեն գնում։ Երեկոյան այդ պինգվինները խմբերով հավաքվում են ծովափին և սպասում, որ լավ կմթնի։ Միայն այդ ժամանակ նրանք կկարողանան հանգիստ մտնել ծով։ Ամբողջ խումբը գնում է ծով միաժամանակ։

## Բազմացում
Ձվադրում են հուլիսից դեկտեմբերին, բայց ձվերի մեծ մասն ածում են օգոստոսից նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում։ Էգը միշտ ձուն ածում է բնում, որ հիմնականում փորվում է ծառի տակ։ Սակայն պինգվինները կարող են իրենց բույնը պատրաստել նաև խոտածածկ թեքությունների վրա և նույնիսկ ավազային դյուներում։ Թխսում են 33-39 օր։ Ճտերը փետրավորվում են և պատրաստ են ծով գնալ ձվից դուրս գալուց 50-65 օր հետո։

## Սնուցում
Սպիտակաթև պինգվինները որսում են փոքրիկ վտառային ձկներ։  Որսում են նաև գլխոտանիներին, ավելի հազվադեպ՝ խեցգետնանմանների։ Որսը հետապնդում են ջրի տակ։ Շատ հաճախ որսում են ափից 25 կմ հեռավորության վրա, ամեն առավոտ վերադառնում են իրենց բները։ Երբեմն որս փնտրելու համար ափից հեռանում են մինչև 75 կմ։

## Տեսակի պահպանություն
2010 թվականի օգոստոսից սպիտակաթև պինգվինը ներառվել է ԱՄՆ «Վտանգի մեջ գտնվող տեսակների մասին» օրենքի ընթացիկ խմբագրությունում որպես վտանգի տակ գտնվող կենդանիներ ենթատեսակ։ «Մոտունաու կղզու կենսաբազմազանության զարգացման խումբը» մշակել և իրականացնում է այդ պինգվինների պաշտպանության նախագիծ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նոր Զելանդիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Պինգվիններ
Ալեքսանոր առագաստաթիթեռ

**Ալեքսանոր առագաստաթիթեռ** (), առագաստաթիթեռների ընտանիքին պատկանող միջատ, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
Խոշոր չափի թիթեռ է, որին բնորոշ է սեռական երկձևություն։ Էգերի թևերի ընդհանուր գուներանգը բաց դեղին է, արուներինը՝ օքրադեղնավուն։ 35-58 մմ երկարությամբ առջևի թևերի վրա կան ծայրային և 2 լայնակի սև զոլեր, ինչպես նաև սկավառակային (դիսկալ) և կենտրոնական (մեդիալ) գծեր։ Հետին թևերն ունեն վերևից դեղին և երկնագույն թեփուկներով ծածկված լայն արտաքին լայնակի և նեղ հիմնային զոլեր, իսկ նեղ և երկար ելուստներով եզրը բնահատուկ կտրտված է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Հարավային Եվրոպայում, Փոքր և Միջին Ասիայում, Իրանում, Աֆղանստանում և Հայաստանում (Արագած, Հատիս և Արայի լեռների հարավային լանջեր, «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց), Կոտայքի (Արզական, Գառնի, Գեղադիր, Ջրվեժ), Վայոց ձորի (Վայք, Գնիշիկ) և Սյունիքի (Մեղրի) մարզերի մի շարք վայրեր։

## Էկոլոգիա
Ապրում է ծովի մակարդակից 1000-2000 մ բարձրություններում, կիսաանապատներում, քսերոֆիտներում և անտառի վերին եզրի քարքարոտ հատվածներում, հանդիպում՝ մայիսի կեսից մինչև հուլիսի կեսը։

Տարվա ընթացքում տալիս են մեկ սերունդ։ Ձվադրում են Ferula orientalis, F․ rigidula բույսերի կոկոնների և ծաղիկների վրա։ Բարձր հասակի թրթուրները սնվում են հիմնականում գիշերը, իսկ ցերեկը թաքնվում են բույսի տերևանութային կամ ստորին մասերում։ Ձմեռում են հարսնյակները։

## Պահպանություն
Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։ Ընդգրկված է Բեռնի կոնվենցիայի 2-րդ հավելվածում։

Թվաքանակը բավական բարձր է, իսկ վիճակը մարդու գործունեությամբ չվնասված վայրերում բավականաչափ բարվոք է։ Կերաբույսի վեգետացիոն շրջանի տևողությամբ պայմանավորված նկատվում են թվաքանակի խիստ տատանումներ։

Սպառնացող վտանգներից է անասունների գերարածեցմամբ պայմանավորված էկոհամակարգերի դեգրադացումը։

Պահպանվում է Խոսրովի անտառ պետական արգելոցում և Արևիք ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ
 

Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Մեկնութիւն Կաթողիկեայց (4835, Սարգիս Շնորհալի)

**Սարգիս Շնորհալի, Մեկնութիին Կաթողիկեայց** (4835), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4835 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1676 թվականին։ Ստացողը եղել է Կարապետ երեցը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 26x19 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 411 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Ունի կիսախորան և լուսանցազարդ մանրանկարներ։  Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ կապույտ կտավ և կարմիր մետաքս։ Հիշատակարաններ ստացողի՝ 34ա, 300ա, 368ա, 384բ, 408ա և այլուր, հետագայի՝ 80բ (18-րդ դար)։

## Բովանդակություն
* Հառաջաբանութիւն հաղագս Սարգսի Շնորհալւոյ

## Ծանոթագրություններ
Մորիս Ժորժ Դանտեկ

**Մորիս Ժորժ Դանտեկ** (, ), ֆրանսիական ծագմամբ կանադացի ֆանտաստ գրող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1959 թվականի հունիսի 13-ին Գրենոբլում։ Ծնողները կանադացի են, հայրը լրագրող է, մայրը՝ դերձակուհի և քաղաքապետարանի աշխատող։ 1971 թվականին ընդունվել է Իվրի սյուր Սեն քաղաքի Ռոմեն Ռոլանի անվան լիցեյը։ Այդ ժամանակից արտահայտվել է հակումը Նիցշեի հանդեպ, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել նրա ողջ գործունեության վրա։ 1970-ական թվականների վերջերին ավարտել է միջնակարգ դպրոցը, սկսել է սովորել համալսարանի հումանիտար բաժնում, բայց շուտով թողել է այն և ստեղծել է «État d’urgence» ռոք խումբը։

Փոխելով տարբեր աշխատանքներ՝ դառնում է պրոֆեսիոնալ գրող։ Նրա առաջին գիրքը՝ «Կարմիր սիրեն» (1993), պատկանում է դետեկտիվ ժանրին։ Նա ստացել է մեծ թվով պարգևներ, նրա գործերը էկրանավորվել են։ Դանտեկի երկրորդ վեպը՝ «Les racines du mal» («Չարի արմատները»), տպագրվել է 1995 թվականին։ Վեպը գիտական ֆանտաստիկայի և կիբերպանկի խառնուրդ է, արժանացել է հեղինակավոր «Prix de l’Imaginaire» մրցանակին, վաճառքի առումով եղել է շատ հաջող և Դանտեկին դարձրել է կիբերպանկի «նոր ալիքի» առաջատարներից մեկը։

Հարավսլավիայի պատերազմի շուրջ բանավեճերին ակտիվ մասնակցելուց հետո Դանտեկը, հիասթափվելով իշխանությունների պաշտոնական դիրքորոշումից, որոշել է 1997 թվականին արտագաղթել Քվեբեկ։

## Մատենագրություն
* «Կարմիր ծովահարս» (1993)՝ քրեական դետեկտիվ
* «Չարի արմատները» (1995)՝ կիբերպանկ
* «Բաբելոնի երեխաները» (1999), էկրանավորվել է որպես «Մեր դարաշրջանի Բաբելոնը»
* ««Խաղաղություն» ընկնող կայարանում ջազմենի ուրվականը» (2009)՝ դետեկտիվի և գիտական ֆանտաստիկայի տարրերով կիբերպանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կանադացի գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:Կանադացի գրողներ
Կատեգորիա:Կանադացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Տրոյակ (պար)

[250px|մինի|Քանդակ «Տրոյակ», հեղինակ` Ստանիսլավ Մարցինով, [Խոժուվ]]
**Տրոյակ** (, ), լեհական ու բելառուսական ազգային պար, որտեղ տղամարդը պարում է երկու կանանց հետ։ Ամեն շրջանում պարն ունեցել է իր առանձնահատկությունները։

Առավել հայտնի է «սիլեզյան տրոյակը» (): Ուրախ կատակ-պարը կատարում են եռյակներով. պարում է տղան երկու աղջիկների հետ։ Պարը բաղկացած է երկու մասից` դանդաղ (երաժշտական չափը` 3/4) և արագ (երաժշտական չափը` 2/4): Առաջին մասում տղան աղջկան հանդիսավոր պտտում է շրջանով, իսկ երկրորդ մասում աղջիկները տղայի ծափերի ուղեկցությամբ արագ պտտվում են։ Հետո տղան հերթով աղջիկներից մեկի հետ պարում է պտույտներով, իսկ մյուս աղջիկը պարելով փորձում է հասնել նրանց։ Երկրորդ մասի վերջում պարողները դարձյալ եռյակներով միանում են։

Քաշուբները երկու աղջկա և մեկ տղայի կատարմամբ այս պարն անվանում են «վետրովնիկ» (Wôłtôk,  Wetrójnik, Trojak, Tańca we troje): Այն ծովային պար է, որտեղ ձեռքերի շարժումները ներկայացնում են ծովի ալիքները, իսկ իրանի պտույտները` ջրապտույտը։ Քաշուբները տրոյակ պարել են ցորենն աղալու ժամանակ։

Բելառուսում պարը նույնպես ունի մի քանի տարբերակ։ Դրանցից մեկով եզրերում պարողները հերթով «սուզվել են» ձեռքերով հյուսած դարպասների մեջ։ Մեկ այլ տարբերակով բոլոր երեք պարողները, առանց ձեռքերն իրարից բաժանելու, «սուզվում են» իրար ձեռքերի մեջ, երրորդ տարբերակով եզրի պարողները պտտվում են իրենց շուրջ կենտրոնի պարողի ձեռքերի տակ։ Նման լինելով տրայանին` պարերը հայտնի են եղել նաև այլ անուններով` «եռյակներով կրակովյակ», «եռյակներով տոլկաչիկի», «եռյակներով հոպակ» և այլն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տրոյկա. ռուսական պոլկա
* Պոլկա տրոյկա
* Սիլեզյան տրոյակ (tance.edu.pl)  
* Nagrańy trojoka ze 1986 tańcowanygo uod Skupiny "Śląsk" (youtube.com)
* Tańce Kaszóbsko-Pomorskie  (itsmost.com) 

Կատեգորիա:Բելառուսական պարեր
Կատեգորիա:Լեհական պարեր
Կատեգորիա:Պար
Քրիս Քարմակ

**Ջեյմս Քրիստոֆեր Քրիս Քարմակ** (, ), ամերիկացի դերասան և նախկին մոդել։ Առավել հայտնի է «Միայնակ սրտեր» և «Նեշվիլ» հեռուստասերիալներում, ինչպես նաև «Սերը կղզու վրա», «Թիթեռի տպավորություն 3», «Բարի գալուստ դրախտ 2։ Ծովախութ»  և «Բիզնես հանուն սիրո» ֆիլմերում խաղացած դերերով։

## Կյանք և կարիերա
Ծնվել է Վաշինգտոնում՝ Կոլումբիայի շրջանում, մեծացել՝ Դերվուդում (Մերիլենդ նահանգ)։ Ունի եղբայր և քույր։ Մանկության և երիտասարդության տարիներին հետաքրքրված է եղել բեյսբոլով, բասկետբոլով, ֆուտբոլով և պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտով։ Բացի այդ, եղել է Seneca Creek Day Camp ճամբարի առաջնորդ, որտեղ ճանաչվել է «Rocko the Lazy Moth», «Ode to Salpino» և մի շարք այլ երգերի կատարմամբ։

Magruder High School դպրոցում սովորելու տարիներին տարվել է թատրոնով, որտեղ մեկ տարվա ընթացքում մասնակցել է երեք թատերական բեմադրությունների, ինչպես նաև թատերական տարբեր փառատոնների։

Քարմակն աշխատել է որպես ֆոտոմոդել, իսկ 2003 թվականին ստացել է դեր՝ «Միայնակ սրտեր» հեռուստասերիալում, որը լքել է մեկ եթերաշրջանից հետո և վերադարձել մոդելային կարիերային՝ միաժամանակ Ամանդա Բայնսի հետ 2005 թվականին նկարահանվելով «Սերը կղզու վրա» ֆիլմում։

2013 թվականին «Նեվշիլ» սերիալում ստացել է Ուիլ Լեքսինգթոնի՝ համասեռամոլ քանթրի-երգչի դերը։ Հիմնական կազմում սկսել է աշխատել երկրորդ եթերաշրջանից սկսած։

## Ֆիլմագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1980 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 22 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նյու Յորքի համալսարանի շրջանավարտներ
Ժողովածու (4834)

**Ժողովածու** (4834), Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող ձեռագիր, որը «Մաշտոցի անվան ցուցակ ձեռագրացում» (ձեռագրերի ցանկում) ներկայացված է 4834 թվի տակ։ Ձեռագիրը գրվել է 1289-1296 թվականներին Առաքել (Ա) և Հակոբ (Բ) գրիչների կողմից Սուրբ Թեոդորոս վանքում (Ճմին գյուղաքաղաք), Երզնկա (Բ)։ Ստացողը եղել է Ահարոն վարդապետն (Ա, Բ)։ Կազմողը եղել է Սրապիոն եպիսկոպոսը։ Գրված է թղթի վրա, որը ունի 24.5x17 չափս։ Ձեռագիրը կազմված է 219 թերթից։ Գրված է երկսյուն, բոլորգրով։ Կազմը՝ կաշեպատ տախտակ դրոշմազարդ, աստառը՝ դեղին մետաքս։ Հիշատակարաններ գրչի՝ 57բ (1289 թ.), 212ա (1296 թ.), ստացողի՝ 212բ, կազմողի՝ 212ա (1593 թ.) հետագայի՝ 216բ (1298 թ.), 58ա, 217բ (1316 թ.), 218բ (14-րդ դար), 58ա (1504 թ.), 1ա (1602 թ.), 218բ (17-րդ դար), 58բ (1865 թ.):
## Բովանդակություն
* Յովհ. Երզնկացւոյ Քաղվածք ի Սաղմոսաց մեկնութենէ Ներս. Լամբրոնացւոյ
* Վարդ. Արևելցւոյ Մեկնութիւնք Երգոց երգոյն Մարգարէութեանն Դանիէլի
* Մարգարէութիւն Դանիէլի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մատենադարանի ձեռագրեր
Մոխրագույն երկարաբեղիկ

**Մոխրագույն երկարաբեղիկ** (), երկարաբեղիկների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
12-15 մմ մարմնի երկարությամբ, բավականին ձգված, սև մարմնով, բաց մոխրագույն կամ արծաթագույն, գրեթե հավասարաչափ, խիտ, թավշյա ծածկույթ ունեցող վերնաթևերով (ծալված եզրերը մգացած են), ոչ մեծ չափի բզեզ է։ Վերնաթևերն առաջնամեջքից փոքր-ինչ լայն են, նեղ ձվաձև, էգինը՝ ավելի լայն, քան արուինը։

## Տարածվածություն
Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ։ Հայաստանում հայտնի է Սևանի լեռնաշղթայի արևելյան մասում։

## Էկոլոգիա
Ապրում է ծովի մակարդակից 2200-2800 մ բարձրությունների վրա՝ ալպյան և ենթալպյան մարգագետիններում։

Բզեզները գետնին սողում են ցերեկը` մայիսի սկզբից մինչև հուլիսի կեսերը, առանձին առանձնյակներ` մինչև օգոստոսի սկիզբ։ Զարգացումը ընթանում է հողում։

## Պահպանություն
Սահմանափակ արեալով տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Թվաքանակը բարձր չէ, փոփոխության միտումները հայտնի չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններն են անասունների չկարգավորված արածեցումը, պոպուլյացիայի մի մասին սպառնում է նրա տարածման վայրերի որոշ հատվածներում լեռնարդյունաբերության զարգացումը։

Հանդիպում է «Սևան» ազգային պարկի բուֆերային գոտում, որը չունի սահմանափակ բնօգտագործման իրական ռեժիմ։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկարաբեղիկներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Սևլճյան երկարաբեղիկ

**Սևլճյան երկարաբեղիկ** (), երկարաբեղիկների ընտանիքին պատկանող միջատ։ Գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։

## Նկարագրություն
10,2-15 մմ երկարությամբ, բավականին ձգված, սև մարմնով, առանց զոլերի ծածկույթով, գրեթե հավասարաչափ, խիտ, բաց մոխրագույն կամ թավշյաարծաթագույն վերնաթևերով ոչ մեծ չափի բզեզ է։ Վերնաթևերն առաջնամեջքից փոքր-ինչ լայն են, նեղ ձվաձև, էգինը՝ ավելի լայն, քան արուինը։

## Տարածվածություն
Համարվում է Հայաստանի էնդեմիկ։ Հայաստանում հայտնի է Սև լճի շրջակայքից` Գորիս քաղաքից դեպի հյուսիս (Սյունիքի մարզ)։

## Էկոլոգիա
Սևլճյան երկարաբեղիկն ապրում է ծովի մակարդակից 2650-3000 մ բարձրությունների վրա՝ ալպյան մարգագետիններում։

Բզեզները գետնին սողում են ցերեկը` մայիսի վերջից մինչև հուլիսի կեսերը, առանձին անհատներ` մինչև օգոստոսի սկիզբը։ Զարգացումը ընթանում է հողում։

## Պահպանություն
Ծայրահեղ սահմանափակ արեալով տեսակ է։ Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակ։

Թվաքանակը բարձր չէ, թվաքանակի փոփոխության միտումները անհայտ են։

Վտանգման հիմնական գործոննեն են սնասունների չկարգավորված արածեցման պատճառով տեղի ունեցող էկոհամակարգերի դեգրադացումը, կլիմայի կանխատեսվող փոփոխությունների հետևանքով տեղի ունեցող ալպյան գոտու սահմանների լանջն ի վեր տեղաշարժմամբ պայմանավորված աճելավայրերի կրճատումը։

Տեսակի տարածման վայրերում գտնվող «Սև լիճ» արգելավայրը գործնականապես չի ընդգրկում տեսակի բիոտոպերը։

Պահպանության միջոցառումներ չեն իրականացվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկարաբեղիկներ
Կատեգորիա:Կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Միջատներ
Վադիմ Կուզնեցով

**Վադիմ Կուզնեցով** (, ), ռուսական դիվանագետ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Տվերի Սուվորովի ռազմական ուսումնարանը, ԽՍՀՄ ԱԳՆ Մոսկվայի Միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտը (1965)։ Տիրապետում է սվահիլի, անգլերեն և ֆրանսերեն լեզուներին։ Դիվանագիտական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել 1965 թվականից։

*1965-1967 թվականներին՝ Տանզանիայում ԽՍՀՄ դեսպանատան աշխատակից։
*1967-1970 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԱԳՆ կենտրոնական ապարատի աշխատակից։
*1970-1975 թվականներին՝ ԱՄՆ-ում ԽՍՀՄ դեսպանատան աշխատակից։
*1975-1979 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԱԳՆ կենտրոնական ապարատի աշխատակից։
*1979-1987 թվականներին՝ ԱՄՆ-ում ԽՍՀՄ դեսպանատան աշխատակից։
*1987-1989 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ԱԳՆ կենտրոնական ապարատի աշխատակից։
*1989-1992 թվականներին՝ Ավստրալիայում ԽՍՀՄ և Ռուսաստանի դեսպանատան աշխատակից։
*1992-1994 թվականներին՝ Ռուսաստանի ԱԳՆ ԱՊՀ երկրների դեպարտամենտի տնօրեն։
* 1994 թվականի սեպտեմբերի 13-ից-1998 թվականի հունիսի 30-ը՝ Թուրքիայում Ռուսաստանի Դաշնության արտակարգ և լիազոր դեսպան։

Ամուսնացած է։ Ունի երկու երեխա։

## Դիվանագիտական աստիճան

* Արտակարգ և լիազոր դեսպան (1992 թվականի օգոստոսի 6)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կենսագրությունը Մոսկվայի Միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի ռազմաքաղաքական հետազոտությունների կենտրոնի կայքում

Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ռուս դիվանագետներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ