Շենիկցի Գրգո

**Շենիկցի Գրգո (Գրիգոր Մոսեյան)**, հայ ազգային-ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչ, Սասունի 1894 թվականի ապստամբության ղեկավարներից։

## Կենսագրություն
Ծննդյան թվականն անհայտ է։ Ծնվել է Սասունի Շենիկ գյուղում։ 1891 թվականին մասնակցել է շենիկցիների և խալկանցի քրդերի միջև սկսված և հայ-քրդական պատերազմի վերածված ճակատամարտին, որն ավարտվել է հայերի հաղթանակով։ Հաղթանակից հետո զգալով քրդերի հակահայկական տրամադրությունների վտանգավորությունը՝ 1892 թվականի սկզբին ստեղծել է հայկական զինված ջոկատներ, որոնք բարեհաջող դիմակայել են թուրքական իշխանությունների և քրդական աշիրեթությունների հարձակումներին։ 1893 թվականին թուրքերից եկող հետզհետե քողազերծվող վտանգները Գրգոյի համար ավելի շատ մարտական գործողություններով զբաղվելու հող նախապատրաստեցին։ 1891 թվականին Սասուն է գալիս Հնչակյան կուսակցության ականավոր գործիչ Միհրան Տամատյանը և աջակցություն գտնելով Սասունի իշխանների՝ Գրգոյի, գելիեգուզանցի Պետոյի և այլոց կողմից, ազատագրական գաղափարներ է քարոզում սասունցիներին։ Սակայն, շուտով, 1893 թվականին Միհրան Տամատյանը թուրքական իշխանությունների կողմից մատնությամբ ձերբակալվում է։ Գրգոն անմիջապես իր խմբով շտապում է ազատելու ձերբակալված Տամատյանին, սակայն, ճանապարհին ստացած ոչ ճիշտ տեղեկատվությունը, թե Տամատյանին արդեն տեղափոխել են Մշո բանտ, ձախողում են Տամատյանին ազատելու ծրագրերը։ Գրգոն վերադառնում է Շենիկ։ 1893 թվականին Սասնո ղեկավարության և ժողովրդի ուժերը ջլատելու համար կառավարությունը փորձում է խաբեությամբ սպանել Սասնո ամենամեծ գյուղի՝ Գելիեգուզանի ռես Պետոյին՝ նրա տուն դավադիրներ ուղարկելով և Մուշ հրավիրելով։ Պետոն, իմանալով վտանգի մասին, հրաժարվում է գնալ Մուշ։ Իսկ Գրգոն իր խմբով Մուշից ոչ հեռու գտնվող Կուռթիկ լեռան մոտ սպանում է դավադրության ուղարկվածին։ Նույն թվականին Ինկան գյուղի քրդերը վիրավորում են Շենիկի ազդեցիկ գյուղացիներից Միքայելին։ Շենիկցիները Գրգոյի գլխավորությամբ նախ հալածում և փախուստի են մատնում քրդերին, ապա, մտնելով Ինկան գյուղը, սպանում են Միքայելին վիրավորող Մստոյին և լուծում նրա վրեժը։ Մստոյին հուղարկավորելուց հետո ինկանցի, լաճկանցի և խուլբեցի քրդերը Բիթլիսի կուսակալի դրդմամբ գերեզմանոցից շարժվում են դեպի Շենիկ՝ ավերելու և կողոպտելու գյուղը, սակայն, շենիկցիները նախահարձակ են լինում՝ շփոթի մեջ գցելով թվով իրենց քանիցս գերազանցող հակառակորդին։ Կռվի վճռորոշ պահին նրանց են միանում նաև ալիանքցի հայերը և փախուստի մատնում թշնամուն՝ հալածելով մինչև նրանց տները։ Շուտով կառավարությունն իր հայացքներն ուղղում է դեպի Տալվորիկ և դիմում հարձակման։ Մի քանի օր դիմադրելուց հետո տալվորիկցիները նահանջում են, սակայն, օրհասական այդ պահին Հրայր Դժոխքը Գևորգ Չաուշի, Գալշոյի Մանուկի, Ահարոնքցի Ադամի և այլ ֆիդայիների գլուխ անցած կոչ է անում չընկճվել և Տալվորիկի լեռները դարձնել թշնամու գերեզմանոց։ Այդ պահին Տալվորիկին օգնության եկած Գրգոն և գելիեգուզանցիները ուժգին հարված են հասցնում թուրքերին և քրդերին՝ մարտի ելքը տանելով դեպի հաղթանակ։

Վերոհիշյալ դեպքերը մի կողմից բորբոքեցին կառավարության անհանգստությունը, իսկ մյուս կողմից սասունցիների ըմբոստությունը։ Երկու կողմերի միջև հակասությունների գագաթնակետը եղավ Սասունի 1894 թվականի ապստամբությունը։

## [[Սասունի հերոսամարտ (1894)|Սասունի 1894 թ. ապստամբություն]]ը
Սասունցիները Միհրան Տամատյանին փոխարինելու եկած Մուրադի (Համբարձում Պոյաճյան) գլխավորությամբ պաշտպանողական դիրքեր են ստեղծում։ Հուլիսի 27-ին քրդերը ոչխարները փախցնելու նպատակով հարձակվում են Շենիկ գյուղի վրա, սակայն, Գրգոն իր ուժերով հարձակվում է նրանց վրա, սպանում մեկ տասնյակ քրդերի և հետ խլում թալանը։ Այնուհետև, վերցնելով նաև քրդերի ոչխարները, վերադառնում է գյուղ։ Հուլիսի 28-ին քրդերը հարձակվում են Շենիկի վրա՝ շտկելու իրենց ձախողումը, սակայն, շենիկցիները օգնության եկած սեմալցիների հետ անառիկ են պահում գյուղը մինչև օգոստոսի 2-ը։ Օգոստոսի 2-ին հայերը, չդիմանալով քրդերի և կանոնավոր զորքի հարձակմանը, նահանջում են։ Գրգոն, որ գնացել էր Գելիեգուզանից օգնական ուժեր բերելու, անմիջապես թարմ ուժերով հարձակվում և հաղթում է թշնամուն՝ նրան պատճառելով 300 զոհ և վիրավորներ։ Հայերի կորուստը կազմում էր 45 սպանված և 100 վիրավոր։

Պարտություններից ամոթահար՝ օգոստոսի 3-ին թշնամին Սասունի գյուղերի վրա գրոհեց բոլոր ուղղություններով։ Թուրքերը ներխուժում են ապստամբության ամենամեծ կենտրոն Գելիեգուզան գյուղը, ուր ահեղ մարտերում զոհվում է ապստամբության խիզախ ղեկավարներից ռես Պետոն։ Գրգոն հասնում է գելիեգուզանցիներին օգնության և թշնամուն պատճառելով 800 սպանված և վիրավոր՝ հետ է շպրտում նրան։ Հաջորդ օրերի ընթացքում պաշարված հայերը ռազմամթերքի և պարենի պակասի պատճառով նահանջում են Անդոկ լեռ, ուր շարունակում են դիմադրել թուրքերին մինչև օգոստոսի 22-ը, երբ լիովին սպառվում է ռազմամթերքը և պարենը։

## Գրգոյի մահը
Օգոստոսի 22-ին զոհվում է նաև Գրգոն։ Նրա մահվան մասին տարբեր վարկածներ կան։ Ըստ այդ վարկածներից մեկի՝ Գրգոն չգերեվարվելու համար վերջին գնդակով դիմել է ինքնասպանության, սակայն, քրդերը հետագայում պատմել են, որ նա, այնուամենայնիվ, վիրավորվել և գերեվարվել է։ Այնուհետև ուշաթափ վիճակում տարվել է Զեքի փաշայի մոտ և, երբ աչքերը բացել է և տեսել թշնամու բանակում է, անմիջապես խլել է մոտիկ կանգնած զինվորներից մեկի զենքը և կրակել Զեքի փաշայի վրա, սակայն, իր վրա թուրք զինվորների կրակոցներն ավելի դիպուկ են եղել։ Ըստ քրդերի՝ այդպիսի փառապանծ վախճան է ունեցել անկոտրում Գրգոն, որի մահից հետո հայերը և սխրագործությունների սիրահար քրդերը երգեր են ձոնել նրա մասին։

## Գրականություն
* Ստեփան Պողոսյան, Կարո Պողոսյան, «Ինձ բահ տվեք․․․», Երևան, 1990։ - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/643/indzmiBahTveq.pdf 
* Ռուբէն «Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները», Գ հատ., Թեհրան, 1982։
* Կարօ Սասունի, Պատմութիւն Տարօն աշխարհի, Պէյրութ, 1957։
* Հայկազ Պողոսյան, Սասունի պատմություն, Երևան, 1985։ - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/379/Sasuni_Patmutyun.pdf 
* Միսաք եւ Սարգիս Բդէեաններ, Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ, Գահիրէ, 1962։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ