Մշակութային տնտեսագիտություն

**Մշակութային տնտեսագիտություն**, տնտեսագիտության այն ճյուղը, որն ուսումնասիրում է մշակույթի և տնտեսական արդյունքների կապը: Այստեղ «մշակույթը» սահմանվում է համապատասխան խմբերի ընդհանուր համոզմունքներով և նախասիրություններով: Ծրագրային հարցերը ներառում են՝ արդյոք և որքանով է մշակույթը կարևոր տնտեսական արդյունքների համար, և ինչպիսի՞ն է դրա կապը այնպիսի ինստիտուտների հետ, ինչպիսիք են օրենքները, կանոնները, սոցիալական կոնվենցիաները, նորմերը և այլն։ Որպես վարքային տնտեսագիտության զարգացող ոլորտ, մշակույթի դերը տնտեսական վարքագծում ավելի ու ավելի հաճախ է ցույց տրվում, որ որոշումների կայացման, ակտիվների կառավարման և գնահատման մեջ էական տարբերությունների պատճառ է դառնում:

Կիրառությունները ներառում են կրոնի, սոցիալական կապիտալի, սոցիալական նորմերի, սոցիալական ինքնության, պտղաբերության, վերաբաշխման արդարադատության համոզմունքների, գաղափարախոսության, ատելության, ահաբեկչության, վստահության, ընտանեկան կապերի, երկարաժամկետ կողմնորոշման և տնտեսագիտության մշակույթի ուսումնասիրությունը։ Ընդհանուր վերլուծական թեման այն է, թե ինչպես են գաղափարներն ու վարքագիծը տարածվում անհատների շրջանում սոցիալական կապիտալի ձևավորման, սոցիալական ցանցերի և այնպիսի գործընթացների միջոցով, ինչպիսիք են սոցիալական ուսուցումը, ինչպես սոցիալական էվոլյուցիայի տեսության և տեղեկատվական կասկադների դեպքում։ Մեթոդները ներառում են դեպքերի ուսումնասիրություններ և մշակութային փոխանցման տեսական և էմպիրիկ մոդելավորում սոցիալական խմբերի ներսում և դրանց միջև։ 2013 թվականին Սաիդ Է. Դաուլաբանին մակրոտնտեսագիտության մշակութային ի հայտ գալու ասպեկտին ավելացրել է արժեքային համակարգերի մոտեցումը։

## Զարգացում
Մշակութային տնտեսագիտությունը զարգանում է նրանից, թե ինչպես են ձևավորվում հասարակության մեջ ցանկություններն ու ճաշակները։ Սա մասամբ պայմանավորված է դաստիարակության ասպեկտներով կամ այն միջավայրով, որտեղ մարդը մեծանում է, քանի որ հենց դաստիարակության ներքինացումն է, որը ձևավորում է նրա ապագա ցանկություններն ու ճաշակը։ Ձեռքբերովի ճաշակները կարելի է դիտարկել որպես դրա օրինակ, քանի որ դրանք ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող են նախասիրությունները ձևավորվել սոցիալապես։

Մշակութային տնտեսագիտության զարգացումը ավանդական տնտեսագիտությունից տարբերող հիմնական մտածողության ոլորտներից մեկը անհատների որոշումների կայացման եղանակի տարբերությունն է: Մինչդեռ ավանդական տնտեսագետը որոշումների կայացումը կդիտարկի որպես թե՛ անուղղակի, թե՛ բացահայտ հետևանքներ ունեցող, մշակութային տնտեսագետը կպնդի, որ անհատը իր որոշմանը կհանգի ոչ միայն այդ անուղղակի և բացահայտ որոշումների, այլև հետագծերի հիման վրա: Այս հետագծերը բաղկացած են օրինաչափություններից, որոնք ձևավորվել են տարիների ընթացքում և ուղղորդում են անհատներին որոշումներ կայացնելու գործընթացում։

### Արժեքային համակարգերի և համակարգային մտածողության համադրություն
Տնտեսագետները նույնպես սկսել են մշակութային տնտեսագիտությանը դիտարկել համակարգային մտածողության մոտեցմամբ։ Այս մոտեցման մեջ տնտեսությունն ու մշակույթը դիտարկվում են որպես մեկ համակարգ, որտեղ «ճանաչվում են փոխազդեցության և հետադարձ կապի ազդեցությունները, և որտեղ, մասնավորապես, դինամիկան հստակեցվում է»։ Այս իմաստով, մշակույթի և տնտեսության փոխկախվածությունները կարող են համակցվել և ավելի լավ հասկանալ՝ հետևելով այս մոտեցմանը։

Սեյիդ Է. Դաուլաբանիի « *ՄԵՄԵՆոմիկա. Հաջորդ սերնդի տնտեսական համակարգը»* գիրքը համատեղում է արժեքային համակարգերի և համակարգային մտածողության գաղափարները՝ ստեղծելով տնտեսական քաղաքականության մշակույթի վրա ազդեցությունը ուսումնասիրող առաջին շրջանակներից մեկը։ Գիրքը ուսումնասիրում է բազմաթիվ առարկաների, ինչպիսիք են մշակութային զարգացումը, կազմակերպչական վարքագիծը և մեմետիկան, հատման կետերը՝ փորձելով ուսումնասիրել մշակութային տնտեսագիտության արմատները։

## Աճ
Նոր տեխնոլոգիաների զարգացման տեմպը փոխակերպում է այն, թե ինչպես է հանրությունը սպառում և կիսվում մշակույթով։ Մշակութային տնտեսության ոլորտը մեծ աճ է ապրել առցանց սոցիալական ցանցերի ի հայտ գալու շնորհիվ, ինչը ստեղծել է արտադրողականության բարելավում մշակույթի սպառման մեջ։ Նոր տեխնոլոգիաները նաև հանգեցրել են մշակութային միաձուլման, որտեղ մշակույթի բոլոր տեսակները կարելի է հասանելի դարձնել մեկ սարքի միջոցով։ Իրենց դաստիարակության ընթացքում ներկայիս սերնդի երիտասարդները մշակույթը սպառում են ավելի արագ, քան երբևէ, և նոր միջոցների միջոցով։ Սմարթֆոնը դրա ծաղկող օրինակ է, որտեղ գրքերին, երաժշտությանը, զրույցներին, արվեստի գործերին և այլնին կարելի է հասանելի դարձնել մեկ սարքի միջոցով վայրկյանների ընթացքում։ Այս միջոցը և դրա շուրջը գտնվող մշակույթը սկսում են ազդեցություն ունենալ տնտեսության վրա՝ լինի դա հաղորդակցության ավելացումը՝ միաժամանակ նվազեցնելով ծախսերը, տեխնոլոգիական տնտեսություն մուտք գործելու խոչընդոտները, թե ավելորդ հզորությունների օգտագործումը։

Այս ոլորտը նույնպես աճ է ապրել նոր տնտեսական ուսումնասիրությունների ի հայտ գալու շնորհիվ, որոնք դիտարկվել են մշակութային տեսանկյունից։

Օրինակ՝ Կաֆկան և Կոստիսը (2021) Journal of Comparative Economics-ում հրապարակված վերջերս կատարված ուսումնասիրության մեջ, օգտագործելով 1981-ից 2019 թվականների 34 OECD երկրներից կազմված անհավասարակշիռ վահանակային տվյալների հավաքածու, եզրակացնում են, որ դիտարկվող ընդհանուր ժամանակահատվածում մշակութային ֆոնը բնութագրվում է որպես հետմատերիալիստական և վնասում է տնտեսական աճին։ Ավելին, նրանք թե՛ տեսականորեն, թե՛ փորձարարորեն ընդգծում են մշակութային հետադարձ կապի վարկածը, քանի որ վերլուծվող երկրների մշակութային ֆոնը ցույց է տալիս անցում ավանդական/մատերիալիստականից (1981-ից 1998 թվականներին) դեպի հետմատերիալիստական արժեքներ (1999-ից 2019 թվականներին)։ Այսպիսով, նրանք եզրակացնում են մշակութային ֆոնի դրական ազդեցության մասին տնտեսական աճի վրա, երբ գերակշռում են ավանդական/մատերիալիստական արժեքները, և բացասական ազդեցության մասին, երբ գերակշռում են հետմատերիալիստական արժեքները։ Այս արդյունքները ընդգծում են մշակույթը որպես տնտեսական աճի կարևոր գործոն և ցույց են տալիս, որ տնտեսական քաղաքականության մշակողները պետք է այն լրջորեն հաշվի առնեն տնտեսական քաղաքականություն մշակելուց առաջ և իրականացվող տնտեսական քաղաքականության արդյունավետությունը բացատրելու համար։

Մեծահասակ դառնալուց հետո ընտանիքների հետ ապրող եվրոպացիների վերաբերյալ մեկ այլ ուսումնասիրություն անցկացրել է UCLA-ի պրոֆեսոր Պաոլա Ջուլիանոն։ Ուսումնասիրությունը պարզել է, որ հարավեվրոպական ծագում ունեցողները հակված են ավելի երկար ապրել իրենց ընտանիքների հետ, քան հյուսիսեվրոպական ծագում ունեցողները։ Ջուլիանոն հետազոտության իր վերլուծությանը ավելացրել է մշակութային քննադատություն՝ բացահայտելով, որ հարավեվրոպական մշակույթն է ավելի երկար մնալ տանը, ապա դա կապել է այն բանի հետ, թե ինչպես են տանը ավելի երկար ապրողները ավելի քիչ երեխաներ ունենում և ավելի ուշ ընտանիք կազմում, այդպիսով նպաստելով Եվրոպայի ծնելիության անկմանը։ Ջուլիանոյի աշխատանքը օրինակ է այն բանի, թե ինչպես է մշակութային տնտեսագիտության աճը սկսում տարածվել ամբողջ ոլորտում։

## Կայուն զարգացում
Մշակութային տնտեսագիտությունը կայուն զարգացումն է։ Կայուն զարգացումը սահմանվել է որպես «...զարգացում, որը բավարարում է ներկայի կարիքները՝ առանց վտանգելու ապագա սերունդների սեփական կարիքները բավարարելու կարողությունը...»։ Մշակույթը կարևոր դեր է խաղում այս հարցում, քանի որ այն կարող է որոշել, թե ինչպես են մարդիկ ընկալում այս ապագա սերունդների համար նախապատրաստվելը։ Հետաձգված բավարարվածությունը մշակութային տնտեսական խնդիր է, որի հետ զարգացած երկրներն այժմ բախվում են։ Տնտեսագետները պնդում են, որ ապագան այսօրվանից ավելի լավը ապահովելու համար պետք է ձեռնարկվեն որոշակի միջոցառումներ, ինչպիսիք են հարկերի հավաքագրումը կամ շրջակա միջավայրը պաշտպանելու համար «կանաչ» դառնալը։ Այսօրվա քաղաքական գործիչների համար դժվար է խթանել այսպիսի քաղաքականությունները, ովքեր ցանկանում են շահել այսօրվա ընտրողների ձայները, ովքեր մտահոգված են ներկայով, այլ ոչ թե ապագայով։ Մարդիկ ցանկանում են տեսնել օգուտները հիմա, այլ ոչ թե ապագայում։

Տնտեսագետ Դեյվիդ Թրոսբին առաջարկել է մշակութային կայուն զարգացման գաղափարը, որը ներառում է և՛ մշակութային արդյունաբերությունները, և՛ մշակույթը (հասարակական իմաստով): Նա ստեղծել է չափանիշների մի շարք, որոնց հետ կարելի է համեմատել քաղաքականության դեղատոմսերը՝ ապագա սերունդների համար աճ ապահովելու համար: Չափանիշներն են հետևյալը՝

# Նյութական և ոչ նյութական բարեկեցության զարգացումը ենթադրում է տնտեսական, սոցիալական և մշակութային ուժերի միջև հավասարակշռություն։
# Սերունդների միջև հավասարություն և մշակութային կապիտալի պահպանում. ներկա սերունդը պետք է գիտակցի իր պատասխանատվությունը ապագա սերունդների առջև
# Հավասարություն ներկա սերնդի շրջանակներում. մշակութային ռեսուրսների բաշխումը պետք է արդար լինի
# Փոխկախվածության ճանաչում. քաղաքականությունը պետք է հասկանա տնտեսական, մշակութային և այլ փոփոխականների միջև կապերը ընդհանուր համակարգի շրջանակներում։

Այս ուղեցույցներով Թրոսբին հույս ունի խթանել մշակույթի և տնտեսագիտության միջև ճանաչումը, ինչը, նրա կարծիքով, բացակայում է ժողովրդական տնտեսական քննարկումներում։

## Մշակութային ֆինանսներ
Մշակութային ֆինանսները վարքային տնտեսագիտության զարգացող ոլորտ են, որն ուսումնասիրում է մշակութային տարբերությունների ազդեցությունը անհատական ​​ֆինանսական որոշումների և ֆինանսական շուկաների վրա: Հավանաբար, այս ոլորտում առաջին հոդվածը Լուիջի Գուիզոյի, Պաոլա Սապիենցայի և Լուիջի Զինգալեսի «Սոցիալական կապիտալի դերը ֆինանսական զարգացման մեջ» հոդվածն է։ Հոդվածում ուսումնասիրվել է, թե ինչպես են սոցիալական կապիտալի հայտնի տարբերությունները ազդում Իտալիայի տարբեր մասերում ֆինանսական պայմանագրերի օգտագործման և մատչելիության վրա: Երկրի սոցիալական կապիտալի բարձր մակարդակ ունեցող տարածքներում տնային տնտեսությունները ավելի քիչ են ներդնում կանխիկ և ավելի շատ՝ բաժնետոմսերի մեջ, օգտագործում են ավելի շատ չեկեր, ավելի մեծ հասանելիություն ունեն ինստիտուցիոնալ վարկերին և ավելի քիչ են օգտագործում ոչ ֆորմալ վարկերը: Մի քանի տարի անց նույն հեղինակները հրապարակեցին մեկ այլ հոդված՝ «Վստահելով ֆոնդային շուկային», որտեղ նրանք ցույց են տալիս, որ վստահության ընդհանուր պակասը կարող է սահմանափակել ֆոնդային շուկայի մասնակցությունը: Քանի որ վստահությունն ունի ուժեղ մշակութային բաղադրիչ, այս երկու հոդվածները կարևոր ներդրում են ներկայացնում մշակութային տնտեսագիտության մեջ:

2007 թվականին Թորստեն Հենսը և Մեյ Վանը նշել են, որ ֆինանսների շատ ոլորտներ իսկապես ազդվում են մշակութային տարբերություններից։ Ֆինանսական վարքագծում մշակույթի դերը նույնպես ավելի ու ավելի է ցույց տալիս, որ ունի խիստ նշանակալի ազդեցություն ակտիվների կառավարման և գնահատման վրա: Շալոմ Շվարցի նույնականացված մշակույթի չափանիշները օգտագործելով՝ ապացուցվել է, որ կորպորատիվ դիվիդենտների վճարումները մեծապես որոշվում են վարպետության և պահպանողականության չափանիշներով։ Մասնավորապես, պահպանողականության ավելի բարձր աստիճանները կապված են դիվիդենտների վճարումների ավելի մեծ ծավալների և արժեքների հետ, իսկ վարպետության ավելի բարձր աստիճանները՝ բոլորովին հակառակի հետ: Ապացուցվել է, որ մշակույթի ազդեցությունը դիվիդենտների վճարման վրա սերտորեն կապված է ռիսկի և ժամանակի նախասիրությունների մշակութային տարբերությունների հետ։

Մեկ այլ ուսումնասիրություն գնահատել է մշակույթի դերը եկամուտների կառավարման վրա՝ օգտագործելով Գերտ Հոֆստեդեի մշակութային չափումները և Քրիստիան Լոյցի կողմից մշակված եկամուտների կառավարման ինդեքսը, որը ներառում է հաշվեկշռային փոփոխության կիրառումը՝ հաշվետվության մեջ եկամուտների անկայունությունը նվազեցնելու համար, հաշվեկշռային փոփոխության կիրառումը՝ հաշվետվության մեջ գործառնական դրամական հոսքերի անկայունությունը նվազեցնելու համար, հաշվապահական հայեցողության կիրառումը՝ փոքր կորուստների մասին հաշվետվությունը մեղմելու համար, և հաշվապահական հայեցողության կիրառումը՝ գործառնական եկամուտների մասին հաշվետվություն ներկայացնելիս: Պարզվել է, որ Հոֆստեդի անհատականության չափումը բացասաբար է կապված եկամուտների կառավարման հետ, և անորոշությունից խուսափելը՝ դրականորեն է կապված։ Վարքային տնտեսագետ Մայքլ Թայլարդը ցույց է տվել, որ ներդրումային վարքագիծը հիմնականում պայմանավորված է վարքային գործոններով, որոնք մեծապես վերագրվում են մշակույթի ազդեցությանը տարբեր երկրներում ներդրողների հոգեբանական շրջանակի վրա, այլ ոչ թե ռացիոնալ գործոններով՝ համեմատելով Գերտ Հոֆստեդի և Ռոբերտ Հաուսի կողմից օգտագործված մշակութային չափումները՝ բացահայտելով ռիսկից խուսափելու վարքագծի ուժեղ և կոնկրետ ազդեցությունները, որոնք առաջանում են նրանց միջև համընկնող մշակութային չափումներից, որոնք մնացել են անփոփոխ 20 տարվա ընթացքում։

Ներդրումների առումով, բազմաթիվ ուսումնասիրություններով հաստատվել է, որ տարբեր ազգերի մշակույթների միջև ավելի մեծ տարբերությունները նվազեցնում են այդ երկրների միջև ներդրումների ծավալը: Ապացուցվել է, որ ինչպես ազգերի միջև մշակութային տարբերությունները, այնպես էլ ներդրողների կողմից ոչ իրենց մշակույթի հետ անծանոթության աստիճանը մեծապես նվազեցնում են այդ երկրներում ներդրումներ կատարելու նրանց պատրաստակամությունը, և որ այս գործոնները բացասական ազդեցություն են ունենում ապագա եկամտաբերության վրա՝ հանգեցնելով ներդրման օտարերկրյաության աստիճանի վրա արժեքի հավելավճարի։ Այնուամենայնիվ, ֆոնդային շուկաները շարունակում են ինտեգրվել, ինչպես ցույց են տալիս բաժնետոմսերի գների համատեքստային տատանումները, որոնցից երկու ամենամեծ նպաստող գործոններն են ազգերի միջև առևտրի հարաբերակցությունը և օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներից առաջացող ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս գործոնները վարքային աղբյուրների արդյունք են։ ՄԱԿ-ի Համաշխարհային ներդրումային զեկույցը (2013) ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանային ինտեգրացիան տեղի է ունենում ավելի արագ տեմպերով, քան հեռավոր արտաքին հարաբերությունները, հաստատելով ավելի վաղ կատարված ուսումնասիրությունը, որը եզրակացրել էր, որ միմյանց ավելի մոտ գտնվող ազգերը հակված են ավելի ինտեգրված լինելու։ Քանի որ մշակութային հեռավորության աճը նվազեցնում է արտասահմանյան ուղղակի ներդրումների քանակը, սա հանգեցնում է ֆինանսական վարքագծի և մշակութային հեռավորության միջև կորագիծ փոխհարաբերության արագացմանը։

Մշակույթը նույնպես ազդում է այն գործոնների վրա, որոնք օգտակար են բաժնետոմսերի գնահատումները կանխատեսելիս։ Հորդանանում պարզվել է, որ բաժնետոմսերի եկամտաբերության փոփոխականության 84%-ը հաշվի է առնվել դրամական զանգվածի, տոկոսադրույքի ժամկետային կառուցվածքի, արդյունաբերության արտադրողականության աճի և ռիսկի պարգևավճարի միջոցով, սակայն դրանց վրա ընդհանրապես ազդեցություն չեն ունեցել գնաճի տեմպերը կամ դիվիդենտային եկամտաբերությունը։ Նիգերիայում և՛ իրական ՀՆԱ-ն, և՛ սպառողական գների ինդեքսը օգտակար կանխատեսողական գործոններ էին, բայց արտարժույթի փոխարժեքը՝ ոչ։ Զիմբաբվեում միայն փողի զանգվածը և նավթի գները համարվել են ֆոնդային շուկայի գնահատման օգտակար կանխատեսողներ։ Հնդկաստանը որպես օգտակար գործոններ նշել է փոխարժեքը, մեծածախ գների ինդեքսը, ոսկու գները և շուկայական ինդեքսը։ Ռումինիայում անցկացված համապարփակ գլոբալ ուսումնասիրությունը փորձել է պարզել, թե արդյոք ֆոնդային շուկայի գնահատման որևէ գործոն մշակութային առումով ունիվերսալ է, նույնականացնելով տոկոսադրույքները, գնաճը և արդյունաբերական արտադրությունը, սակայն պարզեց, որ փոխարժեքը, արժույթի փոխանակման ծավալը և առևտուրը բոլորն էլ եզակի են Ռումինիային։

## Մշակութային առանձնահատկությունների աշխարհագրական ծագում
Վերջերս աշխարհագրական բնութագրերը կապված են եղել մշակութային առանձնահատկությունների ի հայտ գալու և այդ մշակութային առանձնահատկությունների ինտենսիվության տարբերությունների հետ՝ տարբեր տարածաշրջաններում, երկրներում և էթնիկ խմբերում: Գյուղատնտեսության մեջ գութանի օգտագործման համար նպաստավոր աշխարհագրական բնութագրերը նպաստել են արտադրողականության մեջ գենդերային անհավասարությանը և հասարակությունում գենդերային դերերի ի հայտ գալուն։ Գյուղատնտեսական բնութագրերը, որոնք հանգեցրել են գյուղատնտեսական ներդրումների ավելի բարձր եկամտաբերության, հանգեցրել են ընտրության, հարմարվողականության և ուսուցման գործընթացի, որը բարձրացնում է հասարակության երկարաժամկետ կողմնորոշման մակարդակը։

## Տես նաև

* Կայուն զարգացում
* Տնտեսական սոցիոլոգիա
* Կազմակերպչական վարքագիծ
* Մեմետիկա
* Էվոլյուցիոն տնտեսագիտություն
* Տնտեսական սոցիոլոգիա
* Տնտեսագիտություն
* Մշակույթի աշխարհագրություն
* Վարքագծային տնտեսագիտություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արդյունաբերության ճյուղեր
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակույթի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտության միջառարկայական բնագավառներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական մոդելներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն