Մանուչեհր

**Մանուչեհր** (  [ mænuː'tʃer ], հին պարսկերեն և , ավեստական` 𐬨𐬀𐬥𐬎𐬱𐬗𐬌𐬚𐬭𐬀, **Մանուշչիտրա`** Մանուշի սերած), պարսկական դիցաբանության և *[[Շահնամե]]* էպոսի Փիշդադյան դինաստիայի ութերորդ շահ: Նա իրանական լեգենդար շահերից առաջինն է, ով կառավարել է Իրանը Մանուչեհրի նախապապի՝  Ֆերեյդունի ( կամ Ֆարիդուն, որի որդիները` Սալմ, Թուր և Իրեջ) համաշխարհային կայսրության փլուզումից հետո: Իրեջի թոռ Մանուչեհրն իրագործել է  Ֆերեյդունի վրեժը` սպանել է նախանձ ու եղբայրասպան Սալմ և Թուր պապեղբայրներին: Այնուհետև  Ֆերեյդունը, որը դեռ ողջ էր, հրաժարվել է գահից՝ ի օգուտ Մանուչեհրի:

Մանուչեհրի՝ պապի սպանության համար վրեժ լուծելու փորձը հրահրել է Իրանի և Թուրանի միջև պատերազմի սկիզբը։
[մինի|389x389փքս|Հին [Իրան|պարսկական նկար, որտեղ պատկերված է Մանուչեհրը՝ նստած թագավորական գահին]]

## Ավեստայում և միջին պարսկական աղբյուրներում
Ավեստայի սյուժետային *յաշտաներում* Մանուչեհր անունը հիշատակվում է միայն մեկ անգամ այն հերոսների ցանկում, որոնց *ֆրավաշին* (*fravaṣ̌i)* հարգված է (ցուցակում նա գտնվում է Ագրաերատայի և Կայ Կավադի միջև): Նրա մասին առավել մանրամասն տեղեկություններ կան միջին պարսկերեն աղբյուրներում։ Այնտեղ կա նրա բարդ ծագումնաբանությունը (որը հետագայում մեծապես պարզեցրել է Ֆիրդուսին): 

Երբ Սալմը և Թուրը սպանեցին Իրեջին, նրա որդիներին և թոռներին, ողջ մնաց միայն նրա դուստր Գուզակը (Գուզա), որին  Ֆերեյդունը թաքցրեց ապաստարանում: Նա ուներ դուստր՝ Ֆրագուզան։ Իմանալով այս մասին՝ Սալմը և Թուջը սպանեցին իրենց մորը (Գուզա), և հետագայում այս շարքում 10 սերունդ ծնվեցին միայն աղջիկներ, որոնց թաքցրեց  Ֆերեյդունը (նրանց անունները հաջորդաբար՝ Գուզա, Ֆրագուզա, Զուշա, Ֆրազուշա, Բիտա, Տրիտա, Այրա, Գուզա)։ Այս Գուզան ծնեց Մանուշվարնակին (կամ Մանուշ) որդի, որն ամուսնանալով իր քրոջ հետ՝ ծնեց Մանուշխվարնարին, որի որդին քրոջ հետ ամուսնությունից ունեցավ Մանուչեհրին։ 

Մանուչեհրը ծնվում է Թուրանի սահմանին գտնվող Մանուշ լեռան վրա։ Ներյոսանգից ստանում է աստվածային լույս` քվարնո (فر - կրակ). «Երբ նա ծնվեց, արեգակի լույսը լուսավորեց նրա քիթը»: Նրա հեծնելու կենդանին է *Կուրուշկը* (ըստ «Բունդահիշն» գրքի, մեծ եղջյուրներով և երեք սապատներով ոչխար)։ 

Հետագայում Մանուչեհրը ջրանցքներ է կառուցում Ֆրատ (Եփրատ) գետի ջուրն օգտագործելու համար։ Նա ունենում է երեք որդի՝ Ֆրիա, Նովզար և Զերասպ: Նովզարն ու Զերասպը քաջ ու խելոք, հմուտ և նետաձիգ ու գերազանց ռազմիկներ են:  Հենց Զերասպից է ծագում զրադաշտականության հիմնադիր Զրադաշտ (*Զարաթուշտրա*) մարգարեն։

«Իմաստության ոգու խրատներ» (Մենոգ-ի-խրադ - *Mēnōg-ī Khrad* ) գրքում ասվում է, որ Մանուչեհրը «Սալմին և Թուրին, որոնք ատելությունից [սպանեցին] Իրեջ եղբորը, որը նրա նախահայրն էր, սանձեց աշխարհին հակադրվելը»:

Ըստ «Բունդահիշնի» ժամանակագրության՝ Մանուշեհրը իշխել է 120 տարի, և այս տարիները ներառում են Աֆրասիաբի թագավորության 12 տարիները, երբ Մանուշեհրը գտնվում էր Պադիշխվարգարում (կամ Պատաշխվար՝ լեռ Թաբարիստանում` ներկայիս Մազանդարան): «Մեծ Բունդահիշն» գրքում հակիրճ պատմվում է, որ այն բանից հետո, երբ Մանուշեհրը վրեժխնդիր է լինում Իրեջի համար, Թուրանի թագավոր Աֆրասիաբը ներխուժում է Մեծ Իրան, հաղթում իրանցիներին Պատաշխվար լեռան մոտ, որտեղ նրանք տառապում են հիվանդությունից, աղքատությունից և ժանտախտից և սպանում է Մանուչեհրի որդիներին՝ Ֆրիային և Նովզարին, սակայն որոշ ժամանակ անց խաբեության արդյունքում Աֆրասիաբը կորցնում է Իրանը։ Երբ իրանցիները Մանուչեհրի գլխավորությամբ պաշարված էին Պատաշխվար լեռան վրա, նրանց փրկում է թուրանական Ագրերատը (Աֆրասիաբի կրտսեր եղբայրը), որի համար Աֆրասիաբը սպանում է նրան։

Մանուչեհրը Երանշահրին է վերադարձնում այն տարածքները, որոնք նախկինում գրավել էր Աֆրասիաբը, ինչպես նաև ջրով լցնում Կայանսե լիճը, որտեղից Թրասյագը շեղել էր ջուրը` բարձրացնելով իրանական հողերի բերրիությունը: 

Մանուչեհրի գահակալությունը նկարագրված է Չիհրդադ Նասկայում, որտեղ Կայ Կավադը նրա հետնորդն է։

«Բունդախիշն» գրքում ասվում է, որ Պարսի բոլոր մոբեդները սերել են Մանուչեհրից և տալիս է մի տոհմ, ըստ որի Մանուչեհրը (որդու՝ Զերասպի գծով) պարզվում է, որ 6-րդ սերնդի Սպիտամայի և 15-րդ սերնդի Զարդուշտայի նախահայրն է։

## Շահնամեում
Ֆիրդուսիի «Շահնամե» էպոսում Մանուչեհրը Իրեջի ( Ֆերեյդունի կրտսեր որդին, որին սպանել են նրա ավագ եղբայրներ Սալմը և Թուրը) թոռն է։ Ստրկուհի Մահաֆերիդը Իրեջի մահից հետո նրանից դուստր է ծնում, որին  Ֆերեյդունն ամուսնացնում է իր եղբորորդու՝ Փեշենգի հետ։ Նրանք որդի են ունենում, որին  Ֆերեյդունն անվանում է Մանուչեհր։

Մանուչեհրին դաստիարակում է նրա նախապապը և երբ մեծանում է, նրան գահ են բարձրացնում։ Այս պահին ներկա հերոսների թվում  Ֆերեյդունն անվանում է որդիներին` Կավե, Կոբադ ու Քաջ Կարեն կռվարար և նրա թոռը ՝ Գոշվադը։

### Վրեժ Իրեջի սպանության համար
Սալմը և Թուրը նամակ են ուղարկում  Ֆերեյդունին՝ ողորմություն խնդրելով տարիներ առաջ կատարված սպանության համար։  Ֆերեյդունն ու Մանուչեհրը, իրենց գահերին նստած, ընդունում են դեսպանին, իսկ  Ֆերեյդունը պատասխան նամակ է ուղարկում։

Մանուչեհրը  Ֆերեյդունի հանձնարարությամբ զորքերը հավաքում է Թեմմիշեում։ Նա դիմում է բանակին, շարում և հարձակվում Թուրի բանակի վրա։ Համառ մարտում առավելությունը իրանական զորքերի կողմն է լինում։

Արևը մայր է մտնում և կռիվը դադարում է: Սալմը և Թուրը խորհրդակցելուց հետո ցանկանում են գիշերը հարձակվել թշնամու ճամբարի վրա: Սակայն Մանուչեհրը դարանակալում է։ Գիշերը Թուրի բանակը հարձակվում է իրանական ճամբարի վրա, սակայն դիմադրության է հանդիպում։ Մանուչեհրը, դարանից դուրս գալով, շրջանցում է Թուրին, մեջքին հարվածով սպանում, գլուխը կտրում, մարմինը նետում վայրի գազանների մոտ։ Մանուչեհրը նամակ է գրում  Ֆերեյդունին, հայտնում հաղթանակի մասին և ուղարկում Թուրի գլուխը։

Սալմը ապաստանում է Էլանան ամրոցում։ Մանուչեհրը, մտածելով իրավիճակի մասին, զորքով ուղարկում է Կարեն որդուն, որը խորամանկությամբ գրավում է բերդը։ Երբ Կարենը վերադառնում է, Մանուչեհրը հերոսին հայտնում է Կակուայի ( Զահհակի թոռ) կողմից իրանցիների վրա հարձակման մասին։ Սկսվում է ճակատամարտ, որտեղ Մանուչեհրը մենամարտում սպանում է Կակուային։

Սալմի զորքերը փախչում են։ Մանուչեհրը շրջանցում է Սալմային, երկու մասի է բաժանում ու գլուխը կտրում։ Սալմի բանակը ողորմություն է խնդրում։ Մանուչեհրը պատրաստ է խնայել նրանց, իսկ հաղթվածները վայր են դնում զենքերը։

Մանուչեհրը հաղորդագրություն է ուղարկում  Ֆերեյդունին, որով Սալմի գլուխը հանձնվում է։  Ֆերեյդունը Թեմմիշեում հանդիսավոր հանդիպում է կազմակերպում Մանուչեհրի բանակի համար։  Ֆերեյդունը Հնդկաստանից վերադարձած հերոս Սամին վստահում է ծառայել Մանուչեհրին։ Մանուչեհրը թագադրվում է թագավոր։  Ֆերեյդունը հեռանում է ղեկավարման գործերից և շուտով մահանում է։

### Իշխանություն
Մանուչեհրը թագավորում է 120 տարի, նրա տիրույթների մայրաքաղաքը Ամոլ քաղաքն էր։ Ի տարբերություն ավելի վաղ աղբյուրների՝ Մանուչեհրը պոեմում Աֆրասիաբ թագավորի ժամանակակիցը չէ։ Շահնամեի դիցաբանական մասում Ֆիրդուսին ընդհանրապես չի հիշատակում աղեղնավոր Արաշի առասպելը, սակայն Խոսրով Փարվեզի մասին բաժնում ասում է, որ Արաշը ծառայել է Մանուչեհր թագավորին:

#### Մանուչեհր շահի երդումը
Նա բազում հաղթանակներով 120 տարի իշխում է: Երբ որ Քեյանական գահաթոռին է թագադրվում, երդվում է, որ հայրական օրենքները չի խախտի, վստահեցնում է, որ կլինի ճշտապահ, սուսերով կթրատի ապստամբ իշխաններին...
Սամը Մանուչեհրին անվանում է արդարամիտ, ճշտապահ տիրակալ, Իրանական հսկաների զորավար: Սամը հիշեցնում է. «Հաճույքով ծառայել եմ հորդ ու պատրաստ եմ քեզ ծառայել»: 
Մանուչեհրը մեծահամբավ Սամին գուրզ ու նետ է հանձնում: 

#### Քաբուլի դեմ չպատերազմելու որոշումը
Երբ Մանուչեհրն իմանում է, որ Սամի որոնումներն հաջողությամբ են պսակվել. նա գտել է որդուն` Դեստան Զալին, ցանկանում է տեսնել ճերմակամազ պատանուն, որին Սիմուրղ թռչյունն է սնել:  

Շահնշահն իր որդու` քաջ Նովզարի հետ ջերմ ողջույններով նամակ է ուղարկում, որով հրավիրում է իր մոտ Սամին ու Դեստան Զալին: Արքայական ծեսով պատվում է նրանց, Քեյանական գահին նստած շահն իր կողքին է նստեցնում  Սամին և Կարենին կռվարար: Մանուչեհրը Զալին ուշադիր նայելով` *[[Զաբուլստան|Զաբուլի]] շահ* Սամին ասում է, որ Զալն իր կյանքում «միայն թռչնի բույն է տեսել» և ժամանակն է, որ նա «սովորի իշխանական նիստ ու կաց», ոչ մի հաճույքներից չզրկի:  Ու Սամին է շնորհում Զաբուլի իշխանությունը: 

Ֆիրդուսու տարբերակում Մանուչեհրի գահակալության ընթացքի մասին 2000 բեյթը (բանաստեղծական տունը) գրեթե ամբողջությամբ «Զալի և Ռուդաբեի լեգենդն» է, որտեղ թագավորի դերը փոքր է։ Մանուչեհրը սուրհանդակից է տեղեկանում, որ Զալը սիրում է Քաբուլի արքայադուստր Ռուդաբեին, որի նախահայրը Զահհակն էր, Մանուչեհրը զայրացած է, անհանգստանում է.

Մանուչեհրը աստղագուշակներին հարցնում է Զալի ճակատագրի մասին: Հավատացած է, որ նրանցից ծնված երեխան կարող է մորից վատ հատկություններ ժառանգել.

Սամը Մանուչեհրի հրամանով իր բանակով գալիս է շահի մոտ: Մեծարման խնջույքի ժամանակ Սամը Մանուչեհրին պատմում է Կերկուի քաջի հետ իր հերոսական հաղթանակի մասին, որը նույնպես Զահհակի ցեղից էր: Խնջույքից հետո Մանուչեհրը հրամայում է Քաբուլի քարակերտ ամրոցները փոշի դարձնել, Մեհրաբի ընտանիքն ու ժողովրդին` «բոլորին սրի քաշել»: Թեև Սամը մոբեթներից իմացել էր, որ Զալի ու Ռուդաբեի միությունից ծնված տղան հզոր քաջ է լինելու, բայց խոնարհաբար ենթարկվում է ու պատերազմ գնում Մեհրաբի դեմ: Բայց Զալը դուրս է գալիս հորն ընդառաջ ու խնդրում չավիրել Քաբուլը: Հորն հիշեցնում է այն դժվարությունները, որին արժանացրել էր ինքը ու հիշեցնում իրեն տված սուրբ երդումը, որ իր ցանկությունը կկատարի: Զալին լսելուց հետո Սամը նրան ուղարկում է Մանուչեհրի մոտ, որ գնա ու ամեն ինչ պատմի իր սիրո մասին: Նա նաև մի նամակ է ուղարկում` խնդրելով փոխել պատերազմելու որոշումը, հիշեցնում է իր բազում հաղթանակերը ու աղերսանքով խնդրում Զալի արած «սխալը ծանր մեղք չհամարել»: 

Թագավորին դուր է գալիս Զալի խոնարհությունը, և նա աստղագուշակներին հարցնում է, թե ինչ ճակատագիր է սպասվում Զալից և Ռուդաբեից ծնվել պատրաստվող երեխային։ Տեղեկանալով, որ նրանց որդին մեծ հերոս է լինելու, աշխարհակալ և Իրանի թագավորների հավատարիմ ծառան՝ Մանուչեհրը փոխում է իր որոշումը։ 

Թագավորը հրամայում է մոբեթներին հարցերով փորձարկել Զալին և համոզվել երիտասարդի իմաստության ու քաջության մեջ։ Նա Զալին հանձնարարում է ցուցադրել իր հմտությունները, որպեսզի նա մոգերի հետ մրցի: Կայսեր ամենաիմաստունները Զալին տալիս են խիստ դժվար հարցեր և հանելուկներ, որոնց Զալը ճշտորեն պատասխանում է։ Ռազմարվեստում քաջության մեջ նույնպես համոզվելուց հետո Մանուչեհրը հավանություն է տալիս Զալի և Ռուդաբեի ամուսնությանը։ Զալը հորն է տանում Մանուչեհրի պատասխան նամակը իր որոշման մասին:

Ամուսնությունից հետո ծնվում է Զալի և Ռուդաբեի որդին` Ռոստամը, որը դեռ պատանի հասակում  տարբերվում է իր ունակություններով:

## Մահ
120 տարի ողջ իրանի թագավոր լինելուց հետո Իրանի Մանուչեհր շահը կանչում է մոբեթներին ու լսում, որ իր կյանքը ավարտվում է: Նա մահանալուց առաջ ծանր ու թեթև է անում իր ապրած կյանքը, իր արած բարի գործերը ու ափսոսում, «թե ինչ օգուտ, երբ որ մահը սպառնում է այսքան շուտ»: Նա կանչում է Նովզար որդուն, հանձնում է իրեն օգնող «Ֆերեյդունի գինու թասը լուսատու», ու խորհուրդներ տալիս.Մանուչեհրը մի վերջին անգամ Դեստան Զալին և քաջ Սամին վստահելու ու նրանց օգնությանը դիմելու մասին է հիշեցնում և հրաժեշտ տալիս կյանքին: Մանուչեհրի մահից հետո երկիրը կառավարում է Նովզարը:

## Ըստ Ալիշեր Նավոյի
Մանուչեհրին ( *Manucheҳr* ) հիշատակում է Ալիշեր Նավոյը իր «Իսկանդարի պատը» պոեմում։

## Տոհմածառ

## Ծանոթագրություններ


## Աղբյուրներ և գրականություն
* Զրադաշտական տեքստեր. Մ., 1997: P.102, 278, 282, 295, 309, 310:
* Ֆրավարդին-յաշտ XIII 131 թ.
* Դենկարդ V 4, 3; VII 1, 29-30; 7, 21
* *[[Ֆիրդուսի]]* . Շահնամե . (Շարք «Գրական հուշարձաններ») 6 հատորով, 1957։
* Զրադաշտական տերմինների, առասպելական կերպարների և դիցաբանական խորհրդանիշների փահլավերեն բառարան *Չունակովա Օ. Մ.* Մ., 2004: P.144.

## Արտաքին հղումներ
* A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp, ցուցահանդեսային կատալոգ Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանից (ամբողջովին հասանելի է առցանց PDF ձևաչափով), որը պարունակում է նյութեր Սամի մասին:
*  աուդիոգիրք

Կատեգորիա:Շահնամե
Կատեգորիա:Պարսկական դիցաբանություն