Հելեն Այլոն

**Հելեն Այլոն** (, ), մուլտիմեդիայի ամերիկացի նկարչուհի, էկոֆեմինիստ։ Նրա ստեղծագործական կյանքը կարելի է բաժանել երեք շրջափուլի՝ «ընթացքային արվեստ» (1970-ական թվականներ), «հակամիջուկային արվեստ» (1980-ական թվականներ) և «G-d ծրագիր» (1990-2000-ական թվականներ). վերջինս հրեական Աստվածաշնչի և այլ ավանդույթների ֆեմինիստական մեկնաբանությունն է։ 2012 թվականին Այլոնը հրատարակել է «Ներսում գտնվող ամեն ինչ պետք է ազատություն ստանա. Իմ հրեական ուղղափառ օրիորդությունը, իմ կյանքը՝ որպես ֆեմինիստ նկարիչ» գիրքը։ Նա մահացել է 2019-2020 թվականներին տարածված COVID-19 համավարակի ժամանակ` COVID-19-ի հարուցած բարդությունների պատճառով։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Այլոնը ծնվել է 1931 թվականին Նյու Յորքի Բրուքլին բնակավայրում։ Այնտեղ նա հրեական դաստիարակություն է ստացել, հմտորեն տիրապետել է եբրայերենին։ Ուսանել է Շուլամիթի օրիորդաց դպրոցում և Միդրաշայի ավագ դպրոցում։ Ավագ դպրոցում սովորելու տարիներին նշանվել է տիրացուական ուսանող Մանդել Ֆիշի հետ։ 1949 թվականին նրանք ամուսնացել են։ Ամուսնությունից անմիջապես հետո Այլոնը տեղափոխվել է Մոնրեալ, որտեղ նրա ամուսինը ռաբբի էր աշխատում։ Երկու տարի անց նրանք ունեցել են որդի՝ Նատանիել Ֆիշը, ապա վերադարձել Բրուքլին, որտեղ էլ ծնվել է նրանց դուստրը՝ Ռենի Էմունահը։ 1956 թվականին Մանդել Ֆիշին քաղցկեղ են ախտորոշել, ինչն էլ հինգ տարի անց խլել է նրա կյանքը։

Ամուսնու մահից առաջ Այլոնն ընդունվել է Բրուքլինի գեղարվեստի քոլեջ, որտեղ աշակերտել է Ադամ Ռեյնհարդտին։ Քոլեջն ավարտելուց հետո նրան հանձնարարվել է որմնանկար  ստեղծել Բրուքլինի Բեդֆորդ Սթայվեսանտ շրջանի երիտասարդության զբաղվածության կենտրոնի համար։ Թերթի հոդվածի համար լուսանկարվելիս նա ասել է, որ իր անունը Հելեն Այլոն է. ազգանունը իրականում նրա անվան եբրայերեն տարբերակն է։ Հետագայում Այլոնը դասավանդել է Սան Ֆրանցիսկոյի պետական համալսարանում և Օքլենդի Կալիֆոռնիայի արվեստների և արհեստների քոլեջում։

Այլոնի առաջին նշանավոր աշխատանքը` «Rauch (Spirit, Wind, Breath)» (1965), եղել է 16 ֆուտանոց որմնանկար, որն ստեղծվել է Քենեդիի միջազգային օդանավակայանում ներկայումս գոյություն չունեցող սինագոգի գրադարանի համար. որմնանկարում նա փորձել է հուդայականությունը պատկերել կանանց աչքերով։

## Ընթացքային արվեստ
1970-ական թվականներին Այլոնը Կալիֆոռնիայում կատարել է ընթացքային արվեստի իր առաջին հետազոտությունը։ 1974–1977 թվականներին նա ստեղծել է «Ժամանակի ընթացքում փոփոխվող նկարներ» () շարքը, որը ներառում էր «Tar Pouring», «Drifting Boundaries», «Receding Beige» և «Oval on Left Edge» աշխատանքները։ Բոլոր գործերը յուղաներկով էին, ինչը հետագայում դրանց տեսքի փոփոխման պատճառ է դարձել։ 1978 թվականին սկսել է աշխատել «The Breakings» շարքի վրա, որի համար կտավատի յուղ է լցրել ստուդիայի հատակին և սպասել, որ այն հաստ շերտ կազմի։ Այնուհետև թեքել է վահանակը, որպեսզի ձգողականության ուժի ազդեցությամբ յուղը ձևավորի մակերևույթի տակ գտնվող տոպրակ, որը հետագայում կոտրել է։ Արդյունքում աշխատանքը բոլորովին այլ տեսք է ստացել։ Այլոնն այս աշխատանքը նկարագրել է որպես «շատ խոնավ, ընթացքային արվեստի օրգազմային աշխատանք»։ 1970-1972 թվականներին Այլոնի աշխատանքները ցուցադրվել են Մաքս Հաթչինսոնի պատկերասրահում՝ Սոհոյում, իսկ 1975-1979 թվականներին նրա «ժամանակի ընթացքում փոփոխվող» նկարները ցուցադրվել են Բեթթի Փարսոնսի, Սյուզան Քոլդուելի պատկերասրահներում, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում և Օքլենդի թանգարանում։

## Հակամիջուկային և էկոֆեմինիստական արվեստ
thumb|Երկիր մոլորակի շտապ օգնություն 
1980-ական թվականներին Այլոնն էկոֆեմինիստ էր։ Այս շրջանում նա ստեղծել է հակամիջուկային և էկոակտիվիստական աշխատանքներ, որոնցից է «Երկիր մոլորակի շտապ օգնությունը» ():

Այս աշխատանքում պատկերված է շտապ օգնության մեքենա, որը խորհրդանշում է մոլորակը` միջուկային պատերազմից պաշտպանելու փորձը։ Շտապ օգնության մեքենան պատկերելու համար Այլոնը ցեխ է հավաքել Միացյալ Նահանգների ռազմավարական օդային հրամանատարության, ուրանի հանքերի և միջուկային ռեակտորների բազաներից։ Նա այդ ցեխը լցրել է բարձի երեսների մեջ և օգտագործել 1982 թվականի հունիսի 12-ին ներկայացման մեջ` ՄԱԿ-ի միջուկային զինաթափման երկրորդ հատուկ նստաշրջանի ժամանակ։

1992 թվականին Սառը պատերազմի ավարտը նշելու համար նա սերմերով լի շտապօգնության մեքենան տեղադրել է Բրուքլինի կամուրջի խարիսխում, որն այլընտրանքային տարածք էր Նյու Յորքում։ Նախկին ծրագրերի բարձի երեսները կախել է  սարքավորման շրջակայքում։ Իր ավելի ուշ շրջանի «Bridge of Knots» աշխատանքում Այլոնն ստեղծել է տրիկոտաժային բարձերեսների շղթաներ՝ միջուկային պատերազմի մասին տողերով. այդ բարձերը պատրաստվել են Նոքսվիլի արվեստի թանգարանում (1993 թվական), Բերքլիի արվեստի թանգարանում (1995 թվական) և Ամերիկյան համալսարանի թանգարանում (2006 թվական)։

1985 թվականին Այլոնը մեկնել է Ճապոնիա՝ Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծումների 40-րդ տարելիցը նշելու համար։ Սերմերի, հացահատիկի, պատիճների և բամբուկի լողացող պարկերը գետով ուղարկվել են դեպի այդ երկու քաղաքները։ 1995 թվականին այդ իրադարձությունը պատկերող տեսահոլովակը ցուցադրվել է «Sony Jumbotron»-ում՝ Թայմս Սքվերում։

## «G-d» ծրագիր
Այլոնը 1961 թվականին՝ ամուսնու մահից հետո, զարգացրել  է բարեփոխված հուդայականության տեսությունը, որը մերժել է Մովսեսի հինգ գրքերի () հայրիշխանական գաղափարները։ 1990-ական թվականներին Այլոնն սկսել է ինը մասից կազմված «G-d» ծրագիրը, որը տևել է երկու տասնամյակ։ Ծրագրի առաջին աշխատանքը՝ «G-d-ի ազատագրումը» (), ներառել է Մովսեսի հինգ անգլերեն և եբրայերեն գրքերը՝ թավշյա կազմով։ Յուրաքանչյուր էջ ծածկված է կիսաթափանցիկ մագաղաթով։ Մագաղաթները թերթելու ձայնը ձայնագրվել է և օգտագործվել ցուցադրության ժամանակ։

Այլոնը Թորայից 54 մեջբերում տեղադրել է ապակե դարակաշարերի վրա՝ Մովսեսի հինգ գրքերին կից, և վարդագույնով ընդգծել այն արտահայտությունները, որոնք ըստ նրա հայրապետական վերաբերմունք են արտահայտում։ Առանձնացրել է նաև կեղծ կերպով Աստծուն վերագրված այն բառերը և արտահայտությունները, որոնք վրեժխնդրության, խաբեության, դաժանության և չարամտության զգացողություն էին առաջացնում։

Աշխատանքն առաջին անգամ ցուցադրվել է 1996 թվականի մարտին՝ Համմեր թանգարանում։ Այլոնն այս ցուցադրությանը հրավիրել է տարածաշրջանի ռաբիներին՝ իր աշխատանքը քննարկելու։

1997 թվականին ավարտել է ծրագրի երկրորդ աշխատանքը՝ «Կանանց բաժինը» (), որը նվիրված է այն կանանց, որոնց հեռացած ամուսինները նրանց չեն տալիս կրոնական ամուսնալուծություն, ինչը նրանց համար անհնար է դարձնում երկրորդ անգամ ամուսնանալը։ Ներառված են Թորայի տեքստերը, որոնք խոսում են կանանց «անմաքրությունից» և «կուսությունից»։

1998 թվականին Այլոնն ստեղծել է երրորդ աշխատանքը՝ «Իմ հուշատետրերը» (), որը կազմված էր 54 դատարկ, 8,5 × 11 չափի հուշատետրերից, որոնք կազմում են սյունակների մի խումբ։ Փակ հուշատետրերը իրենց մուգ ծածկոցներով սև սյուներ են ստեղծում, բաց հուշատետրերը ձևավորում են սպիտակ սյուներ։ Հուշատետրերի միջոցով երևում է հրեական օրիորդաց դպրոցում Այլոնի նկարների թափանցիկությունը։ Այլոնան ասել է. «Աշխատանքը նվիրված է տիկին Ռաշիին և տիկին Մայմոնիդին, անկասկած, նրանք ասելու բան կունենան»։

Այս աշխատանքն ուղղված էր կանանց կրթության խնդրի բարձրաձայնմանը։ Այն նաև վկայակոչել է Այլոնի օրիորդաց դպրոցի ուսուցչուհիներին, որոնք կարող էին դասավանդել միայն արական սեռի ռաբիների աշխատանքների մեկնությունները։

1999 թվականին Այլոնն ստեղծել է շարքի չորրորդ աշխատանքը՝ «Էպիլոգը. Մենակ մայրիկիս հետ»։ Նկարում պատկերված է յոթ ոտնաչափ երկարությամբ տաղավար, որի առջև՝ հատուկ հարմարանքի վրա, դրված է երկու Աստվածաշունչ։ Աստվածաշնչերի վերջին գլուխների օրհնություններն ընդգծված են։ Աշխատանքի տեղադրման ժամանակ միացվել է նաև Այլոնի և նրա մոր խոսակցության ձայնագրությունը։ Այս աշխատանքը նվիրված էր Այլոնի մորը։

1999 թվականին Այլոնն ստեղծել է ծրագրի հինգերորդ աշխատանքը՝ «Իմ ամուսնական պալատը. Իմ ամուսնական պայմանագիրը» (): Նկարում պատկերված է սպիտակ սավանով ծածկված մի պարզ մահճակալ, որն Այլոնը պատրաստել է թաշկինակներից և հարսանեկան հովանոցից։ Դրա շուրջը չորս սյուներ են` լուսանկարներով, որտեղ Այլոնն է՝ իր հարսանեկան զգեստով։ Հետևում գրված են Ղևտականից մեջբերումներ՝ կանանց «պիղծ» լինելու վերաբերյալ։ Այս աշխատանքը կանանց ամուսնական և կրոնական սահմանափակումների մասին է։

2000-2001 թվականներին Այլոնն ստեղծել է ծրագրի վեցերորդ աշխատանքը՝ «Իմ հարսանեկան պալատը. Իմ ամուսնական մահճակալը/Իմ անպիղծ օրերը»։

Այս աշխատանքում Այլոնը սպիտակ սավանի վրա նկարներով ներկայացրել է դաշտանային ցիկլը։

2002 թվականին Այլոնն ավարտել է շարքի յոթերորդ աշխատանքը` «The Partition Is in Place, But the Service Can't Begin»: Այս աշխատանքում կա ցիցիտից պատրաստված պատ և Լացի պատի մեծ լուսապատճեններից։ Ստեղծագործությունն ուղղափառ սինագոգում և Լացի պատի մեջ տղամարդ և կին աստվածապաշտների միջև խտրականության մասին է։ Ինչպես նշել է Այլոնը. «Այն նյութը, որը ես հարմար էի գտնում տղամարդ և կին աստվածապաշտների միջև խտրականությունը ներկայացնելու համար, պատրաստված է կրոնական տղամարդկանց հագած ծիսական աղբից։ Բայց եթե լինեին ինը տղամարդ և հազար կին աստվածապաշտներ, ծառայությունը չէր կարող սկսվել, քանի որ ծառայությունը պահանջում է տասը տղամարդու ներկայություն»։

1980 և 2005 թվականներին Այլոնն ստեղծել է շարքի ութերորդ աշխատանքը՝ «Ըմբիշները» (): Նկարում ներկայացված է Այլոնը՝ լանդշաֆտային լուսանկարների ֆոնին իր նախատատերին փնտրելիս։ 2005 թվականին նա պատկերին մի շերտ էլ է ավելացրել՝ կենտրոնանալով մի նախատատի վրա, որին կոչել է Հաշեմշելա, ինչը եբրայերեն նշանակում է «նրա անունը»։ Այս աշխատանքն Այլոնը նվիրել է Անա Մենդիետային։

2007 թվականին Այլոնն ավարտել է «G-d» ծրագրի իններորդ և վերջին աշխատանքը՝ «All Rise» երևակայական ֆեմինիստական դատարանը, որտեղ կանայք, որոնց արգելված էր մասնակցել հրեական «Beit Din» դատարանի աշխատանքներին, այժմ կարող են դատել։ Այս աշխատանքում եռաստիճան փայտե հարթակի վրա կա երեք աթոռ, որոնցից կախված են ցիցիտներ` կողքից ամրացված վարդագույն երկու դրոշով, որոնց վրա գրված է՝ «Մենք G-d-ին ենք հավատում»։ Հայցվորների նստարանը ուղղված է «Beit Din»-ին։ Այլոնն ասել է. «Ես խնդրում եմ երեք տղամարդուց բաղկացած ավանդական «Beit Din»-ին իրենց շարքերում որպես դատավոր ընդունել նաև կնոջ։ Ես կարծում եմ, որ իմ աշխատանքը Երկրի, Աստծո և կանանց փրկությունն է. բոլորը խրվել են պատրիարքական նշումների մեջ»:

## Մահ
Այլոնը մահացել է 2020 թվականի ապրիլի 6-ին՝ COVID-19-ի հարուցած բարդություններից։

## Ճանաչում
Այլոնի աշխատանքները պահվում են Ամերիկյան արվեստի Ուիթնի թանգարանում, Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Սան Ֆրանցիսկոյի ժամանակակից արվեստի թանգարանում և Հրեական թանգարանում։ Նա դրամաշնորհներ է ստացել «National Endowment for the Arts», «Pollock-Krasner Foundation», «New York State Council for the Arts» և «New York Foundation for the Arts» կազմակերպություններից։

## Մրցանակներ
2016 թվականին արժանացել է «Women's Caucus for Art Lifetime Achievement» մրցանակին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* National Museum of American Jewish History - Helene Aylon
* Helene Aylon at the University Art Museum - Berkeley, California 
* Jewish Women and the Feminist Revolution  Jewish Women's Archive արխիվից
* Earth Ambulance at the Hudson Valley Center for Contemporary Art
* Helene Aylon at Art at the Katzen

Կատեգորիա:20-րդ դարի կանայք
Կատեգորիա:COVID-19-ից մահացածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Կատեգորիա:Հրեա կին արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ