FTX (կազմակերպություն)

**FTX**, թվային արժույթի փոխանակման առցանց ծառայություն, որը գրանցվել էր 2019 թվականին Անտիգուայում և Բարբուդայում, իսկ գլխավոր գրասենյակը գտնվում էր Բահամյան կղզիներում։ Միացյալ Նահանգների բնակիչները օգտվում էին FTX.US կայքից։ 2021 թվականին ընկերությունն ուներ մեկ միլիոնից ավել օգտատեր և կրիպտոարժույթի փոխանակման ծառայությունների մեջ երրորդն էր առևտրի ծավալով։

2022 թվականի նոյեմբերի 11-ին ԱՄՆ-ում FTX-ը ներկայացրեց «սնանկության պաշտպանություն»՝ համաձայն ԱՄՆ Սնանկության օրենսգրքի 11-րդ գլխի՝ իրացվելիության ճգնաժամի պատճառով։ Այս ընթացակարգը վերաբերվում էր միայն ամերիկյան իրավասության հաճախորդներին և ուղղված էր այդ հաճախորդների կողմից ներկայացված պահանջների աստիճանական լուծմանը։

## Պատմություն
Սեմ Բենկման-Ֆրիդը և Զիքսիաո «Հարի» Վանգը հիմնադրել են FTX-ը 2019 թվականի մայիսին (FTX-ը Futures Exchange-ի հապավումն է), ընկերության «օրորոցը» Alameda Research-ն էր՝ առևտրային ընկերություն, որը հիմնադրվել էր Բանկմեն-Ֆրիդի և մյուսների կողմից 2017 թվականին Բերքլիում, Կալիֆորնիա։ FTX  ընկերության հիմնադրումից վեց ամիս անց, Binance-ի Չանգպեն Ջաոն ձեռք բերեց FTX-ի բաժնետոմսերի  20% մոտավորապես 100 միլիոն դոլարով։

2020 թվականի օգոստոսին FTX-ը ձեռք բերեց Blockfolio-ն՝ կրիպտոարժույթների պորտֆելի հետևման հավելվածը, 150 միլիոն դոլարով։

2021 թվականի հուլիսին FTX-ը հավաքեց 900 միլիոն դոլար՝ 18 միլիարդ դոլար գնահատմամբ ավելի քան 60 ներդրողներից, ներառյալ SoftBank-ը, Sequoia Capital-ը և այլոց։ Բենկման-Ֆրիդը գնեց Չանգպեն Ջաոյի մասնաբաժինը մոտավորապես 2 միլիարդ դոլարով։

2021 թվականի սեպտեմբերին FTX-ը տեղափոխեց իր կենտրոնական գրասենյակը Հոնկոնգից Բահամյան կղզիներ։

2022 թվականի հունվարի 14-ին FTX-ը հայտարարեց 2 միլիարդ դոլար արժողությամբ վենչուրային հիմնադրամի ստեղծման մասին, որը կոչվում է FTX Ventures (FTX Ventures կայքը ինտերնետային ցանցից դուրս եկավ 2022 թվականի նոյեմբերին), հավաքելով է 400 միլիոն դոլար Սերիա C-ի ֆինանսավորման շրջանակներում՝ 32 միլիարդ դոլար գնահատմամբ։

2022 թվականի փետրվարի 11-ին FTX.US-ը հայտարարեց, որ ընկերությունը շուտով կսկսի բաժնետոմսերի առևտուր առաջարկել իր ԱՄՆ հաճախորդներին։

2022 թվականի փետրվարին հաղորդվեց նաև, որ FTX-ն, իբր, ստեղծում է խաղային ստորաբաժանում, որը կօգնի համակարգչային խաղերի մշակողներին տեսախաղերին ավելացնել կրիպտոարժույթները, NFT-ները և բլոկչեյնին առնչվող այլ գործառույթները։

2022 թվականի հուլիսին FTX-ը օպցիոն գործարք կնքեց՝ հնարավորություն տալով գնել BlockFi-ն մոտ 240 միլիոն դոլարով։ Գործարքը ներառում էր 400 միլիոն դոլար վարկ BlockFi-ի համար։

2022 թվականի օգոստոսին Ավանդների ապահովագրման դաշնային կորպորացիան (FDIC) դադարեցման և արգելափակման հրաման արձակեց FTX-ին՝ FDIC -ի կողմից ապահովագրված ավանդների վերաբերյալ «կեղծ և ապակողմնորոշիչ հայտարարություններ» անելու համար՝ FTX-ի նախագահ Բրետ Հարիսոնի հրապարակած թվիթից հետո, որը ենթադրում էր այլ բան։ Ի պատասխան՝ Հարիսոնը հեռացրեց թվիթը, իսկ Բանկմեն-Ֆրիդը իր թվիթում պարզաբանեց, որ FTX-ը FDIC ապահովագրություն չունի։

2022 թվականի սեպտեմբերի 27-ին FTX.US-ի նախագահ Բրեթ Հարիսոնը հայտարարեց, որ կթողնի իր ակտիվ դերը բորսայում, բայց կմնա խորհրդատվականի կարգավիճակով։ Ընկերությունն անմիջապես չհայտարարեց Հարիսոնի փոխարինման մասին, ով նախագահ էր 2021 թվականի մայիսից։

2022 թվականի հոկտեմբերին զեկուցվեց, որ FTX-ը հետաքննության է ենթարկվել Տեխասում՝ չգրանցված արժեթղթեր վաճառելու համար։

2023 թվականի օգոստոսին հաղորդվեց, որ ընկերությունը նախատեսում է վերսկսել կրիպտոարժույթի առևտրի ծառայություններ առաջարկել սնանկացած ընկերության վերակառուցման ավարտից հետո։

## 2022 թվականի նոյեմբերի ճգնաժամը և սնանկություն
### Նախապատմություն. FTX և Alameda, Binance և CoinDesk հաշվետվություն
2022 թվականի սեպտեմբերին Bloomberg-ը զեկուցեց Alameda Research-ի և FTX-ի սերտ հարաբերությունների մասին։ Bloomberg-ը նշել է, որ Alameda-ն բորսայի պատմության սկզբում գործել է, որպես FTX-ի շուկա ստեղծող, և որ առևտրային ընկերությունը 2022 թվականի հունիսին և հուլիսին մնացել է FTX-ում կայուն մետաղադրամների ամենամեծ հայտնի ավանդատուն։ Բլումբերգն այնուհետև հայտարարեց, որ կարգավորող վերահսկողությունը, որը կիրառվում է ավանդական բաժնետոմսերի շուկաներում գործող ընկերությունների նկատմամբ, կարգելեր երկու ընկերությունների միջև հարաբերությունները, եթե դրանք կիրառելի լինեին։ Alameda-ի առևտուրը FTX-ով նշանակում էր, որ առևտրային ընկերությունը կարող էր ֆինանսական շահույթ ստանալ, երբ մյուսները փող կորցրեցին բորսայում։ Բանկմեն-Ֆրիդը պաշտպանել է FTX-ի կողմից Alameda-ի օգտագործումը, որպես իրացվելիության մատակարարի։

Ըստ Ջոն Ջ. Ռեյ III-ի, Alameda-ն ուներ «գաղտնի բացառություն» FTX-ի ավտոմատ լուծարման արձանագրությունից։ Նման չբացահայտված շահավետ հարաբերությունների առկայությունը հետագայում նկարագրվեց FTX-ի նոր գործադիր տնօրեն Ռեյի կողմից՝ որպես «կորպորատիվ վերահսկողության լիակատար ձախողում» և սխալ կառավարման ապացույց։ 2021 թվականի սկզբից մինչև 2022 թվականի մարտ ընկած ժամանակահատվածում Alameda Research-ը կրիպտոթոքեններ է կուտակել, նախքան FTX-ը հայտարարել է դրանք աճուրդի հանելու իր որոշման մասին։

Ըստ The Wall Street Journal-ի վկայակոչված անանուն աղբյուրների, FTX-ը 2022 թվականին իր հաճախորդների ակտիվներից 10 միլիարդ դոլարի վարկ է տվել Alameda Research-ին։ Alameda-ի գործադիր տնօրեն Քերոլայն Էլիսոնը Alameda-ի մյուս աշխատակիցներին ասել է, որ ինքը, Սեմ Բանկմեն-Ֆրիդը, Հարի Վանգը և Նիշադ Սինգհը տեղյակ էին որոշման մասին։ Անանուն աղբյուրը, որը վկայակոչում էՆյու Յորք Թայմսը, նույնն էր ասում։ Ըստ The Wall Street Journal-ի մեջբերված աղբյուրների, Էլիսոնն ասել է, որ այդ միջոցները մասամբ օգտագործվել են Alameda-ի կողմից ներդրումների համար վերցրած վարկերը մարելու համար։ Ռեյն ասաց, որ FTX-ն օգտագործում էր ծրագրակազմ՝ հաճախորդների միջոցների չարաշահումը թաքցնելու համար։

Երկու ընկերությունների միջև հարաբերությունների վերաբերյալ Bloomberg-ի նախնական զեկույցից մի քանի ամիս անց՝ 2022 թվականի նոյեմբերի 2-ին, CoinDesk-ը հայտնեց, որ Alameda Research-ի ակտիվների զգալի մասը պահվում է FTT-ում՝ FTX-ի կողմից թողարկված փոխանակման թոքենում։ Այն ասում էր, որ շրջանառության մեջ են եղել 5,1 միլիարդ դոլար արժողությամբ FTT թոքեններ, և որ Alameda-ի հաշվեկշիռը պարունակում է 3,66 միլիարդ դոլար «չկողպված FTT», 2,16 միլիարդ դոլար «FTT գրավի տակ» և 292 միլիոն դոլար «կողպված FTT»: CoinDesk-ի հոդվածի հրապարակմանը անմիջապես նախորդող շաբաթների ընթացքում Բանկմեն-Ֆրիդը անանուն աղբյուրների կողմից բնութագրվում էր, որպես «հուսահատ»՝ FTX-ի համար գումար հավաքելու համար]: Բացի այդ, Բանկմեն-Ֆրիդը հրապարակավ «մենամարտում» էր Չանգպեն Ջաոյի հետ Twitter-ում CoinDesk հոդվածի հրապարակմանը նախորդող ամիսների ընթացքում ՝ մասամբ կրիպտոարժույթի կարգավորման վերաբերյալ առաջացած տարաձայնությունների պատճառով։

### Ճգնաժամի սկիզբ. Binance FTT-ի վաճառք, ֆիրմայի վաճառում  և փրկարարական առաջարկի չեղարկում
CoinDesk հոդվածի հրապարակումից մի քանի օր անց՝ նոյեմբերի 6-ին, Binance-ի գործադիր տնօրեն Չանգպեն Ջաոն Twitter-ում գրեց, որ իր ընկերությունը մտադիր է վաճառել FTT-ի իր բոլոր պաշարները։ Binance-ը FTT էր ստացել FTX-ից 2021 թվականին մի գործարքի ժամանակ, որի ընթացքում FTX-ը հետ գնեց Binance-ի բաժնետոմսերը FTX-ում։ Ջաոն, որպես FTT-ի վաճառքի դրդապատճառ նշել է «վերջին բացահայտումները, որոնք ի հայտ են եկել»։ *Bloomberg*-ը և *TechCrunch*-ը հայտնել են, որ Binance-ի ցանկացած վաճառք, հավանաբար, հսկայական ազդեցություն կունենա FTT-ի գնի վրա՝ հաշվի առնելով թոքենի ցածր առևտրային ծավալը։ Ջաոյի հայտարարությունը մոտալուտ վաճառքի և Ջաոյի և Բանկմեն-Ֆրիդի միջև վեճերը Twitter-ում հանգեցրեցին FTT-ի և այլ կրիպտոարժույթների գների անկմանը, ինչի արդյունքում  FTX-ը  ընկավ ճգնաժամի մեջ՝  ներդրողների կողմից մոտ 6 միլիարդ դոլար արժողությամբ եռօրյա վաճառքից հետո։ Նոյեմբերի 8-ին Ջաոն հայտարարեց, որ Binance-ը ոչ պարտադիր համաձայնագիր է կնքել FTX-ի գնման վերաբերյալ, քանի որ նա անվանել է «իրացվելիության ճգնաժամ» FTX-ում [: Գործարքը չի ներառում FTX.US-ի վաճառքը։ Ջաոն  Twitter-ում հայտարարեց, որ ընկերությունը շուտով կավարտի պատշաճ ուսումնասիրությունը՝ հավելելով, որ բոլոր կրիպտոարժույթների փոխանակման կետերը պետք է խուսափեն որպես գրավ FTT թոքեններ օգտագործելուց։ Նա նաև գրել է, որ ակնկալում է, որ FTT-ը «շատ անկայուն կլինի առաջիկա օրերին, երբ իրադարձությունները զարգանան»։ Նույն օրը FTT-ի գինը նվազել է 80 տոկոսով՝ կորցնելով 2 միլիարդ դոլար։

Նոյեմբերի 9-ին Bloomberg-ը FTX-ի ձեռքբերումը Binance-ի կողմից անվանեց «քիչ հավանական»՝ FTX-ի ֆինանսական վատ վիճակի պատճառով։ Bloomberg-ը նաև հայտնեց, որ Միացյալ Նահանգների արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը և Ապրանքների ֆյուչերսների առևտրային հանձնաժողովը հետաքննում են FTX-ի կապերի բնույթը Բանկմեն-Ֆրիդի այլ ակտիվների հետ, ինչպես նաև հաճախորդների միջոցների հետ կապված նրա վարքագիծը։ Ավելի ուշ, այդ օրը Wall Street Journal-ը զեկուցեց, որ Binance-ը չի առաջխաղացնի FTX-ի ձեռքբերման գործարքը։ Binance-ը գործարքից հրաժարումը պատճառաբանել է FTX-ի հաճախորդների միջոցների սխալ տնօրինման և FTX-ի շարունակական հետաքննության մասին ստացված հաղորդումներով։ Բանկմեն-Ֆրիդը Slack-ի հաղորդագրության մեջ ասաց, որ FTX-ը մամուլից է տեղեկացել Binance-ի մտահոգությունների և որոշման մասին։

Նոյեմբերի 9-ին FTX-ի կայքը հայտարարեց, որ այս պահին միջոցների դուրսբերում չի իրականացվում։ Բանկմեն-Ֆրիդն ասաց, որ թեև ընկերության ակտիվներն ավելի շատ արժեն, քան իր հաճախորդների ավանդները, սակայն իրացվելիության բացակայության պատճառով դուրսբերումների պահանջարկը բավարարելու համար նրան անհրաժեշտ կլինեն միջոցներ դրսից։ Բանկմեն-Ֆրիդը նոյեմբերի 9-ին հայտարարեց, որ FTX.US-ի վրա, որպես առանձին ընկերության, ճգնաժամը «ներկայումս չի ազդել»։

### Սնանկություն և չարտոնված գործարքներ
Նոյեմբերի 10-ին Axios-ը վկայակոչեց անանուն աղբյուրները, որոնք ասում էին, որ FTX-ը դիմել է Կրակենին հնարավոր փրկարարական գործարքի համար։ Նոյեմբերի 10-ին Բանկմեն-Ֆրիդը մի քանի հայտարարություն արեց՝ ստանձնելով FTX-ի սնանկության պատասխանատվությունը և նշելով, որ FTX-ը դեռ փնտրում է կապիտալ՝ վճարունակ մնալու համար։ Բանկմեն-Ֆրիդը նաև հայտարարեց, որ Alameda Research-ը կդադարեցնի առևտուրը և իր գործունեությունը։ Նոյեմբերի 10-ին FTX-ի իրավական և համապատասխանության հարցերով զբաղվող աշխատակիցների մեծ մասը հրաժարական տվեց։ Նոյեմբերի 10-ին Wall Street Journal-ի կողմից մեջբերված անանուն աղբյուրները հաղորդեցին, որ Alameda Research-ը  FTX-ին մոտ 10 միլիարդ դոլար է պարտք, որը FTX-ը Alameda-ին վարկ է տվել հրապարակային միջոցներից՝ առևտուր անելու համար, որպեսզի Alameda-ն կարողանա ներդրումներ կատարել այդ գումարով։ Նոյեմբերի 12-ին Wall Street Journal-ի մեջբերված անանուն աղբյուրները հայտնեցին, որ Alameda-ի գործադիր տնօրեն Քերոլայն Էլիսոնն ասել է Alameda-ի մյուս աշխատակիցներին, որ ինքը, Սեմ Բանկմեն-Ֆրիդը, Գարի Վանգը և Նիշադ Սինգհը գիտեին, որ հաճախորդների ավանդները փոխանցվել են FTX-ից Alameda-ին։ Նոյեմբերի 14-ին Նյու Յորք Թայմսում մեջբերված անանուն աղբյուրը նույն բանն է ասում։ Ըստ The Wall Street Journal-ի մեջբերված աղբյուրների, Էլիսոնն ասել է, որ այդ միջոցները մասամբ օգտագործվել են Alameda-ի կողմից ներդրումների համար վերցրած վարկերը մարելու համար։

Թեև Բանկմեն-Ֆրիդը նոյեմբերի 10-ին թվիթերում գրեց, որ FTX.US-ի հաճախորդները անհանգստանալու պատճառ չունեն, հենց այդ նույն օրը աշխատակիցները սկսեցին վաճառել ընկերությանը պատկանող ակտիվները։ Այս ակտիվները ներառում են «Embed Financial Technologies» բաժնետոմսերի քլիրինգային ընկերությունը և «FTX Arena»-ի անվանման իրավունքները։

Նոյեմբերի 10-ին Բահամյան կղզիների Արժեթղթերի Հանձնաժողովը սառեցրեց FTX-ի դուստր ձեռնարկություններից մեկի՝ FTX Digital Markets Ltd-ի, «և հարակից կողմերի» ակտիվները և ժամանակավորապես նշանակեց իրավաբանի, որպես լուծարող։ Ճապոնիայի Ֆինանսական Ծառայությունների Գործակալությունը հրամայեց FTX Japan-ին դադարեցնել որոշակի գործողություններ։ Ընկերության ավստրալական դուստր ձեռնարկությունը հանձնվեց կառավարման։

Նոյեմբերի 10-ին թիմը, որը ղեկավարում էր FTX Future Fund-ը, իբր բարեգործական խումբ, որը ֆինանսավորվում է8 Բանկմեն-Ֆրիդի կողմից, հայտարարեց, որ իրենք հրաժարական են տվել նույն օրը։ Այդ տարվա սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ FTX Future Fund-ը տրամադրել էր 160 միլիոն դոլար բարեգործական դրամաշնորհներ և ներդրումներ։ FTX-ի հետ փոխկապակցված կրիպտո վարկատու BlockFi-ն նոյեմբերի 10-ին հայտարարեց, որ դադարեցնում է գործունեությունը FTX-ի փլուզման հետևանքով։

Նոյեմբերի 11-ին FTX-ը, FTX.US-ը, Alameda Research-ը և ավելի քան 100 դուստր ձեռնարկություններ սնանկության հայց են ներկայացրել Դելավերում։ Անանուն աղբյուրները, որոնց վկայակոչում էր Նյու Յորք Թայմսը, ասում են, որ բորսան 8 միլիարդ դոլարի պարտք ունի։ Բանկմեն-Ֆրիդը հրաժարական տվեց գլխավոր տնօրենի պաշտոնից և նրան փոխարինեց Ջոն Ջ. Ռեյ III-ը, կորպորատիվ վերակառուցման մասնագետ, ով նախկինում վերահսկում էր Էնրոնի լուծարումը։

Նոյեմբերի 11-ի երեկոյան FTX-ից դուրս է բերվել ավելի քան 473 միլիոն ԱՄՆ դոլարի միջոցներ, այնպիսի ճանապարհով, որը FTX.US-ի գլխավոր խորհրդատուն, Ռայան Միլլերը, նկարագրել է որպես «չարտոնված գործարքներ»։ Միլլերը հայտարարեց, որ FTX-ը և FTX.US-ը մտադիր են կրիպտոարժույթով արտահայտված մնացած միջոցները տեղափոխել օֆլայն «սառը պահեստ»՝ անվտանգության նպատակներով։ FTX-ից ստացված միջոցները հիմնականում սթեյբլքոյիններն էին, ինչպիսին է Tether-ը և արագ փոխանակվեցին Ether-ի հետ, այս մեթոդն օգտագործվում էր կրիպտոարժույթի գողերի կողմից՝ խափանելու գողացված միջոցները վերականգնելու փորձերը։ FTX-ի «ներկայացուցիչը» «չարտոնված գործարքները» անվանեց «hack» և օգտատերերին հորդորեց ջնջել FTX-ի բջջային հավելվածները, քանի որ դրանք վտանգված էին։ Կրակենն առաջարկեց օգնել բացահայտելու մեղավորին։ 2024 թվականի հունվարին ԱՄՆ Արդարադատության դեպարտամենտը երեք անձանց մեղադրանք է առաջադրել SIM քարտերի փոխանակման խարդախ գործողության մեջ, որի ընթացքում ենթադրաբար գողացվել է «ավելի քան 400 միլիոն դոլարի վիրտուալ արժույթ» անհայտ ընկերությունից։ Աղբյուրները Bloomberg-ին հայտնել են, որ այդ ընկերությունը FTX է։

Նոյեմբերի 12-ի դրությամբ Բանկմեն-Ֆրիդը Ռոյթերսին ասաց, որ ինքը դեռ գտնվում է Բահամյան կղզիներում, չնայած FTX-ի մյուս բարձրաստիճան աշխատակիցները սկսել էին մեկնել Հոնկոնգ՝ ընկերության նախկին գլխավոր գրասենյակ կամ այլ վայրեր։ Բահամյան կղզիների իշխանությունները, ներառյալ Բահամյան կղզիների թագավորական ոստիկանական ուժերը, նոյեմբերի 12-ին հարցաքննեցին Բանկմեն-Ֆրիդին։ Չնայած FTX-ի սնանկացմանը, Բանկմեն-Ֆրիդը շարունակեց փորձել գումար հայթայթել ֆիրմայի համար հանգստյան օրերի ընթացքում՝ նոյեմբերի 12-ի և 13-ին։

Նոյեմբերի 14-ին Կրակենի անվտանգության տնօրենը Twitter-ում ասաց, որ ընկերությանը հայտնի է այն օգտատիրոջ «ինքնությունը», ով վճարել է գործարքի միջնորդավճարները՝ կապված գողացված փողերը տեղափոխելու հետ, իր Կրակեն հաշվի միջոցով։ Նոյեմբերի 16-ին Vox-ի կողմից հրապարակված Kelsey Piper-ի հետ հարցազրույցում Բանկմեն-Ֆրիդը գողության մեջ մեղադրեց «նախկին աշխատակցին» կամ նախկին աշխատակցին պատկանող սարքի վնասաբեր ծրագրին։

Ըստ Ռոյթերսի կողմից վկայակոչված անանուն աղբյուրների, նոյեմբերի 12-ի դրությամբ հնարավոր չէր հաշվառել հաճախորդների միջոցները $1-ից $2 մլրդ-ի չափով։ Financial Times-ը հայտնում է, որ սնանկացումից անմիջապես առաջ FTX-ի հաշվեկշիռը ցույց է տվել 9 միլիարդ դոլարի պարտավորություններ՝ 900 միլիոն դոլարի իրացվելի ակտիվներով, 5 միլիարդ դոլարով «պակաս իրացվելի» ակտիվներով և 3,2 միլիարդ դոլարով ոչ իրացվելի մասնավոր կապիտալում ներդրումներով։

Բանկմեն-Ֆրիդը նոյեմբերի 14-ին սկսեց համակարգված «գաղտնի» հաղորդագրություններ տեղադրել Twitter-ում։ Նոյեմբերի 15-ի դրությամբ բոլոր հաղորդագրություններում գրված էր. «Ինչ է պատահել»։

Նոյեմբերի 15-ին FTX-ը փորձեց ներգրավել $10 միլիարդ իրացվելիություն ներդրողներից։

Նոյեմբերի 16-ին FTX-ի Բահամյան դուստր ձեռնարկությունը՝ FTX Digital Markets-ը, Միացյալ Նահանգներում պաշտոնապես դիմում է ներկայացրել է սնանկությունից պաշտպանության համար, համաձայն Գլուխ 15-ի։

Նոյեմբերի 17-ին, որպես լուծարային կառավարիչ նշանակված գործադիր տնօրեն Ջոն Ջ. Ռեյ III-ը, սնանկության դատարան ներկայացված հավատարմագրում նշեց, որ ըստ FTX-ի տվյալների իր դուստր ձեռնարկությունը Alameda Research-ը սեպտեմբերի 30-ին 1 միլիարդ դոլարի չափով վարկ է տվել Բանկմեն-Ֆրիդին, և ավելի քան 500 միլիոն դոլար՝ FTX-ի համահիմնադիր Նիշադ Սինգհին։ Ռեյը, ով մասնակցել է Էնրոն, Residential Capital, Nortel և Overseas Shipholding ընկերությունների սնանկացմանը, ասել է. «Իմ կարիերայի ընթացքում երբեք չեմ տեսել կորպորատիվ վերահսկողության այնպիսի ամբողջական ձախողում և հուսալի ֆինանսական տեղեկատվության այնպիսի ամբողջական բացակայություն, ինչպիսին եղել է այստեղ։ Համակարգերի ամբողջականության խախտում և արտերկրում թերի կարգավորող վերահսկողություն, վերահսկողության կենտրոնացում անփորձ, անգիտակ և պոտենցիալ վտանգված մարդկանց շատ փոքր խմբի ձեռքում, այս իրավիճակն աննախադեպ է»։ Վկայություն տալով Ներկայացուցիչների պալատի Ֆինանսական ծառայությունների հանձնաժողովին, նա ասաց, որ «բառացիորեն ոչ մի հաշվառում» չկա, և որ ընկերությունն իր հաշվապահական կարիքների համար օգտագործել է փոքր բիզնեսի հաշվառման գործիքը՝ QuickBooks-ը, չնայած աշխատում է «միլիարդավոր դոլարների» հետ։

### Աճող ազդեցություն և վարակման վախ
Crypto.com-ի փոխանակման թոքենը՝ Cronos-ը, նոյեմբերին կորցրել է մոտավորապես 1 միլիարդ դոլար, որը մասամբ պայմանավորված է FTX-ի փլուզմամբ և մասամբ էլ կապված այն բանի հետ, որ Crypto.com-ը պատահաբար ուղարկել է 400 միլիոն դոլարի Ether մեկ այլ բորսա։ Նոյեմբերի 14-ին Crypto.com-ի գործադիր տնօրենը վստահեցրել է օգտատերերին, որ բորսան նորմալ է գործում։ Սակայն մեկնաբաններն ու հաճախորդները  մտավախություն ունենին, որ Crypto.com-ը կարող է FTX-ի նման փլուզվել։

Հաղորդվեց, որ BlockFi-ն՝ կրիպտոարժույթի վարկատու, նոյեմբերի 15-ից քայլեր է ձեռնարկում սնանկության հայցով դիմելու համար։ Ընկերությունը նախկինում սկսել էր կանխել միջոցների դուրսբերումը։ Նոյեմբերի 14-ին ընկերությունը հաղորդել է «զգալի ռիսկերի» մասին FTX-ին։ Կրիպտոարժույթի մեկ այլ վարկատու՝ Genesis-ը, Digital Currency Group-ի դուստր ձեռնարկությունը, նոյեմբերի 16-ին կասեցրեց գումարային միջոցների դուրսբերումները։ Այդ կանգը ստիպեց Winklevoss երկվորյակներին պատկանող բորսային դադարեցնել միջոցների մարումը հաճախորդների համար, ովքեր օգտագործում էին ծառայություններ, որոնք մատուցվում էին Genesis-ի հետ համագործակցության միջոցով։ Digital Currency Group-ի մեկ այլ դուստր ձեռնարկություն՝ Grayscale-ում, առաջատար առաջարկի արժեքը՝ հրապարակայնորեն վաճառվող Grayscale Bitcoin Trust-ի կողմից, 20%-ով նվազել է նոյեմբերի 17-ին նախորդող երկու շաբաթվա ընթացքում։ Նոյեմբերի 14-ի դրությամբ, Grayscale Bitcoin Trust-ը առևտուր էր անում զեղչված գնով, որը 42%-ով ցածր է իր բիթքոյնների արժեքից։

Մտահոգություններ են հնչել նաև Silvergate Bank-ի վերաբերյալ, քանի որ FTX-ը ավանդատու էր և կարող էր նաև լինել վարկային ռիսկի աղբյուր։ Silvergate-ն ասել է, որ ունի մեծ իրացվելիություն և FTX-ի նկատմամբ վարկային ազդեցություն չունի։ Այս մտահոգությունները մեծացել են Silvergate-ի առանցքային դերի պատճառով՝ որպես դարպաս իր կրիպտոարժույթի հաճախորդների և ավելի լայն ֆինանսական աշխարհի միջև։

### Արձագանքներ և հետևանքներ
#### Ազդեցությունները ներդրողների վրա
Ինստիտուցիոնալ ներդրողները, որոնք կարող են գումար կորցնել FTX-ում իրենց բաժնետոմսերի պատճառով, ներառում են Tiger Global Management-ը, Օնտարիոյի ուսուցիչների կենսաթոշակային ծրագիրը, SoftBank Group-ը, BlackRock-ը, Lightspeed Venture Partners-ը, Temasek-ը և Sequoia Capital-ը։ Նոյեմբերի 9-ին Sequoia Capital-ը նվազեցրեց իր սեփական կապիտալը FTX-ով մինչև 0 դոլար՝ կորցնելով մոտ 214 մլն. դոլար։ Sequoia-ն ծանուցում էր թողարկել ներդրողներին, որը նույնպես հրապարակվել էր Twitter-ում՝ հավաստիացնելով, որ ընկերության մասնաբաժինը FTX-ում ներկայացնում է իր ընդհանուր պորտֆելի փոքր մասը, և փոխարինում է Բանկմեն-Ֆրիդի պրոֆիլը, որը հրապարակվել էր ֆիրմայի կայքում՝ նույն ծանուցման հղումով։ Նմանատիպ հայտարարություն է տարածել Օնտարիոյի ուսուցիչների կենսաթոշակային ծրագիրը։ Ավելի ուշ, նոյեմբերի 16-ին, Temasek-ը չեղյալ հայտարարեց իր ներդրումները։ Մի քանի հասարակական գործիչներ նույնպես ներդրումներ կատարեցին FTX-ում կամ փոխհատուցում ստացան ընկերության առաջխաղացման համար։ Դրանց թվում են ֆուտբոլիստ Թոմ Բրեդին, բասկետբոլիստներ Շաքիլ Օ'Նիլը և Ստեֆեն Քարին, մոդել Ժիզել Բունդխենը և գործարար Քևին Օ'Լիրին։

Ժիզել Բունդխենը նշանակվել է նաև կրիպտոարժույթի պլատֆորմի ESG խորհրդատու։Սնանկացումից հետո ներդրողները դատի տվեցին նրան իր մասնակցության համար և մեղադրեցին նրան FTX-ի ենթադրյալ սխեմայուն մասնակցելու մեջ՝ փորձ չունեցող ներդրողներին օգտագործելու նպատակով։

Էնթոնի Սկարամուչին, SkyBridge Capital-ի հիմնադիրը, հայտարարեց, որ ընկերությունը փորձում է հետ գնել FTX-ին պատկանող բիզնեսի 30% բաժնետոմսերը։

#### Ազդեցությունները այլ ընկերությունների կրիպտոարժույթի և կրիպտոարժույթների շուկաների վրա
Կրիպտոարժույթի ներդրումային ընկերությունները, որոնց ակտիվները դեռևս պահվում են FTX-ում ,  նրա սնանկացումից հետո ներառում են Galois Capital-ը և Galaxy Digital-ը։

Կրիպտոարժույթները տատանումներ և արժեքի անկում էին ապրում, երբ FTX-ի փլուզման մասին լուրերն առաջին անգամ հայտնվեցին նոյեմբերի սկզբին։ Tether-ը իջավ իր բազային գնից՝ 1.00 դոլարից մինչև 0.97 դոլար, իսկ բիթքոյնը ընկավ մինչև իր ամենացածր գինը վերջին երկու տարվա ընթացքում։ Կրիպտոարժույթի հրապարակային առևտրային ընկերությունների բաժնետոմսերի գները նվազեցին։Solana-ն՝ Բանկմեն-Ֆրիդի դուստր ձեռնարկությունը, նույնպես տեսավ իր գների անկումը։ FTX ճգնաժամը դրդեց այլ բորսաներից միջոցների դուրսբերման աճի։ Cronos-ի արժեքի անկումը, որը հանդիսանում էր Crypto.com բորսայի թոքենը, մտավախություն էր առաջացրել հնարավոր փլուզման վերաբերյալ, որը նման էր FTX-ին և խթանել էր ելք հարթակից։ Գործադիր տնօրեն Քրիս Մարսալեկը վստահեցրել էր, որ ընկերությունը իրացվելի է, և որ այն չի օգտագործում Cronos-ը այնպես, ինչպես FTX-ն օգտագործեց FTT-ը Bloomberg-ը հայտնել է, որ FTX-ի փլուզումը խորացրել է ինստիտուցիոնալ թերահավատությունը կրիպտոարժույթների նկատմամբ՝ որպես ակտիվների դասի։

Դեկտեմբերին պարզվեց, որ FTX-ը գաղտնի ներդրումներ է կատարել «The Block» կրիպտոարժույթների լրատվական ընկերությունում և ֆինանսավորել ՍՊԸ-ին, որի գործադիր տնօրեն Մայքլ Մաքքաֆրին դա օգտագործել է բնակարան գնելու համար։ Նրա աշխատակիցներն ասացին, որ ոչինչ չգիտեին ներդրումների մասին։ Այնուհետև Մաքքաֆրին հրաժարական տվեց։

#### Պատասխաններ և մեկնաբանություններ
Ներդրումների մենեջեր և կարճ վաճառքների մասնագետ Ջիմ Չանոսը 2022 թվականի նոյեմբերին կանխատեսել էր, որ FTX-ի փլուզումը կհանգեցնի կրիպտոարժույթների նկատմամբ «հսկողության և կարգավորման ուժեղացմանը»։ Չանոսը քննադատել է կրիպտոարժույթների ոլորտը որպես «նախատեսված՝ ոչինչ չկասկածող ներդրողներից միջնորդավճարներ ստանալու համար»։

Ամերիկյան «Jefferies Group» ֆինանսական ընկերության գործադիր տնօրեն Ռիչարդ Հենդլերը նոյեմբերի 10-ին թվիթերում գրել էր, որ ինքը փորձել է հանդիպել Բանկմեն-Ֆրիդի հետ հուլիսին և կրկին սեպտեմբերին, քանի որ նա ընկալել է, որ FTX-ի գործադիր տնօրենը «հոգեկան անկայուն վիճակում» է։ Հենդլերը նշեց, որ Բանկմեն-Ֆրիդը չի պատասխանել Հենդլերի անունից «Jefferies»-ի անձնակազմի ուղարկված էլեկտրոնային նամակներին։

FTX-ի հանկարծակի փլուզումը համեմատվել է Lehman Brothers-ի սնանկացման հետ այնպիսի հրատարակություններում, ինչպիսիք են Նյու Յորք Թայմսը և *Financial Times*-ը։ Լոուրենս Սամերսը ընդունեց համեմատությունները Lehman-ի հետ և հետագայում փլուզումը համեմատեց Էնրոնի սկանդալի հետ, որը առաջացել էր Էնրոնի ղեկավարների կողմից կատարված խարդախության հետևանքով։ Ապրանքների ֆյուչերսների առևտրային հանձնաժողովի նախագահ Ռոստին Բեհնեմը կոչ արեց Կոնգրեսին տրամադրել կազմակերպությանը կրիպտոարժույթները կարգավորելու ավելի շատ լիազորություններ։ Փլուզման ֆինանսական ազդեցությունը դուրս է եկել FTX հաճախորդների անմիջական բազայի շրջանակներից, ֆինանսական ոլորտի ղեկավարները Ռոյթերսի համաժողովում ասացին, որ «կարգավորիչները պետք է գործեն՝ պաշտպանելու կրիպտո ներդրողներին»։ Տեխնոլոգիական վերլուծաբան Ավիվա Լիտանը մեկնաբանել է կրիպտոարժույթի էկոհամակարգը այսպես «ամեն ինչ... պետք է էապես բարելավվի օգտատերերի փորձի, հսկողության, անվտանգության և հաճախորդների սպասարկման առումով»։ Ռիսկերի կառավարման «Titan Gray» ընկերությունը հրապարակել է ուղեցույց FTX-ի գործի Գլուխ 11-ով նախատեսված ներկայացման և վաղաժամկետ միջնորդության պրակտիկայի վերաբերյալ՝ ուսումնասիրելով այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են պարտատերերի գաղտնիությունը, ավտոմատ կասեցումից ազատումը, հաճախորդներին առաջարկվող տարբերակված վերաբերմունքը մյուս պարտատերերի համեմատ և այլն։

## Իրավական գործընթաց
FTX-ի փլուզումից հետո Բահամյան կղզիների թագավորական ոստիկանական ուժերը քրեական հետաքննություն են սկսել ընկերության նկատմամբ։

Bloomberg-ի կողմից վկայակոչված անանուն աղբյուրները հաղորդում են, որ ԱՄՆ-ի Նյու Յորքի Հարավային շրջանի դատախազությունը հետաքննություն է սկսել 2022 թվականի նոյեմբերի 14-ին FTX-ի փլուզման վերաբերյալ։

Միացյալ Նահանգների Ներկայացուցիչների պալատի Ֆինանսական ծառայությունների կոմիտեն հայտարարեց, որ ծրագրում է դեկտեմբերին լսումներ անցկացնել FTX-ի փլուզման վերաբերյալ, և հանձնաժողովի ղեկավարներն ասացին, որ ցուցմունք կպահանջեն Բանկմեն-Ֆրիդից։ Համաձայն «The Information»-ի մեջբերված անանուն աղբյուրների, որոշ վենչուրային կապիտալի ընկերություններ քննարկում են Բանկմեն-Ֆրիդին դատի տալու հարցը։

2022 թվականի դեկտեմբերի 13-ին FTX-ի հիմնադիր և գործադիր տնօրեն Սեմ Բանկմեն-Ֆրիդին Նյու Յորքի հարավային շրջանի դատախազության կողմից մեղադրանք է առաջադրվել խարդախության, փողերի լվացման դավադրության և ԱՄՆ-ին խաբելու և քարոզարշավի ֆինանսավորման մասին օրենքները խախտելու համար։ Բահամյան կղզիներից արտահանձնվելուց հետո Բանկմեն-Ֆրիդը ազատ է արձակվել 250 միլիոն դոլարի գրավի դիմաց և նրան կարգադրվել տնային կալանքի տակ մնալ Կալիֆորնիայի Պալո Ալտո քաղաքում գտնվող իր ծնողների տանը։ Նրան դատի են տվել Մանհեթենի դաշնային դատարանը 2023 թվականի հունվարի 3-ին, բայց նա հայտարարել է,որ բոլոր մեղադրանքներում իրեն մեղավոր չի ճանաչում։ Դատավոր Լյուիս Ա. Կապլանը նշանակեց Միացյալ Նահանգներն ընդդեմ Բանկմեն-Ֆրիդի դատավարության օրը 2023 թվականի հոկտեմբերի 2-ին։ Միևնույն ժամանակ, FTX-ի համահիմնադիր Հարի Վանգը և «Alameda-ի» նախկին գործադիր տնօրեն Քերոլայն Էլիսոնն իրենց մեղավոր ճանաչեցին բազմաթիվ մեղադրանքներով և սկսեցին համագործակցել դաշնային դատախազների հետ։

FTX-ի նախկին տեխնիկական տնօրեն Նիշադ Սինգհը իրեն մեղավոր է ճանաչել վեց տարբեր մեղադրանքներով, այդ թվում՝ խարդախություն կատարելու համար դավադրության երեք հոդվածով։ Սինգհը Բանկմեն-Ֆրիդի եղբոր մանկության ընկերն է և աշխատել է «Alameda Research»-ում, նախքան FTX տեղափոխվելը։ Հաղորդվում է, որ այժմ Սինգհը համագործակցում է Բանկմեն-Ֆրիդի դեմ դատախազների հետաքննության հետ։

FTX-ի նախկին գործադիր տնօրեն Ռայան Սալամեն մեղավոր է ճանաչվել ինչպես քարոզարշավի ֆինանսավորման մասին օրենքները խախտելու, այնպես էլ փողերի փոխանցման չարտոնագրված բիզնես վարելու մեջ, սակայն 2023 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ չի համագործակցում դատախազների հետ։

## Հովանավորություններ
FTX-ը հովանավորել է մի շարք սպորտային թիմեր և կազմակերպություններ։ Գործարքները ներառում էին «Մայամի Հիթ» բասկետբոլի մարզադաշտի անվանակոչման իրավունքները, այն վերանվանելով «FTX Arena», համագործակցություն Բեյսբոլի գլխավոր լիգայի հետ՝ մրցավարների համազգեստների վրա FTX պատկերանշանը տեղադրելու համար, և գործարք Mercedes-AMG-ի հետ՝ Petronas F1 Team-ը պետք էցուցադրեր FTX լոգոն իր մեքենաների և ապրանքների վրա։ TSM պրոֆեսիոնալ esports կազմակերպությունը նույնպես ուներ անվանման իրավունքի պայմանագիր FTX-ի հետ, ուստի կազմակերպությունը դարձավ TSM FTX:

Այլ հովանավորությունները ներառում էին MLB Home Run Derby X-ի մեկնարկային սեզոնի տիտղոսային հովանավորությունը և 2022 Champions Chess Tour-ի շրջանակներում FTX Road to Miami և FTX Crypto Cup մրցաշարերի տիտղոսային հովանավորությունը։

2022 թվականի նոյեմբերին FTX-ի սնանկացումից հետո Mercedes-AMG F1-ը, TSM-ը և Miami Heat-ը խզեցին կապերը ընկերության հետ, վերջինս նաև հայտարարեց, որ կփնտրի անվանման իրավունքների նոր գործընկեր FTX Arena-ի համար։ 2021 թվականի աշնանը FTX-ը բանակցություններ է վարել ամերիկացի երգչուհի-երգահան Թեյլոր Սվիֆթի հետ 100 միլիոն դոլարի հովանավորչական գործարքի համար, սակայն բանակցությունները ձախողվել են հաջորդ գարնանը՝ առանց համաձայնության հասնելու։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Аналитик рассказал, что будет с криптовалютами после краха биржи FTX // 19.11.2022
* Эксперт спрогнозировал обстановку на рынке криптовалют после краха FTX // 27 ноября 2022
* 
*  of FTX.US
* FTXFoundation.com website 

Կատեգորիա:2019 հիմնադրված ընկերություններ
Կատեգորիա:Ամերիկյան ընկերություններ
Կատեգորիա:Անկանխիկ հաշվարկներ
Կատեգորիա:Բահամներ
Կատեգորիա:Բորսաներ
Կատեգորիա:Գաղտնագրություն
Կատեգորիա:Խարդախություն
Կատեգորիա:Կրիպտոարժույթներ
Կատեգորիա:Ձեռնարկություններ
Կատեգորիա:Ֆինանսական խարդախություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական ծառայություններ
Կատեգորիա:Ֆինանսական ծառայությունների ընկերություններ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ