Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ

մինի|465x465փքս|օկուպացված տարածքներ Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ (1941-1944)
**Կարելա-ֆիննական ԽՍՀՄ-ը Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում**, Կարելա-ֆիննական ԽՍՀՄ-ը Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակաշրջանում՝ 1941-ից 1944 թվականներին։

## Սկզբնական շրջան
### Զորահավաք
1941 թվականի հունիսի 22-ին ՝ պատերազմ հայտարարելու առաջին իսկ ժամերից, Պետրոզավոդսկում տեղի ունեցավ քաղաքային ժողով, որի ժամանակ Պետրոզավոդսկի բնակիչները զանգվածաբար դիմումներ ներկայացրին՝ խնդրելով իրենց ուղարկել ռազմաճակատ։ Չնայած Գերագույն խորհրդի նախագահության 1941 թվականի հունիսի 22-ի հրամանագրի համաձայն՝ 1905-1918 թվականներին ծնված զինվորական ծառայության ենթակա անձինք ենթակա էին զորակոչի, Կարելո-Ֆինլանդական ԽՍՀ զինվորական կոմիսար Ի. Մ. Մակարովի զեկույցի համաձայն՝ ԽՍՀՄ զինված ուժերը պատերազմի առաջին ամսում ԽՖՍՀ-ից ստացել են ավելի քան 10 հազար կամավոր։

### Ժողովրդական աշխարհազորի ոչնչացման գումարտակներ և ջոկատներ
Մարտական գումարտակները սկսեցին ձևավորվել ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի 1941 թվականի հունիսի 24-ի «Ձեռնարկությունների և հաստատությունների պաշտպանության մասին» ընդունված որոշման համաձայն։ 1941 թվականի հուլիսի 7-ի դրությամբ ԽՍՀՍ-ն ուներ 38 գումարտակ՝ ավելի քան 4500 մարդով։

Գումարտակների անձնակազմը ձևավորվել է կամավորական հիմունքներով՝ պարտադիր զորահավաքի չենթարկված քաղաքացիներից։ Գումարտակները ուղարկվեցին առաջնագիծ, այն վայրերը, որտեղ թշնամին ճեղքել էր առաջնագիծը, ինչպես նաև թիկունքում դիվերսանտներին և ավազակախմբերին ոչնչացնելու համար։ Որպես կանոն, գումարտակի հրամանատարներ էին նշանակվում ՆԿՎԴ սպաները կամ տեղական կուսակցական մարմինների ղեկավարները։ Կործանիչ գումարտակների ընդհանուր ղեկավարումն իրականացնում էր ԽՍՀՄԿ-ի ՆԿՎԴ-ն։

1941 թվականի հուլիսի 5-ին Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը և ԽՍՀԿ Կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեն ընդունեցին «Ժողովրդական աշխարհազորային ստորաբաժանումներ ստեղծելու մասին» բանաձևը։ 1941 թվականի օգոստոսի սկզբին Կարելիայում գործում էին երեք գունդ, 32 գումարտակ և հինգ առանձին աշխարհազորային վաշտ, որոնց կազմում կար ավելի քան 22 հազար մարտիկ։ Ժողովրդական աշխարհազորը կազմված էր կամավորներից՝ անկախ տարիքից։ Աշխարհազորային ստորաբաժանումները գլխավորում էին պահեստազորի սպաները։ Աշխարհազորը պահպանում էր կամուրջներ, ճանապարհներ և այլ կարևոր օբյեկտներ, իսկ պատերազմի առաջին ամիսներին ծառայում էր որպես պահեստազոր՝ ռազմաճակատում զորքերը համալրելու համար։

### Էվակուացիա
Կարելա-Ֆիննական ԽՍՀՄ-ից ավելի քան **170 հազար մարդ** են էվակուացվել Վոլոգդայի, Արխանգելսկի և Չելյաբինսկի մարզեր, ինչպես նաև Բաշկիրական, Չուվաշական, Ուդմուրտական, Թաթարական և Կոմի ինքնավար հանրապետություններ (պատերազմից հետո նրանցից մոտ **127 հազար**ն է վերադարձել)։ Այլ տվյալների համաձայն՝ հաշվի առնելով նաև այն մարդկանց, ովքեր էվակուացվել են հանրապետության ոչ օկուպացված շրջաններ, ինչպես նաև սահմանների փոփոխությունը պատերազմի ընթացքում, էվակուացվածների թիվը հասել է **500 000** մարդու՝ մինչպատերազմյան մոտ **700 000** բնակչությունից։ Կան նաև տվյալներ **300 635**, **385 000** և **420 614** մարդու մասին։

Ավելի քան 290 արդյունաբերական ձեռնարկություններից տարհանվեցին սարքավորումներն ու գույքը, այդ թվում՝ «Օնեգզավոդ»-ը (դեպի Կրասնոյարսկ), Կոնդոպոժսկի թաղանթ-թղթի գործարանը, Սեգեժսկի թաղանթ-թղթի գործարանը, ինչպես նաև Պետրոզավոդսկի փայլարի և դահուկային գործարանները։

ԽՍՀՄ այլ շրջաններ տեղափոխվեցին ավելի քան 127 շոգեքարշ և ավելի քան 150 հազար գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն։

Հանրապետության պետական և կուսակցական մարմինները տեղափոխվեցին Մեդվեժիեգորսկ, ապա՝ Բելոմորսկ։

Արդեն 1942 թվականի երկրորդ կեսին սկսվեց տարհանվածների մասնակի վերադարձը (վերատարահանումը) չզբաղեցված տարածքներ՝ այնտեղ աշխատուժի հսկայական պակասի պատճառով։ Այս գործընթացը լայն տարածում գտավ 1944 թվականի ամռանը։

## Զբաղեցման շրջան (1941-1944)
1941 թվականի հուլիսի 15-ին մարշալ Մաներհայմը հրաման տվեց կազմակերպել օկուպացված տարածքների վարչակազմը՝ Արևելյան Կարելիայի ռազմական վարչակազմը (ՎՈՒՎԿ): Վարչության պետ է նշանակվել փոխգնդապետ Վայնյո Կոտիլաինենը։ ՎՈՒՎԿ-ի շտաբ-բնակարանը գտնվում էր օկուպացված Պետրոզավոդսկում, իսկ վարչակազմի աշխատակազմը կազմում էր 2917 մարդ։ Վարչության ենթակայության տարածքը բաժանված էր շրջանների՝ Օլոնեցկի, Մասելգայի և Բելոմորսկի։

ՎՈՒՎԿ-ի ղեկավար, փոխգնդապետ Վ. Կոտիլայնենի՝ 1941 թվականի հուլիսի 15-ին ԿԽՍՀ-ի օկուպացված տարածքների քաղաքացիներին ուղղված կոչը պարունակում էր Ֆինլանդիայի ռազմական իշխանությունների պարտադիր պահանջները.

* զենքի և ռադիոսարքավորումների պահպանման և օգտագործման արգելք,
* արգելվում է երեկոյան ժամը 9-ից դրսում լինելը մինչև առավոտյան ժամը 6-ը,
* Մնացած պետական և կոլտնտեսային սեփականության յուրացման և վնասման արգելք,
* քաղաքական գրականության պահպանման և տարածման, ինչպես նաև չհիմնավորված տեղեկատվության տարածման արգելք,
* քաղաքացիական բնակչության կողմից ծառայողական պարտականությունների կատարման շարունակությունը,
* Ֆինլանդիայի ռազմական իշխանություններին անձնական ունեցվածքի գույքագրում տրամադրելը,
* ՎՈՒՎԿ-ին ենթակա տարածքում գտնվող խորհրդային զինծառայողների կողմից զենքի անհապաղ վայր դնելը և կամավոր հանձնվելը։

Պահանջների խախտումը պատժվում էր մահապատժով։

Արևելյան Կարելիայի ռազմական վարչակազմի (ՎՈՒՎԿ) հուլիսի 21-ի հրամանը ներառում էր համակենտրոնացման ճամբարներում մեկուսացման ենթակա անձանց ցուցակ։ Ցուցակում ընդգրկված էին Կոմունիստական կուսակցության բոլոր ղեկավարները, կուսակցական աշխատողները, ոստիկանության աշխատակիցները, ՆԿՎԴ աշխատակիցները, ձեռնարկությունների և կազմակերպությունների քաղաքական ղեկավարները։

### Իրավիճակը օկուպացված տարածքներում
1941-ից 1944 թվականներին Կարելո-Ֆինլանդական ԽՍՀ (Արևելյան Կարելիա) մեծ մասը օկուպացված էր։ Կարելիայի տարածքի երկու երրորդը անցավ ֆիննական զորքերի վերահսկողության տակ։ ԽՍՀՄ տարածքի օկուպացված մասում ապրում էր մոտ 85 հազար մարդ, այդ թվում՝ Լենինգրադի մարզի օկուպացված մասի բնակիչները, որոնք տեղահանվել էին Ֆինլանդիայի ռազմական իշխանությունների կողմից։ Ֆինլանդիայի ռազմական իշխանությունները մարդահամար անցկացրեցին։ Մոտ 41.8 հազար մարդ կարելացիներ, ֆիններ, վեպսցիներ և ինգրիացիներ էին։

Արևելյան Կարելիայի օկուպացիայի ընթացքում բնակչության վերաբերյալ կայացված կարևոր որոշումներից մեկը էթնիկ պատկանելության համաձայն բաժանումն էր։ Այսպես կոչված «հարակից ժողովուրդները» դասակարգվեցին որպես ազգային բնակչություն՝ զբաղեցնելով արտոնյալ դիրք, կարելացիներ (ընդհանուր բնակչության 39.6%-ը), ֆիններ (8.5%), ինգրիացիներ, վեպսցիներ, էստոնացիներ և մորդվիններ։ «Ոչ ազգային» բնակչության խմբում ընդգրկված էին ռուսները (46.7%), ուկրաինացիները (1.3%) և այլ ժողովուրդներ։ Ազգությունը որոշելու հիմքը ծնողների քաղաքացիությունն էր, այլ գործոնների թվում էին մայրենի լեզուն և ուսուցման լեզուն։ Որոշակի խմբի պատկանելությունը ազդում էր աշխատավարձերի, սննդի բաշխման և տեղաշարժի ազատության վրա։ «Անկապ» բնակչությունը պետք է արտաքսվեր Գերմանիայի կողմից օկուպացված ՌՍՖՍՀ տարածք, որի համար 1941 թվականի հուլիսի 8-ին ֆիննական զորքերի գլխավոր հրամանատար Մաններհայմը հրաման տվեց նրանց բանտարկել համակենտրոնացման ճամբարներում։ Եզրակացության հիմքում ընկած էին այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են տարածքում անձանց անցանկալի ներկայությունը ռազմական վերահսկողության տեսանկյունից և քաղաքական անվստահելիությունը։ Անձինք, որոնց շարունակական ազատությունը համարվում էր անպատշաճ, նույնպես ենթակա էին ճամբարներ ուղարկելուն։

Ֆինլանդիայի համակենտրոնացման ճամբարներով անցած ավելի քան 64 հազար խորհրդային քաղաքացիներից, ըստ ֆիննական տվյալների, մահացել է ավելի քան 18 հազարը։ Ֆինլանդիայի համակենտրոնացման ճամբարներում տեղավորվել են նաև մոտ 24 հազար տեղացի էթնիկ ռուսներ, որոնցից, ըստ ֆիննական տվյալների, մոտ 4 հազարը մահացել է սովից։

#### Ֆինլանդիայի հետախուզական գործունեությունը
Ֆինլանդական հետախուզությունը ակտիվորեն գործակալներ էր հավաքագրում ռազմագերիների ճամբարներում՝ նրանց առաջնագծի վրայով ԽՍՀՄ տարածք ուղարկելու համար։ Գործակալներ պատրաստելու համար Պետրոզավոդսկում 1942 թվականին ստեղծվեցին մի քանի հետախուզական դպրոցներ։

Դպրոցում գործակալների (բացառությամբ ռադիոօպերատորների) ուսուցման ժամկետը տատանվում էր մեկից երեք ամիս։ Ուսումնասիրվել են հետևյալ առարկաները՝ դահուկային մարզում, քարտեզագրություն, ռադիո, դիվերսիա և գործակալների պատրաստում (հավաքագրում): Գործակալները խորհրդային թիկունք էին տեղափոխվում խմբերով, հիմնականում զույգերով, սովորաբար Կարմիր բանակի զինվորների քողի տակ՝ ինքնաթիռներով, հիդրոպլաններով, նավակներով։ Ֆինլանդիայի հետախուզությունը գերմանական հետախուզական գործակալություններին հանձնեց 1600 ռազմագերի։

Հետախուզական դպրոցի ղեկավարը 1943 թվականի հունիսից մինչև 1944 թվականի փետրվարը եղել է գերի վերցված խորհրդային սպաների համար նախատեսված ֆիննական թիվ 1 համակենտրոնացման ճամբարի ավագ սերժանտ Ա. Վ. Վլադիսլավլևը, Կարմիր բանակի 186-րդ հրաձգային դիվիզիայի 268-րդ հրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի նախկին հրամանատարը։ Պատերազմի ավարտից հետո Վլադիսլավլևը Ֆինլանդիայի իշխանությունների կողմից արտահանձնվեց Խորհրդային Միությանը և մահապատժի ենթարկվեց 1945 թվականի մայիսին։

#### Համակենտրոնացման ճամբարներ
մինի|298x298փքս|Ֆիննական համակենտրոնացման ճամբար Պետրոզավոդսկում
[մինի|250x250փքս|Հուշատախտակ [Պետրոզավոդսկում]]
Ֆինլանդական համակենտրոնացման ճամբարներ ստեղծելու նպատակն էր կանխել տեղի բնակչության համագործակցությունը խորհրդային պարտիզանների հետ և բանտարկյալներին որպես էժան աշխատուժ շահագործելը։

Պատերազմի ընթացքում Կարելո-Ֆինլանդական ԽՍՀ օկուպացված տարածքում գործել են 14 համակենտրոնացման ճամբարներ, ինչպես նաև 15 բանտեր և ուղղիչ հիմնարկներ՝ խորհրդային քաղաքացիական բնակչության հարկադիր կալանքի համար։ Բացի այդ, ստեղծվեցին ավելի քան 30 ռազմագերիների ճամբարներ՝ խորհրդային ռազմագերիներին պահելու համար։

Սլավոնական («անկապ») ծագում ունեցող խորհրդային քաղաքացիների, այդ թվում՝ կանանց և երեխաների համար առաջին համակենտրոնացման ճամբարը հիմնադրվել է 1941 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Պետրոզավոդսկում։

«Անկապ» (հիմնականում էթնիկ ռուսներ) բնակչությունը ուղարկվեց համակենտրոնացման ճամբարներ։ Մաներհայմի հրամանը լիովին չի կատարվել, ինչպես երևում է համակենտրոնացման և աշխատանքային ճամբարների բնակչության վիճակագրությունից։ Կարելիայի օկուպացված տարածքներում ընդհանուր բնակչությունը կազմում էր մոտ 86,000, քաղաքացիական ճամբարներում բանտարկյալների թիվը գագաթնակետին հասավ 23,984-ի 1942 թվականի ապրիլին և նվազեց մինչև 14,917 1944 թվականի հունվարին։ Այս թիվը ներառում էր նաև Լենինգրադի հյուսիսային շրջանի մոտավորապես 10,000 բնակիչների, որոնք ռազմաճակատից վերաբնակեցվել էին ճամբարներում, հիմնականում Պետրոզավոդսկում։ Այսպիսով, Կարելիայի «անկապ» բնակչության մեծ մասը, հրամանին հակառակ, մնաց ազատ։

Ֆինլանդիայի համակենտրոնացման ճամբարներում քաղաքացիական անձանց (մարդկանց) համար բանտարկյալների թվի դինամիկան.

* 13,400 - 1941 թվականի դեկտեմբերի 31
* 21,984 - 1942 թվականի հուլիսի 1
* 15 241 - 1943 թվականի հունվարի 1
* 14917 - 1944 թվականի հունվարի 1

1942 թվականի ապրիլի 17-ին տուն ուղարկված իր նամակում հայտնի ֆինլանդացի քաղաքական գործիչ և Սեյմի անդամ Վայնյո Վոյոնմաան () գրել է․

...Էինիսլինի 20000 ռուս բնակչությունից (քաղաքացիներ) 19000-ը գտնվում են համակենտրոնացման ճամբարներում, իսկ հազարը՝ ազատության մեջ։ Համակենտրոնացման ճամբարում գտնվողների սնունդն այնքան էլ գովելի չէ, քանի որ սատկած ձիերն օգտագործվում են որպես միս, վերցվում են ձիերի դիակներ, որոնք նույնիսկ երկու շաբաթական են։ Ռուս երեխաները ուշադիր քրքրում էին աղբամանները և փնտրում էին ֆինն զինվորների կողմից դուրս նետված սննդի թափոնները: Գերի «Ռուսիան» նույնպես փորձում է հագեցնել իրենց քաղցը։ Իսկ ի՞նչ կասեր Ջենովայի Կարմիր Խաչը, եթե իմանար այս մասին։

Վատ սննդի պատճառով ֆիննական համակենտրոնացման ճամբարներում մահացության մակարդակը շատ բարձր էր. 1942 թվականին այն նույնիսկ ավելի բարձր էր, քան գերմանական համակենտրոնացման ճամբարներում (13.7%՝ ընդդեմ 10.5%-ի)։ Ֆինլանդիայի տվյալների համաձայն՝ 1942 թվականի փետրվարից մինչև 1944 թվականի հունիսը բոլոր «վերաբնակեցման» ճամբարներում մահացել է 4000-ից (որոնցից մոտավորապես 90%-ը՝ 1942 թվականին) մինչև 4600 մարդ, կամ անձնական ցուցակների համաձայն՝ 3409 մարդ, մինչդեռ նախկին բանտարկյալ Ա.Պ. Կոլոմենսկու վկայությամբ, որի պարտականությունների մեջ էր մտնում մահացածների մարմինները «վերաբնակեցման» թիվ 3 ճամբարից տեղափոխելն ու թաղելը, ընդամենը ութ ամսվա ընթացքում՝ 1942 թվականի մայիսից մինչև դեկտեմբեր, և միայն այս ճամբարում մահացել է 1014 մարդ։

Ֆինլանդիայի համակենտրոնացման ճամբարներում կալանավորները կատարում էին «աշխատանքային ծառայություն»։ Մարդկանց հարկադիր աշխատանքի էին ուղարկում 15 տարեկանից, իսկ Կուտիժմայի «աշխատանքային» ճամբար էին ուղարկում նույնիսկ 14 տարեկան դեռահասների, նրանց առողջական վիճակը հաշվի չի առնվել։ Սովորաբար աշխատանքային օրը սկսվում էր առավոտյան ժամը 7-ին և տևում մինչև երեկոյան ժամը 6-ը կամ 7-ը։ անտառահատման մեջ, մինչև ժամը 16:00-ն՝ մեկժամյա (ամռանը) կամ երկուժամյա (ձմռանը) ընդմիջումով՝ ճաշի համար։ Քանի որ տղամարդկանց զորակոչում էին բանակ պատերազմի սկզբնական օրերին, ճամբարներում «աշխատուժի» մեծ մասը կանայք և երեխաներ էին։ 1941-1942 թվականներին ճամբարի բանտարկյալների աշխատանքը չէր վարձատրվում։ Ստալինգրադի մոտ գերմանացիների պարտությունից հետո նրանք սկսեցին օրական վճարել երեքից յոթ ֆիննական մարկ, իսկ զինադադարի կնքումից անմիջապես առաջ՝ նույնիսկ ավելին՝ մինչև 20 մարկ (ըստ Ա.Պ. Կոլոմենսկու վկայության)։

Պետրոզավոդսկի թիվ 2 «վերաբնակեցման» ճամբարի պահակները, որը ոչ պաշտոնապես համարվում էր «մահվան ճամբար» (այս ճամբար էին ուղարկվում «բավականին հավատարիմ» չլինող բանտարկյալները), և դրա հրամանատարը՝ ֆինն սպա Սոլովարա ( ), որի դատապարտումը որպես ռազմական հանցագործ պատերազմից հետո խորհրդային իշխանությունները անհաջող փորձեցին։ 1942 թվականի մայիսին, ճամբարի շինարարության ժամանակ, նա ցուցադրական ծեծի ենթարկեց բանտարկյալներին, քանի որ նրանք ողորմություն էին խնդրում։ Անտառահատումից խուսափելու կամ աշխատանքից հրաժարվելու փորձերի համար ֆինն զինվորները բոլոր աշխատողների ներկայությամբ բանտարկյալներին ենթարկում էին մարմնական պատիժների, որպեսզի, ինչպես ֆիններն էին ասում, «մյուսները սովորեին»։

Ֆինլանդիայի ռազմագերիների համակենտրոնացման ճամբարներով անցած ավելի քան 64,000 խորհրդային զինվորներից, ըստ ֆիննական տվյալների, մահացել է ավելի քան 18,000-ը։ Մոտ 24,000 տեղացի քաղաքացիական անձինք, հիմնականում էթնիկ ռուսներ, տեղավորվեցին ֆիննական համակենտրոնացման ճամբարներում, որոնցից, ըստ ֆիննական տվյալների, մոտ 4,000-ը մահացավ սովից և հիվանդություններից, իսկ 4,000-ից մինչև 7,000 մարդ։

#### Ստորգետնյա շարժում
Կարելիայում պատերազմի առաջին օրերից ԽՍՀՍԽՀ կուսակցական և խորհրդային իշխանությունները կազմակերպեցին ստորգետնյա խմբավորումներ և կուսակցական ջոկատներ։ Այս աշխատանքը վերահսկվում էր Կարելական ճակատի ռազմական խորհրդին կից կուսակցական շարժման կարելո-ֆիննական շտաբի (շտաբի պետ Ս. Յա. Վերշինին) կողմից։

Ընդհանուր առմամբ, պատերազմի սկզբից մինչև 1943 թվականի վերջը ավելի քան 120 մարդ ուղարկվել է ընդհատակյա աշխատանքի: Ստորգետնյա գործունեության կազմակերպման դժվարությունը պայմանավորված էր տեղի բնակչության ցածր խտությամբ և փոքր թվով։ Բացի այդ, բնակավայրերի մեծ մասը գտնվում էր ռազմաճակատի մոտ, որը երեք տարի մնացել է անփոփոխ։ Դրանցում կային ֆիննական բանակի ստորաբաժանումներ, և գործում էր հատկապես խիստ օկուպացիոն ռեժիմ։ Հետևաբար, թշնամու գծերի ետևում ստորգետնյա խմբավորումների վաղ ստեղծման ուղին հաջողություն չբերեց, ստորգետնյա անդամների մեծ մասը լուծարվեց, իսկ ոմանք հայտնվեցին համակենտրոնացման ճամբարներում։ Ամենաարդյունավետ մեթոդը խորհրդային թիկունքում մարզված խմբերի ստեղծումը և դրանց առաջնագծի վրայով օկուպացված տարածք տեղափոխումն էր։ Գաղտնի աշխատողները Կարելական ճակատի հրամանատարությանը տեղեկություններ էին հաղորդում թշնամու զորքերի, ռազմական տրանսպորտի տեղակայման և թվաքանակի փոփոխությունների մասին, ինչպես նաև թռուցիկներ և հանրապետական թերթեր՝ «Լենինսկոյե Զնամյա» (ռուսերեն) և «Տոտուուս (Պրավդա)» (ֆիններեն), որոնք թիկունքից մատակարարվում էին օկուպացված շրջանների բնակչությանը:

1944 թվականի ամռանը Կարելական ռազմաճակատի զորքերի հարձակման ժամանակ ստորգետնյա կազմակերպությունները կազմակերպեցին մարտական կուսակցական խմբեր տեղի բնակչությունից, վերահսկողություն հաստատեցին ճանապարհների նկատմամբ և ոչնչացրին թշնամու հեռախոսային կապը։

## Իրավիճակը չօկուպացված տարածքներում
Խորհրդային Միության կողմից գրավված տարածքներում հանրապետության իշխանությունները շարունակեցին գոյություն ունենալ։ Հանրապետության մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Բելոմորսկ, որտեղ գտնվում էին Կարելական ռազմաճակատի հրամանատարության կառավարման մարմինները և շտաբը:

Կարելիայի չօկուպացված տարածքներով էին անցնում ամենակարևոր հաղորդակցման ուղիները։ Այսպիսով, Կիրովի և Հյուսիսային երկաթուղիները միացնող նորակառույց Սորոկսկայա (Բելոմորսկ) - Օբոզերսկայա երկաթուղային գծով իրականացվում էր բեռնափոխադրումներ Կենտրոնական Ռուսաստանի և Մուրմանսկի շրջանների միջև, այդ թվում՝ դաշնակիցներից ստացված ապրանքների մատակարարումը ՝ «Վարկ-Լիզինգ» պայմանագրով։

Չօկուպացված տարածքներում արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը կազմում էր նախապատերազմյան մակարդակի մոտ 10%-ը։ Փայտամշակման ձեռնարկությունները տիրապետել են հրացանի և գնդացիրների կոթերի, ստանդարտ բեռնատար վագոնների, փայտե հանքային թափքերի և այլ արտադրանքի արտադրությանը։ Նրանք արտադրում էին սակրավորական գործիքներ, զինվորական խոհանոցներ, ճաշարանի տարաներ և դահուկային կապանքներ։

1942 թվականի մարտին կազմակերպվեցին Ձկնորսության արդյունաբերության ժողովրդական կոմիսարիատի ռազմականացված նավատորմի երեք դիվիզիա՝ Բելոմորսկում, Պուդոժում և Տերիբերկայում։ 1942-1944 թվականներին դիվիզիաները որսացին 190,2 հազար տոննա ձուկ։

Պատերազմից առաջ գործող 1443 կոլտնտեսություններից մնացել են 133-ը։ Բելոմորսկի, Պուդոժսկի և Լուխսկի շրջաններում մշակվել է 13 հազար հեկտար ցանքատարածություններ։ Գյուղատնտեսության ոլորտում աշխատում էր մոտ 3 հազար մարդ, այդ թվում՝ 2,5 հազար կին։

## Կարելիայի ազատագրում
[աջից|մինի|300x300փքս|Ազատագրված Պետրոզավոդսկում (1944)[[Պատկեր:МемориалВоинамКарельскогоФронта.jpg|մինի|300x300փքս|[Պետրոզավոդսկում գտնվող «Կարելյան ռազմաճակատի զինվորներին, պարտիզաններին և ստորգետնյա մարտիկներին» հուշահամալիր]]]]
1944 թվականի հունիսի 21-ին Կարելական ռազմաճակատի զորքերը սկսեցին Սվիր-Պետրոզավոդսկ հարձակողական գործողությունը ՝ նպատակ ունենալով ջախջախել Օնեգա և Լադոգա լճերի միջև գտնվող ֆիննական զորքերի խումբը և ազատագրել Կարելիայի հարավը։ Հարձակման առաջին տասը օրվա ընթացքում Կարելյան ռազմաճակատի զորքերը ազատագրեցին Լենինգրադի մարզի և Կարելիայի ավելի քան 800 բնակավայր, ինչպես նաև մաքրեցին Կիրովի երկաթուղին և Սպիտակ ծով-Բալթյան ջրանցքը ֆիննական զորքերից։ 1944 թվականի հունիսի 28-ի առավոտյան խորհրդային զորքերը մտան ազատագրված Պետրոզավոդսկ։ Նույն օրը Մոսկվայում տոնական հրավառություն տեղի ունեցավ Պետրոզավոդսկի ազատագրման պատվին, 324 թնդանոթից 24 հրետանային համազարկեր:

1944 թվականի օգոստոսի 9-ին Սվիր-Պետրոզավոդսկ գործողությունը գրեթե ավարտվեց, պարտվեցին 6 հետևակային դիվիզիա և 6 տարբեր թշնամու բրիգադներ։ Ֆինլանդական զորքերը կորցրեցին ավելի քան 50 հազար զինվոր և սպա, 470 թնդանոթ, 165 ականանետ, 432 գնդացիր, 30 շոգեքարշ, ավելի քան 500 վագոն և ռազմական տեխնիկայով 50 տարբեր պահեստ:

Սվիր-Պետրոզավոդսկ գործողության ընթացքում 23,990 խորհրդային զինվորներ պարգևատրվել են շքանշաններով և մեդալներով, 52-ը՝ Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։

Կարելո-Ֆինլանդական ԽՍՀ-ի տնտեսությանը օկուպացիայի ընթացքում հասցված ընդհանուր վնասը գնահատվում է 20 միլիարդ։ Խորհրդային ռուբլի (նախապատերազմյան գներով), 84 բնակավայր ամբողջությամբ ավերվեց, ևս 409-ը՝ մասամբ, Կիրովի երկաթուղին և Սպիտակ ծով-Բալթյան ջրանցքի կառույցները շարքից դուրս եկան, 200 արդյունաբերական ձեռնարկություններ ավերվեցին:

## Օկուպացիայի հետևանքները
Արտակարգ հանրապետական հանձնաժողովի տվյալներով՝ հանրապետությունում նյութական վնասների չափը կազմել է ավելի քան 20 միլիարդ ռուբլի: Գրեթե 90 բնակավայր ամբողջությամբ ավերվեց, իսկ 409-ը՝ զգալիորեն վնասվեց։ Ավելի քան 3700 բնակելի շենք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն ավերվեց:

Պատերազմական տարիներին և պատերազմից հետո տեղի ունեցած տարածքային և վարչական փոփոխությունների ընթացքում Կարելո-Ֆինլանդական ԻԽՍՀ բնակչությունը նվազեց ավելի քան երեք անգամ և 1945 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմեց 266 հազար մարդ:

Հանրապետության տարածքի ականազերծումը դարձել է հսկայական խնդիր։ Ռազմական սակրավորներին հատկացվեց ավելի քան 19,000 կմ² տարածք ականազերծման համար (այն տարածքներում, որտեղ առաջնագիծը գոյություն ուներ ամենաերկար ժամանակ), իսկ Օսոավիախիմի բազայում ձևավորված այսպես կոչված «քաղաքացիական հանքագործների» խմբերին՝ ավելի քան 41 քառակուսի կիլոմետր։ «Քաղաքացի հանքագործների» մեծ մասը կանայք էին։ 1944 թվականին հանքագործները վնասազերծել են թշնամու 9525 հակատանկային և 39265 հակահետևակային ականներ, ինչպես նաև 2525 կենցաղային ականներ։ 1945 թվականին թշնամու 61,506 հակատանկային և 359,607 հակահետևակային ականներ (գումարած մի քանի հազար կենցաղային ականներ): Օսոավիախիմի պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ 1944 թվականի սեզոնի ընթացքում «քաղաքացիական հանքագործների» շրջանում զոհվել է 34 և վիրավորվել 67 մարդ, քաղաքացիական բնակչության շրջանում ականներից զոհվել է 33, վիրավորվել՝ 49 մարդ։ 1945 թվականին «քաղաքացիական հանքագործների» կորուստները կազմել են 9 զոհ և 19 վիրավոր, քաղաքացիական անձինք՝ 44 զոհ և 70 վիրավոր («քաղաքացիական հանքագործների» կորուստների մինչև 60%-ը կանայք էին): Անընդհատ ականազերծումն ավարտվեց 1945 թվականի վերջին, իսկ հատկապես վտանգավոր տարածքների ականազերծումը (դրանք ցանկապատվեցին և փակվեցին հանրության համար, իսկ 1945 թվականից հետո ականազերծման համար փոխանցվեցին ռազմական հանքագործներին) ավարտվեց 1950 թվականին:

### Պատերազմական հանցագործությունների մեջ մեղադրվողների քրեական հետապնդումը
Պատերազմի ավարտից հետո, Դաշնակիցների վերահսկողական հանձնաժողովի ղեկավար Ա. Ա. Ժդանովը 1944 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Ֆինլանդիայի վարչապետ Ու. Կաստրենին հանձնեց 61 անձից բաղկացած ցուցակ, որոնց խորհրդային կողմը պահանջում էր կալանավորել ռազմական հանցագործությունների համար:

Նշված անձանցից, բացի զինվորական հրամանատարներից, 34 մարդ ծառայել է Արևելյան Կարելիայի ռազմական վարչակազմի շտաբում, հիմնականում համակենտրոնացման ճամբարներում, իսկ վեց մարդ՝ ռազմագերիների ճամբարներում։ Մեծ մասը հարցաքննվել է աշխատանքը կատարելու համար հատուկ ձևավորված տեսուչների խմբի կողմից։ Ցուցակի համաձայն՝ 1944 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1947 թվականի դեկտեմբերը Ֆինլանդիայի իշխանությունները ձերբակալել են 45 մարդու, որոնցից 30-ը ազատ են արձակվել՝ մեղքի բացակայության պատճառով, 14-ը պատժվել են որոշակի քրեական հանցագործությունների համար աննշան ժամկետով (շուտով ազատ են արձակվել), իսկ մեկը՝ տուգանվել։ Մնացածները երբեք չգտնվեցին, նրանց ճակատագիրը մնաց անհայտ, մինչդեռ ֆինլանդական իշխանությունները հղում էին անում ցուցակի «անորոշությանը», իսկ խորհրդային կողմը չէր պնդում դրա պարզաբանման վրա, չնայած ուներ դրա համար բոլոր հնարավորությունները:

Մասնավորապես, նախկին ռազմական հրամանատարներ Վ. Ա. Կոտիլայնենը և Ա. Վ. Արաջուրին պատերազմից հետո լքեցին Ֆինլանդիան։ Նրանց անունները նույնպես ցուցակում էին, մեղադրվում էին սննդի անհավասար բաշխման (ինչը հանգեցրեց բազմաթիվ համակենտրոնացման ճամբարների բանտարկյալների մահվան սովից և հիվանդություններից) և մանկական աշխատանքի օգտագործման մեջ։ 1948 և 1949 թվականներին Ֆինլանդիա վերադառնալուց հետո երկուսն էլ արդարացվեցին մեղադրանքներից։ Ֆիննական փաստաթղթերի հիման վրա երկուսն էլ մեղադրվում էին նացիզմի մեջ, սակայն ֆինն փաստաբանները նրանց արդարացրին այս մեղադրանքից 1940-ականների վերջին։ Իրավագիտության դոկտոր Հաննու Ռաուտկալիոյի խոսքով՝ ըստ էության քրեական հանցագործություն չկար. *«Քաղաքացիական բնակչության վերաբերյալ ճշմարտությունը պետք է փնտրել ծայրահեղությունների միջև։ Իհարկե, կային շեղումներ, բայց Կուպրիյանովի հանձնաժողովն իր զեկույցում ֆինների արած գրեթե ամեն ինչ հայտարարեց հանցագործ»։*

Խորհրդային տրիբունալների կողմից դատվում էին պատերազմական հանցագործությունների մեջ մեղադրվող և համագործակցող ֆին զինվորները, որոնք գերի էին վերցվել խորհրդային ուժերի կողմից կամ կալանավորվել խորհրդային ռազմական իշխանությունների կողմից։ Նրանք բոլորը ստացան զգալի ազատազրկման ժամկետներ և կարողացան վերադառնալ Ֆինլանդիա միայն Խրուշչովի կողմից 1954 թվականին հայտարարված համաներումից հետո։

## Տես նաև
* Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1941-1944)

## Ծանոթագրություն

## Մատենագիտություն
* Чудовищные злодеяния финско-фашистских захватчиков на территории Карело-Финской ССР: Сб. док. и материалов / Сост. С. Сулимин и др. — [Б. м.]: Госиздат Карело-Финской ССР, 1945. — 304 с.
* *Морозов K. A.* Карелия в годы Великой Отечественной войны 1941—1945. — Петрозаводск, 1983.
* *С. С. Авдеев.* Немецкие и финские лагеря для советских военнопленных в Финляндии и на временно оккупированной территории Карелии 1941—1944 гг. — Петрозаводск, 2001.
* Устная история в Карелии: сборник научных статей и источников. Вып. 3. Финская оккупация Карелии (1941—1944) / Науч. ред. А. В. Голубев, А. Ю. Осипов. — Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ, 2007. — 212 с.
* ''Сергей Анчуков.'' Финский ракурс. //«Литературная Россия» № 18 04.05.2001
* ''Алексей Укконе.'' Как защититься от «социальной защиты»? //«Карелия» № 59 31.05.2001
* В огне оккупационного режима
* * *Военнопленные в Финляндии 1941—1944.  // Север. 1990. № 12
* **' Финляндия как оккупант в 1941−1944 годах // [[Север (журнал)|Север]]. 1995. № 6
* 
* ''[[Куприянов, Геннадий Николаевич|Куприянов Г. Н.]]'' За линией Карельского фронта. — Петрозаводск, 1982
* Карелия в годы Великой Отечественной войны. 1941—1945: Документы и материалы. — Петрозаводск, 1975
* ''[[Мерецков, Кирилл Афанасьевич|Мерецков К. А.]]'' На службе народу: Страницы воспоминаний. — Москва, 1968
* За родную Карелию: Партизаны и подпольщики: Воспоминания, документы. / Отв. редактор К. А. Морозов. — Петрозаводск, 1990
* ''[[Маннергейм, Карл Густав Эмиль|Маннергейм К. Г.]]'' Мемуары. — М.: Вагриус, 1999. — 508 с. — ISBN 5-264-00049-2.
* ''[[Маннергейм, Карл Густав Эмиль|Маннергейм К. Г.]]'' Воспоминания. — Мн.: ООО «Попурри», 2004. — 512 с. — ISBN 985-483-063-2.
* Карелия в Великой Отечественной войне: освобождение от оккупации и возрождение мирной жизни, 1944—1945. Петрозаводск, «Фонд творческой инициативы», 2010. — 510 с.
* Книга памяти: Списки воинов, партизан, подпольщиков Карелии, погибших в годы Великой Отечественной войны. В 7 т. Петрозаводск, 1994—1997.
* 
* ''[[Веригин, Сергей Геннадьевич|Веригин С. Г.]]'' Карелия в годы Второй мировой войны: политические и социально-экономические процессы. Часть I. Советско-финляндская (Зимняя) война и её последствия для Карелии: учебное пособие для студентов, магистрантов и аспирантов гуманитарных специальностей высших учебных заведений. [Текст] / С. Г. Веригин. — Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ, 2013. — 156с. — ISBN 978-2-8021-1926-6. (РИНЦ)
* ''Веригин С. Г.'' Карелия в годы Второй мировой войны: политические и социально-экономические процессы. Учебное пособие. Часть II. Советская Карелия в период военных действий на Карельском фронте (июнь 1941 — сентябрь 1944 гг.) [Текст] / С. Г. Веригин. — Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ, 2015. — 124с. — ISBN 978-2-8021-3073-5 (ч.2). (РИНЦ)
* ''Веригин С. Г.'' Карелия в годы Второй мировой войны: политические и социально-экономические процессы. Учебное пособие. Часть III. Оккупированные районы Карелии в 1941—1944 годах [Текст] / С. Г. Веригин. — Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ, 2015. — 126с. — ISBN 978-2-8021-2697-4 (ч.3). (РИНЦ)
* ''Веригин С. Г.'' Карелия в годы Второй мировой войны: политические и социально-экономические процессы. Часть 4. Карелия на заключительном этапе Второй мировой войны. Учебное пособие для студентов, магистрантов и аспирантов гуманитарных специальностей высших учебных заведений [Текст]. — Петрозаводск: ПетрГУ, 2016. — 62с. (РИНЦ)
* [https://www.autistici.org/deti-uzniki/almanach_03.pdf Устная история в Карелии: сборник научных статей и источников. Вып. 3. Финская оккупация Карелии (1941—1944)] / науч. ред. А. В. Голубев, А. Ю. Осипов. — Петрозаводск: Изд-во [[ПетрГУ]], 2007. — 212 с. ISBN 978-5-8021-0623-5
* **' Финская война 1941—1944 гг. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Звёздный мир, 2005—320 с. ISBN 5-94850-438-7

## Արտաքին հղումներ
* База данных по защитникам Отечества, погибшим на территории Республики Карелия в 1941—1944 годах
* Манифест к населению Карелии
* Историки — о войне
* Карельский театр в годы войны
* Две страны — два образа оккупации

Կատեգորիա:1941 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:20-րդ դարը Ֆինլանդիայում
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելաեվրոպական թատերաբեմ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ի երկկողմ հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ռուս-ֆիննական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի երկկողմ հարաբերություններ