Կիբերհանցագործություն

**Կիբերհանցագործություն** (), տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում  թվային էլեկտրոնիկայի և/կամ համակարգչային ցանցերի կիրառմամբ կատարվող հանցագործություններ, որոնք ներառում են չարամիտ ծրագրերի տարածումը, գաղտնաբառերի կոտրումը, բանկային քարտերի համարների և բանկային այլ ռեկվիզիտների գողությունը, ֆիշինգը, հակաօրինական տեղեկատվության տարածումը (զրպարտություն, պոռնոգրաֆիկ նյութեր, ազգամիջյան և միջկրոնական ատելություն հրահրող նյութեր և այլն), ինչպես նաև համակարգչային ցանցերի միջոցով վնասաբեր միջամտությունը տարբեր համակարգերի աշխատանքին:

Համացանցի օգտագործմամբ կատարվող ամենավտանգավոր ու առավել տարածված հանցագործություններից մեկն էլ խարդախությունն է: Այսպես. Արժեթղթերի շուկայի դաշնային հանձնաժողովի 2000 թ. հունվարի 20-ի թիվ IB-02/229 նամակում ասվում է, որ ինտերնետի միջոցով օտարերկրյա ֆոնդային շուկաներում փողի ներդրումը կապված է տարբեր տեսակի խարդախ սխեմաներում ներգրավվելու ռիսկի հետ: Ռուսաստանում, 2020 թվականի տվյալներով, խարդախությունը կազմում էր կիբերհանցագործությունների 70,6%-ը։ Վերջիններիս առավել տարածված տեսակներից մեկն էլ այն հեռախոսազանգերն են, որոնց միջոցով խաբեբաները փորձում են գաղտնի տվյալներ պարզել բանկային քարտերի սեփականատերերից, փոխանցում կատարել կամ տեղադրել հեռահար մուտքի ծրագրեր:

Խարդախության մեկ այլ օրինակ են առցանց աճուրդները, երբ վաճառողները, չբացահայտելով իրենց, հենց իրենք են առաջարկում աճուրդի հանված ապրանքի գինը՝ առավելագույն չափով  բարձրացնելու նպատակով:

Տարբեր երկրներում, մասնավորապես ԱՄՆ-ում, լայն տարածում են գտել դոմենային անունների վաճառքի հետ կապված խարդախությունները. ուղարկվում են զանգվածային էլեկտրոնային հաղորդագրություններ, որոնցում տեղեկացվում է, որ, ինչ-որ անծանոթ անձինք փորձում են գրանցել էլեկտրոնային հաղորդագրության հասցեատիրոջը պատկանող դոմենային անվանը նմանվող անուններ, և վերջինիս առաջարկվում է այդ մարդկանցից առաջ ընկնելու համար գրանցել դոմենային մի անուն, որը, մեծ հաշվով, իրեն պետք չէ: 

Այսպիսով՝ կիբերհանցագործությունը կամ համակարգչային հանցագործությունը հանցագործության մի տարատեսակ է, որը ներառում է համակարգիչներ և համակարգչային ցանցեր։ Համակարգիչը կարող է օգտագործվել հանցագործության կատարման մեջ, կամ դա կարող է լինել թիրախ։ Կիբերհանցագործությունը կարող է սահմանվել այսպես՝ «վնասներ, որոնք ուղղված են անձի կամ անձանց խմբերին, որոնք ենթարկվում են քրեական դրդապատճառի` դիտավորությամբ վնաս հասցնելու զոհի հեղինակությանը կամ ֆիզիկական կամ հոգեկան վնասներ, ուղղակի կամ անուղղակիորեն օգտագործելով ժամանակակից հեռահաղորդակցային ցանցերը, ինչպիսիք են Ինտերնետը (ցանցերը, ներառյալ՝ զրուցարաններ, նամակներ, ծանուցման խորհուրդներ և խմբակներ) և բջջային հեռախոսներ (Bluetooth / SMS / MMS) »: Կիբերհանցագործությունը կարող է սպառնալ մարդուն կամ ազգի անվտանգությանը և ֆինանսական առողջությանը։

Կիբերանվտանգությունը արդի աշխարհի կարևորագույն հարցերից մեկն է, քանի որ աշխարհում լայն տարածում է գտել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումը տարբեր տիպի հիմնախնդիրների լուծման համար։ Եվ դրան զուգահեռ աստիճանաբար աճում է կիբերհարձակումների ենթարկվելու հավանականությունը։ Հանրահայտ գործարար, միլիարդատեր Ուորեն Բաֆեթն ասել է, որ կիբերհանցագործությունը «մարդկության թիվ մեկ խնդիրն է», և որ այն «իրական վտանգներ է ներկայացնում մարդկության համար»։

Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի 2023 թվականի Գլոբալ ռիսկերի զեկույցում կիբերհանցագործությունը բնորոշվում է որպես աշխարհի 10 գլխավոր ռիսկերից մեկն այսօր և առաջիկա 10 տարիներին: Եթե կիբերհանցագործությունը դիտարկվի որպես ազգային պետություն, ապա կհամարվի աշխարհի երրորդ խոշորագույն տնտեսությունը: Ըստ կանխատեսումների՝ կիբերհանցագործությունը 2024 թվականին ամբողջ աշխարհում կպատճառի ավելի քան 9 տրիլիոն ամերիկյան դոլարի վնաս:

## Կիբերհանցագործներ
250px|frameless|աջից
Կիբերանցագործներն ազգային համակարգերի, անհատների, խմբերի կամ կազմակերպությունների կողմից օգտագործվող վտանգավոր խմբեր կամ անհատներ են, որոնց գործունեությունը նպատակաուղղված է համակարգչային տեղեկատվական համակարգերը, ենթակառուցվածքները, համակարգչային ցանցերը և անհատական համակարգչային սարքերը վնասելուն, որն արվում է տարբեր միջոցներով, սովորաբար անանուն աղբյուրներից։ Կիբերհանցագործներն օգտագործում են համակարգչային համակարգերի և ցանցերի խոցելիությունը՝ չթույլատրված մուտք ստանալու համար, գողանում, փոխում կամ ոչնչացնում են զգայուն տեղեկատվություն, խաթարում ծառայությունները,  անհատներին, կազմակերպություններին ու կառավարություններին պատճառում ֆինանսական կամ հեղինակության վնաս:

## Կիբերհարձակվող խմբավորումներ
Համաշխարհային տնտեսական ֆորումի (WEF) 2020 թվականի Գլոբալ ռիսկերի զեկույցը հաստատեց, որ կազմակերպված կիբերհանցագործությունների խմբերը միավորում են ուժերը՝ առցանց հանցավոր գործողություններ իրականացնելու համար, մինչդեռ ԱՄՆ-ում դրանց հայտնաբերման և հետապնդման հավանականությունը 1 տոկոսից էլ պակաս է գնահատվում: Միջազգային մակարդակով՝ երբեմն ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական դերակատարներ են մասնակցում կիբերհանցագործություններին, ներառյալ լրտեսությունը, ֆինանսական գողությունը և այլ միջսահմանային հանցագործությունները: Այն կիբերհանցագործությունները, որոնք հատում են միջազգային սահմանները և ներառում են առնվազն մեկ ազգային պետության գործողությունները, երբեմն կոչվում են կիբերպատերազմ:

Կիբերհարձակվող խմբավորումները կարելի է բաժանել մի քանի դասի.
* «Սև գլխարկ» հաքերներ, որոնք աշխատում են պատվերով և իրականացնում են ցանկացած տիպի հարձակում։ 
* Պետական հաքերներ, որոնք իրականացնում են հարձակումներ պետական պատվերով։ 
* Այլ երկրի պետական կառույցների հաքերներ, որոնք իրականացնում են գործողություններ հակառակորդ երկրի բնակչության կամ կազմակերպության դեմ։
* Կիբեռլրտեսներ, որոնք աշխատում են մեծ կազմակերպությունների և կազմակերպված հանցավոր խմբերի համար։ 
* Կիբեռահաբեկիչներ, որոնք իրականացնում են առցանց ահաբեկչություններ։
* Հաքտիվիստներ, քաղաքական, կրոնական կամ հասարակական ոլորտներում գործող ակտիվիստներ, որոնք իրենց բողոքն արտահայտում են հաքերային հարձակումների միջոցով։

## Ուշագրավ միջադեպեր
* Ամենաաղմկահարույց բանկային համակարգչային հանցագործություններից մեկը տեղի է ունեցել երեք տարվա ընթացքում՝ սկսած 1970 թվականից: Նյու Յորքի Union Dime Savings Bank-ի Park Avenue մասնաճյուղի գլխավոր գանձապահը հարյուրավոր հաշիվներից յուրացրել է ավելի քան 1,5 միլիոն դոլար:
* MOD (Masters of Deception) կոչվող հաքերային խումբը Pacific Bell-ից , Nynex-ից և այլ հեռախոսային ընկերություններից, ինչպես նաև մի քանի խոշոր վարկային գործակալություններից ու երկու խոշոր համալսարաններից ենթադրաբար գողացել է գաղտնաբառերն ու տեխնիկական տվյալները: Պատճառված վնասը մեծ է եղել. մեկ ընկերություն՝ Southwestern Bell-ը , կրել է $370.000 վնաս:
* 1983 թվականին Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիական համալսարանի՝ UCLA-ի 19-ամյա մի ուսանող օգտագործեց իր համակարգիչը՝ ներխուժելու պաշտպանության դեպարտամենտի միջազգային հաղորդակցության համակարգ:
* 1995-1998 թվականներին Newscorp-ի արբանյակային վճարովի SKY-TV ծառայությունը մի քանի անգամ կոտրվել է համաեվրոպական հաքերային խմբի և Newscorp-ի միջև շարունակվող տեխնոլոգիական զինվածության մրցավազքի ժամանակ: Հաքերների սկզբնական շարժառիթը Գերմանիայում Star Trek-ի կրկնությունները դիտելն էր, ինչի համար Newscorp-ը չուներ հեղինակային իրավունքի թույլտվություն:
* 1999 թվականի մարտի 26-ին Melissa որդը վարակեց տուժողի համակարգչում գտնվող փաստաթուղթը, այնուհետև այդ փաստաթուղթը և վիրուսի պատճենը ավտոմատ կերպով էլեկտրոնային փոստով ուղարկեց այլ մարդկանց:
* 2000 թվականի փետրվարին MafiaBoy կեղծանունով անհատը սկսեց մի շարք հարձակումներ բարձրակարգ կայքերի, այդ թվում՝ Yahoo!-ի, Dell-ի, Inc.-ի, E*TRADE-ի, eBay-ի և CNN-ի  դեմ: Սթենֆորդի համալսարանի մոտ 50 համակարգիչ, ինչպես նաև Սանտա Բարբարայի Կալիֆոռնիական համալսարանի համակարգիչները, եղել են զոմբի համակարգիչների թվում, որոնք պինգ են ուղարկել բաշխված ծառայության մերժման հարձակումների ժամանակ: 2000 թվականի օգոստոսի 3-ին Կանադայի դաշնային դատախազները MafiaBoy-ին մեղադրեցին համակարգիչներ անօրինական մուտք գործելու 54 հոդվածներով:
* Stuxnet որդը փչացրել է SCADA միկրոպրոցեսորները, մասնավորապես այն տեսակները, որոնք օգտագործվում են Siemens ցենտրիֆուգային կարգավորիչներում:
* Ռուսական բիզնես ցանցը (RBN) որպես ինտերնետային կայք գրանցվել է 2006 թվականին: Սկզբում նրա գործունեության մեծ մասը օրինական էր: Սակայն հիմնադիրները ըստ երևույթին շուտով հայտնաբերեցին, որ ավելի շահավետ է ապօրինի գործունեություն ծավալելն ու հանցագործներին ծառայություններ առաջարկելը: RBN-ը VeriSign-ի կողմից բնորոշվել է որպես «վատերից վատթարագույնը»: RBN-ը տրամադրում է վեբ հոսթինգի ծառայություններ և ինտերնետ հասանելիություն բոլոր տեսակի հանցավոր ու անընդունելի գործողություններին, որոնց արդյունքում մեկ տարվա ընթացքում ձեռք են բերում մինչև 150 միլիոն դոլար։ Այն մասնագիտացած է վերավաճառքի նպատակով անձնական ինքնության գողության մեջ: RBN-ը MPack- ի հեղինակն է և այժմ չգործող Storm բոտնետի ենթադրյալ օպերատորը:
* 2010 թվականի մարտի 2-ին իսպանացի քննիչները ձերբակալեցին երեք տղամարդու, ովքեր կասկածվում էին ավելի քան ամբողջ աշխարհում 13 միլիոն համակարգիչներ վարակելու մեջ: Ըստ քննիչների՝ վարակված համակարգիչների բոտնետը (բոտային ցանցը) ներառում էր համակարգիչներ *Fortune 1000* ընկերությունների կեսից ավելիում և ավելի քան 40 խոշոր բանկերում:
* 2010 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ-ի ներքին անվտանգության նախարարությունը փակեց մանկապիղծների Dreamboard միջազգային ցանցը: Կայքն ուներ մոտավորապես 600 անդամ և կարող էր տարածել մինչև 123 տերաբայթ մանկական պոռնոգրաֆիա (մոտավորապես համարժեք 16000 DVD-ի): Մինչ օրս սա ԱՄՆ-ի ամենախոշոր դատական հետապնդումն է մանկական պոռնոգրաֆիայի միջազգային ցանցի նկատմամբ: Աշխարհի տարբեր վայրերում 52 ձերբակալություն է իրականացվել: 
* 2012թ. հունվարին Zappos.com-ի կողմից անվտանգության կանոնների խախտման հետևանքով վտանգի են ենթարկվել մոտ 24 միլիոն հաճախորդների վարկային քարտերի համարները, անձնական տվյալները և վճարային և առաքման հասցեները:
* 2012 թվականի հունիսին LinkedIn-ը և eHarmony-ը հարձակման ենթարկվեցին, և գաղտնաբառերի 65 միլիոն հեշեր վտանգի ենթարկվեցին: 30 հազար գաղտնաբառ ջարդվել էր, eHarmony-ի 1,5 միլիոն գաղտնաբառ տեղադրվել էր համացանցում։
* 2012 թվականի դեկտեմբերին Wells Fargo կայքը ենթարկվեց ծառայության մերժման հարձակման, որը պոտենցիալ վտանգի ենթարկեց 70 միլիոն հաճախորդի և 8,5 միլիոն ակտիվ դիտողի: Վտանգված համարված մյուս բանկերն էին Bank of America-ն , JP Morgan-ը , US Bank-ը և PNC Financial Services-ը : [ 67 ]:
* 2013 թվականի ապրիլի 23-ին կոտրվել է Associated Press-ի Twitter-յան էջը։ Հաքերը կեղծ թվիթ է հրապարակել Սպիտակ տան վրա ֆիկտիվ հարձակումների մասին, որոնց հետևանքով, ըստ նրանց, վիրավորվել էր այն ժամանակվա նախագահ Բարաք Օբաման: Խաբեբայական թվիթը հանգեցրեց Dow Jones Industrial Average-ի 130 կետի կարճատև անկմանը, S&P 500 ինդեքսից 136 միլիարդ դոլարի հեռացմանը և Associated Press-ի Twitter-յան հաշվի ժամանակավոր կասեցմանը։ Ավելի ուշ Dow Jones-ը վերականգնեց իր սեսիոն շահույթը:
* 2017 թվականի մայիսին 74 երկրներ գրանցել են «WannaCry» անունով կիբերհանցագործություն, որն առնչվում էր փրկագնի պահանջի հետ:
* Հաղորդվում է, որ տեսախցիկի սենսորների, խոսափողի տվիչների, հեռախոսագրքի կոնտակտների, ինտերնետին միացված բոլոր հավելվածների և Android և iOS օպերացիոն համակարգով աշխատող բջջային հեռախոսների մետատվյալների անօրինական մուտք է ապահովվել իսրայելական լրտեսող ծրագրերի միջոցով, որոնք գործում են աշխարհի առնվազն 46 պետություններում: Թիրախների թվում էին լրագրողներ, թագավորական ընտանիքներ և պետական պաշտոնյաներ: Ավելի վաղ մեղադրանքներն առ այն , որ իսրայելական զենք արտադրող ընկերությունները միջամտում էին միջազգային հեռախոսակապին և սմարթֆոնների աշխատանքին, մթագնեցին 2018 թվականին Pegasus լրտեսող ծրագրերի բացահայտումներով:
* 2019 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ հետախուզության պաշտոնյաները և The New York Times-ը բացահայտեցին, որ ToTok հաղորդագրությունների հավելվածը, որը լայնորեն օգտագործվում է Արաբական Միացյալ Էմիրություններում, լրտեսական գործիք է ԱՄԷ-ի համար: Հետաքննությունը պարզել է, որ Էմիրությունների կառավարությունը այդ կերպ փորձում էր հետևել հավելվածն իրենց հեռախոսներում տեղադրած անձանց խոսակցությանը, շարժին, հարաբերություններին, հանդիպումներին, ձայնին ու իմիջին:

## Ո՞վ կարող է դառնալ հարձակման թիրախ
Այսօր գրեթե յուրաքանչյուր մարդ կարող է դառնալ հարձակման թիրախ, ինչի պատճառով կիբեռպաշտպանությունը յուրաքանչյուրի համար կարևոր է դառնում։ Կիբեռվտանգների մեծ մասից կարելի է խուսափել մի շարք պայմանների հետևելով։ Դրանք ներառում են համակարգչի, հեռախոսի, հաշիվների պաշտպանությանը վերաբերող քայլեր։

## Պայքար համակարգչային հանցագործության դեմ
Նկատի առնելով, որ կիբերհանցագործներն օգտագործում են ինտերնետը անդրսահմանային հարձակումների ու հանցագործությունների համար, նրանց հետապնդման գործընթացը դժվարացել է: Ժամանակի ընթացքում աճել է նաև համացանցի խոցելիության մակարդակը: Այսպես. 2008-ից 2014 թվականներին գրանցվել է բոլոր առցանց սարքերում խոցելիության 17,75%-ով  աճ: Ինտերնետի լայնածավալ հասանելիությունը հանգեցնում է մարդկանց հասցվող վնասի մեծացմանը, քանի որ կիբերհանցագործության շատ մեթոդներ հնարավորություն ունեն թիրախավորելու շատ մարդկանց: Վիրտուալ տարածքների առկայությունը հնարավորություն է տվել, որ կիբերհանցագործությունը դառնա ամենօրյա երևույթ: 2018 թվականին համացանցային հանցագործությունների հետ կապված գանգատների ընդունման կենտրոնն ստացել է կիբերհանցագործության վերաբերյալ 351.937 բողոք, ընդ որում՝ այդ հանցանքները հանգեցրել են 2,7 միլիարդ դոլարի կորստի։

## Հետաքննություն
Կիբերհանցագործությունների հետաքննության ընթացքում համակարգիչը կարող է ապացույցների աղբյուր հանդիսանալ: Նույնիսկ այն դեպքում, երբ համակարգիչն անմիջականորեն չի օգտագործվել հանցավոր նպատակներով, այն կարող է քրեական հետախույզների համար արժեքավոր գրանցումներ պարունակել logfile- ի տեսքով: Շատ երկրներում ինտերնետ ծառայություններ մատակարարողներից օրենքով պահանջվում է պահպանել իրենց լոգֆայլերը մինչև նախօրոք սահմանված ժամակետի ավարտը:

Կիբերհանցագործությունների իրականացման բազմաթիվ եղանակներ կան, և հետաքննությունը սովորաբար սկսվում է IP հասցեի հետքով գնալով. սակայն, դա բնավ չի երաշխավորում, որ  հետաքննություն իրականացնողները պարտադիր կերպով կբացահայտեն գործը: Բարձր տեխնոլոգիաների կիրառմամբ կատարված տարատեսակ հանցագործություններ կարող են ներառել նաև ցածր տեխնոլոգիական հանցագործության տարրեր և հակառակը, ինչը կիբերհանցագործությունների քննիչներին դարձնում է ժամանակակից իրավապահ մարմինների անփոխարինելի մասը: Կիբերհանցագործությունների հետաքննման աշխատանքային մեթոդները դինամիկ են և անընդհատ կատարելագործվում են՝ լինի դա ոստիկանության փակ ստորաբաժանումներում, թե միջազգային համագործակցության շրջանակներում։

Միացյալ Նահանգներում Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն՝ ՀԴԲ-ն և Ներքին անվտանգության վարչությունը (Department of Homeland Security - DHS) պետական այն կառույցներն են, որոնք պայքարում են կիբերհանցագործության դեմ: ՀԴԲ-ն պատրաստել է կիբերհանցագործությունների գծով գործակալներ և վերլուծաբաններ, որոնք գործունեություն են ծավալում համապատասխան գրասենյակներում ու շտաբներում: DHS-ում գաղտնի ծառայությունն ունի կիբերհետախուզության բաժին, որն աշխատում է ֆինանսական կիբերհանցագործությունների բացահայտման ուղղությամբ։ Նրանք պայքարում են միջազգային կիբերհանցագործության դեմ և աշխատում են պաշտպանել այնպիսի հաստատությունները, ինչպիսիք են բանկերը կիբերներխուժումներից և տեղեկատվության խախտումներից: Ալաբամայում տեղակայված գաղտնի ծառայությունը և Ալաբամայի դատախազության գրասենյակը համագործակցում են՝ Ազգային համակարգչային դատաբժշկական ինստիտուտում իրավապահ մարմինների մասնագետներ պատրաստելու համար: Վերոնշյալ ինստիտուտը «իրավապահ համայնքի նահանգային և տեղական անդամների համար կազմակերպում է կիբերմիջադեպերին արձագանքելու, դրանք հետաքննելու և դատաբժշկական փորձաքննության դասընթացներ»:

Կիբերհանցագործությունների հետաքննությունը Միացյալ Նահանգներում և ամբողջ աշխարհում հաճախ պահանջում է գործընկերություն: Միացյալ Նահանգներում կիբերհանցագործությունները կարող են հետաքննել իրավապահ մարմինները, ներքին անվտանգության վարչությունը, ի թիվս այլ դաշնային գործակալությունների: Այնուամենայնիվ, քանի որ աշխարհն ավելի է կախված տեխնոլոգիայից, կիբերհարձակումները և կիբերհանցագործությունները կընդլայնվեն, քանի որ սպառնալիքի դերակատարները կշարունակեն օգտագործել պաշտպանության թուլությունները և առկա խոցելիությունները՝ իրենց վերջնական նպատակներին հասնելու համար, որոնք հաճախ տվյալների գողությունն են կամ արտահանումը: Կիբերհանցագործության դեմ պայքարի համար Միացյալ Նահանգների գաղտնի ծառայությունը պահում է Էլեկտրոնային հանցագործությունների դեմ պայքարի աշխատանքային խումբ, որի գործունեությունը տարածվում է Միացյալ Նահանգների սահմաններից դուրս, քանի որ այն օգնում է հայտնաբերել սպառնալիքների դերակատարներին, որոնք գտնվում են աշխարհի տարբեր ծայրերում և կիբերհանցագործություններ են կատարում Միացյալ Նահանգների ներսում: Գաղտնի ծառայությունը նաև պատասխանատու է Համակարգչային դատական փորձաքննության ազգային ինստիտուտի համար, որը իրավապահներին և դատարանների աշխատակիցներին հնարավորություն է ընձեռում ստանալու կիբերուսուցում և տեղեկատվություն կիբերհանցագործության դեմ պայքարելու ասպարեզում: Միացյալ Նահանգների ներգաղթի և մաքսային մարմինը պատասխանատու է կիբերհանցագործությունների կենտրոնի (C3-ի) համար, որը կիբերհանցագործությունների հետ կապված ծառայություններ է տրամադրում դաշնային, նահանգային, տեղական և միջազգային գործակալություններին: Միացյալ Նահանգները նաև ռեսուրսներ ունի՝ կապված կիբերմիջադեպերի վերաբերյալ իրավապահ մարմինների կողմից հաապատասխան հաղորդում ներկայացնելու հետ, որպեսզի տեղական և նահանգային գործակալությունները հնարավորություն ունենան հասկանալու, թե ինչպես, երբ և ինչ պետք է հաղորդվի դաշնային կառավարությանը:

Կիբերհանցագործության դեմ պայքարում միջազգային համագործակցության ապահովմանն է նպատակաուղղված Եվրոպայի Խորհրդի՝ 2001 թվականի նոյեմբերի 23-ին Բուդապեշտում ստորագրված ETS № 185 կոնվենցիան:

Քանի որ կիբերհանցագործները իրենց ինքնությունը և գտնվելու վայրը թաքցնելու համար սովորաբար օգտագործում են ծածկագրություն և քողարկիչ այլ մեթոդներ, հանցագործության կատարումից հետո հանցագործին հայտնաբերելը կարող է դժվար լինել, ուստի կանխարգելիչ միջոցառումները արտակարգ մեծ կարևորություն ունեն են:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Balkin, J., Grimmelmann, J., Katz, E., Kozlovski, N., Wagman, S. & Zarsky, T. (2006) (eds) Cybercrime: Digital Cops in a Networked Environment, New York University Press, New York.
* Bowker, Art (2012) "The Cybercrime Handbook for Community Corrections: Managing Risk in the 21st Century" Charles C. Thomas Publishers, Ltd. Springfield.
* Brenner, S. (2007) Law in an Era of Smart Technology, Oxford: Oxford University Press
* Broadhurst, R., and Chang, Lennon Y.C. (2013) "Cybercrime in Asia: trends and challenges", in B. Hebenton, SY Shou, & J. Liu (eds), Asian Handbook of Criminology (pp.&nbsp;49–64). New York: Springer (ISBN 978-1-4614-5217-1)
* Chang, L.Y. C. (2012) Cybercrime in the Greater China Region: Regulatory Responses and Crime Prevention across the Taiwan Strait. Cheltenham: Edward Elgar. (ISBN 978-0-85793-667-7)
* Chang, Lennon Y.C., & Grabosky, P. (2014) "Cybercrime and establishing a secure cyber world", in M. Gill (ed) Handbook of Security (pp.&nbsp;321–339). NY: Palgrave.
* Csonka P. (2000) Internet Crime; the Draft council of Europe convention on cyber-crime: A response to the challenge of crime in the age of the internet? Computer Law & Security Report Vol.16 no.5.
* Easttom C. (2010) Computer Crime Investigation and the Law
* Fafinski, S. (2009) Computer Misuse: Response, regulation and the law Cullompton: Willan
* Glenny, Misha, DarkMarket : cyberthieves, cybercops, and you, New York, NY : Alfred A. Knopf, 2011. ISBN 978-0-307-59293-4
* Grabosky, P. (2006) Electronic Crime, New Jersey: Prentice Hall
* Halder, D., & Jaishankar, K. (2016). Cyber Crimes against Women in India. New Delhi: SAGE Publishing. ISBN 978-9385985775.
* Halder, D., & Jaishankar, K. (2011) Cyber crime and the Victimization of Women: Laws, Rights, and Regulations. Hershey, PA, USA: IGI Global. ISBN 978-1-60960-830-9
* Jaishankar, K. (Ed.) (2011). Cyber Criminology: Exploring Internet Crimes and Criminal behavior. Boca Raton, FL, USA: CRC Press, Taylor and Francis Group.
* McQuade, S. (2006) Understanding and Managing Cybercrime, Boston: Allyn & Bacon.
* McQuade, S. (ed) (2009) The Encyclopedia of Cybercrime, Westport, CT: Greenwood Press.
* Parker D (1983) Fighting Computer Crime, U.S.: Charles Scribner's Sons.
* Pattavina, A. (ed) Information Technology and the Criminal Justice System, Thousand Oaks, CA: Sage.
* Paul Taylor. Hackers: Crime in the Digital Sublime (November 3, 1999 ed.). Routledge; 1 edition. p.&nbsp;200. ISBN 0-415-18072-4.
* Robertson, J. (2010, March 2). Authorities bust 3 in infection of 13m computers. Retrieved March 26, 2010, from Boston News: Boston.com
* Walden, I. (2007) Computer Crimes and Digital Investigations, Oxford: Oxford University Press.
* Rolón, Darío N. Control, vigilancia y respuesta penal en el ciberespacio, Latin American's New Security Thinking, Clacso, 2014, pp.&nbsp;167/182
* Richet, J.L. (2013) From Young Hackers to Crackers, International Journal of Technology and Human Interaction (IJTHI), 9(3), 53-62.
* Wall, D.S. (2007) Cybercrimes: The transformation of crime in the information age, Cambridge: Polity.
* Williams, M. (2006) Virtually Criminal: Crime, Deviance and Regulation Online, Routledge, London.
* Yar, M. (2006) Cybercrime and Society, London: Sage.

Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա
Կատեգորիա:Հանցագործություններ
Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ