Հետպոզիտիվիզմ

**Հետպոզիտիվիզմ** կամ **հետէմպիրիզմ,** մետատեսական դիրքորոշում, որը քննադատել ու փոփոխել է պոզիտիվիզմը և ազդեցություն է ունեցել փիլիսոփայության, հասարակական գիտությունների և գիտական ​​հետազոտության տարբեր մոդելների տեսությունների և պրակտիկայի վրա: Եթե պոզիտիվիստները շեշտը դնում են հետազոտողի և հետազոտվող անձի (կամ օբյեկտի) միջև անկախության վրա, հետպոզիտիվիստները պնդում են, որ հետազոտողի տեսությունները, վարկածները, նախապատմական գիտելիքները և արժեքները կարող են ազդել դիտարկվողի վրա։ Հետպոզիտիվիստները հետապնդում են օբյեկտիվություն՝ ճանաչելով կողմնակալությունների հնարավոր հետևանքները։ Եթե պոզիտիվիստները շեշտը դնում են քանակական մեթոդների վրա, հետպոզիտիվիստները քանակական և որակական մեթոդները համարում են վավեր մոտեցումներ։

## Փիլիսոփայություն
### Իմացաբանություն
Հետպոզիտիվիստները կարծում են, որ մարդկային գիտելիքը հիմնված է ոչ թե անհատի փորձով չհիմնավորված օբյեկտիվ գնահատականների վրա, այլ մարդկային ենթադրությունների՝ հիպոթեզների վրա։ Քանի որ մարդկային գիտելիքը, այդպիսով, անխուսափելիորեն կրում է ենթադրական բնույթ, այդ ենթադրությունների պնդումները հիմնավորված են, կամ ավելի կոնկրետ՝ արդարացված են մի շարք երաշխիքներով, որոնք կարող են փոփոխվել կամ չեղյալ հայտարարվել հետագա հետազոտությունների լույսի ներքո։ Այնուամենայնիվ, հետպոզիտիվիզմը հարաբերականապաշտության մի ձև չէ և, ընդհանուր առմամբ, պահպանում է օբյեկտիվ ճշմարտության գաղափարը։

### Օնտոլոգիա
Ըստ հետպոզիտիվիստների՝ իրականությունը գոյություն ունի, բայց, ի տարբերություն պոզիտիվիստների, նրանք կարծում են, որ իրականությունը կարելի է ճանաչել միայն անկատար կերպով։ Հետպոզիտիվիստները նաև սոցիալական կոնստրուկցիոնիզմից են օգտվում իրականության իրենց ըմբռնումն ու սահմանումը ձևավորելիս։ 

### Աքսիոլոգիա
Եթե պոզիտիվիստները կարծում են, որ հետազոտությունը կարող է զերծ լինել արժեքավոր դատողություններից կամ դրանց նկատմամբ չեզոք լինել, հետպոզիտիվիստները այն դիրքորոշումն են ընդունում, որ թեև կողմնակալությունն անցանկալի է, բայց անխուսափելի է, և, հետևաբար, հետազոտողը պետք է աշխատի այն հայտնաբերելու և շտկելու ուղղությամբ: Հետպոզիտիվիստները աշխատում են հասկանալ, թե ինչպես իրենց աքսիոլոգիան (այսինքն՝ արժեքներն ու համոզմունքները) կարող են ազդել իրենց հետազոտության վրա, այդ թվում՝ չափանիշների, ժողովրդագրության, հարցերի և սահմանումների ընտրության, ինչպես նաև իրենց աշխատանքի մեկնաբանման և վերլուծության միջոցով։

## Պատմություն
Պատմաբանները տարբերակել են պոզիտիվիզմի երկու տեսակ՝ դասական պոզիտիվիզմ, որը առաջին անգամ նկարագրվել է Անրի դը Սեն-Սիմոնի և Օգյուստ Կոնտի կողմից 19-րդ դարի առաջին կեսին, և տրամաբանական պոզիտիվիզմ, որն առավելապես կապվում է Վիեննայի խմբակի հետ, որը տեղի է ունեցել Վիեննայում (Ավստրիա), 1920-ական և 1930-ական թվականներ։ Հետպոզիտիվիզմը այն անունն է, որը տվել է Դ. Կ․ Ֆիլիպսը պոզիտիվիզմի երկու ձևերի վրա կիրառվող քննադատությունների և փոփոխությունների խմբին։

Տրամաբանական պոզիտիվիզմը քննադատող առաջին մտածողներից մեկը Կարլ Փոփերն է։ Նա առաջ է քաշել կեղծարարությունը՝ փոխարինելով վերիֆիկացիոնիզմի տրամաբանական պոզիտիվիստական ​​գաղափարին։ Կեղծարարությունը պնդում է, որ անհնար է ստուգել, ​​որ համընդհանուրների կամ չդիտարկվողների մասին համոզմունքները ճշմարիտ են, չնայած հնարավոր է մերժել կեղծ համոզմունքները, եթե դրանք ձևակերպված են կեղծարարության ենթակա ձևով։

1965 թվականին Կարլ Փոփերը և Թոմաս Կունը բանավեճ են ունեցել, քանի որ Թոմաս Կունի տեսությունը չէր ներառում կեղծարարության այս գաղափարը։ Այն ազդել է ժամանակակից հետազոտական ​​մեթոդաբանությունների վրա։

Թոմաս Կունին է վերագրվում գիտության հետէմպիրիկ փիլիսոփայության ժողովրդականացումը և դրա հիմնադրումը։ Նրա սոցիալական մոդելի տեղաշարժերի գաղափարը առաջարկում է տրամաբանական պոզիտիվիզմի ավելի լայն քննադատություն՝ պնդելով, որ ոչ միայն առանձին տեսություններն են, այլև ամբողջ աշխարհայացքները, որոնք պետք է ժամանակ առ ժամանակ փոխվեն ապացույցներին ի պատասխան։

Հետպոզիտիվիզմը գիտական ​​մեթոդի մերժում չէ, այլ պոզիտիվիզմի վերափոխում՝ այս քննադատություններին համապատասխանելու համար։ Այն ներմուծում է պոզիտիվիզմի հիմնական ենթադրությունները՝ օբյեկտիվ ճշմարտության հնարավորությունը, ինչպես նաև փորձարարական մեթոդաբանության օգտագործումը։ Փիլիսոփաներ Նենսի Քարթրայթի և Իան Հեքինգի աշխատանքները ներկայացնում են այս գաղափարները։ Այս տեսակի հետպոզիտիվիզմը նկարագրված է հետազոտական ​​մեթոդների վերաբերյալ հասարակագիտության ուղեցույցներում։

## Հետպոզիտիվիստական ​​տեսության կառուցվածք
Ռոբերտ Դուբինը նկարագրում է հետպոզիտիվիստական ​​տեսության հիմնական բաղադրիչները որպես կազմված հիմնական «միավորներից» կամ գաղափարներից և հետաքրքրության թեմաներից, միավորների միջև «փոխազդեցությունների օրենքներից» և տեսության «սահմանների» նկարագրությունից։ Հետպոզիտիվիստական ​​տեսությունը ներառում է նաև «էմպիրիկ ցուցանիշներ»՝ տեսությունը դիտարկելի երևույթների հետ կապելու համար, և վարկածներ, որոնք կարելի է ստուգել գիտական ​​մեթոդով։

Ըստ Թոմաս Կունի, հետպոզիտիվիստական ​​տեսությունը կարելի է գնահատել՝ հիմնվելով նրա «ճշգրտության», «հետևողականության», «լայն շրջանակի», «խնայողության» և «արդյունավետության» վրա։

## Հիմնական հրատարակություններ
* Karl Popper (1934) *Logik der Forschung*, rewritten in English as *[[:en:The_Logic_of_Scientific_Discovery|The Logic of Scientific Discovery]]* (1959)
* Thomas Kuhn (1962) *[[:en:The_Structure_of_Scientific_Revolutions|The Structure of Scientific Revolutions]]*
* Karl Popper (1963) *[[:en:Karl_Popper|Conjectures and Refutations]]*
* Ian Hacking (1983) *Representing and Intervening*
* Andrew Pickering (1984) *Constructing Quarks*
* Peter Galison (1987) *How Experiments End*
* Nancy Cartwright (1989) *Nature's Capacities and Their Measurement*

## Տես նաև
*Սցիենտիզմ
*Գիտության փիլիսոփայություն
*Տրամաբանական պոզիտիվիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ
* Alexander, J.C. (1995),   Fin De Siecle Social Theory:  Relativism, Reductionism and The Problem of Reason, London; Verso. 
* Phillips, D.C. & Nicholas C. Burbules (2000): *Postpositivism and Educational Research.* Lanham & Boulder: Rowman & Littlefield Publishers.
* Zammito, John H. (2004): *A Nice Derangement of Epistemes. Post-positivism in the study of Science from Quine to Latour.* Chicago & London: The University of Chicago Press.
* Popper, K. (1963), Conjectures and Refutations:  The Growth of Scientific Knowledge, London; Routledge.
* Moore, R. (2009), Towards the Sociology of Truth, London; Continuum.

## Արտաքին հղումներ
* Positivism and Post-positivism

Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Պոզիտիվիզմ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայության պատմություն