Վլադիմիր Բուկովսկի

**Վլադիմիր Կոնստանտինովիչ Բուկովսկի** (), խորհրդային և ռուս իրավապաշտպան, գրող, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ։ ԽՍՀՄ-ում այլախոհական շարժման հիմնադիր և ակտիվ մասնակից։

Բուկովսկին Արևմուտքում հանրաճանաչ դարձավ ԽՍՀՄ-ում պատժիչ հոգեբուժության պրակտիկայի հրապարակայնացման համար։ Ընդհանուր առմամբ, Բուկովսկին 12 տարի անցկացրեց բանտերում և հարկադիր բուժման մեջ։ 1976 թվականին խորհրդային իշխանությունները Բուկովսկուն փոխանակեցին Չիլիի կոմունիստների առաջնորդ Լուիս Կորվալանի հետ, որից հետո Բուկովսկին տեղափոխվեց Քեմբրիջ։

Հեղինակ է մի շարք գրքերի, այդ թվում` «Եվ վերադառնում է քամին», «Ռուս ճանապարհորդի նամակները» և «Կառուցեք ամրոց», ինչպես նաև բազմաթիվ հոդվածների և ակնարկների։ Նա առաջադրվել էր որպես ՌԴ նախագահի թեկնածու 2008 թվականի ընտրություններին, բայց չէր գրանցվել։ 2008 թվականին նա մասնակցեց «Համերաշխություն» քաղաքական շարժման կազմակերպմանը։ 2014 թվականին Ռուսաստանի արտգործնախարարությունը մերժեց Բուկովսկուն Ռուսաստանի քաղաքացիություն տրամադրելու վերաբերյալ դիմումը։

## Կենսագրություն
### Մանկություն
Վլադիմիր Բուկովսկին ծնվել է Բելեբեյ քաղաքում (Բաշկիրական ԻԽՍՀ) տարհանման տարիներին։ Հայտնի խորհրդային գրող և լրագրող Կոնստանտին Բուկովսկու որդին է, դաստիարակվել է մոր կողմից։ Սովորել է Մոսկվայում, որտեղ ընտանիքը վերադարձել է էվակուացիայից հետո։

Լսելով Նիկիտա Խրուշչովի զեկույցը ստալինյան հանցագործությունների մասին՝ տասնչորսամյա Բուկովսկին դարձավ կոմունիստական գաղափարախոսության կայուն հակառակորդ։ Իշխանությունների հետ նրա առաջին բախումը տեղի ունեցավ 1959 թվականին՝ ձեռագիր հանդեսի հրատարակությանը մասնակցության համար, նրան հեռացրին դպրոցից (Ն. Գոգոլի անվան թիվ 59)։ Հետագայում ուսումը շարունակեց երեկոյան դպրոցում։

### «Մայակովկա»
1960 թվականին նա Յուրի Գալանսկովի, Էդուարդ Կուզնեցովի և այլոց հետ միասին դարձավ կանոնավոր երիտասարդական հավաքների կազմակերպիչներից մեկը Մոսկվայի կենտրոնում գտնվող բանաստեղծ Մայակովսկու հուշարձանի մոտ (այսպես կոչված՝ Մայակովկա կամ Մայակ)։ Նա Մայակովկայի ակտիվիստներից ամենաերիտասարդն էր։ Մայակովկայի մի քանի ակտիվիստների ձերբակալությունից հետո Բուկովսկու մոտ հետախուզություն իրականացվեց և առգրավվեց ՀամԼԿԵՄ-ի ժողովրդավարացման անհրաժեշտության մասին նրա շարադրությունը (ավելի ուշ այդ փաստաթուղթը քննիչի կողմից որակվեց որպես «թեզիսներ կոմերիտմիության կազմալուծման մասին»)։ Բուկովսկին, ով այդ ժամանակ ընդունվել էր Մոսկվայի համալսարանի կենսաբանության և հողային ֆակուլտետ, թույլ չտվեցին մասնակցել սեսիոն քննություններին և 1961 թվականի վերջին հեռացվեց համալսարանից։

1962 թվականին Ա. Վ. Սնեժնևսկին Բուկովսկուն ախտորոշեց «թույլ շիզոֆրենիա» (սակայն, հետագայում Բուկովսկին հետազոտվեց արևմտյան հոգեբույժների կողմից և պարզվել է, որ նա առողջ է)։

1962 թվականին՝ Մայակովկայի ակտիվիստների դատավարության ընթացքում, նրա դեմ քրեական գործ հարուցելու սպառնալիք առաջացավ և նա երկրաբանական արշավախմբի կազմում մեկնեց Սիբիր, որտեղ անցկացրեց վեց ամիս։

### 1963 և 1965 թվականների ձերբակալություններ
1963 թվականին նրան առաջին անգամ ձերբակալեցին ԽՍՀՄ-ում արգելված հարավսլավացի այլախոհ Միլովան Ջիլասի «Նոր դասարան» գրքի երկու լուսապատճենները պատրաստելու համար։ Նրան անմեղսունակ ճանաչեցին և հարկադիր բուժման ուղարկեցին Լենինգրադի հատուկ հոգեբուժարան, որտեղ նա հանդիպեց շնորհազրկված գեներալ Պիտեր Գրիգորենկոյին, իսկ այնուհետև նրան ընդգրկեց այլախոհների շրջանակի մեջ։ Բուկովսկին ազատ արձակվեց 1965 թվականի փետրվարին։

1965 թվականի դեկտեմբերի սկզբին նա ակտիվորեն մասնակցեց Անդրեյ Սինյավսկու և Յուլիա Դանիելի, պաշտպանության նպատակով կազմակերպվող «հրապարակային  հանրահավաքի» նախապատրաստմանը, որի համար նրան կրկին կալանավորեցին և բռնի հոսպիտալացրին Լյուբերցիի հոգեբուժարանում։ Մի քանի ամիս անց նրան ուղարկեցին Սերբսկու անվան ինստիտուտ, որտեղ նա անցկացրեց 8 ամիս, սակայն, փորձագիտական հանձնաժողովի անդամները չկարողացան համաձայնության գալ նրա հոգեկան վիճակի վերաբերյալ, երկուսը գտան, որ Բուկովսկին հիվանդ է, մյուս երկուսն էլ նրան լիովին առողջ համարեցին։ Արևմուտքում լայն արշավ կազմակերպվեց՝ ի պաշտպանություն Բուկովսկու, որի արդյունքում Մոսկվա ժամանեց *Amnesty International* միջազգային կազմակերպության նախագահը, որն էլ 1966 թվականի օգոստոսին կարողացավ ապահովել նրա ազատ արձակումը։

### 1967 թվականի ձերբակալություն
Երրորդ անգամ նրան ձերբակալեցին Ալեքսանդր Գինցբուրգի, Յուրի Գալանսկովի և նրանց ընկերների ձերբակալության դեմ բողոքի ցույց կազմակերպելու համար, որն անցկացվեց 1967 թվականի հունվարի 22-ին Մոսկվայի Պուշկինսկայա հրապարակում։ Այս անգամ ճանաչվեց մեղսագիտակ (հոգեպես առողջ)։ Մոսկվայի քաղաքային դատարանում կայացած դատավարության ընթացքում (տեղի էր ունեցել 1967 թվականի օգոստոսի 30–ից սեպտեմբերի 1-ը, Բուկովսկու հետ միասին դատում էին ցույցի մյուս մասնակիցներին՝ Վադիմ Դելոնեին և Եվգենի Կուշևին), Բուկովսկին ոչ միայն հրաժարվեց իրեն մեղավոր ճանաչելուց, այլև հանդես եկավ սուր մեղադրական ճառով, իսկ նրա վերջին խոսքը լայնորեն տարածվեց սամիզդատում։ Դատարանը նրան դատապարտեց երեք տարվա ճամբարային ազատազրկման` ՌՍՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 190.3-րդ հոդվածով (ակտիվ մասնակցություն հասարակական կարգի խախտման խմբային գործողություններին)։

Ճամբարային ազատազրկման ժամկետը լրանալուց հետո Բուկովսկին վերադարձավ Մոսկվա 1970 թվականի հունվարին և անմիջապես դարձավ իր բացակայության տարիներին ձևավորված այլախոհական շրջանակի առաջնորդներից մեկը։ Ազատության մեջ գտնվելու կարճ ժամանակահատվածում (մեկ տարուց մի փոքր ավելի) նա աշխատեց որպես գրական քարտուղար, նրա գործատուների շարքում է եղել գրող Վլադիմիր Մաքսիմովը։

### Պատժիչ հոգեբուժություն

Բուկովսկին մի քանի հարցազրույց է տվել արևմտյան թղթակիցներին, որում բացահայտել է իր տեսակետը հոգեբուժական ճնշում գործադրելու ենթակա քաղբանտարկյալների վերաբերյալ ՝ հանրայնացնելով պատժիչ բժշկության խնդիրը։ Նրան տրվել է պաշտոնական նախազգուշացում՝ այն սպառնալիքով, որ եթե նա չդադարեցնի ԽՍՀՄ-ում մարդու իրավունքների խախտումների մասին Արևմուտք տեղեկությունները փոխանցելը, նրա նկատմամբ քրեական հետապնդում է իրականացվելու։ Նրա նկատմամբ բացահայտ արտաքին հսկողություն էր իրականացվում։ Չնայած դրան, 1971 թվականին նա նամակ է ուղարկում օտարերկրյա հոգեբույժներին և նրա հետ կցելով 150 էջանոց փաստաթղթեր, որոնք վկայում են ԽՍՀՄ-ում քաղաքական նպատակներով հոգեբուժության չարաշահման մասին։

Բուկովսկու փոխանցած փաստաթղթերը պարունակում էին ԽՍՀՄ-ում անմեղսունակ ճանաչված վեց հայտնի այլախոհների դատաբժշկական հոգեբուժական փորձաքննության եզրակացությունների պատճեններ, որոնք վերաբերվում էին Պետրա Գրիգորենկոյին, Նատալյա Գորբանովսկայային, Վալերիա Նովոդվորսկայային և այլոց, ինչի արդյունքում արևմտյան հոգեբույժներին առաջին անգամ հնարավորություն տրվեց ուսումնասիրելու խորհրդային հոգեբույժների կողմից պատրաստված հոգեբուժական ախտորոշումների պատճենները և դրանց ախտորոշման մեթոդների առանձնահատկությունները։ Այս փաստաթղթերի հիման վրա բրիտանացի հոգեբույժների մի խումբ եզրակացրեց, որ վեց այլախոհների ախտորոշումը կատարվել է բացառապես քաղաքական նպատակներով։

### 1971 թվականի ձերբակալություն
[thumb|left|300px|Բուկովսկուն բանտից ազատ արձակելու համար ցույց ([Ամստերդամ, 4 հունվարի, 1975]]
1971 թվականի մարտի 29-ին Բուկովսկին ձերբակալվեց չորրորդ անգամ։ Ձերբակալությունից առաջ «Պրավդա» թերթում հրապարակեց մի հոդված, որում իրավապաշտպանը բնութագրվում էր որպես «չարամիտ խուլիգան, որը զբաղվում էր հակախորհրդային  գործունեությամբ»։ Թերթի հոդվածը, որի տպաքանակը այդ ժամանակ կազմում էր տասնյակ միլիոնավոր օրինակներ, Բուկովսկուն համամիութենական ճանաչում բերեց։

Բուկովսկու դատավարությունը տեղի ունեցավ 1972 թվականի հունվարի 5-ին, Մոսկվայի քաղաքային դատարանում։ «Հակախորհրդային քարոզչության և պրոպագանդայի  համար» նա դատապարտվեց 7 տարվա ազատազրկման (առաջին երկու տարին բանտային ազատազրկմամբ) և 5 տարվա աքսորի, որը համարվում է ՌՍՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 70.1-րդ հոդվածով սահմանված առավելագույն պատիժը։

Նա ազատազրկման ժամկետը անցկացրեց Վլադիմիրի բանտում, այնուհետև Պերմ-36 գաղութում։ Կալանքի տակ գտնվելով, իր ճամբարակից ընկերոջ, հոգեբույժ Սեմյոն Գլուզմանի համահեղինակությամբ, գրեցին «Այլախոհների հոգեբուժության ձեռնարկ», ուղեցույցը, որը նախատեսված էր օգնելու նրանց, ում իշխանությունները փորձում էին անմեղսունակ ճանաչել։ 1974 թվականին Բուկովսկուն վերադարձրին Վլադիմիրի բանտ՝ որպես «ռեժիմի չարագործ խախտող»։

Գրող Վ. Նաբոկովը «*Observer*» թերթին ուղղված իր նամակում գրել է. «Ազատության պաշտպանությանն ուղղված  Բուկովսկու հերոսական խոսքը, որը ներկայացվել է դատաքննության ընթացքում, և հինգ տարվա տանջանքները գարշելի հոգեբուժական բանտում կհիշվեն երկար ժամանակ, երբ նրան տանջողները չեն լինի և մարտահրավերները կանհետանան»։

Այդ ժամանակ Ս. Վ. Կալլիստրովան բաց նամակ գրեց ի պաշտպանություն Բուկովսկու` նրան բնութագրելով «որպես բացարձակապես անշահախնդիր, հոգով և խղճով Հայրենիքին նվիրված անձնավորություն»։ Մի խումբ իրավապաշտպաններ զրպարտությունից պաշտպանելու նպատակով բաց նամակը տարածեցին «Լիտերատուրնայա գազետա»-ի էջերում։

### Քաղբանտարկյալների փոխանակում և կյանքն աքսորում
1976 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Բուկովսկուն փոխանակեցին հանրաճանաչ չիլիացի քաղբանտարկյալ, Չիլիի կոմունիստական կուսակցության առաջնորդ Լուիս Կորվալանի հետ։ Այդ առիթով Վադիմ Դելոնի կողմից հորինված հանրահայտ երգաքառյակում ասվում է. «Փոխանակեցինք խուլիգանին Լուիս Կորվալանի հետ։  Որտեղից  գտնեք այնպիսի մի բ ...–ի , որ փոխանակենք Բրեժնևի հետ»։ Փոխանակումը տեղի ունեցավ Շվեյցարիայում` Ցյուրիխի օդանավակայանում, որտեղ Բուկովսկուն պահակախմբով և ձեռնաշղթաներով ուղեկցում էր «Ալֆա» հատուկ խումբը, առաջին հրամանատար Վիտալի Բուբենինի գլխավորությամբ։

thumb|300px|Բուկովսկին (ձախից երկրորդը) 1987 թվականին Ամստերդամում կայացած 5-րդ սախարովյան համաժողովում

ԽՍՀՄ-ից վտարվելուց անմիջապես հետո Բուկովսկուն Սպիտակ տանը ընդունեց ԱՄՆ նախագահ Ջիմի Քարթերը։ Նա բնակություն հաստատեց Մեծ Բրիտանիայում, ավարտեց Քեմբրիջի համալսարանը «նյարդաֆիզիոլոգիա» մասնագիտությամբ։ Նա գրել է «Եվ վերադառնում է քամին ...» (1978) հիշողությունների գիրքը, որը հրատարակվել է բազմաթիվ լեզուներով և «Ռուս ճամփորդի  նամակները» գիրքը (1980), որը նվիրված է Արևմուտքի կյանքի տպավորություններին և խորհրդային ռեժիմի հետ դրա համեմատությանը։ Նա հրապարակեց նաև «Պացիֆիստներն ընդդեմ խաղաղության» (1982) բրոշյուրը, որում ներկայացվում էր, թե ինչպես են Արևմտյան Եվրոպայում խորհրդային *SS-20* հրթիռների տեղակայման դեմ բողոքող արևմտյան պացիֆիստները Խորհրդային Միության ձեռքին տիկնիկներ դարձել (այս բրոշյուրի հրապարակմանը օժանդակեց հայտնի ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ, 1968 թվականի ֆրանսիական մայիսի առաջնորդներից մեկը Դանիել Կոն-Բենդիտը)։

Բուկովսկին շարունակում էր ակտիվորեն զբաղվել քաղաքական գործունեությամբ, նա դարձավ մոսկովյան Օլիմպիադա-80 խաղերը բոյկոտելու արշավի կազմակերպիչներից մեկը։ 1983 թվականին գրող Վլադիմիր Մակսիմովի, նախկին քաղբանտարկյալ Էդուարդ Կուզնեցովի և կուբացի այլախոհ Արմանդո Վալյադարեսի հետ միասին նա մասնակցեց «Դիմադրության Ինտերնացիոնալ» միջազգային հակախորհրդային կազմակերպության ստեղծմանը և ընտրվեց նրա նախագահ (խորհրդի նախագահն էր ամերիկացի ձեռներեց և OSS-ի նախկին աշխատակից Ալբերտ Ժոլին (Ջոլիս))։ Նա մասնակցեց 1979 թվականի դեկտեմբերին Աֆղանստանում տեղակայված խորհրդային սահմանափակ զորակազմի դեմ ուղղված քարոզչության կազմակերպմանը։

1991 թվականի ապրիլին Բուկովսկին աքսորից հետո ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Բորիս Ելցինի հրավերով առաջին անգամ այցելեց Մոսկվա։ 1991 թվականի սեպտեմբերին նա կրկին այցելեց ԽՍՀՄ, նրան ընդունեց ԱԱԾ նախագահ Վ. Բակատինը, իր իսկ խոստովանությամբ, նա ԽՄԿԿ նախկին Կենտրոնական կոմիտեի շենքից հանել էր ավելի քան 3000 թերթ գաղտնի փաստաթղթեր։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 11-ին նա և Ռ. Գ. Պիխոյը ստորագրեցին «ԽՍՀՄ կուսակցությունների կառուցվածքների և պետական անվտանգության մարմինների գործունեության ուսումնասիրության միջազգային հանձնաժողովի մասին» համաձայնագիրը, համաձայն որի հանձնաժողովում պետք է ներառվեն, մասնավորապես, Հուվերովյան ինստիտուտը, Ամերիկեն էնթերփրայզ ինստիտուտը, «Ազատություն» ռադիոկայանի հետազոտությունների բաժինը, Ռուսաստանի պետական հումանիտար համալսարանը, «Հուշահամալիր» կենտրոնը։

### ԽՍՀՄ փլուզումից հետո
Ռուսաստանի նոր իշխանությունների հրավերով Վլադիմիր Բուկովսկին մասնակցել է Ռուսաստանի Դաշնության ՍԴ-ում «ԽՄԿԿ-ն ընդդեմ Ելցինի» գործի դատավարությանը (1992 թվականի հուլիս - հոկտեմբեր) որպես Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրական դատարանի պաշտոնական փորձագետ։ Դատական լսումների նախապատրաստվելու ընթացքում Բուկովսկին թույլտվություն ստացավ օգտվել ԽՄԿԿ Կենտկոմի, ՊԱԿ-ի և այլ պետական կառույցների գաղտնի փաստաթղթերից, Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի արխիվից (հատուկ թղթապանակ)։ Բուկովսկին իր համակարգչում սկանավորեց որոշ փաստաթղթեր և այնուհետև հրապարակեց, ներկայումս հայտնի է Բուկովսկու կողմից կազմած արխիվի միայն մեկ նմանօրինակ։ Հավաքված արխիվային նյութերը ընդգրկվել են Բուկովսկու «Մոսկովյան դատավարություն» (1996) գրքում։

1992 թվականի ամռանը Մոսխորհրդի մի խումբ պատգամավորների կողմից Բուկովսկուն առաջարկվեց ընտրություններում առաջադրվել Մոսկվայի քաղաքապետի թեկնածու, բայց նա ինքնաբացարկ հայտնեց։

1992 թվականին՝ Ելցինի օրոք, նա փորձեց հրաժարվել Ռուսաստանի քաղաքացիությունից, սակայն նրան, ինչպես նաև մի քանի ուրիշ այլախոհների, մերժեցին։ Նա դա կատարեց ի նշան բողոքի ընդդեմ Ելցինի քաղաքականության, մասնավորապես, Ռուսաստանի նոր սահմանադրության նախագծի դեմ, որը Բուկովսկուն թվում էր չափազանց ավտորիտար։ Քաղաքացիությունից հրաժարվելը չընդունվեց, Բուկովսկին հետագա իրավական քայլեր չձեռնարկեց, հրաժարումը կյանքի կոչելու համար։ 1996 թվականին Բուկովսկին ցուցադրաբար փորձեց մուտք գործել Ռուսաստան բրիտանական անձնագրով, բայց նրան մերժվեց ռուսական վիզա տրամադրելը։

1993 թվականի հոկտեմբերին նա աջակցեց Ժողովրդական պատգամավորների համագումարի և Ռուսաստանի Գերագույն խորհրդի ցրելու գործընթացին` հայտարարելով, որ «նրա (Ելցինի) գործողությունները բացարձակապես արդարացված էին և հարկադրված, ոչ մի կասկած չկա ... [...] նրա հակառակորդները ոչ մի սխալ թույլ չեն տվել, նրանք կատարել են քրեական հանցագործություններ»։
2007 թվականին Բուկովսկին ստացավ նորացված ռուսական անձնագիր։

### 2000-ական թվականներ
Պետդումայում ԱՈՒՄ խմբակցության ղեկավար Բորիս Նեմցովը 2002 թվականին եկավ Քեմբրիջ` հանդիպելու Բուկովսկու հետ և քննարկելու Ռուսաստանի ընդդիմության հետագա գործողությունները։ Ըստ մամուլի տեղեկությունների` Բուկովսկին Նեմցովին կոչ էր արել արմատական ընդդիմություն դառնալ Վլադիմիր Պուտինին։ Բորիս Նեմցովի հետ հարցազրույցում Բուկովսկին ասել էր.

2004 թվականին Վլադիմիր Բուկովսկին դարձավ «Կոմիտե 2008։ Ազատ ընտրություն» հասարակական-քաղաքական հանձնաժողովի համահիմնադիր, որի կազմում ընդգրկված էին նաև Գարի Կասպարովը, Բորիս Նեմցովը, Վլադիմիր Կարա-Մուրզան (կրտսեր), Եվգենի Կիսելյովը և Ռուսաստանի այլ ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներ։
2005 թվականին Բուկովսկին դարձավ *RTVi* հեռուստաընկերության «Նրանք ընտրել են ազատությունը» վավերագրական ֆիլմի կերպարներից մեկը։

### ՌԴ նախագահի թեկնածու
2007 թվականի մայիսի 28-ին Բուկովսկին առաջադրվեց Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի թեկնածու 2008 թվականի ընտրություններում ժողովրդավարական ընդդիմությունից և նույն օրը հայտարարեց իր թեկնածությունն առաջադրելու մասին։

Բուկովսկուն նախագահի թեկնածու առաջադրելու նախաձեռնող խմբում ընդգրկված էին հայտնի ռուս քաղաքական և հասարակական գործիչներ, այդ թվում ՝ ակադեմիկոս Յուրի Ռիժովը, լրագրող Վլադիմիր Կարա-Մուրզան (կրտսեր), հրապարակախոս Անդրեյ Պիոնտկովսկին, քաղաքագետ Վլադիմիր Պրիբիլովսկին, իրավապաշտպան Ալեքսանդր Պոդրաբինեկը, գրող Վիկտոր Շենդերովիչը և ուրիշներ։

2007 թվականի դեկտեմբերի 16-ին տեղի ունեցավ նախաձեռնող խմբի հանդիպում` ի պաշտպանություն Բուկովսկու առաջադրման, որի ընթացքում հավաքվեց 823 ստորագրություն` ՌԴ ԿԸՀ-ում գրանցվելու համար անհրաժեշտ 500-ի փոխարեն։ Դեկտեմբերի 18-ին Բուկովսկին փաստաթղթերը ներկայացրեց ԿԸՀ։

Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը մերժեց Բուկովսկու դիմումը՝ վկայակոչելով վերջին 10 տարիների ընթացքում Ռուսաստանի Դաշնությունից դուրս Բուկովսկու բնակությունը և նրա զբաղմունքը հաստատող փաստաթղթերի բացակայությունը։ Բուկովսկու բողոքարկումից հետո Գերագույն դատարանը հաստատեց մերժման օրինականությունը։

### 2010-ական թվականներ
2010 թվականի մարտի 10-ին Բուկովսկին ստորագրեց ռուսական ընդդիմության կոչը Ռուսաստանի քաղաքացիներին՝ «Պուտինը պետք է հեռանա»։

2011 թվականի գարնանը Բուկովսկին հայց ներկայացրեց Լոնդոնի դատարան՝ պահանջելով արգելել Միխայիլ Գորբաչովի դուրս գալը Միացյալ Թագավորությունց՝ կապված այն հանցագործությունների հետապնդման հետ, որոնք, իբր, նա կատարել է Բաքվում, Թբիլիսիում և Վիլնյուսում ԽՄԿԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում եղած ժամանակ։ Սակայն այդ ջանքերը հաջողություն չունեցան։

2014 թվականի մարտին Լոնդոնում Ռուսաստանի դեսպանատան հյուպատոսական վարչությունը Բուկովսկու արտասահմանյան անձնագիրը (որը լրանում էր 2012 թվականին) փոխելու փոխարեն սկսեց ստուգել Ռուսաստանի քաղաքացիությունը։ Այդ կապակցությամբ Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովին հարցապնդում էր ներկայացրել Պետդումայի պատգամավոր Դմիտրի Գուդկովը։ Լոնդոնում Ռուսաստանի դեսպանատունը չկարողացավ հաստատել Բուկովսկու քաղաքացիությունը՝ խորհուրդ տալով նրան բրիտանական անձնագրով ստանալ ռուսական վիզա։ 2014 թվականի նոյեմբերին Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարությունը հիմնավորված համարեց Լոնդոնում Ռուսաստանի դեսպանատան մերժումը Բուկովսկուն նոր անձնագիր տրամադրելու մասին և պարզաբանեց, որ անհնար է նրան համարել Ռուսաստանի քաղաքացի։

Ըստ BBC-ի` Բուկովսկին Միացյալ Թագավորության Անկախության կուսակցության գաղափարախոսներից մեկն էր (*UKIP*, Մեծ Բրիտանիա)։ Մեծ Բրիտանիայում Եվրախորհրդարանի ընտրությունների արդյունքներով երկրորդ տեղում հայտնված *UKIP*-ն ձգտում է երկիրը դուրս բերել Եվրամիությունից։ 2014 թվականի մայիսի 22-ին կայացած ընտրություններում այս կուսակցությունը սենսացիոն կերպով հավաքեց ձայների 27.49%-ը և ստացավ 24 տեղ Եվրախորհրդարանում։ Բուկովսկին մասնակցեց *UKIP*-ի «ԵՄ և Խորհրդային Միություն-նմանություններ» տեսահոլովակին։

### Մանկական պոռնոգրաֆիայի ստացման և պահման մեղադրանք
2014 թվականի հոկտեմբերին բրիտանական ոստիկանությունը խուզարկեց Քեմբրիջում գտնվող Բուկովսկու տունը, այն բանից հետո, երբ տեղեկացավ, որ տան համակարգչից իրականացվել են մուտքեր մանկական պոռնոգրաֆիա պարունակող կայքեր։ Բուկովսկու տան էլեկտրոնային սարքերում հայտնաբերվեցին անչափահասների մոտ քսան հազար լուսանկարներ և տեսանյութեր։ 2015 թվականի ապրիլի 27-ին Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական դատախազությունը Բուկովսկուն մեղադրեց մանկական պոռնոգրաֆիայի պահպանման և ստեղծման (ներբեռնման) գործով։ Այնուհետև Բուկովսկին հաղորդեց իր լուրջ հիվանդության մասին, 2015 թվականի մայիսի 7-ին նա ենթարկվեց սրտի վիրահատության, որի ընթացքում փոխարինվեցին երկու փականներ։ Բուկովսկին մեղադրանքները անհեթեթություն համարեց և ասաց, որ նկարները փոխանցվել են Ռուսաստանի հատուկ ծառայությունների կողմից։

2015 թվականի օգոստոսին Բուկովսկին դատի տվեց Միացյալ Թագավորության Մեծ Բրիտանիայի դատախազության ծառայությանը՝ նրան մեղադրելով զրպարտության մեջ։ 2016 թվականի ապրիլի 20-ին Բուկովսկին հացադուլ հայտարարեց պահանջելով վերացնել բրիտանական իրավապահ մարմինների կողմից իր դեմ հարուցված մեղադրանքները։ 2016 թվականի հուլիսի 28-ին, Լոնդոնի Գերագույն դատարանը մերժեց Բուկովսկու մեղադրանքը Թագավորական դատախազության դեմ, քանի որ նա նախկինում ինչպես հաստատել էր դատարանը չի հայտարարել Բուկովսկու անմիջականորեն երեխաների նկատմամբ սեռական գործողություններին ներգրավվածության մասին, ինչպես նաև այդպիսի գործողություններին կատարման վայրում ներկա գտնվելու կամ նմանատիպ գործողությունները լուսանկարելու դեպքերի մասին։ Դատախազության ներկայացուցիչը դատարանում բացատրեց, որ Բուկովսկին մեղադրվում է ոչ ավելին, քան «այդ հանցագործությունների տարրեր կատարելու մեջ»։

Ինքը՝ Բուկովսկին, Բարձրագույն դատարանի որոշումը վրդովեցուցիչ անվանեց «Դա պարզապես աչքակապություն է։ Իմ  դեմ ուղղված դատախազության մեղադրանքները կրկնվեցին ամբողջ ԶԼՄ-ներում, ցնցեցին ողջ աշխարհը, հեղինակազրկեցին ինձ  և այժմ նրանք ինձ ասում են, որ իրենք երբեք այդ բանը չեն արել։ [...] նույնիսկ հիմա նրանք չեն փորձում շտկել իրենց հայտարարությունները, այն դեռ տեղադրված է իրենց կայքում հենց նույն արտահայտություններով։ Ինձ դեռևս մեղադրում են այդ լուսանկարները «ստեղծելու» համար, չնայած դատական նիստում հաստատվեց, որ ես չեմ մասնակցել դրանց պատրաստմանը»։

2016 թվականի դեկտեմբերի 12-ին այս գործով դատական գործընթաց սկսվեց Քեմբրիջում։ Առաջին դատական նիստում պարզվեց, որ մանկական պոռնոգրաֆիա պարունակող և Բուկովսկու համակարգչում հայտնաբերված ֆայլերի մեծ մասը դիտման նպատակով երբեք չեն բացվել։ Դատախազը պատմել էր, որ Բուկովսկին ոստիկանությանը հայտնել է, որ 1990-ականների վերջին ինքը հետաքրքրվել էր ինտերնետում վերահսկողության և գրաքննության խնդիրներով, այդ թվում` մանկական պոռնոգրաֆիայի տարածման հետ կապված, և այդ խնդրի ուսումնասիրության շրջանակներում, նա ուսումնասիրել էր մանկական պոռնո կայքերի հասանելիությունն ու բովանդակությունը և ժամանակի ընթացքում այդ հետաքրքրությունը իր համար հոբբի դարձավ, որը նման էր «նամականիշեր հավաքելուն»։

Բուկովսկու դատավարությունը մի քանի անգամ հետաձգվեց նրա առողջական վիճակի հետ կապված։ 2017 թվականի հուլիսին այն հետաձգվեց մինչև 2018 թվականի փետրվար։ 2018 թվականի փետրվարի 12-ին դատավարությունը դադարեցվեց Բուկովսկու առողջական վիճակի պատճառով։

## Մահ և հուղարկավորություն
Վլադիմիր Բուկովսկին մահացել է սրտի կանգից, Քեմբրիջի Ադենբրուկս հիվանդանոցում` 2019 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, ժամը 21։30-ին։ Թաղվել է նոյեմբերի 19-ին, Լոնդոնի Հայգեյթ գերեզմանատանը։ Հուղարկավորությանը մասնակցում էին տարբեր սերունդների խորհրդային և ռուս քաղաքական վտարանդիներ, ինչպես նաև Լեհաստանի դեսպանատան պատվիրակությունը։ Լեհաստանի դեսպանատան ներկայացուցիչն ընթերցեց Լեհաստանի վարչապետ Մատեուշ Մորավեցկու մահախոսականը, ողջ Լեհաստանի անունից շնորհակալություն հայտնեց Բուկովսկուն 1980-ականներին լեհական հակակոմունիստական շարժմանը աջակցելու և 1981 թվականին Լեհաստանում ռազմական դրություն մտցնելու մասին ԽՍՀՄ Կենտրոնական կոմիտեի արխիվային փաստաթղթերի հրապարակման համար։

## Հայացքներ և կարծիքներ
Վլադիմիր Բուկովսկին հավատարիմ մնաց ազատամտական տնտեսական և քաղաքական հայացքներին։ Եղել է Բրիտանիայի պահպանողական-ազատական վերլուծական կենտրոնի Ազատության ասոցիացիայի պատվավոր փոխնախագահ։

2007 թվականին տված հարցազրույցում նա համոզմունք է հայտնել, որ «սոցիալիզմը գաղափար է, որն այժմ ճգնաժամ է ապրում և ապագայում կվերանա»։

### ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի մասին
Ըստ Բուկովսկու` ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի ներկայացուցիչների հետ որևէ փոխզիջում հնարավոր չէ։

### Ռուսաստանի ապագայի մասին
Ըստ Բուկովսկու` Ռուսաստանը պետք է վերապրի փլուզման շրջան։

### ԽՍՀՄ այլախոհների մասին
Ըստ Բուկովսկու` ԽՍՀՄ-ում այլախոհների տեղաշարժը ոչ թե քաղաքական, այլ բարոյական պատճառներ ուներ։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
; Այլ լեզուներով
* Rapport från en rysk resenär // Vladimir Bukovskij; Övers. av Katarina Wahlgren Stockholm Norstedt, Cop. 1982—1983. — ISBN 91-1-823102-0

## Արտաքին հղումներ
;Կենսագրական
* Faces of Resistance in the USSR (Лица сопротивления в СССР) — из архивов Андрея Сахарова и Центра по правам человека в университете Брандеис, 2004.
* Сайт инициативной группы по выдвижению Владимира Буковского кандидатом в Президенты России в 2008 году 
* Краткая биография
* В. Буковский. Последнее слово на суде. 5 января 1972 года 
* *Бобков Ф.* Записка председателю КГБ о выдворении Буковских
* «Возвращение хулигана»  — взгляд политических противников на биографию и деятельность В. Буковского; 16 октября 2007
* Портал поддержки В. Буковского, кандидата в Президенты России (архив) 
* Владимир Буковский объявил голодовку с требованием скорее рассмотреть его дело судом Великобритании
;Բուկովսկու արխիվներ
* Документы, собранные Буковским о советско-афганском конфликте 
* Советский архив
;Հարցազրույցներ և երևույթներ
* Europa auf dem Weg in die Diktatur? (Европа на пути к диктатуре?) Часть 1 Часть 2 — речь в Зальцбурге, октябрь 2000
* An Open Letter to President Bush by Vladimir Bukovsky and Elena Bonner (Владимир Буковский и Елена Боннэр. Открытое письмо Президенту Дж. В. Бушу) — март 2003
* «Не хочу жить в антиутопии»  — беседа с Вадимом Штепой, 2004
* «Я вооружился копиями»  — интервью, декабрь 2004
* Former Soviet Dissident Warns For EU Dictatorship (Бывший советский диссидент предупреждает об опасности диктатуры в Евросоюзе) — речь в Брюсселе и краткое интервью, февраль 2006
* «Убийство гражданина иностранными агентами — это акт агрессии» — интервью, декабрь 2006
* Телеинтервью с Буковским на НТВ — июнь 2007
* Владимир Буковский в программе «Разворот» радиостанции «Эхо Москвы» — август 2007
* «Кто он такой? Презренный подполковник КГБ!» — интервью «BBC World», ноябрь 2007
* В.Буковский: распад России неизбежен, а Евросоюз рухнет — апрель 2008
* «Алфавит инакомыслия». Буковский.  — «Радио Свобода»; 29 ноября 2011
* Владимир Буковский — о поколении Facebook, противостоящем КГБ. Данила Гальперович  — «Радио Свобода»; 30 декабря 2011
* Владимир Буковский о чекистах, видео — передача «В гостях у Дмитрия Гордона», 2012
* Интервью Владимира Буковского, видео — «Голос Америки»; 19 февраля 2014
* 
; Հրապարակումներ
* Пособие по психиатрии для инакомыслящих  (в соавт. с С. Глузманом) // Антологии самиздата, из «Хроника защиты прав в СССР»
* Список публикаций

Կատեգորիա:Խորհրդային այլախոհներ
Կատեգորիա:Խորհրդային իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Խորհրդային տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Ռուս կալանավորներ և ձերբակալվածներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ
Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սթենֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ