Պարմա

**Պարմա** քաղաք Իտալիայի հյուսիսային Էմիլիա Ռոմանիա շրջանում: Համբավվել է իր ճարտարապետությամբ, երաժշտությամբ, արվեստով, պրոշուտոյով (խոզապուխտով), ևպանրով։ Այնտեղ է գտնվում Պարմայի համալսարանը, աշխարհի ամենահին համալսարաններից մեկը։  Պարման բաժանվում է երկու մասի ՝ նույն անունն ուննեցող գետով։ Գետի հեռավոր հատվածում գտնվող *թաղամասը Օլտրետորենտեն է*։ Պարմայի էտրուսական անունը դրվել է հռոմեացիների կողմից նմանեցնելով այն *[[Պարմա (վահան)|Պարմա]]* կոչվող կլոր վահանին։

Իտալացի բանաստեղծ Աթիլիո Բերտոլուչին (ծնվել է գյուղի ծովափնյա հանգստավայրում) գրել է. «Որպես մայրաքաղաք, պետք էր գետ ունենալ։ Որպես փոքր քաղաք այն ստացավ հոսք, որը հաճախ չոր է »։

### Նախապատմություն
Պարման կառուցված է եղել մինչ Բրոնզի դարը :Այս դարաշրջանում (մ.թ.ա. 1500 թվականից մինչև մ.թ. 800 թվականը) կառուցվել է առաջին նեկրոպոլը (ներկայիս Պիացա Դուոմոյի և Պիացալե դելլա Մակինայի տեղանքներում)։

### Հնություն
Քաղաքը, ամենայն հավանականությամբ, հիմնադրվել և անվանվել է Էտրուսկների կողմից, քանզի *պարման* կամ *պալման* (շրջանաձև վահան) լատինական փոխառություն էր, ինչպես և շատ հռոմեական տերմիններ անվանակոչված հատուկ զենքի համար, իսկ « *Պերմեյ»*, « *Պարմնի»* և « *Պարմնալի»* անունները հայտնվում են *էտրուսական* արձանագրություններում։ Դիոդորոս Սիկիլիացին հայտնում է, որ հռոմեացիները փոխել են իրենց ուղղանկյուն վահանները կլորներով՝ ընդօրինակելով էտրուսկաներին։

Հռոմեական գաղութը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 183-ին, Մութինայի ( Մոդենա ) հետ միասին։ Այնտեղ բնակություն հաստատեց 2000 ընտանիք։ Պարման առանձնահատուկ նշանակություն ուներ, որպես ճանապարհային հանգույց դեպի Վիա Ամելիա և Վիա Կլաուդիա։ Այն ուներ ֆորում, որն այսօրվա կենտրոնական Գարիբալդիի հրապարակն է։ Մ.թ.ա. 44 թվականին քաղաքն ավերվեց։ Հետագայում Օգոստոս կայսրը վերակառուցեց այն։ Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում, այն ձեռք է բերել *Julia*  տիտղոսը ի հավատարմություն կայսերական տան։

452 թ.-ին Ատիլան պաշարեց քաղաքը, իսկ գերմանացիների թագավոր Օդոակրը հետագայում այն նվիրեց իր հետևորդներին։ Գոթական պատերազմի ընթացքում, սակայն, Տոտիլան ոչնչացրեց այն։ Այն ժամանակ այն մաս էր կազմում Ռավեննայի Բյուզանդական էքսկարկատի (անունը փոխելով *Քրիզոպոլիս* ՝ «Ոսկե քաղաք», հավանաբար կայսերական գանձարանի առկայության պատճառով) և, 569 թվականից, Իտալիայի Լոմբարդյան թագավորության կողմից։ Միջնադարի ընթացքում Պարման դարձավ Վիա Ֆրանցիգենայի կարևոր փուլը ՝ Հռոմը Հյուսիսային Եվրոպային միացնող գլխավոր ճանապարհը։ Հաջորդիվ կառուցվել են մի քանի ամրոցներ, հիվանդանոցներ և հյուրանոցներ ՝ հյուրընկալելու համար ավելորդ թվով ուխտավորների, որոնք անցնում էին Պարմա և Ֆիդենզա քաղաքներով, հետևելով Կալեչիոյի, Բերկետոյի և Կորխիայի միջով անցնող Ադենիններին ՝ նախքան Պասո դել կիասայի ընկնելը դեպի Տոսկան, անցնելով վերջապես դեպի հարավ՝ Հռոմ։

Քաղաքն ուներ միջնադարյան հրեական համայնք։ Պարմայի գրադարանում տեղակայված է Եբրայերեն հրեական ձեռագրերի ամենամեծ հավաքածուն։

### Միջնադար
[ձախից|մինի| [Պարմայի մկրտությունը|Պարմայի մկրտարանը, 1196-1270 ]]
Ֆրանկյան տիրապետության տակ Պարման դարձավ մայրաքաղաք (774)։ Իտալական հյուսիսային քաղաքների մեծ մասի նման, պաշտոնապես այն հանդիսանում էր Սրբազան Հռոմեական կայսրության մի մասը , բայց հիմնական իշխանությունը գտնվում էր տեղի եպիսկոպոսների ձեռքում, որոնցից առաջիններից էր Գիբոդոսը։ Պապական մարզի և կայսրության միջև հետագա պայքարներում Պարման սովորաբար կայսերական կուսակցության անդամ էր։ Գրեթե ինքնուրույն կոմունա ստեղծվեց շուրջ 1140 թվականին։ 1149 թվականի Պարմայի և Պիացենզայի միջև կնքված պայմանագիրը *կոմունայի* ամենահին փաստաթուղթն է, որը ղեկավարվում էր հյուպատոսների կողմից։

Գվելֆերի և գիբելինների միջև պայքարը Պարմայի առանձնահատկություներից էր։  Այնուհետև 1248 թվականին, կայսրական ընտանիքի կողքին երկար տարիներ գտնվելուց հետո, քաղաքի պապիստական ընտանիքները իշխանություն ստացան։ Քաղաքը պաշարվեց 1247–48-ին ՝ կայսր Ֆրեդերիկ Բ – ի կողմից, որը, սակայն, պարտության մատնվեց հաջորդ ճակատամարտում։

## Աշխարհագրություն
### Կլիմա
Պարմայում միջին տարեկան բարձր ջերմաստիճանը  է  , տարեկան ցածր ջերմաստիճանը՝  :

Հետևյալ տվյալները ստացվել են քաղաքի կենտրոնում գտնվող համալսարանում տեղակայված եղանակային կայանից։  Պարման ունի չորս եղանակ,  մերձարևադարձային մուսոնային կլիմա ՝ մայրցամաքային ծանր ազդեցությամբ, քաղաքի ներքին դիրքի պատճառով։ Մոտակայքի ափամերձ տարածքները, ինչպես Ջենովան, ունեն շատ մեղմ կլիմա, զով ամառներով եւ համեմատաբար տաք ձմեռներով։ 
մինի|Սան Ջիովանայի եկեղեցին
մինի|Սան Ֆրանչեսկոյի եկեղեցին

## Ժողովրդագրություն

2016 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով Պարման ունի 192,836 բնակիչ, որոնցից 47.64%-ը տղամարդիկ, 52.36%-ը՝ կանայք:ԱՆչափահասները( 18 տարեկանից ցածր) կազմում են Պարմայի բնակչության 16,46%, իսկ թոշակառուները՝ 22.64%-ը։ Բնակչության 84,09%-ը իտալացիներ են։

## Մշակույթ
աջից|մինի| Caffè Teatro Regio թատրոնի դիմաց
Պարման հայտնի է իր սննդով և հարուստ գաստրոնոմիական ավանդույթով. Նրա ամենայուրահատուկ ուտեստներից երկուսը Պարմեզան պանիրը (արտադրվում է նաև Ռեջջիո Էմիլիայում ) և Պրոշուտոն (բուժիչ խոզապուխտ) են։

2004 թվականին Պարման նշանակվեց Սննդի անվտանգության եվրոպական մարմնի (EFSA) նստավայր և կրեատիվվ քաղաքների ցանց ՝ որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ -ի Գաստրոնոմիայի քաղաք։  
Պատկեր:Parmigiano reggiano piece.jpg|Պարմեզան պանիր
Պատկեր:Prosciutto di Parma - affettato2.jpg|Պրոշուտո (բուժիչ խոզապուխտ)
  
[մինի| [Կոռեջո|Կորեղեգիոյի որմնանկարների մանրամասները Խցիկում ` *Սան Պաոլոյում* : ]]

#### Նկարիչներ և քանդակագործներ
* Միքելանջելո Անսելմի, նկարիչ, որը ծնվել է Տոսկանայում 
* Բենեդետտո Անթելամի, ճարտարապետ և քանդակագործ 
* Ալեսանդրո Արալդի, նկարիչ 
* Սիստո Բադալոկչիո, նկարիչ 
* Ամեմեո Բոչի, նկարիչ 
* Ջուլիո Կարմինանին, նկարիչ 
* Անտոնիո դա Կորեգեգիոն (Անտոնիո Ալեգրին), ծնվել է Կորեգեգիոնում ( Ռեջջիո Էմիլիա ), նկարիչ 
* Ֆրանչեսկո Մարմարիտա, նկարիչ 
* Ֆիլիպո Մազզոլա, նկարիչ

## Տնտեսություն և ենթակառուցվածքներ
### Տրանսպորտ
Պարմա երկաթուղային կայարանը գտնվում է Միլան-Բոլոնիա երկաթուղու վրա։

Պարմայի տրոլեյբուսային համակարգը գործում է 1953 թվականից։ Այն փոխարինեց  տրամվայային ցանցին և ներկայումս ունի չորս երթուղի։

Պարմայի միջազգային օդանավակայանը  առաջարկում է առևտրային թռիչքներ դեպի եվրոպական մի շարք երկրների քաղաքներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ