Բեռնալ Դիաս դել Կաստիլյո

**Բեռնալ Դիաս դել Կաստիլյոն** () իսպանացի կոնկիստադոր էր, ով որպես զինվոր մասնակցել է Ացտեկների կայսրության նվաճմանը Էռնան Կորտեսի օրոք և իր կյանքի վերջում գրել է իրադարձությունների պատմությունը։ Որպես բախտի փորձառու զինվոր, նա արդեն մասնակցել է արշավախմբերի դեպի Տիերա Ֆիրմե, Կուբա և Յուկատան՝ նախքան Կորտեսին միանալը։

Իր կյանքի վերջին տարիներին Կաստիլյոն էնկոմենդերո և կառավարիչ էր Գվատեմալայում, որտեղ գրեց իր հուշերը՝ «Նոր Իսպանիայի նվաճման ճշմարիտ պատմությունը»: Նա սկսեց իր պատմությունը նվաճումից գրեթե երեսուն տարի անց և հետագայում վերանայեց ու ընդլայնեց այն՝ ի պատասխան Կորտեսի՝ թագավորին ուղղված նամակների, որոնք Կաստիլյոն դիտարկում էր որպես Կորտեսի կողմից իր անձի գովաբանում՝ նվազեցնելով մյուս իսպանացիների և նրանց տեղաբնիկ դաշնակիցների ջանքերն ու զոհողությունները արշավանքի ընթացքում: Բացի այդ, Կաստիլյոն վիճարկում էր Կորտեսի քահանա Ֆրանսիսկո Լոպես դե Գոմարայի հրապարակած կենսագրությունը, որը նա համարում էր մեծապես անճիշտ, քանի որ այն նույնպես չափազանց փառաբանում էր Կորտեսին՝ ի հաշիվ մյուս զինվորների: Կաստիլյոն նաև առարկություններ ուներ վանական Բերնարդինո դե Սահագունի հրապարակած պատմական հաշվետվության վերաբերյալ, որը նա համարում էր չափազանց համակրանք ցուցաբերող տեղաբնիկ ամերիկացիների, հատկապես աստեկների հանդեպ:

Ինչպես շատ նվաճողներ, ովքեր մասնակցել են Ամերիկայի իսպանական գաղութացմանը, Կաստիլյոն դժգոհ էր, որ չի հասել այն մեծ հարստությանը, որի համար հույս ուներ, և զգում էր, որ իսպանական կառավարությունը չի ընդունել իր ջանքերը և խաբել է իրեն։ Ավարտելով իր հուշերը՝ Կաստիլյոն մահացավ Գվատեմալայում 92 տարեկան հասակում։ Թեև գրված են նկարագրված իրադարձություններից տասնամյակներ անց և պարունակում են բազմաթիվ անճշտություններ և կողմնակալություններ, Կաստիլյոյի հուշերը մնում են ացտեկների իսպանացիների տապալման մասին երկու առաջին պատմություններից մեկը և, հետևաբար, համարվում են արժեքավոր պատմական արտեֆակտ։ 

Փորձելով բացատրել Մեքսիկա ժամանած իսպանացիների մտադրություններն ու դրդապատճառները՝ Կաստիլյոն այն ամփոփեց այսպես. «Մենք եկել ենք Աստծուն ծառայելու և հարստանալու, ինչպես բոլոր մարդիկ են ցանկանում անել»։

## Վաղ կյանք
Բեռնալ Դիասը ծնվել է 1492 թվականին Մեդինա դել Կամպոյում՝ Կաստիլիայի բարգավաճ առևտրային քաղաքում։ Նրա ծնողներն էին Ֆրանցիսկո Դիաս դել Կաստիլյոն և Մարիա Դիես Ռեխոնը։ Նրա հայրը Մեդինա դել Կամպոյի ռեգիդոր (քաղաքային խորհրդական) էր, որը ընտանիքին որոշակի նշանավորություն էր ապահովում: Դիասը ուներ առնվազն մեկ ավագ եղբայր, և նրանք միասին հաճախում էին դպրոց՝ սովորելով կարդալ և գրել: Բեռնալ Դիասը խելացի էր և հետագայում լեզուների հմտություն դրսևորեց՝ Կուբայում սովորելով խոսել տայնո լեզվով, Մեքսիկայում՝ նահուատլերենով և գվատեմալացի բնիկների կակչիկելերենով։

1514 թվականին, երբ Դիասը մոտ տասնութ տարեկան էր, նա հեռացավ տնից՝ միանալու Պեդրարիաս Դավիլայի գլխավորած արշավանքին դեպի Նոր Աշխարհ: Դա ամենամեծ նավատորմն էր, որ մինչ այդ ուղարկվել էր մայրցամաքային Ամերիկա՝ բաղկացած 19 նավերից և 1,500 մարդուց: Դիասը ծառայում էր որպես շարքային հետևակ զինվոր և հույս ուներ հարստանալ, սակայն երբ նրանք հասան ներկայիս Կոլումբիայի Դարիեն շրջան, նրանք արագորեն հայտնվեցին սովի և համաճարակի ճիրաններում, որը սպանեց վերաբնակիչների ավելի քան կեսին։ Գաղութաբնակներից շատերը հուսահատվեցին և նոր հնարավորություններ փնտրեցին այլ տեղերում. ոմանք վերադարձան Իսպանիա, մինչդեռ մյուսները նավարկեցին դեպի Հիսպանիոլա կամ Կուբա։

## Արշավ դեպի Յուկատան
1516 թվականին Դիասը նավարկեց դեպի Կուբա մոտ 100 այլ զինվորների հետ՝ փնտրելով ոսկու և տեղաբնիկ աշխատուժի բաժին, որոնք, ասում էին, կարելի էր գտնել կղզում: Նրանք հայտնաբերեցին, որ ոսկին սակավ էր, իսկ տեղաբնիկ աշխատուժը՝ պակաս, ինչի արդյունքում Դիասը 1517 թվականին միացավ մոտ 110 դժգոհ զինվորների և վերաբնակիչների կազմակերպած արշավանքին՝ «նոր հողեր հայտնաբերելու» նպատակով։ Նրանք ընտրեցին Ֆրանսիսկո Հերնանդես դե Կորդոբային՝ հարուստ հողատիրոջը, արշավանքը ղեկավարելու համար: Դա դժվարին ձեռնարկում էր, և Կուբայից 21 օր նավարկելուց հետո, 1517 թվականի մարտի սկզբին, նրանք հասան Յուկատանի ափերին՝ Կապե Կատոչեում:

1517 թվականի մարտի 4-ին իսպանացիները առաջին անգամ հանդիպեցին Յուկատանի տեղաբնիկներին, ովքեր եկել էին նրանց դիմավորելու հինգ կամ գուցե 10 (կախված նրա աշխատանքի տարբերակից/թարգմանությունից) մեծ փայտե նավակներով: Հաջորդ օրը իսպանացիները ափ իջան՝ տեղաբնիկների հրավերով, ովքեր ցանկանում էին նրանց ցույց տալ իրենց գյուղը: Նրանք ենթարկվեցին դարանակալ հարձակման, բայց կարողացան նահանջել՝ սպանելով 15 տեղաբնիկի և ունենալով 15 վիրավոր, որոնցից 2-ը հետագայում մահացան: Հեռանալիս իսպանացիները գերեվարեցին 2 տեղաբնիկի, ովքեր հետագա արշավանքներում թարգմանիչներ էին դառնալու: Իսպանացիները գրեթե մահացան ծարավից և նավարկեցին դեպի Ֆլորիդա՝ խմելու ջուր փնտրելու: Երբ նրանք ափին ջրհոր էին փորում, իսպանացիները ենթարկվեցին տեղաբնիկների հարձակմանը: Այս ընդհարման ընթացքում մեկ իսպանացի գերեվարվեց Ֆլորիդայի տեղաբնիկների կողմից, մինչդեռ իսպանացիները սպանեցին 22 տեղաբնիկի: Իսպանացիներին հաջողվեց նահանջել, սակայն նրանք չկարողացան ջուր հավաքել: Նրանք վերադարձան Կուբա՝ բոլորը ծանր վիրավոր: Կապիտան Ֆրանսիսկո Հերնանդես դե Կորդոբան և այլ զինվորներ մահացան Կուբա վերադառնալուց կարճ ժամանակ անց:

Այնուամենայնիվ, Դիասը 1518 թվականի ապրիլին վերադարձավ Յուկատանի ափեր՝ Խուան դե Գրիխալվայի գլխավորած արշավանքի կազմում, նպատակ ունենալով հետազոտել այդ հողերը: Կուբա վերադառնալուց հետո նա զորակոչվեց նոր արշավանքի՝ այս անգամ Հերնան Կորտեսի ղեկավարությամբ:

## Մեքսիկայի նվաճումը
Այս երրորդ ձեռնարկման ժամանակ Դիասը մասնակցեց արշավանքներին ընդդեմ մեքսիկացիների, որոնք հետագայում կոչվեցին Ացտեկների կայսրություն: Այս արշավանքի ընթացքում Դիասը հաճախ խոսում էր իր զինակից ընկերների հետ նրանց փորձառությունների մասին: Այս պատմությունները և հատկապես Դիասի սեփական փորձառությունները հիմք հանդիսացան այն հուշերի համար, որոնք Բերնալ Դիասը հետագայում մեծ դրամատիզմով պատմում էր այցելուներին և, ի վերջո, գրեց գիրք՝ «Historia verdadera de la conquista de la Nueva España» (հայերեն՝ «Նոր Իսպանիայի նվաճման ճշմարիտ պատմությունը») վերնագրով: Վերջինում Դիասը նկարագրում է 119 ճակատամարտերից շատերը, որոնցում ինքը մասնակցել է, և որոնք ավարտվեցին 1521 թվականին ացտեկների պարտությամբ:

Այս աշխատությունը նկարագրում է բազմազան տեղաբնիկ ժողովուրդներին, որոնք ապրում էին իսպանացիների կողմից Նոր Իսպանիա վերանվանված տարածքում: Բերնալ Դիասը նաև քննում է իսպանացիների քաղաքական հակամարտությունները և պատմում է տեղաբնիկների մարդկային զոհաբերությունների, մարդակերության և կռապաշտության մասին, որոնց, ըստ նրա պնդման, ինքն ականատես է եղել, ինչպես նաև աստեկների գեղարվեստական, մշակութային, քաղաքական և մտավոր ձեռքբերումների մասին, ներառյալ նրանց պալատները, շուկաները և գեղեցիկ կազմակերպված բուսաբանական ու կենդանաբանական այգիները: Նրա պատմությունը մեքսիկացիների մասին, Կորտեսի պատմության հետ միասին, առաջին դեմքով գրված հաշվետվություններ են, որոնք գրանցում են Մեսոամերիկյան մշակույթի կարևոր ասպեկտները: Նմանապես, այս մարդկանց պատմությունները անհավանական մանրամասներ են տրամադրում իսպանացիների գործողությունների մասին Մոկտեսումա II-ի գլխավորած աստեկների դեմ նրանց ներխուժման ընթացքում՝ առաջացնելով հակասություններ Կորտեսի բանակի կողմից օգտագործված ագրեսիայի և ուժի շուրջ: Բերնալ Դիասի հաշվետվությունը դեռևս լիովին չի օգտագործվել որպես աղբյուր նվաճման դարաշրջանի Մեսոամերիկյան մշակույթի համար։

## Անտիգուա Գվատեմալայի նահանգապետ
Որպես պարգև իր ծառայության համար, Դիազը 1522 թվականին Կորտեսի կողմից պարգևատրվեց Encomienda-ով։ Դա հաստատվեց և լրացվեց նմանատիպ պարգևներով 1527 և 1528 թվականներին։ 1541 թվականին նա հաստատվեց Գվատեմալայում և Իսպանիա կատարած ուղևորության ընթացքում նշանակվեց Սանտյագո դե լոս Կաբալյերոս դե Գվատեմալայի ռեգիդոր (նահանգապետ)՝ ներկայիս Անտիգուա Գվատեմալա, 1551 թվականին։

## Ճշմարիտ Պատմություն
«Historia verdadera de la conquista de la Nueva España»-ն, որն ավարտվել է 1568 թվականին՝ իր նկարագրած իրադարձություններից գրեթե հիսուն տարի անց, սկսվել է մոտավորապես նույն ժամանակ, երբ նա նշանակվել է ռեգիդոր, և արդեն զգալի առաջընթաց էր գրանցել 1550-ականների կեսերին, երբ նա գրեց Սրբազան Հռոմեական կայսրին (և Իսպանիայի թագավորին)՝ Կառլոս V-ին՝ նկարագրելով իր ծառայությունները և օգուտներ խնդրելով: Դա նվաճողների ստանդարտ գործողություն էր՝ փաստագրելու իրենց ծառայությունները թագին և պարգևներ խնդրելու համար: Ըստ Խուան Ռոդրիգես Կաբրիլո դե Մեդրանոյի՝ հայտնի ծովային հետախույզ Խուան Ռոդրիգես Կաբրիլոյի որդու, Բերնալ Դիաս դե Կաստիլյոն 1579 թվականին իր իրական պատմությունն ուղարկեց Իսպանիայի Ֆիլիպ II-ին։

Նրա պատմության որոշ տարբերակ շրջանառվել է Մեքսիկայում 1560-ականներին և 1570-ականներին՝ նախքան դրա տպագրումը տասնյոթերորդ դարում: Բերնալ Դիասի պատմությունը հիշատակվում է Ալոնսո դե Զորիտայի կողմից՝ թագավորական պաշտոնյայի, ով գրել է տեղաբնիկ հասարակության մասին, և մետիս Դիեգո Մունյոս Կամարգոյի կողմից, ով գրել է ամբողջական հաշվետվություն տլաքսկալանների մասնակցության մասին մեքսիկացիների նվաճմանը։ Բերնալ Դիասի ձեռագիրը ընդլայնվել է ի պատասխան այն բանի, ինչ նա հետագայում գտել է Հերնան Կորտեսի պաշտոնական կենսագրության մեջ, որը պատվիրել էր Կորտեսի ժառանգը՝ Դոն Մարտին Կորտեսը, և հրատարակվել էր 1552 թվականին Ֆրանսիսկո Լոպես դե Գոմարայի կողմից: «Historia verdadera» (Ճշմարիտ պատմություն) վերնագիրը մասամբ պատասխան է Հերնան Կորտեսի պնդումներին իր հրապարակված նամակներում թագավորին, Լոպես դե Գոմարային, Բարտոլոմե դե լաս Կասասին, Գոնսալո դե Իլյեսկասին և այլոց, ովքեր չէին մասնակցել արշավանքին: Բերնալ Դիասը նաև օգտագործել է Խուան Խինես դե Սեպուլվեդայի հրապարակումը արդար պատերազմի մասին, ինչը թույլ է տվել Բերնալ Դիասին ներկայացնել Մեքսիկայի նվաճումը որպես արդար նվաճում։

Չնայած դրան, Կաստիլյոն, ըստ երևույթին, զղջում էր Տենոչտիտլանի ավերման համար՝ գրելով իր «Պատմության» մեջ. «Երբ ես տեսա իմ շուրջը տեղի ունեցող տեսարանները, ես մտածեցի ինքս ինձ, սա աշխարհի այգին էր: Այն բոլոր հրաշքներից, որ ես տեսա այդ օրը, այժմ ոչինչ չի մնացել: Ամեն ինչ տապալված է և կորած»։

## Մահը
Բեռնալ Դիասը մահացավ 1584 թվականի հունվարին։ Նա ողջ էր հունվարի 1-ին, սակայն հունվարի 3-ին նրա որդին՝ Ֆրանցիսկոսը, հայտնվեց Գվատեմալայի Կաբիլդոյի առջև և հայտնեց նրանց, որ իր հայրը մահացել է։ Միգել Լեոն-Պորտիլյան ընդունում է այս ամսաթիվը իր ներածականում (թվագրված 1984 թվականի հուլիսով՝ «Բեռնալի մահվանից չորս դար անց») «Historia verdadera»-ի ընդարձակ հատվածների ժողովածուի համար։ Ալիսիա Մայերը (2005) գովաբանել է այդ հրատարակությունը, դրա ընտրությունը և Լեոն-Պորտիլյայի ներածականը՝ ասելով, որ դրանք մնացել են, մինչև իր գրախոսության ամսաթիվը, «fuente imprescindible de consulta» (անփոխարինելի խորհրդատվական աղբյուր)՝ առանց տեսնելու նրա ձեռագրի հրատարակումը: Գվատեմալայում պահվող ձեռագրի ընդլայնված և ուղղված օրինակը ուղարկվել է Իսպանիա և հրատարակվել, վերանայումներով, 1632 թվականին: Ձեռագիրը խմբագրվել է Ֆրայ Ալոնսո դե Ռեմոնի և Ֆրայ Գաբրիել Ադարսո ի Սանտանդերի կողմից՝ նախքան հրատարակումը: Բեռնալ Դիասի աշխատանքի այս առաջին հրատարակված տարբերակում կա մի գլուխ (212-րդը), որը ոմանք համարում են կեղծ՝ նվաճման նշաններով և գուշակություններով, և որը բացակայում է հետագա հրատարակություններից։

## Գրականություն

*
*
*
*Bernal Díaz del Castillo. David Carrasco  (ed). *The History of the Conquest of New Spain*. Albuquerque: University of New Mexico Press, 2008.
*
*
*
*
*
*
* 
* 
* Saenz de Santa María, Carmelo. *Historia de una historia: la crónica de Bernal Díaz del Castillo*. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1984.
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* ''La Historia verdadera de la conquista de la Nueva España''