Շահեն Հարությունյան

**Շահեն Հարությունյան** (անգլերեն՝ Shahen Shant Harutyunyan), ծնվել է 1999 թ․ հունվարի 11-ին, Հայաստանում։ Պատմական գիտությունների դոկտոր, միջազգային հարաբերությունների մասնագետ, դասախոս և քաղաքական գործիչ։ «Շանթ Դաշինք» ազգայնական կուսակցության հիմնադիր նախագահը։

## Ընտանեկան պատմություն
Շահեն Հարությունյանը ծնվել է Հարությունյանների ընտանիքում, որի երեք սերունդները մասնակցել են Հայաստանի անկախության համար մղված պայքարին։ Նրա ծնողները բնակվել են Երևանում, սակայն ծնունդը գրանցվել է Սյունիքի մարզի Կապան քաղաքում՝ ծնողների ցանկությամբ, ինչի հետևանքով պաշտոնապես որպես ծննդավայր նշվում է Կապանը, թեև Շահենը մեծացել և շարունակել է ապրել Երևանում։

Նրա մեծ պապը՝ Հարություն Հարությունյան (1902–1968), ծնվել է Վանում։ 1915 թ․ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ գաղթել է դեպի Էջմիածին, բնակվել ամերիկյան որբանոցում և հետագայում այնտեղ դասավանդել հայերեն։ 1920-ականների կեսերից ընդդիմացել է խորհրդային իշխանությունների իրականացրած կոլեկտիվացման քաղաքականությանը՝ մասնակցելով հակապետական գործողությունների, ինչի համար կարճ ժամանակով բանտարկվել է։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում զորակոչվել է Կարմիր բանակ, 1943 թ․ գերի ընկել գերմանացիներին Ռոստովի մոտ։ Նույն թվականին Դրաստամատ Կանայանի (Դրո) նախաձեռնությամբ նրան առաջարկվել է միանալ գերմանական բանակի կազմում ձևավորված Հայկական լեգեոնին՝ Հայաստանի ազատագրման նպատակով, որն առաջնորդում էին Դրաստամատ Կանայանը և Գարեգին Նժդեհը։ Պատերազմի ավարտին գերվել է Մարսելում, հետագայում ձերբակալվել ՆԿՎԴ-ի կողմից Օդեսայում և աքսորվել Իրկուտսկ։ 1956 թ․, Ստալինի մահից հետո, ազատվել է։ Մահացել է 1968 թ․ Երևանում։

Մեծ պապի ավագ որդին՝ Շահեն Հարությունյան (1937–2021), եղել է ազգային-ազատագրական շարժման ակտիվ գործիչ։ 1962 թ․ մասնակցել է «Հայ երիտասարդական միության» գործունեությանը, 1965 թ․՝ Հայոց ցեղասպանության 50-ամյակին նվիրված ցույցերի կազմակերպմանը։ 1966 թ․ Հայկազ Խաչատրյանի և Ստեփան Զատիկյանի հետ հիմնել է Ազգային միացյալ կուսակցությունը (ԱՄԿ), ԽՍՀՄ առաջին հակախորհրդային կուսակցությունը, որի նպատակն էր Հայաստանի անկախության վերականգնումը։ 1968 թ․ ձերբակալվել և դատապարտվել է երեք տարվա ազատազրկման։ 1977 թ․ հիմնել է Մարդու իրավունքների պաշտպանության Երևանի Հելսինկյան խումբը, նույն տարում կրկին ձերբակալվել և դատապարտվել երեք տարի ազատազրկման։ 1985 թ․ հեռացել է ԽՍՀՄ-ից և հաստատվել ԱՄՆ-ում։ 1986 թ․ զրկվել է խորհրդային քաղաքացիությունից հակախորհրդային գործունեության համար։ ԱՄՆ-ում հիմնել է «Երկունք» թերթը՝ աջակցելով Հայաստանի անկախության շարժմանը։ Մահացել է ԱՄՆ-ում, 2021 թ․։

Մեծ պապի կրտսեր որդին՝ Մարզպետ Հարությունյան (1940–2000), 1966 թ․ անդամագրվել է Ազգային միացյալ կուսակցությանը։ 1969 թ․ ձերբակալվել է Պարույր Հայրիկյանի, Ազատ Արշակյանի և այլոց հետ՝ հակախորհրդային գործունեության համար։ Ի տարբերություն մյուսների, պահվել է հոգեբուժական հաստատությունում և ավելի ուշ ազատ արձակվել։ 1978 թ․ հիմնել է կուսակցության երիտասարդական թևը՝ «Հայ երիտասարդների միությունը»։ Հետագայում դատապարտվել է յոթ տարվա ազատազրկման։ 1987 թ․ տեղափոխվել է ԱՄՆ, որտեղ էլ մահացել է 2000 թ․։

Շահեն Հարությունյանի հայրը՝ Շանթ Հարությունյանը, 1984 թ․ զորակոչվել է խորհրդային բանակ, որտեղ դատապարտվել է ազգամիջյան թշնամանք հրահրելու մեղադրանքով։ 1987 թ․ հիմնել է «Կանչ» երիտասարդական ակումբը, ակտիվորեն մասնակցել է Արցախյան շարժմանը, կազմակերպել հացադուլներ՝ պահանջելով Արցախի միացում Հայաստանին։ 1988 թ․ հիմնադրել է «Հայ երիտասարդաց դաշնակցություն» կազմակերպությունը, հրատարակել «Ցեղակրոն» թերթը։ 1989 թ․ կազմել է կամավորական ջոկատներ Հայաստանի սահմանների պաշտպանության համար։ 1990-1992 թթ․ մասնակցել է Հայաստանի սահմանամերձ շրջանների պաշտպանությանը։ 2008 թ․ կալանավորվել է մարտի 1-ի գործով, սակայն 2009 թ․ ազատ արձակվել։ 2013 թ․ նախաձեռնել է «Արժեքների հեղափոխություն» շարժումը, որի արդյունքում նոյեմբերի 5-ին բախումներ են տեղի ունեցել ոստիկանության հետ։ Դատապարտվել է ազատազրկման, նրա հետ դատապարտվել են նաև որդին՝ Շահեն Հարությունյանը, և մի խումբ համախոհներ։

## Կրթություն և գիտական գործունեություն
Շահեն Շանթի Հարությունյանը 2005–2013 թթ․ սովորել է Երևանի թիվ 135 միջնակարգ դպրոցում, ապա 2013–2016 թթ․՝ Երևանի թիվ 139 հիմնական դպրոցում։ 2016–2020 թթ․ սովորել է Երևանի պետական համալսարանի Պատմության ֆակուլտետում՝ «Պատմություն» մասնագիտությամբ և ավարտել բակալավրիատը՝ պաշտպանելով «Ռուսաստանի հայահալած քաղաքականությունը 1903 թ. հունիսի 12-ի օրենքի նախօրեին (1881–1903 թթ.)» թեմայով դիպլոմային աշխատանքը։ 2020–2022 թթ․ շարունակել է ուսումը ԵՊՀ Միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետում՝ «Միջազգային հարաբերություններ և դիվանագիտություն» մասնագիտությամբ մագիստրատուրայում։ Մագիստրատուրան ավարտել է՝ պաշտպանելով «ԱՄՆ–ՌԴ տեղեկատվական հակամարտություն» թեմայով ավարտական թեզը։ 2022 թ․ ընդունվել է Երևանի պետական համալսարան՝ որպես հայցորդ «Հայոց պատմություն» մասնագիտությամբ։ 2025 թ․ հունիսի 24-ին ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի Հայոց պատմության 004 մասնագիտական խորհրդի նիստում նա պաշտպանել է «Քաղաքական այլախոհությունը Խորհրդային Հայաստանում 1960–1980-ական թթ. կեսերին» թեմայով ատենախոսությունը և ստացել պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։

Ատենախոսության գիտական ղեկավարը եղել է պատմագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Էդիկ Մինասյանը, ընդդիմախոսները՝ պատմագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Հենրիկ Աբրահամյանն ու պատմագիտության թեկնածու, դոցենտ Մհեր Հարությունյան։ Մասնագիտական խորհրդի նախագահը եղել է պատմագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը։

2025 թ. սեպտեմբերի 11-ին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովը ընդունեց «Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» նոր օրենքը, որը ՀՀ նախագահի կողմից ստորագրվեց նույն տարվա հոկտեմբերի 9-ին և ուժի մեջ մտավ հոկտեմբերի 20-ից։ Նոր կարգավորումների համաձայն՝ գիտությունների թեկնածուի և գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանները միավորվում են մեկ միասնական աստիճանի ներքո՝ դոկտորի գիտական աստիճան։ Համաձայն «Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» նոր օրենքի՝ Շահեն Հարությունյանը ստացել է պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։

Շահեն Հարությունյանն ունի 9 գիտական հոդված, որոնք նվիրված են Մոսկվայի 1921 թ. մարտի 16-ին կնքված ռուս-թուրքական «Բարեկամության և եղբայրության մասին» պայմանագրին, ԽՍՀՄ ներքաղաքական և արտաքին քաղաքական կյանքին 1950–1960-ական թթ. (հետստալինյան և «Խրուշչովյան հալոցքի» ժամանակաշրջան), Խորհրդային Հայաստանի հասարակական-քաղաքական տրամադրություններին, քաղաքական այլախոհության առաջացման նախադրյալներին և գաղափարական ուղղություններին, ազգային-հայրենասիրական ընդհատակյա կազմակերպությունների պատմությանը։

## Հասարակական-քաղաքական գործունեություն
2014–2021 թթ․ Շահեն Հարությունյանը ակտիվորեն ներգրավվել է հասարակական և քաղաքացիական պայքարում։

2013 թ․ «Արժեքների հեղափոխության» գործի ժամանակ նրա հայրը՝ Շանթ Հարությունյանը, Ազատության հրապարակում Շահենին նվիրել է զրահաբաճկոն, այդպիսով ազդարարելով որդու՝ ընտանիքի պայքարին միանալը։ Գործի շրջանակում 14-ամյա Շահեն Հարությունյանը դատապարտվել է 4 տարվա պայմանական ազատազրկման՝ դատվելով հոր և մյուս ընկերների հետ միասին։ Դատական վերջին ելույթի ժամանակ նա հրաժարվել է ներողություն խնդրել, ընդգծելով, որ հպարտ է լինել Հարությունյանների ընտանիքի ժառանգը և շարունակելու է պայքարը հանուն Հայաստանի անկախության և ժողովրդի ազատության։

Շահենի դատապարտումը լայն արձագանք է գտել Հայաստանում և արտերկրում։ Այդ հարցը քննարկվել է ՀՀ Ազգային ժողովում, իսկ Եվրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների հանձնակատար Նիլս Մուժնիեկսը հրապարակային քննադատություն է հայտնել, ընդգծելով պատժի խստությունը անչափահասի նկատմամբ։ Դատավարության ընթացքում Հայաստանում նախաձեռրվել է ստորագրահավաք՝ ՄԱԿ-ի երեխաների իրավունքների պաշտպանության կոմիտեին դիմելու նպատակով՝ կանխելու Շահենի հնարավոր բանտարկությունը, նշելով, որ նա կարող է դառնալ աշխարհի ամենաերիտասարդ քաղբանտարկյալը։

Արժեքների հեղափոխության և հետագա դատավարության ընթացքում սկսվել է Շահեն Հարությունյանի ակտիվ հասարակական գործունեությունը։ Նա կազմակերպել է երթեր, ցույցեր, հացադուլներ՝ ի պաշտպանություն քաղբանտարկյալների, դեմ արտահայտվել է Հայաստանի ԵԱՏՄ մուտքին և պահանջել է ռուսական ազդեցության թուլացում։

2015 թ․ հունիսի 13-ին Եվրո-2016-ի ընտրական փուլի Հայաստան-Պորտուգալիա ֆուտբոլային խաղի ընթացքում նա ներխուժել է խաղադաշտ՝ ձեռքին «Ազատություն Շանթ Հարությունյանին և Հայաստանի բոլոր քաղբանտարկյալներին» անգլերեն պաստառով։ Ակցիան լայն արձագանք է գտել, երբ պաստառը բարձրացրել և կարդացել է Քրիշտիանո Ռոնալդոն։ Միջադեպի մասին գրել են միջազգային առաջատար լրատվամիջոցներ, այդ թվում՝ The Washington Post («Super-fast pitch invader disrupts Portugal vs. Armenia Euro qualifier to protest dad’s imprisonment») և Radio Free Europe/Radio Liberty (Armenian Activist Stages Protest During International Football Match)։

2013 թ․ նոյեմբերի 5-ից հետո հաջորդ տարիներին (2014–2016 թթ․) Շահեն Հարությունյանը կազմակերպել է բողոքի ակցիաներ «Guy Fawkes» դիմակներով՝ ընդդեմ կառավարության, ի նպաստ Հայաստանի ինքնիշխանության ամրապնդման և ռուսական ազդեցության նվազեցման։

2018 թ․ գարնանը մասնակցել է Հայաստանում տեղի ունեցած իշխանափոխությանը՝ հանդես գալով որպես առանձին քաղաքացիական միավոր և մաս չկազմելով Նիկոլ Փաշինյանի թիմին։ Այդ ընթացքում հանդես է եկել ելույթներով, կարևորելով ազատության, հավասարության և եղբայրության գաղափարները։ Հասարակական շարժման ընթացքում ունեցել է գաղափարական տարաձայնություններ Նիկոլ Փաշինյանի և Արարատ Միրզոյանի հետ, մասնավորապես 2018 թ․ ապրիլի 23-ին՝ Սերժ Սարգսյանի հրաժարականի օրը։

2021 թ․ ապրիլի 27-ին Շահեն Հարությունյանը հիմնադրել է «Շանթ Դաշինք» ազգայնական կուսակցությունը և ընտրվել կուսակցության նախագահ։ 2024 թ․ ապրիլի 13-ին տեղի ունեցած կուսակցության երկրորդ համագումարում կրկին միաձայն վերընտրվել է այդ պաշտոնում։

2021 թ․ կուսակցությունը մասնակցել է Սյունիքի մարզի ՏԻՄ ընտրություններին․ հոկտեմբերի 17-ին Տաթև համայնքում կոալիցիոն հաղթանակ է տոնել, իսկ նոյեմբերի 14-ին՝ Գևորգ Փարսյանի գլխավորությամբ հաղթել է Կապան համայնքում։

2024 թ․ կուսակցության երկրորդ համագումարում Շահեն Հարությունյանը հայտարարել է, որ «Շանթ Դաշինք»-ը պատրաստվում է մասնակցել 2026 թ․ ՀՀ Ազգային ժողովի ընտրություններին, և կուսակցության ցուցակը գլխավորելու է Շանթ Հարությունյանը։

## Աշխատանքային գործունեություն
2019 թ․ աշխատել է Հայաստանի Ազգային ժողովում։

2024 թ․ դասավանդել է «Հայաստանում Ֆրանսիական քոլեջ հիմնադրամում»։ 

2021 թ․- մինչ այսօր ղեկավարում է «Շանթ Դաշինք» ազգայնական կուսակցությունը։

## Հրատարակություններ և գիտական հոդվածներ
1.  «Այլախոհական շարժման առաջացման նախադրյալները Խորհրդային Հայաստանում 1950–60-ական թթ.», Գիտական Արցախ, № 4 (19), 2023, Երևանի պետական համալսարան, էջ 43–53։

2.  «Ազգային միացյալ կուսակցության հիմնադրումը և նրա դերն ու նշանակությունը Խորհրդային Հայաստանում 1960–80-ական թթ. ընթացող այլախոհական շարժման ընթացքում», Գիտական Արցախ, № 1 (20), 2024, Երևանի պետական համալսարան, էջ 34–50։

3.  «Այլախոհական առաջին կազմակերպությունների առաջացումը և գաղափարական զարգացման դինամիկան Խորհրդային Հայաստանում 1960-ականների սկզբին», Պատմություն և մշակույթ, № 21 (1), 2024, Երևանի պետական համալսարան, էջ 137–150։

4.  «Այլախոհական շարժումների ուժգնացման երկրորդ շրջանը Խորհրդային Հայաստանում (1968–1978 թթ.)», Լրաբեր հասարակական գիտությունների, № 1 (670), 2024, ՀՀ ԳԱԱ, էջ 95–105։

5.  ««Խրուշչովյան հալոցքը» և այլախոհության առաջացումը ԽՍՀՄ-ում 1950–60-ական թթ.», Регион и мир, № 4 (53), 2024, Սևծովյան-Կասպյան տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալական հետազոտությունների հանրային ինստիտուտ, էջ 71–75։

6.  «Մոսկվայի 1921 թ. մարտի 16-ի պայմանագիրը որպես Հայաստանում այլախոհության ձևավորման խթան և երկրի մասնատման իրավական «հիմք»», Հայկական Քաղաքագիտական Հանդես, № 2 (20), 2023, Վ. Բրյուսովի անվան պետական համալսարան, էջ 33–48։

7.  «Այլախոհության գաղափարական ուղղվածությունները Խորհրդային Հայաստանում 1960–80-ական թթ.», Գիտական տեղեկագիր, № 1 (46), 2024, Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան, էջ 67–78։

8.  ««Հանուն հայրենիքի» ընդհատակյա կազմակերպությունը», Գիտական տեղեկագիր, № 2 (47), 2024, Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան, էջ 19–31։

9.  ««Հայ երիտասարդների միություն» ընդհատակյա կազմակերպությունը (1978–1980 թթ.)», Հայագիտական հանդես, № 3-4 (66-67), 2024, Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան, էջ 99–112։

10. Տարածքային վերամիավորման գաղափարի դրսևորումները «Հայաստանի վերամիավորման շարժում» (1966–1967) և «Հայաստանի վերամիավորման միություն» (1969–1971) ընդհատակյա կազմակերպություններում, Հայագիտական հանդես, № 4 (71), 2025, Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան, էջ 208-222։

11․ «Հայ երիտասարդական միություն («7-ի գործ»)․ այլախոհական առաջին կազմակերպությունը Խորհրդային Հայաստանում», Գիտական տեղեկագիր, № 3 (50), 2025, Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան, էջ 154-163։

## Ծանոթագրությունների ցանկ


Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ