Ռեակտիվ հիպոգլիկեմիա

**Ռեակտիվ հիպոգլիկեմիա կամ հետսննդային հիպոգլիկեմիան** (), ախտանշանային հիպոգլիկեմիա, որն առաջանում է ածխաջրերով հարուստ սնունդ ընդունելուց հետո չորս ժամվա ընթացքում՝ ինչպես շաքարային դիաբետ ունեցող, այնպես էլ չունեցող անձանց մոտ: Այս եզրույթը պարտադիր չէ, որ հանդիսանա ախտորոշում, քանի որ պահանջվում է համապատասխան հետազոտություն՝ հիպոգլիկեմիայի հստակ պատճառը պարզելու համար:

Այս երևույթը կապված է արյան շաքարի մակարդակը վերահսկող հոմեոստատիկ համակարգերի հետ: Այն նկարագրվում է որպես հոգնածության զգացում, թուլություն, գրգռվածություն, թեև այդ ազդեցությունները կարող են մեղմվել, եթե սնունդ ընդունելուց հետո առաջին մի քանի ժամվա ընթացքում ֆիզիկական աշխատանք կատարվի:

Անկման ենթադրյալ մեխանիզմը փոխկապակցված է սնունդ ընդունելուց հետո արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի աննորմալ արագ բարձրացման հետ: Սա սովորաբար հանգեցնում է ինսուլինի զգալի քանակությամբ արտազատման (հայտնի է որպես ինսուլինային «թռիչք»), ինչն էլ իր հերթին սկսում է հյուսվածքների կողմից գլյուկոզի արագ կլանումը՝ այն պահեստավորելով գլիկոգենի կամ ճարպի տեսքով, կամ օգտագործելով էներգիա արտադրելու համար: Արդյունքում արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակի հետագա կտրուկ նվազումը դիտվում է որպես «շաքարային անկման» պատճառ: Մեկ այլ պատճառ կարող է լինել ինսուլինի ազդեցության հիստերեզիսի էֆեկտը, այսինքն՝ ինսուլինի ազդեցությունը շարունակում է մնալ արտահայտված նույնիսկ այն դեպքում, երբ պլազմայում գլյուկոզի և ինսուլինի մակարդակներն արդեն ցածր են՝ ի վերջո հանգեցնելով գլյուկոզի մակարդակի շատ ավելի մեծ նվազմանը, քան ելակետային (սոված ժամանակ գրանցված) մակարդակն էր:

Շաքարային «անկումը» չպետք է շփոթել մեծ քանակությամբ սպիտակուցների օգտագործման հետևանքների հետ: Վերջինս նույնպես առաջացնում է հոգնածություն, սակայն դա ոչ թե գլյուկոզի մակարդակի տատանման, այլ օրգանիզմի կողմից սննդի մարսողության գործընթացին առաջնահերթություն տալու արդյունք է:

Այս երևույթի տարածվածությունը դժվար է ճշգրիտ որոշել, քանի որ կիրառվել են մի շարք ավելի խիստ կամ մեղմ սահմանումներ։ Խորհուրդ է տրվում ռեակտիվ հիպոգլիկեմիա եզրույթը պահպանել հետսննդային հիպոգլիկեմիայի այն ձևերի համար, որոնք բավարարում են Ուիփլի չափանիշներին (ախտանիշները համապատասխանում են գլյուկոզի չափելի ցածր մակարդակին և անհետանում են գլյուկոզի մակարդակի բարձրացման դեպքում)։ Իսկ իդիոպաթիկ հետսննդային համախտանիշ եզրույթը պետք է օգտագործել նմանատիպ ախտանիշների դեպքում, երբ հնարավոր չէ արձանագրել գլյուկոզի ոչ բնականոն ցածր մակարդակ ախտանիշների դրսևորման պահին։

Ախտորոշմանն օժանդակելու համար բժիշկը կարող է նշանակել HbA1c թեստ, որը չափում է արյան մեջ շաքարի միջին մակարդակը թեստին նախորդող երկու-երեք ամիսների ընթացքում։ Ավելի մասնագիտացված 6-ժամյա գլյուկոզի տոլերանտության թեստը կարող է կիրառվել բուժառուի արյան մեջ շաքարի մակարդակի փոփոխությունները գրանցելու համար՝ նախքան հատուկ գլյուկոզային ըմպելիքի ընդունումը և դրան հաջորդող վեց ժամվա ընթացքում՝ կանոնավոր պարբերականությամբ, պարզելու համար՝ արդյոք տեղի է ունենում գլյուկոզի մակարդակի անսովոր բարձրացում կամ անկում։

Ըստ ԱՄՆ Առողջապահության ազգային ինստիտուտների՝ ախտանիշների պահին արյան մեջ գլյուկոզի 70 մգ/դլ (3,9 մմոլ/լ)-ից ցածր մակարդակը, որին հաջորդում է վիճակի բարելավում սնունդ ընդունելուց հետո, հաստատում է ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի ախտորոշումը։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ախտանիշները տարբերվում են՝ կախված անհատի հիդրատացիայի մակարդակից և արյան մեջ գլյուկոզի կոնցենտրացիայի նվազման արագության ու չափի նկատմամբ զգայունությունից:

Անկում սովորաբար զգացվում է ածխաջրերի մեծ քանակությամբ օգտագործումից հետո չորս ժամվա ընթացքում: Հիպոգլիկեմիայի ընդհանուր նշաններին զուգահեռ, ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի ախտանիշները ներառում են.

* երկտեսություն
* անորոշ մտածողություն
* ուղեղի մթագնում
* անքնություն
* սրտխփոց կամ ֆիբրիլյացիա
* հոգնածություն
* գլխապտույտ
* քրտնարտադրություն
* գլխացավեր
* դեպրեսիա
* նյարդային գրգռվածություն
* միոկլոնուս
* քթաբորբ
* դող
* կարմրություն
* քաղցրավենիքի ցանկություն
* մեծ ախորժակ
* ռինիտ
* սրտխառնոց, փսխում
* խուճապի նոպա
* վերջույթների թմրություն/սառնություն
* շփոթություն
* իռացիոնալություն
* ջերմահորդանքներ
* վատ տրամադրություն
* գունատություն
* անհանգստություն
* խոսելու դժվարություն
* սառը ձեռքեր
* ապակողմնորոշում
* քնկոտություն

Այս ախտանիշների մեծ մասը, որոնք հաճախ փոխկապակցված են քաղցի զգացման հետ, կրկնում են շաքարի անբավարար ընդունման ազդեցությունը, քանի որ անկումը ինքնին նման է արյան մեջ շաքարի ցածր մակարդակի նկատմամբ օրգանիզմի արձագանքին, որը հաջորդում է գլյուկոզի անբավարարության ժամանակահատվածներին:

## Պատճառներ
Առողջապահության ազգային ինստիտուտները նշում են. «Ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի դեպքերի մեծ մասի պատճառները դեռևս քննարկման առարկա են: Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ որոշ մարդիկ կարող են ավելի զգայուն լինել օրգանիզմի կողմից ադրենալինի բնականոն արտազատման նկատմամբ, ինչն էլ առաջացնում է հիպոգլիկեմիայի ախտանիշներից շատերը: Մյուսները կարծում են, որ գլյուկագոնի սեկրեցիայի անբավարարությունը կարող է հանգեցնել ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի»։

Ինսուլինի նկատմամբ օրգանիզմի արձագանքի կարգավորման համար պատասխանատու են նաև մի շարք այլ հորմոններ, այդ թվում՝ կորտիզոլը, աճի հորմոնը և սեռական հորմոնները: Հետևաբար, չբուժված կամ ոչ պատշաճ բուժված հորմոնալ խանգարումները, ինչպիսիք են մակերիկամային անբավարարությունը (տես նաև Ադիսոնի հիվանդությունը) կամ աճի հորմոնի անբավարարությունը, երբեմն կարող են առաջացնել գերզգայունություն ինսուլինի նկատմամբ և ռեակտիվ հիպոգլիկեմիա:

Ստամոքսի շրջանցիկ վիրահատությունը կամ ֆրուկտոզի ժառանգական անտանելիությունը նույնպես համարվում են ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի պատճառներ, թեև դրանք հազվադեպ են հանդիպում: Միո-ինոզիտոլի կամ 1D-քիրո-ինոզիտոլի ընդունման դադարեցումը կարող է առաջացնել ժամանակավոր ռեակտիվ հիպոգլիկեմիա:

Գոյություն ունեն ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի մի քանի տեսակներ.

# Սննդային հիպոգլիկեմիա (դեմպինգի համախտանիշի հետևանք. այն հանդիպում է ստամոքսի վիրահատություն տարած մարդկանց մոտավորապես 15%-ի մոտ)
# Հորմոնային հիպոգլիկեմիա (օրինակ՝ հիպոթիրեոզ)
# Հելիկոբակտեր պիլորիով պայմանավորված գաստրիտ (ենթադրվում է, որ այս բակտերիան կարող է նպաստել ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի առաջացմանը)
# Ֆերմենտների բնածին անբավարարություն (ֆրուկտոզի ժառանգական անտանելիություն, գալակտոզեմիա և մանկական տարիքի լեյցինային զգայունություն)
# Ուշացած հիպոգլիկեմիա (թաքնված դիաբետ) (բնութագրվում է ենթաստամոքսային գեղձի բետա-բջիջներից ինսուլինի վաղ արտազատման ուշացմամբ, ինչը հանգեցնում է գլյուկոզի հանդուրժողականության թեստի սկզբնական փուլում հիպերգլիկեմիայի չափազանցված դրսևորման)։

Իդիոպաթիկ ռեակտիվ հիպոգլիկեմիա եզրույթն այլևս չի կիրառվում, քանի որ հետազոտողներն այժմ գիտեն ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի հիմքում ընկած պատճառները։ Ներկայումս ախտորոշման անհրաժեշտ գործիքները և ախտաֆիզիոլոգիական տվյալները հասանելի են, որոնք բացատրում են այդ երևույթի մեխանիզմները։

Ախտանիշների ի հայտ գալու պահին իրական հիպոգլիկեմիայի առկայությունը ստուգելու համար թե բերանացի գլյուկոզի տոլերանտություն բերանացի թեստը, թե սովորական նախաճաշի թեստը արդյունավետ չեն։ Փոխարենը, ներկայիս ստանդարտը շաքարով հարուստ նախաճաշի թեստն է կամ ամբուլատոր գլյուկոզի ստուգումը։

Բնականոն գործունեության համար օրգանիզմին անհրաժեշտ է գլյուկոզի (ածխաջրերի մարսողության արդյունքում առաջացող շաքար) համեմատաբար հաստատուն ներհոսք: Գլյուկագոնը և ինսուլինն այն հորմոնների թվում են, որոնք ապահովում են գլյուկոզի բնականոն մակարդակը մարդու օրգանիզմում: Սնունդ ընդունելիս արյան մեջ շաքարի մակարդակը սովորաբար բարձրանում է, ինչը դրդում է ենթաստամոքսային գեղձի բջիջներին արտադրել ինսուլին: Այս հորմոնի ազդեցությամբ գլյուկոզն անցնում է լյարդ որտեղ պահեստավորվում է գլիկոգենի տեսքով կամ օգտագործվում է նյութափոխանակության ընթացքում, այդպիսով իջեցնելով արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը: Ի հակադրություն սրան՝ արյան շաքարի նորմայից ցածր մակարդակի դեպքում ենթաստամոքսային գեղձը արտազատում է գլյուկագոն, որը շնորհիվ գլիկոգենը քայքայվում է և անցնում արյան հուն՝ բարձրացնելով գլյուկոզի մակարդակն արյան մեջ:

Պարբերաբար օգտագործվող ածխաջրերով հարուստ ուտեստները և սնունդը համարվում են շաքարային «անկումների» հիմնական պատճառը: Անկումը, որը մարդ զգում է, պայմանավորված է օրգանիզմում արյան շաքարի կտրուկ բարձրացմամբ և դրան հաջորդող անկմամբ, երբ սկսվում և դադարեցվում է շաքարով հարուստ սննդի ընդունումը: Շաքար պարունակող սննդի մեծ քանակությամբ արագ ընդունմանն ի պատասխան՝ արտադրվում է ավելի շատ ինսուլին, քան իրականում անհրաժեշտ է:

## Բուժում
Ռեակտիվ հիպոգլիկեմիան սովորաբար կարող է մեղմվել սննդակարգի փոփոխությունների միջոցով.

* Շաքարի ընդունման բացառում կամ սահմանափակում, ներառյալ կոնֆետները, քաղցր աղանդերները, մրգահյութերը և հավելյալ շաքարով ըմպելիքները,
* Օսլա պարունակող սննդամթերքի միայն փոքր քանակությամբ օգտագործում, ներառյալ կարտոֆիլը, մակարոնեղենը, նախաճաշի փաթիլները և բրինձը,
* Բազմազան սննդամթերքի օգտագործում,
** ձու, ընկուզեղեն, կաթնամթերք, տոֆու, լոբազգիներ, ոսպ, միս, թռչնամիս, ձուկ կամ սպիտակուցի այլ աղբյուրներ յուրաքանչյուր սնունդ ընդունելիս,
** ամբողջահատիկ ածխաջրեր, օրինակ՝ սպիտակ հացի փոխարեն ամբողջահատիկ ցորենի հացի օգտագործում,
** ավելի շատ մրգեր և բանջարեղեն (բայց ոչ մրգահյութ), ընդ որում՝ *օրական 5 անգամ* սկզբունքը խորհուրդ տրվող նպատակ է մարդկանց մեծ մասի համար,
* Բջջանյութով հարուստ սննդի ավելի շատ օգտագործում, ինչպիսիք են ոսպը, լոբին, հատիկավորները, կանաչեղենը և մրգերի ու բանջարեղենի մեծ մասըՇաքարային «անկումը» կանխելու այլ խորհուրդներ են,

* Կանոնավոր մարզումներ, քանի որ ֆիզիկական վարժությունները մեծացնում են բջիջների կողմից շաքարի կլանումը, ինչը նվազեցնում է ինսուլինի չափազանց մեծ արտազատումը,
* Բացառապես ածխաջրերից կազմված սննդի կամ թեթև ուտեստների ընդունման բացառում. ածխաջրերի հետ միաժամանակ օգտագործել ճարպեր և սպիտակուցներ, որոնք ունեն ներծծման ավելի դանդաղ տեմպ,
* Հետևողականորեն երկարատև ազդեցությամբ բարդ ածխաջրերի ընտրություն՝ արյան շաքարի կտրուկ անկումը կանխելու համար այն դեպքում, եթե մարդն օգտագործում է մեծ քանակությամբ ածխաջրեր սննդի հետ,
* Ախտանիշների վրա դեղամիջոցների հնարավոր ազդեցության մոնիտորինգ:

Ցածր ածխաջրային սննդակարգը և/կամ հաճախակի փոքր չափաբաժիններով սննդի ընդունումն այս խանգարման բուժման առաջին քայլն են: Առաջին կարևոր կետն է ավելացնել փոքր ուտեստներ առավոտյան և կեսօրից հետո՝ այն ժամանակահատվածում, երբ արյան մեջ շաքարի մակարդակը կսկսի նվազել: Եթե սննդի բաղադրությունը ճիշտ է ընտրված, արյան մեջ հիպոգլիկեմիան կանխվում է: Պացիենտները պետք է խուսափեն արագ ներծծվող շաքարներից և, հետևաբար, գլյուկոզով կամ սախարոզով հարուստ տարածված զովացուցիչ ըմպելիքներից: Նրանք պետք է զգուշանան նաև շաքար և սպիրտ պարունակող խմիչքներից, հատկապես քաղցած ժամանակ:

Քանի որ սա կարճատև խանգարում է, շաքարային «անկումը», որը պայմանավորված չէ ինսուլինի չափից մեծ քանակի ներարկմամբ, սովորաբար մարդկանց մեծ մասի մոտ բժշկական միջամտություն չի պահանջում: Այս խնդրի լուծման համար կարևորագույն գործոններն են սննդի բաղադրությունը և ընդունման ժամանակը:

Արյան մեջ շաքարի ցածր մակարդակի սուր (կարճատև) ախտանիշները լավագույնս մեղմվում են փոքր քանակությամբ քաղցր սնունդ օգտագործելով՝ օրգանիզմի ածխաջրային նյութափոխանակության հավասարակշռությունը վերականգնելու համար: Առաջարկվող տարբերակները ներառում են արագ մարսվող քաղցր մթերքներ, ինչպիսիք են՝

* չրերը,
* զովացուցիչ ըմպելիքները,
* հյութերը,
* շաքարը՝ կոնֆետների, հաբերի կամ խորանարդիկների տեսքով։

Հակագերճնշումային դեղամիջոցների դասը, որը հայտնի է որպես կալցիումական անցուղիների պաշարիչներ, կարող է օգտակար լինել ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի դեպքում, քանի որ բետա-կղզյակային բջիջների կալցիումական անցուղիների արգելակումը կարող է օգնել կանխել ինսուլինի գերարտադրությունը սնունդ ընդունելուց հետո։

## Հետսննդային համախտանիշ
Եթե ախտանիշների դրսևորման պահին հիպոգլիկեմիա չի նկատվում, ապա այս երևույթը կոչվում է իդիոպաթիկ հետսննդային համախտանիշ: Այն կարող է լինել ադրենէրգիկ հետսննդային համախտանիշ. արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը նորմայի սահմաններում է, սակայն ախտանիշներն առաջանում են վեգետատիվ ադրենէրգիկ հակակարգավորման միջոցով: Հաճախ այս համախտանիշը զուգակցվում է պացիենտի հուզական սթրեսի և տագնապային վարքագծի հետ: Այն հաճախ հանդիպում է նաև դիսավտոնոմիկ խանգարումների ժամանակ: Ռեակտիվ հիպոգլիկեմիայի համար նախատեսված սննդակարգային նշանակումները կարող են օգնել մեղմել հետսննդային համախտանիշի ախտանիշները:

## Տես նաև
* Հիպոգլիկեմիա

## Ծանոթագրություններ


*

Կատեգորիա:Դիաբետաբանություն
Կատեգորիա:Ներզատական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ներծորող, սննդային և նյութափոխանակման հիվանդություններ
Կատեգորիա:Շաքարախտ