Տիրիթ

**Տիրիթ** (), Հայոց Արշակունիների արքայատոհմի արքայազն։

## Ծագում
Տիրիթն Արտաշեսի որդին էր, նրա մայրն անհայտ է։ Նրա հորեղբայրը Արշակ Բ-ն էր, որը Մեծ Հայքի թագավորն էր 350-368 թվականներին, իսկ պապը հայոց թագավոր Տիրանն էր, որը կառավարել է 338-350 թվականներին։

## Անուն
Հայկական անունը ծագում է գրչության Տիր աստծո անունից, որը գալիս է պահլավերենից։ Պահլավերեն անունն իր հերթին ծագում է հին իրանական Տիրիտա (**Tīr-ita-*) բառից։ Մեկնաբանելով այս անունը՝ Հրաչյա Աճառյանը նշել է, որ այն կապված է Տիրիդատեսի հետ։ Տիրիդատեսը (, *Tiridátēs*) հայերեն անվան լատինական ձևն է, որը ծագում է հին պարսկերեն Տիրիդատա (**Tiridata-*) բառից, որը նշանակում է «Տիրի կողմից տրված/ստեղծված»։ Այն հունարենով արձանագրվել է Terdates (, *Tērdàtēs*), Teridates (, *Tēridátēs*), Teridácio (, *Tēridátios*) և Tiridácio (, *Tiridátios*) ձևերով։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ և գերեվարություն
Տիրիթը, ամենայն հավանականությամբ, ծնվել և մեծացել է Տիրանի գահակալության ժամանակ։ Նրա հայրը մահացել է Տիրանի գահակալության տարիներին, սակայն տարեթիվն անհայտ է։ Երբ Հուլիանոս կայսրը պարսիկների դեմ հարձակում է գործել և, Կիլիկիան անցնելով հասել է Միջագետք, Տիրան թագավորը նրան ընդառաջ գնալով՝ հարձակվել է պարսից զորքերի վրա, նրանց հալածել է և, սպասավորություն մատուցելով, Հուլիանոսին և ամբողջ բազմությանն անցկացրել է Եփրատ գետով։

Տիրանը խնդրանքով դիմել է կայսրին, որ ինքը չգնա Պարսկաստան՝ պատճառ բերելով, թե անկարող է ձի հեծնել։ Հուլիանոսը համաձայնել է, բայց նրանից խնդրել է զորք և պատանդներ։ Տիրանը, ըստ Խորենացու, խնայելով իր երկրորդ որդուն՝ Արշակին, տվել է Տրդատին՝ երրորդ որդուն, կնոջով ու որդիներով, և իր Տիրիթ թոռանը, իր մեռած անդրանիկ որդու՝ Արտաշեսի որդուն։ Հուլիանոսը, նրանց անմիջապես ուղարկել է Բյուզանդիոն, իսկ Տիրանին արձակել է Հայաստան։

Տիրիթն իր հորեղբորորդի Գնելի հետ կայսեր կողմից ազատվել է և ուղարկվել Հայաստան։ Կոստանդիոս կայսրը հետապնդել է հեռուն գնացող նպատակներ։ Խորենացին գրում է, որ նա, ի հատուցում Տրդատի անտեղի սպանության, վերջինիս որդի Գնելին հյուպատոսության պատիվ է շնորհել ու մեծ գանձեր տվել։ Եվ իբր այդ պատճառով խանդելով Գնելին՝ Տիրիթը չարությամբ է լցվել նրա դեմ՝ սպասելով հարմար օրվա։ Իրականում Գնելին հյուպատոսության պատիվ տալը բնավ պատահական չէր և ոչ էլ կապված էր նրա հայր Տրդատի սպանության հետ։ Հաշվարկը շատ նուրբ էր։ Քանի որ Արշակը որդի չուներ, Տիրանի մահացած անդրանիկ որդի Արտաշեսի զավակ Տիրիթը գահի օրինական ժառանգորդն էր։ Հետևաբար կայսրը, նրանց Հայաստան ուղարկելով, ոչ միայն վերածում էր հռոմեական գործակալների, այլև եթե ոչ թշնամություն, ապա սառնություն էր սերմանում հորեղբորորդիների միջև, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում, եթե Հռոմը նրանցից որևէ մեկին Հայոց գահ բարձրացնելու լիներ, երկուսն էլ՝ իրարից անկախ հավատարիմ կլինեին կայսրությանը։ Փաստորեն, Գնել ու Տիրիթ Արշակունիներին ուղարկելով Հայաստան՝ կայսրը դանդաղ գործողության ական էր տեղադրում երկրում։

### Փառանձեմ
Տիրիթի հորեղբորորդի Գնելն ամուսնացել է Փառանձեմ անունով հայ ազնվականուհու հետ Սյունիների տոհմից։ Փառանձեմը հայտնի էր իր գեղեցկությամբ և համեստությամբ։ Նրա գեղեցկության համբավը այնքան էր տարածվել, որ Տիրիթը կրքոտ սիրահարվել էր նրան և ցանկացել էր, որ նա դառնա իր կինը։

## Վեճ Գնելի հետ
Վերադառնալուց հետո Գնելը մեծ ժողովրդականություն է վայելել ազնվականության շրջանում։ Մովսես Խորենացին պնդում է, որ այդ մեծ համբավը նախանձ էր առաջացրել Տիրիթի մեջ, և վերջինս միջոցներ էր որոնել նրա դեմ դավեր նյութելու համար։

Փավստոս Բուզանդը, իր հերթին, նշել է, որ Տիրիթը հմայվել էր Փառանձեմի՝ Գնելի կնոջ գեղեցկությամբ և ցանկացել էր նրան իրենը դարձնել․Երկու պատմություններում էլ Տիրիթը (Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ թագավորի զինակիր Վարդան Ա-ի հետ) Արշակին Գնելի վերաբերյալ սուտ տեղեկություններ է հայտնել․

## Դավադրություն Գնելի դեմ
Գտնելով հորեղբորորդի Գնելի դեմ դավադրություն կազմակերպելու միջոց՝ Տիրիթն սկսել է նենգավոր հնարքներ մտածել։ Արշակ Բ-ին նա ասել է. «Գնելը մտադրություն ունի թագավորել և քեզ սպանել։ Բոլոր մեծամեծները, նախարարները և ազատները սիրում են Գնելին, մեր ամբողջ երկրի նախարարները գերադասում են նրա իշխանությունը իրենց վրա, քան քոնը։ Հիմա նրանք ասում են. «Արդ, արքա, իմացիր և տես, թե ինչ պիտի անես, ինչպես պիտի կարողանաս քեզ փրկել»: Հավատալով Տիրիթի խոսքերին՝ Արշակ Երկրորդը հրամայում է սպանել Գնելին։

Արշակ Բ-ն այդ ժամանակից մինչև Գնելի մահը թշնամանք է ունեցել նրա նկատմամբ, քանի որ նա հաճախ փորձել էր հետապնդել իրեն և երկար ժամանակ նրա դեմ ծրագրել էր դավաճանություն։

Այդ պահից սկսած Գնելը կնոջ հետ թաքնվում էր հորեղբորից։ Արշակ Երկրորդը, ի վերջո, սպանել է Գնելին Նավասարդի տոնի ժամանակ (որը տեղի էր ունենում օգոստոսին)՝ եղբորորդուն և նրա կնոջը խաբեությամբ հրավիրելով Շահապիվան՝ Արշակունիների բուն բանակատեղի, որը գտնվում էր պարսպապատ որսորդական արգելոցի տակ։ Խաբեությունն այն էր, որ Արշակ Բ-ն իբր ցանկանում էր հաշտվել Գնելի հետ։

Գնելին գերեվարել են Արշակ Բ-ի զինվորները, նրան տարել մոտակա լեռան Լսին բլուր, որտեղ մահապատժի են ենթարկել: Գնելի մահից և թաղումից հետո Արշակ Երկրորդը հրաման է արձակել սգալու իր եղբորորդու մահը, և Արշակ Երկրորդը սգացել և ողբացել է Գնելի համար, իսկ Փարանձեմն այնքան է սգացել Գնելի համար, որ պատռել է իր հագուստը, ճչացել ու լաց է եղել։

Այժմ, երբ Տիրիթը հաջողությամբ ազատվել էր հորեղբորորդուց, նա չէր կարողանում զսպել իր կիրքը Փառանձեմի հանդեպ։ Տիրիթն իր սուրհանդակի միջոցով նամակ է ուղարկել Փառանձեմին. Սգացող կինը բողոք է բարձրացրել. Փառանձեմը փետել է մազերը և ճչացել։

## Մահ
Այս պահից սկսած՝ աղբյուրները տարբեր կարծիքներ ունեն Տիրիթի ճակատագրի վերաբերյալ։

#### Ըստ Մովսես Խորենացու
Մովսես Խորենացին նշել է, որ Վարդանն ու Տիրիթը ուղարկվել են Գնելի մոտ՝ հարցնելու, թե ինչու է նա բնակվում Այրարատում՝ այն կալվածքներում, որոնք ստացել էր իր պապից՝ Տիգրան Զ-ից, այն սովորույթի խախտմամբ, ըստ որի՝ բոլոր իշխանները, բացի ժառանգորդից, պետք է բնակվեին Հաշտյանքում, Աղիովիտում և Առբերանիում՝ արքունական գանձարանից հատկացվող նպաստներով ու եկամուտներով։ Դեսպանները նրան հրամայել են լքել այդ տարածքը և վերադարձնել ազնվական իշխաններին, հակառակ դեպքում՝ նա կենթարկվի մահապատժի։

Գնելը ենթարկվել էր հրահանգներին և տեղափոխվել էր Աղիովիտ և Առբերան, որոնք գտնվում էին Վասպուրականում։

Որոշ ժամանակ անց Արշակը որոշել է որսի գնալ Այրարատ նահանգի Կոգովիտ գավառում։ Նրան ուղեկցել են Տիրիթն ու Վարդանը։ Խորենացին նշում է, որ ճանապարհին Տիրիթն ու Վարդանը որոշել են Արշակին թշնամացնել Գնելի հետ և ասել են, որ Գնելը Շահապիվան քաղաքում (որը ստացել էր իր մորական պապ Գնելից), որսի համար նախատեսված կենդանիների շատ ավելի մեծ քանակություն ունի իր տրամադրության տակ, քան թագավորը։

Արշակը Գնելին ուղարկել է հետևյալ հրովարտակը․
Տիրիթի և Վարդանի խաբեություններն ի վերջո հանգեցրել են Գնելի մահվան՝ բեմադրված պատահարի ձևով։ Մահապատիժն իրականացնող Վարդանը համաձայնել էր ծրագրին ոչ թե թագավորին հավատարիմ լինելու պատճառով, այլ Տիրիթի հետ ունեցած բարեկամությունից ելնելով։

Երբ Շապուհը հյուսիսային ազգերից խաղաղվել է և պատերազմներից հանգիստ առել՝ արտահայտել է իր բարկությունը Արշակի վրա, որ նա այնքան տարիներ հարկ է տալիս կայսրին, և ոչ իրեն: Այս պատճառով Արշակը արժանավայել ընծաներով նրա մոտ է ուղարկել Տիրիթին և Վարդանին՝ հաշտություն խնդրելու համար: Բայց քանի որ Շապուհն ուզում էր հույներից վրեժխնդիր լինել անցյալ պատերազմների համար, ինքը գնում է նրանց դեմ պատերազմի, ուստի և խնդրում է Արշակ թագավորին, որ իր հետ գնա հայոց զորքերով: Բայց Արշակը, պատճառներ բերելով, չի կամեցել անձանբ գնալ, այլ մի փոքր գունդ է ուղարկել Շապուհի հետևից։

Տիրիթի վրա բարկանալով՝ Արշակը նրան զրկել է պատվից, իբրև թե այդ բանը կատարվել է նրա թելադրանքով, որովհետև նա ատում էր հույներին: Թագավորին ավելի է գրգռել նրա զինակիր Վասակը, որ եղբորը նախանձել է մի հարճ աղջկա պատճառով: Ուստի թագավորը Տիրիթին ու Վարդանին սաստիկ նախատել է ամոթալի վիրավորական խոսքերով։

Այսպիսի անպատվություն և պարսավանք տանել չկարողանալով՝ երկուսն էլ որոշել են անցնել Շապուհի կողմը։ Արշակը Վասակին հրամայել էր մեծ զորքով հետապնդել նրանց և, հայտնաբերելու դեպքում, սպանել։

Մովսես Խորենացին իր պատմությունը եզրափակել է այն պնդմամբ, թե Տիրիթի մահը եղել էր այն անեծքի հետևանքը, որը Ներսես կաթողիկոսն արձակել էր նրա վրա՝ անմեղ Գնելի մահվանը մասնակցելու համար։

### Ըստ Փավստոս Բուզանդի
Երբ Արշակ Երկրորդը լսել է Փառանձեմի ճիչերը, սկսել է գիտակցել Տիրիթի դավադրությունը և Գնելի անիմաստ մահը։ Արշակ Բ-ն ապշել է կատարվածից և զղջացել Գնելին սպանելու համար։ Որոշ ժամանակ Արշակ Երկրորդը ոչինչ չի ձեռնարկել Տիրիթի հանդեպ։ Տիրիթը պատգամավոր է ուղարկել թագավորի մոտ. 

Երբ Արշակ Երկրորդը լսել է այդ խոսքերը, ասել է. 

Թագավորն անմիջապես մտածել է Տիրիթին նույնպես սպանելու մասին։ Տիրիթը, թագավորից ահաբեկված, գիշերով փախել է։ Արշակ թագավորը հրաման է տվել բանակին՝ հետամուտ լինել Տիրիթին և սպանել նրան։ Ի վերջո, Տիրիթին հայտնաբերել են Բասեն գավառի անտառում և տեղում սպանել։ Դրանից հետո Արշակը կնության է առել սպանված Գնելի կնոջը՝ Փառանձեմին։

### Ամփոփում
Նմանություններով հանդերձ, երկու պատմիչների տեղեկություններում կան տարբերություններ։ Ամենայն հավանականությամբ, հետագա դեպքերի վերաբերյալ Ներսես կաթողիկոսի անեծքը հետո է ներմուծվել Փավստոսի երկ, քանի որ Խորենացու համաձայն՝ Ներսեսը, Գնելի մահվան մասին իմանալով, անիծեց Արշակին ու սպանության առիթ եղողին և երկար օրեր սուգ պահեց։

Չնայած Փավստոսի հաղորդածին Տիրիթը, Խորենացու համաձայն, Գնելից անմիջապես հետո չի սպանվել։ Ըստ Խորենացու՝ Արշակը չի շտապել Տիրիթին մահապատժի ենթարկել, և անգամ այն բանից հետո, երբ Շապուհ II-ը, հյուսիսային ազգերի դեմ պատերազմները վերջացնելով, հայտնել է իր զայրույթն Արշակին, թե նա այդքան տարիների հարկ է տալիս կայսրին, բայց ոչ իրեն, նա Տիրիթին ու Վարդան Մամիկոնյանին հաշտության խնդրանքով, թագավորավայել ընծաներով ուղարկել է պարսից արքայի մոտ։ Շապուհը, որոշած լինելով հարձակվել հռոմեացիների վրա, Արշակին խնդրել է արշավանքին մասնակցել հայոց զորքերով, սակայն վերջինս ընդամենը մի փոքր զորամաս է ուղարկել։ Արշակը, բանակցությունների անհաջող ելքի համար Տիրիթի վրա զայրանալով, զրկել է պատվից։ Սակայն հասկանալով, որ հնարավոր չէ այդպիսի մեղադրանքներով մահապատժի ենթարկել գահի վրա դեռևս օրինական ժառանգ Տիրիթին՝ արքան բավարարվել է նրան և Վարդան Մամիկոնյանին նախատելով։ Վերջիններս, չկարողանալով հանդուրժել նման անպատվությունը և վախենալով թագավորի հետագա քայլերից՝ փորձել է ապավինել Շապուհ II-ին։ Սակայն ըստ Մովսես Խորենացու՝ թագավորի հրամանով Վասակ սպարապետը, որը մի հարճի պատճառով նախանձում էր եղբորը, հետապնդել է նրան և սպանել։ 

Փավստոսի և Խորենացու հաղորդումների համեմատական քննությունից կարելի է եզրակացնել, որ Տիրիթը սպանվել է հետո։ Արշակը, որը գահաժառանգության հետ կապված, անհանգիստ է եղել նաև Տիրիթի հարցում, կարծելով, որ նա փորձում է ինչ-ինչ գործարքի մեջ մտնել պարսիկների հետ, նրան և Վարդանին մեղադրել է իր հանձնարարությունը չկատարելու մեջ։ Ի վերջո, մեղավոր ճանաչելով Գնելի սպանության խնդրում, Տիրիթը սպանվել է։

## Գնահատական
Ռիչարդ Հովհաննիսյանը, անտեսելով Փավստոս Բուզանդի քնարական նկարագրությունը, ենթադրել է, որ Գնելի և հետագայում Տիրիթի մահապատիժը պայմանավորված են եղել Արշակի վախով, որ նրանք կարող են ապստամբել՝ գահը գրավելու նպատակով։ Նինա Գարսոյանը, իր հերթին, ենթադրել է, որ Գնելի վերաբերյալ Տիրիթի խոսքերն արտացոլում են, թե ինչպես էր Գնելի և Տիրիթի ներկայությունը զգացվում Արշակունիների արքունիքում՝ հաշվի առնելով, որ նրանք ընտանիքի հիմնական տոհմի արքայազներ էին և ազնվականության աջակցությամբ կարող էին հավակնել գահին: Վ․ Ս․ Նալբանդյանը ենթադրել է, որ Գնելը և Տիրիթը եղել են, համապատասխանաբար, հռոմեամետ և պարսկաստանամետ խմբավորումների առաջնորդներ, որոնք Հայաստանի թագավորության նկատմամբ գերիշխանություն հաստատելու համար 4-րդ դարում հայ ազնվականությանը բաժանել են Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի կողմնակիցների:

## Մշակույթում
Կոմպոզիտոր Տիգրան Չուխաջյանի «Արշակ Բ» օպերայի տարբերակներից մեկում (Արմեն Գուլակյանի լիբրետո) կա Տիրիթի կերպարը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Փավստոս Բուզանդ, Պատմություն Հայոց
* Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն
* Encyclopaedia Iranica: Armenia and Iran II. The pre-Islamic period
* R.G. Hovannisian, The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, Palgrave Macmillan, 2004
* V.M. Kurkjian, A History of Armenia, Indo-European Publishing, 2008

Կատեգորիա:Արշակունիներ