Ձերժոնյուվ

**Ձերժոնյուվ** (. |d͡ʑɛrˈʐɔɲuf|, ), քաղաք Լեհաստանի հարավարևմտյան մասում՝ Ստորինսիլեզյան վոյեվոդության նույնանուն շրջանում (պովյատում), որի, ինչպես նաև նույնանուն գմինայի (համայնքի) վարչական կենտրոնն է՝ առանց վերջինիս կազմի մեջ մտնելու։ Ունի քաղաքային գմինայի կարգավիճակ։ Զբաղեցնում է 20,07 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ Բնակչության թվաքանակը 2005 թվականի տվյալներով եղել է 34 958, 2021 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով՝ 32 346:

13-րդ դարում հիմնադրված, պատմական այս քաղաքը, որ ընկած է Բվի լեռների ստորոտին, կրում է լեհ քահանա և գիտնական Յան Ձերժոնի անունը։ Ձերժոնյուվը համբավվել է պատմա-ճարտարապետական ինքնատիպ հուշարձաններով, թանգարաններով, ռեստորաններով։ Հին քաղաքամասի շուկայի հրապարակը տարեկան մի քանի անգամ դառնում է խոշոր մշակութային միջոցառումների, տոնավաճառների անցկացման վայր։

## Ժողովրդագրություն

## Պատմություն
Մինչև 1945 թվականը քաղաքն անվանվել է Ռայխենբախ (*Reichenbach*). կազմված է գերմաներեն *reich* (հարուստ, ուժեղ) և *Bach* (հոսք) բառարմատներից, որոնք վերաբերում են բնակավայրի միջով հոսող Պիլավա գետին։
thumb|left|Միջնադարյան պարսպի մի հատվածը
Վաղ միջնադարում այս վայրերը բնակեցրել են սիլեզյան ցեղերի ներկայացուցիչները։ 10-րդ դարում տարածաշրջանը դարձել է նոր-նոր կազմավորվող լեհական պետության բաղկացուցիչ մասը։

Պատմական աղբյուրներում Ռայխենբախն առաջին անգամ հիշատակվել է 1258 թվականի փետրվարի 13-ով թվագրված մի փաստաթղթում։ Ծխական Սուրբ Գևորգ եկեղեցին նույնպես այդքան վաղ է հիշատակված։ 1392 թվականին բնակավայրը մտել է Բոհեմիայի թագավորության կազմի մեջ։ 15-րդ դարում հուսիտներն ավարի են ենթարկել այն։

1526 թվականին քաղաքի նոր տերերը դարձել են Հաբսբուրգները։ Ռայխենբախը 16-րդ դարում աստիճանաբար վերածվել է առևտրական կենտրոնի, որտեղ հիմնականում տեքստիլ արտադրանքի ու սպիտակեղենի առուվաճառք էր տեղի ունենում։ Երեսնամյա պատերազմի (1618-1648) տարիներին քաղաքը մեծապես վնասվել է։

* 1742 . — անցել է Պրուսիայի տիրապետության տակ։
* 1750 - պրուսական լեհագիր մի փաստաթղթում հիշատակվել է Ռայխենբախ անունով։
* 1762 - Ռայխենբախի մոտ տեղի է ունեցել Սիլեզյան երրորդ պատերազմի ճակատամարտերից մեկը։
* 1790 — Պրուսիայի, Ավստրիայի, Մեծ Բրիտանիայի ու Նիդերլանդների դիվանագետների միջև կնքվել է Ռայխենբախյան կոնվենցիան։ 
* 1813 — այստեղ գաղտնի համաձայնագրեր են կնքվել, որոնք հականապոլեոնյան 6-րդ կոալիցիայի հիմքն են դրել։ Հանդիպել են Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ը և Ռուսաստանի Ալեքսանդր I ցարը։
* 1815 թ. - Ռայխենբախում հիմնադրվել է «Aurora zur ehernen Kette» անվանումը կրող մասոնական օթյակը։
* 1855 թ. - շահագործման է հանձնվել առաջին երկաթգիծը։
* 1871 — քաղաքը ամբողջ Պրուսիայի հետ մեկտեղ մտել է միավորված Գերմանիայի կազմի մեջ։ 19-րդ դարում քաղաքը դարձել է տեքստիլ արդյունաբերության կենտրոններից մեկը Սիլեզիայում In 1848 the Silesian Weavers' Rebellion took place here.:
* Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին քաղաքում գործել է գերմանական Գրոս Ռոզեն համակենտրոնացման ճամբարի մասնաճյուղը, որտեղ հիմնականում պահվել են Նիդերլանդներից բերված հրեուհիներ։ 1945 թվականի սկզբներին, երբ Կարմիր բանակը ազատագրել է քաղաքը, շուրջ 20 հազար ողջ մնացած հրեա է փրկվել։ 1946 թվականի նոյեմբերին քաղաքում եղել է 17 800, համանուն շրջանում՝ շուրջ 50 հազար հրեա։ [7] . Սինագոգներից մեկը պահպանվել է և հետպատերազմյան տարիների վերակառուցվել։
* 1945 թ. հունվար - Կարմիր բանակի առաջխաղացումը Պոմերանիայի ու Սիլեզիայի գերմանացիներին հարկադրեց փախուստի դիմել, որը տեղի ունեցավ անկազմակերպ ձևով, և դրա հետևանքով բազմաթիվ կորուստներ եղան. հազարավոր մարդիկ զոհվեցին ռազմական գործողությունների կամ սաստիկ սառնամանիքների պատճառով։
* 1945 թ. մայիսի 8 - Կարմիր բանակը մտավ քաղաք, որը ողջ Ստորին Սիլեզիայի հետ միացվեց Լեհաստանին, և դռեևս մնացած գերմանացիներն արտաքսվեցին, իսկ նրանց փոխարեն մեծ հոսքով քաղաք եկան լեհեր ու հրեաներ, ինչի հետևանքով քաղաքը դարձավ հրեական մեծ համայնք ունեցող 6 բնակավայրերից մեկը Լեհաստանում։
* Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտին անմիջականորեն հաջորդած ժամանակաշրջանում քաղաքին մի քանի տարբեր անուններ են տրվել. Ռիխբախ (Rychbach), Ռայխենբախ (Reichenbach), (Դրոբնիշև) Drobniszew:
* 1946 թ. - հաստատվել է քաղաքի նոր անվանումը՝ Ձերժոնյուվ՝ մեղվաբույծ-գիտնական Յան Ձերժոնի պատվին։
* 1948 թ. - Ձերժոնյուվի բնակչության թվաքանակը եղել է մոտավորապես 24 000, որի 26%-ը՝ հրեաներ։
* Հետպատերազմյան առաջին տարիներին զարկ է տրվել տեքստիլ և էլեկտրամեքենաշինական արտադրությանը, գործարկվել է ռադիոընդունիչներ թողարկող առաջին լեհական գործարանը՝ *Zakłady Radiowe Diora*-ը։
1950-ական թվականներին քաղաքում տեղավորել են Հունաստանի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքով փախստական դարձած հույների, իսկ հրեական ծագում ունեցող բնակիչներն սկսել են արտագաղթել։
* 1992 թ. - Ձերժոնյուվի բնակչության թվաքանակը հասել է 38 428-ի, որ ամենաբարձր ցուցանիշն է նրա ողջ պատմության ընթացքում։ 
* 2011 թ. – հիմնադրվել է Ձերժոնյուվի քաղաքային թանգարանը։
thumb|Ձերժոնյուվում գործող բարձրագույն դպրոցը, որը գտնվում է քաղաքի հյուսիսային մասում

## Անվանի անձինք
*Հանս-Յուրգեն ֆոն Առնիմ (1889–1962), գերմանացի գեներալ
*Վալերիան Թևզաձե (1894–1987), վրաց-լեհական զինվորական գործիչ
*Հերբերտ Գիրշ (1921–2010), գերմանացի տնտեսագետ
*Յացեկ Միցկևիչ (ծնվ. 1970), մարզիկ հեծանվորդ
*Պյոտր Վիլչևսկի (ծնվ. 1978), բռնցքամարտիկ
*Պավել Պիվկո (ծնվ. 1982), ձեռնագնդորդ
*Քշիշտոֆ Պյոնտեկ (ծնվ. 1995), Ֆուտբոլիստ
*Չան Չուվարա (ծնվ. 1995), ձեռնագնդորդ

## Քույր քաղաքներ

## Պատկերասրահ

Dzierżoniów mury obronne.jpg|Միջնադարյան պարսպի մի հատվածը
Dzierzoniow - kosciol pw sw jerzego - 1904.jpg|Սբ. Գերգ եկեղեցին
Dzierżoniów, kostel Neposkvrněného početí IV.jpg|Ավգուստինյանների վանքի եկեղեցին
Widok z wieży ratuszowej na kościół pw. Matki Boskiej Królowej Polski w Dzierżoniowie..JPG|Լյութերական եկեղեցին
Dzierżoniów, ul. Krasickiego 21 - panoramio.jpg|Պատմական շինություն
Dzierzoniow willa 1.jpg|Պատմական շինություն
Dzierzoniow willa 2.jpg|Վիլլա
Dzierżoniów, Marszalka Józefa Piłsudskiego, vila II.jpg|Վիլլա
Dzierzoniow Krasickiego 25.jpg|Պատմական շինություն
File:Dzierzoniow - swidnicka 30 - 1904.jpg|Քաղաքային թանգարանը (*Muzeum Miejskie Dzierżoniowa*)
File:Dzierżoniów, náměstí.jpg|Շուկայի հրապարակը (*Rynek*)
File:Dzierżoniów, Radnice II.jpg|Քաղաքապետարանը (*Ratusz*)
File:Dzierzoniow ratusz 6.jpg|Միջնադարյան դարպաս
File:Dzierżoniów, kostel Panny Marie.jpg|Սբ. Մարիամ եկեղեցին
File:Kamienica na Świdnickiej - panoramio.jpg|Վալերիան Թևզաձեի տունը
File:Widok na Dzierzoniow.jpg|Քաղաքի համայնապատկերը
File:Dzierżoniów, Ząbkowicka, rohový dům.jpg|Պատմական շինություն
File:Dzierzoniow - klasztorna 12 - 1904.jpg|Պատմական շինություն
File:Dzierżoniów, Ząbkowicka, policejní komisariát.jpg|Ոստիկանատունը
File:Dzierżoniów, Świdnicka, banka PKO.jpg|Բանկի շենքը
File:2014 Dzierżoniów, wieża ciśnien 02.JPG|Ջրաշտարակ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Hugo Weczerka (Hrsg.): *Handbuch der historischen Stätten.* Band: *Schlesien* (= *Kröners Taschenausgabe.* Band 316). Kröner, Stuttgart 1977, ISBN 3-520-31601-3, S. 433–438.
* *Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler in Polen. Schlesien.* Deutscher Kunstverlag, München u. a. 2005, ISBN 3-422-03109-X, S. 274–278.
* Jürgen W. Schmidt: *Der Streit um die Stadterweiterung von Reichenbach in Schlesien*. In: *Jahrbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau* Bd. 45/46 (2004/2005), S. 325–344.
* Norbert Wójtowicz: *Masońskie śpiewy w Jutrzence pod Spiżowym Łańcuchem* (przyczynek do działalności dzierżoniowskiej loży w 1. połowie XIX wieku), „Musica Sacra Nova“ 2009/2010, t. 3/4, S. 307–317.
* Erich Hasse: *Chronik der Stadt Reichenbach im Eulengebirge.* Druck und Verlag des Reichenbacher Tageblattes (Carl Maetschke). Reichenbach, 1929.

## Արտաքին հղումներ

* Zeittafel (PDF; 640&nbsp;kB)
* Historische und aktuelle Aufnahmen und geographische Lage
* Geschichte der jüdischen Gemeinschaft in Dzierżoniów auf dem Portal Virtuelles Schtetl
* Քաղաքի պաշտոնական կայքէջը

Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Պատմական քաղաքներ