Դոլոմիտյան Ալպեր

**Դոլոմիտյան Ալպեր** (, ), լեռնային զանգված Արևելյան Ալպերում, հարավային կրաքարային Ալպերի համակարգի մաս։ Լեռնային զանգվածը գտնվում է Իտալիայի հյուսիսարևելյան մասում՝ Բելունո, Բոլցանո, Պորդենոնե, Տրենտո և Ուդինե գավառներում։ Զանգվածը սահմանափակված է գետերի հովիտներով․ Իսարկո (հյուսիս-արևմուտք), Պուստերիա (հյուսիս), Պիավ (արևելք և հարավ-արևելք), Բրենտա (հարավ-արևմուտք) և Ադիջե (արևմուտք)։ Համակարգի երկարությունը մոտ 150 կմ է, ամենաբարձր կետը Մարմոլադա լեռն է (3342 մ)։

2009 թվականին Դոլոմիտները ներառվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ VII և VIII չափանիշներով:

## Գեոմորֆոլոգիա
200px|մինի|Սասսոլունգո լեռնազանգված|ձախից

Դոլոմիտների և նրանց բնորոշ ժայռերի անվանումը (դոլոմիտ) առաջացել է 18-րդ դարի ֆրանսիացի երկրաբան Դեոդ դե Դոլոմիեի անունից, ով կատարել է տարածքի առաջին գիտական ​​ուսումնասիրությունը։ Լեռները կազմված են հիմնականում դոլոմիտներից և կրաքարերից, պատկանում են ալպյան ծալքավորությանը։ Զանգվածը զբաղեցնում է 15,9 հազար կմ² տարածք և ներառում է 18 գագաթ՝ ավելի քան 3 հազար մ բարձրությամբ։ Էրոզիայի գործընթացները ստեղծել են լանդշաֆտներ՝ ուղղահայաց, մերկ ժայռերով և նեղ ու երկար հովիտներով, ներառյալ սառցադաշտային և կարստային լանդշաֆտները: Հաճախակի են տեղի ունենում սողանքներ, ջրհեղեղներ և ձնահոսքեր։ Երկու անգամ (1963 և 1966 թվականներին) ուժեղ փոթորիկները սողանքներ են առաջացրել, ինչը հանգեցրել է Վայոնտի ամբարտակի ճեղքմանը (Պիավ գետի վտակի վրա) և Լոնգարոնե գյուղի հեղեղմանը։

Կենտրոնական մասում կան ձյան կուտակումներ և մոտ 40 սառցադաշտեր, որոնցից ամենամեծը Մարմոլադան է, որի մակերեսը 3 կմ2 է: Սառույցի ընդհանուր մակերեսը հասնում է 9 կմ2-ի։

## Ֆլորա և Ֆաունա
Լանջերի ստորին հատվածներում կան սոճու և սաղարթավոր անտառներ, սակայն դրանց մեծ մասը ծածկված է լեռնային մարգագետիններով։ Մեծ բարձրության վրա աճում են սովորական և եվրոպական սեդրոնային սոճու ծառեր, հանդիպում են՝ սպիտակ սալոր, եվրոպական սալոր, սովորական սոճու ծառ և սև սոճու ծառ: Տերևակալող տեսակներն են՝ հաճարենին, կեչին, ուռենին և կոշտ լաստան, լոբի, թխկի, բոխի, սպիտակ հացենի և կաղնի։ Գարնանը ծաղկում են խոլորձների ավելի քան 50 տեսակ։

Կենդանական աշխարհը ներկայացնում է ճագարներով, գայլերով, լեռնային այծերով, հազվադեպ հանդիպում է շագանակագույն արջ: Բացի այդ, այստեղ կարելի է հանդիպել՝  եղնուղտ, լեռնային այծեր և սպիտակուցների ցեղի ներկայացուցիչներին: Երկնքում դուք կարող եք տեսնել տունդրայի կաքավներ, արծիվներ և ագռավներ: Ստորին գոտու անտառները բնակեցված են փայտփորիկներով, գորշուկներով և բվերով։ Մարգագետիններում շատ թիթեռներ կան. լեռնային գետերում ապրում են իշխան ցեղատեսակի ձկները։

Դոլոմիտյան Ալպերի տարածքում գտնվում է Դոլոմիտա-Բելունեզի ազգային պարկը, ինչպես նաև մի քանի բնական պարկեր:

## Պատմություն
1915 թվականի մայիսից մինչև 1917 թվականի հոկտեմբերը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Դոլոմիտներում մարտեր են տեղի ունեցել իտալական և ավստրիական զորքերի միջև։ Լեռնային զանգվածը ռազմաճակատը բաժանում էր երկու մասի, միայն Կոլ-դի-Լանա լեռան ճակատամարտում զոհվել է 6400 իտալացի զինվոր և 1800 ավստրիացի զինծառայող: 1917 թվականի հոկտեմբերից հետո իտալացիները նահանջեցին դեպի Պյավա գետ, որտեղ տեղի ունեցավ պատերազմի խոշորագույն մարտերից մեկը՝ Կապորետտոյի ճակատամարտը։

Հակամարտության ընթացքում հակառակորդները շրջանցող թունելների և խրամատների ցանց են փորել, որոնց լաբիրինտները մինչ օրս տեսանելի են Լագազուիում (Lagazuoi), Կաստելետտո դելլա Տոֆանայում (Castelletto della Tofana) և Չիտտա դի գյաչչոյում (Citta di ghiaccio): Առանց այն էլ տարօրինակ ժայռերը կրում են այն ժամանակվա ռումբի և ականների պայթյունների հետքեր.

## Տնտեսություն
Դոլոմիտյան Ալպերը համարվում են զբոսաշրջության և ձմեռային սպորտի տարածքներ: Հիմնական հովիտներով դուք կարող եք հասնել լեռնազանգվածի շատ վայրեր: Կուրորտային ավաններ․ Կորտինա-դ′Ամպեցո, Ռոկկա Պիետորե, Ալեգե, Ֆալկադե, Աուրոնցո-Կադորե և Օրտիզեի, որի միջով անցնում է նեղ երկաթուղի։ Զանգվածի ծայրամասում են Բոլցանո, Տրենտո (արևմուտքից) և Բելունո (հարավ-արևելքից) քաղաքները։ Լեռնագագաթների մեծ մասը առաջին անգամ նվաճվել է անգլիացի ալպինիստների կողմից 1860-ական և 70-ական թվականներին։

## Պատկերասրահ

Villnöß-Valley1960s.jpg|Ֆունես
Dolomites2006-071.jpg|Առաջին համաշխարհային պատերազմին նվիրված բաց երկնքի տակ գտնվող թանգարան 5 Թորրի լեռան վրա: Հստակ տեսանելի են իտալական խրամատներն ու բունկերները։
Pelmo ozkos.JPG|Այծեր Պելմոյի ստորոտում։
PlanDeCorones edited.jpg|Իտալական Դոլոմիտյան Ալպերի պանորամա Բոլցանո գավառում:
Marmolada Westgrat wiki mg-k.jpg|Դոլոմիտյան Ալպերի տեսարան Մարմոլադա լեռից։


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ալպեր
Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Զբոսաշրջությունն Իտալիայում
Կատեգորիա:Իտալիայի ազգային այգիներ
Կատեգորիա:Իտալիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իտալիայի լեռներ
Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լեռներ
Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իտալիայում