open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կակտուսներ

[մինի|աջից|Ferocactus pilosus տեսակ, [Մեքսիկա]]
223x223px|մինի|կակտուս
**Կակտուսներ** (), երկշաքիլ բազմամյա բույսերի ընտանիք։ Թփեր են, լիաններ, հազվադեպ՝ ծառեր։

Ցողունն արտաքինից գնդաձև է, գլանաձև, ձվաձև, երբեմն հատվածավոր։ Հյութալի է, հաստ փշերով, մազիկներով կամ խոզաններով ծածկված, ունի խիստ զարգացած ջրատար պարենքիմ (խոշոր տեսակները կարող են պարունակել մինչև 2000 լիտր ջուր)։ Բջիջներում պարունակվող լորձային նյութերի առկայությունը դժվարացնում է ջրի գոլորշիացումը։ Իսկական տերևներ չունեն (բացառությամբ 2 տեսակի)։

Ծաղիկները խոշոր են, մեկական, երբեմն գագաթնային հուրանում խմբված։ Պսակաթերթերը շատ են, վառ. կարմիր, մանուշակագույն, դեղին, սպիտակ։ Պտուղը բազմասերմ է, մսոտ, հատապտղանման, երբեմն չոր։ Ծաղկում են երեկոյան կամ գիշերը, փոշոտվում միջատների, թռչունների միջոցով։ Հայտնի է մոտ 2000 տեսակ, տարածված հիմնականում Ամերիկայում, մոտ կեսը՝ Մեքսիկայում, 1 ցեղը՝ Աֆրիկայում, Մադագասկար կղզում։ Աճում են արևադարձային և մերձարևադարձային անապատներում, լեռներում։ Որոշ էպիֆիտ տեսակներ տարածված են Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի խոնավ արևադարձային անտառներում (ծառերի բներում և ճյուղերի վրա)։

Որպես դեկորատիվ բույսեր պահվում են ջերմատներում և սենյակներում։

Կակտուսի աճումը, ծաղկումը և պտղաբերումը տևում է 6-7 ամիս, այնուհետև անցնում են հանգստի շրջանի։ Այդ պատճառով ձմռանը սենյակներում և ջերմատներում կակտուսը պետք է պահել 5-6, 8-12&nbsp;°C պայմաններում և քիչ ջրել, ամռանը՝ լուսավոր, տաք, մաքուր օդով ապահովված տեղում և առատ ջրել։ Բազմացվում են սերմերով, կտրոններով, երբեմն պատվաստմամբ (մայիս-օգոստոսին)։ Կակտուսները օգտագործվում են որպես կանաչ ցանկապատ, վառելիք և այլն։ Կակտուսների հայրենիքը Մեքսիկան է։ Կակտուսները հիանալի հարմարվել են չորային կլիմային։ Նրանց տերևները վերածվել են փշերի, մազիկների ու խոզանակների, որոնք խիտ ծածկում են կակտուսի ցողունները և այնքան ջուր չեն գոլորշիացնում, որքան տերևները։ Դրա համար էլ նույնիսկ ամենաշոգ եղանակին բույսերը իրենց ցողուններում պահում են խոնավություն և մնում հյութալի։ Որոշ կակտուսներ պարունակում են մինչև 3000 լ ջուր։ Անապատներում կակտուսները խոնավության միակ պահապաններն են և հաճախ են փրկում ճանապարհորդների կյանքը։ Փշերը կակտուսի համար նաև պաշտպանիչ դեր են խաղում՝ պաշտպանելով կենդանիներից։ Կակտուսների տեսակները բազմաթիվ են։ Կակտուսները լինում են ծառանման, թփանման, խոտանման։ Կան 1սմ բարձրությամբ ու մի քանի գրամ քաշով կակտուսներ և 25 մ բարձրությամբ մի քանի տոննա կշռող կակտուսներ։ Կակտուսը իր հայրենիքում լայն կիրառում ունի։ Կակտուսը և իր պտուղները օգտագործում են կերակրի մեջ, կակտուսի բնափայտը օգտագործվում է տարբեր իրեր պատրաստելու համար։
## Պատկերասրահ

File:Cactus 11.jpg|
File:Cactus 12.jpg|
File:Cactus 13.jpg|
File:Cactus 14.jpg|
File:Cactus 15.jpg|
File:Cactus 16.jpg|
File:Cactus 19.jpg|
 File:Cactus 20.jpg|
File:Cactus 21.jpg|
File:Cactus 22.jpg|
File:Cactus flower 2020-08-03 v2.jpg|
File:Cactus flower 2020-08-03.jpg|


Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Սուկուլենտներ
Կատեգորիա:Կառլ Լիննեյ հեղինակի անվանած տաքսոններ
Կարապետ Անդրիանացի

**Կարապետ Անդրիանացի** (, -), հայ տպագրիչ-հրատարակիչ, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն

Սովորել է Ուշիի Սուրբ Սարգիս վանքի դպրոցում, վանահայր Ոսկան Երևանցու մոտ։ 1661 թվականին վերջինս ուղարկել է Ամստերդամ, ուր ստանձնել է էջմիածնի և Սարգսի անվան հայկական տպարանի ղեկավարությունը՝ լույս ընծայելով երկու Սաղմոսարան և ժամագիրք։

1664 թվականից աշխատել է Ամստերդամ եկած Ոսկան Երևանցու հետ, որպես նրա օգնական՝ մասնակցել է 15 անուն գրքերի, այդ թվում՝ Շարակնոցի, Աստվածաշնչի, Առաքել Դավրիժեցու «Պատմության», Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագրքի» հրատարակմանը։

1669 թվականին հայկական տպարանը Ամստերդամից տեղափոխվել է Լիվոռնո, ուր հրատարակել է երեք կրոնական գիրք։ 1672 թվականին տպարանը փոխադրվել է Մարսել, իսկ նա, անջատվելով հայ հրատարակչական խմբից, մնացել է Լիվոռնոյում։ Որոշ ժամանակ եղել է Լիվոռնոյի հայ համայնքի քահանա։ Թարգմանած գրքերից է «Վարդապետութիւն քրիստոնէական»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ
Կարապետ Բաղիշեցի

**Կարապետ արքեպիսկոպոս Բաղիշեցի** (), հայ տաղասաց, գրիչ, կազմարար, մանրանկարիչ, Մշո Առաքելոց վանքի վանահայր։

## Կենսագրություն
Կարապետ Բաղիշեցին ծնվել է մոտ 1475 թվականին Բաղեշում։ Նրա հայրն է՝ Ստեփանը, մայրը՝ Ալամշահը։ Ուսում ստանալու համար գնացել է Մշո Առաքելոց վանք, որտեղ ձեռնադրվել է նախ աբեղա, ապա վարդապետ։ Վանքի առաջնորդ Թադեոս արքեպիսկոպոսը որդեգրել է նրան և դեռ իր կենդանության ժամանակ նրան արքեպիսկոպոս և վանքի առաջնորդ է ձեռնադրել տվել։ Եղել է կազմարար, գրիչ և մանրանկարիչ։ Արտագրել է «Սաղմոս»-ը, «Մաշտոց»-ը և «Հայսմավուրք»-ը։ Առավել նշանավոր է եղել որպես տաղասաց։ Նրան երբեմն շփոթել են նույնանուն այլ անձնավորությունների հետ։ Մահացել է հավանաբար 1550 թվականին։

## Տաղեր
Կարապետ Բաղիշեցու կենսագրությունը և իր տաղերի հավաքածուն կազմել է Ներսես Ակինյանը, որոնցից նշանավոր են՝․
* «Տաղ արարածոց» - Նոյի երեք որդիների, ազգերի և աշխարհների մասին 85 երկտող ոտանավոր։ Գրվել է 1540 թվականին։ Տաղը սկսվում է այսպես՝ «Եկա՛յք, Ադամայ որդիք, արարածք ամէն միաբան»։ Եվրոպայի և Հայաստանի աշխարհագրության վերաբերյալ հետաքրքիր տեղեկություններ է պարունակում։
* «Ողբ ի վերայ արշաւանաց Շահ Իսմայէլի» - Մշո Եղրդուտ վանքում 1513 թվականին օրինակած «Սաղմոս»-ի հիշատակարանն է։ Պահպանվել Է ինքնագիրը (միակ օրինակը), գտնվում Է Մադրիդում։ «Ողբ»-ի նյութը պարսից շահ Իսմայելի պատերազմներն են Հայաստանում քրդական ցեղերի դեմ։ Նկարագրված են Բաղեշի բերդի գրավումը 1511-1512 թվականների ձմռանը և հայերի տառապանքներն այդ պատերազմում։ Ողբն արժեքավոր է առավելապես պատմական առումով։
* «Տաղ վասն վարդին» - 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տաղասացներ
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնություն 1902/1903

**1902/1903 մրցաշրջանի Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնությունը** քսաներորդն էր։ Առաջին անգամ հաղթող դարձան հավասար միավորներ վաստակած միանգամից երեք յի, յի և յի հավաքականներ, քանի որ գնդակների տարբերությունը այդ ժամանակ հաշվի չէր առնվում։ Իր առաջին տիտղոսը նվաճեց յի հավաքականը։

Մրցաշարը մեկնարկեց - խաղով, որում անգլիացիները հեշտությամբ հաղթեցին՝ խփելով չորս անպատասխան գնդակ։ Ապա անգլիացիներն ամրապնդեցին առաջատարի իրենց դիրքերը՝ 2։1 հաշվով հաղթելով ի հավաքականին։ Դրանից հետո մրցաշարում մեկնարկած յի հավաքականը տարավ արտագնա հաղթանակ ուելսցիների նկատմամբ, սակայն իռլանդացիների հետ տնային խաղում կրեց անակնկալ պարտություն, թեև ընդամենը երկու տարի առաջ նույն մարզադաշտում նույն մրցակցին հաղթել էր 11։0 հաշվով։ Իռլանդացիները հաղթեցին նաև ուելսցիներին և վերջիններս եզրափակեցին մրցաշարը առանց գեթ մեկ միավոր վաստակելու։

Մրցաշարի ելքը ավանդաբար վճռվեց Շեֆիլդում կայացած - խաղում։ Անգլիացիներին բավարարում էր նաև ոչ-ոքին, սակայն շոտլանդացիները հաղթեցին 2։1 հաշվով և կիսեցին հաղթողի տիտղոսը անգլիացիների և իռլանդացիների հետ։

## Մրցաշարային աղյուսակ

|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 1.||style="text-align:left;"|
|| 3 || 2 || 0 || 1 || 7 || 3 || +4 || **4**
|- align=center style="background:#FFFFFF;" 
| 2.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 4 || 0 || **4**
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 3.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 2 || 0 || 1 || 3 || 3 || 0 || **4** 
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 4.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 5 || -4 || **0**

Հաղթանակի համար շնորհվում էր 2 միավոր, ոչ-ոքիի համար՝ 1։
## Արդյունքներ

## Հաղթող

## Ռմբարկուներ


### 4 գոլ
*  Վիվիան Վուդվարդ
### 2 գոլ
*  Ֆինլի Սպիդի

### 1 գոլ
*  Ջո Բեչ
*  Հարրի Դևիս
* Արչի Գուդալ
*  Ջեք Կիրուան
*  Ջեյմս Շերիդան
* Ջո Քոնոր
*  Բոբբի Ուոլքեր
*  Ուոլթեր Ուոթկինս
### Ինքնագոլ
*  Ինքնագոլ


Կատեգորիա:Ֆուտբոլ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Միացյալ Թագավորության տնային առաջնություն
Արշավիր Կարապետյան

**Արշավիր Գարեգինի Կարապետյան** (), հայ խորհրդային երգիչ (բարիտոն), ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1967)։

## Կենսագրություն
1957 թվականին ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան (Մելիք-Շահնազարյանի դասարան), 1962-1963 թվականներին կատարելագործվել Հռոմի «Սանտա Չեչիլիա» ակադեմիայում։ 1955 թվականից Երևանի օպերայում Կարապետյանը Աշուղի դերում (Արմեն Տիգրանյանի «Դավիթ Բեկ» օպերա) բալետի թատրոնի մեներգիչ է։

Ելույթներ է ունեցել Մոսկվայում, Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ), Բուլղարիայում, Չեխոսլովակիայում, Հունգարիայում, Կանադայում և այլուր։

Դերերգերից են՝
* Օնեգին՝ Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին»
* էսկամիլիո՝ Բիզեի «Կարմեն»
* Դև՝ Ռուբինշտեյնի «Դև»
* Ռենատո՝ Վերդիի «Պարահանդես-դիմակահանդես»
* Ռիգոլետտո՝ Վերդիի «Ռիգոլետտո»
* ժերմոն՝ Վերդիի «Տրավիատա»
* Մոսի՝ Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Բարիտոններ
Միքայել Կարապետյան

**Միքայել Իվանի Կարապետյան** (Իվան Գերասիմի Լազիև–Լազյան, ), հայ բոլշևիկ պրոֆեսիոնալ հեղափոխական, իրավաբան, ԽՄԿԿ անդամ (1909)։

Հեղափոխական գործունեության մեջ ներգրավվել է 1904 թվականից։ 1910 թվականին տեղափոխվել է Կիև, որտեղ ձերբակալվել է և 2 տարով աքսորվել Վոլոգդայի նահանգ։ 1914 թվականին, Պրոկոֆի Ջափարիձեի, Արմենակ Բորյանի և այլոց հետ, մասնակցել է Թիֆլիսի բոլշևիկյան կազմակերպության աշխատանքներին։ 1915 թվականին ձերբակալվել և աքսորվել է Աստրախան։

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո աշխատել է Մոսկվայի սովետին կից հետաքննության հանձնաժողովում և զինվորական տրիբունալում։ 1922 թվականին եղել է ԽՍՀՄ հյուպատոսը Թուրքիայում։ 1924 թվականից գիտական աշխատանք է կատարել սովետական շինարարության ինստիտուտում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Համբարձում Կարապետյան

**Համբարձում Նիկոլայի Կարապետյան** (), հայ խորհրդային պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1973 թ.)։

## Կենսագրություն
[մինի|Համբարձում Կարապետյան հւշատախտակը Երևանի [Կիևյան փողոց (Երևան)|Կիևյան փողոցում]]
Համբարձում Կարապետյանը ծնվել է Գյոզալդարա (այժմ՝ Հայաստանի Կոտայքի մարզի Գեղադիր) գյուղում։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը։ 1957-1961 թվականներին եղել է Հայպետհրատի քաղաքական գրականության խմբագրության վարիչ։

1976 թվականից Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի ԽՄԿԿ պատմության ամբիոնի վարիչն էր։ Զբաղվում էր ԽՄԿԿ, կոմերիտմիության և հայ հասարակական մտքի պատմության հարցերով։ ԽՄԿԿ անդամ (1954 թ.)։

## Հիշատակ
Երևանի Կիևյան փողոցի 22 հասցեում փակցվել է Համբարձում Կարապետյանի հիշատակը հավերժացնող հուշատախտակ։

## Մատենագիտություն
### Գրքեր
*Հայաստանի կոմերիտմիության ծնունդը։ Երևան, Հայպետհրատ, 1956։  
*Ղուկաս Ղուկասյանի կյանքը։ Երևան, Հայպետհրատ, 1958։      
*Ղուկաս Ղուկասյան։ Երևան, «Հայաստան», 1971։ 
* Լենինը և Հայաստանը։ Գ. 2, Հայաստան, 1989, 502 էջ։
*Ալյոշա Ջափարիձե։ Երևան, «Լույս», 1979։  
*Սոցիալ-տնտեսագիտական միտքը բոլշևիկյան հայ պարբերական մամուլում։ Երևան, ԵՊՀ, 1980։      
* Հայ դեմոկրատական-առաջադիմական, մարքսիստական միտքը Ռուսաստանի և ռուս ժողովրդի մասին։ Ակնարկներ հայ հասարակական մտքի պատմությունից, Հայաստան, 1981, 304 էջ։
*Սևրի պայմանագիրը հայոց ճակատագրում, Ա. հ., 2004, 128 էջ։

### Մամուլ
* Արևածագից առաջ։ «Գարուն», 1967, № 3, էջ 25-27։ Վլադիսլավ Կասպարովի մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Սերգեյ Կարապետյան (գեներալ)

**Սերգեյ Եսայու Կարապետյան** (), խորհրդային բանակի հայազգի գեներալ-մայոր (1942)։

## Կենսագրություն
Սերգեյ Կարապետյանը ծնվել է 1899 թվականին, Գորիսի շրջանի Խնձորեսկ գյուղում, Եսայու ընտանիքում, որը տեղափոխվել է Թուրքմենստանի Կիզիլ Արվատ քաղաքը, որտեղ էլ ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։ 20 տարեկան հասակում մտել է Կարմիր բանակի շարքերը։ Այնուհետև սովորել է հեծելազորային դասընթացում և ծառայել Հայկական դիվիզիայում դասակի հրամանատար։

1934 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Ֆրունզեի անվան ակադեմիան, 1942 թվականին՝ Գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիային կից հրամկազմի կատարելագործման դասընթացը։ 1936-1937 թվականներին եղել է Հայկական 22-րդ հեծելագնդի հրամանատար, 1938-1940 թվականների՝ ծառայել Բելառուսական հատուկ ռազմական օկրուգում, մասնակցել Արևմտյան Բելառուսիայի ազատագրմանը։

Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբին Լատվիայում գնդապետ Կարապետյանի հրամանատարությամբ գործող դիվիզիան մարտեր է մղել Ռիգայի ուղղությամբ, որտեղ ծանր վիրավորվել է և ապաքինվելուց հետո մասնակցել է Վորոնեժի ռազմաճակատի մարտերին։ 174-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար գնդապետ Ս. Կարապետյանը հաջողությամբ է լիկվիդացնում Դոնի արևելյան ափում գտնվող հակառակորդի պլացդարմը, անցնում Դոն գետը, ջախջախում Կորոտայսկ քաղաքի մոտ կուտակված գերմանական զորքերին։ 1942 թվականին Ս. Կարապետյանը պարգևատրվել է Կուտուզովի 2-րդ աստիճանի շքանշանով և շնորհվել գեներալ-մայորի զինվորական կոչում։

Վերանվանված 46-րդ գվարդիական դիվիզիան մարտնչում է Կալինինի ռազմաճակատում, ապա 2-րդ մերձբալթյան ռազմաճակատի զորքերի հետ, գրավում Օստրով քաղաքը, որի համար դիվիզիային շնորհվեց «Օստրովյան» անունը։ Այնուհետև դիվիզիան 3-րդ բելառուսական ռազմաճակատում մասնակցել է Էստոնիայի, Տարտու Ռիգա (1944) քաղաքների ազատագրմանը։ Դիվիզիան պարգևատրվեց Կարմիր դրոշի շքանշանով։ 1945 թվականից գեներալ-մայիոր Ս. Կարապետյանը գլխավորել է Առաջին բելառուսական ռազմաճակատի 146-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը մասնակցեց Վիսլայի վրա մղված մարտերին, Վարշավայի ազատագրմանը, Օդերի գետանցմանն ու Բեռլինի գրավմանը։

Ետպատերազմյան տարիներին Անդրկովկասյան զինվորական օկրուգի գվարդիական 7-րդ բանակի մարտական ուսուցման վարչության պետն էր։

Մահացել է 1956 թվականին, թաղվել Երևանի քաղաքային գերեզմանոցում։

## Պարգևներ
* Լենինի շքանշան
* Կուտուզովի 2-րդ աստիճանի շքանշան
* Սուվորովի և Կուտուզովի 2-րդ աստիճանի շքանշան
* Կարմիր դրոշի (3) շքանշան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կարապետյան դպրոց

**Կարապետյան դպրոց**, հիմնվել է 1830 թվականին, Ախալցխայում, Կարապետ Բագրատունու նախաձեռնությամբ և միջոցներով։ Արական հոգևոր դպրոց էր։ Պահվում էր հիմնադրի կտակած միջոցներով, եկեղեցու հասույթներով և մասնավոր նվիրատվություններով։ Շենքի հարմարություններով և նյութական պայմաններով Հարավային Կովկասի ապահովված հայկական դպրոցներից էր։ 1846 թվականին ուներ մեկ նախապատրաստական և երեք հիմնական դասարաններ։ 1877 թվականին միջնակարգ դպրոց էր (10 ուսուցիչ, 193 աշակերտ)։ 1885 թվականին փակվել է, վերաբացվել մեկ տարի հետո՝ որպես երկդասյա երկսեռ ծխական դպրոց։ 1888-1889 ուսումնական տարում ունեցել է 328 աշակերտ։

Ավանդվել են կրոն, հայոց լեզու, ռուսաց լեզու, հայոց պատմություն, ընդհանուր աշխարհագրություն, ռուսաց պատմություն, Ռուսաստանի աշխարհագրություն, բնագիտություն, թվաբանություն, գեղագրություն, գծագրություն (նկարչություն), երգեցողություն, ձայնագրություն։

1896 թվականին նորից է փակվել և վերաբացվել 1905 թվականին։ 1907-1908 թվականների ուսումնական տարում ունեցել է 382, 1908-1909 թվականներին՝ 317 աշակերտ։ 1911-1920 թվականներին գործել է որպես 5-ամյա դպրոց։ 1914 թվականին աշակերտների թիվը իջել է 240-ի։

Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական դպրոցներ
Կատեգորիա:Ցարական Ռուսաստանի տիրապետության ներքո գործած հայկական դպրոցներ
Հայրենադարձություն

[մինի|Ամերիկյան «Պուեբլո» ռազմանավի ռազմագերիները [Կորեայի ապառազմականացված գոտի|Կորեայի ապառազմականացված գոտում]]

**Հայրենադարձություն**, տարագիրների վերադարձը հայրենիք՝ նրանց քաղաքացիության վերականգնումով։

Հայրենադարձություն է նաև ռազմագերիների և ռազմական գործողությունների հետևանքով իր երկրից հեռացած քաղաքացիական բնակչության վերադարձը հայրենիք։ Համաձայն Ժնևի 1949 թվականի կոնվենցիայի, ռազմական գործողությունների դադարեցումից հետո պատերազմող պետությունները պարտավոր են կատարել ռազմագերիների անվերապահ Հայրենադարձություն, բացառությամբ նրանց, ովքեր ենթակա չեն Հայրենադարձության (օրինակ՝ ծանր հիվանդները, քրեական հանցագործություն կատարած անձինք և այլն)։

Խորհրդային տարիներին տարագիրների հայրենադարձություն նախատեսված է եղել ԽՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության 1946 թվականի հոկտեմբերի 19-ի հրամանագրով, որի համաձայն արտասահմանից Խորհրդային Հայաստան վերադարձող հայերը ճանաչվում էին ԽՍՀՄ քաղաքացիներ։

Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ
Կատեգորիա:Պատերազմի հետևանք
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քաղաքականություն
Մազանդարանցիներ

**Մազանդարանցիներ** կամ **մազենդերանցիներ** (մազ․՝ Tapərsi bənevar)՝ իրանալեզու ժողովուրդ։ Հնուց ի վեր ապրում է Մազանդարան կոչվող պատմական շրջանում (մերձկասպյան Իրան), որը IX—XII դարերում հայտնի է եղել նաև **Թաբարիստան** անունով։ Մշակույթով ու կենցաղով մոտ են պարսիկներին։ Մազանդարաներենը պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների իրանական խմբի արևմտաիրանական ենթախմբին։ Հավատացյալները շիա իսլամի հետևորդներ են։ Զբաղվում են հողագործությամբ (բրինձ, ցորեն)։ Մերձկասպյան շրջաններում տարածված է ձկնորսությունը, լեռներում՝ անասնապահությունը։ Նաև լեռնային շրջաններում կիսանստակյաց բնակչության մոտ պահպանվել են ցեղային կենցաղի որոշ հատկություններ։ Մեծագույն ցեղերն են համարվում **գադիկուլահները** և **պալանիները**։

## Գրականություն
* Народы Передней Азии, М., 1957՝ ռուսերեն;
* Бартольд В. В., Место Прикаспийских областей в истории мусульманского мира, [Баку, 1925]՝ոևսերեն;
* Кисляков В. Н. Мазандеранцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.։ Большая Российская Энциклопедия, 1999 С.598՝ ռուսերեն։

Կատեգորիա:Իրանական ազգեր
Կատեգորիա:Իրանի ազգեր
Կուլյաբի մարզ

**Կուլյաբի մարզ** (), խորհրդային շրջանի մարզ Տաջիկստանի կազմում։ Առաջին անգամ կազմվել է 1939 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, լուծարքի ենթարկվել 1955 թվականի օգոստոսի 28-ին, նորից կազմվել 1973 թվականի դեկտեմբերի 29-ին։ Գտնվում էր Տաջիկստանի հարավում, սահմանակից է Աֆղանստանին։ Տարածությունը 13 հազար կմ² է, բնակչությունը՝ 490 հազար (1979 թվական)։

Կուլյաբի մարզը բաժանվում էր 8 շրջանի, ունի 2 քաղաք, 6 քտա։ Կենտրոնը՝ Կուլյաբ։ Մարզի հյուսիսում երկրի արևելքում ձգվում են Խազրատիշոխ (4484մ), Վախշի (3141մ) և այլ լեռնաշղթաներ, որոնք իրարից բաժանված են գետահովիտներով և Պետրոս Առաջին ու Դարվազյան (Պամիրա-Դարվազյան լեռնային համակարգ) լեռնաշղթաների ճյուղավորումներն են։

Տարածքի զգալի մասին բնորոշ են բլրաշարաթմբային ռելիեֆի ձևերը։ Համեմատաբար հարթ տարածություններ կան մարզի հարավարևմտյան ցածրադիր մասում։ Օգտակար հանածոներից կան քարաղ, այրվող թերթաքարեր, ասբեստ, բազմամետաղեր, շինանյութեր։ Կլիման ցամաքային Է։ Հարավ-արևմտայան հարթավայրային տարածություններում հունվարի միջին ջերմաստիճանը 0&nbsp;°C-ից —2&nbsp;°C Է, հուլիսինը՝ 28—30&nbsp;°C, նախալեռներում՝ համապատասխանաբար —2&nbsp;°C-ից —4&nbsp;°C, 20—24&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները հարավ-արևմուտքում՝ առավել ցածրադիր մասում 200—400 մմ են, մնացած մասերում՝ 600—800 մմ։

Կատեգորիա:Տաջիկստանի ԽՍՀ-ի մարզեր
Կատեգորիա:1939 հիմնադրումներ
Հայրենագիտություն

**Հայրենագիտություն**, **գավառագիտություն**, երկրի առանձին մասերի (բնակավայրի, մարզի, երկրամասի, հանրապետության) համակողմանի ուսումնասիրություն՝ գերազանցապես տեղական բնակչության և դպրոցականների ուժերով։ Հայրենագիտության զարգացման գործում կարևոր դեր են կատարում հայրենագիտական թանգարանները, որոնք ունեն գիտամեթոդական կենտրոնների ֆունկցիաներ և հավաքում, մշակում ու պահպանում են հայրենագիտական նյութերը։

Հայաստանում 1921 թվականին լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատին առընթեր ստեղծվեց կենտրոնական գավառագիտական բյուրո, հետագայում՝ նաև կամավոր ընկերություն։ Զարգացավ դպրոցական հայրենագիտությունը։ Հայրենագիտական աշխատանքները հանրապետությունում կոորդինացնելու նպատակով Հայկական աշխարհագրական ընկերությանը կից ստեղծվել է հայրենագիտական խորհուրդ (1958-ից)։ Հայրենագիտական դասական ուսումնասիրություններ են համարվում Ղևոնդ Ալիշանի Հայաստանի պատմաաշխարհագրական մարզերին վերաբերող աշխատությունները։

## Գրականություն
* Դարյան Վ., «Խորհրդային գավառագիտության խնդիրները», Երևան, 1939։ 
* Ջուհարյան Թ. Գ., «Հայրենագիտությունը դպրոցում», Երևան, 1949։ 
* Ավագյան Գ. Ե., «Հայրենագիտական աշխատանքը դպրոցում», Երևան, 1962։

Կատեգորիա:Համայնք
Կատեգորիա:Մշակույթի պատմություն
Կատեգորիա:Սոցիալական պատմություն
Տադահիրո Նոմուրա

**Տադահիրո Նոմուրա**  (|野村 忠宏|Նոմուրա Տադահիրո|extra=, ), ճապոնացի ձյուդոիստ, առաջին և միակ եռակի օլիմպիական չեմպիոնը (1996, 2000 և 2004)։ 1997 թվականի աշխարհի չեմպիոն։ Ավարտել է Տենրիի համալսարանը։ Մրցել է մինչև 60 կգ քաշային կարգում։ Հասակը՝ 164 սմ։

## Կենսագրություն
Նոմուրան ավարտել է Տենրիի համալսարանը, Նառա պրեֆեկտուրայի մանկավարժական համալսարանի մագիստրատուրան, 2009 թվականից հանդիսանում է Հիրոսակիի համալսարանի դոկտոր։

Հանդես է եկել մինչև 60 կգ քաշային կարգում։ Հասակը 164 սմ է։ Ձյուդոյի մինչև 70 կգ քաշային կարգի օլիմպիական չեմպիոն (1972 թվական) Տոյոկաձու Նոմուրայի զարմիկն է։

## Մարզական պարգևներ
### Օլիմպիական խաղեր. Ձյուդո (տղամարդիկ)

* **Ոսկի** - Ատլանտա, 1996, մինչև 60 կգ քաշային կարգ
* **Ոսկի** - Սիդնեյ, 2000 մինչև 60 կգ քաշային կարգ
* **Ոսկի** - Աթենք, 2004 մինչև 60 կգ քաշային կարգ

### Աշխարհի առաջնություններ
* **Ոսկի** - Փարիզ, 1997, մինչև 60 կգ քաշային կարգ
* **Բրոնզ** - Օսակա, 2003, մինչև 60 կգ քաշային կարգ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1974 ծնունդներ
Կատեգորիա:2000 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Կատեգորիա:2004 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 10 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի ձյուդոիստներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի մարզիկներ
Կատեգորիա:Ձյուդոյի աշխարհի չեմպիոններ
Յոն Լուկա Կարաջալե

**Յոն Լուկա Կարաջալե** (), ռումինացի թատերագիր և հրապարակագիր, ՌԱՀ ակադեմիայի անդամ (հետմահու)։

Լավագույն գործերից են «Փոթորկալի գիշեր» (1878 թ.), «Պարոն Լեոնիդան ռեակցիայի հետ դեմ առ դեմ» (1879 թ.), «Կորած նամակը» (1884 թ.), «Կառնավալ» (1885 թ.) կատակերգությունները։ «Նոթեր և պատմվածքներ» (1892 թ.), «Թեթև պատմվածքներ» (1896 թ.), «Պահեր» (1901 թ.) և այլ ժողովածուներում Կարաջալե պատկերել է ռումինական քաղաքական իրականությունը։ 1907 թ.-ին արձագանքել է գյուղացիական ապստամբությանը Ռումինիայում («1907 թ., Գարնանից մինչև աշուն», հոդված)։

Նրա անունն է կրում Բուխարեստի ազգային թատրոնը։ Կարաջալեի գործերը հայերեն են թարգմանվել 1912 թվականից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Ռումինացի գրողներ
Կատեգորիա:Ռումինացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ռումինացի թատերագիրներ
Կատեգորիա:Ռումինացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռումինացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Ռումինացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռումինացի հրապարակագիրներ
Կատեգորիա:Ռումինացի քաղծառայողներ
Կատեգորիա:Ռումինացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Թատերական քննադատներ
Կատեգորիա:Ռումինացի բանահավաքներ
Կատեգորիա:Ռումինացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Արամ Խաչատրյանի կիսանդրի (Երևան)

**Արամ Խաչատրյանի կիսանդրի**, գտնվում է Երևանի Արաբկիր համայնքում՝ Արամ Խաչատրյան 19 շենքի հարակից տարածքում։ Տեղադրվել է 2013 թվականի ապրիլի 30-ին։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Գևորգ Գևորգյան

## Պատմություն
2013 թվականի ապրիլի 30-ին Երևանի Արաբկիր համայնքի Արամ Խաչատրյան և Վահրամ Փափազյան փողոցների հարակից հատվածում տեղադրվել է կոմպոզիտոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Արամ Խաչատրյանի կիսանդրին՝ կոմպոզիտորի 110-ամյակի միջոցառումների շրջանակում։

Կիսանդրու բացման արարողությանը մասնակցել են Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը, ՀՀ կոմպոզիտորների միության նախագահ Ռոբերտ Ամիրխանյանը, Արաբկիրի թաղապետ Հրայր Անտոնյանը։

## Պատկերասրահ

WikiConference Yerevan 2013 107.JPG
Պատկեր:Արամ Խաչատրյանի կիսանդրի.jpg
Պատկեր:Արամ Խաչատրյանի կիսանդրի 2.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2013 քանդակներ
Կատեգորիա:Արամ Խաչատրյանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գևորգ Գևորգյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Ասքանազ Կարապետյան

**Ասքանազ Գևորգի Կարպետյան** (), հայ խորհրդային զինվորական, գեներալ-մայոր (2.11.1944), Սովետական Միության հերոս (1.11.1943)։

## Կենսագրություն
մինի|Ասքանազ Կարապետյանի հուշատախտակը Երևանում
1919 թվականից զորակոչվել է դաշնակցական բանակ, ծառայել Սարիղամիշում, որտեղ կապվել է բոլշևիկյան ընդհատակյա կազմակերպության հետ։ 1920 թվականին մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը, որի պարտությունից հետո մեկնել է Ադրբեջան։

1920 թվականի նոյեմբերին 11-րդ կարմիր բանակի կազմում մասնակցել է Հայաստանի բռնազավթմանը և երկրում խորհրդային ռեժիմի հաստատմանը, իսկ 1921 թվականին՝ քաղաքացիական կռիվներին։ 1923-1927 թվականներին սովորել է Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան ռազմահետևակային դպրոցում։

1937 թվականից եղել է գնդի հրամանատար։ 1940 թվականին մասնակցել է Արևմտյան Բելառուսի ազատագրմանը։ Կարապետյանի գունդը մարտնչել է Ստալինգրադյան ռազմաճակատում (1942- 1943 թվականներ)։ ԽՄԿԿ անդամ (1920)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ղարիբյան Ց. Լ., Մելիտոպոլի հերոսը, Երևան, 1973։

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի հայ մասնակիցներ
Ալիխանլը

**Ալիխանլը** (ադրբ. Alıxanlı), գյուղ Ադրբեջանի Հանրապետության Ֆիզուլիի շրջանում։ Գտնվում է Արաքսի ձախակողմյան վտակ Քենդալան գետի ափին։

1907 թ.-ին ուներ 663 բնակիչ՝ հիմնականում ադրբեջանցիներ։

## Տես նաև
* Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Լոռեր

**Լոռեր** (), իրանալեզու ժողովուրդ, որն ապրում է արևմտյան Իրանում, Զագրոսի լեռներում։ Լոռերի ընդհանուր քանակը գնահատվում է 3-8 մլն։ Իրենցից ներկայացնում են 4 բարեկամական ցեղային խմբեր՝ փիշ–ե կուհա ու փոշտ–ե կուհա Լոռեսթանում և մամասանի ու կուհգիլուե Ֆարսում։ Խոսում են լոռերեն լեզվով, որը պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների իրանական խմբի արևմտաիրանական ենթախմբին։ Հավատացյալները դավանում են իսլամի շիա ճյուղը։ Կա վարկած, որ Լոռերը գոյացել են հին էլամական բնակչության և եկվոր հարավիրանական ճյուղի ցեղերից։ Անցյալում հիմնականում ներկայանում էին որպես քոչվոր անասնապահներ։ Այժմ մեծամասնությունը վարում է նստակյաց կյանք։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/351736/Lur
* http://gatchina3000.ru/big/071/753_bolshaya-sovetskaya.htm

Կատեգորիա:Իրանական ազգեր
Կատեգորիա:Իրանի ազգեր
Ալիթան

**Ալիթան**, գյուղակ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հեքյարիի գավառում։

19-րդ դարի վերջերին ուներ 10 տուն քուրդ բնակիչ։

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն ու գյուղատնտեսությունն էր։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ալիզռնան

**Ալիզռնան**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվում էր Մուշ քաղաքից 6-7 կմ արևելք։

## Պատմություն
Գյուղը թուրքերի ձեռքով ավերվել, իսկ բնակիչները տանջամահ անելով սպանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1880 թվականին ուներ 50 տուն՝ 5000 հայ բնակիչով, իսկ 1909 թվականին՝ 30 տուն հայ բնակիչ։

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը երկրագործությունն ու անասնապահությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Ալիզռնանն ուներ հայկական եկեղեցի ու վարժարան։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնություն 1903/1904

**1903/1904 մրցաշրջանի Մեծ Բրիտանիայի տնային առաջնությունը** քսանմեկերորդն էր։ Այն ամենասակավագոլն էր։

Լավ մեկնարկեց յի հավաքականը՝ դժվարին ոչ-ոքի խաղալով ուելսցիների հետ և 3-1 հաշվով հաղթելով յի հավաքականին։ Պատմականորեն անգլիացիների գլխավոր մրցակիցը՝ յի հավաքականը հիասթափեցրեց՝ նույն մրցակիցների հետ խաղերում գրանցելով ոչ-ոքիներ միևնույն 1-1 հաշվով։ Իռլանդացիները մեկնարկային պարտությունից հետո կարողացան վերականգնվել՝ ոչ-ոքի խաղալով շոտլանդացիների հետ և նվազագույն հաշվով հաղթելով հաղթելով ուելսցիներին, ինչը նրանց դուրս բերեց երկրորդ հորիզոնական։

Ավանդույթի համաձայն, մրցաշարի ելքը պիտի վճռվեր - խաղում, ուր շոտլանդացիներին չեմպիոն դառնալու համար անհրաժեշտ էր հաղթանակ։ Սակայն հանդիպման միակ գոլը, որը խփեց առաջնության բոոր ժամանակների լավագույն ռմբարկու Սթիվ Բլումերը, անգլիացիներին պարգևեց հաղթանակ, ու դրա հետ նաև առաջնության հաղթողի տիտղոսը։

## Մրցաշարային աղյուսակ

|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 1.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +4 || **5**
|- align=center style="background:#FFFFFF;" 
| 2.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 1 || 1 || 1 || 3 || 4 || -1 || **3**
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 3.||style="text-align:left;"|
|| 3 || 0 || 2 || 1 || 2 || 3 || -1 || **2** 
|- align=center style="background:#FFFFFF;"
| 4.||style="text-align:left;"| 
|| 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || -1 || **2**

;
Հաղթանակի համար շնորհվում էր 2 միավոր, ոչ-ոքիի համար՝ 1։

## Արդյունքներ

## Ռմբարկուներ


### 2 գոլ
*  Ջոզեֆ Բեչ
*  Ալֆրեդ Քոմոն
### 1 գոլ
*  Սթիվ Բլումեր
*  Ջորջ Դևիս
*  Ջեք Կիրվան
*  Բիլլի ՄաքԿրեկեն
*  Ջեյմս Շերիդան
*  Ռոբերտ Հեմիլթոն
*  Ռոբերտ Ուոլքեր
*  Ռոբերտ Աթերթոն
*  Լլոյդ Դևիս
*  Ուոլթեր Ուոթկինս


Կատեգորիա:Ֆուտբոլ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Միացյալ Թագավորության տնային առաջնություն
Հովհաննես Կարապետյան

**Հովհաննես Տիգրանի Կարապետյան** (), հայ խորհրդային երկրաբան, ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1935), երկրա-բանահանքաբանական գիտությունների դոկտոր (1936)։

## Կենսագրություն
Սովորել է էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, 1895 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը

1895- 1905 թթ.-ին ծավալել է հասարակական, հրապարակախոսական և լուսավորական լայն գործունեություն։ 1906 թ.-ին մեկնել է արտասահման, ընդունվել Մոնսի (Բելգիա) հանքաբանական բարձրագույն դպրոցը, որն ավարտել է 1912 թ.-ին։ Նույն տարվա հուլիսին ընտրվել է Բելգիական երկրաբանական ընկերության իսկական անդամ։

1913 թ.-ին վերադարձել է Թիֆլիս։ 1913-1920 թթ.-ին հետազոտել է Անդրկովկասի, Իրանի և Թուրքմենստանի մի շարք հանքավայրեր։

1923-1933 թթ. Կարապետյանը խոշոր ծառայություններ է մատուցել Անդրկովկասի լեռնահանքային ձեռնարկությունների վերականգնման, մետաղային հանքավայրերի հետախուզման, մետաղագործական արդյունաբերության հումքային բազայի ստեղծման բնագավառներում։ Նա կազմել է բազմաթիվ հետախուզական պլաններ, հաշվետվություններ, տվել եզրակացություններ հիդրոտեխնիկական մի շարք կառույցների երկրաբանական պայմանների մասին։

1925-1930 թթ. Կարապետյանը զբաղվել է նաև ՀԽՍՀ հանքային ու անուշահամ ջրերի ուսումնասիրությամբ և ջրամատակարարման հարցերով։

1931-1932 թթ. աշխատել է Մոսկվայում որպես Մոսկվա-Վոլգա ջրանցքի շինարարության գլխավոր խորհրդատու։

1934 թ.-ին փոխադրվել է Երևան, 1935-1939 թթ. Կարապետյանը եղել է իր իսկ ջանքերով կազմակերպված երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի տնօրեն, միաժամանակ դասախոսել Երևանի համալսարանի աշխարհագրական ու երկրաբանական ֆակուլտետներում, վարել ընդհանուր երկրաբանության ամբիոնի վարիչի պաշտոնը։

Կարապետյանը թողել է հարուստ գիտական ժառանգություն։ Հեղինակ է շուրջ 200 տպագիր և նույնքան էլ ձեռագիր աշխատությունների, հոդվածների ևն։ Որպես պատգամավոր մասնակցել է 17-րդ Միջազգային երկրաբանական կոնգրեսի (Մոսկվա, 1937) աշխատանքներին, ղեկավարել նրա մասնակիցների Կովկասյան էքսկուրսիաները։

## Հիշատակ
Կարապետյանի երկրաբանական հարուստ հավաքածուի բազայի վրա 1937 թվականին Երևանում հիմնադրվել է երկրաբանական թանգարան, որը կոչվում է նրա անվամբ։

## Տես նաև
* Հովհաննես Կարապետյանի անվան երկրաբանական թանգարան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ երկրաբաններ
Կատեգորիա:Երկրաբաններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Հովսեփ Կարապետյան

**Հովսեփ Ղազարի (Նազարի) Կարապետյան** (), հայ բոլշևիկ հեղափոխական, ֆիզիոթերապևտ ԽՄԿԿ անդամ (1917)։

Հեղափոխական ընդհատակյա աշխատանք է կատարել Պետրոգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) հացթուխների միությունում՝ Յուսուֆ ծածկանունով։ Ընտրվել է Պետրոգրադի բանվորների ու զինվորների դեպուտատների սովետի անդամ։ Մասնակցել է Պետրոգրադի պաշտպանությանը, եղել Բաշկիրյան դիվիզիայի կոմիսար, 1926 թվականին ավարտել է Լենինգրադի առաջին բժշկական ինստիտուտը, 1930 թվականին նշանակվել ֆիզիոթերապիայի ինստիտուտի տնօրեն, 1935 թվականին՝ Լենինգրադի առաջին բժշկական ինստիտուտի ֆիզիոթերապիայի ամբիոնի վարիչ։ 1944 թվականից մինչև կյանքի վերջը եղել է Իվան Պավլովի անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի փոխտնօրեն, աշխտելով ակադեմիկոս Լևոն Օրբելիի հետ։ Եղել է ԽՍՀՄ ֆիզիոլոգների ընկերության անդամ։ Գիտական աշխատանքները նվիրված են ֆիզիոլոգիայի և ֆիզիոթերապիայի հարցերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիոթերապևտներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիոլոգներ
Պավել Կորին

մինի|աջից|Կորինի աշխատանքներից
**Պավել Դմիտրիևիչ Կորին** (, ), ռուս խորհրդային նկարիչ, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1962), ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ (1958)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում։ Ղեկավարել է Պուշկինի անան կերպարվեստի թանգարանի վերականգնման արվեստանոցը (1932-59), եղբոր՝ Ալեքսանդր Կորինի և այլոց հետ վերականգնել Դրեզդենի պատկերասրահի նկարները։ Կորինի ստեղծագործությանը բնորոշ է կերպարների ոգեշնչվածությունն ու կամային նկարագիրը, գծանկարի մոնումենտալ խստությունը, պլաստիկական ձևերի ամբողջականությունը, գույնի հագեցվածությունը։ 1920-30-ական թվականներին. աշխատել է «Հեռացող Ռուսիան» կտավի վրա։ Պատկերել է խորհրդային մտավորականության ներկայացուցիչներին. «Ալեքսանդր Նևսկի» եռապատկերի կենտրոնական մասը (1942, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա), («Լեոնիդով», «Մ. Վ. Նեստերով», երկուսն էլ՝ 1939)։ Մարտիրոս Սարյանի, Սիմոնովի (երկուսն էլ՝ 1956), Կուկրինիկսների (1958), Գուտտուզոյի (1961, բոլորն էլ՝ Տրետյակովյան պատկերասրահում) նկարների համար արժանացել է լենինյան մրցանակի (1963)։ 1941-45-ին և ետպատերազմյան տարիներին ստեղծել է «ռուս ժողովրդի անպարտելիությունը» գովերգող գործեր («Ալեքսանդր Նևսկի» եռապատկերը, 1942-43, Տրետյակովյան պատկերասրահ), Մոսկվայի մետրոպոլիտենի կայարանների՝ «Արբատսկայա»-ի, «Կոմսոմոլսկայա-կոլցևայա»-ի խճանկար առաստաղապատկերները (1951, պետական մրցանակ 1952), «Նովոսլոբոդսկայա»-ի լիտրաժները (1951)։

Կորինի աշխատանքներից Խորհրդային Միության մարշալ Լեոնիդ Գովորովի դիմանկարը (1949) գտնվում է Հայաստանի պետական պատկերասրահում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստագետներ
Կատեգորիա:Պատմանկարիչներ
Վարդգես Գուլիկյան

**Վարդգես Լևոնի Գուլիկյան** (), հայ նկարիչ, գեղանկարիչ։

## Կենսագրություն
1961 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի գեղանկարի բաժինը, 1968 թվականին՝ Երևանի Պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գեղանկարի բաժինը։

1982 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է, 1997 թվականից՝ Նկարիչների միջազգային միության անդամ (ՅՈՒՆԵՍԿՕ )։

1962-1963 թվականներին աշխատել է Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնում՝ որպես բեմի նկարիչ, 1968-1970 թվականներին՝ Համո Բեկնազարյանի անվան «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ որպես ֆիլմի նկարիչ, 1970-1979 թվականներին՝ նախագծային ինստիտուտում՝ որպես ավագ ճարտարապետ, 1979-1990 թվականներին՝ Երևանի քաղխորհրդի նախագծային ինստիտուտում՝ որպես բաժնի վարիչ, 1990 թվականից՝ Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի գեղարվեստական կրթության ֆակուլտետում, կերպարվեստի ամբիոնի պրոֆեսոր է։

1987 թվականին Մոսկվայում ԺՏՆՑ ծաղկի տաղավարի ձևավորման համար արժանացել է Ոսկե մեդալի։ 2013 թվականին դարձել է Համաշխարհային կոնգրեսի, Ռուսաստանի հայերի միության, Հայաստանի սփյուռքի նախարարության, Հայաստանի նկարիչների միության կողմից հայտարարված կերպարվեստի լավագույն ստեղծագործությունների մրցանակաբաշխության դափնեկիր։

Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Հոլանդիայում (1990), Լեհաստանում (1992), Երևանում (1994)։ Գործերից պահվում են Հայաստանի նկարիչների միության և Հայաստանի մշակույթի նախարարության ֆոնդերում։

## Ստեղծագործություններ
Ստեղծել է թանձր գունային գամմայով բնապատկերներ՝ 
*«Աշուն», 1970։
*«Կեսօր. Սովետաշեն», 1983։
* «Արա լեռը կեսօրին», 1987։
*«Տեսարան Կոնդից», 1991։
*«Բնանկար», 1994։

Նատյուրմորտներ՝ 
*«Նատյուրմորտ ձմերուկով», 1992։
*«Նատյուրմորտ ձկներով», 1995, 2000։

Կոմպոզիցիաներ՝ 
*«Տրնդեզ», 1980։
*«Ծաղկի տոն», 1987։
*«Նվագախումբ», 1994։
* «Պայքար», 1994։
*«Դանթեի հանդիպումը Բեատրիչեի հետ», 2001։
*«Երաժիշտը», 2003։

Դիմանկարներ՝ 
*«Թոռնիկս՝ Լևոնիկը», 1998։
*«Դիանայի դիմանկարը», 2002։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դոցենտ նկարիչ... Վարդգես Գուլիկյան (լուսանկարներ)

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Դեմյան Կորոտչենկո

**Դեմյան Սերգեևիչ Կորոտչենկո** (, ), խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ, սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1964), ԽՄԿԿ անդամ (1918)։

1934-1939 թվականներին կուսակցական աշխատանքներ է կատարել Մոսկվայում և Ուկրաինայում։ 1939-1947 թթ.-ին եղել է Ուկրաինայի կոմկուսի ԿԿ-ի քարտուղար։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանում եղել է Ուկրաինայում պարտիզանական շարժման կազմակերպիչ։ 1947-1954 թվականներին՝ ՈւՍՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ, 1954-1969 թվականներին՝ ՈւԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության նախագահ և ԽՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության նախագահի տեղակալ։

Եղել է նաև ԽՍՀՄ I-VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Պարգևատրվել է Լենինի 7 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սովետական գործիչներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 19-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի պարտիզաններ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Ուկրաինայի քաղաքական գործիչներ
Եկատերինա Կորչագինա-Ալեքսանդրովսկայա

**Եկատերինա Պավելի Կորչագինա-Ալեքսանդրովսկայա** (, ), ռուս խորհրդային դերասանուհի, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1936)։

1915 թվականից խաղացել է Պետերբուրգի Ալեքսանդրյան թատրոնում։ Բացառիկ ճշմարտացիությամբ անձնավորել է կենցաղային դերեր։ Խաղացել է շուրջ 500 դերեր, լավագույններից են համարվում Ուլիտա (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Անտառ»), Խրիստինա Արխիպովնա (Կոռնեյչուկի «Պլատոն Կրեչետ»)։ Նկարահանվել է կինոյում։

Արժանացել է Լենինի շքանշանի (1939), Ստալինյան մրցանակի (1943)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  
* Եկատերինա Կորչագինա-Ալեքսանդրովսկայա Ռուսական կինոյի հանրագիտարանում () 
* Եկատերինա Կորչագինա-Ալեքսանդրովսկայա «Սովետական մեծ հանրագիտարան»-ում 

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:1874 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունվարի 15 մահեր
Կատեգորիա:1951 մահեր
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուս դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:«Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կատարած անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կարնոզին

**Կարնոզին** ( - մսային, carno - միս), C9H14N4O3, դիպեպտիդ, կազմված է (3-ալանին և հիստիդին ամինաթթուներից։ Մոլեկուլային զանգվածը 226, 2 է, բյուրեղանում է անգույն ասեղների ձևով, ջրում լավ է լուծվում, չի լուծվում սպիրտում։ Պարունակվում է ողնաշարավոր կենդանիների կմախքային մկաններում (200–400 մգ%), մարդկանց մոտ՝ 100-150 մգ% ։ Կարնոզինը առաջինը հայտնաբերել է Վլադիմիր Գուլևիչը՝ մսի մզվածքում (1900)։ Կարնոզինը մասնակցում է կմախքային մկաններում ընթացող կենսաքիմիական պրոցեսներին, սակայն նրա կենսաբանական դերը վերջնականապես բացահայտված չէ։  Նյարդա–մկանային մեկուսացած պատրաստուկը ողողող հեղուկին կարնոզինը ավելացնելիս վերականգնվում են հոգնած մկանի կծկումները։

Բրիտանիայի, Հարավային Կորեայի, Ռուսաստանի և այլ երկրների հետազատողները ապացուցել են որ կարնոզինը ունի հակաօքսիդանտ հատկություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պեպտիդներ
Նարտյան էպոս

[thumb|250px|Նարտյան հերոս [Սոսլան|Սոսրուկոի պատկերը]]
**Նարտյան էպոս** (), Հյուսիսային Կովկասի մի շարք ժողովուրդների մոտ ընդունված էպոս, որի հիմքն են կազմում հերոս փահլևանների («նարտերի») ծագման և արկածների մասին պատմվածքներ։ Առաջին հերթին էպոսը գոյություն ունի օսերի և աբխազա-ադըղեական ժողովուրդների (ադըղեների, աբազների, աբխազների) մոտ, սակայն հայտնի են նաև էպոսի տարբերակները չեչենների և ինգուշների, կարաչայների և բալկարների մոտ։

Էպոսի արձագանքները կան սվանների, վրացական լեռնային ցեղերի և Դաղստանի ժողովուրդների մեջ։ «Նարտ» տերմինը ընդհանուր անվանումն է էպոսի հերոսների, որոնք կազմում են յուրօրինակ դյուցազնական միություն, սրա ոգին իմաստուն Սաթանան է (Սաթանե)՝ հզոր կախարդուհին։ Նարտյան էպոսի ծագման պատմությունը դեռևս լրիվ հայտնի չէ։ Անկասկած, հիմքը ալանական հին վիպաշարն է, որ ստեղծվել է մ.թ.ա. VII–IV դդ․ սկյութական ժամանակաշրջանում։ Վիպերգի ազգային տարբերակները հարստացել են տեղի բանահյուսությամբ։ Ծագելով դեռևս մայրիշխանության մնացուկներ պարունակող տոհմական հասարակության պայմաններում՝ Նարտյան էպոսը ներառել է հաջորդ հասարակական ֆորմացիաների տարրերը և առ այսօր պահպանում է իր կենսունակությունը։ Օսերի և ադըղեների նարտյան ասքերն սկսել են գրառվել XIX դ․ կեսերին, մյուսներինը՝ ավելի ուշ։ Աբխազական նարտյան ասքերը հայտնի են դարձել միայն վերջին տասնամյակներին։ Սովետական շրջանում առաջին անգամ հրատարակվել են համահավաք տեքստերը՝ բնագրով և ռուսերեն թարգմանությամբ։ Թարգմանվել են նաև գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օսական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Աբխազական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Աբազական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Նարտյան էպոս
Կարքեմիշ

**Կարքեմիշ** (խեթերեն՝ Kargamiš, հունարեն՝ Εὔρωπος, լատիներեն՝ Europus), հնագույն քաղաք Հյուսիսային Ասորիքում (մ.թ.ա. 2400-600), Եփրատի աջ ափին, այժմյան Սիրիայի և Թուրքիայի սահմանին։ Ամենահին հիշատակությունը վերաբերում է մ.թ.ա. 18-րդ դարին։ Մ.թ.ա. 15-րդ դարում վասալական կախման մեջ է եղել Եգիպտոսից, ավելի ուշ՝ մինչև մ.թ.ա. 12–րդ դարը՝ Խեթական պետությունից։

Մ.թ.ա. 12 – 8 դարերում եղել է ինքնուրույն թագավորության մայրաքաղաք։ Մ.թ.ա. 717 թվականին Կարքեմիշը նվաճել է Սարգոն II-ը։ Մ.թ.ա. 605 թվականին նրա մոտ Բաբելոնի թագավոր Նաբուգոդոնոսոր II, Մարաստանի դաշնակցությամբ, պարտության է մատնել Եգիպտոսի փարավոն Նեխո II-ի և Ասորեստանի թագավոր Աշշուրուբալլիտ II–ի զորքերին։ Այս ճակատամարտից հետո Ասորեստանը դադարել է գոյություն ունենալ։

Կարքեմիշը պեղելիս (1876, 1878-1881, 1908-1919) հայտնաբերվել են պաշտպանական կառույցներ, պալատների, տաճարների և այլ շինությունների հիմքեր, ճարտարապետական և քանդակագործական հուշարձաններ, սեպաձև և մեհենագիր արձանագրություններ։

## Կարքեմիշի արքաներ
մինի|280px

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հարավարևելյան Անատոլիայի հնավայրեր
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի հին քաղաքներ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի պետական քոլեջ

**Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի պետական քոլեջ**, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ենթակայության տակ գտնվող պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն, Հայաստանի առաջին նկարչական դպրոցը։ Հիմնադրվել է 1921 թվականին, գտնվում է Երևանում, Արշակունյաց պողոտայի 39-րդ շենքում։

## Պատմություն
Նկարչական դպրոցը ստեղծվել է 1921 թվականին՝ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի հատուկ դեկրետով, Ալեքսանդր Մյասնիկյանի ստորագրությամբ, ՀԽՍՀ առաջին լուսժողկոմ Աշոտ Հովհաննիսյանի օրոք։ Սկզբնապես կոչվել է «Գեղարդ» գեղարվեստաարդյունաբերական տեխնիկում, 1938 թվականին՝ գեղարվեստական ուսումնարան, 1941 թվականին վերանվանվել է հայ մեծ նկարիչ Փանոս Թերլեմեզյանի անունով և կարճ ժամանակահատվածում դարձել գեղարվեստի միջնակարգ լավագույն կրթարաններից մեկը։

Առաջին տնօրենն է եղել Հովհաննես Թադևոսյանը, որը գլխավորել է ուսումնական աշխատանքներն ու կազմել դասատուների կազմը։ Հաստատության ակունքներում են կանգնած ժամանակին Եվրոպայի լավագույն կենտրոններում՝ Վիեննայում, Փարիզում, Մյունխենում, Մոսկվայում, կրթություն ստացած և մեծ հեղինակություն վայելող արվեստագետներ Մարտիրոս Սարյանը, Վրթանես Ախիկյանը, Ստեփան Աղաջանյանը, Սեդրակ Առաքելյանը, Վահրամ Գայֆեճյանը, Գաբրիել Գյուրջյանը, Հակոբ Կոջոյանը, Արա Սարգսյանը և այլք։ 1927 թվականին ուսումնարանը տվել է իր առաջին շրջանավարտները, որոնց թվում էին անվանի հայ գեղանկարիչներ Մհեր Աբեղյանը, Սեդրակ Ռաշմաճյանը, Բաբկեն Քոլոզյանը, Արմեն Չիլինգարյանը և այլք։ Մյուս տարիների շրջանավարտներից են Հովհաննես Զարդարյանը, Գրիգոր Խանջյանը, Ղուկաս Չուբարյանը, Մարիամ Ասլամազյանը, Արա Բեքարյանը, Էդուարդ Իսաբեկյանը, Արա Հարությունյանը,Կարապետ Տիրատուրյանը և այլք։
մինի|250px|Գլխավոր մուտք
Մինչև 2007 թվականը ուսումնարանը (հետագայում վերանվանվեց քոլեջ) գտնվում էր Լեոյի փողոցի շենքում, հետագայում ՀՀ կառավարության որոշմամբ տեղափոխվել է Արշակունյաց պողոտա։

## Կառուցվածք
Սկզբում ունեցել է նկարչության, քանդակագործության (բրուտանոցով), 1925 թվականից՝ նաև ոսկերչության, փայտագործության, ասեղնագործության (ավելի ուշ՝ գորգագործության) բաժիններ։

Այսօր քոլեջը բաղկացած է գունանկարչության, քանդակագործության, դիզայնի բաժիններից։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ընդհանուր մասնագիտական կրթության մեջ տեսական բաժնին, որտեղ արվեստի պատմության լսարանին կից գործում է ժամանակակից տեխնիկայով հագեցած ֆոտոկինոլաբորատորիան, որը հնարավորություն է տալիս ուսանողներին յուրացնել դասավանդվող նյութը, ծանոթանալ համաշխարհային արվեստի պատմության էջերին վավերագրական, պատմական, գեղարվեստական ու արվեստաբանական տեսանյութերի օգնությամբ, ինչպես նաև վիրտուալ այցելություններ կատարել աշխարհի տարբեր թանգարաններ։

Դասավանդման առանձնահատկություններից է այն, որ այստեղ դասավանդում են ակտիվ ստեղծագործական կյանքով ապրող նկարիչները, որոնք Հայաստանի նկարիչների միության անդամ են։

Կարևոր և երկար սպասված իրադարձություն էր քոլեջի կյանքում 2007 թվականից գործող «Թերլեմեզյան» ցուցասրահը, որն իրականացնում է համահայկական մշակութային փառատոներ, ուսանողական և դասախոսական ամենամյա ցուցահանդեսներ և «Թերլեմեզյանականներ» մշակութային միջոցառումների շարքը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքը
* Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարան

Կատեգորիա:Երևանի ուսումնական հաստատություններ
Հայտածման մեքենա

**Հայտածման մեքենա**, լուսակայված լուսակինոնյութերի քիմիական լուսանկարչական լրիվ մշակման սարք։ Բաղկացած է ժապավենաձիգ և շարժաբեր մեխանիզմներից, ջրի և լուծույթների բաքերից, չորացնող պահարանից և օժանդակ հարմարանքներից (լուծույթների խառնման և ջերմակարգավորման համակարգեր, չորացման ժամանակ օգտագործվող օդի կոնդիցիոներներ են)։ Ժապավենաձիգ մեխանիզմը, որը գործողության մեջ է դրվում էլեկտրաշարժիչով, իրականացնում է լուսակինոնյութերի տեղափոխումը մշակման բոլոր փուլերում։ Քիմիական լուսանկարչական մշակման շատ եղանակների դեպքում բաքերում լուծույթների ջերմաստիճանը պետք է պահպանվի հաստատուն։

Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա
Հեռադիտակ

մինի|Հեռադիտակ
**Հեռադիտակ**, օպտիկական սարք, որը խոշորացնում է հեռվում գտնվող առարկաների պատկերը։ 1608 թ․ հայտնագործել է հոլանդացի Հանս Լիպերշեյը՝ Միդելբուրխում։

## Կառուցվածք
Ժամանակակից հեռադիտակները մեծ մասամբ երկու զուգահեռ դիտակներից բաղկացած օպտիկական սարք է՝ հեռու առարկաները զույգ աչքով դիտելու համար։ Յուրաքանչյուր դիտակ ունի երկու ոսպնյակ՝ օբյեկտիվ և ակնապակի, ինչպես նաև՝ պրիզմաներ՝ պատկերն ուղղելու համար (առանց պրիզմաների դիտակները պատկերը ցույց են տալիս գլխիվայր)։ Պրիզմաների շնորհիվ դիտակը նաև համեմատաբար կարճ է։ Վերջինիս օբյեկտիվի կիզակետային հարթության մեջ հնարավոր է տեղադրել ցանց՝ առարկաների գծային և անկյունային հեռավորությունները որոշելու համար։ Հեռադիտակը, ինչպես և դիտակը, բնութագրվում է խոշորացումով, տեսադաշտի անկյունով, մուտքի բիբի տրամագծով (օբյեկտիվի տրամագծով), ինչպես նաև պլաստիկությամբ։ Ըստ խոշորացման աստիճանի տարբերում են՝ փոքր (2–4 անգամ), միջին (5–8 անգամ) և մեծ (10–22 անգամ) խոշորացման հեռադիտակներ։ Պրիզմայավոր հեռադիտակի տարատեսակներից է թատերական հեռադիտակը, որի խոշորացումը հավասար է 3-ի։

Աստղագիտական հեռադիտակը երկնային լուսատուները դիտելու համար նախատեսված սարք է։ Ըստ օպտիկական առանձնահատկությունների տարբերում են՝ հայելային (ռեֆլեկտոր), ոսպնյակային (ռեֆրակտոր) և հայելա–ոսպնյակային հեռադիտակներ։ Ըստ նշանակության հեռադիտակները լինում են՝ աստղա-ֆիզիկական, արեգակնային, աստղաչափական, արբանյակային ֆոտոխցիկներ։

## Տես նաև
* Աստղադիտակ

## Օգտագործված աղբյուր
* Այս հոդվածի նախանական տարբերակը թարգմանված է Հոլանդերեն Վիքիպեդիայի համանուն հոդվածից։

Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր
Կատեգորիա:Աստղագիտական գործիքներ
Կույրերի միավորման հրատարակչություն

մինի|Քարտեզով գիրք Բրայլի այբուբենով
**Կույրերի միավորման հրատարակչություն**, գտնվում է Երևանում։ Կազմակերպվել է 1963 թվականին։

Տեսողությունից հաշմանդամ անձանց գաղափարական դաստիարակության ու կրթության գործի կազմակերպման կարևոր օջախ է։ Հրատարակում է գեղարվեստական, քաղաքական, գիտահանրամատչելի գրականություն, մասնագիտական գրքեր, դասագրքեր բուհերի և դպրոցների համար, կուսակցական և պետպետական փաստաթղթեր, նոտաներ, ուռուցիկ քարտեզներ ու գծագրեր, թողարկում պարբերական հրատարակություններ։

1963 թվականից հրատարակվող կույրերի միավորման օրգաններ «Արձագանք» շաբաթաթերթը և «Գրական հանդես» ամսագիրը հանրապետական մամուլից արտատպումներ են կատարում։ Բրայլի կամ ուռուցիկ գրաեղանակով թողարկվող հրատարակչական արտադրանքի տարեկան ծավալը կազմում է մոտ 800, իսկ հրատարակչական ընդհանուր արտադրանքը՝ 1200 հրատարակչական մամուլ։ 1965 թվականից հրատարակչության ձայնագրման ստուդիան թողարկում է «խոսող» գրքեր մագնիտոֆոնային ժապավենի վրա (տարեկան մոտ 400 մամուլ)։

Կատեգորիա:Հրատարակչություններ
Լեոն Կուպեր

**Լեոն Կուպեր** (, ), ամերիկացի ֆիզիկոս-տեսաբան։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը (1951)։ 1954-1955 թթ. աշխատել է Փրինսթոնի հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտում, 1955-1957 թթ.՝ Իլինոյսի, 1958 թվականից՝ Պրովիդենսի Բրաունի համալսարաններում։ Զարգացրել է գերհաղորդականության միկրոսկոպիկ տեսությունը իր այն վարկածի հիման վրա, ըստ որի՝ գերհաղորդիչում հնարավոր է, այսպես կոչված, կուպերյան զույգերի առաջացումը։ Այդ աշխատանքի համար 1972 թ. Ջոն Բարդինի և Ջոն Ռոբերտ Շրիֆերի հետ արժանացել է Նոբելյան մրցանակի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բրաունի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի հրեաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ