open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Զորավան

**Զորավան**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 35 կմ հարավ-արևմուտք։

Գյուղը հիմնվել է 1980 թ.-ին, 1960-ական թթ. ապաբնակեցված Փոքրավանք գյուղի տեղում։ Զորավան է կոչվել խոշոր եղջերավոր անասունների մատղաշի աճեցման և բտման համալիրին կից բնակավայրը։

## Բնակչություն
Զորավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ և դաշտավարությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Զորավանից 1 կմ արևելք գտնվում է մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակ-մ.թ. XIII դարի “Զորավանք” ամրոցը և XIX դարի Սբ. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին։


Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան).jpg|thumb|Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան)
Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան)-1.jpg|thumb|Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան)
Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան)-2.jpg|thumb|Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան)
Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան)-3.jpg|thumb|Սբ. Մարիամ Աստվածածին (Զորավան)


## Տես նաև
* Զորավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Թեղենիք

**Թեղենիք**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 26 կմ հարավ-արևմուտք` Երևան-Աղվերան ավտոճանապարհից ոչ հեռու։

Թեղենիք է վերանվանվել 1980 թվականի հուլիսի 30-ին։

## Բնակչություն
Բնակչության նախնինների գաղթել Կարսի և Մուշի գյուղերից։

Թեղենիքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, դաշտավարությամբ, հացահատիկի և բազմամյա կերաբույսերի մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Թեղենիքում կա VII դարի “Ծաղկեվանք” եկեղեցի, իսկ արևմտյան կողմում՝ “Թղիթ” հնավայրը։

## Տես նաև
* Թեղենիքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)
* Սրբոց Նահատակաց եկեղեցի (Թեղենիք)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Կամարիս

**Կամարիս**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ մարզկենտրոնից 47 կմ հարավ-արևմուտք՝ Գեղամա լեռների արևմտյան ստորոտին։

## Բնակչություն
Կամարիսի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ և հացահատիկի մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կամարիսում կա 17-րդ դարի Սուրբ Հակոբ եկեղեցի, հարավային մասում՝ 1258 թվականին կառուցված Սբ. Աստվածածին մատուռը և մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի կիկլոպյան ամրոց։ Գյուղի նոր գերեզմանոցում է գտնվում 15-17-րդ դարերի «Կիրակնամուտ» մատուռը։

Գյուղից հարավ գտնվում է մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակի բերդշեն, որը զբաղեցնում է մոտ 8 հա տարածք և բնակելի է եղել մինչև ուշ միջնադար։ 1938 թվականին, շինարարական աշխատանքների ժամանակ բացված երկխուց դամբարանում հայտնաբերվել է քարե դագաղ։ 1970-1971 թվականների պեղումների ընթացքում գտնվել են փայլեցված սև խեցեղենի նմուշներ, սենյակներից մեկում՝ 6 թոնիր։ Ամրոցից մոտ 2 կմ հարավ-արևմուտք դամբարանադաշտն է։ Գյուղի 18-19-րդ դարերի եռանավ բազիլիկ եկեղեցու (այժմ ավերակ) ներսում պահպանվել են որմնանկարներ, արտաքին պատերին՝ երկու արձանագրություն, որոնցից մեկը վերաբերում է Ակոռի գյուղի կործանմանը (1840)։

## Տես նաև
* Կամարիսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Դանիել Օբեր

**Դանիել Օբեր Ֆրանսուա Էսպրի** (), ֆրանսիացի կոմպոզիտոր։

Ֆրանսիայի ինստիտուտի անդամ (1829 թվական)։ Կոմպոզիցիա պարապել է Լ․ Քերուբինիի մոտ։ 1842 թվականից Փարիզի կոնսերվատորիայի տնօրեն, 1857 թվականից նաև պալատական կապելմայստեր։ Հեղինակ է ավելի քան 40 օպերայի, գլխավորապես կատակերգական (դրանցից մի քանիսը Ֆ․ Հերոլդի, Ա․ Բուալդյոյի և այլոց հետ)։ Նրա մշտական լիբրետիստը Է․ Սկրիբն էր։ Մեծ օպերայի ժանրում գրված Դանիել Օբերի օպերաներից պատմականորեն կարևոր է «Համրը Պորտիչիից» (կամ «Ֆենելլա», 1828 թվական)։ Բռնակալության դեմ ուղղված նրա սյուժեն (17-րդ դարի Նեապոլի ձկնորսների ապստամբությունը իսպանական նվաճողների դեմ) համապատասխանում էր Ֆրանսիայում 1830 թվականի Հուլիսյան հեղափոխության նախօրեի հասարակական տրամադրություններին։ Դանիել Օբերի կոմիկական օպերաներից առավել ճանաչում են գտել՝ «Ֆրա-Դյավոլո» (1830 թվական), «Բրոնզե ձի» (1835 թվական), «Սև դոմինո» (1837 թվական)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Դասական կոմպոզիտորներ
Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV

**Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV** (Friedrich Wilhelm IV, ), Պրուսիայի թագավոր 1840 թվականից։ Հոհենցոլերնների դինաստիայից։ Նպաստել է 1848-1849 թվականների հեղափոխության ճնշմանը և Պրուսիայում դաժան ռեակցիայի հաստատմանը, այնուամենայնիվ հարկադրված ընդունել է սահմանադրություն (գործողության մեջ է մտել 1850 թվականից)։ 1849 թվականի գարնանը հրաժարվել է Ֆրանկֆուրտի ազգային ժողով 1848-1849 թվականների առաջարկած կայսերական թագից։ 1857 թվականին հոգեկան խանգարման հետևանքով հեռացել է պետական գործերից, նրա եղբայր Վիլհելմը հայտարարվել է խնամակալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հոհենցոլերններ
Կատեգորիա:Պրուսիայի թագավորներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետներ
Յոհաննես Ֆրիդրիխ

**Ֆրիդրիխ Յոհաննես** (, ), գերմանացի լեզվաբան, Փոքր Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի հին լեզուների (աքքադերեն, հեթերեն, հուրիերեն և այլն) մասնագետ, Սաքսոնական ԳԱ անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Լայպցիգի համալսարանում։ Նույն համալսարանի (1929 թվականին) և Արևմտյան Բեռլինի համալսարանի (1950 թվականից) պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են հեթագիտությանը (շարունակել ու զարգացրել է հեթերենը վերծանող Բենդերժիխ Հրոզնու գործը)։ Ուսումնասիրել է հուրիերեն, ուրարտական, փյունիկական լեզուները, գրել մայա ընտանիքի կիչե հնդկացիների քերականությունը։ Հեղինակ է գրի պատմության ու վերծանման վերաբերյալ ընդհանրացնող մի քանի աշխատությունների։

## Աշխատություններ
* Дешифровка забытых письменностей и языков. М., 1961.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խեթագետներ
Կատեգորիա:Լայպցիգ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Գերմանացի արևելագետներ
Ֆրիզերեն

**Ֆրիզերեն**, ֆրիզների լեզուն։ Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմանական լեզուների արևմտյան խմբին։ Խոսվում է Նիդերլանդների Ֆրիսլանդիա նահանգում, Տերհելլինգ, Մխիրմոն-Նիկոգ կղզիներում (մոտ 350 հազար մարդ), ինչպես նաև Գերմանիայի որոշ տարածքներում (մոտ 19 հազար մարդ)։

Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Կատեգորիա:Գերմանական լեզուներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների լեզուներ
Կատեգորիա:Գերմանիայի լեզուներ
Ֆրիզներ

200px|մինի
**Ֆրիզներ**, ժողովուրդ։ Բնակվում են Նիդերլանդներում (գլխավորապես՝ Ֆրիսլանդիա նահանգում), ինչպես նաև Գերմանիայի հյուսիսարևմտյան շրջաններում, ներառյալ՝ Հյուսիսային-Ֆրիզական կղզիները և Հելհոլանդ կղզին։ Ընդհանուր թիվը՝ 530 հազար։ Խոսում են ֆրիզերեն։ Հավատացյալները կալվինականներ են։

## Տես նաև

* Ֆրիզյան ձի

Կատեգորիա:Նիդերլանդների ազգեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի ազգեր
Կատեգորիա:Գերմանական ցեղեր
Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I

**Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I**, (Friedrich Wilhelm) (), Պրուսիայի թագավոր 1713 թվականից։ Հոհենցոլերնների դինաստիայից։ Դրել է պրուս, ռազմամոլության հիմքերը, ուժեղացրել բյուրոկրատական ապարատը։ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ի մեջ մարմնավորվել են պրուսականության (շովինիզմ, ատելություն այլ ժողովուրդների նկատմամբ, կոպիտ ուժի պաշտամունք, ատելություն մշակույթի և առաջադիմության նկատմամբ և այլն) հիմնական գծերը։ Գրականության մեջ Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ին անվանում են «ֆելդֆեբել գահի վրա»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պրուսիայի թագավորներ
Կատեգորիա:Բողոքական միապետներ
Կատեգորիա:Հոհենցոլերններ
Հրանետ

[220px|մինի|Հրանետ տանկը [Վիետնամի պատերազմ|Վիետնամյան պատերազմի ժամանակ (1968)]]

**Հրանետ**, զենք, որը նախատեսված է թշնամուն այրվող հրախառնուրդով խոցելու համար։ Հրանետը լինում է ձեռքի, ինքնագնաց և տանկային։ Կազմված է հրախառնուրդի ամբարից, սեղմած գազի (օդ, ազոտ) բալոնից, ճկուն փողրակից, փողրակի մետաղե ծայրակալից՝ հանդերձված ապահովիչ հարմարանքով, որը բացառում է պատահական հրանետումը, և մեխանիկական բռնկիչ հարմարանքից։ ժամանակակից ամերիկյան ABC-M9-7 տիպի ձեռքի հրանետիի կշիռն է 22, 7 կգ (լցված վիճակում), հեռահարությունը՝ 20—55 մ, անընդհատ կրակելու տևողությունը՝ 5-7 վրկ։ Ինքնագնաց և տանկային հրանետներն անհամեմատ ավելի հզոր են։ Ml32 տիպի ինքնագնաց հրանետի հեռահարությունը՝ մինչև 180 մ, անընդհատ կրակելու տևողությունը՝ 30—40 վրկ։ Ամերիկյան ժամանակակից տանկային հրանետներից 67-ի հրախառնուրդի պաշարի ծավալը 1400 լ է, հեռահարությունը՝ 230 մ, անընդհատ կրակելու տևողությունը՝ 1 ր։

Կատեգորիա:Զենք
Հրապարակ

[250px|մինի|[Հանրապետության հրապարակ (Երևան)|Հանրապետության հրապարակը Երևանում]]

**Հրապարակ**, ճարտարապետորեն կազմակերպված, շենքերով և այլ կառույցներով կամ տնկարկներով երիզված բաց տարածություն։ Քաղաքային հրապարակների նախատիպերը եղել են Կրետեի, Եգիպտոսի, Բաբելոնի, Ասորեստանի պալատային և տաճարային համալիրների շքահանդեսային բակերը։ Դրանց ուղղանկյուն հատակաձևը և պարագծային կառուցապատումը պահպանել են հին հունական ագորաները, հին հռոմեական ֆորումները։ Նման պարփակ բնույթ (գրեթե միշտ անկանոն հատակագծով) ունեցել են XII-XIV դդ. եվրոպական քաղաքների հրապարակները, գլխավորը եղել է առևտրական հրապարակը։ Վերածննդի ժամանակաշրջանում ստեղծվել են հիմնականում կանոնավոր երկրաչափական ձևերով հրապարակներ։ Բարոկկո ոճը քաղաքաշինության պրակտիկա է ներմուծել բոլորաձև, բազմանկյուն և բարդ ուրվագծերով հրապարակներ։ Միջնադարյան ռուսական քաղաքներում ստեղծվել են կրեմլյան, առևտրական, տաճարային հրապարակներ։ XVIII դ. լայն տարածում են գտել բաց, տարածական կոմպոզիցիայով հրապարակները։ Միջնադարյան Հայաստանի քաղաքային հրապարակները (Վան, Կարս, Անի, Երևան և այլն) նույնպես ունեցել են հասարակական և քաղաքաշինական մեծ դեր։ Երևանի հրապարակներից (Խանբադի, Հուսեյն Ալի խանի կամ Մզկիթի, Զալ խանի, Ֆահլա-բազարի) Գլխավորը՝ Մեծը կամ Շուկայինը (Ղանթար), ունեցել է բազմակի նշանակություն (առևտուր, ժամանց, նույնիսկ մարզական միջոցառումներ) և եղել քաղաքի գլխավոր հասարակական կենտրոնը։ Ըստ X դ. արաբ պատմիչ ալ Մուկադդասի, Դվինի հրապարակը եղել է խաչաձև։ Ժամանակակից քաղաքաշինության մեջ քաղաքային հրապարակները ստորաբաժանվում են երկու տիպի՝ տրանսպորտային և հետիոտների։ Տրանսպորտային հրապարակները կատարում են քաղաքային տրանսպորտի շարժման հանգուցակետի դեր։ Շարժման մեծ ինտենսիվությամբ հրապարակները կառուցվում են մի քանի հարկով՝ գետնի մակերեսի վրա, ստորգետնյա, վերգետնյա։ Տրանսպորտային հրապարակները հաճախ ունեն հատուկ նշանակություն՝ ստեղծվում են կայարանների, խոշոր գործարանների, ստադիոնների, հանդիսասրահների, ցուցասրահների առջև, ավտոմեքենաների ընդարձակ կանգառներով։ Հետիոտների համար նախատեսված հրապարակները նույնպես կարող են ունենալ հատուկ նշանակություն։ Գլխավոր հրապարակները կարող են լինել թատերական, առևտրի, մեմորիալ (ի պատիվ պատմական մեծ իրադարձությունների, պետական ականավոր գործիչների և այլն)։ Նման հրապարակների հորինվածքում հաճախ տեղ է տրվում մոնումենտալ քանդակագործության և գեղանկարչության ստեղծագործությունների։ Գլխավոր հրապարակը կամ գլխավոր հրապարակների համակարգերը քաղաքի կենտրոնի միջուկն են և սովորաբար ունեն մեծ չափեր, առավել տպավորիչ, մոնումենտալ կառուցապատում (օրինակ, համապետական ու քաղաքային հիմնարկությունների շենքեր), այստեղ անց են կացվում շքերթներ, տոնական ցույցեր, միտինգներ, ժողովրդական զբոսանքներ։ Տարբեր նշանակություն ունեցող հրապարակները կարող են կանաչապատված լինել կենտրոնում, պարագծով և խառը։

Կատեգորիա:Հրապարակներ
Հրիտակ

**Հրիտակ**, ժառանգի (ժառանգների) վրա կտակարարի որոշակի պարտավորություններ դնելը՝ հօգուտ այլ անձի (անձանց)։ Օրինակ՝ կտակարարը կարող է պարտավորեցնել ժառանգորդին ժառանգություն ստացած բնակարանը (կամ մի մասը) ցմահ օգտագործման հանձնելու ժառանգներից որևէ մեկին կամ այլ անձի։ Ժառանգորդը պարտավորվում է հրիտակը կատարել ժառանգած գույքի իրական արժեքի սահմաններում՝ դուրս եկած կտակարարի պարտքերը։ Եթե մինչև ժառանգության բացումը ժառանգորդը հրաժարվում է նրանից կամ մահանում է, պարտավորությունն անցնում է գույքն ընդունող մյուս ժառանգին։ Պարտադիր բաժնի իրավունք ունեցող անձինք հրիտակը կատարելու պարտավորություն ստանձնում են պարտադիր բաժնի սահմանը գերազանցող գույքի չափով։

Կատեգորիա:Ժառանգման իրավունք
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունք
Սասուն Պասկևիչյան

**Սասուն Թադևոսի Պասկևիչյան** (), հայ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ, լրագրող, Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստ (2014)։

## Կենսագրություն
1957-1962 թվականներին սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի շինարարական ֆակուլտետում։ 1963 թվականին եղել է ՀԽՍՀ կոմունալ մինիստրության նախագծա-կոնստրուկտորական բյուրոյի գեոդեզիական բաժնի պետ, ապա՝ «Հայկոմուննախագիծ» ինստիտուտի «Ստորգետնյա կոմունիկացիաների ինվենտարիզացիա» բաժնի պետ։ Աշխատել է Հայաստանի հաղորդակցության ճանապարհների նախարարության նախագծա-կոնստրուկտորական բյուրոյում, նախ՝ լաբորատորիայի վարիչ, ապա՝ հետազոտական խմբի պետ։ 1975-1977 թվականներին աշխատել է Երևանի մետաղահատ հաստոցների փորձարարական գիտահետազոտական հիմնարկում՝ որպես կապիտալ շինարարության բաժնի պետ, 1977-1980 թվականներին` Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության պետական կոմիտեում` որպես էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբի տնօրեն։

1958 թվականից սկսել է ստեղծագործել, ստեղծել է բազմաթիվ երգեր, որոնք կատարել են ժամանակի լավագույն երգիչները՝ Հովհաննես Բադալյանը, Օֆելյա Համբարձումյանը, Ռուբեն Մաթևոսյանը, Ֆլորա Մարտիրոսյանը, Պապին Պողոսյանը, Բելլա Դարբինյանը, Ռաիսա Մկրտչյանը, Լոլա Խոմյանցը, Արտաշես Ավետյանը, Գեորգի Մինասյանը և այլք։

1980-2004 թվականներին ապրել է Լոս Անջելեսում։ Մինչև 1988 թվականը զբաղվել է լրագրությամբ՝ «Սևան» երկշաբաթաթերթի խմբագրի տեղակալ, «Ասպարեզ», «Նոր օր», «Մասիս», «Հայ կյանք», «Նոր կյանք» պարբերականների թղթակից։ 1988 թվականին Լոս Անջելեսում հիմնադրել է «Հայաստան» հեռուստատեսությունը և մշակութային կենտրոնը, որը գործել է մինչև 2004 թվականը։ Համագործակցել է Հայկական միացյալ ֆոնդի և Հայաստան համահայկական հիմնադրամի հետ։

## Երգեր
* «Դու հեռացար»
* «Հայր իմ»
* «Ներիր ինձ, մայրիկ»
* «Կուզեմ հիմի փչե զուռնեն»
* «Մինչև էգուց»
* «Դու երկու տառ»
* «Աշուղ Սայաթ-Նովի նման»
* «Կարոտի պահին»
* «Նարինե»
* «Մայրս»
* «Արագիլները»
* «Ես չգիտեմ, թե ինչու»
* «Մեր լեզուն»

## Ձայնասկավառակներ
* «Հայր իմ», 1978 թ.
* «Կարոտ», 1980 թ.
* «Մայրս լիներ»
* «Դու հեռացար», 1982 թ.

## Պարգևներ, պատվոգրեր
* Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստ (2014 թ.)։
* «Jean Golden Award of High Esteem» և «Bronze Halo Award» (1996 թ.)
* «Համո Սահյան» ոսկե հուշամեդալ (2010 թ.)
* ՀՀ սփյուռքի նախարարության պատվոգիր (2011 թ.)
* ՀՌԱԿ կուսակցության ոսկե հուշաշքանշան
* Հայ ժողովրդի երախտագիտությունը իր արժանավոր զավակին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սասուն Պասկևիչյան

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Հրաման (մարտական)

**Հրաման**, մարտական, հրամանատարի արձակած հրաման ենթակա զորքերին՝ ընդունված վճռի իրականացման համար։ Հրամանը լինում է հակիրճ, պարզ և հասկանալի։ Կատարվում է առանց առարկության, ժամանակին և ճիշտ։ Զորամասերի և միավորումների հրամանատարները հրաման տալիս են գրավոր, իսկ ստորաբաժանումներին՝ բանավոր։ Կատարելուց հետո ենթական անմիջապես զեկուցում է հրաման տված անձին։

Կատեգորիա:Ռազմարվեստ
Մկրտիչ Աբգար

**Գերաշնորհ Տէր Մկրտիչ արք. Աբգար** (), Իրանի հայ կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդ, արքեպիսկոպոս։

Դոկտորի աստիճանով ավարտել է փիլիսոփայության ու աստվածաբանության ֆակուլտետը։ Տեր Մկրտիչ արքեպիսկոպոս Աբգարը Սպահանում, Թեհրանում, Դամասկոսում, Հռոմում և Թիֆլիսում հանդես է եկել իբրև կրոնական ուսուցիչ, տնօրեն և թեմի առաջնորդ։

1934 թվականին եղել է Իրանի հայ կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդ, իսկ 1954 թվականին արքեպիսկոպոս է ձեռնադրվել։ Տէր Մկրտիչ արք. Աբգարը 1936 թվականին Սպահանում հիմնել է օրիորդաց «Մարիամ» դպրոցը։ Նրա ջանքերով հիմնվել է Թեհրանի Հայ Կաթողիկէ Ս. Գրիգոր եկեղեցին և Կաթողիկե առաջնորդարանը։
Տեր Մկրտիչ Արք. Աբգարը Հայ Կաթողիկե եկեղեցում ամենաբարձր պաշտոնն է ունեցել և նախքան Իրան-Վատիկան հարաբերությունների հաստատումը և դեսպանատան բացումը, նրանց միջև կապող օղակն էր հանդիսանում։
Տէր. Մկրտիչ Արք. Աբգարը կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդ էր և հարյուրավոր իրանահայ կաթոլիկների առաջնորդը։  Տեր Մկրտիչ արք. Աբգարը մահացել է 1967 թվականին Թեհրանում։

## Աղբյուրներ
* Հայր Մկրտիչ Վրդ․ Պոտուրյան, «Հայ Հանրագիտակ», 1938 Պոիքրեշ, Ա հատոր, էջ 12։

Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե արքեպիսկոպոսներ
Ցուլ (համաստեղություն)

մինի
մինի
**Ցուլ** (լատիներեն Taurus), Կենդանաշրջանի համաստեղություններից։ Գտնվում է երկնքի հյուսիսային կիսագնդում՝ Պերսևս, Խոյ, Կետ, Էրիդան, Օրիոն, Երկվորյակներ և Կառավար համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը Ալդեբարանն է։ Ցուլ համաստեղության մեջ են գտնվում Բազումք և Տիադներ (հեռավորու թյունը 40 պս) բաց աստղակույտերը, որոնց պայծառ աստղերը երևում են անզեն աչքով։ Ցուլի ուշագրավ առանձնահատկություններից է իր տեսակի մեջ եզակի՝ 1054 թվականին բռնկված գերնոր աստղի մնացորդը համարվող խեցգետնաձև միգամածությունը, որի կենտրոնում է գտնվում երկու օպտիկական պուլսարներից մեկը։ Խեցգետնաձև միգամածությունը ռադիո-, ռենտգենյան և գամմա ճառագայթման հզոր աղբյուրներից է։ Դիտումների համար բարենպաստ են եղել նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսները։

## Արտաքին հղումներ
* [Ցուլի համաստեղություն](https://commons.wikimedia.org/wiki/Taurus_(constellation))

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Ցուլեր

մինի|Յակ ()
մինի|Յակ ()
մինի|Մեծաճակատ ցուլ (Bibos)
մինի|Բիզոն (Bison)
**Ցուլեր**, արական սեռի  երկսմբակավորների կարգի սնամեջ եղջերավորների ընտանիքի ամենախոշոր որոճող կենդանիներ։ Մոտ են գոմեշներին։ Բնութագրվում են խոշոր մարմնով, կարճ վզով և կարճ, ուժեղ ոտքերով։ Վերին շրթունքի առջևի մասը մազազուրկ է և նրա վրա է գտնվում մերկ, խոնավ «քթահայելին»։ Պոչը երկար է, սովորաբար վերջանում է մազափնջով։ Շատ տեսակների վզի և կրծքի ստորին մասի մաշկը կախված ծալք է առաջացնում։ Եղջյուրները, ի հակադրություն գոմեշների, կլորավուն են, հարթ և հատուկ են արուներին ու էգերին (բացի որոշ ընտանի տեսակներից)։ Ցուլերի վայրի տեսակները հանդիպում են Եվրոպայում, Ասիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ Ընտանի ցեղերը տարածված են ամենուրեք։ Նրանք հոտերով ապրում են արևադարձային անտառներում, անտառատափաստաններում, տափաստաններում և լեռնային շրջաններում (մինչև 5 հազար մ բարձրության վրա) ։ Սնվում են բուսական տարբեր կերերով։ Էգերը ծնում են մեկ հորթ։

## Ցուլերի տեսակներ
Տարբերում են ցուլերի 4 սեռ. 
* իսկական ցուլեր (Bos), չունեն վայրի ներկայացուցիչ։ Այդ սեռին է պատկանել ընտանի խոշոր եղջերավոր անասունների նախնին՝ խոշոր վայրի ցուլ տուրը (B․ primigenius), որը նախկինում լայնորեն տարածված էր Հարավ-Արևելյան Ասիայում և Եվրոպայում։ Վերջին տուրը սպանվել է Եվրոպայում, 1627 թվականին։ 
* Յակեր (Роёphagus), միակ վայրի տեսակն են, որոնք տարածված է Տիբեթում և մերձակա շրջաններում։ Ընտանեցված վիճակում հանդիպում է Չինաստանի, Մոնղոլիայի և Միջին Ասիայի լեռնային շրջաններում։ 
* Մեծաճակատ ցուլեր (Bibos), ունեն 3 վայրի տեսակ, տարածված Հարավային Ասիայում․ գաուր (ընտանի ձևը կոչվում է գայալ), բանտենգ (ընտանի ձևն է այսպես կոչված Բալիի խոշոր եղջերավոր անասունը) և կումպրեյ (տարածված է Կամպուչիայի անտառներում)։ 
* Բիզոններ (Bison), ունեն 2 վայրի տեսակ՝ բիզոն և զուբր, որոնք չեն ընտանեցվել։ Բիզոնները նախկինում մեծ քանակությամբ ապրում էին Հյուսիսային Ամերիկայի պրերիաներում։ Այժմ պահպանվել են գլխավորապես ազգային պարկերում և արգելավայրերում։ 

Կատեգորիա:Սնեղջերավորներ
Ուրվապատկեր

մինի
**Ուրվապատկեր**, ուրվանկար, ստվերանկար, սիլուետ, լայն առումով՝ ինչպես բնության մեջ, այնպես էլ արվեստում առարկայի բնորոշ ընդհանուր աղոտ գծագրությունը, արտապատկերը, որ նման է նրա ստվերին՝ ստվերանկարը։ Նեղ առումով ուրվապատկերը գրաֆիկական տեխնիկայի տեսակ է՝ ֆիգուրների և առարկաների հարթային միատոն պատկերումը։ Նկարված (տուշով կամ ճերմակով) կամ թե թղթից կտրված ու որևէ ֆոնի վրա փակցված ուրվանկարը ստեղծում է հոծ, ուրվագծով եզրափակված, մուգ կամ բաց մակերես՝ կոնտրաստային ֆոնի վրա։ Ուրվապատկերի արվեստը հնուց հայտնի է Չինաստանում (դեռևս պահպանում է իր ավանդույթները), Ճապոնիայում և Ասիայի այլ երկրներում։ Եվրոպայում տարածվել է XVIII դարից, սիրված ժանրեր են դարձել կիսադեմ դիմանկարները, կենցաղային փոքրիկ տեսարանները, պատկերազարդումները, նատյուրմորտները։ 

Կատեգորիա:Արվեստ
Ցուլ (այլ կիրառումներ)

## Կենսաբանություն
* ցուլ - Իգական սեռի երկսմբակավորների կարգի սնամեջ եղջերավորների ընտանիքի ամենախոշոր որոճող կենդանիներ, այդ թվում՝
** Կով - միասմբակավոր որոճողների ընտանիքին պատկանող վայրի ցուլի ենթատեսակ, ընտանի ցուլի էգ առանձնյակ, գյուղատնտեսական կենդանի,
** Յակ - ցուլերի ենթաընտանիքի որոճող կաթնասուն, ինչպես վայրի, այնպես էլ ընտանի։
* Գորտի և բզեզի ենթատեսակներ

## Աստղագիտություն
* Ցուլ - կենդանակերպի համաստեղություններից։
Աղվան Չատինյան

**Աղվան Չատինյան** (), ՀՀ ֆիզկուլտուրայի և սպորտի վաստակավոր աշխատող, ՀԱՕԿ-ի պատվավոր անդամ, ֆիզկուլտուրայի և սպորտի պետական ինստիտուտի պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ «Պատվավոր լեռնափրկարար»։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1927 թ. նոյեմբերի 20-ին Ստեփանավանի շրջանի Վարդաբլուր գյուղում։ 1934-1945 թվականներին. ավարտելով գյուղի միջնակարգ դպրոցը ընդունվել է Վանաձորի գյուղատնտեսական տեխնիկումը, որն ավարտել է 1946 թ. գերազանցությամբ։ Աշխատել է Վարդաբլուրի կոլտնտեսության փորձադաշտում որպես ագրոնոմ, միաժամանակ կատարել է գյուղի ակումբի վարիչի պարտականությունները։ 1948-1952 թվականներին ընդունվել և ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտը և դասախոսական աշխատանքի անցել նույն ինստիտուտում որպես դասախոս, ավագ դասախոս, դոցենտ (1972) և պրոֆեսոր (1999)։ 1987-1995 թվականներին գլխավորել է կիրառական մարզաձևերի ամբիոնը։ Նրա ջանքերով 1992 թվականին Ֆիզկուլտուրայի և սպորտի պետական ինստիտուտում բացվել է «Փրկարարական գործ» մասնագիտություն։

1961 թ. Հայաստանում հիմնադրել է ձմեռային երկամարտ (բիաթլոն) մարզաձևը, իսկ 1969 թվականին՝ մականախաղը։ Եղել է այդ մարզաձևերի հավաքական թիմերի առաջին ավագ մարզիչը։ 1962 թվից մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզումը եղել է Հանրապետության միակ ավագ մարզիչը, որ ներկայացրել է Հայաստանը ԽՍՀՄ ամառային և ձմեռային սպարտակիադաներում, գրավել միջինից բարձր տեղեր, մարզիկներին ապահովելով սպորտի վարպետի կոչումներ։ Բազմիցս մասնակցել է ԽՍՀՄ լեռնագնացության միութենական և Կովկասի առաջնություններին, ունեցել հաղթանակներ։ 1958 թվականին ստացել է ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի կոչում և ընդգրկվել է ԽՍՀՄ լեռնագնացների հավաքական թիմում, 1958 թվականինմասնակցել է Պամիրում անցկացվող սովետա–չինական էքսպեդիցիային։

Աղվան Չատինյանը ունի հրատարակված մոտ 100 աշխատանք, այդ թվում 10 ուսումնական ձեռնարկ։ Մրցավարական լայն գործունեություն է իրականացրել հանրապետական, համամիութենական և միջազգային տարբեր մարզաձևերում։ 1980-1990 թթ. որպես մրցավար և տեսուչ սպասարկել է մականախաղի ԽՍՀՄ առաջնության մրցումները։

2001 թվականին կյանքի 8-րդ տասնամյակի կեսին Աղվան Չատինյանը Արագածի գագաթին կանգնեցրել է խաչ՝ նվիրված Քրիստոնեության 1700 ամյակին։ Որպես կասկադյոր մասնակցել է մի շարք գեղարվեստական ֆիլմերի, որոնցից հայտնի են «Անձամբ ճանաչում եմ», «Ուրվականները հեռանում են լեռներից», «Թռիչք անդունդի վրայով», «Սգավոր ձյունը», «Ուղղահայաց» փոխարինելով հանրաճանաչ դերասաններ Վլադիմիր Վիսոցկուն, Գուրգեն Թոնունցին և ուրիշների։

Այժմ դասավանդում է Ճգնաժամային կառավարման պետական ակադեմիայում, նաև գլխավորում է Հայաստանի հանրապետության դահուկային սպորտի ֆեդերացիայի վերստուգիչ հանձնաժողովը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հարցազրույց Աղվան Չատինյանի հետ

Կատեգորիա:Հայ լեռնագնացներ
Կատեգորիա:1927 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վարպետներ
Կատեգորիա:Հայ երկարակյացներ
Ռաիսա Մկրտչյան

**Ռաիսա Հրանտի Մկրտչյան (Սարգսյան)** (), հայ երգչուհի, ՀՀ ժողովրդական արտիստ (2006)։

## Կենսագրություն
1963-1968 թվականներին սովորել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրային բաժնում։ 1968 թվականից Հայաստանի հեռուստառադիոպետկոմի էստրադային նվագախմբի մենակատար։ 2002 թվականից դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում։

Ձայնագրվել է ավելի քան 400 երգ, որոնց զգալի մասը պահպանվում են Ռադիոյի և հեռուստատեսության ձայնադարանի ոսկե ֆոնդում։ Բազմաթիվ համերգներով հանդես է եկել աշխարհի տարբեր քաղաքներում։ Ելույթներ է ունեցել Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն օպերա», «Քարնեգի Հոլ», Սիդնեյի, Մոնրեալի, Բեյրութի, Բուենոս Այրեսի հայտնի դահլիճներում։

[մինի|ձախից|Ռաիսա Մկրտչյանի անվանական աստղը [Նվիրյալների արահետ (Երևան)|Նվիրյալների արահետում]]

Երգացանկում են Կոնստանտին Օրբելյանի, Առնո Բաբաջանյանի, Ռոբերտ Ամիրխանյանի, Ալեքսանդր Աճեմյանի, Ալեքսեյ Հեքիմյանի, Մելիք Մավիսակալյանի, Նիկոլայ Պետրովի, Մուրադ Կաժլաևի և այլոց երգերից։

## Մրցանակներ, պարգևներ
*1965 թվականին երաժշտական փառատոնում ոսկե մեդալ և դափնեկրի կոչում
*1968 թվականին Մոսկվայի «Մայակ», 1971 թվականին՝ «Յունոստ» ռադիոկայանների համամիութենական մրցույթներում՝ «Տարվա լավագույն երգչուհի» մրցանակ
*1967-1975 թվականներին Սոչիի, Մինսկի և Լեհաստանի Սոպոտ քաղաքի միջազգային երաժշտական մրցույթների դափնեկիր
*1977 թվականին ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ
*2001  թվականին Մովսես Խորենացու մեդալ
*2008 թվականին Մոսկվայի «Կարոտ» միջազգային հայկական փառատոնի ոսկե մեդալ
*2009 թվականին ՀՀ վարչապետի շնորհակալագիր
*2011 թվականին ՀՀ Ազգային ժողովի Պատվո մեդալ
*2006 թվականին ՀՀ ժողովրդական արտիստ
*2015 թվականին Երևանի պատվավոր քաղաքացի
*«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ, 2016 թվական

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ռաիսա Մկրտչյան, երգեր

Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երևանի Ստեփան Շահումյանի անվան թիվ 1 դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երևանի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:ՀՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Վերջին մարտիկ

**Ջեյմս Բրայան Հելվիգ** (, ), ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր), առավել հայտնի **«Վերջին մարտիկ»** (***The Ultimate Warrior***) ռինգային անվամբ։ Առավել նշանակալի կարիերա է ունեցել «World Wrestling Federation» (WWF, 1987-1991, 1992-1996) և «World Championship Wrestling» (WCW, 1998) կազմակերպություններում անցկացրած տարիներին։

Երկու անգամ նվաճել է WWF միջմայրցամաքային տիտղոսը, ինչպես նաև մեկ անգամ դարձել է WWF աշխարհի չեմպիոն՝ «Ռեսլմանիա VI»-ի գլխավոր իրադարձության շրջանակներում պարտության մատնելով Հալկ Հոգանին։

1993 թվականին Հելվիգն օրինական կերպով փոխում է անունը և վերցնում **Ուորիոր** տարբերակը (*Warrior* - մարտիկ, ռազմիկ), ինչը նաև կնոջ և երեխաների ազգանունն է։

Ըմբշամարտից Հելվիգը վերջնականապես հեռանում է 1999 թվականին և դառնում հանրային ելույթի մասնագետ։

Մահացել է սրտամկանի ինֆարկտից՝ 2014 թվականի ապրիլի 8-ին՝ 54 տարեկանում, WWE փառքի սրահ ընդունվելուց ընդամենը երեք օր անց։ Մահվանից մոտ 24 ժամ առաջ Հելվիգը հանդես էր եկել «Monday Night Raw» հաղորդաշարի հերթական թողարկմանը և «Վերջին մարտիկի» կերպարով ռինգից շնորհակալություն հայտնել բոլոր երկրպագուներին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Էջը WWE.com կայքում
* Էջը IMDb կայքում

Կատեգորիա:1959 ծնունդներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:WWE փառքի սրահի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 8 մահեր
Կատեգորիա:Հունիսի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Պավոլ Հվեզդոսլավ

**Պավոլ Օրսագ Ֆելշյոկուբին Հվեզդոսլավ** (, ), սլովակ բանաստեղծ։

## Ստեղծագործություններ
«Անտառապահի կինը» (1884-1886), «Եժո Վլկոլինսկի» (1890), «Գաբոր Վլկոլինսկի» (1897-1899) պոեմներում պատկերել է ազնվականների ու գյուղացիների փոխհարաբերությունները, «Բուտորան ու Չուտորան» (1888) և այլ չափածո պատմվածքներում՝ գյուղի կյանքը։ 1909 թվականին հրատարակել է «Տերովդեսը և Տերովդեան» (1909) ողբերգությունը։ Հայրենասիրական քաղաքացիական քնարերգությունում («Ամառային շիվեր» շարքը, 1885-1895) հանդես է եկել ժողովրդի պաշտպանությամբ։ «Արյունոտ սոնետներ» (1914) ժողովածուն ուղղված է իմպերիալիստական պատերազմների դեմ։

Սլովակերեն է թարգմանել Շանդոր Պետեֆիի, Ալեքսանդր Պուշկինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Ադամ Միցկևիչի, Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեի, Ֆրիդրիխ Շիլլերի, Ուիլյամ Շեքսպիրի մի շարք գործեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Սլովակ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սլովակ գրողներ
Կատեգորիա:Սլովակ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Սլովակ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Սլովակիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կոտայք (գյուղ)

**Կոտայք**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 40 կմ հարավ-արևմուտք, Աբովյան քաղաքից 3 կմ արևելք, Նոր Գյուղ և Կապուտան գյուղերի միջակայքում՝ Հատիս լեռան հարավարևմտյան ստորոտին։ Ծովի մակերևույթից բարձր է 1437-1492 մետր։

## Բնակչություն
Կոտայքի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, ծխախոտագործությամբ, պտղաբուծությամբ և բանջարաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Կոտայքում է գտնվում Սբ. Նշան և Մարիամ Աստվածածին եկեղեցիները։

## Տես նաև
* Կոտայքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Հատիս (գյուղ)

**Հատիս**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում` մարզկենտրոնից 53 կմ հարավ` Հատիս լեռան ստորոտին։

## Բնակչություն
Հատիսի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հատիսում պահպանվել են XIII-XVII դարերի բազմաթիվ միջնադարյան խաչքարեր։

## Տես նաև
* Հատիսի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Պարույր Մասիկյան

**Պարույր Զաքարիայի Մասիկյան** (), հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ։

## Կենսագրություն
Պարույր Մասիկյանը սովորել է Կ. Պոլսի Պերպերյան վարժարանում, այնուհետև՝ Փարիզի և Բրյուսելի համալսարաններում։ 1936 թվականին հաստատվելով Կահիրեում՝ աշխատել է որպես փաստաբան։ Աշխատակցել է եգիպտահայ մամուլին («Հուսաբեր», «Արև», «Ջահակիր»), ինչպես նաև Բեյրութի «Սփյուռք» շաբաթաթերթին։

Հրատարակել է պատմվածքների ու կատակերգությունների («Մեր կյանքը», 1946, «Կոտրած խաչեր», 1959, «Տեղատարափ», 1962) ժողովածուներ։

«Խաչը», «Թոռնիկս», «Միլիոնը», «Աղջիկտես» կատակերգությունները ներկայացվել են սփյուռքի բեմերում։

Մասիկյանը գրել է նաև «Էրզրումի կլոր պարը» օպերետը, որը բեմադրվել է Կահիրեում, Նյու Յորքում և այլուր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Եգիպտահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Պողոս Պետրոսյան

Տեր Պողոս քահանա Պետրոսյանը ծնվել է 1907 թ. Նոր Ջուղայում։ Նախնական կրթութիւնն ստացել է ծննդավայրում, ապա տեղափոխւելով Հնդկաստանի Բոմբեյ քաղաքը, բարձրագոյն կրթութիւնը շարունակել է շոտլանդական դպրոցում։ 
1933 թ. վերադառնում է Իրան և աշխատանքի անցնում Աբադանի նաւթային ընկերությունում, ապա զբաղվում վաճառականությամբ։ 
1951 թ. ուսումը շարունակել է Բէյրութի դպրեվանքում, 1953 թ. ձեռնադրւել քահանայ և դասաւանդել Նոր Ջուղայի գիշերօթիկ դպրոցում։ Այնուհետև կրթութիւնը շարունակել է Կիլիկիոյ հոգևոր դպրեվանքում։ 
Իր կատարած ծառայութիւնների համար պարգևատրել է Ս. Խաչի նշանով և եկեղեցու յատուկ վեղարով։ Ստացել է աւագ քահանայի կոչում' կաթողիկոսներ Զարեհ, Վազգեն և Խորեն վեհափառների կողմից։ 
1964 թ. տեղափոխւել է Նոր Ջուղա և շուրջ 16 տարի աշխատել Նոր Ջուղայի կրօնական խորհրդում։ Նա աշխատակցել է «Ալիք», «Այգ» և «Անթիլիաս» թերթերին։ Հեղինակ է մի շարք գրքերի' «**Կոմիտաս**» (1970 թ., Նոր Ջուղա), «**Նոր Ջուղայի նախկին բնակիչների կեանքը**» (1974 թ., Նոր Ջուղա), «**Նոր Ջուղայի պատմութիւնը**» երկու հատորանոց գրքի թարգմանութիւնը գրաբարից աշխարհաբար (1980-1981 թթ.)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1907 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոր Ջուղա քաղաքում ծնվածներ
Անահիտ Մասչյան

**Անահիտ Հակոբի Մասչյան ** (), հայ դերասանուհի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1950)։

Դերասան, ռեժիսոր Արմեն Գուլակյանի կինն է։

## Կենսագրություն
1919-1925 թվականներին սովորել է Մոսկվայի հայկական դրամատիկական ստուդիայում։ 1928-1929 թվականներին՝ Լենինականի դրամատիկական, 1930-1945 թվականներին՝ ԵՊՀԹ, 1945-1958 թվականներին՝ Երևանի Սունդուկյանի անվան և պատանի հանդիսատեսի թատրոններում։

## Դերեր թատրոնում
* Շողակաթ («Մեծապատիվ մուրացկաններ», ըստ Հակոբ Պարոնյանի)
* Էփեմիա (Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո»)
* Նատո («Գիքոր», ըստ Հովհաննես Թումանյանի)
* Մարիա Ալեքսանդրովնա (Ի. Պոպովի «Ընտանիք»)
* Ուստիան («Քաջ Նազար»)
* Կուկուշկինա (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»)

### Ֆիլմեր
Նկարահանվել է Սարոյան եղբայրներ կինոնկարում (1968, Հայֆիլմ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Միհրան Մավիյան

**Միհրան Սինասի Մավիյան** (), սփյուռքահայ հասարակական գործիչ։ 1926 թվականից Ֆրանսիայի կոմկուսի անդամ։

## Կենսագրություն
1921 թվականին եղել է ՀՕԿ-ի վարչության անդամ, 1949 թվականին՝ ֆրանսահայ մշակութային միության հիմնադիրներից։

Գերմանական օկուպացիայի տարիներին (1940-1944) մասնակցել է ֆրանսիական Դիմադրության շարժմանը, 1944 թվականին ձերբակալվել է և դատապարտվել մահվան, եղել է Օսվենցիմի, Բուխենվալդի համակենտրոնացման ճամբարներում, որտեղից փրկվելով՝ վերադարձել է Ֆրանսիա։

Գրել է «Ոճիրի անդրաշխարհէն» (1976) գիրքը (պատկերել է ֆաշիստների վայրագությունները)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ քաղաքական գործիչներ
Մելիք Մավիսակալյան

**Մելիք Բաբկենի Մավիսակալյան (Մելիք-Մավիսակալյան)**, (), հայ դիրիժոր, կոմպոզիտոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), Հայաստանի ժողովրդական արտիստ (2012)։

Հեռուստալրագրող, հրապարակախոս Ռոբերտ Մավիսակալյանի եղբայրն է։

## Կենսագրություն
1961-1967 թվականներին սովորել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ջութակի և ստեղծագործական բաժիններում, ավարտել է Էդվարդ Միրզոյանի կուրսը։
*1957-1960 թվականներին՝ Հայաստանի Ռադիոյի երաժշտական գործիքային կվինտետի մենակատար
*1960-1962 թվականներին՝ Երևանի «Մոսկվա» կինոթատրոնի էստրադային նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար
*1964-1965 թվականներին՝ Հայաստանի պետական էստրադային նվագախմբի տնօրեն
*1970-1972 թվականներին՝ Հայաստանի կոմպոզիտորների միության պատասխանատու քարտուղար
*1972-1986 թվականներին՝ Հայաստանի հեռուստառադիոյի էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար և դիրիժոր
*1985-2005 թվականներին՝ Երևանի Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցի դասատու
*1991-1997 թվականներին՝ Թաթուլ Ալթունյանի անվան հայկական ժողովրդական երգի-պարի անսամբլի գեղարվեստական ղեկավար

## Ստեղծագործություններ
Գրել է 4 կանտատ. օրատորիա, «Ռեքվիեմ»՝ Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին, կոնցերտներ՝ շեփորի և նվագախմբի, ջութակի և նվագախմբի համար, լարային կվարտետներ, սոնատներ, խմբերգեր, մանկական և էստրադային երգեր, կինոերաժշտություն («Մեծ նվեր» օպերետը (1971), «Սիմֆոնիկ պարեր» (1975), «Կոնցերտ-ֆանտազիա» (1968), «Ախթամար», 1969, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից», 1976, Առնո Բաբաջանյանի հետ, երկուսն էլ՝ գեղարվեստական ֆիլմ, Հայֆիլմ)։

1981 թվականին դերակատարում է ունեցել «Համեստ մարդը» ֆիլմում։

## Պարգևներ և մրցանակներ
* Երիտասարդ կոմպոզիտորների համամիութենական մրցույթների (1969, 1971, Մոսկվա) դափնեկիր
* ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, 1982 
* Հայաստանի ժողովրդական արտիստ, 2012 
* Երևանի քաղաքապետի ոսկե մեդալ, 2015

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1937 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 23 ծնունդներ
Ալաշկերտ (մարզադաշտ)

**«Ալաշկերտ»** (մինչև 2013 թ. **Նաիրի**), ֆուտբոլի և այլ մարզաձևերի համար նախատեսված մարզադաշտ Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում։ Գտնվում է Շենգավիթ համայնքում, Երևանյան լճի մոտակայքում։ Կառուցվել ու բացվել է 1960-ական թվականներին, Շենգավիթ բնակելի տարածքի ընդլայման ծրագրի ներքո։ Մարզադաշտը տեղավորում է 6850 հանդիսական (նստատեղերի քանակը՝ 1850)։

2013 թ. փետրվարին մարզադաշտի սեփականատեր դարձավ այն ժամանակ Հայաստանի առաջնության առաջին խմբում հանդես եկող «Ալաշկերտ» ֆուտբոլային ակումբը։ Ըստ ակումբի սեփականատեր Բագրատ Նավոյանի՝ մարզադաշտը վերանորոգման պիտի ենթարկվի։ Այն ամբողջովին վերակառուցված կլինի 2015 թվականի վերջին։

Կառույցի նոր սեփականատերը՝ նախկին «Նաիրի» մարզադաշտը վերանվանեց «Ալաշկերտ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի ֆուտբոլային մարզադաշտեր
Կատեգորիա:Մարզադաշտեր Հայաստանում
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզադաշտեր
Արնար (մարզադաշտ)

**«Արնար»**, ֆուտբոլի համար նախատեսված մարզադաշտ Հայաստանի Տավուշի մարզի Իջևան քաղաքում։ Կառուցվել ու բացվել է 2007 թ., «Արնար» բարեգործական հիմնադրամի ջանքերով, գործարար Արծրունի Ղալումյանի ղեկավարությամբ։ Մարզադաշտը տեղավորում է 2100 հանդիսական։ Ունի մոտակա խոտածածկ դաշտ՝ նախատեսված պարապմունքների և մարզումների համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2007 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի ֆուտբոլային մարզադաշտեր
Կատեգորիա:Մարզադաշտեր Հայաստանում
Ուլտրաձայնային եռակցում

մինի
**Ուլտրաձայնային եռակցում**, ուլտրաձայնի օգտագործման վրա հիմնված՝ դետալների եռակցման եղանակ։ Դետալները նախապես սեղմում են 0, 1-ից 2 կն ուժով։ Հպվող մակերևույթների բարակ շերտերում մետաղի աննշան տաքացման և ճնշման դեպքում տեղի է ունենում պլաստիկ դեֆորմացիա։ Երբ դետալները մոտեցվում են այնքան, որ սկսում են գործել միջատոմային ուժերը, դրանց միջև առաջանում է ամուր կապ։ Այն կիրառում են տարասեռ մետաղներից պատրաստված և տարբեր հաստության դետալների, ինչպես նաև պլաստմասե դետալների միացման համար։ Ուլտրաձայնի միջոցով գործիքին հաղորդվող տատանումների շնորհիվ եռակցվող մակերևույթները մաքրվում են, հետևաբար և լավանում է կարի որակը։

Կատեգորիա:Եռակցում
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա
Ուլտրաձայնային հաստոց

մինի

**Ուլտրաձայնային հաստոց**, ուլտրաձայնի միջոցով նյութերի չափային մշակման համար ծառայող հաստոց, որում ուլտրաձայնային տատանումները հաղորդվում են գործիքին և հղկանյութային սուսպենգիայի մասնիկների միջոցով փոխանցվում մշակվող նյութին։ Ուլտրաձայնային հաստոցով մշակման էությունը հիմնված է հղկանյութային սուսպենգիայի թործիչ ազդեցության և սուսպենզիայում տեղի ունեցող կավիտացիոն պրոցեսների վրա, որոնք զգալիորեն արագացնում են մշակվող նյութի ուղղորդված քայքայումը։

## Տեսակներ
Տարբերում են՝
* Ունիվերսալ ուլտրաձայնային հաստոց, մշակում են բարձր կարծրության, ինչպես նաև փխրուն նյութեր։
* Ունիվերսալ ուլտրաձայնային հաստոց, որն օգտագործում են նաև դրոշմոցների, մամլակաղապարների՝ բարդ կոնֆիգուրացիա ունեցող մակերևույթների ու անցքերի մաքրամշակման և չափաբերման համար։
Մասնագիտացված ուլտրաձայնային հաստոցը ծառայում է սահմանափակ թվով գործողություններ (օրինակ, դժվար մշակվող կրակաամուր նյութերից պատրաստված դետալների ներքին պարուրակահանում) կատարելու համար։

## Պատկերասրահ

File:MedicalSonographicScanner.jpg
File:AlokaPhoto2006a.jpg
File:Ultrasound.jpg
File:UltraSonicLinearArrayTransducer.png
File:UltraSonicCurvedArrayTransducer.png
File:UltraSonicPhasedArrayTransducer.png
File:SpectralDopplerA.jpg
File:Doppler ultrasound analyzer of blood velocity.jpg
File:Doppler mitral valve.gif
File:Apikal4D.gif
File:3dultrasound.png


Կատեգորիա:Հաստոցներ
Ուլտրամանուշակագույն ավելցուկով գալակտիկաներ

մինի
մինի
**Ուլտրամանուշակագույն ավելցուկով գալակտիկաներ**, գալակտիկաներ, որոնց սպեկտրի ուլտրամանուշակագույն մասում դիտվում է ավելցուկային ճառագայթում՝ համեմատած նորմալ գալակտիկաների և սև մարմնի ճառագայթման հետ։ Առաջին ուլտրամանուշակագույն ավելցուկով գալակտիկան հայտնաբերել է մեքսիկացի աստղագետ Դ․ Արոն (G․ Наго), 1956 թվականին։ Նրանց ճնշող մեծամասնությունը (2000-ից ավելի) հայտնաբերվել է Բյուրականի աստղադիտարանում։ Տարբերում են ուժեղ, միջին և թույլ ուժգնությամբ ուլտրամանուշակագույն ավելցուկ ճառագայթող գալակտիկաներ։ Նրա վերաբերյալ առաջին մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը կատարել է Էդուարդ Խաչիկյանը։ Նրանց ավելի քան 85%-ի սպեկտրներում դիտվում են առաքման գծեր, իսկ 10%-ը Սեյֆերտի տիպի գալակտիկաներ են։

Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրք ՀԽՍՀ

**Քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրք ՀԽՍՀ**, քաղաքացիական դատավարության օրենսդրական նորմերի հանրապետական համակարգված ժողովածու։ ՀԽՍՀ Քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրքն ընդունվել է 1964 թվականի հունիսի 4-ին (հետագա լրացումներով)։ Նրանում վերարտադրվում են ԽՍՀ Միության և միութենական հանրապետությունների քաղաքացիական դատավարության հիմունքների համակարգն ու նորմերը, սակայն հանրապետության իրավասությունների շրջանակներում զարգացվում և լրացվում են հիմունքների դրույթները։ ՀԽՍՀ Քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրքն ամփոփում է 6 հատված (432 հոդված)։

Կատեգորիա:Օրենսգրքեր
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ
Քաղաքացիական կացության ակտեր

**Քաղաքացիական կացության ակտեր**, քաղաքացու ծննդի, մահվան, ամուսնության և ամուսնալուծության, որդեգրման, հայրության որոշման, ազգանվան, անվան, հայրանվան փոփոխության փաստերի արձանագրումը և հաշվառումը, հիմք է որոշակի իրավահարաբերությունների ծագման, փոփոխման և դադարման։ 

Կատեգորիա:Իրավունք
Պավիաններ

**Պավիաններ** (), կզակապիկների ընտանիքի նեղքիթ կապիկների տեսակ։ Մարմնի երկարությունը 75—80 սմ է, պոչինը՝ 50—60 սմ, քաշը՝ մինչև 30 կգ։ էգերը համարյա 2 անգամ թեթև են արուներից։ Դունչը երկար է՝ զարգացած ժանիքներով։ Առջևի և ետին վերջավորությունները համարյա հավասար են, թաթերը՝ կարճ։ Քթանցքերը լայն են՝ տեղադրված դնչի ծայրում։ Մորթին մուգ մոխրագույն է, երկար բրդով, որը երբեմն բաշ է առաջացնում։ Նստատեղի կոշտուկները մեծ են և վառ գունավորված։ Կա պավիանների 5 տեսակ՝ համադրիլ, սֆինքս, բաբուին, անուբիս, չակմա կամ արջանման պավիաններ տարածված Հարավային Աֆրիկայում և Արաբական թերակղզու արևմուտքում։ Ապրում են ժայռերում (մեծ հոտերով), սնվում բույսերով, միջատներով, թռչունների ձվերով ու մանր կենդանիներով։ Հղիությունը 170 օր է, ձագերին կաթով կերակրում են 5-8 ամիս։ Սեռահասուն են դառնում 3-5 տարեկանում։

Կատեգորիա:Կզակապիկներ
Եղջերու

**Եղջերուներ** ()՝ կազմում են երկկճղակավոր կաթնասունների մեծ ընտանիքը։ Եղջերուների ընտանիքը բաժանվում է 4 ենթաընտանիքի՝ 
*մունջակներ, 
*ջրային, իսկական 
*ամերիկյան եղջերուներ։ 
Իսկական եղջերուներից են որմզդեղները, մշկայծյամները, ազնվացեղ և բծավոր եղջերուները, եղնիկը, մարալը։ Գոյություն ունեն ժամանակակից 51 տեսակներ։
## Տեսակներ
Հայտնի է մոտ 40 տեսակ՝ տարածված Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Ամերիկայում։ Հայաստանի անտառային գոտում կան այծյամներ, ազնիվ և բծավոր եղջերուներ։ Հայաստանում ազնիվ եղջերուն կլիմայավարժեցվել է «Խոսրովի անտառ» արգելոցում (1970), ապա տեղափոխվել «Դիլիջան» ազգային պարկ, որտեղ արագ հարմարվել է տեղանքի պայմաններին։ Որսն արգելված է։

## Մարմնի կառուցվածքը
Եղջերուների մարմնի երկարությունը մոտ 200 սմ է, կենդանի զանգվածը՝ 100–300 կգ։ Ունեն երկար ոտքեր, կարճ պոչ, երկար ու շարժուն ականջներ։ Արուները (հյուսիսային եղջերուների՝ նաև էգերը) ունեն ճյուղավորված եղջյուրներ, որոնք ամեն տարի փոխարինվում են նորերով։ Եղջերուների գունավորումը հաճախ շիկակարմիր է կամ գորշ, մատղաշները (երբեմն՝ նաև հասունները) բծավոր են։ 
## Աշխարհագրական տարածում
Ապրում են անտառներում, անտառատափաստաններում, տունդրայում, անտառատունդրայում՝ փոքր խմբերով։ Իսկ հյուսիսային եղջերուներն աշնանը և ձմռանը մեծ հոտեր են կազմում ու անցնում հարյուրավոր կիլոմետրեր։

Սնվում են ճյուղերով, տերևներով, խոտերով, մամուռներով, քարաքոսերով։ Ձմռանը կերը փորելով հանում են ձյան տակից։ Ունենում են 1–2 ձագ։ Որսի և արդյունագործական կենդանիներ են. գնահատվում են տաք մորթին, ամուր կաշին և համեղ միսը։ Ասիայի, Եվրոպայի և Ամերիկայի հյուսիսային շրջաններում զբաղվում են եղջերուների բուծմամբ։ Առանձնահատուկ է հյուսիսային եղջերուների բուրդը։ Մազաթելի հաստ միջուկը լցված է օդով, իսկ օդը լավ է պահպանում մարմնի ջերմությունը։ Բուրդը նաև փրկագոտի է. հյուսիսային եղջերուները հեշտությամբ լողում են, որովհետև մազաթելերը սնամեջ են։ Հյուսիսային ժողովուրդների համար եղջերուները փոխարինում են թե ոչխարին, թե կովին և թե ձիուն։

Կատեգորիա:Երկկճղակավորներ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական կենդանիներ
Քաղաքացիական շրջանառություն

**Քաղաքացիական շրջանառություն**, իրավաբանական փաստերի (գործարքներ, դեպքեր, պլանային և այլ վարչական ակտեր և այլն) և դրանց հիման վրա առաջացող հարաբերությունների (գույքի փոխանցում, աշխատանքների կատարում, ծառայությունների մատուցում և այլն) ամբողջություն։

Քաղաքացիական շրջանառությամբ գույքը հանձնվում է ոչ միայն ի սեփականություն կամ օպերատիվ կառավարման իրավունքով, այլև ժամանակավոր տիրապետման և օգտագործման համար (օրինակ, գույքի պահատվությունը)։ Քաղաքացիական շրջանառության մասնակիցների իրավունքները հավասար են, գործարքները, կախված շրջանառության մեջ գտնվող գույքի սոցիալ-տնտեսական նշանակությունից, տարբեր։ Օրինակ, հողը որպես պետության բացառիկ սեփականություն կարող է շրջանառության մեջ մտնել միայն օգտագործման համար։ 

Կատեգորիա:Իրավունք
Քաղաքացիական պաշտպանություն

մինի
մինի
**Քաղաքացիական պաշտպանություն**, համապետական պաշտպանական միջոցառումների համակարգ խաղաղ և պատերազմական Ժամանակաշրջանում՝ հակառակորդի հնարավոր հարձակման դեպքում բնակչության պաշտպանության և ժողտնտեսության անխափան աշխատանքն ապահովելու նպատակով։ Այդօրինակ միջոցառումներ իրականացվել են դեռևս Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) և կարևոր դեր կատարել Երկրորդ  համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ժամանակ։ XX դարի 50-60-ական թվականներին քաղաքացիական պաշտպանության համակարգ ստեղծվել է շատ պետություններում՝ կապված միջուկային զենքի, հրթիռների երևան գալու և զարգացման հետ։ Շատ երկրներում այդպիսի ընդհանուր ղեկավարությունն իրականացնում է կառավարությունը, տեղերում՝ իշխանության տեղական մարմինները։ Նրա անմիջական ղեկավարությունն իրականացնելու համար ստեղծված են կառավարման հատուկ մարմիններ, առանձնացվում են քաղաքացիական պաշտպանության հատուկ զորքեր, ստեղծվում ռազմականացված և ոչ ռազմականացված միավորումներ աշխատունակ բնակչությունիցː Ժամանակակից պայմաններում նրա խնդիրն է զանգվածային ոչնչացման զենքի հնարավոր հարվածին ենթակա քաղաքներից բնակչության տեղափոխումն առավել անվտանգ շրջաններ և ապաստարաններ, բնակչությանն ապահովել պաշտպանական անհատական միջոցներով (հակագազ, շնչազտոց, բժշկական պատրաստուկներ և այլն), իրականացնել փրկարար և անհետաձգելի վերականգնման աշխատանքներ հարվածի ենթարկված տարածքներում։ Պատերազմական ժամանակաշրջանում ժողտնտեսության կայուն աշխատանքն ապահովելու համար իրականացվում են կազմակերպական և ինժեներատեխնիկական տարբեր միջոցառումներ, ստեղծվում միջոցներ վերականգնման աշխատանքների համար։

## Արտաքին հղումներ
*ՔՊ - Հանրադարան

Կատեգորիա:Քաղաքացիական պաշտպանություն
Կատեգորիա:Հասարակություն
Հրեշաբանություն

**Տերատոլոգիա** (սեռ հոլ. tipa- xog այլանդակ, հրեշ), գիտություն, որն ուսումնասիրում է օրգանիզմի շեղումները բնականոն կառուցվածքից, որոնք գլխավորապես պայմանավորված են սաղմնային զարգացման խանգարումներով։ ժամանակակից տերատոլոգիան ուսումնասիրում է ժառանգական և ոչ ժառանգական բնածին ախտաբանական վիճակների և զարգացման արատների ծագման պատճառներն ու մեխանիզմները, կենդանիների և մարդկանց մոտ դրանց կանխման ուղիները։

Կատեգորիա:Կառուցվածքային շեղումներ
Կատեգորիա:Կենդանաբանություն
Կատեգորիա:Զարգացման կենսաբանություն
Հրդեհապատ

**Հրդեհապատ**, հրդեհի տարածումը կանխելու նպատակով միևնույն շենքի կից բաժինները կամ երկու կից շենքերն իրարից բաժանող պատ։ Կառուցում են չայրվող նյութերից (քար, բետոն, երկաթբետոն և այլն)։ Հրդեհապատ պետք է ունենա իր հիմքը կամ հենվի չայրվող այլ կոնստրուկցիայի վրա։

Կատեգորիա:Հակահրդեհային միջոցներ
Հրդեհիչ ռազմամթերք

**Հրդեհիչ ռազմամթերք**, գնդակներ, հրետանային արկեր, ավիառումբեր, ձեռքի նռնակներ, որոնք նախատեսված են հրդեհի միջոցով թշնամու բռնկվող օբյեկտները ոչնչացնելու, կենդանի ուժն ու մարտական տեխնիկան վնասելու համար։ Հրդեհիչ հրետանային արկերում ու ավիառումբերում օգտագործվում են թերմիտահրդեհիչ բաղադրություններ (տես Հրկիզող նյութեր)։ Հրդեհիչ ռազմամթերքը օգտագործվում է նաև ոչնչացման այլ ձևերի հետ զուգակցված, օրինակ՝ բեկորային-հրդեհիչ արկեր, զրահահար-հրդեհիչ արկեր, գնդակներ և այլն։

Կատեգորիա:Զինամթերք
Սեկուրյան աղվես

**Սեկուրյան աղվես** (), Հարավային Ամերիկայում հանդիպող աղվեսի տեսակ։ Այդ մայրցամաքում հանդիպող ամենափոքր աղվեսն է։ Հանդիպում է միայն Սեկուրյան անապատում՝ հարավարևմտյան Էկվադորում և հյուսիսարևմտյան Պերուում։

## Ընդհանուր բնութագիր
### Չափսերը
Սեկուրյան աղվեսը փոքր կենդանի է։ Նա կշռում է 2.5 -4.2 կգ։ Ունի 50-78 սմ մերմնի երկարություն, պոչը 27-34 սմ է։
Ունի համեմատաբար փոքր բերան և փոքր ատամներ, որոնք նախատեսված են մանր ուտելիքների համար՝ միջատներ, չոր բույսեր և այլն։

### Մորթին
Մորթին հիմնականում մոխրագույն է։ Վզի և ոտքերի ներքևի մասը բաց է՝ սպիտակ։ Ականջների մոտ, աչքերի շուրջը և ոտքերին կարող են նկատվել կարմրավուն մազեր։ Պոչը ավելի մուգ է և կենտրոնական մասում ունի սև գունավորում։

## Բազմացումը

Այս կենդանու մասին քիչ ուսումնասիրություններ են կատարվել։ Հայտնի է, որ ձագերը ծնվում են հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին։ Սեկուրյան աղվեսները վարում են միայնակ կյանք և որսում են մենակ, բայց եղել են նաև դեպքեր, երբ նրանք որսի դուրս են եկել զույգերով։

## Սնունդը
Սեկուրյան աղվեսները որսում են գիշերը։ Ցերեկը նրանք սովորաբար անց են կացնում իրենց գետնի տակ փորած բներում։ Սեկուրյան աղվեսները ուտում են գրեթե ամեն ինչ։ Սնունդը կախված է տարվա եղանակից։ Նրանք ուտում են տարբեր տեսակի բույսեր, բույսերի արմատներ, կարող են ամիսներով ապրել միայն բուսական սննդով։ Բացի բույսերից սեկուրյան աղվեսները ուտում են նաև միջատներ, թռչունների ձվեր, կրծողներ և այլ մանր կենդանիներ։

## Պահպանումը
Սեկուրյան աղվեսը համարվում է վերացման եզրին գտնվող կենդանի՝ հիմնականում Էկվադորում։ Նրանք երբեմն վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը՝ գողանալով հավերին։ Մարդիկ որսում են այս կենդանուն առևտրական նպատակներով։
Պերուում նրանց որսը արգելված է։

Կատեգորիա:Աղվեսներ