Ույղուրական դատարան

**Ույղուրական դատարան** (), Միացյալ Թագավորությունում գործող անկախ «ժողովրդական դատարան», որի նպատակն է եղել ուսումնասիրել Չինաստանի կառավարության կողմից ույղուր ժողովրդի նկատմամբ մարդու իրավունքների շարունակական խախտումների վերաբերյալ ապացույցները և գնահատել, թե արդյոք այդ խախտումները ցեղասպանություն են համարվում Ցեղասպանության կոնվենցիայի համաձայն։ Դատարանը նախագահել է Ջեֆրի Նայսը՝ Սլոբոդան Միլոշևիչի դատավարության գլխավոր մեղադրողը, որը 2020 թվականի սեպտեմբերին հայտարարել է դատարանի ստեղծման մասին։

Նայսի խոսքով՝ դատարանը հրավիրվել է այն ժամանակ, երբ «[Չինական] Կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությանը կոլեկտիվ կամ անհատապես դատաստանի ենթարկելու այլ ճանապարհ չի եղել»։ Չինաստանի կառավարությունը հայտարարել է, որ դատարանը «օրենքի դեմ հայհոյանք» է, այն պատժամիջոցներ է կիրառել դատարանի և դրա կազմակերպիչների դեմ և դատարանն անվանել է «մաքուր հորինվածք»։

2021 թվականի դեկտեմբերին դատարանը եզրակացրել է, որ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը ցեղասպանություն է իրականացրել ույղուրների նկատմամբ՝ օգտագործելով ծնելիության վերահսկման և ամլացման միջոցառումներ։ Բացի այդ, նրանք գտել են մարդկության դեմ հանցագործությունների, խոշտանգումների և սեռական բռնության ապացույցներ։ Դատարանի վերջնական որոշումը անհատապես որևէ կառավարության պարտավորեցնող չի եղել՝ գործողություններ ձեռնարկելու համար, սակայն կազմակերպիչները հույս են ունեցել, որ դատարանի լսումներն ու զեկույցները կարող են խթանել միջազգային գործողություններ և օգնել Չինաստանին պատասխանատվության ենթարկել ույղուրների նկատմամբ իր բռնության համար։

## Նախապատմություն
Չինաստանի կառավարությունը ՉԺՀ Սինծիան-Ույղուրական ինքնավար շրջանում (ՍՈւՀՄ) և նրա շրջակայքում ույղուր ժողովրդի և այլ էթնիկ ու կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ շարունակական մարդու իրավունքների խախտումներ է կատարել, որը հաճախ բնութագրվում է որպես ցեղասպանություն։ 2014 թվականից ի վեր Չինաստանի կառավարությունը, ՉԿԿ գլխավոր քարտուղար Սի Ծինփինի կառավարման ընթացքում Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության (ՉԿԿ) ղեկավարությամբ, վարել է քաղաքականություն, որի արդյունքում ավելի քան մեկ միլիոն մուսուլման (որոնց մեծ մասը ույղուրներ են ) պահվել են գաղտնի ճամբարներում՝ առանց որևէ իրավական գործընթացի, ինչը դարձել է էթնիկ ու կրոնական փոքրամասնությունների ամենամեծածավալ և ամենահամակարգված կալանքը Հոլոքոստից և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր։ Հազարավոր մզկիթներ ավերվել կամ վնասվել են, իսկ հարյուր հազարավոր երեխաներ բռնի կերպով բաժանվել են իրենց ծնողներից և ուղարկվել գիշերօթիկ դպրոցներ։

Մասնավորապես, Չինաստանի կառավարության քաղաքականության քննադատները ընդգծել են ույղուրների կենտրոնացումը պետության կողմից հովանավորվող ճամբարներում, ույղուրական կրոնական ծեսերի ճնշումը, քաղաքական ինդոկտրինացիան, դաժան վերաբերմունքը, ինչպես նաև մարդու իրավունքների խախտումների, այդ թվում՝ հարկադիր ամլացման, հակաբեղմնավորման, աբորտների մասին մանրամասն ապացույցները և այլ վկայություններ։ Քննադատները դրանք բնութագրել են որպես Սինցզյանի հարկադիր ձուլում, ինչպես նաև էթնոցիդ կամ մշակութային ցեղասպանություն։ Որոշ կառավարություններ, ակտիվիստներ, անկախ ՀԿ-ներ, մարդու իրավունքների մասնագետներ, գիտնականներ, պետական պաշտոնյաներ և Արևելյան Թուրքեստանի աքսորյալ կառավարությունը այն անվանել են ցեղասպանություն։

Միջազգային արձագանքները կտրուկ բաժանվել են. Միավորված Ազգերի Կազմակերպության (ՄԱԿ) տասնյակ անդամ պետություններ հակառակ նամակներ են հղել ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդին՝ աջակցելով և դատապարտելով Չինաստանի 2020 թվականին Սինցզյանում վարած քաղաքականությունը։ 2020 թվականի դեկտեմբերին Միջազգային քրեական դատարանը հրաժարվել է հետաքննչական գործողություններ ձեռնարկել Չինաստանի դեմ՝ հիմք ընդունելով ենթադրյալ հանցագործությունների մեծ մասի համար Չինաստանի նկատմամբ իրավասություն չունենալու հիմքը։ Միացյալ Նահանգները, Կանադայի Համայնքների պալատը, Նիդեռլանդների խորհրդարանը, Միացյալ Թագավորության Համայնքների պալատը, Լիտվայի Սեյմը և Չեխիայի Հանրապետության Սենատը Չինաստանում ույղուրների նկատմամբ վերաբերմունքը ճանաչել են որպես ցեղասպանություն։

## Դատարանի ստեղծումը
Սլոբոդան Միլոշևիչի ռազմական հանցագործությունների դատավարության դատախազ Ջեֆրի Նայսը 2020 թվականի սեպտեմբերին ստեղծել է Ույղուրների դատարանը։ Դատարանը ստեղծվել է ի պատասխան Ույղուրների համաշխարհային կոնգրեսի 2020 թվականի հունիսին ներկայացված հարցման, որը դատարանին տրամադրել էր նախնական ապացույցները։ Դատարանի հայտարարության պահին հայտարարվել է ապացույցների ներկայացման մասին։

2020 թվականի փետրվարին դատարանի ժյուրին արդեն վերջնականապես ձևավորվել է, իսկ դատարանի ժյուրին կազմված է մարդու իրավունքների փորձագետներից և իրավաբաններից։

### Վկաների հրավիրում
Լսումներին հրավիրվել են մեկ տասնյակ փորձագետներ՝ ապացույցներ ներկայացնելու համար, այդ թվում՝ այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են մարդաբան Դարեն Բայլերը, չինական ուսումնասիրությունների պրոֆեսոր Ջոան Սմիթ Ֆինլին, հետազոտող Նաթան Ռուսերը և հետազոտող Ադրիան Զենզը։ Ապացույցներ կներկայացնեն նաև Համաշխարհային Ույղուրական Կոնգրեսի նախագահ Դոլկուն Իսան, ույղուր գիտնական Ադբուվելի Այուպը և Սինցզյանի ճամբարների վկաները, որոնց մեջ են նաև նախկին կալանավորները։

Ույղուրական դատարանի կազմակերպիչները նշում են, որ Չինաստանին հրավիրել են ապացույցներ ներկայացնելու, չնայած Չինաստանի կառավարությունը դա չի արել։

## Լսումներ
Ույղուրական դատարանը սկսել է իր լսումների առաջին շարքը 2021 թվականի հունիսին, իսկ լսումների երկրորդ շարքը եղել է 2021 թվականի սեպտեմբերին։

### Վկայություններ
2021 թվականի հունիսին կայացած լսումների ժամանակ վկաների ցուցմունքներում նկարագրվել են զանգվածային խոշտանգումների, բռնաբարության (ներառյալ խմբակային բռնաբարության), հարկադիր ստերիլիզացիայի, հարկադիր աբորտի, կանանց դաշտանը դադարեցնող դեղորայքի հարկադիր կիրառման, կամայական ձերբակալության և կալանքի, զանգվածային հսկողության, պետական պաշտոնյաների կողմից սպառնալիքների և երեխաների հարկադիր բաժանման դեպքեր և մանկասպանության մեղադրանքներ։ Ներկայացված ապացույցների թվում են եղել նաև չինացի գործակալների կողմից կանանց նկատմամբ սեռական ոտնձգությունների, Չինաստանի կառավարության կողմից արտասահմանում բնակվող ույղուրների հարազատների նկատմամբ կիրառված հաշվեհարդարի, «թույլատրելիից ավելի ծնունդներ ունեցող» ընտանիքների տների ֆիզիկական ոչնչացման և այլ չարաշահումների մասին վկայություններ։

Չինաստանը հերքում է, որ Սինցզյանում, այդ թվում՝ Սինցզյանի համակենտրոնացման ճամբարներում, մարդու իրավունքների խախտումներ է կատարել և վիճարկում է վկայությունների օրինականությունը։

Ույղուրական դատարանը 2021 թվականի նոյեմբերի 27-ին անցկացրել է երրորդ առցանց լսումը։

## Դատավարություն
Դատարանի կայքէջի համաձայն՝ ցեղասպանության ճանաչումը «կհամարվի ցեղասպանության իրականացում՝ ըստ 1948 թվականի կոնվենցիայի 2-րդ հոդվածի սահմանման, որը ՉԺՀ-ն ստորագրող և վավերացնող պետություն է։ Ցեղասպանության արգելված գործողություններից բխող կամ դրանցից պատահական գործողությունները կարող են ինքնին նաև մարդկության դեմ հանցագործություններ համարվել»:

2021 թվականի դեկտեմբերի 9-ին դատարանը եզրակացրել է, որ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունը ցեղասպանություն է իրականացրել ույղուրների նկատմամբ՝ ծննդյան վերահսկողության և ամլացման միջոցառումների միջոցով։ Բացի այդ, նրանք գտան մարդկության դեմ հանցագործությունների, խոշտանգումների և սեռական բռնության ապացույցներ։

## Արձագանքներ
### Երկրներ

#### Ավստրալիա
Դատարանի փաստաբանի խոսքով՝ Ավստրալիան առաջարկել է Ույղուրների դատարանին համապատասխան ապացույցներ տրամադրել։

#### Չինաստան
Չինաստանի կառավարությունը սկսել է հասարակայնության հետ կապերի ագրեսիվ արշավ վարել Ույղուրական դատարանի դեմ։ Կառավարությունը պատժամիջոցներ է կիրառել դատարանի և դրա կազմակերպիչների դեմ, մինչդեռ նրա խոսնակները հայտարարել են, որ դատարանը «օրենքի դեմ հայհոյանք» և «մաքուր հորինվածք» է՝ վճարովի դերասաններով։ Պատժամիջոցները դատապարտվել են Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի կողմից և դա հանգեցրել է նրան, որ Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարարը հետ է կանչել Չինաստանում գտնվող դեսպանին։

Դատարանի ներկայացուցիչների խոսքով՝ Չինաստանին հրավիրել են ապացույցներ ներկայացնելու համար, սակայն դա չի արվել։

#### Միացյալ Թագավորություն
Մեծ Բրիտանիայի Ասիայի հարցերով նախարար Նայջել Ադամսը հրաժարվել է պաշտոնապես կառավարության ապացույցներ տրամադրել Ույղուրների դատարանին, սակայն 2021 թվականի ապրիլին հանդիպել է դատարանի նախագահի հետ։

#### Միացյալ Նահանգներ
Դատարանի փաստաբանի խոսքով՝ Միացյալ Նահանգները առաջարկել է Ույղուրների դատարանին համապատասխան ապացույցներ տրամադրել։

### Ոչ կառավարական կազմակերպություններ
#### Մարդու իրավունքների խմբեր
«Ցեղասպանության արձագանքման կոալիցիայի» համահիմնադիր Լյուկ դե Պուլֆորդը ITV News-ում գրել է, որ դատարանն ունի «գլոբալ նշանակություն»։ Նա գրել է, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում Չինաստանի վետոյի իրավունքի պատճառով միջազգային դատարանի գործը վերլուծելու ունակության բացակայության պայմաններում, դատարանը «կապահովի, որ Ցեղասպանության կոնվենցիան չդառնա անիմաստ փաստաթուղթ»։

#### Ույղուրական խմբեր
Համաշխարհային Ույղուրական Կոնգրեսի նախագահ Դոլկուն Իսան լսումների առաջին օրվանից հետո «Ազատություն Ասիա» ռադիոկայանին ասել է, որ «Ույղուրական դատարանի լսումներն այսօր չափազանց լավ են անցել՝ չնայած Չինաստանի կողմից դատարանի, ճամբարից փրկվածների և վկաների դեմ ուղղված ապատեղեկատվական արշավին և դիվանագիտական սպառնալիքներին»:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ույղուրական դատարանի կայքէջը

Կատեգորիա:Արդարություն
Կատեգորիա:Լոնդոնի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն