Ալոնզո Չըրչ

**Ալոնզո Չըրչ **(, ), ամերիկացի մաթեմատիկոս և տրամաբան, մեծ ներդրում է ունեցել մաթեմատիկական տրամաբանության  և տեսական ինֆորմատիկայի հիմունքների ստեղծման գործում։ Նա ամենից շատ հայտնի է Լյամբդայի հաշվարկով, լուծելիության խնդրի լուծման անլուծելիությունն ապացուցող (Entscheidungsproblem) Չըրչ-Թյուրինգ թեորեմով, Ֆրեգե-Չըրչ օնթոլոգիայով, Չըրչ-Ռոսսեր անլուծելիության թեորեմով։ Նա նաև աշխատել է լեզվական փիլիսոփայության վրա։

## Կենսագրություն
### Ծագում
Ալոնզո Չըրչը  ծնվել է 1903 թվականի հունիսի 14-ին, Վաշինգտոնի Կոլումբիայի շրջանում, որտեղ նրա հայրը՝ Սամուել Ռոբինզ  Չըրչը, Կոլումբիայի շրջանի քաղաքային դատարանի դատավորն է եղել։ Ընտանիքն ավելի ուշ տեղափոխվել է Վիրջինիա նահանգ, քանի որ հայրը տեսողությունը վատանալու պատճառով կորցրել էր դիրքը։

### Ընտանիք
Ալոնզո Չըրչը 1925 թվականին ամուսնացել է Մերի Ջուլիա Կուչինսկու հետ։ Նրանք ունեցել են  երեք երեխա՝ Ալոնզո Չըրչ կրտսերին (1929), Մերի Էնին (1933) և Միլդրեդին (1938)։

### Կրթություն
Ալոնզո Չըրչը հորեղբոր օգնությամբ, որին նույնպես անվանել էին Ալոնզո Չըրչ, հաճախել է Կոնեկտիկուտի Ռիդֆիլդ քաղաքում գտնվող մասնավոր՝ Ռիդֆիլդ արական դպրոցը։ 1920 թվականին, Ռիդֆիլդն ավարտելուց հետո, ընդունվել է Փրինսթոնի համալսարան, որտեղ նա բացառիկ ուսանող է եղել։ Նա հրապարակել է Լորենցի ձևափոխությունների վերաբերյալ իր առաջին աշխատությունը և 1924 թվականին ավարտել է համալսարանը մաթեմատիկոսի աստիճանով։ Դոկտորական աստիճանը պաշպանելու համար երեք տարի մնացել է Փրինսթոնի համալսարանում  և նրա  դիպլոմային աշխատանքի ղեկավարն է եղել  Օսվալդ Վեբլենը։

Դոկտորի կոչում ստանալուց հետո որոշ ժամանակ դասավանդել է Չիկագոյի համալսարանում, եղել է հրահանգիչ։ Ստանալով ազգային հետազոտական երկամյա կրթաթոշակը,  նրան հնարավորություն է ընձեռնվել 1927–1928 թվականներին հաճախել Հարվարդի համալսարան, իսկ հաջորդ տարի՝ Գյոթինգենի և Ամստերդամի  համալսարաններ։

### Կարիերա
* 1929-1967 թվականներին Փրինսթոնի համալսարանում դասավանդել է փիլիսոփայություն և մաթեմատիկա։
* 1967-1990 թվականներին դասավանդել է Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանում։
* 1962 թվականին եղել է Ստոկհոլմում կայացած Մաթեմատիկոսների միջազգային կոնգրեսի (*ICM)*  լիակատա նիստի զեկուցող։
 
### Մրցանակներ
* 1969 թվականին Քեյսի համալսարանն Ալոնզո Չըրչին շնորհել է գիտությունների դոկտորի պատվավոր աստիճանի կոչում
* 1985 թվականին Փրինսթոնի համալսարանը շնորհել է գիտությունների դոկտորի պատվավոր աստիճանի կոչում
* 1990 թվականին Նյու Յորք նահանգի Բուֆֆալո քաղաքի Պետական Համալսարանում Չըրչի պատվին կազմակերպել է միջազգային սիմպոզիում՝ Ջոն Կորկորանի նախաձեռնությամբ։

### Մահ
Ալոնզո Չըրչը բուռն հավատացյալ մարդ է եղել։ Նա եղել է  պրեսբիրտերական եկեղեցու ցմահ անդամ։ Ալոնզո Չըրչը մահացել է 1995 թվականին, թաղվել է  Փրինսթոնի գերեզմանատանը։

## Մաթեմատիկական աշխատանք
Ալոնզո Չըրչը  հայտնի է հետևյալ նշանակալի նվաճումներով. 
* Խնդրի լուծումը , որում ապացուցել է Լուծելիության պրոբլեմը առաջին կարգի մաթեմատիկական տեսության մեջ՝ կամայական առաջարկների ճշմարտությունը որոշելու համար  անլուծելի է։ Այն հայտնի է որպես Չըրչի թեորեմ
* Ջուզեպե Պեանոյի այսպես կոչված՝ Պիանոյի թվաբանության անլուծելիության ապացույցը
* Չըրչ-Թյուրինգ թեզիսը
*Լյամբդայի հաշվարկը
*«Սիմվոլիկ տրամաբանություն» ամսագրի հիմնադիրներից մեկը, մինչև 1979 թվականը խմբագրել է ակնարկների բաժինը։

Նրա աշխատությունում Լյամբդայի հաշվարկն ի հայտ եկել 1936 թվականին, որտեղ ցույց է տվել *Entscheidungsproblem-ի*   անլուծելիությունը։ Այս արդյունքին հաջորդել է Ալան Թյուրինգի աշխատանքը՝  մեխանիկական ճանապարհով անլուծելի խնդրի առկայությունը։ Չըրչը և Թյուրինգը հետագայում  ապացուցել  են, որ Լյամբդայի հաշվարկը և Թյուրինգի հաշվիչ մեքենայի կիրառությունը Թյուրինգի դադարեցման խնդիրներում հավասարազոր  հնարավորություններ ունեն, և հետագայում ներկայացվել են   մի շարք  «հաշվարկման մեխանիկական գործընթացներ» աշխատություններում, որն էլ  հանգեցրել է  Չըրչ-Թյուրինգ թեզիսին։ Սակայն Թյուրինգի մոտեցումը զգալիորեն ավելի մատչելի էր և ինտուիտիվ, քան Ալոնզո Չըրչինը։

Տեխնիկական կարգավորիչ սարքերի կիրառումը բնութագրերից ինքնաբերաբար գեներացման ջանքերը բխում էին նրա գաղափարներից։

Լյամբդայի հաշվարկն ազդել է LISP ծրագրավորման լեզվի և ընդհանուր առմամբ գործառնական ծրագրավորման լեզուների դիզայնի վրա։ Չըրչի կոդավորումը կոչվել է ի պատիվ նրա։

## Ալոնզո Չըրչի մրցանակ
Ի պատիվ Ալոնզո Չըրչի, 2015 թվականին սահմանել է *Alonzo Church Award*  մրցանակ՝ տրամաբանության և հաշվողական բնագավառում եզակի ներդրումների համար։ Նախաձեռնությունը պատկանում է Հաշվողական տեխնիկայի ասոցիացիա Հատուկ հետաքրքրությունների խումբ (***ACM SIGLOG)***, Տեսական ինֆորմատիկայի եվրոպական ասոցիացիա *(*'EATCS**)'', Համակարգչային գիտությունների տրամաբանության եվրոպական ասոցիացիա ''(**EACSL**) '' և  [[Կուրտ Գյոդել]]ի անվան ընկերություն (''Kurt Gödel Society -**KGS*')*  միջազգային կազմակերպություններին։ Մրցանակը շնորհվում է  այն անձանց, ովքեր  վերջին 25 տարիների ընթացքում ունեցել են նշանակալի  ներդրումներ  և  այլ տիպի մրցանակներ դեռ չեն ստացել։

## Փիլիսոփայական աշխատանք
Ալոնզո Չըրչը մեծ ներդրում է ունեցել լոգիստիկ  մեթոդաբանության մշակմանը, նրա փիլիսոփայական քննադատական  անվանակարգում  և իրատեսական պաշտպանությունում  բերված փաստարկները հանգեցնում են արժեքի  տեսության  և Ֆրեգելյան ու Ռասսելյան ինտենսիվ տրամաբանությունների մանրամասն կառուցմանը,  որով էլ նա բարձր է գնահատվում   այս դարի կարևորագույն փիլիսոփաների շարքում։

## Ուսանողները
Ալոնզո Չըրչի դոկտորանտուրայի ուսանողներից շատերը մեծ ձեռքբերումների  են հասել։ Դրանց թվում են Ստեպհեն Կոուլ ԿԼինին, Լեոն Հենկինը, Մայքլ Ռաբինը, Դանա Սկոտը, Ռեյմոնդ Սմալիանը, Ալան Թյուրինգը և շատ ուրիշներ, որոնք մասն են կազմել «Մաթեմատիկական ծագումնաբանություն» նախագծի։

## Գրքեր
* Alonzo Church, *Introduction to Mathematical Logic* ()
* Alonzo Church, *The Calculi of Lambda-Conversion* ()
* Alonzo Church, *A Bibliography of Symbolic Logic, 1666–1935* ()
* C. Anthony Anderson and Michael Zelëny, (eds.), *Logic, Meaning and Computation: Essays in Memory of Alonzo Church* ()

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Church, Alonzo. "A Formulation of the Logic of Sense and Denotation." In Structure, Method and Meaning: Essays in Honor of Henry M. Sheffer, edited by P. Henle, H. Kallen and S. Langer, 3- 24. New York: Liberal Arts Press, 1951.

## Արտաքին հղումներ
*Alonzo Church: Life and Work. Introduction to the *Collected Works of Alonzo Church*, MIT Press, not yet published.
* Enderton, Herbert B., In memoriam: Alonzo Church, *The Bulletin of Symbolic Logic*, vol. 1, no. 4 (Dec. 1995), pp.&nbsp;486–488.
* Wade, Nicholas, Alonzo Church, 92, Theorist of the Limits of Mathematics (obituary), *The New York Times*, September 5, 1995, p. B6.
*Obituary: Alonzo Church, *The Independent (London)*, September 14, 1995.
* Alonzo Church interviewed by William Aspray on 17 May 1984. *The Princeton Mathematics Community in the 1930s: An Oral-History Project*, transcript number 5.
*Fine Hall in its golden age: Remembrances of Princeton in the early fifties. In *A Century of Mathematics in America, Part II*, edited by Peter Duren, AMS History of Mathematics, vol 2, American Mathematical Society, 1989, pp.&nbsp;223–226. Also available  here.
* 
* 
* Alonzo Church
* Princeton University Library, Manuscripts Division, The Alonzo Church Papers, 1924–1995: finding aid.
* A bibliography of Church's reviews for The Journal of Symbolic Logic, with a link to each
**[https://www.nytimes.com/1995/09/05/obituaries/alonzo-church-92-theorist-of-the-limits-of-mathematics.html Alonzo Church, 92, Theorist Of the Limits of Mathematics]* New York Times obituary
**[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-alonzo-church-1600980.html OBITUARY: Alonzo Church]* from The Independent
**[https://projecteuclid.org/euclid.rml/1204835575 In memoriam: Alonzo Church (1903–1995)]* by Irving H. Anellis, *Modern Logic* Vol. 5, No. 4 (1995). 
**[https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/EDB7DCE04575AF06CCC94E95B3DD0F72/S1079898600008040a.pdf/in-memoriam-alonzo-church-1903-1995.pdf In memoriam: Alonzo Church 1903–1995]* by H. B. Enderton, The Bulletin of Symbolic Logic Vol. 1, No.5 (1995).

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Համակարգիչներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների անձինք
Կատեգորիա:Փրինսթոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական տրամաբաններ
Կատեգորիա:Բազմությունների տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ