open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շահեն Ասլանյան

**Շահեն Վահանի Ասլանյան** (), հայ նկարիչ, խեցեգործ։

## Կենսագրություն
Շահեն Ասլանյանը ծնվել է 1948 թվականին Երևանում։ 1974 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1967 թվականից մասնակցել է միջազգային և համամիութենական ցուցահանդեսների։ 1986 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ Պարգևատրվել է «Վարդգես Սուրենյանց» մեդալով։

Ասլանյանի աշխատանքները գտնվում են Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում և Հայաստանի ազգագրության թանգարանում։ Նրա կտավները զարդարում են աշխարհի շատ երկրների (Ռուսաստան, Կանադա, ԱՄՆ, Արգենտինա, Չեխիա, Հունգարիա և այլն) մասնավոր հավաքածուներ։

2014 թվականին անհատական ցուցահանդես է ունեցել Հայաստանի նկարիչների միությունում։

## Կապերն այլ հայ նկարիչների հետ
Շահեն Ասլանյանը ծնվել է հայրենադարձների ընտանիքում: Նկարչի ընտանիքը վերադարձել է հայրենիք 1946 թվականին Իրանից։ Վաղ հասակում պարբերաբար հաճախել է 20-րդ դարի հայկական գեղանկարչության մեծ վարպետներ Երվանդ Քոչարի, Հարություն Կալենցի, Արա Բեքարյանի արվեստանոցներ, որոնցից մեծապես ազդվել է։ Ուսանողական տարիքում ԱՄՆ-ում գտնվող ընկերոջ միջոցով ծանոթանում է Արշիլ Գորկու գործերին։ Արշիլ Գորկու աշխատանքները մեծ ազդեցություն են թողնում Շահեն Ասլանյանի վրա, ում գեղանկարչական աշխատանքների ճնշող մեծամասնությունը կատարված են աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի ոճի մեջ. այն նույն ոճի, որի հիմնադիրն է համարվում Արշիլ Գորկին։ Ավելի հասուն տարիքում եղել է անվանի հայ նկարիչ Էդուարդ Արծրունյանի ընկերը։ 
մինի|253x253փքս|Կոմպոզիցիա, 2015

## Աբստրակտ աշխատանքները
Շահեն Ասլանյանի աբստրակտ աշխատանքներն առանձնանում են հիմնականում վառ գունային գամմայով և ջերմությամբ, որոնցից զգացվում է նրա արվեստի ընդգծված հայկականությունը։ Հեղինակն իր աբստրակտ աշխատանքներին սովորաբար անուն չի տալիս, քանի որ համոզված է՝ նկարների անուններն անհարկի կաղապարում են ինչպես ստեղծագործողին, այնպես էլ արվեստի գործը դիտողին, մինչդեռ աբստրակտ արվեստի գործը պետք է հնարավորություն տա դիտողին ձևավորելու նկարի վերաբերյալ իր ուրույն ընկալումն ու մեկնաբանությունը։    
մինի|255x255փքս|Կոմպոզիցիա, 2021
Հեղինակի աբստրակտ աշխատանքներն ընդհանուր առմամբ կարելի է դասել աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի ոճին, սակայն Ասլանյանը ձգտում չի ունեցել պարփակվել մեկ ոճի մեջ, և նրա աբստրակտ կոմպոզիցիաներում հաճախ կարելի է նկատել կուբիզմի, ֆովիզմի և այլ գեղանկարչական ոճերի դրսևորումներ։

## Պատկերասրահ 2014-ի անձնական ցուցահանդեսից

Շահեն Ասլանյան (5).jpg
Շահեն Ասլանյան (1).jpg
Շահեն Ասլանյան (2).jpg
Շահեն Ասլանյան (3).jpg
Շահեն Ասլանյան (4).jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ խեցեգործներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Հարավարևելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիա

մինի|ՀԱԱՊԱ անդամ երկրները
**Հարավարևելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիա** (-**ASEAN**), ռեգիոնալ կազմակերպություն, որի կազմի մեջ մտնում են Թաիլանդը, Ինդոնեզիան, Մալայզիան, Սինգապուրը, Ֆիլիպինները։ Ստեղծվել է 1967 թվականին։ Հռչակել է մասնակից երկրների տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային համագործակցության զարգացումը, երկրագնդի այդ շրջանում «խաղաղության և կայունության» հաստատումը։ Ղեկավար մարմիններն են՝ արտաքին գործ, մինիստրների ամենամյա նստաշրջանը, նստաշրշանների միշև՝ Մշտական կոմիտեն։ Բացի այդ, գործում են 11 ճյուղային կոմիտեներ։ «Ընդհանուր շուկայի» երկրների և ասոցիացիայի մասնակից երկրների միշև առևտուրն ընդլայնելու նպատակով ստեղծվել է կազմակերպության ժնևյան կոմիտե։ ԱՍԵԱՆ-ի գործունեության վրա ազդում է այն հանգամանքը, որ նրա անդամների մեծ մասը կապված է Հարավ-Արևելյան Ասիայի պրոիմպերիալիստական խմբավորումների հետ։

## Անդամ պետություններ
* 1967: Ինդոնեզիա, Մալայզիա, Ֆիլիպիններ, Սինգապուր, Թաիլանդ հիմնադիր.
* 1984: Բրունեյ
* 1995: Վիետնամ
* 1997: Լաոս և Մյանմար
* 1999: Կամբոջա
* 2022: Արևելյան Թիմոր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Taiwan ASEAN Studies Center; ASEAN Outlook Magazine; May 2013. Myanmar's Overlooked Industry Opportunities and Investment Climate, by David DuByne
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Seah, Daniel (2015) ''Problems Concerning the International Law-Making Practice of ASEAN'' Asian Journal of International Law (Cambridge University Press)
* 
* Amador I

## Արտաքին հղումներ

* ASEAN Secretariat, retrieved 13 March 2007.
* ASEAN Regional Forum , retrieved 13 March 2007.
* BBC Country Profile/ASEAN, retrieved 13 March 2007.
* 24th ASEAN Summit
* 23rd ASEAN Summit
* 14th ASEAN Summit
* 13th ASEAN Summit official site. Retrieved 16 September 2007.
* 12th ASEAN Summit, retrieved 13 March 2007.
* 11th ASEAN Summit (official site)  12–14 December 2005 in Kuala Lumpur, Malaysia. Retrieved 13 March 2007.
* ASEAN's official directory of ASEAN organisations
* ASEAN Architect
* ASEAN Law Association
* ASEAN Ports Association 
* US-ASEAN Business Council
* ASEAN-China Free Trade Area 
* ASEAN Economic Community
* Association of Southeast Asian Nations (ASEAN); U.S. State Department

Կատեգորիա:Ասիա
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Միջկառավարական կազմակերպություններ
Մառախուղ

alt=Մառախուղ|մինի|Մառախուղ
**Մառախուղ**, օդի երկրամերձ շերտում ջրի մանր կաթիլների կամ սառույցի բյուրեղների կուտակում, որը նվազեցնում է հորիզոնական տեսանելիությունը մինչև մեկ կիլոմետր։ Հակառակ դեպքում օդի այս կարգի պղտորությունը կոչվում է մշուշ կամ միգաշղարշ։ Ավելի լայն իմաստով մառախուղը կաթիլահեղուկային դիսպերս ֆազով աերոզոլ Է, որն առաջանում է գերհագեցած գոլորշիների կոնդենսացումից։ Տարբերում են մառախուղի 3 հիմնական տեսակ՝ սառեցման, գոլորշիացման և խառը։ Սառեցման մառախուղը առաջանում է, երբ օդի ջերմաստիճանը նվազելով (ադվեկտիվ կամ ռադիացիոն) իջնում է ցողի կետից, դիտվում է մեծ մասամբ գիշերները կամ վաղ առավոտյան։ Գոլորշիացման մառախուղը երկրի տաք մակերևույթից դեպի ցուրտ օդը տեղի ունեցող գոլորշիացման արդյունք է, դիտվում է տարվա ցուրտ եղանակներին ջրային մակերևույթների և գետերի վրա։ Իսկ սառը մառախուղ առաջանում է տարբեր ջերմաստիճանի և խոնավության օդային զանգվածների խառնվելու հետևանքով։ Տարբերում են նաև ներզանգվածային և ճակատային (առաջանում է մթնոլորտային ճակատի շրջակայքում) մառախուղներ։ Հաճախ դիտվում են ներզանգվածային և սառեցման մառախուղներ։

Կատեգորիա:Մթնոլորտ
Կրիոսկոպիա

**Կրիոսկոպիա, ** ֆիզքիմիական հետազոտության մեթոդ, հիմնված է մաքուր լուծիչի և լուծույթի սառեցման ջերմաստիճանների տարբերության (\Delta T) չափման վրա։ Ըստ Ռաուլի օրենքի, ոչ էլեկտրոլիտների նոսր լուծույթների համար \Delta Tսառ=KկC, որտեղ C-ն լուծված նյութի մոլալ կոնցենտրացիան է (1000 գ լուծիչում լուծված նյութի մոլերի թիվը)։ Տվյալ լուծիչի համար Kկ հաստատուն մեծություն է և կոչվում է կրիոսկոպիկ հաստատուն կամ լուծիչի սառեցման կետի մոլալ ցածրացում, կախված է միայն լուծիչի բնույթից։ Ջրի համար Kկ=1,86, բենզոլի համար՝ 5,07։ \Delta Tսառ-ի չափման միջոցով կարելի է հաշվել լուծված նյութի մոլեկուլային զանգվածը ըստ M_x=\frac{K}{\Delta T} \frac{1000}{G}g_x հավասարման, որտեղ G-ն լուծիչի և g_x-ը լուծված նյութի զանգվածներն են գրամներով։ Կրիոսկոպիան հնարավորություն է տալիս հաշվել նաև տվյալ լուծիչում լուծված ինքնաասոցվողկամ դիսոցվող նյութի ասոցման կամ դիսոցման աստիճանը և նրա ակտիվությունը։

Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Հիդրոքինոն

230px|մինի|Հիդրոքինոնի բյուրեղ
**Հիդրոքինոն**, պ-երկօքսիբենզոլ, C_6H_4(OH)_2, անգույն բյուրեղային նյութ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 170,3&nbsp;°C, խտությունը՝ 1358 կգ/մ³։ Լավ է լուծվում սպիրտում, եթերում, վատ՝ բենզոլում։ 100 գ ջրում լուծվում Է 5,7 գ (15&nbsp;°C)։ Ուժեղ վերականգնիչ է։ Ստանում են քինոնը վերականգնելով և այլ եղանակներով։ Օգտագործվում է լուսանկարչության մեջ (հայտածիչ նյութեր), վերլուծական քիմիայում։ Հիդրոքնոն պոլիմերման արգելակիչ է և շատ ներկանյութերի ստացման ելանյութ։ Առաջինն ստացել է գերմանացի քիմիկոս Ֆ. Վյոլերը, 1844 թվականին։

Կատեգորիա:Ֆենոլներ
Կատեգորիա:Վերականգնիչներ
Կատեգորիա:Լուսանկարչական ռեակտիվներ
Դերենիկ Դեմիրճյանի տուն-թանգարան

**Դերենիկ Դեմիրճյանի տուն-թանգարան**, հիմնադրվել է 1977 թվականին Երևանի այն բնակարանում, որտեղ 1929 թվականից մինչև իր մահն ապրել է նշանավոր գրող, դրամատուրգ և հասարակական գործիչ Դերենիկ Դեմիրճյանը (1877-1956)։ Հիմնադրվել է Հայաստանի մշակույթի նախարարության կողմից՝ որպես Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի մասնաճյուղ։

## Ցուցադրություն
մինի|250px
Թանգարանը զբաղվում է Դերենիկ Դեմիրճյանի ստեղծագործությունների մասսայականացմամբ, նրա անձնական և ստեղծագործական կյանքի մասին լիարժեք տեղեկությունների տրամադրմամբ։

Թանգարանն ունի 670 հիմնական և գրեթե նույնքան գիտաօժանդակ նյութեր, որոնք լավագույնս ներկայացնում են գրողի անցած բազմամյա ստեղծագործական ուղին։

Տուն-թանգարանը բաղկացած է հուշային երեք սենյակներից և մեկ ցուցասրահից։ Առաջին սենյակն ամփոփում է գրողի կյանքի և գործունեության վաղ շրջանը, երկրորդը նրա աշխատասենյակն է, իսկ երրորդ սենյակն ընդգրկում է նրա գրական-հասարակական գործունեության հասուն շրջանը։ Ցուցասրահում առավելապես ներկայացված են Դեմիրճյան-թատերագետն ու նրա երկերի բեմադրությունները։ Գրողի անձնական իրերի մեջ պահվում է նաև նրա ջութակը, որը ստրադիվարիուսյան դպրոցի եզակի նմուշ է։

## Միջոցառումներ
Տուն-թանգարանի նյութերի հիման վրա ստեղծվել են հեռուստատեսային և ռադիոհաղորդումներ։ Այստեղ պարբերաբար կազմակերպվում են գրական-թատերական ցերեկույթներ, հանդիպումներ, գրքերի շնորհանդեսներ, քննարկումներ՝ նվիրված գրողի կյանքին ու ստեղծագործությանը, գրական արդի խնդիրներին ու երևույթներին, ընթերցումներ, դպրոցականների համար՝ թեմատիկ դասընթացներ, ինտերակտիվ ուսուցում «Պույ-պույ մկնիկը» հեքիաթի թեմայով, նկարների մրցույթներ և այլն։

## Հասցե
Թանգարանը գտնվում է Երևանի կենտրոնում՝ Աբովյան փողոց 29, բնակարան 4 հասցեում։

## Պատկերասրահ

Home-museum of Derenik Demirchyan.jpg|Դերենիկ Դեմիրճյանի հուշակոթող (Երևան) 
Տուն-թանգարան Դերենիկ Դեմիրճյանի (1).JPG


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1977 հիմնադրումներ Երևանում
Կատեգորիա:1977 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Գրական թանգարաններ
Կատեգորիա:Կենտրոն վարչական շրջան
Կատեգորիա:Տուն-թանգարաններ Երևանում
Հարավ-ռուսական բանվորական միություն

240px|մինի|աջից|Նիկոլայ Շչեդրին
240px|մինի|աջից|Ելիզավետա Կովալսկայա
«**Հարավ-ռուսական բանվորական միություն**» (), «Չոռնի պերեդել»-ի (*Чёрный передел*) նախկին անդամներ Ելիզավետա Կովալսկայայի և Նիկոլայ Շչեդրինի կողմից 1880 թվականի գարնանը Կիևում հիմնված բանվորական քաղաքական կազմակերպություն։ Ունեցել է տարբեր ազգության մի քանի հարյուր անդամ։ «Միության» կորիզը՝ խմբակը (10 մարդ), կապեր էր հաստատել «Արսենալ» գործարանի, երկաթուղային արհեստանոցների, տպարանների բանվորների հետ։ «Միության» առաջին ծրագիրը հիմնականում կրկնել է «Չոռնի պերեդել» ծրագրի դրույթները, շուտափույթ «ժողովրդական հեղափոխություն», որի գլխավոր նպատակն է «տնտեսական հեղաշրջումը» (հողի, գործարանների հանձնումը ժողովրդին, հասարակական արտադրության. վերակառուցում՝ ասոցիացիաների հիման վրա), որից հետո Կմտցվեն դեմոկրատական ազատություններ, բանակը կփոխարինվի տեղական ժողովրդի աշխարհազորներով։ Ծրագիրն առաջ էր քաշում «գործարանային տեռորը» (սարքավորումների փչացում, գործարանատերերի, վարպետների ծեծ ու սպանություն), որով իբրև հասնելու էին աշխատավարձի բարձրացման, աշխատանքային օրվա կրճատման և գործադուլների իրավունքի ձեռքբերման)։ Ծրագիրը ընդունում էր նաև անհատական տեռորը։

1880 թվականի հոկտեմբերին, Շչեդրինի և Կովալսկայայի բանտարկությունից հետո, «Միության» գլուխ կանգնեցին Ի. Ն. Կաշինցեը, Մ. Ն. Բոգոմոլեցը, Պ. Օ. Իվանովը և Ա. Ի. Պրեոբրաժենսկին, որոնց մշակած երկրորդ ծրագիրը առավելությունը տալիս էր բանվորների շրջանում տարվող պրոպագանդային ու ագիտացիային և բացասական վերաբերմունք էր դրսևորում տեռորի նկատմամբ։ 1881 թվականի սկզբին «Միությունը» տապալվեց, իսկ դրա 10 ղեկավարները դատապարտվեցին տաժանակրության ու աքսորի։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Կիևի պատմություն
Հնգագիծ

thumb|400px|Հնգագիծ
մինի|Հնգանկյուն
**Հնգագիծ** կամ **պենտագրամ** ( — «հինգ» и γράμμα — «գիծ»), հնչյունների բարձրության գրառմանը հատկացված հորիզոնական հինգ գծերի համակարգ։ Նոտաները գրվում են գծերի վրա և գծամիջերում, որոնք, հնգագծի սկզբում դրվող բանալուն համապատասխան, ստանում են հնչյունների որոշակի բարձրություն դրսևորելու նշանակություն։ Կիրառվում են նաև լրացուցիչ՝ «օժանդակ» գծեր։

## Տես նաև
* Նոտագրություն
* Կանոնավոր հնգանկյուն

Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Երկրաչափական մարմիններ
Կատեգորիա:Օկուլտականություն
Կատեգորիա:Բժշկական խորհրդանիշներ
Հիդրօքսիլ խումբ

**Հիդրօքսիլ** OH միարժեք խումբ։ Մտնում է քիմիական շատ միացությունների՝ ջրի, հիմքերի, թթվածնավոր թթուների, սպիրտների և նյութերի մոլեկուլների բաղադրության մեջ։

Կատեգորիա:Ֆունկցիոնալ խմբեր
Կատեգորիա:Ռադիոկենսաբանություն
Կատեգորիա:Անիոններ
Կատեգորիա:Սպիրտներ
Հնարավոր տեղափոխությունների սկզբունք

**Հնարավոր տեղափոխությունների սկզբունք**, մեխանիկայի վարիացիոն սկզբունքներից, ըստ որի նյութական մարմինների մեխանիկական համակարգի հավասարակշռության համար անհրաժեշտ է և բավարար, որ ցանկացած հնարավոր տեղափոխության դեպքում համակարգին կիրառված բոլոր ակտիվ ուժերի կատարած \delta A_i աշխատանքների գումարը հավասար լինի զրոյի։ Մաթեմատիկորեն հնարավոր տեղափոխությունների սկզբունքը արտահայտվում է \sum \delta A_i \equiv \sum F_i \delta s_i \cdot cos \alpha_i=0 բանաձևով, որտեղ F_i-երը ազդող ակտիվ ուժերն են, \delta s_i–երը՝ այդ ուժերի կիրառման կետերի հնարավոր տեղափոխությունների մեծությունները, \alpha_i-երը՝ ուժերի և հնարավոր տեղափոխությունների ուղղություններով կազմված անկյունները։ Հնարավոր տեղափոխությունների սկզբունքը թույլ է տալիս, առանց կապերի անհայտ հակազդումները մտցնելու, գտնել համակարգի հավասարակշռության պայմանները, որն էապես պարզեցնում է լուծումը և ընդարձակում լուծելի խնդիրների դասը։ 

Կատեգորիա:Տեսական մեխանիկա
Հիերարխիա

[մինի|[Մատրյոշկաներ]]
**Հիերարխիա** (հունարեն ἱεραρχία՝ - «քահանայապետի կանոն» բառից), ամբողջի մասերի կամ տարրերի դասավորումը ըստ բարձրից ցածր կարգի։ «Հիերարխիա» տերմինը գործածել է Դիոնիսիոս Կեղծ Արեոպա-Գիտեսը (V դարի 2-րդ կեսից ոչ շուտ) «Երկնային հիերարխիայի մասին» և «Եկեղեցական հիերարխիայի մասին» տրակտատներում, և մինչև XIX դարը հիերարխիան գործածվել է քրիստոնեական եկեղեցու կազմակերպությունը բնութագրելու համար։ Գիտության մեջ հիերարխիա հասկացությունն սկսել է մշակվել XIX դարի 2-րդ կեսից։ Սոցիալական գիտություններում, սկզբնապես հիերարխիա հասկացությունը կիրառվում էր հակամարտ հասարակության մեջ դասային-դասակարգային բաժանումները (օրինակ, ֆեոդալական հիերարխիա) և իշխանության կառուցվածքը, հատկապես բյուրոկրատիան բնութագրելու համար։ Ժամանակակից սոցիոլոգիայի մեջ բազմաթիվ ուսումնասիրություններ են նվիրվում հեղինակության հիերարխիային, հարստության հիերարխիաին։

Կատեգորիա:Հիերարխիա
Հիերոգլիֆների տեսություն

**Հիերոգլիֆների տեսություն**, ֆիզիոլոգիական իդեալիզմի իմացաբանական դիրքորոշման լենինյան ձևակերպում, որը զգայությունները դիտում է որպես արտաքին աշխարհի առարկաների ու նրանց հատկությունների պայմանական նշաններ՝ սիմվոլներ, հիերոգլիֆներ, և ոչ որպես նրանց արտացոլումներ։ «Հիերոգլիֆ» տերմինն այդ առումով առաջին անգամ գործածել է Գեորգի Պլեխանովը, որը, սակայն, հետագայում ընդունել է, որ զգայություններն այդպես անվանելը ճիշտ չէ։

Հիերոգլիֆների տեսության համար հիմք է դարձել այսպես կոչված զգայարանների սպեցիֆիկ էներգիայի օրենքը, ըստ որի զգայությունների յուրահատկությունը պայմանավորված է զգայարանների կառուցվածքով և ոչ թե բուն առարկաների բնույթով։ Քննադատելով Հիերոգլիֆների տեսությունը Լենինը դրան հակադրեց արտացոլման տեսությունը, ըստ որի զգայությունը ոչ թե զգայվողի նշանն է, որն անպայմանորեն չի ենթադրում զգայվողի օբյեկտիվ գոյությունը և զգայության նմանությունը զգայվողին, այլ նրա արտացոլումն է, որն անպայմանորեն ենթադրում է և՝ մեկը, և՝ մյուսը։

Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Հացագործական արդյունաբերություն

մինի
մինի
մինի
**Հացագործական արդյունաբերություն**, սննդի արդյունաբերության ճյուղ, արտադրում է հացի, հացաբուլկեղենի, օղաբլիթների, բուժիչ և դիետիկ հացի, ամոքահունց և սովորական չորահացի տարբեր տեսակներ։ Բնորոշվում է հիմնական հումքի՝ ալյուրի բարձր փոխադրելիությամբ, հացամթերքների մեծ մասի երկարատև պահպանման անհնարինությամբ (չորանալու պատճառով) և արտադրական ծրագրի փոփոխմամբ։ ԽՍՀՄ-ում հացագործական արդյունաբերությունն ստեղծվել է 1930-ական թվականներին։ 1976 թվականին գործում էր հացի մոտ 16 հազար ձեռնարկություն, այդ թվում՝ ավելի քան 5 հազար պետական և մոտ 11 հազար կոոպերատիվ։ Ճյուղին յուրահատուկ է արտադրության բարձր համակենտրոնացումը, համալիր մեքենայացումն ու ավտոմատացումը։

## Հացաբուլկեղենի արտադրությունը Հայաստանում
Հայաստանում հացաթխությունը տարածված արհեստներից էր։ Գյուղական բնակչությունը հացը թխում էր հիմնականում սեփական պահանջմունքները բավարարելու համար, իսկ քաղաքներում կային հացթուխ կամ հացագործ արհեստավորներ (խապազներ), որոնք թխում էին ազգային հացի տարբեր տեսակներ և վաճառում բնակչությանը։ Սակայն, մինչև խորհրդային կարգերի հաստատումը, Հայաստանում հացագործական արդյունաբերություն չի եղել։ Հացի արտելային, կոոպերատիվ և պետական արտադրությունն սկսվել է 1922 թվականին, երբ Երևանի սպառողական ընկերության տնօրինությանն անցավ հացի «էկոնոմիա» փուռը։ Հետագայում վերականգնվեցին և կազմակերպվեցին այլ փռեր, այդ թվում՝ առաջին կիսաավտոմատ փուռը (1926 թվականին, Երևանում), և կառուցվեց հրուշակագործական արհեստանոց։ 1931 թվականին, վերջինների միավորմամբ, կազմակերպվեց «Հայհացտրեստը», որով պայմաններ ստեղծվեցին պետական համակարգում հացի արտադրության համակենտրոնացման, մեքենայացման և ընդլայնման համար։ Նոր գործարանների կառուցման և հների վերակառուցման շնորհիվ այն դարձավ ՀԽՍՀ սննդի արդյունաբերության զարգացած ճյուղերից մեկը։ 1978 թվականին այն հացամթերքներով լրիվ ապահովում էր քաղաքային, 85%-ով՝ գյուղական բնակչությանը։ Ճյուղն ընդգրկում է հացի 29 գործարան (19-ը՝ խոշոր), որոնք ներառնված են «Հայհացարդ» արտադրական միավորման մեջ։ Մեքենայացված 184 հոսքային գծերի միջոցով թողարկվում է 148 տեսակի հացաբուլկեղեն, ազգային հացատեսակների արտադրության 60%-ը։ Արտադրանքի 97, 5%-ը պատրաստվում է բարձրորակ ալյուրից, 41, 7%-ը՝ ֆերմենտներով ու սպիտակուցներով հարստացված։ Հայկական ազգային հացատեսակների արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործման և մեքենայացման խնդիրներով զբաղվում են «Հայհացարդի» արտադրատեխնիկական բաժինը, հացագործական արդյունաբերության համամիութենական ԳՀԻ-ն և սննդի արդյունաբերության Մոսկվայի տեխնոլոգիական ինստիտուտը։ 

Կատեգորիա:Սննդի արդյունաբերություն
Սև Լեռան ժողով

**Սեւ լեռան ժողով** 1113, գումարվել է Կիլիկյան Հայաստանի Սև լեռան Քեսունի Կարմիր վանքում, կաթողիկոսական աթոռի համար Գրիգոր Գ Պահլավունու և Աղթամարի եպիսկոպոս Դավիթ Արծրունու վեճի առիթով։

Նորընտիր կաթողիկոս Գրիգոր Գ Պահլավունու դեռահասությունը պատրվակ դարձնելով՝ Դավիթ եպիսկոպոսը Վասպուրականի Ձորավանքում համախոհ հինգ եպիսկոպոսների կողմից ձեռնադրվել էր հակաթոռ կաթողիկոս։ Վերջինս, ի հակադրություն Կիլիկյան Հայաստանի, ջանում էր ճանաչում գտնել բուն Հայաստանում։ Սև լեռան ժողովին (մասնակցել են 2500 եպիսկոպոսներ, վարդապետներ, իշխաններ, աշխարհականներ) օրինական կաթողիկոս է ճանաչել Գրիգոր Գ Պահլավունուն։ Սակայն Դավիթ եպիսկոպոսը, մերժելով Սև լեռան ժողովի որոշումը, Աղթամարում հիմնադրել է կաթողիկոսություն։

Սև լեռան ժողովում ընդունվել է եկեղեցական նոր կանոն, ըստ որի, Հայոց կաթողիկոսի ընտրությունը վավերական է համարվել միայն բուն Հայաստանի չորս եպիսկոպոսների մեծ աթոռների (Բջնու, Հաղպատի, Արտազի, Տաթևի) համաձայնության դեպքում։

## Տես նաև
* Աղթամարի կաթողիկոսություն

## Գրականություն
* Մխիթարյան Ա., Պատմութիւն ժողովոց Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, Վաղ-պատ, 1874
* Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հ. 1, ԿՊ, 1912

Կատեգորիա:Հայոց եկեղեցական ժողովներ
Հացահատիկային կուլտուրաներ

մինի|աջից|Հացահատկի դաշտ Շիրակի մարզում
**Հացահատիկային կուլտուրաներ**, մշակվող բույսերի կարևորագույն խումբ, որը տալիս է հատիկ՝ մարդու հիմնական սննդամթերքը, կեր՝ գյուղատնտեսական կենդանիների և հումք՝ արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի համար։ Գրեթե բոլոր հացահատիկային կուլտուրաները (ցորեն, գարի, աշորա, եգիպտացորեն, վարսակ, կորեկ, բրինձ, սորգո) դաշտավլուկազգիների, իսկ հնդկացորենը մատիտեղազգիների ընտանիքից են։

## Հացահատիկային կուլտուրաների տեսակները
 
* Սովորական հացահատիկային կուլտուրաներ՝ ցորեն, գարի, աշորա և վարսակ։ Սրանց հատիկն ունի ակոսիկ, հատիկի ծլման ժամանակ առաջանում են սաղմնային մի քանի արմատիկներ, ծաղկաբույլը հասկ է (ցորեն, գարի) կամ հուրան (վարսակ)։ Երկար օրվա բույսեր են, ջերմության նկատմամբ շատ պահանջկոտ չեն։ 
* Կորեկանման հացահատիկային կուլտուրաներ՝ կորեկ, սորգո, բրինձ, եգիպտացորեն։ Սրանց հատիկները չունեն ակոսիկ, ծլելիս տալիս են սաղմնային միայն մեկ արմատիկ, ծաղկաբույլը հուրան է կամ հուրան ու կողր (եգիպտացորեն)։ Բացառապես գարնանացան են, կարճ օրվա և ջերմասեր բույսեր են։ 
* Երրորդ խմբում ընդգրկված է միայն հնդկացորենը։

## Արմատային համակարգը

Հացահատիկային կուլտուրաների արմատային համակարգը փնջաձև է, հիմնականում տեղաբաշխված է վարելաշերտում, լինում են առաջնային կամ սաղմնային (աճում են հատիկի սաղմից) և հիմնական կամ երկրորդային (առաջանում են ավելի ուշ՝ բույսերի թփակալման հանգույցներից)։ Եգիպտացորենը և սորգոն ունեն նաև հենակային կամ օդային արմատներ։ Հացահատիկային կուլտուրաների աճման և զարգացման փուլերն են՝ ծլում, թփակալում, խողովակակալում, հասկակալում, ծաղկում, հասունացում։ Հատիկը պարունակում է սպիտակուցներ, ածխաջրեր, ճարպեր, թաղանթանյութեր, մոխիր, զանազան ֆերմենտներ և վիտամիններ։

Կատեգորիա:Հացահատիկային բույսեր
Հացահատիկային չորացման մեքենաներ

**Հացահատիկային չորացման մեքենաներ**, հացահատիկային և հատիկաընդեղեն բույսերի հատիկները չորացնող մեքենաներ։ Կան թմբուկային և հորանային հացահատիկային չորացման մեքենաներ, որոնք լինում են ստացիոնար և շարժական։ Տարածված են հատիկների չորացման կոնվեկցիոն և կոնդուկտիվ եղանակները։ Կոնվեկցիոնի դեպքում ջերմությունը հատիկին է հաղորդվում տեղաշարժվող ջերմակրի (հիմնականում տաք օդ) միջոցով, կոնդուկտիվի դեպքում հատիկը չորանում է տաք մակերևույթի հետ շփվելով։ Գործածվում են նաև հացահատիկի մաքրման մեքենաների հետ։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական տեխնիկա
Հայպետգյուղնախագիծ

**Հայպետգյուղնախագիծ**, պետական նախագծային ինստիտուտ Խորհրդային Հայաստանում։ Հիմնադրվել է 1967 թ-ին՝ «Հայպետշին» ինստիտուտը երկու ինստիտուտների («Հայպետգյուղնախագիծ» և «Հայպետջրնախագիծ») բաժանելով։ Մշակում էր երկրի գյուղական բնակավայրերի գլխավոր հատակագծերի, բնակելի տների, հասարակական և կենցաղային կառույցների, գյուղական արդյունաբերական օբյեկտների, գյուղամիջյան ճանապարհների, արոտավայրերի, էլեկտրիֆիկացման նախագծեր։ Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի տվյալների, «Հայպետգյուղնախագիծ» ինստիտուտում են նախագծվել Թալինի 54 և 24 հազար գլուխ խոզի համար, Եղվարդի 10 հազար խոշոր եղջերավոր անասունների համար նախատեսված համալիրները, Բարձրաշենի, Սովետաշենի (այժմ՝ Նուբարաշեն), էջմիածնի, Լուսակերտի, Լենինականիի (այժմ՝ Գյումրի) թռչնաբուծական ֆաբրիկաները, կաթի արտադրության Հրազդանի համալիրը, Արամուսի ջերմոցային տնտեսությունը և այլն։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Հայպետջրնախագիծ

**«Հայպետջրնախագիծ»**, պետական ջրատնտեսական շինարարության նախագծային ինստիտուտ Խորհրդային Հայաստանում։ Հիմնադրվել է 1967 թվականին, Երևանում։ Հիմնական խնդիրներն են համարվել նախալեռնային և բարձրլեռնային նոր հողերի յուրացման համար ոռոգման համակարգերի, լեռնային արոտավայրերի ոռոգման, խոշոր ջրամբարների և պոմպակայանների ամբողջական ցանցի, երկրի ցածրադիր շրջաններում աղուտների չորացման և աղազրկման նախագծերի մշակումը։ Հայպետջրնախագիծում ստեղծված նախագծերով են կառուցվել Ներքին Հրազդանի, Կոտայքի, Թալինի, Արզնի-Շամիրամի, Որոտանի և ոռոգման այլ համակարգեր, Նոյեմբերյանի, Արևշատի, Մխչյանի պոմպակայանները, որոնք օժանդակում են Սևանա լճի ջրի մակարդակի պահպանմանը։ Հայպետջրնախագիծի նախագծերով են կառուցվել նաև Արփայի, Մանթաշի, Հոռոմի, Ապարանի և այլ ջրանցքներ։ 

Կատեգորիա:Շինարարություն
Հայպետտրանսնախագիծ

**«Հայպետտրանսնախագիծ»**, տրանսպորտային շինարարության պետական նախագծահետազոտական ինստիտուտ (ԽՍՀՄ տրանսպորտային շինարարության մինիստրության ինստիտուտ) Խորհրդային Հայաստանում։ Հիմնադրվել է 1971 թվականին, Երևանում։ Հիմնական խնդիրներն են եղել՝ Խորհրդային Հայաստանի երկաթուղային և ավտոմոբիլային ճանապարհների ցանցի ընդլայնման նախագծերի մշակումը, ինչպես նաև Երևան քաղաքի տրանսպորտային արդյունավետ համակարգի հիմնախնդրի լուծումը՝ արագնթաց ռելսային տրանսպորտի կիրառմամբ։

«Հայպետտրանսնախագիծ» ինստիտուտի շենքի մուտքը ինստիտուտի նախագծերով կառուցվել և շահագործման են հանձնվել Սևան-Շորժա- Զոդ երկաթուղին, Երևան-Սևան, էջմիածին-Հոկտեմբերյան ավտոճանապարհները և այլն։ Կառուցվել նաև են Իջևան-Հրազդան, Մասիս-Նուռնուս երկաթուղիները, Երևանի մետրոպոլիտենը, Մեղրաձորի լեռնանցքի և Իջևան ու Դիլիջան քաղաքները շրջանցող թունելները, մի շարք կամուրջներ և ուղանցույցներ, Մեղրի—Քաջարան, Երևան-Արտաշատ ավտոճանապարհները։

Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
Հյուպատոսական իրավունք

**Հյուպատոսական իրավունք**, հյուպատոսների գործունեությունը կարգավորող սկզբունքների և նորմերի (ինչպես ներպետական, օրենսդրության, այնպես էլ միջազգային իրավունքի) ամբողջություն։ Հյուպատոսական իրավունքի հիմնական աղբյուրը հյուպատոսների իրավական դրությունն ու ֆունկցիաները սահմանող առանձին պետությունների կնքած կոնվենցիաներն են։ Հյուպատոսական իրավունքի գործունեությունը կարգավորող դրույթներ են պարունակում նաև առևտրի ու ծովագնացության, իրավական օգնության, սոցիալական ապահովության և այլ պայմանագրերը։ XX դարում կնքվել են մի քանի բազմակողմ կոնվենցիաներ (օրինակ, հյուպատոսական ֆունկցիաների մասին Կարակասի կոնվենցիան (1911 թ.), հյուպատոսական պաշտոնյաների մասին Հաագայի կոնվենցիան (1928 թ.)], որոնք դիտվում են որպես պետությունների հյուպատոսական հարցերի կարգավորման պայմանագրային պրակտիկայի կոդիֆիկացիա։ Հյուպատոսական իրավունքի օրենսգիրք է համարվում Հյուպատոսական հարաբերությունների մասին Վիեննայի կոնվենցիան (1963 թ.), որը սահմանում է ինչպես հաստիքային հյուպատոսների արտոնությունները, անձեռնմխելիությունը, և՛ հիմնական ֆունկցիաները, և՛ արտահաստիքային հյուպատոսների իրավական վիճակը։

Ցանկացած երկրի հյուպատոսների գործունեությունն արտասահմանում կարգավորվում է տվյալ երկրի օրենսդրությամբ և հյուպատոսական հարցերի մասին կնքված կոնվենցիաներով։ Նույն օրենսդրությամբ պետք է սահմանվի նաև արտասահմանյան հյուպատոսների իրավական դրությունը տվյալ երկրում 

Կատեգորիա:Դիվանագիտական իրավունք
Հյուսվածքաբուժություն

**Հյուսվածքաբուժություն, ** բուժական մեթոդ, կենդանիների կամ բույսերի պահածոյացված հյուսվածքների (մաշկ, եղջերաթաղանթ, հալվեի տերևներ) կամ դրանց պատրաստուկների ներմուծումը (կտրելով կամ ներարկելով) մաշկի կամ աչքի շաղկապենու մեջ։ Առաջարկել է Վլադիմիր Ֆիլատովը, 1930-ական թվականներին։ Համաձայն նրա կոնցեպցիայի, ցածր ջերմաստիճանում պահած (կամ այլ մեթոդով պահածոյացված) հյուսվածքներում, միջավայրի անբարենպաստ պայմաններին հարմարվելու պրոցեսում, կուտակվում են կենսաբանական բարձր ակտիվությամբ օժտված նյութեր՝ կենսածին խթանիչներ, որոնք և որոշում են հյուսվածքաբուժության բուժիչ արդյունքը։ Հյուսվածքաբուժությունը բուժման ոչ սպեցիֆիկ մեթոդներից է։ Ակտիվացնելով օրգանիզմի իմունային և վերականգնողական ֆունկցիաները՝ հաճախ արդյունավետ է ազդում դանդաղ ընթացող տարբեր ծագման ախտաբանական պրոցեսների (բորբոքային, կազմափոխական, ապաճական) դեպքում։ Արդի բժշկությունում այն կիրառվում է գլխավորապես աչքի և մաշկային որոշ հիվանդությունների ժամանակ։ 

Կատեգորիա:Բժշկություն
Մուշեղ (այլ կիրառումներ)

**Մուշեղ** կարող է ունենալ հետևյալ կիրառումները․

*Մուշեղ, գյուղ Արևելյան Հայաստանում, Կարսի մարզում
*Մուշեղ Ադոնց (1910-1994), հայ տնտեսագետ
*Մուշեղ Անտոնյան (1958–1991), հայ օդաչու-հրամանատար, Արցախյան ազատամարտի մասնակից
*Մուշեղ Բագրատունի, հայ երգիծաբան նշանավոր դեմքերից, լրագրող, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ
*Մուշեղ Գալշոյան (1933 – 1980), հայ արձակագիրներ
*Մուշեղ Գրիգորյան (ծ. 1960), հայ նկարիչ, գեղանկարիչ
*Մուշեղ Իշխան (իսկական անունը՝ Ճենտերեճյան Մուշեղ Սրապիոնի, 1914- 1990), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրաքննադատ, հրապարակախոս ու մանկավարժ
*Մուշեղ Մամիկոնյան տես այլ կիրառումներ
*Մուշեղ Սաղյան (1900-1970), հայ բեմանկարիչ, ռեժիսոր, Ադրբեջանական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ
*Մուշեղ Սանթրոսյան (1894-1972), հայ մանկավարժ, մանկավարժական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։

## Տես նաև
* Մուշ (այլ կիրառումներ)
Հյուսիսային երկիր

**Հյուսիսային երկիր**, կղզեխումբ Կարայի և Լապտևների ծովերի սահմանագծում, Թայմիր թերակղզուց հյուսիս, որից բաժանվում է Վիլկիցկու նեղուցով։ Մտնում է Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոյարսկի երկրամասի Թայմիրի (Դոլգանո-Նենեցական) ինքնավար օկրուգի մեջ։ Տարածությունը մոտ 37 հզ կմ2 է։

## Աշխարհագրություն
Թայմիր-Հյուսիսային երկիր ծալքավոր մարզի մի մասն է։ Ռելիեֆում գերակշռում են հարթավայրերը։ Սառցադաշտային գմբեթները հասնում են 965 մ բարձրության։ Կլիման արկտիկական է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը –28&nbsp;°C-ից մինչև –30&nbsp;°C է, նվազագույնը՝ –50&nbsp;°C, հուլիսինը՝ –0, 5&nbsp;°C-ից մինչև –1, 6&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները՝ 150–200 մմ է, (ծովում), 400–550 մմ (բարձրություններում)։ Սառցադաշտերը գրավում են 17472 կմ2 տարածություն։ Հալոցքի ջրերով սնվում են կղզիների բազմաթիվ գետեր։ Բնորոշ են արկտիկական և անտարկտիկական անապատային լանդշաֆտները։ Հյուսիսային երկիրը հայտնաբերել է Բ. Վիլկիցկու արշավախումբը 1913 թվականին։

Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հյուսիսային երկիր
Հյուսիսային թագ

**Հյուսիսային թագ** (Corona Borealis), համաստեղություն երկնքի հյուսիսային կիսագնդում՝ Օձ, Եզնարած, Հերկուլես համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը՝ Դեմման (Հյուսիսային թագի), երկրորդ աստղային մեծության է։ Այն հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է ամբողջ տարին։ Հյուսիսային թագը 2-րդ դարի աստղագետ՝ Պտղոմեոս նկարագրած 48 համաստեղություններից մեկն է և ժամանակակից 88 համաստեղությունների շարքին է պատկանում։ Հյուսիսային թագի ամենապայծառ աստղերը հյուսիսում ստեղծում են կիսաշրջանաձև աղեղ։ Անվանումն էլ հենց արտացոլում է այս ձևը, քանի որ այն նման է թագի։ Դիցաբանության մեջ այն խորհրդանշում է Դիոնիսոսի կողմից Կրետեի արքայադուստր Արիադնեին տրված թագը։ Այլ մշակույթներում համաստեղության ձևը կապվել է նախնիների, արծվի բույնի, արջի որջի և նույնիսկ ծխնելույզի հետ։ Պտղոմեոսը նաև առանձնացրել է Հարավային թագը, նորից նույն տեսքով, սակայն՝ հարավում։

Ամենապայծառ աստղն ունի 2,2 մագնիտուդ, այն Հյուսիսային թագի ալֆան է։ R Հյուսային թագը դեղին գերհսկա աստղ է, որը պատկանում է հսկա աստղերի հազվադեպ հանդիպող տեսակին, որոնցում ջրածնի պարունակությունը շատ քիչ է։ Т Հյուսիսային թագը, հայտնի է նաև Բռնկվող աստղ (Blaze star) անվամբ, գերնոր աստղերի արտասովոր տեսակ է։ Այն սովորաբար ունի 10 մագնիտուդ, բայց 1946 թվականին այն ունեցել է 2 մագնիտուդ։ -ն և Հյուսիսային թագի սիգմա աստղը, բազմակի աստղային համակարգեր են՝ համապատասխանաբար վեց և հինգ բաղադրիչներից կազմված։ Աստղերից հինգը ունեն Յուպիտերի չափսեր ունեցող էկզոմոլորակներ։  Աբել 2065-ը Արեգակնային համակարգից 1 միլիարդ լուսատարի հեռավորության վրա գտնվող մեծ խտություն ունեցող գալակտիկաների կուտակում է, որը կազմված է ավելի քան 400 անդնամներից և որն իր հերթին ավելի մեծ Հյուսիսային թագի գերկուտակման մի մասն է կազմում։

## Առանձնահատկություններ
Հյուսիսային թագը ծածկում է երկնքի 179 քառակուսի աստիճանը՝ 0,433%-ը։ Այն իր մակերեսով 73-ն է՝ ժամանակակից 88 համաստեղությունների մեջ։ Երկնքի հյուսիսային կիսագնդում գրաված դիրքը հուշում է, որ այն տեսանելի է հարավային 50-րդ զուգահեռականից հարավ գտնվող դիտորդների համար։

Հարավում և արևմուտքում սահմանակցում է Եզնարածին, հարավում՝ Օձին, արևելքում՝ Հերկուլեսին։ Աստղագետների միջազգային միության կողմից 1922 թվականին ընդունված համառոտագրությունը Հյուսիսային թագի համար «CrB»-ն է։ Հասարակածային կոորդինատային համակարգում, Հյուսիսային թագի ուղիղ ծագման սահմանը ընկնում է 15ժ 16,0ր և 16ժ 25,1ր միջակայքում, թեքման կոորդինատային միջակայքն է 39.71° - 25.54°։ Հյուսիսային թագի հակառակը Հարավային երկնքում՝ Հարավային թագն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Հյուսիսային ծովային երթուղի

մինի|275x275փքս|Հյուսիսային ծովային ուղին (նշված է կապույտով) և դեպի Սուեզի ջրանցք տանող այլընտրանքային երթուղին։
**Հյուսիսային ծովային երթուղի**, հայտնի է նաև որպես **հյուսիսարևելյան ծովային երթուղի**, նավարկելի ծովային երթուղի, եվրոպական և հյուսիսատլանտյան դիրքերից՝ Խաղաղ օվկիանոսի այն առաքման գոտին, որը ձգվում է Նորվեգիայի և Ռուսաստանի արկտիկական ափերով։ Բերված պարագայում հյուսիսարևելյան ծովային երթուղին ուղիղ համեմատական է հյուսիսարևմտյան ծովային երթուղուն, որը տարածվում է Կանադայի աշխարհագրական մերձակայքերում։ Անցնում է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծովերով (արևմուտքից արևելք՝ Բարենցի, Կարայի, Լապտևների և Արևելասիբիրական ծովերով)՝ բնական ռեսուրսներով հարուստ Սիբիրի հյուսիսային և արևելյան մասերը եվրոպական արդյունաբերական շրջանների հետ։ Ըստ Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրության՝ հյուսիսային ծովային երթուղին չի ներառում Բարենցի ծովը, հետևաբար՝ չի տարածվում դեպի Ատլանտյան օվկիանոս։

Այդ ուղուն բնորոշ են Արկտիկայի խիստ կլիմայական պայմանները։ Նավարկությանը հիմնականում խանգարում է արկտիկական սառույցը (սառցուղու երկարությունը նորերկրյան նեղուցներից մինչև Պրովիդենյա նավահանգիստը՝ 5610 կմ), որն առանձին հատվածներում չի հալվում կարճատև ամռան ընթացքում։ Հյուսիսային ծովային ուղով առաջինը փորձել են նավարկել պոմորները 11-13-րդ դարերում։ 16-րդ դարում կազակները աստիճանաբար հայտնաբերել և յուրացրել են Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի սիբիրական ափերը։ 18-րդ դարում՝ Ռուսական կայսրության պայմաններում, կազմակերպվու է Հյուսիսային մեծ արշավախումբը։ Շվեդիայի թագավոր Օսկար II-ի ֆինանսավորմամբ 1878-1879 թվականներին շվեդա-ֆիննական արշավախումբը՝ Ադոլֆ Էրիկ Նորդենշելդի գլխավորությամբ, «Վեգա» նավով, նավագնացության երկու սեզոնի ընթացքում, առաջին անգամ անցնում է ամբողջ հյուսիսային ծովային ուղին։ 1932 թվականին առաջին անգամ մեկ նավագնացության ընթացքում (65 օրում) հյուսիսային ծովային ուղով անցնում է «Սիբիրյակով» սառցահատը՝ Շմիդայի գլխավորած արշավախմբով։ Նույն թվականին ստեղծվում է հյուսիսային ծովային ուղու գլխավոր վարչություն։ 1935 թվականից սկսվում է այդ ուղու կանոնավոր շահագործումը։ Ատոմային հզոր սառցահատների ստեղծումը հնարավորություն է տալիս այդ ուղին շահագործել ոչ միայն արկտիկական կարճ ամառվա ընթացքում, այլև ամբողջ տարին։ Այդպիսի առաջին նավարկությունը կատարվում է 1977 թվականի փետրվարի վերջին, «Արկտիկա» ատոմային սառցահատի օգնությամբ։

## Տես նաև
* Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս
* Ռուսաստանի աշխարհագրություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծովային երթուղիներ
Կատեգորիա:Նավագնացություն
Հնչերանգ

**Հնչերանգ**, մարդկային ձայնի հիմնական տոնի, տևողության, ուժգնության, դադարի, տեմբրի և այլ բաղադրիչների դրսևորումների ամբողջությունն է։ Ըստ ամերիկյան և եվրոպական լեզվաբանների՝ հնչերանգը միայն մեղեդիի (հիմնական տոնի)փոփոխությունն է։ Առանց հնչերանգի բացառվում է անմիջական լեզվական ամեն մի հաղորդակցում։ Յուրաքանչյուր լեզվի հնչերանգի համակարգը սերտորեն կապված է այդ լեզվի շարահյուսական առանձնահատկությունների հետ։ Քանի որ առանց հնչերանգի չկա հնչադասություն (ֆրազ), ուստի հնչերանգիի առաջին և հիմնական շարահյուսական գործառությունը հնչադասակազմությունն է, երբ լեզվական տարբեր միավորներ կապակցվում են հնչյունական, իմաստային և հաղորդակցայիև մեկ ավարտված միավորի մեջ. երկրորդը շարահյուսական իմաստատարբերակիչ գործառությունն է, երբ միևնույն շարահյուսական կառուցվածքի դեպքում, հնչերանգի որևէ բաղադրիչի (կամ մի քանի բաղադրիչների) փոփոխությամբ, հնարավոր է արտահայտել հաղորդակցային տարբեր իմաստներ՝ հարցում, հաստատում, բացականչում (ինչպես՝ «Ցո՞ւրտ եղանակ է», «Ցուրտ եղանակ է», «Ցո՜ւրտ եղանակ է»)։ Հնչերանգի ամենաէական բաղադրիչը հիմնական տոնն է, մեղեդին, նրա զանազան դիապազոնները (ձայնատիրույթները)։

Կատեգորիա:Երաժշտական ձայնագիտություն
Կատեգորիա:Երաժշտական ձայներ
Հնդկացի (համաստեղություն)

**Հնդկացի** (), համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում՝ Կռունկ, Տուկան, Օկտանտ, Սիրամարգ, Հեռադիտակ, Մանրադիտակ համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը երրորդ աստղային մեծության է։ Հյուսիսային միջին լայնություններից մասամբ երևում է միայն աշնանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկնքի հարավային կիսագունդ
Հնդկական ազգային կոնգրես

250px|մինի|աջից|Ջավահարլալ Ներու

**Հնդկական ազգային կոնգրես**, **ՀԱԿ** (, հայտնի նաև որպես **«Կոնգրես» կուսակցություն** կամ պարզապես՝ **Կոնգրես**), Հնդկաստանի խոշորագույն քաղաքական կուսակցություն։ Հիմնվել է 1885 թվականին, Բրիտանական կայսրության ասիական և աֆրիկյան տիրույթներում սկզբնավորելով առաջին ժամանակակից ազգայնական շարժումը։

Հնդկաստանի ազգային-ազատագրական շարժման վերելքի տարիներին (1918-1922) վերածվել է զանգվածային կուսակցության՝ հետևելով իր ղեկավար և գաղափարախոս Մահաթմա Գանդիի «քաղաքացիական անհնազանդության» ուսմունքին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հանդես է եկել Հնդկաստանին անհապաղ անկախություն տալու պահանջով։

Անկախություն ստանալուց հետո, 1947 թվականին, Ջավահարլալ Ներուի գլխավորությամբ կազմել է կառավարություն (1947-1964)։ 1967 թվականին Հնդկական ազգային կոնգրեսը պառակտվել է, իշխանությունն անցել է մեծամասնությանը՝ փոխնարար Ինդիրա Գանդիի գլխավորությամբ։ 1977 թվականի մարտին Հնդկական ազգային կոնգրեսը, պարտություն կրելով խորհրդարանական ընտրություններում, իշխանությունը զիջեց «Ջանտա» և Հնդկական ազգային կոնգրեսից պառակտված «Կոնգրես հանուն դեմոկրատիայի» կուսակցությունների բլոկին։ 1978 թվականի հունվարին Հնդկական ազգային կոնգրեսը դարձյալ պառակտվեց, կազմվեց Հնդկական ազգային կոնգրեսը Ինդիրա Գանդիի գլխավորությամբ։ 1980 թվականի հունվարին ընտրություններում հաղթեց Հնդկական ազգային կոնգրեսը, փոխնախարար դարձավ Ինդիրա Գանդին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնդկաստանի կուսակցություններ
Ղրիմի Հանրապետություն

**Ղրիմի Հանրապետություն** (, , ), Ղրիմի թերակղզու մեծ մասի վրա ստեղծված ինքնավար հանրապետություն, որը դե յուրե գտնվում է Ուկրաինայի կազմում, իսկ դե ֆակտո՝ Ռուսաստանի։
Ղրիմի Հանրապետության կազմի մեջ չի մտնում թերակղզու հարավարևմտյան մասը, որը ենթարկվում է Սևաստոպոլի քաղաքային խորհրդին, որը առանձին համապետական ենթակայության միավոր է, և Արբատյան ցամաքալեզվակի հյուսիսային մասը, որը մտնում է Խերսոնի մարզի մեջ։

## Պատմություն
1921 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Տավրիչեսկի գուբերնիայի մի մասից ձևավորվեց Ղրիմյան ԻԽՍՀ-ն։ 1945 թվականի հունիսի 30-ին այն դարձավ ՌԽՖՍՀ կազմում Ղրիմի մարզ։ 1948 թվականին Սևաստոպոլ քաղաքը առանձնացվեց, որպես հանրապետական նշանակության քաղաք։ 1954 թվականից Ուկրաինական ԽՍՀ-ի կազմի մեջ։ 1991 թվականի փետրվարի 12-ին վերականգնվեց Ղրիմյան ԻԽՍՀ-ն։

Ղրիմի տարածքը պատմության ընթացքում բազմաթիվ անգամներ գրավվել է և վերահսկվել տարբեր պետությունների կողմից։ Իր պատմության ընթացքում այն վերահսկվել է կիմերների, հույների, սկյութների, գոթերի, հոների, բուլղարների, խազարների կողմից, և մտել է Կիևյան Ռուսիայի, Բյուզանդական կայսրության, ղփչաղների պետության, Օսմանյան կայսրության, Ոսկե հորդայի թաթարների պետության և Մոնղոլների ենթակայության տակ։ 13-րդ դարում այն մասնակիորեն ենթարկվում էր Վենետիկի և Ջենովայի հանրապետություններին, նրանցից հետո Ղրիմը ղեկավարում էին Ղրիմի խանությունը և Օսմանյան կայսրությունը 15-18-րդ դարերում, Ռուսական կայսրության կողմից 18-20-րդ դարերում, և ի վերջո մինչև Ուկրաինայի կազմի մեջ մտնելը, այն հանդիսանում էր Սովետական Միության մաս։

ՂԻՀ այժմ ինքնավար խորհրդարանական հանրապետություն է, Ուկրաինայի կազմի մեջ, որը կառավարվում է Ղրիմի սահմանադրության համաձայն և Ուկրաինայի օրենքներով։ Մայրաքաղաքը և հանրապետության կառավարության նստավայրն է Սիմֆերոպոլ քաղաքը, որը գտնվում է թերակղզու կենտրոնում։ Ղրիմի մակերևույթի մակերեսը կազմում է 26 200 կմ², և բնակչությունը, ըստ 2007 թվականի գնահատականների, կազմում է 1 973 185 մարդ։

## Հանրաքվե
2014 թվականի մարտի 16-ին, ՌԴ ուժերի կողմից Ղրիմի օկուպացիայից հետո Ղրիմում անցկացվեց թերակղզու կարգավիճակի շուրջ հանրաքվե։ Ղրիմի Գերագույն խորհուրդը, որը նախաձեռնել էր հանրաքվեն, խոստացել էր ինքնալուծարվել, եթե ընտրողները նախընտրեն Ուկրաինայի մաս մնալ։ Ըստ Ղրիմի նորահայտ իշխանությունների հանրաքվեին մասնակցեց ընտրության իրավունք ունեցող քաղաքացիների 83,1 %-ը, իսկ ըստ Ղրիմի Թաթարների Ազգային Մեջլիսի, մասնակցեց բնակչության մոտ 30 %-ը։ Արևմուտքը և Ուկրաինայի իշխանությունները չճանաչեցին հանրաքվեն։ Ըստ Ռուսաստանի տվյալների՝ հանրաքվեի մասնակիցների 96.7 %-ը ցանկություն հայտնեց միանալ Ռուսաստանին։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ղրիմի պատմություն
Կատեգորիա:Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի վիճելի տարածքներ
Կատեգորիա:Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետություններ
Հնդկական պլատֆորմ

**Հնդկական պլատֆորմ**, Հնդստանյան պլատֆորմ, մինչքեմբրյան պլատֆորմ, ընդգրկում է Հնդստան թերակղզին, Ինդոս, Գանգես, Բրահմապուտրա գետերի ավազանները և Շրի Լանկա կղզին։

Կատեգորիա:Հարավային Ասիա
Կատեգորիա:Ասիայի երկրաբանություն
Կատեգորիա:Եվրասիայի պլատֆորմներ
Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության և Սևաստոպոլ քաղաքի անկախության հռչակագիր

**Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության և Սևաստոպոլ քաղաքի անկախության հռչակագիր** (), 2014 թվականի մարտի 11-ին Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Գերագույն խորհրդի և Սևաստոպոլի քաղաքային խորհրդի կողմից ընդունված փաստաթուղթ, որը ընդունվել է 2014 թվականի մարտի 16-ին նախատեսված համաղրիմյան հանրաքվեի պատրաստության ընթացքում։ Համաձայն հռչակագրի 2014 թվականի մարտի 17-ին հռչակվել է անկախ Ղրիմի Հանրապետությունը։ Ուկրաինան, Եվրոպան և ԱՄՆ-ն այդ հանրաքվեն ոչ օրինական են համարում։

## Տես նաև
* Ղրիմի բռնակցում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հռչակագրի տեքստը

Ղրիմ
Կատեգորիա:Ղրիմի ճգնաժամ (2014)
Կատեգորիա:Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն
Կատեգորիա:Սևաստոպոլ
Ֆրանսիական Հնդկաչին

**Ֆրանսիական Հնդկաչին** (, ), Հնդկաչին թերակղզու արևելյան մասում ֆրանսիական գաղութային տիրույթների (Վիետնամ, Կամբոջա, Լաոս) անվանումը 1880-ական — 1940-ական թվականներին։ Վարչական կենտրոնը Հանոյն էր։

1945 թվականին՝ Վիետնամը, 1953 թվականին՝ Կամբոջան, 1954 թվականին Լաոսը դարձել են ինքնուրույն պետություններ։

Կատեգորիա:Վիետնամ
Կատեգորիա:Կամբոջայի պատմություն
Հնչյունագրություն

**Հնչյունագրություն**, հնչյունական գիր, գրության տեսակ, որի մեջ գրային նշանները՝ տառերը, արտահայտում են առանձին հնչյուններ (և ոչ վանկեր կամ գաղափարագրեր)։ Հնչյունագրությունը հակադրվում է վանկային գրությանը (օրինակ, ճապոնական գրին) և գաղափարագրությանը (օրինակ, չինական գրին)։ Հնչյունագրությունը գրության առավել տարածված տեսակներից է. այն ընկած է հայերեն, ռուսերեն, եվրոպական և այլ լեզուների այբուբենների հիմքում։ Սակայն գրության և արտասանության միջև գոյություն չունի լիակատար համապատասխանություն։ Բառերի արտասանության ճշգրիտ պատկերն արտացոլելու համար դիմում են տառադարձությանը (transcription)։

Կատեգորիա:Գիր
Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Հնդիրանական լեզուներ

thumb|270px|

**Հնդիրանական լեզուներ**, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ճյուղ, որը ներառնում է հնդկական (հնդարիական), իրանական, դարդյան և նուրիստանյան լեզուները։ Այս լեզվախմբերի միացումը հատուկ ճյուղի մեջ պատճառաբանվում է անառարկելի ընդհանրություններով, որոնք նախորդում են հնդեվրոպական լեզվատրոհմանը և պարունակում են հնդեվրոպական լեզվական միասնությանը վերաբերող կարևոր հնաբանություններ։ Լեզվական և մշակութային ընդհանրությունները հաստատվում են պատմահամեմատական քերականությամբ ու բառապաշարով։ ժամանակակից Հնդիրանական լեզուների հոլովման և խոնարհման համակարգերում նկատելի է թեքականության կորուստ և անցում վերլուծականության։ Նախադասությունն ունի էրգատիվ կառուցվածք։ Խոսում են Հնդկաստանում, Պակիստանում, Նեպալում, Շրի Լանկայում (հնդարիական լեզուներ), Իրանում, Աֆղանստանում, Պակիստանում (արևմտյան մաս), Իրաքում (հյուսիսային շրջաններ), Թուրքիայում (արևելյան մաս), Տաջիկստանում։ Տես նաև Հնդեվրոպական լեզուներ։

Կատեգորիա:Հնդիրանական լեզուներ
Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ
Հնէաաշխարհագրություն

[մինի|Պալեոաշխարհագրական վերակառուցում, որը ցույց է տալիս Ապալաչյան ավազանի տարածքը միջին [Դևոնի ժամանակաշրջանում]]
**Հնէաաշխարհագրություն**, **հնաշխարհագրություն**, պատմական երկրագիտություն, ֆիզիկաաշխարհագրական գիտության ուղղություն։ Ուսումնասիրում է ժամանակակից
միասնական աշխարհագրական թաղանթի և լանդշաֆտների զարգացման պատմության օրինաչափությունները։ Երկրագնդի այժմյան աշխարհագրական միջավայրում ամենից լավ պահպանվել են անթրոպոգենի հետքերը (սառցապատումներ, հրաբխականություն և այլն)։ Այդ դարաշրջանի հնէաաշխարհագրությանն առավել զարգացած է և ունի կարևոր նշանակություն։ Հնէաաշխարհագրությունը միաժամանակ երկրաբանական գիտություն է, հանդիսանում է պատմական երկրաբանության մասը և ուսումնասիրում է երկրի մակերևույթի ֆիզիկաաշխարհագրական պայմանները։ Պատմաերկրաբանական տեսանկյունից հնէաաշխարհագրությունը ուսումնասիրում է այն երևույթները, որոնք անմիջականորեն արտահայտվում են երկրաբանական տարեգրության մեջ։ Հնէաաշխարհագրությունը կապված է ֆիզիկաաշխարհագրական
և երկրաբանական գիտությունների, ինչպես նաև ֆիզիկայի, քիմիայի, մաթեմատիկայի, կենսաբանության և այլ գիտությունների հետ, որոնց վրա հենվելով մշակել է ուսումնասիրությունների իր մեթոդները՝ ժամանակի և ջերմաստիճանների իզոտոպային որոշման, հնէամագնիսական, փոշեհատիկային վերլուծության, մատրիցաների, ինչպես նաև հնէալիթոլոգիական և հնէակենսաբանական մի շարք մեթոդներ։

Հնէաաշխարհագրությունը ձևավորվել է 19-րդ դարի կեսերին։ Հնէաաշխարհագրության զարգացման գործում մեծ ներդրում ունեն Ա. Պ. Կարպինսկին, Ա. Պ. Կրոպոտկինը, Ս. Ա. Գրիգորևը, Ն. Մ. Ստրախովը, Դ. Վ. Նալիվկինը, Լ. Բ. Ոուխինը, Բ. Պ. Ժիժչենկոն, Կ. Կ. Մարկովը և ուրիշներ։ Հայաստանում ուսումնասիրված են հնէաաշխարհագրության առանձին հարցեր (սառցապատումներ, հրաբխականություն և այլն), կան նախնական հնէաաշխարհագրական ամփոփումներ և առանձին հենակայանային կարվածքների ուսումնասիրություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Հնէաբուսաբանություն

մինի|Բրածո կեչու (''Betula leopoldae'') տերև
**Հնէաբուսաբանություն**, **հնաբուuաբանություն**, **պալեոբոտանիկա**, **պալեոֆիտոլոգիա**, ուսումնասիրում է բրածո բույսերի մորֆոլոգիան, անատոմիան, ֆիլոգենիան և սիստեմատիկան՝ ըստ ապարներում պահպանված բուսական մնացորդների և դրոշմների։ Հնէաբուսաբանությունը հնարավորություն է ընձեռում վերականգնել անցյալ երկրաբանական ժամանակաշրջանների բուսական աշխարհի պատմությունը և, հենց դրանով, ըմբռնել ժամանակակից բույսերի ծագումը։ Հնէաբուսաբանությունը հնէաբանության մի մասն է և կարևոր նշանակություն ունի մայրցամաքային, հատկապես ածխաբեր, նստվածքների շերտագրության մշակման համար, քանի որ բույսերի մնացորդների հետազոտության տվյալների հիման վրա որոշվում է շերտերի հասակը և կատարվում նրանց համադրումը տարբեր շրջաններում։ Հնէաբուսաբանական ուսումնասիրությունների արդյունքները կիրառվում են նաև հնէակլիմայական և հնէաաշխարհագրական վերականգնումների ժամանակ։ Հնէաբուսաբանության բաժանումը մի շարք ուղղությունների (մորֆոլոգիական հնէաբուսաբանություն, սիստեմատիկ հնէաբուսաբանություն, ֆլորիստիկ հնէաբուսաբանություն, հնէաէկոլոգիա) պայմանավորված է ուսումնասիրվող բուսական մնացորդների պատկանելությամբ այս կամ այն օրգանին (տերևներ, պտուղներ ու սերմեր, բնափայտեր, բեղմնիկներ ու ծաղկափոշիներ) և բրածո վիճակում նրանց պահպանման ձևով (ֆիտոլեյմներ, քարացուկներ, դրոշմներ)։ Բրածո ջրիմուռների պլանկտոն ձևերի հետազոտությունը գնալով ձեռք է բերում ավելի մեծ շերտագրական արժեք։ Օրգանական աշխարհի զարգացման վաղ փուլերի ըմբռնման համար խիստ կարևոր է հնագույն ջրիմուռների և մանրէների ուսումնասիրությունը։

Կատեգորիա:Հնէաբուսաբանություն
Կատեգորիա:Բուսաբանության բաժիններ
Ֆրանսուա Մալերբ

**Ֆրանսուա դը Մալերբ** (, ), ֆրանսիացի բանաստեղծ, թարգմանիչ, ֆրանսիական կլասիցիզմի հիմնադիրը պոեզիայում։

Հիմնականում գրել է ներբողներ, ստանսներ՝ նվիրված թագավորական ընտանիքի անդամներին։ Մալերբը հայտնի է լեզվի և բանաստեղծության ասպարեզում կատարած իր ռեֆորմով։ Ի հակադրություն իր նախորդների՝ նա պահանջում էր ֆրանսերենը մաքրել հունական և լատինական փոխառություններից, հնաբանություններից, գավառաբանություններից և հենվել Փարիզի բնակչության լայն շրջանների կենդանի խոսակցական լեզվի վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Հնչյունական օրենք

**Հնչյունական օրենք**, լեզվի զարգացման ընթացքում նրա հնչյունական համակարգում կամ բառի հնչյունական կազմում տեղի ունեցող կանոնավոր փոփոխությունները։ Տարբերում են ընդհանուր պատմական և փոխազդեցական հնչյունափոխություններ։ Պատմական հնչյունափոխությունը տեղի է ունենում բոլոր դեպքերում, որտեղ հանդիպում է համապատասխան հնչյունը՝ ընդգրկելով նույն կարգի բոլոր դեպքերը (օրինակ՝ գրաբարի աւ >օ բոլոր դեպքերում), երկրորդը՝ միայն որոշակի հնչյունական պայմաններում (շեշտի տեղափոխության հետևանքով առաջացող հնչյունափոխություն՝ տեր-տիրոջ)։ Հնչյունական օրենքները գործում են լեզվի զարգացման որոշակի ժամանակաշրջանում, հնչյունական միջավայրում և արեալում (տարածքում)։ Բացառությունները տվյալ հնչյունական օրենքից պայմանավորված են այլ հնչյունական օրենքների կամ օրինաչափությունների ազդեցությամբ։ Հնչյունական օրենքի գաղափարը լեզվաբանության մեջ մտցրել է Ա. Շլայխերը։ Տեսությունն առավել ամբողջական մշակել են երիտքերականների գերմանական դպրոցի ներկայացուցիչները (Հ. Օստհոֆ, Կ. Բրուգման, Կ. Վեռներ և ուրիշներ)։ Պատմական հնչույթաբանության զարգացման շնորհիվ հնչյունական օրենքները մեկնաբանվում են հնչույթի տեսության լույսի տակ։

Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Սիրամարգակներ

thumb|Գիշերային մեծ սիրամարգակ․ 1․ թրթուրը, 2․ բոժոժը, 3․ թիթեռը
**Սիրամարգակներ** (Attacidae կամ Saturniidae), գիշերային թիթեռների ընտանիք։ Խոշոր են, թևերի բացվածքը՝ 7, 5 - 25 սանտիմետր։ Առջևի զույգ թևերը մեծ են, եռանկյունաձև, ետինները՝ փոքր և կլորավուն։ Թևերի կենտրոնում, սիրամարգի փետուրների նման, ունեն խոշոր, բազմերանգ, աչքանման բծեր (այստեղից՝ անվանումը)։ Մարմինը համեմատաբար փոքր է, աղվամազոտ։ Թիթեռները չեն սնվում, ապրում են մինչև 10 օր։ Արուների հոտառությունը լավ է զարգացած (կարող են հոտառությամբ հայտնաբերել մի քանի կիլոմետր հեռու գտնվող էգին)։ Թրթուրները մեծ են (մինչև 15 սանտիմետր), սնվում են տերևներով։ Հայտնի է սիրամարգակի մոտ 1000 տեսակ, տարածված գլխավորապես արևելյան կիսագնդի արևադարձային շրջաններում։ Որոշ սիրամարգակներ (կաղնու մետաքսագործներ) բազմացվում են մետաքսաթելի ստացման համար։

Կատեգորիա:Թիթեռներ
Հնէամագնիսականություն

**Հնէամագնիսականություն**, **հնամագնիսականություն**, **պալեոմագնետիզմ**, գիտության ճյուղ, ուսումնասիրում է Երկրի մագնիսական դաշտը երկրաբանական անցյալում։ Հնէամագնիսական հետազոտության ենթարկվում են մագնետիտի, հեմատիտի կամ երկաթի այլ օքսիդների համեմատաբար մեծ քանակությամբ մանր մասնիկներ պարունակող ապարները (խոշոր չափի ռեգիոնալ թերմո ու դինամոմետամորֆիզմի և տեղական քիմիական փոփոխությունների հատկանիշներով հաստվածքներն ու հրաբխային մարմինները, հնէամագնիսական հետազոտության համար պիտանի չեն)։ Այդ ապարների առաջացումն ուղեկցվել է նրանց մեջ մնացորդային մագնիսացման ստեղծմամբ, որն ունի Երկրի համապատասխան ժամանակաշրջանի մագնիսական դաշտի ուղղությունը։ Այդ մագնիսացումը կարող է պահպանվել մինչև ներկա ժամանակները, ի հայտ գալով որպես բնական մնացորդային մագնիսացման նախնական բաղադրիչ, որը և օբյեկտ է ծառայում հնէամագնիսական ուսումնասիրության համար։ Տարբեր հասակի ապարների նախնական մագնիսացման ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս տվյալներ ստանալ Երկրի հին մագնիսական դաշտի ժամանակային փոփոխությունների, իսկ զանազան ռեգիոններում հետազոտություններ կատարելու դեպքում՝ նրա տարածական տեղաբաշխման մասին։ Երկրաբանական անցյալում Երկրի մագնիսական դաշտի փոխությունների բնույթը պայմանավորում է հնէամագնիսական հետազոտությունների նշանակությունը երկրաբանական ժամանակագրության և շերտագրության բնագավառում։

Կատեգորիա:Երկրաֆիզիկա
Կատեգորիա:Մագնիսականություն