Պորֆիրիա

**Պորֆիրիա**, հիվանդությունների խումբ, որի ժամանակ պորֆիրիններ կոչվող նյութերը կուտակվում են մարդու օրգանիզմում՝ բացասաբար անդրադառնալով մաշկի և նյարդային համակարգի վրա։ Այն տեսակները որոնք գերազանցապես ախտահարում են նյարդային համակարգը կոչվում են նաև սուր պորֆիրիաներ, որի ախտանիշները առաջանում են կտրուկ և անհետանում կարճ ժամանակ անց։ Պորֆիրիայի գրոհների ժամանակ ախտանիշների թվում կարող են լինել որովայնի ցավը, կրծքային հեղձուկը, փսխումը, փորկապությունը, տենդը, բարձր զարկերակային ճնշումը և սրտի աշխատանքի արագացումը։ Հիվանդության գրոհները սովորաբար տևում են օրեր կամ շաբաթներ։ Բարդությունների թվում կարող են լինել՝ պարալիզը, արյան շիճուկում նատրիումի պարունակության իջեցումը և ցնցումները։ Պորֆիրիայի գրոհները կարող են հրահրել ալկոհոլը, ծխախոտը, հորմանալ փոփոխությունները, քաղցը, սթրեսը և որոշ դեղերը։ Մաշկի ախտահարումները կարող են ուղեկցվել բշտերի առաջացմամբ և քորով հատկապես արևի ազդեցությամբ։

Պորֆիրիաները մեծ մասամբ ժառանգական հիվանդություններ են, նրանք առաջանում են, երբ հիվանդը ունի մուտացիա հեմ սինթեզող գեներից որևէ մեկում։ Նրանք կարող են ժառանգվել աուտոսոմ դոմինանտ, աուտոսոմ ռեցեսիվ կամ X-շղթայակցված դոմինանտ տիպով։ Պորֆիրիայի ձևերից մեկը, որը կոչվում է մաշկային ուշ պորֆիրիա (*porpyria cutanea tarda)*, կարող է առաջանալ նաև լյարդում երկաթի ավելցուկային կուտակման, հեպատիտ C-ի, ալկոհոլի և ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի հետևանքով։ Հիվանդության հիմքում ընկած խանգարումները այս կամ այն եղանակով հանգեցնում են հեմի նորմալ սինթեզի խանգարման և նախորդող նյութերի ավելցուկային կուտակման։ Պորֆիրիաները կարող են դասակարգվել նաև առավելապես լյարդի կամ առավելապես ոսկրածուծի ախտահարմամբ։ Ախտորոշումը հիմնականում հիմնված է արյան, մեզի և կղանքի հետազոտությունների հիման վրա։ Գենետիկ հետազոտությունը օգնում է հայտնաբերել տվյալ պորֆիրիային բնորոշ սպեցիֆիկ մուտացիան։

Պորֆիրիայի բուժումը կախված է նրա տեսակից և հիվանդի ախտանիշներից։ Մաշկի ախտահարումով ուղեկցվող պորֆիրիայի դեպքում հիվանդը պետք է խուսափի արևի ճառագայթներից։ Սուր պորֆիրիայի բուժումը սովորաբար ներառում է գլյուկոզի և հեմի ներերակային ներարկումը։ Հազվադեպ կարող է ցուցված լինել նաև լյարդի փոխպատվաստում։

Պորֆիրիայի հստակ տարածվածությունը հայտնի չէ։ Մոտավոր հաշվարկներով այն ախտահարում է 50.000-ից 1-100 ին։ Տարածվածությունը տատանվում է կախված աշխարհամասից։ Ամենտարածված տեսակը համարվում է մաշկային ուշ պորֆիրիան։ Հիվանդությունը առաջին անգամ նկարագրվել է Մ.թ.ա. 370 թվականին Հիպոկրատի կողմից։ Հիվանդության հիմքում ընկած ախտաֆիզիոլոգիան առաջին անգամ նկարագրվել է Ֆելիքս Հոպպե-Սեյլերի կողմից 1871 թվականին։ *Պորֆիրիա* բառը ծագում է հունարեն πορφύρα, porpyhria բառից, որը նշանակում է «մանուշակագույն»՝ ի պատիվ մեզի գույնի, որն առաջանում է հիվանդների մոտ գրոհների ժամանակ։

## Նշաններ և ախտանիշներ
մինի|306x306pxl|Մաշկային ցանը պորֆիրիայով հիվանդի մոտ

### Սուր պորֆիրիաներ
Սուր պորֆիրիաների թվում են սուր ընդմիջվող պորֆիրիան, հազվադեպ հանդիպող բազմագույն պորֆիրիան, ամինոլևուլինաթթու դեհիդրատազա ֆերմենտի անբավարարության հետևանքով առաջացող պորֆիրիան և ժառանգական կոպրոպորֆիրիան։ Այս հիվանդություններն առաջին հերթին ախտահարում են նյարդային համակարգը, հանգեցնելով պարբերաբար զարգացող հիվանդության ախտանիշների սրացման, որոնք էլ հայտնի են որպես սուր գրոհներ։ Գրոհների հիմնական ախտանշանը որովայնային տանջող բնույթի ցավերն են, երբեմն զուգակցված փսխումով, զարկերակային ճնշման բարձրացումով և սրտխփոցով։ Ավելի ծանր գրոհները կարող են ներառել նաև նյարդաբանական ախտանիշներ, մասնավորապես շարժողական նեյրոպաթիա (կմախքային մկանները նյարդավորող սոմատիկ նյարդերի ֆունկցիայի խանգարում), որն էլ իր հերթին կարող է հանգեցնել մկանային թուլության և/կամ բոլոր չորս վերջույթների պարալիզի։ Կենտրանական նյարդային համակարգի (ԿՆՀ) ախտահարումը կարող է ուղեկցվել ցնցումներով և կոմայով։ Երբեմն հիվանդերի մոտ կարող են դրսևորվել հոգեկան բնույթի ախտանիշներ՝ տագնապ, ցրվածություն, հալուցինացիաներ և շատ հազվադեպ բացահայտ փսիխոզ։ Այնուամենայնիվ, բոլոր ախտանիշները դարձելի են գրոհների վերջանալուց հետո։ Պորֆիրիայի դեպքում դիտվող ախտանիշները շատ հաճախ կարող են նմանակել այլ հիվանդությունների և հիվանդագին վիճակների դեպքում դիտվող ախտանիշներին, և հաշվի առնելով նաև պորֆիրիաների հարաբերականորեն ցածր տարածվածությունը պորֆիրիայով հիվանդները հաճախակիորեն ախտորոշվում են, որպես այլ հիվանդության կրողներ։ Օրինակի համար, պորֆիրիայի գրոհների ժամանակ դիտվող պոլինեյրոպաթիան կարող է շփոթվել Գիյեն-Բարե համախտանիշի հետ։ Այսպիսի իրավիճակներում խորհուրդ է տրվում ստուգել պորֆիրիայի հնարավոր առկայությունը նմանատիպ ախտանիշներով հիվանդների մոտ։

### Քրոնիկ պորֆիրիաներ
Ոչ սուր պորֆիրիաների թվում են X -շղթայակցված դոմինանտ պրոտոպորֆիրիան, բնածին էրիթրոպոետիկ պորֆիրիան, մաշկային ուշ պորֆիրիան և էրիթրոպոետիկ պրոտոպորֆիրիան։ Նշվածներին բնորոշ չէ հիվանդության սուր գրոհները, նրանց հիմնականում բնորոշ է մաշկային դրսևորումները։ Այդ իսկ պատճառով վերոնշյալ 4 քրոնիկ պորֆիրիաները, ինչպես նաև ժառանգական կոպրոպորֆիրիան և բազմագույն (երփներանգ) պորֆիրիան, երբեմն անվանվում են մաշկային պորֆիրիաներ։

Մաշկային ախտահարումները հետևանք են մաշկում պորֆիրինների ավելցուկային կուտակման։ Պորֆիրինները ֆոտակտիվ նյութեր են՝ նրանց մոլեկուլներում լույսի ազդեցությամբ էլեկտրոնները տեղափոխվում են դեպի ավելի բարձր էներգետիկ մակարդակ։ Էլեկտրոնների հետադարձը դեպի հանգստի՝ ելքային էներգետիկ մակարդակ, ուղեկցվում է էներգիայի անջատումով։ Անջատվող էներգիան վնասում է մաշկը, ինչպես նաև պայմանավորում ֆլուորեսցենցիա կոչվող երևույթը, որը յուրահատուկ հատկանիշ է պորֆիրինների համար։

Պորֆիրիաների դեպքում մաշկային ախտահարումները կարող են ընթանալ 2 տարբեր ձևերով

* **Անհապաղ լուսազգայունություն** - բնորոշ է X -շղթայակցված դոմինանտ պրոտոպորֆիրիային և էրիթրոպոետիկ պրոտոպորֆիրիան։ Արևի մոտ 30 րոպե տևող ազդեցությունից հետո հիվանդները գանգատվում են ախտահարված հատվածներում ցավից, այրոցի զգացողությունից դիսկոմֆորտից։ Տիպիկ դեպքերում մաշկային փոփոխությունները տեսանելի չեն՝ չնայած երբեմն կարող են ուղեկցվել այտուցով և կարմրությամբ։ 
* **Բշտիկա - էրոզիվ մաշկային ախտահարում** - բնորոշ է բնածին էրիթրոպոետիկ պորֆիրիային, մաշկային ուշ պորֆիրիային, բազմագույն պորֆիրիային և ժառանգական կոպրոպորֆիրիաներին։ Այս դեպքում արևի ազդեցությունից մաշկը բշտիկավորվում է և խոցոտվում։ Նշված փոփոխությունները հիմնականում ընդգրկում են արևի ազդեցության տակ ամենաշատը գտնվող հատվածները՝ դեմքը և ձեռքերի հետին մակերեսները։ Երբեմն մաշկային ախտահարումները ընթանում են ավելի մեղմ տիպով։ Նորմալ հյուսվածքի վերականգնումը ընթանում է դանդաղ, երբեմն ախտահարման տեղերում թողնելով սպիներ։ Մաշկի ախտահարումը ծանր է ընթանում մաշկային ուշ պորֆիրիայի ժամանակ, որի դեպքում մաշկը մգանում է, առկա է հիպերկերատոզ, դեմքին՝ առավելապես այտերին դիտվում է ոչ նորմալ մազակալում։ Պորֆիրիաներից ամենածանրը բնածին էրիթրոպոետիկ և հեպատոէրիթրոպոետիկ պորֆիրիաններն են, վերջինս համարվում է մաշկային ուշ պորֆիրիայի հազվադեպ հանդիպող տարատեսակ։ Ախտանիշների թվում են՝ մատների կարճացումը, մազերի և եղունգների կորուստը, մաշկի ծանր սպիավորումը՝ ականջների, շուրթերի և քթի ձևախեղումներով։ Հիվանդների մոտ կարող են դիտվել նաև դեֆորմացված, գունազրկված ատամներ կամ լնդեր։

## Առաջացման պատճառներ
Պորֆիրիաները համարվում են գենետիկ հիվանդություններ։

### Գենետիկա
Պորֆիրիաները բաժանվում են բազում ենթատեսակների, կախված բացակայող ֆերմենտից։

### Հրահրող գործոններ
Սուր պորֆիրիա կարող են հրահրել բազմաթիվ դեղեր, որոնք ամենայն հավանականությամբ գրոհների պատճառ են դառնում լյարդում հեմ պարունակող ֆերմենտների հետ փոխազդեցության հետևանքով։ Մեղադրյալերի թվում են՝

* Սուլֆոնամիդները, ներառյալ՝ սուլֆադիազինը, սուլֆասալազինը և սուլֆամետոքսազոլ/տրիմետոպրիմը։
* Սուլֆոնիլմիզանյութի ածանցյալերը՝ գլիբենկլամիդ և գլիմեպիրիդ, իսկ գլիպիզիդը համարվում է հարաբերականորեն անվտանգ։
* Բարբիտուրատները՝ թիոպենտալ, ֆենոբարբիտալ, պրիմիդոն և այլն։
* Հակասնկային դեղերի՝ ֆլուկոնազոլ, գրիսեոֆուլվին, կետոկոնազոլ, վորիկոնազոլ համակարգային ընդունումը (այս դեղերի տեղային կիրառումը հարաբերականորեն անվտանգ է՝ մինիմալ ներծծման պատճառով)։
* Որոշ հակաբիոտիկներ - ռիֆապենտին, ռիֆաբուտին, իզոնիազիդ, նիտրոֆուրանտոին և հնարավոր է նաև մետրոնիդազոլ։
* Էրգոտ ածանցյալներ՝ դիհիդրոէրգոտամին, էրգոմետրին, էրգոտամին, մեթիսերգիդ և այլն։
* Որոշ հակառետրովիրուսային դեղեր - ինդինավիր, նեվիրապին, ռիտոնավիր, սաքուինավիր
* Պրոգեստագենները
* Որոշ հակացնցումային դեղեր - կարբամազեպին, էթոսուքսիմիդ, ֆենիտոին, տոպիրամատ, վալպրոատ
* Հակացավային դեղեր՝ դեքտրոպրոպօքսիֆեն, կետորոլակ, մեթիմազոլ, պենտազոցին
* Բազմաթիվ հակաքաղցկեղային դեղեր, օրինակ ՝ բեքսարոտեն, բուսուլֆան, քլորամբուցիլ, էստրամուստին, էտոպոզիդ, ֆլուտամիդ, իդառուբիցին, իֆոսֆամիդ, իրինոտեկան, իքսաբեպիլոն, լետրոզոլ, լոմուստին, մեգեստրոլ, միտոմիցին, միտոքսանտրոն, պակլիտաքսել, պրոկարբազին, տամոքսիֆեն, տոպոտեկան
* Որոշ հակադեպրեսանտներ, օր.՝ իմիպրամին, ֆենելզին, տրազոդոն
* Հակափսիխոտիկներ՝ ռիսպերիդոնը, զիպրասիդոնը
* Ռետինոիդների ածանցյալներ ացիտրետինը, իզոտրետինոինը
* Տարաբնույթ այլ դեղերից՝ կոկաինը, մեթիլդոպան, ֆենֆլուրամինը, դիսուլֆիրամը, օրֆենադրինը, պենտոքսիֆիլինը և նատրիումի աուրոթիոմալատը։

## Պաթոգենեզ
alt=|մինի|Հեմի կենսասինթեզին մասնակցող նյութերն ու ֆերմենտները:|358x358փքս
Մարդկանց մոտ պորֆիրինները հեմի հիմնական նախանյութերն են, իսկ հեմը իր հերթին կարևորագույն բաղադրիչ մաս է հեմոգլոբինի, միոգլոբինի, կատալազի, պերօքսիդազի և ցիտոքրոմ P450 ֆերմենտների համար։ Օրգանիզմում հեմը սինթեզվում է պորֆիրիններից բազմաքայլ ֆերմենտատիվ փոխարկումների արդյունքում։ Պորֆիրիաների դեպքում քայլերից որևէ մեկում կա ֆերմենտի անբավարարություն (բնածին կամ ձեռքբերովի), որի պատճառով քիմիական փոխարկումների շղթան կանգ է առնում, իսկ օրգանիզմում կուտակվում են մինչ անբավարար ֆերմենտը ընկած նյութերը։ Պորֆիրիաները դասակարգվում են 2 ձևով՝ ախտանիշների համակցությամբ և ախտաֆիզիոլոգիորեն։ Ֆիզիոլոգիորեն պորֆիրիաները դասակարգվում են՝ լյարդային կամ էրիթրոպոետիկ, կախված նրանից, թե առավելապես որտեղ են կուտակվում հեմի նախանյութերը (լյարդային պորֆիրիաների համար նախանյութերի կուտակման հիմնական վայրը լյարդն է, իսկ էրիթրոպոետիկ պորֆիրիաների համար ոսկրածուծն ու էրիթրոցիտները)։ Չնայած պորֆիրիաների ժամանակ խանգարվում է հեմի սինթեզը և որոշակիորեն խաթարվում բջջային նյութափոխանակությունը (հեմը կապում է թթվածին և տեղափոխում դեպի հյուսվածքներ էրիթրոցիտների կազմում), հիմնական պաթոլոգիան այստեղ նախանյութերի կուտակումն է, որոնց բարձր քանակները թողնում են տոքսիկ (թունավոր) ազդեցություն օրգանիզմի վրա։ Նախանյութերի քիմիական հատկությունները պայմանավորում են նրանց կուտակվելու (օրինակ մաշկում կուտակումը բերում է լուսազգայունության) կամ արտազատվելու (մեզով կամ կղանքով) հնարավորությունը։

Օրգանիզմում հեմի կենսասինթեզին մասնակցում են 8 ֆերմենտներ, որոնցից 4-ը (առաջինը և վերջին 3-ը) գտնվում են միտոքոնդրիումներում, իսկ մյուս 4-ը` ցիտոզոլում։ Նրանցից ցանկացածի անբավարարությունը կարող է հանգեցնել պորֆիրիայի։ Լյարդային պորֆիրիաները բնութագրվում են նյարդաբանական սուր գրոհներով (ցնցումներ, փսիխոզ, մեջքի, որովայնի ուժգին ցավ և սուր պոլինեյրոպաթիա), մինչդեռ պորֆիրիաների էրիթրոպոետիկ ձևերին առավել բնորոշ են մաշկի ախտահարումը՝ լուսազգայունությամբ ուղեկցվող բշտիկների առաջացում, մազակալում։ Բազմագույն պորֆիրիան (կոչվում է նաև երփներանգ կամ խառը), որն առաջանում է պրոտոպորֆիրինոգեն օքսիդազ (ՊՐՈՏՈ օքսիդազ) ֆերմենտի մասնակի անբավարարության պատճառով, դրսևորվում է թե մաշկային, թե սուր նյարդաբանական ախտանիշներով։ Համանման ախտանշաններով կարող է դրսևորվել նաև ժառանգական կոպրոպորֆիրիան, որի ժամանակ անբավարար է կոպրոպորֆիրիոնոգեն օքսիդազը, կոդավորված՝ CPOX գենով։ Պորֆիրիաների մնացած տեսակները ընթանում են առավելապես նյադային, կամ առավելապես մաշկային դրսևորումներով։

## Ախտորոշում
### Պորֆիրինների ստուգում
Պորֆիրիան ախտորոշվում է արյան, մեզի և կղանքի կենսաքիմիական հետազոտությոան հիման վրա։ Սուր պորֆիրիաների ախտորոշման առաջին քայլը սովորաբար համարվում է մեզում պորֆոբիլինոգենի ստուգումը։ Քանի որ հեմի առաջացումը խանգարված է, իսկ հեմը հետադարձ բացասական կապով ընկճում է իր իսկ կենսասինթեզը, պորֆիրիաների դեպքում հեմի նախանյութերի առաջացումն ուժեղացած է, այդ թվում նաև պորֆոբիլինոգենի։ Սուր պորֆիրիաների գրեթե բոլոր դեպքերում պորֆոբիլինոգենի քանակը մեզում շեշտակիորեն բարձրացած է, բացառությամբ շատ հազվադեպ հանդիպող ԱԼԹ դեհիդրատազի անբավարարության, կամ տիպ I ժառանգական թիրոզինեմիայի։ Սնդիկով (Hg) կամ Արսենով (As) թունավորման ժամանակ առաջացող պորֆիրիան բնորոշվում է ուրոպորֆիրիններ I-ի և III-ի, կոպրոպորֆիրիններ I-ի և III-ի և պրե-կոպրոպորֆիրինների քանակի բարձրացմամբ։ Պորֆիրիայի ախտորոշման համար, յուրահատուկ հուշում կարող է ծառայել մեզի գույնի մգացումը, որը կապված է պորֆոբիլինոգենի պոլիմերիզացիայի հետ՝ պորֆիրինների և այլ պիգմենտների առաջացմամբ։ Հիվանդության գրոհներից դուրս լաբորատոր ախտորոշման տվյալները, մասնավորապես պորֆոբիլինոգենի և ամինոլևուլինաթթվի մակարդակը մեզում, սովորաբար նորմալ են։ Պորֆիրիաների ախտորոշման մեջ լաբորատոր տվյալներից բացի, հազվադեպ դեպքերում կիրառվում է նաև գենետիկ հետազոտություն։ Հարկավոր է նշել նաև, որ պորֆիրիաները հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ են, և շատ հիվանդանոցներ չունեն բավարար լաբորատոր կամ մասնագիտական հագեցվածություն նրանց ախտորոշման համար։ Ընդհանուր առմամբ ախտորոշման համար հարկավոր է համապատասխան լաբորատորիաներում արյան, կղանքի կամ մեզի նմուշների հետազոտություն։ Նմուշները պետք է վերցվեն հիվանդության սուր գրոհների ժամանակ և լաբորատորիա ուղարկվեն պաշտպանված լույսից և ջերմությունից։ Եթե բոլոր տեսակի պորֆիրիանային հետազոտությունները բացասական են, ախտորոշվում է պսևդոպորֆիրիա, որը կարող է առաջանալ որպես բազմաթիվ դեղերի կողմնակի արդյունք։

### Հավելյալ եղանակներ
Հետազոտման հավելյալ եղանակներից է նյարդային փոխանցման ստուգումը նեյրոպաթիայի ժամանակ կամ լյարդի գերձայնային հետազոտությունը։ Կենսաքիմիական հետազոտության տվյալները օգտագործվում են լյարդի ախտահարման, լյարդաբջջային քաղցկեղի և այլ օրգանների վնասումը պարզելու համար։

## Բուժում
### Սուր պորֆիրիա

#### Ածխաջրատներ
Բավական հաճախ, երբ կա պորֆիրիայի կասկած ցուցված է էմպիրիկ բուժում, քանի որ հիվանդության սուր գրոհները կարող են լինել մահացու։ Ածխաջրատներով հարուստ հեղուկների ներմուծումը (օր.` 10% դեքստրոզ) ճնշելով հեմի սինթեզը, հանգեցնում է պորֆիրինների առաջացման նվազման։ Այնուամենայնիվ, այսպիսի բուժումը կարող է հանգեցնել հիպոնատրեմիայի և պետք է կիրառվի չափազանց զգուշությամբ։

#### Հեմի ածանցյալներ
Հեմատինը և հեմի արգինատը հեմի կառուցվածքային նմանակներն են, որոնք օգտագործվում են հիվանդության սուր գրոհների ժամանակ հեմի սինթեզը ընկճելու նպատակով։ Այս դեղերը պետք է կիրառվեն անմիջապես գրոհների սկզբում, նրանց արդյունավետությունը փոփոխական է ժամանակից և հիվանդից կախված։ Դեղերը չեն բերում հիվանդության բուժման, այլ թեթևացնում են ախտանիշները։ Կողմնակի ազդեցությունները հազվադեպ են, բայց կարող են լինել վտանգավոր։ Հեմի ածանցյալները ըստ տրամաբանության ընկճում են ԱԼԹ սինթազ ֆերմենտը հանգեցնելով պորֆիրինների սինթեզի իջեցման։

#### Ցիմետիդին
Կան տվյալներ ցիմետիդինի արդյունավետության մասին ինչպես հիվանդության գրոհների, այնպես էլ երկարաժամկետ կանխարգելման տեսանկյունից։

#### Ախտանիշների կառավարում
Հիվանդի կողմից անտանելի ցավը կարող է կառավարվել օպիատների օգնությամբ։ Ծանր սրտխառնոցի դեպքում կարող են կիրառվել ֆենոթիազինի ածանցյալներ, որոնք ոչ միշտ են տանելի հիվանդների կողմից։

#### Վաղ ախտորոշում
Պորֆիրիայով հիվանդներին խորհուրդ է տրվում կիրառել հուշող թևնոցներ, որոնք հիվանդության գրոհների ժամանակ կարող են օգնել բժշկական անձնակազմին ճիշտ և արագ կողմնորոշվել։ Թևնոցները օգնում են հատկապես այն դեպքերում, երբ հիվանդներն անընդունակ են ներկայացնել իրենց հիվանդության պատմությունն անձամբ՝ օր. ծանր գրոհ ուղեկցող նյարդաբանական ախտանիշներով։ Հիվանդության ճիշտ ախտորոշումը չափազանց կարևոր է, քանի որ բազմաթիվ դեղեր ուղղակի հակացուցված են կիրառել պորֆիրիայով հիվանդների մոտ։

#### Նյարդահոգեբանական խանգարումներ
Հիվանդները, որոնց մոտ հիվանդության գրոհները հաճախակի են, կարող են գանգատվել քրած ոնիկ նեյրոպաթիկ կամ քրոնիկ որովայնային ցավից։ Աղիքային կեղծ կամ լրիվ անանցանելիությունը, ինվագինացիան, հիպոգանգլիոնոզը և էնկոպրեզը երեխաների շրջանում, հաճախ կապված են պորֆիրիայի հետ։ Ենթադրվում է, որ պատճառը աքսոնալ վնասումներն են և վագուսի (X-րդ զույգ գանգային նյարդ) դիսֆունկցիան։ Ցավի բուժման համար կիրառվում են երկար ազդող օփիոիդները, օրինակ՝ մորֆինը, իսկ այն դեպքերը որոնք ուղեկցվում են նաև ցնցումներով և նեյրոպաթիայով, ցուցված է գաբապենտին։

Ցնցումները հաճախ են ուղեկցում այս հիվանդությանը։ Հակացնցումային պրեպարատներից շատերը կարող են հենց իրենք ցնցումների պատճառ հանդիսանալ։ Ցնցումների բուժումը այս պատճառով դժվար խնդիր է՝ հատկապես պետք է խուսափել բարբիտուրատներից։ Որոշ բենզոդիազեպիններ համեմատաբար անվտանգ են, և երբ կիրառվում են նորագույն հակացնցումային դեղերի, օրինակ՝ գաբապենտինի հետ համատեղ, դառնում են ցնցումների կառավարման լավ տարբերակ։ Գաբապենտինը օգտակար է նաև նեյրոպաթիկ ցավերից որոշների բուժման համար։ Մագնեզիումի սուլֆատը (MgSO4) և բրոմիդը նույնպես կարող են կիրառվել ցնցումների բուժման համար, սակայն պորֆիրիաների ժամանակ երբեմն դիտվող էպիլեպտիկ ստատուսի ժամանակ մագնեզիումը միայնակ կարող է լինել անօգուտ։ Էպիլեպտիկ ստատուսի դեպքում, բուժմանը հավելում են հեմատին կամ հեմի արգինատ։

Հաճախ հիվանդությունը ուղեկցվում է դեպրեսիայով, այս ախտանիշների վերացման համար արդարացիորեն կիրառվում են հակադեպրեսանտները։ Որոշ փսիխոտրոպ դեղեր պորֆիրինոգեն են, այս փաստը սահմանափակում է օգտագործվող դեղերի ցանկը։ Հոգեբանական բնույթի այլ ախտանիշներ, ինչպիսիք են՝ տագնապը, անքնությունը, մանիան, հալուցինացիաները, դելուզիաները, ցրվածությունը, կատատոնիան և փսիխոզը նույնպես հնարավոր են։

#### Լյարդի հիվանդություններ
Լյարդն ախտահարող որոշ հիվանդություններ կարող են առաջացնել պորֆիրիա նույնիսկ գենետիկ նախատրամադրվածության բացակայության դեպքում։ Օրինակների թվում են հեմոքրոմատոզը և հեպատիտ C-ն։ Օրինակ՝ մաշկային ուշ պորֆիրիան, փոխկապակցված է օրգանիզմում երկաթի ավելցուկի հետ, այդ իսկ պատճառով բուժման մեջ կարող են օգտագործվել երկաթ կապող պրեպարատները՝ դեֆերօքսամին, դեֆերասիրոքս, կամ ուղղակի արյան բաց թողումը (ֆլեբոտոմի))։ Հակամալարիային դեղեր՝ հիդրօքսիքլորոքվինը և քլորոքվինը նույնպես կարող են օգտագործվել մաշկային ուշ պորֆիրիայի բուժման սխեմաներում՝ երկաթի, ինչպես նաև պորֆիրինների մեզով դուրս բերումը խթանելու նպատակով։

Սուր պորֆիրիայով հիվանդները լյարդաբջջային քաղցկեղի առաջացման մեծ վտանգի տակ են և կարող են ունենալ լյարդի քաղցկեղ, նույնիսկ այլ ռիսկի գործոնների բացակայության պատճառով։

#### Հորմոնային բուժում
Կանանց մոտ դաշտանային ցիկլերի ժամանակ դիտվող հորմոնալ փոփոխությունները կարող են հրահրել պորֆիրիայի գրոհներ։ Այս դեպքում օգտագործվում են օրալ հակաբեղմնավորիչները և լյուտեինացնող հորմոնի անալոգները, որոնք ճնշում են դաշտանային ցիկլերի առաջացումը։ Սակայն որոշ հակաբեղմնավորիչներ առաջացնում են լուսազգայունություն, իսկ նրանց ընդունման ընդհատումը կարող է հրահրել պորֆիրիայի նոր գրոհներ։ ԱՄՆ-ում 2019 թվականին թույլատրվեց գիվոսիրանի օգտագործումը սուր լյարդային պորֆիրիայի ժամանակ։

### Էրիթրոպոետիկ պորֆիրիա
Հազվադեպ են հանդիպում և բնորոշվում են էրիթրոցիտներում պորֆիրինների կուտակմամբ։

Ցավը, այրոցը, այտուցը և քորը, որոնք բնորոշ են էրիթրոպոետիկ պորֆիրիաներին, սովորաբար պահանջում են խուսափում արևի ճառագայթներից։ Բազմաթիվ արևապաշտպան քսուկներ անօգուտ են, փոխարենը հիվանդը ցանկալի է որ կրի երկարաթև վերարկուներ, գլխարկ, ձեռնոց և այլն։ Որոշ էրիթրոպոետիկ պորֆիրիաների ժամանակ կիրառվում է քլորոքուին՝ պորֆիրինների արտազատումը մեծացնելու համար։ Հազվադեպ կատարվում է արյան փոխներարկում, օրգանիզմում հեմի սինթեզը ընկճելու նպատակով։

Բնածին էրիթրոպոետիկ պորֆիրիան, որը հայտնի է նաև որպես Գանթերի հիվանդություն, հանդիպում է հազվադեպ։ Այս հիվանդության ախտանիշները կարող են դրսևորվել վաղ մանկական տարիքից և ներառել՝ ծանր լուսազգայունությունը, շագանակագույն ատամներ, որոնք փայլում են ուլտրամանուշակագույն լույսի տակ տիպ 1 պորֆիրինների կուտակման պատճառով և ավելի ուշ հիպերտրիխոզով։ Սովորաբար զարգանում է նաև հեմոլիտիկ անեմիա։ Բուժման մեջ կարող է օգտագործվել β-կարոտեն։ Ոսկրածուծի փոխպատվաստումը թեև օգնել է բնածին էրիթրոպոետիկ պորֆիրիայով որոշ հիվանդների, այսպիսի բուժման երկարաժամկետ արդյունքները առայժմ հայտնի չեն։

2014 թվականի դեկտեմբերին աֆամելանոտիդ անունով դեղը Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից ստացավ իրավունք կիրառվելու Էրիթրոպոետիկ պորֆիրիայի դեպքում ֆոտոտոքսիկության կանխարգելման համար։

## Համաճարակաբանություն
Բոլոր տեսակի պորֆիրիաները միասին վերցրած հանդիպում են 1-ը 25,000-ի հաճախականությամբ ԱՄՆ-ում։ Տարածվածությունը աշխարհում տատանվում է 1-ը 500-ից մինչև 1-ը 50,000-ի։ Պորֆիրիաները նկարագրվել են աշխարհի գրեթե բոլոր ազգերի, բոլոր ռասաների մարդկանց մոտ, բոլոր աշխարհամասերում։ Սուր ընդմիջվող պորֆիրիան առավել հաճախ հանդիպում է Հնդկաստանում և Սկանդինավիայում։ Հիվանդությունն ունի ավելի քան 200 գենետիկ տարատեսակներ, որոշները ընտանեկան։

## Պատմություն
Հիվանդության հիմքում ընկած գործընթացներն առաջին անգամ նկարագրվել են Ֆելիքս Հոպե-Սեյլերի կողմից 1871 թվականին, իսկ սուր պորֆիրիաները նկարագրել է դանիացի բժիշկ Բարենդ Ստոկվիսը 1889 թվականին։

Պորֆիրիաների և մտածողության խանգարումների միջև ընկած կապը նկարագրվել է բազմաթիվ տասնամյակներ։ 1950-ական թվականներին պորֆիրիայով հիվանդներին (երբեմն անվանվում էր «պորֆիրիկ հեմոֆիլիա») և նրանց մոտ դիտվող դեպրեսիան, կատատոնիան բուժում էին Էլեկտրաշոկով։

### Վամպիրներ և մարդագայլեր
Պորֆիրիաները շատ են կապվել վամպիրների և մարդագայլերի մասին հյուսված լեգենդների հետ, կապված մտացածին նմանությունների և տեղի ֆոլկլորի հետ։

1964 թվականի հունվարին «բժշկության արքայական հասարակություն» կոչվող ամսագրում տպագրվեց Լ.Իլիսի «պորֆիրիան և մարդագայլերի ծագումը» հոդվածը։ Ավելի ուշ՝ 1973 թվականին, Նենսի գարդենը իր «վամպիրները» կոչվող գրքում խիստ քննադատության է ենթարկում պորֆիրիաների և վամպիրների միջև ընկած ցանկացած կապ։ 1985 թվականին կենսաքիմիկոս Դավիդ Դոլֆերը «գիտության զարգացման ամերիկյան ասոցիացիա» կոչվող թերթում տպագրեց իր «Պորֆիրիա, վամպիրներ և մարդագայլեր. Եվրոպական լեգենդների ծագումը և մետամորֆոզը» հոդվածը։ Հետագայում բոլոր այս տեսությունները մերժվեցին ֆոլկլորիստների և հետազոտողների կողմից, քանի որ ըստ իրենց այսպիսի հոդվածները ճիշտ չեն ներկայացնում վամպիրների և մարդագայլերի մասին ստեղծված ավանդական լեգենդները, ավելին խարազանում են պորֆիրիայով հիվանդներին։

1995 թվականին «Ասպիրանտների բժշկական ամսագրում» լույս տեսած մի հոդված գրում էր՝Քանի որ ֆոլկլորային վամպիրները ըստ հավատամքի կարող էին նաև ազատորեն տեղաշարժվել ցերակային ժամերին, ի հակառակ 20-րդ դարում տարածված տեսակետի, բնածին էրիթրոպոետիկ պորֆիրիան կարող էր միայն նմանակել 20-րդ դարի վամպիրներին։ Ի հավելումն սրա ֆոլկլորներից հայտնի վամպիրները սովորական պայմաններում ունեյին լրիվ առողջ տեսք։ Բնածին էրիթրոպոետիկ պորֆիրիայով հիվանդները չեն փափագում արյուն։ Հեմատինը, որը ունակ է ճնշել հեմի սինթեզը և վերացնել հիվանդության ախտանիշները, ստամոքսաղիքային ուղուց ուղղակի չի ներծծվում և չի կարող օգնել պորֆիրիայով հիվանդին, նույնիսկ եթե նա արյուն խմի։ Վերջին և ամենակարևոր հակափաստարկն էլ այն է, որ վամպիրների մասին պատմվածքները բավական տարածված էին 18-րդ դարում, իսկ բնածին էրիթրոպոետիկ պորֆիրիան լինելով ծայրահեղ հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն տրամաբանորեն չէր կարող այդչափ նկարագրվել։

### Արժանահիշատակ դեպքեր
աջից|մինի|345x345px|Գևորգ III -ը թագադրման զգեստով
* Գևորգ III թագավոր։ 1788 թվականին արքայական գահի շուրջ ծավալված դեպքերը Գևորգ III-րդ թագավորի մոտ առաջ են բերում մի շարք նյարդահոգեբանական խնդիրներ, որոնք հետագայում հիմք են հանդիսանում բազմաթիվ ռետրոսպեկտիվ (հետհայաց) ուսումնասիրությունների անցկացման։ Առաջին ուսումնասիրությունը կատարվեց 1855 թվականին՝ նրա մահից 35 տարի անց, համարվեց որ նա ունեցել է մանիա։ 1941 թվականին Մ. Գութմաչերը, որպես առավել հավանական ախտորոշում առաջարկեց մանիակալ-դեպրեսիվ փսիխոզը։ 1966 թվականին «Գևորգ III-ի խելագարությունը, պորֆիրիայի դասական դեպք» անունով տպագրված հոդվածը դարձավ առաջին ենթադրությունը, որ թագավորի մոտ դրսևորված հոգեկան բնույթի ախտանիշները իրականում կարող են ունենալ մարմնական պատճառ։ Այնուհետև 1968 թվականին լույս տեսավ «Պորֆիրիան Ստյուարտների, Հանովերի և Պրուսիայի թագավորական ընտանիքներում» անունը կրող հոդվածը։ Թագավորի իրական հիվանդության մասին քննարկումները բավական շատ են եղել։ Հոգեբույժները չեյին համաձայնում պորֆիրիա ախտորոշմանը և երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումը համարում էին առավել հավանական։ Պորֆիրիայի մասին քննարկվում է «Մանուշակագույն գաղտնիք» գրքում, իսկ հիվանդության ուղղությամբ կատարվող հետազոտությունները վերջապես դուրս եկան անօգուտ, երբ չհայտնաբերվեց որևիցե մեկ գենետիկ ախտահարում արքայական ընտանիքի այն մնացյալ անդամների մոտ, որոնք նույնպես կասկածվում էին պորֆիրիայով հիվանդ լինելու մեջ։ 2005 թվականի նոր տեսակետի համաձայն, Գևորգ III-ին թունավորել են արսենով (որը հայտնի է պորֆիրիա հրահրելու հատկությամբ)։ Հետազոտությունը հայտնաբերել էր արսենի մեծ պարունակություն Գևորգ III-ի մազերի մեջ։ 2010-ին, Գևորգ III-ի վերաբերյալ պատմական վկայությունների վերլուծությունը պարզեց, որ պորֆիրիա ախտորոշումը հիմնված էր բժշկական և պատմական տվյալների կասկածելի և կողմնակալ մեկնաբանման վրա։ 1994-ին նկարահանված «Գևորգ թագավորի խելագարությունը» ֆիլմը հիմնված էր Գևորգ III-ի հոգեբանական խնդիրների վրա։ Ֆիլմը նույնպես ներկայացնում է Գևորգին թագավորի ով ունի պորֆիրիա, բնորոշելով նրա հիվանդությունը, որպես պարբերական, անկանխատեսելի և ժառանգական։

աջից|մինի|Շոտլանդիայի թագուհի Մարին&nbsp;1578 թվ.|242x242փքս

*
* Նույն «Մանուշակագույն գաղտնիք» -ը գրքում ներկայացվում է Գևորգ III-ի մի շարք ժառանգների մասին, ովքեր ենթադրաբար նույնպես ունեյին պորֆիրիա (ենթադրության հիմքում ընկած էին պահպանված բժշկական հաշվետվությունների մանրակրկիտ վերլուծությունը)։ Ժառանգների թվում էին Գևորգ III-ի ծոռնուհու աղջիկ՝ Պրուսիայի թագուհի Շարլոտը (Վիլիամ II-ի ավագ քույրը) և նրա դուստր Սաքս-Մեինինգենի արքայադուստր՝ Ֆեոդորան։ Գևորգ III-ի ծոռի ծոռ՝ Գլուչեստերի արքայազն Վիլիամը մեծ հավանականությամբ ունեցել է բազմագույն փորֆիրիա։
* Շոտլանդիայի թագուհի Մարին, ով նույնպես Գևորգ III-ի ժառանգն էր, ուներ սուր ընդմիջվող պորֆիրիա։ Ենթադրում են որ հիվանդությունը նա ժառանգել է իր հորից՝ Ջեյմս V-ից։ Եվ Ջեյմսի և Մարիի մասին կան լավ պահպանված բժշկական փաստեր, համաձայն որի նրանք ունեցել են պորֆիրիա։

աջից|մինի|285x285px|Պորտուգալիայի թագուհի Մարիա I-ը։ 1790 -ին թվագրվող այս նկարը վերագրվում է Ջուզեպե Տրոնիին կամ Թոմաս Հիքեյին:

* Ենթադրվում է, որ Պորտուգալիայի թագուհի Մարիա I-ը, ով հայտնի էր որպես «Մարիա բարեպաշտ» կամ «Մարիա խելագար» անվանումներով նույնպես ունեցել է պորֆիրիա։ Բարեպաշտ անունը նա ստացել էր կրքոտ հավատացյալ լինելու համար, իսկ խելագարը հավանաբար արտացոլում է պորֆիրիայի հոգեբանական ախտանիշները։ Ֆրանցիս Վիլիսը, նույն այն բժիշկը ով բուժում էր Գևորգ III-ին, նույնիսկ կանչվել է Պորտուգալական դատարան, Մարիա I-ի խելագար գործունեությանը հնարավոր բացատրություն ունենալու համար հարցաքննվելու։ Սակայն դատարանի արգելքներից հետո նա վերադառնում է Անգլիա։ Մարիա I-ի մասին այլ աղբյուրներ նույնպես կան, որոնցից մեկ, օրինակ՝ Լուիս Պինտոյի արտաքին գործերի քարտուղարության տվյալներով, նա ունեցել է տանջող ստամոքսի ցավեր և որովայնի կծկանքներ՝ չափազանց բնորոշ ախտանիշներ պորֆիրիա ախտորոշելու համար։
* Վլադ III-ը նույնպես համարվում էր պորֆիրիայով հիվանդ, որը և կարող էր հիմք ծառայել այն մտքի, որ վամպիրները արևից ունեն ալերգիա։
*Վինսենթ վան Գոգ։ Վարկածներից մեկի համաձայն Վինսենթ վան Գոգը կարող էր ունենալ սուր ընդմիջվող պորֆիրիա։
*Բաբելոնի արքա Նաբուգոդոնոսոր II-ը, ըստ Դանիել 4-ի ունեցել է պորֆիրիա։
* Բժիշկ Արքի Կոքրանն ուներ բնածին պորֆիրիա, որը տանջում էր նրան ամբողջ կյանքի ընթացքում։
* Չիլիացի գրող Իսաբել Ալենդեյի դուստր՝ Պաուլա Ֆրիաս Ալենդեն, 1991-ին ընկնում է պորֆիրիայից առաջացած կոմայի մեջ, որը ոգեշնչում է Իսաբելին գրել դստերը նվիրված «Պաուլա» անունով հուշագրությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արյան հիվանդություններ
Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Կատեգորիա:Նյութափոխանակության խանգարումներ, որոնք հանգեցնում են մաշկի ախտահարման
Կատեգորիա:Պորֆիրիաներ