Տևտատես

մինի|Մեծահասակ տղամարդը գլխով իջեցնում է զինվորին տարայի մեջ։ Գունդեստրուպի կաթսայի այս տեսարանը կարող է խորհրդանշել Տևտատեսին կատարված զոհաբերությունը։
**Տևտատես** (գրվում է տարբեր կերպ՝ **Տուտատիս**, **Տոտատիս**, **Տոտատես**), կելտական աստված, որի մասին վկայում են գրական և էպիգրաֆիկ աղբյուրները։ Նրա անունը, որը ծագում է նախակելտական լեզվում «ցեղ» նշանակող բառից,  ենթադրում է, որ նա ցեղային աստվածություն է եղել։

Հռոմեացի բանաստեղծ Լուկանի «Ֆարսալիա» էպոսում հիշատակվում են Տևտատեսը, Եսուսը և Տարանիսը որպես աստվածներ, որոնց համար գալլերը մարդկանց էին զոհաբերում: Լատինական տեքստում կելտական աստվածների ՝նրանց բնիկ անուններով այս հազվագյուտ հիշատակումը բազմաթիվ մեկնաբանությունների առարկա է դարձել: Գրեթե նույնքան հաճախ են մեկնաբանվում Լուկանի պոեմի սքոլիաները (վաղ միջնադարյան, բայց հիմնված ավելի վաղ աղբյուրների վրա), որոնք մեզ պատմում են այդ զոհաբերությունների բնույթի մասին. մասնավորապես, որ Տևտատեսի զոհերը գլխով ընկղմվում էին փոքրիկ տակառի մեջ և խեղդվում: Այս զոհաբերությունը համեմատվել է Գունդեստրուպի կաթսայի վրա պատկերված դժվարընկալելի ծեսի, իռլանդական դիցաբանության որոշ մոտիվների և «Լինդովյան Մարդ» անունով հայտնի ճահճային մարմնի մահվան հետ:

Տևտատես անունը հանդիպում է մի շարք արձանագրություններում, որոնց մեծ մասը հայտնաբերվել է սահմանամերձ տարածքներում: Այս արձանագրությունները,Տևտատեսին համեմատելով հռոմեական աստվածների հետ,նրան կապում են Մարսի հետ: Տևտատեսի արձանագրությունների կողքին կան մի շարք ստուգաբանորեն աստվածություններին կապված արձանագրություններ (Տևտանոս, Տուտանիկոս, Տուտիորիքս): Այս նմանատիպ աստվածությունների անունների առկայությունն օգտագործվել է այն պնդման համար, որ «Տևտատես»-ը ընդհանուր անուն է, որը կիրառվում է ցանկացած ցեղի խնամակալ աստվածության նկատմամբ:

Տևտատես անունը կապվել է հռոմեական մատանիների հետ, որոնց վրա փորագրված է TOT տառը, որոնցից հայտնի են ավելի քան 60 օրինակ, որոնք հայտնաբերվել են Անգլիայի Լինքոլնշիր շրջանում: Այս երեք տառերը բազմիցս ենթադրվել են որպես «Տոտատիս»-ի կրճատում, որը Տևտատես անվան ուշ տարբերակն է:

## Անվանում
### Ստուգաբանություն և զարգացում
Տևտատես անունը ծագում է նախակելտական *teutā («ցեղ») բառից։ Այլ կերպ այս նախակելտական բառը  վկայվում է հին իռլանդական túath («ցեղ»), միջին ուելսական tut («ժողովուրդ, երկիր») և կորնուոլական tus («ժողովուրդ») բառերով։ Երբեմն Տևտատեսը բացատրվում է որպես անդրադարձ նախակելտական teuto-tatis («ցեղի հայր») -ին։ Սակայն այս բացատրությունը խնդրահարույց է, քանի որ ենթադրում է հապլոլոգիա (վանկի բացթողում) բառի զարգացման մեջ և պահանջում է, որ «ա»-ն կարճ լինի (ինչը հակասում է Լուկանի սկանավորմանը)։

Համապատասխան կելտական ձայնավորների ընդհանուր փոփոխություններին, աստվածության անվան առաջին ձայնավորը /ը/-ից զարգացել է /օու/-ի և այնուհետև /օ/-ի։ Էպիգրաֆիկ արձանագրություններում վկայված ուղղագրություններից «Տուտատիս»-ը վկայում է  զարգացման երկրորդ փուլի մասին, իսկ «Տոտատես»-ը՝ երրորդի։ Հաշվի առնելով դրա ամսաթիվը, Լուկանի «Teutates» գրելաձևը, հավանաբար, չի վկայում առաջին փուլի մասին: Լատիներենում բացակայում էր գալլերենի /օու/ երկնհնչյունը, ուստի լատինախոսները այս երկնհնչյունը մոտավորապես համեմատում էին /էու/-ի հետ (լատիներենի միակ ու-երկհնչյունը)։ «Տևտանոս» մակդիրը (հայտնի Դանուբի հովտից), սակայն, պահպանում է  առաջին փուլը։ Եթե դա աստծո անվան վկայություն է, ապա Պուատիեի 5-րդ դարի արձանագրության վրա «Tutate» գրելաձևը կարող է ցույց տալ ձայնավորների ավելի ուշ զարգացում /օ/-ից մինչև /ու/։

### Ցեղի պաշտպան
Բազմիցս ենթադրվել է (օրինակ՝ Վոլֆգանգ Մեյդի  և Պատրիսիա դե Բեռնարդո Ստեմպելի կողմից), որ Տևտատես թեոնիմումը ընդհանուր տիտղոս էր, որը կիրառվում էր ցեղային հովանավոր աստվածությունների նկատմամբ։ Հետևաբար, յուրաքանչյուր ցեղ կունենար իր սեփական Տևտատեսը։ Որպես այս մեկնաբանության ապացույց, գիտնականները նշել են  Տևտատեսին նման անունների քանակը էպիգրաֆիկ գրառումներում(Տևտանոս, Տուտանիկոս, Տուտիորիքս) և այն անհամապատասխանությունը, որով այդ անունները կապված էին հռոմեական աստվածությունների հետ։ Յուրգեն Զեյդլերը դեմ է այս պնդմանը՝ հիմնվելով այն փաստի վրա, որ «-ատի-» վերջածանցը հազվադեպ է. եթե անունը յուրաքանչյուր դեպքում առանձին ծագած լիներ, մենք կսպասեինք «ցեղային հայր» անվանման ավելի շատ տարբերակների (օրինակ՝ teut-ater-, teut-atta- կամ teuto-genos)։

Որպես ցեղային աստված՝ Տևտատեսը համեմատվել է միջնադարյան իռլանդական դիցաբանության մի քանի հերոսների տված երդման հետ՝ Tongu do dia toinges mo thúath («Ես երդվում եմ այն աստծով, որով երդվում է իմ ցեղը»)։

## Լուկան և սքոլիա
### Լուկան
Լուկանի «Pharsalia»-ն կամ «De Bello Civili»-ը («Քաղաքացիական պատերազմի մասին») էպիկական պոեմ է, որը սկսվել է մոտավորապես մ.թ. 61 թվականին՝ Կեսարի քաղաքացիական պատերազմի (մ.թ.ա. 49–48) իրադարձությունների մասին: Տևտատեսին վերաբերող հատվածը հանդիպում է «Գալլական էքսկուրս»-ում, որը էպիկական կատալոգ է՝ մանրամասն նկարագրող գալլական տարբեր ժողովուրդների ուրախությունը, այն բանից հետո, երբ Հուլիոս Կեսարը իր լեգեոնները Գալիայից (որտեղ դրանք նախատեսված էին բնիկներին վերահսկելու համար) տեղափոխեց Իտալիա: Այսպիսով, հատվածը բացահայտում է Լուկանի ստեղծագործության երկու թեմաներ՝ գալլերի բարբարոսությունը և Կեսարի ոչ հայրենասիրությունը։

Վերջին մի քանի տողերի էությունն այսպիսին է. չհիշատակված գալլերը, որոնք մարդկային զոհաբերություններ էին մատուցում իրենց աստվածներին՝ Տևտատեսին, Եսուսին և Տարանիսին, անչափ ուրախ էին Կեսարի զորքերի իրենց տարածքից դուրս գալու համար։ «Սկյութների Դիանա»-ին ուղղված մեջբերումը վերաբերում է Դիանայի կողմից պահանջվող մարդկային զոհաբերություններին իր Սկյութական Տավրիկիայում գտնվող տաճարում, որը հայտնի էր հնում։ Այն, որ Լուկանը քիչ բան է ասում այս աստվածների մասին, զարմանալի չէ։ Լուկանի նպատակները բանաստեղծական էին, այլ ոչ թե պատմական կամ ազգագրական։ Բանաստեղծը երբեք չի ճանապարհորդել Գալլիա և գալլական կրոնի մասին իր գիտելիքների համար ապավինել է երկրորդական աղբյուրների։ Երբ նա անտեսում է ավելին ավելացնելը, դա կարող է լիովին արտացոլել նրա գիտելիքների սահմանափակումները։

Մենք Լուկանոսից առաջ այս աստվածությունների մասին հիշատակող գրական աղբյուրներ չունենք, իսկ Լուկանոսից հետո դրանց մասին հիշատակող քչերը (Տևտատեսի, Լակտանտիոսի և Պապիասի դեպքում) հիմնվում են այս հատվածի վրա։ Կելտական կրոնի վերաբերյալ երկրորդական աղբյուրները, որոնց վրա հիմնվել է Լուկանը այս հատվածում (գուցե Պոսիդոնիոսը), մեզ չեն հասել։ Այս հատվածը դասական գրականության այն քիչ հատվածներից մեկն է, որտեղ կելտական աստվածները հիշատակվում են իրենց բնիկ անուններով, այլ ոչ թե նույնացվում են հունական կամ հռոմեական աստվածների հետ: Դասական սովորույթից այս շեղումը, հավանաբար, բանաստեղծական մտադրություն ուներ՝ ընդգծելով գալլերի բարբարոսությունն ու էկզոտիկությունը, որոնց Կեսարը թողել էր իրենց սեփական հայեցողությանը։

Որոշ գիտնականներ, ինչպիսին է Յան դե Վրիսը, պնդում են, որ այստեղ միասին հիշատակված երեք աստվածները (Եսուս, Տևտատ և Տարանիս) հին գալլական կրոնում կազմում էին աստվածային եռյակ։ Այնուամենայնիվ, քիչ այլ ապացույցներ կան, որոնք կապում են այս աստվածներին միմյանց հետ։ Այլ գիտնականներ, ինչպիսին է Գրեհեմ Վեբստերը, ընդգծում են, որ Լուկանը, հնարավոր է, ընտրել է այս աստվածությունների անունները դրանց արտասանության և կոպիտ հնչողության համար։

### Սքոլիա
Լուկանի «Ֆարսալիան» շատ տարածված դպրոցական տեքստ էր ուշ անտիկ և միջնադարյան շրջաններում։ Սա ստեղծեց մեկնաբանությունների և սքոլիաների պահանջարկ, որոնք լուծեցին աշխատանքի դժվարությունները՝ թե՛ քերականության, թե՛ թեմատիկայի առումով։ Մեզ հասած ամենավաղ Լուկանի սքոլիաները «Commenta Bernensia» և «Adnotationes Super Lucanum» ձեռագրերն են, որոնք վերցված են 9-րդ և 11-րդ դարերի միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Կարևոր են նաև 11-րդ և 12-րդ դարերով թվագրված Քյոլնի կոդեքսի (Glossen ad Lucan) մեկնաբանությունները։ Չնայած ուշ թվագրմանը, այս սքոլիաները, ենթադրվում է, որ ներառում են շատ հին նյութեր, որոնցից մի քանիսն այժմ կորած են։ Հայտնի է, որ «Commenta»-ն և «Adnotationes»-ը պարունակում են առնվազն նույնքան հին նյութեր, որքան Սերվիուս Քերականը (մ.թ. 4-րդ դար)։ Ստորև բերված են Տևտատեսին վերաբերող այս սքոլիաներից հատվածներ.

Առաջին հատվածը, որը վերաբերում է Տևտատեսին զոհաբերությանը, վերցված է  *Commenta-ի* («Մեկնաբանությունների») մի հատվածից, որտեղ մանրամասն նկարագրվում են երեք աստվածներին մատուցված մարդկային զոհաբերությունները (Եսուսի համար մարդկանց կախում էին ծառից և մասնատում, իսկ Տարանիսի համար մարդկանց այրում էին փայտե տաշտի մեջ): Այս հատվածը, որը դասական գրականության մեջ ոչ մի այլ տեղ չի հանդիպում, բազմաթիվ մեկնաբանությունների առարկա է դարձել: Թվում է, թե այն պահպանվել է «Մեկնաբանություններում» հեղինակի կողմից փաստական (քերականականից վեր) բացատրության նախընտրության շնորհիվ։ Համեմատության համար՝ Ադնոտաները մեզ ոչինչ չեն ասում Եսուսին, Տևտատեսին և Տարանիսին կատարված զոհաբերությունների մասին, բացի այն, որ դրանք յուրաքանչյուրը մարդաբեր էին։
մինի|300x300փքս|Գունդեստրուպի կաթսայի ներքին E թիթեղը: Ձախ կողմում մի խոշոր տղամարդ գլխով իջեցնում է զինվորին տարայի մեջ: Աջ կողմում՝ զինվորներ և հեծյալներ՝ վարազի գլխի տեսք ունեցող  սաղավարտներով և կառնիքսներով:
Այստեղ նկարագրված Տևտատեսին մատուցված զոհաբերությունը բազմիցս կապվել է Գունդեստրուպի կաթսայի վրա պատկերված մեծ մարդու պատկերի հետ, որը գլխով ընկղմում է զինվորին տարայի մեջ։ Սակայն այս կապը պետք է մնա ենթադրական, քանի որ այս ծեսի շուրջ տեսարանի իմաստը մեզ անհայտ է, և մենք ոչինչ հաստատ չգիտենք Տևտատեսի պատկերագրության մասին: Ֆրանսուազ լը Ռուն զոհաբերության տակառը համեմատել է միջնադարյան իռլանդական դիցաբանության մեջ կաթսաների տարբեր դրսևորումների հետ (տարբեր կերպ՝ բարեգործական, չարագործ և հարության նպատակներով) :Յան դե Վրիսը այս ծեսը կապել է իռլանդացի հերոսների՝ այրվող տանը փակված լինելիս անոթների մեջ իրենց խեղդելու սովորության հետ: «Լինդովյան Մարդ» անունով հայտնի ճահճոտ մարմնի բռնի ավարտը՝ կոկորդը կտրած, խեղդամահ արված, ծեծված և խեղդված, նույնպես կապված է այս զոհաբերության ծեսի հետ։

Բոլոր երեք մեկնաբանություններն էլ առաջարկում են Տեուտատի մեկնաբանությունը՝ որպես Մերկուրի՝ առևտրի հռոմեական աստված։ Այս մեկնաբանությունը կրկնվել է լատինացի բառարանագիր Պապիասի կողմից  11-րդ դարի կեսերին։ Սակայն *Commenta*-ի գիտնականը նշում է, որ այլ աղբյուրներ Տևտատեսին մեկնաբանում են որպես Մարս՝ հռոմեական պատերազմի աստված։ Գիտնականը այս երկրորդ մեկնաբանությունը կապում է որոշ աղբյուրներում տեսած մի պատմության հետ, որ Տևտատեսի մարդկային զոհաբերությունների պահանջը պատերազմում զոհվածների արյան պահանջ էր. սակայն, գիտնականից առաջ այլ աղբյուրներ նրան ասում են, որ Տարանիսի մարդկային զոհաբերությունների պահանջը նման էր գալլական մյուս աստվածների պահանջներին։

Տևտատեսի՝ որպես Մերկուրիի առաջին մեկնաբանությունը գիտնականների փոքրամասնությանը ստիպել է Տևտատեսին նույնացնել Կեսարի գալլացի Մերկուրիի հետ։ Սակայն, *Commenta-ի* («Մեկնաբանությունների») սքոլիաների կողմից իրեն հասանելի աղբյուրների ակնհայտ խառնաշփոթը դիտարկվել է որպես այս մեկնաբանություններից որևէ մեկի ապացուցողական արժեքի դեմ ուղղված գործոն։ Էպիգրաֆիայում Տևտատեսի հետ զուգորդված միակ հռոմեական աստվածը Մարսն է։ Սակայն նմանատիպ անուններ (Տևտանուս, Տուտանիկոս, Տուտիորիքս) տարբեր կերպ զուգորդվում  են Մերկուրիի, Ապոլլոնի, Յուպիտերի և Մարսի հետ։ Մեկնաբանության (interpretatio )պրակտիկան բավականին ճկուն էր կելտական աստվածների նկատմամբ։ Հռոմեական աստվածները կարող էին ունենալ բազմաթիվ կելտական համարժեքներ, իսկ կելտական աստվածները՝ բազմաթիվ հռոմեական համարժեքներ։ Կելտական ​​նահանգներում Մարսը, կարծես, բազմաֆունկցիոնալ կերպար էր, որը կապված էր բերրիության և բուժման, ինչպես նաև պատերազմի հետ։ Միայն Գալիայում Մարսին տրվում է մոտ 50 բնիկ մակդիր։

## Էպիգրաֆիա

Տևտատեսի քարե հուշարձանները կենտրոնացած են Հռոմեական կայսրության ռազմական սահմանի երկայնքով։ Ի հակադրություն, փոխադրելի կտակարանները հիմնականում հայտնաբերվել են սրբավայրերում կամ կենցաղային վայրերում :Տևտատեսի պաշտամունքը Գալիայում քիչ է վկայված. միակ հաստատուն արձանագրությունները գտնվում են Ժորտի գրիչի և Բոկլերից խեցեղենի հինգ բեկորների վրա: Պատրիս Լաժոյեն և Կլոդ Լեմետրը նշում են, որ և՛ Ժորտը, և՛ Բոկլերը գտնվում են գալական ցեղային սահմանների վրա:

Վերոնշյալ գործում չեն ներառված Տևտանուս մականվան վկայությունները: Դանուբի հովտում հայտնաբերվել են I(OVI) O(PTIMO) M(AXIMO) TEUTANO-ին («Յուպիտեր Օպտիմուս Մաքսիմուս Տևտանուս») նվիրված բազմաթիվ ուխտային զոհասեղաններ, որոնցից միայն Գելլերտ բլրում հայտնաբերվել է մինչև 16:  In Վերին Գերմանիայում կան Mercurio Touteno-ի երկու վկայություն և Deo Touteno-ի մեկ վկայություն։ Հնարավոր է՝ դրանց հետ կապված է Mars Toutanicus-ը, որը վկայվել է Դակիայում։ Տևտանոսի բնույթը բավականին անհասկանալի է։ Բառի իմաստը, կարծես, «ցեղի պաշտպան» է։ Անդրեաս Հոֆենեդերը հաստատում է, որ Տևտատեսը և Տևտանոսը, կարծես, «լեզվական և ֆունկցիոնալ առումով սերտորեն կապված են»։ Դանիել Սաբոն առաջարկեց Տևտատեսի և Տարանիսի տեղական սինկրետացումը։

### TOT մատանիներ
Մեծ Բրիտանիայում հայտնաբերվել է մինչև 68 մատանի, որոնց վրա փորագրված է TOT հապավումը: Դրանք թվագրվում են մ.թ. 2-րդ և 3-րդ դարերով։ Այս մատանիների գտածոները կենտրոնացած են Լինքոլնշիրի շրջակայքում և, ավելի լայն իմաստով, Կորիելտաուվի ցեղի տարածքում։ Էմիլ Հյուբները, Corpus Inscriptionum Latinarum-ի 1877 թվականի հավելվածում, առաջինն էր, որ առաջարկեց, որ այս երեք տառերը պետք է կարդալ որպես Tot(atis) աստվածության անվան հապավումը։ Այս առաջարկը հետագայում ընդունեցին Աննա Ռոսը, Մարտին Հենիգը և Ջեք Օգդենը, ինչպես նաև Ադամ Դուբնին (Փոխադրվող հնությունների ծրագրից)։

Հռոմեական մատանիների վրա գրված եռատառ արձանագրությունները սովորաբար աստվածությունների անունների հապավումներն են, օրինակ՝ Մերկուրիի համար MER մատանիները և Միներվայի համար MIN մատանիները։ 2000-ականներին հայտնաբերված երկու մատանիներ, որոնք TOT-ից առաջ նշում են DEO («Աստված») բառը, վերցված են՝ հաստատելու համար, որ այստեղ հիշատակվում է Տևտատես աստծո անունը։ Այնուամենայնիվ, TOT գրության այլ բացատրություններ էլ են տրվել: Հյուբները, որպես այլընտրանքային մեկնաբանություն, առաջարկել է, որ այս մատանիները դաջված են tot հապավմամբ (annos vivas) («այնքան (տարիներ, որ կապրես)»), այս առաջարկին հետևել են Վիլի Գյոբերը (դե) և Հոֆենեդերը։ Գի դը լա Բեդուարը տվել է մի շարք լրացուցիչ լատիներեն արտահայտություններ, որոցով TOT հապավումը կարող է բացվել։ Հենիգը և Օգդենը քննարկում էին այն հնարավորությունը, որ տառերը «կարող են լինել մոգական ձայն», այսինքն՝ անիմաստ տառերի ամբողջություն, որը ենթադրաբար ունի կախարդական հատկություններ։

Հենիգը և Օգդենը նշել են, որ այս TOT մոտիվը կարող է հայտնվել 7-րդ դարի որոշ սաքսոնական ձեռագրերի վրա։

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ