Ռինդ

**Ռինդ**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արենի համայնքում՝ հայ-ադրբեջանական շփման գծի հարևանությամբ։

## Անվանման ստուգաբանություն
Հայերենում ռինդ (ռինտ, ըռինտ) բառն ունի գեղեցիկ, գրավիչ, հպարտության արժանի իմաստները։

## Աշխարհագրական դիրք
Ռինդը գտնվում է Վարդենիսի լեռնաշղթայի Արփայի հովիտը իջնող լեզվակաձև սարավանդի վրա՝ ծովի մակերևույթից 1320 մ բարձրության վրա։ Մարզկենտրոն Եղեգնաձոր քաղաքից գտնվում է 25 կմ դեպի արևմուտք։

Ներկայումս գյուղի վարչական տարածքը 4388.32 հեկտար է, տնտեսությունների թիվը՝ 432։ Մարզկենտրոնից հեռավորությունը 25 կմ է, մայրուղուց՝ 4 կմ։ Ռինդ գյուղը սահմանակից է Ելփին, Չիվա, Արենի, Աղավնաձոր, Հորս, Թառաթումբ գյուղերին։

Գյուղի տարածքն ընկած է Ելփին գետի ջրահավաք ավազանում։ Ամենամեծ ջրային օբյեկտը Եղեգնալիճն է, որի մակերեսը 2,12 հեկտար է, իսկ հայելու բացարձակ բարձրությունը՝ 1458 մետր։

Վարդենիսի լեռների հրաբխային ապարներում ներծծված ջրերն աղբյուրների տեսքով գյուղի տարածքում դուրս են գալիս լեռների ստորոտներում, որոնք էլ խողովակաշարերով հասնում են գյուղ ու օգտագործվում խմելու և  կենցաղային նպատակներով։

## Պատմություն
Ռինդ գյուղը հիմնադրվել է 13-րդ դարում։ Ենթադրվում է, որ Ռինդը պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի 13-րդ դարում գրած «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» աշխատությունում հիշատակած Ըռեդի գյուղն է։ 14-րդ դարից սկսած գյուղի բնակչությունը աստիճանաբար հեռացել է մոնղոլական արշավանքների, բնական աղետների, համաճարակի և ասպատակող հրոսակների հետևանքով։ Գյուղն ամբողջությամբ հայաթափվել ու դատարկվել է 17-րդ դարի առաջին տասնամյակում, երբ Սեֆյան Շահ Աբբաս Առաջինը Արևելյան Հայաստանից մոտ 300 հազար հայերի բռնի տեղահանեց Պարսկաստան։ Տեղաբնիկ հայերի հեռանալուց հետո մինչև 19-րդ դարի վերաբնակեցումն այն չի ունեցել մշտական բնակչություն։

Ռինդ գյուղը վերաբնակեցվել է 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրից հետո։ Հին Ռինդ գյուղի առաջին վերաբնակիչը եղել է Շորգեցի Սիմոնը, որից հետո այնտեղ են հաստատվել Մելիք-Սաֆարի որդիներ Մելիք Բալին, Աղաբաբը և Գրիգորը, այնուհետև՝ Զարգար Թադևոսը և այլ ընտանիքներ։ Բնակչության մի մասի նախնիները 1828 թվականին գաղթել են Խոյի և Սալմաստի գյուղերից։ Մելիք-Սաֆարի տոհմի նախահայր Ստեփանը, ըստ ազգագրագետ Երվանդ Լալայանի, ապրել և հռչակվել է Բագրատունյանց մայրաքաղաք Անիում, ստացել մելիքական տիտղոս (սարդար) և զորապետության պաշտոն։ Մելիք-Սաֆարի եղբայր Մելիք-Թանգին հաստատվել է Սիսիանի Բռնակոթ գյուղում և հիմք դրել Մելիք-Թանգյանների տոհմին։

19-րդ դարի կեսին շուշեցի կապալառու Սարգիս Թառումյանը փորձել է խաբեությամբ տիրել Ռինդ, Ապանա (Աղավնաձորից 4 կմ հս-արլ) և Էրթիջ գյուղերին՝ Ռինդին զրկելով Ուլգյուրից եկող ոռոգման ջրից։ 1849 թվականին Ռինդի բնակիչները դիմել են գավառապետին՝ հայտնելով, որ այդ ջուրը պատկանում է միայն իրենց և Թառումյանը որևէ իրավասություն չունի այդ հարցում։ 

Գյուղի ներկայիս տարածքից 1 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվող Ջնդրախաջի սարահարթը նորագույն շրջանում հայտնի է որպես հայ-թուրքական բազմաթիվ կռիվների մարտադաշտ։ Նշանակալի է 1919 թվականի նոյեմբերի 29-ի մեծ կռիվը, որտեղ Աղավնաձորի ու Ռինդի դասակները և աշխարհազորը ջաղջախել և Ջնդրախաչի դիրքերից դուրս են շպրտել Խալին բեյի գլխավորությամբ Չիվայով դեպի Ռինդ և Աղավնաձոր արշավող Շարուրի թուրք հրոսակներին։

1967 թվականին սողանքի պատճառով հին գյուղատեղին (Հին Ռինդը) ապաբնակեցվել է, բնակիչները տեղափոխվել են 3 կմ արևմուտք և «Թափ» հանդամասում հիմնել ներկայիս գյուղը։

## Բնակչություն
Ռինդ գյուղի մշտական բնակչության թիվը 2025 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում է 1510 մարդ։ Գյուղը հիմնադրման պահից բնակեցված է բացառապես հայերով, որոնց նախնիների մի մասը 1828 թվականին եկել է Պարսկահայաստանի Խոյի և Սալմաստի շրջաններից։ Ռինդի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Շինություններ
Գյուղի տարածքում պահպանվել են XII-XIII դարի եկեղեցու մնացորդներ, մատուռներ, XIII-XIV դարի խաչքարեր։ Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ, փոստ, բուժկետ։

## Տնտեսություն
270px|մինի|աջից|Խաղողի այգի Ռինդ գյուղում
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։ Բուսաբուծությունից զարգացած է հատկապես խաղողագործությունը և դեղձի արտադրությունը։

2009 թվականից Ռինդ գյուղի տարածքում գործում է «Զորահ» գինեգործական ընկերությունը։ 2012 թվականին այդ ընկերության արտադրած Zorah Karasi Areni Noir գինին Բլումբերգ հանդեսի կողմից ճանաչվել է աշխարհի 10 լավագույն գինիներից մեկը։

Հայաստանի տեղական ինքնակառավարման համակարգի ձևավորման 17-ամյակի կապակցությամբ անցկացված «Տարվա լավագույն համայնք-2013» մրցանակաբաշխությունում Ռինդը ճանաչվել է լավագույն գյուղական համայնք։

## Մշակույթ
Գյուղի մշակույթի տանը գործում է պարի խմբակ։

2012 թ-ից յուրաքանչյուր տարվա հոկտեմբերին նշվում է գյուղի հիմնադրման օրը։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղի հյուսիս-արևելյան հատվածում է գտնվում հին հայկական Ուլգյուր բնակատեղին, որտեղ ծնվել է մանրանկարիչ, ճարտարապետ Մոմիկը։ Վերին Ուլգյուրում պահպանվել են 12-14-րդ դարերի խաչքարեր, գերեզմաններ և Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու հիմնապատերը։


Khachqar-Ulgyur.jpg|12-14-րդ դարերի խաչքար Վերին Ուլգյուրում
Khachkar Ulgyur.jpg|12-14-րդ դարերի խաչքար Վերին Ուլգյուրում
Ulgyur.jpg|12-14-րդ դարերի խաչքարեր Ուլգյուր բնակատեղիում
Khachkars Ulgyur.jpg|12-14-րդ դարերի խաչքարեր Վերին Ուլգյուրում

Բնակավայրից 1 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվում է Ջնդրաղաչի պրիզմայաձև հարթակը, որը պաշտվել է որպես սրբատեղի։ Այս բարձունքում զուգորդվում են քրիստոնեական և նախաքրիստոնեական հուշարձանները։ Ջնդրաղաչ սրբավայրում կան երկու մենհիրներ, իսկ հարթակի դեր է կատարում միջնադարյան տապանաքարը։ 2006 թվականին ՀՀ կառավարության N1905 որոշմամբ սրբավայրի մատուռի անունը հաստատվել է որպես «Ջնդրախաչ»։

#### Ռինդի վիմափոր եկեղեցի

մինի|Ռինդի վիմափոր եկեղեցու արտաքին տեսքը
Գյուղի պատմամշակութային կարևորագույն վայրերից են նաև վիմափոր կառույցները։ Բացի Ուլգյուրում գտնվող «Ճգնավորի մատուռ» անունով հայտնի վիմափոր եկեղեցուց, գյուղից 4 կմ հյուսիս, Քարկատարի լեռների ժայռազանգվածի վրա գտնվում է մեկ այլ՝ Ռինդի վիմափոր եկեղեցին, որը ենթադրաբար կառուցվել է վաղ միջնադարում։ Այն ժայռափոր, կլոր հատակագծով (մոտ 8 մ տրամագծով) կրոնական կառույց է, որի շուրջը պահպանվել են փորված սրահներ և խաչքարեր։

#### Սուրբ Մարիամ Աստվածածին

մինի|Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցու արտաքին տեսքը
Գյուղում 2021 թվականին կառուցվել է Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին։ Եկեղեցու ճարտապետը Սամվել Աղաջանյանն է։ Օծման կարգը կատարել է Աբրահամ արքեպիսկոպոս Մկրտչյանը 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ին։

Գյուղի կենտրոնում է գտնվում փառքի պուրակը, որտեղ կանգնեցված է Հայրենական մեծ պատերազմի անհայտ զինվորի հուշարձանը, Արցախյան ազատամարտի և Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակի խաչքարերը։ Եկեղեցու հարևանությամբ է գտնվում աղբյուր-հուշարձան։

Rind memorial.jpg|Աղբյուր-հուշարձան Ռինդ գյուղում
Rind memorial khachkar.jpg|Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի խաչքար


## Հայտնի անձինք
* Աբրահամ արքեպիսկոպոս Մկրտչյան (Վայոց ձորի թեմի Առաջնորդ),
* Հենրիկ Վարդանյան (հայ ազատամարտիկ, Արցախյան պատերազմի մասնակից),
* Մկրտիչ Մկրտչյան (արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ)։

## Պատկերասրահ
 
Ռինդի դպրոց 1.jpg|Դպրոցի շենքը
Nature in the Rind village 01.jpg|Գյուղի պտղատու այգիները
Nature in the Rind village, Armenia 22.jpg|Գյուղի տարածքում աճող վայրի ձնծաղիկ
Եղեգնալիճ, Ռինդ 3.jpg|Եղեգնալիճ

900px|մինի|կենտրոն|Համայնապատկեր Ռինդից

## Տես նաև
* Ռինդի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)
* Ռինդի վիմափոր եկեղեցի
* Ռինդի միջնակարգ դպրոց
* Ուլգյուր
* Եղեգնալիճ
* Սպիտակ քար
* Ճգնավորի մատուռ (Ռինդ)
* Ջնդրախաչ
* Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Ռինդ)
* Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ռինդ)
* Ծաղկավանք (Ռինդ)
* Զորահ գինեգործարան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Համայնապատկեր - Ռինդ

Կատեգորիա:Արենի համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Ռինդ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր