Ելք եվրոգոտուց

**Եվրոգոտուց դուրս գալը** նշանակում է գործընթաց, որի միջոցով Եվրոգոտու անդամ պետությունը, կամավոր կամ հարկադիր կերպով, դադարեցնում է եվրոն որպես ազգային արժույթ օգտագործելը և լքում է Եվրոգոտին։

## Նախապատմություն
Անդամ պետության՝ Եվրագոտուց դուրս գալու հնարավորության մասին առաջին անգամ խոսվեl 1 Հունաստանի կառավարության պարտքային ճգնաժամի սկսվելուց հետո։ Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ «'''Գրեքսիթ'''» տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է Citigroup-ի տնտեսագետներ Վիլեմ Բյութերի և Էբրահիմ Ռահբարիի կողմից 2012 թվականին Հունաստանի եվրագոտուց դուրս գալու հնարավորության մասին զեկույցում։ 2015 թվականի հրատարակությունում «Գրեքսիթ» տերմինը մտել է Օքսֆորդի անգլերեն բառարան՝ սահմանվելով որպես «Հունաստանի եվրագոտուց հնարավոր դուրս գալու տերմին, որը տնտեսական տարածաշրջան է, որը ձևավորվում է Եվրոպական Միության այն երկրների կողմից, որոնք որպես ազգային արժույթ օգտագործում են եվրոն»:

Հետևեցին ենթադրություններ այլ երկրների, օրինակ՝ Իտալիայի, եվրագոտուց դուրս գալու մասին, իսկ տնտեսագետ Նուրիել Ռուբինին 2011 թվականին հայտարարել է, որ «Իտալիան, ինչպես եվրագոտու մյուս ծայրամասային երկրները, կարող է ստիպված լինել դուրս գալ եվրոգոտուց և վերադառնալ ազգային արժույթի, այդպիսով հանգեցնելով եվրագոտու արդյունավետ փլուզմանը»։

Կան որոշ եվրոպական դեպքեր, երբ երկրները, որոնք ունեն ընդհանուր արժույթ, ձեռք են բերել իրենց սեփականը, երբ երկրները բաժանվում են։ Չեխական և սլովակական կրոնաները չեխոսլովակական կրոնայից առանձնացան 1993 թվականին՝ երկուսն էլ 1:1 փոխարժեքով։ Թղթադրամները դրոշմվում էին որպես դրանք նոր արժույթի փոխարկելու միջոց։ Բացի այդ, սլովենական տոլարը և խորվաթական կունան ստեղծվել են հարավսլավական դինարից դուրս գալու միջոցով, իսկ էստոնական կրոնը, լատվիական լատը և լիտվական լիտաը՝ խորհրդային ռուբլուից դուրս գալու միջոցով։

## Իրավական միջավայր
Պնդվել է, որ Եվրոպական Միության որևէ պայմանագրում չկա Եվրագոտուց դուրս գալու որևէ դրույթ։ Ավելին, պնդվել է, որ պայմանագրերը հստակեցնում են, որ դրամական միության գործընթացը նախատեսված էր լինելու «անշրջելի» և «անդարձելի»։ Սակայն, 2009 թվականին Եվրոպական կենտրոնական բանկի իրավական ուսումնասիրությունը պնդել է, որ կամավոր դուրս գալը իրավաբանորեն հնարավոր չէ, բայց հեռացումը մնում է «հնարավոր»։ Չնայած դուրս գալու տարբերակի վերաբերյալ հստակ դրույթ գոյություն չունի, Եվրոպայում շատ փորձագետներ և քաղաքական գործիչներ առաջարկել են, որ համապատասխան պայմանագրերում ներառվի Եվրագոտուց դուրս գալու տարբերակը։

Այլ վերլուծաբաններ նշել են, որ եվրոգոտուց դուրս գալու հիմնականում երեք եղանակ կա՝ ԵՄ-ից դուրս գալով և հետագայում վերամիավորվելով, որի դեպքում Եվրամիությանը անդամակցության վերականգնումը հնարավոր կլինի միայն տնտեսական կոնվերգենցիայի հասնելուց հետո, պայմանագրում փոփոխության միջոցով կամ Եվրոպական խորհրդի որոշմամբ։ Փոփոխությունը կենթադրի Եվրոպական պայմանագրի 50-րդ հոդվածի ընդլայնում, որը կսահմաներ եվրոգոտուց դուրս գալու գործընթացը։

Եվրոպական խորհրդի որոշումը «հավանաբար» պետք է լինի միաձայն և «Եվրոպական խորհրդարանի համաձայնությամբ»։ Այնտեղ կնշվի, որ Եվրագոտու անդամ պետությունը «այլևս չի լինի Եվրագոտու մաս» և կդառնա «շեղում ունեցող» անդամ պետություն՝ հետ վերցնելով Խորհրդի նախկին որոշումը այդ պետության Եվրագոտու անդամակցության վերաբերյալ։ Հոդված 139-ը կարգավորում է այս «շեղման» պայմանները.Անդամ պետությունները, որոնց վերաբերյալ Խորհուրդը չի որոշել, որ դրանք բավարարում են եվրոյի ընդունման համար անհրաժեշտ պայմանները, այսուհետ կկոչվեն «շեղում ունեցող անդամ պետություններ»։Խորհրդի՝ իր նախկին որոշումը հետ վերցնելու իրավասությունը «հնարավոր է» հիմք տա այն փաստարկին, որ որևէ հարցի վերաբերյալ որոշում կայացնելու տվյալ իրավասությունը միշտ ներառում է այդ որոշումը հետ վերցնելու իրավասությունը։ Բացի այդ, այս հետկանչի լիազորությունը կարող է բխել ԵՄ-ի մասին պայմանագրի 352-րդ հոդվածի «ճկունության դրույթից», որը Խորհրդին, Հանձնաժողովի առաջարկով և Եվրախորհրդարանի համաձայնությամբ, հնարավորություն է տալիս միաձայն ընդունել «համապատասխան միջոցներ»՝ Եվրոպական Միության 3-րդ հոդվածում նշված Պայմանագրերում սահմանված նպատակներից մեկին հասնելու համար՝ ըստ էության հաստատելով, որ Եվրագոտում մնալը այնքան «ավերիչ» կլինի անդամ պետության ժողովրդի և/կամ Եվրոպայի մնացած ժողովուրդների բարեկեցության համար, որ դուրս գալը օրինական կլինի Պայմանագրերի նպատակների լույսի ներքո։ Այդ դեպքում, ակնհայտորեն հնարավոր կլինի որոշում կայացնել՝ հետ վերցնելով Եվրագոտի մուտքը հաստատող նախորդ որոշումը։

Ընդունելով, որ Եվրագոտուց դուրս գալու ցանկացած եղանակ մնում է «անհայտ», իրավական վերլուծաբանները նշել են, որ ցանկացած հնարավոր դուրս գալը «ներառում է այն սպեկտրը, որ դուրս եկող անդամ պետությունների բնակիչների եվրո պարտավորությունները կարող են վերանվանվել նորաստեղծ ազգային արժույթների»:

Եվրագոտուց դուրս գալու հարցի վերաբերյալ Եվրոպական հանձնաժողովը հայտարարել է, որ «եվրոգոտում անդամակցության անդառնալիությունը պայմանագրային շրջանակի անբաժանելի մասն է, և Հանձնաժողովը, որպես ԵՄ պայմանագրերի պահապան, մտադիր է լիովին հարգել [այդ անդառնալիությունը]»։ Հանձնաժողովը հավելել է, որ «չի մտադիր առաջարկել [որևէ] փոփոխություն» համապատասխան պայմանագրերում, քանի որ ներկայիս կարգավիճակը «եվրոգոտումի անդամ պետությունների տնտեսական և ֆինանսական հնարավոր ճգնաժամերի նկատմամբ դիմադրողականությունը բարձրացնելու լավագույն միջոցն է առաջ շարժվելու համար»։ Եվրոպական կենտրոնական բանկը, պատասխանելով Եվրախորհրդարանի անդամի հարցին, հայտարարել է, որ պայմանագրերով դուրս գալը թույլատրելի չէ։

### Եվրոպական Միությունից դուրս գալը
Եթե որևէ պետություն դուրս է գալիս Եվրոպական Միությունից, Եվրոպական Միության մասին պայմանագրի 50-րդ հոդվածը նշում է, որ «պայմանագրերը դադարում են կիրառվել տվյալ պետության նկատմամբ»։ Եթե պետությունը որպես իր արժույթ օգտագործել է եվրոն, ապա նոր ներքին արժույթ ձևավորելու փոխարեն, այն կարող է շարունակել միակողմանիորեն օգտագործել եվրոն։ինչպես Չեռնոգորիան է անումկամ ԵՄ-ի հետ դրամավարկային համաձայնագրի միջոցովինչպես Անդորրան է անումառանց ԵՄ անդամ լինելու։

## Հնարավոր գործառնական գործընթաց
2011 թվականի հոկտեմբերի 18-ին եվրոսկեպտիկ բրիտանացի գործարար և պահպանողական կուսակցության անդամ Սայմոն Վոլֆսոնը սկսել է մրցույ, որը 250,000 ֆունտ ստեռլինգ պարգևատրում է առաջարկել «եվրոյի անվտանգ ապամոնտաժման ծրագրի» և «եվրոյից հետո եվրոգոտու տեսքի, անցման հնարավորության և զբաղվածության, խնայողների և պարտապանների շահերի հավասարակշռության» համար։

Հաղթող աշխատանքը, որը վերնագրված է «Եվրոյից դուրս գալը։ Գործնական ուղեցույց» խորհուրդ է տրվել, որ այն անդամ պետությունները, որոնք ցանկանում են դուրս գալ եվրոգոտուց, ներդնեն նոր արժույթ և չվճարեն իրենց պարտքերի մեծ մասը։ Առաջարկում նշվում է, որ զուտ ազդեցությունը կլինի «դրական աճի և բարգավաճման համար»։ Այն կոչ է անում պահպանել եվրոն փոքր գործարքների համար և եվրագոտուց դուրս գալուց հետո կարճ ժամանակահատվածում, ինչպես նաև սահմանել գնաճի նպատակադրման խիստ ռեժիմ և «անկախ փորձագետների» կողմից վերահսկվող խիստ հարկաբյուջետային կանոններ։ Ծրագիրը նաև ենթադրում է, որ «հիմնական պաշտոնյաները» պետք է հանդիպեն «գաղտնի»՝ դուրս գալու մասին հրապարակային հայտարարությունից մեկ ամիս առաջ, և որ Եվրագոտու գործընկերներն ու միջազգային կազմակերպությունները պետք է տեղեկացվեն «երեք օր առաջ»։ Հաղթող նախագծի թիմի ղեկավարը նշել է. «Եթե այն ճիշտ կատարվի, դուրս գալու ցավը համեմատաբար շուտով կփոխարինվի աճի վերադարձով», ինչը կխրախուսի արժութային գոտում գտնվող այլ ճգնաժամային պետություններին նույնպես դուրս գալ»։

2018 թվականին Կոլումբիայի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր և Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ջոզեֆ Ստիգլիցը, պնդելով, որ Իտալիան կանգնած է «ընտրության առաջ, որը [երկիրը] չպետք է կատարի՝ եվրագոտուն անդամակցության և տնտեսական բարգավաճման միջև», նշել է, որ «[դուրս գալու] մարտահրավերը կլինի եվրագոտուց դուրս գալու այնպիսի միջոց գտնելը, որը կնվազեցնի տնտեսական և քաղաքական ծախսերը: Անհրաժեշտ կլինի զգուշորեն կատարված պարտքի զանգվածային վերակառուցում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ներքին ֆինանսական հաստատությունների հետևանքներին: Առանց նման վերակառուցման,- պնդում էր Ստիգլիցը,- եվրոյով արտահայտված պարտքի բեռը կաճի՝ հնարավոր է՝ փոխհատուցելով պոտենցիալ շահույթի մեծ մասը»: Նա պնդում էր, որ «տնտեսական տեսանկյունից [դուրս եկող երկրի] կազմակերպությունների (կառավարությունների, կորպորացիաների և անհատների) համար ամենահեշտ բանը կլինի պարզապես վերանվանել պարտքերը եվրոյից նոր [ազգային արժույթի]» և այնուհետև «ընդունել սնանկության մասին 11-րդ գլխի գեր-գլուխ, որը պարտքի վերակառուցման արագ միջոց կտրամադրի ցանկացած կազմակերպության, որի համար նոր ազգային արժույթը լուրջ տնտեսական խնդիրներ է առաջացնում»։

## Տնտեսական նկատառումներ
Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիայի 2015 թվականի տարեկան հանդիպման ժամանակ Կալիֆոռնիայի Բերքլիի համալսարանի տնտեսագիտության պատմաբան Բարի Այքենգրինը կանխատեսել է, որ անդամ պետության, ինչպիսին է Հունաստանը, դուրս գալը եվրոգոտուց «կհանգեցնի ֆինանսական շուկաներում ավերիչ խառնաշփոթի»։ Նույն միջոցառման ժամանակ Հարվարդի հանրային քաղաքականության և տնտեսագիտության պրոֆեսոր Քենեթ Ռոգոֆը Եվրոպայում ընդհանուր արժույթի նախագիծը բնութագրել է որպես «պատմական աղետ», մինչդեռ Հարվարդի տնտեսագիտության պրոֆեսոր և NBER-ի վաստակավոր նախագահ Մարտին Ֆելդշտեյնը կարծիք հայտնեց, որ «հնարավոր է՝ եվրոյի ճգնաժամը վերջ դնելու ճանապարհ չլինի» և առաջարկել է, որ փլուզումից խուսափելու և «եվրոյի գոյատևումն ապահովելու» համար լավագույն առաջխաղացման ճանապարհը «կլինի, որ եվրոգոտու յուրաքանչյուր անդամ պետություն ներդնի իր սեփական հարկային քաղաքականությունը՝ պահանջարկը խթանելու համար, ներառյալ ավելացված արժեքի հարկի կրճատումը հաջորդ հինգ տարիների ընթացքում՝ սպառողական ծախսերը մեծացնելու համար»։

Մասնավորապես Հունաստանի համար, PwC-ի 2015 թվականի ուսումնասիրությունը կանխատեսել էր, որ «նոր դրախման» կարժեզրկվի «գրեթե անմիջապես», իսկ գնաճը երկրում «կտրուկ» կաճի՝ միջինում կազմելով մոտ 6%։ Ուսումնասիրությունը կանխատեսել էր, որ «[նոր արժույթի] արժեզրկումը կհանգեցնի բարձր գնաճային միջավայրի՝ միջնաժամկետ գնաճի մոտ 4% մակարդակով, ինչը կրկնակի գերազանցում է Եվրագոտում սպասվող մակարդակը»։ Մյուս կողմից, գերմանացի օրդոլիբերալ տնտեսագետ և Ifo տնտեսական հետազոտությունների ինստիտուտի նախագահ Հանս-Վերներ Զինը պնդում էր Հունաստանի համար տնտեսական օգուտների օգտին, եթե երկիրը դուրս գար Եվրագոտուց։

2015 թվականին Գերմանիայի ֆինանսների նախարար Վոլֆգանգ Շոյբլեն, ըստ տեղեկությունների, առաջարկել է, որ Հունաստանը «ժամանակավորապես» դուրս գա եվրագոտուց 5 տարով և վերահաստատի ազգային արժույթի ներդրումը։։ «Ոչ պաշտոնական» առաջարկը ներառում էր դրույթ, ըստ որի՝ Աթենքը պետք է Լյուքսեմբուրգում գտնվող հավատարմագրային հիմնադրամին փոխանցեր պետության ակտիվներ՝ 50 միլիարդ եվրոյի արժողությամբ։ Հիմնադրամը պետք է գտնվեր Եվրոպական կայունության մեխանիզմի վերահսկողության տակ, իսկ ակտիվները՝ վաճառվեին, որպեսզի եկամուտները օգտագործվեին Հունաստանի պետական պարտքի մի մասի մարման համար։ Վերլուծաբանները այս «ակտիվներից զրկելու ձեռնարկությունը» համեմատեցին Արևմտյան Գերմանիայի կողմից Արևելյան Գերմանիայի պետական սեփականության սեփականաշնորհման հետ՝ 1989 թվականին Բեռլինի պատի անկումից հետո։

Գերմանիայի ֆինանսների նախարարը հետագայում հայտարարեց, որ գերմանական կողմը «ուշադրություն է հրավիրել միայն այն հնարավորության վրա, որ Աթենքն ինքը կարող է որոշում կայացնել ժամանակավոր դադար վերցնելու մասին», բացատրելով, որ «[պարտքի] թեթևացումը հնարավոր չէ արժութային միության շրջանակներում: Եվրոպական պայմանագրերը դա թույլ չեն տալիս»։ Շոյբլեի ոչ պաշտոնական առաջարկը, ըստ տեղեկությունների, հանվել է օրակարգից Հունաստանի կառավարության և Եվրագոտու ղեկավարության միջև կնքված համատեղ համաձայնությամբ։

Ֆինլանդիայի խորհրդարանը 2015 թվականի վերջին որոշել է հաջորդ տարվա ընթացքում քննարկել՝ դուրս գալ եվրագոտուց, թե ոչ, մի քայլ, որը վերլուծաբանները համարում են անհավանական, որ կդադարեցնի Ֆինլանդիայի անդամակցությունը միասնական արժույթի գոտուն, բայց «կընդգծի ֆինների դժգոհությունը իրենց երկրի տնտեսական ցուցանիշներից»։

## Հանրային կարծիք
2010-ականների կեսերին ամբողջ Եվրոպայում անցկացված հարցումները ցույց տվեցին, որ Եվրոպական Միության նկատմամբ ընդհանուր «հիասթափության» պատճառով որն «ավելի նկատելիորեն ազդել է Հունաստանի, Բելգիայի, Միացյալ Թագավորության, Նիդեռլանդների և Իտալիայի վրա», ընդհանուր արժույթի աջակցության մեջ նույնպես «նշանակալի էրոզիա» կա։ Gallup International-ի կողմից 2015 թվականին անցկացված հարցման արդյունքում եվրոպական երկրների մեծ մասում հարցվածների մեծ մասը «դեմ է եվրոյին»։ Եվրագոտու երկու «հիմնական անդամներ» Գերմանիայում և Ֆրանսիայում, ինչպես նաև Իսպանիայում, մեծամասնությունը կողմ է եվրոն որպես միասնական արժույթ պահպանելուն։ Եվրոգոտու անդամների շրջանում ամենաուժեղ հակաեվրոյի տրամադրությունները գրանցվել են Իտալիայում և Հունաստանում։

2015 թվականին Հունաստանի խորհրդարանը հաստատել է կառավարության առաջարկը՝ հանրաքվե անցկացնելու վերաբերյալ, որը, ըստ երևույթին, «Այո»-ի կամ «Ոչ»-ի միջև որոշմամբ կորոշեր Հունաստանի և վարկատուների ինստիտուտների միջև ընթացող բանակցությունների հետագա ընթացքը։ Չնայած արտասահմանյան և Հունաստանում վերլուծաբանների պնդումներին, որ հանրաքվեն կարող է բացել ճանապարհը Հունաստանի՝ Եվրագոտուց դուրս գալու համար, և չնայած հարցումներին, որոնք ցույց են տալիս, որ հույն քաղաքացիները կնախընտրեին պահպանել ընդհանուր արժույթը «ամեն գնով», 2015 թվականի հուլիսի 5-ին անցկացված հանրաքվեն ցույց տվեց 61.3% «Ոչ» և 38.7% «Այո» արդյունք։ 2015 թվականի հուլիսի 13-ին, երկուշաբթի օրը, Հունաստանի կառավարությունը ընդունել է վարկատուների ինստիտուտների կողմից առաջարկված փրկարարական փաթեթը։

2018 թվականի վերջին եվրոգոտում հասարակական տրամադրությունները խիստ բարենպաստ էին եվրոյի նկատմամբ. հարցվածների 74%-ը նշել է, որ այն «լավ բան» է իրենց երկրի համար, իսկ 15%-ը՝ «վատ բան»։ Միասնական արժույթի նկատմամբ ամենաբարձր աջակցությունը գրանցվել է Իռլանդիայում (85%), Լյուքսեմբուրգում (80%) և Ավստրիայում (76%), իսկ ամենացածրը՝ Իտալիայում (57%), Կիպրոսում (47%) և Լիտվայում (42%)։ Միևնույն ժամանակ, Եվրագոտու հարցվածների 69%-ը նշել է, որ իրենք տեսնում են տնտեսական քաղաքականության, այդ թվում՝ բյուջետային քաղաքականության ավելի մեծ համակարգման անհրաժեշտությունը, իսկ 7%-ը նշել է, որ նախընտրում են ավելի քիչ համակարգում։

## Տես նաև
* Եվրոսկեպտիցիզմ
* Եվրոպական պարտքային ճգնաժամ
* Եվրագոտու ճգնաժամի շուրջ հակասություններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* « Եվրոյից դուրս գալը. Գործնական ուղեցույց », Capital Economics-ի կողմից հաղթած աշխատանք Վոլֆսոնի մրցանակի մրցույթում, 2012 (ամբողջական տեքստը)
* Ուիլյամսոն, Ադրիան։ «Բրեքզիթի հիմնավորումը. դասեր 1960-ականներից և 1970-ականներից», Պատմություն և քաղաքականություն կայքէջ, 2015 թվական

Կատեգորիա:Եվրամիությունից հեռացումներ
Կատեգորիա:Եվրո
Կատեգորիա:Եվրոպական միության աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Եվրոպական միության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Եվրոպական միություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ