Յոհան Կեպլեր

**Յոհան Կեպլեր** (, ), գերմանացի աստղագետ, տեսական աստղագիտության հիմնադիր, հայտնագործել է մոլորակների շարժումները բնութագրող երեք օրենք։

## Գործունեություն
Յոհան Կեպլերն ուսանում էր համալսարանում և պատրաստվում էր քահանա ձեռնադրվելու, երբ ծանոթացավ Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի Տիեզերքի արևակենտրոն կառուցվածքի ուսմունքին։ Նրա մեջ մեծ ցանկություն առաջացավ հասկանալու, թե ինչ օրենքներով են շարժվում մոլորակներն Արեգակի շուրջը։ Այդ նպատակով 1601 թվականին Կեպլերը տեղափոխվեց Պրահա՝ դանիացի աստղագետ Տիխոն Բրահեի մոտ։ Իսկ վերջինիս մահվանից հետո՝ 1602 թվականին Կեպլերը նշանակվեց պալատական մաթեմատիկոս և ժառանգեց Բրահեի 40 ամյա աստղագիտական դիտումների արդյունքները։ Դրանց տեսական հիմնավորման ընթացքում նա հայտնագործեց մոլորակների շարժման երեք օրենքները, որոնք հետագայում կոչվեցին Կեպլերի օրենքներ։ 1619 թվականին լույս ընծայած «Աշխարհի ներդաշնակությունը» աշխատության մեջ նա ընդհանրացրեց իր աշխատանքներում առաջ քաշված հարցերն ու ստացավ մոլորակների շարժման օրինաչափություններն ամփոփող մի կույր տեսություն։ 1627 թվականին ավարտեց իր ամենամեծ՝ «Ռուդոլֆյան աղյուսակներ» աշխատությունը, որը հնարավորություն էր ընձեռնում բավական մեծ ճշտությամբ որոշել մոլորակի դիրքը ժամանակի ցանկացած պահին։ Նա կազմեց նաև Արեգակի ու Լուսնի խավարումների աղյուսակը և բացատրեց դրան առաջացման պատճառները՝ Լուսնի, Արեգակի և Երկրի միմյանց նկատմամբ ունեցած դիրքերով։ Յոհան Կեպլերն աշխատություն ունի նաև աստղագիտության մեջ օպտիկայի կիրառության, օվկիանոսների և ծովերի մակընթացությունների ու տեղատվությունների վերաբերյալ. այդ երևույթները նա բացատրում էր Լուսնի ձգողությամբ։ Կյանքի վերջին տարիներին ապրուստի միջոց հայթայթելու համար նա զբաղվել է նաև աստղագուշակությամբ։

## Վաղ տարիներ
Յոհան Կեպլերը ծնվել է 1571 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ Սուրբ Հովհաննես ավետարանչի տոնի օրը, Վայլ դեր Շտադտ քաղաքում (այժմգտնվում է Գերմանիայի Շտուտգարդ վարչական շրջանի կենտրոնից 30 կմ արևմուտք՝ Բադեն-Վյուրթեմբերգ երկրամասում)։ Պապը՝ Սեբալդ Կեպլերը, Վայլ դեր Շտադտի քաղաքապետն էր, բայց Յոհանի ծնվելու ժամանակ նա ուներ երկու եղբայր և մեկ քույր, այսպիսով Կեպլերների ընտանիքի կարողությունը բաժանվեց։ Հայրը՝ Հենիխ Կեպլերը, աշխատում էր որպես վարձկան, և լքել է ընտանիքը, երբ Յոհանը հինգ տարեկան էր։ Ամենայն հավանականությամբ նա մահացել է Նիդերլանդական հեղափոխության ժամանակ։ Մայրը՝ Կատարինա Գուլդենմաննը, պանդոկապանի դուստր էր և զբաղվում էր բուսաբուժությամբ։ Ծնվելով վաղաժամ՝ Յոհանը հիվանդոտ և տկար երեխա էր։ Այնուամենայնիվ, նա հաճախ զարմացնում էր իր պապիկի պանդոկ ժամանած ճանապարհորդներին՝ իր բացառիկ մաթեմատիկական հմտություններով։

Աստղագիտությանը ծանոթացել է վաղ տարիքում։ Վեց տարեկանում նկատել է C/1577 V1 գիսաստղը։ Ինը տարեկանում նկատել է մեկ այլ աստղագիտական երևույթ՝ լուսնի 1580 թվականի խավարումը։ Մանկական տարիքում ծաղիկով վարակվելու արդյունքում թուլացել է տեսողությունը, աշխատունակությունից զրկվել են ձեռքերը՝ սահմանափակելով աստղագիտական դիտարկումների կարողությունը։

1589 թվականին՝ քերականության դպրոցում, լատիներենի դպրոցում և Մաուլբրոննի սեմինարիայում սովորելուց հետո, Կեպլերը մասնակցում է Թյուբինգենի համալսարանի աստվածաբանական սեմինարներին։ Այնտեղ Վիտուս Մյուլերից սովորում է փիլիսոփայություն, Ջեքոբ Հիրդբրենդից՝ աստվածաբանություն, ով նաև ուսուցանել է Մայքլ Մեստլիին։ Նա փաստեց, որ հոյակապ մաթեմատիկոս է և, դասընկերների համար հորոսկոպ հաշվարկելով, վաստակեց հմուտ աստղագետի համբավ։ Մայքլ Մեստլիի, ով 1583-1631 թվականներին եղել է Թյուբինգենի պրոֆեսոր, ուսուցման ներքո նա ծանոթացավ մոլորակների շարժման և՛ Պտղոմեոսի, և՛ Կոպեռնիկոսի համակարգների հետ։ Այդ ժամանակ նա ընդունում էր Կոպեռնիկոսի տեսությունը։ Ուսանողական բանավեճերից մեկի ժամանակ նա պաշտպանել է արևակենտրոն համակարգի ուսմունքը և՛ տեսական, և՛ աստվածաբանական տեսանկյուններից՝ հաստատելով, որ տիեզերքում շարժիչ ուժի հիմնական աղբյուրը Արեգակն է։ Չնայած նախարար դառնալու իր ցանկություններին, ուսումն ավարտելուց հետո ստացավ Գրազի բողոքական դեպրոցում (հետագայում՝ Գրազի համալսարան) մաթեմատիկայի և աստղագիտության ուսուցչի պաշտոնի առաջարկ։ Նա առաջարկն ընդունեց 1594 թվականի ապրիլին՝ 23 տարեկանում։

## Աշխատություններ
* *Mysterium cosmographicum* (Աշխարհարարման խորհուրդը), 1596
* *Astronomiae Pars Optica* (Օպտիկան աստղագիտության մեջ), 1604
* *Ad Vitellionem paralipomena* (Լրացումներ Վիտելիուսին), ֆիզիոլոգիական օպտիկա, 1604
* *De Stella nova in pede Serpentarii* (Օձակրի համաստեղության նոր աստղի մասին), 1604
* *Astronomia nova* (Նոր աստղագիտություն), 1609
* *Tertius Interveniens*, 1610
* *Dissertatio cum Nuncio Sidereo* (Զրույց Գալիլեյի «Աստղային լրաբեր»-ի հետ, 1610
* *Dioptrice*, 1611
* *De nive sexangula* (Վեցանկյուն ձնափաթիլների մասին), 1611
* *De vero Anno, quo aeternus Dei Filius humanam naturam in Utero benedictae Virginis Mariae assumpsit*), 1613
* *Eclogae Chronicae* (1615)
* *Nova stereometria doliorum vinariorum* (Գինու տակառների նոր ստերեոչափման մասին), 1615
* *[[Epitome Astronomiae Copernicanae]]* (Կոպեռնիկյան աստղագիտություն, երեք հատորով, հրատարակված 1618—1621 թթ.) 
* *[[Harmonices Mundi]]* (Աշխարհի ներդաշնակությունը), 1619
* *Mysterium cosmographicum* (Աշխարհի խորհուրդը, 2-րդ հրատ.), 1621
* *Tabulae Rudolphinae* (Ռուդոլֆի աղյուսակները), 1627
* *Somnium* (Երազը), 1634

## Տես նաև
* Կեպլերի օրենքները

## Պատկերասրահ

Keplerova, Tycho Brahe a Jan Kepler.jpg|Կեպլերի և Տիխո Բրագեի արձանը Պրահայում
Kepler Statue Linz.jpg|Կեպլերի արձանը Լինցում
AS12-52-7745.jpg|Կեպլերի խառնարանը Լուսնի վրա /լուսանկարվել է Ապոլլոն-12 տիեզերանավից/


## Գրականություն
* Kepler by Walter W. Bryant
* 
* 
* 
* 
* Коперник, Галилей, Лаплас, Эйлер, Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова). Челябинск, «Урал», 1997.
* *Линник В. П.* Труды Кеплера в области оптики. // Историко-астрономические исследования. Вып. XII. 1975. С.89-100.
* *Лишевский В. П.* Рассказы об учёных. М.: Наука, 1986, с. 14-30.
* 
* *Паули В.* Влияние архетипических представлений на формирование естественнонаучных теорий у Кеплера // Паули В. Физические очерки. Сб. статей. М., 1975. С.137-174.
* 
* *Applebaum W.* Keplerian Astronomy after Kepler: Researches and Problems. History of Science, 1996, V. 34, p. 451—504.
* 
* *Gingerich O.* Kepler, Johannes. Complete Dictionary of Scientific Biography.
* *Koyre A.* The Astronomical Revolution. New York: Dover, 1973.
* *Voelkel J. R.* Kepler, Johannes. Complete Dictionary of Scientific Biography.

## Աղբյուրներ
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2009, էջ 470

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Kepler's Discovery
* Johannes Kepler (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* Johannes Kepler’s ''New Astronomy''
* ''Davis A. E. L.'', «Kepler’s Planetary Laws»

Կատեգորիա:Գերմանացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի բնագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի երաժշտագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Թյուբինհեմի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա