Մալալա Յուսուֆզայ

250px|մինի|Մալալա Յուսուֆզայը Եվրախորհրդարանում  Սախարովի մրցանակն ստանալիս: Ձախից՝ նրա հայրը՝ Զիաուդդինը  (2013 թվականի նոյեմբեր)
250px|մինի|2013 թվականին Արգենտինայում անցկացվեց պոեզիայի միջազգային փառատոն՝ ի պատիվ Մալալա Յուսուֆզայի:
**Մալալա Յուսուֆզայ** (;) ), պակիստանցի ակտիվիստուհի, իրավապաշտպան, Նոբելյան մրցանակի ամենաերիտասարդ դափնեկիրը, որը բարձր պարգևների և պատիվների արժանացել է իր հայրենիքում տիրող դաժան խտրականության պայմաններում իր առողջությունն ու կյանքը վտանգի ենթարկելով՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության և հատկապես կանանց ու երեխաների կրթության գործը հայրենի Խիբեր Փախթունխվա տարածաշրջանի (Հյուսիսարևմտյան Պակիստան) Սվաթ հովտի բնակավայրերում կազմակերպելու համար, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ այնտեղ իշխող թալիբան շարժման անդամները աղջիկներին արգելել են դպրոց հաճախել։ Նրա պայքարը միջազգային արձագանք է ստացել, և, ինչպես նշել է Պակիստանի վարչապետ Շահիդ Խաքան Աբասին, նա դարձել է հայրենի երկրի ամենանշանավոր քաղաքացին։

## Կենսագրություն
Մալալան ծնվել է փուշթու ընտանիքում, Պակիստանի Խիբեր Փախթունխվա շրջանի Մինգորա գյուղում։ Նրա ծնողները շրջանի գյուղերում բացել ու վարում էին մի շարք դպրոցներ։ Հոր գաղափարներն ու մարդասիրական գործունեությունն են առանձնապես ոգեշնչել աղջկան, ում համար իդեալական կերպարներ էին հանդիսանում անկախ Պակիստան պետության հիմնադիր Մուհամեդ Ալի Ջինահը և Պակիստանի նախկին վարչապետ տիկին Բենազիր Բհուտոն, որը առաջին կին ղեկավարն է եղել գերակշռող մուսուլմանական բնակչությամբ երկրների ցանկում։

2009 թվականի սկզբներին, լինելով ընդամենը 11-12 տարեկան մի աղջնակ, Մալալան կեղծ անվան ներքո իր բլոգն է բացել ու վարել BBC Urdu-ի (BBC-ի ուրդուական ծառայության) համար՝ մանրամասնորեն նկարագրելով իր առօրյան, խոհերն ու ապրումները թալիբական տիրապետության շրջանում։ Հաջորդած ամռանը լրագրող Ադամ Բ. Էլիկը նրա մասին ծավալուն նյութ է պատրաստել New York Times թերթի համար՝ պատկերելով նրա կյանքը այն ծանր ժամանակներում, երբ  զինյալներ էին ներխուժել  գյուղ։ Այսպիսով՝ դեռ մանուկ հասակից Մալալան համբավ է ձեռք բերել, հարցազրույցներ տվել թերթերի, ամսագրերի, հեռուստատեսության ու ռադիոյի համար, և ակտիվիստ Դեսմոնդ Տուտուի կողմից նրա թեկնածությունն առաջադրվել է Երեխաների խաղաղության միջազգային մրցանակ շնորհելու համար:։

2012 թվականի հոկտեմբերի 9-ին, երբ Մալալան իր երկու ընկերուհիների հետ քննություն հանձնելուց հետո ավտոբուսով հայրենի գյուղ էր վերադառնում, թալիբ մի հրաձիգ մահափորձ կատարեց նրանց նկատմամբ՝ ինքնաձիգից կրակ բացելով նրանց ուղղությամբ, դրանով իսկ ցանկանալով պատժել աղջիկներին՝ նրանց ակտիվիստական գործունեության համար։ Կրակահերթ արձակելուց հետո հրաձիգն անհետացավ, իսկ Մալալան գիտակցությունը կորցրած՝ տապալվեց ցած. գնդակը դիպել էր նրա գլխին։ Աղջկան արագ փոխադրեցին Ռավալպինդիի համբավավոր հիվանդանոցներից մեկը, բայց, չնայած պակիստանցի լավագույն բժիշկների գործադրած ջանքերին, նա գիտակցության չէր գալիս, և վիճակը մնում էր ծայրահեղ ծանր։ Ի վերջո հնարավոր եղավ աղջկան փոխադրել Մեծ Բրիտանիա՝ Բիրմինգհեմի Եղիսաբեթ թագուհու անվան հիվանդանոց։ Խիզախ աղջնակի կյանքի համար պայքարը հուզել էր աշխարհի տարբեր ծայրերում ապրող հազարավոր մարդկանց, որոնք իրենց աջակցությունն ու հնարավոր ամեն ինչով օգնելու պատրաստակամությունն էին հայտնում։ Deutsche Welle-ն 2013 թվականի հունվարին գրեց, որ Յուսուֆզայը կարող է ճանաչվել որպես աշխարհի ամենահռչակավոր պարմանուհին։

Մահափորձից մի քանի շաբաթ անց մուսուլման հիսուն հեղինակավոր ղեկավար կրոնավորներից բաղկացած մի խումբ հրապարակայնորեն դատապարտեց աղջնակի նկատմամբ իրագործված հաշվեհարդարը և ֆաթվա հայտարարեց նրանց դեմ, ովքեր փորձել էին սպանել նրան։ Թալիբանի պաշտոնյաները ի պաասխան դրա՝ նորանոր մեղադրանքներ ու սպառնալիքներ հնչեցրին Մալալայի հասցեին՝ հասկացնել տալով, որ երկրորդ մահափորձն են ծրագրել և դա վավերացրել են կրոնական երդումով։ Ինչպես և պետք էր սպասել, այդ հայտարարությունները միջազգային դատապարտման արժանացան։

Ապաքինվելուց հետո Յուսուֆզայը դարձավ կրթության իրավունքի համար պայքարող ամենաականավոր ակտիվիստներից մեկը, եթե ոչ ամենաականավորը։ Նա հիմնեց շահույթ չհետապնդող Malala Fund հիմնադրամը։ 2013 թվականին նրա հեղինակակցությամբ լույս տեսավ «Ես Մալալան եմ» () գիրքը, որը դարձավ համաշխարհային բեսթսելլեր։ 2012 թվականին նրան շնորհվեց Պակիստանի խաղաղության պատանեկան ազգային մրցանակը, որը շնորհվում էր առաջին անգամ։ Հաջորդ տարի ակտիվիստ աղջիկն արժանացավ Անդրեյ Սախարովի մրցանակի, որը մարդու իրավունքների համար նրա ակտիվ պայքարի գնահատականն էր։ Իսկ 2014 թվականին տասնյոթամյա Մալալա Յուսուֆզայը, Քայլաշ Սաթյարթիի հետ, ստացավ խաղաղության Նոբելյան մրցանակ՝ դառնալով Նոբելյան մրցանակի ամենաերիտասարդ դափնեկիրը։ 2015 թվականին նրա մասին նկարահանված «Նա կոչեց ինձ Մալալա» փաստավավերագրական կարճամետրաժ կինոնկարը ներկայացվեց համապատասխան անվանակարգում Օսկար մրցանակի։ Time ամսագրի 2013, 2014, 2015 թվականների համարները Մալալային ներկայացրեցին որպես աշխարհի ամենաազդեցիկ անձանցից մեկի։
 
2017 թվականին Յուսուֆզային շնորհվեց Կանադայի պատվավոր քաղաքացու կոչում, նա դարձավ Կանադայի Համայնքների պալատին ուղերձ հղած ամենաերիտասադ անձնավորությունը։

2013-2017 թվականներին Մալալան հաճախել է Էգբասթոնի ավագ դպրոցը։ Ներկայումս նա փիլիսոփայություն, քաղաքագիտություն և տնտեսագիտություն է ուսումնասիրում Օքսֆորդի համալսարանի Lady Margaret Hall-ում։

## Բլոգ
2009 թվականի սկզբին՝ 11 տարեկան հասակում, Յուսուֆզայը հայտնի դարձավ աշխարհում՝ շնորհիվ Բի-Բի-Սի-ի համար իր գրած բլոգի։ Բլոգում նա մանրամասն խոսեց թալիբների ռեժիմի օրոք իր կյանքի, Սվաթ հովիտը վերահսկելու փորձի և աղջիկների կրթության զարգացման վերաբերյալ իր տեսակետների մասին։ 2009-ի վերջին պակիստանցի զինվորականները լայնածավալ հարձակում սկսեցին գրոհայինների դեմ, ինչը հանգեցրեց թալիբների վտարմանը Սվաթ հովտից։ Մալալա Յուսուֆզայը առաջին տեղն Է զբաղեցրել Պակիստանի ամենամյա երիտասարդական խաղաղության մրցանակաբաշխությունում՝ բլոգում այս իրադարձությունների նկարագրության համար։

2012 թվականի մասնակցել է միջազգային մարքսիստական միտումով Սվաթում անցկացվող ամառային դպրոցին։

## Մահափորձ
2012 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Մալալա Յուսուֆզայը դպրոցից տուն էր վերադառնում դպրոցական ավտոբուսով, ավտոբուսը կանգնեցրել էին դիմակավորված և զենքով մարդիկ։ Գրոհայիններից մեկը մտել է ավտոբուս և սկսել երեխաներին հարցնել, թե նրանցից ով է Մալալան։ Երբ նրա ինքնությունը պարզվել է, թալիբները կրակել են աղջկա վրա։ Գնդակն անցավ գլխի, պարանոցի միջով և դուրս եկավ ուսի վրայով, արդյունքում, Մալալայի հետևում նստած երկու աղջիկները նույնպես հրազենային վնասվածք են ստացել։ Մալալային ծայրահեղ ծանր վիճակում տեղափոխել են Փեշավար քաղաքի զինվորական հոսպիտալ։ Աղջիկը կոմայի մեջ էր, նրա ապաքինման հավանականությունը մեծ չէր։

Պակիստանում 50 իսլամական հոգևորականներից բաղկացած խումբը ֆաթվա է հանել նրանց դեմ, ովքեր փորձել են սպանել նրան։
[thumb|[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման և առաջին տիկին Միշել Օբաման Սպիտակ տանը հանդիպում են Մալալա Յուսուֆզայի հետ, 2013 թվական]]
Երբ Մալալայի վիճակը կայունացավ, Պակիստանի կառավարությունը կազմակերպեց նրա համար օդային ճանապարհորդություն դեպի Մեծ Բրիտանիա։ Աղջիկը բուժում էր ստանում Բիրմինգհեմ քաղաքի հիվանդանոցում։ Նրա հայրը հայտարարություն է արել, որ դուստրը կվերադառնա Պակիստանում ապրելու Մեծ Բրիտանիայում վերականգնողական կուրսից հետո։

2012 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Պակիստանի ներքին գործերի նախարար Ռեհման Մալիկը հայտարարել է, որ Մալալան պարգևատրվել է Արիության շքանշանի աստղով՝ «կանանց կրթության հարցերով թալիբների բռնակալական դիրքորոշման դեմ հրապարակայնորեն հանդես գալու համար»։ Հանձնվել է անձամբ Լոնդոնում 2013 թվականի մարտի 24-ին կայացած հանդիսավոր ընդունելության ժամանակ Մեծ Բրիտանիայում Պակիստանի բարձրագույն հանձնակատար Սայեդ Իբնե Աբբասի կողմից։

2013 թվականի հունվարի 4-ին Մալալան դուրս է գրվել հիվանդանոցից։

## Հետագա կենսագրություն
2013 թվականի հուլիսի 12-ին՝ իր 16-ամյակի օրը, Մալալան ելույթ ունեցավ Նյու Յորքի ՄԱԿ-ի կենտրոնակայանում։
[thumb|Մալալան ելույթ է ունենում [Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ-ի կենտրոնակայանում, Նյու Յորք, 2013 թվական]]
2013 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Մեծ Բրիտանիայում Weidenfeld & Nicolson հրատարակչությունում և ԱՄՆ-ում Little, *Brown and Company* հրատարակչությունում լույս է տեսել Մալալայի *I am Malala: The Story of the Girl Who Stood Up for Education and was Shot by the Taliban* ինքնակենսագրությունը, որը գրվել է բրիտանացի լրագրող Քրիստինա Լամբի հետ համատեղ։ Նույն օրը, մեկնաբանելով գրքի լույսընծայումը, «Թալիբանի» ներկայացուցիչ Շահիդուլլահ Շահիդը Պակիստանյան The Daily Nation թերթին տված հարցազրույցում հայտարարել է. «Եթե մենք ևս մեկ հնարավորություն ունենանք, մենք անպայման կսպանենք այն։ Մենք պետք է սպանենք այն»։ Իսլամը արգելում է կանանց սպանությունը, բայց կարելի է բացառություն անել նրանց համար, ովքեր աջակցում են անհավատ մարդկանց մեր կրոնի դեմ պատերազմում»։ Գիրքը 2014 թվականին թարգմանվել է Հնդկաստանի չորս լեզուներով՝ կաննադա, մալայալամ, մարաթհի, թամիլերեն։ 2015 թվականին «Ես Մալալան եմ։ Քաջության եզակի պատմությունը, որը ցնցեց ամբողջ աշխարհը» լույս է տեսել ռուսերեն «Ազբուկա-Ատտիկուս» հրատարակչությունում։ Նիլա Վասվանիի կարդացած աուդիոգիրքը արժանացել է 2015 թվականի «Գրեմմի» մրցանակին՝ որպես «Լավագույն ալբոմ երեխաների համար»։

2013 թվականին ստացել է Աննա Պոլիտկովսկայայի անվան մրցանակ, ինչպես նաև Սախարովի անվան մրցանակ։

2014 թվականին Քայլաշ Սատյարթիի հետ միասին դարձել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր «երեխաների և երիտասարդների ճնշումների դեմ պայքարի և երեխաների կրթության իրավունքի համար»։ 17 տարեկանում դարձել Է Նոբելյան մրցանակի ամենաերիտասարդ դափնեկիրը իր գոյության ողջ պատմության ընթացքում։

2015 թվականի հուլիսի 12-ին Մալալան Լիբանանում դպրոց է բացել սիրիացի փախստական աղջիկների համար։

2014 թվականին Սահմանադրության ազգային կենտրոնի կողմից պարգևատրվել է Ֆիլադելֆիայի Ազատության մեդալով։

Լայն արձագանք է գտել Մալալա Յուսուֆզայի հարցազրույցը ամերիկացի երիտասարդ լրագրող և գրող Հիլդա Լիշակի հետ, որում խոսվում էր անվճար և որակյալ կրթության համար աղջիկների պայքարի մասին։

## Կրթություն
2013 թվականի մարտից մինչև 2017 թվականի հուլիսը Յուսուֆզայը սովորել է Բիրմինգհեմի Էդգբաստոն աղջիկների ավագ դպրոցում։ 2015 թվականի օգոստոսին Բրիտանական GCSE համակարգում դպրոցական ավարտական քննությունների համար ստացել է 6 բարձրագույն A* գնահատական (ռուսական հինգը գումարած գնահատման անալոգը հինգ բալանոց համակարգով) և 4 A գնահատական (հինգը գումարած գնահատման անալոգը)։ Դիմելով Դարհեմի համալսարան, Ուորվիքի համալսարան և Լոնդոնի տնտեսագիտության և քաղաքական գիտությունների դպրոց՝ Յուսուֆզայը նաև հարցազրույց է վերցրել Օքսֆորդի Լեդի Մարգարեթ Հոլլ քոլեջից 2016-ի դեկտեմբերին և ստացել է այնտեղ ընդունվելու առաջարկ, եթե նա ստանա առնվազն երեք «գերազանց» (А) գնահատական բարդության բարձր մակարդակի քննություններում (մասնագիտացված, ՄՊՔ-ի ռուսական տերմինաբանության մեջ, անգլերեն.՝ «A-levels», ի տարբերություն հիմնական) լրիվ միջնակարգ դպրոցի դասընթացի համար։ Նա չորս նման քննություն է հանձնել և 2017-ի օգոստոսին ընդունվել է փիլիսոփայություն, քաղաքականություն և տնտեսագիտություն ուսումնասիրելու համար։ 2020 թվականի հունիսին ստացել է Օքսֆորդի դիպլոմ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* Malala: Wars Never End Wars, *[[Dawn (newspaper)|DAWN]]*, 2013 interview with audio clips of Yousafzai
* 
* Class Dismissed: Malala's Story, English-language documentary
* Profile: Malala Yousafzai, BBC News with links to related stories
* July 2013 United Nations speech in full (with 17 min Aljazeera video)

## Աղբյուրներ
* Malala Yousafzai Becomes Youngest-Ever Nobel Prize Winner
* https://tribune.com.pk/story/804589/malala-yousafzai-17-to-receive-nobel-peace-prize/
* https://www.nytimes.com/video/world/asia/100000001835296/class-dismissed.html 
* https://www.yahoo.com/gma/72-hours-saved-malala-doctors-reveal-first-time-101347540--abc-news-topstories.html 
* http://www.dw.com/en/will-malalas-influence-stretch-to-europe/a-16532149
* https://www.theguardian.com/world/2012/oct/12/malala-yousafzai-fatwa-gunmen-pakistan
* http://tribune.com.pk/story/488930/road-to-recovery-malala-to-undergo-skull-surgery/
* Global Malala Day to call for girls' education — BBC News
* Malala Day: Youth take over the General Assembly — UN.org
* http://www.huffingtonpost.ca/2013/10/15/malala-yousafzai-canadian_n_4104356.html 

Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Պակիստանցի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Սախարովի անվան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Կին բլոգերներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի կին դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Պակիստանցի կին գրողներ
Կատեգորիա:Իսլամական ֆեմինիզմի հետևորդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Պակիստանցի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Պակիստանցի ակտիվիստներ
Կատեգորիա:BBC 100 կին
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Պակիստանի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մուսուլման հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ բլոգերներ