Բաժակ

[մինի|270x270փքս|[Ռոկոկո ոճի բաժակապնակով բաժակ, մոտ 1753 թվականի, փափուկ ճենապակի՝ փայլուն էմալով, Վենսենյան ճենապակի]]
**Բաժակ,** բաց կափարիչով անոթ (տարա), որն օգտագործվում է խմելու հեղուկներ պահելու համար, սովորաբար հարթեցված կիսագնդի ձևով և հաճախ մոտ 100-250 միլիմետր  տարողությամբ։ Բաժակները կարող են պատրաստվել կավից (ներառյալ ճենապակուց), ապակուց, մետաղից, փայտից, քարից, պոլիստիրոլից, պլաստմասսայից, լաքապատ իրերից կամ այլ նյութերից։ Սովորաբար բաժակը բերանին է հպվում խմելու համար, ինչը տարբերակում է այն սպասքից և ըմպելիքի տարաների այլ ձևերից, օրինակ սափորներից։ Դրանք սովորաբար նաև  ունենում են բռնակներ, թեև **գավաթը** չունի բռնակ կամ պոչ, իսկ փոքր ամանները շատ տարածված են Ասիայում։ 

Տարբեր ոճերի բաժակները կարող են օգտագործվել տարբեր տեսակի հեղուկների կամ այլ սննդամթերքի համար (օրինակ՝ թեյի բաժակներ և չափիչ բաժակներ), տարբեր իրավիճակներում (օրինակ՝ ջրամատակարարման կայաներում կամ արարողությունների և ծեսերի ժամանակ), ինչպես նաև  ձևավորման համար։
[մինի|[Մինոյան կավե բաժակներ, 1800-1700 մ․թ․ա․, Կամարեսի արտադրանք]]
Բաժակների պատմությունը է նախապատմությունից, դրանք ի սկզբանե եղել են առանց բռնակների գավաթներ կամ ամաններ, և հայտնաբերվել են աշխարհի շատ մշակույթներում՝ տարբեր ձևերով և նյութերով: Թեև հասարակ բաժակները լայնորեն տարածված էին տարբեր հասարակություններում, բարձր կարգավիճակի բաժակները, որոնք պատրասրված էին էժան նյութերից, շատ կարևոր կարգավիճակի խորհրդանիշներ էին առնվազն Բրոնզի դարից ի վեր, և դրանցից շատերը հայտնաբերվել են հուղարկավորություններում:

Ժամանակակից կենցաղային բաժակների ձևերը հիմնականում չունեն պոչ, բայց միշտ չէ, որ այդպես է եղել: Մի մեծ մետաղական ոտքով բաժակ կամ կափարիչով բաժակ՝ տակդիրով ու ոտքով, և սովորաբար կափարիչովը միջնադարյան տներում հեղինակության կարևոր առարկա էր նրանց համար, ովքեր կարողանում էին այն ձեռք բերել, և այն հաճախ օգտագործվում էր որպես «ողջույնի գավաթ» կամ կենացների համար: Այս ձևը պահպանվել է ժամանակակից սպորտային գավաթներում և եկեղեցական պատարագի համար նախատեսված բաժակներում: 15-րդ դարի արծաթե Լակոկ գավաթը հազվագյուտ անգլիական աշխարհիկ մնացուկ է: Նման գավաթներ էին առաջարկում մատռվակները, որոնք պատմականորեն հաճախ կարևոր պաշտոններ էին զբաղեցնում արքունիքում:

## Սահմանումներ
Անգլերեն «բաժակ» բառը նշանակում է խմելու անոթ, առնվազն մ.թ. 1000 թվականից ի վեր: «Բաժակ» հասկացությունը ճկուն է, և, հավանաբար, մասնագիտական ոլորտներում, օրինակ հնագիտության մեջ, այն ունի ունի ավելի լայն նշանակություն, քան ժամանակակից խոսակցական լեզվում: Որպես օրինակ՝ Աննա Վեժբիցկան (1984) նշում է, որ 1970-ականներին «ավագ սերունդը» ակնկալում էր, որ բաժակը պատրաստվաած կլինի ճենապակուց ու կունենա և՛ բռնակ, և՛ բաժակապնակ, այնպես որ առանց բռնակի և բաժակապնակի պլաստիկ բաժակը «իսկական բաժակ» չէր, մինչդեռ «երիտասարդ սերունդը» նման տարբերակում չէր կատարում և օգտագործում էր «սուրճի բաժակ» կամ «թեյի բաժակ»՝ ավանդական բաժակները նշելու համար: Տասներկու տարեկան երեխաները պատկերացնում էին երկու տարբեր ձևերի բաժակներ՝ մեկը տաք հեղուկների համար, մյուսը հյութերի համար:

Տարբեր տեսակի բաժակնեերի անվանումները տարբերվում են ըստ տարածաշրջանի և կարող են համընկնել (ամերիկյան անգլերենում «բաժակները» ներառում են «գավաթներ»): Ցանկացած «թափանցիկ» բաժակ, անկախ իրական բաղադրությունից, ավելի հաճախ կոչվում է «ապակյա» հետևաբար, մինչդեռ թղթից պատրաստված հարթ հատակով բաժակը «թղթե բաժակ» է, ապա նույն ձևով թափանցիկ բաժակը, ամենայն հավանականությամբ, կկոչվի «բաժակ՝ առանց բռնակի» կամ ապակե բաժակների բազմաթիվ այլ անվանումներից որևէ մեկը: Բառարանագիր Պենելոպա Սթոքը նշել է, որ բաժակները, գավաթները և ապակյա բաժակները «գրեթե հոմանիշներ» են, թեև հնարավոր է գտնել «բավականաչափ տարբերություններ», որոնք դրանք բաժանում են տարբեր խմբերի:

Վեժբիցկան և Քիթ Ալանը (իրենց «Բաժակի մասին» աշխատության մեջ, 2020) համեմատում են բաժակի սահմանումները:

մինի|Գավաթ և բաժակ կողք կողքի
Շատ լեզուներ, ներառյալ ֆրանսերենը, իտալերենը, լեհերենը, ռուսերենը և գերմաներենը, օգտագործում են երկու առանձին բառեր՝ գավաթների ու բաժակների համար: Վեժբիցկան ենթադրում է, որ նման իրավիճակը պայմանավորված է մի փոքր այլ գործառույթով. ավանդական բաժակները նախատեսված են սեղանի շուրջ նստած խմելու համար, մինչդեռ ենթադրվում է, որ գավաթը նախատեսված է ցանկացած վայրում օգտագործելու համար: Սա, ըստ նրա, բացատրում է բոլոր առանձնահատկությունները.

* բաժակապնակը օգնում է պաշտպանել սեղանի մակերեսը, բայց սեղանից հեռանալիս անհարմարություն է առաջացնում,
* բաժակի կոնաձև արտաքինը հարմարեցվում է բաժակապնակին, մինչդեռ բաժակի գլանաձև արտաքինը պայմանավորված է բաժակապնակի բացակայությամբ,
* գավաթի մեծ բռնակը թույլ է տալիս այն տեղափոխել, երբ սեղանին դնելը հնարավոր չէ,
* գավաթի ավելի հաստ պատերը թույլ են տալիս այն երկրորդ ձեռքով բռնել՝ հարմարության համար, և նվազեցնում են երկարատև օգտագործման ընթացքում գավաթի կոտրվելու հավանականությունը, 
* սեղանի շուրջ նստելը ենթադրում է ավելի պաշտոնական իրադարձություն, ուստի բաժակները պատրաստվում են ավելի նրբաճաշակ և վաճառվում են հավաքածուներով (օրինակ՝ թեյի կամ սուրճի հավաքածու): Գավաթները ոչ պաշտոնական են և սովորաբար վաճառվում են առանձին:
* գավաթը ավելի շատ հեղուկ է պարունակում, քան բաժակը, քանի որ վերջինս օգտագործվում է թեյամանի հետ միասին: Քանի որ հեղուկի բաց մակերեսի տարածության սահմանափակումը օգնում է պահպանել ջերմաստիճանը, այս ծավալի ավելացումը ձեռք է բերվում գավաթի բարձրության շնորհիվ, մինչդեռ կոնաձև բաժակները ավելի ցածր են կայունության համար:

## Պատմություն
[մինի|Կայսերական «[Հավի գավաթ», որը Չենխուա կայսրը (Մահ.1487 թվականին) և նրա կինը օգտագործում էին թեյի և գինու համար. մոտ 3 դյույմ տրամագծով: Սրանք ներկայումս աշխարհի ամենաթանկ բաժակներն են:]]
Բաժակները օգտագործվել են դեռևս Քարե դարից և հայտնաբերվել են ամբողջ աշխարհի հնագիտական վայրերում: Ամենահին բաժակների մեծ մասը պեղված են գերեզմաններից, և դրանք կարող են պարունակել ընծաներ կամ պարագաներ հետագա կյանքի համար: Բաժակները այնքան էլ տարածված չեն շատ տարածքներում հայտնաբերված ամենահին խեցեգործության մեջ. իրերը հաստ և ծանր էին, ինչպես նաև փորագրված քարե անոթները, որոնք հայտնաբերվել են մի քանի հին մշակույթներում: Հավանաբար, լայնորեն օգտագործվել են օրգանական նյութերից պատրաստված բաժակներ, ինչպիսիք են փայտը, բամբուկը և չորացած դդումները, որոնք այժմ քայքայվել են: Գրեթե մինչ օրս որոշ տարածքներում օգտագործվում են խոշոր խեցիներ և թռչնի ձվեր: Շատ պարզ մեկանգամյա օգտագործման կուլհարի բաժակները (կավե բաժակներ), որոնք պատրաստված են անփայլ թրծակավից, դեռ օգտագործվում են Հարավային Ասիայում, հիմա հիմնականում թեյի խանութներում, և շատ նման են Բրոնզի դարի Ինդուսի հովտի քաղաքակրթության վայրերում հայտնաբերված բաժակներին: 

Զանգաձև գավաթնեերի մշակույթը (անգլ. Bell Beaker Culture) կարևոր հնագիտական մշակույթ է, որը ստացել է իր անունը օգտագործած առանձնահատուկ գլխիվայր շրջված զանաձև կավե գավաթների պատվին՝ նշելով եվրոպական Բրոնզե դարի սկիզբը Մ.թ.ա. մոտ 2800 թվականից: Ռինգլերի գավաթը ամուր ոսկե գավաթ է, բռնակով, մոտավորապես մ.թ.ա.1600 թվականի, Ռիլլաթոնի ոսկե գավաթը Անգլիայից հայտնի երկու նման գավաթներից մեկն է, մի քանի այլ վայրերով և նյութերով (օրինակ՝ Հովվ սաթի գավաթը), որոնցից պատրաստված են «անկայուն» (կլոր հատակով) գավաթներ՝ պատրաստված բրոնզե դարի թանկարժեք նյութերից: 
[ձախից|մինի|Ոսկե [Աքեմենյան պարսկական առյուծ ռիտոն, մոտ 500 մ․թ․ա․]]
Կենդանիների եղջյուրները, հավանաբար, շատ վաղ ժամանակներից օգտագործվել են որպես գավաթներ, իսկ ռիտոնը մետաղից կամ կավից պատրաստված գավաթ է, որը քիչ թե շատ կրկնօրինակում է դրանց ձևը: Երկաթի դարում ռիտոնը լայնորեն տարածված էր որպես էլիտար գավաթ Միջերկրածովյան տարածաշրջանում՝ Հունաստանից մինչև Հին Պարսկաստան և դրանից դուրս: Միայն որոշ գավաթներ ունեին ոտքեր կամ հիմքեր, որոնք թույլ էին տալիս դրանք դնել հարթ մակերեսի վրա: Շատերը զարդարված էին կենդանիների գլուխներով կամ ավարտվում էին կենդանու քանդակով:

Ռիտոնից բացի, հին հունական խմելու բաժակների ձևերը հիմնականում շատ լայն ու մակերեսային էին, սովորաբար կարճ ոտքերով  և երկու բռնակներով, որոնք սովորաբար հորիզոնական էին տեղակայված, նույն հարթության վրա, ինչ բաժակի բերանը, այլ ոչ թե 90 աստիճանի տակ՝ ինչպես ժամանակակից թեյի բաժակների դեպքում: Հին հունական խեցեգործության մնացուկները բազմաթիվ են և հաճախ վառ գույներով, բայց ամբողջը, հավանաբար, պատրաստված էին նաև արծաթից, որի մնացուկները չափազանց հազվադեպ են, քանի որ գերեզմաններ թալանողները չէին անհանգստանում խեցեգործությամբ: Ամենակարևոր ձևերն են կիլիքսը, կանտարոսը, սկոֆը, շրթունքների բաժակը և առանց հիմքի կրծքաձև մաստոսը:

Հռոմեական կայսրությունն օգտագործել է բաժակներ ամբողջ Եվրոպայում, և շքեղ արծաթե նմուշների դեպքում նախընտրելի էին «գավաթի» տեսակի ձևեր՝ կարճ հենասյունով կամ առանց դրա, ինչպիսիք են Ուորենի բաժակը կամ հռոմեական ապակին, ինչպիսին է Լիկուրգուսի բաժակը՝ գույնը փոխող ապակիով կամ տպավորիչ փորագրված ապակյա վանդակավոր բաժակները։ Մ․թ․ 2-րդ դարում նույնիսկ հարուստ մարդիկ նախընտրում էին խմել ապակյա բաժակներից, քանի որ դրանք խմիչքին համ չէին տալիս։
[մինի|Տուփ՝ եզրերով վեց բաժակների լաքապատ հավաքածուով, [Արևմտյան Հան դինաստիա]]
Եվրասիայի տարբեր մասերում բաժակի ամենահին ձևը «եզրերով բաժակն» էր՝ մեկ կամ երկու հարթ հորիզոնական շերտերով, որոնք ամրացված էին բաժակի վերին մասում և ծառայում էին որպես բռնակներ: Դրանք հայտնաբերվել են որպես գերեզմանի իրեր՝ պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանի էլիտար հուղարկավորություններում (Մ.թ.ա. մոտ 475-221 թվականներ), չինական լաքապատ իրերում (փայտե, խեժով պատված), ձվաձև բաժակի կողքերին երկու եզրերով: Դրանք կոչվում են նաև «ականջավոր բաժակներ» (耳杯) և «թևավոր գավաթներ»: Միայն մի եզրով տեսակ հայտնվում է հին պարսկական արծաթում, իսկ ավելի ուշ՝ չինական ճենապակու մեջ, և հավանաբար, աստիճանաբար վերածվել է գեղագրի սեղանի վրայի վրձինները լվանալու տարայի:

Ամերիկայի ամենահին բաժակների մեծ մասը կավից էր, սակայն Մեքսիկական ծոցի տարածքում բնիկ ամերիկացիները օգտագործում էին ձիու կոնքի խեցիները խմելու բաժակների համար, ի թիվս այլ նպատակների: Անդյան քաղաքակրթությունների բարձր, զարդարված և մի փոքր նեղ քիրու կամ կերու բաժակները առաջին անգամ հանդիպում են Վաղ միջանկյալ ժամանակաշրջանում (մ.թ. 100-600 թվականներ): Ըստ երևույթին, դրանք բարձր կարգի առարկաներ են եղել: Մայաների վերնախավի ներկայացուցիչները խմում էին հմտորեն ներկված կավե գավաթներից, ինչպիսիք են Ֆենտոն գավաթը և Փրինսթոն Մայա գավաթը՝ Լ Աստծո պատկերով:

Այժմյան հարավ-արևելյան ԱՄՆ-ում, կոֆեին պարունակող Յաուպոն թեյի հետքեր են հայտնաբերվել անսովոր ձևի կավե բաժակներում՝  ուղիղ պատերով, վերևի հատվածում մեկ հաստ եղջյուրե բռնակով՝ լցնելու փոքր եզրին հակառակ կողմում:
[մինի|[Անգլո-սաքսոնական ժամանակագրություններ|Անգլո-սաքսոնական ապակուց պատրաստված «անկայուն» արմավենու բաժակ]]
Վաղ միջնադարում ապակին դեռ արտադրվում էր Հյուիսային Եվրոպայում, հատկապես Գերմանիայում, հավանաբար որպես շքեղ նյութ: Անգլո-սաքսոնական ապակիներն ունեին բաժակների մի քանի տեսակներ, որոնք առավել տարածված էին մայրցամաքային շրջաններում, ներառյալ «արմավենու բաժակները»՝ առանց հարթ հատակի, ճանկերով բաժակները, ապակե եղջյուրները և տարբեր տեսակի բաժակները:

Եվրոպական միջնադարում սովորական բաժակների մեծ մասը ավելի շատ նման էին բռնակով բաժակներին, գարեջրի մեծ բաժակներին ու գավաթներին, քան ժամանակակից բաժակներին՝ պատրաստված փայտից, կավից կամ երբեմն եփված կաշվից: Սակայն բարձր խավը գերադասում էր ոտքով բաժակներ, հաճախ՝ մետաղյա կափարիչներով, իսկ ապակուց պատրաստված տարբերակները ավելի հազվադեպ էին հանդիպում: Մեծ «արարողակարգային»  կամ տոնական գավաթները, որոնք երբեմն կոչվում էին շնորհքի գավաթներ կամ «ողջույնի գավաթներ», և խմելու եղջյուրները, ներառյալ մետաղական ամրակներով փղոսկրը, հեղինակության կարևոր նմուշներ էին, և ընդհանուր առմամբ, չափազանց մեծ էին ամբողջ երեկո խմելու համար, ուստի փոխանցվում էին ներկաներին կամ օգտագործվում միայն մեկ անգամ խմելու համար: Հին հունական շատ լայն «կիլիքս» գինու բաժակի անվանումը լատիներենի միջոցով, ի վերջո դարձել է «չալիս» (լատ. chalice), որը սովորաբար առանց բռնակների մետաղյա գավաթ էր և օգտագործվում էր կաթոլիկ պատարագի ժամանակ, բայց նաև հանդիպում էր աշխարհիկ ձևով: Շատ առանձին օրինակներ իրենց պատմության ընթացքում օգտագործվել են թե՛ աշխարհիկ, թե՛ ծիսական նպատակներով:
[մինի|Արևմտյան ոճի [Չինական արտահանման ճենապակի|չինական արտահանման ճենապակյա բռնակով թեյի բաժակ և բաժակապնակ, 1745 թվական, տրամագիծը՝ 10.2սմ: Խորը բաժակապնակը բնորոշ է տվյալ ժամանակաշրջանին]]
Միջնադարի վերջում ապակին դարձավ ավելի էժան նյութ, և Վաղ Նոր ժամանակաշրջանի սկզբին դրան փոխարինեցին կերամիկան և այլ նյութերը՝ որպես սառը ըմպելիքների, հատկապես գինու և գարեջրի համար նախատեսված բաժակների հիմնական նյութ: «Գինու գավաթը», որը դասական հին ժամանակներից ի վեր եղել է հեղինակության հիմնական կատեգորիա, մեծապես փոխարինվել է ապակյա գինու բաժակով, և նույնը տեղի է ունեցել գարեջրի գավաթների հետ: Թիմոթի Շրոդերը Անգլիայում այս փոփոխությունը վերագրում է մոտավորապես 17-րդ դարի վերջին, թեև մյուսները կարծում են, որ այն տեղի է ունեցել դարի սկզբին: OED-ը (հայ. Օքսֆորդի անգլերեն բառարան) արձանագրում է «ապակի» բառի առաջին գրանցված օգտագործումը անգլերենում որպես անոթ, այլ ոչ թե պարզապես նյութ՝ 1393-1394 թվականներին: Տաք ըմպելիքների նոր ալիքը գերազանցեց բաժակների տեսականուն:

Չինական և Ճապոնական բաժակները մոտ 2000 տարի ունեցել են փոքր, բավականին լայն գավաթի տեսք, որոնց ավելի փոքր ձևերը օգտագործվել են սնունդ ուտելու և մատուցելու համար: Ինչպես չինական ճենապակին, որն աստիճանաբար փոխարինեց դրան, լաքը նույնպես հեղինակավոր նյութ է: Նույն ձևերը սովորաբար օգտագործվել են Արևելյան Ասիայում ինչպես թեյի, այնպես էլ գինու կամ սակեի համար, և երբ դրանք 16-րդ դարում հայտնվեցին Եվրոպայում, այս ձևը սկզբում օգտագործվում էր տեղական արտադրության բաժակների համար՝ նոր ըմպելիքների՝ թեյի և սուրճի համար:

18-րդ դարի սկզբին, գավաթների վրա բռնակներ ունենալու եվրոպական հակումը, որը ակնհայտ էր հնագույն ժամանակներից, նորից հաստատվեց, և չինական ոճի գավաթին, մի փոքր ավելի ուղղահայաց, ավելացվեց մեկ ուղիղ բռնակ՝ ստեղծելու ինչպես արևմտյան թեյի և սուրճի բաժակներին շատ նման ձևեր, այնպես էլ բաժակապնակին: Ի սկզբանե դրանք ավելի խորն էին, քան ժամանակակից բաժակապնակները, քանի որ սովորական էր համարվում տաք հեղուկը լցնել բաժակապնակի մեջ՝ նախքան խմելը այն մի փոքր սառեցնելու համար: Բացառությամբ ոչ այդքան խորը բաժակապնակի, այս երկու ձևերի հիմնական տարրերը շատ ժամանակակից նմուշներում քիչ են փոխվել 18-րդ դարի կեսերից ի վեր: Եվրոպական ճենապակի արտադրողները խրախուսում էին թեյի և սուրճի հավաքածուների համար բաժակների տարբեր չափերի ու թեյնիկի ձևերի զարգացումը:

20-րդ դարում ի հայտ եկան պլաստիկ բաժակները՝ ինչպես մեկանգամյա օգտագործման, այնպես էլ անընդհատ լվացվող, և թղթե բաժակները՝ մեկանգամյա օգտագործման: Գործածության մեջ մտավ նաև վերամշակված բամբուկը:
Պատկեր:Rillaton_gold_cup.jpg|Ռիլատոնի ոսկե բաժակ, Քորնուոլ, մոտավորապես մ.թ.ա. 1700 թվական. Բրիտանական թանգարան
Պատկեր:Lotiform_Cup_MET_DP112599.jpg|Հին եգիպտական լոտիֆորմային բաժակ, մ.թ.ա  1295-1185 թվականներ, հախճապակյա, բարձրությունը՝ 15 սմ, տրամագիծը՝ 9.1 սմ
Պատկեր:Greek_-_Black-figure_"Mastos"_with_Combat_Scenes_-_Walters_48223_-_View_A.jpg|Հունական սև մաստոս, մ.թ.ա.  530 թվական, կռվի տեսարաններով, «անկայուն բաժակ», որը կոչվել և մոդելավորվել է կանացի կրծքի պատվին:
Պատկեր:Greece,_6th_Century_BC_-_Siana_Cup_-_1965.78_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|Հին հունական կիլիքս, մ.թ.ա  . 575-550 թվականներ, սև, տրամագիծը՝ 26.8 սմ, ընդհանուր բարձրությունը՝ 14.1 սմ:
Պատկեր:Claw_beaker_from_Ringmere_Farm_BM_2005.12-5.1.jpg|Անգլո-սաքսոնական ապակե ճանկերով բաժակ Ռինգլմեր բլուրից, մ.թ. 400-600 թվականներ 
Պատկեր:Falcon_warrior_Spiro_Brooklyn.jpg|«Բազեի մարտիկ» խեցիով գավաթ, Սպիրոյի բլուրներից, արևելյան Օկլահոմա, 1200-1500 թվականներ  
Պատկեր:Beaker_MET_DP343116_(cropped).jpg|Արծաթե բաժակ, հնարավոր ՝ նորվեգական, 17-րդ դարի երկրորդ կես, արծաթ, չափերը՝ 9.2 x 8.3 սմ
Պատկեր:Sèvres_Porcelain_Manufactory_-_Cup_and_Saucer_-_1998.412_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|Սևրի պահարանի բաժակ և բաժակապնակ՝ զարդարված գոթական Վերածննդի զարդանախշերով, 1827 թվական, ճենապակի, չափերը՝   8.2 x 10 սմ
Պատկեր:Kolkata_43,_cups_(24820004525).jpg|Հին կուլհար և նոր թղթե բաժակներ Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքում գտնվող «թեյի կրպակում», 2015 թվականին


## Մշակութային նշանակություն և օգտագործում
[մինի|420x420փքս|[Թագավորական ոսկե գավաթ, մինչև 1391 թվական, բարձրությունը 23.6սմ, լայնությունը իր ամենալայն հատվածում 17.8սմ, քաշը 1.935կգ, Բրիտանական թանգարան: Սուրբ Ագնեսը տեսիլքով երևում է իր ընկերներին:]]
Քանի որ բաժակները անհիշելի ժամանակներից եղել են ճաշկերույթի անբաժանելի մաս, դրանք դարձել են մարդկանց մշակույթի արժեքավոր մասը: Բաժակները օգտագործվում են տարբեր մշակույթներում և սոցիալական շերտերում:   

### Արքունիքի մշակույթ
Պատմականորեն միապետները մտահոգված էին թունավորումների միջոցով սպանություններից: Այս ճակատագրից խուսափելու համար նրանք հաճախ օգտագործում էին հատուկ բաժակներ, որոնք հսկում էին մատռվակները: Ենթադրվում էր, որ «գուշակության բաժակը» կարող էր թույն հայտնաբերել: Աստվածաշնչում Հովսեփը մեկնաբանել է փարավոնի մատռվակի երազը, և «գուշակության արծաթե բաժակը» կարևոր դեր է խաղացել նրա՝ եղբայրների հետ հաշտվելու գործում:

Թագավորական ոսկե գավաթը բացառիկ պահպանված նմուշ է, որը պատրաստվել է մինչև 1391 թվականը՝ ֆրանսիացի արքայազն Բերիի դուքս Ջոնի համար, ով այն նվիրել է իր հորեղբորը՝ Ֆրանսիայի թագավոր Չարլզ VI-ին: Այն պատրաստված է ոսկուց, զարդարված ՝ թանկարժեք քարերով և էմալե պատկերներով, ունի կափարիչ և եփված կաշվից պատրաստված պատյան: Ունեցել է եռնկյունաձև հենակ, որը կորել է: Կշռում է 1.935 կիլոգրամ, և հավանաբար այն օգտագործվել է ավելի շատ արարողություններում, քան ճաշի ժամանակ:

### Կրոն
[մինի|Երկու բռնակով Նատլա (נַטְלָה) բաժակ, որն օգտագործվում էր [հուդայականության ծիսական լվացման համար ]]
Աշխարհի շատ կրոններ, այդ թվում՝ հին հունական և հռոմեական կրոնները, ունեին ձոնման արարողություններ. փոքր քանակությամբ հեղուկը լցնում էին զոհասեղանին, նկարին կամ պարզապես գետնին: Բաժակի որոշ ձևեր, ինչպիսիք են լայն և ոչ խորը հունական ֆիալեն (հռոմեական պատերա, ավելի շատ աման, քան բաժակ), ըստ երևույթի, օգտագործվել են հիմնականում դրա համար, իսկ մյուսները օգտագործվել են ինչպես դրա, այնպես էլ խմելու համար: Ռիտոնը, հատկապեաս ներքևի մասում անցք ունեցող տեսակները, բաժակների բազմաթիվ ձևերից մեկն էր,որն օգտագործվում էր ձոնման համար: Ձոնման արարողությունները տարածված էին խմելու հետ կապված ոչ պաշտոնական հասարակական միջոցառումների սկզբում, որտեղ, հավանաբար, սովորական բաժակները հաճախ էին օգտագործվում:

Չինական ամենաավանդական ծիսական բրոնզե անոթը՝ ժուեն, ունի հեղուկը լցնելու համար նախատեսված մեծ եզր և կարող է համարվել ավելի շատ կուժի տեսակ, քան բաժակ:

Քրիստոնեական հաղորդության ծիսակարգում հավատացյալները գավաթից գինի են խմում (կամ գինու փոխարինող)՝ ի հիշատակ Հիսուսի վերջին ընթրիքի: Այդ նպատակով հաճախ օգտագործվում է չալիսը: Չալիսները սովորաբար մետաղական, առանց բռնակների, ոտքերով բաժակներ են. ի սկզբանե, նման ձևերը ստանդարտ էին աշխարհիկ վերնախավի համար, և շատ նմուշներ, օրինակ թագավորական ոսկե գավաթը, իրենց պատմության ընթացքում օգտագործվել են ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ նպատակերով:

### Խոհանոց
«Բաժակ» բառը օգտագործվում է նաև որպես տարողության չափման միավոր. «սովորական» բաժակի տարողությունը տարբեր դեպքերում փոքր-ինչ տատանվում է. հիմնականում օգտագործվում է բաղադրատոմսերում: Չափիչ բաժակը, որը սովորական բաժակի փոփոխված տարբերակ է, խոհարարության մեջ ստանդարտ գործիք է, որն օգտագործվում է առնվազն Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանից:

Բաժակները կարող են օգտագործվել ոչ միայն որպես խմելու անոթներ, այլ նաև որպես ամանի այլընտրանքային ձևեր, հատկապես ապուրի համար: Հրապարակվել են միկրոալիքային վառարանում բաժակների մեջ տարբեր ուտեստներ պատրաստելու բաղադրատոմսեր: Չնայած բաժակները հիմնականում օգտագործվում են խմելու համար, դրանք կարող են օգտագործվել նաև պինդ նյութեր պահելու համար (օրինակ՝ շաքար, ալյուր, հացահատիկ, աղ):

### Բժշկություն
Վակումային թերապիայի ժամանակ օգտագործվում են տաքացվող բաժակներ, որոնք դրվում են մարմնի վրա՝ մաշկի վիճակը բարելավելու համար, ինչից ենթադրվում է, որ այն ունի մի շարք առողջական օգուտներ: Արևմտյան շրջանում այն համարվում է այլընտրանքային բժշկություն: Անտիմոնային բաժակները պատրաստված էին անտիմոնից: Եթե գինին պահում էին դրանց մեջ մի քանի ժամ, իսկ հետո խմում, այն առաջացնում էր փսխողկան կամ լուծողական ազդեցություն:

Երկար ժամանակ ենթադրվում էր, որ կոկոսե բաժակները, որոնք Եվրոպայում սովորաբար սեղանին դրվող թանկարժեք բաժակներ են՝ արծաթե ամրակներով, ունեն մի շարք բժշկական առավելություններ, այդ թվում՝ (ինչպես ավելի հազվագյուտ ռնգեղջյուրի եղջյուրներով բաժակները) թունավոր ըմպելիքները հայտնաբերելու կամ չեզոքացնելու ունակությունը:

Սպա բաժակները հատուկ բաժակներ են, որոնք նախատեսված են հանքային կամ տաք ջուրը հենց աղբյուրից խմելու համար, և ստեղծվել են 17-րդ դարում՝ հյուսիս-արևմտյան Բոհեմիայում և այժմ հանդիսանում են չեխական բանահյուսության մաս:

### Զինանշանագիտություն
Չալիսները երբեմն օգտագործվում են զինանշանագիտության մեջ, հատկապես եկեղեցական զինանշանագիտությունում: Կրոնկասան մշակված փայտե բաժակի տեսակ է, որն օգտագործվել է շվեդ ազնվականների կողմից Վերածննդի դարաշրջանում: 

### Երեխայի զարգացում
Բաժակից խմելը կարևոր քայլ է փոքրիկի՝ մանկահասակ դառնալու ճանապարհին. խորհուրդ է տրվում, որ երեխաները վեց ամսականից մինչև մեկ տարեկան հասակում շշերից բաժակների անցնեն: Սիփի բաժակները հենց այս փոփոխության համար են օգտագործվում: Այլ մանկական բաժակների նման, սովորաբար, սրանք նույնպես պլաստիկ բաժակներ են: Նորածինների համար նախատեսված հատուկ բաժակները, ըստ երևույթին, թվագրվում են նեոլիթյան դարաշրջանից: Որոշ բաժակներ կենդանիների տեսքով են, ակնհայտորեն պարզապես երեխային զբաղեցնելու համար:

### Սպորտ
աջից|մինի|Շատ մրցանակեր ունեն գավաթի ձև: Սպորտում մրցույթները հաճախ կրում են այն գավաթի անունը, որը տրվում է որպես մրցանակ:
Շատ մրցանակներ ունեն զարդարված գավաթի ձև, սովորաբար մետաղական: Ֆուտբոլի Աշխարհի գավաթի և Սթենլիի գավաթի դեպքերում մրցույթն ինքնին կարող է կրել մրցանակի անվանումը, որը շնորհվում է հաղթողին: Քանի որ գավաթաձև մրցանակները լայնորեն օգտագործվում են որպես հաղթողների պարգև, մեծ թվով ազգային և միջազգային մրցույթներ կոչվում են «գավաթներ»:

Խոշոր տարբերակների համար շատ հաճախ օգտագործվում է հին կանթարոսի վրա հիմնված երկու բռնակով ձևը: Շատերի չափերը այնքան մեծ են, որ ավելի համապատասխան կլիներ «ծաղկաման» անունը, բայց «գավաթ» անունն է հաստատվել: Վաղ գավաթները, հիմնականում ձիարշավների համար, հասարակ գավաթների ձևով են եղել:

### Խաղեր
Տարո գուշակության մեջ գավաթների խաղաքարտը կապված է ջրի տարրի հետ և համարվում է հույզերի, ինտուիցիայի և հոգու խորհրդանիշ: Գավաթներ պատկերող քարտերը հաճախ ասոցացվում են սիրո, հարաբերությունների, վախերի և ցանկությունների հետ:

Տարբեր բաժակներ նախագծված են այնպես, որ դրանցից առանց թափելու խմելը դժվար է: Դրանք կոչվում են «առեղծվածային բաժակներ»:

* Պյութագորասի բաժակ
* Հարբեցնող բաժակ
* Առեղծվածային սափոր

Բաժակների խաղը ներառում է պլաստիկ բաժակներով ռիթմիկ հարվածներ:

### Գովազդ
Զարգացած աշխարհում բաժակները հաճախ տարածվում են գովազդային նպատակներով: Օրինակ՝ որևէ ընկերություն կարող է իր պատկերանշանով բաժակները բաժանել առևտրային ցուցահանդեսում, կամ քաղաքում բաժակները կարող են տարածվել կարգախոսներով, որոնք նպաստում են վերամշակմանը: Կան ընկերություններ, որոնք մատուցում են բաժակների վրա կարգախոսների տպագրության ծառայություն:

### Տաք ըմպելիքների համար
[աջից|մինի|Թեյի բաժակներ [Բաժակապնակ|բաժակապնակի վրա, ճապոնական արտահանման ճենապակի, 19-րդ դար]]
Չնայած տեսականորեն բաժակների մեծ մասը լիովին հարմար են խմելու հեղուկներ պահելու համար, տաք ըմպելիքները, օրինակ թեյը, սովորաբար մատուցվում են կամ ջերմամեկուսիչ կամ ճենապակյա թեյի բաժակներում:

* Սուրճի բաժակ
* Մազագրան
* Գավաթ
* Թեյի բաժակ
* Ջերմամեկուսիչ տարա
* Ճամփորդական բաժակ
* Բեղերի բաժակ

Մետաղյա և ապակյա բաժակները կարող են ունենալ կրկնակի պատի կառուցվածք, որոնց միջև վակումային միջավայր է ստեղծված՝ ջերմությունը պահպանելու և արտաքին մակերեսը ավելի սառը պահելու համար: 

### Մեկանգամյա օգտագործման
մինի|Տարբեր պլաստիկ բաժակներ, որոնք սովորաբար օգտագործվում են ոչ պաշտոնական ճաշկերույթի ժամանակ:
Մեկանգամյա օգտագործման բաժակները նախատեսված են միայն մեկ անգամ օգտագործելու համար: Դրանք հաճախ օգտագործվում են արագ սննդի ռեստորաններում և սրճարաններում՝ խմիչքներ մատուցելու համար: Խմելու ջուր տրամադրող ընկերությունները, ինչպիսիք են գրասենյակները և հիվանդանոցները, կարող են նաև օգտագործել մեկանգամյա օգտագործման բաժակներ՝ սանիտարական նկատառումներից ելնելով: 

* Թղթե բաժակ
* Պլաստիկ բաժակ
* Ապակյա բաժակ
* Փրփրե բաժակ

### Ալկոհոլային խմիչքների համար
Բաժակների որոշ տեսակներ հիմնականում օգտագործվում են ալկոհոլային խմիչքների համար, ինչպիսիք են գարեջուրը, գինին, կոկտեյլը և լիկյորը: Կան ավելի քան մեկ տասնյակ տարբեր տեսակի գարեջուր խմելու բաժակներ՝ կախված գարեջրի հստակ տեսակից: Այն գաղափարը, որ ինչ որ գարեջուր պետք է մատուցվի ինչ որ ձևի բաժակի մեջ, գուցե ավելի շատ առաջ է քաշվել մարքեթինգային նպատակներով, բայց միանգամայն հնարավոր է, որ դրա հետևում իրական հիմքեր կան: Գինու ապակյա բաժակները նույնպես ունեն տարբեր ձևեր՝ կախված գինու գույնից և ոճից, որոնք նախատեսված են դրանք մատուցելու համար: Wine glasses also come in different shapes, depending on the color and style of wine that is intended to be served in them.

* Գարեջրի գավաթ
* Պինտ բաժակ
* Հնաոճ ապակյա բաժակ
* Քվեյք
* Սակե բաժակ
* Փոքր բաժակ (անգլ. shot glass)
* Գարեջրի մեծ գավաթ (անգլ. tankard)
* Գինու ապակյա բաժակ
* Գավաթ

### Չափման, ներծծման և կրծքերի համար
* Չափիչ բաժակ
* Ներծծող բաժակ
* Կրծքի բաժակ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Cup_with_Kamares_ware_motif,_Phaistos,_1800-1700_BC,_AMH,_144926.jpg|Մինոյան Կամարեսի սպասք, մ.թ.ա. 1800-1700 թվականներ. Փայստոսից (Կրետե), Հերակլիոնի հնագիտական թանգարան (Հերակլիոն, Կրետե, Հունաստան)
Պատկեր:Drinking_cup_in_the_shape_of_a_fist,_MFA,_Boston_(11244059164).jpg|Խեթական խմելու բաժակ՝ բռունցքի ձևով, 1400-1380 թվականներ, արծաթ. Կենտրոնական Թուրքիայից, Գեղարվեստի թանգարան (Բոստոն, ԱՄՆ) 
Պատկեր:Ankara_Archaeology_and_art_museum_Skyphos_Glazed_terracotta_2019_3435.jpg|Հռոմեական երկու բռնակով ապակեպատ բաժակ, մ.թ.ա. 1-ին դար-մ.թ. 4-րդ դար, ապակեպատ տեռակոտա. Էրիմթանի հնագիտության և արվեստի թանգարան (Անկարա, Թուրքիա)  
Պատկեր:China,_Qing_dynasty_-_Rectangular_Wine_Cup_(Zun)_with_Dragon_-_1952.500_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|Ուղղանկյուն գինու բաժակ (չին. Zun) վիշապով, 1700-ականներ, մոխրագույն-սպիտակ նեֆրիտ, ընդհանուր՝ 14 սմ. Քլիվլենդի արվեստի թանգարան
Պատկեր:Wedgwood_Factory_-_Cup_and_Saucer_-_1951.305_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|Նեոկլասիկական սուրճի բաժակ բաժակապնակով, մոտ 1790 թվական, հասպիս սպասք՝ ռելիեֆային ձևավորմամբ, տրամագիծը՝ 13.6 սմ. Վեջվուդ գործարան (Անգլիա), Քլիվլենդի արվեստի թանգարան  
Պատկեր:France,_19th_century_-_Cup_and_Saucer_-_2009.366_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|Ֆրանսիական բաժակ և բաժակապնակ՝ զարդարված Վերածննդի զարդանախշերով,     1880–1900թվականներ, էմալ և արծաթ, ընդհանուր չափերը՝ 6.5 x 8.5 x 6.5 սմ. Քլիվլենդի արվեստի թանգարան
Պատկեր:Mocha_cup,_designed_by_Adolf_Flad,_made_by_KPM_Berlin,_1902,_porcelain,_1_of_6_-_Bröhan_Museum,_Berlin_-_DSC04094.JPG|Նովո արվեստի բաժակ, դիզայնը՝ Ադոլֆ Ֆլադի, 1902 թվական, ճենապակի. Բրյոհանի թանգարան (Բեռլին, Գերմանիա) 


## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* Burn, Lucilla, *The British Museum Book of Greek and Roman Art*, 1991, British Museum Press, 
* Hillier, Bevis, *Pottery and Porcelain 1700-1914: England, Europe and North America* (series *The Social History of the Decorative Arts*), 1968, Weidenfeld & Nicolson, ISBN 0297176684
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Gallery of cups in The Metropolitan Museum of Art

Կատեգորիա:Սպասք