Արկտիկական պահականավախմբեր

[thumb|right|300px|2017 թվականի ռուսական [փոստային նամականիշ «Ճանապարհ դեպի հաղթանակ» շարքից՝ նվիրված արկտիկական շարասյուններին (ԹՖԱ [«Մարկա» ԲԸ] № 2219)]]
**Արկտիկական պահականավախմբեր** (հայտնի են նաև որպես **Հյուսիսային պահականավախմբեր**, ), պահականավախմբեր, որոնք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ դաշնակցային ուժերից բեռներ էին մատակարարում ԽՍՀՄ: Նրանք Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իսլանդիայի նավահանգիստներից մեկնել են Ատլանտյան օվկիանոսի ավազանի և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ավազանի ծովերով դեպի Արխանգելսկ, Մոլոտովսկ և Մուրմանսկ: Պահականավախմբերի անցումը ուղեկցվում էր քողարկված նավերով։ Բաց ծովում գտնվելու ժամանակ պահականավախմբերը հաճախ ենթարկվում էին գերմանական ավիացիայի ասպատակումներին և գերմանական նավատորմի հարձակումներին:

Բեռը ԽՍՀՄ է առաքվել անգլո-խորհրդային պայմանագրով և ամերիկյան լենդ-լիզ ծրագրով՝ Թագավորական նավատորմի, Կանադական թագավորական ռազմածովային նավատորմի և ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի ուղեկցությամբ։ Կորել են ութսունհինգ առևտրային նավ և Թագավորական նավատորմի 16 ռազմանավ (երկու հածանավ, վեց էսկադրային ականակիր, ութ այլ ուղեկցորդ նավեր)։ *[[Կրիգսմարին]]ը* կորցրեց մեկ գծանավ, երեք էսկադրային ականակիր, 30 սուզանավ և բազմաթիվ ինքնաթիռներ։ Պահականավախմբերը ցույց տվեցին դաշնակիցների պատրաստակամությունը՝ օգնելու Խորհրդային Միությանը և արգելակեցին Գերմանիայի ռազմածովային և օդային ուժերի զգալի մասը:

Արկտիկական պահականավախմբերը ԽՍՀՄ են հասցրել ամբողջ լենդ-լիզ բեռների մոտ կեսը։ Ընդհանուր առմամբ, 1941 թվականի օգոստոսից մինչև 1945 թվականի մայիսը անցկացվել է 78 պահականավախմբեր (մոտ 1400 առևտրային նավ)։

## Կորուստներ
4 տարուց պակաս ժամանակում տեղի է ունեցել 78 արշավ, որոնց ընթացքում կորել են բրիտանական նավատորմի 85 առևտրային նավ և 16 ռազմանավ (2 հածանավ, 6 էսկադրային ականակիր և 8 այլ ուղեկցող նավ)։ Մահացել է 3000 բրիտանացի նավաստի։ Առաջին պահականավախմբերն աննկատ են անցել և կորուստներ չեն ունեցել: 1942 թվականի հունվարի 7-ին խորտակվեց բրիտանական առաջին նավը՝ «Վազիրիստանը», PQ-7 պահականավախմբից։ Ամենաողբերգականը PQ-17 պահականավախումբն էր, որը կորցրեց 36 նավից 23-ը։ 1942 թվականի հունիսի 27-ին պահականավախումբը լքել է Իսլանդիայի ափերը։ Նավարկության 8-րդ օրը պահականավախումբը հարձակման է ենթարկվել գերմանա-ֆիննական ռազմածովային ուժերի կողմից։

Եղել է նաև «բարեկամական կրակ»։ ԽՍՀՄ-ից նավարկվող 35 չորաբեռնանավերից և 14 ուղեկցող նավերից բաղկացած QP-13 պահականավախումբը սխալ է թույլ տվել և Իսլանդիայից ոչ հեռու հայտնվել ականապատ դաշտում, որով բրիտանացիներն իրենք էին արգելափակել Իսլանդիան և Գրենլանդիան բաժանող Դանիական նեղուցը: Պահականավախմբի նավերի կապիտանները և ուղեկցող նավերի հրամանատարները, որոշելով, որ իրենց վրա հարձակվում են թշնամու սուզանավերը և նույնիսկ վերջրյա նավերը, ինչը հնարավոր չէր ճշգրիտ որոշել մառախուղի մեջ, պատահական կրակ բացեցին և միայն հրաշքով չխփեցին միմյանց: 1942 թվականի հուլիսի 6-ի լույս 7-ի գիշերը QP-13 պահականավախմբի վեց նավ պայթեցին և խորտակվեցին՝ «Ջոն Ռենդոլֆը», «Հեֆֆրոնը», «Հիբերտը», «Մասսմարը», «Նիգերը» և խորհրդային չորաբեռնատար «Ռոդինա» նավը։ Զոհվածների թվում են եղել Լոնդոնում խորհրդային ռազմածովային կցորդի կինը և երկու երեխաները։

Գերմանիան կորցրեց մի շարք նավեր, այդ թվում՝ մեկ գծանավ, երեք էսկադրային ականակիր և առնվազն 30 սուզանավ, ինչպես նաև զգալի թվով ինքնաթիռներ։ Օրինակ՝ PQ-18 պահականավախմբի վրա հարձակման ժամանակ գերմանական կողմը կորցրել է 40 ինքնաթիռ։

## Խորհրդային արկտիկական պահականավախմբեր

Խորհրդային պատմական գրականության մեջ «արկտիկական պահականավախմբեր» () տերմինը կիրառվում էր բացառապես Հյուսիսային նավատորմի և Սպիտակծովյան ռազմական նավատորմիկի գործողությունների համար, որը կիրառվել է Խորհրդային Միության ներքին արկտիկական հաղորդակցությունների ժամանակ՝ 1941-1944 թվականներին: Վերակառուցումից առաջ տերմինի ժամանակակից իմաստը օգտագործվել է միայն արտասահմանյան գրականության մեջ։

## Երթուղի
thumb|Հյուսիսային դաշնակիցային պահականավախմբերի երթուղիները՝ 1941-1945 թվականներին:
thumb|Բրիտանական պաստառ «Զենք Ռուսաստանի համար. Բրիտանական մեծ պահականավախումբը խորհրդային կործանիչների ուղեկցությամբ գնում է Մուրմանսկ»:
Սկզբում պահականավախմբերը նավարկում էին Հվալֆյորդից (Իսլանդիա), սակայն 1942 թվականի սեպտեմբերից նրանք սկսեցին մեկնել Շոտլանդիայի Լոխ Յու ծովախորշից։ Պահականավախումբը անցնում էր Հեբրիդյան և Ֆարերյան կղզիների մոտով, գրավյալ Նորվեգիայից մինչև Մուրմանսկ և Արխանգելսկ 300 կմ հեռավորության վրա, և հատկապես վտանգավոր էր գերմանական ավիացիայի բազաների, սուզանավերի և վերջրյա նավատորմ մոտով անցման, ինչպես նաև այդ ջրերում տիրող վատ եղանակի պատճառով: Պահականավախումբը 1600 կմ երթուղին անցել է 10 օրում՝ 20 կմ/ժ միջին արագությամբ։

## Անվանում
Յուրաքանչյուր պահականավախումբ իր անվանման մեջ ուներ երկու այբբենական նույնացուցիչ՝ *PQ <համար>* կամ *JW <համար>* դեպի ԽՍՀՄ պահականավախմբերի համար և *QP <համար>* կամ *RA <համար>* վերադարձի պահականավախմբերի համար, բացառությամբ առաջին պահականավախմբի, որը կոչվում էր «Դերվիշ»։ PQ (և համապատասխանաբար QP) հապավումը առաջացել է անգլիացի սպա Էդվարդսի () անունից, որը զբաղվում էր պահականավախմբերով։

## Կազմ
«Դերվիշ» պահականավախումբը մեկնեց Իսլանդիայից 1941 թվականի օգոստոսի 21-ին և տասը օր անց առանց կորուստների հասավ Արխանգելսկ։ պահականավախումբը համեմատաբար փոքր էր՝ բաղկացած ընդամենը վեց առևտրային նավերից։ ուղեկցող պահակախումբը բաղկացած է եղել երեք ականազերծիչ նավերից, երեք էսկադրային ականակիրներից և երեք հակասուզանավային տրաուլերներից։

Պահականավախմբերը ղեկավարում էր բրիտանացի դերծովակալը։

Պահականավախումբը կարող էր բաղկացած լինել 7-35 բեռնանավերից և 5-16 ուղեկցող ռազմանավերից, որոնք կարող էին ներառել ավիակիրներ («Արգուս»), հածանավեր («Լոնդոն», «Էդինբուրգ»), էսկադրային ականակիրներ («Էլեկտրա», «Քենիա») և ականազերծիչ նավեր («Դերվիշ» պահականավախումբ)։ Պահականավախումբը օդից ծածկվել է «Grumman F4F Wildcat» կործանիչներից և «Fairey Swordfish» տորպեդակիրներից բաղկացած տախտակամածային էսկադրիլիայով։ Խորհրդային ափամերձ ջրերում պահականավախմբին դիմավորել են Հյուսիսային նավատորմի խորհրդային էսկադրային ականակիրները («Ուրիցկի» և «Կույբիշև»)։

Խորհրդային Միություն բերվեցին կաուչուկ, ռումբեր, ապամոնտաժված «Hurricane» ինքնաթիռներ, բուրդ և ճտքավոր կոշիկներ։ Պահականավախմբերը հետ են տարել փայտանյութ և ոսկի։

Ուշադրության են արժանի չորս պահականավախմբեր.
* 1942 թվականի մայիսի 30-ին PQ-16 պահականավախմբի փրկված նավերը ժամանեցին Մուրմանսկ և Արխանգելսկ․ Պահականավախումբն այնքան հաջողակ էր ԽՍՀՄ-ին ռազմական պաշարներ մատակարարելու հարցում, որ գերմանական հրամանատարությունը լրացուցիչ ջանքեր գործադրեց՝ կանխելու հետագա պահականավախմբերի անցումը։
* 1942 թվականի հուլիսին PQ-17 պահականավախումբը ցրվեց՝ գերմանական ռազմանավերի և հածանավերի զորքերի մասին հաղորդումներ ստանալուց հետո, որոնք շարժվում էին պահականավախումբը կասեցնելու համար: Պահականավախմբի 36 առևտրային նավերից միայն 11-ն է հասել խորհրդային նավահանգիստներ:
* Բարենցի ծովի ճակատամարտ․ 1942 թվականի դեկտեմբերին գերմանական վերջրյա նավերը, ներառյալ ծանր հածանավերը՝ «Ադմիրալ Հիպպեր» և «Լյուտցով», ուղևորվեցին որսալու JW-51B պահականավախումբը։ Հարձակումը ետ է մղվել ուղեկցող նավերի միջոցով։
* Նորդկապի ճակատամարտ․ 1943 թվականի դեկտեմբերին JW-55B պահականավախումբը հարձակման ենթարկվեց գերմանական «Scharnhorst» գծային հածանավի կողմից, որը խորտակվեց գիշերային մարտում բրիտանական «Դյուկ օֆ Յորք» ռազմանավի և ուղեկցող նավերի կողմից։ Հաջողությունն ապահովվում էր մթության մեջ տեսողության ունակությամբ՝ օգտագործելով ռադարային հայտնաբերումները, որոնք հայտնաբերում էին ռումբերի շիթերը, թեև օգտագործվում էին նաև լուսավորող արկեր:

## Արկտիկական պահականավախմբերի ցանկը
### 1941

### 1942

### 1943

### 1944

### 1945

## Ռազմավարական նշանակություն
thumb|Հյուսիսային ծովային պահականավախումբը արշավանքի ժամանակ։
Արկտիկական պահականավախմբերը հանգեցրին զգալի փոփոխությունների երկու կողմերի ռազմածովային տրամադրություններում, ինչը զգալի ազդեցություն ունեցավ պատերազմի այլ թատերաբեմերում տեղի ունեցող ռազմածովային գործողությունների ընթացքի վրա: Նորվեգիայում բրիտանական էսկադրային ականակիրների վաղ ռեյդերի արդյունքում Հիտլերը համոզվեց, որ բրիտանացիները մտադիր են նորից ներխուժել Նորվեգիա։ Սա, դեպի ԽՍՀՄ գնացող արկտիկական պահականավախմբերը կանգնեցնելու ակնհայտ անհրաժեշտության հետ մեկտեղ, ստիպեց Հիտլերին հրամայել վերաբաշխել գերմանական ծանր վերջրյա նավերը, այդ թվում՝ «Տիրպից» ռազմանավը դեպի Նորվեգիա։ «Ցերբերուս» գործողությունը մասամբ ձեռնարկվել է հենց այդ պատճառով:

Որպես «առկա նավատորմ», «Տիրպից»-ը և գերմանական այլ ծանր վերջրյա նավերը կապեցին Թագավորական նավատորմի ուժերը, որոնք կարող էին ավելի լավ օգտագործվել այլուր, օրինակ՝ Հնդկական օվկիանոսում ճապոնական նավատորմի զսպման համար: 1941 թվականին «Գնեյզենաու» և «Շարնհորստ» գծանավերի Ատլանտյան արշավանքների հաջողությունը ցույց տվեց գերմանական սպառնալիքի չափը Ատլանտյան օվկիանոսում: Այնուամենայնիվ, երբ դաշնակիցները փակեցին չպահպանվող օդային «պատուհանը»Աատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսում, կատարելագործեցին ուղղությունը որոնող սարքավորումները (), ինքնաթիռները սարքավորելով ռեզոնանսային մագնետրոնի վրա հիմնված սանտիմետրային ռադարով և պահականավախմբերին ուղեկցորդ ավիակիրներ տրամադրելով՝ Ատլանտյան օվկիանոսում գերմանացի ռեյդերների հնարավորությունները սահմանափակվեցին։

Բացի 1943 թվականի մարտին PQ-17 պահականավախումբը բռնելու անհաջող փորձից և 1943 թվականի սեպտեմբերին Շպիցբերգենի ռեյդից, «Տիրպից»-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեծ մասն անցկացրեց նորվեգական ֆյորդներում: «Տիրպից»-ը ենթարկվում էր մշտական ​​հարձակումների, մինչև որ վերջնականապես խորտակվեց Թրոմսյո ֆյորդում 1944 թվականի նոյեմբերի 11-ին Թագավորական օդուժի կողմից։ Կրիգսմարինի մյուս ծանր նավերը երբեք չեն տեղակայվել Նորվեգիայում (օրինակ՝ «Գնեյզենաու» գծանավը), դուրս են մղվել երկրի նավահանգիստներից կամ խորտակվել (օրինակ՝ Շարնհորստ գծանավը)։ Մասնավորապես, JW-51B պահականավախմբի վրա անհաջող հարձակումը (Բարենցի ծովի ճակատամարտ), երբ գերմանական վերջրյա նավախումբը չկարողացավ հաղթել հածանավերից և էսկադրային ականակիրներից բաղկացած բրիտանական ուղեկցորդ նավերին, զայրացրեց Հիտլերին և հանգեցրեց շեշտադրումը վերջրյա ռեյդերներից տեղափոխել սուզանավերի վրա: Որոշ ծանր նավեր ֆիզիկապես ապամոնտաժվել են, և դրանց սպառազինությունն օգտագործվել է ափամերձ ամրություններում:

## Պայքար պահականավախմբերի հետ
Արկտիկական պահականավախմբերի դեմ պայքարելու համար գերմանացիները օգտագործեցին նավեր, որոնք տեղակայված էին Նորվեգիայի ֆյորդերում (Ալտա-ֆյորդ, Թրոնհեյմ և Նարվիք բազաներ).
* «Տիրպից» և Շարնհորստ գծանավեր,
* «Ադմիրալ Շեեր», «Լյուտցով», «Ադմիրալ Հիպպեր» ծանր հածանավեր
* «Հերման Շերման», «Ֆրիդրիխ Էկոլդտ» և «Հանս Լոդի» էսկադրային ավիակիրներ
* U-134 տիպի սուզանավեր։ Պահականավախմբերի վրա հարձակումներին ներգրավվել են 10 սուզանավից բաղկացած «երամներ»։ Ընդհանուր առմամբ, Նորվեգիայի ափերի մոտ գործել են մինչև 40 գերմանական սուզանավ։

Գերմանացիները պահականավախմբերի դեմ պայքարում օգտագործել են նաև 5-րդ օդային նավատորմը («Junkers Ju 88» տիպի 500 ինքնաթիռ)։ Ավիացիան իրականացրել է օդային հետախուզություն։ Երբ հայտնաբերվել են պահականավախմբերը, ռմբակոծիչները (մոտ 40) դուրս են եկել իրենց բազաներից և, բաժանվելով օղակների, հարձակվել են նավերի վրա։

## Հետախուզության դերը
Բրիտանական «Էնիգմա» ծածկագրի ջարդումը մեծ դեր խաղաց արկտիկական պահականավախմբերի վերջնական հաջողության մեջ: Թեև կանխարգելիչ գործողությունները միշտ չէ, որ հնարավոր է եղել, սակայն հետախուզությունը թույլ է տվել թագավորական նավատորմին պատրաստվել մարտերի, և պահականավախմբերը կարողացել են համապատասխան ուղեկցություն ստանալ: Շարնհորստ գծանավը որսալը և խորտակվելը հիմնականում պայմանավորված էր Էնիգմայի կոդավորված հաղորդագրությունները կարդալու բրիտանական ունակությամբ:

### PQ-17 պահականավախումբ

1941 թվականի օգոստոսին ֆիննական զորքերը գրավեցին Սորտավալա քաղաքը և այնտեղ հիմնեցին ռադիոգաղտնալսման կետ։ 1942 թվականի հուլիսի սկզբին այս կենտրոնը որսացել է Մուրմանսկի տարածքում գտնվող խորհրդային ավիաբազայից Մորզեի կոդով փոխանցված ծածկագրված հեռագիրը։ Ֆինների կողմից գաղտնազերծված հեռագրի տեքստը պարունակում էր PQ-17 մեծ պահականավախմբի ամբողջական նկարագրությունը՝ ռազմական բեռներով, որը Իսլանդիայից ԽՍՀՄ էր շարժվում: Ֆինները այդ նյութերը հանձնեցին գերմանացիներին, որոնք ի սկզբանե ծրագրում էին օգտագործել վերջրյա նավեր՝ պահականավախմբի վրա հարձակվելու համար։ Այնուամենայնիվ, բրիտանական սուզանավերը հայտնաբերեցին «Տիրպից» գծանավը ծով դուրս բերելու փորձը, և գերմանական վերջրյա նավերը վերադարձան բազա, և PQ-17-ի վրա հարձակումը իրականացվեց ինքնաթիռներով և սուզանավերով:

## Գրական նկարագրություններ
### Անգլիախոս
Առնվազն երկու հայտնի վեպ է գրվել արկտիկական պահականավախմբերի մասին. 1955 թվականին հրատարակված շոտլանդացի գրող Ալիստեր Մաքլինի «Նորին մեծության «Ուլիսես» նավը»-ը, որը գրվել է ծովային պատերազմի մասին դասական գրականության ավանդույթի համաձայն, և 1967 թվականին հրատարակված հոլանդացի գրող Յան դե Հարթոգի «Նավապետը»։ Երկու գրքերը մեծապես տարբերվում են ոճով, բնութագրմամբ և ներքին փիլիսոփայությամբ (Դե Հարթոգը պացիֆիստ էր, ինչը չի կարելի ասել Մաքլինի դեպքում)։ Սակայն նրանք երկուսն էլ վառ կերպով փոխանցում են ռազմական գործողությունների մթնոլորտը և անբարյացակամ բնույթը, ինչը մեծ տոկունություն և քաջություն է պահանջում անվախներից։ Երկու գրքերն էլ ոգեշնչված են PQ-17 պահականավախմբի ճակատագրով, սակայն մանրամասն չեն քննում դրա ճակատագիրը։

1958 թվականին անգլիացի ծովային գրող Դադլի Պուոպը հրատարակեց «Ամանորյա ճակատամարտ» գիրքը, որը մանրամասն նկարագրում է JW-51B պահականավախումբը ուղեկցող բրիտանական նավատորմի նավերի և նրանց վրա հարձակված գերմանական նավերի միջև տեղի ունեցած Բարենցի ծովի ճակատամարտը: Գիրքն առանձնանում է իր հուզիչ պատմողական ոճով և հայրենասիրական ոգով։

### Ռուսախոս
Ռուս գրող Վալենտին Պիկուլը նկարագրել է PQ-17 պահականավախմբի ճանապարհորդությունը իր «Ռեքվիեմ PQ-17 պահականավախմբի համար» վեպում։

Բացի այդ, Ռուսաստանում կա հասարակական կազմակերպություն, որը կոչվում է «Բևեռային պահականավախումբ», որը միավորում է 1941-1945 թվականների արկտիկական պահականավախմբերի վետերաններին: «Բևեռային պահականավախումբը» ղեկավարում էր կինոռեժիսոր Ալեքսանդր Սորոկինը, ով մոնտաժել է «Բլոկադա» վավերագրական ֆիլմը և «Հայր և որդի» օրիգինալ ֆիլմը «Convoy PQ.17» բալետի ստեղծման նախապատմության մասին, որը պատմում է Բիլ Քոլմանի հոր՝ կանադացի վետերան նավաստի Ջոզեֆի մասին, որը այդ պահականավախմբի պատահաբար ողջ մնացած մասնակիցներից մեկն էր:

Ալեքսանդր Գորոդնիցկու «Ի հիշատակ PQ-17 պահականավախմբի» երգը։

## Հիշատակ
* Մուրմանսկում կանգնեցվել է Հյուսիսային պահականավախմբերի մասնակիցների հուշարձանը, իսկ այնտեղի թիվ 9 գիմնազիայում ստեղծվել է Հյուսիսային պահականավախմբերի պատմության թանգարան։
* Իսլանդիայի Իսաֆյորդուր քաղաքում, քանդակագործ Վլադիմիր Սուրովցևի կողմից կանգնեցվել է QP-13 արկտիկական պահականավախմբի նավաստիների հուշարձանը։
* Մանհեթենի հարավային ծայրամասում տեղադրված է հուշաքար, որտեղ նշված են պատերազմի ժամանակ զոհված ամերիկացի նավաստիների անունները:
* 1992 թվականին Ռուսաստանի կենտրոնական բանկը թողարկեց «Հյուսիսային պահականավախումբ» հուշադրամը։
* 2014 թվականի օգոստոսի 31-ին Սանկտ Պետերբուրգում բացվեց բևեռային պահականավախմբերի նավաստիների հուշարձանը «Դերվիշ» առաջին պահականավախմբի ԽՍՀՄ ժամանման 73-րդ տարեդարձի կապակցությամբ։
* Անվանումը տրվել է Սանկտ Պետերբուրգի Սեդովի փողոցի և Բոլշոյ Սմոլենսկի պողոտայի անկյունում գտնվող հրապարակին՝ Բևեռային պահականավախմբերի հրապարակ։
* 2018 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում գրանցվել է Պատմական հիշողության պահպանման հիմնադրամը՝ «Հյուսիսային պահականավախմբերի միջազգային կենտրոնը» ():
* 2020 թվականին արկտիկական պահականավախմբերի վետերանները Ռուսաստանի կառավարության կողմից մեդալներ ստացան՝ ի պատիվ վերջին ճանապարհորդության 75-ամյակի։
* Պահականավախմբերի հիշատակին հատուկ թարթան է հյուսվել։ Նախշի համար ընտրվել են հատուկ գույներ՝ «սարսափի, մահվան և կործանման գույներ, բայց նաև քաջության, հույսի և գոյատևման գույներ»։

## Պատկերասրահ

Памятник памяти моряков полярных конвоев 1941-1945 в Санкт-Петербурге.jpg|1941-1945 թվականների բևեռային պահականավախմբերի նավաստիների հուշարձանը Սանկտ Պետերբուրգում:
Памятник конвою QP-13.jpg|Արկտիկական QP-13 պահականավախմբի նավաստիների հուշարձանը Իսլանդիայում:
Police at Battery park.jpg|Նյու Յորքի ռազմածովային հուշահամալիրի հուշաքարերը՝ Ազատության արձանի տեսարանով:
Eagle in N.Y..jpg|Նյու Յորքի ռազմածովային հուշահամալիրի կենտրոնական քանդակը:
RR5011-0003R Северный конвой.png|Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված պղնձե-նիկելային 3 ռուբլի հուշադրամը (1992թ.):


## Ծանոթագրություններ

### Նշումներ


## Գրականություն
* *[[Արսենի Գոլովկո]]* «На внешних морских коммуникациях Севера». // Военно-исторический журнал. — 1960. — № 6. — С.37-52.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ленд-лиз. Северные конвои. Стратегическое значение на сайте Минобороны России
* Северные конвои (исследования, воспоминания, документы)
* MOD veterans' agency
* German account of ''Rösselsprung'' 
* Описание войны в Арктике и арктических конвоев с советской точки зрения (адмирал Кузнецов Н. Г.)
* Naval History.net
* Ленд-лиз и северные конвои: обзор историографии и источников 
* Музей Ленд-лиза
* Фонд «Международный центр Северных конвоев»

*
Կատեգորիա:Արկտիկայի ծովային տրանսպորտ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ԱՄՆ հարաբերություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-Մեծ Բրիտանիա հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ