Աբսոլյուտ (փիլիսոփայություն)

**Աբսոլյուտ** կամ **բացարձակ** (, «անվերապահ», «անսահմանափակ», «կատարյալ»), մետաֆիզիկայում աշխարհի հիմնարար սկզբունք, ամեն Գոյության նախասկիզբ, հավերժական ու անփոփոխ, որը հասկացվում է որպես մեկ, համընդհանուր, անսկիզբ, անսահման, կատարյալ, ինքնաբավ իրականություն և իրենից դուրս ցանկացած հարաբերական և բացարձակ կեցությունից անկախ։

Աստվածաբանության մեջ տերմինը օգտագործվում է նաև **գերագույն էակ** իմաստով։

Բացարձակի հոմանիշներն են՝ բացարձակ ոգի, բացարձակ իդեա, անսահմանություն, բացարձակ միտք, Իմաստություն, բացարձակ գիտակցություն և բացարձակ էություն։

## Հիմնական տեղեկություններ
Տերմինն առաջին անգամ հայտնվել է հին հռոմեական փիլիսոփայության մեջ, բայց լայն տարածում է գտել միայն 18-րդ դարում՝ շնորհիվ Մոզես Մենդելսոնի և Ֆրիդրիխ Հայնրիխ Յակոբիի, ովքեր այն օգտագործեցին Բենեդիկտոս Սպինոզայի պանթեիստական փիլիսոփայության մեջ «Աստված կամ բնություն» կատեգորիան անվանելու համար։ Աշխարհի հավերժական անփոփոխ հիմնարար սկզբունքը, ամեն Գոյության նախասկիզբը, որը համարվում է մեկ, համընդհանուր, անսկիզբ, անսահման և հակադրվում է ցանկացած հարաբերական և պայմանավորված Կեցությանը։ Բացարձակը բոլոր հասկացությունների ընդհանրացման արդյունքն է։ Բացարձակը հակադրվում է հարաբերականին (կամ ռելյատիվայինին)՝ պայմանականին, անցողիկ, ժամանակավոր, այս կամ այն պայմաններից կախվածին։ Հին հունական փիլիսոփայության մեջ բացարձակը մեկնաբանվում էր որպես կատարելության, ամբողջականության, ինքնաբավության կողմ և արտահայտվում էր «բնության», «ինքնինի», «մաքուր ձևի» հասկացություններով։ Բացարձակին հակադրվում էր հարաբերականը` որպես ուրիշից կախված կամ ուրիշի հետ կապված։

## Փիլիսոփայական հասկացություն
### Անտիկ և միջնադար
Դասական փիլիսոփայությունում աբսոլյուտի արտահայտման ճշգրիտ համարժեքը բացակայում էր, քանի որ գոյություն ունեցող ամեն ինչ պայմանական է, և կարելի էր եզրակացնել, որ գոյություն ունի գերագույն պայման, որն ինքնին պայմանական չէ։ Նախասոկրատներն արդեն խոսում էին Archē-ի մասին՝ իրերի ծագման մասին, որն այլևս հնարավոր չէր կապել ինչ-որ այլ բանի հետ։

«Բացարձակ» տերմինը հատկապես լայնորեն օգտագործվել է միջնադարյան փիլիսոփայության մեջ, ընդ որում` տարբեր իմաստներով։ Բացարձակի տակ հասկացվում էր, մասնավորապես, նյութական պայմաններից, պատահականությունից զերծ; Այն կիրառելի է յուրաքանչյուր գոյի համար; անվերապահորեն, որևէ պատճառի հետ չկապված, զերծ մտավոր սահմանափակումներից։

Ժամանակ առ ժամանակ եկեղեցու հայրերը (Տերտուղիանոս, Հիերոնիմուս) արդեն սահմանում էին Աստծուն որպես «գերագույն լավ» «*աբսոլյուտում*» նախադրյալ։ Քենթրբերցին (*Մենախոսությունում*) այն ուղղակիորեն հավասարեցրել է Աստծո հետ։ Նա աստվածային սուբստանցիալ ոգու մասին ասում է, որ ա'յն է միայն բացարձակ։ Միայն կարդինալ Նիկոլաուս ֆոն Կուզն էր, որ գիտակցաբար ներդրել է աբսոլյուտը` որպես հիմնական մետաֆիզիկական կատեգորիա։

Սխոլաստիկայի մեջ բացարձակի ուսմունքը մեծապես ընդլայնվել է բնական աստվածաբանության շրջանակներում, մասնավորապես՝ Թոմաս Աքվինացու կողմից։

Պյութագորասի համար աբսոլյուտը Մեկ թիվն է, Պլատոնի և Պլոտինոսի համար՝ Ամբողջություն կամ Բարձրագույն բարություն, Արիստոտելի համար` «Նախաշարժիչ»։ Կոնֆուցիուսը բացարձակի ներքո հասկանում էր Անդրերկնայինը, Շանկարան` Բրահման, Յոհան Ֆիխտեն` բացարձակ «Ես», Լաո Ցզին` Դաո (մաքուր ոչ-կեցություն, բոլոր իրերի բնական կարգ)։

### Ժամանակակից փիլիսոփայությունում
Ժամանակակից փիլիսոփայության մեջ պահպանվել է բացարձակի բազմիմաստությունը։ Բացարձակ կարող է նշանակել կատարյալ, ավարտուն, ունիվերսալ, անվերապահ, սահմանափակումներից զերծ, ինչպես նաև աննկարագրելի, անպատկերացնելի, խիստ, բառացի, անվերապահ, ոչ խորհրդանշական կամ մետաֆորիկ։ Օրինակ՝ «բացարձակ ճշմարտություն», «բացարձակ տարածություն», «բացարձակ Ես», «բացարձակ անվերապահություն», «բացարձակ պայմանավորվածություն» և այլն։

#### Սպինոզա
*Աբսոլյուտ* հայեցակարգի պատմության հիմքում ընկած է Բարուխ դե Սպինոզայի փիլիսոփայությունը, որի Աստծո հայեցակարգը ժամանակակից դարաշրջանի բազմաթիվ փիլիսոփաներ վկայակոչում են` համաձայնվելով կա՛մ չհամաձայնվելով ( Ֆրիդրիխ Հայնրիխ Յակոբի, Մոզես Մենդելսոն, Գոտհոլդ Էֆրահիմ Լեսինգ, Իմանուել Կանտ, Յոհան Ֆիխտե, Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Ջոզեֆ Շելինգ, Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել, Ֆրանց ֆոն Բաադեր, Սյորեն Կիերկեգոր )։

Իր «Էթիկա» (Դե Դեո) գրքի առաջին մասում Սպինոզան Աստծուն սահմանում է որպես աբսոլյուտ, սահմաններ չունեցող սուբստանց (*ens absolute infinitum, hoc est, substantiam*), որը բնութագրվում է անվերապահ ուժով (absolute potentiam) և «անվերապահ գոյությամբ» (*absolute existit*): Աբսոլյուտը, ընդ որում, «անսահման» և «անբաժանելի» է (*absolute infinita est indivisibilis*) և աբսոլյուտն առաջին պատճառն է (*absolute causam primam*): Աստծուց է ամեն ինչ հոսում (omnia necessario effluxisse) որպես անվերապահորեն որոշված և կախված (*omnia ex necessitate divinae naturae determinata sunt*), և բնության մեջ ոչինչ (*res nulla*) չի կարող դառնալ այլ, քան կա։

#### Կանտ
*Պարզ բանականության քննադատություն* աշխատության մեջ Կանտը սահմանում է *բացարձակը* որպես գիտելիքի մեջ անվերապահ։ *[[Տրանսցենդենտալ]] վերլուծության* մեջ նա փորձում է ապացուցել, որ ոչ մի անվերապահ գիտելիք չի կարող ընկալվել *ըմբռնման* (կատեգորիաների) հասկացությունների միջոցով։ Կանտը բացատրում է, որ բանականությունը ձգտում է «բոլոր մտավոր գործողությունները համախմբել բացարձակ ամբողջության մեջ»։ Սա այն է, ինչ Կանտն անվանում է բանականության հասկացություններ կամ տրանսցենդենտալ գաղափարներ։ Նրանք պետք է հնարավորություն տան «մտածող սուբյեկտի բացարձակ (անվերապահ) միասնությանը», «արտաքին տեսքի պայմանների շարքի բացարձակ միասնությանը» և «ընդհանուր առմամբ մտքի բոլոր առարկաների պայմանների բացարձակ միասնությանը»։ Այս երեք տրանսցենդենտալ գաղափարների «օբյեկտիվ» օգտագործումը հանգեցնում է անհաշտ հակասությունների։ Տեսական պատճառով Բացարձակը «կարգավորիչ սկզբունք» է «զգայական աշխարհի համակարգված միասնության» նպատակով։ *Գործնական բանականության քննադատության* մեջ Կանտը սահմանում է անվերապահը որպես կամքի որոշիչ հիմք, որը տրված է բարոյական օրենքում։ Կա կանոնակարգող գաղափար՝ միավորելու բարոյականություն ու երջանկություն հասկացությունները, որը Կանտի համար ներկայացնում է «բարձրագույն բարիքը» (lat.` *Summum bonum, hwun.` τὸ ἀγαθόν*)։

#### Շելինգ
Ֆ. Շելինգի համար *Աբսոլյուտը* նրա փիլիսոփայության հիմնական հայեցակարգն է։ Իր վաղ գրության մեջ՝ *«Էգոյի՝ որպես փիլիսոփայության սկզբունքի կամ մարդկային գիտության մեջ անվերապահի մասին»*, որը կրել է Կանտի և Ֆիխտեի ազդեցությունը, նա աբսոլյուտը հասկանում է որպես «մեր գիտելիքի վերջնական իրական հիմքը», ինչպես Ֆիխտեն, նա այն տեղավորում է «բացարձակ Ես»-ում (SW V, էջ 160) և նույնացնում Աստծո հետ։ Բացարձակի իմացությունը տեսական փիլիսոփայության մեջ հնարավոր չէ, այլ միայն «գործնականում աբսոլյուտին մոտենալով»։ Շելինգը փորձելով հաղթահարել կանտյան և ֆիխտեյան համակարգերի դուալիզմը, առաջ քաշեց մոնիստական փիլիսոփայության մի նոր ելակետային սկզբունք՝ սուբյեկտիվի և օբյեկտիվի, իդեալականի և ռեալի բացարձակ նույնությունը։

«Դոգմատիզմի և քննադատության մասին փիլիսոփայական նամակներում» և *[[Նույնության փիլիսոփայություն|նույնության փիլիսոփայության]]* մշակման մեջ, որտեղ Շելինգը ձգտում է միավորել Կանտի և Սպինոզայի փիլիսոփայությունը, նա սահմանում է *աբսոլյուտը* որպես ճանաչողության և կեցության «բացարձակ նույնություն» („absolute Identität“): Աշխարհն ի սկզբանե անջատ է Աստծուց, բայց դա կարելի է շրջել մտահայեցողության միջոցով և հասցնել ավելի բարձր մակարդակի։ «Պատմության վերջնական մտադրությունը» «լիակատար հաշտեցումն ու կրկին տարրարլուծումն է բացարձակության մեջ»։

Շելինգի *Նույնության փիլիսոփայությունը* Բացարձակը ճանաչվում է «մտավոր հայեցողության» մեջ` որպես *բացարձակ մտածողություն*։ Այն ներկայացնում է փիլիսոփայության երկու հիմնական գիտությունների՝ բնական և տրանսցենդենտալ փիլիսոփայության ընդհանուր աղբյուրը։ Շելլինգի համար արվեստը «իրերի ձևերը աբսոլյուտ ներկայացնելն է»։ Այն վերացնում է «անսահման բաժանումը» «էսթետիկական պրոդուկտի» մեջ։

#### Շոպենհաուեր
Արթուր Շոպենհաուերը իր *«Աշխարհը որպես կամք և ներկայացում»* գրքում քննադատում է *Աբսոլյուտ* կոնցեպտը։ Ըստ նրա՝ անհրաժեշտությունը միշտ հարաբերական է, ըստ բավարար հիմունքի. հետևաբար ոչինչ չի կարող բացարձակապես անհրաժեշտ լինել առանց հիմունքի։ Աբսոլյուտի անիմաստ հասկացությունն առաջանում է պատճառահետևանքային կապից բավարար հիմունքի հեռացման միջոցով, այնպես որ մնում է միայն բավարար հիմունքից բխող հետևանքը։ Այնուամենայնիվ, սա հակասում է բավարար հիմունքի օրենքին, այն է, որ ամեն բան, որ կա, բավարար հիմունքի ուժով է, որ կա։

#### Սոլովյով
Վլադիմիր Սոլովյովն Ամենամիասնությունը (բացարձակը բացարձակապես կոնկրետ սկիզբն է, իր կոնկրետությամբ նման է եզակի և ամբողջական մարդկային անհատականությանը, հետևաբար բացարձակ անհատականություն է։ Ամբողջ աշխարհի կեցությունը գոյություն ունի միայն այնքանով, որքանով այն պատկանում է *բացարձակին*, մտնում է դրա կոնկրետության մեջ)։

#### Հեգել
Հեգելի տրամաբանության առարկան` *[[Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել#Ուսմունք հասկացության մասին և բացարձակ գաղափար|Բացարձակ]]* *[[Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել#Ուսմունք հասկացության մասին և բացարձակ գաղափար|գաղափարն]]* է` իդեան, որպես ինքնազարգացող հասկացությունների համակարգ։

Մտածողության և կեցության նույնության սկզբունքը հեգելյան համակարգի հիմքում լինելով հանդերձ` Հեգելի կողմից իրացվում է այլ կերպ, քանի որ նույնությունն ինքը նրա կողմից ըմբռնվում է դիալեկտիկորեն, ոչ որպես անշարժ *աբսոլյուտ*, անորոշ միասնություն, որն անտարբեր կերպով հակադրվում է կեցության բազմազանությանը, այլ որպես ինքնազարգացող տրամաբանական իդեա, որի որոշակիությունն ու տարբերակվածությունը գտնվում են հենց իր մեջ իբրև նրա իմանենտ անվերջ ձև։ Տրամաբանությունը առաջ է շարժվում հակասությունների և դրանց հանգուցալուծման միջոցով, մինչև որ այլևս հակասություններ չմնան լուծելու, շարժվում է դեպի որոշակի նպատակ՝ ազատություն։ Սա բացարձակն է, ինչը Հեգելի համար իդեան է։

## Կիոտոյի դպրոցի բացարձակ Ոչինչ
Ի տարբերություն գոյաբանության մեջ բացարձակի՝ որպես բացարձակ կեցության արևմտյան ավանդույթի, Կիոտոյի դպրոցի փիլիսոփայության մեջ բացարձակը ընկալվում էր որպես բացարձակ ոչինչ (, *զետաինա-մու*)։ Նիշիդա Կիտարոյի, Թանաբե Հաջիմեի, Նիշիտանի Կեյջիի և Կիոտոյի դպրոցի այլ ներկայացուցիչների  ձևակերպած մտքերը հետագայում խթան են հաղորդել քրիստոնեա-բուդդայական երկխոսության կրոնափիլիսոփայական մոտեցմանը, որը հիմնվում էր բուդդայական դատարկության կամ ոչ-էականության *տոպոյի* (, ** - ընդհանուր տեղ) վրա` հենվելով կեցություն (շունյատա) և ոչ ես (անատտա) ոչ-սուբստանցիալության վրա մի կողմից, և մյուս կողմից՝ քրիստոնեական միստիցիզմի (ինչպես Էքհարթի մոտ) և բացասական աստվածաբանական ավանդույթի վրա։

## Կրոնական հասկացություն
Միաստվածային կրոններում *աբսոլյուտի* հասկացությունը փոխկապակցված է Աստծո մասին պատկերացումների հետ։ Այսպիսով, հուդայականության մեջ դա *Էլոկեյնուն* է (Կաբալայում՝ *Էյն Սոֆ*), քրիստոնեության մեջ՝ Հայր Աստված, Իսլամում՝ Ալլահ,  դաոիզմում` Դաո։

Այլ կրոններում։ Զրադաշտականություն՝ Ահուրա Մազդա, զուրվանիզմ՝ Զուրվան, թենգրիականություն՝ Թենգրի, պոլինեզական և միկրոնեզական կրոններում՝ Տանգարոա, մաորիների կրոնում՝ Յո, կապաուկու կրոնում՝ Ուգատամե։

### Հնդկական կրոններում
Բացարձակ հասկացությունը օգտագործվել է հնդկական կրոնների վաղ տեքստերը մեկնաբանելու համար, ինչպիսիք են Յաջնավալկիային, Նագարջունային և Ադի Շանկարային վերագրվող տեքստերը:

Հնդկական (դհարմայիկ) կրոններում։ Հինդուիզմում - բրահման կամ կրիշնա կամ վիշնու (տարբեր հոսանքներում), բուդդիզմի որոշ հին տեքստերում ասվում է, որ «իսկապես Բացարձակը և իսկապես Ազատը պետք է լինի ոչինչ »` «դատարկություն» (*շունյատա կամ [[Ադի-Բուդդա]]*)։  Այնուամենայնիվ, ըստ Փոլ Ուիլյամսի վաղ բուդդիստ գիտնական Նագարջունան «դատարկությունը» չի ներկայացնում որպես ինչ-որ *Բացարձակ.* ավելի շուտ, դա «ներքին գոյության բացակայությունն է (պարզ չգոյությունը)» բուդդայական փիլիսոփայության Mādhyamaka դպրոցում։

Հինդուիզմի վաղ տեքստերում նշվում է, որ Բրահմանը կամ Բրահման-Ատմանը բացարձակն է։ 

## Տես նաև
* Մոնադ - Մոնիզմ
* Պանթեիզմ - Տիեզերք
* Քաոս

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*  / Կիոտոյի դպրոցը
*  / «Բացարձակ ոչնչինչ. Նախնական նկատառումներ Նիշիդա Կիտարոյի և Կիոտոյի դպրոցի փիլիսոփայության կենտրոնական հասկացության վերաբերյալ»

Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկական տեսություններ
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Ոչինչ