Արենալ (հրաբուխ)

**Արենալ հրաբուխ** (), հրաբուխ Կոստա Ռիկայի հյուսիս-արևմուտքում Սան Խոսեից 90 կմ հյուսիս-արևմուտք, Սան Կառլոս-ի Ալախուելա նահանգում և Լա Ֆորտունա շրջանում: Արենալ հրաբուխը ունի 1633 մետր բարձրություն։ Այն կոնաձև է՝ 140 մետր (460 ոտնաչափ) տրամագիծ ունեցող խառնարանով։ Երկրաբանական տեսանկյունից Արենալը համարվում է երիտասարդ հրաբուխ և գնահատվում է, որ այն 7500 տարեկանից պակաս է։ 

Հրաբուխը հարյուրավոր տարիներ ակտիվ չի եղել։ 1968 թվականին այն անսպասելիորեն ժայթքել է՝ ոչնչացնելով Տաբակոն փոքրիկ քաղաքը: Ժայթքման պատճառով արևմտյան լանջերին ստեղծվել են ևս երեք խառնարաններ, բայց դրանցից միայն մեկն այսօր գոյություն ունի: Տևողությամբ՝ 1968 թվականից 2010 թվականներին Արենալի ժայթքումը Երկրի վրա տասներորդ ամենաերկար հրաբխային ժայթքումն է 1750 թվականից ի վեր։ 2010 թվականից ի վեր Արենալը չգործող հրաբուխ է։

## Աշխարհագրական դիրքը և նկարագրությունը
Արենալը Կոստա Ռիկայի յոթ պատմականորեն ակտիվ հրաբուխներից մեկն է՝ Պոասի, Իրազուի, Միրավալեսի, Օրոսիի, Ռինկոն դե լա Վիեխա համալիրի և Տուրիալբայի հետ միասին։ Այն մինչև 2010 թվականը Կոստա Ռիկայի ամենաակտիվ հրաբուխն է եղել և աշխարհի տասը ամենաակտիվ հրաբուխներից մեկը։ Այն տարիներ շարունակ ուսումնասիրվել է սեյսմոլոգների կողմից։ Հրաբուխը գտնվում է Արենալ հրաբխի ազգային պարկի կենտրոնում՝ երկրի հյուսիսային գոտում, Կոստա Ռիկայի Սան Կառլոսի Լա Ֆորտունա շրջանից 15 կիլոմետր (9.3 մղոն) հարավ-արևմուտք։

Արենալ հրաբխի տարածքը Արենալ լճի ջրամբարի կարևոր ջրհավաք ավազան է: Ջրամբարի ջուրն օգտագործվում է հիդրոէլեկտրակայանի համար: Այն նաև միացված է ազգային համակարգին։

Արենալն ունի մի քանի ժայթքող գոտի։ Չատոն քնած ստրատովրոբային կոն է։ Ենթադրվում է, որ Չատոն առաջին անգամ ժայթքել է 38,000 տարի առաջ՝ Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում, իսկ վերջին անգամ՝ մոտ 3,500 տարի առաջ։ Չատիտոն լավային գմբեթ է՝ 1100 մետր (3609 ոտնաչափ) բարձրությամբ։ Էսպինան ևս մեկ լավային գմբեթ է։

2022 թվականին հրապարակված ուսումնասիրությունը վերլուծել է Արենալ հրաբխի երկարատև ժայթքումային վարքագիծը, որը ակտիվ է մնացել 1968 թվականից մինչև 2010 թվականը: Ուսումնասիրությունը Արենալը նույնականացրել է որպես բաց անցքերի համակարգ, ինչը նշանակում է, որ մագման անընդհատ մատակարարվում էր մակերես՝ առանց խոշոր պայթյունային իրադարձությունների: Հետազոտողները ուսումնասիրել են, թե ինչպես են մագմայի բարձրացումը, գազազերծումը և կառուցվածքային փոփոխությունները ազդել հրաբխի ժայթքումների օրինաչափությունների վրա: Ուսումնասիրությունը նաև ենթադրել է, որ չնայած Արենալն այժմ քնած է, ապագա ակտիվությունը, հավանաբար, պայմանավորված է դրա մշտական ​​մագմատիկ մատակարարմամբ։

## Երկրաբանական պատմություն
Արենալը Կոստա Ռիկայի բոլոր հրաբուխներից ամենաերիտասարդն է։ Գիտնականները կարողացել են որոշել դրա ակտիվության ավելի քան 7000 տարվա վաղեմությունը։ Տարածքը մեծ մասամբ չուսումնասիրված էր մինչև 1937 թվականը, երբ տեղի ունեցավ գագաթնակետին հասնելու համար փաստաթղթավորված արշավախումբ։ Այն ժայթքող է եղել 1968 թվականից մինչև 2010 թվականը։

### 1968 թվականի հուլիսի 29-ը

1968 թվականի հուլիսի 29-ին, երկուշաբթի, ժամը 7:30-ին, Արենալ հրաբուխը հանկարծակի և ուժգին ժայթքել է։ Ժայթքումները շարունակվել են անդադար մի քանի օր՝ ժայռերի, լավայի և մոխրի տակ թաղելով ավելի քան 15 կիլոմետր քառակուսի (5.8 քառ. մղոն)։ Ժայթքումները խլել են 87 մարդու կյանք և ոչնչացրել 3 փոքր գյուղեր՝ Տաբակոնը, Պուեբլո Նուևոն և Սան Լուիսը։ Վնասել են ավելի քան 232 կիլոմետր քարակուսի (90 քառ. մղոն) հողատարածք։ Բերքը փչացել է, գույքը՝ ավերվել, և մեծ թվով անասուններ սատկել են։

Իր կատաղի ակտիվության գագաթնակետին հրաբուխը հսկայական ժայռեր է նետել՝ որոշները մի քանի տոննա քաշով։

Հրաբխի արևմտյան կողմում գտնվող երեք քաղաքները ոչնչացվել են, փրկվել է միայն արևելյան կողմում գտնվող Էլ Բորիո անունով քաղաքը։ Տարածված առասպել է, որ հրաբխի ժայթքումը դադարեցնելուց հետո Էլ Բորիոն վերանվանվել է Լա Ֆորտունա, որը նշանակում է «Բախտ», նկատի ունենալով նրա բախտավորությունը, որ հրաբուխը ժայթքել է արևմուտքում, այլ ոչ թե արևելքում։

### 1975 թվականի հունիս
1975 թվականի հունիսի 17-ից 21-ը խառնարաններից մեկից ժայթքումներ են տեղի ունեցել։ Տաբակոն գետի երկայնքով բուսականությունը ոչնչացվել է։ Չորս ուժեղ պայթյունները նույնպես մեծ քանակությամբ մոխիր են նետել երկինք։ Մոխիրը տարածվել է 26 կիլոմետր (16 մղոն) հեռավորության վրա։

### 1996 թվականի մարտ
1996 թվականի մարտին հրաբուխը սկսել է կանոնավոր լավայի հոսքեր առաջացնել, որոնք ուղեկցվել են գազերի պարբերական պայթյուններով։ Սա եղել է հրաբխի կանոնավոր գործունեությունը մինչև 1998 թվականի մայիսի 5-ը։

### 1998 թվականի մայիսի 5
Արենալ հրաբուխը մի շարք խոշոր ժայթքումներ է առաջացրել երեքշաբթի՝ 1998 թվականի մայիսի 5-ին՝ կեսօրին։ Առաջին ժայթքումը գրանցվել է ժամը 13:05-ին, երբ խառնարանի հյուսիսարևմտյան պատի մի մասը փլուզվել է։ Այս պայթյունի ժամանակ հրաբխից դուրս է թռել մեծ քանակությամբ լավա, ապարներ և մոխիր։ Մեկ այլ ժայթքում տեղի է ունեցել ժամը 14:20-ին։

Կոստա Ռիկայի ազգային համալսարանի հրաբխագիտական ​​և սեյսմոլոգիական աստղադիտարանի (OVISCORI) մասնագետը բացատրել է, որ ժայթքումները հրաբխի համար անսովոր բան չեն։ Այնուամենայնիվ, այս անգամ խառնարանում լավայի քանակը զգալիորեն գերազանցել է նորման, ուստի ավելի շատ լավա է դուրս թափվել։ Այս անգամ նույնպես տեղի է ունեցել սողանք, քանի որ խառնարանի պատի մի մասը փլուզվել է հյուսիսարևմտյան կողմում։ Այս երևույթը տեղի է ունենում պարբերաբար, չնայած այս անգամ հետևանքները սովորականից ավելի մեծ են եղել։

Որպես սովորական նախազգուշական միջոցառում, իշխանությունները հայտարարել են կարմիր տագնապի մակարդակ, փակել են Լա Ֆորտունայի և Տիլարանի միջև ընկած ճանապարհը, որը շրջանցում է հրաբխի հյուսիսային կողմը, և մոտ 450 մարդու (հիմնականում զբոսաշրջիկների) տարհանել անմիջական տարածքից։ Հրաբխային ակտիվության հետևանքով վնասվածքների մասին հաղորդագրություններ չեն եղել:

Երեքշաբթի օրը՝ ժամը 17:20-ին, հրաբուխը դեռևս լավա էր արտանետում, սակայն ակտիվությունը զգալիորեն նվազել էր։

### 1998 թվականի մայիսի 7
1998 թվականի մայիսի 7-ի ժայթքումները վնասել են 2 կիլոմետր քարակուսի (0.77 քառ. մղոն) և ոչնչացրել 400x100 մետր (1310x330 ոտնաչափ) չափի կանաչ անտառային տարածք Արենալ հրաբխի մոտակայքում: Խառնարանի պատում բացվել է 500 մետր (1600 ոտնաչափ) երկարությամբ և 10 մետր (33 ոտնաչափ) խորությամբ ճեղք, և ամբողջ լավան սահել է հրաբխի կողքով ներքև:

Այս օրվա ընթացքում գրանցվել է 23 ժայթքում՝ ժամը 13:05-ից մինչև 19:00-ը, որից հետո հրաբուխը վերադարձել է իր բնականոն վիճակին: Իշխանությունները չեն հայտնել որևէ անսովոր վարքագծի մասին, և ազգային պարկը վերաբացվել է նույն շաբաթ: Տեղի սեյսմոլոգները հետաքննել են հրաբխի ակտիվությունը, և պարկի անտառապահները շարունակել են խստորեն հսկել անվտանգության շրջանը:

### 2010 թվականի հոկտեմբեր
Վերջին ժայթքումը գրանցվել է 2010 թվականի հոկտեմբերին, և գագաթնակետին հայտնաբերվել են ֆումարոլներ։ Տեղական իշխանությունները Արենալում հայտարարել են կանաչ տագնապի (հանգիստ կարգավիճակ) մասին։

### 2013 թվականի սեպտեմբեր
2013 թվականի սեպտեմբերին Արենալ հրաբուխը ցուցաբերել է ակտիվության նշաններ՝ դադարի շրջանից հետո: Սեպտեմբերի 8-ին և 9-ին C խառնարանի հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան եզրերից բարձրացել են հիմնականում ջրային գոլորշուց կազմված ամպեր: Բացի այդ, սեպտեմբերի 8-ին գրանցվել են հիդրոթերմալ և մագմատիկ ակտիվության հետ կապված ցնցումներ: Հաջորդ շաբաթներին գրանցվել է ժայռաբեկորների փլուզման և դղրդյունների աճ: Չնայած ժայթքում տեղի չի ունեցել, այս դիտարկումները ցույց են տվել հրաբխի ներսում շարունակվող երկրաջերմային գործընթացների առակայությունը։

## Տարածաշրջանային կլիմա
Կոստա Ռիկայի Արենալ հրաբխի շրջակայքը բնութագրվում է խոնավ և ամպամած կլիմայով, որը պայմանավորված է նրա արևադարձային դիրքով և տարբեր բարձրություններով։

### Խոնավություն
Տարվա ընթացքում տարածաշրջանում խոնավության մակարդակը բարձր է լինում։ Օրինակ՝ մայիսին միջին հարաբերական խոնավությունը կազմում է մոտ 83%, ինչը նպաստում է խոնավ մթնոլորտի առաջացմանը։ Մայիսից մինչև նոյեմբեր տևող անձրևոտ սեզոնը հաճախ ավելի խոնավ է լինում հաճախակի անձրևների պատճառով, մինչդեռ դեկտեմբերից մինչև ապրիլ ընկած չորային սեզոնը կարող է մի փոքր պակաս խոնավ լինել։

### Ամպամածություն
Արենալի տարածքում ամպամածությունը տարածված երևույթ է, հատկապես անձրևոտ սեզոնի ընթացքում: Օրինակ՝ մայիսին երկինքը պարզ է կամ մասամբ ամպամած՝ օրվա միայն մոտ 18%-ը, ինչը վկայում է տարածված ամպամածության մասին: Արենալ հրաբխի ազգային պարկի տարածքում բարձրությունները նույնպես ազդում են ամպամածության վրա. հրաբխի մոտ գտնվող ավելի բարձր լեռնային գոտիները սովորաբար ավելի զով են լինում՝ ամպամածության աճով, մինչդեռ ավելի ցածր լեռնային գոտիները ավելի տաք և խոնավ են։

## Մշակութային և հնագիտական ​​նշանակություն
Մալեկու ժողովուրդը, որը Արենալ շրջանի բնիկ է, հրաբուխը համարում է սրբազան վայր: Նրանց ավանդական հողերի մեջ մի ժամանակ Արենալն էր, և նրանք շարունակում են պահպանել հրաբխի հետ կապված հոգևոր համոզմունքները: Նրանք բնակվում են Գուատուսոյի բնիկ արգելոցում և պաշտպանում են մշակութային պահպանման գաղափարը: Նրանց մշակութային սովորույթներն ու լեզուն մնում են իրենց ինքնության անբաժանելի մասը՝ չնայած արտաքին մարտահրավերներին:

Արենալ շրջանում հնագիտական ​​ուսումնասիրությունները բացահայտել են 5500 տարվա վաղեմության մարդկային բնակության վկայություններ: Արենալի նախապատմական նախագիծը (1984–1987) պարզել է, որ հրաբխային ակտիվությունը ձևավորել է բնակավայրերի կառուցվածքը, իսկ վաղ գյուղատնտեսության և խեցեղենի վկայությունները կապված են եղել մեզոամերիկյան առևտրի հետ։

Այսօր Արենալ տարածքը առաջարկում է բազմազան մշակութային փորձառություններ, որոնք թույլ են տալիս այցելուներին շփվել տեղական ավանդույթների հետ: Գործունեության մեջ են մտնում ավանդական կոստառիկական տորտիլաներ պատրաստել սովորելը, խոհարարական դասընթացներին մասնակցելը և տեղական ֆերմաների ուսումնասիրությունը: Այս փորձառությունները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հրաբխի ստվերում ապրող համայնքների առօրյա կյանքի և ժառանգության մասին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Arenal, Costa Rica Travel Guide
* MTU Volcanoes Page: Arenal
* Jorque Barquero's Personal Account of the 1968 Eruption

Կատեգորիա:Ակտիվ հրաբուխներ
Կատեգորիա:Կոստա Ռիկայի ազգային պարկեր