Կենդանիների լեզու

**Կենդանիների լեզուններ**, ոչ մարդկային, կենդանիների հաղորդակցման ձևեր են,  որոնք նմանություններ ունեն մարդկային լեզվի հետ։ Կենդանիները հաղորդակցվում են օգտագործելով տարբեր նշաններ, ինչպիսիք են ձայները կամ շարժումները։ Այդպիսի նշանները կարող են համարվել բավական բարդ, որպեսզի կոչվեն լեզվի ձևեր, այն դեպքում, երբ նշանների ցուցակը մեծ է։ Նշանները համեմատաբար կամայական են, կենդանիները, կարծես առաջացնում են դրանք կամայականության աստիճանով (ի տարբերություն՝ համեմատաբար ավտոմատ պայմանական վարքի կամ անպայմանական բնազդների, սովորաբար ներառելով դեմքի միմիկական արտահայտություններ)։ Փորձարաարական թեստերում կենդանիների հաղորդակցությունը կարող է հաստատվել նաև արհեստական լեզուների օգտագործման միջոցով (ինչպես օգտագործվում են շիմպանզեների և բոնոբոների կողմից)։ Չնայած «կենդանիների լեզու» տերմինը լայնորեն օգտագործվում է, հետազոտողները համաձայն են, որ կենդանիների լեզուներն այնքան բարդ կամ արտահայտիչ չեն, որքան մարդկային լեզուն։

Շատ հետազոտողներ պնդում են, որ կենդանիների շփումը զուրկ է մարդկային լեզվի հիմնական ասպեկտից, այսինքն՝ տարբեր հանգամանքներում նշանների նոր նմուշների ստեղծումից։ Ի տարբերություն իրենց, մարդիկ սովորաբար ստեղծում են բառերի բոլորովին նոր կապակցություններ։ Որոշ հետազոտողներ, այդ թվում՝ լեզվաբան Չարլզ Հոկեթը, պնդում են, որ մարդու լեզուն և կենդանիների շփումը այնքան տարբեր են, որ հիմքում ընկած սկզբունքները իրար հետ կապ չունեն։ Համապատասխանաբար, լեզվաբան Թոմաս Ա. Սեբեոկն առաջարկել է կենդանիների նշանային համակարգերի համար չօգտագործել «լեզու» տերմինը։ Մարկ Հաուզերը, Նոամ Չոմսկին և Վ․ Տեկումսե Ֆիթչը պնդում են, որ էվոլյուցիոն շարունակականություն գոյություն ունի կենդանիների և մարդու լեզվի հաղորդակցման մեթոդների միջև։

## Մարդկային լեզվի ասպեկտներ
մինի|Մարդ ու շիմպա, այս դեպքում ՝ Կլոդին Անդրեն բոնոբո կապիկի հետ:

Հատատվել է, որ մարդկային լեզվի հետևյալ հատկությունները առանձնացնում են այն կենդանական հաղորդակցությունից։

* **Կամայականություն**․ Սովորաբար ձայնի կամ նշանի և դրա իմաստի միջև ռացիոնալ կապ չկա։ Օրինակ, «տուն» բառի մեջ տանը նման ներհատուկ բան չկա։
* **Հստակություն**. Լեզուն բաղկացած է փոքր, կրկնվող մասերից (անջատ միավորներից), որոնք օգտագործվում են կապակցության մեջ, իմաստ ստեղծելու համար։
* **Տեղափոխում**․ Լեզուները կարող են օգտագործվել ինչ որ բաների մասին գաղափարներ հաղորդելու համար, որոնք չեն գտնվում անմիջական հարևանությամբ՝ ինչպես տարածությամբ, այնպես էլ ժամանակի առումով։
* **Նմուշների երկակիություն**․ Նվազագույն իմաստակիր միավորները (բառերը, ձևույթները) բաղկացած են առանց իմաստի միավորների հաջորդականություններից։ Սա անվանվում է նաև **կրկնակի հոդավորում**։ 
* **Արդյունավետություն**․ Օգտվողները կարող են հասկանալ և ստեղծել անսահմանափակ մեծ թվով արտահայտություններ։
* **[[Իմաստաբանություն]]**․ Հատուկ ազդանշաններն ունեն հատուկ նշանակություններ։

Կապիկների հետ կապված հետազոտությունները, ինչպիսինն են Ֆրանսին Պատերսոնը՝ Կոկոյի (գորիլա) հետ  կամ Ալլեն և Բեատրիս Գարդներներն  Ուաշոյի հետ  (շիմպանզե), ենթադրում էին, որ կապիկները ունակ են օգտագործել այնպիսի լեզու, որը համապատասխանում է այս պահանջներից որոշներին, օրինակ՝ կամայականություն, հստակություն և արդյունավետություն։

Վայրի բնության մեջ նկատվել է, որ շիմպանզեները «խոսում» են միմյանց հետ, երբ նախազգուշացնում են վտանգի մոտենալու մասին։ Օրինակ, եթե մի շիմպանզե տեսնում է օձի, նա արձակում է ցածր դխդխկոցի ձայն՝ ազդանշան տալով, որ մնացած բոլոր շիմպանզեները բարձրանան մոտակա ծառերը։ Այս դեպքում շիմպանզեների հաղորդակցությունը չի նշում տեղաշարժը, քանի որ այն ամբողջությամբ ներաթված է դիտվող իրադարձության մեջ։

Կամայականություն նկատվել է Սուրիկատի նախազգուշական կանչերում։ Մեղուների պարերը հանդես են բերում տարածական տեղահանման տարրեր, իսկ մշակութային փոխանցումը, հավանաբար, տեղի է ունեցել հայտնի բոնոբոների, Կանզիի և Պանբանիշայի միջև։

Մարդկային լեզուն չի կարող ամբողջովին «կամայական» լինել։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ գրեթե բոլոր մարդիկ, բնականորեն,  ցուցադրում են սահմանափակ խաչաձև ընկալում (օրինակ՝ սինեսթեզիա) և բազմազգայուն ինտեգրում, ինչպես ցույց է տալիս Կիկի և Բուբայի ուսումնասիրությունը։ Այս վերջին հետազոտությունները փորձել են բացատրել, թե ինչպես է առաջացել մարդկային լեզվի կառուցվածքը. համեմատելով կենդանիների հաղորդակցության մեջ առկա հիերարխիկ կառուցվածքի երկու տարբեր կողմերը, առաջարկել են այն տեսակետը, որ մարդկային լեզուն ծագել է այս երկու առանձին համակարգերից։

Այնուամենայնիվ, պնդումները, որ կենդանիները տիրապետում են մարդու լեզվական հմտություններին, շատ հակասական են։ Ինչպես պարզաբանում է Սթիվեն Փինքերը իր «Լեզվի բնազդը» գրքում, որտեղ նա պնդում է, որ շիմպանզեները կարող են լեզու ձեռք բերել չափազանցված են և հիմնված են շատ սահմանափակ կամ հնարամիտ տվյալների վրա։

Ամերիկացի լեզվաբան Չարլզ Հոկեթը առաջարկում է տեսություն այն մասին, որ գոյություն ունի մարդկային լեզվի տասնվեց հատկանիշ, որոնք առանձնացնում են մարդկային հաղորդակցությունը կենդանիների շփումից։ Նա դրանք անվանեց «լեզվի նախագծման առանձնահատկություններ»։ Ստորև նշված հատկությունները մինչ այժմ հայտնաբերվել են մարդկային խոսակցական բոլոր լեզուներում, և դրանցից առնվազն մեկը բացակայում է կենդանիների հաղորդակցման բոլոր այլ համակարգերից։

* Ձայնալսողական կապուղի. Բերանից արտանետվող ու լսողական համակարգի կողմից ընկալվող հնչյուններ։ Սա վերաբերում է կենդանիների հաղորդակցման շատ համակարգերին, բայց կան շատ բացառություններ։ Օրինակ՝ Վոկալ-լսողական կապի այլընտրանքը տեսողական հաղորդակցությունն է։ Որպես օրինակ՝ կոբրաները, որոնք կողերը երկարացնում են իրենց գլխի հետեւում՝ վախեցնելու կամ սպառնալիք զգալու ուղերձ ուղարկելու համար։ Մարդկանց մոտ ժեստերի լեզուները տալիս են լիովին ձևավորված լեզուների բազմաթիվ օրինակներ, որոնք օգտագործում են տեսողական կապուղի։
* Հեռարձակման փոխանցում և ուղղորդված ընդունում․ Սա պահանջում է, որ ստացողը կարողանա հասկանալ ուղղությունը, որտեղից գալիս է ազդանշանը, և, հետևաբար, ազդանշանի աղբյուրը։
* Արագ մարում (անցողիկ բնույթ). Ազդանշանը կարճ է տևում։ Սա ճիշտ է ձայնի հետ կապված բոլոր համակարգերի համար։ Այն հաշվի չի առնում աուդիո ձայնագրման տեխնոլոգիան և չի համապատասխանում նաև գրավոր լեզվին։ Սովորաբար սա այն դեպքը չէ, երբ կենդանիների ազդանշանները կապված են քիմիական նյութերի և հոտերի հետ, որոնք հաճախ դանդաղորեն անհետանում են։ Օրինակ՝ սկունսի հոտը, որն առաջացել է նրա գեղձերում, ձգձգվում է, որպեսզի կանխի գիշատչի հարձակումը։
* Փոխանակելիություն․ Բոլոր արտահայտումները, որոնք հասկանալի են, կարող են արտաբերվել։ Սա տարբերվում է որոշ հաղորդակցման համակարգերից, որտեղ, օրինակ, տղամարդիկ առաջացնում են վարքի մի շարք, իսկ կանայք`մեկ այլ, և նրանք ի վիճակի չեն փոխանակել այդ հաղորդագրությունները, որպեսզի տղամարդիկ օգտագործեն իգական ազդանշան և հակառակը։ Օրինակ՝ Հելիոթինի գիշերաթիթեռներն ունեն տարբերակված հաղորդակցություն։ Էգերը ի վիճակի են քիմիական նյութ ուղարկել զուգընկերոջը պատրաստակամություն ցուցաբերելու համար, մինչդեռ արուները չեն կարող ուղարկել այդ քիմիական նյութը։
* Լիակատար արձագանք․ Հաղորդագրություն ուղարկողը տեղյակ է ուղարկվող հաղորդագրությունից։
* Մասնագիտացում․ Արտադրված ազդանշանը նախատեսված է հաղորդակցության համար և պայմանավորված չէ մեկ այլ վարքով։ Օրինակ՝ շան շնչահեղձությունը բնական արձագանք է գերտաքացումից, բայց չի արտադրվում հատուկ հաղորդագրությանը պատասխանելու համար։
* Իմաստաբանություն․ Ազդանշանի և արտահայտած իմաստի միջև կա որոշակի ֆիքսված կապ։

## Պրիմատներ․ ուսումնասիրված օրինակներ
Մարդիկ ունակ են տարբերակել իրական բառերը կեղծ բառերից՝ հիմնվելով բուն բառի հնչյունաբանական կարգի վրա։ 2013 թվականին կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ պավիաներն նույնպես ունեն այս հմտությունը։ Հայտնագործությունը հետազոտողներին ստիպել է հավատալ, որ ընթերցանությունն այնքան առաջադեմ հմտություն չէ, ինչպես նախկինում էին մտածում, այլ փոխարենը հիմնված է տառերը միմյանցից ճանաչելու և տարբերելու ունակության վրա։ Փորձարարական կազմը բաղկացած էր վեց մեծահասակ պավիաններից, և արդյունքները չափվում էին՝ թույլ տալով, որ կենդանիները սենսորային էկրան օգտագործեն և ընտրեն՝ արդյո՞ք ցուցադրվող բառը իսկական բառ է, թե՞ ոչ, օրինակ՝ «dran» կամ «telk»։ Ուսումնասիրությունը տևեց վեց շաբաթ, այդ ընթացքում ավարտվեց մոտավորապես 50,000 թեստ։ Փորձարարները բացատրում են բիգրամների օգտագործումը, որոնք երկու (սովորաբար տարբեր) տառերի միացություններ են։ Նրանք ասում են, որ ոչ բառերի մեջ օգտագործված բիգրամները հազվադեպ են, մինչդեռ իրական բառերում օգտագործված բիգրամներն ավելի տարածված են։ Հետագա ուսումնասիրությունները կփորձեն պավիաներին սովորեցնել, թե ինչպես օգտագործել արհեստական այբուբենը։

2016 թվականի ուսումնասիրության ընթացքում կենսաբանների մի խումբ, տարբեր համալսարաններից, եզրակացրեց, որ մակակներն ունեն ձայնային ուղիներ, այսինքն ֆիզիկապես ունակ են խոսելու, «բայց դրա կառավարման համար խոսքի պատրաստման ուղեղ չունեն»։

## Ոչ պրիմատներ. ուսումնասիրված օրինակներ
Կենդանիների լեզուների առավել ուսումնասիրված օրինակներից են.

### Թռչուններ
* Թռչունների երգեր՝ Երգող թռչունները կարող են շատ արտահայտիչ լինել։ Մոխրագույն թութակները հայտնի են մարդկային լեզուն ընդօրինակելու իրենց ունակությամբ, և առնվազն մեկ նմուշ՝ Ալեքսը, ի վիճակի է պատասխանել մի շարք պարզ հարցերի՝ իրեն ներկայացրած առարկաների վերաբերյալ։ Թութակներ, կոլիբրիներ և երգեցիկ թռչուններ - դրսևորում են ձայնային ուսուցման օրինաչափություններ։

### Միջատներ
Մեղուների պար՝ Օգտագործվում է մեղուների շատ տեսակների սննդի աղբյուրի ուղղությունն ու հեռավորությունը հաղորդելու համար։

### Կաթնասուններ
Աֆրիկյան անտառային փղեր՝ Քորնելի համալսարանի «Փղերի ունկնդրման նախագիծը» սկսվեց 1999 թվականին, երբ Քեթի Փեյնը սկսեց ուսումնասիրել Աֆրիկյան անտառային փղերի կանչերը Կենտրոնաֆրիկյան Հանրապետության Ձանգա ազգային պարկում։ Անդրեա Տուրկալոն շարունակել է Փեյնի աշխատանքը Ձանգա ազգային պարկում՝ ուսումնասիրելով փղերի հաղորդակցությունը։ Մոտ 20 տարի Թուրկալոն իր ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է սպեկտրոգրամայի միջոցով՝ փղերի արձակած ձայները գրանցելով։ Լայնածավալ դիտարկումներից և հետազոտություններից հետո նա կարողացել է փղերին ճանաչել իրենց ձայնով։ Հետազոտողները հույս ունեն այս ձայները տեղափոխել փղերի բառարան, բայց դա, հավանաբար, չի լինի մոտակա տարիներ։ Քանի որ փղերի կանչերը հաճախ կատարվում են շատ ցածր հաճախականություններով, այս սպեկտրոգրաման ի վիճակի է հայտնաբերել ավելի ցածր հաճախականություններ, որոնք մարդու ականջները չեն կարող լսել, որն էլ թույլ է տալիս Տուրկալոին ավելի լավ պատկերացնել, թե իր կարծիքով ինչ են ասում փղերրը։ Քորնելի հետազոտությունը աֆրիկյան անտառային փղերի վերաբերյալ վիճարկել է այն միտքը, որ մարդիկ զգալիորեն ավելի լավ են օգտագործում լեզուն, և որ կենդանիները ունեն միայն տեղեկատվության փոքր ռեպերտուար, որը կարող են փոխանցել ուրիշներին։ Ինչպես Տուրկալոն բացատրեց *60 րոպեին* «Փղերի գաղտնի լեզուն», «Նրանց կոչերից շատերը ինչ-որ առումով նման են մարդու խոսքին»։

**Բեղավոր չղջիկներ՝** Քանի որ այս կենդանիները իրենց կյանքի մեծ մասն անցկացնում են մթության մեջ, նրանք շփվելու համար մեծապես ապավինում են իրենց լսողական համակարգին։ Այս ձայնային հաղորդակցությունը ներառում է էխոլոկացիա կամ զանգեր օգտագործելը `միմյանց խավարի մեջ գտնելու համար։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բեղավոր չղջիկներն օգտագործում են կանչերի լայն բազմազանություն`միմյանց հետ հաղորդակցվելու համար։ Այս կանչերը ներառում են 33 տարբեր հնչյուններ կամ «վանկեր», որոնք այդ ժամանակ չղջիկները կամ օգտագործում են միայնակ, կամ տարբեր եղանակներով միավորում են դրանք, որպեսզի ստանան «միավորված» վանկեր։

Տափաստանային շներ՝ Դոկտոր Քոն Սլոբոդչիկոֆը ուսումնասիրել է տափաստանային շների հաղորդակցությունը և հայտնաբերել․
* տարբեր ահազանգային կոչեր գիշատիչների տարբեր տեսակների համար,
* տարբեր փախուստի վարքագիծ տարբեր տեսակի գիշատիչների համար,
* իմաստային տեղեկատվության փոխանցում այն իմաստով, որ գիշատիչների բացակայության պայմաններում ահազանգերի վերարտադրությունը բերում է փախուստի վարքի, որը համապատասխանում է ահազանգը հարուցած գիշատչի տեսակին,
* ահազանգային կանչեր, որոնք պարունակում են նկարագրող տեղեկություններ գիշատչի ընդհանուր չափի, գույնի և ճանապարհորդության արագության մասին։

### Ջրային կաթնասուններ
* Աֆալինա տեսակի դելֆիններ՝ կարող են միմյանց լսել ջրի տակ 6 մղոն հեռավորության վրա։ National Geographic ամսագրի հոդվածներից մեկում ուրվագծվում է մայր դելֆինի` երեխայի հետ հեռախոսի միջոցով հաղորդակցվելը։ Հետազոտողները նշել են, որ երկու դելֆիններն էլ կարծես գիտեին, թե ում հետ են խոսում և ինչի մասին են խոսում։ Դելֆինները ոչ միայն շփվում են ոչ ձայնային ազդանշանների միջոցով, այլև թվում է, որ նրանք շատախոսում են և արձագանքում այլ դելֆինների ձայնային ազդանշաններին։
մինի|Սապատավոր կետի ձայնային ազդանշանի սպեկտրոգրամ։ Մանրամասն ցուցադրվում է 37 վայրկյանանոց սապատավոր կետի «երգը» ձայնագրության՝ առաջին 24 վայրկյաններում։ Եթերային կետի «երգերը» և արձագանքող «կտտոցները» համապատասխանաբար տեսանելի են որպես հորիզոնական գծեր և ուղղահայաց գալարներ։ 

* Կետեր՝ Հայտնի է, որ կետերի երկու խումբ՝ սապատավոր կետը և կապույտ կետի ենթատեսակը, որոնք հայտնաբերվել են Հնդկական օվկիանոսում, արտահայտում են կրկնվող հնչյուններ տարբեր հաճախականություններով, որոնք հայտնի են որպես կետի երգ։ Արու սապատավոր կետերը կատարում են այս վոկալիզացիան միայն զուգավորման շրջանում, ուստի ենթադրվում է, որ երգերի նպատակը սեռական ընտրությանն օժանդակելն է։ Սապատավոր կետերը տալիս են նաև մի ձայն, որը կոչվում է կերակրման զանգ՝ հինգից տասը վայրկյան հաստատուն տևողությամբ։ Նրանք ընդհանուր առմամբ կերակրվում են համագործակցաբար՝ հավաքվելով խմբերով, լողալով ձկների տակով և բոլորն ուղղահայաց լողալով ձկների միջով և միասին դուրս գալով ջրի միջից։ Մինչ այս ուժեղ ձայները, կետերը իրենց կերակրման կանչն են անում։ Կանչի ճշգրիտ նպատակը հայտնի չէ, բայց հետազոտությունները ենթադրում են, որ ձկներն արձագանքում են դրան։ Երբ ձայնը հնչում էր նրանց մոտ, մի խումբ ծովատառեխներ արձագանքում էին ձայնին` հեռանալով զանգից, չնայած որ ոչ մի կետ չկար։
* Ծովառյուծներ՝Սկսած 1971 թվականից և շարունակելով մինչ օրս, դոկտոր Ռոնալդ Շուստերմանը և նրա գիտական աշխատակիցները ուսումնասիրել են ծովառյուծների ճանաչողական ունակությունը։ Նրանք հայտնաբերել են, որ ծովաառյուծներն ի վիճակի են ճանաչել խթանների միջև փոխհարաբերությունները, որոնք հիմնված են ավելի շատ նմանատիպ գործառույթների կամ իրենց հասակակիցների հետ կապերի վրա, քան թե միայն խթանների ընդհանուր գծերի։ Սա կոչվում է «համարժեքության դասակարգում»։ Համարժեքությունը ճանաչելու այս ունակությունը կարող է լինել լեզվի նախորդը։ Ներկայումս հետազոտությունները կատարվում են «Մաշկոտանիների ճանաչողության և զգայական համակարգերի» լաբորատորիայում`պարզելու, թե ինչպես են ծովառյուծները կազմում այս համարժեքության հարաբերությունները։ Ապացուցված է նաև, որ ծովառյուծները կարող են հասկանալ պարզ շարահյուսություն և հրամաններ՝  երբ նրանց սովորեցնում են արհեստական ժեստերի լեզու, որը նմանապես օգտագործվում է պրիմատների դեպքում։ Ծովառյուծները կարողացան սովորել և օգտագործել մի շարք շարահյուսական կապեր իրենց ուսուցանված նշանների միջև, օրինակ, թե ինչպես պետք է նշանները դասավորվեն միմյանց նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ, ծովային առյուծները հազվադեպ էին օգտագործում նշանները իմաստային կամ տրամաբանական առումով։ Վայրի բնության ուսումնասիրության շրջանակներում կարծում էին, որ ծովային առյուծներն օգտագործում են համարժեքության դասակարգման հետ կապված հիմնավորող հմտություններ՝ կարևոր որոշումներ կայացնելու համար, որոնք կարող են ազդել նրանց գոյատևման մակարդակի վրա (օրինակ՝ ընկերներին և ընտանիքին ճանաչելը կամ թշնամիներից և գիշատիչներից խուսափելը)։ Ծովառյուծներն իրենց լեզուն ցուցադրելու համար օգտագործում են հետևյալը.
* Ծովառյուծներն իրենց մարմիններն օգտագործում են տարբեր կեցվածք ընդունելով՝ հաղորդակցություն ցուցադրելու համար։
* Ծովառյուծի ձայնալարերը սահմանափակում են ձայնը փոխանցելու մի շարք հաչոցների, ծլվլոցների, կտտոցների, տնքոցների, մռնչյունների և ճռռոցների փոխանցման նրանց կարողությունը։
* Դեռ պետք է կատարել հստակ փորձ, որը  կապացուցի, որ ծովային առյուծներն օգտագործում են էխոլոկացիան՝ որպես հաղորդակցության միջոց։
Այս կենդանիների լսողական ազդանշանների վրա սովորելու ազդեցությունը առանձնահատուկ հետաքրքրություն է առաջացնում։ Մի քանի հետազոտողներ նշել են, որ որոշ ծովային կաթնասուններ կարծես թե ունեն արտասովոր ունակություն՝ փորձի արդյունքում փոխելու իրենց վոկալիզացիայի և՛ համատեքստային, և՛ կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Յանիկն ու Սլեյթերը (2000) հավաստում են, որ սովորելը կարող է փոխել ձայնային արտանետումները երկու եղանակներից մեկով. (1) որոշակի ազդանշանի օգտագործմամբ համատեքստի վրա ազդելով և (կամ) (2) զանգի ակուստիկ կառուցվածքի փոփոխման միջոցով։ Կալիֆոռնիայի արու ծովառյուծները կարող են սովորել զսպել իրենց հաչելը նրանց համար գերակշռող ցանկացած արուի առկայության դեպքում, բայց սովորաբար ձայն են տալիս, երբ գերիշխող արուները բացակայում են։ Մոխրագույն ծովաշների վրա կատարված վերջին աշխատանքը ցույց է տալիս, որ կանչի տարբեր տեսակները կարող են ընտրովիորեն պայմանավորվել և դրվել տարբեր ազդանշանների կողմնակալ վերահսկողության տակ։ Սննդամթերքի ուժեղացված օգտագործումը կարող է նաև փոփոխել ձայնային արտանետումները։ «Հուվեր»՝ գերության մեջ գտնվող արու ծովաշունը ցույց տվեց ձայնային կրկնօրինակման համոզիչ դեպք։ Սակայն դրանից հետո նման դիտարկումներ դեռ չեն հաղորդվել։ Այնուամենայնիվ, փորձը ցույց է տալիս, որ ճիշտ հանգամանքներում, Մաշկոտանիները կարող են օգտագործել լսողական փորձը, դրան գումարած շրջակա միջավայրի հետևանքները, ինչպիսիք են սննդամթերքի ուժեղացումը և սոցիալական հետադարձ կապը, իրենց ձայնային արդյունքը փոխելու համար։

1992 թվականին կատարված ուսումնասիրության ընթացքում Ռոբերտ Գիզիներն ու Ռոնալդ Շուստերմանը փորձեր են անցկացրել, որոնց շրջանակներում նրանք փորձել են շարադասություն սովորեցնել Ռոկիին՝ Կալիֆորնիայի էգ ծովառյուծին։ Ռոկիին սովորեցրեցին նշան արված բառերը, ապա նրան ընտելացրին նշան արված հրահանգը դիտելուց հետո կատարել տարբեր առաջադրանքներ՝ կախված բառերի կարգից։ Արդյունքում, Ռոկին կարողացել է որոշել նշանների և բառերի հարաբերությունները և կազմել շարահյուսության հիմնական ձև։ Ռոնալդ Շուստերմանի և Դեյվիդ Կաստակի 1993 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ Կալիֆորնիայի ծովառյուծը ունակ է հասկանալու այնպիսի վերացական հասկացություններ, ինչպիսիք են համաչափությունը, նույնությունը և փոխկապակցվածությունը։ Սա ամուր հիմք է տալիս այն տեսությանը, որ համարժեքության հարաբերությունները կարող են ձևավորվել առանց լեզվի։

Ծովառյուծների տարբերակիչ ձայնը արտաբերվում է ինչպես ջրի մակերեսին, այնպես էլ ջրի տակ։ Տարածքը նշելու համար ծովային առյուծները «հաչում» են։ Ոչ ալֆա արուները ավելի շատ աղմուկ են անում, քան ալֆաները։ Չնայած էգերը նույնպես հաչում են, նրանք դա անում են ավելի հազվադեպ և ամենից հաճախ՝ կապված ծննդաբերող քոթոթների կամ նրանց փոքրիկների խնամքի հետ։ էգերը արտադրում են բարձր ուղղորդված աղաղակի ձայն `ձագերի ձգողականության կոչ, որն օգնում է մայրիկին և ձագին գտնել մեկ մեկու։ Ինչպես նշվում է «Կենդանիների վարքում», նրանց երկկենցաղ ապրելակերպը ստիպել է նրանց ձայնային հաղորդակցման կարիք ունենալ հասարակական կազմակերպվածության համար՝ ցամաքում գտնվելու ժամանակ։

Ծովային առյուծները կարող են լսել 100 Հց-ից մինչև 40,000 Հց հաճախականություններ և ձայնալարվել 100 Հց-ից 10,000 Հց միջակայքում։

### Կակղամորթներ
Պարզվել է, որ Կարիբյան ռիֆային կաղամարը շփվում է՝ օգտագործելով գույնի, ձևի և կառուցվածքի տարբեր փոփոխություններ։ Կաղամարներն ի վիճակի են արագ փոխել մաշկի գույնը` քրոմատոֆորների նյարդային հսկողության միջոցով։ Քողարկվելուց և սպառնալիքի առջև ավելի մեծ թվալու համար, կաղամարներն օգտագործում են գույնը, նախշերը և շողալը՝ սիրալիրության տարբեր ծեսերում միմյանց հետ հաղորդակցվելու համար։ Կարիբյան ռիֆային կաղամարը կարող է գունային նմուշների միջոցով  հաղորդագրություն ուղարկել իրենց աջ կողմում գտնվող կաղամարին, մինչդեռ նրանք մեկ այլ հաղորդագրություն են ուղարկում իրենց ձախ կողմում գտնվող կաղամարին։

## «Կենդանիների լեզու» և «կենդանիների հաղորդակցություն» հասկացությունների համեմատություն
Արժե առանձնացնել «կենդանիների լեզուն» «կենդանիների հաղորդակցությունից», չնայած որոշ դեպքերում կա որոշակի համեմատական փոխանակում (օրինակ՝ Չեյնիի և Սեյֆարթի վերվետ կապիկի կանչի ուսումնասիրությունները)։ Այսպիսով, «կենդանիների լեզուն» սովորաբար չի ներառում մեղուների պարերը, թռչունների երգերը, կետերի երգերը, դելֆինների նշաննային սուլիչները, տափաստանային շների հաղորդակցման համակարգերը, որոնք հանդիպում են հասարակական կաթնասունների մեծ մասում: Վերը թվարկված լեզվի առանձնահատկությունները Հոքեթի կողմից 1960 թվականին թվագրված ձևակերպումներն են։ Այս ձևակերպման միջոցով Հոքեթը կատարեց  ամենավաղ փորձերից մեկը, կիրառելով դարվինյան աստիճանականությունը՝ մարդկային լեզվի առանձնահատկությունները դուրս բերելու նպատակով։

[մինի|«Խելացի Հանս»՝ [Օրլով Թրոթեր ցեղատեսակի ձի էր, որն, ինչպես պնդում էին, ի վիճակի է կատարել թվաբանական և այլ մտավոր առաջադրանքներ։]]
Կենդանիների լեզվի արդյունքները հակասական են մի քանի պատճառներով։ 1970-ականներին Ջոն Լիլին փորձում էր «կոտրել կոդը».  Դելֆինների վայրի բնակչության հետ ամբողջովին հաղորդակցվել գաղափարներով և հասկացություններով, որպեսզի կարողանանք նրանց հետ «խոսել» և կիսվել մեր մշակույթներով, պատմություններով և այլն։ Այս ջանքերը ձախողվեցին։ Շիմպանզեների հետ վաղ աշխատանքում ներգրավված էին մանուկ շիմպանզեներ, որոնք դաստիարակվել էին այնպես, կարծես նրանք մարդ էին․ «բնության և դաստիարակության վարկածի» փորձարկում։
Շիմպանզեները ունեն կոկորդային այնպիսի կառուցվածք, որը շատ տարբեր է մարդկանց կոկորդի կառուցվածքից, և ենթադրվում է, որ շիմպանզեները ի վիճակի չեն կամավոր վերահսկել իրենց շնչառությունը, չնայած դա ճշգրիտ հաստատելու համար անհրաժեշտ են ավելի լայնածավալ ուսումնասիրություններ։ Ենթադրվում է, որ այս համադրությունը շիմպանզեների համար շատ դժվարեցնում է մարդկային լեզվի համար պահանջվող ձայնային ինտոնացիաների վերարտադրությունը։ Հետազոտողները, ի վերջո, հասան ժեստերի (ժեստերի լեզու) եղանակին, ինչպես նաև «ստեղնաշարային» սարքեր՝ բեռնված խորհրդանիշներով զարդարված կոճակներով (հայտնի է որպես «լեքսիգրամներ»), որոնք կենդանիները կարող էին սեղմել՝ արհեստական լեզու արտադրելու համար։ Մյուս շիմպանզեները սովորում էին՝ դիտարկելով առաջադրանքը կատարող մարդկային առարկաները։ 
Հետազոտողների այս վերջին խումբը, որն ուսումնասիրում էր շիմպանզեի հաղորդակցությունը խորհրդանշանի ճանաչման միջոցով (ստեղնաշարային), ինչպես նաև ժեստերի լեզվով (ժեստային), կենդանիների լեզվի ուսուցման հաղորդակցական առաջընթացի առաջատարն է, և նրանք գործնականում ծանոթ են իրենց առարկաներին։ Անվան հիմքեր՝ Սառա, Լանա, Կանզի, Կոկո, Շերման, Օսթին և Չանտեկ։ «Կենդանիների լեզվի» թերեւս ամենահայտնի քննադատը Հերբերտ Թերասան է։ 1979 թվականին Թերասի քննադատությունը, օգտագործելով իր սեփական հետազոտությունը շիմպանզե Նիմ Չիմպսկու հետ, որը խիստ էր և հիմնականում հանգեցնում էր այդ դարաշրջանում կենդանիների լեզվի ուսումնասիրության ավարտին, որի մեծ մասը շեշտում էր կենդանիների կողմից լեզվի արտադրությունը։ Մի խոսքով, նա մեղադրեց հետազոտողներին իրենց արդյունքները չափից դուրս մեկնաբանելու մեջ, հատկապես այն պատճառով, որ հազվադեպ է տնտեսապես ձեռնարկել իրական միտումնավոր «լեզվական արտադրություն», երբ վարքի ավելի պարզ բացատրություններ (ձեռքի ժեստեր) կարող են առաջարկվել։ Ավելին, նրա կենդանիները չկարողացան ցույց տալ հասկացության և արտադրության ձևերի միջև հղման հայեցակարգի ընդհանրացումը։ Այս ընդհանրացումը մեկն է այն բազում հիմնարարներից, որոնք աննշան են մարդու լեզվի օգտագործման համար։ Ըստ Տերասի՝ ավելի պարզ բացատրությունն այն էր, որ կենդանիները սովորեցին համատեքստում զգայուն վարքային ռազմավարությունների բարդ շարք`ձեռք բերելու կամ հիմնական (սննդային) կամ սոցիալական ուժեղացման վարքեր, որոնք կարող են մեկնաբանվել որպես լեզվի օգտագործում։

1984 թվականին, կենդանիների լեզվի դեմ ուղղված այս հակազդեցության ընթացքում, Լուի Հերմանը Cognition ամսագրում զեկույց հրապարակեց Աֆալինա տեսակի  դելֆինների արհեստական լեզվի վերաբերյալ։ Հերմանի և նախորդ հետազոտությունների միջև հիմնական տարբերությունը նրա շեշտադրումն էր միայն լեզվի ըմբռնումը ուսումնասիրելու մեթոդի վրա (այլ ոչ թե կենդանու (կենդանիների) կողմից լեզվի ընկալման և արտադրության), ինչը հնարավորություն տվեց խստ վերահսկողության և վիճակագրական թեստերի։ Դրա հիմնական պատճառն այն էր, որ նա սահմանափակում էր իր հետազոտողներին գնահատել կենդանիների ֆիզիկական վարքը (ի պատասխան նախադասությունների) կույր դիտորդների հետ, այլ ոչ թե փորձել մեկնաբանել հնարավոր լեզվական ասույթները կամ արտադրությունները։ Դելֆինների անուններն այստեղ Աքեակամաի և Փյունիկ էին։ Այրին Փեփերբերգը օգտագործել է ձայնային մոդալություն խոսքի արտադրման և հասկացման համար՝  օգտագորրծելով Ալեքս անունով մոխրագույն թութակին  և Սյու Սեվիջ-Ռամբոն շարունակում է ուսումնասիրել այնպիսի բոնոբոներ, ինչպիսիք են Կանցին և Պանբանիշան։ Շուստերմանը կրկնօրինակում էր դելֆինների արդյունքներից շատերը իր՝ «Կալիֆորնիայի ծովառյուծները»-ում (Ռոքի) և գալիս էր ավելի վարքային ավանդույթից, քան Հերմանի ճանաչողական մոտեցումից։ Շուստերմանը շեշտը դնում է կառուցվածքի ուսումնասիրության կարևորության վրա, որը հայտնի է որպես «համարժեքության կարգեր»։

Այնուամենայնիվ, ընդհանուր առմամբ, լեզվաբանության և կենդանիների լեզվի ոլորտների միջև որևէ իմաստալից երկխոսություն չի եղել` չնայած ժողովրդական մամուլում հասարակության երեւակայությունը որսալուն։ Բացի այդ, լեզվի էվոլյուցիայի աճող դաշտը այս կարգերի միջև ապագա փոխանակման մեկ այլ աղբյուր է։ Առաջնային հետազոտողների մեծ մասը հակված է կողմնակալ վերաբերմունք ցուցաբերել մարդկանց և շիմպանզեների ընդհանուր նախալեզվական ունակության նկատմամբ, սկիզբ առնելով ընդհանուր նախնիից, այն ժամանակ երբ դեռ դելֆինների և թութակների հետազոտողները շեշտում են այդ ունակությունների հիմքում ընկած ընդհանուր ճանաչողական սկզբունքները։ Կենդանիների կարողությունների վերաբերյալ ավելի վաղ հակասությունները ներառում են մտքի տեսության սերտորեն առնչվող ոլորտները, իմիտացիա (օրինակ, Նեհանիվ և Դոթենհան, 2002), կենդանիների մշակույթ (օրինակ, Ռենդելը և սպիտակագլուխը, 2001),  և լեզվի զարգացում (օրինակ, Քրիստիան և Կիրբի, 2003)։

Վերջերս ի հայտ է եկել կենդանիների լեզվի վերաբերյալ հետազոտություն, որը վիճարկում է այն միտքը, որ կենդանիների հաղորդակցությունը պակաս բարդ է, քան մարդկայինը։ Դենիզ Հերցինգը դելֆինների հետազոտություն է անցկացրել Բահամյան կղզիներում, որի միջոցով ստեղծել է երկկողմանի զրույց՝ օգտագործելով ստորջրյա ստեղնաշար։ Ստեղնաշարը թույլ է տալիս ջրասուզակներին հաղորդակցվել վայրի դելֆինների հետ։ Յուրաքանչյուր ստեղնով օգտագործելով հնչյուններ և խորհրդանիշներ՝ դելֆինները կարող էին կամ քթով սեղմել ստեղնը կամ ընդօրինակել արտանետվող սուլիչի ձայնը, մարդկանցից որոշակի աջակցություն խնդրելու համար։ Այս շարունակական փորձը ցույց է տվել, որ ոչ լեզվական արարածները փայլուն և արագ մտածողություն ունեն, չնայած կենդանիների հաղորդակցման մեր նախկին պատկերացումներին։ Կանզիի հետ կատարած հետագա ուսումնասիրությունները, օգտագործելով բառարանագրեր, ամրապնդել են այն միտքը, որ կենդանիների շփումը շատ ավելի բարդ է, քան մենք մտածում էինք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեզուներն ըստ տիպի
Կատեգորիա:Կենդանիների լեզուներ