Ռուսներն Ուզբեկստանում

**Ռուսներն Ուզբեկստանում**, ռուսական սփյուռքի մի մասը, որը բնակվում է ներկայիս Ուզբեկստանի տարածքում՝ կազմելով ազգային փոքրամասնություն, մյուս սլավոնալեզու ժողովուրդների՝ ուկրաինացիների և լեհերի հետ։ Ուզբեկստանում ռուսների պատմությունը վերաբերում է երկու տարբեր համայնքների՝ Ռուսական կայսրության տարիներին այստեղ ծառայող ռուս զինվորական համայնքի և ռուսական ընտանիքների, որոնց մեծ մասը գաղթել է խորհրդային տարիներին։ Նրանց երկու տարբեր ճակատագրերը կրկնվում են Ղազախստանի, Ուզբեկստանի և Ղրղզստանի ռուսների պարագայում ևս։

## Նկարագրություն
Տաջիկների (4.5%) և ղազախների (2.5%) հետ մեկտեղ ռուսներն ունեն նաև ժամանակակից Ռուսաստանի սահմաններից դուրս ամենամեծ ռուսական սփյուռքերից մեկը։ Վերջին համամիութենական մարդահամարի համաձայն՝ հանրապետությունում բնակվել է 1.6 միլիոն ռուս (Ուզբեկական ԽՍՀ բնակչության 8.6%-ը): Անկախ Ուզբեկստանում պետական ​​բնակչության մարդահամարներ չեն անցկացվել 1991 թվականից ի վեր, և հանրապետությունում ռուս բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ ճշգրիտ տվյալներ չկան։ Ուզբեկստանի Հանրապետության պետական ​​վիճակագրական կոմիտեի պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ այնտեղ բնակվել է 720,300 ռուս (բնակչության 2.1%-ը): Սակայն վերջին տարիներին Ուզբեկստանում ռուս բնակչության բաժինը կտրուկ նվազել է՝ 1980-ականների ավելի քան 8.6%-ից հասնելով 2000-ականների 4.9%-ի, 2013 թվականին՝ 2.6%-ի, և վերջապես՝ 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ 720,300 ռուսի (բնակչության 2.1%-ը): Ավելին, ռուսների մեծամասնությունը բնակվում է խոշոր քաղաքներում, և նրանց մեծ մասը բնակվում է մայրաքաղաք Տաշքենդում:

## Պատմություն
19-րդ դարի վերջին քառորդում ապագա Ուզբեկստանի Հանրապետության տարածք ժամանելուց ի վեր, ռուսները կարևոր դեր են խաղացել տարածաշրջանի կյանքի բոլոր ոլորտներում, հատկապես խորհրդային շրջանում և մասնավորապես մայրաքաղաք Տաշքենդում: Տնտեսական դժվարությունների և ջարդերի պատճառով արտագաղթը տեղի է ունեցել մի քանի խոշոր ալիքներով 1990-ականների սկզբից մինչև կեսերը դեպի Ռուսաստան և (ավելի փոքր չափով) Ուկրաինա: Սա, իր հերթին, հանգեցրել է բնակչության թվի նվազմանը, երկրի ռուս բնակչության զգալի ծերացմանը և ժողովրդագրական ցուցանիշների վատթարացմանը: Բնակչության մեջ ռուսների համամասնությունը զգալիորեն նվազել է. մինչդեռ 1989 թվականի սկզբին այն կազմում էր 8.35%, ներկայումս այն կազմում է 2%-ից պակաս: 2021 թվականի դրությամբ Ուզբեկստանում ռուսների թիվը 1989 թվականի մարդահամարից ի վեր նվազել է 1 միլիոն մարդով:

2022 թվականի փետրվարի 24-ից հետո Ուզբեկստանը դարձել է եղբայրասպան պատերազմին մասնակցելու ցանկություն չունեցողների համար նպատակակետ: Արտաքին գործերի նախարարությունը նշել է երկրում բնակվող ռուսների թվի կտրուկ աճ: Հոկտեմբերի վերջի դրությամբ Ռուսաստանից Ուզբեկստան է մուտք գործել ընդհանուր առմամբ 318,000 մարդ: 2023 թվականի կեսերի դրությամբ Ուզբեկստանում բնակության թույլտվություն է ստացել մոտ 30,000 Ռուսաստանի քաղաքացի:

## Լեզու
Ռուսերենը հանրապետության ռուս (ինչպես նաև ուկրաինացի, բելառուս, գերմանացի) բնակչության մայրենի լեզուն է: Ռուսերենի տաշքենդյան տարբերակը համարվում է ամենամաքուրներից մեկը. այն չունի տարբեր տարածաշրջանային բարբառներ, իսկ արտասանության նորմը նման է նմանատիպ մաքուր պետերբուրգյան տարբերակին: Սա, ըստ երևույթին, պայմանավորված է ռուսախոս ներգաղթի կենտրոնացմամբ Տաշքենդում, որը տարիների ընթացքում դարձել է մի տեսակ մեկուսացված լեզվական կղզի, անկլավ, որը պահպանել է ռուս գրական խոսքի մաքրությունը իրանական և թյուրքալեզու օտար տարածքներում՝ չնայած ռուսերենը պաշտոնական կարգավիճակ չունի:

Խորհրդային շրջանում դպրոցներում ռուսերեն դասավանդելը պարտադիր էր, և բնակչության մեծամասնությունը խոսում էր այն։ Իրավիճակը փոխվել է. ռուսերեն այժմ խոսում է հիմնականում քաղաքային բնակչությունը՝ երկու խմբերը ավանդաբար տիրապետում էին ռուսերենին, ինչպես նաև կորեացիների մեծամասնությունը, ինչպես նաև որոշ ուզբեկներ, ղազախներ, ղրղզներ և տաջիկներ։ Գյուղական վայրերում ռուսերենի իմացությունը զգալիորեն ցածր է, և ռուսերենի ըմբռնումը գործնականում բացակայում է գյուղական երիտասարդության շրջանում։

Մի շարք թերթեր և ամսագրեր հրատարակվում են ռուսերենով, և որոշ պետական ​​հեռուստառադիոալիքներ հեռարձակվում են ռուսերենով, ինչպես նաև բազմաթիվ մասնավոր ռադիոկայաններ։ Ռուսերենն օգտագործվում է արտաքին գովազդում, հիմնականում Տաշքենդում, որտեղ ամբողջ գովազդի մոտ 30%-ը ռուսերեն է։ Հանրապետությունում պահպանվել և շարունակում են գործել մի շարք պետական ​​կրթական հաստատություններ ռուսերենով։ Խոշոր քաղաքներում, մարզկենտրոններում և Տաշքենդում կան դպրոցներ և լիցեյներ, որտեղ ուսուցման լեզուն ռուսերենն է, որտեղ հաճախում են բազմաթիվ ուզբեկներ, բացի ռուսներից և այլ ռուսախոս խմբերից։ Ռուսական հեռուստատեսությունը հասանելի է միայն մալուխային հեռուստատեսությամբ, որը հանրությանը տրամադրվում է տեղական մատակարարների կողմից վճարովի։

2012 թվականի նոյեմբերի 1-ից, Հանրապետության Արդարադատության նախարարության հրամանով, ռուսերենը (միակ լեզուն՝ ուզբեկերենի հետ միասին) կրկին թույլատրվեց սահմանափակ պաշտոնական օգտագործման համար քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման գրասենյակներում փաստաթղթերի մշակման ժամանակ:

## Աշխարհագրություն
Ժամանակակից Ուզբեկստանի սլավոնական (և ռուսական) բնակչությունը, ինչպես նախկինում Ուզբեկական ԽՍՀ-ում, կենտրոնացած է հանրապետության քաղաքներում: Ռուսների ամենամեծ թիվը (ռուսական խմբի ընդհանուր թվի մոտավորապես չորս հինգերորդը) ապրում է երկրի մայրաքաղաք Տաշքենդում, որտեղ, ըստ 1989 թվականի մարդահամարի, ռուսները կազմում էին 2.3 միլիոն բնակչության 37%-ը (850,000): 2021 թվականին այս թիվը նվազել էր մինչև 105,000 (2021 թվականի 2.7 միլիոնից), կազմելով քաղաքի բնակիչների 4%-ից պակաս:

Մի շարք ռուսներ նույնպես բնակվում են մայրաքաղաքային շրջանում, մասնավորապես՝ Ալմալիկի ամենամեծ արդյունաբերական քաղաքում. նրանց ներկայությունը երկրի մյուս շրջաններում պակաս նշանակալի է: Հանրապետության արևելքում գտնվող Ֆերգանայի հովտում ռուսների թիվը ներկայումս նվազագույն է (բնակչության 1%-ից պակաս): Ֆերգանայի հովտում բնակվող ռուսների մեծ մասը կենտրոնացած է խոշոր, այսպես կոչված «նախկին ռուսական» քաղաքներում՝ Ֆերգանայում (որտեղ ԽՍՀՄ փլուզումից առաջ ռուսները կազմում էին քաղաքի բնակչության ավելի քան 40%-ը), Անդիջանում, Կուվասայում, Կիրգուլի գյուղում և մի քանի այլ քաղաքներում։

## Կրոն
Հանրապետության ռուս բնակչությունը ավանդաբար դավանում է ուղղափառություն, չնայած, ինչպես Ռուսաստանում, կա աթեիստների զգալի տոկոս: Ռուս ուղղափառ եկեղեցու հիմնական կենտրոնը Կենտրոնական Ասիայում և Տաշքենդում ամենամեծ Տաշքենդի և Կենտրոնական Ասիայի թեմն է, որը գլխավորում է մետրոպոլիտ Վիկենտին: Քաղաքի գլխավոր տաճարը Վերափոխման տաճարն է, որտեղ գործում է կիրակնօրյա դպրոց՝ ռուս (և սլավոնական) երիտասարդներին և երեխաներին ուղղափառ հավատքին և ռուսական մշակույթի հիմունքներին ծանոթացնելու համար: Թեմն ունի նաև ըստ ցանկության ուսումնարան՝ Ժողովրդական բարեպաշտության եկեղեցուն կից, ուղղափառ համայնքները և ակումբները նույնպես ակտիվ են: Շաբաթ օրերին թեմի համաժողովների դահլիճում անցկացվում են այսպես կոչված շաբաթօրյա հանդիպումներ իշխող մետրոպոլիտի հետ, որոնց մուտքն անվճար է: Ռուս ուղղափառ եկեղեցու հիմնական ինտերնետային տիրույթը և տեղեկատվական հարթակը տարածաշրջանում Pravoslavie.uz կայքն է:

## Տես նաև
* Ռուսները Տաջիկստանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Мурадов Г. Л., Полоскова Т. В., Затулин К. Ф. и др.* Справочник российского соотечественника // М.: Русский мир, 2006. 2-е издание — стр. 136—139

## Արտաքին հղումներ
* Русские в Узбекистане: официальное сообщество facebook 
* *Кобил Р.* Русские в Узбекистане: не завоеватели Би-би-си 2 августа 2007 г.
* * Абдуллаев Е.* Русский язык: жизнь после смерти. Язык, политика и общество в современном Узбекистане «Неприкосновенный запас» № 66 (4/2009)
* * Rusazia * В Российском центре науки и культуры (РЦНК) прошёл очный тур Всемирного лингвокультурологического конкурса по русскому языку и литературе.
* *И. П. Рязанцев, М. А. Подлесная, Писаревский В. Г., Е. А. Каргин* Русский мир в Узбекистане сегодня 2018

Կատեգորիա:Ուզբեկստանի ազգեր
ու