open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սահմանադրական Ռամկավար կուսակցություն

**Սահմանադրական Ռամկավար կուսակցություն** (կրճատ՝ **ՍՌԿ**, ), հայկական լիբերալ-բուրժուական կուսակցություն։ Հիմնադրվել է 1908 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Ալեքսանդրիայում, Եգիպտոս՝ Վերակազմյալ հնչակյաններ, Արմենական կազմակերպություն և այլ կազմակերպությունների նախկին անդամների մի խմբի կողմից։ Կուսակցությունը Թիֆլիսում հրատարակել է «Վան-Տոսպ», իսկ 1919 թվականին Երևանում՝ «Հայաստանի ձայնը» թերթերը։

1921 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Սահմանադրական Ռամկավար կուսակցությունը. ի թիվս այլ կուսակցությունների, հիմք դրեց Ռամկավար ազատական կուսակցության։

## Պատմություն
ՍՌԿ ծրագրում նշվում էր, որ այն հանդիսանում է հայկական ազգային կուսակցություն, որը միավորում է ազգի բոլոր գիտակից և կենսունակ ուժերը՝ անկախ կրոն, և դասակարգ, պատկանելությունից։ ՍՌԿ որդեգրել էր «աշխատանքի, դրամագլխի և տաղանդի կամավոր ընկերակցության» սկզբունքը։ Ազգային հարցում հույս դնելով օսմանյան սահմանադրության վրա՝ հրաժարվել է Հայաստանի անկախության գաղափարից և պատրաստ էր փոխզիջման գնալ երիտթուրքերի հետ։ Սակայն շուտով, զգալով երիտթուրքերի դավադրական էությունը, փոխել է իր քաղաքականությունը նրանց նկատմամբ։ Չնայած կուսակցության գործելակերպում նկատվող որոշակի փոփոխություններին, իր II համագումարում (1913 թվական, Կոստանդնուպոլիս) այն որոշում ընդունեց ղեկավարվել I համագումարում (1911 թվական, Կոստանդնուպոլիս) ընդունված որոշումներով և ծրագրային դրույթներով՝ պաշտոնապես չփոխելով վերաբերմունքը երիտթուրքերի նկատմամբ։ Կուսակցությունն իր դիրքորոշումը հայկական հարցի, ինչպես և երիտթուրքերի նկատմամբ փոխել է միայն 1915 թվականի Մեծ եղեռնից հետո։ Արևմտահայության ցեղասպանությունից հետո ՍՌԿ ղեկավարությունը սկսել է սերտորեն գործակցել Հայ ժողովրդական կուսակցության հետ։

1919 թվականի դեկտեմբերին Երևանում հրավիրված կուսակցության շրջանային (Արևելյան Հայաստան) համագումարում որոշվել է՝ միավորվել Վերակազմյալ Հնչակյան կուսակցություն և Փարիզում կազմակերպված Ազատական միության հետ մեկ կուսակցության մեջ (սակայն այդ որոշումը չի իրականացել), պայքարել միացյալ և անկախ Հայաստանի ստեղծման համար։

ՍՌԿ-ը կազմակերպչորեն բաղկացած էր Կենտրոնական ակումբից, տեղական ակումբներից և օթյակներից։ Աշխարհագրական դիրքով իրար մոտ գտնվող ակումբները միանալով կազմում էին շրջանակներ։

## Աղբյուրներ
* *[[Հայկական սովետական հանրագիտարան]]*, հ. 10, 1984, Էջ 142

Կատեգորիա:Հայկական կուսակցություններ
Կատեգորիա:Ռամկավար ազատական կուսակցություն
Միլիտադես Պաղձիլօլու

**Միլիտադես Պաղձիլօլու** 1908, հույն գրող։

Ծնվել է Թուրքիայում, 1921 թվականին փախել է Հունաստան։ Հունաստանի նորագույն պատմության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակ է։ Պաղձիլօլուի «Հույների և հայերի ցեղասպանությունը Փոքր Ասիայում» (1988) գրքի հիմքում ընկած են իրադարձություններին ականատես հեղինակի հիշողությունները։ 

Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Հմայակ Ջանփոլադյան

**Հմայակ Ջանփոլադյան** (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ 1903-1904 թվականներին մասնակցել է Արևելյան Հայաստան զենք փոխադրելու գործին։ 1904 թվականի օգոստոսին ահաբեկել է Օլթիի սահմանագծի կազակական վաշտի պետին, որը, թուրքերի հետ համագործակցած, սահմանի վրա մայիսին սպանել էր Թումանի խմբի անդամներին։ 1904 թվականի աշնանը Թիֆլիսում կազմակերպել է հայ հեղափոխականներին հետապնդոդ պրիստավի ահաբեկումը։ 1905 թվականի փետրվարին Բաքվում հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ կռվել է՝ պաշտպանելով հայ բնակչությանը։ Զոհվել է Բաքվում՝ հայատյաց նահանգապետ Նակաշիձեի դեմ կազմակերպած մահափորձի ժամանակ։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Հենրի Հիվերնաթ

**Հենրի Յուջին Քսավյեր Լուիս Հիվերնաթ** (, ), ֆրանկոամերիկացի գիտնական-արևելագետ։

Կրթությունը ստացել է Լիոնի համալսարանում։ 1885-1989 թվականներին աշխատել է որպես արևելյան լեզուների թարգմանիչ, եղել է Վաշինգտոնի կաթոլիկական համալսարանի պրոֆեսոր։ Որպես ֆրանսիական գիտական արշավախմբի մասնակից մեկ տարի եղել է արևմտյան Հայաստանում։ Ամերիկյան ամսագրերում հրապարակված նրա հոդվածներում տեղեկություններ կան Օսմանյան կայսրությունում հայերի կյանքի, 1894-1896 թվականների հայկական ջարդերի վերաբերյալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:1858 ծնունդներ
Կատեգորիա:1941 մահեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի թարգմանիչներ
Ֆրանսիս դը Պրեսանսե

**Ֆրանսիս դը Պրեսանսե** (, ), ֆրանսիացի հասարակական-քաղաքական գործիչ, Ֆրանսիական խորհրդարանի պատգամավոր։ Եղել է «Պրո Արմենիա» ամսագրի խմբագրական կոմիտեի անդամ և ակտիվորեն աշխատակցել նրան։ Գործուն մասնակցել է Ֆրանսիայում և արևմտյան Եվրոպայի մյուս երկրներում հայանպաստ հանրահավաքներին։ Գրել է աշխատություններ՝ նվիրված հայկական հարցին, Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության հալածանքներին («Հաղորդագրություն Հայաստանի իրադարձությունների մասին»՝ «Ի պաշտպանություն Հայաստանի և Մակեդոնիայի» (1903) գրքում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դիվանագետներ
Մկրտիչ Պոլեյան

**Մկրտիչ Պոլեյան**, **Պnլեի Մճn** (, Սասուն), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի, ՀՅԴ կուսակցության անդամ։

Սովորել է Մուշի Կեդրոնական վարժարանում։ Գործել է Մուշ-Սասունում և համագործակցել Արաբոյի, Ալիզոնանցի Լևոնի, Հակոբ Կոտոյանի հետ։ 1891-1895 թվականներին բանտարկվել է։ Ստեղծել է «Վարդանանց խումբը», որը զբաղվել է ազատագրական գաղափարների քարոզչությամբ և զինման աշխատանքով։

Մասնակցել է Սասունի 1904 թվականի ապստամբությանը, 1905-1906 թվականներին՝ Կովկասում հայ-թաթարական ընդհարումներին։

1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո վերադարձել է Մուշ։

Եղել է 1915 թվականի Սասունի ինքնապաշտպանության ղեկավարներից։ Զոհվել է մարտում։

Կատեգորիա:1868 ծնունդներ
Կատեգորիա:1915 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման ղեկավարներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Մուշ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Միսիոներները Հայաստանում

Միսիոներները Հայաստանում։ Քարոզիչները (առաջինը՝ կաթոլիկները) սկսել են մուտք գործել Կիլիկյան Հայաստան ու Մեծ Հայք 13-րդ դ. վերջին և 14-րդ դ. սկզբին։ Կաթոլիկ տարբեր միաբանություններ ժամանակի ընթացքում Կիլիկիայի, Հայաստանի առևտրաարհեստավորական կարևոր կենտրոններում, Իրանի և Կովկասի հայաշատ վայրերում հիմնել են լատինական (կաթոլիկ) համայնքներ։

Ավետարանականությունը (բողոքականություն) հայերի միջավայրում տարածվել է 19-րդ դ. սկզբից։ Դրա նախաձեռնողը և հովանավորողը Մեծ Բրիտանիան էր։ Հայաստանում աստիճանաբար գործել են ամերիկյան, գերմանական, նորվեգիական միսիոներները։ Եվրոպական և ամերիկյան քարոզիչների գործունեության հետևանքով բազմաթիվ հայեր դարձել են կաթոլիկներ, բողոքականներ։ Քարոզիչներն իրենց գաղափարները տարածելու համար հիմնել են դպրոցներ (Կոստանդնուպոլսում, Խարբերդում, Ադաբազարում, Այնթապում, Ադանայում, Մարաշում, Բաղեշում, Վանում, Պարտիզակում, Ուրֆայում), որբանոցներ, դրամական օգնություն ցույց տվել կարիքավոր հայ ընտանիքներին, ստեղծել բարեգործական հիմնադրամներ և այլն։

Մեծ տերությունները միսիոներների գործունեությունը և ներկայությունն օգտագործել են քաղաքական նպատակներով՝ ինչպես օսմանյան կառավարության վրա ճնշում գործադրելու, այնպես էլ Արևելքում իրենց ազդեցությունը տարածելու համար։ Չնայած դրան, բազմաթիվ միսիոներներ փորձել են աջակցել հայկական հարցի արդարացի լուծմանը, բողոքել մեծ տերությունների (որոնք հայկական հարցը շահարկում էին հօգուտ իրենց քաղաքական նպատակների) երկդիմի քաղաքականության դեմ, մարդասիրական կարևոր գործ կատարել Հայաստանում, Կիլիկիայում և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերում հայկական կոտորածների (1894-1896 թթ.) և հայերի ցեղասպանության ժամանակ։ Միսիոներները կոչ էին անում եվրոպական պետություններին՝ օգնել դժբախտության մեջ գտնվող հայ ժողովրդին, շատերը, վտանգելով կյանքը, փնտրել և որբանոցներում են տեղավորել որբ ու անապաստան երեխաներին, ցեղասպանությունից փրկել բազմաթիվ հայերի։ Իրենց հայասեր գործունեությամբ աչքի են ընկել Մ. Յակոբսենը, Կ. Եփփեն, Կ. Փիթըրսոնը, Ա. Յոհանսոնը, Ջ. Հորդը և ուրիշներ։

Հայաստանում գործած միսիոներների (Յոհաննես Լեփսիուս, Լ. Աբբոթ, է. Ռոբինսոն, է. Բլիս և ուրիշներ) հաղորդագրությունները, տեղեկությունները թուրքական կառավարող շրջանների հայաջինջ քաղաքականության, ծրագրերի վերաբերյալ կարևոր վավերագրեր են հայերի ցեղասպանության լուսաբանման համար և ի չիք են դարձնում ցեղասպանությունը ժխտող թուրքերի սին փաստարկները։

## Գրականություն
*Օրմանյան Մ., Հայոց եկեղեցին և իր պատմութիւնը..., ԿՊ, 1911 թ.։ 
*Քասունի Ե., Լուսաչափդ պատմութիւն հայ ավետարանական շարժման 1846-1946 թթ., Բեյրութ, 1947 թ.։ 
*Ալպոյաճյան Ա, Պատմութիւն Եվդոկիոյ Հայոց, Կահիրե, 1952։ 
*Նույնի, Պատմութիւն Մալաթիոյ Հայոց, Բեյրութ, 1961 թ.։ 
*Նազիկյան Գ., Արևմտահայ մանկավարժական միտքն ու դպրոցը, ե., 1969 թ.։

Կատեգորիա:Կաթոլիկությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Միջնադարյան Հայաստան
Կարո Կադեհջյան

**Կարո Կադեհջյան** (, , Սիրիա), հայազգի ֆիդայի, Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի մասնակից կառավարական ուժերի կազմում։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1989 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Սիրիայում։

Կարո Կադեհջյանը Սիրիայից Հայաստան էր տեղափոխվել 2009 թվականին։ Ընտրել էր երգի ասպարեզը և ցանկանում էր երաժիշտ դառնալ։ Մասնակցել էր «Շանթ» հեռուստաընկերության «Հայ սուպերսթար» երաժշտական նախագծին։ 2011 թվականին, երբ Սիրիան հաշված օրերի ընթացքում վերածվեց թեժ մարտերի թատերաբեմի, Կարոն մի կողմ դրեց երաժշտության հետ կապված նպատակները և Հայաստանից վերադարձավ Սիրիա՝ կառավարական զորքերի կազմում որպես կամավոր մասնակցելու հայկական բնակավայրերի պաշտպանության գործին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1989 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 1 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Իրանագիտություն

**Իրանագիտություն** ( - Īrānšenāsī), միջդիսցիպլինար շրջան ուսումնասիրող գիտություն է, որը զբաղվում է իրանական ժողովուրդների պատմության, լեզուների, գրականության, կրոնի, արվեստի և մշակույթի ուսումնասիրությամբ։

## Հայտնի իրանագետներ
* Ռուբեն Աբրահամյան
* Հայնրիխ Հյուբշման
* Վասիլի Աբաև

## Արտաքին հղումներ
* ԵՊՀ Իրանագիտության ամբիոն 
*Iranian Studies

Կատեգորիա:Իրանագիտություն
Կատեգորիա:Իրանական լեզուներ
Թյուրքագիտություն

**Թյուրքագիտություն**, միջդիսցիպլինար շրջան ուսումնասիրող գիտությունների համալիրն է, որը զբաղվում է թյուրքական ժողովուրդների պատմության, լեզվի, գրականության, բանահյուսության, կրոնի, ազգագրություն, հոգևոր և նյութական մշակույթի ուսումնասիրությամբ։

## Գրականություն
* Երվանդ Սարգսյան, Արևելագիտության կարևոր ճյուղերից մեկը։ «Գրական թերթ», 1969, № 3:

## Տես նաև
* ԵՊՀ Արաբագիտության ամբիոն

## Արտաքին հղումներ
* Թուրքագիտական և օսմանագիտական հետազոտություններ VII
* Journal of Turkic Languages  
* Journal of Turkology  
* Թյուրքագիտության մատենագիտություն և հղումներ 
* Թյուրքագիտության կայքեր  

Կատեգորիա:Թյուրքագիտություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակութաբանություն
Բազիկ Պետրոսյան

**Բազիկ Պետրոսյան** (), հայ ազգային-ազատագրական պայքարի մարտիկ, ֆիդայի։ Ծնվել է Վանի նահանգի Շատախի գավառի Սիվտիկին գյուղում։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ Գործել է Նիկոլ Դումանի, Վազգենի հետ, եղել զինատար խմբի անդամ։ Մասնակցել է 1915 թվականի Շատախի հերոսամարտին։ Գրավել է թուրքական ոստիկանների զորանոցը, ինքնապաշտպանության համար զենք հայթայթել։ 1915 թվականին Վանից հայերի առաջին բռնագաղթի ժամանակ ապահովել է նրանց անվտանգությունը՝ հետ մղելով քրդական հարձակումները։ Զոհվել է Վանից հայության բռնագաղթի ժամանակ քրդական ուժերի հարձակումից գաղթականներին պաշտպանելիս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Ալեքսանդրետի սանջակ

**Ալեքսանդրետի սանջակ**, *Ալեքսանդրետ, Ալեքսանդրեկ* (), Ալեքսանդրետ քաղաքին հարող մարզի նախկին անվանումը (այժմ Թուրքիայի Հաթայի մարզը)։

XI-XIV դարերում Ալեքսանդրետի սանջակի տարածքի զգալի մասը մտել է Կիլիկիայի հայկական պետության կազմի մեջ։ Տարածությունը՝ 5 հազար&nbsp;կմ2։ Որպես Սիրիայի մի մասը, Ալեքսանդրետի սանջակը 1915-1918 թվականներինին Օսմանյան կայսրության կազմում էր։

1918 թվականի նոյեմբերին օկուպացրել են անգլիացիները, հետո՝ ֆրանսիացիները։ Այստեղ է գտնվում Մուսա լեռը, ուր 1915 թվականի հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին տեղի է ունեցել հայերի ինքնապաշտպանական հերոսամարտը։ 1920 թվականին Ալեքսանդրետի սանջակը մտցվել է Ֆրանսիայի մանդատին հանձնված Սիրիայի կազմի մեջ։

1937 թվականից, ձևականորեն մնալով Սիրիայի կազմում, Ալեքսանդրետի սանջակը անցել է Ֆրանսիայի և Թուրքիայի համատեղ հսկողության տակ։ 1938 թվականին այստեղ ստեղծվել է Հաթայի ինքնավար պետությունը։ 1939-ի հունիսին վերջինս միացվել Է Թուրքիային։ Տեղի հայ բնակչությունը (մոտ 24 հազար) հուլիսի 16-23-ը հեռացել է և հաստատվել Սիրիայում, Լիբանանում։ Հեռացել է նաև 20 հազար արաբ։ Սիրիան չի ճանաչել այդ անեքսիան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն
Կատեգորիա:1918 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Արաբագիտություն

**Արաբագիտություն,** գիտական առարկաների մի շարք, որոնք ուսումնասիրում են արաբերեն և նրա բարբառները, գրականությունը և պատմությունը, տնտեսությունը, մշակույթ, արվեստ, կրոն, փիլիսոփայություն, ազգագրություն, հուշարձանները, նյութական և հոգևոր մշակույթը արաբական երկրներում։

## Տես նաև
* ԵՊՀ Արաբագիտության ամբիոն
* Արաբերեն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաբագիտություն
Կատեգորիա:Արաբական մշակույթ
Շավարշ Հովհաննիսյան

**Շավարշ Արամի Հովհաննիսյան**, (*Հովհաննես Շավարշ*, ), հայ նկարիչ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1961)։

## Կենսագրություն
Հովհաննես Շավարշը ծնվել է 1908 թվականին Ալեքսանդրապոլում։ Մասնագիտական կրթությունը ստացել է Լենինականի նկարչական ստուդիայում։ 1925-1928 թթ. սովորել է Երևանի գեղարվեստա-արդյունաբերական ուսումնարանում։ 1925 թվականից հանդես է եկել հանրապետական մամուլում և այլ հրատարակություններում, սկզբում՝ որպես զարդանկարիչ և ծաղրանկարիչ, ապա՝ նաև որպես պատկերազարդող։ Աշխատել է գրքի նկարազարդման, հաստոցային գրաֆիկայի, երգիծական պլակատի բնագավառներում։ Լավագույն աշխատանքներից են Ա. Լիսիցյանի «Աբու Հասանի մաշիկները» (1950), Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաններ» (1950), Եղիշե Չարենցի «Խմբապետ Շավարշը» (1956) և «Երկիր Նաիրի» (1958) գրքերի նկարազարդումները, «Երիտասարդ բանվորի դիմանկարը» (1930), «Հոկտեմբերի դիրքերում» (1933) գրաֆիկական գործերը, «Ֆաշիստական գեներալի արկածները» (1944) պլակատը։ 1961 թվականին Երևանում բացվել է անհատական ցուցահանդես։

## Գրականություն
* Շավարշ Արամի Հովհաննիսյան, Ալբոմ, «Հայաստան» հրատարակչություն, 1966

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Հայերի ցեղասպանությունն Օսմանյան կայսրությունում (ժողովածու)

**Հայերի ցեղասպանությունն Օսմանյան կայսրությունում**, փաստաթղթերի ու նյութերի ժողովածու։ Կազմողներ՝ Մ. Գ. Ներսիսյան, և Ռ. Գ. Սահակյան, Մ. Ներսիսյանի խմբագրություն։ ժողովրդական խորհրդային պատմագրության մեջ Թուրքիայում հայերի կոտորածների մասին փաստագրական նյութերի առաջին հրատարակությունն է։ Բաղկացած է երկու մասից. «Հայերի կոտորածները սուլթան Աբդուլ Համիդի (1876-1908) օրոք» և «Հայերի զանգվածային կոտորածները երիտթուրքերի կողմից (1909-1918)»։ ժողավածուն ամփոփում է գերազանցապես արխիվային և տարբեր լեզուներով հրատարակված դիվանագիտական փաստաթղթեր. Ռուսաստանի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, ԱՄՆ-ի դեսպանությունների և հյուպատոսարանների՝ իրենց երկրների արտաքին քաղաքական գերատեսչություններին ուղղված զեկույցներ ու զեկուցագրեր։ Այդ գաղտնի փաստաթղթերը բացահայտում են Թուրքիայի կառավարող շրջանների կողմից հայ բնակչության զանգվածային ջարդերի և բնաջնջման նախապատրաստման ու իրականացման՝ ցեղասպանության քաղաքականության իրական պատկերը։ Նշանակալի տեղ է տրված իրադարձությունների անմիջական ականատեսների՝ օտարերկրացի ճանապարհորդների, միսիոներների, լրագրողների, բժիշկների՝ Անի, այդ թվում՝ Թուրքիայի դաշնակից կայզերական Գերմանիայի ներկայացուցիչների վկայություններին ու ցուցմունքներին։ Լայնորեն են ներկայացված հայերի զանգվածային ոչընչացման նկատմամբ համաշխարհային հասարակայնության արձագանքները՝ Ա. Ֆրանսի, Ժ. Ժորեսի, Ժ. դը Մորգանի, Վ. Բրյուսովի, Ա. Թոյնբիի, Ջ. Բրայսի, Յո. Լեփսիուսիի, Յո. Մարկվարտի, Ա. Վեգների, Ֆ. Նանսենի, Հ. Գիբբոնսի և ուրիշներ ճառերն ու հրապարակային ելույթները։ Ժողովածուն ունի ընդարձակ նախաբան, ծանոթագրություններ ե մատենագիտություն՝ հայերեն, ռուս, և եվրոպական լեզուներով։ Հայերեն հրատարակությունը լրացված է նոր նյութերով։

## Տես նաև
* Հայերի ցեղասպանությունը կանադական մամուլում
* Հայերի ցեղասպանություն։ Նորությունների տեղեկագրեր ամերիկյան մամուլից (1915-1922)

Կատեգորիա:Հայկական հարց
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Բարձր դուռ

**Բարձր դուռ** (), Օսմանյան կայսրության կառավարության (այսինքն՝ մեծ վեզիրի գրասենյակի և դիվանատան) պաշտոնական անվանումը եվրոպական դիվանագիտական փաստաթղթերում և գրականության մեջ մինչև 1923 թվականին թուրքական հանրապետության հռչակումը։ Բարձր դուռ անվանումը թուրքերեն՝ Փաշա քափըսը (*փաշայի դուռ*) և արաբերեն՝ Բաբ-ը-ալի (բարձրագույն հաստատություն, բառացի՝ բարձրագույն դուռ) արտահայտությունների ոչ ճիշտ թարգմանությունն է։ Օգտագործվել են նաև՝ **Օսմանյան դուռ**, **Փայլուն դուռ** ձևերը։

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրություն
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն
Կատեգորիա:Ֆաթիհ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կառավարություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ստամբուլի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս
Կատեգորիա:Ստամբուլի պատմություն
Թուրքահայաստանի գեներալ-նահանգապետություն

մինի|Թուրքահայաստանի դրոշ
**Թուրքահայաստանի գեներալ-նահանգապետություն**, ռազմավարչական միավոր Արևմտյան Հայաստանում։ Կազմվել է 1915 թվականին, առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, հայ կամավորների մասնակցությամբ՝ Արևմտյան Հայաստանում ցարական Ռուսաստանի բանակի գրաված շրջաններից։

## Կառավարման համակարգ
Դրանք կառավարելու համար ստեղծվել են քաղաքական-վարչական տեղական մարմիններ։ Կովկասյան բանակի հրամանատար գեներալ Յուդենիչը առաջարկել է այդտեղ բնակեցնել Կուբանից ու Դոնից գաղթեցրած կազակների, ստեղծել եփրատյան կազակություն։ 1916 թվականի հունիսի 8-ին Նիկոլայ II-ը հաստատել է Արևմտյան Հայաստանում՝ Թուրքիայից գրաված շրջանների քաղաքացիական վարչության ժամանակավոր կանոնադրությունը, ստեղծվել է հատուկ ժամանակավոր ռազմական գեներալ-նահանգապետություն՝ գեննահանգապետի գլխավորությամբ։ Գլխավոր մարմիններն էին զինվորական շտաբը, գրասենյակի, հարկային և ռազմասանիտարական վարչությունները։ Նախատեսվել է գեներալ-նահանգապետությունը բաժանել մարզերի (Վանի. Խնուսի, Էրզրումի, Պոնտական), օկրուգների (29) և տեղամասերի։ Հանձնարարվել է օկրուգներ կազմելիս չխախտել նախկին վարչական բաժանումը։ Տեղամասերի պետերի հիմնական պարտականությունը բնակիչներից հարկեր գանձելն Էր։ Նրանք պետք է հսկեին նաև գյուղ, համայնքի գործունեությունը։ Համայնքի ղեկավարումը դրվել է գյուղի ժողովի, ավագի և նրա օգնականի վրա։

## Թուրքահայաստանի գեներալ-նահանգապետության վերացումը
1917 թվականի ապրիլի 26-ի որոշմամբ Արևմտյան Հայաստանի տարածքը անմիջականորեն ենթարկվել է բուրժուական ժամանակավոր կառավարությանը։ Գեն-նահանգապետի փոխարեն սահմանվել են գլխավոր կոմիսարի և քաղաքացիական գծով նրա օգնականի նոր պաշտոններ։ Թուրքահայաստանի գեներալ-նահանգապետությունը վերացավ 1918 թվականի սկզբին, երբ թուրքերը նորից զավթեցին Արևմտյան Հայաստանը։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի վարչական բաժանում
Գրիգոր Ջանշյան

**Գրիգոր Ավետի Ջանշյան** (*Ջանշիև*, ), հայ հրապարակախոս, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Գրիգոր Ջանշյանը ծնվել է Թիֆլիսում՝ 1851 թվականի մայիսի 17 (29)-ին։ Սովորել է տեղի ռեֆորմատական ծխական, ապա՝ Հայկական ծխական դպրոցներում, այնուհետև՝ Թիֆլիսի      նահանգային գիմնազիայի նախապատրաստական դասարանում։ 1864 թվականին մեկնել է Մոսկվա, ընդունվել  Լազարյան ճեմարան, որն  ավարտել է  արծաթե մեդալով։             Այնուհետև ընդունվել է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որն ավարտել  է  1874 թվականին։

Հոդվածներով ու ակնարկներով հանդես է եկել ռուսական մամուլում, պայքարել դեմոկրատական, բարոյական, իրավական նորմերի կենսագործման համար։ Ճանաչվել է «Մեծ ռեֆորմների դարաշրջանը» (1892) պատմահրապարակախոսական աշխատությամբ։

Լինելով «Ռուսկիե վեդոմոստի»-ի (*"Русские ведомости"*) հրատարակիչ-խմբագիրներից, գործուն մասնակցելով ռուսական գրականության հասարակական կյանքին՝ Ջամշյանը նպաստել է հայ ժողովրդի պատմությունն ու մշակույթը ռուս հասարակայնությանը ներկայացնելու գործին, ուշադրություն հրավիրել արևմտահայերի ծանր կացության և վերջիններիս ազատագրական պայքարի վրա։

1893 թվականին Ջանշյանը («Դիև» ծածկանունով) լույս է ընծայել «Հայկական հարցը Թուրքիայում» գրքույկը, որտեղ գրել է, որ հայկական հարցը պետք է վճռել «իրավունքի, արդարության, մարդասիրության պահանջների համաձայն»։ 1894-1896 թվականների հայկական կոտորածների կապակցությամբ նախաձեռնել, կազմել և հրատարակել է «Եղբայրական օգնություն Թուրքիայում տուժած հայերին» (հ. 1-2, 1897-98, ռուսերեն) ժողովածուն, որի հասույթով ստեղծել է դրամական ֆոնդ՝ հայերին օգնելու համար։ Ստացված գումարով Արևմտյան Հայաստանում բացվել է 12 մանկատուն-ապաստարան։

## Երկեր
* Сб. СТ., М., 1914.

## Գրականություն
* Литературные связи, т. 3, Е„ 1981.
* Համբարյան, Հ. Ա. (2001) Գրիգոր Ավետի Ջանշյան (Ջանշիև). Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, № 1 . pp. 223-227. ISSN 0320-8117 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ փաստաբաններ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Արևմտահայերի համագումար (1917)

**Արևմտահայերի առաջին համագումարը** (փախստականների համագումար) կայացել է 1917 թվականի մայիսի 2-11-ին, Երևանում։ Մասնակցել է 59 պատգամավոր, մոտ 400 հյուր (քաղաքական կուսակցությունների, հոգևորականության, արևմտահայ գաղթականներին օգնող ռուսական, անգլիական, ամերիկյան հայանպաստ կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ)։ Համագումարի պատվավոր նախագահ է ընտրվել Անդրանիկը։

## Օրակարգ
Քննարկվել են արևմտահայերի ֆիզիկական գոյության պահպանման, տնտեսական վերականգման, Արևմտյան Հայաստանի վերաշինման, աճող սերնդի կրթության և դաստիարակության հարցերը։ Եվ այդ կապակցությամբ միջոցառումների մշակումը համագումարը համարել է Հայկական հարցի լուծման հնարավոր ուղի, քանի որ արևմտահայերի ճակատագիրը դրվում էր որպես Հայկական հարցի մաս։

## Որոշումներ
Համագումարն ընդունել է, որ Հայկական հարցի արծարծումը պետք է վստահվի Եվրոպայում հայկական պատվիրակությանը, որի կազմի մեջ մտնում էին նաև արևմտահայեր։ Որոշվել է հատուկ հանձնաժողովի հանձնարարել մշակել և ներկայացնել Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումների ծրագիր։ Համագումարում ի հայտ են եկել արևմտահայ և արևելահայ կազմակերպությունների միջև եղած տարաձայնությունները։ Ընտրվել է Արևմտահայ ազգային խորհուրդ (15 անդամով, որից 8-ը՝ դաշնակցական, մնացածը՝ ռամկավար, հնչակ, սոցիալ-դեմոկրատ բոլշևիկներ)։ Խորհրդի մեջ են մտել Անդրանիկը, Զ. Եսայանը, Ա. Թերզիբաշյանը, Գ. Հայկունին, Լ. Շանթը, Կ. Սասունին, Սեպուհը, Ս. Բորոյանը, Արտ. Դարբինյանը, Հ. Գալիկյանը և ուրիշներ։ Համագումարը ողջույնի հեռագիր է ուղարկել Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությանը, քննարկել Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Հայաստանում ստեղծված իրավիճակը, նպաստել հայ ժողովրդի ուժերի համախմբմանը՝ գաղթականներին օգնելու հարցում, կոչ արել Հայկական հարցի լուծման գործում միասնության և ակտիվ գործողությունների, դատապարտել է թուրքական իշխանությունների կազմակերպած հայկական ցեղասպանությունը։

## Տես նաև
Արևմտահայերի համագումար (1919)

Կատեգորիա:Հայկական սփյուռքի պատմություն
Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Արևմտահայերի համագումար (1919)

**Արևմտահայերի երկրորդ համագումար**, տեղի է ունեցել 1919-ի փետրվարի 6-13 (փետրվարի 19-26)-ին։ Մասնակցել Է 55 պատգամավոր։

## Օրակարգ
Քննարկել են արևմտահայ գաղթականների քաղաքական ծրագրերի մշակման, նրանց հայրենիք վերադարձի, ներկայացուցչական մարմին ստեղծելու և այլ հարցեր։ Համագումարի ընդունած որոշումների վրա իր ազդեցությունն է ունեցել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության արտաքին քաղաքական կողմնորոշումը՝ կապված Հայկական հարցի լուծման գործում Անտանտի երկրների հետ հույսեր կապելու և հատկապես առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետո ստեղծված քաղաքական նոր պայմանների հետ։ Համագումարի ելույթներում հույս է հայտնվել նաև, որ հետպատերազմյան պայմաններում Հայկական հարցը կստանա իր արդարացի լուծումը։

## Որոշումներ
Ընդունվել է որոշում հարց դնել Փարիզում սկսվող խաղաղության կոնֆերանսի առջև՝ ստեղծել մեկ միասնական հայկական պետություն, Արևմտյան Հայաստանի և Անդրկովկասում արդեն գոյություն ունեցող Հայաստանի Հանրապետության միավորման ճանապարհով։ Որոշվել է մինչ այդ հարցերի լուծումը աջակցել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ձեռնարկած միջոցառումներին՝ գաղթականներին օգնություն կազմակերպելու գործում, խնդրել Անդրկովկասում գտնվող դաշնակիցների հրամանատարությանը օգնել հայ գաղթականներին՝ հատկապես նրանց հայրենիք վերադառնալու հարցում։ Գաղթականների հետ տարվող աշխատանքի համար ընտրվել է գործադիր մարմին։

## Տես նաև
Արևմտահայերի համագումար (1917)

Կատեգորիա:Հայկական սփյուռքի պատմություն
Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:1919
Ալեքսանդր Հովհաննիսյան (դերասան)

**Ալեքսանդր (Սաշա) Անդրեասի Հովհաննիսյան** (), հայ խորհրդային դերասան։ Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1940)։

## Գործունեություն
Մասնակցել է սիրողական, 1914 թվականից՝ Սիրանույշի, Հովհաննես Աբելյանի խմբերի ներկայացումներին։ 1918 թվականին եղել է Բաքվի կոմունայի պաշտպաններից, ապա անցել է Պարսկաստան՝ միացել Արմեն Արմենյանի թատերախմբին։ 1921 թվականին վերադարձել է Բաքու, աշխատել նաև Թիֆլիսի, Ալեքսանդրապոլի քաղլուսվարի, Երևանի հեղափոխության թատրոններում։ 1925-1949 թվականներին եղել է Բաքվի հայկական թատրոնի առաջատար ուժերից, դրամատիկական տաղանդով, նուրբ հումորով օժտված արտիստ։ Խաղացել է դրամատիկական և բնութագրական դերեր։

Լավագույն դերակատարումներից են՝
* Պեպո՝ Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո»
* Զիմզիմով, Փարսիդ՝ Գաբրիել Սունդուկյանի «Քանդած օջախ»
* Ռուստամ, Բարխուդար, էլիզբարով (Շիրվանզադեի «Նամուս», «Պատվի համար»)
* Օթար բեկ՝ Ցուժին-Սումբատովի «Դավաճանություն»
* Քաղաքագլուխ՝ Գոգոլի «Ռևիզոր»
* Օթելլո՝ Շեքսպիրի «Օթելլո»
* Շահնազար՝ Զաբարլիի «Յաշար»
* Մելիք աղա՝ Վաղարշ Վաղարշյանի «Օղակում»
* Ասլան ամի՝ Վաղարշյանի «Վանքաձոր»

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Գևորգ Աբաջյան, Ալեքսանդր Հովհաննիսյան Ե., ՀԹՀ, 1984, 94 էջ։

## Արտաքին հղումներ
* Ալեքսանդր Հովհաննիսյանի մասին zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:1895 ծնունդներ
Կատեգորիա:1949 մահեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 24 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Մայիսի 5 մահեր
Հայկազ Պողոսյան

**Հայկազ Մանուկի Պողոսյան** (), հայ պատմաբան, պատմական գիտության դոկտոր (1972), պրոֆեսոր (1973)։

Ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը (1948)։ 1962-1965 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ բարձրագույն և միջնակարգ մասնագիտական կրթության կոմիտեի նախագահի, 1965-1975 թվականներին՝ նախարարի առաջին տեղակալ, 1975-1979 թվականներին՝ Մանկավարժական ինստիտուտի ռեկտոր։

Պողոսյանի ուսումնասիրությունները վերաբերում են հայ ազգային-ազատագրական շարժումներին, Զեյթունի, Սասունի և Վասպուրականի պատմությանը։

## Երկեր
* «Զեյթունի պատմությունը (1409-1921 թթ.)», Երևան, 1969, 460 էջ։ 
* «Սասունի պատմություն (1750-1918 թթ.)», Երևան, 1985, 360 էջ։ 
* «Վասպարականի պատմությունից (1850-1900 թթ.)», Երևան, 1988, 352 էջ։
* «Փարամազ», Երևան, 1992, 96 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Նուբարաշենի գերեզմանատանը թաղվածներ
Պարույր Հովհաննիսյան

**Պարույր Աբրահամի Հովհաննիսյան** (), հայազգի խորհրդային անասնաբույժ։ Անասնաբուժական գիտությունների դոկտոր (1941), պրոֆեսոր (1941), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1966)։

## Կենսագրություն
1930 թվականին ավարտել է Վորոնեժի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը։ 1943 թվականից եղել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտիի և ներքին ոչ վարակիչ հիվանդությունների ամբիոնի վարիչ։ Հովհաննիսյանի աշխատանքները վերաբերում են գյուղատնտեսության կենդանիների ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման և բուժման պրոբլեմներին՝ տավարի մարսողական օրգանների, հատկապես նախաստամոքսների ֆիզիոլոգիային, ախտաբանությանը և բուժմանը, գյուղատնտության կենդանիների միզային և շնչառական օրգանների հիվանդություններին, ինչպես նաև կերային թունավորումներին։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

## Երկեր
* Գյուղատնտեսական կենդանիների ստամոքս - աղիքային տրակտի հիվանդությունները և պայքարի միջոցառումները։ Երևան, Հայպետհրատ, 1950։
* Գյուղատնտեսական կենդանիների շնչառական օրգանների հիվանդությունները և պայքարը նրանց դեմ, Երևան, 1954։
* Գյուղատնտեսական կենդանիների սիրտ-անոթային սիստեմի հիվանդությունները, Երևան, 1955։
* Գյուղատնտեսական կենդանիների միզային օրգանների և նյութափոխանակության հիվանդությունները, Երևան, 1958։
* Գյուղատնտեսական կենդանիների ներքին ոչ վարակիչ հիվանդությունների պաթոլոգիան, թերապիան և դիագնոստիկայի հիմունքները, Երևան, 1963։
* Գյուղատնտեսական կենդանիների կերային թունավորումները և պայքարը նրանց դեմ։ Ուսումնական ձեռնարկ։ Երևան, «Հայաստան», 1966։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անասնաբուժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ անասնաբույժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Հայոց ազգային խորհուրդ (այլ կիրառումներ)

**Հայոց ազգային խորհուրդ** անվանումը կարող է վերաբերվել հետևյալ կառույցներին՝

* Հայոց ազգային խորհուրդ (Թիֆլիս) - Թիֆլիսի հայոց ազգային խորհուրդ։
* Հայոց ազգային խորհուրդ (Բաքու) - Բաքվում ստեղծված հայության ազգային խորհուրդ։
* Հայոց ազգային խորհուրդ (1917-1918), հաջորդել է 1912 թվականի հոկտեմբերից Թիֆլիսում գործող Ազգային Բյուրոյին։
Հայ օգնության միություն

**Հայ օգնության միություն** (ՀՕՄ, Armenian Relief Society), կանանց անկախ բարեգործական կազմակերպություն։ ՄԱԿ-ի ոչ կառավարական կազմակերպությունների հասարակական լրատվության դեպարտամենտի անդամ։ 17 երկրներում ունի մասնաճյուղեր՝ ավելի քան 16 հազար անդամով։ Հիմնադրվել է 1909 թվականին, դաշնակցություն կուսակցության աչքի ընկնող գործիչ է. Ակնունու (Խ. Մալումյան) ջանքերով, ԱՄՆ-ի հայ կանանց տարբեր կազմակերպությունների միավորմամբ, «Դաշնակցության Կարմիր խաչի» մեջ։ Առաջին համա գումարում (1915) ներկայացված էր ԱՄՆ-ի և Կանադայի կազմակերպության 33 մասնաճյուղ։ Երկրորդ համագումարում (1919), հաշվի առնելով, որ Հայաստանում ստեղծվել է պետական Կարմիր խաչ, որոշում է ընդունվել միավորվել նրա հետ, և վերանվանվել է «Հայաստանի Կարմիր խաչ», Հանրապետության անկումից հետո (1920 թվականի նոյեմբերին) կազմակերպությունը կոչվել է հայկական Կարմիր խաչ։ 
1915 թվականից կազմակերպել է բազմակողմանի օգնություն (ապահովել բնակարանով, աշխատանքով, հիմնել հիվանդանոցներ, որբանոցներ, ծերանոցներ, կազմակերպել անվճար սնունդ) տարբեր երկրներում ապաստանած գաղթական հայերին։ 1920-ական թվականներին մեծ աշխատանք է ծավալել տարբեր երկրներում հայ համայնքների ազգ-մշակութային կյանքի կազմակերպման ուղղությամբ։ Կազմակերպության ամերիկյան կենտրոնի շուրջը միավորվել են Ֆրանսիայի, Հունաստանի, Իրաքի, Եգիպտոսի, Բուլղարիայի, Իրանի, Ռումինիայի, Սիրիայի, Լիբանանի մասնաճյուղերը։ Կազմակերպության միջոցներով ստեղծվել են հայկական դպրոցներ, հոգևոր ճեմարաններ, առողջապահ, կենտրոններ և այլն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1939-45) մասնաճյուղերը համագործակցել են միջազգային Կարմիր խաչի հետ։ 1946 թվականից կազմակերպությունը վերանվանվել է Հայ օգնության միություն։ 
1960-ական թվականներից սկսած, սփյուռքի սոցիալ-տնտեսական ինքնահաստատման պայմաններում, Հայ օգնության միություն-ի հիմնական գործը հայկական հանրակրթական և մեկօրյա դպրոցների ստեղծումն է. 1980-ական թվականների կեսին տարբեր երկրներում մասնակցել է հայկական շուրջ 90 միջնակարգ դպրոցների ֆինանսավորմանը, հովանավորել լսվելը քան 70 մեկօրյա դպրոցների։ Հայ օգնության միությունը ամեն տարի 3 հազար կրթաթոշակ է տալիս հայ ուսանողներին ու աշակերտներին։ Միության պաշտոնաթերթն է «Հայ սիրտը»։ Հայ օգնության միությունը օգնություն է ցուցաբերում 1988 թվականի դեկտեմբերյան երկրաշարժից տուժած Հայաստանին։ 1990 թվականից կազմակերպել է իր մասնաճյուղերը նաև Հայաստանի տարբեր քաղաքներում, աշխատանք ծավալել Արցախի համար մարտնչող ազատամարտիկների բուժման, օգնության ուղղությամբ։

## Արտաքին հղումներ
* Հայ օգնության միության կայքը

Կատեգորիա:Հայկական հարց
Հայրենակցական միություններ

**Հայրենակցական միություններ**, Արևմտյան Հայաստանից և Կիլիկիայից գաղթած համերկրացի հայերին միավորող կազմակերպություններ։ Առաջացել են 19-րդ դարի 80-ական թվականներին, ԱՄՆ-ում։ Նպատակն էր՝ սատարել միմյանց օտարության մեջ, օգնել հայրենիքում մնացած հայրենակիցներին և նպաստել կրթական գործին։ Առաջին հայրենակցական միությունները ստեղծել են Խարբերդից, Դատեմից, Մալաթիայից, Մորենիկից գաղթածները։

## Առաջին Հայրենակցական միությունները
Հետագա տարիներին, սփյուռքի ընդարձակման պայմաններում հայրենակցական միություններ են հիմնել Չմշկածագից, Սեբաստիայից, Կեսարիայից, Վանից, Մուշից և այլ տեղերից գաղթածները։ Մինչև 1920-ական թվականները հայրենակցական միությունները գլխավորապես կրել են «կրթասիրաց» և «ուսումնասիրաց» անունները, հետագայում, վերանայելով իրենց ծրագրերը, կոչվել են «վերաշինական» կամ «վերաշինաց», և հայրենակցական միությունների կարևոր խնդիրն է դարձել ոչ միայն օգնել եղեռնից փրկված իրենց համերկրացիներին, այլև կազմակերպել նրանց հայրենադարձությունը Հայաստան։ Հայրենակցական միությունները դիմել են Խորհրդային Հայաստանի կառավարությանը՝ ներգաղթողների համար (հայրենակցական միությունների օժանդակությամբ) հատուկ ավաններ հիմնելու խնդրանքով։ Այդպես ծնունդ են առել Նոր Արաբկիրը, Նոր Սեբաստիան, Նոր Մալաթիան, Նոր Զեյթունը, Նուբարաշենը, Նոր Հաճընը, Նոր Մարաշը, Նոր Երզնկան, Նոր Կեսարիան, Նոր Գեղին. Բալահովիտը, Նոր Խարբերդը, Նոր Այնթապը, Մուսալեռ գյուղը ևն։ Հայրենակցական միությունները օժանդակել են նաև Լենինականի երկրաշարժից (1926 թվական) տուժածներին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին դեղորայք և պարեն են ուղարկել խորհրդային բանակի մարտիկներին, միջոցներ տրամադրել «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան կառուցման, 1946-1948 թվականներին Հայաստան ներգաղթի կազմակերպման համար։ 1994 թվականին գործել են շուրջ 100 հայրենակցական միություններ, որոնք մասնաճյուղեր ունեն ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Արգենտինայի, Բրազիլիայի, Ուրուգվայի, Ֆրանսիայի, Լիբանանի, Սիրիայի հայաշատ քաղաքներում։ Նրանցից շատերն ունեն իրենց պաշտոնաթերթերը։

## Հայրենակցական միությունների աշխատանքները
Հայրենակցական միությունները մեծ աշխատանք են կատարել թողած հայրենիքի պատմությունն ուսումնասիրելու գործը կազմակերպելու ուղղությամբ։ Հրատարակվել են աշխատություններ, որոնցում լուսաբանվում են իրենց հայրենիքի՝ Արևմտյան Հայաստանի ու Կիլիկիայի պատմությունը, 19-րդ դարի վերջի 20-րդ դարի սկզբի իրադարձությունները, քննարկվում ժողովրդագրության, ազգագրության հարցերը, նկարագրվում հայկական ճարտարապետական հուշարձանները։ Ստեղծվել են մենագրություններ, հուշագրություններ, հուշաալբոմներ՝ նվիրված Մեծ եղեռնի ողբերգական տարիներին, շատ տեղերում հայերի մղած հերոսական ինքնապաշտպանական մարտերին, նրա կազմակերպիչներին ու հերոսներին։ Հայրենակցական միությունները աջակցում են պատմական ճշմարտության վերականգնմանը, լայնորեն սատարում միջազգային հասարակայնությանը, որը հանդես է գալիս հայկական հարցի արդարացի լուծման օգտին։
Հայկական ժողովրդային շարժում

**Հայկական ժողովրդային շարժում** (ՀԺՇ), քաղաքական շարժում։ Ձևավորվել է 1980 թվականին, թեև սկզբնավորվել է 1970-ական թվականների կեսին։ Հանդես է եկել իբրև Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի (ՀԱՀԳԲ) քաղաքական ուղուն համակիր շարժում, որը, դժգոհ հայ քաղաքական կուսակցությունների ավանդ, գործելակերպից, պահանջում է հրաժարվել հակամարտությունից և ամբողջությամբ լծվել Հայ դատի հետապնդման գործին։ Հայկական ժողովրդային շարժում հիմնական նպատակն է սփյուռքում (մասնավորապես Մերձ, և Միջին Արևելքում) հայերեն ժողովրդական զանգվածներին նախապատրաստել զինված պայքարի Թուրքիայի բռնագրաված հայկական հողերի ազատագրման համար։ հայկական ժողովրդային շարժում գտնում է, որ ժողովուրդն ինքը, աոանց միջնորդների (կուսակցությունների, կազմակերպությունների), պետք է արտահայտի իր ցանկությունները. չի ընդունում, որ սփյուռքի ճակատագիրը տնօրինեն քաղաքական կուսակցությունները, քանի որ նրանք որակական և քանակական չափանիշներով փոքրամասնություն են կազմում։ Հայկական ժողովրդային շարժում պաշտպանել է ՀԱՀԳԲ-ի մղած պայքարը, բայց ժխտում է կազմակերպչական որևէ կապ ունենալը նրա հետ։ Հայկական ժողովրդային շարժում սերտորեն գործակցում է հունական, կիպրոսական, արաբական, քրդական հեղափոխական ու դեմոկրատական կուսակցությունների և կազմակերպությունների հետ։

Հայկական ժողովրդային շարժում առաջին կենտրոնը հաստատվել է Բեյրութում, 1981 թվականին, Կարապետ Փաշապեզյանի (սպանվել է 1983 թվականին) և այլոց կողմից։ հայկական ժողովրդային շարժում ցույցեր է կազմակերպել Բեյրութում" պահանջելով ազատ արձակել Շվեյցարիայում և Ֆրանսիայում բանտարկված ՀԱՀԳԲ անդամներին, հովանավորել է «Լիբանանահայության ձայն» ռադիոժամը։ 1982 թվականին հայկական ժողովրդային շարժում կենտրոնատեղին փոխադրվել է Աթենք։

## Մասնաճյուղեր
Հայկական ժողովրդային շարժում մասնաճյուղեր ունի ԱՄՆ-ում, Քուվեյթում, Կանադայում, Հնդկաստանում և այլուր։ Իրանում հայկական ժողովրդային շարժում գործում է հայկական ժողովրդային միություն (ՀԺՄ) անունով։

Տարբեր տարիներ Հունաստանում, Լիբանանում, Իրանում, Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Հնդկաստանում և այլուր հրատարակվել է «Ազատ հայ» (հայերեն և անգլերեն), «Կայծեր» (անգլերեն), «Վան» (ֆրանսերեն), «Մուշ» (անգլերեն), «Հայ ֆետայի» (հունարեն), «Ապրիլ» (պարսկերեն), «Կարին» (թուրքերեն), «Սարդարապատ» և «Մարտկոց» (հայկական) պարբերականները։ Հայկական ժողովրդային շարժում կենտրոնական խորհրդի պաշտոնաթերթը «ժողովրդային պայքար» ամսաթերթն է, որը լույս է տեսնում Աթենքում, Բեյրութում են լույս տեսնում «Սփյուռք» շաբաթաթերթը (1990 թվականից) և «Սատա Արարատ» («Արարատի արձագանքը») պարբերականը (արաբերեն, 1990 թվականից), Իրանում հրատարակվում է «Արաքս» ամսաթերթը (1987 թվականից)։ Իր գաղափարները հայերին մատչելի դարձնելու և Հայ դատը օտարներին ծանոթացնելու նպատակով հայկական ժողովրդային շարժում տարբեր լեզուներով հրատարակում է պատմական ու քաղաքական բնույթի ինքնագիր և թարգմանական գրքեր։
Մեքենագիտություն

**Մեքենագիտություն**, մեքենաների մասին գիտություն, միավորում է մեքենաշինության հետ կապված առավել ընդհանուր հարցերին վերաբերող գիտական հետազոտությունների համախումբ՝ անկախ մեքենայի ճյուղային պատկանելությունից և նպատակային նշանակումից։ Մեքենագիտությունը ներառնում է մեքենաների և մեխանիզմների տեսությունը, մեքենաշինության մեշ կիրառվող նյութերի հատկություններն ուսումնասիրող առարկաները (օրինակ, մետաղագիտություն), շահագործման տարբեր պայմաններում մեքենաների դետալների և հանգույցների ամրությունն ու կրող ունակությունն ուսումնասիրող առարկաները, շփման տեսությունը, մեքենաների հանգույցներում դետալների մաշման հետազոտումը, որոնց հիման վրա լուծվում են օ․գ․գ-ի բարձրացման, մեքենաների պաշարների մեծացման, դրանց երկարակեցության, պատրաստման օպտիմալ տեխնոլոգիական պրոցեսների հետազոտման, մեքենաշինության մեշ՝ հուսալիության պրոբլեմները, էներգիայի ռացիոնալ օգտագործման, մեքենաների արտադրողականության և տնտեսողաբերության բարձրացման հարցերը, մեքենաներում ավտոմատ կառավարման պրոբլեմները և այլն։ Մեքենագիտության զարգացումը կախված է ավտոմատիկայի, աերոև գազադինամիկայի, հիդրոդինամիկայի, թերմոդինամիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, էլեկտրոնիկայի և գիտության այլ բնագավառների նվաճումների հետ։ Իր հերթին էլ Մեքենագիտությունը նըպաստում է գիտության այս ճյուղերի զարգացմանը։

Կատեգորիա:Մեքենագիտություն
Ֆուադ Հասան Հաֆիզ

**Ֆուադ Հասան Հաֆիզ**, (ծնվել է 1924), եգիպտացի պատմաբան, իրավաբան։ Ավարտել է Կահիրեի համալսարանը։ 1986 թ-ին Կահիրեի Հայ առաքելական եկեղեցին հրատարակել է Հաֆիզի «Հայ ժողովրդի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը» (արաբերեն) գիրքը, որի 16-22-րդ գլուխները նվիրված են 1915 թվականի հայերի ցեղասպանությանն Օսմանյան կայսրությունում, իսկ 22-րդ գլխում զետեղել է հայերի տեղահանության մասին 1915 թվականի մայիսի 14 (27)-ի թուրք, հրամանի արաբատառ բնագիրը։ Հեղինակը Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը դիտարկել է օսմանյան կառավարողների ներքին և ազգային ընդհանուր քաղաքականության շրջանակներում, նշել, որ 19-րդ դարի սուլթանությանը բնորոշ էր ոչ թուրք ժողովուրդների՝ հույների, բուլղարների, հայերի և արաբների ջարդերը, նրանց բռնի թուրքացման քաղաքականությունը և վախը ժողովրդի նկատմամբ։ Շեշտել է, որ հայկական ջարդերի սկիզբը դրել է սուլթան Աբդուլ Համիդ 2-րդը, ընդգծել, որ հայերն արդարացիորեն պահանջում էին հարգել իրենց մարդկային իրավունքները և տալ վարչական ինքնավարություն Օսմանյան կայսրության շրջանակներում։ Սուլթանի քաղաքականության օրինական ժառանգորդներ է համարել երիտթուրքերին, որոնք առավել սաստկացրին բռնի թուրքացման քաղաքականությունը, և նշել, որ պանթյուրքիզմի գաղափարների իրագործման ճանապարհին, որպես խոչընդոտ կանգնած էին հայերը, և երիտթուրքերը միակարծիք էին այդ խոչընդոտը վերացնելու հարցում։ Օգտվելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի բարենպաստ առիթից՝ նրանք ձեռնամուխ եղան հայերի ոչնչացմանը։ Իր աշխատության մեջ Հաֆիզն անդրադարձել է նաև հայ վրիժառուների կողմից ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչներին պատժելու՝ ահաբեկելու հարցին։ Նա ոչ միայն արդարացրել է այդ քայլն, այլև նրանց դիտել որպես ազգային հերոսներ, նրանք նաև վրեժ են լուծել արաբական ազատագրական շարժման ղեկավարներին երիտթուրքերի կողմից կախաղան բարձրացնելու համար։ Հաֆիզը, ուղղակի կապ տեսնելով երիտթուրքերի կողմից 1915 թ-ի հայերի ցեղասպանության և հետագայում Հիտլերի կիրառած հրեաների ցեղասպանության միջև, նշել է, որ հայերի 1915 թ-ի ցեղասպանությունը «XX դարի սև էջն է»։ Հաֆիզը 1990 թ-ին Երևանում մասնակցել է «Հայերի ցեղասպանությունը, պատմական, տեսական, քաղաքական պատասխանատվությունը» միջազգային գիտաժողովին՝ «Պատասխանատվություն ցեղասպանության համար» զեկուցումով։

Կատեգորիա:Եգիպտացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Եգիպտացի իրավաբաններ
Հայկական գործերի կոմիսարիատ

**Հայկական գործերի կոմիսարիատ**, ազգային քաղաքականության մարմին ՌԽՖՍՀ Ազգությունների ժողկոմատին առընթեր։

Ստեղծվել է 1917 թվականին, ի թիվս այլ կոմիսարիատների ու բաժինների (լեհական, լիտվական, հրեական, էստոնական, լատիշական, ուկրաինական և այլն), նույն ժողկոմատի կազմում։ Ժողովրդական կոմիսարի պաշտոնը զբաղեցրել է Վ. Ավանեսովը, տեղակալը՝ Վահան Տերյանը։ Խնդիրն էր Ռուսաստանի հայ բնակչության շրջանում, նաև Հայաստանում քարոզել խորհրդային իշխանության գաղափարները և դրա ազգային քաղաքականության իրականացման սկզբունքները։

Կոմիսարիատի անդամները գործուն մասնակցել են Դեկրետ «Թուրքահայաստանի մասին» փաստաթղթի մշակմանը։

Կոմիսարիատը և դրա տեղական բաժանմունքները (Աստրախան, Սարատով, Դոնի Ռոստով, Խարկով, Կիև, Արմավիր և այլն) որոշակի աշխատանք են կատարել Արևմտյան Հայաստանից գաղթածներին օգնություն կազմակերպելու համար, այդ նպատակով ստեղծվել է գաղթականների հարցերով զբաղվող հատուկ բաժին։ Կոմիսարիատի ջանքերով արևմտահայ գաղթականները ստացել են հող, բնակարան, լուծվել են նրանց աշխատանքի տեղավորելու և նյութական օգնություն կազմակերպելու հարցերը։ Բացվել են հիվանդանոցներ, որբանոցներ։

1918 թվականին, երբ թուրքական զորքերը ներխուժում են Հայաստան, Հայկական գործերի կոմիսարիատը և դրա տեղական բաժանմունքները կազմավորում են հայկական զորամասեր, որոնք մեկնելու էին Հայաստանին օգնության։

Կոմիսարիատն ունեցել է տպագիր մարմիններ՝ «Կարմիր օրեր», «Կարմիր դրոշակ» (Թիֆլիս), «Կարմիր բանվոր» (Աստրախան), «Կոմունիստ» (Մոսկվա)։

Հայաստանում խորհրդային իշխանություն հաստատվելուց հետո, ՌԽՖՍՀ Ազգությունների ժողկոմատի 1921 թվականի մարտի 5-ի որոշմամբ Հայկական գործերի կոմիսարիատը դադարեցնում է գործունեությունը։

## Գրականություն
* «Հայկական գործերի կոմիսարիատի գործունեությունը», Ալիխանյան Ս. Տ., (1917-1921), ե., 1958։

Կատեգորիա:Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն (ՀԽՍՀ)
Հայ ազգային խորհրդակցություն (1917)

**Հայ ազգային խորհրդակցություն** 1917 թվականին տեղի է ունեցել Թիֆլիսում, սեպտեմբերի 23-ից հոկտեմբերի 13-ը։ Մասնակցել են տարբեր հոսանքների, քաղաքական կուսակցությունների, հասարակական, ազգային, դպրոցական, մշակութային կազմակերպությունների, Արևմտահայ ազգային խորհրդի ներկայացուցիչներ, հայ կամավոր, խմբերի ղեկավարներ, թվով շուրջ 210 պատգամավոր (դաշնակցականներ՝ 99, էսէռներ՝ 23, ս-դներ՝ 28, հայ ժողովրդական կուսակցություն՝ 11, անկուսակցականներ՝ 7)։ Համագումարի առաջին նիստում պարզվեց, որ բոլշևիկները ներկայացուցիչ չեն ուղարկել, նրանք որոշել էին բոյկոտել համագումարը։

## համագումարի խնդիրը
Համագումարի գլխավոր խնդիրը ազգային խորհրդի՝ որպես հայ քաղաքական ուժերը միավորող, համազգային խնդիրներով զբաղվող կենտրոնական մարմնի ստեղծումն էր, որն ի վերջո հանգեցնելու էր հայկական ինքնուրույն պետականության ստեղծմանը։

## Քննարկվելիք հարցեր
Խոհրդակցությունում քննարկվեցին քաղաքական իրադրության (զեկուցողներ Ս. Վրացյան և Ս. Բեկզադյան), նահանգների, գավառների փոփոխության և զեմստվոյի (զեկուցողներ՝ Ա. Շահխաթունյան, Ղ. Տեր-Ղազարյան, Ս. Կամսարական, Հ. Աահակյան, Գ. Խատիսյան), պարենավորման (զեկուցողներ Ս. Հարությունյան, Տ. Բեկզադյան), ազգամիջյան հարաբերությունների (զեկուցողներ՝ Հ. Օհանջանյան, Մելիք-Պապաջանով, Ա. Երզնկյան), Օզակոմի նկատմամբ վերաբերմունքի (զեկուցողներ Հ. Արղության, Ա. Երզընկյան), ճակատի պաշտպանության և վտանգված վայրերի ապահովության (զեկուցողներ՝ Ռ. ՏերՄինասյան, Ս. Փիրումյան, Ա. Շահմազյան), փախըստականների (զեկուցողներ՝ Վ. Փափազյան, Ս. Հարությունյան, Հ. Առաքելյան), դպրոցների ազգայնացման (զեկուցողներ Ս. Տիգրանյան, Ա. Աբելյան, Ս. Հովյան) հարցերը, Ազգային բյուրոյի հաշվետվությունը (զեկուցողներ Ա. Խատիսյան, Ե. Աղբաշյան)։

Համագումարն իր վստահությունը հայտնեց ժամանակավոր կառավարությանը, նրա «Պատերազմ՝ մինչև հաղթական ավարտ» կոչին, որը հայ ժողովրդի համար կոնկրետ պատմական պայմաններում նշանակում էր արևմտյան Հայաստանի ազատագրում։ Հայաստանի «անեքսիան» Ռուսաստանի կողմից հայկական լայն շրջաններում դիտվում էր որպես թուրքական բռնապետներից հայ ժողովրդի և նրա հայրենիքի մեծ մասի ազատագրման միակ իրական ճանապարհը։

Համագումարը կազմավորեց Հայոց ազգային խորհուրդ (ՀԱԽ) և Ազգային ժողով։ Ազգային խորհրդի նախագահ ընտըրվեց Ավետիս Ահարոնյանը։

1917 թվականին տեղի է ունեցել Թիֆլիսում, սեպտեմբերի 23-ից հոկտեմբերի 13-ը։ Մասնակցել են տարբեր հոսանքների, քաղաքական կուսակցությունների, հասարակական, ազգային, դպրոցական, մշակութային կազմակերպությունների, Արևմտահայ ազգային խորհրդի ներկայացուցիչներ, հայ կամավոր, խմբերի ղեկավարներ, թվով շուրջ 210 պատգամավոր (դաշնակցականներ՝ 99, էսէռներ՝ 23, ս-դներ՝ 28, հայ ժող. կուսակցություն՝ 11, անկուսակցականներ՝ 7)։ Համագումարի առաջին նիստում պարզվեց, որ բոլշևիկները ներկայացուցիչ չեն ուղարկել, նրանք որոշել էին բոյկոտել համագումարը։ 
Համագումարի գլխավոր խնդիրը ազգային խորհրդի՝ որպես հայ քաղաքական ուժերը միավորող, համազգային խնդիրներով զբաղվող կենտրոնական մարմնի ստեղծումն էր, որն ի վերջո հանգեցնելու էր հայկական ինքնուրույն պետականության ստեղծմանը։

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում
Կատեգորիա:Հայաստանի առաջին հանրապետություն
Անդյան աղվես

**Անդյան աղվես** (), հարավամերիկյան բնիկ կենդանի է։ Հարավային Ամերիկայում այս կենդանին իր չափսերով մեծությամբ երկրորդն է բաշավոր գայլից հետո։ Իր արտաքին տեսքով անդյան աղվեսը նման է սովորական աղվեսին։

## Արտաքին բնութագիր
### Չափսերը
thumb|left|200px|Անդյան աղվես
Անդյան աղվեսի չափսը տատանվում է կարմիր աղվեսի և կոյոտի չափսերի արանքում։ Նա ունի մոտ 11-12 կգ քաշ։ Մարմնի երկարությունը 90-165 սմ է, պոչինը՝ 30-51 սմ։ Գրանցվել են նաև ավելի մեծ չափսեր ունեցող աղվեսներ։

### Մորթին
Անդյան աղվեսի մորթին ունի գորշ երանգ։ Մեջքի և վզի մորթին ավելի բաց է, իսկ մեջքի կենտրոնական մասը՝ ավելի մուգ։ Պոչը ունի հարուստ մազածածկ և ավելի մուգ երանգավորում։ Ականջները նույնպես ունեն գորշ երանգ։

## Սնունդը
thumb|left|200px|Անդյան աղվես անապատում
Անդյան աղվեսի սնունդը հիմնականում բաղկացած է մանր և միջին կենդանիներից՝ կրծողներ, թռչուններ, մողեսներ, նապաստակներ և այլն։ Նրանք երբեմն որսում են նաև գուանակոյի ձագերին։ Անդյան աղվեսը կարող է նաև հարձակում գործել ընտանի կենդանիների վրա։ Նա որսորդության մեջ մրցում է տարբեր հարավամերիկյան կենդանիների հետ։

## Բազմացումը
Անդյան աղվեսները բազմանում են տարին մեկ անգամ։ Սովորաբար դա լինում է օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին։ Ծնվում են 2-5 ձագեր։ Բույնը հիմնում են քարքարոտ տարածքներում։ Ձագերը ծնվում են խուլ և կույր։ Նորածինների մորթին շատ գորշ է և բացանում է տարիքի հետ միասին։

## Ապրելավայրը
Անդյան աղվեսները ապրում են կլիմայական տարբեր հարմարություններ ունեցող վայրերում։ Նրանք կարող են բնակվել նույնիսկ 4800 մետր բարձրության վրա։ Ապրում են անապատներում, տրոպիկական անտառներում, հարթավայրերում, սարերում և այլն։ Նրանք տարածված են գրեթե ամբողջ Անդյան լեռներում՝ Էկվադորից և Պերուից մինչև Հարավային Ամերիկայի հարավային հատվածները՝ Պատագոնիա և Տիեռա դել Ֆուեգա։

Կատեգորիա:Աղվեսներ
Ռաֆայել Հովհաննիսյան (ֆիզիկոս)

**Ռաֆայել Սմբատի Հովհաննիսյան** (), հայ խորհրդային ֆիզիկոս։ Ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1976), պրոֆեսոր (1977)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Լենինականի մանկավարժական ինստիտուտը (1949)։ Եղել է նույն ինստիտուտի (1956-1958) և Երևանի համալսարանի (1969-1977) ընդհանուր ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ, 1981-1991 թվականներին՝ ԵՊՀ ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ։

Աշխատանքները վերաբերում են տարածական սահմանափակ համակարգերի հավասարակշռության և կայունության հարցերին։ Ստացել է մագնիսական դաշտի առկայությամբ հարթ, գլանային և գնդային ինքնագրավիտացիոն կազմավորումների կայունության չափանիշները փոքր գրգռումների դեպքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Հայկական խնդիրների ինստիտուտ

**Հայկական հարցերի ինստիտուտ**, (գերմ.՝ *Institut fur armenische Fragen*), գիտական կազմակերպություն, որի նպատակն է հետագոտել Հայկական հարցի պատմությունը, հայ արվեստն ու կրոնը, նաև հանրամատչելի դարձնել դրանց վերաբերյալ գիտելիքները։

Հիմնվել է 1977 թվականին, Մյունխենում, գիտական ընկերակցության սկզբունքով։ Հայկական խնդիրներ ինստիտուտի անդամներն են ինստիտուտի ծրագրում ընդգրկված հարցերն ուսումնասիրող տարբեր երկրների գիտնականներ։

Ինստիտուտը ձեռնարկել է «Հայերի ցեղասպանությունը» փաստաթղթերի ժողովածուի հրատարակումը։

Հրատարակվել են նաև գերմանացի պատմաբան Պ. Լաննեի «Հայաստան. XX դարի առաջին ցեղասպանությունը» (1977, գերմաներեն, 1978, անգլերեն) մենագրությունը, Լ. Մկրտչյանի «Արցախ-Ղարաբադ. անցյալը և ներկան» (1988, հայերեն) աշխատությունը և այլն։

Ինստիտուտի նախաձեռնությամբ հրավիրվել են հայկական հարցին նվիրված երեք համաեվրոպական գիտաժողովներ, որոնց հանձնարարությամբ ստեղծվել է «Հայ ժողովրդի իրավունքների պաշտպանության կոմիտե»։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Հայկական հարցը և արտերկիրը
Շիվազի

**Շիվազի** (), Հնդկաստանում մարատհների պետության հիմնադիր (1674), մարատհների անկախության պայքարի առաջնորդ։ Խոշոր ֆեոդալի և զորահրամանատարի որդի։ 1640-1670-ական թթ․ Մեծ մոնղոլների և ֆեոդալական տարբեր իշխանությունների դեմ հաջող պայքարի հետևանքով ստեղծել է մարատհական պետություն, որի մեջ ընդգրկվել են Միջին Հնդկաստանի արևմտյան մասի զգալի տարածություններ։ 1674 թվականին Շիվազին թագադրվել է իբրև Մահարաշտրայի (մարատհների երկիրը) գերագույն կառավարիչ։ Նրա մի շարք միջոցառումները (հողագրանցում, ֆեոդալական հիերարխիայի միջանկյալ օղակների վերացում, կառավարման կենտրոնացում) զգալիորեն թեթևացրել են ֆեոդալական շահագործման լուծը մարատհների համար։ Միևնույն ժամանակ Շիվազին դաժանորեն կողոպտել է նվաճած տարածքների բնակչությանը։ Կարևոր դեր է խաղացել Մեծ մոնղոլների կայսրության թուլացման գործում։ Շիվազին մեծարվում է իբրև մարատհների ազգային հերոս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առաջնորդներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա