Պոլիբիոս

**Պոլիբիոս** (, . ), հույն պատմիչ, պետական գործիչ և զորավար, 40 գրքից բաղկացած «Ընդհանուր պատմության» հեղինակ։ Աշխատությունից լրիվ պահպանվել են առաջին հինգ գրքերը, մյուսները հասել են հատվածաբար։ Իր աշխատությունը Պոլիբիոսը սկսում է Իտալիայից մ.թ.ա. 272 թ. Պյուռոսի հեռանալուց հետո տեղի ունեցած անցքերով ու ավարտում մ.թ.ա. 146 թ. Կարթագենի և Կորնթոսի կործանմամբ ու Հռոմին Հունաստանի ենթարկումով։ Ընդ որում՝ նկարագրում, վավերագրում է Հռոմի վերելքը միջերկրածովյան տարածաշրջանում մ. թ. ա. 3-2-րդ դարերում՝ հանգամանորեն ներկայացնելով Իտալիայում, Իբերիայում, Հունաստանում, Մակեդոնիայում, Սիրիայում, Եգիպտոսում ու Աֆրիկայում տեղի ունեցած իրադարձությունները, դրանց թվում՝ Պունիկյան պատերազմներն ու Մակեդոնական պատերազմները: 

Պոլիբիոսի «Համընդհանուր պատմություն»-ը կարևոր աշխատություն է ոչ միայն որպես հելլենիստական ժամանակներից ինչ-որ չափով էականորեն պահպանված պատմագրական միակ երկ. չափազանց կարևորվում են նաև դրանում տեղ գտած խոհերը, ինքնատիպ վերլուծությունները սահմանադրական փոփոխությունների, խառը սահմանադրության, կառավարման համակարգում իշխանությունները տարանջատելու, իշխանությունը սահմանափակելու գործում հսկողություն սահմանելու, հավասարակշռություն ապահովելու վերաբերյալ: Հին հույն մտածողի դատողությունները, արտահայտած գաղափարները որոշակի ազդեցություն են գործել Մոնտեսքյոյի «Օրենքների ոգին», Ջոն Լոկի «Երկու տրակտատ կառավարման մասին» աշխատությունների, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սահմանադրության ստեղծման վրա:

Պոլիբիոսը սերում էր քաղաքային համայնքի ազնվական ընտանիքից։ Նրա հայրը Լիկորտեսը բազմիցս զբաղեցրել է ամենակարևոր պաշտոնները Աքայական լիգայում, որը ներառում էր Մեգապոլիսը։ Պոլիբիոսը գիտեր Հոմերոսի պոեզիան, և այլ պատմաբանների հետ վեճերում նա դիմեց Արիստոտելի չպահպանված աշխատությանը, որը պարունակում էր 158 քաղաքային քաղաքականության սահմանադրության նկարագրությունը։ Նրա վերաբերմունքը կրոնի նկատմամբ արտահայտված է նրա աշխատության մեջ (Պոլիբիոս, Ընդհանուր պատմություն, IV, 5-8; VI, 56, 6-9; X, 2, 10-12; XI, 7; XIV, 2):

Մ.թ.ա  169 թվականին  Պոլիբիոսն ընտրվել է դաշնակից հիփարխի պաշտոնում։ Այդ ժամանակ նա փորձեց բարելավել հարաբերությունները Հռոմի դաշնակիցների հետ, ելույթներ ունեցավ ազգային ժողովում, դիվանագիտական ​​ուղևորություն կատարեց Մակեդոնիայի հռոմեական ռազմական ճամբար՝ ռազմական օգնության առաջարկով և այլն։ Ծառայել է որպես հիփարք հռոմեական հրամանատարի մոտ։ Լուցիուս Աեմիլիուս Պաուլուսը, որը գլխավորում էր դաշնակից հռոմեա-հունական զորքերը, որոնք պատերազմում էին Մակեդոնիայի թագավոր Պերսևսի հետ, և վերջինիս պարտությունից հետո Պիդնայում մ.թ.ա. 168 թ. Պոլիբիոսը, ի թիվս հազարավոր ազնվական աքայացիների, ուղարկվեց Իտալիա՝ հռոմեացիներին ոչ բավարար ակտիվ աջակցության մեղադրանքով: Այնտեղ ժամանելուն պես մ.թ.ա 167թ  նա մնաց Հռոմում - Էմիլիուս Պաուլուսի խնդրանքով, որը նրան դարձրեց իր որդիների դաստիարակ: Այդ ժամանակվանից Պոլիբիոսը մտավ «Սկիպիոնի շրջանակը»։ Կան վկայություններ Եգիպտոսում, Ալեքսանդրիայում, Հադեսում, Կեռնում և Ատլանտյան օվկիանոսում հետազոտական ​​արշավախմբի կազմում պատմաբանի գտնվելու մասին։ Մ.թ.ա 151 թվականին Պոլիբիոսին հաջողվեց օգտագործել իր ազդեցությունը Սկիպիոնի վրա՝ հասնելու փրկված աքայացիների ազատմանը։ Երրորդ Պունիկյան պատերազմի ավարտին Պոլիբիոսը վերադարձավ արշավանքից և ականատես եղավ Կարթագենի անկմանը։ Քաղաքի ամբողջական կործանման մասին պատմվածքում նա կենտրոնացել է Սկիպիոն Էմիլյանոսի վրա։

Մոտ մ.թ.ա 145 թվականից  Պոլիբիոսը մասնակցել է Հունաստանի քաղաքական վերակազմավորման 10 հոգանոց Սենատի հանձնաժողովին։ Պոլիբիոսի խնդրանքով Աքեոսի և Արատուսի քանդակագործական պատկերները չուղարկվեցին Հռոմ, նա նույնպես հրաժարվեց հռոմեացիներից նվեր ստանալ հակահռոմեական ցույցերի առաջնորդների առգրավված ունեցվածքը և խնդրեց իր ընկերներին չգնել դրանցից որևէ մեկը ։ Պոլիբիոսի գործունեությունը դրական է գնահատվել հունական հասարակության որոշ շերտերի կողմից, որոշ քաղաքներում նրան արժանացել են բարձրագույն պարգևներ ինչպես իր կյանքի ընթացքում, այնպես էլ հետմահու: Ըստ Լուկիանոսի՝ Պոլիբիոսն ընկել է ձիուց, հիվանդացել ու մահացել 82 տարեկանում։

Ինչպես նշում է TSB-ն, «Պոլիբիոսն իր «Պատմությունը» անվանել է պրագմատիկ (հին հունարեն՝ pragmatikos - բիզնես, հին հունարենից՝ pragma - սա նշանակում է հիմնականում քաղաքական և ռազմական պատմության իրադարձությունների ներկայացում։ Պատմությունը կյանքի ուսուցիչ համարելով՝ նա պատմաբանի գլխավոր խնդիրը տեսնում էր ոչ թե իրադարձությունները նկարագրելու, այլ բացատրելու, երևույթների պատճառների ու դրանց փոխհարաբերությունների բացահայտման մեջ»:

Լիվին նույնպես հաճախ էր օգտագործում այն՝ նախընտրելով նույնիսկ տարեգրողներին. իր գնահատմամբ՝ Պոլիբիոսը «մեծ հարգանքի արժանի հեղինակ է»:

Պոլիբիոսի աշխատանքի վերաբերյալ մեկնաբանությունները, որոնք դեռևս մնում են լավագույնը, ստեղծվել են Լիվերպուլի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրենկ Ուիլյամ Ուոլբանկի կողմից՝ «Պոլիբիոսի պատմական մեկնաբանություն» 3 հատորով (1957, 1967, 1979): Ըստ TSB-ի, Պոլիբիուսի վերաբերմունքը «ճակատագրի» նկատմամբ «անհետևողական է. կա՛մ նա հավատում է, որ այն հզոր է և անխուսափելի, կա՛մ ամբողջությամբ մերժում է դրա դերը իրադարձություններում»:

Բելիկովը մատնանշում է Պոլիբիոսին «հետևելով Թուկիդիդեսին երևույթների խորը ուսումնասիրության սկզբունքներում»: Պոլիբիոսը նկարագրել է իրադարձությունները ժամանակագրական կարգով, ըստ օլիմպիադաների, ընդօրինակելով Տիմեոսին։

## Վաղ կյանք
Պոլիբիոսը ծնվել է մ.թ.ա. մոտ 200 թվականին Արկադիայի Մեգալոպոլիս քաղաքում, երբ այն Աքայական լիգայի ակտիվ մաս էր։ Քաղաքը վերածնվել է մյուս Աքայական պետությունների հետ մեկտեղ նրա ծնվելուց մեկ դար առաջ։ Նրա հայրը՝ Լիկորտասը, ականավոր հողատեր քաղաքական գործիչ էր և կառավարող դասի անդամ, որը դարձավ Աքայական լիգայի ստրատեգոս (հրամանատար)։ Հետևաբար, Պոլիբիոսը իր առաջին 30 տարիների ընթացքում կարողացավ անձամբ հետևել Մեգալոպոլիսի քաղաքական և ռազմական գործերին, ձեռք բերելով պետական ​​գործչի փորձ։ Վաղ տարիներին նա ուղեկցում էր հորը որպես դեսպան ճանապարհորդելիս։ Նա հետաքրքրություններ զարգացրեց ձիավարության և որսորդության նկատմամբ, զվարճանքներ, որոնք հետագայում նրան ներկայացրին իր հռոմեացի գերեվարողների աչքին։

Մ.թ.ա.182 թվականին նրան պատիվ տրվեց տանելու իր սերնդի ամենահայտնի աքայացի քաղաքական գործիչներից մեկի՝ Փիլոպեմենի հուղարկավորության սափորը։ Մ.թ.ա.170 կամ 169 թվականներին Պոլիբիոսը ընտրվեց Հիպարքոս (հեծելազորի սպա) և պետք է ռազմական օգնություն ցուցաբերեր Հռոմին Երրորդ Մակեդոնական պատերազմի ժամանակ, չնայած դա երբեք տեղի չունեցավ։ Այս պաշտոնը Աքայական լիգայի երկրորդ ամենաբարձր պաշտոնն էր և հաճախ նախանշում էր տարեկան ստրատեգիայի (գլխավոր գեներալ) ընտրությունները։ Սակայն Պոլիբիոսի քաղաքական կարիերան ընդհատվեց 168 թվականին. Երրորդ Մակեդոնական պատերազմում Անտիգոնիդների դինաստիայի վերջնական պարտության հետևանքով 1000 աքայացիներ (ներառյալ Պոլիբիոսը), որոնց հավատարմությունը կասկածելի էր, աքսորվեցին Հռոմ և նրա շրջակայք։

## Անձնական փորձառություններ
Պոլիբիոսի հայրը ՝ Լիկորտասը, չեզոքության կողմնակից էր մ.թ.ա. 171-168 թվականներին Պարսեոս Մակեդոնացու դեմ հռոմեացիների պատերազմի ժամանակ ։  Լիկորտասը կասկած առաջացրեց հռոմեացիների շրջանում, և հետագայում Պոլիբիոսը մեկն էր այն 1000 աքայացի ազնվականներից, որոնք մ.թ.ա. 167 թվականին պատանդ էին բերվել Հռոմ և այնտեղ պահվել 17 տարի: Հռոմում, շնորհիվ իր բարձր կրթության, Պոլիբիոսը մուտք էր գործում ամենանշանավոր տները, հատկապես Լուկիոս Էմիլիոս Պավլոս Մակեդոնացու (երրորդ Մակեդոնական պատերազմի հաղթող) տունը, որը Պոլիբիոսին վստահեց իր որդիների՝ Ֆաբիոսի և Սցիպիոն Ամիլիանի դաստիարակությունն ու կրթությունը (ով որդեգրվել էր Սկիպիոն Աֆրիկանցու ավագ որդու կողմից)։ Պոլիբիոսը ջերմ հարաբերություններ էր պահպանում իր նախկին աշակերտ Սկիպիոն Էմիլիանի հետ և սկիպիոնական շրջանի անդամներից էր։

Երբ Սցիպիոնը Կարթագենացիներին պարտության մատնեց Երրորդ Պունիկյան պատերազմում, Պոլիբիոսը մնաց նրա խորհրդականը։ Աքայացի պատանդները ազատ արձակվեցին մ․թ․ա․ 150 թ․, և Պոլիբիոսին թույլատրվեց վերադառնալ հայրենիք։ Սակայն հաջորդ տարի նա Սկիպիոն Ամիլիանի հետ մեկնեց Աֆրիկա և 146 թ․ ներկա եղավ Կարթագենի թալանին և ավերմանը, ինչը նկարագրոց ավելի ուշ։

Նույն թվականին Կորնթոսի կործանումից հետո Պոլիբիոսը վերադարձավ Հունաստան։ Օգտվելով իր հռոմեական կապերից՝ նա փորձեց թեթևացնել այնտեղ տիրող պայմանները։ Պոլիբիոսին հանձնարարվեց հունական քաղաքներում կառավարման նոր ձևը կազմակերպելու դժվարին գործը, և այս պաշտոնում նա մեծ ճանաչում ձեռք բերեց։

## Հռոմում
Հաջորդ տարիներին Պոլիբիոսը բնակվում էր Հռոմում՝ ավարտին հասցնելով իր պատմական աշխատանքը, երբեմն ձեռնարկելով երկար ճանապարհորդություններ Միջերկրական երկրների տարածքով՝ իր պատմությունը խորացնելու նպատակով, հատկապես պատմական վայրերի մասին անմիջական գիտելիք ստանալու համար։ Ըստ ամենայնի, նա հարցազրույցներ էր վարում վետերանների հետ՝ ճշտելու իր գրառած իրադարձությունների մանրամասները և նույն կերպ ստանում էր իրավունք ուսումնասիրելու արխիվային նյութերը։ Պոլիբիոսի կյանքի վերջին շրջանի մասին քիչ բան է հայտնի․ ամենայն հավանականությամբ նա ուղեկցել է Սկիպիոնին Իսպանիա՝ Նումանտյան պատերազմի ժամանակ հանդես գալով որպես նրա ռազմական խորհրդական։

Ավելի ուշ նա գրեց այս պատերազմի մասին իր մենագրության մեջ։ Պոլիբիոսը, հավանաբար, կյանքի ուշ շրջանում վերադարձել է Հունաստան, ինչի մասին վկայում են այնտեղ նրա բազմաթիվ արձանագրություններն ու արձանները։ Նրա «Պատմություններ»-ում հիշատակված վերջին իրադարձությունը, կարծես, մ.թ.ա. 118 թվականին Ֆրանսիայի հարավում գտնվող Վիա Դոմիտիա ճանապարհի կառուցումն է, ինչը ենթադրում է, որ Պսևդո-Լուկիանոսի աշխատությունները կարող են որոշակի իրական հիմք ունենալ, երբ նրանք նշում են. «Պոլիբիոսը ընկավ ձիուց՝ գյուղից վերադառնալիս, հիվանդացավ և մահացավ ութսուներկու տարեկան հասակում»։

## Պատմություններ
«Պատմությունները» համընդհանուր պատմություն է, որը նկարագրում և բացատրում է Հռոմեական հանրապետության ՝ որպես համաշխարհային տերության ձևավորումը հին միջերկրածովյան աշխարհում: Աշխատությունը մանրամասնում է Հելլենիստական Միջերկրականում Ք․Ա․ 264–146 թթ․ քաղաքական և ռազմական իրադարձությունները, իսկ հետագա գրքերում ներառում է նաև ականատեսի վկայություններ Կարթագենի և Կորնթոսի ավերման և թալանման (Ք․Ա․ 146 թ․) մասին, ինչպես նաև Աքայան պատերազմի հետևանքով Հռոմի կողմից Հունաստանի մայրցամաքային մասի միացման մասին

Պոլիբիոսի «Պատմությունները» ընդգրկում է մ.թ.ա. 264-ից մինչև մ.թ.ա. 146 թվականը, այն հիմնականում կենտրոնանում է 221-ից 146 թվականների վրա՝ մանրամասն նկարագրելով Հռոմի գերիշխանության վերելքը Միջերկրական ծովում՝ հաղթահարելով իր աշխարհաքաղաքական մրցակիցներին՝ հին Կարթագենին, Մակեդոնիային և Սելևկյան կայսրությանը: I-II գրքերը «Պատմությունների» նախաբանն են, որոնք նկարագրում են մ.թ.ա. 221/0 թվականներից առաջ Իտալիայում և Հունաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունները, ներառյալ Առաջին Պունիկյան պատերազմը, Հռոմի պատերազմները գալլերի դեմ, Աքայական լիգայի (Պոլիբիոսի սեփական սահմանադրությունը) վերելքը և Մակեդոնական իշխանության վերականգնումը Հունաստանում՝ Անտիգոնոս III Դոսոնի և Մակեդոնացու Ֆիլիպ V-ի օրոք: III-XXXIX գրքերը մանրամասն նկարագրում են Միջերկրածովյան առաջատար պետությունների քաղաքական և ռազմական գործերը, ներառյալ Հին Հռոմում և Հին Կարթագենում, Հին Հունաստանում և Հին Մակեդոնիայում, ինչպես նաև Սելևկյան կայսրությունում և Եգիպտոսում տեղի ունեցող իրադարձությունները՝ բացատրելով դրանց աճող «συμπλοκή» (symplokē) կամ փոխկապակցվածությունը և թե ինչպես են դրանցից յուրաքանչյուրը նպաստել Հռոմի գերիշխանության վերելքին: Միայն I-V գրքերն են ամբողջությամբ պահպանվել, մնացածը գտնվում են տարբեր մասնատվածության վիճակում։

Պատմական ժամանակագրությունն ընդհատում են երեք դիսկուրսիվ գրքեր, որոնք նվիրված են քաղաքականությանը, պատմագրությանը և աշխարհագրությանը․

* VI գրքում Պոլիբիոսը ներկայացնում է իր հայտնի «սահմանադրությունների ցիկլ» (անացիկլոզ) տեսությունը և նկարագրում քաղաքական, ռազմական և բարոյական ինստիտուտները, որոնք թույլ տվեցին հռոմեացիներին հաղթել իրենց մրցակիցներին Միջերկրական ծովում: Պոլիբիոսը եզրակացնում է, որ հռոմեացիները գերիշխող տերություն են, քանի որ նրանք ներկայումս ունեն սովորույթներ և ինստիտուտներ, որոնք հավասարակշռում և զսպում են իրենց ժողովրդի բացասական ազդակները և խթանում ազնիվ արարքների խորը ցանկությունը, առաքինության սերը, ծնողների և տարեցների նկատմամբ բարեպաշտությունը և վախը աստվածներից:
* **XII գրքում** Պոլիբիոսը քննարկում է, թե ինչպես պետք է գրել պատմություն, և քննադատում է նախորդ բազմաթիվ պատմագիրների աշխատությունները, այդ թվում՝ Տիմեոսին, նույն ժամանակաշրջանի իրադարձությունները նկարագրելու համար։ Նա պնդում է, որ Տիմեոսի տեսակետը անճիշտ է, անիմաստ և կողմնակալ՝ հօգուտ Հռոմի։ Քրիստիան Հաբիխտը կարծում էր, որ Պոլիբիոսի քննադատությունը Տիմեոսի հանդեպ չարամիտ և կողմնակալ էր։ Այնուամենայնիվ, Պոլիբիոսի «Պատմություններըը» օգտակար են նաև պատմության հելլենիստական տարբեր վարկածների վերլուծության համար  և ծառայում է որպես հավաստի աղբյուր Հելլենիստական շրջանի իրադարձությունների մասին։
* XXXIV գրքում քննարկվում են աշխարհագրական խնդիրները և աշխարհագրության կարևորությունը պատմական վերլուծության և պետական գործիչների կրթության մեջ: Այս գիրքը գրեթե չի պահպանվել:

### Պոլիբիոսի աղբյուրները
Պոլիբիոսը կարծում է, որ պատմաբանները հնարավորության դեպքում պետք է,  արձանագրեն միայն այն իրադարձությունները, որոնց մասնակիցներից պատմաբանը կարողացել է հարցազրույց վերցնել, և առաջիններից էր, որ պաշտպանեց պատմական աշխատություններում փաստերի հավաստիության գաղափարը:Իր «Պատմություններ» աշխատության տասներկուերորդ հատորում նա պատմաբանի աշխատանքը սահմանում է որպես փաստաթղթերի վերլուծություն, համապատասխան աշխարհագրական տեղեկատվության վերանայում և քաղաքական փորձ: Պոլիբիոսի ժամանակներում պատմաբանի մասնագիտությունը պահանջում էր քաղաքական փորձ (որն օգնում էր տարբերակել փաստը հորինվածքից) և ծանոթություն թեմային շրջապատող աշխարհագրությանը՝ իրադարձությունների ճշգրիտ տարբերակը ներկայացնելու համար։

Ինքը ՝ Պոլիբիոսը, այս սկզբունքների օրինակն էր, քանի որ նա շատ էր ճանապարհորդում և ուներ քաղաքական և ռազմական փորձ:  Նա խորհրդակցել և օգտագործել է գրավոր աղբյուրներ, որոնք պարունակում էին կարևոր նյութեր 264-ից 220 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածի վերաբերյալ, օրինակ՝ Հռոմի և Կարթագենի միջև պայմանագրերի փաստաթղթերը Առաջին Պունիկյան պատերազմի ժամանակ, երրորդ դարի հույն պատմաբան Ֆիլարխոսի պատմությունը և աքեացի քաղաքական գործիչ արատ Սիկիոնի հուշերը: Ուսումնասիրելով 220 թվականից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները ՝ նա շարունակեց ուսումնասիրել միջազգային պայմանագրերը, հույն և հռոմեացի պատմաբանների և պետական գործիչների աշխատությունները, ականատեսների վկայությունները և մակեդոնական արքունիքի ազդարարները ՝ տեղեկատվության հավաստի աղբյուրներ ստանալու համար, թեև հազվադեպ էր նշում իր աղբյուրները ։

## Որպես պատմաբան
Պոլիբիոսը գրել է մի շարք աշխատություններ, որոնց մեծ մասը չի պահպանվել։ Նրա ամենավաղ ստեղծագործությունը հույն պետական գործիչ Ֆիլոպոմենի կենսագրությունն էր։ Այդ Աշխատությունը հետագայում որպես աղբյուր օգտագործել է Պլուտարքոսը՝ իր «Համեմատական կենսագրություններ» աշխատության մեջ, սակայն բուն պոլիբիոսյան տեքստը չի պահպանվել։ Բացի այդ, Պոլիբիոսը գրել է նաև ծավալուն աշխատություն՝ վերնագրված «Մարտավարություն», որը հավանաբար մանրամասնորեն նկարագրում էր հռոմեական և հունական ռազմական մարտավարությունը։ Այս գործից որոշ փոքր հատվածներ հնարավոր է պահպանվել են նրա գլխավոր «Պատմություններ» աշխատությունում, սակայն որպես առանձին աշխատություն չի պահպանվել։ Մեկ այլ բացակայող գործ պատմական մենագրությունն էր, որը վերաբերում էր Նումանտյան պատերազմին։

Լիվիոսը իր պատմական գարվածքներում անդրադարձել և օգտագործել է Պոլիբիոսի «Պատմություններ» աշխատությունը, որպես աղբյուր։ Պոլիբիոսը, որպես պատմաբան առաջիններից էր, ով փորձեց պատմությունը ներկայացնել պատճառահետևանքային շղթայի տեսքով, հիմնվելով ավանդույթի մանրակրկիտ քննադատության ու ուսումնասիրության վրա։ Նա իր պատմությունը շարադրել է սեփական գիտելիքներին և փորձառությանը ապավինելով։

«Պատմություններ» աշխատությունն արտացոլում է մարդկային վարքագծի բազմազան դրսևորումներ՝ ազգայնականություն, օտարատյացություն, կեղծավոր քաղաքականություն, պատերազմ, դաժանություն, հավատարմություն, քաջություն, բանականություն, խոհեմություն և հնարամտություն։

Պատմական իրադարձություններից բացի, Պոլիբիոսը ներառել է նաև երեք գրքեր՝ նվիրված շեղումներին։ 34-րդ գիրքը ամբողջությամբ վերաբերում էր աշխարհագրական հարցերին և պարունակում էր խիստ քննադատություններ Էրատոսթենեսի հասցեին, ում նա մեղադրում էր տարածված, բայց չհիմնավորված կարծիքները (λαοδoγματικά) փոխանցելու մեջ։ 12-րդ գիրքը ուսումնասիրություն էր պատմագրության վերաբերյալ․ այնտեղ Պոլիբիոսը մեջբերում էր լայնածավալ հատվածներ կորած պատմիչներից, օրինակ՝ Կալլիստենեսից և Թեոպոմպոսից։ Ամենամեծ ազդեցությունն ունեցավ 6-րդ գիրքը, որտեղ նկարագրվում էին Հռոմի քաղաքական, ռազմական և բարոյական հաստատությունները։ Դրանք նա համարում էր Հռոմի հաջողության բանալին։ Այստեղ Հռոմը ներկայացվում էր որպես խառը սահմանադրություն ունեցող պետություն, որտեղ միահեծան, արիստոկրատական և ժողովրդական տարրերը գոյություն ունեին կայուն հավասարակշռության մեջ։ Դա Հռոմին հնարավորություն էր տալիս ժամանակավորապես խուսափել հավերժական հեղափոխությունների (ανακύκλωσις) ցիկլից, որին ենթարկվում էին միակողմանի սահմանադրություն ունեցողները (օր.՝ բազմաթիվ հույները և մակեդոնացիները)։ Թեև Պոլիբիոսը առաջինը չէր, որ առաջ քաշեց այս տեսությունը, նրա շարադրանքը հետագա քաղաքական տեսաբանների համար դարձավ իդեալի ամենահստակ ներկայացումը։

«Պատմություններ»-ի կարևոր թեմաներից մեկը լավ առաջնորդությունն է, և Պոլիբիոսը մեծ ուշադրություն է դարձնում ներկայացնելուն, թե ինչպիսին պետք է լինի լավ պետական գործիչը․ նա պետք է լինի բանական, գիտելիքներով զինված, առաքինի և հավասարակշռված։ Պոլիբիոսի պատկերացրած պետական գործչի կերպարը մարմնավորվում է Մակեդոնիայի Փիլիպպոս II-ի մեջ, ում նա համարում էր ոչ միայն ռազմական հանճարեղ հրամանատար և մարտական կարողություններով օժտված, այլև փորձառու դիվանագետ և բարոյական առաջնորդ։ His beliefs about Philip's character Փիլիպպոսի բնավորության վերաբերյալ իր համոզմունքները Պոլիբիոսին մղեցին մերժելու պատմիչ Թեոպոմպոսի նկարագրությունը, որտեղ վերջինս ներկայացնում էր Փիլիպպոսի անձնական կյանքը՝ լի հարբածության ու անկառավարելի զվարճանքների տեսարաններով։ Պոլիբիոսի համար անըմբռնելի էր, որ այդպիսի ունակ ու արդյունավետ պետական գործիչը կարող էր ունենալ այնպիսի անբարոյական և անզուսպ անձնական կյանք, ինչպիսին նկարագրում էր Թեոպոմպոսը։ Վատ առաջնորդության հետևանքները նույնպես ընդգծվում են «Պատմություններ»-ում։ Օրինակ՝ Պոլիբիոսը Փիլիպպոս V-ի բնավորությունն ու առաջնորդությունը դիտում էր որպես իր նախորդ անվանակիցի հակապատկերը։ Մինչ երիտասարդության տարիներին Փիլիպպոս V-ը ցուցադրել էր փայլուն ռազմական և քաղաքական հաջողություններ, հետագայում նա գնալով ավելի շատ դառնում էր բռնակալ, անկարգ ու աստվածանարգ։ Պոլիբիոսի համոզմամբ՝ հենց այս պատճառով նրան լքեցին իր հույն դաշնակիցները, ինչի հետևանքով էլ նա ի վերջո պարտվեց Հռոմին մ․թ․ա․197 թվականին։

«Պատմություններ»-ում առկա այլ կարևոր թեմաներից են՝ բախտի դերը ազգերի գործերում, թե ինչպես կարող է առաջնորդը քաջաբար և արժանապատվորեն դիմակայել բախտի այս փոփոխություններին, պատմության կրթական արժեքը և այն, թե ինչպես այն պետք է ցույց տա պատճառահետևանքային կապը ՝ պետական ​​գործիչներին դասեր տալու համար, և որ պատմաբանները պետք է լինեն «գործող մարդիկ»՝ համապատասխան փորձ ձեռք բերելու և հասկանալու համար, թե ինչպես են քաղաքական և ռազմական գործերը, հավանաբար, ընթանալու (pragmatikoi):

Պոլիբիոսը որոշ աղբյուրների համաձայն համարվում է Թուդիդիդեսի իրավահաջորդը առարկայականության և քննադատական մտածողության առումով, ինչպես նաև ժամանակակից գիտական իմաստով խոշոր, մանրակրկիտ պատմագիտական հետազոտության նախահայր։ Այս տեսակետից՝ նրա աշխատանքը պատմության դեպքերի ընթացքը ներկայացնում է հստակությամբ, խորությամբ և առողջ դատողությամբ, իսկ արդյունքները ազդող պայմաններից առանձնակի ուշադրություն է դարձնում աշխարհագրական հանգամանքներին։ Ժամանակակից պատմաբանները հատկապես տպավորված են նրանով, թե ինչպես է Պոլիբիոսը օգտագործել իր աղբյուրները, հատկապես փաստաթղթային վկայությունները, ինչպես նաև աղբյուրների մեջբերումների և հղումների եղանակով։ Ավելին, որոշ մարդիկ հիացմունք են հայտնում Պոլիբիոսի 12-րդ գրքում պատմագրության բնույթի վերաբերյալ դիտարկումների համար։ Այդ պատճառով նրա աշխատանքը դասվում է հնագույն պատմագրության ամենամեծ ստեղծագործությունների շարքին։ «The Oxford Companion to Classical Literature» (1937)–ի հեղինակն իրեն գովում է «ճշմարտությանը համառ նվիրումով» և պատճառահետևանքային կապերի համակարգված հետազոտման համար։

Հռոմում որպես պատանդ, այնուհետև Սկիպիոնների հաճախորդ և 146թ. ի վեր՝ հռոմեական իշխանության համագործակից լինելով՝ Պոլիբիոսը, հավանաբար, ազատ չէր կարող ազատորեն արտահայտել հռոմեացիների վերաբերյալ բացասական կարծիքներ։ Պատմաբան Պիտեր Գրինը նշում է, որ Պոլիբիոսը հռոմեական պատմությունը գրանցում էր հույն լսարանի համար՝ հիմնավորելու համար այն, ինչ նա համարում էր հռոմեական իշխանության անհրաժեշությունը։ Այնուամենայնիվ, Գրինը «Պատմություններ»-ը համարում է այդ ժամանակաշրջանի լավագույն աղբյուրը։ Ռոնալդ Ջ. Մելորիի համար Պոլիբիոսը Սկիպիոնի հավատարմատար կողմնակիցն էր, ով նպատակ ուներ վատաբանել իր հովանավորի հակառակորդներին։ Ադրիան Գոլդսվորտին, Պոլիբիոսին որպես Սկիպիոնի զորավարության աղբյուր օգտագործելով, նշում է Պոլիբիոսի թաքնված և ակնհայտ կողմնակալությունը Սկիպիոնի օգտին: Հ. Օրմերոդը կարծում է, որ Պոլիբիոսը չի կարող համարվել «բացարձակապես անաչառ վկա» իր սևամորթների՝ եթոլացիների, կարթագենցիների և կրետացիների նկատմամբ: Այլ պատմաբաններ նկատում են զգալի բացասական կողմնակալություն Պոլիբիոսի Կրետեի նկարագրության մեջ, մյուս կողմից, Հանսենը նշում է, որ նույն աշխատությունը, Ստրաբոնի և Կարիանդացի Սկիլաքսի հատվածների հետ միասին, հուսալի ուղեցույց հանդիսացավ կորուսյալ Կիդոնիա քաղաքի վերջնական վերագտնման համար:

## Կրիպտոգրաֆիա
Պոլիբիոսը մշակել է հեռագրության մեջ կիրառվող օգտակար մի գործիք, որը հնարավորություն էր տալիս տառերը հեշտությամբ փոխանցել թվային համակարգի միջոցով։ Այն հայտնի է որպես **«Պոլիբիոսի քառակուսի»** և հիշատակվում է «Պատմություն» գրքի Hist. X.45.6&nbsp;ff.. հատվածում։ Այս գաղափարը հետագայում հիմք դարձավ նաև կրիպտոգրաֆիայի և ստեգանոգրաֆիայի համար։ Ժամանակակից կիրառություններում «Պոլիբիոսի քառակուսին» սովորաբար կառուցվում է արևմտաեվրոպական լեզուների (անգլերեն, իսպաներեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն) համար՝ օգտագործելով այդ լեզուների գրությունը լատինական այբուբենով։ Սակայն Պոլիբիոսը գրում էր հունարենով, և իր գաղտնագիր քառակուսին կառուցված էր հունական այբուբենի հիման վրա։

Պոլիբիոսի քառակուսու մեջ այբուբենի տառերը դասավորված էին ձախից աջ, վերևից ներքև՝ 5 × 5 քառակուսում։ Երբ այն օգտագործվում էր լատինական 26 տառանոց այբուբենի հետ, երկու տառ՝ սովորաբար **I** և **J**, միացվում էին։ Երբ օգտագործվում էր հունական այբուբենի հետ, որը քառակուսու բջիջներից (կոդային կետերից) մեկով պակաս տառ ունի, ապա վերջին «5,5» կոդը օգտագործվում էր բառերի միջև բացատները նշելու համար։ Այլընտրանքորեն, այն կարող էր նշանակել նախադասության կամ պարբերության ավարտ, երբ գրվում էր շարունակական գրությամբ։

Այնուհետև քառակուսու վերևի մասում հորիզոնական դասավորվում էին հինգ թվեր, իսկ ձախ կողմում՝ ուղղահայաց ևս հինգ թվեր։ Սովորաբար այդ թվերը դասավորվում էին 1-ից մինչև 5։ Քառակուսու ցանցի երկայնքով երկու թվերը համադրելով՝ հնարավոր էր որոշել համապատասխան տառը։

«Պատմություններ»-ում Պոլիբիոսը մանրամասն նկարագրում է, թե ինչպես կարելի էր այս գաղտագրի կիրառել կրակային ազդանշանների միջոցով, երբ հեռավոր տարածությունների վրա հաղորդագրություններ էին ուղարկվում վառվող ջահերը բարձրացնելով ու իջեցնելով՝ ցույց տալու համար յուրաքանչյուր տառի սյունն ու շարքը։ Սա մեծ առաջընթաց էր նախորդ կրակային ազդանշանների համեմատ, որոնք կարող էին փոխանցել միայն նախապես պայմանավորված կոդեր (օրինակ՝ «եթե կրակը վառենք, նշանակում է՝ թշնամին հասել է»):

Այլ գիտական հետաքրքրություն ներկայացնող գրություններից են նաև Արքիմեդեսի կողմից ստեղծված մեքենաների մանրամասն նկարագրությունները, որոնք նախատեսված էին Սիրակուզան հռոմեացիներից պաշտպանելու համար․ այստեղ Պոլիբիոսը «ծերունուն» և նրա ինժեներական հանճարը գովաբանում է ամենաբարձր բառերով։ Բացի այդ, ներկայացված է նաև աստղագիտության օգտակարության վերլուծությունը զորավարների համար (երկուսն էլ՝ «Պատմություններ»-ում):

## Ազդեցություն
ձախից|մինի|Մարկոս ​​Տուլիոս Ցիցերոն
Դիոնիսիոս Հալիկառնասցին Պոլիբիոսին համարել է վատ ոճաբան, գրելով Պոլիբիոսի պատմության մասին, որ «ոչ ոք չունի համբերություն հասնելու [նրա] ավարտին»։ Այնուամենայնիվ, ակնհայտ է, որ նրան լայնորեն կարդում էին թե՛ հռոմեացիները, թե՛ հույները։ Նրանից շատ են մեջբերում Ստրաբոնը՝ մ.թ.ա. 1-ին դարում, և Աթենեոսը՝ մ.թ. 3-րդ դարում։

Նրա շեշտը իրադարձությունների պատճառները բացատրելու, այլ ոչ թե պարզապես իրադարձությունները պատմելու վրա, ազդեցություն ունեցավ պատմաբան Սեմպրոնիոս Ասելլիոնի վրա: Պոլիբիոսի մասին հիշատակում է Ցիցերոնը, իսկ տեղեկություններ են քաղել Դիոդորոս Սիկիլիացին, Լիվին, Պլուտարքոսը և Արիանոսը: «Պատմությունների» ուշ շրջանի գրքերից այսօր պահպանված տեքստի մեծ մասը պահպանվել է բյուզանդական անթոլոգիաներում:
մինի|Մոնտեսքյո
Նրա աշխատանքները արևմտյան աշխարհում առաջին անգամ հայտնվեցին Ֆլորենցիայում՝ իտալական Վերածննդի դարաշրջանում: Պոլիբիոսը հետևորդներ ձեռք բերեց Իտալիայում, և չնայած վատ լատիներեն թարգմանությունները խոչընդոտեցին նրա աշխատանքների վերաբերյալ պատշաճ ուսումնասիրությանը, դրանք նպաստեցին քաղաքի պատմական և քաղաքական դիսկուրսին: Նիկոլո Մաքիավելին իր «Լիվիոսի մասին ճառեր» աշխատությունում վկայում է Պոլիբիոսի հետ ծանոթության մասին: Ժողովրդական լեզվով ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն և անգլերեն թարգմանությունները առաջին անգամ հայտնվեցին 16-րդ դարում: Հետևաբար, 16-րդ դարի վերջին Պոլիբիոսի աշխատությունները գտան ավելի մեծ ընթերցողի լսարան գիտակ հասարակության շրջանում: Այնպիսի մարդկանց, ինչպիսիք են Իսահակ Կասաուբոնը, Ժակ Օգյուստ դը Թուն, Ուիլյամ Քեմդենը և Պաոլո Սարպին, նամակագրության ուսումնասիրությունը բացահայտում է Պոլիբիոսի աշխատությունների և մտքերի նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը այդ ժամանակահատվածում: Այնուամենայնիվ, չնայած թե՛ տպագիր հրատարակությունների գոյությանը, թե՛ գիտական ​​հետաքրքրության աճին, Պոլիբիոսը մնաց «պատմաբանի պատմաբան», որը լայն հասարակության կողմից այդքան էլ կարդացված չէր:

Նրա աշխատանքների տեղական լեզվով տպագրությունները քիչ էին՝ յոթը՝ ֆրանսերեն, հինգը՝ անգլերեն (Ջոն Դրայդենը ոգևորված նախաբան է գրել սըր Հենրի Շիրսի 1693 թվականի հրատարակությանը) և հինգը՝ իտալերեն:

Պոլիբիոսի քաղաքական վերլուծությունը ազդեցություն է ունեցել հանրապետական ​​մտածողների վրա՝ սկսած Ցիցերոնից մինչև Մոնտեսկյո և Միացյալ Նահանգների հիմնադիր հայրերը։Օրինակ՝ Ջոն Ադամսը նրան համարում էր սահմանադրական տեսության ամենակարևոր ուսուցիչներից մեկը։ Լուսավորության դարաշրջանից ի վեր Պոլիբիոսը ընդհանուր առմամբ գրավիչ է եղել հելլենիստական ​​Հունաստանով և վաղ հանրապետական ​​Հռոմով հետաքրքրվողների համար, մինչդեռ նրա քաղաքական և ռազմական աշխատությունները կորցրել են իրենց ազդեցությունը ակադեմիական աշխարհում։ Վերջերս Պոլիբիոսի հունարեն տեքստի և նրա պատմական տեխնիկայի վրա կատարված մանրակրկիտ աշխատանքը մեծացրել է նրա՝ որպես պատմաբանի, ակադեմիական ըմբռնումն ու գնահատանքը։

Դոն Ֆինլիի և Վիրջինիա Թաֆթի խոսքերով՝ նա նաև հիմնական աղբյուր է եղել Չարլզ Ժոզեֆ Մինարդի՝ Հաննիբալի Իտալիա ցամաքային ճանապարհորդության պատկերավոր քարտեզի համար Երկրորդ Պունիկյան պատերազմի ժամանակ։

Իր «Որսորդության մասին խորհրդածություններ» աշխատության մեջ իսպանացի փիլիսոփա Խոսե Օրտեգա ի Գասետը Պոլիբիոսին անվանում է «մշուշոտ մարդկային տեսակը կարողացել է ստեղծել այն քիչ մեծ մտքերից մեկը» և ասում է, որ «Պատմություններին» հասցված վնասը «անկասկած մեր հունա-հռոմեական ժառանգության մեջ մեր կրած ամենածանր կորուստներից մեկն է»։

Նրա անվան իտալերեն տարբերակը՝ Պոլիբիո, օգտագործվել է որպես տղամարդու անուն, օրինակ՝ կոմպոզիտոր Պոլիբիո Ֆումագալի, չնայած այն երբեք այդքան էլ տարածված չի դարձել։

Փենսիլվանիայի համալսարանն ունի մտավորականների միություն՝ Պոլիբյան միությունը, որը կոչվել է նրա պատվին և ծառայում է որպես անկուսակցական ֆորում՝ հասարակական հարցերը և քաղաքականությունը քննարկելու համար։

## Հրատարակություններ և թարգմանություններ
* Dionysius of Halicarnassus, Usher, S. (ed. and trans.) *Critical Essays, Volume II.* Harvard University Press, 1985.
* *Polybii Historiae*, editionem a Ludovico Dindorfi curatam, retractavit Theodorus Büttner-Wobst, Lipsiae in aedibus B. G. Teubneri, , , , , , 1882–1904.
* 
**  Loeb Number L128; Books I-II.
**  Loeb Number L137; Books III-IV.
**  Loeb Number L138; Books V-VIII.
**  Loeb Number L159; Books IX-XV.
**  Loeb Number L160; Books XVI-XXVII.
**  Loeb Number L161; Books XXVIII-XXXIX.
* 
* *The Histories* or *The Rise of the Roman Empire* by Polybius:
** At Perseus Project: English & Greek version
* At "LacusCurtius": Short introduction to the life and work of Polybius
* 1670 edition of Polybius's works vol. 1 at the Internet archive
* 1670 edition of Polybius's works vol. 2 at the Internet archive
* Polybius: "*The Rise Of The Roman Empire*", Penguin, 1979.
* "Books 1–5 of History. Ethiopian Story. Book 8: From the Departure of the Divine Marcus" featuring Book I-V of *The Histories*, digitized, from the World Digital Library

## Ծանոթագրություններ


## Աղբյուրներ
### Հին աղբյուրներ

* Livy, *History of Rome* XXI–XLV.
* Pseudo-Lucian, *Macrobii*.
* Paulus Orosius, book VII of *History Against the Pagans*.

### Ժամանակակից աղբյուրներ
* Champion, Craige B. (2004) *Cultural Politics in Polybius's Histories.* Berkeley: Univ. of California Press.
* Davidson, James: 'Polybius' in Feldherr, Andrew ed. *The Cambridge Companion to the Roman Historians* (Cambridge University Press, 2009)
* Derow, Peter S. 1979. "Polybius, Rome, and the East." *Journal of Roman Studies* 69:1–15.
* Eckstein, Arthur M. (1995) *Moral Vision in the Histories of Polybius.* Berkeley: Univ. of California Press.
* Farrington, Scott Thomas. 2015. "A Likely Story: Rhetoric and the Determination of Truth in Polybius' Histories. *Histos: The On-Line Journal of Ancient Historiography* 9: 29–66.
* Gibson, Bruce & Harrison, Thomas (editors): *Polybius and his World: Essays in Memory of F.W. Walbank*, (Oxford, 2013).
* McGing, Brian C. (2010) *Polybius: The Histories.* Oxford Approaches to Classical Literature. Oxford: Oxford Univ. Press.
* Momigliano, Arnaldo M.: *Sesto Contributo alla Storia degli Studi Classici e del Mondo Antico* (Rome, 1980).
** —— Vol. V (1974) "The Historian's Skin", 77–88 (Momigliano Bibliography no. 531)
** —— Vol. VI (1973) "Polibio, Posidonio e l'imperialismo Romano", 89 (Momigliano Bibliography no. 525) (original publication: *Atti della Accademia delle Scienze di Torino*, 107, 1972–73, 693–707).
* Moore, John M (1965) *The Manuscript Tradition of Polybius* (Cambridge University Press).
* Moore, Daniel Walker (2020) *Polybius: Experience and the Lessons of History* (Brill, Leiden).
* 
* 
* Pausch, Dennis (2014) "Livy Reading Polybius: Adapting Greek Narrative to Roman History." In *Defining Greek Narrative.* Edited by Douglas L. Cairns & Ruth Scodel, 279–297. Edinburgh: Edinburgh University Press.
* Sacks, Kenneth S. (1981) *Polybius on the Writing of History.* Berkeley: Univ. of California Press.
* Schepens, Guido, and Jan Bollansée, eds. 2005. *The Shadow of Polybius: Intertextuality as a Research Tool in Greek Historiography.* Leuven, Belgium: Peeters.
* Walbank, Frank W.:
** —— *Philip V of Macedon*, the Hare Prize Essay 1939 (Cambridge University Press, 1940)
** —— *A Historical Commentary on Polybius* (Oxford University Press)
*** Vol. I (1957) Commentary on Books I–VI
*** Vol. II (1967) Commentary on Books VII–XVIII
*** Vol. III (1979) Commentary on Books XIX–XL
** —— (1972) *Polybius* (University of California Press).
** ___ (2002) *Polybius, Rome and the Hellenistic World: Essays and Reflections (Cambridge University Press).*

## Գրականություն
* *Бузескул В. П.&nbsp;— Введение в историю Греции 1915. С. 180;*
* *Тронский И. М.&nbsp;— История античной литературы 1983. Т. 226;*
* *Ковалев С. И.— История Рима 1986. С. 176;*
* *Пассек М. Е.— Полибий // История греческой литературы. М., 1960. Т. III. С. 157;*
* *Бузольт Г.&nbsp;— Очерк государственных и правовых греческих древностей.*
* *Пельман Р.&nbsp;— Очерк греческой истории и источниковедения.*
* ''Полібій'' *// Юридична енциклопедія|4|626*
* ''Short introduction to the life and work of Polybius''
* ''Polybius and the Founding Fathers: the separation of powers''
* ''С.&nbsp;Б.&nbsp;Мирзаев. Полибий''
* *https://web.archive.org/web/20071224161118/http://www.petrsu.ru/Chairs/GenHist/polybius.html* *Г.&nbsp;С.&nbsp;Самохина - Полибий: судьба греческого политика и историка в условиях римской экспансии. Պետերբուրգի պետհամալսարանի հրատարակչություն. http://old.petrsu.ru/Chairs/GenHist/polybius.html|ref=Самохина|рік=2007*

## Արտաքին հղումներ

* **'
* [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Polybius&redirect=true ''Works by Polybius at Perseus Digital Library'']
* **'
* *Полибий. [http://greekroman.ru/library/polibiy-istoria/index.php Всеобщая история]*
* ''Греческий текст и английский перевод'' *.*
* *А. Я. Тыжов. [http://ancientrome.ru/publik/tijov/tijov01-f.htm Полибий и его «Всеобщая история»] *
* ''Важнейшие известия древних о Полибии и его сочинениях''**

Կատեգորիա:Հին հույն պատմիչներ
Կատեգորիա:Հույն գրողներ
Կատեգորիա:Հույն զորավարներ
Կատեգորիա:Հույն ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Ձիուց ընկնելու հետևանքով մահացածներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. II դարի պատմիչներ