Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականություն

**Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականություն** (), կանխարգելիչ միջոցառումների համալիր է, որը նպատակ ունի նվազեցնել ֆինանսական համակարգի՝ ամբողջությամբ կամ նրա առանձին հատվածների համակարգային ռիսկերը։ Այդ ռիսկերի իրականացման դեպքում ֆինանսական հատվածի զգալի թվով մասնակիցներ կարող են դառնալ վճարունակության կամ առկայության (լիկվիդայնության) պակասի առաջ, ինչի հետևանքով ի վիճակի չեն լիարժեք գործելու առանց կենտրոնական բանկի կամ վերահսկող մարմնի աջակցության։

## Տերմինի պատմություն
«Պրուդենցիալ» տերմինը () նշանակում է զգուշավոր, խելամիտ, հեռատես։ Այն ծագել է լատիներեն prudentia բառից, որը նշանակում է խոհեմություն, շրջահայացություն։ Ֆինանսական տերմինաբանությունում այն սկսել է կիրառվել դեռևս 19-րդ դարի վերջից՝ հատկապես ապահովագրական ոլորտում։ Շատ հաճախ «պրուդենցիալ» բառը ներառվում էր ապահովագրական ընկերությունների անվանումներում, օրինակ՝ Prudential Assurance Company (1848), Prudential Life Insurance Company of America (1875), Prudential Fire Insurance Co (1891) և այլն։

Ֆինանսական վերահսկողության մարմինների բառապաշարում տերմինը լայն տարածում է ստացել 1970-ականներին, երբ ընդհանուր բանկային վերահսկողությունն ու կարգավորումը սկսել են անվանել «պրուդենցիալ», այսինքն՝ կանխարգելիչ, ապագա ռիսկերին միտված, այլ ոչ թե արդեն ի հայտ եկած խնդիրների լուծմանը։ 1975 թվականին Բրիտանական բանկերի ասոցիացիան հրապարակել է «Պրուդենցիալ կարգավորումը Եվրոպական տնտեսական համայնքի բանկերում» ժողովածուն, որում համեմատական վերլուծություն է տրվել Բելգիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Դանիայի, Իռլանդիայի, Իտալիայի, Լյուքսեմբուրգի, Նիդերլանդների և Ֆրանսիայի բանկային օրենսդրությունների վերաբերյալ։
մինի|Ֆինանսական կայունության վերահսկողության խորհուրդը դաշնային կառավարության կազմակերպություն է, որը պատասխանատու է մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության համար Միացյալ Նահանգներում 2010 թվականից ի վեր։
1980-ականներին «պրուդենցիալ կարգավորում և վերահսկողություն» արտահայտությունն արդեն ամրապնդված է եղել կենտրոնական բանկերի և ֆինանսական վերահսկող մարմինների բառապաշարում։ 1987 թվականին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը  հրապարակել է «Պրուդենցիալ վերահսկողություն բանկային ոլորտում» զեկույցը, որտեղ ներկայացրել է բանկային վերահսկողության հիմնական սկզբունքները, որոնք հետագայում դարձել են դասական մոտեցումներ։ Այսօր պրուդենցիալ կարգավորումն ու վերահսկողությունը՝ ֆինանսական միջնորդների նկատմամբ, ընկալվում են որպես «միկրոպրուդենցիալ»՝ ուղղված առանձին ֆինանսական հաստատություններին, ոչ թե ողջ համակարգին։

«Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականություն» տերմինը լայնորեն կիրառվել է 20-րդ դարի վերջից, թեև դրա ծագումը վերագրվում է ավելի վաղ ժամանակաշրջանի։ Ըստ Բանկային միջազգային հաշվարկների բանկի (BIS) աշխատակիցների՝ տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է 1979 թվականին՝ Կուկի կոմիտեի նիստի ժամանակ (որը հետագայում վերածվել է Բազելի բանկային վերահսկողության կոմիտեի)։ Կոմիտեն զբաղվել է միջազգային վարկավորման վիճակագրության հավաքագրմամբ և մտահոգված է եղել միկրո և մակրոմասշտաբ խնդիրների հատման հետևանքներով։

Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության առանձին գործիքներ որոշ երկրներում կիրառվել են դեռ 1990-ականներից, սակայն այս մոտեցումը լայն տարածում է ստացել 2007–2009 թվականներին գլոբալ ֆինանսական ճգնաժամից հետո։ Ճգնաժամը ցույց է տվել, որ ավանդական քաղաքականությունը՝ միայն գների կայունության ապահովմամբ և առանձին հաստատությունների վերահսկմամբ, բավարար չէ ամբողջ ֆինանսական համակարգի կայունությունն ապահովելու համար։ Մակրոպրուդենցիալ մոտեցումը հաշվի է առնում ֆինանսական հաստատությունների միջև փոխկապակցվածությունը, ֆինանսական ցիկլերը և «վարակման» հնարավոր էֆեկտները։

## Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության օբյեկտներ
մինի|Եվրոպական համակարգային ռիսկերի խորհուրդը համաեվրոպական խորհուրդ է, որը 2010 թվականից ի վեր պատասխանատու է Եվրոպական Միությունում մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության համակարգման համար։ Գտնվում է Եվրոպական կենտրոնական բանկի տարածքում
Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության օբյեկտներն են ֆինանսական միջնորդների, ֆինանսական շուկաների, ֆինանսական շուկայի ենթակառուցվածքների, ինչպես նաև ֆինանսական համակարգի և իրական հատվածի միջև փոխհարաբերությունները։ Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականությունն զբաղեցնում է միջանկյալ դիրք՝ կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականության և միկրոպրուդենցիալ կարգավորման ու վերահսկողության միջև։ Դրամավարկային քաղաքականությունն ուղղված է մակրոտնտեսական կայունության ապահովմանը, իսկ միկրոպրուդենցիալ կարգավորումն ու վերահսկողությունը նախատեսված են առանձին ֆինանսական միջնորդների սնանկության կանխարգելման, ինչպես նաև նրանց վարկատուների, հաճախորդների և ավանդատուների շահերի պաշտպանության համար։

## Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության առաջադրանքներ
* Ֆինանսական համակարգի կայունության պահպանումը համախմբված ցնցումներին՝ ներառյալ ռեցեսիան և արտաքին ցնցումները, լրացուցիչ կապիտալի և վարկունակության բուֆերների ստեղծման միջոցով։

* Ֆինանսական համակարգի կողմից ընդունվող չափազանց մեծ ռիսկերի սահմանափակում (կտրուկ ֆինանսական լծակի և ֆինանսավորման տատանման աճի կանխարգելում)։

* Ֆինանսական ցիկլի մեղմում (գույքի և վարկերի գների պրոցիկլիկ ազդեցության նվազեցում)՝ ֆինանսական ակտիվների շուկաներում «օձիքների պղպջակների» ձևավորման կանխարգելում, եթե դրանք կարող են սպառնալ ֆինանսական համակարգի կայունությանը կամ ունենալ էական բացասական ազդեցություն ոչ ֆինանսական հատվածի վրա։

* Ֆինանսական համակարգի խոցելիության կառուցվածքային գործոնների վերահսկում, որոնք պայմանավորված են ֆինանսական ինստիտուտների փոխկապակցվածությամբ, նրանց համատեղ ռիսկերին ենթարկվելու հնարավորությամբ, ինչպես նաև համակարգային կարևոր նշանակություն ունեցող ֆինանսական ինստիտուտների դերով։

Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության առաջադրանքները լրացնում են իրար։ Մի կողմից՝ գործիքային մակարդակով այն հիմնվում է միկրոպրուդենցիալ նորմերի և պահանջների վրա։ Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականությունը հենվում է պրդենցիալ պահանջների վրա, որոնք ապահովում են, որ առանձին բանկերն ունենան բավարար սեփական կապիտալ և վարկունակություն՝ ինքնուրույն դիմակայելու ցնցումներին և կատարել իրենց պարտավորությունները։ Սակայն երբ ֆինանսական ոլորտը անցնում է ցիկլիկ տատանումների միջով և բոլոր շուկայի խաղացողներն հավասարապես ենթարկվում են ցնցումներին, կայուն միկրոպրուդենցիալ պահանջները կարող են ոչ բավականին լինել։

## Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության մշակողներ
[մինի|[Միջազգային հաշվարկների բանկը միջազգային ֆինանսական հաստատություն է, որի գործառույթների մեջ է մտնում կենտրոնական բանկերի և մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության չափորոշիչների մշակման համար նախատեսված գլոբալ վերլուծական կենտրոնի միջև համագործակցության խթանումը։]]
Գլոբալ մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության ստանդարտների մշակման հիմնական դերը պատկանում է ԱՄՀ-ին, Ֆինանսական կայունության խորհուրդին և Միջազգային հաշվառումների բանկին։

1998 թվականի տարեկան զեկույցում ԱՄՀ-ն առաջին անգամ հայտարարեց, որ «արդյունավետ բանկային հսկողությունը պետք է լինի շարունակական։ Դա հիմնականում կարող է ապահովվել փաստաթղթային հսկողության միջոցով, ինչպես միկրոպրուդենցիալ, այնպես էլ մակրոպրուդենցիալ մակարդակներում։… Մակրոպրուդենցիալ վերլուծությունը հիմնված է շուկայի և մակրոտնտեսական տեղեկությունների ուսումնասիրության վրա, որի ուշադրության կենտրոնում են հիմնական ակտիվների շուկաները, ֆինանսական միջնորդները, մակրոտնտեսական զարգացումը և հնարավոր դիսբալանսները»։

2000 թվականին ԱՄՀ-ն մշակեց «մակրոպրուդենցիալ ցուցանիշներ» (macroprudential indicators) մակրոպրուդենցիալ վերլուծության համար, որոնք հաջորդ տարի վերանվանվեցին «ֆինանսական կայունության ցուցանիշներ» (financial soundness indicators)։ 2003 թվականին ֆինանսական կայունության մակրոպоказателների հաշվարկման ծրագիրը ներդրվեց Ռուսաստանի բանկում։

2009 թվականին, 2007–2009 թվականների համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի վերլուծության արդյունքների հիման վրա, այդ երեք միջազգային կազմակերպությունները Մեծ քսանյակին առաջարկեցին «Հանձնարարականներ ֆինանսական հաստատությունների, շուկաների և գործիքների համակարգային կարևորության գնահատման համար», որտեղ արտահայտված էին մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության հիմնական գաղափարները։ 2010 թվականին խորհրդատվական «Երեսունի խումբը» (Group of Thirty) հրապարակեց մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության ուղեցույց, որտեղ ներկայացված էին դրա չորս հիմնական առանձնահատկությունները՝

* պատասխանատվություն ֆինանսական համակարգի ամբողջական կայունության համար,
* համակարգային ռիսկի սահմանափակում,
* հատուկ գործիքների կիրառություն,
* համագործակցություն պետական քաղաքականության այլ մարմինների հետ։

2016 թվականին միջազգային կազմակերպությունները միասնական զեկույց հրապարակեցին՝ «Արդյունավետ մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության տարրերը՝ միջազգային փորձի դասեր», որը ամփոփում էր երկրներից հավաքված փորձը մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության մշակման և կիրառման ոլորտում։ Աշխատանքի հիմքում դրված էին միջազգային կազմակերպությունների զեկույցները, որոշ երկրների փորձը և գիտական ուսումնասիրությունները։ 2010-ականներին ԱՄՀ-ն հրապարակեց զեկույցների շարք, որոնք բացատրում էին մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության մշակման և կիրառման մոտեցումները։

## Արդյունավետ մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության իրականացման պայմաններ
Արդյունավետ մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության իրականացման պայմանները`

* ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների առկայությունը (պետական ինստիտուտների լիազորություններ, պատասխանատվություն և հաշվետվողականություն),
* ֆինանսական հատվածի համակարգային ռիսկերի կանոնավոր վերլուծությունը և ֆինանսական հաստատություններին ու հասարակությանը դրանց մասին տեղեկացումը,
* ռիսկերին համապատասխանող պրուդենցիալ միջոցների մշակումն ու ներդրումը,
* մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության արդյունավետության գնահատումը,
* ֆինանսական ակտիվության «թեքումների» (միգրացիայի) ազդեցությունների հաշվի առումը հատվածների միջև, այդ թվում` չկարգավորված «մտածածիկ» բանկային հատվածի,
* մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության հանրային բացատրությունը,
* մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության համագործակցությունը պետության տնտեսական քաղաքականության այլ միջոցների հետ:

## Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության գործիքներ
Ադմինիստրատիվ բնույթի միջոցներ, ուղղված վարկավորման զսպմանը (վարկավորման աճի սահմանափակումներ);

Ընդհանուր բնույթի գործիքներ, հիմնված կապիտալի կամ հնարավոր վնասների համար նախատեսված պահուստների վրա ազդելու վրա (դինամիկ պահուստներ, հակաճկուն կապիտալի բուֆեր, լվարվող գործակիցների դինամիկ սահմանափակումներ);

Ծղոտային գործիքներ (սահմանափակումներ առանձին ճյուղերում ներդրումների, կապիտալի և ռիսկի գործակիցների հատուկ պահանջներ, LTV, DTI, DSTI և LTI հիպոթեքային վարկավորման ոլորտում);

Հիմնադրամային ռիսկի և արտարժութային ռիսկի կառավարման գործիքներ (բարձր հեղուկ ակտիվների պահուստների ձևավորում, կայուն ֆինանսավորման ցուցանիշներ, բաց արտարժութային դիրքերի սահմանափակումներ);

Գործիքներ, որոնք ազդում են ֆինանսական համակարգի փոխկապակցվածության ալիքներով փոխանցվող կառուցվածքային ռիսկերի վրա (հավելյալ կապիտալի և հեղուկության պահանջներ համակարգային նշանակություն ունեցող հաստատությունների համար, ինչպես նաև ֆինանսավորման և դերվատիվների շուկաների փոխկապակցվածության վերահսկում);

Միջոցներ, որոնք ուղղված են ուղղակիորեն ֆինանսական ծառայությունների սպառողներին (առանձնացված անձանց վրա անշարժ գույքի գործարքների հարկեր, ոչ ֆինանսական ընկերությունների արտաքին պարտքի սահմանափակում):

## Միկրո և մակրոպրուդենցիալ մոտեցումներ
Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականությունը ուշադրություն է դարձնում այն հարցերին, որոնք դուրս են միկրոպրուդենցիալ քաղաքականության շրջանակներից՝ համակարգային նշանակության հաստատություններին, դրանց միջև կապերին (որոնք արտահայտվում են «դոմինոյի էֆեկտի» տեսքով ճգնաժամի ընթացքում) և բանկերի փոխհարաբերություններին ֆինանսական շուկայի այլ մասնակիցների հետ, այդ թվում՝ կենսաթոշակային հիմնադրամներ, ապահովագրական և ներդրումային ընկերություններ։ Այսպիսով, մակրոպրուդենցիալ քաղաքականությունն առանձնանում է միկրոպրուդենցիալ քաղաքականությունից մի քանի դիտանկյուններով։

* Նախ, ֆինանսական հատվածի կայունության վերլուծությունը իրականացվում է համախառն մակարդակով, ոչ թե առանձին հաստատությունների մակարդակով։
* Երկրորդ, հաշվի է առնվում ամբողջ ֆինանսական հատվածը, ոչ միայն բանկերը։
* Երրորդ, անհրաժեշտ է վերլուծել համակարգային նշանակության հաստատությունների միջև կապերը, որոնք գործում են տարբեր շուկաներում, որպեսզի գնահատվեն «դոմինոյի էֆեկտի» շղթաները։
* Չորրորդ, մակրոպրուդենցիալ վերլուծությունը պետք է ունենա կիրառական նշանակություն՝ հիմք հանդիսանալով կանոնակարգման և հսկողության կարգավորումների փոփոխությունների ընդունման համար։

## Մակրոպրուդենցիալ և դրամավարկային քաղաքականությունների փոխազդեցություն
Մակրոպրուդենցիալ քաղաքականությունը սերտորեն կապված է դրամավարկային քաղաքականության հետ։ Հավասարակշռված մակրոտնտեսական միջավայրում մակրոպրուդենցիալ քաղաքականության նպատակների իրականացումը կնպաստի դրամավարկային քաղաքականության նպատակների՝ օրինակ՝ գների կայունության, իրականացմանը։ Սակայն մակրոտնտեսական անհավասարակշռության դեպքում մակրոպրուդենցիալ և դրամավարկային քաղաքականությունների միջև կարող է առաջանալ նպատակների բախում։ Այդ դեպքում կարգավորող մարմնի առաջ կանգնում է ընտրություն՝ աջակցել իրական տնտեսությանը, թե ֆինանսական համակարգին։

Օրինակ՝ արտարժութային շուկայում սպեկուլյատիվ ճնշման և ավանդատուների խուճապի պայմաններում դրամավարկային մարմինները կանգնում են երկընտրանքի առջև՝ ապահովե՞լ բանկերին իրացվելիությամբ՝ պարտավորությունները կատարելու համար, թե՞ պայքարել արժութային ճգնաժամի դեմ՝ սահմանափակելով բանկային իրացվելիությունը։ Կարգավորողի ընտրությունը կախված է ֆինանսական համակարգի առանձնահատկություններից, դրա ազդեցությունից իրական հատվածի վրա և շոկի բնույթից, ուստի կրում է որոշակի ճկուն բնույթ։

Խիստ իրավիճակներում դրամավարկային քաղաքականությունը կարող է այլևս չնպաստել մակրոտնտեսական հավասարակշռության ապահովմանը։ Օրինակ՝ երբ տոկոսադրույքներն մոտենում են զրոյին, կամ հակառակը՝ երբ կապիտալի արտահոսքի և ազգային արժույթի արժեզրկման դեմ պայքարի նպատակով կենտրոնական բանկը ստիպված է սահմանել չափազանց բարձր տոկոսադրույքներ, ինչը բացասաբար է անդրադառնում տնտեսության վրա։ Այդպիսի իրավիճակներում մակրոպրուդենցիալ քաղաքականությունը կարող է փոխարինել ավանդական դրամավարկային քաղաքականությանը, երբ վերջինս կորցրել է իր արդյունավետությունը։

## Գրականություն
* *Арыков Р. И.* Финансовая стабильность, системный риск и макропруденциальная политика // Экономика, 2016. — № 1. — С. 122—125.
* *Данилова Е. О. и Елизарова Н. Б.* Макропруденциальная политика: теоретические аспекты и практический опыт Банка России // Деньги и кредит, 2017. — № 6. — С. 5—17.
* *[[Моисеев, Сергей Рустамович|Моисеев С. Р.]]* *и Лобанова М.* Концепция макропруденциальной политики (терминология — сущностные аспекты) // Деньги и кредит, 2013. — № 7. — С.46—54.
* *Моргунов Е. А.* Основные инструменты макропруденциальной политики центральных банков // Новая наука: Теоретический и практический взгляд, 2016. — № 6—1. — С. 185—187.
* *Ольховка Н. А., Адаскевич М. В.* Взаимодействие монетарной и макропруденциальной политик // Горизонты экономики, 2016. — № 5. — С. 87—91.
* *Понаморенко В. Е.* Организационно-правовые основы макропруденциальной политики на международном и национальном уровнях // Международное право, 2016. — № 3. — С. 54—71.
* *Росси С.* Перспективы макропруденциальной политики // Деньги и кредит, 2012. —— № 8. —— С. 11—12.
* *Хуранов Т. С.* Современное состояние и проблемы реализации макропруденциальной политики Банком России // Правозащитник, 2016. — № 2. — С. 21.
* *Шахнович Р. М.* Макропруденциальная политика как инструмент поддержания финансовой стабильности // Вопросы экономики и права, 2013. — № 62. — С. 61—64.
* *Angelini P., Neri S. and Panetta F.* Monetary and macroprudential policies. Bank of Italy Working Papers № 801, March 2011.
* *Dell’Ariccia G., Igan D., Laeven L., Tong H., Bakker B., Vandenbussche J.* Policies for Macrofinancial Stability: How to Deal with Credit Booms. IMF Staff Discussion Notes № 6, 2012.
* Enhancing Financial Stability and Resilience: Macroprudential Policy, Tools and Systems for the Future. Working Group on Macroprudential Policy. Special report. Group of Thirty. October 2010.
* Guidance to Assess the Systemic Importance of Financial Institutions, Markets and Instruments: Initial Considerations. The Report to the G20. International Monetary Fund, the Bank for International Settlements and the Financial Stability Board, 2009.
* *Nier E., Jácome L., Osinski J., Madrid P.* Institutional Models for Macroprudential Policy. IMF Staff Discussion Note № 18, 2011.

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* МВФ
* Совет по финансовой стабильности
* Банк международных расчетов

Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսական քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ