Արտո Չաքմաքչյան

**Արտո Սուրենի Չաքմաքչյան** (իսկական անունը՝ Հարություն, ), հայ քանդակագործ, նկարիչ։ Կանադայի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայի անդամ (1991)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1933 թվականին Կահիրեում (Եգիպտոս), քանդակագործությամբ սկսել է զբաղվել տասներկու տարեկան հասակում։ 1948 թվականին ընտանիքով հայրենադարձել է Խորհրդային Հայաստան։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1959 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի քանդակագործության բաժինը։ 1964 թվականին Մոսկվայի Խաղաղության Կոմիտեի մրցանակաբաշխությանն արժանացել է առաջին մրցանակի՝ «Հիրոսիմա» քանդակի համար։ 1975 թվականին Հայաստանից մեկնել է Կանադա՝ ընտանիքով հաստատվելով Մոնրեալում, որտեղ ապրել է մինչ մահը։ 1978 թվականից սկսած քանդակագործություն և գեղանկարչություն է դասավանդել Քվեբեքի համալսարանում։

Արտո Չաքմաքչյանի ստեղծագործությունները տեղադրված են Մոնրեալի, ինչպես նաև աշխարհի մի շարք այլ քաղաքների հասարակական վայրերում։ Գործերից պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, ԺԱԹ-ում, արտասահմանյան թանգարաններում ու մասնավոր հավաքածուներում։

## Ստեղծագործական գործունեություն
1960- ական թթ. Արտո Չաքմաքչյանն առաջիններից էր, որ դիմել է քանդակաձևերի արդիականացմանը և էքսպրեսիվ կերպավորմանը (Մոր, Կոստան Զարյանի (երկուսն էլ՝ բրոնզ), Առնո Բաբաջանյանի (երանգավորված գիպս, երեքն էլ՝ 1965, ԺԱԹ), Կոմիտասի (1969, բրոնզ, ՀԱՊ) դիմաքանդակները, «Ազատություն» (1973, հրակավ) հորինվածքը)։

Դեկորատիվ-կիրառական քանդակներից են՝ «Սասունցի Դավիթ», «Բերքահավաք» (երկուսն էլ՝ 1959, ջնարակ), որոնք աչքի են ընկնում ազգային քանդակաձևերի յուրօրինակ մեկնաբանմամբ։

1970-ական թթ-ից Արտո Չաքմաքչյանի արվեստում ի հայտ են եկել վերացական ձևերով ընդհանրացված խորհրդանշական գործեր («Երկու ծավալ», «Նստած մարմին», «Ծավալ № 1», երեքն էլ՝ 1975, գիպս, «Ուղերձ», «Անառակ որդին», երկուսն էլ՝ 1990, բրոնզ) և գրաֆիկական շարքեր («Սևը և ճերմակը», 1976, և այլն)։

Նա համբավի է արժանացել «Կոմիտաս» (1983, բրոնզ, Դետրոյտ) և «Ապրիլյան հուշակոթող» (1984, բրոնզ, Տորոնտո) մոնումենտալ հուշարձաններով։

1960 թվականից մասնակցել է հանրապետական, միութենական, միջազգային ցուցահանդեսների։ 2010 թվականին Փարիզում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն կազմակերպել է Արտո Չաքմաքչյանի քանդակների ցուցահանդեսը։

2021 թվականին «Քայլող մարդը» արձանը տեղադրվել է Երևանի Հյուսիսային պողատայի սկզբնամասում։

2024 թվականին Չաքմաքչյանի այրին՝ Նաիրի Պահլավունի-Չաքմաքչյանը, 16 գրաֆիկական ստեղծագործություններ և 2 քանդակ նվիրաբերել է Հայաստանի ազգային պատկերասրահին։

## Երկեր
### Մամուլ
* Մտորումներ հայ միջնադարյան արձանագործության մասին, «Գարուն», 1967, № 2։

## Մրցանակներ
* 2005 - Մովսես Խորենացու մեդալ
* 2005 - Հայաստանի մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ
* 2009 - Լոս Անջելեսի Կալիֆորնիայի համալսարանի «Նարեկացի» մեդալ
* 2014 - «Արշիլ Գորկի» մեդալ
* 2015 - Պատվո շքանշան

## Պատկերասրահ

Armenian sphinx.JPG|Հայկական սֆինքս (Արուս), 1968
Walking Man, Arto Chakmachyan, Yerevan 02.jpg|«Քայլող մարդը», Հյուսիսային պողոտա, Երևան


## Գրականություն
* Croix et Fictions, Sculpture et dessin de 1992 à 2012 (Printed in Canada by Melan Inc. 2012)
* Masques ou L'Apothéose du néant, Éditions Anteaus Inc. (Printed in Canada by Melan Inc. The album is published in the occasion of the artist's exhibition at the UNESCO headquarters in Paris from 28 January to11 February, 2010)
* Դիմանկարներ, Սարգիս Խաչենց, Երևան, 2006։
* Sculptures and drawings. Cart Blanche, Canada, 2003.
* Retrospective, Cart Blanche, Canada, 2003.
* The Decorative Art in the Medieval Armenia, Aurora Publishing House, Leningrad, 1971.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Parajanov-Vartanov Institute
* Արտո Չաքմաքչյան 
* Արտո Չաքմաքչյանը հեռացավ Հայաստանից, որ շարունակի սիրել այն
* Արտո Չախմախչյան - Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարան 
* Արփեն Մովսեսյան Հայից Հայ - Արտո Չաքմաքչյան - 80
* Արտո Չաքմաքչյան. վերածնունդ

Կատեգորիա:Եգիպտահայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Եգիպտահայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայերը Կահիրեում
Կատեգորիա:Հայ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ