1992 թվականի հնդկական ֆոնդային բորսայի խարդախություն

**1992 թվականի հնդկական ֆոնդային բորսայի խարդախություն**՝ շուկայի մանիպուլյացիա, որն իրականացվել էր Հարշադ Շանտիլալ Մեհթայի կողմից Բոմբեյի ֆոնդային բորսայում այլ բանկիրների և քաղաքական գործիչների հետ։ Խարդախությունը զգալիորեն խաթարել է Հնդկաստանի ֆոնդային շուկան՝ խաբելով ավելի քան տասը միլիոն դոլարի ներդրողներին։

Մեհթան կիրառեց մի շարք ռազմավարություններ, ինչպիսիք են կոռումպացված պաշտոնյաների կեղծ չեկեր ստորագրելը, շուկայական բացերը չարաշահելը և կեղծիքները՝ բաժնետոմսերի արժեքները մինչև իրենց սկզբնական արժեքից քառասուն անգամ ուռճացնելու համար։ Խարդախության արդյունքում լավ եկամուտներ ունեցող ֆոնդային առևտրականները կարողացել են խարդախությամբ բանկերից անապահով վարկեր ստանալ։ Երբ խաբեությունը բացահայտվեց 1992 թվականի ապրիլին, հնդկական ֆոնդային շուկան փլուզվեց, և նույն բանկերը հանկարծ հայտնվեցին միլիոնավոր հնդկական ռուփիների (INR) պարտքերի մեջ։

## 1992 թվականի սկանդալ
### Ընդհանուր ակնարկ
Խարդախությունը Հնդկաստանում երբևէ իրականացված դրամական շուկայի ամենամեծ խարդախությունն էր, որը կազմում էր մոտավորապես 5000 կրոն։ Խարդախության գլխավոր հեղինակը եղել է ֆոնդային և դրամական շուկայի բրոքեր Հարշադ Մեհթան։ Դա բաժնետոմսերի համակարգված խարդախություն էր՝ օգտագործելով կեղծ բանկային անդորրագրեր և դրոշմակնիքներ, որոնք հանգեցրին հնդկական ֆոնդային շուկայի կործանմանը։ Խարդախությունը բացահայտեց հնդկական ֆինանսական համակարգերի բնորոշ բացերը և հետագայում նպաստեց բաժնետոմսերի գործարքների ամբողջությամբ բարեփոխված համակարգի, ներառյալ առցանց անվտանգության համակարգերի ներդրմանը։

Անվտանգության խարդախությունները իրենցից ներկայացնում են բանկային համակարգից միջոցները տարբեր բաժնետերերին կամ բրոքերներին ուղղելուն։ 1992 թվականի խարդախությունը հնդկական ֆոնդային շուկայում Մեհթայի կողմից իրականացված համակարգված խարդախություն էր, որը հանգեցրեց անվտանգության համակարգերի ամբողջական փլուզմանը։ Նա բանկային համակարգում ավելի քան 1 միլիարդի խաբեություն է կատարել՝ Բոմբեյի ֆոնդային բորսայում բաժնետոմսեր գնելու համար։ Սա ազդեց ամբողջ բորսայական համակարգի վրա, քանի որ անվտանգության համակարգը փլուզվեց, և ներդրողները կորցրին հարյուր հազարավոր ռուփիներ բորսայական համակարգում։ Խարդախության շրջանակն այնքան մեծ էր, որ բաժնետոմսերի զուտ արժեքը գերազանցում էր Հնդկաստանի առողջապահության և կրթության բյուջեն։ Խարդախությունը կազմակերպվել էր այնպես, որ Մեհթան ապահովեց արժեթղթեր Հնդկաստանի Պետական բանկից  կոռումպացված պաշտոնյաների կողմից ստորագրված կեղծ չեկերից և չկարողացավ հանձնել արժեթղթերը։ Մեհթան կեղծ պրակտիկաների միջոցով բաժնետոմսերի գները բարձրացրեց և վաճառեց այդ ընկերություններում իրեն պատկանող բաժնետոմսերը։ Խարդախության ազդեցությունը բազմաթիվ հետևանքներ ունեցավ, որոնցից էին միլիոնավոր ընտանիքների կրած կորուստները և արժեթղթերի շուկայի անմիջական անկումը։ Ցուցանիշը 4500-ից իջել է 2500-ի, ինչը կազմում է 1000 միլիարդ ռուբլի շուկայական կապիտալիզացիայի կորուստ։  1992 թվականի խարդախությունը բազմաթիվ հարցեր առաջացրեց բանկի պաշտոնյաների հետ, որոնք պատասխանատու էին Մեհթայի հետ դավադրության մեջ։ Մոնթեկ Սինգհ Ահլուվալիայի (Ֆինանսների նախարարության տնտեսական հարցերով քարտուղար) հարցազրույցից պարզ դարձավ, որ ներգրավված են եղել բանկի բարձրաստիճան շատ պաշտոնյաներ։

### Բանկային միջոցների խաբեություն
70-ականների սկզբին Հնդկաստանում բանկերին արգելված էր ներդրումներ կատարել արժեթղթերի շուկաներում։ Այնուամենայնիվ, ակնկալվում էր, որ նրանք կգրանցեն շահույթ և կպահպանեն իրենց ակտիվների որոշակի հարաբերակցությունը (շեմը) պետական հաստատագրված տոկոսադրույքով պարտատոմսերում։ Մեհթան դուրս մղեց կապիտալը բանկային համակարգից՝ բանկերի այս պահանջը լուծելու համար և այդ գումարը մղեց բաժնետոմսերի շուկա։ Նա բանկերին ավելի բարձր տոկոսներ էր խոստացել՝ միաժամանակ խնդրելով գումարը փոխանցել իր անձնական հաշվին՝ այլ բանկերից իրենց համար արժեթղթեր գնելու անվան տակ։ Այն ժամանակ բանկը պետք է գնար բրոքերով` այլ բանկերից արժեթղթեր և ֆորվարդային պարտատոմսեր գնելու համար։ Մեհթան այս գումարը ժամանակավորապես օգտագործել է իր հաշվին բաժնետոմսեր գնելու, որոշ բաժնետոմսերի (օրինակ՝ ACC-ի, Sterlite Industries-ի և Videocon-ի) պահանջարկը կտրուկ բարձրացնելու, դրանք վաճառելու, հասույթի մի մասը բանկին փոխանցելու և պահելու համար։ Արդյունքում, ACC-ի նման բաժնետոմսերը, որոնք 1991-ին վաճառվում էին 200 ₹ բաժնետոմսով, ընդամենը երեք ամսում հասան գրեթե 9000 ₹-ի։

### Բանկային անդորրագրերի խաբեություն
Մեկ այլ կարևոր գործիք էր բանկային անդորրագիրը (BR): Սա բանկի կողմից տրված փաստաթուղթ է, որը ծառայում է որպես արժեթղթերի (օրինակ՝ բաժնետոմսերի կամ պարտատոմսերի) հետ կապված գործարքի անդորրագիր։ Դա ապացույց է, որ գործարքը կայացել է։

Պատրաստի ֆորվարդային գործարքների ժամանակ արժեթղթերը վաճառվում են ավելի ուշ դրանք հետգնելու պայմանագրով։ Դա նման է վարկի, որտեղ արժեթղթերն օգտագործվում են որպես գրավ։ Փոխարենը, վաճառողը (որը նաև այս դեպքում վարկառուն է) գնորդին (վարկատուին) տալիս է BR: Սա նշանակում է, որ գնորդը ֆիզիկապես չի ստանում արժեթղթերը, փոխարենը ստանում է այս փաստաթուղթը՝ որպես գործարքի ապացույց։ BR-ն ոչ միայն հանդես է գալիս որպես անդորրագիր, այլև խոստանում է, որ համաձայնեցված ժամկետի ավարտին գնորդը կստանա այն արժեթղթերը, որոնց համար վճարել է։ Այսպիսով, դա և՛ գործարքի ապացույց է, և՛ ավելի ուշ արժեթղթերը հանձնելու պարտավորություն։ Հասկանալով դա՝ Մեհթային պետք էին բանկեր, որոնք կարող էին թողարկել կեղծ BR կամ պետական արժեթղթերով չապահովված BR: Երբ այս կեղծ BR-ները թողարկվեցին, դրանք փոխանցվեցին այլ բանկերի, իսկ բանկերն էլ իրենց հերթին գումար տվեցին Մեհթային՝ պարզ ենթադրելով, որ նրանք վարկ են տրամադրում պետական արժեթղթերի դիմաց, մինչդեռ դա իրականում այդպես չէր։ Նա բարձրացրեց ACC-ի գինը 200 ₹-ից մինչև 9,000 ₹: Դա 4400 տոկոս աճ էր։ Քանի որ նա վերջում պետք է գրանցեր շահույթ, այն օրը, երբ նա վաճառեց, այն օրն էր, երբ շուկաները փլուզվեցին։

### Պատրաստի ֆորվարդային գործարքի խաբեություն
Պատրաստի ֆորվարդային գործարքը միջոց է, որտեղ մեկ բրոքերը կապ է հաստատում երկու բանկերի միջև։ Երբ մի բանկ ուզում է արժեթղթեր վաճառել, մոտենում է բրոքերին։ Այս բրոքերը գնում է մեկ այլ բանկ և փորձում է վաճառել արժեթղթերը և հակառակը գնելու համար։ Քանի որ Մեհթան հայտնի բրոքեր էր, նա բանկի փոխարեն իր անունով չեկեր էր թողարկվել։ Երբ բանկը փող էր ուզում արժեթղթերի համար, նա մոտեցավ մեկ այլ բանկի և կրկնեց նույն գործընթացը և բանկի գումարը ներդրեց ֆոնդային շուկայում։ Մեհթան օգտագործեց պատրաստի ֆորվարդային գործարքը և կիրառեց այն հնդկական ֆինանսական համակարգերի Բանկային մուտքերի համակարգում։ Այս համակարգը ամենաթերի համակարգն էր, քանի որ Ջանակիրաման կոմիտեն 1992 թվականի խարդախությունից հետո վերակառուցեց Բանկային մուտքերի ամբողջ համակարգը։

Մեհթան կեղծ BR-ներ էր օգտագործում չապահովված վարկեր ստանալու համար, և մի քանի փոքր բանկեր օգտագործեց՝ ըստ պահանջի BR թողարկելու համար։ Քանի որ այս բանկերը փոքր էին, Մեհթան պահում էր անդորրագրերը այնքան ժամանակ, որքան ցանկանում էր։ Երկու բանկերի օգտին չեկերը մուտքագրվել են բրոքերների հաշիվներին, որը Մեհթայի հաշիվն էր։ Արդյունքում, բանկերը մեծ ներդրումներ կատարեցին BOK-ում և MCB-ում, քանի որ դրանք աճի դրական նշաններ ցույց տվեցին։ Օգտագործելով BR խարդախությունը՝ Մեհթան կարճ ժամանակում բարձրացրեց ACC-ի գինը 200 ₹-ից մինչև 9000 ₹: Այս 4400% տոկոս աճը նկատվեց մի քանի այլ բաժնետոմսերում, և երբ նա վաճառեց բաժնետոմսերը, շուկան փլուզվեց։

Սա շարունակվեց այնքան ժամանակ, քանի դեռ բաժնետոմսերի գները շարունակում էին բարձրանալ, և ոչ ոք ոչինչ չուներ Մեհթայի գործունեության մասին։ Խաբեության բացահայտումից հետո, սակայն, շատ բանկեր մնացին ոչ մի արժեք չունեցող BR-ների տիրույթում. բանկային համակարգը խաբեության էր ենթարկվել ահռելի 4000 կրոնի չափով (համարժեք 310 միլիարդ ռուպի կամ 3,9 միլիարդ ԱՄՆ դոլար 2023 թվականին)։ Նրանք գիտեին, որ իրենց մեղադրելու են, եթե պարզվի Մեհթային չեկեր տրամադրելուն իրենց մասնակցությունը։ Ավելի ուշ պարզվեց, որ Մեհթան մանիպուլյացիայի է ենթարկել բաժնետոմսերի շուկան «Citibank»-ի, բրոքերների, ինչպիսիք են Պալլավ Շեթը և Աջայ Կայանը, արդյունաբերողների, ինչպիսիք են Ադիտյա Բիրլան և Հեմենդրա Կոտարին, մի քանի քաղաքական գործիչներ և RBI-ի կառավարիչ Ս. Վենկիտարամանանի օգնությամբ։

### Խարդախության և շուկայի փլուզման բացահայտում
Խարդախությունն առաջին անգամ ակնհայտ դարձավ 1992 թվականի ապրիլի վերջին, երբ պարզ դարձավ, որ Մեհթան պետական արժեթղթերում անհամաչափ խոշոր ներդրող է։ Այդ ժամանակ Մեհթան զբաղվում էր Հնդկաստանում արժեթղթերի ընդհանուր բիզնեսի ավելի քան մեկ երրորդով։ Երբ հանրությունը հասկացավ, որ Մեհթայի ներդրումներն անօրինական են, և որ նրա բաժնետոմսերը, ամենայն հավանականությամբ, անարժեք են, Մեհթայի բաժնետոմսերը սկսեցին վաճառքի հանել։ Այն բանկերը, որոնք վարկ էին տվել Մեհթային, հանկարծ հարյուրավոր միլիոնների անապահով վարկեր էին պահում։ Վաճառքի մոլեգնության և բազմաթիվ բանկերի խաբեության համակցումը փլուզեց հնդկական ֆոնդային շուկան՝ գները անմիջապես իջնելով 40%-ով։ Բաժնետոմսերը ի վերջո ընկան 72%-ով, իսկ արջուկային շուկան տևեց մոտ 2 տարի։

## Բացահայտում, դատավարություն և դատապարտում
Օգտվելով բանկային համակարգում առկա մի քանի բացերից՝ Մեհթան և նրա համախոհները միջոցներ են վերցրել միջբանկային գործարքներից և բաժնետոմսեր գնել պրեմիումով բազմաթիվ ոլորտներում՝ առաջացնելով BSE SENSEX-ի արժեքի աճ։ Երբ սխեման բացահայտվեց, բանկերը սկսեցին հետ պահանջել իրենց գումարները՝ ինչը համակարգի փլուզման պատճառ դարձավ։ Ավելի ուշ նրան մեղադրանք է առաջադրվել 72 քրեական հանցագործության մեջ, և նրա դեմ հարուցվել է ավելի քան 600 քաղաքացիական հայց։

Նա ձերբակալվել և արտաքսվել է ֆոնդային շուկայից, քանի որ ներդրողները պատասխանատվություն են կրում տարբեր սուբյեկտների վնաս պատճառելու համար։ Մեհթան և նրա եղբայրները ձերբակալվել են CBI-ի կողմից 1992 թվականի նոյեմբերի 9-ին՝ կեղծ բաժնետոմսերի փոխանցման ձևաթղթերի միջոցով մոտ 90 ընկերությունների ավելի քան 2,8 միլիոն բաժնետոմսերի յուրացման համար։ Բաժնետոմսերի յուրացման ընդհանուր արժեքը սահմանվել է 250 մլն ռուպի (2023 թվականին 19 միլիարդ ռուպին կամ 240 միլիոն ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ)։ Եվ ոչ մի գործով մեղավոր չի ճանաչվել։

Մեհտան կարճ ժամանակով վերադարձավ որպես ֆոնդային շուկայի գուրու՝ խորհուրդներ տալով իր սեփական կայքում, ինչպես նաև շաբաթական թերթի սյունակում։ Այնուամենայնիվ, 1999թ. սեպտեմբերին Բոմբեյի Գերագույն դատարանը մեղավոր ճանաչեց և դատապարտեց նրան հինգ տարվա խիստ ազատազրկման և 25,000 ռուպի (310 ԱՄՆ դոլար) տուգանքի։ 2003 թվականի հունվարի 14-ին Հնդկաստանի Գերագույն դատարանը հաստատեց Բարձր դատարանի վճիռը 2–1 որոշմամբ։ Մինչ դատավորներ Բ.Ն. Ագրավալը և Արիջիթ Պասայաթը հաստատեցին իրենց համոզմունքը, Մ.Բ. Շահը քվեարկեց նրան արդարացնելու օգտին։

### Հնդկաստանի վարչապետին կաշառք տալու մեղադրանքները
Մեհթան վրդովմունք բարձրացրեց՝ հայտարարելով, որ 10 միլիոն ռուփի է վճարել այն ժամանակվա Կոնգրեսի նախագահին և վարչապետին՝ Պ.Վ. Նարասիմհա Ռաոն, որպես նվիրատվություն կուսակցությանը, նրան սկանդալային գործից հեռացնելու համար։

## Ազդեցություններ
Անմիջական արդյունքը շուկայական ինդեքսի և բաժնետոմսերի գների կտրուկ անկումն էր, ինչը հանգեցրեց առևտրային բանկերի և RBI-ի արժեթղթերի վերահսկողության մեխանիզմի գործունեության փլուզմանը։ Բաժնետոմսերի շուկան վթարի է ենթարկվել, քանի որ 2500 միլիարդ դոլարանոց շուկայից մոտ 35 միլիարդ ռուբլի դուրս է բերվել։ Բանկեր, ինչպիսիք են «Standard Chartered»-ը և «ANZ Grindlays»-ը, ներգրավված են եղել խարդախության մեջ՝ բանկային անդորրագրերի կեղծման և Մեհթայի անձնական հաշվին գումար փոխանցելու համար։ Կառավարությունը հասկացավ, որ արժեթղթերի շուկաների ֆինանսական կառուցվածքի հիմնարար խնդիրը համակարգչային համակարգերի բացակայությունն էր, որն ազդեց ամբողջ ֆոնդային շուկայի վրա։

Բանկային տարբեր աշխատակիցներ հետաքննվեցին և մեղադրվեցին խարդախության մեջ։ Հիմնական մեղադրյալ հինգ պաշտոնյաները կապված էին «Financial Fairgrowth Services Limited (FFSL)» և «Andhra Bank Financial Services Ltd (ABFSL)» հետ։ «Վիջայա» բանկի նախագահն ինքնասպան է եղել բանկի անդորրագրերի խարդախության մասին լուրերից հետո։ Խարդախությունը հանգեցրեց Պ. Չիդամբարամի հրաժարականին, ով մեղադրվում էր Մեհթայի հետ կապ ունեցող «shell» ընկերությունների սեփականատեր լինելու մեջ։ Մեհթան դատապարտվել է Բոմբեյի Գերագույն դատարանի և Հնդկաստանի Գերագույն դատարանի կողմից ֆինանսական սկանդալում իր մասնակցության համար, որի արժեքը կազմում է 49,99 միլիարդ ռուբլի (740 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։ Բանկային տարբեր պաշտոնյաներ ձերբակալվեցին, ինչը հանգեցրեց բանկային համակարգերի ամբողջական խզմանը։

### Հետագա բարեփոխումները
Առաջին բարեփոխումը Հնդկաստանի ազգային ֆոնդային բորսայի (NSE) ձևավորումն էր։ Դրան հաջորդեց Ռահուլ Բաջաջի կողմից Ցանկալի կորպորատիվ կառավարման CII օրենսգրքի մշակումը։ CII օրենսգիրքը հրամայեց ձևավորել երկու խոշոր կոմիտեներ, որոնք գլխավորում էին Կումար Մանգալա Բիրլան և Ն. Ռ. Նարայանա Մուրթին և վերահսկվում էին Հնդկաստանի արժեթղթերի և բորսաների խորհրդի կողմից (SEBI): Նպատակն էր վերահսկել կորպորատիվ կառավարումը և կանխել ապագա խարդախությունները։ SEBI-ն պետք է վերահսկեր NSE-ն և արժեթղթերի ազգային դեպոզիտարիան։ Բաժնետոմսերի շուկայի համար կառավարությունը ներկայացրել է խորհրդարանի տասը ակտ և մեկ սահմանադրական փոփոխություն՝ հիմնված տնտեսական բարեփոխումների և օրենսդրական փոփոխությունների սկզբունքների վրա։ NSE-ի կողմից առցանց առևտրի ներդրումը փոխեց բաժնետոմսերի առք ու վաճառքի դինամիկան։ Ֆինանսական շուկան բացվեց ազգային մակարդակով, այլ ոչ թե սահմանափակվի Բոմբեյով (այժմ՝ Մումբայ)։

### Փոփոխություններ Հնդկաստանի ֆինանսական կառուցվածքում
1992 թվականի խարդախությունը տապալեց հնդկական ֆոնդային շուկան. Ոչնչացվել է շուկայական արժեքի մոտ 40%-ը կամ 1000 մլրդ ֆունտ ստեռլինգ։ Սա ստիպեց իշխանություններին վերանայել առկա ֆինանսական համակարգը և վերակառուցել այն:Առաջին կառուցվածքային փոփոխությունը եղել է խարդախ գործարքները կանխելու նպատակով ներդրումների գնման դիմաց կատարված վճարումների գրանցումը համաձայնեցված բանկային անդորրագրերում և դուստր ձեռնարկությունների գլխավոր մատյաններում։ Ջանակիրաման կոմիտեի խորհրդով ստեղծվեց կոմիտե՝ վերահսկելու Հնդկաստանի արժեթղթերի և բորսաների խորհուրդը։ Կոմիտեի առաջնային առաջարկությունն էր սահմանափակել պատրաստի ֆորվարդային գործարքները և կրկնապատկել միայն պետական արժեթղթերով։ Գործարքներում բոլոր բանկերին դարձրել են պահառուներ, այլ ոչ թե տնօրեններ։ Բանկերը պետք է ունենային պորտֆելների առանձին աուդիտի համակարգ, և այն պետք է վերահսկվեր Հնդկաստանի պահուստային բանկի (RBI) կողմից։

## Արտահայտությունը ժամանակակից մշակույթում
Գաֆլան 2006 թվականի հնդկական հինդալեզու քրեական դրամա ֆիլմ է, որը նկարահանվել է Սամիր Հանչատեի կողմից՝ ոգեշնչված այս դեպքից։ Խարդախությունը դրամատիզացվել է 2020 թվականի «Scam 1992» վեբ-սերիալում, որը ստեղծվել է Հանսալ Մեհթայի կողմից, որտեղ Պրատիկ Գանդին և Շրեյա Դհանվանթարին համապատասխանաբար խաղում են Հարշադ Մեհտայի և Սուչետա Դալալի դերերը։ Շարքը ադապտացվել է լրագրող Սուչետա Դալալի և Դեբաշիշ Բասուի 1992 թվականի «Խարդախություն. ով հաղթեց, ով պարտվեց, ով հեռացավ» գրքից։ Խարդախությունը ցուցադրվել է 2020 թվականի հնդկական Bull վեբ-սերիալում Dalal Na Ullu-ում։ «The Big Bull»-ը 2021 թվականի հնդկական հինդալեզու ֆիլմ է, նկարահանված Կուկի Գուլատիի կողմից, որտեղ գլխավոր դերը կատարում է Աբհիշեկ Բաչչանը Հարշադ Մեհթայի դերում, հիմնված իր կյանքի և 1992 թվականի խարդախության վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*  
* 

Կատեգորիա:Հնդկաստանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ տարածաշրջանի
Կատեգորիա:Ֆինանսական խարդախություն