Թափանցիկ օր

**«Թափանցիկ օր»**, Հրանտ Մաթևոսյանի էսսեն, որը գրվել է 1960 թվականին։

## Գնահատական
Հրանտ Մաթևոսյանի «Թափանցիկ օր» էսսեն սկսվում է որպես անցյալի փառքերի «թանգարան» այցելության ժամանցային պատմություն՝ թեթև ու թափանցիկ։ Այն որոշ չափով կարող է հիշեցնել Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքի հերոսների ճամփորդությունը։ Սակայն ինչպես Բակունցի դեպքում է, իրական ճանապարհորդությունն աստիճանաբար խորանում է ժամանակի ու տարածության մեջ։ Հերոսը հեռանում է խաղաղ ու բարեկեցիկ Երևանից, արվեստագետի գեղեցիկ ու թմբիրի մեջ ընթացող կյանքից։ Եվ անցյալի փառքերն ու կորուստները մարմնավորող Անիի ավերակներից հառնում են  ազգային ողբերգություններն ու կորուստների չամոքվող ցավը, բայց նաև բարձրանում են Մաթևոսյանի իրականության՝ 1960-ական թվականների, սակայն այսօր էլ արդիական  հարցադրումներ․ ներկայի մեջ ինչպե՞ս պետք է վերաբերվենք անցյալի մեծ ողբերգություններին, այդ ամենից հետո մխացող ու չսպիացած վերքերով  ինչպե՞ս հարաբերվենք աշխարհի հետ, որո՞նք են մեր հայրենիքի պատմական ու իրական սահմանները և ո՞րն է արվեստագետի պատասխանատվությունը,  ի վերջ, ինչպես արտացոլի ժամանակակից գրողն այս ամենը։ Եվ եթե ռուս գրող Անտոն Չեխովը կարող է անծայրածիր երկրի սահմաններում անհոգ ճամփորդություններ ու ճամփորդական նոթերի շռայլություն թույլ տալ իրեն, ապա հայ գրողը ո՛չ ժամանակ ու ո՛չ էլ տարածություն ունի շռայլելու իր գիրն ու խոսքը, ծախսելու իր տաղանդը անկարևոր բաների վրա։ 

Եվ «Թափանցիկ օր» մենախոսություն-էսսեն հիշենք՝ հայ ու հայաստանյան, ներկա ու անցյալ կյանքի մի քանի դրվագների արդիական, անմիջական, խոհական արձագանք, որի հեղինակը գրող Հրանտ Մաթևոսյանը չէ, այլ «գյուղացու զավակ ու գյուղացի», հիմա (1965 թվականն է) երևանցի մտավորական Հրանտը, որ մեր պատմության վերապրողն է և հարց ունի հենց ինքն իրեն, որով էլ ավարտվում է էսսեն՝ «… Ինչո՞ւ ես տխուր և ինչո՞ւ ես ուրախ»: Իսկ զանգեզուրյան սարերի պատկերը, ինչպես միշտ նրան բանաստեղծ է դարձնում. «Արևի զնգոցով կապույտ կիրճերի ու դեղին սարերի առավոտ եղավ – ծուխ էին տալիս այնտեղ Արծվանիկի ուրթը, այնտեղ Գեղանուշի, այնտեղ Դավիթ Բեկի, այնտեղ Ծավի ուրթերը: Կապույտ մշուշ էին ծխում հեռու անտառները, ձորերի ձորերը, ոսկեփոշի էին ցնդում գագաթների գագաթները

## Սյուժե
Նա բարձրահասակ էր, գեղեցիկ ու մաքուր, ձեռքը գրպանում՝ մոտեցավ հեռախոսին, հպարտորեն վերցրեց ընկալուչը և ֆրանսերեն շեշտադրությամբ ասաց՝ «Ալո՜»։ Նրա ներսում հպարտություն կար․ երեկվա գյուղացին այժմ ազատված էր հովիվ լինելուց՝ այլևս ոչ կարկուտի տակ, ոչ հոդացավերի թակարդում։ Հիմա նա կարևորված մարդ էր՝ հեռախոս ուներ, նշանավորների ընկերն էր ու իրոք իրեն էլ նշանավոր էր զգում։ Երբ նրան հիշեցրին իր նախկին ցանկության մասին՝ Անի գնալու, պատասխանեց՝ «Շատ բան էի ուզում», և թվարկեց մի խումբ մարդկանց՝ որոնք կարող էին իրենց ուղեկցել այդ ուղևորությանը։ Նրա երևակայությունը նրան տարավ պատկերավոր ու վառ տեսարանների միջով՝ Մասիսի ձյուներից մինչև խաղողի քաղցրության մեջ շրշացող կաթիլները, նայլոնե թեթև գլխաշորով քենի, սուրճի բույր, Գարսիա Լորկայի ու Իսահակյանի համեմատություններ… Բայց երբ հարցրին՝ ինչու է ծիծաղում, ոչինչ չասաց․ ծիծաղը սեփական գոհունակության ձայնն էր։ Նա էլ այլևս սայլավոր չէր, ոչ էլ գյուղացի՝ ասֆալտը յուրացրել էր՝ ճարտարապետների, նկարիչների հետ էր հարաբերվում, արվեստ էր քննարկում։ Իր շրջապատն էլ փոխվել էր՝ «Վոլգա», կոնյակ, քաղաքանման գյուղեր, Արագածի նկարային պատկերներ։ Եվ զգացվում էր այն խոր զգացումը, թե իր երկիրը սկսվում է Մասիսներից ու ձգվում մինչև Չուկոտկա։ Բայց այս ներկայի հպարտության մեջ մի հանկարծակի հարց՝ «Ինչո՞ւ ես լաց լինում»՝ վերադարձրեց նրան անցյալ։ 

Հիշեց հին ուրթերը՝ որտեղ իրենց դեղին հովիտներից թուրքերը գալիս էին սարեր, կարմրում, ճաքճքում, քոչը բարձում եզներին ու կրկին գնում։ Այդ հիշողություններում մի տղա կար՝ ծնկները գրկած, ապուշավուն աչքերով նստած, կարծես ոչինչ չէր տեսնում։ Նրա հորեղբայրը՝ Գերասիմ Աթաջանյանը, փորձեց նրան ճանաչել՝ հայ էր արդյոք, հետո պնդեց՝ «Հազարի մեջ արյունս կճանաչեմ»։ Հիշողություններն ու երազանքները շարունակվում էին Թավրիզում՝ որտեղ Գերասիմը՝ մի ժամանակ հակակոմունիստ, որդու հիվանդությունից հալած, հայրենասեր ցավով վերադառնում էր սարեր՝ Զանգեզուրի արահետներով։ Որդին հիվանդ էր հայրենախտով։ Բժիշկը զարմացավ՝ ասաց, որ դա կենդանական հիվանդություն է, մարդուն այդպես կարոտը չի տանջում։ Բայց հայրը գիտեր՝ այդ կարոտը միակ դեղն էր։ Գերասիմը որդուն հետը տարավ սարեր՝ աղբյուրներ ցույց տվեց, ծառեր, որոնց հետ սերնդեսերունդ ապրած էին։ Ապրեց որդու հետ ուրթերում՝ մինչև ինքը հիվանդացավ։ Այնուհետև վերադարձավ Թավրիզ։ Բայց սիրտը մնաց սարերում, որովհետև այնտեղ էին իր պապերը, իր հիշողությունները, իր իսկական տունը։

## Տես նաև
* Ահնիձոր (Հրանտ Մաթևոսյան)
* Գոմեշը
* Ալխո (վիպակ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1960 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ