Հոլանդա-պորտուգալական պատերազմ

**Հոլանդա-պորտուգալական պատերազմ**, 17-րդ դարի զինված հակամարտություն, որի ընթացքում հոլանդական Արևելա-Հնդկական և Արևմտա-Հնդկական ընկերությունները պատերազմում էին ամբողջ աշխարհում Պորտուգալական կայսրության դեմ։ Պատերազմն ընթանում էր Եվրոպայում թեժացած ութսունամյա պատերազմի հետ զուգահեռ, որի ընթացքում Նիդերլանդները պայքարում էին իրենց անկախության համար Իսպանիայից (որի հետ դինաստիական միության մեջ էր գտնվում Պորտուգալիան): Այնուամենայնիվ, այս պատերազմը չի կարող համարվել ութսունամյա պատերազմի մաս, քանի որ շարունակվում էր իսպանա-նիդերլանդական զինադադարի (1609-1621 թթ.) և Պորտուգալիայի կողմից 1640 թ.-ին իսպանացիների հետ միությունը խզելուց հետո: Մի շարք դեպքերում հոլանդացիներին աջակցում էին անգլիացիները։

Պատերազմի արդյունքում Պորտուգալիան հաղթանակ տարավ Հարավային Ամերիկայում, իսկ Նիդերլանդները՝ Հեռավոր Արևելքում։ Պատերազմից ռազմավարական օգուտ ստացավ Անգլիան՝ երկու իր հիմնական առևտրային մրցակիցների միջև երկարատև դիմակայության հետևանքով։

## Նախապատմություն
1592 թվականին Իսպանիայի դեմ պատերազմի ընթացքում անգլիացիները Ազորյան կղզիների շրջանում գրավեցին պորտուգալական նավ, որը տեղափոխում էր մոտ 900 տոննա ապրանք Հնդկաստանից և Չինաստանից՝ արժեցողությամբ կես միլիոն ֆունտ ստերլինգ (ինչը համարժեք էր Անգլիայի ազգային հարստության գրեթե կեսին այդ ժամանակ): Այս իրադարձությունը հետաքրքրություն առաջացրեց Արևելքի նկատմամբ։

Նույն թվականին Ամստերդամի վաճառականները Լիսաբոն ուղարկեցին Կորնելիս դե Հաութմանին՝ հանձնարարությամբ հնարավորինս շատ տեղեկություններ հավաքել «Համեմունքների կղզիների» մասին։ 1595 թվականին վաճառական և ճանապարհորդ Յան Գեյգեն վան Լինսխոտենը, ով extensively ճանապարհորդել էր Հնդկական օվկիանոսում, Ամստերդամում հրատարակեց «Հաշվետվություն պորտուգալական նավարկությունների մասին Արևելքում» («*Reys-gheschrift vande navigatien der Portugaloysers in Orienten*»), որն ընդգրկում էր տեղեկություններ այն մասին, թե ինչպես կարելի է հասնել Պորտուգալիայից մինչև Հնդկաստան և Ճապոնիա: Այս իրադարձությունները խթանեցին առևտրային էքսպանսիան. 1600 թվականին հիմնադրվեց Անգլիական Արևելա-Հնդկական ընկերությունը, իսկ 1602 թվականին՝ Հոլանդական Արևելա-Հնդկական ընկերությունը։

1568 թվականից Միացյալ Նահանգների Հանրապետությունը պայքարում էր իր անկախության համար, և համեմունքների առևտրի վերահսկումը նրա համար կենսապահովման հարց էր։ Պորտուգալացի վաճառականները Ներքին երկրները օգտագործում էին որպես համեմունքների առևտրի բազա Հյուսիսային Եվրոպայում, սակայն 1581 թվականին, երբ Իբերիական միության արդյունքում Պորտուգալիան և Իսպանիան միավորվեցին մեկ պետության մեջ, Հյուսիսային Նիդերլանդների նահանգների հետ առևտրի վրա էմբարգո կիրառվեց։ Այս նահանգները ստորագրել էին Ուտրեխտի միությունը։ Արդյունքում, հոլանդացիները կորցրին իրենց հիմնական առևտրային գործընկերոջը, Իսպանիայի դեմ պատերազմի ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրը և Ֆրանսիայի, Սրբազան Հռոմեական կայսրության և Հյուսիսային Եվրոպայի պետությունների հետ համեմունքների առևտրում մոնոպոլ դիրքը։ Հյուսիսային ծովի ձկնորսության և Բալթիկայի հացահատիկի առևտրից ստացված միջոցները երիտասարդ հանրապետության համար բավարար չէին։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների  հույսերը վերակենդանացան, երբ 1588 թվականին անգլիացիները ջախջախեցին «Անպարտելի արմադան»։ Ռազմածովային ուժերի զարգացումը ստացավ առավելագույն առաջնահերթություն։

## Ռազմական գործողությունների Հնդկական-Խաղախօվկյանոսյան թատերաբեմ
1603 թվականի փետրվարի 25-ին Նիդերլանդների Արևելա-Հնդկական ընկերության երեք նավ Մալակկայի նեղուցում գրավեցին պորտուգալական *«Santa Catarina»* նավը։ Այն այնքան արժեքավոր ավար էր, որ դրա վաճառքը կրկնապատկեց Ընկերության կապիտալը։ Սակայն գրավման օրինականությունը կասկածի տակ էր, քանի որ Նիդերլանդների իրավական կարգավիճակը հստակ չէր, և պորտուգալացիները պահանջեցին բեռի վերադարձը։ Այս միջադեպը հանգեցրեց աղմկահարույց դատական քննության և գրավեց միջազգային հանրության ուշադրությունը։ Ընկերության խնդրանքով Հյուգո Գրոցիուսը (Հյուգո դե Գրոոտ) սկսել է փնտրել հիմնավորումներ գրավման արդարացման համար և 1609 թվականին հրապարակեց *«Mare Liberum»* («Ազատ ծով») պամֆլետը։ Այս գործը պաշտպանում էր ծովագնացության ազատության գաղափարը՝ պնդելով, որ ծովը միջազգային տարածք է, և բոլոր ժողովուրդներն ազատ են օգտագործել այն ծովային առևտրի համար։ Այս գաղափարը դարձավ Նիդերլանդների գաղափարական հիմքը Պորտուգալիայի առևտրային մոնոպոլիայի կոտրման ջանքերի համար։

1603 թվականից Պորտուգալական Հնդկաստանի մայրաքաղաք Գոան հայտնվեց փաստացի շրջափակման մեջ։ 1619 թվականին հոլանդացիները գրավեցին Ջակարտան՝ վերանվանելով այն «Բատավիա» և այն դարձնելով իրենց բազան Գոայի դեմ գործողությունների համար։ Երկու քաղաքները պայքարում էին համեմունքների տեղափոխման ուղիների վերահսկման համար, սակայն պորտուգալացիները գտնվում էին պաշտպանվողի դիրքում։ 1641 թվականին հոլանդացիները գրավեցին Մալակկան, 1658 թվականին վերջնականապես վտարեցին պորտուգալացիներին Ցեյլոնից, իսկ 1663 թվականին (արդեն Հաագայի պայմանագրի ստորագրումից հետո) գրավեցին Մալաբարի ափերը։

Կարևոր իրադարձություններ տեղի ունեցան նաև Հեռավոր Արևելքի ջրերում։ Չնայած Մակաոն գրավելու հոլանդական փորձը ձախողվեց, Նիդերլանդներին հաջողվեց հաստատել մենաշնորհ Ճապոնիայի հետ առևտրի վրա։

## Ռազմական գործողությունների Ատլանտիկական թատերաբեմ
Հաջողություններից ոգեշնչված՝ Նիդերլանդների Հանրապետությունը որոշեց արագ օգտագործել Պորտուգալիայի թուլությունը Ամերիկայում։ 1621 թվականին հիմնադրվեց Նիդերլանդների Արևմտա-Հնդկական ընկերությունը։ Ներխուժելով Պորտուգալական Ամերիկա՝ հոլանդացիները գրավեցին մի շարք կարևոր քաղաքներ, այդ թվում՝ Օլինդան և Պորտուգալիայի ամերիկյան տիրույթների մայրաքաղաք Սալվադորը։ Գրավված տարածքներում հիմնադրվեց Նիդերլանդական Բրազիլիան, որի մայրաքաղաքը դարձավ Մաուրիցստադը։

Այդ ժամանակ հոլանդացիները գործեցին նաև Աֆրիկայում։ Նիդերլանդների ուժերը գրավեցին Սան-Ժորժի-դա-Մինան և Պորտուգալական Ոսկե ափի այլ առևտրային կայաններ, ինչպես նաև պաշարեցին Լուանդան։

Պատերազմի շրջադարձային կետը տեղի ունեցավ 1625 թվականի ապրիլի 30-ին, երբ Ամերիկա ժամանեց 34 իսպանական և 22 պորտուգալական նավերից բաղկացած նավատորմ, որը տեղափոխում էր 12,500 զինվոր (որոնց ¾-ը իսպանացիներ էին, իսկ մնացածը՝ պորտուգալացիներ)՝ Ֆադրիկե Ալվարես դե Տոլեդոյի հրամանատարությամբ։ Նրանք վերագրավեցին Սալվադորը և սկսեցին հետ վերցնել հոլանդացիների գրաված պորտուգալական տարածքները։ Պորտուգալացի վերաբնակիչները սկսեցին պարտիզանական պատերազմ հոլանդացի օկուպանտների դեմ։ Արևմտա-Հնդկական ընկերության ուժերը չափազանց ծանրաբեռնվեցին և չկարողացան կազմակերպել պորտուգալական նավահանգիստների արդյունավետ շրջափակումը։ Պորտուգալիայից լրացուցիչ ուժերի ժամանումը հանգեցրեց հոլանդացիների վտարմանը Ամերիկայից և Աֆրիկայից։

1638 թվականին հոլանդացիներին, Յոհան Մորից Նասաու-Զիգենի հրամանատարությամբ, հաջողվեց գրավել Պորտուգալիայի Սան-Ժորժի-դա-Մինա բերդը Ոսկե ափին, որը «եռանկյուն առևտրի» կարևորագույն կետերից էր։ Շուտով նրանք հետ վերցրին պորտուգալացիներից նաև Սան-Տոմե կղզին և Լուանդան՝ Անգոլայի մայրաքաղաքը։

## Իսպանական միջամտություն
Իսպանացիները ջանում էին հոլանդական նավերը որսալ Դյունկերկի շրջանում և հնարավորության դեպքում աջակցել պորտուգալացիներին։ Օրինակ՝ Համեմունքների կղզիներում նրանք վերադարձրին հոլանդացիների կողմից պորտուգալացիներից գրավված Տերնատե կղզին և հիմնեցին Տիդորե ամրոցը։ Սակայն Իսպանիան արդեն գտնվում էր իր հնարավորությունների սահմանագծին՝ պաշտպանելով սեփական տիրույթները հոլանդացի, ֆրանսիացի և բարբարոս ծովահեններից, ինչպես նաև պատերազմելով Օսմանյան կայսրության դեմ։

## Պատերազմի ավարտ
1640 թվականին պորտուգալացիները, օգտագործելով Սեգադորների ապստամբությունը, իրենք էլ ապստամբեցին և վերականգնեցին իրենց երկրի անկախությունը։ Դրանից հետո Անգլիան վերականգնեց անգլո-պորտուգալական դաշինքը։ 

1645 թվականին Պերնամբուկում սկսվեց ապստամբություն հոլանդացիների դեմ։ Այն ղեկավարեցին պորտուգալացի առաջնորդներ, հնդկացի Ֆիլիպե Կամարաոն, որը կազմավորեց «Կարմիր ջոկատը»՝ հոլանդացիների դեմ պայքարող պորտուգալացիներին աջակցող հնդկացիներից, ինչպես նաև սևամորթ Էնրիկե Դիասը, որը ստեղծեց «Սև ջոկատը»՝ հոլանդացիների և պորտուգալացիների նախկին ստրուկներից։ Ապստամբությունը ղեկավարողներից էր նաև մի շարք այլ առաջնորդներ։ Հոլանդացիները մշտապես պարտվում էին ապստամբների դեմ բախումներում։ 1648 և 1649 թվականներին ապստամբական երկու բանակներ հաղթանակ տարան Գուարարապիսի բլուրների մոտ տեղի ունեցած առաջին և երկրորդ ճակատամարտերում։ 1654 թվականի հունվարին պորտուգալացիները և նրանց աջակցող տեղացիները պաշարեցին Ռեսիֆեն։

Միևնույն ժամանակ բրազիլական գաղութաբնակները, հավաքելով անհրաժեշտ գումարը, կազմակերպեցին արշավանք հոլանդական Անգոլայի դեմ՝ նպատակ ունենալով վերացնել այն որպես հոլանդական գաղութ և վերամիացնել Պորտուգալիային։ 1648 թվականի մայիսին Անգոլայում տեղակայված հոլանդական կայազորը կապիտուլյացիայի ենթարկվեց։ Բրազիլացիների հետ կնքված համաձայնագրի համաձայն, Անգոլայի տարածքից հանվեցին բոլոր հոլանդական զորքերը։

ԱՄՆ-Ն փորձեց շարունակել պատերազմը միայնակ, սակայն Բրազիլիայում և Աֆրիկայում իր տիրույթների կորստից հետո գերադասեց համաձայնվել խաղաղության։

1661 թվականին կնքվեց Հաագայի պայմանագիրը, ըստ որի Նիդերլանդները ճանաչեցին Պորտուգալիային պատկանող Բրազիլիայի ամբողջ տարածքը՝ փոխարենը ստանալով ութ միլիոն գուլդեն (63 տոննա ոսկի): Պորտուգալացիները, իրենց հերթին, զիջեցին հոլանդացիներին իրենց իրավունքները Ցեյլոնի և Համեմունքների կղզիների նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «История войн» (в 3 т.) — Ростов-на Дону: «Феникс», 1997. ISBN 5-85880-595-7

Կատեգորիա:17-րդ դարը Բրազիլիայում
Կատեգորիա:17-րդ դարը Պորտուգալիայում
Կատեգորիա:17-րդ դարի հակամարտություններ
Կատեգորիա:17-րդ դարն Անգոլայում
Կատեգորիա:Անգլիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Նիդերլանդների պատերազմներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների պատմություն
Կատեգորիա:Շրի Լանկայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Պորտուգալիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Պորտուգալիայի պատմություն