Սպորտի պատմություն

[մինի|Հին [Սումո|սումո-ըմբշամարտի մրցումներ ճապոնական Հեյանի կամ Կամակուրայի ժամանակաշրջանում (794-ից 1333 թվականների միջև)]]
**Սպորտի պատմությունը** սկիզբ է առնում դեռևս մ.թ.ա. 7000 թվականին՝ Հին աշխարհում։ Սպորտի վերածված ֆիզիկական գործունեությունը վաղ շրջանում կապեր է ունեցել պատերազմի և զվարճանքի հետ։

Սպորտի պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել սոցիալական փոփոխությունների և սպորտի զարգացման մասին, քանի որ սպորտային գործունեությունը հաճախ կապված է եղել մարդկային հիմնական հմտությունների զարգացման հետ։ Այնուամենայնիվ, որքան ավելի խորն է պատմությունը հետ գնում, այնքան ավելի քիչ են դառնում ապացույցները, ինչը դժվարացնում է սպորտի ծագման և նպատակների վերաբերյալ տեսությունների հիմնավորումը։

Դեռևս սպորտի սկզբնավորումից այն կապված է եղել զինվորական պատրաստության հետ։ Օրինակ՝ մրցակցությունն օգտագործվել է որպես միջոց՝ որոշելու համար, թե արդյոք անհատները պիտանի են և օգտակար ծառայության համար։ Թիմային սպորտաձևերն օգտագործվել են մարզվելու և բանակում կռվելու, ինչպես նաև թիմի (զինվորական ստորաբաժանում) կազմում միասին աշխատելու կարողությունը ապացուցելու համար։

## Հին դարաշրջան
### Սպորտը նախապատմական շրջանում
[մինի|Մարդկանց [Քարանձավային նկարչություն|նկարներ լողորդների քարանձավում]]
Ֆրանսիայի Լասկո քարանձավներում հայտնաբերված քարանձավային նկարները, կարծես, պատկերում են վազք, որը տեղի է ունեցել Վերին պալեոլիթի դարաշրջանում մոտ 15,300 տարի առաջ։ Մոնղոլիայի Բայանխոնգոր նահանգի քարանձավային նկարները, որոնք թվագրվում են նեոլիթի դարաշրջանով (Մ.թ.ա. 7000 թվական) պատկերում են ըմբշամարտի մենամարտ՝ շրջապատված ամբոխով։ Եգիպտոսի Գիլֆ Քեբիրի մոտ գտնվող Վադի Սուրա քաղաքի լողորդների քարանձավում հայտնաբերված նեոլիթյան ժայռապատկերը վկայում է  մ.թ.ա. մոտ 10,000 թվականին իրականացված լողի և նետաձգության մասին։ Ճապոնիայի նախապատմական քարանձավային նկարները պատկերում են սումո ըմբշամարտին նման մարզաձև։

### Հին Շումեր
Հնագիտական ապացույցները ցույց են տալիս, որ շումերական քաղաքակրթության քարե սալիկների վրա ըմբիշների տարբեր պատկերներ են հայտնաբերվեկ։ Սալիկներից մեկը, որը պատկերում է ըմբիշների երեք զույգ, թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 3000 թվականին։

Իրաքի Խաֆաջիում հայտնաբերված ձուլածո բրոնզե արձանիկը, հնարավոր է՝ ծաղկամանի հիմք է եղել, որը պատկերում է ըմբշամարտի մեջ գտնվող երկու կերպարների և թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 2600 թվականին։ Համարվելով սպորտի ամենավաղ հայտնի պատկերներից մեկը՝ արձանը պահվում է Իրաքի ազգային թանգարանում։

Լրացուցիչ ապացույցները վկայում են, որ հին Շումերում եղել է նաև բռնցքամարտ։

«Գիլգամեշի էպոսը» սպորտի մասին առաջին պատմական գրառումներից մեկն է տալիս, որտեղ Գիլգամեշը Էնկիդուի հետ գոտիով ըմբշամարտի մի ձևի մասնակից է։ Պատմությունը գրանցող սեպագիր գրերը թվագրվում են մ.թ.ա. մոտ 2000 թվականին, սակայն պատմական Գիլգամեշը ենթադրաբար ապրել է մ.թ.ա. մոտ 2800-2600 թվականներին։ Շումերական թագավոր Շուլգին (մ․թ․ա․ 21-րդ դար) պարծենում է սպորտում իր հմտությամբ «Շուլգի Ա, Բ և Գ» ինքնագովեստում։

Ուրում պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են ձկնորսական կարթեր, որոնք նման են այսօրվա կարթերին, ինչը ենթադրում է, որ մ.թ.ա. 2600 թվականին Շումերում ձկնորսական գործունեություն է իրականացվել:

### Հին Եգիպտոս
[մինի|[Եգիպտոս|Եգիպտական դամբարանի որմնանկար, որը գտնվում է Խնումհոթեպի և Նիանկխնումի դամբարանում և թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 2400 թվականին և պատկերում է ըմբիշներին մարտում]]
Մ.թ.ա. մոտ 2000 թվականին թվագրվող Բենի Հասանում հայտնաբերված փարավոնների հուշարձանները ցույց են տալիս, որ Հին Եգիպտոսում լավ զարգացած և կարգավորված էին մի շարք սպորտաձևեր, այդ թվում՝ ըմբշամարտը, ծանրամարտը, հեռացատկը, լողը, թիավարությունը, նետաձգությունը, ձկնորսությունը և թեթև ատլետիկան, ինչպես նաև գնդակով խաղերի տարբեր տեսակներ։ Եգիպտական այլ սպորտաձևերի թվում են եղել նաև նիզակի նետումը և բարձրացատկը։ Ըմբշամարտով զբաղվող մարդկանց ավելի վաղ պատկերը հայտնաբերվել է Սաքարայում՝ Խնումհոթեպի և Նիանկխնումի դամբարանում, որը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 2400 թվականին։

### Հին Հունաստան
ձախից|մինի|Դելֆիի կառապանը, Դելֆիի թանգարան
Բրոնզե դարի Կրետեի մինոական արվեստը պատկերում է ծիսական մարզական միջոցառումներ. այսպիսով, մ.թ.ա. 1500 թվականին թվագրվող որմնանկարը արձանագրում է մարմնամարզություն՝ կրոնական ցլապարի և հավանաբար նաև ցլամարտի տեսքով: Հունական մարզական փառատոների ակունքները կարող են թվագրվել միկենեյան ժամանակաշրջանի հուղարկավորության խաղերին՝ մ.թ.ա. 1600-ից մինչև մ․թ․ա․ մոտ 1100 թվականը։ «*[[Իլիական|Իլիականը»]]* ներառում է մահացած զինվորների պատվին անցկացվող հուղարկավորության խաղերի մանրամասն նկարագրություններ, ինչպիսիք են Աքիլեսի կողմից Պատրոկլեսի համար անցկացվողները: Սպորտով զբաղվելը նկարագրվում է որպես ազնվականների և հարուստների զբաղմունք, ովքեր իրենք ֆիզիկական աշխատանք կատարելու կարիք չունեն: « Ոդիսականում» Իթակեի Ոդիսևս թագավորը իր թագավորական կարգավիճակն ապացուցում է Փեակի թագավոր Ալկինոոսին՝ ցույց տալով նիզակ նետելու իր հմտությունը:

Հենց Հունաստանում է առաջին անգամ պաշտոնապես հաստատվել սպորտը՝ առաջին Օլիմպիական խաղերը գրանցվել են մ.թ.ա. 776 թվականին Օլիմպիայում, որտեղ դրանք նշվել են մինչև մ.թ. 393 թվականը: Այս խաղերը տեղի են ունեցել չորս տարին մեկ, կամ *Օլիմպիադա*, որը պատմական ժամանակագրություններում դարձել է ժամանակի միավոր: Սկզբում լինելով մեկ վազքի մրցում, Օլիմպիական խաղերը աստիճանաբար ընդլայնվել են՝ ներառելով մի քանի վազքի մրցումներ՝ մերկ կամ զրահով վազք, բռնցքամարտ, ըմբշամարտ, պանկրատիոն, կառքերի մրցավազք, հեռացատկ, նիզակի նետում և սկավառակի նետում: Պաղերի տոնակատարության ժամանակ ուժի մեջ է մտել օլիմպիական զինադադարը, որը թույլ է տվել մարզիկներին անվտանգ կերպով մեկնել իրենց հայրենի քաղաքներից դեպի խաղերը։ Հաղթողների մրցանակները դափնու տերևներից պատրաստված պսակներ են եղել։

Հին Հունաստանում այլ կարևոր մարզական միջոցառումներից են եղել Իսթմոսյան խաղերը, Նեմեյան խաղերը և Պիթոսյան խաղերը: Օլիմպիական խաղերի հետ միասին սրանք ամենահեղինակավոր խաղերն են եղել և կազմել են Համահունական խաղերը: Որոշ խաղեր, օրինակ՝ Աթենքի Պանաթենան, կանոնավոր մարզական միջոցառումներից բացի ներառել է նաև երաժշտական, ընթերցանության և այլ ոչ մարզական մրցույթներ: Հերայական խաղերը, որոնք անցկացվել են Օլիմպիայում դեռևս մ.թ.ա. 6-րդ դարում, կանանց համար առաջին գրանցված մարզական մրցույթն են եղել։

### Հին սպորտաձևերն այլուր
մինի|Մեզոամերիկացի բեյսբոլիստ
մինի|Ցուջու, ֆուտբոլի հին չինական անալոգ
ԱՄՆ-ի Թենեսի նահանգի Եվա կղզում հայտնաբերված և մ.թ.ա. մոտ 5000 թվականին թվագրված հղկված ոսկրային գործիքը մեկնաբանվել է որպես հնարավոր սպորտային միջոց, որն օգտագործվել է «օղակ և քորոց» խաղում:

Կան արտեֆակտներ և կառույցներ, որոնք ենթադրում են, որ չինացիները սպորտով զբաղվել են դեռևս մ.թ.ա. 2000 թվականից: Մարմնամարզությունը, կարծես, տարածված սպորտաձև է եղել Չինաստանի հին անցյալում։

Մեզոամերիկյան գնդակով խաղը ծագել է ավելի քան երեք հազար տարի առաջ։ Մայաների գնդակով խաղը, որը հայտնի է որպես *Պից*, համարվում է առաջին գնդակով սպորտաձևը, քանի որ այն խաղացվել է մ.թ.ա. մոտ 1200 թվականին:

Առնվազն երկուուկես հազար տարեկան սպորտաձևերից են հարլինգը Հին Իռլանդիայում, շինտին Շոտլանդիայում, հարպաստումը (նման է ռեգբիին) Հռոմում, ցուջուն (նման է ֆուտբոլին) Չինաստանում և պոլոն Պարսկաստանում։

Հին պարսկական սպորտաձևերի թվում է Զուրխանեի ավանդական իրանական մարտարվեստը։ Պարսկաստանում ծագած այլ սպորտաձևերից են չովգանը (պոլո) և մրցարշավը:

Հնդկաստանի տարբեր ավանդական սպորտաձևեր համարվում են հազարամյակների պատմություն ունեցող, որոնցից խո-խո-ն խաղացել են առնվազն մ.թ.ա. չորրորդ դարից սկսած, կաբադիի որոշ կողմեր հնարավոր է, որ հիշատակվել են  Մահաբհարատայում, իսկ ատյա-պատյան նկարագրվել է Նաթյաիում՝ մոտ 300 թվականին։

## Միջնադար
մինի|Մրցամարտ Մերիլենդի Վերածննդի փառատոնում
Առնվազն 900 տարի Անգլիայում (Շրովետիդ ֆուտբոլ) և Իռլանդիայում գյուղերը մրցել են միմյանց հետ կոպիտ, իսկ երբեմն՝ բռնի գնդակի խաղերում։ Համեմատության համար, Իտալիայի Ֆլորենցիայում գտնվող «Ֆլորենտական կալչո» խաղը սկզբնապես նախատեսված է եղել մարտական սպորտաձևերի համար, ինչպիսիք են սուսերամարտը և մրցարշավը, որոնք շատ տարածված են եղել։ Միջնադարը նաև բացահայտել է ձի ունենալու կարևորությունը. իշխող դասի սպորտաձևերի և զվարճանքների համար բնորոշ է եղել ձին։ Եթե իշխող դասից որևէ մեկը ձի չուներ, դա կնշանակեր, որ նա շատ հարստություն և ազատ ժամանակ չի ունեցել (քանի որ նա չէր կարողանա մասնակցել որոշակի միջոցառումների, ինչպիսին է ձիարշավը)։ Ձիարշավը, մասնավորապես, Մեծ Բրիտանիայի վերին դասի սիրելի զբաղմունքն է եղել, իսկ թագուհի Աննան հիմնադրեցլ է Ասկոտի ձիարշավարանը։

Երկար ամառային օրերը կանխատեսելի հնարավորություններ են ընձեռել ազատ ժամանակ անցկացնելու համար, երբ գյուղացիները կարող էին զբաղվել մարզական գործունեությամբ: Լողը, ըմբշամարտը և մրցավազքը տարածված են եղել բոլոր տարիքի և երկու սեռերի մարդկանց շրջանում, մինչդեռ տարբեր տեսակի կազմակերպված գնդակային խաղեր կարելի է գտնել միջնադարյան յուրաքանչյուր հասարակությունում և մշակույթում։ Այդ ժամանակ սպորտաձևերին (ավելի ճշգրիտ՝ գնդակային խաղերին) մասնակցելը թուլացրել է գյուղացիների նկատմամբ իշխող դասի վերահսկողությունը. սա պատմության ընթացքում հազվադեպ երևույթ չէ: Տասնչորսերորդ դարում անգլիացի թագավորները ոչ պակաս, քան երեսուն արգելք են դրել գնդակային խաղերի վրա, ինչպիսիք են ֆուտբոլը, հենդբոլը և հըրլինգը։

Միջնադարը այդքան էլ զատ չի եղել Հռոմեական կայսրության սպորտաձևերից՝ դրա փլուզումից հետո։ Գլադիատորական մենամարտերը և կառքերի մրցավազքը շարունակվել են պարբերաբար և ընդհատումներով՝ մինչև միջնադար։ Դրանք ի վերջո կմահանան և կփոխարինվեն տեղական միջոցառումներով։ Սակայն Հոքինգը կայսրերի և թագավորների հատուկ ռեզերվն է եղել։ Այս սպորտաձևը միջնադարում եղած քիչ սպորտաձևերից մեկն է եղել։ Ֆրիդրիխ II-ը՝ Սրբազան Հռոմեական կայսրը հնարավոր է, որ կարևոր դեր է խաղացել դրա գոյատևման գործում, քանի որ նա եռանդուն բազեավար է եղել, որը հեղինակել է բազեորսության մասին առաջին համապարփակ գիրքը։ Ավելին, թագավորները, հնարավոր է, որ հետևել են բազեորսության օրինակին՝ ընդօրինակելով կայսեր կարգավիճակը։

Միջնադարում մրցաշարերը հազվադեպ երևույթ չեն եղել, քանի որ պատերազմը մշտական սպառնալիք է եղել։ Բարձր դասի սպորտաձևերի միջնադարյան առանձնահատկությունները (օրինակ՝ մրցամարտը, կեղծ մարտերը և արյունոտ սպորտաձևերը) ընդհանուր առմամբ ընդունվում են որպես ռազմական պատրաստություն։ Սակայն ժամանակակից սպորտի պատմաբանները վիճում են, որ նման սպորտաձևերը զվարճանքի նպատակներով են իրականացվել. դիտարկվող օրինակներից մեկը մրցաշարերն են եղել, որոնք քիչ բան են առաջարկել իրական պատերազմին նախապատրաստվելու համար և հավանաբար, կարող էին հետաձգել իրական մարզումների ցանկացած ձև։ Միջնադարում մրցաշարերը ծագել են տեղական տոներից։ Արդյունքում, շատ մրցաշարեր ունեցել են իրենց տեղական առանձնահատկությունները, բայց միատարր են եղել մրցաշարի անցկացման վայրի տարածաշրջանային սովորույթներով։

### Ժամանակակից բնութագրեր
Միջնադարյան մրցաշարերը ներկայացնում են ժամանակակից սպորտի առանձնահատկությունները, քանի որ նրանք (օրինակ՝ պրոֆեսիոնալ ասպետները), ովքեր ամենահաջողակ և հայտնի էին, թերևս միակ միջնադարյան համարժեքը կարող են լինել այսօրվա սպորտային աստղերի հետ և նրանք հետևում էին մրցաշարային շրջանակի փողին և փառքին: Նրանք, ովքեր ունեին քաղաքական աջակցություն և սոցիալական բարեհաճություն, կարող էին կուտակել ունեցվածք և ապրանքներ՝ մրցակցային օրերի ավարտից հետո հարմարավետ կյանք ապահովելու համար: Մրցաշարը շուկա և սոցիալական խառնաշփոթ է եղել։ Հետևաբար, այս մրցաշարերը գրավել են բազմաթիվ մարդկանց, որոնք մասնակցել են տարբեր նպատակներով, ինչպիսիք են ամուսնությունները, անասունների, հողերի կամ վաճառականների կողմից տրամադրված ապրանքների առևտուրը:

Սեբաստիան Նադոն գրում է, որ սպորտը գոյություն ո ունեցել ւներ արդեն 15-րդ դարում: Նա ցույց է տալիս, որ եվրոպական մրցումների շուրջ ասպետական մարմնի կազմակերպումը գործւմ էր որպես բարդ ցանցի համակարգ: Նա հիշատակում է «ասպետական միջազգային» գաղափարը, որը կիսւմ էր նույն կոդերը, հատկապես մրցաշարերում և խաղերում: Այս մարզական միջոցառումները անցեն  էին սահմանները և ուղեկց էին ընդհանուր մշակութային հիմքով, ներառյալ քաղաքավարությունը, արդար խաղը, պատիվը և հավատարմությունը։

## Վերածնունդ
[մինի|Հին հույն բռնցքամարտիկ Կրեգասի արձանը, որը քանդակվել է մոտ 1795-1801 թվականներին [Անտոնիո Կանովայի կողմից: Վերածննդի և նեոդասական դարաշրջաններում ի հայտ եկած մարզական մշակույթները ոգեշնչված են եղել Հին Հունաստանից և Հռոմից:]]
Ուշ միջնադարից հետո վաղ ժամանակակից սպորտը Եվրոպայում դարձել է ոչ թե բռնի կամ ռազմական մարզումների գործունեություն, այլ ավելի շատ հանգստի համար նախատեսված գործունեություն։ Վերածննդի դարաշրջանում մանկավարժներն ու վիրաբույժները խրախուսում էին սպորտով զբաղվելը՝ մարդու մարմնի համար դրանց բազմաթիվ ֆիզիկական և հոգեբանական օգուտների պատճառով։ Այս դարաշրջանում նաև աջակցություն է եղել սպորտի չափավորությանը, քանի որ այն համարվում էր ավելի շատ հանգստի, քան խիստ ընթացակարգի համար։

Բացօթյա մարզական միջոցառումները շատերի համար գրավչություն դն դարձելրձան, և տարբեր սոցիալական հիերարխիաների մարդիկ ներգրաեն եղել  էին այս նոր մշակույթի մեջ: Սպորտի մասին այս նոր արմատական գաղափարներըեն գտել գտան գրքերում և ֆիլմերում, և ի վերջո վերածննդի դարաշրջանում դարձան սոցիալական մշակույթի մի մասը: Ինչպես նշել է Մայք Հագինսը, Ֆրանսուա Ռաբլենի *[[Գարգանտյուա և Պանտագրյուել|«Գարգանտյուա և Պանտագրյուել»]]*-ը 1534 թվականին հրատարակված հայտնի վեպ է, որը սպորտն ու խաղերը հիշատակում է որպես մեկ միավոր, ինչպես գրականության շատ այլ հայտնի ստեղծագործություններ: Սպորտի բոլոր տարբեր տեսակները դարձել են շատ մարդկանց առօրյայի ֆունկցիոնալ միավոր և թարմություն են բերել մարդկանց կյանք: Սպորտի ժողովրդականության և ներգրավվածության աճին զուգընթաց սկսել են ձևավորվել կանոններ և սպորտը դարձել է ավելի կարգավորված, որպեսզի այն կարողանար արդար լինել:

Սպորտային ակումբներն ու ասոցիացիաները, որոնք ապահովում էն ին միասնության զգացում, նույնպես ավելի տարածվեն դարձելձան, հատկապես էլիտար սպորտաձևերի համար, ինչպիսիք են ձիարշավը, աքաղաղամարտը, որսորդությունը և թենիսը տասնվեցերորդ և տասնյոթերորդ դարերում: Օրինակ՝ Չարլզ II-ը 1665 թվականին մշլկէ եց ձիարշավի 20 կանոն: Սպորտը զվարճանքի մի ձ եղել էր այն հանդիսատեսի համար, ովքանձամբ նեն ին ացելում: Այս սպորտաձևերում և մրցարշավներոեղել են ին խաղադրույքային գումարներով մրցույթներ և մրցանակներ: Վերածննդի դարաշրջանում Եվրոպայում սպորտային կյանքի այս ժամանակակից առաջընթացներն ու զարգացումները, ի վերջո, ել եասան Ասիա, Աֆրիկա և Լատինական Ամերիկա։

### Դասական աշխարհից ոգեշնչում
Վերածննդի ողջ ընթացքում ոգեշնչումը ստացվել է տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններից, մասնավորապես՝ Հին Հունաստանից և Հռոմից։ Դրա հետ կապված է եղել մտքի և մարմնի փոխկապակցված առողջության հայեցակարգի նկատմամբ նորացված հավատը։ Սա հանգեցրել է մարզադահլիճի նկատմամբ հանրային հետաքրքրության վերականգնմանը։ Վայր՝ որտեղ քաղաքացիները կարող էին մարզել իրենց մարմինները և այդպիսով կատարելագործվել ոչ միայն ֆիզիկապես, այլև մտավորապես։

Նեոդասական դարաշրջանը սկիզբ է առել Վերածննդից և նմանատիպ հարգանք էր վայելում դասական աշխարհի նվաճումների նկատմամբ՝ սպորտի և թեթև ատլետիկայի առումով։ Սա ներկայացված է նեոդասական արվեստում և հատկապես քանդակագործության մեջ, որը ձգտում ր ընդօրինակել Հին Հունաստանի արվեստը։

## Ժամանակակից սպորտի զարգացումը
մինի|«Երիտասարդ կրիկետ խաղացող»՝ Վ.Գ. Գրեյսի նյարը, 1891
Որոշ պատմաբաններ, օրինակ՝ Բեռնարդ Լյուիսը պնդում է, որ թիմային սպորտաձևերը, ինչպես դրանք մենք այսօր գիտենք, հիմնականում արևմտյան մշակույթի գյուտն են։ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ջոն Մեյջորն ավելի հստակ է արտահայտվել այդ մասին՝1995 թվականին.

:: Մենք ենք հորինել աշխարհի մեծագույն սպորտաձևերի մեծ մասը... 19-րդ դարի Բրիտանիան ժամանցի հեղափոխության օրրանն է եղել, որը նույնքան նշանակալից է եղել, որքան նախորդ դարում մեր կողմից սկսված գյուղատնտեսական և արդյունաբերական հեղափոխությունները։

Ավանդական թիմային սպորտաձևերը հիմնականում սկիզբ են առել Մեծ Բրիտանիայից և հետագայում արտահանվել ամբողջ Բրիտանական կայսրությունում։ Եվրոպական գաղութատիրությունը նպաստել է որոշակի խաղերի տարածմանը ամբողջ աշխարհում, մասնավորապես՝ կրիկետը (որը ուղղակիորեն կապված չէ բեյսբոլի հետ), տարբեր տեսակի ֆուտբոլ, բոուլինգի մի շարք ձևեր, բիլիարդը (ինչպիսիք են սնուկերը, կարոմ բիլիարդը և բիլիարդը ), հոկեյը և դրա ածանցյալները, ձիասպորտը, թենիսը և շատ ձմեռային սպորտաձևեր։ Սկզբնապես Եվրոպայի գերիշխող ժամանակակից օլիմպիական խաղերը Լ

Անկախ խաղերի ծագումից, արդյունաբերական հեղափոխությունը և զանգվածային արտադրությունը բերել են ժամանցի աճ, որը թույլ է տվել ավելի շատ ժամանակ խաղալ կամ դիտել (և խաղադրույքներ կատարել) հանդիսատեսի կողմից կազմակերպված սպորտաձևերով, ինչպես նաև նվազեցրել է էլիտարիզմը և ավելի մեծ հասանելիություն տվել տարբեր տեսակի սպորտաձևերի նկատմամբ։ Զանգվածային լրատվամիջոցների և գլոբալ հաղորդակցության ի հայտ գալով սպորտում տարածված է դարձել պրոֆեսիոնալիզմը և սա ընդհանուր առմամբ նպաստել  սպորտի ժողովրդականությանը։

Հաղթողների նկատմամբ արժեքների աճին զուգընթաց աճել է նաև խաբեության ցանկությունը: Այսօր խաբեության ամենատարածված ձևերից մի քանիսը ներառում են մարզական կատարողականը բարձրացնող դեղամիջոցների օգտագործումը (ինչպիսիք են ստերոիդները): Այս դեղամիջոցների օգտագործումը միշտ էլ դատապարտելի է եղել, բայց վերջին տարիներին ստեղծվել են նաև գործակալություններ, որոնք վերահսկում են պրոֆեսիոնալ մարզիկներին և արդար խաղ են ապահվում սպորտում:

### Անգլիա
մինի|«Մոխրով սափորը», որի համար մրցել են Ավստրալիայի և Անգլիայի միջև տեղի ունեցած կրիկետի խաղերում
Կրիկետի մասին գրելով՝ Ջոն Լիչը բացատրել է պուրիտանական իշխանության դերը, Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմը և Անգլիայում միապետության վերականգնումը։ 1642 թվականի Երկարատև պառլամենտը «արգելել է թատրոնները, որոնք արժանացել են պուրիտանական դժգոհությանը։ Չնայած նմանատիպ գործողություններ կձեռնարկվեին որոշակի սպորտաձևերի դեմ, պարզ չէ, թե արդյոք կրիկետը որևէ կերպ արգելված է եղել, թե որ, բացառությամբ այն բանի, որ խաղացողները չպետք է *խախտեին Շաբաթը*»։ 1660 թվականին «Անգլիայում միապետության վերականգնումից անմիջապես հետո թատրոնների վերաբացում է տեղի ունեցել, ուստի պուրիտանների կողմից կրիկետի նկատմամբ կիրառված բոլոր պատժամիջոցները նույնպես վերացվել են»։ Նա շարունակում է նշել այն հիմնական կետը, որ վերականգնումից հետո քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական պայմանները խրախուսում էին չափազանց շատ խաղամոլությունը, այնքան, որ 1664 թվականին անհրաժեշտ է դարձել «Խաղամոլության մասին» օրենքը։ Հաստատվել է, որ կրիկետը, ձիարշավը և բռնցքամարտը (այսինքն՝ մրցանակային պայքարը) ֆինանսավորվում են խաղամոլների շահերի կողմից։ Լիչը բացատրում է, որ 18-րդ դարում կրիկետի երկրպագուները, որոնք բոլորը խաղամոլներ են եղել՝ սովորություն են ունեցել ուժեղ թիմեր կազմել իրենց շահերը ներկայացնելու համար։ Նա ուժեղ թիմը սահմանում է որպես մեկից ավելի ծխական համայնքի մեկ ներկայացուցիչ և վստահ է, որ նման թիմերն առաջին անգամ հավաքվել են 1660 թվականին կամ դրանից անմիջապես հետո։

Անգլիական քաղաքացիական պատերազմից և Ազգերի համագործակցությունից առաջ բոլոր առկա ապացույցները եզրակացնում են, որ կրիկետը զարգացել է մինչև գյուղական կրիկետի մակարդակ միայն այն դեպքում, երբ մրցում են առանձին ծխական համայնքների խիստ ներկայացուցիչ թիմեր: Վերականգնումից հետո «ուժեղ թիմերը» նշում են կրիկետի (և, իհարկե, պրոֆեսիոնալ թիմային սպորտի, քանի որ կրիկետը ամենահին պրոֆեսիոնալ թիմային սպորտն է) զարգացումը ծխական մակարդակից մինչև շրջանային մակարդակ: Սա հիմնական կամ առաջին կարգի կրիկետի ծագման կետն է եղել: 1660 թվականը նաև նշանավորում է պրոֆեսիոնալ թիմային սպորտի ծագումը։ Համաանգլիական կրիկետի թիմերը խաղում են 1739 թվականից:

Մի շարք հանրային դպրոցներ, ինչպիսիք են Վինչեստերը և Իթոնը, իրենց աշակերտների համար ներկայացրել են ֆուտբոլի և այլ մարզաձևերի տարբերակներ։ Դրանք այդ ժամանակ նկարագրվել են որպես «անմեղ և օրինական»՝ համեմատած ավելի կոպիտ գյուղական խաղերի հետ։ 19-րդ դարում քաղաքայնացման հետ մեկտեղ գյուղական խաղերը տեղափոխվել են նոր քաղաքային կենտրոններ և հայտնվել միջին և վերին դասերի ազդեցության տակ։ Անգլիական հաստատություններում մշակված կանոններն ու կարգավորումները սկսել են կիրառվել ավելի լայն խաղի վրա և 19-րդ դարի վերջին Անգլիայում կառավարող մարմիններ են ստեղծվել մի շարք մարզաձևերի համար։ Վերին դասի աճող ազդեցությունը նաև շեշտը դրել է սիրողականի և «Ֆեյր-փլեյի» ոգու վրա։ Արդյունաբերական հեղափոխությունը նաև իր հետ բերել է շարժունակության աճ և հնարավորություն ստեղծել Մեծ Բրիտանիայի համալսարանների միմյանց հետ մրցելու համար։ Սա հանգեցրել է Անգլիայում տարբեր խաղերը միավորելու և հաշտեցնելու ավելի ու ավելի շատ փորձերի, ինչը հանգեցրել է Լոնդոնում Ֆուտբոլի ասոցիացիայի ստեղծմանը, որը ֆուտբոլի առաջին պաշտոնական կառավարող մարմնինն է։

Որպեսզի սպորտը դառնարպրոֆեսիոնալ՝ մարզչական գործը պետք է լինի առաջին տեղում։ Այն աստիճանաբար պրոֆեսիոնալացվել է վիկտորիական դարաշրջանում և այդ դերը լավ հաստատվել է մինչև 1914 թվականը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ զինվորական ստորաբաժանումները մարզիչներ են փնտրել ֆիզիկական պատրաստվածությունը վերահսկելու և մարտական ոգին բարձրացնող թիմեր ստեղծելու համար։ Սպորտը զինվորական կյանքի կարևոր մաս է կազմում ամբողջ աշխարհում ծառայող բրիտանացի զինծառայողների համար։

### Բրիտանական կայսրությունը և հետգաղութային սպորտը
Բրիտանական սպորտի և դրանց կոդավորված կանոնների ազդեցությունը սկսել է տարածվել ամբողջ աշխարհում 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին։ Աշխարհի մի շարք խոշոր թիմեր, ինչպիսիք են Իտալիայում գտնվող Միլանը, Բրազիլիայում գտնվող Գրեմիոն և Իսպանիայում գտնվող Աթլետիկ Բիլբաոն, դեռևս իրենց անուններում ցույց են տալիս այս բրիտանական ծագումը։ Կրիկետը հայտնի է դարձել այն ժամանակվա Բրիտանական կայսրության մի շարք երկրներում, ինչպիսիք են Ավստրալիայում, Հարավային Աֆրիկայում և Հարավային Ասիայի երկրներում, ինչպիսիք են Հնդկաստանը, Շրի Լանկան և Պակիստանը։ Այսօր սպորտաձևի երկրպագուների 90%-ը գտնվում է ենթամայրցամաքում և խաղը շարունակում է հայտնի մնալ ինչպես Ազգերի Համագործակցության այսօրվա տարածքում, այնպես էլ դրանից դուրս։ Բարոն Պիեռ դը Կուբերտենի կողմից Օլիմպիական խաղերի վերածննդի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև անգլիական հանրային դպրոցների սիրողական էթոսը։ Բրիտանացիները մեծ դեր են խաղացել սիրողականության, պրոֆեսիոնալիզմի, մրցաշարային համակարգի և արդար խաղի հասկացության սահմանման գործում։ Որոշ մարզաձևեր զարգացել են Անգլիայում, տարածվել այլ երկրներում և այնուհետև կորցրել իրենց ժողովրդականությունը Անգլիայում՝ շարունակելով ակտիվորեն տարածվել այլ երկրներում, որի նշանակալի օրինակ է բանդին, որը շարունակում է հանրաճանաչ մնալ Ֆինլանդիայում, Ղազախստանում, Նորվեգիայում, Ռուսաստանում և Շվեդիայում։

Եվրոպական բարքերն ու կայսրությունների վերաբերյալ տեսակետները ներդրված են եղել սպորտի կառուցվածքում: «Սոցիալական կարգապահության» և «հավատարմության» գաղափարները Եվրոպական կայսրության էթիկետի հիմնական գործոններն են եղել, որոնք ի վերջո փոխանցվել են սպորտային էթիկետին: Բացի այդ, «համբերատար և մեթոդական մարզման» գաղափարները պարտադրվել են զինվորներին ավելի ուժեղ դարձնելու, իսկ մարզիկներին՝ ավելի լավը դարձնելու համար: Տարածումը նպաստել է այս երկու հասկացությունների կապման գործընթացին և նպաստել սպորտի արժեքների ձևավորմանը: Բեյսբոլի, ֆուտբոլի և կրիկետի նման սպորտաձևերը ծագել են եվրոպական ազդեցությունից և բոլորն էլ կիսում են նույն եվրոպական կայսրությունների վրա հիմնված արժեքները կիսելուն։ Բրիտանական կայսրության դեպքում գաղութների հաղթանակը սպորտում նպաստել է կայսրությունից դուրս գալուն։

Ամբողջ աշխարհում բրիտանական ազդեցությունը ներառում է բազմաթիվ տարբեր ֆուտբոլային կանոնակարգեր, խոտածածկույթի խաղեր, խոտածածկույթի թենիս և այլ մարզաձևեր: Դրա հիմնական խթանը 1830 թվականին աշխարհի առաջին խոտհնձիչի արտոնագրումն է եղել: Սա հնարավորություն է տվել պատրաստել ժամանակակից օվալաձև խաղադաշտեր, խաղադաշտեր, դաշտեր, խոտածածկ կորտեր և այլն։

### Միացյալ Նահանգներ
Միացյալ Նահանգներում սպորտաձևերի մեծ մասը զարգացել է եվրոպական մարզաձևերից։ Սակայն բասկետբոլը, վոլեյբոլը, սքեյթբորդինգը, ջրադահուկային սպորտը և սնոուբորդինգը հյուսիսամերիկյան գյուտեր են, որոնցից մի քանիսը տարածում են գտել այլ երկրներում։ Սակայն, մասնավորապես, լաքրոսը և սերֆինգը ծագել են բնիկ ամերիկացիների և բնիկ հավայացիների մարզաձևերից, որոնք նախորդել են արևմտյան շփումներին։

Գաղութային դարաշրջանում բեյսբոլը հաստատվել է ԱՄՆ-ի քաղաքային հյուսիսարևելյան մասում, որտեղ առաջին կանոնները ստեղծվել են 1840-ական թվականներին։ Ամերիկյան ֆուտբոլը շատ տարածված է եղել հարավ-արևելքում, բեյսբոլը տարածվել է հարավում, իսկ ամերիկյան ֆուտբոլը՝ հյուսիսում՝ քաղաքացիական պատերազմից հետո: Անգլիայում բեյսբոլի մասին կան փաստաթղթավորված ապացույցներ: 18-րդ դարի օրագրից մի հատված, որը պարունակում է բեյսբոլի մասին ամենահին հայտնի հղումը, Լոնդոնում բացված նոր ցուցահանդեսում ցուցադրվող իրերի շարքում է, որը ուսումնասիրում է Ամերիկայի ազգային սպորտաձևի անգլիական ծագումը և կրիկետի կապերը:

Մինչդեռ մի ժամանակ պնդել են էին, որ բեյսբոլը հորինվել է ԱՄՆ-ում 19-րդ դարի կեսերին, վերջին հայտնագործությունները ենթադրում են, որ նույն անունով սպորտաձևը, հնարավորոր  է, զարգացել է տասնամյակներ առաջ՝ կրիկետի հետ մեթներ: 2008 թվականին Անգլիայի հարավում գտնվող Սուրեյի գյուղերից մեկի խրճիթում հայտնաբերված ուշագրավ հայտնագործություններից մեկը տեղացի փաստաբան Ուիլյամ Բրեյին պատկանող 18-րդ դարի ձեռագիր օրագիրն է եղել: «Այսօր առավոտյան գնացի Սթոք եկեղեցի», - գրել է Բրեյը 1755 թվականի Զատկի երկուշաբթի օրը: «Ընթրիքից հետո գնացինք միսս Ջիլի մոտ՝ նրա հետ բեյսբոլ խաղալու՝ 3 միսս Ուայթհեդները, միսս Բիլինգհերսթը, միսս Մոլի Ֆլատտերը, պարոն Չանդլերը, պարոն Ֆորդը և Հ. Փարսոնսը: Թեյ խմեցինք և մնացինք մինչև ժամը 8-ը»: Բեյսբոլի աճը նպաստել է նաև այլ սպորտաձևերի, ինչպիսին է կրիկետը, դուրս մղմանը, որը տարածված է եղել Ֆիլադելֆիայում բեյսբոլի զարգացումից առաջ։
մինի|Ամերիկյան ֆուտբոլ խաղացողներ
Ամերիկյան ֆուտբոլը (և ընդհանրապես Գրիդիրոնի ֆուտբոլը) նույնպես իր ծագումն ունի խաղի անգլիական տարբերակներից, որտեղ միջհամալսարանական ֆուտբոլի կանոնների առաջին հավաքածուն ուղղակիորեն հիմնված է եղել Լոնդոնի Ֆուտբոլի Ասոցիացիայի կանոնների վրա: Այնուամենայնիվ, Հարվարդը որոշել է ռեգբիի խաղալ՝ խաղ, որն ստեղծվել է ֆուտբոլի կանոնների վրա հիման վրա: Այնուհետև Ուոլտեր Քեմփը 1880-ականներին զգալիորեն փոփոխել է այս տարբերակը, որի փոփոխությունները նույնպես մեծապես ազդել են կանադական ֆուտբոլի կանոնների վրա:

## Ժամանակակից դարաշրջան
21-րդ դարում արկածային սպորտաձևերը նկատելիորեն զարգացել են որպես անհատական էսկապիզմ։ Օրինակներ են՝ ռաֆթինգը, պարապլանիզմը, կիրճագնացությունը, բեյսջամփինգը և օրիենթեյթինգը։

Ավելի կարճ ձևաչափեր են հորինվել տարբեր մարզաձևերի համար, ինչպիսիք են T20 կրիկետը և 3x3 բասկետբոլը։ Երիտասարդական օլիմպիական խաղերը նպաստել են այս ձևաչափերից մի քանիսի, ինչպիսիք են 3x3-ը և հոկեյը 5-ը, գլոբալացմանը։ Քաղաքային մարզաձևերը, ընդհանուր առմամբ, ավելի մեծ չափով առաջնահերթություն են ստացել Օլիմպիական խաղերում ընդգրկվելու համար՝ երիտասարդությանը գրավելու և թվային ներգրավվածություն ստեղծելու իրենց ունակության շնորհիվ։ Ավանդական ոչ արևմտյան մարզաձևերը, որոնք նախորդ դարերում նվազել են արևմտյան գերիշխանության պատճառով՝ նույնպես նոր են տարածվել աշխարհում և ստանդարտացվել։

## Կանանց սպորտի պատմություն
մինի|UCSD կանանց ֆուտբոլիստները կռվում են գնդակի համար
Կանանց սպորտային մրցակցությունը դատապարտվել է անցյալում շատ հասարակությունների կողմից։ 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին կազմակերպված սպորտի անգլիական հանրային դպրոցների նախապատմությունը հանգեցրել է պատերնալիզմի, որը հակված է եղել խոչընդոտելո կանանց սպորտային ներգրավվածությանը, օրինակ՝ 1896 թվականի Օլիմպիական խաղերում պաշտոնապես ոչ մի կին չի մասնակցել։

20-րդ դարում կանանց սպորտային մասնակցության ոլորտում զգալի առաջընթաց է գրանցվել Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում ստեղծված կանանց սպորտային շարժման աճի շնորհիվ։ Սա հանգեցրել է Կանանց Օլիմպիադայի (անցկացվել է երեք անգամ՝ 1921, 1922 և 1923 թվականներին ) և Կանանց համաշխարհային խաղերի (անցկացվել է չորս անգամ՝ 1922, 1926, 1930 և 1934 թվականներին ) նախաձեռնմանը։ 1924 թվականի Լոնդոնում անցկացվել է Կանանց Օլիմպիադա։ Աղջիկների և կանանց սպորտային մասնակցության աճը մասամբ պայմանավորված է համապատասխանաբար 19-րդ և 20-րդ դարերի կանանց իրավունքների և ֆեմինիստական շարժումներով։ Միացյալ Նահանգներում կանանց սպորտային մասնակցությունը զգալիորեն խթանվել է 1972 թվականի IX օրենքով, որն արգելել է գենդերային խտրականությունը դաշնային ֆինանսական օգնություն օգտագործող ցանկացած կրթական միջավայրի բոլոր ասպեկտներում, ինչը հանգեցրել է ֆինանսավորման ավելացմանը և կին մարզիկների զարգացման աջակցությանը։

Սպորտի ֆինանսավորման մարմինների ճնշումը նույնպես բարելավել է գենդերային հավասարությունը սպորտում: Օրինակ՝ Անգլիայում Մերիլեբոնի կրիկետի ակումբը (MCC) և Լեանդերի ակումբը (թիավարության համար) երկուսն էլ միայն տղամարդկանց համար նախատեսված հաստատություններ են եղել, որոնք հիմնադրվել են համապատասխանաբար 1787 և 1818 թվականներին, բայց երկուսն էլ իրենց դռներն են բացել կին անդամների համար 20-րդ դարի վերջին՝ մասամբ Միացյալ Թագավորության վիճակախաղի սպորտային հիմնադրամի պահանջների շնորհիվ:

21-րդ դարում կանանց մասնակցությունը սպորտում հասել է իր բոլոր ժամանակների ամենաբարձր մակարդակին։ 2008 թվականի Պեկինում կայացած ամառային օլիմպիական խաղերում կանայք մրցել են 27 մարզաձևերում՝ 137 մարզաձևերում, համեմատած տղամարդկանց 28 մարզաձևերի հետ՝ 175 մարզաձևերում։ Հիմնադրվել և մրցում են մի շարք ազգային կանանց պրոֆեսիոնալ սպորտային լիգաներ, իսկ կանանց միջազգային մարզական միջոցառումները, ինչպիսիք են ՖԻՖԱ-ի կանանց աշխարհի գավաթը, կանանց ռեգբիի աշխարհի գավաթը և կանանց հոկեյի աշխարհի գավաթը, շարունակում են աճել։

## Ստադիոնների տեսքը դարերի ընթացքում

Պատկեր:Stadio_Amrit_1-2.jpg|alt=Phoenician Stadium north of Amrit, Syria|Փյունիկյան մարզադաշտը Ամրիթից հյուսիս, Սիրիա
Պատկեր:Stadio_Olimpia_2007.JPG|alt=The Olympia stadium|«Օլիմպիա» մարզադաշտ
Պատկեր:Delphi_stadium_DSC06305.jpg|alt=Stadium at the sanctuary of Apollo in Delphi, Greece|Ապոլլոնի սրբավայրի մարզադաշտը Դելֆիում, Հունաստան
Պատկեր:Colosseo_2020.jpg|alt=The Colosseum in Rome, Italy|Կոլիզեումը Հռոմում, Իտալիա
Պատկեր:Amphitheater_Xanten.jpg|alt=Reconstructed Roman amphitheatre in Xanten, Germany|Վերակառուցված հռոմեական ամֆիթատրոնը Քսանտենում, Գերմանիա
Պատկեր:TogyuWP.jpg|alt=Tōgyū arena in Okinawa, Japan|Տոգյու մարզադաշտ Օկինավայում, Ճապոնիա
Պատկեր:WorldSeries1903-640.jpg|alt=The Huntington Avenue Grounds during the 1903 World Series, United States|Հանթինգթոն Ավենյու Գրաունդս մարզադաշտը 1903 թվականի Աշխարհի խաղերի ժամանակ, ԱՄՆ
Պատկեր:Rogers_Centre_open_and_closed.jpg|alt=Rogers Centre, the first functional retractable-roof stadium, Canada|Ռոջերս Սենթր, առաջին գործող ծալովի տանիքով մարզադաշտը, Կանադա
Պատկեր:Olympic_Stadium_(London),_16_April_2012.jpg|alt=London Olympic Stadium, United Kingdom|Լոնդոնի Օլիմպիական մարզադաշտ, Միացյալ Թագավորություն
Պատկեր:Juego_de_pelota_chichen_itza.jpg|alt=The Grand Ballcourt of Chichen Itza|Չիչեն Իցայի մեծ գնդակի դաշտը


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* S. Battente, The idea of sport in western culture from antiquity to the contemporary era, Vernon press, 2020.
* Crawford Scott, A. G. M. *Serious Aport: J. A. Mangan's Contribution to the History of Sport*, Portland, Oregon: Frank Cass (2004)
* Guttmann, Allen. *Women's Sports: A History*, Columbia University Press (1992)
* Guttmann, Allen. *Games and Empires: Modern Sports and Cultural Imperialism*, Columbia University Press, 1996
* Guttmann, Allen. *The Olympics: A History of the Modern Games* (2002)
* Holt, Richard. *Sport and Society in Modern France* (1981).
* Holt, Richard. *Sport and the British: A Modern History* (1990) excerpt
* Howell, Colin. *Blood, Sweat, and Cheers: Sport and the Making of Modern Canada* (2001)
* 
* Mann, Christian (2025). *Griechische Athleten. Eine Sozialgeschichte* [Greek athletes. A social history]. Stuttgart: Steiner, .
* Maurer, Michael. "Vom Mutterland des Sports zum Kontinent: Der Transfer des englischen Sports im 19. Jahrhundert", Mainz: European History Online (2011), retrieved: 25 February 2012.
* Morrow, Don; Wamsley, Kevin B. *Sport in Canada: A History* (2009)
* Murray, Bill. *The World's Game: A History of Soccer* (1998)
* Polley, Martin. *Sports History: A Practical Guide*, Palgrave, 2007.

**Ամսագրեր**

* online article from ''The Sports Historian'' 1993-2001
* *European Studies in Sport History* http://www.cesh-site.eu/?page_id=30
* *[http://www.tandfonline.com/loi/fhsp20 The International Journal of the History of Sport]*
* *[http://www.journalofsporthistory.org/ Journal of Sport History]*
* *Sport History Journal*
* *Sport in History*
* *Stadion: International Journal of Sport History*
* *[https://journals.humankinetics.com/journal/shr Sport History Review]*
* *Nikephoros. Zeitschrift für Sport und Kultur im Altertum* [Nikephoros. Journal for sports and culture in antiquity]

## Արտաքին հղումներ
* Եվրոպական սպորտի պատմության կոմիտե ( CESH )
* Ասիական սպորտ

Կատեգորիա:Գիտությունների պատմություն
Կատեգորիա:Խաղերի պատմություն
Կատեգորիա:Սպորտ
Կատեգորիա:Սպորտի պատմություն