Կենաց ծառ (կաբալա)

**Կենաց ծառ**, դիագրամ, որն օգտագործվում է ռաբբիական հուդայականությունում՝ կաբալայում և դրանից բխող այլ միստիկ ավանդույթներում։ Այն սովորաբար կոչվում է «կաբալիստական կենաց ծառ»՝ տարբերակելու համար Ծննդոց գրքի արարման պատմության մեջ հայտնվող կենաց ծառից և բարու ու չարի իմացության ծառից, ինչպես նաև բազմաթիվ մշակույթներում հանդիպող արքետիպային կենաց ծառից։

Սիմո Պարպոլան պնդում էր, որ իրականության տարբեր ոլորտներ ընդգրկող կենաց ծառի հայեցակարգը սկիզբ է առնում Նոր Ասորեստանյան կայսրությունում՝ մ.թ.ա. 9-րդ դարում։ Ասորեստանցիները միջագետքյան աստվածություններին վերագրում էին բարոյական արժեքներ և որոշակի թվեր, որոնք նման էին կաբալայում օգտագործվողներին, և պնդում էին, որ պետությունը դրանք կապում էր սրբազան ծառի պատկերների հետ՝ որպես թագավորի մոդել՝ զուգահեռ Ադամ Կադմոնի գաղափարին։ Սակայն Ջ. Չեյջսը նշում էր, որ իլանը պետք է դիտարկել առաջին հերթին որպես պորփյուրյան ծառի և երկնային ոլորտների քարտեզների ազդեցության արդյունք, այլ ոչ թե որևէ հին՝ ասորեստանյան կամ այլ սպեկուլյատիվ աղբյուրների։

Կաբալայի սկզբնավորումը վերաբերում է միջնադարին՝ ծագելով Բահիրից և Զոհարից**'։ Չնայած վաղ շրջանի եբրայական կաբալիստական ձեռագրերը, որոնք թվագրվում են 13-րդ դարի վերջին, պարունակում են դիագրամներ, այդ թվում՝ մեկը, որը կոչվում է «Իմաստության ծառ», իսկ ներկայիս հայտնի կենաց ծառը ի հայտ է եկել 14-րդ դարում։

Պատկերային ներկայացումը առաջին անգամ տպագրվել է «Լույսի դարպասներ» գրքի լատիներեն թարգմանության կազմին 1516 թվականին: Գիտնականները «Porta Lucis»-ի կազմի արվեստի ծագումը վերագրում են Յոհան Ռոյխլինին։

== Նկարագրություն ==
Կենաց ծառը սովորաբար բաղկացած է 10 կամ 11 հանգույցներից, որոնք խորհրդանշում են տարբեր [[Արքետիպ|արքետիպեր]] և 22 ուղիներ, որոնք միացնում են հանգույցները։ Հանգույցները հաճախ դասավորված են երեք սյուների մեջ՝ ցույց տալու համար, որ դրանք պատկանում են ընդհանուր կատեգորիային։

Կաբալայում հանգույցները կոչվում են սեֆիրոտ։ Դրանք սովորաբար ներկայացված են շրջանների տեսքով, իսկ ուղիները՝ գծերի։ Հանգույցները սովորաբար ներկայացնում են [[Գոյություն|գոյության]], [[Աստված|Աստծո]] կամ մարդկային [[Փսիքե (հոգեբանություն)|հոգեբանության]] ընդգրկուն ասպեկտները։ Ուղիները սովորաբար ներկայացնում են ոլորտներին վերագրված հասկացությունների միջև կապը կամ մի ոլորտից մյուսին անցնելու պահանջների խորհրդանշական նկարագրությունը։ Սյուները սովորաբար խորհրդանշվում են որպես հենասյուներ։ Դրանք սովորաբար ներկայացնում են տարբեր [[Բարոյականություն|բարոյական արժեքներ,]] [[Էլեկտրական լիցք|էլեկտրական լիցքեր]] կամ արարողակարգային մոգության տեսակներ:

Սեֆիրոտները Կենաց ծառի տասը ոլորտներն են։ Յուրաքանչյուր սեֆիրա (սեֆիրոտի եզակի ձևը) ներկայացնում է Աստվածայինի տարբեր ասպեկտ, ինչպես նաև մարդկային գիտակցության և գոյության ասպեկտներ։ Դրանք են, վերևից ներքև՝

# Կետեր (թագ)
# Հոխմա (իմաստություն)
# Բինա (բանականություն)
# Հեսեդ (ողորմածություն)
# Գեվուրա (դատաստան)
# Տիֆերետ (գեղեցկություն)
# Նեցահ (տևական դիմացկունություն)
# Հոդ (վեհություն)
# Յեսոդ (աշխարհի հիմք)
# Մալխութ (թագավորություն)

Տասնմեկերորդ սեֆիրան՝ Դաաթը, հայտնվում է ծառի որոշ դիագրամներում Կետերի (հանգույց 1) և Տիֆերետի (հանգույց 6) միջև։

Դիագրամը օգտագործվում է նաև Քրիստոնեական Կաբալայում, Հերմետիկ Քաբալայում և [[Թեոսոֆիա|Թեոսոֆիայում]]։ Հանգույցները կապված են նաև [[Աստվածություն|աստվածությունների]], [[Հրեշտակ|հրեշտակների]], երկնային մարմինների, բարոյական արժեքների, միայնակ [[Գույն|գույների]] կամ դրանց համակցությունների և որոշակի [[Թիվ|թվերի]] հետ:

== Պատմություն ==
Պաոլո Ռիչչոյի որդին՝ Ջերոմ/Հիերոնիմուսը, ակտիվորեն նամակագրություն էր վարում և կիսում էր իր հոր աշխատանքները Ռոյխլինի հետ մինչև հրատարակությունը։ Այսպիսով, 1516 թվականին, Ռոյխլինի դիագրամը հայտնվեց Պաոլո Ռիչչոյի՝ Ջոզեֆ բեն Աբրահամ Գիկատիլայի «Լույսի դարպասներ» գրքի լատիներեն թարգմանության կազմին։ Դիագրամն ուներ միայն 17 ուղի, և այդ ժամանակ 10 ոլորտների և 22 տառերի հասկացությունները դեռևս առանձին էին գրականության մեջ։ 1573 թվականին Ֆրանցիսկուս Զիլետուսի նկարած տարբերակը հայտնվեց Չեզարե Էվոլի'', «''De divinis attributis»-ում։

Այս տարբերակը ներկայացրեց մի շարք նորարարություններ, որոնք կրկնվեցին ավելի ուշ տարբերակներում։ Բոլոր ոլորտները նույն չափսի էին, գծերը դարձան լայն ուղիներ, ոլորտները դասավորված էին 3 առանձին սյուներում, Մալխութը կապված էր երեք ոլորտների հետ, և հայտնի երկնային մարմինների աստղագիտական նշանները օգտագործվում էին եբրայերեն անունների հետ միասին՝ ոլորտները նշելու համար։ Սակայն այն նույնպես ուներ միայն 17 ուղի, թեև տարբեր կերպ բաշխված։ Ռոյխլինի տարբերակը վերատպվեց Յոհան Պիստորիուսի 1587 թվականի ժողովածուում։ Վերջապես, անհայտ նկարիչների մի քանի տարբերակներ, որոնք ներկայացնում էին 21 և 22 ուղիներ, հայտնվեցին Մովսես Կորդովերոյի «Պարդես Ռիմոնիմ»-ի հետմահու տպագիր հրատարակություններում 1592-ից 1609 թվականների միջև։ Սակայն, 22 ուղիներով դիագրամները միմյանց հետ հետևողական չէին և դրանցից ոչ մեկը չուներ 22 տառերը։ 1652-ից 1654 թվականների միջև Աթանասիուս Կիրխերը հրատարակեց ծառի իր տարբերակը «Օեդիպուս Աեգիպտիակուս»-ում։ Ըստ 20-րդ դարի օկուլտ գրող [[Ալիստեր Քրոուլի|Ալիստեր Քրոուլիի]], Կիրխերը նախագծել էր իր դիագրամը [[Սինկրետիզմ|սինկրետիկ]] փորձով՝ հաշտեցնելու մի քանի առանձին գաղափարներ։ Այս խիստ մեկնաբանված տարբերակը, որն ինքնանվանվել է Սեֆիրոտական համակարգ, ներկայացրեց ավելի շատ նորարարություններ՝ վերացական հասկացություններ, աստվածային անուններ, 22 եբրայական տառերը յուրաքանչյուր ուղու համար և նոր աստղագիտական նշաններ։

1677-ից 1684 թվականների միջև Քրիստիան Կնոր ֆոն Ռոզենրոթը հրատարակեց «Կաբալա դենուդատա»-ն։ Առաջին հատորն ավարտվում էր հինգ իլանոտներով կամ կաբալիստական ծառերով, որոնք ներկայացնում էին Լուրիական տիեզերագիտության տարբեր ասպեկտներ։ Դրանցից չորսը հիմնված էին իլանոտների վրա, որոնք նախագծվել էին հրեա կաբալիստների կողմից նախորդ կես դարի ընթացքում։ Մեկը (իր 8-12 պատկերները) նախագծել էր Կնորը՝ հիմնվելով Նաֆտալի Հերց բեն Յակով Էլխանանի 1648 թվականի «Էմեկ հա-մելեխ»-ի ընտրված հատվածների իր ընթերցման վրա։

Հետևաբար, ըստ արևմտյան էզոթերիզմի ժամանակակից ուսանողների (այլ ոչ թե հրեական Կաբալայի գիտնականների), այժմ լայնորեն շրջանառվում են երկու տարբերակ՝ մեկը, որտեղ Մալխութն ունի 1 ուղի՝ պայմանավորված Ռոյխլինի բնօրինակով, և մյուսը, որտեղ Մալխութն ունի երեք ուղի՝ պայմանավորված մի քանի ավելի ուշ տարբերակներով։ Երկուսն էլ ունեն ընդհանուր 22 ուղի, որոնք համապատասխանում են եբրայական տառերին՝ պայմանավորված Կիրխերի սինկրետիզմով։ 19-րդ դարում օկուլտիզմի վերածննդի հետ հայտնվեցին շատ նոր տարբերակներ, սակայն առանց էական նորարարությունների։

== Չաբադում ==



Ըստ Խաբադի աղբյուրի, կենաց ծառը պետք է մեկնաբանվի հետևյալ կերպ՝

Ծառը ներկայացնում է Աստծո արարչագործության աստվածային էմանացիաների շարք «[[ex nihilo]]» (ոչնչից), հայտնված աստվածայնության բնույթը, մարդկային հոգին և մարդու հոգևոր վերելքի ուղին։ Այս կերպ կաբալիստները զարգացրին խորհրդանիշը՝ վերածելով այն իրականության ամբողջական մոդելի՝ օգտագործելով ծառը արարման քարտեզը պատկերելու համար։

Խորհրդանշական կառուցվածքը կազմված է տասը հոգևոր սկզբունքներից, սակայն տասնմեկը ևս կարող է ցուցադրվել, քանի որ Կետերը և Դաաթը փոխարինելի են։

[[Բարու և չարի իմացության ծառ|Բարու և չարի իմացության ծառը]] համարժեք է դիագրամի վերջին ոլորտից՝ Մալխութից դիտված տասը ոլորտներին, իսկ բնօրինակ [[Կենաց ծառ|կենաց ծառը]] համարժեք է դիագրամի միջին ոլորտից՝ Տիֆերետից դիտված տասը ոլորտներին։

Կաբալիստները հավատում են, որ կենաց ծառը տիեզերքի առաջացման գործընթացի դիագրամային ներկայացումն է։

Կենաց ծառի վրա տիեզերքի սկիզբը տեղադրված է առաջին ոլորտից («Կետեր» կամ «թագ») վեր գտնվող տարածության մեջ։ Այն ոչ միշտ է պատկերված կենաց ծառի վերարտադրություններում, բայց համընդհանուր կերպով հայտնի է որպես ''Օհր Էին Սոֆ։

Կաբալիստների համար այն խորհրդանշում է այն կետը, որից այն կողմ մեր ըմբռնումը գոյության ծագման մասին չի կարող գնալ։ Այն համարվում է անսահման ոչինչ, որից առաջին «բանը», որը կաբալիստները սովորաբար հասկանում են որպես «էներգիային» մոտ մի բան, պայթեց՝ ստեղծելու բազմաթիվ բաներից բաղկացած տիեզերք։

Կաբալիստները նաև չեն պատկերացնում ժամանակն ու տարածությունը որպես նախագոյություն ունեցող և դրանք տեղադրում են կենաց ծառի հաջորդ երեք փուլերում։

Առաջինը «Կետերն» է, որը դիտվում է որպես «Էին Սոֆի» սեղմման արդյունք՝ վերածված անսահման էներգիայի կամ անսահմանափակ լույսի եզակիության։ Կաբալայում այն նախնական էներգիան է, որից ստեղծվում են բոլոր բաները։

Հաջորդ փուլը «Խոխման» է (կամ «իմաստությունը»), որը համարվում է փուլ, որում անսահմանորեն տաք և սեղմված եզակիությունը ընդարձակվեց դեպի տարածություն և ժամանակ։ Այն հաճախ ընկալվում է որպես մաքուր դինամիկ էներգիա՝ անսահման ինտենսիվությամբ, որը հավերժ առաջ է մղվում լույսից արագ արագությամբ։

Հետո գալիս է «Բինան» (կամ «ըմբռնումը»), որը դիտվում է որպես նախնական կանացի էներգիա, տիեզերքի վերերկրային մայրը, որը ստանում է «Խոխմայի» էներգիան՝ հովացնելով և սնուցելով այն բազմաթիվ ձևերի մեջ, որոնք ներկա են ողջ տիեզերքում։ Այն նաև դիտվում է որպես հենց ժամանակի սկիզբը։ Թվերը շատ կարևոր են կաբալիստների համար, և այբուբենի եբրայական տառերը նույնպես ունեն թվային արժեք։ Կենաց ծառի վրա տիեզերքի էմանացիայի յուրաքանչյուր փուլ իմաստալից կերպով համարակալված է մեկից («Կետեր») մինչև տասը («Մալխութ»)։ Յուրաքանչյուր թիվ արտահայտում է իր ոլորտի բնույթը։ Առաջին երեք ոլորտները, որոնք կոչվում են «վերերկրային» ոլորտներ, համարվում են տիեզերքի նախնական էներգիաները։ Կենաց ծառի վրա էվոլյուցիայի հաջորդ փուլերը համարվում են գոյություն ունեցող ծառի վրա գտնվող տարածությունից՝ կոչված «Անդունդ», այն կողմ, «վերերկրայինների» և մյուս ոլորտների միջև, քանի որ դրանց գոյության մակարդակներն այնքան տարբեր են միմյանցից, որ թվում է, թե գոյություն ունեն երկու լիովին տարբեր իրականություններում։ «Վերերկրային» ոլորտները գոյություն ունեն աստվածային էներգիայի հարթության վրա։ Սա է պատճառը, որ «Բինայի» մեկ այլ համապատասխանությունը տառապանքի գաղափարն է, քանի որ «վերերկրային» մայրական էներգիան ծնունդ է տալիս մի աշխարհի, որն իր բնույթով դուրս է այդ աստվածային միությունից։

«Բինայից» հետո տիեզերքը սկսում է կառուցել այն նյութերը, որոնք անհրաժեշտ կլինեն իր էվոլյուցիան իրականացնելու համար, և այն ստեղծում է այդ նյութերի նոր համակցություններ, մինչև որ այնքան խիտ է դառնում, որ «Մալխութի» փուլում սկզբնական մաքուր անսահմանափակ էներգիան պնդանում է՝ վերածվելով ֆիզիկական տիեզերքի։

Քանի որ դրա էներգիաները ողջ արարման հիմքն են, կենաց ծառը պոտենցիալ կերպով կարող է կիրառվել կյանքի ցանկացած ոլորտում, հատկապես մարդու ներքին աշխարհում՝ ենթագիտակցությունից մինչև այն, ինչ կաբալիստները կոչում են բարձրագույն ես։

Կենաց ծառը խոսում է ոչ միայն անպատկերացնելիից ֆիզիկական տիեզերքի ծագման մասին, այլ նաև դրանում մարդկության տեղի մասին։ Քանի որ մարդը օժտված է մտքով, Կաբալայում գիտակցությունը դիտվում է որպես ֆիզիկական աշխարհի պտուղ, որի միջոցով սկզբնական անսահման էներգիան կարող է ճանաչել և արտահայտել իրեն որպես վերջավոր էություն։

Երբ արարման էներգիան խտանում է նյութի մեջ, համարվում է, որ այն շրջում է իր ընթացքը հետ վերև՝ դեպի ծառ, մինչև կրկին միանում է իր իրական բնույթի՝ Կետերի հետ։ Այսպիսով, կաբալիստը ձգտում է ճանաչել ինքն իրեն և տիեզերքը որպես Աստծո արտահայտություն և կատարել վերադարձի ճամփորդությունը՝ օգտագործելով ոլորտներով նշված փուլերը, մինչև հասնի իր փնտրած գիտակցմանը։

== Հերմետիկ Կաբբալա ==
Հերմետիկ Կաբալայում կենաց ծառը հիմնարար հասկացություն և խորհրդանիշ է, որը ներկայացնում է տիեզերքի կառուցվածքը և լուսավորության հոգևոր և մետաֆիզիկական ուղին: Այն հաճախ պատկերվում է որպես դիագրամ, որը բաղկացած է տասը փոխկապակցված ոլորտներից (կոչվում է սֆիրոտ) և 22 կապող ուղիներից, որոնք միասին կազմում են ծառ հիշեցնող նախշ:



Հերմետիկ Կաբալայում սֆիրոթների ցանկը, իրենց սովորական թարգմանություններով, հետևյալն է՝

# Կետեր «Թագ»
# Հոկմա «Իմաստություն»
# Բինա «Հասկացողություն»
# Հեսեդ «Ողորմություն»
# Գեբուրի «Խստություն»
# Տիֆերետ «Գեղեցկություն»
# Նեցախ «Հաղթանակ»
# Հոդ «Շքեղություն»
# Յեսոդ «Հիմք»
# Մալկուտ, «Թագավորություն»

=== Ուղիներ ===

Կենաց ծառի 22 միացնող ուղիները ներկայացնում են սեֆիրոթների միջև կապերը։ Յուրաքանչյուր ուղի կապված է որոշակի [[Եբրայերեն|եբրայական]] տառի, [[Տարո|Տարո քարտի]] և իմաստների ու համապատասխանությունների շարքի հետ։ Հերմետիկ Քաբալիստները դիտում են Տարո քարտերը որպես Կենաց ծառի բանալիներ։ 22 քարտերը  հաճախ կոչվում են «[[Ավագ Արկաններ]]» կամ «Մեծ Խորհուրդներ» և դիտվում են որպես համապատասխանող 22 եբրայական տառերին և Ծառի 22 ուղիներին։ Յուրաքանչյուր խաղաքարտի մեկից տասը համապատասխանում են չորս Քաբալիստական աշխարհներում գտնվող տասը սեֆիրոթներին, իսկ տասնվեց արքունական քարտերը կապված են չորս աշխարհներում [[Տարրեր (փիլիսոփայություն)|դասական տարրերի]] հետ։ Մինչ սեֆիրոթները նկարագրում են աստվածայնության բնույթը, դրանց միջև ուղիները նկարագրում են Աստվածայինը ճանաչելու ուղիները։

==== Բոցավառ **սրի ճանապարհ** ====
**Բոցավառ սրի ճանապարհը''' (եբրայերեն՝ נתיב החרב הבוערת) վերաբերում է բոցավառ սրին, որը Աստված դրեց Եդեմի պարտեզը պաշտպանելու համար Ադամի և Եվայի դուրս գցվելուց հետո: Դա Կաբալայում հասկացություն է, որը ներկայացնում է տասը սեֆիրոտի ստեղծման կարգը։ Ճանապարհը բխում է Էյն Սոֆից՝ աստվածության անսահման աղբյուրից, սկսվում է Քեթերում (թագ) և ավարտվում Մալքութում (թագավորություն), որտեղ դրսևորվում է ֆիզիկական աշխարհը և խորհրդանշում է լոգոսը, որը միավորում է նրանց:

## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ

### Մեջբերված աշխատանքներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Հետագա ընթերցում

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* The Tree of Life in Kabbalah by Rodurago Cypheron
* Ilanot: Maps of God — a searchable descriptive catalogue of kabbalistic diagrams in manuscripts and books from Medieval Age to the 20th century, by J. H. Chajes

Կատեգորիա:Կաբալա
Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Հուդայական դիցաբանություն