Խարկովի երրորդ ճակատամարտ

**Խարկովի երրորդ ճակատամարտ**, ռազմական գործողություններ գարնանը (1943 թվականի փետրվարի 19 - մարտի 19) ռազմաճակատի հարավային հատվածում՝ Խարկովի և Վորոնեժի շրջանում։ Համառ և արյունալի մարտերի արդյունքում գերմանական զորքերը կարողացան հետ մղել խորհրդային հարձակումը և գրավել Խարկով և Բելգորոդ քաղաքները։ Գերմանացի հրամանատար Էրիխ ֆոն Մանշթայնի գործողությունները մինչ այժմ ուսումնասիրվում են բազմաթիվ ռազմական ակադեմիաներում՝ որպես մանևրող պաշտպանության մարտավարական օրինակ։

1943 թվականի հունվարի 13-ից մինչև մարտի 3-ը հարձակման ժամանակ խորհրդային զորքերը ծանր պարտություն է մատնել թշնամու բանակային «Բ» խմբին: Նրա կազմում 2-րդ հունգարական և 8-րդ իտալական բանակները գրեթե ամբողջությամբ ջախջախվել են: Զավթիչներից ազատագրվել է զգալի տարածք, խոշոր արդյունաբերական և վարչական կենտրոններ՝ Վորոնեժը, Կուրսկը, Բելգորոդը, Խարկովը և այլն։ Մանշթայնի հրամանատարությամբ Վերմախտի հմուտ գործողությունների շնորհիվ խորհրդային ​​զորքերի առաջխաղացումը կասեցվեց։ Խարկովը կրկին օկուպացվել է թշնամու կողմից։ Մարտի 4-25-ը Վորոնեժի ռազմաճակատի ձախ թևի և Հարավարևմտյան ռազմաճակատի 6-րդ բանակի զորքերը ստիպված էին նահանջել դեպի Կրասնոպոլիե, Բերեզով, Բելգորոդ և Սևերսկի Դոնեց գետի գիծ։ Կողմերի գործողությունները դադարեցվել են ռասպուտիցայի պատճառով։

## Խորհրդային հրամանատարության ծրագրեր
Խորհրդային հրամանատարության ծրագիրն էր խոշոր տանկային հարձակում իրականացնել Խարկով-Զապորոժիե ուղղությամբ։ Ծրագրի հաջողությունը նրանց թույլ կտար գրավել Խարկովի արդյունաբերական շրջանը, բարենպաստ հնարավորություններ ստեղծել Դոնբասում հարձակման համար և իրենց ձեռքն առնել հարավարևմտյան ուղղությամբ ռազմավարական նախաձեռնությունը։

Հարձակմանը ներգրավվել են հետևյալ ուժերը՝ 38-րդ, 60-րդ և 40-րդ բանակները, ինչպես նաև 18-րդ առանձին հրաձգային կորպուսը և Վորոնեժի ռազմաճակատի 2-րդ օդային բանակը, Հարավարևմտյան ռազմաճակատի 6-րդ բանակը և Բրյանսկի ռազմաճակատի 13-րդ բանակը: Զորքերը համալրվել են 3-րդ տանկային բանակով (հրամանատար՝ Պ.Ս. Ռիբալկո), ինչպես նաև 7-րդ հեծելազորային կորպուսով, երեք հրաձգային դիվիզիա, հրթիռային հրետանային դիվիզիա, բեկումնային հրետանային դիվիզիա և Գերագույն հրամանատարական ռեզերվի այլ կազմավորումներ և ստորաբաժանումներ, որոնք գերազանցել են հակառակորդին, հատկապես տանկերով

Խորհրդային նշանավոր ռազմական առաջնորդներ Գեորգի Ժուկովը և Ալեքսանդր Վասիլևսկին օպերացիայի նախապատրաստմանը մասնակցել են որպես Գերագույն հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչներ։ Գործողությանը տրվեց «*Звезда*» ծածկանունը, որն արտացոլում էր վերջինիս մտահղացումը՝ առաջնորդելու զորքերի համակենտրոն հարձակումը դեպի Խարկովի համընկնող ուղղություններով։

## Գերմանական հրամանատարության ծրագրեր
Դոնի բանակային խմբի (հետագայում՝ «Հարավ» բանակի խումբ) հրամանատար Է. ֆոն Մանշթայնի տեսանկյունից, 1942-1943 թվականների ձմռանը հիմնական վտանգը Կուբանում բանակային Ա խմբի և ողջ հարավային խմբի ուժերը Դնեպրից մինչև Ազովի ծով կտրելու հնարավորությունն էր։ Այս վտանգը, ըստ Մանշթայնի, կապված էր գերմանական բանակի հաղորդակցության զգալի երկարության և խորհրդային զորքերի թվային մեծ գերազանցության հետ։

:
Ըստ Մանշթայնի, գերմանական զորքերի համար ռազմավարական վտանգը թշնամու վտանգավոր մոտիկությունն էր գերմանական բանակի կապի հանգույցներին՝ Ռոստովին և Զապորոժյեին: Նա վախենում էր, որ գերմանական բանակի ողջ հարավային թեւը կարող է կտրվել, սեղմվել Ազովի ծովի ափերին և այնտեղ ոչնչացվել։ Այս վտանգը էլ ավելի մեծացավ Վորոշիլովգրադից հյուսիս խորհրդային ​​զորքերի հունվարյան հաջող հարձակումից հետո (Օստրոգոժսկ-Ռոսսոշյան գործողություն) և հունգարական և իտալական զորքերի պարտությունից հետո, որոնք ծածկում էին այս տարածքում գերմանական ռազմաճակատի բացը: .

## ՍՍ 2-րդ տանկային կորպուս
thumb|right|150px|ՍՍ 2-րդ տանկային կորպուսի հրամանատար Պ.Հաուսեր
Խարկովի մոտ տեղի ունեցած մարտերը կրակի մկրտություն դարձան ՍՍ-ի զորքերի «Ռայխ», «Լեյբստանդարտե ՍՍ Ադոլֆ Հիտլեր» և «Մահվան գլուխ» մոտոհրաձգային դիվիզիաների համար։ Դիվիզիաները համախմբվեցին ՍՍ 2-րդ տանկային կորպուսի մեջ՝ Պոլ Հաուսերի ընդհանուր հրամանատարությամբ և շտապ տեղափոխվեցին Խարկով Ֆրանսիայի կազմավորման տարածքից։

ՍՍ ստորաբաժանումների սպառազինությունը ներառում էր. *T-III* և *T-IV* տանկերի երկարափող մոդելներ, *StuG III* գրոհային զինատեսակներ (ընդհանուր առմամբ ավելի քան 60), կիսաթրթուրավոր զրահափոխադրիչներ *Sd Kfz 251*; *Marder II* և *Marder III* հակատանկային հրետանային ինքնագնաց կայանքներ (ընդհանուր առմամբ 45), *Wespe* ինքնագնաց հաուբիցներ և *Nebelwerfer* հրթիռային կայանքներ։ ՍՍ-ի բոլոր ստորաբաժանումներն ունեին նաև նոր «Վագր» ծանր տանկեր:

**ՍՍ դիվիզիաների տանկային ուժերը Խարկովի մոտ**

Փետրվարի 4-ին կորպուսը տեղակայվեց գետի գծում։ Դոնեցը գտնվում է Խարկովից դեպի արևելք, բայց նրա աջ թեւը բաց էր. հեռավորությունը դեպի աջ մոտակա 1-ին տանկային բանակը, որը քիչ առաջ դուրս էր բերվել Կուբանից, մոտ 160 կմ էր։

## «Զվեզդա» ռազմագործողություն
Հիմնական հարձակումն իրականացվել է Վորոնեժի ռազմաճակատի զորքերի կողմից, որոնց հետ ձախ թեւում համագործակցում է Հարավարևմտյան ճակատի 6-րդ բանակը։ Նախատեսվում էր տանկային և հեծելազորային ստորաբաժանումների միջով ճեղքել Խարկովի թշնամական խմբի թիկունքը՝ այն շրջապատելու նպատակով։

Փետրվարի 2-ին հարձակվեցին 3-րդ տանկային, 6-րդ բանակների և 18-րդ առանձին հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները, իսկ փետրվարի 3-ին՝ 40-րդ և 60-րդ բանակները: Աջ եզրում 60-րդ բանակի զորքերը փետրվարի 8-ին գրավեցին Կուրսկը: Փետրվարի 9-ին 40-րդ բանակը գրավեց Բելգորոդը և հյուսիսից շտապեց դեպի Խարկով, իսկ 69-րդ բանակը արևելքից ներխուժեց քաղաք Վոլչանսկի միջով: Հարավ-արևելքից, անցնելով Սևերսկի Դոնեցը և գրավելով Չուգուևը, Պ.Ս. Ռիբալկոյի 3-րդ տանկային բանակը շարժվեց դեպի Խարկով, նրա հետ համագործակցում էր 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսը։

Փետրվարի 15-ին խորհրդային զորքերը սկսեցին հարձակումը Խարկովի վրա։ Շրջափակման սպառնալիքի տակ Հաուսերը հրամայեց Ռայխի դիվիզիայի ՍՍ ստորաբաժանումներին հեռանալ քաղաքից՝ չնայած Հիտլերի կտրական արգելքինу: Մանշթայնն այս հարցում նշել է.

Մի քանի օր անց Խարկովի Վերմախտի խմբավորման հրամանատար, գեներալ Հուբերտ Լանցին փոխարինեց տանկային զորքերի գեներալ Քեմփֆը։ Շուտով զորքերի այս խումբը ստացավ պաշտոնական անվանում՝ «Քեմփֆի զորախումբ»։

Սակայն փետրվարի վերջին տասնօրյակում դրա հեռանկարները մեծապես պայմանավորված էին հարևան Հարավարևմտյան ճակատի տարածքում ձևավորվող իրավիճակով։ Հակահարձակման անցած հակառակորդի հարվածների տակ նրա աջ թևի զորքերը հարկադրաբար նահանջեցին՝ Սևերսկի Դոնեց գետի արևելյան ափով պաշտպանություն կազմակերպելու համար։ Դա հանգեցրեց երկու ճակատային կազմավորումների միջև փոխգործակցության կորստի և ստեղծեց գերմանական տանկային դիվիզիաների՝ Վորոնեժի ռազմաճակատի թիկունք հասնելու վտանգը: Հաշվի առնելով իրավիճակը, նրա զորքերի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Ֆ. Ի. Գոլիկովը մարտի 1-ին որոշում կայացրեց «հիմնականում անցնել ժամանակավոր պաշտպանության, մինչև թշնամու հարձակումը Խարկովի վրա չվերացվի», հարձակողական առաքելությունները պահպանելով միայն 60-րդ և 38-րդ բանակների համար: Հաջորդ օրը Գերագույն հրամանատարության շտաբը հաստատեց նրա որոշումը։

Այդ ժամանակ Վորոնեժի ճակատի ձախ թևում (40-րդ, 69-րդ և 3-րդ տանկային բանակներ) 219 կմ լայնությամբ շերտում կային 16 հրաձգային և հեծելազորային դիվիզիա, մեկ տանկային կորպուս, ութ տանկային բրիգադ, երկու տանկային գունդ և տարբեր նշանակության 27 հրետանային գունդ: Այս խումբը բաղկացած էր 2157 ատրճանակից և ականանետից (9,8 1 կմ-ին), այդ թվում՝ 542 հակատանկային հրետանային (1 կմ-ում 2,4) և 115 տանկ (0,5 1 կմ-ում)։ Նրա օդային աջակցությունը ցուցաբերում էր 2-րդ օդային բանակը, որը կազմում էր 151 ինքնաթիռ։

Երկարատև հարձակման արդյունքում բանակի ստորաբաժանումները զգալիորեն անջատվեցին իրենց մատակարարման հենակետերից։ Նրանց հեռավորությունը հասնում էր 300 կմ-ի։ Ընդամենը 1062 բեռնատարով ճակատը չէր կարող ապահովել անհրաժեշտ նյութական ռեսուրսների ժամանակին առաքումն ու կուտակումը։ Դրա հետ կապված նրա ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները, որոնք առանց այն էլ խիստ թերզարգացած էին, զինամթերքի և վառելիքի սուր դեֆիցիտ էին զգում։

Երեք բանակներն էլ տեղակայվեցին առաջին էշելոնում։ Խորքում կենտրոնացված էր «Խարկովի պաշտպանության օպերատիվ խումբը», որի կազմում էին 62-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան, 86-րդ տանկային բրիգադը, ՆԿՎԴ 17-րդ բրիգադը և 3-րդ տանկային բանակի առանձին ստորաբաժանումներ։ Այն ղեկավարում էր Ֆ.Ի.Գոլիկովի տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ Դ.Տ.Կոզլովը։ Բացի այդ, 60-րդ և 38-րդ բանակների մեկ հրաձգային դիվիզիա և երկու հրաձգային բրիգադներ վերախմբավորվել են ռազմաճակատի աջից ձախ: Միևնույն ժամանակ, 40-րդ բանակի 107-րդ, 183-րդ և 340-րդ հրաձգային դիվիզիաները հետ են բերվել պահեստ՝ պատրաստ լինելով ծածկելու 69-րդ և 3-րդ տանկային բանակների հարակից թևերի կազմավորման բացը:

40-րդ, 69-րդ և 3-րդ տանկային բանակների ուժերի և միջոցների ճնշող մեծամասնությունը գտնվում էր մարտավարական պաշտպանության գոտում (*TZO*), որը բաղկացած էր միայն մեկից՝ հիմնական գոտուց և գրավված էր առաջին էշելոնի դիվիզիաների կողմից: *TZO*-ի խորությունը տատանվում էր 2-3-ից 5-7 կմ-ի սահմաններում: Լայն տարածքներում գործելիս ստորաբաժանումների հրամանատարները զրկվել են շարունակական պաշտպանական գծեր ստեղծելու հնարավորությունից, ինչի արդյունքում նրանք իրենց հիմնական ջանքերը կենտրոնացրել են տեղանքի առանձին հատվածների (տարածքների), ճանապարհային հանգույցների և բնակեցված տարածքների պահպանման վրա։

Մյուս կողմից, գործնականում հետևողականորեն իրականացնելով Դոնբասում սկսված հակահարձակման պլանը, «Հարավ» բանակային խմբի հրամանատար, ֆելդմարշալ Է.Մայնշթայնը Վորոնեժի ռազմաճակատի ձախ թևի դեմ տեղակայեց, հաշվի առնելով նախկինում այնտեղ գտնվող «Լանց» օպերատիվ խումբը, մինչև տասը հետևակ, մեկ մոտոհրաձգային և հինգ տանկային դիվիզիա (560-580 տանկ և գրոհային հրացաններ)։ Ցամաքային զորքերին պետք է աջակցեր 500–550 ինքնաթիռների ավիախումբ։

Գերմանական տանկային կորպուսը հարձակում սկսեց Վորոնեժի ռազմաճակատի 3-րդ տանկային բանակի (գեներալ-լեյտենանտ Պ.Ս. Ռիբալկո) ստորաբաժանումների դեմ, որոնք հապճեպ անցան պաշտպանական գործողությունների մարտի 4-ի առավոտյան:

Խորհրդային զորքերի պաշտպանության մեջ թույլ կետեր փնտրելու համար բանակային խմբի հարավային հրամանատարությունը զորավարժություն է իրականացրել ՍՍ տանկային ստորաբաժանումների ՝ «*Leibstandarte* Ադոլֆ Հիտլեր» և «Տոտենկոպֆի» խմբերի հետ կողմերի շփման գծի երկայնքով: Մարտի 6-ին, հրետանային և օդային նախապատրաստությունից հետո, նրանք «Քեմպֆ» օպերատիվ խմբի ստորաբաժանումների հետ համատեղ հարձակում են սկսել 69-րդ (գեներալ-լեյտենանտ Մ. Ի. Կազակով) և 3-րդ տանկային բանակների հարակից թևերի վրա։

160-րդ հրաձգային դիվիզիայի դեմ՝ 2-2,5 կմ լայնությամբ հատվածում, թշնամին առաջին էշելոնում օգտագործել է մինչև 40 տանկ (ներառյալ մի քանի վագրեր) և գրոհային հրացաններ, երկրորդում՝ գնդացրորդներով մինչև 60 տանկ, իսկ երրորդում՝ զրահափոխադրիչներ և զրահամեքենաներ։ Նրանց գործողություններին շարունակաբար աջակցում էր ավիացիան, որը 25–30 ռմբակոծիչներից բաղկացած խմբերով գրոհում էր առաջնագծում և մարտավարական խորքում գտնվող թիրախները։ Կարճ ժամանակում կոտրելով հրաձգային ստորաբաժանումների դիմադրությունը՝ հակառակորդը հասել է հակատանկային հենակետերի թեւերն ու թիկունքն ու դիվիզիոնի հրետանու դիրքերը։ Շատերը ոչնչացվել են տանկի կրակից, իսկ մյուսները, որոնք մնացել են առանց անձնակազմի, շրջանցվել են առանց միջամտության: Արդյունքում, մինչև երեկոյան ՍՍ տանկային դիվիզիայի «*Leibstandarte* Ադոլֆ Հիտլեր»-ի առաջխաղացումը 69-րդ բանակի ձախ եզրում կազմել է 15 կմ: Միևնույն ժամանակ, գերմանական ստորաբաժանումները հարձակվեցին նրա գոտու կենտրոնում մինչև երկու հետևակային գումարտակի ուժերով, որոնց աջակցում էին 20 տանկ, ինչպես նաև աջ թեւում, որտեղ մարտ մտավ 167-րդ հետևակային դիվիզիան:

Մարտական ​​առաջին օրվա արդյունքում հակառակորդին հաջողվել է 69-րդ բանակին զգալի վնաս հասցնել հատկապես հրետանու և թևերից խորապես շրջապատել նրան։ Սա հանգեցրեց 161-րդ, 180-րդ, 160-րդ հրաձգային դիվիզիաների և 37-րդ հրաձգային բրիգադի նահանջին, ինչպես նաև 270-րդ հրաձգային դիվիզիայի շրջապատմանը: Միևնույն ժամանակ, եզրից դուրս գալու սպառնալիքի ներքո, 48-րդ գվարդիական և 350-րդ հրաձգային դիվիզիաները, 3-րդ տանկային բանակի 253-րդ և 104-րդ հրաձգային բրիգադները սկսեցին նահանջել։

Ընդհանուր առմամբ, մարտավարական պաշտպանության գոտում 69-րդ և 3-րդ տանկային բանակների տարածքներում հնարավոր չի եղել հետ մղել հակառակորդի հզոր խմբի գրոհը։ Մարտի 7-ի վերջին հակառակորդը 40 կմ խորությամբ ներթափանցել էր նրանց հարակից թևերը։ Ընդլայնելով բեկումը դեպի եզրեր՝ նա երաշխավորեց, որ երկու բանակներն էլ սկսեն նահանջել տարբեր ուղղություններով՝ համապատասխանաբար դեպի հյուսիս-արևելք և հարավ-արևելք: Դա հանգեցրեց Վորոնեժի ռազմաճակատի ձևավորման մեջ զգալի բացվածքի ձևավորմանը և ՍՍ տանկային կորպուսի ստորաբաժանումների Խարկով հասնելու վտանգը:

Փորձելով փակել 69-րդ և 3-րդ տանկային բանակների եզրերի միջև եղած բացը, գեներալ-գնդապետ Ֆ. Ի. Գոլիկովը որոշեց պաշտպանություն կառուցել Կրիսինոյի, Օլշանի, Լյուբոտինի, Բուդի գծի երկայնքով և հետագայում Մերեֆա և Մժա գետերի երկայնքով՝ տեղափոխելով 107-րդ, 183-րդ և 40-րդ դիվիզիոնների 107-րդ, 183-րդ և 40-րդ դիվիզիոնները։ Այնուամենայնիվ, մարտի ընթացքում նրանք հարձակման ենթարկվեցին ՍՍ տանկային ստորաբաժանումների՝ «*Leibstandarte* Ադոլֆ Հիտլերի» և «Տոտենկոֆի» կողմից (կռվի մեջ մտան մարտի 8-ի առավոտյան), անբարենպաստ պայմաններում ընդունեցին հակակռիվ, կրեցին մեծ կորուստներ և մասամբ կորցնելով վերահսկողությունը, նահանջեցին 69-րդ բանակի գոտի: Արդյունքում հյուսիսից դեպի Խարկով ուղղությունը ծածկել է միայն 3-րդ տանկային բանակի 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսը, որը նախօրեին կենտրոնացել էր Դերգաչիի տարածքում։ Ոչ ռազմաճակատը, ոչ բանակները չունեին այլ ուժեր, որոնք կարող էին իսկապես ազդել իրավիճակի փոփոխության վրա ՍՍ տանկային կորպուսի հիմնական հարձակման ուղղությամբ։

Միևնույն ժամանակ, խորհրդային հրամանատարությունը դեռևս հետագա հեռանկարներ էր տեսնում հակառակորդի արագ ջախջախման և Դնեպր դուրս գալու մեջ: Գերագույն գլխավոր հրամանատարին ուղղված զեկույցում Վորոնեժի ռազմաճակատում Գերագույն հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչ, Խորհրդային Միության մարշալ Ա.Մ.Վասիլևսկին և նրա զորքերի հրամանատար Ֆ.Ի.Գոլիկովը նշել են. 
Նրանք նաև առաջարկեցին. «Կատուկովի և Շումիլովի (1-ին տանկի և 64-րդ բանակների) բանակների կենտրոնացումից հետո մոտավորապես մարտի 25-28-ին անցնել հարձակման՝ Կատուկովի, Շումիլովի և Ռիբալկոյի բանակների զորքերի հիմնական հարվածով Կրասնոգրադում, Դնեպրոպետրովսկում՝ վերցնելով հսկողության տակ գտնվող Նեկոշտրովսկը և Նեխվորոշչեյը: Միևնույն ժամանակ, Հարավարևմտյան ճակատի ուժերը Բալակլեյի և Իզյումի շրջանից հարվածներ կհասցնեն Պավլոգրադի միջով մինչև Զապորոժիե և այնուհետև Մելիտոպոլ՝ նպատակ ունենալով վերացնել թշնամու Դոնբասի խմբավորումը»:

Մարտի 10-ի առավոտյան «Ադոլֆ Հիտլեր» մոտոհրաձգային և տանկային ստորաբաժանումները, օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեցին 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսի դեմ: Իր ստորաբաժանումները հետ շպրտելով Չերկասկայա Լոզովայայից և Ռուսկայա Լոզովայայից հյուսիս-արևելք ընկած անտառները, նրանք կտրեցին Բելգորոդ տանող մայրուղին և երեկոյան առանձին խմբերով ներթափանցեցին Խարկովի հյուսիս-արևելյան ծայրամասերը: Հաջորդ օրը գերմանական զորքերի առաջապահ ստորաբաժանումները թափանցեցին քաղաքի կենտրոն։ Միաժամանակ մարտի 12-ի գիշերը 2-րդ Սս տանկային «Ռայխ» դիվիզիան իր արևմտյան ծայրամասում հաղթահարեց 303-րդ հետևակային դիվիզիայի դիմադրությունը և մարտի ժամանակ հասավ երկաթուղային կայարան։

Այդ ժամանակ ճակատի այնպիսի տարրը, ինչպիսին է «Խարկովի պաշտպանության օպերատիվ խումբը», դադարել էր գոյություն ունենալ, և դրանում տեղակայված բոլոր զորքերը ենթակա էին 3-րդ տանկային բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Պ.Ս. Ռիբալկոյին։ Գոլիկովին ուղղված իր զեկույցում նա ասել է. 
։
Մարտի 12-ի առավոտյան 69-րդ բանակը գրավեց Զոլոչևի, Դեմենտիևկայի, Մալիե Պրոխոդիի գիծը։ Առավել մարտունակ 183-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը կազմում էր մինչև 5000 մարդ, 47 հրացան և 51 ականանետ, անցավ պաշտպանական դիրքի անմիջապես Բելգորոդի մայրուղու վրա: Մնացած ստորաբաժանումները մեծ մասամբ միայն անվանական բաժանումներ էին։ Այսպիսով, 160-րդ հրաձգային դիվիզիան ուներ 882 մարդ, 2 հրացան և 18 ականանետ, իսկ 270-րդ հրաձգային դիվիզիան՝ մինչև 1000 մարդ, 6 հրացան և 4 ականանետ։ 340-րդ հրաձգային դիվիզիան ուներ 275 մարդ, 1 զենք և 7 ականանետ։ 107-րդ հրաձգային դիվիզիան ուներ ընդամենը 1 հրացան և 6 ականանետ։

Բանակը պետք է ստեղծեր ուժերի և ռեսուրսների նոր խումբ, իրականացներ տարածքի ինժեներական տեխնիկա և ծայրահեղ սահմանափակ ժամկետներում կազմակերպեր հակառակորդի կրակային վնասը։ Ավելին, նրա պաշտպանության կայունությունը մեծապես կախված էր հարեւան 40-րդ բանակի (գեներալ-լեյտենանտ Կ. Ս. Մոսկալենկո) գոտում ռազմական գործողությունների ընթացքից։ Այն ժամանակ, երբ մարտի 11-ին նրա ստորաբաժանումները սկսեցին իրենց պլանավորված նահանջը դեպի նոր պաշտպանական գիծ, ​​հարձակման անցավ գերմանական 11-րդ բանակային կորպուսը, որի հարվածային խմբի հիմքը Գրոսդոյչլանդի դիվիզիան էր: Իրենց պատրաստակամության բացակայության պատճառով խորհրդային զորքերը չկարողացան լուրջ դիմադրություն ցույց տալ։ Ենթարկվելով ցամաքային և օդից շարունակական հարձակումների՝ նրանք երեք օրվա ընթացքում լքեցին Բոգոդուխովն ու Գրայվորոնը՝ թույլ տալով հակառակորդի առաջավոր ստորաբաժանումներին ներխուժել Բորիսովկա։ Արդյունքում զգալի անջրպետ առաջացավ 40-րդ և 69-րդ բանակների հարակից թևերի միջև։

Մարտի 15-ին գեներալ-մայոր Ի.Ա.Վովչենկոյի 3-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի ստորաբաժանումները սկսեցին ժամանել 40-րդ բանակի գոտի: Նրա 19-րդ պահակային տանկային բրիգադը անմիջապես հակամարտի մեջ մտավ Գրոսդոյչլանդի դիվիզիայի հետ Բորիսովկայի շրջանում և կարողացավ հետաձգել նրա առաջխաղացումը: Մի քանի օրվա ընթացքում կորպուսի հիմնական ուժերը աստիճանաբար ներքաշվեցին մարտի մեջ։ Բորիսովկայի տարածքում, Տոմարովկայի և Բելգորոդի մոտեցման վրա, նա կորցրել է 110 Տ-34 տանկ, 46 Տ-70 տանկ և 903 մարդ։ Մեծ թվով մարտական ​​մեքենաներ շարքից դուրս են եկել ոչ միայն հրետանային ու տանկային կրակից, այլ նաև օդանավերից։ Ինչպես նշվում է ստորաբաժանման շտաբի հաղորդագրության մեջ. «Մարտերի ընթացքում կորպուսն առաջին անգամ բախվեց հրթիռային արկով զինված թշնամու ինքնաթիռներին: Մարտի 19-ին 26 տանկ, այդ թվում՝ 19 *T-34*, ոչնչացվել են բրիգադներում և կորպուսում ռադիոկապի բոլոր սարքավորումները օդային հարվածներով բրիգադային ուժերի մարտական ​​կազմավորումների վրա»:

Թշնամու կողմից Բելգորոդի գրավումը կանխելու և Գերագույն հրամանատարության շտաբի ժամանող ռեզերվների տեղակայումն ապահովելու նպատակով գեներալ-գնդապետ Ֆ.Ի. Գոլիկովը որոշել է հակագրոհ սկսել Բորիսովի ուղղությամբ և դրանով իսկ կայունացնել իրավիճակը 40-րդ բանակի պաշտպանական գոտում։ Դրանում ներգրավված են եղել 3-րդ և 5-րդ (գեներալ-մայոր Ա. Գ. Կրավչենկո) գվարդիական տանկային կորպուսը, երկու տանկային և մեկ մարտական ​​բրիգադ, երկու հրաձգային դիվիզիա։

Հակահարձակումը ծրագրված էր այն պայմաններում, երբ գերմանական զորքերը 100 կմ խորությամբ ներթափանցել էին ռազմաճակատի պաշտպանությունը և դեռ չէին սպառել իրենց հարձակողական հնարավորությունները։ Ընդ որում, նրանց նկատմամբ ուժերով և ռեսուրսներով անհրաժեշտ գերազանցությունը չստացվեց։ 40-րդ բանակի գոտում ստեղծված խմբերին դիմակայել են երկու դիվիզիաներ (Գրոսդոյչլանդ և 168-րդ հետևակային): Նրանց հաղթելու համար նրա հրամանատարն ուներ ընդամենը 67 տանկ։ Հարձակման անցումը նախապատրաստվել է հապճեպ, հակառակորդի ակտիվ ազդեցության պայմաններում, ինչը թույլ չի տվել միջոցներ ձեռնարկել կրակային վնասներ կազմակերպելու և առաջադրանքը կատարելու համար հատկացված զինված ուժերի տարբեր ճյուղերի ստորաբաժանումների և մասերի ջանքերը համակարգելու համար։

Հակագրոհը, ինչպես պատկերացնում էր ռազմաճակատի հրամանատարությունը, այդպես էլ տեղի չունեցավ։ Գերմանական 11-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները, առանց դադարի շարունակելով գրոհը, խաթարեցին ստեղծված խմբերի կազմակերպված մուտքը մարտ և նրանց մեծ կորուստներ պատճառեցին մարդկանց և տեխնիկայի մեջ։ Նախատեսված գործողության համաձայն գործել է միայն 5-րդ գվարդիական տանկային կորպուսը, որն ունենալով ընդամենը 18 տանկ, գործնականում ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել ռազմական գործողությունների ընդհանուր ընթացքի վրա։

## «Ցատկ» գործողություն
«Զվեզդա» գործողության հետ միաժամանակ Հարավարևմտյան ճակատի հրամանատար Ն.Ֆ.Վատուտինը մտահղացել է Դոնբասում գերմանական զորքերը շրջապատելու և Զապորոժիեի շրջանի Դնեպր հասնելու գործողությունը: Կարծիք կա, որ այս պլանի նպատակները համընկել են մեկ տարի առաջ ռազմաճակատի նույն հատվածում ձեռնարկված Խարկովի գործողության նպատակների հետ։ Գործողությունը ստացել է «Ցատկ» ծածկագիրը։

Պլանն իրականացնելու համար ստեղծվել է շարժական խումբ՝ գեներալ-լեյտենանտ Մ.Մ.Պոպովի հրամանատարությամբ։ Խմբի կազմում ընդգրկված էին 4-րդ գվարդիայի, 3-րդ, 10-րդ և 18-րդ տանկային կորպուսները, 57-րդ գվարդիական հրաձգային և 52-րդ հրաձգային դիվիզիաները, ինչպես նաև ուժեղացումներ։ Շարժական խումբը բաղկացած էր 137 տանկից։

Շարժական խմբի ներմուծումը մարտի մեջ պլանավորվել էր 1-ին գվարդիական բանակի (հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Վ. Ի. Կուզնեցով) և 6-րդ բանակի (գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Մ. Խարիտոնով) հրաձգային ստորաբաժանումների կողմից ճակատի բեկումից հետո։ Ռազմաճակատի ճեղքումից հետո այս երկու բանակները պետք է ծածկեին Պոպովի շարժական խմբի գործողությունները՝ առաջանալով դեպի արևմուտք և հարավ-արևմուտք։ 3-րդ գվարդիական բանակից ստեղծվեց նաև շարժական խումբ, որի կորիզը կազմում էր 8-րդ հեծելազորային կորպուսը (հրամանատար՝ գեներալ Մ.Դ. Բորիսով)։ Խմբի նպատակն էր Դեբալցևով անցնել Մակեևկա և Ստալինո և միանալ Պոպովի խմբին:

17-րդ օդային բանակը պետք է օդային աջակցություն ցուցաբերեր Հարավարևմտյան ռազմաճակատի զորքերին։ Փետրվարի կեսերին բանակը համալրվեց ամերիկյան *A-20 Boston* ռմբակոծիչներով զինված օդային դիվիզիայով և նոր Տու-2 ռմբակոծիչների առանձին օդային գնդով։

### Խորհրդային զորքերի հարձակում
«Ցատկ» գործողությունը սկսվեց 1943 թվականի հունվարի 29-ին 6-րդ բանակի հարձակմամբ բանակային խմբի Լանցի աջ թևի դեմ Կուպյանսկի շրջանում և Կրասնայա գետի վրա: Փետրվարի 2-ին 6-րդ բանակի ստորաբաժանումների մեծ մասը հասավ Օսկոլ։ Փետրվարի 3-ին 6-րդ բանակի կողմից Օսկոլի հատումը հաջողությամբ ավարտվեց։ Փետրվարի 4-ին 6-րդ բանակն իր աջ թևով հասավ Սևերսկի Դոնեց գետ։ Փետրվարի 5-ին գրավվել է Իզյումը, իսկ հաջորդ օրը՝ Բալակլեյան։ Հունվարի 29-ից փետրվարի 6-ը 6-րդ բանակը մարտերում առաջ է անցել 127 կիլոմետր՝ օրական 14-15 կիլոմետր միջին առաջխաղացման տեմպերով։ Վերմախտի 298-րդ և 320-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումները մասնատված էին և մասամբ շրջափակված։

### Գերմանացիները լքում են Ռոստովը
Այս ժամանակահատվածում գերմանական հրամանատարության հիմնական խնդիրը Խարկովից մինչև Դոնի Ռոստով շարունակական առաջնագիծը ծածկելու համար զորքերի բացակայությունն էր։

:
Հաշվի առնելով խորհրդային զորքերի թվային զգալի գերազանցությունը՝ Մանշթայնը պնդեց 4-րդ տանկային բանակի դուրսբերումը Արևելյան Դոնբասից, լքելու Ռոստովը և պաշտպանական գիծը Միուս գետ տեղափոխելը։ Փետրվարի 6-ին Հիտլերի շտաբում տեղի ունեցած հանդիպումից հետո, որը տևեց ավելի քան 4 ժամ, ստացվեց հետ կանչելու թույլտվություն։ Փետրվարի 17-ին բանակային Հոլլիդտը լքեց Նովոչերկասկը և Ռոստովը և գրավեց պաշտպանական դիրքերը Միուս գետի վրա՝ Տագանրոգից արևելք։

Փետրվարի 12-ին Դոնի բանակային խմբի շտաբը (այդ պահից այն կոչվում էր «Հարավ» բանակային խումբ) Ստալինոյից տեղափոխվեց Զապորոժիա։

### Գերմանական պաշտպանություն
[thumb|230px|Հիտլերը և Դոնի բանակային խմբի հրամանատար [Էրիխ ֆոն Մանշթայն |Էրիխ ֆոն Մանշթայնը Զապորոժիաում:]]
Փետրվարի կեսերին գերմանական հրամանատարությունը վերջնականապես համոզվեց, որ խորհրդային զորքերի հիմնական հարձակումն իրականացվում էր Զապորոժիեի ուղղությամբ հարավում գտնվող 1-ին տանկային բանակի և հյուսիսում գտնվող Լանցի խմբի միջև բացվածքով։ Ակնհայտ դարձավ, որ այս հարձակման նպատակը Դնեպրի անցումն էր։

Փետրվարի 18-ին Հիտլերը ժամանեց Մանշթայնի շտաբ Զապորոժիեում։ Երկօրյա հանդիպումների արդյունքում որոշում կայացվեց հրաժարվել Խարկովը հետ գրավելու փորձերից, որոնք սկզբում պնդում էր Հիտլերը, և ջանքերը կենտրոնացնել բեկման դեմ պայքարի վրա։ Քանի որ խորհրդային զորքերի առաջադեմ ստորաբաժանումները մինչ այժմ գտնվում էին Զապորոժյեից 60 կմ հեռավորության վրա, Հիտլերը արագ համաձայնեց Մանշթայնի բոլոր փաստարկներին և հեռացավ:

Փետրվարի 19-ին Մանշթայնը հրամայեց 4-րդ տանկային բանակին անցնել հակահարձակման՝ Պավլոգրադով առաջխաղացող խորհրդային զորքերին կասեցնելու համար։ Փետրվարի 22-ին Պավլոգրադը գրավվեց։ Հյուսիսից Կրասնոգրադով կամ Դնեպրոպետրովսկով կամ Պոլտավայով կամ Կրեմենչուգով դեպի Դնեպր երթուղիները պաշտպանելու խնդիրը հանձնարարվել էր Քեմփֆ խմբին։
thumb|left|160px|ՍՍ «''Leibstandarte'' Ադոլֆ Հիտլեր» 1-ին դիվիզիայի զինվորները ''Marder III'' հակատանկային ինքնագնաց կայանքի կողքին, 1943 թվականի փետրվար
Ռազմաճակատի հարավային հատվածում գերմանացիներին հաջողվեց հետ մղել խորհրդային զորքերի հարձակումը Միուս գետի գծով։ 4-րդ գվարդիական մեքենայացված կորպուսի 14-րդ և 15-րդ գվարդիական մեքենայացված բրիգադները, որոնք ճեղքել են Մատվեև Կուրգանի գերմանական դիրքերը, շրջապատված են եղել։ Դեբալցևեի մոտ Խորհրդային 8-րդ հեծելազորային կորպուսի ստորաբաժանումները, որոնք նախկինում ճեղքել էին առաջնագիծը, շրջապատվեցին և ճեղքելու անհաջող փորձից հետո ստիպված եղան հանձնվել։ Կորպուսի վիրավոր հրամանատար, գեներալ-մայոր Մ.Դ.Բորիսովը գերի է ընկել։

Պոպովի խմբի խորհրդային տանկային ստորաբաժանումները, որոնք մոտեցել էին Զապորոժյային, վառելիքի պակասի պատճառով կանգ առան քաղաքից 20 կմ հեռավորության վրա, և գերմանացիներին հետագայում հաջողվեց նրանց բաժանել փոքր խմբերի և ոչնչացնել։

Ռազմաճակատի կենտրոնական հատվածում գերմանական 1-ին տանկային բանակը ջախջախեց չորս խորհրդային տանկային և մեքենայացված կորպուսի, որոնք կանգնած էին նրա արևմտյան ճակատի դիմաց։

### Գերմանական հակահարձակում
Փետրվարի 25-ին գերմանական զորքերը («Ռայխ» և «Մահացած գլուխ» դիվիզիաներ) կատաղի մարտերի ընթացքում գրավեցին Լոզովայան։ Այս ուղղությամբ մարտերում զոհվել է գերմանական «Մահացած գլուխ» դիվիզիայի հրամանատար Էյկեն։ Փետրվարի 27-ին «Մահացած գլուխ» գլխավոր դիվիզիայի ստորաբաժանումները գրավեցին Ցարեդարովկան և Պանյուտինը։

Նկարագրված իրադարձությունների արդյունքում մինչև մարտի 1-ը գերմանական հրամանատարությունը հնարավորություն ունեցավ ևս մեկ անգամ վերահսկողության տակ վերցնել Դոնեցյան գիծը և, անցնելով գետը սառույցի վրա, մտնել Խարկովի մարզում գտնվող խորհրդային խմբի թիկունք:

Մարտի 1-2-ին գերմանական զորքերին հաջողվեց գրավել Եֆրեմովկան։

Մարտի 4-ին գերմանական զորքերը հարավից հարձակում սկսեցին Խարկովի վրա։ Մարտի 10-ին նրանք արդեն շատ մոտ էին քաղաքին, մարտի 12-ին սկսվեցին փողոցային մարտեր, որին մասնակցում էր գերմանական *Leibstandarte* դիվիզիան (Պայպերի խումբ)։ Մարտի 14-ին քաղաքն ու խորհրդային 3-րդ տանկային բանակն ամբողջությամբ շրջափակված էին։

Ի տարբերություն 2-րդ ՍՍ տանկային կորպուսի ստորաբաժանումների, որոնք արդեն ներխուժել էին Խարկով, 48-րդ Պանզերային կորպուսը ճահճացավ քաղաքի հարավում և հարավ-արևելքում մարտերում։ Դրա հետ կապված՝ հարավային բանակային խմբի հրամանատարը հանձնարարել է ՍՍ «Տոտենկոպֆ» դիվիզիային շրջանցել այն արևելքից։ Զարգացնելով հարձակողական գործողությունը՝ մարտի 13-ին նրա ստորաբաժանումները հասան Կարմիր բանակի 3-րդ տանկային բանակի հաղորդակցության հիմնական գիծ։ Հասկանալով, որ հակառակորդի կողմից նման գործողությունները կհանգեցնեն նրա շրջապատմանը, գեներալ-գնդապետ Ֆ. Ի. Գոլիկովը որոշեց անցնել հակահարձակման, որի համար նա նախատեսում էր ներգրավել 18-րդ տանկային կորպուսին իրեն ենթակա 173-րդ տանկային բրիգադի հետ: Բայց նրանք չկարողացան կատարել առաջադրանքը միայն 12 տանկով։ 3-րդ տանկային բանակի շուրջկալը փակվեց։

Մարտի 15-ին, գեներալ-մայոր Է. Բելովը, որը ղեկավարում էր քաղաքի պաշտպանությունը, որոշեց ճեղքել հարավ-արևելյան ուղղությամբ՝ Զմիևի և Չուգուևի միջև: Ճեղքումն ընդհանուր առմամբ հաջող էր, և մարտի 17-ին Խարկովի պաշտպանները կենտրոնացած էին Սևերսկի Դոնեց գետի արևելյան ափին:

Մարտի 15-ի գիշերը ռազմաճակատի շտաբը Գերագույն հրամանատարության շտաբից ցուցում ստացավ Խարկովից հեռանալու և Սեվերսկի Դոնեց գետի ձախ ափ նահանջելու թույլտվությամբ։ Ինչպես նշվում է 3-րդ տանկային բանակի շտաբի հաղորդագրության մեջ, մարտի 17-ի վերջին «հաղթահարելով թշնամու դիմադրությունը՝ բանակի ստորաբաժանումները հարավային ուղղությամբ հասել են մինչև 5000, իսկ հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ՝ մինչև 3500 հոգու։ Դիվիզիան, չհաշված նախկինում մարտից դուրս բերված թիկունքային ծառայությունները, 17-րդ ՆԿՎԴ բրիգադը դուրս եկավ ավելի քան 1000 ակտիվ սվիններով... 303-րդ և 19-րդ հրաձգային դիվիզիաներն ունեն ավելի քան 1000 ակտիվ սվիններ»:

Շրջանակից դուրս գալուց և նշված տարածքում կենտրոնանալուց հետո բանակին մնացել են՝ 45 մմ հակատանկային հրացաններ՝ 6; 76 մմ գնդի հրետանային հրացաններ՝ 4; 76 մմ հրետանային կայանք՝ 19; 122 մմ հաուբիցներ՝ 12; 122 մմ ատրճանակներ՝ 12; 152 մմ հաուբից հրացաններ՝ 17; 50 մմ ականանետներ՝ 15; 82 մմ ականանետներ՝ 40; 120 մմ ականանետներ՝ 10; տանկեր՝ 9։
Շրջապատելով Խարկովը՝ գերմանական զորքերը նաև հնարավորություն ստացան հարձակում սկսել Բելգորոդի վրա։ Իրադարձությունների նման զարգացումը կանխելու համար ճակատային զորքերի հրամանատար Ֆ. Ի. Գոլիկովը հրամայեց դուրս բերել 69-րդ բանակը նոր պաշտպանական գիծ՝ հարավից Բելգորոդի ուղղությունը ծածկելու համար: Բայց Բելգորոդ թշնամու ճեղքման սպառնալիքը ակնհայտ դարձավ Վորոնեժի ռազմաճակատի շտաբի ներկայացուցիչ Ա.Մ.Վասիլևսկու համար: Ի.Վ.Ստալինի հետ հեռախոսազրույցում նա արտահայտեց «Կուրսկ-Բելգորոդ-Խարկով ուղղությունը անհապաղ և լրջորեն ամրապնդելու» անհրաժեշտության գաղափարը, որի համար պետք է այնտեղ ուղարկվեն երեք բանակ, այդ թվում՝ մեկ տանկային բանակ:

Վասիլևսկու փաստարկները հաշվի են առնվել, և շուտով Կենտրոնական և Վորոնեժի ռազմաճակատների զորքերի հրամանատարները հրահանգ են ստացել Գերագույն գլխավոր հրամանատարից, որտեղ նշվում է. մտադիր է առաջ շարժվել դեպի Բելգորոդ, ճեղքել դեպի Կուրսկ և միանալ գերմանական զորքերի Օրյոլի խմբին՝ հասնելու Կենտրոնական ճակատի թիկունքին։

Մարտի 18-ին Խարկովի մարզը վերահսկողության տակ է վերցրել 48-րդ տանկային կորպուսը։ Սա թույլ տվեց 2-րդ ՍՍ տանկային կորպուսին թեքվել դեպի հյուսիս և շարժվել դեպի Բելգորոդ, որը պաշտպանելու ոչ ոք չուներ: Խորհրդային ստորաբաժանումները չկարողացան հակագրոհներով հետ գրավել Բելգորոդը, և մարտի 19-ից ամբողջ ռազմաճակատի երկայնքով դադար էր՝ գարնանային հալոցքի պատճառով։

Միաժամանակ իրավիճակը 69-րդ բանակի գոտում կտրուկ սրվել էր։ Մարտի 18-ին 2-րդ ՍՍ տանկային կորպուսի հիմնական ուժերը, ավարտելով իրենց վերախմբավորումը Խարկովի մարզից, հզոր հարված հասցրին նրա ստորաբաժանումներին և երեք ուղղություններով անցան հարձակման։ Ընդհանուր առմամբ մարտ է բերվել մինչև 125 տանկ։ Իր զեկույցում գեներալ-գնդապետ Ֆ. Ի. Գոլիկովն արտացոլել է այս իրադարձությունները հետևյալ կերպ. «:

Գրավելով Բելգորոդը, 2-րդ ՍՍ տանկային կորպուսը և 11-րդ բանակային կորպուսը շարունակեցին իրենց հարձակումը 40-րդ բանակի դեմ՝ իր ստորաբաժանումները հետ մղելով դեպի հյուսիս և հյուսիս-արևելք՝ Կուրսկի ուղղությամբ հարձակման համար պայմաններ ստեղծելու համար: Սակայն հակառակորդի հետագա տարածումը կասեցվել է Գերագույն հրամանատարության շտաբի որոշմամբ ժամանած գեներալ-լեյտենանտ Ի.Մ.Չիստյակովի 21-րդ բանակի կողմից։ Նրա առաջադեմ 52-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան Օբոյան ուղղությամբ ծանր մարտերի ժամանակ կանգնեցրել է ՍՍ մահվան գլխավոր դիվիզիայի ստորաբաժանումները և ապահովել հիմնական ուժերի կենտրոնացումն ու տեղակայումը։ Ինչպես հայտնել է շտաբին Վորոնեժի ճակատում նրա ներկայացուցիչ Ա. 52-րդ դիվիզիան և կորցնելով 13 տանկ և 5 զրահամեքենա՝ նահանջել է Օսկոչնոյեի շրջան՝ թողնելով 87 դիակ պաշտպանության առաջնագծի դիմաց, ըստ տեղի բնակիչների՝ թշնամին ամբողջ գիշեր անցկացրել է մարտադաշտից դիակները հանելով և ոչնչացրել տանկերը։

Սրանից հետո 2-րդ ՍՍ տանկային կորպուսն այլևս չկարողացավ ճեղքել խորհրդային զորքերի պաշտպանությունը։ Բայց 21-րդ բանակը, ի տարբերություն իր օգտագործման նախնական պլանների՝ 1-ին տանկային բանակի հետ միասին ջախջախել թշնամու խմբին, մնաց օկուպացված գծում՝ հետ մղելով իր մարող հարձակումները։

Սա նշանավորեց ռազմական գործողությունների ավարտը Վորոնեժի ճակատային գոտում։ Իրենց ընթացքի ընթացքում նրա ձախ թևի բանակները հետ շպրտվեցին զգալի խորություն, լքեցին Խարկովն ու Բելգորոդը և մեծ կորուստներ կրեցին մարդկանցից և տեխնիկայից: Այսպիսով, 69-րդ բանակում «Սևերսկի Դոնեց»-ի հետևում նահանջելուց հետո մնացել է ընդամենը 77 հրացան և ականանետ։ 40-րդ բանակը միայն մարտի 10-21-ը կորցրեց 134 հրացան և 159 ականանետ, մինչդեռ ամբողջ ճակատը կորցրեց 645 հրացան և 1358 ականանետ:

## Հետևանքներ
[thumb|160px|[Հայնրիխ Հիմլեր|Հիմլերը Խարկովում. 1943 թվականի ապրիլ]]
Օստրոգոժսկ-Ռոսսոշանսկի և Վորոնեժ-Կաստորնոյե երկու հաջորդական գործողությունների արդյունքում գերմանական բանակի Բ խմբի հիմնական ուժերը ջախջախվեցին, բայց խորհրդային զորքերի ընդհանուր հարձակումը, որը սկսվեց Ստալինգրադի մոտ 1942 թվականի նոյեմբերին, անհաջող էր։

Հմտորեն շահարկելով խորհրդային հրամանատարության մանևրն ու սխալները՝ Մանշթայնին հաջողվեց կասեցնել խորհրդային գրոհը և վերականգնել վերահսկողությունը Խարկովի և Բելգորոդի նկատմամբ։ Խորհրդային զորքերի այս ձախողումը և ճակատների ուժերի թերագնահատումը, որի հետևանքով Կարմիր բանակը ստիպված եղավ կրկին լքել գերմանացիներից հետ գրաված խոշոր քաղաքները և նահանջել 100-150 կմ, դրդեց պաշտպանության պետական ​​կոմիտեին քայլեր ձեռնարկել ռազմական հակահետախուզությունն ուժեղացնելու և իր մասնագիտացված «Սմերշ» ծառայությունը ստեղծելու համար:

Նախ, այս արդյունքը 1942-1943 թվականների ձմեռային արշավի եզրափակիչ փուլում Գերագույն գլխավոր հրամանատարի կատարած սխալ հաշվարկների արդյունքն էր։ Գերագույն հրամանատարության շտաբը թերագնահատեց 1943 թվականի փետրվարին հարավ-արևմտյան ուղղությամբ ծավալված իրադարձությունների լրջությունը: Ուստի Վորոնեժի ռազմաճակատի առաջխաղացումը շատ ուշ կասեցվեց:

Միայն այն ժամանակ, երբ առաջացավ Կուրսկի ուղղությամբ թշնամու մեծ ուժերի կողմից խորը բեկման սպառնալիքը, սկսեցին արմատական ​​միջոցներ ձեռնարկել նրա հարձակման հետագա ընդլայնումը կանխելու համար: Վորոնեժի ռազմաճակատին տրվեցին շտաբի ռեզերվներ, որոնք, ի վերջո, հնարավորություն տվեցին կայունացնել իրավիճակը։ Այն անփոփոխ մնաց մինչև 1943 թվականի հուլիսը, այսինքն՝ մինչև Կուրսկի ճակատամարտի սկիզբը։

## Պատմական նշանակություն
Խարկովի համար մղվող մարտերում գերմանական հրամանատարությունը հմտորեն օգտագործեց մանևրող պաշտպանության մարտավարությունը, որը խորը պատմական արմատներ ուներ մանևրային պատերազմի (հնացած՝ դաշտային պատերազմ) պրուսական ռազմական դոկտրինում ().։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Bundesarchiv Bild 101III-Zschaeckel-189-13, Russland, Charkow, Waffen-SS mit Panzer IV.jpg|*T-IV* ՍՍ «Ռեյխ» 2-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայից Խոլոդնայա լեռան վրա, մարտ 1943
Պատկեր:Bundesarchiv Bild 101I-704-0129-08, Russland-Süd (Charkow-), Panzer VI (Tiger I).jpg|«Վագրը» Խարկովի «Լյուքսեմբուգի վարդեր» հրապարակում, ամառ 1943


## Գրականություն
* *[[Меллентин, Фридрих Вильгельм фон|Фридрих фон Меллентин]].* [militera.lib.ru/h/mellenthin/index.html Танковые сражения 1939—1945 гг.]
* *[[Манштейн, Эрих фон|Манштейн Э.]]* [militera.lib.ru/memo/german/manstein/13.html Утерянные победы.] — М.: ACT; СПб.: Terra fantastica, 1999. — 896 с. — ISBN 5-237-01547-6
* 
* 
* *Серебряков Г. И., Буйских Б. Н., Вовк А. А. и др.* Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). / Редкол.: И. А. Герасимов и др.; Изд. 2-е, испр. и доп.— Киев: Политиздат Украины, 1979.
* *Морозов В.* Почему не завершилось наступление в Донбассе весной 1943 года. // Военно-исторический журнал. — 1963. — № 3. — С. 14-34.
* *Головин М. И.* Уроки двух операций. // Военно-исторический журнал. — 1988. — № 1. — С. 19-25.
* *Дударенко М. Л., Перечнев Ю. Г., Елисеев В. Т. и др.* Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945. — М.: Воениздат, 1985. — 598 с.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վորոնեժ-Խարկովյան հարձակողական գործողություն
* Գերմանական լրահոս. ՍՍ-ի զորքերը Խարկովի ճակատամարտում
* «Քաղաքների ազատագրում. տեղեկատու 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքների ազատագրման մասին» / М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր