Բորսայում առևտրվող ֆոնդ

**Բորսայում առևտրվող ֆոնդ** (**ԲԱՖ**) (), ներդրումային ֆոնդի տեսակ, որը նաև բորսայում առևտրվող ապրանք է, այսինքն՝ այն առևտրվում է ֆոնդային բորսաներում։ ԲԱՖ-ները պատկանում են ֆինանսական ակտիվների, ինչպիսիք են բաժնետոմսերը, պարտատոմսերը, արժույթները, պարտքերը, ֆյուչերսային պայմանագրերը և/կամ ապրանքները, ինչպիսիք են ոսկու ձուլակտորները։ Շատ ԲԱՖ-ներ ապահովում են որոշակի մակարդակի դիվերսիֆիկացիա՝ համեմատած առանձին բաժնետոմս ունենալու հետ։

ԲԱՖ-ը իր սեփականությունը բաժանում է բաժնետերերի կողմից պահվող բաժնետոմսերի: Կախված տվյալ երկրից՝ ԲԱՖ-ի իրավական կառուցվածքը կարող է լինել ընկերություն, հավատարմագրային ֆոնդ, բաց տիպի կառավարվող ներդրումային ընկերություն կամ բաժնետու հավատարմագրային ֆոնդ։ Բաժնետերերը անուղղակիորեն տիրապետում են ֆոնդի ակտիվներին և իրավունք ունեն ստանալու շահույթի մի մասը, ինչպիսիք են տոկոսները կամ դիվիդենտները, և իրավունք կունենան ստանալու ցանկացած մնացորդային արժեք, եթե ֆոնդը լուծարվի։ Նրանք նաև ստանում են տարեկան հաշվետվություններ։ ԲԱՖ-ը սովորաբար գործում է արբիտրաժային մեխանիզմով, որը նախատեսված է դրա առևտուրը իր զուտ ակտիվների արժեքին մոտ պահելու համար, չնայած կարող են տեղի ունենալ շեղումներ։

Ամենամեծ ԲԱՖ-ները, որոնք պասիվ կերպով հետևում են ֆոնդային շուկայի ինդեքսներին, ունեն տարեկան ծախսերի հարաբերակցություն, որը կազմում է ներդրված գումարի ընդամենը 0.03%-ը, չնայած մասնագիտացված ԲԱՖ-ները կարող են ունենալ տարեկան վճարներ ներդրված գումարի 1%-ի կամ ավելիի չափով։ Այս վճարները վճարվում են ԲԱՖ-ի թողարկողին հիմքում ընկած բաժնետոմսերից կամ ակտիվների վաճառքից ստացված դիվիդենտներից։

Միացյալ Նահանգներում 5.4 տրիլիոն դոլար է ներդրվել բաժնետոմսերի ԲԱՖ-ներում և 1.4 տրիլիոն դոլար՝ ֆիքսված եկամտով ԲԱՖ-ներում։ Եվրոպայում 1.0 տրիլիոն դոլար ներդրված է բաժնետոմսերի ԲԱՖ-ներում և 0.4 տրիլիոն դոլար՝ ֆիքսված եկամտով ԲԱՖ-ներում։ Ասիայում բաժնետոմսերի ԲԱՖ-ներում ներդրված է 0.9 տրիլիոն դոլար և ֆիքսված եկամտաբերությամբ ԲԱՖ-ներում՝ 0.1 տրիլիոն դոլար։ 2023 թվականի առաջին եռամսյակում ԲԱՖ-ներով առևտուրը կազմել է ԱՄՆ-ում ֆոնդային բորսայի առևտրի ընդհանուր դոլարային ծավալի 32%-ը, Եվրոպայում՝ առևտրի ծավալի 11%-ը և Ասիայում՝ առևտրի ծավալի 13%-ը։

ԱՄՆ-ում ԲԱՖ-ների ամենամեծ թողարկողներն են BlackRock iShares-ը՝ 34% շուկայական մասնաբաժնով, Vanguard-ը՝ 29% շուկայական մասնաբաժնով, State Street Global Advisors-ը՝ 14% շուկայական մասնաբաժնով, Invesco-ն՝ 5% շուկայական մասնաբաժնով և Charles Schwab-ը՝ 4% շուկայական մասնաբաժնով։

ԲԱՖ-երը կարգավորվում են պետական մարմինների կողմից (օրինակ՝ ԱՄՆ-ում՝ Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի՝ SEC-ի և Ապրանքային ֆյուչերսների առևտրի հանձնաժողովի՝ CFTC-ի կողմից) և գտնվում են արժեթղթերի մասին օրենսդրության ազդեցության տակ (օրինակ՝ ԱՄՆ-ում՝ 1940 թվականի Ներդրումային ընկերությունների մասին օրենքի և 1934 թվականի Արժեթղթերի բորսայի մասին օրենքի)։

Փակ ֆոնդերը չեն համարվում ԲԱՖ-ներ, չնայած դրանք ֆոնդեր են և առևտուր են անում բորսայում, դրանք չեն փոխում իրենց թողարկած բաժնետոմսերի քանակը՝ ի տարբերություն ԲԱՖ-ի։ Բորսայում առևտրվող պարտատոմսերը պարտքային գործիքներ են, որոնք բորսայում առևտրվող ֆոնդեր չեն:

## ԲԱՖ-երը ընդդեմ փոխադարձ ֆոնդերի
ԲԱՖ-ները շատ առումներով նման են փոխադարձ ֆոնդերին, բացառությամբ այն բանի, որ ԲԱՖ-ները օրվա ընթացքում ֆոնդային բորսաներում գնվում և վաճառվում են այլ սեփականատերերից, մինչդեռ փոխադարձ ֆոնդերը գնվում և վաճառվում են թողարկողից՝ օրվա վերջում դրանց գնի հիման վրա։ ԲԱՖ-ները նաև ավելի թափանցիկ են, քանի որ դրանց բաժնետոմսերը սովորաբար ամեն օր հրապարակվում են առցանց, և Միացյալ Նահանգներում ավելի արդյունավետ են հարկային առումով, քան փոխադարձ ֆոնդերը։ Ի տարբերություն փոխադարձ ֆոնդերի՝ ԲԱՖ-երը առևտրվում են արժեթղթերի բորսայում, կարող են վաճառվել կարճ վաճառքի (short selling) միջոցով, գնվել բրոքերից վերցված վարկային միջոցներով, ինչպես նաև գնվել կամ վաճառվել սահմանային հանձնարարականներով (limit orders), որի դեպքում գնորդը կամ վաճառողը նախապես տեղեկացված է մեկ բաժնետոմսի գնի մասին։

### Ծախսեր և վճարներ
Ե՛վ ԲԱՖ-ները, և՛ փոխադարձ ֆոնդերը գանձում են տարեկան ծախսերի հարաբերակցություններ, որոնք տատանվում են ներդրումային արժեքի 0.02%-ից մինչև ներդրումային արժեքի 1%-ը։ Փոխադարձ ֆոնդերը սովորաբար ունեն ավելի բարձր տարեկան վճարներ, քանի որ ունեն ավելի բարձր մարքեթինգային, բաշխման և հաշվապահական ծախսեր (12b-1 վճարներ)։ ԲԱՖ-ները նաև ընդհանուր առմամբ ավելի էժան են շահագործման համար, քանի որ, ի տարբերություն փոխադարձ ֆոնդերի, դրանք պարտավոր չեն գնել և վաճառել արժեթղթեր և պահպանել դրամական պահուստներ՝ բաժնետերերի գնումներն ու մարումները հաշվի առնելու համար։

Բորսային միջնորդները ԲԱՖ-ների և փոխադարձ ֆոնդերի գնման և վաճառքի համար կարող են տարբեր միջնորդավճարներ գանձել: Բացի այդ, Միացյալ Նահանգներում ԲԱՖ-ների վաճառքը ենթակա է գործարքային վճարների, որոնք ազգային արժեթղթերի բորսաները պետք է վճարեն ԱՄՆ արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովին (SEC)՝ համաձայն 1934 թվականի Արժեթղթերի բորսաների մասին օրենքի 31-րդ բաժնի, որը, 2023 թվականի փետրվարի դրությամբ, կազմում է 8 դոլար գործարքից ստացված յուրաքանչյուր 1 միլիոն դոլարի համար։

### Հարկում
Միացյալ Նահանգներում ԲԱՖ-ները կարող են ավելի գրավիչ լինել հարկային տեսանկյունից, քան փոխադարձ ֆոնդերը՝ հարկվող հաշիվներում կատարված գործարքների համար։ Այնուամենայնիվ, Միացյալ Թագավորությունում և Գերմանիայում ԲԱՖ-ները հարկային արտոնություններ չունեն փոխադարձ ֆոնդերի համեմատ։

ԱՄՆ-ում, երբ փոխադարձ ֆոնդը կապիտալի շահույթ է գրանցում, որը չի հավասարակշռվում իրականացված վնասով (այսինքն՝ երբ ֆոնդը վաճառում է արժեզրկված բաժնետոմսեր՝ ներդրողների հետգնումները կատարելու համար), դրա բաժնետերերը, որոնք ֆոնդը պահում են հարկվող հաշիվներում, հաճախ կապիտալի եկամտի հարկեր են վճարում իրենց բաժնեմասի համար։ ԲԱՖ ներդրողները, որպես կանոն, կապիտալի շահույթ են ստանում միայն այն դեպքում, երբ վաճառում են իրենց սեփական բաժնետոմսերը շահույթ ստանալու համար։

Vanguard-ի կողմից առաջարկվող ԲԱՖ-ները իրականում նրա փոխադարձ ֆոնդերի տարբեր բաժնետոմսերի դաս են և ինքնուրույն չեն գործում, սակայն դրանք, որպես կանոն, որևէ անբարենպաստ հարկային խնդիր չունեն։

### Առևտուր
ԲԱՖ-ները կարելի է գնել և վաճառել ընթացիկ շուկայական գներով առևտրային օրվա ցանկացած պահի, ի տարբերություն փոխադարձ ֆոնդերի, որոնք կարելի է առևտուր անել միայն առևտրային օրվա վերջում։ Բացի այդ, ի տարբերություն փոխադարձ ֆոնդերի, ներդրողները կարող են կատարել նույն տեսակի գործարքներ, ինչ բաժնետոմսերի հետ, ինչպիսիք են սահմանափակման պատվերները, որոնք թույլ են տալիս ներդրողներին նշել այն գնային կետերը, որոնցով նրանք պատրաստ են առևտուր անել, կորստի սահմանման հանձնարարականներ, հեջավորման ռազմավարությունները, և չկա նվազագույն ներդրումային պահանջ։ ԲԱՖ-ները կարող են հաճախակի առևտրվել՝ ռիսկը հեջավորելու կամ շուկայական ժամանակի ներդրումային ռազմավարություններ իրականացնելու համար, մինչդեռ շատ փոխադարձ ֆոնդեր սահմանափակումներ ունեն հաճախակի առևտրի վերաբերյալ։

Օպցիոնները, ներառյալ փութ օպցիոնները և քոլ օպցիոնները, կարող են վաճառվել կամ գնվել ԲԱՖ-ների մեծ մասում, ինչը հնարավոր չէ փոխադարձ ֆոնդերի դեպքում, ինչը թույլ է տալիս ներդրողներին իրականացնել այնպիսի ռազմավարություններ, ինչպիսիք են ծածկված գնման օպցիոնները ԲԱՖ-ների վրա։ Կան նաև մի քանի ԲԱՖ-ներ, որոնք իրենց ֆոնդերի շրջանակներում իրականացնում են ծածկված գնման ռազմավարություններ։

Շատ փոխադարձ ֆոնդեր պետք է պահվեն թողարկող ընկերության հաշվառումներում, մինչդեռ ԲԱՖ-երը կարող են առևտրվել ցանկացած բրոքերի միջոցով։ Որոշ բրոքերներ չեն թույլատրում ավտոմատ պարբերական ներդրումներ կամ ԲԱՖ-երի մասնաբաժինների առևտուր՝ բաժնետոմսերի ֆրակցիաներով, մինչդեռ այսպիսի հնարավորությունները թույլատրվում են բոլոր փոխադարձ ֆոնդերի թողարկողների կողմից։

Ամենատարածված ԲԱՖ-ները, ինչպիսիք են S&P 500-ին հետևողները, օրական առևտուր են անում տասնյակ միլիոնավոր բաժնետոմսերով և ունեն ուժեղ շուկայական իրացվելիություն, մինչդեռ կան շատ ԲԱՖ-ներ, որոնք շատ հաճախ չեն առևտուր անում և, հետևաբար, կարող են դժվար լինել վաճառել ավելի իրացվելի ԲԱՖ-ների համեմատ։ Ամենաակտիվ ԲԱՖ-ները *շատ* իրացվելի են՝ բարձր կանոնավոր առևտրային ծավալով և խիստ առաջարկի և գնորդի միջև սփրեդներով (գնորդի և վաճառողի գների միջև եղած բացը), ուստի գինը տատանվում է օրվա ընթացքում։ Սա հակադրվում է փոխադարձ ֆոնդերին, որտեղ տվյալ օրվա բոլոր գնումները կամ վաճառքները կատարվում են նույն գնով առևտրային օրվա վերջում։

### Թափանցիկություն
ԲԱՖ-ները անընդհատ գներ են սահմանում ամբողջ առևտրային օրվա ընթացքում և, հետևաբար, ունեն գների թափանցիկություն։

## ԲԱՖ-ների կատեգորիաներ
### Ինդեքսային ETF-ներ
ETF-ների մեծ մասը ինդեքսային ֆոնդեր են, այսինքն՝ դրանք հետևում են ինդեքսի կատարողականին՝ ընդհանուր առմամբ պահելով նույն արժեթղթերը նույն համամասնություններով, ինչ որոշակի ֆոնդային շուկայի ինդեքսը, պարտատոմսերի շուկայի ինդեքսը կամ այլ տնտեսական ինդեքսը։ Խոշոր ինդեքսային ETF-ների օրինակներից են Vanguard Total Stock Market ETF-ը (NYSE Arca), որը հետևում է CRSP ԱՄՆ ընդհանուր շուկայի ինդեքսին, ETF-ներ, որոնք հետևում են S&P 500-ին, որոնք թողարկվում են The Vanguard Group-ի (VOO), iShares-ի (IVV) և State Street Corporation-ի (SPY) կողմից, ETF-ներ, որոնք հետևում են NASDAQ-100 ինդեքսին և iShares Russell 2000 ETF-ը (IWM ), որը հետևում է Russell 2000 ինդեքսին և ամբողջությամբ կազմված է փոքր շուկայական կապիտալիզացիա ունեցող ընկերություններից։ Այլ ֆոնդերը հետևում են որոշակի երկրի ինդեքսներին կամ ներառում են միայն այն ընկերությունները, որոնք չեն գտնվում Միացյալ Նահանգներում։ Օրինակ՝ Vanguard Total International Stock Index ETF-ը (VXUS) հետևում է MSCI All Country World ex USA Investable Market ինդեքսին, iShares MSCI EAFE Index ETF-ը (EFA) հետևում է MSCI EAFE ինդեքսին, իսկ iShares MSCI Emerging Markets ETF-ը (EEM) հետևում է MSCI Emerging Markets ինդեքսին։ Որոշ ETF-ներ հետևում են որոշակի տեսակի ընկերության, ինչպիսին է iShares Russell 1000 Growth ETF-ը (IWF), որը հետևում է Russell 1000 ինդեքսի «աճող» բաժնետոմսերին։ State Street Corporation-ը թողարկել է ETF-ներ, որոնք հետևում են S&P 500-ի բաղադրիչներին յուրաքանչյուր ոլորտում։ Այլ ինդեքսներ, որոնց վրա հիմնված են ETF-ները, կենտրոնանում են որոշակի նիշային ոլորտների վրա, ինչպիսիք են կայուն էներգիան կամ շրջակա միջավայրի, սոցիալական և կորպորատիվ կառավարումը։ Ինդեքսային ETF-ների մեծ մասը իրենց ակտիվների 100%-ը համամասնորեն ներդնում է ինդեքսի հիմքում ընկած արժեթղթերում, ներդրումների այս եղանակը կոչվում է **կրկնօրինակում (ռեպլիկացիա)**։ Որոշ ինդեքսային ETF-ներ, ինչպիսին է Vanguard Total Stock Market Index Fund-ը, որը հետևում է հազարավոր բաժնետոմսերի կատարողականին, օգտագործում են **ներկայացուցչական նմուշառում**՝ իրենց ակտիվների 80%-ից 95%-ը ներդնելով հիմքում ընկած ինդեքսի արժեթղթերում և մնացած 5%-ից 20%-ը ներդնելով այլ ակտիվներում, ինչպիսիք են ֆյուչերսները, օպցիոնային և սվոփային պայմանագրերը, ինչպես նաև հիմքում ընկած ինդեքսում չներառված արժեթղթերը, որոնք, ըստ ֆոնդի խորհրդատուի, կօգնեն ETF-ին հասնել իր ներդրումային նպատակին։

**Ֆակտորինգային ETF-ները** ինդեքսային ֆոնդեր են, որոնք օգտագործում են բարելավված ինդեքսավորում, որը համատեղում է ակտիվ կառավարումը պասիվ կառավարման հետ՝ փորձելով գերազանցել ինդեքսի եկամտաբերությունը։ Այս ETF-ները հակված են ունենալ մի փոքր ավելի բարձր ծախսերի հարաբերակցություններ և անկայունություն, քան խիստ պասիվ ինդեքսային ETF-ները։

**Սինթետիկ ETF-ները**, որոնք տարածված են Եվրոպայում, և հազվադեպ են հանդիպում Միացյալ Նահանգներում, ինդեքսային ETF-ների տեսակ են, որոնք չեն տիրապետում ակտիվներին, բայց հետևում են ինդեքսներին՝ օգտագործելով ածանցյալներ և սվոփեր: Այս ֆոնդերը առաջացրել են մտահոգություն՝ կապված արտադրանքի թափանցիկության բացակայության, համալիրության ավելացման, շահերի բախումների և կարգավորման պահպանման պակասի հետ։ Սինթետիկ ETF-ը ունի կոնտրագենտի ռիսկ, քանի որ կոնտրագենտը պայմանագրային պարտավորություն ունի համապատասխանեցնել ինդեքսի եկամտաբերությանը։ Գործարքը կազմակերպված է սվոփի հակառակ կողմի կողմից տրամադրված գրավի միջոցով, որը, հավանաբար, կարող է կասկածելի որակի լինել։ Այս տեսակի կազմակերպությունները թույլատրված չեն Եվրոպական ուղեցույցների՝ Փոխանցելի արժեթղթերում կոլեկտիվ ներդրումների կազմակերպությունների 2009 թվականի (UCITS) հրահանգի համաձայն։ Հակառակ կողմի ռիսկը առկա է նաև այն դեպքում, երբ ETF-ը զբաղվում է արժեթղթերի վարկավորմամբ կամ ամբողջական եկամտաբերության սվոփերով։ Ինդեքսային ֆոնդի և ինդեքսի ցուցանիշների միջև եղած տարբերությունը կոչվում է հետևման սխալ։ Այս տարբերությունը սովորաբար բացասական է, բացառությամբ կտրուկ անկումների և շուկայական ծայրահեղ անկայունության այլ ժամանակահատվածների, այն ինդեքսային ֆոնդերի համար, որոնք չեն օգտագործում լիարժեք կրկնօրինակում։

### Ակտիվորեն կառավարվող ETF-ներ
Ակտիվորեն կառավարվող ETF-ները ներառում են ակտիվ կառավարում, որի դեպքում կառավարիչը իրականացնում է որոշակի առևտրային ռազմավարություն՝ ֆոնդային բորսայի ինդեքսի կատարողականը կրկնօրինակելու փոխարեն։ Այդպիսի ֆոնդերի կողմից պահվող արժեթղթերը տեղադրվում են նրանց կայքերում ամեն օր, կամ եռամսյակը մեկ՝ ակտիվ ոչ թափանցիկ ETF-ների դեպքում։ Այդ դեպքում ETF-ները կարող են ռիսկի ենթարկվել այն մարդկանց կողմից, ովքեր կարող են զբաղվել առջևի վազքով, քանի որ պորտֆելի հաշվետվությունները կարող են բացահայտել կառավարիչի առևտրային ռազմավարությունը։ Որոշ ակտիվորեն կառավարվող բաժնետոմսերի ETF-ներ լուծում են այս խնդիրը՝ առևտուր անելով միայն շաբաթական կամ ամսական։ Ակտիվորեն կառավարվող ամենամեծ ETF-ներն են JPMorgan Equity Premium Income ETF-ը, որը գանձում է տարեկան 0.35% վճար, JPMorgan Ultra-Short Income ETF, որը գանձում է տարեկան 0.18% վճար, և Pimco Enhanced Short Duration ETF-ը, որը տարեկան վճարներից գանձում է 0.36%։

### Թեմատիկ ETF-ներ
Թեմատիկ ETF-ները ETF-ներ են, որոնք ներառում են ինչպես ինդեքսային ETF-ներ, այնպես էլ ակտիվորեն կառավարվող ETF-ներ, որոնք կենտրոնանում են այնպիսի թեմաների վրա, ինչպիսիք են՝ բեկումնային տեխնոլոգիաները, կլիմայի փոփոխությունը, սպառողների վարքագծի փոփոխությունը, ամպային հաշվարկները, ռոբոտաշինությունը, էլեկտրական տրանսպորտային միջոցները, գիգ տնտեսությունը, էլեկտրոնային առևտուրը կամ մաքուր էներգիան։ Ներդրումային հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ թեմատիկ ներդրումները հաճախ ունեն սուբյեկտիվ բնույթ, օրինակ՝ արհեստական բանականության թեմայով ԲԱՖ-եր, ինչը կարող է լինել անթափանց ընտրության չափանիշների պատճառով։ Դրա պատճառով առաջարկվում է տվյալների վրա հիմնված մեթոդաբանություն՝ կորպորատիվ բացահայտումների օգտագործմամբ՝ թափանցիկությունը բարելավելու նպատակով։

### Պատրատոմսային ETF-ներ
Պարտատոմսերի ETF-ները բորսայում առևտրվող ֆոնդեր են, որոնք ներդրումներ են կատարում պարտատոմսերում։ Պարտատոմսային ETF-ները, որպես կանոն, ունեն շատ ավելի մեծ շուկայական իրացվելիություն, քան առանձին պարտատոմսերը։

### Ապրանքային ETF-ներ
Ապրանքային ETF-ները ներդրումներ են կատարում այնպիսի ապրանքների մեջ, ինչպիսիք են թանկարժեք մետաղները, գյուղատնտեսական արտադրանքը կամ ածխաջրածինները, ինչպիսին է նավթը, և ենթակա են տարբեր կարգավորումների։ Ապրանքային ETF-ները, որպես կանոն, կառուցված են որպես բորսայում առևտրվող դրամաշնորհային տրաստներ, որոնք ուղղակի մասնակցություն են տալիս ֆիքսված պորտֆելում։ SPDR Gold Shares-ը, որը ոսկու բորսայում առևտրվող ֆոնդ է, դրամաշնորհային տրաստ է, և յուրաքանչյուր բաժնետոմս ներկայացնում է ոսկու մեկ տասներորդ ունցիայի սեփականության իրավունք։ Ապրանքային ETF-ների մեծ մասը տիրապետում է ֆիզիկական ապրանքին: SPDR Gold (NYSE Arca)-ն ունի ավելի քան 40 միլիոն ունցիա ոսկի տրաստում, iShares Silver Trust-ն ունի 18,000 տոննա արծաթ, Aberdeen Standard Physical Palladium Shares ընկերությունը տիրապետում է գրեթե 200,000 ունցիա պալադիումի և Aberdeen Standard Physical Platinum Shares ETF-ի (NYSE Arca)-ն ունի ավելի քան 1.1 միլիոն ունցիա պլատին։ Մի շարք ԲԱՖ-եր, ինչպես օրինակ՝ United States Oil Fund՝ որը պատկանում է United States Commodity Funds-ին (NYSE Arca: USO), միայն տիրապետում են ֆյուչերսային պայմանագրերի, որոնք կարող են բավականին տարբեր արդյունքներ տալ, քան տվյալ ապրանքի սեփականության ենթադրությունը։ Այս դեպքերում ֆոնդերը պարզապես տեղափոխում են ֆյուչերսային պայմանագրերի մատակարարման ամսաթիվը՝ ամիս առ ամիս։ Սա տրամադրում է շոշափելի ազդեցություն ապրանքի վրա, սակայն ենթարկում է ներդրողին ռիսկերի՝ կապված տարբեր գների հետ ժամկետային կառուցվածքում, ինչպիսիք են բարձր ծախսերը ֆյուչերսների «ռոուլինգի» ժամանակ (rollover costs)։ Դրանք կարող են նաև լինել ապրանքային ինդեքսներին հետևող ինդեքսային ֆոնդեր։

### Արժութային ETF-ներ
Արժույթային ETF-ներ ներդրողներին հնարավորություն են տալիս ներդրում կատարել կամ կրճատել ցանկացած խոշոր տարադրամի կամ տարադրամների զամբյուղի վրա։ Դրանք թողարկվում են, օրինակ, Invesco-ի և Deutsche Bank-ի կողմից։ Ներդրողները կարող են շահույթ ստանալ արտարժույթի փոխարժեքների տատանումներից (spot change), միաժամանակ ստանալով տեղական ինստիտուցիոնալ տոկոսադրույք և ապահովագրական եկամտաբերություն (collateral yield)։

### Լվերիջված ETF-ներ
Լվերիջված ETF-երը (LETFs) և հակառակ  ETF-երը (Inverse ETFs) օգտագործում են ածանցյալ գործիքների (derivatives) մեջ ներդրումներ՝ նպատակ ունենալով ապահովել օրական վերադարձ, որը համարժեք է որոշ ինդեքսի օրական կատարողականի բազմապատիկին կամ հակառակին։ Օրինակ՝ Direxion-ը առաջարկում է լծակավորված ETF-ներ և հակադարձ բորսայական ֆոնդեր, որոնք փորձում են օրական 3 անգամ ավելի շատ արդյունք ստանալ, քան S&P 500-ը։ Այս արդյունքներին հասնելու համար թողարկողները օգտագործում են տարբեր ֆինանսական ինժեներական մեթոդներ, այդ թվում՝ բաժնետոմսերի սվոփեր, ածանցյալներ, ֆյուչերսային պայմանագրեր, ինչպես նաև վերահավասարակշռում և վերաինդեքսավորում։ Լևերաժային ETF-ների վերահավասարակշռումը և վերաինդեքսավորումը կարող է զգալի ծախսեր ունենալ, երբ շուկաները անկայուն են։ Լվերիջված ԲԱՖ-երը փաստացիորեն ավելացնում են ազդեցությունը կորուստաբեր օրվա նախօրեին և նվազեցնում՝ շահութաբեր օրվա նախօրեին։ Սա կոչվում է տատանումային կորուստ կամ տատանումային հարկ։ Վերակշռման խնդիրը կայանում է նրանում, որ ֆոնդի կառավարիչը կրում է առևտրային կորուստներ, քանի որ նա պետք է գնի, երբ ինդեքսը աճում է, և վաճառի, երբ ինդեքսը նվազում է՝ ֆիքսված լվերիջի հարաբերակցությունը պահպանելու համար։

### Կրիպտոարժույթային ETF-ներ
Կրիպտոարժույթային ETF-ները ներդրումներ են կատարում կրիպտոարժույթների մեջ, ինչպիսիք են Bitcoin-ը, Ethereum-ը կամ տարբեր կրիպտոարժույթների զամբյուղը։ Կան կրիպտո ETF-ների երկու տեսակ։ Սփոթ կրիպտո ETF-ները ուղղակիորեն ներդրումներ են կատարում կրիպտոարժույթներում՝ հետևելով դրանց իրական ժամանակի գներին, և նրանց բաժնետոմսերի գները կտատանվեն իրենց կողմից պահվող կրիպտոարժույթների գների հետ մեկտեղ։ Մյուս կողմից, ֆյուչերսների վրա հիմնված կրիպտո ETF-ները վերաբերում են այն բաժնետոմսերին, որոնք ուղղակիորեն ներդրումներ չեն կատարում կրիպտոարժույթների, այլ կրիպտո ֆյուչերսային պայմանագրերի մեջ։ Այս պայմանագրերը ապագայում նախապես որոշված գնով կրիպտոարժույթներ գնելու կամ վաճառելու համաձայնագրեր են։ Արդյունքում, այս երկու տեսակի ֆոնդերի բաժնետոմսերի գները և գների տատանման միտումները կարող են տարբեր լինել, նույնիսկ եթե դրանք պահում են նույնական կրիպտոարժույթներ և գումարներ։ Բուֆերային ֆոնդերը թույլ են տալիս ներդրողներին ներդրումներ կատարել կրիպտոարժույթներում՝ միաժամանակ առաջարկելով անկման պաշտպանություն՝ սահմանափակված աճի կամ շահույթի մի մասի դիմաց։ 2025 թվականին թողարկման համար մշակվում են մեմ-քոնների, ինչպիսիք են Dogecoin-ը և $Trump-ը։

## Արբիտրաժային մեխանիզմ
ETF բաժնետոմսերը ստեղծվում և մարվում են, երբ խոշոր բրոքեր-դիլերները, որոնք կոչվում են **լիազորված մասնակիցներ** (AP), հանդես են գալիս որպես շուկայի ստեղծողներ և գնում ու մարում են ETF բաժնետոմսերը անմիջապես ETF թողարկողից՝ մեծ բլոկներով, սովորաբար 50,000 բաժնետոմսերով, որոնք կոչվում են **ստեղծման միավորներ**։ Այս գնումներն ու մարումները հիմնականում իրականացվում են «ներդրմամբ նույնատիպ ակտիվներով» (in-kind), որտեղ AP-ն ներդրում է կատարում կամ ստանում է ETF-ի կողմից պահվող նույն տեսակի և համամասնության արժեթղթեր։ ETF-ների պահումների ցուցակները հրապարակվում են առցանց։

Ստեղծման միավորներ գնելու և մարելու հնարավորությունը ETF-ներին տալիս է արբիտրաժային մեխանիզմ, որը նախատեսված է ETF բաժնետոմսերի շուկայական գնի և զուտ ակտիվների արժեքի միջև հնարավոր շեղումը նվազագույնի հասցնելու համար։ AP-ները ապահովում են շուկայական իրացվելիություն ETF բաժնետոմսերի համար և օգնում են ապահովել, որ դրանց ներօրյա շուկայական գինը մոտավորապես համապատասխանի հիմքում ընկած ակտիվների զուտ ակտիվների արժեքին։ Այլ ներդրողներ, ինչպիսիք են մանրածախ բրոքեր օգտագործող անհատները, առևտուր են անում ETF բաժնետոմսերով երկրորդային շուկայում:

Եթե ETF-ի նկատմամբ ներդրողների կողմից մեծ պահանջարկ կա, դրա բաժնետոմսի գինը ժամանակավորապես կբարձրանա մեկ բաժնետոմսի զուտ ակտիվների արժեքից բարձր, ինչը արբիտրաժային գործակալներին խթան կտա ETF թողարկողից լրացուցիչ ստեղծման միավորներ գնելու և ETF-ի բաղադրիչ բաժնետոմսերը բաց շուկայում վաճառելու համար։ ETF բաժնետոմսերի լրացուցիչ առաջարկը նվազեցնում է մեկ բաժնետոմսի շուկայական գինը, ընդհանուր առմամբ վերացնելով զուտ ակտիվների արժեքի նկատմամբ հավելավճարը։ Նմանատիպ գործընթաց է կիրառվում, երբ ETF-ի նկատմամբ պահանջարկը թույլ է, դրա բաժնետոմսերը վաճառվում են իրենց զուտ ակտիվների արժեքից զեղչով։

Երբ ETF-ի նոր բաժնետոմսեր են ստեղծվում պահանջարկի աճի պատճառով, սա կոչվում է «**ETF ներհոսքեր**»։ Երբ ETF բաժնետոմսերը փոխարկվում են բաղադրիչ արժեթղթերի, սա կոչվում է «**ETF արտահոսքեր**»։

## Պատմություն
ETF-ները սկիզբ են առել 1989 թվականին Index Participation Shares (IPS)-ից, որը եղել է S&P 500-ի փոխարինող և առևտրվել է Ամերիկյան ֆոնդային բորսայում և Ֆիլադելֆիայի ֆոնդային բորսայում։ Սա եղել է կարճատև, քանի որ Չիկագոյի ապրանքային բորսայի կողմից հարուցված դատական հայցը հաջողությամբ դադարեցրել է վաճառքը Միացյալ Նահանգներում։ IPS մոտեցման դեմ փաստարկն եղել է այն, որ այն նման է ֆյուչերսային պայմանագրի, քանի որ ներդրումները պարունակում էին ինդեքս, այլ ոչ թե իրական բազային բաժնետոմսեր։

1990 թվականին Տորոնտոյի ֆոնդային բորսայում (TSE) սկսել են առևտրվել նմանատիպ ներդրումային գործիքներ՝ Toronto Index Participation Shares, որոնք հետևել են նախ TSE 35, այնուհետև՝ TSE 100 ինդեքսներին։ Այս արտադրանքների տարածվածությունը մղել են Ամերիկյան ֆոնդային բորսային (American Stock Exchange) փորձելու մշակել մի գործիք, որը կհամապատասխանի ԱՄՆ Արժեթղթերի և փոխանակումների հանձնաժողովի (SEC) կանոնակարգերին։

Նաթան Մոստը և Սթիվեն Բլումը, Այվերս Ռայլիի ղեկավարությամբ և Քեթլին Մորիարտիի օգնությամբ, նախագծել և մշակել են Standard & Poor's-ի ավանդային կտրոնները, որոնք ներկայացվել են 1993 թվականի հունվարին։ Հայտնի որպես SPDR կամ «Սարդեր», ֆոնդը դարձել է աշխարհի ամենամեծ ETF-ը։ 1995 թվականի մայիսին State Street Global Advisors-ը ներկայացրել է S&P 400 MidCap SPDR-ները։

Ֆինանսական մամուլում հաճախակի թեմա է, որ ETF-ները արագ աճ ունեն։ Այս հանրաճանաչ ֆոնդերը, որոնց ակտիվները 1995 թվականից ի վեր (2001 թվականի դրությամբ) ամեն տարի կրկնապատկվում են, ջերմորեն ընդունվել են ցածրարժեք ինդեքսային ֆոնդերի կողմնակիցների մեծ մասի կողմից։ Vanguard-ը ինդեքսային ֆոնդերի առաջատար պաշտպանն է։

Barclays-ը, MSCI-ի և Funds Distributor Inc.-ի հետ համատեղ, շուկա է մտել 1996 թվականին՝ առաջարկելով World Equity Benchmark Shares (WEBS) ներդրումային գործիքները, որը վերածվել է iShares MSCI Index Fund Shares-ի։ Սկզբնապես WEBS-ը հետևել է MSCI-ի 17 երկրի ինդեքսների, որոնք կառավարվում են ֆոնդերի ինդեքսների մատակարար Morgan Stanley-ի կողմից։ WEBS-ը հատկապես նորարարական էր, քանի որ դրանք պատահական ներդրողներին հեշտացնում էին մուտքը դեպի օտարերկրյա շուկաներ։ Մինչ SPDR-ները կազմակերպվել էին որպես միավորային ներդրումային տրաստներ, WEBS-ը ստեղծվել էր որպես փոխադարձ ֆոնդ՝ իր տեսակի մեջ առաջինը։

1998 թվականին State Street Global Advisors-ը ներկայացրել է «Sector Spiders»-ը՝ S&P 500 -ի յուրաքանչյուր սեկտորի համար առանձին ETF-ներ։

iShares շարքը թողարկվել է 2000 թվականի սկզբին։ 2005 թվականին այն ուներ ETF ակտիվների 44% շուկայական մասնաբաժին կառավարման տակ։ Barclays Global Investors-ը վաճառվել է BlackRock-ին 2009 թվականին։

2001 թվականին Vanguard Group-ը մուտք գործեց շուկա՝ գործարկելով Vanguard Total Stock Market ETF-ը, որը տիրապետում է Միացյալ Նահանգների բոլոր հրապարակային առևտրով զբաղվող բաժնետոմսերին։ Vanguard-ի որոշ ETF-ներ գոյություն ունեցող փոխադարձ ֆոնդի բաժնետոմսերի դաս են։

iShares-ը թողարկել է առաջին պարտատոմսային ֆոնդերը 2002 թվականի հուլիսին՝ iShares IBoxx $ Invest Grade Corp Bond Fund անվամբ, որը տիրապետում է կորպորատիվ պարտատոմսերի և TIPS ֆոնդի։ 2007 թվականին iShares-ը ներկայացրել է բարձր եկամտաբերությամբ պարտքային ֆոնդեր ունեցող ETF և մունիցիպալ պարտատոմսեր ունեցող ETF։

### Ոսկու ֆոնդային գործիքներ
Առաջին ոսկու բորսայում առևտրվող ապրանքը եղել է Կանադայի Կենտրոնական Հիմնադրամն էր, որը փակ ներդրումային ֆոնդը, որը հիմնադրվել է 1961 թվականին։ Այն 1983 թվականին փոփոխել է իր կանոնադրությունը՝ ներդրողներին տրամադրելով ոսկու և արծաթի ձուլակտորների սեփականության իրավունքի ապահովման միջոց։ Այն գրանցված է Տորոնտոյի ֆոնդային բորսայում 1966 թվականից, իսկ Ամերիկյան ֆոնդային բորսայում՝ 1986 թվականից։

Ոսկու ETF-ի գաղափարն առաջին անգամ մտահղացվել է Հնդկաստանում գտնվող Benchmark Asset Management Company Private Ltd ընկերության մոտ, որը 2002 թվականի մայիսին առաջարկ է ներկայացրել Հնդկաստանի արժեթղթերի և բորսաների խորհրդին։ Առաջին ոսկու բորսայում առևտրով զբաղվող ֆոնդը եղել է Gold Bullion Securities-ը, որը գործարկվել է ASX-ում 2003 թվականին, իսկ առաջին արծաթի բորսայում առևտրով զբաղվող ֆոնդը՝ iShares Silver Trust-ը, որը գործարկվել է NYSE-ում 2006 թվականին։ SPDR Gold Shares-ը, որը ապրանքային ETF է, կառավարման տակ գտնվող ակտիվների առումով 10 խոշորագույն ETF-ների շարքում է։

## Ազդեցությունները գների կայունության վրա
ETF-ների կողմից ապրանքների գնումներն ու վաճառքը կարող են զգալիորեն ազդել այդ ապրանքների գնի վրա։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամի տվյալներով՝ «որոշ շուկայի մասնակիցներ կարծում են, որ բորսայական ֆոնդերի (ETF) աճող ժողովրդականությունը կարող է նպաստել որոշ զարգացող տնտեսություններում բաժնետոմսերի գների բարձրացմանը և զգուշացնում են, որ ETF-ներում ներդրված լծակը կարող է ֆինանսական կայունության ռիսկեր առաջացնել, եթե բաժնետոմսերի գները երկար ժամանակով անկում ապրեն»։

ETF-ները կարող են օգտագործվել և օգտագործվել են շուկայական գները մանիպուլյացիայի ենթարկելու համար, օրինակ՝ կարճ վաճառքի հետ համատեղ, որը նպաստել է Միացյալ Նահանգների արջային շուկային 2007–2009 թվականներին։

2010 թվականի կտրուկ ճգնաժամից հետո, երբ ETF-ների և այլ բաժնետոմսերի ու օպցիոնների գները դարձել են անկայուն, առևտրային շուկաները կտրուկ աճել են, իսկ առաջարկները ընկել են մինչև մեկ պեննի մեկ բաժնետոմսի համար ինչը Ապրանքային ֆյուչերսների առևտրի հանձնաժողովի (CFTC) հետաքննությունը նկարագրել է որպես ֆինանսական շուկաների պատմության ամենաանհանգիստ ժամանակաշրջաններից մեկը, սահմանվել են նոր կանոնակարգեր, որոնք պետք է ստիպեին ETF-ներին կառավարել համակարգային սթրեսները։

## ETF-ների ընդունումը և ընկալումը Եվրոպական շուկայում
Առաջին եվրոպական ETF-ը շուկա է մտել 2000 թվականին, և այդ ժամանակվանից ի վեր եվրոպական ETF շուկան զգալի աճ է գրանցել։ 2019 թվականի մարտի վերջին եվրոպական արդյունաբերության կառավարման տակ գտնվող ակտիվները կազմել են 760 միլիարդ եվրո, 2008 թվականի վերջի 100 միլիարդ եվրոյի համեմատ։ Վերջին տարիներին ETF-ների շուկայական մասնաբաժինը զգալիորեն աճել է։ 2019 թվականի մարտի վերջին Եվրոպայում ներդրումային ֆոնդերի ընդհանուր ակտիվների 8.6%-ը կազմել են ETF-ները, ինչը հինգ տարի առաջ գրանցված 5.5%-ի համեմատ ավելի է։

ETF-ների օգտագործումը ժամանակի ընթացքում նույնպես զարգացել է, ինչպես դա ցույց են տալիս Եվրոպայում ներդրումային մասնագետների պրակտիկաների կանոնավոր դիտարկումները։ EDHEC-ի հարցումներն ապահովում են, որ ETF-ների ընդունման տարածումը տարիների ընթացքում աճում է, հատկապես ավանդական ակտիվների դասերի համար։ Եթե հիմա ETF-ներ օգտագործվում են տարբեր ակտիվների դասերի վրա, ապա 2019 թվականին դրանք հիմնականում կիրառվում են բաժնետոմսերի և հատվածների ոլորտում՝ համապատասխանաբար 91%-ով (2006 թվականին՝ 45%) և 83%-ով հարցվածների կողմից։ Սա հավանաբար կապված է այս ակտիվների դասերի մեջ ինդեքսավորման ժողովրդականության հետ, ինչպես նաև այն հանգամանքի հետ, որ բաժնետոմսերի ինդեքսները և հատվածների ինդեքսները հիմնված են բարձր հեղուկությամբ գործիքների վրա, ինչի շնորհիվ հեշտ է ստեղծել ETF-ներ նման հիմանական արժեթղթերի վրա։ Այլ ակտիվների դասերը, որոնց համար մեծ մասը ներդրողներից հայտարարում է ETF-ների օգտագործումը, ներառում են հումքներն ու կորպորատիվ պարտատոմսերը (68% երկուսի համար, 2006 թվականին համապատասխանաբար 6% և 15%), խելացի բետա-ֆակտորային ներդրումներն ու կառավարության պարտատոմսերը (66% երկուսի համար, 2006 թվականին կառավարության պարտատոմսերի համար՝ 13%)։ Ներդրողները բարձր մակարդակով են գնահատում ETF-ները, հատկապես ավանդական ակտիվների դասերի համար։ 2019 թվականին բաժնետոմսերի և կառավարության պարտատոմսերի ակտիվների համար մենք դիտարկեցինք 95%-ի գոհունակություն։

### ETF-ների դերը ակտիվների բաշխման գործընթացում
Տարիների ընթացքում EDHEC հարցման արդյունքները հետևողականորեն ցույց են տվել, որ ETF-ները օգտագործվում են որպես իսկապես պասիվ ներդրումային մոտեցման մաս, հիմնականում երկարաժամկետ գնման և պահման ներդրումների համար, այլ ոչ թե մարտավարական բաշխման համար։ Սակայն, վերջին երեք տարիների ընթացքում երկու մոտեցումներն էլ աստիճանաբար ավելի հավասարակշռված են դարձել, և 2019 թվականին եվրոպացի ներդրումային մասնագետները հայտարարեցին, որ ETF-ների օգտագործումը մարտավարական տեղաբաշխման համար իրականում ավելի մեծ է, քան երկարաժամկետ դիրքերի համար (համապատասխանաբար՝ 53% և 51%)։

ETF-ները, որոնք սկզբնապես կրկնօրինակում էին լայն շուկայական ինդեքսներ, այժմ հասանելի են ակտիվների լայն դասերում և շուկայական բազմաթիվ ենթահատվածներում (ոլորտներ, ոճեր և այլն): Եթե 2019 թվականին օգտատերերի 73%-ի համար ETF-ների հիմնական նպատակը լայն շուկայական ազդեցություն ձեռք բերելն է, ապա հարցվածների 52%-ը ETF-ները կօգտագործի որոշակի ենթասեգմենտային ազդեցություն ձեռք բերելու համար։ ETF-ների բազմազանությունը մեծացնում է ETF-ները մարտավարական բաշխման համար օգտագործելու հնարավորությունները։ ETF-ների միջոցով ներդրողները կարող են հեշտությամբ մեծացնել կամ նվազեցնել իրենց պորտֆելի ազդեցությունը որոշակի ոճի, ոլորտի կամ գործոնի նկատմամբ՝ ավելի ցածր գնով։ Որքան անկայուն են շուկաները, այնքան ավելի հետաքրքիր է օգտագործել ցածրարժեք գործիքներ մարտավարական բաշխման համար, հատկապես որ արժեքը ETF մատակարար ընտրելու հիմնական չափանիշն է հարցվածների 88%-ի համար։

### Եվրոպայում ETF-ի ապագա զարգացման սպասումներ
Չնայած ETF-ների ներկայիս բարձր ընդունման մակարդակին և այս շուկայի արդեն իսկ բարձր հասունությանը, ներդրողների մեծ տոկոսը (46%) դեռևս պլանավորում է ապագայում ավելացնել ETF-ների օգտագործումը, ըստ EDHEC 2019 հարցման պատասխանների։ Ներդրողները պլանավորում են ավելացնել իրենց ETF-ների տեղաբաշխումը՝ ակտիվ կառավարիչներին փոխարինելու համար (հարցվածների 71%-ը 2019 թվականին), բայց նրանք նաև ձգտում են փոխարինել այլ պասիվ ներդրումային ապրանքները ETF-ների միջոցով (հարցվածների 42%-ը 2019 թվականին): Ծախսերի իջեցումը ներդրողների 74%-ի համար ETF-ների օգտագործման ավելացման հիմնական դրդապատճառն է։ 2018 թվականին ESG ETF-ները գրանցել են 50% աճ՝ հասնելով 9.95 միլիարդ եվրոյի, թողարկվել է 36 նոր ապրանք, 2017 թվականի ընդամենը 15 ապրանքի համեմատ։ Այնուամենայնիվ, EDHEC 2019 հարցման մասնակիցների 31%-ը դեռևս կարիք ունի կայուն ներդրումների վրա հիմնված լրացուցիչ ETF ապրանքների, ինչը, կարծես, նրանց հիմնական մտահոգությունն է։

Ներդրողները նաև պահանջում են բաժնետոմսերի ինդեքսների առաջադեմ ձևերի հետ կապված ETF-ներ, մասնավորապես՝ բազմագործոն և խելացի բետա ինդեքսների վրա հիմնվածները (հարցվածների համապատասխանաբար 30%-ը և 28%-ը), իսկ հարցվածների 45%-ը կցանկանար տեսնել խելացի բետա բաժնետոմսերի կամ գործոնային ինդեքսների հետ կապված առնվազն մեկ կատեգորիայի հետագա զարգացումներ (խելացի բետա ինդեքսներ, միագործոն ինդեքսներ և բազմագործոն ինդեքսներ): Համապատասխանելով ETF-ները լայն շուկայական ինդեքսների նկատմամբ պասիվ ազդեցության համար օգտագործելու ցանկությանը, հարցվածների միայն 19%-ն է հետաքրքրություն ցուցաբերում ակտիվորեն կառավարվող բաժնետոմսերի ETF-ների ապագա զարգացման նկատմամբ։
alt=ETFs by asset size (1000 USD)|աջից|մինի|240x240փքս|ETF-ներ ըստ ակտիվի չափի (1000 ԱՄՆ դոլար) - ամսաթվի դրությամբ անհայտ է, առանց աղբյուրի

## ETF-ների նշանավոր թողարկողներ
* AdvisorShares, թողարկում է միայն ակտիվորեն կառավարվող ETF-ներ, մեծամասնությամբ պատկանում է Fund.com-ին։
* ARK Investment Management, թողարկում է ակտիվորեն կառավարվող ETF-ներ, որոնք ներդրումներ են կատարում բեկումնային նորարարություններով զբաղվող ընկերություններում։
* Banco Itau, թողարկում է ETF-ներ Բրազիլիայում
* BetaShares, թողարկում է ETF-ներ Ավստրալիայում
* BlackRock,iShares-ի հետ կապված խնդիրներ
* BNP Paribas, թողարկում է EasyETF-ներ Եվրոպայում
* Boost ETP, թողարկում է կարճաժամկետ (հակադարձ) և լծակավորված բորսայական ապրանքներ, ներառյալ 3X բաժնետոմսեր և ապրանքային ապրանքներ Եվրոպայում:
* Չարլզ Շվաբ կորպորացիա, թողարկում է ETF-ներ
* Deutsche Bank, թողարկում է Xtrackers ETF-ներ և կառավարում է PowerShares DB ապրանքային և արժույթային ETF-ներ։
* Չափսային ֆոնդերի խորհրդատուներ, գործոնների վրա հիմնված ETF-ներ
* ETF Securities, ETF-ներ է թողարկում հիմնականում Ավստրալիայում։
* Franklin Templeton Investments, թողարկում է LibertyShares® ETF-ներ
* Global X Funds, թողարկված ETF-ներ
* Indo Premier Investment Management, թողարկում է Premier ETF-ներ Ինդոնեզիայի ֆոնդային բորսայում
* Invesco, թողարկում է Invesco ETF-ներ, ինչպես նաև BLDRS-ներ՝ հիմնված ամերիկյան ավանդային կտրոնների վրա։
* Lyxor Asset Management, թողարկում է Lyxor ETF-ներ Ֆրանսիայում
* ProShares, թողարկում է տարբեր ETF-ներ, այդ թվում՝ NASDAQ-ի և S&P 500-ի լծակավորված և հակադարձ ETF-ներ, ինչպես նաև բիթքոյնի ֆյուչերսային ETF:
* Standard Life Aberdeen, թողարկում է ապրանքային ETF-ներ
* Vanguard Group թողարկում է Vanguard ETF-ներ, որոնք նախկինում հայտնի էին որպես VIPER-ներ։
* ԱՄՆ ապրանքային ֆոնդեր, թողարկում են ապրանքային ETF-ներ, ինչպիսիք են ԱՄՆ նավթային ֆոնդը։
* WisdomTree Investments, թողարկում է մասնագիտացված ETF-ներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Carrell, Lawrence. *ETFs for the Long Run: What They Are, How They Work, and Simple Strategies for Successful Long-Term Investing*. Wiley, September 9, 2008. ISBN&nbsp;978-0-470-13894-6
* Ferri, Richard A. *The ETF Book: All You Need to Know About Exchange-Traded Funds*. Wiley, January 4, 2011. ISBN&nbsp;0-470-53746-9
* Humphries, William. *Leveraged ETFs: The Trojan Horse Has Passed the Margin-Rule Gates*. 34 Seattle U.L. Rev. 299 (August 31, 2010), available at Seattle University Law Review.
* Koesterich, Russ. *The ETF Strategist: Balancing Risk and Reward for Superior Returns*. Penguin Books, May 29, 2008. ISBN&nbsp;978-1-59184-207-1
* Lemke, Thomas P.; Lins, Gerald T. & McGuire, W. John. *Regulation of Exchange-Traded Funds*. LexisNexis, 2015. ISBN&nbsp;978-0-7698-9131-6

## Արտաքին հղումներ
* ETF-ների համառոտ պատմությունը – Trackinsight
* Բորսայում առևտրվող ֆոնդեր (ETF)  – Ավստրալիայի ֆոնդային բորսա (ASX)
* Բորսայում առևտրվող ֆոնդեր (ETF) – Յոհաննեսբուրգի ֆոնդային բորսա (JSE)
* Բորսայում առևտրվող ֆոնդեր (ETF) – Լոնդոնի ֆոնդային բորսա (LSE)
* Բորսայում առևտրվող ֆոնդեր (ETF) – Տորոնտոյի ֆոնդային բորսա (TSX)
* Բորսայում վաճառվող ապրանքներ – Նյու Յորքի ֆոնդային բորսա
* Ֆոնդեր + ETF-ներ – NASDAQ ֆոնդային բորսա
* ETF-ի փառքի սրահ. 25 մարդ, ովքեր հեղափոխություն կատարեցին ETF արդյունաբերության մեջ – ETF տվյալների բազա
* Ի՞նչ են ETF-ները։ – Trackinsight

Կատեգորիա:Արժեթղթերի շուկա
Կատեգորիա:Ինստիտուցիոնալ ներդրողներ
Կատեգորիա:ՆԱՍԴԱՔ-ում ցուցակված ընկերություններ
Կատեգորիա:Ներդրումային ֆոնդեր
Կատեգորիա:Ներդրումներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական ծառայություններ
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ