Շախմատի տեսություն

մինի|220x220փքս|Շախմատի խաղաքարերի սկզբնական դիրքերը
Շախմատում խաղը հիմնականում բաժանվում է երեք հատվածի՝ սկբզնախաղ, միջնախաղ և վերջնախաղ։ Կան բազմաթիվ ծավալուն տեսություններ, թե ինչպես պետք է խաղալ խաղն այդ հատվածներում՝ մասնավորապես սկզբնախաղում և վերջնախաղում։ **Շախմատային տեսություններ** գրող մարդկանց (որոնք հաճախ ականավոր շախմատիստներ են), անվանում են տեսաբաններ։

Սկզբնախաղի տեսությունը սովորաբար վերաբերում է կոնսենսուսին՝ լայնորեն ներկայացված շախմատային սկզբնախաղերի արդիական գրականությունում։ Վերջնախաղերի տեսությունը կազմված է յուրահատուկ դիրքերի կամ նման դիրքերի վերաբերյալ պնդումներից, սակայն կան որոշ համընդհանուր ընդունելի սկզբունքներ։ Միջնախաղերի վերաբերյալ տեսությունը հաճախ վերաբերում է միջնախաղերի համար ընդունելի սկզբունքներին։ Սակայն ներկայումս ընդունված է ավելի մեծ կարևորություն տալ առանձին դիրքերի վերլուծությանը, քան ընդունված սկզբունքներով շարժվելը։

Շախմատային տեսության զարգացմանը նպաստել է մեծ գրականության առկայությունը խաղի վերաբերյալ։ Հայտնի շախմատային պատմաբան Հ․Ջ․Ռ․ Մյուրեյը 1913 թվականին լույս տեսած 900 էջից բաղկացած իր գլուխգործոցում՝ «Շախմատի պատմությունը» աշխատությունում, գրել է․ «Խաղն ունի գրականություն, որն իր բովանդակությամբ, հավանաբար, գերազանցում է բոլոր մնացած խաղերը միասին վերցրած»։ Նրա գնահատմամբ այն ժամանակ առկա շախմատի մասին գրքերի, շախմատային ամսագրերի գումարային քանակը գերազանցում է 5.000-ը։ 1949 թվականին Բ․Հ․ Վուդի գնահատմամբ այդ թիվն աճել է մինչև 20.000։ Դ․Վ․ Հուպերը և Քենեք Ուայլդը 1992 թվականին գրել են․ «Շախմատի վերաբերյալ նոր հրապարակումների տարեց տարի աճման պատճառով ոչ ոք չգիտի, թե ինչքան հրապարակում կա․․․․»։ Ջոն Գ․ Ուայթի շախմատի վերաբերյալ գրականության հավաքածուն, որը գտնվում է Քլիվլենդի հանրային գրադարանում, համարվում է շախմատի վերաբերյալ գրականության ամենամեծ հավաքածուն, և պարունակում է մոտավորապես 32.000 շախմատային գրքեր և ամսագրեր, ներառյալ շախմատային պարբերականների ավելի քան 6.000 հատորներ։ Ներկայումս շախմատիստներն օգտվում են ինֆորմացիայի էլեկտրոնային աղբյուրներից։

## Սկզբնախաղի տեսություն
մինի|1497թթ․ հրապարակված Լուիս Ռամիրես դե Լուսենայի աշխատությունը
Շախմատային տեսության վերաբերյալ ամենավաղ լույս տեսած աշխատությունը, որի հրապարակման տարեթիվը կարելի է որոշակի ճշգրտությամբ որոշել միայն, իսպանացի Լուիս Ռամիրես դե Լուսենայի, 1497թթ․ լույս տեսած, «Սիրո և շախմատի արվեստի կրկնությունը» (**') աշխատությունն է, որն այլ թեմաներից բացի, ներառում էր 11 սկբզնախաղերի վերլուծություն։ Դրանցից մի քանիսն այսօր հայտնի են որպես [[Ջուոկո Պիանո]], [[Ռուի Լոպես]], [[Պետրովի պաշտպանություն]], [[Փղի սկզբնախաղ]], [[Դամիանոյի պաշտպանություն]] և [[Սկանդինավյան պաշտպանություն]], սակայն Լուսենան նման կերպ չի անվանել դրանք։

[[Գյոթինգենի ձեռագիր|Գյոթինգենի ձեռագրի]] ստեղծման ժամկետն ու հեղինակն անհայտ են, իսկ հրապարակման տարեթվի ենթադրյալ ժամկետն է 1471-1505թթ․։ Անհայտ է, թե առաջինը, որ աշխատությունն է հրատարակվել՝ Լուսենայի, թե Գյոթինգենի։ Ձեռագրում նկարագրված են խաղեր սկզբնախաղերով, որոնք ներկայումս հայտնի են որպես Դամիանոյի պաշտպանություն, [[Ֆիլիդորի պաշտպանություն]], Ջուոկո Պիանո, Պետրովի պաշտպանություն, Փղի սկզբնախաղ, Ռուի Լոպես, [[Պոնցիանոնիի սկզբնախաղ]], [[Թագուհու ընդունված գամբիտ]], 1.d4 d5 2.Bf4 Bf5 ([[Լոնդոնյան համակարգ]]ի տարբերակ), [[Բըրդի սկզբնախաղ]], [[Անգլիական սկզբնախաղ]]։ Մյուրեյը շեշտում է, որ «․․․․այն խաղերի պատահական հավաքածու չէ, այլ սկզբնախաղերին ավելի համակարգված մոտենալու փորձ»։

Լուսենայի աշխատությունից 15 տարի անց (1512թ․), պորտուգալացի [[Դեղագործություն|դեղագործ]] [[Պեդրո Դամիանո]]ն, [[Հռոմ]]ում հրապարակում է «Այս գիրքը շախմատ և պարտիաներ խաղալ սովորելու համար է» (**') գիրքը։ Այն ներառում է Թագուհու ընդունված գամբիտի վերլուծություն՝ պարզաբանելով, թե ինչ կլինի, եթե սևերը փորձեն պաշտպանել իրենց զինվորը ․․․b5 քայլով։ Դամիանոյի գիրքը «․․․ժամանակակից լեզվով, արդի խաղի առաջին բեսթսելերն էր»։ Հարի Գոլոմբեկը գրում է․ «Այն ունեցավ 8 վերահրապարակում 16-րդ դարում, այնուհետև շարունակեց նույն անվիճելի հայտնիությունն ունենալ հաջորդ դարում»։ Ժամանակակից խաղացողները գիտեն Դարմիանոյի մասին թույլ համարվող Դարմիանոյի պաշտպանությունից (1.e4 e5 2.Ձ․f3 f6?), որը, սակայն, նա չէր խրախուսում, այլ քննադատում էր։

Այս բոլոր և հաջորդող գրքերում քննարկվում են տարբեր սկզբնախաղեր, սկզբնախաղային ծուղակներ, և, թե որոնք են լավագույն պատասխանները երկու կողմի համար։ Քայլերի որոշակի հերթականություններ սկսեցին անուններ ստանալ, որոնցից առաջիներից են Դամիանոյի պաշտպանությունը, Արքայի գամբիտը (1.e4 e5 2.f4), Թագուհու գամբիտը (1.d4 d5 2.c4), Սիցիլիական պաշտպանությունը (1.e4 c5)։

Դամիանոյի գրքին հետևեցին շախմատային ընդհանուր տրակտատներ Ռուի Լոպես դե Սեգուրայի (1561թ․), Ջուլիո Չեզարե Պոլերիոյի (1590թ․), Ջոակինո Գրեկոյի (1625թթ․), Ջոզեֆ Բերտինի (1735թ․) և Ֆրանսուա-Անդրե Դանիկան Ֆիլիդորի (1749թ․) կողմից։

Առաջին հեղինակն, ով փորձեց կատարել այն ժամանակ հայտնի սկզբնախաղերի համապարփակ հետազոտություն, Ահարոն Ալեքսանդրն էր, իր 1837թ․ «Շախմատային հանրագիտարան» (**') աշխատությունում։ Ըստ Հուպերի և Ուայլդի․ «Կառլ Յենիշն իր «Սկզբնախաղերի նոր վերլուծություն» (**') աշխատությունում (1842-43թ․), առաջինն էր, ով ստեղծեց արդի սկզբնախային գծերի վերլուծություն»։ Փոլ Ռուդոլֆ ֆոն Բիլգերն 1843թ․ հրապարակեց «Շախմատի ձեռնարկ» (**') աշխատությունը, որը խմբավորում էր Ալեքսանդրի և Յենիշի աշխատությունների լավագույն հատվածները։ Այս ձեռնարկը, որը բազմիցս վերահրապարկվել է (վերջինը 1912–16թթ․, մի քանի մասից բաղկացած), տասնամյակներ շարունակ եղել է ամենակարևոր ծանոթագրությունը սկզբնախաղերի վերաբերյալ։ Ձեռնարկի վերջին հրատարակության հեղինակը [[Կառլ Շլեխտեր]]ն էր, ով 1910 թվականին [[Շախմատի աշխարհի առաջնություն|շախմատի աշխարհի առաջնության]] շրջանակներում պարտվել էր գործող չեմպիոն [[Էմանուել Լասկեր]]ին։ [[Միջազգային վարպետ]] Ուիլիամ Հարթստոնն անվանել է այն․ «․․․․գերազանց աշխատություն, երևի վերջինը, որը ներառել է շախմատի մասին ամբողջ գիտելիքները մեկ հատորում»։

Անգլիացի վարպետ [[Հովարդ Սթաունթոն]]ն, ով երևի 1843-1851թթ․ աշխարհի լավագույն խաղացողն էր, 1847թ․ իր «Շախմատիստի ձեռնարկ» (**') տրակտատում ներառել է 300 էջից ավել սկզբնախաղերի վերլուծություն։ Այս աշխատությունը շատ արագ դարձավ ստանդարտ տեղեկատու աշխատանք անգլախոս երկրներում, և մինչև 1935թ․ 21 անգամ վերահրատարակվեց։ Սակայն ժամանակների փոխվելու հետ մեկտեղ անգլալեզու ավելի արդի աշխատությունների պահանջարկ կար։ Շախմատի աշխարհի առաջին չեմպիոն Վիլհելմ Շտայնիցն, ով լայնորեն ճանաչված է որպես «արդի շախմատի հայր», իր «Արդի շախմատային ուսուցիչ» (**') գրքում (1889թ, և 1895թ․) լայնորեն վերլուծել է տարբեր կրկնակի [[Արքայի զինվորի խաղ|արքայի զինվորով]] սկզբնախաղեր (սկսվող 1.e4 e5 քայլերով)։ 1889թ․ Էդվարդ Ֆրիբորոն և Չարլզ Ռենքենը հրատարակեցին «Շախմատի հին և նոր սկզբնախաղեր» (**') աշխատությունը։ Հետագայում այն երեք անգամ վերահրապարկվեց 1893, 1896, և1910թթ․։ 1911թ․ Ռիչարդ Գրիֆիթը և Ջոն Ուայթը հրատարակեցին «Արդի շախմատային սկզբնախաղեր» (**') աշխատությունը։ Ներկայումս այն սկզբնախաղերի ամենաերկար հրապարակվող տրակտատն է, որի տասնհինգերորդ հրապարակումը (հայտնի որպես MCO-15) եղել է 2008թ․ ապրիլին գրոյսմաստեր [[Նիք դե Ֆիրմիան]]ի կողմից։

Ըստ Հուպերի և Ուայլդի, «Արդի շախմատային սկզբնախաղերի» տարբեր հրապարակումները, «Շախմատի ձեռնարկի» վերջին հրապարակումը, Լուդվիգ Քոլինի «Խաղի գիրք» () աշխատության չորրորդ հրապարակումը և [[Ակիբա Ռուբինշտայն|Ռուբինշտայնի]], [[Ռիխարդ Ռետի|Ռետիի]], [[Ռուդոլֆ Շպիլման|Շպիլմանի]], [[Արոն Նիմցովիչ|Նիմցովիչի]] բեկումնային ներդրումները երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում ուժեղ խաղացողների համար ճանաչված աղբյուրներ էին։ 1937–39թթ․ շախմատի աշխարհի նախկին չեմպիոն [[Մաքս Էյվե]]ն հրապարակում է տասներկու հատորից բաղկացած «Շախմատային սկզբնախաղերի տեսություն» (**') տրակտատը հոլանդերեն։ Հետագայում այն թարգմանվում է նաև այլ լեզուներով։

Ռուբեն Ֆայնը, ով ուշ 1930թթ․ մինչև վաղ 1950թթ․ աշխարհի ուժեղագույն խաղացողներից էր, դարձավ նաև առաջատար տեսաբաններից մեկը՝ հրապարակելով սկզբնախաղերի, միջնախաղերի և վերջնախաղերի վերաբերյալ կարևոր աշխատություններ։ Ամենն սկսվում է նրա՝ «Արդի շախմատային սկզբնախաղեր» վերանայումից, որը 1939թ․ հրապարակվում է։ 1943թ․ նա հրապարակում է «Շախմատային սկզբնախաղերի հիմնական գաղափարները» աշխատությունը, որի նպատակն էր բացատրել սկզբնախաղերի հիմնական սկզբունքները։ 1948թ․ նա հրապարակում է իր «Գործնական շախմատային սկզբնախաղեր» տրակտատը, որն «Արդի շախմատային սկզբնախաղերի» մրցակիցն էր։ 1964թ․ Իսրայել Հորովիցը հրապարակում է 789 էջից բաղկացած «Շախմատային սկզբնախաղեր․ տեսություն և պրակտիկա» աշխատությունը, որում սկզբնախաղերի վերլուծությունից բացի կան նաև մեծաքանակ ցուցադրական խաղեր։

1966թ․ Բելգրադում հրապարակվում է «Շախմատային տեղեկատուի» առաջին հատորը, որը պարունակում էր 466 գրանցված խաղեր աշխարհի առաջատար մրցաշարերից և մրցախաղերից։ «Շախմատային տեղեկատու» շարքը մեծ ազդեցություն ունեցավ շախմատային աշխարհի վրա և հեղափոխեց սկզբնախաղի տեսությունը։ Շարքը մեծ նորամուծություն մտցրեց՝ օգտագործելով հանրահաշվական նշման կիրառումն առանց բառերի օգտագործման․ խաղը գրանցվում էր՝ օգտագործելով 17 նշան, որոնց բացատրությունը տրվում էր առաջին էջին վեց տարբեր լեզուներով։ Սա հնարավորություն տվեց աշխարհի բոլոր անկյուններից կարդացողներին կարդալ այն առանց խնդրի, որն օգնեց արագացնել մտքերի տարածումն ու սկզբնախաղի տեսության զարգացումը։ Շախմատային տեղեկատուի խմբագրերն ավելի ուշ հրապարակեցին հինգ հատորից բաղկացած «Շախմատային սկզբնախաղերի հանրագիտարան» և «Շախմատային վերջնախաղերի հանրագիտարան» տրակտատները՝ օգտագործելով նույն սկզբունքները։ «Շախմատային տեղեկատու»-ն ի սկզբանե հրապարակվում էր տարին երկու անգամ, սակայն, սկսած 1991թ․, այն հրապարակվում է տարեկան երեք անգամ։ 2007թ․ թողարկվեց 100-երորդ հատորը։ Ներկայումս այն օգտագործում է 57 նշան, որոնք թարգմանվում են տասը լեզուներով, և հասանելի է թե՛ տպված, թե՛ էլեկտրոնային տարբերակով։ 2005թ․ շախմատի աշխարհի նախկին չեմպիոն Գարի Կասպարովն ասել է․ «Մենք բոլորս Տեղեկատուի զավակներն ենք»։

1990-ական թվականներից սկսած շախմատային սկզբնախաղերի տեսության զարգացումն էլ ավելի արագացավ ի հաշիվ այնպիսի նորամուծությունների, ինչպիսիք էին շատ ուժեղ շախմատային շարժիչների Ֆրիցի և Ռըբկայի ի հայտ գալը, ChessBase ընկերության ծրագրերը, և խաղերի հսկայական տվյալների բազաների (միլիոնավոր խաղեր) վաճառքը, որի վառ օրինակ է 2013թ․ ChessBase ընկերության կողմից վաճառված տվյալների բազան, որը պարունակում էր 5.4 միլիոնից ավել խաղ։ Ներկայումս ամենահայտնի սկզբնախաղերը վերլուծված են մինչև 20 քայլ խորությամբ, որոշները մինչև վերջնախաղ, և զարմանալի չէ, որ առաջատար խաղացողները 25 քայլ հետո ներկայացնում են տեսական նորամուծություն։

Հազարավոր գրքեր են գրվել շախմատային սկզբնախաղերի վերաբերյալ, որոնք ընդգրկում են թե՛ սկզբնախաղերի համապարփակ հանրագիտարանները, ինչպիսիք են «Շախմատային սկզբնախաղերի հանրագիտարանը» և «Արդի շախմատային սկզբնախաղերը», սկզբնախաղը ճիշտ խաղալու վերաբերյալ ընդհանուր տրակտատները (օր․՝ միջազգային վարպետ Ջոն Ուաթսոնի «Շախմատային սկզբնախաղերի տիրապետումը»՝ բաղկացած չորս հատորից), թե՛ բազմաթիվ գրքեր նվիրված առանձին սկզբնախաղերի, ինչպիսիք են «Հասկանել Գրյունֆելդը», «Շախմատը բացատրված․ դասական սիցիլիական»։ «Սկզբնախաղերի վերաբերյալ գրքերը և մենագրությունները հայտնի են, և ենթադրվում է, որ դրանք արագ կորցնում են իրենց արդիականությունը, հետևաբար կա նոր վերնագրերի կայուն մատակարարում»։ Ըստ Էնդրյու Սոլթիսի․ «Ըստ էության 1930թ․ սկսած շախմատի մասին նոր ինֆորմացիան սկզբնախաղերի վերաբերյալ է»։

## Միջնախաղի տեսություն
մինի|Արոն Նիմցովիչ
Միջնախաղի տեսությունն համեմատաբար ավելի քիչ է զարգացած, ի տարբերություն սկզբնախաղի և վերջնախաղի տեսության։ Ուաթսոնը գրում է․ «Խաղացողներն, ովքեր ցանկանում են ուսումնասիրել այս ոլորտը, ունենում են սահմանափակ և գուցե չբավարարող աղբյուրների շարք»։

Վաղ ուշագրավ տեսություններից մեկը Վիլհելմ Շտայնիցի տեսությունն է այն մասին, որ հավասար դիրքում վաղ նախաձեռնված հարձակումը կարող է հետ մղվել հմուտ պաշտպանությամբ, և այդ իսկ պատճառով արդյունքի հասնելու լավագույն տարբերակը դանդաղ մանևրելու միջոցով փոքր առավելությունները կուտակելն է։ Էմանուել Լասկերն իր «Լասկերի ձեռնարկը» և Մաքս Էյվեն իր «Շախմատային ոճի զարգացում» աշխատություններում ընդգծել են Շտայնիցի տեսությունները։

Առաջատար տեսաբան և խաղացող Արոն Նիմցովիչի «Իմ համակարգը» (1925թ․) (*)*, «Պաշարում» (1925թ․) (*)*, «Շախմատային պրակտիկա» (1936թ․) (*)* աշխատությունները միջնախաղի վերաբերյալ ամենակարևոր գործերից են։ Նիմցովիչն ուշադրություն գրավեց իր տեսությամբ, ըստ որի կարելի է հակառակորդին հնարավորություն տալ գրավել կենտրոնը զինվորներով, մինչ դու փորձում ես կառավարել այն քո ֆիգուրների միջոցով ինչպես Նիմցո-Հնդկական և Թագուհու Հնդկական պաշտպանություններում։ Նա շեշտեց միմյանց կանգնեցնող զինվորների շղթաների քանդելու հնարավորությունը զինվորների հիմքի վրա հարձակվելու միջոցով, որը կատարվում էր զինվորի միջոցով (զինվորով քանդում)։ Նա նաև ուշադրություն հրավիրեց այն մարտավարության վրա, ըստ որի նավակները պետք է գրավեն ազատ ուղղահայացները՝ հետագայում յոթերորդ հորիզոնական ներխուժելու նպատակաով, որտեղից դրանք կարող են հարձակվել զինվորների վրա և ճնշել արքային։ Նրա մեկ այլ կարևոր մտքերից մեկը պրոֆիլաքսիսն է․ կատարել քայլել ուղված հակառակորդի հնարավոր քայլերն այն աստիճան սահմանափակելուն, որ նա այլևս օգտակար քայլ չունենա։

1952թ․ Ֆայնը հրապարակեց 442 էջից բաղկացած իր «Միջնախաղը շախմատում» աշխատությունը, որն այն ժամանակների, երևի, ամենահամապարփակ մոտեցումն էր միջնախաղի տեսությանը։ 20-րդ դարի միջնամասում լույս տեսան նաև շախմատի աշխարհի նախկին չեմպիոն Մաքս Էյվեի և Հանս Կրամերի երկհատորանի «Միջնախաղը շախմատում» աշխատությունը, չեխոսլովակ-գերմանացի գրոյսմաստեր Լյուդեկ Պախմանի գրքերի շարքը՝ եռահատոր «Շախմատի ամբողջական ռազմավարություն»*, «*Արդի շախմատի ռազմավարություն»*,* «Արդի շախմատի մարտավարություն» և «Հարձակում և պաշտպանություն արդի շախմատի մարտավարությունում»։

Միջնախաղի տեսության վերաբերյալ ևս մեկ բեկումնային աշխատություն էր Ալեքսանդր Կոտովի 1971թ․ լույս տեսած «Մտածիր ինչպես գրոյսմաստերը» գիրքը։ Կոտովն ընդգծում է այն, թե ինչպես է խաղացողն իր մտքում կազմում քայլի տարբերակների ծառ, և խորհուրդ է տալիս խաղացողներին անդրադառնալ տարբերակներից յուրաքանչյուրին ընդամենը մեկ անգամ։ Նա նաև շեշտեց, թե ինչպես են որոշ խաղացողներ Կոտովի համախտանիշի զոհ դառնում, ըստ որի խաղացողը մտքում բազմաթիվ տարբեր գծեր է հաշվում, դժգոհ մնում բոլոր դրանցից, և նկատելով, որ քիչ ժամանակ ունի՝ կատարում է մեկ այլ, նոր քայլ, առանց հիմնավոր պատճառի, որն էլ երբեմն կոպիտ սխալ է դառնում։ Հետագայում նրա տարբերակների ծառի տեսությունը զարգացրեցին Ջոնաթան Թիսդալը, Ջոն Նանը և Էնդրյու Սոլթիսը։

1999թ․ հրապարակված իր «Ուաթսոնի գաղտնիքներն արդի շախմատի ռազմավարության մասին․ առաջխաղացումը Նիմցովիչից հետո» (*)* աշխատությունում քննարկում է միջնախաղի տեսության հեղափոխումը Նիմցովիչից հետո։

Միջնախաղի տարբեր ասպեկտների վերաբերյալ շատ գրքեր կան, որոնցից են Վլադիմիր Վուկովիչի «Հարձակվելու արվեստը շախմատում», Ռուդոլֆ Շպիլմանի «Զոհաբերության արվեստը շախմատում», Վիկտոր Կանի և Ժորժ Ռենոյի «Մատի արվեստը», Ժուլիուս դու Մոնի «Կոմբինացիայի հիմքերը շախմատում», Էնդրյու Սոլթիսի «Պաշտպանվելու արվեստը շախմատում»։

## Վերջնախաղի տեսություն
Շախմատային բազմաթիվ հայտնի տրակտատներ, սկսած ամենավաղ աշխատություններից, ընդգրկել են վերջնախաղի վերլուծություն։ Լուսենայի գիրքն ընդգրկել է վերջնախաղի և խնդիրների 150 օրինակ։

Ֆիլիդորի «Շախմատային խաղի վերլուծություն» (*)* աշխատության երկրորդ հրապարակման մեջ տարբեր վերջնախաղերի վերլուծությանը նվիրված էր 75 էջ։ Դրանց մեջ ներառված էին տեսականորեն կարևոր որոշ վերջնախաղեր, ինչպիսիք են նավն ընդդեմ փղի և նավի, թագուհին ընդդեմ նավի, թագուհին ընդդեմ նավի և զինվորի, նավն ընդդեմ նավի և զինվորի։ Նավն ընդդեմ փղի և նավի, նավն ընդդեմ նավի և զինվորի, թագուհին ընդդեմ նավի վերջնախաղերից որոշակի դիրքեր հայտնի դարձան որպես Ֆիլիդորի դիրքեր։ Ֆիլիդորի գրքի վերջին երկու էջերը նվիրված էին խաղի վերջաբանների դիտարկումներին (), որում նա առաջ քաշեց կարևոր սկզբունքներ, որոնցից են Երկու ձիով մատ հայտարարելն անհնար է, եզրային զինվորն ու փիղն ընդդեմ արքայի այն վերջնախաղը, որում զինվորի թագուհի դառնալու դաշտի գույնը չի համընկնում փղի դաշտի գույնին, ոչ-ոքի է, թագուհին հաղթում է փղին և ձիուն։

Սթաունթոնն իր «Շախմատիստի ձեռնարկ» աշխատությունում վերջնախաղերի վերլուծությանը նվիրված գրեթե 100 էջ է ներառել։ Սթաունթոնի որոշ վերլուծություններ, ինչպիսին նավակն ընդդեմ երեք թեթև խաղաքարերի վերջնախաղը, զարմանալիորեն բավական մանրամասն է նկարագրված։ Ձեռնարկի 439-երորդ էջում նա գրում է․ «Երեք թեթև խաղաքարերը միշտ ուժեղ են նավակից, և այն դեպքերում, երբ երեք խաղաքարերից երկուսը փիղ են, հաղթանակը տրվում է առանց զգալի դժվարության, քանի որ խաղի ընթացքում հակառակորդն ստիպված է լինելու փոխանակել նավակը թեթև խաղաքարերից մեկի հետ։ Սակայն, եթե երեք խաղաքարերից երկուսը ձի են, հակառակորդը կարող է փոխանակալ նավակը փղի հետ, որը կհանգեցնի ոչ-ոքիի, որովհետև երկու ձին բավարար չեն մատ հայտարարելու համար»։ Արդի վերջնախաղերի տվյալների բազան հաստատում է Սթաունթոնի գնահատականը տրված այս երկու վերջնախաղերին։ Սակայն Սթոունթոնից 94 տարի անց, Ռուբեն Ֆայնն իր «Հիմնական շախմատային սկզբնախաղեր» աշխատության 521-երորդ էջում սխալվել է՝ գրելով, որ այս երկու վերջնախաղերն էլ տեսականորեն ոչ-ոքի են։ Գրոսմայստեր Պալ Բենկոն, ով հեղինակություն էր վայելում իր վերջնախաղերի վերաբերյալ գիտելիքներով և առաջատար խաղացողներից էր իր կարիերայի գագաթնակետին, 2003թ․ հավերժացրեց Ֆայնի սխալն իր «Հիմնական շախմատային սկզբնախաղեր» գրքի վերանայումով։ Գրոյսմաստեր Էնդրյու Սոլթիսն իր 2004թ․ աշխատությունում խիստ անհամաձայնություն հայտնեց Սթաունթոնի գնահատականին՝ պնդելով, որ նավակն ընդդեմ երկու փղի և ձիու ոչ-ոքի է ճիշտ խաղալու դեպքում։ Բենկոյի և Սոլթիսի տրված գնահատականներին հակառակ, այդ նույն ժամանակ վերջնախաղերի տվյալների բազան ապացուցեց, որ Սթաունթոնը ճիշտ էր՝ չնայած, որ հաղթանակի հասնելու համար կարող էր պահանջվել մինչև 68 քայլ։

Մինչ Սթաունթոնի եզրակացություններն այս վերջնախաղերի վերաբերյալ, բրիտանացի վարպետ Ջորջ Ուոքերը 1846թ․ (և միգուցե ավելի վաղ) գրել է․Չնայած, ըստ ընդհանուր պնդման, երկու փիղը և ձին հաղթում են նավակին, սակայն երկու ձին և փիղը չեն կարող գրանցել միևնույն հաջողությունը, և այդ պայքարի տրամաբանական ավարտը ոչ-ոքին է։ Փղերը միասին ավելի ուժեղ են ձիերից, քանի որ ավելի հեռվից են կառավարում դաշտը։ Երբ երկու ձին մնում են փղի հետ ընդդեմ նավակի, վերջինս հնարավորություն ունի փոխանակվել փղի հետ, որը հակառակորդի կողմից շատ դժվար կլինի կանխել, իսկ երկու ձին չեն կարող մատ հայտարարել արքային։1941թ․ Ռուբեն Ֆայնը հրապարակեց 573 էջից բաղկացած հոյակապ «Հիմնական շախմատային վերջնախաղերը» տրակտատը, որը վերջնախաղերի համապարփակ տրակտատ ստեղծելու առաջին փորձն էր։ Այն 2003թ․ Պալ Բենկոյի կողմից վերանայվեց և վերահրապարկվեց։ ԽՍՀՄ հեղինակների կողմից հրապարակվել են բազմաթիվ կարևոր գրքեր առանձին վերջնախաղերի վերաբերյալ, որոնցից են Վասիլի Սմիսլովի և Գրիգորի Լևենֆիշի «Նավակների վերջնախաղեր», Իլյա Մայզելիսի և Յուրի Ավերբախի «Զինվորների վերջնախաղեր», Յուրի Ավերբախի «Թագուհու և զինվորների վերջնախաղեր», «Փղերի վերջնախաղեր», «Փիղն ընդդեմ ձիու վերջնախաղեր», «Նավակն ընդդեմ թեթև խաղաքարի վերջնախաղեր», Յուրի Ավերբախի և Վիտալի Չեխովերի «Ձիու վերջնախաղեր», Ավերբախի, Չեխովերի և Վիկտոր Հենկինի «Թագուհին ընդդեմ նավակի/թեթև խաղաքարի»։

Վերջին տարիներին համակարգչի կողմից ստեղծված վերջնախաղային տվյալների բազան հեղափոխեց վերջնախաղի տեսությունը՝ ցույց տալով լավագույն քայլերն, այնպիսի վերջնախաղերում, որոնք դարից ավել վրդովել են բազմաթիվ վերլուծաբանների (օր․՝ թագուհին ընդդեմ թագուհու և զինվորի)։ Ինչպես նաև փոխել են տեսաբանների դատավճիռը որոշ վերջնախաղերի վերաբերյալ (օր․՝ երկար ժամանակ կարծում էին, որ երկու փիղը ձիու դեմ վերջնախաղը ոչ-ոքի է, սակայն ըստ համակարգչի փղերը հաղթելու հնարավորություն ունեն)։

Վերջին տարիներին վերջնախաղի վերաբերյալ կարևոր աշխատություններ են հրապարակվել, որոնցից են Դվորեցկիի «Վերջնախաղի ձեռնարկ», Կարստեն Մյուլերի և Ֆրանկ Լամպրեխտի «Հիմնարար շախմատային վերջնախաղեր», Էդուարդ Պրանդսետերի և Յուրի Բալաշովի «Հիմնական վերջնախաղեր․ 888 տեսական դիրքեր», Բենկոյի «Շախմատային վերջնախաղերի դասեր», Ջոն Նանի «Նավակների վերջնախաղերի գաղտնիքները» և «Առանց զինվորների վերջնախաղի գաղտնիքները» աշխատությունները։ Սրանցից մի քանիսի վերլուծություններին օգնել է վերջնախաղի տվյալների բազան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շախմատի տեսություն
Կատեգորիա:Շախմատային եզրույթներ
Կատեգորիա:Շախմատ
Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ