2018 թվականի Շվեյցարական ինքնիշխան դրամի նախաձեռնություն

2018 թվականի հունիսին **շվեյցարական ինքնիշխան դրամական նախաձեռնություն**՝ հայտնի որպես **Vollgeld**, որի նպատակն է եղել բացառիկ իրավունք տալ Շվեյցարիայի ազգային բանկին՝ դրամ ստեղծելու։

Սակայն 2018 թվականի հունիսի 10-ի քվեարկության ժամանակ նախաձեռնությունը մերժվեց՝ 76% քվեարկողների դեմ քվեարկելով։

## Ծագում և առաջարկ
«Լիարժեք պահուստային բանկային գործունեության» առաջարկները՝ երբեմն ներկայացված նաև «պարտքազուրկ գումար» անվան տակ, բազմիցս ներկայացվել են հանրությանը, բայց դրանք քննադատության են ենթարկել ինչպես հիմնական, այնպես էլ  հետերոդոքս տնտեսագիտները։ Վերջիններս պնդել են, որ նման «պոպուլիստական» նախաձեռնությունների կողմնակիցները սխալ են հասկանում կենտրոնական բանկերի գործունեությունը, փողի ստեղծման գործընթացը և բանկային համակարգի կառուցվածքը։ Ռուսաստանում ծնված բրիտանացի տնտեսագետ Աբբա Լերները 1943 թվականին առաջարկել է, որ կենտրոնական բանկը կարող է «տպել փող»՝ կառավարական դեֆիցիտային ծախսերի չափով՝ այնքան, որքան անհրաժեշտ է լիարժեք զբաղվածությունը ապահովելու և պահպանելու համար։

Ըստ նախաձեռնության կողմնակիցների, փողը ստեղծվում է որպես պարտք՝ գոյանալով այն պահին, երբ առևտրային բանկերը վերցնում են վարկ կենտրոնական բանկերից, և երբ կառավարությունները, արտադրողները կամ սպառողները վարկ են վերցնում առևտրային բանկերից։ Նախաձեռնության կողմնակիցները չեն ցանկանում, որ փողի ստեղծումը լինի մասնավոր վերահսկողության ներքո, քանի որ դա ընկալում են որպես «սուբսիդիա»՝ բանկային ոլորտին։ Նրանց կարծիքով, բանկերի ստեղծած փողը առաջացնում է էական բացասական հետևանքներ, ինչպիսիք են գնաճը (քանի որ «ինչքան շատ փող են բանկերը ստեղծում, այնքան բարձր են նրանց շահույթները») և ճգնաժամերի ուժգնացումը (քանի որ վարկավորումը հաճախ տեղի է ունենում տնտեսության վերելքի ժամանակ՝ պրոցիկլիկ ձևով)։ Բացի այդ, նրանք պնդում են, որ բանկային ավանդները ինքնին ապահով չեն։

Հանրաքվեի առաջարկը նախաձեռնել է «Փողային արդիացման ասոցիացիա» շվեյցարական հասարակական կազմակերպությունը, որը հիմնադրվել է 2011 թվականին։ Ստորագրահավաքը սկսվել է 2014 թվականի հունիսին և ավարտվել ավելի քան 110,000 վավեր ստորագրություններով։ Նախաձեռնությունը ներկայացվել է Դաշնային կանցլերատին 2015 թվականի դեկտեմբերին։

2018 թվականի  հունվարի 31-ին Շվեյցարիայի պետությունը նշանակել է հանրաքվեի օրը՝ 2018 թվականի հունիսի 10, որի ընթացքում քվեարկման էին դրվելու երկու հարց՝ մեկն առնչվող խաղամոլությանը, իսկ մյուսը՝ բանկերի կողմից փողի ստեղծման իրավունքին։ «Ինքնիշխան փողի նախաձեռնությունը» նպատակ ուներ Շվեյցարիայի կոնֆեդերացիային տալ բացառիկ իրավունք փող ստեղծելու, այդ թվում՝ պահանջարկային ավանդների տեսքով փողի (այսպես կոչված՝ ամբողջական պահուստավորմամբ բանկային համակարգ՝ *full-reserve banking*) ստեղծման հարցում, ներառելով անկանխիկ փողի ստեղծման իրավասությունը Շվեյցարիայի ազգային բանկի իրավական լիազորությունների մեջ։ Շվեյցարիայի ազգային բանկը հանդես է եկել այդ նախաձեռնության դեմ։
[մինի|[Շվեյցարական ֆրանկ|Շվեյցարական ֆրանկի մետաղադրամներ]]
Հանրաքվեն չի վերաբերում թղթադրամների տպագրությանը կամ մետաղադրամների հատմանը, քանի որ այս հարցերը միանշանակ շարունակում են մնալ Շվեյցարիայի ազգային բանկի (երկրի կենտրոնական բանկի) բացառիկ իրավասության ներքո՝ սկսած 1891 թվականից։ Դաշնային սահմանադրության համաձայն՝ «Համադաշնությունը պատասխանատու է փողի և արժույթի համար. Համադաշնությունն ունի մետաղադրամներ և թղթադրամներ թողարկելու բացառիկ իրավունքը» (հոդված 99): Այսպիսով, շրջանառվող փողի այն փոքր մասը, որը ներկայացված է կանխիկ՝ այսօր կազմում է ընդհանուր գումարի պակաս քան 10%-ը, շարունակում է վերահսկվել կենտրոնական բանկի կողմից։

## Արձագանքներ առաջարկի վերաբերյալ
Շվեյցարիայի ազգային բանկի նախագահ Թոմաս Յորդանը նախազգուշացրել է, որ «նախաձեռնության ընդունումը կկապի շվեյցարական տնտեսությունը ծայրահեղ անորոշության շրջանի հետ», քանի որ «Շվեյցարիան կունենա չփորձարկված ֆինանսական համակարգ, որն արմատապես կտարբերվի աշխարհի ցանկացած այլ երկրի համակարգից»։ Գերմանիայի դաշնային բանկը նույնպես չէր աջակցում նախաձեռնությանը։

2016 թվականին *[[The Economist]]*-ը նշել է, որ «նախաձեռնության առաջարկած համակարգը ավանդատուների համար ավելի անվտանգ կլիներ», բայց նաև ընդգծել է, որ «Շվեյցարական տնտեսության հսկայական մի հատված ամբողջովին կբեկվի, անսպասելի, սակայն հավանաբար ծախսատար հետևանքներով»։ ''Global Finance'' ամսագիրը բնութագրել է նախաձեռնությունը որպես «գործող համաշխարհային նորմերին մարտահրավեր նետող» առաջարկ։

2018 թվականի հունիսին *[[Financial Times]]*-ի խմբագրակազմի անդամ և առաջատար տնտեսական մեկնաբան Մարտին Վուլֆը հորդորել էր իր ընթերցողներին քվեարկել նախաձեռնության օգտին՝ պնդելով, որ բանկային գործող կանոնակարգերն ու բանկերի հաշվեկշիռները ապագայում մեծ ճգնաժամ կանխելու համար բավարար չեն։ Տնտեսագետ Լ. Ռենդալ Ռեյը բազմիցս քննադատել է նման քաղաքական նախաձեռնությունները, ինչպիսին է Vollgeld-ը՝ դրանք որակելով որպես «անխոհեմ»։ Գրող և բլոգեր Թիմ Ուորսթոլը համոզված է եղել, որ նախաձեռնությունը, ըստ էության, «վարում են վատ տեղեկացված խելահեղները»։

## Արդյունք
2018 թվականի հունիսի 10-ին շվեյցարացիները որոշիչ մեծամասնությամբ՝ մոտ 75% «դեմ» ձայներով, մերժեցին ինքնիշխան փողի նախաձեռնության առաջարկը։

## Պատմական նախադեպեր
2018 թվականի հունիսին Շվեյցարիայում առաջ քաշված ինքնիշխան փողի նախաձեռնության հիմնական նպատակը փաստացի «կոտրել է մասնակի բանկային պահուստավորման համակարգը»։ Շվեյցարական այս նախաձեռնությունը մաս էր կազմում «Միջազգային դրամավարկային բարեփոխման շարժման», որը ձևավորվել էր 2013 թվականին՝ բրիտանական *[[Positive Money]]* կազմակերպության ջանքերով։ Նախաձեռնության գաղափարը՝ պարտադրել, որ բանկերի կողմից տրամադրվող վարկերը լիովին ապահովված լինեն պահամիջոցներով, ըստ նախաձեռնության կողմնակիցների, սերում է  Մեծ ճգնաժամի ժամանակաշրջանից։

Մասնակի պահուստավորմամբ բանկային համակարգի նկատմամբ ընդդիմությունն ունի ավելի քան հարյուրամյա պատմություն։ Շվեյցարական այս նախաձեռնության գաղափարական ակունքները հանգում են Մեծ ճգնաժամի ավարտից հետո ԱՄՆ-ում առաջ քաշված «Չիկագոյի ծրագրին»։ 1933 թվականի մարտին Չիկագոյի համալսարանի տնտեսագետները շրջանառության մեջ դրեցին վեցէջանոց հուշագիր՝ առաջարկելով «արմատական» փոփոխություններ ԱՄՆ ֆինանսական համակարգում։ Այդ առաջարկների թվում էր մասնակի պահուստավորման համակարգի վերացումը և պահանջարկային ավանդների համար 100% պահուստի պահանջի սահմանումը։ Շվեյցարիայում մասնավոր բանկերի փող ստեղծելու կարողությունը սահմանափակելու նախաձեռնությունը հիմնված էր ամերիկացի տնտեսագետ Իրվինգ Ֆիշերի 1930-ականների տեսության վրա։

Այդ առաջարկը նորից շրջանառվեց 1939 թվականին և հայտնի դարձավ որպես «Չիկագոյի ծրագիր»։

Վոլգելդի նախաձեռնության դրամավարկային բարեփոխումների գաղափարներն արդեն իսկ ԱՄՆ կոնգրեսական Դենիս Կուչինիչի կողմից ներկայացված դաշնային օրենսդրության առաջարկի առարկա էին։ 2011 թվականին «Positive Money»-ն և Ամերիկյան դրամավարկային ինստիտուտը աջակցեցին Կուչինիչի փորձին՝ ներկայացնելու «Ազգային արտակարգ իրավիճակի աշխատանքի պաշտպանության մասին» օրենքը, որը մի օրենսդրական օրինագիծ է, որը դրամ ստեղծելու լիազորությունները կվերապահեր բացառապես ԱՄՆ գանձապետարանին, այդպիսով վերջ դնելով մասնակի բանկային գործունեությանը։ Առաջարկը չի հասցվել քվեարկության։

2015 թվականին՝ 2008-11 թվականների ճգնաժամից հետո, Իսլանդիայի վարչապետ Սիգմունդյուր Դավիո Գունլաուգսոնը հանձնարարեց ուսումնասիրություն կատարել դրամավարկային համակարգի և բանկային ոլորտի բարեփոխման վերաբերյալ։ Տնտեսագետ և խորհրդարանի պատգամավոր Ֆրոստի Սիգուրյոնսոնը նույն տարում հրապարակեց իր եզրակացություններն ու առաջարկությունները, որոնց մեջ, ի թիվս այլ հարցերի, ներառված էր մասնակի պահուստային բանկային համակարգի վերացումը։ Տնտեսագետ Բիլ Միտչելը քննադատեց իսլանդական ծրագիրը՝ նշելով, որ նույնիսկ եթե այն իրականացվի, «էապես դրամական զանգվածը կմնա էնդոգեն», եթե երկրի կենտրոնական բանկը պատրաստ չլինի «ընդունել, որ տոկոսադրույքը դուրս գա իր վերահսկողությունից» կամ չհանդիպի «պակասող միջոցներ վարկավորման համար»։ Նրա կարծիքով՝ Իսլանդիայի ճգնաժամի պատճառը բանկերի վարկ ստեղծելու ունակությունը չէր, այլ մի շարք այլ հանգամանքներ, ինչպիսիք էին՝ բանկերի սպեկուլյացիան արտարժույթով պարտքերի ու ակտիվների վրա, բանկերի վարքագծի շեղումը իրենց հիմնական գործառույթներից, բանկերի սեփականատերերի խորամանկ ու շահախնդիր գործողությունները, ինչպես նաև ֆինանսական վերահսկողության պակասը։

Նույն տարում՝ Նիդեռլանդներում, «Ons Geld» («Մեր Փողը») կազմակերպությունը, որը պաշտպանում է «սուվերեն դրամավարկային բարեփոխումները», նախաձեռնել է քաղաքացիական նախաձեռնություն։ Դրա արդյունքում հարցը բարձրացվել է խորհրդարանում, և որոշում է կայացվել, որ կառավարական վերլուծական կենտրոնը՝ Կառավարական քաղաքականության գիտական խորհուրդը (WRR), ուսումնասիրի առաջարկը, ըստ որի մասնակի պահուստային բանկային համակարգը պետք է արգելվի, իսկ փող ստեղծելու իրավունքը վերադարձվի հանրային վերահսկողության ներքո։

## Տես նաև
* Չիկագոյի պլան
* Դրամավարկային բարեփոխումներ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքականություն