Ճարտարապետական կոմպոզիցիա

[thumb|250px|[Ամառանոց Ռոտոնդա|Ամառանոց Կապրա Վիչենցայում: Ճարտարապետ Անդրեա Պալլադիո: Ընդհանուր տեսք]]
[thumb|right|250px|[Ամառանոց Ռոտոնդա|Ամառանոց Կապրա Վիչենցայում: Ճարտարապետ Անդրեա Պալլադիո: Ճակատ, հատույթ, նախագիծ]]
**Ճարտարապետական կոմպոզիցիա**` ճարտարապետական բաղադրամասերի կազմակերպման եղանակ` ներդաշնակության և միասնականության հասնելու նպատակով։

## Ճարտարապետական կոմպոզիցիայի տեսակները
Ճարտարապետական կոմպոզիցիայի հիմքում ընկած է այս կամ այն տարածական կամ տեկտոնիկական կրթությունը` համապատասխանաբար ինչով կարելի է արտահայտել կոմպոզիցիոն լուծումների որոշ տեսակներ։

Այս կամ այն կոմպոզիցիոն լուծման ընտրությունը թելադրվում է ոչ միայն էսթետիկ սկզբունքներով, այլ որոշվում է ճարտարապետական շինության *ողջ ամբողջությամբ*` ֆունկցիոնալությամբ, տնտեսագիտական և սոցիալական, ինչպես նաև կոնկրետ հնարավորություններով ու պայմաններով. բնական գործոններով, շինարարության տեխնոլոգիաներով և այլն։

Ճարտարապետական ձևը որոշվում է հիմնականում նրա ձևավորման մեթոդով` կախված նյութա-տեխնիկական և էսթետիկ պայմաններից։ Ցանկացած դեպքում **ճարտարապետական ձևը պահպանում է իր օբյեկտիվ հատկանիշները**։ Սուբյեկտիվորեն ձևը կարող է փոփոխվել տեսողական ընկալման պայմաններից կախված։

; Ծավալային կոմպոզիցիա
*Ծավալային կոմպոզիցիան* որոշվում է ձևի ծավալային կառուցումով, որը տվայալ դեպքում համարվում է գերակշռող.

; Տարածական կոմպոզիցիա
*Տարածական կոմպոզիցիան* համապատասխանում է տարածական ձևակազմությանը` մասամբ կամ ամբողջությամբ երեսպատված։ Պարզագույն դեպքում դա միասնական ներքին տարածք է, ինչպես օրինակ սենյակը, դահլիճը, ծածկված հրապարակը։

; Խոր-տարածական կոմպոզիցիա
Տարածական կոմպոզիցիայի հետագա զարգացումը իրականացվում է մի շարք կառույցների մասնակի միավորումով կամ միավորված տարածությունը առանձին փոխկապակցված մասերի մասնատելով։

Այդպիսիս կառուցումը նպաստում է տեսողական ընկալման ընթացքում ճանաչված խորության առաջացմանը։ Խորության բաղադրիչների առկայությունը տարածական կառույցում բերում է *Խոր-տարածական կոմպոզիցիա* հասկացողությանը, որի պարզագույն օրինակ կարող է ծառայել կից շենքի անֆիլադային դիրքը։ Բնական է, որ խոր-տարածական կոմպոզիցիա հասկացողությունը չի սահմանափակվում ներքին տարածքով և վերաբերում է նաև արտաքինին` մասնավորապես սահմանափակված տարածքներին։

;Ծավալա-տարածական կոմպոզիցիա
Ծավալային ձևերի համակցումը տարածական բաղադրիչների հետ համարվում է *Ծավալա-տարածական կոմպոզիցիայի* տարբեր տեսակների կառուցման հիմքը։ Այդպիսի կոմպոզիցիայի պարզագույն օրինակ է շենքը, П-աձև պլանում։ Այստեղ բաց բակի տարածությունը համակցվում է նրա շրջապատող ծավալներով։ Պորտերով շինությունը տալիս է ծավալի զգացողություն։

; Ճակատային կոմպոզիցիա
Նմանատիպ կառույցի տարատեսակությունը համարվում է *ճակատային կոմպոզիցիան*` գլխավոր տեսանկյանը ներկայացված լայնածավալ ճակատային ձևով։ Նրա առանձնահատկությունը կայանում է ճարտարապետա-տարածական ձևի երկու կոորդինատներով. ուղղահայաց և հորիզոնական, կառուցումը դեպի խորություն ունի ենթակա նշանակություն։ Սակայն այդ պայմանը բավականին սահմանափակող է։ Ճակատային կոմպոզիցիայի առանձնահատկությունը համարվում է ընկալման ասպեկտը, ոչ թե ձևի օբյեկտիվ հատկանիշը, ճակատայնություն կարող են ունենալ նաև ծավալային կառույցի շենքերը։

**Բարձրաբերձ կոմպոզիցիա**

*Բարձրաբերձ կոմպոզիցիան* որոշվում է պլանի չափերում ձևի բարձրության գերակշռությամբ։ Անցած դարերի ճարտարապետության մեջ ընդգծվում է երկհարկանի բաժանումը։

## Միջոցներ
Ճարտարապետական կոմպոզիցիայի հիմնական միջոցներն են համաչափությունը, ռիթմը, հակադրությունը, նրբերանգությունը, սիմետրիան, ասիմետրիան։ Այդ թեմայով հայտնի ամենահին «Տասը գիրք ճարտարապետության մասին» աշխատանքը ծառայում էր որպես դասագիրք բոլոր ճարտարապետների համար 15-19-րդ դարերում։

**Համաչափությունը** արտահայտչականության հասնելու ամենակարևոր միջոցն է, արտահայտում է մասերի փոխադարձ չափվածությունը, ինչպես նաև հարաբերակցությունը ամբողջ շինությանը։ Համաչափության բերման ամենահայտնի միջոցը համարվում է Լեոնարդո դա Վինչիի «Ոսկե հատում»-ը։

Ճարտարապետության մեջ համաչափությունը հաճախ կապում են մարդու պարամետրերով։ Բոլոր կառույցները ծառայում են մարդուն և պետք է լինեն նրան համաչափ։ Հին ժամանակներում մարդու մարմնի մասերը դարձել էին չափագրման բոլոր միավորների հիմքը։ Եվ հիմա բոլոր չափսերը մենք համեմատում ենք մարդու հասակի հետ, դա կարևոր է նաև հոգեբանական տեսանկյունից։

**Ռիթմը** համաչափելի տարրերի հերթագայությունն է օրինաչափ հաճախության հետ։ Ռիթմը կառույցին կարող է հաղորդել հանդիսավոր կամ դինամիկ շարակարգ։

**Հակադրությունը** օբյեկտների որակական կտրուկ հակադրումն է, օրինակ ծավալների, տարածության, հորիզոնական-ուղղահայաց դիրքերի։

**Նրբերանգությունը**, ի տարբերություն հակադրության, արտահայտում է օբյեկտների նմանությունը աննշան տարբերություններով։ Ելակետային վիճակը համարվում է ամբողջական համընկնումը, նույնականությունը։

**Սիմետրիան** կենտրոնի նկնատմամաբ մասերի համաչափությունն է։ Դա կոմպոզիցիայի ամենաուժեղ միջոցներից մեկն է, որը սովորաբար ապահովում է նրա ստատիկությունը։ **Ասիմետրիկությունը** սիմետրիկության հակադարձ հասկացություն է, ստեղծում է կոմպոզիցիայի դինամիկ զարգացում։ Սիմետրիայի և ասիմետրիայի համակցումը ազդում է համաչափության ու նրբերանգության բալանսի վրա։

Կոմպոզիցիայի մյուս կարևոր միջոցը կարելի է համարել մարմնի երկրաչափությունից ելնող **Ըստ զանգվածի համաենթարկման սկզբունքը**։ Միասին բաղադրիչները պետք է կազմեն ձևի ամբողջականությունը, երբ բացակայում են պատահական տարրեր, իսկ ձևն ինքը կազմում է միասնություն, կոմպոզիցիան կորցնում է նրբերանգությունը, հարմոնիան։

## Տես նաև
* Ճարտարապետություն
* Ճարտարապետության տեսություն
* Ճարտարապետության պատմություն
* Արվեստ
* Դիզայն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճարտարապետություն