Խրիստո Յավաշև

**Խրիստո Յավաշև** (, , ), բուլղարական ծագմամբ ամերիկացի քանդակագործ և նկարիչ, ով հայտնի դարձավ իր կնոջ՝ Ժաննա-Կլոդ դե Գիյեբոնի հետ միասին կատարած աշխատանքներով, որոնցում «փաթեթավորել է» տարբեր օբյեկտներ՝ գրամեքենայից և ավտոմեքենայից մինչև Ռայխստագի շենքը և ամբողջ ծովափը։

Բուլղարացի հնագետ և բուսաբան Անանիա Յավաշևի թոռն է։

## Կենսագրություն
left|thumb|1972 թվականի լուսանկար
Խրիստո Յավաշևը ծնվել է 1935 թվականի հունիսի 13-ին բուլղարական Գաբրովո քաղաքում։ Հայրը տեքստիլի գործարանի տեր էր, մայրը աշխատում էր որպես քարտուղար Սոֆիայի կերպարվեստի ակադեմիայում։

1952-1956 թվականներին սովորել է Սոֆիայի Գեղարվեստի ակադեմիայում։

1956 թվականին մեկնել է Պրահա և ապօրինի հատել է ավստրիական սահմանը։ 1958-1964 թվականներին ապրել է Փարիզում։ 1964 թվականին հաստատվել է Նյու Յորքում։

1958 թվականին Փարիզում նա հանդիպել է իր ապագա կնոջը՝ Ժաննա-Կլոդ դե Գիյեբոնին (ուշագրավ է, որ ամուսինները ծնվել են նույն օրը՝ 1935 թվականի հունիսի 13-ին): Նրանց ամուսնության ամսաթվի վերաբերյալ գոյություն ունեն մի քանի տարբերակներ: Դրանցից մեկի համաձայն՝ Խրիստոն և Ժաննա-Կլոդը ամուսնացել են 1959 թվականին: Մյուս տարբերակի համաձայն՝ Խրիստոն սկզբում հետաքրքրված էր նրա խորթ քրոջով՝ Ջոյսով: Ժաննա-Կլոդն այդ ժամանակ նշանված էր մեկ այլ տղամարդու հետ, սակայն հղիացավ Խրիստոյից (ըստ լեգենդի, նրանց առաջին համբույրն այնքան կրքոտ էր, որ նա կոտրեց ատամը): Այնուամենայնիվ, Ժաննա-Կլոդը ամուսնացավ մեկ ուրիշի հետ, սակայն գրեթե անմիջապես մեղրամսից հետո բաժանվեց. «Ես համոզվեցի, որ իմ ամբողջ էությունը ձգտում է դեպի Խրիստոն»: Նրանց որդին՝ Կիրիլը, ծնվել է 1960 թվականին, իսկ 1962 թվականին նրանք ամուսնացել են:

1973 թվականին Խրիստոն ստացել է ամերիկյան քաղաքացիություն։

2009 թվականի նոյեմբերի 18-ին Ժաննա-Կլոդը մահացել է 74 տարեկան հասակում ուղեղի անևրիզմայի բարդությունից։

Խրիստո Յավաշևը մահացել է 2020 թվականի մայիսի 31-ին։

## Արվեստ
Խրիստոն և Ժաննա-Կլոդը հայտնի են տարածքների փաթեթավորման իրենց հսկայական նախագծերով, սակայն ամեն ինչ սկսվել է փոքր ձևերից՝ պահածոյի տուփերից, ջութակից, հեծանիվից և աթոռից։

Խրիստոյի և Ժաննա-Կլոդի ստեղծագործությունների առանձնահատկությունը յուրաքանչյուր հաջորդ աշխատանքի եզակիությունն ու անկրկնելիությունն է, ինչի մասին նրանք կրկնում են իրենց հարցազրույցներում. յուրաքանչյուր նախագիծ ունի իր պատմությունը, յուրահատուկ էներգիան և ունակ է հարաբերություններ ստեղծել մեծ թվով մարդկանց հետ։ Արվեստի ավանդական ձևերը չեն ենթադրում հանդիսատեսի անմիջական մասնակցություն, ի տարբերություն Խրիստոյի նախագծերի, որոնք կոչված են միավորել հանրությանը, դարձնել նրան պերֆորմանսի ակտիվ մասնակից։

Deutsche Welle. «Խրիստոյի համար արվեստում գլխավորը հենց արվեստն է, ստեղծագործական ակտը և ազատությունը։ Ռայխստագը փաթեթավորեցին արծաթափայլ գործվածքով, կանգնեց այդպես 14 օր, և ամեն ինչ ավարտվեց։ Կար ստեղծագործությունը՝ և չկա այն։ Խրիստոյի արվեստը ժամանակավոր է։ Եվ հենց այդ ժամանակավորությունն է թույլ տալիս նրան լինել ազատ՝ տիրապետումից, առքուվաճառքից…»

Ախիմ Զոմմեր, Բրյուլի թանգարանի տնօրեն. «Այն, որ այս նախագծերը դրանց հայտնվելուց երկու շաբաթ անց անհետանում են, կարծես ոչինչ էլ չի եղել, դեռ չի նշանակում, որ դրանց իրականացմանը չի նախորդել երկարատև նախապատրաստական փուլ։ Օրինակ, այնպիսի մասշտաբային նախագծի վրա, ինչպիսին Ռայխստագի փաթեթավորումն էր, անցել է 25 տարի։ Նախապատրաստման ընթացքում Խրիստոն ստեղծել է բազմաթիվ աշխատանքներ՝ կոլաժներ, նկարներ, էսքիզներ, մոդելներ, գծագրեր։ Այս աշխատանքների վաճառքն ապահովել է այս հսկայական նախագծի ֆինանսավորումը»։

Նախագծի վրա աշխատելիս օգտագործվում է տարածք, որը նախկինում ներառված չէր սովորական գեղարվեստական պրակտիկայում։ Նախագծերի պլանավորումը, նախապատրաստումը և իրականացումը հաճախ տևում է տարիներ, տասնամյակներ, ինչը, ըստ Խրիստոյի, նրանց աշխատանքները մոտեցնում է ճարտարապետական կառույցներին և քաղաքային պլանավորմանը, ուրբանիստիկային. «Կամուրջը փաթեթավորելը նման է այն զրոյից կառուցելուն, իսկ Ռայխստագի հանդերձավորումը իր էությամբ հիշեցնում էր շենքի կառուցում»։ Նախագծերի ստեղծման այսպիսի համբերությունը բացատրվում է ոչ թե ստեղծողների համբերատարությամբ, ըստ Խրիստոյի, այլ նախագծի էության բացահայտմամբ։

Ստեղծագործությունների իրական նշանակությունն ամբողջությամբ անըմբռնելի է նաև հենց արվեստագետների համար։ «Շատ միամիտ է մեր կողմից կարծել, որ մենք լիովին հասկանում ենք «Պոն-Նյոֆի» նշանակությունը փարիզեցիների համար։ Կամ լիովին հասկանում ենք, թե ինչ են նշանակում «Հովանոցները» ճապոնացիների կամ կալիֆոռնիացիների համար։ Ինչպե՞ս կարող եմ ասել, թե ինչ տեսանկյունից է ճապոնացին տեսնում «Հովանոցները», եթե ես ինքս ճապոնացի չեմ», - ասում է Խրիստոն։

Նկարիչները իրենց աշխատանքներում առանձնացնում են երկու հիմնական փուլ, որոնք միմյանցից միանգամայն տարբեր են՝ «թվային» և «կիրառական»։ Առաջին շրջանը նվիրված է նկարների, ապագա ստեղծագործությունների ծրագրերի ստեղծմանը։ Այս ժամանակ առաջանում են դժվարություններ իշխանությունների թույլտվության հետ կապված, նախագիծը գոյություն ունի միայն մարդկանց գլխում, որոնցից ոմանք նպաստում են մտահղացման իրականացմանը, մյուսները ցանկանում են կանգնեցնել այն։

Կիրառական փուլում ստեղծողները բախվում են բնական խոչընդոտների, եղանակային պայմանների հետ։ Չնայած առաջին փուլին, բոլոր կատարված հետազոտություններին, վիզուալիզացիաներին և մակետներին, դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կտեսնվի դա կենդանի։ Սա աշխատանքի հետաքրքիր մասն է, որ գույները, մասշտաբները, նյութի դինամիկան քամու տակ տեսանելի են դառնում միայն աշխատանքների ավարտից հետո։

Խրիստոյի և Ժաննա-Կլոդի ստեղծագործություններում կարևոր գաղափարը դրանց կարճատևությունն է։ Նախագծի ժամանակավոր բնույթը նույնպես հանդիսանում է գեղագիտական լուծում։ Խրիստոն և Ժաննա-Կլոդը իրենց ստեղծագործություններում փորձում էին մարտահրավեր նետել արվեստի անմահության մասին մարդկանց պատկերացումներին։ «Հավերժ անհետանալու համար, հավանաբար, ավելի շատ քաջություն է պահանջվում, քան մնալու համար։ Այս բոլոր նախագծերում անհետացման թեման, ստվերում մնալու ցանկությունը ամենաուժեղներից մեկն է։ Դրանք կանհետանան, ինչպես մեր մանկությունը, մեր կյանքը»։ Մեծ գործվածքային կտավները օգնում են նկարիչներին փոխանցել իրենց ստեղծագործությունների անկայունության և փխրունության զգացողությունը։ Խրիստոյի արվեստը կապված է «անցման» հետ, նախագիծը ցույց է տալիս մշտական կերպարանափոխությունը, այն, ինչ գալիս է և անհետանում։

Խրիստոյի և Ժաննա-Կլոդի համար մեկ այլ կարևոր գաղափար էր ազատության և իռացիոնալության ցուցադրումը. նրանց ստեղծագործությունները ոչ մեկից կախված չեն և ոչ մեկին չեն պատկանում: «Նրանք գոյության պատճառ չունեն՝ բացի պոեզիայից, բացարձակ ստեղծագործությունից: Ազատությունն այս նախագծի ամենակարևոր բաղադրիչն է: Ահա թե ինչու մեր աշխատանքները հավերժ չեն: Որովհետև ազատությունը տիրապետման թշնամին է, իսկ տիրապետումը հավասար է ստատիկության...»:

Բացի այդ, իր աշխատանքներում Խրիստոն բարձրացնում էր արտաքին և ներքին տարածության խնդիրը: Աշխարհում, որտեղ մարդը շուրջօրյա գտնվում է կարգավորված տարածության մեջ, որտեղ յուրաքանչյուր իր ինչ-որ մեկին է պատկանում, ինչ-որ մեկի կողմից է նախագծված: Այս տարածությունը լի է կանոններով, օրենքներով, իմաստներով, սեփականության իրավունքներով: Արվեստագետները կարծես ժամանակավորապես փոխ են վերցնում այս տարածությունը, մի փոքր խախտում են այն, օգտագործում են անսովոր ձևով: Նրանց ստեղծագործությունները կոչված են հանդիսատեսին ստիպել վերանայել սովորական տարածության նկատմամբ կայացած հայացքը, իրեն՝ դրանում: Ստեղծագործության համար ընտրված բոլոր վայրերը ամայի չէին, դրանք օգտագործվում էին մարդկանց կողմից առօրյա կյանքում, որոշակի նշանակություն ունեին բնակիչների համար:

Փաթեթավորման երևույթը թաքցնում է աննշան մանրամասները, մանր դետալները՝ մնացորդում տալով օբյեկտի գլխավոր էության վերացական արտահայտությունը: Օբյեկտի էությունը բացահայտվում է համաչափություններում, բարձրության մեջ և եզակիության մեջ։

1961 թվականին կնոջ հետ միասին իրականացրել է առաջին փաթեթավորման ակցիան։ 1995 թվականին փաթեթավորվել է Ռայխստագը։ 2020 թվականի աշնանը, ստանալով բոլոր անհրաժեշտ թույլտվությունները, պլանավորել էր փաթեթավորել Փարիզի Հաղթանակի կամարը։

Քառասունութ տարվա ընթացքում Խրիստոն և Ժաննա-Կլոդը իրականացրել են քսաներեք նախագիծ։ Կնոջ մահից հետո Խրիստոյի առաջին խոշոր նախագիծը դարձավ «Լողացող նավամատույցը» (*The Floating Piers*, 2016 թվական)՝ իտալական Լոմբարդիայի Իզեո լճի վրա փայլուն արահետների ցանց, որը մարդկանց թույլ էր տալիս քայլել ջրի վրայով։ Այն դիտելու եկել էր գրեթե մեկուկես միլիոն մարդ։

Խրիստոն և Ժաննա-Կլոդը իրենց բոլոր աշխատանքները ֆինանսավորել են սեփական միջոցներով: Նրանց նախագծերի յուրաքանչյուր պաշտոնական նկարագրության մեջ կար պարտադիր գրառում՝ «արվեստագետները չեն ընդունում որևէ տեսակի հովանավորություն»։ Նախագծերի ֆինանսավորումն իրականացվում էր ամուսինների կողմից հիմնադրված CVJ Corporation-ի՝ հոլդինգային ընկերության միջոցով, որը ստեղծում էր դուստր ձեռնարկություններ յուրաքանչյուր նախագծի համար՝ տեղակայված այն երկրում, որտեղ իրականացվում էին աշխատանքները: Միաժամանակ բացվում էր հուսալի բանկային վարկային գիծ՝ ապահովված սեփական աշխատանքների գրավով, ինչը երաշխավորում էր կանոնավոր դրամական մուտքերը, իսկ այդ ընթացքում CVJ-ն վճարում էր ընթացիկ նախագծերի համար՝ փոքր քանդակների, էսքիզների, նկարների վաճառքի և մասնավոր հավաքորդների ու տարբեր հաստատությունների համար ցուցահանդեսների կազմակերպման միջոցով։

## Հիմնական ստեղծագործություններ
մինի|Ռայխստագի շենքի փաթեթավորման սկիզբը (1995)
«Վազող ցանկապատ. Կալիֆորնիա» (1972-1976), որը կազմված է 24 մղոն երկարությամբ գործվածքային պատից։

«Փաթեթավորված Ռայխստագ։ Բեռլին» (1971-1995)։ 1995 թվականի հունիսի 23-ին Ռայխստագի շենքը փաթեթավորվեց 100 հազար քառակուսի մետր արծաթափայլ գործվածքով, որն ամրացված էր ութ կիլոմետր երկարությամբ կապույտ պարանով։ Քամին շարժում էր գործվածքը՝ ստեղծելով կենդանի դինամիկ օբյեկտի պատրանք։ Ըստ գաղափարի՝ շենքի փաթեթավորման համար չպետք է օգտագործվեին ամբարձիչ կռունկներ, այդ պատճառով արվեստագետները դիմեցին նաև պրոֆեսիոնալ ալպինիստների օգնությանը։ Պերֆորմանսը առաջացրեց թեժ քննարկումներ հասարակական և քաղաքական միջավայրում։ Վոլֆգանգ Շոյբլեի խոսքերով, այն նպաստեց «հասարակության բևեռացմանը, այլ ոչ թե միավորմանը»։

«Փաթաթված Պոն-Նյոֆ։ Փարիզ» (1975-1985)։ Այս նախագիծը հավաքեց 3 միլիոն հանդիսատես և պահանջեց ինը տարվա բանակցություններ Ֆրանսիայի կառավարության հետ՝ թույլտվություն ստանալու համար։ 41000 քառակուսի մետր ոսկեգույն կտոր օգտագործվեց գաղափարն իրականացնելու համար։

«Շրջապատված կղզիներ։ Բիսկայան ծոց։ Մեծ Մայամի։ Ֆլորիդա» (1980-1983)։ Բիսկայան ծոցի տասնմեկ արհեստական կղզիները շրջապատվեցին վարդագույն կտորով։

«Հովանոցներ։ Ճապոնիա — ԱՄՆ» (1984-1991)։ 1991 թվականի հոկտեմբերի 9-ին միաժամանակ Ճապոնիայում և Կալիֆորնիայում բացվեցին 3100 հովանոցներ բլուրների և հովիտների վրա, որոնցից յուրաքանչյուրը 6 մետր բարձրություն ուներ և 9 մետր տրամագիծ, ինչպես նաև 6 x 6 ֆուտ հիմք։

### «Հովանոցներ» նախագիծ
left|100px
thumb|right|250px|Հովանոցներ 1991, Ճապոնիա
Խրիստոն և Ժաննա-Կլոդը իրականացրեցին իրենց համատեղ նախագիծը «Հովանոցներ» () անվանումով, որի իմաստն էր ցույց տալ «կենսակերպի և հողօգտագործման նմանություններն ու տարբերությունները»։ Միաժամանակ դեղին հովանոցներ տեղադրվեցին ԱՄՆ-ում և կապույտ հովանոցներ՝ Ճապոնիայում (ընդհանուր 3100 հովանոց)։

Աշխատանքները սկսվեցին 1990 թվականի դեկտեմբերին, երբ տեղադրվեցին հովանոցների առաջին պողպատե հիմքերը, որոնք ամրացվում էին գետնին 80 սմ երկարությամբ հատուկ խարիսխներով՝ դիմանալու համար 1500 կԳ (15 կՆ) ձգվածությանը։ Աշխատանքներն ավարտվեցին 1991 թվականի սեպտեմբերին։ Նախագծի վերջնական արժեքը կազմեց 26 մլն դոլար, որը ամբողջությամբ ֆինանսավորվել էր հենց նկարիչների կողմից։ Իբարակի պրեֆեկտուրայում տեղադրվեց 1340 կապույտ հովանոց, իսկ Կալիֆոռնիայի Tejon Ranch-ում՝ 1760 դեղին հովանոց։ Տեղադրումը պաշտոնապես բացվեց 1991 թվականի հոկտեմբերի 9-ին։

Ընդհանուր առմամբ երեք միլիոն մարդ տեսավ հովանոցները, որոնցից յուրաքանչյուրը 6 մետր բարձրությամբ էր, 8,66 մետր տրամագծով և ավելի քան 200 կգ քաշով։ Հովանոցները դարձան հսկայական զբոսաշրջային տեսարժան վայր՝ գտնելով կիրառություն պիկնիկների վայրերից մինչև հարսանեկան արարողությունների համար։

Նկարիչն ինքը հետագայում հիշում էր, թե ինչպես կույրերի մի խումբ եկավ «նայելու» իր «Հովանոցները»։ Եվ նրանցից մեկը գովեց մասշտաբը, որը նա ընկալել և զգացել էր ստվերի չափից և արևի տակ ու հովանոցի տակ ջերմաստիճանների տարբերությունից։

1991 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Կալիֆոռնիայում հովանոցներից մեկը քամու պատճառով տապալվեց, որի հետևանքով զոհվեց Լորի Քիվիլ-Մեթյուսը, իսկ մի քանի մարդ վնասվածքներ ստացավ։ Հարգելով զոհվածի հիշատակը՝ Խրիստոն որոշեց ապամոնտաժել հովանոցները։ Հոկտեմբերի 28-ին ամուսինները սկսեցին իրենց նախագծի ապամոնտաժումը։ Երկրորդ մահը տեղի ունեցավ Ճապոնիայում հովանոցների ապամոնտաժման ժամանակ. ամբարձիչ կռունկը դիպավ բարձր լարման մալուխին, և զոհվեց բանվոր Մասաակի Նակամուրան։

## Գրականություն
* «Путеводитель по искусству» под редакцией Яна Чилверса.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Официальный сайт художника
*Упакованному верить. В Нью-Йорке, не дожив двух недель до 85-летия, скончался Христо — художник, которого весь мир звал по имени, как Леонардо или Рембрандта // Коммерсантъ Weekend
* Интервью Христо и Жанны-Клод: «Все наши работы приглашают зрителя к взаимодействию» // "Дискурс"
* Искусство, которое убивает // theartnewspaper.ru
* Демиург постмодернизма. Памяти художника Христо Явашева // Радио «Свобода», 1 июня 2020

* Интервью
* Christo and Jeanne-Claude in the Vogel Collection at the National Gallery of Art
* The Gates @ Central Park — The Emperor’s New Gates
* Wrapped Snoopy House at the Schulz Museum

Կատեգորիա:Բուլղարացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ժամանակակից արվեստ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ժամանակակից արվեստագետներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրաֆիկներ