Սափորով աղջիկը

**«Սափորով աղջիկը»** (, անվան այլ տարբերակներ՝ **«Կաթնավաճառուհի», «Ցարսկոսելոյի արձան», «Պերետտա»**), շատրվան Սանկտ Պետերբուրգ Ցարսկոյե Սելոյի Եկատերինյան այգում (նախագծի հեղինակ՝ Ավգուստին Բետանկուր, քանդակագործ՝ Պավել Սոկոլով), 19-րդ դարի սկզբի այգեգործական ճարտարապետության և քանդակագործության հուշարձան, որն ունի դաշնային և միջազգային նշանակություն, ճանաչման է հասել որպես «Ցարսկոսելոյի արձան»։ Արձանը դարձել է Ցարսկոյե Սելոյի այգիների բանաստեղծական խորհրդանիշը։ Ռուսական պետական թանգարանի գեղանկարչության բաժնի ավագ աշխատակից Վսևոլոդ Պետրովի կարծիքով՝ արձանն իրենից ներկայացնում է Պավել Սոկոլովի ստեղծագործության բարձրակետը և պատկանում է ռուսական այգեգործական քանդակագործության ամենահիասքանչ նվաճումների թվին։

Ժամանակակիցները ենթադրել են, որ արձանի համար սյուժեի աղբյուր ծառայել է Ժան դը Լաֆոնտենի «Կաթնավաճառուհի, կամ Կաթով սափոր» առակը։ Առանձին ուսումնասիրողներ արձանի մեջ տեսել են կայսր Ալեքսանդր I-ի կնոջ՝ Ելիզավետա Ալեքսեևնայի դիմանկարային պատկերումը և համարել են, որ շատրվանը նրա սգո այլաբանությունն է հանդիսանում՝ իր մեռած նորածին դստրերի և դրանից կարճ ժամանակ առաջ մահացած սիրեցյալի հետ կապված։ Շատրվանը ոգեշնչել է ռուսական մշակույթի բազմաթիվ գործիչների՝ ստեղծելու գրական և երաժշտական աշխատանքներ։ Դրանց թվում էին Ալեքսանդր Պուշկինի «Ցարսկոսելոյի արձանը», Աննա Ախմատովայի «Ցարսկոսելոյի արձանը», Ցեզար Կյուիի «Ցարսկոսելոյի արձանը (ըստ Պուշկինի)» ռոմանսը։

## Շատրվանի ստեղծման պատմություն

Սկզբնապես այդ վայրում գտնվել է աղբյուր, որը Վանգազի գետի ակունքն է եղել։ Եկատերինա I թագուհու օրոք այնտեղ տարել է տուֆի մի տեսակից աստիճանաշարը։ Փայտե փողրակի վրա, որով հոսում էր ջուրը, կառուցվել է կամար, որը հենվել է նույն քարից կառուցված սյուների վրա։ Ցարսկոսելոյի թանգարանի աշխատակից Վիկտոր Սեմյոնովը ուրվագծային վերակառուցման ժամանակ վերստեղծել է աղբյուրն այնպես, ինչպես եղել է այն ժամանակ։ 1757 թվականին նրա մոտակայքում սահադաշտի կառուցումից հետո աղբյուրը թաքցրել են հատուկ խցիկի մեջ, որից ջուրը ստորգետնյա ջրատարով թափվել է լճակը։ Մակերևույթ ջրատարի ելքի վրա պատնեշ է կառուցվել։ Դրանից բխել է լայն և երկար ջրանցք՝ գլաքարով սալարկված։ Այն օգտագործվել է աշխատող մարդկանց և ձիերի կողմից՝ որպես այդ ժամանակներում խմելու ջրի միակ աղբյուր։

1809 թվականին Ցարսկոյե Սելոյում արդեն գործում էր Տաիցկի ջրատարը, որը մեծ քանակությամբ ջուր էր մատակարարում Իժորի լեռնանցքից, այդ իսկ պատճառով աղբյուրի կիրառական գործառույթն անկում է ապրել։ 1808-1810 թվականներին այգեգործ Իոսիֆ Բուշը և ճարտարապետ Լուիջի Ռուսկան, նախկին սահադաշտի մի տեղամասը կանաչապատելով, վերափոխել են իրենց ստեղծած գրանիտե սանդղափուլը և Մեծ լճակի միջև ընկած լանջը կանաչ խորշերի տեսքով, որոնց երկայնքով անցնում էին ուղիները։

Ինժեներ Ավգուստին Բետանկուրի առաջ խնդիր է դրվել «սանդղավանդը, որտեղով անցնում է հիմնական ջուրը, այդ վայրը ճաշակով վերջնամշակել»՝ զարդարել այդ տարածքը։ Նրա կողմից իրականացված ուսումնասիրությունները պարզել են, որ այս վայրի ստորգետնյա տարածքում կա կրաքարային ջրատար։ Ջրակայուն շերտը իրենից ներկայացնում էր երեք-չորս մետր խորությամբ կրաքարի տակ գտնվող Քեմբրիի ժամանակաշրջանի կավե շերտ։ Տեղանքի ռելիեֆն ունի իջեցում դեպի Մեծ լճակը, ինչի պատճառով էլ գործում է աղբյուրը։ Բետանկուրը վերակառուցել է աղբյուրը պաշտպանելու համար գոյություն ունեցող խցիկը (այն պաշտպանիչ խցից վերածվել էր կապտաժի)՝ կտրելով ջրատար շերտը։ Խցիկը պատրաստվել է եղևնու կրկնակի եզրաշերտերի հատվածքի ձևով, որը երեք կողմերից կավով էր ծածկված։ Խցիկի և ջրատարի միջև բարձրության տարբերությունը երկու մետր էր, ինչը միանգամայն բավարար էր շատրվանի ստեղծման համար։

Շատրվանի համար արձանն ստեղծել է ռուսական կլասիցիզմի ներկայացուցիչ, Նկարչության կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոս Պավել Սոկոլովը։ Բետանկուրի կենսագիր պրոֆեսոր Վլադիմիր Պավլովը գրել է, որ հենց քանդակագործն է իսպանացի ճարտարագետին ապագա շատրվանի նախագիծ կազմելու առաջարկ ներկայացրել։ Պավլովի պնդմամբ Բետանկուրին պատկանել է ջրամատակարարումը և ջրաբաժանումը, պատվանդանի տեղադրումը և հիմքի քարե իջեցումը, ինչպես նաև արձանի տեղադրման վայրի ընտրությունը։ Նրա համար մոդելը պատրաստվել է ալեբաստրից։ Քարը, որն օգտագործվել է պատվանդանի կառուցման համար, տեղադրվել է խողովակի տակ, որով ջուրը կապտաժային խոռոչից հասել է ջրանցք, իսկ հենց քարը շաղափել են։ Շատրվանը գործարկել են 1810 թվականին Ցարսկոյե Սելոյում՝ Ցարսկոյե Սելոյի հարյուրամյակին, սակայն Սոկոլովը չի հասցրել մինչև այդ ժամանակը արձանը դարձնել բրոնզե։ 1816 թվականի հունիսի 16-ին ճարտարագետ Ֆրանցիսկ Կանոբիոն նամակ է ուղարկել՝ հիշատակելով շատրվանի արտաքին տեսքում որոշակի փոփոխություն. «Ցարսկոյե Սելոյի վերին այգում վերակառուցված սանդղավանդը` ալաբաստրե արձանով, այժմ կատարելապես կարգի է բերվել և ամբողջությամբ ավարտուն է»։ Սեմյոնովը գնահատել է այդ հաղորդագրությունը որպես ալաբաստրե արձանի փոխարեն բրոնզե քանդակ տեղադրելու վկայություն՝ հաշվի առնելով այն, որ այդ նույն տարվա օգոստոսին քանդակագործին վճարվել է 3000 ռուբլի։ Այդ նույն ժամանակներից պահպանվել են Սոկոլովի արած գրությունը «հենց Ձերդ Մեծության հանձնարարությամբ աշխատանքի» կատարման մասին։ Մեկ այլ տվյալի համաձայն՝ բրոնզե արձանը հայտնվել է միայն 1817 թվականին։ Հայտնի է, որ այն ձուլվել է Նկարչության կայսերական ակադեմիայի արհեստանոցում։ Արձանի հեղինակային գիպսե մոդելը ներկայումս պահվում է Ռուսական պետական թանգարանում։ Լյուդմիլա Դորոնինան ռուսական արձանների պատմության մասին երկհատոր ուսումնասիրության մեջ գրել է, որ Բետանկուրը հիացած է եղել Պավել Սոկոլովի արձանով։ Հատուկ իսպանացի ճարտարագետի համար (և նրա խնդրանքով) քանդակագործը ստեղծել է մարմարե կրկնօրինակը։

Բետանկուրի ստեղծած արձանի նախնական ճարտարապետական կոմպոզիցիան հավելվել է այրով, որը լուծարվել է 19-րդ դարի կեսերին։

## Շատրվանի և շրջակա բնապատկերի արտաքին տեսք
thumb|300px|«Սափորով աղջկա» շատրվանը գործելիս
Անտիկ պատմուճանով բոբիկ աղջիկը մոխրագույն, մեծ քարի վրա է, իրեն է սեղմել ոտքերը, ձախ ձեռքը բաց թողել սափորի՝ իրեն սեղմած խեցեբեկորից։ Աջ ձեռքը հենել է կռացրած գլխին, մազի փունջը ընկած է պարանոցին, ձախ ուսը և կուրծքը մերկ են։ Աղջկա կողքին ընկած է կոտրված սափորը, որից շարունակական շիթերով թափվում է աղբյուրի ջուրը։

Ցարսկոյե Սելոյի այգիների գլխավոր այգեգործ Իոսիֆ Բուշը շատրվանը ներառել է ռոմանտիկ բնանկարում։ Գրանիտե պատվանդանը բարձրանում է բաց տարածությունում, դրա շուրջբոլորը աճում են ծառեր։ Սեմյոնովի խոսքերով՝ նրանք ստեղծում են «ինչ-որ վեհասքանչ և միաժամանակ հանելուկային զարմանալի զգացողություն»։

## 19-20-րդ դարերում
1830 թվականին Կազանի կայսերական համալսարանի վաստակավոր պրոֆեսոր և ռեկտոր Իլյա Յակովինը կազմել է շատրվանի մանրամասն նկարագրություն՝ հիշատակելով, որ ձմռանը աղջկա մարմինը ծածկվում է «տախտակե պատյանով»։ Հեղինակը հիացել է արձանի միջոցով նրա «վշտի», «ներքին կոտրվածության» արժանահավատությամբ, «ամբողջ մարմնի չափսերի» ճշտությամբ։

Այգեգործական վարչությունը երկար ժամանակ չի իմացել ճշգիտ վայրը, որտեղից ջուրը մտնում է շատրվան։ 1877 թվականին, երբ սափորից դուրս եկող շիթերն սկսել են անհետանալ, պարզվել է, որ ջրամբարձ համակարգի գծագրեր չկան։ Հետազոտական հատուկ աշխատանքները հանձնարարվել են ինժեներ Չերնյավսկուն։ Նրան հաջողվել է պարզել և արձանագրել գծագրերում ջրամբարձ համակարգը, որն ստեղծել էր Բետանկուրը։ Համակարգը ճանաչվել է բավարար և անհրաժեշտ է եղել միայն աննշան վերակառուցում։ Փոխվել է կապտաժային խցի ամբողջովին նեխած վերածածկը, մաքրվել են խողովակները, որոնց կեղտոտվածությունն էլ հանգեցրել էր ջրի մատակարարման դժվարություններին։ Սեմյոնովը ենթադրել է, որ հենց այդ ժամանակ՝ կապված մամուլում լայն լուսաբանված վերանորոգման աշխատանքների հետ, ի հայտ է եկել լեգենդ, որ շատրվանի ջուրը ապաքինում է մարմնի և սրտի հիվանդություններից։ Այն լայն տարածում է ստացել և նույնիսկ մասնագետների հետաքրքրությունն է շարժել։ Շատրվանի մոտ տեղադրվել է քարե կարճասյուն, որից երկաթե շղթայով բազմաթիվ ուխտավորների համար մեխվել է բաժակ։ 1910 թվականին բժիշկ Գուկտովկինի անցկացրած քիմիական վերլուծությունը ցույց է տվել, որ շատրվանի ջրի որակը զիջում է Ցարսկոյե Սելոյի ջրմուղային ջրին։ Այնտեղ ավելի շատ բակտերիաներ կային և ավելի կոշտ էր։
thumb|left|170px|«Ցարսկոյե Սելո» թանգարանի ֆոնդում գտնվող արձանի բնօրինակը, 2011 թվական
19-րդ դարի վերջին շատրվանի շուրջ հայտնվել է երկաթե տափակ ու նեղ ցանկափայտերի տեսքով պարիսպ (այն ստեղծվել էր այդ ժամանակներում այգիներում օգտագործվող փայտե ցանկափայտերի օրինակով)։ Պարիսպը տեղադրվել է կանաչ ցածրիկ ներդիրներով։ 1937 թվականին պարիսպը հանվել է, միաժամանակ հանվել է նաև քարե թմբիկը, որը կանգնեցված էր սափորից ջրի թափվելու տեղում։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ գերմանական օկուպացիայից առաջ զինվորները թաղել են արձանը, և երեք տարի այն մնացել է հողի տակ, այդ իսկ պատճառով չի վնասվել (Դմիտրի Կուզնեցովը դա համարել է խորհրդանշական, որ Պավլովի մայրուղում կոմսուհի Յուլյա Սամոյլովայի ամառանոցը, որը հեռու չէր արձանի թաղած վայրից, տեղակայվել է իսպանացի կամավորների 250-րդ դիվիզիայի շտաբը)։ Քաղաքի ազատագրումից հետո թաքստոցից փորված ու հանված արձանը որոշ ժամանակ գտնվել է Ցարսկոյե Սելոյի լիցեյի բանաստեղծի սենյակում (այդտեղ այն գտնվել է պարկացու կտորով ծածկված սովորական արկղում), որտեղ ստեղծված է եղել պուշկինյան անկյունը։ Շատրվանի կոտրված անոթը կորել է։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքի ջրամատակարարման համակարգը քանդվել է, իսկ արձանից զրկված շատրվանը դարձել է խմելու ջրի միակ աղբյուրը Ցարսկոյե Սելոյի և շրջակայքի բնակիչների համար։ 1945 թվականին արձանը վերադարձրել են իր տեղը, իսկ 1947 թվականին կրկին ստեղծել են կոտրված սափորը, որից կրկին հոսել է ջուրը։ 1951 թվականին շատրվանը վերակառուցվել է (դրանից հետո որոշ ժամանակ շատրվանի շուրջը պարիսպ է եղել)։

1989 թվականին իրականացվել է շատրվանի նոր վերակառուցումը. կապտաժային խցի փտած գերանները փոխարինվել են երկաթբետոնե մասերով, թուջե խողովակները՝ պլաստմասսայով, գրանիտե պատում զբոսաշրջիկների համար ջրի հարմար ցանկապատ են սարքել։
thumb|300px|«Սափորով աղջիկը», 1816։ Սուխանովոյի տարբերակ
Ներկայումս նախնական արձանը գտնվում է թանգարանի ֆոնդում, իսկ այգում գտնվում է կրկնօրինակը, որն ստեղծվել է «Монументскульптура» գործարանում 1990 թվականին։ Ցարսկոյե Սելոյի ֆոնդում գտնվում է արձանի մեկ այլ կրկնօրինակ, որն ստեղծվել է վանդալության դեպքի համար։

Այդ արձանի կրկնօրինակը Նիկոլայ I ցարի կին Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնան նվիրել է իր եղբորը՝ Պրուսական արքայազն Ֆրիդրիխ Կառլ Ալեքսանդրին։ Այն տեղադրվել է Պոտսդամի մոտ գտնվող Գլինինկե պալատում։ Այդ արձանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կորել է։ Ներկայումս դրա փոխարեն ևս դրվել է կրկնօրինակը՝ ստեղծված ԽՍՀՄ-ում։ Արձանի հեղինակային բրոնզե կրկնօրինակը գտնվում է Սուխանովո կալվածքում։ Խորհրդային և ռուս գիտնական, աստվածաբան, գրականագետ, Մոսկվայի հոգևոր ակադեմիայի պրոֆեսոր Միխայիլ Դունաևը հետևել է շատրվանի՝ Պավել Սոկոլովի ստեղծած կրկնօրինակի ճակատագրին։ Նրա տվյալներով այն Ցարսկոյե Սելոյի պես զարդարել է այգում գտվող լճի մոտի փոքրիկ աղբյուրը։ Հետագայում այն տեղափոխվել է իշխան Վոլկոնսկիների կալվածքի տերերի դամբարան։ Այն ստեղծվել է 1813 թվականին և Դունաևը այն գլուխգործոց է համարել։ Դունաևը նշել է «Սափորով աղջկա» որոշ փոքրիկ վնասվածքներ, սակայն ընդհանուր առմամբ կարծել է, որ այն գտնվում է բավարար վիճակում։

1992 թվականի հունիսին ԱՄՆ Կոլումբուս քաղաքում ցուցադրվել է Սոկոլովի արձանի բնօրինակը AmeriFlora-92 ցուցահանդեսի ժամանակ, որը կազմակերպվել էր Քրիստափոր Կոլումբոսի կողմից Ամերիկայի հայտնագործման 400-ամյակի առիթով։ Դրա համար փորվել է հատուկ ջրամբար, որի ափին տեղադրվել է մեծ քար։ Վերևում ամրացրել են սափորով արձանը և ջուր մատակարարել։


Պատկեր:Соколов П. П.1.jpg|Սափորով աղջիկը, 1816։ Ցարսկոյե Սելոյի Եկատերինյան այգի (ամառ)
Պատկեր:Царское село Девушка с кувшином Осень.jpg|Սափորով աղջիկը, 1816։ Ցարսկոյե Սելոյի Եկատերինյան այգի (աշուն)



## Ռուսական արվեստի պատմության մեջ
### Արձանի սյուժեի վարկածներ
Ժամանակակիցները ենթադրում են, որ արձանի համար սյուժեի աղբյուր է ծառայել Ժան դը Լաֆոնտենի «Կաթնավաճառուհին, կամ Կաթով սափորը» առակը։ Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, Սանկտ Պետերբուգի Պյոտր Մեծի անվան ճարտարագիտական համալսարանի պրոֆեսոր Դմիտրի Կուզնեցովը ֆրանսիացի առակագրին անվանել է Ալեքսանդր I-ի և Ավգուստին Բետանկուրի սիրելի բանաստեղծը։ Առակի սյուժեն հետևյալն է. կաթնավաճառուհի Պերետտան շտապում է շուկա՝ պլանավորելով կաթի շնորհիվ ձեռք բերած փողերով գնել ճուտիկներ, իսկ հետո դրանք վաճառելով՝ զբաղվել խոճկորի բուծմամբ, որից հետո վաճառելով գոճիները՝ գնել հորթեր։ Այդ ժամանակ նա կոտրում է կաթով լի սափորը։ Նստելով կոտրված սափորի մոտ՝ Պերետտան զղջում է այդպես էլ չիրականացած երազանքների համար, փորձում է կատարվածի բացատրություն մտածել ամուսնու համար։ Գրող, պատմաբան և լրագրող Պավել Սվինյինը, լինելով արձանի մասին առաջին հիշատակություն թողնողը, 1817 թվականին գրել է. «Հիասքանչ գեղջկուհին նստած է գրանիտին իր կոտրված ամանի վշտի մեջ, որից թափվում է շրջակայքի ամենամաքուր ջուրը»։ Հայտնի գավառագետ, հրապարակախոս և բելետրիստ Միխայիլ Պիլյաևը 1889 թվականին իր «Պետերբուրգի շրջակայքի մոռացված անցյալ» գրքի մեջ հիշատակել է շատրվանի սյուժեի միայն այդ տարբերակը։

1999 թվականին «Գիտություն և կրոն» հանդեսի հոդվածում քանդակագործ Պավել Սոկոլովի արվեստի ուսումնասիրող Լյուդմիլա Բելոզյորովան ենթադրել է, որ արձանի համար մոդել է ծառայել Ալեքսանդր I ցարի կին Ելիզավետա Ալեքսեևնան։ Հետագայում այդ հոդվածը հրատարակվել է «Ալեքսանդր ցարի հրեշտակ» ժողովածուի մեջ, որը լույս է տեսել 2008 թվականին «Քրիստոնեական մշակույթ։ Պուշկինյան դարաշրջան» շարքում։ Սաքսոնական կուրֆյուրստի (կայսր ընտրող իշխան հին Գերմանիայում) պատգամավորության քարտուղարն այսպես է նկարագրել Ելիզավետա Ալեքսեևնայի արտաքին տեսքը.
[thumb|[Էլիզաբեթ Վիժե լը Բրոն. «Կայսրուհի Ելիզավետա Ալեքսեևնա», 1795]]

Արձանը դեմքով և կազմվածքով իրոք հիշեցնում է Ելիզավետա Ալեքսեևնային, սակայն Ալեքսանդրի կառավարման ժամանակ դա չի շեշտադրվել ցարի և կնոջ բարդ հարաբերությունների պատճառով, կամ էլ մնացել է աննկատ։ Բելոզյորովան որպես ապացույց նաև արձանագրել է, որ ի հիշատակ կայսրուհու՝ կյանքից հեռացած դստեր` իտալացի քանդակագործ Պաոլո Տրիսկորնիին այդ նույն ժամանակ արդեն Ելիզավետա Ալեքսեևնայի համար ստեղծել էր նմանատիպ թեմայով քանդակ. երիտասարդ տխուր կինը նստած է՝ գլուխը հենած ձեռքերին։ Կայսրուհու դուստր Մարիան մահացել է 1800 թվականի հուլիսին՝ ապրելով մեկ տարուց քիչ ավելի։ Բելոզյորովայի կարծիքով, որին համաձայնվել են բազմաթիվ ուսումնասիրողներ, այդ նույն կերպարն է Բետանկուրը ներկայացրել որպես շատրվանի հիմնական գաղափար։ 1806 թվականին կայսրուհին ծնել է ևս մեկ դուստր՝ Ելիզավետային, սակայն նա ևս մահացել է երկու տարի անց։ Կայսրուհին սկսել է վարել ճգնավորի կյանք՝ հազվադեպ լքելով Ցարսկոյե Սելոն։ Կայսրուհու մենակեցության և վշտի մեկ այլ պատճառ էր դարձել նրա սիրեցյալի՝ Կավալերագարդի գնդի քսանյոթամյա շտաբս-ռոտմիստր Ալեքսեյ Օխոտնիկովի մահը տուբերկուլոզից, իսկ ըստ արքունական ասեկոսեների՝ նրա սպանությունը մեծ իշխան Կոնստանտին Պավլովիչի նախաձեռնությամբ էր եղել՝ 1807 թվականի հունվարին Էրմիտաժի թատրոնում ներկայացումից վերադառնալիս։ Մեծ իշխանն անպատասխան սիրում էր կայսրուհուն։

Բետանկուրի կենսագիր Վլադիմիր Պավլովը որպես այս տարբերակի հաստատում նույնիսկ գրել է, որ Ցարսկոյե Սելոյի արձանն սկզբում շրջապատված է եղել շղթայապատած ցանկապատով, ինչպես «գերեզմանի հուշարձանների վրա»։ Այդ տարբերակի մեկ այլ հաստատումը նա տեսել է Ալեքսանդր Պուշկինի բանաստեղծության տողերում. բանաստեղծը, նկարագրելով հուշարձանը, հիշատակում է խեցեբեկոր և աճյունասափոր (այլ ոչ թե սափոր)։ Խեցեբեկոր բառը Պավլովի կարծիքով փոխարինում է գանգ բառին («черепок»-«череп»), որը մահվան խորհրդանիշն է հանդիսանում, իսկ աճյունատուփ բառը («урна», աճյունասափոր նշանակությամբ) խորհրդանշում է թաղում։ Ուսումնասիրողը պնդել է, որ Պուշկինը սիրահարված է եղել ցարի կնոջը, լավ է իմացել նրա ճակատագիրը, այդ իսկ պատճառով խորությամբ է իմացել այն իմաստը, որը քանդակագործը դրել էր իր արձանի մեջ։ Պավլովը նաև հաստատել է, որ Ելիզավետա Ալեքսեևնայի արտաքինի պատկերումը կարելի է տեսնել Սոկոլովի այլ աշխատանքներում ևս. սֆինքսները Եգիպտական կամրջին (դրանք ստեղծվել են 1826 թվականին, հենց այդ նույն տարում, երբ մահացել է Ալեքսանդր ցարի կինը), ինչպես նաև Սոկոլովի ստեղծած երեք արձանները Սենատի և Սինոդի որմնախորշերում՝ «Աստվածաբանություն», «Հոգևոր լուսավորություն» և «Բարեպաշտություն» (շենքը կառուցվել է 1832 թվականին)։

### Արվեստի պատմաբանները և մշակութաբանները շատրվանի գեղարվեստական առանձնահատկությունների մասին
thumb|left|Իվան Մարտոս. Ելիզավետա Գագարինայի մահարձանը, 1803
Բանասիրական գիտությունների թեկնածու, մշակութաբան Նիկոլայ Անցիֆերովը նշել է շատրվանի հաջող տեղադրությունը. այն գտնվում է լճի ափին գրանիտե խորշին մոտ՝ փոքրիկ պուրակում։ Դրա հետ կապված նա արձանն անվանել է խորը վշտով համակված նիմփա։ Նա կարևոր է համարել, որ աղբյուրից թափվող ջուրը չի սառչում նույնիսկ ձմռանը. բրոնզե արձանը պատված է ձյունե շղարշով, իսկ սափորի շուրջը կախված են սառցալուլաներ, սակայն ջուրը շարունակում է կարկաչել։ Անցիֆերովը գրել է, որ Պուշկինը վազվզել է այստեղ ոչ միայն Լիցեյում սովորելու ժամանակ գանգրահեր մանուկ լինելով, այլև հասուն տարիքում ևս եկել է շատրվանի մոտ Սանկտ Պետերբուրգից հետիոտն երկար զբոսանքներից հետո։

Եկատերինյան թանգարանի գիտաշխատող Լիդիա (Ցիրա) Եմինան նշել է, որ եթե Լաֆոնտենը իր առակում հանգում է երազանքների ապարդյունության մասին եզրակացության, ապա Սոկոլովի արձանն ընդհակառակը՝ խորհրդանշում է կյանքում ուրախության հաղթանակը վշտի հանդեպ։ Նա «Կաթնավաճառուհին» արձանի մեջ տեսել է ռուսական ռեալիստական քանդակագործության օրինակ, նշել է քնարականությունը և ճշմարտացիությունը։

Խորհրդային արվեստաբան Վսեվոլոդ Պետրովը կարծել է, որ թեպետ «քանդակագործը հիմք է ընդունել կենցաղային ժանրը՝ պարզունակ բարոյականությամբ և առանց անտիկության որևէ աղոտ ակնարկի։ Նա պատկերել է դեկորատիվ լայն ծալքերով ներքև թափվող անտիկ բաց հագուստով հիասքանչ աղջկա։ Կենցաղային մոտիվը քանդակագործը փոխադրել է եղերերգական վեհ պլանի։ Քանդակագործն ընդգծել է աղջկական մարմնի ստվերանկարը։ Կոմպոզիցիայի մեջ գերիշխող նշանակություն ունեն ճակատային և կողմնային մասերից մեկը (դիտողի կողմից ձախը), որտեղ Պետրովի խոսքերով «առավել պարզությամբ բացահայտվում է ստվերաներկի դասական ներդաշնակությունը»։ Արվեստաբանը ենթադրել է, որ արձանը ոճի առումով դասվում է Ալեքսանդր I-ի դարաշրջանի քանդակագործ Ֆեոդոսի Շչեդրինի վերջին աշխատանքների և իշխանուհի Ելիզավետա Գագարինայի դամբանաքարին Իվան Մարտոսի արձանի շարքին։
[thumb|[Անտոնիո Կանովա. Զղջացող Մագթաղինե]]
Խորհրդային գավառագետ Անատոլի Պետրովը շատրվանում տեսել է «քանդակագործի ձգտումը դեպի իդեալական, վերացական գեղեցկություն»։ Նա նշել է «Կաթնավաճառուհու» նրբագեղ դիրքը և խոր վշտի զգացման փոխանցելու պայմանականությունը։ Նրա կարծիքով մարմնի չափսերը «լիարժեք չեն համապատասխանում պատվանդանի չափսերին. նա չափազանց նրբին է թվում»։ Խորհրդային արվեստաբան, Կերպարվեստի տեսության և պատմության գիտահետազոտական ինստիտուտի գիտաշխատող Մագդալինա Ռակովան նշել է նուրբ զգայականությունը, աղջկա տխուր կախած գլխի, իջեցրած ձեռքի նուրբ ուրվագիծը, գրել է, որ ժանրային մոտիվը ամբողջությամբ «զրկված է կենցաղագրությունից»։ Նա «Սափորով աղջիկ» արձանը համարել է ամպիրի համար տիպիկ։ Նրա կարծիքով արձանը մոտ է ամպիրի ուղղությանը, որը Արևմտյան Եվրոպայում ներկայցրել են Անտոնիո Կանովան և Բերտել Տորվալդսենը։ Նրանց աշխատանքներում զգացմունքային կողմը մակերեսային է, բայց տիրապետում են «ուրվագծերի սահունությանը, կոմպոզիցիայի պարզությանը, մարմարի անթերի մշակմանը»։

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր Ալեքսեյ Իլյիչևը գրել է, որ Սոկոլովի արձանը հաղորդում է «միայն ամենաընդհանուր գաղափարը՝ Պերետտայի տխրությունը և վիշտը»։ Աղջկա կերպարն իրականացված է ընդհանուր առմամբ դասական ձևով։ Արձանի հենց այդ դասական գծերն են հիմք դարձել հետագայում Պուշկինի համար՝ դիմելու հունական էպիգրամայական ժանրին։ Իլյիչևի կարծիքով իմաստություն մտածված գեղեցկությունը ավելի նշանակալի տարր է արձանի համար։ Խորհրդային գավառագետ Նինա Սեմեննիկովան ևս ընդգծել է կլասիցիզմի ազդեցությունը Սոկոլովի արձանի վրա։ Նա գրել է, որ շատրվանը ասես թաքնվել է հետաքրքրասեր աչքերից թփերի և ծառերի արանքում։ Նրա կարիծքով աղջկա իդեալական ճիշտ դիմագծերում, կազմվածքի բարեկազմ համամասնություններում արտացոլվել է կատարյալ անտիկ գեղեցկության մասին պատկերացումը։ Պատվանդանի կոպիտ գրանիտն ավելի է ընդգծում աղջկա քնքշությունը։

Ակադեմիկոս Դմիտրի Լիխաչովը կարծել է, որ Եզոպոսի և Լաֆոնտենի առակների թեման, որոնք նախկինում բավականին հաճախ էին հանդիպում այգեգործության մեջ, չեն անհետանա 19-րդ դարի առաջին կեսին, այլ ձեռք կբերեն «sensibility» երանգ, հատկապես դա երևում է «Կաթնավաճառուհին» արձանում։ Պավել Սոկոլովը առաջին պլան է քաշել ոչ թե Լաֆոնտենի առակի բարոյախոսական տեսակետը, այլ զգայական «sensibility»։ Նրա կարծիքով Պուշկինը իր բանաստեղծություններում արձագանքել է առաջին հերթին Ցարսկոյե Սելոյի բնության «sensibility»-ին որպես «լորենյան բնանկարների» բանաստեղծական ուրվանկար, ինչպես նաև «նրանում ամփոփված ազատ փիլիսոփայությանը»։

Ռուս գավառագետ Ելենա Եգորովան գրել է, որ Սոկոլովը խորացրել է Լաֆոնտենի առակի բովանդակությունը։ Արձանում պատկերված է ոչ թե ֆրանսիացի հասարակ գեղջկուհի, այլ անտիկ աղջիկ։ Մասամբ կա առակի հետ սյուժետային նմանություն, «իսկ հուշը գործնականում ընդհանրապես բացակայում է»։ Արվեստաբանության թեկնածու Լյուդմիլա Դորոնինան նշել է, որ «հիասքանչ կերտված կերպարը, որը պատկերված է բնական և անբռնազբոսիկ դիրքով, առաջացնում է անտիկ կերպարների հիշողություն»։ Նա նաև գրել է, որ գլաքարը, որի վրա տեղադրված է կնոջ մարմինը, հիշեցնում է բնական ձև, թեպետ «հմտորեն ուղղվել է վարպետի ձեռքով» (ինչպես բնութագրում է Դորոնինան Բետանկուրին), դրա շնորհիվ կաթնավաճառուհին բնահատուկ է դիտվում Եկատերինյան այգու մեկուսի անկյունում, իսկ շրջապատի լանդշաֆտն ընդգծում է «կերպարի քնարական-տխուր ելևէջը»։ Ավգուստին Բետանկուրի կենսագիր Դմիտրի Կուզնեցովը գրել է, որ սափորից թափվող ջրի բարակ շիթը պետք է խորհրդանշեր «մարդկային կեցության փխրունությունը և օդային ամրոցների թափանցիկություն»։ Կոտրված սափորը նրա կարծիքով պետք է խորհրդանշեր մահը, իսկ իր մեջ հավերժության գաղտնիքն ամփոփող ջուրը՝ անմահությունը։

## Արվեստի և գրականության ստեղծագործություններում
### Քնարերգություն
Եգորովի կարծիքով Պուշկինը իր «Ցարսկոսելոյի արձանը» փոքրիկ բանաստեղծությունում (1830) վստահաբար հասկացել է արձանի հղումը անտիկ ժամանակներին. բանաստեղծը շատրվանին ձոնված իր ստեղծագործությունը ներառել է «Անֆոլոգիական էպիգրամաներ» շարքում, որն ստեղծված է անտիկ աշխարհազգացության ոգով։ Բանաստեղծությունն ինքը գրված է անտիկ շրջանում տարածված եղերերգական երկտող ոտանավորների (հեկզամետր և պենտամետր) ձևով և անտիկ էկֆրասիսի օրինակ է հանդիսանում (արվեստի ստեղծագործության մանրամասնացված նկարագրություն)։ Բանաստեղծը նաև ընդգծել է անտիկ դարաշրջանի առօրյա կյանքի տարրերը, որոնք առկա են արձանում՝ սանրվածք, հագուստ, դասական ձևեր։ Աբրամ Տերցը (Անդրեյ Սինյավսկու գրական կեղծանունը) «Սափորով աղջկա» հետ կապված նշել է, որ Պուշկինին «արձանի մեջ ձգել է հոգու հարազատությունը և գաղափարների համընկնումը՝ փախչող ակնթարթը պահելու երազանքը»։ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր Տատյանա Մալչուկովան նշել է, որ հեղինակային ձեռագրում առկա է եղել վերնագիր՝ «Ցարսկոյե Սելոյի արձանին», որը Մալչուկովան ընկալել է որպես «գրություն արձանին»։ Այդ բանաստեղծության մեջ ուսումնասիրողը տեսել է մակագրության ժանրի տարրեր. «կապը գրության հետ, բնութագրական չափսը, պարզության անխուսափելի կրկնությունը և ոճի կարևորությունը, երկմաս կոմպոզիցիան, «գեղավեստական հուշարձանի» բաց նկարագրությունը և նրա գեղեցկությամբ ծնված «ակնթարթային միտքը»։

Ալեքսեյ Իլյիչյովի կարծիքով Պուշկինի էպիգրամը և՛ որպես Ցարսկոյե Սելոյի արձանի նկարագրություն, և՛ որպես արձանացած աղջկա և հավերժական աղբյուրի վերածման առասպել կրում է նկարագրական և պատմողական բնութագիր։ Նրա տեսակետի համաձայն՝ տեքստը բաժանվում է երկու մասի։ Առաջին երկատողը ներառում է պատմողական միկրոսյուժե՝ անցյալից ներկա շրջելով ժամանակի մեջ («գցելով», «ջարդվեց», «նստած է», «պահելով»), իսկ երկրորդ երկտողն իրենից ներկայացնում է շատրվանի նկարագրությունը։

1832 թվականին երիտասարդ Միխայիլ Դելարյուն, որ Ցարսկոյե Սելոյի լիցեյի 5-րդ կուրսի ուսանող էր, հրատարակել է «Պերետտայի արձանը Ցարսկոյե Սելոյի այգում» բանաստեղծություն «գերմաներենից» նշմամբ (այդ արտահայտությունը հանված է ավելի ուշ հրատարակություններում, դրա պատճառով բանասիրական գիտությունների դոկտոր Սերգեյ Կիբալնիկը ենթադրել է, որ դա մոլորության համար էր)։ Հայտնի է, որ Դելարյուն ծանոթ է եղել Պուշկինի հետ Անտոն Դելվիգի շրջանակում, ակտիվորեն համագործակցել է «Գրական թերթ» և «Հյուսիսային ծաղիկներ» հանդեսների հետ, որտեղ հրատարակվել է նաև Պուշկինի բանաստեղծությունը։ Դելարյուն ավելի ճշգրիտ է արտացոլել Լաֆոնտենի սյուժեն, քան Պուշկինը, սակայն նրա բանաստեղծությունը ակնհայտորեն ավելի թույլ է (հակառակ տեսակետ է հայտնել Բորիս Չուխլովը)։ Որոշ գրականագետներ Դելարյուի ստեղծագործությունը համարել են Պուշկինի բանավիճական պատասխանը. նա «ուղղում է» անճշությունները և շեշադրումը արձանից տեղափոխում է շատրվանին՝ այն դարձնելով հույսի այլաբանություն։ 1889 թվականին արձանի մասին հիշատակություն է ներառել Կոնստանտին Ֆոֆանովը իր «Խոհեր Ցարսկոյե Սելոյի մասին» պոեմում։ 1861 թվականին կոմս Ալեքսեյ Տոլստոյը գրել է Սոկոլովի արձանի մասին Պուշկինի բանաստեղծության ծաղրանմանակում՝ «Ցարսկոսելոյի արձանը» (1830)։

Արձանին հաճախ են անդրադարձել Արծաթե դարի բանաստեղծները։ Ինոկենտիո Աննենսկին Լ. Միկուլիչին նվիրված բանաստեղծության մեջ նկարագրել է «Ցարսկոսելոյի այգու հիասքանչ և խորհրդավոր բնույթը» և աափորով աղջկա մեջ տեսել է ոչ թե ֆրանսիացի գեղջկուհի այլ նիմփա։ Բանաստեղծ և նկարիչ Վասիլի Կոմարովսկու «Ни этот павильон хандры порфирородной…» (1916) բանաստեղծությունը Ելենա Եգորովայի կարծիքով առանձնանում է «արձանի խոր անձնական ընկալմամբ», սակայն հեռու է «հավերժության պտույտից», որը բնութագրական է Պուշկինի բանաստեղծության համար։ Այդ նույն թվականին «Կաթնավաճառուհուն» բանաստեղծություն է ձոնել Աննա Ախմատովան։ Արձանի մասին գրել են նաև այլ ակմեիստներ՝ Գեորգի Իվանովը և Էրիխ Գոլերբախը։

Հուշարձանը հիշատակվում է Վսեվոլոդ Ռոժդեստվենսկու ավելի ուշ «Тяжёлым куполом покрыт наш душный храм» (1920), Տատյանա Գնեդիչի «Зелёный парк шумит, не увядая» (1958), Աննա Շիդլովսկայայի «Ցարսկոսելոյի արձանը» բանաստեղծություններում։

 

### Երաժշտության մեջ

1900 թվականին ռուս կոմպոզիտոր Ցեզար Կյուին թողարկել է «Ցարսկոսելոյի արձանը (ըստ Պուշկինի)» ռոմանսը (ստեղծ. 57, № 17)։ Այն ներառված է «Պուշկինի քսանհինգ բանաստեղծություններ» շարքում, որը գրվել է 1899 թվականին Պուշկինի հոբելյանին և առաջին անգամ կատարվել է 1900 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Մոսկվայի «Սլավոնական շուկա» սրահում։ Արժանացել է հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանը։ Հիացած քննադատը գրել է. «Բոլոր ռոմանսներում պահպանված է հարազատությունը բանաստեղծություններին, նրանք գեղեցիկ են, պարզ, ծավալով ոչ մեծ, տեքստը միաձուլված է երաժշտությանը, վերջապես այն նույն միջին վոկալային կարողությունների տեր երգչի ուժերին համապատասխան է։ Այդ ռոմանսներից շատերի համար կարելի է լայն ճանաչումը նախագուշակել երաժշտական աշխարհում»։ 20-րդ դարի սկզբին հաշվվում էր Պուշկինի «Ցարսկոսելոյի արձանը» բանաստեղծության արդեն վեց երաժշտական վերածումներ։ 1937 թվականին Կարա Կարաևը գրել է դաշնամուրային «Ցարսկոսելոյի արձանը (ըստ Պուշկինի)» պատկեր։

### Կերպարվեստում
Շատրվանը գրավել է ռուս նկարիչների, գրաֆիկների, նկարազարդողների ուշադրությունը։ Անդրեյ Մարտինովի վիմագրությունը ներառվել է նրա «Սանկտ Պետերբուրգի և նրա շրջակայքի տեսարանները» շարքում։ Ա. Ս. Պուշկինի ստեղծագործությունների հրատարակության հեղինակները նշել են Ցարսկոյե Սելոյի արձանի նմանությունը «Եվգենի Օնեգին» պոեմի 3-րդ գլխի բանաստեղծի տեսարանի հետ (ПД 835. Л. 7 об.), որտեղ պատկերված է վշտացած Տատյանան։ Գրականագետ Ելենա Ստուպինան գրել է, որ համընկնում են պարանոցի, մազերի, վզին ընկած գանգուրների ելևէջները, մերկ ուսը, ձեռքի դիրքը։ Մեկ այլ հաստատում նա գտել է XXXII տան սևագրության մեջ, որը գտնվում է Տատյանայի պատկերի մոտ, որը նստած է անկողնում. «քարացած» բառը գտնվում է Տատյանայի մարմնի դիրքի բանաստեղծական նկարագրության մոտ։ Ստուպինան նաև հիշատակել է մեկ այլ նկար, որի վերարտադրումը դրել է իր հոդվածում. Տատյանան գլուխը ափերի մեջ կանգնած է ողջ հասակով՝ շրջված դիտողներից (ПД 835. Л. 7)։ ПД № 835 տետրը, որտեղ գտնվում են երկու նկարներն էլ, հայտնի են «մասոնական երկրորդ» տետրեր անունով։ 1822 թվականին Քիշնևի մասոնական «Օվիդիուս» ժողովարանի փակումից հետո գանձապետ և Պուշկինի մոտ ծանոթ Նիկոլայ Ալեքսեևը բանաստեղծին է նվիրել երեք տետր (բացի այդ՝ ПД № 834 և ПД № 836)։ ПД № 835-ը կաշվե կազմով է, նրա երեսին տպված է մասոնական «OV» նշանը եռանկյունու մեջ։

Ռուսաստանում լուսավիմագրության հիմնադիր Ալբերտ Մեյը 1877 թվականին ներառել է շատրվանի նկարը «Ցարսկոյե Սելոյի տեսարաններ» ալբոմի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

;Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Գիտական և գիտահանրամատչելի գրականություն
* 
* , более ранняя публикация этой же статьи — 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի շատրվաններ