Ռիսալաման

**Ռիսալամանդե** (դանիերեն արտասանություն՝ [ˌri:salaˈmɑŋ], նաև գրված որպես *ris à l’amande*) դանիական ավանդական աղանդեր է, որը մատուցվում է Սուրբ Ծննդյան ընթրիքին և julefrokost-ին (Սուրբ Ծննդյան ճաշ): Այն պատրաստվում է բրնձե շիլայից, որը խառնվում է հարած սերուցքի, շաքարի, վանիլի և մանր կտրատած նուշի հետ: Աղանդերը մատուցվում է սառը՝ տաք կամ սառը բալի սոուսով (*kirsebærsovs*):

## Ստուգաբանություն
Այս անվանումը հիմնված է ֆրանսերեն riz à l'amande («բրինձ նուշով») արտահայտության վրա, թեև աղանդերը դանիական ծագում ունի: Այսօր ռիսալամանդե գրությունը պաշտոնապես փաստագրված է Դանիայի Լեզվի Խորհրդի կողմից:
Վարկածներից մեկի համաձայն՝ այս անվանումը դանիական risalamande-ի ձևափոխված տարբերակն է, որը, իր հերթին, առաջացել է ֆրանսերեն riz à l’amande-ից՝ նշանակում է «բրինձ նուշով»:

Մեկ այլ տեսության համաձայն՝ ris à la Malta անունը առաջացել է նրանից, որ այս ուտեստը նախկինում պարունակում էր նարնջի կտորներ: Գաստրոնոմիական շրջանակներում "à la Malte" (կամ "maltaise") նշանակում է, որ ուտեստը պատրաստվում է նարնջով կամ նարնջի կեղևով: Les maltaises-ը Մալթայից ծագող նարնջի տեսակ է: Համարվում է, որ անվան ծագումն ունի պատմական կապ՝ Մալթայի ասպետները փոքրիկ քաղցր նարինջներ էին ուղարկում իրենց եվրոպական արքունիքներին, իսկ դրանք, ի վերջո, օգտագործվել են ֆրանսիացի խոհարարների կողմից:

## Բաղադրատոմս
Կլորահատիկ բրինձը եփում են ջրի և կաթի մեջ, ավելացնում են շաքար և վանիլ, ապա թողնում են սառչի: Ստացված թանձր, սառը շիլայի մեջ խառնում են մանրացված կամ կտրտած բլանշավորված նուշ և հարած սերուցք:
thumb|Ռիսալամանդե դանիական ամանորյա աղանդեր բրնձով և նուշով։ Բալի սոուսը պատրաստվում է սառեցված կամ պահածոյացված բալից, որը եփում են շաքարով և խտացնում օսլայով:

Աղանդերը մատուցելիս այն զարդարում են բալի սոուսով, որպեսզի նուշով և սերուցքով բրնձե շիլան մնա սառը, իսկ սոուսը՝ տաք: Երբեմն բալի սոուսը փոխարինում են մուրաբայով կամ օշարակով, ինչպես նաև կարող են օգտագործել այլ հատապտուղներ: Որոշ ռեստորաններում և սրճարաններում ռիսալամանդեն մատուցում են նուշով պաղպաղակի կամ նարնջի կեղևի հետ:

## Պատմություն
Բրնձե շիլան դարչինով Դանիայում դարերի ընթացքում եղել է ավանդական տոնական ուտեստ: Ներմուծվող բրինձը թանկարժեք էր, ուստի բրնձից պատրաստված ուտեստները չէին ներառվում առօրյա սննդակարգում: Սառը բրնձե շիլան գինով նկարագրված է 1616 թվականին հրատարակված «Anna Wecker kogebog» խոհարարական գրքում: «Ռիսալամանդե» բրնձե աղանդերը սոուսով առաջին անգամ ներկայացվել է 1837 թվականին՝ Մադամ Մանգորի «Kogebog for smaa Huusholdninger» խոհարարական գրքում:

Աղանդերը լայն տարածում ստացավ, երբ բրնձի գները նվազեցին, և բրնձե պուդինգը դադարեց համարվել բացառիկ ուտեստ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ռիսալամանդեն սկսեցին մատուցել որպես «տնտեսող» աղանդեր, քանի որ հեշտ հասանելի սերուցքի ավելացումը թույլ տվեց կրճատել թանկարժեք բրնձի քանակը մեկ բաժնի մեջ:

XX դարի երկրորդ կեսին ռիսալամանդեն դարձավ Դանիայի Սուրբ Ծննդյան տոնական սեղանի պարտադիր բաղադրիչը: Ավանդաբար բրնձե պուդինգը պատրաստում են նախապես՝ փոքր Սուրբ Ծննդյան գիշերը (), դեկտեմբերի 23-ին: Ֆրանսիացիներից փոխառելով «լոբու արքայի» ավանդույթը՝ դանիացիները աղանդերի մեջ դնում են մեկ ամբողջական նուշ: Այն մարդը, ով իր ափսեում գտնում է այդ նուշը, ցույց է տալիս այն և ստանում «նուշի նվեր» (), որը կարող է լինել, օրինակ, շոկոլադե սիրտ, խաղալիք կամ մետաղադրամ:

Սկանդինավյան մշակույթում նուշի ավանդական նվերը եղել է մարցիպանե խոզուկը՝ մարցիպանից պատրաստված ֆիգուր, որը հատուկ ստեղծվում էր Սուրբ Ծննդյան ընթրիքի համար: Գերմանական ավանդույթի համաձայն՝ մարցիպանե խոզուկը () նվիրում են որպես հաջողության մաղթանք Նոր տարում: Բախտավորը պետք է որքան հնարավոր է երկար պահի իր գտած նուշը գաղտնի, որպեսզի մյուս մասնակիցները ստիպված լինեն ուտել իրենց ռիսալամանդեն մինչև վերջ՝ անկախ նախորդող առատ ճաշից:

## Օգտագործումը Սուրբ Ծննդյան ավանդույթներում
Պարզ բրնձե պուդինգը (*risengrød*) Դանիայում կարելի է մատուցել տարվա ցանկացած պահին, բայց հաճախ այն ընկալվում է որպես Սուրբ Ծննդյան ուտեստ: Այն մատուցվում է տաք վիճակում, դարչինով և կարագով համեմված, հաճախ ուղեկցվում է մալթային գարեջրով (*hvidtøl*):
thumb|Ռիսալամանդե, ավանդական դանիական Սուրբ Ծննդյան աղանդեր, պատրաստված բրնձի պուդինգից, հարած սերուցքից և կեռասից:
Որոշ ընտանիքներ դեկտեմբերի 23-ի ընթրիքի (*lillejuleaften*, ինչը նշանակում է «փոքր Սուրբ Ծննդյան գիշեր») համար պատրաստում են մեծ քանակությամբ բրնձե պուդինգ և մի մասը պահում, որպեսզի այն օգտագործեն Սուրբ Ծննդյան տոնական ճաշից հետո՝ որպես ռիսալամանդե աղանդեր: Մյուսները նախընտրում են տաք բրնձե պուդինգը որպես Սուրբ Ծննդյան ընթրիքի մաս, սովորաբար՝ որպես նախուտեստ, և ավելի հազվադեպ՝ որպես աղանդեր: Այս տարբերակը հաճախ համարվում է ռիսալամանդեից ավելի հին ավանդույթ:

Ավանդույթի համաձայն՝ տաք բրնձե պուդինգը նաև հանդիսանում է Սուրբ Ծննդյան էլֆերի (*nisser*) ուտեստը, ինչը տարածված է նաև այլ սկանդինավյան երկրներում: Այդ պատճառով երեխաներ ունեցող ընտանիքները հաճախ դրսում բրնձե պուդինգի աման են թողնում էլֆերի համար, իսկ եթե այն ուտվում է (հավանաբար՝ կատվի կողմից), ապա դա ապացուցում է *nisse*-ների գոյությունը: Այս սովորույթը ծագել է հնագույն հավատալիքներից, որոնք կապված են տնային ոգիների հետ:

Սուրբ Ծննդյան գիշերն աղանդերի մեջ դրվում է մեկ ամբողջական նուշ, և ով այն գտնի, ստանում է փոքր նվեր՝ օրինակ՝ մարցիպանե խոզուկ, շոկոլադե սիրտ կամ փոքրիկ սեղանի խաղ: Գտնողը կարող է հնարավորինս երկար թաքցնել իր գտածը, որպեսզի մյուս հյուրերը ստիպված լինեն ամբողջությամբ ուտել իրենց ռիսալամանդեն, նույնիսկ եթե նրանք արդեն հագեցած են Սուրբ Ծննդյան ճաշից:

## Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում և Նորվեգիայում
Շվեդիայում այս ուտեստը կոչվում է *ris à la Malta*, ինչը դանիական անվան ձևախեղված տարբերակն է: Այն սովորաբար պատրաստվում է մնացած բրնձե պուդինգից, հարած սերուցքից, շաքարից և վանիլից՝ նուշով կամ առանց դրա: Ըստ ավանդույթի՝ այն մարդը, ով աղանդերի մեջ գտնում է թաքնված նուշը, պետք է ամուսնանա մինչև հաջորդ Սուրբ Ծնունդը: Աղանդերի մի տարբերակ, որը պարունակում է խորանարդաձև կտրտված նարինջ, կոչվում է "apelsinris": Այս ուտեստը հիմնականում մատուցվում է squash ըմպելիքի, մուրաբայի կամ սառեցված-հալեցված հատապտուղների հետ:

Ֆինլանդիայում այս ուտեստը կոչվում է *riisi maltese*: Ավանդույթի համաձայն՝ ով գտնի թաքնված նուշը, ողջ տարվա ընթացքում շատ հաջողակ կլինի: Ֆինլանդիայում այն հաճախ մատուցվում է ազնվամորիի (կամ երբեմն` մոշի) պյուրեի կամ չամիչի կոմպոտի հետ:

Նորվեգացիներն ունեն նման ուտեստ, որը կոչվում է *riskrem* («բրնձե կրեմ»): Դանիայի ավանդույթի նման՝ այն մարդը, ով գտնում է թաքնված նուշը, ստանում է mandelgave (նուշի նվեր), որը հաճախ լինում է մարցիպանե խոզուկ կամ նմանատիպ նվեր: Աղանդերը կարող է պարունակել նուշ համի համար, բայց հիմնականում տապալած նուշը օգտագործվում է որպես զարդարանք: Նորվեգիայում սոուսը սովորաբար պատրաստվում է ազնվամորիից (կամ երբեմն՝ ելակից)՝ այլ ոչ թե բալից, ինչպես Դանիայում:

## Ռիզիֆրուտի
մինի| ''Ռիզիֆրուտին'' վաճառվում է սուպերմարկետում

Ռիզիֆրուտին պատրաստի նախաճաշ է, որը ներշնչված է ռիսալամանդեից և վաճառվում է սկանդինավյան երկրներում 1993 թվականից: Այն ունի տարբեր սոուսներ, օրինակ՝ ելակ, բալ, հապալաս և ազնվամորի: Սակայն վաճառվում են նաև պատրաստի ապրանքներ, որոնք ներկայացվում են որպես ռիսալամանդե (և ավելի շատ նման են իրական աղանդերին):

## Տեսակներ
Մեկ այլ ավանդական դանիական Սուրբ Ծննդյան ուտեստ է *risengrød*, որը դասական բրնձե պուդինգ է՝ առանց սերուցքի և նուշի: Այն մատուցվում է տաք՝ կարագով և դարչինով:

Շվեդիայում ռիսալամանդեի նման աղանդերը կոչվում է "ris à la Malta" (): Այն պատրաստում են սառը բրնձե պուդինգից, հարած սերուցքից, շաքարից և վանիլից, բայց նուշը պարտադիր բաղադրիչ չէ: Աղանդերը մատուցվում է տաք հատապտղային սոուսով, մուրաբայով կամ սառեցված հատապտուղներով: Նարինջի կտորներով տարբերակը կոչվում է "apelsinris": Ըստ ավանդույթի՝ այն մարդը, ով գտնում է իր բաժնում ընկույզ, պետք է ամուսնանա մինչև հաջորդ Սուրբ Ծնունդը:

Նորվեգիայում այս ուտեստը հայտնի է որպես "riskrem" (՝ «բրնձե կրեմ»): Այստեղ մանրացրած նուշը սովորաբար չեն խառնում պուդինգի մեջ, այլ պարզապես ցանում են պատրաստի աղանդերի վրա մատուցման պահին: Սոուսը հիմնականում պատրաստվում է ազնվամորիից կամ ելակից։

 
Պատկեր:Risalamande.jpg|Ռիսալամանդե 
Պատկեր:Marcipangris cropped.jpg|Մարցիպանե խոզուկ՝ ավանդական «նուշի նվեր»
Պատկեր:Flickr - cyclonebill - Risengrød (3).jpg|Ռիսենգրոդ՝ տաք բրնձե պուդինգ դարչինով և կարագով 
Պատկեր:Riskrem.JPG|Նորվեգական ռիսկրեմ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղանդեր
Կատեգորիա:Ավանդույթներ
Կատեգորիա:Բրնձով ուտեստներ
Կատեգորիա:Դանիական խոհանոց
Կատեգորիա:Դանիական մշակույթ
Կատեգորիա:Շվեդական խոհանոց
Կատեգորիա:Ուտեստներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սուրբծննդյան խոհանոց