Ցերյե քարանձավ

**Ցերյեի քարանձավ** () քարանձավ է Սերբիայի հարավ-արևելքում: 7,149 մ երկարությամբ այն Սերբիայի երկրորդ ամենաերկար քարանձավն է 9,818 մ երկարությամբ Լազարի քարանձավից հետո:

## Տեղադրություն
Քարանձավը գտնվում է Պանտելեյ համայնքի Ցերյե գյուղից 3.5 կմ արևելք և Նիշ քաղաքից 15 կմ հյուսիս:

## Երկրաբանություն
Ցերյեի քարանձավի մուտքը գտնվում է Կալաֆատ լեռան արևմտյան կողմում՝ Կամենիչկի Վիս սարահարթի ավելի լայն տարածքում: Մուտքը գտնվում է այն կետում, որտեղ Պրովալիյսկա գետը խորտակվում է գետնի տակ: Քարանձավն ինքնին հիդրոլոգիապես ակտիվ է: Երկրաբանները գնահատում են, որ քարանձավը մոտ 2 միլիոն տարեկան է։

Քարանձավը բնութագրվում է փոքր և նեղ մուտքի հատվածով և գլխավոր միջանցքի մեծ չափսերով, որը հիմնականում ավելի քան 20 մ, բայց նաև մինչև 30 մ բարձրություն ունի, ինչը վկայում է երկու առանձնահատկությունների տարբեր ծագման մասին։ Ցածր մուտքի հատվածի ավարտից անմիջապես հետո հայտնաբերվել է մեծ բրածո ջրանցք։ Այսօր այն ավարտվում է բլոկներից պատրաստված խցանով, բայց կարծում են, որ այն ներկայացնում է կապը քարանձավի հին մուտքերի հետ, որոնք այժմ թաղված են ամֆիթատրոնի քայքայված կողմերի տակ, որը նշում է Պրովալիյսկա գետի կույր հովտի ավարտը։ Ցերյեի քարանձավը խոնավ քարանձավ է։ Նույնիսկ ամռանը, երբ գետը չորանում է, մուտքի մոտ լճակներ կան։ Քարանձավի ավելի խորքում ջուրը հոսում է 3 կմ գլխավոր միջանցքով՝ մինչև սիֆոնը։ Մյուս միջանցքները, այդ թվում՝ Բարձր ջրանցքը (որը գտնվում է կենտրոնական հոսքից վերև), չնայած որ քայքայված անցքերում ջուր կա, կարծես թե ակտիվ ջրի հոսք չունեն։ Սիֆոնի և «Սալոմնա խցիկի» միջև գտնվող քարանձավի տարածքը կոչվում է Լուսնի ջրանցք և փորագրված է սև կրաքարի մեջ, որը քայքայվել է սուր, սրածայր ձևերի։ Քայքայված ջրանցքները ամենուր են, և գրեթե բոլոր միջանցքների վերին հատվածները, նույնիսկ քարանձավի խորքում գտնվողները, առատ են ալոգեն խճաքարով և մանրախիճով, որոնք մնացել են խորշերում։ Սա ցույց է տալիս, որ ամբողջ քարանձավը մի ժամանակ լցված է եղել ալոգեն նյութով, որը հետագայում լվացվել է։ Այդ ժամանակ երկրաբանությունը պետք է տարբեր լիներ, քանի որ քարանձավի շրջակա տարածքի ժամանակակից տեղագրությունը և հիդրոգրաֆիան չեն վկայում գետի հոսքի մասին, որն այնքան հզոր է եղել, որ կարող է լվացել քարանձավը։ Քարանձավի առաստաղը մասամբ պատրաստված է անսովոր զանգվածից, որն ունի քայքայվող կրաքարի տեսք։ Մանրադիտակային վերլուծությունը ցույց տվեց, որ կրաքարը նախկինում փոփոխվել է ջերմային ջրերի կողմից։ Այսօր ստորոտում, քարանձավից 5 կմ արևմուտք, կան մի քանի ջերմային աղբյուրներ, սակայն այդ ջերմային աղբյուրների դերը քարանձավի ձևավորման գործում դեռևս ուսումնասիրված չէ։
ձախից|մինի|ջրվեժ քարանձավում
Քարանձավն առաջին անգամ ուսումնասիրվել է 1976 թվականին Բելգրադի լեռնագնացության միության անդամների կողմից, երբ պարզվել է, որ քարանձավի երկարությունը 4,240 մ է, ինչը այդ ժամանակ այն դարձնում էր Սերբիայի ամենաերկար քարանձավը։ Կազմվել են ծրագրեր այն զբոսաշրջային տեսարժան վայր դարձնելու համար, ուստի նեղ մուտքը լայնացվել է պայթուցիկներով, իսկ Պրովալիյսկա գետի բերած տիղմը հեռացվել է։ Սակայն այն զբոսաշրջային վայր դարձնելու աշխատանքը երբեք չի իրականացվել։ 1970-ական թվականներից ի վեր գետը լվացել է 1976 թվականին կամուրջներ ծառայելու համար տեղադրված գերանները և կրկին բերել տիղմ, որը մուտքը վերածել է նեղ անցման, մինչև 0.5 մ բարձրությամբ, որը կարելի է անցնել միայն սողալով։ Քարանձավը, որը համարվում էր ամբողջությամբ ուսումնասիրված, աննկատ մնաց մինչև 1995 թվականի աշունը, երբ Ուսանողական քարանձավագիտական ​​և ալպինիստական ​​ակումբի (ASAK) անդամները կրկին ուսումնասիրեցին քարանձավը և հայտնաբերեցին, որ կա գլխավոր միջանցքի ընդլայնում: 1996 թվականի հուլիսին նրանք վերադարձան և հայտնաբերեցին 900 մ նոր միջանցքներ, որոնցով ընդհանուր երկարությունը հասցվեց 5,190 մ և 173 մ ընդհանուր խորությունը:

Պրովալիյսկա գետը, որը մտնում է քարանձավ 515 մ բարձրության վրա, կրկին բխում է որպես Կրավլյանսկո վրելոյի աղբյուր՝ 310 մ բարձրության վրա, Ցերյե քարանձավի մուտքից 2.8 կմ հյուսիս-արևմուտք: 1996 թվականի հետազոտությունները պարզեցին, որ Կրավլյանսկո վրելոն գտնվում է 400 մ հեռավորության վրա և 34 մ քարանձավի վերջը նշող սիֆոնների տակ։ 1970-ականներին կատարված ներկանյութերի հետքերը ապացուցեցին քարանձավի և Կրավլյանսկո վրելոյի ջրհորի միջև կապը, սակայն ASAK-ի անդամները ցանկանում էին ջրհորի միջով սուզվել դեպի քարանձավը։ Տեխնիկական խնդիրների պատճառով նրանք ստիպված էին դադարեցնել 15 մ խորության վրա։

Քարանձավի հետ կապված մեկ այլ օբյեկտ, որը ենթադրաբար կապված է, Կրավլյանսկո վրելոյի վերևում գտնվող փոսն է։ Այն գտնվում է 450 մ բարձրության վրա և 123 մ խորության վրա։ 1996 թվականի ձմռանը ASAK-ը կրկին ուսումնասիրեց փոսը։ Հանքի հատակին գտնվող քայքայված հորից ուժեղ օդային հոսքերը վկայում են հանքի ընդլայնման մեջ ընդարձակ ջրանցքի գոյության մասին, որը, ամենայն հավանականությամբ, կապված է Ցերյե քարանձավի հետ։ Հետագա չափումները ցույց տվեցին, որ փոսը գտնվում է քարանձավի «Սալոմնա խցիկի» անմիջապես վերևում, որը գտնվում է միջանցքի վերջում, որքան էլ որ այն ուսումնասիրվել է այդ ժամանակ։ Սակայն կրկնակի չափումները ցույց տվեցին, որ փոսը իրականում գտնվում է քարանձավի ջրանցքից 350 մ արևելք, և որ փոսի հատակը մոտ է Կրավլյանսկո վրելոյի մակարդակին, քարանձավի սիֆոնից ներքև։ Կազմվեց ծրագիր փորելու փոսի հատակի հորանը՝ քարանձավի հեռավոր տարածքներին ավելի հեշտ մուտք գործելու համար։ Փոսային միջանցքները և աղբյուրը կոչվում են Գորնյեկրավլյանսկո վրելո կամ Պեչուրինա։

1998 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին կատարված հետազոտությունները քարանձավի ընդհանուր չափը մեծացրին մինչև 5715 մ։ Միջանցքի այդ ժամանակվա վերջում սիֆոնի շուրջ շրջանցիկ ճանապարհ հայտնաբերվեց։ Նոր ընդլայնումը լայն է և խոնավ, և գտնվում է Կրավլյանսկո վրելոյի ջրհորից 300 մ հեռավորության վրա։ 1999 թվականի սեպտեմբերին հաջորդեց ջրհորի միջով սուզվելու նոր փորձ, սակայն կրկին ստիպված եղան դադարեցնել 15 մ խորության վրա, այս անգամ ավազի և տիղմի նստվածքներից առաջացած խցանի պատճառով։ Ենթադրվում է, որ գարնանային ջրերի բարձրացման շրջանում խցանը, հավանաբար, լվացվում է՝ կապ հաստատելով սիֆոնի և ջրհորի միջև։ 1999 թվականի հոկտեմբերին ուսումնասիրվեցին նոր միջանցքներ, և քարանձավն այս պահին ունի 6025 մ երկարություն, որից գլխավոր միջանցքն ունի 3360 մ։ Ընդհանուր խորությունը 176 մ է։ Սիֆոնի հետևի ընդլայնմանը տանող անցումները լայնացվեցին, և նոր միջանցքը անվանվեց «Վիա Կրավլյե»։ «Վիա Կրավլյեն» Կրավլյանսկո վրելոյից ընդամենը 200 մ հեռավորության վրա է, բայց քանի որ այն երկու կողմերից ավարտվում է սիֆոններով, հետագա ուսումնասիրությունները կարող են կատարել միայն քարանձավային ջրասուզակները։ Այդ պահին այն Սերբիայի երրորդ ամենաերկար քարանձավն էր՝ Լազարի քարանձավից և Ուշակի քարանձավային համակարգից հետո։
մինի|ձախից|Քարանձավի ներսում
2015 թվականին հայտնաբերվեցին նոր միջանցքներ, և այն ենթադրությունը, որ դրանք քարանձավը կապում են Կրավլյանսկո վրելոյի հետ, հաստատվեց 2016 թվականի դեկտեմբերին, երբ միջանցքները հաջողությամբ անցան։ Կրավլյանսկո վրելոյ տանող նոր միջանցքը անվանվեց «Հուդինիի անցուղի», և դրա վերջին առանձնահատկությունը Սիֆոն II-ն է։ 2017 թվականի օգոստոսին քարանձավագետները վերջապես հասան այն բանին, ինչը նրանք համարում են քարանձավի վերջը, բայց նրանք նաև պարզեցին, որ Ցերյեի քարանձավային համակարգը բաղկացած է քարանձավից (Պրովալիյա), Կրավլյանսկո վրելոյի աղբյուրից և վերևում գտնվող Պեչուրինա փոսը շրջապատող միջանցքներից։ Փոքր քարանձավային լճի մոտ գտնվող նեղ ուղղահայաց անցք է ուսումնասիրվել, լայնացվել են երկու նեղուցներ, և ուսումնասիրվել է նաև «Բլոկների խցիկից» մինչև 40 մ բարձրությամբ ներքին լեռնաշղթան ընկած տարածքը։ Հետազոտողները ցանկանում են շարունակել քարանձավի ուսումնասիրությունը և պարզել, թե արդյոք այն կապված է մեկ այլ տեղական փոսի՝ Ցերյանսկա պրոպաստի հետ։

7,149 մ ընդհանուր չափված երկարությամբ այն Սերբիայի երկրորդ ամենաերկար քարանձավն է։

## Անվանում
Քարանձավի սկզբնական, տեղական անվանումը Պրովալիյա էր՝ քարանձավի մեջ թափվող գետի անունով։ Պրովալիյա սերբերեն նշանակում է անդունդ։ Քարանձավը ուսումնասիրած քարանձավագետները այն անվանել են Ցերյանկա՝ Ցերյե գյուղի անունով, քանի որ քարանձավը գտնվում է գյուղի տարածքում։ Պաշտոնական անվանումը հաստատվել է որպես Ցերյանսկա պեչինա (Ցերյեի քարանձավ)։

## Բնութագրեր
Քարանձավում զարգացած սպելեոթեմների տարատեսակներից են ստալակտիտները, ստալագմիտները, հելիկտիտները, ալիքային վարագույրները, քարանձավային մարջանները և բյուրեղապակյա ծաղիկները: Քարանձավը հատկապես հայտնի է իր հելիկտիտներով կամ քարանձավային վարդերով, որոնք իրականում ստալակտիտներ են, որոնք ունեն կենտրոնական ջրանցք՝ ճյուղանման կամ պարուրաձև ելուստներով, որոնք, կարծես, մարտահրավեր են նետում ձգողականությանը: Դրանք կարող են ունենալ բազմաթիվ ձևեր, և Ցերյեի քարանձավում գտնվողները վարդանման են, քանի որ տարածվում են բոլոր ուղղություններով՝ օդային հոսանքների պատճառով: Քարանձավային վարդերը, ինչպես քարանձավում ձևավորվածները, չեն հանդիպում Բալկանների որևէ այլ վայրում։

Քարանձավում առատ են կրակե սալամանդրներ։

## Պաշտպանություն
Ցերյեի քարանձավը պաշտպանության տակ է 1955 թվականից: 1998 թվականին Սերբիայի բնության պահպանության ինստիտուտը քարանձավը հայտարարեց բնական հուշարձան։

2013 թվականին հայտարարվեց քարանձավը զբոսաշրջային տեսարժան վայրի վերածելու մեկ այլ ծրագրի մասին: Պրովալիյսկա գետի վրա կառուցվել են երկու փոքրիկ ամբարտակներ և մեկ կամուրջ՝ մուտքը տիղմով չթաղելու համար։ Սակայն 2017 թվականի դրությամբ քարանձավը դեռևս բաց չէ հանրության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերբիայի քարանձավներ
Կատեգորիա:Քարանձավներ այբբենական կարգով