Բութան (նյութ)

**Բութան (C<sub>4</sub>H<sub>10</sub>)**, օրգանական միացություն, պատկանում է ալկանների դասին։ Քիմիայում անվանումը օգտագործում են հիմնականում ն-բութան-ի նշանակման համար։ Այդ անվանումը նաև ունի ն-բութանի և նրա իզոմեր իզոբութանի CH(CH3)3 խառնուրդը։ Անվանումը առաջացել է «բութ-» արմատից ( այդ արմատը առաջացել է անգլերեն կարագաթթվի անվանումից՝ ) և «-ան» վերջածանցից («-ան» վերջածանցը ցույց է տալիս, որ տվյալ նյութը ալկան է)։ Բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում թունավոր է, բութանի ներշնչումը բերում է շնչառական համակարգի դիսֆունկցիային։ Առկա է բնական գազում, առաջանում է նավթամթերքի կրեկինգից (նավթային գազի քայքայումից)։ Որպես ածխաջրածինների ներկայացուցիչ հրավտանգ է, ունի բնորոշ հոտ և ունի թմրանյութային ազդեցություն։ Օրգանիզմի վրա ազդելու ունակությամբ պատկանում է 4-րդ կարգի վտանգավոր նյութերին (քիչ վտանգավոր է)։ Վատ է ազդում նյարդային համակարգի վրա։

## Իզոմերիա
Բութանն ունի 2 իզոմեր`


Պատկեր:Butane simple.svg|Ն-բութանի կառուցվածքային բանաձև
Պատկեր:I-Butane-2D-Skeletal.svg|Իզոբութանի կառուցվածքային բանաձև


## Ֆիզիկական հատկություններ
Անգույն դյուրավառ գազ է, բնորոշ հոտով։ Նորմալ ճնշման տակ, −0,5&nbsp;°C - ում հեշտ սեղմվում է։ Սառում է −138&nbsp;°C -ում։ Բարձր ճնշման տակ և նորմալ ջերմաստիճանում հեշտ ցնդող հեղուկ է։ Կրիտիկական ջերմաստիճանը և ճնշումը համապատասխանաբար հավասար է +152&nbsp;°C և 3,797 ՄՊա։

* Լուծելիությունը ջրում` 100մլ - ում 6,1 մգ (20°С-ում, ն-բութանի համար, ավելի լավ է լուծվում օրգանական լուծիչներում)։
* Խտությունը հեղուկ վիճակում՝ 580 կգ/մ3։
* Գազային վիճակի խտությունը նորմալ պայմաններում` 2,703 կգ/մ3 (15&nbsp;°C -ում 2,250 կգ/մ3):
* Այրման ջերմություն` 45,8 ՄՋ/կգ (2657 ՄՋ/մոլ)։

## Ստացումը և պարունակությունը
350 px|մինի|աջից|Վյուրցի ռեակցիան ընդհանուր ձևով
Պարունակվում է գազային կոնդեսատում և նավթայոին գազում (մինչև 12%)։ Հանդիսանում է կատալիտիկ և հիդրոկատալիտիկ նավթային կրեկինգի արդյունք։
Լաբորատորիայում կարելի է ստանալ Վյուրցի ռեակցիայով`
:: \mathsf{2C_2H_5Br + 2Na \rightarrow C_4H_{10} + 2NaBr}:

## Կիրառությունը
Ազատ ռադիկալային քլորացումից առաջանում են 1-քլոր- և 2-քլորբութանների խառնուրդ։ Դրանց հարաբերությունը լավ է  բացատրվում С—Н կապի ամրության տարբերությամբ 1 և 2 դիրքերում (425 և 411 կՋ/մոլ)։ Օդում լրիվ այրման դեպքում առաջանում է ածխաթթու գազ և ջուր։ Բութանը պրոպանի հետ խառնուրդով օգտագործվում է կրակայրիչներում, գազային տարրաներում։ Գազային տարրաներում պահվող գազն ունի հոտ, որովհետև պարունակում է հատուկ ավելացրաց օդորանտներ։ Այրման ջերմությունը` 1կգ - 45,7 ՄՋ (12,72 կՎտ•ժ)։
:: \mathsf{2C_4H_{10} + 13O_2 \rightarrow 8CO_2 + 10H_2O}
Թթվածնի պակասի դեպքում այրումը ընթանում է ամորֆ ածխածնի, ածխածնի մոնօքսիդի կամ էլ դրանց խառնուրդի անջատումով՝
:: \mathsf{2C_4H_{10} + 5O_2 \rightarrow 8C + 10H_2O}
:: \mathsf{2C_4H_{10} + 9O_2 \rightarrow 8CO + 10H_2O}
DuPont ֆիրմայի կողմից մշակվել է ն-բութանից մալիենային անհիդրիդ ստանլու եղանակ՝
:: \mathsf{2C_4H_{10} + 7O_2 \rightarrow 2C_4H_2O_3 + 8H_2O}
Ն-բութանը հումք է հանդիսանում բութիլենի, 1,3-բութադիենի ստացման համար։ Պարունակվում է մեծ օկտանային թվով բենզիններում։ Մաքուր բութանը, հատկապես իզոբութանը կարող է հանդիսանալ սառեցնող նյութ սառնարաններում։ Այդպիսի համակարգերի արտադրությունը ավելի քիչ է քան ֆրեոնայի հիմքով համակարգերի արտադրությունը։
Սննդային արդյունաբերությունում բութանն հայտնի է **E943a**,իսկ իզոբութանն **E943b** սննդային հավելանյութերի ձևով։

## Բիոլոգիական ազդեցությունները
Բութանի ներշնչումը առաջացնում է խեղդոց և սրտի վատ աշխատանք։ Մաշկի վրա հայտնվելով այն կարող է առաջացնել սառեցումներ մինչև -20&nbsp;°C։

## Անվտանգություն
Դյուրավառ է։ Թույլատրելի սահմանային կոնցենտրացիան աշխատանքային սենյակում՝ 300 մգ/մ3։

## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալկաններ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ