Գրիգոր Դարանաղցի

**Գրիգոր Դարանաղցի**, **Կամախեցի**, **Կամախացի** (, նշանավոր եկեղեցական, ժամանակագիր։ Սովորել է Բաբերդում։ 1590-1597 թվականներին՝ Սեպուհ լեռան Լուսավորիչ վանքի կրոնավոր։ Եղել է Արևելյան Հայաստանում, Ղրիմի հայկական գաղութում, Երուսաղեմում, Կոստանդնուպոլսում։ Երկար տարիներ Ռոդոստոյի (Կրետե կղզու) հայոց հոգևոր առաջնորդն էր։ 1634-1640 թվականներին գրել է «Ժամանակագրություն» (միակ ձեռագիրը պահպանվում է Երուսաղեմում), որի մեջ նկարագրվող իրադարձությունների ականատեսն է եղել։ Գրիգոր Դարանաղցու երկը հարուստ նյութ է պարունակում Ջալալիների շարժման վերաբերյալ, ըստ որում հեղինակը փորձել է  բացահայտել այդ շարժումների հասարակական դրդապատճառներն ու հետևանքները։ Երկում կարևոր տեղեկություններ կան Օսմանյան կայսրության ներքին դրության, հայերի վիճակի վերաբերյալ։

## Կենսագրություն
Հայ պատմագրական մտքի զարթոնքի առաջին նշանավոր դեմքը Գրիգոր Դարանաղցին է։ Գրիգոր Դարանաղցու մասին կենսագրական տեղեկությունները բավական շատ են, որոնք հաղորդում է հենց ինքը՝ հեղինակը, իր գրած ժամանակագրության մեջ։ Նա ծնվել է Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Դարանաղի գավառի Կամախ քաղաքում 1576 թվականին և հետագայում իր հայրենիքի անունով կոչվել Դարանաղցի կամ Կամախեցի, Դարանաղցուն տվել են նաև Բուք մականունը։ Հոր անունն էր Գրիգորիս, մոր անունը՝ Կուլվարդ։ Ծննդյան տարեթվի մասին «ժամանակագրության» մեջ երկու տեղեկություն  է  հայտնում,  մեկը 1583 թվականին։  Երզնկայի մեծ  երկրաշարժի  կապակցությամբ  գրելով,  թե այդ տարին ինքը 7 տարեկան է եղել,  մյուսը՝  «Յայսմ ամի  (1590)  զմեզ  մանուկ գոլով  չորեքտասանամեայ  բռնութեամբ աբեղայ օրհնեցին»: Դարանաղցին էլ  Հովհաննես Դրասխանակերտցու,  Ստեփանոս  Օրբելյանի,  Աբրահամ Կրետացու նման,  իր  պատմական  երկերը  հեղինակելու  հետ, միաժամանակ  գրել  է  նաև  իր կենսագրությունը, սակայն  ավելի մանրամասնորեն։ Փոքր հասակում զրկվելով ծնողներից, ութ տարեկան որբուկը այնքան ճարպկություն է ունենում, որ մոտակա Սեպուհ լեռան Ծնանառճի Ս․ Աստվածածին վանքում խաշնարածություն անելով, մի կերպ կարողանում է պահել իր գոյությունը։ Մեր  պատմագիրներից,  թերևս, ոչ  մեկը  այնքան  թափառական  ու  փախստական կյանք չի  վարելու  փորձանքների  ենթարկվել,  ինչպես  Դարանաղցին։ Ճիշտ է ասում Դարանաղցին, որ Սեպուհ լեռան բազմաթիվ վանքերում «ուսուցանող» և «խրատատու» չկար, որովհետև այն ժամանակ  օսմանցի թուրքերի վայրագությունների հետևանքով Արևմտյան Հայաստանի վանական շատ հաստատություններ ավերվել և ոչնչացվել էին, իսկ կանգուն մնացածները մեծ մասամբ գտնվում էին ծույլ ու ապաշնորհ հոգևորականների ձեռքին, որոնք ավելի շատ մտածում էին իրենց գրպանի և լոկ ֆիզիկական գոյության, քան գիտություն և կրթություն տարածելու մասին։ Հեղինակել է «Պատմություն Սուրբ հօրն երիցս երանելոյն Պարոն Միակեցին», «Պատմություն Սեպուհ Լեռանց և զՄաքենեց և զԹաղենուցն յարևելից կողմանց» և այլ երկասիրություններ։ Աստվածաշունչը Դարանաղցին ընդօրինակել է  17  տարվա  ընթացքում՝  թափառական  կյանք վարելու պատճառով։ Սակայն  Դարանաղցին  սոսկ  ընդօրինակող  չի եղել։  1622 թվականին   գրած  հիշատակարանում  նա  նշում է,  որ որոշակի փոփոխություններ է արել Աստվածաշնչում:

1636 թվականին  Երուսաղեմի  Սուրբ Հակոբ  վանքին  նվիրած  Աստվածաշնչի  վերջում գրած հիշատակարանում Դարանաղցին  իրեն  աստվածաբան  վարդապետ  է համարում։

Դարանաղցին ժամանակի  գիտուն  և  մեծ  հեղինակություն վայելող  վարդապետներից  մեկն  է  եղել։ Նրան  բարձր են  գնահատել ժամանակակիցները։ 

1624 թվականին  Ռոդոսթոյում ընդօրինակած  «Հարանց վարք»–ի  գրիչ  լեհացի  Նիկողոս դպիրը  իր հիշատակարանում  Դարանաղցուն  բնութագրում  է  իբրև «Ամենագովելի,  երջանիկ,  ընտրեալ, պատուելի  եւ  աստուածահաճո յ ամենայն  գովութեանց  արժան  աւորեալն,  սուրբ  եւ քաջ  հռետորն  եւ արիաջան  րաբունապետն,  զտէր  Գրիգոր եռամեծն  եւ  խստակրօն  յոյժ  ճգնողի,  անձանձրալի խրատող  եւ  ուսուցանող  անզգամից»:

Նույն Ռոդոսթոյ քաղաքում ոմն գրիչ Կիրակոս 1639 թվականին իր ընդօրինակած «Կանոնագիրք եւ Պատարագի Մեկնիչի» վերջում գրած հիշատակարանում նշում է. «... Ի հայրապետութեան էջմիածնայ Տէր Փիլիպպոսին եւ տեղւոյս առաջնորդութեանն, քաջ հռետոր եւ ջատագով յօրինացն Աստուծոյ, մեծ եւ անուանի եւ ամենայն իմ աստիւք լի, Դարանաղու Գրիգոր վարդապետին»:

1590 թվականին աբեղա դառնալուց հետո Դարանաղցին բնակություն է հաստատել Սեպուհի Ս. Լուսավորիչ վանքում, ուր մնացել է մինչև 1597 թվականը` Պարոն ճգնավորի հսկողության ու խնամակալության ներքո։ Այնտեղ էլ ստացել է քահանայական աստիճան։ Պարոն ճգնավորը նպատակ էր դրել Դարանաղցուն հասցնել վարդապետական աստիճանի, իսկ դրա համար անհրաժեշտ էր, որ նա աշակերտեր անվանի վարդապետներից որևէ մեկի մոտ, և քանի որ իրենց կողմերում այդպիսին Երզնկացի Ղազարն էր, ուստի որոշել էր նրա մոտ և ուղարկել Դարանաղցուն։ Սակայն հենց այդ օրերին, հանգամանքների բերումով, Բաբերդցի Սրապիոն վարդապետը հայրենիք վերադառնալու ճանապարհին, Ալփոչի գյուղում, հանդիպում է Դարանաղցուն ու առաջարկում է նրան՝ իրեն աշակերտել։ Վերջինս, հակառակ միաբանների ու իր խնամակալի՝ Պարոն ճգնավորի դիմադրությանը, որը ցանկանում էր իր որդեգրին պահել իր մոտ իր հսկողության տակ դաստիարակություն տալ, համաձայնվում է գնալ աշակերտել Սրապիոն վարդապետին, որն Վահանաշեն գյուղի Ս. Ստեփանոս վանքի առաջնորդն էր և աշակերտներ էր պատրաստում վարդապետության աստիճան ստանալու համար: Սրապիոնին Դարանաղցին համարում է «քաջ հռետոր», իր հոգևոր հայրը, որից և 1603 թվականին ստացել է «գավազան վարդապետական իշխանության»: Աստվածաշնչի հուշագրերից մեկում էլ նրա մասին գրում է, հիշեցեք «զամենայն հոգեւոր երախտաւորքն մեր, որք ըստ հոգւոյ եւ մարմնոյ վարժիչք եւ խրատիչք եղեն մեզ, մանաւանդ զհոգեւոր բազմերախտ հայրն մեր Սրապիոն քաջ տելետն եւ աստուածաբան վարդապետն»: Դարանաղցին ամեն առիթով միշտ ընղգծում Է Սրապիոն վարդապետի «քաջհռետոր» լինելու հանգամանքը։ 

Պատմագիրը գրչության արվեստի հմուտ ու ճանաչված մասնագետ է եղել, պատրաստել է շատ «գրոց աշակերտներ»՝ գրիչներ, ձեռագրեր ընդօրինակողներ, որոնց մասին նշում է «Ժամանակագրության» մեջ: Թերևս այդ է նկատի ունեցել լեհացի Նիկողոս դպիրը, որն իր հիշատակարանում նրան համարում է «արիաջան րաբունապետն»։

Դարանաղցին երախտագիտությամբ է հիշում իր առաջին ուսուցիչներին։ Ողբալով իր և իր ժամանակի վիճակը, նա գրում է ոմն Պարոն ճգնավորի կամ միայնակյացի վերաբերյալ, որը 20 տարուց ավելի ճգնավորական կյանք է վարել Սեպուհ լեռան Շիկի քար կոչված վայրում, նրա համբավը տարածվել է ամբողջ երկրով մեկ, շատերը գնացել են նրա մոտ՝ մենակյացի ապրելակերպը ուսանելու։ Ճակատագրի բերմամբ Սեպուհ լեռան վանքերից մեկում Պարոն ճգնավորը հանդիպել է մանուկ Դարանաղցուն ու նրան վերցրել է իր խնամակալության տակ և ուսուցանել ու դաստիարակել է։ Երախտապարտ աշակերտը նրա մասին գրում է. «Յոյժ բազմահնար եւ մեծահանճար էր եւ աշխատասէր եւ բարուրն ողորմած էր եւ գթած առ ամենայն... Որ եւ զիս տրուպս ամենեցուն Գրիգոր բանի սպասաւորս, որ մանուկ էի եւ յոյժ տխմար եւ անտէրունչ ի հոգաբարձու խրատողաց, եւ իւր բարի խրատովն զգաւնացոյց զմեզ եւ բազում ողոքական եւ սաստկական հնարիւք յորդորեց եւ հաւանեցոյց մեզ հետեւել գրոց արբանեկութեան...»:

Նա հավաքել ու անձամբ ընդօրինակել է բազմաթիվ գրքեր, որոնցից շատերը փրկվել են կորուստից և մեզ հասել: Նրա գրած «Հարանց վարք» գիրքը, որ կրել է «Պատմութիւն Սեպուհ լերանց եւ զՄաքենեց եւ զԹեղենուցն յարեւելից կողմանց» խորագիրը՝ նվիրված անապատականներին, նույնպես արժանացել է Սրապիոնի Պատմության ճակատագրին՝ իր կենդանության ժամանակ «Նախանձոտներ»-ը նրա գիրքը չեն ընդօրինակել, այլ «թաքուցին ի խաւարի եւ կորեալք եղեն, վասն ոչ օրինակ առնելով եւ փոխարկելով զնոսա»։ 

Դարանաղցու «Ժամանակագրության» հրատարակիչ Մեսրոպ վարդապետ Նշանյանը գտնում է, որ չնայած Դարանաղցին իրեն անվանում է վարդապետ, սակայն գրքի մեջ, նրա մի քանի ակնարկներից երևում է, որ նա մինչ վարդապետության աստիճան ստանալը, ունեցել է եպիսկոպոսի հոգևոր կոչում... Երկու տեղ պատմագիրը նշում է իր կողմից չորս քահանա ձեռնադրելու մասին և Ռոդոսթոյի հունական եկեղեցին գրավելու կապակցությամբ Պոլսից իր թեմականներին գրած հուսադրական նամակում էլ նշել է. «Թէ որ չբաւեմ ճարել զամենայն ծախսնի ճանապարհս եկեղեցւոյն, զամենայն գրեանս, զգաւազանս զեմի փորոնս եւ դթագս վաճառեմ եւ տամ»։ «Ասոնք անտարակուսելի ապացույցներ են Դարանաղցիի եպիսկոպոսութեան», ընդգծում է Նշանյանը, և ենթադրում է, որ նա եպիսկոպոս է ձեռնադրվել 1600-1603 թվականներին, երբ նա գտնվել էր էջմիածնի կողմերում, Մելքիսեթ կաթողիկոսի կողմից:

1597 թվականին Գրիգոր Դարանաղցին մեկնում է Բաբերդ և ուսումը շարունակում է Վահանաշեն գյուղի Ս․ Ստեփանոս վանքի առաջնորդ Սրապիոն վարդապետի մոտ, որն իր շրջապատում քաջ «հռետորի համբավ» ուներ։ Սակայն այստեղ նրան վիճակված չէր խաղաղ կյանք վայելել։1598 թվականին Արևմտյան Հայաստանի շատ շրջանների հետ, Բաբերդն ու նրա շրջակա գավառները նույնպես ենթարկվում են ջալալի կոչվող մուսուլմանական ավազակախմբերի վայրագություններին։ Այս արհավիրքի պակասը լրացնում է 1599 թվականի սոսկալի երաշտը։ Այդ աղետին հաջորդում է 1600 թվականի սովը, որն ընդգրկել էր գրեթե ամբողջ Արևմտյան Հայաստանը։ Դժոխք դարձած հայրենի երկրից հեռացողների մեջ էր նաև Դարանաղին, որն անցնելով Կարս՝ հաստատվում է Այրարատ աշխարհի Սաղմոսավանքում ու մնում այստեղ մինչև 1603 թվականը։ 1602 թվականին նվիրակի պարտականություններով մեկնում է Հին Ջուղա։ 1605-1606 թվականներին Դարանաղցին լինում է Եգիպտոսում ու Երուսաղեմում, իսկ 1607 թվականին վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս։ Կոստանդնուպոլսում նրա անցկացրած տարիները սկզբում շատ դառն ու ծանր էին։ Չար ու նախանձ կրոնավորները Պոլսի պատրիաքի գլխավորությամբ իրենց խարդախություններով զայրացնում և համբերությունից հանում էին համեստ ու եկեղեցական կարգը հարգող Դարանաղցուն։ Գրիգոր Դարանաղցին  1608 թվականին պատրիաքի կողմից նշանակվում է Թուրքիայի եվրոպական մասի հայոց եկեղեցու առաջնորդ և տեղափոխվում է Ռոդոստո քաղաք։ 1609 թվականին թողնելով պաշտոնը վերադառնում է Հայաստան։ 1612 թվականին կրկին վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և մեծ դժվարությամբ վերահաստատվում է իր պաշտոնում։

1620-ական թվականներին Արևմտյան Հայաստանում տիրող իրավիճակի մասին Դարանաղցին գրում է, թե ինքը վաղուց մեծ ցանկություն է ունեցել գնալ հայրենիք, բայց «Երկիւղ ահից անօրինաց գիշատողացն չէաք իշխէր գնալ... յԸստամբօլու ի վեր մեծանուն մարդն այլ չի աղատիր կեղեքողացն…»: Մի անգամ Երուսաղեմից վերադարձին, նա որոշած է եղել գնալ Հալեպ, այնտեղից էլ հայրենիք, սակայն Հալեպում հանդիպել է իրենց քաղաքից ՝ Կամախից նոր եկած երկու անվանի մարդկանց, որոնք նրան «Բօթալից խապարնի ետուն թէ՝ այնպէս սրոյ եւ սովոյ եւ գերութէան միջոյ է աշխարհքն մեր քան զառաջին ջալալոցն յաւելի, մանաւանդ եւս առաւել յայսմ ամի (1628), որ հեծեալն մարախոլ պէս տարածել են եւ մանաւանդ տաթարին գայլազօրքն, որ ծուխ նոցա մինչեւ յերկինս է եւ շող սուսերացն իբրեւ զփայլակն կու ծփայ եւ կու փայլատակէ. յո՞ւր կու գնաս։ Ահա մեք այլ փախստական եմք. Յերեք դիհաց ահ եւ երկիւղ կայ՝ պարսից եւ Յապազին (Էրզրումի փաշան) եւ թագաւորին հեծելազօրին: Թէ ա՞նդ էիր, նա շատոց փախստական էիր լեալ, այժմ ի մէջ արիւնարբո՞ւաց կու կամիս գնալ, որ ի հողէն եւ ի ջրէն արիւնահոտ կուգայ»:

Լսելով այդ մասին Դարանաղցին, ստիպված նորից գնացել է Ստամբուլ, քանի որ դրանից շատ առաջ նա և նրա հայրենակիցները իրենց կաշվի վրա զգացել էին այդ արյունարբուների պատճառած դառնությունները և ստիպված նորից փախել էին հայրենիքից ու վերադարձել Պոլիս, որի շրջակաները, ինչպես ինքն է գրում, էին երկրորդ հայրենիքս մեր:

## Աշխատություն
Գրիգոր Դարանաղցու կյանքի պատմությունը իր ժողովրդի և հայրենակիցների ապրած դառն օրերի և թշվառությունների պատճենն է։ Այսքան զրկանքների, հալածանքների և անարգանքների պայմաններում նա կարողացել է կրթել ու դաստիարակել որոշ աշակերտների, արտագրել մի քանի ձեռագրեր և վերջապես շարադրել իր սեփական աշխատությունը։

17-րդ դարի առաջին հիսնամյակը հայ պատմագրության մեջ նշանավորվեց նրանով, որ նրանում առաջին անգամ իր արտացոլումը գտավ Հայաստանի և հայ ժողովրդի երկու մասի բաժանման իրողությունը և նրանցում հայ հասարակական, հոգևոր ու մշակութային կյանքի վիճակն ու զարգացման տարբեր պայմաններն ու միջավայրը։

Եթե հայ պատմագրության զարթոնքն ազդարարող երկու ականավոր պատմագիրներից՝ Դարանաղցին Արևմտյան Հայաստանի ու Թուրքիայի քաղաքական բուռն իրադարձությունների պատմության ընդհանուր հենքի վրա տվել է 17-րդ դարի առաջին կեսի արևմտահայության դառն առօրյան և հատկապես ջալալիների ասպատակությունների պատճառով բազում գավառների ամայացումն ու զանգվածային արտագաղթը դեպի Թուրքիայի արևմտյան նահանգները, հիմնականում Կոստանդնուպոլիս և նրա շրջակաները, Ռումելի, Բուլղարիա, Լեհաստան և այլուր, այդ գաղթականությանը հայ հոգևորականության ու թուրք պաշտոնեության պատճառած չարիքներն ու տառապանքները, բացահայտ կողոպուտն ու սնանկացումը, գործադրած կամայականությունները և գրաված դիրքերի չարաշահումները, հոգևոր ու մշակութային կյանքի անկումային վիճակը, ապա Դավրիժեցին, ինչպես իր տեղում կտեսնենք արևելահայության ճակատագրական նշանակություն ունեցող այդ ժամանակահատվածը ներկայացրել է Արևելյան Հայաստանի ու Պարսկաստանի քաղաքական նշանակալից անցքերով հարուստ պատմության ընդհանուր շաղախում։ Ի դեպ, ընթերցելով այդ պատմագիրների ստեղծագործությունները, ստացվում է այն տպավորությունը, որ կարծեք նրանց միջև ինչ որ ներքին պայմանավորվածություն է գոյություն ունեցել։ Այն քաղաքական, հոգևոր ու մշակութային կարևոր իրադարձությունները, որոնք տեղի են ունեցել Արևելյան Հայաստանում, Դարանաղցին անցողակի է նշում (պարսկա- թուրքական պատերազմները, մեծ սուրգունը, կաթողիկոսության համար գահակալական պայքարը, Մելքիսեթի հալածանքները առաջադեմ հոգևորականության նկատմամբ, հայ եկեղեցու վերանորոգչությունը, անապատականների ծավալած գործունեությունը և այլն)։ Թվում է,, թե նրան հայտնի է եղել, որ այդ իրողությունների մանրամասն պատմությունը գրված է, գոյություն ունի և նա բավարարվել է միայն՝ ակնարկների ձևով դրանց անդրադառնալով։ Ինչպես կտեսնենք նույն ձևով վարվել է և Դավրիժեցին, նա էլ արևմտահայության կյանքում տեղի ունեցած կարևոր իրադարձություններին անդրադարձել է հպանցիկ։

Դարանաղցու աշխատությունը իր ժամանակների հայ ժողովրդիի դաժան ճակատագրի տխուր նկարագրությունն է։  Նրա գլխավոր աշխատությունն իմաստասեր Գասպար Երեցի պատվերով 1634-1640 թվականներին գրված «ժամանակագրությունն» է։ Այն բաղկացած է երկու մասերից։ Առաջինը սկսվում է 1018-1539 թվականներին վերաբերող ժամանակագրական համառոտ ցանկով, որն ամբողջությամբ քաղագրություն է նախորդ հեղինակների աշխատություններից՝ թուրք հրոսակների ասպատակությունները Վասպուրականում և Սենեքերիմ թագավորի կողմից Վասպուրականի հանձնումը կայսրությանը, նրա փոխադրվելը Փոքր Ասիա, մինչև Հայոց զատկի կապակցությամբ հույների ու հայերի միջև վիճաբանություներին վերջ տալը: Երկրորդ մասում տրվում են 1595-1634 թվականների կարևոր իրադարձությունները: Այն նվիրված է էջմիածնի և Սսի՝ պատմագրի ապրած ժամանակաշրջանի կաթողիկոսների գործունեությանը, սկսած Դավիթ, Մելքիսեթ և Ավետիս կաթողիկոսներից մինչև Փիլիպպոսը ներառյալ: 

Ի դեպ Դարանաղցին երեք կաթողիկոսների առկայությունը «Յոյժ անկարգություն» է համարում ու Դավիթ կաթողիկոսի բերանով հաստատում է Դավրիժեցու վկայությունը կաթողիկոսության դրամական ծանր դրության մասին, Դավիթն ասել է Դարանաղցուն, որ նման վիճակի պատճառը «ոչ էր հարկապահանջութենէ թագաւորաց կամ յիշխանաց, այլ ի հակառակութեն է միմեանս անկանելով, յափշտակել ջանալով զկաթողիկոսութիւնն, կաշառսխոստանային անօրինաց ձեռագիր կրնքեալ նամակով, մինչև քառասուն և վեց հազար ղուրուշնյաւելով, ով որ ղապուլ արար, նա նստելով յաթոռ։ Եւ առնէին բազում ապականութիւնս եւ նեխութիւնս եւ անկարգութիւնս իւրեանք եւ իւրեանց չար առաքեալ նուիրակքն ընդ ամենայն աշխարհին հայոց»: Դարանաղցին էլ խիստ բացասական է գրում Մելքիսեթ կաթողիկոսի մասին:

Իսկ Սսինը՝ Գրիգոր Պահլավունուց (Ներսես Շնորհալու եղբայրը) մինչև Սիմեոնը (1636 թվականը)։ Ժամանակագրությունը վերջանում է Լվովում Նիկոլ եպիսկոպոսի պատճառած չարիքների նկարագրությամբ: Վերջում հրատարակիչ Նշանյանր տվել է հավելված, ուր բերված են Դարանաղցու ընդօրինակած մի քանի կարևոր գրքերում գրած հիշատակարանները, որոնք նրա կենսագրության մասին պարունակում են որոշ տեղեկություններ:

Պատմագիրն ընդհանրապես իր օգտագործած աղբյուրներից և ոչ մեկը չի հիշատակում, պատճառաբանելով, թե ոմանք գրել են, սակայն անունները հայտնի չեն։ Այստեղ, իհարկե, նա մեղանչել է պատմության առաջ. Կաթողիկոսությունը Սսից էջմիածին փոխադրելու պատմության ամբողջ շարադրանքը նա վերցրել է Թովմա Մեծոփեցուց, անգամ մի քանի տեղ հիշատակում է նրա անունն իբրև, այդ գործի նախաձեռնողներից մեկի, սակայն առանց նշելու նրա «Պատմության» մասին։

«Ժամանակագրության» մեջ մի քանի անգամ նա ընդգծում է, որ այն, ինչի մասին ինքը գրել է՝ ականատեսի վկայություն է, կամ իրեն պատմել են դեպքերի մասնակիցները: Գրել է նաև «Հարանց վարք», որ մեզ չի հասել:

Դարանաղցու հիմնական նպատակն է եղել տալ 16-րդ դարի վերջից Թուրքիայի, հիմնականում նրա տիրապետության տակ գտնվող արևելյան նահանգների՝ Անատոլիայի, այդ թվում և հարավարևմտյան Հայաստանի տարածքում ծավալված ջալալիների շարժման, նրանց ասպատակությունների հետևանքով դեպի արևմուտք հայերի զանգվածային արտագաղթի, նրանց անկայուն ու անապահով վիճակի ու կրած անասելի տառապանքների պատմությունը։ Եթե Դավրիժեցուն կարող ենք համարել արևելահայության՝ Պարսկաստան բռնագաղթածների պատմագիր, ապա Դարանաղցուն՝ արևմտահայության հարյուր հազարավորների հասնող պանդուխտների պատմագիր։ Եթե 1639 թվականին Պարսկա-թուրքական դաշնագրից և Հայաստանի վերջնական բաժանումից հետո Արևելյան Հայաստանում, Թուրքիայի հետ համեմատած, հայերի՝ ֆիզիկական զանգվածային բնաջնջման վտանգը միառժամանակ դադարել էր սպառնալիք լինելուց և Դավրիժեցին նկարագրում է Հայ բռնագաղթածների «ղարիպականքի»՝ հիմնականում գյուղացիության ու քաղաքային ստորին խավերի գործադրած ջանքերը հայրենիք վերադառնալու համար, ապա ջալալիների շարժման խորացման ու ահռելի չափեր ընդունած ավերածությունների, կողոպուտի, գերեվարման, բնակչության ոչնչացման, քաղաքների ու գյուղերի ամայացման պայմաններում՝ Դարանաղցին, ընդհակառակը, պատմում է թե ինչ համառ ջանքեր ու միջոցներ էին գործադրում արևմտահայ պանդուխտները՝ երկարաձգելու իրենց վերադարձը հայրենիք և թերևս դրանով խուսափելու ֆիզիկական բնաջնջումից, քանի որ իրենց հայրենիքում սուրն ու կոտորածն էր թագավորում։

1639 թվականին Պարսկաստանի և Թուրքիայի միջև հաստատված խաղաղությունը նվազ նպաստավոր եղավ վերջինիս և մասնավորապես Արևմտյան Հայաստանի համար, որի տնտեսական կյանքի հիմքերը խախտվել էին ոչ միայն տևական արտաքին պատերազմների, այլև 1595-1628 թվականների ընթացքում պարբերաբար կրկնված ու ծավալված ջալալիների ապստամբությունների պատճառով։

Ջալալիների ապստամբությունները երկրի ավերածության, անիշխանության, սանձարձակ կեղեքման ու ճնշման արդյունք էին։ Երկրի արտադրողական ուժերի անկումը, ենիչերիական կամայականությունների սաստկացումը կենտրոնական իշխանության դեմ ոտքի էին հանում ներքին նահանգների զինվորներին, ուժեղացնում նրանց դասալքումներն ու տրտունջները, հանգամանք, որ իրենց նպատակների համար ճարպկորեն օգտագործում էին կենտրոնական իշխանությանից դժգոհ բանակի միջին օղակի հրամանատարական կազմը և տեղական մանր ֆեոդալները։ Այդ ապստամբություններից, որ ուղղված էին սուլթանական ռազմաֆեոդալական դաժան ռեժիմի դեմ, մեծապես տուժում է Արևմտյան Հայաստանի և փոքրասիական նահանգների բնակչությունը և առաջին հերթին հայ գյուղացիությունն ու քաղաքաբնակչությունը:

Դարանաղցին վշտացած գրում է այդ ռեժիմի ավերիչ հետևանքների մասին 17- րդ դարի սկզբում, սուլթան Մուհամմադի ժամանակ նշում է, որ երկրում վերացել էր դատն ու դատաստանը, անիշխանություն էր տիրում, ջալալիները Անատոլի երկրամասը ավերակ դարձրին ժողովրդին փախուստի մատնեցին, պանդխտությունը զանգվածային ծավալ ստացավ:

Այնուհետև ընդգծում է, որ սուլթան Մուհամմադի անհոգության պատճառով պարսից Շահ Աբրաս Ա-ն մեկ տարում բազում քաղաքներ ու գավառներ գրավեց, սուլթանի և վեզիրների անիրավ զրկանքների ու հափշտակությունների պատճառով հասարակության բոլոր խավերը իշխաններր, դատավորները, շինականները, զինվորականներն ու զորքը, տուժում են: Պատմագիրը հաղորդում է, որ գավառապետներին ու դատավորներին կաշառքով էին նշանակում և չնայած դրան, նոր նշանակվածը դեռ տեղ չհասած պաշտոնանկ էր արվում և ուրիշն էր նշանակվում, սակայն առաջինն իր տեղը չէր զիջում և սկսվում էր ներքին արյունալի պայքար պաշտոնի համար, երկուսն էլ զորք էին հավաքագրում ռամիկ հողագործներից, կազմում մեծ բանակ ու ապստամբում սուլթանի դեմ, դառնում ջալալիներ։

Դարանաղցին գրում է, որ այդ սարսափները, կարծեք քիչ էին, դրան ավելացավ 1599 թվականի երաշտը, 1600 թվականին սկսված սովը: Նրա «Ժամանակագրության» առաջին մասը հարուստ ու արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում 17-րդ դարում թուրքական պետականության հիմքերը խարխլող ջալալիների շարժման պատմության վերաբերյալ, և նրա լուսաբանմանը նվիրված աշխատությունների հեղինակները Դարանաղցուն չդիմել չէին կարող, նրանք հիմնականում բերել են նրա վկայությունները: Անդրադարձել է այդ շարժման հետևանքներին՝ հայերի ու Հայաստանի համար, որոնք և հանդիսացել են արևմտահայության արտագաղթի և պանդխտության հիմնական պատճառն ու խթանող հանգամանքը, որի պատմությունը և կազմել է Դարանաղցու «Ժամանակագրության» առանցքը։ 

Պատմագիրը ջալալիներին գազաններ է համարում. «... ի մարդակերպ Ջալալոց գազանաց ժանեացն զ երծելոյն…»:

Դարանաղցին ցավով ներկայացնում է Հայաստանում ստեղծված անտանելի վիճակն ու հայերի բնաջնջման վտանգը։ Նա ընդգծում է. «խուռն աւերակութիւն եղել ասիական աշխարհին, որ այժմ Անատօլիս կոչեն, ի ջալալոց բորբոքմանէն, մանաւանդ տառապեալ վշտատես ազգացս Հայոց աշխարհին, որ երկու սրոյ միջի գոլով միշտ եւ յանապազ ի պարսից եւ ի թուրքաց, եւս առաւել յայնմ ժամանակին ի ջալալոցն անհանդուրժելի դառնագոյն նեղութեանց վտանգիցն...

Նշելով, որ 1609 թվականին Մուրադ փաշան, Անատոլիայում ջալալիների ապստամբությունները ճնշելուց հետո, վերադարձել էր Պոլիս, Դարանաղցին գրում է, թե այդ փաշան ելնելով պետության շահերից, նպատակ է ունեցել նորից շենացնել ամայացված Անատոլիան, դրա համար սուլթանից հրովարտակ էր վերցրել այնտեղից գաղթած հայերին ու թուրքերին իրենց նախկին բնակավայրերը բռնի վերադարձնելու մասին։ Նա գաղթածներին երեք ամիս ժամանակ էր տվել նախապատրաստվելու վերադարձի։ Ժամկետը լրանալուց հետո նրանց բռնի ուժով «արտաքսարարին եւ հանին ի քաղաքաց եւ ի գեղորէից եւ յագարակաց եւ թողին անխնամս»: Շատերը, գրում է պատմագիրը, կաշառքով և մեծամեծ իշխանների հովանավորությամբ, մնացին իրենց տեղերում, իսկ «զշատոցն զկարասիսն ի դուրս լցին եւ զդրունսն փակեցին» : Եվ դառնացած ավելացնում է. «Անդ էր տեսանել զամենայն սիրտ ի տրտմութիւն եւ զաչս յարտասուս եւ զկականումն մօր եւ մանկանց»։

Դուրս քշվածները հավաքվել են Դարանաղցու մոտ, պարտավորեցրել նրան առաջնորդելու իրենց՝ դեպի հայրենիք։ Եվ նա մեծ դժվարություններով 7000-ից ավելի հայերի ու թուրքերի հետ վերադարձել է Անատոլիա։ Սակայն շուտով, ոչ միայն ինքը և իր հետ եկածներից, այլև նախկինում չգաղթածներից շատերը ստիպված են եղել նորից պանդխտության ցուպր բռնել ու գնալ դեպի Պոլիս և նրա շրջակաները։

Պատմագիրը հաղորդում է նաև, որ երբ իրենք եկել էին հայրենիք, Էրզրումի փաշան էր Հասան անունով մեկը, որը դեպի հայերը լավ է տրամադրված եղել, բայց 6 ամիս հետո այդ փաշային փոխարինել է ոմն «այրն անողորմ եւ գազանաբարո» Զիլֆիխառ անունով, որի զորքը հիմնականում ջալալիներից էր կազմված, նրանց նկատմամբ մեր պատմագիրը խիստ ատելությամբ է խոսում։ Այս առնչությամբ նշում է, որ եթե որևէ գործի համար Հասան փաշան քաղաքներն ու գավառները հինգ ձիավոր էր ուղարկում, ապա «գազանս Զիլֆիխառս վաթսունական ձիավոր. «եւ սկսան զառաջին սովորութիւնն ի գործ ածել, զոր ի յապստամբութեանն կու գործէին։ Եւ լցաւ երկիրն վայիվք եւ աղաղակօք ի բռնութենէ անօրէն նեղչացն»: Այնուհետև Դարանաղցին նկարագրում է, թե ինչպես ինքը 1611թ. փախել է այդ փաշայի հետապնդումներից, թաքնվել է գոմերում, սպանությունից փրկվել ու գնացել է Բենկավանքը, մեկ տարի մնացել է այնտեղ։ Սակայն այստեղ էլ հանգիստ չի գտել, անգամ ծեծի է ենթարկվել, նրան մեղադրել են, թե իբր ասել է, բոլոր մուսուլմանները շուն են և մուռտար, շները լավ են քան նրանք: Մեծ դժվարություններ հաղթահարելով, նա մի կերպ կարողացել է փախչել, գնալ Տրապիզոն, այնտեղից էլ Պոլիս, ուր հանդիպել է նորանոր անախորժությունների՝ Պոլսի պատրիարք Գրիգոր Կեսարացու կողմից։

Պատմագիրն ինչպես ինքն է իրեն ներկայացնում, անհաշտ ու անողոք է եղել տգետ, հետադեմ, ժողովրդին կեղեքող, նրա արժանապատվությունը ոտնահարող, խարդախ ու քսու սևագլուխների նկատմամբ, որոնց սակայն Գրիգոր Կեսարացին հովանավորել է և այդ հողի վրա քիչ չարիքներ չի պատճառել Դարանաղցուն։ Նա գրում է, թե իր մոտ է կանչել Ըռաստողուց ոմն Նազարեթ (Ղազար) անունով երեցի, Նաղաշ մականվամբ, հանդիմանել է նրան կատարած դավաճանության ու անօրինությունների համար:

Դարանաղցին ասում է, որ ինքը շատ է մտահոգված եղել պանդուխտների վիճակով, ամեն ինչ արել է թեթևացնելու նրանց դրությունը: Նեղություններ պատճառողների նկատմամբ հանդես է եկել անօղոք դատավորի դերում, հրապարակայնորեն անարգանքի սյունին է գամել պանդուխտներին կեղեքող հոգևորականներին, որ ինքը թուրքական դատարաններում ու պալատական մեծամեծ պաշտոնյանների մոտ պաշտպանել է նրանց շահերը, հաճախ վտանգի ենթարկելով իր կյանքը։ Պատմագիրն առանձնապես ատելությամբ է խոսում Գրիգոր Կեսարացու մասին, առիթ բաց չի թողնում մերկացնելու նրա ու նրա հովանավորյալների մեքենայություններն ու նենգ ու դաժան, գռփողական գործունեությունը։ Նա զայրույթով գրում է, որ Կեսարացին փոխանակ մխիթարելու պանդուխտներին, նրանց ծաղրի էր ենթարկում, հրապարակով խայտառակում, քաջ գիտենալով, որ գյուղական քահանաները գրագետ չեն, ստիպում էր գիրք կարդալ:

Պատմագիրը զայրույթով է գրում նաև Կեսարացու կողմից քահանաներին հարկադրման մասին:

Այնուհետև նկարագրում է Կեսարացու կողմից իրեն հալածելը և եկեղեցուց հեռացնելը։ Նրան գցել են Ս. Նիկողայոս եկեղեցու խցերից մեկը, պահել իբրև բանտարկյալ, հաց ու ջուր չեն տվել, ստիպված երկու անգամ գրել ու խնդրել է իրեն բաց թողնելու մասին։ Նրա նամակատարին Կեսարացին ասել է, որ թող վեր կենա գնա այս երկիր, հակառակ դեպքում կնստացնի էշին, երեսը կմրի , քողը վզին ման կտա բոլոր քաղաքներով: Այդ լսելով, գրում է պատմագիրը, թողել հեռացել է։ Հակառակ Կեսարացու ու նրա համախոհների հալածանքներին, Դարանաղցուն ժողովուրդը հարգել ու սիրել է, նեղն ընկած տեղը դիմել է նրա օգնությանը և փոխարենը նրա նեղն ընկած ժամանակն էլ ժողովուրդն է մխիթարել, թևավորել Դարանաղցուն, բնակության տեղ ու մեծ պատիվներ տվել:

Պատմագիրը նշում է, որ դրանից հետո էլ Կեսարացին չի դադարել իրեն հետապնդելուց։ Նկարագրելով պատրիարքության համար ծավալված պայքարը, նա գրում է ՙմինչ որ այս Կեսարացի Գրիգոր թիւնաւոր վիշապս եւ փառամոլս ինքնին երեկ, բռնութեամբ անկաւ ի վերայ եւյինքն գրաւեաց զպատրիարգութիւնն։ Ահա երկու ամ Է եւ ի մուտ երրորդին եւ զմեզ խիստ կունենգէ եւ ջանք ունի՝ թէ զհին ոխն թափէ ի մեզ…՚ ։

Դարանաղցին ընթերցողին հավատացնում է, որ ինքն ատում է փառամոլությունն ու ագահությունը, զայրույթով է խոսում դրանցով տարվողների մասին, անկախ դեմքից ու դիրքից: 

Պանդուխտներին, որոնց մեջ և մեր պատմագրին, պակաս վիշտ չի պատճառել 1635 թվականին սուրգունը, և նա դառնությամբ է գրում այդ մասին։ 

Դարանաղցին մեծ հարգանքով է խոսում անապատականների մասին և վկայում է, որ 1606 թվականին Երուսաղեմ ուխտի գնացած ժամանակ անապատականության գաղափարն ինքն է ներշնչել 15 հայ ուխտավորների, այդ թվում և Կիրակոս և Սարգիս եպիսկոպոսներին, որոնք և այդ շարժման հիմնադիրները դարձան Հայաստանում։

Դարանաղցին, ինչպես առաջաբանում ասվել է, խիստ ատելությամբ է արտահայտվում կաթոլիկություն ընդունած հայերի մասին, որոնց անվանում է «հոռոմներ» և մանրամասն նկարագրում է այն չարիքները, որ նրանք պատճառել են հայադավան պանդուխտներին։ Նշում է, որ նրանք ավելի նենգ ու ստոր էին քան իսկական կաթոլիկներն ու թուրքերը։ Ամենուր այդ հոռոմները հայերին ծաղրուծանակի էին ենթարկում ու հալածում, այդ թվում և իրեն՝ պատմագրին։ Նա զայրույթով հաղորդում է, որ նրանք արքունիքի բարձրաստիճան պաշտոնյաների միջոցով «զթագաւորին սիրս հաւանեցուցին հարիւր յիսուն բեռն ստակ կաշառ դրին առաջի թագաւորին, ասելով ընդ թագաւորն թէ՝ հայոց ազգ ասածն մէկ սակաւիկ մե՞ն որչափ հոռոմոց ճին կանայքն են եւ դոցա շատքն ի ղզըլպաշէն, հանապազ դոքա հետ նոցա մի են, նոցա լրտեսք են եւ եարտում (օգնություն ) կենեն յաստից ըստակ ուղարկելով: 

Նկատենք, որ պատրիարք Գրիգոր Կեսարացու բնութագրություններում Դարանաղցու անձնական փոխհարաբերությունները իրենց կնիքն են դրել և հասկանալի է, որ դրանք օբյեկտիվ չեն կարող լինել, միակողմանի են և Կեսարացու գործունեությունը ճիշտ գնահատելու համար հիմք չեն կարող ծառայել։ 

Դարանաղցին ատելությամբ է գրում նաև Սսի կաթողիկոսների ու նրանց նվիրակների մասին։

Նկարագրում է կաթողիկոսության տեղափոխումը էջմիածին ու դրա պատճառները՝ նյութը վերցնելով Թովմա Մեծոփեցուց։ Նորընծա կաթողիկոս Կիրակոս Վիրապեցուն գահընկեցանելը, նա անօրինություն է համարում: Դարանաղցին նկարագրում է նաև 1441 թվից հետո Սսի կաթողիկոսների գործունեությունը մինչ իր ապրած ժամանակը այդ օրերում Միջագետքի վարդապետների ծավալած եկեղեցական ու ուսումնակրթական գործունեությունը, Պոլսի պատրիարքությանը տիրելու համար Հովհաննես Խուլ մականվամբ վարդապետ ի, Գրիգոր Կեսարացու և Զաքարիա վարդապետի միջև ծավալված պայքարը, յուրաքանչյուրի գործադրած նենգ ու խարդախ ջանքերը, ապա Լվովի Նիկողայոս վարդապետի կաթոլիկ դառնալն ու դրա քայքայիչ հետևանքները Լվովի հայ գաղթօջախի համար:

Դարանաղցին առանձին հիացմունքով է խոսում իր ժամանակակից վարդապետներ «ամենագովելի փիլիսոփա» Բարսեղ Բաղիշեցու և Կարապետ Մոկացու մասին:

Դարանաղցին այնուհետև մեծարում է Դարանաղի գավառում իրենց ուսումնակրթական գործունեությունը ծավալած վարդապետներին, սկսած Հովհան Որոտնեցուց ու Հովհաննես Պլուզից մինչև 1628 թվին մահացած Ազարիա փիլիսոփան։ Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում նրանց մասին, տալիս յուրաքանչյուրի բնութագիրը։

Հետաքրքիր է Դարանաղցու վկայությունն այն մասին, թե իր ապրած օրերում ինչ-որ քարոզիչներ են երևացել, որոնց գյուղերում ժողովուրդը հետաքրքրությամբ ունկնդրել է և անգամ պաշտպանության տակ առել նրանց հալածողներից։ Նա զայրացած գրում է, թե մի գյուղում ինքը տեսել է մի մարդու՝ շրջապատված բազում կանանցով։ Իր այն հարցին, թե ինչո՞ւ են կանայք հավաքվել այդ մարդու շուրջը, պատասխանել են, որ լուսարար է, խրատ և պատմություն է ասում կանանց:

Այնուհետև նկարագրում է Սաղմոսավանքի մոտ գտնվող Սերկևիլ գյուղում մի կնոջ քարոզի մասին։ Սատանան երևացել է այդ կնոջ բակում մի ուռի ծառի վրա, ասել է, որ ինքը Գաբրիել հրեշտակապետն է . որ կինը պետք է իր բակն ուխտատեղի դարձնի։ Կինն այդպես էլ անում է: . «Եւ սկսաւ քարոզել գեղջն եւ այլ շրջակայ գեղորէիցն զերեւումն սատանային եւ զամենայն պատրողական բանս նորա ի լսելիս ամենցուն, … Որոց ասէր ՝ սիրով գային հնազանդէին նմա իբր երեւելի ոմն ի ծառայութիւն … գտակն չարեաց կամելով զերիտասարդսն եւ զկանայս եւս առնել եւ հրամայելով երիտասարդացն առնուլ ի ձեռս իւրեանց հաստահոյլ եւ երկայն բիրս ՝ վասնզ ընդդիմակս իւր հարկանելով։ Եւ ի Զատկի նոր կիրակէին զենմունք որ եղեն նմա յամենայն սուրբ կենդանեաց հարիւր թուով եւ այլ յաւելի, որ շատ քահանայք այլ սպասաւորէին նմա վասնարդեանց մտից նորա, եւ բազում կանայք այլ ոմանք մոմալիցք , ոմանք կերակրեփիչք եւ ոմանք սպասաւորութիւն առնելով եկելոց ուխտաւորացն, եւ սկսան գալ յամենայն կողմանցն»: Դարանաղցին այնուհետև գրում է, թե գյուղի ամենախելոք քահանան, երբ փորձել է հանդիմանել այդ կնոջը, նա երիտասարդներին հրամայել է ծեծել այդ քահանային. միայն գյուղի գլխավորի՝ ռայիսի միջնորդությամբ կարողացել են քահանային փրկել նրանց ձեռքից։

Ասվել է, որ ուշ միջնադարի պատմագիրներից շատերը սուբյեկտիվ ու միակողմանի մոտեցում են ցուցաբերել իրենց կողմից նկարագրվող երևույթների, դեմքերի ու դեպքերի նկատմամբ և այդ պայմանավորված է եղել ժամանակի ոգով և նրանց դասակարգային պատկանելիությամբ։ Դա ամենացցուն ձևով արտահայտված է առանձնապես Գրիգոր Դարանաղցի պատմագրի մոտ։ Ահա, թե ինչպես է ներկայացնում նա 18-րդ դարի սկզբին Արցախի լեռնային շրջաններում ծավալված գյուղացիական շարժման ղեկավարին՝ ուտիացի վանական Մեխլուին ու նրա առնչությամբ՝ Ջուղայի խոջաներին: 

Պատմագիրը Մեխլուին դիվաբնակ է անվանում, իսկ շարժման մասնակիցներին՝ մարախ։ Մեխլուի ու նրա գլխավորած շարժման մասին նրա աղբյուրն, ինչպես ինքն է վկայում, ջուղայեցի վաճառականներն են եղել, որոնց խիստ բացասական է բնութագրում և դա հասկանալի է, եկեղեցու գաղափարախոսը չէր կարող այլ կերպ վարվել, քանի որ Մեխլուի շարժումն իր արձագանքներն էր գտել Ջուղայի քաղաքացիների շրջանում և վաճառականներն էին նրա համբավը տարածում ամենուր։

Դարանաղցու «ժամանակագրությունը» կարևոր աղբյուր է Թուրքիայի 17-րդ դարի առաջին կեսի, ու հատկապես 30-ական թվականների՝ իրադարձությունների ենիչերիների ապստամբության, սուլթան Մուրադի դեմ կազմակերպված դավադրության ու նրա ճնշման, կառավարման արատավոր բարքերի, հայ գաղթօջախի և արքունիքի փոխհարաբերությունների, հարկային բիրտ քաղաքականության, շահագործման ձևերի, Պոլսահայ համայնքի ներքին կյանքի, ստորին խավերի ծանր վիճակի և շատ այլ բնագավառների պատմության ուսումնասիրության համար։

Այն, ինչպես ճիշտ նկատում է Ա. Առաքելյանը, - հարուստ նյութ է պարունակում 16-րդ դարի վերջերի և 17-րդ դարի առաջին կեսի հասարակականքաղաքական կյանքի վերաբերյալ։ Նկարագրած դեպքերի ու դեմքերի մասին հաղորդումները մեծ մասամբ ճշմարտապատում են, որովհետև հեղինակն ականատես է եղել, անձամբ տեսել նկարագրվող անձերին, հարաբերության մեջ եղել նրանց հետ, իսկ որոշ դեպքեր լսել է ականատեսներից և գրի առել առանց ստուգելու երևույթների ճշմարտությունը։ Լինելով նախապաշարված, հավատացել է դևերի, հրաշքների և հաճույքով նկարագրել է դրանց մասին լսածը։ Դարանաղցին «Ժամանակագրության» մեջ ներկայացրել է իր ժամանակաշրջանի կենցաղը, սովորությունները և այլն: 

«Ժամանակագրությունը» կարևոր է նաև 16-17-րդ դարերի սոցիալ- տնտեսական բազմաթիվ տերմինների վերծանման համար։

Գրիգոր Դարանաղցին այն հազվագյուտ հայ հեղինակներից է, որի աշխատությունը մեզ է հասել հեղինակի ձեռագրով և այժմ պահպանվում է Երուսաղեմի հայկական ձեռագրերի մատենադարանում, որից և կատարվել է նրա միակ և լավագույն հրատարակությունը Երուսաղեմում 1915 թվականին։ Այս ժամանակագրությունը ընդհանրապես հարուստ և բազմակողմանի նյութեր է պարուանկում 17-րդ դարի առաջին տասնամյակների Կոստանդնուպոլսի ներքին կյանքի, ենիչերների խռովությունների ու անօրինակությունների, հայության ծանր օրերի և այլ հարցերի մասին։ Գրիգոր Դարանաղցու «ժամանակագրություն»-ը եզակի է հատկապես ժամանակի հայկական գաղթավայրերի, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության միջնադարյան պատմության ուսումնասիրության համար։ Դարանաղցին հազվագյուտ տեղեկություններ է տալիս նաև հայ ժողովրդի սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական կյանքի մասին և նշում այն ուղղությունները, որոնցով հայ գաղթականների մեծ զանգվածները արտագաղթում էին օտար երկրներ։ Պատմագիրն անդրադարձել և խստորեն դատապարտել է կաթոլիկական միսիաների գործունեությունը, վերհանել կաթոլիկության քարոզչության աղետաբեր հետևանքները հայոց համար։  

Գրիգոր Դարանաղցին վախճանվում է Ռոդոստոյում 1643 թվականին, 67 տարեկան հասակում,«երկրորդ հայրենիքում»` Ռոգոստոյի - Հռոգոսի (Թեքիրդաղ) մեջ, և թաղվում Ս․ փրկիչ եկեղեցու բակում։ Նրա  տապանաքարի վրա  գրված  է  «Այս  տապան հանգստեան  Քեմախցի  Գրիգոր  աւագ  վարդապետի,  Սա ծերացեալ  լիաւուրբք  ՌՂԲ  ամսոյն  սեպտեմբերի  հանգեաւ  ձեռամբ սորին  բեւեռ  փայտին  փրկչական ածաւ  այս վայր  աղբիւր բուժիչ  մաքրական  որ  եւ  նախորդ  հովիւ  կարգի  քաջարթուն հովուել  զգաղթեալ  զիւրհօտ  նորեկ  բարեմոյն»: Ժամանակակիցները մեծ գովեստով են խոսում Դարանաղցու մասին, նրան անվանելով «քաջ հռետոր և արիաջան րաբունապետ», «մեծ և անվանի և ամենայն իմաստություններով լի» վարդապետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ