Սոցիալական կառուցողականություն

**Սոցիալական կառուցողականություն,** հասկացություն, որն օգտագործվում է սոցիոլոգիայում, սոցիալական օնտոլոգիայում և հաղորդակցության տեսությունում։ Տերմինը կարող է որոշակիորեն տարբեր գործառույթներ ունենալ յուրաքանչյուր ոլորտում, սակայն այս տեսական շրջանակի հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ սոցիալական իրականության տարբեր կողմեր՝ ինչպիսիք են հասկացությունները, հավատալիքները, նորմերը և արժեքները, ձևավորվում են հասարակության անդամների միջև շարունակական փոխազդեցությունների և բանակցությունների արդյունքում, այլ ոչ թե ֆիզիկական իրականության էմպիրիկ դիտարկումների միջոցով։ Սոցիալական կառուցողականության տեսությունը պնդում է, որ այն, ինչ անհատները ընկալում են որպես «իրականություն», հաճախ սոցիալական պայմանավորվածությունների և կառուցվածքների ազդեցությամբ դինամիկ ձևավորման արդյունք է։

Ի տարբերություն այն երևույթների, որոնք ներքին կամ կենսաբանական կերպով են որոշված, այս սոցիալական կառուցվածքները համատեղ ձևավորվում, պահպանվում և ձևափոխվում են իրենց գոյության սոցիալական միջավայրում։ Դրանք նշանակալի ազդեցություն են ունենում ինչպես անհատների վարքի, այնպես էլ ընկալումների վրա, և հաճախ ներքինացվում են մշակութային պատմվածքների հիման վրա՝ անկախ դրանց էմպիրիկ հաստատված լինելուց։ Իրականության այս երկկողմանի կառուցման գործընթացում անհատները ոչ միայն մեկնաբանում և յուրացնում են տեղեկատվությունը սոցիալական հարաբերությունների միջոցով, այլև նպաստում են առկա հասարակական նարատիվների ձևավորմանը։

Երևույթների օրինակները, որոնք հաճախ դիտվում են որպես սոցիալական կառուցվածքներ, լայնորեն տատանվում են՝ ներառելով փողի արժեքը, ԵՍ-ի հասկացությունը, ինքնությունը, գեղեցկության ստանդարտները, սեռ, լեզու, ռասա, էթնիկ պատկանելություն, սոցիալական դաս, սոցիալական շերտավորում, ազգ, կրոն, սոցիալական նորմեր, ժամանակի ժամանակակից օրացույցը և այլ չափման միավորներ, ամուսնություն, կրթություն, քաղաքացիություն, կարծրատիպեր,կանացիություն և արականություն, սոցիալական ինստիտուտներ, և նույնիսկ հենց «սոցիալական կառուցվածք» գաղափարը։ Սոցիալական կառուցողականների կարծիքով՝ դրանք համընդհանուր ճշմարտություններ չեն, այլ ճկուն երևույթներ, որոնք կարող են զգալիորեն տարբերվել տարբեր մշակույթներում և հասարակություններում։ Դրանք առաջանում են համատեղ համաձայնության արդյունքում և ձևավորվում ու պահպանվում են հավաքական մարդկային փոխազդեցությունների, մշակութային պրակտիկաների և կիսված հավատալիքների միջոցով։ Այս տեսակետը ենթադրում է, որ մարդիկ հասարակության մեջ ստեղծում են գաղափարներ կամ հասկացություններ, որոնք գոյություն չեն ունենա առանց մարդկանց կամ լեզվի, որը կհաստատի այդ հասկացությունները, այսինքն՝ առանց հասարակության այդ կառուցվածքները կդադարեին գոյություն ունենալուց։

## Ընդհանուր ակնարկ
«Սոցիալական կառուցողականություն» կամ «կառուցվածք» տերմինը վերաբերում է իմաստին, ընկալմանը կամ ենթատեքստին, որը հասարակությունը վերագրում է որևէ առարկայի կամ իրադարձության և որը այդ նույն հասարակությունը ընդունում է՝ կախված նրանից, թե ինչպես է ընկալում կամ վերաբերվում այդ առարկային կամ իրադարձությանը։

Թիրախային բնակչությունների սոցիալական կառուցումը վերաբերում է այն մշակութային բնութագրումներին կամ հանրային պատկերացումներին, որոնք վերաբերում են այն անձանց կամ խմբերին, որոնց վարքագծի և բարեկեցության վրա ազդում է հանրային քաղաքականությունը։

Սոցիալական կառուցողականությունը պնդում է, որ երևույթների իմաստները չունեն անկախ հիմք մարդկանց պատմության ընթացքում նրանց կողմից մշակված մտավոր և լեզվական ներկայացումներից դուրս, և որոնք դառնում են նրանց ընդհանուր իրականությունը։ Լեզվաբանական տեսանկյունից սոցիալական կառուցողականությունը իմաստը կենտրոնացնում է լեզվի ներքին հղման վրա (բառերը հղվում են բառերին, սահմանումները՝ այլ սահմանումներին)՝ ի տարբերություն արտաքին իրականության հղման։

## Ծագում

Իր 1922 թվականի ''Հանրային կարծիք'' գրքում Ուոլթեր Լիփմենը գրել է՝ «Իրական միջավայրը չափազանց մեծ է, չափազանց բարդ և չափազանց փոփոխական մարդկանց և նրանց շրջապատի միջև ուղղակի ծանոթության համար»։ Յուրաքանչյուր մարդ կառուցում է կեղծ միջավայր, որը սուբյեկտիվ, կողմնակալ և անխուսափելիորեն կրճատված մտավոր պատկեր է աշխարհի մասին, և որոշ չափով բոլորի կեղծ միջավայրը միֆ է։ Մարդիկ ապրում են նույն աշխարհում, բայց մտածում և զգում են տարբեր աշխարհներում։ Լիփմենի «միջավայրը» կարելի է անվանել «իրականություն», իսկ նրա «կեղծ միջավայրը» կարելի է համեմատել այն բանի հետ, ինչ այսօր կոչվում է *կառուցված իրականություն։*

Սոցիալական կառուցողականությունը ավելի ուշ կապվեց «սիմվոլիկ ինտերակցիոնիզմի» և «ֆենոմենոլոգիայի» հետ։ Բերգերի և Լուքմանի *Իրականության սոցիալական կառուցումը* գրքի  հրատարակումից հետո այս հասկացությունը ամրապնդվեց։ Ավելի քան չորս տասնամյակ անց բազմաթիվ տեսություններ և հետազոտություններ հավատարիմ մնացին այն հիմնական սկզբունքին, որ մարդիկ «ստեղծում են իրենց սոցիալական և մշակութային աշխարհները, միևնույն ժամանակ այդ նույն աշխարհներն էլ ձևավորում են նրանց»։ Այս մոտեցումը շեշտում է սոցիալական գործընթացները՝ միաժամանակ և՛ խաղային, և՛ լուրջ, որոնց միջոցով իրականությունը և՛ բացահայտվում է, և՛ թաքնվում, և՛ ստեղծվում է, և՛ ոչնչացվում մեր գործունեության միջոցով»։ Այն այլընտրանք է առաջարկում արևմտյան ինտելեկտուալ ավանդույթին, որտեղ հետազոտողը լրջորեն փնտրում է վստահություն՝ իրականության ներկայացման մեջ՝ առաջադրանքների միջոցով։

Սոցիալական  կառուցողականության տեսանկյունից «ընդունված իրականությունները» ձևավորվում են սոցիալական գործակալների միջև և նրանց ներսում տեղի ունեցող փոխազդեցություններից։ Բացի այդ, իրականությունը  ինչ-որ օբյեկտիվ ճշմարտություն չէ,որը սպասում է բացահայտվել պոզիտիվիստական գիտական հետազոտության միջոցով։ Ավելի շուտ, կարող են լինել «բազմաթիվ իրականություններ, որոնք մրցում են ճշմարտության և լեգիտիմության համար»։ Սոցիալական  կառուցողականությունը կարևորում է լեզվի և հաղորդակցման հիմնարար դերը, և այս ընկալումը ներդրում է ունեցել լեզվաբանական շրջադարձում և ավելի վերջերս՝ «դիսկուրսի տեսության մեջ։

Սոցիալական  կառուցողականության լայն սահմանումը ունի և՛ կողմնակիցներ, և՛ քննադատներ կազմակերպական գիտությունների մեջ։ Կառուցողական մոտեցումը տարբեր կազմակերպական և կառավարման երևույթների նկատմամբ թվում է, թե ավելի տարածված և աճող միտում ունի։

Էնդի Լոքը և Թոմ Սթրոնգը սոցիալական կառուցողականության որոշ հիմնարար սկզբունքները կապում են 18-րդ դարի իտալացի քաղաքական փիլիսոփա, հռետոր, պատմաբան և իրավագետ Ջամբատիստա Վիկոյի աշխատանքների հետ։

Բերգերը և Լուքմանը հատուկ նշում են Մաքս Շելերին որպես ազդեցիկ գործողի, քանի որ վերջինս ստեղծեց գիտելիքի սոցիոլոգիա հասկացությունը, որը ձևավորեց սոցիալական կառուցման տեսությունը։

Լոքի և Սթրոնգի խոսքով՝ սոցիալական կոնստրուկցիոնիզմի զարգացման վրա ազդել են նաև հետևյալ կարևոր մտածողները՝ Էդմունդ Հուսերլ, Ալֆրեդ Շուց, Մորիս Մերլո-Պոնտի, Մարտին Հեյդեգեր, Հանս-Գեորգ Գադամեր, Պոլ Ռիկյոր, Յուրգեն Հաբերմաս, Էմմանուել Լևինաս, Միխայիլ Բախտին, Վալենտին Վոլոշինով, Լև Վիգոտսկի, Ջորջ Հերբերտ Միդ, Լյուդվիգ Վիտգենշտայն, Գրեգորի Բեյթսոն, Հարոլդ Գարֆինկել, Էրվինգ Գոֆման, Էնթոնի Գիդենս, Միշել Ֆուկո, Քեն Գերգեն, Մերի Գերգեն, Ռոմ Հարրե և Ջոն Շոթեր։

## Կիրառումներ
### Մանկավարժական հոգեբանություն
Սոցիալական կառուցողականությունը պնդում է, որ մարդիկ միասին աշխատում են՝ ստեղծելու արտեֆակտներ։ Եթե սոցիալական  կառուցողականությունը կենտրոնանում է այն արտեֆակտների վրա, որոնք ստեղծվում են խմբի սոցիալական փոխազդեցությունների արդյունքում, ապա սոցիալական կառուցողականությունը կենտրոնանում է անհատի ուսուցման վրա, որն իրականանում է նրա խմբում ունեցած փոխազդեցությունների շնորհիվ։

Սոցիալական կառուցողականությունը ուսումնասիրվել է բազմաթիվ կրթական հոգեբանների կողմից, որոնք հետաքրքրված են դրա հետևանքներով ուսուցման և ուսումնառության մեջ։

### Համակարգային թերապիա
Որոշ համակարգային մոդելներ, որոնք օգտագործում են սոցիալական կառուցողականությունը ներառում են պատմողական թերապիա և լուծումակենտրոն թերապիան։

### Աղքատություն
Մաքս Ռոուզը և Ֆրանկ Ռ. Բաումգարթները իրենց «Աղքատների շրջանակումը. լրատվամիջոցների լուսաբանումը և ԱՄՆ աղքատության քաղաքականությունը 1960-2008 թվականներին» աշխատությունում ուսումնասիրում են, թե ինչպես են մեդիաները ձևավորել ԱՄՆ-ի աղքատների մասին պատկերացումները և ինչպես է այդ բացասական ներկայացումը հանգեցրել պետական ծախսերի կրճատման։ 1960 թվականից ի վեր կառավարությունը գնալով ավելի քիչ գումար է ծախսել սոցիալական ծառայությունների վրա, ինչպիսիք են սոցիալական ապահովությունը։ Ապացույցները ցույց են տալիս, որ մեդիաները 1960 թվականից հետո ավելի բացասական են ներկայացրել աղքատներին՝ ավելի հաճախ օգտագործելով «ծույլ» և «խաբեբա» բառերը։

## Քննադատություններ
Բանավիճող քննադատները նշում են, որ սոցիալական կառուցողականությունը մերժում է կենսաբանության ազդեցությունները վարքագծի և մշակույթի վրա կամ ենթադրում է, որ դրանք կարևոր չեն մարդու վարքագիծը հասկանալու համար։ Գիտական գնահատականները *բնություն ընդդեմ դաստիարակության* և *գեն-շրջակա միջավայրի փոխազդեցություների* վերաբերյալ ցույց են տվել, որ գրեթե միշտ թե՛ գենետիկան, թե՛ սոցիալական գործոնները զգալի ազդեցություն ունեն, հաճախ անբաժանելի ձևով։ Հիմնավորումները, որ գենետիկան չի ազդում մարդկանց վրա, արդիական չեն համարվում մարդկային զարգացման ժամանակակից մասնագետների կողմից։

Սոցիալական կառուցողականությունը քննադատվել է նաև այն պատճառով, որ չափազանց նեղ ուշադրություն է դարձնում հասարակության և մշակույթի դերին մարդու վարքագիծի պատճառաբանական գործոնի տեսանկյունից, բացառելով բնածին կենսաբանական հակվածությունների ազդեցությունը։ Այս քննադատությունը ուսումնասիրել են հոգեբաններ Սթիվեն Պինկերը (Դատարկ թերթիկը*[[The Blank Slate|)]]* գրքում և ասիական ուսումնասիրությունների փորձագետ Էդվարդ Սլինգերլենդը (Ինչ է առաջարկում գիտությունը հումանիտար գիտություններին*)* գրքում։ Ջոն Տուբին և Լեդա Կոսմիդեսը օգտագործել են «ստանդարտ սոցիալական գիտության մոդել» տերմինը՝ ուղղված այն սոցիալական տեսություններին, որոնք նրանց կարծիքով, հաշվի չեն առնում ուղեղի էվոլյուցիոն հատկությունները։

1996 թվականին ֆիզիկոս Ալան Սոկալը, ցուցադրելու համար իր կարծիքով սոցիալական կառուցողականության և հետմոդեռնիզմի ինտելեկտուալ թուլությունները, *Social Text* ակադեմիական ամսագրին ներկայացրեց հոդված, որը դիտմամբ անընթեռնելի էր, սակայն պարունակում էր ամսագրի հոդվածներին բնորոշ արտահայտություններ և լեզվաբանական բառապաշար։ Ներկայացումը, որը հրապարակվեց փորձ էր պարզելու համար, թե արդյոք ամսագիրը կհրապարակվի որպես «անմիտությամբ լցված» հոդված, եթե (ա) այն լավ հնչի և (բ) հաճոյացնի խմբագրության գաղափարախոսական կանխատեսումներին։ 1999 թվականին Սոկալը՝ համահեղինակ Ժան Բրիկմոնտի հետ, հրապարակեց *Fashionable Nonsense* գիրքը, որը քննադատում էր հետմոդեռնիզմն ու սոցիալական  կառուցողականությունը։

Փիլիսոփա Փոլ Բողոսյանն նույնպես դեմ է եղել սոցիալական կառուցողականությանը։ Նա հետևում է Յան Հեքինգի փաստարկին, որ շատերը ընդունում են սոցիալական կառուցողականությունը դրա հնարավոր ազատարար դիրքի պատճառով, եթե իրերը այնպիսին են միայն մարդկային սոցիալական կոնվենցիաների պատճառով, այլ ոչ թե բնածին կերպով, ապա հնարավոր է դրանք փոխել՝ համապատասխանեցնելով մարդկանց ցանկություններին։ Նա նշում է, որ սոցիալական կառուցվածքաբանները պնդում են, որ մարդիկ պետք է հրաժարվեն որոշակի դատողություններ անել այն մասին, թե ինչն է ճիշտ, և փոխարենը հայտարարեն, որ ինչ-որ բան ճիշտ է այս կամ այն տեսության լույսի ներքո։ Դրան հակառակ, նա նշում է․

Ալան Սոկալը նաև քննադատում է սոցիալական կառուցվածքայնությունը այն պատճառով, որ այն հակասում է հասարակությունների գոյության գիտելիք ձեռք բերելու հնարավորությանը։ Փաստարկը հետևյալն է, եթե ճանաչելի չլիներ օբյեկտիվ իրականություն, ապա հնարավոր չէր լինի իմանալ, թե արդյոք հասարակություններ գոյություն ունեն և եթե այո, ապա ինչ կանոններ և այլ հատկություններ ունեն։ Օրինակ հակասության պնդումը, որ «փնջերը պետք է չափվեն ըստ այն, ինչը համարվում է միջին իրենց համապատասխան մշակույթներում, ոչ թե օբյեկտիվ չափանիշով»։ Քանի որ կան լեզուներ, որոնք չունեն *միջին* բառը, ուստի «միջին» հասկացության ամբողջական կիրառումը նման մշակույթների նկատմամբ հակասում է սոցիալական կոնստրուկցիոնիզմի սեփական պնդմանը, որ մշակույթները կարող են չափվել միայն իրենց սեփական չափանիշներով: Սոցիալական  կառուցողականությունը բազմազան ոլորտ է՝ այս հարցերի վերաբերյալ տարբեր դիրքորոշումներով: Որոշ սոցիալական կոնստրուկցիոնիստներ ընդունում են օբյեկտիվ իրականության գոյությունը, բայց պնդում են, որ այդ իրականության մարդկային ընկալումն ու մեկնաբանությունը սոցիալապես կառուցված են: Մյուսները կարող են պնդել, որ չնայած «միջին» տերմինը կարող է գոյություն չունենալ բոլոր լեզուներում, այդ մշակույթներում համարժեք կամ անալոգ հասկացություններ կարող են կիրառվել։

## Ծանոթագրություններ