Կեցալտենանգո

**Կեցալտենանգո** (), նաև հայտնի` մայայական **Շելախու Մին** կամ **Շելա** անուններով, Գվատեմալայի համանուն դեպարտամենտի և համայնքի կենտրոն։ Քաղաքը գտնվում է լեռնային հովտում՝ ծովի մակերևույթից 2,330 մ բարձրության վրա (քաղաքի ամենացածր կետը), իսկ որոշ շրջաններում բարձրությունը կարող է հասնել 2,400 մ-ից ավելի։

Կեցալտենանգոյի համայնքի տարածքը կազմում է 122 կմ²։ Համայնքին սահմանակից են  Կեցալտենանգո դեպարտամենտի՝ Սալկախա, Կանտել, Ալմոլոնգա, Զունիլ, Էլ Պալմար, Կոնսեպսիոն Չիկիրիչապա, Սան Մատեո, Լա Էսպերանսա և Օլինտեպեկե համայնքները, ինչպես նաև Տոտոնիկապան դեպարտամենտի՝ Սան Անդրես Շեկուլ համայնքը։

## Պատմություն

Մինչկոլումբոսյան ժամանակաշրջանում Կեցալտենանգոն մայաների քաղաքն էր, որը կոչվում էր Խելաջու(Xelajú), թեև կոնկիստայի ժամանակ այն դարձել էր Քումարկաջի Կիչեի թագավորության մի մասը։ Անունը կարող է ծագել «xe laju' noj» արտահայտությունից, որը նշանակում է «տասը լեռների տակ»: Ասում են, որ քաղաքն ավելի քան 300 տարեկան էր, երբ իսպանացիները առաջին անգամ ոտք դրեցին այնտեղ: Իր դաշնակիցների օգնությամբ կոնկիստադոր Պեդրո դե Ալվարադոն այստեղ հաղթել և սպանել է մայաների տիրակալ Տեկուն Ումանին։

Երբ 1520-ական թվականներին Ալվարադոն գրավել է քաղաքը, նա այն կենտրոնամերձ Մեքսիկայի հնդիկ դաշնակիցների կողմից օգտագործվող Նաուհաթլ լեզվով անվանել է Կեցալտենանգո, որը նշանակում է «քետցալ թռչնի տեղը»: Կեցալտենանգոն դարձել է քաղաքի պաշտոնական անվանումը գաղութատիրության ժամանակներում։ Այնուամենայնիվ, շատ մարդիկ (հատկապես բնիկ բնակչությունը) շարունակում են քաղաքն անվանել «Խելաջու» կամ ավելի կարճ՝ «Խելա», իսկ ոմանք հպարտությամբ, բայց ոչ պաշտոնապես այն համարում են «մայաների մայրաքաղաք»:

1838-1840 թվականներին Կեցալտենանգոն եղել է Կենտրոնական Ամերիկայի Դաշնային Հանրապետության նահանգներից մեկի՝ Լոս Ալտոս նահանգի մայրաքաղաքը։ Հանրապետության փլուզումից հետո Ռաֆայել Կարերայի բանակը նվաճել է Կեցալտենանգոն՝ դարձնելով այն Գվատեմալայի մի մասը: 1850 թվականին քաղաքն ունեցել է մոտավորապես 20000 բնակչություն։

19-րդ դարում սուրճը համարվել է տարածաշրջանի հիմնական բուսատեսակը, որի արդյունքում, Խելայի տնտեսությունը բարգավաճել է։ Քաղաքում դեռ կարելի է հանդիպել Հիասքանչ դարաշրջանին հատուկ ճարտարապետություն:

1902 թվականի հոկտեմբերի 24-ին, ժամը 17:00-ին ժայթքել է Սանտա Մարիա հրաբուխը։ Ժայթքումից ընդամենը մեկ ժամ անց վնասը հասել է Կեցալտենանգո քաղաքին՝ ժայռերի գահավիժման և քաղքի մոխրապատման տեսքով։

1920-ական թվականներին Վանուշկա Կարդենա Բարաջաս անունով մի երիտասարդ գնչուհի է մահացել և թաղվել Խելա քաղաքի գերեզմանատանը։ Նրա գերեզմանի շուրջ լեգենդ է ձևավորվել, ըստ որի՝  նրանք, ովքեր ծաղիկներ են բերում կամ որևէ խնդրանք են գրում նրա գերեզմանի վրա, ապա միավորվում են իրենց նախկին սիրեցյալների հետ: Գվատեմալացի երգահան Ալվարո Ագիլարը այս լեգենդի հիման վրա երգ է գրել։

1930 թվականին բացվել է Գվատեմալայի միակ էլեկտրական երկաթուղին՝ Ֆերոկարի դե Լոս Ալտոսը (Ferrocarril de Los Altos)։ Այն կառուցվել է Ընդհանուր էլեկտրամատակարարման բաժնետիրական ընկերության (AEG) և Քրուպ (Krupp) բաժնետիրական ընկերության կողմից և ունեցել է 14 վագոն։ Այն միացնում էր Կեցալտենանգոն  Ռետալհուլե քաղաքի Սան Ֆելիպե ավանի հետ։ Շուտով այն ավերվել է սելավների հետևանքով և վերջնականապես դուրս եկել գոչծածությունից 1933 թվականին: Կեցալտենանգոյի բնակիչները դեռ շատ հպարտ են այդ երկաթգծով: Քաղաքի կենտրոնում ստեղծվել է երկաթուղային թանգարան։

1990-ական թվականների վերջից Կեցալտենանգոն ապրել է տնտեսական վերելք, ինչը նրան դարձրել է Գվատեմալայի տնտեսության մեջ երկրորդ ամենամեծ ներդրումն ունեցող քաղաքը։ 

2008 թվականին Կենտրոնական Ամերիկայի Կոնգրեսը հայտարարել է, որ ամեն տարի սեպտեմբերի 15-ին Կեցալտենանգոն կլինի Կենտրոնական Ամերիկայի մշակութային մայրաքաղաքը:

Կենտրոնական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի 2018 թվականի խաղերը պետք է տեղի ունենային Կեցալտենանգոյում, սակայն միջոցառման ֆինանսավորման բացակայության պատճառով խաղերն այստեղ չեն անցյացվել։

2022 թվականի մարտին բնիկ ակտիվիստները շրջափակել են Վալե դե Պալայունոյի մոտ գտնվող կենտրոնական թափոնների տեղակայման տարածքը՝ ի նշան բողոքի 2017 թվականի հունիսին քաղաքային իշխանությունների կողմից ընդունված քաղաքի զարգացման ծրագրի դեմ:

## Կլիմա

Ըստ Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման՝ Կեցալտենանգոյին բնորոշ է ծովային կլիման: Ընդհանուր առմամբ, Կեցալտենանգոյի կլիման կարող է երբեմն մեղմից վերածվել ցրտի: Օրական առավելագույն ջերմաստիճանը սովորաբար լինում է կոսօրին: Այդ ժամանակվանից ջերմաստիճանը բացառապես արագ նվազում է։ Քաղաքը բավականին չոր է, բացառությամբ անձրևային սեզոնների ժամանակ։ Կեցալտենանգոն Գվատեմալայի ամենաժամանցային խոշոր քաղաքն է:

Կեցալտենանգոյում կան երկու հիմնական սեզոններ (ինչպես ամբողջ Գվատեմալայում)՝ անձրևների սեզոնը, որը սովորաբար տևում է մայիսի վերջից մինչև հոկտեմբերի վերջ, և չոր սեզոնը, որը տևում է նոյեմբերի սկզբից մինչև ապրիլ: Անձրևոտ սեզոնին անձրևը անդադար տեղում է սովորաբար ցերեկային ժամերին, բայց կան դեպքեր, երբ անձրև է գալիս ամբողջ օրը կամ առնվազն առավոտյան: Չոր սեզոնին քաղաքը ամիսներ շարունակ անգամ մեկ կաթիլ անձրևի ականատես չի լինում:

Ամենացուրտ շրջանը նոյեմբերից փետրվար ընկած ժամանակահատվածն է, երբ նվազագույն ջերմաստիճանը միջինը 4°C կամ 39,2°F է, իսկ առավելագույն ջերմաստիճանը՝ միջինը 22°C կամ 71,6°F: Ամենատաք ամիսներն են մարտից հուլիս ամիսները, երբ նվազագույն ջերմաստիճանը կազմում է միջինը 8 °C կամ 46,4 °F, իսկ առավելագույն ջերմաստիճանը` միջինը 23 °C կամ 73,4 °F: Տարեկան ամենացածր միջին ջերմաստիճանը 6,4°C կամ 43,5°F է, իսկ ամենաբարձր միջին ջերմաստիճանը՝ 22,5°C կամ 72,5°F: 

## Տնտեսություն
Պատմականորեն քաղաքը արտադրում էր ցորեն, եգիպտացորեն, միրգ և բանջարեղեն։ Ուներ նաև առողջ անասնաբուծություն։ 

1850 թվականի դրությամբ արտահանման ամենամեծ մասը զբաղեցնում էր ցորենը, որին հաջորդում էին կակաոն, շաքարավազը, բուրդը և բամբակը:

## Սպորտ
Կեցալտենանգոն  հանդիսանում է «Club Xelajú MC» ֆուտբոլային թիմի հայրենիքը: Թիմը մրցում է 13,500 հոգանոց Մարիո Կամպոսեկոյի մարզադաշտում: Այն ամենահաջողակ ոչ մայրաքաղաքային թիմն է Գվատեմալայի Ազգային ֆուտբոլի  Լիգայում:

Շնորհիվ քաղաքի բարձր դիրքի շատ աթլետներ են պատրաստվել այստեղ, օրինակ՝ Օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիր Էրիկ Բարրոնդոն և 2004 թվականի Կուբայի վոլեյբոլի հավաքականը։

Լողի թիմը հաջողություններ է գրանցել ազգային և միջազգային մրցաշարերում։

Կեցալտենանգոն հրաժարվել է 2018 թվականի Կենտրոնական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի խաղերի կազմակերպումից: Նախատեսվում էր մինչև 2016 թվականը կառուցել 30,000 տեղանոց մարզադաշտ, ինչպես նաև 7 ​​նոր օբյեկտներ փակ տարածքներ պահանջող սպորտերի և ջրային սպորտի համար:

## Տրանսպորտ
 Քաղաքում կառավարության կողմից ղեկավարվող զանգվածային տրանսպորտի համակարգ չկա: Հասարակական տրանսպորտի միակ միջոցը ավտոբուսն է կամ միկրոավտոբուսը։ Քաղաքում գործող միկրոավտոբուսների համակարգը ապահովում է արագ և էժան տեղաշարժ։ Միկրոավտոբուսը, ըստ էության, նստատեղերով լցված մեծ ֆուրգոն է: Միկրոավտոբուսները համարակալվում են՝ ելնելով իրենց անցած երթուղուց (օրինակ՝ «Ռուտա 7»): Երթևեկությունը դեպի այլ քաղաքներ իրականացվում է ավտոբուսով։ Հեծանիվը լավ տարբերակ է գյուղական շրջաններ այցելելու համար: Օդային ծառայություններ քաղաքին մատուցում է Կեցալտենանգոյի օդանավակայանը:

## Կրթություն
Կեցալտենանգոն (Խելա) շատ դպրոցների և համալսարանների կենտրոնն է, որոնք կրթություն են տրամադրում ինչպես տեղացիներին, այնպես էլ շրջակա քաղաքներից և դեպարտամենտներից (նահանգներից) հազարավոր ուսանողների: Այստեղ են գալիս սովորելու նաևարտասահմանցի ուսանողներ՝ Հյուսիսային Ամերիկայից և Եվրոպայից, այդ իսկ պատճառով այն շատ կարևոր քաղաք է Գվատեմալայի հարավ-արևմտյան և հյուսիս-արևմտյան շրջանների համար:

Կեցալտենանգոյում գործող համալսարաններն են՝

* Արևմտյան Սան Կառլոս դե Գվատեմալայի համալսարանական կենտրոն (CUNOC) ()
* Ռաֆայել Լանդիվարի համալսարան ()
* Մարիանո Գալվեսի համալսարան ()
* Մեսոամերիկյան համալսարան ()
* Արևմտյան համալսարան ()
* Գալիլեոյի համալսարան ()

## Կեցալտենանգոյում ծնված մարդիկ
* Յակոբո Արբենզ Գուզման (1913-1971), Գվատեմալայի նախագահ 
* Մանուել Բարիլյաս (1845-1907), Գվատեմալայի նախագահ 
* Խեսուս Կաստիլյո (1877-1946), Երաժիշտ
* Ռիկարդո Կաստիլյո (1891-1966), կոմպոզիտոր 
* Մանուել էստրադա Կաբրերա (1898-1924), Գվատեմալայի նախագահ 
* Ռոդոլֆո Գալեոտի Տորես (1912-1988), քանդակագործ 
* Ալբերտո Ֆուենտես մոր (1927-1979), տնտեսագետ, ֆինանսների նախարար, արտաքին գործերի նախարար, սոցիալ-դեմոկրատական առաջնորդ
* Կոմանդանտե Ռոլանդո Մորան (1929-1998), Գվատեմալայի քաղաքացիական պատերազմի պարտիզանական առաջնորդներից մեկը
* Կառլոս Նավարետե Կասերես (Ծն. 1931), մարդաբան և գրող 
* Էֆրաին Ռեսինոս (1928-2011), ճարտարագետ, ճարտարապետ, քանդակագործ 
* Օտտո Ռենե Կաստիլյո (Ծն. 1934), բանաստեղծ և հեղափոխական 
* Ռոդոլֆո Ռոբլես (1878-1939), բժիշկ և բարերար 
* Խուլիո Սերանո Էչևերիա (ծ. 1983), բանաստեղծ և գրող
* Խոսե Կառլոս դե Գալվես ի Վալիենտե (1831, 1838, 1853),Կեցալտենանգո քաղաքի առաջին քաղաքապետ

## Հյուպատոսական ներկայացուցչություններ
* Սալվադորի հյուպատոսություն
* Իտալիայի հյուպատոսություն (փակված է)
* Մեքսիկայի Հյուպատոսություն
* Իսպանիայի պատվավոր հյուպատոսություն

## Քույր քաղաքներ
Կեցալտենանգոյի քույր քաղաքներն են՝

* Campeche City|Campeche, Mexico
*Chiapa de Corzo, Chiapas|Chiapa de Corzo], Mexico
* Livermore, California|Livermore, United States
*San Cristóbal de Las Casas, Mexico
*Santa Fe, Granada|Santa Fe, Spain
*Santa María Huatulco, Mexico
* Tapachula, Mexico
* Tromsø, Norway
* Turin, Italy
* Veracruz (city)|Veracruz, Mexico

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:1524 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:16-րդ դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Գվատեմալա
Կատեգորիա:Քաղաքներ