Ստալինգրադի ճակատամարտ (թանգարան-արգելոց)

**Ստալինգրադի ճակատամարտի թանգարան-արգելոց,** թանգարանային համալիր Վոլգոգրադում:

## Ստեղծման պատմություն
«Ստալինգրադի ճակատամարտ» թանգարան-արգելոցի պատմությունը սկիզբ է առնում Ընկեր Ստալինի անվան Ցարիցինի պաշտպանության թանգարանից, որը բացվել է 1937 թվականի հունվարի 3-ին: 1943 թվականի հունվարին այն վերակազմավորվել է Ընկեր Ստալինի անվան Ցարիցինի Ստալինգրադի պաշտպանության թանգարանի, իսկ 1962 թվականին՝ կապված Ստալինի անձի պաշտամունքի հետևանքների հաղթահարման և Ստալինգրադը Վոլգոգրադ վերանվանելու հետ, Վոլգոգրադի պետական պաշտպանության թանգարանի։ 1982 թվականի մայիսի 31-ին այն վերափոխվել է «Ստալինգրադի ճակատամարտ» Վոլգոգրադի պետական թանգարան-համայնապատկերի և տեղավորվել *Վոլգոգրադգրաժդանպրոեկտ* ինստիտուտի նախագծով կառուցված նոր շենքում։ Նախագծի հեղինակը Վոլգոգրադի գլխավոր ճարտարապետ Վադիմ Մասլյաևն (1914-1988) է։
alt=|մինի|Բարմալեյի շատրվանի կրկնօրինակը «Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանի շենքի մոտ
«Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանի հուշահամալիրային և ճարտարապետական համալիրը բաղկացած է երկու մակարդակից: Առաջին մակարդակում «Ստալինգրադի ճակատամարտ» թանգարանն է, ֆոնդերի պահպանման տարածքը և թանգարան-արգելոցի վարչական մասը: Երկրորդ մակարդակն ամբողջությամբ զբաղեցնում է «Նացիստական զորքերի պարտությունը Ստալինգրադում» շրջանաձև համայնապատկերը: Մոտակայքում Կ. Գրուդինինի անվան ջրաղացի ավերակներն են, որոնք թողնվել են որպես դաժան մարտերի հիշատակ: Բաց երկնքի տակ կա ռազմական տեխնիկայի մշտական ցուցադրություն, Վոլգայի ռազմական նավատորմի նավաստիների հուշարձան: Համալիրի տարածքում գտնվում է Ստալինգրադի խաղաղ բնակիչների հուշարձանը և հրամանատար Գ. Կ. Ժուկովի հուշարձանը:

Համայնապատկերի բացումը տեղի է ունեցել 1982 թվականի հուլիսի 8-ին, իսկ Ստալինգրադի ճակատամարտի թանգարանը բացվել է երեք տարի անց՝ 1985 թվականի մայիսի 6-ին՝ Հաղթանակի 40-ամյակի նախօրեին։

Վոլգոգրադի քաղաքային վարչության 1993 թվականի հուլիսի 1-ի «Վոլգոգրադի հուշահամալիրի և պատմական թանգարանի բացման մասին» թիվ 199-5 որոշմամբ Գոգոլի փողոցում գտնվող հին թանգարանի շենքում բացվել է Ցարիցինի շրջանում քաղաքացիական պատերազմի իրադարձություններին նվիրված ցուցահանդես։

Վոլգոգրադի մարզի վարչակազմի ղեկավարի 2001 թվականի նոյեմբերի 19-ի հրամանագրով «Մամաև կուրգանում «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսներին» պատմական հուշահամալիրը» նոր կարգավիճակ է ստացել՝ դառնալով պետական մշակութային հաստատություն:

2007 թվականի օգոստոսին «Ստալինգրադի ճակատամարտ» պետական պատմա-հուշահամալիր-թանգարան-արգելոցը ձևավորվել է՝ միավորելով «Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանը և «Մամաև կուրգանում «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսներին» պատմահուշահամալիրը»:
alt=|մինի|220x220փքս|«Ստալինգրադի ճակատամարտ» թանգարան-արգելոցի մաս` հուշահամալիր  պատմական թանգարան
2008 թվականի հունվարին Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության հրամանով Ստալինգրադի ճակատամարտ թանգարան-արգելոցն ընդգրկվել է դաշնային մշակութային հաստատությունների ցանկում և նշանակվել Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի և զանգվածային հաղորդակցության նախարարության իրավասությանը։ 2011 թվականի դեկտեմբերին Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի հրամանագրով թանգարանը դասվել է Ռուսաստանի Դաշնության ժողովուրդների մշակութային ժառանգության օբյեկտների առանձնահատուկ արժեքների շարքին:

2011 թվականի հունիսի 30-ին «Պոբեդա» մամուլի կենտրոնում տեղի է ունեցել մամուլի ասուլիս «Կենտրոնական հանրախանութի պատմական գոտու թանգարանայնցում» թեմայով։ 2010 թվականի դեկտեմբերին Վոլգոգրադի շրջանի գույքի կառավարման դաշնային գործակալության տարածքային ադմինիստրացիան դիմել է Ստալինգրադի ճակատամարտի թանգարան-արգելոցի ղեկավարությանը խնդրանքով դիտարկել Կենտրոնական հանրախանութի նկուղը 1198 մ² ընդհանուր տարածքով տեղափոխելու հնարավորությունը` դրա հետագա թանգարանայնացման համար։ Թանգարան-արգելոցի տնօրինությունը, ստանալով Ռուսաստանի Դաշնության մշակույթի նախարարության հիմնարար համաձայնությունը՝ ապահովելու նշված տարածքները թանգարանի գործառնական կառավարման իրավունքի համար, դրական պատասխան է տվել Գույքի կառավարման դաշնային գործակալության միջնորդությանը։ Նշված տարածքները արգելոց-թանգարան տեղափոխելու գործընթացը բարդացել է դրանց զբաղեցրած ձեռնարկատերերի՝ դրանց վերաբերյալ կայացված դատական որոշումները չկատարելու պատճառով։ 2012 թվականի մայիսին Հիշողության թանգարանը ներառվել է Ստալինգրադի ճակատամարտի թանգարան-արգելոցում:

## Թանգարանների տնօրեններ
* Ալեքսեև Վլադիմիր Նիկոլաևիչ (հոկտեմբեր 1936 - հոկտեմբեր 1937)
* Խմելկով Անդրեյ Իվանովիչ (հոկտեմբեր 1937 - նոյեմբերի 10, 1949)
* Վոդոլագին Միխայիլ Ալեքսանդրովիչ (նոյեմբերի 11, 1949-1951)
* Պոդլեսնով Նիկոլայ Օսիպովիչ (հունվարի 1, 1952 - հունվարի 16, 1957)
* Շևցովա Նադեժդա Միխայլովնա (հունվարի 17, 1956 - դեկտեմբերի 23, 1958)
* Դենիսով Գրիգորի Իվանովիչ (դեկտեմբերի 25, 1958 - ապրիլ 1975)
* Սմիրնով Ալեքսանդր Սերգեևիչ (ապրիլի 2, 1975 - հուլիս 1981)
* Իվանկին Անատոլի Վասիլևիչ (1981 թվականի հուլիսի 15 - 1988 թվականի ապրիլ)
* Սանկին Իգոր Պլատոնովիչ (ապրիլի 12, 1988 - փետրվարի 2, 1989, տնօրենի պաշտոնակատար)
* Պոդզորով Վադիմ Վլադիմիրովիչ (փետրվարի 3, 1989 - Նոյեմբերի 11)
* Մինեև Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ (1992, նոյեմբերի 12 - դեկտեմբերի 10)
* Ուսիկ Բորիս Գրիգորևիչ (դեկտեմբերի 11, 1992 - 2008)
* Վելիչկին Ալեքսանդր Իվանովիչ (2008 - 2010 )
* Վասին Ալեքսեյ Վիկտորովիչ (2010 - 2018)
* Դեմենտև Ալեքսեյ Վլադիմիրովիչ (սեպտեմբերի 5, 2018 - մինչ օրս):

## Կառուցվածք
Այսօր Մշակույթի դաշնային պետական բյուջետային հիմնարկը «Ստալինգրադի ճակատամարտը» Պետական պատմական և հուշահամալիր-թանգարանը  (որպես իրավաբանական անձ) ներառում է մի շարք օբյեկտներ.

* Համայնապատկեր թանգարան «Ստալինգրադի ճակատամարտ»
* Հուշահամալիր «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսներին» Մամաև կուրգանի վրա
* Հիշատակի և պատմական թանգարան (Ցարիցինի պաշտպանության թանգարան)
* Վ. Ի. Լենինի հուշարձանը Վոլգա-Դոն նավագնացության ջրանցքի մուտքի մոտ
* Հիշողության թանգարանը Վոլգոգրադի Կենտրոնական հանրախանութի նկուղում:

## Ցուցադրություն
alt=|մինի|220x220փքս|«Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանի ցուցահանդեսի մի մասը՝ նվիրված ժողովրդական աշխարհազորայինին
«Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանն արգելոցի հիմնական օբյեկտն է, այն ներառում է 8 թեմատիկ ցուցասրահ, հաղթական և համայնապատկերային սրահներ։ Հիմնական ցուցահանդեսում ներկայացված ամենահայտնի ցուցանմուշներից են Ստալինգրադի սուրը, Վասիլի Զայցևի դիպուկահար հրացանը, չորս թեմատիկ դիորամաներ՝ նվիրված Ստալինգրադի ճակատամարտի իրադարձություններին և «Նացիստական զորքերի պարտությունը Ստալինգրադում» համայնապատկերը։
alt=|մինի|220x220փքս|Ստալինգրադի ճակատամարտ թանգարան-արգելոցի բաժին Հիշողության թանգարանի ցուցադրության մի մասը
Համայնապատկերի թանգարանի տարածքում կա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի խորհրդային ռազմական տեխնիկայի ցուցադրություն, ներառյալ տանկեր և ինքնագնաց հրետանային ստորաբաժանումներ՝ ԻՍ-2, ԻՍ-3, ԻՍՈՒ-152, Տ-60 (գործող) և Տ-34-76 ավերված տանկային հուշարձան: Մոտակայքում տեղադրված է լոկալ հակամարտությունների մասնակից Տ-72 տանկ՝ նռնականետի խոցման հետքերով։ Համալիրի հյուսիսային կողմում կա զինվորական երկաթուղու աշխատողների հուշահամալիր՝ «Ռազմական էշելոն»: Մարշալ Չույկովի անվան փողոցի և 13-րդ Գվարդիայի անվան փողոցների խաչմերուկից դեպի արևելք տեղադրված է Սու-2 ինքնաթիռի մոդելը։ Համալիրի հարավ-արևելքում՝ Վոլգայի ափին, կա ևս մեկ թանգարանային օբյեկտ՝ BK-13 զրահապատ նավը։ 2012 թվականի դեկտեմբերի վերջին Մամաև կուրգանի տարածքում տեղափոխվել է հետպատերազմյան խորհրդային տեխնիկայի ցուցահանդեսւ, ինչպես նաև երկու աշխատող T 34-85 տանկերը, որոնք մասնակցում են շքերթներին և ռազմապատմական վերակառուցումներին։

Հիշողության թանգարանը գտնվում է կենտրոնական հանրախանութի նկուղում: Թանգարանի ցուցադրությունը բացահայտում է 1943 թվականի հունվարի իրադարձությունները։ 2018 թվականի ապրիլին, Նախագահի դրամաշնորհների հիմնադրամի միջոցներով, թանգարանն իրականացրել է «Հաղթանակի գաղտնաբառն է Ստալինգրադ» մուլտիմեդիա նախագիծը, որը ներառել է թեմատիկ տեսահոլովակի ցուցադրություն ցուցասրահներից մեկում:

Հուշահամալիրի և պատմական թանգարանի ցուցադրությունը բացահայտում է 1917-1920 թվականներին Ռուսաստանի հարավում տեղի ունեցած քաղաքացիական պատերազմի իրադարձությունները:

## Գրուդինինի անվան ջրաղացի ավերակներ
Գրուդինինի (Գերհարդի) ջրաղացը տիպիկ նախահեղափոխական հինգհարկանի ջրաղաց շինություն է, որը դարձել է Ստալինգրադի ճակատամարտում փողոցային կռիվների դաժանության խորհրդանիշը: Շենքի տանիքն ավերվել է օդային ռումբերի ուղիղ հարվածից, և տեսանելի են հրետանային արկերի բազմաթիվ ճակատային հարվածների հետքերը։ Շենքի արտաքին պատերի բառացիորեն յուրաքանչյուր քառակուսի մետրը լցված է փամփուշտներով և բեկորներով: Մոտակայքում կանգնած խողովակը նույնպես խիստ վնասվել է։
alt=|ձախից|մինի|220x220փքս|Կ. Գրուդինինի անվան ջրաղացի ավերակները
1900 թվականին կառուցված և 1908 թվականին հրդեհից հետո վերակառուցված այս շենքն իր ժամանակի ամենաժամանակակից շենքերից մեկն է եղել։ Ջրաղացի վերականգնման ժամանակ օգտագործվել է նոր շինանյութ՝ երկաթբետոն։ Ալրաղացի համալիրը ներառել է ալրաղաց, ձկան ապխտման, ձիթհան, հացաբուլկեղենի արտադրամասեր և սեփական էլեկտրական գեներատոր։ Ձեռնարկությունում աշխատողների թիվը եղել է մոտ 200 աշխատող։ Ջրաղացային համալիրը պատկանել է  *«А. Д. Гергардтъ и племянники»* առևտրային տանը։ Սեփականատերերի անունները աղյուսով շարված էին շենքի ճակտոնների և արևելյան ճակատի վրա, իսկ Գերհարդտի անվան վերևում գտնվող ֆրոնտոնների վրա գրված նշվել են նաև «1900» թվականը։

Նախապատերազմյան խորհրդային տարիներին արտադրությունն ազգայնացվել է և հայտնի դարձել որպես Գոսմելնիցի թիվ 4։ 1929 թվականին այն կոչվել է բոլշևիկի Կոնստանտին Գրուդինինի անունով, ով աշխատում էր ջրաղացում որպես խառատ. նա ղեկավարում էր կուսակցական բջիջը, որը պայքարում էր խորհրդային իշխանության թշնամիների դեմ. 1922 թվականի մայիսի 26-ին Գրուդինինը գնդակահարվել է։

Ջրաղացը գործել է մինչև 1942 թվականի սեպտեմբերի 14-ը, երբ ֆուգասային պայթուցիկ ռումբերը հարվածել են շենքին՝ առաջացնելով հրդեհ և դադարել է ալրաղացի աշխատանքները։ Ստալինգրադի ճակատամարտի ժամանակ քաղաքի սահմաններում մարտերի ժամանակ շենքը դարձել է ամրացված պաշտպանական կետ 42-րդ գվարդիական հրաձգային գնդի համար՝ գվարդիայի գնդապետ Էլինի հրամանատարությամբ, որը մտնում էր գեներալ-մայոր Ալեքսանդր Ռոդիմցևի 13-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի մեջ:

## Իրադարձություններ
2010 թվականի մարտի 25-ին համայնապատկերի թանգարանի դահլիճում տեղի է ունեցել Հաղթանակի կազմկոմիտեի նիստը, որին մասնակցել է  Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահ Դմիտրի Անատոլևիչ Մեդվեդևը։

2012 թվականի հունիսի 22-ին համայնապատկերային թանգարանում տեղի է ունեցել Վոլգոգրադի շնորհանդեսը՝ որպես Ֆուտբոլի  2018 թվականի աշխարհի գավաթի անցկացման թեկնածու։

## Տաճարի կառուցում
2010 թվականի հոկտեմբերին հայտնի է դարձել, որ Վոլգոգրադի թեմը նախատեսել է տաճար կառուցել թանգարան համայնապատկերի հարևանությամբ: Վոլգոգրադի վարչակազմ Մշակույթի կոմիտեն հայտնել է, որ նախկին ծաղկանոցի տեղում, ծառուղու մուտքի մոտ, որը գտնվում է «Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանի հարևանությամբ, տեղադրվել է հիշատակի խաչ, որը պարունակում է հետևյալ մակագրությունը. «Մ.թ. 2010 թվականի ամռանը՝  հոկտեմբերի 14-ին, այս խաչը կանգնեցվել է ի նշան Սուրբ Աստվածածնի բարեխոսության եկեղեցու կառուցման՝ Վոլգոգրադի և Կամիշինի մետրոպոլիտ Հերմանի օրհնությամբ»: Վոլգոգրադի ղեկավար Ռոման Գրեբեննիկովն իր աջակցությունն է հայտնել նախագծին. «Ապագա տաճարը և համայնապատկերային թանգարանը հիանալի համադրություն են. Տաճարը աղոթքի վայր է, թանգարանը հիշողության վայր է, և այս հասկացությունների միջև հակասություն չկա»: Սակայն, չնայած դրան, տաճարի կառուցման նախաձեռնությունը վրդովմունք է առաջացրել տեղի բնակիչների շրջանում, քանի որ տաճարի կառուցումը նրանց տների անմիջական հարևանությամբ, ի թիվս այլ բաների, ենթադրում էր 700 մ2 կանաչ տարածքի հատում: Դժգոհությունը կապված էր նաև այն բանի հետ, որ տաճարի կառուցումը նախատեսվում էր թանգարանի անմիջական հարևանությամբ, ինչը կխախտեր համայնապատկերային թանգարանի ստեղծողների ճարտարապետական մտահղացումը։ Քաղաքացիների նախաձեռնող խումբը գրավոր դիմումներ է ուղարկել տարբեր ատյաններ, ինչպես նաև ուղղակիորեն դիմել են Ռուսաստանի նախագահին ՝ խնդրելով հասկանալ իրավիճակը: Դատավարության արդյունքում տաճարի կառուցման համար տեղամաս վերապահելու որոշումը չեղյալ է հայտարարվել Վոլգոգրադի քաղաքաշինության և ճարտարապետության հանձնաժողովի կողմից: Նախատեսված շինարարության վայրում տեղադրվել է մանկական խաղահրապարակ:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թանգարան-արգելոցի պաշտոնական կայքը
* Թանգարանի հեռագրային ալիք
* Թանգարանի VK էջ
* Վիրտուալ շրջայց «Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանով 
* «Ստալինգրադի ճակատամարտ» համայնապատկերային թանգարանային համալիրի լուսանկարչական ալբոմ 
* Գնդաձև համայնապատկերներ Գերհարդտի ջրաղացի ավերակների ներսում

Կատեգորիա:Ռուսաստանի արգելոց-թանգարաններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ
Կատեգորիա:Վոլգոգրադի թանգարաններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի թանգարաններ