Շվարցենբերգների դամբարան

**Շվարցենբերգների դամբարան Դոմանիում** (), Շվարցենբերգների իշխանական տոհմի նեոգոթական դամբարան Դոմանին գյուղի մոտակայքում՝ Յինդրժիխուվ Հրադեցի շրջանում, Հարավային Բոհեմիայի երկրամասում։

Դամբարանը գտնվում է Տրշեբոնի այգու մեջտեղում՝ Սվետ լճից հարավ-արևելք՝ Տրշեբոնի Մասարիկի հրապարակից երկու կիլոմետր հեռավորության վրա։ Կառուցվել է 19-րդ դարի 70-ական թվականներին Կրումլովի դուքս Յոհան Ադոլֆ II Շվարցենբերգի կողմից՝ նրա կնոջ՝ Էլեոնորա Լիխտենշտեյնի նախաձեռնությամբ։ 2001 թվականին Տրշեբոնի ամրոցի հետ միասին դամբարանը ներառվել է Չեխիայի Հանրապետության մշակութային ժառանգության ազգային հուշարձանների ցանկում։
[thumb|]Յոհան Ադոլֆ II (1799-1888), արքայազն ցու Շվարցենբերգ, Կրումլովի դուքս](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Schwarzenberg%2C_Johann_Adolf_II%3B_1833-1888.jpg)

## Շինարարության նախապատմություն
1784 թվականից Շվարցենբերգների տոհմի գլխավոր ճյուղի ներկայացուցիչներին թաղել են Սուրբ Իլիայի կոստյոլի գերեզմանատանը (կառուցվել է 1574-1576 թվականներին)՝ Տրշեբոնի արվարձանում գտնվող Սվետ լճի մոտ։ Գրեթե մեկ դար անց ավելի ընդարձակ և սանիտարական նորմերին ավելի լավ համապատասխանող թաղման վայրի անհրաժեշտություն է առաջացել։ Քանի որ գերեզմանատանը ազատ տեղ չէր մնացել, 19-րդ դարի 40-ական թվականներին Կրումլովի դուքս Յոհան Ադոլֆ II-ը (1799-1888), Շվարցենբերգի 7-րդ իշխանը, և նրա կինը՝ Էլեոնորա Լիխտենշտեյնսկայան, մտածել են նոր ընտանեկան դամբարան կառուցելու մասին, ընդ որում շինարարության նախաձեռնողը իշխանի կինն է եղել։

Նոր դամբարանի առաջին նախագիծը մշակվել է 1852 թվականին՝ Վիլհելմ Նևենհորստի և իշխանական ճարտարապետ Դոմասիուս Դևորեցկու ստորագրությամբ։ Նախագծի համաձայն՝ ենթադրվել է կառուցել փոքրիկ եկեղեցի՝ քառակուսի բակում գտնվող կլաուզուրով, Պիզայի Կամպոսանտո գերեզմանատան նմանությամբ, էկլեկտիկական ռոմանական-վերածննդի ոճով։ Հովհաննես Ադոլֆ II-ը հավանություն է տվել նախագծին և հատկացրել է 4504 գուլդեն՝ շինարարությունը սկսելու համար։ Սկզբում սկսվել են Տրշեբոնի այգու բարեկարգման աշխատանքները, որտեղ նախատեսվում էր շինարարություն, սակայն 1859 թվականին աշխատանքները դադարեցվել են, քանի որ այդ ժամանակ միջոցների մեծ մասը ուղղվել է Հլուբոկա ամրոցի հարդարման աշխատանքների ֆինանսավորմանը։ Դամբարանի կառուցումը հետաձգվել է 15 տարով, և նույնիսկ առաջարկվել է այն կառուցել նախկին Զլատոկորունսկի վանքի եկեղեցում։

Չնայած դրան՝ նոր դամբարան կառուցելու գաղափարը չի լքել Յոհան Ադոլֆ II-ին, և 1860 թվականին նա բանակցություններ է սկսել ավստրիացի հայտնի ճարտարապետ Ֆրիդրիխ ֆոն Շմիդտի հետ։ Նույն թվականին Շմիդտը ստեղծել է Շվարցենբերգների դամբարանի առաջին էսքիզը։ Ըստ նրա մտահղացման՝ դամբարանը պետք է լիներ երկհարկանի շենք՝ ստորին հատվածում հատուկ մուտքով։ Դեպի երկրորդ հարկ մուտքը պետք է լիներ արտաքին երկթևանի աստիճանով։ Չնայած ֆոն Շմիդտի նախագիծը չի իրականացվել՝ նրա էսքիզը դարձել է դամբարանի ապագա կառուցվածքի նախատիպը։

## Դամբարանի կառուցում
1873 թվականի հուլիսի 27-ին մահացել է Յոհան Ադոլֆ II-ի կինը՝ իշխանուհի Էլեոնորան, ինչը ստիպել է իշխանին վերսկսել նոր դամբարանի շինարարությունը Դոմանինում։ Շինարարական դեպարտամենտի տնօրեն Շվարցենբերգի Դամասիուս Դեվորեցկին մշակել է ճարտարապետական նախագծի մի քանի տարբերակ։ Ֆրիդրիխ ֆոն Շմիդտը նույնպես ներկայացրել է նոր նախագիծ, որը ստեղծվել էր 1860 թվականի նախագծի վերամշակման և զարգացման արդյունքում։ Մասնավորապես, նրա նախագծում դամբարանի միջին մասը լրացվել էր շրջանաձև հարթակով։ Շմիդտի նախագիծը վերջնական չի դարձել, քանի որ այնուհետև էապես մշակել է Դամասիուս Դեվորեցկին՝ հարմարեցնելով այն տեղական լանդշաֆտային առանձնահատկություններին, որի աշխատանքներին մասնակցել էին հենց դուքս Յոհան Ադոլֆ II-ը և շինարարական դեպարտամենտի ասիստենտ Յան Սեդլաչեկը։

Դամբարանի շինարարությունը սկսվել է 1874 թվականի հուլիսի 14-ին՝ շվարցենբերգյան ճարտարապետ Կարել Կյուգնելի ղեկավարությամբ։ Երեք տարի շարունակված շինարարությանը մասնակցել են ատաղձագործ վարպետ Յոհան Շտիֆտերը և շինարար Լյուդվիգ Կինդերմանը։ 1877 թվականի հուլիսի 29-ին Շվարցենբերգի գերեզմանատան Աստվածային Փրկության մատուռը  օծել է Պրահայի արքեպիսկոպոս, կարդինալ Ֆրիդրիխ ցու Շվարցենբերգը, որը արքայազն Յոհան Ադոլֆ II-ի եղբայրն էր։

Դամբարանի կառուցումը Շվարցենբերգի գանձարանի համար արժեցել է 260 212 գուլդեն, ևս 25 631 գուլդեն է ծախսվել դամբարանը շրջապատող այգու կառուցման վրա։ Դամբարանում վերահուղարկավորվել է արքայադուստր Էլեոնորան, իսկ մահից հետո այստեղ է թաղվել նաև արքայազն Յոհան Ադոլֆ II Շվարցենբերգը, որը տասնհինգ տարի ավելի երկար է ապրել, քան իր կինը։

## Նկարագրություն
Դոմանինում գտնվող Շվարցենբերգների դամբարանը երկհարկանի ութանկյուն (օկտոգոնալ) հատակագծով կառույց է նեոգոթական ոճով՝ բուրգանման վերին մասով։ Ստորին հարկը, ըստ էության, դամբարան է, որտեղ տեղադրված են Շվարցենբերգների տոհմի 26 զմռսված ներկայացուցիչների դագաղները (ինչպես նաև մեկ խորհրդանշական թաղում), որոնք հիմնականում մահացել են շատ վաղ տարիքում տարբեր հիվանդություններից (թոքաբորբ, դիֆթերիա և այլն) կամ դժբախտ պատահարներից։ Առավել մեծ գեղարվեստական արժեք է ներկայացրել կարարյան մարմարից սարկոֆագը, որը պատրաստել է 1789 թվականին հռոմեացի քանդակագործ Ալեսանդրո Տրիպելլը։ Սարկոֆագը պատկանում է իշխան Յոհան I Նեպոմուկին (1742-1789) և Շվարցենբերգների գանձարանին արժեցել է 25 000 գուլդեն։ Դամբարանում կան երեք սալիկներ, որոնց վրա փորագրված են կայսր Ֆրանց Յոզեֆի հուղարկավորության հեռագրերի տեքստերը։ Կողքին կանգնած են արդարադատությունն ու առատությունը խորհրդանշող քանդակներ։ Այստեղ պատկերված արծվիկը խորհրդանշում է մայրական սերը։ Այստեղ է գտնվում նաև «Փոքրիկ հանճարը» քանդակը, որը պահում է Շվարցենբերգների տոհմական զինանշանով վահանը։ Ըստ ավանդության, ով դիպչի այդ վահանին, կձեռք բերի իմաստություն։

Գերեզմանի վերևում գտնվում է վերին հարկը՝ մատուռով և վերևում շրջանաձև հարթակով, որը շրջապատված է հրեշտակ-պահապանների արձաններով։ Այս հարթակի վերևում բարձրանում է դամբարանի կենտրոնական մասը՝ շրջանաձև մեծ պատուհաններով և ութանկյուն բուրգաձև տանիքով։ Վերին հարկ մուտքը կատարվում էր արտաքին երկթև աստիճանով, որի տակ գտնվում է դամբարանի ստորին հարկի մուտքը։

Վերին հարկի գլխավոր մուտքը սկսվում է նախասրահից, որի վրա բարձրանում է ութանկյուն աշտարակը՝ բրգաձև տանիքով։ Նախասրահի ճարտարապետության մեջ գերիշխող գոթիկայի ֆոնին ստորին մասում առանձին երևույթ են նայվում ռոմանական պատուհանները՝ բազմաթաթ աղեղներով։ Մնացած ամեն ինչում այստեղ ներդաշնակորեն օգտագործվել են գոթական ճարտարապետության բազմաթիվ հատկանիշներ՝ գարգուլներ, արկբուտաններ, կոնտրֆորսներ պինակլներով և այլն։

Վերին հարկի հակառակ կողմում գտնվում է Աստվածային Փրկության մատուռը՝ խորանով և փոքր բուրգաձև տանիքով։ Խորանի առանձնահատկությունն այն է, որ այն գտնվում է կրիպտում և ուղղված է դեպի հարավ, մինչդեռ ավանդաբար կաթոլիկ խորանները կառուցվել էր դեպի արևելք ուղղված։ Այս առանձնահատկությունը կապված է այն բանի հետ, որ դամբարանի նախագծման ժամանակ իշխան Յոհան Ադոլֆ II-ը ցանկացել է, որ նրա մուտքը լինի դեպի Տրշեբոն քաղաք։ Առաջին հայացքից խորանը կարծես փորագրված է փայտից, սակայն իրականում այդպիսի էֆեկտ է ստեղծել նրա երեսպատումը, որը պատրաստված է մանրացված սպիտակ իստրիական մարմարից, սպիտակ ավազաքարից և գիպսից։

Դամբարանը կառուցվել է հատուկ այդ նպատակով պատրաստված աղյուսից, որի արտադրության ժամանակ փորձել են տաշած քարի տեսք հաղորդել։

## Նորագույն պատմություն
1921 թվականին դամբարանը թալանվել է, որի ընթացքում բացվել է իշխան Յոհան Ադոլֆ II-ի դագաղը։ Հանցագործները նրա մեջ ոչ մի թանկարժեք իր չեն գտել, փոխարենը բացահայտվել է, որ իշխանի մարմինը 40 տարվա ընթացքում գրեթե չի քայքայվել և պահպանվել է գրեթե կատարյալ վիճակում։

Դամբարանում վերջին թաղումը կատարվել է 1939 թվականին, իսկ դամբարանի մատուռում ամենօրյա պատարագները մատուցվել են մինչև 1948 թվականը։ 1947 թվականի օգոստոսի 13-ին Շվարցենբերգների իշխանության գլխավոր («Գլուբոկայա») ճյուղի ամբողջ գույքը, ներառյալ Դոմանինում գտնվող դամբարանը, ազգայնացվեց Չեխոսլովակիայի Հանրապետության հատուկ № 143/1947 Sb. օրենքի համաձայն՝ 1947 թվականի հուլիսի 10-ից (այսպես կոչված Lex Schwarzenberg): Այս օրենքը գործում է մինչ օրս։

2009 թվականի հունվարի 7-ին Չեխիայի Հանրապետության Սահմանադրական դատարանը, ի պատասխան Ալժբետա Պեզոլդովայի՝ Շվարցենբերգի գույքի վերջին սեփականատեր արքայազն Ադոլֆ Շվարցենբերգի (մահացել է 1950 թվականին) թոռնուհու և ժառանգորդի բողոքի, կարծիք է հայտնել, որ տոհմական դամբարանը այն վայրն է, որի վրա տարածվում է դիմողի՝ իր անձնական և ընտանեկան կյանքի նկատմամբ հարգանքի և պաշտպանության իրավունքը, և այդ պատճառով չէր կարող ներառվել 1947 թվականի հուլիսի 10-ի օրենքով ազգայնացված գույքի կազմում։ Ընդ որում, Սահմանադրական դատարանը նշել է, որ տվյալ իրավունքը տարածվում է միայն դամբարանի շենքի և դրա տակ գտնվող հողամասի վրա և չի տարածվում դամբարանին հարող այգու տարածքի վրա։

2010 թվականին Ալժբետա Պեզոլդովան Յինդրժիխուվգրադեցկի շրջանային դատարան հայց է ներկայացրել Չեխիայի Հանրապետության և Հուշարձանների ազգային ինստիտուտի դեմ՝ պահանջելով ճանաչել իր ժառանգության իրավունքը դամբարանի և դրան հարակից այգու համալիրի նկատմամբ։ Հենվելով Սահմանադրական դատարանի կարծիքի վրա՝ շրջանային դատարանը Ալժբետա Պեզոլդովայի ժառանգության իրավունքը ճանաչել է բացառապես միայն դամբարանի շենքի և դրա տակ գտնվող հողատարածքի նկատմամբ։ Այս որոշումը հետագայում հաստատվել է Հարավչեխական երկրամասի մարզային դատարանի որոշմամբ։ Բացի այդ, Հարավչեխական մարզային դատարանը նշել է, որ իշխան Ադոլֆ Շվարցենբերգի գույքի միակ ժառանգը կարող է համարվել իշխան Կարել Շվարցենբերգը, ով մինչ այդ նույնպես դատական գործընթացի մեջ էր մտել որպես հայցվոր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1877 հիմնադրումներ