Յուրի Զավադսկի

**Յուրի Ալեքսանդրովիչ Զավադսկի** (), խորհրդային թատերական ռեժիսոր, դերասան և մանկավարժ։ Եղել է Յուրի Զավադսկու թատրոն-ստուդիայի (1924—1936), Կարմիր բանակի կենտրոնական թատրոնի (1932—1935), Դոնի Ռոստովի Մ. Գորկու անվան դրամատիկական թատրոնի (1936—1940) և Մոսսովետի անվան թատրոնի (1940—1977) գլխավոր ռեժիսորը: Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1973), ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1948), Ստալինյան երկու մրցանակի (1946, 1951) և Լենինյան մրցանակի (1965) դափնեկիր: Պարգևատրվել է Լենինի չորս շքանշանով (1945, 1949, 1971, 1973):

## Կենսագրություն
Յուրի Զավադսկին ծնվել է 1894 թվականի հունիսի 30-ին (հուլիսի 12) Մոսկվայում՝ ազնվական ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Ալեքսանդր Ֆրանցևիչը, պաշտոնյա էր, իսկ մայրը՝ Եվգենիա Իոսիֆովնան (օրիորդական ազգանունը՝ Միխայլովա), երազում էր դառնալ դերասանուհի, սակայն այդպես էլ չկարողացավ իրականացնել իր երազանքը։ Զավադսկու ընտանիքում շատերն էին կապված արվեստի հետ։ Հորական պապը՝ կիսով չափ լեհ նկարիչ, աքսորվել էր Սիբիր՝ 1863 թվականի լեհական ապստամբությանը մասնակցելու համար։ Հորեղբայրը դաշնակահար և կոմպոզիտոր էր, իսկ հորը, որը հրաշալի ձայն ուներ, հրավիրել էին Մեծ թատրոն՝ որպես մեներգիչ, բայց հրաժարվել էր։ Մորական պապը՝ ժանյակագործ գյուղացի, տեղափոխվել էր Մոսկվա և ամուսնացել բալետի պարուհու հետ։ Մորաքույրները պրոֆեսիոնալ երաժիշտներ էին։ Մայրը, քրոջ՝ Աննայի հետ, ստեղծել էր սիրողական թատերախումբ, որում խաղացել էր նաև երիտասարդ Եվգենի Վախթանգովը։

1913 թվականին, ավարտելով Մեդվեդնիկովայի գիմնազիան, Յուրին ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ, սակայն ուսումը կիսատ է թողնում 1917 թվականին։ Այդ տարիներին հաճախել է նաև Ստանիսլավ Ժուկովսկու նկարչության դպրոց, իսկ հետագայում՝ Պյոտր Կելինի դպրոց։

1915 թվականին նրա մտերիմ ընկերը՝ Պավել Անտոկոլսկին, նրան հրավիրում է Եվգենի Վախթանգովի ստուդիա (հետագայում՝ Մոսկվայի գեղարվեստական թատրոնի Երրորդ ստուդիա), որտեղ աշխատում է մինչև 1919 թվականը՝ սկզբում որպես նկարիչ, ապա՝ դերասան և ռեժիսոր։ 1918 թվականին Անտոկոլսկին նրան ծանոթացնում է Մարինա Ցվետաևայի հետ, որն անպատասխան սիրահարվում է Զավադսկուն։ Նրա «Կոմեդիանտ» շարքը և «Քարե հրեշտակ», «Ֆորտունա» պիեսները նվիրված են հենց Զավադսկուն։

1920-1924 թվականներին Զավադսկին աշխատել է Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի Երրորդ ստուդիայում՝ որպես դերասան և ռեժիսոր։ Նա խաղացել է Անտոնիոսի դերը Մորիս Մետերլինկի «Սուրբ Անտոնիոսի հրաշքը» ներկայացման մեջ (1921)՝ հանդես գալով նաև որպես բեմանկարիչ և Կալաֆի դերը Գոցցիի «Արքայադուստր Տուրանդոտ»-ում։ Նրա ռեժիսորական դեբյուտը եղել է «Ամուսնություն» ներկայացումը՝ 1924 թվականին։ 1922 թվականից եղել է Երրորդ ստուդիայի գեղարվեստական խորհրդի անդամ, որին ընտրել էին դերասանները՝ Վախթանգովի մահից հետո։

1924-1931 թվականներին Զավադսկին խաղացել է Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնում (ըստ Վիտալի Վուլֆի՝ դերասանական կազմում եղել է մինչև 1936 թվականը), որտեղ մասնավորապես խաղացել է Չացկու դերը «Խելքից պատուհաս»-ում և կոմս Ալմավիվայի դերը «Խելահեղ օր կամ Ֆիգարոյի ամուսնությունը» ներկայացման մեջ։

1924 թվականին հիմնադրում է իր սեփական թատերական ստուդիան, որտեղ հանդես էին գալիս իր աշակերտները՝ Վերա Մարեցկայան, Ռոստիսլավ Պլյատը, Նիկոլայ Մորդվինովը, Պավել Մասալսկին և ուրիշներ։ Ստուդիան ղեկավարել է մինչև 1936 թվականը։ Թատրոնը չուներ սեփական շենք և փորձարարական ներկայացումներ էր խաղում Մոսկվայի շենքերի նկուղներում։

Ըստ մի շարք գործընկերների վկայությունների՝ 1920-ական թվականներին (ըստ որդու՝ 1930 թվականին) Զավադսկին հաճախել է անտրոպոսոֆների խմբակ, ինչի համար ձերբակալվել է և մեկ ամիս անցկացրել մեկուսարանում (ըստ Վիտալի Վուլֆի՝ ընդամենը երկու օր)։ Ազատ է արձակվել միայն Կոնստանտին Ստանիսլավսկու միջամտության շնորհիվ։

1932-1935 թվականներին ղեկավարել է Կարմիր բանակի կենտրոնական թատրոնը։ 1936 թվականին՝ «չափազանց վառ, ոչ օրթոդոքս թատրոնները» վերացնելու արշավի ընթացքում, Զավադսկուն և նրա թատերախմբին ուղարկում են Դոնի Ռոստով, որտեղ ռեժիսորը գլխավորում է Մ. Գորկու անվան դրամատիկական թատրոնը, որը տեղակայվել էր մեկ տարի առաջ կառուցված նոր շենքում։

1940 թվականին վերադառնում է Մոսկվա և նշանակվում Մոսսովետի անվան թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր՝ այդ պաշտոնում մնալով մինչև կյանքի վերջը։ Նրա նշանակալի բեմադրություններից են Լեոնիդ Լեոնովի «Արշավանքը» (1943), Դոստոևսկու «Ոճիր և պատիժ» վեպի հիման վրա բեմադրված «Պետերբուրգյան երազներ»-ը (1969), Լերմոնտովի «Դիմակահանդես»-ը (առաջին խմբագրությունը՝ 1952 թվականին, երկրորդը՝ 1964 թվականին)։

Նա հայտնի էր իր բեմադրական նորարարությամբ։ «Վինձորի զվարճասեր կանայք» (1957) ներկայացումից առաջ հանդիսատեսին դիմավորում էին շեփորահարներ, իսկ տոնավաճառի տեսարանի ժամանակ դահլիճում շրջում էին գնչուհիներ և աճպարարներ։ Նա կազմակերպում էր նաև համերգ-ներկայացումներ՝ նվիրված ականավոր մարդկանց, որոնց մասնակցում էր ամբողջ թատերախումբը։

1940 թվականից դասավանդում էր Ռուսաստանի թատերական արվեստի ինստիտուտում (ԳԻՏԻՍ), իսկ 1947 թվականին ստացավ պրոֆեսորի կոչում։ 1944 թվականից եղել է ԽՄԿԿ անդամ։

Զավադսկին սիրված էր իր գործընկերների շրջանում, միշտ պատրաստ՝ օգնելու դժվարության մեջ հայտնվածներին։ Միակ լարված հարաբերությունները եղել են Ֆաինա Ռանևսկայայի հետ. եկավ մի պահ, երբ նա կոպտեց Զավադսկուն և լքեց թատրոնը։ Սակայն երբ 1963 թվականին Ռանևսկայան մնաց առանց աշխատանքի, Զավադսկին անմիջապես հետ կանչեց նրան։ 

Անդրեյ Տարկովսկին 1972 թվականին ասել է. «Դերասանական լավ ու վատ խաղով հանդերձ, այնուամենայնիվ, լավագույնը, ինչ ես տեսել եմ թատրոնում վերջին ժամանակներս, Զավադսկու «Պետերբուրգյան երազներ»-ն է։ Սա էմոցիոնալ ներկայացում է, և մենք մոռացել ենք, թե ինչ է արվեստում իրական էմոցիոնալ ազդեցությունը»։

Մոտ հիսուն տարի շարունակ նրա ղեկավարած թատրոնների առաջատար դերասանուհին եղել է Վերա Մարեցկայան՝ նրա երկրորդ կինը։ Զավադսկին նրան պաշտպանում էր քննադատությունից և մեծապես հաշվի էր առնում նրա կարծիքը, ինչի համար նրան անվանում էին «Մոսսովետի անվան թատրոնի տիրուհի»։

Զավադսկին մի շարք հոդվածների և գրքերի հեղինակ էր։ Նրա մասին նկարահանվել են ֆիլմեր՝ «Յու. Զավադսկու տանը», «Սիրող և սիրված Զավադսկի» և վավերագրական «Յուրի Զավադսկի» ֆիլմը (1971, ռեժ.՝ Մարինա Գոլդովսկայա)։

Նա մահացել է 1977 թվականի ապրիլի 5-ին Մոսկվայում՝ 83 տարեկան հասակում։ Նրա վերջին ցանկությունն էր, որ ոչ ոք չտեսնի իր դին, այդ իսկ պատճառով թատրոնում դրված է եղել միայն աճյունասափորը։ Թաղվել է ապրիլի 8-ին Վագանկովյան գերեզմանատանը՝ մոր կողքին (15-րդ հողակտոր)։

### Անձնական կյանք
Առաջին կինը՝ Իրինա Անիսիմովա-Վուլֆը (1907-1972), դերասանուհի էր, ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1956)։

1924 թվականին ամուսնացել է Վերա Մարեցկայայի հետ (ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, 1949), ումից ունեցել է որդի՝ ռեժիսոր Եվգենի Զավադսկին (1926–2006)։

1941 թվականի հուլիսին ամուսնացել է Գալինա Ուլանովայի (ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, 1951) հետ։ Հայրենական պատերազմի տարիներին նրանք տարհանվել են Ղազախստան։ 1940-ականների վերջին զույգը բաժանվեց՝ չնայած պաշտոնապես չէին ամուսնալուծվել։

## Ստեղծագործական կյանք
### Թատրոն
#### Դերեր
;Մոսկվայի գեղավեստական ակադեմիական թատրոնի Երրորդ ստուդիա (1921-1922)

;Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոն (1925-1930)

#### Ռեժիսորական աշխատանքներ
;Ե. Վախթանգովի ստուդիա

;Մոսկվայի գեղավեստական ակադեմիական թատրոնի Երրորդ ստուդիա

;Յուրի Զավադսկու թատրոն-ստուդիա

;Կարմիր բանակի կենտրոնական թատրոն

;Դոնի Ռոստովի Մ. Գորկու անվան դրամատիկական ակադեմիական թատրոն

;Մոսսովետի անվան թատրոն

### Ֆիլմագրություն
#### Դերեր

#### Ռեժիսորական աշխատանքներ

## Պարգևներ և կոչումներ
* Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1973)
* ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ (1933)
* ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1942)
* Ղազախական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1943)
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1948)
* Լենինյան մրցանակ (1965)՝ Մ. Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» ներկայացման համար
* Ստալինյան առաջին աստիճանի մրցանակ (1946)՝ Լ. Լեոնովի «Արշավանք», Ու. Շեքսպիրի «Օթելլո» և Ֆ. Կնորեի «Հանդիպում մթության մեջ» ներկայացումների համար
* Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակ (1951)՝ Ա. Սուրովի «Լուսաբացը Մոսկվայի վրա» ներկայացման համար
* Լենինի չորս շքանշան (1945, 1949, 1971, 1973)
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի երկու շքանշան (1947, 1964)
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալ
* Մոսկվայի 800-ամյակին նվիրված հուշամեդալ

## Հիշատակ
### Հուշատախտակներ
* Դոնի Ռոստով, տեղադրված է այն տան պատին, որտեղ նա ապրել է 1936-1940 թվականներին։
* Մոսկվա, 1980 թվականին տեղադրվել է Տվերսկայա փողոցի 15-րդ տան պատին, որտեղ նա ապրել է 1940-1977 թվականներին։ Հեղինակներ՝ քանդակագործ Մ. Ռոմանովսկայա և ճարտարապետ Ի. Ստուդենիկին։

### Արխիվ
Յուրի Զավադսկու հսկայական արխիվը պահվում է Ռուսաստանի գրականության և արվեստի պետական արխիվում և ներառում է 2624 փաստաթուղթ (1863-1977 թթ.):

Արխիվի հիմնական մասը կազմում են ռեժիսորական գործունեության նյութերը, նշումներ, նկարներ (դեկորացիաների, կահույքի, դիմահարդարման և թատերական ներկայացումների հանդերձանքի էսքիզներ, տիպաժների, տղամարդկանց ու կանանց ֆիգուրների, բնապատկերների ուրվանկարներ և այլն՝ ընդհանուր առմամբ ավելի քան 1300 գծանկար):

Այստեղ են պահվում նաև Զավադսկու ձեռագրերը՝ հոդվածներ, գրառումներ, հարցազրույցներ և նամակագրություն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Завадский Ю. А.* Учителя и ученики. — М.: Искусство, 1975. — 335 с.
* *Завадский Ю. А.* Об искусстве театра / Предисл. П. А. Маркова. — М.: ВТО, 1965. — 347 с.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Յուրի Զավադսկու մասին Կինոյի նոր հանրագիտարանում
* Յուրի Զավադսկու արխիվի մասին տեղեկություններ Ռուսաստանի գրականության և արվեստի պետական արխիվի կայքում  

Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Ե․ Վախթանգովի անվան թատրոնի անձինք
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թատերական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ռուս դերասաններ
Կատեգորիա:Ռուս թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուս կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ռուս ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Վագանկովյան գերեզմանատանը թաղվածներ