Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի

**Ալի իբն ալ-Հուսեյն ալ-Իսֆահանի** (), որը հայտնի է նաև որպես Աբու ալ-Ֆարաջ (ամբողջական ձևը՝ Աբու ալ-Ֆարաջ Ալի իբն ալ-Հուսեյն իբն Մուհամմադ իբն Ահմադ իբն ալ-Հեյսամ ալ-Ումավի ալ-Մարվանի ալ-Իսֆահանի) () գրող, պատմաբան, տոհմաբան, բանաստեղծ, երաժշտագետ և գրիչ էր։ Նա արաբական ծագում ուներ, սերում էր կուրեյշ ցեղից և հիմնականում բնակվում էր Բաղդադում։ Նա առավել հայտնի է որպես «Քիթաբ ալ-Աղանի» («Երգերի գիրք») աշխատության հեղինակ, որը ներառում է տեղեկություններ արաբական երաժշտության ամենավաղ վկայագրված ժամանակաշրջանների (7-9-րդ դարեր) և բանաստեղծների ու երաժիշտների կյանքի մասին՝ նախաիսլամական ժամանակաշրջանից մինչև ալ-Իսֆահանիի ժամանակները։ Հաշվի առնելով արաբական երաժշտության պատմության փաստաթղթավորման գործում ունեցած իր ներդրումը, Ջորջ Սավան ալ-Իսֆահանիին բնութագրում է որպես «ժամանակակից ազգային-երաժշտագիտության իսկական մարգարե»։

## Ամսաթվեր
Ալ-Իսֆահանիի ծննդյան և մահվան ընդհանուր ընդունված ամսաթվերն են 897-898 թվականները և 967 թվականները՝ հիմնվելով ալ-Խատիբ ալ-Բաղդադիի տված ամսաթվերի վրա, որն իր տեղեկատվությունը հիմնել է ալ-Իսֆահանիի աշակերտ Մուհամմադ իբն Աբի ալ-Ֆավարիսի վկայության վրա։ Այնուամենայնիվ, այս ամսաթվերի հավաստիությունը պետք է զգուշորեն դիտարկել։ Ոչ մի աղբյուր նրա մահը չի տեղադրում 967 թվականից առաջ, բայց մի քանիսը այն տեղադրում են ավելի ուշ։ Այս ամսաթվերը հակասում են ալ-Իսֆահանիին վերագրվող «Քիթաբ Ադաբ ալ-ղուրաբա» («Օտարների էթիկետի գիրք») 967 թվականի հիշատակմանը, որտեղ նշվում է, որ նա երիտասարդության ծաղկման շրջանում է (ֆի այյամ ալ-շաբիբա վա-լ-սիբա)։ Նրա ծննդյան և մահվան մոտավոր ամսաթվերի հաշվարկը իր ուսանողների և անմիջական տեղեկատուների կյանքի տևողությամբ ենթադրում է, որ նա ծնվել է 902 թվականից առաջ և մահացել 960 թվականից հետո։

## Կենսագրություն
Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանին ծնվել է Պարսկաստանի Սպահան քաղաքում (ներկայիս Իրան), բայց երիտասարդությունն ու վաղ ուսումնառությունն անցկացրել է Բաղդադում (ներկայիս Իրաք): Նա վերջին օմայյան խալիֆա Մարվան II-ի անմիջական ժառանգն էր և, հետևաբար, կապված էր ալ-Անդալուսի օմայյան կառավարիչների հետ և, կարծես, նամակագրություն է պահպանել նրանց հետ և նրանց ուղարկել իր որոշ աշխատություններ: Նա հայտնի դարձավ վաղ արաբական հնությունների իր գիտելիքներով։

Նրա հետագա կյանքն անցել է իսլամական աշխարհի տարբեր մասերում, այդ թվում՝ Հալեպում՝ համդանի նահանգապետ Սեյֆ ալ-Դաուլայի հետ (ում նա նվիրել է «Երգերի գիրքը»), իսկ Ռեյում՝ Բուի վեզիր Իբն Աբբադի հետ։

## Ընտանիք
«Ալ-Իսֆահանի» մակդիրը վերաբերում է իրանական բարձրավանդակում գտնվող Սպահան քաղաքին։ Ալ-Իսֆահանիի ծննդավայրը նշելու փոխարեն, այս մակդիրը, կարծես, տարածված է ալ-Իսֆահանի ընտանիքի համար։ Ալ-Իսֆահանիի հայրական ազգականների մասին յուրաքանչյուր հղում ներառում է «ալ-Իսֆահանի» հատկանիշը։ Իբն Հազմի (994-1064) խոսքերով՝ վերջին օմայյան խալիֆի՝ Մարվան իբն Մուհամմադի (691-750), ալ-Իսֆահանիի նախնու, որոշ ժառանգներ բնակություն են հաստատել Իսֆահանում։ Այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ ալ-Իսֆահանիի ընտանիքի պատմության վերաբերյալ ամենավաղ տեղեկությունները վերաբերում են միայն նրա նախապապի՝ Ահմադ իբն ալ-Հայթամի սերնդին, որը բնակություն է հաստատել Սամարայում 835-836 և 847 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում։

Հիմնվելով ալ-Իսֆահանիի «Քիթաբ ալ-Աղանի» մեջ արտոնյալ կյանքով ապրելու վրա, Ահմադ իբն ալ-Հայթամը, կարծես, արտոնյալ կյանք է վարել Սամառռայում, մինչդեռ նրա որդիները լավ կապեր ունեին Աբբասյան մայրաքաղաքի այդ ժամանակվա վերնախավի հետ: Նրա որդին՝ Աբդ ալ-Ազիզ իբն Ահմադը, «ալ-Մութավաքքիլի (կառավարել է 847-861) օրոք բարձրաստիճան գրիչներից մեկն էր»։ Մեկ այլ որդի՝ Մուհամմադ իբն Ահմադը (ալ-Իսֆահանիի պապը) կապված էր աբբասյան պաշտոնյաների՝ վեզիր Իբն ալ-Զայյաթի, գրիչ Իբրահիմ իբն ալ-Աբբաս ալ-Սուլիի և վեզիր Ուբայդալլահ իբն Սուլեյմանի հետ, ինչպես նաև Տալիբյան նշանավոր անձանց, այդ թվում՝ ալ-Հուսեյն իբն ալ-Հուսեյն իբն Զայդի, որը Բանու Հաշիմի առաջնորդն էր։ Աբբասյան արքունիքի հետ սերտ կապերը շարունակվել են Մուհամմադի որդիների՝ ալ-Հասանի և ալ-Հուսեյնի (ալ-Իսֆահանիի հոր) հետ։

Աղանիի տարբեր տեղերում ալ-Իսֆահանին հիշատակում է Յահյա իբն Մուհամմադ իբն Թավաբան (Ալ Թավաբայից) մոր կողմից իր պապն էր։ Հաճախ ենթադրություն է արվում, որ Թավաբայի ընտանիքը, լինելով շիիթ, իր աղանդավորական հակումները ժառանգել է ալ-Իսֆահանիին։ Այնուամենայնիվ, Թավաբա ընտանիքին որպես շիիթ նույնականացնելը հանդիպում է միայն ավելի ուշ աղբյուրում՝ Յակուտի (1178-1225) աշխատության մեջ։ Մինչդեռ Աբբասյան խալիֆայության ներքո աշխատող շատ էլիտար ընտանիքներ հակված էին շիիթական լինելուն, իրականում դաշնակից էին Ալիից ծագող անձանց կամ նրանց կողմնակիցների հետ, չկան ապացույցներ, որ Թավաբա ընտանիքի անդամները ընդունել են շիիզմի ծայրահեղ ձև։

Ինչպես արքունիքի շատ անդամներ, ալ-Իսֆահանիի ընտանիքը նույնպես բարեկամական հարաբերություններ էր պահպանում Ալիի սերնդի հետ և դաշինքներ էր կնքում այնպիսի ընտանիքների հետ, ինչպիսին է Թավաբա ընտանիքը, որոնք կիսում էին Ալիի և ալիդների նկատմամբ իրենց մեծարանքը: Այնուամենայնիվ, դժվար է նույնականացնել ալիդների նկատմամբ նման հարգալից վերաբերմունքը դավանանքային պատկանելության առումով՝ հաշվի առնելով ալ-Իսֆահանիի ընտանիքի մասին սակավ տեղեկատվությունը և այդ ժամանակ դավանանքային ինքնությունների փոփոխականությունը:

## Աշխատանքներ
Ալ-Իսֆահանին առավել հայտնի է որպես «Քիթաբ ալ-Աղանի» («Երգերի գիրք») հեղինակ, որը ավելի քան 20 հատոր և հրատարակություն ունեցող հանրագիտարան է: Այնուամենայնիվ, նա նաև գրել է բանաստեղծություններ, Միջագետքի և Եգիպտոսի վանքերի մասին բանաստեղծությունների ժողովածու և տոհմաբանական աշխատություն:

* Քիթաբ ալ-Աղանի (كتاب الأغاني) «Երգերի գիրքը» արաբական երգերի ժողովածու է, որը հարուստ է տեղեկատվությամբ արաբ և պարսիկ բանաստեղծների, երգիչների և այլ երաժիշտների մասին 7-ից 10-րդ դարերի այնպիսի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են Մեքքան, Դամասկոսը, Սպահանը, Ռեյը, Բաղդադը և Բաշարան: «Երգերի գիրքը» պարունակում է հին արաբական ցեղերի և Օմայանների արքունիքի կյանքի մանրամասներ և ներկայացնում է արաբական քաղաքակրթության ամբողջական պատկերը՝ նախաիսլամական ջահիլիայի դարաշրջանից մինչև իր ժամանակները։ Աբու ալ-Ֆարաջը օգտագործում է դասական արաբական տոհմաբանական հնարքը կամ իսնադը (փոխանցման շղթա)՝ հեղինակների և կոմպոզիտորների կենսագրական տվյալները ներկայացնելու համար։ Չնայած սկզբնապես բանաստեղծությունները երաժշտության տակ էին դրվել, երաժշտական ​​նշաններն այլևս ընթեռնելի չեն։ Աբու լ-Ֆարաջը ընդհանուր առմամբ 50 տարի է ծախսել այս ստեղծագործությունը ստեղծելու վրա, որը մնում է կարևոր պատմական աղբյուր։ Առաջին տպագիր հրատարակությունը, որը հրատարակվել է 1868 թվականին, պարունակում էր 20 հատոր։ 1888 թվականին Ռուդոլֆ Էռնստ Բրյունովը հրատարակել է 21-րդ հատորը՝ Բուլաք հրատարակության մեջ չպարունակվող կենսագրությունների ժողովածու, որը խմբագրվել է Մյունխենի թագավորական գրադարանի ձեռագրերից։
* «Մակաթիլ ալ-Տալիբիյին» (مقاتل الطالبيين), «Տալիբիների կռիվներ», Աբու Տալիբ իբն Աբդ ալ-Մուտտալիբի ժառանգների ավելի քան 200 կենսագրությունների ժողովածու՝ Մուհամմադի ժամանակներից մինչև գրքի գրությունը 925/6 թվականներին, որը մահացել է ոչ բնական ճանապարհով։ Ինչպես Աբու ալ-Ֆարաջն է նշել իր աշխատության նախաբանում, նա ներառել է միայն այն Տալիբներին, որոնք ապստամբել են կառավարության դեմ և սպանվել, կոտորվել, մահապատժի ենթարկվել կամ թունավորվել, ապրել են գետնի տակ, փախել կամ մահացել գերության մեջ։ Աշխատությունը հիմնական աղբյուր է Օմայան և Աբբասյան ընտանիքների ապստամբությունների համար և հիմնական աղբյուր է Հաշիմյանների հանդիպման համար, որը տեղի է ունեցել Օմայան խալիֆ ալ-Վալիդ II-ի սպանությունից հետո՝ Մեքքայի և Մեդինայի միջև գտնվող ալ-Աբվա գյուղում։ Այս հանդիպման ժամանակ ալ-Աբդալլահը ստիպեց հասիմցիներին հավատարմության երդում տալ իր որդի Մուհամմադ ալ-Նաֆս ալ-Զաքիյային՝ որպես նոր Մահդիի։
* Քիթաբ ալ-Իմա'աշ-Շավա'իր (كتاب الإماء الشواعر) «Բանաստեղծ-ստրուկների գիրքը», Աբբասյանների ժամանակաշրջանի բանաստեղծ ստրուկների մասին պատմությունների ժողովածու։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:10-րդ դարի արաբներ
Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ