Ստեփանավան

**Ստեփանավան** մինչև 1923 թվականը՝ **Ջալալօղլի**, քաղաք Հայաստանի Լոռու մարզում, գտնվում է մայրաքաղաք Երևանից 137 կմ հյուսիս և մարզկենտրոն Վանաձորից 36.8 կմ հյուսիս, Երևանի և Թբիլիսիի միջև կես ճանապարհին։ 2022 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ քաղաքի բնակչությունը կազմում է 17,681մարդ, տարածքը՝ 53,07.9 հա։

## Անուն
1810 թվականին տարածքը կրել է Ջալալօղլի (Ջալալի որդի՝ իրանալեզու ծագումնաբանությամբ) անվանումը՝ ի պատիվ Արցախի իշխանական տոհմի՝ Հասան-Ջալալյանների։ Այս մասին է վկայում Ստեփանավանի քաղաքային գերեզմանատանը պահպանված հուշաքարը հետևյալ հայատառ մակագրությամբ՝ «Ավանս հիմնեց որդին իշխան Դավիթ Հասան Ջալալյանց՝1810»: 1923 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Լոռու Գավգործկոմի որոշմամբ քաղաքն անվանափոխվել է ի պատիվ հեղափոխական գործիչ Ստեփան Շահումյանի։

## Բնակչություն
Ստեփանավանի ազգային կազմը հիմնականում միատարր է, կան հույներ, ռուսներ, եզդիներ, վրացիներ: Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 44%, կանայք` 56%: 

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)

ImageSize  = width:500 height:250
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:30000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1831 text:1831
  bar:1897 text:1889
  bar:1926 text:1836
  bar:1939 text:1939
  bar:1957 text:1957
  bar:1989 text:1989
  bar:2010 text:2010
  bar:2025 text:2025

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
 bar:1831 from:0 till:148
 bar:1897 from:0 till:3324
 bar:1926 from:0 till:4973
 bar:1939 from:0 till:6057
 bar:1957 from:0 till:25000
 bar:1989 from:0 till:22000
 bar:2010 from:0 till:23782
 bar:2025 from:0 till:17681
PlotData=
 bar:1831 at: 148 fontsize:S text: 148 shift:(-8,5)
 bar:1897 at: 3324 fontsize:S text: 3324 shift:(-10,5)
 bar:1926 at: 4973 fontsize:S text: 4973 shift:(-10,5)
 bar:1939 at: 6057 fontsize:S text: 6057 shift:(-10,5)
 bar:1957 at: 25000 fontsize:S text: 25000 shift:(-10,5)
 bar:1989 at: 22000 fontsize:S text: 22000 shift:(-10,5)
 bar:2010 at: 23782 fontsize:S text: 23782 shift:(-10,5)
 bar:2025 at: 17681 fontsize:S text: 17681 shift:(-10,5)


## Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է Ձորագետի հովտում, գետին հարակից հարթավայրի վրա, Բազումի լեռնաշղթայից հյուսիս, 1400մ բարձրության վրա: Հեռավորությունը Երևանից 137 կմ է, Վանաձորից՝ 36,8 կմ։
Ծովի մակարդակից 1400 մ բարձրության վրա, մերձակա լեռնագագաթը անտառապատ Արջասար սարն է, որը ծովի մակերևույթից բարձր է 1819 մ։

## Կլիմա
Ունի բարեխառն չափավոր խոնավ կլիմա։ Միջին ջերմաստիճանը հունվարին -4,2°C է, հունիսին՝ +16,7&nbsp;°C, տեղումների տարեկան միջին քանակը՝ 683 մմ։ Ձմեռները ձյունառատ են։ Շրջակայքում կան անտառներ, բնական շինանյութերի մեծ պաշարներ։ Քաղաքն իր բնակլիմայական պայմանների շնորհիվ հանդիսանում է Հայաստանի առողջարանային բնակավայրերից մեկը։

Ստ. Շահումյանը Ստեփանավան քաղաքի կլիման և բնությունը համեմատել է Շվեյցարիայի բնության և կլիմայի հետ։

## Պատմություն
Մ. թ.ա. 2-րդից 1-ին դարերում ներկայիս Ստեփանավանն իր շրջակայքով կազմել է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Տաշիր գավառի մի մասը և մտել է Արտաշեսյան թագավորության մեջ։ Մ.թ. 1-ից 4-րդ դարերում եղել է Արշակունյաց թագավորության կազմում։ 385 թվականին Մեծ Հայքի բաժանումից հետո Տաշիր գավառի մեջ մնացել է հայկական մարզպանության կազմում։ 10-րդ դարում եղել է պատմական Տաշիր-Ձորագետի (Կյուրիկյանների) թագավորության մայրաքաղաքը՝ Լոռե բերդաքաղաքով։ Դավիթ Անհողինի (989-1048 թթ.) օրոք Կյուրիկյանների թագավորությունը հզորացավ և ընդլայնեց թագավորության տարածքները, իսկ Ստեփանավանի տարածքը «Լոռե» անվանումով կազմել է թագավորության կալվածքի մի մասը։ 1185 թվականից սկսած Ստեփանավանն իր շրջակա տարածքներով Լոռու կազմում տրվել է Զաքարյաններին։

1118-1122 թվականներին վրաց թագավոր Դավիթ Շինարարը մաքրել է Լոռին թուրք սելջուկներից և այն միացրել Վրաստանին։ 17-րդ դարի սկզբին Ստեփանավանի տարածք են գաղթել Շահ Աբասի հալածանքներից փախած հայեր և հիմնել են Չեչմանիս բնակատեղին։1801 թվականին Տաշիր գավառի կազմում Ստեփանավանի տարածքը նույնպես կցվել է Ռուսաստանին։ Այդ տարիներին Ցարական Ռուսաստանի Եկատերինա կայսրուհու գահակալության ժամանականերից այս տարածքներ են աքսորվել մեծ թվով սպաներ, նաև կուսանոցների կույսեր, ովքեր ընտանիք կազմելով հիմնել են Սլաբոդկա անունով նոր թաղամասը։ Ներկայումս դրանք Կոմիտաս, Մայակովսկի, Անդրանիկ փողոցներն են, ուր մինչև հիմա էլ կան ռուսական տիպի տներ։ Անդրանիկ (նախկին՝ Լենինի) փողոցի 64 տան են 1883-1889 թվականներին բնակվել է ռուս բանաստեղծ Վլադիմիր Մայակովսկու մայրը ծնողների հետ։

1810 թվականին տարածքը հանդես է եկել որպես քաղաք և կրել է Ջալալօղլի («Ջալալի որդի» պարսկալեզու ծագումնաբանությամբ.) անվանումը՝ ի պատիվ Արցախի իշխանական Հասան-Ջալալյաններ տոհմի։ Այս մասին է վկայում Ստեփանավանում գտնվող գերեզմանատան հուշաքարը՝ «Ավանս հիմնեց որդին իշխան Դավիթ Հասան-Ջալալյանց՝ 1810»։

19-րդ դարում Ջալալօղլին եղել է Լոռու միակ քաղաքը։ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով այստեղ գործել է չորսամյա երկսեռ դպրոց, որտեղ 1879-1883 թվականներին. սովորել է մեծ գրող Հովհաննես Թումանյանը։ 19-րդ դարի վերջին այս դպրոցում է դասավանդել ազգային- ազատագրական շարժման հայտնի գործիչ, դաշնակցական Հովսեփ Արղությանը։

1918 թվականին գարնանը Ջալալօղլիում է գտնվել հայկական բանակային կորպուսի դիվիզիան՝ ազգային ազատագրման շարժման հերոս, գեներալ-մայոր Անդրանիկ Օզանյանի գլխավորությամբ, երկու օր կռիվ մղել թուրքական կանոնավոր զորքի դեմ, որը սկսվել է Ստեփանավան համայնքի Ուրասար գյուղի մոտ գտնվող Կլին գորա տեղանքի, ապա Ստեփանավանից Արմանիս տանող ճանապարհին։ Նույն թվականին, երբ Հայաստանի և Վրաստանի միջև տեղի է ունենում զինված բախում, ստեղծվում է Լոռու «Չեզոք գոտին», որտեղ ընդգրկվում է նաև Ստեփանավանի տարածաշրջանը։

1921 թվականի փետրվարի 11-ին Լոռու «Չեզոք գոտին» վերացվեց, և Ստեփանավանը՝ շրջակա գյուղերով միացվեց Լոռի-Փամբակի գավառին։

1931 թվականից հրատարակվել է «Սոցիալիստական անասնապահություն» թերթը (1962-1997 թվականներին «Փարոս»), 1991-1995 թվականներին հրատարակվել է «Լոռե» շաբաթաթերթ։

1923 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Լոռու Գավգործկոմի որոշմամբ ի պատիվ հեղափոխական գործիչ Ստեփան Շահումյանի, Ջալալօղլին վերանվանվել է Ստեփանավան, որտեղ 1934 թվականին բացվել է նրա տուն-թանգարանը։ 1938 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ՀՍՍՌ Գերագույն Սովետի նախագահության հրամանագրով Ստեփանավանը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ։ 

1988 թվականի երկրաշարժը մեծ վնասներ է պատճառել Ստեփանավանին: Նախկին առողջարարական քաղաքի տնտեսության հիմնաքարն է դարձել խոշոր եղջերավոր անասնապահությունը:

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Ստեփանավան քաղաքը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։ Այդպիսի հուշարձաններից են տարբեր դարերով թվագրվող ամրոցներ, բնակատեղիներ, եկեղեցիներ, մատուռներ, գերեզմանոցներ և այլն։ Քաղաքի տարածքում գտնվող 62 հուշարձան 2004 թվականի դրությամբ ընդգրկված է եղել Հայաստանի Հանրապետության պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում որպես պետության կողմից պահպանվող օբյեկտներ՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է, որը կառուցել են Օրբելյան իշխանները 11-12 դդ, Սուրբ Նշան մատուռը կառուցվել է 1870-ական թվականներին, Ստեփան Շահումյանի հուշարձանը և տուն-թանգարանը։


Պատկեր:Ստեփան Շահումյանի հուշարձանը Ստեփանավանում, Հայաստան.jpg|Ստեփան Շահումյանի հուշարձանը Ստեփանավանում
Պատկեր:Shaumyan3.jpg|Ստեփան Շահումյանի տուն-թանգարան
Պատկեր:Stepanavan1.jpg|Սուրբ Սարգիս եկեղեցի
Պատկեր:Սուրբ Նշան.jpg|Ստեփանավանի սբ. Նշան մատուռ
Պատկեր:Ստեփանավանի Սբ. Ամենափրկիչ մատուռը, 13-րդ դար.jpg|Ստեփանավանի Սբ. Ամենափրկիչ մատուռը, 13-րդ դար
Պատկեր:Դպրոցի մոտ1.jpg|Դպրոցի մոտ


## Հայտնի ստեփանավանցիներ
*Ավետիք Սահակյան (ՀՀԴ անդամ, հասարակական քաղաքական գործիչ, 1918 թվականի առաջին խորհրդարանի նախագահ)։
*Մացակ Պապյան - ՀՍՍՌ Գերագույն Սովետի նախագահության նախագահ
*Ցոլակ Վարդազարյան - դիրիժոր, մենակատար, Հայաստանում ջազի հիմնադիրներց։
* Սոս Սարգսյան (Հայաստանի թատրոնի և կինոյի հայ անվանի դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ)։
* Յակով Խաչիկյան (հայ փիլիսոփա, ակադեմիկոս, «Ստեփանավանցիներ» հանրագիտարանի հեղինակ)։
*Աշիկ Սահակյան - սեյսմաբան, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու
*Միքայել Գրիգորյան - գեներալ-լեյտենանտ, ՀՀ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ
*Արայիկ Թունյան - ԵԱՏՄ դատարանի դատավոր
* Սուրեն Պապիկյան Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար,
* Նիկոլայ Ժիրնով - Ուկրաինայի ԶՈւ աջակցության ուժերի հրամանատարության նախկին ղեկավար։

## Քույր-քաղաքներ
*  Վիսբադեն, Գերմանիա
*  Դեսին-Շարպյո, Ֆրանսիա

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
* Ստեփանավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)

## Արտաքին հղումներ
* Ստեփանավանի քաղաքային գրադարանի կայք։ 

Կատեգորիա:1810 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1810 հիմնադրումներ Հայաստանում

Կատեգորիա:Ստեփանավան համայնքի բնակավայրեր