Թագուհին հայոց

«**Թագուհին հայոց»**, հայ գրող Սերո Խանզադյանի վեպը։ Հրատարակվել է 1978 թվականին։

## Գնահատական
Խանզադյանի այս վեպում ուշադրության կենտրոնում ազգային գոյության խնդիրն է։ «Վեպի նյութն առնված է մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակում գոյատևած՝ հայերի բնօրրան Հայասայի կյանքից։ Վիպասանի այս մատյանը ծրագրային, անգամ որոշ առումով բանավիճային-դիդակտիկ ստեղծագործություն է։ Նրա ծննդյան շարժառիթներից Ս․ Խանզադյանը առանձնացնում է երկուսը։ Նախ՝ գրողի ձգտումը ընթերցողին ծանոթացնել մեր պատմության հեռավոր, առասպելական ու քիչ հայտնի շրջանին («ժողովրդին վերադարձնել հազարամյակների վաղեմություն ունեցող նրա պատմությունը») և ապա՝ ցույց տալ այն իրական-պատմական կապը, որ առկա է հայկական բարձրավանդակում մ․թ․ա․ II հազարամյակում գոյություն ունեցած Հայասա պետության և պատմական Հայաստանի միջև»։

## Սյուժե
Վեպը կազմված է երեք վիպասանություններից։ Առաջին վիպասանության մեջ պատմվում է, որ հայոց թագուհի Մարի-Լույսը պալատի մեծ քուրմ Տաղի-Հուսակի և ստրուկ Արբոկ Պերճի հետ գնում է Ներիկ քաղաք՝ Արամազդ աստծո ոտքը։ Մի գուշակ թագուհուն ասել էր, որ նա աստվածների կործանման և շատ մարդանց մահվան պատճառը կդառնա։ Մարի-Լույսի ամուսինը թագաժառանգ Կարաննին էր։ Քանի որ արքայի կինը մահացել էր, Մարի-Լույսը, թագաժառանգի կինը լինելով, միանգամից դարձել էր թագուհի։ Նա ցանկանում էր բոլոր աստվածների տաճարները քանդել, դրանց տեղերում բերդեր կառուցել՝ թողնելով միայն Արամազդի տաճարը։ Այդ շրջանում Հայասային թշնամի էր հարևան Խաթթի երկիրը, և թագուհին այնտեղ անընդհատ լրտեսներ էր ուղարկում։ Իսկ Հայասայի ներքին խարդավաքների դեմ պայքարում էր Կարաննին․ խռովարար ցեղապետ Ուրսի Այրուկին նա փորձում է ծովում խեղդել։ Զորավար Կաշ Բիխունին էլ հպարտանում է արքայի ուժով։ Խաթթի թագավոր Մուրսիլիսը Կարաննիից պահանջում է վերադարձնել իր երկրից Հայասա փախածներին, սակայն Կարաննին հրաժարվում է։ Ապա ասում է, որ հաշտության կգա այն ժամանակ, երբ Մարի-Լույսը մի անգամ մարմնով զարդարի իր անկողինը։ Թեպետ թագուհին էլ անդադար աղոթում էր արքայի համար, սակայն նա Տաղի-Հուսակի հանդեպ փոխադարձ զգացմունքներ ուներ։ Մարի-Լույսը գերի է վերցվում։ Պղնձագործ Մինայի դուստր Նուարը շտապում է արքային լուր հասցնելու այն մասին, որ թագուհին վտանգի մեջ է։ Նա արքայի հետ գիշերներ է անցկացնում։ Այդ ժամանակ ընդունելի էր, որ երիտասարդ աղջիկներն իրենց կուսությունը զոհաբերեն արքային, իբրև թե դրանով ավելի սիրելի են դառնում աստվածներին։

Երկրորդ վիպասանության մեջ պատմվում է, որ գերեվարված թագուհին ենթարկվում էր խեթ քուրմ Վարաշի բոլոր ցանկություններին՝ վստահ լինելով, որ վրեժի ժամը կգա։ Նա իրավիճակ է ստեղծում, թե Վարաշն ուզում է խլել իրեն Մուրսիլիսից, և Մուրսիլիսը նրան ցից հանել է տալիս։ Կարաննին Տաղի-Հուսակին ուղարկում է՝ թագուհուն գերությունից փախցնելու։ Սակայն Մարի-Լույսը նրան ետ է ուղարկում՝ ասելով, որ ինքը պիտի մնա և ջարդուփշուր անի խեթերի աստծուն։ Այս լուրն իմանալով Կարաննին զարմանում է, որ անգամ գերության մեջ թագուհին մնում է իրա ապավենը։ Թագուհին թունավորում է այն փղերին, որոնք պիտի Հայասայի դեմ ճակատամարտի ուղարկվեին։ Մարտը շարունակվում է մի ամբողջ օր։ Մարի-Լույսը թունավոր նետով խոցում է Մուրսիլիսի և Տադուխեպայի որդի Նանազիտիին։ Խեթերը հանձնվում են և պարտվում։ Մուրսիլիսը գերի է վերցվում, սակայն սպանվում է։ Բայց նրա կնոջ՝ Երես Հեպիտիի գրով Թեգարամա երկիրը վերադարձվում է Հայասային։ Թագուհին ներքինացնել է տալիս բոլոր խեթ քրմերին և առաջինը՝ Վարաշին։ Արբոկ Պերճին ամուսնացնում են Երեսի հետ, սակայն Արբոկն ապստամբում է թագավորության դեմ։

Երրորդ վիպասանության մեջ պատմվում է, որ թագուհին միայն մի աստծո՝ Արամազդի պաշտամունքն է թողնում։ Թագավորը մահանում է, և թագաժառանգ Կարաննին դառնում է թագավոր։ Կարաննին Նուարի հետ մեկնում է ամառանոց, նրա համար տաճար կառուցել տալիս։ Մարի-Լույսը սրանից շատ է վշտանում։ Նա հրամայում է քանդել բոլոր տաճարները, բերդեր ու ամրություններ կառուցել։ Հրամայում է նաև, որ տաճարի բոլոր քրմուհիները զավակ ունենան։ Թագուհին Արբոկ Պերճի երեսին ասում է, որ ինքը գիտի, որ նրա ապստամբության գլխավոր պատճառը Նուարն է, թագավորի ձեռքից Նուարին խլելը։ Թագուհին մի ստրուկ է բերել տալիս և Արբոկի առաջ գլուխը կտրում՝ ասելով, որ այդպես էլ արքան է երկրի գլուխը։ Սակայն Արբոկ Պերճը թալանում է անգամ Արամազդ աստծո տաճարը։ Թագուհին իր օթևանում փաղաքշանքով մոտենում է նրան, փեշի տակից հանում դաշույնը և կտրում ապստամբի գլուխը։ Գերությունից վերադառնալուց հետո թագուհին թույլ չէր տվել, որ արքան դիպչի իրեն՝ ասելով, որ օտարի կողմից ապականված է։ Հայասայի մեծ քուրմ Արվանդ Բիխունին էլ լուրեր է տարածում, թե թագուհու զավակը խեթ քրմից է, և նա դավաճանել է արքային։ Նրան տանում են՝ զոհելու Շանթ աստծուն։ Հագուստները և զարդերը հանելիս թագուհին ասում է, որ եկել էր՝ փրկելու մարդկանց, սակայն մարդիկ սպանում են իրեն։ Զոհաբերությունն անում է Բիխունին։ Վերջում Տաղի-Հուսակն էլ նրան է սպասում և ասում, որ Մարի-Լույսը աստվածացավ, և այսուհետ ունեն նոր աստվածուհի, որին պիտի երկրպագեն։

## Կերպարներ
● Մարի-Լույս

● Կարաննի

● Տաղի-Հուսակ

● Արբոկ Պերճ

● Մինա

● Նուար

● Մուրսիլիս

● Երես Հեպիտի

● Նանազիտի

● Արվանդ Բիխունի

● Կամա Վարաշ

● Կաշ Բիխունի

● Բագրատ Դոլա

● Ուրսի Այրուկ

● Արտիթ Արար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1978 գրքեր