Վուլվոդինիա

**Վուլվոդինիա**, քրոնիկ ցավային վիճակ, որն ախտահարում է վուլվայի շրջանը և ի հայտ է գալիս առանց հստակ հայտնաբերվող պատճառի։ Ամենատարածված գանգատներն են այրոցը և գրգռվածության զգացումը։ Միջազգային վուլվովագինալ հիվանդությունների ուսումնասիրության ընկերության (ISSVD) սահմանմամբ՝ ախտորոշումը հաստատելու համար ախտանշանները պետք է պահպանվեն առնվազն երեք ամիս****։

## Պատճառագիտություն և ախտորոշում
Վուլվոդինիայի պատճառները դեռ լիովին պարզաբանված չեն, սակայն հայտնի են դրա մի քանի ենթատեսակներ՝ յուրաքանչյուրը տարբեր ախտաբանությամբ առաջացած։ Հնարավոր գործոնների շարքում նշվում են նյարդային վերջավորությունների ավելցուկը, հորմոնալ անհավասարակշռությունը, բորբոքումը և մկանային ֆունկցիայի խանգարումները։ Հիվանդության վրա ազդող այլ գործոններ կարող են լինել գենետիկական, իմունոլոգիական և հնարավոր է սննդային։ Ախտորոշումը կատարվում է այլ հնարավոր ախտաբանությունների բացառման սկզբունքով, և որոշ դեպքերում կարող է պահանջվել համապատասխան շրջանի բիոպսիա, սակայն դա պարտադիր չէ։

## Բուժում և համաճարակաբանություն
Վուլվոդինիայի բուժումը կարող է ընդգրկել տարբեր մոտեցումներ, սակայն քանի որ հիվանդության մի քանի ենթատեսակ կա, ոչ մի մեթոդ ամբողջությամբ արդյունավետ չէ, և նրանց արդյունավետությունը հաստատող ապացույցները հաճախ սահմանափակ են։ Այս մոտեցումների թվում ներառվում են դեղորայքային բուժումը, կոնքի հատակի ֆիզիոթերապիան, վիրահատական միջամտությունները և խորհրդատվությունը։ Ակնկալվում է, որ վուլվոդինիան տարածվում է կանանց մոտ 10–28%-ի վրա։

## Ախտանիշներ
Վուլվոդինիայի ամենահատկանշական ախտանիշը ցավն է, որը կարող է բնութագրվել որպես այրոց, քորոց, գրգռվածություն կամ սուր ցավ՝ տեղակայված վուլվայում և հեշտոցամուտքի շրջանում։ Այն կարող է լինել մշտական, ընդմիջվող կամ հայտնվել միայն վուլվային հպվելիս, սակայն վուլվոդինիան սովորաբար երկարատև է։

Ախտանիշները կարող են հայտնվել մեկ տեղում («տեղային») կամ ամբողջ վուլվայի շրջանում («ընդհանուր»): Վուլվոդինիան կարող է առաջանալ սեռական հարաբերության ընթացքում կամ դրանից հետո, տամպոն տեղադրելու ժամանակ, կամ երկարատև ճնշում գործադրելու դեպքում՝ օրինակ նստելիս, հեծանիվ վարելիս կամ ձիարշավի ընթացքում։ Ցավը կարող է առաջանալ հպումից («հպումային») կամ լինել մշտական («ոչ հպումային»)։ Վուլվոդինիայի որոշ դեպքեր իդիոպաթիկ են, երբ կոնկրետ պատճառը հնարավոր չէ բացահայտել։

### Վեստիբուլոդինիա
Վեստիբուլոդինիա, նախկինում հայտնի որպես վուլվայի վեստիբուլիտի համախտանիշ (VVS) կամ պարզապես վուլվայի վեստիբուլիտ, վերաբերում է ցավին, որը կենտրոնացած է վեստիբյուլար շրջանում։ Ցավը սովորաբար արտահայտվում է տեղայնացված այրոցի կամ կտրող ցավային զգացողությամբ։

Վեստիբուլոդինիան վուլվոդինիայի ամենատարածված ենթատեսակն է՝ հատկապես նախադաշտանադադարային կանանց շրջանում։ Համախտանիշը տարածվում է մոտ 10%–15% կանանց վրա, ովքեր դիմում են գինեկոլոգիական օգնության։

### Կլիտորոդինիա
Վուլվոդինիայի ցավը երբեմն ընդգրկում է նաև կլիտորը․ այն կոչվում է կլիտորոդինիա։ Կլիտորոդինիան որոշ դեպքերում կարող է առաջանալ կլիտորի կպումներից, երբ կլիտորի գլխարկը սերտաճած է։ Ախտանշանները կարող են ներառել ցավ, գերզգայունություն կամ հակառակը՝ թերզգայունություն, թուլացած կամ բացակայող օրգազմ։ Կլիտորի կպումները հաճախ հանդիպում են սկլերոտիկ որքինով տառապող կանանց մոտ, սակայն դիտվում են նաև ընդհանուր բնակչության մոտ։ Կլիտորի կպումների տարածվածությունը պարզաբանված չէ։ Կլիտորոդինիան բժշկական հետազոտություններում հաճախ անտեսված է և կլինիկական պրակտիկայում քիչ ճանաչված խնդիր է։

## Պատճառագիտություն
Վուլվոդինիան ունի բազմաթիվ ենթատեսակներ և առաջացման տարբեր պատճառներ։ Հիմնականում այն համարվում է իդիոպաթիկ հիվանդություն, այսինքն՝ հստակ պատճառը չի հաջողվում պարզել։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր պատճառի հայտնաբերումը կարևոր է, քանի որ դրանից է կախված բուժման ճիշտ ընտրությունը։

Վուլվայի վեստիբուլում տեղակայված ցավը, որը հայտնի է որպես վեստիբուլոդինիա, ունի առնվազն երեք հիմնական ենթատեսակ․ նեյրոպրոլիֆերատիվ, հորմոն-միջնորդված, բորբոքային։ Նեյրոպրոլիֆերատիվ վեստիբուլոդինիան կարող է լինել ի ծնե կամ զարգանալ կյանքի ընթացքում և բնորոշվում է նյարդաթելերի ավելցուկային աճով։ Հորմոն-միջնորդված վեստիբուլոդինիան հաճախ կապված է հորմոնալ դեղամիջոցների կիրառման հետ, օրինակ՝ բերանային հակաբեղմնավորիչների։ Բորբոքային ձևը կարող է առաջանալ իմուն պատասխանի հետևանքով։

Այլ հնարավոր գործոնների թվում են Շյոգրենի համախտանիշը, որի բնորոշ ախտանիշներից է հեշտոցի քրոնիկ չորությունը, ինչպես նաև բորբոքման նկատմամբ գենետիկ հակվածությունը, ալերգիաները կամ տարբեր նյութերի նկատմամբ զգայունությունը (օրինակ՝ մեզում օքսալատների առկայությունը), աուտոիմուն հիվանդությունները՝ կարմիր գայլախտը, էկզեման կամ սկլերոտիկ որքինը։ Կարող են դեր ունենալ նաև վարակները (հեշտոցի սնկային վարակներ, բակտերիալ վագինոզ, HPV, HSV), վնասվածքները և նեյրոպաթիաները, այդ թվում՝ հեշտոցի շրջանում նյարդային վերջավորությունների ավելացած քանակը։ Որոշ դեպքերում վուլվոդինիան դիտվում է որպես սեռական օրգանների վիրահատությունների ոչ ցանկալի հետևանք, օրինակ՝ լաբիոպլաստիկայից հետո։ Մինչև 16 տարեկանը քիչ քանակի էստրոգեն պարունակող հորմոնալ հակաբեղմնավորիչների օգտագործումը կարող է բարձրացնել վուլվայի վեստիբուլիտի համախտանիշի զարգացման ռիսկը։ Բացի այդ, հորմոնալ հակաբեղմնավորիչներ օգտագործող կանանց մոտ, նույնիսկ առանց վեստիբուլիտի, նկարագրվել է ցավի զգայունության շեմի իջեցում, հատկապես հետին վեստիբուլում։ Որոշ կանանց դեպքում ցավի հիմնական պատճառ կարող է լինել կոնքի հատակի մկանների դիսֆունկցիան։

Վուլվոդինիան հաճախ համակցված է այլ ուղեկցող հիվանդությունների հետ, ինչպիսիք են՝ ֆիբրոմիալգիան, գրգռված աղու համախտանիշը, ինտերստիցիալ ցիստիտը, կոնքի հատակի դիսֆունկցիան, էնդոմետրիոզը, ինչպես նաև դեպրեսիան և անորեքսիան։

## Ախտորոշում
Վուլվոդինիա ախտորոշումը այն բացառություններից մեկն է, երբ պետք է ժխտվեն վուլվովագինալ այլ խնդիրները: Ախտորոշումը հիմնվում է հիվանդի բնորոշ գանգատների, հիմնականում նորմալ ֆիզիկական զննման արդյունքների և տարբերակիչ ախտորոշման ընթացքում հստակ պատճառի բացակայության վրա։ Ընդհանուր և տեղային ցավը տարբերակելու, ինչպես նաև ցավոտ շրջաններն ու դրանց ինտենսիվությունը պարզելու համար կիրառվում է բամբակյա ձողիկով փորձը։ Հաճախ հիվանդները նկարագրում են, որ նույնիսկ բամբակյա գնդիկի հպումը զգացվում է չափազանց ցավոտ՝ նման դանակի քերծածի։ Ցավի տեղակայման սխեմատիկ պատկերը կարող է օգտակար լինել ժամանակի ընթացքում դրա փոփոխությունները գնահատելու համար։ Պետք է կատարել հեշտոցի զննում և, ըստ անհրաժեշտության, անցկացնել հետազոտություններ՝ ներառյալ Պապ քսուքը, հեշտոցի pH-ի չափումը, սնկային կուլտուրանների առկայություն և ներկումը Գրամի եղանակով։ Սնկային կուլտուրան կարող է օգնել բացահայտելու դեղակայուն շտամերը։

Հարցումների տվյալներով՝ վուլվոդինիայի չափանիշներին համապատասխանող կանանց մոտ միայն կեսն է դիմում բժշկական օգնության։ Շատերը ստիպված են լինում այցելել մի քանի բժշկի, մինչև ճիշտ ախտորոշման հաստատումը։ Օգնության դիմածների միայն 2%-ից քիչ մասն է իրականում ստանում այս ախտորոշումը։ Շատ գինեկոլոգներ բավարար տեղեկացված չեն այս խանգարումների խմբի մասին։ Բացի այդ, տուժած կանայք հաճախ հապաղում են դիմել բժշկի քրոնիկ վուլվար ցավի պատճառով, հատկապես հաշվի առնելով, որ շատերի մոտ ախտանշանները սկսվում են սեռական կյանքի մեկնարկին համընթաց։ Տեսանելի նշանների բացակայության պատճառով բազմաթիվ հիվանդների մինչ ճիշտ ախտորոշում ստանալը ասել են, թե ցավը «իրենց գլխում է»։ Կանանց վուլվովագինալ ցավը հոգեբանական, այլ ոչ բժշկական պատճառներով բացատրելը պատմականորեն կապվում է ֆրոյդի հոգեվերլուծության ազդեցության հետ։

### Տարբերակիչ ախտորոշում
# Վարակներ՝ միզուղիների վարակ, կանդիդոզ, հերպես, մարդու պապիլոմավիրուս, վագինիտ 
# Մաշկային հիվանդություններ՝ սկլերոտիկ որքին, տափակ որքին
# Նեոպլազիա՝ Պեջեթի հիվանդություն, վուլվայի քաղցկեղ
# Նյարդաբանական խանգարումներ՝ հերպես վիրուսով ասոցված երկրորդային նևրալգիա, ողնաշարային նյարդի վնասում, ամոթույքային նյարդի սեղմում

Վերջին տարիներին մշակվել և կատարելագործվել են վուլվայի ցավի տարբեր պատճառների և ենթատեսակների ախտորոշման ալգորիթմները։ Կանանց սեռական առողջության ուսումնասիրման միջազգային ընկերությունը (ISSWSH) աջակցում է այս ախտորոշիչ ալգորիթմի կիրառմանը։

## Բուժում
Կան բուժման մի շարք տարբերակներ, սակայն դրանցից ոչ մեկը համընդհանուր արդյունավետությամբ չի առանձնանում։ Բուժման մոտեցումները ներառում են՝

### Դեղորայք
Վուլվոդինիայի բուժման համար կիրառվել են տարբեր դեղամիջոցներ, սակայն դրանց արդյունավետությունը հաստատող ապացույցները հաճախ սահմանափակ են։ Օգտագործվել են քսուքներ և նրբաքսուքներ, որոնք պարունակում են լիդոկաին, էստրոգեն կամ եռցիկլիկ հակադեպրեսանտներ։ Որոշ դեպքերում փորձ է արվում կիրառել հակադեպրեսանտներ և հակացնցումային դեղեր հաբերի ձևով, սակայն դրանք բավարար ուսումնասիրված չեն։ Ներարկվող միջոցներից օգտագործվել են ստերոիդներ և բոտուլոտոքսին, սակայն արդյունքները եղել են սահմանափակ արդյունավետությամբ։

### Ֆիզիոթերապիա
Վուլվոդինիա ունեցող շատ հիվանդների մոտ առկա է բարձր տոնուս ունեցող կոնքի հատակ, այսինքն՝ կոնքի հատակի մկանները մշտապես չափազանց լարված են։ Այս լարվածությունը կարող է նպաստել տվյալ շրջանում առաջացող ցավին։ Կոնքի հատակի ֆիզիոթերապիան կարող է օգնել նվազեցնել մկանային դիսֆունկցիան և հնարավորություն տալ հիվանդին ավելի լավ վերահսկել կոնքի հատակի մկանների աշխատանքը։

### Վիրահատություն
Վեստիբուլէկտոմիան վիրահատական միջամտություն է, որի ընթացքում հեռացվում է վուլվայի վեստիբուլը, այն կարող է ցուցվել որոշ հիվանդների։ Տվյալ մեթոդը առաջարկվել է որպես առաջնային բուժման տարբերակ նեյրոպրոլիֆերատիվ վեստիբուլոդինիայի դեպքում։ Վիրահատությունն ունի դրական երկարաժամկետ արդյունքներ, սակայն սովորաբար կիրառվում է միայն այն դեպքում, երբ պահպանողական բուժման մեթոդները այլևս արդյունավետ չեն։

### Ապրելակերպի փոփոխություն
Հաճախ խորհուրդ է տրվում կենսակերպի մի շարք փոփոխություններ, օրինակ՝ բամբակյա ներքնազգեստ կրելը, վուլվայի շրջանը գրգռող նյութերից խուսափելը և սեռական հարաբերության ընթացքում լյուբրիկանտների օգտագործումը։ Այլընտրանքային բժշկության մեթոդները բավարար չափով ուսումնասիրված չեն, որպեսզի հնարավոր լինի տալ հստակ խորհուրդներ դրանց կիրառման վերաբերյալ։

### Խորհրդատվություն
Գինեկոլոգների ղեկավարությամբ անցկացվող խմբային ուսուցողական սեմինարները նկատելի դրական ազդեցություն ունեն կանանց վրա, ովքեր տառապում են հպումային վեստիբուլոդինիայով (ցավ, որն առաջանում է հպումից կամ սեռական ակտիվությունից և տեղայնացված է վուլվայի վեստիբուլում)։ Սեմինարները բարելավում են հոգեբանական ախտանիշները և սեռական ֆունկցիան։

## Համաճարակաբանություն
Վուլվոդինիայով տառապող կանանց հստակ վիճակագրությունը հայտնի չէ, սակայն տարածվածությունը տատանվում է մոտ 10–28% սահմաններում։ Շատ այլ ախտաբանական վիճակներ, որոնք իրականում վուլվոդինիա չեն (քանի որ ախտորոշումը կատարվում է վուլվայի ցավի այլ պատճառները բացառելու միջոցով), կարող են շփոթվել դրա հետ։ Վուլվայի ցավը բավական հաճախ հանդիպող գանգատ է կանանց առողջության կլինիկայում։

## Հիվանդների համայնքներ
Քանի որ վուլվոդինիայի ախտորոշումն ու բուժումը հաճախ դժվար և երկարատև գործընթաց է, հիվանդները ձևավորել են համայնքներ՝ միմյանց աջակցելու, առողջապահական ծառայություններին հասանելիությունը հեշտացնելու և հիվանդության ճանաչելիությունը բարձրացնելու նպատակով։

1994 թվականին հիմնադրված Վուլվոդինիայի ազգային ասոցիացիան (National Vulvodynia Association, NVA) ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որը միավորում է հիվանդներին և կապում նրանց մասնագիգացված բուժաշխատողների հետ։ Կազմակերպությունը պահպանում է բուժօգնություն տրամադրող մասնագետների ուղղորդող ցանկ, ինչպես նաև ունի աշխարհագրական սկզբունքով կազմակերպված աջակցության խմբեր։ 1990-ականներին NVA-ն ապահովել է վուլվոդինիայի վերաբերյալ հետազոտությունների առաջին ֆինանսավորումը և մինչ օրս շարունակում է տրամադրել դրամաշնորհներ այս ոլորտում իրականացվող հետազոտությունների համար։

Tight Lipped-ը (կամ «լռեցված ցավ») վուլվոդինիա ունեցող հիվանդների ավելի նոր համայնք է։ Այն հիմնադրվել է 2019 թվականին և սկզբում եղել է պատմողական փոդքաստ, որի նպատակն էր վերացնել վուլվովագինալ ցավի շուրջ առկա խարանը և անորոշությունը։ Ժամանակի ընթացքում այն վերածվել է հիվանդների կողմից ղեկավարվող կազմակերպության, որը նպատակ ունի փոխել քրոնիկ վուլվովագինալ ցավային ախտաբանական վիճակների՝ այդ թվում վուլվոդինիայի ընկալումը թե՛ բժշկական համայնքում, թե՛ հասարակության մեջ։

Գոյություն ունեն հիվանդների բազմաթիվ առցանց համայնքներ այնպիսի հարթակներում, ինչպիսիք են Facebook-ը և Reddit-ը։ Բժշկական տեղեկատվությունը երբեմն կարող է հասանելի չլինել, հետևաբար հիվանդները հաճախ դիմում են միմյանց փորձին և գիտելիքին՝ աջակցություն ստանալու համար։

## Ծանոթագրություն

## Արտաքին աղբյուրներ

Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Կանացի վերարտադրողական համակարգ
Կատեգորիա:Սեռական առողջություն
Կատեգորիա:Ցավ