Ուփսալայի աստղագիտական աստղադիտարան

**Ուփսալայի աստղագիտական աստղադիտարան**, աստղագիտական աստղադիտարան, որը հիմնադրվել է 1741 թվականին Շվեդիայի Ուփսալա քաղաքում։ Այն պատկանում է Ուփսալայի համալսարանին և համարվում է Շվեդիայի ամենահին   աստղագիտական աստղադիտարանը։

## Աստղադիտարանի ղեկավարներ
* 1741-1744 - Անդերս Ցելսիուս, աստղադիտարանի հիմնադիր  
* 1843-1874 - Անդերս Յոնաս Անգստրեմ  
* 1959 - 19?? - Հոլմբերգ Էրիկ Բերտիլ

## Աստղադիտարանի պատմություն
Աստղադիտարանը հիմնադրվել է 1741 թվականին Ուփսալայի համալսարանին կից։ 18-րդ դարում աստղադիտարանում աշխատում էր Անդերս Ցելսիուսը, և 1741 թվականին նա կառուցեց առաջին աստղագիտական տաղավարը։ Ցելսիուսը կարողացավ համոզել համալսարանական խորհրդին գնել Կենտրոնական Ուփսալայում գտնվող միջնադարյան քարե մեծ տունը։ Այդ շենքի տանիքում էլ տեղադրվել է աստղագիտական աստղադիտարանը։ Ցելսիուսը բնակվում և աշխատում էր այդ շենքում։

Այս աստղադիտարանը օգտագործվել է մինչև 1853 թվականը՝ նոր աստղադիտարանի կառուցումը, իսկ նախկինը այժմ հայտնի է որպես «հին աստղադիտարան»։ Շենքը դեռևս գտնվում է նախկին տեղում, իսկ աստղադիտարանը քանդվել է 1857 թվականին։ 19-րդ դարում աստղադիտարանի պահապանը եղել է Անդերս Յոնաս Անգստրեմը, որն այնտեղ կատարում էր իր փորձերն աստղագիտության, ֆիզիկայի և օպտիկայի բնագավառներում։ Նրա որդին՝ Կնուտ Անգստրեմը, նույնպես աստղադիտարանում կատարում էր արևային ճառագայթման վերաբերյալ հետազոտություններ։ 2000 թվականին ասղադիտարանը միավորվեց Տիեզերական ֆիզիկայի ինստիտուտի հետ՝ կազմավորելով աստղագիտության և տիեզերական ֆիզիկայի ամբիոն և տեղափոխվեց Անգստրեմի լաբորատորիա։ 1948 թվականից մինչև 2004 թվականը Ուփսալայի աստղադիտարանի մասնաճյուղերից էր համարվում Կվիստաբերգի աստղադիտարանը, ինչպես նաև Ուփսալայի Հարավային կայանը, որը 1956 թվականից մինչև 1980 թվականը տեղակայված էր Մաուն-Ստրոմլո աստղադիտարանում, իսկ 1980 թվականից՝ Սայդինգ Սփրինգի աստղադիտարանի տարածքում։

## Աստղադիտարանի գործիքներ
* 9-դյույմանոց ռեֆրակտոմետր (D = 24.4 սմ, f = 4.33 մ) - աստղադիտարանի  առաջին խոշոր աստղագիտական սարքավորումը (1860)
* Կրկնակի ռեֆրակտոմետր`  դիտողական խողովակ (D=36 սմ) և լուսանկարչական (D=33 սմ), երկուսն էլ ունեն ֆոկուս (f/15) (1892) - «Հին աստղադիտարան»
* Եռակի աստղագիր Ցեյս (D=15 սմ, D=15 սմ և D=16 սմ; F=1.5մ) (1914)
* 40.6-սմ Կասսեգրեն + ПЗС-ֆոտոխցիկ
* Ռեպսոլդ միջօրեականային սարքավորում (1881)

## Հետազոտությունների ուղղություններ
* Աստղային պարալաքսներ  
* Աստղային վիճակագրություն   
* Գալակտիկական կառուցվածք    
* Արտագալակտիկական աստղագիտություն  
* Աստղային մթնոլորտներ  
* Արևային համակարգի հետազոտություններ

## Հիմնական նվաճումներ
* Մասնակցություն *NGC* գրացուցակի կազմավորմանը
* Ջրածնի հայտնաբերումն Արևի վրա (1862)
* Ուփսալայի գալակտիկայի Ընդհանուր գրացուցակի ստեղծում  
* Կ.-Ի. Լագերքվիստը հայտնագործեց 131 աստերոիդ և 2 գիսաստղ
* Երկու դիտարկումների անցկացում Գերմանական ավիացիայի և տիեզերագնացության *Uppsala-DLR Trojan Survey*–ի և Ոպսալայի -*DLR* աստերոիդային դիտակետի  հետ համագործակցությամբ 
* Հիմնական սարքավորումը, որով ներկայումս հայտնաբերում են գիսաստղերը և հարավային կիսագնդի երկրամերձ տարածքում գտնվող աստերոիդները, համարվում է 0.6-մետրանոց Շմիդտի աստղադիտակը, որը գործում է Սայդինգ-Սպրինգ դիտակետում, նախկինում պատկանել է Ուփսալայի աստղագիտական աստղադիտարանին  
* Աստերոիդային և գիսաստղային դիտակետ Ոպսալա-*ESO*

## Նշանավոր աշխատակիցներ
* Կնուտ Յուհան Անգստրեմ
* Կարլ Շարլե 
* Բերտիլ Լինդբլադ 
* Կնուտ Էմիլ Լունդմարկ
* Յունգվե Օհման
* Հուգո ֆոն Ցեյպել
* Գուննար Մալմքիստ
* Էրիկ Բերտիլ Հոլմբերգ
* Բենգտ Վեսթերլունդ
* Կ. Ի. Լագերքվիստ

## Աստղադիտարանի հասցեն
* Ցելսիուսի տունը - 1741 թվականից մինչև 1857 թվական
* Հին աստղադիտարան  - 1852 թվականից մինչև 1970-ական թվականներ
* Քվիստաբերգի աստղադիտարան  - 1948 թվականից մինչև 2004 թվական
* Անգստրեմի լաբորատորիա - 2004 թվականից

## Արտաքին հղումներ
* Uppsala Astronomical Observatory 
* Աստղադիտարանի պատմություն
* Ångström Laboratory 
* Աստղադիտարանի կոդերի ցուցակ 1986 թվականին
* Աստերոիդների ցանկ

**Դիտումների հրապարակումները Փոքր մոլորակների կենտրոնում**
* Փոքր մոլորակների աստղագիտական դիտարկումներ
* Փոքր մոլորակների աստղագիտական դիտարկումներ
* Աստղագիտական աստղադիտարանի բոլոր դիտարկումները MPC տվյալների բազայում

**NASA ADS տվյալների բազայի հրապարակումներ**
* Որոնում «Uppsala» բառով

**1870 թվականից հետո մոլորակների գիսաստղերի և արբանյակների դիտարկումներ**
* Արխիվային դիտարկումներ, MPC

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1741 հիմնադրումներ Շվեդիայում
Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Շվեդիայում
Կատեգորիա:Ուփսալայի շենքեր և կառույցներ