Մարդկային, չափազանց մարդկային

**«Մարդկային, չափազանց մարդկային. Գիրք ազատ հոգիների համար»** (), 19-րդ դարի փիլիսոփա Ֆրիդրիխ Նիցշեի գիրքը, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1878 թվականին։ Երկրորդ մասը՝ «Խառը կարծիքներ և ասացվածքներ» (*Vermischte Meinungen und Sprüche*), հրատարակվել է 1879 թվականին, իսկ երրորդ մասը՝ «Թափառականը և նրա ստվերը» (*Der Wanderer und sein Schatten*), հրատարակվել է 1880 թվականին:

Այն Նիցշեի առաջին գիրքն է աֆորիստական ոճով, որը գերիշխող դարձավ նրա գրվածքներում՝ կարճ պարբերություններով կամ ասացվածքներով քննարկելով բազմազան հասկացություններ։ Արտացոլելով Վոլտերի՝ որպես ազատ մտածողի նկատմամբ հիացմունքը, բայց նաև երկու տարի առաջ կոմպոզիտոր Ռիխարդ Վագների հետ ունեցած բարեկամության խզումը, Նիցշեն «Մարդկային, չափազանց մարդկային» 1878 թվականի հրատարակությունը նվիրեց «Վոլտերի հիշատակին՝ նրա մահվան տարելիցի տոնակատարությանը՝ 1778 թվականի մայիսի 30-ին»։ Նախաբանի փոխարեն, առաջին մասում սկզբնապես ներառված էր Դեկարտի «Մեթոդի մասին խոսակցություն» գրքից մեջբերում։ Ավելի ուշ՝ 1886 թվականին, Նիցշեն վերահրատարակեց բոլոր երեք մասերը որպես երկհատոր հրատարակություն՝ յուրաքանչյուր հատորին ավելացնելով նախաբան և հեռացնելով Դեկարտի մեջբերումը, ինչպես նաև Վոլտերին նվիրված գրառումը։

## Նախապատմություն
1876 թվականին Նիցշեն խզեց հարաբերությունները Վագների հետ, և նույն թվականին նրա առողջությունը գնալով վատանում էր (պատճառը, հնարավոր է, սիֆիլիսը, ուղեղի ուռուցքի վաղ հետևանքները կամ, ըստ մեկ այլ տեսության, CADASIL հիվանդությունն էր), ինչը ստիպեց նրան արձակուրդ խնդրել Բազելի համալսարանում իր ակադեմիական պարտականություններից։ 1876 թվականի աշնանը նա միացավ իր ընկեր Պաուլ Ռեյին Սորենտոյում՝ հարուստ արվեստի մեկենաս Մալվիդա ֆոն Մեյսենբուրգի տանը, և սկսեց աշխատել «Մարդկային, չափազանց մարդկային» ստեղծագործության վրա:

### Ոգեշնչում
Աֆորիզմի ժանրը այս գրքի ստեղծման պահին արդեն լիովին ձևավորված էր։ Գերմանական ավանդույթի շրջանակում Նիցշեի ամենակարևոր նախորդներից մեկը լուսավորականության դարաշրջանի ներկայացուցիչ Գեորգ Քրիստոֆ Լիխտենբերգն էր, որի ստեղծագործություններով Նիցշեն մեծապես հիանում էր: Նիցշեն իր աշխատանքով պարտական է նաև Շոպենհաուերին, մասնավորապես նրա «Գործնական իմաստության աֆորիզմներ» (1851) աշխատությանը: 
Սակայն ամենից առաջ նա տուրք է տալիս ֆրանսիական աֆորիզմի ավանդույթին, քանի որ Նիցշեի ստեղծագործությունը դիտավորյալ շրջադարձ է դեպի արևմուտք: Նիցշեն մեջբերում է ֆրանսիացի աֆորիստներ Ժան դը Լաբրյուերին և Պրոսպեր Մերիմեին, իսկ Աֆորիզմ 221-ում գովաբանում է Վոլտերին։

Երկրորդ բաժնի սկզբում Նիցշեն հիշատակում է Լառոշֆուկոյին՝ ներկայացնելով նրան որպես մոդել, որպես աֆորիստի մարմնավորում։ Հայտնի է, որ Նիցշեն իր անձնական գրադարանում ունեցել է Լառոշֆուկոյի «Մաքսիմներ և բարոյախոսական խորհրդածություններ» (1665) աշխատության օրինակը, որը կարդացել է Սորենտո ուղևորվող գնացքում՝ «Մարդկային, չափազանց մարդկային» գրության վրա աշխատելուն անմիջապես նախորդող շրջանում։ Նշված ֆրանսիացի աֆորիստներից հենց Լառոշֆուկոյի ստեղծագործությունն է առավել ազդել Նիցշեի մտածողության և գրական ոճի վրա։

## Ոճ
Ի տարբերություն իր առաջին՝ «Ողբերգության ծնունդը» գրքի, որը գրվել է էսսեի ոճով, «Մարդկային, չափազանց մարդկայինը» աֆորիզմների ժողովածու է, որը Նիցշեն օգտագործելու էր իր հետագա շատ աշխատություններում։

«Մարդկային, չափազանց մարդկայինի» աֆորիզմները տատանվում են մի քանի բառից մինչև մի քանի էջ, բայց մեծ մասը կարճ պարբերություններ են։ Առաջին մասի 638 աֆորիզմները թեմատիկորեն բաժանված են ինը բաժինների, որոնց վերջաբանը կարճ բանաստեղծությունն է։ Համանուն արտահայտությունն ինքնին հայտնվում է 35-րդ աֆորիզմում (սկզբնապես մտածված որպես առաջին աֆորիզմ), «երբ Նիցշեն նշում է, որ մարդկային բնույթի մասին առածները կարող են օգնել հաղթահարել կյանքի դժվար պահերը»։ Անուղղակիորեն նաև ձգտում է հաղթահարել մարդկայինը, չափազանց մարդկայինը՝ այն հասկանալու միջոցով, փիլիսոփայության միջոցով: Երկրորդ և երրորդ մասերը համապատասխանաբար լրացուցիչ 408 և 350 աֆորիզմներ են։

Նիցշեի աշխատանքը, չնայած ոգեշնչված է իրենից առաջ ապրած աֆորիստների, ինչպիսին է Լառոշֆուկոն, աշխատանքներով, «եզակի է».Նա ընդգրկում է Լառոշֆուկոյի հետաքրքրության ոլորտից շատ ավելի լայն հարցերի շրջանակ։ Ժանրին բնորոշ ցինիզմին Նիցշեն նոր չափում է մտցնում նիհիլիստական էներգիայի և պատմական գիտակցության համադրությամբ։ Վերջապես, նա ընդլայնում է ժանրը՝ ներառելով ոչ միայն ներհայացքներ, այլև փաստարկներ:Աֆորիզմը «թույլ է տալիս ունենալ ազատ կազմակերպված, փոփոխական ամբողջություն, որը պարունակում է կոնկրետ գաղափարներ, բայց ոչ երկաթե բացատրություն ամեն ինչի համար, [այն] կազմում է այն ոճը, որը լավագույնս ներկայացնում է նրա փիլիսոփայությունը»:

Այս գիրքը ներկայացնում է Նիցշեի «միջին շրջանի» սկիզբը՝ գերմանական ռոմանտիզմից և Վագներից կտրվելով և որոշակի պոզիտիվիստական թեքումով։ Համակարգված փիլիսոփայություն կառուցելուց դժկամությամբ, այս գիրքն ավելի շատ անհիմն ենթադրությունների հերքման ժողովածու է, քան մեկնաբանություն. այն «պարունակում է Նիցշեի ուշ շրջանի փիլիսոփայության համար կարևորագույն հասկացությունների սերմեր, ինչպիսին է ավանդական քրիստոնեական բարոյականությունը գերազանցելու անհրաժեշտությունը»։ Նա իր հեռանկարային մտածողությունը և իշխանության կամքի գաղափարն օգտագործում է որպես բացատրական միջոցներ, չնայած վերջինս մնում է պակաս զարգացած, քան իր հետագա մտքում։

## Կառուցվածք և բովանդակություն
### Առաջին և վերջին բաների մասին
Այս առաջին բաժնում Նիցշեն անդրադառնում է մետաֆիզիկային, մասնավորապես՝ դրա ծագմանը՝ կապված երազների, ինքն իրենից դժգոհության և լեզվի հետ։

### Բարոյական զգացմունքների պատմության մասին
Այս բաժինը, որը կոչվել է իր ընկեր Պոլ Ռեյի «Բարոյական զգացողությունների ծագման մասին» աշխատության պատվին, Նիցշեն մարտահրավեր է նետում բարու և չարի քրիստոնեական գաղափարին, ինչպես ասել է Արթուր Շոպենհաուերը.Ջրվեժի մոտ։ Երբ մենք տեսնում ենք ջրվեժ, մեզ թվում է, թե տեսնում ենք կամքի և ընտրության ազատություն ալիքների անթիվ պտույտների, ոլորապտույտների, կոտրվածքների մեջ, բայց ամեն ինչ անհրաժեշտ է. յուրաքանչյուր շարժում կարելի է հաշվարկել մաթեմատիկորեն։ Այդպես է նաև մարդկային գործողությունների հետ. եթե մարդ ամենագետ լիներ, կկարողանար նախապես հաշվարկել յուրաքանչյուր առանձին գործողություն, գիտելիքի առաջընթացի յուրաքանչյուր քայլ, յուրաքանչյուր սխալ, չարագործության յուրաքանչյուր արարք։ Համոզվելու համար, որ գործող մարդը բռնված է իր կամքի պատրանքի մեջ. եթե աշխարհի անիվը մի պահ կանգներ, և ամենագետ, հաշվարկող միտք լիներ այնտեղ՝ օգտվելու այս ընդհատումից, նա կկարողանար տեսնել յուրաքանչյուր էակի ամենահեռավոր ապագան և նկարագրել յուրաքանչյուր արահետ, որի վրա անիվը կգլորվի։ Գործող մարդու ինքն իր մասին մոլորությունը, նրա ենթադրությունը, որ գոյություն ունի ազատ կամք, նույնպես հաշվարկելի մեխանիզմի մի մասն է:

### Կրոնական կյանք
Երկրորդ բաժնում մարդկային վարքագծի անխուսափելի եսասիրության մասին եզրակացություններից ելնելով՝ Նիցշեն հարձակվում է քրիստոնեական Աստծո վրա՝ որպես անհասանելի իդեալ: Ամբողջովին անձնուրաց քրիստոնեական Աստվածը հեռու է մարդկային փորձից, ինչը քրիստոնյաներին թողնում է դժգոհ, անհանգստացած և ամաչկոտ: Նիցշեն նաև քննադատում է քրիստոնյա քահանաներին՝ որպես սրբերի՝ այդ զգացմունքները սրելու համար՝ պնդելով, որ քրիստոնեությունը մարդկանց դարձրել է կյանքի ողբերգությանը և աբսուրդին դիմակայելու անընդունակ:

### Նկարիչների և գրողների հոգուց
Նիցշեն այս հատվածն օգտագործում է արվեստում աստվածային ոգեշնչման գաղափարը մերժելու համար՝ պնդելով, որ մեծ արվեստը քրտնաջան աշխատանքի արդյունք է, այլ ոչ թե բարձրագույն ուժի կամ «հանճարի»: Սա կարելի է մեկնաբանել որպես իր նախկին ընկեր Վագների (հանճարեղության մոլի հավատացյալ) վրա քողարկված հարձակում, չնայած Նիցշեն երբեք նրան անունով չի հիշատակում, փոխարենը պարզապես օգտագործում է «արվեստագետ» տերմինը:

### Բարձրագույն և ցածր մշակույթի նշաններ
Այստեղ Նիցշեն քննադատում է Չարլզ Դարվինին, ինչպես հաճախ է անում, միամիտ լինելու և Թոմաս Հոբսից ու վաղ անգլիացի տնտեսագետներից ածանցյալ լինելու, ինչպես նաև «ներսից» կյանքի մասին պատկերացում չունենալու համար։ Այս լույսի ներքո դիտարկենք Դարվինի սեփական նախաբանը «Ծագման» առաջին հրատարակության մեջ, ինչպես նաև Նիցշեի քննադատությունն այն մասին, որ դարվինիզմը, ինչպես սովորաբար ընկալվում է, փախանակվում է նախախնամության նոր տարբերակով.Որտեղ էլ որ առաջընթաց լինի, շեղվող բնույթները մեծագույն նշանակություն ունեն: Ամբողջի յուրաքանչյուր առաջընթացին պետք է նախորդի մասնակի թուլացում: Ամենաուժեղները պահպանում են տեսակը, թույլերը նպաստում են դրա առաջխաղացմանը: Նմանատիպ բան տեղի է ունենում նաև անհատի մոտ: Հազվադեպ է լինում դեգեներացիա, կրճատում կամ նույնիսկ արատ կամ որևէ ֆիզիկական կամ «բարոյական» կորուստ՝ առանց որևէ այլ տեղ առավելության: Օրինակ՝ պատերազմող և անհանգիստ տոհմում ավելի հիվանդ մարդը կարող է առիթ ունենալ մենակ մնալու, և, հետևաբար, կարող է դառնալ ավելի հանգիստ և իմաստուն. միաչքանի մարդը ավելի ուժեղ մեկ աչք կունենա. կույր մարդը կարող է ավելի խորը տեսնել ներսից և, անշուշտ, ավելի լավ լսել: Այս առումով, ամենաուժեղի գոյատևման հայտնի տեսությունը չի թվում միակ տեսակետը, որից կարելի է բացատրել մարդու կամ ցեղի ամրապնդման առաջընթացը:Նիցշեն գրում է «ազատ ոգու» կամ «ազատ մտածողի» (*freigeist*) և նրա դերի մասին հասարակության մեջ, որպես մի տեսակ նախագերմարդկայինի (proto-Übermensch), որը հիմք է հանդիսանում այն հայեցակարգի համար, որը նա լայնորեն ուսումնասիրում է իր ավելի ուշ շրջանի «Այսպես խոսեց Զրադաշտը» աշխատության մեջ։ Ազատ ոգին նա է, ով գնում է հոտի դեմ և «առաջ է գնում իմաստության ճանապարհով»՝ հասարակությունն ավելի լավը դարձնելու համար: «Ավելի լավը» Նիցշեի համար, կարծես թե, նշանակում է հազվագյուտ հանճարի ստեղծմանն ուղղված կարգավորվածություն և դժվար թե կարելի է շփոթել այն բանի հետ, ինչ կակնկալեր «թերթի ընթերցողը», ինչպես կասեր Նիցշեն։ Զրադաշտին դիտարկելիս, մասնավորապես, պետք է հիշել, որ Նիցշեն Զրադաշտին ներկայացնում է որպես ձախողված։

### Տղամարդը հասարակության մեջ, կանայք և երեխան
Այս երկու բաժինները կազմված են տղամարդկանց, կանանց և երեխայի բնույթի կամ նրանց «էվոլյուցիայի» մասին շատ կարճ աֆորիզմներից՝ Նիցշեի նուրբ, հակադարվինյան իմաստով: Գիտնական Ռութ Աբբին Նիցշեի «միջին շրջանի» ստեղծագործությունների մասին մեկնաբանել է. «Ի տարբերություն Նիցշեի՝ որպես կանանց նկատմամբ կնատյաց տարածված դասակարգման, միջին շրջանի ստեղծագործությունները բացահայտորեն չեն նսեմացնում կամ անտեսում կանանց... Նիցշեի հայացքները կանանց վերաբերյալ այս ժամանակաշրջանում ավելի նրբերանգային էին և պակաս կատաղի, քան դարձել էին»: Այս բաժնում Նիցշեն նշում է, որ կատարյալ կինը «մարդկային ավելի բարձր տեսակ է, քան կատարյալ տղամարդը. նաև՝ շատ ավելի հազվադեպ երևույթ»։

### Մարդն ինքն իր հետ մենակ
Ինչպես վեցերորդ և յոթերորդ բաժիններում, Նիցշեի աֆորիզմներն այստեղ հիմնականում կարճ են, բայց նաև բանաստեղծական և երբեմն կարող են մեկնաբանվել որպես կիսաինքնակենսագրական՝ հաջորդ հատորների առաջ. «Նա, ով միայն մասամբ է հասել բանականության ազատության, չի կարող երկրի վրա զգալ իրեն այլ կերպ, քան որպես թափառական»:

Նիցշեն նաև տարբերակում է մետաֆիզիկոսների և աստվածաբանների մթնշաղը Կանտի քննադատական փիլիսոփայության և ժամանակակից փիլիսոփայական սկեպտիցիզմի ավելի նուրբ մթնշաղից՝ պնդելով, որ մթնշաղը այն է, ինչը մթագնում է գոյությունը, այլ ոչ թե միայն գաղափարները. «Մթնշաղի սև արվեստի էական տարրը ոչ թե անհատական ըմբռնումը մթագնելն է, այլ աշխարհի մեր պատկերացումը մթագնելը և գոյության մեր գաղափարը մթագնելը»:

## Ընդունելություն
Նիցշեի կենդանության օրոք, մինչև նրա հոգեկան խանգարումը՝ 1889 թվականին, նրա գրքերից քչերն էին վաճառվում հաջողությամբ, և «Մարդկային, չափազանց մարդկային»-ը բացառություն չէր։ Առաջին հատորը 1878 թվականին տպագրվել է 1 000 օրինակով, որոնցից վաճառվել է ընդամենը 120-ը, իսկ 1886 թվականին, երբ գործը վերավաճառվել է որպես ամբողջական երկհատորյակ ժողովածու, վաճառված օրինակների թիվը  չի գերազանցել ընդհանուր տպաքանակի կեսը: Թեպետ Ռիխարդ Վագների հետ Նիցշեի բարեկամությունը գրեթե ավարտված էր, Վագները, այնուամենայնիվ, ստացել է գրքի ստորագրված օրինակ։ Թեև սկզբում նա չի կարդացել այն՝ նշելով, որ Նիցշեն մի օր իրեն շնորհակալ կլինի դրա համար, հետագայում Վագները մի շարք աշխատություններում մեջբերել և արձագանքել է այդ գրքին։

### Օհլերը և նացիզմը
Հայտնի է, որ «Մարդկային, չափազանց մարդկային» գիրքը Հիտլերի հավատարիմ կողմնակից, արխիվագետ Մաքս Օհլերը օգտագործել է որպես իբր ապացույց Նիցշեի կողմից ազգայնականությանն ու հակասեմականությանը սատարելու օգտին, այն դեպքում, երբ Նիցշեն հենց այդ երևույթների դեմ է հանդես գալիս։ Օհլերը գրել է մի ամբողջ գիրք՝ «Ֆրիդրիխ Նիցշեն և գերմանական ապագան» («*Friedrich Nietzsche und die Deutsche Zukunft*»), որտեղ անդրադառնում է Նիցշեին և ազգայնականության (մասնավորապես՝ նացիոնալ-սոցիալիզմի) և հակասեմականության հետ նրա կապին՝ օգտագործելով «Մարդկային, չափազանց մարդկային» գրքից մեջբերումներ, սակայն` համատեքստից դուրս: Նիցշեն հակասեմականության դեմ արտահայտվել է տարբեր աշխատություններում, այդ թվում՝ «Այսպես խոսեց Զրադաշտում» և, առավել խիստ, «Հակաքրիստոսում» («Հակասեմականը, իհարկե, ոչ մի չափով ավելի պարկեշտ չէ այն պատճառով, որ սկզբունքորեն ստում է»): «Զրադաշտում» Նիցշեն Վագներին ներկայացնում է որպես խրտվիլակ` այդ կերպ ծաղրելով նրա հակասեմական հայացքները։

Օյլերը նացիստական իշխանության տարիներին վերահսկել է նաև Նիցշեի արխիվը, որը նա տնօրինել է Նիցշեի քրոջ՝ Էլիզաբեթ Ֆյորսթեր-Նիցշեի հետ համատեղ (նա նույնպես Հիտլերի կողմնակից էր)։ Վերջինիս մահից հետո Օյլերը ամբողջությամբ իր ձեռքն է վերցրել արխիվի կառավարումը։ Միայն Վալտեր Կաուֆմանի 1950–1970-ական թվականներին կատարված լայնածավալ աշխատանքների շնորհիվ Նիցշեի մտավոր ժառանգությունը կարողացավ ազատվել ազգայնականության և հակասեմականության հետ կապվելու պատկերացումներից։

## Թարգմանություններ
Աշխատանքն առաջին անգամ 1908 թվականին անգլերեն է թարգմանել բելգիական ծագումով ամերիկացի լրագրող Ալեքսանդր Հարվին, այն Չիկագոյում հրատարակել է Չարլզ Հ. Քերի հրատարակչությունը, որը սոցիալապես առաջադեմ գրականության փոքր, բայց նշանավոր հրատարակչություն էր: Դրանից հետո, 1909 թվականին գրող Հելեն Զիմմերնի թարգմանությունը հրատարակվել է որպես Նիցշեի անգլերեն գրքերի ամբողջական հրատարակության մաս։ Գիրքն ամբողջությամբ չի թարգմանվել Վալտեր Կաուֆմանի կողմից, երբ նա 1950-ական և 1960-ական թվականներին Նիցշեի ստեղծագործությունների մեծ մասն անգլերեն է թարգմանել։ Սակայն Կաուֆմանը դրանից հատվածներ է ներառել իր «Փոխադրվող Նիցշե» (Նյու Յորք. The Viking Press, 1954) հրատարակության մեջ։

1980-ական թվականներին գրքի առաջին մասը թարգմանել է Մարիոն Ֆաբերը, իսկ ամբողջ ստեղծագործությունը՝ Ռ.Ջ. Հոլինգդեյլը։ Ֆաբերը քննադատաբար էր վերաբերվում Զիմմերնի «հնացած վիկտորիանական ոճին», որը, նրա կարծիքով, Նիցշեին դարձնում է «Մեթյու Արնոլդի խամրած ժամանակակիցի պես»։ Ֆաբերը նաև նշել է Զիմմերնի ստեղծագործության մեջ առկա սխալները և սկանդալները։ Օրինակ՝ 61-րդ աֆորիզմում *Schaf* («ոչխար») Զիմմերնի կողմից թարգմանվում է որպես հիմար, որտեղ հղումը վերաբերում է Սոֆոկլեսի «Այաքս» պիեսին, որտեղ հերոսը հարձակվում է ոչխարների հոտի վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Քննադատական մեկնաբանություն
«Մարդկային, չափազանց մարդկային» գիրքը համապարփակ ուսումնասիրված է, վերակառուցված փաստարկված ձևով և բաժանված է իր աղբյուրների՝

* Andreas Urs Sommer: *Kommentar zu Nietzsches Menschliches, Allzumenschliches I* (= Heidelberger Akademie der Wissenschaften (Hg.): Historischer und kritischer Kommentar zu Friedrich Nietzsches Werken, Bd. 2/1.1 und Bd. 2/1.2). 2 Teilbände. XVII + 1104 Seiten. Berlin / Boston: Walter de Gruyter 2025, ISBN 978-3-11-029281-7, Ebook: ISBN 978-3-11-029295-4, see https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110292954/html

## Գրականություն

*
*
*

### Աղբյուրներ
* Copleston, Frederick C. [1963] 2003. *Modern Philosophy: From the Post-Kantian Idealists to Marx, Kierkegaard, and Nietzsche*, A History of Philosophy, vol. VII. London: Continuum. .
* Craig, Gordon A. 1978. *Germany: 1866-1945*. Oxford: Oxford University Press.
* Kaufmann, Walter A. 1974. *Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist* (4th ed.). Princeton: Princeton University Press.
* —— ed. and trans. 1954. *The Portable Nietzsche*. New York: Viking Press.
* —— ed. and trans. 2000. *Basic Writings of Nietzsche*. New York: Modern Library.
* Nietzsche, Friedrich W. [1878] 1984. *Human, All Too Human: A Book for Free Spirits*, translated by M. Faber and S. Lehmann. Lincoln: University of Nebraska Press.
* —— 1996. *Human, All Too Human: A Book for Free Spirits*, translated by R. J. Hollingdale. Cambridge: Cambridge University Press.
* Tanner, Michael, et al. 1997. *German Philosophers: Kant, Hegel, Schopenhauer, Nietzsche*. Oxford: Oxford University Press.

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* Friedrich Nietzsche by Robert Wicks. *The Stanford Encyclopedia of Philosophy*, edited by Edward N. Zalta.

Կատեգորիա:1878 գրքեր
Կատեգորիա:1878 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Կատեգորիա:1879 գրքեր
Կատեգորիա:19-րդ դարի գրականություն
Կատեգորիա:Աֆորիզմներ
Կատեգորիա:Գերմաներեն գրականություն
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գրքեր
Կատեգորիա:Կրոնը քննադատող գրքեր
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գրականություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեության քննադատություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը քննադատող գրքեր
Կատեգորիա:Ֆրիդրիխ Նիցշեի ստեղծագործություններ