Լճացման դարաշրջան

**Լճացման դարաշրջան** (, կամ Эпо́ха засто́я, նշանակում է լճացման ժամանակաշրջան), տերմին, որը հորինել է Միխայիլ Գորբաչովը՝ նկարագրելու այն բացասական ձևը, որով նա դիտարկում էր տնտեսական, քաղաքական և սոցիալական ոլորտները։ Խորհրդային Միության քաղաքականությունը, որը սկսվել է Լեոնիդ Բրեժնևի կառավարման տարիներին (1964–1982) և շարունակվել Յուրի Անդրոպովի (1982–1984) և Կոնստանտին Չեռնենկոյի (1984–1985) օրոք։ Այն երբեմն կարելի է անվանել *Բրեժնևյան լճացում*։

## Տերմինաբանություն
Բրեժնևի ղեկավարության շրջանում «Լճացման դարաշրջան» տերմինը չէր օգտագործվում։ Փոխարենը Բրեժնևն օգտագործեց «զարգացած սոցիալիզմի ժամանակաշրջան» տերմինը (ռուս. период развитого социализма) այն ժամանակաշրջանի համար, որը սկսվեց 1971թվականին։ 1980-ականներին էր, որ Խորհրդային Միության առաջնորդ Միխայիլ Գորբաչովը ստեղծեց «Լճացման դարաշրջան» տերմինը՝ նկարագրելու այն տնտեսական դժվարությունները, որոնք առաջացան, երբ Լեոնիդ Բրեժնևը ղեկավարեց Խորհրդային Միությունը 1964-1982 թվականներին։ Հետագայում գիտնականները տարաձայնություններ ունեցան դրա ժամկետների, նշանակության և պատճառների շուրջ։ լճացումը։ Գորբաչովի կողմնակիցները քննադատել են Բրեժնևին և ընդհանրապես Բրեժնևի վարչակազմին չափազանց պահպանողական լինելու և ժամանակի հետ փոխվել չկարողանալու համար։

## Պատմություն
1953 թվականին Խորհրդային Միության առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինի մահից հետո սկսվեց քաղաքականության փոփոխության ծրագիր, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես ապաստալինացում։ Նիկիտա Խրուշչովը, ով հետևում էր Ստալինին որպես Խորհրդային Միության առաջնորդ, համեմատաբար ազատական բարեփոխումներ կատարեց այն ժամանակաշրջանում, որը հայտնի էր որպես Խրուշչովյան հալոց։ Այնուամենայնիվ, 1962 թվականի Մանեժի գործը, որի ընթացքում Խրուշչովը հրապարակայնորեն քննադատում էր խորհրդային արվեստի ցուցահանդեսը, հանգեցրեց արվեստի նկատմամբ կոմունիստական կուսակցության վերահսկողության վերահաստատմանը և նշանավորեց մշակութային հալեցման վերջի սկիզբը։

Բրեժնևը փոխարինեց Խրուշչովին Խորհրդային Միության ղեկավարի պաշտոնում 1964 թվականին։ Բրեժնևյան դարաշրջանը (1964–1982) սկսվեց բարձր տնտեսական աճով և աճող բարգավաճմամբ, սակայն աստիճանաբար կուտակվեցին զգալի խնդիրներ սոցիալական, քաղաքական և տնտեսական ոլորտներում։ Սոցիալական լճացումը սկսվեց Բրեժնևի իշխանության գալուց հետո, երբ նա չեղյալ հայտարարեց Խրուշչովի մի քանի բարեփոխումներ և մասամբ վերականգնեց ստալինյան քաղաքականությունը։ Որոշ մեկնաբաններ սոցիալական լճացման սկիզբը համարում են Սինյավսկի-Դանիել դատավարությունը 1966թվականին, որը նշանավորեց Խրուշչովյան հալոցքի ավարտը, իսկ մյուսները դա համարում են 1968թվականի գերոնտոկրատիայի, որն առաջացել է որպես կայունության քաղաքականության մաս։

Գիտնականների մեծամասնությունը տնտեսական լճացման մեկնարկային տարի համարեց 1975 թվականը, թեև ոմանք պնդում են, որ այն սկսվել է դեռևս 1960-ական թվականներին։ Արդյունաբերության աճի տեմպերը նվազել են 1970-ականներին, քանի որ ծանր արդյունաբերությունը և սպառազինության արդյունաբերությունը առաջնահերթություն են ստացել, մինչդեռ խորհրդային սպառողական ապրանքներն անտեսվել են։ 1972 թվականին արտադրված բոլոր սպառողական ապրանքների արժեքը մանրածախ գներով կազմել է մոտ 118 միլիարդ ռուբլի։ Պատմաբանները, գիտնականները և մասնագետները անորոշ են, թե ինչն է առաջացրել լճացումը, ոմանք պնդում են, որ կառավարող տնտեսությունը տուժել է համակարգային թերություններից, որոնք արգելակում են աճը։ Մյուսները պնդում են, որ բարեփոխումների բացակայությունը կամ ռազմական ոլորտում մեծ ծախսերը հանգեցրել են լճացման։

Բրեժնևին հետմահու քննադատել են այն բանի համար, որ նա քիչ բան է արել տնտեսական իրավիճակը բարելավելու համար։ Նրա կառավարման ողջ ընթացքում ոչ մի լուրջ բարեփոխում չսկսվեց, և առաջարկված մի քանի բարեփոխումները կամ շատ համեստ էին, կամ դեմ էին խորհրդային ղեկավարության մեծամասնությանը։ Նախարարների խորհրդի (կառավարության) նախագահ Ալեքսեյ Կոսիգինը երկու համեստ բարեփոխում կատարեց 1970-ականներին՝ 1965-ի իր ավելի արմատական բարեփոխումների ձախողումից հետո և փորձեց հակադարձել աճի նվազման միտումը։ 1970-ականներին Բրեժնևը բավականաչափ ուժ էր համախմբել՝ կասեցնելու Կոսիգինի «արմատական» բարեփոխման փորձերը։

1982 թվականի նոյեմբերին Բրեժնևի մահից հետո Յուրի Անդրոպովը փոխարինեց նրան խորհրդային առաջնորդի պաշտոնում։ Բրեժնևի ժառանգությունը Խորհրդային Միություն էր, որը շատ ավելի քիչ դինամիկ էր, քան 1964 թվականին իշխանությունը ստանձնելու ժամանակ։ Անդրոպովի կարճ կառավարման ընթացքում համեստ բարեփոխումներ իրականացվեցին. Նա մահացավ մեկ տարի անց՝ 1984 թվականի փետրվարին։ Կոնստանտին Չեռնենկոն՝ նրա իրավահաջորդը, շարունակեց Անդրոպովի քաղաքականության մեծ մասը։ Տնտեսական խնդիրները, որոնք սկսվեցին Բրեժնևի օրոք, պահպանվեցին նաև այս կարճատև վարչակազմերում, և գիտնականները դեռևս քննարկում են, թե արդյոք իրականացված բարեփոխումների քաղաքականությունը բարելավեց երկրի տնտեսական իրավիճակը։

Լճացման դարաշրջանն ավարտվեց Գորբաչովի իշխանության գալով, որի ընթացքում քաղաքական և սոցիալական կյանքը ժողովրդավարացվեց, թեև տնտեսությունը դեռ լճացած էր։ Գորբաչովի ղեկավարությամբ Կոմունիստական կուսակցությունը 1985թվականին սկսեց արագացնել զարգացումը ծանր արդյունաբերության մեջ ֆինանսների զանգվածային ներարկումների միջոցով (Ուսկորենիե)։ Երբ դրանք ձախողվեցին, Կոմունիստական կուսակցությունը վերակառուցեց (պերեստրոյկա) խորհրդային տնտեսությունը և կառավարությունը՝ ներմուծելով քվազիկապիտալիստական (Խոզրաշչոտ) և ժողովրդավարական (դեմոկրատիզացիա) բարեփոխումներ։ Սրանք նպատակ ունեին վերականգնել Խորհրդային Միությունը, բայց ակամա հանգեցրին նրա լուծարմանը 1991 թվականին։

## Տնտեսություն
### Վերլուծություն

Ռոբերտ Սերվիսը, «Ժամանակակից Ռուսաստանի պատմություն. ցարիզմից մինչև քսանմեկերորդ դար» գրքի հեղինակը պնդում է, որ աճող տնտեսական խնդիրների հետ մեկտեղ նվազել է աշխատողների կարգապահությունը, ինչին կառավարությունը չի կարողացել արդյունավետորեն հակազդել զբաղվածության լիարժեք քաղաքականության պատճառով։ Ըստ Սերվիսի, այս քաղաքականությունը հանգեցրեց նրան, որ պետական արդյունաբերությունները, ինչպիսիք են գործարանները, հանքերը և գրասենյակները, համալրվեցին ոչ կարգապահ և անարդյունավետ կադրերով, ինչը ի վերջո հանգեցրեց «աշխատանքային ամաչկոտ աշխատուժի» խորհրդային աշխատողների և ադմինիստրատորների շրջանում։ Մինչ Խորհրդային Միությունը Բրեժնևի օրոք ուներ «երկրորդ ամենամեծ արդյունաբերական հզորությունը» Միացյալ Նահանգներից հետո և արտադրում էր ավելի շատ «պողպատ, նավթ, երկաթ, ցեմենտ և ... տրակտորներ», քան աշխարհի ցանկացած այլ երկիր, «Սերվիս»-ը լուծում է խնդիրները։ Բրեժնևյան ժամանակաշրջանում գյուղատնտեսությունը՝ որպես ապակոլեկտիվացման անհրաժեշտության ապացույց։ Մի խոսքով, Սերվիսը համարում է, որ խորհրդային տնտեսությունը այս ժամանակահատվածում դարձել է «ստատիկ», իսկ Բրեժնևի կայունության քաղաքականությունը «քաղաքական աղետի բաղադրատոմս» էր։

Ռիչարդ Սակվան, «Խորհրդային Միության վերելքն ու անկումը. 1917–1991» գրքի հեղինակը, ավելի խղճուկ է նայում բրեժնևյան դարաշրջանին՝ պնդելով, որ աճի տեմպերը «անխոչընդոտ» ընկան 1950-ականներից մինչև 1980-ական թվականներին դրանք ամբողջությամբ դադարեցվեցին։ Այս լճացման նրա պատճառաբանությունն այն էր, որ ոչ հմուտ աշխատողների աճող պահանջարկը հանգեցրեց արտադրողականության և աշխատանքային կարգապահության անկմանը։ Սակվան կարծում է, որ կայունությունն ինքնին հանգեցրել է լճացման և պնդում է, որ առանց ուժեղ ղեկավարության «սովետական սոցիալիզմը հակված է վերաճելու լճացման»։

Ըստ «Բրեժնևի վերանայման» հեղինակներ Էդվին Բեկոնի և Մարկ Սենդլի՝ Բրեժնևի օրոք տնտեսությունը նույնքան դինամիկ էր, որքան Նիկիտա Խրուշչովի նախագահած տնտեսությունը, սակայն այս դինամիզմը կանգ էր առել այն ժամանակ, երբ Յուրի Անդրոպովը և այնուհետև Կոնստանտին Չեռնենկոն դարձավ գլխավոր քարտուղար։ Մարկ Հարիսոնը պնդում է, որ բրեժնևյան դարաշրջանի տնտեսական ցուցանիշները օբյեկտիվ չեն դիտարկվել, քանի որ ժամանակաշրջանի վերլուծությունը երբեմն օգտագործում է ավելի ցածր գնահատականներ։ Հարիսոնն այնուհետև պնդում է, որ 1928-1973 թվականներին խորհրդային տնտեսությունն աճել է մի փուլում, որը «մեկ օր» կգերազանցի Միացյալ Նահանգներին։ Միջազգային նավթային ճգնաժամի ընթացքում Խորհրդային Միության և Արևելյան բլոկի աճը կտրուկ դադարեց և կանգ առավ ավելի երկար ժամանակով, քան Արևմուտքում, ինչի հետևանքով տնտեսությունը սկսեց լճանալ։ Բացատրություններից մեկն, ըստ Հարիսոնի, այն է, որ խորհրդային տնտեսությունը չկարողացավ պահպանել իր էքստենսիվ աճի օրինաչափությունները։ Այլ բացատրությունները ներառում են՝ սովետական և կոմունիստական բլոկի բացակայությունը, այլ ազգերի հետ թափանցիկությունը, որը խոչընդոտում է գլոբալացմանը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո «մշտական» տնտեսական բումի սխալ մեկնաբանումը, որը հանգեցնում է սխալ տնտեսական որոշումների։ Նա պնդում է, որ Անդրոպովի և Չեռնենկոյի տնտեսական քաղաքականությունը բարելավել է տնտեսական իրավիճակը երկրում, և Միխայիլ Գորբաչովը ժառանգել է ավելի դինամիկ և կենսունակ տնտեսություն «նախաճգնաժամային իրավիճակում», որտեղ տնտեսությունը դեռևս աճում էր ցածր ներքին և արտաքին պարտքերով։, համեմատած այն տնտեսության հետ, որը ժառանգել են Անդրոպովն ու Չեռնենկոն։

Արչի Բրաունը, «Կոմունիզմի վերելքն ու անկումը» գրքի հեղինակը, իր գրքում պնդում է, որ լճացման դարաշրջան տերմինը «շատ առումներով տեղին նկարագրություն էր, քանի որ սա անկումային աճի ժամանակաշրջան էր», բայց նշեց, որ այն կարող է մոլորեցնող լինել ոչ տնտեսական ոլորտները։ Բրաունը նշում է, որ 1960-ականների կեսերից մինչև վերջ (ութերորդ հնգամյա պլանի ընթացքում) աճի բարձր տեմպեր են եղել՝ պնդելով, որ խորհրդային տնտեսությունը «վայելել է ավելի ուժեղ աճ 1960-ականների երկրորդ կեսին, քան երբևէ դրանից հետո»։ Այս աճի տեմպերի և Կոսիգինի ռեֆորմի միջև կապը, ըստ Բրաունի, «թույլ է», բայց ասում է, որ «Կոմունիստ կառավարիչների տեսանկյունից Բրեժնևի դարաշրջանը շատ առումներով հաջողակ էր»։ Խորհրդային Միության բնական ռեսուրսները ապահովեցին ամուր տնտեսական հիմքեր, որոնք իրենց պտուղները տվեցին 1973 թվականի նավթային ճգնաժամի ժամանակ և «պարզվեց, որ էներգետիկ բոնանսա է»։ Մյուս կողմից, Բրաունը նշում է, որ թուլության նշան էր, որ Խորհրդային Միությունն այնքան կախված էր իր բնական պաշարներից, ինչպես դա արեց 1970-ականներին:left|thumb|upright|Գիտնականները, ընդհանուր առմամբ, վստահ չեն, թե ինչ ազդեցություն ունեցավ «Կոսիգինի բարեփոխումը», որն անվանվել է դրա նախաձեռնող Ալեքսեյ Կոսիգինի անունով, տնտեսական աճի վրա։
Խորհրդային տնտեսության վերելքն ու անկումը. 1945 թվականի ԽՍՀՄ տնտեսական պատմություն գրքի հեղինակ Ֆիլիպ Հանսոնը պնդում է, որ պիտակի լճացումը «ամբողջովին անարդար» չէ։ Բրեժնևը, ըստ Հանսոնի, նախագահել է տնտեսական աճի դանդաղման ժամանակաշրջանը, սակայն պնդում է, որ դարաշրջանը սկսվել է լավ աճով, որն ավելի բարձր տեմպերով է եղել, քան Խրուշչովի կառավարման վերջում։ Տնտեսական դանդաղումը սկսվեց 1973 թվականին, «երբ նույնիսկ պաշտոնական գնահատականները սկսեցին ցույց տալ, որ սովետական մեկ շնչի հաշվով արտադրությունն այլևս չի փակում ԱՄՆ-ի հետ ունեցած տարբերությունը»։ Մինչև 1973 թվականը Ալեքսեյ Կոսիգինի կողմից սկսված բարեփոխումների շրջան էր, որը շատերի կարծիքով կդառնար նույնքան արմատական, որքան Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետության և Հունգարիայի նախորդ բարեփոխումների փորձերը։ Ըստ Հանսոնի՝ շատերը ենթադրում էին, որ բրեժնևյան ժամանակաշրջանում աճը չի դադարել, այլ սկսել է լճանալ։ Այնուամենայնիվ, ամեն ինչ չէ, որ լճացավ, քանի որ 1970-ականներին մեկ շնչին բաժին ընկնող սպառումն աճել է 1,9%-ով, ինչը աճի «շատ հարգելի տեմպ է»։ Մեկ այլ կետ, որը նշում է Հանսոնն այն է, որ, ի տարբերություն Իոսիֆ Ստալինի ռեպրեսիվ քաղաքականության և անկայունություն հրահրող Խրուշչովի քաղաքականության, բրեժնևյան դարաշրջանը կայուն էր և «համեմատական շատության ժամանակաշրջան»։

Ռոբերտ Վինսենթ Դենիելսն իր «Ռուսաստանի փոխակերպումը. քանդվող համակարգի ակնթարթներ» գրքում պնդում էր, որ բրեժնևյան դարաշրջանի բնորոշ հատկանիշը ստատուս քվոն էր, որն իր հերթին հանգեցրեց մեծ պարադոքսի զարգացմանը. «Ակնհայտ դարձան հակասությունները, թե ինչ էր դա և ինչ կարող էր լինել»։ Զուտ աճը, որը գերազանցում է 50%-ը և հասնում է երկու երրորդի, հիմնականում եղել է քաղաքային հատվածում, ինչը հանգեցրել է բնակչության բարձր աճի և քաղաքային աճի ավելի բարձր, քան Միացյալ Նահանգներում։ Արդյունաբերության զարգացումը շարունակեց արագ զարգանալ, և որոշ ոլորտներում գերազանցեց Միացյալ Նահանգները։ Որպես օրինակ, Խորհրդային Միությունում ածուխի արտադրությունը 1964 թվականին 85 միլիոն տոննայից աճել է մինչև 149 միլիոն մետրիկ տոննա 1981 թվականին, մինչդեռ Միացյալ Նահանգներում այն նույն ժամանակահատվածում աճել է 100 միլիոնից մինչև 130 միլիոն մետրիկ տոննա։ Խորհրդային Միությունը դարձավ աշխարհում նավթի ամենամեծ արտահանողը և տասներորդ հնգամյա պլանի ավարտին (1976–1981) խորհրդային ՀՆԱ-ն «հասավ ամերիկյան մակարդակի մոտ 60%-ին, և զուտ ընթացիկ ներդրումներն իրականում ավելի մեծ էին։ բացարձակ պայմաններ»։ Այդ ժամանակ ձախողումը, ըստ Դենիելսի, այն էր, որ սովետական տնտեսությունը չկարողացավ որոշակի ոլորտներում ապահովել. գյուղատնտեսությունն այն ոլորտն է, որտեղ տեղի է ունեցել այս ձախողումը։ Խորհրդային պատմության ընթացքում գյուղատնտեսության և սպառողական ապրանքների թերությունները միշտ եղել են։ Բրեժնևի օրոք Խորհրդային Միությունը դարձավ ցորենի ամենամեծ արտադրողն աշխարհում, բայց չկարողացավ բավարար քանակությամբ միս արտադրել։ Ըստ Դենիելսի, տնտեսությունը սկսել է լճանալ ոչ թե 1973 թվականին, այլ 1975 թվականին, և որ հաջորդ ժամանակաշրջանը «գրեթե բոլոր առումներով» հակասում էր նախորդին։

Գրեգորի Գրոսմանի նախաձեռնությամբ Խորհրդային Միության երկրորդ տնտեսության հետազոտությունը ցույց տվեց, որ 1970-1980-ական թվականներին կենտրոնական պլանավորման ազդեցությունները աստիճանաբար խեղաթյուրվել են ստվերային տնտեսության արագ աճի պատճառով։ Ենթադրվում է, որ Գոսպլանի կողմից դրա համար չհաշվարկելը նպաստել է լճացմանը և, ի վերջո, խորհրդային տնտեսության փլուզմանը։

### Պատճառներ
Լճացման առաջարկվող պատճառներից մեկը սպառողական ապրանքների և տնտեսական այլ ոլորտների նկատմամբ ռազմական ծախսերի ավելացումն էր։ Վետերան այլախոհ Անդրեյ Սախարովը 1980 թվականին Բրեժնևին ուղղված նամակում պնդում էր, որ զինված ուժերի վրա աճող ծախսերը կանգնեցնում են տնտեսական աճը։ Դեյվիդ Մայքլ Քոթցը և Ֆրեդ Ուեյրը, «Վերևից վերևից. «Հեղափոխություն. Խորհրդային համակարգի անկումը» գրքի հեղինակները պնդում են, որ ռազմականացումը չի կարող լինել տնտեսական լճացման հիմնական պատճառը, քանի որ ռազմական ծախսերը պատմականորեն բարձր են եղել (1950թ. ՀՆԱ-ի 17%-ը) և ունեցել են։ աճել է տնտեսական աճին հավասար՝ առանց նախկինում տնտեսության ապակայունացման։

Նիքսոնի շոկի և 1973 թվականի նավթային ճգնաժամի ժամանակ մնացած աշխարհում տնտեսական աճը կտրուկ անկում ապրեց, սակայն նավթի արտահանման արդյունքում խորհրդային արտարժույթի եկամուտներն աճեցին։ Ճգնաժամից հետո ընդհանուր տնտեսական ակտիվությունը զգալիորեն նվազել է Խորհրդային Միությունում, Արևմտյան բլոկում և Ճապոնիայում, սակայն Խորհրդային Միությունում այն շատ ավելի ցայտուն էր։ Կոտցը և Ուեյրը պնդում էին, որ, ի վերջո, Խորհրդային Միությունում տնտեսական լճացումը կարող էր պայմանավորված լինել միայն ներքին խնդիրներով, այլ ոչ թե արտաքինով։

Որոշ մարքսիստ-լենինիստ գրողներ պնդում են, որ տնտեսական լճացումը Խրուշչովի ղեկավարության օրոք խորհրդային տնտեսական քաղաքականության ռևիզիոնիզմի հետևանք էր։ Հարփալ Բրարի նման հեղինակների կարծիքով, Խրուշչովի ապաստալինացման ծրագիրն օգտագործվել է նաև տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնելու համար, որոնք ԽՍՀՄ-ը կհեռացնեն կենտրոնական պլանավորումից և դեպի շուկայական սոցիալիզմ։

### Ամփոփում

Խրուշչովի իշխանությունից հեռացնելու հիմնական պատճառներից մեկը 1960-ականների սկզբի համեմատաբար վատ տնտեսական աճն էր։ Ընդհանուր տնտեսական աճը 1951-ից 1955 թվականներին կազմել է 6%, բայց հետագա 5 տարիներին նվազել է մինչև 5,8%, իսկ 1961-1965 թվականներին՝ 5%: Աշխատանքի արտադրողականությունը, որն աճել է 4,7%-ով 1950-ականներից մինչև 1962 թվականը, նվազել է մինչև 4%։ 1960-ականների սկզբին։ Աճը, կապիտալի արտահոսքը և ներդրումները բոլորը կայուն անկման նշաններ էին ցույց տալիս։ Մեկ այլ խնդիր Խրուշչովի անիրատեսական խոստումներն էին, ինչպիսիք են 20 տարում կոմունիզմի հասնելու պարտավորությունը, ինչը գրեթե անհնարին էր այն ժամանակվա ներկայիս տնտեսական ցուցանիշների հետ կապված։ Ի վերջո, իր խոստումները չկատարելու և առաջացած խնդիրների պատճառով Խրուշչովը պաշտոնանկ արվեց 1964 թվականի հոկտեմբերին Լեոնիդ Բրեժնևի և Ալեքսեյ Կոսիգինի գլխավորած հավաքական ղեկավարության կողմից։ Խրուշչովի` կոմունիզմին հասնելու խոստմանը հակազդելու համար խորհրդային ղեկավարությունը ստեղծեց զարգացած սոցիալիզմ տերմինը, ինչը նշանակում էր, որ Խորհրդային Միությունը զարգացել է բավական առաջադեմ փուլ, որ երկիրը «բնականաբար» կտեղափոխվի կոմունիզմ (չորոշված ժամանակում)։

Խրուշչովի պաշտոնանկությունը հանգեցրեց ավելի պահպանողական քաղբյուրոյի ստեղծմանը. Կոսիգինը, Նիկոլայ Պոդգորնին և Անդրեյ Կիրիլենկոն ամենաազատական անդամներն էին, Բրեժնևը և Արվիդս Պելշեն պատկանում էին չափավոր խմբակցությանը, իսկ Միխայիլ Սուսլովը պահպանեց իր ղեկավարությունը կուսակցության կոշտ գծերի մեջ։ Կոսիգինն ու Բրեժնևը կտրականապես անհամաձայնություն ունեն տնտեսական քաղաքականության վերաբերյալ. Կոսիգինը ցանկանում էր ավելացնել ներդրումները սպառողական ապրանքների և թեթև արդյունաբերության մեջ, մինչդեռ Բրեժնևը ցանկանում էր ավելացնել ներդրումները ծանր արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և պաշտպանության ոլորտներում։ 1965 թվականին Կոսիգինը ներկայացրեց տնտեսական բարեփոխում, որը լայնորեն կոչվում է «Կոսիգինի ռեֆորմ», որի նպատակն էր բարեփոխել պլանային տնտեսությունը սոցիալիստական շրջանակներում։ Խորհրդային տնտեսությունը բարելավելու նպատակով Կոսիգինը կրկնօրինակեց Արևմտյան բլոկում օգտագործվող որոշ միջոցներ, օրինակ՝ շահույթ ստանալը, ինչին Բրեժնևը համաձայնեց, քանի որ խորհրդային տնտեսությունը մտնում էր ցածր աճի շրջան։ Գյուղատնտեսության ոլորտում Կոսիգինի բարեփոխումները զգալի ինքնավարություն տվեցին կոլտնտեսություններին՝ նրանց տալով մասնավոր հողագործության բովանդակության իրավունք։ Արդյունքում, ութերորդ հնգամյա պլանի ընթացքում (1966–1970 թթ.) իրականացվեցին հողերի բարելավման, ոռոգման ուղիների կառուցման և այլ միջոցառումների լայնածավալ ծրագրեր։ Ընդհանուր առմամբ, բարեփոխումը ձախողվեց, և ութերորդ հնգամյա ծրագրի ընթացքում աճի ցանկացած բարձր տեմպերի հետ կապված կապերը համարվում են «թույլ»։

Բրեժնևյան դարաշրջանը, որը սկսվել էր բարձր աճով, 1970-ականների սկզբին որոշ ժամանակ սկսեց լճանալ։ Կոսիգինի «արմատական» բարեփոխումների փորձերը դադարեցվեցին 1971 թվականին, և նրա երկրորդ բարեփոխումն ավելի համեստ էր։ Երկրորդ բարեփոխումը դադարեցվեց 1973 թվականի նավթային ճգնաժամի պատճառով, երբ նավթի գնի միջազգային աճը դրդեց տնտեսական աճին, որը հիմնված էր նավթի վաճառքի վրա։ Մեկ այլ բարեփոխում իրականացվեց 1979 թվականին, բայց դա նույնպես ձախողվեց, քանի որ մինչ այդ խորհրդային տնտեսությունը «կախված» էր դարձել նավթի բարձր գներից։

1980 թվականին ՌԻԱ Նովոստին հաղորդել է, որ Խորհրդային Միությունը ցույց է տվել ամենաբարձրը Եվրոպայում և երկրորդը՝ աշխարհում արդյունաբերական և գյուղատնտեսական արտադրանքը։ Խորհրդային վիճակագրությունը պնդում էր, որ 1960-ին Խորհրդային Միության արդյունաբերական արտադրանքը կազմում էր Ամերիկայի միայն 55%-ը, բայց 1980-ին այն հասավ 80%-ի։ Բրեժնևի կոմունիստական կուսակցության ղեկավարության 18 տարիներին իրական եկամուտներն աճել են ավելի քան 1,5 անգամ։ Ավելի քան 1,6 միլիարդ քառակուսի մետր բնակելի տարածք շահագործման է հանձնվել և տրամադրվել ավելի քան 160 միլիոն մարդու։ Ընդ որում, ընտանիքների միջին վարձավճարը չի գերազանցել ընտանիքի եկամտի 3%-ը։ Բնակարանը, առողջապահությունը և կրթությունը մատչելի էին և ցածր գներով։ Քանի որ աշխատուժի շրջանառությունը չէր կարող հավասարակշռվել աշխատավարձերով, որոշ ոլորտներում աշխատողների պակաս կար, հիմնականում գյուղատնտեսության ոլորտում։ Սա մասամբ լուծվեց՝ ստիպելով «ոչ արտադրող» քաղաքային բնակչությանը (ավելի մեծ աշակերտներ, ուսանողներ, գիտնականներ, զինվորներ և այլն) աշխատել բերքահավաքի ժամանակ որպես գյուղատնտեսության աշխատողներ։ Պրակտիկան ոչ պաշտոնապես անվանվել է «naryady na kartoshku» ( «հանձնարարություններ կարտոֆիլի դաշտերին)։

## Ընդդիմություն
Բողոքի ակցիաները տեղի ունեցան ի պատասխան Վարշավայի պայմանագրի ներխուժմանը Չեխոսլովակիա, երբ ցուցարարները հեռացվեցին աշխատանքից, ծեծի ենթարկվեցին կամ ձերբակալվեցին։ Ութ ցուցարարներ ցույց են անցկացրել Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում և հետո բանտարկվել։ Մի շարք ենթադրյալ այլախոհների խուզարկվել են նրանց տներն ու ունեցվածքը, իսկ մոսկվացի փաստաբանների խումբը մասնագիտացել է հակախորհրդային գործունեության մեջ մեղադրվող մարդկանց պաշտպանելու մեջ։ Այս հանդիպումների և ցույցերի կողմնակիցները պնդում էին, որ ձերբակալությունները անօրինական են, քանի որ տեղեկատվություն ստանալու և տարածելու մարդու իրավունքի իրացման մեջ հանցավորություն չկա։ Նրանք պնդում էին, որ այս իրավունքը Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի (1948) և Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կոնֆերանսի (1975) եզրափակիչ ակտի մի մասն է։

Անդրեյ Սախարովը 1977 թվականին գրել է.Մեր երկրի 60-ամյա պատմությունը լի է սարսափելի բռնություններով, վայրագ ներպետական և միջազգային հանցագործություններով, միլիոնավոր մարդկանց պատժով, տառապանքով, նվաստացումով և այլասերվածությամբ։ Բայց միևնույն ժամանակ նկատվում էին (հատկապես առաջին տասնամյակների ընթացքում) նկատելի մեծ հույսեր, աշխատանքային և բարոյական քայլեր առաջընթացի, բոցավառության և անձնազոհության զգացում։ Հիմա այս ամենը` անիմաստ ու դաժան, ողբերգական ու հերոսական. ենթարկվել է մակերեսային հարաբերական նյութական բարեկեցությանը և զանգվածային անտարբերությանը։ Ստեղծվել է կաստային հասարակություն և, ինչպես ես եմ տեսնում, ցինիկ անառողջ կաստային հասարակություն, որը վտանգավոր է ողջ մարդկության համար (ինչպես իր համար, այնպես էլ մարդկության համար), որտեղ իշխում են երկու սկզբունք՝ «բլատ» (ժարգոնային արտահայտություն, որը նշանակում է «ես տալիս եմ քեզ իմ բաժինը, իսկ դու՝ ինձ քո բաժինը») և առօրյա կյանքի գրեթե իմաստությունը, որն իր արտահայտությունն է գտնում «գլուխդ պատի միջով կոտրելը չի աշխատի» կարգախոսում։ Բայց նրանց հովանավորությամբ։ ակնհայտ է զանգվածային դաժանությունը, անօրինականությունը, սովորական քաղաքացու անպատժելիությունը իշխանությունների նկատմամբ և իշխանությունների նկատմամբ վերահսկողության իսպառ բացակայությունը, ինչպես սեփական ժողովրդի նկատմամբ, ինչպես դա վերաբերում է ողջ աշխարհին, երկուսն էլ փոխկապակցված են Եվ քանի դեռ բոլորը շարունակում են գոյություն ունենալ, ոչ ոք ո՛չ մեր երկրում, ո՛չ էլ աշխարհի այլուր չպետք է ինքնագոհ լինի։

## Արվեստ և գիտություն
Glasnost-ի ներդրման ժամանակ շատ գրողներ պնդում էին, որ իրենք չգիտեն բրեժնևյան քաղաքականությանը չսատարող քաղաքացիների բռնաճնշումների մասին։ Սոցիալիստական ռեալիզմի շրջանակներում «սովետական արժեքները» քարոզող արվեստագետները, սակայն, ձևավորեցին լավ վարձատրվող էլիտար խումբ, որը վայելում էր հեշտ կյանք և բարձր սոցիալական կարգավիճակ։

Այնուամենայնիվ, խորհրդային գիտնականների և արվեստագետների մի զգալի մասը (միասնական հայտնի է որպես «այլախոհներ») շարունակեց ինչպես բացահայտ, այնպես էլ գաղտնի քաղաքական ընդդիմությունը ռեժիմին, որը նրանք սկսել էին Խրուշչովի իշխանության տարիներին։ Այս շարժման հայտնի ներկայացուցիչներ են ականավոր միջուկային ֆիզիկոս Անդրեյ Սախարովը և Խորհրդային բանակի գեներալ Պյոտր Գրիգորենկոն։

Խորհրդային մտավորականության շատ այլ անդամներ սիստեմատիկորեն քննադատում էին Լճացման սոցիալական և բարոյական դրսևորումները՝ առանց բացահայտ մարտահրավեր նետելու իշխանություններին։ Օրինակները ներառում են գրողներ Վիկտոր Աստաֆևը և Օլես Հոնչարը, դրամատուրգ Գրիգորի Գորինը, ռեժիսորներ Էլդար Ռյազանովը և Մարկ Զախարովը։

## Համեմատություն Միացյալ Նահանգների հետ՝ դանդաղում կամ լճացում
1975–1985 թվականներին ԱՄՆ-ի արդյունաբերական արտադրանքն աճեց տարեկան 2,6% տեմպերով։ Մասամբ համապատասխան չափանիշ է խորհրդային զուտ նյութական արտադրանքը։ Այն աճել է տարեկան 3,8%-ով։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Stagnation: The Brezhnev Era
* The Period of Stagnation By Ted Grant
*The Decline of the Soviet Union: A Hypothesis on Industrial Paradigms, Technological Revolutions and the Roots of Perestroika by Angelo Segrillo

Կատեգորիա:1980-ականների տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ փլուզում
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքականություն
Կատեգորիա:Խորհրդային դարձվածքներ