Գրենլանդական կետ

**Գրենլանդական կետ** կամ **բևեռային կետ** () -  բեղավոր կետերի ենթակարգի ծովային կաթնասուն։ Գրենլանդական կետերի միակ տեսակը (*Balaena*):

## Նկարագրություն
մինի|Գրենլանդական կետի և մարդու համեմատական չափերը
Գրենլանդական կետ, որն ապրում է Հյուսիսային կիսագնդի բևեռային շրջաններում։ Առավելագույն երկարությունը հասնում է մինչև 20 մ և նույնիսկ 22 մ էգ կետերի մոտ, 18 մ արուների մոտ։ Հասուն կենդանու զանգվածը 75-ից մինչև 100 տոննա է, նույնիսկ 150 տոննա։ Բիսկոնտին և համահեղինակները (2021) եզրակացրեցին, որ գրենլանդական կետերի միջին չափի աճը պայմանավորված է մոտ 3 միլիոն տարի առաջ Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս նրանց ներխուժմամբ։ Սուզվում է մինչև 200 մ խորության վրա և կարող է ջրի տակ մնալ մինչև 40 րոպե։ Միջին արագությունը մոտ 20 կմ/ժ է։

## Կյանքի տևողությունը
Բնության մեջ կյանքի միջին տևողությունը շուրջ 40 տարի է։ Այնուամենայնիվ, որոշները կարող են ապրել ավելի քան 200 տարի, ինչը ռեկորդ էր համարվում ողնաշարավոր կենդանիների շրջանում։ Սա անուղղակի գնահատական է, որը հաշվարկվել է կետի աչքի ոսպնյակում ասպարտիկ թթվի ռասեմիզացման աստիճանի չափումից, գնահատման արդյունքները կարող են լինել ոչ ճշգրիտ։ Նույն մեթոդի հիման վրա հայտնաբերվել է ևս երեք արու, որոնց տարիքը գերազանցում է 100 տարին։ Ավելին, այս չորս կետերի մոտ հայտնաբերվել են պաթոլոգիայի միայն մի քանի ակնհայտ նշան։ Այնուամենայնիվ, այս ռեկորդը վիճարկում է գրենլանդական Somniosus microcephalus շնաձուկը, որը կարող է լինել 272-ից 512 տարեկան։ Բայց և այնպես, գրենլանդական կետը շարունակում է մնալ ամենաերկարակյաց կաթնասունի հավակնորդը։

## Բնակավայր
Գրենլանդիայի կետը ապրում է Հյուսիսային կիսագնդի սառը ջրերում։ Այս կետերի «Հարավային» տեսակը հանդիպում է Օխոտի ծովում (54 աստիճան հյուսիսային լայնությունում)։ Սա բեղավոր կետերի միակ տեսակն է, որն իր ամբողջ կյանքն անցկացնում է բևեռային ջրերում (մնացած տեսակները ապրում են Հարավային բարեխառն ջրերում, իսկ հյուսիսային ջրերում լողում են միայն կերակրման համար)։ Գրենլանդական կետերի բնակության ծանր պայմանների պատճառով նրանց դիտարկումը դժվար է։ Գարնանը gրենլանդական կետերը գաղթում են հյուսիս, աշնանը նահանջելով սառույցից գնում են հարավ։ Չնայած բևեռային լայնությունների կախվածությանը, այս կետերը չեն սիրում հայտնվել սառույցի մեջ։ Այնուամենայնիվ, երբեմն նրանք ստիպված են լինում իրենց ճանապարհը հարթել հենց սառույցի մեջ՝ ճեղքելով սառցաբեկորները։ Հայտնի են դեպքեր, երբ բևեռային կետը կոտրել է 22 սմ հաստությամբ սառցաբեկորը։ Միգրացիայի ժամանակ գրենլանդական կետերը հաճախ շարվում են շրջված «V» տառի նման, ինչը նրանց համար հեշտացնում է որսը։ Գիտնականների վերջին ուսումնասիրություններից հետո հայտնվեց վարկած այն մասին, որ «գրենլանդական կետ» ընդհանուր անվան տակ կարող են լինել երկու տարբեր տեսակներ, որոնք ապրում են նույն ջրերում։ Այս տարբերակը հիմնված է այն փաստի վրա, որ տարբեր մարմինների կմախքի կառուցվածքը, մարմնի գույնը, բեղերի երկարությունը և գույնը տարբեր են։ Այնուամենայնիվ, այս տարբերակը դեռ պահանջում է մանրամասն ուսումնասիրություն և լրացուցիչ ուսումնասիրություն։

### Օխոտի ծով
մինի|Գրենլանդական կետը Օխոտի ծովի հյուսիս-արևմտյան մասում
մինի|Կետերը Լինդգոլմի նեղուցում
Օխոտի ծովում անհետացման վտանգի տակ գտնվող պոպուլյացիաների մասին բավականաչափ տեղեկություններ չկան, սակայն 2000-ական թվականներին կետերը պարբերաբար դիտվում են Շանտարյան կղզիների ափերին մոտ։ Ռուս գիտնականների կարծիքով՝ կետերի ընդհանուր թիվը չի գերազանցում 400-ը։ Պոպուլյացիայի այս խմբի գիտական ուսումնասիրությունները հազվադեպ էին մինչև 2009 թվականը, երբ Բելուխա կետերը ուսումնասիրող հետազոտողները նշում էին Գրենլանդական կետերի կոնցենտրացիան ուսումնասիրության տարածքում։ Ռուս գիտնականներն ու բնապահպանները համագործակցել են վայրի Բնության համաշխարհային հիմնադրամի հետ «Շանտարյան կղզիներ» Ազգային պարկի ստեղծման համար, որը ստեղծվել է Խաբարովսկի երկրամասում՝ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության որոշմամբ ՝ Օխոտի ծովի եզակի էկոհամակարգերը պահպանելու համար։

## Սնունդ
Գրենլանդական կետերը սնվում են բացառապես պլանկտոնով, որը հիմնականում բաղկացած է խեցգետնակերպերի ներկայացուցիչներից (հիմնականում  *Calanus finmarchicus*), ինչպես նաև թևոտանիներով **): Հասուն  Գրենլանդական կետը կարող է օրական մինչև 1,8 տոննա սնունդ օգտագործել։

Գրենլանդական կետերը սնվում են բեղավոր կետերի բոլոր ներկայացուցիչներին բնորոշ եղանակով։ Կետի բերանի յուրաքանչյուր կողմում բեղերի մոտ կախված են 325-360 թերթիկներ՝ մինչև 4,3 մետր երկարությամբ։  Կերակրման ժամանակ կետը բաց բերանով շարժվում է ջրի սյունի միջով։ Այս դեպքում պլանկտոնային խեցգետնակերպերը, որոնք նստել են բեղի շերտիկների վրա, քերվում են և կուլ են տալիս նրանց։  Գրենլանդական կետերի բեղերի բնորոշ առանձնահատկությունը նրա անսովոր նուրբ կառուցվածքն է, ինչը թույլ է տալիս կենդանուն զտել խեցգետնակերպերը, որոնք իրենց չափի պատճառով անհասանելի են այլ կետերի համար։

## Բազմացում
Գրենլանդական կետերի զուգավորումը տեղի է ունենում գարնանը կամ վաղ ամռանը։ Հղիությունը տևում է մոտավորապես 13 ամիս և հաջորդ տարվա ապրիլ-հունիս ամիսներին ծնվում են նոր գրենլանդական կետեր։ Նորածին կետի երկարությունը մոտավորապես 4 մետր է։  Այս կետերի բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ կենդանիների ջերմամեկուսացման համար անհրաժեշտ ամբողջովին ձևավորված ճարպային շերտով ձագերի ծնունդն է։ Կաթով կերակրվում են վեց ամիս, որից հետո ձագերն անցնում են բնական սննդակարգի։  Էգ կետը, որպես կանոն, ծննդաբերությունից երեք տարի անց կարող է ունենալ հաջորդ ձագին։

## Պոպուլյացիայի կարգավիճակ
մինի|Կետը խայտում է Օխոտի ծովի Ուլբանսկի ծոցի հյուսիս-արևմտյան մասում
Մարդիկ վաղուց են սկսել կետեր որսալ, չնայած սկզբում օգտագործում էին կենդանիների դիակները, որոնք գտնում էին ափերի մոտ։ Հին որսորդների աչքում դա ուտելի մսի և ճարպի  «կենդանի լեռ» էր, որը ոչ միայն ցանկալի էր, այլև համեմատաբար հասանելի։ Կետն այնքան դանդաղ է շարժվում, որ կարելի է հասնել վելբոտով՝ կետային նավակով։ Ընդհանուր առմամբ, այն այնքան էլ դժվար չէ ձեռք բերել, ունենալով ամենապարզ զենքերը՝ նիզակներ և ձեռքի որսատեգեր։ Վերջապես, սպանվելով ջրի մեջ, նա չի սուզվում։ Եվրոպացիները վաղուց սկսեցին իրենց կետորսությունը։ Դրա սկիզբը դրեցին ռուս պոմորները։ Դեռևս 16-րդ դարում նրանք կետեր էին որսում Մուրմանի ափերին և Գրումանտի կղզիներում (Շպիցբերգեն)։ 17-րդ դարում ակտիվ ձկնորսության սկսվելուց առաջ գրենլանդական կետերի համաշխարհային պոպուլյացիան այնքան շատ էր, որ Շպիցբերգեն ուղևորվող նավի նավապետի վկայությամբ՝ նրա նավը «ստիպված էր ջրի մեջ հրել չարաճճի հրեշների, ասես դա լիքը բևեռային սառույց լիներ»։ 1611 թվականին այստեղ հայտնվեցին անգլիացիները, 1612 թվականին՝ հոլանդացիները, 1615 թվականին՝ դանիացիները, իսկ նրանցից հետո՝ իսպանացիները, ֆրանսիացիները, գերմանացիները։  Ամեն տարի 500 և նույնիսկ 1000 նավ գնում էր  Շպիցբերգեն  ձկնորսության։  Ճիշտ է, յուրաքանչյուր կետորս սեզոնի ընթացքում արդյունահանել է ընդամենը մի քանի, երբեմն էլ միայն մեկ կետ։ Բայց դա ևս հաջողություն էր։ Նա ավելի քան փոխհատուցեց նման արշավախմբի սարքավորման ծախսերը։ Նա նման արշավախմբի սարքավորումների ծախսերի համար վճարել է ավելին, քան ծախսել է։ Ամստերդամի անապատային կղզում՝ Արևմտյան Շպիցբերգենում, մի քանի տարվա ընթացքում աճեց կետերի վայրի մայրաքաղաքը՝ Սմերենբուրգը՝ խոզի ճարպով և արհեստանոցներով, պահեստներով և բնակելի տներով, խանութներով և պանդոկներով։ 50 տարի անց Բարենցի ծովում կետերի պաշարները սկսեցին նվազել, և կետորսները սկսեցին զարգացնել ձկնորսության նոր տարածքներ, որոնք գտնվում էին Գրենլանդիայից արևմուտք։ Բայց, այնուամենայնիվ, XVIII դարում տարեկան արտադրությունը հաճախ այստեղ կազմում էր 2500 կետ։ Նույնիսկ 19-րդ դարում Բարենցի ծովում կետորսությունից միայն ամերիկյան ընկերությունների եկամուտը գերազանցում էր 1 միլիարդ դոլարը։ Այնուամենայնիվ, 19-րդ դարի վերջին կետորսությանն պատճառով այս տեսակըհասավ ոչնչացման եզրին։ Միայն հոլանդական կետորսների կողմից Սվալբարդի շրջանում ոչնչացվել է առնվազն 50 հազար առանձնյակ։ Դեռևս 1905 թվականին այստեղ արդյունահանվել է 600 կետ, բայց 1912 թվականին՝ ընդամենը 55։  1920-1930 թվականներին Բարենցի ծովում գտնվող գրենլանդական կետերն արդեն համարվում էին ամբողջովին ոչնչացված։ Ավելի ուշ, քան այս կենդանիների այլ բնակավայրերում, միայն 19-րդ դարի կեսերին, կետորսները հայտնվեցին Խաղաղ օվկիանոսի հյուսիսային մասում։ Միայն 1846-ից 1862 թվականներին ամերիկյան ընկերությունները Օխոտի ծովում ձեռք բերված կետերի բեղերի և ճարպի վաճառքից ավելի քան հարյուր երեսուն միլիոն դոլար եկամուտ են ստացել։ 1862-ին ԱՄՆ-ն վաճառեց ավելի քան 100 միլիոն դոլար, իսկ 1863-ին ՝ ավելի քան 100 միլիոն դոլար։ Չուկոտկայի, Կամչատկայի ափերին և Օխոտի ծովում 1854-1876 թվականներին ամերիկյան կետորսները արդյունահանել են գրեթե երկու հարյուր հազար գրենլանդական և հարավային կետեր։ Բայց 1911-1930 թվականներին Ամերիկայի հյուսիս-արևմտյան ափին հաջողվեց սպանել միայն հինգ գրենլանդական կետ։ 1935 թվականին կետորսության միջազգային հանձնաժողովը արգելք սահմանեց գրենլանդական կետի արդյունահանման վրա, հետագայում արգելքը բազմիցս հաստատվեց։ 1973 թվականից այս կետը ներառված է CITES կոնվենցիայի I հավելվածում (Անհետացման եզրին գտնվող վայրի կենդանական և բուսական աշխարհի տեսակների միջազգային առևտրի մասին կոնվենցիա)։

Գրենլանդական կետերի ժամանակակից պոպուլյացիան, որը գնահատվում է առնվազն 10 հազար կետ, հիմնականում կենտրոնացած է Չուկոտի, Բերինգի և Բոֆորտի ծովերում։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Grönlandwal 1-1999.jpg|Գրենլանդական կետի շնչառական դադարներ (Balaena mysticetus), (Նունավուտ, Կանադա)
Պատկեր:Grönlandwal 2-1999.jpg|Գրենլանդական կետ  (Նունավուտ, Կանադա)
Պատկեր:Grönlandwal 3-1999.jpg|Գրենլանդական կետ
Պատկեր:Grönlandwal 4-1999.jpg|Կետը ցույց է տալիս պեկտորային լողակներից մեկը
Պատկեր:Grönlandwal 5-1999.jpg|Գրենլանդական կետի բերանի առջևի մասը
Պատկեր:Map of the range of the bowhead whale centred over the north pole.gif|Գրենլանդական կետերի արեալների քարտեզը, որը կենտրոնացած է Հյուսիսային բևեռի վրա
Պատկեր:Bowhead Whale 2002-08-10.jpg|Էսկիմոս կինը և երեխան կանգնած են Գրենլանդական կետի վրա, 2002 թվականի որսից հետո
Պատկեր:A bowhead whale breaches off the coast of western Sea of Okhotsk by Olga Shpak, Marine Mammal Council, IEE RAS.jpg|Կետը Ուլբանի ծոցում, Օխոտի ծովի հյուսիս-արևմտյան մասում
Պատկեր:Balaena mysticetus.jpg|Հասուն կետ 1884թ.
Պատկեր:Faroe stamp 198 Baleana mysticetus.jpg|Իսլանդիայի Ֆարեո կղզիներից մոր և ձագի պատկերով նամականիշ
Պատկեր:Grönlandwal 6-1999.jpg|Ջրի մակերեսին հանգստանալիս
Պատկեր:GreenlandWhaleLyd3.jpg|Գրենլանդական կետի կմախք


## Հետաքրքիր փաստեր
* Իտիգրան կղզում գտնվում է կետերի ծառուղին, որը կառուցված է 50-60 գանգերից և գրենլանդական կետերի 30 ծնոտներից և հարյուրավոր հատուկ դրված քարերից։  Թվագրված է  XIV-XVI դարեր։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Позвоночные животные России: Кит гренландский 
* Whale and Dolphin Conservation Society (WDCS)
* Keane, M., Semeiks, J., Webb, A. E., Li, Y. I., Quesada, V., Craig, T., … & de Magalhães, J. P. (2015). [Insights into the evolution of longevity from the bowhead whale genome](http://www.cell.com/cell-reports/abstract/S2211-1247(14)01019-5?_returnURL=http://linkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS2211124714010195%3Fshowall%3Dtrue). Cell reports, 10(1), 112—122. DOI: https://dx.doi.org/10.1016/j.celrep.2014.12.008
* Seim, I., Ma, S., Zhou, X., Gerashchenko, M. V., Lee, S. G., Suydam, R., … & Gladyshev, V. N. (2014). The transcriptome of the bowhead whale Balaena mysticetus reveals adaptations of the longest-lived mammal. Aging (Albany NY), 6(10), 879—899.

Կատեգորիա:Կետանմաններ
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ ըստ վայրի
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ՈՒՎ 2023-ի հոդվածներ