Սոցիալական հմտություններ

**Սոցիալական հմտություն**, կարողություն, որը նպաստում է ուրիշների հետ փոխգործակցությանը և հաղորդակցմանը, այն պայմաններում, երբ սոցիալական կանոնները և հարաբերությունները ստեղծվում են, հաղորդվում և փոփոխվում են՝ բանավոր կամ ոչ բանավոր ձևերով։ Այս հմտությունների յուրացման գործընթացը կոչվում է սոցիալականացում։ Նման հմտությունների պակասը կարող է հանգեցնել սոցիալական անհարմարության։

Միջանձնային հաղորդակցման հմտություններն այն գործողություններն են, որոնք օգտագործվում են  ուրիշների հետ արդյունավետորեն շփվելու համար։ Դրանք վերաբերում են այնպիսի կատեգորիաների, ինչպիսիք են գերակայությունն ընդդեմ ենթակայության, սերն ընդդեմ ատելության, համակրանքն ընդդեմ ագրեսիայի և վերահսկողությունն ընդդեմ ինքնավարության։ Դրական միջանձնային հաղորդակցման հմտությունները ներառում են՝ զվարճանք, համոզում, ակտիվ լսում, հոգատարության ցուցաբերում, լիազորում, հյուրընկալություն և հոգատարություն՝ ի թիվս այլոց։ Սոցիալական հոգեբանությունը, որը գիտական ոլորտ է սոցիալական գործառույթների ուսումնասիրության մեջ, հետազոտում է, թե ինչպես են միջանձնային հաղորդակցման հմտությունները սովորում հասարակության կողմից պայմանավորված վերաբերմունքի, մտածողության և վարքագծի փոփոխությունների միջոցով։

## Ցանկագրում և դասակարգում
Սոցիալական հմտությունները այն գործիքներն են, որոնք մարդկանց հնարավորություն են տալիս հաղորդակցվել, սովորել, օգնություն խնդրել, կարիքները համապատասխան ձևով բավարարել, ուրիշների հետ հաշտ ապրել, ընկերություն ստեղծել, առողջ հարաբերություններ կառուցել, ինքնապաշտպանվել և ընդհանրապես՝ ներդաշնակորեն հասարակության մեջ գործել։ Սոցիալական հմտությունները ձևավորում են այնպիսի կարևոր բնավորության գծեր, ինչպիսիք են՝ վստահելիությունը, հարգալից վերաբերմունքը, պատասխանատվությունը, արդարամտությունը, հոգատարությունը և քաղաքացիական պատասխանատվությունը։ Այս գծերը օգնում են ձևավորել մարդու *ներքին բարոյական կողմնացույցը*, ինչը հնարավորություն է տալիս կայացնել ճիշտ որոշումներ՝ մտածողության և վարքագծի մակարդակներում՝ նպաստելով սոցիալական կոմպետենտությանը։

*Աշխատանքային միջավայրում* կարևոր համարվող սոցիալական հմտություններից են՝

* *[[կոորդինացում]]* – Գործողությունների հարմարեցում ուրիշների գործողություններին
* *[[մենթորություն]]* – Ուսուցում և աջակցություն ուրիշներին՝ որևէ բան սովորեցնելու նպատակով
* *[[Բանակցություն|բանակցում]]* – Քննարկում, որի նպատակն է հասնել համաձայնության
* *համոզում* – Գործողություն կամ փաստ՝ նպատակ ունենալով որևէ մեկին համոզել կամ համոզվածություն առաջացնել
* *սպասարկման կողմնորոշում* – Ակտիվորեն փնտրել ձևեր՝ կարեկցանքով զարգանալու և հոգեբանական ու սոցիալական տեսանկյունից աճելու մարդկանց հետ
* *սոցիալական ընկալունակություն* – Ուշադիր լինել ուրիշների արձագանքներին և ի վիճակի լինել համապատասխան ձևով արձագանքել

Սոցիալական հմտությունները ունեն և՛ հիմնական նպատակներ, և՛ ենթանպատակներ։ Օրինակ՝ նոր աշխատակցի և ավագ աշխատակցի միջև հաղորդակցությունն աշխատավայրում կարող է ունենալ հիմնական նպատակ՝ տեղեկություն ստանալ, իսկ ենթանպատակը կլինի լավ և ընկերական հարաբերություն ձևավորել՝ այդ նպատակը արդյունավետ իրագործելու համար։ Տակեո Դոյը՝ գիտակցության վերաբերյալ իր ուսումնասիրության մեջ, առանձնացնում էր երկու հասկացություն՝ *տատեմայե (jap. 建前*)՝ հասարակության կողմից ընդունված կոնվենցիաները և դրանց արտահայտված ձևերը, և *հոննե (jap. 本音)*՝ կոնվենցիաների ետևում եղած իրական դրդապատճառները։

## Սոցիալական հմտության պակասի պատճառներ
Սոցիալական հմտությունների պակասները Գրեշամը 1998 թվականին դասակարգել է որպես սոցիալական հմտությունները ճանաչելու և արտացոլելու ձախողում, համապատասխան մոդելների հետևելու անկարողություն, և որոշակի իրավիճակներում ընդունելի վարք դրսևորելու անհաջողություն՝ զարգացման և անցումային փուլերի համատեքստում: Սոցիալական հմտությունների պակասը վարքային խնդիրներ ունեցող երեխաների համար չափահաս տարիքում կարող է նաև ադապտացման համար խոչընդոտ դառնալ։

### Ալկոհոլի չարաշահում
Հարբեցողությամբ տառապող անձանց մոտ հաճախ նկատվում են սոցիալական հմտությունների լուրջ խաթարումներ։ Սա պայմանավորված է ալկոհոլի՝ ուղեղի վրա երկարաժամկետ նեյրոտոքսիկ ազդեցությամբ՝ մասնավորապես ճակատային կեղևի (prefrontal cortex) վրա։ Ալկոհոլի չարաշահման հետևանքով խաթարվող հմտությունները ներառում են՝ դեմքի զգացմունքները ընկալելու դժվարություն, խոսքի երանգի ընկալման խնդիրներ և մտքի խանգարումներ։ Ալկոհոլը չարաշահող անձինք նաև հաճախ դժվարությամբ են ընկալում հումորը։ Նմանատիպ խաթարումներ նկատվում են նաև պտղի ալկոհոլային համախտանիշով անձանց մոտ։ Այս պակասները պահպանվում են ամբողջ կյանքի ընթացքում և կարող են խորանալ տարիքի հետ ուղեղի ֆունկցիաների նվազման արդյունքում։

### «Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ» և  հիպերկինետիկ խանգարում
Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ ( անգլերեն՝ ADHD) կամ հիպերկինետիկ խանգարում ունեցող անձինք հաճախ ունեն սոցիալական հմտությունների հետ կապված խնդիրներ։ Ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ ունեցող երեխաների և պատանիների մոտավորապես կեսը հանդիպում է հասակակիցների մերժմանը՝ ի տարբերություն 10–15 տոկոսի՝ առանց այդ խանգարումների։ Այս համախտանիշ ունեցող պատանիները սովորաբար ունեն քիչ մտերիմ ընկերներ կամ ռոմանտիկ հարաբերություններ։ Նրանց հաճախ ընկալում են որպես ոչ հասուն կամ սոցիալապես մեկուսացված, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ շփվում են նույն համախտանիշ ունեցող հասակակիցների հետ կամ այնպիսի մարդկանց, ովքեր մեծ հանդուրժողականություն ունեն նման ախտանիշների հանդեպ։ Ժամանակի ընթացքում, երբ նրանք հասունանում են, սոցիալական կապեր ստեղծելը դառնում է ավելի հեշտ։ Սոցիալական հմտությունների ուսուցումը, վարքային մեթոդների կիրառումը և դեղորայքային բուժումը կարող են որոշ չափով օգտակար լինել։ Վատ հարաբերությունները կարող են հանգեցնել խորը դեպրեսիայի, հանցավոր վարքագծի, դպրոցական ձախողման և տարատեսակ կախվածությունների։

### Աուտիստիկ սպեկտրի խանգարումներ
Աուտիստիկ սպեկտրի խանգարումներով անձինք, ներառյալ աուտիզմ և Ասպերգերի համախտանիշ ունեցողները, հաճախ բնութագրվում են սոցիալական հմտությունների պակասով։ Սոցիալական հմտությունների գաղափարը որոշ գիտնականներ հարցականի տակ են դնում աուտիստիկ սպեկտրի համատեքստում։ Աուտիկ երեխաների կարիքներին արձագանքելով՝ Ռեյմոնդ Ռոմանսիկը առաջարկել է փոխարինել կոնկրետ սոցիալական արձագանքների ուսուցումը համապարփակ մոդելով, որն ուղղված է սոցիալական ունակությունների ձևավորմանը՝ վարքագծային փոփոխությունների միջոցով։

### Ընդհանրացված տագնապային խանգարում և դեպրեսիա
Քիչ սոցիալականացման հնարավորություններ ունեցող մարդիկ հաճախ դժվարանում են սոցիալական հմտությունների դրսևորման հարցում։ Սա կարող է հանգեցնել  ընդհանրացված տագնապային խանգարում կամ դեպրեսիա խանգարումներն ունեցող անձանց մոտ վիճակի վատթարացման։ Շրջապատի կողմից բացասական գնահատման վախը կամ մերժվելու վախը կարող է այդ մարդկանց մղել սոցիալական փոխազդեցություններից խուսափելուն։ Սոցիալական անհանգստություն ունեցող անձինք հաճախ դժվարանում են շփվել և ճիշտ ձևով դրսևորել սոցիալական ազդակներ և վարքագիծ։

Սոցիալական մեդիայի օգտագործումը նույնպես կարող է առաջացնել անհանգստություն և դեպրեսիա։ Մի հետազոտության համաձայն՝ 3,560 աշակերտների մեջ մոտավորապես 4 տոկոսը կարող է ունենալ ինտերնետի չարաշահման խնդիրներ ԱՄՆ-ում, ինչը կապ ունի դեպրեսիայի հետ։ Հարցվածների մոտ 28.5 տոկոսը նշել է, որ շաբաթական 15 և ավելի ժամ են անցկացնում ինտերնետում։ Չնայած դրան, որոշ հետազոտություններ էլ ցույց են տվել ինտերնետի օգտագործման դրական ազդեցություններ։

### Հակասոցիալական վարքագիծ

«*Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work*» (հայերեն՝ «Օձեր կոստյումներով. Երբ անձի խանգարում ունեցողները գնում են աշխատանքի») գրքի հեղինակները ուսումնասիրում են հոգեվերլուծական հակումներ ունեցող անձանց վարքագիծը աշխատավայրում։ Գրքում ներկայացված է հոգեբաններ մշակած հնգափուլ մոդել, թե ինչպես է  հոգեվերլուծական տիպի անձը վեր բարձրանում և պահպանում իշխանությունը կազմակերպություններում։ Նման անձանց բնորոշ են հետևյալ հատկությունները. 

* մակերեսային հմայք
* կեղծավորություն
* եսակենտրոնություն
* մանիպուլյատիվ վարք
* գերագնահատված ինքնագնահատական
* կարեկցանքի պակաս
* ցածր համակրանք
* շահագործող վարքագիծ
* անկախություն
* կոշտություն
* համառություն

* բռնապետական հակումներ:

Բաբիակը և Հեյրը նշում են, որ նման կորպորատիվ հոգեվերլուծականների համար հաջողությունը «ամենալավ վրեժն» է, իսկ նրանց խնդրահարույց վարքագիծը չափազանց շարունակական է, քանի որ նրանց մոտ քիչ է ինքնաճանաչումը։ Նրանց հիմնական հույզերը, ինչպիսիք են զայրույթը, հիասթափությունը և բարկությունը, հաճախ արտահայտվում են իբրև գրավչություն։

Հեյրն ու Բաբիակը նաև ընդգծում են, որ նման անձինք հաճախ ունեն էմոցիոնալ ինտելեկտի և բարոյական գիտակցության բացակայություն, ինչը հաճախ սխալ մեկնաբանվում է որպես խստություն, բարդ որոշումներ կայացնելու կարողություն կամ արդյունավետ հակաճգնաժամային կառավարում։ Նրանք նաև փաստում են, որ հոգեվերլուծական անհատները, ըստ ուսումնասիրությունների, դժվար են ցանկացած տեսակի թերապիայի ազդեցության ենթարկվում։

Նարցիսիզմն աշխատավայրում ուսումնասիրվել է Էմիլի Գրիխալվայը Նյու Յորքի Բուֆալոյի համալսարանում։ Նրա ուսումնասիրությունները տարբերակում են նարցիսիզմի երկու ձև՝ «խոցելի» և «գերագնահատված»։ Նա եզրակացնում է, որ չափավոր գերագնահատված նարցիսիզմը կարող է կապ ունենալ արդյունավետ ղեկավարման հետ։ Նման անձինք վստահ են, ունեն անսասան հավատ սեփական գերազանցության նկատմամբ՝ նույնիսկ անհիմն պայմաններում։ Նրանք կարող են լինել հմայիչ, ինքնամոռաց ցուցամոլներ, սակայն միաժամանակ՝ եսասեր, շահագործող և ինքնահավան։

Գերմանիայի Քյոլնի համալսարանի Յենս Լանգեն և Յան Կրուսիըսը իրենց ուսումնասիրություններում նշում են, որ աշխատավայրում նման անձինք հաճախ ունեն «չարամիտ–բարեհաճ» նախանձ։ Նրանց կարծիքով, գերագնահատված նարցիսները քիչ են հակված ցածր ինքնագնահատականի կամ  նևրոտիզմի և հաճախ չեն տառապում այնպիսի խնդիրներով, ինչպիսիք են դեպրեսիան կամ անհանգստությունը, ի տարբերություն խոցելի նարցիսիստների։ Վերջիններս ունեն բարձր կարծիք իրենց մասին և ցանկանում են, որ այդ կերպ դիտարկվեն ուրիշների կողմից, սակայն հաճախ չունեն իրական կարողություններ կամ հմայք։ Նրանց ինքնագնահատականը փոփոխական է։ Նրանք հաճախ են ինքնագիտակցված, պասիվ, սակայն կարող են դրսևորել ագրեսիվ պոռթկումներ, երբ իրենց փուչ ինքնապատկերը վտանգվում է։

Ռիչարդ Բոյացիսը նշում է, որ դա հույզերի անարդյունավետ արտահայտման ձև է, երբ մարդը չի կարողանում դրանք կառուցողականորեն կիսել, ինչը վկայում է համապատասխան հմտությունների բացակայության մասին։

Էդի Բրումելմանը (Նիդերլանդներ, Ամստերդամի համալսարան) և Բրեդ Բուշմանը (Օհայո նահանգի համալսարան, ԱՄՆ) պնդում են, որ արևմտյան մշակույթում նարցիսիզմը աճում է՝ «անձի վրա կենտրոնանալու» միտումի հետևանքով, ի տարբերություն փոխհարաբերությունների վրա կենտրոնանալու։ Նրանք եզրակացնում են, որ նարցիսիզմի բոլոր տեսակները, այդ թվում նաև *չափավորն*, սոցիալապես անցանկալի են և արտահայտում են *անառողջ գերազանցության զգացում*։ Դեյվիդ Քիլիի (Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարան, Կանադա) կարծիքով՝ նարցիսիզմը կարող է ժամանակավորապես օգնել, սակայն երկարաժամկետ հեռանկարում ավելի լավ է լինել ազնիվ ինքդ քո հանդեպ, պահպանել անձնական բարեվարքություն և լինել բարի ուրիշների հանդեպ։

## Բիհեյվիորիզմ

Բիհեյվիորիզմը սոցիալական հմտությունները մեկնաբանում է որպես ձեռքբերովի վարք, որը նպաստում է սոցիալական խթանման հնարավորությանն ու արդյունավետությանը։ Շնայդերի և Բիեռնի (1985) տվյալներով՝ օպերանտ պայմանավորման մեթոդները, որոնք օգտագործվում են սոցիալական հմտությունների ուսուցման համար, ունեն ամենամեծ ազդեցության չափը, որին հաջորդում են մոդելավորումը, խորհրդատվությունը (coaching) և սոցիալական-ճանաչողական տեխնիկաները։

Վարքային վերլուծաբանները նախընտրում են օգտագործել *վարքային հմտություններ* եզրույթը՝ «սոցիալական հմտությունների» փոխարեն։ Վարքային հմտությունների ուսուցումը (Behavioral Skills Training, BST) լայնորեն կիրառվում է տարբեր խմբերի հետ, այդ թվում՝ կախվածությունների բուժման համատեքստում, օրինակ՝ համայնքային խթանման և ընտանեկան ուսուցման մեթոդների փաթեթներում։ 

Վարքային հմտությունների ուսուցումը կիրառվում է նաև սահմանային անձնային խանգարում ունեցող անձանց, դեպրեսիայի, և զարգացման հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ աշխատանքում։ Սովորաբար, բիհեյվիորիստները ձգտում են զարգացնել այնպիսի հմտություններ, որոնք համարվում են հիմնարար խաչմերուկային հմտություններ։ Այս հմտությունները կարևոր են, քանի որ մուտք են բացում  բազմաթիվ նոր միջավայրեր։ Այս մոտեցման հիմնական տրամաբանությունն այն է, որ մարդիկ հաճախ բախվում են տարբեր սոցիալական խնդիրների, և այս մեթոդները թույլ են տալիս հաղթահարել այդ դժվարություններն անվտանգ միջավայրում՝ նվազեցնելով սթրեսն ու պատժման հնարավորությունը։ Միևնույն ժամանակ, զարգացվում են հմտություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս առավել արդյունավետ կերպով ստանալ դրական սոցիալական խթանում։

## Տես նաև
* Հակասոցիալական անձնային խանգարում
* Էմոցիոնալ ինտելեկտ
* Սոցիալական վարքագիծ (վարք)
* Սոցիալական ինտելեկտ
* Սոցիալական իրականություն
* Փափուկ հմտություններ

## Ծանոթագրթություններ

## Արտաքին հղումներ
*National Association of School Psychologists on Social Skills

Կատեգորիա:Բիհեյվիորիզմ
Կատեգորիա:Հաղորդակցություն
Կատեգորիա:Հմտություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն