open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ավատատիրական հասարակության դասեր

**Ավատատիրական հասարակության երեք դասերը։**
Միջնադարի մտածողների համոզմամբ հասարակությունը բաղկացած է երեք դասերից։
* Առաջին դասը (նրանք, ովքեր աղոթում են) կազմում էին հոգևորականները։
* Երկրորդը (նրանք, ովքեր կռվում են) ավատատերերը։
* Երրորդը (նրանք, ովքեր աշխատում են) գյուղացիները և քաղաքացիները, այսինքն նյութական բարիքներ ստեղծողները։

## Ավատատերերի դասակարգը
thumb|Արևմտյան Եվրոպա
11րդ դարում Արևմտյան Եվրոպայում ավատատերերի դասակարգը առանձնացել էր հասարակության մյուս դասերից և դարձել էր արտոնյալ փակ խումբ, որին պատկանելը որոշվում էր միայն ծնունդով։ Հողի սեփականության իրավունքը պատկանում էր միայն նրանց, ուստի գործում էր "չկա հող առանց սենյոր"  սկզբունքը։ Համայնքի հողատարածքների սեփականության իրավունքը ևս պատկանում էր ավատատիրոջը։ Հողի դիմաց գյուղացին հարկեր էր վճարում։ Ավատատիրական դասի ձևավորմանը զուգահեռ ավարտուն տեսք ստացավ ավատատիրական աստիճանակարգությունը։ Հողային սեփականության վրա էր հիմնված նաև ավատատերերի քաղաքական իշխանությունը։ Քաղաքական աստիճանակարգության մեջ նրանց զբաղեցրած աստիճանը կախված էր հողի չափից և կարգավիճակից։ Հոգևորականությունը առաջին դաս կոչվելու իր իրավունքը բացատրում էր նրանով, որ իրենք են միջնորդները Աստծո և մարդու միջև։ Նրանք քարոզում էին, որ եկեղեցին Աստծո պատվիրանների միակ կրողն է, ուստի կարող է թողություն տալ մարդկանց մեղքերին և նրանց արժանացնել հավիտենական փրկության։ Եկեղեցին ևս խոշոր հողատեր էր։ Եկեղեցու կարիքները բավարարելու համար պետությունը նրան հանձնեց հսկայական հողատիրույթներ։ Առանձին անձինք ևս հոգու փրկության և մեղքերի թողության համար եկեղեցուն հողեր էին նվիրում։ Արևմտյան Եվրոպայի բոլոր բնակիչները պարտավոր էին եկեղեցուն հարկվճարել, որը կոչվում էր տասանորդ բերքիմեկ տասներորդ մասը։ Վաղ միջնադարում եկեղեցուն պատկանում էր մշակովի հողատարածքների մեկ երրորդը, և եկեղեցին դարձավ հոգևոր ավատատեր։ Հոգևորավատատերերը ներառվեցին ավատատիրական աստիճանակարգության մեջ։ Նրանք ևս ունեին իրենց վասալները։ Քաղաքների, արհեստի և առևտրի զարգացումը, քաղաքների պայքարը սենյորների դեմ հիմք դարձան քաղաքային դասի ձևավորման համար։ Նոր դասի հիմնական տնտեսական զբաղմունքները արհեստն ու առևտուրն էին։ Քաղաքային դասն ուներ մի շարք արտոնություններ, մասնավորապես անձնական ազատություն, մասնակցություն քաղաքի կառավարմանը։ Նրանց դատում էին միայն քաղաքային դատարանում։ Գույքային և սոցիալական անհավասարություն կար նաև քաղաքային դասի ներսում։ Աստիճանաբար ձևավորվում էր հարուստների խավը, որի անդամներին 14–15-րդ դարերում սկսեցին անվանել բյուրգերներ։

## Տես նաև
* Ավատատիրություն կամ ֆեոդալիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Համաշխարհային Պատմություն, էջ 15

Կատեգորիա:Ավատատիրություն
Ստեղն (այլ կիրառումներ)

**Ստեղն** կարող է վերաբերել՝
* Բույսի ցողուն, ծառի ճյուղ։
* ստեղնավոր նվագարաններում՝ լծակ, որին հարվածելիս ձայն է արտաբերվում։ Ստեղները սովորաբար պատրաստվում են փայտից, մի մասը երեսապատվում է սպիտակ, մյուս մասը՝ սև ոսկրով կամ թաղանթանյութով։ Լեզվակավոր օդհունչ ստեղնավոր նվագարաններում (հարմոն և այլն) կիրառվում են նաև մետաղյա ստեղներ։
* Զանազան գործիքների ու մեքենաների (գրամեքենայի, տպագրական մեքենայի և այլն) այն կոճակներից յուրաքանչյուրը, որոնց հարվածելով աշխատեցնում են։
* Դակտիլ, եռավանկ բանաստեղծական ոտքի տեսակ։
Հետսառըպատերազմյան նոր աշխարհակարգ

## Հետսառըպատերազմյան նոր աշխարհակարգը
1990 թվականին Քուվեյթի դեմ իրաքյան ագրեսիայից հետո, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ Ավագը շրջանառության մեջ դրեց *նոր աշխարհակարգ* հասկացությունը։

մինի|աջից|Եվրոպան Սառը պատերազմի ժամանակ (1945-1990)

1990 թվականի սեպտեմբերի 11-ին ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի զույգ ուղղված իր ելույթում նա նշեց. «Դուրս գալով անախորժություններով լի այս ժամանակներից՝ մեր 5–րդ նպատակը կլինի նոր աշխարհակարգը, որը կարող է ի հայտ գալ իբրև նոր դարաշրջան՝ ահաբեկչության սպառնալիքից ավելի ապահովագրված, ավելի հզոր՝ արդարության հետապնդման գործում, և ավելի ապահով՝ խաղաղության որոնումներում։ Մի ժամանակաշրջան, որում աշխարհի՝ Արևելքի և Արևմուտքի, Հյուսիսի և Հարավի ազգերը կարող են բարգավաճել և ապրել «ներդաշնակության մեջ»»։
Սոցիալիստական համակարգի փլուզումը Արևելյան Եվրոպայում, Գերմանիայի վերամիավուրումը և *ապարտեիդի* (տարանջատման)  ավարտը Հարավային Աֆրիկայում ազդարարեցին «նոր դարաշրջանի» սկիզբը։

Ռուսաստանի Դաշնությունը մնում էր միակ տերությունը, որն ուներ ԱՄՆ-ի ոչնչացման ներուժ։ Այս փաստը լարված իրավիճակ էր ստեղծել միջազգային հարաբերություններում։ Դասական երկբևեռ համակարգը վերացավ դեռ 1991 թ., քանզի սոցիալիստական համակարգը այլևս գոյություն չուներ։ ԱՄՆ-ի և Ռուսական Դաշնության միջև երբևեռությունը պահպանվում էր միայն ռազմաքաղաքական բնագավառում, քանի որ մնացյալ բնագավառներում ԱՄՆ-ն բացահայտ առավելություն ուներ Ռուսաստանի նկատմամբ։
Նախկին Խորհրդային միության և սոցիալիստական համակարգի պետությունների տարածքում բազմաթիվ զինված հակամարտություններ էին ծագել, ինչպես նաև ԱՄՆ-ը և ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրները ավելի լայնորեն էին դիմում ուժի կիրառմանը՝ իրենց շահերն ապահովելով տեղական և տարածաշրջանային հակամարտություններում։ Այս իրադարձությունների պատճառով աճում էր ուժի դերը երկրների հարաբերություններում։ Սակայն արդեն 1990-ական թվականների կեսերից սկսեց վերելք ապրել *խաղաղարար առաքելությունների* դերը, որի էությունն այն էր, որ առանձին հակամարտություններ դադարեցման նպատակով միջազգային հանրությունը կարող է դիմել նաև ուժային միջոցների կիրառմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
Համաշխարհային պատմություն 12. Հումանիտար հոսք

Կատեգորիա:Հետսառըպատերազմյան նոր աշխարհակարգ
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Ստերեոսկոպ

մինի|Ստերեոսկոպ
**Ստերեոսկոպ**, օպտիկական սարք՝ տեղանքի կամ առանձին առարկաների նկարների դիտման համար՝ նրանց ծավալային ընկալմամբ։ Նկարները պետք է ստացվեն երկու կետից և զույգ-զույգ ծածկվեն մեկը մյուսով, որն ապահովում է օբյեկտների հաղորդումն այնպես, ինչպես դրանք առանձին-առանձին տեսնում են մարդու աջ և ձախ աչքերը։ Բոլոր ստերեոսկոպները կառուցված են նկարների վրա դիտվող ընդհանուր կետերից (օբյեկտների պատկերներից) եկող ճառագայթների այնպիսի շեղումների հաշվարկով, որ այդ կետերն ընկալվում են համատեղված ձևով։ Ստերեոսկոպը կիրառվում է գլխավորապես նկարների վերծանման համար, ընդ որում հայտնի են այդ սարքերի մոտ 100-ի հասնող զանազան կոնստրուկցիաներ։ Ստերեոսկոպները լինում են դյուրակիր, սեղանի և ստացիոնար։ Սեղանի և ստացիոնար ստերեոսկոպների մի մասը պատրաստվում է այնպես, որ հնարավորություն է տալիս կատարել նկարների մի շարք ստերեոզույգերի միաժամանակյա դիտում, սարքի սեղանի և նրա օպտիկական համակարգի փոխտեղաշարժման միջոցով։ Գիտատեխնիկական լուսանկարների առանձնապես մանրակրկիտ ուսումնասիրման համար օգտագործում են ստերեոմիկրոսկոպներ (խոշորացնում են մինչև 70, հատուկ գլխադիրներ կիրառելու դեպքում՝ 200 անգամ)։ 

Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր
Իսահակ Շտեռն

**Այզեկ (Իսահակ) Ստեռն** (, ), ամերիկացի ջութակահար։ 1921 թվականից ապրում է ԱՄՆ-ում։ 1930-1937 թվականներին սովորել է Սան Ֆրանցիսկոյի կոնսերվատորիայում Ն․ Բլինդերի, 1937 թվականին՝ Նյու Յորքում Լ․ Փերսինգերի մոտ։ 1937 թվականին ելույթ է ունեցել Նյու Յորքում, այնուհետև հյուրախաղերով հանդես եկել աշխարհի տարբեր երկրներում։

Մասնակցում է եվրոպայի և ամերիկայի երաժիշտների փառատոներին։ 1950-ական թվականներից նվաճել է աշխարհի խոշորագույն ջութակահարներից մեկի համբավ։ Նրան բնորոշ են գեղարվեստական մեծ ընդհանրացումներ, մեկնաբանման պարզություն, երգեցիկ տոնի գեղեցկություն, անթերի վիրտուոզ վարպետություն։

## Կենսագրություն
Իսահակ Շտերնը ծնվել է Ուկրաինայում, բայց նա մի քանի ամսական էր, երբ ընտանիքը տեղափոխվում է Սան Ֆրանցիսկո։ Նրա երաժշտական տաղանդը շուտ աչքի է ընկնում։ Իր առաջին դասերը առնում է մորից։ Այնուհետև սովորում է Սան Ֆրանցիսկոյի կոնսերվատորիայում՝ Լուի Փերսինգերի դասարանում։ Իր առաջին մենահամերգը նվագում է 16 տարեկան հասակում։

Իր ամբողջ կյանքի ընթացքում նա եղել է կամերային երաժշտության կատարող և հանդես է եկել տարբեր կատարողների հետ։ 1960-ական թվականներին Շտերնի ուժերով Նյու Յորքյան Քարնեջի Հոլը շարունակում է իր գործունեությունը և չի քանդվում, ինչպես այն նախաձեռնվել էր։ Այս առիթով էլ այս համերգասրահի ամենամեծ դահլիճը անվանվել է Իսահակ Շտերն։

Շտերնի շնորհիվ բազմաթիվ տաղանդավոր երաժիշտներ կարողացել են ասպարեզ դուրս գալ և սեփական կարիերա ունենալ։ Այդ երաժիշտներից են ջութակահարներ Իթցակ Պերլմանը, Պինկաս Ցուկերմանը, Շլոմո Մինցը, թավջութակահար Յո-Յո Ման և այլք։

Նա նաև ակտիվ երաժշտական գործունեություն է վարել իր հայրենիք Իսրայելում և բազմաթիվ բարեգործական ակցիաներ է կազմակերպել։

Բացի ջութակահար լինելուց Շտերնը զբաղվել է նաև դիրիժորությամբ։ 
 
## Գործիքներ
Շտերնը իր կյանքի ընթացքում նվագել է տարբեր գործիքներ։ Դրանք հիմնականում պատկանում են իտալական վարպետների ձեռքի աշխատանքին։ Նա նվագել է Գվարների ընտանիքի տարբեր ներկայացուցիչների բազմաթիվ գործիքներ։ Ունեցել է նաև Ստրադիվարիուսի ջութակներ։ Բայց իր ամենանախընտրելի գործիքը եղել է Գվարներիուս դել Ջեզուի "Իսայի Գվարներիուս" գործիքը, որը ժամանակին պատկանել է մեկ այլ փայլուն ջութակահարի՝ Օժեն Իսայիին։

Այսօր Շտերնի նվագած Գվարնաերիուսներից մեկը պատկանում է ֆրանսիացի ջութակահար Ռենո Կապյուսոնին։

## Կատարումներ
Իսահակ Շտերնը իր համերգային կատարումներից բացի թողել է նաև մի շարք ձայնագրություններ, այդ թվում՝ Յոհան Սեբաստիան Բախի, Լյուդվիգ վան Բեթհովենի, Ֆելիքս Մենդելսոնի, Յոհաննես Բրամսի բոլոր կոնցերտները։ Նա կատարում էր նաև մոդերն երաժշտություն և իր նվագացանկի մեջ է նաև ներառել Բելա Բարտոկի, Իգոր Ստրավինսկու, Սամուել Բարբերի, Լեոնարդ Բերնշթայնի կոնցերտները։

Շտերնը վեց անգամ արժանացել է ամերիկյան Գրեմմի մրցանակին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ջութակահարներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Դինամիկական կարծրատիպ

մինի|Մարդու ուղեղը
**Դինամիկական կարծրատիպ**, շարժուն նույնատիպություն (ֆիզիոլոգիական․), մարդու և բարձրակարգ կենդանիների պայմանառեֆլեքսային գործունեության համեմատաբար կայուն համակարգ, որը մշակվում է որոշակի հաջորդականությամբ կրկնվող գրգռիչների ազդեցությամբ։ Դինամիկական կարծրատիպը առաջացնող և պահպանող պայմանների խանգարման դեպքում այն կարող է փոփոխվել կամ անհետանալ։ Դինամիկական կարծրատիպը գլխուղեղի կեղևի վերլուծող և սինթետիկ ամենանուրբ գործունեության առավել վառ արտահայտությունն է, նրա առանձին մասերի միջե ամենաբարդ փոխազդեցության արդյունքը։ Ստերեոտիպը ֆիզիոլոգիական հիմք է հանդիսանում հըմտությունների ավտոմատացման համար, որով ապահովվում է դրանց հեշտ և խնայողաբար կատարումը և գոյության պայմաններին արագ հարմարումը։ մարդու սովորությունները, աշխատանքային պարզ հմտությունները դինամիկական կարծրատիպի  արտահայտություններ են։ Դինամիկական կարծրատիպի մշակումը նշանակալի ծանրաբեռնվածություն է կենտրոնական նյարդային համակարգի համար, սակայն մեկ անգամ մշակված ստերեոտիպը ավտոմատացվում է և դառնում իներտ։ Այդ պատճառով դինամիկական ստերեոտիպի վերակառուցումն առաջացնում է գլխուղեղի կիսագնդերի կեղեի նյարդային տարրերի բարձր լարվածություն, որը վեր է նրա ֆունկցիոնալ հնարավորություններից և հաճախ կարող է հանգեցնել բարձրագույն նյարդային գործունեության խանգարումների, նյարդային վիճակների զարգացման։ Կյանքի սովորական պայմանների փոփոխության հետևանքով առաջացող մարդու ծանր ապրումները, նրա մտավոր ճգնաժամերը են հաճախ իրենց ֆիզիոլոգիական հիմքն ունեն հատկապես հին դինամիկական ստերեոտիպի խանգարման և նորի առաջացման դժվարությունների գործում։ Դինամիկական կարծրատիպ վերակառուցման դժվարությունների աստիճանը կախված է գրգռիչների բնույթից, նյարդային համակարգի առանձնահատկություններից, օրգանիզմի վիճակից ու տարիքից։

Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Կենսամեխանիկա
Կատեգորիա:Ռեֆլեքսներ
Կատեգորիա:Մարդու շարժումներ
Վասիլի Ստրուվե (արևելագետ)

**Վասիլի Վասիլևիչ Ստրուվե** (, ), խորհրդային արևելագետ, Հին Արևելքի պատմության մասնագետների խորհրդային դպրոցի հիմնադիր։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1935 թ.)։

Ավարտել է (1911 թ.) Պետերբուրգի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։ Դասավանդել է Լենինգրադի համալսարանում, եղել է Էրմիտաժի Եգիպտոսի բաժնի վարիչ (1918-1933 թթ.), ԽՍՀՄ ԳԱ ազգագրության ինստիտուտը (1937-1940 թթ.), արևելագիտության ինստիտուտի (1941-1950 թթ.) տնօրեն, նույն ինստիտուտի Հին Արևելքի բաժնի վարիչ (1959-1965 թթ.), Լենինգրադի համալսարանի Հին Արևելքի պատմության ամբիոնի վարիչ։ Խորհրդային և արտասահմանյան գիտական մի շարք կազմակերպությունների անդամ։

Շումերական հասարակության սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքի ուսումնասիրությամբ պարզել է, որ Հին Արևելքի երկրներում չի եղել «հավիտենական» ֆեոդալիզմ, ինչպես ընդունված էր, այլ դրան նախորդել է ստրկատիրական հասարակարգը։

Ստրուվեի հիմնական ուսումնասիրությունները վերաբերում են Եգիպտոսի, Շումերի, Բաբելոնի, Ասորեստանի, Ուգարիթի, Ուրարտուի, Իրանի,Պաղեստինի, Փոքր Ասիայի, հյուսիսային մերձսևծովյան երկրների և Միջին Ասիայի ժողովուրդների քաղաքակրթության ու մշակույթի պատմության հարցերին։ Ստրուվեն անդրադարձել է նաև մ․ թ․ ա․ 521/520 թվականներին Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձություններին։

Եղել է մի շարք գիտական պարբերականների և կոլեկտիվ աշխատությունների խմբագիր, Սովետական պատմական հանրագիտարանի հրատարակության նախաձեռնողներից։

Պարգևատրվել է Լենինի և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով, մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս արևելագետներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս հնագետներ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պատմաբաններ
Կատեգորիա:Շումերագետներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Ցոլակ Ստեփանյան

**Ցոլակ Ալեքսանդրի Ստեփանյան** (), խորհրդային փիլիսոփա։ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (1964)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Մոսկվայի Կ․ Լիբկնեխտի անվան մանկավարժական ինստիտուտը (1933)։ 1933 թվականից փիլիսոփայություն է դասավանդել Մոսկվայի բուհերում։ 1939-1941 թվականներին եղել է «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթի պրոպագանդայի բաժնի վարիչ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ Մոսկվայի զինվորական օկրուգի քաղվարչության դասախոս։ 1945-1946 թվականներին ղեկավարել է Մոսկվայի Էներգետիկական ինստիտուտի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնը։ 1946 թվականից զանազան պաշտոններ է վարել ԽՍՀՄ ԳԱ փիլիսոփայության ինստիտուտում, 1965 թվականից՝ գիտական կոմունիզմի սեկտորի (1972 թվականից բաժնի) վարիչ։ 1947-1968 թվականներին եղել է «Վոպրոսի ֆիլոսոֆիի» («Bonросы философии») ամսագրի պատմական մատերիալիզմի (հետագայում՝ գիտական կոմունիզմի) բաժնի վարիչ։ 1951-1955 թվականներին եղել է նաև ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից Հասարակական գիտությունների ակադեմիայի դիալեկտիկական և պատմական մատերիալիզմի ամբիոնի վարիչ։ 1958-1959 թվականներին «Պրոբլեմի միրա ի սոցիալիզմա» («Проблемы мира и социализма») ամսագրի (Պրահա) սոցիալիստական երկրների բաժնի վարիչ։ Ստեփանյանը պաշտպանել է գիտական կոմունիզմը որպես դասավանդման և գիտական հետազոտության ինքնուրույն առարկա առանձնացնելու տեսակետը։ Նա ԽՍՀՄ ԳԱ Կոմունիստական հասարակական հարաբերությունների և սոցիալիստական հասարակության հոգևոր կյանքի զարգացման օրինաչափությունների գծով գիտական խորհրդի նախագահն էր։ Հիմնական աշխատությունները նվիրված են կոմունիստական ֆորմացիայի ձևավորման և զարգացման օրինաչափությունների, սոցիալիզմի օրոք հակասությունների և դրանց հաղթահարման խնդիրներին։ Բազմաթիվ կոլեկտիվ աշխատությունների խմբագիր է և հեղինակ, «Գիտական կոմունիզմ» բուհական դասագրքի հեղինակներից։ Պարգևատրվել է 5 շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Տրոեկուրովյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահ առաքելություններ

[մինի|[ՆԱՏՕ-ի դրոշը]]
Հետսառըպատերազմյան ժամանակաշրջանում նոր իրողություն դարձան խաղաղապահ առաքելությունները։ Միջազգային խաղաղապահ առաքելություններն իրագործվում են ՆԱՏՕ-ի և վերջինիս հետ համագործակցող այլ երկրների ուժերի կողմից։ ՆԱՏՕ-ի հետ արդյունավետ համագործակցություն է ծավալում նաև Հայաստանը։

## Համագործակցությունը ՆԱՏՕ-ի հետ
Հայաստանը սերտորեն համագործակցում է ՆԱՏՕ-ի հետ՝ «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» ծրագրի շրջանակներում։ Մեր երկիրը միաժամանակ ներգրավված է ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում գործող «եվրաատլանտյան համագործակցության խորհուրդ» կազմակերպությունում։ Հայաստանը կարևորում է նաև «Անհատական գործողությունների ծրագրի» իրագործումը, որը նախատեսված է ՆԱՏՕ-ի հետ իրենց հարաբերությունները խորացնելու քաղաքական կամք ու կարողություններ ունեցող երկրների համար։ Արդեն 2003 թվականին համագործակցության շրջանակներում իրագործվող ՆԱՏՕ-ի զորավարժություններից մեկն անցկացվեց Հայաստանի տարածքում։ Հայաստանի Հանրապետությունն ակտիվորեն մասնակցում է նաև ՄԱԿ-ի շրջանակներում ՆԱՏՕ-ի կողմից իրագործվող խաղաղապահ առաքելություններին։ Հայ խաղաղապահներն այդ գործողություններն իրագործում են ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրների (Հունաստան, Լեհաստան և ԳԴՀ) զորախմբերի կազմում։

2004 թվականից սկսած՝ հայ զիվորները հունական բանակի զորախմբի կազմում խաղաղապահ առաքելություն են իրագործում Կոսովոյում։

2003 թվականից իրաքյան պատերազմի ավարտից հետո հայ խաղաղապահների զորախումբ ուղարկվեց նաև այդ երկիր։ Հայ խաղաղապահները գործում էին լեհական զորախմբի կազմում։

Հայաստանը ներկայումս ներգրավված է Աֆղանստանում իրականացվող խաղաղապահ գործողություններում։

## ՆԱՏՕ-ի անդամները

Կատեգորիա:ՆԱՏՕ
Ստիլոսկոպ

**Ստիլիսկոպ** (  — պողպատ և — նայել, դիտել), սպեկտրային սարք, որը ծառայում է պողպատների և համաձուլվածքների քիմիական բաղադրության արագ որակական վերլուծություն կատարելու համար դրանց դիտման միջոցով։ Ստիլիսկոպում նյութի նմուշը գոլորշիանում է կայծային կամ աղեղային պարպման շնորհիվ, և առաջացող ճառագայթման սպեկտրը դիտում են մոնոքրոմատորի ետևում տեղակայված օկուլյարի միջով, որի սանդղակի վրա արված են առավել էական բաղադրիչներին (երկաթ, նիկել, կոբալտ, պղինձ և այլն) համապատասխանող բաժանումներ։

Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր
Ստեարինաթթու

**Ստեարինաթթու**, օկտադեկանաթթու, ալիֆատիկ շարքի միահիմն հագեցած կարբոնաթթու։ Անգույն բյուրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 69,6&nbsp;°C, եռմանը՝ 376,1&nbsp;°C։ Ջրում չի լուծվում։ Լուծվում է եթերում և սպիրտում։ Ստեարինաթթվի աղերը՝ ստեարատները, մակերևութային ակտիվ նյութեր են, ջրում լուծելի աղերը (Na, К-ի)՝ օճառներ։ Բնության մեջ տարածված ճարպաթթու է, Ստեարինաթթվի, պալմիտինաթթվի և օլեինաթթվի գլիցերիդները բնական ճարպերի գլխավոր բաղադրիչներն են։ Կենդանական ճարպերը հիդրոլիզելով ստանում են ստեարին (հեղուկ օլեինաթթուն անջատելուց հետո), որից Ստեարինաթթուն անջատում են կոտորակային նստեցման կամ թորման միջոցով։ Ստեարինաթթու ստացվում է նաև օլեինաթթվի հիդրոգենացմամբ և այլ ճանապարհներով։ Մաքուր Ստեարինաթթու օգտագործում են օրգանական սինթեզում և վերլուծական քիմիայում (պղտորաչափական եղանակով որոշում են Ca, Mg, Ա), տեխ․ Ստեարինաթթուն որպես դիսպերգատոր և վուլկանիզատոր (ռետինի արտադրությունում)։ Ստեարատները (Na, Li, Ca, Pb և ն) մտնում են պլաստիկ քսուքների, իսկ Ստեարինաթթուն և նրա էսթերները՝ օծանելիքի բաղադրության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարբոնաթթուներ
Կատեգորիա:Ճարպաթթուներ
Ստորգետնյա հիդրոէլեկտրակայան

մինի|Էլեկտրակայան
**Ստորգետնյա հիդրոէլեկտրակայան**, հատուկ տիպի հիդրոէլեկարակայան, որի ճնշման և ուժային հանգույցները գտնվում են գետնի տակ։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս դերիվացիոն հէկի շինարարությունն իրականացնել բարդ տեղագրական պայմաններում։ Վերգետնյա հէկերի նկատմամբ ստորգետնյա հիդրոէլեկտրակայանների առավելություններն են սխեմայի և կառույցների պարզությունը, ջրատարների համեմատաբար փոքր երկարությունը, հետևաբար և հիդրավլիկական կորուստների նվազումը, մղիչ ջրտարների, կայանային շենքի և այլ կառույցների շինարարական կոնստրուկցիաների տարրերի թեթևացումը, փլուզումներից և ջրհեղեղներից կայանային շենքերի պաշտպանվածությունը, հէկի շահագործման և նորոգման ծախսերի կրճատումը։ Ստորգետնյա կայանային շենքով առաջին հէկը կառուցվել է Գերմանիայում (1904-1907)։

Կատեգորիա:Էլեկտրակայաններ
Ստենոբիոնտ օրգանիզմներ

thumb|Ստենոբիոնտ օրգանիզմ **Ստենոբիոնտ օրգանիզմներ**, ստենոբիոնտներ, բույսեր և կենդանիներ, որոնք ընդունակ են ապրելու միայն շրջապատող միջավայրի համեմատաբար կայուն պայմաններում (ջերմաստիճան, աղայնություն, խոնավություն, ճնշում, որոշակի սննդի առկայություն)։ Որոշ օրգանիզմների ստենոբիոնտությունը կարող է պայմանավորված լինել արտաքին միջավայրի որևէ մեկ գործոնով (օրինակ, սննդի բնույթով)։ Հարավ-ամերիկյան առանձին կոլիբրիներ սնվում են որոշակի տեսակի բույսերի նեկտարով և դրանց տարածման շրջանը սահմանափակվում է տվյալ բույսերի նեղ նեկտարով։ Ավստրալիական պարկավոր կոալա արջը ապրում է նվենու միայն այն տեսակների վրա, որոնց տերևներով ինքը սնվում է։ Մի շարք ստենոբիոնտ օրգանիզմի գոյության հնարավորությունը և տարածվածությունը սահմանափակվում են մի քանի գործոններով, օրինակ, որոշ խորջրյա ձկներ ապրում են 6-7 կմ խորություններում, որտեղ լույսը լրիվ բացակայում է, ջրի ճնշումը 600-700 մթն է, աղայնությունը և ջերմաստիճանը կայուն են։ Ստենոբիոնտի օրգանիզմներին են պատկանում նաև շատ մակաբույծներ և սիմբիոնտներ, որոնք կարող են գոյություն ունենալ միայն որոշակի տեսակների ներկայացուցիչների հետ համատեղ։ Ստենոբիոնտ օրգանիզմները հակադրվում են էվրիբիոնտ օրգանիզմներին։

Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Օրգանիզմներ
Միջազգային հարաբերությունները Երկրորդ աշխարհամարտի նախօրեին

մինի|Ազգերի լիգա
մինի|Ֆրանսիայի դրոշ
մինի|Իտալիա
մինի|Ճապոնիա
1930–ական թվականներին աշխարհի զարգացած տերությունների կառավարող շրջան­ները հակվեցին այն միտմանը, որ արտաքին քաղաքական խնդիրները կարելի է լուծել միայն ուժի դիրքե­րից։ Դա ստիպեց նրանց մեծացնել ռազմական ներուժը և նախապատ­րաստվել աշխարհում իրենց դիրքերի ամրապնդմանն ուղղված պայքարի նոր փուլին։

## Ազգերի լիգա
Ազգերի լիգան բարդ մի­ջազգային խնդիրների լուծման փորձ չուներ։ Դա մեծացնում էր անվստա­հությունը Լիգայի հանդեպ։ Էական դեր էր խաղում նաև սոցիալական լարվածությունը, որ բնորոշ էր Եվրոպայի­ և Լատինական Ամերիկայի երկրներին։ Վերսալ– վաշինգտոնյան համա­կարգը արդեն չէր բավարարում ոչ միայն պարտված պետություններին, այլև հաղթող երկրներից Իտալիային, Ճապոնիային և նույնիսկ Մեծ Բրիտա­նիային։ Միջազգային համապարփակ կազմակերպության ստեղծման գաղափարը ծագել էր դեռևս Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնն այն մտցրեց 1918 թվականի հունվարին հռչակած իր «տասնչորս կետերի» մեջ։ Այդպիսի կազմակերպություն հանդիսացավ Ազգերի լիգան, որի կանոնադրությունը հաստատեց Փարիզի խորհրդաժողովը 1919 թվականին հունվարի 28-ին։ Ազգերի լիգայի կանոնադրությունն անմիջապես ստորագրեց 44 պետություն։
Ազգերի լիգայի գլխավոր մարմիններն էին Ասամբլեան, Ազգերի լիգայի Խորհուրդը և Քարտուղարությունը, որոնց մշտական նստավայրը Ժնևն էր։

Ազգերի լիգան կոչված էր լինելու խաղաղություն պահպանող, ագրեսիաները կանխող և միջազգային համագործակցությունն ապահովող կազմակերպություն։ Դրան էին նպատակամղված նրա կանոնադրության գլխավոր հոդվածները։ Այսպես, օրինակ, կանոնադրության 10-րդ ոդվածը հաստատում էր Ազգերի լիգայի անդամ պետությունների տարածքային ամբողջականության փոխադարձ երաշխավորման սկզբունքը։ Այն պահանջում էր անդամ-երկրների ջանքերի միավորում ընդդեմ ագրեսիայի։ Իսկ 16-րդ հոդվածը նախատեսում էր պատժամիջոցների կիրառում ագրեսոր պետության նկատմամբ։ Ընդ որում, կանոնադրությամբ թույլատրվում էր Ազգերի լիգայի միջամտությունը նաև ոչ անդամ երկրների վեճերին։ Սակայն Ազգերի լիգան չարդարացրեց իր վրա դրված հույսերը և դարձավ պայքարի թատերաբեմ Անգլիայի և Ֆրանսիայի, իսկ ապա նաև՝ Գերմանիայի, Իտալիայի, Ճապոնիայի և ԽՍՀՄ-ի համար։

Վերջինիս անհանգստացնում էր աշխարհում իր ֆինանսական դիր­քերի անկումը հօգուտ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներիի։ Վեր­սալ-վաշինգտոնյան համակարգից 1930–ական թվականների սկզբներին շարունա­կում էին «կառչել» մի այն Ֆրանսիան, որը կրկին զգում էր գերմանական վտանգը, և Փոքր Անտանտի (Հարավս­լավիա, Ռումինիա, Չեխոսլովակիա) երկրներն ու Լեհաստանը, որոնք տարածքային ձեռք բերումներ էին ստացել դրա շնորհիվ։

Միջազգային հարաբերություններում առկա էին հետևյալ երեք մի տումները՝
* 1919–1922 թվականներն ձևավորված աշ­խարհակարգի վերանայում, որի օգ­տին էին հանդես գալիս Գերմանիան, Իտալիան և Ճապոնիան, 
* Վերսալ–վաշինգտոնյան հա­մակարգը պահպանելու ձգտում, որի հետևորդներն էին Ֆրանսիան և Արևելյան Եվրոպայի նրա դաշնա­կիցները, 
* առաջին և երկրորդ խմբի միջև ճկուն կերպով մանևրելու ձգտումը, որի հետևորդներն էին Մեծ Բրիտա­նիան, ԽՍՀՄ–ը և շատ այլ երկրներ։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները գերադասում էր մեկուսացման քաղաքականություն։

## Գրականություն
Համաշխարհային Պատմություն 11-րդ դասարան

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Սուրեն Ստեփանյան (նկարիչ)

**Սուրեն Շավարշի Ստեփանյան** (), հայ խորհրդային նկարիչ։ ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1961)։

## Կենսագրություն
1937 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը, 1938 թվականին՝ Լենինգրադի գեղարվեստամանկավարժական ուսումնարանը։ 1940-1943 թթ. դասավանդել է Լենինականի Ս․ Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցում։ 1943- 1945 թթ. որպես ձևավորող նկարիչ աշխատել է Լենինականի, 1945-1946 թթ.՝ Երևանի Հ․ Թումանյանի անվան պետական տիկնիկային թատրոններում։ Ստեփանյանը ստեղծագործել է կերպարվեստի գրեթե բոլոր բնագավառներում։ Ձևավորել և նկարազարդել է մոտ 300 գիրք, աշխատակցել տարբեր պարբերականների։ Ստեփանյանին բնորոշ են ստեղծագործական վառ երևակայությունն ու գեղարվեստական հնարքների բազմազանությունը։ (1943) թվից մասնակցել է հանրապետական, միութենական, միջազգային ցուցահանդեսների։

Լավագույն գործերից են՝

Գեղանկարներ`
* «Հին Լենինական» (1958)
* «Իմ հեքիաթը» (1959)
* «Դրսում ձմեռ Է» (1964)
Քանդակներ`
* «Երգ» (1969, փայտ)
* «Սեդա» (1970, փայտ)
Գրաֆիկական թերթեր՝
* «Նկարիչ Ռ․ Շիշմանյանի դիմանկարը» (1960)
* «Աշուն» (1975)
Գրքային ձևավորումներ՝
* Դերենիկ Դեմիրճյանի «Քաջ Նազար» (1948-1950)
* «Պույ-պույ մուկիկը» (1974)
* Պարույր Սևակի «Եղիցի լույս» (1969) ը
* «Ինքնանկար» (1959)
* «Չիկ Տամատյան» (1960)
* «Սուրեն Չիլինգարյան» (1960) ընկերական շարժերը
* Հակոբ Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար» բեմանկարները (1963, Երևանի Գաբրեիլ Սունդուկյանի անվան և Մոսկվայի Ս․ Ն․ Երմոլովայի անան թատրոններում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Իրանի իսլամացում

**Իրանի իսլամացում**, 7-րդ դարի կեսերին տեղի ունեցած կրոնական գործընթաց։ Մինչ այդ դարեր շարունակ Իրանում տիրապետող կրոն էր զրադաշտականությունը։ Հաշված տարիների ընթացքում Իրանում բոլորը դառնում են մուսուլմաններ։ Պարսիկները ընտրում են շիական ուղղությունը։

Այսօր աշխարհի ամենամեծ թվով շիաներն ապրում են Իրանում (ավելի քան 60 միլիոն)։

## Պատմություն
 
226 թվականին Սասանյան տոհմի ներկայացուցիչ Արտաշիրը գահընկեց արեց պարթևական վերջին արքային և հիմնադրեց Սասանյանների պետությունը (226-642)։ Ավատատիրական հարաբերությունների ձևավորման շրջանում զրադաշտականության ներսում առաջացան տարբեր հոսանքներ։ Զրադաշտականությունից բացի Իրանում որոշ չափով տարածված էր քրիստոնեությունը։ Սկզբում դա տարածում էին քրիստոնյա քարոզիչները, իսկ 3-րդ դարում Իրանի կառավարողներն ապաստան էին տալիս Հռոմեական կայսրությունում հալածվող քրիստոնյաներին, որպեսզի դաշնակիցներ ձեռք բերեն ընդդեմ կայսրության։ Իսկ երբ քրիստոնեությունը դարձավ Հռոմեական կայսրության պետական կրոն, Սասանյաններն սկսեցին հովանավորել և աջակցել նեստորականներին ու միաբնակներին։ 
250px|ձախից|մինի
637 թվականին Քադիսիա քաղաքի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում պարսկական բանակը ծանր պարտություն կրեց արաբներից։ Իսկ 642 թվականին Նեհավենդ քաղաքի մոտ կրած պարտությունը ճակատագրական եղավ Սասանյանների համար։ Մինչև 651 թվականին արաբները գրավեցին ողջ Իրանը, և Սասանյան պետությունը կործանվեց։ Սկիզբ դրվեց Իրանի իսլամացմանը։

Արաբական խալիֆայության շրջանում Իրանի բնակչության գերակշռող մասն ընդունեց իսլամ՝ շիա դավանանքով։ Արաբական տիրապետության անկումից հետո Իրանը հայտնվեց սելջուկների, ապա մոնղոլների տիրապետության տակ։ Մոնղոլներից հետո Իրանի տարածքում ստեղծվեցին մի շարք պետական կազմավորումներ, որոնք տնտեսապես և քաղաքականապես իրար հետ չկապված անկայուն քաղաքական միավորներ էին։ 15-րդ դարի երկրորդ կեսին Ատրպատականի Արդաբիլ քաղաքում մեծ ազդեցություն ձեռք բերած Սեֆյանների տոհմը հիմք դնելով պարսկական միասնական պետությանը (1502–1736)։ Դրան հաջորդած Աֆշարիների, Ղաջարիների ու Փահլավիների արքայատոմներից հետո Իրանում հաստատվեց իսլամական պետություն։

Իրանի իսլամական հեղափոխության արդյունքում հիմնադրվեց աստվածապետական (թեոկրատական) պետություն։ Մուսուլմանական աշխարհում այդպիսին է միայն Սաուդյան Արաբիայի թագավորությունը, որտեղ բնակչությունը դավանում է սուննի իսլամ։

Կատեգորիա:Իսլամն Իրանում
Կատեգորիա:Միջնադարան Իրան
Ճապոնիան 20-րդ դարի երկրորդ կեսին

200px|մինի|Ճապոնիայի տեսքը տիեզերական լանդշաֆտային հարթությունից։

## Տնտեսություն
Հետպատերազմյան մի քանի տա­րում վերականգնվեց երկրի տնտեսու­թյունը։ Դրանից հետո նոր թափով շա­րունակվեց երկրի արդիականացումը։ Եթե հետպատերազմյան առաջին տասնամյակում Ճապոնիայի տնտե­սությունը դանդաղ էր զարգանում, ապա հաջորդ երեք տասնամյակների ընթացքում զարգացումն ընդունեց աննախադեպ տեմպեր։

Տնտեսության թռիչքաձև վերելքի շնորհիվ Ճապոնիան 1970–1980–ական թվականներին վերածվեց արդյունա­բերական հզոր տերության, դարձավ կապիտալիզմի երրորդ տնտեսական կենտրոնը՝ ԱՄՆ–ից և Եվրամիու­թյունից հետո։ Բնակչության մեկ շնչին ընկնող եկամտի ցուցանիշով գերազանցեց ԱՄՆ–ին, իսկ աշխա­տանքի արտադրողականության մա­կարդակով առաջ անցավ Արևմտյան Եվրոպայի երկրներից և ընդհուպ մոտեցավ ԱՄՆ–ի ցուցանիշին (իսկ 1950–ական թվականներին այդ ցուցանիշով հետ էր ԱՄՆ–ից վեց անգամ)։ Ճապոնիան աշխարհում առաջին տեղը գրավեց, օրինակ՝ նավաշինության, տեսաձայ­նային տեխնիկայի, երկրորդ տեղը՝ էլեկտրոնիկայի, ավտոմեքենաշինու­թյան արտադրության գծով և այլն։

## Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացում
Ճապոնիան աստիճանաբար ան­ցում կատարեց տեղեկատվական հասարակության, ուր հիմնարար արժեքներ են գիտելիքները և տեղե­կատվությունը։ Դեռ 1970–ական թվականներին պատենտներ ու լիցենզիա գնելու փոխարեն առաջնայնությունը սկսե­ցին տալ գիտական ու տեխնիկական հետազոտությունների ֆինանսա­վորմանը։ Ձեռք բերվեցին խոշոր նվաճումներ այդ ուղղությամբ, որը հիմնվում է երկրի կրթական բարձր մակարդակի վրա։
200px|մինի|Երկնաքերեր Ճապոնիայում

## «Հրաշք»
Տնտեսական «հրաշքը» հնարավոր դարձավ պետության վարած նպատա­կամետ ու հետևողական քաղաքակա­նության շնորհիվ։ Դրան նպաստեցին ամերիկյան և մյուս օտարերկրյա կա­պիտալի ու տեխնոլոգիաների ներ­հոսքը, ինչպես նաև ռազմական ոլոր­տի չնչին ծախսերը. Ճապոնիան մեծ բանակ պահելու իրավունք չունի։

Սակայն «հրաշքի» ամենագլխավոր պայմանը հասարակության ավան­դական ամուր հիմքերն են, այնպիսի արժեքներ, ինչպիսիք են աշխատան­քային կարգապահությունը, աշխա­տանքի կազմակերպման բարձր մշակույթը, հարգանքը մեծերի նկատ­մամբ և այլն։ Արտադրության և աշ­խատանքային հարաբերությունների կազմակերպման ճապոնական փորձը ընդօրինակելի է արդյունաբերական երկրների համար։

## Զարգացման ճապոնական տարբերակ
Զարգացման ճապոնական մոդելը որպես ուղենիշ ծառայեց Հարավ­-արևելյան Ասիայի մի շարք երկրների (Հարավային Կորեա, Սինգապուր, Թայվան, Թաիլանդ) համար, որոնք նույնպես 20-րդ դարի վերջերին թռիչ­քաձև վերելք ապրեցին՝ վերածվելով արդյունաբերական գերզարգացած հասարակությունների։ Այսպիսով՝ ժամանակակից Արևել­յան ու Հարավային Ասիայի, մասնա­վորապես Ճապոնիայի, Չինաստանի, Հարավային Կորեայի, Սինգապուրի, Թայվանի և Հնդկաստանի զարգաց­ման փորձը ապացուցում է, որ հա­սարակության արդիականացումը ամենևին չի նշանակում պատճենել զարգացած եվրոպական արդյունա­բերական երկրների անցած ուղին։ Արդի քաղաքակրթությունը ձևավոր­վել ու զարգանում է համաշխարհային պատմական առաջընթացի գլխա­վոր միտումների և կոնկրետ ազգա­յին–պատմական առանձնահատուկ պայմանների, ազգային և համա­մարդկային արժեքների համադրման արդյունքում։ Այս փորձն ուսանելի է նաև հետխորհրդային հանրապետու­թյունների, այդ թվում՝ Հայաստանի համար։

Կատեգորիա:Ճապոնիայի պատմություն
Կատեգորիա:20-րդ դար
Ստոխաստիկ երկրաչափություն

**Ստոխաստիկ երկրաչափություն**, ժամանակակից մաթեմատիկայի ճյուղ, հետազոտում է հավանականությունների տեսության և երկրաչափության փոխհարաբերությունները։ Ստոխաստիկ երկրաչափությունը ստեղծվել և զարգացել է դասական երկրաչափական հավանականությունների տեսության և ինտեգրալ երկրաչափության խնդիրների դիտարկումով, երբ վերջիններս սկսեցին հետազոտվել պատահական պրոցեսների տեսության եղանակներով։ Ստոխաստիկ երկրաչափության արդյունքները վերաբերում են այսպես կոչված երկրաչափական պրոցեսներին, որոնք են որպես կետային պրոցեսներ համապատասխան բազմաձևությունների վրա։ Այսպես, էվկլիդեսյան հարթության վրա ուղիղների պրոցեսները սահվանվում են որպես կետային պրոցեսներ Մյոբիուսի թերթի վրա (կամ մեկ կետ հեռացրած ոչ էվկլիդեսյան էլիպտիկ հարթության վրա)։ Ընդհանուր խնդիրներից է տարբեր խմբերի նկատմամբ ինվարիանտ երկրաչափական պրոցեսների հատկությունների հետազոտումը։ Դիտարկվում են նաև երկրաչափական պրոցեսներին վերաբերող տարածական խնդիրներ, երկրաչափական պրոցեսներում տարրերի տարբեր «տիպական» համախմբությունների վիճակագրական նկարագրման և այլ խնդիրներ։

Կատեգորիա:Հավանականությունների տեսություն
Կատեգորիա:Ինտեգրալ երկրաչափություն
Արևելյան Եվրոպան խորհրդային վերակառուցման շրջանում

**Արևելյան Եվրոպան խորհրդային վերակառուցման շրջանում՝** Խորհրդային միության վերակառուցումն անդրադարձավ Արևելյան Եվրոպայի սոցիալիստական երկրների զարգացման վրա։ Միխայիլ Գորբաչովի հռչակած նոր քաղաքական մտածողության կարևոր տարրերից էր սոցիալիստական երկրների հետ ԽՍՀՄ-ի հարաբերությունների վերանայումը։ Սոցիալիստական ճամբարի փոխարեն սկսեց կիրառվել սոցիալիստական համագործակցություն անվանումը 1985 թվականին Գորբաչովը առաջադրեց սոցիալիստական միասնացման նոր մոտեցումներ, որոնք առաջ քաշվեցին Գորբաչովյան բարեփոխումներ անվամբ, որի մեջ բացի եվրոպական երկրների հետ համագործակցության դաշինքը պարունակում էր նաև ներքին խնդիրներ։ ԽՍՀՄ-ը պատրաստ էր հրաժարվելու «ավագ եղբոր» դերից։ Իսկ սոցիալիստական երկրների միջև ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ մտնող երկրների միջև հարաբերությունները պետք է հիմնվեին և՛ փոխօգնության, և՛ փոխշահավետության վրա։
300px|աջից|մինի|Ռ․ Ռեյգանի և Մ․ Գորբաչովի պաշտոնական հանդիպումը Ժնևում․ 1985 թվական,19-ը նոյեմբերի
250px|ձախից|մինի|Էրիխ Հոնեկեր
1986 թվականին այդ սկզբունքները հաստատվեցին սոցիալիստական համագործակցության անդամ երկրների կողմից, սակայն, երկար ժամանակ չանցած այդ ծրագրի իրագործումը ձախողվեց։ ԽՍՀՄ անդամ երկրներից շատերը ձգտում էին կրճատելու սեփական ռազմական ծախսերը, ապրանքափոխանակումը կատարել համաշխարհային գներով, սակայն պահպանվում էր խորհրդային էժան հումքի և էներգակիրների մատակարարումը։ Վերոնշյալ բարեփոխումները ի կատար չածվեցին, ԽՍՀՄ երկրների միասնական չլինելու պատճառով։ Մի շարք երկրներում ԽՍՀՄ-ի նոր կուրսը բացասաբար ընդունվեց, քանզի հարվածում էր սոցիալիստական երկրների քաղաքական-կուսակցական ղեկավարության շահերին։ Գերմանիայի Ժողովրդավարական Հանրապետության առաջնորդ Էրիխ Հոնեկերը նշել է․ «Եթե ձեր հարևանն իր տանը փոխում է պաստառները, ապա չի նշանակում, որ դուք էլ ձեր տանը պարտադիր պետք է վերանորոգում սկսեք»։
Հակառակ դրան Հունգարիայում, Լեհաստանում և Հարավսլավիայում խորհրդային վերակառուցումը խթանեց բարեփոխումների իրագործումը։ Սկզբում այդ բարեփոխումները ընթանում էին վերակառուցման և սոցիալիզմի նորացման կարգախոսների ներքո։ Որոշ ժամանակ անց պարզ դարձավ, որ գոյություն ունեցող հասարակական-քաղաքական և տնտեսական համակարգի բարեփոխումն անհնար է։
Եվրոպական երկրների մեծ մասում դեռևս 1970-ական թվականների վերջերին և 1980-ական թվականների սկզբներին ի հայտ էին եկել ընդդիմադիր կազմակերպություններ ու շարժումներ, որոնց գործունեությունը հետագայում պաշտոնապես արգելվել էր։ Դրանցում էական դեր էր խաղում փոփոխություններ պահանջող և ազատականորեն տրամադրված մտավորականությունը։ Չեխոսլովակիայում գործել էր «Խարտիա-77»-ը, Լեհաստանում՝ «Սոլիդարնոստը» («Համերաշխություն»), Բուլղարիայում՝ «Էկոլոգիստները» և այլն։ Նրանք իրենց աջակցությունը հայտնեցին Գորբաչովին, քանի որ պարզ էր, որ առանց ԽՍՀՄ-ում արմատական վերափոխումների անհնարին էր նաև վերափոխումների իրագործումը Արևելյան Եվրոպայում։ Արևելյան Եվրոպայի ցանկացած երկրներում բարեփոխումների իրագործման փորձերը ուղղակի կճնշվեին այնպես, ինչպես դա արդեն արվել էր Հունգարիայում և Չեխոսլովակիայում։

Արևելյան Եվրոպայի կազմի մեջ ներկայումս մտնում է 9 պետություն.

* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 

## Աղբյուր
Համաշխարհային պատմություն 12. Հումանիտար հոսք
Հեղինակ՝ Վ. Պետրոսյան, Ա. Նազարյան, Ռ. Սաֆրաստյան

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Ստվարաթուղթ

245px|մինի|Ստվարաթուղթ
**Ստվարաթուղթ**, թղթի տարատեսակ, որը բնութագրվում է մեծ տեսակարար զանգվածով։ Թղթի և ստվարաթղթի խիստ սահմանազատման միասնական միջազգային դասակարգում գոյություն չունի։  Ստվարաթղթի մշակման հիմնական տեխնոլոգիական գործողությունները (աղում, ձուլում, մամլում և չորացում) սկզբունքորեն չեն տարբերվում թղթի մշակման նման գործողություններից, սակայն ստվարաթղթի ստացման համար առավել հաճախ օգտագործում են ավելի կոպիտ և կոշտ թելքավոր նյութեր՝ գորշ փայտազանգված, կիսաթաղանթանյութ, սուլֆատային թաղանթանյութ, ստվարաթղթի մակուլատուրա։

Ըստ նշանակման ստվարաթղթերը կարող են ստորաբաժանվել․ *փաթեթավորման* (արկղերի և տուփերի պատրաստման համար), պոլիգրաֆիական (կազմարարական, մատրիցային և այլն), *շինարարական* (երեսապատման, պատի շարվածքի և այլն), *տեխնիկական* (միջադիրի, աղմուկա- և ջերմամեկուսացման և այլն)։

Ստվարաթուղթ պատրաստում են հատուկ մեքենաներով։ Տարբերում են միաշերտ և բազմաշերտ ստվարաթղթեր։ Բազմաշերտ Ստվարաթղթի շերտերը սովորաբար մշակում են տարբեր թելքավոր զանգվածներից, ներքին շերտերը ձուլում են էժան թելքավոր նյութերից, իսկ արտաքին շերտերը՝ առավել ամուր և թանկ մանրաթելերից։ Ստվարաթղթի հատկությունները գնահատվում են մի շարք ընդհանուր (1/2-ի զանգվածը, հաստությունը, խոնավությունը և այլն) և հատուկ տեխնիկա (ներծծելու ունակությունը, էլեկտրամեկուսիչ հատկությունները, ձևափոխումը՝ խոնավացնելիս ու չորացնելիս և այլն) ցուցանիշներով։

Ստվարաթղթի յուրաքանչյուր տեսակից պահանջվող հատկությունների ապահովումը ձեռք է բերվում համապատասխան կիսաֆաբրիկատների ընտրությամբ, մշակմամբ և ստվարաթղթի բաղադրության մեջ սոսնձող, կապակցող, հագեցնող, ներկող նյութերի ավելացմամբ, մակերևույթի վրա պոլիմերային թաղանթների, մետաղական փայլաթիթեղի սոսնձմամբ։

### Ստվարաթղթի արտադրություն Հայաստանում
Հայաստանում ստվարաթղթի արտադրության սկիզբ է դրվել դեռ Խորհրդային Միության տարիներից: 1969 թ. հիմնադրված «Մասիսի Գոֆրոտարա» արտադրական ձեռնարկությունը զբաղվում էր բացառապես գոֆրոտարայի արտադրությամբ: Հայտնի գործարար Հրանտ Վարդանյանի կողմից ձեռք բերվելուց հետո կազմակերպությունը վերանվանվեց «Գրանդ Մաստեր» ՍՊԸ և ընդգրկվեց Հայաստանում ձեռարկությունների խոշորագույն խմբի՝ «Գրանդ Հոլդինգ»-ի կազմի մեջ։ Պահպանելով գործունեության մասնագիտացված տեսակը՝ ստեղծվեցին ստվարաթղթի արտադրության նոր ճյուղեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուղթ
Կատեգորիա:Փաթեթավորման նյութեր
Միխայիլ Ստելմախ

**Միխայիլ Աֆանասևիչ Ստելմախ** (), ուկրաինացի խորհրդային գրող։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1972)։ ՌՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1978)։

Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։ 1945-1953 թվականներին աշխատել է ՈւՄՍՀ ԳԱ-ի արվեստագիտության, բանահյուսության և ազգագրության ինստիտուտում։

## Ստեղծագործություններ
Հայտնի արձակ գործերից են՝ 
* «Մեծ տոհմ» (1949-51, ԽՍՀՄ պետ․ մրցանակ, 1951), 
* «Մարդու արյունը ջուր չէ» (1957, հայկական հրատարակություն 1962), 
* «Աղ ու հաց» (1959) եռերգությունում (լենինյան մրցանակ, 1961), 
* «Ճշմարտություն և անարդարություն» (1961), 
* «Երգ քո մասին» (1969) վեպերում պատկերել է 20-րդ դարի ուկրաինացի գյուղի կյանքի գլխավոր փուլերը։

Ստելմախի արձակն աչքի է ընկնում գյուղացու հոգեբանության խոր ճանաչողությամբ, հարուստ լեզվով, բանահյուսական և ազգագրական տարրերի առատությամբ։

## Թարգմանություններ
Ուկրաիներեն է թարգմանել Ավետիք Իսահակյանի բանաստեղծություններից։ ԽՍՀՄ VI-X գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Պարգևատրվել է Լենինի 3 և 4 այլ շքանշաններով։

Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրողներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Ստավրոպոլի Խորհրդային Հանրապետություն

**Ստավրոպոլի Խորհրդային Հանրապետություն** (), անվանում, որը տրվել էր Ստավրոպոլի նահանգին, այնտեղ խորհրդային իշխանության  հաստատումից հետո, հոչակվել է 1918 թվականի հունվարի 1-ին Նահանգային ժողովի կողմից։ Մտել է ՌԽՖՍՀ կազմի մեջ։

Ժողկոմխորհը կենսագործում էր Խորհրդային իշխանության առաջին դեկրետները։ Սակայն ապրիլի 28-ին էսէռները Ստավրոպոլում ստեղծեցին «Ռազմահեղափոխական կոմիտե» և ձերբակալեցին ԺԿԽ նախագահ բոլշևիկ Ա․ Պոնոմարյովին և ուրիշների։

էսէռների ելույթը ճնշվեց, ձերբակալվածներն ազատվեցին։ Խորհուրդների նահանգային արտակարգ համագումարը (1918 թվականի մայիսի 9-14) ԺԿխ-ի իրավասությունները հանձնեց նորընտիր նահանգային գործկոմի նախագահությանը, որի անդամների մեծ մասը բոլշևիկներ էին։

Հս․ Կովկասի խորհրդների I համագումարի (1918 թվականի հուլիսի 5-7) որոշումով Ստավրոպոլի խորհրդային հանրապետություն մտավ Հյուսիս-Կովկասյան խորհրդական Հանրապետության մեջ։

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:Ստավրոպոլի երկրամաս
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Վաղխորհրդային երկրներ
Կատեգորիա:Նախկին սոցիալիստական հանրապետություններ
Կատեգորիա:1918 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հանրապետություններ
Կատեգորիա:1918 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Ստեփանոս Դաշտեցի

**Ստեփանոս Դաշտեցի** (), հայ բանաստեղծ, հանելուկագիր, ժամանակագիր, հրապարակախոս։

Մինչև Աբբաս I շահի կազմակերպած բռնագաղթը (1604) նախնիները բնակվել են Գողթն գավառի Դաշտ գյուղում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչ վանքի դպրոցում, ձեռնադրվել սարկավագ, ապա թողել կրոնավորի պաշտոնը և զբաղվել վաճառականությամբ, եղել աշխարհի տարբեր երկրներում։ Ենթադրվում է, որ ուսանել է Հռոմի Ուրբանյան վարժարանում։ Ստեփանոս Դաշտեցին գրել է բազմաթիվ երգիծական-պարսավական և խրատական-իմաստասիրական տաղեր, որոնք պատմական, ազգագրական, բարբառագիտական և բանահյուսական արժեք ունեն։ Գրել է աշխարհիկ բովանդակությամբ 22 հանելուկ՝ կիրառելով հանելուկների ստեղծման նոր հնարանքներ։ Ստեփանոս Դաշտեցին թողել է նաև մի ժամանակագրություն՝ «Կարգ թագավորաց հնդկաց» (մոտ 1719, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 1786), որտեղ արժեքավոր տեղեկություններ կան 18-րդ դարի սկզբի Հնդկաստանի քաղաքական անցուդարձերի մասին։ Ստեփանոս Դաշտեցին հեղինակել է դավանաբանական-հրապարակախոսական երկեր, որոնցից առավել արժեքավոր են «Սաղախ փշրանաց» (1700, նույն տեղում, ձեռագիր № 9689), «Խնդիր ուղղության» (1706, նույն տեղում, ձեռագիր № 673), «Կոչնակ ճշմարտության» (1714-1715, մեզ է հասել իրարից էապես տարբեր երկու օրինակով, նույն տեղում, ձեռագիր № 8111 և ձեռագիր № 9049) երկերը։ Գրանցում հեղինակը հայտնում է ինքնակենսագրական մանրամասներ, հազվագյուտ տեղեկություններ իր գաղափարական հակառակորդների, անցյալի ու իր ժամանակի նշանավոր դեմքերի ու դեպքերի, տարբեր ժողովուրդների կենցաղի, սովորույթների, կրոնի ու քաղաքական կարգերի մասին։ Իբրև կաթոլիկամետ մտածող, ելնելով Թովմա Աքվինացու գաղափարներից, հակադրվել է հակամիարարականներին (Ալեքսանդր Ջուղայեցի, Հովհաննես Մրքուզ և ուրիշներ)։ Հայ ժողովրդի ազատագրումը պայմանավորում էր կաթոլիկության ընդունմամբ։ Նա մերժել է բողոքականությունը և պաշտպանել Հռոմի պապի գերագահությամբ քրիստոնեական աշխարհի միավորման գաղափարը։ Խոսելով 17-18-րդ դարերի սահմանագծում Հայաստանի ծանր կացության մասին, Ստեփանոս Դաշտեցին հավատում է իր ժողովրդի վերածննդին, թեն նրա կարծիքով, ազգային անկախության բացակայությունը և օտար լծի տակ գտնվելը հայ ժողովրդին զրկել են արհեստները, արվեստը և գիտությունը լիարժեք զարգացնելու հնարավորությունից, մղել վաճառականի վտանգավոր կենսաձևին։

Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Սևամորթների իրավունքների համար պայքար

մինի|ճիշտ|Մարտին Լյութեր Քինգ
**Սևամորթների իրավունքների համար պայքարը** ԱՄՆ–ի կարևորագույն ձեռքբերումներից մեկը երկրի սևամորթ բնակչության խնդրի կարգավորումն էր, որ սրությամբ դրվեց 1950–1960–ական թվականներին։ 1954 թվականին վերացվեց սևամորթ և սպիտակամորթ երեխաների տարանջատ ուսուցումը։ Սակայն բազմաթիվ նահանգների ռասիստական շրջանակները հրաժարվում էին այդ որոշմանը ենթարկվելուց և նույնիսկ դիմում էին ահաբեկչական գործողությունների։ 
## ԱՄՆ–ի սևամորթ բնակչության շարժման նոր փուլը
1960–ական թվականների սկզբներին ԱՄՆ–ի սևամորթ բնակչության շարժումը թևակոխեց որակապես նոր փուլ։ Այն կրում էր սոցիալական իրավունքների, քաղաքացիական իրական իրավահավա­սարության նվաճման և քաղաքական իշխանությանը մասնակցելու հնարավորության համար համատարած պայքարի բնույթ։ 
## Սևամորթների շահերի պաշտպանությամբ հանդես եկող նախագահները
Սևամորթների շահերի պաշտպանությամբ հանդես էր գալիս հոգևորական Մարտին Լյութեր Քինգը։ Վերջինս խաղաղ դիմադրության ու բռնությունը բացառող գործողությունների կողմնակից էր։ Նրա կարծիքով՝ ռասայական խտրականությունը տրամաբանորեն հնարավոր չէ բացատրել, իսկ բարոյական տեսանկյունից հնարավոր չէ արդարացնել։ Նրան հետևում էին գրեթե բոլոր քրիստոնյա աֆրոամերիկացիները։ ԱՄՆ–ի մուսուլման սևամորթների շարժման առաջնորդն էր Մ. Իքսը։ Նրանք երկուսն էլ սպանվեցին ռասիստահաբեկիչների կողմից։ Սակայն շարժումը էականորեն մոտեցրեց խնդրի կարգավորումը։ 1964 թվականին ընդունված քաղաքացիական իրավունքների մասին օրենքը արգելեց ռասայական խտրականությունը հասարակական վայրերում, ինչպես նաև աշխատուժի վարձման և ազատման ժամանակ։ Ինքնին «սևամորթ» անվանումն արգելվեց և սևամթրթների նկատմամբ ընդունելի համարվեց ու շրջանառության մեջ դրվեց «աֆրոա­մերիկացիներ» անվանումը։ Նախագահներ Դուայթ Էյզենհաուերի, Ջոն Քենե­դիի և Լինդոն Ջոնսոնի օրոք ընդունված օրենքները վերացրին ռասայական խտրականության ծայրահեղ դրսևորումները։ Դրանց շնորհիվ է, որ տարիներ անց՝ 2008 թվականին, նախագահական ընտրությունների արդյունքում ԱՄՆ–ի պատմության մեջ առաջին անգամ նախագահի պաշտոնը ստանձնեց աֆրոամերիկացի Բարաք Օբաման։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:Փոքրամասնությունների իրավունքներ
Կատեգորիա:Իրավապաշտպան կազմակերպություններ
Ստորերկրյա գազացում

**Ստորերկյա գազացում**, ածխի, անմիջականորեն Երկրի ընդերքում, ազատ կամ կապված թթվածնի օգնությամբ ածուխը այրվող գազերի փոխարկելու ֆիզիկաքիմիական պրոցես։ Ածխի ստորերկյա գազացման գաղափարը պատկանում է Դմիտրի Մենդելեևին (1888)։ Ավելի ուշ (1912) այդ նույն գաղափարն արտահայտել է անգլիացի քիմիկոս Ու․ Ռամզայը։ Կախված լեռնաերկրաբանական պայմաններից և աշխատանքների ընդունված համակարգից՝ կիրառվում են ուղղաձիգ, թեք և հորիզոնական-թեք հորատանցքեր։ Շերտի մեջ անհրաժեշտ ռեակցիաների ուղիներ ստեղծելու համար օգտագործվում են հորատանցքերի ֆիլտրացիոն-կրակային (կամ ֆիլտրացիոն) միացում, շերտի հիդրավլիկ խզում և հորատանցքերի ուղղորդված հորատում ածխային շերտի ուղղությամբ։ Գազացման ուղիներում ձևավորվում են ռեակցիաների զոնաները, և սկսվում է գազացման պրոցեսը, որը սովորաբար ընթանում է օդափչման միջոցով։ Ստորգետնյա գազացման ուղիներում ընթացող քիմիական ռեակցիաները համանման են գազագեներատորային պրոցեսին։ Ածխային շերտի գազազերծման հետևանքով ռեակցիաների զոնաները տեղաշարժվում են։

Լեռնային ճնշման ներգործությամբ շերտի առաստաղի ապարները նույնպես տեղաշարժվում են և լցնում գազազերծված տարածությունը։ Դրա շնորհիվ գազացման ուղիների չափերը և կառուցվածքը երկար ժամանակ համեմատաբար անփոփոխ են մնում, որը պայմանավորում է ստացվող գազի բաղադրության կայունությունը։ Օդափչման միջոցով ստացվող գազի այրման ամենացածր ջերմությունը կազմում է 3,2-5 Մջ/մ³, թթվածնով (60-65%) հարստացված փչման դեպքում՝ 7,6 Մջ/մ³։ Ըստ քիմիական կազմի՝ գազը կարելի է օգտագործել ամոնիակ և ածխաջրածիններ սինթեզելու համար։ Վառելիքի օգտագործումը ածխի ստորգետնյա գազացմանման մեթոդով հնարավոր է նաև այն դեպքում, երբ ածխի հանքավայրերի արդյունահանումը հանքահորային եղանակով շահավետ չէ։

Կատեգորիա:Քիմիական պրոցեսներ
Կատեգորիա:Գազի արդյունաբերություն
Կատեգորիա:Ածխային արդյունաբերություն
Ստվերասեր բույսեր

մինի|աջից|Ստվերասեր բույսեր

**Ստվերասեր բույսեր**, թույլ լուսավորության պայմաններում աճելու ունակ բույսեր։

Կոչվում են նաև ստվերադիմացկուն, քանի որ աճում և պտղաբերում են նաև լավ լուսավորության պայմաններում։ Ստվերասեր բույսերի տերևները նուրբ են, բարակ էպիդերմիսով, թույլ մեխանիկական հյուսվածքով, ներքին և արտաքին մակերեսների փոքր հարաբերությամբ։ Ստվերում քլորոֆիլի սինթեզման և կուտակման ունակությունը համեմատաբար բարձր է, տերևներում գերակշռում են կանաչ և դեղին պիգմենտների օքսիդացած ձևերը (քլորոֆիլ «բ», քսանտոֆիլ)։ Տրանսպիրացումը թույլ է, ֆոտոսինթեզի համար բարենպաստ լույսի ինտենսիվությունը՝ ցածր։ Ստվերասեր բույսերից են հաճարենին, լորենին, եղևինը, կենին, այծոտնը, խարբուկը, աստղածաղիկը, կուսածաղիկը, անտառային և քարաժայռային պտերների մեծ մասը։

Կատեգորիա:Ստվերադիմացկուն բույսեր
Կատեգորիա:Բույսերի էկոլոգիա
Կատեգորիա:Ծաղկաբուծություն
Ստերիլացում (այլ կիրառումներ)

**Ստերիլացում**, ստերիլիզացիա ( — անպտուղ), եզր որ կարող է վերաբերել՝
# Տարբեր նյութերի, առարկաների, սննդամթերքների վրա գտնվող միկրոօրգանիզմների լրիվ ոչնչացումը։ Ստերիլացման առավել կիրառվող մեթոդներից է բարձր ջերմաստիճանի ազդեցությունը, հեղուկների համար՝ ֆիլտրումը։ Բակտերիաների, խմորասնկերի, սնկիկների մեծամասնության վեգետատիվ բջիջները ոչնչանում են 50°—70°Շ-ում՝ 30 րոպեում, իսկ որոշ բակտերիաների սպորներ դիմանում են երկարատև եռացնելուն։ Դրանով է բացատրվում Ս-ման համար առավել բարձր ջերմաստիճանի կիրառումը։ Ստերիլացման պարզագույն մեթոդը մետաղյա և ապակյա իրերի շիկացումն է բոցի վրա։ Շպրիցները, ասեղները, ունելիները և այլ գործիքներ ստերիլացնում են հատուկ մետաղյա ստերիլիզատորներում, եռացնելով։ Ստերիլացում չոր տաք օդով կատարվում է չորացնող պահարաններում (Պաստյորի վառարան), 160—165°Շ-ում, 2 ժամում։ Կիրառվում է լաբորատորիաների ամանեղենը, մետաղյա առարկաները, փոշենման նյութերը ստերիլացնելու նպատակով։ Վիրաբուժական գործիքները, վիրակապերը և թելերը, սննդարդյունաբերության մեջ տարբեր պահածոներ ստերիլացնում են 1 մթն․ ճնշման տակ՝ 2 քամում։ Բարձր ջերմաստիճանին չդիմացող պինդ առարկաները (պլաստմասսաներ, էլեկտրոնային սարքեր են մշակում են գազերով, սպիրտով, սուլեմայի լուծույթով և քիմ․ այլ նյութերով։ Վերոհիշյալ դեպքերում կիրառվում է նաև ճառագայթային Ստերիլացում (սովորաբար օգտագործում են 3—10 t/չե ռադ իոնացնող ճառագայթներ)։ Կատարվում է նաև «սառը» ստերիլացում, երբ հեղուկները ֆիլտրում են մանր ծակոտկեն բակտերային ֆիչտրերով։ Վիրահատման սրահներում, անտիբիոտիկների փաթեթավորման արտադրամասերում օդում պարունակվող միկրոօրգանիզմների քանակությունը պակասեցնելու նպատակով օգտագործում են բակտերիասպան ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ։ Ստերիլացում լայնորեն կիրառվում է մանրէաբանական և այլ գիտական հետազոտությունների, բժշկության և սննդարդյունաբերության մեջ։ Ստերիլացնում են նաե տիեզերանավերը՝ մյուս մոլորակները երկրի միկրոօրգանիզմներով չվարակելու նպատակով։ Տես նաև Հականեխություն, Ջրի վարակազերծում, Պաստերացում։
# **Ստերիլացում սեռական**, կենդանուն կամ մարդուն սերւսնդ ունենալու ունակությունից զրկելը։

Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր