open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կինեմատոգրաֆիստների միություն (ԽՍՀՄ)

**ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստների միություն** (), կինոարվեստի գործիչներին (ռեժիսորներ, կինոդրամատուրգներ, դերասաններ, օպերատորներ, նկարիչներ, կոմպոզիտորներ, հնչյունային օպերատորներ, քննադատներ, ֆիլմերի և սցենարների խմբագիրներ, հեռուստատեսության ռեժիսորներ, օպերատորներ, դրամատուրգներ, նկարիչ-բեմադրողներ և խմբագիրներ, գիտական և ինժեներա-տեխնիկական աշխատողներ) միավորող հասարակական ստեղծագործական կազմակերպություն։

1957 թվականին ստեղծվել է ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստների միության կազմկոմիտեն՝ Իվան Պիրևի գլխավորությամբ, որի հիմնադիր համագումարում 1965 թվականի նոյեմբերին ընդունվել է կանոնադրություն և ընտրվել միության վարչություն։ Բարձրագույն ղեկավար օրգան էր հանդիսանում Համամիութենական համագումարը, որը գումարվում էր չորս տարին մեկ (տեղի են ունեցել 1969, 1973, 1976 թվականներին), գործադիրը՝ վարչությունը, որ ղեկավարում էր միության գործունեությունը համագումարների միջև ընկած ժամանակահատվածում։

Յուրաքանչյուր միութենական հանրապետությունն ունեցել է Կինեմատոգրաֆիստների միություն, ինքնավար հանրապետություններում և այն քաղաքներում, ուր հաշվվում էր 30-ից ոչ պակաս անդամ։ 1976 թվականի դրությամբ ունեցել է 5199 անդամ։

Միության տպագիր օրգաններն են եղել «Իսկուսստվո կինո»-ն և «Սովետսկի էկրան»֊ը։ 1991 թվականին վերակազմավորվել է Կինեմատոգրաֆիստների միությունների կոնֆեդերացիայի ներքո։

Խորհրդային Հայաստանում 1958 թվականին ստեղծվեց կինեմատոգրաֆիայի աշխատողների միության կազմբյուրոն՝ կինոռեժիսոր Ստեփան Կևորկովի նախագահությամբ։ Առաջին համագումարը տեղի ունեցավ 1962, երկրորդը՝ 1971, երրորդը՝ 1976 թվականին։ 1965 թվականին հիմնադրվեց Կինեմատոգրաֆիստների միությունը, ընդունվեց դրա կանոնադրությունը և ծրագիրը։ Վարչության առաջին քարտուղարներ են եղել Ֆրունզե Դովլաթյանը, Լաերտ Վաղարշյանը, Կարեն Քալանթարը։ Հայաստանի Կինեմատոգրաֆիստների միության տպագիր օրգաններն են եղել «էկրան»-ը և «ֆիլմը»-ը։ Համամիութենական XI կինոփառատոնը անցկացվել է Երևանում (1978)։ 

Կատեգորիա:Կինոարվեստ
Կարիճներ

**Կարիճներ** (), սարդակերպերի դասի անողնաշարավոր կենդանիների կարգ։ Հայաստանում հանդիպող կարիճներից թունավոր և մարդու համար վտանգավոր են միայն սև կարիճները։

Մարմնի երկարությունը 1—18 սմ է, բաժանված է գլխակրծքի և հատվածավոր փորիկի, որը կազմված է առջևի լայն և ետին երկար, հաճախ «պոչ» կոչվող մասերից։ Փորիկի վերջին հատվածը վերջանում է 2 թունագեղձերով, որոնք բացվում են կեռ խայթիչի մեջ։ Խայթիչը պաշտպանական և հարձակման միջոց է։ Ոտքերը 4 զույգ են, խելիցերները՝ ունելիանման։ Շնչառության օրգանները թոքային պարկերն են, որոնք բացվում են փորիկի 3-6-րդ հատվածներում։ Գիշերային կենդանիներ են, ցերեկը թաքնվում են քարերի տակ, ճեղքերում։ Սնվում են միջատներով, սարդերով, բազմոտանիներով։ Հայտնի է մոտ 500 տեսակ, տարածված արևադարձերում, մերձարևադարձերում, անապատներում, ինչպես նաև արևադարձային խոնավ անտառներում։

Կարիճի խայթոցը շատ ցավոտ է, իսկ սև կարիճինը կարող է մահացու լինել մարդկանց համար։ Սև կարիճի խայթոցից տուժածին պետք է հնարավորինս արագ հիվանդանոց տեղափոխել։ Ի տարբերություն օձի խայթոցի՝ այս պարագայում տուժածին պետք չէ առաջին օգնություն ցույց տալ։ Անիմաստ է դուրս քաշել թույնը կամ անշարժացնել վերջույթները, քանի որ կարիճի թույնը չի գործում այնպես, ինչպես օձինը։ Այն միանգամից ազդում է մարդու նյարդային համակարգի վրա։ Անօգուտ է նաև կտրվածքներ անելն ու վերքն այրելը. դա կարող է միայն վնասել տուժածին։ 

Կատեգորիա:Սարդակերպներ
Կատեգորիա:Կարիճներ
Վարդան Հովհաննիսյան (հասարակական գործիչ)

**Վարդան Հովհաննիսյան** (), հայ հաղորդավար, դերասան, հրապարակախոս, հայագետ, հասարակական գործիչ, «Վարդանանք» հեռուստահաղորդման վարող, «Նոր Վարդանանք» գիտամշակութային հասարակական կազմակերպության նախագահ։ Լոս Անջելեսի հայ մենաթատրոնի հիմնադիրն է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1953 թվականի փետրվարի 19-ին Հայաստանում։ 1979-1999 թվականներին ապրել է ԱՄՆ-ում։

Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի շրջանավարտ է։

### «Վարդանանք»
Դեռ դպրոցական տարիներից նրա մոտ հայոց պատմության վերաբերյալ բազմաթիվ հարցեր էին ծագել, սակայն դրանցով զբաղվելու հնարավորություն եղավ միայն 1985 թվականից։ Ըստ Հովհաննիսյանի՝ հայոց պատմության շատ մասեր (այդ թվում՝ (համեմատական լեզվաբանություն (հնդեվրոպական տեսություն), հայոց պատմության ռևիզիոնիզմ) ճշմարիտ չեն ներկայացվում և այդ գործընթացը սկսվել է մոտ 150 տարի առաջ։ Ըստ նրա՝ հայերն ունեն թերարժեքության բարդույթ, որը երկար տարիներ պետականության բացակայության արդյունք է, ինչն էլ առաջացրել է հայերի ժամանակակից բոլոր խնդիրները։ Նա պնդում է, որ *«հայ ազգը պետք է հասկանա, թե նա ով է, Հայկական լեռնաշխարհի բնիկն է, աստվածային երկրի ժողովուրդ է»*։

Այդ ամենից ելնելով՝ 1997 թվականին սկսում է «Վարդանանք» հայագիտական հեռուստահաղորդման հեռարձակումը Լոս Անջելեսից (որտեղ վերջին հաղորդումը նկարահանվել է հուլիսի 11-ին), ապա՝ 1999 թվականից Երևանից, երբ նա վերադառնում է Հայաստան։ Ծրագրի թողարկումը ավարտվել է 2008 թվականին Հովհաննիսյանի առողջական խնդիրների պատճառներով։

## Արտաքին հղումներ
* Վարդան Հովհաննիսյանի հարցազրույցը
* Վարդան Հովհաննիսյան. Ազգ, ընտանիք, եկեղեցի, կրթական համակարգ, ինքնիշխանություն  

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1953 ծնունդներ
Կատեգորիա:2014 մահեր
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ հաղորդավարներ
Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Մայիսի 6 մահեր
Կատեգորիա:Փետրվարի 19 ծնունդներ
Վարդան Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)

**Վարդան Հովհաննիսյան**.
* Վարդան Հովհաննիսյան, հայ ազատամարտիկ։
* Վարդան Հովհաննիսյան, հայ հաղորդավար, հայագետ, հասարակական գործիչ, «Վարդանանք» հեռուստահաղորդման վարող
* Վարդան Հովհաննիսյան (շինարար), շինարար, «Գյումրու երախտավոր» տիտղոսակիր։
Գաբրիել Վասկոնսելոս Ֆեռեյրա

**Գաբրիել Վասկոնսելոս Ֆեռեյրա** կամ **Գաբրիել** (, ծնվ. սեպտեմբերի 27, 1992, Ունաի, Բրազիլիա), բրազիլացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, դարպասապահ։ Վարձավճարով խաղում է իտալական Կարպի ակումբում և Բրազիլիայի ազգային հավաքականում։

## Արտաքին հղումներ
*Գաբրիելի պրոֆիլը ՖԻՖԱ-ի պաշտոնական կայքում 

Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:1992 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 27 ծնունդներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Կրուզեյրոյի ֆուտբոլիստներ
Ուրբի Էմանուելսոն

**Ուրբի Վիտորրիո Դիեգո Էմանուելսոն** (, ), հոլանդացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ։ Կիսապաշտպան է, խաղում է նաև աջ եզրային պաշտպանի դիրքում։ Հանդես է գալիս իտալական Ռոմա ակումբի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էմանուելսոնի պրոֆիլը soccerbase.com կայքում

Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հունիսի 16 ծնունդներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Վերոնայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուլհեմի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ատալանտայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ուտրեխտի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Նիդերլանդների երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Նայջել դե Յոնգ

**Նայջել դե Յոնգ** (, ), հոլանդացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Հանդես է գալիս Միլան ակումբում և Նիդեռլանդների ազգային հավաքականում։

## Կարիերա
Դե Յոնգը Այաքս ակումբի սան է։ Առաջին անգամ հոլանդական թիմի հիմնական կազմում նա հանդես է եկել 2002-ին։ Իր առաջին գնդակը դե Յոնգը խփել է 2003-ի փետրվարի 18-ին, Չեմպիոնների Լիգայում, Արսենալի դեմ խաղում։ Չնայած մի քանի հաջող ելույթների, նա այնուամենայնիվ չկարողացավ ամրապնդվել հիմնական կազմում։

2006-ին դե Յոնգը 1 մլն. եվրոյով տեղափոխվել է գերմանական Համբուրգ ակումբ, որի կազմում նա եղել է առանցքային խաղացողներից մեկը։ «Համբուրգի» կազմում շուրջ 60 խաղ անցկացնելուց հետո, 2009-ին գերմանական ակումբը դե Յոնգի տրանսֆերը 18 մլն. եվրոյով վաճառել է Մանչեսթեր Սիթիին։ Այստեղ նա եղել է հիմնական կազմի մշտական խաղացող։

2012-ի օգոստոսի 31-ին, տրանսֆերային պատուհանի վերջին օրը, դե Յոնգը անցել է իտալական Միլանի տրամադրության տակ. «Միլանը» «Մանչեսթեր Սիթիին» փոխարենը վճարել է 3.5 մլն. եվրո։

## Արտաքին հղումներ
* Դե Յոնգի պրոֆիլը Միլան ակումբի պաշտոնական կայքում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1984 ծնունդներ
Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գալաթասարայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Թուրքական Սուպերլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Համբուրգի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայնց 05-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Սիթի
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Նիդերլանդների երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Անուշ և Սարո (քանդակ, Երևան)

**«Անուշ և Սարո» քանդակ**, գտնվում է Երևանի Աջափնյակում՝ Հովհաննես Թումանյանի անվան զբոսայգում, տեղադրվել է 1973 թվականին։ Ընդգրկված է Երևանի Աջափնյակ վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Լևոն Թոքմաջյան

## Տվյալներ
Քանդակը բազալտից է, բարձրությունը 2,8 մետր է։

Քանդակը նվիրված է Հովհաննես Թումանյանի «Անուշ» պոեմի հերոսներին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Անուշ և Սարո.JPG
«Անուշ և Սարո» քանդակ 02.jpg


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Գրական հերոսների արձաններ
Կատեգորիա:Լևոն Թոքմաջյանի քանդակներ
Կատեգորիա:Աջափնյակ վարչական շրջան
Կատեգորիա:1973 քանդակներ
Կարոլինյան կղզիներ

**Կարոլինյան կղզիներ** (անգլ. Caroline Islands, , Իսպանիայի թագավոր Կառլ II-ի անունով), կղզեխումբ Խաղաղ օվկիանոսի արևմուտքում։

## Անվանում
Կղզիները հայտնագործել է իսպանացի ծովագնաց Ալվարո դե Սաավեդրան 1528 թվականին։ Իսպանացիները սկզբում դրանք անվանել են Islas de los Barbudos ― «Մորուքավորների կղզիներ», 1542 թվականին վերանվանել են Islas de los Jardinos ― «Պարտեզների կղզիներ», իսկ 1686 թվականին՝ ի պատիվ Իսպանիայի թագավոր Կարլոս II-ի՝ Carolinas Islas ― «Կարոլինյան կղզիներ»։

## Պատմություն
Նախկինում կառավարում էր ԱՄՆ-ը (1947 թվականից)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Կարոլինյան կղզիները գրավվեցին ԱՄՆ-ի կողմից։ 1947 թվականից տարածքը գտնվում էր ՄԱԿ-ի խնամատարության տակ և կառավարվում էր ԱՄՆ-ի կողմից։ 1978 թ. Կարոլինյան կղզիներն ստացած «ԱՄՆ-ի հետ ասոցացվող ազատ տարածքի» կարգավիճակ (համաձայնագիրը կնքվել է 1982 թ.)։ ԱՄՆ-ի տիրապետությունից ազատագրվելուց հետո այդ տարածքում ձևավորվել են երկու պետություններ՝ Միկրոնեզիայի Ֆեդերատիվ Նահանգներ և Պալաու։

Կազմված է 936 հրաբխային կղզիներից և ատոլներից։ Տարածությունը մոտ 1320 քառ. կմ է, առավելագույն բարձրությունը՝ մինչև 790 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կղզիներ
Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Ստվերաչափ

**Ստվերաչափ**, ժամանակը ցույց տվող գործիքներ Հին Հայաստանում։ Դրանք աղյուսակներ էին, որոնցում տրված էին առարկաների ստվերի երկարության փոփոխությունները տարվա օրերի ընթացքում։

Անանիա Շիրակացին տվել է Հայաստանի միջին լայնության համար ստվերաչափ կազմելու կանոնը։

Ինչպես արեգակնային ժամացույցների վրա, այնպես էլ ստվերաչափ աղյուսակներում թվերի փոխարեն գրված են հայկական այբուբենի տառերը. առաջին ինը տառերը նշանակում են միավորներ, հաջորդ ինը տառերը՝ տասնավորներ և այլն։ «Արևելքը» նշվում էր Ա (1) տառով, իսկ կեսօրին սլաքը կանգնած էր Զ (6) տառի վրա։ Անշարժ ստվերաչափերից բացի ստեղծվում էին նաև շարժական՝ ծովագնացների և հովիվների համար ստվերաչափեր։ Գոյություն են ունեցել ստվերաչափերի պատրաստման հատուկ հրահանգներ, օրինակ, նավի համար։ Սակայն ելնելով անմիջապես ժամացույցի անունից ենթադրվում է, որ նրանք չեն աշխատել գիշերային ժամերին և կիսաաշխատող էին անձրևոտ, մառախլապատ եղանակի, ինչպես նաև ձյան ժամանակ։

Ստվերաչափերի հիմքում ընկած է այն իրողությունը, որ ուղղաձիգ առարկաների ստվերն օրվա տարբեր ժամերին ունենում է տարբեր երկարություն։ Քանի որ տարվա ընթացքում փոփոխվում է նաև օրվա տևողությունը, որը հետևանք է Արեգակի բարձրության փոփոխության, ուստի ստվերի երկարությունը կախված է նաև տարվա եղանակներից. միևնույն ժամին ստվերը ամռանը լինում է կարճ (նվազագույն երկարությունը՝ ամառային արևադարձի օրը), իսկ ձմռանը՝ երկար (առավելագույնը լինում է ձմեռային արևադարձի օրը)։

Ստվերաչափով ժամանակը ճշտելու համար պետք է ձախ ձեռքը ափով վերև բերել հորիզոնական դիրքի, իսկ ցուցամատը ուղղել արևելք-արևմուտք կողմ։ Հետո հարկավոր է ծեղիկ վերցնել և մեծ մատով պահել այն ուղղաձիգ դիրքում ափի միջին գծի առջև։ Ծեղիկի ստվերը ցույց է տալու ցերեկային ժամը հետևյալ կերպ. եթե ստվերը ընկնում է մինչև ցուցամատի ծայրը, ապա հիմա առավոտվա 6-ն է, եթե ստվերը միջին մատի ծայրին է՝ ապա ժամի 7-ն է, եթե «սլաքը» հասել է մատենամատին՝ ժամի 8-ն է, ճկույթին՝ 9-ն է, ճկույթի միջին մասին՝ 10-ը, ճկույթի հիմքին՝ 11-ը։ Կեսօրին ստվերը ընկնելու է ափի միջին գծի ուղղությամբ։ Օրվա երկրորդ կեսին պետք է օգտագործել աջ ձեռքը և հաշվառել ժամանակը հակառակ ուղղությամբ։

## Տես նաև
* Արեգակնային ժամացույց
* Գնոմոն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ժամանակ
Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Տորք Անգեղի հուշարձան (Երևան)

**Տորք Անգեղի հուշարձան**, գտնվում է Երևանում՝ Նոր Նորքի 2-րդ զանգվածում, տեղադրվել է 1982-ին։ Ընդգրկված է Երևանի Նոր Նորք վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Կառլեն Նուրիջանյան
* Դրվագող՝ Ներսես Չարխչյան

## Տվյալներ
Քանդակը կառուցված է կոփածո պղնձից, բարձրությունը 4,8 մետր է։

## Պատմություն
Առասպելական դյուցազն Տորք Անգեղի արձանը տեղադրվել է 1982 թվականին՝ Նոր Նորքի 2-րդ զանգվածում, բլրի վրա։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Tork Angegh.JPG
Պատկեր:Տորք անգեղ4.JPG
Պատկեր:Տորք անգեղ2.JPG


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Կառլեն Նուրիջանյանի քանդակներ
Կատեգորիա:1982 քանդակներ
Պարիս Հերունու գիտցող-ստվերաչափ

right|250px|thumb|Գիտցող-ստվերաչափը՝ արեգակնային ժամացույցը և օրացույցը
right|250px|thumb|Գիտցող-ստվերաչափի հին հայկական տոմարը
**Պարիս Հերունու գիտցող-ստվերաչափ**, հայ ականավոր ակադեմիկոս Պարիս Հերունու կողմից ստեղծած գործիք, որը միաժամանակ հանդիսանում է գիտցող (արեգակնային ժամացույցներ Հին Հայաստանում) և ստվերաչափ (ամիսները ցույց տվող գործիքներ Հին Հայաստանում)։ Իրենից ներկայացնում է արեգակնային թե՛ ժամացույց և թե՛ օրացույց։

Կառուցվել է 1987 (ՌՋՁԷ) թվականին կամ հին հայկական տոմարով 4480 (ՏՆՁ) թվականին։

Ունի երեք հիմնական սանդղակ.
* 1. **[[Գրիգորյան օրացույց]].** ներքևի հորիզոնական սանդղակը կառուցված է ժամանակակից Գրիգորյան օրացույցով։ Ձողից ընկնող ստվերը ցույց է տալիս ժամը։ Օրվա մեջ ձողի ստվերը շարժվում է ըստ ժամերի գծերի։ Փոքրիկ խաչի ստվերը ցույց է տալիս ամիսը։ Այդ ստվերը շարժվում է թեք գծերով և ցույց է տալիս ամիսը, մոտավորապես՝ օրը։ Ուղիղ գիծը (արևելք և արևմուտք) օրահավասարն է, իսկ եզրի գծերը ամենակարճ և ամենաերկար (արևադարձային) օրերն են։ Միաժամանակ գիշերը լիալուսնի ժամանակ նույն ստվերով լուսնից ցույց է տալիս գիշերվա ժամերը։
* 2. **[[Հին հայկական տոմար]].** ուղղաձիգ սանդղակը նույնն է, բայց կառուցված է բուն հայոց օրացույցով, որը մտցվել է Հայկ Նահապետի հրամանով ի հիշատակ Բելի դեմ տարած հաղթանակի։ Այդ սանդղակի վրա ներկայացված են բոլոր բուն հայոց ամիսները սկսած Նավասարդից։ Փոքր մասը՝ Հավելյաց հինգ օրերն են։ Մյուս խաչի ստվերով ցույց է տալիս ամիսը։ Օրը սկսվել է առավոտյան ժամը 6-ից մինչև երեկոյան ժամի 18-ը։
* 3. **[[Հնագույն հայկական տոմար]]**. երրորդը սֆերիկ ձև ունեցող սանդղակ է, ժամերի գծերը համասեռ են դասավորված, որովհետև ձողը թեքություն ունի 40 աստիճան, որը հավասար է տեղի աշխարհագրական լայնությանը։ Ժամերը գրված են լատինական թվերով։ Ամիսների գծերը բաժանված են իսկական արեգակնային ամիսներով (կենդանակերպի նշաններ են)։

## Պատկերասրահ
Ակադեմիկոս Պարիս Հերունու գիտցող-ստվերաչափը՝ արեգակնային ժամացույցն ու օրացույցը Օրգովի ռադիո-օպտիկական աստղադիտարանում

Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 1.jpg
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 2.jpg
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 7.jpg
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 3.jpg
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 6.jpg
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 5.jpg
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 8.jpg
Academician Paris Herouni's solar watch and calendar at Orgov's Radio Optical Observatory 4.jpg


## Տես նաև
* Հին հայկական տոմար
* Պարիս Հերունի
* Գիտցող
* Ստվերաչափ
* Արև (նախագիծ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պարիս Հերունի
Կատեգորիա:Հայկական տոմար
Ստեփան Կուրտիկյան (լեզվաբան)

**Ստեփան Հարությունի Կուրտիկյան** (), հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բուրսայի Գևորգյան վարժարանը, 1890-1895 թվականներին եղել է նույն վարժարանի տնօրենը։ 1895 թվականից ապրել է Կոստանդնուպոլիսում, զբաղվել գրական-մանկավարժական գործունեությամբ։ Դասավանդել է թուրքերեն, պարսկերեն, արաբերեն և գրաբար, ստեղծագործել այդ լեզուներով, աշխատակցել «Արևելք», «Բյուզանդիոն», «Բյուրակն», «Ճերիտիեի շարժիե» պարբերականներին, գրել հատկապես հայ-պարսկական լեզվական առնչությունների վերաբերյալ հոդվածներ։ 1887 թվականին թուրքերեն թարգմանությամբ հրատարակել է արաբ և պարսիկ բանաստեղծների ու փիլիսոփաների ընտրյալ բանաստեղծություններն ու ասացվածքները։ 1901 թվականին լույս է տեսել Կոստանդնուպոլիսի «Օսմանյան տաղաչափություն» ուսումնասիրությունը (հայերեն), 1929 թվականին՝ «Հիշողություն» բանաստեղծությունների ժողովածուն (թուրքերեն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Նադեժդա Կարդյան

**Նադեժդա Գրիգորի Կարդյան** (), հայ երգչուհի (մեցցո սոպրանո), մանկավարժ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1945)։

## Կենսագրություն
1913 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիան։ Մինչև 1917 թվականը Պետերբուրգում հանդես է եկել որպես օպերային և համերգային երգչուհի։ 1917-1921 թվականներին ձայնամշակում է դասավանդել Աստրախանի երաժշտական դպրոցում, 1921-1935 թվականներին՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիային կից երաժշտական ուսումնարանում, 1935-1957 թվականներին՝ Երևանի կոնսերվատորիայում (պրոֆեսոր՝ 1939 թվականից)։ Աշակերտներից են՝ Սերգեյ Լեմեշևը, Լ. Խաչատուրովը, Լյուբով Օռլովան, Լ. Լազարևան, Ե. Խաչիկյանը, Ավագ Պետրոսյանը, Կ. Մարկոսյանը, Մ. Չմշկյանը, Ե. Միքայելյանը, Կ. Մարկոսյանը։

Կատեգորիա:Հայ մեցցո-սոպրանոներ
Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Ուոլտեր Կեննոն

**Ուոլտեր Բրեդֆորդ Կեննոն** (, ), ամերիկացի ֆիզիոլոգ, բժշկագիտության դոկտոր։

Ավարտել է Հարվարդի համալսարանը։ Ստամոքս-աղիքային համակարգի շարժական ֆունկցիան ուսումնասիրելիս առաջինն է կիրառել ռենտգենյան մեթոդը։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են ֆունկցիաների նյարդա-հումորալ կարգավորմանը, սիմպաթիկ նյարդային համակարգի և հորմոնների դերին հույզերի ձևավորման և օրգանիզմի ներքին միջավայրի կայունության պահպանման գործում, որը անվանվել է հոմեոստազ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Գևորգ Գրիգորյանի (Ջիոտտո) արվեստանոց-թանգարան

**Գևորգ Գրիգորյանի (Ջիոտտո) արվեստանոց-թանգարանը** հիմնադրվել է 1977 թվականին Երևանում մի խումբ արվեստագետների և ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ Գևորգ Գրիգորյանի (Ջիոտտո, 1897-1976 թվականներ) այրու՝ Դիանա Ուկլեբայի նախաձեռնությամբ։ 1979 թվականից համարվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահի մասնաճյուղերից մեկը։

## Պատմություն
Արվեստանոց-թանգարանում ներկայացված են նկարչի ստեղծագործական ժառանգությունը, հուշաձեռագրային նյութեր, անձնական իրեր։
Գևորգ Գրիգորյանի գեղարվեստական մտածողությունը ձևավորվել է Թիֆլիսում։ Գևորգ Գրիգորյանը ստեղծել է հոգեբանական դիմանկարներ, զուսպ նատյուրմորտներ, տարաբնույթ հորինվածքներ։ Նկարել է մտերիմներին, բարեկամներին, մի ամբողջ շարք են կազմում տարբեր տարիներին վրձնած կնոջ՝ նկարչուհի և բանաստեղծուհի Դիանայի պատկերները, որոնք միմյանցից տարբերվում են գունային լուծումներով, կառուցվածքով, լի են քնքշանքով ու սիրով։

Թեմատիկ հորինվածքներում Գևորգ Գրիգորյանը կրկին անդրադառնում է իր մանկության տարիների Թիֆլիսին՝ վերարտադրելով ժամանակին բնորոշ մթնոլորտը, կենցաղն ու բարքերը։ Առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում Գևորգ Գրիգորյանի նատյուրմորտները։ Նկարչի վրձինը վարպետորեն կերտում է հիմնականում թեք հարթությունների վրա տեղադրված պարզունակ կենցաղային առարկաներ, մրգեր, ծաղիկներ։

Արվեստանոց-թանգարանի սրահներից մեկում ներկայացված են Դիանա Ուկլեբայի մի քանի կտավները, իսկ առաջին հարկում՝ «թիֆլիսյան դպրոցի» անվանի նկարիչների ստեղծագործությունները։

## Միջացառումներ
Ջոտտոյի արվեստանոց-թանգարանը հայ և վրաց ժողովուրդների բարեկամության մշակութային մի կենտրոն է, որտեղ կազմակերպվում են Վրաստանի նկարիչների ցուցահանդեսներ, մշակութային կապերին վերաբերող միջոցառումներ, կազմակերպվում են նաև դասախոսություններ։

## Հասցե
Ցուցասրահը գտնվում է Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 45ա հասցեում։

## Պատկերասրահ

Գևորգ_Գրիգորյանի_(Ջոտտո)_արվեստանոց-թանգարան1.jpg
Գևորգ_Գրիգորյանի_(Ջոտտո)_արվեստանոց-թանգարան2.jpg
Գևորգ_Գրիգորյանի_(Ջոտտո)_արվեստանոց-թանգարան3.jpg
Գևորգ_Գրիգորյանի_(Ջոտտո)_արվեստանոց-թանգարան4.jpg
Գևորգ_Գրիգորյանի_(Ջոտտո)_արվեստանոց-թանգարան5.jpg
Գևորգ_Գրիգորյանի_(Ջոտտո)_արվեստանոց-թանգարան6.jpg
Գևորգ_Գրիգորյանի_(Ջոտտո)_արվեստանոց-թանգարան9.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1977 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:1977 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Երևանի թանգարաններ
Կատեգորիա:Երևանի պատկերասրահներ
Կատեգորիա:ՀԱՊ մասնաճյուղեր
Գաճաճ ճահճահովվիկ

**Գաճաճ ճահճահովվիկ** (), ջրահովվիկների ընտանիքի թռչուն։ Պատահական չվահյուր է։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 17-19 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 33-37 սմ։ Հասունի մարմնի փետրածածկը վերևից կարմրադարչնագույն է՝ խիտ խայտավորված սպիտակ պտերով, ներքևից՝ մոխրակապույտ։

Մարմնի կողքերն ու ներքնապոչը սև ու սպիտակ զոլերով են։ Կտուցը կանաչ է, աչքի ծիածանաթաղանթը՝ կարմիր, հավալուսնները՝ ձիթապտղագույն-կանաչից խամրած վարդագույն։ Երիտասարդի դիմային մասը բաց դարչնագույն է։

Մարմինը ներքևից մոխրադարչնագույն է, խայտավոր։ Աչքի ծիածանաթաղանթը դարչնագույն է, ոտքերը՝ վարդագույն երանգով։
Բնակվում է խիտ բուսականությամբ հարուստ լճակներում ու գետերում։thumb|''Porzana pusilla''
thumb|left|Porzana pusilla
## Սննդառություն
Սնվում է ջրային միջատներով ու բույսերով։ Թաքնված թռչուն է, եղեգնուտից հեռու հազվադեպ է հանդիպում։
Հայաստանում տեսակին վերաբերող վերջին գրանցումները կատարվել են 1995 թ.-ին։

## Արտաքին հղումներ
* Գաճաճ ճահճահովվիկը Յակոբեան բնապահպանական կենտրոնում

Կատեգորիա:Ջրահովվիկներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Գաճաճ փոքրաչղջիկ

**Գաճաճ փոքրաչղջիկ** (), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ ՀՀ ֆաունայում, որպես ինքնուրույն տեսակ, նկարագրվել է 2002 թ. -ին։ Նախկինում համարվել են փոքրաչղջիկների ցեղի երիտասարդ առանձնյակներ։ Հանդիպում է բոլոր բնական և մարդածին տարածքներում։ Փոքրաչղջիկներից ամենափոքրն է։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 30 մմ է, պոչինը և նախաբազկինը՝ մոտ 23 մմ։ Գունավորումը մուգ շագանակագույն է կամ սև։
Ակտիվ է վաղ մթնշաղին և լուսադեմին։ Լուսավոր ժամերին թաքնվում է ապաստարաններում՝ փչակներում, ծառերի կեղևի տակ, ժայռաճեղքերում, տանիքների տակ, նկուղներում և այլն։
## Բազմացում և զարգացում
Բազմանում է հունիսի կեսերին, ծնում է 2 (հազվադեպ՝ 1) ձագ, որը 10-12&nbsp;օր կառչում է մոր կրծքին և չի լքում ծնողին թռիչքի (որսի) ժամանակ։

Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Գանգրափետուր հավալուսն

**Գանգրափետուր հավալուսն** (), հավալուսների ընտանիքին պատկանող, բնադրող-չվող և հազվագյուտ թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 160-180 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 310-345 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 13-14 կգ։ Կտուցը շատ մեծ է՝ նարնջագույն կոկորդային պարկով։ Ոտքերը և թևատակը մոխրագույն են, թևատակի կենտրոնում կա բաց գույնի երկայնակի շերտ։ Բնադրման շրջանում փետրածածկը խամրած սպիտակ է, ներքևից՝ մոխրավուն երանգով։ Գագաթի և վզի հետին մասում կան գանգուր փետուրներ։ Աչքերի շրջանի մաշկը բաց վարդագույնից մանուշակագույն է։ Առաջնային փետուրները և նրանց ծածկողները վերևից սև են։ Երիտասարդը վերևից բաց մոխրագույն-դարչնագույն է, ներքևից՝ աղոտ սպիտակ։ Գագաթը տափակ է, գլխի հետին մասում կան կարճ ցցուն փետուրներ։

## Կենսակերպ
Շրջում են խմբերով (10-ից ոչ ավելի թռչուններ), առանձին անհատներ հաճախ չվում են վարդագույն հավալուսների երամներում։ Բնակվում է Սևանա և Արփի լճերում, բաց և խորը ջրային տարածքներում (նոսր բուսականությամբ ծանծաղուտներ)։

## Սննդառություն
Սնվում է ձկներով։

## Բնադրում
Բնադրումը հայտնի է միայն Արփի լճում։ Բնադրազույգերը կայուն են ողջ կյանքի ընթացքում։ Բույնը գաղութային է. ճյուղերի ու խոտաբույսերի փոքր կույտ է (տրամագիծը՝ 56-57 սմ)։ Ձվերը բներում հայտնվում են ապրիլի վերջին։

## Բազմացում և զարգացում
Դնում է 95 մմ տրամագծով, սպիտակ 2-3 ձու։ Ձագերը ձվից դուրս են գալիս մայիս-հունիսին։

Ներկայումս աշխարհում գանգրափետուր հավալուսնի թվաքանակի անկումը շարունակվում է, իսկ որոշ վայրերում անհետացման վտանգն անխուսափելի է, ուստի անհատական պաշտպանության կարիք ունի։

## Պահպանություն
Հազվագյուտ տեսակ է։ Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես վտանգված տեսակ։

Սպառնացող վտանգներից է ամռան ամիսներին Արարատյան հարթավայրում ձկնաբուծական տնտեսությունների աշխատակիցների կողմից հետապնդվելը, իսկ ձմռանը` որսագողությունը։ Լճի գրեթե ողջ տարածքում ձկնորսությունը լուրջ անհանգստացնող գործոն է։

Գրանցված է CITES-ի Հավելված 1-ում և Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2-ում։ Պահպանվում է «Սևան» և «Արփի լիճ» ազգային պարկերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Հավալուսներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Գառնանգղ

**Գառնանգղ** (), ճուռակների ընտանիքի թռչուն։ Նստակյաց է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 100-115 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 266-282 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 5, 5-6, 5 կգ։ Խոշոր անգղ է, թևերը՝ համաչափ երկար ու նեղ, պոչը՝ երկար, ծայրը՝ բութ։ Հասունի մարմինը վերևից սևավուն է, ներքևից՝ խամրած նարնջագույն։ Աչքերի երկայնքով տարածվող սև ակնադիմակը կտուցի հիմքից վերածվում է մորուքի։

Երիտասարդի մարմինը վերևից մուգ դարչնագույն է, ներքևից՝ մոխրադարչնագույն, գլուխը և վիզը՝ սևավուն։ Սավառնում է՝ թևերը թեթևակի կախ գցած, ծայրերը վեր ցցած, հաճախ՝ ձորերի ու լեռնամարգագետինների վրայով։ Բնակվում է անտառներին ու մարգագետիններին մերձ խոր ձորերում ու լեռներում։

## Սննդառություն
Սնվում է վայրի և ընտանի կենդանիների մկանային ու ոսկրային մնացորդներով, որսում է նաև թռչուններ, մանր կաթնասուններ։

## Բազմացում և զարգացում
Ամուսնական զույգերը անբաժան են ողջ կյանքի ընթացքում։ Բազմանում են հունվար-սեպտեմբերին։ Բույնը ծավալուն կույտ է՝ ճյուղերից, խոտաբույսերից, բրդից, մորթուց։ Բնադրում է ժայռաքիվերին կամ խոր խորշերում։ Դնում է 84 մմ տրամագծով, բաց կարմրավուն-դարչնագույն՝ մանուշակագույն վրձնախազերով 1-2 ձու։

Այլ լեշակերների համակարգում կատարում է սանիտարի դեր, սակայն լեշի և դիակների խիստ կրճատման հետևանքով բնադրման նախապատրաստվելու շրջանում կարիք ունի արհեստական կերակրման։

Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Թռչնաբանների հաշվարկներով՝ Հայաստանում կա գառանգղի ընդամենը 9-10 զույգ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գառնանգղը Երևանի կենդանաբանական այգում

Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ճուռակներ
Գեկոններ

**Գեկոններ** (), սողունների դասի թեփուկավորների կարգի մողեսների ենթակարգի ընտանիք։  Մեծ մասամբ բնութագրվում են երկակի սնամեջ ողերով, քներակային կիսակլոր ոսկրերի բացակայությամբ, որպես կանոն զույգ գագաթոսկրերով, զուգավոր գաղթունային փոսի բացակայությամբ, ինչպես նաև տարբեր չափերով լայնացած անրակներով, որոնք սովորաբար ներսի ծայրերին անցքեր ունեն։

Հայաստանում տարածված է 1 տեսակ՝ կասպիական նեղմատ գեկոնը։

## Ընդհանուր բնութագիր
Գեկոններն ունեն մարմնից լավ տարանջատված խոշոր գլխով, որի վրա կան բազմաթիվ հատիկավոր կամ մանր բազմանկյունային վահաններ։ Ունեն առանց թարթիչների մեծ աչքերով, որ ծածկված են անշարժ, թափանցիկ թաղանթով, լայն լեզու, որ առջևի ծայրին ունի ոչ մեծ պատռվածք, իսկ վերևից ծածկված է փոքր պտուկներով։ Պոչը ինքնահատվող է։ Տեսակների մեծ մասը վարում է մթնշաղային և գիշերային ապրելակերպ։ Հիմնականում ձվադիր են։ Ձվերը պատված են պինդ կրակալած կամ թղթանման փափուկ թաղանթով։ Շատ տեսակներ կարող են արձակել բազմազան ձայներ։

## Տարածվածություն
Գեկոնների մեծ մասը Հին ու Նոր աշխարների արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիների բնակիչներ են։ Մի քանի տեսակներ տարածվում են դեպի հյուսիս՝ մինչև ԱՄՆ-ի հարավ-արևելք, Եվրոպայի և Սերբիայի հարավ, ինչպես նաև դեպի հարավ՝ մինչև Նոր Զելանդիայի կղզիներ և Հարավային Ամերիկա։ Որոշ տեսակներ հանդիպում են հեռավոր օվկիանոսային կղզիներում և ատոլներում և սցինկների հետ միասին հանդիսանում են այ տարածքների միակ ցամաքային սողունները։

Շատ գեկոնների բնակության վայրերը հաճախ սահմանափակվում են սուբտրատով, և նրանք հաճախ հարմարված են որոշակի տեսակի քարերին, հողին կամ ծառատեսակներին։ Գեկոնների բազմազանությունը հատկապես մեծ է Աֆրիկայի և Ավստրալիայի չորային և կիսաչորային շրջաններում, ինչպես նաև Հարավային Ասիայի և Մադագասկարի անտառներում։ Որոշ տեսակներ բնակվում են Հյուսիսային Ամերիկայում, Եվրոպայում և Միջին Ասիայում։

thumb|աջից|Գեկոնի թաթ

## Վերջույթներ
Գեկոնի թաթերը պատված են բազմաթիվ մանրագույն մազիկներով, որ կառչում են հենարանի մակերևույթին Վան-Դեր-Վալսյան ուժերի միջոցով, ինչը օգնում է նրանց տեղաշարժվել ապակու, առաստաղի և այլ մակերևույթների վրայով։ 50 գրամ կշռող գեկոնը կարող է թաթերի վրա պահել մինչև 2 կգ կշիռ ունեցող բեռ։

Գեկոնի թաթերը և մարմինը նույնպես մասնակցում են մազիկների ամրացմանն ապակուն՝ կատարելով յուրահատուկ կենսաբանական զսպանակի դեր, որը սողունի վերջույթները սեղմում է հարթ մակերևույթին։

## Դասակարգում
2017 թվականի մայիսի տվյալներով՝ ընտանիքը ներառում է 1121 տեսակ, որ միավորված են 57 ցեղերում, որոնց շարքում առավել խոշորներն են՝ *[[Cyrtodactylus]]* (232 տեսակ), **' (144 տեսակ), **' (130 տեսակ):

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Kluge,A.G.* (1987). Cladistic relationships in the Gekkonoidea (Squamata: Sauria). Misc. Publ. Mus. Zool. Univ. Michigan 173: 1-54.
* *Kluge, Arnold G.* (2001). Gekkotan lizard taxonomy. Hamadryad 26 (1): i-ii, 1-209.

Կատեգորիա:Մողեսներ
Գեղանի արոս

thumb|''Chlamydotis undulata''

**Գեղանի արոս** (), արոսների ընտանիքի թռչուն։ Հայաստանում համարվում է անհետացած տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 55-65 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 135-170 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 1,1&nbsp;-&nbsp;2,4 կգ։ Հասունի մարմինը վերևից բաց դեղնադարչնագույն է՝ սևավուն պտերով, ներքևից՝ սպիտակավուն։ Դիմային մասը աղոտ սպիտակավուն է, վիգը՝ երկար, մոխրագույն՝ կողքերից դեպի ներքև տարածվող սև փետուրների օձիքանման շերտով։ Վզի սև և սպիտակ երկարավուն փետուրները ծածկում են կուրծքը։ Գլխին կան փուփուլանման փետուրներ։ Թևերը մուգ են, արտաքին առաջնային փետուրների հիմքը՝ սպիտակ բծերով։ Երիտասարդի փետուրները դեղնավուն երանգով են, առաջնային փետուրների վրա կա բաց դարչնագույն-դեղին բիծ, օձիքանման շերտը բացակայում է։

## Կենսակերպ
Բնակվում է չոր տափաստաններում և լայնատարած հարթավայրերում։ Սնվում է կանաչ բույսերով, սերմերով, սոխուկներով, միջատներով, մողեսներով։ Զգույշ է, հիմնականում՝ լռակյաց, վտանգի դեպքում թաքնվում է քարերի, թփուտների մեջ կամ վազում որոշ տարածություն (կարող է զարգացնել ժամում մինչև 35–40&nbsp;կմ արագություն), ապա դանդաղ, թևերը ծանր թափահարելով՝ թռչում։

## Բազմացում և զարգացում
Բնադրում են առանձին զույգերով՝ մայիսի 1-ին կեսին։ Բույնը սարքում է գետնին։ Դնում է կանաչաձիթապտղագույն, աննկատելի պտերով 2-3 ձու։ Ձագերը հայտնվում են հուլիսի կեսից մինչև ամսվա վերջը։

Հայաստանում կրկին հայտնվելու դեպքում (որը չի բացառվում) կարիք ունի անհատական պաշտպանության։

Կատեգորիա:Արոսներ
Գեղանի կռունկ

**Գեղանի կռունկ** (), կռունկների ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Չվող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 90-100 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 165-185 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 2,5-3,5 կգ։ Հասունի փետրածածկը միատարր մոխրագույն է, դիմային և վզի առջևի մասերն ու կուրծքը՝ սև, գագաթը՝ մոխրագույն։ Երիտասարդի գլուխը մոխրագույն է, դիմային նախշը բացակայում է։ Թռչում է մոխրագույն կռունկի նման։ Բնակվում է արոտավայրերում, բաց դաշտերում, խոնավ մարգագետիններում, լճերի ու լճակների մոտ, բնակավայրերի հարևանությամբ։

## Սննդառություն
Սնվում է բույսերով, միջատներով, մանր ողնաշարավորներով։

## Կենսակերպ
Գարնանային վերադարձը մարտի 20-ից մինչև ապրիլի վերջն է, աշնանային չուն՝ օգոստոս-սեպտեմբերին։ Չուի ընթացքում թռչում է սեպաձև երամ կազմած (հաճախ գիշերները)։ Ամպամած եղանակների, խիտ մառախուղի, առատ ձյան պայմաններում երամը երբեմն մոլորվում է, կորցնում չուի ճանապարհը և մեծ կորուստներ կրում՝ բախվելով էլեկտրական լարերին, բարձր ծառերին և շինություններին։

## Տարածվածություն
Տարածված է Աֆրիկայում, Իսպանիայից մինչև Բայկալ, Մոնղոլիայում, Միջին Ասիայում, Փոքր Ասիայում, Հարավային Կովկասում։ Առավելապես հանդիպում են հանրապետության կենտրոնական և հյուսիսային շրջաններում։ 200-300 առանձնյակներից կազմված երամներով հանրապետությունում հանդիպում են միայն աշնանային և գարնանային չուի շրջաններում։ Հանգստի համար օգտագործում են վարելահողերը և գյուղատնտեսական ցանքատարածությունները։

## Պահպանություն
Հայաստանի համար քիչ տարածված, չվող, հազվագյուտ տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և  գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակը վերջին տարիներին զգալիորեն կրճատվել է։ Աշնանային և գարնանային չուի շրջաններում հանդիպում են 200-300 առանձնյակներից բաղկացած երամներով, որոնք հանգստի համար օգտագործում են առավելապես Սևանի ավազանի ցանքատարածությունները։

Վաղ գարնան շրջանում եղանակի կտրուկ փոփոխման հետևանքով կարող են ցրտահարվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Կռունկներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Գեղգեղիկներ

**Գեղգեղիկներ**, շահրիկների ընտանիքի թռչուններ։ Հայաստանում հայտնի է 5 տեսակ՝ դեղնափոր գեղգեղիկ, ծնկլտան գեղգեղիկ, կովկասյան գեղգեղիկ, գարնանային գեղգեղիկ, ճռռան գեղգեղիկ (վերջին 2-ը ուսումնասիրված են մասնակի)։

## Ընդհանուր բնութագիրը
Կենդանի զանգվածը 8-12 գ է։ Փոքրամարմին են, անտառաբնակ, թփուտաբնակ։ Փետրավորումը բաց գորշից մոխրագույն է՝ դեղնավուն երանգով, կտուցը՝ բարակ, կարճ։ Սնվում են միջատներով։

## Պատկերասրահ

Greenish Warbler I IMG 0570.jpg
Phylloscopus.trochilus.-.lindsey.jpg
Phylloscopus collybita (taxobox).jpg
Phylloscopus sibilatrix Barco Reale 2.jpg


Կատեգորիա:Շահրիկներ
Գեղմնաճանճ

**Գեղմնաճանճ** (), արյունածծուկների ընտանիքի միջատ։
## Արտաքին կառուցվածք
Անթև է, հասունը (երկարությունը՝ 4-7 մմ) մուգ դարչնագույն երանգով է։ էգի ձվարաններում ձվից դուրս են գալիս թրթուրներ, որոնք ամրանում են ոչխարների բրդի թելերին, 20-30 օրում դառնում հասուն միջատներ և սնվում ոչխարի արյունով։ էգն ապրում է 7-8 ամիս, այդ ժամանակահատվածում արտազատում է 20-30 թրթուր։
## Մելոֆագոզ
Ոչխարների տարածված հիվանդության (մելոֆագոզ) հարուցիչ է։ Բուռն վարակի դեպքում նկատվում են կենդանու հյուծվածություն, բրդաթափություն, սակավարյունություն, մատղաշի աճի դանդաղում, երբեմն՝ անկումներ։
Պայքարի միջոցները, ոչխարների լողացումներ, միջատասպան պատրաստուկների (քլորոֆոս, մակցիդալ, նեոցիդոլ, նատրիումի հիպոքլորիտի 2%-անոց լուծույթ) կիրառում։
 

Կատեգորիա:Արյունածծուկներ
Գեոէմիդիդներ

**Գեոէմիդիդներ** (), կրիաների կարգի ընտանիք։ Հայտնի է շուրջ 69, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ կասպիական կրիան։

Ընտանիքն ընդգրկում է բուսակեր, լեշակեր ու գիշատիչ տեսակներ, որոնք բնակվում են ջրային, ջրամերձ և ցամաքային միջավայրերում։

Տարբերություններն են մուշկագեղձի ծորանների առկայությունը երրորդ և յոթերորդ եզրային թիթեղներում, ինչպես նաև բարձր 12-րդ զույգ եզրային սալիկներ, որոնք տարածվում են սուպրապիգալ ափսեի վրա:

Կատեգորիա:Կրիաներ
Գալամլակներ

**Գալամլակներ** (), երկարաբեղիկ երկթևանիների կարգի միջատների ընտանիք։
## Տարածավածություն
Հայտնի է 4300, Հայաստանում՝ մոտ 100 տեսակ։ Առավել տարածված են սալորենու բողբոջամլակը (*Asphondylia pruniperda*), վարդենու գալամլակը (*Wachtliella rosarum*), խնձորենու գալամլակը (*Dasineura mali*), ուռենու գալամլակը (*Dasineura salicis*), ուռենու վարդանման գալամլակը (*Dasineura iteobia*), բարդու գալամլակը (*Dasineura saiicinerda*) և այլն։
## Բազմացում և զարգացում
Մեծամասնության թրթուրները բնակվում են գալերի մեջ (այստեղից՝ անվանումը), որոնք առաջանում են բույսի հյուսվածքների գրգռման հետևանքով։ Հասուն գալամլակները սնվում են բույսերի շաքարային արտադրություններով (կամ չեն սնվում) և ապրում են մի քանի օր։ Տարբեր տեսակների գալամլակների գալերի ձևը և կազմությունը տարբեր են։ Գալերը լինում են վայրի և մշակաբույսերի տարբեր տեսակների պտուղների, ծաղիկների, բողբոջների, տերևների, տերևակոթունների, ցողունների, կեղևի, շիվերի գագաթների, արմատների վրա։ Մանր, նուրբ մոծակներ են՝ բարեկազմ մարմնով, երկար ու բարակ ոտքերով։ Բեղիկները բազմահոդ են (8-36)։ Ջղավորումը խիստ պարզեցված է, թևի եզրին 6-ից ավելի չէ։ Թրթուրը երկարացած է, մարմինը՝ 13 հատվածից (բացի գլխից) բաղկացած։ Կրծքային հատվածի ստորին կողմում կա «թիակ» կոչվող մասը, որի ձևը մեծ նշանակություն ունի կարգաբանության մեջ։ Էգը ձվադրում է բույսերի հյուսվածքների մեջ։

Թրթուրների զարգացման փուլն ավարտվում է շատ արագ (4-15 օրում), որից հետո նրանք հարսնյակավորվում են կամ ընկնում հարաբերերական հանգստի մեջ։ Բուսակեր գալամլակների թրթուրները ձմեռում են հողում կամ բույսի վրա, որոնք հարսնյակավորվում են գարնանը, որոշ տեսակների ձմեռումն անցնում է ձվի փուլում։ 5-7 օրից հարսնյակները վերածվում են հասունի (իմագո)։ Տարվա մեջ ունենում են 1-4 սերունդ։ Թրթուրների մեծ մասը դեղին է, նարնջագույն կամ սպիտակ։ Ազատ ապրող գալամլակների թրթուրները զարգանում են հողում, սնկերում, թաղված տերևածածկում, քայքայվող բնափայտում։ Գալամլակների ընտանիքում կան նաև օգտակար ձևեր՝ աֆիդոֆագևեր, որոնք ոչնչացնում են լվիճներին և դերբիֆագներ, որոնք զարգանում են մոլախոտերի վրա՝ վնաս պատճառելով դրանց։ գալամլակների նեղ մասնագիտացված այդ տեսակները կարելի է օգտագործել որպես էկոլոգիապես անվտանգ կենսբ. պայքարի միջոց։ Սակայն գալամլակների մեծ մասը բույսերի վնասատուներ են (վնասում են բոլոր օրգանները), հատկապես՝ պտուղներում, ծաղիկներում, շիվերի գագաթնային մասում զարգացողները։ Տնտեսական մեծ վնաս են պատճառում հեսենյան ճանճը, ցորենի գալամլակը (*Contarinia tritici*), որոնք կարող են ամբողջովին ոչնչացնել ցորենի և այլ հացահատիկների բերքը։

Կատեգորիա:Երկբեղիկներ
Գետային ջրածիծառ

thumb|''Sterna hirundo hirundo''
**Գետային ջրածիծառ** (), ջրածիծառների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 31-35 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 77-98 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 150 գ։

Մարմինը վերևից բաց մոխրագույն է, ներքևից՝ սպիտակ։ Կտուցը երկար է, թևերը՝ բարակ, երկար, առաջնային փետուրների ծայրերը՝ մուգ, պոչը՝ մկրատաձև խորը կտրվածքով։ Բնադրման շրջանում հասունի գագաթը սև է, կտուցը՝ կարմիր, ծայրը՝ սև։ Հետբնադրման շրջանում ճակատը սպիտակ է, կտուցը՝ մուգ սև։ Երիտասարդի գլուխը մուգ նախշերով է, փետուրները վերևից՝ դարչնագույն երիզներով, թևի արտաքին եզրը՝ մուգ։ Ձուկ որսալիս թռչում է թևերի դանդաղ թափահարումներով, գլուխը խոնարհած։ Սուզվելուց առաջ հաճախ մի պահ կանգ է առնում օդում։ Բնակվում է ձկնաբուծական լճակներում, լճերում։
## Սննդառություն
Սնվում է ձկներով, անողնաշարավորներով։ Գարնանային վերադարձը՝ մայիսի կեսից։

## Բազմացում և զարգացում
Բնադրման շրջանում համակեցությունները չափազանց նոսր են և ցրված։ Վերջին 30-35 տարիներին բնադրագաղութ հայտնաբերված չէ, որը հավանաբար պայմանավորված է ջրաճահճային բուսուտներում բնադրագաղութի հմուտ քողարկմամբ։ Բները հայտնվում են հունիսի ընթացքում։ Բույնը ոչ խորը փոսիկ է։ Բնադրում է գետնին։

Դնում է 41 մմ տրամագծով, աղոտ սպիտակ՝ մուգ դարչնագույն պտերով 1-3 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 20-22 օր։ Ձագերը կյանքի 24-րդ օրը ձեռք են բերում լիարժեք թռչելու ունակություն։ Աշնանային չուն՝ սեպտեմբերից նոյեմբերի սկիզբ։

Կատեգորիա:Ջրածիծառներ
Գիշատիչ թռչուններ

alt=Գիշատիչ թռչուններ|մինի|Գիշատիչ թռչուններ
**Գիշատիչ թռչուններ**, բազեանմանների կարգի (*Falconiformes*) թռչուններ։ Հայաստանում հանդիպում է 36 տեսակ՝ հիմնականում տարածված կիսաանապատներից մինչև ալպիական գոտիները։

Բնորոշ է ուժեղ, սուր, կտրող եզրերով, կարթաձև կտուցը։ Վերնակտուցի հիմքում մաշկը մերկ է։ Թևերը երկար են, մագիլները՝ սուր և թրանման կեռված։ Կրծքի և ոտքերի մկանները լավ են զարգացած։ Սովորաբար էգերն արուներից խոշոր են։ Փետրավորումը կոշտ է, դարչնագույն, մոխրագույն, սպիտակ կամ սև։ Տեսողությունը և լսողությունը խիստ զարգացած են։ Բնադրում են առանձին զույգերով։ Բազմանում են տարեկան 1 անգամ։

Խոշոր տեսակները (անգղներ) դնում են 1-2, մանրերը՝ 6-7 ձու։ Թխսում են էգը և արուն՝ 28-ից (բազեներ)&nbsp;-&nbsp;60 (անգղներ) օր։ Բնադրում են ծառերի, ժայռերի, գետնի վրա։ Կան չվող և նստակյաց տեսակներ։ Հիմնականում ցերեկային կյանք են վարում։ Սնվում են մկնակերպ կրծողներով, այլ թռչուններով, սողուններով, լեշերով։ Որոշ տեսակներ (ճուռակներ, բազեներ) վնասատու կրծողների դեմ կենսաբանական պայքարի լավագույն միջոց են, մյուսները (անգղներ, խոշոր արծիվներ)՝ բնական սանիտարներ։

Մարդու տնտեսական գործունեության հետևանքով գիշատիչ թռչունների քանակը խիստ նվազել է։ Անհետացման վտանգի տակ են գառնանգղը, սպիտակապոչ արծիվը և այլն։ Գիշատիչ թռչուններ են նաև բվերը, որոնք վարում են գիշերային կյանք։

20 տեսակ գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Գիշատիչներ
Կատեգորիա:Թռչուններ
Վալտեր Բիրսա

**Վալտեր Բիրսա** (, ), սլովենացի պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան։ Համարվում է իտալական Միլան ակումբի խաղացող, սակայն վարձավճարով հանդես է գալիս Կիևո ակումբում։ Սլովենիայի ազգային հավաքականի խաղացող։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բիրսայի պրոֆիլը national-football-teams.com կայքում

Կատեգորիա:1986 ծնունդներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սլովենացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 7 ծնունդներ
Գետնափորներ

**Գետնափորներ** (), գետնափորանմանների կարգի կաթնասունների ընտանիք։ Հայտնի է 25 սեռ, Հայաստանում՝ 3 սեռ, 8 տեսակ։ Արտաքինով նման են մկներին։ Մորթին թավշանման է, գլուխը՝ մեծ, շարժուն, կնճիթներով։

Մարմնի երկարությունը 3, 5-8 սմ է, կենդանի զանգվածը՝ 100-150 գ։ Պոչը երկար է՝ ծածկված խիտ մազերով կամ եղջերային թեփուկներով։ Ամենակեր են (առավելապես սնվում են միջատներով և թրթուրներով)։ 1 օրվա ընթացքում իրենց քաշից 2-2, 5 անգամ ավելի կեր են ընդունում։ Բազմանում են տարին 1-2, հազվադեպ՝ 3 անգամ։ Օգտակար են. ոչնչացնում են վնասատու միջատների։

Կատեգորիա:Գետնափորանմաններ
Բլրային արծիվ

**Բլրային արծիվ** կամ **գերեզմանարծիվ** (), ճուռակների ընտանիքին պատկանող թռչուն, որը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Նստակյաց և հազվագյուտ տեսակ է։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 72-83 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 190-210 սմ, իսկ կենդանի զանգվածը մոտ 3 կգ է։ Խոշոր գիշատիչ թռչուն է, մարմինը՝ սև-դարչնագույն, գագաթի հետին մասը և ծոծրակը՝ բաց գույնի, ուսափետուրներին կա սպիտակ փոքր բիծ։

Մարմինը թույլ զոլավոր է, պոչը՝ վերևից բաց մոխրագույն մուգ լայն ծայրաշերտով։ Թռիչքի պահին պոչը փակ է։ Երիտասարդի մարմինը բաց դեղին-դարչնագույն է՝ մուգ խայտերով։ Թռչում է թևերի դանդաղ թափահարումներով։ Թռիչքի ընթացքում բաց գույնի գագաթը, ծոծրակը և պոչավերևի հիմքը ցայտուն են դառնում արևի լույսի տակ։ Սավառնում է երկար, նեղ, հարթ թևերն ուղիղ տարածած, հասունները՝ պոչը փակած, իսկ երիտասարդները՝ բացած։ Սահասավառնում է թեթևակի վեր պարզած բազկաթևով, թևերի խոր ու դանդաղ թափահարումներով։ Սովորաբար հանդիպում է առանձին անհատներով, նույնիսկ՝ չվելիս։ Բնակվում է բարձրաբուն անտառներում, լքված պտղատու այգիներում և նոսր ծառերով լեռնատափաստաններում։

thumb|''Aquila heliaca''
## Սննդառություն
Սնվում է կաթնասուններով, թռչուններով (որսում է գետնին) և լեշերով։

## Բնադրում
Բույնը խոշոր հարթակ է՝ ճյուղերից և կանաչ բույսերից։ Բնադրում է ծառերի վրա կամ թփուտներում։ Դնում է 73 մմ տրամագծով, խամրած սպիտակ 2-3 ձու։

Կենսակերպի և վարքի մանրամասների վերաբերյալ տեղեկությունները սուղ են։

Օգտակար է․ ոչնչացնում է մկնակերպ կրծողներին և բնական սանիտար է։

## Տարածվածություն
Տարածված է նախկին ԽՍՀՄ Եվրոպական մասի հարավային շրջաններում, Ղազախստանում, Ալթայի լեռներում և նախալեռներում, Մինուսինսկի անտառատափաստանում, Անդրբայկալում, Հարավային Կովկասում, Թուրքմենստանում, Տաջիկստանում, Բալկանյան թերակղզում, Իսպանիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և Հարավարևմտյան Ասիայում։ Վերջին տարիներին խիստ կրճատվել են արեալի արևմտյան և հյուսիսային մասերը։ Արևելյան պոպուլյացիաները բավականին կայուն են։ Հայաստանում հանդիպում է հիմնականում չուի ժամանակ, հավանաբար, հազվադեպ ձմեռում է հանրապետության տարածքում։ 1955 թվականին առաջին անգամ բնադրում է հայտնաբերվել Տավուշի մարզում և Այրումի մոտակայքում։ Նույն շրջանում գերեզմանաարծիվը բնադրել է 1976 թվականին և գրանցվել՝ 1978-1979 թվականներին։

## Պահպանություն
Հայաստանի ֆաունայի համար անհետացող տեսակ է։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն։

Վտանգման հիմնական գործոններն են հավանաբար, կերային պաշարների կրճատումը, բնադրման պայմանների վատթարացումը, չուի շրջանում թռչուններին սպանելը, չուի ժամանակ որսագողությունը` խրտվիլակներ պատրաստելու և իրացնելու նպատակով, գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող թունաքիմիկատների ազդեցությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիշատիչ թռչուններ
Կատեգորիա:Ճուռակներ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Դիլիջան (հանքային ջուր)

**Դիլիջան**, ածխաթթվական, հիդրոկարբոնատ-քլորիդային, նատրիումական, ցածր ջերմաստիճանի հանքային ջուր՝ Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ Աղստևի վտակ Բլդանի հովտում՝ Դիլիջան քաղաքի մոտ։ 1932 թվականին հայտնաբերել է ռուս երկրաբան Ա․ Պ․ Դեմյոխինը։ Առաջանում է պալեոգենի պորֆիրիտներում և տուֆափշրաքարերում։ Ելքերը գտնվում են նշված ապարների ու դրանց ծածկող գետաբերուկային նստվածքների հպատեղերում։ Երկրի մակերևույթ են դուրս գալիս հորատանցքերով (0, 6 լ/վ)։ Հանքայնացումը 3, 6-4, 0 գ/լ է, CO2-ի պարունակությունը՝ 1, 5 գ/լ, շահագործման պաշարները՝ մոտ 69, 12 մ³/օր։

## Քիմիական կազմ
Դիլիջան հանքային ջրի քիմիական կազմը հետևյալն է՝

CO21.5 M 3.6 \tfrac{HCO_3 80 Cl 14 SO_4 6}{(Na+K) 85 Ca 10} T12°C

Պարունակում է նաև Fe, B, F, Mn, Zn, Pb և այլ միկրոտարրեր։

## Ջրաբուժական հատկություններ
Ջրաբուժական հատկություններով նման է «Բորժոմի» (Վրաստան),  «Վիշի» (Ֆրանսիա) և «Բջնի» հանքային ջրերին։ Օգտագործվում է ստամոքսաղիքային, լյարդի, լեղապարկի հիվանդությունների դեպքերում։ Շշալցվում է «Դիլիջան» հանքային ջրերի գործարանում։

Կատեգորիա:Հանքային ջրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի հանքային ջրեր
Դոլոմիտ

**Դոլոմիտ**, միներալ և ապար։

## Անվան ստուգաբանություն
Դոլոմիտ անունը ծագել է ֆրանսիացի երկրաբան Դ․ Դոլոմիենի անունից։

## Միներալ
Դոլոմիտը կարբոնատների խմբի միներալ, կալցիումի և մագնեզիումի կրկնակի ածխաթթվային աղ՝ CaMg (C03)2։ Պարունակում է 30, 41% CaO, 21, 86% MgO և 47, 73% CO2։ Բյուրեղային համակարգը տրիգոնային է, կարծրությունը՝ 3, 5-4, խտությունը՝ 2800-2900 կգ/մ³, գույնը՝ սպիտակ, մոխրագույն, երբեմն՝ դեղին՝ գորշ և կանաչավուն երանգներով։

## Ապար
Դոլոմիտը նաև կարբոնատային նստվածքային ապար է՝ կազմված ավելի քան 95% դոլոմիտ միներալից։ Առանձնացվում են կրաքարային, կրային դոլոմիտներ և դոլոմիտային կրաքարեր։ Երկրակեղևում առաջացնում է շերտեր, ենթաշերտեր, ոսպնյակներ։ Դոլոմիտի հանքավայրեր կան Հայաստանի Տավուշի (Լուսաձոր գյուղ), Կոտայքի (Արզական գյուղ) մարզերում։ Օգտագործվում է մետաղաձուլության (հրակայուն հումք ու թրծանյութ), ապակու և ջնարակի արտադրության, շինարարության ու գյուղատնտեսության (թթվային հողերի չեզոքացում) մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մագնեզիումի միներալներ
Կատեգորիա:Ապարներ
Կատեգորիա:Կալցիումի միներալներ
Կատեգորիա:Միներալներ
Դրմբոնի ոսկու բազմամետաղային հանքավայր

մինի|Դրմբոնը՝ ուղղաթիռից
**Դրմբոնի ոսկու բազմամետաղային հանքավայր**, հանքավայր ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանում՝ Դրմբոն հրաբխային լեռնազանգվածի կենտրոնական մասում։ Հանքադաշտի տարածքը 20&nbsp;կմ է։ Երկրաբանական կառուցվածքում մասնակցում են միջին յուրայի պիրոկլաստիկ առաջացումներ, ավազաքարեր, արգիլիտներ, ալևրոլիտներ, որոնք հատվում են դայքերով և պորֆիրիտային առաջացումներով։ Ոսկի-պղինձ-պիրիտային հանքայնացումը պարփակված է 3 տարանջատ հանքայնացմամբ և ոսկեբերությամբ տարբեր հանքամարմիններում։ Հանքանյութը կազմված է պիրիտ, խալկոպիրիտ, մարկազիտ միներալներից, պղնձի երկրորդային սուլֆիդներից, բնածին ոսկուց և արծաթից։ Հանքանյութի պաշարները 3, 3 միլիոն տոննա են (ոսկու միջին պարունակությունը՝ 4 գ/տ)։ Հանքավայրը շահագործում է «Բեյս Մեթըլս» ընկերությունը։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության հանքավայրեր
Կատեգորիա:Հանքավայրեր այբբենական կարգով