Չարորակ հիպերթերմիա

**Չարորակ հիպերթերմիա (ՉՀ)**, ախտանշանների համալիր, որոնք առաջանում են օրգանիզմում ընդհանուր անզգայացման ժամանակ օգտագործվող որոշ դեղերին ի պատասխան։ Հիմնական հանդիպող սիմպտոմներն են մկանային ռիգիդությունը, բարձր ջերմությունը, տախիկարդիան։ Որպես բարդություն հնարավոր է ռաբդոմիոլիզի և հիպերկալեմիայի զարգացում։ Զգայուն մարդկանց մեծ մասn այդ դեղերի հետ շփումից դուրս պրակտիկորեն առողջ են։

ՉՀ-ի հիմնական պատճառները գազային անեսթետիկներն ու սուկցինիլխոլինն են, որոնք մակածում են օրգանիզմի պաթոլոգիական ռեակցիան այն մարդկանց մոտ, որոնք զգայուն են այս դեղորայքների նկատմամբ։ Հայտնաբերվել են վեցից ավել գենետիկ մուտացիներ, որոնք բերում են օրգանիզմի սենիբիլիզացիային` RYR1 գենի մուտացիան լինելով ամենից հաճախ հանդիպողը։ Մուտացիաները ժառանգվում են ծնողներից աուտոսոմ դոմինանտ փոխանցման մեխանիզմով կամ կարող են դրսևորվել առաջնային ձևով՝ զուգակցվելով այլ ժառանգական հիվանդությունների հետ (մի շարք բնածին միոպաթիաներ)։

Ընկալունակ օրգանիզմներում դեղերի ներմուծումը մակածում է կալցիումի իոնների զանգվածային դուրս բերում իրենց պաշարներից դեպի մկանային բջիջներ։ Արդյունքում ստացված կալցիումի  ներբջջային մեծ կոնցենտրացիաները հանգեցնում են մկանաթելիկների համատարած կծկման, ինչի արդյունքում սկսվում է ակտիվ ջերմագոյացում ու զարգանում է մետաբոլիկ ացիդոզ։ Ախտորոշումը դրվում է իրավիճակից ելնելով՝ կլինիկական սիմպտոմների հիման վրա։ Զգայունությունը կարելի է նախապես պարզել մկանային բիոպսիայի կամ գենետիկ թեստավորման միջոցով։ Ընկալունակ մարդկանց խորհուրդ է տրվում խուսափել պոտենցիալ տրիգերների օգտագործումից։

Բուժման նպատակով օգտագործում են դանտրոլեն, ինչպես նաև հարակից միջոցառումներ՝ ուղղված ջերմության արագ իջեցմանն ու մետաբոլիկ շեղումների շտկմանը։ Հիվանդությունը հանդիպում է անեսթետիկ գազ ստացած 5,000-50,000 մարդկանցից մեկի մոտ․ իդեպ՝ տղամարդկանց մոտ շատ ավելի հաճախ քան կանանց մոտ։ Համապատասխան բուժումը չստանալու պարագայում մահացությունը կազմում է շուրջ 75%, այն դեպքում, երբ  ժամանակին ճիշտ միջոցառումների իրականացումը մահացությունն իջեցնում է մինչև 5%։ Չնայած, որ ՉՀ-ի նման դեպքեր արձանագրված են եղել արդեն իսկ 20-րդ դարում, այն պաշտոնապես ճանաչվել է որպես առանձին հիվանդություն 1960 թ-ին։

## Կլինիկա և ախտանշաններ
ՉՀ-ի կլինիկական արտահայտությունները սկսվում են դրսևվել կա՛մ անմիջապես վիրահատարանում, կա՛մ վաղ հետվիրահատական շրջանում։  Հիմնական կլինիկական արտահայտություննները պայմանավորված են հիպերկատաբլիկ՝ այսինքն գերակտիվ նյութափոխանակային վիճակով, ինչը հիվանդի մոտ դրսևորվում է ջերմաստիճանի արագ բարձրացումով (40&nbsp;°C և ավելի), սրտի զարկերի և շնչառության արագացումով (տախիկարդիա և տախիպնոե), ածխածնի երկօքսիդի ավելացված արտադրությամբ ու թթվածնի ուժեղացած կլանմամբ, ացիդոզի, մկանային ռիգիդության ու ռաբդոմիոլիզի զարգացումով։

## Էթիոլոգիա
Չարորակ հիպերթերմիան կարելի է համարել գեն-միջավայր ասիոցածված հիվանդություն, քանզի այս հիվանդները նշյալ դեղամիջոցների հետ կոնտակտից դուրս համարվում են ամբողջապես առողջ։ Այսպիսով՝ ՉՀ-ի հիմնական տրիգերներ են համարվում ընդհանուր անզգայացման ընթացքում օգտագործվող ինհալյացիոն անեսթետիկները (հալոթան, սևոֆլուրան, դեսֆլուրան, իզոֆլուրան, էնֆլուրան) և դեպոլարիզացնող մկանային ռելաքսանտները (սուքսամեթոնիում և դեկամեթոնիում)։

Անզգայացման նպատակով օգտագործվող մնացած դեղամիջոցները համարվում են այս առումով անվտանգ։ Դրանց շարքում են տեղային անզգայացնողները (լիդոկային, բուպիվակային, մեպիվակային), օփիատները (մորֆին, ֆենտանիլ), կետամինը, բարբիտուրատները, ազոտի օքսիդը, պրոպոֆոլը, էթոմիդատն ու բենզոդիազեպինները։

Չդեպոլարիզացնող մկանային ռելաքսանտները (պանկուրոնիում, ցիսատրակուրիում, ատրակուրիում, միվակուրիում, ռեկուրոնիում) նույնպես ՉՀ պատճառ չեն հանդիսանում։

Նկարագրված են որոշ դեպքեր, երբ ՉՀ-ը զարգացել է ակտիվ ֆիզիկական մարզանքի և/կամ շոգ միջավայրում գտնվելու արդյունքում։

### Գենետիկա
ՉՀ-ը  ժառանգվում է  աուտոսոմ դոմինանտ մեխանիզմով՝ ոչ լրիվ պենետրանտությամբ։ Այն հիմնականում կապված է 2 գեներում տեղի ունեցած մուտացիաների հետ․  *RYR1* գենի, որը կոդավորում է  կմախքային մկաննեում առկա սարկոպլազմային ցանցից կալցիում արտազատող ռիանոիդային ընկալիրներին  (առաջին տիպի ռիանոիդային ընկալիրներ - *RYR1*) և *CACNA1S* գենի, որը կոդավորում է սարկոլեմայում առկա L տիպի կացիումական մղանցքների իզոֆորմ համարվող  դիհիդրոպիրիդինային ընկալիչների ալֆա ենթամիավորը։  Մուտացիայի արդյունքում խանգարվում է այս երկու ընկալիչների աշխատանքի տերմինացիան։ Հայտնաբերված են այս գենի 25-ից ավել մուտացիաներ, որոնք գտնվում են  19-րդ քրոմոսոմի երկար թևի 19q13.2 լոկուսում և պայմանավորում են ՉՀ առաջացումը։

## Պաթոֆիզիոլոգիա
### Հիվանդության առաջացման մեխանիզմը

ՉՀ-ով հիվանդների մեծ մասի մոտ (50–70%) հիվանդության պատճառը կմախքային մկանների սարկոպլազմային ցանցում գտնվող առաջին տիպի ռիանոդինային ընկալիրների (RYR1) մուտացիան է։ RYR1 ընկալիչրներն ակտիվանում են ի պատասխան ներբջջային   -ի կոնցենտրացիայի բարձրացման, որն էլ իր հերթին պայմանավորված է L-տիպի կալցիումական մղանցքների աշխատանքով, որոնք  -ը անց են կացնում դեպի բջիջ։ RYR1 ընկալիչներն ունեն կալցիումի կոնցենտրացիայի փոփոխությունները զգացող երկու ենթամիավոր․ A դոմեն և I դոմեն։ A դոմենն օժտված է   -ի հանդեպ մեծ խնամակցությամբ և միջնորդում է ընկալիչի դրդումն ու անցուղու բացումը։ I դոմենը, հակառակը, ունի ավելի ցածր խնակամցություն և նպաստում է անցուղու փակմանը։ Կոֆեինը, հալոթանը և մնացած տրիգերային նյութերը բարձրացնում են A դոմենի խնամակցությունը կալցիումի նկատմամաբ՝ միաժամանակ ընկճելով  I դոմենի ակտիվությունը արդեն իսկ  մուտացված ընկալիրներում, որտեղ էականոտեն իջած է ակտիվացման և բարձրացած է ապաակտվացման շեմը։ Այս փոփոխությունների արդյունքը կալցիումի ավելացված արտազատումն է սարկոլեմայից դեպի ներբջջային տարածություն։ Կալցիումի ներբջջային մեծ քանակներն ակտիվացնում են մետաբոլիզմն ու գնալով նպատում  ԱԵՖ-ի մեծ քանակներով օգտագործմանն ու ջերմության բարձրացմանը՝  ի վերջո հասցնելով անկառավարելի հիպերթերմիայի զարգացմանը։ Մկանային բջիջները սկսում են վնասվել թե՛ ԱԵՖ-ի քանակների նվազման, թե՛ ջերմաստիճանի ցափից ավելի շատ բարձրացման հետևանքով։ Բջիջների քայքայման արդյունքում ներբջջային բաղադրիչներն անցնում են համակարգային շրջանառություն՝ հանգեցնելով կալիումի, միոգլոբինի, կրեատինի, ֆոսֆատների և կրեատին կինազայի մակարդակի աճին։

ՉՀ-ի հայտնի պատճառներից մյուսը վոլտաժ կախյալ ''L'' տիպի կալցիումական մղանցքների α ենթամիավիավորը կոդավորող *CACNA1S* գենի մուտացան է։  Արդյունքում ախտահարվում է  ընկալիչի R1086  կոչվող ներբջջային սեգմենտը, ինչը պատասխանատու է RYR1-ի ակտիվությունն ընկճելու համար։ Ապացուցված է, որ այս գենն էքսպրեսող բջիջներում բարձրացած է ցիտոպլազմատիկ կալցիումի բազալ մակարդակը։ Այպիսով՝ վերոնշյալ մուտագեն փոփոխությունները ի վերջո բերում են կալցիումի ներբջջային քանակի կտրուկ աճի՝ այդպիսով դարձնելով մկանները գերդրդունակ։

## Ախտորոշում
### ՉՀ-ի զարգացումից հետո
ՉՀ-ի վաղ ախտանշաններն են մկանային ռիգիդության զարգացումը՝ հատկապես ծամիչ մկանի կոնտրակտուրաները, ածխաթթու գազի բարձր խտությունը արտաշնչվող օդում՝ չնայած բարձրացվող րոպեական վենտիլյացիայի, անբացատրելի սինուսային առիթմիաներն ու տախիկարդիան, և, վերջապես,  հարաճող շնչառական ու մետաբոլիկ ացիդոզը։ Չնայած իր անվանմանը՝ հիպերթերմիան զարգանում է համեմատաբար ավելի ուշ շչջանում։ Շնչառության հաճախացումը (սպոնտան շնչող հիվանդների մոտ), ցիանոզը, հիպերտենզիան, տարբեր տեսակի առիթմիաներն ու հիպերկալեմիան նույնպես կարող են դիտվել։ 30 րոպեից երկար տևող ընդհանուր անզգայացումների դեպքում պարտադիր է մարմնի ջերմաստիճանի շարունակական մոնիտորինգը։

Չնայած, որ ՉՀ ախտորոշումը դրվում է կլինիկական ախտանիշերի հիման վրա, այնուամենայնիվ առկան են որոշ լաբորատոր հետազոտություններ, ինչի միջոցով կարլեի է հաստատել ախտորոշումը։ Դրանց շարքին են դասվում պլազմայում կրեատին կինազայի (ԿԿ) մակարդակի բարձրացման արձանագրումը, կալիումի, ֆոսֆատների, միոգլոբինի քանակի ավելացումն ու կալցիումի քանակի նվազումը։ Այս փոփոխությունները բացատրվում են մկանային բջիջների տարածուն քայքայումով։ Ծանր ռաբդոմիոլիզը կարող է վնասել երիկամներն ու հանգեցնել երիկամային անբավարարության զարգացմանը։ Այդ իսկ պատճառով երիկամի ֆունկցիոնալ վիճակն անհրաժեշտ է պահել մշտական հսկողության տակ։ Հիպերկալեմիան իր հերթին կարող  է նպաստել աիթմիաների՝ հատկապես փորոքային էքստրասիստոլաների առաջացմանը։

### Նախնական զգայունության որոշում
#### Մկանային բիոպսիա և թեստավորում

Լաբորատոր թեստավորում ցուցված է այն մարդկանց, որոնք նշում են ՉՀ-ի դեպք մոտիկ հարազատների մոտ կամ նախկինում ունեցել են ՉՀ նման էպիզոդ։ Թեստավորման ստանդարտ եղանակը կոֆեին-հալոթանային թեստն է։ Տեղային անզգայացման պայմաններում  կատարվում է մկանային բիոպսիա, վերցված թարմ բիոպտատը այնուհետև դրվում է կոֆեին կամ հալոթան պարունակող լուծույթի մեջ ու կատարվում է զննում։ Թեստը համարվում է դրական, եթե դիտվում է մկանային զանգվածի կծկում՝ հաստատելով, որ առկա է ՉՀ։ Օպտիմալ պայմաններն ապահովելու դեպքում թեստի զգայունությունը կազմում է 97%, իսկ սպեցիֆիկությունը՝ 78%։ Այնուամենայնիվ, բացասական պատասխանը դեռևս չի բացաում ՉՀ-ը, և համապատասխան կլինիկական նշանների ու ընտանեկան անամնեզի առկայության դեպքում խորհուրդ է տրվում խուսափել տրիգերային դեղերի կիրառումից։

Ի լրացում կոֆեին-հալոթանային թեստին՝ որոշ մասնագետներ կողմնակից են նաև «կալցիումով խթանված կալցիումի արտազատման» թեստի անցկացմանը՝ ախտորոշումն ավելի հստակ դարձնելու նպատակով։

Գոյություն ունեն նաև քիչ ինվազիվ ախտորոշիչ մեթոդներ։ Ցույց է տրվել, որ հալոթանի 6 ծավալ% խտությամբ միջմկանային ներարկումը բարձրացնում  է տեղային   -ի քանակը ՉՀ ունեցող անձանց մոտ։ Հետազոտման զգայունությունը կազմում է 100%, սպեցիֆիկությունը՝ 75%։

2002 թ-ին կատարված մեկ այլ հետազոտություն ուսումնասիրել է կոֆեինի օգտագործումը ախտորոշման նպատակով։ Հետազոտողները կատարել են կոֆեինի միջմկանային ներարկում, ապա ներարկման տեղում չափել -ի կոնցենտրացիան։ Արդյունքում նկատել են, որ ՉՀ ունեցող անձանց մոտ ներարկումից հետո գրանցվել են ածխաթթու գազի շատ ավելի բարձր կոնցենտրացիաներ, քան առողջ մարկանց մոտ ( նորմայի 44 մմ ս․ս․-ի համեմատ  63 մմ ս․ս․)։

Այս տեստերը ունեն մեծ պոտենցիալ դառնալու ՉՀ ախտորոշման ոչ ինվազիվ, այլընտրանքային մեթոդներ։

Գենետիկ թեստավորումն անցկացվում է այն մարդկանց մոտ, որոնք նշում են ՉՀ-ի դեպքեր ընտանեկան անամնեզում։ Թեստավորման արդյունքում պարզում են *RYR1* գենի մուտացիաների առկայությունը։

### Ախտորոշման չափանիշներ
1994 թվականին անցկացված գիտաժողովի արդյունքում մշակվեցին որոշակի ախտորոշիչ կրիտերիաներ, որոնց հիման վրա կարելի կլինի ճանաչել հիվանդութունն ու անցնել համապատասխան բուժական միջոցառումների։ Ներքոնշյալ կետեից 6 և ավելիի առկայության դեպքում կա մեծ հավանականություն, որ տվյալ ախտաբանական վիճակը  ՉՀ է․
*Շնչական ացիդոզ (արտաշնչվող օդում  >55 մմ ս․ս/7.32 կՊա, զարկերակային արյան մեջ  >60 մմ ս․ս/7.98 կՊԱ)
* Սրտային խանգարումներ ( անբացատրելի սինուսային առիթմիաներ, փորոքային էքստրասիստոլաներ և փորոքների ֆիբրիլյացիա)
*Մետաբոլիկ ացիդոզ (BE20,000 միավոր/լ, կոլայի գունավորմամբ մեզ, միոգլոբինի քանակի բարձրացում մեզում և/կամ պլազմայում,  K+> 6 մմոլ/լ)
* Ջերմաստիճանի բարձրացում (T >38.8&nbsp;°C)
* Այլ (դանտրոլենի ազդեցությամբ ՉՀ-ի ախտանիշների հետզարգացում, պլազայում կրեատին կինազային մակարդակի բարձրացում)
* Ընտանեկան անամնեզ (աուտոսով դոմինանտ փոխանցման նշաններ)

## Կանխարգելում
Նախկինում ՉՀ-ի հանդեպ զգայուն մարդկանց մոտ ընդհանուր անզգայացման ընթացքում խորհուրդ էր տրվում դանտրոլենի պրոֆիլակտիկ կիրառումը։ Սակայն, բազմաթիվ ռետրոսպեկտիվ հետազոտությունների արդյունքները ցույց տվեցին, որ առանց տրիգերային դեղերի օգտագործման անզգայացումը անվտանգ է՝ նույնիկ առանց դանտրոլենի օգտագործման։ Այս հետազոտություններից ամենից ծավալունն ուսումնասիրել է մկանային բիոպսիայի համար  ընդհանուր կամ տեղային անզգայացում ստացած 2214 մարդու հիվանդության պատմագրերն ու պարզել, որ նանց կեսը (1082) ունեցել են ՉՀ։ Նրանցից միայն 5-ի մոտ են իհայտ եկել հիվանդության ախշտանշանները, որոնցից 4-ին հնարավոր է եղել բարեհաջող կերպով բուժել պարենտերալ դանտրոլենի միջոցով, իսկ վերջինը վերականգնվել է միայն սիմպտոմատիկ թերապիայով։ Հաշվի առնելով  դանտրոլենի կողմնակի էֆեկտները (սրտխառնոց, փսխում, մկանային թուլություն, չդեպոլարիզացնող մկանալին ռելաքսանտների ազդեցության երկարաձգում)՝ մասնագետներն այլևս խորհուրդ չեն տալիս դանտրոլենի պրոֆիլակտիկ օգտագործումը տրիգերներից զերծ ընդհանուր անզգայացման դեպքում։

### Անզգայացման մեքենայի նախապատրաստում
ՉՀ-ի հակված մարդկանց դեպքում շատ կարևոր է ճիշտ պլանավորել անզգայացման ընթացքն ու օգտագործվող դեղերի ու սարքերի ընտրությունը։ Տրիգեր հանդիսացող դեղերի բացառումից զատ կարևոր է, որ անզգայացման մեքենան նույնպես լինի անվտանգ և մաքուր։ Այդ նպատակով այս հիվանդներին անզգայացման ապարատին միացնելուց առաջ նախապես պետք է «լվանալ» սարքը կամ օգտագործել ածխային ֆիլտրեր։

Մեքենայի լվացումն անելուց առաջ նախ պետք է հեռացնել կամ անջատել վեյպորայզերներն ու սկսել օդահարել ապարատը 10 լ/րոպե արագությամբ մոտ 20 րոպե։ Ածխաթթու գազի կլանման համար նախատեսված քիմիական խառնուրդը (soda lime - կազմված Ca(OH)2,  H2O, NaOH և KOH-ից) նույպես պետք է փոխել։ Ապարատի մաքրումից հետո սկսում ենք անզգայաման ինդուկցան և շարունակում՝ արդեն առանց տրգերային դեղերի։ Մաքրման համար անհրաժեշտ ժամանակը էականորեն կարող է տարբերվել՝ ելնելով թե՛ ապարատի, թե՛ գազային անեսթետիկի տեսակից։ Վերոնշյալ տեխնիկան նախատեսված է ավելի հին սերնդի անզգայացման մեքենաների համար։ Ժամանակակից ապարատներն իրենց մեջ պարունակում են ավելի շատ ռեզինե և պլաստիկ բաղադրամասեր, որոնք դառնում են գազային անեթետիկների համար ռեզերվուար․ հետևաբար այս ապարատները պետք է մաքրել մինչև 60 րոպե տևողությամբ։

Այժմ շրջանառության մեջ են մտել ածխային ֆիլտրերը, որոնք ապարատի մաքրման ժամանակը կրճատում են մինչև 90 վայրկյան։ Այս ֆիլտրերը կանխում են մնացրդային անեսթետիկներին ՉՀ մակածելուց 12 ժամ շարունակ։ Ֆիլտրերն ապարատին միացնելուց առաջ անհրաժեշտ է սարքն օդահարել 90 վայրկյան՝ 10լ/րոպե արագությամբ։

## Բուժում

Բուժման ժամանակակաից մեթոդն իրենից ներկայացնում է դանտրոլենի ներերակային օգտագործումը, տրիգեր հանդիսացող դեղանյութերի ընդունման կասեցումն ու հիպերթերմիայի, ացիդոզի, օրգանների դիսֆունկցիայի շտկմանն ուղղված աջակից թերապիան։ ՉՀ-ի առկայության կասկածի դեպքում անգամ պետք է անհապաղ սկսել բուժական թերապիան։

### Դանտրոլեն
Դանտրոլենը մկանային ռելաքսանտ է, որն անմիջապես ազդում է ռիանոդինային ընկալիչների վրա՝ կասեցնելով կալցիումի արտազատումն իր պաշարներից։ Որպես բուժման միջոց դեղի տարածումից հետո  ՉՀ-ից մահացությունն սկսեց իջնել և 80%-ից հասավ մինչև 5%-ի։ Այն, դեռևս, բուժման միակ դեղամիջոցն է։ Բուժման սկզբնական դոզան կազմում է 2,5 մգ/կգ, որն անհրաժեշտության դեպքում կարելի է կրկնել։ Բարդություններից խուսափելու նպատակով հիվանդանոցներին խորհուրդ է տրվում ունենալ նվազագույնը 36 սրվակ դանտրոլեն (720&nbsp;mg)՝ 70 կիլոգրամանոց մարդուն անհրաժեշտ 4 դոզային համապատասխան։

### Պատրաստվածության ապահովում
thumb|Նկարում չարորակ հիպերթերմիայի վերապատրաստման սիմուլյացիոն դասընթացն է անեսթոզիոլոգիայի ռեզիդենտների համար։
Խնդրի ճիշտ գնահատումն ու ժամանակին կողմնորոշումը կապված են մի խումբ հմտությունների և գործողությունների հետ, ինչին պատրաստ լինելը ահռելի իջեցնում է ռիսկերի և բացասական ելքերի հավանականությունը։ Սիմուլյացիոն մուլյաժների և իրավիճակային խնդիրների ներդրումը մասնագետների վերապատրաստման գործընթացում ցույց են տվել ՉՀ-ի բուժման արդյունավետության զգալի բարձրացում։

## Կանխագուշակում
ՉՀ-ի պրոգնոզը բավական վատն է՝ ագրեսիվ բուժական միջոցառումների բացականյության պայմաններում։ 1970-ականներին մահացությունը գերազանցել է 80%-ը, մինչդեռ ներկայումս ժամանակակից բուժական միջոցառումների պայմաններում այն իջել է մինչև 5%։

## Համաճարակաբանություն
Հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը ընդհանուր անզգայացում ստացած մարդկանց շրջանում 1:5,000-ից մինչև and 1:100,000 է։ Այս խանգարումը հանդիպում է ամենուր և հավասարապես ընդգրկում է բոլոր ռասաների ներկայացուցիչներին։ Նոր Զելանդիայի Մանավատու շրջանում ամեն 200 մարդուց մեկը գտնվում է հիվանդությունն ունենալու բարձր ռիսկի տակ։

## Պատմական ակնարկ
ՉՀ-ը առաջին անգամ ախտորոշվել է 1962 թ․-ին Ավստրալիայում ապրող մի ընտանիքի մոտ՝ Մելբուռնի Արքայական հոսպիտալում աշխատող բժիշկ ԴԵնբորոյի և իր աշխատակիցների կողմից։ Մինչ այդ նա ահագին աշխատանք էր կատարել այս ուղղությամբ Կանբեռայի արքայական հոսպիտալում, որի արդյունքում նմանատիպ ռեակցիաներ էին հայտնաբերել  նաև խոզերի մոտ։

Դանտրոլենի էֆեկտիվությունը որպես բուժման միջոց հայտնաբերվել է հարավաֆրիկացի անեսթեզիոլոգ Գաիսֆորդ Հարիսոնի կողմից, ինչը պաշտոնապես տպագրվել է Անեսթեզիոլոգիայի Բրիտանական Ամսագրում (*[[British Journal of Anaesthesia]]*) 1975 թվականին։ Հետագա բազմաթիվ փորձարկումներից հետո միայն, երբ վերջնականորեն հաստատվեց դանտրոլենի էֆեկտիվությունը, 1982 թ․-ին հաստատվեց վերջինիս օգտագործումը մարկանց մոտ։

1981 թ․-ին հիմք դրվեց ԱՄՆ-ի ՉՀ-ի ասոցիացիայի թեժ գծին, որինպատակը անհրաժեշտության դեպքում օգնել բժիշկներին վարել ՉՀ-ի կասկածով հիվանդներին։ Թեժ գիծը սկսեց իր ակտիվ գործունեությունը 1982-ին  և մինչ օրս շարունակում է տրամադրել որակավորված անեսթեզիոլոգիական օգնությունն այս խնդրի շուրջ։

## Կենդանիների մոդելներ
ՉՀ-ի թե՛ պաթոֆիզիոլոգիայի, թե՛ բուժման մեխանիզմների բացահայտման գործում կարևոր դեր են ունեցել կենդանիների մոտ հիվանդության ճշգրիտ մոդելների ստեղծումն ու դրանց հետազոտումը։ Որոշ կենդանիներ՝  ներառյալ խոզերի, շների և ձիերի որոշ ցեղատեսակներ, զգայուն են ՉՀ-ի նկատմամաբ։ Գիլլիարդն ու իր գործընկերները կարողացան հայտնաբերել մարկանց մոտ պատճառ հանդիսացող գենային մուտացիաները՝ դրանց խոզերի մոտ նկարգրելուց և ուսումնասիրելուց հետո միայն։

Ձիերի մոտ փոխանցումը  աուտոսոմ դոմինանտ մեխանիզմով է և ամենից հաճախ հանդիպում է Ամերիկյան Quarter Horse ցեղատեսակի մոտ։ Այստեղ մուտայի է ենթարկված RyR1 ընկալիչի գենը C7360G նուկլեոտիդի կետում։ Որպես տրիգեր կարող են լինել գերհոգնածությունը, անեսթեզիան և սթրեսը։

Շների մոտ մուտացիան ժառանգվում է աուտոսոմ դոմինանտ մեխանիզմով, իսկ խոզերի մոտ աուտոսոմ ռեցեսիվ։

Ուսումնասիրությունների նպատակող ստեղծվել են մկների հատուկ ցեղատեսակներ, որոնք կրում են մարդկանց մոտ հանդիպող R163C մուտացիան։ Այս մկների մոտ դիտվում են ՉՀ-ի նման սիմպտոմներ, ինչպիսին է, օրինակ, հալոթանի նկատմամբ զգայունությունը։ Այս մկների մոտ դանտրոլենի ներարկումն առաջացնում է RyR1-ի բլոկադա և կանխում հալոթանին ի պատասխան օրգանիզմի պաթոլոգիական ռեակցիաները։ Այս մկների մկանային բջիջները ցուցաբերել են K+ ինդուկցված դեպոլարիզացիա և կոֆեինի նկատմամբ բարձրացած զգայունություն։

## Ընթացիկ հետազոտություններ
Ազումոլեմը դանտրոլենի ավելի ջրալույծ (30 անգամ ավելի շատ) անալոգն է, որն իջեցնում է ներբջջային կալցիումի արտազատման քանակը՝ անմիջապես ազդելով ռիանոդինային ընկալիչների վրա։ ՉՀ-զգայուն խոզերի վրա փորձերի արդյունքում պարզվել է, որ ազումոլեմը նույնքան էֆեկտիվ է, որքան դանտրոլենը։ Դեղամիջոցը դեռևս կարիք ունի մարդկանց մոտ *in vivo փորձարկումների,* սակայն կա մեծ հավանականություն, որ ապագայում այն հնարավոր կլինի օգտագործել ՉՀ-ի բուժման մեջ՝ որպես դանտրոլենի այլընտրանքային տարրբերակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Չարորակ հիպերթերմիա - մեդեքս
*GeneReview/NIH/UW entry on Malignant Hyperthermia Susceptibility
*Malignant Hyperthermia Association of the United States

Կատեգորիա:Անեսթեզիա
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ