open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շեկլիկ

**Շեկլիկ** (), կաթնասունկ նրբահամ, բազիդիավոր սնկերի կարգի կաթնասնկերի ցեղի ներկայացուցիչ։

Հայաստանում տարածված է ասեղնատերև ծառատեսակներով հարուստ մարզերում, հողի վրա՝ ամռանը և աշնանը։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|''Lactarius deliciosus''
Միկոռիզագոյացնող է, համակեցության մեջ է մտնում սոճու և եղևնու հետ։ Գլխարկը (տրամագիծը՝ 3-15 սմ) մսալի է, սկզբում՝ տափակ, ապա՝ ձագարաձև՝ ներծալված եզրերով, հարթ, թեթևակի լորձնային կամ չոր մակերեսով՝ շեկ, նարնջագույն, կանաչավուն, մուգ գունավորված շրջաններով։

Պտղամիսը սպիտակադեղին է, կտրելուց արագ կարմրում է, ապա՝ կանաչում։

Պարունակում է վառ նարնջագույն կաթնահյութ, որը մի քանի ժամ անց դառնում է մոխրականաչ։ Ունի հաճելի համ և մրգային հոտ։ Թիթեղները խիտ են, նեղ, փխրուն, իջնում են ոտիկի վրա, նարնջադեղին են կամ նարնջագույն, սեղմելուց կանաչում են։ Սպորափոշին սպիտակ է՝ թույլ դեղնավարդագույն երանգով։

## Կիրառում
մինի|''Lactarius salmonicolor''
Լավորակ ուտելի սունկ է։ Օգտագործվում է թարմ, աղ և թթու դրած։

## Որոշ տեսակնհեր
* 
* 
* 
* 
* 
* ։

## Գրականություն
* 
* Marcel Bon։ *Pareys Buch der Pilze*. Verlag Paul Parey, Hamburg/ Berlin. 1988. ISBN 3490198182

Կատեգորիա:Կաթնասնկեր
Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր
Կատեգորիա:Դեղասնկեր
Հողօգտագործման իրավունք

**Հողօգտագործման իրավունք**, Իրավական նորմերի համակարգ, որով կարգավորվում են հողօգտագործողների հարաբերությունները։ Հայաստանում հողօգտագործման հիմքում դրված է հողի նկատմամբ պետության, ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց սեփականության իրավունքը (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդված 20)։ Հողօգտագործման իրավունք բոլոր սուբյեկտների (ֆիզիկական և իրավաբանական) մոտ ծագում է պետական ու համայնքային հողերի մասնավորեցման, ժառանգման, առուվաճառքի, նվիրատվության և հողի հետ կապված այլ գործարքների ու իրավաբանական փաստերի հիման վրա։ Սեփականատերը հողամասն օգտագործման է տրամադրում անհատույց (մշտական) կամ վարձակալության իրավունքով։ Պետության ու համայնքների սեփականության ներքո գտնվող հողերը վարձակալության են տրվում մինչև 99, իսկ գյուղատնտեսական նշանակության հողերը՝ մինչև 25 տարով։ Հողօգտագործման իրավունք լինում է հասանելի, անձնական, առաջնային, երկրորդային, գյուղատնտեսական և ոչ գյուղատնտեսական նշանակության։ 2001 թվականից գործող ՀՀ Հողային օրենսգրքում հաստատվում է, որ քաղաքացիներին, իրավաբանական անձանց կամ համայնքներին չպատկանող հողերը համարվում են պետության սեփականություն։ Անհրաժեշտության դեպքում պետությունը կարող է սեփականության իրավունքով հողամասեր գնել համայնքներից, քաղաքացիներից և իրավաբանական անձանցից։ Պետության կամ համայնքների սեփականություն հանդիսացող և քաղաքացիների ու իրավաբանական անձանց մոտ օգտագործման (մինչև դրա ժամկետի լրանալը) իրավունքով գտնվող հողամասերը չեն կարող օտարվել այլ անձանց, եթե պայմանագրային հարցերը լուծված չեն։ Հողօգտագործման իրավունքի կարևոր պայմաններից է նաև մասնավորեցված հողատարածքների ճշտումը, որպեսզի բացառվեն հողային սերվիտուտները՝ մեկ այլ սեփականատիրոջ կողմից տվյալ հողատարածքի օգտագործելու իրավունքը (օրինակ՝ այդ տեղով երթևեկելը կամ ջուր անցկացնելը)։

Հողօգտագործման իրավունքի համաձայն՝ հողամասի մասնավորեցման համար քաղաքացին կամ իրավաբանական անձը պետք է ներկայացնի՝
# հողամասի վրա գտնվող շենքի, շինության և գրանցման վերաբերյալ համապատասխան փաստաթղթեր, 
# հողամասի օգտագործման իրավունքի գրանցման փաստաթղթերն ու հատակագիծը։

Պետության սեփականություն հանդիսացող հողամասերի անհատույց տրամադրումը կատարվում է վիճակահանությամբ։ Հողօգտագործման իրավունք կարող է դադարեցվել բացառապես օրենքով սահմանված կարգով։

Կատեգորիա:Հողային իրավունք
Ջրասերներ

մինի|Ջրասեր
**Ջրասերներ** (Hydrophilidae), կարծրաթև միջատների ընտանիք։ Հայտնի է մոտ 2 հզ., Հայաստանում՝ 70 տեսակ՝ տարածված ամենուրեք՝ անապատներից մինչև ալպիական գոտի։ Առավել տարածված են դեղնաթև, քառակետ, գորշաոտ, փայլուն, ճահճային և այլ բզեզներ։ Ճահճային ջրասերները լուրջ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանը (հացահատիկային մշակաբույսերին)։ Մանր ու միջին մեծության (երկար.՝ 1-50 մմ), ձվաձև, կիսաուռուցիկ միջատներ են, առաջնակուրծքը և վերնաթևերը՝ փայլուն ու հարթ։ Մեծամասնությունն ապրում է ջրամբարներում, ջրով ողողվող հողամասերում (այստեղից՝ անվանումը), որոշ տեսակներ՝ գոմաղբում, փտած բուսական մնացորդներում։ Հիմնականում բուսակեր են, թրթուրները՝ բազմակեր։

Կատեգորիա:Միջատներ
Սատունինի սևագլուխ ռինխոկալամուս

**Սատունինի սևագլուխ ռինխոկալամուս , Սատունինի ռինխոկալամուս, Սատունինի կնճիթաձողիկ** (), լորտուների ընտանիքին պատկանող ռինխոկալամուս ցեղի օձ։ Հայաստանում հանդիպում է Կոտայքի, Արարատի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերի նախալեռներում, Երևանի շրջակայքում։ Տարածված է կիսաանապատային, տափաստանային, թփուտային կամ նոսրանտառային բուսականությամբ քարքարոտ, կավահողային և հիմնականում չոր կենսավայրերում։ Վարում է գլխավորապես փորող կենսակերպ։ Գարնանը և ամռան սկզբին, երբ հողը բավականին խոնավ է, հազվադեպ հանդիպում է քարերի և այլ թաքստոցների տակ, կենդանիների բներում և հողի փխրուն շերտերում։ Մարմինը բավականին բարակ է, երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (12-40 սմ), իսկ պոչը մոտ 4,5-5 անգամ կարճ է մարմնից։ Գլուխը մարմնից թույլ է տարանջատված և ծածկված է խոշոր վահանիկներով։ Աչքերը մանր են, ծիածանաթաղանթը՝ գրեթե սև, բիբը՝ կլոր։ Միջքթային վահանիկը լայնացած է՝ հարմարված փորելուն։ Բերանային անցքը բացվում է գլխի ստորին մակերեսին։ Մեջքային թեփուկները հարթ են և փայլուն։ Մեջքը դեղնավունից նարնջագույն է։ Գլուխը բաց գույնի է։ Վերաչքային վահանիկների վրայով անցնում է դեպի առաջ կորացած, սև լայնակի գիծ։ Ծոծրակային վահանիկների գրեթե ողջ մակերեսը ծածկված է սրտանման սև խալով։ Պարանոցի մեջքային մակերեսին կա առջևից խորը կտրվածքով լայն, սև և վզնոցանման գիծ։ Որովայնը սպիտակ կամ վարդագույն է։ Սնվում է մրջյունների թրթուրներով և հողում ապրող մանր անողնաշարավորներով։ Բազմացումը ուսումնասիրված չէ։ Մարդու և կենդանիների համար անվնաս է։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Տարածվածություն
Տարածված է Առաջավոր Ասիայում (մինչև Իրանի արևմտյան հատվածը արևելքում), Հայաստանում և Նախիջևանում։ Հայաստանում տարածված է միայն Արաքս գետի հովտում, որտեղ բարձրանում է նախալեռներ՝ մինչև ծովի մակարդակից 1200 մ բարձրություններ։

## Էկոլոգիա
Հանդիպում է միայն օշինդրային կիսաանապատներում, չոր և խիստ քարքարոտ լանջերին, որտեղ կան մերկացած ապարներ և քսերոֆիտ բուսածածկով բազմաթիվ քարաբեկորներ, ինչպես նաև ֆրիգանային գոտում։

Վարում է թաքնված մթնշաղային կենսակերպ և ցերեկային ժամերին հողի մակերես գրեթե դուրս չի գալիս։

Կենսաբանական առանձնահատկությունները գրեթե ուսումնասիրված չեն։

## Պահպանություն
Հարավային Կովկասի առավել հազվադեպ և քիչ ուսումնասիրված տեսակներից մեկն է։ Հայտնի են շատ քիչ քանակով առանձնյակներ։ Գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Բնության մեջ այս տեսակի թվաքանակը, հավանաբար, կայուն է։ Մինչ այժմ Հարավային Կովկասում հայտնաբերվել են 19 առանձնյակ, որից 17-ը` Հայաստանում և Նախիջևանում։

Սպառնացող վտանգներից է բնորոշ ապրելավայրերի յուրացումը։

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցում և «Արևիկ» ազգային պարկում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Օձեր
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Սողուններ
Կատեգորիա:Լորտուներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Թեփուկավորներ
Մենտալիստը

**Մենտալիստը** (անգլերեն՝ The Mentalist), ամերիկյան ոստիկանական պռոցեդուրային սերիալ է, որի պրեմիերան կայացել է սեպտեմբերի 23-ին, 2008 CBS ալիքով։ Սերիալի հեղինակը Բռունո Հելլերն է, ով նաև պրոդյուսերն է։ Շոուն պատմում է ՛՛էքստրասենս՛՛ Պատրիկ Ջեյնի (Սայմոն Բեյքեր) մասին է, ով աշխատում է ՀԿԲ-ում (Հետախուզությունների Կալիֆորնիական Բյուրո), իսկ 6-րդ եթերաշրջանից ՀՖԲ-ում։
Սերիալը նոմինացվել է Էմմի (մրցանակաբաշխություն) և Ոսկե Գլոբուսին։

## Սյուժե
Գլխավոր հերոսը՝ Պատրիկ Ջեյնը հիանալի հոգեբան, էքստրասենս և մանիպուլյատոր է։ Վերջին հարցազրույցի ժամանակ Ջեյնին հարցնում են, թե ինչպես կնկարագրի սերիական մարդասպանին՝ Կարմիր Ջոն անունով։ Ջեյնը պատասխանում ՝ «Կարծում եմ, նա ունեցել է անապահով մանկություն և եղել է թշվառ ու միայնակ»։ Այդ խոսքերից հետո Կարմիր Ջոնը սպանում է Ջեյնի կնոջը և դստերը։ Չդիմանալով այդ մեծ ցավին՝ Ջեյնը մեկ տարի անցկացնում է հոգեբուժարանում։ Այդտեղից դուրս գրվելուն պես նա ընդունվում է աշխատանքի ընդունվում Հետախուզությունների Կալիֆորնիական Բյուրոյում և իր առջև նպատակ դնում, որ վրեժ է լուծելու ու սպանելու է Կարմիր Ջոնին։
thumb|Գլխավոր դերասանը՝ Սայմոն Բեյքերը 2013 թ.-ին

## Դերերում

* Սայմոն Բեյքեր - խորհրդատու Պատրիկ Ջեյն
* Ռոբին Թաննի - ավագ հատուկ գործակալ Թերեզա Լիզբոն
* Թիմ Քեն - հատուկ գործակալ Քիմբել Չո
* Օուեն Յոումեն - հատուկ գործակալ Ուեյն Րիգսբի
* Ամանդա Րիգեթթի - հատուկ գործակալ Գրեյս Վան Փելթ 
* Ռոքմոնդ Դամբար - հատուկ գործակալ Դենիս Էբբոթ
* Էմիլի Սուոլլոու - հատուկ գործակալ Քիմ Ֆիշեր

## Վարկանիշ

## Մրցանակներ և Նոմինացիաներ

* 2009։ "Մարդկանց Ընտրությունը Մրցանակաբաշխություն" - ՛՛Լավագույն նոր դրամա սերիալ՛՛
* 2009։ Էմմի (մրցանակաբաշխություն) - Նոմինացիա ՛՛Լավագույն դրամա սերիալ՛՛
* 2009։ "Crime Thriller Awards" - Նոմինացիա ՛՛Լավագույն թրիլլեր սերիալ՛՛
* 2010։ Ոսկե Գլոբուս - Նոմինացիա ՛՛Լավագույն դրամա սերիալի դերասան՛՛
* 2010։ " Screen Actors Guild Award" - Նոմինացիա ՛՛Լավագույն դրամա սերիալի դերասան՛՛
* 2014։ "Մարդկանց Ընտրությունը Մրցանակաբաշխություն" - Նոմինացիա ՛՛Լավագույն քրեական դրամա սերիալ՛՛

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2010-ականների ամերիկյան քրեական հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Չարլի ԷքսՍիԷքս

**Շարլոտա Էմմա Էյթչիսոն** (, ), ավելի հայտնի է որպես **Չարլի ԷքսՍիԷքս** (), բրիտանացի երգչուհի և երգերի հեղինակ։ Իր դեբյուտային «14» կոչվող ստուդիական ալբոմը նա հրապարակել է 2008 թվականին, սակայն վաճառքի դուրս գալու համար այն երբեք չի թողարկվել։ 2010 թվականին իր դեբյուտային «You're the One» մինի ալբոմի «Stay Away», «Nuclear Seasons» և «You're the One» սինգլները թողարկելու համար, նա պայմանագիր է կնքում This Is Music և IAMSOUND Records լեյբլների հետ, սակայն մինի ալբոմը թողարկվում է 2012 թվականի հունիսին։ Իր «True Romance» կոչվող երկրորդ ստուդիական ալբոմը նա թողարկել է 2013 թվականի ապրիլի 12-ին, իսկ «Sucker» անվանումը կրող նրա թվով երրորդ ստուդիական ալբոմը թողարկվել է 2014 թվականի դեկտեմբերի 15-ին։

Չնայած իր սեփական թողարկումներով Չարլին հաջողակ կատարող է, սակայն նրա մասնակցությամբ ամենահաջողված երգերը (Icona Pop-ի «I Love It» և Իգի Ազալիայի «Fancy») այլ կատարողների են պատկանում։ Որպես անհատ կատարող նա մեծ ճանաչում ձեռք բերեց 2014 թվականին, իր «Boom Clap» երգի թողարկումից հետո։

## Կատարողական արվեստ
Չարլիի երգերը հիմնականում փոփ փանկ և էլեկտրոփոփ ժանրերի են, սակայն նաև ներառում են տարրեր դարքվեյվ, ինդատրոնիկա և վիտչ հաուս ժանրերից։ Նրան ոգեշնչող կատարողների թվին են պատկանում Դեբի Հարին և Էմինեմը։ Չարլին նշել է, որ լավագույն արտիստները նրանք են, ովքեր անընդհատ փոխում են իրենց ոճը, իսկ ըստ Չարլիի՝ այդ արտիստների թվին են պատկանում Մադոննան և Դեյվիդ Բոուին։ Չարլիի երաժշտական ոճը համեմատել են Սյու Սյուզիի և Մադոննայի 1980-ականների երաժշտության հետ։ Հարցազրույցներից մեկում նա ասել է, որ երազում է համագործակցել Բյորկի, Քեյթ Բուշի և Դայոն Ուորվիքի հետ։ Չարլիին ոգեշնչող կատարողների թվին են պատկանում նաև Բրիթնի Սփիրսը, Ավրիլ Լավինը, Լիլ Ուեյնը, Uffie-ը և Բրուք Քենդին, ինչպես նաև Spice Girls, Weezer, The Hives և Ramones խմբերը։

Երգչուհին տարբեր հարցազրույցներում նշել է, որ իր բեմական կեղծանվան մեջ օգտագործվող «XCX» մասնիկը իր մեջ որևէ առանձնահատուկ նշանակություն չի պարունակում և դա միայն ներկայացնում է այն ամենը, ինչ նա կատարել է մինչև այժմ։ Երգչուհին ընտրել է դա, քանի որ կարծում է, որ այն պարզապես «հնչում է գրավիչ»։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ

### Մինի ալբոմներ

### Միքսթեյպներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1992 ծնունդներ
Կատեգորիա:NME Awards մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի երգահաններ
Կատեգորիա:Էլեկտրոփոփ երաժիշտներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքների ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ երաժիշտներ
Սևափոր դռլոն

**Սևափոր դռլոն** (), դռլոնների ընտանիքի թռչուն, որը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Բնադրող-չվող է, քիչ տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարարությունը 33-35 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 70-73 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 410-550 գ։ Փորին կա մեծ, սև հատված։ Պոչը կարճ է՝ նուրբ ծայրով։ Արուի մարմինը վերևից դարչնադեղնավուն է՝ մոխրագույն պտերով։ Գլուխը և վիզը մոխրագույն են, կզակը՝ սև, վզի վերին մասում կա դարչնանարնջագույն բիծ։ Կրծքի լայն, բաց գույնի շերտի վերևում ընդգծվում է սև, նեղ զոլ։ Էգի մարմինը վերևից և կուրծքը դարչնադեղնավուն են՝ խայտավոր, սև, մանր նախշերով։

## Կենսակերպ
Թռիչքը բավական դանդաղ է, հզոր։ Գետնից պոկվում է նկատելի դանդաղ։ Արշալույսին և մայրամուտին սևավոր դռլոները խմբերով թռչում են դեպի ջրերը։ Բնակվում է կիսաանապատներում, չոր լեռնատափաստաններում (մինչև 1700 մ բարձրություններում)՝ ջրին մոտ։

## Սննդառություն
Սնվում է սերմերով, դալար կանաչ խոտաբույսերով, միջատներով։

## Բնադրում
Գարնանային վերադարձը ապրիլին է։ Հարսանեկան խաղերի ժամանակ արուն, ճիչեր արձակելով, հետապնդում է թռչող էգին կամ գետնին պտույտ գալիս նրա շուրջը։ Բույնը ոչ խորը փոսիկ է, ցամքարը՝ բույսերի չոր մանր ճյուղերից։ Բնադրում է գետնին։ Դնում է 45 մմ տրամագծով, խամրած կանաչ, բաց դարչնագույն գծիկներով 3 ձու։ Թխսակալում են էգն ու արուն՝ 30 օր։ Ձագերը հայտնվում են հունիսին, հուլիս-օգոստոսին ձեռք են բերում անկաշկանդ թռչելու ունակություն։ Աշնանային չուն հոկտեմբեր-նոյեմբերին է։

## Տարածվածություն
Տարածված է Իբերիական թերակղզուց, Հյուսիսային Աֆրիկայից և Փոքր Ասիայից դեպի արևելք` մինչև Իրան-Թուրքի սահմանը։ Հայաստանում հանդիպում է Արարատի և Արմավիրի մարզերի կիսաանապատներում։

## Պահպանություն
Սակավաթիվ, խոցելի տեսակ է, որն ընդգրկված է ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակում և գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Թվաքանակի արդի վիճակը գնահատելու համար տվյալները բավարար չեն։

Սևափոր դռլոնի թվաքանակի վրա բացասականորեն կարող է ազդել անասունների գերարածեցումը, ձվադրման շրջանում  վայրի բույսեր հավաքողների և հովիվների շների կողմից անհանգստացնելը, ինչպես նաև՝ ապօրինի որսը։

Ապրելավայրերի մի մասը գտնվում է «Խոսրովի անտառ» արգելոցի տարածքում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Սևափոր դռլոն - Հայաստանի թռչունները

Կատեգորիա:Թռչուններ
Կատեգորիա:Դռլոններ
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Մենախոտ

**Մենախոտ** (), անապատահասկ, խուլեղինջազգիների (շրթնածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 50 տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|''Eromostachys laciniata''
Ցողունը քառանիստ է, բարձրություն՝ 40-100 սմ։ Տերևները թավոտ են, ամբողջական կամ փետրաձև կտրտված։ Ծաղկաբույլը հասկանման է, ծաղիկները՝ կեղծ տերևանութներում, սպիտակ, դեղնավուն կամ նուրբ վարդագույն։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղն ընկուզանման է, միասերմ, վերևում՝ հարթ մազափնջով։ Լայնաբաժակը խեցեծաղկանման մենխոտ տարբերվում է ծաղկաբաժակի թաղիքանման խավավորմամբ, կարճ պսակով և ավելի խոշոր ցողունային տերևներով։

## Հայաստանում
Հանդիպում է Արարատյան գոգավորությունում և Սյունիքի մարզում (Մեղրի)։ Աճում է չոր, քարքարոտ և գիպսակիր լանջերին, գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։
Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ 
*Մենխոտի հատած (, 
*Մենխոտ խեցեծաղկանման () 
* Մենխոտի տարատեսակը՝ Մենխոտ լայնաբաժակ ()։

## Տարածում
մինի
մինի|''Eremostachys laciniata''
մինի
Տարածված է Արմավիրի, Շիրակի, Տավուշի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է չոր, քարքարոտ, կավոտ, հաճախ՝ նաև գիպսակիր լանջերին։

## Տեսակներ

## Արտաքին հղումներ
* Virtual de la Flora Mongola  
* http://thebigdictionary.com/eremostachys/  

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Շրթնածաղկավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Բարեխառն լեռնային կլիմա

**Բարեխառն լեռնային կլիմա**, Հայաստանում ձևավորվում է լեռնալանջերի և սարահարթերի մինչև 2400 մ բարձրություններում։ Կլիմայական սեզոնները համընկնում են օրացուցայինին։ Ձմեռը ցուրտ է (տևողությունը՝ 3-4 ամիս), համեմատաբար՝ խոնավ, հաստատուն ձնածածկույթով (ձյան շերտի հաստությունը՝ 5- 40 սմ)։

Օդի միջին ջերմաստիճանը հունվարին -2-ից -8&nbsp;°C է, բացարձակ նվազագույնը՝ -35&nbsp;°C: Գարունը մեղմ է, երկարատև, ամառը՝ տաք, չափավոր խոնավ, պարզ եղանակներով։ Օդի միջին ջերմաստիճանը հուլիս-օգոստոսին 20-23&nbsp;°C-ից 16&nbsp;°C է, առավելագույնը՝ 36&nbsp;°C: Աշունը տաք է՝ անհողմ եղանակների գերակշռությամբ։ Սառնամանիք ժամանակաշրջանը 110-170 օր է, 0°Օ-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ 2100-3000&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ 600-700 մժ. Լանդշաֆտը անտառային և տափաստանային է. հիմնականում զբաղվում են հացահատիկային բույսերի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի մշակությամբ և պտղաբուծությամբ։ Բարեխառն լեռնային կլիմայի գոտին նպաստավոր է ռեկրեացիոն (լեռն, հանգստավայրեր) և առողջարանային նպատակներով օգտագործելու համար։

Կատեգորիա:Կլիմա
Չոր ցամաքային կլիմա

**Չոր ցամաքային կլիմա**, չոր խիստ ցամաքային կլիմայի տարատեսակ։ Հայաստանում ձևավորվում է Արարատյան գոգավորությունում, Վայքում՝ 1400-1500 մ բարձրություններում։ Ձմեռը չափավոր ցուրտ է՝ անկայուն ձնածածկույթով։ Հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը -4-ից -5oC է, նվազագույնը՝ -34oC: Գարունը մեղմ է, համեմատաբար՝ խոնավ։ Ամառը շոգ է, արևոտ՝ չոր եղանակների գերակշռությամբ, սկսվում է մայիսի սկգբին։ Հուլիս-օգոստոսին օդի միջին ջերմաստիճանը 23oC է, առավելագույնը՝ 41oC: Աշունը մեղմ է, արևոտ՝ անհողմ եղանակների գերակշռությամբ։ Անսառնամանիք ժամանակաշրջանը 200-220 օր է, 0oC-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ 4300oC, տարեկան տեղումները՝ 350-400 մմ։ Լանդշաֆտը կիսաանապատային է։ Ոռոգման դեպքում պայմանները բարենպաստ են պտղաբուծության, այգեգործության և հացահատիկային բույսերի մշակման համար։

Կատեգորիա:Կլիմա
Վասիլի Վախտերով

**Վասիլի Պորֆիրևիչ Վախտերով** (Василий Порфирьевич Вахтеров, ), ռուս մանկավարժ, տարրական դպրոցի մեթոդիստ։ Բանվորական դպրոցների կազմակերպիչներից։ Սովորել է Արզամասի հոգևոր ուսումնարանում, ապա՝ Նիժեգորոդյան հոգևոր սեմինարիայում։ 1881–1896 թթ.-ին եղել է Սմոլենսկի գավառի, ապա՝ Մոսկվայի ժողովրդական ուսումնարանների տեսուչ։

1893-1903 թվականներին աշխատել է Մորոզովայի տվերյան մանուֆակտուրային կից դպրոցում։ 1903 թվականին ձերբակալվել է աշակերտության և բանվորության շրջանում հակակառավարական պրոպագանդա ծավալելու պատրվակով։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակ եռանդուն աշխատանք է տարել ուսուցչական միության ստեղծման համար, հետագայում մասնակցել է ուսուցչական մի շարք համագումարների։

Վախտերովը միշտ եղել է դեմոկրատական ուժերի շարքերում, բայց նրա դեմոկրատիզմը սահմանափակված է եղել լիբերալ նարոդնիկության գաղափարներով։ Նա չի հասկացել Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության համաշխարհային պատմության նշանակությունը և սկզբնական շրջանում հրաժարվել է մասնակցել ժողովրդական կրթության վերակառուցման միջոցառումներին։ Հետագայում դասավանդել է անգրագիտության վերացման, ուսուցիչների պատրաստման կուրսերում, իսկ 1923-1924 թվականներին՝ Մոսկվայի թիվ 2 համալսարանում։

Մանկավարժության մեջ Վախտերովը զարգացրել է Ուշինսկու գաղափարները, ներդրում ունի տարրական ուսուցման տեսության և պրակտիկայի գործում («Ռուսական այբբենարանը», 1898 թվական, «Աշխարհը մանկական պատմվածքներում», 1902 թվական, «Ուսուցման առարկայական մեթոդ», 1907 թվական, «Նոր մանկավարժության հիմունքներ», 1913 թվական, «Համաժողովրդական դպրոց և արտադրություն», 1917 թվական)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Հողի դեգրադացում

մինի|Ինտենսիվ հերկման պատճառով դեգրադացված հող
**Հողի դեգրադացում** ( - բառացի՝ նվազում), հողի աստիճանական վատթարացում, հողերի կամ հողառաջացման պայմանների վրա մարդու գործունեության բացասական ազդեցությունների հետևանքով և բնական ճանապարհով (սելավ, ողողում, աղակալում) հողերի վատթարացման և քայքայման շարժընթաց։ Առաջանում է հողերը ոչ ճիշտ օգտագործելիս, հողային ծածկույթի կառուցվածքի ու հողի բերրիության պահպանման միջոցառումները չապահովելիս։ Հողի դեգրադացում բացասաբար է ազդում շրջակա բնական միջավայրի, հողային պաշարների վրա։ Հողի դեգրադացման տեսակները բազմազան են, և դրանց թիվն աճում է գիտատեխնիկական առաջընթացի հետ, երբ խախտվում է հողառաջացման բնականոն շարժընթացը՝ անտառների և այլ բնական բուսածածկույթի վերացման, հողերի հերկման, ինտենսիվ մշակման հետևանքով։

Հողի դեգրադացումն առաջանում 1 նաև տարբեր տեսակի ազդեցություններից՝ քիմիական և ֆիզիկաքիմիական (հողը հանքային պարարտանյութերով, պեստիցիդներով պարարտացնելիս, արդյունաբերական ձեռնարկություններից արտահոսած, տրանսպորտի արտանետած նյութերից թունավորվելիս), ֆիզիկական (հողածածկույթի կարծրացումից, դրա կառուցվածքի քայքայումից, հողի ջրաթափանցելիության և օդաթափանցելիության նվազումից, հողի էրոզիայից, հողի անապատադեգրադացված հողերցումից), կենսաբանական (ստեղծված կենսացենոզի խախտումներից, հրդեհված հողերի ստերջացումից, հումուսի կորստից), հողերի ջրային և աղային ռեժիմների վատթարացում՝ հողերի ջրատնտեսական և այլ շինարարության հետևանքով (ջրահոսքերի կառուցվածքի, լանդշաֆտի տարրերի և գետերի ավազանի առանձին մասերի ջրային ու աղային հավասարակշռությունը խախտելիս)։ ՀՀ-ում շինարարության համար նպաստավոր հողատարածքների սակավության պատճառով յուրացվում են մեծ թեքության լանջեր, կտրտված ռելիեֆով, սելավավտանգ, ողողվող, ջրածածկման ենթակա տեղամասեր, որի հետևանքով տեղի է ունենում հողի դեգրադացում։ ՀՀ-ում հողի դեգրադացման դեմ պայքարը շրջակա բնական միջավայրի պահպանման միջոցառումների համակարգի գլխավոր օղակներից է և գնալով ավելի մեծ նյութական և էներգետիկ միջոցներ է պահանջում։

Կատեգորիա:Երկրաբանական գործընթացներ
Կատեգորիա:Հողագիտություն
Սև մանգաղաթև

**Սև մանգաղաթև** (), մանգաղաթևների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է, տարածված։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 16-17 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 42-48 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 90-110 գ, փոքրամարմին է, բարեկազմ ու սրածայր թևերով։ Ընդհանուր գունավորումը սևավուն-դարչնագույն է, գագաթն ու կոկորդը՝ սպիտակավուն, փորը՝ մուգ։ Թափահարող փետուրներն ավելի բաց գույնի են։

## Կենսակերպ
Կյանքն առավելապես անցկացնում է օդում, թևերի ոչ խորը և արագ թափահարումներն ուղեկցվում են հաճախակի կրկնվող երկարատև սահասավառնումներով։ Երամներն ականջ ծակող սուր ճիչերով թռչում են ժայռերի կամ բարձրահարկ շենքերի երկայնքով։ Բնակվում է ուղղաբերձ ժայռերում, գետաձորերում, քաղաքներում։

## Սննդառություն
Սնվում է թռչող անողնաշարավորներով։

## Բնադրում
Գարնանային վերադարձը (բարենպաստ պայմանների դեպքում)՝ մարտի 28-30-ին (կարող է ձգձգվել 5-20 օր)։ Ձյան տեսքով տեղումների դեպքում հետ են չվում դեպի հարավ, վերադառնում են եղանակը կարգավորվելիս։ Չուի ընթացքում մեծ զոհեր են տալիս։ Բնադրազույգերը ձևավորվում են ապրիլի կեսերին։ Բնի կառուցումն ավարտվում է 8 օրում։ Բույնը գավաթաձև է՝ բույսերից։ Բնադրում է պատերի կամ ժայռերի ճեղքերում։

## Բազմացում և զարգացում
Ձվերը բներում հայտնվում են 2-3 օրվա ընթացքում։ Դնում է 25 մմ տրամագծով, սպիտակ 2-4 ձու։ Թխսակալում են էգը և արուն՝ 11-16 օր։ Հաճախ կերի պակասության ու ցրտի պայմաններում ձագերի մարմնի ջերմաստիճանը նվազում է մինչև 20&nbsp;°C, և նրանք հայտնվում են թմրածության վիճակում (կյանքի բոլոր նշանները կտրուկ նվազում են), որը կարող է շարունակվել 9-12 օր։ Այս հանգամանքը թույլ է տալիս ծնողներին բացակայել բնից՝ կերով հարուստ վայրեր փնտրելու։ Ձագերի թռիչքը բնից՝ կյանքի 33-56-րդ օրը։ Աշնանային չուն՝ օգոստոսի 1-ին տասնօրյակին։ Որոշակի դեր ունի արյունածուծ միջատների (մոծակներ, մժեղներ) ոչնչացման գործում։

Կատեգորիա:Մանգաղաթևանմաններ
Կատեգորիա:Հայաստանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Բուք

մինի|Ձնաբուք Բուֆֆալոյում
**Բուք**, ձնախառը քամի ներքնոլորտի երկրամերձ շերտում։ Հիմնականում առաջանում է ուժեղ քամու, բացասական ջերմաստիճանի (մինչև -10&nbsp;°C) և չոր, փուխր, նաև տեղացող ձյան պայմաններում։ Տարբերում են գետնահուպ (ձյան տեղափոխումն ընթանում է անմիջապես ձնածածկույթի վրա՝ մինչև 1,5-2 մ բարձր, շերտում), ներքնաբուք (ձյան տեղափոխումն ընթանում է 2-3 մ բարձրության շերտում) և ընդհանուր (քամին ձյունը բարձրացնում է բավական վեր, որն էլ ուղեկցվում է տեղացող ձյան հետ) բուքեր։ ՀՀ տարածքում հաճախ են գետնամերձ և ընդհանուր բուքերը. առաջանում են հոկտեմբեր-ապրիլին, հատկապես երբ իրար են մոտենում ցիկլոնային ու անտիցիկլոնային ճակատները։ Ըստ բարձրության և բաց տեղանքում ավելանում է բուքով օրերի թիվը։ Հաճախ, պայմանավորված տեղանքի բնական պայմաններով, այդ օրինաչափությունը խախտվում է։ Բուքեր առաջանում են հիմնականում Սևանի ավազանում (ավելի քան 50 օր), լեռնանցքներում (առավելապես՝ Սիսիանի, Սևանի, 84 օր), Արագածում (122 օր), անտառածածկ Լոռու, Տավուշի մարզերում (անհամեմատ քիչ՝ 2-7 օր)։ Բուքից փակվում են ճանապարհները, լեռնանցքները, խախտվում է տրանսպորտի երթևեկությունը, ցրտահարվում են գյուղատնտեսական բույսերը (բացվում են աշնանացան ցանքերը)։ Ձնակուտակումներից պաշտպանվելու համար ճանապարհների եզրերին դրվում են պաշտպան, վահաններ, առանձին տեղերում տնկում անտառաշերտեր։

Կատեգորիա:Քամիներ
Վաղարշապատի թատրոն

**Վաղարշապատի թատրոն**, 1868 թվականին Վաղարշապատում, Վաղարշակ Շահխաթունյանի նախաձեռնությամբ, տեղի թատերասերների և Երևանի թատերախմբի ուժերով կազմակերպվել են ներկայացումներ։ Բեմադրություններ են տրվել նաև Գևորգյան ճեմարանում, ուր կանանց դերերը կատարել են տղամարդիկ։ Վաղարշապատի թատրոնի զարգացմանը նպաստել են Ա․ Սագինյանը, Փ․ Նավասարդյանը իրենց ներկայացումներով (Փուղինյանի «Դալալ Ղաղո», Գալֆայանի «Արշակ Երկրորդ», Սունդուկյանի «Պեպո» և այլն)։ Հիշարժան են Շիլլերի «Ավազակներ», Շեքսպիրի «Օթելլո» (երկուսն էլ՝ 1894), Լ․ Մանվելյանի (նաև՝ Ֆրանց Մոորի և Օթելլոյի դերակատարը) ղեկավարությամբ տրված բեմադրությունները։ 20-րդ դարի սկզբին ճեմարանում ներկայացվել են Կոմիտասի «Քաղաքավարության վնասները» օպերետը, Մոլիերի «Սկապենի արարքները» (ճեմարանի թատրոնի բացման առթիվ, 1907) և այլն։ Վաղարշապատում հանդես են եկել Հ․ Աբելյանի, Սիրանույշի ղեկավարած և այլ թատերախմբեր։ Սովետական կարգերի հաստատումից հետո Վաղարշապատում ավելի ակտիվ գործունեություն է ունեցել տպագրիչ բանվորների թատերախումբը։ 1937 թ. կազմակերպվել է պետական թատրոն՝ Ա․ Խոսրովի ղեկավարությամբ (բացվել է Սունդուկյանի «Պեպո» ներկայացումով), խաղացանկում՝ Կոռնեյչուկի «Պլատոն Կրեչետ», Լ․Միքայելյանի «Գոշ», Ջաբարլիի «Սևիլ», Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար», Շիրվանզադեի «Պատվի համար», Սիմոնովի «Ռուս մարդիկ», Սունդուկյանի «Խաթաբալա», Վաղարշյանի «Վանքաձոր» և այլն։ Թատրոնի զարգացմանը մեծապես նպաստել են Ե․ Յուզբաշյանը, Ա․ Վաչյանը, Ռ․ Վանյանը, Լ․ Զանյանը, Խ․ Ներսիսյանը, Խ․ Զաքարյանը, Տ․ Խաչատրյանը, Հ․ Հարությունյանը, Բ․ Բժիկյանը, Ա․ Վրույրը, Գ․ Ստամբոլցյանը, Ա․ Բարսեղյանը, Ց․ Սողոմոնյանը և ուրիշներ։ 1949 թ. Վաղարշապատի և Ա․ Խարազյանի անվան թատրոնները միավորվել և անվանվել է էջմիածնի Ա․ Խարազյանի անվ․ պետ․ թատրոն։ Թատերախումբը համալրվել է նոր ուժերով՝ Ամո և Աշխեն Խարազյաններ, Գ․ Զանրյան, Վ․ Փանոյան, Հ․ Մանվելյան, Վ․ Բեգիջանյան և ուրիշներ։ Խաղացանկում նկատելի տեղ են գրավել սովետական դրամատուրգների (Ն․ Զարյանի «Աղբյուրի մոտ», Կոռնեյչուկի «Մակար Դուբրավա» և այլն) և դասականների (Շիրվանզադեի «Չար ոգի», Գորկու «Վասսա ժելեզնովա» և այլն) երկերը։ Թատրոնում հյուրախաղերով հանդես են եկել Վ․ Փափազյանը, Հ․ Ներսիսյանը, Ա․ Ավետիսյանը, Ա․ Ոսկանյանը, Գ․ Ջանիբեկյանը, Մ․ Մանվելյանը և ուրիշներ։ Թատրոնը փակվել է 1951 թ.։ 1959 թ. էջմիածնի Մշակույթի տանը կից գործում է ժողովրդական թատրոն։

## Արտաքին հղումներ
* http://ejmiatsin.am/mer-qaxaq/tatron/123-ffhhhh.html 

Կատեգորիա:Հայաստանի դրամատիկական թատրոններ
թ
Երաշտ

250px|մինի|աջից|Երաշտ
**Երաշտ**, տեղումների երկարատև անբավարարություն՝ օդի բարձր ջերմաստիճանի, ցածր հարաբերական խոնավության պայմաններում։ Երաշտը անապատացման բնական գործոններից է և հանգեցնում է բույսերի աճի ու զարգացման անկման, երբեմն՝ չորացման։

## Երաշտը Հայաստանում
Հայաստանում երաշտը ձևավորվում է անտիցիկլոնային ռեժիմի պայմաններում՝ հիմնականում արևադարձային չոր օդային զանգվածների ներխուժման հետևանքով։ 
Երաշտը լինում է հողային և մթնոլորտային։ Հողային երաշտի դեպքում բույսերը տուժում են անձրևների երկարատև բացակայությունից և հողի արմատաբնակ շերտի չորացումից։ Մթնոլորտային երաշտի դեպքում հողում լինում է խոնավության որոշ պաշար, որն առանց անձրևների (հարաբերական խոնավությունն իջնում է 30%-ից) չի լրացվում և սպառվում է։ Երաշտի ժամանակ բույսն արմատների միջոցով դժվարությամբ է ջուր ստանում, գոլորշացող ջրի քանակը գերազանցում է հողից ստացածին, հյուսվածքների ջրով հագեցվածությունն ընկնում է, խախտվում են լուսասինթեզի և ածխածնային սնուցման բնականոն պայմանները։ Հաճախ հողային երաշտին նախորդում է մթնային երաշտը։ Երաշտը լինում է տարվա բոլոր սեզոններին։

### Առավել վտանգավոր երաշտներ
Առավել վտանգավոր են գարնանային-ամառային և ամառային-աշնանային երաշտները։ Ամառային երաշտների ժամանակ կեսօրին օդի ջերմաստիճանը բարձրանում է 25-30&nbsp;°C-ից, և հողի արմատաբնակ շերտը զրկվում է խոնավությունից, տևողությունը Ապարանի, Լոռու դաշտերում, Աշոցքի սարահարթում, Կոտայքի սարավանդում՝ 40-50, Սևանի ավազանում, Շիրակի դաշտում՝ 70-90, Թալինի սարավանդում, Սիսիանում՝ 110-120, Արարատյան դաշտում, Վայոց ձորում, Մեղրիում 130-150 օր է։ Հայաստանում Երաշտը դիտվում է անգամ լեռնային արոտավայրերում։ Մթնային Երաշտները գրեթե ամեն տարի դիտվում են Արարատյան գոգավորությունում, Վայոց ձորում, Սյունիքում մինչև 1500-1600 մ, Լոռի-Փամբակում, Աշոցքի սարահարթում՝ մինչև 1000 մ բարձրություններում։

Վերջին 50 տարիներին Հայաստանում առավել սակավ տեղումներ դիտվել են 1961, 1962, 1965, 1971, 1980, 1985, 1989, 1998, 2000 թվականներին։ Գարնանային ուժեղ երաշտ դիտվել է 1961 թվականին, ամառային՝ 1956, 1961 թվականին, աշնանային՝ 1952, 1964 թվականին, ձմեռային՝ 1955, 1958, 1961, 1989, 2000 թվականներին, առավել բարձր ջերմաստիճաններ՝ 1998, 2000 թվականներին (2000 թվականին Արարատյան դաշտում 37 օր օդի ջերմաստիճանը գերազանցել է 36&nbsp;°C-ից, 22 օր՝ 38&nbsp;°C-ից)։

## Երաշտի կանխումը
Երաշտը կանխելու համար կիրառվում է ագրոտեխնիկա և հողաբարելավման միջոցառումների համալիր՝ հողի նախացանքային մշակում, պարարտացում, դաշտերում ձյան կուտակում, ոռոգում և այլն։

Կատեգորիա:Ջերմաստիճան
Կատեգորիա:Բնական աղետներ
Ռադդեի ժայռային մողես

250px|մինի|աջից|Ռադդեի ժայռային մողես

**Ռադդեի ժայռային մողես** (), ադրբեջանական ժայռային մողես, նաիրյան ժայռային մողես, Ռադդեի դարևսկիա, Ադրբեջանական դարևսկիա, Նաիրյան դարևսկիա, իսկական մողեսների ընտանիքի Դարևսկիա ցեղի մողես։ Հայաստանում հանդիպում է Շիրակի, Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի, Տավուշի և Լոռու մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Բնակվում է ժայռային և խիստ քարքարոտ վայրերում, նաև շինությունների պատերի ճեղքերում, թփուտային, նոսրանտառային, անտառային, տափաստանային, լեռն, նոսրանտառային բուսականությամբ, նաև ցածրադիր ու բարձրլեռնական վայրերում։ Բարեկազմ, տափակ մարմնով փոքր մողես է, երկարությունը տարիքի հետ փոխվում է (2,1-7,6 սմ), պոչը կրկնակի երկար է, ինքնահատվող։ Գլուխը տափակ է՝ ծածկված խոշոր վահանիկներով։ Մեջքային մակերեսը ծածկված է միանման, մանր, ոսպանման թեփուկներով, կողմնային մակերեսի թեփուկներն ավելի խոշոր են։ Մեջքի գունավորումը խայտաբղետ է. գերիշխում են գորշ, մոխրագույն, ձիթապտղագույն և շագանակագույն երանգները։ Մեջքի երկայնքով ձգվում է մուգ, տձև, լայնակի ձգված բծերից բաղկացած, գրեթե ողջ մեջքով տարածված լայն, ցանցանման նախշ կամ այս կամ այն չափով արտահայտված լայն կամ նեղ երկայնակի զոլ։ Կողմնային մուգ զոլերը կազմված են գրեթե միաձուլված օղանման խալերի 3-4 երկայնակի շարքերից, ունենում են սպիտակավուն կենտրոնական խալ և մուգ եզրագիծ։ Կողմնային գծի կրծքային հատվածում կան կապույտ խալեր։ Որովայնային մակերեսը ծածկված է 6 երկայնակի շարքեր ձևավորող խոշոր ու լայն վահանիկներով։ Զուգավորման շրջանում արուների մոտ այն սպիտակավուն է, դեղնավուն, վառ դեղին կամ կանաչավուն, իսկ եզրային վահանիկները կրում են վառ կապույտ խալեր։ Ներկայումս Հայաստանում տարբերակվում է այս խմբի 2 ենթատեսակ՝ Ռադդեի դարևսկիա և նաիրյան դարևսկիա։ Կարող է հանդիպել համատեղ հայկական, Դալի, Ռոստոմբեկովի, միասեռ Պորչինսկու և Վալենտինի ժայռային մողեսների հետ, որոնցից տարբերվում է գունավորմամբ և թեփուկավորման առանձնահատկություններով։ Սնվում է մանր հոդվածոտանիներով, փափկամարմիններով, մողեսներով։ Առանձնասեռ է, զուգավորումը տեղի է ունենում մայիս-հունիսին։ Հունիսի վերջից հուլիսի սկիզբը էգը դնում է 3-4 ձու (12x6 մմ)։ Ձագերը ծնվում են օգոստոսի կեսերից սեպտեմբերի սկիզբը։

Կատեգորիա:Մողեսներ
Նարդես

**Նարդես** (), նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 130 տեսակ;

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարազարդում
Ցողունը վերին մասում ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 50-100 (150) սմ։ Տերևները հիմնականում արմատամերձ են, եռաբաժան։ Ծաղկաբույլը հովանոց է, ծաղիկները՝ բաց դեղնավուն։ Ծաղկում է վաղ գարնանը։ Պտուղն էլիպսաձև է կամ ձվաձև։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 7 տեսակ՝
* Նարդես պարսկական (*Ferula persica*); ժողովրդական անվանումը՝ բոլի
* Նարդես Սովիչի (*Ferula szowitsiana*); հիմնական արեալը՝ Երասխ, Արարատ; գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում; ժողովրդական անվանումը՝ իշաբոլի, էշի բոլի
* Նարդես կոշտավուն (*Ferula rigidula*)
* Նարդես արևելյան (*Ferula orientalis*), տարածված է ողջ ՀՀ-ում
* Նարդես Հուբեր-Մորաթիի (Ferula huber-morathii); հիմնական արեալը՝ Արփայի ափամերձ գոտիներ
* Նարդես հարթատերեւ (Ferula glabrifolia); ժողովրդական անվանումը՝ այծաբոլի, իծաբոլի; չափազանց հազվադեպ տեսակ է, գրանցված է ՀՀ կարմիր գրքում որպես կրիտիկական; նախկինում անվանվել է *Dorema glabrum;* հիմնական արեալը՝ Արարատի շրջան եւ Արենու շրջակայք
* Նարդես Դսեղի (Ferula dseghica); նոր հայտնաբերված տեսակ; հիմնական արեալը՝ Լոռի; էնդեմիկ

## Տարածում
Տարածված է Արագածոտնի, Կոտայքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է չոր, քարքարոտ լանջերին։ Որոշ տեսակներ հանդիպում են կավային կիսանապատներում։

## Քիմիական կազմ
Պարունակում է եթերայուղ, խեժեր։

## Նշանակություն
մինի|Սերմերը
մինի|''Ferula linkii''
Նարդեսը մեծ կիրառություն ունի բժշկության մեջ։

Տեղաբնակների կողմից փաստացի կիրառվում է սննդում։ Արարատի շրջանում (Արարատ, Սուրենավան, Արմաշ, Երասխ, Սեւակավան եւ այլն) Նարդես Սովիչի տեսակը ուտում են թերխաշած, տապակած կամ թթու դրած վիճակում, Նարդես հարթատերեւ ու Նարդես պարսկական տեսակները՝ միայն թթու դրած վիճակում։ Սննդում կիրառում են նաեւ Եղեգնաձորի շրջանի բնակիչները։

Իսկ Նարդես սովորականը ուտելի է համարվում բազմաթիվ երկրներում։

## Դասակարգում
### Տեսակներ
Ըստ The Plant List կայքի տվյալների հաշվում են նարդեսի մոտ 200 տեսակ
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}

### Տաքսոնոմիա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Коровин Е. П. Род 1052. Ферула — Ferula // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1951. — Т. XVII. — С. 62—142. — 390 с. — 3500 экз.

## Արտաքին հղումներ
* Ферула на сайте Плантариум 

Կատեգորիա:Հովանոցավորներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Վախուշտի Բագրատիոնի

**Վախուշտի Բագրատիոնի** (), վրաց աշխարհագրագետ, պատմաբան և քարտեզագիր։ Արքայազն, Վախթանգ IV թագավորի արտաամուսնական որդին։ Տիրապետել է մի շարք լեզուների, ակտիվորեն մասնակցել Քարթլիի թագավորության քաղաքական կյանքին։ 1724 թվականին Վախթանգ IV-ի հետ գաղթել է Ռուսաստան, բնակություն հաստատել Մոսկվայում, որտեղ և ավարտել է (1745 թվական) իր «Վրաստանի թագավորության նկարագրություն» երկը։ Աշխատությունը Վրաստանի պատմությունն է սկզբից մինչև 18–րդ դարի 1-ին կեսը, որտեղ հատուկ տեղ է գրավում երկրի քաղաքական և էթնիկական միասնության գաղափարը։ Աշխատության 2-րդ մասում տրվում է Վրաստանի պատմության աշխարհագրությունը՝ պատմական մարզերի քարտեզ-ատլասով։ Նրա աշխատություններում պատմա-աշխարհագրական հարուստ տեղեկություններ կան նաև Հայաստանի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան շրջանների վերաբերյալ։

Կատեգորիա:Վրացի աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Վրացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Վրացի քարտեզագիրներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից
Կատեգորիա:Նոր Դոնսկի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Վրացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Վրացի գիտնականներ
Մկնասոխ

**Մկնասոխ** (), հակինթազգիների (Hyacinthaceae) ընտանիքի բազմամյա սոխուկավոր խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 60 (այլ տվյալներով՝ 90) տեսակ։

## Հայաստանում
մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարազարդում
Հայաստանում՝ 8 տեսակ՝ 
*Մկնասոխ Սիբիրյան (*Scilla siberica* Haw.), 
*Մկնասոխ Միշչենկոյի (*Scilla mischtschenkoana* Grossh.) 
*Մկնասոխ Ռոզենի (*Scilla rosenii* K. Koch) 
*Մկնասոխ հայկական (*Scilla armena* Grossh.)
*Մկնասոխ կովկասյան ( *Scilla caucasica* Misch.)
**Scilla monanthos  K. Koch* 
**Մկնասոխ Վինոգրադովի (Scilla winogradowii* Sosn.)
**S. hohenackeri* Fisch. & C. A. Mey

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցողունը տերևազուրկ է, բարձրություն՝ 15-20 (հազվադեպ՝ 40) սմ։ Տերևները գետնամերձ են, գծաձև։ Ծաղկաբույլը հիմնականում նոսր հուրանաձև է (հազվադեպ՝ միայնակ), ծաղիկները՝ սպիտակ, երկնագույն, կապույտ, կապտամանուշակագույն։ Ծաղկում է մարտ ամսին, պտղաբերում ապրիլին։ Պտուղը սակավասերմ տուփիկ է։

Պարունակում է ալկալոիդներ։ Գեղազարդիչ է։

## Տարածում
Միշչենկոյի մկնասոխը հանդիպում է Վայոց ձորի (Արենի գյուղի շրջակայքում) և Սյունիքի մարզերում։ Աճում է ստորին և միջին գոտիների ժայռաճեղքերում և քարաժայռերին (1000-1800 մետր բարձրություններում), Ատրոպատանյան մկնասոխ՝ միայն Սյունիքի մարզում (Արաքս գետի կիրճում)՝ ստորին և միջին լեռնային գոտիների խճաքարոտ և քարքարոտ լանջերին, ժայռաճեղքերում (400-1200 մետր բարձրություններում), Ռոզենի մկնասոխ՝ Լոռու և Շիրակի մարզերի, Գեղամա լեռնաշղթայի ենթալպյան մարգագետիններում՝ գետակների ափերին, խոնավ վայրերում (2000-2500 մետր բարձրություններում)։ Այս տեսակները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Հոմանիշներ
մինի
մինի
մինի
Ըստ Կյուի Թագավորական բուսաբանական այգու տվյալների հայտնի է հետևյալ հոմանիշները 
**Հոմոտիպ հոմանիշներ**
* *Stellaris* Fabr., 1759, nom. superfl.
* *Stellaster* Heist. ex Fabr., 1763, nom. superfl. 
**Հետերոտիպ հոմանիշներ։**
* *Helonias* Adans., 1763, nom. illeg.
* *Lilio-Hyacinthus* Ortega, 1773
* *Epimenidion* Raf., 1837
* *Ioncomelos* Raf., 1837, orth. var.
* *Lagocodes* Raf., 1837
* *Oncostema* Raf., 1837
* *Tractema* Raf., 1837
* *Genlisa* Raf., 1840
* *Chionodoxa* Boiss., 1844
* *Nectaroscilla* Parl., 1854
* *Adenoscilla* Gren. & Godr., 1855
* *Basaltogeton* Salisb., 1866
* *Hylomenes* Salisb., 1866
* *Monocallis* Salisb., 1866
* *Othocallis* Salisb., 1866
* *Petranthe* Salisb., 1866
* *Rinopodium* Salisb., 1866
* *Caloscilla* Jord. & Fourr., 1869
* × *Chionoscilla* J.Allen ex Nicholson, 1897
* *Apsanthea* Jord. in C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, 1903
* *Autonoe* (Webb & Berthel.) Speta, 1998
* *Chouardia* Speta, 1998
* *Pfosseria* Speta, 1998
* *Schnarfia* Speta, 1998

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Гроссгейм А. А. Род 275. Пролеска — Scilla L. // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. и ред. тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1935. — Т. IV. — С. 369—379. — 760 + XXX с. — 5175 экз.

## Արտաքին հղումներ
* Ключ для определения видов
* Elizabeth Lawrence. The little bulbs: a tale of two gardens. Duke University Press, 1986 ISBN 0-8223-0739-1 ISBN 978-0-8223-0739-6
* Plantzafrica.com 
*J. McNeill "Scilla". in Flora of North America Vol. 26 Page 58, 315, 320. Oxford University Press.
*ZipCodeZoo

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Շուշանազգիներ
Հայաստանի հողային օրենսգիրք

**Հայաստանի հողային օրենսգիրք**ը ընդունվել է 2001 թվականին։ Այդ օրենսգրքով սահմանվել են Հայաստանի քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց, համայնքների, պետական հողային սեփականության ձևերը։ Հայաստանի հողային օրենսգիրքը սահմանում է հողային հարաբերությունների պետական կարգավորման կատարելագործման, հողի տնտեսավարման կազմակերպման, իրավական ձևերի զարգացման, հողերի բերրիության, հողօգտագործման արդյունավետության բարձրացման, մարդկանց կյանքի ու առողջության համար բարենպաստ շրջակա բնական միջավայրի պահպանման և բարելավման, հողի նկատմամբ իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերը՝ ելնելով հողի կարևոր բնապահպանական, տնտեսական ու սոցիալական նշանակությունից, որի շնորհիվ Հայաստանում հողն օգտագործվում և պահպանվում է որպես ժողովրդի կենսագործունեության պայման։ Հողի տիրապետումը, օգտագործումը և տնօրինումը չպետք է վնաս պատճառեն շրջակա բնական միջավայրին, երկրի պաշտպանությանն ու անվտանգությանը, չպետք է խախտեն քաղաքացիների և այլ անձանց իրավունքներն ու օրենքով պահպանվող շահերը։ Հայաստանի հողային օրենսգիրքը գործող Հայաստանի հողային իրավունքի բաղկացուցիչ մասն է։

## Տես նաև
* Հողային ռենտա
* Հողային իրավունք
* Հողային աշխատանքներ
* Հողային քարտեզներ
* Հողային ֆոնդ
* Հողային կադաստր
* Հողի օդային ռեժիմ

Կատեգորիա:Հողային իրավունք
Կատեգորիա:Հայաստանի օրենսգրքեր
Սոկրատիս Պապաստատոպուլոս

**Սոկրատիս Պապաստատոպուլոս** (, , Հունաստան), հույն ֆուտբոլիստ, Արսենալի և Հունաստանի հավաքականի պաշտպան։ Տրանսֆերային արժեքը 2014 թվականի հուլիսի 10-ի դրությամբ կազմել է 18,000,000€։

## Կենսագրություն
### Ակումբային կարիերա
Պրոֆեսիոնալ կարիերան սկսել է Աթենքի «ԱԷԿ»-ում։ Թիմում նորամուտը նշել է 2005 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, Հունաստանի գավաթի «Յաննիա»-յի դեմ խաղում (3։0), այդ խաղում Սոկրատիսը իր հաշվին գրանցել է 1 գոլ։ 2006 թվականի հունվարին նա վարձակալական հիմունքներով 6 ամսով տրվել է «Նիկի Վոլոս»-ին։ Վերադառնալուց հետո կորցրել է իր հիմնական դիրքը, քանի որ արդեն թիմում էին Բուրնո Չիրիլոն, Վանգելիս Մորասը և Տրայանոս Դելասը։ 2008 թվականի մայիսի 14-ին «Պանատինաիկոսոմ»-ի հետ դերբիում Պապաստատոպուլոսը դուրս է եկել ավագի թևկապով - դառնալով հունական ԱԷԿ-ի ամենաերիտասարդ ֆուտբոլիստը, ով կրել է ավագի թևկապը։

2008 թվականի օգոստոսին տեղափոխվել է իտալական «Ջենոա», ակումբը նրա համար վճարել է 4 000 000 եվրո։ Նորամուտը նշել է 2008 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, «Ֆիորենտինայի» դեմ խաղում (1։0)։

2010 թվականին տեղափոխվել է իտալական «Միլան», ակումբը նրա համար վճարել է 5.000.000€ + Ձիգոնի, Օդումանդի, (համատեղ սեփականության իրավունքները)։ 2011 թվականին տեղափոխվել է «Վերդեր», բայց վարձավճարային հիմունքներով։ Թիմերը համաձայնության են եկել 1 տարով, ամռանը այդ ֆուտբոլիստին ձեռք բերելու հնարավորությամբ։

2013 թվականի մայիսի 28-ին պաշտանապես դարձել է դորտմունդյան «Բորուսիայի» խաղացող։ 2018 թվականի հուլիսի 2-ին տեղափոխվել է Անգլիա՝ լոնդոնյան «Արսենալ»։

### Կարիերան հավաքականում
Խաղացել է Հունաստանի Մ19 հավաքականում։ Պապաստատոպուլոսը Հունաստանի երիտասարդական հավաքականի ավագն է եղել Մ19 Աշխարհի Առաջնությունում և 2007 թվականին՝ Ավստրիայում։ Այդպես Հունաստանը հասել էր մինչև եզրափակիչ, որտեղ պարտվել է Իսպանիայի Մ19 հավաքականին (1։0)։ Հետո ներկայացրել է Հունաստանի Մ21 հավաքականը։

Առաջին անգամ հավաքական է հրավիրվել 2008 թվականի փետրվարի 1-ին։ Հունաստանի հավաքականում նորամուտը նշել է 2008 թվականի փետրվարի 5-ին։ Մասնակցել է ԱԱ 2014-ին Բրազիլիայում, որտեղ Հունաստանի հավաքականը հասել է մինչև 1/8 եզրափակիչ։

## Ձեռքբերումներ
**Ակումբային**

 «'''Միլան'''»
* Իտալիայի չեմպիոն (**1**)։ 2010/11
* **Ընդհանուր։ 1 մրցանակ**

 «'''Բորուսիա Դորտմունդ'''» 
* Գերմանիայի սուպերգավաթի մրցանակակիր (**2**)։ 2013, 2014
* Գերմանիայի գավաթի մրցանակակիր (**1**)։ 2017
* **Ընդհանուր։ 3 մրցանակ**

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*  Պրոֆիլը national-football-teams.com կայքում 
*  Պրոֆիլը transfermarkt.com կայքում   
* Սոկրատիս Պապաստատոպուլոս 
*  Պրոֆիլը «Բորուսիայի» պաշտոնական կայքում

Կատեգորիա:1988 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հույն ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հունիսի 9 ծնունդներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Ջերմաստիճանային ինվերսիա

300px|մինի|Սևանի գոգավորություն
**Ջերմաստիճանային ինվերսիա**, ջերմաստիճանի շրջադասություն, ըստ բարձրության օդի ջերմաստիճանի օրինաչափ նվազման փոխարեն ջերմաստիճանի աճի երևույթ։ Դիտվում է առավելապես ներքնոլորտում, օդի երկրամերձ շերտում (երկրամերձ շրջադասություն), ազատ մթնոլորտում (հատկապես ստորին 2 կմ-անոց շերտում) և ներքնոլորտից վերնոլորտին անցման շերտում (տրոպոպաուզայում)։ Առաջանում է պարզկա գիշերներին՝ երկրի մակերևույթից ջերմաճառագայթման՝ ջերմաստիճանի զգալի նվազման և երկրի սառը մակերևույթի վրայով տաք օդային հոսանքների անցման ժամանակ։ Երկրամերձ ջերմաստիճանային ինվերսիայի ստորին սահմանը համընկնում է երկրի մակերևույթի հետ։ Շերտի հաստությունը լինում է մի քանի մետրից մի քանի տասնյակ մետր (երբեմն՝ ավելի քան 1000 մետր), ջերմաստիճանի աճը՝ 0,1-ից մինչև 10-15°C։

Երկրամերձ ջերմաստիճանային ինվերսիան սովորաբար արևածագից հետո վերանում է, իսկ ձմռանը, երբ շրջադասության վերին շերտում գոյանում է խիտ մառախուղ կամ շերտավոր ամպամածություն, պահպանվում է մի քանի շաբաթ։ Երկրամերձ ջերմաստիճանային ինվերսիան հաճախ դիտվում է Արարատյան, Շիրակի, Սևանի, Սիսիանի և այլ գոգավորություններում. առաջացնում է սառը օդի «լճացում», սաստիկ ցրտեր, մառախուղ, մթնոլորտի աղտոտվածություն։ Ազատ մթնոլորտում ջերմաստիճանային ինվերսիա առաջանում է օդի վարընթաց շարժումների, սառը շերտերի վրայով տաք օդային զանգվածների ներթափանցման հետևանքով։

## Ջերմաստիճանի ինվերսիայի հզորություն
Երկրամերձ ջերմաստիճանի ինվերսիաի հզորությունը (ինվերսիոն շերտի հաստությունը) հասնում է տասնյակ, հազվադեպ՝ հարյուրավոր մետրերի։ Ջերմաստիճանի տարբերությունները ինվերսիոն շերտի ստորին և վերին սահմաններում հասնում են ավելի քան 15-20&nbsp;°C-ի։ Ազատ մթնոլորտում դիտվող ջերմաստիճանի ինվերսիաներն ունեն անտիցիկլոնային (սեղմման) և ճակատային ծագում։

Անտիցիկլոններում վարընթաց հոսանքների շնորհիվ օդային զանգվածները սեղմվում և տաքանում են։ Մթնոլորտային ճակատների ստորին մասում գտնվող սառը օդի վրա տաք օդի վրահոսքը նույնպես առաջ է բերում ջերմաստիճանի աճ։ Մթնոլորտի ավելի բարձր շերտերում (ստրատոսֆերայում, մեզոսֆերայում, ջերմոլորտում) նկատվող ջերմաստիճանի ինվերսիանները արդյունք են գազերի՝ արեգակնային կարճալիք ճառագայթների ուժեղ կլանման։

## Գրականություն
* Malberg H. (2002)։ *Meteorologie und Klimatologie. Eine Einführung* 4. Aufl. Springer-Verlag Berlin Heidelberg New York. ISBN 3-540-42919-0

## Արտաքին հղումներ
* 'Fire inversions' lock smoke in valleys

Կատեգորիա:Մթնոլորտ
Կատեգորիա:Օդերևութաբանություն
Ձնամերձ լեռնային կլիմա (Հայաստան)

250px|մինի|Ձմեռ
**Ձնամերձ կլիմա**, Հայաստանում ձևավորվում է 3500 մ-ից բարձր լեռնագագաթներին։ Ձմեռը խիստ է, տևական (ավելի քան 6 ամիս)՝ հաստատուն, խորը (2 մ և ավելի) ձնածածկույթով։ Քամիների տարեկան միջին արագությունը մինչև 5 մ/վ է։ Ռելիեֆի ցածրադիր ձևերում ամբողջ տարի պահպանվում են ձնաբծեր, իսկ Արագածի խառնարանում և Կապուտջուղի գագաթին մշտական ձյուն է։ Հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը -12&nbsp;°C է։ Գարունը կարճատև է, ցուրտ, օրական միջին ջերմաստիճանները՝ 0°Օ-ից -10&nbsp;°C։ Ամառ չի լինում։ Աշունը ցուրտ է, կարճատև։ Ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը 5&nbsp;°C է, առավելագույնը՝ 20&nbsp;°C։ Անսառնամանիք ժամանակաշրջանը՝ մինչև 40 օր։ 0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը 800&nbsp;°C-ից ցածր է։ Տարեկան տեղումները մինչև 1100 մմ են։ Լանդշաֆտը ալպյան, մարգագետնային և ձնամերձ է։

Կատեգորիա:Կլիմա
Ջրարծիվ

thumb|''Pandion haliaetus''
**Ջրածիվ** (), բազեանմանների կարգի ջրարծիվների ընտանիքի բնադրող–չվող, հազվագյուտ թռչուն։ Հայտնի է 1 տեսակ։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 55-58 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 145-170 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 1,3-1,9 կգ։ Խոշոր գիշատիչ թռչուն է՝ սևի ու սպիտակի համադրությամբ։ Թևերը համեմատաբար նեղ են, պոչը՝ կարճ։ Հասունի կրծքի վերին մասի լայնակի բաց մոխրագույն շերտը փոփոխական է։ Երիտասարդը վերևից ավելի բաց գույնի է, ներքևից՝ քիչ խայտերով, կրծքի շերտը նեղ է։ Թռչում է թևերը կախ գցած։ Սնվում է ձկներով, հազվադեպ՝ գորտերով։ Երկար, հզոր մատների ու մագիլների շնորհիվ կարողանում է անվրեպ ձուկ որսալ ջրի խորքերում։ Փետրածածկը շատ խիտ է, սուզվելիս չի թրջվում։ ճանկում է 200-400, որոշ դեպքերում՝ 800-900 գ ձկներ. ողջ բնադրման շրջանում օգտագործում է մոտ 150 կգ ձուկ։

## Կենսակերպ
Ձուկ որսալիս հաճախ մի պահ կանգ է առնում օղում, ապա թևերի արագ ու կարճ թափահարումներով, ոտքերն առաջ պարզած, նետվում է ջուրը։ Նստում է սյուներին, ծառերի անթաքույց ճյուղերին։ Բնակվում է ափամերձ անտառների կամ ժայռերի առկայությամբ գետերում, լճերում, լճակներում (Հայաստանում՝ Սևանա լճում, Արարատյան դաշտի ձկնաբուծական տնտեսություններում, Ապարանի, Ախուրյանի ջրամբարներում)։

## Բնադրում
Բույնը խոշոր հարթակ է՝ ճյուղերից։ Բնադրում է ամենաբարձր ծառերին կամ ժայռաքիվերին, նախընտրում է բարձր սյուների վրա հարմարեցված արհեստական բնադրահարթակները։ Դնում է 62 մմ տրամագծով, սպիտակ՝ կարմիր-դարչնագույն վրձնախազերով 2-3 ձու։ Թխսակալում է հիմնականում էգը՝ 35-38 օր։ Աշխարհի մի շարք երկրներում թունաքիմիկատների օգտագործման հետևանքով ջրարծվի թվաքանակը նվազել է։ Արհեստական բնադրահարթակների տեղադրումը նպաստում է ջրածվի բազմացմանը։

## Տարածվածություն
Տեսակը հանդիպում է Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հյուսիսային, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում և Ավստրալիայում։ Հայաստանում հանդիպում է Սևանա լճի մերձափնյա գոտում, Արաքս գետի հովտում, բնական ու արհեստական ջրավազանների մոտ՝ հանրապետության տարբեր տարածաշրջաններում։

## Պահպանություն
Սակավաթիվ, վտանգված տեսակ է։ Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքում։ ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Հայաստանում թվաքանակը կազմում է մոտ 3-6 զույգ։ 2008 թվականի դրությամբ Կենդանաբանական այգիների և ակվարիումների Եվրասիական տարածաշրջանային ասոցացիայի կենդանաբանական այգիներում պահվում է 3 առանձնյակ։

Վտանգման հիմնական գործոններն են մերձհունային բարձրաբուն անտառների հատումը, ջրի աղտոտվածությունը, գյուղատնտեսության մեջ վնասատուների դեմ պայքարի ժամանակ թունաքիմիկատների օգտագործումը։ Արարատյան հարթավայրում, ձկնաբուծարանների թվի մեծացման հետ կապված, ջրարծիվը բնակչության կողմից կարող է ենթարկվել հետապնդման և դիտարկվել որպես ձկնային տնտեսության վնաս հասցնող տեսակ։

Գրանցված է CITES–ի Հավելված 2–ում, Բեռնի կոնվենցիայի Հավելված 2–ում, «Չվող թռչունների պահպանման մասին» համաձայնությունների հավելվածում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բազեանմաններ
Կատեգորիա:Թռչուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խոցելի տեսակներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Կատեգորիա:Քորդավորներ