Հայերը Հալեպում

**Հայերը Հալեպում**, սիրիահայ գաղութի մի մասը, որը բնակվում է երկրի խոշորագույն քաղաքում։

## Պատմություն

Հալեպում հայ բնակչության հաստատումը դարավոր ավանդույթ ունի։ Մոտ լինելով Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններին և բնակեցված լինելով քրիստոնյա ասորի, արաբ և հույն բնակչությամբ՝ դեռ վաղ միջնադարից քաղաքը կապ էր պահպանում Մեծ Հայքին պատկանող Հայոց Միջագետքի հայկական բնակավայրերի, ինչպես նաև Հյուսիսային Միջագետքի հայաշատ քաղաքների (Եդեսիա, Մծբին և այլն) հետ։ Կապերն ավելի սերտացան զարգացած միջնադարում, երբ քաղաքից ոչ հեռու ձևավորվել էին հայկական պետություններ՝ Եդեսիայի իշխանությունը, Մալաթիայի իշխանությունը, Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը։ Խաչակրաց արշավանքների շրջանում մնալով մուսուլմանական ճամբարում՝ առևտրի և արհեստների խոշոր քաղաքը շարունակում էր մնալ ուրույն քրիստոնեական կենտրոն։

14-րդ դարի կեսին Հալեպում կազմավորված փոքրաթիվ հայ համայնքը գլխավորել է տանուտերը կամ ռեյիսը: 15-րդ դարում Հալեպի առևտրական կենտրոնի նշանակությունը մեծանալուն զուգընթաց ավելացել է նաև հայերի թիվը: Կառուցվել է սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (առաջին անգամ հիշատակվել է 1329 թվականին), համայնքին տրվել են հոգևոր-մշակութային արտոնություններ: Հալեպում հայ համայնքի վերաբերյալ առաջին հավաստի տեղեկությունը, որ 14-րդ դարում այստեղ եղել է հայ համայնք՝ սուրբ Աստվածածին եկեղեցիով, հաղորդում է 1329 թվականին Հալեպում գրված հայկական ձեռագիր մի հիշատակարան: Կիլիկյան հայկական պետության կործանումից (1375) հետո 240 հայ երևելիներ իրենց ընտանիքներով և մերձավորներով հաստատվել են Հալեպում: 1438 թվականին հիշատակվում է, որ Հովակիմ արքեպիսկոպոսը եղել է Հալեպի հայոց թեմի հոգևոր առաջնորդ: 15-րդ դարի վերջին Հալեպ ժամանող հայ վաճառականների և Հալեպով Երուսաղեմ ուխտի գնացողների համար կառուցվել է նաև սրբոց Քառասնից մանկանց եկեղեցին, հիմնվել են առաջնորդարան և հյուրատուն:

15-րդ դարի կեսին, երբ Հալեպը դարձել է միջազգային տարանցիկ առևտրի կենտրոն, հայ համայնքը վերելք է ապրել: Դեպի Հալեպ ամենակարճ և բանուկ ճանապարհն անցնում էր Հայաստանի Բերկրի, Արճեշ, Արծկե, Խլաթ և Բաղեշ քաղաքներով: Հալեպից Միջերկրական ծով դուրս էր գալիս երկու ճանապարհ, առաջինն անցնելով Համայով, Հոմսով և Դամասկոսով՝ հասնում էր Տրիպոլի, իսկ երկրորդը՝ Անտիոքի և Բեյլանի տարածքով՝ Ալեքսանդրետտայի նավահանգիստ: Այդ ճանապարհների տարբեր հանգրվաններում և հարակից շրջաններում գտնվող հայկական համայնքները հասել են զարգացման բարձր աստիճանի: 16-18-րդ դարերում Հալեպի հայ համայնքը համալրվել է Ջուղայից, Երևանից, Ղարաբաղից, Սեբաստիայից, Ակնից, Մալաթիայից, Սասունից, Արաբկիրից, Տիգրանակերտից, Եդեսիայից և այլ վայրերից գաղթած հայերով: 1616 թվականին Հալեպում կար շուրջ 6 հազար, 1652 թվականին՝ ավելի քան 20 հազար հայ (գլխավորապես Ջուղայից, Երևանից, Արցախից, Կարինից, Սեբաստիայից, Ակնից, Կիլիկիայից):

Հալեպահայերը հմուտ ոսկերիչներ, արծաթագործներ, ակնագործներ, կաշեգործներ, մետաքսագործներ էին: Նշանակալի էր հայ խոջաների (խոշոր կաճառականներ) դերը Սիրիայի միջազգային առևտրի և ապրանքափոխանակյության ոլորտում: Զբաղվելով Պարսկաստանի և Սիրիայի հում մետաքսի առևտրով՝ նրանք աշխույժ կապեր էին հաստատել Վենետիկի, Ջենովայի, Ամստերդամի հետ: 1616 թվականին մեծահարուստ եղբայրներ Պետիկ և Սանոս Չելեբիների նյութական օժանդակությամբ ընդարձակվել է Հալեպի սուրբ Քառասնից մանկանց եկեղեցին: 17-րդ դարի վերջին, երբ նվազել է Հալեպի նշանակությունը միջազգային տարանցիկ սուետրում, և ուժեղացել են կամայականությունները քրիստոնյաների նկատմամբ, հայ համայնքն անկում է ապրել: 1745 թվականին Հալեպի հայ բնակչության թիվը 6720 էր: Հալեպահայության վիճակը համեմատաբար բարելավվել է 1840-ական թվականներին, երբ եվրոպական կապիտալի և ապրանքների ներթափանցումը նպաստել են Սիրիայի առևտրական կապերի զարգացմանը։ Օտարերկրյա վաճառական ներն օգտվել են գլխավորապես հալեպահայ միջնորդ առևտրականների ծառայությունից: 1880-90-ական թվականներին հալեպահայ վաճառականները դրամական միջոցներ կուտակելով՝ ձեռնամուխ են եղել գորգագործական, տեքստիլ, կաշեգործական են ձեռնարկությունների ստեղծմանը: 1908 թվականին հալեպահայերի թիվը մոտ 4 հազար էր:

Համայնքը ստվարացել է Մեծ եղեռնի և Ալեքսանդրետի սանջակը Սիրիայից անջատելուց Թուրքիային հանձնելուց հետո (1938-1939): 1918 թվականին Հալեպում և նրա շրջակայքում բնակվել է 60 հազար, 1935 թվականին՝ 49281, 1944 թվականին՝ 72 հազար, 1976-1977 թվականներին՝ 75 հազար, 2003 թվականին՝ շուրջ 50 հազար հայ:

Հալեպահայերը գործուն մասնակցություն են ունեցել Սիրիայի տնտեսական, հասարակական և քաղաքական կյանքում: Հիմնել են մի շարք մանուֆակտուրաներ, որտեղ արտադրել են գորգեր, մետաքսե գործվածքներ, վերամշակել կաշի և մորթի, զգալի ավանդ են ներդրել ոսկերչության, արծաթագործության, պղնձի վրա փորագրության, կահույքի արտադրության, շինարարական ընկերությունների հիմնման և այլ բնագավառներում: Հալեպի հայերն իրենց նպաստն են բերել Սիրիայի ժողովրդի ազգային անկախության պայքարին: 1946-1947 թվականներին զգալի թվով հալեպահայեր ներգաղթել են Հայաստան: 1940-60-ական թվականների քաղաքական անկայունությունը, 1948, 1967 և 1973 թվականների արաբա-իսրայելական պատերազմները, Մերձավոր Արևելքում ստեղծված լարված իրադրությունը բացասաբար են անդրադարձել Հալեպի հայ համայնքի վրա. զգալի թվով հայեր արտագաղթել են:

## Հասարակական կյանք
1840-ական թվականներին Հալեպում գործել է հայկական տարրական դպրոց: 1858 թվականին բացվել է հալեպահայ առաջին մանկապարտեզը՝ «Ծաղկոցը»: 1930-ական թվականներին գործել են 18, 1946-1947 թվականներին 21, 1972-1978 թվականներին՝ 14, 2000-2001 թվականներին՝ 16 հայկական միջնակարգ և տարրական դպրոցներ:

Հալեպահայ ազգային կյանքը կազմակերպել են Ռուբինյան միությունը (1846), Ուսումնասիրաց ընկերությունը (1880), Դպրոցասեր տիկնանց միությունը (1898), 1920-ական թվականներից ի վեր գործում են մեծ թվով բարեգործական, մշակութային, հայրենակցական, մարմնամարզական և այլ միություններ, որոնց թվում՝ ՀԲԸՄ (1910), Սիրիահայ օգնության խաչը (1919), Հայ մարմնամարզական միությունը (1921), Կրթասիրաց մշակութային միությունը (1924), Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միությունը (1925), Գերմանիկ-Վասպուրական մշակութային միությունը (1928 1929), Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը (1930), Հովարդ Կարագյոզյան և Գալուսա Կյուլպենկյան հաստատությունները (1941), Թեքեյան մշակութային միությունը (1955), Ուրֆայի վերածնունդ մշակութային միությունը (1957), Ջինիշյան հիշատակի ձեռնարկը (1966), Հալեպի թեմի Ընկերային ծառայության խորհուրդը (1993), «Արևիկ» կենտրոնը (2000), «Նոր սերունդ» մշակութային միությունը և այլն:

## Մշակութային կյանք
Հալեպում 1867-1968 թվականներին օսմաներեն (արաբատառ թուրքերեն) լույս տեսած «Ֆռատ» («Եփրատ») պարբերականը ունեցել է հայկական բաժին: Առ այսօր Հալեպում լույս է տեսել շուրջ 100 հայկական անուն պարբերական: Ներկայումս հրատարակվում է Հալեպի թեմի ազգային առաջնորդարանի «Գանձասար» շաբաթաթերթը, միութենական, եկեղեցական, աշակերտական և այլ պարբերականներ: Հալեպում գործում են հայկական մի շարք սրահներ՝ ՀԲԸՄ Նազարյան սրահը (1958), Ավետիս Ահարոնյան սրահը (1959), Կրթասիրաց մշակութային միության (Զարեհ Գաբրիելյան սրահ, 1973), հայ կաթոլիկ Զվարթնոց եկեղեցու ներքնասրահը («Աղաճանյան») և Ազգային Զավարյան վարժարանի սրահը:

Հալեպի մի շարք փողոցներ կրում են հայկական անուններ՝ «Պարոն», «Ալթունյան», «Արամ Խաչատրյան», «Զարեհ Փայասլյան», «Կարդինալ Աղաջանյան», «Ռզկալլահ Հասուն» (Աստվածատուր Հասունյան) են: Հալեպահայ տարբեր կազմակերպություններ իրենց օժանդակությունն են ցուցաբերում Հայաստանի, Արցախի և Ջավախքի հայ բնակչությանը:

## Կրոն
Հալեպում գտնվող տասից ավելի հոգևոր կառույցները պատկանում են Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն (Մեծի Տանն Կիլիկիո Հալեպի թեմ՝ սուրբ Աստվածածին, սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, սուրբ Գևորգ, սուրբ Հակոբ և սուրբ Քառասնից Մանկանց տաճար), Հայ կաթողիկե եկեղեցուն (Բերիո թեմ՝ սուրբ Երրորդություն, սուրբ Խաչ, Մայր ամենայն գթությանց, սուրբ Վարդան և սուրբ Փրկիչ) և Հայ ավետարանական եկեղեցուն (Մերձավոր Արևելքի հայ ավետարանական եկեղեցիների միություն՝ Բեթել, Էմմանուել, Նահատակաց և Քրիստոսի եկեղեցիներ):

## Տես նաև
* Հայերը Բեյրութում
* Հայերը Դամասկոսում

Կատեգորիա:Հայերը Հալեպում