Նյարդաբազմազանություն

[աջից|մինի| [Աուտիզմ ունեցող մարդու կողմից ստեղծված նկար, որը պատկերում է մարդկանց ուղեղների բնական բազմազանությունը]]

**Նյարդաբազմազանության** **(նեյրոբազմազանության****) մոդել** կամ **[[պարադիգմ]]**, մարդու ուղեղի գործառույթը հասկանալու համակարգ, որը զգայական մշակման, շարժման ունակությունների, սոցիալական հարմարավետության, ճանաչողության և կենտրոնացման մեջ բազմազանությունը դիտարկում է՝ որպես նյարդակենսաբանական տարբերություն։ Նյարդաբազմազանության համակարգը պնդում է, որ նյարդաճանաչողության բազմազանությունը մարդկության մի մասն է, և որ որոշ նյարդաբազմազանություններ (օրինակ՝ աուտիզմը), որոնք սովորաբար դասակարգվում են՝ որպես խանգառումներ, տարբերություններ են, որոնք ունեն ուժեղ և թույլ կողմեր, և պարտադիր չէ, որ լինեն ախտաբանական։

Նյարդաբազմազանության շարժումն սկսվել է 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին՝ Autism Network International-ի ստեղծմամբ։ Շարժման ձևավորմանը հանգեցրած նամակագրության մեծ մասը տեղի է ունեցել աուտիզմի վերաբերյալ համաժողովների, մասնավորապես՝ աուտիզմ ունեցող մարդկանց կողմից ղեկավարվող Autreat-ի, նամակագրական ընկերների ցուցակների և Usenet-ի միջոցով։ Համակարգը ծագել է հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների շարժումից և հիմնված է հաշմանդամության սոցիալական մոդելի վրա՝ պնդելով, որ հաշմանդամությունը մասամբ առաջանում է հասարակական խոչընդոտներից և անձ-միջավայր անհամապատասխանությունից, այլ ոչ թե միայն բնածին թերություններից: Փոխարենը՝ այն մարդկային ճանաչողական տարբերությունները դիտարկում է կենսաբազմազանության և փոքրամասնությունների խմբերի քաղաքականության համատեքստում։  Նյարդաբազմազանության որոշ կողմնակիցներ և հետազոտողներ, այդ թվում՝ Ջուդի Սինգերը և Պատրիկ Դուայերը, պնդում են, որ նյարդաբազմազանության մոդելը միջին տարբերակ է՝ հաշմանդամության բժշկական ուժեղ մոդելի և սոցիալական ուժեղ մոդելի միջև։

Նյարդաբազմազան անհատները կրթության և աշխատանքի ոլորտում բախվում են եզակի մարտահրավերների։ Հասանելիության և աջակցության ծրագրերի արդյունավետությունը կարիերայի զարգացման և բարձրագույն կրթության մեջ տարբերվում է անհատից անհատ։ Սոցիալական ցանցերի միջոցով տարածվել է նյարդաբազմազանության մասին իրազեկվածությունը և աջակցությունը, ինչը խթանել է նյարդաբազմազանության շարժումը։

Նյարդաբազմազանության մոդելը վիճահարույց է եղել հաշմանդամության պաշտպանների, մասնավորապես՝ աուտիզմի բժշկական մոդելի կողմնակիցների շրջանում։ Մոդելի հակառակորդները պնդում են, որ այն կարող է նվազեցնել որոշ հաշմանդամությունների հետ կապված մարտահրավերների կարևորությունը (օրինակ՝ քիչ աջակցություն պահանջող անձինք դառնում են հաշմանդամության պատճառած մարտահրավերների ներկայացուցիչ՝ դժվարացնելով ցանկալի բուժման որոնումը), և որ այն կոչ է անում ընդունել այն բաները, որոնց համար ոմանք ցանկանում են բուժում ստանալ: Վերջին տարիներին, այս մտահոգությունները լուծելու համար, նյարդաբազմազանության որոշ կողմնակիցներ և հետազոտողներ փորձել են հաշտեցնել մասամբ համատեղելի տեսակետները, որոնք հակասական են թվում։ Որոշ հետազոտողներ պաշտպանել են խառը կամ ինտեգրատիվ մոտեցումները, որոնք ներառում են ինչպես նյարդաբազմազանության մոտեցումներ, այնպես էլ կենսաբժշկական միջամտություններ կամ առաջընթացներ, օրինակ՝ ֆունկցիոնալ հաղորդակցության ուսուցումը (վերբալ կամ ոչ վերբալ) և ինքնավնասման վարքագծի կամ ուղեկցող վիճակների, ինչպիսիք են անհանգստությունը և դեպրեսիան, բուժումը կենսաբժշկական մոտեցումներով:

## Պատմություն և զարգացումներ
*«Նյարդաբազմազանություն» (neurodiversity)* բառը հրատարակման մեջ առաջին անգամ օգտագործվել է 1998 թվականին՝ ամերիկացի լրագրող Հարվի Բլումի հոդվածում՝ որպես *«նյարդաբանական բազմազանություն*» (*"neurological diversity"*) բառերի համադրություն։ Բառերն առցանց տարածքներում օգտագործվել էին դեռևս 1996 թվականին՝ մարդկության նյարդաբանական արտահայտման մեջ բնական բազմազանության տարածվող հայեցակարգը նկարագրելու համար: Նույն թվականին բառն օգտագործվեց Ջուդի Սինգերի՝ սոցիոլոգիայի թեզում ՝ հիմնվելով անկախ կյանքի փոստային ցուցակում Բլյումի մասնակցությամբ քննարկումների վրա: Երգչուհին իրեն նկարագրել է՝ որպես «հավանաբար աուտիզմի սպեկտրի որևէ մասում գտնվող»։

Բլումը վաղ շրջանի ջատագով էր, ով կանխատեսել էր ինտերնետի դերը նյարդաբազմազանության շարժման խթանման մեջ: 1997 թվականի հունիսի 30-ին *[[Նյու Յորք Թայմս|«Նյու Յորք Թայմս»]]* -ում հրապարակված հոդվածում Բլումը նկարագրել է նյարդաբազմազանության հիմքը՝ օգտագործելով *«նյարդաբանական բազմակարծություն»* տերմինը։ Որոշ հեղինակներ շարժման հիմքը դնելը վերագրում են նաև աուտիզմի կողմնակից Ջիմ Սինքլերի վաղ շրջանի գործերին։ Սինքլերի 1993 թվականի «Մի՛ սգացեք մեզ համար» ելույթում շեշտը դրվեց աուտիզմի վրա՝ որպես գոյության միջոց, պնդելով, որ «հնարավոր չէ մարդուն առանձնացնել աուտիզմից»

Նյարդաբազմազանության շարժումը մեծապես զարգացել է առցանց շփման շնորհիվ։ Համացանցի կառուցվածքը լավ էր համապատասխանում աուտիստիկ շատ մարդկանց կարիքներին։ Մարդիկ շփվում էին ցուցակների սերվերների  և IRC զրույցների միջոցով։ Նյարդաբազմազանության շարժման վաղ շրջանում կազմակերպչական նպատակներով օգտագործվող կայքերի թվում են Autistics․օrg-ը և Autistic People Against Neuroleptic Abuse-ը։ Այնտեղ մշակվեցին հիմնական սկզբունքներ, ինչպիսիք են ուղեղի խանգարումներ ունեցող բոլոր մարդկանց իրավունքների և ինքնավարության պաշտպանությունը՝ կենտրոնանալով աուտիզմի վրա։ Սկզբից ի վեր հիմնական տարակարծություններն եղել են այն մասին, թե ովքեր են աուտիզմի իրական մասնագետները, ինչն է աուտիզմի պատճառը, ինչ միջամտություններ են նպատակահարմար, և ով կարող է իրեն անվանել աուտիստ կամ աուտիզմ ունեցող։։ 2000-ականներին մարդիկ բացում էին բլոգներ, ինչպիսիք են Մել Բագսի «Ballastexistenz»֊ը և Քևին Լեյչի «Left Brain Right Brain»֊ը: Ի վերջո, Արի Նեմանը և Սքոթ Ռոբերտսոնը հիմնադրեցին Աուտիստիկ ինքնապաշտպանության ցանցը (ASAN, Autistic Self Advocacy Network)՝ նյարդաբազմազանության շարժումը հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների շարժման հետ ավելի համապատասխանեցնելու համար։ ԱԻՑ֊ը գլխավորեց հաջողված «Փրկագնի նշումներ» *(Ransom Notes)* արշավը՝ ուղղված Նյու Յորքի համալսարանի մանկական ուսումնասիրության կենտրոնի կողմից տեղադրված հաշմանդամության վերաբերյալ խարանող գովազդները հեռացնելուն։ Սա նյարդաբազմազանության շարժման համար կարևոր շրջադարձային պահ էր։

Նյարդաբազմազանության շարժումը շարունակեց աճել, ինչին համընթաց էր 2010-ականների սկզբին մի շարք կազմակերպությունների հիմնադրումը, ինչպիսիք են Աուտիստիկ կանանց և ոչ բինար անձանց ցանցը և Մտածող անձի համար աուտիզմի ուղեցույցը: Աուտիզմ ունեցող ավելի շատ մարդիկ նշանակվեցին դաշնային խորհուրդներում։ Կային տարբեր արշավներ, ինչպիսիք են Դատավոր Ռոտենբերգի անվան կենտրոնում անբարենպաստ բուժման կիրառման հետ կապված #StopTheShock-ը և Autism Speaks֊ի դեմ տարբեր բողոքի ակցիաներ։ Ձևավորվեցին ամենամյա ավանդույթներ, ինչպիսիք են Հաշմանդամության սգո օրը և Աուտիստիկ անձանց խոսքի օրը:

Կարևոր հարց է այն, թե սովորաբար խանգարում համարվող որ նյարդաբազմազանությունները պետք է բացառվեն վերացնելու փորձերից: Աուտիզմի պաշտպան Նիք Ուոքերը առաջարկեց պահպանել «բնածին կամ մեծ մասամբ բնածին նյարդաբազմազանության ձևերը, ինչպիսին է աուտիզմը», մինչդեռ էպիլեպսիայի կամ գանգուղեղային վնասվածքի պես վիճակները կարող են վերացվել՝ առանց հիմնարար կերպով փոխելու անձին, քանի որ դրանք ամբողջությամբ կապված չեն անհատի անհատականության կամ աշխարհընկալման հետ։

## Լայթ մոդել
Քանի որ նյարդաբազմազանության մոդելը լայն տարածում է գտել, ի հայտ է եկել նրա թուլացված ձևը, որը սովորաբար անվանում են «նյարդաբազմազանության լայթ մոդել»։ Այս տարբերակը պահպանում է նեյրոբազմազանության բառապաշարը, բայց զրկում է այն իր սկզբնական՝ քաղաքական և հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների արմատներից։ Համակարգային խտրականությունը, հասանելիության խոչընդոտները կամ կառուցվածքային փոփոխությունների անհրաժեշտությունը շեշտադրելու փոխարեն՝ նյարդաբազմազանության լայթ մոդելը ճանաչողական տարբերությունը ներկայացնում է՝ որպես բազմազանության սովորական, նույնիսկ նորաձև դրսևորում։

Առաջին հայացքից՝ նյարդաբազմազանության լայթ մոդելն ավելի դրական լույսի ներքո է ներկայացնում այնպիսի վիճակներ, ինչպիսիք են աուտիզմը և ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության համախտանիշը, ընդգծելով այնպիսի ուժեղ կողմեր, ինչպիսիք են ստեղծագործականությունը, մանրամասներին ուշադրությունը, հիպերֆոկուսը կամ ոչ ստանդարտ մտածողությունը, և հակադրվելով դեֆիցիտի վրա հիմնված տեսակետերին, որոնք գերիշխել են հոգեբանության և բժշկության մեջ։ Այս համակարգը կարող է օգնել նվազեցնել կարծրատիպերը և խարանը, խրախուսել ինքնաճանաչումը և աջակցել նյարդաբազմազան մարդկանց տաղանդը ճանաչող աշխատանքի ընդունման նախաձեռնություններին։ Շատերի համար այս ավելի հաստատող տեսակետը դռներ է բացել՝ թե՛ անձնական, թե՛ մասնագիտական առումով։

Սակայն, քննադատները պնդում են, որ նյարդաբազմազանության լայթ մոդելը չափազանց շեշտում է բացառիկ կարողությունները՝ միաժամանակ վերացնելով իրական մարտահրավերները, որոնց բախվում են շատ նյարդաբազմազան անհատներ, հատկապես նրանք, ովքեր ունեն աջակցության բարձր կարիքներ, մտավոր հաշմանդամություն կամ ոչ խոսակցական հաղորդակցման դժվարություններ: Սա առավել տեսանելի է կորպորատիվ ոլորտնորում կամ լրատվամիջոցներում, որոնք խթանում են նյարդաբազմազանության գաղափարը՝ որպես «գերուժ», հատկապես՝ երբ այն ծառայում է արտադրողականությանը և նորարարությանը՝ աուտիստիկ անհատներին հաճախ ներկայացնելով որպես տեխնոլոգիաների և STEM ոլորտներում իդեալական աշխատողներ: Այս պատմությունները շեշտում են և բարձրացնում այն անհատներին, ովքեր կարող են ներկայանանալ նյարդատիպիկ միջավայրերում՝ գրեթե առանց հարմարեցման, չլսված թողնելով նրանց, ովքեր չեն համապատասխանում այս կաղապարին։ Այսպես նրանք վերարտադրում են առկա անհավասարությունները՝ ներառման քողի տակ։

## Նյարդաբազմազան և նյարդատիպիկ
alt=A hypothetical radar plot of spikey cognitive profile. Similar details can be found in Doyle, Nancy. "Neurodiversity at work: a biopsychosocial model and the impact on working adults." British medical bulletin 135, no. 1 (2020): 108-125.|մինի| Փշաձև կոգնիտիվ պրոֆիլի հիպոթետիկ ռադարային գրաֆիկ։
Ըստ Կասիանե Ասասումասուի, ով 2000 թվականին հորինել է տերմինը, նյարդաբազմազանությունը վերաբերում է նրանց, «ում նյարդաճանաչողական գործունեությունը բազմաթիվ ձևերով տարբերվում է գերիշխող հասարակական նորմերից»: Նա ընդգծեց, որ այն պետք է օգտագործվի ոչ թե մարդկանց բացառելու, այլ ներառելու համար և, հետևաբար, այս տերմինները նախատեսված են՝ բնութագրելու մարդկանց լայն շրջանակի համար, ոչ միայն նյարդա-զարգացման տարբերություններ, ինչպիսիք են աուտիզմը, ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության խանգարումը և դիսլեքսիան,  ունեցող մարդկանց համար։ Այն նաև օգտագործվում է որպես ընդհանուր տերմին՝ նկարագրելու համար ոչ տիպիկ մտավոր և վարքային հատկանիշներ, ինչպիսիք են տրամադրությունը, անհատականությունը, և սննդային խանգարումները, ունեցող մարդկանց։ Սակայն, սովորաբար բացառվում են ոչ ճանաչողական նյարդաբանական խանգարումներ ունեցող մարդիկ, ինչպիսիք են ուղեղային կաթվածը, Պարկինսոնի հիվանդությունը և բազմակի սկլերոզը ։

Նյարդաբազմազանության համակարգում այս տարբերությունները հաճախ անվանում են «նյարդաբազմազանություններ»՝ հաշմանդամության բժշկական մոդելից (որը նյարդաբազմազանության համայնքում երբեմն անվանում են «պաթոլոգիայի մոդել») հեռանալու նպատակով։ Այս տերմինը ակտիվիստներին հնարավորություն տվեց՝ պաշտպանելու տիպիկ համարվող նյարդաճանաչողական գործառույթ չունեցող, բայց ոչ աուտիստիկ մարդկանց իրավունքների և հասանելիության բարձրացումը։

Նյարդատիպիկ (նյարդաբանորեն տիպիկ) բառը նորաբանություն է, որը լայնորեն օգտագործվում է նյարդաբազմազանության շարժման՝ մեջ որպես պիտակ յուրաքանչյուրի համար, ով ունի նորմերին համապատասխանող մտածողության տեսակ։ Այսպիսով, «նյարդատիպիկ» տերմինը ներառում է ցանկացած անձի, ով աուտիստիկ չէ և չունի ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության համախտանիշ, դիսլեքսիա, անհանգստություն կամ որևէ այլ տարբերություն, որը կհամարվեր նյարդաբազմազան։ Այս տերմինն ընդունվել է թե՛ նյարդաբազմազանության շարժման, թե՛ գիտական համայնքի որոշ անդամների կողմից։

Նյարդաբանության ոլորտի գրող Մո Կոստանդին «նյարդատիպիկ»֊ի պես տերմինները համարում է նյարդաբանության մեջ անօգուտ, մինչդեռ ուրիշները, այդ թվում՝ Ուտա Ֆրիտը և Ֆրանչեսկա Հապեն, ազատորեն օգտագործում են այս տերմինը։ Ջիննի Ռասելը նշում է, որ չկա հստակ երկմոդալ բաշխում, որը կբաժաներ աուտիստիկ և ոչ աուտիստիկ մարդկանց, քանի որ շատ ոչ աուտիստիկ մարդիկ ունենբնավ րության ոորոշ աուտիստիկ գծեր։  Նիք Ուոքերը նաև ասել է, որ «նյարդատիպիկ» հասկացությունը համարում է կասկածելի, քանի որ չկա ոչ ոք, ով կարող է համարվել իսկապես նյարդատիպիկ, ինչն արտացոլում է տերմինի թյուրըմբռնումը․ այն նախատեսված է նկարագրելու նրանց, ովքեր կարող են հարմարվել հասարակության նորմերին՝ առանց մեծ ջանքերի, այլ ոչ թե ենթադրելու, որ բոլոր նյարդատիպիկ մարդկանց ուղեղները նույնն են

Վաղ սահմանումներում նյարդատիպիկները նկարագրվում էին՝ որպես անհատներ, որոնք աուտիզմ չունեն։ Վաղ շրջանի կիրառությունները հաճախ երգիծական էին, ինչպես օրինակ՝ Նյարդաբանորեն տիպիկների ուսումնասիրության ինստիտուտում, սակայն այն ընդունվել է նաև նյարդաբազմազանության շարժման կողմից, և այժմ օգտագործվում է լուրջ ձևով:

## Հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց իրավունքների շարժման համատեքստում
Նյարդաբազմազանության մոդելը մշակվել և առաջին անգամ ընդունվել է աուտիզմ ունեցող մարդկանց կողմից, բայց հետագայում այն կիրառվել է նաև այլ հիվանդությունների դեպքում, ինչպիսիք են ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշը (ՈւԴՀՀ), խոսքի խանգարումները, դիսլեքսիան, դիսգրաֆիան, մտավոր հաշմանդամությունը, օբսեսիվ֊կոմպուլսիվ խանգարումը (ՕԿԽ) և Տուրետի համախտանիշը։ Մոդելը երբեմն կիրառվում է հոգեկան հիվանդությունների դեպքում, ինչպիսիք են շիզոֆրենիան և երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարումը, ինչպես նաև անձի խանգարումների դեպքում, ինչպիսին է հակասոցիալական անձնային խանգարումը: Նեյրոբազմազանության պաշտպանները և այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսին է Աուտիզմի ինքնապահովման ցանցը, համաձայն չեն բժշկական միջամտությունների օգտագործման հետ՝ որպես նյարդա-զարգացման այնպիսի տարբերությունները վերացնելու միջոց, որոնք հիմնարար կերպով կապված են անհատականության և աշխարհի ընկալման հետ, ինչպիսին է աուտիզմը: Փոխարենը՝ նրանք խթանում են աջակցության համակարգեր, ինչպիսիք են ներառման վրա կենտրոնացած ծառայությունները, հարմարեցումները, հաղորդակցման և օժանդակ տեխնոլոգիաները, մասնագիտական ուսուցումը և անկախ կյանքի աջակցությունը: Նպատակն է, որ անհատները ստանան մարդկային բազմազանությունը հարգող աջակցություն և զգան, որ կարող են ազատորեն արտահայտվել։ Միջամտությունների այլ ձևերը կարող են նրանց մոտ զգացողություն առաջացնել, որ նրանց ստիպում են հարմարվել սոցիալական նորմերին կամ համապատասխանել վարքային չափանիշին կամ կլինիկական իդեալի։

Նյարդաբազմազանության կողմնակիցները ձգտում են վերաիմաստավորել աուտիզմը և հասարակության մեջ դրան առնչվող խնդիրները՝ ընդունելով, որ նյարդաբազմազանությունը բուժման կարիք չունի, և որ դրա բուժման գաղափարը հայեցակարգային իմաստ չունի, քանի որ աուտիզմի պես տարբերություններն այնքան տարածվող են, որ անձի աուտիստիկ մասերի հեռացումը համարժեք է անձին այլ անձնավորությամբ փոխարինելուն: Կարևոր նպատակ է նաև լեզվի փոփոխությունը՝ ներկայիս «վիճակ, հիվանդություն կամ խանգարում» անվանակարգից, «առողջ կամ անկախ կյանքի ըմբռնման ընդլայնումը», ինքնավարության նոր տեսակների ճանաչումը և նյարդաբազմազան անհատներին իրենց միջամտությունների նկատմամբ ավելի մեծ վերահսկողություն տալը, ներառյալ՝ տեսակը, ժամկետները և միջամտությունների անհրաժեշտությունը։

Ակտիվիստները, ինչպիսիք են Ջենիֆեր Ուայթ-Ջոնսոնը, օգնել են ուշադրություն հրավիրել նյարդաբազմազանության շարժման վրա՝ ստեղծելով բողոքի և ճանաչման խորհրդանիշներ, այդ թվում՝ սևամորթների ուժի բռունցքի և անվերջության նշանի համադրությունը:

2009 թվականին անցկացված ուսումնասիրության ընթացքում հետազոտվել է 27 ուսանող, որոնք ունեին աուտիզմ, դիսլեքսիա, զարգացման կոորդինացիայի խանգարում, ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության համախտանիշ կամ ստացել էին կաթված։ Նրանք բաժանվել էին ինքնագնահատականի տեսակետի երկու կատեգորիայի՝ «տարբերության» տեսակետ, որտեղ նյարդաբազմազանությունը դիտվում էր՝ որպես ուժեղ և թույլ կողմեր ունեցող տարբերություն, և «բժշկական/դեֆիցիտային» տեսակետ, որտեղ նյարդաբազմազանությունը դիտվում էր՝ որպես անբարենպաստ բժշկական վիճակ»։ Նրանք պարզեցին, որ, չնայած բոլոր ուսանողները հայտնել են դպրոցական կարիերայի դժվարությունների մասին, որոնք ներառում են բացառում, բռնություն և ծաղր, նրանք, ովքեր իրենց դիտարկում էին «տարբերության» տեսանկյունից (ուսումնասիրության խմբի 41%-ը), «ցույց են տվել ավելի բարձր ակադեմիական ինքնագնահատական և վստահություն իրենց կարողությունների նկատմամբ, և շատերը (73%) արտահայտել են զգալի կարիերայի հավակնություններ՝ դրական և հստակ նպատակներով» Այս ուսանողներից շատերը հայտնել են, որ իրենց մասին այսպիսի պատկերացում են ձեռք բերել նյարդաբազմազանության պաշտպանների հետ առցանց աջակցության խմբերում շփվելու միջոցով։

2013 թվականին աուտիզմի և նյարդաբազմազանության վերաբերյալ ընկալումները գնահատելու նպատակով անցկացված առցանց հարցումը ցույց տվեց, որ աուտիզմի ընկալումը՝ որպես տարբերություն, այլ ոչ թե որպես թերություն, զարգացման համար օգտակար է և «գերազանցում է տարբերություններով հպարտանալու և դեֆիցիտը մեղմելու միջև եղած կեղծ երկատվածությունը»:

Նյարդաբազմազանության պաշտպան Ջոն Էլդեր Ռոբիսոնը պնդում է, որ նյարդաբանական տարբերություններով պայմանավորված հաշմանդամություններն ու ուժեղ կողմերը կարող են փոխադարձաբար անբաժանելի լինել․ «Հաճախ, երբ 99 մարդիկ, ով նյարդաբանական առումով նույնական են, չեն կարողանում լուծել որևէ խնդիր, լուծման բանալին գտնվում է տարբերվող 1%-ը կազմող մարդու ձեռքում։ Սակայն, այդ մարդը կարող է հաշմանդամ կամ անապահով վիճակում լինել միշտ կամ գրեթե միշտ։ Նյարդաբազմազանության կողմնակիցների համար մարդիկ հաշմանդամ են, քանի որ գտնվում են զանգի կորի ծայրերին, ոչ թե որովհետև հիվանդ են կամ կոտրված»

## Բարձրագույն կրթություն
Կա մի քանի մոդել, որոնք օգտագործվում են հաշմանդամությունը հասկանալու համար։ Հաշմանդամության բժշկական մոդելը մարդկանց դիտարկում է՝ որպես բուժման կարիք ունեցողների։ Մեկ այլ մոդել է սոցիալական մոդելը, որը շեշտը դնում է այն բանի վրա, թե ինչպես է հասարակությունը վերաբերվում հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց: Հաշմանդամության սոցիալական մոդելի համաձայն՝ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում նյարդաբազմազան ուսանողների փորձը մասամբ կախված է իրենց հանդեպ մյուս ուսանողների և հենց հաստատության արձագանքներից և վերաբերմունքից։

### Նյարդաբազմազան ուսանողների փորձը
Բարձրագույն կրթության մեջ նյարդաբազմազան ուսանողների հուզական ապրումները կախված են գործոնների համադրությունից, ներառյալ՝ հաշմանդամության տեսակը, աջակցության կարիքների մակարդակը և ուսանողի՝ օժանդակ նյութերին ու հարմարություններին հասանելիությունը։ Նյարդաբազմազան ուսանողների համար տարածված դժվարություն է սոցիալական հարաբերությունների պահպանումը, ինչը կարող է հանգեցնել միայնության, անհանգստության և դեպրեսիայի: Կա նաև բարձրագույն կրթության անցնելու լրացուցիչ սթրես և դժվարություն, ինչպես նաև քոլեջում պահանջվող պատասխանատվություններն ու առաջադրանքների կառավարումը։ Նյարդաբազմազան ուսանողներից շատերը կարող են լրացուցիչ աջակցության կարիք ունենալ։ Ակադեմիական առաջադիմության առումով՝ նյարդաբազմազան ուսանողները կարող են դժվարություններ ունենալ ուսման հետ, դասարանում կամ խմբային աշխատանքում հասակակիցների հետ հարաբերությունները կառավարելու հետ, կամ այլ դժվարություններ, որոնք կարող են ազդել ակադեմիական առաջադիմության և բարձրագույն կրթության մեջ հաջողության վրա: Այնուամենայնիվ, նյարդաբազմազան ուսանողները կարող են պարզել, որ իրենց տարբերությունները ուժեղ կողմ են և իրենց նոր՝ որպես մեծահասակներ սոցիալական դերերի անբաժանելի մասը:

### Բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ
Բարձրագույն կրթությանը բնորոշ ուսումնական պլանը և ձևաչափը կարող են մարտահրավեր լինել նյարդաբազմազան ուսանողների համար, իսկ անձնակազմի կողմից աջակցության և ճկունության բացակայությունը կարող է բարդացնել համալսարանական կյանքը, ինչի պատճառով իրենց հաշմանդամությունը բացահայտող ուսանողների համար հասանելի են ողջամիտ հարմարեցումներ։ Սակայն, այս ճշգրտումները կամ հարմարեցումները կարող են շեշտը դնել ակադեմիական գիտելիքների վրա և ավելի քիչ՝ նյարդաբազմազան ուսանողների համար բարձրագույն կրթության տարբեր մարտահրավերների վրա։ Օրինակ՝ բարձրագույն կրթության նյարդաբազմազան ուսանողները նաև հայտնում են ոչ ակադեմիական աջակցության կարիքի մասին, ինչպիսիք են սոցիալական մենթորությունը և ուժեղ կողմերի վրա հիմնված միջամտությունների համար նախատեսված ռեսուրսները՝ նյարդաբազմազան ուսանողներին համալսարանական կյանքի սոցիալական ասպեկտներում հետագա օգնություն ցուցաբերելու համար: Նմանապես, բացակայում է նյարդաբազմազան ուսանողների համար հատուկ ուղղված կարիերայի նախապատրաստումը: Կան մի քանի ծրագրեր, ինչպիսին է աջակցվող զբաղվածությունը, որոնք օգնում են նյարդաբազմազան անհատներին գտնել և ստանալ աշխատանք։ Սակայն այս ծրագրերից շատերը հաճախ առկա չեն։ Սա կարող է դժվարացնել նյարդաբազմազան ուսանողների համար այնպիսի կարիերայի ուղի գտնելը, որը նրանք համարում են հասանելի իրենց համար։ Մեկ այլ նկատառում է ունիվերսալ դիզայնի մոտեցման ներդրումը ուսումնական կամ համայնական տարածքներ կառուցելիս։ UDL դիզայնը ներառում է այնպիսի դիզայն, որը հաշվի է առնում բոլոր ուսանողների այդ թվում՝ նյարդաբազմազան ուսանողների կարիքները։

2023 թվականին հրապարակված հոդվածի համաձայն՝ համալսարաններն ու հետբուհական ուսումնական հաստատություններն ավելի մեծ հանդուրժողականություն են ցուցաբերում նյարդաբազմազան մարդկանց նկատմամբ։ Հանդուրժողական միջավայրը կարող է մեծացնել ինքնավարությունը՝ հանգեցնելով ուսանողների շրջանում բարության և փոխըմբռնման։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները ուսանողներին առաջարկում են խորհրդատվական և աջակցության ծառայություններ։ Այնուամենայնիվ, նյարդաբազմազան ուսանողները բախվում են որոշակի մարտահրավերների, որոնք խոչընդոտում են նրանց՝ հետևողական աջակցություն և խնամք ստանալու կարողությանը: Բացի այդ, խորհրդատվական և աջակցության ծառայությունները ախվում են ֆինանսավորման, անձնակազմի և նյարդաբազմազան ուսանողներին բավարար աջակցող մասնագետների պակասի։ Ընդհանուր առմամբ,՝այս ծառայությունները որոշ ուսանողների համար աշխատում են, իսկ մյուսների համար՝ ոչ։

Նախմանը և նրա գործընկերները վերանայել են երկամյա համայնքային քոլեջների կողմից հրապարակված որոշ հոդվածներ և հայտնաբերել են անհամապատասխանություններ՝ «հաշմանդամություն ունեցող» և «ոչ հաշմանդամություն ունեցող» ուսանողների ընկալման և դասակարգման մեջ։ Նրանք պարզեցին, որ բոլոր հոդվածները փորձում էին նորմալացնել հաշմանդամությունը։ Նրանցից շատերը հստակ տարբերակում են դնում տիպիկ և ոչ տիպիկ սովորողների, ինչպես նաև նրանց պոտենցիալ ակադեմիական առաջադիմության միջև։ Նախմանը նաև պարզեց, որ հոդվածներից շատերը ցույց են տալիս նյարդաբազմազան ուսանողների ինքնավարության պակասը: Նրանք քիչ ազդեցություն ունեին ակադեմիական ընտրությունների և դասարանի կառավարման հարցում։

## Աշխատավայրում
Նյարդաբազմազան անհատները ենթարկվում են կողմնակալության՝ աշխատանքի դիմելիս և հարցազրույցների ժամանակ։ Մասնավորապես, նյարդաբազմազան անհատները կարող են ունենալ իրենց սոցիալական ներգրավվածության ոճը՝ համեմատած նեյրոտիպիկ անհատների հետ, ինչը կարող է ազդել նրանց աշխատանք ստանալու ունակության վրա: Նյարդաբազմազանության (հատկապես աուտիստիկ անհատների) դեմ ուղղված խարանները և սոցիալական իրավիճակներում ճանաչողական խնդիրների առկայությունը կարող են խոչընդոտել անհատի՝ ավանդական աշխատանքային հարցազրույցում լավ հանդես գալու ունակությանը: Որոշ կազմակերպություններ, որոնցից է«Սփեսալիստերն»֊ը, նպատակ ունեն աշխատուժում օգտագործել նյարդաբազմազան աշխատակիցների հատուկ հմտությունները, ինչպիսիք են օրինաչափությունների ճանաչումը, շեղումների հայտնաբերումը, մանրամասներին ուշադրությունը, վերլուծական մտածողությունը և ընդլայնված կենտրոնացումը, ինչպես նաև կրթել ընկերություններին՝ նյարդաբազմազան աշխատակիցներին աջակցելու վերաբերյալ:

Համակարգված վերանայման մեջ, որը դիսլեքսիան համարում էր «նյարդաբազմազանության արտահայտություն», առաջարկվում էր, որ նյարդաբազմազանությունը դեռևս տարածված հասկացություն չէ աշխատավայրում, ինչի պատճառով սոցիալական հարաբերություններից և աշխատանքային հարմարություններից աջակցությունը շատ փոքր է: Ավելին, ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության համախտանիշ ունեցող մեծահասակների համար նախատեսված դեղաբանական և համակցված դեղաբանական/հոգեսոցիալական միջամտությունների վրա կենտրոնացած մեկ այլ համակարգված վերանայում ցույց տվեց, որ աշխատավայրում միջամտության վերաբերյալ քիչ ուսումնասիրություններ կան, և այնտեղ առաջարկվեց, որ անհրաժեշտ է լրացուցիչ հետազոտություններ անցկացնել՝ աշխատավայրում նյարդաբազմազան աշխատակիցներին լավագույնս աջակցելու եղանակը պարզելու համար:

COVID-19 համավարակի ընթացքում անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նյարդաբազմազան անհատների համար բարենպաստ է հեռավար աշխատանքը, քանի որ այն թույլ կտա նրանց զբաղվել իրենց հետաքրքրություններով, բայց սոցիալական ներգրավվածությունը դեռևս անհրաժեշտ է արտադրողականության և արդյունավետության համար։ Մեկ այլ ուսումնասիրություն հաստատեց այս արդյունքները և ընդգծեց աշխատանքային և սոցիալական պայմանների վերաձևակերպման անհրաժեշտությունը՝ աուտիզմ ունեցող անձանց համար ավելի ներառական լինելու համար։

## Սոցիալական ցանցերում
Նյարդաբազմազանության շարժման ներկայացվածության աճը լրատվամիջոցներում տեղի ունեցավ մեդիա հարթակների տեխնոլոգիական փոփոխությունների հետ մեկտեղ։ Տարբեր սոցիալական ցանցերում տեքստային տարբերակների ավելացումը թույլ է տալիս հաշմանդամություն ունեցող օգտատերերին շփվել, վայելել և կիսվել ավելի մատչելի կերպով։ Սոցիալական ցանցերը կրկնակի օգուտ ունեն նյարդաբազմազան համայնքի համար. նրանք կարող են նպաստել իրազեկվածության տարածմանը և նյարդաբազմազանության շարժման առաջամարտիկ դառնալուն, ինչպես նաև կարող է թույլ տալ համայնքների անդամներին կապ հաստատել միմյանց հետ։

### Սոցիալական մեդիան որպես հարթակ
Մեդիա հարթակները թույլ են տալիս կապ հաստատել նմանատիպ ծագում ունեցող անհատների հետ՝ միմյանց հետ աջակցության համայնք գտնելու համար։ Առցանց կապերը թույլ են տալիս օգտատերերին որոշել իրենց հարմարավետության մակարդակը փոխազդեցություններում, տալով նրանց ուրիշների հետ հարաբերություններում վերահսկողություն։ Նյարդաբազմազան համայնքի համար սոցիալական մեդիան արժեքավոր գործիք է հարաբերություններ կառուցելու համար, հատկապես նրանց համար, ովքեր սոցիալական իրավիճակները դժվար են համարում: Նյարդաբազմազան օգտատերերին կապելով՝ մեդիա հարթակները ապահովում են «անվտանգ տարածքներ», որոնք օգտակար են հարաբերություններ ձևավորելու համար։ Որոշ մեդիա մշակողներ ստեղծել են հարթակներ, ինչպիսին է Blossom-ը, որոնք նախագծված են՝ հատուկ նյարդաբազմազան օգտատերերին և նրանց ընտանիքներին կապելու համար։

### Սոցիալական մեդիան որպես շարժիչ ուժ
Սոցիալական մեդիան նաև թույլ է տալիս օգտատերերին տարածել նյարդաբազմազանության շարժման մասին իրազեկվածությունը։ Հոգեկան խանգարումների մասին իրազեկվածության բարձրացումը, ըստ հետազոտության, մեծացնում է փաստային տեղեկատվության տարածման ծավալը։ Սոցիալական ցանցերի միջոցով տեղեկատվության տարածումը կարող է օգնել նյարդաբազմազանության շարժմանը՝ հանրությանը կրթելու հաշմանդամությունների, ինչպիսին է աուտիզմը, ըմբռնման և ապատեղեկատվության վերացման հարցում: Նյարդաբազմազան կյանքի մասին անմիջական տեսանկյունից կիսելով՝ սոցիալական մեդիան կարող է կրթել հանրությանը և վերացնել որոշակի վիճակների նախապաշարմունքները։ Այնուամենայնիվ, նյարդաբազմազանության բացասական պատկերումները կարող են խոչընդոտող ազդեցություն ունենալ համայնքի անդամների վրա։

Սոցիալական ցանցերի միջոցով ավելի բարձր իրազեկվածությունն ու ընդունվածությունը կարող են մարդկանց դրդել ինքնաճանաչման՝ որպես նյարդաբազմազան։ Ընդհանուր առմամբ, հոգեբուժության մեջ ինքնախտորոշումը հակացուցվում է, քանի որ համարվում է, որ այն ավելի հաճախ է սխալ, քան մասնագիտական գնահատականը, և քանի որ որոշ մարդիկ ասում են, որ այն մարտահրավերները պարզունակացնում է՝ վերածելով նորաձև պիտակների: Իսկ Ռոբերտ Չապմանը կասկածի տակ է դնում աուտիզմի մասնագիտական գնահատականների հուսալիությունը, քանի որ դրանք հաճախ անտեսում են այն անհատների խնդիրները, ովքեր սպիտակամորթ ցիսգենդեր տղա երեխաներ չեն, և նշում է, որ ինքնաճանաչումը արվում է ոչ թե նորաձևության համար, այլ որովհետև այն օգնում է հասկանալ սեփական ուժեղ կողմերն ու դժվարությունները: Սյու Ֆլետչեր-Վաթսոնը պնդում է, որ, քանի որ աուտիզմը չպետք է դասակարգվի՝ որպես խանգարում, և ախտորոշմանը չպետք է հաջորդի որևէ բուժում, աուտիստիկ անհատները պետք է ունենան հնարավորություն՝ ինքնաճանաչվելու որպես այդպիսին, ինչը նրանց ազատում է բժշկական մասնագետների իշխանությունից՝ աուտիզմը սահմանելու և աուտիստիկ համայնքին պատկանելու հարցում: Հետազոտողների մի խումբ ստեղծել է աուտիզմով մարդկանց համար նախնական ինքնազեկուցման հարցաթերթիկ։

### Մեդիայի ոլորտում առկա մարտահրավերները
Թեև սոցիալական ցանցերի հարթակների շնոտհիվ նյարդաբազմազան համայնքի ներկայացվածությունն աճել է, այդ օգտատերերին հաճախ քննադատության են ենթարկում և սխալ են հասկանում։ Սոցիալական մեդիան ամբողջությամբ չի վերացրել այն սոցիալական խոչընդոտները, որոնք սահմանափակում են նյարդաբազմազան մարդկանց ներառումը։ Ոմանք հայտնել են, որ ստիպված են եղել համապատասխանել իրենց հաշմանդամության վերաբերյալ տարածված տեսակետին՝ որպես «իսկական» օգտատերեր դիտարկվելու համար, ինչն անուղղակիորեն դժվարացրել է նյարդաբազմազան օգտատերերի համար հարթակներ զարգացնելը։ Ոչ հաշմանդամ օգտատերերի կողմից կարծրատիպերի հիման վրա նյարդաբազմազան անձանց ինքնության ճշտության գնահատումը խորհրդանշում է այն, որ նյարդաբազմազանության շարժումն իր՝ ներառության նպատակին չի հասել։

## Կլինիկական միջավայր
### Բժշկություն և առողջապահություն
Բժշկական և առողջապահական մասնագետները սկսել են ընդունել աշխատակիցների շրջանում նյարդաբազմազանության առկայությունը։ Մասնավորապես, ստեղծվում են խմբեր, որոնք կենտրոնացած են նյարդաբազմազան բժշկական և առողջապահական մասնագետների շրջանում պաշտպանության և աջակցության վրա, ինչպիսին է բժիշկ Մերի Դոհերտիի կողմից ստեղծված «Աուտիստ բժիշկների միջազգային կազմակերպությունը»: Մեկ այլ մոտեցում է 5 րոպեանոց ամփոփիչ տեսանյութի տեղադրումը ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության խանգարում ունեցող բժիշկների և բժշկական ոլորտի ուսանողների համար: Այն տեսանյութ է, որը բաղկացած է 5 րոպեանոց ամփոփումից, որում հետաքրքիր խոսնակը ներկայացնում է ՈՒԴՀՀ վերաբերյալ գիտական հոդվածից վերցված համապատասխան տեղեկատվությունը՝ օգտագործելով տեսակոնֆերանսի տեխնոլոգիայի միջոցով տարածված կարճ PowerPoint սահիկաշար։ Հետազոտողները նշում են, որ բժշկական ոլորտի ուսանողներին և ՈւԴՀՀ ունեցող բժիշկներին օգնելու համար գիտական հոդվածներից համապատասխան տեղեկատվություն ձեռք բերելու համար այս կրթական գործիքը կարող է օգնել լուծել նրանց անուշադրության, իմպուլսիվության կամ հիպերակտիվության խնդիրները և բարելավել նրանց քննադատական գնահատման հմտությունների զարգացումը՝ առողջապահության ոլորտում աշխատելիս:

Նմանապես, առողջապահական համակարգերի համար կարող է օգտակար լինել նյարդաբազմազան անհատների վարձումը՝ հիվանդների խնամքի հարցում եզակի տեսանկյուն ստանալու համար։ Որոշ առողջապահության մասնագետներ համաձայն են, որ նյարդաբազմազան անհատներին հիվանդների խորհրդատվական խմբերին միանալու հրավիրելը կամ նրանց որպես անձնակազմ վարձելը կարևոր քայլեր են աշխատուժի ընդունման և ինտեգրման ուղղությամբ: Նյարդաբազմազան մարդկանց եզակի ուժեղ կողմերը կարող են կենսական նշանակություն ունենալ առողջապահական համակարգը նորարարելու և բարելավելու ջանքերի համար: Այս ուղղությամբ մղվող ջանքերից մեկը Սթենֆորդի նյարդաբազմազանության նախագիծն է, որի նպատակներից մեկն է բացահայտել նյարդաբազմազան անհատների ուժեղ կողմերը և օգտագործել դրանք՝ իրենց հասարակության նորարարությունն ու արտադրողականությունը բարձրացնելու համար, օրինակ՝ առողջապահության և բժշկության ոլորտում աշխատելով։

Նյարդաբազմազանությունը նաև վերջերս ուսումնասիրվել է՝ որպես Մեծ Բրիտանիայի նյարդազարգացման կլինիկաներում աշխատանքի նոր եղանակ։ Անգլիայի Պորտսմութ քաղաքի հետազոտողների մի խումբ մշակել է նեյրոդիվերգենտ անհատներին օգնելու մոտեցում, որը հայտնի է որպես Պորտսմութի դաշինքի նեյրոբազմազանության մոտեցում կամ PANDA (Portsmouth Alliance Neurodiversity Approach): Այս մոտեցումը կարող է օգնել բժշկական և առողջապահական մասնագետներին նպաստել նյարդաբազմազան համարվող երեխաների հասկացողությանը, հաղորդակցությանը և վաղ աջակցությանը։

### Թերապիա
Վերջին տարիներին ուշադրության կենտրոնում են եղել նյարդաբազմազանությունը և դրա դերը թերապևտիկ միջավայրում։ Շատ թերապևտներ և հոգեկան առողջության մասնագետներ առաջ են քաշել ավելի ներառական հոգեթերապևտիկ շրջանակներ, որոնք հարմար են նյարդաբազմազան անհատների համար։ Մեկ օրինակ է նեյրոբազմազանության վրա հիմնված թերապիան, որը դիսֆունկցիան վերաձևակերպում է որպես հասարակական փոխկապակցվածություն, այլ ոչ թե խիստ անհատական ​​թերություն, պաշտպանելով նեյրոբազմազանության համայնքի ընդունումը և հպարտությունը, և խրախուսելով թերապևտներին համեստ լինել նեյրոբազմազան անհատների վերաբերյալ իրենց գիտելիքների և կրթության մեջ։ Նմանապես, նյարդաբազմազանությունը հաստատող թերապիան աջակցում է նյարդաբազմազան անձանց տարբերություններին՝ որպես վերացման ենթակա մի բան դիտարկելու փոխարեն, և առաջարկում է դժվարություններ ունեցող անհատներին աջակցելու եղանակներ՝ միևնույն ժամանակ գնահատելով նրանց կարիքներն ու ուժեղ կողմերը

Նյարդաբազմազան համայնքի համար նույնպես ուսումնասիրվում են թերապևտիկ ծրագրեր և միջամտություններ։ Նյարդաբազմազան անհատներին՝ իրենց կյանքում նպատակներին հասնելուն օգնող ինքնորոշման ծրագրերը հաջողակ են եղել, և նյարդաբազմազան մասնակիցներն այդպիսի ծրագրերը համարել են «համապատասխան, ընդունելի և իրագործելի»: Ուսումնասիրվում են նաև նյարդաբազմազան անհատների մոտ ընկալողական որոշումների կայացման գործընթացը հասկանալու տարբեր մոտեցումներ (օրինակ՝ աչքերի հետևում, երկայնական տվյալներ, հաշվողական մոդելավորում), ինչպես նաև դրա հնարավոր հետևանքները՝ նյարդաբազմազան մարդկանց հետ թերապևտիկ միջավայրում աշխատելիս:

Բացի նյարդաբազմազանության պաշտպանների կողմից հաստատական թերապիաների աջակցությունից, մտահոգություններ են առաջացել որոշակի մոտեցումների, ինչպիսին է կիրառական վարքային վերլուծությունը, դերի վերաբերյալ։ Նյարդաբազմազան անհատներն ու ակտիվիստները հաճախ ընդգծում են, որ այս միջամտությունները նպատակ ունեն հասարակության սպասումներին համապատասխանություն պարտադրել, ոչ թե միջամտություն ստացող անձի կարիքները բավարարել։ Թեև ԿՎՎ֊ի դերի վերաբերյալ շատ հետազոտություններ, կարծես թե, հաստատում են դրա արդյունավետությունը ճանաչողական և վարքային արդյունքների մեջ, Սանդբանկի և այլոց կողմից անցկացված մետա-վերլուծությունը կասկածի տակ է դնում ապացույցները: Բացի այդ, կան մտահոգություններ՝ հոգեկան առողջության վրա երկարաժամկետ ազդեցության վերաբերյալ։ Նյարդաբազմազան համայնքի կողմնակիցներից բացի, որոշ վարքային վերլուծաբաններ սկսել են վերանայել այս թերապիաների դերը՝ նյարդաբազմազանության համակարգի համատեքստում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հաշմանդամության իրավունքներ
Կատեգորիա:Հոգեկան առողջություն
Կատեգորիա:Սոցիոլոգիայի տերմինաբանություն