Հանկոյի պաշտպանություն

thumb|right|300px|2016 թվականի ռուսական փոստային բացիկ՝ ''«Путь к Победе''» շարքից, նվիրված Հանկոյի պաշտպանությանը
**Հանկոյի պաշտպանություն**, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մաս, Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Հանկոյի խորհրդային ռազմածովային բազայի պաշտպանությունը։ Այն տևել է 164 օր՝ 1941 թվականի հունիսի 22-ից մինչև դեկտեմբերի 2-ը։

1941 թվականի հունիսի 22-ից, երբ Գերմանիան սկսեց «Բարբարոսա» ռազմագործողությունը, գերմանական օդուժը և ռազմածովային ուժերը հարձակվեցին Հանկո թերակղզու խորհրդային ռազմածովային բազայի վրա, որը պաշտպանում էին Կարմիր բանակի մարտական ​​ստորաբաժանումները: 1941 թվականի հունիսի 25-ին խորհրդա-ֆիննական պատերազմի սկսվելուց հետո Ֆինլանդիայի զորքերը միացան Կարմիր բանակի դեմ պայքարին։

## Նախորդ իրադարձություններ
thumb|ԽՍՀՄ-ի կողմից Ֆինլանդիայից վարձակալած տարածք, 12 մարտի, 1940
1940 թվականի մարտի 12-ին Ֆինլանդիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև կնքվեց Մոսկվայի խաղաղության պայմանագիրը, որով ավարտվեց 1939-1940 թվականների խորհրդային-ֆիննական պատերազմը։ Այս պայմանագրի պայմաններից մեկի համաձայն՝ ԽՍՀՄ-ը վարձակալություն է ստացել Հանկո (Գանգուտ) թերակղզու մի մասը, ներառյալ Հանկո քաղաքը և նրա նավահանգիստը և շուրջը գտնվող ծովային տարածքը՝ 5 մղոն շառավղով դեպի հարավ և արևելք, և 3 մղոն հյուսիս և արևմուտք, և նրան հարակից մի շարք կղզիներ՝ 30 տարի ժամկետով, ռազմածովային բազայի ստեղծման համար, որն ունակ կլիներ պաշտպանելՖիննական ծոցի մուտքը և Լենինգրադը։ Ռազմածովային բազան պաշտպանելու համար Խորհրդային Միությանը իրավունք է տրվել իր հաշվին այնտեղ պահել անհրաժեշտ թվով ցամաքային և օդային ուժեր։

Հանկոյի բնակիչներին 10 օր ժամանակ է տրվել քաղաքը լքելու համար։

1940 թվականի ապրիլի 2-ին նավերի առաջին շարասյունը բեռներով, հրետանային տեխնիկայով և այլ գույքով Լենինգրադից մեկնեց Հանկո։ Քաղաք են ժամանել 28000 խորհրդային քաղաքացիներ, որոնցից 5000-ը քաղաքացիական անձինք են.։

1940 թվականի հունիսի 20-ին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի պաշտպանության կոմիտեն հաստատեց «Բալթյան նավատորմի կազմակերպման և Ֆինլանդիայի ծոցի արևմտյան շրջանների պաշտպանության ամրապնդմանն ուղղված միջոցառումների հաստատման մասին» որոշումը և նախանշեց միջոցներ «Հանկո թերակղզում հակաօդային պաշտպանության կազմակերպություն ստեղծելու և հարավային Սաարեմաա, Հիյումաա կղզիների ափամերձ շրջանների և Իրբենյան նեղուցի պաշտպանության կազմակերպություն ստեղծելու մասին»:

Հուլիսի 28-ին ԽՍՀՄ նավատորմի գլխավոր ռազմական խորհուրդը վերանայեց և հաստատեց Բալթյան և Հանկոյի պաշտպանության պլանը, որը մշակվել էր Ի. Ի. Գրենի[3] հանձնաժողովի կողմից և հաստատեց Հանկոյի ռազմածովային բազայի ռազմական շինարարական աշխատանքների պլանը: Այն իրականացնելու համար ստեղծվեց երրորդ հատուկ շինարարական բաժինը (ղեկավար՝ Գ.Ս. Դուբովսկի)։

Կարճ ժամանակում խորհրդային զինուժը ամրացրեց Հանկոնիեմիի վարձակալած տարածքը։

Սահմանից այն կողմ՝ Լապպոհյա գյուղի հետևում, ֆին զինվորները կառուցեցին իրենց պաշտպանական գիծը։ Հարպարսկոգի այս գծի () (40 կիլոմետր ճակատի երկայնքով, 12 կիլոմետր խորություն – 4 պաշտպանական գիծ և մի շարք առանձին ամրացված դիրքեր) նպատակն էր կանխել խորհրդային զորքերի բեկումը դեպի Տուրկու, Հելսինկի և Տամպերե։

1941 թվականի հունիսի սկզբին ռազմածովային բազայի վիճակը ստուգվել է Լենինգրադի ռազմական օկրուգի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Մ. Մ. Պոպովի, շրջանի շտաբի պետ, գեներալ-մայոր Դ. Նիկիշևի և Բալթյան նավատորմի հրամանատար Տրիբուցի և Ն.Վ.Մալիշևի կողմից։ Ժամանածները ստուգեցին երկարաժամկետ պաշտպանական կետերի, ափամերձ մարտկոցի կառուցումը Հեստե-Բուսե կղզում և մի շարք այլ օբյեկտներ։

## Ուժերի հարաբերակցություն
### ԽՍՀՄ
Պատերազմի սկզբում Հանկո բազայի դիմաց (բազայի կայազորի հրամանատար, գեներալ-մայոր (1941 թ. սեպտեմբերի 16-ից՝ առափնյա ծառայության գեներալ-լեյտենանտ) Ս. Ի. Կաբանով, զինվորական կոմիսար, բրիգադի կոմիսար Ա․ Ռասկին) հանձնարարված էր պաշտպանել և հետ մղել թշնամու հարձակումները՝ ապահովելու համար Բալթյան նավատորմի ազատ գործունեությունը այս տարածքում:
Ծովային և օդային գրոհը հետ մղելու համար բազայի տարածքը բաժանվել է երկու մարտական ​​շրջանների, որոնք վերահսկվում են ցամաքային զորքերի մանևրելի խմբերի կողմից։ Բազայի ցամաքային պաշտպանությունը բաղկացած էր վարձակալված գոտու սահմանին պատնեշների համակարգից, երկու հագեցած պաշտպանական գծերից և հենց Հանկո քաղաքի ուղիղ պաշտպանության երկու գծերից, որոնցից մեկը նայում էր դեպի ծովը և իրականում հակադեսանտային պաշտպանության գիծ էր:

Բազային տարածքի չափը բացառում էր ամբողջ պաշտպանական համակարգի համար բավարար խորության հասնելու հնարավորությունը, սակայն թույլ էր տալիս ստեղծել զգալի պաշտպանական խտություն։ Բազայի ընդհանուր կայազորային հզորությունը կազմում էր 25300 մարդ, իսկ Հանկոյում կար նաև մոտ 4500 խորհրդային խաղաղ բնակիչ։

Պատերազմի սկզբում թերակղզում էր 8-րդ հրաձգային բրիգադը, գնդապետ Նիկոլայ Սիմոնյակի հրամանատարությամբ՝ 270-րդ (գնդապետ Ն. Դ. Սոկոլով) և 335-րդ (փոխգնդապետ Ն. Ս. Նիկոնորով) հրաձգային գնդերը՝ 2700-ական 6-ական 3-րդ վարչակարգի 3-րդ մարտիկների (յուրաքանչյուրը 6-ական 3-ական մարտիկների) հրաձգային գնդերը։ 297-րդ տանկային գումարտակ (33 Տ-26 տանկ և 11 տանկետ), 204-րդ զենիթային հրետանային դիվիզիա, ինժեներական գումարտակ, կապի գումարտակ։ Առափնյա պաշտպանության հատվածն ուներ 2 երկաթուղային հրետանային մարտկոց (3 գերծանր *TM-3-12* 305 մմ տրամաչափի հրազեն և 4 ծանր *TM-1-180* 180 մմ տրամաչափի հրազեն), 10 անշարժ մարտկոց (պատերազմի սկզբից հետո դրանց թիվը հասավ 15, 31 մմ տրամաչափի 1-ից մինչև 15 մմ) և օժանդակ նավակներ։ Բազայի հակաօդային պաշտպանությունն իրականացրել է ՀՕՊ հատվածը՝ 3 ՀՕՊ հրետանային դիվիզիա (12 76 մմ մարտկոց, որում ներառված էր 48 հրացան), 2 ՀՕՊ գնդացիր (26 գնդացիր), 2 լուսարձակող վաշտեր։

Բացի այդ, Հանկոյում կային շինարարական ստորաբաժանումներ՝ 4 շինարարական գումարտակ, 1 ինժեներական գումարտակ, 1 ճանապարհանորոգման գումարտակ, 1 ինժեներական գումարտակ, 1 առանձին շինարարական ընկերություն, առանձին օպերատիվ և վերանորոգման երկաթուղային գումարտակ։ Կային զգալի թվով փոքր ստորաբաժանումներ՝ Բալթյան սահմանային շրջանի ՆԿՎԴ-ի 8-րդ սահմանապահ ջոկատը, ռազմածովային սահմանային ջոկատը (4 «փոքր որսորդական» նավակ), 81-րդ առանձին հիդրոինքնաթիռային ջոկատը (9 МБР-2 հիդրոինքնաթիռ, 3 քարշակ-նավեր), հրամանատարական գրասենյակ, առանձին ռազմային վաշտ, ենթակա երկաթուղային գումարտակ, 2 հոսպիտալ։

Նավատորմի ռազմաօդային ուժերի 13-րդ կործանիչ ավիացիոն գունդը տեղակայված էր բազայում, բայց պատերազմի սկզբում, փաստորեն, կար միայն մեկ օդային էսկադրիլիա (11 I-153 և I-15 ինքնաթիռ) Լ. Գ. Բելոուսովի հրամանատարությամբ: Բազան անմիջականորեն ենթակա էր երեք ՄՕ-4 պարեկային նավակների և մի քանի փոքր օժանդակ նավակների։ Ռազմածովային ուժերից Բալթյան նավատորմի 1 տորպեդա բրիգադը հիմնված էր Հանկոյում (փաստորեն հունիսի 22-ին կար ընդամենը 14 տորպեդային նավ) և սուզանավային բրիգադի դիվիզիան (4 միավոր)։

### Ֆինլանդիա և Գերմանիա
Բարբարոսայի պլանի համաձայն՝ գերմանական հրամանատարության կողմից ծրագրվում էր Հանկոյի գրավումը որպես առաջնահերթ հատուկ առաջադրանք, որը վստահված էր Ֆինլանդիայի ցամաքային զորքերին։ Այն իրականացնելու համար ստեղծվել է Հանկոյի հարվածային խումբը։ Սկզբում այն ​​բաղկացած էր 13-րդ բրիգադից և 4-րդ առափնյա բրիգադից, ավելի ուշ 13-րդ բրիգադը փոխարինվեց ֆիննական 17-րդ հետևակային դիվիզիայով ուժեղացումներով (հետևակ գումարտակ, ինժեներական վաշտ, սկուտերային վաշտ) և ուժեղ հրետանային խումբ (31 հրետանային մարտկոց) մինչև 305 մմ տրամաչափի հրացաններով (ընդհանուր 268 հրետանային և հակատանկային զենքեր): Խմբի հրամանատար նշանակվեց գնդապետ Աարնե Սնելմանը։ Հարվածային խմբի թիվը 1941 թվականի հունիսի 25-ին կազմում էր 18066 մարդ, իսկ 1941 թվականի հուլիսի 5-ին՝ 22285 մարդ։ Հարվածային խմբից բացի Հանկոյի պաշարմանը մասնակցել են Ֆինլանդիայի 10-րդ հետևակային գունդը, հրետանային և ռազմաօդային ուժերի ստորաբաժանումները, ռազմածովային ուժերը (նրանց թիվը չի հաստատվել)։ Սկզբում գերմանական 163-րդ հետևակային դիվիզիան, որը Ֆինլանդիա սկսեց ժամանել Նորվեգիայից 1941 թվականի հունիսի վերջին, նույնպես նպատակ ուներ գրոհել բազան։ Բայց Կարելիայում Կարմիր բանակի համառ պաշտպանության շնորհիվ այս դիվիզիան տեղափոխվեց այնտեղ։

Ֆիննական ավիացիան, որը պատերազմի սկզբում հաշվում էր ընդամենը 500 ինքնաթիռ, էական վտանգ չէր ներկայացնում, սակայն մեծ թվով օդանավերը հնարավորություն էին ստեղծում *Luftwaffe*-ի զգալի ուժեր տեղափոխելու տարածք։ Ափից ոչ հեռու կարողացել են գործել ֆիննական հրացաններն ու մոտորանավակները։ Բացի այդ, պատերազմի սկզբին Ֆինլանդիայի նավահանգիստներ էին ժամանել Կրիգսմարինեի ( — ռազմածովային նավատորմ) բավականին զգալի ուժեր՝ 6 ականակիր, 20 ականակիր, 10 պարեկային նավ, 12 տորպեդո նավ։ Ըստ բազայի գրավման ծրագրի՝ հիմնական շեշտը դրվել է անակնկալ հարձակման և ցամաքային արագ գրոհի վրա։

## Ռազմական գործողություններ
### Պատերազմի առաջին օրեր
thumb|Ֆին զինվորները հարձակվում են խորհրդային պաշտպանական գծի վրա Հանկո բազայում
1941 թվականի հունիսի 22-ին Գերմանիան հարձակվեց ԽՍՀՄ-ի վրա, և սկսվեց Բարբարոսայի պլանի իրականացումը։ Նույն օրը Իտալիան և Ռումինիան պատերազմ հայտարարեցին ԽՍՀՄ-ին, հունիսի 23-ին՝ Սլովակիան, հունիսի 25-ին՝ Ֆինլանդիան։

Բալթիկ ծովում գերմանական հրամանատարությունը մոտ 100 նավ հատկացրեց «Հյուսիս» բանակային խմբի և Խորհրդային Բալթյան նավատորմի դեմ գործողություններին աջակցելու համար, այդ թվում՝ 28 տորպեդային նավակ, 10 ականակիր, 5 սուզանավ, պարեկային նավեր:
[thumb|220px|left|Երկաթուղային ''TM-3-12'' հրետանային ստորաբաժանումը, որը մասնակցել է Հանկոյի պաշտպանությանը ([Սանկտ Պետերբուրգ, Երկաթուղային տեխնիկայի թանգարան)]]

Հանկոյում իրադարձությունները սկսեցին զարգանալ Բարբարոսայի մեկնարկից անմիջապես հետո: Հունիսի 21-ի երեկոյան Հանկոյում ազդանշան է ստացվել ԽՍՀՄ նավատորմի ժողովրդական կոմիսար Ն.Կուզնեցովից։ Հունիսի 22-25-ը, մինչ Ֆինլանդիայի պատերազմի մեջ մտնելը, Գերմանիան ռազմական գործողություններ իրականացրեց Հանկոյի դեմ։ Նրա ռազմաօդային ուժերը ռմբակոծել են Հանկոյին արդեն հունիսի 22-ի երեկոյան ժամը 22:30-ին (գրոհին մասնակցել է 20 ինքնաթիռ) և հունիսի 23-ի ցերեկը (30 ինքնաթիռ), մինչդեռ ֆինները միայն կողքից հետևում էին, թե ինչ է կատարվում։ Գերմանական ռազմածովային ուժերը նմանապես ակտիվ էին Հանկոյի շուրջ Ֆինլանդիայի, այսպես կոչված, «եռօրյա չեզոքության» ժամանակաշրջանում (հունիսի 22-25): Գերմանական տորպեդային նավակների երկու ջոկատներն էլ ամեն գիշեր պտտվում էին Ֆիննական ծոցի ջրերում՝ ամբողջովին անտեսելով Ֆինլանդիայի դիվանագիտական ​​դիրքորոշումը:

Այս օրերի ընթացքում Լենինգրադ է տարհանվել գրեթե ողջ քաղաքացիական բնակչությունը (տուրբոէլեկտրական «Իոսիֆ Ստալին» նավը տարել է 2500 մարդ, մեկ ջոկատ լողացող արհեստանոցից, 3 տրանսպորտ, ջրագրական նավ և երկու քարշակ՝ ևս 2000 քաղաքացի)։ Նավատորմի բոլոր հարվածային ուժերը՝ սուզանավերը և տորպեդային նավակները, նույնպես հետ են կանչվել Կրոնշտադտ, ինչը Հանկոյին անմիջապես զրկել է ռազմածովային բազայի իր մարտական ​​արժեքից։ Հենակետից դուրս բերվեցին նաև մի շարք փոքր շինարարական ստորաբաժանումներ, որոնց փոխարեն կայազորն ամրացվեց Էստոնիայից ժամանած առանձին գնդացրային վաշտով և շինարարական գումարտակով. Ժամանել է 500 համալրում, իսկ Հանկոյի քաղաքացիական բնակչությունից 300 մարդ զորակոչվել է բանակ։ Բազայի պաշտպանությունն ուժեղացնելու համար ստեղծվել է երկու մարտական ​​գոտի, ականապատվել։ Ընդհանուր առմամբ, բազայի նավակներով և օժանդակ նավերով 367 ական է դրվել։ Միաժամանակ պարեկության մեջ գտնվող «փոքր որսորդական» նավակները հակասուզանավային պաշտպանություն են իրականացրել դեպի Հանկոյի մատույցներ ուղիներում։ Տարբեր ենթակայությամբ բոլոր զորամասերը ենթարկվել են ռազմածովային բազայի հրամանատարին, իսկ սահմանային ստորաբաժանումները ընդգրկվել են անմիջապես ռազմածովային բազայում։

Հունիսի 25-ի օրը սկսվեց խորհրդային ավիացիայի օդային հարձակումներով Ֆինլանդիայի օդանավակայանների վրա, իսկ Հանկոյի շրջանում հրետանային մենամարտ սկսվեց: Սա վկայում էր այն մասին, որ ռազմական գործողությունները տարածվել են Ֆինլանդիայի տարածքում։ Ժամը 22:45-ին գեներալ-լեյտենանտ Էրիկ Հենրիխսը հեռախոսով բանավոր հրաման է տվել գեներալ-գնդապետ Վալո Նիհտիլային.
«Գերագույն գլխավոր հրամանատարը թույլատրում է արձագանքել կրակին և հրետանային դիրքերի ոչնչացմանը, բայց չհատել սահմանը»։ Ֆինլանդիայում պատերազմը սկսվել է։ Երեկոյան Հանկոյի հրետանին կանխարգելիչ հարված է հասցրել նախկինում հայտնաբերված ֆիննական դիտորդական աշտարակներին և հայտնի ռազմական թիրախներին՝ ուղղակի հարվածով ոչնչացնելով ֆիննական ռազմածովային ականների պահեստը։ Ի պատասխան՝ սկսվել է ռազմածովային բազայի տարածքի և Հանկո քաղաքի զանգվածային հրետանային գնդակոծությունը։

Ռազմածովային հրամանատարությունը հրաման է տվել ապաստարանների զանգվածային կառուցման համար։ Բոլոր պաշտպանական կառույցները կառուցվել են ամբողջական պրոֆիլով, խորը և լավ պաշտպանված բլինդաժներով։ Բոլոր դիրքերը կապվել են կապի խրամատներով, ամրացվել փշալարերով, հակատանկային խրամատներով ու հակատանկային խոչընդոտներով, իրականացվել է զանգվածային արդյունահանում։ Ռազմածովային բազայի շտաբի նոր ստորգետնյա հրամանատարական կետ՝ կապի կենտրոնով, երկաթբետոնե և փայտից քարե ապաստարաններ բոլոր զորամասերի համար՝ օդափոխությամբ և ինքնավար լուսավորությամբ, 227 արկղեր, 129 փակ հրետանային դիրքեր, 74 հրամանատարական և դիտակետեր, 327 պատսպարներ անձնակազմի համար, 245 ավիացիոն ապարատներ, 245 ավիացիոն սարքավորումներ, 245 ավիացիոն ապարատներ։ Կառուցվել է 51 ստորգետնյա պահեստ, ստորգետնյա հիվանդանոց։ Այս տիտանական ջանքերի արդյունքում կայազորը զգալի կորուստներ չի կրել ֆիննական հրետանու կրակից, թեև ռազմածովային բազայի տարածքը լիովին տեսանելի էր Ֆինլանդիայի տարածքից և ենթարկվում էր ամենօրյա հրետանային գնդակոծությունների երեք ուղղություններից։

## Պաշտպանության առանձնահատկություններ
Պատերազմի նախօրեին Ֆինլանդիայի պաշտպանությունը զգալիորեն ամրապնդվեց, մինչդեռ խորհրդային ուժերը գործնականում մնացին նույն մակարդակի վրա: Ֆիննական զորքերի ամենամեծ թիվը եղել է 1941 թվականի հուլիսի սկզբին։ Այդ ժամանակ պաշտպանական գոտին բաժանված էր վեց հատվածի։ Երբ սպասվող խորհրդային ներխուժումը տեղի չունեցավ, Հանկոյից զորքերը սկսեցին տեղափոխվել այլ տարածքներ: 17-րդ դիվիզիան 1941 թվականի հուլիսի 17-ին տեղափոխվեց Հյուսիսային Պրիլադոժիե, որից հետո մնաց միայն 55-րդ դիվիզիան։ Նոր հրամանատարը Էյինո Կոսկիմեսն էր: Աշնան սկզբին Հանկոյին պաշարող ֆիննական զորքերի թիվը կրճատվել էր մինչև 12500 մարդ։

Հանկոյում գտնվող ֆիննական զորքերի խմբի առանձնահատուկ առանձնահատկությունը շվեդ կամավորներն էին: Նրանք այնքան շատ էին, որ օգոստոսի 10-ին նրանց համար գումարտակ կազմվեց։ Այն ստացել է *Svenska Frivilligbataljonen* (*SFB*) անվանումը, իսկ հրամանատարը եղել է Հանս Բերգենը։

Գրեթե ողջ ռազմական գործողության ընթացքում «Հանկո խումբը» նախատեսում էր գրավել Հանկոյի թերակղզին, սակայն Մաններհայմը այդպես էլ հրաման չտվեց։ Լապոժայում ֆինները, այնուամենայնիվ, հարձակվել են խորհրդային դիրքերի վրա (ըստ ֆիննական կողմի՝ նրանք ուժի մեջ հետախուզություն էին իրականացնում)։ Երկու կողմերն էլ անցան դիրքային պատերազմի։ Այն բաղկացած էր հիմնականում հրետանային մենամարտերից։ Բայց Հանկոյին հարող կղզիներում արյունալի մարտեր էին ընթանում։ Խորհրդային զինվորները հատկապես մասնագիտացած էին արշիպելագում մարտական ​​գործողություններում (վայրէջքներ), սովորաբար մեկ վաշտի ուժերով։ Ամենամեծ ճակատամարտը եղել է Բենգցկարի փարոսի համար, մյուս մարտերը եղել են Հորսում, Մորգոնլահտիում և Հաստոյում:

Բազայի պաշտպանությունը ստիպեց արդեն փոքր ֆիննական ռազմածովային ուժերին բաժանվել երկու մասի, քանի որ դա խոչընդոտում էր ֆինների ծովային հաղորդակցությանը Ֆինլանդիայի ծոցում:

Հանքոյի ռազմածովային բազան հակառակորդի կողմից ենթարկվում էր ամենօրյա հրետանային գնդակոծության (օրական նրա տարածքում պայթում էր 2000-6000 արկ)։ Բազայի հրետակոծությանը մասնակցել են նաև ֆիննական նավատորմի ամենամեծ նավերը՝ առափնյա պաշտպանության Väinämöinen և Ilmarinen մարտանավերը։ Բազան պարբերաբար ռմբակոծվում էր ֆիննական ինքնաթիռների կողմից։

Ռազմաբազայի գոյության առաջին իսկ պահից այն կառուցվել է զգալի ցամաքային ամրություններով՝ պոտենցիալ թշնամու տարածքում գտնվելու պատճառով։ Հանկոյի ռազմածովային բազայի տարածքի աշխարհագրական, նավիգացիոն և հիդրոգրաֆիական առանձնահատկությունները որոշեցին նրա պաշտպանության ձևերը, որոնք բնորոշ են կղզու դիրքին: Հնարավորության սահմաններում, ականապատ դաշտեր դնելով, սահմանափակվել են թշնամու նավերի մանևրները սայրուղիներում։ 18 կղզիների գրավումը զգալիորեն ամրապնդեց թերակղզու պաշտպանությունը։ Ցամաքային ուղիղ հարձակումների անհաջող փորձերը հակառակորդին ստիպեցին անցնել բազայի երկարաժամկետ պաշարման և կորցնել թևերից (այդ ժամանակ խորհրդային ծովայինների կողմից գրավված) հարձակվելու ունակությունը: Սեպտեմբերի 13-ին խորհրդային ականապատ դաշտում ֆիննական ափամերձ պաշտպանության *Ilmarinen* ռազմանավի պայթյունը և ոչնչացումը ստիպեցին ֆիններին հրաժարվել ծովից բազայի հրթիռակոծությունից:

Հանկոյի պաշտպանությանը նպաստել է թերակղզու օդանավակայանի պահպանումը։ Նույնիսկ ռազմածովային բազայի հրամանատարության տրամադրության տակ գտնվող կործանիչների և հետախուզական ինքնաթիռների համեմատաբար փոքր քանակությունը, մարտական ​​ավիացիոն աշխատանքների կազմակերպման և վերահսկման արդյունավետ համակարգի շնորհիվ, զգալիորեն նպաստեց ափամերձ հրետանային կրակի հաջողությանը, կղզիներում վայրէջքներին և թշնամու օդանավերի գրոհները հետ մղելուն: Հանքոյի պաշտպանության գործում կարևոր դեր է խաղացել բազայի ավիացիան։ Ծայրահեղ ծանր պայմաններում նա աջակցում էր զորքերի գործողություններին և զորքերի վայրէջքին, հետախուզություն անցկացրեց և հարձակվեց թշնամու նավերի, մարտկոցների և օդանավակայանների վրա: Մարտական ​​ավիացիոն գործողություններն իրականացվել են «օդում հերթապահություն» և «հերթապահություն օդանավակայանում» դիրքերից։ Որոշ օրերի օդաչուները օրական 8-9 մարտական ​​թռիչք են իրականացրել, սակայն կոնկրետ այդ պայմաններում նման բարձր լարվածությունն արդարացված էր, և գլխավոր խնդիրը՝ Հանկոյի նկատմամբ օդային գերակայություն ձեռք բերելը, կատարում էին նրա փոքր ավիացիոն ուժերը։ Հունիսի 22-ից օգոստոսի 28-ն ընկած ժամանակահատվածում բազայի ավիացիան ոչնչացրել է հակառակորդի 24 ինքնաթիռ՝ առանց հակառակորդի օդում կորուստների։ Մեկ ինքնաթիռ (I-153) և երկու օդաչու զոհվել են վթարների հետևանքով։ Կործանիչի օդաչուներ Ա.Կ. Անտոնենկոն (11 հաղթանակ, այդ թվում՝ 5 անձնական հաղթանակ), Պ.Ա. Բրինկոն (Հանկոյի նկատմամբ՝ 10 հաղթանակ, այդ թվում՝ 4 անձնական հաղթանակ), Գ.Դ. Ցոկոլաևը (Հանկոյի համար մղվող մարտերի ժամանակ՝ 2 անձնական և 4 խմբային հաղթանակ), Հատկապես հաջող կռվել է Ա․ Բայսուլթանովը (Հանկոյի համար մղվող մարտերի ժամանակ՝ 1 անձնական և 2 խմբային հաղթանակ)։ Նրանք բոլորն արժանացել են Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։

### Հուլիսին մարտեր ցամաքային ճակատում
Հուլիսի 1-ին բազան ցամաքային ճակատից ենթարկվեց իր առաջին հարձակմանը: Հզոր հրետանային հարձակման հետևանքով ուժեղացված հետախուզական ջոկատը (*Schutzkorps*-ի 2 վաշտ, շվեդական կամավորական գումարտակ) անցավ հարձակման և գրոհեց խորհրդային գումարտակների պաշտպանության հանգույցը Լապվիկ կայարանում՝ նպատակ ունենալով ճանապարհ մաքրել ֆիննական հարվածային ուժերի համար: Նրանց հաջողվեց թափանցել խորհրդային պաշտպանություն, սակայն 6-ժամյա մարտից և խորհրդային հրետանու հարվածից հետո հարձակվողները կորուստներով հետ շպրտվեցին իրենց սկզբնական դիրքերը։ Նույն օրը ֆիննական խումբը փորձեց գրավել Կրոկան կղզին (կայազոր՝ 22 մարտիկ), սակայն հետ մղվեց՝ կորցնելով 9 սպանված։

Հուլիսի 7-ի և հուլիսի 8-ի գիշերը ցամաքային ճակատում ֆինների կողմից ձեռնարկվեցին ևս երկու ուժեղ հարձակումներ։ Դրանց հետ մղելու հարցում վճռորոշ դեր խաղաց խորհրդային հզոր հրետանին։ Խորհրդային տվյալներով՝ հուլիսի 7-ի ճակատամարտում ֆիննական կորուստները կազմել են երկու հետևակային վաշտ։ Դրանից հետո ակտիվ ռազմական գործողությունները ցամաքային ճակատում դադարեցվեցին։ Լայնամասշտաբ մարտերի փոխարեն տեղի էին ունենում ամենօրյա հրետանային մենամարտեր և դիպուկահար մարտեր (խորհրդային ​​լավագույն դիպուկահարը՝ Կարմիր նավատորմի նավաստի Գրիգորի Միխայլովիչ Իսակովը, ոչնչացրեց թշնամու 118 զինվորի)։

## Պայքար կղզիների համար
Հուլիսի կեսերից մարտերի հիմնական ծանրությունը տեղափոխվեց բազայի հարակից բազմաթիվ կղզիներ: Հանկոյի պաշտպանական գոտին ընդլայնելու և Հանկոյին գնդակոծելու պայմանները վատացնելու նպատակով որոշվել է ծովային ուժերը դեսանտային ուժերով գրավել կարևորագույն կղզիները։ Դեսանտային գործողությունների համար նշանակվել է գումարտակ՝ կապիտան Բ.Մ.Գրանինի հրամանատարությամբ։ Սովորաբար վայրէջքներն իրականացնում էր մեկ վաշտ՝ օգտագործելով նավակներ, իսկ ավելի հազվադեպ՝ փրկանավակներ։ Գրավումից հետո կղզիներն անմիջապես ամրացվեցին, և բազայի անձնակազմից նրանց նշանակվեցին կայազորներ։ Ընդհանուր առմամբ, դեսանտային ուժերի կողմից գրավվել է 18 կղզի, այդ թվում՝

Հուլիսի 10-ի գիշերը զորքերը վայրէջք կատարեցին Հորստեն կղզիներում (որտեղ ֆինները ականանետային մարտկոց էին տեղադրել), Կուղոլմ և Ստերկերն կղզիներում։ Այս վայրէջքին հատկացվել է հինգ դասակ (մոտ 600 կործանիչ), 10-ից ավելի նավակ և բազայի գրեթե ողջ ավիացիան։ Առավոտյան բոլոր կղզիները մաքրվեցին թշնամուց, ֆինները կորցրեցին 21 սպանված և 23 գերի ընկած տղամարդ և գրավեցին 2 ականանետ և 3 ծանր գնդացիր։
* Հուլիսի 11-ից 14-ը գրավվել է Բողոլմ կղզին։
* Հուլիսի 15-ին գրավվել է Մորգոնլենդ կղզին, ոչնչացվել է հեռակառավարման կետը և կապի կենտրոնը, 6 գերի է վերցվել։
* Հուլիսի 18-ին 7 նավակից 160 հոգանոց դեսանտային ուժերը վայրէջք կատարեցին Հեստե, Լանգհոլմ, Գրիսլոմ և Վրախոլմ կղզիներում։ Ճակատամարտում սպանվել է 90 ֆինն, գերվել է 6 մարդ, առգրավվել է 2 ականանետ, 1 ծանր գնդացիր, բազմաթիվ հրետանային զենքեր։ Դեսանտային ուժերը տվել են 5 սպանված և 38 վիրավոր։
* Հուլիսի 26-ին Բենգցկար կղզին Բենգցկարի փարոսով գրավելու գործողություն է իրականացվել։ Գործարկվել է 30 կործանիչից բաղկացած դեսանտային ուժ։ Այնուամենայնիվ, մարտի վայր ժամանեցին շտապ կանչված ֆիննական ուժերը, ինչպես նաև երկու հրացանակիր նավակ, նավակներ և կործանիչներ: Հետագա ծովային ճակատամարտում ֆինները խորտակեցին մեկ նավ և վնասեցին երկրորդը: Միայն օդանավերի աջակցությամբ և մի քանի մարտկոցների կենտրոնացված կրակով հնարավոր եղավ վնասել մեկ հրացանակիր նավ և վայրէջք կատարել կղզու վրա: Բայց երբ նրանք հասան, ամբողջ խորհրդային դեսանտային ուժերն արդեն ոչնչացել էին։ Գործողությունը դադարեցվել է։ Ճակատամարտի ընթացքում կղզու տարածքում երկու ֆիննական ինքնաթիռ է խոցվել։
* Հուլիսի 30-ի գիշերը 150 հոգուց բաղկացած զորքը վայրէջք կատարեց Գունհոլմ կղզում՝ ոչնչացնելով նրա 140 հոգանոց կայազորը։ Դեսանտային ուժերը կորցրել են 5 սպանված և 14 վիրավոր։
* Օգոստոսի 4-ին և 5-ին Էլհոլմ և Ֆուրուշեր կղզիները գրավվեցին առանց կռվի։ Ֆիննական կայազորները փախուստի են դիմել, երբ նկատել են դեսանտային կայանի մոտենալը։
* Օգոստոսի 16-ին, հրետանային կրակի քողի տակ, ֆինները զորքեր իջեցրին Էլհոլմ կղզում (խորհրդային կայազորը բաղկացած էր 29 հոգուց, որոնցից միայն 5-ը ողջ մնաց մարտից հետո)։ Ճակատամարտի ընթացքում երկու կողմերն էլ տեղակայեցին նավակների, ինքնաթիռների և հրետանային մարտկոցների մեծ ուժեր։ Կռիվների միջոցով նրանց հաջողվել է կղզում տեղակայել 55 ուժեղացում։ Ճակատամարտը տարբեր հաջողությամբ շարունակվեց մինչև օգոստոսի 17-ի երեկո, երբ հնարավոր եղավ կղզում վայրէջք կատարել ևս մինչև 200 ուժեղացուցիչ։ Ֆիննական դեսանտային ուժերը փախուստի դիմեցին և մեծ կորուստներ կրեցին կղզուց զինվորներ տեղափոխող խորհրդային ​​ինքնաթիռների հարձակումներից նավակների և հրթիռների վրա: Ընդհանուր առմամբ, մինչև 200 ֆինն զինվոր սպանվել կամ զոհվել է ծովում։ Խորհրդային կորուստներ՝ 36 զոհ, 82 վիրավոր։
* Սեպտեմբերի 3-ի գիշերը ֆինները զորքեր իջեցրին Գունհոլմ կղզում (63 հոգուց բաղկացած կայազոր)։ Երբ փորձում էին հրաձգային դասակը վայրէջք կատարել երկու նավակների վրա՝ որպես ամրացում, երկու նավերն էլ խորտակվեցին ֆիննական հրետանու կրակից, և նավակների բոլոր զինվորներն ու անձնակազմերը զոհվեցին։ Նոր ուժերը ֆիններին դուրս մղեցին կղզուց: Ֆիննական կորուստները կազմել են 60 զոհ, խորհրդային կորուստները՝ 57 զոհ, 56 վիրավոր։
* Սեպտեմբերի 5-ին ֆինները կրկին փորձեցին գրավել Գունհոլմ կղզին և վայրէջք կատարեցին դրա վրա, բայց շուտով դուրս քշվեցին: Այս մարտում երկու կողմերի կորուստներն անհայտ են։
* Հոկտեմբերի 23-ին Սոմմարե և Չեռնհոլմարն կղզիներում վայրէջք կատարեց մեկ վաշտից բաղկացած դեսանտ։ Համառ մարտը շարունակվեց ամբողջ օրը. դեսանտային ուժերը զգալի կորուստներ են կրել և տարհանվել։
* Ըստ ֆիննական տվյալների՝ համառ մարտեր են եղել Մորգոնլահտիի, Հաստո  կղզիների համար։

## Բազայի տարհանում
[thumb|left|230px|Հուշատախտակ՝ ի պատիվ Հանկո կղզու պաշտպանների։ [Սանկտ Պետերբուրգ, Պեստելի 11 հասցե (1946): Ճարտարապետներ՝ Վ․ Կամենսկի, Ա Լեյման․ Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտ]]
Դեռևս 1941 թվականի օգոստոսի սկզբին ռազմածովային ուժերի հրամանատար Ս. Ի. Կաբանովը բարձրացրեց Բալթյան նավատորմի հրամանատարության հետ Հանկոյին պաշտպանելու նպատակահարմարության հարցը: Նա իր կարծիքը պատճառաբանել է նրանով, որ պատերազմի սկզբից Հանկոն իրականում եղել է ոչ թե ռազմածովային բազա, այլ պաշարված նավահանգստի կայազոր։ Ավելին, Հանկոյում թշնամու մեծ ուժերը ճնշելու խնդիրը չիրականացվեց. այդ ժամանակ կայազորին ցամաքում դիմակայեցին մեկ հետևակային գունդ և ֆինների մի քանի գումարտակ: Նա առաջարկել է անձնակազմի և զենքերի տարհանում Տալլին՝ նրա պաշտպանությունն ուժեղացնելու համար։ Բայց հետո նրա առաջարկը մերժվեց։

Օգոստոսի վերջին, երբ գերմանացիները ներխուժեցին Տալլին, Գերագույն հրամանատարության շտաբը որոշեց տարհանել Տալլինը, Մունսունդ կղզիների կայազորը և Հանկոն։ Բայց այս որոշումն իրականացվել է միայն Տալլինում գտնվող խորհրդային զորքերի մի մասում։ 1941 թվականի օգոստոսի 28-ին խորհրդային զորքերը լքեցին Տալլինը։ Տալլինի անցակետում մեծ կորուստներից և գերմանական զորքերի բեկումից հետո Լենինգրադի ծայրամասերում տարհանումը շարունակելու միջոցներ չկային։ 1941 թվականի հոկտեմբերի վերջին գերմանացիները գրավեցին ամբողջ Մունզունդ արշիպելագը «Մունզունդ» ռազմագործողության ընթացքում, կղզիների գրեթե բոլոր խորհրդային զորքերը սպանվեցին, միայն մոտ 500 զինվորներ և հրամանատարներ փրկվեցին Հանկոյից ուղարկված նավերով:

Սա, ինչպես նաև մոտալուտ ձմեռը, մեծապես փոխեցին իրավիճակը Հանկոյի վրա։ Նախ, կենտրոնական ական-հրետանային դիրքը, որը փակել էր Ֆիննական ծոց մուտքը, կորցրեց իր նշանակությունը։ Երկրորդ, սառույցի պատճառով բազայի ցամաքային պաշտպանությունը կարող էր շրջանաձև դառնալ, և այդպիսի պաշտպանության համար բավարար ուժեր չկային: Երրորդ, կար Հանկոյի փոխգործակցությունը Բալթյան նավատորմի հետ կորցնելու իրական վտանգ, որը սպառնում էր կայազորի մահվանը: Չորրորդ՝ չնայած կայազորը ամուր պահում էր պաշտպանությունը, սակայն զինամթերքի պակասն արդեն զգալի ազդեցություն էր ունենում, և սննդի պակասը սկսեց զգալ։ Հանկոյի կայազորի մատակարարումը գործնականում անհնարին խնդիր դարձավ։ Եվ վերջապես, հինգերորդը, հակառակորդին խոցելու խնդիրը կորցրեց իր իմաստը, քանի որ, հրաժարվելով Հանկոյի վրա հարձակումից, ֆիննական հրամանատարությունը ամառվա վերջից արդեն այնտեղից տեղափոխում էր առավել մարտունակ հետևակային ստորաբաժանումները ճակատի այլ մասեր: Այս պատճառների, ինչպես նաև ստեղծված իրավիճակում Ֆիննական ծոցը պաշտպանելու աննպատակահարմարության կապակցությամբ Գերագույն հրամանատարության շտաբը հոկտեմբերի 23-ին որոշում է կայացրել տարհանել Հանկոյի կայազորը։ Բազայի տարհանումն իրականացվել է 1941 թվականի հոկտեմբերի 26-ից դեկտեմբերի 2-ը Բալթյան նավատորմի նավերով փոթորիկների, սառցե ծածկույթի և ականի բարձր սպառնալիքի պայմաններում՝ հակառակորդի ակտիվ հակազդեցությամբ:

Լենինգրադ և Կրոնշտադտ տարհանված 8-րդ հրաձգային բրիգադից կազմավորվել է 136-րդ հրաձգային դիվիզիան։

Տարհանման ժամանակ տեղի ունեցավ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ծովում գտնվող ամենասարսափելի ողբերգություններից մեկը՝ ականների վրա խորհրդային «Իոսիֆ Ստալին» տուրբոէլեկտրական նավի պայթյունը, որն օգտագործվում էր որպես «ՎՏ-521» ռազմական փոխադրամիջոց։ Նավի վրա, չնայած մոտ 512 ուղևորների, կար 5589 Կարմիր բանակի զինվոր: Բացի «Իոսիֆ Ստալին»-ից, Հանկոյի ռազմածովային բազայի տարհանման գործողության ընթացքում կործանվել են բեռնատար և մարդատար «Անդրեյ Ժդանով» նավը, երեք կործանիչ, չորս ականակիր և մի քանի օժանդակ նավ ու տրանսպորտային միջոցներ։

## Պաշտպանության արդյունքներ ու երկու կողմերի կորուստներ
Ավելի քան 5 ամիս խորհրդային մեկուսացված կայազորը հաջողությամբ պաշտպանում էր քաղաքը և Հանկոյի ռազմածովային բազան։ Դա հնարավոր դարձավ բազայի ակտիվ հրամանատարության, ցամաքային, ռազմածովային և օդային ուժերի սերտ համագործակցության, պաշտպանության ինժեներական զգույշ պատրաստության և պաշտպանների կողմից մարտական ​​գործողությունների ակտիվ անցկացման շնորհիվ: Անձնակազմը ծանր պայմաններում դրսևորեց մեծ տոկունություն և հերոսություն։

Պաշտպանության ընթացքում Հանկոյի կայազորի կորուստները (հաշվի չառնելով տարհանման ընթացքում ունեցած կորուստները) կազմել են 797 սպանված և 1476 վիրավոր։ Հանկոյի թերակղզու և Օսմուսար կղզու կայազորներից տարհանվել և Լենինգրադ է տեղափոխվել 22822 մարդ։ Տարհանման ժամանակ ծովում մահացել է 4987 մարդ։ Թերի տվյալների համաձայն՝ զոհված և վնասված նավերի անձնակազմի կորուստները կազմել են մոտ 650 մարդ։ Հանկոյում խորհրդային զինվորների թաղման վայրում հուշարձան է կանգնեցվել։

Հանկոյի պաշտպանության ժամանակ օդային ջոկատը խոցեց 54 ֆիննական և գերմանական ինքնաթիռներ՝ չկորցնելով ոչ մի սեփական ինքնաթիռ։ Ոչ մարտական ​​կորուստները կազմել են 3 ինքնաթիռ (1-ը ոչնչացվել է օդանավակայանում հրետանային կրակից, 1-ը կործանվել է վնասված օդանավակայանում վայրէջքի ժամանակ, 1-ը՝ դեպի Կրոնշտադտ թռիչքի ժամանակ՝ վառելիքի սպառման պատճառով)։

Բազայի հրետանին իրականացրել է մոտավորապես 2700 կրակոց՝ արձակելով մոտավորապես 44000 արկ։ Ոչնչացվել է 2 մարտկոց և հակառակորդի 6 կայանք, 3 պահեստ, 2 զորանոց, մեկ գնացք, խորտակվել է 2 մեծ նավ և 15 նավակ։ ՀՕՊ հրետանին 2 ինքնաթիռ է խոցել։

Ըստ թերի տվյալների՝ ֆիննական կողմի (և նրանց կողմից գործող շվեդական գումարտակի) կորուստները կազմել են 486 սպանված և անհետ կորած, իսկ բժշկական կորուստները՝ 781 մարդ։

## Գրականություն
**Ուսումնասիրություններ**
* *В. Ф. Трибуц.* Эвакуация гарнизона Ханко // «Вопросы истории». — 1966. — № 11.
* Ханко // Советская историческая энциклопедия / редколл., гл. ред. Е. М. Жуков. том 15. М., государственное научное издательство «Советская энциклопедия», 1971. — С.512-513.
* 
* *Чернышев А. А.* Балтийский флот в битве за Ленинград, 1941 г. — Москва: Вече, 2014. — 380 с. — (Морская летопись).; ISBN 978-5-4444-1662-4.
* 
* *Платонов А. В.* Трагедии Финского залива. — М.: Вече, 2010. — 449 с. — (1418 дней Великой войны).; ISBN 978-5-9533-4953-6.
* Гангут. 1941. Сборник воспоминаний о героической обороне полуострова Ханко в первые дни и месяцы Великой Отечественной войны — Л.: Лениздат, 1974.
* *Григуцкий В. Л.* 164 дня в окружении: бои гарнизона военно-морской базы КБФ на полуострове Ханко в период с 22 июня по 2 декабря 1941 года. — СПб.: Гангут, 2012. — 200 с.
* *Абрамов Е.* «Черная смерть»: советская морская пехота в бою. — Москва: Яуза, Эксмо, 2009. — 573 с. — (Война и мы. Военное дело глазами гражданина).; ISBN 978-5-699-36724-5. — С.8-14.
* *Брагин В. И.* Пушки на рельсах. — М.: издание автора, 2006. — 472 с. — С. 142—211.
**գեղարվեստական գրականության մեջ**
* *Рудный В.* Гангутцы. — М.: Советский писатель, 1970.
* *Чиквиладзе Г. Н.* О, Ханко, Ханко !... [документальная повесть]. — Москва: Московский Парнас, 2008. — 103 с. ISBN 978-5-7330-05-519.
* Бродский И. А. – 5. Фонтан памяти героев обороны полуострова Ханко [стихотворение]– Азбука-Аттикус, 2023. –стр. 86.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Героическая оборона ВМБ Ханко (1941 г. 22.6-2.12) (История Советского Флота)
* Военный музей Ханко-Лаппохья,,,
* Фронт Ханко / Hangon rintama (13.03.1940—4.12.1941),

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ