Վերջնական օգտագործող

**Վերջնական օգտագործող**, արտադրանքի մշակման մեջ այն անձը, որը ի վերջո օգտագործում է կամ նախատեսված է, որ պետք է օգտագործի տվյալ արտադրանքը։ Վերջնական օգտագործողը տարբերվում է այն մարդկանցից, որոնք աջակցում են կամ պահպանում են արտադրանքը, օրինակ՝ սիսօպները, համակարգի ադմինիստրատորները, տվյալների բազայի ադմինիստրատորները, ՏՏ ոլորտի մասնագետները, ծրագրային ապահովման մասնագետները և համակարգչային տեխնիկները։ Վերջնական օգտագործողները սովորաբար չեն տիրապետում արտադրանքի դիզայներների տեխնիկական ըմբռնմանը կամ հմտությանը՝ փաստ, որը շատ հաճախ մոռացվում է և անտեսվում դիզայներների կողմից՝ հանգեցնելով հաճախորդների ցածր գոհունակության։ Տեղեկատվական տեխնոլոգիայի ոլորտում վերջնական օգտագործողները սովորական հաճախորդներ չեն․ նրանք սովորաբար հաճախորդների աշխատողներն են։ Օրինակ՝ եթե մանրածախ առևտրի կորպորացիան գնում է ծրագրային ապահովման փաթեթ իր աշխատակիցների համար, ապա չնայած նրան, որ կորպորացիան է հաճախորդը, վերջնական օգտագործողները կորպորացիայի աշխատակիցներն են։

## Համատեքստ
Վերջնական օգտագործողները տեղեկատվական համակարգի կառավարման բարդությունը ձևավորող երեք հիմնական գործոններից մեկն են։ Տարիների ընթացքում վերջնական օգտագործողի դերը փոփոխության է ենթարկվել․ 1950-ական թվականներին վերջնական օգտագործողները փոխազդեցություն չեն ունեցել մեյնֆրեյմ համակարգչի հետ, համակարգչային մասնագետներն են ծրագրավորել և գործարկել մեյնֆրեյմը։ Իսկ 2010-ական թվականներին վերջնական օգտագործողը համագործակցում է տեղեկատվական համակարգերի կառավարման և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների բաժնի հետ՝ ներկայացնելով համակարգի կամ արտադրանքի վերաբերյալ իր կարիքները։ Սա առաջացնում է նոր հարցեր, օրինակ՝ «Ո՞վ է ղեկավարում յուրաքանչյուր ռեսուրսը», «Ո՞րն է տեղեկատվական համակարգի կառավարման բաժնի դերը», «Ո՞րն է վերջնական օգտագործողի և տեղեկատվական համակարգի կառավարման բաժնի միջև օպտիմալ հարաբերությունը»։

## Պատմություն
Վերջնական օգտագործողի հայեցակարգը ի հայտ է եկել 1980-ական թվականներին և այդ ժամանակից ի վեր բազմաթիվ բանավեճերի պատճառ է դարձել։ Մարտահրավերներից մեկն է այն էր, որ նպատակ էր դրվել մի կողմից օգտագործողին ավելի շատ ազատություն տալ՝ ավելացնելով ավելի զարգացած հատկանիշներ և գործառույթներ (ավելի առաջադեմ օգտագործողների համար), մյուս կողմից ավելացնել ավելի շատ սահմանափակումներ (կանխելու նեոֆիտ օգտագործողների՝ ընկերության տվյալների բազան պատահաբար ջնջելու հնարավորությունը)։ Այս երևույթն առաջացել է համակարգչային արտադրանքի և ծրագրային ապահովման սպառողականացման հետևանքով։ 1960-ականներին և 1970-ականներին համակարգչից օգտվողները հիմնականում ծրագրավորման փորձագետներ և համակարգչային գիտնականներ էին: Սակայն 1980-ական թվականներին և հատկապես 1990-ականների կեսերին և 2000-ականներին սկզբին սովորական մարդիկ ևս սկել են օգտագորխել համակարգչային սարքավորումներ և ծրագրային ապահովում իրենց անձնական և աշխատանքային գործերում։ ՏՏ ոլորտի մասնագետները ստիպված էին ամենատարբեր ձևերով առնչվել այս նոր թրենդի հետ։ 2010-ական թվականներից օգտագործողները ցանկանում են ավելի շատ վերահսկողություն ունենալ իրենց շահագործած համակարգերի նկատմամբ, լուծել իրենց խնդիրները և ունենալ համակարգերը իրենց կարիքներին համապատասխանեցնելու հնարավորություն: Ակնհայտ թերությունը օգտագործողների վերահսկողության տակ գտնվող համակարգերը և տվյալները փչացնելու վտանգն էր, ինչը պայմանավորված էր համակարգիչը/ծրագրային ապահովումը բարձր մակարդակով շահագործելու վերաբերյալ նրանց գիտելիքների պակասով:

Վերջնական օգտագործողներին գրավելու համար ընկերություններին պետք էր նախ և առաջ մտածել վերջնական օգտագործողների մասին, երբ ստեղծում էին նոր արտադրանքներ, ծրագրային ապահովում կամ ծրագրային թարմացում։ Կարիք կար համագործակցություն ստեղծել ծրագավորողների-դիվելոփերների և ամենօրյա կտրվածքով վերջնական օգտագործողների միջև, որպեսզի երկու կողմերն էլ կարողանային առավելագույնի հասցնել արտադրանքի արդյունավետ օգտագործումը։ Վերջնական օգտագործողների պահանջների վրա հանրության ազդեցության հիմնական օրինակը հանրային գրադարաններն էին: Դրանք մեծապես կրել են նոր տեխնոլոգիաների ազդեցությունը՝ թղթային ցուցակներից անցում կատարելով թվայնացման, էլեկտրոնային գրքերի, էլեկտրոնային ամսագրերի և առցանց ծառայությունների։ Գրադարանները ստիպված են եղել բազմաթիվ փոփոխությունների միջով անցնել, որպեսզի կարողանան համապատասխանել վերջնական օգտագործողների կարիքներին, այդ թվում՝ գրադարանավարներն անցել են Web 2.0 վերապատրաստում և ձեռք են բերել տվյալների բազայի հետ աշխատանքի հմտություններ, աշխատանքի են ընդունել ՏՏ ոլորտի և ծրագրային ապահովման մասնագետների։

## Վերջնական օգտագործողի փաստաթղթավորում

Վերջնական օգտագործողի փաստաթղթավորման (օրինակ՝ ձեռնարկներ և արտադրանքի ուղեցույցներ) նպատակն է օգնել օգտագործողին հասկանալ համակարգերի որոշակի ասպեկտները և տրամադրել բոլոր պատասխանները մեկ տեղում: Բավականին շատ փաստաթղթեր կան, որոնք օգնում են օգտագործողներին հասկանալ և ճիշտ օգտագործել արտադրանքը կամ օգտվել ծառայությունից։ Այն պատճառով, որ հասանելի տեղեկությունները սովորաբար շատ են, անորոշ և հակասական (օրինակ՝ մի քանի հարյուր էջանոց ձեռնարկ, որոնք ներառում են ավելի բարձր մակարդակով ապրանքից կամ ծառայությունից օգտվելու ուղեցույց), մարդկանց մեծամասնությունը դժվարանում է տեղեկատվության գերբեռնվածության պատճառով։ Արդյունքում նրանք չեն կարողանում գործողությունների ճիշտ ընթացքին հետևել։ Սա պետք է հիշել արտադրանք և ծառայություն, ինչպես նաև դրան վերաբերող փաստաթղթավորում մշակելիս։

Լավ գրված փաստաթղթերը անհրաժեշտ են օգտագործողներին հղում կատարելու համար։ Նման փաստաթղթերի հիմնական ասպեկտներից են․
* Հատուկ վերնագրերի և ենթավերնագրերի առկայությունը, որոնք կօգնեն ընթերցողին հեշտությամբ գտնել անհրաժեշտ բաժինները։
* Հոլովակների, էկրանապատկերների, տեքստի և հղումների օգտագործում, որը կօգնի ընթերցողին հասկանալ, թե ինչպես է սարքավորումը կամ ծրագիրը օգտագործվում։
* Տեղեկատվության տրամադրում համապատասխան կառուցվածքով՝ սկզբում պարզ լեզվով, առանց ժարգոնային բառերի և հապավումների, ներկայացնելով հիմնական հատկանիշները, այնուհետև անցնելով տեղեկատվության տրամադրման ավելի բարձր մակարդակի, որը նախատեսված է միջին կամ բարձր մակարդակի օգտագործողների համար (այս հատվածները կարող են ներառել որոշակի մասնագիտական տերմիններ և հապավումներ, սակայն յուրաքանչյուր տերմինը պետք է բացատրվի առաջին օգտագործման ժամանակ)։
* Ուղեցույցում հեշտ որոնելու, տեղեկությունը գտնելու հնարավորություն։
* Վերջնարդյունքների հստակ բացատրություն (օրինակ՝ «Երբ ծրագիրը ճիշտ է տեղադրվել, ապա էկրանի ձախ կողմում պետք է երևա համապատասխան նշան․․․»)։
* Մանրամասն, համարակալված քայլերի հաջորդականության առկայություն, որը հնարավորություն կտա տարբեր մակարդակների ընթերցողներին (սկսնակից մինչև փորձառու) քայլ առ քայլ իրականացնել գործողությունները։
* URL-ների օգտագործում, որոնք կուղղորդեն ընթերցողին համապատասխան կայք հավելյալ տեղեկությունների և օգնության համար։

Որոշ դեպքերում օգտագործողները չեն օգտվում հասանելի փաստաթղթերից տարբեր պատճառներով՝ ձեռնարկի շատ մեծ լինելու կամ անհասկանալի հապավումներ և տերմիններ պարունակելու։ Այլ դեպքերում օգտագործողը կարող է համարել, որ ձեռնարկը չափազանց շատ ենթադրություններ է անում, թե ընթերցողը համակարգիչների և ծրագրային ապահովման մասին նախապես ունի բավարար գիտելիք, և այդպիսով, ցուցումները կարող են բաց թողնել սկզբնական քայլերը (օգտագործողի տեսանկյունից)։ Արդյունքում հիսաթափված օգտագործողը կարող է զեկուցել սխալ խնդիրների մասին, որոնք իրականում առաջացել են ծրագրային ապահովումը կամ համակարգչի ապարատային սարքավորումները չհասկանալու պատճառով։ Սա իր հերթին ստիպում է ընկերությանը կենտրոնանալ նշված խնդիրների վրա՝ ծրագրային ապահովման իրական խնդիրների վրա կենտրոնանալու փոխարեն:

## Անվտանգություն
2010-ական թվականներին մեծ ուշադրություն է դարձվել օգտագործողների անվտանգությանն ու գաղտնիությանը։ Մարդկանց կյանքում համակարգիչների դերի աճի արդյունքում մարդիկ իրենց դյուրակիչ համակարգիչները և սմարթ հեռախոսներն օգտագործում են հանդիպումներ պլանավորելու, կրեդիտ քարտերով առցանց գնումներ կատարելու և տեղեկության որոնման համար։ Այս գործողությունները կարող են հսկվել ընկերությունների, կառավարությունների կամ անհատների կողմից, ինչը կարող է հանգեցնել գաղտնիության խախտման, ինքնության գողության, շանտաժի և այլ լուրջ խնդիրների: Ինչպես նաև շատ բիզնեսներ՝ սկսած փոքր բիզնես սթարթափերից մինչև հսկայական կորպորացիաներ, օգտագործում են համակարգիչներ և ծրագրային ապահովում՝ իրենց ապրանքներն ու ծառայությունները նախագծելու, արտադրելու, շուկա հանելու և վաճառելու համար․ բիզնեսները նաև օգտագործում են համակարգիչներ և ծրագրային ապահովում իրենց բեք օֆիսի գործընթացներում (օրինակ՝ մարդկային ռեսուրսներ): Այսպիսով մարդկանց անհրաժեշտ է իմանալ և վստահ լինել, որ այն տեղեկություններն ու տվյալները, որոնք իրենց պահպանում, օգտագործում կամ ուղարկում են իրենց համակարգչի ցանցերով կամ պահպանում են համակարգչի համակարգերում ապահով է։

Սակայն ծրագրային ապահովման և սարքավորումների դիվելոփերները լուրջ խնդրի առաջ են կանգնում, երբ անհրաժեշտ է ստեղծել օգտագործելի, ցանկացած սարքավորումով 24/7 հասանելի և իսկապես ապահով համակարգեր։ Տեղեկատվական արտահոսքեր տեղի են ունենում նույնիսկ այն անհատների և կազմակերպությունների մոտ, որոնք ունեն անվտանգության միջոցներ՝ իրենց տվյալները և տեղեկատվությունը պաշտպանելու համար (օրինակ՝ ծածկագրում, ուժեղ գաղտնաբառեր)։ Նման անվտանգ համակարգի ստեղծման բարդությունները պայմանավորված են նրանով, որ մարդկանց վարքագիծը միշտ չէ, որ ռացիոնալ կամ կանխատեսելի է: Նույնիսկ շատ լավ պաշտպանված համակարգերում չարամիտ անհատը կարող է զանգահարել աշխատողին և ձևանալ որպես մասնագետ, որն աշխատում է ծրագրային ապահովման ընկերությունում, և խնդրել տվյալ անձի գաղտնաբառը․ երևույթ, որը կոչվում է ֆիշինգ: Նույնիսկ լավ պաշտպանված համակարգի դեպքում եթե աշխատողը որոշի ընկերության էլեկտրոնային ֆայլերը տեղադրել USB կրիչի վրա, որպեսզի դրանք տանի տուն՝ շաբաթ-կիրակի օրերին աշխատելու համար (հակառակ շատ ընկերությունների քաղաքականության), այնուհետև կորցնի այդ USB կրիչը, ընկերության տվյալները կարող են վտանգված լինել: Հետևաբար դիվելոփերները պետք է ստեղծեն համակարգեր, որոնք ինտուիտիվ են օգտագործողների համար և ունեն տեղեկատվական անվտանգություն և համակարգի անվտանգություն։

Մեկ այլ կարևոր քայլ է վերջնական օգտագործողներին և աշխատողներին տեղեկացնել անվտանգության սպառնալիքների մասին և ինչ պետք է անել դրանցից խուսափելու կամ իրենց և կազմակերպությանը պաշտպանելու համար։

Որոշ իրավիճակներ, որոնք կարող են օգտագործողին ռիսկի տակ դնել, հետևյալն են՝

* որպես ադմինիստրատոր ավտոմատ մուտք գործելու տարբերակները,
* ավտոմատ լրացնելու տարբերակները, որտեղ համակարգիչը կամ ծրագիրը հիշում է օգտագործողի անձնական տվյալները,
* սպամ նամակները և դրանց կցված փաստաթղթերը կամ համակարգչային ֆայլերը,
* երրորդ կողմը կարող է մշտադիտարկել նամակները հատկապես այն դեպքերում, երբ օգտագործվում է Wi-Fi միացում,
*չպաշտպանված Wi-Fi-ը կամ հանրային բաց Wi-Fi-ների օգտագործումը,
*թույլ գաղտնաբառերը (սեփական անվան, ծննդյան ամսաթվի, երեխաների անունների կամ ծննդյան օրերի օգտագործումը, հեշտ գուշակվող գաղտնաբառերի օգտագործումը, օրինակ՝ «1234»),
*վնասակար ծրագրերը, ինչպիսիք են վիրուսները։

Նույնիսկ եթե առկա անվտանգության միջոցները ուժեղ են, օգտատիրոջ կատարած ընտրությունները և նրա վարքագիծը մեծ ազդեցություն ունեն նրա տեղեկատվության իրականում անվտանգ լինելու վրա: Վերջնական օգտագործողների անվտանգության կարևորության և դրա՝ կազմակերպությունների վրա ազդեցության պատճառով, Միացյալ Թագավորության կառավարությունը հանրային սեկտորի համար ուղեցույց է սահմանել՝ օգնելու քաղաքացիական ծառայողներին սովորել, թե ինչպես պետական ​​ցանցերից և համակարգիչներից օգտվելիս անվտանգության հարցերում ավելի շատ տեղեղկացված լինել: Չնայած սա թիրախավորում է միայն կոնկրետ մի սեկտորի, նմանատիպ կրթական ջանքերը կարող են ինֆորմատիվ բնույթ ունենալ ցանկացած տեսակի օգտագործողի համար։ Սա օգնում է օգտագործողներին բավարարել անվտանգության նորմերը, իսկ վերջնական օգտագործողներին տեղեկացված լինել հնարավոր ռիսկերի մասին։ Ռեյմերսը և Անդերսոնը մի շարք ուսումնասիրություններ են անցկացրել վերջնական օգտագործողների անվտանգության սովորությունների վերաբերյալ և պարզել են, որ անվտանգության լավագույն փորձի վերաբերյալ կրկնվող թրեյնինգի միևնույն տեսակը կարող է նշանակալի ազդեցություն ունենալ վերջնական օգտագործողի վրա՝ ձևավորելով ցանցի անվտանգության հետ կապված լավ սովորություններին համապատասխանության ընկալում:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*

Կատեգորիա:Արտահանման և ներմուծման հսկողություն
Կատեգորիա:Սպառող