Քվեբեկի պատմություն

**Քվեբեկի պատմությունն** () ընդգրկում է Կանադայի Քվեբեկ նահանգի զարգացումները նախապատմությունից մինչև մեր օրեր: Տեղի բնական պայմանները պահանջել են բնակիչների ծայրահեղ տարբեր կենսակերպեր։ Տարածաշրջանային մշակույթների առանցքային կետերն են եղել ստորին Սենտ Լոուրենս գետը և Մեծ լճերը: Թաղման ամենահին վայրը 7500 տարեկան է, և պղնձի արտադրության վկայություններ կարելի է գտնել նույնքան վաղ տարիքից: Անցումը քոչվորական կենսակերպից ավելի նստակյաց, այգեգործական տնտեսության, սկսվել է 6000 տարի առաջ, բայց տեղի է ունեցել միայն մ.թ.ա. 1000 թվականից հետո: Բնորոշ է եղել նաև խեցեղենի արտադրությունը։

Մոտ 4250 տարի առաջ ինուիտները եկել  են հյուսիս, որոնց ապրելակերպը, ինչպես իննուների և այլ հնդիկ ժողովուրդների ապրելակերպը, հարմարեցված է եղել ծանր պայմաններին: Այս խմբերն ապրել են քոչվորական կյանքով և մասնագիտացել են ծովափնյա փոկերի և այլ ծովային կաթնասունների, իսկ ներքին տարածքներում՝ կարիբուների որսում։

Առաջին եվրոպացիները ժամանել են 1500-ական թվականներից առաջ։ Տարածքը մինչև 1763 թվականը վիճելի է եղել ֆրանսիացիների և բրիտանացիների միջև։ Երկու կողմերն էլ օգտվել են երկարատև տարաձայնություններից և դրանք ներառել են իրենց դաշինքային համակարգերում եվրոպական հակամարտություններին զուգահեռ մղվող պատերազմներում: Բրիտանացիները բաժանել են Քվեբեկ գաղութը, որտեղ (անգլ․ Lower Canada) 1867 թվականին Կանադայի ստեղծման հետ միասին դարձել է նահանգ՝ Քվեբեկ անունով: Այս նահանգն աչքի է ընկել ոչ միայն ֆրանսերենով, այլև սոցիալական տարբեր կառուցվածքով, կաթոլիկ դավանանքով և անջատողական հակումներով։ Մյուս կողմից, այս փաստը ստիպել է Կանադային ավելի հանդուրժող լինել մշակութային տարբեր ներքին հասարակությունների նկատմամբ։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում ուշադրություն է դարձվել հասարակության պատմական արմատներին։

## Վաղ պատմություն
Քվեբեկում նախակոլումբյան մշակույթների հնագիտական ուսումնասիրությունը սկսվել է միայն 1960-ական թվականներին: 1961թվականին Քվեբեկ քաղաքի Լավալ համալսարանում հիմնադրվել է «d'Études Nordiques» կենտրոնը, 1963 թվականին Մոնրեալի ՄաքԳիլ համալսարանում բացվել է մարդաբանական բաժին, 1965 թվականին հիմնադրվել է Քվեբեկի նախապատմական հնագիտության ընկերությունը,1966 թվականին Քվեբեկի համալսարանում ստեղծվել են հնագիտության երկու ամբիոններ: Միևնույն ժամանակ, հետազոտությունների անցկացումը շատ ավելի կախված է մասնավոր ընկերություններից և տեղական նախաձեռնություններից, ինչպես նաև «Առաջին ազգերի աջակցություն»-ից: Մշակույթի նախարարության օգնությամբ սկսվել է բոլոր հնագիտական հուշարձանների հաշվառումը: Հնագիտական ​​հետազոտությունները գերակշռում են նախքան 1535 թվականի շրջանի գրավոր աղբյուրների վերաբերյալ փաստացի պատմական աշխատանքը սկսելը: Ամենավաղ գրավոր աղբյուրներից են ճիզվիտների զեկույցնեը, որոնք սովորել են լեզուներ և փորձել են հասկանալ մշակույթները, որպեսզի կարողանան ավելի արդյունավետ առաքելություն իրականացնել:Հետազոտողների և վաղ մորթի առևտրականների գրառումներն ու հաշվետվությունները որոշ դեպքերում սկսվել են նույնիսկ ավելի վաղ:

Ներկայիս Քվեբեկում կան բնիկների երեք խումբ՝ ինուիտները, ալգոնկինյան լեզվաընտանիքի անդամները և իրոկեզները, որոնցից տարբերվում են իռոկեզները, որոնք իռոկեզերեն լեզուներով խոսողներ են, և իրոկեզները, այսինքն՝ ցեղի ավելի նեղ իմաստով։ Երբ 16-րդ դարում սկսվել են եվրոպական գրավոր աղբյուրները, իրոկեզներն ապրելիս են եղել Սուրբ Լոուրենս գետի և Մեծ լճերի մոտակայքում, Ալգոնկիանները բնակվել են այնտեղից հյուսիս, մոտավորապես 49-րդ և 55-րդ զուգահեռների միջև, իսկ ինուիտներն՝ այնտեղից հյուսիս: Բացի հնագիտության և ուշ գրավոր ավանդույթներից, կարևոր դեր է խաղացել բնիկ ժողովրդի բանավոր ավանդույթը, որը զարմանալիորեն հեռու անցյալում է, հատկապես որ այն հաճախ միակ աղբյուրն է եղել, որը հնարավորություն է տալիս գտնել գտածոների համապատասխան մեկնաբանությունը:

Իրոկեզները բաժանվել են երկու խմբի՝ իրական իրոկեզները, որոնք ներառում էին Մոհավկի, Օնեիդա, Օնոնդագա, Կայուգա և Սենեկա ցեղերը, և Հուրոնները, որոնք նրանց թշնամիներն էին, որոնք իրենց հերթին ներառում էին Հուրոններին ավելի նեղ իմաստով, այնուհետև Պետունը (նաև Ծխախոտի ազգը), Չեզոքները, Էրիները (նաև կատու ազգը), Վենրոսը և Սուսքուհաննան:

Ալգոնկինները լեզվական ընտանիքի միայն արևելյան ծայրն են կազմել, որը ընդգրկել է Հյուսիսային Ամերիկայի մեծ մասը: Քվեբեկում դրանք ներառել են Իննուն (հաճախ՝ Մոնտանյես), Նասկապին, Միքմակը կամ Միքմաքը (ֆրանսիացիներն ի սկզբանե կոչել են Սուրիկուա), Մալիսեետ, Աբենակի, Քրի, Ալգոնկին և Սոլթոն։

Ինուիտները (նախկինում կոչվել են Էսկիմո) համեմատաբար ուշ են ժամանել՝ մոտ մ.թ.ա. 2250 թվական դեպի Լաբրադոր։ Նրանց ինքնակոչներն են՝ Յուիտ, Ինուիտ, Ինուվիալուիտ, Ինուպիատ և այլն։

### Ամենահին գտածոներ
Քվեբեկում ամենահին գտածոները հասնում են մ.թ.ա. հայտնաբերված՝ Մեն նահանգի սահմանի մոտ գտնվող Մեգանտյան լճի մոտ: Դրանք վկայում են որսորդ-հավաքիչ մշակույթի մասին, որոնք հուշել են ֆոլսոմ տիպի նետածայրերի օգտագործման մասին։
մինի|Հյուսիսային Ամերիկայի շագանակագույն լեմինգ

### Արխայիկ մշակույթներ
Ենթադրաբար արևմուտքից եկող Պլանո ժողովուրդը հետևել է կարիբուների մեծ երամակներին դեպի արևելք, միշտ սառցադաշտի սահմանի երկայնքով: Էսկերները ճանապարհներ էին առաջարկում անանցանելի լանդշաֆտի միջով: Նոր Անգլիայի հրթիռային սլաքը թվագրվում է մ.թ.ա. 6000-5000 թվականներին, նույն մշակույթին է պատկանում նաև Վերմոնտը (մոտավորապես Մ.թ.ա. 6000), որտեղ հորատումներ են կատարվել: Տարածաշրջանային մշակույթների առանցքային կետերն են եղել ցածր Սենտ Լոուրենս գետը և Մեծ լճերը: Առաջին խոշոր հուշարձաններ եղել են գերեզմանատները։ Կրոնական պատկերացումների մասին վկայող ամենահին գտածոները գտնվել են Լանսի Ամուր կայքում, որը գտնվում է Լաբրադոր նահանգի արևելյան ափին: Այն գերեզման է՝ մոտ մ.թ.ա. 5500 թվական։ Ըստ երևույթին, այս հասարակություններում քիչ թե շատ համախմբված հիերարխիա է ձևավորվել Սուրբ Լոուրենս գետի երկայնքով: Վիճելի հարց է, թե արդյոք սա համախմբված մշակութային տարածաշրջան է եղել (նաև կոչվել է Պրոտո-Լաուրենտյան): Հետևաբար, խոսքն ավելի շատ բարդույթների մասին է: Դրանց հնությունը հասնում է մոտավորապես մ.թ.ա. 5500 տարի առաջ մինչև մ.թ.ա. 1000 թվական։

Այս մշակույթին վերագրվող խմբերը կոչվել են ծովային արխայիկ մարդիկ (տարբերակվում է վաղ շրջանի միջև՝ մ.թ.ա. 6000-ից մինչև 4000 թվականներ և միջին ժամանակաշրջանի միջև՝ մ.թ.ա. 4000 թվականիից մինչև 1000 թվականը), կամ որպես Կարմիր մարդիկ, որը ծագել է կարմիր ներկերի օգտագործման ժամանակից:

Մ.թ.ա 2000 թվականից մինչև 1500 թվականներ Լաբրադորը զգալիորեն սառել է՝ դաժանորեն ազդելով հյուսիսային ափամերձ մշակույթների վրա։ Նրանք մինչև մ.թ.ա. 4000 թվականը Կենտրոնական Լաբրադորում տեղակայված խմբերից «մաքրել են» տարածքը: Մոտ մ.թ.ա․  2250 թվականից մոտ մ.թ.ա. 3000 թվականներ ինուիտները տեղափոխվել են՝ Ասիայից գալով հասել են Հյուսիսային Ամերիկա։ Ափեր են հասել նաև ցամաքի որսորդները։ Մոտ մ.թ.ա․  2000-1700 թվականներին հարավից մինչև Նյու Բրունսվիկ ընկած ժողովուրդները, ըստ երևույթին, շարժվել են դեպի հյուսիս, բայց տեխնիկան հավանաբար պարզապես փոխանցվել է դեպի հյուսիս:

Միջին Մեծ լճեր-Սբ. Լոուրենսի մշակույթը (կամ Laurentian Archaic) կենտրոնացած է եղել ներկայիս Քվեբեկի և Օնտարիոյի շուրջը: Այն տևել է մինչև մ.թ.ա. 4000 թվականը, գուցե մոտ մ.թ.ա. 5500 թվականը։ Օտտավայի հովիտը համարվել է պղնձի արտադրության կենտրոն, մետաղ, որն օգտագործվել է նետերի գլխիկների, բիզերի, նժույգների և այլնի համար։ Ըստ երևույթին, պահպանվել են նաև սրբավայրերը, որոնք սկզբում հավանաբար նախատեսված են եղել թաղման համար․ այրումը կարող է ապացուցվել: Պարոդոնտալ հիվանդությունը, տարեցների արթրիտը և ոսկրերի կոտրվածքները ամենատարածվածն են եղել։ Ժողովուրդները, հավանաբար, առաջ են գնացել հարավից, բայց Լաուրենտիան, ինչպես և միջին հնագույն համալիրը, սկզբում դժվար էր հնագիտական ​​առումով հասկանալ: Այստեղ բնորոշ է եղել կիսալուսնաձեւ դանակը` Ուլուն: Այնուամենայնիվ, ավելի խիտ պոպուլյացիաները և ավելի բարդ մշակույթները աստիճանաբար հանգեցնում են գտածոների ավելացման և վերագրման ավելի հստակության:

### Հարավ: Վուդլենդ (Woodland)
Մ.թ.ա. 1000 թվականին երեք առավել ցայտուն փոփոխությունները՝ կլիմայական կայունացումը, երկու նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը մոտավորապես այսօրվա մակարդակին են եղել։ Մեկը՝ կավե ամանների արտադրությունը, հավանաբար հասել է ներկայիս Կանադայի տարածք երկար ճանապարհով՝ Հարավային Ամերիկայից Ֆլորիդայով: Մյուսը՝ աղեղն ու նետը, եկել են Եվրոպայից կամ Ասիայից և հավանաբար առաջին անգամ օգտագործվել են պալեո-էսկիմոների կողմից:

Վաղ կամ սկզբնական անտառային շրջանը տարածվում է նաև Մեծ լճերի և Սուրբ Լոուրենս գետի վրա՝ մոտ մ.թ.ա. 1000 թվականից մինչև մ.թ.ա․ 500 թվականը բնութագրվել է խեցեղենի տարածմամբ՝ նախկինում անհայտ տեխնիկայով։ Իրոկեզները, ինչպես նաև Ալգոնկինի որոշ ցեղեր, հավանաբար, վերադարձել են այս մշակույթին: Երկար ժամանակ չափազանց մեծ շեշտադրում է եղել որսորդ-հավաքող հասարակությունից այգեգործական հասարակության անցմանը: Այնուամենայնիվ, դդումի կարևորությունը շարունակում էր աճել, չնայած, շատ դանդաղ: Դդումները տնկվել են արդեն մոտ մ.թ.ա 4000 թվականին Մեյնում։

Վաղ անտառային ժամանակաշրջանի ավարտին արևելյան ափին նույնպես ավարտվել է հնագույն փուլը: Էթնիկական խմբերը, որոնք կանգնած էին մշակույթի ավելի վաղ փուլերի արվեստի ետևում, հավանաբար, այսօրվա միկմաքների, մալիզետների (Կանադայում ՝ Welastekwíyek, Սանկտ Լորենս գետի մարդիկ) և Պասամակվոդդի (Կանադայում չեն ընդունվում որպես առաջին ազգ) նախնիներն են: Հնագիտական տեսանկյունից, զգալիորեն ավելի շատ առանձնահատկություններ և գտածոներ են  բազմաթիվ կերամիկական անոթները, որոնք հայտնաբերվել են դեռևս մ.թ.ա. 500 թվականին։Հյուսիսում գտնվող անոթների զարդարանքները կիրառվել են մի տեսակ դրոշմակնիքներով, իսկ հարավում ստեղծվել են ժապավենի սեղմումով (օրինակ՝ Տրուա-Ռիվիերի և Քվեբեկի միջև): Նյու Բրունսվիկում, որն ավելի լավ է ուսումնասիրվել, կարելի է տեսնել, որ նստակյաց վարքը գերակշռել է ցուրտ սեզոնին (կեղևի միջնամասերում, հիմնականում խեցիներից պատրաստված աղբակույտեր), և որոշ գյուղեր, հավանաբար, բնակեցված են եղել ամբողջ տարին: Խեցեմորթների նշանակությունը զգալիորեն աճել է, թեև որոշ գտածոներ ցույց են տալիս, որ դրանք մեծ նշանակություն են ունեցել շատ ավելի վաղ։ Տարածաշրջանը մասամբ ընդունել է թաղման սովորույթները Ադենա մշակույթից, որը մոտ 1700 կմ հեռավորության վրա է եղել, ինչպես ցույց է տալիս Միրամիչի գետի տեղանքը, որը սուրբ է համարվել Միքմաքի համար մինչև պատմական ժամանակները: Նշանակում է, որ նրանց բանավոր ավանդույթը 2500 տարվա վաղեմություն ունի:

### Հյուսիսը՝ Իննու, Ինուիտ, Նասկապի
Հյուսիսում ամենահին գտածոն հայտնաբերվել է Կամեստաստինի նեղուցների հյուսիսային ծայրում։ Դա շեղբ է եղել, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 5200 թվականին: Նմանատիպ հնություն ունի Պեսսի գտածո վայրը, որը պատկանում է «Tshumushumapeu Complex»-ին (մ.թ.ա. 5000 թվական), որի քվարցիտային շեղբեր կարող են ավելի հին լինել: Լաբրադորում գտնվող գտածոների մեծ մասը ծագել է կարիբուի որսորդական շրջանից, որը կրել է տարածաշրջանային մշակույթը: Քարե կացիններ, պահեստային փոսեր, քարե նիզակի շեղբեր (թվագրվում են մոտ մ.թ.ա. 3000 թվականին), կարիբուի մաշկի քերծվածքները նույնպես եկել են Կամեստաստինից (մոտ մ.թ.ա. 3000 թվական):

Ամենավաղ փուլը կոչվում է վաղ ծովային արխաիկ (մոտ մ.թ.ա. 6000-2500 թվականնր)։ Առաջին բնակիչները որսացել են ծովափիներ և փոկեր, ինչպես նաև ձկներ և հատկապես կարիբու։ Այս վաղ փուլին բնորոշ են եղել քվարցային և քվարցիտային շեղբերները, ինչպես նաև եռանկյունաձև շեղբերները, ինչպես նաև փոքր կլոր քերծվածքները, քարե կացինները և սայրերը: Թաղման վայրեր են հայտնաբերվել Լաբրադորի և Քվեբեկի ափերին, Բել կղզու նեղուցը Բլան-Սաբլոնի մոտ: Այնտեղ հայտնաբերվել է մոտ 12 տարեկան տղայի կմախք՝ փորի վրա պառկած, մեջքին մի մեծ քար, գործիքների և ֆլեյտաի հետ միասին (մոտ  մ.թ.ա. 5500 թվական): Այս վաղ փուլը կարելի է գտնել նաև Լաբրադորի հյուսիսում՝ Նայնում։
մինի|Աբբե Կլոդ Բեռնոյի քարտեզը մոտ 1681 թ., ֆրանսիական հայտնագործություններով

Դրան հաջորդել է ուշ ծովային արխայիկը (մոտ մ.թ.ա. 2500-1500 թվականներ ), որը ներառել է բազմաթիվ վայրեր «Petit Mécatina»-ի և «Blanc-Sablon»-ի միջև: Նշված գործիքների հետ մեկտեղ առանձնահատուկ է նաև Ռամա Չերտը, որը հյուսիսային Լաբրադորում առկա ժայռի տեսակ է: Այժմ արդեն գերակշռում էին ոչ թե թմբերը, այլ կարմիր օխրա ու ջարդված գործիքներ պարունակող գերեզմանոցները, հնարավոր է, իրենց «հոգին» ազատելու համար: Մի քանի ընտանիքներ արդեն ապրում էին տներում ( Langhaus): Քանի որ կյանքն ակնհայտորեն տարբերվել է հարևան տարածքների կյանքից, ինչպիսին է Լաբրադորը, սա կոչվել է Մեկատինա համալիր:

Մ.թ.ա. 500 թվականին ամենամեծ սառեցումն է տեղի ունեցել հետսառցադաշտային ժամանակաշրջանում, այնպես որ ինուիտները, ովքեր համապատասխանաբար հարմարեցված կյանք են վարել, տեղափոխվել են Լաբրադորի հարավ: Նրանց ժառանգներից ոմանք նույնիսկ շարունակել են առևտուրը մինչև 18-րդ դարը Մեկատինայի բասկների հետ, որոնք այնտեղ կետեր էին որսում: Նրա ամենահարավային կետը Հոփեդեյլ շրջանն է եղել։ Այն, ինչ հատկապես նկատելի է այս մշակույթում, փոքրիկ քարե շեղբերն են: Նրանք հակված են եղել ապրել վրանային տներում, որոնք լուսավորված էին կաթնասունների ճարպով, ոչ թե փայտով: Նրանց մշակույթը մոտ 500 տարի փոխարինվել է Դորսեթի մշակույթով: Բայց նրանց ազդեցությունը չի տարածվել դեպի արևմուտք՝ Սուրբ Պողոսից այն կողմ: Այս մշակույթը վերացել է հարավային Լաբրադորում մոտ 500 թվականին, բայց հյուսիսում պահպանվել է մինչև մոտ 1300 թվականը, երբ տեղահանվել կամ կլանվել է այսօրվա ինուիտների կողմից:

Կա համընկնում, այսպես կոչված, միջանկյալ հնդկական ժամանակաշրջանում (մոտ 1500 մ.թ.ա. մինչև Քրիստոսի ծնունդը), որը տևել է Լաբրադորի ինտերիերում և մասամբ Սուրբ Լոուրենսի գետաբերանում։ Մի խումբ, որը հավանաբար ներգաղթել էր արևմուտքից, դանդաղորեն ինուիտների մշակույթները մղել է դեպի հյուսիս: Նրանց մշակույթը ավելի քիչ կենտրոնացած է եղել ծովի ափերին և ավելի շատ գետերի և լճերի վրա: Արդեն գերակշռել են մոդայիկ շեղբերները, տերևաձև դանակները, լայն ծայրերով քերիչները և շեղբերը: Առևտրային օբյեկտներն արդեն առաջին անգամ հայտնվել են օրինակ պղնձից պատրաստված։

Ուշ հնդկական շրջանը կամ իննու մշակույթը սկսվել է մոտ 2000 տարի առաջ: Հյուսիսային Քվեբեկի, Լաբրադորի և Նյուֆաունդլենդի տարածքն այժմ, կարծես, կրկին համեմատաբար միատեսակ մշակութային տարածք է եղել: Այս ընթացքում ինուիտներին դժվար է տարբերել այլ էթնիկ խմբերից, քանի որ նրանք հարմարեցրել են իրենց ապրելակերպը, բայց, ըստ երևույթին, համագործակցել են 16-րդ դարում ժամանած բասկ կետորսների հետ:
մինի|Ժակ Կարտիեի դիմանկարը

### Մարզեր
Բնական տարածքների և դրանցից կախված պատմական դերերի տարբերությունների պատճառով, ինչպիսիք են տրանսպորտային ուղիները կամ հումքի հանքավայրերը, տունդրաները որսի մեծ երամակներով կամ խիտ անտառներով, տարբեր մշակույթներով և դաշինքային համակարգերով բնութագրվող խմբեր, կարելի է առանձնացնել շուրջ տասը մշակութային շրջաններ։ նախաեվրոպական շրջանի համար։

Աբիտիբի-Թեմիսկամինգ շրջանում, որտեղ ձմռանը շատ ցուրտ էր լինում, մարդիկ քոչվոր կյանք են վարել։ Նրանց հետքերը կարելի է գտնել մոտ մ.թ.ա. 6000 թվականին, նրանց հիմնական որսը եղել է կարիբուն։ Մոտ 1000 թվականին նրանք սկսել են խեցեղեն պատրաստել, մի գործունեություն, որը երկար ժամանակ տարբերել է անտառային մշակույթներից, որոնք գոյություն են ունեցել ավելի հարավում՝ Սուրբ Լոուրենս և Մեծ լճերի վրա։ Մինչեւ 2006 թվականը 15 հանքավայր է շահագործվել Լակ Դուպարքեի և Լակ Աբիտիբի, Լակ Սիմոնի (Վալդորի մոտ), Լակ Օպասատիկայի (Ռուին-Նորանդա) և Լակ Չիկոբի (Ամոս) միջև:

Ստորին Սենտ Լոուրենս և Սենտ Ջոն գետերը, որոնք տարածաշրջանը կապել են Ատլանտյան օվկիանոսի Ֆանդի ծովածոցի հետ, կազմել են տրանսպորտային ուղիների ցանց: Տարածաշրջանը շատ ավելի անտառապատ էր, քան այսօր, և, հետևաբար, առաջարկում էր ապրելու տարբեր հնարավորություններ: Քանի որ հետսառցադաշտային ժամանակաշրջանում ջրի ծավալների նվազումը աստիճանաբար իջեցրեց գետի մակարդակը, առաջացան տեռասներ, որոնք առաջարկում էին հարմար պահեստային տարածքներ: Բացի ձկներից (սաղմոն, թառափ, բուրավետ, նաև ծովատառեխ և ձողաձուկ) որսացել են բադեր ու սագեր։ Եղել են նաև փոկեր, հնարավոր է նաև ծովախոզուկներ և այլն։ Արդեն մ.թ.ա 8000 թվականի հայտնվել են նակավայրի առաջին հետքերը։ Ամենահին վայրերից մեկն է եղել Squatec-ը, մոտ 100 կմ դեպի Ռիմուսկի, որտեղ մ.թ.ա. 8700-8000 թվականներին հայտնաբերվել են հուշարձաններ։ Այնտեղ ապրող մարդիկ օգտագործել են քարից պատրաստված գործիքներ, որոնք գալիս էին ավելի հարավային շրջաններից, ի տարբերություն տարածաշրջանի այլ վայրերի, և, հետևաբար, ենթադրվում է, որ այդ մարդիկ երկար ժամանակ չէին ապրել տարածաշրջանում և, հետևաբար, դեռ ծանոթ չէին պայմաններին, այս դեպքում՝ քարե ճամբարներին: Նրանք ուշ պալեո-հնդկացիներ էին, որոնք նույնպես հետքեր են թողել Բիկի, Ռիմուսկիի և Մետիսի շրջանում։ Նրանք հավանաբար եկել են Արևմուտքից: Այնուամենայնիվ, կայծքարի հանքավայրերը հետագայում ինտենսիվորեն շահագործվել են։ Ուշ Վուդլենդի ժամանակաշրջանում ստորին Սենթ Լոուրենսը ինտենսիվ շփման շրջան է եղել Իրոկեզի, Ալգոնկիանի և ավելի ուշ բնակվող Մալիսետի միջև: Իրոկեզները մինչեւ 1600 թվականն ապրել են Կոռնեյլյան կղզիներում, Վերին կղզիներում և Բասկյան կղզիներում:

ԱՄՆ-ի հետ սահմանին գտնվող Էստրի շրջանը (անգլիական արևելյան քաղաք) ցածր լեռնային շրջան է եղել՝ ընդարձակ անտառներով և բազմաթիվ ջրային մարմիններով։ Այստեղ ամենահին գտածոները, որոնք հայտնաբերվել են միայն 2003 թվականին կատարված պեղումների արդյունքում, թվագրվում են մոտ մ.թ.ա. 10000  (Lac Mégantic-ի և Spider Lake-ի միջև): Հնարավոր է, որ սկզբում մարդիկ որսացել են մամունտներ և այլ մեծ կաթնասուններ, որոնք հետագայում վերացել են: Նրանց շեղբերների քարը մասամբ եկել է Մայնի Մունսունգուն լճից, այլ դեպքերում՝ Նյու Հեմփշիրից: Նախաեվրոպական ժամանակաշրջանում այստեղ ապրել են աբենակիները, որոնք, սակայն, գուցե մինչև 1600 թվականը տարածքը կիսել են Սուրբ Լորենսի իրոկեզների հետ, որոնք այդ ժամանակ արդեն անհետացել էին:
մինի|Նոր Ֆրանսիա, 1504-1803 թվականների տարածքների ամփոփում

Սագուենայի գետաբերանը ներկայացնում է առանձին շրջան։ Այս հյուսիսային ափամերձ տարածքում փոկի որսը գերակշռել է և շատ վայրերում նույնիսկ հանդիսացել սննդի միակ տարբերակը։ Փոկի երեք տարբեր տեսակների շնորհիվ որսը հնարավոր է եղել ամբողջ տարին, ինչը առաջին հերթին հնարավոր է դարձրել բնակեցումը։ Այլ վայրերում հայտնաբերվել են նաև կեղևի և թռչունների մնացորդներ։ Այստեղ հավանաբար արդեն ապրել են Մոնտանյեի կամ Իննուների նախնիները։ Ամենահին հետքերը հայտնաբերվել են Կապ-դե-Բոն-Դեզիրում՝ Գոլդթվեյթ ծովից 36 մ բարձրության վրա, որը կայունորեն փոքրացող հետսառցադաշտային լիճ է եղել, որը ետևում էր թողել Սուրբ Լոուրենսի կտուրները։ Նրանք մոտ 8100 տարեկան են։ Հյուսիսամերիկյան շագանակագույն լեմինգ Գասպեսի շրջանը նույնպես ունի ամենահին վայրերից մեկը: Մ.թ.ա մոտ 6000 թվայանին՝ Ք.ա. 4-րդ դարում, թերակղզին տունդրա է եղել, որի վրայով շրջել են կարիբուների երամակները: Նիզակների գլխի վրա արյան հետքերը ցույց են տվել, որ փոկերից և ծովացուլերից բացի, որսացել են նաև լեմինգներ (Lemmus trimucronatus, հայտնի է նաև որպես հյուսիսամերիկյան շագանակագույն լեմինգ), նապաստակ և սաղմոն: Տարածաշրջանում պալեո-հնդկացիները մշակել են կայծքարի հատկապես բարդ մշակման տեխնիկա։Հաճախ մշակվել է ռադիոլարիտ՝ մոտավորապես 450 միլիոն տարեկան հանքային նյութ: 1998 թվականին Լա Մարտրում հայտնաբերվել են պալեո-հնդկական ավանդույթի շեղբեր: Քաղաքի շրջակայքում հայտնաբերված 25 վայրերից առնվազն 12-ը կապված են պալեո-հնդկացիների հետ: Պատմական ժամանակներում այնտեղ ապրել են միկմաքները, ովքեր հաջողությամբ պաշտպանել են իրենց տարածքը իրոկեզներից։

Մոնտերեգին, որը գտնվում է Սուրբ Լորենցի ջրհավաք ավազանում, հատկապես բարենպաստ տարածաշրջան է մարդկանց բնակեցման համար: Մ.թ. 500 թվականին այնտեղի բնակիչները գնալով ավելի նստակյաց էին, քանի որ նրանք ավելի ու ավելի երկար էին մնում ձկնորսության որոշ վայրերում, ինչպիսին է Պուենտ-դու-Բյուսոնը, որն օգտագործվում էր առնվազն մ.թ.ա. 3000 թվականից: այցելել է.։ Թակարդներով տեղանքներ չեն եղել, բայց որսորդներն ու հավաքողները նույնպես ավելի ու ավելի են բնակություն հաստատել այլուր: Այնուամենայնիվ, Պոնտ-դու-Բյուսոնի բնակիչներն իրենց հարևաններից տարբերվել են պատրաստած կավե գործիքներով։ Մոտավորապես 1000 թվականին իրոկեզների նախնիները սկսել են ավելի ու ավելի շատ ապրել այգեգործությամբ, հատկապես մշակել, օգտագործել դդում, եգիպտացորեն և լոբի: Կարելի է տեսնել, որ քաղցրահամ ջրի հասանելիությունն ի սկզբանե գերիշխել է գյուղի գտնվելու վայրի ընտրության հարցում, սակայն շուտով ավելացել են ռազմական կողմերը: Շինարարները նախընտրել են բարձրադիր վայրերը։ Դրուլերս տեղանքն (Լակ Սեն-Ֆրանսուա գյուղից ավելի քան 7 կմ հեռավորության վրա) ամենամեծ գյուղն էր, որը հայտնաբերվել է մինչև 1350 թվականը: Համեմատաբար խիտ բնակեցված տարածաշրջանում այն ​​զբաղեցրել է 1,2 հեկտար տարածք։
մինի|Ջեֆրի Ամհերստը, բրիտանական բանակի հրամանատարը և Քվեբեկ նահանգի առաջին նահանգապետը, Ջոշուա Ռեյնոլդս 1765 թ

Այս առումով հակառակորդն է եղել նահանգի հյուսիսում գտնվող Նունավիկը։ Քիչ բնակեցված տարածաշրջանում տարբերակել են պալեո-էսկիմոսական (մոտ 2000 թ. մ.թ.ա. մինչև մ.թ. 1000 թթ.) և նեոէսկիմոսի ժամանակաշրջանները (մ.թ. 700-ից): Առաջինը կապված է եղել վաղ Դորսեթի և Դորսեթում բնակվողների հետ, իսկ վերջինները՝ Ալյասկայից եկած թուլե էսկիմոների հետ։ Նախադորսեթի մարդիկ ապրել են 4-ից 5 մ տրամագծով վրաններում, սակայն նրանց գյուղերն այնքան մեծ չեն եղել, որքան Բաֆին կղզու գյուղերը: Նրանք նաև հարմարեցրել են իրենց որսի տեսականին համեմատաբար հարավային շրջաններին, ինչպես նաև թռչուններ են որսացել, բայց հիմնականում կարիբուներ: Դորսեթի ժողովուրդը գնալով ավելի շատ է որսացել փոկեր և, հետևաբար, ավելի քիչ է վարել քոչվոր կենսակերպ: Մոտ 1000 թվականին կլիմայի տաքացումը շարունակվել է մի քանի դար: 1300-ական թվականներից հետո կետորսորդները ներգաղթել են և նրանց զոհերը ամենաշատն են օգուտ քաղել կլիմայի տաքացումից։Նրանք որսացել են օվկիանոսավար բայակներով, որոնք կոչվել են ումիակ: Այս նեոէսկիմոսները՝ ինուիտների նախնիները, շուտով գերակշռել են Նունավիկում։

Օտտավայի հովիտը նույնքան խիտ բնակեցված է եղել, որքան Սուրբ Լոուրենս հովիտը։ Այնուամենայնիվ, խիտ անտառային տարածքը հարմար չի եղել կարիբուի որսորդների համար, ինչպիսիք են եղել պալեո-հնդկացիները։ Հետևաբար, բնակեցումը սկսվել է միայն մ.թ.ա. 4500 թվականին: Բնակիչները վաղ ժամանակներում ստեղծել են առևտրի լայնածավալ համակարգ գետերի և լճերի միջև, ուստի նրանց քարե շեղբերները պատրաստված էին Օնոնդագա կայծքարից, որը գտնվել էր Օնտարիո լճից հարավ: Սպիտակ քվարցիտը նույնպես եկել է Լակ Միստասինիի շրջակայքից, կամ Հադսոն ծովածոցից: Պղնձի վերամշակման հետքեր են հայտնաբերվել Օս Ալյումետ կղզում և Մորիսոն կղզում, ինչը վկայում է Լաուրենտյան արխայական դարաշրջանում պղնձի արդյունաբերության մասին: Այսպես պղնձից պատրաստել են նետերի ծայրերը, ասեղներն ու բլուրները, ֆլեյտաներն ու կացինները։ Բնականաբար մաքուր պղինձը հարթ մուրճով մշակվել է խողովակների մեջ, որոնցից կարելի էր ստանալ ցանկալի ձևերը: Երկու կղզիներում եղել են նաև ավելի քան 60 թաղման վայրեր։ Ամենահին արձանները թվագրվում են մ.թ.ա. 3300 թվականին, Հետագա Վուդլանդյան ժամանակաշրջանի առանձնահատկությունն այն կավն է, որից պատրաստվել են անոթները (մ.թ.ա. 1000 թվականից)։

Քվեբեկի և Կապ Տուրմենտի միջև ընկած տարածաշրջանը, չնայած բնակչության խտությանը, ուշ է ուսումնասիրվել: Կապ Տուրմենտե այն վայրերից մեկն է եղել, որտեղ 1535 թվականին Ժակ Քարտյերը մորթու փոխանակում է իրականացրել: Կապ Տուրմենտեն այն վայրերից մեկն է եղել, որտեղ 1535 թվականին Ժակ Քարտյերը մորթու փոխանակում է իրականացրել: Ավելի ուշ նա հաշվվել է իրոկեզների չորս գյուղ՝ Աջոաստե, Ստարնատան, Թայլա և Սիտադին, վերջապես Ստադակոնան, որը հետագայում դարձել է Քվեբեկ: 1980-ականների սկզբին իրականում հայտնաբերվել է իրոկեզների գյուղ, բայց Քվեբեկից արևմուտք: Բայց շուտով, բացի բազմաթիվ ձկների ճամբարներից, վերջապես հոսանքին ներքև գտնվել է մի գյուղ, որն այժմ կոչվում է «Ռոյարնուա»։ Կայքը պարունակել է առնվազն չորս երկարատներ, բայց տարբեր ժամանակների։ Ուշ Վուդլենդի փուլի (1000-1600 թվականներ) ոչ մի տեղ այդքան շատ խեցեղեն չի հայտնաբերվել, որքան այստեղ:  Գյուղը կառուցվել է 1300 թվականին։ Այդ ժամանակաշրջանում իռոկեզները սկսել են կախված լինել այգեգործությունից, հատկապես եգիպտացորենից, դդմից, լոբից: Այնուամենայնիվ, նրանք տարբերվել են իրենց նստակյաց արևմտյան հարևաններից նրանով, որ շարունակել են սեզոնային գաղթը: Այսպիսով, Կարտիեի ժամանակ Ստադակոնայի բնակիչները տեղափոխվել են հոսանքով ներքև՝ դեպի Թադուսակ և Գասպե ծոց: Մինչև 1989 թվականը համակարգված պեղումներ են անցկացվել Քվեբեկի գրեթե միայն գլխավոր հրապարակում՝ թագավորական հրապարակում։ Արդեն պեղումների առաջին արշավում միայն մինչև Տուրմենթ հրվանդանը հայտնաբերվել է 20 տեղ ։

Ի վերջո, Սագենեյ-Լակ-Սեն-Ժան շրջանը պետք է հիշատակվի որպես հնագիտական ​​կենտրոն: Այն կազմել է կապի տարբեր ցանցերի կենտրոն, որոնք կապել են բնակավայրերը միմյանց հետ։ Բնակավայրերի հիմնական տարածքներ են եղել Սագենեյ գետը և Լակ Սեն-Ժանը։ Բնակավայրերի հիմնական տարածքներն են եղել Սագենեյ գետը և Լակ Սեն-Ժանը։ Այնուամենայնիվ, էթնոլոգիական տեսանկյունից տարածաշրջանը բաժանված է եղել երկու մասի՝ Տադուսակի և Չիկուտիմիի միջև, իռոկեզները, որոնք կապված են եղել Սուրբ Լոուրենսի հովտի հետ, ապել են Սագուենայի վրա, մինչդեռ գետից ավելի վերև նշված լճում ապրել են ալգոնկինները՝ ժամանակակից Իլնուսի նախնիները։ Նրանք ավելի շատ ապրել են մայրցամաքի բույսերով և կենդանիներով, մինչդեռ հոսանքն ի վար կենտրոնացած են եղել ձկների և ջրային այլ կենդանիների վրա։ Գետի ափերը հաճախ զառիթափ են եղել, ըստ այդմ, ավելի մեծ բնակավայրեր են կառուցվել այնպիսի վայրերում, ինչպիսին է Ռիվիեր դե Սենտ-Մարգերիտի գետաբերանը։ Ենթադրվում է, որ տեղափոխվել են արխայիկ ժամանակաշրջանում՝ մ. թ. ա. մոտ 4500 թվականից։

Եվրոպացիների հետ (մոտ 1500 թվականից՝ ավելի ու ավելի հաճախ են հայտնվել), սկսվել է մորթու առևտուրը, որն ամբողջությամբ փոխել է ցեղերի տնտեսությունը և նրանց ավելի ու ավելի կախված դարձրել եվրոպական ապրանքներից, մինչդեռ անսպառ թվացող կենդանիների պոպուլյացիաները դանդաղորեն նվազել են:

## Եվրոպացիներ և հնդիկներ, բրիտանա-ֆրանսիական մրցակցություն

### Առաջին շփումներ, առևտուր
Ամենայն հավանականությամբ, Բասկերի Երկրի և Անգլիայի ձկնորսները այցելել են Նյուֆաունդլենդի ձկնորսական տարածքներ դեռ 15-րդ դարում, իսկ 1530-1600 թվականներին բասկերը կետեր են որսացել Լաբրադորի ափին գտնվող Կարմիր ծոցում։ Առաջին եվրոպացին, որի վայրէջքը Հյուսիսային Ամերիկայում արձանագրվել է աղբյուրներում, Ջովանի Կաբոտոն էր (հայտնի է որպես Ջոն Կաբոտ)։ Նա վայրէջք է կատարել 1497 թվականին Արևելյան ափի անորոշ վայրում և իր հետ Անգլիա է տարել երեք միկմակի։ Առնվազն 1501 թվականից ի վեր՝ միկմակը ավելի հաճախ էր շփվում իսպանացի, ֆրանսիացի, բրիտանացի և իռլանդացի ձկնորսների հետ:

1519 թվականից սկսվել է մորթու առևտուրը, և ափամերձ ցեղերը փոխել են մորթիները եվրոպական ապրանքների, հատկապես մետաղական ապրանքների հետ, ինչպիսիք են դանակներ, կացիններ, նժույգներ և կաթսաներ: Փոխանակման նկատմամբ աճող հետաքրքրության մասին է վկայում Ժակ Կարտիեի զեկույցը, որը խարսխված է եղել Շալեուր ծովածոցում 1541 թվականին, որտեղ նրա նավը շրջապատված է եղել մեծ թվով միկմակ կանոներով։ Այս հնդիկները 1564, 1570 և 1586 թվականներին առնչվել են իրենց անհայտ հիվանդությունների: Արևելյան ափի ցեղերը սկսել են փոխվել, շուտով պատերազմելով միմյանց միջև առևտրային կապերի համար: Կարտիեն նաև մորթու առևտուր է արել իրոկեզների հետ Սուրբ Լոուրենսի վերին մասում (1534-35 թվականներ) և երկար ժամանակ առևտուրը ծաղկել է՝ չնայած առևտրային բազայի տեսքով ենթակառուցվածքների բացակայությանը։ Գետերի և արահետների ցանցը, որոնց վրա հնդիկները առևտուր են արել, գոյություն է ունեցել շատ երկար ժամանակ: Նրանք պղնձի, փղոսկրի, գործիքների, զենքի և զարդերի տարբեր տեսակների քարերի, մոմի, ձկան ճարպի, շան մազից վերմակների այլ իրերի առևտուր են արել։

### Սամյուել դը Շամպլեն (մինչև 1635 թվական)
Դեռևս 1601 թվականին՝ երբ Սամյուել դը Շամպլեն հայտնվել է Թադուսակում, Ալգոնկինը, Սուսքուհաննոքը և Մոնտանյեն նրան կոչ են արել դեմ դուրս գալ իրոկեզներին: 1609 թվականին ֆրանսիացիները աջակցել են Հուրոններին՝ ընդդեմ հարևան իրոկեզների, որոնց դեմ սերունդներ շարունակ պատերազմել են։ Այս որոշումը, որը, չնայած բազմաթիվ դեպքերին, երբեք չի վերանայվել, իրոկեզներին շրջել է ֆրանսիացիների դեմ, և նրանք միավորվել են իրենց հակառակորդներից յուրաքանչյուրի հետ: Սկզբում հոլանդացիներն են եղել Ֆորտ Օրանժից, իսկ հետո հիմնականում բրիտանացիները:

Ժակ Կարտիեն հանդիպել է երկու իրոկեզների՝ Ստադակոնա և Հոչելագա գյուղերիում, որտեղ այսօր գտնվում են Քվեբեկը և Մոնրեալը: Այնուամենայնիվ, նրանք անհետացել էին Շամպլենի ժամանակ։ Ֆրանսիացիների կարևոր դաշնակիցներից, ըստ երևույթին, շաարունակել են լինել Հուրոնները, որոնք տեղահանել էին իրոկեզներին այս տարածքից:

1604 թվականին նավատորմային արշավախումբը, որին մասնակցել է նաև Սամյուել դը Շամպլենը, առաջին բնակավայրը կառուցել է Սեն Կրուա կղզում՝ Սուրբ Կրուա գետաբերանում։ Սակայն մեկ տարի անց այն տեղափոխել են Պորտ Ռոյալ։ Շուտով հաջորդել են նաև այլ ամրացված կառույցներ, ինչպիսիք էին Ֆորտ Լա Տուրը Սենթ Ջոնում, որտեղ Մալիսեթը նաև եվրոպական ապրանքներ էր փոխանակում: Սակայն, գաղութի տեղափոխումը Միքմաքի տարածքում գտնվող Պորտ Ռոյալ, հետևանքներ է ունեցել։ Արդեն 1607 թվականին պատերազմ էր սկսվել Միքմաքների և Պենոբսկոտների միջև, որոնց ղեկավարում էր Սագոմոր Բաշաբեսը։ Վերջիններս մեծ իշխանություն էին ձեռք բերել ֆրանսիական զենքի միջոցով։ Տարանտինյան այս պատերազմը, որն արտացոլում էր նրանց մրցակցությունը մորթի առևտրի մեջ, տևել է ութ տարի:

1608 թվականին Շամպլենը 31 վերաբնակիչներով հիմնել է Քվեբեկ քաղաքը, բայց նրանցից միայն ինն է գոյատևել առաջին ձմեռը, այն էլ միայն տեղի հնդկացիների օգնությամբ։ 1613 թվականին Պորտ Ռոյալի առևտրականները ստիպված են եղել նահանջել դեպի ավելի հյուսիսային Թադուսակ, քանի որ անգլիացիներն այրել են իրենց գաղութը։ Նույն թվականին Շամպլենը շարժվել է դեպի Օտտավա՝ բանակցություններ սկսելու ալգոնկինի գլխավոր Տեսուաթի հետ Ալյումետ կղզու վերաբերյալ, որը հարմար էր թվում որպես ամրոց օգտագործելու համար: Վերադառնալով Ֆրանսիա և հրապարակելով իր ճանապարհորդական գրառումները՝ նա ճիզվիտներին հանձնել է նոր Ֆրանսիայի տարածքի մոտ 30%-ը՝ կալվածքի տեսքով։ Երբ 1615 թվականին Շամպլենը հարձակվել է Օնոնդագա ամրոցի վրա, նա հետ է մղվել և ձմեռը անցկացրեց այդ տարածքում։ Հետագայում նա ամրոցներ է կառուցել և հաշտության պայմանագիր կնքել իրոկեզների հետ ։ 

1627 թվականին Շամպլենը գնացել է Փարիզ և համոզել կարդինալ Ռիշելյեին, որ արժե աջակցել գաղութին։ Երեսնամյա պատերազմի կեսին ստեղծվել է 100 ընկերությունների «հասարակություն»՝ արտագաղթողներին խրախուսելու համար։ 1630 թվականին Քվեբեկի բնակչությունը կազմել է ընդամենը 100 մարդ, սակայն 1640 թվականին նրանց թիվը հասել է 359-ի։ Այնուամենայնիվ, թագավորական հովանավորությունը հանգեցրել է ֆեոդալական համակարգի վերածումը գաղութի: Սա հիմք է դրել հողը առանձնացնելու այն կալվածքներից, որոնք կառավարվում էին հողատիրոջ հետ ծառայողական և հարկային հարաբերությունների մեջ գտնվող մարդկանց կողմից: Ճիզվիտների առաքելությունը նույնպես ֆինանսավորվել է այս ճանապարհով և մատակարարվել սննդով և շինանյութով։ Բացի այդ, դավանանքային պատերազմներից առաջացած սկզբունքները վավերական են դարձել, ինչը նշանակում է, որ Նոր Ֆրանսիայում թույլատրվել է ապրել միայն կաթոլիկներին։ Քանի որ շոտլանդացիներն 1628 թվականին արդեն եկել էին Ակադիա, իսկ անգլիացիները մոտ 1630 թվականին՝ Նյուֆաունդլենդ, սկսվել է առաջին ռազմական հակամարտությունը, որի ընթացքում 1629 թվականին անգլիացիները գրավել են Քվեբեկը։ 

Նվաճումը տեղի է ունեցել 1632 թվականին։ 1634 թվականին Շամպլենը Սիեր դե Լավիոլետտին ուղարկեց Սուրբ Լոուրենս գետը, որը ստեղծեց առևտրի կետ Տրուա Ռիվիերայում։ Շամպլենը, որը հիմնադրել է Քվեբեկը 1608 թվականին և Մոնրեալը 1611 թվականին, հասել է Հուրոն լիճ 1615 թվականին, և ֆրանսիացի միսիոներները դիրքեր են հիմնել Մեծ լճերի երկայնքով։ Որպես «նոր Ֆրանսիայի գլխավոր փոխարքա»՝ նա դաշինք է կնքել վենդատների (հուրոնների) հետ 1609 թվականին։  Իրոկեզները, որոնք թշնամացել էին վենդատաների և, առաջին հերթին, Շամպլենի հետ, փոխարենը դաշինք են կնքել անգլիացիների հետ։ 

Հուրոնները իրականում չորս կամ հինգ ցեղերի համադաշնություն են եղել Տորոնտոյից հյուսիս գտնվող ներկայիս Սիմկո շրջանում: Նրանց 18-25 գյուղերի բնակիչների ընդհանուր թիվը գնահատվել է մոտ 20 000 մարդ։ Կոլինգվուդի շրջակայքում պետունների թիվը գնահատվել է մոտ 6500 մարդ 1615 թվականին, բայց 1623 թվականին արդեն ավելի քան 10,000 մարդ: Նրանք ապրլ են յոթ-ինը գյուղերում։ Նեյտրալներն ապրել են Նիագարայի թերակղզում։ Նրանց համադաշնությունը բաղկացած է եղել մոտ 30 գյուղերից և մոտ 40,000 մարդուց։ Չնայած նրանք չեն մասնակցել Նյու Յորքի հուրոնների և իրոկեզների միջև պատերազմներին, այսինքն՝ սենեկա, կայուգա, օնոնդագա, օնեյդա և իրոկեզ ցեղերին, նրանք շարունակել են կռվել իրենց կողմից վտարված ալգոնկինների հետ, որոնք այդ ժամանակ կոչվել են կրակի ազգեր:

### Անգլո-ֆրանսիական մրցակցություն
Անգլիացի հետազոտող Հենրի Հուդզոնը 1609 թվականի հոկտեմբերն անցկացրել է ուսումնասիրելով Հուդզոնի ծոցը, որը հետագայում կոչվել է նրա անունով։ Նա տիրել է Անգլիայի համար նախատեսված ծոցին։ Շամպլենի անգլիացի հակառակորդները, որոնց հետ նա հրաժարվել է մորթու առևտուր անել, թալանել են տարբեր պաշտոններ, և նա, ի վերջո, նույնիսկ գերի է ընկել 1629 թվականին: Քվեբեկը Բրիտանական է դարձել 1632 թվականին։ Շամպլենը նոր Ֆրանսիա է վերադարձել միայն չորս տարի անց։  Նա կրկին դուրս է եկել իրոկեզների դեմ և վաճառակետ կառուցել Տրուա Ռիվիերայում։  Սակայն նա մահացել է 1635 թվականին։ 

Ուժի ստեղծված դատարկությունը լրացրել է Քվեբեկի եպիսկոպոսը: Նա Պոլ Շոմեդի դե Մեզոննևի ղեկավարությամբ վերաբնակիչներին դրդել է 1642 թվականին հիմնել Վիլ Մարին ՝ Մոնրեալի մեկնարկային կետը, որպես բնակավայրի ուտոպիական քրիստոնեական նախագծի մի մաս:

Շուտով ուղարկվել են Բուայի սուրհանդակները (Ռեյնջերս), որոնք ապրել են հնդկացիների շրջանում, մինչդեռ վաճառքի գործակալները իրենց ամրոցները վերածել են փոխանակման կենտրոնների: Դրանում կարևոր դեր են խաղացել մի քանի նավարկելի գետեր, ինչպիսիք են Սուրբ Լոուրենս գետը և Օտտավան: Կիչեսպիրինիի նման ցեղերը պնդում էին, որ մենաշնորհ ունեն իրենց միջև առևտրի համար դեռ 1630 թվականին: Բացի այդ, արդեն մոտ 1660 թվականին մեծ քանակությամբ մորթիներ են եկել վերին լճի շրջանից և Լակոտայից։

1669 թվականին Ջեյմս բեյի կայանը Առաջին մեխերը հասցրել է Լոնդոն, առևտուր, որի արդյունքում ստեղծվել է Հադսոն բեյ (Hudson’s Bay) ընկերությունը։ Մոտավորապես 1660 թվականից ֆրանսիացի Մեդար Շուար դե Գրոսեյը և նրա փեսան՝ Պիեռ-Ասպրի Ռադիսոնը, փորձել են վերսկսել մորթու առևտուրը, որը դադարել է հուրոնների ոչնչացման պատճառով: Բայց միևնույն ժամանակ, Նոր Ֆրանսիան փորձել է մոնոպոլիզացնել մորթու առևտուրը Ֆրոնտենակում։  Դա անելու համար նրանք հիմնել են առաջին մշտական եվրոպական բնակավայրը Օնտարիոյում ՝ ներկայիս Քինգսթոնի տեղում գտնվող ամրոցը: Մի խումբ մորթու վաճառականներ չեն համաձայնել մաքսատուրքերի հետ և դիմել են Լոնդոն, որը նրանց առատաձեռն արտոնություններ է տվե: 1670 թվականին Դրանից աճել է Հադսոնի ծոցի ընկերությունը։ Նա մեծ մասշտաբով մաքսանենգ ճանապարհով մորթ է տեղափոխել Ֆորտ Ֆրոնտենակի մոտ՝ դրանով իսկ վնասելով ֆրանսիական գաղութին:

Ֆրանսիացիների և անգլիացիների միջև մրցակցությունը կրկին սրվել է։ 1686 թվականին ֆրանսիացիները փորձել են այրել անգլիական առևտրի կետը։ Դրա համար նրանք մորթու առևտրի նոր գործընկերներ էին փնտրել արևմուտք տեղափոխված հնդկացիներից։ Մայրցամաքի արևմտյան սահմանի որոնումները հաջող չեն անցել, բայց հնդիկների հետ կապեր են հաստատվել մինչև Միսիսիպիի վերին մասը, իսկ կարճ ժամանակով՝ նույնիսկ Իսպանիայի Սանտա Ֆե:

### Պատերազմ՝ առևտրային մենաշնորհների համար
1650 թվականին Իրոկեզների լիգային հաջողվել է վտարել երբեմնի հզոր Վենդատ (Հուրոն) Կոնֆեդերացիայի անդամներին իրենց տներից: Միևնույն ժամանակ, նրանք խոստովանել են, որ Օրանժ (Orange) ամրոցի շրջակայքում գտնվող հոլանդացիները զենք են մատակարարել իրենց, մինչդեռ ֆրանսիացիները միայն երբեմն իրենց դաշնակիցներին զենք են տվել որպես նվերներ: Հադսոնի հովտում կավավորները անհետացել էին, իսկ իրոկեզները որսացել են ավելի հյուսիսում, որտեղ մորթի առևտուրն ավելի ու ավելի էր կենտրոնացել: 1641 թվականին նրանք ֆրանսիացիներին խաղաղություն են առաջարկել, բայց նրանք չեն ցանկացել հրաժարվել իրենց հուրոնյան դաշնակիցներից, որոնք իրենց հերթին իրենց ֆրանսիացի դաշնակիցներից վարակվել են լուրջ հիվանդություններով, ինչպիսիք են կարմրուկը, գրիպը և այլն: Նրանք, հավանաբար, խլել են վենդատների (հուրոնների) մոտ 60% -ի կյանքը։ 

Իրոկեզները փորձեցլ են դադարեցնել Վենդաթի (Հուրոն) առևտուրը Սուրբ Լոուրենսի վրայով: 1648 թվականին հոլանդացիները սկսել են հրացաններ վաճառել անմիջապես իրոկեզներին։ Հաջորդ տարի նրանք հաղթել են հուրոններին՝ սպանելով ոչ միայն բազմաթիվ հակառակորդների, այլև ճիզվիտների խմբին։  Հուրոնները փախել են և օգնություն խնդրել Մեծ լճերի Անիսինաբեի դաշնակցությունից: Թիոննտատի (Պետուն) համադաշնությունը, որը սերտորեն կապված է եղել  Վենդատաների հետ, նույնպես չի խուսափել ռազմական գործողություններից և ոչնչացվել է 1650 թվականին, իսկ չեզոքները ՝ 1655 թվականին։  Նրանցից շատերը գյուղ առ գյուղ են գնացել հաղթողների՝ Իրոկեզների հինգ ազգերի մոտ, մյուսները գնացել են քրիստոնեական կղզի՝ ճիզվիտների պաշտպանության ներքո, բայց հաջորդ տարի ստիպված են եղել փախչել։ Մյուս պայթեցված խմբերը միացել են ողջ մնացած վենդատներին (հուրոններին), փախել են հյուսիս, այնուհետև արևմուտք և կանգ առել  հյուսիսարևելյան Օկլահոմայում, որտեղ նրանք կազմել  են այն, ինչ այժմ հայտնի է որպես Վայանդոտ:

Սամյուել դը Շամպլենը դեռ ալգոնկինների ցեղային խմբին անվանել է ալգոնկիններ։  Նրանց լեզուն առևտրականների համապարփակ լեզու է եղել, որի անունն ի վերջո տեղափոխվել է այս լեզվական ընտանիքի բոլոր ցեղեր: 1620 թվականին նա Ժան Նիկոլային ուղարկել է Կիչեսիպիրինիի հետ ապրելու համապատասխանաբար Մորիսոն կղզում և Կիչեսիպիրինի կղզում։  Օտտավա գետի վրա գտնվող Ալյումետ կղզին, որը կարողացել է այնտեղ հաստատել առևտրային մենաշնորհ: 1629 թվականին բրիտանացիների կողմից Քվեբեկի կորստով նրանք կարճ ժամանակով կորցրել են այդ մենաշնորհը, բայց հինգ տարի անց ֆրանսիացի մորթու վաճառականները կրկին գերիշխելեն տարածաշրջանում: 1636 թվականին Կիչեսիպիրինիները փորձել են կոալիցիա կազմել հուրոնների, ալգոնկինների և նիպիսինգների հետ ընդդեմ իրոկեզների, բայց Նիպիսինգները և արջերի ազգը հրաժարվել են աջակցել նրանց։ 

Ֆրանսիացիների հետ առևտրի բացը շուտով լրացրել է Օդավան կամ Օտտավան (նաև Օդավա, Օդաավաա, կրճատ՝ Դաավաա, որոնք անիսինաբեի (նաև օջիբվա, օջիբվա կամ Չիպևա) և Պոտավատոմի (նաև Բուդևաադամիա, Պոտտավատոմի կամ Պոտտավատոմի) հետ հզոր և հայտնի համադաշնություն է կազմել՝ անիսինաբե կամ երեք լույսերի խորհուրդ: Երեք լույսերի խորհրդի անդամներ, որոնք հայտնի են եղել աև որպես երեք լույսերի մարդիկ կամ երեք լույսերի Համադաշնություն: Ի վերջո, իրոկեզները՝ մոհավկի գլխավորությամբ և Մահիկանների և Մոհեգանի շուրջ ցեղային կոալիցիայի կողմից, որոնք մոդել էին ստեղծել Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպերի մոհիկանների հորինված ցեղի համար, սկսել են ուղղակիորեն հարձակվել ֆրանսիացիների վրա: Նույնիսկ Մոնրեալն այլևս ապահով չի եղել 1660 թվականին։ Նրանք դուրս են քշել Ատավանդարոնին կամ «Չեզոքներին» հարավային Օնտարիոյում: Այնուհետև նրանք ոչնչացրել են ցեղին, որն ապրել է Էրի լճի արևելյան հարավային ափին: 

### Նոր Ֆրանսիայի հասարակությունից մինչև գաղութ, Իրոկեզի պատերազմներ (1663 - 1701)
1628-1663 թվականներին ֆրանսիական տարածքները ղեկավարել է «Նոր Ֆրանսիայի ընկերություն» (Compagnie de la Nouvelle France) առևտրային ընկերությունը, այլ ոչ թե ուղղակիորեն ֆրանսիական թագը: Այնուամենայնիվ, դա չի կարողացել պաշտպանել գաղութը ռազմական առումով հարավից հարձակված իրոկեզների խմբերից: Այսպիսով, Ֆրանսիան ավելի քան հազար մարդ ունեցող գունդ է ուղարկել Կարինյան Սալիեր։ Այնուամենայնիվ, 1663 թվականին Ֆրանսիան ոչ միայն ռազմապես է միջամտել տեղական պայմաններին, այլև ստեղծել է բարձրագույն վարչական մարմին, որը ենթակա է եղել Ֆրանսիայի նավարկության նախարարին: Այն բաղկացած է եղել նահանգապետից, որը պատասխանատու է եղել ռազմաքաղաքական ձեռնարկությունների համար, վերակացու, որին հանձնարարված է եղել բուն կառավարումը, իրավագիտությունը և տնտեսագիտությունը, և Քվեբեկի եպիսկոպոսը: Այնուամենայնիվ, Սկզբում «Գթասրտության ասպետ»-ի (Chevalier de Merci) և եպիսկոպոս Ֆրանսուա դե Լավալի միջև իշխանության համար պայքարը կաթվածահար է արել գաղութը:

Իրավիճակը փոխվել է միայն գեղարվեստական ​​ղեկավար Ժան Թալոնի օրոք (1665-1672 թվակակններ): Նա փորձել է հնարավորինս շատ զինվորներ բնակեցնել երկրում, ինչպես նաև այլ կերպ աջակցել բնակեցման քաղաքականությանը։ Տասը տարվա ընթացքում՝ մինչև 1673 թվականը, բնակչությունն աճել է մոտ 9000 մարդով: ներգաղթի և երիտասարդ բնակչության հետ մեկտեղ դրան մեծապես նպաստել է այն փաստը, որ խրախուսվել են ֆրանսիացի գաղութարարների և կին հնդիկների ամուսնությունները: Վերաբնակիչների հետնորդները, ովքեր պետք է աշխատեին իրենց միջանցքով, և որոնք, հետևաբար, բանվորներ էին, համարվում էին ավելի ցածր սոցիալական կարգավիճակ ունեցողներ և կոչվում էին «ներգրավվածներ»: Բացի այդ, Փարիզը ձգտել է ակտիվացնել առևտուրը, որը տեղափոխել էին տարեկան չորսից հինգ, երբեմն վեց նավեր՝միջինը 165 տոննա (42 Փարիզյան խորանարդ ոտնաչափ կամ 1,44 մ3) կամ 237,6 մ3 բեռնափոխադրման կարողություն։  Այսպիսով, տարեկան բեռնափոխադրման տարածքը բավարար էր 1000-1500 մ³-ի համար: Չնայած այդ երթևեկությունը կրկնապատկվել է, այն աննշան է եղել ՝ համեմատած հարյուրավոր նավերի հետ, որոնք շարժվել են դեպի Նյուֆաունդլենդի շրջակայքում գտնվող ձկնորսական տարածքներ։

### «Հուդզոնյան ծոց» ընկերություն, պատերազմներ՝ Նոր Ֆրանսիայի համար
1670 թվականից սկսած, բրիտանացի առևտրականների առևտրային իշխանությունը համախմբվել է Հուդսոնի ծոցային ընկերության (Hudson Bay Company)-ի ստեղծմամբ: Ի տարբերություն Բրիտանական աճող ազդեցության, ֆրանսիացիները կառուցել են բազմաթիվ ամրոցներ, այդ թվում՝ 1673 թվականին Ֆորտ Ֆրոնտենակը (այժմ՝ Քինգսթոն Էրի լճի արևելյան ափին։ 1667 թվականին ֆրանսիացիներին հաջողվել է խաղաղություն հաստատել մոհավկաների հետ, բայց հետո 16-65 տարեկան բոլոր տղամարդիկ պետք է զինվորական ծառայություն իրականացնեին: Թեև իրավիճակը որոշ ժամանակ հանդարտվել է, բայց 1683 թվականին նորից  պատերազմ է սկսվել, որը ֆրանսիացիները, սակայն, արդեն վարել են իրոկեզներից իրենց հայտնի պարտիզանական եղանակով։ 

Գաղութը պայքարել է զինվորների համար գումար հայթայթելու համար: 1940-ականների սկզբին գաղութը ստիպված է եղել գումար հավաքել զինվորների համար: Այս գումարը սովորաբար Ֆրանսիայից ուղարկվել է ամռանն՝ առևտրային ապրանքների հետ միասին։  Բայց 1685 թվականին գումարը հասել է միայն հունվարին՝ ութ ամիս ուշացումով, այնպես որ զինվորները ստիպված են եղել վարձել իրենց գաղթականների և «վճարել» խաղաթղթերով։ Միայն աշխատավարձ ստանալուց հետո են նրանք կարողացել խաղաքարտերը փոխանակել մետաղադրամների հետ։  Այն, ինչ սկզբում լավ է աշխատել, ամեն տարի կիրառվել է 1690 թվականից ի վեր, բայց հանգեցրել է արժեքի անկմանը, որպեսզի 1713 թվականի գնաճը գնահատվի 400 տոկոս: Այժմ նրանք փորձել են գոյատևել վարկերով, բայց կանխիկ գումարն այնքան քիչ է եղել, որ 1729 թվականին նոր Ֆրանսիայի վաճառականների խնդրանքով թագավորը կրկին թույլ է տվել խաղաքարտեր թողարկել։ Բայց մինչև 1755 թվականը դրամավարկային քաղաքականության նկատմամբ վստահությունը վերջնականապես սպառվել է։ Առևտուրը վերածվել է փոխանակման, իսկ մնացած բոլոր գործարքները խոչընդոտվել են։ Դա հանգեցրել է  նրան, որ բնակչությունը սկսել է կուտակել և թաքցնել մի քանի մետաղադրամներ՝ դրանք բռնագրավումից պաշտպանելու համար:

Ֆրանսիան ձգտել է Մոնրեալը դարձնել մորթու առևտրի միակ կենտրոնը։ Այնուամենայնիվ, դա անընդունելի է եղել մոհավկաների համար, որոնց ղեկավարներն արդեն կախված են եղել փոխանակումից, քանի որ նրանք ճանաչում և հեղինակություն են ձեռք բերել՝ նվիրելով ցանկալլի ապրանքներ, որոն հիմնականում ստացել են մորթու դիմաց: Հնդկացիների շրջանում առաջատար խմբերի համար մորթու մենաշնորհների հարցը դարձել է գոյության հարց: Այսպիսով, 1687 թվականին նրանք հարձակվել են Մոնրեալի վրա։ 

Բացի այդ, Հադսոնյան ծոց ընկերության ստեղծումը ֆրանսիացիներին կասկածի տակ է դրել անգլիական կողմից իրենց մենաշնորհը։  1664 թվականին հոլանդացիներից նոր Ամստերդամ ստանալուց հետո անգլիացիներն արդեն կատարելեն նրա դերը և անհրաժեշտության դեպքում կարողացել են իրոկեզներին մատակարարել այն զենքերը, որոնք անհրաժեշտ են եղել ֆրանսիացիների դեմ պայքարելու համար: 1682 թվականին նրանք ստեղծել են իրենց առևտրային կետերը Հադսոնյան ծոցում և այդպիսով, ռազմական և տնտեսական առումով գրավել են Նոր Ֆրանսիան:

Այսպիսով, Հյուսիսային Ամերիկայում ֆրանսիացիների և բրիտանացիների միջև տարաձայնությունները պարզ են եղել: Երբ սկսվել է թագավոր Վիլհելմի պատերազմը (1689-1697 թվականներ), այն սկիզբ է դրել վստահված պատերազմների շղթային, որը երկու գաղութային տերությունները վարել են Հյուսիսային Ամերիկայում ՝ իրենց բնիկ ամերիկացի դաշնակիցների օգնությամբ: Քվեբեկի ճակատամարտում հարձակվող Նոր Անգլիայի զորքերը պարտություն են կրել։ Թագավոր Ուիլյամի պատերազմի ավարտին 1698 թվականից բանակցություններ են սկսվել  և 1701 թվականին իրոկեզների հետ խաղաղության պայմանագիր կնքել (Մոնրեալի Մեծ խաղաղություն)։  Այս դեպքում Պալատական ժառանգության պատերազմ որպես եվրոպական պատերազմ է եղել, իսկ հաջորդող 1702-1713 թվականների Աննա թագուհու պատերազմի դեպքում, Իսպանական ժառանգության պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցածը իրավահաջորդության պատերազմ էր: Նույնը վերաբերել է Գեորգի թագավորի պատերազմին (1740-1748 թվականներ) և Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմին: Վերջապես, 1756-1763 թվականներին Յոթամյա պատերազմի ընթացքում Հյուսիսային Ամերիկայում պատերազմ է սկսվել բրիտանական, ֆրանսիական և բնիկ ամերիկացի խմբերի միջև:

1713-1740 թվականների խաղաղության ժամանակաշրջանում Նոր Ֆրանսիային հաջողվել է ընդլայնել իր առևտուրը՝ չնայած մենաշնորհի կորստին և անկայուն ենթակառուցվածքին։ Սուրբ Լոուրենսի գետաբերանը բաց է եղել միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ Լուիսբուրգը, մի քանի հազար բնակիչ ունեցող բերդաքաղաքը, ընդարձակվել է: Քվեբեկի և Մոնրեալի միջև Չեմեն դյու Ռոյ ճանապարհի կառուցումն ավելի հուսալի հաղորդակցություն է ապահովել: 1722 թվականին Քվեբեկը դարձել է անկախ գաղութ Նոր Ֆրանսիայում։Բնակչությունն աճել է մինչև 24,594 մարդ։  Ուժեղ առևտրի այս շրջանը հանկարծակի ավարտվել է, երբ բրիտանական Մասաչուսեթսի նահանգապետ Ուիլյամ Շիրլին հարձակվեց Լուիսբուրգի վրա 1745 թվականին: Չնայած բերդը պետք է վերադարձվեր 1748 թվականի Աախենի խաղաղությամբ՝ գեներալ-նահանգապետ Կոմս դե լա Գալիսոնիերը իրավիճակն այսպե է գնահատել՝ «բրիտանացիները պարզապես սպասում էին, որ վերջապես տիրանան Նոր Ֆրանսիային»։ Դեռևս 1749 թվականին հիմնադրվել է Օհայո ընկերությունը, որի նպատակն էր բրիտանացի գաղութարարներին տեղափոխել Օհայոյի հովիտ, որին հավակնել է Ֆրանսիան։  Յոթնամյա պատերազմի սկսվելուն պես երկար տարիների ընթացքում կուտակված լարվածությունը սրվել է։ Մոտ 50,000 ֆրանսիացիներ դեմ են արտահայտվել մոտ մեկ միլիոն բրիտանացի վերաբնակիչների: 1759 թվականին բրիտանացիները գրավել են Քվեբեկը։ 1713-1740 թվականների խաղաղության ժամանակաշրջանում Նոր Ֆրանսիային հաջողվել է ընդլայնել իր առևտուրը՝ չնայած մենաշնորհի կորստին և անկայուն ենթակառուցվածքին։ Սուրբ Լոուրենսի գետաբերանը բաց է եղել միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ Լուիսբուրգը, մի քանի հազար բնակիչ ունեցող բերդաքաղաքը, ընդարձակվել է: Քվեբեկի և Մոնրեալի միջև Չեմեն դյու Ռոյ ճանապարհի կառուցումն ավելի հուսալի հաղորդակցություն է ապահովել: 1722 թվականին Քվեբեկը դարձել է անկախ գաղութ Նոր Ֆրանսիայում։ Բնակչությունն աճել է մինչև 24,594 մարդ։ Ուժեղ առևտրի այս շրջանը հանկարծակի ավարտվել է, երբ 1745 թվականին բրիտանական Մասաչուսեթսի նահանգապետ Ուիլյամ Շիրլին հարձակվել է Լուիսբուրգի վրա: Չնայած բերդը պետք է վերադարձվեր 1748 թվականի Աախենի խաղաղությամբ՝ գեներալ-նահանգապետ Կոմս դե լա Գալիսոնիերը իրավիճակն այսպե է գնահատել՝ «բրիտանացիները պարզապես սպասում էին, որ վերջապես տիրանան Նոր Ֆրանսիային»։ Դեռևս 1749 թվականին հիմնադրվել է Օհայո ընկերությունը, որի նպատակն է եղել բրիտանացի գաղութարարներին տեղափոխել Օհայոյի հովիտ, որին հավակնել է Ֆրանսիան։ Յոթնամյա պատերազմի սկսվելուն պես երկար տարիների ընթացքում կուտակված լարվածությունը սրվել է։ Մոտ 50,000 ֆրանսիացիներ դեմ են արտահայտվել մոտ մեկ միլիոն բրիտանացի վերաբնակիչների: 1759 թվականին բրիտանացիները գրավել են Քվեբեկը։ 1760 թվականին գաղութը հանձնվել է, իսկ 1763 թվականին Փարիզի խաղաղությունը հիմքեր է ստեղծել՝ Նոր Ֆրանսիան դարձել է բրիտանական:

## Բրիտանական գաղութատիրություն

### Քվեբեկ
1760 թվականին Մոնրեալի հանձնվելուց հետո նոր Ֆրանսիան հանձնվել է Ջեֆրի Ամհերսթի գլխավորած ռազմական կառավարությանը։ Նրան հաջողվել է գրավել Լուիսբուրգը, որից հետո նա դարձել է նոր Ֆրանսիայում բրիտանական զորքերի գլխավոր հրամանատարը։ Այնուամենայնիվ, Ամհերսթը կարծել է, որ այլևս կարիք չունի հարաբերություններ պահպանել հնդկացիների հետ, և 1761 թվականին դադարեցրել է առաջնորդներին նվերներ տալը: Արդյունքում նրանք կորցրեցին այն դիրքը, որն ապահովել էին այն հանձնելու միջոցով: Գաղութատիրական տերությունների նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված խմբերը հաղթել են։ Նրանց մտահոգությունները հաստատվել են այն փաստով, որ Ամհերսթը սահմանափակել է զենքի և զինամթերքի վաճառքը, ինչը երկարաժամկետ հեռանկարում հավասարազոր է եղել զինաթափման: Հետագայում Ամհերսթը ներգրավվել է Պոնտիակի ապստամբության մեջ և չի վարանել ծաղիկը որպես զենք օգտագործել ՝ նամակագրելով վարակված ծածկոցների տարածման մասին։

1763 թվականին Փարիզի խաղաղության պայմանագրով նախկին ֆրանսիական տարածքը պաշտոնապես հայտնվել է բրիտանական ձեռքում: Հույս է եղել, որ Պոնտիակի ապստամբությունից հետո հնարավոր կլիներ կանխել ռասայական թշնամանքը։ Այսպիսով, Բրիտանական կառավարությունը 1763 թվականի թագավորական հռչակագրում հսկայական տարածք է հայտարարել Քվեբեկ նահանգ՝ բաժանելով բնիկ ամերիկացիների և բրիտանացիների հողային պահանջները միմյանց վրա: Ֆրանսիայի ղեկավար կազմի զգալի մասը լքել է Գավառը և մեկնել Ֆրանսիա, հիմնականում արտաքսվել են ակադացիներ։ Ֆրանսիական ապրանքների մեծ մասն առգրավվել է, իսկ մնացածների կապը Ֆրանսիայի հետ ընդհատվել է։ Ֆրանսիան, իր հերթին, աջակցել է Անկախության պատերազմում Մեծ Բրիտանիայի դեմ ամերիկացիների պայքարին: Պոնտիակի օրոք հնդկական ապստամբության արդյունքում բրիտանական կառավարությունը փոխել է իր քաղաքականությունը ֆրանսիացիների նկատմամբ։ Քվեբեկի 1774 թվականի օրենքում Լոնդոնը ֆրանսիական մեծամասնությանը երաշխավորել է պաշտպանել իրենց մայրենի լեզուն և դավանանքը: Երբ ամերիկյան զորքերը մտել են Մոնրեալ, ֆրանկո-ամերիկացիները չեն սատարել նրանց, այլ պաշտպանել են Քվեբեկը։

Ֆրանսիական կաթոլիկ մեծամասնությունը փոքրամասնություն է դարձել, քանի որ Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի ավարտից հետո ավելի քան 50,000 փախստականներ, որոնք հայտնի էին որպես հավատարիմ, ստիպված են եղել վերաբնակեցնել Հյուսիսային Ամերիկայի բրիտանական գաղութային կայսրության մնացած մասերում: Ընդ որում Ֆրանկոֆոնների թիվը 90000 էր։

### Ստորին Կանադա
Բրիտանական բնակչությունն այնքան է աճել, որ 1791 թվականի Սահմանադրական ակտով Քվեբեկ նահանգը բաժանվել է: Սա հանգեցրել է Վերին Կանադայի ստեղծմանը, որը հիմնականում անգլիախոս է եղել, և Ստորին Կանադայի, որտեղ մեծամասնությունը խոսել է ֆրանսերեն։ Այսպիսով, ֆրանկո-ամերիկացիները 30 տարի անց բրիտանացիների կողմից պարտությունից հետո, կրկին տարածք են ստացել, որն ունեցել է սահմանափակ ինքնավարություն:

Ի հավելումն ազգային լեզվական տարանջատման՝ երկրի մեծ հատվածներն այլևս վերապահված չեն եղել որպես այսպես կոչված հոգևորական ռեզերվներ: Այս հողը, որը 1791 թվականից ծառայել է անգլիկան հոգևորականներին աջակցելոն, արդեն ազատ է եղել արդյունաբերական օգտագործման և բնակեցման համար։ Գաղութային վարչակազմն այսպիսով վերջ է դրել մի համակարգի, որը հաստատվել էր Նոր Ֆրանսիայում ավելի քան 150 տարի:

Այնուամենայնիվ, թագավորական տիրակալությունը՝ ֆեոդալական կարգը, որը ներդրվել էր 1627 թվականին և որի ընթացքում սենյորը թագավորից հող է ստացել և վարձակալել այն ծառայությունների և տուրքերի դիմաց, շարունակել է գոյություն ունենալ ։ 

Կանադական կուսակցությանը, որպես ֆրանսախոս մեծամասնության ներկայացուցիչ, հաջողվել է խուսափել, որպեսզի Համայնքների պալատի որոշումները գրանցվեն միայն անգլերենով: Պիեռ-Ստանիսլաս Բեդարի ղեկավարությամբ նա պահանջել է, որ վերին պալատի տեղերը լցվեն ընտրված օրենսդիր ժողովի կողմից՝ ստորին պալատը, որտեղ ֆրանսախոսները մեծամասնություն են կազմել։ 1806 թվականին նա հիմնադրել է Le Canadien թերթը։ 1811 թվականին Ջեյմս Ստյուարտը կուսակցության առաջնորդի պաշտոնում փոխարինել է մեկ տարի առաջ ձերբակալված Բեդարին։ 1815 թվականին Լուի-Ժոզեֆ Պապինոն դարձել է Համայնքների պալատի խոսնակ։ 1822 թվականին նա Ջոն Նեյլսոնի հետ մեկնել է Լոնդոն և այնտեղ 60,000 ստորագրություն են դրել միության նախագծի դեմ։ 1826 թվականին կուսակցությունը ծրագրային առումով վերանվանվել է «Parti patriote» (Հայրենասիրական կուսակցություն) և ղեկավարվել է Պապինոյի կողմից։ 1834 թվականին նա ներկայացրել է բարեփոխումների պահանջների ցուցակը, որը կոչվել է իննսուներկու բանաձև:

### ԱՄՆ-ի ազդեցություն, ձուլման փորձեր, պատասխանատու իշխանություն
1783 թվականից անկախ հռչակված Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի միջև լարվածությունը շարունակել  է թեժանալ և, ի վերջո, բռնկվել է, քանի որ բրիտանացիները ստիպել են շատ ամերիկացիների, որոնց նրանք շարունակել են համարել իրենց հպատակները, միանալ իրենց նավատորմին: 1815-ի սկզբին միայն Գենտի խաղաղությունը որոշ ուշացումով ավարտել է բրիտանա-ամերիկյան պատերազմը: Երեք տարի անց պատերազմի հակառակորդները հետագա հակամարտությունները կարգավորել են Լոնդոնի պայմանագրի շրջանակներում։

Արիստոկրատ ընտանիքների միությունը, այսպես կոչված, տաճարի խումբը (ֆրանս․ clica du Chateau)-ն, դեռ գերակշռել է տնտեսության և քաղաքականության մեջ: Բայց հանրապետական խմբերը դիմադրել են այս գերիշխանությանը։ 1837 թվականին բռնկվել են երկու ապստամբություններ, որոնց նպատակն է եղել ինքնակառավարում մտցնել՝ Լուի-Ժոզեֆ Պապինոյի գլխավորած ստորին Կանադայի ապստամբությունը և Ուիլյամ Լիոն Մաքքենզիի գլխավորած Վերին Կանադայի ապստամբությունը: 

Չնայած երկու ապստամբություններն էլ արագորեն ճնշվել են, Բրիտանական կառավարությունը լորդ Դուրհեմին ուղարկել է անկարգությունների պատճառները հետաքննելու համար: Նա առաջարկել է լայն ինքնակառավարում, ինչպես նաև Վերին և ստորին Կանադայի միավորում՝ նպատակ ունենալով աստիճանաբար ձուլել ֆրանսիացի կանադացիներին: Լոնդոնը հետևել է նրա առաջարկներին, և միության ակտը առաջին քայլն է եղել երկու գաղութները Կանադայի նահանգում միավորելու համար:

Գաղութն ինքնակառավարվելու իրավունք է ստացել 1848 թվականին։  Հետագա սահմանազատման համար խոսվել է Արևմտյան Կանադայի և Արևելյան Կանադայի մասին: Առաջին նահանգապետը Չարլզ Բագոտն է եղել (1841-1843 թվականներ): Նա ստիպված է եղել ճանաչել բարեփոխիչներ Լուի-Հիպոլիտ Լա Ֆոնտենին Արևելքում և նրա ճնշման տակ՝ Ռոբերտ Բոլդուինին։ Բագոտի իրավահաջորդ Չարլզ Մետկալֆը, սակայն, հրաժարվել է որևէ զիջումից բարեփոխիչների բլոկների առաջնորդներին, բայց համաձայնել է 1837 թվականի ապստամբների համաներմանը: Այնուամենայնիվ, 1846 թվականին գաղութների գործերի նախարար լորդ Ալբերտ Գրեյը որոշել է, որ փոխնահանգապետը չպետք է իշխի բնակչության մեծամասնության դեմ։  1848 թվականին նա Բոլդուինին և Լաֆոնտենին հանձնարարել է կառավարություն կազմել։  Նույն թվականին Լոնդոնը փոխել է իր գաղութային քաղաքականությունը ևս մեկ կարևոր կետում, այն է՝ իր տնտեսության մերկանտիլիստական կողմնորոշումը: Համապատասխանաբար, հացահատիկի օրենքները (եգիպտացորենի) ազատականացվել են։ Արևելքում գտնվող թորիները, որոնք առավելագույն օգուտ են քաղել մերկանտիլիստական դիրքերից, վրդովվել են մանիֆեստից (Մոնրեալի բռնակցման մանիֆեստ), որով նրանք կոչ են արել միանալ ԱՄՆ-ին։ 1849 թվականին հակամարտությունը սրվել է, երբ ներդրվել է նոր հարկ, որը պետք է գանձվեր որպես փոխհատուցում 1837 թվականի չդատված ապստամբներին։ Մոնրեալում, որը նահանգի մայրաքաղաքն է եղել 1843-1849 թվականներին, անգլախոս բնակչությունը սկսել է երկօրյա փողոցային մարտեր, որոնց ընթացքում 1849 թվականի ապրիլի 25-ին հրկիզվել է կառավարության շենքը: Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում Տորոնտոն և Քվեբեկը փոխարինվել են գավառական մայրաքաղաքների կարգավիճակով։ Վիկտորյա թագուհին, ի վերջո, որոշել է, որ ապագա Կանադայի մայրաքաղաք Օտտավան, որը գտնվել է ֆրանկոֆոն և անգլախոս շրջանների սահմանին, պետք է դառնար նորաստեղծ Դոմինիոնի մայրաքաղաքը Կանադա։

Երկու լեզվական ոլորտները շարունակել են տարբեր կերպ զարգանալ: 1806 թվականին Կանադայում դեռ 430 000 մարդ է ապրել։ 1851 թվականին միայն Կանադայի արևմուտքում ունեցել է ավելի քան 950,000 բնակիչ՝ 890,000-ն՝ Արևելյան Կանադայում և 2,436,000-ն՝ ամբողջ Կանադայում: Սա նշանակում էր, որ անգլիախոս Արևմուտքն առաջին անգամ գերազանցել է ֆրանսախոս Արեւելքին։

1854 թվականին Լոնդոնը համաձայնել է Միացյալ Նահանգների հետ չեղյալ է համարել շատ պաշտպանիչ մաքսատուրքեր, որպեսզի փայտանյութը, ձուկը և հացահատիկը կարողանան արտահանվել այնտեղ, առևտուր, որը մեծապես խրախուսվել է մի քանի ջրանցքների կառուցմամբ և Մոնրեալ և Հալիֆաքս գնացող «Grand Trunk» երկաթուղով: Զարգացող շահագրգիռ կողմերի հետ այս ինտենսիվ առևտրային փոխանակումը դարձել է զարգացող Կանադայի ինտեգրման կարևորագույն գործոններից մեկը: Մյուս կողմից, քաղաքական ընտրության ազատությունը նույնպես սկսել է ազդել այն փաստի վրա, որ արևմուտքում և արևելքում անընդհատ գերակշռել են տարբեր քաղաքական կողմնորոշումներ: Այսպիսով, 1858 թվականին արևմուտքն ընտրել է լիբերալներին, արևելքը՝ պահպանողականներին։  Ջոն Մաքդոնալդի և Անտուան-Էմե Դորիոնի միջև կոալիցիոն կառավարությունը տապալվել է ընդամենը մի քանի օր անց։ Ալեքսանդր Թիլոչ Գալտը, փոխնահանգապետը, որը կոալիցիոնիստներին կոչ էր արել կառավարություն կազմել, արդեն կոչ է արել միավորել Հյուսիսային Ամերիկայում բրիտանական գաղութները՝ Միացյալ Նահանգներին դիմակայելու համար:

Այսպես կոչված պատասխանատու կառավարության շարժումը, քանի որ իրեն պատասխանատու է համարել հիմնականում նահանգի, այլ ոչ թե բրիտանական համաշխարհային կայսրության համար, գործել է նույն ուղղությամբ: Դեռևս 1840 թվականին փոխնահանգապետը, որն իրավունք է ունեցել կասեցնելու մեծամասնության որոշումները, հակված է եղել աջակցել դրանց: 1837 թվականի ապստամբների համար հատուցումների դեպքում, որոնք իրավականորեն դատապարտված չեն եղել, դա 1848 թվականին նույնիսկ հանգեցրել է Մոնրեալի խորհրդարանի հրդեհին:

Անգլախոս և ֆրանսախոս ներկայացուցիչների միջև անհաղթահարելի քաղաքական փակուղին և Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ ամերիկյան ագրեսիայի հանդեպ վախը որոշիչ գործոններ են եղել, որ բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի առաջատար քաղաքական գործիչները մի քանի համաժողովներում համաձայնել են միավորել բրիտանական տարբեր գաղութները: 1866 թվականի Լոնդոնի կոնֆերանսը նույնպես աջակցել է այս գիծին։ Կանադայի Համադաշնության ձևավորմամբ՝ 1867 թվականի հուլիսի 1-ին Կանադայի նահանգը հին սահմաններով բաժանվել է Քվեբեկի և Օնտարիոյի։

## Քվեբեկը որպես Կանադայի մաս (1867 թվականից)

### Գավառի սկիզբ, ուլտրամոնտանիզմ, լեզվական վեճ
1867 թվականի Սահմանադրության ակտով, որն ուժի մեջ է մտել այդ տարվա հուլիսի 1-ին, բրիտանական Նյու Բրունսվիկ և Նոր Շոտլանդիա գաղութները միավորվել են Կանադայի նահանգի հետ՝ ստեղծելով Կանադայի Համադաշնությունը։ Գավառները պետք է ներկայացվեին Համայնքների պալատում բնակչության համամասնությամբ, բայց յուրաքանչյուր նահանգ ներկայացված է եղել Սենատում՝ 24 տեղով։ Առաջին վարչապետը Ջոն Մակդոնալդն էր, որին համարել են Համադաշնության հայրերից մեկը։  1871 թվականի Բրիտանական Կոլումբիայի նման, Նյու Բրունսվիկը և Նոր Շոտլանդիան երկաթուղային հաղորդակցության կառուցումը նախապայման են դարձրել։

Մանիտոբայում ֆրանսախոս և կաթոլիկ Մետիսների Կարմիր գետի ապստամբությունն արդեն ուժեղ լարվածություն են առաջացրել Համադաշնության ներսում, քանի որ Օնտարիոն և Քվեբեկը համապատասխանաբար հակառակորդներն ու կողմնակիցներն էին Մետիսի առաջնորդ Լուի Ռիելի պահանջներին: Սա առավել լուրջ է եղել, քանի որ երկու գավառներն ունեցել են անհամեմատ ամենաշատ բնակիչները: 18401876 թվականներին Մոնրեալի եպիսկոպոս Իգնաս Բուրժեի վարքագիծը ցույց է տալիս, թե որքան կատաղի են եղել ճակատները: Նա ուլտրամոնտանեներից մեկն է եղել և նույնիսկ հրաժարվել է թաղել գիտական ընկերությունների որոշ անդամներին, քանի որ այդ ընկերությունները ունեցել են գրքեր, որոնք «ինդեքսում» էին: Սա վերաբերել է, օրինակ՝ Կանադյան դե Մոնրեալի ինստիտուտին։

Լեզվական ազգերի և դավանանքների միջև հակամարտությունը կրկին բռնկվել է, երբ 1885 թվականին Լուի Ռիլը ղեկավարել է հյուսիս-արևմտյան ապստամբությունը՝ պահանջելով ստեղծել առանձին նահանգ Մետիների համար: Շատ բողոքականներ Ռիլի համար մահապատիժ են պահանջել։ 1890-1896 թվականներին Մանիտոբայի դպրոցների միջև վեճում երկիրը կրկին բաժանվել է լեզվական և դավանաբանական հիմունքներով: 1912 թվականի հուլիսին Օնտարիոն առաջին կուրսից հետո սահմանափակել է ֆրանսերենի օգտագործումն՝ այն անվանելով 17-րդ կանոն, և նույնիսկ արգելել է այն չորրորդից հետո: Այս համաձայնագիրը գործել է մինչև 1927 թվականը, և դրա չեղարկումը նույնպես տեղի է ունեցել միայն Քվեբեկի կառավարության հետ դաշնային կառավարության դեմ ռազմավարական դաշինքի պատճառով:

Չնայած հակամարտությունները, հատկապես Օնտարիոյի և Քվեբեկի միջև, անընդհատ վտանգել են Կանադայի միասնությունը, պետությունը մեծապես ընդլայնել է իր տարածքը, առաջին հերթին 1870 թվականին Հադսոն Բեյ ընկերության (Rupert Land) տարածքի գնման միջոցով: Քվեբեկը դրանից օգուտ է քաղել այն իմաստով, որ կարողացել է ավելի քան եռապատկել իր տարածքը: 1898 թվականի հունիսի 13-ին մինչև Ջեյմս բեյի Ափ ընկած տարածքը հայտարարվել է նահանգ, իսկ 1912 թվականի մայիսի 15-ին՝ Լաբրադորի հյուսիսում գտնվող Ունգավա շրջան: Այնուամենայնիվ, 1927 թվականի մարտի 11-ին Քվեբեկը ստիպված է եղել տարածքներ զիջել Նյուֆաունդլենդի տիրապետությանը՝ համաձայն գաղտնի խորհրդի Դատական կոմիտեի իրավարար որոշման։

Արդյունաբերականացման հետ, հատկապես Մոնրեալում, իսկ մոտ 1900 թվականին ավելի ու ավելի շատ այլ քաղաքներում, ուրբանիզացիան աճել է, և բնակչության թիվը զգալիորեն ավելացել է: Սակայն երկրի տնտեսական զարգացումը, հատկապես համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամից հետո, գրեթե չի ուսումնասիրվել։ Հետևաբար, կառավարության գործողությունների հետևանքները մինչ օրս լիովին անորոշ են: Շատ տեղերում քննարկված հարցին, թե արդյոք Քվեբեկի ձեռնարկատերերը գործել են ավելի «նախակապիտալիստական» ձևով, պատասխանել հնարավոր չէ։

Մոնրեալի անգլախոս արդյունաբերական խումբը շարունակել է գերիշխել տնտեսության մեջ, բայց հանքային ռեսուրսների անցումը ֆրանսախոսներին թույլ է տվել ավելի լայն մասնակցություն ունենալ: Այնուամենայնիվ, ֆրանկոֆոն խումբը մնացել է բավականին պահպանողական գյուղական վայրերում և հետապնդել է մեկուսիչ կամ անջատողական նպատակներ: Այս երկփեղկումը մշակութային և լեզվական բլոկների վրա գերակշռել է մինչև 1950-ականների վերջը:

### Անջատողականություն
Լուռ հեղափոխության ընթացքում (révolution tranquille) ի հայտ են եկել մի քանի քաղաքական խմբավորումներ, որոնք սկսել են դուրս գալ գավառական սերտ կապերից։ Նրանք գործել են որպես ավելի մեծ քաղաքական շարժումների տարածաշրջանային ստորաբաժանում: Քվեբեկի ազատագրման ճակատը (FLQ) 1963-1970 թվականներին իրականացրել է ավելի քան 200 պայթյուն և բանկային կողոպուտ, որոնց զոհ են դարձել հիմնականում անգլախոս քվեբեկցիները՝ նպատակ ունենալով նահանգը վերածել մարքսիստական պետության: Ահաբեկչության ալիքը գագաթնակետին է հասել հոկտեմբերյան ճգնաժամով, երբ կազմակերպությունը 1970 թվականի հոկտեմբերի 5-ին առևանգել է բրիտանացի դիվանագետին և հինգ օր անց Քվեբեկի փոխվարչապետին, ում ոստիկանությունը գտե է խեղդված։ Հոկտեմբերի 16-ին վարչապետ Պիեռ Թրյուդոն արտակարգ դրություն է հայտարարել և տեղակայել յոթ բանակային գումարտակ՝ նահանգում իրավիճակը հանդարտեցնելու համար: Այս միջոցը, ինչպես նաև գաղտնի գործողությունները հանգեցրել են Քվեբեկի ազատագրման ճակատի ջախջախմանը, որը նպատակ է ունեցել սկսել բանվորների հեղափոխական ապստամբությունը:

Ավելի հաջողակ են եղել Քվեբեկի կուսակցության (Parti Québécois) կողմնակիցները՝ Ռենե Լևեսկի գլխավորությամբ, որոնք ապավինել են քաղաքական երկխոսությանը։  Արդեն 1974 թվականին նրանք կարողացել են ապահովել, որ ֆրանսերենը դառնա միակ պաշտոնական լեզուն։ Նրանց հետագա նպատակը անկախությունն է եղել։ 1976 թվականին նրանք առաջին անգամ ստեղծել են նահանգային կառավարություն, իսկ 1977 թվականին ֆրանսերենի Խարտիան վերացրել է անգլերենի օգտագործումը։ Այնուամենայնիվ, Քվեբեկի կուսակցությանը չի հաջողվել առանձնանալ Կանադայից, քանի որ 1980 թվականի հանրաքվեում ընտրողների 59,6%-ը դեմ է քվեարկել անկախությանը: Մինչ օրս Քվեբեկը դեռ չի վավերացրել 1982 թվականի Սահմանադրության մասին օրենքը, թեև Օտտավան փորձել է ընդառաջ գնալ նահանգին։ Միչ Լեյքի և Շառլոտթաունի համաձայնագիրը, Քվեբեկի հասարակությունը ճանաչել է որպես «տարբեր հասարակություն», բայց այս սահմանադրական փոփոխությունները ձախողվել են 1989 և 1992 թվականներին՝ անգլո-Կանադական դիմադրության պատճառով:

Քվեբեկի կուսակցությունը 1994 թվականին կրկին հաղթանակ է գրանցել ընտրություններում և 1995 թվականին նախաձեռնել է անկախության երկրորդ հանրաքվեն։ Քվեբեկը, որը հավաքել է 50,58%՝ 49,42%-ի դիմաց, քվեարկել Է Կանադայի հետ մնալու օգտին: Ոչինչ չի փոխել այն փաստը, որ ֆեդերալիստները ոչ միայն մի քանի անգամ ավելի շատ են ծախսել իրենց քարոզարշավի վրա, քան անջատողականները, այլև օգտագործել են պետական միջոցները: 1998 թվականին Գերագույն դատարանը (Renvoi relatif à la Québec secession), պատասխանելով կառավարության խնդրանքին, որոշել է, որ նահանգը չի կարող իրեն միակողմանիորեն անկախ հայտարարել:

Սա էլ ավելի բարդ իրավիճակ է ստեղծել, քանի որ դատարանի այս որոշումը պարտադիր չի եղել, բայց երբեք չի վիճարկվել: Բացի այդ, Քվեբեկի բաժանման վերաբերյալ հանրաքվեի հաջող անցկացման դեպքում պատասխանատվությունը դրվել է այլ նահանգների վրա, որոնք կարողացել են որոշում կայացնել բանակցությունների մեջ մտնելու համար: Հակառակորդները նույնպես տեղյակ են եղել այդ մասին, ուստի 2000 թվականի մարտի 15-ի «Հստակություն» ակտը փորձել է որոշել, թե ինչ պայմաններում դաշնային կառավարությունը կարող է բանակցությունների մեջ մտնել: Մարզերը շարունակում են անկախության հարցով հանրաքվեի իրավունք ունենալ, բայց միայն «համապատասխան» մեծամասնության առկայության դեպքում դրանք բանակցությունների հրավեր են համարվել, որոնցում պետք է ներգրավված լինեին բոլոր նահանգների վարչապետները և դաշնային կառավարությունը: Բացի այդ, սահմանադրությունը հնարավոր է փոփոխության կարիք ունենար:

2006 թվականի նոյեմբերի 27 թվականին Սթիվեն Հարփերի պահպանողական դաշնային կառավարությունը քվեբեկցիների նկատմամբ հայտարարել է, որ ճանաչում է նրանց որպես «ազգ միացյալ Կանադայում», սակայն նրանց միասնությունը չի կարող կասկածի տակ դրվել: Օրենքը պետք է չեղյալ հայտարարվեր 2011 թվականին պատգամավոր Անդրե Բելավանսի նախաձեռնությամբ, սակայն 2013 թվականին այն մերժվել է։
## Գրականություն
* John A. Dickinson und Bryan Young: *A Short History of Quebec: A Socio-Economic Perspective.* Toronto: Copp Clark Pitman 1988.
* Beverley Diamond, M. Sam Cronk, Franziska von Rosen: *Visions of Sound: Musical Instruments of First Nations Communities in Northeastern America.* University of Chicago Press 1994.
* Klaus-Dieter Ertler (Hrsg.): Von Schwarzröcken und Hexenmeistern = Robes noires et sorciers: Jesuitenberichte aus Neu-Frankreich (1616–1649), Berlin: Reimer 1997.
* Jean Hamelin: *Histoire économique du Québec, 1850–1896.* Hamelin and Roby 1971.
* Gilles Havard, Cécile Vidal: *Histoire de l'Amerique Française*, Éditions Flammarion 2003.
* Jacques Lacoursière: *Histoire populaire du Québec.* Band 1 (von den Anfängen bis 1791), Band 2 (1791–1841), Band 3 (1841–1896), Band 4 (1896–1960), Band 5 (1960–70), 1997 ff.
* Jacques Rouillard (Hrsg.): *Guide d'histoire du Québec du Régime français jusqu'à nos jours*, kommentierte Bibliographie, Montreal: Méridien 1991

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Website des Inuit Heritage Trust (IHT)
* Website zur mündlichen Tradition – für Québec s. ''Cree'', ''Mohawk'' und ''Mi'kmaq''
* Internet-Ausstellung zur 400-Jahrfeier der Fahrt Jacques Carties im Jahr 1604  (englisch, französisch)
* Martin Pabst: ''Québec – selbstbewusste frankophone Nation in Kanada zwischen föderaler Partnerschaft und Souveränität'', in: Österreichische Militärische Zeitschrift, Ausgabe 1/2007
* Chronologie de l'histoire du Québec  – seit 2003 nicht mehr weitergepflegt
* Rond-point: Histoire du Québec
* Le musée québecois de la radio
* Hans-Jürgen Hübner: ''Québec'' (deutsch)
Կատեգորիա:Կանադայի պատմություն
Կատեգորիա:Քվեբեկ