Կանայք Թուրքիայում

**Կանայք Թուրքիայում** քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ, այդ թվում՝ ընտրական իրավունք և պետական պաշտոնների առաջադրվելու իրավունք են ստացել 1934 թվականին։ Թուրքիայի սահմանադրության 10-րդ հոդվածը արգելում է սեռական պատկանելության հիման վրա ցանկացած խտրականություն՝ պետական կամ մասնավոր։ 2005 թվականին Թուրքիայում առաջին անգամ Սահմանադրական դատարանի նախագահը եղել է կին։ Թուրքիայի սահմանադրության 41-րդ հոդվածի համաձայն ընտանիքը «հիմնված է ամուսինների հավասարության վրա»։

Թուրքական ֆեմինիստական շարժումը սկսել է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարասկզբին՝ Օսմանյան կայսրության անկման ժամանակաշրջանում, երբ 1908 թվականին ստեղծվել է Օսմանյան կանանց բարեգործական կազմակերպությունը։ Սեռային հավասարության գաղափարը ընդունվել է Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո՝ Մուսթաֆա Քեմալի գլխավորությամբ, որի մոդեռնիզացման բարեփոխումները ներառել են բազմակնության արգելքը և թուրք կանանց քաղաքական ամբողջական իրավունքների շնորհումը։

Թուրքիայում կանայք շարունակում են լինել բռնաբարության և պատվի սպանությունների զոհ, և սա հատկապես տարածված է երկրի քրդաբնակ շրջաններում։ Գիտնականների, ինչպես նաև պետական մարմինների կողմից իրականացված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Թուրքիայի ինչպես բնակչության, այնպես էլ սփյուռքի շրջանում ընտանեկան բռնությունը տարածված երևույթ է։ Թուրքիան առաջին և միակ պետությունն է, որը դուրս է եկել Ստամբուլյան կոնվենցիայից՝ Եվրոպայի խորհրդի կոնվենցիան Կանանց նկատմամբ բռնության և ընտանեկան բռնության կանխարգելման և դրա դեմ պայքարի մասին։

2012 թվականի տվյալներով կանանց 40%-ը ենթարկվել է սեռական բռնության։ Թուրքիայում կին աշխատուժը կազմում է ընդամենը 35%։

Թուրքիայում կանայք ենթարկվում են աշխատանքային խտրականության, իսկ որոշ շրջաններում՝ կրթական։ Թուրք կանանց ներգրավվածությունը աշխատուժի մեջ Եվրոպական միության միջին ցուցանիշի կեսից պակաս է, և չնայած հաջողությամբ մի շարք արշավներ են կազմակերպել Թուրքիայում կանանց գրագիտությունը բարձրացնելու ուղղությամբ, ավագ դպրոցներում դեռևս առկա է գենդերային անհավասարություն։ Մանկական ամուսնությունը Թուրքիայում 1%-ից էլ ցածր է, չնայած դեռևս նման դեպքեր հանդիպում են և հատկապես երկրի քրդաբնակ արևելյան հատվածներում։

## Պատմություն
### Կանանց սուլթանություն

16-17-րդ դարերում՝ կանանց սուլթանության ժամանակաշրջանում, որոշ կայսերական հարեմի որոշ անհատ կանայք կարողացել են Օսմանյան կայսրության քաղաքականության մեջ աննախադեպ ազդեցություն ձեռք բերել։ Այս ժամանակաշրջանը սկսել է 1520 թվականին՝ Սուլեյման Փառահեղի իշխանությունից մինչև 1656 թվական՝ Մեհմեդ IV։

Սուլթանները չեն վախեցել իրեն իգական սեռի բարեկամներից այնքան, որքան արական սեռի բարեկամներից՝ թույլ տալով կանանց դառնալ իրենց մոտ խորհրդականներ։ Որոշ սուլթաններ գահակալելել են դեռևս անչափահաս տարիքում, ուստի նրանց մայրերն են, օրինակ՝ Քյոսեմ սուլթանը, որ եղել են հարեմի ղեկավարներ և արդյունավետորեն ղեկավարել են կայսրությունը, չնայած մի դեպքում ղեկավարել է սուլթանի աղջիկը՝ Միհրիմահ սուլթանը։ Սուլթան-մայրերի մեծ մասը եղել է նախկին հարճ։ 

### Օսմանյան կայսրության անկում
19-րդ դարում Օսմանյան կայսրության անկման ժամանակաշրջանում Ստամբուլի բարձրաստիճան դասի կրթված կանայք սկսել են ինքնակազմակերպվել որպես ֆեմինիստներ։ Կանանց առաջին ամսագիրը՝ «Թերաքք-ի Մուհադերաթը», լույս է տեսել 1869 թվականի հունիսի 27-ին՝ որպես «Թերաքքի» (Առաջընթաց) թերթի շաբաթական հավելված։

Թանզիմաթի բարեփոխումների շնորհիվ կանանց վիճակի բարելավումը համարվել է մոդեռնիզացիայի ավելի լայն ջանքերի մաս։ Օսմանյան կանանց շարժումները սկսել են իրավունքների պահանջներ ներկայացնել։ Նրանք պայքարել են կրթությանն ու վճարվող աշխատանքին կանանց հասանելիության բարձրացման, բազմակնությունը և հիջաբը վերացնելու համար։ Վաղ շրջանի ֆեմինիստները տպագրել են կանանց վերաբերյալ ամսագրեր և ստեղծել են տարբեր կազմակերպությունների՝ կանանց առաջխաղացմանը նվիրված։ Օսմանյան կանանց բարեգործական կազմակերպությունը՝ կանանց առաջին ասոցիացիան Թուրքիայում հիմնադրվել է 1908 թվականին և մասամբ ներգրավվել է երիտթուրքական շարժման մեջ, իսկ Պարզ հագնվող կանանց միությունը պայքարել է կանանց՝ հիջաբի չկրելու իրավունքի և հասարակական կյանքին նրանց մասնակցության համար։  

Այնպիսի գրողներ և քաղաքական գործիչներ, ինչպիսիք են Ֆաթմա Ալիյե Թոփուզը, Նեզհիե Մուհիդդինը և Հալիդե Էդիբ Ադըվարը, ևս միացել են շարժմանը։ Իր ստեղծագործություններում Հալիդե Էդիբը քննադատել է թուրք կանանց սոցիալական ցածր կարգավիճակը և այդ վիճակը փոխելու ուղղությամբ կանանց հետաքրքրվածության պակասը։ Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ Նենե Հաթունը դարձել է ֆոլկլորային հերոսուհի։ 


File:Safiye Ali.jpg|Սաֆիյե Ալի՝ առաջին թուրք կին բժիշկը։ Նա իր գրասենյակը բացել է Ստամբուլում 1922 թվականին։
File:Selma riza.jpg|Սելմա Ռըզա՝ առաջին թուրք կին լրագրողը և վիպասան։
File:Afife-Jale-1jpg.jpg|Աֆիֆե Ժալե՝ առաջին մուսուլման դերասանուհին թուրքական թատրոնում։
File:Fatma aliye topuz bicycle.jpg|Ֆաթմա Ալիյե Թոփուզ՝ առաջին թուրք կին վիպասան և կանանց իրավունքների ակտիվիստ


### Թուրքիայի Հանրապետություն

1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումից հետո ֆեմինիստական շարժումը աստիճանաբար դարձել է քեմալական մոդեռնիզացիայի մի մասը։ Բազմակնությունն արգելվել է, հաստատվել են ամուսնալուծության և ժառանգության հավասար իրավունքներ։ Մուսթաֆա Քեմալը նպատակ է ունեցել Թուրքիան դարձնել մոդեռն և աշխարհիկ պետություն։ 1925 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը ներկայացրել է Ընտանիքի մասին օրենքը, որը հիմնված է եղել Ընտանիքի մասին շվեյցարական օրենքի վրա․ նույն տարում արգելվել է ֆեսը։ 1928 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը սահմանադրությունից հեռացրել է պաշտոնական կրոնի մասին դրույթը։

Մուսթաֆա Քեմալը ժամանակակից հագուստը համարել է նոր աշխարհիկ պետության կարևոր տեսողական սիմվոլներից մեկը և խրախուսել է ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց կրել ժամանակակից հագուստ, սակայն ի տարբերություն տղամարդկանց դեպքում ավանդական հագուստ (օրինակ՝ ֆես) կրելու արգելքին, բարեփոխումը երբեք չի ներկայացրել արգելք հիջաբի նկատմամբ։ Սակայն նա հանրության առաջ է հայտնվել իր կնոջ՝ Լաթիֆե Ուշաքիի հետ, որը եղել է առանց գլխաշորի։ Մուսթաֆա Քեմալը նաև կազմակերպել է պաշտոնական պետական ընդունելություններ, որոնք ներառել են նաև ընթրիք և պար, որի նպատակն է եղել խրախուսել կանանց դուրս գալ մեկուսացումից և հագնել ժամանակակից հագուստ։ Արդյունքում 19320-ական թվականներին թուրք հասարակության վերին և միջին դասերի կանայք սկսել են հանրային վայրերում հայտնվել առանց գլխաշորի։ 1930-ական թվականներին Թուրքիայի կանայք ձեռք են բերել ամբողջական քաղաքական իրավունքներ, այդ թվում ընտրելու և ընտրվելու իրավունք (տեղական մակարդակով՝ 1930 թվականին, պետական մակարդակով՝ 1934 թվականին)։ Թուրքիայում կանայք ընտրական իրավունք են ձեռք բերել նույնիսկ եվրոպական շատ երկրներից առաջ, օրինակ՝ Ֆրանսիայից, Իտալիայից և Հունաստանից։ Իհարկե կանանց ֆորմալ իրավուքների և սոցիալական դիրքի միջև մեծ անհամապատասխանությունը  շարունակել է պահպանվել։ 

1980-ական թվականներին կանանց շարժումները սկսել են տարանջատվել պետություն վերափոխելու ջանքերից։ 1980 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո քաղաքային և ակադեմիական միջավայրի կանայք սկսել են ձևավորել ընթերցանության խմբեր և քննարկել ֆեմինիստական գրականություն։ «Իրազեկման խմբերում», որոնք ստեղծվել են Ստամբուլում, Անկարայում և Իզմիրում, կանայք քննադատել են ընտանիքի ստանդարտ կառուցվածքը, ինչպես նաև գենդերով պայմանավորված վարքագիծը, որը պարտադրվել է կանանց։ Շարժումը ենթարկվել է քննադատության արևմտյան ազդեցության պատճառով, միջին խավի համար լինելու, ինչպես նաև ռեֆորմիստական և լիբերալ լինելու համար։ Հիմնադրվել են անկախ ֆեմինիստ կանանց ամսագրեր, որոնք բացահայտել են կանանց դեմ սեռական բռնության հաճախականությունը։ Շարժման ակնառու դեմքերից են Շիրին Թեքելին, Ստելա Օվադիան և Գյուլնուր Սավրանը։ Նրանք եղել են իրենց կողմից ստեղծված TUMAS առևտրային միության մասը, որը իրենց կարծիքով լինելու էր ժողովրդավարական և էգալիտարիզմով առաջնորդվող կազմակերպություն։ Ֆեմինիստները հոդվածներ են հրապարակել Սոմութում, որը ավելի ուշ դարձել է թուրք կանանց շրջանում ամենատարածված թերթը։

Համաձայն Շարլոտ Բայնդերի և Նատալի Ռիչմանի հոդվածի, 1987 թվականին ֆեմինիստները կազմակերպել են առաջին հանրային բողոքի ցույցը տղամարդկանց բռնության դեմ, որին հաջորդել են սեռական բռնության դեմ արշավները, «մանուշակագույն ասեղի» և նմանատիպ այլ արշավներ։ Այս արշավների նպատակը եղել է մերժել էթիկայի, պատվի և կրոնի ավանդական նահապետական կանոնները, որոնք թույլ են տվել տղամարդկանց որոշել կանանց մարմնի ճակատագիրը։ Թուրքիայում կանանց շարժման երկրորդ ալիքը կանանց ավելի լայն և բազմազան խմբի շրջանում է տարածվել, քանի կանանց առաջին շարժումը։

Կանանց հարցերի ընդունումը որպես անկախ քաղաքական և պլանավորման խնդիր առաջին անգամ քննարկվել է Հինգերորդ հնգամյա զարգացման ծրագրում (1985-1990), և 1990 թվականին ստեղծվել է «Կանանց կարգավիճակի և խնդիրների գլխավոր վարչությունը»՝ որպես ազգային մեխանիզմ։ Գլխավոր վարչությունը, որը 1991 թվականին միացվել է վարչապետին, իր գործունեությունը ծավալել է պետական նախարարության պատասխանատվության ներքո։ Այն ծավալել է բազմատեսակ գործունեություն, որոնց նպատակն է եղել պաշտպանել կանանց իրավունքները, հզորացնել կանանց դիրքը սոցիալական, տնտեսական, մշակութային և քաղաքական կյանքում և ապահովել իրավունքների, հնարավորությունների և կարողությունների հավասար օգտագործում։ 1990-ական թվականներից ի վեր ֆեմինիստական խոսույթը դարձել է ինստիտուցիոնալ․ հիմնվել են կանանց խնդիրների ուսումնասիրության կենտրոններ և բուհական ծրագրեր, օրինակ՝ Մարմարայի համալսարանում և Ստամբուլի համալսարանում։ 1993 թվականին Թանսու Չիլերը դարձել է Թուրքիայի առաջին կին վարչապետը։

2002 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը բարեփոխել է քրեական և քաղաքացիական օրենսգրքերը՝ փորձելով հավասար իրավունքներ շնորհել կանանց և տղամարդկանց ամուսնության և ամուսնալուծության համար և հետագա սեփականության իրավունքների։ Թուրքիայի սահմանադրության լրացումները պարտադրում են պետությանը օգտագործել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները խրախուսելու սեռերի միջև հավասարությունը։ Ստեղծվել են ընտանեկան դատարաններ, ընդունվել են աշխատանքային օրենքներ սեքիսիզմն արգելելու համար, ստեղծվել են ծրագրեր՝ կրթելու ընտանեկան բռնության դեմ և բարելավելու աղջիկների հասանելիությունը կրթությանը։

2021 թվականին Թուրքիան դուրս է եկել Ստամբուլյան կոնվենցիայից։ Ի պատասխան դրան՝ Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիան կոչ է արել Թուրքիայի կառավարությանը չեղյալ հայտարարել այդ որոշումը։ ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողը ասել է, որ Թուրքիայի կողմից կոնվենցիայից դուրս գալը «քաջալերել է հացագործներին»։

Թուրքիայի կառավարությունը արգելել է Կանանց միջազգային օրվա կապակցության երթի կազմակերպումը, սակայն չնայած արգելքին՝ մի քանի հազար կանայք 2024 թվականի մարտին երթ են կազմակերպել Ստամբուլում։


File:Sabiha_gokcen3.jpg|Սաբիհա Գյոքչեն՝ առաջին կին օդաչու
File:Kara Fatma and her colleagues.jpg|Քարա Ֆաթմա՝ հրամանատար
File:Yamzu.jpg|Աֆեթ Ինան՝ Թուրքական պատմական ընկերության համահիմնադիր


## Իրավունքներ

1985 թվականից Թուրքիան Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիայի անդամ է, իսկ 2002 թվականից՝ դրա Լրացուցիչ արձանագրության։

Թուրքիայի սահմանադրության 10-րդ հոդվածը արգելում է սեռով պայմանավորված որևէ խտրականություն՝ պետական կամ մասնավոր։ Թուրքիան առաջին երկիրն է, որի Սահմանադրական դատարանի նախագահներից մեկը կին է եղել՝ Թյուլայ Թուղչու։ Ավելին, Թուրքիայի Պետական խորհուրդը՝ վարչական գործերով գերագույն դատարանը, ևս ունեցել է կին նախագահ՝ Սումրու Չորթօղլուն։

Թուրքիայի սահմանադրության 41-րդ հոդվածը վերաշարադրվել է՝ սահմանելով, որ ընտանիքը «հիմնված է ամուսինների միջև հավասարության վրա»։ Նոր օրենքով կանանց հավասար իրավունքներ են շնորհվել ամուսնությունից հետո ձեռքբերված սեփականության նկատմամբ, որը ենթադրաբար նախատեսված է ընտանիքում կանանց աշխատանքի տնտեսական արժևորման համար։
Ամուսնության նվազագույն տարիքը բարձրացվել է 18 (ծնողի համաձայնությամբ նաև 17)։ Հարկադրված ամուսնության դեպքում կանայք իրավունք ունեն ամուսնության առաջին հինգ տարվա ընթացքում դիմել չեղարկման։ 2004 թվականին սահմանադրության 10-րդ հոդվածի թարմացմամբ սեռային հավասարության հաստատման պատասխանատվությունը դրվել է պետության վրա․ «տղամարդիկ և կանայք ունեն հավասար իրավունքներ։ Պետությունը պարտավոր է ապահովել, որ այս հավասարությունը գործնականում գոյություն ունենա»։

2005 թվականին Թուրքիայի քրեական օրենսգիրքը քրեական պատասխանատվություն է սահմանել ամուսնական բռնաբարության համար և խստացրել պատվի սպանությունների համար դատապարտվածների պատիժները, որոնք նախկինում «սադրանքի» պատճառով կրում էին մեղմացված պատիժ։ Մարդու իրավունքների վարչությունը հայտնել է, որ 2007 թվականին պատվի սպանությունները թիվը աճել է՝ հասնելով 220-ի, ընդ որում սպանությունների մեծ մասը տեղի են ունեցել խոշոր քաղաքներում։

Իսլամական գլխաշորը, որը կրում է թուրք կանանց 20%-ը, թույլատրվում է պետական պաշտոններում աշխատող կանանց։ Տարրական և միջնակարգ դպրոցների աշակերտուհիներին ևս թույլատրվում է կրել գլխաշոր։

## Քաղաքականություն
### Ֆեմինիզմ

Թուրքական ֆեմինիստական շարժման առաջին ալիքը սկսել է 20-րդ դարի սկզբին, երբ կանանց կազմակերպությունները սկսել են պահանջել քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների հավասարություն։ Կանանց կարևոր կազմակերպություններից է Կանանց իրավունքների պաշտպանության օսմանյան ընկերությունը, որը ստեղծվել է 1913 թվականին։ Նույն թվականին է ստեղծվել նաև ընկերության հանդեսը՝ «Կանանց աշխարհը» (*Kadınlar Dünyası*)։

Հանրապետության ստեղծումից հետո կանանց շարժումը կազմակերպվել է Կանանց ժողովրդական կուսակցության կողմից, որը 1924 թվականին վերափոխվել է Թուրքական կանանց միության, որը նոր պետությունում սկսել է աշխատել կանանց ընտրական իրավունքի վրա։ Այս վաղ շրջանում կանանց իրավունքների հետ կապված պահանջները համընկել են Աթաթուրքի բարեփոխումների հետ։  

1972 թվականի նոյեմբերի 17-ին Մուբեջել Գյոքթունա Թյորուները Ստամբուլում հիմնադրել է Թուրքիայի կանանց ազգային կուսակցությունը։ Չնայած Թուրքիայի կանայք ընտրական իրավունք են ստացել 1934 թվականին, 1970-ական թվականներին կանանց մասնակցությունը թուրքական քաղաքականությանը նվազ է եղել։   

Ֆեմինիզմի երկրորդ ալիքը Թուրքիա է հասել 1980-ական թվականներին՝ բերելով շարժմանը բնորոշ խնդիրներ, որոնք Արևմուտքում ծագել են 1960-ական թվականներին, օրինակ՝ կանանց դեմ բռնության վերացում, ընտանիքում կանանց ճնշում և կուսության թեստերի դեմ պայքար, որոնք շատ տարածված են եղել ամուսնացող կանանց կամ սեռական բռնության ենթարկված կանանց շրջանում։    

Համաշխարհային քաղաքացիական հասարակության վերելքի, կանանց կազմակերպությունների միջազգայնացման և Եվրամիությանը Թուրքիայի անդամակցության գործընթացի շնորհիվ կանանց կուսակցությունները հնարավորություն են ունեցել ստանալու օտարերկրյա ֆինանսավորում։ Կանանց կուսակցությունների թիվը, ինչպես նաև այսպիսի կազմակերպությունների կողմից իրականացվող նախագծերի թիվը աճել է։ 1995 թվականի հուլիսի 23-ին քաղաքական կուսակցություններին թույլատրվել է ստեղծել կանանց մասնաճյուղեր, որը նախքան դա արգելված է եղել 1982 թվականի Թուրքիայի սահմանադրությամբ։

### Քաղաքական ներկայացվածություն

1930-ական թվականներին թուրք կանայք առաջին անգամ մուտք են գործել քաղաքականություն։ Թուրքիայի առաջին կին քաղաքապետը եղել է Սադիե Հանըմը՝ ընտրված 1930 թվականին։ 1935 թվականին փետրվարի 8-ի ընտրությունների արդյունքում Թուրքիայի խորհրդարանում ընտրվել է 18 կին պատգամավոր։ Նրանցից մեկը՝ Հաթը Չըրփանը, նախքան խորհրդարան մուտք գործելը եղել է գյուղապետ (մուխթար)։ 1950 թվականին Թուրքիայում ընտրվել է առաջին կին քաղաքապետը՝ Մյուֆիդե Իլհանը։ Չնայած կանանց ներգրավվածությունը քաղաքականության մեջ և որոշումներ կայացնող կառույցներում հարաբերականորեն ցածր է եղել, Թանսու Չիլերը 1993 թվականից մինչև 1996 թվականը եղել է Թուրքիայի վարչապետ։ 2011 թվականի ընտրությունների արդյունքում Թուրքիայի խորհրդարանում ավելացել է կանանց թիվը՝ հասնելով 14,3%-ի (79 հոգի), որոնց մեծամասնությունը եղել է Արդարություն և զարգացում կուսակցության անդամ։ 1975 թվականին կանայք կազմել են պատգամավորների 10,9%-ը, իսկ 2006 թվականին՝ 16,3%****: 

2023 թվականի ընտրությունների արդյունքում Թուրքիայի խորհրդարանում ընտրված կանանց թիվը հասել է 119-ի (19,8%)։ 2024 թվականի ՏԻՄ ընտրությունների արդյունքում կին քաղաքապետերի թիվը եռապատկվել է՝ հասնելով 11-ի, ընդ որում՝ 6 հոգի դարձել է խոշոր մետրոպոլիտեն քաղաքի ղեկավար։

## Կանանց դեմ հանցագործություն

Թուրքիայում ֆեմիցիդի վերաբերյալ պաշտոնական վիճակագրության և կանանց սպանությունների վերաբերյալ կանոնավոր տվյալների բացակայության պայմաններում վիճակագրության մեծ մասը ստացվում է մարդու իրավունքների ՀԿ-ներից, որոնք փորձում են համատեղ ջանքերով տվյալներ հավաքել։ 

2018 թվականի մարտին թուրքական ոստիկանությունը գործարկել է «Կանանց արտակարգ օգնության ծանուցման համակարգ» (KADES) հավելվածը, որպեսզի կանայք կարողանան հաղորդել ընտանեկան բռնության դեպքերի մասին և ավելի արագ աջակցություն ստանան։ 2018 թվականի նոյեմբերին Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Սուլեյման Սոյլուն նշել է, որ հավելվածը ներբեռնել է ավելի քան 353 հազար մարդ։ Թուրքիայում կանանց սպանության դեպքերը 2002 թվականի 66-ից 2009 թվականի առաջին յոթ ամիսների ընթացքում հասել է 953-ի։ Թուրքիայի արևելյան և հարավարևելյան շրջաններում կանայք ենթարկվում են ընտանեկան բռնության, բռնի ամուսնությունների և պատվի սպանությունների։ Շևքաթ-Դերը՝ թուրքական ոչ կառավարական կազմակերպություն, առաջարկել է կանանց տրամադրել լիցենզավորված, հարկերից ազատ զենք՝ որպես ընտանեկան բռնության դեմ պայքարի միջոց։ 2017 թվականի մարտի 8-ին ամբոխը ներխուժել է Ստամբուլի Բիլգի համալսարանի տարածք և հարձակվել Կանանց միջազգային օրը նշող ուսանողների վրա․ ուսանողները նաև նշել են, որ մինչ այդ դեպքը նրանք Թվիթթերում ևս հարձակման են ենթարկվել։ 2002-2009 թվականների ընթացքում կանանց սպանության տոկոսը աննախադեպ աճ է գրանցել՝ հասնելով 1400%-ի։ 2010 թվականին բռնության դեմ պայքարող թուրքական Մոր Չաթը խումբը ստեղծել է տեսահոլովակ՝ նպատակ ունենալով հանրայնորեն բարձրացնել իրազեկվածությունը կանանց դեմ բռնության վերաբերյալ։ Խումբը Ստամբուլում մեծ պաստառներ է տեղադրել, որտեղ պատկերված են ուրախությամբ ցատկող կանայք, որոնց ձեռքերն ու ոտքերը շրջանակի սահմաններից դուրս են, իսկ պաստառների վրա գրված է եղել «Ես ուզում եմ ազատ ապրել»։ Կազմակերպությունը թաքնված տեսախցիկներ է տեղադրել, որոնց միջոցով պարզ է դարձել, որ տղամարդ անցորդները հարվածել են պաստառներին, պոկել են ձեռքերն ու ոտքերը։ 2013 թվականին, պետական տվյալների համաձայն, ավելի քան 28 հազար կին ենթարկվել է հարձակման, որից 214-ը սպանվել է կամ ամուսինների, կամ սիրեկանների կողմից։     

2015 թվականի նոյեմբերին Իզմիրի փաստաբանական ասոցիացիայի կանանց իրավունքների և իրավաբանական աջակցության գրասենյակը հայտնել է, որ վերջին տասնամյակում ոչ միայն գրանցվել է կանանց դեմ բռնության աճ, այլ նաև բռնությունը դարձել է ավելի ինտենսիվ և բարբարոսական՝ հասնելով «խոշտանգման»։ Նրանք նաև նշել են, որ նախորդ մի քանի տարվա ընթացքում ֆեմիցիդի թիվը տատանվել է 5000-ից 6000-ի արանքում՝ հավելելով, որ պետությունը կամ չի կարողանում, կամ չի ցանկանում բացահայտել իրական թվերը, ուստի այս բացը փորձում են լրացնել տարբեր հարթակներ՝ կատարելով մեդիայի մշտադիտարկում։ Լրագրող Ջեյդա Ուլուքայան ստեղծել է Թուրքիայում «Ֆեմիցիդի ինտերակտիվ քարտեզ»։ Ծրագիրը, որին աջակցում է Անկախ լրագրության հարթակը, պարունակում է տվյալներ 2010-2015 թվականների ընթացքում շուրջ 1134 ֆեմիցիդի զոհերի վերաբերյալ, այդ թվում տվյալներ զոհերի վերաբերյալ, մեղադրյալ կամ մարդասպանի ինքնությունը, պատճառը և սպանության վերաբերյալ լրատվության հղումները։ Ինչպես որակական, այնպես էլ քանակական տվյալները ցույց են տվել, որ զոհերի մեծամասնությունը սպանվել է ամուսինների/նախկին ամուսինների (608 դեպք), կամ ընկերների/նախկին ընկերների (161) կողմից։ Ամենահաճախ նշվող պատճառը եղել է այն, որ կինը ցանկացել է ամուսնալուծվել կամ հրաժարվել է հաշտության գալ։    

2017 թվականի մարտի 15-ին Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարությունը հայտարարել է, որ 2015-2017 թվականների ընթացքում ընդհանուր առմամբ 20 կին է սպանվել՝ գտնվելով պետական ժամանակավոր պաշտպանության մեջ։ Բռնության ենթարկվելուց հետո 2016 թվականին միջինում օրական 358 կին է դիմել իրավապահ ուժերին։ Ամեն ժամ շուրջ հինգ կին կամ օրական 115 կին է ենթարկվում մահվան սպառնալիքի։ Կանանց միջազգային օրը «Հույս հիմնադրամը» ներկայացրել է վիճակագրություն Թուրքիայում կանանց դեմ բռնության վերաբերյալ, որտեղ երևում է, որ 2016 թվականին Թուրքիայում սպանվել է 397 կին։ 2016 թվականին ընդհանուր առմամբ 317 կին սպանվել է զենքով, մինչդեռ 2015 թվականին 413-ից 309-ը է սպանվել զենքով։ 2017 թվականի հուլիսի 6-ին Սաքարյայի մարզում սիրիացի մի հղի կին է բռնաբարվել, ապա սպանվել իր տասը ամսական երեխայի հետ միասին։  

«Մենք վերջ կդնենք ֆեմիցիդին» խմբի 2017 թվականի մայիսի ամսական հաշվետվության մեջ նշված է եղել, որ 2016 թվականին 328 կին է սպանվել, մինչդեռ ի տարբերություն 2016 թվականին առաջին հինգ ամիսների 137 սպանության, 2017 թվականի նույն ժամանակահատվածում Թուրքիայում 173 կին է սպանվել։ 2012 թվականին 210 թուրք կին է սպանվել կամ ինքնասպան եղել տղամարդկան հարձակումների պատճառով։ Կանանց իրավունքների համար պայքարող ակտիվիստները նշել են, որ սպանությունների աճը նաև պայմանավորված է նրանով, որ ավելի շատ կանայք են փորձում ամուսնալուծվել իրենց բռնարար զուգընկերոջից։ 2013 թվականին սպանվել է 237 կին, իսկ 2014-ին՝ 294։ 2010 թվականից մինչև 2017 թվականի մայիս միայն Իզմիրում սպանվել է 118 կին։ 2016 թվականի դեկտեմբերին Մանիսայում մի տղամարդ հարձակվել է հղի կնոջ վրա, քանի որ վերջինս վազելիս է եղել այգում։ 2018 թվականի օգոստոսին Թուրքիայում սպանվել է 41 կին։ Ոչ պաշտոնական տվյալների համաձայն, Թուրքիայում 2018 թվականին 440 կին սպանվել է տղամարդկանց կողմից։ 2019 թվականին ընդդիմության ութ կին օրենսդիրները բողոքի ակցիա են կազմակերպել Թուրքիայի Ազգային ժողովում։ Նրանք ձեռքերով հարվածել են սեղաններին և երգել «Բռնաբար քո ճանապարհին», իսկ մի շարք այլ օրենսդիրներ կանգնել են և բարձրացրել Թուրքիայում ֆեմիցիդի զոհ դարձած շուրջ 20 կանանց լուսանկարները։ «Մենք վերջ կդնենք ֆեմիցիդին» հարթակի համաձայն, 2020 թվականի հունվարից հուլիս ամիսներին Թուրքիայում սպանվել է 157 կին։   

2012 թվականի մարտի 14-ին Թուրքիան դարձել է առաջին պետությունը, որը վավերացրել է Ստամբուլյան կոնվենցիան՝ Եվրոպայի խորհրդի կոնվենցիան Կանանց նկատմամբ բռնության և ընտանեկան բռնության կանխարգելման և դրա դեմ պայքարի մասին։ Այն ուժի մեջ է մտել 2014 թվականի օգոստոսի 1-ին, քանի որ այդ օրը բավարար քանակով անդամ պետություններ են վավերացրել կոնվենցիան։ 2020 թվականի հուլիսին իշխող Արդարություն և զարգացում կուսակցության փոխնախագահ Նուման Քուրթուլմուշը ասել է, որ 2012 թվականին կոնվենցիայի վավերացման որոշումը Թուրքիայի կողմից սխալ քայլ է եղել՝ հավելելով, որ Թուրքիան կարող է դուրս գալ կոնվենցիայից։ Նույն ամսվա ընթացքում Թուրքիայի ընդդիմադիր Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության ղեկավարը հայտարարել է, որ երկրում նկատվում է կանանց նկատմամբ բռնության աճ։  Աշխարհահռչակ հայտնիներ են միացել թուրք կանանց սոցիալական ցանցերի արշավին՝ #ChallengeAccepted հեշթեգով, որի նպատակն է եղել վերջ դնել Թուրքիայում ընտանեկան բռնությանը։ Չնայած ընդդիմության դիմադրությանը՝ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի կառավարությունը 2021 թվականի մարտին որոշում է կայացրել դուրս գալ Ստամբուլյան կոնվենցիայից։

### Ընտանեկան բռնություն

2002 թվականին Այրանջիի և մի շարք այլ հեղինակների հետազոտությունը ցույց է տվել, որ Թուրքիայում կանանց 36,4%-ը հայտնել է ֆիզիկական բռնության մասին, իսկ 71%-ը՝ հղիության ժամանակ ֆիզիկական, հոգեբանական և սեռական բռնության մասին։ 

2009 թվականին Թուրքիայի կառավարության ներկայացրած զեկույցի համաձայն, հարցված կանանց 42%-ը նշել է, որ ամուսնու կամ զուգընկերոջ կողմից ենթարկվել է ֆիզիկական կամ սեռական բռնության։ Բռնության զոհ դարձածների շուրջ կեսը որևէ մեկին չի տեղեկացրել կատարվածի մասին, և միայն 8%-ը է աջակցության համար դիմել կառավարական հաստատություններին։ Երբ կանայք փորձում են աջակցության դիմել, ոստիկանությունը և ժանդարմերիան հիմնականում հակված է ընտանիքներին «հաշտեցնել», քան պաշտպանել բռնության ենթարկված կնոջը։ Չնայած բռնության դեպքերն առավել շատ են աղքան, գյուղական կանանց շրջանում, ապահովված կանանց մեկ երրորդը ևս ենթարկվել է ընտանեկան բռնության։

2009 թվականին թուրքական առաջատար համալսարաններից մեկի կողմից իրականացված հարցումները ցույց են տվել, որ Թուրքիայում 15 տարեկանից բարձր կանանց շուրջ 42%-ը և գյուղերում բնակվող կանանց 47%-ը կյանքի որևէ փուլում ամուսնու կամ զուգընկերոջ կողմից ենթարկվել է ֆիզիկական կամ սեռական բռնության։

2011 թվականի հուլիսին ՄԱԿ-ի կողմից հրապարակված զեկույցի համաձայն, Թուրքիայում կանանց 39%-ը կյանքի որևէ փուլում ենթարկվել է ֆիզիկական բռնության, մինչդեռ ԱՄՆ-ում այն կազմել է 22%։ Չնայած օրենքով պարտադիր է, որ յուրաքանչյուր բնակավայր, որն ունի 50 հազարից ավելի բնակիչ, պետք է ունենա կանանց համար նախատեսված առնվազն մեկ ապաստարան, ամբողջ Թուրքիայում իրականում գոյություն ունի ընդամենը 79-ը։ 2011 թվականի մայիսին «Հյուման Րայթս Վոթչ»-ը մի զեկույցում նշել է, որ ընտանեկան բռնության դեմ պաշտպանության թուրքական համակարգի թերությունների արդյունքում ամբողջ երկրում կանայք և աղջիկները ընտանեկան բռնության դեմ մնում են անպաշտպան։ «Նա սիրում է քեզ, նա ծեծում է քեզ․ ընտանեկան բռնությունը Թուրքիայում և պաշտպանության հասանելիությունը» վերնագրով 58 էջանի զեկույցը փաստագրել է կանանց և աղջիկների նկատմամբ ամուսինների, զուգընկերների և ընտանիքի անդամների կողմից իրականացված դաժան և երկարատև բռնությունը, և փրկվածների պայքարը՝ պաշտպանություն փնտրելու համար։

2014 թվականին Թուրքիայի ընտանիքի նախարարության կողմից 15 հազար տնտային տնտեսություններում իրականացված հարցումների համաձայն, թուրք կանանց ավելի քան 37%-ը նշել է, որ նրանք ենթարկվել են կա՛մ ֆիզիկական, կա՛մ սեռական բռնության, կա՛մ էլ երկուսին։ «Մենք վերջ կդնենք ֆեմիցիդին» հարթակի տվյալներով 2014 թվականին սպանվել է 294 կին, որի 60%-ը սպանվել է ամուսինների կամ զուգընկերների կողմից։ 2017 թվականի հոկտեմբերի 3-ին ապաստան ստացած մի կին, որը ամուսնու կողմից ենթարկվել է բռնության, Քաստամոնուում  սպանվել է վերջինիս կողմից։

2017 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Հաբերթյուրքը հայտնել է, որ ընտանեկան բռնության դեպքերի համար տրված էլեկտրական ձեռնաշղթաների թիվը Թուրքիայում ընդամենը 30 է, չնայած ամեն տարի շուրջ 120 հազար կին է ընտանեկան բռնության ենթարկվում Թուրքիայում։ 2017 թվականի նոյեմբերին Մուղլայի Սըթքը Քոչմանի անվան համալսարանի ուսանողներից մեկի իրականացրած հետազոտության համաձայն, հարցվածների 28,5%-ը պատասխանել է, որ ընտանեկան բռնության ականատես է եղել։ Նույն հետազոտության համաձայն, հարաբերությունների մեջ գտնվողների 52,9%-ը նշել է, որ ենթարկվել է «բռնության»՝ նկարագրելով որպես «հոգեբանական հետապնդում կամ ֆիզիկական ագրեսիա»։ Զեկույցը նաև ցույց է տել, որ զոհերի 6,25%-ին ձեռք են տվել առանց իրենց համաձայնության, իսկ 4,54%-ը բռնաբարվել է։ Հետազոտությունը նաև նշում է, որ բռնության ենթարկողների ճնշող մեծամասնությունը եղել են տղամարդիկ։  

Համաձայն «Մենք վերջ կդնենք ֆեմիցիդին» հարթակի՝ ԶԼՄ-ներից հավաքագրած տեղեկությունների, միայն 2017 թվականի առաջին 11 ամիսների ընթացքում տղամարդկանց կողմից սպանվել է ընդհանուր առմամբ 365 կին։ Զեկույցը նաև շեշտել է, որ հիմնականում ընտանիքները արհամարհում են սեռական բռնության զոհ դարձած կանանց, որոնց արդյունքում վերջիններս ստիպված են լինում ինքնապաշտպանության համար ինքնուրույն միջոցառումներ ձեռնարկել։ Այսպիսի կանանցից շատերը ի վերջո ինքնասպանության է դիմել։ Զեկույցի տվյալներով 2017 թվականի նոյեմբերի դրությամբ սպանված կանանց 15%-ը սպանվել է «ամուսնալուծություն ցանկանալու պատճառով», 11%-ը՝ «իրենց կյանքի վերաբերյալ անկախ որոշումներ կայացնելու համար», 7%-ը՝ «ֆինանսական պատճառներով», 4%-ը՝ «[տղամարդու] հաշտեցման ջանքերը չընդունելու պատճառով», և ի վերջ 4%-ը՝ «երեխաների վերաբերյալ վեճերի պատճառով»։ Նոյեմբեր ամսվա ընթացքում սպանված կանանց տարիքը եղել է 25-ից 35, որոնց 75%-ը սպանվել է ամուսնալուծություն ուզելու պատճառով։ 2017 թվականին Թուրքիայում սպանվել է 409 կին, իսկ 387 երեխա սեռական բռնության է ենթարկվել։ 2017 թվականի հոկտեմբեր ամսվա վերաբերյալ զեկույցը ցույց է տվել, որ այդ ամսվա ընթացքում 40 կին սպանվել է, մինչդեռ 25 կին և 32 երեխա ենթարկվել է սեռական բռնության։ Միևնույն ժամանակ սպանվածների 20%-ը եղել է 16-ից 24 տարեկան։ Ավելին՝ զեկույցը նշում է, որ սպանվածների 70%-ը սպանվել է հարազատների կողմից (զուգընկեր, հայր, եղբայր, որդի և այլն), իսկ զոհերի 40%-ին սպանել են ատրճանակով, իսկ 28%-ը դանակահարվել է։ 

«Մենք վերջ կդնենք ֆեմիցիդին» հարթակի հրապարակած հաշվետվության համաձայն, 2018 թվականի հունվարին սպանվել է 28 կին, իսկ 25-ը ենթարկվել է սեռական բռնության, միայն հունվար ամսվա ընթացքում նաև 147 երեխա ենթարկվել է սեռական բռնության։ Սպանված կանանց 20%-ի սպանության պատճառը եղել է սեփական կյանքի վերաբերյալ ինքնուրույն որոշումները կայացնելը, մինչդեռ 4%-ը սպանվել է, քանի որ չի համաձայնվել միավորվել զուգընկերոջ հետ։ Սպանվածների 43%-ը եղել է 36-65 տարեկան, 14%-ը՝ 66 տարեկանից բարձր, իսկ 11%-ը՝ 25-35 տարեկան։ Կանանց մեծամասնությունը սպանվել է տանը։ Հաշվետվությունը նաև նշել է, որ ընդհանուր առմամբ ֆեմիցիդի թիվը 2017 թվականի վերջին ամիսների համեմատ որոշ չափով նվազել է։

2020 թվականին արված մի հետազոտություն ուսումնասիրել է ֆեմիցիդի և տնտեսական զարգացման միջև եղած կապը Թուրքիայում։ Օգտագործելով 2010-2017 թվականների տվյալներ՝ պարզ է դարձել, որ «թե արդյոք տնտեսական զարգացումը նվազեցնում է ֆեմիցիդը հիմնված է այլ գործոնների վրա․ առավել աղքատ շրջաններում առկա է դրական հարաբերակցություն կանանց սպանությունների և կրթության հավասարության ու ամուսնալուծությունների թվի միջև, սակայն հարուստ շրջաններում այս հարաբերակցությունը շատ ավելի թույլ է»։ Հետազոտությունը եզրակացրել է, որ․ «Այս արդյունքները համապատասխանում են այն գաղափարին, որ տնտեսական զարգացումն ինքնին չի կարող նվազեցնել կանանց սպանությունները, սակայն այն կարող է մեղմացնել տղամարդկանց բացասական արձագանքի հետևանքները՝ ստատուս քվոյին մարտահրավեր նետող կանանց նկատմամբ»։

### Հուշարձանների հաշվիչ
Հուշարձանների հաշվիչը առցանց հուշարձան է, որը նվիրված ընտանեկան և տղամարդկանց բռնության հետևանքով կյանքը զոհված կանանց։ Այն թարմացվում է ամեն օր։ Այն ստեղծվել է 2012 թվականին՝ որպես ընտանեկան բռնության արդյունքում զոհված կանանց թվի աճի վերաբերյալ հանրային իրազեկման բարձրացման գործիք, ինչպես նաև հետևելու այն տվյալներին, որոնք հաճախ ճնշվում են կամ հայտնի չեն։ Կայքում նշված են նաև սպանված կանանց անունները։ Այն ոչ միայն հանրության շրջանում ընտանեկան բռնության վերաբերյալ իրազեկվածության բարձրացման մեխանիզմ է, այլև հիշատակի և սգո հարթակ։ Հուշարձանների հաշվիչը ցույց է տալիս մտահոգիչ աճ։

### Հագուստի ընտրության հետ կապված բռնություն

2016 թվականի սեպտեմբերին հանրային ավտոբուսի մեջ մի տղամարդ Այշեգյուլ Թերզիին կոչել է «սատանա» և հարվածել նրա դեմքին կիսատաբատ կրելու համար։ Կադրերը ցույց են տվել, որ տղամարդը նրան ասել է, որ նրանք, ովքեր կրում են կիսատաբատ «պետք է մահանան»: Հարձակման դեմ կազմակերպված բողոքի ցույցի ժամանակ հազարավոր անգամ օգտագործվել է #AyşegülTerzininSesiOlalim հեշթեգը, որը թարգմանաբար նշանակում է «լինենք Այշեգյուլ Թերզիի ձայնը»։ Ի աջակցություն Այշեգյուլ Թերզիի կանայք հագել են կիսատաբատ և նկարներ հրապարակել սոցիալական մեդիայում։ 2016 թվականի սեպտեմբերի 18-ին բողոքի ցույցի մասնակիցները հավաքվել են Ստամբուլում և ճնշում գործադրել իշխանությունների վրա՝ վերջ դնելու կանանց դեմ բռնությանը։

2017 թվականի հունիսին համալսարանի ուսանողուհի Ասենա Մելիսա Սաղլամը Ստամբուլի ավտոբուսում բանավոր և ֆիզիկական հարձակման է ենթարկվել մուսուլմանների համար սուրբ Ռամադան ամսվա ընթացքում կիսատաբատ կրելու պատճառով։ Միջադեպը ֆիքսվել է անվտանգության տեսախցիկների կողմից: Նույն ամսվա ընթացքում մեկ այլ կին Ստամբուլի փողոցներից մեկում ոտնձգության է ենթարկվել․ տղամարդը մեղադրել է նրան սադրիչ հագուստ կրելու համար՝ նշելով, որ նա պետք է գույշ լինի, քանի որ իր հագուստով «գրգռում է մարդկանց»։ 

2017 թվականի հուլիսին հարյուրավոր կայանք երթ են կազմակերպել Ստամբուլի փողոցներում՝ բողոքելով բռնության և թշնամության դեմ, որին ենթարկվում են պահպանողական հագուստ կրելու պահանջ ներկայացնող տղամարդկանց պատճառով։ Բողոքի ցույցի մասնակիցները նշել են, որ վերջին տարիներին հագուստի ընտրության պատճառով Թուրքիայում աճել են բանավոր և ֆիզիկական հարձակումները կանանց նկատմամբ։ Նույն ամսվա ընթացքում Ստամբուլի Շիշլի թաղամասում գտնվող Մաչկա ժողովրդավարական այգու անվտանգության ղեկավարը բանավոր վիրավորել է մի երիտասարդ կնոջ՝ հագուստի պատճառով և նույնիսկ զանգահարել է ոստիկանություն։ 2017 թվականի հուլիսի 30-ին Կանանց իրավունքների ասոցիացիաները այդ այգում բողոքի ցույց են կազմակերպել նմանատիպ հարձակումների դեմ։

2017 թվականի օգոստոսի 10-ին Իզմիրում երկու մոտոցիկլիստ սեռական ոտնձգություն են կատարել երկու կնոջ նկատմամբ։ Կանայք աջակցություն են խնդրել երկու ոստիկանից, սակայն նրանցից մեկը ծեծել է կանանցից մեկին՝ ըստ կնոջ վկայության ասելով, որ «ոստիկանն ասել է, որ ոտնձգություն իրականացնողները ճիշտ են արել, քանի որ մենք «անպատշաճ ենք հագնված եղել»»։ Անվտանգության տեսախցիկները ցույց են տվել, որ ոստիկաններից մեկը ծեծել է կանանցից մեկին։ 2017 թվականի սեպտեմբերին Անկարայի բազմաբնակարան շենքերից մեկի բնակիչները շենքին կառավարչին են բողոքել տանը կիսատաբատ հագնող մի կնոջ վերաբերյալ՝ պահանջելով, որ վերջինս տան վարագույրները փակ պահի։ Կառավարիչը կնոջը զգուշացրել է, որ նա վարագույրները սեփական անվտանգության համար փակ պահի։ 2018 թվականի մարտին Քոնյայում գտնվող կրոնական ավագ դպրոցի ուսուցիչներից մեկին ազատել են պաշտոնից՝ ֆիզկուլտուրայի հագուստ կրող աշակերտուհիների վերաբերյալ սոցիալական մեդիայում արված բացասական արտահայտություններով հրապարակման համար։ Նա նաև գրել է, որ ֆիզիկական կրթությունը պետք է կամընտրական առարկա լինի, քանի որ այն «աղջիկների պատրաստում է սատանայի համար»։

### Բռնաբարություն
Թուրքիայում 2005 թվականից անօրինական է ամուսնական բռնաբարությունը։ 2015 թվականին թուրք ուսանողուհի Օզգեջան Ասլանը սպանվել է, երբ Մերսինում միկրոավստոբուսում ընդդիմացել է բռնաբարության փորձին։ Նրա այրված մարմինը հայտնաբերվել է փետրվարի 13-ին։ Սպանությունն իրականացրել են ավտոբուսի վարորդ Ահմեդ Սուփհի Ալթընդյոքենը, վերջինիս հայր Նեջմեթթին Ալթընդյոքենը և նրա ընկեր Ֆաթիհ Ֆյոքչեն։ Թուրքական *Դեյլի սաբահ* օրաթերթի համաձայն, Օզգեջանը դարձել է բռնության զոհ դարձած թուրք կանանց խորհրդանիշ։ 2013 թվականին *[[The Guardian]]*-ը գրել է, որ «Թուրքիայում քուրդ բանտարկյալներին բռնաբարելը և տանջանքների ենթարկելը անհանգստացնելու աստիճան սովորական է»։ Ամնեսթի ինթերնեյշնլի 2003 թվականի հաշվետվության համաձայն՝ Համդիե Ասլանը, որը մեղադրվել է քրդական անջատողական Քրդական աշխատավորական կուսակցությանն աջակցելու մեջ, Թուրքիայի հարավ-արևելքում՝ Մարդինի բանտում, կալանքի տակ է պահվել շուրջ երեք ամիս, որի ընթացքում, ըստ տեղեկություններին, նրա աչքերը փակել են, մահակով բռնաբարել, ծաղրել և սպառնացել։

Թուրքիայում սեռական բռնության դեպքերի հաղորդելը հաճախ դժվար է, քանի որ թուրքական մշակույթում այն դեռևս արգելված թեմա է, ինչպես նաև թուրքական լրատվամիջոցների մեծ մասը նման դեպքերը չի հաղորդում՝ չցանկանալով մթագնել ժամանակակից և աշխարհիկ երկրի պատկերը։ Արդյունքում Թուրքիայում տեղի ունեցող բազմաթիվ անարդարությունները, այդ թվում բանտերում տեղի ունեցող համակարգված բռնաբարությունները, աշխարհի մնացած մասի համար այդպես էլ անհայտ է մնում։

### Պատվի համար սպանություններ

Հետազոտողների կարծիքով պատվի համար սպանությունների թիվը բարձր է այն պատճառով, որ դրանց համար սահմանված պատիժները խիստ չեն, իսկ օրենքները և իրավական կարգավորումները պաշտպանում են հանցագործին։ 2003-2007 թվականների ընթացքում երկրում պատվի համար 739 սպանություններից 432-ը (58,5%) տեղի է ունեցել Ստամբուլում (167 հոգի), Անկարայում (144 հոգի) և Իզմիրում (121 հոգի)։

2008 թվականի հուլիին Դիջլեի համալսարանից մի խումբ ուսումնասիրություն է կատարել Փոքր Ասիայի հարավարևելյան շրջանում՝ հիմնականում քրդաբնակ, պատվի համար սպանությունների վերաբերյալ, որը ցույց է տվել, որ պատվի համար սպանությունների հետ կապված շատ քիչ կամ ընդհանրապես որևէ սոցիալական կարծրատիպ է առկա։ Խումբը պատվի համար սպանություն իրականացրած 180 հոգուց հարցազրույց է վերցրել և հագնեցրել, որ այս երևույթը կապված չէ որևէ ֆեոդալական սոցիալական կառուցվածքի հետ․ «կան նաև հանցագործներ, որոնք համալսարաններում լավ կրթություն ստացած շրջանավարտներ են։ Հարցազրույց տված անձանց 60%-ը կա՛մ ավագ դպրոցի, կա՛մ համալսարանի շրջանավարտ է, կա՛մ առնվազն գրագետ»։ 2010 թվականին հարավարևելյան Թուրքիայում բարեկամները ողջ վիճակում թաղել են 16-ամյա մի աղջա, որը տղաների հետ ընկերություն է արել․ 40 օր անց գտվել է նրա մարմինը։ Գրանցված դեպքեր կան, երբ Թուրքիայի դատարանները ամբողջ ընտանիքների ցմահ ազատազրկման են դատապարտել պատվի համար սպանություն գործելու պատճառով։ Նման դեպք է եղել 2009 թվականի հունվարի 13-ին, երբ Թուրքիայի դատարանը ընտանիքի 5 անդամի ցմահ ազատազրկման է դատապարտել Նաիլե Էրդասի սպանության համար՝ 16-ամյա քուրդ աղջիկ, որը բռնաբարության պատճառով հղիացել է։

2008 թվականի հունիսին Թուրքիայի վարչապետի ենթակայության տակ գտնվող Մարդու իրավունքների վարչության ներկայացրած զեկույցը նշել է, որ Ստամբուլում ամեն շաբաթ տեղի է ունենում պատվի համար սպանություն, և նշել է, որ նախորդ հինգ տարիների ընթացքում եղել է 1000-ից ավելի նման սպանություն։ Նշված է, որ նման սպանությունների մեծ մասը տեղի է ունեցել մետրոպոլիտեն քաղաքներում, սակայն հանցագործների մեծ մասը ծագումով եղել է Թուրքիայի արևելյան շրջաններից։ Նախորդ տասնամյակների ընթացքում երկրի հարավարևելյան շրջաններից դեպի այնպիսի խոշոր քաղաքներ, ինչպիսիք են Ստամբուլը, Անկարան, Իզմիրը և Բուրսան, գյուղական բնակչության տեղաշարժի արդյունքում պատվի համար սպանությունների ամենաբարձր ցուցանիշները գրանցվել են հենց խոշոր քաղաքներում։ Դիարբեքիրում իրականացված հարցազրույցների արդյունքում հարցված 500 տղամարդուց 37%-ը պատասխանել է, որ դավաճանություն իրականացրած կնոջ համար պատիժը սպանությունն է, 21%-ը պատասխանել է, որ պետք է նման կնոջ քիթը կամ ականջները կտրվեն։

### Մարդկանց թրաֆիքինգ
2008 թվականներին քննադատները նշել են, որ Թուրքիան դարձել է օտարերկրյա կանանց խոշոր շուկա, որոնց միջազգային մաֆիան խաբեությամբ և բռնությամբ բերում է երկիր՝ որպես սեռական ստրուկներ․ սա տարածված է հատկապես մեծ և տուրիստական քաղաքներում։

### Սեռական ոտնձգություն
Թուրքիայում 20-ամյա մի աղջկա դաժան սպանությունից հետո 2015 թվականի փետրվարի 15-ին սկսվել է սոցիալական մեդիայի արշավ, որի նպատակն է եղել հնարավորություն տալ կանանց պատմել իրենց հետ տեղի ունեցած սեռական ոտնձգության պատմությունները՝ օգտագործեոլով #sendeanlat (դու էլ պատմիր) հեշթեգը։ 2015 թվականի փետրվարի 25-ի տվյալներով ավելի քան 800 000 թվիթ է արվել։

2015 թվականին թուրք մոդել Դիդեմ Սոյդանը թվիթ է արել, որ մի կնոջ գործով, որին ծեծելուց հետո ստիպողաբար մեքենան են նստեցրել, վկայություն տալուց և իր հեռախոսահամարը ոստիկանությանը փոխանցելուց հետո, վիրավորական տեքստային նամակներ է ստացել։ Դերասանուհի Բերեն Սաաթը թվիթ է արել իր նկատմամբ սեռական ոտնձգության և վիրավորանքների վերաբերյալ։ 2018 թվականի հունիսին թուրք դերասանուհի Հանդե Աթաիզին և զգեստների հարցերով օգնականը մեղադրել են դերասան Թալաթ Բուլութին սեռական ոտնձգության համար։ Թուրքիայի ավելի քան 56 պրոդյուսորներ և ռեժիսորներ գրավոր հայտարարությամբ աջակցել են սեռական ոտնձգության զոհերին։ Հայտարարության մեջ նշված է եղել․ «Մենք գիտենք, որ Թուրքիայում դժվար է կնոջ համար բացահայտել ոտնձգության և վիրավորանքի դեպքերը»։ Դերասանը հերքել էր մեղադրանքները և սպառնացել էր հակընդդեմ հայց ներկայացնել։

## Կրթություն

Տղամարդկանց գրագիտության մակարդակի հետընթացին զուգընթաց 2016 թվականին կանանց գրագիտության մակարդակը Թուրքիայում մեծապես աճել է՝ հասնելով 93,6%-ի։ 2023 թվականի տվյալներով կանանց շրջանում գրագւտության մակարդակը կազմել է 96%, իսկ տղամարդկանց շրջանում՝ 99,2%: Անգրագիտության մակարդակը հիմնականում գերակշռում է գյուղերի կանանց շրջանում, որոնց աղջիկ լինելու պատճառով հաճախ չեն ուղարկում դպրոց։ 15-ից 19 տարեկան աղջիկների կեսը ո՛չ կրթական համակարգում է ընդգրկված և ո՛չ էլ աշխատուժի մեջ։ Կառավարությունը և տարբեր հիմնադրամներ կրթական արշավներ են իրականացրել Թուրքիայի հարավարևելյան շրջաններում՝ կանանց գրագիտության և կրթության մակարդակը բարելավելու նպատակով։ 2008 թվականին Թուրքիայում 4 միլիոն կին է եղել անգրագետ՝ ի հակադրություն 990 հազար տղամարդկանց։    

2012-2013 թվականներին դպրոցական աղջիկների թիվը (2014 թվականին Թուրքիայի վիճակագրության կոմիտեի տվյալներով՝ 99,61%) Թուրքիայի պատմության մեջ առաջին անգամ գերազանցել է տղաների թվին։ Միջանակարգ դպրոցում գենդերային անհավասարությունը (տղաներից 5,3%-ով պակաս) պահպանվել է, չնայած 2002-2003 ուստարվա համեմատ (25,8%) տարբերությունը նվազել է։ Բարձրագույն կրթության մեջ գենդերային անհավասարությունը 2002 թվականի համեմատ 2012 թվականին մեծացել է՝ հասնելով 9,5%-ի։ Տարածաշրջանների միջև զգալի տարբերությունը դեռևս պահպանվում է, 2010 թվականին Մուշի մարզում միջնակարգ դպրոցում ուսանել է աղջիկների 15,9%-ը, իսկ Բիլեջիկի մարզում՝ 82,4%-ը։ 2009 թվականին դպրոցներում սովորող աղջիկների ամենացածր ցուցանիշն ունեցող մարզերը եղել են Թուրքիայի հարավարևելյան շրջանի մարզերը՝ Բիթլիս, Վան և Հաքյարի, մինչդեռ ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է Թուրքիայի արևմուտքում՝ Անկարայի, Իզմիրի և Մերսինի մարզերում։ Միջնակարգ դպրոցից դուրս գալու երևույթը ավելի տարածված է աղջիկների շրջանում, քան տղաների՝ հատկապես 5-րդ և 6-րդ դասարաններում։  

2018 թվականի հունվարի 9-ին Հաբերթյուրքը հաղորդել է, որ Թուրքիայի պետական համալսարաններից միայն երեքը ունեն կին ռեկտոր, չնայած երկրում գիտնականների 43,58%-ը կանայք են։ Կրթության մասնագետ Ալաադդին Դինչերի խոսքով համալսարանների տնօրենների խորհրդի կազմում կանանց բացակայությունը «գիտակցաբար կայացված որոշման» արդյունք է։

## Աշխատանք

2017 թվականի տվյալներով կանանց զբաղվածության մակարդակը (15-64 տարեկան) կազմել է 32,2%, որը շատ ավելի ցածր է, քան տղամարդկանցը՝ 70,7%։ 2011 թվականին 26 միլիոն աշխատունակ աշխատունակ կանանցից ընդամենը 5,9 միլիոնն է զբաղվածություն ունեցել։ Կանանց 23,4%-ը կա՛մ տղամարդկանց ճնշման պատճառով դուրս է եկել աշխատանքից կամ պարզապես չի աշխատել։ Երկրի արևելքում կանանց 84%-ը չի ունեցել սոցիալական ապահովագրություն, իսկ հարավ-արևելքում՝ 87%-ը։

Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2018 թվականին աշխատուժի 32,7%-ը են կազմել կանայք (1990 թվականից հիմնական չի փոփոխվել)։

Մյուս կողմից հավանական է, որ աշխատուժի մեջ կնոջ ներգրավվածությունը շատ թերագնահատված, քանի որ կանայք աշխատում են ոչ ֆորմալ տնտեսությունում։

Չնայած աշխատուժում կանանց ներգրավվածության համեմատաբար ցածր մակարդակին՝ Թուրքիայում կանայք բավականին լավ են ներկայացված բիզնեսի աշխարհում․ օրինակ՝ բիզնես ղեկավար պաշտոններում կանանց համամասնությունը գրեթե երկու անգամ ավելի բարձր է, քան Գերմանիայում։

2017 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Թուրքիայի ձեռնարկությունների և բիզնեսի կոնֆեդերացիայի նախագահը նշել է, որ Թուրքիայում կանանց կեսը չգրանցված աշխատող է, և ոչ չգրանցված կին աշխատողների թիվը երկրում շատ ավելի բարձր է, քան տղամարդկանցը։ Միևնույն ժամանակ նա նշել է, որ Թուրքիան պետք է բարձրացնի կանանց ներգրավվածությունը աշխատուժում՝ կայուն զարգացում ապահոցելու նպատակով՝ հավելելով, որ Թուրքիան Եվրոպայում միակ երկիրն է, որտեղ կանանց զբաղվածության մակարդակը 40%-ից ցածր է։

2018 թվականի հունիսի 19-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը Թուրքիային տուգանել է 11 հազար եվրոյով, քանի որ պետական էլեկտրաէներգիայի բաշխման ընկերությունը հրաժարվել է անվտանգության աշխատակցի պաշտոնում մի կնոջ նշանակել՝ հիմք ընդունելով նրա սեռը։ 1999 թվականի հոկտեմբերին Հուլյա Էբրու Դեմիրելը հանձնել է սոցաշխատողի քննությունը և տեղեկացվել, որ նշանակվելու է Թուրքիայի էլեկտրաէներգիայի բաշխման ընկերության Քիլիս մասնաճյուղի անվտանգության աշխատողի պաշտոնում։ Սակայն ընկերությունը հրաժարվել է նշանակել նրան՝ նշելով, որ նա չի կատարել պաշտոնի համար անհրաժեշտ պայմաններից մեկը՝ լինել «զինվորական ծառայությունն ավարտած տղամարդ»։ Հուլյա Էմրու Դեմիրելը 2001 թվականին շահել է խտրականության վերաբերյալ դատական գործը ընկերության դեմ, սակայն այս որոշումը չեղարկվել է 2002 թվականի դեկտեմբերին Գերագույն վարչական դատարանին ներկայացված բողոքարկման արդյունքում։ Դեմիրելի ներկայացրած բոլոր հաջորդ բողոքարկումներն ավարտվել են անհաջողության, որի պատճառով է նա 2008 թվականի հունիսի 17-ին դիմել է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանին։


File:JanetAkyuzMattei.jpg|Ժանետ Աքյուզ Մատտեյ՝ աստղագետ, 2009
File:Muazzez İlmiye Çığ.jpg|Մուազզեզ Իլմիյե Չըղ՝ շումերագետ, 2010
File:Dagdeviren in front of YellowBox (cropped).jpg|Ջանան Դաղդևիրեն՝ գիտնական
File:LSST Public Talk (rubin-3s8a6613).jpg|Ֆերյալ Օզել՝ գիտնական


## Գրաքննություն

2018 թվականի մարտին Թուրքիայի խորհրդարանի խոսնակ Իսմայիլ Քահրամանը արգելել է կանանց թատերախմբին բեմ բարձրանալ Թուրքիայի խորհրդարանում Դարդանելի օպերացիայի տարեդարձին նվիրված միջոցառման ժամանակ։ Նա վիրավորվել է այն պատճառով, որ զինվորների մայրերի դերը խաղացող դերասանուհիները հանրայնորեն գրկելու էին տղամարդկանց։

2020 թվականի սեպտեմբերին քրդական ծագում ունեցող քաղաքական գործիչ Սեբահաթ Թունջելը դատապարտվել է 11-ամսյա ազատազրկման՝ 2016 թվականին իր ելույթում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին կանանց թշնամի կոչելու համար։ Թունջելը այս հայտարարությունն արել է՝ ելնելով Էրդողանի արած երկու վիճահարույց հայտարարությունից․ 2014 թվականին Էրդողանը ասել է, որ «հրապարակայնորեն կանայք հավասար չեն տղամարդկանց», իսկ 2016 թվականին ասել է, որ «մայրությունը մերժող կանայք թերի են և ոչ լրիվ»։

## Հագուստ

2006 թվականին Թուրքական տնտեսական և սոցիալական ուսումնասիրությունների հիմնադրամի կողմից իրականացված հարցումները ցույց են տվել, որ թուրք կանանց 30%-ի շրջանում տարածված է մազերը ծածկելու երևույթը։ Սակայն ըստ նահանգների և շրջանների առկա են որոշ տարբերություններ․ 2005 թվականին Ստամբուլի կանանց 30%-ի մոտ մազերը ծածկելը տարածված է եղել, մինչդեռ կենտրոնական և արևելյան Թուրքիայում կանայք հազվադեպ են փողոց դուրս եկել և հանրային վայրերում կրել են գլխաշոր։ 

2006 թվականի հարցումները ցույց են տվել, որ 1999 թվականի համեմատ գյուղական շրջաններում գլխաշորերի կիրառությունն աճել է, իսկ քաղաքներում՝ նվազել։ Միևնույն ժամանակ պարզ է դարձել, որ 18-ից 39 տարեկան կանայք գրեթե երբեք չեն կրում չարշաֆ՝ արաբական նիկաբի թուրքական տարբերակը։

1999 թվականից մինչև 2006 թվականը գլուխը չծածկող կանանց թիվը 25-39 տարեկանների խմբում 28%-ից աճել է մինչև 41,5%, իսկ 18-24 տարեկանների շրջանում՝ 40,5%-ից դարձել 50,7%։ Գլուխը ծածկելու տարածվածությունը կապված է նաև եկամտի հետ․ 2006 թվականին միջին եկամուտ ունեցող կանանց 37,2%-ը չի ծածկել գլուխը, մինչդեռ բարձր եկամուտ ունեցող կանանց 71,2%-ը գլխաշոր չի կրել։

Չամուսնացած տղամարդկանց շրջանում նույն հարցումները ցույց են տվել, որ 56% չի ցանկանում, որ կինը լինի ծածկված, իսկ 44% նախապատվություն է տվել ծածկված կանանց։ Կանանց միայն 1,1%-ը է հայտնել, որ ծածկվում է ամուսնու, նշանածի կամ ընտանիքի պահանջով։

## Սպորտ

File:Nevin Yanıt.JPG|Նևին Յանըթ՝ թուրք սպրինտեր, 2010 թվականի Եվրոպայի թեթև ատլետիկայի առաջնության հաղթող (100 մ արգելավազք)
File:Sonmez WMQ23 (53062069365).jpg|Զեյնեփ Սյոնմեզ՝ Կանանց թենիսի ասոցիացիայի մրցաշարի հաղթող
File:5. Islamic Solidarity Games 2021 Konya Judo Women Team Turkey 20220817 2.jpg|Թուրքիայի կանանցձյուդոյի հավաքականը
File:CaglaKubatPWA IFCASlalomWorldChampionship2006.jpg|Չաղլա Քուբաթ՝ թուրք մոդել և վինդսերֆեր (2006)


## Գրականություն
### Թուրքիայում ֆեմինիզմի պատմություն
#### Ֆեմինիզմը Օսմանյան կայսրության ժամանակ

* Berktay, Fatmagul. (2000). "Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Feminizm". Tarihin Cinsiyeti, 2006, Istanbul: Metis Yayınları. pages 88–111
* Çakıf, Serpil. (1996). Osmanlı Kadın Hareketi. Istanbul, Metis Kadin Araştırmaları Dizisi, Metis Yayınları.
* Adıvar, Halide Edib. (1913). "Yirminci Asırda Kadınlar" Mektep Müzesi Dergisi.
* Karakışla, Yavuz Selim. (1999). "Osmanlı Hanımları ve Hizmetçi Kadınlar", Toplumsal Tarih, Mart 1999, issiue 63, p.&nbsp;15–24.
* Melissa Bilal ve Lerna Ekmekçioğlu, Bir Adalet Feryadı: Osmanlı'dan Türkiye'ye Beş Ermeni Feminist Yazar, "Hayganuş Mark" (İstanbul: Aras Yayınları), p.&nbsp;242–263.
* Mojab, Shahrzad. (?). "Part 1: Historical Perspectives". Women of a Non-State Nation: The Kurds. Mazda Publication. s. 25–94.
* Toprak, Zafer. (1992). "II. Meşrutiyet Döneminde Devlet, Aile ve Feminizm", Sosyo-Kültürel Degişme İçinde Türk Ailesi, cilt 1, Başbakanlık Aile Araştırrma Kurumu Yayınları, Ankara, pages 237.
* Zihnioğku, Yaprak. (2003). Kadınsız İnkılap. Metis. (especially pp.&nbsp;54–115, chap. 5–7.)
* Safarian Alexander. (2007). On the History of Turkish Feminism, "Iran and the Caucasus", vol.11.1, Brill, Leiden – Boston, pp.&nbsp;141–152.

#### Հանրապետություն և ֆեմինիզմ

* 
* Arat, Zehra F. (1998). "Kemalizm ve Turk Kadini", (der) Ayse Berktay Hacimirzaoglu, 75 Yilda Kadin ve Erkekler. Istanbul: Turkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfi Yayini, 51–58.
* 
*  
* Berktay, Fatmagul. (1993). "Turkiye Solunun Kadina Bakisi: Degisen Bir Sey Var mi?" (der) Sirin Tekeli, 1980'ler Turkiye'sinde Kadin Bakis Acisindan Kadinlar. Istanbul: Iletisim Yayinlari.
* 
*  
* 
* 
* Koçak, Mine. 80'li Yıllar Kadın Hareketi Link to the original document. 
*  Pdf of book contents.
* Tekeli, Sirin. (1998). "Birinci ve İkinci Dalga Feminist Hareketlerin Karşılaştırılmalı İncelemesi Üzerine bir Deneme." 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler, İş Bankası ve Tarih Vakfı Yayınları, s. 337–346.
* Stella, Ovadia ve Gülnur Savran; Bozan & Ekin, & Ramazanoglu & Tuksal pieces in Özgürlüğü Ararken, Amargi, s. 37–57, 81–101, 203–221, s. 221–239 (roza ve jujin dergileri), 239–257.
* 
* Selections from Amargi no. 3, Projen Var Mı? (tarih??)

### Կանանց և սեռերի վերաբերյալ
#### Իսլամ, ազգայնականություն և ազգ-պետություն
* Acikel, Fethi. (1996). "Kutsal Mazlumlugun Psikopatolojisi", *Toplum ve Bilim*. (70): 153–199.
* Akin Feride. (1998). "Turban Sorunu: En Buyuk Dusman", *Birikim* 114.

#### Մեդիա և կանայք
* Aktanber, Ayse. (1993). "Turkiye'de Medya'da Kadin: Serbest, Musait Kadin veya Iyi Es, Fedakar Anne", (der) Sirin Tekeli, 1980'ler Turkiyesinde Kadin Bakis Acisindan Kadinlar. Istanbul: Iletisim Yayinlari.
* Asuman, Süner. Hayalet Ev: Yeni Türk Sinemasında Aidiyet, Kimlik ve Bellek, "Vasfiye'nin Kız Kardeşleri" (İstanbul: Metis Yayınları), s. 291–305.

#### Կանանց մարմիններ, սեքսուալություն բռնություն
* Ayse Gul Altınay and Yesim Arat, 2007. Türkiye'de Kadına Yonelik Siddet. [Click on for the original document: http://www.kadinayoneliksiddet.org/TurkiyedeKadinaYoneliksiddet.pdf ]
* Kadioglu Ayse (1998) "Cinselligin Inkari: Buyuk Toplumsal Projelerin Nesnesi Olarak Turk Kadinlari", 75 Yilda Kadinlar ve Erkekler, Tarih Vakfi Yurt Yayinlari.
* 

#### Աշխատանքի սեռական բաժանում
* Hattatoglu-Ozbek Dilek. (2002). "Ev Eksenli Calisma Stratejileri" (der) Aynur Ilyasoglu, Necla Akgokce, Yerli Bir Feminizme Dogru. Istanbul: Sel Yayincilik.
* Ozbay Ferhunde (1998) "Turkiye'de Aile ve Hane Yapisi: Dun, Bugun, Yarin", (der) Ayse Berktay Hacimirzaoglu, 75 Yilda Kadin ve Erkekler. Istanbul: Turkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfi Yayini.
* (2002) "Evlerde El Kizlari: Cariyeler, Evlatliklar, Gelinler", (yay. Haz. Ayse Durakbasa) Tarih Yaziminda Sinif ve Cinsiyet. Istanbul: Iletisim Yayinlari.
* Ozyegin Gul (2003) "Kapicilar, Gundelikciler ve Ev Sahipleri: Turk Kent Yasaminda Sorunlu Karsilasmalar", (der) Deniz Kandiyoti, Ayse Saktanber, Kultur Fragmanlari/ Turkiye'de Gundelik Hayat. Istanbul: Metis.
* (2004) Baskalarinin Kiri/Kapicilar, Gundelikciler ve Kadinlik Halleri (Cev. Sugra Oncu) Istanbul: Iletisim Yayinlari.
* Yasin, Yael Navaro. (2000). "Cumhuriyetin Ilk Yillarinda Ev Isinin Rasyonellesmesi", Toplum ve Bilim (84).
* Sirman, Nukhet. (2002). "Kadinlarin Milliyeti", Modern Turkiye'de Siyasi Dusunce (Cilt 4), Istanbul: Iletisim Yayinlari.

#### Կանայք և սեփականության իրավունքներ
* 

#### Կանայք և աշխատանք
* Erdogan Necmi (2002) "Yok-Sanma: Yoksulluk, Maduniyet ve Fark Yaralari", (der) Necmi Erdogan, Yoksulluk Halleri. Istanbul: Demokrasi Kitapligi.
* Savran Gulnur (2004) Beden, Emek, Tarih: Diyalektik Bir Feminizm Icin. Istanbul: Kanat Yayincilik.
* Bora, Aksu (2005). Kadınların Sınıfı. İletişim. pp.&nbsp;59–182 (the theoretical overview from pp.&nbsp;21–59 is highly recommended by Ayse Parla for her gernder class in Sabanci)

#### Կանայք և սեռ (ընդհանուր)
* Agduk-Gevrek, Meltem. (2000). "Cumhuriyet'in Asil Kizlarindan 90'larin Turk Kizlarina" Vatan, Millet, Kadinlar, Iletisim.
* Alakom Rohat 1998. "Araştırmalarda Adı Fazla Geçmeyen Bir Kuruluş: Kürt Kadınları Teali Cemiyeti." Tarih Toplum 171 (March): 36–40.
* Amargi. (2009). Kadinlar Arasinda: Deneyimlerimiz hangi kapilari aciyor: II. (der).
* Amargi (Aralik 2008). Oda: Virginia Woolf'un odasindayiz: Deneyimlerimiz hangi kapilari aciyor –I.
* Arat, Zehra. (1997). Kadinlarin Gundemi. (der). Istanbul, Say Yayinlari.
* Arat, Zehra. (1996). Kadin Gerceklikleri. (der). Istanbul, Say Yayinlari.
* Bora Aksu, Asena Gunal, and Gulnur Savran (na), "Yuvarlak Masa." *Birikim*.
* Edip Halide (1987) Zeyno. Istanbul: Remzi Kitabevi.
* Gürbilek Nurdan. (2004). "Kadınsılaşma Endişesi: Efemine Erkekler, Hadım Oğullar, Kadın-Adamlar," In Kör Ayna, Kayıp Şark. Metis.
* Mutluer, Nil (2008) (der). Cinsiyet Halleri: Turkiye'de toplumsal cinsiyetin kesisim sinirlari. Istanbul, Varlik Yayinlari.
* 
* Demet Lüküslü (2023) Becoming a young woman through a feminist lens: young feminist women in Turkey, Journal of Gender Studies, DOI: 10.1080/09589236.2023.2172556

## Տես նաև
*Աշխարհիկությունը Թուրքիայում
*Կինն իսլամում
*Կանանց իրավունքներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Kadının İnsan Hakları — Women for Women's Human Rights (English website)
* KAGIDER — Women Entrepreneurs Association of Turkey
* KA.DER – Kadın Adayları Destekleme Derneği — Association for the Support of Women Candidates (English website) 
* Uçan Süpürge – Kadın Haber Sitesi — Flying Broom – Women News Site (English website) 
* Foundation for the Support of Women's Work
* Turkey's performance on gender equality lags behind its advances in human development, UNDP study shows United Nations

Կատեգորիա:Բռնություն կանանց նկատմամբ
Կատեգորիա:Թուրք կանայք
Կատեգորիա:Թուրքիայի հասարակություն
Կատեգորիա:Կանայք Թուրքիայում
Կատեգորիա:Կանայք ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ