Մադուրայ

**Մադուրայ** (  ), քաղաք Հնդկաստանի Թամիլ Նադու նահանգում, որը նույնանուն շրջանի վարչական կենտրոնն է, նահանգի մշակութային մայրաքաղաքը և խոշորագույն բնակավայրերից մեկը. 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 1.017.865   . այդ ցուցանիշով 33-րդ տեղն է գրավում Հնդկաստանում և 3-րդ տեղը՝ նահանգում Վայգայ գետի ափերին տարածված քաղաքը խոշոր բնակավայր է եղել առնվազն երկու հազարամյակ և ունի երկուսուկես հազար տարվա վկայված պատմություն  Կառուցվել է Պանդյան Ռաջա Կուլասեխարայի կողմից և եղել է Հարավային Հնդկաստանի Պանդյան տիրակալների նախկին մայրաքաղաքը։  Քաղաքի գլխավոր տեսարժան վայրը հինդուիստների կողմից պաշտվող Մինակշի տաճարն է։

## Ստուգաբանություն
Քաղաքը հայտնի է տարբեր անուններով՝ *Մադուրայ*, *Կուդալ*, *Մալիգաի Մաանագար*, *Նաանմադակուդալ* և *Թիրուավայ*։ «Մադուրայ» բառը ծագել է *մադուրա* («քաղցրություն») բառից. դա ակնարկում է աստվածային նեկտարը, որը քաղաքի վրա թափվել է Շիվա աստծու մազերից ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն, «Մադուրայ» անունը ծագել է *մարութամ* բառից, որը նշանակում է լանդշաֆտի հատուկ տեսակ, որն առանձնացվել է Սանգամի ժամանակաշրջանում։ Հարևան Դինդիգալ շրջանում կա մի քաղաք, որը կոչվում է *Վադա Մադուրայ* («Հյուսիսային Մադուրայ»), Սիվագանգայ շրջանում էլ հայտնի է *Մանամադուրայ* քաղաքը։ 7-րդ դարի բանաստեղծ Պարանջոթի Մունիվարի « *Thiruvilayaadal puraanam* » պոեմում թվարկված են այլ անուններ, որոնցով հայտնի էր քաղաքը  ։ *Կուդալ* նշանակում է գիտնականների ժողով կամ համայնք. *Նաանմադակուդալ* նշանակում է չորս աշտարակների միացում և վերաբերում է քաղաքի չորս գլխավոր ամրոցներին ։ Մադուրայը հաճախ պատկերավոր կերպով անվանվում է "Thoonga Nagaram", ինչը նշանակում է "քաղաք, որը երբեք չի քնում".

## Պատմություն
alt=Вид на город с башнями храма, видимыми через деревья|ձախից|մինի| Փյորսերի այս փորագրանկարում (1858) պատկերված է  Մադուրայը Վայգայ գետի հյուսիսային ափից։
Քաղաքի ներկայիս տարածքը բնակեցված է եղել առնվազն մ.թ.ա. երրորդ դարից։ . ե.  . Թերեւս Մադուրայը Մեթորան է, ուր մ.թ.ա. 3-րդ դարում. այցելել է Մեգասթենեսը ։  Քաղաքը հիշատակում է նաև Կաուտիլյան (Ք.ա. 370-283 թթ.)  *[[Արտհաշաստրա|Արտաշաստրաում]]* ։ Սանգամի գրական հուշարձանները, ինչպես, օրինակ, « *Mathuraikkansi* »-ն, նշում են Մադուրայի կարևորությունը որպես Պանդյա պետության մայրաքաղաքի ։ Մադուրայը հիշատակվում է նաև հին հռոմեացի պատմաբաններ Պլինիոս Կրտսերի (մ.թ. 61 - մոտ 112), Պտղոմեոսի (մոտ 90 - մոտ 168 թթ.), աշխարհագրագետ Ստրաբոնի (մ.թ.ա. 64/63 - մոտ մ.թ.  երկերում, ինչպես նաև Էրիթրեական ծովի Պերիպլուս-ում ։
alt=historic metal coin used for transaction|աջից|մինի| Մադուրայի սուլթանության առաջին տիրակալ Ջալալեդդին Ահսան Խանի մետաղադրամը, 1335–1339 թթ.
Սանգամյան ժամանակաշրջանի ավարտից հետո ժամանակակից Թամիլ Նադուի մեծ մասը, ներառյալ Մադուրայը, անցել է Կալաբրա պետության վերահսկողության տակ, որին հետագայում՝ մոտ 590 թվականին տիրել է Պանդյա պետությունը.  

9-րդ դարի սկզբին Մադուրայն անցել է Չոլա պետության  վերահսկողության տակ և այդ կագավիճակում գտնվել մինչև 13-րդ դարի սկիզբը, երբ երկրորդ Պանդյա կայսրությունը Մադուրայը դարձրել է իր մայրաքաղաքը ։ Կուլասեքարա Պանդյայի մահից հետո (1268–1308) Մադուրայն ընկել է Դելիի սուլթանության վերահսկողության տակ , սակայն կարճ ժամանակ անց Մադուրայի սուլթանությունը անջատվել է Դելիի սուլթանությունից և գոյություն ունեցել որպես անկախ պետություն մինչև որ 1378 թվականից սկսած՝ աստիճանաբար նվաճվել է Վիջանայագարի կայսրության կողմից։  1559 թվականին՝ Նայակ արքայատոհմի օրոք  Մադուրայը վերականգնել է իր անկախությունը ։ Նայակների իշխանությունն ավարտվել է 1736 թվականին, և Մադուրայը 18-րդ դարի կեսերին հաջորդաբար գրավվել է Չանդա Սահիբի (1740–1754), Կառնատիկի Նավաբի և Մուհամմադ Յուսուֆ Խանի (1725–1764) կողմից   :

1801 թվականին Մադուրայն անցել է բրիտանական արևելյան հնդկական ընկերության անմիջական վերահսկողության տակ և միացվել Մադրասի նախագահությանը  ։ Իր կառավարման սկզբնական շրջանում բրիտանական կառավարությունը նվիրատվություններ ՝ արել Մեենակշիի տաճարին, մասնակցել հինդուիստական տոներին ։ 19-րդ և 20-րդ դարերի ընթացքում Մադուրայը զարգանալով՝ դարձել է քաղաքական և արդյունաբերական կենտրոն, դարձել նաև Մադուրայ շրջանի վարչական կենտրոնը ։ 1837 թվականին անգլիացիներն ավերեել են քաղաքային բերդի ամրությունները ։ Խրամը ցամաքեցվել է, շինարարական աղբը օգտագործվել նոր փողոցներ կառուցելու համար ։ Քաղաքը մունիցիպալ կարգավիճակ է ստացել 1866 թվականին ։

Հենց Մադուրայում է, որ Հնդկաստանի ազգային-ազատագրական շարժման նշանավոր առաջնորդ Մահաթմա Գանդին 1921 թվականին առաջին անգամ սկսել է օգտագործել կոնքակապը որպես իր հագուստի մաս՝ այն տեսնելով տեղի գյուղացիների վրա  : 1939 թվականին Մադրասի նախագահությունը Չակրավարտի Ռաջգոպալարիայի ղեկավարությամբ օրենք ընդունեց տաճար ընդունելու և փոխհատուցում վճարելու մասին՝ վերացնելով հինդուիստական տաճարներ  շանարների ու դալիթների կաստաների ներկայացուցիչների մուտք գործելու սահմանափակումները  ։

## Աշխարհագրություն և կլիմա
ձախից|մինի|200x200փքս| Մինակշի տաճարը
աջից|մինի|297x297փքս| Թիագարաջարի ճարտարագիտական քոլեջը
Մադուրայը գտնվում է Հնդկաստանի Թամիլ Նադու նահանգի հարավում, նահանգի մայրաքաղաք Չեննայից 498 կմ հարավ-արևմուտք։ Քաղաքի միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից 101 մ է։ Մադուրայով հոսում է Վայգայ գետը՝ բաժանելով այն գրեթե 2 հավասար մասերի։ Քաղաքի մակերեսը կազմում է 52 կմ², իսկ ագլոմերացիայիը՝ 178 կմ²։

Քաղաքի կլիման արևադարձային է, բավականին տաք և չոր։ Տեղումներ մեծ մասամբ լինում են հյուսիսարևելյան մուսսոնի ժամանակ (հոկտեմբեր - նոյեմբեր ամիսներին)։

## Բնակչություն
Ըստ 2011 թվականի մարդահամարի՝ Մադուրայի բնակչությունը կազմում էր 1,017,865 մարդ՝ յուրաքանչյուր 1000 տղամարդու դիմաց 999 իգական սեռի ներկայացուցչի հարաբերակցությամբ, ինչը զգալիորեն ավելի բարձր է, քան ազգային ցուցանիշ  929-ը ։ Մինչև վեց տարեկան 100 324 երեխա կա, որից 51 485 տղա և 48 839 աղջիկ։ Գրագիտության մակարդակը կազմում է 81,95% ։ Ագլոմերացիայի բնակչությունը կազմում է 1 462 420 մարդ։ Քաղաքի ագլոմերացիան մեծությամբ երրորդն է Թամիլ Նադու նահանգում և 31-րդը՝ երկրում  ։

Ամենատարածված լեզուն թամիլերենն է (տեղական բարբառը)   ։

2001 թվականին բնակիչների 32,6%-ն ապրում էր տնակային թաղամասերում, գռիհներում. դա զգալիորեն գերազանցում է ազգային մակարդակը՝ 15,05%-ը։  

### Բնակչության թվաքանակի դինամիկան
* 1951թ.՝ 361781 մարդ ;
* 1961թ.՝ 424,810 մարդ ;
* 1971թ.՝ 549114 մարդ ;
* 1981թ.՝ 820.891 մարդ ;
* 1991թ.՝ 940.989 մարդ ;
* 2001թ.՝ 928,869 մարդ ;
* 2011թ.՝ 1,017,865 մարդ

## Տրանսպորտ
Մադուրայի օդանավակայանը գտնվում է քաղաքի երկաթուղային կայարանից 12 կմ հեռավորության վրա և ընդունում է ինչպես տեղական թռիչքներ Չենայ, Մումբայ, Բանգալոր և Դելի քաղաքներից, այդպես էլ՝ միջազգային թռիչքներ, օրինակ՝ Շրի Լանկայից ( Կոլոմբո )։

Չորս ավիաընկերություններ Մադուրայի օդանավակայանից թռիչքներ են իրականացնում տեղական ու միջազգային ավելի քան 180 ուղղություններով՝ տեղափոխելով տարեկան մոտ 500 հազար ուղևոր և 0,025 միլիոն տոննա բեռ։

Մադուրայի օդանավակայանն ունի երկու տերմինալ և երկու հիմնական թռիչքուղի։

## Տնտեսություն
աջից|մինի|200x200փքս| Honeywell Technology Solution Lab-ի գրասենյակը
Մադուրայը ավանդաբար եղել է գյուղատնտեսական շրջան, որտեղ բրինձը հիմնական մշակաբույս է։ Բամբակի մշակությունը ներդրվել է 16-րդ դարում՝ գյուղատնտեսական եկամուտները մեծացնելու նպատակով ։ Գյուղատնտեսությամբ զբաղվող տեղի բնակիչների եկամտի լրացուցիչ աղբյուրները ներառում են կաթնային անասնապահությունը, թռչնաբուծությունը, աղյուսի արտադրությունը, գորգագործությունն ու փայտագործությունը . Մադուրայի շրջակայքը հայտնի է նաև հասմիկի տնկարկներով  . իզուր չէ, որ այն պատկերավոր կերպով կոչվում է հասմիկի քաղաք։

Մադուրայը հարավային Հնդկաստանում կաուչուկի արտադրության սակավաթիվ կենտրոններից է , որն արտադրում է ձեռնոցներ, մարզական ապրանքներ, գորգեր, այլ կենցաղային իրեր և ավտոմեքենաների մասեր։ Ավտոմեքենաներ արտադրողները, ինչպիսիք են *[[Ջեներալ Մոթորս|General Motors-ը]]*, *[[Ֆորդ|Ford-ը]]*, *[[Տոյոտա|Toyota-ն]]* և *[[Հոնդա|Honda-ն,]]* քաղաքի կաուչուկի արդյունաբերության հիմնական սպառողներն են ։

Քաղաքում է գործում Հնդկաստանում մոտոցիկլետների առաջատար արտադրողներից մեկը՝ *TVS* խումբը։ Կան նաև թեթև և քիմիական արդյունաբերության բազմաթիվ ձեռնարկություններ, գրանիտի մշակման արտադրամասեր ։

Ջանքեր են գործադրվում քաղաքում ՏՏ ոլորտը զարգացնելու ուղղությամբ. գործում են ծրագրային ապահովման ընկերություններ, որոնցից է *Honeywell Technology Solutions-ը* ։ Նահանգի կառավարությունը Մադուրայում ՏՏ զարգացման համար ստեղծել է երկու հատուկ տնտեսական գոտի, որոնք ներկայումս ամբողջությամբ զբաղեցված են  ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Official government website of Madurai District
* Tamil Nadu Chamber of Commerce and Industry, Madurai 

Կատեգորիա:Հնդկաստանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Հնդկաստանի նախկին մայրաքաղաքներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ