Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելք

**Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելք** ( [ˈdalʲnʲɪj vɐˈstok rɐˈsʲiɪ]), տարածաշրջան Հյուսիսային Ասիայում։ Դա Ռուսաստանի և Ասիա աշխարհամասի ամենարևելյան մասն է, որը համընկնում է Հեռավորարևելյան դաշնային շրջանի հետ, որն ընդգրկում է Բայկալ լճի և Խաղաղ օվկիանոսի միջև գտնվող տարածքը։ Տարածաշրջանի ամենամեծ քաղաքն է Խաբարովսկը, որին հաջորդում է Վլադիվոստոկը։ Այս տարածաշրջանը սահմանակցում է ցամաքային սահմաններով Մոնղոլիային, Չինաստանին և Հյուսիսային Կորեային հարավից, իսկ ծովային սահմաններ ունի Ճապոնիայի հետ՝ հարավ-արևելքում և Միացյալ Նահանգների՝ Բերինգի նեղուցի երկայնքով, հյուսիս-արևելքում։

Չնայած օտար աղբյուրներում Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքը հաճախ համարվում էր Սիբիրի մաս, սակայն Ռուսաստանի տարածաշրջանային դասակարգերում (ինչպես նաև խորհրդային շրջանում՝ երբ այն կոչվում էր Խորհրդային Հեռավոր Արևելք) այն պատմականորեն առանձնացվել է Սիբիրից։

## Տերմինաբանություն
Ռուսաստանում այս տարածաշրջանը սովորաբար կոչվում է պարզապես *«Дальний Восток»* (Դալնի Վոստոկ՝ «Հեռավոր Արևելք»):

Անգլերենում *«Far East»* տերմինը սովորաբար ենթադրում է *Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանին* (, , կրճատվում է՝ АТР), կամ Արևելյան Ասիային (East Asia), և օգտագործվում է համատեքստից կախված։

## Աշխարհագրական առաձնահատկություններ

*Կլյուչևսկայա Սոպկա
*Բայկալ լիճ

## Պատմություն
### Ռուսական էքսպանսիա
Ռուսները Խաղաղ օվկիանոսի ափին հասան 1647 թվականին՝ Օխոտսկի հիմնադրմամբ, իսկ 19-րդ դարում՝ Չինաստանի Մանջուրիայի մի մասի (1858–1860) բռնագրավումից հետո, Ռուսական կայսրությունը ամրապնդեց իր վերահսկողությունը Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքի վրա։

1856 թվականին հիմնադրվեց Պրիմորիեի մարզը՝ որպես Ռուսական կայսրության առանձին վարչատարածքային միավոր, որի վարչական կենտրոնը դարձավ Խաբարովսկը։
### Վարչական պատմություն
20-րդ դարի առաջին կեսին «Հեռավոր Արևելք» անվանումով գոյություն ունեին մի քանի տարբեր կառույցներ՝ տարբեր սահմաններով՝

* 1918-1922 թվականներին՝ Ուկրաինայի Հեռավոր Արևելքի շարժումը (*Ukrainian Far Eastern Movement*), որն ընդգրկում էր Վերջին Կանաչ Ուկրաինան (Green Ukraine)։
* 1920-1922 թվականներին՝ Հեռավոր Արևելքի Հանրապետություն (*Far Eastern Republic*), որը ներառում էր Զաբայկալե, Ամուր, Պրիմորսկայա և Կամչատկա մարզերը, ինչպես նաև Հյուսիսային Սախալինը։
* 1922-1926 թվականներին՝ Հեռավոր Արևելքի մարզ (*Far-Eastern Oblast*), որի կազմի մեջ մտնում էին Ամուրի, Զաբայկալեի, Կամչատկայի մարզերը և այլք։
* 1926-1938 թվականներին՝ Հեռավոր Արևելքի շրջան (*Far-Eastern Krai*), որը ներառում էր ներկայիս Պրիմորիեի և Խաբարովսկի երկրամասերը։

Մինչև 2000 թվականը Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքի պաշտոնական սահմաններ չկային։ Միևնույն տերմինը՝ *«Սիբիր և Հեռավոր Արևելք»* (Сибирь и Дальний Восток), հաճախ օգտագործվում էր Ռուսաստանի Ուրալից արևելք ընկած շրջանների համար առանց հստակ տարբերության Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի միջև։

2000 թվականին Ռուսաստանի դաշնային սուբյեկտները խմբավորվեցին ավելի մեծ դաշնային շրջանների մեջ, որոնցից մեկը՝ Հեռավոր Արևելքի դաշնային շրջանը, ընդգրկում էր Ամուրի մարզը, Չուկոտկայի ինքնավար շրջան, Հրեական ինքնավար մարզը, Կամչատկայի մարզը Կորյակ ինքնավար շրջանով, Խաբարովսկի երկրամասը, Մագադանի մարզը, Պրիմորիեի երկրամասը, Սախա-Յակուտիայի Հանրապետությունը և Սախալինի մարզը։ 2018 թվականի նոյեմբերին Անդրբայկալյան երկրամասն ու Բուրյաթիայի Հանրապետությունը, որոնք մինչ այդ մտնում էին Սիբիրի դաշնային շրջանի մեջ, միացվեցին Հեռավոր Արևելքի շրջանին։ Այդ պահից սկսած, ռուսները ավելի հաճախ սկսել են «Հեռավոր Արևելք» տերմինը օգտագործել հենց այս դաշնային շրջանի նշանակմամբ, չնայած այն երբեմն ավելի ընդհանրական է կիրառվում։

Դաշնային շրջանի սահմաններով Հեռավոր Արևելքի տարածքը կազմում է 6,2 միլիոն քառակուսի կիլոմետր, ինչը Ռուսաստանի ընդհանուր տարածքի երեք մեկերորդն է։

### Ռուս-ճապոնական պատերազմ
1900-ական թվականների սկզբին Ռուսաստանը համառորեն ձգտում էր Խաղաղ օվկիանոսի վրա ունենալ չսառուցապատվող նավահանգիստ՝ ինչպես կայսերական Ռուսաստանի նավատորմի համար, այնպես էլ ծովային առևտրի զարգացման նպատակով։ Վերջերս հիմնված Վլադիվոստոկի նավահանգիստը (հիմնադրվել է 1860 թվականին) գործել է միայն ամռան շրջանում, մինչդեռ Պորտ-Արթուրը (Ռուսաստանը Չինաստանից վարձակալել է 1896 թվականից) Մանջուրիայում կարող էր աշխատել ողջ տարվա ընթացքում։

Առաջին սինո-ճապոնական պատերազմի (1894–1895) և 1903 թվականին Ճապոնիայի ու ցար Նիկոլայ II-ի կառավարության միջև բանակցությունների անհաջողության հետևանքով Ճապոնիան ընտրեց պատերազմ՝ իր վերահսկողությունն ամրապնդելու համար Կորեայի և հարակից տարածքների վրա։ Ռուսաստանը, իր հերթին, տեսնում էր պատերազմը որպես միջոց՝ հափշտակելու ժողովրդի ուշադրությունը կառավարական ճնշումներից և ազգային համերաշխություն առաջացնելու բազմաթիվ ընդհարումներից հետո։ Ճապոնիան պատերազմ հայտարարեց 1904 թվականի փետրվարի 8-ին։ Վեց ժամ առաջ Ճապոնիայի պատերազմ հայտարարության ընդունվելուն, Ճապոնական կայսերական նավատորմը հարձակվեց Ռուսաստանի 1-ին Խաղաղօվկիանոսյան էսկադրիլիայի վրա Պորտ-Արթուրում։ Ութ օր անց Ռուսաստանը հայտարարեց պատերազմի Ճապոնիայի դեմ։

Պատերազմը ավարտվեց 1905 թվականի սեպտեմբերին՝ Ճապոնիայի հաղթանակով՝ Պորտ-Արթուրի անկման և Ռուսաստանի ձախողված ներխուժման արդյունքում Կորեայի թերակղզով դեպի Ճապոնիա և Հյուսիս-արևելյան Չինաստան։ Ճապոնիան նաև սպառնացել էր ներխուժել Պրիմորիեի երկրամաս՝ Կորեայի տարածքով։ 1905 թվականի սեպտեմբերի 5-ին կողմերը ստորագրեցին Պորտսմութի հաշտության պայմանագիրը։ Ռուսաստանն ու Ճապոնիան համաձայնվեցին տարհանել Մանջուրիան և հանձնել նրա ինքնիշխանությունը Չինաստանին, սակայն Ճապոնիան պահեց Լյաոդունի թերակղզիի վարձակալությունը (որտեղ գտնվում էին Պորտ-Արթուրը և Դալյանը, հայտնի նաև որպես Կուանտունգի վարձակալական տարածք) և հարավային Մանչժուրիայի ռուսական երկաթուղային համակարգն՝ իր ռազմավարական աղբյուրների հետ միասին։ Ճապոնիան նաև ստացավ Սախալինի կղզու հարավային կեսը։

1907 թվականին Ճապոնիան ստիպեց Ռուսաստանին զրկել Կորեական վերաբնակիչներից (որոնք Պրիմորիեի երկրամասի բնակչության մեծամասնությունն էին) հողատարածքներ՝ վախենալով Կորեայի ներխուժումից և կորեացի բանվորական խռովարարների կողմից ճապոնական զորքերի դուրս շպրտումից։

### Խորհրդային շրջան
1937-1939 թվականներին, Խորհրդային Միությունը, Իոսիֆ Ստալինի ղեկավարության ներքո, 200․000-ից ավելի կորեացիների բռնագաղթեց Ուզբեկստան և Ղազախստան՝ վախենալով, որ կորեացիները կարող են գործել որպես լրտեսներ Ճապոնիայի համար։ Շատ կորեացիներ մահացան ճանապարհին՝ անասունների համար նախատեսված վագոններում, սովից, հիվանդություններից կամ սառույցից։ Խորհրդային իշխանությունները ձերբակալեցին և մահապատժի ենթարկեցին բազմաթիվ համայնքային առաջնորդների։ Կորեացիներին (կորեացիների սերունդներին՝ կորեո-սարամ) թույլ չէր տրվում 15 տարի Կենտրոնական Ասիայի սահմաններից դուրս մեկնել։ Կորեացիներին թույլ չէր տրվում նաև օգտագործել կորեերենը, և լեզվի կիրառումը սկսեց կորսվել՝ Կորեո-մար բարբառի և ռուսերենի կիրառման հետևանքով։

Խորհրդային Հեռավոր Արևելքի բազմաթիվ հեռավոր վայրերի զարգացումը Ստալինի օրոք հիմնվում էր գուլագի աշխատանքային ճամբարների վրա, հատկապես տարածաշրջանի հյուսիսային հատվածում։ 1953 թվականին Ստալինի մահից հետո հարկադիր աշխատանքի լայնածավալ կիրառումը նվազեց, և այն փոխարինվեց կամավոր աշխատողներով, որոնք գրավվում էին համեմատաբար բարձր աշխատավարձերով։

#### Ճապոնիա-Խորհրդային Միություն կոնֆլիկտներ
1931 թվականին, Ճապոնիայի Մանջուրիա ներխուժման ժամանակ, խորհրդային զորքերը գրավեցին Մեծ Ուսուրի կղզին, Յինլուն կղզին և մի քանի հարակից կղզյակներ՝ Խաբարովսկ քաղաքը հնարավոր թշնամական ուժի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքից առանձնացնելու նպատակով։

Իրապես, Ճապոնիան ռազմական ուշադրությունը շրջեց խորհրդային տարածքների վրա։ 1938-1945 թվականներին Մանջուրիայի սահմանին հաճախ տեղի էին ունենում ճապոնացիների և խորհրդայինների միջև բախումներ։ Առաջին բախումը եղավ Պրիմորիեի երկրամասում՝ Խասանի լճի ճակատամարտում (1938 թվականի հուլիս-օգոստոս), երբ Ճապոնիայի վերահսկողության տակ գտնվող Մանջուգոուի ուժերը փորձեցին ներխուժել ԽՍՀՄ-ի պահանջած տարածք։ Այս ներխուժումը հիմնված էր ճապոնական կողմի համոզման վրա, թե Խորհրդային Միությունը սխալ է մեկնաբանել սահմանազատման գիծը՝ հիմնված 1860 թվականի Պեկինի պայմանագրի վրա, որը կնքվել էր Ռուսական կայսրության և մանչուական Չինաստանի միջև։ Պրիմորիեի երկրամասը մշտապես ճապոնական ներխուժման սպառնալիքի տակ էր, թեև մնացած բախումների մեծ մասը տեղի էր ունենում Մանջուգոուում։

Բախումները դադարեցին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից անմիջապես առաջ և հետո, երբ պատերազմից թուլացած Ճապոնիայի Մանջու-Գոու, Մենջյանգ, Կորեա և Հարավային Սախալին տարածքները 1945 թվականի օգոստոսին խորհրդային և մոնղոլական զորքերի կողմից ներխուժվեց։

#### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Ե՛վ Խորհրդային Միությունը, և՛ Ճապոնիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Պրիմորիեի երկրամասը համարում էին ռազմավարական տարածք, և այդ տարածքի շուրջ բախումները սովորական երևույթ էին։ ԽՍՀՄ-ն և մյուս դաշնակիցները այն դիտարկում էին որպես կարևոր ռազմավարական տարածք՝ Ճապոնիայի վրա Կորեայի միջոցով նախատեսվող ներխուժման համար, իսկ Ճապոնիան այն համարում էր հիմնական ելակետ՝ Արևելյան Ռուսաստանի զանգվածային ներխուժում սկսելու համար։ Պրիմորիեի երկրամասը ծառայում էր որպես Խորհրդային Միության խաղաղօվկիանոսյան շտաբ՝ Կորեա դաշնակից զորքերի ներխուժման պլանավորման համար՝ Ճապոնիա հասնելու նպատակով։

Խորհրդային ներխուժումից հետո ԽՍՀՄ-ը Մանջու-Գոուն և Մենջիանգը վերադարձրեց Չինաստանին, իսկ Կորեան ազատագրվեց։ Խորհրդային Միությունը նաև գրավեց և իր կազմի մեջ ընդգրկեց Ճապոնիային պատկանող Կուրիլյան կղզիները և Հարավային Սախալինը։ Ճապոնիայի տարածք ներխուժելու խորհրդային պլանը երբեք չիրականացվեց։

#### Սառը պատերազմ
Կորեական պատերազմի ընթացքում Պրիմորիեի երկրամասը Խորհրդային Միությունը բավականին անհանգստություն էր հայտնում տարածքի անվտանգության համար։

Վլադիվոստոկ քաղաքում 1974 թվականին կայացան Ռազմավարական սպառազինությունների սահմանափակման բանակցությունները (SALT)։ Այդ ժամանակ Խորհրդային Միությունն ու ԱՄՆ-ն որոշեցին սահմանել քանակական սահմանափակումներ տարբեր միջուկային զենքերի համակարգերի վրա և արգելեցին նոր ցամաքային հրթիռային միջմայրցամաքային կայանների կառուցումը։ Վլադիվոստոկը և Պրիմորիեի երկրամասի այլ քաղաքներ շուտով դարձան «փակ քաղաքներ» Խորհրդային Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի բազաների պատճառով։

Ալյասկայից երբեմն տեղի էին ունենում ամերիկյան հետախուզական ինքնաթիռների թռիչքներ։ Խորհրդային ռազմական ղեկավարության մտահոգությունները հանգեցրին 1983 թվականի հայտնի «Korean Air Lines» 007 չվերթի միջադեպին։

## Ժողովրդագրություն
### Բնակչություն
2021 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Հեռավորարևելյան դաշնային շրջանն ուներ 7,98 միլիոն բնակիչ։ Բնակչության մեծ մասը կենտրոնացած է հարավային հատվածներում։ Տարածքի հսկայականության պատճառով՝ 6,3 միլիոն մարդը համապատասխանում է մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա մեկից քիչ բնակչության խտության, ինչը դարձնում է Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքը աշխարհի ամենաքիչ բնակեցված շրջաններից մեկը։

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հեռավոր Արևելքի բնակչությունը արագ նվազում է (նույնիսկ ավելի արագ, քան Ռուսաստանի միջին ցուցանիշը)՝ վերջին տասնհինգ տարվա ընթացքում կրճատվելով 14%-ով։ Ռուսական կառավարությունը քննարկում էր բնակչության ավելացման տարբեր ծրագրեր՝ կանխելու 2015 թվականին կանխատեսված նվազումը մինչև 4,5 միլիոն, նպատակ ունենալով հատկապես ներգրավել մոտ արտերկրում մնացած ռուսական բնակչությանը, սակայն ի վերջո հաստատեց ուկրաինացի ապօրինի միգրանտների վերաբնակեցման ծրագիրը։

Բնակչության մեծամասնությունը կազմում են էթնիկ ռուսներն ու ուկրաինացիները։

### Քաղաքներ
Բնակչության 75%-ն ապրում է քաղաքներում։ Ամենամեծ քաղաքներն են 

* Խաբարովսկ
* Վլադիվոստոկ
* Ուլան Ուդե
* Չիտա
* Ամուրի Կոմսոմոլսկ
* Բլագովեշչենսկ
* Յակուտսկ
* Կամչատկայի Պետրոպավլովսկ)
* Յուժնո-Սախալինսկ
* Նախոդկա

### Բնիկ էթնիկական խմբեր
Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքի բնիկ բնակչության խմբերը ներառում են (խմբավորված լեզվական խմբերով).
* Մոնղոլական՝ Բուրյաթներ
* Թյուրքական՝  Յակուտներ
* Էսկիմո-ալեուտական՝ Ալեուտներ, Siberian Yupiks (Yuits)
* Չուկոտկա-կամչատական՝ Չուկչաներ, Koryaks, Alutors, Kereks, Itelmen
* Տունգուս-մանջուրական՝ Էվենկներ Նանայներ, Օրոչներ Մանջուրներ
* Մեկուսացած՝ Յուկագիրներ Նիվխեր, Այնու

## Տրանսպորտային ենթակառուցվածք

Տարածաշրջանը չէր միացված Ռուսաստանի մնացած հատվածին ներքին ավտոմայրուղիներով մինչև 2010 թ․ M58 ավտոճանապարհի ավարտը։

Ռուսաստանի համար եզակի է այն, որ այստեղի ավտոմեքենաների մեծ մասը (մոտ 73 %-ը) աջ ղեկով են, թեև շարունակում են վարել ճանապարհի աջ կողմում։

Երկաթուղային տրանսպորտն ավելի զարգացած է։ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին և Բայկալ-Ամուրյան մայրուղին (գործում է 1984 թվականից) կապում են տարածաշրջանը Սիբիրի և երկրի մնացած մասի հետ։ Ամուր-Յակուտսկի մայրուղային երկաթուղին նախատեսված է Յակուտսկ քաղաքը Ռուսաստանի երկաթուղային ցանցին միացնելու համար, և 2013 թվականից ուղևորատար գնացքները հասնում են Նիժնի Բեստյախ։

Ինչպես հարևան Սիբիրում, բազմաթիվ հեռավոր բնակավայրերի համար ավիացիան հիմնական տրանսպորտային միջոցն է դեպի արտաքին աշխարհ, սակայն օդային ենթակառուցվածքը հաճախ սահմանափակ է։

Ծովային փոխադրումները կարևոր դեր են խաղում Խաղաղօվկիանոսյան և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ափամերձ բնակավայրերին մատակարարումներ հասցնելու, ինչպես նաև արտահանման մեջ՝ հատկապես նավթի, գազի և հանքաքարերի փոխադրման համար։

### Հավազգիներ
#### Մայրեհավեր
* Սովորական աքար
* Սիբերական աքար
* Սև աքար
* Սևակտուց խլահավ
* Սպիտակ կաքավ
* Լեռնային կաքավ

#### Փասյաններ
* Դաուրական լոր
* Ճապոնական լոր
* Մանգաղավիզ փասյան

### Երկսմբակավորներ
* Բծավոր եղջերու
* Ձմեռային այծ
* Հյուսիսային եղջերու
* Որմզդեղն
* Վարազ
* Սիբիրական այծյամ
* Մանջուրական խոշոր մարալ
* Մշկայծյամ

### Գիշատիչներ
#### Շնազգիներ

* Եվրասիական գայլ
* Տունդրայի գայլ
* Բևեռաղվես
* Սովորական աղվես

#### Կատվազգիներ
* Հեռավորարևելյան ընձառյուծ
* Ամուրյան վագր
* Սովորական լուսան

#### Արջեր
* Ուսուրյան սև արջ
* Եվրասիական շագանակագույն արջ
* Արևելասիբիրական գորշ արջ
* Կամչատկայի գորշ արջ
* Ուսուրյան գորշ արջ 
* Սպիտակ արջ

## Ֆլորա
* Եղևնի սիբիրական
* Մայրու սոսնի

## Տես նաև
*Արևելյան Սիբիր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Beer, Daniel. *The house of the dead: Siberian exile under the tsars* (Vintage, 2017).
* Bobrick, Benson. *East of the Sun: the Epic Conquest and Tragic History of Siberia*, (NY: Poseidon Press, 1992) 
* Forsyth, James. *History of the Peoples of Siberia*, (Cambridge: University Press 1992)
* Glebov, Sergei. "Center, Periphery, and Diversity in the Late Imperial Far East: New Historiography of a Russian Region." Ab Imperio 2019.3 (2019): 265–278.
* Hartley, Janet M. *Siberia, A History of the People,* (New Haven: Yale University Press 2014) 
* Haywood, A.J. *Siberia: A Cultural History*, (Oxford UP, 2010)
* Monahan, Erika. *The merchants of Siberia: Trade in early modern Eurasia* (Cornell UP, 2016).
* Naumov, Igor. *History of Siberia*, (London: Routledge, 2006)
* Reid, Anna. *The Shaman's Coat: A Native History of Siberia*, (NY: Walker & Comp., 2002)
* Stolberg, Eva-Maria (ed.), *Siberian Saga: a History of Russia's Wild East*, (2005)
* Vajda (ed.), Edward J. *Languages and Prehistory of Central Siberia*, (Philadelphia: John Benjamins, 2004)
* Wood, Alan. *The History of Siberia*, (London: Rutledge, 1991)
* Wood, Alan. *Russian Far East 1581 -1991*, (London:  Bloomsbury Academic, 2011)

## Արտաքին հղումներ
* Meeting of Frontiers: Siberia, Alaska, and the American West (includes materials on Russian Far East)
* Дальневосточный федеральный округ at WGEO

Կատեգորիա:Ասիայի տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Հեռավոր Արևելքի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային սուբյեկտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի վարչական միավորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տարածաշրջաններ