Ֆինանսական նորարարություններ

**Ֆինանսական նորարարություն** նոր ֆինանսական գործիքների, ինչպես նաև նոր ֆինանսական տեխնոլոգիաների, հաստատությունների և շուկաների ստեղծման գործընթաց։ Վերջին ֆինանսական նորարարություններից են ներդրումային ֆոնդերը, մասնավոր կապիտալը, եղանակային ածանցյալ գործիքները, մանրածախ կառուցվածքային արտադրանքները, բորսայական առևտրի ֆոնդերը, ընտանեկան ֆինանսների գրասենյակը և իսլամական պարտատոմսերը։ Ստվերային բանկային համակարգը առաջացրել է մի շարք ֆինանսական նորարարություններ, ներառյալ՝ հիփոթեքով ապահովված արժեթղթերը և պարտքային պարտավորությունների շղթայականացում։

Նորարարությունները բաժանվում են երեք խմբի՝ հաստատությունային, արտադրանքային և գործընթացային։ **Հաստատությունային նորարարությունները** վերաբերում են նոր տեսակի ֆինանսական կազմակերպությունների ստեղծմանը, ինչպիսիք են՝ մասնագիտացված վարկային քարտային ընկերությունները, ներդրումային խորհրդատվական ընկերություններն ու հարակից ծառայությունները, ինչպես նաև թվային կամ առցանց բանկերը։ **Արտադրանքային նորարարությունները** վերաբերում են նոր արտադրանքների ստեղծմանը, օրինակ՝ ածանցյալ գործիքներ, արժեթղթերի ապահովագրում և արտարժույթով հիփոթեքներ։ **Գործընթացային նորարարությունները** վերաբերում են ֆինանսական գործունեության նոր եղանակներին, ինչպիսիք են՝ առցանց բանկինգը և հեռախոսային բանկինգը։

## Նախապատմություն
Ֆինանսական նորարարությունները առաջանում են տարբեր գործոնների բարդ փոխազդեցության արդյունքում, որոնց թվում են՝ տնային տնտեսությունների խնայողությունների և պարտք վերցնելու կարիքները, ընկերությունների ֆինանսավորման պահանջները, ռիսկերի բացահայտման և կառավարման անհրաժեշտությունը, ֆինանսական տեսության և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների առաջընթացը, ֆինանսական հաստատությունների շահույթի շարժառիթները, ինչպես նաև մակրոտնտեսական և կարգավորող գործոնները։ Բացի այդ, ֆինանսական նորարարությունները կարող են ունենալ տարբեր ձևեր՝ լինելով ապրանքներ, հարթակներ կամ գործընթացներ, և յուրաքանչյուրն ունի իր  ձևավորման և զարգացման յուրահատուկ ուղին։ Ֆինանսական նորարարությունների առաջացման և տարածման վերաբերյալ ներկայացվել են մի շարք բացատրություններ։

Տնտեսագիտության տեսությունը խորությամբ ուսումնասիրում է այն հարցը, թե որ տեսակ արժեթղթերը պետք է գոյություն ունենան և ինչ պատճառներով որոշները՝ ոչ (ինչու՞ որոշ շուկաներ պետք է մնան  թերի զարգացած)։ Սակայն այն սահմանափակ բացատրություն է տալիս այն հարցի վերաբերյալ, թե ինչու և ինչպես պետք է ի հայտ գան արժեթղթերի նոր տեսակներ։ 

Մոդիլյանի–Միլլերի թեորեմի մեկնաբանություններից մեկը այն է, որ միայն հարկերը և կարգավորումները կարող են պատճառ հանդիսանալ, որպեսզի ներդրողները ուշադրություն դարձնեն, թե ինչ տեսակի արժեթղթեր են թողարկում ընկերությունները՝ պարտք, բաժնետոմս, թե այլ բան։ Ըստ այս թեորեմի՝ ընկերության պարտավորությունների կառուցվածքը, հարկերի բացակայության պայմաններում, չպետք է ազդեցություն ունենա նրա ընդհանուր արժեկտրոնի վրա։ Թեև տարբեր արժեթղթեր կարող են առևտրի ենթարկվել տարբեր գներով՝ կախված դրանց կառուցվածքից, դրանց համախառն արժեքը պետք է մնա նույնը։

Ֆինանսական նորարարության շարժիչ ուժերի տնտեսագիտական դասական բացատրությունը հիմնված է ռացիոնալիստական մոտեցման վրա, որն արտահայտված է Մոդիլյանի և Միլլերի (Մ&M) «չեզոքությանն» տեսության առաջին դրույթում։  Ըստ առաջին դրույթի՝ ընկերության արժեքը որոշվում է բացառապես նրա շահույթ ստեղծելու կարողությամբ և բազային ակտիվների ռիսկայնությամբ։ Մոդիլյանի և Միլլերի տեսությունը ճշմարիտ է մնում միայն այն դեպքում, երբ շուկայական թերությունների վերաբերյալ էական ենթադրություններ են արվում: Այս թերությունները ներառում են տեղեկատվական անհամաչափություններ, անբարենպաստ ընտրության և գործակալության խնդիրներ, թերի շուկաներ, կարգավորումներ և հարկեր, ինչպես նաև այլ խոչընդոտներ, որոնք սահմանափակում են շուկայի մասնակիցների՝ իրենց օգտակարությունը առավելագույնի հասցնելու կարողությունը և որոնք նվազեցնելու համար անհրաժեշտ են ֆինանսական նորարարություններ։

Զուգահեռ Մոդիլիանիի և Միլլերի (M&M) տեսության հետ զարգացել են նաև Մարկովիցի՝ ռիսկի մոդելավորման, Յուժին Ֆամայի՝ արդյունավետ ֆինանսական շուկաների, Ուիլյամ Ֆ. Շարպի՝ ակտիվների արժեքի քանակական գնահատման, ինչպես նաև Բլեքի, Շոլզի և Մերտոնի՝ ռիսկի արժեւորման վերաբերյալ աշխատանքները, որոնք հիմք են ծառայել ֆինանսական նորարարությունների առաջացման համար։ Այնուամենայնիվ, Մոդիլիանիի և Միլլերի (M&M) տեսությունն ունի հիմնարար խնդիր։ Տեսության գերակշռող մոտեցումը պահանջարկով պայմանավորված է, ինչն անտեսում է այն հանգամանքը, որ ֆինանսական նորարարությունները կարող են հանդիսանալ տեխնոլոգիական մղում (push)՝ առաջանալով անկախ շուկայի պահանջարկից։ Երկար ժամանակ տեխնիկական մտքում գերիշխել է «մղում-քաշում» (push-pull) գաղափարը։ Այս եզրակացությունից հետո շեշտը փոխվել է նորարարությունների հիմքում ընկած տնտեսական, քաղաքական, ինստիտուցիոնալ և տեխնոլոգիական տարրերի միաձուլման ըմբռնման վրա։

Բացի այդ, որոշակի արժեթղթերի նկատմամբ չպետք է ակնկալվի բարձր պահանջարկ։ Ջեք Լ. Թրեյնորի և Ուիլյամ Շարպի կողմից մշակված կապիտալային ակտիվների գնագոյացման մոդելի համաձայն՝ ներդրողները պետք է ձգտեն առավելագույն դիվերսիֆիկացման՝ կազմելով ներդրումային փաթեթ(պորտֆոլիո), որը բաղկացած է ընդհանուր շուկայից և ռիսկերից զերծ ներդրումային գործիքից։ Ներդրողները, որոնք ունեն տարբեր ռիսկի և եկամտաբերության նախապատվություններ, կարող են կիրառել ֆինանսական լծակներ՝ բարձրացնելու շուկայի եկամտաբերության բաժինը՝ համեմատած ռիսկազերծ եկամտաբերության հետ։ Սակայն Ռիչարդ Ռոլը վիճարկել է մոդելի իրագործելիությունը՝ ընդգծելով, որ ներդրողները իրականում չեն կարող ներդրում կատարել ամբողջ շուկայում։ Այս փաստը հուշում է, որ պահանջարկ կարող է առաջանալ այն ֆինանսական գործիքների նկատմամբ, որոնք հնարավորություն են տալիս մուտք գործել նոր ներդրումային տարածքներ՝ մոտենալով ամբողջ շուկայի հասանելիությանը։ Իսկ այն գործիքները, որոնք պարզապես վերապակում են առկա ռիսկերը, պետք է նվազ պահանջարկ ունենան, քանի որ այդ ռիսկերը ներդրողների փաթեթներում արդեն իսկ առկա են։

Եթե աշխարհը գոյություն ունենար այնպես, ինչպես պատկերացվում է Արոու–Դեբրյուի մոդելում, ապա ֆինանսական նորարարությունների անհրաժեշտություն չէր լինի։ Մոդելի համաձայն՝ ներդրողները կարող են գնել այնպիսի արժեթղթեր, որոնք եկամտաբերություն են ապահովում բացառապես այն դեպքում, երբ տեղի է ունենում աշխարհի որոշակի վիճակ։ Ներդրողները կարող են այս արժեթղթերը համադրել՝ ձևավորելով այնպիսի ներդրումային փաթեթներ, որոնք կտրամադրեն իրենց ցանկալի վճարումային կառուցվածքը։ Ֆինանսների հիմնարար թեորեմը հաստատում է, որ նման փաթեթի ձևավորման արժեքը համարժեք կլինի դրա ակնկալվող արժեքին՝ հաշվի առնելով համապատասխան ռիսկերից զուրկ գնահատման մոդելը։

## Ակադեմիական գրականություն
Ֆինանսական նորարարությունների վերաբերյալ ակադեմիական գրականության համապարփակ վերլուծություններ ներկայացված են Տուֆանոյի (2003), ինչպես նաև Դաֆիի և Ռահի (1995) աշխատություններում։

Գլխավոր գործակալ խնդիրների, անբարենպաստ ընտրության և տեղեկատվական ասիմետրիայի վերաբերյալ լայնածավալ գրականությունը ցույց է տալիս, թե ինչու ներդրողները կարող են գերադասել արժեթղթերի որոշ տեսակներ, օրինակ՝ պարտքային գործիքներ բաժնետոմսերի փոխարեն։ Myers և Majluf (1984) մոդելավորել են բաժնետոմսերի թողարկման բացասական ընտրության օրինակ, որտեղ ընկերությունները (որոնք փորձում են առավելագույնի հասցնել շահույթը գործող բաժնետերերի համար) թողարկում են սեփական կապիտալ միայն այն դեպքում, երբ նրանք հուսահատ են: Սա համարվում է «ֆինանսավորման հերթականության» տեսությանը վերաբերող վաղ շրջանի աշխատանքներից մեկը, որը պնդում է, որ ընկերությունները նախընտրում են ներդրումները ֆինանսավորել սկզբում չբաշխված շահույթով, այնուհետև՝ պարտքով, և միայն վերջին տարբերակով՝ բաժնետոմսերի թողարկմամբ։ Այս հաջորդականությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ ներդրողները հաճախ անվստահությամբ են մոտենում այն ընկերություններին, որոնք դիմում են բաժնետոմսերի թողարկման։ 

Դաֆին և Ռահը նաև զգալի ուշադրություն են դարձնում ֆինանսական նորարարությունների օգտակարության և արդյունավետության հարցերին։ Նույն թեմային անդրադառնում են նաև բազմաթիվ հոդվածներ «Տնտեսական տեսության հոդվածի»-ի հատուկ համարում, որտեղ ներկայացված է նրանց առաջնորդող հոդվածը։ Վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ շուկայի ամբողջական ընդգրկման օգտակարությունն սահմանափակ է (կամ, այլ կերպ ասած, թերի շուկաներից առաջացող վնասը մեծ չէ)։

Ալլենի և Գեյլի (1988) աշխատությունը համարվում է առաջին փորձերից մեկը, որը դիտարկում է արժեթղթերի թողարկման ներքին դինամիկան՝ ֆինանսական կարգավորումների, մասնավորապես՝ կարճ վաճառքի արգելքների պայմաններում։ Նրանք եզրակացնում են, որ դասական եկամտային բաժանումը՝ պարտք և բաժնետոմսեր, տվյալ պայմաններում արդյունավետ չէ, և ավելի նպատակահարմար են որոշակի տնտեսական վիճակների վրա հիմնված արժեթղթերը։ Ռոսը (1989) մշակում է մի մոդել, որտեղ նոր ֆինանսական արտադրանքները պետք է հաղթահարեն շուկայավարման և բաշխման ծախսերը: Փերսոնսը և Ուորթերը (1997) ուսումնասիրել են ֆինանսական նորարարության հետ կապված վերելքներն ու անկումները:

Նոր ֆինանսական գործիքների համար հեղուկ շուկաներ ստեղծելու ֆիքսված ծախսերը զգալի են թվում: Բլեքը և Սքոլզը (1974) նկարագրում են որոշ դժվարություններ, որոնց նրանք հանդիպել են, երբ փորձում էին շուկայավարել նախորդներին ժամանակակից ինդեքսային ֆոնդերում: Դրանք ներառում էին կարգավորող խնդիրներ, շուկայավարման ծախսեր, հարկեր և կառավարման, անձնակազմի և առևտրի ֆիքսված ծախսեր: Շիլլերը (2008) նկարագրում է որոշ հիասթափություններ, որոնք կապված են բնակարանների գների ֆյուչերսների շուկայի ստեղծման հետ:

## Օրինակներ
### Շուկայի ընդգրկման խնդիրը
Ֆինանսական որոշ գործիքներ լայն տարածում գտան այն բանից հետո, երբ մակրոտնտեսական պայմանները ստիպեցին ներդրողներին ավելի լրջորեն վերաբերվել որոշ ռիսկերի դեմ ապահովագրության անհրաժեշտությանը։

* Տոկոսադրույքային փոխանակման գործարքները  զարգացան 1980-ականների սկզբին, երբ տոկոսադրույքները կտրուկ աճեցին։
* Վարկային դեֆոլտի փոխանակման գործիքները  ձևավորվեցին՝ ի պատասխան 2001 թ․ սկսված ռեցեսիային, որի հետևանքով 2002 թվականին արձանագրվեց կորպորատիվ պարտատոմսերի դեֆոլտների ամենաբարձր մակարդակը Մեծ Ճգնաժամից ի վեր։

### Մաթեմատիկական նորարարություն
* 1973 թվականին՝ Բլեք-Սքոլզի մոդելի մշակումից հետո, օպցիոնների շուկաները պայթյունավտանգ աճ ունեցան։
* Հաճախ գրավով ապահովված պարտքային պարտավորությունները (*Collateralized Debt Obligations, CDOs*) մեծապես տարածվեցին «կոպուլայի տեխնիկայի» հանրահռչակման շնորհիվ։ Սակայն այդ գործիքները նաև զգալի դեր խաղացին 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամում։ 
* Ֆլեշ առևտուրը (*Flash trading*) հայտնվեց 2000 թվականին՝ Չիկագոյի Օպցիոնների Բորսայում (Chicago Board Options Exchange), իսկ 2006-ին՝ նաև ֆոնդային շուկայում։ 2010 թվականի հուլիսին Direct Edge-ը դարձավ ԱՄՆ ֆյուչերսային բորսա, իսկ Nasdaq-ն ու Bats Exchange, Inc.-ը 2009 թվականի սկզբին ստեղծեցին իրենց ֆլեշ շուկաները։

Ֆյուչերսները, օպցիոնները և ածանցյալ գործիքների այլ տեսակներ գոյություն ունեն դարեր շարունակ․ օրինակ՝ Ճապոնիայում բրնձի ֆյուչերսների շուկան սկսել է գործել շուրջ 1730 թվականին։ Այնուամենայնիվ, վերջին տասնամյակների ընթացքում նկատվել է ածանցյալ գործիքների և մաթեմատիկորեն բարդ արժեթղթավորման տեխնիկայի պայթյունավտանգ օգտագործում: Սոցիոլոգիական տեսանկյունից որոշ տնտեսագետներ պնդում են, որ մաթեմատիկական բանաձևերը իրականում փոխում են տնտեսական գործակալների օգտագործման և ակտիվների գնի ձևը: Տնտեսագետները  օբյեկտիվորեն պատկերում են աշխարհի գործելաոճը, ակտիվորեն փոխում են վարքագիծը՝ տրամադրելով բանաձևեր, որոնք թույլ են տալիս ցրված գործակալներին համաձայնեցնել նոր ակտիվների գները։  

### Հարկերից և կանոնակարգերից խուսափելը
Միլլերը (1986) մեծ ուշադրություն էր դարձնում հարկերի և կառավարության կարգավորման դերին՝ որպես ֆինանսական նորարարությունը խթանող գործոնների։ Մոդիլիանի-Միլլերի թեորեմը ուղղակիորեն դիտարկում էր հարկերը որպես արժեթղթերի մի տեսակ՝ մյուսից գերադասելու պատճառ, չնայած որ կորպորացիաները և ներդրողները պետք է անտարբեր լինեն կապիտալի կառուցվածքի նկատմամբ անկոտրում աշխարհում: 

ԱՄՆ-ի բանկերում չեկային հաշիվների մշակումը նպատակաուղղված էր պետական ​​թղթադրամների պատժիչ հարկերից խուսափելու համար, որոնք Ազգային բանկային ակտի մաս էին կազմում:

Որոշ ներդրողներ դիմում են ամբողջական եկամտի փոխանակման գործիքներին՝ դիվիդենտային եկամուտը վերակազմակերպելով որպես կապիտալ շահույթ, ինչը թույլ է տալիս նվազեցնել հարկային բեռը՝ օգտվելով վերջիններիս համար սահմանված ավելի ցածր հարկման դրույքաչափից։

Շատ դեպքերում կարգավորող մարմինները բացահայտ կերպով խրախուսել են կամ արգելել որոշակի ֆինանսական գործիքների առևտուրը։ ԱՄՆ-ում խաղամոլությունն առավելապես անօրինական է, և հաճախ դժվար է որոշել՝ արդյոք որոշ ֆինանսական պայմանագրեր անօրինական խաղային գործիքներ են, թե ներդրման և ռիսկի համատեղման օրինական միջոցներ։ Այս որոշման կայացման իրավասու մարմինը Ապրանքային ֆյուչերսների առևտրի հանձնաժողովն է։ Չիկագոյի ապրանքային բորսայի բախումները՝ կապված ֆյուչերսային գործարքների իրականացման հետ կապիտալի և բաժնային ինդեքսների վրա, մանրամասն նկարագրված են Մելամեդի (1996) աշխատության մեջ։

ԱՄՆ-ում Q կանոնակարգումը (Regulation Q) բազմաթիվ ֆինանսական նորարարությունների զարգացման պատճառ դարձավ՝ ի պատասխան տոկոսադրույքների սահմանաչափերը շրջանցելու անհրաժեշտության։ Դրանց շարքում են եվրոդոլարները և NOW հաշիվները։

## Տեխնոլոգիայի դերը
Ֆինանսական նորարարությունների որոշ տեսակներ պայմանավորված են համակարգչային և հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաների բարելավմամբ: Օրինակ, Փոլ Վոլքերը առաջարկեց, որ մարդկանց մեծամասնության համար բանկոմատի ստեղծումը ավելի մեծ ֆինանսական նորամուծություն էր, քան ակտիվներով ապահովված արժեթղթավորումը։ Վճարային համակարգի վրա ազդող ֆինանսական նորարարությունների այլ տեսակներ ներառում են վարկային և դեբետային քարտերը և առցանց վճարային համակարգերը, ինչպիսիք են PayPal-ը: 

Այս տեսակի նորարարություններն առանձնանում են նրանով, որ նվազեցնում են գործարքների ծախսերը։ Տնային տնտեսություններն այլևս կարիք չունեն պահելու մեծ քանակությամբ կանխիկ գումար՝ և եթե տնտեսությունը գործում է կանխիկի նախապայմանով, ապա նման ֆինանսական նորարարությունները կարող են նպաստել ավելի մեծ արդյունավետության։ Իտալական տնային տնտեսությունների՝ դեբետային քարտերի օգտագործման վերաբերյալ մեկ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ բանկոմատի քարտի առկայությունն տարեկան մոտ €17-ի չափով օգուտ է տալիս։

Այս տեսակի նորամուծությունները կարող են ազդել նաև դրամավարկային քաղաքականության վրա՝ նվազեցնելով տնային տնտեսությունների իրական մնացորդները: Հատկապես առցանց բանկինգի ժողովրդականության աճի պայմաններում տնային տնտեսությունները կարողանում են իրենց ունեցվածքի ավելի մեծ տոկոսներ պահել անկանխիկ գործիքներով: Միջազգային ֆինանսների հատուկ հրատարակության մեջ, որը նվիրված է էլեկտրոնային առևտրի և կենտրոնական բանկերի փոխազդեցությանը, Գուդհարթը (2000 թ.) և Վուդֆորդը (2000 թ.) վստահություն են հայտնում կենտրոնական բանկի կարողության վրա՝ ազդելով կարճաժամկետ տոկոսադրույքի վրա, նույնիսկ եթե էլեկտրոնային փողը վերացրել է կենտրոնական բանկի պարտավորությունների պահանջարկը մինչդեռ Ֆրիդմանը (2000) այդ հարցում ավելի քիչ հավանական է համարում նման արդյունքը և հանդես է գալիս զգուշավոր տեսակետով։

2016 թվականի PwC-ի զեկույցում նշվում է «տեխնոլոգիական փոփոխությունների արագացող տեմպերը»՝ որպես ֆինանսական ծառայությունների էկոհամակարգի «ամենաստեղծարար ուժը և նաև ամենակործանարարը»։

Տեխնոլոգիաների առաջխաղացումը թույլ է տվել թերսպասարկվող հաճախորդների մի հատվածին մուտք գործել ավելի բարդ ներդրումային այլընտրանքներ, ինչպիսիք են սոցիալական առևտրի գործիքներն ու հարթակները և մանրածախ ալգորիթմական առևտուրը։ Առաջիններն օգնում են անփորձ ներդրողներին ձեռք բերել փորձաքննություն և գիտելիքներ, օրինակ՝ պատճենահանման միջոցով, ինչը նրանց թույլ է տալիս ընդօրինակել լավագույն արդյունքներ ցուցաբերող առևտրականների պորտֆելները։ Այս լուծումները, որոնք հիմնականում տրամադրվում են FinTechs-ի կողմից, ապահովում են եկամտաբերությունը օպտիմալացնելու պարզ և արագ ուղիներ: Դրանք նաև ավելի քիչ թանկ են, քան ավանդական ներդրումների կառավարումը, քանի որ, ի տարբերություն ավանդական ներդրումների կառավարման, սոցիալական առևտրային հարթակների մեծ մասը չի պահանջում նվազագույն ներդրում սկսելու համար։

Զարգացած շուկաներում ալգորիթմային առևտրի ծավալն այժմ կազմում է մոտավորապես 70-80%։ Համակարգչային հաշվողական հզորության, տվյալների հավաքագրման և հեռահաղորդակցության ոլորտում առաջընթացը նպաստեց ալգորիթմական առևտրի ստեղծմանը։

## Հետևանքներ
Ֆինանսական նորարարությունները կարող են ազդել տնտեսական կամ ֆինանսական համակարգերի վրա: Օրինակ, ֆինանսական նորարարությունը կարող է ազդել դրամավարկային քաղաքականության արդյունավետության և տնտեսությունը կայունացնելու կենտրոնական բանկերի կարողության վրա: Փողի և տոկոսադրույքների միջև փոխհարաբերությունները, որոնք կարող են սահմանել դրամավարկային քաղաքականության արդյունավետությունը, ազդում են ֆինանսական նորարարությունների վրա: Ֆինանսական նորարարությունը նաև ազդում է ձեռնարկության շահութաբերության, գործարքների և սոցիալական բարեկեցության վրա։

Ըստ ավանդական նորարարության-աճի տեսության՝ ֆինանսական նորարարությունները նպաստում են բանկային ծառայությունների որակի և բազմազանության բարձրացմանը, թույլ են տալիս կիսել ռիսկերը, ամբողջացնել շուկան և, ի վերջո, բարելավել բաշխման արդյունավետությունը: Այսպիսով, ընդգծվում են ֆինանսական նորարարության դրական կողմերը։

Նորարարության խոցելիության տեսանկյունը, մյուս կողմից, կենտրոնանում է նորարարության «մութ» կողմի վրա: Այն հատկապես նշում է ֆինանսական նորարարությունները որպես վերջին Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հիմնական պատճառ, որոնք հանգեցրին աննախադեպ վարկային ընդլայնման, որը սնուցեց բնակարանային գների աճն ու հետագա անկումը, ստեղծեց արժեթղթեր, որոնք ընկալվում էին որպես ապահով, սակայն ենթակա էին անտեսված ռիսկերի, և օգնեցին բանկերին մշակել կառուցվածքային ապրանքներ՝ օգտվելու ներդրողների կողմից ֆինանսական շուկաների սխալ ընկալումներից։

Չկա վերջնական ապացույց, թե արդյոք ֆինանսական նորարարությունը օգուտ է բերում, թե վնաս է հասցնում ֆինանսական արդյունաբերությանը: Այնուամենայնիվ, կան համոզիչ ապացույցներ, որ ֆինանսական նորարարությունը կապված է տնտեսական աճի ավելի բարձր մակարդակների հետ։ Նմանապես, կան ապացույցներ, որ ֆինանսական նորարարությունը նպաստում է բանկային համակարգի ընդլայնմանը և ֆինանսական խորությանը։

## Քննադատություն
Որոշ տնտեսագետներ պնդում են, որ ֆինանսական նորարարությունը ունի քիչ կամ ոչ մի արտադրողականության օգուտ. Փոլ Վոլկերը նշել է, որ «բանկային համակարգի կատարելագործման և արտադրողականության աճի միջև քիչ կապ կա», որ չկա «չեզոք ապացույց, որ ֆինանսական նորարարությունը հանգեցրել է տնտեսական աճի», և որ ֆինանսական նորարարությունը 2007-2010 թթ. ֆինանսական ճգնաժամի պատճառ է եղել, ինչդեռ Փոլ Կրուգմանը նշում է, որ «1980 թվականից ի վեր ֆինանսների արագ աճը հիմնականում եղել է ռենտայի որոնման, այլ ոչ թե իրական արտադրողականության հարց»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Նորամուծություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ