Զենքեր, մանրէներ և պողպատ

**Զենքեր, մանրէներ և պողպատ. Մարդկային հասարակությունների ճակատագրերը** (բրիտանական ենթավերնագիր՝ **Ամեն մարդու կարճ պատմությունը վերջին 13,000 տարվա ընթացքում**) ամերիկացի հեղինակ Ջարեդ Դայմոնդի 1997 թվականին հրատարակված միջառարկայական փաստագրական գիրք է։ Գրքում հեղինակը փորձում է բացատրել, թե ինչու Եվրասիական և Հյուսիսաֆրիկյան քաղաքակրթությունները գոյատևել ու նվաճել են մյուսներին, միաժամանակ վիճարկելով այն գաղափարը, թե Եվրասիական գերիշխանությունը պայմանավորված է մտավոր, բարոյական կամ գենետիկ առավելություններով։

Դայմընդը պնդում է, որ տարբեր հասարակությունների միջև առկա տեխնոլոգիական ու իշխանական անհավասարությունները հիմնականում առաջացել են շրջակա միջավայրային տարբերություններից, որոնք հետագայում ուժեղացվել են դրական հետադարձ կապերով։ Երբ մշակութային կամ գենետիկ տարբերությունները օգտակար են եղել եվրասիացիներին (օրինակ՝ գրավոր լեզվի առկայությունը կամ համաճարակային հիվանդությունների նկատմամբ դիմադրողականությունը), հեղինակը նշում է, որ այդ առավելությունները նույնպես պայմանավորված են եղել աշխարհագրությամբ (օրինակ՝ տարբեր մշակույթների միջև առևտրի և հաղորդակցության հեշտությամբ), այլ ոչ թե եվրասիացիների գեներում ի սկզբանե առկա հատկանիշներով։

1998 թվականին գիրքը արժանացել է Պուլիտցերյան մրցանակին (ընդհանուր փաստագրության համար) և Aventis մրցանակին՝ որպես լավագույն գիտական գիրք։ Գրքի հիման վրա նկարահանվել է փաստավավերագրական ֆիլմ, որը National Geographic Society-ն հեռարձակել է PBS ալիքով 2005 թվականի հուլիսին։

## Համառոտ բովանդակություն
Նախաբանը սկսվում է Ջարեդ Դայմոնդի և Յալիի՝ պապուա նոր գվինեացի քաղաքական գործչի հետ զրույցի մասին պատմությամբ։ Զրույցի ընթացքում նրանք անդրադառնում են այն հարցին, թե ինչու Պապուա Նոր Գվինեայի ժողովուրդը տեխնոլոգիապես ու քաղաքականորեն այդքան հետ է մնում եվրոպացիներից, ովքեր երկու դար շարունակ իշխել են այդ տարածքում։ Ո՛չ Յալին, ո՛չ Դայմոնդը չէին մտածում, թե այս տարբերությունը պայմանավորված է եվրոպացիների գենետիկ առավելությամբ։ Յալին օգտագործելով տեղական «cargo» (բեռ, ապրանք) եզրը՝ հարցնում է. «Ինչո՞ւ է, որ դուք՝ սպիտակներդ, այդքան շատ cargo ստեղծեցիք ու բերեցիք Նոր Գվինեա, իսկ մենք՝ սևերս, մեզ համար գրեթե ոչինչ չունեինք»:

Դայմոնդը նկատում է, որ նույն հարցը կարելի է տարածել նաև ամբողջ աշխարհի վրա. «Եվրասիական ծագում ունեցող ժողովուրդները ... տիրապետում են ... աշխարհի հարստությանը և ուժին»։ Մյուս ժողովուրդները, նույնիսկ եթե դուրս են եկել գաղութային ճնշումից, դեռևս զգալիորեն զիջում են տնտեսական և քաղաքական ուժով։ Ոմանք՝ ըստ Դայմոնդի, «ոչնչացվել են, ենթարկվել ու երբեմն նույնիսկ ամբողջովին վերացել են եվրոպական գաղութարարների կողմից»։

Աշխարհի այլ մայրցամաքների ժողովուրդները՝ ներառյալ Անդրսահարյան աֆրիկացիները, բնիկ ամերիկացիները, բնիկ ավստրալացիները, նոր գվինեացիները և Հարավարևելյան Ասիայի արևադարձային տարածաշրջանների բնիկները՝ մեծ մասամբ նվաճվել կամ տեղահանվել են։ Ամենածայրահեղ դեպքերում՝ հատկապես Ամերիկայի բնիկները, Ավստրալիայի աբորիգենները և Հարավային Աֆրիկայի խոյսանները (Khoisan), գրեթե ամբողջովին վերացվել են։ Դայմոնդը վստահ է, որ այս ամենը կապված է գյուղատնտեսության վաղ զարգացման հետ՝ Վերջին Սառցադաշտային ժամանակաշրջանից հետո, ինչը եվրասիացիներին, բանտուներին և նրանց նման գյուղատնտեսական հասարակություններին ապահովել է տեխնոլոգիական և իմունոլոգիական առավելություններով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* William McNeill (1976), *[[Plagues and Peoples]]*, New York: Anchor/Doubleday ().

Կատեգորիա:1997 փաստագրական գրքեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմության գրքեր
Կատեգորիա:Գրքեր մշակութային աշխարհագրության մասին
Կատեգորիա:Շրջակա միջավայրի մասին փաստագրական գրքեր
Կատեգորիա:Եվրասիայի պատմություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային պատմություն
Կատեգորիա:Ամերիկայի եվրոպական գաղութացում
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսության պատմության գրքեր
Կատեգորիա:Քաղաքակրթության պատմության գրքեր
Կատեգորիա:Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների մասին փաստագրական գրքեր
Կատեգորիա:Էկրանավորված փաստագրական գրքեր
Կատեգորիա:Պուլիտցերյան մրցանակի արժանացած ոչ գեղարվեստական գրքեր (ընդհանուր ժանրում)
Կատեգորիա:W. W. Norton & Company հրատարակած գրքեր
Կատեգորիա:Պատմության տեսության մասին աշխատություններ
Կատեգորիա:Ջարեդ Դայմոնդի աշխատություններ
Կատեգորիա:Աշխարհի պատմություն