Պիոներների հուշարձան

**Պիոներների հուշարձան** (), պատմական հուշարձան, որը ստեղծել է քանդակագործ Ֆրենկ Հապերսբերգերը Ջեյմս Լիկի ֆինանսական աջակցությամբ, գտնվում է Հանրային գրադարանի և Ասիական արվեստի թանգարանի միջև Սիվիկ-սենթեր շրջանում, Սան Ֆրանցիսկո քաղաքում, Կալիֆորնիա նահանգում։ Այսօր քանդակագործական կոմպոզիցիան շատերը անվանվում են «վիճելի», քանի որ պատկերված է ամերիկացի հնդկացիներ վերաբերմունքը առաջին վերաբնակներին։ Քաղաքային իշխանությունները որոշել էին հուշարձանի հիմքում տեղադրել ցուցանակ՝ բնիկ ամերիկացիների տառապանքը ճանաչելով:

## Կոմպոզիցիա
Սյունաձև պատվանդանի վերին մասում կանգնած է «Էվրիկան»՝ Կալիֆորնիայի մարմնացումը, որը ձեռքին պահում է վահան և նիզակ, և նրան ուղեկցում է կալիֆորնիական արջը։ Պատվանդանի վրա գտնվող բարելիեֆների շարքը պատկերում է առաջին վերաբնակների կյանքից չորս տեսարան՝ «Սիերան հատելիս», «Վակերոն լասոյով ցուլի վրա», «Մորթու առևտուր հնդկացիների հետ», «Առաջընթացը Կալիֆորնիայում Ամերիկյան կառավարման ներքո»։ Դրանից մի փոքր ներքևում տեղադրված են մեդալիոն-դիմանկարներ՝ 1648-1850 թվականներին Կալիֆորնիայի զարգացման գործում աչքի ընկած մարդկանց դիմանկարներ՝ Ջոն Սաթթերը, Ջոն Ֆրիմոնտը, սըր Ֆրենսիս Դրեյքը, հայր Խունիպերո Սերրան և Ջեյմս Լիկը։ Նույնիսկ ավելի ցածր գրված են անուններ՝ Վալեխո, Լարկին, Մարշալ, Կաստրո, Սթոքթոն, Սլոատ, Պորտոլա և Կաբրիլյո։ Նաև սյունի վրա կան երկու ամսաթիվ՝ 1848 թվական՝ ոսկու հայտնագործումը և 1850 թվական՝ Կալիֆորնիայի Միության մեջ մտնելը։ Պատվանդանի վրա, իրենց հիմքերի վրա, տեղադրված են կանանց երկու քանդակներ, որոնք ներկայացնում են գյուղատնտեսությունը (առատության եղջյուրով) և առևտուրը (թիով նավակում)։ Երրորդ պատվանդանի վրա՝ «49-ում»՝ երեք ոսկի փնտրողներ։

## Պատմություն
Հուշարձանը Սան Ֆրանցիսկո քաղաքին նվիրել է վերաբնակիչ, մուլտիմիլիոնատեր և բարերար Ջեյմս Լիկը, որը կտակել է 100 հազար ԱՄՆ դոլար՝ դրա կառուցման համար, մահացել է 1876 թվականին։ Դրանից հետո հուշարձանի ստեղծմանը ներգրավվել է քանդակագործ Ֆրենկ Հապերսբերգերը: 1894 թվականի նոյեմբերի 29-ին՝ Գոհաբանության օրը, 820 տոննա կշռող բրոնզե և գրանիտե հուշարձանը, որի բարձրությունը 47 ֆուտ էր, բացվել է Մարշալի հրապարակում՝ Հայդ, Գրոուվ և Մարքեթ փողոցների խաչմերուկում։ Վիկտորիանական ոճով ձևավորված այն լրացնում էր քաղաքապետարանի ճակատը, որի շինարարությունը սկսվել էր 1870 թվականին և ավարտվել 1897 թվականին։ 1906 թվականի աղետալի երկրաշարժից և հրդեհից հետո, որը ոչնչացրել է գրեթե ամբողջ շենքը և քաղաքի կեսից ավելին, հուշարձանը մնացել է իր տեղում մինչև 1993 թվականը, երբ տեղափոխվել է ներկայիս վայր՝ նոր գրադարանի համար տարածք ազատելու համար։

1991 թվականին, երբ քաղաքապետարանը որոշել էր տեղափոխել հուշարձանը, տարբեր հնդկական կազմակերպություններ սկսել են հանդես գալ դրա քանդման օգտին՝ որպես ռասայականորեն կողմնորոշված և վիրավորական, կամ էլ ցուցանակի տեղադրման օգտին, որը կհիշեցներ իրենց նախնիների տառապանքների մասին։ Միևնույն ժամանակ, Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու ներկայացուցիչները և Իսպանիայի գլխավոր հյուպատոսը ասել են, որ մայրցամաքում ծանր հիվանդությունների առաջացումը եվրոպական գաղութացման անսպասելի հետևանքն էր, այլ ոչ թե քահանաների նպատակաուղղված ջանքերի արդյունքը։ 1996 թվականին չորրորդ, առավել վիճելի «Առաջին օրերը» կոմպոզիցիայի հիմքում տեղադրվել է ցուցանակ, որում հաղորդվել էր գաղութային օկուպացիայի և 1769-1834 թվականների միսիոներական շրջանում 150 հազար հնդկացիների մահվան մասին։

2018 թվականի սեպտեմբերին քաղաքային խորհրդի որոշմամբ, երկարատև պայքարից հետո, հեռացվել է «Առաջին օրերը» քանդակային կոմպոզիցիան՝ մեքսիկացի վակերոն ֆրանցիսկյան քահանայի հետ, որը մատնացույց է արել երկինքը հնազանդված հնդկացուն։ Դա արվել է երկարատև վեճերից հետո՝ հնդկական կազմակերպությունների պնդմամբ, որոնք այդ հուշարձանը համարել էին իրենց համար նվաստացուցիչ։
Pioneer Monument, San Francisco (2013) - 03.JPG|Մոնումենտի ստեղծման պատմության մասին ցուցանակ
James Lick Memorial (San Francisco) rear view.jpg|Պիոներների հուշարձանը
Pioneer Monument, San Francisco (2013) - 09.JPG|Հնդկացիների նկատմամբ ճնշումների մասին ցուցանակ


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* «Պիոներների հուշարձան» Սմիթսոնյան ամերիկյան արվեստի թանգարանի կայքում։

Կատեգորիա:1894 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Սան Ֆրանցիսկո