Լեռնագնացի ճանկեր

**Լեռնագնացի ճանկեր** (, , ), մետաղական հարմարանքներ՝ հակասահքը մեծացնելու համար, սովորաբար, ձյունասառցային ռելիեֆով տեղաշարժվելիս: Ժամանակակից տեսքով բարձր տեխնոլոգիական մետաղական համաձուլվածքներից պատրաստված մետաղական թիթեղ է՝ 10/12 (ավելի հազվադեպ 14/15) սեպաձև ատամներով, որն ունի կոշիկին ամրացնելու որոշակի համակարգ: Որպես սարքավորման տարր օգտագործվում են հիմնականում այնպիսի սպորտաձևերում, ինչպիսիք են լեռնագնացությունը (և դրա ածանցյալ կարգապահությունները, օրինակ՝ սառցամագլցումը), լեռնային տուրիզմը, ինչպես նաև մի շարք մասնագիտություններում:

Ճանկերի նման հարմարանքները՝ ռելիեֆով տեղաշարժվելիս հակասահքը մեծացնելու համար, համաձայն հնագիտական գտածոների, ի հայտ են եկել ավելի քան 3000 տարի առաջ: Որպես ալպինիզմի սպորտային սարքավորման տարր՝ առաջին մոդելները հայտնվել են արդեն XIX դարում, սակայն հանրաճանաչություն են ձեռք բերել միայն XX դարի երկրորդ կեսին:

## Պատմություն
Ճանկերի նման հարմարանքները՝ ռելիեֆով տեղաշարժվելիս հակասահքը մեծացնելու համար, համաձայն մեզ հասած հնագիտական գտածոների, արդեն օգտագործում էին ավելի քան 3000 տարի առաջ կելտական հանքափորները և որսորդ-հավաքիչները: Ճանկերին նման մի բան պատկերված է Կոստանդինոսի հռոմեական աղեղի վրա (մ.թ. 315 թ.), և ըստ Տերտուլիանոսի, այս հարմարանքներն օգտագործում էին բարդ տեղանքով անվտանգ տեղաշարժվելու համար և անվանում էին caligae (կամ elevatae, seculatoriae) (բառացի՝ լրտեսի կոշիկներ):

Նման նշանակություն ունեցող առարկաների հիշատակումներ հանդիպում են Իսլանդացիների սագաներում (XIII-XIV դարեր), որտեղ դրանք կոչվում էին skóbroddr, և շվեդ հոգևորական Օլաֆ Մագնուսի «Historia de gentibus septentrionalibus» գրքում (1555 թ.): Մեկ այլ սկանդինավյան տերմին՝ mannbroddr, հնարավոր է, նշանակում էր հակասահքի սարքեր ձիերի սմբակների համար: Նմանատիպ մետաղական իրերի բազմաթիվ հնագիտական գտածոներ են հայտնաբերվել Հալշտատի (Ավստրիա) մոտակայքում և Կարինթիայում:

Կաշվե կոշիկներին ամրացվող կոշիկի փշեր են նաև գտնվել Ռուսաստանի Նովգորոդի մարզում հնագիտական պեղումների ժամանակ: Դրանք իրենցից ներկայացնում էին եռաճաճանչ փշավոր թիթեղներ: Նմանատիպ ամենավաղ գտածոները թվագրվում են X դարի երկրորդ կեսից - XI դարի սկզբից: Նովգորոդյան արտեֆակտերին նմանները հայտնաբերվել են նաև Բալթիկայում: Համաձայն վերականգնողների կարծիքի, դրանք ամրացնում էին կոշիկին ոտնաթաթի կրնկային հատվածում և օգտագործում էին ոչ միայն որպես «սառույցի վրայով քայլելու փուշ», այլ նաև որպես «հողի հետ կպչելու մեծացման» արդյունավետ միջոց:

XVI դարում եվրոպացի որսորդները մշակեցին չորս կետանոց հարմարանքներ ձյան և սառույցի վրա տեղաշարժվելու համար, որոնք ամրացվում էին կոշիկի առջևի մասում, իսկ XIX դարում հայտնվեցին նաև դրանց լրիվ ոտնաթաթի տարբերակները՝ վեց, ութ և երբեմն տասը ատամներով: 1908 թվականին բրիտանացի ինժեներ և 20-ամյա փորձ ունեցող ալպինիստ Օսկար Էկենշտեյնն առաջարկեց ճանկերի իր կոնստրուկցիան, որը նա մանրամասնորեն նկարագրել է իր «Ueber Steigeisentechnik-Crampon» աշխատանքում: Նրա առաջարկած կառուցվածքի հիմնական գաղափարն այն էր, որ արդեն իսկ ալպինիզմում կատարված նվաճումների ֆոնին (լավ սառցամագլցողը, ըստ նրա խոսքերի, ձյունասառցային լանջերի վրա մինչև 70° անկյան տակ, սառույցի որոշակի վիճակում կարող է կանգնել առանց ձեռքերի օգնության և կարող է պահել մարդու քաշը, իսկ միայնակ կանգնել սառույցի վրա 80° անկյան տակ՝ հենվելով մեկ ոտքի վրա) «... ինձ համար դժվար է հավատալ, որ սահմանը հասել է»: Նա նաև 18 թեզիսներով շարադրեց դրանց կատարելագործման հիմնական ուղղությունները, որոնց թվում էին պահանջներ ինչպես դրանց պատրաստման նյութի նկատմամբ՝ այն «պետք է լինի կայուն դեֆորմացիայի կամ ծռման նկատմամբ և չկորցնի իր հատկությունները ցածր ջերմաստիճաններում», այնպես էլ դրանց շահագործման որակների նկատմամբ՝ ճանկերը պետք է լինեն թեթև, պատրաստված մեկ նյութից՝ առանց գամելու, եռակցման կամ զոդման, ինչպես նաև ատամների քանակի, ձևի և երկարության, և հատկապես կոշիկներին ամրացման համակարգի նկատմամբ՝ «վատ հպվող ճանկերը հիմնական պատճառն են, որի պատճառով հանդերձանքի այս տարրը անօգուտ են անվանում»:

Էկենշտեյնի կոնստրուկցիայի իրականացմանն անցավ նրա առաջարկով իտալացի դարբին Հենրի Գրիվելը (իտալ.՝ Henry Grivel) Կուրմայորից: Էկենշտեյնի ճանկերի առաջին նմուշները, որոնք, ինչպես համարվում է, հիմք դարձան ժամանակակից մոդելների համար, պատրաստվել են 1909 թվականին, իսկ մեկ տարի անց վաճառքի են հանվել) և թույլ են տվել դրանց տիրապետողներին հեռանալ այն ժամանակվա դասական մագլցման մարտավարությունից, որը նախատեսում էր «աստիճանների կտրում»: 1912 թվականին Մոնբլանի վրա նույնիսկ կազմակերպվել էր Concours de cramponneurs մրցույթ, որում հաղթող է ճանաչվել լեռնային գիդ Ալֆոնս Չենոզը (իտալ.՝ Alphonse Chenoz), որը բարձրացում էր իրականացնում ճանկերով:

1913 թվականին ֆրանսիացի սպա Տրեմոն (ֆր.՝ Trémeau) հնարել է ճանկերի կրունկային և քթային մասերի կարգավորվող միացման համակարգ, իսկ 1929 թվականին Հենրի Գրիվելի որդի Լորանը կատարելագործել է ճանկերը՝ ավելացնելով դրանց երկու առջևի հորիզոնական ատամներ, ինչը թույլ տվեց ալպինիստներին բարձրանալ «դեմքով» դեպի լանջը: Դրանցից առաջին և առավել հայտնին համարվում է 1938 թվականի հուլիսին Էյգերի Հյուսիսային պատով բարձրացումը (Հայնրիխ Հարրեր, Անդրեաս Հեկմայր, Լյուդվիգ Ֆյորգ):

1936 թվականին Լորան Գրիվելի կրտսեր եղբայր Ամատոն պատրաստեց ճանկեր նիկել-քրոմ-մոլիբդենային պողպատից, որն ունի բարձր դիմացկունություն «հարվածային» բեռնվածքների, ինչպես նաև ջերմաստիճանի տատանումների և կոռոզիայի նկատմամբ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նման հանդերձանքի նմուշներն օգտագործվում էին լեռնահրաձգային ստորաբաժանումներում (այսպես, 1944 թվականի սեպտեմբերին հրատարակված ԱՄՆ ռազմական նախարարության տեղեկատուում նշվում էր, որ ճապոնական զորքերի դեմ մարտական գործողությունների ընթացքում առգրավվել են բանակային կոշիկների վրա հագնվող սրածայր ձողերով կցամասերի նմուշներ, որոնք նախատեսված էին սառույցի և սառցապատ ժայռերի վրա տեղաշարժվելու համար):

1967-ին ամերիկացի ալպինիստներ և ալպինիստական հանդերձանքի մշակողներ Իվոն Շուինարը[en] և Թոմ Ֆրոստը[en] հնարեցին փոփոխվող երկրաչափությամբ «կոշտ» ճանկերի կոնստրուկցիա, իսկ 1972 թվականին ամերիկացի Մայք Լոուն մշակեց լեռնադահուկային կցամասի նման ճանկերի Footfang (Foot Fang) ճոպանային ամրացման համակարգ լեռնային կոշիկներին: Դրա առավելությունը հանդերձանքի այս տարրը կոշիկներին ամրացնելու հեշտ համակարգն էր՝ շնորհիվ դրանց եզրերի երկայնքով բարակ պողպատե լարի ձգման, սակայն ինտենսիվ բեռնվածության դեպքում այս կոնստրուկցիան կարող էր հանգեցնել դրանց պոկվելուն: 1985 թվականին իտալական Salewa ընկերությունը ներկայացրեց Footfang Step-In ամրացման իր կատարելագործված տարբերակը՝ ոտնաթաթի քթային հատվածում ամուր պողպատե սեղմիչ ավելացնելու շնորհիվ: 1986 թվականին, ալպինիզմի այնպիսի ածանցյալ ձևերի ինչպիսին է սառցամագլցումը, ժողովրդականության աճին զուգընթաց, Grivel և Charlet Moser ընկերությունները սկսեցին արտադրել մոնոպոյնտային (առջևի ցցված ատամով) ճանկեր, իսկ 2000 թվականին լույս տեսան «Terminator» մոդելի ճանկերը՝ «փափուկ» կոշիկների համար նախատեսված «կոշտ» ճանկեր: 2003 թվականին Grivel ընկերությունը թողարկեց առաջին արդյունաբերական հակափակչունները՝ ճանկերի համար հատուկ հարմարանք, որը թույլ չի տալիս ձյանը կպչել կոշիկների ներբանին:

XX դարի առաջին կեսին գոյություն ունեին նաև ճանկերի այնպիսի էկզոտիկ տարբերակներ, ինչպիսիք են տրիկոնիները (Tricouni)՝ եզրերի երկայնքով մետաղական ծայրակալներով լեռնային կոշիկները: 2001 թվականին սառցամագլցման աշխարհի գավաթում մարզիկները առաջին անգամ օգտագործեցին կրունկային հատվածում ցցված «ատամով» ճանկեր:

## Դասակարգում
Ներկայումս ալպինիստական հանդերձանքի արտադրողները առաջարկում են ճանկերի մոդելների լայն տեսականի, որոնք ըստ շահագործման բնութագրերի և նշանակության բաժանվում են, առաջին հերթին, այնպիսի չափանիշներով, ինչպիսիք են կառուցվածքը և կոշիկներին ամրացման եղանակները, քաշը, պատրաստման նյութը, ատամների քանակը և այլն: Կատեգորիավորման բոլոր պարամետրերը կրում են բացառապես պայմանական բնույթ:

### Ըստ դիզայնի
* Արդյոք կցանկանայի՞ք, որ ես բացատրեմ կամ մանրամասնեմ թարգմանության որևէ մաս:
* Կոշտ - ամբողջական մետաղական կարգավորվող կառուցվածք, որը նախատեսված է մարզիկի երկարատև աշխատանքի համար զառիթափ ռելիեֆի վրա (այդ թվում՝ ժայռային)
* Կիսակոշտ - կոշտ ճանկեր, սակայն քթային և կրունկային մասերի կիսակոշտ հոդակապով; հարմար են համեմատաբար կարճատև աշխատանքի համար զառիթափ ռելիեֆի վրա և միաժամանակ բավականաչափ ճկուն են սառցադաշտերի և կարծր ֆիրնի վրա երկարատև տեղաշարժման համար
* Փափուկ - երկու հոդակապով միացված տարրերից՝ քթային և կրունկային, բաղկացած ճանկեր; կիրառելի են ոչ բարդ բարձրացումների և լեռնային արշավների համար

### Ամրացման մեթոդով
* Կոշտ - ամրացման համակարգ լեռնային կոշիկների համար (լեռնադահուկայինի նման), որոնք ունեն հատուկ ելուստներ (եզրեր) քթային և կրունկային հատվածներում
* Կիսակոշտ - համակցված փոկային-կոշտ համակարգ միայն հետևի եզրով կոշիկների համար (առջևում ձգվող համակարգով և հետևում «գորտիկով»)
* Ունիվերսալ - փոկային ամրացմամբ ինչպես առջևից, այնպես էլ հետևից, հարմար է լեռնային կոշիկների բոլոր տեսակների համար

### Ըստ արտադրության նյութի
* **Մխված պողպատից** - օպտիմալ են բազմամյա պրոֆեսիոնալ օգտագործման և ցանկացած տեսակի ռելիեֆի վրա երկարատև տեխնիկական աշխատանքի համար
* **Ալյումինե համաձուլվածքներից** - օպտիմալ են ոչ բարդ լեռնային արշավների և ալպինիստական բարձրացումների համար, մասնավորապես՝ սկի-ալպինիզմի: Նվազագույն քաշի պարագայում, այնուամենայնիվ, ունեն նվազագույն մաշակայունություն, հատկապես ժայռային ռելիեֆի վրա տեղաշարժվելիս
* **Չժանգոտվող պողպատից** - այս կամ այն չափով ունեն մխված պողպատից և ալյումինից պատրաստված ճանկերի առավելություններն ու թերությունները։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*