Ֆինլանդիայի պատմություն

**Ֆինլանդիայի պատմություն,** սոցիալական գիտությունների համալիր, որն ուսումնասիրում է մարդկային հասարակության անցյալը և ներկան՝ Ֆինլանդիայի կողմից գրավված տարածքում:

## Ֆինլանդիայի պատմության տարեգրություն
### Մինչև 1917 թվականը
**98** - Տացիտի գրություններում առաջին անգամ հիշատակվել է Ֆինլանդիան։

**800-1100** - շվեդական վիկինգները, շարժվելով դեպի ռուսական հողեր, ափամերձ շրջաններում հիմնել են առևտրային բազաներ։

**Մոտ 1000** - Տարածքը բնակեցվել է երեք հիմնական ցեղերով. ֆինները հարավ-արևմուտքում, տավաստները՝ կենտրոնում և արևելքում, կարելները՝ արևելյան տարածքներում՝ մինչև Լադոգա լիճ։

**1155** - Շվեդական արքա Էրիկ IX-ը սկսել է խաչակրաց արշավանք՝ ֆիննական ցեղերին քրիստոնեացնելու նպատակով։ Այս պահից սկսվել է Շվեդիայի տիրապետությունը, որը տևել է 650 տարի։

**1156** - մահացել է Հենրիկ Ուպսալսկին` Ֆինլանդիայի քրիստոնեացման ակտիվ մասնակիցներից մեկի։

**Մինչև 1284** - Արևմտյան և Հարավային Ֆինլանդիայի մշակութային և քաղաքական ինտեգրացիա Շվեդական թագավորության մեջ։ Շվեդների վերաբնակեցման սկիզբը Ֆինլանդիայի ապագա տարածքում։ Կումիյոկի գետը ճանաչվել է որպես Շվեդական թագավորության և Մեծ Նովգորոդի սահման։

**1293** - Երրորդ շվեդական խաչակրաց արշավանք։ Հիմնադրվել է Վիբորգ քաղաքը։

**1323** - Շվեդները և նովգորոդցիները կնքել են Օրեխովի պայմանագիր։

**1362** - Ֆինլանդիան ստացել է Շվեդիայի հավասար գավառի կարգավիճակ։

**1523** - Արքա Գուստավ I Վասայի կառավարման ընթացքում տարածվել է պրոտեստանտությունը, և դիմակայել է Դանիային։

**1548** - Միկայել Ագրիկոլան` Լյութերի հետևորդը, ֆիններեն է թարգմանել Նոր կտակարանը։

**1550** - Արքա Գուստավ Վասան հիմնել է Հելսինգֆորս / Հելսինկի քաղաքը։

**1556** - Յուհան III-ի օրոք Ֆինլանդիան դարձել է դքսություն։

**1595** - Ավարտվել է Ռուս-շվեդական պատերազմը (1590-1595), որի արդյունքում շվեդներին հաջողվել է սահմանը տեղափոխել դեպի հյուսիս-արևելք։

**1617** - Գուստավ II Ադոլֆը գրավել է Կարելիայի գավառը։

**1640** - Հիմնադրվել է համալսարան Աբո/Տուրկու քաղաքում (հետագայում տեղափոխվել է ներկայիս վայր Պեր Բրագե Կրտսերի կառավարման ժամանակ)։

**1700-1721** - Հյուսիսային պատերազմ, որն ավարտվել է Շվեդիայի պարտությամբ։ Կարելիայի մի մասը Վիբորգով անցել է Ռուսական կայսրությունի կազմի մեջ։

**1741-1743** - Ռուս-շվեդական պատերազմ (1741-1743). Տուրկուի պայմանագրով Ֆինլանդիայի մի մասը, ներառյալ Հարավային Կարելիան, անցել է Ռուսաստանին։

**1747** - Սկսվել է Սվեաբորգի ծովային ամրոցի կառուցումը (1918 թ.-ին վերանվանվել է Սուոմենլիննա):

**1808-1809** - Ռուս-շվեդական պատերազմի արդյունքում կայսր Ալեքսանդր I-ը Ֆինլանդիան հայտարարել է ինքնավար Մեծ իշխանություն։

**1812** - Մայրաքաղաքը Տուրկուից տեղափոխվել է Հելսինգֆորս։ Ֆինլանդիայի նահանգը («Հին Ֆինլանդիա») վերանվանվել է Վիբորգի նահանգ և ընդգրկվել Մեծ իշխանության կազմում։

**1828** - Համալսարանը տեղափոխվել է Տուրկուից Հելսինկի։

**1835** - Լենրոտը հրատարակել է «Կալևալա» դյուցազներգությունը, որը դարձել է ազգային անկախության շարժման հիմքը։

**1854-1855** - Ղրիմյան պատերազմի ընթացքում բրիտանական նավատորմը ռմբակոծել է ֆիննական ափերը և Բոմարսունդ ամրոցը Ալանդյան կղզիներում։

**1863** - Յուհան Վիլհելմ Սնելմանի գլխավորությամբ ֆիններենի ճանաչման պայքարը շվեդերենի հետ ավարտվել է հաղթանակով։

**1899** - Նիկոլայ II-ը հրատարակել է մանիֆեստ, որով ամրապնդվել է նրա իրավունքը Ֆինլանդիայում օրենքներ ընդունել առանց տեղական իշխանությունների համաձայնության։ Կառավարիչ Նիկոլայ Բոբրիկովը սկսել է ռուսացման քաղաքականություն։ Այդ տարի Յան Սիբելիուսը ստեղծել է իր սիմֆոնիկ պոեմը՝ «Ֆինլանդիա», որը դարձել է ազգային հիմնի խորհրդանիշ։

**1904** - Բոբրիկովի սպանությունը։ Ընդհանուր գործադուլ Ռուսական հեղափոխության (1905-1907) տարիներին։ Ֆիննական ինքնավարության վերականգնում։

**1906** - Ժողովրդավարական ընտրություններ խորհրդարանում։ Եվրոպայում առաջին անգամ ընտրություններին մասնակցրել են նաև կանայք։

**1915-1918** - Ֆինլանդական կամավորները մասնակցել են Աշխարհամարտին Գերմանիայի կողմից։

**6 դեկտեմբերի 1917** - Ֆինլանդիան հռչակել է անկախությունը Ռուսաստանից։
### 1917 թվականից սկսած
**1918** - Ֆինլանդիայի քաղաքացիական պատերազմ։

**1918-1920** - Խորհրդա-ֆիննական զինված հակամարտություն (1918-1920), որն ավարտվել է Տարտուի խաղաղությամբ։ Ֆինլանդիան ստանում է ելք դեպի Բարենցի ծով՝ Պեցամոյում։

**1919** - Ֆինլանդիայի սահմանադրության ընդունում։ Առաջին նախագահ է դառնում Սիբիրից աքսորից վերադարձած Կարլո Յուհո Ստոլբերգը։

**1921** - Ալանդյան կղզիները դառնում են ինքնավարություն։

**1921-1922** - Կարելիայի ապստամբություն (1921-1922), որն ավարտվում է Մոսկվայում խորհրդա-ֆիննական սահմանը չխախտելու վերաբերյալ պայմանագրով։

**1932** - Խորհրդային Միության հետ չհարձակման պայմանագրի ստորագրում։ Ուլտրաաջերի ապստամբության ճնշում։ Կոմունիստական կուսակցության արգելում։

**1939-1940** - Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1939-1940)։

**1941-1944** - Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1941-1944)։

**1944-1945** - Լապլանդական պատերազմ Գերմանիայի դեմ։

**1945-1946** - Ֆինլանդական ռազմական հանցագործների դատավարություն։

**1947** - Փարիզի խաղաղության պայմանագիր Ֆինլանդիայի հետ։

**1948** - Բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության պայմանագիր ԽՍՀՄ-ի և Ֆինլանդիայի միջև։

**1952** - Ամառային օլիմպիական խաղեր Հելսինկիում։

**1973** - Նախագահ Ուրխո Կեկկոնենի նախաձեռնությամբ անցկացվում է Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության համաժողով։

**1975** - Հելսինկյան հռչակագրի ստորագրում Հելսինկիում 35 պետության ղեկավարների կողմից (օգոստոսի 1)։

**1991** - ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետ կապված ծանր տնտեսական ճգնաժամի սկիզբ։

**1995** - Ֆինլանդիայի անդամակցությունը Եվրոպական միությունին (հունվարի 1)։

**2023** - Ֆինլանդիայի անդամակցությունը ՆԱՏՕ-ին (ապրիլի 4)։

## Նախապատմական շրջան
Ֆինների ծագման հարցը մինչ օրս մնում է տարբեր, երբեմն իրար հակասող, տեսությունների թեմա։ Հարավային Ֆինլանդիայում իրականացված պեղումները վկայում են, որ քարե դարի մարդիկ այստեղ ապրել են դեռևս 9000 տարի առաջ, այսինքն՝ անմիջապես սառցադաշտի նահանջից հետո։

1996 թվականին Գայլի քարանձավում, որը գտնվում է Արևմտյան Ֆինլանդիայի Պոհյանմաա նահանգում՝ Կարիյոկի համայնքի տարածքում, կատարված հայտնագործությունները բազմաթիվ հետազոտողների կողմից մեկնաբանվել են որպես 130-120 հազար տարի առաջ էեմյան տաքացման ժամանակահատվածում այստեղ բնակված նեանդերթալցիների նյութական հետքեր։ Հայտնաբերված նյութերի նվազագույն տարիքը գնահատվել է 40 հազար տարի։ Գայլի քարանձավի արտեֆակտները եզակի են. մինչև դրանց հայտնագործումը, Հյուսիսային Եվրոպայում մարդու ներկայության ամենահին վկայությունները վերաբերում էին մոտավորապես մ․ թ.ա. 8500 թվականին, երբ ստեղծվել են Դանիայի, Նորվեգիայի, Բալթյան երկրների, Ֆինլանդիայի և Շվեդիայի տարածքներում գտնված ամենահին բնակավայրերը։

Ժամանակակից Ֆինլանդիայի տարածքում ամենահին բնակավայրերի մնացորդները հայտնաբերվել են Ֆիննական և Բոթնիկյան ծոցերի, ինչպես նաև Լադոգա լճի միջև ընկած շրջանում, քանի որ ավելի հյուսիսային տարածքները դեռևս ծածկված էին աստիճանաբար նահանջող սառցադաշտերով։ Այդ հին բնակիչները եղել են որսորդներ, հավաքարարներ և ձկնորսներ (Հելսինկիի Ազգային թանգարանում պահվում է ամենահին հայտնաբերված Ձկնորսական ցանցը)։ Նրանց խոսած լեզվի վերաբերյալ միասնական կարծիք չկա։ Կա տեսակետ, որ նրանք կարող էին խոսել ուրալական լեզվաընտանիքի լեզուներով (որին պատկանում է նաև ժամանակակից ֆիններենը), քանի որ հավաստի է, որ այս խմբի լեզուները լայնորեն տարածված էին Եվրոպական Ռուսաստանի և Բալթյան երկրների այն տարածքներում, որտեղ այժմ տեղակայված են այս երկրները։

Ֆինլանդիայի բնակչության ձևավորման ամենահավանական ուղին եղել է բնիկ և եկվոր ազգաբնակչության խառնուրդը։ Գենետիկական վերլուծության տվյալները ցույց են տալիս, որ ժամանակակից գենոֆոնդը ֆինների մոտ 20-25%-ով ներկայացված է բալթյան գենոտիպով, մոտ 25%-ով՝ սիբիրյան, իսկ 25-50%-ով՝ գերմանական գենոտիպով։

Այնուամենայնիվ, դարերի ընթացքում՝ մինչև 20-րդ դարը, բնակչության կազմը մնացել է կայուն, քանի որ շփումները այլ երկրների բնակիչների հետ եղել են սահմանափակ։ Ամուսնությունների գերակշռող տեսակը եղել է միևնույն բնակավայրի կամ սահմանափակ տարածաշրջանի բնակիչների միջև։ Սա է պատճառը, որ ֆինների մոտ հաշվվում է մինչև 30 ժառանգական հիվանդություն, որոնք այլ երկրներում կա՛մ առհասարակ հայտնի չեն, կա՛մ չափազանց հազվադեպ են հանդիպում։ Սա վկայում է այն մասին, որ Ֆինլանդիան երկար ժամանակ տեղաշարժի ալիքներ չի ունեցել, իսկ սկզբնական շրջանում բնակչությունը եղել է չափազանց քիչ։

Վերջին ժամանակներում պատմաբանները հակված են այն կարծիքին, որ դեռևս Ք.ա. 1000-1500 տարի առաջ՝ Բրոնզի դարում, գոյություն ուներ նախապատմական ֆիններեն լեզու, որով խոսել են աբորիգենները։ Հետագայում, նրանց և ուգրո-ֆիննական բարբառներով խոսող ցեղերի շփումների արդյունքում ձևավորվել է ժամանակակից ֆիններենը։ Ավելի ուշ այս լեզվին անցել են նաև սաամները։ Տացիտի ժամանակներից հազար տարի անց արդեն հնարավոր էր խոսել երեք հիմնական բնակչական խմբերի գոյության մասին.

«Իրական ֆիններ», որոնք ապրել են երկրի հարավ-արևմուտքում, կամ սումե (սուոմի)։

Տավաստներ - Կենտրոնական և Արևելյան Ֆինլանդիայում, կամ ԵՄ։

Կարելներ - Հարավարևելյան Ֆինլանդիայում՝ մինչև Լադոգա լիճը:

Նրանք բազմաթիվ առումներով տարբերվում էին միմյանցից և հաճախ պատերազմում էին իրար դեմ։ Սաամներին դեպի հյուսիս մղելով՝ նրանք դեռևս չէին հասցրել միաձուլվել որպես մեկ միասնական ազգ։

thumb|upright=2.5|Դրվագներ «Կալևալայից». Գալլեն-Կալելա եռաչափ

## Մեր թվարկության շրջան (մինչև 1150 թվականը)
Ֆինլանդիայի (Fenni) մասին առաջին հիշատակումը հայտնվում է Տացիտի «Գերմանիա» գրքում (98 թ.)։

Հեղինակը, հիմնվելով միայն պատմությունների վրա, նկարագրում է այս երկրի բնակիչներին որպես նախնական վայրենիներ, որոնք չեն ճանաչում ոչ զենք, ոչ ձիեր, ոչ էլ կացարաններ։ Նրանք սնվում են խոտաբույսերով, հագնում են գազանների կաշվից հագուստներ, քնում են գետնին։ Նրանց միակ գործիքը նիզակն է, որը, չճանաչելով երկաթը, պատրաստում են ոսկորից։ Տացիտը տարբերակում է ֆիններին և սաամներին (Lappen), որոնք ապրում էին նույն տարածքում և, ըստ երևույթին, ունեին նմանատիպ կենսակերպ։

Մեր թվարկության սկզբում լայն տարածաշրջանը, որը միայն 15-րդ դարում սկսվել է անվանվել Ֆինլանդիա, դեռևս չէր հանդիսանում ո՛չ պետական, ո՛չ մշակութային ամբողջություն։ Մ.թ. առաջին 400 տարիների ընթացքում՝ հողագործության զարգացման սկզբից, տարածաշրջանը կարող էր կերակրել ընդամենը մի քանի տասնյակ հազար բնակիչ, քանի որ կլիման և բնությունը խիստ էին, իսկ արտադրության նոր մեթոդները դանդաղ և դժվարությամբ էին հասնում Միջերկրածովյան հին գյուղատնտեսական հասարակություններից։

5-ից մինչև 9-րդ դար Բալթյան շրջանի առափնյա բնակչությունը արագորեն աճում էր։ Ցլաբուծության և գյուղատնտեսության տարածմամբ հասարակության մեջ սկսվել են սոցիալական շերտավորումը, առաջացել է առաջնորդների դաս։

Մինչև 8-րդ դարը նստակյաց բնակչությունը հիմնականում կենտրոնացած էր երկրի հարավ-արևմտյան ափին, ինչպես նաև Կումո (Կոկեմյեն) գետի և նրա լճային համակարգի արգավանդ շրջաններում՝ Սատակունտա և Հյամե (Տավաստլանդ)։ Տարածաշրջանի մնացած մասերում ապրում էր սակավաթիվ քոչվոր բնակչություն՝ սաամներ, որոնք զբաղվում էին որսորդությամբ և ձկնորսությամբ՝ շարժվելով մեծ տարածքների վրա։

8-րդ դարի կեսերին սկսվել է տարածաշրջանի առաջին էական բնակեցման փուլը և մշակույթի տարածումը։ Դրան նպաստել են Հյուսիսային Եվրոպայում կլիմայի հարաբերական տաքացումն՝ ուղեկցված գյուղատնտեսության զարգացման նորամուծություններով։ Հարավ-արևմտյան ափի և Հյամեի բնակիչները, որոնք զբաղվում էին հրդեհային հողագործությունով, աստիճանաբար սկսել են տեղափոխվել դեպի հյուսիս-արևելք՝ մինչև Լադոգա լճի հյուսիսային ափերը։ Միաժամանակ, Լադոգայի հարավային ափերին սկսել են բնակվել սլավոնական ցեղեր։

Մոտավորապես 500 թվականից Ալանդյան կղզիները սկսել են բնակեցվել հյուսիս-գերմանական ցեղերով։ Վիկինգների դարաշրջանում (800-1000) շվեդական վիկինգները սկսել են Ֆինլանդիայի հարավային ափին ստեղծել առևտրային կետեր և գաղութային բնակավայրեր։ Այս ժամանակվանից ֆիննական հասարակության մեջ սկսել ներթափանցել շվեդական տարրը։ Սակայն, լեզվական և մշակութային փոխազդեցության մասին խոսելը դեռ վաղ էր, քանի որ շվեդները հաստատվում էին միայն առափնյա շրջաններում, իսկ ֆիննական ցեղերը ապրում էին անտառներում։

Վիկինգների դարաշրջանի ավարտին Բալթիկ ծովի երկայնքով գտնվող պետական կազմավորումների միջև սկսվել է մրցակցություն՝ ֆիննական հողերը գաղութացնելու համար, որոնց բնակչությունը դեռևս հեթանոս էր։ Միևնույն ժամանակ, սա քրիստոնեացման ժամանակաշրջանն էր՝ թե՛ կաթոլիկ, և թե՛ ուղղափառ եկեղեցիների ազդեցությամբ։

## Շվեդական իշխանություն (1104/1150/1300 - 1809)
250px|մինի|աջից|Շվեդական Ֆինլանդիայի քարտեզ՝ 1775 թվական, բաժանված նահանգների

Շվեդական իշխանությունը ընդգրկում էր ֆիննական ժողովրդի պատմության շատ երկար ժամանակահատված՝ 1104-ից մինչև 1809 թվականները։ Շվեդները ցանկանում էին այս տարածաշրջանում ամրապնդել իրենց դիրքերը՝ զսպելու համար Մեծ Նովգորոդի ազդեցությունը, որը ձգտում էր ներառել ֆիննա-ուգրական տարածքները իր հողերի մեջ։ Այս շրջանում ֆինները մկրտվել են, այնուհետև ընդունել են լյութերականությունը և շատ տարրեր արևմտյան և հյուսիսային եվրոպական մշակույթից։

Շվեդական էթնիկ խումբը ակտիվորեն վերաբնակվում էր Ֆինլանդիայի նոսր բնակեցված կղզային և առափնյա շրջաններում, և նրանց ժառանգները մինչև այսօր բնակվում են այնտեղ։

Այս ամբողջ ժամանակահատվածում, և նույնիսկ ռուսական իշխանության առաջին տասնամյակներին, շվեդերենը շարունակում էր մնալ երկրի միակ պաշտոնական լեզուն։ Սակայն, ժամանակի ընթացքում այն սկսեց զիջել իր դիրքերը՝ ֆիններեն խոսող գյուղական բնակչության արագ աճի պատճառով, որոնք աստիճանաբար տեղափոխվում էին շվեդալեզու քաղաքներ։

## Ռուսական ազդեցություն (1713-1721, 1742-1743, 1809-1917)
### Ռուսաստանի ռազմական իշխանություն

250px|մինի|աջից|Ֆինլանդիայի քարտեզը՝ տարբեր ժամանակներում Ռուսաստանի և Շվեդիայի սահմաններով՝ պայմանագրերի և քարտեզների համաձայն, ներառյալ Գլխավոր շտաբի, Հերմելինի, Լոթերի, Աֆ-Կնորինգի և այլոց քարտեզները։ Օրդին, Կեսար Ֆիլիպովիչ «Ֆինլանդիայի նվաճումը. փորձագրություն չհրատարակված աղբյուրների հիման վրա»։ Հատոր I. – Սանկտ Պետերբուրգ, 1889

Ֆինլանդիայի տարածքը, որը այն ժամանակ Շվեդիայի արևելյան մասն էր, օկուպացվեց ռուսական զորքերի կողմից Մեծ Հյուսիսային պատերազմի ընթացքում՝ 1713-1721 թվականներին։ Պատերազմի ավարտից հետո Ֆինլանդիայի մեծ մասը վերադարձվեց Շվեդիային, սակայն Կարելիայի պարանոցը՝ Վիբորգով, մնաց Ռուսաստանի կազմում։ Շվեդա-ֆիննական պատմագրության մեջ XVIII դարի վերջից այս տարիները ստացել են «մեծ արհավիրք» (, ) անվանումը, որը փոխարինել է ավելի վաղ կիրառվող «ռուսական տիրապետության ժամանակ» արտահայտությանը։

### Ֆինլանդիայի թագավորություն (1742)
250px|մինի|աջից|Ռուսաստանի կողմից օկուպացված տարածքները՝ 1743 թվականին

Ռուս-շվեդական պատերազմ (1741-1743)ի ընթացքում Ելիզավետա Պետրովնան, խոստանալով անկախ ֆիննական պետություն, հռչակեց կախյալ Ֆինլանդիայի թագավորություն՝ թագավոր նշանակելով այդ ժամանակվա հերցոգ Կառլ Պետր Գոլշտեյն-Գոտորպցուն (ապագա Ռուսաստանի կայսր Պետրոս III)։ Սակայն, ուղղափառություն ընդունելուց հետո Պետրոսը կորցրեց գահի նկատմամբ հավակնության իրավունքը, և Աբոսի խաղաղության պայմանագրով Ռուսաստանը պարզապես վերականգնեց Նիշտադտի պայմանագրի գործողությունը Շվեդիայի հետ։

### Մեծն Ֆինլանդական իշխանություն
200px|thumb|Մեծն Ֆինլանդական իշխանություն
250px|մինի|աջից|«Suomenmaan kartta»՝ 1881 թվականի քարտեզ։ Սպիտակով նշված հատվածը Ֆինլանդիայի ելքի նախագիծն է դեպի Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոս։

Ֆինլանդիան վերջնականապես անցավ Ռուսաստանի կազմ Ֆրիդրիխսհամի խաղաղության պայմանագրով՝ *«Ռուսական կայսրության սեփականություն և գերիշխանություն»* կարգավիճակով։ Դեռ մինչև խաղաղության կնքումը՝ 1808 թվականի հունիսին, տրվել էր կարգադրություն՝ գումարել պատգամավորներ ազնվականությունից, հոգևորականությունից, քաղաքացիներից և գյուղացիներից՝ երկրի կարիքների վերաբերյալ կարծիքներ ներկայացնելու համար։ Ալեքսանդր I-ը Լանդթագի ժամանակ Պորվոո քաղաքում հանդես եկավ ֆրանսերեն լեզվով ճառով, որտեղ, մասնավորապես, ասաց. «Ես խոստացա պահպանել ձեր սահմանադրությունը (votre constitution), ձեր հիմնական օրենքները. ձեր ներկայիս հավաքը վկայում է, որ ես կատարում եմ իմ խոստումները»։

Հաջորդ օրը սեյմի անդամները երդվել են, որ «ճանաչում են Ալեքսանդր I կայսրին և Ռուսաստանի ինքնակալին՝ որպես իրենց տիրակալ, Մեծն Ֆինլանդիայի իշխանին, և կպահպանեն երկրի հիմնական օրենքներն ու սահմանադրությունները այն տեսքով, ինչ տեսքով դրանք ներկայումս գոյություն ունեն»։ Ֆինլանդիայի սեյմին առաջարկվել էր քննարկել չորս հարց՝ բանակի, հարկերի, դրամաշրջանառության և կառավարչական խորհրդի ստեղծման մասին։ Դրանք քննարկելուց հետո պատգամավորները լուծարվել են։ Շվեդական դարաշրջանի որոշ օրենքներ մինչ օրս էլ շարունակում են գործել։

Այս օրենքների հիման վրա Ֆինլանդիան կարողացավ առանց հեղափոխության դե յուրե հռչակել իր անկախությունը, քանի որ գոյություն ուներ 1772 թվականի կառավարման ձևի մասին օրենք, որի §38-ը նախատեսում էր գործողություններ այն դեպքում, եթե իշխող արքայական տոհմը ընդհատվեր։ Հետաքրքիր է, որ հենց Շվեդիայում այս օրենքը չեղարկվեց 1809 թվականին՝ Ֆինլանդիայի Ռուսաստանի կազմ անցնելու նույն տարում։

Ֆինլանդիայի ինքնակառավարման բոլոր հարցերը, որոնք վերաբերում էին երկրի ներքին գործերին, իրականացվում էին Ֆինլանդիայի գործերով պետական քարտուղարի միջոցով, որի նստավայրը գտնվում էր Պետերբուրգում։ Դրանք ստորագրվում էին ցարի կողմից և չէին անցնում ռուսական բյուրոկրատիայի միջով։ Այդպիսով, ստեղծվում էր հնարավորություն ներգրավելու ներքին գործերի լուծմանը լիբերալ տրամադրված ղեկավարների, ովքեր դեռևս ազատ չէին շվեդական ազդեցությունից։

1812 թվականին Ֆինլանդիայի մայրաքաղաքը դարձավ Հելսինկին։ Դրա նպատակն էր տարածքային առումով վերակողմնորոշել ֆիննական վերնախավը դեպի Պետերբուրգ։ Նույն պատճառով 1828 թվականին համալսարանը Տուրկուից տեղափոխվեց նոր մայրաքաղաք։ Նույն ուղղությամբ Ալեքսանդր կայսրը հրահանգեց սկսել մայրաքաղաքի մոնումենտալ շինարարությունը՝ նեոդասական Պետերբուրգի օրինակով։ Աշխատանքները հանձնարարվել են ճարտարապետներին՝ Էրենստրյոմին և Էնգելին։ Միաժամանակ սկսվել են տարածքի ենթակառուցվածքի բարելավման աշխատանքները։

Այս դարաշրջանում ֆինները, հնարավոր է, առաջին անգամ պատմության մեջ իրենց զգացին որպես միասնական ազգ՝ ընդհանուր մշակույթով, պատմությամբ, լեզվով և ինքնագիտակցությամբ։ Հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում իշխում էր հայրենասիրական վերելքը։ 1835 թվականին Էլիաս Լյոննրոտը հրատարակեց «Կալևալա»-ն, որը անմիջապես ճանաչվեց ոչ միայն երկրում, այլև միջազգային մակարդակով՝ որպես ֆիննական ազգային էպոս՝ զբաղեցնելով պատվավոր տեղ համաշխարհային գրականության մեջ։ Ռունեբերգը ստեղծեց հայրենասիրական երգեր։

Եվրոպայում բուրժուական հեղափոխությունները մեծ ազդեցություն ունեցան երկրի տրամադրությունների վրա։ Դրանց արձագանք էր Ֆինլանդիայի Լանդթագի գործունեության դադարեցումը, ինչպես նաև գրաքննության և գաղտնի ոստիկանության ներդրումը։ Այնուամենայնիվ, Նիկոլայ կայսրը, զբաղված լինելով լուրջ միջազգային խնդիրներով, ինչպիսիք էին Լեհական ապստամբություն (1830), միջամտությունը Հունգարիայում և, ի վերջո, Ղրիմյան պատերազմը, մեծ նշանակություն չէր տալիս Ֆինլանդիայի ազգային շարժմանը։ *«Թողեք ֆիններին հանգիստ։ Սա իմ կայսրության միակ մասն է, որը երբեք մեզ զայրույթ չի պատճառել»*՝ ասել է նա ցեսարևիչ Ալեքսանդրին։

Ղրիմյան պատերազմի ընթացքում բրիտանական նավատորմի կողմից ռմբակոծվել են առափնյա քաղաքները՝ Սուոմենլիննա, Հանկո, Կոտկա և, հատկապես, Բոմարսունդ ամրոցը Ալանդյան կղզիներում։

Ալեքսանդր Երկրորդի կառավարման ժամանակաշրջանը դարձավ երկրի արագ տնտեսական և մշակութային զարգացման դարաշրջան։ Սայմայի ջրանցքը կառուցվեց 1856 թվականին, 1862 թվականին կառուցվեց առաջին երկաթուղային գիծը՝ Հելսինկիից մինչև Հյամենլիննա, իսկ ութ տարի անց՝ երկաթուղին, որը Հելսինկին կապեց Վիբորգի և Պետերբուրգի հետ։ Արդեն 1865 թվականին հիմնադրվեց ազգային արժույթը։ Երկրում ձևավորվել են սեփական պետական ծառայողները, դատավորները, փոստային համակարգը և բանակը։ 1887-1892 թվականներին ներդրվեց մետրային համակարգը։

Մյուս կողմից, Ֆինլանդիայի սով (1866-1868)ը բազմաթիվ ֆինների ստիպեց արտագաղթել։ 1863 թվականին ընդունվեց լեզվի մասին օրենք, որը ֆիններենն ու շվեդերենը հավասարեցրեց որպես պաշտոնական լեզուներ։ Կայսեր հրամանով վերջ դրվեց այս լեզուների կողմնակիցների երկարատև առճակատմանը։ Սնելմանը, օգտվելով կայսեր հետ լավ հարաբերություններից, ներդրեց պարտադիր հանրակրթական դպրոցական կրթություն։ 1858 թվականին սկսվել են առաջին ֆիննական գիմնազիայի դասերը, իսկ 1872 թվականին Պորիում սկսեց ներկայացումներ տալ առաջին ֆիննական թատրոնը։ Կայսեր հիշատակին և նրա «Ալեքսանդր II-ի բարեփոխումներ»-ին, որը փոխարինեց 500 տարվա շվեդական իշխանությանը և բացեց ինքնուրույնության դարաշրջանը, Սենատի հրապարակում տեղադրվեց հուշարձան։

Ալեքսանդր Երրորդի, և հատկապես Նիկոլայ Երկրորդի կառավարման շրջանում սկսվեց ֆիննական ինքնավարության սահմանափակման քաղաքականությունը։ Արդյունքում, 1899 թվականին հրատարակվեց «Փետրվարյան մանիֆեստը», որը փաստացիորեն դադարեցրեց ֆիննական ինքնավարությունը։ Պատասխանն եղավ պասիվ դիմադրության արշավը, որի շրջանակներում կայսրին հղվեց նամակ՝ ստորագրված 500 000 երեխաների կողմից։ Միակ արդյունքը եղավ ռուսերենը որպես պաշտոնական լեզու վերացնելու որոշումը։

1898-1904 թվականներին Ֆինլանդիայի գեներալ-նահանգապետը եղել է Նիկոլայ Իվանովիչ Բոբրիկովը։ Նա վարում էր Ֆինլանդիայում կարգերի միատեսակեցման քաղաքականություն՝ համապատասխանեցնելով դրանք մնացած կայսրության օրենքներին, ինչը երբեմն հակասում էր Մեծն Իշխանության սահմանադրությանը։ 1904 թվականին նա սպանվեց Սենատի աստիճանների վրա։ Դրանից հետո տեղի ունեցավ համընդհանուր գործադուլ, որը, սակայն, ազդեցություն չունեցավ ցարական կառավարության վրա, որը զբաղված էր Ռուսա-ճապոնական պատերազմում կրած պարտության հետևանքներով և սկսվող հեղափոխությամբ։

1905 թվականի ռուսական հեղափոխությունը համընկավ ֆինների անջատողական շարժման վերելքի հետ, և ամբողջ Ֆինլանդիան միացավ համառուսական գործադուլին։ Քաղաքական կուսակցությունները, հատկապես սոցիալ-դեմոկրատները, մասնակցել են այս շարժմանը և ներկայացրել են իրենց բարեփոխումների ծրագիրը։ Նիկոլայ II-ը ստիպված էր չեղարկել ֆիննական ինքնավարությունը սահմանափակող հրամանները։ 1906 թվականին ընդունվեց նոր ժողովրդավարական ընտրական օրենք, որը կանանց ընտրելու իրավունք էր տալիս։ Ֆինլանդիան դարձավ Եվրոպայի առաջին տարածքը, որտեղ կանայք ստացան ընտրական իրավունք։ Ընդհանուր ընտրական իրավունքի հաստատման արդյունքում ընտրողների թիվը երկրում տասնապատկվեց, իսկ հին քառախավային սեյմը փոխարինվեց միապալատ խորհրդարանով։

1908-1914 թվականներին, ռուսական պետականության ամրապնդման ֆոնին, շարունակվեց ռուսացման քաղաքականությունը, իսկ ցարական վետոն արգելափակում էր ֆիննական խորհրդարանի գործունեությունը։ Միաժամանակ, երկրում աճում էր հայրենասիրական բողոքի ալիքը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ուժեղանում էին համակրանքները Գերմանիայի նկատմամբ։ Գերմանական ռազմական շրջանակները, իրենց հերթին, մեծ ջանքեր էին գործադրում հակառուսական տրամադրությունները խթանելու համար։ մշակվեց պլան՝ Գերմանական դեսանտի ափհանման Ֆինլանդիայում, որը պետք է սադրեր հակառուսական ապստամբություն (գերմանացիները դրա հնարավոր մասնակիցների թիվը գնահատում էին մինչև 250,000 մարդ)։ Ֆիններին ռազմական պատրաստություն տալու համար 1915 թվականի սեպտեմբերից Գերմանիայում սկսվեց Ֆիննական եգերական բատալիոնի ձևավորումն ու պատրաստությունը։ Կամավորները հավաքագրվում էին Ֆինլանդիայում, ապա Շվեդիայի միջով տեղափոխվում Գերմանիա (նաեւ հավաքագրում էր իրականացվում ռազմագերիների ճամբարներում)։ 1916 թվականի գարնանը բատալիոնն ուներ մոտ 2,000 եգերներ։

1916 թվականի մայիսին բատալիոնի կազմավորումն ավարտվեց, այն վերանվանվեց 27-րդ Թագավորական Պրուսական եգերական բատալիոն, որի զորահանդեսը ընդունեց անձամբ Վիլհելմ II-ը։ Այն ուղարկվեց Ռիգայի ճակատ, սակայն մարտերին գրեթե չմասնակցեց (մեկ տարվա ընթացքում զոհվել են 13, վիրավորվել են 24 եգերներ, երեքը փախան, իսկ 179-ը հեռացվել են «ненадёжность»-ի պատճառով)։

## 1917 թվական
Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո կայսր Նիկոլայ II-ը, որը նաև կրում էր Մեծն Ֆինլանդիայի Իշխանի տիտղոսը, հրաժարվեց գահից։

Ժամանակավոր կառավարությունը ընդունեց Մեծն Ֆինլանդիայի Իշխանության Սահմանադրությունը հաստատող ակտը և որոշեց այն կիրառել ամբողջ ծավալով։ 1917 թվականի հուլիսին, երբ Ժամանակավոր կառավարության գործունեության ընթացքում արդեն տեղի էր ունենում երրորդ քաղաքական ճգնաժամը, Ֆինլանդիայի խորհրդարանը հռչակեց Մեծն Իշխանության ներքին գործերի անկախությունը Ռուսաստանից և սահմանափակեց Ժամանակավոր կառավարության իրավասությունը միայն ռազմական և արտաքին քաղաքական հարցերով։

Սակայն Ֆինլանդիայի ինքնավար իրավունքների վերականգնման մասին օրենքը մերժվեց Ժամանակավոր կառավարության կողմից, խորհրդարանը լուծարվեց, իսկ նրա շենքը գրավեցին ռուսական զորքերը։

1917 թվականի օգոստոսի 8-ին սկսեց գործել Սետյալայի սենատը։ Սա վերջին սենատն էր, որը ենթարկվում էր Ռուսաստանի Ժամանակավոր կառավարությանը։ Սենատում մեծամասնությունը պատկանում էր բուրժուական կուսակցություններին և հողատերերի միությանը, մինչդեռ սոցիալ-դեմոկրատները գտնվում էին փոքրամասնության մեջ։

thumb|200px|Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի որոշումը ՎԿԳԿ-ում ներկայացնելու վերաբերյալ՝ Ֆինլանդիայի անկախության ճանաչման առաջարկով
1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ին(7 նոյեմբերի) սկսվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը։ Ժամանակավոր կառավարությունը տապալել են բոլշևիկները։ Այս ընթացքում Ֆինլանդիայի իրավական կարգավիճակի հարցը Ռուսաստանի կազմում դեռևս չէր լուծվել։
thumb|260px|ձախից|Սվինհուվուդի առաջին կառավարությունը 1917 թ.

Մեծն Ֆինլանդական իշխանության խորհրդարանում՝ Էդուսկունտայում, նախաձեռնությունը անցավ սոցիալիստներից կոնսերվատորներին, քանի որ անկախ կառավարություն ստեղծելու միջոցով նրանք հույս ունեին նվազեցնել բոլշևիկյան ազդեցությունը երկրում և վերահսկել խորհրդարանի ձախակողմյան փոքրամասնությանը։
[thumb|Վերապահ պետական [Ֆինլանդիայի դրոշ ]]

15 նոյեմբերի Էդուսկունտան հռչակեց իրեն որպես բարձրագույն պետական իշխանություն։ Միայն 27 նոյեմբերի 1917 կազմավորվեց նոր կառավարությունը՝ Սվինհուվուդի սենատը, որտեղ ՍԴԿ-ի ներկայացուցիչներ չկային։

4 դեկտեմբերի Սվինհուվուդի սենատը (որը մինչ այդ վերադարձել էր սիբիրյան աքսորից) ստորագրեց Ֆինլանդիայի անկախության հռչակագիրը։ 6 դեկտեմբերի Էդուսկունտան ընդունեց ակտ, որով հռչակեց Մեծն Ֆինլանդական իշխանության անկախությունն ու ինքնիշխանությունը՝ որպես Ֆինլանդիա ազգային պետություն։

Շուտով Սվինհուվուդի անկախության հռչակման հայտարարությունից հետո, Ֆինլանդիայի Հանրապետության պետական անկախությունը առաջինը ճանաչեց Հոկտեմբերին ստեղծված ՌՍՖՍՀ-ի Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը՝ Վլադիմիր Լենինի գլխավորությամբ։ Պաշտոնական վավերացումը տեղի ունեցավ 1918 թվականի հունվարի 4-ին։

Սկանդինավյան երկրները ճանաչել են նոր պետությունը ավելի ուշ, նրանցից հետո՝ Ֆրանսիան և Գերմանիան, իսկ 18 ամիս անց՝ Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ։ Լենինի հիշատակը՝ որպես պետության ղեկավար, որը առաջինը ճանաչեց Ֆինլանդիան, պահպանվում է տարբեր բնակավայրերում տեղադրված նրա կիսանդրիների տեսքով, չնայած նրան, որ հենց նրա հավանությամբ սկսվեց Ֆինլանդիայի քաղաքացիական պատերազմը։ Նույնիսկ այսօր գոյություն ունի Լենինի թանգարան։

## Անկախ Ֆինլանդիա
1917 թվականին ոստիկանությունը լուծարվեց և դադարեց ապահովել հասարակական կարգը։ Ֆինլանդիայի գրեթե ամբողջ տարածքում սկսել են ինքնաբուխ ձևավորվել կազմակերպված աշխարհազորային խմբեր։ Այս խմբերը ձևավորվում էին գաղափարական և քաղաքական կողմնորոշմամբ։ Բուրժուական կուսակցությունների կողմնակիցները ստեղծում էին Սպիտակ գվարդիայի (՝ Շյուցկոր) ջոկատներ, իսկ սոցիալիստների և կոմունիստների կողմնակիցները՝ Կարմիր գվարդիայի ջոկատներ։ Սա հաճախ հանգեցնում էր զինված բախումների։

1918 թվականին Կարմիրների կողմից գրավված տարածքներում որոշ աշխարհազորային ջոկատներ գաղտնի կոչվում էին «հրշեջ խմբեր»։ Բացի դրանից, Ֆինլանդիայի տարածքում դեռևս մնացել էին Ռուսական բանակի զորքերը։

9 հունվարի 1918 թվականին Սվինհուվուդի կառավարությունը լիազորել է Սպիտակ գվարդիայի հրամանատարությանը վերականգնել հասարակական կարգը երկրում։ 12 հունվարի Էդուսկունտան ընդունել է օրենքներ, որոնք կառավարությանը տալիս էին արտակարգ լիազորություններ և պետության հաշվին վերցնում Սպիտակ գվարդիայի (Շյուցկորի) ֆինանսավորումը։

Միևնույն ժամանակ, սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության չափավոր և արմատական ուժերը ստեղծել են Աշխատավորների գործադիր կոմիտե, որը պատրաստեց հեղաշրջման ծրագիր։ Հեղաշրջումն անհրաժեշտ էր իրականացնել Լենինի կողմից 13 հունվարի խոստացված ռազմական օգնության միջոցով, ինչի համար պետք էր ապահովել զենքի մատակարարումը Հելսինկի։ Զենքը մատակարարվեց 23 հունվարի 1918։

25 հունվարի Սենատը հռչակեց Շյուցկորը որպես պետական զորքեր և բանակի գլխավոր հրամանատար նշանակեց Կարլ Գուստավ Էմիլ Մաններգեյմին, որը Հելսինկի էր ժամանել ընդամենը մեկ ամիս առաջ։ Քանի որ մայրաքաղաքը կարող էր հրետակոծվել Սվեաբորգ ամրոցից և ռուսական նավատորմի կողմից, պաշտպանության կենտրոնը տեղափոխվեց Վաասա։

### Քաղաքացիական պատերազմ (1918 հունվար - մայիս)
1918 թվականի հունվարի 26-ին Հելսինկիում տրվեց ապստամբության հրամանը Կարմիր գվարդիացիների և Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության կոմիտեի անունից։ Երեկոյան Հելսինկիի Աշխատավորների տան վրա վառվեց ապստամբության ազդանշանը՝ կարմիր լույսը։ Ֆիննական սենատի և Կարմիր ժողովրդական խորհրդի միջև սկսվեց բաց պատերազմ։ Առաջին օրը կարմիրները կարողացան գրավել միայն երկաթուղային կայարանը, սակայն հաջորդ օրը ամբողջ քաղաքն անցավ նրանց վերահսկողության տակ։ Կարմիրները իշխանության եկան նաև հարավային շատ քաղաքներում։

Սպիտակների և կարմիրների միջև ռազմաճակատը ձևավորվեց պատերազմի սկզբին՝ Պորի – Իկաալինեն – Կուրու – Վիլպուլա – Լյանկիպոհյա – Պադասյոկի – Հեյնոլա – Մենտյուհարյու – Սավիտայպալե – Լապպեենրանտա – Անտրեա – Ռաուտա գծով։ Երկու կողմերն էլ մարտերի հետևանքով փետրվարի վերջին մաքրել են իրենց թիկունքում գտնվող հակառակորդի վերահսկողության օջախները։ Սպիտակների թիկունքում դրանք էին՝ Օուլու, Տորնիո, Կեմի, Ռաահե, Կուոպիո և Վարկաուս քաղաքները։ Կարմիրների թիկունքում՝ Ուուսիկաուպունկի, Սիունտիո-Կիրկկոնումմի և Պորվո շրջանը։

1918 թվականի պատերազմը «երկաթուղային պատերազմ» էր, քանի որ երկաթուղիներն ամենակարևորն էին զորքերի տեղաշարժի համար։ Ուստի երկու կողմերը պայքարում էին հիմնական երկաթուղային հանգույցների համար, ինչպիսիք էին Հաապամյակի, Տամպերե, Կոուվոլա և Վիբորգ քաղաքները։

Սպիտակների և կարմիրների զորքերի թվաքանակը կազմում էր 50,000-90,000 մարդ։ Կարմիր գվարդիան հավաքագրվում էր հիմնականում կամավորներից։ Սպիտակների կողմից ընդամենը 11,000-15,000 կամավոր կար։ 1918 թվականի փետրվարի վերջում գերմանացիները ծովով հասցրին Մանνεργեյմի տրամադրության տակ մինչև 1300 զինվոր՝ 27-րդ Պրուսական Թագավորական եգերական բատալիոնից, որոնք համաձայնվել են կռվել կարմիրների դեմ։ Հետագայում Ֆինլանդիայի գեներալիտետի մինչև 90%-ը կազմել են հենց Գերմանիայից վերադարձած նախկին եգերները (Նրանցից 451-ը հրաժարվել են մասնակցել քաղաքացիական պատերազմին և Ֆինլանդիա վերադարձան միայն դրա ավարտից հետո։ Նրանցից ոչ մեկը չի ընդգրկվել ֆիննական բանակում)։

Կարմիրները չկարողացան դիմակայել լավ կազմակերպված սպիտակ բանակին, որը շուտով գրավեց Տամպերեն և Հելսինկին։ Կարմիրների վերջին հենակետը՝ Վիբորգը, ընկավ 1918 թվականի ապրիլի 26-ին։

Քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում երկու կողմերից զոհվեց 10,000-ից 12,000 մարդ, իսկ մոտ 10,000 մարդ դարձավ սպիտակների և կարմիրների ահաբեկչության զոհ (1,400 սպիտակներ և 7,400 կարմիրներ)։ 1918 թվականի ամռանը ռազմագերիների ճամբարներում սովից և հիվանդություններից մահացավ 11,000-13,500 կարմիր գերի։

### Պետականության ձևավորում
Ֆինլանդիայի քաղաքացիական պատերազմի և հաղթանակած Սպիտակ ուժերի կողմից իրականացված քաղաքական ռեպրեսիաների արդյունքում Ֆինլանդիայի խորհրդարանում ձևավորվել է իշխող մեծամասնություն, որը բացառել է ձախ խմբակցությունների մասնակցությունը։
thumb|ձախից|Ֆինլանդիայի դրոշը՝ 1918 թ. մայիսի 29-ից մինչև 1920 թ. փետրվարի 12-ը

1918 թվականի մայիսին գումարված խորհրդարանում 92 սոցիալ-դեմոկրատ պատգամավորներից 40-ը թաքնվել էին Ռուսաստանում, իսկ մոտ 50-ը ձերբակալվել են։ Առաջին նիստին մասնակցել է 97 աջակողմյան պատգամավոր և միայն մեկ սոցիալ-դեմոկրատ՝ Մատտի Պաասիվուորին։ Պատգամավորների շրջանում հատկապես տարածված են եղել միապետական գաղափարները։ Խորհրդարանը ստացել է «մեկձեռն խորհրդարան» (ֆին. tyhkäeduskunta) անվանումը։ Առավելագույնը այն բաղկացած էր 111 պատգամավորից՝ նախատեսված 200-ի փոխարեն։ Ներկայացվածության թերի լինելու պատճառով խորհրդարանի որոշումները հաճախ վիճահարույց են եղել։ 1918 թվականի մայիսի 27-ին կազմավորվել է նոր կառավարությունը, որի ղեկավար է դարձել «Հին ֆիններ» կուսակցության անդամ Յուհո Կուստի Պաասիկիվին։

Քաղաքացիական պատերազմի ազդեցությամբ շատ քաղաքական գործիչներ հիասթափվել էին հանրապետական համակարգից և հակված էին այն մտքին, որ միապետությունը ավելի լավ կառավարման ձև է խաղաղության պահպանման համար։ Երկրորդ՝ նրանք կարծում էին, որ եթե Ֆինլանդիայի թագավորը լինի Գերմանիայի արքայական ընտանիքից, ապա այդ երկիրը կպաշտպանի Ֆինլանդիան Ռուսաստանի սպառնալիքից։ Պետք է նշել, որ այն ժամանակ Եվրոպայի մեծ մասը դեռևս միապետություն էր, և շատերն ակնկալում էին, որ Ռուսաստանում հնարավոր կլինի թագավորության վերականգնում։ Մնում էր ընտրել համապատասխան թեկնածու։ Սկզբում քննարկվում էր Գերմանիայի կայսր Վիլհելմ II-ի որդու՝ Օսկարի թեկնածությունը, սակայն Գերմանիան հրաժարվեց։ Արդյունքում 1918 թվականի աշնանը Ֆինլանդիայի թագավոր ընտրվեց կայսեր փեսան։

1918 թվականի օգոստոսին կարճ ժամանակով հռչակվեց Ֆինլանդիայի թագավորությունը։

Մինչև ընտրված թագավորի Ֆինլանդիա ժամանումը և նրա թագադրումը երկրի ղեկավարի պարտականությունները պետք է կատարեր ռեգենտը՝ փաստացի պետության գործող ղեկավարը, Սենատի (Ֆինլանդիայի կառավարության) նախագահ Պեր Էվինդ Սվինհուվուդը։

Սակայն ընդամենը մեկ ամիս անց Գերմանիայում տեղի ունեցավ Նոյեմբերյան հեղափոխությունը։ 1918 թվականի նոյեմբերի 9-ին Վիլհելմ II-ը հրաժարվեց գահից և փախավ Նիդեռլանդներ, իսկ նոյեմբերի 11-ին ստորագրվեց Առաջին Կոմպիենի զինադադարը, որով ավարտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը։

Ֆինլանդիայում Գերմանիային համակրող Սվինհուվուդի սենատը լուծարվեց 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին։

thumb|Գուստավ Մաներգեյմ, 1918

1918 թվականի նոյեմբերի 27-ին իր գործունեությունը սկսեց Ինգմանի առաջին կառավարությունը, որի ղեկավար դարձավ «Հին ֆիններ» կուսակցության առաջնորդ Լաուրի Ինգմանը։ Նրա կառավարությունում ընդգրկվել են վեց միապետականներ և վեց հանրապետականներ։

Կառավարությունը վերանվանվեց Սենատից Ֆինլանդիայի պետական խորհուրդ։ Նոր կառավարության հիմնական նպատակն էր ստանալ անկախության ճանաչում արևմտյան տերություններից։

Երկրի տնտեսության քայքայումը և Անտանտի կողմից սահմանված պաշարումը հանգեցրին նրան, որ Ֆինլանդիայում կյանքը դարձավ ծայրաստիճան դժվար, իսկ մեծ մասը քաղաքական կուսակցություններից կորցրեց ժողովրդի վստահությունը։ Կարճ ժամանակ անց կուսակցությունները վերածնվել են այլ անվանումներով։

1918 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Երիտասարդ ֆիններ կուսակցության անդամները, մի քանի «Հին ֆիններ»-ի հետ, ձևավորել ենԱզգային առաջադիմական կուսակցությունը ()։

1918 թվականի դեկտեմբերի 9-ին ձևավորվեց Ազգային կոալիցիոն կուսակցությունը՝ Պաասիկիվիի գլխավորությամբ։ Արևմուտքից եկող սպառնալիքը ստիպեց Ինգմանի կառավարությանը խնդրել արքայազն Ֆրիդրիխ Կարլ Հեսսենցուն հրաժարվել գահից։ Նա 1918 թվականի դեկտեմբերի 12-ին հրաժարվեց թագից։

Այնուհետև նույն օրը Պեր Էվինդ Սվինհուվուդը հայտարարեց իր հրաժարականը որպես Ֆինլանդիայի ռեգենտ։

Նույն օրը խորհրդարանը հաստատեց նրա հրաժարականը և նոր պետության ղեկավար ընտրեց գեներալ Կարլ Գուստավ Էմիլ Մաներգեյմին։

thumb|Կառլո Յուհո Ստոլբերգ

1919 թվականի ապրիլին գումարված Էդուսկունտայի նիստին մասնակցել են 80 չափավոր սոցիալ-դեմոկրատներ, ինչպես նաև «Հին ֆիններ»-ի, առաջադիմական և ագրարային կուսակցությունների ներկայացուցիչներ։ Արդյունքում ընդունվեց նոր սահմանադրություն։ 1919 թվականի հուլիսի 17-ին իրականացվեց կառավարության բարեփոխում։ 1919 թվականի հուլիսի 25-ին տեղի ունեցան Ֆինլանդիայի առաջին նախագահական ընտրությունները։ Նախագահին ընտրում էին Էդուսկունտայի (խորհրդարանի) անդամները։

Ուշագրավ է, որ Ֆինլանդիան դարձավ միակ պարտական երկիրը, որը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ինքնուրույն որոշեց վերադարձնել իր պարտքը ԱՄՆ-ին։

### Առաջին խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1918-1920)
[thumb|աջից|Սահմանների փոփոխությունը՝ ըստ [Տարտուի խաղաղության պայմանագիր ՌՍՖՍՀ-ի և Ֆինլանդիայի միջև|Տարտուի պայմանագրի, 1920 թ.]]
thumb|ձախից|Ֆինլանդիան՝ 1920-1940 թթ.

Ֆինլանդիայի քաղաքացիական պատերազմում «Սպիտակների» հաղթանակից հետո, 1918 թվականի մայիսին ֆիննական զորքերը դուրս եկան Մեծն Իշխանության նախկին սահմաններից՝ նպատակ ունենալով գրավել Արևելյան Կարելիան։

Ֆինլանդիայի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև տարածքային վեճերը լուծվել են Տարտուի խաղաղության պայմանագրով, որը ստորագրվեց Տարտու քաղաքում 1920 թվականի հոկտեմբերին։ Նույն թվականին Ֆինլանդիան ընդունվեց Ազգերի լիգա։

1920 թվականի դեկտեմբերի 31-ին ուժի մեջ մտավ Տարտուի պայմանագիրը, և ըստ դրա պայմանների՝ Ֆինլանդիան և ՌՍՖՍՀ պաշտոնապես դուրս եկան պատերազմի վիճակից, իսկ նրանց միջև հաստատվել են դիվանագիտական հարաբերություններ՝ առաքելությունների մակարդակով։ 1921 թվականի հունվարի վերջին Մոսկվա ժամանեց Ֆինլանդիայի առաջին դիվանագիտական ներկայացուցիչ Անտտի Ահոնեն, իսկ փետրվարին Հելսինկի ուղարկվեց խորհրդային ներկայացուցիչ Յան Բերզինշ-Զիեմելիսը։ Շվեդիայի հետ կոնֆլիկտը Ալանդյան կղզիների պատճառով լուծվեց 1921 թվականին՝ Ազգերի լիգայի միջնորդությամբ։

Արդյունքում արշիպելագը մնաց Ֆինլանդիային, և կղզիների ապառազմականացման մասին պայմանագիրը դարձավ Ֆինլանդիայի պատասխանատվության ոլորտ։

### Պետականության ձևավորում և զարգացում (1920-1939)
1930-ականների սկզբին Ֆինլանդիան գաղտնի համաձայնագրեր կնքեց Բալթյան երկրների և Լեհաստանի հետ՝ Սովետական Միության դեմ պատերազմի դեպքում համատեղ գործողությունների մասին։

Միևնույն ժամանակ, 1931 թվականի դեկտեմբերին Ֆինլանդիան և Լատվիան առաջարկել են ԽՍՀՄ-ին վերսկսել բանակցությունները չհարձակման պայմանագրերի կնքման վերաբերյալ։ Բանակցությունները ընթանում էին կառուցողական մթնոլորտում և առանց Լեհաստանի դիրքորոշման որևէ հիշատակումների։ Արդյունքում՝

1932 թվականի հունվարի 21-ին կնքվեց պայմանագիր Ֆինլանդիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև, 1932 թվականի փետրվարի 5-ին՝ Լատվիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև։ 1932 թվականի ապրիլի 5-ին, ճիշտ ժամը 10:00-ին, Ֆինլանդիայում դադարեց գործել «չոր օրենքը»։ Նույն 1932 թվականին Ֆինլանդիայում արգելվեց կոմունիստական կուսակցության գործունեությունը։

1932 թվականի փետրվար-մարտին Լապուա շարժումի աջակողմյան ծայրահեղականները կազմակերպել են Մյանտսյալայի խռովությունը՝ հակակոմունիստական և հակակառավարական կարգախոսներով։ Այն արագորեն ճնշվեց կառավարության ուժերի կողմից։ 1934 թվականին չհարձակման պայմանագիրը երկարաձգվեց ևս 10 տարով։

1927 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Ֆինլանդիայի պետական սեյմը ընդունեց «Ծովային օրենքը», որով նախատեսվում էր ռազմածովային ուժերի ստեղծում և ռազմական նավերի կառուցում։

Ֆինլանդիայի պաշտպանության նախարարությունը որոշում կայացրեց սկսել նավատորմի ստեղծումը երկու զրահապատ ռազմանավից, որոնք կառուցվելու էին երկրի ներսում՝ «Kreighton-Vulcan» ընկերության նավաշինարաններում Տուրկու քաղաքում։

Նրանք պետք է դասվեին որպես «Ափային պաշտպանության զրահակիրներ», որոնք ունեին՝ 4000 տոննա ջրատարողություն,հիմնական սպառազինություն՝ 4 × 254 մմ թնդանոթներ, 8 × 105 մմ թնդանոթներ,առավելագույն արագություն՝ 15.5 հանգույց (նավի արագության միավոր)։ Առաջին զրահակիր «Վյայնյամեյնեն»-ը տեղադրվեց նավաշինարանում 1929 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։

Կառուցումը ընթացավ շատ արագ՝ 14 ամսում այն իջեցվեց ջուր, իսկ 1932 թվականի դեկտեմբերի 31-ին հանձնվեց նավատորմին։

Այնուհետև արագորեն կառուցվեց նաև երկրորդ զրահակիր «Իլմարինեն»։ Այն ջուր իջեցվեց 1931 թվականի հուլիսի 9-ին, իսկ նավատորմում ընդգրկվեց 1933 թվականի սեպտեմբերի 3-ին։

#### Պատրաստություն պատերազմի
Պատերազմի նախապատրաստական աշխատանքները մեծ դժվարությամբ էին ընթանում, քանի որ խորհրդարանում գերակշռում էին խաղաղասեր տրամադրված պատգամավորները, որոնք շարունակաբար կրճատում էին պաշտպանական ծախսերը։ Սա ազդում էր ոչ միայն նոր սպառազինության ձեռքբերման, այլև Կարելիայի պարանոցում դաշտային ամրացումների վերանորոգման և արդիականացման վրա։ Մայնիլայի միջադեպից առաջ վարչապետ Այմո Կայանդերը, դիմելով պահեստազորի զինվորներին, հայտարարեց. *Մենք հպարտ ենք, որ Ֆինլանդիայում քիչ զենք կա, որը ժանգոտում է պահեստներում, քիչ ռազմական համազգեստ, որը փտում է պահեստներում։ Բայց փոխարենը՝ մենք բարձր կենսամակարդակ ունենք և կրթական համակարգ, որով կարող ենք հպարտանալ*։ Այդ ընթացքում շարունակվում էին «Շյուցկոր» աշխարհազորի վարժանքները, ինչպես նաև երիտասարդության շրջանում անցկացվում էին ռազմական-սպորտային խաղեր (), որոնցում հատուկ ուշադրություն էր դարձվում տեղանքում կողմնորոշվելու հմտությունների զարգացմանը։

Ֆինլանդիայի բանակի աջակցման գործում կարևոր դերակատարում ունեցան ֆինլանդացի կանայք, որոնք միավորվել են «Լոտտա Սվյարդ» () կազմակերպության մեջ։

### Խորհրդա-ֆիննական «Ձմեռային պատերազմ» (1939-1940)
250px|մինի|1939 թվականի վերջի Ֆինլանդիայի քարտեզը, որը կազմվել է ՌԿԿԱ ՌՕՈւ Աէրոգրաֆիկ բաժնի կողմից։ Մանուշակագույնով նշված է ԽՍՀՄ-ի և Ֆինլանդական Դեմոկրատական Հանրապետության (ԽՍՀՄ-ի կողմից ստեղծված խամաճիկ պետություն) միջև սահմանը, որը հիմնադրվել է 1939 թվականի դեկտեմբերի 1-ին՝ Խորհրդա-ֆիննական պատերազմի ընթացքում ԽՍՀՄ-ի կողմից գրավված Կարելիայի պարանոցի տարածքում՝ համաձայն 1939 թվականի դեկտեմբերի 2-ի Բարեկամության և փոխօգնության մասին պայմանագրի։
thumb|Ֆինլանդիայի կողմից ԽՍՀՄ-ին զիջված և ԽՍՀՄ-ի կողմից վարձակալված տարածքները 1940թ.Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը Ֆինլանդիան պահպանում էր չեզոքություն։
Սակայն ԽՍՀՄ-ի հետ հարաբերությունները աստիճանաբար վատթարացան, հատկապես «Մոլոտով-Ռիբենտրոպի պակտի» ստորագրումից հետո, որի համաձայն Ֆինլանդիան, Բալթյան երկրները և Լեհաստանի արևելյան շրջանները ընդգրկվում էին խորհրդային ազդեցության գոտում։

ԽՍՀՄ-ի հետ բանակցությունները, որոնց ընթացքում Խորհրդային Միությունը առաջարկում էր փոխանակել Լենինգրադին հարող ֆիննական տարածքները երկու անգամ ավելի մեծ խորհրդային տարածքների հետ, անհաջողությամբ ավարտվել են։ Ֆինլանդիան դիմեց Շվեդիային՝ Ալանդյան կղզիների ամրապնդման խնդրանքով։

1939 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբերին սկսվեց Ֆիննական Կարելիայի բնակչության տարհանումը։ Ֆիննական բնակչությունը տարհանվել է՝ Կարելիայի պարանոցից, Հյուսիսային Լադոգայից, Վիբորգ և Սորտավալա քաղաքներից, այլ սահմանային շրջաններից։ Ընդհանուր առմամբ տարհանվել է 422,000 մարդ, ինչը կազմում էր Ֆինլանդիայի բնակչության մոտ 12%-ը։ 1939 թվականի աշնանը Մոսկվայում ընթացող խորհրդա-ֆիննական բանակցությունները որևէ արդյունք չունեցան։ 1939 թվականի նոյեմբերի 26-ին ֆիննական և խորհրդային սահմանին տեղի ունեցավ Մայնիլայի միջադեպը, որի պատասխանատվությունը երկու կողմերն էլ վերագրում էին միմյանց։ Ֆինլանդիայի կառավարությունը առաջարկեց համատեղ հետաքննություն, սակայն ԽՍՀՄ-ն անտեսեց այդ առաջարկը։ 1939 թվականի նոյեմբերի 28-ին Խորհրդային Միության արտաքին գործերի նախարար Մոլոտովը հայտարարեց նախկինում կնքված չհարձակման պայմանագրի դադարեցման մասին։ 1939 թվականի նոյեմբերի 30-ին Խորհրդային զորքերը ներխուժել են Ֆինլանդիա։ Ագրեսիայի ակնհայտության պատճառով, միջազգային հանրության պահանջով, ԽՍՀՄ-ը Բացառվեց Ազգերի լիգայից։ Պատերազմի ընթացքը Խորհրդային հրամանատարության համար անսպասելիորեն Ֆինլանդիան կազմակերպեց ուժեղ դիմադրություն։

Կարելիայի պարանոցի վրա խորհրդային առաջխաղացումը կանգնեցվեց։ Երկիրը կիսելու և Բոտնիկի ծոցի ափ դուրս գալու խորհրդային պլանները ձախողվել են։ Պատերազմը ժամանակավորապես վերածվեց դիրքային պատերազմի։ Սակայն 1940 թվականի փետրվարին ԽՍՀՄ-ը՝

հավաքելով 45 դիվիզիա (շուրջ 1 միլիոն զինվոր), 3500 ինքնաթիռ և 3200 տանկ, Ֆինլանդիայի 200,000-անոց բանակի, 287 ինքնաթիռների և առանց տանկերի դեմ, սկսեց հուժկու հարձակումը։ Ֆինները կապ էին հաստատել Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի հետ՝ օգնություն ստանալու համար, սակայն այդ հույսերը ձախողվել են։ Արդյունքում՝ 1940 թվականի մարտի 12-ին Մոսկվայում կնքվեց Մոսկվայի պայմանագիր (1940)։ Ֆինլանդիան ստիպված էր զիջել ԽՍՀՄ-ին՝ Ռիբաչիի թերակղզին (Հյուսիսում), Կարելիայի մի մասը Վիբորգով հանդերձ, Հյուսիսային Լադոգայի շրջանները, Հանկո թերակղզին (30 տարով վարձակալության իրավունքով)։

#### Կարճատև խաղաղություն (1940-1941)
1940 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Հելսինկիում կնքվեց համաձայնագիր գերմանական զորքերի Ֆինլանդիայի տարածքով դեպի Հյուսիսային Նորվեգիա և հակառակ ուղղությամբ տեղափոխման («տրանզիտի») վերաբերյալ։ Սեպտեմբերի 21-ին գերմանական առաջին տրանսպորտային նավերը զորքերով և զենքով հասան Բոտնիկի ծոցի ափին գտնվող ֆիննական Վաասա նավահանգիստ: 1940 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Գերմանիայի և Ֆինլանդիայի միջև ստորագրվեց տեխնիկական համաձայնագիր, որը նախատեսում էր ֆիննական տարածքով գերմանական սարքավորումների, հիվանդների և արձակուրդում գտնվող զինվորների տեղափոխում Նորվեգիայից։ Բեռլինը սկսեց Ֆինլանդիային զենք մատակարարել։ Քիչ-քիչ Գերմանիան դարձավ Ֆինլանդիայի արտաքին տնտեսական գլխավոր գործընկերը՝ զբաղեցնելով երկրի արտաքին առևտրի 70%-ը։

1941 թվականի հունվարին խորհրդային կառավարությունը մեղադրեց ֆիններին առևտրային մատակարարումների ժամանակացույցի խախտման մեջ, դադարեցրեց դեպի Ֆինլանդիա հացահատիկի և այլ ապրանքների արտահանումը, ապա պահանջեց իրեն տրամադրել Պետսամոյի նիկելի հանքավայրերի 50%-ը։ 1941 թվականի փետրվարի 18-ին նախագահ Ռիստո Ռյուտին մերժեց Պետսամոյի հանքավայրերի բաժնետոմսերի կեսը փոխանցելու պահանջը:

#### Լապլանդական պատերազմ (1944-1945)
1944 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ֆինլանդիան ստորագրեց զինադադարի համաձայնագիր Մեծ Բրիտանիայի և ԽՍՀՄ-ի հետ՝ պարտավորվելով աջակցել գերմանական զորքերի դուրսբերմանը երկրի տարածքից և ազատել պատերազմի ընթացքում գրավված խորհրդային տարածքները։ Զինադադարի պայմանների կատարման նկատմամբ վերահսկողություն էր իրականացնում դաշնակիցների վերահսկողության հանձնաժողովը։ Դրանից հետո Ֆինլանդիան մարտնչում էր արդեն գերմանական զինված ուժերի դեմ ֆիննական Լապլանդիայում մինչև 1945 թվականի գարուն։

1947 թվականի փետրվարին Ֆինլանդիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև ստորագրվեց Փարիզի խաղաղության պայմանագիրը, համաձայն որի՝ Ֆինլանդիան հանձնում էր Պետսամոյի շրջանը հյուսիսում, փոխանակում էր վարձակալված Հանկոյի թերակղզին Պորկկալա-Ուդդ շրջանի հետ հարավում և պարտավորվում վճարել 300 միլիոն դոլար որպես ռեպարացիա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Սկանդինավիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ֆինլանդիա
Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի պատմություն