Գահնամակ

աջից|մինի|Բնօրինակ Գահնամակը**Գահնամակ**, հայոց արքունիքում իշխանների կամ նախարարների ունեցած տեղերի, գահերի կամ պատվաստիճանների հրովարտակ, վավերական ցուցակ։ Նախարարի կամ իշխանի գահը որոշվել է նրա տնտեսական ու ռազմական հզորությամբ, ինչպես նաև հնագույն ավանդական հիմքով։ Գահնամակը մեզ հասած տեսքով հայտնաբերել է հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևը 424 թվականի դեկտեմբերի 25-ին պարսից արքունի դիվանում (արխիվում)։

Ավատատիրական համակարգին հատուկ այդ արտոնագիրը վավերացրել է նախարարների կամ իշխանների նկատմամբ տերունական իրավունքներ ունեցած թագավորը։ Նախարարների գահերը եղել են կայուն և ժառանգական։ Միայն բացառիկ դեպքերում թագավորը կարող էր Գահնամակում մասնակի փոփոխություններ մտցնել։

Հայ իշխանների գահակարգությունը ավանդվել է հնագույն ժամանակներից։ Մովսես Խորենացին այդ հրովարտակի հիմնադիրը համարում է Հայոց ավանդական թագավոր Վաղարշակին։ Նախարարական գահակալությունը գործել է Արշակունիների թագավորության ամբողջ ժամանակաշրջանում (1 - 5-րդ դարեր)։ Այն շարունակվել է նաև մարզպանական ժամանակներում (5-7-րդ դարեր)՝ Սասանյան թագավորների գերագահության ներքո։

Տարբեր դարերից մեզ հասած Գահնամակի օրինակների տեղեկությունները գահ ունեցող նախարարների թվի և նրանց զբաղեցրած գահերի աստիճանների մասին տարբեր են ու անորոշ։ Ըստ 4-րդ դարի վերագրվող Գահնամակի, որը պահպանվել է «Ներսեսի վարք»-ում, Արշակ Բ-ի գահակալման ժամանակ (350 - 368) հայ նախարարների թիվը հասել է 400-ի։ Սակայն «Վարք»-ի հեղինակը հիշատակել է ընդամենը 167 նախարարի անուն (որից 13-ը գահ չունեցող)՝ վերջում ավելացնելով, որ չի կարող բոլորին գրի առնել։

13-րդ դարի հայ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը նույնպես հիշատակում է Տրդատ Գ-ի օրոք (287-332) եղած 400 գահ ու պատիվ ունեցող նախարարների։ Փավստոս Բյուզանդը Արշակ Բ-ի ժամանակ հիշատակվում է 900 գործակալ իշխանների, որոնք նրա արքունիքում այս կամ այն առիթով բազմել են հատկացյալ բարձերին կամ գահերին։ Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևին (գահակալել է 387-439) վերագրվող Գահնամակում, որը նա ներկայացրել է Սասանյան արքունիքին, հիշատակված են 70 նախարար, իսկ 4-րդ դարի մեկ այլ վավերագրում թվարկված է 86 նախարար։ Ըստ 9-րդ դարի արաբ մատենագիր Յակուբիի՝ Արմինիա վարչամիավորման մեջ գոյություն են ունեցել 113, իսկ ըստ Յակուտ ալ-Համավիի (12-ից - 13-րդ դարեր)՝ 118 իշխանություն։

Հայ նախարարությունների մասին հարուստ տեղեկություններ են հաղորդում հայ պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բյուզանդը, Եղիշեն, Ղազար Փարպեցին, Մովսես Խորենացին, Սեբեոսը և ուրիշներ։ Պահպանված Գահնամակների ու պատմիչների տեղեկությունների հիման վրա կազմված ցուցակներն այնուհանդերձ լրիվ չեն ամփոփում բոլոր հայ նախարարությունները։

## Հայոց նախարարների գահնամակները և տոհմացուցակներն ըստ առանձին հեղինակների

### Ըստ Մովսես Խորենացու

# Բագրատունիներ,
# Վանանդացիներ,
# Գնթունիներ,
# Խորխոռունիներ,
# Վարաժնունիներ,
# Գաբեղյաններ,
# Աբեղյաններ,
# Արծրունիներ,
# Գնունիներ,
# Սպանդունիներ,
# Հավնունիներ,
# Ձյունականներ,
# Մուրացյաններ կամ Մարացվոց տեր,
# Սիսակյաններ,
# Կադմեյաններ,
# Ուտեացիներ,
# Գարդմանից տեր,
# Ծավդեացիներ,
# Գարգարացիներ,
# Գուշարներ,
# Աշոցքի տեր,
# Գուգարաց բդեշխ,
# Որդունիներ,
# Անգեղ-տուն,
# Ծոփաց նախարար,
# Ապահունիներ,
# Մանավազյաններ,
# Բզնունիներ,
# Սլկունիներ,
# Մանդակունիներ,
# Վահունիներ,
# Առավենյաններ,
# Զարեհավանյաններ,
# Շավարշյաններ կամ Սանասարյաններ,
# Մոկաց նախարար,
# Կորդվաց նախարար,
# Անձևացիներ,
# Ակեացիներ,
# Ռշտունիներ,
# Գողթնյաց «տեր»,
# Հաշտենից տեր,
# Արտաշամյաններ կամ Միհրդատյաններ,
# Աղիովիտյաններ կամ Արշակունիներ,
# Առբերանյաններ կամ Արշակունիներ,
# Աղձնյաց բդեշխ,
# Դիմաքսյաններ,
# Տրունիներ,
# Ամատունիներ,
# Առավեղյաններ,
# Ռոփսյաններ,
# Վճենից տոհմ,
# Մամիկոնյաններ,
# Կամսարականներ,
# Մարդպետունիներ,
# Անձիտի տեր,
# Խադունիներ,
# Խորձենից տեր,
# Ճիճրակեցիներ,
# Գեղամյաններ,
# Շարայաններ,
# Քանանացիներ,
# Տաշրաց տեր։

### Ըստ «Ներսեսի Վարք»-ի

# Հայկազնյաններ,
# Պարթևյաններ,
# Այրարատյաններ,
# Բագրատունիներ,
# Տրդատունիներ կամ Տրպատունիներ,
# Ասպետունիներ,
# Մաղխազունիներ,
# Խորխոռունիներ,
# Արծրունիներ,
# Մամիկոնյաններ,
# Սյունեցիներ,
# Ամատունիներ,
# Անգեղյաններ,
# Վրացիներ,
# Ծոփքի «տերեր»,
# Վարաժնունիներ,
# Մարդպետունիներ կամ Մարզպետունիներ,
# Վահևունիներ,
# Պալունիներ կամ Պահլավունիներ,
# Կազբեր,
# Սիսանյաններ կամ Սիսյաններ,
# Կադմեյաններ,
# Մանավազյաններ,
# Եդեսյաններ,
# Գամրյաններ,
# Բզնունիներ,
# Սասանյաններ,
# Գիսոններ կամ Գիսանյաններ,
# Եկեղյաններ,
# Քավպետունիներ կամ Քամունիներ, Քայպետունիներ,
# Անձտեացիներ,
# Սեբաստյաններ,
# Աշտիշատյաններ,
# Սրվանձտյաններ,
# Անձևացիներ,
# Ասպակունիներ,
# Ռշտունիներ,
# Վահանունիներ,
# Աղձնունիներ,
# Քողյաններ կամ Գոշյաններ,
# Կազբունիք կամ Կազմունիներ,
# Կամսարականներ,
# Մոկացիներ,
# Սլկունիներ,
# Գնթունիներ,
# Ատրպատունիք կամ Ապատունիներ,
# Գողթնացիներ,
# Գազրիկյաններ,
# Ձողկերտներ,
# Մաղխազյաններ (նաև Մահյաններ),
# Մրունիներ,
# Ռազմունիներ,
# Գաբեղյաններ,
# Սպարունիներ (նաև Ասպարունիներ),
# Վահունիներ,
# Վրնջունիներ,
# Սուրյաններ (նաե Սիրյաններ),
# Դիմակսյաններ (նաև Դիմաքսյաններ),
# Սրունիներ (նաև Մրունիներ),
# Դարբանդյաններ,
# Արագածյաններ,
# Կոգովտյաններ,
# Ապահունիներ,
# Ընծայեցիներ,
# Հարքյաններ,
# Կորդվացիներ,
# Առավեղյաններ,
# Հաշտյաններ,
# Վրյաններ,
# Վանանդյաններ,
# Փառաճունիներ (նաև Ռաճունիներ),
# Տաշրացիներ,
# Ուրծեցիներ,
# Մանդակունիներ,
# Տայեցիներ,
# Մելիտյաններ,
# Դաշտկարունիներ (նաև Դաշտկարիններ),
# Բասենյաններ,
# Ծաղկունիներ,
# Մամիկոնյաններ (երկրորդ),
# Փերեժունիներ,
# Տլքյաններ (Մլքյաններ),
# Բագավանյաններ,
# Աշտոցյաններ (նաև Աշտորսյաններ),
# Աբեղունիներ,
# Խաղտյաններ,
# Սահառունիներ,
# Աշխագորյաններ,
# Գնունիներ,
# Համազգունիներ,
# Ակեացիներ,
# Վիժունիներ,
# Առոփսունիներ,
# Շահոռապետներ,
# Ծայթիունիներ,
# Զանահճիրապետներ (նաև Վահանաճիրապետներ),
# Վարազատակյաններ (նաև Վարազյաններ),
# Ընծայենիներ,
# Մղրունիներ,
# Արշունիներ,
# Քառյաններ,
# Մարդաղյաններ,
# Լեկանդյաններ,
# Խորձյաններ (նաև Խորենիներ),
# Ձյունականներ,
# Համբուժյաններ (նաև Համուծյաններ),
# Կորթյաններ (նաև Կարթյաններ),
# Կղունդիներ,
# Զարեհավանյաններ,
# Տուրբերանյաններ,
# Բժունիներ (Բժնունիներ),
# Տփխունիներ,
# Մեհրունիներ,
# Քաղաքապետներ,
# Կայուշյաններ,
# Սպանդունիներ,
# Արտաշատյաններ (կամ Արտաշամյաններ),
# Որսապետներ,
# Արքածոց տերեր (նաև Արծվոց տերեր),
# Ռոփսյաններ,
# Բագրասպունիներ (նաև Բագրատունիներ),
# Պարսպունիներ (նաև Պարսպարունիներ),
# Աղեղնադրոշներ,
# Գրչունիներ,
# Նետողներ,
# Նամականիներ,
# Քամյաններ,
# Ասպարախազներ,
# Աբրահամյաններ,
# Հյուսնականներ,
# Բաղասականներ,
# Ճիղբեր,
# Լեռնականներ,
# Սապրասամյաններ,
# Հեճմատակներ,
# Գորողվայներ,
# Վարդեշյաններ (նաև Վարդանյաններ),
# Դրամանդներ (նաև Դրամատներ),
# Խաչյաններ,
# Խաղբակյաններ,
# Դրոշակիրներ,
# Մախալունիներ (նաև Մաշխալունիներ),
# Ոսկեմանիներ,
# Արուճյաններ,
# Կաղարջյաններ (նաև Կղարճյաններ),
# Տաթևյաններ,
# Դատավճիռյաններ,
# Ձորաբնակյաններ,
# Ճակատամուղներ,
# Դերջաիններ (նաև Դերջանիներ, Դերձանիկներ),
# Շահապունիներ,
# Բարմյաններ,
# Կամխյաններ,
# Գավառապետներ։

### և ուրիշներ, որոնք գահերի կարգում չէին

# Հուրիպյաններ (Հովսեփյաններ),
# Փոքայունիներ,
# Մուացյաններ (Մսացյաններ),
# Ապեկունիներ,
# Խնունիներ,
# Բազնունիներ (նաև Բզնունիներ, Բազաունիներ),
# Աղնևունիներ (նաև Աղեսունիներ),
# Հյուրանյաններ (նաև Հիսանյաններ),
# Կզնունիներ (նաև Կղզունիներ),
# Տուշունիներ (նաև Տուշկունիներ),
# Կռունիներ,
# Մազնունիներ (նաև Մազկենիներ),
# Մաղխազունիներ։

### Ըստ Սահակ Պարթևի

Առաջին իշխան հայոց և Մաղխազ,
# Սյունյաց տեր,
# Ասպետ,
# Արծրունյաց տեր,
# Մամիկոնյաց տեր,
# Շահապ Ծոփաց տեր,
# Մոկաց տեր,
# Ռշտունյաց տեր,
# Վահունյաց տեր,
# Կասպեից տեր,
# Անձևացյաց տեր,
# Ապահունյաց տեր,
# Կամսարական,
# Այլ Ապահունի,
# Վանանդացի,
# Ամատունի տեր,
# Գողթան տեր,
# Գնունյաց տեր,
# Այլ Անձևացի,
# Տայոց «տեր»,
# Բասենի դատավոր,
# Գնթունյաց տեր,
# Վարձավունի,
# Գարդմանի տեր,
# Մաղխազ,
# Սահառունի,
# Գաբեղենից տեր,
# Աբեղենից տեր,
# Սյունյաց (երկրորդ),
# Արծրունյաց (երկրորդ),
# Արծրունյաց (երրորդ),
# Մամիկոնյաց (երկրորդ),
# Ռոփսյան,
# Աշոցյան,
# Դիմաքսյան,
# Բուխա Դիմաքսյան,
# Այլ Աբեղյան,
# Այլ Դիմաքսյան,
# Պալունի,
# Առավեղյան,
# Աշահմարյան,
# Համբուժյան,
# Վարասպակյան,
# Ձյունական,
# Ակնացի,
# Զարեհավանյան,
# Ընծայեցի,
# Մանդակունի,
# Սլկունի,
# Տայգրյան,
# Երմանթունի,
# Սպանդունի,
# Առավենյան,
# Տրունի,
# Մամբերացի (Տամբերացի),
# Հավնունի,
# Բժնունի,
# Քաջբերունի,
# Մեհնունի,
# Նախճերի,
# Քաղաքապետ արքունի,
# Որսապետ արքունի,
# Արտաշեսյան,
# Վանանդացի (երկրորդ)
# Ցուլ,
# Վիժանի,
# Աքածի,
# Շիրակի Դիմաքսյան,
# Գազրիկան,
# Մարացյան տեր,
# Վագրասպունի։

### Ըստ Եղիշեի
#### Վարդանի զինակիցներ

# Արծրունի Ներշապուհ (նաև Շավասպ, Շնգին, Մեհրուժան, Պարգև, Տաճատ),
# Խորխոռունի Խորեն,
# Մամիկոնյան Վարդան (նաև Համազասպյան, Հմայակ, Համազասպ, Արտավազդ),
# Պալունի Արտակ,
# Ամատունի Վահան (նաև (նաև Առանձար, Արտակ),
# Վահևունի Գյուտ,
# Դիմաքսյան Թաթուլ (նաև Սատո, Մուշ «է»),
# Արշարունի Արշավիր կամ Կամսարական (նաև Թաթ, Վարձ, Ներսեհ, Աշոտ),
# Անձևացի Շմավոն (նաև Զվարեն, Առավան),
# Գնթունի Տաճատ,
# Գնունի Ատոմ, Վահան,
# Գաբեղյան Խոսրով,
# Սահառունի Կարեն,
# Դիմաքսյան Հմայակ (երկրորդ Դիմաքսյան),
# Դիմաքսյան Գազրիկ (երրորդ Դիմաքսյան),
# Քաջբերունի Ներսեհ,
# Մանդակունի Փարսման (նաև Սահակ),
# Ընծայեցի Արսեն,
# Սլկունի Այրուկ,
# Տաշրաց Վրեն,
# Արծրունի Ապրսամ (երկրորդ Արծրունի),
# Արքունի Շահախոռապետ,
# Սրվանձտյան Խուրս (նաև Գարեգին),
# Քողյաններ,
# Ակեացիներ,
# Տրպատունիներ,
# Ռշտունյաց զորք (այլ նախարար Ռշտունի),
# Մոկաց Արտակ,
# Վանանդացի Թաթուլ,
# Ռափսոնյան Բաբիկ և Հոհան,
# Ռըմբոսյան Ներշապուհ,
# Առավեղյան Փապակ, Վարազդեն, Դաղ։

#### Վասակի զինակիցներ

# Սյունյաց Վասակ (նաև Բաբգեն, Բակուր),
# Ռշտունյաց Արտակ (երկրորդ Ռշտունի),
# Խորխոռունի Գադիշո (երկրորդ Խորխոռունի),
# Վահևունի Գյուտ (երկրորդ Վահևունի),
# Բագրատունի Տիրոց,
# Ապահունի Մանեճ,
# «Գ» աբեղյան Արտեն,
# Ակեի Ընջուղ,
# Ուրծի Ներսեհ,
# Պալունի Վարազշապուհ (երկրորդ Պալունի),
# Ամատունի Մանե՝ սեպուհ։

### Ըստ Ղազար Փարպեցու
#### Վարդանի զինակիցներ

# Արծրունյաց Ներշապուհ (նաև Շավասպ, Շնգին, Պարգև, Տաճատ),
# Խորխոռունյաց Խորեն,
# Մաղխազ Վրիվ,
# Մամիկոնյան Վարդան (նաև Հմայակ, Համազասպյան, Համազասպ, Արտավազդ, Մուշեղ),
# Մոկաց Արտակ,
# Անձևացյաց Շմավոն (նաև Առավան),
# Վանանդացի Առավան,
# Արշարունյաց Արշավիր կամ Կամսարական (նաև Թաթ, Վարձ),
# Ամատունյաց Վահան (նաև Առանձար, Առնակ),
# Գնունյաց Ատոմ,
# Աշոցքի Հրահատ,
# Դիմաքսյան Հմայակ (նաև Թաթուլ, Սատո, Մուշէ և ուրիշ երկուսը),
# Աբեղյան Գազրիկ,
# Առավեղյան Փապակ (նաև Վարազդեն, Դաղ),
# Ձյունական Վրեն,
# Պալունի Արտակ,
# Գնթունի Տաճատ,
# Քաջբերունի Ներսեհ,
# Գնունի Վահան (թերևս երկրորդ Գնունի),
# Ընծայեցի Արսեն,
# Սրվանձտյան Գարեգին,
# Վանանդացի Թաթուլ (թերևս երկրորդ Վանանդացի),
# Արծրունյաց Ապրսամ (թերևս երկրորդ Արծրունի),
# Մանդակունյաց Սահակ և Փարսման,
# Տաշրաց Վրեն,
# Ռոփսյան Բաբիկ և Հոհան,
# Ամատունյաց իշխան (թերևս երկրորդ Ամատունի),
# Աշոցքի իշխան,
# Գնթունյաց իշխան (թերևս երկրորդ Գնթունի),
# Վանանդի իշխան (թերևս Թաթուլ կամ Առավան),
# Վահևունի Գյուտ։

#### Վասակի զինակիցներ

# Սյունյաց Վասակ (նաև Բաբգեն, Բակուր եղբայրներ),
# Ռշտունյաց Արտակ, 3․ Խորխոռունյաց Գադիշո (երկրորդ Խորխոռունի),
# Բագրատունյաց Տիրոց,
# Ապահունյաց Մանեճ,
# Վահևունի Գյուտ (երկրորդ Վահևունի),
# Պալունյաց Վարազշապուհ,
# Աբեղենից Արտեն (թերևս երկրորդ Աբեղյան),
# Ուրծի Ներսեհ,
# Գաբեղենից Արտեն։

#### Վարդանանց և Վահանանց ժամանակ այլ առիթով հիշվում են՝

# Աղձնյաց բդեշխ,
# Անգեղ-տան իշխան,
# Ծոփաց իշխան,
# Հաշտենից իշխան,
# Եկեղյաց իշխան,
# Արշակունի,
# Արշամունի,
# Արտակունի,
# Մարդպետունի,
# Հովսեփյան,
# Երվանդունի,
# Սահառունի,
# Առավենյան,
# Աղբերկացի,
# Կարքային տոհմերի նախարարները։

## Բնագրի հրատարակություններ
* Յակոբեան Ալեքսան, «Գահնամակ Ազատաց Եւ Տանուտէրանց Հայոց» Եւ «Զաւրանամակ»,- «Բազմավէպ», 2013, 3-4։ 

## Տես նաև
* Զորանամակ

## Գրականություն
* Բ. Հ. Հարությունյան, «Գահնամակի» թվագրման հարցի շուրջը.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1976, № 2, էջ 57-74
* Գ. Խ. Սարգսյան, Մովսես Խորենացու նախարարական տոհմերի ցանկը.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1996, № 1-2, էջ 73-90։
* Յակոբեան Ալեքսան, «Գահնամակ Ազատաց Եւ Տանուտէրանց Հայոց» Եւ «Զաւրանամակ»,- «Բազմավէպ», 2013, 3-4։ 

Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության պետական կարգ
Կատեգորիա:Հայ իշխանական տներ