Բորիս Մելնիկով

**Բորիս Մելնիկով** (, ), խորհրդային հետախույզ, դիվանագետ։

## Կենսագրություն
Բորիս Մելնիկովը ծնվել է 1896 թվականի հունվարի 2-ին (հին տոմարով՝ 1895 թվականի դեկտեմբերի 21) Սելենգինսկում, Անդրբայկալյան շրջան։ Հայրը քաղաքապետարանի աշխատակից էր, մայրը՝ տնային տնտեսուհի։
Սովորել է Սելենգինսկի քառամյա քաղաքային դպրոցում։ 14 տարեկանից ուսումը Վերխնեուդինսկի ռեալական դպրոցում համատեղել է աշխատանքի հետ։

Հետագայում տեղափոխվել է Պետրոգրադ, որտեղ 1915 թվականին ընդունվել է Սանկտ-Պետերբուրգի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի նավաշինության բաժնի առաջին կուրսը։ 1916 թվականի հունիսին անդամագրվել է Բոլշևիկների կուսակցությանը (ՌՍԴԲ(բ)Կ)։

## Ռուսական կայսերական բանակում
1916 թվականի դեկտեմբերին Մելնիկովը զորակոչվել է բանակ և ուղարկվել Միխայլովսկու անվան հրետանային դպրոց (ավարտել է 1917 թվականին)։ Պետրոգրադում մասնակցել է Փետրվարյան հեղափոխությանը։ 1917 թվականի հուլիսից ծառայել է Իրկուտսկում, Սիբիրյան հրետանային դիվիզիայում՝ որպես կրտսեր սպա: Նա ընտրվել է Իրկուտսկի զինվորների և բանվորների պատգամավորների խորհրդի անդամ: Նոյեմբերին նշանակվել է քաղաքային կայազորի պետ, որի հրամանատարությամբ մասնակցել է 1917 թվականի դեկտեմբերյան հեղափոխական իրադարձություններին, որից հետո դարձել է նաև Իրկուտսկի հեղկոմի քարտուղար։ 
1918 թվականի հունվարին զորացրվել է երկրորդ լեյտենանտի կոչումով և մեկնել Տրոիցկոսավսկ (Կյախտա), որտեղ ընտրվել է շրջանային խորհրդի նախագահ։

## Կարմիր բանակում
1918 թվականի հուլիսից Մելնիկովը կռվել է Կարմիր բանակի շարքերում ապստամբ չեխոսլովակյան կորպուսի դեմ, եղել է Սիբիրի Գերագույն Կարմիր հրամանատարության ավագ ադյուտանտը։ Սեպտեմբերին նահանջի ժամանակ նա եղբոր՝ Վլադիմիրի և տասը այլ պարտիզանների հետ գերի է ընկել ճապոնացիների մոտ, ապա տարվել Զեյա, այնուհետև Խաբարովսկ, որտեղ մնացել է մինչև դեկտեմբերին գերությունից ազատվելը, որից հետո անօրինական գաղթել է Չինաստան «Տվեր» նավով։

Կարճ ժամանակ մնացել է Չինաստանում՝ Չիֆուում և Ցինդաոյում, իսկ 1919 թվականի փետրվար-մարտին գնացել է Հայկոու՝ այցելելու իր հորեղբորը՝ Դմիտրի Միխայլովիչ Մելնիկովին՝ «Լիտվինովներ և Կ» առևտրի տան կառավարիչ։ Չինաստանում մնալու համար ձեռնարկված ջանքերը չհանգեցրին ցանկալի արդյունքի, նա ձերբակալվեց և ուղարկվեց Վլադիվոստոկի շրջանային բանտ, որտեղ նրան պահեցին 1919 թվականի ապրիլի 1-ից մինչև 1920 թվականի հունվարի 31-ը։
1920 թվականի սկզբին բանտից վերադառնալուց հետո նրան ուղարկեցին Ամուր՝ ժամանակավոր Պրիմորսկի կառավարության ռազմական խորհրդի անդամ և միևնույն ժամանակ ՌԿԿ (բ) Պրիմորսկի շրջանային կոմիտեի անդամ։ Աշխատել է Բրագին անունով։

1920 թվականի ապրիլի 4-5-ին ճապոնական հարձակման ժամանակ նա ձերբակալվել է ճապոնացիների կողմից 60 հոգու հետ միասին։ Մելնիկովի հետ ձերբակալվել և հետագայում մահապատժի են ենթարկվել նաև զինված ուժերի անդամներ Լազոն, Լուցկին և շրջկոմի քարտուղար Սիբիրցևը, ովքեր թաքնվում էին կեղծ անուններով։ Մելնիկովն ազատ է արձակվել 1920 թվականի ապրիլի 11-ին։

Ազատագրվելուց հետո Մելնիկովը Պրիմորիեի շրջանային կոմիտեի կողմից ուղարկվել է Ամուր, նշանակվել Ամուրի ճակատի շտաբի կոմիսար (1920 թվականի հուլիս - դեկտեմբեր), այնուհետև Ամուրի 2-րդ բանակի կոմիսար և Արևելյան ճակատի հեղափոխական ռազմական խորհրդի անդամ։ Նա հաջորդաբար զբաղեցրել է Հեռավոր Արևելյան Հանրապետության 2-րդ Ամուրի բանակի ՌՎՍ անդամի (12.21.1920 - 30.7.1921), Ամուրի հրաձգային դիվիզիայի զինվորական կոմիսարի (8 - 9.1921), զորքերի հրամանատարի պաշտոնները։ Ամուրի ռազմական շրջան (21.9 - 12.18.1921)։ Արևելյան ճակատի լուծարումից հետո ուղարկվել է Չիտա, ապա նշանակվել Սիբիրի հետախույզ Զելջիևի տեղակալ (մարտ - մայիս 1922 թվական)։ 1922 թվականի մարտ - մայիսին՝ Սիբիրի հեղափոխական ռազմական խորհրդի տրամադրության տակ Պրիմորսկի տարածաշրջանային բյուրոյի նախագահ։

1922 թվականի մայիսից Մելնիկովը գտնվում էր Մոսկվայում՝ Կարմիր բանակի շտաբի հետախուզական վարչությունում։ Այնտեղ նա նախ հանդիպել է վարչության պետի տեղակալ Բերզինին։

1923 թվականի մայիսին նշանակվել է Հարբինի հետախուզության վարչության ռեզիդենտ, որտեղ պաշտոնապես եղել է Խորհրդային հյուպատոսության քարտուղար։ 1924–1928 թվականներին եղել է Կարմիր բանակի շտաբի հետախուզության վարչության պետ, միաժամանակ՝ Արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի Հեռավոր Արևելքի վարչության ղեկավար:

Մելնիկովը եղել է ՌԿԿ (բ) Կենտկոմի քաղբյուրոյի չինական հանձնաժողովի անդամ։ 1928-1929 թվականների հոկտեմբերին՝ Հարբինում գլխավոր հյուպատոս և Չինաստանի Արևելյան քաղբյուրոյի խորհրդի անդամ։ 1930–1931 թվականներին եղել է Հարբինում գլխավոր հյուպատոս։

## Ձերբակալություն և հետաքննություն
մինի|Վերջին հասցեն () բռնադատվածի տան վրա
1937 թվականի ապրիլի 28-ին Ն․Եժովը հատուկ ուղերձ է հղել Ստալինին Մելնիկովի մասին։ Ստալինի որոշումից հետո Մելնիկովն ու նրա «շքախումբը»  ձերբակալվել են 1937 թվականի մայիսի 4-ին։

Հարցաքննության զեկույցներում (որոնցից մի քանիսը վարել է Դերենիկ Ապրեսյանը) նա ցույց է տվել, որ իբր դեռևս 1918 թվականին «գերի մնացած պարտիզանների հետ միասին հավաքագրվել է ճապոնական դիվիզիայի շտաբի ադյուտանտ Յամազակիի կողմից», բայց մինչև 1923 թվականը նա կապեր չպահպանեց ճապոնական հետախուզության հետ մինչև Հարբինում իր հավաքագրողի հետ պատահական հանդիպումը: Հետո նա իբր սկսել է գաղտնի տեղեկություններ փոխանցել գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Սատոյին, դեսպան Տանակային և կապիտան Միյաձակիին, որոնք աշխատում էին դեսպանատան երկրորդ քարտուղարի քողի տակ։

Ճապոնացի գործակալների թվում նա տվել է Վ.Դավիդովի, Ա.Ասկովի, Ա․ Կլիմովի, թարգմանիչ Կլյոտնովի և Յանկովսլկու անունները։

Բացի այդ, Մելնիկովը ցուցմունք է տվել, որ ինքը, իբր, աշխատել է Գերմանիայում 1933 թվականից՝ հավաքագրվելով Ա.Լ.Աբրամով-Միրովի կողմից։

Այս ամենը, զուգակցված տրոցկիզմի հետևորդ լինելու խոստովանությամբ, հանգեցրել է նրան, որ նոյեմբերի 25-ին ժամը 14:00-ին սկսված դատավարությունը ժամը 14:20-ին ավարտվել է մահապատժի դատավճռով։ 8ամիս անց գնդակահարվել է 1938 թվականի հուլիսի 28-ին։

Հետմահու արդարացվել է 1956 թվականի մարտի 10-ին։

2014 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Մոսկվայում Խորոմնի փակուղում 2/6 շենքի ճակատին տեղադրվել է Բորիս Նիկոլաևիչ Մելնիկովի «Վերջին հասցեն» հուշատախտակը:

## Ընտանիք
Կինը՝ Նինա Իսիդորովնա Մելնիկովա-Գուկովսկայան (1901-1992), ՌՍՖՍՀ ֆինանսների առաջին ժողովրդական կոմիսար  Ի. Է. Գուկովսկու դուստր էր, ռուսաց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի։ Ունեցել են երկու երեխա։ Առաջին ամուսնությունից Մելնիկովն ունեցել է որդի՝ Ալեքսեյ Բորիսովիչ Մելնիկովը (ռազմական քիմիկոս, Կարմիր աստղի շքանշանակիր՝ 1944 թվականին Բելառուսի ռազմաճակատում հերոսական գործողությունների համար)։

## Պարգևներ
*Կարմիր դրոշի շքանշան (1933), «Բացառիկ խիզախության, քաջության և ռազմական գործողությունների հմուտ ղեկավարության համար» (Իրկուտսկի համար մղված մարտերում) և Կարմիր բանակի 15-ամյակի հիշատակին: Որոշումը ստորագրել են Պոստիշևը, Բլյուխերը և Բերզինը։

## Աղբյուրներ
* Лурье В. М., Кочик В. Я. ГРУ: дела и люди. — СПб.; М., 2003. — С. 127—128

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Խորհրդային դիվանագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային հետախույզներ
Կատեգորիա:ՎՀ/թեմա 3