Գեորգի Խետագուրով

**Գեորգի (Գաբո) Իվանովիչ Խետագուրով** (), Խորհրդային զորավար, բանակի գեներալ (1968), Խորհրդային Միության հերոս (1945)։

## Մանկությունը և պատանեկությունը
Գեորգի Իվանովիչ Խետագուրովը ծնվել է 1903 թվականի ապրիլի 25-ին Զարամագ գյուղում,այժմ Հյուսիսային Օսիայի Հանրապետության Ալագիր շրջանում։ Ընտանիքի ծայրահեղ աղքատության պատճառով նա կարողացել է ավարտել միայն Զարամագ ծխական դպրոցը։ Նա սկսել է աշխատել դեռահաս տարիքում՝ բերք հավաքելով հարուստ տերերի համար, որպես բանվոր՝ Սադոնի հանքերում, որպես աման լվացող՝ Վլադիկավկազի դեղատանը, որպես հավաքարար՝ այնտեղի Տուաև եղբայրների դերձակման արհեստանոցում և որպես փորող Օսիայի ռազմական ճանապարհին։

1919 թվականին Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ միացել է Հարավային Օսիայի հրաձգային պարտիզանական բրիգադին և մասնակցել Սպիտակ գվարդիայի զորքերի դեմ ռազմական գործողություններին։

## Միջպատերազմյան շրջան
1920 թվականի հունվարին ամբողջ ջոկատը ընդգրկվեց Կարմիր բանակի կազմում, իսկ Գեորգի Խետագուրովը որպես Կարմիր բանակի զինվոր ընդունվեց այս ջոկատի 2-րդ կովկասյան հրաձգային գնդում։ Մասնակցել է քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Հյուսիսային Կովկասում Կիսլովոդսկի մոտ տեղի ունեցած մարտերին և ավազակապետության դեմ պայքարին։ 1920 թվականի նոյեմբերին ուղարկվել է ուսման։

1922 թվականին ավարտել է Արտեմի անվան Պյատիգորսկի 38-րդ հետևակային կուրսը, որից հետո ծառայության է ուղարկվել Հյուսիսային Կովկասի ռազմական օկրուգի 28-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիայի 84-րդ հրաձգային գնդում, որտեղ ծառայել է որպես դասակի հրամանատարի օգնական, ուսումնական դասակի հրամանատար և կրակային  դասակի հրամանատար։

Որպես գերազանց ուսանող՝ նրան իրավունք տրվեց ընտրելու իր ապագա ծառայության վայրը։ Առանց վարանելու ընտրեց Վլադիկավկազը (Օրջոնիկիձե), որտեղ այդ ժամանակ տեղակայված էր Վ.Մ.Ազինի անվան 28-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիայի 84-րդ հրաձգային գունդը։ Մինչ զորավարժարան ընդունվելը, նա այս գնդում արդեն ղեկավարել էր հրաձգային վաշտ, այնտեղ ուներ բազմաթիվ մարտական ​​ընկերներ, որոնց հետ մասնակցել էր Հյուսիսային Կովկասում սպիտակ գվարդիայի ավազակախմբերի ոչնչացմանը։

1926 թվականին ավարտել է գլխավոր հրամանատար Ս.Ս. Կամենևի անվան  Կիևի միացյալ զորավարժարանը։ 1926 թվականի օգոստոսից ծառայել է Չիտայի 36-րդ Տրանսբայկալ հրաձգային դիվիզիայում՝ դասակի հրամանատար, 36-րդ հրետանային գնդի քաղաքական հրահանգիչ, 100-րդ հրաձգային գնդի հրետանային մարտկոցի հրամանատար-քաղաքական հրահանգիչ։ 1928 թվականի նոյեմբերին նշանակվել է Կուբանի 5-րդ առանձին հեծելազորային բրիգադի (Վերխնեուդինսկի շրջան) 25-րդ ձիա-լեռնային հրետանային դիվիզիայի մարտկոցի հրամանատար և քաղաքական հրահանգիչ։

Նա հաջողությամբ ղեկավարել է մարտկոցը CER-ի մարտերում 1929 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբերին: Նա աչքի ընկավ Ամուրի ափին գտնվող չինական Շիվեի (Շիվեյսյան) ամրացված կետի վրա հարձակման ժամանակ, երբ նրա մարտկոցը, կրակի տակ, ճնշեց թշնամու կրակը և ապահովեց 73-րդ հեծելազորային գնդի հաջող հարձակումը՝ միայն վիրավորելով: Բրիգադի հրամանատար Կ.Կ. Ռոկոսովսկին, ով ղեկավարում էր ճակատամարտը, մարտկոցի հրամանատարին հանձնեց մրցանակի, և շուտով Խետագուրովին շնորհվեց իր առաջին մրցանակը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանը։

1930 թվականին ուղարկվել է հեռագա ուսման, իսկ 1931 թվականին ավարտել է Նովոչերկասկի հրամանատարական անձնակազմի հեծելազորային բարձրագույն պատրաստության դասընթացներ։ Դրանք ավարտելուց հետո նա ուղարկվեց ծառայելու Հեռավոր Արևելքում։ 1931 թվականի դեկտեմբերին նշանակվել է Հեռավոր Արևելքի հատուկ կարմիր դրոշի բանակի 2-րդ Պրիմորսկի հրետանային գնդի դիվիզիայի հրամանատար, հոկտեմբերից՝ նույն վայրում Վոլոչաևսկու 1-ին և 4-րդ հրաձգային գնդերի հրետանու ղեկավար։ 1933 թվականի նոյեմբերից՝ դարձել է Դե-Կաստրինսկի ամրացված շրջանի հրետանու ղեկավար, 1934 թվականի մարտին վերադարձվել է Վոլոչաևսկու 4-րդ հրաձգային գնդի հրետանու ղեկավարի պաշտոնին։ 1935 թվականի օգոստոսից դարձել է Անդրբայկալիայի 3-րդ առանձին դաշտային հրետանային դիվիզիայի հրամանատար, 1937 թվականի օգոստոսից՝ Գլխավոր հրամանատարության պահեստի 181-րդ հրետանային գնդի հրամանատար։ 1938-ի փետրվարին նրան ուղարկեցին սովորելու Ֆ.Է.Ձերժինսկու անվան հրետանային ակադեմիայի ավագ հրամանատարական անձնակազմի վերապատրաստման դասընթացներին, բայց օգոստոսին, չավարտելով այդ դասընթացները, նա ստացավ նոր հանձնարարություն. այդ տարվա հոկտեմբերից նա կրկին եղել է Կարմիր դրոշի բարձր հրամանատարության 181-րդ հրետանային գնդի հրամանատարը 2-րդ առանձին Կարմիր դրոշի բանակի կազմում։

Հեռակա կարգով ավարտել է Կարմիր բանակի Մ.Վ.Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիայի երկու դասընթաց (1939)։ 1939 թվականի օգոստոսից եղել է Մոսկվայի 1-ին պրոլետարական մոտոհրաձգային դիվիզիայի (Մոսկվայի ռազմական օկրուգի) հրետանու ղեկավար։ 1941 թվականի մարտին նշանակվել է Լենինգրադի ռազմական օկրուգի 21-րդ մեքենայացված կորպուսի հրետանու ղեկավար։

### Հայրենական մեծ պատերազմ
Հայրենական մեծ պատերազմի մեկնարկի հաջորդ օրը 21-րդ մեքենայացված կորպուսը մտավ սահմանային ճակատամարտ Բալթյան երկրներում՝ հյուսիսարևմտյան ճակատում։ Գեորգին Դաուգավպիլսի և Պսկովի ուղղություններում մասնակցել է պաշտպանական մարտերին և հակագրոհներին։ Այս մարտերում գնդապետ Գ.Ի.Խետագուրովը հուլիսի 5-ին ծանր վիրավորվել է։

Հոսպիտալից դուրս գակուց հետո 1941 թվականի նոյեմբերին նշանակվել է Արևմտյան ճակատի 30-րդ բանակի շտաբիղեկավար (1942 թվականի հունվարից՝ Կալինինի ռազմաճակատում), որը գլխավորել է Մոսկվայի ճակատամարտը (Կլին-Սոլնեչնոգորսկի պաշտպանություն, Կլին-Սոլնեչնոգորսկի հարձակողական, Ռժև-Վյազեմսկի հարձակումը)։

1942 թվականի դեկտեմբերին նշանակվել է նորաստեղծ 3-րդ գվարդիական բանակի շտաբի ղեկավար՝ նրա հրամանատար Դ. Դ. Լելյուշենկոյի խնդրանքով (պատերազմի սկզբին նա ղեկավարել է 21-րդ մեքենայացված կորպուսը և այդ ժամանակվանից բարձր է գնահատել Գ. Ի. Խետագուրովին)։ Բանակը, որպես Հարավարևմտյան ճակատի մաս, այդ ժամանակ հակահարձակում էր մշակում Ստալինգրադի մոտ, այնուհետև մասնակցում էր Վորոշիլովգրադի հարձակողական գործողությանը, իսկ այն բանից հետո, երբ գերմանական զորքերը Դոնբասում հակահարձակում սկսեցին, մասնակցում էր պաշտպանական մարտերին Սևերսկի Դոնեց գետի երկայնքով: Բանակի հրամանատար Լելյուշենկոն Խարկովի պաշտպանական գործողության ժամանակ ծանր վիրավորվելուց հետո, 1943 թվականի մարտի 14-ից օգոստոսի 22-ը, հրետանու գեներալ-մայոր Խետագուրովը ժամանակավորապես զբաղեցրել է 3-րդ գվարդիական բանակի հրամանատարի պաշտոնը։ Այնուհետև նա վերադարձավ բանակի շտաբի պետի պաշտոնին և այդ պաշտոնում մասնակցեց Դոնբասի, Մելիտոպոլի և Զապորոժիեի հարձակողական գործողություններին: Նա ուղեղի ցնցումներ է ստացել 1941 թվականի նոյեմբերին և 1943 թվականի օգոստոսին՝ հրաժարվելով տարհանվել հիվանդանոց։

1944 թվականի հունվարից եղել է 1-ին գվարդիական բանակի շտաբի պետ, որը 1-ին ուկրաինական ռազմաճակատի կազմում մասնակցել է Ժիտոմիր-Բերդիչև և Պրոսկուրով-Չերնովցի հարձակողական գործողություններին։ Նրան զբաղեցրած պաշտոնից ազատել է ռազմաճակատի հրամանատար Գ.Կ. Ժուկովին։

1944 թվականի մայիսին նշանակվել է Ուկրաինական 3-րդ ռազմաճակատի 8-րդ գվարդիական բանակի, 29-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի, 82-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար։ Այս պաշտոնում նա ղեկավարում էր դիվիզիան Դնեստրում Բուտորի կամրջի ընդլայնման մարտերում։ 1944 թվականի հունիսին դիվիզիան, որպես 1-ին բելառուսական ճակատի 8-րդ գվարդիական բանակի մաս, մասնակցեց Բելառուսի և Լյուբլին-Բրեստ հարձակողական գործողություններին և ծանր մարտեր մղեց Մագնուշևսկու կամրջի վրա:

Հատկապես աչքի ընկավ 82-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, հրետանու գվարդիայի գեներալ-մայոր Գ.Ի.Խետագուրովը։ Վարշավա-Պոզնան հարձակողական գործողության ընթացքում դիվիզիան հաջողությամբ ճեղքեց հակառակորդի երկարաժամկետ հզոր պաշտպանության մի քանի գիծ, ​​ներխուժեց գերմանական զորքերի թիկունք և 1945 թվականի հունվարի 19-ին այլ բանակային ստորաբաժանումների հետ միասին ազատագրեց Լոձ քաղաքը: Այնուհետև դիվիզիան իր ճանապարհը անցավ ավելի քան 200 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող քաղաքների միջով: Պոզնան մինչև 1945 թվականի փետրվարի 23-ին գերմանական կայազորի մնացորդների կապիտուլյացիան, դիվիզիան մասնակցեց Պոզնանի գրոհին։ Միայն 1945 թվականի հունվարի 14-ից մինչև հունվարի 31-ը դիվիզիայի կործանիչները ոչնչացրել են ավելի քան 4500 գերմանացի զինվորների և սպաների, ավելի քան 60 ատրճանակ, 30 տանկ և ինքնագնաց հրացաններ, 62 ականանետ և գերի են վերցրել ավելի քան 700 գերիների, 62 հրացան, 60 600 600 60000 այլ զենքեր, սարքավորումներ և ռազմական գույք:

ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1945 թվականի ապրիլի 6-ի հրամանագրով զորքերի հմուտ ղեկավարման, հրամանատարության մարտական ​​առաջադրանքների օրինակելի կատարման և նացիստական ​​զավթիչների հետ մարտերում դրսևորված խիզախության ու հերոսության համար Սովետի գվարդիական գեներալ-մայոր Գեորգի Իվանովիչին շնորհվել է Կորոգի Հերովովիչի կոչում:

1945-ի մարտի վերջին Խետագուրովի ստորաբաժանումը տեղափոխվեց Կուստրինի կամրջի գլխամաս, որտեղ Կուստրինի տարածքում կամրջի ընդլայնման գործողության ընթացքում մարտի 26-ից մղեց վերջին գրոհային մարտերը՝ գրավելու Կուստրին բերդաքաղաքը (վերցված մարտի 30-ին): Այնուհետև, ստորաբաժանման գլխավորությամբ, նա ներխուժեց Զելոու բարձունքներ և սկսեց հարձակումը Բեռլինի վրա Բեռլինի հարձակողական գործողության սկզբում։ Ապրիլի 26-ին, արդեն Բեռլինի գրոհի ժամանակ, Գ. Ի. Խետագուրովը ստանձնեց 29-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի հրամանատարությունը և խիզախորեն և հմտորեն ղեկավարեց այն հետագա մարտերում: Յոթ օր կորպուսի ստորաբաժանումները կատաղի փողոցային մարտեր են մղել քաղաքում՝ ճեղքելով մինչև Բեռլինի կենտրոն։

Բեռլինի գործողության մեջ իր գործողությունների համար բանակի հրամանատար, գվարդիայի գեներալ-գնդապետ Վ.Ի.Չույկովը 1945 թվականի մայիսի 4-ին Գ.Ի.Խետագուրովին հանձնեց Խորհրդային Միության հերոսի երկրորդ «Ոսկե աստղի» մրցանակը։ Սակայն մրցանակը փոխարինվել է Սուվորովի 1-ին աստիճանի շքանշանով։

1945-ի հուլիսին Գերմանիայի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո Գ.Ի.Խետագուրովը նշանակվեց 87-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար, որը գտնվում էր 1-ին Հեռավոր Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատարի պահեստազորում։  Արդեն  Խորհրդա-ճապոնական պատերազմի ժամանակ՝ 1945 թվականի օգոստոսի 10-ին, նշանակվել է 1-ին Հեռավոր Արևելյան ճակատի 1-ին Կարմիր դրոշի բանակի 59-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար։ Կորպուսը մասնակցել է Հարբին-Ջիրին հարձակողական գործողությանը, որի ընթացքում Խետագուրովի հրամանատարությամբ գրոհել է Մուդանջյան, ապա առաջ շարժվել դեպի Հարբին և Չանչուն քաղաքները։ 10 օրվա մարտերի ընթացքում կորպուսի ստորաբաժանումները կռվել են լեռնային տայգայի տեղանքով մինչև 400 կիլոմետր երկարությամբ՝ մարտում ոչնչացնելով մոտ 2000 ճապոնացի զինվորների և սպաների։ Մարտերի ընթացքում և Կվանտունգ բանակի կապիտուլյացիայի ժամանակ կորպուսը գերեվարեց ավելի քան 36 հազար մարդ։

### Պատերազմից հետո
Պատերազմից հետո և 1946 թվականի փետրվարին վերադառնալով Հեռավոր Արևելքից, նա կրկին ղեկավարել է 29-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսը Գերմանիայում Խորհրդային օկուպացիոն ուժերի խմբի կազմում։ 1949 թվականին ավարտել է Կ. Ե. Վորոշիլովի անվան բարձրագույն ռազմական ակադեմիայի բարձրագույն ակադեմիական դասընթացները։ 1949 թվականի ապրիլին նշանակվել է Լենինգրադի ռազմական օկրուգի 30-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի հրամանատար, 1952 թվականի օգոստոսից՝ հրամանատարի օգնական, իսկ 1954 թվականի սեպտեմբերից՝ 8-րդ գվարդիական բանակի (GSVG) հրամանատար։ 1958 թվականի ապրիլից՝ Լեհաստանում տեղակայված Հյուսիսային ուժերի խմբի հրամանատար, 1963 թվականի մարտից՝ Բալթյան ռազմական օկրուգի հրամանատար, 1971 թվականի հունիսից՝ ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության գլխավոր տեսուչների խմբի ռազմական տեսուչ-խորհրդատու։

Հետպատերազմյան տարիներին զինվորական ծառայությանը զուգընթաց Գ.Ի.Խետագուրովն ընտրվել է Լատվիական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, ԽՍՀՄ 5-8-րդ գումարումների Գերագույն խորհրդի պատգամավոր (1958-1974թթ.), Լատվիայի Կոմկուսի 24-րդ Կոնգրեսի Կենտկոմի և Լատվիայի 24-րդ Կոնգրեսի Կենտկոմի անդամ:

Գեորգի Իվանովիչ Խետագուրովը մահացել է 1975 թվականի սեպտեմբերի 3-ին: Նա թաղվել է Մոսկվայում, Նովոդևիչյան գերեզմանատան 7-րդ բաժնում:

Ամուսնացած էր Վալենտինա Սեմյոնովնա Խետագուրովայի (1914-1992) հետ, ով լայնորեն հայտնի դարձավ 1937 թվականին որպես «Խետագուրովսկի շարժման» հիմնադիր։ Նա ուներ երեք երեխա՝ դուստրերը՝ Ջուլիան և Նատալյան, որդին՝ Բորիսը։

### Զինվորական կոչումների նշանակում
* մայոր (1936)
* գնդապետ (մինչև 1938 թ.)
* հրետանու գեներալ-մայոր (09.12.1941)
* Գեներալ-լեյտենանտ (11.07.1945)
* Գեներալ գնդապետ(08.08.1955)
* Բանակի գեներալ (19.02.1968)

## Մրցանակներ
* Խորհրդային Միության հերոսի ոսկե աստղ մեդալ (թիվ 5180, 06.04.1945)
* Լենինի երեք շքանշան (06.04.1945, 30.04.1945, 24.04.1963)
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան
* Կարմիր դրոշի հինգ շքանշան (1929, 02.01.1942, 12.04.1942, 03.11.1944, 02.09.1950)
* Սուվորովի 1-ին աստիճանի շքանշան (05/29/1945)
* Կուտուզովի 1-ին աստիճանի շքանշան (09/17/1943)
* Կուտուզովի 2-րդ աստիճանի շքանշան (09/08/1945);
* Կարմիր աստղի շքանշան (31.08.1941)
* «ԽՍՀՄ զինված ուժերում հայրենիքին ծառայելու համար» 3-րդ աստիճանի շքանշան (30.04.1975 թ.)
* ԽՍՀՄ մեդալներ

**արտասահմանյան մրցանակներ**

* Լեհաստանի վերածննդի 3-րդ աստիճանի շքանշան (Լեհաստան, 16.07.1963)
* Գրունվալդի Խաչի 3-րդ աստիճանի շքանշան (Լեհաստան, 24/04/1946)
* Կարմիր դրոշի շքանշան (Մոնղոլիա, 06.07.1971)
* Թուդոր Վլադիմիրեսկուի 2-րդ աստիճանի շքանշան (Ռումինիա, 1969)
* «Խաղաղության պահակ» մեդալ (Լեհաստան)
* «Վարշավայի համար 1939-1945» մեդալ (Լեհաստան, 04/27/1946)
* «Օդրայի, Նիսայի և Բալթյան երկրների համար» մեդալ (Լեհաստան, 04/27/1946)
* «Խալխին-Գոլ հաղթանակի 30 տարի» մեդալ (Մոնղոլիա, 15.08.1969)
* Մեդալ «Մոնղոլական ժողովրդական բանակի 50 տարի» (Մոնղոլիա, 15.03.1971)
* «Մոնղոլիայի ժողովրդական հեղափոխության 50-ամյակ» մեդալ (Մոնղոլիա, 16.12.1971)
* «Զենքում բարեկամության ամրապնդման համար» ոսկե մեդալ (Չեխոսլովակիա, 20.03.1970)
* «Ռումինիայի ազատագրման 25 տարի» մեդալ (Ռումինիա, 1969)

## Հիշատակ
* Վլադիկավկազի քաղաքային շրջանի Զավոդսկոյ գյուղի թիվ 34 միջնակարգ դպրոցը կոչվել է Գ.Ի.Խետագուրովի անունով (2019թ.)
* Վլադիկավկազ քաղաքում հերոսի անունով փողոց են անվանակոչել, այնտեղ հուշատախտակ է տեղադրվել։
* Մոսկվայում տեղադրվել է հուշատախտակ այն տան վրա, որտեղ 1970-1975 թվականներին ապրել է Գ. Ի. Խետագուրովը
* Ղազախստանի Հանրապետությունում՝ Ալմաթի քաղաքում, փողոց է անվանակոչվել Գ.Ի.Խետագուրովի անունով։

## Տես նաև
* Խորհրդային Միության հերոս

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Бетоева М. Д.* Дорогами мужества. Том 2. — Владикавказ, 2005.
* Генералы Великой Победы: Исса Плиев, Георгий Хетагуров, Хаджи-Умар Мамсуров. — Владикавказ: Ир, 2014. — 110 с. ISBN 978-5-7534-1390-1.
* *Mуpиев Д. 3.* Осетии отважные сыны. Изд. 2-е. — Орджоникидзе, 1974. — С.357—367.
* *Дзагурова Г. Т.* Сыны Отечества. — Владикавказ: Проект-Пресс, 2003.
* Худалов Т. Т. Версты мужества. — Владикавказ: СОИГИ, 1994.
*  — С.121-124.
* *Гассиев В. И.* Боевая жизнь генерала армии Г. И. Хетагурова // «Военно-исторический журнал». — 2002. — № 4. — С.11—15.
* *Багаев А. Б.* Осетины — Герои Советского Союза. // «Известия СОИГСИ». — 2016. — № 22 (61). — С.77-96.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Биография на сайте www.ossetians.com.
* «Исполнение долга генералом Хетагуровым» // «Терские ведомости».

Կատեգորիա:«Խիզախության համար» մեդալով պարգևատրվածներ (ԽՍՀՄ)
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ