Արտաշեսյանների դրոշ

**Արտաշեսյանների դրոշ** վերաբերում է հին հայկական Արտաշեսյաններ տոհմի ժամանակաշրջանին (մ. թ. ա. 189 – մ. թ. 1 թ.), երբ ձևավորվեց կենտրոնացված և հզոր հայկական պետություն։ Արտաշեսյան թագավորությունն առաջին հայկական թագավորությունն էր, որն ունեցել է պետական խորհրդանիշներ՝ դրոշ, զինանշան և դրամաշրջանառություն։ Թեև դրոշի կոնկրետ տեսքը պատմական աղբյուրներում ամբողջությամբ չի պահպանվել, դրամագիտական և գրավոր տվյալները հնարավորություն են տալիս վերականգնելու նրա հավանական խորհրդանշական բովանդակությունը։

## Պատմական համատեքստ
Արտաշեսյանների թագավորությունը հիմնադրել է Արտաշես Առաջինը մ. թ. ա. 189 թվականին։ Թագավորությունը գոյատևել է շուրջ երկու դար՝ դառնալով Մերձավոր Արևելքի կարևորագույն պետություններից մեկը։

**Արտաշեսյանների արքայացանկը**

* Արտաշես Ա (մ. թ. ա. 189 – մ. թ. ա. 160)
* Արտավազդ Ա (մ. թ. ա. 160 – մ. թ. ա. 115)
* Տիգրան Ա (մ. թ. ա. 115 – մ. թ. ա. 95)
* Տիգրան Բ Մեծ (մ. թ. ա. 95 – մ. թ. ա. 55)
* Արտավազդ Բ (մ. թ. ա. 55 – մ. թ. ա. 34)
* Արտաշես Բ (մ. թ. ա. 30 – մ. թ. ա. 20)
* Տիգրան Գ (մ. թ. ա. 20 – մ. թ. ա. 8)
* Տիգրան Դ և Էրատո (մ. թ. ա. 8 – մ. թ. ա. 1)

Արտաշեսյանների իշխանության գագաթնակետը կապված է Տիգրան Բ Մեծի անվան հետ, որի օրոք Հայաստանը վերածվեց «ծովից ծով» տարածվող կայսրության։

## Դրամաշրջանառություն և պետական խորհրդանիշներ
Արտաշեսյանների արքաներից առաջինը, որի օրոք հատվել են դրամներ, եղել է Տիգրան Առաջինը։ Նրա ժամանակաշրջանում հատվել են պղնձե մետաղադրամներ, ինչը վկայում է պետական տնտեսության կազմակերպվածության մասին։ Տիգրան Մեծի օրոք դրամահատարանները գործել են Արտաշատ և Տիգրանակերտ քաղաքներում, ինչպես նաև Սիրիայի կարևոր կենտրոններում՝ Անտիոքում և Դամասկոսում։ Հայաստանում հատված դրամների վրա արձանագրված է եղել «Արքայից արքայի Տիգրանի» գրությունը, մինչդեռ Անտիոքում և Դամասկոսում հատված դրամների վրա՝ «Արքայի Տիգրանի»։

Դրամների դիմերեսին պատկերված է արքայի դիմապատկերը՝ դեպի աջ։ Ատամնավոր թագի վրա առկա են Արտաշեսյանների տոհմի խորհրդանշանները՝ ութ ճառագայթով աստղ (արև), որի երկու կողմերում պատկերված են արծիվներ։ Արծիվները ներկայացված են շրջված դիրքով, սակայն նայում են միմյանց։ Դարձերեսին պատկերված են դիցաբանական կերպարներ, քաղաքային աստվածություններ կամ խորհրդանշական պատկերներ, ինչպես նաև արքայի անունն ու տիտղոսը հունարեն գրերով։
մինի|Տիգրան Բ Մեծ
Տիգրան Մեծից հետո նույնպես շարունակվել է դրամահատությունը։ Արտավազդ Բ-ի ժամանակաշրջանի արծաթյա դրամների վրա պատկերված է քառաձի մարտակարգ և հաղթանակի աստվածուհի Նիկեն։ Արտաշեսյան վերջին արքա Տիգրան Դ-ի դրամների վրա ներկայացված է նաև թագուհի Էրատոյի պատկերը, ինչը եզակի երևույթ է հին հայկական դրամագիտության մեջ։

## Դրոշ և զինանշան
Արտաշեսյանների դրոշի վերաբերյալ ամբողջական պատկերագրական աղբյուրներ չեն պահպանվել։ Սակայն պատմագիտական ուսումնասիրությունները և դրամների վրա առկա պատկերները թույլ են տալիս ենթադրել, որ դրոշի վրա կարող էին տեղ գտնել արքայական իշխանությունը խորհրդանշող նշաններ։
ձախից|մինի
Տիգրան Մեծի թագի վրա պատկերված ութ ճառագայթով աստղը (արևի խորհրդանիշ) և արծիվները, եղել են արքայական իշխանության և տոհմական պատկանելիության խորհրդանիշներ։ Որոշ պատմագիտական վերակառուցումների համաձայն՝ Արտաշեսյանների զինանշանը կարող էր ներառել նաև առյուծի կամ վիշապանման կերպարների պատկերներ, որոնք խորհրդանշում էին ուժն ու պաշտպանությունը։ Դրոշները կիրառվել են ինչպես ռազմական, այնպես էլ պետական արարողությունների ժամանակ։ Դրանք ծառայել են որպես ինքնիշխանության, արքայական իշխանության և միասնական պետականության նշան։ Հաշվի առնելով հելլենիստական աշխարհի ազդեցությունը՝ հավանական է, որ Արտաշեսյանների դրոշները ունեցել են ռազմական ստանդարտների ձև, որոնց վրա ամրացված էին մետաղյա կամ գործվածքային խորհրդանշաններ։
ձախից|մինի|Արտավազդ Առաջինի դրամը
alt=Արտաշեսյանների զինանշանը՝ հովազին հոշոտող արծիվ|մինի|250x250փքս|Արտաշեսյանների զինանշանը՝ հովազին հոշոտող արծիվ

## Պատմական նշանակություն
Արտաշեսյանների ժամանակաշրջանը կարևոր փուլ է հայկական պետականության ձևավորման պատմության մեջ։ Դրամահատության, զինանշանների և դրոշների կիրառումը վկայում է պետական ինստիտուտների կայացվածության և միջազգային ճանաչման մասին։ Հատկապես Տիգրան Մեծի օրոք հայկական պետական խորհրդանիշները արտահայտում էին ներքին ինքնիշխանության ու տարածաշրջանային գերիշխանության փաստերը։

Արտաշեսյանների տոհմական խորհրդանիշները պահպանվել են նաև ժամանակակից պետական խորհրդանշանների համակարգում։ Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի կենտրոնում՝ վահանի վրա, պատկերված է Արարատ լեռը՝ Նոյյան տապանով։ Վահանի չորս հատվածներում ներկայացված են պատմական Հայաստանի չորս թագավորությունների զինանշանները՝ վերևից ձախ՝ Բագրատունիների, վերևից աջ՝ Արշակունիների, ներքևից ձախ՝ Արտաշեսյանների, ներքևից աջ՝ Ռուբինյանների զինանշանները։
կենտրոն|մինի|ՀՀ զինանշանը

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայ ժողովրդի պատմություն, ութ հատորով, ՀՀ Գիտությունների ակադեմիայի հրատարակություն, հատոր II, Երևան, 1984 թ., էջ 110 - 150։
* Նիկողայոս Ադոնց, Քննական պատմություն Հայոց, հատոր IV, Երևան, էջ 431-465։
* Պ․Հ․ Հովհաննիսյան, Ա․Ե․ Մովսիսյան,  Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հատոր I, Երևան, 2007թ․, էջ 310-345։