Օդապարիկով փախուստ Արևելյան Գերմանիայից

1979 թվականի սեպտեմբերի 16-ի գիշերը երկու ընտանիքից ութ հոգի ինքնաշեն օդապարիկով Արևելյան Գերմանիայից փախել են Արևմտյան Գերմանիա։ Եզակի սխրանքն ավելի քան մեկուկես տարվա նախապատրաստական աշխատանքների արդյունքն է եղել, որոնք ներառել են երեք տարբեր օդապարիկներ, տարբեր փոփոխություններ և մեկ անհաջող փորձ։ Անհաջող փորձը նախազգուշացրել է Արևելյան Գերմանիայի իշխանություններին դավադրության մասին, սակայն ոստիկանությունը չի կարողացել բացահայտել փախստականներին մինչև նրանց երկրորդ՝ հաջող թռիչքը, որը եղել է երկու ամիս անց։

## Նախապատմություն
մինի|Արևելյան Գերմանիայի սահմանային ամրությունների դիագրամ
Արևելյան Գերմանիան, որն այն ժամանակ եղել է Արևելյան բլոկի կազմում՝ Արևմտյան Գերմանիայից բաժանված է եղել ներքին գերմանական սահմանով և Բեռլինի պատով, որոնք լավ պաշտպանվածություն են ունեցել ամրացված դիտաշտարակներով, ականներով, զինված զինվորներով և ապօրինի անցումները կանխելու տարբեր այլ միջոցներով։ Արևելյան Գերմանիայի սահմանապահ զորքերին հանձնարարվել է կանխել գաղթականությունը դեպի Արևմտյան Գերմանիա բոլոր միջոցներով՝ ներառյալ մահաբեր ուժը (Schießbefehl՝ «կրակի հրաման»)։

Պիտեր Շտրելցիկը (1942–2017) եղել է էլեկտրիկ և Արևելյան Գերմանիայի ռազմաօդային ուժերի նախկին մեխանիկ, իսկ Գյունտեր Վետցելը (ծնված 1955) եղել է արհեստավոր աղյուսագործ, նրանք գործընկերներ են եղել տեղի պլաստմասսայի գործարանում։ Չորս տարվա ընկերները միասին ցանկացել են փախչել երկրից և սկսել են քննարկել սահմանն անցնելու ուղիները։ 1978 թվականի մարտի 7-ին նրանք համաձայնել են փախուստի դիմել։ Նրանք մտածել են ուղղաթիռ կառուցելու մասին, բայց արագ հասկացել են, որ չեն կարողանա ձեռք բերել այնպիսի շարժիչ, որը կարող է սնուցել այդպիսի մեքենան։ Այնուհետև նրանք որոշել են ուսումնասիրել օդապարիկ կառուցելու գաղափարը, որում նրանց համար մեծ ոգեշնչվածություն է առաջացրել օդապարիկով թռչելու մասին հեռուստատեսային ծրագիրը։ Այլընտրանքն այն է, որ հարազատներից մեկը կիսվել է ամսագրի հոդվածում՝ Նյու Մեքսիկոյի Ալբուկերկե քաղաքում անցկացվող Միջազգային օդապարիկների փառատոնի մասին։

## Կառուցվածք
Շտրելցիկը և Վետցելը սկսել են ուսումնասիրել փուչիկների տարբերակը։ Նրանց ծրագրում եղել է կանանց և ընդհանուր առմամբ չորս երեխաների հետ (2-ից 15 տարեկան) փախուստի դիմելը։ Նրանք հաշվարկել են ութ ուղևոր և գոնդոլի քաշը, որը եղել  է մոտ 750 կիլոգրամ։ Հետագա հաշվարկները ցույց են տվել, որ այդ քաշը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ օդապարիկը՝ պետք է պահի 2,000 կուբամետր օդ, որն էլ պետք է տաքացվի մինչև ։ Հաջորդ հաշվարկը եղել է օդապարիկի համար անհրաժեշտ նյութի քանակը, որը գնահատվել է 800 քառակուսի մետր։

Զույգն ապրել է Պոբնեկում՝ մոտ 20,000 բնակչություն ունեցող փոքրիկ քաղաքում, որտեղ հնարավոր չի եղել մեծ քանակությամբ կտորեղեն ձեռք բերել՝ առանց ուշադրություն գրավելու։ Նրանք փորձել են հարևան Ռուդոլշտադտ, Զալֆելդ և Ենա քաղաքներից կատարել գնումները, բայց դա անհաջող է եղել: Նրանք ճանապարհորդեցին 50 կմ մինչև Գերա, որտեղի հանրախանութից ձեռք են բերել բամբակյա գործվածքների 1 մետր չափով գլանափաթեթներ, որոնց ընդհանուր երկարությունը կազմել է 850 մետր։ Զարմացած վաճառողին ասել են, որ իրենց պետք է  մեծ քանակությամբ նյութ ճամբարային ակումբի վրանների երեսպատման համար։

Վետցելը երկու շաբաթ է ծախսել գործվածքից օդապարիկի տեսքով պայուսակ կարելու վրա, որն ունեցել է 15 մետր լայնություն և 20 մետր երկարությունը, նա դա կարել է 40-ամյա ձեռքի կարի մեքենայիով։ Շտրելցիկն այդ ընթացքում զբաղվել է գոնդոլի և այրիչի հավաքմամբ։ Գոնդոլը պատրաստված է եղել երկաթե շրջանակից, տախտակամածից, մետաղական թիթեղից և յուրաքանչյուր պարագծի շուրջ ձգված 150 միլիմետրի չափով հագուստի պարանից։ Այրիչը պատրաստվել է երկու հատ 11-կիլոգրամանոց հեղուկ պրոպանի կենցաղային բալոններից, հրշեջ փողրակից, ջրի խողովակից, խողովակածորիակից և վառարանի խողովակի կտորից։

## Առաջին փորձարկում
Թիմը պատրաստ է եղել փորձարկել օդապարիկը 1978 թվականի ապրիլին։ Մի քանի օր փնտրելուց հետո նրանք գտել են հարմար մեկուսի անտառային բացատ՝ Ցիգենրյուքի մոտ գտնվող սահմանից 10 և Պեշնեկից 30 կիլոմետր հեռավրության վրա։ Մի գիշեր՝ այրիչը վառելուց հետո նրանք չեն կարողացել փչել օդապարիկը։ Նրանք կարծել են, որ խնդիրը կարող է առաջանալ, քանի որ փուչիկը դրված է եղել գետնին։ Մի քանի շաբաթ լրացուցիչ որոնումներից հետո նրանք գտել են 25 մետր խորությամբ քարհանքի ժայռը, որտեղ նրանք կարող էին փուչիկը փչել ուղղահայաց դիրքով, բայց դա նույնպես անհաջող է եղել։

Այնուհետև զույգը որոշել է պայուսակը լցնել սենյակային ջերմաստիճանի օդով՝ նախքան այրիչն օգտագործելը, օդի ջերմաստիճանը բարձրացնելու և բարձրացնող ուժ ապահովելու համար։ Նրանք խոռոչ են ստեղծել և որպես շարժիչ վերցրել են Վեթզելի հին MZ-ի մոտոցիկլետի շարժիչը, այն գործարկվում է Trabant ավտոմոբիլային մեկնարկիչով, որը սնուցվել է Շտրելցիկի-ի «Մոսկվիչ» սեդանի փոխանցող մալուխներով։ Այս շարժիչի ձայնի համար կիրառվել է Trabant խլացուցիչ, այն փչելու համար անհրաժեշտ է եղել 1 մետրաչափ օդափոխիչի շեղբեր։ Նրանք նաև օգտագործել են տնական հրանետ, որը օդի տաքացման առումով նման է գոնդոլայի այրիչին։ Այս փոփոխություններով նրանք վերադարձել են մեկուսի բացատ՝ նորից փորձել կատարելու համար, սակայն այդպես էլ չեն կարողացել փչել օդապարիկը։ Բայց փչակի օգտագործումը թույլ տրվել է նրանց պարզել, որ բամբակյա նյութը, որով նրանք ձևավորել են փուչիկը՝ չափազանց ծակոտկեն եմ և կա չափազանց մեծ արտահոսք։

Նրանց անհաջող ջանքերը արժեցել են 2400 դինար (360 ԱՄՆ դոլար)։ Գործվածքից ազատվելու համար՝ Շտրելցիկը մի քանի շաբաթվա ընթացքում այրել է այն իր վառարանում։

## Երկրորդ փորձարկում
Շտրելցիկը և Վետցելը տեղական խանութներից գնել են տարբեր գործվածքների նմուշներ, ներառյալ հովանոցային նյութեր և տաֆտաների և նեյլոնի տարբեր նմուշներ։ Նրանք ջեռոցով փորձարկել են նյութը ջերմակայունության համար։ Բացի այդ, նրանք ստեղծել են փորձնական սարք՝ փոշեկուլից և ջրով լցված ապակյա խողովակից, որը ցույց է տալիս, թե որ նյութը թույլ կտա վակուումային առավելագույն ներծծում կատարել ջրի վրա և հետևաբար, որն է ամենաանթափանց օդը։ Հովանոցի ծածկույթը լավագույնն է եղել, բայց նաև ամենաթանկն է եղել։ Փոխարենը նրանք ընտրել են սինթետիկ գործվածք։

Մեծ քանակությամբ գործվածք գնելու և առանց չափից շատ կասկածներ առաջացնելու համար՝ զույգը նորից մեքենայով գնացել է հեռավոր քաղաք։ Այս անգամ նրանք անցել են ավելի քան 100 կիլոմետր դեպի Լայպցիգի հանրախանութ։ Նոր կտոր գնելու համար այս անգամ նրանք ասել են, որ իրենք պատկանում են առագաստանավային ակումբին և այդ նյութերը անհրաժեշտ են առագաստներ պատրաստելու համար։ Նրանց անհրաժեշտ քանակությունը պետք է պատվիրվեր և չնայած նրանք մտավախություն ունեին, որ գնումը կարող է հաղորդվել Արևելյան Գերմանիայի Պետական անվտանգության ծառայությանը (Stasi)՝ նրանք վերադարձել են հաջորդ օրը և վերցրել նյութը առանց միջադեպերի։ Նրանք վճարել են 4800 դինար ընդհանուր 800 մետր գործվածքի համար։ Տուն գնալու ճանապարհին նաև էլեկտրական շարժիչ են գնել՝ ոտնակով աշխատող կարի մեքենայի աշխատանքը արագացնելու համար, որը նրանք օգտագործել են փուչիկի ցանկալի ձևը ստանալու համար։

Հաջորդ շաբաթ Վետցելը կարել է նյութը մեկ այլ փուչիկի մեջ՝ երկրորդ անգամ ավելի արագ կատարելով առաջադրանքն այժմ արդեն էլեկտրական կարի մեքենայով։ Դրանից անմիջապես հետո երկու տղամարդիկ վերադարձել են անտառի բացատ և մոտ հինգ րոպեում փչել այն` օգտագործելով փչակ և բոց նետող սարք։ Այն բարձրացել է և պահել օդը, բայց գոնդոլային այրիչը բավականաչափ հզոր չի եղել բարձրացման համար անհրաժեշտ ջերմություն ստեղծելու համար։ Զույգը շարունակել է փորձերը ամիսներ շարունակ՝ կրկնապատկելով պրոպանի բալոնների քանակը և տարբեր վառելիքի խառնուրդներ փորձարկելը։ Արդյունքից հիասթափված՝ Վետցելը որոշել է հրաժարվել նախագիծից և փոխարենը սկսել է հետամուտ լինել փոքր բենզինային շարժիչով աշխատող թեթև ինքնաթիռի, կամ սլայդերի կառուցման գաղափարին։

Շտրելցիկը շարունակել է փորձել բարելավել այրիչը։ 1979 թվականի հունիսին նա հայտնաբերել է, որ շրջված պրոպանի բալոնի դեպքում լրացուցիչ ճնշումն առաջացնում է հեղուկ պրոպանի գոլորշիացում, որից առաջանում է ավելի մեծ բոց։ Նա ձևափոխել է գոնդոլան՝ պրոպանի բալոնները գլխիվայր տեղադրելու համար և վերադարձել փորձարկման վայր, որտեղ նկատել է, որ նոր կոնֆիգուրացիան կարող է ստեղծել մինչև 12 մետր երկարությամբ բոց։ Շտրելցիկը պատրաստ էր փախուստի փորձ կատարել։

## Փախուստի առաջին փորձ
1979 թվականի հուլիսի 3-ին եղանակային և քամու պայմանները բարենպաստ են եղել։ Շտրելցիկի ողջ ընտանիքը բարձրացել է անտառի բացատից առավոտյան ժամը 1:30-ին 4 մետր/վայրկյան արագությամբ։ Նրանք հասել են 2000 մետր ըստ բարձրաչափի, որը Շտրելցիկը պատրաստել էր բարոմետրը փոփոխելով։ Թեթև քամին նրանց քշել է դեպի սահման։ Այնուհետև օդապարիկը մտել է ամպերի մեջ և մթնոլորտային ջրի գոլորշիները խտացել են օդապարիկի վրա՝ ավելացնելով քաշը, որի պատճառով այն ժամանակից շուտ է իջել։ Ընտանիքն ապահով վայրէջք է կատարել սահմանից մոտավորապես 180 մետր հեռավորության վրա՝ խիստ ականապատ սահմանային գոտու եզրին։ Վստահ չլինելով, թե որտեղ են նրանք՝ Շտրելցիկը հետախուզել է մինչև հայտնաբերել է աղբի կտոր՝ հացի տոպրակի մի փոքր հատված Արևելյան Գերմանիայի Վերնիգերոդե քաղաքի հացատնից։ Խումբը ինը ժամում անցկացրել է 500 մետր` զգուշորեն դուրս գալով սահմանային գոտուց՝ հայտնաբերումից խուսափելու համար։ Նրանք նաև ստիպված են եղել 5 մետրի չափով աննկատ հատել արգելված գոտին և հետո քայլել ընդհանուր առմամբ 14 կիլոմետր՝ դեպի իրենց մեքենան և  թողած մեկնարկային պարագաները։ Նրանք տուն են վերադարձել ճիշտ ժամանակին՝ հիվանդության պատճառով աշխատանքից և դպրոցից բացակայելու մասին տեղեկացնելու համար։

Լքված օդապարիկը իշխանությունները հայտնաբերել են նույն առավոտյան ավելի ուշ։ Շտրելցիկը ոչնչացրել է բոլոր ապացույցները և վաճառել իր մեքենան՝ վախենալով, որ դա կարող է կապել իրեն փախուստի փորձի հետ։ Օգոստոսի 14-ին «Շտասին» դիմել է «ծանր հանցագործություն կատարողին» գտնելու կոչով՝ մանրամասն թվարկելով վայրէջքի վայրում հայտնաբերված բոլոր իրերը։ Շտրելցիկը զգացել է, որ Շտասին ի վերջո օդապարիկի հետքերով կարող է գտնել իրեն և Վետցելներին։ Նա համաձայնել է Վետցելի հետ, որ իրենց լավագույն հնարավորությունն այն կլինի, որ  ևս մեկ օդապարիկ սարքեն և որքան հնարավոր է շուտ փախչեն։

## Հաջողված փախուստ
մինի|Գիշերը այրվող օդապարիկի այրիչ
Շտրելցիկն ու Վետցելը որոշել են կրկնապատկել օդապարիկի չափը՝ հասցնելով այն 4000 կուբամետր ծավալի, 20 մետր տրամագծի և 25 մետր բարձրության։ Նրանց անհրաժեշտ է եղել 1200 քառակուսի մետր գործվածք և այդ նյութը գնել են տարբեր գույներով և նախշերով ամբողջ հանրապետությունով մեկ՝ կասկածից խուսափելու համար։ Վետցելը կարել է երրորդ փուչիկը՝ օգտագործելով ավելի քան 6 կիլոմետր թել, իսկ Շտրելցիկը նախկինի պես վերակառուցել է մնացած ամեն ինչը։ Վեց շաբաթվա ընթացքում նրանք պատրաստել են 180 կիլոգրամանոց օդապարիկ և 550 կիլոգրամանոց գոնդոլ, որը պետք է տեղափոխեր նաև սարքավորումները և բեռները (երկու ընտանիքների)։ Վստահ լինելով իրենց հաշվարկներում՝ նրանք հարմարեցրել են եղանակային պայմանները հենց սեպտեմբերի 15-ին, երբ սաստիկ ամպրոպը ստեղծել է ճիշտ քամիները։ Երկու ընտանիքները Շտրելցիկի փոխարինող մեքենայով (Վարտբուրգ) և մոպեդով գնացել են դեպի արձակման վայր։ Ժամը 1:30-ին հասել են տեղ նրանց ընդամենը տասը րոպե է անհրաժեշտ եղել օդապարիկը փչելու և ևս երեք րոպե օդը տաքացնելու համար։

Առավոտյան ժամը 2:00-ից անմիջապես հետո խմբին չի հաջողվել կտրել գոնդոլը գետնին կապած պահող կապանքները՝ թեքելով օդապարիկը և բոցն ուղարկելով գործվածքի ուղղությամբ, որն էլ իր հերթին բռնկվել է։ Հրդեհը հանգցնելուց հետո 9 րոպեում նրանք բարձրացել են 2000 մետր և շարժվել են դեպի Արևմտյան Գերմանիա 30 կմ/ժ արագությամբ։ Օդապարիկը թռել է 28 րոպե, իսկ ջերմաստիճանը գանդոլայում կտրուկ իջել է մինչև , այն բաղկացած է եղել բացառապես լվացքի պարանից։

Դիզայնի սխալ հաշվարկը հանգեցրել է նրան, որ այրիչի վառարանի խողովակը չափազանց երկար է եղել, ինչի հետևանքով բոցը չափազանց բարձր է եղել փուչիկի մեջ և ստեղծել է չափազանց մեծ ճնշում, որի պատճառով փուչիկը պատռվել է։ Ճեղքվածքից դուրս վազող օդը հանգցրել է այրիչի բոցը։ Վետցելը կարողացել է կրկին վառել բոցը լուցկիով և ստիպված է եղել դա անել ևս մի քանի անգամ մինչև խմբի վայրէջք կատարելը։ Մի պահ նրանք բոցը մեծացրել են առավելագույն հնարավոր չափով և բարձրացել մինչև 2500 մետր։ Ավելի ուշ նրանք իմացել են, որ նրանք բավական բարձր են եղել հայտնաբերվելու համար, բայց բացահայտվել են ռադարներում Արևմտյան Գերմանիայի օդային երթևեկության վերահսկիչների կողմից։ Նրանք նաև բացահայտել է Արևելյան Գերմանիայի կողմից Բադ Լոբենշտեյնի շրջանային մշակույթի տան գիշերային պահակը։ Դեպի սահման շարժվող անհայտ թռչող օբյեկտի մասին հաղորդումը ստիպել է պահակներին ակտիվացնել որոնման լույսերը, սակայն օդապարիկը չափազանց բարձր է եղել և լույսերը չեն հասել նրան։

Փուչիկի պատռվածքը նշանակել է, որ խումբը պետք է շատ ավելի հաճախ օգտագործի այրիչը՝ զգալիորեն սահմանափակելով այն ճանապարհը, որը կարող էր անցնել։ Հետագայում Վեցելը ասել է, որ նրանք կարող էին ևս 50 կիլոմետր բարձրանալ, եթե օդապարիկը չպատռվեր։ Նրանք անցել են Ռուդոլֆշտեյնի սահմանային անցակետը A9-ով և տեսել են որոնման լույսերը։ Երբ պրոպանը վերջացել է, նրանք արագ իջել են՝ վայրէջք կատարելով Արևմտյան Գերմանիայի Բավարիա նահանգի Նաիլա քաղաքի մոտ և սահմանից ընդամենը 10 կիլոմետր հեռավրության վրա։ Միակ վնասվածքը ստացել է Վետցելը, որը վայրէջք կատարելիս կոտրել էր ոտքը։ Տարբեր հուշումներից հասկացել են, որ ընտանիքներն օդապարիկով անցել են սահմանը։ Երկնքում եղած կարմիր և դեղին գույների լույսերը, որոնք տարածված չեն Արևելյան Գերմանիայում և փոքր ֆերմաներ, ի տարբերություն արևելքում պետական խոշոր արտադրողական օբյեկտների։ Մեկ այլ հուշում է եղել ժամանակակից գյուղատնտեսական սարքավորումները, ի տարբերություն Արևելյան Գերմանիայում օգտագործվող հին սարքավորումների։ Բավարիայի նահանգի ոստիկանության երկու աշխատակիցներ տեսել են օդապարիկի թրթռացող լույսը և ուղղվել դեպի այնտեղ, որտեղ նրանք կարծում էին, որ այն վայրէջք կկատարի։ Այնտեղ նրանք գտել են Շտրելցիկին և Վեցելին, որոնք նախ հարցրել են, թե արդյոք նրանք հասել են արևմուտք, թեև նկատել են, որ ոստիկանական մեքենան Audi է։ Դա նույնպես Արևմտյան Գերմանիայում գտնվելու նշան է եղել։ Իմանալով, որ նրանք արդեն իսկ փախել են՝ սկսել են ուրախությամբ կոչեր անել և միանալ ընտանիքներին։

## Հետևանք
Արևելյան Գերմանիան անմիջապես ուժեղացրել է սահմանային անվտանգությունը, փակել սահմանին մոտ գտնվող բոլոր փոքր օդանավակայանները և հրամայել ինքնաթիռները ավելի հեռու պահել։ Պրոպանի գազի բաքերը դարձել են գրանցված ապրանքներ և փուչիկների կառուցման համար հարմար մեծ քանակությամբ գործվածքներ այլևս հնարավոր չի եղել գնել։ Արևելյան Գերմանիայից փախած երկու ընտանիքներին արգելվել է օգտվել փոստից։

Էրիխ Շտրելցիկն իմացել է եղբոր փախուստի մասին ZDF լրատվականից և ձերբակալվել է Պոտսդամի իր բնակարանում՝ վայրէջքից երեք ժամ անց։ Ընտանիքի անդամների ձերբակալությունը սովորական ընթացակարգ է եղել՝ մյուսներին փախուստի փորձից հետ պահելու համար։ Նրան մեղադրանք է առաջադրվել «փախուստին օժանդակելու» մեջ, ինչպես նաև Շտրելցիկի քույրը՝ Մարիան և նրա ամուսինը, որոնք դատապարտվել են 2,5 տարվա ազատազրկման։ Երեքն ի վերջո ազատ են արձակվել Ամնեսթի ինթերնեյշնլի օգնությամբ։

Ընտանիքները որոշել են սկզբում բնակություն հաստատել Նայլա քաղաքում, որտեղ վայրէջք էին կատարել։ Վետցելն աշխատել է որպես ավտոմեքենաների մեխանիկ, իսկ Շտրելցիկը հեռուստացույցի վերանորոգման խանութ է բացել Բադ Կիսինգենում։ Շտազիի հետախույզների ճնշման պատճառով՝ 1985 թվականին Շտրելցիկները տեղափոխվել են Շվեյցարիա։ 1990 թվականին Գերմանիայի վերամիավորումից հետո նրանք վերադարձել են իրենց հին տունը՝ իրենց հայրենի Պյոսնեկ քաղաքում։ Վետցելները մնացել է Բավարիայում։

Արևմտյան գերմանական *[[Stern (ամսագիր)|Stern]]* շաբաթաթերթը վճարել է Շտրելցիկին և Վեցելին պատմության բացառիկ իրավունքների համար։

Փախուստը նկարահանվել է երկու ֆիլմում՝ «*Գիշերային անցում»* (1982) և «Օդային *գնդակ*» (2018)։ Առաջինը, որը կոչվում է նաև «*Քամու հետ դեպի արևմուտք»* գերմանական ֆիլմ է, որը նկարահանել է ''Disney'' ընկերությունը։ Հաղորդվում է, որ հրաձգության մասնակիցները «հուզվել են» ֆիլմի ցուցադրության ժամանակ։ Վերջին ֆիլմը նկարահանվել է գերմաներենով և «երկու ընտանիքներն էլ ողջունել են [ռեժիսոր] Հերբիգի ինչպես ինքն է ասում «գերմանական ֆիլմ նկարահանել միջազգային լսարանի համար» ցանկությունը։ 2018 թվականին Հերբիգը հայտարարել է, որ Ստրելժիկ և Վետցել ընտանիքները դժգոհ են Դիսնեյի ֆիլմից։

Պիտեր Շտրելցիկը մահացել է 2017 թվականին 74 տարեկանում՝ երկարատև հիվանդությունից հետո։

2017 թվականին օդապարիկը մշտական ցուցադրության է դրվել Բավարիայի «Haus der Bayerischen Geschichte» թանգարանում։

## Փախչողներ
Ընտանիքի անդամներ

* Պիտեր Շտրելցիկ՝ 37 տարեկան
* Դորիս Շտրելցիկ
* Ֆրենկ Շտրելցիկ՝ 15 տարեկան
* Անդրեաս Շտրելցիկ՝ 11 տարեկան
* Գյունտեր Վետցել՝ 24 տարեկան
* Պետրա Վետցել
* Պիտեր Վետցել՝ 5 տարեկան
* Անդրեաս Վետցել՝ 2 տարեկան

## Մեդիա
* Դիսնեյի *«Գիշերային անցում»* (1982) ֆիլմը պատմության ադապտացիա է
* Մայքլ Հերբիգի «Օդապարիկ» (2018) ֆիլմը պատմության գերմանալեզու ադապտացիա է
* PBS *Nova* հաղորդում՝ «Պատմության մեծ փախուստները» (2004)
* Դորիս Շտրելցիկ, Պիտեր Շտրելցիկ, *Գուդրուն Գիզե,* Բեռլին,1999
* Յուրգեն Պետշուլ, «*Քամու հետ դեպի արևմուտք.* *Արկածային թռիչք Գերմանիայից Գերմանիա»* Գոլդման, Մյունխեն, 1980 թ.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Փախուստ օդապարիկով Գյունտեր Վետցելի կողմից (մասնակիցների կայք)
* Թանգարանում ցուցադրված օդապարիկի տեսանյութը
* BBC ''Outlook'' ծրագիր
* Գյունտեր Վետցելի, Պիտեր և Դորիս Շտրելցիկների լուսանկարը
* 1985 թվականին Բավարիայի Հոֆ քաղաքում փառատոնի ժամանակ փչված իրական օդապարիկի լուսանկարը։

Կատեգորիա:1979
Կատեգորիա:Վտարանդիություն