Զոլոթուռն

**Զոլոթուռն** ( ;  ;  ; ), քաղաք Շվեյցարիայում։ Նույնանուն կանտոնի մայրաքաղաքն է և նույնանուն շրջանի միակ համայնքը։ Ընկած է Շվեյցարիայի հյուսիս-արևմուտքում՝ Աարե գետի զույգ ափերին, Վայսենշտայն սարի (Յուրա լեռնաշղթա) ստորոտին։ Զբաղեցնում է 6,28 քառակուսի կիլոմետր տարածք, որի 22,6 տոկոսն է միայն օգտագործվում գյուղատնտեսական նպատակներով։ Մի ժամանակ տնտեսության գլխավոր ճյուղը համարվող գյուղատնտեսությունը վերջին շրջանում զգալիորեն զիջել է իր դիրքերը. բնակիչների մեծ մասը ներկայումս զբաղված է արդյունաբերության և կրթության բնագավառներում։

Զոլոթուռնի մշակութային կյանքի կարևորագուն իրադարձություններն են համարվում միջազգային կինոփառատոնը (Solothurner Filmtage) և «Զոլոտուրնյան գրական օրերը (Solothurner Literaturtagen):

Քաղաքն իր անվանումն ստացել է հին հռոմեական *Salodurum* բնակավայրի անունից։ 1530-ից 1792 թվականներին Զոլոթուռնում է գտնվել Շվեյցարիայում Ֆրանսիայի դեսպանի նստավայրը։ Հիմնականում հենց այդ ժամանակամիջոցում էլ  կառուցվել են հին քաղաքամասի՝ մինչև օրս պահպանված շինությունները, որոնց շնորհիվ Զոլոտուրնը բարոկկո ոճով կառուցված շվեյցարական միակ քաղաքի համբավ է վայելում։

2017 թվականի դեկտեմբերի տվյալներով Զոլոթուռնում ապրում էր 16.703 մարդ, որոնց 21.1%-ը օտարերկրացիներ էին։ 1999–ից 2009 թվականն ընկած տասնամյ ժամանակամիջոցում բնակչության թվաքանակի փոփոխության միջին տարեկան ցուցանիշը կազմել է 4.4%:

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Զոլոթուռնի տասնութ պատմամշակութային հուշարձաններ ընդգրկված են Շվեյցարիայի համազգային նշանակության պատմամշակութային ժառանգության ցանկում, այդ թվում՝ ճիզվիտական եկեղեցին, շվեյցարական ռեֆորմիստական եկեղեցին, Ուրզեն տաճարը, նեկայումս կանտոնային թանգարանի վերածված հին զինարանը, ռատհաուսը (վարչական շենքը), պետական արխիվի ու գրադարանի շենքերը, արվեստի ու բնության թանգարանները, ժամացույցով աշտարակը, Բլումենշտայն և Շտայնբրուգ դղյակները... Այդ ցուցակում ընդգրկված են նաև Զոլոթուռնի հին քաղաքամասն ամբողջությամբ՝ հին հռոմեական վիկուսով (ոչ մեծ բնակավայրով), միջնադարյան ու վաղ նորդարյան ժամանակաշրջաններից պահպանված շինություններով, քաղաքային պարսպի մնացորդներով։ Զոլոթուռնի հին քաղաքամասն ամբողջությամբ ներառված է նաև Շվեյցարական ժառանգության գույքացանկում։

## Պատկերասրահ

Solothurn west panorama.jpg|Հին քաղաքամասը
St. Ursenkathedrale in Solothurn.jpg|Սբ. Ուրզեն տաճարը 
Market in Solothurn.jpg|Գլխավոր շուկան
Soleure cathedral.JPG|Սբ. Ուրսի ու Վիկտորի տաճարը
Soleure aar.JPG|Աարեի առափյան՝ տաճարից
Kanti solothurn feb2009.jpg|Կանտոնային դպրոցը
Solothurn Altes Zeughaus.JPG|Հին զինարանը
01-weststadtkirche-st.marien.jpg|Սբ. Մարիեն եկեղեցին
Solothurn Rathaus.JPG|Ռատհաուսը
Aarebruecke Westumfahrung Solothurn 01 10.jpg|Կամուրջ Աարեի վրա
CH Solothurn Uhrenturm.jpg|Ժամացույցով աշտարակը
CH-NB - Solothurn, Baseltor, vue d'ensemble - Collection Max van Berchem - EAD-6923.tif|Բազելյան աշտարակն ու դարպասը


## Տասնմեկը
Զոլոթուռնը Շվեյցարիայի Համադաշնությանը միացած տասնմեկերորդ կանտոնն է, և այդ թվանշանի նկատմամբ այստեղ հատուկ վերաբերմունք է դրսևորվել ու դրսևորվում։ 
Եկեղեցիների ու տաճարների քանակը հասցվել է տասնմեկի, նույնը վերաբերում է պատմական շատրվաններին, աշտարակներին։ Մինչև անգամ գարեջրի տեղական գործարանն ու նրա արտադրած խմիչքն են *Öufi* անվանվել, որ դարձյալ նշանակում է տասնմեկ։
### Քույր քաղաքներ
* Հայլբրոն, Գերմանիա, 1981 թվականից
* Լը Լանդերոն, Շվեյցարիա, 2003-ից
### Գործընկերություն
* Կրակով, Լեհաստան, 1990-ից

## Ժողովրդագրություն
Քաղաքի բնակչության թվաքանակը պատմական ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width:1100 height:500
PlotArea   = height:350 left: 100 bottom:90 right:100
Legend     = columns:3 left:220 top:70 columnwidth:160
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:18000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:800 start:0
Colors=
 id:TO     value:yellowgreen      legend:Ամբողջը
 id:GE     value:teal      legend:Գերմանախոս
 id:FR     value:green      legend:Ֆրանսախոս
 id:CA     value:lightpurple      legend:Կաթոլիկ
 id:PR     value:oceanblue      legend:Բողոքական
 id:SW     value:red      legend:Շվեյցարացի
PlotData=
  color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:1850 from:start till:5370 text:"5,370" color:TO
  bar:1870a from:start till:7008 text:"7,008" color:TO
  bar:1888 from:start till:8317 text:"8,317" color:TO
  bar:1900 from:start till:10025 text:"10,025" color:TO
  bar:1910 from:start till:11688 text:"11,688" color:TO
  bar:1930 from:start till:13734 text:"13,734" color:TO
  bar:1950 from:start till:16743 text:"16,743" color:TO
  bar:1970 from:start till:17708 text:"17,708" color:TO
  bar:1990 from:start till:15748 text:"15,748" color:TO
  bar:2000 from:start till:15489 text:"15,489" color:TO
LineData =
  points:(300,245)(400,271)  color:GE
  points:(400,271)(500,300)  color:GE
  points:(500,300)(600,340)  color:GE
  points:(600,340)(700,393)  color:GE
  points:(700,393)(800,381)  color:GE
  points:(800,381)(900,352)  color:GE
  points:(900,352)(1000,348)  color:GE
  points:(300,95)(400,100)  color:FR
  points:(400,100)(500,103)  color:FR
  points:(500,103)(600,100)  color:FR
  points:(600,100)(700,102)  color:FR
  points:(700,102)(800,99)  color:FR
  points:(800,99)(900,96)  color:FR
  points:(900,96)(1000,94)  color:FR
  points:(100,184)(200,201)  color:CA
  points:(200,201)(300,199)  color:CA
  points:(300,199)(400,209)  color:CA
  points:(400,209)(500,217)  color:CA
  points:(500,217)(600,227)  color:CA
  points:(600,227)(700,242)  color:CA
  points:(700,242)(800,277)  color:CA
  points:(800,277)(900,228)  color:CA
  points:(900,228)(1000,196)  color:CA
  points:(100,100)(200,115)  color:PR
  points:(200,115)(300,140)  color:PR
  points:(300,140)(400,164)  color:PR
  points:(400,164)(500,186)  color:PR
  points:(500,186)(600,215)  color:PR
  points:(600,215)(700,242)  color:PR
  points:(700,242)(800,230)  color:PR
  points:(800,230)(900,200)  color:PR
  points:(900,200)(1000,179)  color:PR
  points:(100,189)(200,216)  color:SW
  points:(200,216)(300,240)  color:SW
  points:(300,240)(400,267)  color:SW
  points:(400,267)(500,295)  color:SW
  points:(500,295)(600,338)  color:SW
  points:(600,338)(700,398)  color:SW
  points:(700,398)(800,382)  color:SW
  points:(800,382)(900,347)  color:SW
  points:(900,347)(1000,330)  color:SW


## Անվանի անձինք
140px|thumb|Ռոբերտ Գլուտց, 1855
140px|thumb|Չարլզ Սիլֆիլդ, 1864
140px|thumb|Վիլհելմ Ֆիգիեր, 1886
140px|thumb|Անտոն Մոսիման, 2010
140px|thumb|Էսթեր Ալդեր, 2014
140px|thumb|Տիմ Հուգ, 2016
* Ուրսուս Զոլոթուռնցի († մոտ. 303) - կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ
* Urs Graf der Ältere (1485–1528) - Վերածննդի դարաշրջանի ոսկերիչ, նկարիչ, տպագրիչ, վաճառական
* Գրեգորիուս Սիքինգեր (1558–1631) - նկարիչ
* Գեորգ Գոտհարտ (1552-1619) - բանաստեղծ, թատերագիր
* Ժան II դ'Էստրե (1624–1707) - Ֆրանսիայի մարշալ, Լուի XIV-ի նավատորմի հրամանատար
* Յոհան Ռուդոլֆ Բիս (1660–1738) - նկարիչ
* Պիեռ Վիկտոր, բարոն դե Բեզենվալ դե Բրյունշտատ (1722–1794) - շվեյցարական գվարդիայի վերջին հրամանատարը Ֆրանսիայում
* Տադեուշ Կոսցյուշկո (1746–1817) - լեհ ռազմական ու քաղաքական գործիչ, ով աքսքրվել է Զոլոտուրն
* Ռոբերտ Գլուտց-Բլոցհայմ (1786–1818) - գրող, պատմագիր
* Կոնրադ Յոզեֆ Գլուտց ֆոն Բլոցհայմ (1789–1857) - քահանա
* Վիլհելմ Ֆիգիեր (1823–1886) - քաղաքական գործիչ, Շվեյցարիայի պետական խորհրդի նախագահ 1862-1863 և 1882-1883 թթ.
* Չարլզ Սիլֆիլդ (1793–1864) - ժուռնալիստ
* Ֆրանց Կրուտտեր (1807–1873) - գրող, իրավաբան, քաղաքական գործիչ
* Ֆրանց Պֆայֆեր (1815–1868) - գրականագետ
* Կոնրադին Ցշոկե (1842–1918) - ինժեներ
* Ռոյդի Վալտեր (1916–1990) - դերասան
* Շանգ Հուտտեր (ծնվ. 1934) - քանդակագործ
* Վալտեր Բլոխ (ծնվ. 1943) - փիլիսոփա, գրող
* Վալտեր Շենկեր (1943-2018) - գրող
* Անտոն Մոսիման (ծնվ. 1947) - շեֆ խոհարար
* Էսթեր Ալդերի (ծնվ. 1958) - քաղաքական գործիչ, 2015 թ. ընտրվել է Ժնևի քաղաքագլուխ
* Էդգար Բուխվալդեր (1916–2009) - մարզիկ հեծանվորդ, 1936 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիր
* Ալեքս Չուի (ծնվ. 1939) - հնգամարտիկ, 1968 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
* Ալեքսանդր Պոպով (ծնվ. 1971) - լողորդ, 1992 և 1996 թվականների ամառային օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր
* Տիմ Հուգ (ծնվ. 1987) - դահուկորդ, 2010 թվականի ձմեռային օլիմպիական խաղերի մասնակից

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Claudio Affolter: *Solothurn: Architektur und Städtebau 1850–1920*. [Solothurn]: Lehrmittelverlag Kanton Solothurn, 2003, ISBN 3-905470-18-7.
* Urs Amacher: *Heilige Körper. Die elf Katakombenheiligen des Kantons Solothurn.* Knapp Verlag Olten, 2016, ISBN 978-3-906311-29-6.
* Bruno Amiet: *Solothurnische Geschichte*. Band I. Stadt und Kanton Solothurn von der Urgeschichte bis zum Ausgang des Mittelalters. Vogt-Schild AG, Solothurn 1952.
* Ylva Backman: *Gräber bei St. Peter und St. Urs in Solothurn – von der Römerzeit bis ins Mittelalter*. In: *Archäologie und Denkmalpflege im Kanton Solothurn*. Heft 16, S. 61–70. Solothurn 2011, ISBN 978-3-9523216-6-9.
* Stefan Blank, Markus Hochstrasser: *Die Stadt Solothurn II*. Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band II. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, Bern 2008. (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 113), ISBN 978-3-906131-88-7.
* Felix C. Furrer (Hrsg.): *Solothurn: Bild einer Stadt*. Solothurn: Vogt-Schild, 1996. .
* Rolf Max Kully: *Solothurnische Ortsnamen. Die Namen des Kantons, der Bezirke und der Gemeinden*. Solothurnisches Namenbuch 1. Drucksachenverwaltung/Lehrmittelverlag Kanton Solothurn, 2003, ISBN 3-905470-17-9.
* Andrea Nold: *Ein Quartier an der Aare im römischen Solothurn*. In: *Archäologie und Denkmalpflege im Kanton Solothurn*. Heft 16, S. 47–60. Solothurn 2011, ISBN 978-3-9523216-6-9.
* Urs Scheidegger: *Es war nicht immer so... – In den Akten der Stadtammänner von Solothurn nachgeblättert*. Band I. Vogt-Schild Verlag, Solothurn 1985, ISBN 3-85962-073-8.
* Urs Scheidegger: *Es war nicht immer so... – In den Akten der Stadtammänner von Solothurn nachgeblättert*. Band II. Vogt-Schild Verlag, Solothurn 1986, ISBN 3-85962-083-5.
* Benno Schubiger: *Die Stadt Solothurn I*. Die Kunstdenkmäler des Kantons Solothurn, Band I. Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Wiese Verlag, Basel 1994, (Kunstdenkmäler der Schweiz Band 86), ISBN 3-909164-08-0.
* *Solothurn – Beiträge zur Entwicklung der Stadt im Mittelalter*. Kolloquium vom 13./14. November 1987 in Solothurn. Veröffentlichungen des Instituts für Denkmalpflege an der Eidgenössischen Technischen Hochschule Zürich, Band 9, Verlag der Fachvereine, Zürich 1990, ISBN 3-7281-1613-0.
* Stuart Morgan: *Vaubans Projekt zur Befestigung einer Schweizer Stadt.* In: *Cartographica Helvetica* Heft 1 (1990) S. 22–28 Volltext  [betrifft die Stadt Solothurn].
* Thomas Wallner: *Solothurn – eine schöne Geschichte!: von der Stadt zum Kanton.* 3. überarbeitete Ausgabe. [Solothurn]: Staatskanzlei des Kantons Solothurn, 1993.
* Erich Weber (Hrsg.): *Quer zum Fluss – Die Solothurner Aarebrücken*. Schriftenreihe Historisches Museum Blumenstein, Nr. 2. Solothurn, 2008.
* Samuel Rutishauser: *Die Stadt Solothurn.* (Schweizerische Kunstführer, Nr.&nbsp;912/913, Serie 93).&nbsp;Hrsg.&nbsp;Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK.&nbsp;Bern 2013, ISBN 978-3-03797-111-6.

## Արտաքին հղումներ

*Զոլոտուրնի զբոսաշրջային գրասենյակ D/F + 

Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Զոլոտուրնի կանտոնի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի քաղաքներ