Կրոնի ազատությունը Ալբանիայում

Ալբանիայի սահմանադրությունը նախատեսում է կրոնի ազատություն, և կառավարությունը գործնականում ընդհանուր առմամբ հարգել է այս իրավունքը։ Կրոնական համոզմունքների կամ դավանանքի հիման վրա հասարակական չարաշահումների կամ խտրականության մասին հաղորդագրություններ չեն եղել։

Սոցիոլոգներ Բրայան Գրիմի և Ռոջեր Ֆինկեի 2006 թվականին հավաքված տվյալների համաձայն՝ Ալբանիան ցածր գնահատականներ է ունեցել կառավարության կողմից կրոնի կարգավորման, կրոնի սոցիալական կարգավորման, կրոնի նկատմամբ կառավարության կողմից նախապատվություն տալու և կրոնական հետապնդումների վերաբերյալ։

2022 թվականին ''Freedom House''-ը Ալբանիային տվել է կրոնական ազատության 4-ից 4 գնահատական։

## Ժողովրդագրություն
Բոստոնի համալսարանի 2020 թվականի համաշխարհային կրոնների տվյալների բազայի համաձայն՝ Ալբանիայի կրոնական պատկանելությունը կազմում է 30% մուսուլման, 60% քրիստոնյա, 9.4% աթեիստ կամ ագնոստիկ և 0.6% բահայի։

## Իրավական և քաղաքականության շրջանակ
Սահմանադրությունը նախատեսում է կրոնի ազատություն, և կառավարությունը հայտարարում է, որ ընդհանուր առմամբ հարգում է այս իրավունքը։ Կառավարությունը հայտարարում է իր աշխարհիկության մասին։ Պաշտոնական կրոն գոյություն չունի, և բոլոր կրոնները հավասար են, սակայն գերիշխող կրոնական համայնքները (սուննի մուսուլմաններ, բեկթաշիներ, ուղղափառներ և կաթոլիկներ) վայելում են ավելի մեծ աստիճանի պաշտոնական ճանաչում (օրինակ՝ ազգային տոներ) և սոցիալական կարգավիճակ։ Բոլոր գրանցված կրոնական խմբերն իրավունք ունեն ունենալ բանկային հաշիվներ, ինչպես նաև սեփականություն և շենքեր։ Ընտանիքների վրա որևէ սահմանափակում չի դրվում։ Հասարակության մեջ կրոնների միջև ընդհանուր առմամբ բարեկամական հարաբերությունները նպաստել են կրոնական ազատությանը։

### Լիցենզավորում
Կառավարությունը չի պահանջում կրոնական խմբերի գրանցում կամ լիցենզավորում, սակայն պաշտամունքների պետական կոմիտեն պահպանում է գրառումներ և վիճակագրություն այն օտարերկրյա կրոնական կազմակերպությունների վերաբերյալ, որոնք դիմում են օգնության համար։ Այս զեկույցում ընդգրկված ժամանակահատվածում ոչ մի խումբ չի հայտնել գրանցման հետ կապված դժվարությունների մասին։ Բոլոր գրանցված կրոնական խմբերն իրավունք ունեն ունենալ բանկային հաշիվներ և սեփականություն։ Կրոնական շարժումները կարող են ձեռք բերել իրավաբանական անձի պաշտոնական կարգավիճակ՝ գրանցվելով Տիրանայի շրջանային դատարանում՝ «Ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին» օրենքի համաձայն, որը ճանաչում է ոչ առևտրային միավորման կարգավիճակը՝ անկախ նրանից, թե կազմակերպությունն ունի մշակութային, ժամանցային, կրոնական, թե մարդասիրական բնույթ։ Բոլոր կրոնական համայնքները քննադատել են կառավարությանը՝ նրանց հարկերից ազատման կարգավիճակ չտրամադրելու ցանկության համար։ 2003 թվականից ի վեր օտարերկրյա կրոնական միսիոներները ազատված են բնակության թույլտվության հարկից։

Զբոսաշրջության, մշակույթի, երիտասարդության և սպորտի նախարարության իրավասության ներքո գտնվող պաշտամունքների պետական կոմիտեն պատասխանատու է կառավարության և բոլոր կրոնական համայնքների միջև հարաբերությունների կարգավորման, ինչպես նաև կրոնի ազատության պաշտպանության և միջկրոնական համագործակցության ու փոխըմբռնման խթանման համար։ Կոմիտեն պնդում է, որ կրոնական կազմակերպությունների վերաբերյալ իր գրառումները հեշտացնում են ոստիկանության կողմից տարբեր կրոնական կազմակերպությունների օտարերկրյա աշխատակիցներին բնակության թույլտվությունների տրամադրումը։ Այս զեկույցում ընդգրկված ժամանակահատվածում ոչ մի կազմակերպություն չի հայտարարել բնակության թույլտվություն ստանալու հետ կապված որևէ դժվարության մասին։ Այնուամենայնիվ, որպես ընդհանուր կանոն, օտարերկրյա կրոնական միսիոներներին տրամադրվել են միայն 1 տարվա բնակության թույլտվություններ՝ երկրում 2 տարուց ավելի բնակվողների համար օրենքով թույլատրվող 5 տարվա թույլտվությունների փոխարեն։ Այս զեկույցում ընդգրկված ժամանակահատվածում հանձնաժողովը սկսել է աշխատել կառավարության հետ այն չափանիշների շուրջ, որոնք թույլ կտան մինչև 5 տարի երկարատև բնակության թույլտվություններ տրամադրել երկրի հետ երկարատև կապեր ունեցող հաստատված կրոնական կազմակերպություններին։

Չկա որևէ օրենք կամ կանոնակարգ, որը կպարտադրի կրոնական կազմակերպություններին տեղեկացնել Կոմիտեին իրենց գործունեության մասին, սակայն Սահմանադրության 10-րդ հոդվածը նախատեսում է առանձին երկկողմ համաձայնագրեր՝ կառավարության և կրոնական համայնքների միջև հարաբերությունները կարգավորելու համար։ Կաթոլիկ եկեղեցին շարունակում էր մնալ միակ կրոնական համայնքը, որը վերջնականապես կնքել էր նման համաձայնագիր կառավարության հետ։ Կոմիտեն լիազորված էր բանակցել մնացած երեք խմբերի հետ համաձայնագրերի շուրջ և 2006 թվականի մայիսին ստեղծել է աշխատանքային խումբ այս նպատակով։ Ըստ որոշ տեղեկությունների, Կոմիտեն համաձայնության է եկել երեք խմբերի՝ մուսուլմանական, ուղղափառ և մուսուլման համայնքների հետ։

### Կրոնական դպրոցներ
Կրթության նախարարությունը հայտարարում է, որ երկրի պետական դպրոցները աշխարհիկ են, և որ օրենքն արգելում է գաղափարախոսական և կրոնական ինդոկտրինացիան։ Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ կրոնական համայնքները, կազմակերպությունները և հիմնադրամները կառավարել են 101 կրթական հաստատություն, որոնցից 15-ը պաշտոնապես կրոնական դպրոցներ էին, որոնցում սովորում էր ավելի քան 2600 աշակերտ։ Օրենքով Կրթության նախարարությունը պետք է լիցենզիա տրամադրի նման դպրոցներին, իսկ ուսումնական ծրագրերը պետք է համապատասխանեն ազգային կրթական չափանիշներին։ Կաթոլիկ և մուսուլմանական խմբերը գործարկել են բազմաթիվ պետական լիցենզիա ունեցող դպրոցներ և չեն հայտնել նոր դպրոցների համար նոր լիցենզիաներ ստանալու հետ կապված որևէ խնդրի մասին։ Գործարկել են նաև հոգևորականների վերապատրաստման համար նախատեսված խիստ կրոնական կրթական կենտրոններ։

## Կրոնական սեփականության պահանջներ
Կոմունիստական դարաշրջանում ռեժիմի կողմից բռնագրավված գույքը սովորաբար գրանցվում էր, և կառավարությունը աշխատում էր այդ արխիվային փաստաթղթերը ճանաչել որպես սեփականության վկայականների համարժեք, այդպիսով որոշ դեպքերում պարզաբանելով հողի սեփականության իրավունքը։ Կառավարության քաղաքականությունն ու գործելակերպը նպաստել են կրոնի ընդհանուր առմամբ ազատ դավանանքին. սակայն նախկին կոմունիստական կառավարության կողմից բռնագրավված գույքի վերադարձը շարունակել է խնդիր մնալ 21-րդ դարի սկզբին։ Նման գույքի վերադարձի և փոխհատուցման մասին օրենքի համաձայն՝ կրոնական համայնքներն ունեն նույն իրավունքները, ինչ մասնավոր անձինք՝ գույքի վերադարձի կամ փոխհատուցման հարցերում։

2006 թվականին բոլոր չորս խոշոր ավանդական համայնքներն ունեին զգալի գույքային պահանջներ, որոնք մնացին չլուծված։ Կրոնական կառույցների վերադարձի հետ կապված դեպքերում կառավարությունը հաճախ չէր վերադարձնում շենքերի շրջակա հողերը, երբեմն մասնավոր անձանց կողմից վերակառուցման պահանջների պատճառով, ովքեր սկսել էին այն մշակել կամ օգտագործել այլ նպատակներով։ Կաթոլիկ եկեղեցին 2006 թվականին զգալի գույքային պահանջներ ուներ։ 

2020-ականներին կառավարությունը շարունակել է կրոնական խմբերի կողմից կառուցված շենքերի՝ հիմնականում սուննիական մզկիթների, կաթոլիկական, ալբանական ինքնավար ուղղափառ եկեղեցիների օրինականացման գործընթացը, որոնք կառուցվել էին առանց կառավարության հաստատման 1990-ականների սկզբին։ Հայտնի է, որ 2021 թվականին օրինականացրել է 104 նման շենք, իսկ 2022 թվականին՝ 97։

## Հասարակական չարաշահումներ և խտրականություն
Ընդհանուր առմամբ, Ալբանիայում կրոնական բախումներ շատ քիչ են։ Այնուամենայնիվ, 21-րդ դարի սկզբին կրոնական համոզմունքների պատճառով եղել են որոշ բախումներ։

Ուղղափառ եկեղեցու 1954 թվականի կանոնադրությունը նշում է, որ նրա արքեպիսկոպոսը պետք է ունենա ալբանական քաղաքացիություն։ 

2001 թվականից ի վեր մի շարք ալբանացի մուսուլմաններ ենթարկվել են ոտնձգությունների, խտրականության և հալածանքների իրենց կրոնական համոզմունքների պատճառով։ Ալբանիայի անվտանգության ծառայությունները ձերբակալել են ալբանացի իմամ Արտան Քրիստոյին՝ առանց որևէ ապացուցված դատվածության։ 

Թեև հանրակրթական դպրոցներում կրոնական պատկանելության դրսևորումը սահմանափակող օրենք չկա, եղել են դեպքեր, երբ աշակերտներին գործնականում սահմանափակել են։

2002 թվականին Տիրանայից դուրս գտնվող որոշ բեքթաշիական համայնքներ ենթարկվել են սպառնալիքների, վանդալիզմի և բռնության սպառնալիքների։ Հետագայում ալբանական իշխանությունները նույնականացրել են պատասխանատուներին (ոչ ալբանացի քաղաքացիներ) և արտաքսել նրանց ներգաղթի օրենքների խախտման համար։ Այս զեկույցում ընդգրկված ժամանակահատվածում վանդալիզմի նոր հաղորդագրություններ չեն եղել։ Բեքթաշի առաջնորդները կարծում են, որ այս միջադեպերի հիմքում ընկած են օտարերկրյա կրոնական ազդեցությունները, որոնք ձգտում էին խաթարել երկրի ջանքերը՝ պահպանելու կրոնական հանդուրժողականությունն ու ազատությունը։

Ալբանիայի իսլամական համայնքի գլխավոր քարտուղար Սալի Տիվարին 2003 թվականի հունվարին սպանվել է համայնքի գլխավոր գրասենյակում։ Գլխավոր դատախազությունը գործը վերադարձրել է իշխանություններին՝ հետագա քննության համար, և այս զեկույցում ընդգրկված ժամանակահատվածի ավարտին այն մնացել է չլուծված։ 

2003 թվականի հոկտեմբերին ոստիկանությունը ձերբակալել է «Ալբանական ազգային իսլամիզմ» գրքի հեղինակ Կաստրիոտ Միֆտարիին՝ իսլամի նկատմամբ կրոնական ատելություն հրահրելու մեղադրանքով։ Գիրքը պարունակում էր հեղինակի կարծիքը իսլամի և այն մասին, թե ինչպես է այդ կրոնը ազդել կյանքի վրա։ Դատախազության տվյալներով՝ գրքում մի քանի արտահայտություններ նսեմացնում էին իսլամը։ Հունիսին դատարանը Միֆտարիին արդարացրեցլ է բոլոր մեղադրանքներից։ 

2004 թվականի ընթացքում Արևելյան ուղղափառ եկեղեցու ներկայացուցիչները մտահոգություն են հայտնել, որ եկեղեցիները, խաչերը և այլ շինությունները վանդալիզմի թիրախ են դարձել։ 

2005 թվականի նոյեմբերին Լոնդոնում Ալբանիայի նախագահի ելույթը հասարակական բողոքի ալիք է բարձրացրել Ալբանիայի մուսուլմանական ֆորումի կողմից, որը նախագահը մեղադրվել է իսլամը վիրավորելու մեջ։

2008 թվականի ապրիլին սոցիալիստ պատգամավոր Բեն Բլաշիի վեպը մի շարք մուսուլմանական ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից դատապարտվել է՝ որպես ռասիստական և իսլամաֆոբիկ։ Ըստ ոչ կառավարական կազմակերպությունների՝ հեղինակը վեպում ռասիզմի նշաններ է ցուցաբերում թուրքերի, գնչուների և ալբանացի մուսուլմանների նկատմամբ և Մուհամմեդին պատկերում է շատ անհարգալից ձևով։

## Տես նաև
* Կրոնն Ալբանիայում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ալբանիայի իրավունք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ