open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նոր ուղի (թերթ, Լոս Անջելես)

**«Նոր ուղի»**, քաղաքական, հասարակական և գրական շաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել 1935-1939 թվականներին, Լոս Անջելեսում։ Խմբագիր՝ Մ․ Մարտենց։ Նպատակն էր ամրապնդել կապը Կալիֆոռնիայի հայ հատվածի և Խորհրդային Հայաստանի միջև։

«Միջազգային լուրեր» բաժնում մշտապես քննադատել է ֆաշիզմի դրսևորումները՝ կոչ անելով ընդհանուր ճակատ կազմել դրա դեմ։

Զետեղել է նյութեր հայրենիքի տնտեսության, գիտության ու մշակույթի վերելքի, զարգացման հեռանկարների մասին։ Դրվատել է հայրենադարձությունը, այն համարել սփյուռքի հայության փրկության միակ գրավականը։ Գրական բաժնում տեղ են գտել հայ դասական և սովետական հեղինակների գործերը։ Որոշ նյութեր հրատարակվել են անգլերեն։

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական շաբաթաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Նորմալ

**Նորմալ** (ֆրանսերեն՝ normal, լատիներեն՝ normalis՝ ուղիղ) կորի (մակերևույթի)՝ նրա որևէ M կետում, այդ կետով անցնող ուղիղ, որն ուղղահայաց է M կետում կորին (մակերևույթին) տարված շոշափող ուղղին (շոշափող հարթությանը)։ Հարթ կորը յուրաքանչյուր կետում ունի միակ նորմալը, որը գտնվում է այդ կորի հարթության մեջ, իսկ տարածական կորը՝ անվերջ քանակությամբ, որոնք կազմում (լցնում) են մի հարթություն (Նորմալ հարթություն)։ Հպվող հարթության մեջ ընկած նորմալը կոչվում է գլխավոր նորմալ։ Եթե հարթ կորը տրված է F(x, y)=0 հավասարումով, ապա M(x_0, y_0) կետում կորի նորմալի հավասարումը կլինի՝
: (x-x_0) \cdot \frac{\partial F}{\partial y} (x_0, y_0)-(y- y_0) \frac{\partial F}{\partial x} (x_0, y_0)=0:

Մակերևույթը կետում կարող է ունենալ միայն մեկ նորմալ։ Եթե մակերևույթը տրված է F(x, y, z)=0 հավասարումով, ապա M(x_0, y_0, z_0) կետում մակերևույթի նորմալի հավասարումը կլինի՝
:  \frac{x-x_0}{m}=  \frac{y-y_0}{n}= \frac{z-z_0}{p}
: m= \frac{\partial F}{\partial x} (x_0, y_0, z_0)
: n=\frac{\partial F}{\partial y} (x_0, y_0, z_0)
: p=\frac{\partial F}{\partial z} (x_0, y_0, z_0)

Նորմալի գաղափարը կարևոր դեր է խաղում ինչպես դիֆերենցիալ երկրաչափության մեջ, այնպես էլ կիրառություններում։

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Դիֆերենցիալ երկրաչափություն
Կատեգորիա:Վերլուծական երկրաչափություն
Կատեգորիա:Վեկտորական անալիզ
Նուլլիֆիկացիա

**Նուլլիֆիկացիա** ( արհամարհում, ոչնչացում, nullus - ոչ մի, գոյություն չունեցող և facio - կատարել, անել), դրամի, խիստ արժեզրկված թղթադրամի չեղյալ հայտարարում պետության կողմից։ Դրամաշրջանառության կայունացման մեթոդ։

Կիրառվում է, երբ խոր ինֆլյացիայի հետևանքով փողի գնողունակությունը չափազանց ընկնում է, և թղթադրամին ներկայացվող արժեքը գործնականում հավասարվում զրոյի։ Նուլլիֆիկացիայի դիմում են նաև այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտություն է առաջանում շրջանառությունից հանել ուժը կորցրած թղթադրամները՝ կապված քաղաքի իշխանության փոփոխության հետ։ Երբեմն նուլլիֆիկացիան համընկնում է դեվալվացիային։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Նոր ուղի (թերթ, Մասիս)

**«Նոր ուղի»**, երկօրյա թերթ։ ՀԿԿ Մասիսի շրջկոմի և ժողդեպուտատների Մասիսի շրջանային սովետի օրգան։ Լույս է տեսնում 1969 թվականից Մասիսում (հայերեն և ադրբեջաներեն)։ Ներկայացնում է շրջանի գյուղատնտեսության և արդյունաբերական ձեռնարկությունների նվաճումները, լուսաբանում սոցիալիստական մրցության ընթացքը, ընդհանրացնում առաջավոր փորձը, ծանոթացնում շրջանի անվանի մարդկանց։ Սիստեմատիկաբար պրոպագանդում է ԽՍՀՄ ժողովուրդների բարեկամությունը և եղբայրական հանրապետությունների հաջողությունները։ Պատմում է նաև միջազգային իրադարձությունների, շրջանի մշակութային ու մարզական կյանքի մասին, «Շաբաթօրյա էջ» խորագրով տպագրում գիտության և տեխնիկայի հետաքրքիր նորություններ, բժշկական, իրավաբանական խորհուրդներ, մասիսցիների գրական փորձերը։

Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայաստանի օրաթերթեր
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ազատության պողոտա (Լիսաբոն)

**Ազատության պողոտա** (), փողոց Լիսաբոնի կենտրոնում։ Այն 90 մ լայնությամբ և 1100 մ երկարությամբ լայն պուրակ է՝ բազմաթիվ կանաչ տնկարկներով և քայլուղիներով։

Փողոցը հայտնվել է 1879-1886 թվականներին փարիզյան պուրակների պատկերով և նմանությամբ։ Փողոցի ստեղծումը կարևոր փուլ դարձավ քաղաքի զարգացման պատմության և դեպի հյուսիս ընդլայնման համար։ Այստեղ սկսեցին բնակվել ապահովված բնակիչներն ու կառուցվել էլիտար շենքեր։ 19-րդ դարից այստեղ պահպանվել են պորտուգալական պատմության և քաղաքային ճարտարապետության հուշարձաններ, հետիոտնային քայլուղիներ, հուշարձաններ և արձաններ նվիրված Ալմեիդ Գարրետին, Ալեքսանդր Գերկուլանին, ինչպես նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհվածներին նվիրված հուշակոթողը և այլն։

20-21-րդ դարերում այստեղ տեղակայվել են շքեղ առանձնատներ, հյուրանոցներ, ռեստորաններ, խանութներ և հոթելներ։ Ազատության պողոտան, ըստ որոշ տվյալների, զբաղեցնում է 35-րդ տեղը աշխարհի ամենահարուստ փողոցների շարքում՝ շնորհիվ հանրահայտ ապրանքանիշերի (Christian Dior, Chanel, Versace, Gucci, Givenchy, Yves Saint Laurent, Louis Vuitton, Prada, Dolce & Gabbana, Armani, Burberry) բուտիկների։

## Պատկերասրահ

Avenida Liberdade Lisboa 1.JPG|Հրապարակ Ազատության պողոտայում
LiberdadeLisbon-CCBYSA.jpg|Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհվածներին նվիրված հուշակոթող
Avenida da Liberdade 26.jpg|Շենք Ազատության պողոտայում


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Avenida da Liberdade in the Portuguese Institute for Architectonic Heritage. 

Կատեգորիա:Լիսաբոնի փողոցներ
Ռիկարդ Նուրդրոկ

**Ռիկարդ Նուդրոկ** (, ), նորվեգացի կոմպոզիտոր, դաշնակահար։ 1864 թվականին Կոպենհագենում կազմակերպել է սկանդինավյան նոր երաժշտությունը պրոպագանդող «Եվտերպե» ընկերությունը։ Ազգային հիմնի հեղինակն է (Բ․ Բյոռնսոնի խոսքերով), եղել է Էդվարդ Գրիգի բարեկամը, նշանակալի ազդեցություն գործել նրա երաժշտության ազգային ուղղվածության վրա։ Դրել է Բյոռնսոնի -«Մարի Ստյուարտը Շոտլանդիայում» (1870, Ստոկհոլմ) և «Չար Սիգուրդ» դրամաների համար երաժշտություն, խմբերգեր, ռոմանսներ, դաշնամուրային պիեսներ։ Հավաքել է ժողովրդական երգեր ու պարեր, կատարել դրանց մշակումներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նորվեգացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:1842 ծնունդներ
Կատեգորիա:1866 մահեր
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի երաժիշտներ
Նունուֆար

մինի
**Կոկոռ** (), դեղին ջրաշուշան, նունուֆար, հարսնամատազգիների (ջրաշուշանազգիներ) ընտանիքի բազմամյա, կոճղարմատավոր ջրային խոտաբույսերի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
մինի|ձախից|Կոկոռ դեղին Բուսաբանական վկայում գրքից «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885
Կոճղարմատը հզոր է, հաստ։ Տերևները խոշոր են, կաշեկերպ, սրտաձև, երկարակոթուն, վառ կանաչ, ագատ լողում են ջրի երեսին։ Ծաղիկները երկսեռ են, խոշոր, մեկական՝ երկար ծաղկակոթուններով, դեղին, ուժեղ հոտով։ Ծաղկում է մայիսի վերջերից մինչև ուշ աշուն։ Պտուղը կանաչ է, բազմասերմ, հատապտղանման։

## Կիրառում
Դեղաբույս է. ծաղիկները պարունակում են ալկալոիդներ, եթերայուղեր, կոճղարմատները՝ աղաղանյութեր, օսլա, խեժ, շաքար։ Թունավոր է և գեղազարդիչ։

## Տարածում
Հանդիպում է Շիրակի (Ախուրյան) և Լոռու (Ստեփանավան) մարզերի միջին լեռնային, գոտիների դանդաղահոս և կանգուն ջրերում (գետերում ու լճակներում)։ Գրանցված է Հայաստանի կարմիր գրքում։

## Տեսակներ
մինի
մինի
Հայտնի է 10 (12), Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝
* Կոկոռ դեղին (*N. luteum*)։
; *Astylus*
* 
* 
* 
* 

; *Nuphar*
* 
* 
* 
* 
* 

; Հիբրիդներ
*  =  × ]
*  =  × ]
*  =  × ]
* *[[Nuphar ×rubrodisca]]*.|Morong}} =  ]
* *[[Nuphar ×saijoensis]]*.|(Shimoda) Padgett}} =  ]
* *[[Nuphar ×spenneriana]]*.|Gaudin}} =  ]

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* .
* 

## Արտաքին հղումներ
* Nuphar in Flora of North America @ efloras.org:

Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ծաղկավոր բույսեր
Իվան Շադր

**Իվան Դմիտրիեևիչ Շադր** (, իսկական ազգանունը՝ **Իվանով**, ,), խորհրդային քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1903-1907 թվականներին սովորել է Եկատերինբուրգի գեղարվեստաարդյունաբերական դպրոցում` Թ․ Զալկալնի մոտ, 1907-1908 թվականներին՝ Լենինգրադում, 1910-1911 թվականներին՝ Փարիզում (օգտվել է Ա․ Բուրդելի և Օ․ Ռոդենի խորհուրդներից), 1911-1912 թվականներին՝ Հռոմում։ Ռուս քանդակագործների ընկերության անդամ (1926 թվականից)։

## Ոճը
Շադրի վաղ շրջանի աշխատանքներում նկատելի է մոդեռն ոճի ազդեցությունը։ Մասնակցել է մոնումենտալ պրոպագանդայի լենինյան ծրագրի իրագործմանը։ Հեղափոխական իրականության ազդեցությամբ Շադրի ռոմանտիկական կերպարները տոգորված են սոցիալական վերափոխման պաթոսով («Սերմնացանը», գիպս, 1922 թվական, «Սալաքարը պրոլետարիատի զենքն է»)։

### Ստեղծագործությունը
1924 թվականից աշխատել է Լենինի կերպարի ստեղծման վրա։ Սովետական լավագույն մոնումենտներից են Վ․ Ի․ Լենինի (բրոնզ, գրանիտ, ճարտ․՝ Ս․ Ե․ Չեռնիշով, բացվել է 1927 թվականին, Զեմո-Ավճալայի ՀԷԿ, Վրաց․ ՄԱՀ), Մ․ Գորկու (նախօրինակը՝ բրոնզ, 1939, 1951 թվականին Մոսկվայում իրականացրել է Վ․ Ի․ Մուխինան՝ Ն․ Գ․ Զելենսկայայի և Զ․ Գ․ Իվանովայի ընկերակցությամբ, բրոնզ, գրանիտ, ճարտ․՝ Զ․ Մ․ Ռոզենֆելդ) հուշարձանները։ Կերպարների սիմվոլիկ ընդհանրացումը բնորոշ է նաև Շադրի դիմաքանդակներին («Մայրը», գիպս, 1922, Տ․ Վ․ Շադր-Իվանովայի հավաքածու, Մոսկվա, «Մաքսիմ Գորկի։ Մրրկահավ», բրոնզ, 1939, թվարկված բոլոր գործերը տարբեր տարիներ ձուլվել են բրոնզից և գտնվում են Տրետյակույյան պատկերասրահում, Մոսկվա)։ Շադրի արվեստը մեծապես նպաստել է խորհրդային քանդակագործության մեջ սոցիալիստական ռեալիզմի սկզբունքների հաստատմանը։ Նրա «Վ․ Ի. Լենին» (մարմար, 1932) և «Մ․ Գորկի» (բրոնզ, 1939) աշխատանքները գտնվում են Հայաստանի պետական պատկերասրահում (Երևան)։

## Արտաքին հղումներ
* Փ. Վերգասով Իվան Շադր Դմիտրիեևիչ — Իվան Շադր 
* Ի. Դ. Շադր, խորհրդային մշակույթի հիմնադիր 
* Ի. Դ. Շադրի մի քանի աշխատանքներ 
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փետրվարի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:1887 ծնունդներ
Կատեգորիա:Շադրինսկ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 3 մահեր
Կատեգորիա:1941 մահեր
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային քանդակագործներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ստեղծագործական կեղծանուններ
Անդրե Շյուրլե

**Անդրե Շյուրլե** (, ), գերմանացի ֆուտբոլիստ, Դորտմունդի Բորուսիայի և Գերմանիայի ազգային հավաքականի հարձակվող։

## Ակումբային կարիերա
#### Մայնց 05
Խաղացել է Լյուդվիգսհաֆեներ և Մայնց ֆուտբոլային ակումբների երիտասարդական կազմերում։ Մայնցի երիտասարդական թիմի հետ դարձել է Գերմանիայի չեմպիոն ու հրավիրվել հիմնական թիմ։ Առաջին անգամ որպես Մայնցի ֆուտբոլիստ խաղադաշտ է դուրս եկել 2009 թվականի օգոստոսի 8-ին՝ Բայերի դեմ խաղում, խաղն ավարտվեց 2։ 2 հաշվով։ Իր առաջին երկու գոլերը ուղարկել է սեպտեմբերի 19-ին Բոխումի դարպասը, նրա դուբլի շնորհիվ Մայնցը 2։ 1 հաշվով պարտվելիս կամային հաղթանակ է տանում 3։ 2 հաշվով։ Այդ շաբաթվա վերջին Շյուրլեն կնքեց պրոֆեսիոնալ պայմանագիր ակումբի հետ։ Մրցաշրջանի ամփոփիչ արդյունքներով Անդրե Շյուրլեն խփել էր 5 գնդակ և տվել 3 գոլային փոխանցում։

#### Բայեր 04
2010 թվականի սեպտեմբերին Անդրեն պայմանագիր է կնքում Լևերկուզենի Բայերի հետ մինչև 2016 թվականի հուլիսի 30-ը։ Տրանսֆերի ընդհանուր գինը կազմեց 8 միլիոն եվրո։

#### Չելսի
2013 թվականի ամռանը Չելսին և Բայերը համաձայնության եկան Շյուրլեի տրանսֆերի հարցում Անգլիական ակումբ։ Հոկտեմբերի 27-ին Մանչեսթեր Սիթիի դեմ խաղում Շյուրլեն խփեց իր առաջին գնդակը նոր թիմի կազմում։ Մարտի 1-ին մայրաքաղաքային դերբիում, Ֆուլհեմի դեմ խաղում Շյուրլեն նոր թիմի կազմում դարձավ հետ-տրիկի հեղինակ։ Խաղն ավարտեց 1։ 3 Չելսիի օգտին։

### Վոլֆսբուրգ
2015 թվականի փետրվարի 2-ին Շյուրլեն դարձավ «Վոլֆսբուրգի» հարձակվող՝ կնքելով 4.5 տարվա պայմանագիր։ Գործարքի արժեքը կազմեց 24 միլիոն ֆունտ։

### Բորուսիա Դորտմունդ
2016 թվականի ամռանը Շյուրլեն տեղափոխվել է Դորտմունդի «Բորուսիա»՝ կնքելով 5 տարվա պայմանագիր։ Գործարքի արժեքը կազմեց 30 միլիոն եվրո։ Թիմի կազմում իր նորամուտը նշել է 2016 թվականի Գերմանիայի սուպերգավաթ խաղում՝ փոխարինելով Ուսման Դեմբելեին 68-րդ րոպեին։

## Միջազգային կարիերա
Իր դեբյուտային հանդիպումը Գերմանիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում անցկացրեց 2009 թվականի նոյեմբերի 13-ին Հյուսիսային Իռլանդիայի դեմ խաղում։ Խաղն ավարտվեց 1։ 1 հաշվով։ Հաջորդ հանդիպումն անցկացրեց Սան Մարինոյի դեմ խաղում և աչքի ընկավ խփած գնդակով։

## Ձեռքբերումներ
* Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն. 2014

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայքը 
* Ֆեյսբուքյան էջը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բայեր Լևերկուզենի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մայնց 05-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Չելսիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոններ
Նուտալիոզ

**Նուտալիոզ**, միասմբակավորների (առավելապես ձիերի) պրուոոզոային հիվանդություն։ Հարուցիչը միաբջիջ նուտալիա () մակաբույծն է։ Հանդիպում է Աֆրիկայի, Եվրոպայի, Ասիայի, Ամերիկայի շատ երկրներում, ԱՄՆ-ում՝ հարավային և արևելյան գոտիներում, Ռուսաստանի կենտրոնական մարզերում։ Վարակը փոխանցում են տզերը։ Նուտալիոզն արձանագրվում է ավելի հաճախ գարնանը և ամռանը։
* Ախտանշաններն են՝ մարմնի ջերմության բարձրացում (մինչև 41,5°), ախորժակի անկում, պուլսի և շնչառության արագացում, աչքի լորձաթաղանթների դեղնություն, էրիթրոցիտների և հեմոգլոբինի քանակության կտրուկ նվազում, ստամոքսաաղիքային համակարգի գործունեության խանգարում, վերջավորությունների այտուց։
* Բուժումը․ արդյունավետ է հատուկ պատրաստուկների (ֆլավակրիդին, հեմոսպորիդին, ազիդին) կիրառումը։
* Կանխարգելումը․ կենդանիների հակատզային մշակում։

Կատեգորիա:Կենդանիների հիվանդություններ
Տարափող ընդունում

**Տարափող ընդունում**, ռելեային և տրոպոսֆերային ռադիոգծերով ընդունվող ազդանշանի նվաղումների դեմ պայքարի միջոց։ Կարճ և գերկարճ ալիքների ռադիոգծերում ռադիոալիքները տարածվում են ինչպես երկրամերձ ուղիներով, այնպես էլ անդրադառնալով իոնոլորտից, այսինքն՝ ընդունիչին հասնում են տարբեր ճանապարհներ անցած ալիքներ, որոնք ինտերֆերում են ընդունող անտենայում և, կախված փուլերի ակնթարթային տարբերությունից, կարող են մասամբ կամ լրիվ չեզոքացնել միմյանց՝ առաջացնելով ընդունված ազդանշանի նվաղումներ։ Այս երևույթի դեմ պայքարի ամենաարդյունավետ միջոցը տարածական, հաճախային կամ անկյունային տարափող ընդունումն է։ Տարածական տարափող ընդունման դեպքում ազդանշանն ընդունում են երկու կամ ավելի անտենաներով, որոնք հեռացվում են միմյանցից մի քանի տասնյակ ալիք հեռավորությամբ, այնպես, որ ընդունիչների մուտքերում ազդանշանների փոփոխությունները վիճակագրորեն անկախ (չկոռելացված) լինեն։ Այնուհետև ընդունիչների ելքային ազդանշանները կամ գումարվում են, կամ ընտրվում է միայն տվյալ պահի ամենամեծ ազդանշանը։ Հաճախային տարափողման դեպքում ազդանշանը միաժամանակ հաղորդվում է տարբեր հաճախականություններով, որոնք ընտըրվում են այնպես, որ ազդանշանի նվաղումները կոռելացված չլինեն։ Այդ պայմանը բավարարվում է, եթե հաճախականությունների հարաբերական ապալարքը 10−2-10−3 կարգի է։ Ընդունիչները միացվում են միևնույն անտենային։ Անկյունային տարափողման դեպքում ազդանշանը միաժամանակ հաղորդվում է տարբեր ո՚ւղղորդվածության դիագրամներ ունեցող հաղորդիչ անտենաներով, ընդ որում ազդանշանների անկախությունն ապահովելու համար անկյունների տարբերությունը պետք է լինի աստիճանի տասնորդական մասերի կարգի։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Նույնության փիլիսոփայություն

**Նույնության փիլիսոփայություն**, փիլիսոփայական կոնցեպցիա, օբյեկտիվ իդեալիզմի տարատեսակ, ըստ որի բնության և ոգու, կեցության և մտածողության, օբյեկտի և սուբյեկտի տարբերակումը, հակադրումը և զարգացումն ածանցվում են մի նախասկզբից, որը ներքուստ տարբերակված չէ, այսինքն՝ «բացարձակ նույնականություն» է՝ «բացարձակ մտածողություն» (ըստ Ֆ․ Շելինգի), «բացարձակ գաղափար» (ըստ Գ․ Հեգելի)։ Նույնության փիլիսոփայությունը հակադրվում է Ի․ Կանտի ուսմունքում առկա դուալիստական միտումներին և Յո․ Ֆիխտեի սուբյեկտիվ իդեալիզմին։

## Ըստ Շելինգի
Նույնության փիլիսոփայության հիմնական սկզբունքը տրամագծորեն հակադիր է դուալիստական համակարգերի (դուալիզմ) սկզբունքին։ Նույնության փիլիսոփայությունը որպես որոշակի փիլիսոփայական կոնցեպցիա պատմականորեն կապվում է Ֆրիդրիխ Շելինգի անվան հետ։ Շելինգը փորձելով հաղթահարել կանտյան և ֆիխտեյան համակարգերի դուալիզմը, առաջ քաշեց մոնիստական փիլիսոփայության մի նոր ելակետային սկզբունք՝ սուբյեկտիվի և օբյեկտիվի, իդեալականի և ռեալի բացարձակ նույնությունը։

## Ըստ Հեգելի
Մտածողության և կեցության նույնության սկզբունքն ընկած է նաև հեգելյան համակարգի հիմքում, բայց այդ սկզբունքը Հեգելի կողմից իրացվում է այլ կերպ, քանի որ նույնությունն ինքը նրա կողմից ըմբռնվում է դիալեկտիկորեն, ոչ որպես անշարժ աբսոլյուտ, անորոշ միասնություն, որն անտարբեր կերպով հակադրվում է կեցության բազմազանությանը, այլ որպես ինքնազարգացող տրամաբանական իդեա, որի որոշակիությունն ու տարբերակվածությունը գտնվում են հենց իր մեջ իբրև նրա իմանենտ անվերջ ձև։

## Մետաֆիզիկական ըմբռնում
Նույնության փիլիսոփայության սպեցիֆիկ առանձնահատկությունը, որով նա տարբերվում է մյուս օբյեկտիվ իդեալիստական կոնցեպցիաներից, ոչ թե պարզապես մտածողության ու կեցության նույնության ընդունումն է, այլ այդ նույնության մետաֆիզիկական ըմբռնումը։ Լինելով փիլիսոփայության հիմնական հարցի լուծման փորձերից մեկը՝ նույնության փիլիսոփայությունը հանում է այդ հարցը՝ անշարժ բացարձակ սուբստանցիայի ընդերքում տարրալուծելով ոգու և բնության, մտածողության և կեցության տարբերությունները։

Ներկայումս մտածողության և կեցության մետաֆիզիկական նույնության գաղափարները քարոզվում են նեոթոմիզմի առանձին դպրոցների կողմից։

Մարքսիստական փիլիսոփայությունն իր մոնիզմը հիմնավորում է՝ ելնելով աշխարհի մատերիական միասնության և զարգացման գաղափարից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Բյաշիմ Նուրալի

**Բյամիշ Յուսուպովիչ Նուրալի** (), (), թուրքմեն խորհրդային նկարիչ։  Թուրքմենական ԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ 1947 թ.։

Սովորել է Մոսկվայի Վխուտեմասում 1926-1930 թթ.։ Դասավանդել է Աշխաբադի թուրքմենական գեղարվեստական ուսումնարանում 1932-1948 թթ.։ Ստեղծել է դիմանկարներ, ժանրային նկարներ («Թուրքմենական հին կենցաղը», Արևելքի ժողովուրդների արվեստի թանգարան, Մոսկվա և «Թուրքմենական նոր կենցաղը» երկպատկերը, երկուսն էլ՝ 1927 թ., «Ընկերուհիներ» 1957 թ., Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա)։ Հայտնի էր նաև որպես ժողովրդական բանաստեղծ և երգիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Տրանսկասպյան մարզում դեհկանի ընտանիքում։ Մանկական տարիքում եղել է հովիվ։ Կաթ է տարել Աշխաբադ քաղաքի շուկա։ 1920 թվականին ծանոթացել է գեղանկարչությանը, հետաքրքրվել դրանով։ 1921 թվականին հաճախել հարվածային գործիքների դպրոց Արևելքում։ Նրա հետաքրքրություները գեղարվեստի նկատմամբ մարտահրավեր նետեց ավանդական, մուսուլմանական կյանքի ճանապարհին։ 1923 թվականին մասնակցել է ցուցադրությունների։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բյամիշ Նուրալի։ Կյանք՝ նվիրված արվեստին
* Յուսուպովիչ Նուրալի 

Կատեգորիա:Թուրքմեն նկարիչներ
Կատեգորիա:Թուրքմեն բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Թուրքմեն երգիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Գևորգ Շահնազարյան

**Գևորգ Մեխակի Շահնազարյան** (), հայ խորհրդային քիմիկոս-օրգանիկ, քիմիական գիտությունների դոկտոր (1981)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի համալսարանի քիմիայի ֆակուլտետը (1957)։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են դիհալոիդ վինիլային միացությունների պերթթուներով օքսիդացման և տրիհալոիդմեթիլկարբինոլների դեհիդրատացման ժամանակ տեղի ունեցող իր հայտնաբերած մոլեկուլային վերախմբավորումների օրինաչափությունների բացահայտման և արդյունքների կիրառման հարցերին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիական գիտությունների դոկտորներ
Յանգ Ջիզի

**Ջեյ Ուեյն Ջենկինս** (, ), առավել հայտնի որպես **Յանգ Ջիզի** (), ամերիկացի ռեփեր։

Հանդիսանում է ամերիկյան «U.S.D.A» հիփ հոփ խմբի հիմնադիրը, իսկ նախկինում նաև եղել է «Boyz n da Hood» խմբի անդամ։ Մինչև այդ խմբերի կազմում հանդես գալը, հայտնի է եղել դեռ 2001 թվականից, երբ թողարկվել է իր դեբյուտային «Thuggin' Under the Influence (T.U.I.)» ստուդիական ալբոմը։ Մինչև այժմ իր սոլո կարիերայի ընթացքում թողարկել է 9 ալբոմ և բազմաթիվ այլ միքսթեյպներ։ 4 անգամ առաջադրվել է Գրեմմի մրցանակաբաշխության «Լավագույն ռեփ կատարում» անվանակարգում, սակայն երբևէ չի հաղթել։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
* «Thuggin' Under the Influence (T.U.I.)» (2001)
* «Come Shop wit Me» (2003)
* «Let's Get It: Thug Motivation 101» (2005)
* «The Inspiration» (2006)
* «The Recession» (2008)
* «TM:103 Hustlerz Ambition» (2011)
* «Seen It All: The Autobiography» (2014)
* «Church in These Streets» (2015)
* «Trap or Die 3» (2016)

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:1977 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի ռեփերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեփերներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հիփ հոփ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Ներսես Շահլամյան

**Ներսես Գերասիմի Շահլամյան** (), հայ երգիչ, տենոր։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունն ստացել է Թիֆլիսում, աչքի ընկել զորեղ ու գեղեցիկ ձայնով։ 1880 թվականից ղեկավարել է իր կազմակերպած կանանց քառաձայն երգչախումբը, ապա այն միացրել Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի երգչախմբին և որպես մենակատար մասնակցել նրա կազմակերպած համերգներին։ 1888 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Պետերբուրգում հանդես է եկել հայկական երեկույթում և գրավել արքունական թատրոնների դիրեկցիայի ուշադրությունը։ Վերջինիս նշանակած թոշակով 1889 թվականին մեկնել է Իտալիա, երեք տարի կատարելագործվել Միլանում։ Շահլամյանի առաջին ելույթն օպերայում կայացել է 1891 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, Մալթայի արքունական թատրոնում (կատարել է Մանրիկոյի դերերգը Վերդիի «Տրուբադուր»-ում)։ Միլանի «Լա Սկալա» օպերային թատրոնը նրան հրավիրել է մշտական աշխատանքի, սակայն 1892 թվականին վերադարձել է Ռուսաստան, ընդունվել Պետերբուրգի Մարիինյան թատրոն։ 1893 թվականի հունվարի 4-ին Ա․ Պոնքիելիի «Զոկոնդա» օպերայում կատարել է էնցոյի դերերգը։ Այնուհետև նվիրվել է համերգային գործունեության՝ կատարելով արիաներ արևմտաեվրոպական ու ռուս, օպերաներից, ռուս կոմպոզիտորների երգեր ու ռոմանսներ, հայկական ժողովրդական և ազգային-հայրենասիրական երգեր։ 1893 թվականին Ն․ Պապայանի և Բեգլար Ամիրջանյանի հետ համերգներ է տվել Թիֆլիսում և Աստրախանում, ապա եղել Շուշիում, Դոնի Ռոստովում, Երևանում և այլ քաղաքներում։ Մասնակցել է նաև Պանաևի օպերային թատրոնի ներկայացումներին, հանդես եկել Թիֆլիսի օպերային թատրոնում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Ներսես Շահլամյան 

Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Տենորներ
Շագանակագեղձի բորբոքում

**Շագանակագեղձի բորբոքում**, պրոստատիտ ( հունարեն προστάτηζ- բառացի՝ առջևում գտնվող), շագանակագեղձի սուր կամ քրոնիկական բորբոքային հիվանդություն։ Հարուցիչներն են գոնոկոկերը, ստաֆիլո ստրեպտոկոկերը, տուբերկուլոզային միկոբակտերիաները և տրիխոմոնադները։

## Ախտանշաններ
Սուր բորբոքման ախտանշաններն են՝ միզուկի այրոց, հաճախակի և ցավոտ միզարձակում, մեզում թարախի առկայություն, ջերմության բարձրացում, շեքի շրջանի ուժեղ ցավեր, սուր միզակապություն։ Շագանակագեղձի թարախակույտի դեպքում հիվանդագին երևույթներն ավելի բուռն են արտահայտվում։ Քրոնիկականը կարող է լինել սուր բորբոքման հետևանք կամ առաջանալ որպես ինքնուրույն հիվանդություն։ Բնորոշվում է ընդհանուր թուլությամբ, շեքի և գոտկասրբոսկրային շրջանների բութ ցավերով, սեռական ֆունկցիայի խանգարմամբ և հաճախակի միզարձակությամբ։

## Բուժում
Սուր բորբոքման դեպքում անկողնային ռեժիմ, հակամանրէային միջոցներ, տաք պրոցեդուրներ, ցավազրկող և հակասպազմային դեղամիջոցներ։ Թարախակույտի դեպքում՝ վիրաբուժական միջամտություն։ Կիրառվում է նաև շագանակագեղձի մերսում և ցեխաբուժություն։

Կատեգորիա:Բժշկական ախտորոշում
Նումուլիտներ

**Նումուլիտներ** (՝ մանր մետաղադրամ), ֆորամինիֆերների ենթախմբի մահացած միաբջիջ օրգանիզմների սեռ։ Նումուլիտի մնացորդները հայտնի են Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի, Ամերիկայի արևադարձային և մերձարևադարձային երկրների վերին կավճի ու պալեոգենի նստվածքներում։ Նումուլիտ ունեցել են ոսպաձև կամ սկավառականման խեցի (տրամագիծը՝ 1.3—5 և նույնիսկ մինչև 16 սմ), որը կազմված է եղել միջնորմերով խոռոչների բաժանված բազմաթիվ պտույտներից։ Յուրաքանչյուր նոր պտույտ ամբողջությամբ ծածկել է նախորդին։ Վարել են հատակամերձ կյանք։ Նումուլիտների խեցիների կուտակումներն առաջացրել են նումուլիտային կրաքար, որը կիրառվում է որպես շինանյութ։ Նումուլիտները կարևոր ղեկավարող բրածոներ են պալեոգենի շերտագրության համար։

Հին եգիպտացիները նումուլիտների խեցիները օգտագործում էին որպես մետաղադրամներ, բուրգերի կառուցման ժամանակ օգտագործվող կրաքարը պարունակել է նումուլիտներ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆորամինիֆերներ
Կատեգորիա:Պալեոգեն
Կատեգորիա:Նեոգեն
Յուրի Շահմուրադով

**Յուրի Ավանեսի Շահմուրադով** (), հայ խորհրդային ըմբիշ (ազատ ոճ, 2-րդ միջին քաշ), մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1970), ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ (1973), մանկավարժական գիտությունների թեկնածու։

Ավարտել է Դաղստանի մանկավարժական համալսարանը (1968), Մոսկվայի կուսակցական բարձրագույն դպրոցը (1980)։ Աշխարհի (1970), Եվրոպայի (1966, 1967, 1969), ԽՍՀՄ (1967-1970, 1972) չեմպիոն։ Ազատ ոճի ըմբշամարտի ՍՍՀՄ հավաքականի գլխավոր մարզիչ (1972-1981), 1981 թվականից՝ ՍՍՀՄ Պատգամավորների խորհրդին առընթեր ֆիզիկական մշակույթի և սպորտի կոմիտեի մենամարտային մարզաձևերի վարչության պետի տեղակալ։ Պարգևատրվել է «Պատվո նշան», ժողովուրդների բարեկամության և Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշաններով։

Ծնվել է 1942 թվականի փետրվարի 27-ին, Ջրականում՝ Հին Թաղեր գյուղից հայ ներգաղթածների ընտանիքում։ Երբ 6 տարեկան էր, նրա ընտանիքը տեղափոխվեց Օրջոնիկիձե (այժմ՝ Վլադիկավկազ), որտեղ սկսեց զբաղվել ազատ ոճի ըմբշամարտով՝ Իլյա Դրաևի ենթակայության ներքո։ 1962 թվականին ընդունվել է Դաղստանի պետական համալսարան և տեղափոխվել Մախաչկալա, որտեղ շարունակել է զբաղվել ըմբշամարտով ԽՍՀՄ-ի վաստակավոր մարզիչ Արմենակ Կարապետյանի օժանդակությամբ։ 1966 թվականից մինչև 1972 թվականը ներկայացել է ԽՍՀՄ ազգային հավաքականի դրոշի ներքո։ 1966, 1967, 1969 թվականներին դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն, 1970 թվականին՝ աշխարհի չեմպիոն։ 1968 թվականին մասնակցել է Մեխիկոյի Օլիմպիական խաղերին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Профиль на сайте филиала ДГПУ
* Профессор борьбы 

Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ըմբշամարտի Եվրոպայի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Խորհրդային ըմբշամարտիկներ
Նստանյարդաբորբ

**Նստանյարդաբորբ** իշիաս (), գոտկասրբոսկրային նյարդարմատաբորբ, ողնուղեղի գոտկասրբոսկրային բաժնի նյարդարմատների, գլխավորապես նստանյարդի բորբոքում։ Պատճառները, սուր և քրոնիկական վարակիչ հիվանդությունները, թունավորումները, վնասվածքներ են։

Լինում է՝
* առաջնային, նյարդի վրա վնասակար գործոնների (մրսածություն, վարակ) անմիջական ազդեցությունից,
* երկրորդային, նյարդը շրջապատող օրգանների ախտահարումից։

Հիվանդության հիմնական ախտանշանը նստատեղի տարբեր բնույթի և տևողության ցավերն են։

Կատեգորիա:Ողնաշարի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վերականգնում
Շահեն վարդպետ

**Շահեն վարդպետ**, (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են) XIII դարի հայ ճարտարապետ։ Աղվանից Հովհաննես կաթողիկոսի օրոք (1195-1235) կառուցել է Արցախի Վարանդա գավառի Հացի գյուղի (այժմ ԼՂՀ-ի Մարտունու շրջանում) մոտ գտնվող «Բռի եղցի» կոչվող հուշարձանախմբի արևմտյան կողմի, բլրի ստորոտի եկեղեցին։ Այն միանավ է, թաղածածկ, կառուցված կիսամշակ քարերից (ծածկը Շահեն․ «Բռի եղցի» հուշարձանախմբի արևմտյան եկեղեցին (XIII դար) քանդված է)։ Պատերի շարվածքում օգտագործված են խաչքարեր։ Միակ՝ արևմտյան մուտքի ճակատակալ քարի կենտրոնում քանդակված է խաչ, շուրջը՝ շախմատաձև զարդեր, իսկ մուտքի վերի երկու կողմում՝ թռչուններ։

## Գրականություն
* Բարխուդարյան Ս., Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Երևան, 1963, էջ 97-101։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ
Աղթամար (այլ կիրառումներ)

**Աղթամար** եզրը կարող է վերաբերել.

* Աղթամար - կղզի Վանա լճում
* Աղթամար - Սուրբ Խաչ եկեղեցին Աղթամարում
* Աղթամար - Գրչության կենտրոն համանուն կղզում
* Աղթամար - հայկական անձնանուն

## Տես նաև

* Աղթամարի կաթողիկոսություն
* Աղթամարի կռիվ (1904)
Հայկ Շահբազյան

**Հայկ Խաչատուրի Շահբազյան** (), հայ խորհրդային հիգիենիստ։ ԽՍՀՄ ԲԳԱ թղթակցի անդամ (1957), Ուկրաինական ԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ։

## Կենսագրություն
1925 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1939-1941 թվականներին և 1947-1952 թվականներին եղել է Կիևի աշխատանքի հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների ինստիտուտի տնօրեն, 1952-1971 թվականներին՝ Կիևի բժշկական ինստիտուտի աշխատանքի հիգիենայի ամբիոնի վարիչ, 1971-1979 թվականներին՝ գիտական խորհրդատու։

## Գիտական գործունեություն
200 գիտական աշխատությունների հեղինակ է, այդ թվում՝ 8 մենագրության։ Աշխատանքները վերաբերում են արտադրական միկրոկլիմայի և արտաքին միջավայրի տարբեր ազդակների հիգիենային նորմավորման սկզբունքներին, ինչպես նաև միկրոկլիմայական անբարենպաստ պայմաններում (հատկապես տաք արտադրամասերում) օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական վիճակի և արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում ու գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի պայմանների, գյուղատնտեսության թունաբանության, սիրտանոթային համակարգի հիվանդությունների, տրավմատիզմի հիգիենային հարցերի ուսումնասիրություններին։ Հեղինակ է նաև աշխատանքի հիգիենայի դասագրքերի։

## Անդամակցություն
Հայկ Շահբազյանը Հիգիենիստների համամիութենական և ուկրաինական ընկերությունների, Ուկրաինայի ԽՍՀ առողջապահության նախարարության գիտական խորհրդի նախագահության անդամ էր, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության փորձագետ։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Երկեր
* Гигиеническое нормирование микроклимата производственных помещений, 1952
* Гигиена умственного труда, 1961
* Учебник гигиены, 1983

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Դասագրքերի հեղինակներ
Կատեգորիա:Հայ հիգիենիստներ
Կատեգորիա:Հայ գիտնականներ
Նուրեկի հիդրոէլեկտրակայան

**Նուրեկի հիդրոէլեկտրակայան** (,  տաջ․՝ *Нерӯгоҳи обии Норак*) հիդրոէլեկտրակայան Վախշ գետի վրա, Տաջիկստանի Հանրապետության Նուրեկ քաղաքի մոտ։ Նախագծային հզորությունը՝ 3015 Մվտ (9 ագրեգատ, յուրաքանչյուրը՝ 335 Մվտ)։ Էլեկտրաէներգիայի միջին արտադրանքը ըստ տարվա ջրառատության՝ 11,2 միլիարդ կվտ.ժ։ Պատվարի բարձրությունը 304 մ կվտժ է, ծավալը՝ 56 միլիոն մ³։ Հիդրոհանգույցի ճնշման ճակատի երկարությունը՝ 710 մետր, առավելագույն ճնշումը՝ 275 մ, ջրանետման համար կառուցվում են երկու թունել՝ 1,4 և 1,6 կմ երկարությամբ։ Պատվարը առաջացնում է Նուրեկի ջրամբարը։

Կայանի շինարարությունը սկսվել է 1961 թվականին, 1972 թվականին գործարկվել են առաջին երկու ագրեգատը։ Էլեկտրաէներգիան Միջին Ասիայի միացյալ էներգահամակարգ է տրվում 500 և 220 կվ լարմամբ էլեկտրահաղորդման գծերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տաջիկստանի հիդրոէլեկտրակայաններ
Կատեգորիա:Տաջիկստանի լճեր
Կատեգորիա:1961 հիմնադրումներ Տաջիկստանում
Կատեգորիա:1980 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Ձվածեղ

**Ձվածեղ**, եվրոպական խոհանոցի ուտեստ, հիմնականում պատրաստվում է թավայի մեջ, մեկ կամ մի քանի ձվերից։ **Մխլու**ի մեջ ձուն անպայման պետք է ամբողջական լինի, այսինքն դեղնուցը չպետք է պատռվի և առանձնանա սպիտակուցից, իսկ խառնած ձվածեղի համար (որը սովորաբար և անվանում են ուղղակի ձվածեղ) ձվերը հարվում են, ինչն էլ այս ուտեստը մոտեցնում է ֆրանսիական դասական օմլետին։ Սակայն նախկին ԽՍՀՄ-ի երկրներում օմլետ էր համարվում ձվով, ալյուրով և կաթնամթերքով պատրաստվող ուտեստը։ Մեծ Բրիտանիայում և Իռլանդիայում բեկոնով ձվածեղը համարվում է ավանդական նախաճաշ։

Որոշ երկրներում ձվածեղն ուտում են միայն լոլիկով. սկզբում կտրատած լոլիկը տապակում են թավայի մեջ, հետո ավելացնում են անհրաժեշտ քանակությամբ հարած ձու։

Վերջին տարիներին ձվածեղը դարձել է այնքան համապիտանի ուտեստ, որ նրա մեջ ավելացնում են ոչ միայն լոլիկ, այլ նաև պանիր, խոզապուխտ, երշիկ, տապակած միս, սունկ, սոխ, տապակած բանջարեղեն, պաստեղ և այլն՝ տարբեր համադրություններով ու տարբերակներով։
մինի|277x277փքս|Թթու լավաշով (պաստեղով) ձվածեղ
Հայաստանում այն նույնպես լայնորեն տարածված ուտեստ է։ Զուտ ձվածեղի վրա հաճախ լցնում են մեղր կամ մածուն։ Ավանդական սովորությամբ, զոքանչները փեսաներին պատվում էին ձվածեղով։ Որպես շուտ ապաքինող կերակուր, ձվածեղով են կերակրում նոր ծննդաբերած կնոջը։

## Նման ուտեստներ
* Օմլետ
* Գոգլի
* Վիրիշագա
* Պաշոտ

## Աղբյուրներ
* Ձվածեղ // Տնային տնտեսուհիների կարճ էնցիկլոպեդիա՝ Մոսկվա։ Պետական Գիտական Հրատարակություն՝ «Մեծ Խորհրդային էնցիկլոպեդիա», 1959.

Կատեգորիա:Եվրոպական խոհանոց
Կատեգորիա:Ուտեստներ հավի ձվից
Նունուֆար (պար)

**Նունուֆար**, ասիական կամ կովկասյան կանացի մենապար կամ զուգապար։ Պարաձևը և պարեղանակը անկայուն են․ յուրաքանչյուր պարուսույց բեմադրելիս պարեղանակի և պարաձևի մեջ փոփոխություններ է մտցրել։ Ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջերին, գոյատևել մինչև 20-րդ դարի 1-ին կեսը։ Կատարվել է կովկասյան պարերի քայլերով ու արտահայտչամիջոցներով։ Պարեղանակի և պարաքայլի հաստատուն չլինելու հետևանքով *նունուֆարի* մասին միայն հիշողություններ են պահպանվել։ Պարը կատարել է հարսնացուն փեսայի և ծնողների պարից հետո։ Այն ընդգծում է աղջկա գեղեցկությունը, որը համեմատվում է ծաղկի գեղեցկության հետ։ Ձեռքերի շարժումները նմանակում են կակաչի բացվող կոկոնը։

Տարածված է եղել Գյումրիում։

Մեր օրերում «Նունուֆար» են կոչվում նորաստեղծ պարեղանակով ու քայլերով կատարվող, մեծ մասամբ մանկական պարերը, որոնք ոչ մի կապ չունեն նախկին *նունուֆարի* հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ
Կատեգորիա:Հայկական պարեր
Լևոն Շաթրյան

**Լևոն Շաթրյան**, *Սիլվիա-Մարիա*, (), հայ գրող-երգիծաբան, հրապարակախոս։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Կոստանդնուպոլսի Կեդրոնական վարժարանը։ Զբաղվել է մանկավարժությամբ։ 1920-1922 թվականներին խմբագրել է (Ե․ Օտյանի հետ), «Շավիղ-Իգնատ աղա» երգիծական շաբաթաթերթը։ 1922 թվականից հաստատվել է Բուխարեստում։ «Նոր արշալույս» և «Պահակ» թերթերում «Չորս հովերեն» խորագրի տակ տպագրած հոդվածներով ծաղրել է տիրող հոռի բարքերը, աղայական մտայնությունը, դատապարտել Թուրքիայի հայատյաց քաղաքականությունը, ֆաշիզմը, նորաստեղծ Խորհրդային Հայաստանի հակառակորդներին։ Հրատարակվել են նրա «Ցավին տունը» երկը, «Բերայի հովարտաները» (1913) երգիծական նովելը։ Հիշատակելի է Շաթրյանի «Բաբելոնի աշտարակը» կատակերգությունը (բեմ Բուխարեստում, 1936), որտեղ ծաղրված են գաղութահայ «փանջունիները»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ երգիծաբաններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Տեքստիլ արդյունաբերություն

[մինի|Տեքստիլ ֆաբրիկա [Տալլինում (1925)]]
**Տեքստիլ արդյունաբերություն** (լատ․` textile - գործվածք, կտոր), թեթև արդյունաբերության հնագույն ու առավել խոշոր ճյուղերից, որը բուսական, կենդան, ու քիմիական (արհեստական և սինթետիկ) մանրաթելերի տարբեր տեսակներից պատրաստում է տեքստիլ գործվածք, տրիկոտաժ և այլ իրեր։ Ներառնում է տեքստիլ հումքի նախնական մշակման, բամբակի, վուշի, բրդի, մետաքսի, ոչ-գործվածքային, կանեփաթելի-ջուտի, ցանցահյուսության, տեքստիլ-գալանտերեայի, տրիկոտաժի, թաղեգործության ճյուղերը։ Տեքստիլ  արդյունաբերության արտադրանքն օգտագործվում է հագուստի, կոշիկի, կահույքի արտադրության, մեքենաշինության մեջ և այլն։ Տեքստիլ իրերի արտադրությունն սկսվել է շատ վաղուց։ Բամբակենու մշակությունը և մանվածքաթելի ու գործվածքի պատրաստումը մեր թվականությունից դեռ շատ դարեր առաջ հայտնի էր Հնդկաստանում, Չինաստանում ու Եգիպտոսում։

Հայաստանում հագուստի արտադրությունը կրում էր տնայնագործական բնույթ։ Հատուկ տեղ էր գրավում գորգագործությունը։ Հայաստանը հայտնի էր ձեռագործ բարձրորակ գորգերով, որոնք մեծ պահանջարկ ունեին տեղական ու միջազգային շուկաներում։ 1912 թվականին Երևանի նահանգի 574 գյուղերում տնային գորգագործությամբ զբաղվում էին մոտ 7 հազար մարդ։ Կար նաև մետաքսաթելի տնայնագործական մոտ 25, թաղեգործական 17 ձեռնարկություն, բամբակազտիչ 330 մանր «գործարան», 35 ներկատուն։ 1917-1920 թբվականներին տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկությունները գրեթե լրիվ քայքայվեցին։

Կատեգորիա:Տեքստիլ արդյունաբերություն
Նուկլոն

**Նուկլոն** ( — միջուկ), ատոմային միջուկները կազմող տարրական մասնիկների՝ պրոտոնի և նեյտրոնի ընդհանուր անվանումը։ Փորձը ցույց է տվել, որ նեյտրոնը և պրոտոնը միմյանց հետ փոխազդում են այնպես, ինչպես նեյտրոնը կամ պրոտոնը (ուժեղ կամ միջուկային փոխազդեցություն)։

Նուկլոնները նստած են այն սահմանին, որտեղ մասնիկների ֆիզիկան և միջուկային ֆիզիկան համընկնում են։ Մասնիկների ֆիզիկան, մասնավորապես քվանտային քրոմոդինամիկան, տալիս է հիմնարար հավասարումներ, որոնք նկարագրում են քվարկների հատկությունները և ուժեղ փոխազդեցությունը։ Այս հավասարումները քանակապես նկարագրում են, թե ինչպես են քվարկները կարող են միանալ պրոտոնների և նեյտրոնների (և մնացած բոլոր հադրոնների)։ Այնուամենայնիվ, երբ մի քանի նուկլեոններ հավաքվում են ատոմային միջուկի մեջ (նուկլիդ), այս հիմնարար հավասարումները դառնում են շատ դժվար ուղղակիորեն լուծելը։ Փոխարենը, նուկլիդներն ուսումնասիրվում են միջուկային ֆիզիկայի շրջանակներում, որն ուսումնասիրում է նուկլոնները և դրանց փոխազդեցությունները մոտավորություններով և մոդելներով, ինչպիսին է միջուկային թաղանթի մոդելը։ Այս մոդելները կարող են հաջողությամբ նկարագրել նուկլիդի հատկությունները, օրինակ՝ որոշակի նուկլիդի ենթարկվում է ռադիոակտիվ քայքայման, թե ոչ։
Պրոտոնը և նեյտրոնը դասակարգման սխեմայի մեջ են՝ ֆերմիոններ, հադրոններ և բարիոններ։ Պրոտոնը կրում է դրական զուտ լիցք, իսկ նեյտրոնը՝ զրոյական զուտ լիցք; պրոտոնի զանգվածը նեյտրոնի զանգվածից ընդամենը 0,13%-ով փոքր է։ Այսպիսով, դրանք կարող են դիտվել որպես նույն նուկլեոնի երկու վիճակ և միասին ձևավորել իզոսպինի կրկնակի (I = ⁠1/2)։ Իզոսպինի տարածության մեջ նեյտրոնները կարող են փոխակերպվել պրոտոնների և ընդհակառակը SU(2) համաչափությամբ։ Այս նուկլեոնների վրա հավասարապես ազդում է ուժեղ փոխազդեցությունը, որն անփոփոխ է իզոսպինի տարածության մեջ պտտվելու դեպքում։ Նոյթերի թեորեմի համաձայն, իզոսպինը պահպանվում է ուժեղ փոխազդեցության նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկներ
Արտեմի Շահգալդյան

**Արտեմի Գրիգորի Շահգալդյան** (), խորհրդային ջութակահար, դիրիժոր։ Կաբարդա-Բալկարիայի ժողովրդական արտիստ (1964)։

## Կենսագրություն
Արտեմի Շահգալդյանը ծնվել է Ռուսաստանի Կաբարդա-Բալկարիայի Պրոխլադնի քաղաքում։ Սովորել է Մոսկվայի (1930-1931 թթ.), կատարելագործվել Լենինգրադի (1951) կոնսերվատորիաներում։ 1932-1942 թվականներին ղեկավարել է Նալչիկի ռադիոյի սիմֆոնիկ անսամբլը։ 1942-1947 թվականներին նախ իբրև ջութակահար-կոնցերտմայստեր, ապա դիրիժոր աշխատել է Երևանի երաժշտության կոմեդիայի թատրոնում, 1947-1967 թվականներին՝ Նալչիկի ֆիլհարմոնիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր, 1967-1970 թվականներին՝ երաժշտության թատրոնի գլխավոր դիրիժոր։ Եղել է Կաբարդա-Բալկարիայի երգչախմբային ընկերության նախագահ (1957-1967 թթ.)։ 40-ից ավելի երկերի (գլխավորապես երգեր) հեղինակ է։

## Մահ
Մահացել է 1985 թվականի մայիսի 26-ին Ռուսաստանի Նալչիկ քաղաքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ
Մեսրոպ Նուպարյան

**Նուպարյան Մեսրոպ Հովհաննեսի** (), թարգմանիչ, բառարանագիր, հրապարակագիր։

Առաջին թարգմանությունները տպագրել է «Արշալոյս Արարատեան» թերթում, մասնակցել «Երկասէր» մանկական հանդեսի հիմնադրմանը (1855)։ Հրապարակախոսական և գիտական հոդվածներով աշխատակցել է արևմտահայ և սփյուռքահայ մամուլին։ «Ծաղիկ», «Արեւելեան մամուլ», «Մետեորա», «Հայ գրականութիւն», «Հայաստանի կոչնակ» և այլ պարբերականներում առաջ է քաշել հայ ժողովրդի ազգային զարթոնքի և առաջադիմության հարցեր։ 1877 թվականին հայերեն է թարգմանել «Մարսելյեզը»։ Պրոպագանդել է Սովետական Հայաստանի նվաճումները, կոչ արել նպաստելու նրա տնտեսական շինարարությանը։ «Իմ մանկական յիշատակներէս» («Արեւելեան մամուլ», 1893-1894) հուշագրությունները հիմնականում նվիրված են Մեսրոպյան վարժարանին, արևմտահայ առանձին գործիչների (Ա. Փափազյան, Հ. Տետեյան, Գ. Կոստանյան և ուրիշներ)։ Նուպարյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել Ֆ. Շատոբրիանի («Ոգի քրիստոնէութեան», 1862), Ռասինի («Դատասէրք», 1863), Վ. Հյուգոյի («Նոտր-Դամ Փարիզի», Հյուգո 1-3, 1871-1872), Ժ. Մոլիերի («Կատակերգք», հ. 1- 2, 1905), Ֆ. Նանսենի («Դէպի բեւեռ», 1906), Յո. Գյոթեի («Ֆաուստ»՝ «Մետեորայում», 1880- 1881, առանձին գրքով՝ 1909), Վ. Շեքսպիրի («Ռոմեօ եւ Ջուլիէտ», 1912) և այլոց ստեղծագործությունները։ Մեծ է Նուպարյանի վաստակը հայ բառարանագրության մեջ։ «Բառարան ֆրանսերէն-հայերէն աշխարհիկ» (1892, վերատպություն՝ 1955, Բեյրութ), «Առձեռն բառարան ֆրանսերէն-հայ աշխարհիկ» (1911), «Գրպանի բառարան ֆրանսերէն-հայերէն» (1928) և այլ գործերում Նուպարյան ստեղծել է 5- 6 հզ. նոր բառեր, որոնցից շատերը քաղաքացիություն են ստացել։ Բառարաններն ունեն ասացվածքների, աշխարհագրական ու դիցաբանական անունների հավելումներ։ Նուպարյան ընտրվել է (1913) ֆրանս. ակադեմիայի պաշտոնակալ։

## Գրականություն
* Հակոբյան Մ. Ն., Զմյուռնահայ մտավորականներ Գրիգոր Մսերյանը և Մեսրոպ Նուպարյանը, Երևան, 1961։

## Արտաքին հղումներ
* Առձեռն բառարան ֆրանսերէնէ հայ-աշխարհիկ, Մեսրոպ Նուպարեան։ Տպագրութիւն Գ. Պաղտատլեան, Կոստանդնուպոլիս, 1911։

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակագիրներ
Սևամորթներ

**Սևամորթեր** տերմին է, որն ունի երկու տարբեր իմաստներ կամ մեկնաբանություններ: 
  
200px|մինի|«Աֆրիկյան ժողովուրդներ»
# Արևադարձային և Հարավային Աֆրիկայի արմատական բնակչությունը։ «Նեգր» տերմինի գործածությունը, որպես ընդհանուր էթնիկական անվանում, ճիշտ չէ, քանի որ Աֆրիկայի նեգրերի թվին են պատկանում զանազան ընտանիքների ու խմբերի լեզուներով խոսող շատ ժողովուրդներ ու ցեղեր (բանտու, ատլանտյան և այլն)։ Թիվը Աֆրիկայում ավելի քան 200 մլն (1971) է։ Աֆրիկացիներն իրենց նեգր չեն անվանում։
# 16-19-րդ դարերում Աֆրիկայից բերված տարբեր ցեղերի ստրուկների հետնորդներն Ամերիկայում, որոնք զգալիորեն միասերվել են սպիտակամորթ և մասամբ՝ հնդկացի բնակչության հետ և ընդունել տիրապետող՝ անգլերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն, պորտուգալերեն, հոլանդերեն լեզուները։ Նեգրերի թիվը՝1971 թվականին, Աֆրիկայում ավելի քան 200 միլիոն, բայց աֆրիկացիներն իրենց նեգր չեն անվանում։ Քանակը Ամերիկայում՝ մոտ 100 միլիոն (որից մոտ 2/3-ը՝ մուլատներ)։ Դրանցից 23 միլիոն բնակվում է ԱՄՆ-ում, մոտ 25 մլն՝ Բրազիլիայում, մնացածը՝ հիմնականում Կարիբյան ծովի ավազանում։ Ամերիկայում Նեգրերը առանձին ժողովուրդներ են կազմում Հայիթիում, Ջամայկայում, Գայանայում, Սուրինամում, ինչպես նաև Բարբադոսում և Փոքր Անտիլյան մի քանի այլ կղզիներում, ուր նրանք հիմնական բնակչությունն են։ Մի քանի երկրներում նեգրերը մտնում են այդ երկրի հիմնական ժողովուրդների կազմի մեջ» (ԱՄՆ-ի ամերիկացիների, բրազիլացիների, կուբացիների, վենեսուելացիների, պուերտոռիկացիների և այլն)։ Ամերիկյան երկրների (բացառությամբ սոցիալիստական Կուբայի) նեգրերը սովորաբար աշխատավորության առավել ճնշված խավերն են։ Թեև 1960-ական թթ․ ԱՄՆ-ի նեգրերի իրավահավասարության համար համառ պայքարում հասան որոշակի հաջողությունների, սակայն նրանց հանդեպ փաստորեն կիրառվում է խտրականության քաղաքականություն (նրանց մեծ մասը բնակվում է գետտոներում) աշխատանքային պայմանների ու աշխատավարձի, կրթության, բուժսպասարկման և այլ հարցերում։

Կատեգորիա:Ռասաներ
Նուբարյաններ

**Նուբարյաններ**, Նուպարյաններ, հայ գերդաստան Եգիպտոսում։ Սերել են 18-րդ դարի վերջին Ղարաբաղից Կոստանդնուպոլիս գաղթած առևտրական Մկրտիչ Նուբարի Մելիքյանի և Ապրոյան գերդաստանի առևտրական հիմնարկի Եգիպտոսի ներկայացուցիչ Պողոս Յուսուֆյանի քրոջ ամուսնությունից, որոնց զավակներն իրենց պապի անունով կոչվել են *Նուբարյաններ*։ Նշանավոր է եղել Նուբար Փաշան (1825-1899 թթ.), որի գծով էլ շարունակվել է սերունդը։ Նա ամուսնացել է օսմանյան արքունիքի սառաֆ (լումայափոխ) Գևորգ (Գարաքեհյա) Երամյանի դստեր հետ։ Նուբարյանների մյուս ճյուղը սերե է Նուբար Փաշայի որդի Պողոս Նուբարի (1851-1930 թթ.) և արքունիքի հանձնակատար Հովհաննես Տատյանի դստեր ամուսնությունից (սրանց զավակները, ապրելով Եվրոպայում, շուտով կորցրել են իրենց ազգային պատկանելությունը)։

## Մկրտիչ Մելիքյանը և նրա որդիները
Պ․ Յուսուֆյանի աջակցությամբ Մկրտիչ Մելիքյանը և նրա որդիները ընդգրկվել են եվրոպական գործերի և եգիպտական վաճառականության դիվանում։ Նուբար Փաշայի պետական-քաղաքական բարձրագույն դիրքերի հասնելու գործում որոշիչ նշանակություն են ունեցել Երամյան և Տատյան գերդաստանների կապերը օսմանյան արքունիքի հետ։ Նուբար Փաշայի շնորհիվ իր եղբայր Առաքելը (1826-1858 թթ.) նշանակվել է Եգիպտոսի առևտրի մինիստր (1850-1953 թթ.), ապա Սուդանի ընդհանուր կառավարիչ (1857-1958 թթ.), քրոջ ամուսինը՝ Տիգրան դե Ապրո Բագրատունին, Եգիպտոսի արտաքին գործերի նախարար (1881 թ.), որդին՝ Պողոս Նուբարը, Եգիպտոսի երկաթուղիների վարչության ընդհանուր տնօրեն։ Պետական-քաղաքական բարձր դիրքը նպաստել է Նուբարյանների տնտեսական հզորացմանը։ 1870-ական թվականներին Նուբարյանների ձեռքում էր Կահիրեի ջրամատակարարման ընկերության և սառույցի գործարանի բաժնետոմսերի մեծ մասը։

## Նուբարյանների հիմնական եկամուտներ
Նուբարյանների հիմնական եկամուտները ստացվել են բամբակամշակությունից (Եգիպտոսի տարբեր նահանգներում ունեցել են բամբակի խոշոր պլանտացիաներ)։ Եգիպտոսում բրիտանական տիրապետության հաստատումից (1881-1882 թթ.) հետո Նուբարյանների դիրքը և տնտեսական հզորությունն աստիճանաբար խարխլվել են։ 1919- 1923 թթ.-ին Նուբարյանները վաճառել են իրենց կալվածները, տեղափոխվել Ֆրանսիա։ Պահպանվել են Նուբարյանների տոհմական երկու դամբարան (Ալեքսանդրիայի հայ գերեզմանատանը և Փարիզի Պեր Լաշեզում)։

Կատեգորիա:Հայ մտավորական ընտանիքներ
Կատեգորիա:Եգիպտահայ հասարակական գործիչներ
Նուկլեոպրոտեիդներ

**Նուկլեոպրոտեիդներ** , նուկլեինաթթուների և սպիտակուցների կոմպլեքս միացություններ։ Նուկլեոպրոտեիդներ, ազոտային հիմքի մնացորդից և ածխաջրից՝ ռիբոզից (ռիբոնոլկլեոզիդներ) կամ դեզօքսիռիբոզից (դեզօքսիռիբոնուկլեոզիդներ) կազմված միացություններ են։ Նուկլեոպրոտեիդներ կարելի է դիտել որպես նուկլեոպրոտեիդներից ֆոսֆորական թթվի մնացորդի անջատման արդյունք։
## Նուկլեոպրոտեիդների մոլեկուլի կառուցվածքը
Նուկլեոպրոտեիդների մոլեկուլներում ածխաջրի առաջին ածխածնային ատոմը P-գլիկոզիդային կապով միացած է պուրինային կամ պիրիմիդինային հիմքի ազոտին։ Նուկլեոպրոտեիդներ ազատ վիճակում փոքր քանակությամբ պարունակվում են տարբեր կենսաբանական օբյեկտներում։ Բնական նուկլեոպրոտեիդների հիմնական զանգվածը մտնում է նուկլեոտիդների և նուկլեինաթթուների կագմությաև մեջ։ Լայնորեն տարածված են բնության մեջ։ Ըստ նուկլեոպրոտեիդների կազմության մեջ մտնող նուկլեինաթթվի բնույթի, տարբերում են
* ռիբոնուկլեոպրոտեիդներ (ՌՆՊ)
* դեզօքսիռիբոնուկլեոպրոտեիդներ(ԴՆՊ)։
ԴՆՊ կազմում են բոլոր բջիջների կորիզի ժառանգական նյութի՝ քրոմատինի հիմքը, պարունակվում են նաև սպերմնատոզոիդների գլխիկներում։
## ԴՆՊ-ի սպիտակուցային բաղադրիչները
ԴՆՊ-ի սպիտակուցային բաղադրիչները գլխավորապես հիմնային սպիտակուցներն են՝ հիստոնները, իսկ որոշ կենդանիների (հիմնականում ձկների և թռչունների) սպերմատոզոիդներում առկա են ավելի փոքր մոլեկուլ ունեցող սպիտակուցները՝ պրոտամինները։ Չեզոք միջավայրում ունեցած մեծ դրական լիցքի շնորհիվ դրանք ուժեղ էլեկտրաստատիկ փոխազդեցության մեջ են մտնում բացասական լիցքավորված նուկլեինաթթուների հետ։ Ենթադրում են, որ ԴՆՊ-ում հանդիպող մյուս սպիտակուցները կարգավորիչ դեր ունեն ինֆորմացիոն ռիբոնուկլեինաթթվի սինթեզում։ ՌՆՊ-ից են բաղկացած ռիբոսոմները, ինֆորմոսոմները, բազմաթիվ վիրուսներ։

Կատեգորիա:Սպիտակուցներ
Կատեգորիա:Նուկլեինաթթուներ
Շաբդար

մինի|աջից|Շաբդար

**Շաբդար**, **պարսկական երեքնուկ** (*Trifolium resupinatum*), բակլազգիների ընտանիքի միամյա բույս։ Արժեքավոր կերային մշակաբույս է։ Մշակվում է Միջին Ասիայի և Հարավային Կովկասի ոռոգվող երկրագործության շրջաններում, Հյուսիսային Կովկասում և Ուկրաինայում։ Արմատն առանցքային է, ցողունի բարձրությունը՝ 70-100 սմ, սնամեջ։ Տերևները՝ եռմասնյա, ծաղկաբույլը՝ գլխիկ, ծաղիկները՝ բաց մանուշակագույն՝ բազմաթիվ նեկտարանոցներով։ Փոշոտումը՝ խաչաձև։ Մեղրատու բույս է։ Պտուղը միասերմ ունդ է։ 1000 սերմի կշիռը՝ 1,5-1,8 գ։ Վեգետացիայի տեողությունը՝ 45-90 օր։ Հնձվում է 1-3 անգամ։ Մերմի համար թողնվում է առաջին հարը։ Ջրասեր և ջերմասեր է։ Կանաչ զանգվածի բերքը՝ 300-400 ց/հա, խոտինը՝ 80-100 ց/հա։ Խոտի բերքը հավաքում են ծաղկման շրջանում, սերմինը՝ երբ գլխիկների հիմնական մասը դեղնել է։ Հայաստանում շրջանացված է Արարատյան-1 սորտը, որը մշակվում է Արարատյան դաշտում, Կենտրոնական և Լոռի-Փամբակի շրջաններում։ Արարատյան դաշտում շաբդար ցանում են գարնանը, ամռանը (խոզանացան) և աշնանը։

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Արևմտյան Ասիայի բուսական աշխարհ
Խաչատուր Շահիր

**Խաչատուր Շահիր** (*Շահնազարյան*, ) հայ աշուղ։ Ապրել և ստեղծագործել է Դերբենդում։ Հորինել է սոցիալ-քաղաքական («Ով մարդ», «Չի կարելի ոչինչ անել», «Արի ետ կաց», «Էս ինչ տեսակ աշխարհ ա»), բարոյախրատական («Մարդ, խելոք, լավ մտածիր», «Կենացս մեջ ես որքան», «Թե կուզես») և սիրային («Այստեղ քո պատկերն տեսա», «Մի հատ ես աշխարհումն», «Սիրական») թեմաներով երգեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ աշուղներ
Գենձի մոնոհաթարի

մինի|«Գենձի մոնոգաթարիի» պատկերազարդումը, որը վերագրվում է Տոսա Միցուոկիին (1617-1691)
**«Գենձի մոնոգաթարի»**, ճապոնական ազնվականական գրականության լավագույն հուշարձանը։ Գրել է պալատական տիկին Մուրասակի Սիկիբուն (1004)։ Աշխարհում առաջին վեպ-էպոպեան է, բաղկացած 64 գլուխներից։

Հիմնական գաղափարը հատուցումն է՝ բուդդայական կարման։ Գլխավոր հերոսը՝ արքայազն Գենձին, իդեալականացված է, սակայն ճշմարտացի են պատկերված X-XI դարերի ճապոնական ազնվականական բարքերը։

Այս վեպով ճապոնական գրականության մեջ նոր որակ է ստացել մոնոհաթարիի ժանրը։ Այն որոշակի ազդեցություն է ունեցել ճապոնական դրամայի և պոեզիայի հետագա զարգացման վրա։

Վեպի հեղինակային (բնագրային) ձեռագիր մատյանը, որը, ըստ միջնադարյան այլ հեղինակների վկայությունների, պատրաստված է եղել հարմոնի ձևով, չի պահպանվել։ Ստեղծագործությունը գրված է եղել քնարականի ու էպիկականի (պատմողականի) միահյուսումով, հնացած (արխայիկ) լեզվով, որը գրեթե անհասկանալի է մեր ժամանակների միջին ճապոնացուն։ Քսաներորդ դարի սկզբներին բանաստեղծ Ակիկո Յոսանոն այն թարգմանել է ժամանակակից ճապոներենի։

## Գրականություն
* 
----
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Список сайтов с материалами к роману 
* Генеалогическое древо персонажей романа 

Կատեգորիա:Հեռուստասերիալների հիմք ծառայած վեպեր
Կատեգորիա:Ճապոնական գրականություն
Կատեգորիա:Վեպեր, որոնց հիման վրա ստեղծվել են օպերաներ
Նույնացում

**Նույնացում** քրեագիտական, նույնությունը պարզելու նպատակով նյութական կոնկրետ օբյեկտների (այդ թվում՝ անձանց) ու դրանց արտահայտությունների (ձեռագրեր, մատնահետքեր, ավտոդողերի հետքեր են) մասնակի ու ընդհանուր հատկանիշների հետազոտումը համեմատական եղանակով։ Կարևոր են տրանսպորտի միջոցների, ձեռքերի, ոտքերի, ատամների, հրազենից արձակած գնդակների ու պարկուճների, դրոշմանիշերի, կնիքների, գրամեքենաների հետքերով, ձեռագրերով նույնացումները։ Նույնացման հիմքում ընկած է նյութական օբյեկտների ու դրանց հատկանիշների անհատականությունը։ Կատարվում է հետևյալ եղանակով՝ հետաքրքրող օբյեկտները (օրինակ, հրացանի փողն ու դեպքի վայրում հայտնաբերված գնդակը) ուսումնասիրվում են և համեմատվում ըստ հատկանիշների նույնության։ Նույնացման արդյունքների վերաբերյալ կազմվում է արձանագրություն, որը որպես ապացույց կցվում է քրեական գործին։

Կատեգորիա:Իրավունք