Դաոսականության պատմություն

Ավանդույթը դաոսիզմի հիմնադիր է համարում լեգենդար Դեղին կայսրին։ Դաոսիզմի մեկ այլ հիմնադիր համարվում է հին չինացի իմաստուն Լաո Ցզին։ Դաոսական ավանդույթը նրան վերագրում է դաոսիզմի հիմնական գրքերից մեկի հեղինակությունը։ Արդեն վաղ դաոսիզմում Լաո Ցզին դառնում է լեգենդար կերպար, և սկսվում է նրա աստվածացման գործընթացը։

## Վաղ դաոսիզմ

### Փիլիսոփայական գրվածքներ
[thumb|[Լաո Ցզի|Լաո Ցզիի արձանը Նանյուե Դամիաո տաճարի համալիրում՝ Հենշան լեռան վրա, Լաո Ցզիին նվիրված տաճարում, փորագրված է Տաո Թե Չինգի ամբողջ տեքստը։]]
Դաոսիզմին վերաբերող փիլիսոփայական երկերը սկսում են հայտնվել Պայքարող Թագավորությունների (Չժանգո) դարաշրջանից սկսած՝ մ.թ.ա. V դարում, գրեթե միաժամանակ Կոնֆուցիոսի ուսմունքի ձևավորման հետ։

Լաո Ցզիի «Դաո Դե Ցզին» (չինարեն՝ 道德經) ստեղծագործությունը դարձել է այն հիմքը, որի շուրջ ձևավորվել է դաոսիզմի ուսմունքը։ Վաղ դաոսիզմի մեկ այլ հայտնի ստեղծագործություն է «Չժուան Ցզի» աշխատությունը, որի հեղինակը Չժուան Չժոուն է (մ.թ.ա. 369-286)։

Սինոլոգ Իզաբել Ռոբինեն առանձնացնում է չորս բաղադրիչ, որոնց համադրմամբ ձևավորվել է դաոսական ուսմունքը.

# Փիլիսոփայական դաոսիզմ (Դաոցզյա 道家), որը ձևավորվել է «Դաո Դե Ցզին» և «Չժուան Ցզի» տրակտատների շուրջ
# Էկստատիկ պրակտիկաներ
# Անմահության հասնելու պրակտիկաներ
# Ոգիների կանչման և էկզորցիզմի պրակտիկաներ:

### Հան դարաշրջան
Հան դինաստիայի դարաշրջանը (մ.թ.ա. 206 թ.-ից մ.թ. 220 թ.) հիմնականում կապված է «փիլիսոփայական դաոսիզմի» (Դաոցզյա 道家) զարգացման հետ։ Վաղ Հան դարաշրջանին են պատկանում Հեշան Գունի մեկնաբանությունները «Դաո Դե Ցզինի» վերաբերյալ, ինչպես նաև հայտնի «Հուայնան Ցզի» տրակտատը։

Ցին և Հան դարաշրջաններում դաոսներն ասոցացվում էին անմահություն փնտրողներին հետ։ Ցին Շի Հուանդիի և Ու Դինի կողմից կազմակերպված անմահության ակտիվ որոնումները հիմնված էին դաոսական աշխարհայացքի վրա։

Հան դարաշրջանում լայն տարածում գտան անմահության հասնելու և ներքին ալքիմիայի մասին տրակտատները, մասնավորապես Վեյ Բոյանի «Ցանթունցի»-ն։

Նույն դարաշրջանում ձևավորվեց նաև «դաոսական ուսմունքը» (Դաոցժյաո 道敎): «Դաոցժյաո» հասկացությունը առաջին անգամ ի հայտ է եկել Սիմա Ցյանի և Բան Գուի պատմական աշխատանքներում՝ որպես որոշակի տեսակի գրականության բիբլիոգրաֆիական դասակարգում։ Նույն տերմինը կիրառվել է նաև Մոու Ցզիի բուդդիստական տրակտատում II-III դարերում։ «Դաոցժյաո»-ն որպես կրոնական ուսմունքի անվանում սկսեց օգտագործվել միայն IV-V դարերում։

## Կրոնական դաոսականությունը միջնադարում

### Դաոսականություն և Հան դինաստիայի ավարտ
Հանի ուշ դարաշրջանում հայտնվեց Թայպինգ Ջինգը (Տրակտատ մեծ հանգստության մասին), որի շուրջ միավորվեց Թայպինգ Դաոյի դպրոցը, այս տրակտատը ոգեշնչեց նաև Դեղին չալմա ապստամբությանը։

### Երկնային դաստիարակների դպրոց
մինի|Պատրիարք Ժանգ Դաոլինգը (34 - 156) Սիչուանում հիմնադրել է «Հինգ դույլ Ռայսի» դպրոցը (հետագայում՝ Երկնային վարպետների դպրոցը):
Նույն ժամանակահատվածում ստեղծվեց «Հինգ բրնձի գդալների դպրոցը», որի հիմնադիրը Չժան Դաոլինն էր։ Ավանդույթի համաձայն՝ 142 թվականին Սիչուանի Հեմինշան լեռան վրա նա հանդիպել է Լաո Ցզին և նրանից օրհնություն ու պատվիրաններ ստացել։ Նրա ստեղծած դպրոցը դարձավ առաջին լավ կազմակերպված կրոնական կառույցը, որը թողել է մեծ քանակությամբ երկեր, փաստաթղթեր և վկայություններ։ Այս դպրոցի ձևավորումը համարվում է կրոնական դաոսիզմի սկիզբը։

Թեև դպրոցի ձևավորումը ժամանակագրական առումով համընկնում է «Տայփինցզին» տրակտատի և «Դեղին գլխաշորերի» ապստամբության հետ (որը նույնպես ղեկավարում էին երեք Չժանները, իսկ որոշ վարկածներով Չժան Ցզյաոն համարվում է Չժան Դաոլինի թոռը), պատմական համոզիչ վկայություններ չկան այս դպրոցների միջև սերտ կապերի և հաջորդականության մասին։

Չժան Դաոլինի որդին՝ Չժան Հենը, և թոռը՝ Չժան Լուն, դարձան Երկրորդ և Երրորդ Երկնային Ուսուցիչները։ Նրանց հաջողվեց ամրապնդել իրենց դիրքերը և ստեղծել թեոկրատական պետություն Հանչժունի տարածքում (Շենսի նահանգի հարավը և Սիչուանի հարակից հատվածը)։ 215 թվականին Չժան Լուն հնազանդվեց Ցաո Ցաոյի զորքերին, և դաոսական պետությունը լուծարվեց։ Սակայն Ցաո Ցաոն Չժան Լուին պահպանեց Երկնային Ուսուցչի տիտղոսը՝ դպրոցի կենտրոնը տեղափոխելով երկրի խորքը, ինչից հետո դպրոցը տարածվեց Չինաստանի այլ մասերում։

«Երկնային Ուսուցիչների Դպրոց» անվանումը հաստատվեց Չժան Լուի հետևորդների համար Վեց Դինաստիաների դարաշրջանում։ Այս դպրոցը երկար ժամանակ մնաց դաոսական ամենահեղինակավոր ուղղություններից մեկը, մինչև որ բաժանվեց և զիջեց իր առաջնորդությունը Շանցին և Լինբաո դպրոցներին։ Վեց Դինաստիաների դարաշրջանից հետո (Սույ և Թան դինաստիաների ժամանակաշրջանում) այս ուղղության ակտիվության վերաբերյալ վկայությունները գրեթե վերացան։ Հետագայում, Սուն դինաստիայի դարաշրջանում, դպրոցը վերակազմավորվեց որպես «Իսկական Միասնության Դպրոց» և հետագայում պաշտոնապես ճանաչվեց որպես հարավային Չինաստանի գերակա ուղղություն՝ ենթարկելով իրեն մյուս դպրոցները։

### Հյուսիսային Վեյ և Հյուսիսային երկնային վարպետներ
Սովորաբար այս շրջանը շատ հետաքրքիր է իր պատմական զարգացումների տեսանկյունից: Հյուսիսային Վեյ դինաստիայի շրջանում Կոու Ցյանչժի, որը գալիս էր «Երկնային Ուսուցիչների Դպրոց»-ից, հաջողություն էր վայելում կայսեր մոտ և հիմնադրել էր դաոսական եկեղեցական միապետություն 424 թվականին, որտեղ խիստ հետապնդվում էր բուդդիզմը։ Կոու Ցյանչժին քննադատել էր «Երկնային Ուսուցիչների Դպրոց»-ը և անձամբ վերցրել էր հոգևոր առաջնորդի դերը, իրականացնելով ուսմունքի մեծ ռեֆորմներ։ Դաոսական պետությունը գոյատևեց մինչև 450 թվականը։ Որպեսզի աստիճանաբար փոխվեր կայսրը, Կոու Ցյանչժի մահվանից հետո կրկին սկսվեցին դաոսիզմի հետապնդումները և բուդդիզմի տարածումը։

Այս շրջանում դաոսիզմի այս դպրոցի հետևորդներին հաջողվել է հաստատվել Լոու Գուան (樓觀) քաղաքում, որտեղ դպրոցը գոյատևել է հաջորդ դինաստիաների ընթացքում մինչև 688 թ. Տան դինաստիայի կայսերները աջակցում էին դաոսիզմին և հաստատեցին նրա առաջինությունը հատուկ հրամանագրով 637 թ., սակայն 674 թ. այդ հրամանագիրը չեղարկեց կայսրուհի Ու Ցզետյան, ով կողմնակից էր բուդդիզմին:

Վերջին հյուսիսային «Երկնային Ուսուցիչը» եղել է Ին Վենցաո, ով 636 թ. ժամանել էր Լոու Գուան։ Նա կարողացել էր գրավել կայսր Գաո-ցզունի համակրանքը։ Նրա մահից հետո, 688 թ., Լոու Գուանը, թեև մնում էր կարևոր դաոսական կենտրոն, վերահսկվում էր այլ դպրոցի կողմից։

### Սանհուանվեն, Մաոշան  և Լինբաո
«Երկնային Ուսուցիչների Դպրոցը»միակ դաոսական դպրոցը չէր։ Հետևաբար, գոյություն ունեին բազմաթիվ դաոսական խմբեր և առանձնահատուկ տարածող դաոսներ, որոնք տարածում էին տարբեր գաղափարներ՝ թե՛ փիլիսոփայական բնույթի, թե՛ գործնական։

#### Սանհուանվեն
Սանհուանվենի դպրոցը, որի ծագումները կորում են հետհանյան դարաշրջանում, հիմնադրվել է Գե ընտանիքի ներկայացուցիչ Գե Խուանի կողմից։ Գե Խուան (283—343) թողեց դաոսիզմի մասին հանրագիտարանային տրակտատ՝ «Բաոպու Ցզը», որում գործնական վերլուծություն է ներկայացնում անմահության հասնելու մեթոդների մասին։ Նա նաև գրել է դաոսական անմահների կենսագրությունները՝ «Շենսյան Ցզժուան»։ Վերջնական դպրոցները, հատկապես Լինբաո, կարևորեցին Գե ընտանիքի ավանդույթների շարունակությունը։

#### Լինբաո
Գե Խուանի թոռ Գե Չաոֆուն մոտ 400 թվականին ժառանգեց իր նախնիներից Լինբաոի գրքերն ու փոխանցեց դրանք իր աշակերտներին։ Սրանով հիմնադրվեց դպրոց, որը կարգավորվեց և վերակազմակերպվեց Լյու Սյուլինի (406—477) կողմից 471 թվականին։ Մոտ 500 թվականին Շանչինի դպրոցի հայրապետ Թաո Հունցինը կարգավորեց Լինբաոի դպրոցի պանթեոնը, որը սկսեց կիրառվել նաև Շանչինի դպրոցում։ Լինբաոի դպրոցը առանձնանում է մեդիտացիաներով, բարձր բարոյահոգեբանական պահանջներով, մաքրող խմբային արարողություններով և լավ մշակված կոսմոլոգիայով։ Լինբաո դպրոցում մանրամասն մշակված են անմահության հասնելու պրակտիկաները (կապված բուդդիստական կոսմոլոգիայով)։ Դպրոցը հիմնված է Նեբեսային Ուսուցիչների դպրոցների բազմաթիվ ավանդույթների վրա, սակայն ենթարկվում է բուդդիզմի մեծ ազդեցությանը։

#### Մաոշան
մինի|Շանցին դպրոցի պատրիարք, հանրագիտարանագետ Տաո ՀոնցինՇանչինի (Բարձրագույն Մաքրություն) դպրոցի ստեղծագործությունները հայտնվեցին ավելի վաղ, քան Լինբաոինը, սակայն Շանչինը ձևավորվեց որպես կրոնական կազմակերպություն V դարի երկրորդ կեսին (Թաո Հունցին)։

Այս դպրոցը զբաղվում է պատկերայնությամբ (վիզուալիզացիա)։ Շանչինի դպրոցի պատկերացումների համաձայն՝ երկնքում գոյություն ունեն «Իրական Մարդիկ» (Չժեն-ժեն), որոնք տիրապետում են գերբնական գիտելիքների և արժեքավոր գրքերի, որոնք պահվում են Երկնային Գրադարաններում։ Կապ հաստատելով Իրական Մարդկանց հետ՝ հնարավոր է գրի առնել այս տեքստերը, որոնք նրանք փոխանցում են արժանի մեդիումների՝ տրանսի վիճակում։

Դպրոցի հիմնադիր է համարվում Վեյ Հուացունը (252–334)։ Նրա մահվանից մոտ երեսուն տարի անց նրա աշակերտ Յան Սին, տրանսի մեջ մտնելով, հավաքեց մեծ թվով հայտնություններ, որոնք կիսեց ազդեցիկ պաշտոնյա Սյու Միի և նրա որդու՝ Սյու Հուեյի հետ։ Նա հիմնել է վանք Մաոշան լեռան վրա։

Հանրագիտարանագետ Լու Սյուցզինը (406–477) հավաքել է այն ժամանակ հայտնի դաոսական դպրոցների՝ Սանհուանվենի, Լինբաոի և Շանչինի ստեղծագործությունները և հրապարակել առաջին Դաոսական Կանոնը։ Նա նաև հիմնել է Հարավային Երկնային Ուսուցիչների դպրոցը (վերակազմավորելով Երկնային Ուսուցիչների դպրոցը), որը հետագայում միացավ Շանչինին։ Նրա աշխատանքը նպաստեց դպրոցի տեսական բազայի ստեղծմանը։

Շանչինի դպրոցի վերջնական ձևավորումը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ հայրապետ Թաո Հունցինը (456–536) կարգավորեց Յան Սիի հայտնությունների տեքստերը։ Թաո Հունցին հետաքրքրված էր նաև Լինբաո դպրոցի ստեղծագործություններով և ներառեց նրա ուսմունքի տարրերը Շանչինում։ Թաո Հունցինը դարձավ դպրոցի իններորդ հայրապետը, որի գիծը վերականգնվեց՝ ներառելով Վեյ Հուացունին, Յան Սիին և Լու Սյուցզինին։

Շանչինի դպրոցում ձևավորվեց անմահության նոր ըմբռնում՝ հիմնված բոլոր հոգիների միավորման վրա, որոնց միավորումը կազմում է մարդկային անհատականությունը։ Այս նոր հայեցակարգով անմահությունը այլևս չէր դիտարկվում ֆիզիկական մակարդակով (ինչպես Գե Հունի մոտ), այլ որպես նոր ծնունդ՝ համաշխարհային մասշտաբով, և մահվան կաղապարից ազատում։ Դպրոցի պրակտիկայում ներգրավվեցին որոշ բուդդայական տարրեր՝ մեդիտացիայի և Լինբաո դպրոցից ժառանգված տիեզերագիտության բաղադրիչները։

Շանչինի դպրոցը, ներառելով Լինբաոն և մասամբ նաև Երկնային Ուսուցիչների դպրոցը, երկար ժամանակ (առնվազն մինչև 1000 թվականը) մնում էր դաոսական ամենաազդեցիկ դպրոցը։ Սակայն Սուն դինաստիայի ժամանակ, երբ Երկնային Ուսուցիչների դպրոցը վերականգնվեց, Շանչինը ճանաչեց նրա ֆորմալ գերիշխանությունը։ 1304 թվականին Յուան դինաստիայի կողմից հատուկ հրամանով Չժենի դպրոցի արտոնությունները հաստատվեցին․ Լունհուշան լեռան 38-րդ Երկնային Ուսուցիչ Չժան Յուցայը հայտարարվեց «երեք լեռների ուսմունքի» առաջնորդ, ռեգիստրների և թալիսմանների պահապան։ Այս շրջանից Շանչինի և Լինբաոի դպրոցները դադարեցին իրենց ինքնուրույն գոյությունը և դարձան «Իսկական Միասնության Դպրոցի» մասը։

## Թան դարաշրջան (618—907)
Թան դինաստիայի կայսրերը Լաո Ցզիին իրենց նախնին էին համարում, ուստի գահի պաշտոնական վերաբերմունքը դաոսիզմի նկատմամբ սովորաբար բարեհաճ էր։ Սակայն կոնֆուցիականությունն ու բուդդայականությունը նույնպես ազդեցիկ էին, և դաոսիզմը ստիպված էր պայքարել արտոնությունների և աջակցության համար։ Կայսր Սյուան Ցզուն (685–762) մեկնաբանություններ է թողել բոլոր ավանդույթների, երկերի վերաբերյալ՝ նշելով, որ դրանք միմյանց չեն բացառում։ Այդ ժամանակվանից սովորական դարձավ, որ կառավարությունը աջակցում և վերահսկում է բոլոր երեք ավանդույթները։  Կայսր Գաո Ցզուն «Դաո Դը Ցզինը» ընդգրկեց դասական երկերի ցանկում, որոնք պարտադիր էին սովորելու՝ պետական  պաշտոնների համար կայսերական քննությունները հանձնելու նպատակով։

## Սուն դարաշրջան

### Ցուանչժեն դպրոցական կրթություն
XII դարում դաոսիզմում տեղի ունեցավ յուրօրինակ բարեփոխում, որի արդյունքում ստեղծվեցին նոր դպրոցներ։ Դրանցից ամենակարևորն է «Կատարյալ Ճշմարտության Դպրոցը» (Ցյուանչժեն Ճյաո), որը մինչ օրս մնում է դաոսիզմի առաջատար դպրոցը։ Այս դպրոցը հատուկ կարևորություն է տալիս բարոյական կատարելագործմանը, բուդդայական Չան (Ձեն) դպրոցի օրինակով մեդիտացիայով զբաղվելուն, ինչպես նաև պահանջում է հոգևորականությունից չապրել մուսնական կյանքով և ընդունել վանական ուխտեր։
[աջից|մինի| Սպիտակ ամպերի տաճար Պեկինում, ներկայումս [Չինաստան|ՉԺՀ-ի դաոսիզմի կենտրոնը]]

## Մոնղոլների նվաճման դարաշրջան
Ցյուանչժեն դպրոցի շրջանակներից դուրս եկավ հայտնի դաոս վանական Ցյու Չուցզին (Չան Չուն, XIII դար), ով հանդիպել էր Չինգիզ խանի հետ։ Վանականը փորձել էր անմահություն ցանկացող մոնարխին ուղղորդել դաոսական բարոյական նորմերի պահպանման ճանապարհով։ Ցյու Չուցզին վերականգնեց Պեկինում գտնվող Սպիտակ Ամպերի Տաճարը (Բայյունգուան), որը ներկայում հանդիսանում է Չինաստանի ժողովրդական հանրապետության դաոսիզմի կենտրոն։
## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
**ռուսերեն**
* Торчинов Е. А. Даосизм. Опыт историко-религиоведческого описания. СПб., 1993
* Торчинов Е. А. Даосизм. С-П. 1999.
* Фицджеральд С. П. Китай, краткая история культуры / СПб.: Евразия, 1998.
**այլ լեզուներ**
* Dean, Kenneth. *Taoist Ritual and Popular Cults of Southeast China*. (Princeton: Princeton University, 1993).
* Demerath, Nicholas J. *Crossing the Gods: World Religions and Worldly Politics* (Rutgers University Press, 2003). ISBN 0-8135-3207-8.
* Hucker, Charles O. *China’s Imperial Past: An Introduction to Chinese History and Culture* (Stanford University Press, 1995). ISBN 0-8047-2353-2.
* Kohn, Livia. *The Taoist Experience: An Anthology*. (Albany: SUNY Press, 1993).
* Kohn, Livia, ed. *Daoism Handbook*. (Leiden: Brill, 2000).
* Kohn, Livia. *The Daoist Monastic Manual: A Translation of the Fengdao Kejie*. (New York: Oxford University Press 2004)
* Kohn, Livia & LaFargue, Michael, ed. *Lao-Tzu and the Tao-Te-Ching*. (SUNY Press, 1998). ISBN 0-7914-3599-7.
* Robinet. Isabelle. *Taoist Meditation: The Mao-shan Tradition of Great Purity*. (Albany: SUNY Press, 1993 [original French 1989]).
* Robinet, Isabelle. *Taoism: Growth of a Religion*. (Stanford: Stanford University Press, 1997 [original French 1992]). ISBN 0-8047-2839-9.
* Schipper, Kristopher. *The Taoist Body*. (Berkeley: University of California Press, 1993 [original French version 1982]).
* Schipper, Kristopher and Franciscus Verellen. *The Taoist Canon: A Historical Companion to the Daozang*. (Chicago: University of Chicago, 2004).

## Աղբյուրներ
* *Маслов А. А.* Даосские символы. Դաոսիզմի զարգացման պատմության համառոտ նկարագրությունը

Կատեգորիա:Դաոսականություն
Կատեգորիա:Կրոնի պատմություն
Կատեգորիա:Չինաստանի հասարակական պատմություն
Կատեգորիա:Չինաստանի պատմություն ըստ թեմայի