Մետեխի վանք

**Մետեխի վանք** կամ **Մետեխի** **Սուրբ Աստվածածնի ծննդյան եկեղեցի** (, *met'ekhis ghvtismshoblis shobis t'adzari*), վրաց ուղղափառ քրիստոնեական եկեղեցի Հին Թբիլիսիի պատմական Հավլաբար թաղամասում՝ Կուր գետի ձախ ափին՝ Մետեխ ժայռի վրա։ Համարվում է Թբիլիսիի այցեքարտերից և տեսանելի է քաղաքի բազմաթիվ կետերից։

## Նկարագրություն
[thumb|ձախից|Արևելյան ճակատը՝ երեք ուռուցիկ [աբսիդներով|364x364px]]

### Ճարտարապետություն
Խաչագմբեթավոր եկեղեցին զբաղեցնում է 20×16 մետր մակերես, իսկ ուղղահայաց ուղղությամբ որոշ չափով երկարաձգված է, բարձրությունը 24,5 մ է։ Արևելյան ճակատն ունի երեք ուռուցիկ աբսիդ, որոնցից կենտրոնականն ամենամեծն է։ Այս առումով Մետեխի վանքն առանձնահատուկ է, քանի որ 11-13-րդ դարերի եկեղեցիների շարքում նմանատիպ ճարտարապետությամբ որևէ այլ եկեղեցի չի հանդիպում։ Թմբուկով գմբեթը հենվում է չորս սյուների վրա, ինչը նույնպես ավելի վաղ հանդիպող ճարտարապետական առանձնահատկություն է (11-րդ դարից հետո կառուցվում էր երկու սյունով)։ Գմբեթի ներքո գտնվող կամարները թվագրվում են 16-17-րդ դարերով։ Գմբեթի թմբուկը կայծակից վնասվել է 17-րդ դարում, վերականգնվել 18-րդ դարում։

Եկեղեցու պատերը շարված են սրբատաշ ուղղանկյուն քարերով, որոնք հարավային ճակատում չեն պահպանվել։ Ըստ երևույթին 18-րդ դարում վերակառուցվել են աղյուսով։ Սկզբնական պատերը պահպանվել են արևելյան և հյուսիսային կողմերում, մասամբ՝ նաև այլ հատվածներում։ Հարավային պատի մուտքը նույնպես ստեղծվել է 18-րդ դարում։

### Արտաքին տեսք
Եկեղեցու պատերն արտաքինից զարդարված են 11-12-րդ դարերի Վրացական ոսկեդարին բնորոշ քանդակներով։ Առավել լավ պահպանված արևելյան ճակատը՝ երեք աբսիդներով, և հյուսիսային ճակատը՝ եկեղեցու մուտքով, ծածկված են փորագիր զարդանախշերով։ Շեղանկյուններից կազմված վարդյակներն ու ուռուցիկ արխիտրավներն այդ ժամանակաշրջանի եկեղեցական զարդամոտիվներում հաճախ են հանդիպում։ Կենտրոնական աբսիդի արխիտրավի վրա զարդանախշերով խաչ է պատկերված։

Ներսի պատերի որմնանկարները չեն պահպանվել։ Սրբապատկերներից մեկում, որը կոչվում է «Հարյուր հազար նահատակ», պատկերված է Թբիլիսիում 1226 թվականին տեղի ունեցած ողբերգական իրադարձությունը։ Քաղաքը գրաված խորեզմշահ Ջալալ ադ-Դինը հրամայել էր Սիոնի տաճարի սրբապատկերները նետել Մետեխի կամրջի վրա և Թբիլիսիի բնակիչներին գլխատվելու սպառնալիքով ստիպել դրանք ոտնակոխ անել։ Ըստ եկեղեցական ավանդության՝ շուրջ 100 000 հավատացյալներ, չհնազանդվելով հրամանին, մահապատժի են ենթարկվել։ Նրանց գլուխները նետվել են Կուր գետի հոսանքն ի վար։

## Պատմություն
### Միջին դարեր
Գոյություն ունեցող կառույցի մեծ մասը թվագրվում է միջին դարերով և կառուցվել է 1278 և1299 թվականների միջև՝ Դեմետրե II թագավորի օրոք, թեև բանավոր ավանդույթը Մետեխի հիմնումը վերագրում է 5-րդ դարին։ Այս վայրում առաջին եկեղեցին և թագավորական պալատը ենթադրաբար կառուցվել են 5-րդ դարում՝ Վախթանգ Գորգասալի ծավալած մեծամասշտաբ շինարարության ընթացքում։ Ըստ ավանդության՝ վանքում թաղված է Վարդան Մամիկոնյանի դուստրը՝ Սուրբ Շուշանիկը (մահացել է մոտ 432 թվականին), որի աճյունը Ցուրտավիից այստեղ է տեղափոխվել 7-րդ դարում Կիրիոն եպիսկոպոսի հրամանով։

«Մետեխ» անվանումն առաջին անգամ հիշատակվում է «Քարթլիս ցխովրեբա» վրացական միջնադարյան տարեգրություններում՝ կապված 1132 (կամ 1145) թվականին Դեմետրե I թագավորի դեմ ապստամբության ճնշման և Էրիսթավի Իվանե Աբուլեթիսձեի մահապատժի հետ, որը թաղվել է Մետեխում, թեև պարզ չէ՝ որ եկեղեցու մասին է խոսքը, քանի որ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի գոյություն ունի  նաև Մետեխ անվանմամբ փոքր գյուղում։

Երկրորդ հիշատակումն առնչվում է 1195 (կամ 1200) թվականի Շամքորի ճակատամարտի հետ, երբ Թամար թագուհին զորքեր ուղարկելուց հետո «... հանում է կոշիկները և բոկոտն հասնում Մետեխի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի»։

Եթե եկեղեցին այդ ժամանակ արդեն գոյություն ուներ, 1235 թվականին՝ մոնղոլների ներխուժման ժամանակ, այն ավերվում է, ապա վերականգնվում 1278-1289 թվականներին՝ Դեմետրե II-ի թագավորության օրոք։ «Քարթլիս ցխովրեբա»-ում հիշատակվում է, որ Դեմետրե II-ն այստեղ կառուցում է Սուրբ Աստվածածին վանքը։

### Պարսկական և թուրքական տիրապետության ժամանակաշրջան
մինի|Մետեխի վանքը 1890-ականներին|ձախից|277x277px

1658 թվականին՝ հարկադրված իսլամ ընդունած Վախթանգ V-ի օրոք, եկեղեցին վերածվում է վառոդի պահեստի։ Նույն դարում վանքը լքվում է։ 1672 թվականին Թբիլիսի այցելած ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենը հիշատակում է, որ վանքը լքված էր և մեծապես վնասված։ Վանքի՝ մեզ հասած առաջին պատկերը նույնպես կապվում է նրա հետ։

1748 թվականին Հերակլ II թագավորը, թուրքերից հետ գրավելով Մետեխի ժայռի վրա գտնվող բերդը, հրամայում է վերականգնել եկեղեցին։ Աղյուսից կառուցվում է գմբեթի նոր թմբուկը և վերականգնվում են եկեղեցու պատերը։ Այս ժամանակով է թվագրվում նաև հարավային պատին պահպանված արձանագրությունը. «Հերակլ թագավորն ուժով վերցրեց այս ամրոցը թշնամուց՝ իր առջև վահանի պես կրելով Քրիստոսի խաչը։ Ազատագրելով եկեղեցին՝ այն դարձրեց արքունական։ Այսպիսին են քրիստոսասեր թագավորի գործերը։ Ի փառս Աստծո և Հերակլ թագավորի»։

1795 թվականին՝ պարսկական հարձակման ժամանակ, տաճարն այրվում է, եկեղեցու սրբապատկերը՝ կորսվում։ Եկեղեցին վերականգնվում է Գեորգի XII-ի թագավորի օրոք։

### Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջան
Վրաստանի՝ Ռուսական կայսրության կազմում ընդգրկվելուց հետո՝ 1816-1819 թվականներին, Կովկասյան կորպուսի հրամանատար Ալեքսեյ Երմոլովի հրամանով եկեղեցին շրջապատող բերդապարիսպները քանդվում են, և դրանց տարածքում բանտային շինություններ կառուցվում։

Մետեխի բանտում Ռուսական կայսրության օրոք և Խորհրդային ժամանակաշրջանում բանտարկված են եղել հայ մեծերից Հովհաննես Թումանյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Ալեքսանդր Շիրվանզադեն,  Փանոս Թերլեմեզյանը, հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչներ Նիկոլ Դումանը, Հովսեփ Արղությանը, կուսակցական, հողափոխական և հասարակական-քաղաքական գործիչներ Կամոն, Սուրեն Սպանդարյանը, Մաքսիմ Գորկին, Իսիդորե Ռամիշվիլին, Նարիման Նարիմանովը, Լադո Կեցխովելին, Կալիստրատ Ցինցաձեն և այլք։ Եկեղեցին այդ տարիներին ներառված էր կազակական գնդի զորանոցային համալիրում։
### Խորհրդային ժամանակաշրջան
Խորհրդային ժամանակաշրջանի սկզբին՝ 1921 թվականին այստեղ տեղակայված էր ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի շտաբը, և պարբերաբար բանտարկյալների մահապատիժներ էին ի կատար ածվում։ Ամրակառույցներն ապամոնտաժվում են 1937 թվականին։ Եկեղեցին նույնպես նախատեսվում էր քանդել, սակայն բողոքի ցույցերի շնորհիվ հաջողվում է պահպանել այն։

1934-1942 թվականներին եկեղեցում տեղակայված էր Վրաստանի արվեստների պետական թանգարանը։ 1958 թվականին բանտային շինությունների մնացորդներն ապամոնտաժվում են, 1966 թվականին տարածքը բարեկարգվում է, իսկ 1967 թվականի ապրիլի 25-ին եկեղեցու մոտ տեղադրվում է վրաց թագավոր Վախթանգ Գորգասալի արձանը։ 1974 թվականին բոլոր ներքին միջնապատերը քանդվում են, և շենքը հանձնվում է երիտասարդական փորձարարական թատրոնին։ Շինության կենտրոնում՝ գմբեթի տակ, կառուցվում է վարագույրներով բեմ և հանդիսատեսի համար ամֆիթատրոն՝ 100 նստատեղով։

Շինությունը Վրաց եկեղեցուն վերադարձնելու պահանջով հացադուլ է հայտարարել Զվիադ Գամսախուրդիան։ Եկեղեցին հավատացյալներին է վերադարձվել 1988 թվականին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Metekhi church in Tbilisi.JPG|մինի|Մետեխի վանքը 1884 թվականին
Պատկեր:Świątynia Metechska z XII w. - Tbiliski - 004094n.jpg|Մետեխի վանքը 1979 թվականին
Պատկեր:Metekhi church, view from Narikala.jpg|Մետեխի վանքի տեսարանը Նարիղալա միջնաբերդից
Պատկեր:Metekhi Church of Assumption (1289).Window ornament.jpg
Պատկեր:Metexi050.jpg
Պատկեր:Metekhi Church portal carving.jpg|Փորագիր զարդանախշեր եկեղեցու կամարակապ մուտքին


## Տես նաև
* Սիոնի
* Անչիսխաթի եկեղեցի
* Սուրբ Երրորդության մայր տաճար (Թբիլիսի)
* Մետեխի բանտ

## Գրականություն
* Т. Р. Квирквелия, «*Архитектура Тбилиси»,* М.: Стройиздат, 1985.

## Արտաքին հղումներ
* Georgian Travel Guide. Metekhi Church of the Nativity of the Virgin Mary.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թբիլիսի
Կատեգորիա:Թբիլիսիի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վրաստանի եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վրաստանի տեսարժան վայրեր