Տնտեսություն

thumb|right|400px|Այս քարտեզը ցույց է տալիս յուրաքանչյուր երկրի մեկ շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) (2020):
**Տնտեսություն** ( – *տուն* և  – *օրենք*, տառացիորեն «տնտեսավարման կանոններ») տնտեսական գործունեություն (արտադրություն, բաշխում, փոխանակում և բարիքների սպառում)։ «Տնտեսություն» տերմինի տակ սովորաբար ենթադրվում է` 
* «Տնտեսություն» գիտությունը,
* համաշխարհային տնտեսությունը (ինտերէկոնոմիկան),
* երկրում տնտեսական գործունեության ամբողջությունը,
* որևիցե հասարակության տնտեսությունը (մարզի, երկրի, խմբի, երկրների, աշխարհի),
* տան վարման օրենքները, կանոնները,
* նյութական և ոչ նյութական արտադրության տեսակների ամբողջությունը,
* արտադրության, բաշխման, փոխանակման և սպառման համակարգում դասավորվող և հասարակության տնտեսական բազիս ձևավորող տնտեսական հարաբերությունների ամբողջությունը, որի վրա տեղակայվում են գաղափարական և քաղաքական կառույցները։

Ընդհանուր առմամբ, տնտեսությունը սահմանվում է «որպես սոցիալական տիրույթ, որն ընդգծում է սակավ ռեսուրսների արտադրության, օգտագործման և կառավարման հետ կապված պրակտիկաները, դիսկուրսները և նյութական արտահայտությունները»։ Տվյալ տնտեսությունը գործընթացների ամբողջություն է, որը ներառում է նրա մշակույթը, արժեքները, կրթությունը, տեխնոլոգիական էվոլյուցիան, պատմությունը, սոցիալական կազմակերպությունը, քաղաքական կառուցվածքը և իրավական համակարգերը, ինչպես նաև նրա աշխարհագրությունը, բնական ռեսուրսների օժտվածությունը և էկոլոգիան՝ որպես հիմնական գործոններ։ Այս գործոնները տալիս են ենթատեքստ, բովանդակություն և սահմանում են այն պայմաններն ու պարամետրերը, որոնցում գործում է տնտեսությունը։ Այլ կերպ ասած, տնտեսական տիրույթը փոխկապակցված մարդկային պրակտիկաների և գործարքների սոցիալական տիրույթ է, որը միայնակ չէ։

Տնտեսական գործակալները կարող են լինել անհատներ, ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ կամ կառավարություններ։ Տնտեսական գործարքները տեղի են ունենում, երբ երկու խմբեր կամ կողմեր համաձայնում են գործարքի ենթարկված ապրանքի կամ ծառայության արժեքը կամ գինը, որը սովորաբար արտահայտվում է որոշակի արժույթով։ Այնուամենայնիվ, դրամական գործարքները կազմում են միայն տնտեսական տիրույթի մի փոքր մասը։

Տնտեսական ակտիվությունը խթանում է արտադրությունը, որն օգտագործում է բնական ռեսուրսները, աշխատուժը և կապիտալը։ Ժամանակի ընթացքում այն փոխվել է տեխնոլոգիայի, նորարարության (նոր ապրանքներ, ծառայություններ, գործընթացներ, ընդլայնվող շուկաներ, շուկաների դիվերսիֆիկացիա, առանձնահատուկ շուկաներ, եկամուտների գործառույթների ավելացում) շնորհիվ, ինչպիսին է մտավոր սեփականությունը և արդյունաբերական հարաբերությունների փոփոխությունները (առավել ուշագրավ է երեխաների աշխատանքը)։ աշխարհի որոշ մասերում փոխարինվում է կրթության համընդհանուր հասանելիությամբ)։

Շուկայական վրա հիմնված տնտեսությունն այն տնտեսությունն է, որտեղ ապրանքներն ու ծառայությունները արտադրվում և փոխանակվում են մասնակիցների (տնտեսական գործակալների) միջև պահանջարկի և առաջարկի համաձայն՝ փոխանակման եղանակով կամ ցանցում ընդունված վարկային կամ դեբետային արժեքով, օրինակ՝ արժույթի միավորով։ . Հրամանատարության վրա հիմնված տնտեսությունն այն տնտեսությունն է, որտեղ քաղաքական գործակալներն ուղղակիորեն վերահսկում են, թե ինչ է արտադրվում և ինչպես է այն վաճառվում և բաշխվում։ Կանաչ տնտեսությունը ցածր ածխածնային, ռեսուրսների արդյունավետ և սոցիալական ներառական է։ Կանաչ տնտեսության մեջ եկամուտների և զբաղվածության աճը պայմանավորված է պետական և մասնավոր ներդրումներով, որոնք նվազեցնում են ածխածնի արտանետումները և աղտոտումը, բարձրացնում էներգիայի և ռեսուրսների արդյունավետությունը և կանխում կենսաբազմազանության և էկոհամակարգային ծառայությունների կորուստը։ Համերգային տնտեսությունն այն է, երբ կարճաժամկետ աշխատատեղերը նշանակվում կամ ընտրվում են առցանց հարթակների միջոցով։ Նոր տնտեսությունը տերմին է, որը վերաբերում է ամբողջ ձևավորվող էկոհամակարգին, որտեղ ներդրվել են նոր չափանիշներ և պրակտիկա, սովորաբար տեխնոլոգիական նորարարությունների արդյունքում։ Համաշխարհային տնտեսությունը վերաբերում է մարդկության տնտեսական համակարգին կամ համակարգերին ընդհանուր առմամբ։

## Շրջանակ
[մինի|աջից|[Համաշխարհային տնտեսություն: ՀՆԱ]]
Այսօր տնտեսությունը ուսումնասիրող ուսումնասիրությունների շրջանակը պտտվում է տնտեսագիտության սոցիալական գիտության շուրջ, բայց կարող է ներառել սոցիոլոգիա (տնտեսական սոցիոլոգիա), պատմություն (տնտեսական պատմություն), մարդաբանություն (տնտեսական մարդաբանություն) և աշխարհագրություն (տնտեսական աշխարհագրություն)։ Գործնական ոլորտները, որոնք ուղղակիորեն կապված են մարդկային գործունեության հետ, որոնք ներառում են ապրանքների և ծառայությունների արտադրություն, բաշխում, փոխանակում և սպառում, որպես ամբողջություն, ճարտարագիտություն, կառավարում, բիզնեսի կառավարում, կիրառական գիտություն և ֆինանսներ։

Բոլոր մասնագիտությունները, զբաղմունքները, տնտեսական գործակալները կամ տնտեսական գործունեությունը նպաստում են տնտեսությանը։ Սպառումը, խնայողությունները և ներդրումները տնտեսության մեջ փոփոխական բաղադրիչներ են, որոնք որոշում են մակրոտնտեսական հավասարակշռությունը։ Տնտեսական գործունեության երեք հիմնական ոլորտ կա՝ առաջնային, երկրորդային և երրորդային։

Արդի ժամանակներում ֆինանսական հատվածի աճող կարևորության պատճառով իրական տնտեսություն տերմինն օգտագործվում է վերլուծաբանների, ինչպես նաև քաղաքական գործիչների՝ նշելու տնտեսության այն մասը, որը վերաբերում է ապրանքների և ծառայությունների իրական արտադրությանը, տնտեսությունը կամ տնտեսության ֆինանսական կողմը, որը վերաբերում է ֆինանսական շուկաներում առքուվաճառքի հետ։ Այլընտրանքային և երկարատև տերմինաբանությունը տարբերակում է տնտեսության չափորոշիչները, որոնք արտահայտված են իրական արժեքներով (ճշգրտված գնաճով), ինչպիսին է իրական ՀՆԱ-ն կամ անվանական արժեքներով (գնաճի համար չճշգրտված)։

## Ստուգաբանություն
Անգլերեն «էկոնոմիկա» և «էկոնոմիկա» բառերը կարող են առաջանալ հունարեն οἰκονόμος (այսինքն՝ «տնային կառավարում») բառից, որը բաղադրյալ բառ է, որը ծագում է οἶκος («տուն, տնային տնտեսություն, տուն») և νέμω («կառավարել, բաշխել» տնօրինել, բաժանել»)՝ οἰκονομία («տնային կառավարում») բառերից։

«Տնտեսություն» բառի առաջին գրանցված իմաստը «տնտեսության գործերի կառավարում» արտահայտության մեջ է, որը գտնվել է մի աշխատության մեջ, որը, հնարավոր է, ստեղծվել է 1440 թվականին վանքում։ «Տնտեսություն» ավելի ուշ արձանագրվել է ավելի ընդհանուր իմաստներով, ներառյալ «խնայողությունը» և «վարչություն».

Ամենահաճախ օգտագործվող ներկայիս իմաստը, որը նշանակում է «երկրի կամ տարածքի տնտեսական համակարգը», կարծես թե չի զարգացել մինչև 1650-ական թվականները։

## Պատմություն
### Հնագույն ժամանակներ
thumb|upright=1.1|Խորդանոց, Կնոսոսի պալատ։
Քանի դեռ ինչ-որ մեկը արտադրում, մատակարարում և բաշխում էր ապրանքներ կամ ծառայություններ, կարող ենք ասել, որ տնտեսություն է եղել։ Տնտեսությունները ժամանակի հետ ավելի մեծացան, քանի որ հասարակություններն աճեցին և ավելի բարդացան։ Շումերները զարգացրեցին մեծածավալ տնտեսություն՝ հիմնված ապրանքային փողի վրա, մինչդեռ բաբելոնացիները և նրանց հարևան քաղաք-պետությունները հետագայում զարգացրեցին տնտեսագիտության ամենավաղ համակարգը, ինչպես մենք ենք պատկերացնում՝ պարտքի վերաբերյալ կանոնների, օրենքների, իրավական պայմանագրերի և օրենսդրական օրենսգրքերի առումով, որոնք վերաբերում են բիզնես պրակտիկային, և մասնավոր սեփականություն։

Բաբելոնացիները և նրանց քաղաքային պետությունների հարևանները մշակեցին տնտեսագիտության ձևեր, որոնք համեմատելի էին ներկայումս օգտագործվող քաղաքացիական հասարակության (օրենքի) հայեցակարգերի հետ։ Նրանք մշակեցին առաջին հայտնի կոդավորված իրավական և վարչական համակարգերը, որոնք համալրված էին դատարաններով, բանտերով և պետական փաստաթղթերով։

Հին տնտեսությունը հիմնականում հիմնված էր ապրուստի հողագործության վրա։ Շեքելը վերաբերում էր քաշի և արժույթի հնագույն միավորին։ Տերմինի առաջին օգտագործումը եկել է Միջագետքից մոտ 3000 մ.թ.ա. և վերաբերում էր գարու որոշակի զանգվածին, որը համեմատում էր այլ արժեքների չափմամբ, ինչպիսիք են արծաթը, բրոնզը, պղինձը և այլն։ Գարին/շեքելը սկզբնապես և՛ արժույթի միավոր էր, և՛ կշռի միավոր, ինչպես որ բրիտանական ֆունտը սկզբում՝ անվանելով մեկ ֆունտ արծաթի զանգված։

Մարդկանց մեծամասնության համար ապրանքների փոխանակումը տեղի է ունեցել սոցիալական հարաբերությունների միջոցով։ Կային նաև առևտրականներ, որոնք շուկաներում փոխանակում էին անում։ Հին Հունաստանում, որտեղ առաջացել է ներկայիս անգլերեն «էկոնոմիա» բառը, շատ մարդիկ ազատ սեփականատերերի ստրուկներն էին։ Տնտեսական քննարկումը պայմանավորված էր սակավությամբ։

### Միջին դարեր
thumb|10 Դուկատներ (1621), որպես շրջանառու արժույթ հատվել են Ֆուգերների ընտանիքի կողմից։ Մետաղադրամները հազվադեպ էին և չէին օգտագործվում միջնադարում մարդկանց բացարձակ մեծամասնության կողմից։
Միջնադարում այն, ինչ այժմ հայտնի է որպես տնտեսություն, հեռու չէր կենսապահովման մակարդակից։ Փոխանակումների մեծ մասը տեղի է ունեցել սոցիալական խմբերում։ Բացի այդ, մեծ նվաճողները բարձրացրել են այն, ինչ մենք այժմ անվանում ենք վենչուրային կապիտալ (վենթուրայից, իտալ.՝ ռիսկից)՝ իրենց գրավումները ֆինանսավորելու համար։ Կապիտալը պետք է վերադարձվի այն ապրանքներով, որոնք նրանք կբերեն Նոր աշխարհում։ Մարկո Պոլոյի (1254–1324), Քրիստոֆեր Կոլումբոսի (1451–1506) և Վասկո դա Գամայի (1469–1524) հայտնագործությունները հանգեցրին առաջին համաշխարհային տնտեսությանը։ Առաջին ձեռնարկությունները եղել են առևտրային ձեռնարկությունները։ 1513 թվականին Անտվերպենում հիմնադրվել է առաջին ֆոնդային բորսան։ Տնտեսությունն այն ժամանակ նշանակում էր առաջին հերթին առևտուր։

### Վաղ ժամանակներ
thumb|left|upright=0.8|Անդերս Չիդենիուսը (1729-1803) հայտնի էր իր 1765 թվականի «Ազգային շահը» (Den nationale winsten) բրոշյուրով, որտեղ նա առաջարկում է ազատ առևտրի և արդյունաբերության գաղափարներ, ուսումնասիրում է տնտեսության և հասարակության հարաբերությունները և սահմանում ազատականության սկզբունքները, կապիտալիզմը և ժամանակակից ժողովրդավարությունը։ Չիդենիուսը գրքում հրապարակել է Ադամ Սմիթի անտեսանելի ձեռքին սերտորեն համապատասխանող տեսություններ, տասնմեկ տարի առաջ, երբ Սմիթը հրապարակեց իր «Ազգերի հարստությունը» գիրքը։
Եվրոպական գրավումները դարձան եվրոպական պետությունների ճյուղեր, այսպես կոչված՝ գաղութներ։ Աճող ազգային պետությունները՝ Իսպանիան, Պորտուգալիան, Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Նիդեռլանդները փորձեցին վերահսկել առևտուրը մաքսատուրքերի միջոցով և (մերկատորից, լատ.՝ վաճառական) առաջին մոտեցումն էր մասնավոր հարստության և հանրային շահի միջև միջանկյալ փոխհարաբերությունների համար։ Եվրոպայում աշխարհիկացումը թույլ տվեց պետություններին օգտագործել եկեղեցու հսկայական ունեցվածքը քաղաքների զարգացման համար։ Նվազեց ազնվականների ազդեցությունը։ Իրենց աշխատանքը սկսեցին տնտեսության գծով առաջին պետքարտուղարները։ Ամշել Մայեր Ռոտշիլդի (1773–1855) նման բանկիրները սկսեցին ֆինանսավորել ազգային նախագծեր, ինչպիսիք են պատերազմները և ենթակառուցվածքները։ Տնտեսությունն այսուհետ նշանակում էր ազգային տնտեսություն՝ որպես պետության քաղաքացիների տնտեսական գործունեության թեմա։

### Արդյունաբերական հեղափոխություն
[thumb|upright=1.15|[Sächsische Maschinenfabrik Քեմնիցում, Գերմանիա, 1868]]

Առաջին տնտեսագետը շոտլանդացի Ադամ Սմիթն էր (1723–1790), ով մասամբ ոգեշնչված էր ֆիզիոկրատիայի գաղափարներով՝ արձագանք մերկանտիլիզմին և նաև ավելի ուշ տնտեսագիտության ուսանող Ադամ Մարին։ Նա սահմանել է ազգային տնտեսության տարրերը. Նա պնդում էր, որ ազատ առևտրի հիմնական դրդապատճառը մարդու շահն է։ Այսպես կոչված սեփական շահի վարկածը դարձավ տնտեսագիտության մարդաբանական հիմքը։ Թոմաս Մալթուսը (1766–1834) առաջարկի և պահանջարկի գաղափարը փոխանցեց գերբնակեցման խնդրին։

Արդյունաբերական հեղափոխությունը 18-19-րդ դարերի ժամանակաշրջան էր, որտեղ գյուղատնտեսության, արտադրության, հանքարդյունաբերության և տրանսպորտի խոշոր փոփոխությունները մեծ ազդեցություն ունեցան սոցիալ-տնտեսական և մշակութային պայմանների վրա՝ սկսած Միացյալ Թագավորությունից, այնուհետև տարածվելով ամբողջ Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, և ի վերջո աշխարհը։ Արդյունաբերական հեղափոխության սկիզբը նշանավորեց մեծ շրջադարձ մարդկության պատմության մեջ. առօրյա կյանքի գրեթե բոլոր ասպեկտները ի վերջո ինչ-որ կերպ ազդվել են։ Եվրոպայում վայրի կապիտալիզմը սկսեց փոխարինել մերկանտիլիզմի համակարգին (այսօր՝ պրոտեկցիոնիզմ) և հանգեցրեց տնտեսական աճի։ Ժամանակաշրջանն այսօր կոչվում է արդյունաբերական հեղափոխություն, քանի որ արտադրության, արտադրության և աշխատանքի բաժանման համակարգը հնարավորություն է տվել ապրանքների զանգվածային արտադրություն իրականացնել։

### «Տնտեսություն» հասկացության ճանաչում
«Տնտեսության» ժամանակակից հայեցակարգը հանրաճանաչ չէր մինչև 1930-ականների ամերիկյան Մեծ դեպրեսիան։

Երկու համաշխարհային պատերազմների քաոսից և ավերիչ Մեծ դեպրեսիայից հետո քաղաքականություն մշակողները որոնեցին տնտեսության ընթացքը վերահսկելու նոր ուղիներ։ Սա ուսումնասիրվել և քննարկվել է Ֆրիդրիխ Ավգուստ ֆոն Հայեկի (1899–1992) և Միլթոն Ֆրիդմանի (1912–2006) կողմից, ովքեր հանդես են եկել համաշխարհային ազատ առևտրով և ենթադրաբար, այսպես կոչված, նեոլիբերալիզմի հայրերն են։ Այնուամենայնիվ, գերակշռող տեսակետն էր Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը (1883–1946), որը պնդում էր պետության կողմից շուկաների ավելի ուժեղ վերահսկողությունը։ Այն տեսությունը, որ պետությունը կարող է մեղմել տնտեսական խնդիրները և խթանել տնտեսական աճը համախառն պահանջարկի պետական մանիպուլյացիայի միջոցով, նրա պատվին կոչվում է քեյնսյանություն։ 1950-ականների վերջին Ամերիկայի և Եվրոպայի տնտեսական աճը, որը հաճախ կոչվում է Wirtschaftswunder (գեր.՝ տնտեսական հրաշք), առաջ բերեց տնտեսության նոր ձև՝ զանգվածային սպառման տնտեսություն։ 1958 թվականին Ջոն Քենեթ Գելբրեյթը (1908–2006) առաջինն էր, ով խոսեց հարուստ հասարակության մասին։ Երկրների մեծ մասում տնտեսական համակարգը կոչվում է սոցիալական շուկայական տնտեսություն։

### 20-րդ դարի վերջ - 21-րդ դարի սկիզբ
thumb|right|upright=1.1|ESET (IT Security Company) գլխամասային գրասենյակ Բրատիսլավայում, Սլովակիա:
Երկաթե վարագույրի անկմամբ և Արևելյան բլոկի երկրների անցումով դեպի ժողովրդավարական կառավարություն և շուկայական տնտեսություններ, հետինդուստրիալ հասարակության գաղափարը կարևորվում է, քանի որ նրա դերը միասին նշելն է այն նշանակությունը, որ ստանում է ծառայությունների հատվածը։ ինդուստրացման փոխարեն։ Ոմանք այս տերմինի առաջին օգտագործումը վերագրում են Դենիել Բելի 1973 թվականի «Հետինդուստրիալ հասարակության գալուստը» գրքին, իսկ ոմանք այն վերագրում են սոցիալական փիլիսոփա Իվան Իլիչի «Գործիքներ հարմարավետության համար» գրքին։ Տերմինը կիրառվում է նաև փիլիսոփայության մեջ՝ 90-ականների վերջին և հատկապես 21-րդ դարի սկզբին պոստմոդեռնիզմի մարումը նշանակելու համար։

Ինտերնետի՝ որպես զանգվածային լրատվության և հաղորդակցման միջոցի տարածման հետ մեկտեղ, հատկապես 2000-2001 թվականներից հետո, ինտերնետի և տեղեկատվական տնտեսության գաղափարը տեղ է գտել էլեկտրոնային առևտրի և էլեկտրոնային բիզնեսի աճող կարևորության պատճառով, ինչպես նաև գլոբալ տեղեկատվական հասարակության տերմինը։ քանի որ ստեղծվում է նոր տիպի «համակցված» հասարակության ըմբռնում։ 2000-ականների վերջին նոր տիպի տնտեսությունները և այնպիսի երկրների տնտեսական էքսպանսիաները, ինչպիսիք են Չինաստանը, Բրազիլիան և Հնդկաստանը, ուշադրություն և հետաքրքրություն են բերում արևմտյան տիպի սովորաբար գերիշխող տնտեսություններից և տնտեսական մոդելներից։

## Տնտեսական առաջնահերթության փուլեր
Տնտեսությունը կարող է դիտարկվել որպես զարգացած հետևյալ փուլերի կամ առաջնահերթության աստիճանների միջոցով.

* Հին տնտեսությունը հիմնականում հիմնված էր ապրուստի հողագործության վրա։ 
* Արդյունաբերական հեղափոխության փուլը նվազեցրեց կենսապահովման գյուղատնտեսության դերը՝ վերջին երեք դարերում այն վերածելով գյուղատնտեսության ավելի ընդարձակ և մոնոմշակութային ձևերի։ Տնտեսական աճը հիմնականում տեղի է ունեցել հանքարդյունաբերության, շինարարության և մշակող արդյունաբերության ոլորտներում։ Առևտուրն ավելի նշանակալից դարձավ՝ կապված համայնքում ապրանքների փոխանակման և բաշխման բարելավման անհրաժեշտության հետ։
* Ժամանակակից սպառողական հասարակությունների տնտեսություններում աճում է ծառայությունների, ֆինանսների և տեխնոլոգիաների՝ գիտելիքի տնտեսության դերը։
Ժամանակակից տնտեսություններում այս փուլային առաջնահերթությունները փոքր-ինչ այլ կերպ են արտահայտվում երեք հատվածների տեսության կողմից․
* Տնտեսության առաջնային փուլ. ներառում է հումքի արդյունահանումը և արտադրությունը, ինչպիսիք են եգիպտացորենը, ածուխը, փայտը և երկաթը։
* Տնտեսության երկրորդական փուլ. ներառում է հումքի կամ միջանկյալ նյութերի փոխակերպումը ապրանքների, օրինակ. մեքենաների մեջ պողպատի կամ հագուստի մեջ տեքստիլի արտադրություն։ Այս փուլում հարակից արդյունաբերական տնտեսությունը նույնպես ենթաբաժանում է մի քանի տնտեսական հատվածների։ Նրանց առանձին էվոլյուցիան արդյունաբերական հեղափոխության փուլում քննարկվում է այլ տեղ։
* Տնտեսության երրորդ փուլ. ներառում է սպառողներին և բիզնեսին ծառայությունների մատուցում, ինչպիսիք են մանկական խնամքը, կինոն և բանկային գործունեությունը։ 
* Չորրորդական փուլ. ներառում է հետազոտություն և զարգացում, որն անհրաժեշտ է բնական ռեսուրսներից և դրանց հաջորդող ենթամթերքներից արտադրանք արտադրելու համար։

Զարգացած համայնքի այլ հատվածները ներառում են .

* պետական հատվածը (որը սովորաբար ներառում է՝ խորհրդարան, դատարաններ և կառավարական կենտրոններ, տարբեր շտապ օգնության ծառայություններ, հանրային առողջապահություն, աղքատ և վտանգի տակ գտնվող մարդկանց ապաստարաններ, տրանսպորտային միջոցներ, օդային/ծովային նավահանգիստներ, հետծննդյան խնամք, հիվանդանոցներ, դպրոցներ գրադարաններ, թանգարաններ, պահպանված պատմական շենքեր, այգիներ/պարտեզներ, արգելոցներ, որոշ համալսարաններ, ազգային սպորտային հրապարակներ/մարզադաշտեր, ազգային արվեստի/համերգասրահներ կամ տարբեր կրոնների համար նախատեսված թատրոններ և կենտրոններ),
* մասնավոր հատվածը կամ մասնավոր ձեռնարկությունները,
* սոցիալական հատվածը կամ կամավոր հատվածը։

## ՀՆԱ
Երկրի ՀՆԱ-ն (համախառն ներքին արդյունքը) նրա տնտեսության չափի չափանիշն է։ Երկրի առավել ավանդական տնտեսական վերլուծությունը մեծապես հիմնված է այնպիսի տնտեսական ցուցանիշների վրա, ինչպիսիք են ՀՆԱ-ն և մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն։ Թեև հաճախ օգտակար է, ՀՆԱ-ն ներառում է միայն տնտեսական գործունեություն, որի համար փոխանակվում է փողը։

## Ոչ ֆորմալ տնտեսություն
Ոչ ֆորմալ տնտեսությունը տնտեսական գործունեության ամբողջությունն է, որը գործում է մասամբ խուսափելու համար հարկերից կամ կանոնակարգվելուց, ի տարբերություն ֆորմալ տնտեսության։ Այսպիսով, ոչ ֆորմալ տնտեսությունը ներառված չէ այդ կառավարության համախառն ազգային արդյունքի (ՀՆԱ) մեջ։ Չնայած ոչ ֆորմալ տնտեսությունը հաճախ կապված է զարգացող երկրների հետ, բոլոր տնտեսական համակարգերը որոշակի համամասնությամբ պարունակում են ոչ ֆորմալ տնտեսություն։

Ոչ ֆորմալ տնտեսական գործունեությունը դինամիկ գործընթաց է, որը ներառում է տնտեսական և սոցիալական տեսության բազմաթիվ ասպեկտներ, ներառյալ փոխանակումը, կարգավորումը և կիրարկումը։ Իր բնույթով այն անպայմանորեն դժվար է դիտարկել, ուսումնասիրել, սահմանել և չափել։ Ոչ մի աղբյուր հեշտությամբ կամ հեղինակավոր կերպով չի սահմանում ոչ ֆորմալ տնտեսությունը որպես ուսումնասիրության միավոր։

«Ընդհատակ», «սեղանի տակ» և «գրքերից դուրս» տերմինները սովորաբար վերաբերում են տնտեսության այս տեսակին։ Սև շուկա տերմինը վերաբերում է ոչ ֆորմալ տնտեսության որոշակի ենթախմբին։ «Ոչ ֆորմալ հատված» տերմինը օգտագործվել է շատ ավելի վաղ ուսումնասիրություններում և հիմնականում փոխարինվել է ավելի նոր տերմինով օգտագործվող վերջին հետազոտություններում։

Ոչ ֆորմալ հատվածը կազմում է զարգացող երկրների տնտեսությունների զգալի մասը, սակայն այն հաճախ խարանվում է որպես անհանգիստ և անկառավարելի։ Այնուամենայնիվ, ոչ ֆորմալ հատվածը աղքատների համար տալիս է կարևոր տնտեսական հնարավորություններ և 1960-ականներից ի վեր արագորեն ընդլայնվում է։ Որպես այդպիսին, ոչ ֆորմալ տնտեսությունը ֆորմալ հատվածին ինտեգրելը քաղաքականության կարևոր մարտահրավեր է։

## Տնտեսական հետազոտություն
Տնտեսական հետազոտություններն իրականացվում են այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը, զարգացումը, էկոնոմետրիան, բնապահպանությունը, խաղերի տեսությունը, արդյունաբերական կազմակերպությունը, միջազգային, աշխատանքային, մակրոտնտեսագիտությունը, մաթեմատիկական, դրամավարկային, հասարակական, տարածաշրջանային և քաղաքային, կրթության և տնտեսագիտության պատմությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Aristotle, Politics, Book I-IIX, translated by Benjamin Jowett, Classics.mit.edu .
* Barnes, Peter, Capitalism 3.0, A Guide to Reclaiming the Commons, San Francisco 2006, Whatiseconomy.com.
* Dill, Alexander, Reclaiming the Hidden Assets, Towards a Global Freeware Index, Global Freeware Research Paper 01-07, 2007, Whatiseconomy.com.
* Fehr Ernst, Schmidt, Klaus M., The Economics Of Fairness, Reciprocity and Altruism - experimental Evidence and new Theories, 2005, Discussion PAPER 2005-20, Munich Economics, Whatiseconomy.com.
* Marx, Karl, Engels, Friedrich, 1848, The Communist Manifesto, Marxists.org.
* Stiglitz, Joseph E., Global public goods and global finance: does global governance ensure that the global public interest is served? In: Advancing Public Goods, Jean-Philippe Touffut, (ed.), Paris 2006, pp.&nbsp;149/164,  GSB.columbia.edu.
* Where is the Wealth of Nations? Measuring Capital for the 21st Century. Wealth of Nations Report 2006, Ian Johnson and Francois Bourguignon, World Bank, Washington 2006, Whatiseconomy.com.

## Հետագա ընթերցում

* Friedman, Milton, *Capitalism and Freedom*, 1962.
* Rothbard, Murray, *Man, Economy, and State: A Treatise on Economic Principles*, 1962.
* Galbraith, John Kenneth, *The Affluent Society*, 1958.
* Mises, Ludwig von, *Human Action: A Treatise on Economics*, 1949.
* Keynes, John Maynard, *The General Theory of Employment*, Interest and Money, 1936.
* Marx, Karl, *Das Kapital*, 1867.
* Smith, Adam, *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations*, 1776.


Կատեգորիա:Main topic articles