Մեծ Սելջուկյան ճարտարապետություն

**Մեծ Սելջուկյան ճարտարապետություն**, կամ պարզապես **Սելջուկյան ճարտարապետություն**, վերաբերում է Մեծ Սելջուկյան կայսրության (11-12-րդ դարեր) ժամանակաշրջանում կատարված շինարարությանը: Այս ժամանակաշրջանի զարգացումները զգալի ներդրում են ունեցել Իրանի, Կենտրոնական Ասիայի և մերձակա շրջանների ճարտարապետության մեջ: Ներմուծել է նորարարություններ՝ ինչպիսիք են մզկիթներում համաչափ չորս իվանյան հատակագիծը, գմբեթի կառուցման առաջընթացը, ''մուղարնաս''-ների վաղ օգտագործումը և պետության կողմից հովանավորվող մեդրեսեների առաջին լայնածավալ ստեղծումը: Նրանց շենքերը հիմնականում կառուցված էին աղյուսից, որոնց զարդարանքը ստեղծվում էր աղյուսե շարվածքով, սալիկներով և փորագրված շտուկոյով:

## Պատմական ակնարկ
Սելջուկյան թուրքերը ստեղծել են Մեծ Սելջուկյան կայսրությունը 11-րդ դարում՝ գրավելով ամբողջ Իրանը և այլ լայնածավալ տարածքներ՝ Հինդուուկշից մինչև արևելյան Անատոլիա և Կենտրոնական Ասիայից մինչև Պարսից ծոց: 1050 թվականին Իսֆահանը հաստատվել է որպես Մեծ Սելջուկյան կայսրության մայրաքաղաք՝ Ալփ-Արսլանի ղեկավարության ներքո։ 1071 թվականին, Սելջուկների՝ Բյուզանդական կայսրության նկատմամբ Մանզիկերտի ճակատամարտում հաղթանակից հետո, Անատոլիան բացվել է թուրք բնակիչների համար։ Սելջուկյան ճարտարապետական հովանավորության կենտրոնը եղել է Իրանը, որտեղ կառուցվել են առաջին մշտական Սելջուկյան շինությունները։ Մեծ Սելջուկյան պետության մշակութային բարձրակետը կապված է Մելիք-Շահ I-ի (կառ. 1072–1092 թվականներ) և Նիզամ ալ-Մուլքի՝ որպես նրա վեզիրի, ժամանակահատվածի հետ: Այլ քաղաքականությունների շարքում, Նիզամ ալ-Մուլքը սուննիությանը նախապատվություն է տալիս շիիզմի նկատմամբ և հիմնում մեդրեսեների ցանց՝ որպես այս քաղաքականության գործիք։ Սա նշանավորել է մեդրեսեի՝ որպես հաստատության սկիզբը, որը տարածվել է սուննի իսլամական աշխարհով: Չնայած այսօր ոչ մի Սելջուկյան մեդրեսե չի պահպանվել ամբողջովին, Իրանում Սելջուկյան մեդրեսեների ճարտարապետական դիզայնը հավանաբար ազդեցություն է ունեցել այլ վայրերի մեդրեսեների դիզայնի վրա։

Մեծ Սելջուկների բարձրակետը կարճ է եղել, սակայն այն ներկայացնում է էական կետ Մեծ Իրանի իսլամական արվեստի և ճարտարապետության պատմու թյան մեջ, նախաձեռնելով հովանավորության և գեղարվեստական ձևերի ընդլայնում: Սելջուկյան ճարտարապետական ժառանգության մեծ մասը ոչնչացվել է 13-րդ դարի մոնղոլական արշավանքների հետևանքով: Այնուամենայնիվ, նախա-սելջուկյան Իրանի համեմատ, սելջուկյան ժամանակաշրջանի պահպանված հուշարձանների և արտեֆակտների ավելի մեծ ծավալը թույլ է տվել գիտնականներին ավելի խորությամբ ուսումնասիրել այս դարաշրջանի արվեստը: 11-13-րդ դարերի ժամանակահատվածը նաև համարվում է Կենտրոնական Ասիայի ճարտարապետության «դասական դար»՝ բարձրորակ շինարարության և զարդարանքի առկայությամբ: Սելջուկների մայրաքաղաքը Մերվն էր, որը մնում էր տարածաշրջանի արվեստական կենտրոնը: Օքսոսից հյուսիս գտնվող Տրանսոքսիանան կառավարվում էր Կարախանիդների կողմից, որոնք մրցակից թուրքական հարստություն էին և դարձան սելջուկների վասալները Մալիք-Շահի կառավարման ժամանակ: Այս հարստությունը նույնպես նպաստեց Կենտրոնական Ասիայի ճարտարապետության զարգացմանը՝ կառուցելով սելջուկներին շատ նման ոճով: Նմանապես, Մեծ Սելջուկյան կայսրությունից արևելք, Ղազնավյանները և նրանց իրավահաջորդները՝ Ղուրիդները, կառուցեցին խիստ փոխկապակցված ոճով: Ճարտարապետության ընդհանուր ավանդույթ ձևավորվեց արևելյան իսլամական աշխարհի մեծ մասում (Իրան, Կենտրոնական Ասիա և հյուսիսային Հնդկաստանի մի մաս)՝ սելջուկյան ժամանակաշրջանի և նրա անկման ընթացքում, 11-13-րդ դարերում:

Մեծ Սելջուկների անկումից հետո 12-րդ դարի վերջին, տարբեր թուրքական հարստություններ ստեղծեցին ավելի փոքր պետություններ և կայսրություններ: Սելջուկյան հարստության մի ճյուղ կառավարում էր սուլթանություն Անատոլիայում, Զենգիդները և Արտուկիդները կառավարում էին Հյուսիսային Միջագետքում և մերձակա շրջաններում, իսկ Խորեզմի կայսրությունը կառավարում էր Իրանը և Կենտրոնական Ասիան մինչև 13-րդ դարի մոնղոլական արշավանքները:

## Ձևերը և շինությունների տեսակները
### Մզկիթներ
[ձախից|մինի|[Սպահան|Սպահանի ուրբաթ մզկիթի բակը՝ իր չորս իվանական հատակագծով, որը թվագրվում է 12-րդ դարի սկզբին։]]
Իսֆահանի Ջամեհ մզկիթը Մեծ Սելջուկյան շրջանի ամենակարևոր կրոնական հուշարձանն է, որը ընդարձակվել և վերափոխվել է տարբեր սելջուկյան հովանավորների կողմից 11-րդ դարի վերջին և 12-րդ դարի սկզբին: 11-րդ դարի վերջին ավելացվել են երկու խոշոր և նորարարական գմբեթավոր սրահներ. հարավային գմբեթը 1086–87 թվականներ պատվիրել է Նիզամ ալ-Մուլկը, իսկ հյուսիսային գմբեթը՝ 1088–89 թվականներ Թաջ ալ-Մուլքը: Վաղ 12-րդ դարում բակի շուրջը կառուցվել են չորս մեծ իվաններ՝ ստեղծելով չորս-իվանյան հատակագիծ: Այս լրացումները սելջուկյան շրջանի ճարտարապետական կարևորագույն նորարարություններից են: Չորս-իվանյան հատակագիծը արդեն արմատներ ուներ հին իրանական ճարտարապետության մեջ և հայտնաբերվել է որոշ պարթևական և սասանյան պալատներում: Այս լրացումները սելջուկյան շրջանի ճարտարապետական կարևորագույն նորարարություններից են:

Չորս-իվանյան հատակագիծը արդեն արմատներ ուներ հին իրանական ճարտարապետության մեջ և հայտնաբերվել է որոշ պարթևական և սասանյան պալատներում: Սելջուկյան աշխատանքից անմիջապես հետո կամ շուրջ նույն ժամանակ այն հայտնվել է այլ մզկիթներում, ինչպիսիք են Զավարեհի և Արդեստանի Ջամեհ մզկիթները: Այն հետագայում դարձել է իրանական ուրբաթյա (Ջամեհ) մզկիթների «դասական» ձևը:

Միհրաբի տարածքը մոնումենտալ գմբեթավոր սրահի վերածելը նույնպես ազդեցիկ եղավ՝ դառնալով ապագա իրանական և կենտրոնասիական մզկիթների ընդհանուր հատկանիշ: Այն նաև հանդիպում է Եգիպտոսի, Անատոլիայի և այլ տարածքների մզկիթներում: Երկու գմբեթներում օգտագործվել է գմբեթավորման նոր տեսակ՝ բաղկացած բարձրանկյուն գմբեթից և կես-կամարակապերի զույգից: Հյուսիսային գմբեթը համարվում է միջնադարյան իրանական ճարտարապետության գլուխգոչծոց՝ գմբեթների և աջակցող պատերի ուղղահայաց տարրերի փոխկապակցված հյուսվածքի շնորհիվ:
մինի|Գմբեթը Սպահանի ուրբաթ մզկիթում, Իրան, ավելացվել է 1088–89 թվականներին սելջուկ վեզիր Թաջ ալ-Մուլքի կողմից։
Սելջուկների մեկ այլ նորարարություն «կիոսկ մզկիթ»-ն էր: Սա սովորաբար փոքր կառույց է, որը բնութագրվում է անսովոր հատակագծով՝ կազմված գմբեթավոր սրահից, որը կանգնած է գմբեթների վրա՝ երեք բաց կողմերով՝ ստանալով կիոսկի բնույթ: Ավելին, սելջուկյան մինարեները նոր չափում ստացան՝ որդեգրելով իրանական նախընտրությամբ գլանաձև ձևը՝ մանրակրկիտ պատկերներով: Այս ոճը զգալիորեն տարբերվում էր հյուսիսաաֆրիկյան քառակուսի մինարեներից:

### Մեդրեսեներ
11-րդ դարի վերջին սելջուկյան վեզիր Նիզամ ալ-Մուլկը (պաշտոնավարել է 1064-1092 թվականներ) ստեղծեց պետական մեդրեսեների համակարգ՝ կոչված *Նիզամիյա*-ներ (իր անունով), որոնք տարածված էին Միջագետքից մինչև Խորասան: Սակայն գրեթե ոչ մեկը դրանցից չի պահպանվել, բացի Խարգերդում մեկ մեդրեսեի մասնակի մնացորդներից: Այնուամենայնիվ, պարզ է, որ սելջուկները կարճ ժամանակահատվածում մեդրեսեներ կառուցեցին իրենց ամբողջ կայսրությունում՝ տարածելով ինչպես այս հաստատության գաղափարը, այնպես էլ ճարտարապետական մոդելները: Չնայած մեդրեսեի տիպի հաստատություններ արդեն գոյություն ունեին Իրանում, այս շրջանը շատերը համարում են մուսուլմանական աշխարհում առաջին պաշտոնական մեդրեսեների տարածման սկիզբը:

Անդրե Գոդարը նաև մեդրեսեների հայտնվելուն է վերագրել չորս-իվանյան հատակագծի ծագումը՝ պնդելով, որ դա ծագել է Խորասանի տեղական ճարտարապետությունից: Թեև Գոդարի տեսությունը ընդունելի չէ բոլոր գիտնականների համար, լայնորեն ճանաչված է, որ չորս-իվանյան հատակագիծը տարածվեց մեդրեսեների հետ՝ ամբողջ իսլամական աշխարհում։

### Քարավանասարայներ
Մեծ քարավանատներ են կառուցվել՝ առևտուրը զարգացնելու և գյուղական վայրերում սելջուկների իշխանությունը հաստատելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, դրանք բաղկացած են եղել ամրացված արտաքինով շենքից, մոնումենտալ մուտքի պորտալից և բակից, որը շրջապատված է եղել տարբեր սրահներով, ներառյալ իվանները: Որոշ ուշագրավ օրինակներ, որոնք պահպանվել են միայն մասամբ, համապատասխանաբար Մավերանահրում և Խորասանում գտնվող Ռիբատ ի Մալիկի (մոտ 1068-1080) և Ռիբատ ի Շարաֆի (12-րդ դար) քարավանատներն են։
Պատկեր:Rabat-i_Malik_caravanserai_2_(cropped_and_retouched).jpg|Ռիբաթ-ի Մալիկ քարավանատան մուտքի պորտալը Բուխարայի և Սամարղանդի միջև ընկած ճանապարհին (մոտ 1068–1080 թվականներ)
Պատկեր:Robat_Sharaf_Caravanserai_(cropped).jpg|Ռիբաթ-ի Շարաֆ քարավանատուն Խորասանում (Իրանի հյուսիս-արևելք), կառուցված 1114–1115 թվականներ


### Դամբարաններ
Սելջուկները նաև շարունակել են կառուցել «աշտարակաձև դամբարաններ», որը իրանական շինարարական տեսակ էր նախորդ ժամանակաշրջաններից, ինչպիսին է այսպես կոչված Թողրիլի աշտարակը, կառուցված Ռեյում (ներկայիս Թեհրանից հարավ) 1139–1140 թվականներին: Ավելի նորարարական էր քառակուսի կամ բազմանկյուն հատակագծով մավզոլեումների հորինվածքները, որոնք հետագայում դարձան հուշարձան-գերեզմանների տարածված ձև: Դրանց վաղ օրինակներն են Խարաղանի երկու մավզոլեումները (1068 և 1093 թվականներ) Ղազվինի մոտ (հյուսիսային Իրան), որոնք ունեն ութանկյուն ձև, և Սանջարի մեծ մավզոլեումը (մոտ 1152 թվական) Մերվում (ներկայիս Թուրքմենստան), որն ունի քառակուսի հիմք:
Պատկեր:Kharaghan.jpg|Խարաքանի աշտարակներ, դամբարանների համալիր, որը կառուցվել է 1068 և 1093 թվականներին Իրանում
Պատկեր:تاریخ_ری.jpg|Տուղրիլ աշտարակ Ռայիում, ներկայիս Թեհրանի հարավում (Իրան), կառուցված 1139–1140 թվականներ
Պատկեր:SultanSanjarMausoleum1.jpg|Սուլթան Ահմադ Սանջարի (մոտ 1152 թվական) դամբարան Մերվում (ներկայիս Թուրքմենստան)


## Նյութեր և զարդարանք
մինի|Մարաղայի Գոնբադ-է Կաբուդ դամբարանի վրա աղյուսագործության և սալիկապատման համադրություն (1196–1197 թվականներ)։
Իրանական լեռնաշխարհի փայտանյութի պակասը հանգեցրել է աղյուսի՝ որպես շինարարական նյութի, հատկապես բարձրորակ այրած աղյուսների գերակշռությանը: Դա նաև խթանել է կամարների և գմբեթների զարգացումն ու օգտագործումը շենքերը ծածկելու համար, ինչը հետագայում նորարարություններ է մտցրել այս կամարների կառուցվածքային աջակցման մեթոդներում: Աղյուսաշարման կապակցման եղանակները օգտագործվում էին դեկորատիվ նպատակով. տարբեր կողմնորոշմամբ աղյուսներ համակցելով և ներսող ու դուրս ցցվող աղյուսներ փոխարինելով՝ կարելի էր ձեռք բերել տարբեր պատկերներ: Այս տեխնիկան լրիվ զարգացման հասավ 11-րդ դարում: Որոշ դեպքերում աղյուսների միջև տարածքներում տեղադրվում էին ապակեպատ սալիկներ՝ ավելի շատ գույն և հակադրություն ավելացնելու համար: Աղյուսները կարող էին նաև փորվել լրացուցիչ մոտիվներով կամ արձանագրություններ փորագրել հուշարձանների ճակատներին:
ձախից|մինի|Արդեստանի Ջամեհ մզկիթում (մոտ 1160 թվական) փորագրված սվաղային ձևավորման Միհրաբը։
Չնայած աղյուսային զարդարանքը նախընտրում էր երկրաչափական մոտիվները, ստուկոն կամ գիպսը նույնպես օգտագործվում էին որոշ մակերեսներ ծածկելու համար, և այս նյութերը կարող էին փորվել բուսական և ծաղկային մոտիվների ավելի լայն շրջանակով (արաբեսկ): 12-րդ դարի վերջին տեղագրությունը և գույնը ավելի մեծ կարևորություն ստացան, և բազմաթիվ 12-րդ դարի հուշարձաններում հայտնվեց ապակեպատ սալիկների ընդարձակ զարդարանք: Սա համընկնում էր պատերը և մեծ մակերեսները մակերեսի զարդարանքով ծածկելու աճող միտումի հետ, որը քողարկում էր կառույցը: Այս միտումը ավելի ակնհայտ դարձավ հետագա իրանական և կենտրոնական ասիական ճարտարապետության մեջ:

11-րդ դարում մուղարնաս զարդարման տեխնիկան տարածվեց իսլամական աշխարհում, չնայած դրա ճշգրիt ծագումն ու տարածման եղանակը լիովին հասկանալի չեն գիտնականների համար: Մուկառնասը օգտագործվում էր կամարների համար և տարբեր կառուցվածքային տարրերի միջև անցումներ կատարելու համար, ինչպիսին է քառակուսի սենյակից կլոր գմբեթին անցնելը (սկվինչեր): Մուկառնաս սկվինչների վաղ օրինակներ կան իրանական և կենտրոնական ասիական հուշարձաններում նախորդ դարերում, բայց մուկառնասի լիովին զարգացած և միտումնավոր օգտագործումը տեսանելի է սելջուկյան կառույցներում, ինչպիսին է Իսֆահանի Ուրբաթ օրվա մզկիթի լրացումները:
մինի|Մուղարնասը Սպահանի Ջամեհ մզկիթի հարավային իվանում (12-րդ դարի սկիզբ)։
Սելջուկների ճարտարապետության ավանդական նշանը ութանկյուն աստղն էր, որն ունի փիլիսոփայական նշանակություն՝ համարվելով գոյության և հավերժական էվոլյուցիայի խորհրդանիշ: Սելջուկյան աստղի բազմաթիվ օրինակներ կարող են գտնվել սելջուկյան ժամանակաշրջանի կավահախճատիկներում, խեցեղենում և գորգերում, և նույնիսկ այս աստղը ներառված է Թուրքմենստանի պետական զինանշանում: Մեկ այլ բնորոշ սելջուկյան խորհրդանիշ է տասնյակ վարդյակը կամ միհրաբներում և մուտքերում առկա վարդյակների տարբեր տեսակների մեծ քանակությունը, որոնք ներկայացնում են մոլորակները՝ ըստ հին կենտրոնական ասիական ավանդույթի և շամանական կրոնական հավատալիքների, որոնք խորհրդանշում են այլ աշխարհը: Այս խորհրդանիշի օրինակներ կարող են գտնվել նրանց ճարտարապետության մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

Կատեգորիա:Իսլամական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ոճեր
Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն
Կատեգորիա:Միջնադարյան ճարտարապետություն