Ֆեմինիզմի առաջին ալիք

**Ֆեմինիզմի առաջին ալիք**, ամբողջ Արևմտյան աշխարհում 19-րդ դարի սկզբի և 20-րդ դարի վերջի ֆեմինիստական գործունեության և մտքի շրջանը։ Հիմնական ուշադրությունը դարձվել է իրավական հարցերին, առաջին հերթին` կանանց ընտրական իրավունքի ապահովմանը։ «Ֆեմինիզմի առաջին ալիք» տերմինը Մարթա Լիրը մտցրել էր 1968 թվականի մարտին, The New York Times Magazine-ում, որը միևնույն ժամանակ օգտագործում էր «ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք» տերմինը։ Ֆեմինիզմի առաջին ալիքը հիմնականում ուղղված էր կանանց քաղաքական իրավունքների համար պայքարին, այլ ոչ թե փաստացի (ոչ պաշտոնական) անհավասարության դեմ։

## Ծագումը
*Հիմնական հոդվածներ. *'Ֆեմինիզմի պատմություն** և **Հակաֆեմինիզմ**'

Կանանց իրավունքների համար պայքարը սկսվել է 20-րդ դարից շատ ավելի վաղ։ Իր «Երկրորդ սեռը» գրքում Սիմոնա դե Բովուարը գրել է, որ առաջին կինը, որը «գրիչը վերցրել է ի պաշտպանություն իր սեռի», Քրիստինա Պիզանսկայան էր, 15-րդ դարում։ 16-րդ դարում կանանց իրավունքների համար պայքարում էին գերմանացի հումանիստ և գիտնական Ագրիպպաս Նետտեսգեյմսկին և վենետիկյան գրող և բանաստեղծուհի Մոդեստա դի Պոցցո դի Ֆորզին։ 17-րդ դարում ապրել և ստեղծագործել են ֆրանսիացի գրող և փիլիսոփա Մարի դե Գուրնեն, ամերիկացի բանաստեղծուհի Աննա Բրեդսթրիթը և ֆրանսիացի հոգևորական և փիլիսոփա Ֆրանսուա Պուլեն Դե Լա Բարրը։

### Մարի Վոլսթոնքրաֆթ

Բրիտանացի գրող և փիլիսոփա Մարի Վոլսթոնքրաֆթի հայացքները հիմնականում ձևավորվել են Ժան-Ժակ Ռուսոյի և Լուսավորության դարաշրջանի փիլիսոփայության ազդեցության ներքո։ Ռուսոն որպես իդեալ սահմանել է ժողովրդավարական հասարակություն, որը հիմնված է տղամարդկանց հավասարության վրա, բայց որտեղ կանայք հաճախ խտրականության են ենթարկվում։ Չնայած սկզբում դա հակասական է թվում, սակայն Վոլսթոնքրաֆթի գաղափարները հիմնված էին Ռուսոյի գաղափարների և գենդերային հավասարության հիման վրա ժողովրդավարական հասարակության ընդլայնման մեջ էին։

Վոլսթոնքրաֆթը հրապարակել է առաջին ֆեմինիստական մեկնաբանություններից մեկը` «Կանանց իրավունքների պաշտպանության համար» վերնագրով (1792), որը պաշտպանում էր սեռերի սոցիալական և բարոյական հավասարությունը և պնդում էր, որ կանայք տղամարդկանց նկատմամբ զարգացման ավելի ցածր աստիճանին չեն կանգնած, այլ միայն թվում են այդպես` անբավարար կրթության պատճառով։ Նա առաջարկել է դիտարկել թե՛ տղամարդկանց և թե՛ կանանց որպես ողջամիտ էակների և ներկայացրել է հասարակական կարգը մտքի հիման վրա։ Իր վեպերում Վոլսթոնքրաֆթը քննադատել է ամուսնական իր կարծիքով` հայրիշխանական ինստիտուտը և դրա վնասակար ազդեցությունը կանանց վրա։ Առաջին` *Mary: A Fiction* վեպում (1788), հերոսուհին ստիպված է նյութական պատճառներով ամուսնանալ առանց սիրո, և որպեսզի փոխհատուցի իր սիրային ցանկությունները, նա ամուսնությունից դուրս երկու կրքոտ ռոմանտիկ հարաբերություններ է ունենում։

Հետմահու լույս տեսած «Մարիա, կամ կանանց սխալները» (, 1798) անավարտ վեպը համարվում է նրա առավել արմատական ֆեմինիստական աշխատանքը։ Վոլսթոնքրաֆթը համարվում է բրիտանական ֆեմինիստական շարժման «նախամայրը», և նրա գաղափարները ձևավորել են առաջին սուֆրաժիստուհիների գաղափարները, որոնք պայքարում էին կանանց ընտրելու իրավունքի համար։

### Վաղ ամերիկյան ֆիմինիզմ
ԱՄՆ-ում վաղ ֆեմինիզմը անմիջականորեն կապված էր աոլիցիոնիզմի շարժման հետ, և շատ ականավոր ֆեմինիստներ լսում էին նրանց։ Միացյալ Նահանգներում կանանց ազատագրական շարժման վաղ ակտիվիստներից էին ստրկությամբ ծնված Սոջորներ Թրութը, սոցիոլոգ և փիլիսոփա Ջեյն Ադամսը, լրագրող Դորոտի Դեյը և Էլիզաբեթ Բլեքվելը՝ առաջին ամերիկուհին, որն ստացել է բժշկական գիտական աստիճան։ Ֆեմինիզմի առաջին ալիքը հիմնականում կազմված էր և ղեկավարվում էր միջին խավի սպիտակ կանանց կողմից, և միայն ֆեմինիզմի երկրորդ ալիքում են առաջ եկել գունավոր կանայք։ Ֆեմինիզմ տերմինն ստեղծվել է որպես այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական պատկերազարդ գաղափարախոսություն և առաջացել է հավասար խաղադաշտի հիման վրա ժողովրդավարության բարեփոխման և շտկման մասին ելույթներից։

## Ժամանակագրություն
մինի|429x429փքս|Ֆեմինիզմի ձեռքբերումները ժամանակագրություն

; 1809

* ԱՄՆ, Կոնեկտիկուտ. ամուսնացած կանանց թույլատրվում է օգտվել կտակներից։

; 1810

* Շվեդիա. խորհրդարանը պաշտոնապես հաստատել է թագավորական թույլտվությամբ չամուսնացած կնոջ` չափահաս հռչակվելու նախկինում ոչ պաշտոնական իրավունքը։

; 1811

* Ավստրիա. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն ունենալ առանձին տնային տնտեսություն և մասնագիտություն ընտրելու իրավունք։ 
* Շվեդիա. ամուսնացած գործարար կանայք իրավասու են իրենց գործերի վերաբերյալ որոշումներ կայացնել առանց իրենց ամուսնու համաձայնության։

; 1821

* ԱՄՆ, Մեն. ամուսնացած կանանց թույլատրվում է սեփական անունից տիրապետել և տնօրինել գույք՝ ամուսնու անաշխատունակության դեպքում։

; 1827

* Բրազիլիա. բացվել են առաջին տարրական դպրոցներն աղջիկների համար, ուսուցիչների մասնագիտությունը հասանելի է դարձել կանանց համար։

; 1829

* Հնդկաստան. Բենգալիայի իշխանությունները և նահանգապետ լորդ Ուիլյամ Բենտինկը պաշտոնապես արգելել են Սաթիի (այրիների ինքնահրկիզումը) ծեսը։
* Շվեդիա. մանկաբարձուհիներին թույլատրվում է օգտագործել վիրաբուժական գործիքներ, ինչը նրանց տալիս է վիրաբուժական կարգավիճակ։

; 1832

* Բրազիլիա. Դիոնիսիա Գոնսալվես Պինտոն, *Nisia Floresta Brasileira Augusta* կեղծանվամբ հրատարակել է «Կանանց իրավունքները և տղամարդկանց անարդարությունը» գիրք։ Դա Բրազիլիայում առաջին գիրքն էր, որը նվիրված էր կանանց մտավոր հավասարությանը, տղամարդկանց հետ հավասար հիմունքներով կրթություն ստանալու և հասարակության մեջ մասնակցելու նրանց կարողությանը և իրավունքին։ Սա «Կինը չի զիջում տղամարդուն» գրքի թարգմանությունն էր, որը հաճախ վերագրում էին Մերի Ուորտլի Մոնտեգիին։

; 1833

* ԱՄՆ, Օհայո. հիմնադրվել է Օբերլինի քոլեջը, որը պատմության մեջ բարձրագույն կրթության առաջին հաստատությունն էր, որն ընդունել է կանանց։ 
* Գվատեմալա. թույլատրվում է ամուսնալուծություն. ամուսնալուծությունը արգելվել է 1840 թվականին և կրկին թույլատրվել 1894 թվականին։

; 1835

* ԱՄՆ, Արկանզաս. ամուսնացած կանանց թույլատրվում է իրենց անունով գույք ունենալ (բայց ոչ վերահսկել)։

; 1838

* ԱՄՆ, Կենտուկի. դպրոցական տարիքի երեխաների այրի ծնողները իրավունք են ստանում դպրոցական հանդիպումներին ընտրությանը մասնակցել։ 
* ԱՄՆ, Այովա. ԱՄՆ-ի առաջին նահանգը, որը թույլ է տալիս ամուսնալուծության դեպքում միայն մորը խնամել երեխային։ 
* Պիտկիրնի կղզիներ. կանանց ընտրելու իրավունք է տրվում։

; 1839

* ԱՄՆ, Միսիսիպի. ԱՄՆ-ի առաջին նահանգը, որն ամուսնացած կանանց տալիս է սեփականության իրավունքներ, թեկուզ` սահմանափակ։ 
* Միացյալ Թագավորություն. ամուսնալուծված մայրերին թույլատրվում է խնամակալության իրավունք ստանձնել մինչև յոթ տարեկան երեխաների համար, բայց միայն եթե Լորդ կանցլերը համաձայնի դա անել և միայն այն դեպքում, եթե մայրը լավ բնավորություն ունենար։ 
* ԱՄՆ, Միսիսիպի. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն տիրապետել (բայց ոչ վերահսկել) գույք իրենց անունով։

; 1840

* ԱՄՆ, Տեխաս. ամուսնացած կանանց թույլատրվում է սեփականություն ունենալ իրենց անունով։

; 1841

* Բուլղարիա. բացվել է աղջիկների համար առաջին աշխարհիկ դպրոցը՝ կանանց համար հասանելի դարձնելով կրթությունն ու ուսուցչական մասնագիտությունը։

; 1842

* Շվեդիա. պարտադիր տարրական դպրոցը մտցվել է երկու սեռերի համար։

; 1844

* ԱՄՆ, Մեն. ԱՄՆ առաջին նահանգը, որը թույլ է տվել ամուսնացած կանանց սեփական անունով գույք ունենալ` իրենց ամուսնուց առանձին։ 
* ԱՄՆ, Մեն. ամուսնացած կանանց թույլատրվում է զբաղվել գործարարությամբ` առանց իրենց ամուսնու համաձայնության։ 
* ԱՄՆ, Մասաչուսեթս. ամուսնացած կանայք սեփականության իրավունք են ստանում։

; 1845

* Շվեդիա. օրինականացված հավասար ժառանգություն որդիների և դուստրերի համար (կտակի բացակայության դեպքում)։ 
* ԱՄՆ, Նյու Յորք. ամուսնացած կանայք արտոնագրային իրավունքներ են ստացել։

; 1846

* Շվեդիա. բոլոր մասնագիտություններն ու արհեստները բաց են բոլոր չամուսնացած կանանց համար։

; 1847

* Կոստա Ռիկա. բացվել է աղջիկների առաջին ավագ դպրոցը, մինչդեռ ուսուցիչների մասնագիտությունը բացվել է կանանց համար։

; 1848

* ԱՄՆ, Նյու Յորք. ամուսնացած կանայք սեփականության իրավունք են ստացել։
* ԱՄՆ. բարեփոխիչ, աբոլիցիոնիստ և բարերար Ջերիթ Սմիթը, առաջադրվելով նախագահի պաշտոնում, կանանց համար ընտրական իրավունքը դարձրել է իր գլխավորած «Ազատություն» կուսակցության կուսակցական պլատֆորմի մի մասը։
* ԱՄՆ, Նյու Յորք. հուլիսին ԱՄՆ պատմության մեջ առաջին անգամ տեղի է ունեցել կանանց հավասարության պաշտպանների առաջին բաց համագումարը, որը պատմության մեջ է մտել որպես Սենեկա Ֆոլսի համաժողով։

; 1849

* ԱՄՆ. Էլիզաբեթ Բլեքվելը դարձել է Ամերիկայի պատմության մեջ առաջին կինը, որն ստացել է բժշկական գիտական կոչում։

; 1850

* Միացյալ Թագավորություն. անգլիական ֆեմինիզմի առաջին կազմակերպված շարժումը *Langham Place-ի* 1850-ական թվականների խումբն էր, որը համախմբել է համախոհ ընթերցողներին անգլիական կանացի հանդեսի շրջանում, այդ թվում` նկարիչ և մանկավարժ Բարբարա Բոդիշոնին և բանաստեղծ, էսսեիստ և լրագրող Բեսի Ռեյներ Պարկեսին, ի թիվս այլ բաների, նրանք նաև քարոզչություն են անցկացրել` բարելավելու կանանց իրավունքները աշխատանքի և կրթության ոլորտում։
* Հայիթի. բացվել է աղջիկների առաջին մշտական դպրոցը։ 
* Իսլանդիա. հավասար ժառանգություն տղամարդկանց և կանանց համար։ 
* ԱՄՆ, Կալիֆոռնիա. ամուսնացած կանանց շնորհվել է առանձին տնտեսության իրավունք։ 
* ԱՄՆ, Վիսկոնսին. ամուսնացած կանանց շնորհվեց առանձին տնտեսության իրավունք։ 
* ԱՄՆ, Օրեգոն. չամուսնացած կանանց թույլատրվել է հող ունենալ։ 
* Դանիա. ֆեմինիստական շարժումն այս երկրում սկսվել է Մաթիլդա Ֆիեբիգերի «*Կլարա Ռաֆայել, Տոլվ Բրև»* ֆեմինիստական գրքի տպագրությամբ։

; 1851

* Գվատեմալա. տնտեսապես անկախ կանայք լիարժեք քաղաքացիություն են ստացել (վերացվել է 1879 թվականին)։
* Կանադա, Նյու Բրանսուիկ. ամուսնացած կանանց շնորհվել է առանձին տնտեսության իրավունք։

; 1852

* ԱՄՆ, Նյու Ջերսի. ամուսնացած կանանց շնորհվել է առանձին տնտեսության իրավունք։

; 1853

* Կոլումբիա. ամուսնալուծությունները օրինականացվել են. կրկին արգելվել են 1856 թվականին և կրկին օրինականացվել 1992 թվականին։ 
* Շվեդիա. տարրական դպրոցում ուսուցչի մասնագիտությունը բաց է երկու սեռերի համար։

; 1854

* Նորվեգիա. հավասար ժառանգություն տղամարդկանց և կանանց համար։
* ԱՄՆ, Մասաչուսեթս. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն սեփականություն ունենալու իրենց ամուսնուց զատ։ 
* Չիլի. բացվում է աղջիկների առաջին հանրային տարրական դպրոցը։

; 1855

* ԱՄՆ, Այովա. Այովայի համալսարանը դարձել է առաջին պետական համալսարանը, որն ընդունել է կանանց։ 
* ԱՄՆ, Միչիգան. ամուսնացած կանանց շնորհվել է առանձին տնտեսության իրավունք։

; 1857

* Դանիա. չամուսնացած կանանց համար սահմանվում է չափահասության տարիք, նաև չամուսնացած կանանց թույլատրվում է գումար վաստակել ցանկացած առևտրի կամ մասնագիտության մեջ։ 
* Մեծ Բրիտանիա. զույգերին թույլատրվում է ամուսնալուծություն ստանալ քաղաքացիական դատավարության միջոցով։ 
* Նիդեռլանդներ. տղաների և աղջիկների համար տարրական կրթությունը դարձել է պարտադիր։
* Իսպանիա. նախնական կրթությունը պարտադիր է դարձել ինչպես տղաների, այնպես էլ աղջիկների համար։
* ԱՄՆ, Մեն. ամուսնացած կանանց իրավունք է տրվել վերահսկել իրենց վաստակը։

; 1858

* Ռուսաստան. մարզադահլիճները բաց են աղջիկների համար։ 
* Շվեդիա. չամուսնացած կանայք կարող են չափահաս համարվել` դիմումով. չամուսնացած կանայք 1863 թվականից ավտոմատ կերպով ճանաչվում էին չափահաս։

; 1859

* Կանադա, Արևմտյան Կանադա. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն ունենալ առանձին տնտեսություն։ 
* Դանիա. հանրային դպրոցի ուսուցչի պաշտոնը բաց է կանանց համար։
* Ռուսաստան. կանանց թույլատրվել է հաճախել համալսարանական դասախոսությունների, բայց այդ իրավունքը հետ է վերցվել 1863 թվականին։ 
* Շվեդիա. քոլեջի ուսուցչի և կրտսեր պետական պաշտոնները բաց են կանանց համար։ 
* ԱՄՆ, Կանզաս. ամուսնացած կանանց շնորհվել է առանձին տնտեսության իրավունք։

; 1860

* ԱՄՆ, Նյու Յորք. կանայք իրենց երեխաների նկատմամբ օրինական խնամակալության իրավունք են ստացել, ինչը թույլ է տվել նրանց կտակի մեջ ձայնի իրավունք ունենալ, վերահսկել իրենց երեխաների աշխատավարձը և իրավունք է տվել ժառանգել գույքը։

; 1861

* Ավստրալիա, Հարավային Ավստրալիա. գույքի բոլոր սեփականատերերը, անկախ սեռից, իրավունք ունեն քվեարկելու տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններում։ 
* ԱՄՆ, Կանզաս. բոլոր կանայք իրավունք ունեն քվեարկելու դպրոցական հանդիպումներին։ ԱՄՆ-ի շատ նահանգներ այս օրինակին են հետևել մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։

; 1862

* Շվեդիա. միայնակ կանայք տեղական ընտրություններում քվեարկելու իրավունք են ստացել։ 1919 թվականին ընտրելու իրավունքը տրվել է սահմանափակումներով, իսկ 1921 թվականին բոլոր սահմանափակումները հանվել են։

; 1863

* Ֆինլանդիա. գյուղական բնակավայրերում տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին քվեարկելու իրավունք ունեն բոլոր հարկատուները, և 1872 թվականին քաղաքներում իրականացվել է նույն բարեփոխումը։

; 1869

* Մեծ Բրիտանիա. տեղական ընտրություններին կանանց տրվում է քվեարկելու իրավունք։
* ԱՄՆ. Վայոմինգը դարձել է ԱՄՆ-ի առաջին նահանգը, որը կանանց ձայնի իրավունք է տվել։

; 1870

* ԱՄՆ, Յուտա. կանայք ստացել են ընտրելու իրավունք, սակայն այն չեղյալ է հայտարարվել կոնգրեսի կողմից 1887 թվականին՝ Յուտային բազմակնությունից ազատելու ազգային ջանքերի շրջանակներում։ Յուտայում կանանց ընտրելու իրավունքը վերականգնվել է 1895 թվականին, երբ նոր պետության սահմանադրության մեջ գրվել է կանանց ընտրելու և ընտրովի պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքը։ 
* Մեծ Բրիտանիա. կանայք իրավունք ունեն վերահսկելու իրենց սեփական եկամուտներն ու ունեցվածքը՝ սահմանափակումներով, որոնք հանվել էին 1874 և 1882 թվականներին։

; 1871

* Դանիա. Մաթիլդա Բայերը և նրա ամուսինը՝ Ֆրեդերիկը, հիմնադրել են Դանիացի կանանց հասարակությունը` կանանց իրավունքների պաշտպանության աշխարհում առաջին կազմակերպությունը, որը գոյություն ունի մինչ օրս։
* Նիդեռլանդներ. Ալետա Ջոբսը, հետագայում հայտնի բժիշկ, թարգմանիչ և սուֆրաժիստ, դարձել է առաջին կինը, որն ընդունվել է Հոլանդիայի համալսարան (Գրոնինգենի համալսարան)։

; 1872

* Ֆինլանդիա. բոլոր հարկատուները քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին քվեարկելու իրավունք ունեն։

; 1881

* Մեն կղզի. ընտրելու իրավունքը տարածվում էր չամուսնացած կանանց և այրիների վրա, որոնք ունեցվածք ունեին՝ 700 կանանց տալով ձայնի իրավունք, ինչև կազմել է Մենի ընտրողների մոտ 10%-ը։

; 1884

* Կանադա, Օնտարիո. այրիներն ու աղջիկները դարձել են առաջին կանայք, որոնք քվեարկել են տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններում, իսկ մյուս նահանգները հետևել են 1890-ական թվականների ընթացքում։

; 1886

* ԱՄՆ. ԱՄՆ-ի բոլոր վեց նահանգները թույլ են տվել ամուսնալուծվել չարաշահման պատճառով։ 
* Կորեա. «Եվա» կանանց համալսարանը՝ երկրի կանանց բարձրագույն կրթության առաջին ինստիտուտը, բացվել է ամերիկյան մեթոդիստ միսիոներ Մերի Ֆ. Սքրանթոնի կողմից։

; 1891

* Ավստրալիա, Նոր Հարավային Ուելս. հիմնադրվել է առաջին սուֆրաժիստական կազմակերպությունը (Womanhood Suffrage League):

; 1893

* ԱՄՆ, Կոլորադո. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։ 
* Նոր Զելանդիա. աշխարհի առաջին ինքնակառավարվող երկիրը, որտեղ բոլոր կանայք իրավունք ունեին քվեարկելու խորհրդարանական ընտրություններում։
* Կուկի կղզիներ. կանայք իրավունք ունեն քվեարկելու կղզիների խորհուրդների և ազգային խորհրդարանի ընտրություններում։

; 1894

* Ավստրալիա, Հարավային Ավստրալիա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Մեծ Բրիտանիա. ամուսնացած կանանց տեղական ընտրություններում ձայներ են տվել։

; 1895

* ԱՄՆ. գրեթե բոլոր նահանգները ամուսնացած կանանց իրավունք են տվել առանց իրենց ամուսնու համաձայնության առևտուր անել, տիրապետել և (կամ) վերահսկել իրենց ունեցվածքը և վերահսկել իրենց սեփական եկամուտները։

; 1896

* Արգենտինա. մի խումբ անարխո-ֆեմինիստներ՝ Վիրջինիա Բոլթենի գլխավորությամբ, սկսել են հրատարակել *La Voz de la Mujer*՝ Լատինական Ամերիկայի առաջին ֆեմինիստական թերթը։
* ԱՄՆ, Այդահո. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։

; 1900

* Ավստրալիա, Արևմտյան Ավստրալիա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։
* Բելգիա. չամուսնացած կանանց համար սահմանված է չափահասության տարիքը։ 
* Եգիպտոս. Կահիրեում հիմնադրվել է դպրոց` կին ուսուցիչների համար։ 
* Ֆրանսիա. կանանց թույլատրվել է զբաղվել փաստաբանությամբ։ 
* Կորեա. փոստային մասնագիտությունները բաց են կանանց համար։ 
* Թունիս. բացվում է աղջիկների առաջին հանրային տարրական դպրոցը։ 
* Գերմանիա, Բադեն. բուհերը բաց են կանանց համար։ 
* Շվեդիա. աշխատող կանանց համար ներդրվում է հղիության արձակուրդը։

; 1901

* Բուլղարիա. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Ճապոնիա. բացվել է երկրի առաջին կանանց համալսարանը։ 
* Կուբա. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Դանիա. բոլոր կանանց համար ներկայացվել է հղիության արձակուրդ։ 
* Շվեդիա. գործարաններում աշխատող կանանց համար սահմանվել է չորս շաբաթյա ծնողական արձակուրդ։ 
* Ավստրալիա. Ավստրալիայի խորհրդարանի առաջին ընտրություններն անցկացվել են նահանգային օրենսդրության համաձայն։ Այսպիսով, Հարավային և Արևմտյան Ավստրալիայում կանայք քվեարկելու իրավունք ունեին, Հարավային Ավստրալիայում աբորիգենները (տղամարդիկ և կանայք) նույնպես կարող էին քվեարկել, իսկ Քուինսլենդում և Արևմտյան Ավստրալիայում աբորիգեններին մերժել են ձայնի իրավունք տալ։

; 1902

* Չինաստան. կայսերական հրամանագրով արգելվում է ոտքերի երիզակապումը։ 
* Սալվադոր. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն ունենալ առանձին տնտեսություն։ 
* Սալվադոր. ամուսնացած կանանց համար սահմանվել է չափահասության տարիքը։ 
* Ավստրալիա, Նոր Հարավային Ուելս. նահանգային ընտրություններում կանանց ձայնի իրավունք է տրվել։ 
* Մեծ Բրիտանիա. Հյուսիսային Անգլիայի տեքստիլ աշխատող կանայք 37,000 ստորագրությամբ միջնորդություն են ներկայացրել խորհրդարան՝ պահանջելով կանանց ընտրական իրավունք։

; 1903

* Գերմանիա, Բավարիա. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Շվեդիա. կառավարության բժշկական գրասենյակները բաց են կանանց համար։ 
* Ավստրալիա, Թասմանիա. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։ 
* Միացյալ Թագավորություն. հիմնադրվել է կանանց հասարակական-քաղաքական միություն։

; 1904

* Նիկարագուա. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն ունենալ առանձին տնտեսություն, ամուսնացած կանանց համար սահմանվել է չափահասության տարիքը։ 
* Գերմանիա, Վյուրթեմբերգ. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Միացյալ Թագավորություն։ սոցիալիստ և սուֆրաժիստուհի Դորա Մոնտեֆիորին հրաժարվել է վճարել հարկերը, քանի որ կանայք չեն կարող քվեարկել։

; 1905

* Ավստրալիա, Քվինսլենդ. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Իսլանդիա. ուսումնական հաստատությունները բաց են կանանց համար։ 
* Ռուսաստան. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Մեծ Բրիտանիա. հոկտեմբերի 10-ին սուֆրաժիստներ Քրիստաբել Պանկհորստը և Էննի Քենին դարձել են առաջին կանայք, որոնք ձերբակալվել էին կանանց ընտրական իրավունքի համար պայքարում։

; 1906

* Ֆինլանդիա. դարձել է Եվրոպայի առաջին երկիրը, որը կանանց ձայնի իրավունք է տվել։ 
* Հոնդուրաս. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն առանձին տնտեսություն ունենալ, սահմանվում է չափահասության տարիքը ամուսնացած կանանց համար, օրինականացվում ամուսնալուծությունը։ 
* Կորեա. կանանց համար բուժքույրությունն օրինական է։ 
* Նիկարագուա. ամուսնալուծությունն օրինականացվել է։ 
* Շվեդիա. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն քվեարկելու տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններում։ 
* Գերմանիա, Սաքսոնիա. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Միացյալ Թագավորություն. կանանց հասարակական-քաղաքական միության և կանանց ընտրական իրավունքի ընկերությունների ազգային միության անդամների պատվիրակությունը հանդիպել է վարչապետ Սըր Հենրի Քեմփբել-Բաներմանի հետ։ 
* Մեծ Բրիտանիա. Daily Mail-ն առաջին անգամ օգտագործել է «սուֆրաժիստ» բառը` կանանց սոցիալական և քաղաքական միության ակտիվիստներին վիրավորելու համար։ 
* Միացյալ Թագավորություն. շոտլանդական արհմիությունների ակտիվիստ և աջակից Մերի Մաքարթուրը հիմնադրել է Աշխատող կանանց ազգային ֆեդերացիան։

; 1907

* Ֆրանսիա. ամուսնացած կանանց իրավունք է տրվել վերահսկել իրենց սեփական եկամուտները, և կանանց թույլատրվել է հաստատել երեխաների խնամակալությունը։ 
* Նորվեգիա. կանայք ընտրություններին մասնակցելու իրավունք են ստացել, չնայած 1913 թվականին վերացված սահմանափակումներով։ 
* Ֆինլանդիա. համաշխարհային պատմության մեջ ընտրվում են առաջին կին պատգամավորները։ 
* Ուրուգվայ. ամուսնալուծությունն օրինականացվել է։
* Մեծ Բրիտանիա. կանանց թույլատրվում է առաջադրվել քաղաքապետի և քաղաքային խորհրդի ընտրություններում։ Կանանց ընտրական իրավունքի ընկերությունների ազգային միությունը կազմակերպել է իր առաջին ազգային ցույցը։ Էմմելին Փեթիք-Լոուրենսը և նրա ամուսինը՝ Ֆրեդերիկը, սկսել են տպել «*Ձայներ կանանց համար»* ընտրական իրավունքի թերթը։ Կանանց ազատության լիգան հիմնադրվել է Շառլոտա Դեսպարդի և մի խումբ այլ ակտիվիստների կողմից, որոնք դուրս են եկել Կանանց սոցիալական և քաղաքական միությունից։

; 1908

* Բելգիա. դատարանում կանանց թույլատրվել է որպես վկա հանդես գալ։ 
* Դանիա. չամուսնացած կանանց իրավունք է տրվել հաստատելու իրենց երեխաների խնամակալությունը։ 
* Պերու. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Գերմանիա, Պրուսիա, Էլզաս-Լորան և Հեսսե. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Դանիա. ընտրություններում 25 տարեկանից բարձր կանայք քվեարկելու իրավունք են ստացել։ 
* Ավստրալիա, Վիկտորիա. նահանգի ընտրություններում կանայք իրավունք են ստացել քվեարկելու։ 
* Միացյալ Թագավորություն. հունվարի 17-ին սուֆրաժիստուհիներն իրենց սոսնձել են վարչապետի նստավայրի մուտքի մոտի աստիճաններին։ Էմմելին Պանկհյորստն առաջին անգամ ձերբակալվել է։ Կանանց սոցիալ-քաղաքական միությունն իր արշավը շարունակել է նաև քարերի նետմամբ։

; 1909

* Շվեդիա. կանայք իրավունք են ստացել մասնակցելու քաղաքային խորհուրդներին, «Շվեդ տղամարդ» արտահայտությունը հանվել է պետական մարմինների դիմումների ձևերից, ուստի կանայք հաստատվել են որպես հանրային մասնագիտությունների մեծամասնության հայտատուներ։ 
* Գերմանիա, Մեքլենբուրգ. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Միացյալ Թագավորություն. հուլիսին Մարիոն Ուոլես Դանլոպը դարձել է սուֆրաժիստուհիներից առաջինը, որ հացադուլ էր հայտարարել բանտում։ Արդյունքում կիրառվել է բռնի սնուցում։

; 1910

* Արգենտինա. Էլվիրա Ռավսոն դե Դելեպյանը Բուենոս Այրեսում հիմնել է Ֆեմինիստական կենտրոնը, որին միացել են բարձր դասի մի խումբ հեղինակավոր կանայք։ 
* Դանիա. Կոպենհագենում կայացած 8-րդ համագումարում Երկրորդ Միջազգայինը սահմանել է *Կանանց միջազգային օրը*` Կանանց իրավունքների շարժումը նշելու և կանանց համար համընդհանուր ընտրական իրավունքի հասնելու համար։
* ԱՄՆ, Վաշինգտոն. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։ 
* Էկվադոր. ամուսնալուծությունն օրինականացվել է։ 
* Մեծ Բրիտանիա. նոյեմբերի 18-ը «Սև ուրբաթ» է, որն այդպես է անվանվել ի հիշատակ սուֆրաժիստների և ոստիկանության դաժան բախման՝ ձայնի իրավունք ունեցող կանանց թիվն ընդլայնելու առաջին փորձի ձախողումից հետո։ Էլեն Փիթֆիլդը, որն այդ օրը վնասվածք ստացած սուֆրաժիստուհիներից մեկն է, 1912 թվականին մահացել է դրանց հետևանքներից։

; 1911

* Միացյալ Թագավորություն. Էթել Սմիթը գրել է «Կանանց երթը»՝ կանանց ընտրական իրավունքի շարժման հիմնը։ 
* Պորտուգալիա. ամուսնացած կանանց համար սահմանել չափահասության տարիքը (ուժը կորցրած է ճանաչվել 1933 թվականին), ամուսնալուծությունները օրինականացվում են։ 
* ԱՄՆ, Կալիֆոռնիա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Ավստրիա, Դանիա, Գերմանիա և Շվեյցարիա. մարտի 19-ին այս երկրներում առաջին անգամ նշվել է *Կանանց միջազգային օրը:* Ավելի քան մեկ միլիոն կին և տղամարդ մասնակցել է կանանց աշխատանքի, քվեարկության, ուսման, պետական պաշտոններ զբաղեցնելու և խտրականությունից զերծ մնալու իրավունքների համար նախատեսված ցույցերին։ 
* Հարավային Աֆրիկա. Հարավաֆրիկյան անգլալեզու գրող Օլիվիա Շրայները հրապարակել է *Women and Labor* գիրքը։

; 1912

* ԱՄՆ, Օրեգոն, Կանզաս, Արիզոնա. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։ 
* Միացյալ Թագավորություն. Սիլվիա Պանկհորստը հիմնադրել է *East End Suffragettes* ֆեդերացիան։

; 1913

* Ռուսաստան. փետրվարի վերջին կիրակի օրը երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ նշվել է *Կանանց միջազգային օրը*։ Քննարկումներից հետո կանանց միջազգային օրը հետաձգվել է մարտի 8-ին, և այդ օրվանից ի վեր այս օրը մնում է Կանանց միջազգային օրվա համաշխարհային օր։ 
* ԱՄՆ, Ալյասկա. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։ 
* Նորվեգիա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Ճապոնիա. պետական համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Միացյալ Թագավորություն. սուֆրաժիստուհի Էմիլի Դևիսոնը Էպսոմում դերբիի ժամանակ ծանր վնասվածքներ է ստացել թագավորին պատկանող ձիու հետ բախման ժամանակ և մահացել է չորս օր անց։ Նրա մահվան պահը նկարահանվել է կինոժապավենի վրա և զգալի, թեև ոչ միանշանակ տպավորություն է թողել բրիտանական հասարակության վրա։ 50,000 կանայք, որոնք մասնակցել են ուխտագնացությանը, որը կազմակերպել է կանանց սուֆրաժիստական ընկերությունների ազգային միությունը, հուլիսի 26-ին ժամանել են Հայդ Պարկ։

; 1914

* Ռուսաստան. ամուսնացած կանանց թույլատրվում էր ձեռք բերել իրենց ներքին անձնագիր։ 
* ԱՄՆ, Մոնտանա, Նեվադա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Միացյալ Թագավորություն. սուֆրաժիստուհի Մերի Ռիչարդսոնը մտել է Ազգային պատկերասրահ և մի քանի անգամ դանակահարել «Հայելիով Վեներան» նկարը, հետագայում գրելով, որ դա բողոքի ակտ էր Էմելին Փանքհերսթի ձերբակալության դեմ։

; 1915

* Դանիա. կանայք իրավունք ունեն ընտրելու ընտրություններին բոլոր մակարդակներում։ 
* Իսլանդիա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք՝ մի շարք պայմանների և սահմանափակումների դեպքում։ 
* ԱՄՆ. ամերիկյան բժշկական ասոցիացիան սկսել է կանանց ընդունել։
* Ուելս. Մեծ Բրիտանիայում առաջին կանանց համար ինստիտուտը հիմնադրվել է Անգլիայի (Ուելս) կղզու Լլանվայր-Պուլլգուինգիլ գյուղում, իսկ այնուհետև շարժումը (որը սկսվել է Կանադայում) տարածվել է բոլոր բրիտանական կղզիներում։

; 1916

* Կանադա, Ալբերտա, Մանիտոբա և Սասկաչեվան. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* ԱՄՆ. Մարգարեթ Սանգերը բացում է ծննդյան հսկողության առաջին ամերիկյան կլինիկան։ 
* Մեծ Բրիտանիա. բանտում հացադուլ հայտարարած ընտրողների համար օրենք է ընդունվել, որը թույլ է տալիս նրանց ժամանակավորապես ազատել առողջական լուրջ խնդիրների դեպքում։

; 1917

* Կուբա. ամուսնացած կանայք իրավունք ունեն ունենալ առանձին տնտեսություն, ամուսնացած կանանց համար սահմանվել է չափահասության տարիքը։ 
* Նիդեռլանդներ. կանայք շահել են ընտրություններին մասնակցելու իրավունք։ 
* Մեքսիկա. ամուսնացած կանանց չափահասության տարիքը հաստատվել է, ամուսնալուծությունն օրինականացվել է։ 
* ԱՄՆ, Նյու Յորք. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Բելառուս. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Ռուսաստան. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։

; 1918

* Կուբա. ամուսնալուծությունն օրինականացվել է։ 
* Ռուսաստան. Խորհրդային նոր պետության (ՌՍՖՍՀ) առաջին սահմանադրությունը հայտարարեց, որ «կանայք հավասար իրավունքներ ունեն տղամարդկանց հետ»։ 
* Թաիլանդ. համալսարանները բաց են կանանց համար։ 
* Միացյալ Թագավորություն. ամուսնություններում հավասարության, ծնելիության վերհսկողության և կնոջ սեռական ներգրավվածության կողմնակից, բանաստեղծուհի և գիտնական Մերի Սթոուփսը հրապարակել է «Սերն ամուսնության ժամանակ» գիրքը։ 1935 թվականին ամերիկյան գիտնականների հարցումների արդյունքում գիրքը ճանաչվել է որպես վերջին հիսուն տարիների ամենաազդեցիկ 25 գրքերից մեկը` առաջ անցնելով Էյնշտեյնի «Հարաբերականություն», Հիտլերի «Իմ պայքարը», Ֆրեյդի «Երազների մեկնություն» և Քեյնսի «Խաղաղության ընտեսական հետևանքները» գրքերին։ 
* ԱՄՆ, Միչիգան, Հարավային Դակոտա, Օկլահոմա. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։ 
* Ավստրիա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Կանադա. կանայք դաշնային ընտրություններում քվեարկելու իրավունք են ստացել (կանանց ընտրական իրավունքը հաստատելու վերջին նահանգը Քվեբեկն էր, 1940 թվական)։ 
* Միացյալ Թագավորություն. քվեարկելու իրավունք է տրվել գույքի որակավորումը բավարարող 30-ից բարձր կանանց համար։ Այսպիսով, 8.5 միլիոն կին քվեարկելու իրավունք է ստացել, ինչը կազմում էր Մեծ Բրիտանիայի ընդհանուր թվի 40%-ը։ Նույն տարում 21 տարեկանից բարձր բոլոր տղամարդիկ ստացել են ընտրելու իրավունք։ 
* Մեծ Բրիտանիա. կանայք իրավունք ունեն ընտրվել խորհրդարան։ 
* Չեխոսլովակիա. կանայք ընտրելու իրավունք ունեն։

; 1919

* Գերմանիա. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Ադրբեջան. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։
* Իտալիա. կանանց ավելի շատ գույքային իրավունքներ են տրամադրվում, ներառյալ` իրենց սեփական վաստակի նկատմամբ վերահսկողությունը և որոշ իրավական պաշտոնների հասանելիությունը։ 
* Միացյալ Թագավորություն. ընդունվել է գենդերային խտրականության մասին օրենքը։ Օրենքը բարելավել է առանձին կանանց համար աշխատանքի տեղավորման հնարավորությունները, սակայն գործնականում չի համապատասխանել կանանց շարժման սպասումներին։ Պետական ծառայության ղեկավար պաշտոնները նախկինի պես փակ են եղել կանանց համար, և նրանց կարելի էր հանել ատենակալների կազմից, եթե ապացույցները չափազանց «զգայուն» լինեին։
* Լյուքսեմբուրգ. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ 
* Կանադա. կանայք շահել են դաշնային ընտրություններին մասնակցելու իրավունք։
* Նիդեռլանդներ. կանայք ունեն ընտրելու իրավունք։ Ընտրություններին մասնակցելու իրավունքը տրվել է 1917 թվականին։ 
* Նոր Զելանդիա. կանանց թույլատրվել է առաջադրվել պատգամավորի թեկնածու։ 
* Միացյալ Թագավորություն. Նենսի Աստորը դարձել է Բրիտանիայի խորհրդարանի ստորին պալատի Համայնքների պալատ ընտրված առաջին կինը։

; 1920

* Չինաստան. Պեկինի համալսարանն ընդունել է առաջին կին ուսանողներին, և Չինաստանի բոլոր համալսարանները շուտով հետևել են այդ օրինակին։ 
* Հաիթի. դեղագործի մասնագիտությունը բաց է կանանց համար։ 
* Կորեա. մի շարք մասնագիտություններ բաց են կանանց համար, մասնավորապես` հեռախոսային օպերատորի և վաճառողի մասնագիտությունները։ 
* Շվեդիա. ամուսնացած կանանց չափահասության տարիքը սահմանված է, կանայք հավասար են տղամարդկանց ամուսնանալու իրավունքից։ 
* ԱՄՆ. ընդունվել է ԱՄՆ սահմանադրության 19-րդ փոփոխությունը, որը բոլոր ամերիկացի կանանց ձայնի իրավունք է տվել։ 
* Մեծ Բրիտանիա. Օքսֆորդի համալսարանը թույլ է տվել կանանց շարունակել իր կոչումները։

; 1921

* Միացյալ Թագավորություն. Լեդի Ռոնդդան հիմնադրել է *Six Point* խումբը՝ կանանց սոցիալական, քաղաքական, մասնագիտական, բարոյական, տնտեսական և իրավական հավասարության հասնելու համար։

; 1922

* Չինաստան. առաջին անգամ չինուհիները նշում են *Կանանց միջազգային օրը*: 
* Մեծ Բրիտանիա. կանայք իրավունք ունեն իրենց ամուսնու հետ հավասար հիմունքներով ժառանգել ունեցվածքը։ 
* Անգլիա. վերացրել է մահապատիժը այն կանանց համար, ովքեր սպանում են իրենց երեխաներին, եթե պարզվում է, որ կանանց մտքերը անհավասարակշռված են։

; 1923

* Նիկարագուա. Էլբա Օչոմոգոն դարձել է երկրի առաջին կինը, որը համալսարանական կրթություն է ստացել։ 
* Մեծ Բրիտանիա. կանայք իրավունք ունեն ամուսնալուծության պահանջ ներկայացնել` դավաճանության հիմքով։

; 1925

* Միացյալ Թագավորություն. երեխայի խնամակալության մասին օրենքը հայրերին և մայրերին հավասարեցրել է երեխաների նկատմամբ իրավունքները։

; 1928

* Մեծ Բրիտանիա. բոլոր կանայք ունեն նույն ձայնի իրավունք, ինչ տղամարդիկ։

; 1934

* Թուրքիա. կանայք քվեարկելու և առաջադրվելու իրավունք են ստացել քաղաքացիական օրենսդրության բարեփոխումներից հետո։

## Քննադատություն
Առաջին ալիքի ֆեմինիզմը միջքաղաքային խաչմերուկներ չի առաջարկել։ Գենդերը չի համարվել սոցիալական կառուցվածք, և յուրաքանչյուր սեռի խաղացած դերերը չեն համարվել սեքսիստական։ Այս ժամանակահատվածում ֆեմինիստները ավելի շատ կենտրոնանում էին կենսաբանական տարբերությունների վրա՝ համարելով, որ կին համարվելու միակ միջոցը կենսաբանությունն է կամ սեռը։ Առաջին ալիքի ֆեմինիզմը չէր պայքարում գունավոր կանանց կամ սոցիալ-տնտեսական ցածր կարգավիճակ ունեցող կանանց համար։ Արդյունքում, սա միայն ուժեղացրել է տարբեր երկրներից կանանց գաղութացումը և էրոտիզացումը։ «Առաջին ալիքի» տեսաբանները նույնպես հաշվի չեն առել գունավոր կանանց ամբողջ եռանդուն գործունեությունը։ Այս ժամանակահատվածում վերացական կամ սուֆրաժիստական շարժումների հետ կապված դժվար թե նշվեին այնպիսի ակտիվիստներ, ինչպիսիք են Մերի Սթյուարթը և Ֆրանսիս Հարփելը։ 

Այնպիսի ակտիվիստներ, ինչպիսիք են Մարիա Ստյուարտը և Ֆրենսիս Հարփերը, գրեթե չի հիշատակվել այս ժամանակահատվածում աբոլիցիոնիստական կամ սուֆրաժիստական շարժումների հետ կապված։ Առաջին ալիքի ֆեմինիզմը կենտրոնացած էր տղամարդկանց վրա և համապատասխանաբար ստեղծված էր այն ձևով, որով տղամարդիկ սովոր էին տեսնել կանանց։ Առաջին ալիքի ֆեմինիզմի հետ կապված մեկ այլ խնդիր էր, որ միջին դասի սպիտակ կանայք որոշել էին, թե ինչը խնդիր է կնոջ համար, ինչը` ոչ, առանց հաշվի առնելու գունավոր կանանց կամ ցածր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի կանանց։ Ֆեմինիստների առաջին ալիքին պակասում էր սեռական ազատությունը, որը կանայք էին ձգտում ունենալ, բայց չէին կարող, ի տարբերություն տղամարդկանց։ Սպիտակ առաջին ալիքի ֆեմինիստներից շատերը դաշնակցում էին գունավոր կանանց հետ, բայց լռում էին՝ հավատալով, որ նրանք կարող են առաջընթաց գրանցել միջին խավի սպիտակ կանանցից։

## Տես նաև
* Ֆեմինիզմի երկրորդ ալիք
* Ֆեմինիզմի երրորդ ալիք
* Ֆեմինիզմի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Rupp, Leila J. (2011): Transnational Women’s Movements, European History Online, Mainz: Institute of European History, retrieved: June 22, 2011.
* Biography of Mary Wollstonecraft with links to works .
* *Woodhull & Claflin’s Weekly*
* Woodhull’s attempt to run for President.
* 
* 

Կատեգորիա:Ակտիվիզմ
Կատեգորիա:Կանայք պատմության մեջ
Կատեգորիա:Շարժումներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիզմ