Հեշտոցի էպիթել

**Հեշտոցի էպիթել,** հեշտոցի ներքին շերտ, որը կազմված է տափակ բջիջների բազմաթիվ շերտերից:  Հիմային (բազալ) թաղանթն ապահովում է էպիթելի առաջին՝ հիմային շերտի հենքը: Միջանկյալ շերտերը գտնվում են հիմային շերտի վրա, իսկ մակերեսային շերտը էպիթելի ամենաարտաքին շերտն է: Անատոմները նկարագրել են էպիթելը՝ որպես բջիջների մինչև 40 առանձին շերտերից բաղկացած կառուցվածք: Էպիթելի վրա առկա լորձը արտազատում է արգանդի պարանոցը և արգանդը: Էպիթելի ծալքերը ստեղծում են ծալքավորված մակերես, ինչի արդյունքում ձևավորվում է 360 սմ² տարածք ընդգրկող մեծ մակերես: Այս մեծ մակերեսը թույլ է տալիս որոշ դեղամիջոցների տրանսէպիթելիալ ներծծումը ՝ հեշտոցային ճանապարհով:

Վերարտադրողական ցիկլի ընթացքում հեշտոցի էպիթելը ենթարկվում է բնականոն, ցիկլիկ փոփոխությունների, որոնք տեղի են ունենում էստրոգենի ազդեցության տակ. հորմոնի շրջանառվող մակարդակի բարձրացմանը զուգընթաց տեղի է ունենում էպիթելային բջիջների պրոլիֆերացիա և բջջային շերտերի քանակի ավելացում: Բջիջների պրոլիֆերացմանն ու հասունացմանը զուգընթաց դրանք ենթարկվում են մասնակի եղջերացման: Թեև հորմոններով պայմանավորված փոփոխություններ տեղի են ունենում նաև իգական վերարտադրողական համակարգի այլ հյուսվածքներում և օրգաններում, հեշտոցի էպիթելն ավելի զգայուն է, և դրա կառուցվածքը հանդիսանում է էստրոգենի մակարդակի ցուցիչ: Էպիթելում կան նաև որոշ Լանգերհանսյան բջիջներ և մելանոցիտներ: Արգանդի պարանոցի հեշտոցային հատվածի (էկտոցերվիքս) էպիթելը հարակից է հեշտոցի էպիթելին և օժտված է նման հատկություններով և գործառույթներով: Հեշտոցի էպիթելը բաժանվում է հետևյալ բջջային շերտերի՝ հիմային (բազալ), հարհիմային(պարաբազալ), մակերեսային տափակ  և միջանկյալ: Մակերեսային բջիջները շարունակաբար եղջերացվում են, իսկ բազալ բջիջները փոխարինում են այն մակերեսային բջիջներին, որոնք մահանում և դեսկվամացվում են եղջերային շերտից: Եղջերային շերտի տակ գտնվում են հատիկավոր և փշաձև շերտերը: Հեշտոցի էպիթելային բջիջները պարունակում են գլիկոգենի սովորականից բարձր մակարդակ՝ ի տարբերություն օրգանիզմում այլ էպիթելային հյուսվածքների: Բջիջների մակերեսային պատեռնը օղակաձև են և դասավորված են երկայնաձիգ շարքերով: Արգանդի էպիթելային բջիջները օժտված են հեշտոցի էպիթելին բնորոշ որոշ նմանատիպ հատկանիշներով:

## Կառուցվածք
Հեշտոցի էպիթելը ձևավորում է լայնական ճեղքեր կամ ծալքեր, որոնք առավել արտահայտված են հեշտոցի ստորին երրորդականում։ Էպիթելի այս կառուցվածքը հանգեցնում է  մակերեսի մեծացմանը, ինչը թույլ է տալիս հյուսվածքին լինել էլաստիկ։ Էպիթելի այս շերտը պաշտպանողական դեր ունի, իսկ դրա ամենավերին շերտի եղջերացած (մահացած) բջիջները եզակի են նրանով, որ թափանցելի են հեշտոցի միկրոֆլորայի մաս հանդիսացող միկրոօրգանիզմների համար։ Էպիթելի տակ գտնվում է շարակցական հյուսվածքի սեփական թիթեղը։

### Բջիջներ

### Հիմային (բազալ) բջիջներ
Էպիթելի հիմային (բազալ) շերտը օժտված է ամենաբարձր միտոտիկ ակտիվությամբ և վերարտադրում է նոր բջիջներ։ Այս շերտը կազմված է խորանարդաձև բջիջների մեկ շարքից, որը գտնվում է հիմային թաղանթի վրա։

### Հարհիմային (պարաբազալ) բջիջներ
Հարհիմային բջիջները ներառում են հատիկավոր և փշաձև շերտերը : Այս երկու շերտերում ստորին՝ հիմային շերտից եկող բջիջները անցում են կատարում ակտիվ նյութափոխանակությունից դեպի մահ (ապոպտոզ): Էպիթելի այս միջին շերտերում բջիջները սկսում են կորցնել իրենց միտոքոնդրիումները և բջջային այլ օրգանոիդները: Այս բջիջներն ունեն բազմանկյուն ձև և արտահայտված կորիզներ:

### Միջանկյալ շերտ
Միջանկյալ բջիջները մեծ քանակությամբ գլիկոգեն են սինթեզում և կուտակում: Էստրոգենը խթանում է միջանկյալ և մակերեսային բջիջների հարստացումը գլիկոգենով: Միջանկյալ բջիջները պարունակում են կորիզներ, ավելի մեծ են, քան հարհիմային բջիջները և ավելի տափակ: Որոշ հետազոտողներ միջանկյալ շերտից վեր առանձնացրել են բջիջների անցումային շերտ:

### Մակերեսային բջիջներ
Էստրոգենը խթանում է միջանկյալ և մակերեսային բջիջների գլիկոգենով հարստացումը: Գոյություն ունեն մակերեսային բջիջների մի քանի շերտեր, որոնք բաղկացած են խոշոր, տափակ և անորոշ կորիզներով բջիջներից: Մակերեսային բջիջները շարունակաբար շերտազատվում են:

### Միջբջջային միացումներ
Էպիթելային բջիջների միջև առկա կապերը կարգավորում են մոլեկուլների, բակտերիաների և վիրուսների տեղաշարժը՝ գործելով որպես ֆիզիկական պատնեշ։ Էպիթելային բջիջների միջև կառուցվածքային միացումների երեք տեսակներն են՝ ամուր կպումներ, միջանկյաալ կապեր (adherens junctions) և դեսմոսոմներ։ «Ամուր կպումները (zonula occludens) կազմված են տրանսմեմբրանային սպիտակուցներից, որոնք կապ են հաստատում միջբջջային տարածության մեջ, ստեղծելով հերմետիկ շերտ, որը սահմանափակում է մոլեկուլների դիֆուզիան էպիթելային շերտով։ Ամուր կպումները նաև կարգավորող դեր ունեն էպիթելի բևեռացման գործում՝ սահմանափակելով թաղանթին կապված մոլեկուլների շարժունակությունը յուրաքանչյուր էպիթելային բջջի պլազմային թաղանթի ապիկալ  և բազոլատերալ  տիրույթների միջև։ Միջանկյալ կապերը (zonula adherens) միացնում են բջջից բջիջ անցնող ակտինային թելիկների խրձերը՝ ձևավորելով անընդհատ ադհեզիվ գոտի, որը սովորաբար գտնվում է միկրոֆիլամենտներից անմիջապես ներքև»։ Միացումների ամբողջականությունը փոփոխվում է, երբ բջիջները տեղաշարժվում են դեպի վերնամաշկի վերին շերտեր։

### Լորձ
Հեշտոցն ինքնին լորձային գեղձեր չի պարունակում: Թեև հեշտոցի էպիթելը լորձը չի արտադրում, այն պարանոցային ծագում ունի: Արգանդի պարանոցի լորձը, որը գտնվում է հեշտոցում, կարող է օգտագործվել ձվազատման փուլում գտնվող կանանց պտղաբերությունը գնահատելու համար: Հեշտոցամուտքի մոտ գտնվող Բարտոլինյան և Սքինի գեղձերը ևս արտադրում են լորձ:

## Զարգացում
Հեշտոցի էպիթելն սաղմի և պտղի զարգացման ընթացքում առաջանում է երեք շերտերից : Դրանք են՝ հեշտոցի ստորին հատվածի տափակ էպիթելը, արգանդի պարանոցիի խողովակի (էնդոցերվիքս) գլանաձև էպիթելը և հեշտոցի վերին հատվածի տափակ էպիթելը: Հեշտոցի էպիթելի այս տարբեր ծագումնաբանությունները կարող են ազդել հեշտոցային անոմալիաների ընկալման վրա: Հեշտոցի ադենոզը հեշտոցային անոմալիա է, որը դրսևորվում է հեշտոցի պատի մկանային և էպիթելային շերտերում նորմալ հեշտոցային հյուսվածքի փոխարինմամբ վերարտադրողական համակարգի այլ հյուսվածքով: Այս փոխարինված հյուսվածքը հաճախ իրենից ներկայացնում է գեղձային հյուսվածք և դրսևորվում է որպես մակերեսից բարձր, կարմիր տեղամաս:

## Ցիկլիկ փոփոխություններ
Դաշտանային ցիկլի լյուտեինային և ֆոլիկուլյար փուլերի ընթացքում հեշտոցի էպիթելի կառուցվածքը փոփոխվում է: Բջջային շերտերի քանակը փոփոխվում է ըստ ցիկլի օրերի՝

10րդ օր՝ 22 շերտ

12-14րդ օրեր՝ 46 շերտ

19րդ օր՝ 32 շերտ

24րդ օր՝ 24 շերտ

Բջիջներում գլիկոգենի մակարդակն իր առավելագույնին է հասնում անմիջապես ձվազատումից առաջ:

## Լիտիկ բջիջներ
մինի|Հեշտոցի էպիթելի տարբեր շերտեր
Առանց էստրոգենի հեշտոցի էպիթելը բարակ է։ Այդ դեպքում տեսանելի են միայն փոքր կլոր բջիջներ, որոնք սկիզբ են առնում անմիջապես հիմային շերտից(հիմային բջիջներ) կամ դրանից վեր գտնվող բջջային շերտերից (պարաբազալ բջիջներ)։ Հարհիմային բջիջները, որոնք փոքր-ինչ ավելի մեծ են, քան բազալ բջիջները, ձևավորում են 5-10 բջջային շերտ։ Պարաբազալ բջիջները կարող են տարբերակվել նաև պարարտ բջիջների կամ գեղձային բջիջների։ Էստրոգենն ազդում է նաև կորիզային բաղադրիչների և ցիտոպլազմայի հարաբերակցության փոփոխության վրա։ Բջիջների ծերացման հետևանքով պարաբազալ բջիջներից զարգանում են կնճռոտված, թվացյալ փրփրուն բջջակորիզներով միջանկյալ բջիջներ։ Դրանք, ըստ կորիզա-ցիտոպլազմա հարաբերության կարող են դասակարգվել որպես «վերին» և «խորանիստ» միջանկյալ բջիջներ։ Միջանկյալ բջիջները մեծ քանակությամբ գլիկոգեն են սինթեզում և կուտակում։ Կորիզի հետագա կնճռոտումը և մուկոպոլիսախարիդների առաջացումը մակերեսային բջիջների բնորոշ հատկանիշներն են։ Մուկոպոլիսախարիդները ձևավորում են կերատինանման բջջային հենք։ Առանց կորիզի լրիվ եղջերացած բջիջները կոչվում են «թեփուկներ»։ Միջանկյալ և մակերեսային բջիջները մշտապես շերտազատվում են էպիթելից։ Այս բջիջներից ստացված գլիկոգենը վերածվում է շաքարների, այնուհետև հեշտոցի միկրոֆլորայի բակտերիաների կողմից խմորվում են՝ վերածվելով կաթնաթթվի։ Բջիջներն անցնում են բջջային ցիկլը և մեկ շաբաթվա ընթացքում քայքայվում (ցիտոլիզ)։ Ցիտոլիզը տեղի է ունենում միայն գլիկոգեն պարունակող բջիջների առկայության դեպքում, այսինքն՝ երբ էպիթելը հասնում է մինչև վերին միջանկյալ և մակերեսային բջիջների մակարդակին։ Այս եղանակով ցիտոպլազման լուծվում է, մինչդեռ բջջակորիզները պահպանվում են։

## Էպիթելիալ միկրոֆլորա
մինի|Գլիկոգենը բարդ շաքար է, որն առկա է հեշտոցի էպիթելում և նյութափոխանակության արդյունքում վերածվում է կաթնաթթվի
Ցածր pH-ը անհրաժեշտ է հեշտոցի միկրոֆլորան վերահսկելու համար: Հեշտոցի էպիթելային բջիջներն ունեն գլիկոգենի համեմատաբար բարձր խտություն՝ մարդու մարմնի այլ էպիթելային բջիջների համեմատ: Այս բարդ շաքարի նյութափոխանակությունը միկրոֆլորայում գերակշռող լակտոբակտերիաների կողմից ապահովում է հեշտոցային միջավայրի թթվայնությունը:

## Գործառույթ
Հեշտոցի էպիթելի միջբջջային միացումները օգնում են կանխել ախտածին միկրոօրգանիզմների թափանցումը օրգանիզմ, թեև որոշները դեռևս ի վիճակի են հաղթահարել այս պատնեշը: Արգանդի պարանոցի և հեշտոցի էպիթելի բջիջները ձևավորում են լորձային պատնեշ (գլիկոկալիքս), որտեղ տեղակայվում են իմունային բջիջները: Բացի այդ լեյկոցիտները ապահովում են լրացուցիչ իմունիտետ և ընդունակ են ներթափանցել ու տեղաշարժվել հեշտոցի էպիթելով: Էպիթելը թափանցելի է հակամարմինների, իմունային համակարգի այլ բջիջների և մակրոմոլեկուլների համար: Այս թափանցելիությունը հնարավորություն է տալիս իմունային համակարգի բաղադրիչներին կանխել ներթափանցող ախտածինների անցումը հեշտոցային հյուսվածքի ավելի խորը շերտեր: Էպիթելը նաև մանրէների համար պատնեշ է հանդիսանում՝ սինթեզելով հակամիկրոբային պեպտիդներ (բետա-դեֆենսիններ և կաթելիցիդիններ) ու իմունոգլոբուլիններ: Վերջնական տարբերակված մակերեսային կերատինոցիտները բջջից դուրս են մղում լամելար մարմնիկների պարունակությունը՝ ձևավորելով մասնագիտացված միջբջջային լիպիդային թաղանթ, որը պատում է էպիդերմիսի բջիջները և ստեղծում ֆիզիկական պատնեշ միկրոօրգանիզմների համար:

## Կլինիկական նշանակություն
մինի|Խլամիդիայի հարուցիչ պարունակող էպիթելի բջիջ

### Հիվանդության փոխանցում
Սեռական ճանապարհով փոխանցվող վարակները, ներառյալ ՄԻԱՎ-ը, հազվադեպ են փոխանցվում անվնաս և առողջ էպիթելի միջոցով: Այս պաշտպանիչ մեխանիզմները պայմանավորված են մակերեսային բջիջների հաճախակի շերտազատմամբ, ցածր pH-ով, ինչպես նաև հյուսվածքի բնածին և ձեռքբերովի իմունիտետով: Առաջարկվել է իրականացնել հեշտոցի էպիթելի պաշտպանիչ բնույթի հետազոտություններ, քանի որ դա կնպաստի տեղային դեղամիջոցների և մանրէասպանների մշակմանը:

### Քաղցկեղ
Գոյություն ունեն չափազանց հազվադեպ հանդիպող չարորակ նորագոյացություններ, որոնք կարող են սկիզբ առնել հեշտոցի էպիթելից: Դրանցից մի քանիսը հայտնի են միայն առանձին կլինիկական դեպքերի ուսումնասիրություններից: Այս հիվանդություններն ավելի տարածված են մեծահասակ կանանց շրջանում՝

* Հեշտոցի տափակբջջային կարցինոման առաջանում է էպիթելի տափակ բջիջներից:
* Հեշտոցի ադենոկարցինոման առաջանում է էպիթելի սեկրետոր բջիջներից:
* Հեշտոցի լուսավորբջջային ադենոկարցինոման առաջանում է ի պատասխան նախածննդյան շրջանում դիէթիլստիլբեստրոլի  ազդեցությանը:
* Հեշտոցի մելանոման առաջանում է էպիթելի մելանոցիտներից:

### Բորբոքում
* Կանդիդոզային վագինիտը սնկային վարակ է, հեշտոցային արտադրությունը գրգռում է հեշտոցը և շրջակա մաշկը։
* Բակտերիալ վագինոզ Գարդներելա՝ սովորաբար առաջացնում է արտադրություն, քոր և գրգռվածություն։
* Աէրոբ վագինիտ՝ բարակած, կարմրավուն հեշտոցային էպիթել, երբեմն էրոզիաներով կամ խոցերով և առատ դեղնավուն արտադրությամբ:

### Ատրոֆիա
Հեշտոցի էպիթելը զգալիորեն փոփոխվում է, երբ դաշտանադադարի ժամանակ էստրոգենի մակարդակը նվազում է: Ատրոֆիկ վագինիտը սովորաբար առաջացնում է սակավ, անհոտ արտադրություն:

## Պատմություն
Հեշտոցի էպիթելը 1910 թվականից ի վեր ուսումնասիրել են մի շարք հյուսվածաբաններ։

## Հետազոտություններ
Նանոմասնիկների կիրառումը, որոնք կարող են թափանցել արգանդի պարանոցի լորձի (որն առկա է հեշտոցում) և հեշտոցի էպիթելի միջով, հետազոտվել է՝ պարզելու համար, թե արդյոք դեղամիջոցները կարող են ներմուծվել այս եղանակով՝ Herpes simplex virus)-ից պաշտպանվելու համար: Ներկայումս հետազոտվում է նաև հեշտոցի էպիթելի մեջ և դրա միջով նանոմասնիկների օգնությամբ դեղամիջոցների ներմուծումը՝ ՄԻԱՎ վարակի բուժման նպատակով:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Կանանց առողջություն
Կատեգորիա:Կանացի վերարտադրողական համակարգ