open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կորդրիք Վերին

**Կորդրիք Վերին**, գավառ Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգի կազմում՝ ըստ Աշխարհացույցի։ Վարչական կենտրոնը եղել է Ալկի (Ալկեքար) ամրոցը, որը համապատասխանում է ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում գտնվող Դաղալթի բնակավայրին, այլ բնակավայրերի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել։

## Անվանում
Կորդրիք անվան ստուգաբանությունը ամենայն հավանականությամբ կապվում է «Կորդուք» անվան հետ, քանի որ դարեր շարունակ Կորդրիք Ներքինը, Կորդրիք Միջինը և Կորդրիք Վերինը դրա մաս են կազմել, ապա՝ անջատվել որպես «Տմորիք» երկրամաս, իսկ հետագայում բաժանվել երեք մասի։

## Աշխարհագրություն
Կորդրիք Վերինը եղել է Կորճայքի ինը գավառներից մեկը։ Արևելքում սահմանակցում էր Ճահուկ, հարավ-արևելքում՝ Այտրուանք, հարավում՝ Կորդրիք Միջին, արևմուտքում՝ Կորդուք գավառներին։ Հյուսիսում՝ Կորդվաց լեռնաշղթային Ագարակի լեռնաբազուկով բաժանվում էր Մոկք նահանգի Արգաստովիտ գավառից։

Ունի հիմնականում լեռնային, կենտրոնով հոսում է Խաբուր գետը։ Նպաստավոր է երկրագործության և այգեգործության համար։ 

Գավառի տարածքը համապատասխանում է ներկայիս Թուրքիայի Հարավարևելյան Անատոլիա տարածաշրջանի Շըրնաքի մարզի Բեյթ ալ-Շաբաբի շրջանի () մեծ մասին։

## Պատմություն
Գավառը Կորճայք նահանգի կազմում եղել է Մեծ Հայքի թագավորության մեջ՝ Արտաշես Ա Բարեպաշտի շնորհիվ (մ․թ․ա․ 189 - մ․թ․ա․ 160), որը Կորդուքից ժամանակավորապես նվաճեց Տմորիք երկրամասը, ապա Տիգրան Մեծի (մ․թ․ա․ 95 - մ․թ․ա․ 55) կողմից Կորդուքի նվաճման արդյունքում, մինչև Հայաստանի առաջին բաժանումը (387)՝ ավելի քան կես հազարամյակ։ Նախքան ավատատիրության հաստատման շրջանը՝ 4-րդ դար, երբ Մեծ Հայքում ձևավորվում էին բդեշխություններ, Կորճայքի կենտրոնական գավառները, այդ թվում Կորդրիք Վերինը, միավորվել են Տմորիք երկրամասի մեջ։ Տարածքը, Կորճայքի մյուս գավառների հետ միասին, բացի Կորդուքից, շարունակել է մնալ Հայկական մարզպանության, ապա՝ Արմինիա կուսակալության կազմում։

Ինչպես գավառը, այնպես էլ Կորճայք նահանգի կենտրոնական այլ գավառները, հայկական պետության մեջ չեն մտել՝ դրանում հայկական իշխանության կամ վարչական այլ միավորի բացակայության պատճառով։ Դրանում բնակվող զրադաշտականություն դավանող մարերը և մյուս բնակիչները 7-րդ դարի կեսերին արաբական նվաճումների արդյունքում ընդունել են իսլամ, իսկ ասորիները մնացել են քրիստոնյա, ապա և դարձել Սիրիայում և Միջագետքում ձևավորվող տարբեր պետական կազմավորումների բնակիչներ։ Դրան զուգահեռ, տեղի է ունեցել քրդերի, մասամբ նաև՝ կարակոյունլու և ակկոյունլու թուրքոմանների ներհոսք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կորճայքի գավառներ
Արսյացփոր

**Արսյաց փոր** (Ասյաց փոր), գրաբար՝ **Արսեաց փոր** (Ասեաց փոր), Մեծ Հայքի Տայք նահանգի կազմում 8–րդ գավառը։
Գտնվում էր Ճորոխ գետի անտառապատ հովտում՝ նրա վտակ Պարխար գետի կիրճում։ Արսյաց փորը ընդգրկում էր հետագայի Կիսկիմ–Խոտորջուր և Բերդագրակ–Արսիս վիճակները։ Արսյաց փորում էր գտնվում Հայաստանի ոսկու մշակման հիմնական վայրը՝ հռչակավոր Փառանդիոնը, հավանաբար. այժմյան Քարվանք գյուղի մոտերքը։

## Տես նաև
* Տայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Տայքի գավառներ
Այտրվանք

**Այտրվանք**, գրաբար՝ **Այտրուանք**, գավառ Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգի կազմում։

## Տես նաև
* Կորճայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Կորճայքի գավառներ
Մարի (գավառ)

**Մարի**, գավառ Մեծ Հայքի Պարսկահայք նահանգի կազմում՝ ըստ Աշխարհացույցի։ Վարչական կենտրոնը եղել է Մարի բնակավայրը, որը համապատասխանում է ժամանակակից Իրանի տարածքում գտնվող Մարգավար գյուղական համայնքին, որի տարածքում, սակայն, նմանատիպ անուններով կա Միրաբադ գյուղը ()։ Այլ բնակավայրերից հայտնի են Պերիան և Շիրականը ()։

## Անվանում
Մարի անվան ստուգաբանությունը հայտնի չէ․ այդ անունն է կրում նաև Մարի քաղաքը, որը հանդիսացել է գավառի կենտրոնը, ինչպես նաև գետը, որը թափվում է Ուրմիո (Կապուտան) լիճ։

## Աշխարհագրություն
Մարին եղել է Պարսկահայքի ինը գավառներից մեկը։ Հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում սահմանակցել է Թրաբի, հարավում՝ Արասխ գավառներին իսկ արևելքում Ուրմիո (Կապուտան) լիճն էր, իսկ հյուսիսարևմտյան նեղ մասով ընդհանուր սահման ուներ Կորճայք նահանգի Կարթունիք գավառի հետ։ Հարավ-արևմուտքում՝ Կոտուր-Վասպուրականի լեռներից այն կողմ ընդհանուր սահման ուներ Ադիաբենեի հետ (Նիխորական գավառ)։ Հելլենիստական շրջանում այն պատկանում էր Պարթևստանին, ապա՝ դրա իրավահաջորդ Սասանյան Պարսկաստանին։

Ունի լեռնային ռելիեֆ, նպաստավոր երկրագործության և այգեգործության համար։

Գավառի տարածքը համապատասխանում է ներկայիս Իրանի Արևմտյան Ադրբեջան նահանգի Ուրմիայի շրջանի () մի մասին։

## Պատմություն
Գավառը Պարսկահայք նահանգի կազմում եղել է Մեծ Հայքի թագավորության մեջ՝ Արտաշես Ա Բարեպաշտի (մ․թ․ա․ 189 - մ․թ․ա․ 160)՝ հայկական հողերի միավորման արդյունքում, մինչև Հայաստանի առաջին բաժանումը (387)՝ ավելի քան կես հազարամյակ։ Ավատատիրության հաստատման շրջանում՝ 4-րդ դարի ընթացքում, երբ Մեծ Հայքում ձևավորվում էին բդեշխություններ, Պարսկահայքի կենտրոնական և հարավային գավառները, այդ թվում Մարին, ինչպես նաև Հյուսիսային Միջագետքի երեք գավառներ (Նիխորական, Դասն և Մահկերտ տուն), կարճ ժամանակով անցել են Արշակունիների հպատակության Նոր Շիրականի բդեշխության կազմ։ Տարածքը, Պարսկահայքի մի շարք գավառների և ամբողջ Փայտակարանի հետ միասին, հաշվի առնելով այդ գավառներում հայ բնակչության սակավությունը կամ բացակայությունը, անցել է Ատրպատականին (Սասանյան Պարսկաստան)։

Ինչպես գավառը, այնպես էլ Պարսկահայք նահանգի կենտրոնական և հարավային բոլոր այլ գավառները, հայկական պետության մեջ չեն մտել՝ դրանում հայկական իշխանության կամ վարչական այլ միավորի բացակայության պատճառով։ Դրանում բնակվող զրադաշտականություն դավանող մարերը և մյուս բնակիչները 7-րդ դարի կեսերին արաբական նվաճումների արդյունքում ընդունել են իսլամ, իսկ ասորիները մնացել են քրիստոնյա, ապա և դարձել Ատրպատականում ձևավորվող տարբեր պետական կազմավորումների բնակիչներ։ Դրան զուգահեռ, տեղի է ունեցել քրդերի և ազարիների ներհոսք։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Ինճիճյան Ղ., Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց, Վնտ., 1822
* Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ “Աշխարհացոյց”-ի
* Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ “Աշխարհացոյց”-ի, Երևան, 1963
* 

Կատեգորիա:Նոր Շիրական
Կատեգորիա:Պարսկահայքի գավառներ
Առնա

**Առնա**, գավառ Մեծ Հայքի Պարսկահայք նահանգի կազմում՝ ըստ Աշխարհացույցի։ Վարչական կենտրոնը եղել է համանուն գյուղը, որը համապատասխանում է ներկայիս Սալմասի շրջանի Դերիկ () բնակավայրին։ Եղել է տարածքով ամենափոքր գավառը Պարսկահայքում (250 կմ 2), ինչպես նաև ամենափոքրերից մեկը ամբողջ Մեծ Հայքում։ Այստեղ էր տեղակայված Առնե եպիսկոպոսական թեմը, որը հիշատակվում է 1653 թվականին գրված նեստորական եպիսկոպոսությունների ցուցակում։

## Անվանում
Առնա անվան ստուգաբանությունը հայտնի չէ․ այդ անունն է կրում նաև գյուղը, որը հանդիսանում էր գավառի կենտրոնը, ինչպես նաև Առնավանքը կամ սուրբ Աստվածածինը։ Գավառը հայտնի է եղել նաև որպես «Ըռնա»։

## Աշխարհագրություն
Առնան եղել է Պարսկահայքի ինը գավառներից մեկը։ Հյուսիս-արևելքում, արևելքում և հարավա-արևելքում սահմանակցել է Զարեհավան գավառին, իսկ հյուսիս-արևմուտքում, արևմուտքում և հարավ-արևմուտքում ընդհանուր սահման ուներ Վասպուրական նահանգի Տայգրյան և Վարաժնունիք գավառների հետ։

Ունի լեռնային ռելիեֆ, նպաստավոր երկրագործության և այգեգործության համար։

Գավառի տարածքը համապատասխանում է ներկայիս Իրանի Արևմտյան Ադրբեջան նահանգի Սալմասի շրջանի () մի մասին։

## Պատմություն
Գավառը Պարսկահայք նահանգի կազմում եղել է Մեծ Հայքի թագավորության մեջ՝ Արտաշես Ա Բարեպաշտի (մ․թ․ա․ 189 - մ․թ․ա․ 160)՝ հայկական հողերի միավորման արդյունքում, մինչև Հայաստանի առաջին բաժանումը (387)՝ ավելի քան կես հազարամյակ։ Ավատատիրության հաստատման շրջանում՝ 4-րդ դարի ընթացքում, երբ Մեծ Հայքում ձևավորվում էին բդեշխություններ, Պարսկահայքի կենտրոնական և հարավային գավառները, այդ թվում Տամբերը, ինչպես նաև Հյուսիսային Միջագետքի երեք գավառներ (Նիխորական, Դասն և Մահկերտ տուն), կարճ ժամանակով անցել են Արշակունիների հպատակության Նոր Շիրականի բդեշխության կազմ։ Վերջինս կորցրել է Պարսկահայքի Զարեհավան, Տամբեր և Առնա գավառները, որոնք միացել են Արծրունիների տիրույթներին, և մյուս գավառների և ամբողջ Փայտակարանի հետ միասին, հաշվի առնելով այդ գավառներում հայ բնակչության սակավությունը կամ բացակայությունը, անցել է Ատրպատականին (Սասանյան Պարսկաստան)։

Ինչպես գավառը, այնպես էլ Պարսկահայք նահանգի որոշ կենտրոնական և հյուսիսային բոլոր այլ գավառները, շարունակել են մնալ Արծրունիների կալվածքներում՝ Հայկական մարզպանության, ապա նաև՝ Արմինիա կուսակալության ժամանակաշրջանում։ 9-րդ դարի սկզբին կարճ ժամանակով անցնում է Վասպուրականի թագավորությանը, ապա՝ վերջինիս ենթակայության Հերի ամիրայությանը։

17-րդ դարի սկզբին, կապված Սեֆյան շահ Աբբասի 1603-1604 թվականների բռնագաղթի հետ, գավառում հայտնվում են հայեր, որոնք հիմնում են մի քանի գյուղեր, այդտեղ բնակվում մինչև հայոց ցեղասպանությունը։ Տեղի հայերը խոսել են Ուրմիայի բարբառով։ Դրան զուգահեռ, տեղի է ունեցել քրդերի ներհոսք։ Հայերի արտագաղթն Ուրմիայից տեղի է ունեցել երեք փուլով՝ 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի արդյունքում պարսկահայերի ներգաղթով, 1946-1948 թվականների հայրենադարձությամբ և 1979 թվականի իսլամական հեղափոխությունից որոշ ժամանակ անց։ Ներկայումս ամբողջ Ատրպատականում բնակվում է շուրջ 2000 հայ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Ինճիճյան Ղ., Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց, Վնտ., 1822
* Հարությունյան Բ., Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ “Աշխարհացոյց”-ի
* Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ “Աշխարհացոյց”-ի, Երևան, 1963
* 

Կատեգորիա:Նոր Շիրական
Կատեգորիա:Պարսկահայքի գավառներ
Անգեղտուն

**Անգեղտուն** (**Քեղ**) (; ), գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի կազմում։ Գտնվում է այժմյան Թուրքիայի Դիարբեքիրի մարզի Ակլ կամ էգիլ գավառի տեղում։ Կենտրոնն էր Անգղ բերդաքաղաքը, որի ավերակները գտնվում են Դիարբեքիրից հարավ, Տիգրիսի վերին հոսանքի աջ ափին։

## Անվանում
Ենթադրվում է, որ Անգեղ անունը ծագել է նույնանուն աստվածությունից (Հին կտակարանի թարգմանիչը շումերհեթիթյան ռազմի Ներգալ աստծո անունը հայերենում փոխել է Անգեղի)։ Անգեղի անունով տեղանուններ կային նաև Հայաստանի Ծաղկոտն գավառում (Անգղ), Սյունիք նահանգում (Անգեղի, Անգեղակոթ, Անգեղաձոր), Վանա լճի ափին, Արտամետի մոտ (Անգղ) և այլուր։ Անգեղ-տան հեթանոս հայերի նվիրական վայրերից էր, Տորք դյուցազնի գլխավոր տաճարատեղը, որտեղից էլ՝ սրա «Տորք Անգեղեայ» («Անգեղի Տորք») անվանումը։

## Հելլենիստական շրջան
Հելլենիստական դարաշրջանում Անգեղ-տունը մտնում էր Ծոփքի հայկական թագավորության մեջ։ Ծոփքը Մեծ Հայքի հետ միավորելուց (մեր թվարկությունից առաջ 94) հետո Տիգրան Բ Մեծը Անգեղ-տունը դարձրեց արքունական կալվածք և ռազմական հենակետ։ Անգեղ-տունը նույն դերն էր կատարում նաև հայ Արշակունիների ժամանակ՝ մինչև 4-րդ դարի վերջերը։

Ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Անգեղ-տան մեծ իշխանը դասվում էր Հայոց 4 սահմանակալ բդեշխություններից անմիջապես հետո։ Զորանամակի համաձայն, Անգեղ-տան, որի զորաթիվը 3400 հեծյալ էր, կատարում էր Հայոց Արևմտյան դարպասի հսկողության պարտականություն։

Ըստ Փավստոս Բուզանդի՝ Անգեղ-տան ամրոցը հայ Արշակունի թագավորների գանձանոցն էր և նրանցից շատերի աճյունների հանգստարանը։ Ենթադրվում է, որ Անգեղ-տունը համանման նշանակություն է ունեցել Արտաշեսյանների, գուցե նաև նրանց նախնիների համար։ 4-րդ դարի կեսին Անգեղ-տան մեծ իշխանն էր արքունի ներքինապետ Դրաստամատը, որը «... հավատարմությամբ պահում էր Անգեղ բերդի գանձերը, նույնպես և բոլոր արքունական բերդերը, որ գտնվում էին այդ կողմերում։ Նույնպես և Ծոփաց աշխարհում Բնաբեղ բերդում եղած գանձերը նրա տեսչության տակ էին և նրա բարձը բոլոր նախարարների բարձերից վեր էր» (Փավստոս Բուզանդ, Պատմություն Հայոցի 5-րդ դպրության, գլուխ է)։

## Միջնադար
Մեծ Հայքի 387 թվականի բաժանումով Անգեղ-տունը դարձավ Հռոմեական կայսրության հինգ հայկական սատրապություններից մեկը՝ Անգելենե անունով։

11-րդ դարի Անգեղ-տունը երբեմն մտել է հայ իշխանությունների կազմի մեջ։ Այնուհետև քոչվորական զանազան հորդաների նվաճումները խափանեցին Անգեղ-տան վերամիավորումը հայկական իշխանությունների հետ՝ հետզհետե փոխելով նրա էթնիկական պատկերը։

## Նոր ժամանակներ
20-րդ դարի սկզբին գավառն ուներ շուրջ 200 գյուղ, որոնք մեծ մասամբ քրդաբնակ էին։ Անգեղ-տնում ցարդ պահպանվում են հայկական ավեր կամ կանգուն հուշարձաններ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ. Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Քաղ

**Քաղ**, գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի կազմում։

Գավառի կենտրոնն էր Քղիմար բերդաքաղաքը։

## Տես նաև
* Աղձնիք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Կեթիկ

**Կեթիկ**, գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Հիշատակվում է «Աշխարացոյց»-ում։ Տեղադրությունն անորոշ է։ Ըստ Հ.Հյուբշմանի, Կեթիկը գտնվել է ներկայիս Շիրվանի շրջանում, Մադենի գետահովիտում։ Ս.Երեմյանի կարծիքով, Կեթիկը արևելքից սահմանակից է Մոկք, հարավից՝ Կորճայք նահանգներին, արևմուտքից՝ Աղձնիքի Աղձն (Արզան), հյուսիսից՝ Երխեթք (Հերխեթք) գավառներին։

## Գրականություն
* Թ. Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 2, Երևան, 1995։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Տատիկ (գավառ)

**Տատիկ**, գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք աշխարհում, իսկ ավելի ուշ ժամանակներում գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Գավառը գտնվում էր Տատիկ գետի հովտում, Բաղեշ քաղաքից հարավ-արևելք։

Համապատասխանել է հնագույն սեպագիր արձանագրություններում հիշատակված Տատի (Դադի) երկրամասին։

Նշանավոր գյուղը Խուլթիկն է։

## Աշխարհագրություն
Տատիկն ունի լեռնային ռելիեֆ։ Ջրառատ գավառ է։

## Բնակչություն
Մինչև 1915 թվականի Մեծ եղեռնը բնակչության 80 %-ը հայեր էին։

Թուրքերի կողմից գավառակն ավերվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ, իսկ հայ բնակիչները կոտորվել կամ տարագրվել են։

## Տնտեսություն
Բնակիչները հիմնականում զբաղվել են անասնապահությամբ, երկրագործությամբ, արհեստներով և առևտրով, իսկ ձորահովիտներում նաև պտղաբուծությամբ, այգեգործությամբ և ծխախախոտագործությամբ։

## Վարչական բաժանում
Տատիկի գավառակը բաժանված էր 2 մասի՝ **Ներքին Տատիկ** և **Վերին Տատիկ**։ 1915 թվականի դրությամբ հայկական գյուղերն էին Ծղկամ, Կերխր, Կյալհոկ, Խուլթիկ, Մոճկանիս, Շեն, Ոստին, Պաս, Սամի, Սասիկ, Վանիկ։ Այդ գյուղերում ապրում էր մոտ 4 000 հայ։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գավառներ
Ազնվաց ձոր

**Ազնվաց ձոր** (նաև՝ **Ազնվաձոր**, գրաբար՝ Ազնուաց ձոր', գրաբար՝ Ազնուաձոր}}), գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք աշխարհում, Վանա լճից հարավ-արևմուտք, Տատիկ գավառից հյուսիս, համապատասխանում է Արևմտյան Հայաստանի Գյոզալդարա և Կեցան գավառակների տարածքին։ Աղձնիքի բդեշխության 6-րդ գավառը՝ 202 կմ2 տարածությամբ։

## Անվանում
Գավառի անունը ծագել է հայերեն ազնիվ և ձոր բառերի համադրությունից։ Ազնվաց ձորը ներկայումս վերանվանվել է Գյոզալդարա (Գյուզելդերե), որը հայկական անվան թուրքական թարգմանութունն է։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Վանա լճից հարավ-արևմուտք, Տատիկ գավառից հյուսիս, համապատասխանում է Արևմտյան Հայաստանի Գյոզալդարա և Կեցան գավառակների տարածքին։ Ընդգրկել է Տատիկ (այժմ՝ Գյուզելդերե) գետի արգավանդ ձորահովիտը։ Գավառը հայտնի էր կապարի ու երկաթի հանքավայրերով։

## Պատմություն
Գավառը մտնում էր Աղձնիքի բդեշխության մեջ։ Ազնվաց ձորը ոմանք նույնացնում են մատենագրության մեջ հիշատակված Բարիձորի հետ՝ վիրջինիս համարելով նրա անվան տարբերակը։ 9-րդ դարում Ազնվաց ձորը արաբական նվաճողներից ազատագրել է Վասպուրականի արքա Գագիկ Արծրունին։ 14-րդ դարի 1-ին կեսին գավառը զավթել են օսմանյան թուրքերը։ Մինչև 19-րդ դարի 1-ին կեսը գավառը մտել է Բիթլիսի գավառի մեջ։ 1878 թվականից եղել է գյուղախումբ Բիթլիսի վիլայեթի Կարճկանի գավառակում, այնուհետև դարձել է ինքնուրույն գավառակ։

## Բնակչություն
1895 թվականին գավառը ունեցել է մոտ 3000 հայ բնակչություն։ Զբաղվել են հողագործությամբ, անասնապահությամբ և ձկնորսությամբ։ 1895-1896 թվականների հայկական կոտորածների հետևանքով Ազնվաց ձորը մասամբ (Երեցթաղ, Զններ, Սառնուս և այլն), իսկ 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ՝ ամբողջովին զրկվել է հայ բնակիչներից։ Փրկվածներն ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում։

## Տես նաև
* Աղձնիք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում
* Մեծ Հայքի գավառների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Սալնո ձոր

**Սալնո ձոր**,  *Սայլնո ձոր, Սալաձոր, Սալուն* , գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի կազմում։

Արևմտյան Տիգրիսի Արգան վտակի (այժմ՝ Հազո սու) վերին հոսանքի և դրա օժանդակ վտակների շրջանում։ Արևելքից սահմանակից էր Գզեղ, արևմտքից՝ Սանասուն (Սասուն), հյուսիսից՝ Խույթ (Խութ), հարավից՝ Աղձն (Արգան) գավառներին։ Գավառի մասին մատենագրական տեղեկությունները խիստ սակավ են և կցկտուր։ Հավանաբար նույնական է Ասորեստանի Սալմանասար III թագավորի (մ․ թ․ ա․ IX դ․) արձանագրություններում հիշատակվող Շիլայային՝ համանուն բերդաքաղաքով։

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Արած

**Արած**, գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի կազմում։

Գտնվում էր այժմյան Նախիջևանի ԻՍՍՀ Իլյիչևսկի և ՀՍՍՀ Արարատի շրջանների շուրջ 250 *կմ²* ընդգրկող տարածքում։ Աղբյուրներում անվանվել է նաև Արածո կողմն։

## Տես նաև
* Այրարատ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Բերդաձոր

**Բերդաձոր**, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմում։
Շուշիի շրջանի ենթաշրջան Բերդաձորը (Այրում, Բերաձոր, Բերձոր, Բերձորք) եղել է Մեծ Հայքի Արցախ աշխարհի գավառներից մեկը։ ՈՒնեցել է համանուն կենտրոն։ Բերդաձորը ընդգրկում էր Արաքս և Աղավնո (Հագարի) գետերի միջև ՝ Քիրս և Դիզափայտ լեռների հարավահայաց կողմերից սկսած մինչև Սյունիքի սահմաններն ընկած տարածությունը (Ջաբրաիլի շրջանը ամբողջությամբ մտել է նրա կազմը)։ Մովսես Կաղանկատվացին այն հիշատակում է Բերձոր ձևով։ ՈՒշ միջնադարում Բերդաձորը բաժանված էր Վարանդայի և Դիզակի մելիքությունների միջև։ Ոմանք այն նույնացրել են Վերին Խաչենի հետ։
Մարգարա գրիչը 1337 թ. գյուղախումբը անվանել է Բերդաձոր։
Ջալալ-ադ-Դին սուլթանի անձնական քարտուղար Շիխաբ ադ-Դին ան-նասավին Բերդաձորին թարգմանբար կոչել է Կալադարա։

## Տես նաև
* Արցախ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ. Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։
* Հայաստանի և Հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի, (Հ 1, Ա-Դ, Եր., 1988, էջ 665)
* Ս. Խանզադյան, Հայրենապատում, 1920-1985, գիրք Դ, Երևան, 1989 թ., էջ 98  Шихаб ад-дин ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны (Жизнеописание Султана Джалал Ад-Дина Манкбурны), М. 1996 , стр. 270

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Մեծ Առանք

**Մեծ Առանք**, նաև **Մեծիրանք**, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմում՝ Տրտու (Թարթառ) գետի միջին հովտում։ Ուշ միջնադարում կոչվել է «Ջրաբերդ»՝ գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգում՝ իշխանանիստ բերդամրոցի՝ Ջրաբերդի անունով։

## Տես նաև
* Արցախ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Պարզկանք

**Պարզկանք**, նաև Պարսկանք, Պարծկանք, Պանծկանք, Պայծկան և Պազկանք, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Տեղորոշումը դեռևս ստույգ չէ, թեև քանիցս հիշատակվում է հայ պատմիչների երկերում, ինչպես նաև VII դ․ հայկական «Աշխարհացոյց»-ում։ Ղ․ Ալիշանի ենթադրությամբ՝ Պարզկանքը տարածվել է Արցախի հարլ․ կողմում։ Մ․ Բարխուդարյանցը նույնացնում է հետագա Դիզակի, Ս․ Երեմյանը՝ Վարանդայի գավառին։ Մի ճառընտիրում Պարզկանքը հիշվում է որպես խոշոր գավառ, որտեղ V դ․ դեռևս դրսևորվում էին հեթանոսական պաշտամունքի մնացորդներ, որոնք իբր արմատախիլ արվեցին ոմն Հոբ ճգնավորի ջանքերով։

## Պատմություն

## Տես նաև
* Արցախ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Հարճլանք

**Հարճլանք**, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմում։ Հիշատակվում է VII դ. «Աշխարհացոյց»-ում։

## Աշխարհագրություն
Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է հետագայի Վարանդայի գավառին՝ մելիքությանը։

## Պատմություն
Արաբական աղբյուրներում հիշատակված է Խերխիլյան աղավաղված ձևով։

## Տես նաև
* Արցախ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Կուղանովիտ

**Կուղանովիտ**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։ Կուղան գետակի (այժմ՝ Խոշաբի վտակ Կելան–դարասի) հովտում։ Կուղանհովիտը նույնացվում է Ասորեստանի Սարգոն 2-րդ թագավորի սեպաձև արձանագրություններում հիշատակած (մ. թ. ա. 714) Կալանիային (համանուն բերդով)։ Կուղանհովիտի որոշակի տեղի, ինչպես նաև բնակավայրերի մասին այլ տեղեկություններ չեն հանդիպում աղբյուրներում։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Առբերանի

**Առբերանի**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։

Տարածվում էր Վանա լճի հյուսիս–արևելյան կողմում։ Առբերանիի մեջ էին մտնում նաև Լիմ և Կտուց կղզիները։ Արևմուտքից սահմանակցում էր Աղիովիտ գավառին։ Առբերանիի մակերևույթը դաշտային է, հողը՝ բերրի։ Գավառով հոսում է Բերկրի գետը։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Առբերանին Աղիովիտ ու Հաշտյանք գավառների հետ հատկացվել է Արշակունիների տոհմի ժառանգներին (սեպուհներին), և արդեն Տիրան թագավորի (339–345 թթ.) օրոք այդտեղ բազմացած սերունդների միջև, համայնական սկզբունքներով («հավասար» և «ըստ մարդաթվի»), կատարվել է հողաբաժանում։ Առբերանին Աղիովիտ և Գառնի գավառների հետ, իբրև Արշակունի սեպուհների կալվածք, կոչվում էր «Սեպուհական» կամ «Վասպուրական», «Երկիրն սեպհական գնդին»։ 387 թ.-ից հետո Առբերանին կոչվել է Քաջբերունի գավառ և տեղի Արշակունի սեպուհները կազմել են «ոստանիկների» առանձին Քաջբերունի նախարարական տոհմ։

Վասպուրականի Գագիկ Ա Արծրունի թագավորը (908–943 թթ.) Առբերանին ընծայեց Աղթամարի կաթողիկոսական աթոռին։ Առբերանիում կային մի քանի նշանավոր վայրեր՝ Բերկրի բերդաքաղաքը, Ամյուկ ամրոցը, Առեստավանն իր ձկնորսարաններով։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Կողթ

**Կողթ**, գավառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Ընդգրկում էր Մռավի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերը և Շամքոր գետակի ավազանը (մինչև Շամքոր քաղաքը), արևմուտքում հասնում Տուս (Տավուշ) գետակի հոսանքը։

## Պատմություն
Մինչև թաթար-մոնղոլների տիրապետության հաստատումը (XIII դ. 1-ին կես) մտել է Արցախի Առանշահիկների իշխանության մեջ, այնուհետև անցել է Զաքարյան իշխանապետության Վահրամյան ճյուղին, որի իշխանանիստն էր Գագ բերդը (Վահրամ Գագեցի և հաջորդները)։ Ուշ միջնադարում Կողթը բաժանված էր երկու մասի՝ Շամքոր գավառ և Զակամ։ Առաջինն ընդգրկում էր Շամքոր գետակի, երկրորդը՝ Զակամի ավազանները։ XVII դ. սկզբին երկուսն էլ ունեին իրենց մելիքությունները, որոնք կարճատև գոյությունից հետո կուլ գնացին նրանց հարևանությամբ գոյացած Գանձակի իշխանությանը։ Կողթի եկեղեցական թեմը ենթարկվել է Աղվանից (հետագայում՝ Գանձասարի) կաթողիկոսությանը։ Հոգևոր կենտրոնն էր Ս. Թարգմանչաց վանքը (Խաչակապ գյուղի մոտ)։ Հետագայում, երբ թեմը բաժանվեց երկու մասի, երկրորդ եպիսկոպոսանիստը դարձավ Վերին Զակամ ավանը։ Հնում Կողթը հռչակված էր քարախնկի (պաղլեղ) հանքերով (Փիփ գյուղի մոտ)։

## Տես նաև
* Արցախ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախ նահանգի գավառներ
Առնոյոտն

**Առնոյոտն**, կամ **Առնոյ ոտն**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։
Տարածված էր Առնոս լեռան արևելյան լանջերին՝ մինչև Շատախ ավանը։ Հիշատակվում է «Աշխարհացոյց»–ում (VII դ.) և Թովմա Արծրունու «Պատմութեան» մեջ («Ոտն Առնոյ» ձևով)։ Նախկինում, սխալ ստուգաբանելով («Առ Նոյ ոտն»՝ «Նոյի ոտքերի մոտ»), երբեմն Առնոյոտնը տեղադրել են Արարատ լեռան հարավային լանջին։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ. Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։
* Երեմյան Ա. Տ., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»–ի, Ե., 1963։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Անձևացիք

**Անձևացիք**, գրաբար՝ **Անձեւացիք**, գավառ Վասպուրական նահանգի հարավարևմտյան մասում, Անձևացիների նախարարության ժառանգական սեփականությունը։

## Աշխարհագրություն
[մինի|250px|[Մեծ Հայքը Արշակունիների օրոք։ ]]
Տարածվում էր Արևելյան Տիգրիսի վտակ՝ Ջերմաջուր գետի ակունքների դժվարամատչելի լեռնաստանում։ Ասուրա-բաբելական արձանագրություններում հիշատակվում է «Անզի» ձևով։

## Պատմություն
[մինի|250px|ձախից|[Վասպուրականի թագավորությունը։ ]]
Ի սկզբանե, Անձևացիքը հանդիսանում էր հայ Անձևացի (Անձաւացի) իշխանական տոհմի տիրույթը. տոհմական ոստանը՝ Կանգուար։ Մեծ Հայքի 387 թ-ի բաժանման ժամանակ գավառն անցավ Սասանյան Պարսկաստանին, իսկ 7-րդ դարի կեսերին նվաճեցին արաբները։ 885 թ-ին գավառը մտավ Բագրատունիների թագավորության կազմի մեջ, իսկ երբ 908-ին ստեղծվեց Վասպուրականի թագավորությունը, գավառն ընդգրկվեց նրա կազմի մեջ՝ խաղալով ռազմաքաղաքական կարևոր դեր։ 990 թ-ին Վասպուրականի թագավորությունը բաժանվեց Արծրունի երեք եղբայրների միջև, և նրա մասերից մեկը հանդիսացող Անձևացյաց գավառում թագավորեց Գուրգեն Արծրունին։ 1021 թ-ին գավառը Վասպուրականի թագավորության հետ ընկավ Բյուզանդիայի գերիշխանության տակ։

## Հոգևոր կյանք

Սկսած 4-րդ դարից` գավառն ուներ իր եպիսկոպոսությունը։
Այս գավառում է գործել Բարդուղիմեոս առաքյալը։
10-րդ դարում գավառի եպիսկոպոսն էր Գրիգոր Նարեկացու հայրը` Խոսրով Անձևացին։

## Հայտնի վայրեր

Անձևացյաց գավառում հայտնի էին Կանգավար (Կանգուար) և Նորաբերդ ամրոցները, Ալաման, Լեկ և Աղզի գյուղերը և ուրարտական Արուբանա ու հայոց Անահիտ աստվածուհիների կենտրոն Դարբնացքար կամ Ագռավաքար վայրը՝ Արևելյան Տիգրիսի ափին, որտեղ հետագայում հիմնվել է Հոգեաց վանքը։

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Կատեգորիա:Անձևացիներ
Տրպատունիք

**Տրպատունիք**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։ Տեղադրությունը ենթադրական է․ Սուրեն Երեմյանը զետեղում է Արևելյան Տիգրիսի (Ջերմ) Շահբուր վտակի հովտում։ Տրպատունիքը եղել է համանուն նախարարության ժառանգական տիրույթը։

Ըստ Զորանամակի, Տրպատունիք նախարարությունը հայկական բանակին տվել է 100 հեծյալ մարտիկ։

Եղիշե պատմիչը վկայում է, որ Տրպատունիքի զորաջոկատը մասնակցել է Վարդանանց պատերազմին՝ ընդդեմ պարսկական նվաճողների։ VI դ․ Տրպատունիքի տերերից Սեբեոսը հիշատակում է Թեոդորոսին և Սարգսին։ Հետագա աղբյուր ներում Տրպատունիքի մասին տեղեկություններ չեն հանդիպում։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Արտազ

**Արտազ**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։

Եղել է Ամատունիների նախարարական տոհմի ժառանգական տիրույթը։ Տարածքով մոտավորապես համապատասխանում է ներկայիս Իրանի Մակու գավառին։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ նախապես կոչվել է Շավարշան (Շավարշական) և մ.թ.ա. II դարի 1-ին կեսին Արտազ է անվանել Ալանանց երկրի Արտազ (Արդոզ, Արդոզական) գավառի անունով, երբ Արտաշես Ա-ն այնտեղ բնակեցրել է ալան գերիներով։ Արտազ գավառով է հոսում Տղմուտ գետը։ 

Արտազով է անցել Արտաշատ-Եկբատան (այժմ Համադան) ճանապարհը,  որը նշված է Հին Հռոմեական (Պևտինգերյան) քարտեզում։ Արտազում տեղի են ունեցել հայ-պարսկական զինաբախումներ՝ Ավարայրի ճակատամարտը 451 թվական, Ներսեհապատի ճակատամարտը 483 թվական։ VIII դ․ 2-րդ կեսից, Ամատունիների արտագաղթից հետո, Արտազը դարձել է  Արծրունիների սեփականությունը, 885 թվականից մտել է Բագրատունիների, 908 թվականից՝ Վասպուրականի թագավորության մեջ։ 

8-րդ դարում ստեղծվել է Մակուի իշխանությունը։ 14-րդ դարի սկզբից Արտազը զավթել է Սեֆյան Պարսկաստանը, Արտազում հիշատակվում են Շավարշավան (այժմ՝ Մակու) գյուղաքաղաքը, նշանավոր ուխտատեղի Սուրբ Թադևոս վանքը, Եդինդ (Երինդ) գյուղը (ուր ընթացել են 484 թ Նվարսակի պայմանագրի նախնական բանակցությունները), դպրոցով ու գրչության կենտրոնով հռչակված Ծործորի վանքը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։
* Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968։
* Խաչիկյան Լ․, Արտազի հայկական իշխանությունը և Ծործորի դպրոցը, «ԲՄ», 1973, № 11։ 

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Ակե

**Ակե**, գրաբար՝ **Ակէ**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգում։ VI դարից մեծանում է Ակեի դերը հայոց պատմության մեջ։ Ակե նախարարություն էր, եկեղեցական թեմ և ուներ իր եպիսկոպոսությունը, որը, ըստ Ուխտանես պատմիչի, հաստատել է Գրիգոր Լուսավորիչը։

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Թոռնավան

**Թոռնավան**, գրաբար՝ **Թոռնաւան**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում, Վանա լճի հյուսիս–արևելյան մասում, Մեհմեդիկ և Կոտուր գետերի վերին հոսանքում։

Սահմանակցում էր՝ արևմուտքից՝ Առբերանի, Արճիշակովիտ, Մեծնունիք, հյուսիսից՝ Մարդաստան, Գառնի, արևելքից՝ Աղանդ-ռոտ, Ճվաշ-ռոտ, հարավից՝ Կրճունիք գավառներին։ Այդ սահմաններում ուներ մոտ 1300 կմ² տարածք։ Կենտրոնն էր Թոռնավան ավանը, որը գտնվում էր այժմյան Տաշ–Ռումի գյուղի մոտերքը։ Թոռնավանի նշանավոր բերդերից էին Նկանը և Սևանը։ 852-ին Նկանում Վասպուրականի իշխանները հերոսաբար դիմադրել են Բուղայի գլխավորած արաբական զորքին։ Այդ հերոսական պաշտպանության նկարագրությունը տվել է Թովմա Արծրունին։ 1042-ին Թոռնավանի իշխան Խաչիկը դիմադրություն է կազմակերպում թշնամիների դեմ։ Սևանը, որն այժմ կոչվում է Սեյվանկալա, գտնվում է Արճակ լիճը թափվող Մեհմեդիկ գետի ափին։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Ճվաշռոտ

**Ճվաշ-ռոտ**, գրաբար՝ **Ճուաշ-ռոտ**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում, գտնվում էր Ճուար-ռոտ (այժամ՝ Աղ-չայ) գետի ընդարձակ հովտում։

## Աշխարհագրություն
Տեղակայված է համանուն (այժմ՝ Աղ-չայ) գետի հովտում։

## Պատմություն
Հիշատակվում է Թովմա Արծրունու պատմության մեջ՝ Ճվաշ անունով։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ճվաշռոտ գավառ
Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Անձախի ձոր

**Անձախի** կամ **Անձահի ձոր**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում  Կոտոր (այժմ՝ Կոտուր–չայ) գետի հովտում։ Հիշատակվում է VII դ., «Աշխարհացոյց»–ում և Թովմա Արծրունու մոտ։ Ա. ձ. կոչվել է նաև Ընծայից ձոր (Ձորն Ընծայից)։ Գավառում էր գտնվում Կոտոր բերդը։ Հայտնի էր Ա. ձ–ի Ընծայից նախարարական տոհմը։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Պալունիք

**Պալունիք**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Պալունիքը գտնվում է Արճիշակ և Վանա լճերի միջև, Մարմետ գետի միջին հոսանքի շրջանում։

## Պատմություն
Գավառը եղել է Պալունիների նախարարության տիրույթը։ Կենտրոնը Պղուանք ավանն է (հետագայում՝ գ. Պողանց)։ Հիշատակվում է միայն «Աշխարհացույց»-ում։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։
* Երեմյան Ս.Տ., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երևան, 1963

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Արտաշիսյան

**Արտաշիսյան**, գրաբար՝ **Արտաշիսեան**, կոչվում էր նաև **Արտավանյան**, գրաբար՝ **Արտաւանեան**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։ Հիշատակվում է «Աշխարհացոյց»-ում։

## Պատմություն
Գավառը եղել է Արտաշիսյան կամ Արտավանյան ավանի տաճարական տիրույթը, համընկել է Արտամետ ավանի շրջակայքին։ Ենթադրվում է, որ Արտաշիսյանը ուրարտական ժամանակաշրջանում եղել է Թարիրախինիլի բնակավայրի տաճարական կալվածքը։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Ասպակունյաց ձոր

**Ասպակունյաց ձոր**, գրաբար՝ **Ասպակունեաց ձոր**, գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի կազմում։

Տարածվում էր Քաղիրթ (այժմ՝ Բաթմանսու) գետի վտակ Շատախի հովտում։ Գավառով էր անցնում Արտաշատ–Տիգրանակերտ ճանապարհը՝ «Արքունի պողոտան»։ Ասպակունյաց ձորի անունը պահպանել է Սպական գյուղը Սասունում՝ Տալվորիկի ձորում։ Աղբյուրներում գավառի անունը գրվել է նաև Ասպականունյաց ձոր։

## Տես նաև
* Տուրուբերան
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ. Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Տուրուբերանի գավառներ
Տարոն (այլ կիրառումներ)

**Տարոն** կարող է նշանակել՝
* Տարոն (գավառ) - գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի կազմում։
* Տարոն (անուն) - հայկական արական անուն։
* Տարոնիկ - գյուղ ՀՀ Արմավիրի մարզում
* Տարոնի իշխանություն - իշխանություն Բագրատունյաց Հայաստանի կազմում
* Տարոն Մարգարյան - Երևանի քաղաքապետ 2011 թվականից

## Տես նաև
* Տուրուբերան - նահանգ Մեծ Հայքում
* (8472) Տարոնի - աստերոիդ
* Տարոնի պատերազմը (վեպ)
Աշմունիք

**Աշմունիք** (**Արշամունիք**), գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի կազմում, ավելի քան 2000 քառ. կմ տարածությամբ։

## Պատմություն
Գավառը Մանդակունի նախարարական տոհմի հայրենական տիրույթն էր։ Արշամունքը հիշատակվում է Փավստոս Բյուզանդի «Պատմության Հայոց»–ում։

## Տես նաև
* Տուրուբերան
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Տուրուբերանի գավառներ
Խորխոռունիք

**Խորխոռունիք**, գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի կազմում, Վանա լճից արևմուտք։

Հայ մատենագիրները հիշատակում են Խորխոռունիների նախարարական տոհմը, իսկ իբրև գավառ Խորխոռունիք չի հիշատակվում։ Ենթադրում են, որ VII դարի «Աշխարհացոյց»-ում գավառի անունը հետագա խմբագիրներն են ավելացրել՝ իմանալով, որ այն եղել է համանուն տոհմի կալվածքը։ Մոտավորապես համապատասխանում էր հետագայի Բիթլիսի վիլայեթի Բուլանըխի գավառակին։

Մակերևույթը հիմնականում հարթ է, հյուսիսարևմտյան մասում՝ լեռնոտ։ Տարածքն ընդգրկող Բուլանըխի գավառը XX դարի սկզբին ուներ ավելի քան 68 գյուղ, որոնցից 29-ը՝ հայաբնակ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Հայերի հետ ապրում էին քրդեր ու չերքեզներ։ Գավառի կենտրոնն էր Կոփ գյուղաքաղաքը, որը 1914 թ.-ին ուներ 500 ընտանիք (340-ը՝ հայ)։ Խորխոռունիքի հայաբնակ գյուղերն էին՝ Ապրի, Ալիպոճան, Բլուր, Գարազել, Գեաբոլան, Թեղուտ, Թրքաշեն, Լաթար, Խաչլու, Խարաբաշահար, Խոշգյալդի, Կոպակ, Կոպո, Կոփ, Միջիթլու, Միրիպար, Մոլլաքյանդ, Յակրակ, Յատկոն, Շեխեաղութ, Շեխվոտի, Շիրվանշեխ, Ոտնչոր, Պրտոպ, Քեքառլու, առավել բազմամարդ էին Յոնջալուն (250 ընտանիք), Լիզը (200), Համզաշեխը (150)։ Գավառի հայ բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թ.-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը կոտորվել է բռնագաղթի ճանապարհին։

## Տես նաև
* Տուրուբերան
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ. Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»
* Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ «Աշխարհ ացոյց»-ի, Ե., 1963
* Ա-Դ ո, Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի վիլայեթները, Ե., 1912

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տուրուբերանի գավառներ
Դալառ

**Դալառ**, գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի կազմում։ Գտնվում է Արածանի գետի վերին ավազանի արևմտյան կողմում։ Հարավ-արևելքից սահմանակից էր Ապահունիք, հարավից՝ Տուարածատափ, արևմուտքից՝ Դաստավորք գավառներին, հյուսիսից՝ Այրարատի Բագրևանդ գավառին։ Ներկայում համապասխանում է թուրքական վարչական բաժանման Թոռլու գավառակին։

## Տես նաև
* Տուրուբերան
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տուրուբերանի գավառներ
Որդոք

**Որդոք**, միջնադարյան հայաբնակ գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Բաբեկի շրջանում։

## Տեղադրություն
Գտնվել է Ճահուկ գետի աջ կողմում՝ Ճահուկ գյուղից 2 - 2,5 կմ հեռու և պատմական Պահեստ գյուղից 3 - 4 կմ ձորն ի վար, այժմյան Գյուլշանապատ գյուղի մոտ։

## Բնակչություն
Գյուղատեղիի հնությունները մատնանշում են նրա միջին մեծության գյուղ լինելը։ Այն ունեցել է եկեղեցի և մոտավորապես 70 - 100 տուն հայկական ազգաբնակչություն, որոնք այդտեղից բռնագաղթվել են XIX դ. կեսերին։ Պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի հարկացուցակի համաձայն Որդոքը Տաթևի վանքին XIII դ. վճարում էր 12 միավոր հարկ։ Ներկայումս գյուղատեղիի մեծ մասը հարթեցվել է։

## Տես նաև
* Բաբեկի շրջան

## Գրականություն
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Լքված բնակավայրեր
Պահեստ գյուղի եկեղեցի

**Պահեստ գյուղի եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար պատմական Մեծ Հայքի Ճահուկ գավառում, ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Բաբեկի շրջանի Պահեստ գյուղի մոտ։

## Պատմություն
Հիմնադրման թիվն անհայտ է։ Հայտնի է, որ եկեղեցին 17-րդ դարում վերանորոգվել է։

## Ճարտարապետություն
Ճարտարապետի և պատվիրատուի անունները անհայտ են։ Եկեղեցու հորինվածքը անհայտ է։ Կառուցված է սրբատաշ և կիսամշակ քարից։ Մուտքը գտնվում է արևմտյան ճակատում։ Տաճարի աբսիդը կիսաշրջանաձև է։ Կա մեկ զույգ ավանդատներ։ Եկեղեցին ունեցել է մի քանի շինություններ և պարիսպ, որոնք այժմ իսպառ քայքայվել են։ Ներկայումս եկեղեցուց մնացել են միայն որմերի որոշ մասերի շարվածքները։

## Տես նաև
* Նախիջևանի հայկական տաճարների ցանկ
* Բաբեկի շրջան
* Ճահուկ (Սյունիքի գավառ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:17-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Նորբերդ

**Նորբերդ** (այժմ կոչվում է՝  - **Լիզբիրդ**), գյուղ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության կազմում գտնվող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Բաբեկի շրջանում։

## Պատմություն
Պատմական Նորբերդի տարածքում եղած հայկական վանքն ու գերեզմանատունը, մ. թ.ա. I հազարամյակի վերջերին և վաղ միջնադարին վերաբերող բերդի շինությունները մեծ մասամբ ավերվել են դեռևս անցյալ դարի կեսերին։ Ընդգրկել է մոտ 60 - 65 բնակելի և այլ շինություններ։ Դատելով հին գյուղի ավերակների և գերեզմանատան ընձեռած տվյալ ներից պետք է ենթադրել, որ միջին մեծության այս բնակավայրից հայերը գաղթել են XIX դ. առաջին տասնամյակներում։ Գյուղի շրջակայքում՝ Լիզբիրատ գետակի ձորակում գտնվում են 4 - 5 բնական քարանձավներ։
Նորբերդը, Ստեփանոս Օրբելյան պատմիչի հաղորդած տվյալներով, XIII դ. Տաթևի վանքին վճարում էր 12 միավոր հարկ։

## Տես նաև
* Բաբեկի շրջան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաբեկի շրջանի բնակավայրեր
Արայի բերդ-ամրոց

**Արայի բերդ-ամրոց**, Գտնվում է Արագածոտնի մարզի Արա (գյուղ)-ից հարավ-արևմուտք, ծովի մակարդակից մոտ 2300 մետր բարձրության վրա, ձորակներով եզերվող բլրի գլխամասային հատվածում, կառուցապատվել է մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակներում։

## Կառուցապատման նկարագիրը
Կառուցվել է կիկլոպյան շարվածքով։ Պարսպապատերը շարված են բլրի գլխամասին համապատասխան և ունեն 1,5-2,5 մ հաստություն։ Արագած սարին հարող հիմնային մասում պատի ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 32 մետր։ Այստեղ առկա են պարսպապատին կից երկու ուղղանկյուն հատակագծով հզոր հեցեր, որոնք ունեն 2 մ լայնություն ու 3 մ երկարություն։ Ամրոցի հակադիր կողմի պատի երկարությունը 26 մ է։ Աջակողմյան պատի երկարությունը մոտ 86, իսկ ձախակողմյանը մոտ 100 մ երկարության են։ Լեռան հրվանդանին համապատասխան կենտրոնական հատվածը նեղ է և այստեղ կողմնային պարիսպներն իրարից հեռու են ընդամենը 15 մ։ Պարսպապատերի արտաքին և ներքին շարքերի համար օգտագործվել են ահռելի չափերի տձև որձաքարեր, որոնք սակայն վարպետորեն շարվել են իրար վրա ու բավականին հարթ պատ են կազմել, իսկ սրանց ներսում լցվել են տարբեր չափերի մեծ ու փոքր քարեր, որոնք հզոր պաշտպանական հենք են ապահովել։ Առավել բարձր պահպանվել է աջակողմյան պարսպապատը, որը որոշ տեղերում 3,5-4,5 մ բարձրությամբ պահպանվել է։ Հենց այս պատի վերջնամասում էլ եղել է ամրոցի մուտքը, որը բացառիկ ամբողջությամբ պահպանվել է և ունի 2 մ լայնություն։ Այս մուտքը բացվել է երկրորդ պարսպաշարքի մեջ։ Ամրոցի Արագած սարի հիմնային մասի երկու անկյուններից սկսվել է առաջին պարսպաշարքը, որը բլրի գագաթի միջնաբերդից 4-5 մ ցածր է և ամբողջովին եզերել է միջնաբերդը, այն դարձնելով պաշտպանության համար առավել հարմար։ Առաջին կամ դրսի պարիսպները ևս պատրաստվել են նույն շինարարական տեխնիկայով և դարձյալ 2-2,5 մ հաստություն են ունեցել։
Այս ամրոցը Արագած սարի պաշտպանական համակարգի բաղկացուցիչ մասերից մեկն է և տեղադրությամբ բարձրադիր ու անմատչելի է։ Այն ուղիղ տեսանելի է իրենից մոտ տասը կիլոմետր հարավ-արևմուտք ընկած և մոտ 200 մետր ավելի ցածր բլրի վրա մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին հազարամյակներում կառուցված Նիգատուն գյուղի հզոր բերդից։ Ամենայն հավանականուրյամբ Արայիի ամրոցը միջանկյալ կայան է եղել Նիգատան և այս ամրոցից ավելի արևելք ընկած Արագած գյուղի հզոր բերդի միևջ։

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Սուրբ Խաչ վանք (այլ կիրառումներ)

**Սուրբ Խաչ վանք** կարող է նշանակել՝

## Ուկրաինա
* Սուրբ Խաչ վանք, հայկական վանք Ղրիմում

## Ադրբեջան
* Սուրբ Խաչ վանք, հայկական վանք ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետության Շահբուզի շրջանում

## Թուրքիա
* Ապարանից Սուրբ Խաչ վանք,

## Տես նաև
* Սուրբ Խաչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)
Մնացական Սարգսյան

**Մնացական Պապիկի Սարգսյան** (), ՀՀ արդարադատության երկրորդ դասի պետական խորհրդական (15.02.2008), իրավաբանական գիտությունների թեկնածու (29.10.1991), Բնության և հասարակության մասին գիտությունների միջազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս (2002)։

## Կրթություն
*1973 թվականին ավարտել է Երևանի Վլադիմիր Մայակովսկու անվան թիվ 7 միջնակարգ դպրոցը։
*1980 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

## Աշխատանքային գործունեությունը
*1973-1975 թվականներին եղել է Երևանի ավտոբեռնիչների գործարանի խառատ։
*1980-1983 թվականներին Երևանի պետական համալսարանի ԼԿԵՄ կոմիտեի քարտուղարի տեղակալ։
*1983 թվականին Երևան քաղաքի ՀԼԿԵՄ Մյասնիկյանի շրջկոմի 2-րդ քարտուղար։
*1983-1989 թվականներին Երևանի պետական համալսարանի ԼԿԵՄ կոմիտեի 1-ին քարտուղար։
*1983-1989 թվականներին եղել է Երևանի պետական համալսարանի գիտական խորհրդի անդամ
*1989-1992 թվականներին ՀԽՍՀ, ապա ՀՀ գլխավոր դատախազի ավագ օգնական։
*1992-1996 թվականներին Հրազդանի միջշրջանային դատախազի տեղակալ։
*1996-1999 թվականներին Հրազդանի միջշրջանային դատախազ։
*1999-2004 թվականներին Կոտայքի մարզի դատախազ։ 
*2004 թվականին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է ՀՀ գլխավոր դատախազի տեղակալ։ :
*2013 թվականի հոկտեմբերի 10-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով ազատվել է ՀՀ Գլխավոր դատախազի տեղակալի պաշտոնից։

## Գիտական գործունեությունը
*1991 թվականին Ռուսաստանի Դաշնության Գիտությունների ակադեմիայի Պետության և իրավունքի ինստիտուտում պաշտպանել է «Երիտասարդության մասնակցությունը պետության և հասարակության կառավարման գործում» թեկնածուական ատենախոսությունը։ Հրատարակել է 9 գիտական հոդված։

## Պարգևները
* «Աշխատանքային արիության համար» մեդալ (1987)
* Մխիթար Գոշի մեդալ (26.05.2007 )։

## Գրականություն
* Տիգրան Հայազն, Գարեգին Ղազարյան, 1000 հայազգի գեներալներ, ծովակալներ։ Երևան, 2009, էջ 597։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:ՀՀ դատախազներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Արդարադատության երկրորդ դասի պետական խորհրդականներ
Կատեգորիա:Մխիթար Գոշի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Բնության և հասարակության մասին գիտությունների միջազգային ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Բարսեղ Սահակյան

**Բարսեղ Սահակյան** (ծնվել է 19-րդ դարի 40-ական թթ., Ապարանի շրջանի Արա (գյուղ)ում, Մանազկերտից գաղթած ընտանիքում&nbsp;-&nbsp;մահացել է 1920-ական թթ.)։

## Գործունեությունը
Գրաճանաչություն սովորել է գյուղի քահանայից։ Ամբողջ կյանքում զբաղվել է հողագործությամբ։
Եղել է հայտնի բանասաց, պատմել է "Սասնա ծռեր" վեպը և այլ ասքեր ու հեքիաթներ։ Բարսեղ Սահակյանի "Սասնա ծռեր" պատումը խիստ ավանդական է և պատկանում է Մշո տարբերակների խմբին։ 1912 թ. նրա պատումը լսել և գրառել է Երվանդ Լալայանը։
Բարսեղ Սահակյանից են "Սասնա ծռեր" վեպը սովորել և հետագայում պատմել համագյուղացի Երվանդ Հունանյանը և հորաքրոջ որդին՝ Նիկողոս Մարգարյանը (Ապարանի շրջանի Արագած գյուղ)։

Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Երվանդ Հունանյան

**Հունանյան Երվանդ Բաղդասարի** (1898 թ. - 1990 թ., Ապարանի շրջան, Արա (գյուղ)), բանասաց, "Սասնա ծռեր" վեպի ասացող, Ապարանի հերոսամարտի, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։

## Գործունեությունը
1914 թ-ին ավարտել է Արայի մեկդասյա դպրոցը։ Նույն թվականին զորակոչվել է ցարական բանակ։ Կռվել է Արևմտյան Հայաստանում։ 1918 թ-ի մայիսի 23-29-ին մասնակցել է Ապարանի հերոսամարտին։ 1918-1920 թթ-ին ծառայել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության բանակում։ 1941-1943 թթ-ին ծառայել է խորհրդային բանակում։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Սկզբում եղել է հողագործ, ապա՝ 1930-1960 թթ-ին՝ որմնադիր։ 1960 թ-ից Արայի կոլտնտեսությունում պահակություն է արել։
Եղել է բանասաց։ Իմացել է բազմաթիվ վեպեր, հեքիաթներ, առակներ, երգել է աշուղական ու ժողովրդական երգեր։ "Սասնա ծռեր" վեպը սովորել է համագյուղացի, հայտնի բանասաց Բարսեղ Սահակյանից։ 1972 թ-ին նրա "Սասնա ծռեր" պատումը գրի են առել բանասերներ Սարգիս Հարությունյանն ու Արուսյակ Սահակյանը և հրատարակել "Սասնա ծռեր" ժողովածուի Գ հատորում (Երևան, 1979 թ., էջ 247-296)։

Կատեգորիա:1898 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ազիզ Կիրակոսյան

**Ազիզ Սամսոնի Կիրակոսյան** (), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից, Լենինի շքանշանակիր։

## Գործունեությունը
1916-1926 թթ-ին եղել է բատրակ Ապարանի, Աշտարակի, Արմավիրի շրջաններում։ 1926 թ-ին կամավոր մտել է կարմիր բանակ, ծառայել է Հայկական 76-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի առանձին սակրավորական վաշտում։ Ավարտել է կրտսեր հրամանատարական դպրոցը և մնացել է բանակում։ 1930-1932 թթ-ին սովորել է հրամանատարական դպրոցում, որն ավարտել է գերազանց առաջադիմությամբ։ 1934 թ-ից ծառայել է Բաքվում, նախ որպես դասակի, վաշտի հրամանատար, ապա ընտրվել է վաշտի սկզբնական կուսկազմակերպության, գնդի կուսակցական բյուրոյի պատասխանատու քարտուղար։ 1941 թ-նի հունվարից մինչև դեկտեմբեր ամիսը եղել է Բաքվի հակաօդային պաշտպանության երրորդ կորպուսի կուսակցական հանձնաժողովի պատասխանատու քարտուղար։

## Մասնակցությունը 2-րդ աշխարհամարտին
1941 թ-ի դեկտեմբերին ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմի հրամանով նշանակվել է նորաստեղծ 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիայի քաղբաժնի պետ։ 1942 թ-նի սեպտեմբերի 29-ին 89-րդ դիվիզիան Թերեք գետի մոտ մտել է մարտերի մեջ։ 1942 թ-ի հոկտեմբերի վերջին հետ է կանչվել 89-րդ դիվիզիայից և նշանակվել 1350-րդ զենիթա-հրետանային գնդի հրամանատարի քաղգծով տեղակալ։ Այս գնդի կազմում հասել է Բեռլին։

Հետպատերազմյան տարիներին ղեկավարել է Գերմանիայում տեղակայված խորհրդային զորքամիավորումներից մեկի քաղբաժինը։ 1956 թ-ին զորացրվել է։

## Պարգևները
* Լենինի շքանշան,
* Մարտական կարմիր դրոշի շքանշան,
* Հայրենական պատերազմի առաջին և երկրորդ աստիճանի շքանշաններ,
* Կարմիր աստղի շքանշան։
* ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության, Երքաղխորհրդի, ՀԼԿԵՄ կենտկոմի պատվոգրերով։

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ