Թափոնների կառավարումը Ճապոնիայում

**Թափոնների կառավարումը Ճապոնիայում**, Ճապոնիայում թափոնների հավաքում, արտադրված թափոնների կրճատում և դրանց վերամշակում։ Երկրի պատմությունը, մասնավորապես՝ զգալի տնտեսական աճի ժամանակաշրջանները, ինչպես նաև նրա լեռնային աշխարհագրությունը՝ աղբավայրերի սահմանափակ տարածքով, նպաստել են թափոնների հնարավորինս արդյունավետ և սանիտարական կառավարում իրականացնելուն: Թափոնների հեռացման կարևոր ձևերից են այրումը, վերամշակումը և, ավելի փոքր քանակի աղբավայրերը և հողերի մելիորացիան։ Չնայած Ճապոնիան 1990-ական թվականներից ի վեր առաջընթաց է գրանցել արտադրված թափոնների կրճատման և վերաարտադրության ու վերամշակման խրախուսման գործում, բայց դեռևս շարունակում է կախվածությունը այրման կայաններից և աղբն աղբավայրերում թափելուց: Խնդիրներ կան նաև բնական աղետներից հետո մնացած էլեկտրոնիկայի թափոնների և մնացորդների վերամշակման հարցում:

## Պատմություն
Մեյձի կայսրի իշխանության դարաշրջանի (1868-1912) սկզբում Ճապոնիան չի ունեցել թափոնների կառավարման կենտրոնացված համակարգեր կամ օրենսդրություն։ Բաց տարածքներում աստիճանաբար ավելացող թափոնների կուտակումների պատճառով առաջացող համաճարակներից խուսափելու և սանիտարական պայմանները բարելավելու համար 1900 թվականին ներդրվել են երկու միջոցառում․

* «Կեղտաջրերի հեռացման մասին» օրենք
* «Թափոնների մաքրման մասին» օրենք։

Թափոնների վերաբերյալ Ճապոնիայի այս երկու օրենքներն ուղղվել են թափոնների կառավարման վարչական համակարգեր ստեղծելուն՝ համայնքներին պատասխանատու դարձնելով հնարավորության դեպքում այրման միջոցով դրանք հեռացնել։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1945 թվականից սկսած, քաղաքային տարածքներում թափոնների կուտակումներն ավելացել են՝ տնտեսության զարգացմանը և քաղաքային տարածքներում մարդկանց կենտրոնացմանը զուգընթաց։ Թափոնների ձեռքով հավաքումն կազմակերպելն արդյունավետ չէր, իսկ կառավարումը՝ ապակենտրոնացված և անկազմակերպ։ 

* 1954 թվականին ընդունվել է «Հանրային մաքրության մասին» օրենք, որով սահմանվել է, որ ազգային և պրեֆեկտուրային իշխանությունները պետք է ֆինանսական և տեխնոլոգիական աջակցություն ցուցաբերեն համայնքներին թափոնների հավաքման գործում։ 
* Այնուհետև, 1963 թվականին ընդունվել են «Կենսապայմանների զարգացմանը վերաբերող արտակարգ միջոցառումների մասին» օրենք, որով սահմանվել է թափոնների կառավարման կառույցների, այդ թվում՝ այրման կայանների զարգացումը։  Աղբահանման կայանների համար սկսել են տրամադրել սուբսիդիաներ, և նույն թվականին ստեղծվել է առաջին շուրջօրյա աշխատող այրման կայանը։
1955 թվականին տնտեսությունը սկսել է աճել նշանակալի արագությամբ։ Սպառողական մշակույթի փոփոխությունները հանգեցրել են կենցաղային թափոնների ավելացման, սակայն դա աննշան էր արդյունաբերական թափոնների ծավալի աճի համեմատ, որոնք հաճախ անպատշաճ կերպով էին մշակվում կամ հեռացվում։ 

Ճապոնական կորպորացիաների արդյունաբերական թափոնների անպատշաճ մշակման օրինակներից նավթի կամ քիմիական նյութերի ջրավազաններ թափելը, օդի աղտոտվածությունը և շինարարական աղբը հրատապ առողջական խնդիրներ է առաջցրել բնակչության շրջանում։ Թափոնների կառավարումը և շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը հանրային ուշադրության կենտրոնում սկսել է հայտնվել է 1960-ականներին՝ Ճապոնիայում շրջակա միջավայրի մարդածին աղտոտման հետևանքով չորս հիմնական հիվանդությունների (**) լայնորեն ճանաչմամբ, որոնք հյուծող հիվանդություններ են  գործարաններից շրջակա միջավայր արտանետվող քիմիական նյութերի ազդեցությանը ենթարկված մարդկանց շրջանում։ Առաջինը տեղի է ունեցել 1912 թվականին, իսկ մյուս երեքը՝ 1950-ական և 1960-ական թվականներին։ Ախտահարվում էր մարդու կենտրոնական նյարդային համակարգը, ինչը տարբեր ախտանիշներ էր առաջացնում։

1970 թվականի Ազգային ժողովի նիստը, որը կոչվում էր «Աղտոտման դիետա», փորձել է լուծել աղտոտման այս աճող խնդիրները և դա արել է վճռականորեն՝ միաժամանակ ընդունելով տասնչորս օրենք, ինչը համարվում է շրջակա միջավայրի քաղաքականության շրջադարձային կետ և որոնք ամբողջությամբ վերափոխելու էին Ճապոնիայի աղտոտվածության վերահսկման ռեժիմը։ Այս օրենքները ներառել են աղտոտման կանխարգելման քաղաքականություն, իսկ 1971 թվականին ստեղծվել է Շրջակա միջավայրի գործակալություն, որն էլ դարձել է Ճապոնիայի ներկայիս Շրջակա միջավայրի նախարարությունը։

1952 թվականի Հանրային մաքրության մասին օրենքը զգալիորեն վերանայվելով դարձել է «Թափոնների կառավարման և հանրային մաքրության մասին» օրենք կամ «Թափոնների կառավարման մասին օրենք»։ Սրանով շրջակա միջավայրի պահպանումը դարձել է թափոնների մշակման նպատակ՝ ոչ թե պարզապես հանրային սանիտարիա, սահմանվել են թափոնների մշակման չափանիշներ և առաջարկվել սուբսիդիաներ այդ չափանիշներին համապատասխանող կառույցների զարգացման համար։  Ընդհանուր առմամբ, 1970  թվականի «Աղտոտման դիետայի» նիստի օրենսդրությունով Ճապոնիան Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD) երկրների շարքում ամենաքիչ խիստ բնապահպանական կարգավորումներ ունեցող երկրից դարձել է ամենախիստերից մեկը։ 

1990-ականներին ուշադրությունը կենտրոնացել է թափոնների առաջացումը կրճատելու նպատակների վրա։ 1991 թվականին «Թափոնների կառավարման մասին» օրենքը կրկին վերանայվել է և թափոնների առաջացումը կրճատելը հայտարարվել է որպես պետական գերակա շահ։ Այս օրենքին հաջորդող օրենսդրությունը ուղղվել է արտադրության ընթացքում առաջացած թափոնների կրճատմանը և դրանց վերամշակմանը խթանելուն։  2000 թվականին ընդունվել է «Նյութերի ողջամիտ շրջանառության հասարակություն ստեղծելու հիմնական օրենքը» կամ «Թափոնների վերամշակման հիմնական օրենքը», որը սահմանել է մի շրջանակ, որը դրել է հիմքը թափոնների առաջացման և վերամշակման կրճատման համար, ինչպես նաև սահմանել է քանակական թիրախային ցուցանիշներ՝ առաջընթացը չափելու համար։

## Աղբահանություն
Ճապոնիայում հասարակական աղբամաններ բավականին հազվադեպ են հանդիպում․ դրանք հանվել են հասարակական վայրերից 1995 թվականին Տոկիոյի մետրոյում զարինի հարձակումից հետոː Սովորաբար, դրսում առաջացրած աղբը քաղաքացին տուն է բերում (աղբաման չի նետվում) և տեսակավորում է կենցաղային աղբի հետ միասին։ Աղբը տեսակավորվում է կանոնակարգերի հիման վրա, որոնք տարբեր են ըստ համայնքների՝ բաժանվելով մինչև երեսուն տարբեր կատեգորիաների։
[մինի| Ճապոնիայում սանիտարական աշխատողները [Կոշտ կենցաղային թափոններ|կենցաղային աղբը լցնում են աղբատար մեքենայի մեջ]]
Քաղաքային տարածքներում աղբահանությունը սովորաբար իրականացվում է փոքր աղբատար մեքենաներով, որոնք աղբը տեղափոխում են արտադրողներից և հասցնում կենտրոնացված տրանսպորտային կայաններ, որտեղից այն ավելի մեծ բեռնատարով հասցվում է աղբահանության կամ այրման վայր: Այս մոտեցումն օգտագործվում է ավելորդ ուղևորությունները նվազագույնի հասցնելու համար, և քանի որ փոքր բեռնատարները կարող են ավելի լավ երթևեկել նեղ քաղաքային ճանապարհներով:  Նորարարությունների ոլորտներից մեկը հիբրիդային կամ էլեկտրական շարժիչով բեռնատարների մշակումն է, որոնք ավելի քիչ աղտոտվածություն և ջերմոցային գազերի արտանետումներ են առաջացնում:  Աղբահանության ոլորտում վերջերս նկատվել է մասնավորեցման միտում, քանի որ Ճապոնիայում աղբահանության 80%-ը իրականացնում են մասնավոր ընկերությունները՝ պետական հատվածի կրճատումների արդյունքում:  Ճապոնիայի գյուղական վայրերում, որտեղ աղբահանություն չկա, բնակիչներն իրենց աղբը բերում են թաղամասի հավաքման կենտրոններ:

## Թափոնների հեռացում
2014 թվականին Ճապոնիայում արտադրվել է 437 միլիոն տոննա թափոն, որից 44 միլիոն տոննան, կամ մոտ 10%-ը, քաղաքային թափոններ են, իսկ մնացած 393 միլիոն տոննան՝ արդյունաբերական թափոններ։   2016 թվականին արտադրվել է 43 միլիոն տոննա քաղաքային թափոն, որը Ճապոնիայում ապրող յուրաքանչյուր անձի համար օրական կազմում է մոտ 925 գրամ։ Սա շարունակական նվազման ցուցանիշ է ինչպես արտադրված կենցաղային աղբի ընդհանուր քանակի, այնպես էլ մեկ շնչի հաշվով արտադրության նվազման միտումը, որը տեսանելի է դարձել 1990-ականներին ընդունված վերամշակման օրենքներից հետո։  Ճապոնիայում թափոնների հեռացման հիմնական մեթոդներն են այրումը, վերամշակումը, աղբավայրերում թափելը և հետլիցքը (backfilling)։

### Այրում
[alt=The outside of a large building with a large chimney protruding.|մինի|[Թափոններից էներգիայի ստացման գործարան|Աղբի այրման կայան Չիբայում, Ճապոնիա ։]]
Այրումը Ճապոնիայում թափոնների հեռացման ամենատարածված մեթոդն է և գրավիչ է աղբի ծավալը կրճատելու իր ունակության շնորհիվ մի երկրում, որն ամբողջովին լեռնային աշխարհագրություն ունի և խիտ բնակեցված է մարդկանցով։ 2017 թվականին Ճապոնիայում այրման կայանների թիվը կազմել է մոտ 1200 այրման կայան: 2014 թվականին այդ կայաններից 358-ը նաև էլեկտրաէներգիա արտադրող կայանններ են։ Հետևաբար, կարևոր է նշել, որ Ճապոնիայում այրումը և ջերմային վերամշակումը կամ էներգիայի վերականգնումը, որտեղ այրված աղբը էներգիա է արտադրում, հոմանիշներ չեն։

Տոկիոյում սովորական այրման կայանը կարող է օրական մշակել 600 տոննա աղբ, որը կազմում է մոտ 600,000 մարդու արտադրած թափոններ։  Այրումը կատարվում է բարձր ջերմաստիճանում, և արտանետվող գազերը ենթարկվում են մաքրման և մոնիթորինգի բազմաթիվ փուլերի՝ ապահովելու համար, որ վտանգավոր նյութերը, ինչպիսիք են դիօքսինը և սնդիկը, հեռացվեն և չարտանետվեն օդ։  Այրման թափոններից մեկը մոխիրն է, որը կազմում է այրված սկզբնական աղբի քաշի մոտ 10%-ը։  Այս մոխիրը կարող է հեռացվել աղբավայրերում կամ օգտագործվել որպես հումք արդյունաբերական գործընթացներում։ 

### Վերամշակում
մինի|Տնային տնտեսությունները տարբեր նյութերից պատրաստված թափոնները վերամշակելու համար օգտագործում են տարբեր տոպրակներ
Ճապոնիայում թափոնների հեռացման ոլորտում վերամշակմանը գնալով ավելի մեծ շեշտադրում է տրվում 1990-ականներին վերամշակման մասին օրենքների ընդունումից ի վեր։  2014 թվականին ռեսուրսների վերամշակման մակարդակը, տնտեսությունում ընդհանուր նյութական մուտքերի և հումքի մեջ վերամշակված քանակի հարաբերակցությունը կազմել է 15.8%: Ի տարբերություն դրա, 1994 թվականին այս ցուցանիշը կազմել է 8.2%: 

Վերամշակվող իրերի տարբեր կատեգորիաները կարելի է գնահատել առանձին: Ճապոնիան աշխարհում ալյումինե տարաներիով խմիչքի վերամշակման/վերաարտադրության առաջատար երկրներից մեկն է՝ 2014 թվականին վերամշակված 84.7% հարաբերակցությամբ:  Չժանգոտվող պողպատե պահածոյացման տարաները նույնպես Ճապոնիայում վերամշակվում/վերաարտադրվում են ավելի բարձր տեմպերով՝ 2013 թվականին 92.9%, քան աշխարհի որևէ այլ վայրում:  

Պլաստիկի վերամշակման պատկերը մի փոքր ավելի բարդ է: Կառավարությունը հայտնում է 84% վերամշակման մակարդակի մասին, որն աշխարհում ամենաբարձրերից մեկն է, բայց սա ներառում է ջերմային վերամշակումը, որտեղ պլաստիկը այրվում է էներգիայի համար: Հավաքված պլաստիկի միայն 27%-ն է վերամշակվում օգտագործելի նյութի:  Ջերմային վերամշակումը քննադատվում է որպես իրական վերամշակում չհամարվող, քանի որ այն դեռևս խրախուսում է միանգամյա օգտագործման պլաստիկի օգտագործումը և արտադրում է ջերմոցային գազեր։

Գոյություն ունեն նաև օրենսդրություն և համակարգեր, որոնք նախատեսված են բազմաթիվ հատուկ տեսակի թափոնների վերամշակման համար, ներառյալ շինարարական թափոնները, կենցաղային տեխնիկան, տրանսպորտային միջոցները և էլեկտրոնիկան։

### Աղբավայր
2018 թվականի դրությամբ երկրում ավելի քան 1600 աղբավայրեր օգտագործվում են այրման գործընթացից մնացած չայրվող աղբի և մոխրի հեռացման համար։ Առկա աղբավայրերի տարածքը, ենթադրաբար, կբավականացնի ևս քսան տարի, չնայած որոշ շրջաններ, տեղական մակարդակով բավարար տարածք չունենալով, ստիպված աղբը տեղափոխում են Ճապոնիայի այլ աղբավայրեր՝ հեռացման համար։  Ըստ 2014 թվականի տվյալների՝ աղբավայրեր է ուղարկվել 15 միլիոն տոննա աղբ։ 

### Հետլիցք
մինի|Տոկիոյի ծոցում թափոնների լցոնումից կազմված արհեստական կղզին ձգվում է  աջից
Հողերի հետլիցքը/հետլցոնումը կամ հողերի հետադարձ լցոնումը ծովը վերամշակված աղբով լցնելու գործընթաց է՝ օգտագործելի հողատարածք ստանալու համար։ Տոկիոյում սա տեղի է ունեցել 1920-ական թվականներից ի վեր և շարունակվում է մինչ օրս։ Ճապոնիայում արհեստական կղզիները (ճապ.՝ 人工島, *jinkōtō*) կառուցվում են հիմնականում տարածքի սակավությունը լրացնելու, օդանավակայաններ հիմնելու և արդյունաբերական գոտիներ ստեղծելու նպատակով:

Ժամանակակից օրինակներից մեկը Տոկիոյի ծոցում գտնվող արհեստական կղզի՝ Կենտրոնական ծովափնյա պատնեշն ()  է։  2014 թվականին այս նպատակով օգտագործվել է 21 միլիոն տոննա աղբ։ 

Տոկիոյի ծոցում կառուցված Օդայբա կղզին ամբողջովին թափոններից է։

## Ոչ ավանդական թափոնների կառավարում
### Էլեկտրոնիկայի թափոններ
Էլեկտրոնիկայի թափոնների հեռացումը և վերամշակումը կարևոր նկատառում է Ճապոնիայի համար, որը 2014 թվականին արտադրել է 2.2 միլիոն տոննա, զբաղեցնելով ծավալով երրորդ տեղը՝ հաջորդելով ԱՄՆ-ին և Չինաստանին։  1990-ականներին կենցաղային տեխնիկայի քանակության և դրանց չափերի մեծացման հետ զուգընթաց ավելացել է թափոնների մշակման կայանների ծանրաբեռնվածությունը, վերջիններս չեն կարողանում պատշաճ կերպով դրանք անվտանգ պահպանել կամ դրանցից արժեքավոր նյութերն առանձնացնել։ Սա հանգեցրել է 2001 թվականին «Կենցաղային տեխնիկայի վերամշակման մասին» օրենքի ընդունմանը, որի համաձայն սպառողներն ու ձեռնարկությունները պարտավոր են իրենց օգտագործված էլեկտրոնիկան վերադարձնել և արտադրողին վճարել, որն էլ իր հերթին պարտավոր է կազմակերպել դրանց պատշաճ հեռացումը։ Սա իրականացնում է «Արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվություն» կոչվող սկզբունքը։ Հաշվարկվում է, որ թիրախային կենցաղային տեխնիկայի 50%-ից 66%-ը պատշաճ կերպով վերամշակվում է այս եղանակով, որի մեկ երրորդը անօրինականորեն արտահանվում է արտասահման՝ որպես ջարդոն, և 1%-ից պակասն անօրինականորեն թափվում։ 

### Աղետի բեկորներ
Ճապոնիան անցյալում ենթարկվել է լուրջ բնական աղետների, և այս տեսակի ավերածություններից առաջացած աղբը յուրահատուկ մարտահրավերներ է ստեղծել թափոնների կառավարման համար: Մի կողմից աղբի տարատեսակ թափոններ ցրված մեծ տարածքում և խառը իրար վրա դիզված, մյուս կողմից զգալի քանակություն թափվել է ծով:  Նշանակալի օրինակներից է թափոնների կառավարումը 2011 թվականի Տոհոկուի երկրաշարժից և ցունամիից հետո: Աղետից առաջ Սենդայը՝ տարածքի ամենամեծ քաղաքը, որը ամենաշատն էր տուժել, պատրաստել էր մի ծրագիր, որը ենթադրում էր աղետի թափոնների տեղափոխում տարածքից մեկ տարվա ընթացքում և հեռացում երեք տարվա ընթացքում: Ծրագիրը մանրամասն նկարագրում էր աղբահանության անհրաժեշտ ծառայությունները արագ վերագործարկելու անկանխատեսելի միջոցառումները՝ հիգիենիկ պայմանները պահպանելու, փոխադրումը սահուն և անվտանգ իրականացնելու համար, և նույնիսկ ներառում էր տեղական բիզնեսներին հնարավորության դեպքում վերականգնողական աշխատանքներում ներգրավելու հնարավորություններ:  Փոքր համայնքների խնդիրները տարբերվում էին թափոնների հեռացման հետ կապված՝ կախված իրենց տեղական տնտեսությունից, և նրանց տեխնիկական օգնություն էր տրամադրվում նահանգային պաշտոնյաներից: Այլ համայնքներ, ինչպիսին է Տոկիոն, նույնպես օգնության ձեռք են մեկնել՝ ընդունելով աղետի թափոններ տեղական մշակման և հեռացման համար, չնայած որոշ մտահոգությունների, որոնք կապված էին Ֆուկուսիմա Դաիչիի միջուկային աղետից թափոնների ռադիոակտիվ աղտոտման մտավախության հետ:

## Իրավական շրջանակ
1993 թվականի «Շրջակա միջավայրի մասին հիմնական օրենքը» Ճապոնիայի շրջակա միջավայրի քաղաքականության հիմքն է։  Այս օրենքի շրջանակներում 2000 թվականի «Նյութերի կայուն շրջանառության հասարակության ստեղծման մասին հիմնական օրենքը» կամ «Վերամշակման մասին հիմնական օրենքը» սահմանում է թափոնների կառավարման սկզբունքների շրջանակը, ներառյալ ռեսուրսների սպառման կրճատումը, ինչպես նաև ազգային և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, բիզնեսների և քաղաքացիների ընդհանուր պատասխանատվությունը։

Թափոնների կառավարման մասին կոնկրետ կանոնակարգեր և համակարգեր են սահմանվում «Թափոնների կառավարման մասին» օրենքով, որն սկզբնապես ընդունվել է 1970 թվականին և վերանայվել 2006 թվականին: Այն սահմանում է թափոնների առաջացման և պատշաճ մշակման վերահսկողությունը և կանոնակարգերը:  1991 թվականի «Ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման խթանման մասին» օրենքը, որը վերանայվել է 2001 թվականին, խթանում է վերամշակումը՝ խրախուսելով վերամշակվող նյութերի օգտագործումը և նախատեսում է պիտակավորում թափոնների հավաքման վայրերում:  Մի շարք  օրենքներ խթանում են վերամշակումը որոշակի ոլորտներում:  Վերջապես, 2000 թվականի «Կանաչ գնումների մասին» օրենքը խրախուսում է էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքի գնումը ազգային և տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից: 

Այս օրենքները պատասխանատվությունը բաժանում են կառավարության միջև՝ ազգային, պրեֆեկտուրային և մունիցիպալ մակարդակներում, ինչպես նաև թափոններ արտադրող բիզնեսների և սպառողների միջև: Ազգային կառավարությունը ներդնում է ստանդարտներ, հավաքում տեղեկատվություն և տեխնոլոգիական աջակցություն է տրամադրում կառավարման ստորին մակարդակներին: Պրեֆեկտուրային կառավարությունը մշակում է ծրագրեր և ապահովում է թափոնների պատշաճ կառավարման վերահսկողությունը:  Վերջին հաշվով, մունիցիպալիտետները պատասխանատու են թափոնների կառավարման օբյեկտների կառուցման և պահպանման համար: Շինարարությունը սովորաբար ֆինանսավորվում է ազգային կառավարության դրամաշնորհների օգնությամբ:  Ճապոնական Կավասակի քաղաքում, Կանագավայում, քաղաքային ընդհանուր բյուջեի 3.6%-ը ծախսվել է թափոնների հետ կապված ծախսերի վրա:

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Կառավարում ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ճապոնական իրավունք
Կատեգորիա:Ճապոնիայի բնություն