Յան Լիվեյ

**Յան Լիվեյ** (, ) չինացի գեներալ-մայոր, նախկին ռազմական օդաչու, Ժողովրդա-ազատագրական բանակի նախկին տայկոնավորդ։

2003 թվականի հոկտեմբերին Յանը դարձել է առաջին մարդը, որը տիեզերք է ուղարկվել չինական տիեզերական ծրագրի կողմից։ Այս առաքելությունը՝ Շենչժոու 5, Չինաստանը դարձրել է երրորդ երկիրը, որն ինքնուրույն մարդ է ուղարկել տիեզերք: Նա ներկայումս հանդիսանում է China Manned Space Engineering-ի գլխավոր դիզայներ:

## Վաղ կյանքը և կրթությունը
Յանգ Լիվեյը ծնվել է Լիաօնգի Հուլդաոի Սուիզհոնգ նահանգում։ Նրա մայրը ուսուցչուհի էր, իսկ հայրը՝ հաշվապահ պետական ​​գյուղատնտեսական ֆիրմայում։ Յան Լիվեյն ամուսնացել է Չժան Յումեի հետ, ում հետ միասին որդի են ունեցել։ Չժան Յումեին Ժողովրդական ազատագրական բանակի մի մասն էր և ուսուցիչ էր Չինաստանի տիեզերական ծրագրի մեջ։

1983 թվականին զորակոչվել է Ժողովրդական ազատագրական բանակ և ընդունվել օդուժի երկրորդ թռիչքային ակադեմիա (空军第二飞行学院), որն ավարտել է 1987 թվականին՝ ստանալով բակալավրի աստիճան։ 1996 թվականին մասնակցել է տիեզերագնացների թեկնածուների ընտրությանը։  PLA Air Force-ում նա գրանցել է 1350 ժամ թռիչքի ժամանակ՝ որպես կործանիչի օդաչու՝ նախքան տիեզերական պարապմունքների գնալը։

Յանգը 2004 թվականին ընդունվել է Պեկինի Ցինխուա համալսարան բժշկական կրթություն ստանալու համար, իսկ 2009 թվականին ստացել է կառավարման փիլիսոփայության դոկտորի կոչում։

## Տիեզերական թռիչքի կարիերա
Յանգը 1998 թվականին ընտրվել է որպես taikonaut թեկնածու և այդ ժամանակից ի վեր մարզվել է տիեզերական թռիչքների համար։ Նա ընտրվել է 14 թեկնածուներից բաղկացած վերջնական խմբից՝ թռչելու Չինաստանի առաջին անձնակազմով տիեզերական առաքելությանը։ ՊԼԱ-ի ավիացիոն զորամասի նախկին կործանիչի օդաչու, առաքելության ժամանակ ուներ փոխգնդապետի կոչում։ 2003 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ստացել է լրիվ գնդապետի կոչում։ Youth Daily-ի փոխանցմամբ՝ որոշումը կայացվել է նախքան նրա տիեզերական թռիչքը, առանց Յանգի տեղյակ լինելու։

Շենչժոու 5-ի մեկնարկի պատուհանը ընտրվել է 2003 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, քանի որ այն կհամընկնի Պեկինում Կոմունիստական ​​կուսակցության համաժողովի ավարտին և նախագահ Հու Ձինթաոյի՝ Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական համագործակցության (APEC) գագաթնաժողովին Թաիլանդ կատարելիք այցից մեկ օր առաջ։ Նախագահ Հուն ներկա է գտնվել արձակման վայրում՝ վերահսկելու Շենչժոու 5-ի գործարկումը։ Մեկնարկը չի հեռարձակվել ուղիղ հեռուստատեսությամբ՝ աղետի դեպքում բացասական հրապարակումը կանխելու համար:

Նա տիեզերք արձակվեց իր Շենչժոու 5 տիեզերանավով, Long March 2F հրթիռի գագաթին Գոբի անապատում գտնվող Jiuquan Satellite Launch Center-ից 09:00 CST (01:00 UTC) 2003 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։ Մինչև նրա մեկնարկը, գրեթե ոչինչ չէր հրապարակվում չինացի տայկոնավորդների թեկնածուների մասին։ Շենչժոու 5-ի մեկնարկի համար նրա ընտրությունը հայտնվեց լրատվամիջոցներում միայն մեկնարկից մեկ օր առաջ: Տիեզերական առաքելության մյուս երկու պոտենցիալ թեկնածուներն էին Նի Հայշենգը և Չժայ Ժիգանգը, ովքեր արձակման օրը նույնպես պատրաստ էին որպես պահեստային անձնակազմ։

Յանգ Լիվեյը հայտնել է աննորմալ թրթռումների առաջացման մասին՝ մեկնարկից երկու րոպե անց, որը նա նկարագրել է որպես «շատ անհարմար»: Ավելի ուշ պարզվեց, որ թրթռումները առաջացել են արձակող հրթիռից։ Որպես հետևանք, արագորեն ձեռնարկվեցին ուղղիչ միջոցառումներ Շենչժոու-6-ի համար հետևյալ CZ-2F կրիչ հրթիռի նախագծման համար։

Յանգն իր ճամփորդությունը նշել է իր վիճակի մասին կանոնավոր թարմացումներով. «Ես ինձ լավ եմ զգում» տատանումները, վերջինը գալիս էր, երբ պարկուճը լողում էր գետնին նորից մտնելուց հետո։ Նա խոսեց իր կնոջ հետ, երբ Շենչժոու 5-ը սկսեց իր ութերորդ պտույտը Երկրի շուրջ՝ վստահեցնելով նրան տիեզերքից. «Ես ինձ շատ լավ եմ զգում, մի անհանգստացիր»։ Նա ուտում էր հատուկ մշակված փաթեթներ, մանրացված խոզի միս սխտորով, Kung Pao հավ և ութ թանկարժեք բրինձ, ինչպես նաև չինական բուսական թեյ։ Թռիչքի ընթացքում Յանը երկու անգամ քնել է 3 ժամ ընդմիջումներով։ Ճանապարհորդության կեսին պետական ​​հեռուստատեսությունը հեռարձակեց կադրեր, որտեղ Յանը ծածանում է Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության և ՄԱԿ-ի փոքր դրոշը իր պարկուճում։

Պետական ​​լրատվամիջոցները հայտնում են, որ Յանգի պարկուճին տրվել է ատրճանակ, դանակ և վրան, եթե նա հանկարծ վայրէջք կատարի սխալ տեղում:

Յանգի նավը վայրէջք կատարեց Չինաստանի Ներքին Մոնղոլիա շրջանի խոտածածկ տարածքներում 2003 թվականի հոկտեմբերի 16-ին ժամը 06:30-ին CST-ին (22:00 UTC)՝ կատարելով 14 ուղեծր և անցնելով ավելի քան 600,000 կմ։ Յանը տիեզերքում գտնվել է ընդհանուր առմամբ 21 ժամ, Յանը լքել է պարկուճը վայրէջքից մոտ 15 րոպե անց, և նրան շնորհավորել է վարչապետ Վեն Ցզյաբաոն։ Բայց տիեզերագնացի արյունոտ շրթունքները, որոնք երևում են պաշտոնական հեռարձակվող պատկերներում, բամբասանքներ են առաջացրել կոշտ վայրէջքի մասին, որոնք հաստատվել են վայրէջքի վայրում ներկա անձնակազմի հաղորդագրություններով։

Թեև Չինաստանի առաջին քաղաքացին է տիեզերքում, Յան Լիվեյը չինական ծագում ունեցող առաջին մարդը չէ տիեզերքում: Շանհայում ծնված Թեյլոր Վանգը թռիչք է կատարել STS-51-B տիեզերական մաքոքով 1985 թվականին։ Վանգը, սակայն, Միացյալ Նահանգների քաղաքացի էր դարձել 1975 թվականին։ Թեյլոր Վանգը Չինաստանում ծնված առաջին մարդը չէր, ով դուրս եկավ ուղեծիր: Ուիլյամ Անդերսը ծնվել է Հոնկոնգում 1933 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։ Անդերսը 1968թ.-ին կդառնար Ապոլոն 8 լուսնային ուղեծրային առաքելության մի մասը։

Յանգը այցելեց Հոնկոնգ 2003թ. հոկտեմբերի 31-ին, բանակցություններ վարելով և կիսվեց իր փորձառությամբ այդ տարածքում վեց օր գտնվելու ընթացքում։ Այցը համընկավ ցուցահանդեսի հետ, որտեղ ներկայացված էին նրա վերադարձի պարկուճը, տիեզերանավը և մնացորդները նրա 21-ժամյա առաքելությունից: Նոյեմբերի 5-ին նա մեկնել է Մակաո։

Նոյեմբերի 7-ին Յանը ստացել է «Տիեզերական հերոս» կոչումը ՉԺՀ Կենտրոնական ռազմական հանձնաժողովի (CMC) նախագահ Ցզյան Զեմինից։ Նա նաև պատվո նշան է ստացել Ժողովրդական մեծ դահլիճում տեղի ունեցած արարողության ժամանակ։ Ռուսաստանը նրան շնորհել է Գագարինի մեդալ։ Հոնկոնգի չինական համալսարանը Յանին շնորհել է պատվավոր բժշկի կոչում։

Նրա անունով են կոչվել 21064 Յանգլիվեյ աստերոիդը և Dalingheornis liweii բրածո թռչունը։

## Շենչժոու 5-ից հետո
մինի|Չինաստանի Կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի կողմից տիեզերագնացության ոլորտում ունեցած վաստակի համար շնորհված մեդալ
Տիեզերական թռիչքների ազգային հերոս Յուրի Գագարինի հետ Խորհրդային Միության գործողությունների նման քայլով պաշտոնական որոշում է կայացվել նրան այլևս չհանձնարարել տիեզերական թռիչքների ապագա առաքելություններ: Յանգը գեներալ-մայորի կոչում է ստացել 2008 թվականի հուլիսի 22-ին։

Շենչժոու 5-ի հաջող տիեզերական թռիչքից հետո Յանգին տրվել է Չինաստանի անձնակազմով տիեզերական թռիչքների նախագծի տիեզերագնացների համակարգի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնը։

2007 թվականի հոկտեմբերին Չինաստանի Կոմկուսի 17-րդ համագումարում դարձել է Չինաստանի Կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեի փոխարինող անդամ։

Միավորված ազգերի կրթության, գիտության և մշակույթի կազմակերպությունը Յանգին 2017 թվականի հոկտեմբերին պարգևատել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Տիեզերական գիտության մեդալով։

Յան Լիվեյը Չինաստանի Մարդատար տիեզերական ճարտարագիտական գրասենյակի տնօրենն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Spacefacts biography of Yang Liwei
*United Nations: Background Information on Chinese Astronaut, Yang Liwei

Կատեգորիա:Չինացի գեներալներ
Կատեգորիա:Չինացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Չինացի տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Տիեզերագնացություն