Ֆաթիմա Բուտաևա

**Ֆաթիմա Ասլանբեկովնա Բուտաևա** (, ), խորհրդային ֆիզիկոս և մանկավարժ։ Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակի դափնեկիր (1951)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է հայտնի փաստաբան և լրագրող Ասլանբեկ Սավվիչ Բուտաևի ընտանիքում։ Խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ Կազբեկ Սավվիչ Բուտաևը նրա հորեղբայրն է եղել։ Մայրը մահացել է, երբ Ֆաթիման յոթ տարեկան է եղել։ 1925 թվականին Ֆաթիման ընդունվել է Գորսկի մանկավարժական ինստիտուտ, 1926 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվայի երկրորդ պետական համալսարանի մանկավարժական ֆակուլտետի ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի ֆակուլտետ։ 1932 թվականին ավարտել է համալսարանը և սկսել աշխատել որպես մաթեմատիկայի ուսուցչուհի Կույբիշևում։ Նույն թվականին վերադարձել է Մոսկվա, որտեղ «Մետրոստրոյ» ուսումնական կոմբինատի տեխնիկումում երկու տարի աշխատել է որպես տեսական մեխանիկայի ուսուցչուհի։ 1934 թվականին տեղափոխվել է աշխատանքի Համամիութենական էլեկտրատեխնիկական ինստիտուտի (ՀԷԻ) լույսի աղբյուրների լաբորատորիա, որն այդ ժամանակ ղեկավարել է Վալենտին Ֆաբրիկանտը։ Աշխատել է ՀԷԻ-ում որպես ինժեներ, հետագայում, երբ Վալենտին Ֆաբրիկանտը նշանակվել է ամբիոնի վարիչ, դարձել է լաբորատորիայի ղեկավար։ 1937 թվականին նրա հայրը և հորեղբայրը Կ. Ս. Բուտաևը ռեպրեսիայի են ենթարկվել (նրանց ռեաբիլիտացիայի են ենթարկել 1956 թվականին)  և մեկ տարի նրան սպառնացել է ինստիտուտից հեռացման վտանգ, բայց, ի վերջո, նա չի ազատվել։

Պատերազմի ժամանակ տարհանվել է Սվերդլովսկ։

1943 թվականին վերսկսել է ուսումնասիրության աշխատանքները լուսարձակման ոլորտում։ 1946 թվականին, գազային պարպման և լուսարձակման ոլորտում իր աշխատանքի հիման վրա, պաշտպանել է տեխնիկական գիտությունների թեկնածուի աստիճան հայցելու ատենախոսություն։

1951 թվականին ՀԷԻ-ի բազայի վրա նոր Համամիութենական լուսատեխնիկական գիտահետազոտական ինստիտուտի (ՀԼԳՀԻ) կազմակերպումից հետո սկսել է աշխատել այնտեղ։ Քսանհինգ տարուց ավելի ղեկավարել է ինստիտուտի լյումինեսցենտային լամպերի լաբորատորիան։ Նրա ղեկավարությամբ պատրաստվել և հաջողությամբ պաշտպանվել են բազմաթիվ ատենախոսություններ՝ տեխնիկական գիտությունների թեկնածուի աստիճանի համար։

Եղել է ՀԼԳՀԻ-ի գիտական խորհրդի և գիտատեխնիկական խորհրդի անդամ, ինչպես նաև աշխատել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի լուսարձակման խորհրդի լամպային լյումինաֆորների հանձնաժողովի կազմում։

Մահացել է 1992 թվականի հունիսի 19-ին։ Թաղվել է Մոսկվայի Կոտլյակովյան գերեզմանատանը։

## Գիտական գործունեություն
Ֆաթիմա Բուտաևան հետազոտություններ է կատարել գազային պարպումների ֆիզիկայի և իոնացված գազի ճառագայթման սպեկտրալ կազմի և ինտենսիվության վերաբերյալ հոսանքների և ճնշումների լայն տիրույթում։ Վալենտին Ֆաբրիկանտի հետ համատեղ մշակել և կիրառել է պլազմայում ֆոտոնային դիֆուզիայի ուսումնասիրման յուրօրինակ մեթոդ՝ հիմնված լյումինեսցենտային զոնդերի օգտագործման վրա։ Մի քանի տարի ուսումնասիրել է տարբեր լյումինաֆորների լյումինեսցենցիան օպտիկական սպեկտրում։ Այդ աշխատանքի գործնական արդյունքը եղել է ԽՍՀՄ-ում առաջին լյումինեսցենտային լամպերի մշակումն ու արտադրությունը։ 1951 թվականին այդ տեսակի լամպերի մշակման համար Ֆաթիմա Բուտաևան, Սերգեյ Վավիլովի, Վադիմ Լյոշինի, Մ. Ա. Կոնստանտինովա-Շլեզինգերի, Վալենտին Ֆաբրիկանտի և Վ. Ի. Դոլգոպոլովի հետ միասին արժանացել է Ստալինյան մրցանակի երկրորդ աստիճանի դափնեկրի կոչման։

Վալենտին Ֆաբրիկանտի և Միխայիլ Վուդինսկու հետ համագործակցելով՝ իրականացրել է լույսի բացասական կլանման վերաբերյալ առաջատար հետազոտություններ: Պարզվել է, որ երբ լույսը տարածվում է հակադարձ բազմություն ունեցող միջավայրում, դրա ինտենսիվությունը էքսպոնենցիալ կերպով աճում է: Ապացուցվել է նաև, որ ուժեղացումը մեծացնելու համար անհրաժեշտ են էլեկտրամագնիսական ալիքի բազմակի անցումներ բացասական կլանման գործակից ունեցող միջավայրում: Առաջարկվել են միջավայրը ոչ հավասարակշռված վիճակի բերելու երեք մեթոդ, և առաջարկվել են ակտիվ միջավայրեր ստանալու երեք մեթոդ: Ընդգծվել է ուժեղացված ալիքի տարածման ուղղորդվածությունը և նշվել է, որ էլեկտրամագնիսական ալիքների ուժեղացման քվանտային մեթոդը հարմար է սպեկտրի տարբեր մասերին պատկանող ալիքների համար, ներառյալ ինֆրակարմիր, տեսանելի և ուլտրամանուշակագույն տիրույթները: Ստացված արդյունքների հիման վրա հեղինակները ձևակերպել են լույսի ուժեղացման նոր սկզբունք, որը հետագայում հիմք էր հանդիսացել լազերների աշխատանքի համար:

1951 թվականին Վալենտին Ֆաբրիկանտը, Ֆաթիմա Բուտաևան և Միխայիլ Վուդինսկին ներկայացրել են գիտական հայտնագործության արտոնագրային հայտ և երկու արտոնագրային հայտ՝ «Էլեկտրամագնիսական ալիքների ուժեղացման մեթոդ» և «Ուժեղացված էլեկտրամագնիսական ալիքի բազմակի անցումների կիրառումը ոչ հավասարակշռված միջավայրերում»: Առաջին արտոնագրային հայտում նշված է․

Այսպիսի ձևակերպումը ճշգրիտ նկարագրում է բոլոր լազերներում օգտագործվող լույսի ուժեղացման մեթոդը։

Վերոհիշյալ աշխատանքները քվանտային լույսի ուժեղացման վերաբերյալ շատ առումներով առաջ են անցել ժամանակից և չստացան համարժեք գնահատական։ Այսպիսով, լույսի ուժեղացման մեթոդի կիրառման վերաբերյալ դրական որոշում (հեղինակային վկայական № 123 209, 1951 թվականի հունիսի 18-ին՝ առաջնահերթությամբ) կայացվել է միայն 1959 թվականին՝ դրա ներկայացումից ութ տարի անց։

Ի վերջո, թեև զգալի ուշացումով, աշխատանքի գիտական նորույթը և դրա հեղափոխական բնույթը լիովին ճանաչվել են։ 1964 թվականին Ֆաթիմա Բուտաևային, Վալենտին Ֆաբրիկանտին և Միխայիլ Վուդինսկուն շնորհվել է գիտական հայտնագործության դիպլոմ՝ «Էլեկտրամագնիսական ալիքի ուժեղացման երևույթ (փոխկապակցված ճառագայթում)» № 12, 1951 թվականի հունիսի 18-ի առաջնահերթությամբ և հայտնագործությունն ինքնին գրանցվել է ԽՍՀՄ գիտական հայտնագործությունների պետական գրանցամատյանում։ Այսպիսով, պաշտոնապես ճանաչվել է, որ նշված աշխատանքները «հիմնարար փոփոխություններ են մտցրել գիտական մակարդակում»։

## Հայտնագործություններ
* «Ցածր ճնշման գազային պարպման լամպ»
* «Ցածր ճնշման լյումինեսցենտային լամպ» և այլն։

## Պարգևներ
* Ստալինյան մրցանակ, երկրորդ աստիճան (1951)՝ լյումինեսցենտ լամպերի մշակման համար
* Պատվո նշանի շքանշան
* Աշխատանքային արիության մեդալ
* Մեդալներ

## Հիմնական աշխատություններ
* *Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А.* О резонансном излучении разряда в смеси ртути и аргона // Известия АН СССР. Сер. физическая. 1945, т. IX, № 3.
* *Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А.* Влияние параметров разряда на интенсивность линий 1850 и 2537 Å в люминесцентных лампах // Известия АН СССР. Сер. физическая. 1949, т. XIII, № 2.
* *Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А.* Исследования при помощи люминесцирующих зондов в области 500—1200 Å// Журнал технической физики, 1956, т. 26.
* *Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А.* Чувствительность люминофоров для люминесцентных ламп в коротковолновом ультрафиолетовом излучении // Известия АН СССР. Сер. физическая, 1957, т. 21, № 4.
* *Фабрикант В. А., Бутаева Ф. А.* Оптика среды с отрицательным коэффициентом поглощения // Сб. «Экспериментальные и теоретические исследования по физике». — АН СССР, 1959.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Бутаев К. С.* Избранное. — Владикавказ: Иристон, 2003.
* *Дунская И. М.* Возникновение квантовой электроники. — М.: Наука, 1974.
* *Сахаров А. Д.* Воспоминания // Знамя, 1991, ч. 1, гл. 5.

Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գյուտարարներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Կին գիտնականներ
Կատեգորիա:Կին ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Խորհրդային մանկավարժներ