Թոմաս Ֆուլեր

**Թոմաս Ֆուլեր** (. ), հայտնի է որպես «*նեգր Թոմ*» և «*Վիրջինիայի հաշվիչ*», ստրկացված աֆրիկացի էր, որը հայտնի է եղել իր մաթեմատիկական ունակություններով։

## Պատմություն
Ծնվել է Աֆրիկայում, հավանաբար ինչ-որ տեղ ներկայիս Լիբերիայի և Բենինի միջև, Ֆուլերը ստրկացվել է և ուղարկվել Ամերիկա 1724 թվականին 14 տարեկանում։ Նա դարձել է Ալեքսանդրիայի Էլիզաբեթ Քոքսի օրինական սեփականությունը։ Չնայած իր մաթեմատիկական հմտությանը, Ֆուլերը անգրագետ է եղել։Էթնոմաթեմատիկայի հետազոտող Ռոն Էգլաշը ենթադրել է, որ Ֆուլերը կարող էր լինել Բասարի, համեմատելով իր կարողությունները մաթեմատիկական ավանդույթների հետ։ Մինչ գաղութատիրությունը, բասարիները ունեցել են «մասնագետներ, որոնք սովորել են գումարներ անգիր անել»։

Նրա մաթեմատիկական նվաճումների մասին պատմությունները տարածվել են Արևելյան ծովափով և հասել են մինչև Ֆրանսիա և Գերմանիա՝ բորբոքել աբոլիցիոնիստական շարժումը։

## Կարողությունների փաստաթղթավորում
Երբ Ֆուլերը մոտ 70 տարեկան է եղել, Փենսիլվանիայի աբոլիցիոնիստական միության անդամներ Ուիլյամ Հարթշորնը և Սամուել Քոութսը, լսել են Ֆուլերի «թվաբանական արտասովոր կարողությունների» մասին***'։ Զույգը դադարեցրել է ճանապարհորդությունը՝ Ֆուլերին հետաքննելու համար։ Նույն միության անդամ բժիշկ [[Բենջամին Ռաշ]]ը փնտրել է սևամորթների ինտելեկտի ապացույցներ՝ հակաստրկատիրական պայքարը խթանելու համար***'։ Փենսիլվանիայի աբոլիցիոնիստական միության**** անդամակցության միջոցով Ռաշը ծանոթացել է Հարթշորնի և Քոութսի հետ և Columbian Magazine պարբերականում գրել է Ֆուլերի հետ նրանց հարցազրույցի մասին։ Այս զեկույցում Ռաշը շեշտել է Հարթշորնի և Քոութսի վստահելիությունը։ Ռաշը հետևյալ կերպ է պատմել․ թե ինչպես են Հարթշորնը և Քոութսը փորձարկել Ֆուլերի մաթեմատիկական ունակությունները։

Չնայած Ֆուլերի կատարյալ պատասխաններին, Հարթշորնին և Քոութսին թվացել է, որ նրա մտավոր կարողությունները ժամանակին ավելի մեծ են եղել։ Ռաշն այսպես է նկարագրել՝

Ռաշից բացի, Ֆուլերի կարողությունները փաստող միակ «անկախ բնօրինակ» աղբյուրը Ֆուլերի մահախոսականն է։ Ֆուլերի մահախոսականը, որը անանուն հրապարակվել է Columbian Centinel- ում 1790 թվականին, նկարագրել է, թե ինչպես է նա բարդ հարցերի ճիշտ պատասխանները մտովի հաշվարկել ավելի արագ, քան ձեռքով հաշվող մարդիկ։ Այն նաև հայտնել է նրա կյանքի աննշան մանրամասները։ Մահախոսականում ասվել է. «Եթե նրա բարելավման հնարավորությունները հավասար լինեին իր հազարավոր ընկերների հնարավորություններին, ոչ Լոնդոնի թագավորական հասարակությունը, Փարիզի Գիտությունների ակադեմիան, ոչ էլ նույնիսկ ինքը՝ ՆՅՈՒՏՈՆԸ, պետք է ամաչեին խոստովանել. նա գիտության մեջ իրենց եղբայրն է»։

## Ազդեցությունը աբոլիցիոնիստական շարժման վրա
Շնորհիվ Ռաշի ներգրավվածության աբոլիցիոնիստական շարժմանը, Լոնդոնում գործող «Ստրկավաճառության վերացման շարժումը» դիմել է նրան սևամորթների «մտավոր բարելավման հաշիվներ» ստանալու համար, որպեսզի նրանք կարողանան հակադարձել նրանց, ովքեր ասում էին, որ սևամորթները ցածր ռասա են։ Ֆուլերի մասին տեղեկությունների հետ մեկտեղ Ռաշը կիսվել է սևամորթ բժիշկ՝ Ջեյմս Դուրհեմի մասին տեղեկությամբ, որին անձամբ ճանաչել է։ Ֆուլերի կարողությունների մասին վկայությունը տարածվել է ամերիկյան պարբերականներից դուրս։ Ֆրանսիացի հեղափոխականներ Ժակ Պիեռ Բրիսոն և Հենրի Գրեգուարը գրել են Ֆուլերի մասին որպես օրինակ, թե ինչու սևամորթները պետք է ունենան հավասար իրավունքներ։ Բրիսոն ասել է․ «Այս դեպքերը, անկասկած, ապացուցում են, որ նեգրերի կարողությունը կարող է տարածվել ամեն ինչի վրա, որ նրանք միայն ուսուցման և ազատության կարիք ունեն»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբոլիցիոնիզմ