Հռոմեական թատրոն

**Հռոմեական թատրոն**, Հին Հռոմում թատրոնի ճարտարապետական ձև, որը կապվում է մ.թ.ա. 1-ին դարից մինչև մ.թ. 3-րդ դարը, ավելի հայտնի՝ ավելի ուշ շրջանի հին հունական թատրոնների նախատիպի հետ։  **Հին Հռոմի թատերական** ավանդույթը կապվում է նույնիսկ ավելի վաղ՝ մ.թ.ա. 4-րդ դարի հետ, երբ պետությունն անցում է կատարել միապետությունից հանրապետության:

Այս դարաշրջանի թատրոնները սովորաբար բաժանվել են ողբերգության և կատակերգության ժանրերի, որոնք ներկայացվել են հատուկ ոճային ճարտարապետությամբ և բեմական խաղով, իսկ հանդիսատեսին մատուցվել են բացառապես որպես զվարճանքի և ղեկավարման ձև։  Հանդիսատեսի առումով, հռոմեացիները ողբերգության և դրամայի փոխարեն նախընտրել են զվարճանքն ու ներկայացումը՝ ցուցադրելով թատրոնի ավելի ժամանակակից ձև, որը օգտագործվում է նաև մեր ժամանակներում։

«Տեսարանը» (Spectacle) դարձել է հռոմեացիների առօրյա սպասելիքների անբաժանելի մասը, երբ խոսքը վերաբերում էր թատրոնին։  Պլավտուսի, Տերենտիուսի և Կրտսեր Սենեկաի որոշ ստեղծագործություններ, որոնք մինչ օրս պահպանվել են, ընդգծում են այդ ժամանակվա հռոմեական հասարակության և մշակույթի տարբեր կողմերը, ներառյալ հռոմեական գրականության և թատրոնի զարգացումները։  Այս ժամանակահատվածի թատրոնը դարձել է հռոմեական հասարակության բաղկացուցիչ մաս Հռոմի հանրապետական և կայսերական շրջաններում։

## Հռոմեական թատրոնի ծագում
Հռոմը հիմնադրվել է որպես միապետություն էտրուսկյան տիրապետության ներքո և մնացել է այդպիսին իր գոյության առաջին երկուսուկես դարերի ընթացքում: Հռոմի վերջին թագավոր Լուցիոս Տարքվինիոս Սուպերբուսի կամ «Տարքվինոս Գոռոզի» վտարումից հետո՝ մոտավորապես մ.թ.ա. 509 թվականին, Հռոմը դարձել է հանրապետություն և այդուհետ ղեկավարվել հռոմեական ժողովրդի ընտրած մագիստրոսների խմբի կողմից: Ենթադրվում է, որ հռոմեական թատրոնը ծնվել է Հռոմեական Հանրապետության առաջին երկու դարերի ընթացքում՝ Հռոմեական տիրապետության տարածումից հետո Իտալական թերակղզու մեծ տարածքում, մոտավորապես մ.թ.ա. 364 թվականին:

Մ.թ.ա. 364 թվականին լայն տարածում գտած ժանտախտի ավերիչ հետևանքներից հետո հռոմեացի քաղաքացիները սկսել են թատերական խաղեր ներառել որպես լրացում արդեն իսկ անցկացվող *Լեկտիստերնիումի* արարողություններին՝ աստվածներին հանգստացնելու համար մատուցվող ավելի խոշոր ջանքերով: Այս սովորույթների հաստատումի հետագա տարիներին դերասանները սկսել են այս պարերն ու խաղերը վերածել ներկայացումների՝ բեմադրելով երաժշտության և միաժամանակյա շարժումների ներքո ստեղծված տեքստեր:

Հռոմեական Հանրապետության դարաշրջանի զարգացմանը զուգընթաց քաղաքացիները սկսել են մասնագիտորեն բեմադրված դրաման ներառել ամեն տարի անցկացվող լուդիների (պետական տոների տոնակատարություններ) էկլեկտիկ առաջարկներում. այդ փառատոներից ամենամեծը *Լուդի Ռոմանինն* է, որը անցկացվում է ամեն սեպտեմբեր՝ հռոմեական Յուպիտեր աստծո պատվին: Հենց մ.թ.ա. 240 թվականին՝ Լուդի Ռոմանիի շրջանակներում, գրող և դրամատուրգ Լիվիոս Անդրոնիկոսը դարձել է առաջինը, որը թարգմանել է հունական պիեսներ` հռոմեական բեմում բեմադրվելու համար:

Մինչև մ.թ.ա. 240 թվականը հռոմեական շփումը հյուսիսային և հարավային Իտալիայի մշակույթների հետ սկսել է ազդել հռոմեական զվարճանքի պատկերացումների վրա։  Վաղ հռոմեական բեմում գերիշխել են.

* ֆիլաքս տեսարանները (ողբերգական պարոդիայի մի տեսակ, որը ծագել է Իտալիայում Հռոմեական Հանրապետության օրոք՝ մ.թ.ա. 500-ից մինչև մ.թ.ա. 250 թվականներին)
* ատելանա ֆարսերը (կամ կատակերգության մի տեսակ, որը պատկերում էր հարավարևելյան Իտալիայի օսկանախոս Ատելա քաղաքի ենթադրյալ հետամնաց մտածողությունը. էթնիկ հումորի մի տեսակ, որը ծագել է մ.թ.ա. մոտ 300 թվականին)
* Ֆեսկենինի բանաստեղծությունները (**', որոնք ծագում են հարավային [[Էտրուրիա]]յում, ի տարբերություն [[Հարսանեկան պոեզիա|հին հարսանեկան բանաստեղծությունների]], բնութագրվում են կոպտության, անպարկեշտության աշխույժությամբ)։

Ավելին, ֆիլաքսի գիտնականները հայտնաբերել են հին կատակերգության ներկայացումներ պատկերող ծաղկամաններ (օրինակ՝ հույն դրամատուրգ [[Արիստոփանես]]ի կողմից), ինչը շատերին ստիպում է պնդել, որ նման կատակերգական պիեսները մի պահ ներկայացվել են իտալական, եթե ոչ «լատինախոս» լսարանին դեռևս 4-րդ դարում։  Սա հաստատվում է այն փաստով, որ լատիներենը հռոմեական թատրոնի անքակտելի բաղադրիչ է եղել:

Մ.թ.ա. 240-ից մինչև մ.թ.ա. 100 թվականը հռոմեական թատրոնը թևակոխել է գրական դրամայի շրջան, որի ընթացքում դասական և հետդասական հունական պիեսները հարմարեցվել են հռոմեական թատրոնին։  Մ.թ.ա. 100 թվականից մինչև մ.թ. 476 թվականը հռոմեական զվարճանքը սկսել է ներառել կրկեսային կատարումներ, ներկայացումներ և մնջախաղեր, նաև շարունակվել են թատերական ներկայացումները։

[[Պատկեր:Roman_Theatre_in_Orange_2008.jpg|alt=Roman Theatre in Orange, South of France|մինի|[[Օրանժ (Ֆրանսիա)|Օրանժի]] [[Հռոմեական թատրոններ (կառուցվածք)|Հին հռոմեական թատրոն]], Ֆրանսիայի հարավ, 2008]]

Հին Հռոմում ի հայտ եկած դրաման վաղ շրջանում շատ նման է եղել Հունաստանի դրամային։ Հռոմի մի շարք պատերազմներ տեղի են ունեցել Իտալիայի այն շրջաններում, որտեղ հունական մշակույթը մեծ ազդեցություն է ունեցել։  Դրա օրինակներից են Առաջին [[Պունիկյան պատերազմներ|Պունիկյան պատերազմը]] (մ.թ.ա. 264-241) [[Սիցիլիա (մարզ)|Սիցիլիայում]]։  Որի արդյունքում Հունաստանի և Հռոմի միջև հարաբերությունները զարգացել են՝ սկսած հելլենիստական աշխարհի ի հայտ գալուց, որտեղ [[հելլենիստական մշակույթ]]ն ավելի լայն տարածում ուներ, և քաղաքական զարգացումների միջոցով՝ հռոմեական միջերկրածովյան գաղութների նվաճումների միջոցով։

Մշակութային ինտեգրացիան դարձել է հույն-հռոմեական հարաբերությունների բնորոշ մասը, որտեղ Հռոմը հիմնականում ընդունել է հունական մշակույթի որոշ կողմեր, նրանց նվաճումները և զարգացրել է այդ կողմերը հռոմեական գրականության, արվեստի և գիտության մեջ։  Հռոմը դարձել է եվրոպական առաջին զարգացող մշակույթներից մեկը, որը մեկը մյուսի հետևից ձևավորել էր իր սեփական մշակույթը։

Երրորդ Մակեդոնական պատերազմի (մ.թ.ա. 171- մ.թ.ա. 168) ավարտով Հռոմի համար ավելի հասանելի է դարձել հունական արվեստի և գրականության հարստությունը, ինչպես նաև հույն միգրանտների հոսքի, մասնավորապես՝ [[Ստոիցիզմ|ստոյիկ փիլիսոփաների]], ինչպիսիք են Կրատես Մալուսացին (մ.թ.ա. 168) և նույնիսկ աթենացի [[Փիլիսոփայություն|փիլիսոփաների]] (մ.թ.ա. 155): Սա թույլ է տվել հռոմեացիներին հետաքրքրություն զարգացնել արտահայտման նոր ձևի՝ փիլիսոփայության նկատմամբ:

Տեղի ունեցած զարգացումը սկզբում սկսվել է Հռոմում ապրող հույն կամ կիսահույն դրամատուրգների կողմից:  Թեև դրամայի հունական գրական ավանդույթն ազդեցել է հռոմեացիների մշակույթի վրա, բայց հռոմեացիները որոշել են լիովին չընդունել այդ ավանդույթները, այլ փոխարենն օգտագործել են գերիշխող տեղական լեզուն՝ [[լատիներեն]]ը:  Հռոմեական պիեսները, որոնք սկսել էին բեմադրվել, մեծապես ազդվել են [[Էտրուսկյան արվեստ|էտրուսկյան ավանդույթներից]], մասնավորապես՝ երաժշտության և ներկայացման կարևորության առումով:

== Հին հռոմեական թատրոնի ժանրեր ==
[[Պատկեր:Roman_masks.png|մինի|Ողբերգակի և կատակերգոակի  թատերական դիմակներ. հռոմեական խճանկար, մ.թ. 2-րդ դար, [[Կապիտոլիական թանգարաններ|Կապիտոլիումի թանգարաններ]]]]

[[Լատինական գրականություն|Հռոմեական գրականության]] առաջին կարևոր ստեղծագործությունները [[Լիվիոս Անդրոնիկոս]]ի գրած [[Ողբերգություն (ժանր)|ողբերգություններն]] ու [[կատակերգություն]]ներն են, որոնք սկսվել են մ.թ.ա. 240 թվականից։ Հինգ տարի անց Անդրոնիկոսի երիտասարդ ժամանակակից [[Գնեուս Նևիուս|Գնեոս Նևիուսը]] նույնպես սկսել է գրել դրամա՝ ստեղծագործելով նաև երկու ժանրերում։ Ոչ մի գրողի պիես չի պահպանվել։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարի սկզբին Հռոմում դրաման արդեն հաստատվել էր, և ստեղծվել էր գրողների [[Գիլդիաներ|միություն]] (''collegium poetarum''):

=== Հռոմեական ողբերգություն ===
[[Պատկեր:Statuette_actor_Petit_Palais_ADUT00192.jpg|մինի|Հռոմեական ողբերգակ դերասանի փղոսկրե արձանիկ, 1-ին դար]]
Վաղ հռոմեական ողբերգություններից ոչ մեկը չի պահպանվել, չնայած այն իր ժամանակներում բարձր է գնահատվել. պատմաբանները գիտեն երեք վաղ շրջանի ողբերգակների՝ [[Քվինտուս Էննիուս|Էննիոսի]], [[Մարկուս Պակուվիուս|Պակուվիոսի]] և Լուցիոս Ացիոսի մասին: Ողբերգության կարևոր կողմերից մեկը, որը տարբերվում էր մյուս ժանրերից, խմբերգերի կիրառումն է եղել, որոնք ներառվում էին բեմում տեղի ունեցող գործողությունների մեջ շատ ողբերգությունների բեմադրությունների ժամանակ:

Սակայն կայսրության ժամանակներից պահպանվել են երկու ողբերգակների ստեղծագործություններ՝ մեկն անհայտ հեղինակ է, իսկ մյուսը՝ [[Ստոիցիզմ|ստոիկ փիլիսոփա]] [[Լուցիուս Աննեուս Սենեկա|Սենեկան]] է։ Սենեկայի ինը ողբերգություններն էլ պահպանվել են, որոնցից բոլորն էլ ''fabulae crepidatae'' են (''fabula crepidata-'' ն կամ ''fabula cothurnata-ն'' լատինական ողբերգություն է՝ հունական թեմաներով),  [[Հունական ողբերգություն|հունական ողբերգության]] ադապտացիաներ:

Սենեկան որպես կերպար է հանդես գալիս ''«Օկտավիա»'' ողբերգության մեջ, որը ''fabula praetexta-'' ի (հռոմեական թեմաներով ողբերգություններ, որոնք առաջին անգամ ստեղծել է [[Գնեուս Նևիուս|Նևիոսը]]) միակ [[Անտիկ գրականություն|պահպանված]] օրինակն է, և, որպես արդյունք, պիեսի հեղինակումը սխալմամբ վերագրվել է հենց Սենեկային։ Այնուամենայնիվ, չնայած պատմաբանները հետագայում հաստատել են, որ պիեսը Սենեկայի ստեղծագործություններից չէ, իրական հեղինակը մնում է անհայտ:

Սենեկանի ողբերգությունը առաջ է քաշել դեկլամատորական ոճ ([[հրապարակային խոսք]]ի, [[հանրային ելույթ]]ի գեղարվեստական ​​ձև) կամ ողբերգության այնպիսի ոճ, որը շեշտը դնում էր [[Հռետորություն|հռետորական]] կառուցվածքների վրա:  Այդ ոճը բնութագրվում էր [[պարադոքս]]ով, ընդմիջումով, [[Բառական հակադրություն|անտիթեզիսով]] և դեկլամատորական կառուցվածքների ու տեխնիկայի ընդունմամբ, որոնք ներառում էին սինկոպի (տառի, հնչյունի սղմամբ), մանրամասնության, [[Մակագիր (այլ կիրառումներ)|էպիգրամի]] տարրեր և, իհարկե, [[Չափազանցություն|հիպերբոլի]] ասպեկտներ, քանի որ նրա պիեսների մեծ մասը, կարծես, շեշտում են այդպիսի [[չափազանցություն]]ները՝ արգումենտներն ավելի համոզիչ դարձնելու համար:

[[Լուցիուս Աննեուս Սենեկա|Սենեկան]] գրել է ողբերգություններ, որոնք արտացոլում են հոգին, որի միջոցով հռետորաբանությունը կարող էր օգտագործվել ողբերգական կերպար ստեղծելու այդ գործընթացում և կբացահայտեր մարդու հոգեկան վիճակի մասին ինչ-որ բան:  Սենեկայի ողբերգությունը զարգացնելու ամենանշանակալի ձևերից մեկը հելլենիստական դրամայում հանդիպող թատերական մի սովորական հնարքի կամ կողքից ռեպլիկի հնարքի օգտագործումն էր, որն այդ ժամանակ օտար էր [[Հունական ողբերգություն|ատտիկական ողբերգության]] աշխարհին:

Սենեկան ուսումնասիրել է գիտակցության հոգեբանության ներքին կողմերը «ինքնաներկայացնող մենախոսությունների» միջոցով, որոնք կենտրոնանում էին մարդու ներքին մտքերի, նրանց հուզական կոնֆլիկտի հիմնական պատճառների, ինքնախաբեության, ինչպես նաև հոգեբանական խառնաշփոթի այլ տեսակների վրա, որոնք ծառայում էին հույզերի դրամատիզացմանն այնպես, որ դրանք կենտրոնական են դարձել ''հռոմեական ողբերգության'' մեջ՝ տարբերվելով [[Հունական ողբերգություն|հունական ողբերգության]] նախկինում օգտագործված ձևերից։  Սենեկայի հռետորաբանության կիրառության ականատեսները՝ աշակերտները, ընթերցողները և հանդիսատեսը, յուրացրել են Սենեկայի բանավոր ռազմավարության, հոգեկան շարժունակության և հանրային դերային խաղերի օգտագործումը, որոնք շատերի համար էապես փոխել են շատ անհատների հոգեբանական վիճակները։

=== Հռոմեական կատակերգություն ===
Բոլոր պահպանված հռոմեական կատակերգությունները կարելի է դասակարգել որպես ''[[Պալիատա|fabula palliata]]'' (հունական թեմաներով կատակերգություններ) և գրվել են երկու դրամատուրգների՝ [[Տիտոս Մակկիոս Պլավտուս|Տիտոս Մակիոս Պլավտոսի]] (Պլավտուս) և [[Տերենտիուս|Պուբլիոս Տերենտիոս Աֆերի]] (Տերենցիուս) կողմից: Ոչ մի ''fabula togata'' (հռոմեական կատակերգություն հռոմեական միջավայրում) չի պահպանվել:

Հռոմեական հանդիսատեսի համար հունական պիեսները բեմադրելիս հռոմեական կատակերգական դրամատուրգները մի քանի փոփոխություններ են կատարել ներկայացումների կառուցվածքում։ Առավել նշանակալից է հունական երգչախմբի նախկինում կարևոր դերի վերացումը՝ որպես գործողությունն առանձին դրվագների բաժանելու միջոց։ Բացի այդ, պիեսներում [[երկխոսություն]]ները լրացվել են ավելացնելով միաժամանակյա երաժշտական նվագակցություն։ Բոլոր տեսարանների գործողությունները սովորաբար կատարվել են գլխավոր հերոսների բնակարաններից դուրս գտնվող փողոցներում, իսկ սյուժետային շրջադարձերը հաճախ երկրորդական հերոսի կողմից [[Գաղտնալսում|գաղնի լսելու]] արդյունք էին։

[[Տիտոս Մակկիոս Պլավտուս|Պլավտոսը]] գրել է մ.թ.ա. 205 թվականից մինչև մ.թ.ա. 184 թվականը, և նրա քսան կատակերգություններ պահպանվել են մինչ օրս, որոնցից առավել հայտնի են նրա [[ֆարս]]երը։ Նա հիանում էր իր երկխոսությունների սրամտությամբ և [[Չափածո|պոետիկ մետրերի]] բազմազան օգտագործմամբ։ Պլավտոսի պիեսների, ինչպես նաև գրավոր կատակերգության այս նոր ձևի աճող ժողովրդականության արդյունքում բեմական պիեսները դարձել են ավելի ակնառու բաղադրիչ այդ ժամանակվա հռոմեական փառատոներում՝ գրավելով իրենց տեղն այն միջոցառումներին, որոնք նախկինում ներառում էին միայն մրցարշավներ, մարզական մրցումներ և [[գլադիատոր]]ական մարտեր։

[[Տերենտիուս|Թերենտուսի կողմից]] մ.թ.ա. 166-160 թվականներին գրված բոլոր վեց կատակերգությունները պահպանվել են։ Նրա սյուժեների բարդությունը, որոնցում նա պարբերաբար մի քանի հունական բնօրինակներ համատեղում էր մեկ բեմադրության մեջ, խիստ քննադատության է արժանացել, այդ թվում՝ պնդումներ են եղել, որ դա անելով՝ նա փչացնում էր հունական բնօրինակ պիեսները, ինչպես նաև լուրեր են տարածվել, որ նա օգնություն է ստացել բարձրաստիճան մարդկանցից իր նյութը գրելիս։ Փաստորեն, այս լուրերիը դրդել են, որ Թերենտուսն օգտագործի իր մի քանի պիեսների նախաբանները որպես լսարանին դիմելու հնարավորություն՝ խնդրելով, որ նրանք օբյեկտիվորեն հետևեն իր նյութին և չազդվեն իր գործելակերպի մասին լսածներից։ Սա կտրուկ տարբերվում էր այդ ժամանակաշրջանի այլ հայտնի դրամատուրգների գրավոր [[Նախաբան (ստեղծագործության մաս)|նախաբաններից]], որոնք պարբերաբար իրենց նախաբաններն օգտագործում էին որպես բեմադրվող պիեսի սյուժեն նախաբանելու միջոց։

==== Հռոմեական կատակերգության հիմնական կերպարներ ====
[[Պատկեր:Lyon_5e_-_Musée_Lugdunum_-_Exposition_SPECTACULAIRE_-_Lampe_à_huile_aux_masques_de_la_comédie_romaine.jpg|մինի|300x300փքս|Կատակերգության դիմակներով զարդարված յուղի [[լապտեր]]]]Հռոմեական կատակերգության [[Ամպլուա|**ամպլուա`** կերպարների ցանկի]] օրինակներ են.

* ***ադուլեսցենս,*** չամուսնացած տղամարդ, սովորաբար երիտասարդ, պատանի կամ քսան տարեկան։ Նրա գործողությունները սովորաբար կապված են մարմնավաճառի կամ ստրկուհու սիրո հետապնդման հետ, որը հետագայում պարզվում է, որ ազատ ծնված կին է և, հետևաբար, կարող է ամուսնանալ։ ''Ադուլեսցենսի'' կերպարին սովորաբար ուղեկցում է խելացի ստրուկ կերպար՝ **կեղծ սերվուսը**, որը փորձում է լուծել ''ադուլեսցենսի'' խնդիրները կամ պաշտպանել նրան հակամարտությունից։ 
* ***սենեքս,*** հիմնականում տղամարդ, որի գործողությունները կապված են իր որդու՝ ''դեռահասի'' հետ։ Չնայած նա հաճախ դեմ է որդու սիրային հետաքրքրության ընտրությանը, երբեմն օգնում է նրան իրականացնել ցանկությունները։ Նա երբեմն սիրահարված է նույն կնոջը, ինչ որդին։ Նա երբեք չի մնում այդ կնոջ հետ, և հաճախ նրան տանում է իր կատաղած կինը։ 
* ***լենո,*** կավատի կամ «ստրկավաճառի» կերպար է։ Չնայած կերպարի գործունեությունը ներկայացվում է որպես խիստ անբարոյական և նողկալի, ''լենոն'' միշտ գործում է օրինական և միշտ ամբողջությամբ վարձատրվում է իր ծառայությունների համար։ 
* ***միլես գլորիոսուս - գլուխգովան զինվոր*** (**'), ամբարտավան, պարծենկոտ զինվորի կերպար է, որը ծագում է հունական հին կատակերգությունից: Կերպարի անունը վերցված է Պլավտոսի համանուն պիեսից: *Միլես գլորիոսուսը* սովորաբար միամիտ, վախկոտ և պարծենկոտ է: 
* ***պարազիտ*** (մակաբույծ), հաճախ ներկայացվում է որպես եսասեր ստախոս։ Նա սովորաբար կապվում է *միլես գլորիոսուսի* կերպարի հետ և կառչում է նրա յուրաքանչյուր խոսքից։ *Պարազիտը* հիմնականում մտահոգված է իր սեփական ախորժակով կամ այն մասին, թե որտեղից է նա ստանալու իր հաջորդ անվճար կերակուրը։ 
* ***մատրոնա,*** կնոջ և մոր կերպար, որը սովորաբար ամուսնուն նյարդայնացնող անձնավորություն է, որն անընդհատ սահմանափակում է նրա ազատությունն այլ կանանց հետապնդելու հարցում: Ամուսնուն մեկ այլ կնոջ հետ բռնելուց հետո նա սովորաբար ավարտում է սիրավեպը և ներում նրան: Նա սիրում է իր երեխաներին, բայց հաճախ կոպիտ է ամուսնու նկատմամբ: 
* ***վիրգո*** (երիտասարդ օրիորդ, կույս) չամուսնացած երիտասարդ կին և *դեռահասների* սիրային հետաքրքրություն։ Նրա մասին հաճախ են խոսում, բայց նա մնում է բեմից դուրս։ Պիեսի վերջին գործողության սյուժետային բնորոշ կետը բացահայտում է, որ նա ազատ ծագում ունի և, հետևաբար, ամուսնության համար պիտանի է։

## Հռոմեական թատրոնը ներկայացման մեջ
### Բեմ և ֆիզիկական տարածք
Սկսած մ.թ.ա. 240 թվականին Հռոմում թատրոնի առաջին ներկայացումից, դրանք հաճախ կատարվել են  հանրային տոների ժամանակ: Քանի որ այս ներկայացումները պակաս տարածված էին, քան նույն տարածքում անցկացվող մի քանի այլ տեսակի միջոցառումները (գլադիատորական մենամարտեր, կրկեսային մրցումներ և այլն), թատերական ներկայացումները բեմադրվում էին ժամանակավոր փայտե կառույցներով, որոնք տեղափոխվել և ապամոնտաժվել են՝ նախատեսված այլ ներկայացումների անցկացման համար տեղն ազատելով:

Մշտական ներկայացման տարածք ստեղծելու գործընթացի դադանդաղումը պայմանավորված է եղել բարձրաստիճան պաշտոնյաների կտրուկ առարկությամբ. սենատի անդամների կարծիքով քաղաքացիները չափազանց շատ ժամանակ էին անցկացնում թատերական միջոցառումներին, և որ նման վարքագծի հանդուրժողականությունը կհանգեցներ հռոմեական հասարակության ապականմանը:

Արդյունքում, մինչև մ.թ.ա. 55 թվականը թատերական ներկայացումների նպատակով մշտական քարե կառույց չի կառուցվել: Երբեմն թատրոնի շինարարական նախագծերը տևել են սերունդներ մինչև ավարտը և պահանջվել են մասնավոր բարերարների, հանրային բաժանորդագրությունների և մագիստրոսների կողմից կատարված հոնորարներից կամ պաշտոնների համար վճարումներից ստացված եկամուտների համադրություն:

Իրենց բարեգործությունները ցույց տալու համար, դատարանի առջև, *պրոսկենումում*` նախաբեմում կամ *սկաենա ֆրոնսում*` բեմի առջև (շենքի այն մասերում, որոնք հանրության աչքի առաջ էին, որպեսզի բոլորը տեսնեն դրանք) կանգնեցվել կամ փորագրվել են արձաններ կամ արձանագրություններ (երբեմն՝ դրամական գումարների տեսքով)։  Թատրոնների կառուցումը պահանջել է ինչպես մեծածավալ ձեռնարկ, այնպես էլ զգալի ժամանակ, որը հաճախ տևել է սերունդներ։

Հռոմեական թատրոնները, մասնավորապես Արևմտյան հռոմեական ժամանակաշրջանում կառուցվածները, հիմնականում կառուցվել են հունական թատրոնների օրինակով։  Դրանք հաճախ դասավորվել են կիսաշրջանաձև՝ բեմի (օրկեստրայի) շուրջ, սակայն բեմահարթակը և դեկորացիան միացվել են լասարանի դահլիճին և եղել նույն բարձրության վրա՝ ստեղծելով մի փակ տարածություն՝ կառուցվածքով և տեսքով շատ նման ժամանակակից թատրոնին։  Սա նպաստել է օդեոների կամ փոքր թատրոնների ստեղծելուն, որոնք ունեին տանիքներ, կամ ավելի մեծ թատրոնների ստեղծումը, որոնք ունեին վելա, որը թույլ էր տալիս հանդիսատեսին որոշակի ստվեր ունենալ։ 
[մինի|[Բոսրա քաղաքում (Սիրիա) լավ պահպանվածհռոմեական թատրոն, որտեղ տարբեր գույներով ընդգծված են կավեայի (cavea) տարբեր մակարդակները. *Իմա կավեան* կապույտ գույնով, *մեդիա կավեան* կարմիր գույնով և *սումմա կավեան* դեղին գույնով]]
Այս ժամանակավոր կառույցների ժամանակաշրջանում թատերական ներկայացումները բնութագրվել են շատ մինիմալիստական մթնոլորտով։ Սա ներառել է հանդիսատեսի համար նախատեսված տարածք՝ կանգնելու կամ նստելու՝ ներկայացումը դիտելու համար, որը հայտնի է որպես *կավեա` նստատեղ*, և բեմ կամ *սցենա*։ Յուրաքանչյուր ներկայացման միջավայրը պատկերվում էր բարդ ֆոնի (*scaenae frons*) միջոցով, և դերասանները ելույթ էին ունենում բեմում՝ *scaenae frons-ի* առջևի խաղային տարածքում, որը կոչվում էր նախաբեմ (*proscaenium)*։ Այս կառույցները կառուցվել են մի քանի տարբեր վայրերում, այդ թվում՝ տաճարներում, ասպարեզներում, և երբեմն ներկայացումներն անցկացվել են Հռոմի կենտրոնական հրապարակում (*ֆորում* ):

Թատրոնի ներսում սոցիալական բաժանումներն արտահայտվել են նրանով, թե ինչպես էեն դահլիճը բաժանվել, սովորաբար, լայն միջանցքներով կամ praecinctiones-ներով երեք գոտիների՝

# իմա կավեա
# մեդիա կավեա
# *սումմա կավեա* (summa cavea):

Այս գոտիները ծառայել են բնակչության որոշակի սոցիալական խմբերի տարանջատման համար:  Այս երեք բաժանումներից երրորդը՝ սումմա կավեան կամ «պատկերասրահը» այն վայրն էր, որտեղ նստում էին տղամարդիկ (առանց տոգայի կամ պուլատիի՝ աղքատների), կանայք և երբեմն ստրուկները (մուտքի թույլտվության դեպքում):

Թատրոնի նստատեղերի դասավորությունն ընդգծում էր հռոմեական հասարակությունում գենդերային անհավասարությունը, քանի որ կանայք նստում էին ստրուկների մեջ:  Սուրը նշում է, որ միայն Օգոստոսի օրոք է թատրոնում պարտադրվել սեգրեգացիա, և կանայք պետք է նստեին կամ դահլիճի հետևի շարքերում, կամ դրան մոտ:

Թատրոնները ֆինանսավորվել են որոշակի բարերարների կողմից և դիտվել որպես բարեգործության թիրախներ, հիմնականում քաղաքացիական կարգը պահպանելու անհրաժեշտությունից և քաղաքացիների թատերական ներկայացումների ցանկության հետևանքով։  Թատրոնները գրեթե միշտ կառուցվել են Հռոմեական Հանրապետությունում ամենաբարձր կոչումներն ու պաշտոնները զբաղեցնողների շահերից ելնելով։  Իշխանության տարանջատումը պահպանելու համար բարձրաստիճան անձինք հաճախ նստել են առջևի մասում կամ հանրության աչքի առաջ (տրիբունալիա)։  Թատրոնների կառուցման համար բարեգործություն կատարողները հաճախ դա արել են քարոզչական նպատակներով։ Անկախ նրանից, թե դա կայսերական բարերարի ձեռքով էր, թե հարուստ անհատի, թատրոնի կառուցման բարձր արժեքը սովորաբար պահանջում էր ավելին, քան մեկ անհատի նվիրատվությունը։ 
[մինի|[Պոմպեոսի թատրոնի եռաչափ պատկեր]]
Մ.թ.ա. 55 թվականին կառուցվել է առաջին հիմնական թատրոնը։ Կառուցված Պոմպեոս Մեծի կողմից, այս կառույցի հիմնական նպատակը իրականում ոչ թե դրամաների ներկայացումն է եղել, այլ ներկա և ապագա կառավարիչներին հնարավորություն տալը մի վայր, որտեղ նրանք կարող էին հավաքել հանրությանը և ցուցադրել իրենց շքեղությունն ու իշխանությունը զանգվածների նկատմամբ։ 20,000 հանդիսատեսի համար նախատեսված նստատեղերով, շքեղ կառույցն ունեցել է 300 ոտնաչափ լայնությամբ բեմ և եռահարկ *սկաենա ֆրոնս*, որը շրջապատված էր շքեղ արձաններով։ Պոմպեոսի թատրոնը շարունակել են օգտագործել մինչև 6-րդ դարի սկիզբը, բայց միջնադարում քանդվել է քարի համար։ Հսկայական կառույցից այսօր գրեթե ոչինչ չի երևում գետնի վրա։

### Դերասաններ
[մինի|Արքայի և երկու մուսաների հագուստով դերասաններ. [Հերկուլանումի որմնանկար, մ.թ. 30-40 թվականներ։]]
[մինի|Դերասան դիմակով. որմնանկար [Պոմպեյից]]

Հռոմեական ներկայացումներում հայտնված առաջին դերասանները ծագումով Էտրուրիայից են եղել։ Արտասահմանյան դերասանների այս ավանդույթը շարունակվել է նաև հռոմեական դրամատիկ ներկայացումներում։ Սկսած վաղ ներկայացումներից՝ դերասանները զրկվել են քաղաքական և քաղաքացիական այն իրավունքներից, որոնք տրամադրվել են սովորական հռոմեացի քաղաքացիներին՝ դերասանների ցածր սոցիալական կարգավիճակի պատճառով։ Բացի այդ, դերասաններն ազատվել են զինվորական ծառայությունից, ինչը հետագայում սահմանափակել է նրանց իրավունքները հռոմեական հասարակությունում, քանի որ անհատի համար անհնար էր քաղաքական կարիերա ունենալ առանց որևէ ռազմական փորձի։ Չնայած դերասաններն առանձնապես մեծ իրավունքներ չեն ունեցել, բայց ստրուկները հաջողակ դերասանությամբ հնարավորություն են ստացել նվաճել իրենց ազատությունը:22-24:

Հռոմեական բեմական դերասանական արվեստի բացօթյա արտասանությունը, ժեստերը, երգը և պարը պահանջել են խիստ տոկունություն և ճարպկություն:73:

Դրամատիկական ներկայացումների տարածումն ամբողջ Հռոմում տեղի է ունեցել դերասանական թատերախմբերի աճի հետ մեկտեղ, որոնք, ենթադրաբար, ի վերջո սկսել են շրջագայել ամբողջ Իտալիայում: Այս դերասանական թատերախմբերը սովորաբար կազմված են եղել չորսից վեց մարզված դերասաններից: Սովորաբար, ներկայացման ժամանակ թատերախմբի երկուսից երեք դերասան են դերակատարմամբ ելույթ ունեցել, իսկ թատերախմբի մյուս դերասանները բեմում գտնվել են որպես խոսող դերասանների օգնականներ: Դերասանները մեծ մասամբ մասնագիտացել են դրամայի մեկ ժանրում և չեն հերթագայել դրամայի այլ ժանրերի միջև:85:

Հռոմեական Հանրապետության ուշ շրջանում թատերական ունակություններ զարգացրած ամենահայտնի դերասանը եղել է Քվինտոս Ռոսկիոս Գալլոսը (մ.թ.ա. 125 - մ.թ.ա. 62): Նա հիմնականում հայտնի է կատակերգության ժանրում իր ելույթներով և հայտնի է եղել հռոմեական հասարակության էլիտար շրջանակներում իր ելույթներով:36:  Այս կապերի միջոցով նա մտերմացել էր մեծ հռետոր և Սենատի անդամ Լուցիոս Լիցինիոս Կրասոսի և Լուցիոս Կոռնելիոս Սուլլայի հետ:37:  Բացի դերասանական կարիերայից, որը Գալլոսն ունեցել է, նա նաև օգտագործել է իր դերասանական ունակությունները փոխանցելով սիրողական դերասաններին՝ սովորեցնելով արվեստում հաջողության հասնելու արհեստը: Նա նաև աչքի է ընկել իր ֆինանսական հաջողություններով՝ որպես դերասան և դերասանական արվեստի ուսուցիչ՝ մի ոլորտում, որը մեծ հարգանք չէր վայելում: Վերջիվերջո, նա որոշել է ավարտել իր դերասանական կարիերան անվճար ելույթներ ունենալով՝ ցանկանալով իր ելույթները մատուցել որպես ծառայություն հռոմեական ժողովրդին:41:

Տարածված է այն կարծիքը, որ չնայած հնարավոր է, որ կանայք կատարել են ոչ խոսող դերեր հռոմեական թատերական ներկայացումներում, և պատմական ապացույցները ցույց են տվել, որ տղամարդ դերասանները կատարել են բոլոր խոսող դերերը: Հետագա հետազոտությունները ցույց են տվել, որ, չնայած հավանաբար հազվադեպ է պատահել, բայց եղել են կանայք, որոնք կատարել են խոսող դերեր:  Օրինակ ՝ Բասիլլան և Ֆաբիա Արետեն երկու դերասանուհիներ են, որոնք հայտնի են եղել իրենց «Խարիտիոն» դերով ժողովրդական կատակերգությունում:  Անկասկած, թատերական ներկայացումներում եղել են հաջողակ կին բեմական կատարողներ, որոնք պարել և երգել են, որոնցից շատերը, ըստ երևույթին, լայն ճանաչում են վայելել, և նույնիսկ գոյություն է ունեցել բացառապես կին բեմական կատարողների համար նախատեսված միություն՝ «Սոցիաե Միմաե» կոլեգիա:

Դերասանների մասին հասարակական կարծիքը շատ ցածր է եղել. նրանց դասել են հանցագործների և մարմնավաճառների հետ նույն սոցիալական կարգավիճակի մեջ, իսկ դերասանական արվեստը որպես մասնագիտություն համարվել է անօրինական և զզվելի։ Հռոմեացի շատ դերասաններ ստրուկներ են եղել, և սովորական է եղել, որ կատարողին իր տերը ծեծի ենթարկեր որպես պատիժ անբավարար ներկայացման համար։ Այս գործողություններն ու կարծիքները մեծապես տարբերվում են հին հունական թատրոնի ժամանակաշրջանում դրսևորված գործողություններից և կարծիքներից, որտեղ դերասանները համարվել են հարգված մասնագետներ և Աթենքում նրանց քաղաքացիություն են շնորհել:

## Հռոմեացի նշանավոր դրամատուրգներ
* Լիվիոս Անդրոնիկոս, հույն ստրուկ, որին մ.թ.ա. 240 թվականին տարել են Հռոմ, գրել է պիեսներ՝ հիմնված հունական թեմաների և արդեն իսկ գոյություն ունեցող պիեսների վրա։ Հռոմի առաջին դրամատուրգը։
* Պլավտոս, մ.թ.ա. 3-րդ դարի կատակերգու դրամատուրգ և *«Մայլս Գլորիոս»*, *«Պսևդոլոս»* և *«Մենեեխմի» ստեղծագործությունների հեղինակ։*
* Թերենտիուս, գրել է մ.թ.ա. 170-160 թվականների միջև։
* Տիտինիոսը, գրել է մ.թ.ա. երկրորդ դարում։
* Գայոս Մեսենաս Մելիսոս, 1-ին դարի դրամատուրգ, որը գրել է «բարքերի կատակերգություն»։
* Սենեկան, 1-ին դարի դրամատուրգ, առավել հայտնի է հին հունական պիեսների (օրինակ՝ *«Մեդեա»* և *«Ֆեդրա»)* հռոմեական էկրանավորումներով։
* Էննիուս, Պլավտոսի ժամանակակից, որը գրել է և՛ կատակերգություն, և՛ ողբերգություն։
* Լուցիուս Ակիուս, ողբերգակ բանաստեղծ և գրականագետ։
* Պակուվիուս, Էննիուսի եղբորորդի և ողբերգական դրամատուրգ։

## Տես նաև
* Հին հունական թատրոն
* Հռոմեական թատրոններ (կառուցվածք)
* Ատելանա
* Պալիատա
* Ֆլորալիա
* Լատինական գրականություն
* Հռոմեական ամֆիթատրոնների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Ancient Theatre Archive, Greek and Roman theatre architecture - Dr. Thomas G. Hines, Department of Theatre, Whitman College
* Classical Drama and Theatre, Mark Damen, Utah State University
* What the Roman Play Was Like, A Short History of the Drama, Martha Fletcher Bellinger
* Rhyme, Women, and Song: Getting in Tune with Plautus, Anne H. Groton, Olaf College

Կատեգորիա:Անտիկ մշակույթ
Կատեգորիա:Թատրոնի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Հռոմի գրականություն
Կատեգորիա:Հին հռոմեական թատրոն
Կատեգորիա:Հին հռոմեական մշակույթ