Զենիթահրթիռային համալիր

thumb|250px|«Վիտյազ» զենիթահրթիռային համալիր
**Զենիթահրթիռային համալիր (ԶՀՀ)**՝ հակառակորդի օդատիեզերական հարձակման միջոցների դեմ պայքարի խնդիրների լուծումն ապահովող՝ գործառույթային փոխկապակցված մարտական և տեխնիկական միջոցների ամբողջություն։

ԶՀՀ կազմի մեջ մտնում են՝
* զենիթային կառավարվող հրթիռների (ԶԿՀ) տեղափոխման և դրանցով արձակման կայանը լիցքավորելու միջոցներ,
* ԶԿՀ-ի արձակման կայան,
* զենիթային կառավարվող հրթիռներ,
* հակառակորդի օդային թիրախների հետախուզության միջոցներ,
* օդային թիրախի պետական պատկանելիության որոշման համակարգի ցամաքային հարցիչ,
* հրթիռի կառավարման միջոցներ (կարող են գտնվել նաև հրթիռի վրա՝ ինքնաուղղորդման դեպքում),
* օդային թիրախի ավտոմատ ուղեկցման միջոցներ (կարող են գտնվել նաև հրթիռի վրա),
* հրթիռի ավտոմատ ուղեկցման միջոցներ (ինքնաուղղորդվող հրթիռների համար անհրաժեշտ չեն),
* սարքավորումների ֆունկցիոնալ վերահսկման միջոցներ։

## Դասակարգում
thumb|right|300px|С-300ПМУ-2 համալիրի շարժական միջոցները։ Ձախից աջ՝ 64Н6Е2 ռադիոլոկացիոն հայտնաբերման կայան, 54К6Е2 հրամանատարական կետ (մարտական կառավարման կետ) և 5П85 հրթիռային արձակման կայան։
Ըստ ռազմական գործողությունների թատերաբեմի տարբերում են՝
* նավային
* ցամաքային

Ցամաքային ԶՀՀ-ները ըստ շարժունակության լինում են՝
* ստացիոնար
* քիչ շարժունակ
* շարժական

Ըստ շարժման եղանակի՝
* դյուրակիր
* քարշակվող
* ինքնագնաց

Ըստ հեռավորության՝
* կարճ ազդեցության
* փոքր հեռահարության
* միջին հեռահարության
* մեծ հեռահարության
* գերխոշոր հեռահարության (ներկայացված է միայն մեկ նմուշով՝ CIM-10 Bomarc)

Ուղղորդման եղանակով՝
* հրթիռի ռադիոհրահանգային կառավարմամբ՝ 1-ին կամ 2-րդ տեսակի
* ռադիոճառագայթով հրթիռների ուղղորդմամբ 
* հրթիռի ինքնաուղղորդմամբ

Ավտոմատացման եղանակով՝
* ավտոմատ
* կիսաավտոմատ
* ոչ ավտոմատ

Ենթակայությամբ՝
* գնդային
* դիվիզիոնային
* բանակային
* շրջանային

## Զենիթային կառավարվող հրթիռների (ԶԿՀ) ուղղորդման եղանակներ և մեթոդներ
### Ուղղորդման եղանակներ
1․ Առաջին տեսակի ռադիոկառավարում
* Թիրախի ուղղորդման կայանը գտնվում է գետնի վրա
* Թռչող ԶԿՀ ուղղորդվում է հրթիռի նշանոցման կայանի կողմից
* Անհրաժեշտ մանևրը հաշվարկվում է ցամաքային հաշվարկա-լուծիչ սարքով։
* Հրթիռին փոխանցվում են կառավարման հրահանգներ, որոնք ավտոպիլոտի միջոցով վերածվում են ղեկային մակերեսների կառավարման ազդանշանների։

2․ Երկրորդ տեսակի ռադիոկառավարում
* Թիրախի ուղեկցման կայանը գտնվում է զենիթային կառավարվող հրթիռի (ԶԿՀ) վրա, և թիրախի կոորդինատները հրթիռի նկատմամբ փոխանցվում են գետնին։
* Թռչող ԶԿՀ-ն ուղեկցվում է հրթիռի նշանոցման կայանի կողմից։
* Անհրաժեշտ մանևրը հաշվարկվում է ցամաքային հաշվարկա-լուծիչ սարքի միջոցով։
* Հրթիռին փոխանցվում են կառավարման հրահանգներ, որոնք ավտոպիլոտի միջոցով վերածվում են ղեկային մակերեսների կառավարման ազդանշանների։

3․ Ճառագայթով հեռաուղղորդում
* Թիրախի ուղեկցման կայանը գտնվում է գետնի վրա։
* Հրթիռների ուղղորդման ցամաքային կայանը տարածության մեջ ստեղծում է էլեկտրամագնիսական դաշտ՝ հավասարազդանշանային ուղղությամբ, որը համապատասխանում է թիրախի ուղղությանը։
* Հաշվարկա-լուծիչ սարքը գտնվում է զենիթային կառավարվող հրթիռի  վրա և ձևավորում է ավտոպիլոտի համար հրամաններ՝ ապահովելով հրթիռի թռիչքը հավասարազդանշանային ուղղության երկայնքով։

4․ Ինքնաուղղորդում
* Թիրախի ուղեկցման կայանը գտնվում է ԶԿՀ-ի վրա։
* Հաշվարկա-լուծիչ սարքը գտնվում է ԶԿՀ-ի վրա և ձևավորում է ավտոպիլոտի համար հրահանգներ՝ ապահովելով հրթիռի մոտեցումը թիրախին։ 

Ինքնաուղղորդման տեսակներ՝
* ակտիվ — զենիթային կառավարվող հրթիռը (ԶԿՀ) օգտագործում է թիրախի ակտիվ տեղորոշման մեթոդը՝ արձակելով զոնդող ազդանշաններ (իմպուլսներ),
* կիսաակտիվ — թիրախը լուսավորվում է ցամաքային ռադիոլոկացիոն կայանի կողմից, իսկ ԶԿՀ-ն ընդունում է էխո-ազդանշանը,
* պասիվ — ԶԿՀ-ն հայտնաբերում է թիրախը նրա սեփական ճառագայթման միջոցով (ջերմային հետք, գործող բորտային ռադիոլոկացիոն կայան և այլն) կամ երկնքի ֆոնի նկատմամբ կոնտրաստով (օպտիկական, ջերմային և այլն)։

### Ուղղորդման մեթոդներ
1. Երկկետային մեթոդներ — ուղղորդումն իրականացվում է թիրախի մասին տեղեկատվության (կոորդինատների, արագության և արագացման) հիման վրա՝ կապված կոորդինատների համակարգում (հրթիռի կոորդինատների համակարգում)։ Կիրառվում են երկրորդ տեսակի հեռակառավարման և ինքնաուղղորդման դեպքում։

* Համաչափ մոտեցման մեթոդ — հրթիռի արագության վեկտորի պտտման անկյունային արագությունը համաչափ է թիրախի ուղղությամբ տեսադաշտի գծի պտտման անկյունային արագությանը («հրթիռ–թիրախ» գծին)՝
\frac{d \psi}{d t} = k \frac{d \chi}{d t},
որտեղ \frac{d \psi}{d t}՝ հրթիռի արագության վեկտորի անկյունային արագություն,
\psi՝ հրթիռի ուղու անկյուն,
\frac{d \chi}{d t}՝ նշանոցման գծի պտտման անկյունային արագություն,
\chi՝ նշանոցման գծի ազիմուտ,
k՝ համաչափության գործակից։

Համաչափ մոտեցման մեթոդը ինքնաուղղորդման ընդհանուր մեթոդ է, իսկ մնացածները նրա մասնավոր դեպքերն են, որոնք որոշվում են համաչափության գործակցի k արժեքով․
* k = 1՝ հետապնդման մեթոդ;
* k = ∞՝ զուգահեռ մոտեցման մեթոդ
* հետապնդման մեթոդ՝ հրթիռի արագության վեկտորը միշտ ուղղված է դեպի թիրախը
* ուղիղ ուղղորդման մեթոդ՝ հրթիռի առանցքը ուղղված է դեպի թիրախը (մոտ է հետապնդման մեթոդին՝ հաշվի առնելով հարձակման անկյունը α և սահքի անկյունը β, որոնցով հրթիռի արագության վեկտորը շեղված է նրա առանցքի նկատմամբ)։
* զուգահեռ մոտեցման մեթոդ՝ ուղղորդման հետագծում նշանոցման գիծը մնում է ինքն իրեն զուգահեռ, և թիրախի ուղղագիծ թռիչքի դեպքում հրթիռը նույնպես թռչում է ուղղագծով։

2․ Եռակետային մեթոդներ՝ ուղղորդումն իրականացվում է թիրախի մասին տեղեկատվության (կոորդինատների, արագությունների և արագացումների) և թիրախի վրա ուղղորդվող հրթիռի մասին տվյալների (կոորդինատների, արագությունների և արագացումների) հիման վրա՝ մեկնարզկային կոորդինատների համակարգում, որը առավել հաճախ կապված է ցամաքային կառավարման կետի հետ։ Կիրառվում են առաջին տեսակի հեռակառավարման և հեռաուղղորդման դեպքում։
* Երեք կետերի մեթոդ (համընկման մեթոդ, թիրախի ծածկման մեթոդ)՝ հրթիռը գտնվում է թիրախի նշանոցման գծի վրա։
* Պարամետրով երեք կետերի մեթոդ՝ հրթիռը գտնվում է այն գծի վրա, որը առաջանցիկ է նշանոցման գծից՝ մի անկյան չափով, որը կախված է հրթիռի և թիրախի հեռավորությունների տարբերությունից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Զենիթահրթիռային համալիրներ