Կեղծ Դմիտրի II

**Կեղծ Դմիտրի II** (, ), ինքնակոչ-արկածախնդիր, որ ներկայացել է որպես 1606 թվականի դավադրությունից փրկված ռուսական գահաժառանգ Դմիտրի Իվանովիչ։ Ծագումն անհայտ է։ Լեհական և հարավային ռուս ազնվականների ջոկատներով 1607-1608 թվականներին պարտության է մատնել Վ. Շույսկու զորքը և շարժվել Մոսկվա։ Տուշինոյի ճամբարում ստեղծած նրա կառավարությունը փաստորեն լեհերի ձեռքին էր։
Կեղծ Դմիտրի II-ի իրական անվան և ծագման բազմաթիվ վարկածներ կան։ Սահմանամերձ Ստարոդուբ քաղաքում իր թագավորական անունը հայտարարելուց առաջ ինքնակոչը կարճ ժամանակ ձևացնում էր, թե Անդրեյ Նագին է՝ ցար Դմիտրիի ազգականը, ով իրականում երբեք գոյություն չի ունեցել։ Իր ազդեցության գագաթնակետին ինքնակոչը վերահսկում էր ռուսական թագավորության տարածքի զգալի մասը, թեև նրան չհաջողվեց գրավել Մոսկվան, որը մնաց օրինական ցար Վասիլի IV Շույսկու կառավարման ներքո։ Ռուսական պատմագրության մեջ (ի տարբերություն Կեղծ Դմիտրի I-ի), Կեղծ Դմիտրի II-ը սովորաբար ցար չի համարվում, քանի որ նա չի գրավել Կրեմլը և չի թագադրվել (ըստ էության ներկայացել է որպես կեղծ Դմիտրի I, ով թագադրվել է), չնայած ռուսական թագավորության զգալի մասը խոստացել էր նրան հավատարմության երդում տալ։

## Նախապատմություն
«Հրաշքով փրկության» և ցարի մոտալուտ վերադարձի մասին լուրերը հայտնվեցին Կեղծ Դմիտրի I-ի մահից գրեթե անմիջապես հետո։ Դրա հիմքում ընկավ այն փաստը, որ ինքնակոչի մարմինը դաժանորեն անդամահատվել էր, և ամոթից անմիջապես հետո այն ծածկվել էր կեղտով։ Մոսկովացիները, ըստ էության, բաժանված էին երկու ճամբարի. նրանք, ովքեր ուրախանում էին ինքնակոչի մահով, ի թիվս այլ բաների հիշեցին նրա ամուսնությունը «կեղտոտ լեհուհու» հետ և վարքագիծը, որը հազիվ թե համապատասխաներ ռուսական ցարին։ Այս խմբի խորքերում լուրեր են ծնվել, որ սպանվածի կոշիկների մեջ խաչ է հայտնաբերվել, որի վրա նա հայհոյաբար ոտնահարում է ամեն քայլափոխի, թե կենդանիներն ու թռչունները արհամարհում են մարմինը, երկիրը չի ընդունում, իսկ կրակը՝ մերժում։ Նման տեսակետները համապատասխանում էին բոյար վերնախավի շահերին, ովքեր տապալեցին ինքնակոչին, և, հետևաբար, ի թիվս այլ բաների, հաճոյանալու հնագույն շքեղության հետևորդներին, Կեղծ Դմիտրիի մարմինը տեղափոխվեց Կոտլի գյուղ և այրվեց այնտեղ։ Նախկին ցարի մոխիրը վառոդի հետ շաղախված նետվեց դեպի Ռեչ Պոսպոլիտայի սահմանը, որտեղից նա եկել էր։ Նույն օրը «Դժոխքը»կեղծ ամրոցը, որը կառուցվել է խաբեբաի կողմից, ամբողջությամբ այրվել է։

Բայց Մոսկվայում գահընկեց արված ցարի կողմնակիցներն մնաց ավելին, քան բավարար էր և նրանց մեջ անմիջապես սկսեցին շրջանառվել պատմություններ, որ նա կարողացել է փախչել «սրընթաց բոյարներից»։ Մի ազնվական մարդ, նայելով մարմնին, բղավեց, որ դա Դմիտրին չէ իր առջև, և, մտրակելով ձիուն, անմիջապես վազքով հեռացավ։ Նրանք հիշեցին, որ դիմակը թույլ չէր տալիս տեսնել դեմքը, իսկ դիակի մազերը և եղունգները չափազանց երկար էին, չնայած այն հանգամանքին, որ ցարը կարճ կտրել էր մազերը հարսանիքից քիչ առաջ։ Նրանք պնդում էին, որ ցարի փոխարեն սպանվել է նրա կրկնօրինակը. Հետագայում նույնիսկ նրա անունը դրվեց՝ Պյոտր Բորկովսկի։ Կոնրադ Բուսովը կարծում էր, որ այդ լուրերը մասամբ տարածվել են լեհերի կողմից, մասնավորապես, նախկին ցարի քարտուղար Բուչինսկին բացահայտ պնդում էր, որ ձախ կրծքի տակ մարմնի վրա նկատելի հետք չկա, որը, իբր, նա պարզ տեսել է, երբ ցարի հետ լվացվել է լոգարանում։

Ինքնակոչի մահից մեկ շաբաթ անց Մոսկվայում գիշերը հայտնվեցին «կեղծ նամակներ», որոնք իբր գրել էր ողջ մնացած ցարը։ Բոյարական տների դարպասներին նույնիսկ բազմաթիվ թռուցիկներ էին գամվել, որոնցում «Ցար Դմիտրին» հայտարարել էր, որ «փախել է սպանությունից, և Աստված ինքն է փրկել նրան դավաճաններից»։

## Հայտնվելու հանգամանքները
Կոնրադ Բուսսովը այսպես է նկարագրել Կեղծ Դմիտրի II–ի հայտնվելը․
 Երրորդություն-Սերգիուս վանքի հրամանատար Իվան-Պյոտր-Պավել Սապիհան, մի օր իր սպաների հետ սեղանի շուրջ նստած, բարձր գնահատեց լեհերի քաջությունը. quod Romanis non essent minores, imo maiores «Մենք՝ լեհերս, երեք տարի առաջ մոսկովյան գահին նստեցրինք մի ինքնիշխանի, որը պետք է կոչվեր Դեմետրիուս՝ բռնակալի որդի, չնայած այն բանին, որ նա այդպիսին չէր։ Հիմա մենք երկրորդ անգամ ինքնիշխան ենք բերել այստեղ, և մենք պետք է գնայինք ռուսների կեսին և կնվաճենք նրան սրանից. Nostris viribus, nostraque armata manu id facimus (Մեր ուժով և մեր զինված ձեռքով մենք դա կանենք)։
Կեղծ Դմիտրի I-ի մահից անմիջապես հետո Մոսկվայից արևմտյան սահման փախած մոսկվացի ազնվական Միխայիլ Մոլչանովը (Ֆյոդոր Գոդունովի մարդասպաններից մեկը), սկսեց լուրեր տարածել, որ «Դմիտրիի» փոխարեն մեկ այլ մարդ է սպանվել, իսկ ինքը՝ ցարը, փախել է։ Հասարակական շատ ուժեր շահագրգռված էին նոր ինքնակոչի ի հայտ գալով, թե՛ հնի հետ կապված, թե՛ Վասիլի Շույսկու իշխանությունից ուղղակի դժգոհներին։ Մոլչանովը, ներկայանալով որպես «Դմիտրի», բնակություն հաստատեց Մնիշեխների Սամբոր ամրոցում, որից հետո «հրաշքով փրկված ցարի» նամակները հոսքով լցվեցին Ռուսաստան։ Սակայն Մոլչանովը չկարողացավ շարունակել իր դերը խաղալ Ռեչ Պոսպոլիտայի սահմաններից դուրս։ Մոսկվայում նրան շատ լավ էին ճանաչում։

Միայն 1607-ի սկզբին, ռուս ապստամբների հրահանգով, դավադիրները Բելառուսում գտան մի մարդու, ով կերպարով նման էր կեղծ Դմիտրի I-ին, և արդեն Վիտեբսկում նրան ներկայացրեցին ժողովրդին։ 1607 թվականի հունվարի 8-ին (18) Կեղծ Դմիտրի II-ը գրեց իր առաջին մանիֆեստը Վասիլի Շույսկուն։ Բայց շուտով խաբեբայը վախեցավ իրեն արված առաջարկից և փախավ։ Ընդամենը մի քանի ամիս անց նրան հայտնաբերեցին Պրոպոյսկում և բանտ նետեցին «ռուս լրտեսի» անվան տակ և առաջարկեցին մտածել իր ազատ ժամանակ՝ պատժի՞, թե՞ Մոսկվայի ցարի դերում. Խաբեբայը համաձայնել է վերջինիս։ Մինչդեռ Լեհ-Լիտվական Համագործակցությունը գտնվում էր քաղաքացիական պատերազմի շեմին, և թագավոր Սիգիզմունդ III-ը պահանջում էր անել հնարավորը Ռուսաստանի հետ խաղաղություն պահպանելու համար։ Այս պայմաններում որոշվեց Կեղծ Դմիտրի II-ին Ռուսաստան տեղափոխել ոչ թե ցար Դմիտրիի, այլ նրա ազգական Անդրեյ Նագիի անունով։

1607 թվականի մայիսին Կեղծ կայսրը հատեց ռուս-լեհական սահմանը, հայտնվեց Ստարոդուբում և սկսեց լուրեր տարածել, որ իր բարեկամ «Ցար Դմիտրին» ողջ է և շուտով կհայտնվի։ Շուտով Ստարոդուբի բնակիչները և Պուտիվլի պատվիրակությունը նրանից պատասխան պահանջեցին, թե որտեղ է թաքնվում Դմիտրին։ Կեղծ տիրակալը դա չասաց, բայց երբ քաղաքաբնակները սպառնացին նրան խոշտանգումներով, ինքնակոչը հայհոյանքներով հարձակվեց Պուտիվլիացիների և Ստարոդուբյանների վրա՝ նրանց մեղադրելով անհեռատեսության և իսկական Ինքնիշխանին ճանաչելու չկամության մեջ։ Նրա հանցակիցները հաստատեցին, որ Ստարոդուբի «գողը» իսկապես «Ցար Դմիտրի Իվանովիչն» էր, և շուտով հարավային շատ քաղաքներ հավատարմության երդվեցին կեղծ Դմիտրի II-ին։

## Ենթադրություններ ծագման մասին
Կեղծ Դմիտրի II-ի անձը նույնիսկ ավելի խորհրդավոր է, քան կեղծ Դմիտրի I-ի անձը։ Տարբեր փաստաթղթեր և տարբեր հեղինակներ տարբեր անուններ են տալիս։ Չիմանալով ոչինչ ինքնակոչի ծագման մասին՝ Շույսկու կառավարությունը նրան տվել է «գող» և «փոքր ցար» մականունները։ Ինքնակոչը լավ գիտեր ռուսերեն գրագիտությունը և ամբողջ եկեղեցական շրջանակը, խոսում ու գրում էր լեհերեն։ Որոշ աղբյուրներ պնդում են նաև, որ ինքնակոչը խոսել է նաև եբրայերեն։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ դա քահանայի որդին՝ Մատվեյ Վերևկինն էր, ծագումով Սեվերսկի շրջանից; ըստ մյուսների՝ դա Ստարոդուբի հրացանավորի որդի էր։ Մյուսները նրան ճանաչում էին որպես բոյարի որդի։ Չորրորդը նրան անվանել է «լիտվացի գործավար» Բոգդան Սուտուպով։ Հինգերորդը կարծում էր, որ ինքը լիտվացի չէ, այլ ցարական գործավար և ծառայում էր կեղծ Դմիտրի I-ի օրոք։ Վեցերորդը նրան շփոթում էր սամբիր կեղծ Դմիտրի Միխայիլ Մոլչանովի հետ։ Յոթերորդը նրան Իվան էր անվանում, և նա ենթադրաբար Սոկոլ քաղաքի դպրոցի ուսուցիչ էր։ Ութերորդը պնդում էր, որ դա քահանայի որդի Դմիտրին է՝ Մոսկվայի եկեղեցու քահանայի որդին։ Ոմանք նույնիսկ կարծում էին, որ նա Լիտվայի արքայազն Կուրբսկու որդին է։ Կա նաև վարկած, որ Կեղծ Դմիտրի II-ը մկրտված հրեա էր Շկլով քաղաքից։ Որոշ հետազոտողներ, ինչպիսիք են Ռ. Գ. Սկրիննիկովը, պնդում էին, որ նա մնացել է հրեա։ Ն.Մ.Կարամզինը իր «Ռուսական պետության պատմություն»-ում նշել է.*«Նա հասկացավ, եթե մենք հավատանք մեկ օտար պատմաբանի, եբրայերենին, կարդում էր Թալմուդը, ռաբբիների գրքերը», «Սիգիզմունդը ուղարկեց մի հրեայի, որն իրեն կոչում էր Ցարևիչ Դմիտրի»։*Ըստ ԵՏՀ-ի.«Հրեաները խաբեբաների շքախմբի մաս էին կազմում և տուժեցին նրա տապալման ժամանակ։ Ըստ որոշ տեղեկությունների… Կեղծ Դմիտրի II-ը կրոնափոխ հրեա էր և ծառայում էր Կեղծ Դմիտրի I-ի շքախմբին»։



## Ստարոդուբսկի ճամբար
1607 թվականի հունիսի 12-ին (22) Ստարոդուբը հավատարմության երդում տվեց Կեղծ Դմիտրիին։ Ինքնակոչի հեղինակությունը ճանաչել են նաև Նովգորոդ-Սևերսկին, Պոչեպը, Չերնիգովը, Պուտիվլը, Սևսկը և այլ Սևերսկի քաղաքները։ Ռյազանի մի քանի արվարձանների՝ Տուլայի, Կալուգայի և Աստրախանի բնակիչները նույնպես ճանաչել են ստարոդուբյան «գողին»։ Բայց, այնուամենայնիվ, իրավիճակը վերահսկվող տարածքում բավականին բարդ էր. ցարի զորքերը ներխուժեցին Կոզելսկ և Տուլա, ինչպես նաև գրավեցին Բելևը, Էպիֆանը, Դեդիլովը և Կրապիվնան նույնպես ապստամբեցին կեղծ Դմիտրի II-ի դեմ։
Ստարոդուբում սկսեց ձևավորվել բոյարական դուման, և սկսեց հավաքվել ապստամբների բանակը, որը ներառում էր լեհ ապստամբներ, ռոկոշի մասնակիցներ, ովքեր ոտքի էին ելել Սիգիզմունդ III թագավորի դեմ և ստիպված էին փրկություն փնտրել իրենց հայրենի հողից դուրս, ինչպես նաև հարավային ռուս ազնվականներ, թաթարներ, կազակներ և Բոլոտնիկովների ջախջախված բանակի մնացորդները։ Պան Մեխովեցկին ստանձնեց հեթմանի պաշտոնը՝ խաբեբաների բանակի գլխավոր հրամանատար։ Նշվում է, որ Կեղծ Դմիտրի II-ը մեծապես կախված էր լեհ-լիտվական լորդերի օգնությունից, որոնք իրենց նամակագրության մեջ նվաստացուցիչ կերպով նրան անվանում էին «փոքր ցար»։

Սակայն սկզբնական շրջանում Կեղծ Դմիտրի II-ի բանակում լեհ վարձկանների թիվը փոքր էր և հազիվ գերազանցեց հազարը։ Ռեչ Պոսպոլիտան Սիգիզմունդ III-ի կողմնակիցների և ապստամբ ազնվականների միջև վճռական ճակատամարտի նախօրեին էր, և այդ պահին լեհերը ժամանակ չունեին խաբեբայի համար։ Փորձելով հնարավորինս շատ ծառայող մարդկանց ներգրավել իր կողմը, Կեղծ Դմիտրի II-ը հաստատեց Կեղծ Դմիտրի I-ի նախկին բոլոր դրամաշնորհներն ու արտոնությունները Սեվերսկի կողմին։

## Տուլայի արշավ, Բրյանսկի պաշարում
Սեպտեմբերի 10-ին (20) ապստամբական բանակը 3000 հոգուց բաղկացած Հեթման Նիկոլա Մեխովեցկու գլխավորությամբ հեռացավ Ստարոդուբից։ Նրա առաջին կանգառը Պոչեպն էր, որը ինքնակոչին դիմավորեց աղ ու հացով։ Արշավի նպատակը Տուլան էր, որտեղ ցարի զորքերը պաշարեցին Բոլոտնիկովի, արքայազն Շախովսկոյի և Կեղծ Պետրոսի բանակի մնացորդները։ Սեպտեմբերի 20-ին (30) Կեղծ Դմիտրիի ապստամբ բանակը մտավ Բրյանսկ։ Հոկտեմբերի 8-ին (18) Հեթման Մեխովեցկին Կոզելսկի մոտ ջախջախեց նահանգապետ Լիտվինով-Մոսալսկու ցարական զորքերը, իսկ հոկտեմբերի 16-ին (26) վերցրեց Բելևին։ Միևնույն ժամանակ, Հեթմանի առաջապահ ջոկատները գրավեցին Էպիֆանը, Դեդիլովը և Կրապիվնան՝ հասնելով Տուլայի ամենամոտ մոտեցմանը։ Այնուամենայնիվ, հոկտեմբերի 10-ին (20) Տուլայի անկումը շփոթեցրեց կեղծ Դմիտրիի ծրագրերը, և հոկտեմբերի 17-ին (27) նա նահանջեց Կարաչև ՝ միանալու Զապորոժյաններին։ Ի կատարումն պայմանագրի՝ Վասիլի Շույսկին ներեց բոլոտնիկովացիներին և ուղարկեց նրանց՝ պաշարելու Կալուգան։ Սակայն շուտով նրանց չորս հազարանոց ջոկատը ապստամբեց և անցավ ինքնակոչի դրոշի տակ։
Նոյեմբերի 9-ին (19) Կեղծ Դմիտրի II-ի բանակը, որը կազմում էր մոտ 7 հազար մարդ, որում ռուս ապստամբները դեռևս նշանակալի դեր էին խաղում (2,5 հազարից ավելի լեհ վարձկան չկար), կրկին պաշարեց Բրյանսկը, որը գրավված էր ցարի զորքերի կողմից։ Դոնի կազակները այստեղ են ժամանել նաև մեկ այլ խաբեբա «Ցարևիչ» Ֆյոդորի՝ ցար Ֆյոդոր I Իվանովիչի «որդի» հետ, որը, ըստ երևույթին, թափառաշրջիկ էր կամ փախած գյուղացի։ Նա ղեկավարում էր 3 հազար կազակների մի ջոկատ, որոնք, ըստ երևույթին, գալիս էին Դոնից և կռվում էին դեպի Բրյանսկ ճամբար։ Կեղծ Դմիտրի II-ը կազակներին ազատություն տվեց և հրամայեց կախել իր «եղբորորդուն»։

Այս ժամանակ Ռեչ Պոսպոլիտայի  թագավոր Սիգիզմունդ III-ը վճռական հաղթանակ տարավ ապստամբների նկատմամբ։ Երկրում ռազմական գործողությունները գործնականում դադարեցվել են։ Շատ լեհ զինվորներ մնացել էին առանց աշխատանքի և պատրաստ էին իրենց բախտը փնտրել օտար երկրներում։ Այսպիսով, Կեղծ Դմիտրի II-ի բանակը համալրվեց լեհերի նոր ջոկատներով և կազմեց մոտ 4 հազար վարձկան։

Նոյեմբերի 15-ին (25) տեղի ունեցավ ճակատամարտ ցարական զորքերի հետ, սակայն ապստամբները չկարողացան գրավել համառորեն պաշտպանված քաղաքը։ Մտահոգված լինելով Սեվերսկի շրջանում իրերի վիճակով, Վասիլի Շույսկին զորքեր ուղարկեց Լիտվինով-Մոսալսկու հրամանատարությամբ՝ Բրյանսկին օգնելու համար։ 1607 թվականի դեկտեմբերի 14-ին (24) նահանգապետը, քաղաքային կայազորի աջակցությամբ, հարձակվեց խաբեբաների ճամբարի վրա և ներխուժեց Բրյանսկ՝ օգնելու պաշարվածներին։ Այնուհետև կեղծ Դմիտրի II-ը տեղափոխվեց Օրել, որը ձմռանը դարձավ ինքնակոչի նստավայրը։

## Օրլովսկի ճամբար
Լիտվայի արքայազն Ռոման Ռոժինսկին, ով անձամբ ճանաչում էր Կեղծ Դմիտրի I-ին, ժամանեց Օրել՝ ծառայելու խաբեբային և ամենաակտիվն էր Ռեչ Պոսպոլիտայից զինվորներ հավաքագրելով կեղծ Դմիտրի II-ի բանակ։ Այսպիսով, Օրյոլի «ցարիկի» բանակը զգալիորեն համալրվեց լեհերի և լիտվացիների նոր ջոկատներով և կազմեց մոտ 9,6 հազար վարձկան։ Նրա դրոշի տակ արքայազներ Ադամ Վիշնևեցկին, Ալեքսանդր Լիսովսկին, Ռոման Ռոժինսկին և նրանց մարդկանց հայտնվելը սատարում էր ինքնակոչին, ով, սակայն, խամաճիկ դարձավ նրանց ձեռքում։ Իվան Զարուցկին բերեց Զապորոժյանի և Դոնի կազակների մեծ բանակներ։ 

1607-1608 թվականներին Կեղծ Դմիտրի II-ը հրամանագիր արձակեց ճորտերի մասին՝ նրանց տալով «դավաճան» բոյարների հողերը և նույնիսկ թույլ տալով բռնի կերպով ամուսնանալ նրանց դուստրերի հետ։ Այսպիսով, շատ ճորտեր, ինքնակոչին հավատարմության երդում տալով, ոչ միայն ազատություն ստացան, այլև դարձան ազնվական, մինչդեռ նրանց տերերը Մոսկվայում ստիպված էին սովամահ լինել։ Լեհ վարձկաններին աշխատավարձ չվճարելու պատճառով ապստամբ բանակի ռազմական ղեկավարությունում՝ Լիտվայի արքայազն Ռոման Ռոժինսկու գլխավորությամբ, տեղի ունեցավ հեղաշրջում։ Հեթման Միեխովեցկին հեռացվեց և վտարվեց ճամբարից, և նրա հետ հեռացան մոտ 4 հազար լեհ վարձկաններ։ Արքայազն Ռոման Ռոժինսկին հռչակվեց ինքնակոչի նոր հեթմեն՝ զորքերի հրամանատար։

Կեղծ Դմիտրի II-ի բանակի թիվը Օրյոլի ճամբարում կազմում էր մոտ 27 հազար մարդ, որից մոտ 5,6 հազարը լեհ վարձկաններ էին, 3 հազարը` զապորոժական կազակներ, 5 հազարը` դոնի կազակներ, մնացած զանգվածը, ըստ երևույթին, բաղկացած էր աղեղնավորներից, ազնվականներից, բոյար երեխաներից, զինվորական ճորտերից և թաթարներից։

## Առաջին մոսկովյան արշավանք
Գարնանը ապստամբ բանակը Օրյոլից շարժվեց Մոսկվա։ Զարայսկի ճակատամարտում Պան Ալեքսանդր Լիսովսկու ջոկատը ջախջախեց ցարի բանակը, որից հետո Լիսովսկու բանակը գրավեց Միխայլովն ու Կոլոմնան։ 1608 թվականի ապրիլի 30-ից (մայիսի 10) մինչև մայիսի 1-ը (11) երկօրյա ճակատամարտում Բոլխովի մոտակայքում Հեթման Ռոժինսկին ջախջախեց Շույսկու բանակին (ցարի եղբայրների՝ Դմիտրիի և Իվանի գլխավորությամբ)։ Մարտադաշտից փախած զինվորները սարսափելի լուրեր էին տարածում, որ «Ցար Դմիտրին» անթիվ բանակ ունի։ Մոսկվայում սկսեցին լուրեր պտտվել, որ Շույսկին, իբր, մտադիր է հանձնել մայրաքաղաքը բազմաթիվ անհաջողությունների պատճառով։ Կոզելսկ, Կալուգա և Զվենիգորոդ քաղաքները հանդիսավոր կերպով բացեցին իրենց դարպասները Կեղծ Դմիտրի II-ի առջև։ Տուլան, որը վերջերս համբուրեց ցար Վասիլի խաչը, նույնպես հավատարմության երդում տվեց խաբեբային։ Տեղի ազնվականները, վախենալով Կեղծ Դմիտրի II-ի ճորտերի մասին հրամանագրից, ընտանիքներով լքեցին քաղաքները և գնացին Մոսկվա կամ Սմոլենսկ։
Դժբախտությունների ժամանակի ականատես և գրող Կոնրադ Բուսովը նշել է, որ եթե Կեղծ Դմիտրի II-ը Բոլխովի ճակատամարտից հետո առանց հապաղելու մոտենար մայրաքաղաքին, սարսափած մոսկվացիները առանց կռվի կհանձնվեին նրան։ Սակայն ինքնակոչը վարանեց, և դա Վասիլի Շույսկուն հնարավորություն տվեց ամրապնդել իր դիրքերը Մոսկվայում, ինչպես նաև պատրաստել նոր բանակ, որը ղեկավարում էր նրա եղբորորդին՝ Միխայիլ Սկոպին-Շույսկին։ Արքայազն Սկոպինը հույս ուներ հաղթել Կեղծ Դմիտրի II-ին Մոսկվային մատույցներում, բայց դավաճանությունը հայտնաբերվեց նրա բանակում. Արքայազներ Իվան Կատիրևը, Յուրի Տրուբեցկոյը և Իվան Տրոեկուրովը դավադրություն էին կազմակերպում ինքնակոչի օգտին։ Միխայիլը ստիպված է եղել վերադառնալ մայրաքաղաք և այնտեղ ձերբակալել դավադիրներին։

Այդ ընթացքում ինքնակոչի բանակը գրավեց Բորիսովն ու Մոժայսկը։ Ցարի հրամանատարները, որոնք Տվերի ճանապարհին հսկում էին Կեղծ Դմիտրի II-ին, ճակատամարտում պարտվեցին նրան, և հունիսի սկզբին ինքնակոչը հայտնվեց Մոսկվայի մոտ։ Հունիսի 25-ին (հուլիսի 5-ին) Խոդինկայում տեղի ունեցավ փոխհրաձգություն Կեղծ Դմիտրիի զորքերի և ցարի բանակի միջև։ Ապստամբները հաղթեցին ճակատամարտում, բայց չկարողացան գրավել Մոսկվան։

## Տուշինոյի ճամբար
Հիմնական հոդված՝ Տուշինոյի ճամբար 
1608 թվականի ամռանը Կեղծ Դմիտրիի նստավայրը դարձավ Տուշինոն՝ Մոսկվայի Կրեմլից ընդամենը 19 մղոն հեռավորության վրա։ Հեթման Ռոժինսկին և նրա կապիտանները հույս ունեին սովից վերցնել մայրաքաղաքը։ Նրանց զորքերը փորձել են փակել դեպի Մոսկվա տանող բոլոր ճանապարհները և ամբողջությամբ մեկուսացնել մայրաքաղաքը։ Սակայն նրանք չկարողացան գրավել բոլոր ճանապարհները, և 1608 թվականի հունիսի 28-ին (հուլիսի 8) Ալեքսանդր Լիսովսկու հետ կատաղի ճակատամարտում կառավարական զորքերը կարողացան հետ գրավել Կոլոմնան։
մինի|Իվանով․ Անորոշության ժամանակաշրջան

Կեղծ Դմիտրի II-ը իրականում կառավարում էր Ռուսաստանը. նա հողեր էր բաժանում ազնվականներին, քննարկում էր բողոքները և հանդիպում օտարերկրյա դեսպանների հետ։ Պաշտոնական ցար Վասիլի Շույսկին փակվել էր Մոսկվայում և կորցրել վերահսկողությունը երկրի վրա։ Տուշինոյի «ցարիկի» դեմ պայքարելու համար Շույսկին պայմանագիր կնքեց Սիգիզմունդ III թագավորի դեսպանների հետ, ըստ որի Լեհաստանը պետք է հետ կանչեր Կեղծ Դմիտրիին աջակցող բոլոր լեհերին, իսկ Մարինա Մնիշեկը պարտավոր էր չճանաչել Կեղծ Դմիտրի II-ին որպես իր ամուսին և իրեն չկոչել ռուս կայսրուհի։ Մնիշեկներն իրենց խոսքն են տվել, որ անմիջապես կլքեն Ռուսաստանի սահմանները և խոստացան ձեռնարկել բոլոր միջոցները քաղաքացիական պատերազմին վերջ տալու համար։ Վասիլի IV-ը զինել է ջոկատ՝ նրանց սահման ուղեկցելու համար։ Այնուամենայնիվ, Հեթման Ռոժինսկին և մյուսները չհրաժարվեցին իրենց սկսած գործից, ավելին, Կեղծ Դմիտրիի բանակը շարունակեց համալրվել լեհերով, իսկ աշնանը Յան-Պյոտր Պավլովիչ Սապիհան ժամանեց իր մարդկանց հետ՝ ապստամբելով Սիգիզմունդ III-ի դեմ՝ աշխատավարձ չվճարելու պատճառով։ Բացի այդ, տուշինոները երկու անգամ փորձեցին պաշարել Կոլոմնան, որպեսզի ամբողջությամբ շրջափակեն Մոսկվան, բայց արքայազն Դմիտրի Պոժարսկու հրամանատարությամբ ցարի ջոկատը դաժան պարտություն է պատճառել խաբեբաների ջոկատներին։

Իմանալով, որ Մնիշեխները Յարոսլավլից Լեհաստան են ազատվել պայմանագրի կատարման համար, Կեղծ Դմիտրին որոշեց հետ գրավել նրանց ուղեկցող ցարական բանակից։ Դա արվեց, բայց Մարինան երկար ժամանակ չցանկացավ միանալ Կեղծ Դմիտրիի ճամբարին, մնալով Սապիեհայի հետ, և Յուրի Մնիշեկը համաձայնեց նրան ճանաչել որպես իր փեսա միայն այն բանից հետո, երբ գրություն էր ստանում, որ խաբեբայը, իշխանություն ստանալով, Յուրիին կտա 30 հազար ռուբլի։ և Սեվերսկի իշխանությունը՝ 14 քաղաքներով։ Ի վերջո, մնիշեխները ճանաչեցին տուշինոյի «գողին»։ Սեպտեմբերի 1-ին (11) Հեթման Սապիհան նրանց բերեց Տուշինո, որտեղ Մարինա Մնիշեկը «ճանաչեց» նոր ինքնակոչին որպես իր հանգուցյալ ամուսին Կեղծ Դմիտրի I-ին և գաղտնի ամուսնացավ նրա հետ։ Նրանց համար ստեղծվել է պալատական ​​գավազան՝ մոսկովյան օրինակով։ Յան Սապիհան Ռոժինսկու հետ ճանաչվել է Կեղծ Դմիտրի II-ի երկրորդ հեթմեն։ Նրանց միջեւ կատարվեց ազդեցության ոլորտների բաժանում։ Հեթման Ռոժինսկին մնաց Տուշինոյի ճամբարում և վերահսկում էր հարավային և արևմտյան հողերը, իսկ Հեթման Յան-Պյոտր Պավլովիչ Սապիեհան Ալեքսանդր Լիսովսկու հետ միասին ճամբար ստեղծեց Երրորդություն-Սերգիուս վանքի տակ և սկսեց տարածել «Ցար Դմիտրիի» իշխանությունը Մոսկվայի մարզում, Պոմորիում և Նովգորոդում։

Այսպիսով, «Տուշինոյի թագավորի» տիրապետության տակ անցավ հսկայական տարածք։ Հյուսիս-արևմուտքում Պսկովը և նրա արվարձանները Վելիկիե Լուկին, Իվանգորոդը, Կոպորիեն, Գդովը և Օրեշեկը հավատարմության երդում են տվել ինքնակոչին։ Սեվերշչինան և հարավը Աստրախանի հետ մնացին Կեղծ Դմիտրի II-ի տիրապետության տակ։ Արևելքում Տուշինոյի «գողի» իշխանությունը ճանաչեցին Մուրոմը, Կասիմովը, Տեմնիկովը, Արզամասը, Ալաթիրը, Սվիյաժսկը, ինչպես նաև հյուսիսարևելյան շատ քաղաքներ։ Կենտրոնական մասում խաբեբաին աջակցել են Սուզդալը, Ուգլիչը, Ռոստովը, Յարոսլավլը, Կոստրոման, Վլադիմիրը և շատ ուրիշներ։ Խոշոր կենտրոններից Վասիլի Շույսկուն հավատարիմ մնացին միայն Սմոլենսկը, Վելիկի Նովգորոդը, Պերեսլավլ-Ռյազանսկին, Նիժնի Նովգորոդը և Կազանը։ Կոստրոմայում զորքերը, որոնք մարդկանց ստիպում էին հավատարմության երդում տալ Կեղծ Դմիտրիին, նախ ավերեցին Եպիփան-Անաստասին վանքը, այնուհետև գրավեցին իրենց աջակցող Իպատիևի վանքը, բայց գրավվեցին վանքի վրա հաջող հարձակման հետևանքով (պահանջվում էր պայթեցնել պարիսպները։ Մետրոպոլիտ Ֆիլարետը (Ռոմանովը), որին կեղծ Դմիտրի II-ը բարձրացրել է պատրիարքի), Ռոստովից բերվել է ինքնակոչի մոտ։

Պետությունն այժմ ուներ երկու ցար, երկու Բոյար Դումա, ինչպես նաև երկու պատրիարք և երկու վարչակազմ; Բացի այդ, Կեղծ Դմիտրի II-ի կառավարությունը հատեց իր սեփական մետաղադրամները, որոնք տարբերվում էին մոսկովյաններից իրենց ավելացած քաշով։ Աղետը ոչ միայն քաղաքական էր, այլև բարոյական. ի հայտ եկան «թռիչքներ» և «փոփոխություններ» բառերը, որոնք մատնանշում էին նրանց, ովքեր հեշտությամբ և առանց խղճի խայթի մի ճամբարից ճամբարից ճամբար էին անցնում և վերադառնում։ Այստեղ հայտնվեցին նաև նոր խաբեբաներ՝ կեղծ Ցարևիչ Օգոստոսը և Լաուրենտին, ովքեր կամավոր եկան միանալու Կեղծ Դմիտրի II-ի զորքերին, և նույնիսկ սկզբում հյուրընկալորեն ընդունվեցին Տուշինոյում։ Բայց շուտով «ցարը» հրամայեց այդ «բարեկամներին» կախել՝ տղաների դեմ հաշվեհարդար տեսնելու համար։ Այդ ժամանակ մեկը մյուսի հետևից հայտնվեցին նոր կազակ «ցարևիչներ», որոնք ներկայանում էին որպես Իվան Ահեղի թոռներ, որոնք թալանել էին Ռուսաստանի հարավը։ Իր մանիֆեստներում Կեղծ Դմիտրի II-ը չափազանց ապշած էր «հարազատների» նման առատությունից և հրամայեց նրանց բոլորին մահապատժի ենթարկել։ Այս կերպ Տուշինոյի «գողը» մահապատժի է ենթարկել ևս յոթ «եղբորորդի»։ Փորձելով ցարի ծառայության մեջ ներգրավել ազատ կազակներին՝ Կեղծ Դմիտրի II-ի կառավարությունը ստեղծեց կազակական կարգ, որը գլխավորում էր ատաման և «տուշինո բոյար» Իվան Զարուցկին։ Ատամանը կազակ ազատներին ամբողջությամբ ենթարկեց «Ցար Դմիտրիին» և Հեթման Ռոժինսկուն։

1608 թվականի սեպտեմբերին սկսվեց Երրորդություն-Սերգիուս վանքի պաշարումը։ Մոսկվան, սակայն, չհանձնվեց, և Տուշինոյում ստիպված եղան կառուցել մի ամբողջ քաղաք՝ «արքայական» աշտարակով։ Միևնույն ժամանակ, ինքնակոչը գնալով կորցնում էր իրական իշխանությունը. 1608 թվականի դեկտեմբերին ճամբարը ղեկավարում էր «դեմվիրների հանձնաժողովը», որը բաղկացած էր 10 լեհ ազնվականներից։ Նրանք խիստ հսկողություն սահմանեցին Տուշինոյի «գողի» եկամուտների և ծախսերի վրա, ինչպես նաև կտրուկ սահմանափակեցին «գողական» Դումայի, հրամանների և Տուշինոյի շրջանի նահանգապետերի իրավունքները։ Կեղծ Դմիտրի II-ի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում նրա զորքերի օգտին իրականացվել են բնական և դրամական պահանջներ, իսկ նրա կողմնակիցներին բաժանվել են հողեր և ճորտեր, ինչը նպաստել է խաբեբաի իշխանության անկմանը։

1609 թվականի փետրվարի 28-ին (մարտի 10), իրավիճակը իր օգտին շրջելու ակնկալիքով, Վասիլի Շույսկին Շվեդիայի հետ կնքեց Վիբորգի պայմանագիրը, ըստ որի, Կորելա ամրոցի դիմաց իր թաղամասով, նա ստացավ Յակոբ Դե լա Գարդիի 15000-անոց արշավախմբի օգնությունը։ 1609 թվականի մայիսի 15-ին (25) ռուս-շվեդական Միխայիլ-Սկոպին Շույսկու և Դե լա Գարդիի բանակը Տորոպեցի մոտ ճակատամարտում ջախջախեց ազնվական Յան Կեռնոզիցկու գլխավորած ապստամբ ջոկատին։ Դրան հաջորդեց մի շարք հաղթանակներ տուշինոների նկատմամբ՝ Տորժոկի մոտ, Տվերի մոտ, Կալյազինի մոտ, Ալեքսանդրովսկայա Սլոբոդայի և Դմիտրովի մոտ։ Շատ հյուսիսային քաղաքներ անջատվեցին խաբեբայից։ 1610 թվականի հունվարին վերացվել է Երրորդություն-Սերգիուս վանքի պաշարումը։

Սակայն կանոնավոր շվեդական զորքերի մուտքը հակամարտություն առաջացրեց լեհական թագավոր Սիգիզմունդ III-ի վրդովմունքը, ով այդ ժամանակ պատերազմ էր մղում Շվեդիայի հետ իր հորեղբոր կողմից իրենից խլած շվեդական գահի համար։ Ուստի 1609 թվականի ամռանը Լեհաստանը պատերազմ հայտարարեց Վասիլի Շույսկուն։ 1609 թվականի սեպտեմբերին Սիգիզմունդ III թագավորը պաշարեց Սմոլենսկը։ Լեհական թագավորը սկսեց կոչ անել տուշինո ժողովրդին գնալ իրեն ծառայելու Սմոլենսկի մոտ՝ առաջարկելով նրանց մեծ փոխհատուցում ինչպես Մոսկվայի գանձարանից, այնպես էլ Լեհաստանից։ Մշտական ​​անհաջողությունների պատճառով Տուշինոյի ճամբարը սկսեց քայքայվել՝ լեհ վարձկանները և որոշ ռուս տուշինացիներ բանակցությունների մեջ մտան թագավորի հետ։ Հեթման Ռոժինսկին, ով նախկինում խաբեբաին պատշաճ հարգանք չէր ցուցաբերել, սկսեց բացահայտ սպառնալ «փոքր թագավորին» հաշվեհարդարով։ Այս պայմաններում 1609 թվականի դեկտեմբերի 27-ին (1610 թվականի հունվարի 6-ին) Կեղծ Դմիտրի II-ը, թաքնվելով սայլի կեռասի տակ, փախավ Կալուգա, որը դարձավ խաբեբաի նոր նստավայրը։

## Կալուգայի ճամբար
Իր արկածախնդրության՝ Կալուգայի ժամանակաշրջանում Կեղծ Դմիտրի II-ը վերջապես սկսեց ինքնուրույն դեր խաղալ։ Համոզվելով լեհ վարձկանների դավաճանության մեջ՝ ինքնակոչը դիմեց ռուս ժողովրդին՝ վախեցնելով նրանց թագավորի՝ Ռուսաստանը նվաճելու և կաթոլիկություն հաստատելու ցանկությամբ։ Կալուգայի «գողը» երդվեց, որ լեհերին ոչ մի թիզ ռուսական հող չի տա, այլ ողջ ժողովրդի հետ կմահանա ուղղափառ հավատքի համար։ Այս կոչն արձագանք գտավ շատերի մոտ։ Կեղծ Դմիտրի 2-րդը կրկին իր կողմը գրավեց բազմաթիվ կողմնակիցների և պատերազմ մղեց երկու ինքնիշխանների՝ ցար Վասիլի IV-ի և Սիգիզմունդ III թագավորի դեմ։ Շատ քաղաքներ կրկին հավատարմության երդում տվեցին նրան։
Տուշինոյի ճամբարը քանդվեց։ «ցարիկի» կողմնակիցներից ոմանք գնացին թագավորի մոտ, իսկ մյուսները ինքնակոչի հետևից գնացին Կալուգա։ Մարինա Մնիշեկը նույնպես վազեց ամուսնու մոտ։ Կեղծ Դմիտրի II-ի շարժումը սկսեց ազգային բնույթ ստանալ. Հավանաբար, պատահական չէ, որ ինքնակոչի ջերմեռանդ կողմնակիցներից շատերը հետագայում դարձան Առաջին և Երկրորդ աշխարհազորայինների ակտիվ անդամներ։ Ինչպես Տուշինոյում, այնպես էլ Կալուգայում պետական ​​համակարգ ստեղծվեց Մոսկվայի կերպարով, միայն թե եկեղեցում կառավարող կառույցներ չկային։
մինի|Կեղծ Դմիտրի II այցը Կալուգա Տուշինի փախուստից հետո

1610 թվականի սկզբին Կալուգայի ցարը հրամայեց բոլոր քաղաքներին, որոնք մնացել էին իր կողքին, ձերբակալել այնտեղ գտնվող լեհերին և իրենց ողջ ունեցվածքը հանձնել իրեն Կալուգայում։ Հնարավորինս կարճ ժամանակում ինքնակոչը և նրա տղաները կարողացել են զգալի գումարներ հավաքել և զնդանները լցնել օտարերկրյա պատանդներով, որոնց Կալուգայի «գողը» հետագայում հրամայել է մահապատժի ենթարկել։ Չցանկանալով կրկնել անցյալի սխալները՝ Կեղծ Դմիտրի II-ը զգոնությամբ ապահովում էր, որ իր բանակում երկու անգամ ավելի շատ ռուսներ կան, քան օտարերկրացիները։ Գարնանը խաբեբաների զորքերն այնքան էին ուժեղացել, որ կարողացան Շույսկուց հետ գրավել Արզամասը և Ստարայա Ռուսան։

Սեվերշչինայում խաբեբաի դիրքը շատ ավելի դժվարացավ։ 1610 թվականի փետրվարի 4-ին (14) Սմոլենսկի մերձակայքում Տուշինոյի քայքայվող ճամբարում Տուշինո պատրիարք Ֆիլարետը և տղաները պայմանագիր կնքեցին Սիգիզմունդ III-ի հետ, համաձայն որի թագավորի որդի Վլադիսլավ Ժիգիմոնտովիչը պետք է դառնար Ռուսաստանի ցար. Պարտադիր պայման էր, որ արքայազնն ընդուներ ուղղափառությունը։ Գործելով Վլադիսլավի անունից՝ Սիգիզմունդ III-ը մեծահոգաբար Տուշինո ժողովրդին շնորհեց հողեր, որոնք իրեն չէին պատկանում։ 1610 թվականի ապրիլին լեհական զորքերը գրավեցին Ստարոդուբը, Պոչեպը, Չերնիգովը և Նովգորոդ-Սևերսկին՝ ստիպելով այդ քաղաքների բնակչությանը հավատարմության երդում տալ Վլադիսլավին։ Մայիսի սկզբին Ռոսլավլի բնակիչները հավատարմության երդում տվեցին արքայազնին։

Մինչդեռ իրավիճակը Տուշինոյում դառնում էր կրիտիկական։ Հարավում՝ Կալուգայում, կենտրոնացած էին Կեղծ Դմիտրի II-ին հավատարիմ զորքերը. Հյուսիսում, Դմիտրովի մոտ, Սկոպին-Շույսկին և շվեդները ճնշում էին տուշինոների կողմից դժվարությամբ։ Նման պայմաններում Հեթման Ռոժինսկին որոշեց նահանջել Վոլոկոլամսկ։ Մարտի 6-ին (16) բանակը հրկիզեց Տուշինոյի ճամբարը և արշավի դուրս եկավ։ Մոսկվայի պաշարումը վերջապես ավարտվեց. Երկու օր անց հեթմանների բանակը գտնվում էր Վոլոկայում, որտեղ Ռոժինսկին մահացավ «հոգնածությունից»։ Առանց ղեկավարի մնացած նրա ջոկատը վերջապես ցրվեց։ Հեթման Սապիեհայի զորքերը, այցելելով թագավորին Սմոլենսկի մոտ և ոչինչ չհասցնելով նրանից, վերադարձան ծառայելու ինքնակոչին։

## Երկրորդ մոսկովյան արշավանք
1610 թվականի ամռանը թագավորական Հեթման Ժոլկևսկու լեհ-լիտվական ուժեղ ջոկատը շարժվեցին դեպի Մոսկվա. ռուս-շվեդական բանակը, որը նրանց ընդառաջ դուրս եկավ Դմիտրի Շույսկու և Յակոբ Դե լա Գարդիի հրամանատարությամբ, 1610 թվականի հունիսի 24-ին (հուլիսի 4) Կլուշինո գյուղի մոտ պարտություն կրեց Կլուշինո գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում։ Վասիլի IV-ի իշխանությունը դարձավ պատրանքային։ Մայրաքաղաքի բնակիչները, հավաքվելով պալատի պատուհանների տակ մեծ բազմություններով, բղավել են Շույսկիին. «Դու մեր ինքնիշխանը չես»։ Վախեցած թագավորը չէր համարձակվում իրեն դրսևորել հանրության առաջ։
Ժոլկևսկու բանակը մտավ Վյազմա և արևմուտքից մոտեցավ Ռուսաստանի մայրաքաղաքին։ Կեղծ Դմիտրի Երկրորդը հարավից շտապեց Մոսկվա։ Նրա զորքերը գրավեցին Պաֆնուտիևո-Բորովսկի վանքը, թալանելով այն և մորթելով մի քանի հազար մարդ։ Հետ մղելով Ղրիմի թաթարների հարձակումը, որը վարձել էր Շույսկին Նառայի ճակատամարտում, Կեղծ Դմիտրի II-ի զորքերը հասան հենց Մոսկվա։ Ինքնակոչի կողմնակիցները մայրաքաղաքի բնակչությանն առաջարկել են տապալել ցար Վասիլի Շույսկուն և խոստացել են նույնը անել իրենց «ցարիկի» հետ։ Սրանից հետո նրանք հայտարարեցին, որ բոլորը կկարողանան միասին աշխատել ամբողջ հողի հետ՝ ընտրել նոր ինքնիշխան և դրանով վերջ դնել եղբայրասպան պատերազմին։

Կալուգայի հուզումները ուրախությամբ ընդունվեց Շույսկու հակառակորդների կողմից, և 1610 թվականի հուլիսի 17-ին (27) Մոսկվայում տեղի ունեցավ պալատական ​​հեղաշրջում։ Բոյարներն ու ազնվականները Զախար Լյապունովի գլխավորությամբ գահից տապալեցին Շույսկուն։ Վասիլի IV ցարին բռնի վանական են դարձրել։

Գահընկեց անելով ցար Վասիլի Շույսկուն՝ Զեմսկի Սոբորն իր ներկայացուցիչներին ուղարկեց Կեղծ Դմիտրի II-ի ճամբար Դանիլովի վանքի մոտ, որպեսզի «գող» բոյարները կարողանան անմիջապես տապալել իրենց «ցարիկին»։ Նրանց դաժան հիասթափություն էր սպասվում։ «Գողական» դուման չկատարեց իր խոստումը և պահանջեց, որ մայրաքաղաքի դարպասները բացվեն «իսկական ինքնիշխանի» առաջ։ Պատրանքները փարատվեցին։Մի պահ սկսվեց համընդհանուր խառնաշփոթ։ Առանց գահի վրա ցարի, շատ ավելի դժվար էր պայքարել «բարի Դմիտրիի» դեմ։ Օգոստոսի 2-ին (12) Կեղծ Դմիտրի II-ը ճամբար հիմնեց Կոլոմենսկոյե գյուղում և սկսեց հարձակումը մայրաքաղաքի վրա, իսկ օգոստոսի 3-ին (13) Մոսկվայի մերձակայքում հայտնվեց թագ Հեթման Ժոլկևսկին։

1610 թվականի օգոստոսի 17-ին (27) Յոթ Բոյարների ժամանակավոր կառավարությունը, Ֆյոդոր Մստիսլավսկու գլխավորությամբ, պայմանագիր կնքեց Հեթման Ժոլկևսկու հետ և, հենվելով Տուշինոյի ժողովրդի Սմոլենսկի պայմանագրի վրա, ընտրեց 16-ամյա լեհ արքայազն Վլադիսլավ Ժիգիմոնի և Լեհաստանի մեծամեծ Հեգիմոնտի պաշտոնը Ուլյանա (Յուալիանիա) Ալեքսանդրովնա, Տվերի մեծ դուքս Ալեքսանդր Միխայլովիչ Ռուրիկովիչի դուստրը, որպես ռուսական ցար Սուխարևի դաշտում գտնվող Զեմսկի Սոբորում։ Մոսկվայի տղաներն ու ազնվականները խաչը համբուրեցին արքայազնին՝ պատերազմի անհապաղ ավարտի ակնկալիքով։ Բայց յոթ բոյարները հաշվի չէին առել, որ թեկնածուն անհրաժեշտ ժողովրդականություն չուներ ո՛չ Ռուսաստանի մայրաքաղաքում, ո՛չ էլ մարզերում։ Մոսկվայի պայմանագիրը ժողովրդին կանգնեցրեց դժվար ընտրության առաջ՝ ճանաչել լեհ արքայազնին որպես ցար կամ նախապատվություն տալ «իսկական ցար Դմիտրիին»։ Անարխիա տիրեց Ռուսաստանի մի շարք շրջաններում։ Որոշ քաղաքներ խաչը համբուրեցին Վլադիսլավ Ժիգիմոնտովիչին, ոմանք՝ Կեղծ Դմիտրի II-ին, իսկ այլ բնակավայրեր ապրեցին ինքնուրույն։

Մայրաքաղաքում շատերը սկսեցին մտերմանալ Կալուգայի «գողի» հետ և գաղտնի աքսորվել նրա ժողովրդի հետ։ Իվան Ահեղի բարի որդու առասպելը ևս մեկ անգամ սկսեց գրավել մարդկանց երևակայությունը։ Կեղծ Դմիտրի II-ին հավատարմության երդում տվեցին բազմաթիվ քաղաքների և գյուղերի բնակչությունը, ներառյալ նրանք, ովքեր նախկինում համառորեն կռվել էին նրա դեմ՝ Կոլոմնա, Կաշիրա, Սուզդալ, Գալիչ և Վլադիմիր։ Խաբեբայը ավելի ու ավելի շատ կողմնակիցներ էր ձեռք բերում քաղաքի աղքատների, ճորտերի և կազակների մեջ, մինչդեռ շատ ազնվականներ, ովքեր գտնվում էին Կալուգայի ճամբարում, լքեցին խաբեբային և գնացին ծառայելու Վլադիսլավին Մոսկվայում։ Խաբեբաի իրական սպառնալիքը յոթ բոյարներին դրդեց ավելի սերտ դաշինք կնքել Ժոլկևսկու հետ. Բոյարները հեթմանին թույլ են տվել անցնել Մոսկվա՝ «գողին» վանելու համար։ Թագավոր հեթմանի ճնշման տակ Կեղծ Դմիտրի II-ը ստիպված եղավ վերադառնալ Կալուգա։

## Կեղծ Դմիտրի II–ի մահը
Կալուգայի ճամբարն ավելի ու ավելի էր ներքաշվում լեհ զավթիչների հետ պատերազմի մեջ։ Կեղծ Դմիտրի II-ը, պայքարի մեջ մտնելով իր վերջին դաշնակիցների հետ, վճռականորեն և անխնա վարեց այն։ Սեպտեմբերի սկզբին ինքնակոչի զորքերը լեհերից հետ էին գրավել Կոզելսկը, Մեշչովսկը, Պոչեպը և Ստարոդուբը։ Ռուս բնակչությունը Կալուգայի «գողի» մեջ սկսեց տեսնել միակ ուժը, որն ունակ է դիմակայել օտար նվաճողներին։ Կազանն ու Վյատկան նրան հավատարմության երդում են տվել։ Կեղծ Դմիտրի II-ի էմիսարները բացահայտ գրգռում էին ժողովրդին Վլադիսլավի դեմ։ Շուկաների հրապարակներում պահակները և ազնվականները հաճախ բռնում էին նման գրգռիչներին, բայց ամբոխը ուժով պայքարում էր նրանց հետ։ Միևնույն ժամանակ դաժանության և կասկածամտության մթնոլորտ էր տիրում խաբեբաների Կալուգայի ճամբարում։ Ամեն անցնող օր Կեղծ Դմիտրի II-ը ավելի ու ավելի անվստահություն էր զգում իր բոյարական շրջապատի նկատմամբ։ Ավելի ու ավելի շատ պալատականներ մահապատժի էին ենթարկվում դավաճանության կասկածանքով։ Կեղծ Դմիտրի II-ի իշխանությունը ձեռք է բերել այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են Իվան IV Ահեղի օպրիչնինան, որը ծառայեց որպես ինքնակոչի մահվան պատճառ։ Մարդկանց բռնում էին ամենափոքր կասկածանքով, ենթարկում դաժան խոշտանգումների և սպանում։
Յոթ բոյարների ժամանակավոր կառավարությունը լեհերի աջակցությամբ հարձակում սկսեց Կալուգայի ճամբարի վրա։ Այն վտարեց ինքնակոչ նահանգապետերին Սերպուխովից և Տուլայից և վտանգ ստեղծեց Կալուգայի համար։ Այնուամենայնիվ, 1610-ի դեկտեմբերի սկզբին Ատաման Զարուցկին ջախջախիչ պարտություն է կրել Յան Սապիեհային, որին Զիգիզմունդ III-ը հանձնարարել է հարվածային ուժի դերը Կալուգայի «գողի» դեմ պայքարում, իսկ թաթար արքայազն Պյոտր Ուրուսովը հաղթել է լեհական ընկերությանը և բազմաթիվ բանտարկյալների բերել Կալուգա։

Ամեն օր Կալուգայի ցարի հրամանով կազակները դաժան հաշվեհարդար էին իրականացնում գերված լեհերի դեմ։ Կազակները գերի են վերցրել թագավորական ազնվականներին և զինվորներին, տարել Կալուգա և խեղդել այնտեղ։ Կեղծ Դմիտրի II-ը սկսեց պատրաստվել նահանջի Վորոնեժ, ավելի մոտ կազակների ծայրամասերին։ Կալուգայի «փոքր թագավորի» ծրագրի համաձայն՝ Վորոնեժը պետք է դառնար ցարական նոր մայրաքաղաքը։ Դրանից հետո խաբեբայը հույս ուներ դրդել թաթարներին և թուրքերին ներխուժել Մոսկվա և այդպիսով բարելավել իր գործերը։ Բայց դեկտեմբերի 11-ին (21) Կեղծ Դմիտրի II-ը սպանվեց թաթար իշխան Պյոտր Ուրուսովի կողմից (ով վրեժ էր լուծում Կասիմով խանի համար, որը գաղտնի մահապատժի էր ենթարկվել խաբեբայի կողմից)։

Դեռևս 1610 թվականի աշնանը հակամարտություն տեղի ունեցավ Կասիմով խան Ուրազ-Մուհամմադի և Կեղծ Դմիտրիի միջև։ Կասիմովի տիրակալին պաշտպանում էր նրա ազգականը՝ Կեղծ Դմիտրիի պահակախմբի պետ, մկրտված թաթար Պյոտր Ուրուսովը։ Խանը սպանվեց, իսկ Ուրուսովը բանտարկվեց 6 շաբաթով, բայց ազատ արձակվելուց հետո վերականգնվեց իր պաշտոնում։

Սպանությունը տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ Կեղծ Դմիտրին նապաստակներ էր որսում Կալուգայից դուրս։ Օգտվելով այն հանգամանքից, որ Կեղծ Դմիտրին ուներ թաթար պահակներ և ընդամենը մի քանի տղաներ, Պյոտր Ուրուսովը վրեժխնդիր եղավ կեղծ Դմիտրիից.

Ըստ New Chronicler-ի՝ սպանությունը մեծ վրդովմունք է առաջացրել քաղաքում, և Կեղծ Դմիտրիին թաղել են Կալուգայում՝ փայտե Երրորդություն եկեղեցում (Կալուգայում իմացել են, որ արքայազն Պյոտր Ուրուսովը սպանել է գողին, ամբողջ քաղաքը իրարանցման մեջ է, և նրանք սպանել են բոլոր թաթարներին, ովքեր եղել են Կալուգայում. Ներկայումս կեղծ Դմիտրիի թաղման վայրը անհայտ է։

## Կեղծ Դմիտրի II-ի մեծ ինքնիշխան կոչումը
Մենք՝ Դմիտրի Իվանովիչը, Համայն Ռուսիո Կայսրը, Մուսկովյան Պետության Ինքնիշխանը, Ռուսաստանի ողջ Մեծ Դքսության ցար, Աստծուց տրված Գերիշխան, Աստծո կողմից օծված և բոլոր գերիշխաններից վեր բարձրացված, ինչպես մեկ այլ Իսրայել, առաջնորդվող և ղեկավարող Աստծո ուժով, արևելքի և արևմուտքի քրոստոնյա կայսր և իշխան այլ տարածքների։

1609 թվականին Ռուսաստանի դեմ լեհական բացահայտ ինտերվենցիայից հետո վարկաբեկվել և փախել է Կալուգա, որտեղ և սպանվել է։

## Տես նաև
* Կեղծ Դմիտրի I

## Գրականություն
* *Скрынников Р. Г. «Три Лжедмитрия».
* *Скрынников Р. Г. «Лихолетье».
* *Соловьев С. М.* История России с древнейших времен, том 8 главы 4-7.
*  (в пер.)
* ''С. М. Соловьёв.'' История России с древнейших времен 
* Смутное время в России
* ''Иосиф Будило.'' Дневник событий, относящихся к Смутному времени. Часть 1
* ''Иосиф Будило.'' Дневник событий, относящихся к Смутному времени. Часть 2.
* Письма и дневники Марины Мнишек 
* Смутное время в России. Осада Москвы Лжедмитрием II. Польское вторжение
* Смутное время в России. Распад Тушинского лагеря. Смерть Скопина
* ''Пирлинг П.'' Переписка Карла IX-го с самозванцами // Русская старина, 1910. — Т. 141. — № 1. — С. 22—24. 
* Конрад Буссов о планах Сапеги по воцарению лже-Димитриев

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1960 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 21 մահեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի կայսրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն