Կեղտոտ պատերազմ (Մեքսիկա)

**Մեքսիկական կեղտոտ պատերազմ** (), սառը պատերազմի տարիներին մեքսիկական ռազմաբեմին վերագրվող ներքին հակամարտություն, որը տեղի է ունեցել 1960-70 ական թվականներին ԱՄՆ աջակցությունը վայելող Մեքսիկայի իշխող կառավարության՝ Ինստիտուցիոնալ-հեղափոխական կուսակցության, Գուստավո Դիաս Օրդասի, Լուիս Էչևերիայի և Խոսե Լոպես Պորտիյոյի նախագահությամբ և ձախակողմյան ուսանողների և պարտիզանական խմբավորումների միջև։ Պատերազմի ընթացքում կառավարական ուժերը կատարել են մոտավորապես 1200 մարդու առևանգում, համակարգված խոշտանգումներ և դատական կարգով չվճռված մահապատիժներ։

Քաղաքական շարժումների դեմ իրականացված պետական հանցագործության վերաբերյալ պաշտոնական դատաիրավական հետաքննություն մեկնարկել է Վիսենտե Ֆոքսի (2000-2006) պաշտոնավարման ընթացքում, որի արդյունքում ստեղծվել է *Անցյալի սոցիալական և քաղաքական շարժումների հատուկ դատախազությունը* (FEMOSPP)։ Չնայած պատմական փաստերի ուսումնասիրության մեջ գրանցած մեծ հաջողությունների, FEMOSPP-ին չի հաջողվել գտնել հակամարտության գլխավոր կազմակերպիչներին և պատասխանատուներին մեղադրող որոշակի իրավական պատասխանատվություն ենթադրող ապացույցներ։

## Իրադարձություններ
[մինի|Պաստառ, որը դատապարտում է Ֆելիքս Բարիենտոս Կամպոսի բռնի անհետացումը, ով ձերբակալվել էր [1975|1975 թվականի հուլիսի 5-ին Ակապուլկոյում ( Գերերո, Մեքսիկա ) և ում գտնվելու վայրը անհայտ էր մինչև 2010 թվականին պաստառը տեղադրելու ամսաթիվը։ Հայտարարությունը տեղադրվել է Մեխիկո քաղաքի Ալամեդա կենտրոնական այգում։]]

Պատերազմական տվյալ ժամանակաշրջանը բնորոշվում է 1960-ականների վերջին ուսանողական ակտիվ շարժման նկատմամբ բացասական հակազդմամբ, որը հանգեցրեց Տլատելոլոյի կոտորածին։ 1968 թվականին տեղի ունեցած ուսանողական ցույցի ընթացքում պետական ուժերի կողմից գնդակահարվեցին պաշտոնական տվյալներով 30-ից 300 մարդ (մինչդեռ անկախ աղբյուրները զոհերի թիվը գնահատում են մի քանի հազար)։ Նմանօրինակ բռնություն արձանագրվեց նաև 1971 թվականի հունիսի 10-ին Մեխիկոյում տեղի ունեցած ուսանողական ցույցի ժամանակ, երբ պետական ուժերը կոտորեցին խաղաղ ուսանողական ցույցի մասնակիցներին, որի հետևանքով սպանվեց 120 մարդ։

Նշված ժամանակաշրջանում կառավարական զորքերին դիմակայեցին մի շարք՝ հիմնականում անկախ, զինված խմբավորումներ։ Հատկանշական է «Սեպտեմբերի 23-ի Կոմունիստական Լիգան» էր, որը հակամարտության առաջնագծում էր, ակտիվորեն գործում էր Մեքսիկայի մի քանի քաղաքներում՝ մեծապես հենվելով քրիստոնյա-սոցիալիստական և մարքսիստական ուսանողական կազմակերպությունների վրա։

Լիգան ուղիղ առճակատման մեջ էր Մեքսիկայի անվտանգության ուժերի դեմ՝ իրականացնելով մի շարք առևանգումներ, այդ թվում՝ նախագահի քույր Մարգարիտա Լոպես Պորտիլյոյին առևանգելու փորձը։ Գեռերոյում գործող «Աղքատների կուսակցությունը», որի ղեկավարը նախկին ուսուցիչ Լուսիո Կաբանյասն էր։, պայքարում էին հողատերերի անպատժելիության և գյուղական շրջաններում ոստիկանության ճնշող մեթոդների դեմ։ «Աղքատների կուսակցությունը» կազմակերպել է բանակի և անվտանգության ուժերի դարանակալ հարձակումներ, ինչպես նաև առևանգել է Գերերոյի նահանգապետի նորանշանակ թեկնածուին։

1978 թվականին ձախակողմյան քաղաքական կուսակցությունների օրինականացումը, ինչպես նաև ազատազրկված և որոնվող պարտիզանների համաներումն ունեցան էական ազդեցություն՝ մի շարք կոմբատանտներ դադարեցրին կառավարության դեմ իրենց զինված պայքարը։ Այնուամենայնիվ, որոշ խմբավորումներ շարունակեցին դիմակայությունը, և Մեքսիկայի Մարդու իրավունքների ազգային հանձնաժողովի տվյալներով՝ ռազմական գործողությունները շարունակվել են մինչև 1982 թվականը։

2002 թվականի հունիսին Վիսենտե Ֆոքսի՝ վերջին 70 տարվա ընթացքում առաջին նախագահի համար պատրաստված զեկույցը, որը Ինստիտուցիոնալ Հեղափոխական Կուսակցությունից (ԻՀԿ) չէր, մանրամասն նկարագրում էր կառավարության գործողությունները 1964 թվականից 1982 թվականներին։ Զեկույցում նշվում էր, որ, ըստ BBC News-ի, մեքսիկական բանակը այդ ժամանակահատվածում «առևանգել, տանջել և սպանել է հարյուրավոր կասկածյալ ապստամբների» և մեղադրում էր մեքսիկական պետությանը ցեղասպանության մեջ։ Մեքսիկայի հատուկ դատախազը պնդում էր, որ զեկույցը չափազանց կողմնակալ էր զինվորականների նկատմամբ և որ այն չէր մանրամասնում ապստամբների կողմից կատարված հանցագործությունները, այդ թվում՝ առևանգումները, բանկերի կողոպուտները և սպանությունները։ Այնուամենայնիվ, միջազգային հանրության գերակշիռ մասն արձանագրում է, որ զեկույցը համարժեք կերպով գնահատում է պետական պատասխանատվության մակարդակը. պետությունն իր հիմնական առաքելության՝ քաղաքացիների անվտանգությունը երաշխավորելու փոխարեն, դարձել էր նրանց ճնշման և համակարգված բնաջնջման գործիք։

## Պարտիզանական ջոկատներ
1960 թվականը նշանավորեց Գեռերո նահանգում ահաբեկչության և բռնի ճնշումների ամբողջ տասնամյակի սկիզբը, երբ պետությունն սկսեց կիրառել ուժի էապես խստացված միջոցներ տեղի գյուղացիների և քաղաքացիական բնակչության նկատմամբ։ Պետության կողմից իրականացված ճնշման գործողությունները նպատակ ունեին սահմանափակել քաղաքական բարեփոխումների բազմաթիվ տեղական շարժումները, քանի որ բնակչության շրջանում գնալով աճում էր դժգոհությունը իշխանությունների վարած քաղաքականության նկատմամաբ և նրանց կողմից քաղաքացիական իրավունքների խախտումներից։ 1960-ականներին, երբ տեղի բնակչությունն ավելի ակտիվորեն սկսեց արտահայտել իր բողոքը, Մեքսիկայի Ինստիտուցիոնալ-հեղափոխական կուսակցությունը (ԻՀԿ) ուժեղացրեց ահաբեկչական մեթոդների կիրառումը։ Բռնության շարունակական ալիքը բազմաթիվ պարտիզանների մղեց զենք վերցնելու՝ պետության դեմ զինված պայքարի անցնելու։ 

1960-70-ական թվականներին պարտիզանական խմբավորումների ակտիվացումը պետական իշխանություններին հնարավորություն տվեց արդարացնելու և ընդլայնելու բռնաճնշումների քաղաքականությունը՝ կենտրոնացնելով ռեսուրսները զինված խմբավորումների ճնշման ուղղությամբ։ Բանակը տխուր համբավ ձեռք բերեց գյուղական շրջաններում ապստամբներին ճնշելու իր մեթոդների պատճառով, այդ թվում՝ կիրառելով մահվան թռիչքներ (death flights)։ 

Գեռերո նահանգում պետական բռնության այս շրջանը նպաստել է բազմաթիվ պարտիզանական կազմակերպությունների ստեղծմանը։ Նրանցից մեկը՝ «Աղքատների կուսակցությունը» (*Partido de los Pobres*, PDLP), ձևավորվեց մարքսիստական գաղափարների ազդեցության տակ և ոգեշնչված Չե Գևարայի նման գործիչներից։ Այս կուսակցությունը հակված էր ավելի շատ կենտրոնանալ գյուղական վայրերի վրա, ինչպիսին է Գեռերոն, որտեղ նրանք կարող էին աջակցություն գտնել։ 1967 թվականի Ատոյակի կոտորածից հետո «Աղքատների կուսակցության» գործունեությունն առավել ծայրահեղական բնույթ ստացավ, երբ նրա առաջնորդ Լուսիո Կաբանյասը փորձեց գյուղացիների բողոքն օգտագործել հեղափոխության շարժիչ ուժ դարձնելու համար։

1960-70-ականներին «Աղքատների կուսակցությունը» ազգային ճանաչում ստացավ, մասնավորապես՝ ԻՀԿ-ի նշանավոր գործիչ Ռուբեն Ֆիգերոային առևանգելու գործողությունից հետո։ Չնայած այս քայլը ոգեշնչեց կառավարության կողմից ճնշված համայնքներին, այն միևնույն ժամանակ դարձավ կազմակերպության թուլացման պատճառ, քանի որ իշխանությունները կենտրոնացրեցին ուժերը հենց այդ կառույցի վերացման վրա։ 1974 թվականի դեկտեմբերի 2-ին բանակը հայտնաբերեց և սպանեց Կաբանյասին՝ նպատակ ունենալով վերջ դնել նրա գլխավորած շարժմանը։ Մեկ այլ ուսուցիչ՝ Հենարո Վասկես Ռոխասը, ի պատասխան կառավարության գործողություններին, հիմնեց «Ազգային հեղափոխական քաղաքացիական ասոցիացիան» (*Asociación Cívica Nacional Revolucionaria*, ACNR)։ Կաբանյասի և Վասկես Ռոխասի գլխավորած շարժումները հանդիսացան սոցիալական պայքարի զինված փուլի սկիզբը, որն էլ շարունակվեց նույնիսկ նրանց մահերից հետո։

## Խոշտանգումներ
Խոշտանգումները հանդիսանում էին Մեքսիկայի Ինստիտուցիոնալ-հեղափոխական կուսակցության (ԻՀԿ) կողմից կիրառվող բազմաթիվ ճնշման գործիքներից մեկը, որոնք ուղղված էին ինչպես պարտիզանական խմբավորումների, այնպես էլ քաղաքական ընդդիմախոսների ճնշմանը և չեզոքացմանը։ Չնայած այդ ժամանակաշրջանում բազմաթիվ երկրներում խոշտանգումներն արդեն համարվում էին անօրինական, Սառը պատերազմի արդյունքում ձևավորված մի շարք ավտորիտար ռեժիմներ ակտիվորեն կիրառում էին դրանք՝ իբրև արդյունավետ քաղաքական գործիք։ Մեքսիկայի պետությունն օգտագործում էր խոշտանգումները՝ գերի ընկած պարտիզաններից և ապստամբներից տեղեկատվություն կորզելու նպատակով, մասնավորապես՝ հարձակման ծրագրերի և զինված գործողությունների վերաբերյալ։ Այս գործընթացները իրականացվում էին գաղտնի պահման վայրերում, որտեղ կալանավորներին պահում էին մինչև նրանց պաշտոնական բանտ տեղափոխելը, որպեսզի պետական բռնությունների փաստերը գաղտնի մնան։ 

Իգական սեռի կալանավորների նկատմամբ խոշտանգումներն ուղեկցվում էին սեռական բռնությամբ՝ այդ թվում ֆիզիկական ու հոգեբանական բնույթի։ Որոշ հետազոտողներ հանգել են այն եզրակացության, որ պետությունն իր բռնությունների մեջ կիրառել է նաև այսպես կոչված «գենդերային վերահսկման մեխանիզմներ»՝ նպատակ ունենալով վախեցնել և զսպել կանանց՝ սոցիալական ու քաղաքական կարգը խախտելուց։ 

Քաղաքական կալանավորների կալանավորման և խոշտանգման պրակտիկան դարձավ առավել համակարգված 1968 թվականի ուսանողական ապստամբություններից հետո, երբ պետությունը որոշեց, որ անկարգությունների ճնշման համար անհրաժեշտ են կոշտ և բռնի միջոցներ։ Այս բռնաճնշումների փուլը՝ ուղղված այլախոհ գաղափարախոսությունների դեմ, իր կառուցվածքով և մեթոդաբանությամբ նմանություններ ուներ Հարավային Կոնի երկրներում (ինչպիսիք են Արգենտինան) գործող ավտորիտար ռեժիմների հետ։

## Տես նաև
* Կեղտոտ պատերազմ (Արգենտինա)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Պաշտպանության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ