Ինտերնետային վերին մակարդակի դոմեններ

**Ինտերնետային վերին մակարդակի [[Դոմենային անուն|դոմեններ]]** (TLD), ցանկ, որը պարունակում է վերին մակարդակի դոմեններ, որոնք գտնվում են ինտերնետի դոմենային անունների համակարգի DNS արմատային գոտում: Ինտերնետային համարների վարչության (IANA) կողմից կազմված վերին մակարդակի դոմենների ցանկը պահպանվում է արմատային գոտու տվյալների բազայում։ IANA-ն նաև վերահսկում է ICANN-ի համար նախատեսված նոր բարձր մակարդակի դոմենների հաստատման առաջարկը. 2021 տարվա ապրիլին IANA Root Zone Database-ը թվարկել է 1502 դոմեն, այդ թվում՝ ակտիվ, բարձրացված, վերցված և հատուկ օգտագործման տիրույթներ։ 2025 թվականի մարտի 31-ի դրությամբ ակտիվորեն պատվիրակված վերին մակարդակի դոմենների թիվը նվազել է մինչև 1264, ինչը արտացոլում է հեռացումները, դադարեցումները և root գոտու տվյալների բազայի փոփոխությունները։ 2021 թվականի մարտի դրությամբ IANA-ի արմատային տվյալների բազան ներառել է 1589 TLD: Դրանց թվում են նաև 68-ը չտրամադրված (չեղարկված), 8-ը դադարեցված և 11-ը փորձարկման դոմեններ։ Դրանք ներկայացված չեն IANA-ի ցուցակում և չեն գտնվում root.zone ֆայլում (root.zone ֆայլը նաև ներառում է մեկ root դոմեն)։

## Տեսակներ
IANA-ն տարբերակում է վերին մակարդակի դոմենների հետևյալ խմբերը․

* Ենթակառուցվածքների վերին մակարդակի տիրույթ (ARPA)
* Ընդհանուր վերին մակարդակի տիրույթ (gTLD)
* Ընդհանուր սահմանափակված վերին մակարդակի դոմեն (grTLD)
* Հովանավորված բարձր մակարդակի դոմեն (sTLD)
* Երկրի կոդի վերին մակարդակի դոմեն (ccTLD)
* Վերին մակարդակի տիրույթների փորձարկում (tTLD)

## Բնօրինակ բարձր մակարդակի տիրույթներ
Ինտերնետի զարգացման վաղ շրջանում՝ մինչև 1998 թվականին ICANN-ի ստեղծումը, ստեղծվել են յոթ ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններ․
* Անուն՝ DNS անուններ
* Կազմակերպություն՝ նախատեսված օգտագործում
* Ադմինիստրատոր՝ մենեջերներ
* Նշումներ՝ ընդհանուր դիտողություններ
* IDN՝ աջակցություն միջազգայնացված դոմենային անունների (IDN) համար
* DNSSEC՝ DS գրառումների առկայություն դոմենային անվանման համակարգի անվտանգության ընդլայնումների համար

## Ենթակառուցվածքի բարձր մակարդակի տիրույթներ

## Երկրի կոդի վերին մակարդակի դոմեններ
2017 թվականի մայիսի 20-ի դրությամբ եղել է 255 երկրի կոդով վերին մակարդակի դոմեն, որոնք եղել են միայն լատինական այբուբենով և օգտագործել են երկնիշ կոդեր: 2022 թվականի հունիսի դրությամբ դրանց թիվը կազմել է 316՝ միջազգայնացված դոմենների ավելացմամբ։

### Առաջարկվող միջազգայնացված ccTLD-ներ
Ճապոնիայի և Լիբիայի համար առաջարկվել են միջազգայինացված դոմենային անուններ։

## ICANN դարաշրջանի ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններ
* Անունը՝ DNS 
* Նպատակային շուկա՝ նախատեսված օգտագործում
* Սահմանափակումներ՝ կան սահմանափակումներ, թե ով կարող է գրանցվել և ինչպես կարող է օգտագործվել դոմենը
* Օպերատոր՝ կազմակերպություն, որին հանձնարարվել է գրանցամատյանը
* IDN: աջակցություն միջազգայնացված դոմենային անունների (IDN) 
* DNSSEC՝ DS գրառումների առկայություն դոմենային անվանման համակարգի անվտանգության ընդլայնումների համար։

### Չինարեն (.cn)

### Ֆրանսերեն (.fr)

### Գերմաներեն (.de)

### Հինդի

### Իտալերեն (.it)

### Պորտուգալերեն (.pt)

### Իսպաներեն (.es)

## Միջազգայինացված ընդհանուր վերին մակարդակի դոմեններ
Այս բոլոր TLD-ները միջազգայնացված դոմենային անուններ են (IDN) և աջակցում են երկրորդ մակարդակի IDN-ներ։

* Նշումներ՝ ընդհանուր դիտողություններ և նախատեսված օգտագործում
* DNSSEC՝ DS գրառումների առկայություն դոմենաին անվանման համակարգի անվտանգության ընդլայնումների համար։

### Արաբական գիր

### Չինական նիշ

### Կիրիլյան գիր

### Ճապոնական կերպարներ

### Այլ սցենար

## Աշխարհագրական վերին մակարդակի տիրույթներ
* Անունը՝ DNS անուն
* Կազմակերպություն՝ թիրախային աշխարհագրական տարածք
* Ծանոթագրություններ՝ ընդհանուր դիտողություններ
* IDN: աջակցություն միջազգայնացված դոմենային անունների (IDN) համար
* DNSSEC՝ DS գրառումների առկայություն դոմենաին անվանման համակարգի անվտանգության ընդլայնումների համար։

### Աֆրիկա

### Ասիա

### Եվրոպա

### Հյուսիսային Ամերիկա

### Օվկիանիա

### Հարավային Ամերիկա

## Միջազգայինացված աշխարհագրական վերին մակարդակի տիրույթներ

## Բրենդային և կորպորատիվ բարձր մակարդակի դոմեններ
* Անունը՝ DNS անուն
* Կազմակերպություն՝ ընկերություն կամ ապրանքանիշ
* Ծանոթագրություններ՝ ընդհանուր դիտողություններ
* IDN: աջակցություն միջազգայնացված դոմենային անունների (IDN) համար
* DNSSEC՝ DS գրառումների առկայություն դոմենաին անվանման համակարգի անվտանգության ընդլայնումների համար

## Միջազգայինացված ապրանքանիշի բարձր մակարդակի դոմեններ

## Հատուկ օգտագործման տիրույթներ
ICANN/IANA-ն ստեղծել է մի քանի հատուկ օգտագործման դոմենային անուններ, որոնք նախատեսված են տեխնիկական նպատակներով: ICANN/IANA-ն բոլոր հատուկ օգտագործման դոմենային անունների սեփականատերն է։

## Ոչ IANA դոմեններ
Բացի IANA-ի կամ ICANN-ի կողմից կառավարվող (կամ առնվազն հետևվող) TLD-ներից, այլ անկախ խմբեր ստեղծել են կամ փորձել են ստեղծել իրենց սեփական TLD-ները՝ տարբեր տեխնիկական բնութագրերով, գործառույթներով և արդյունքներով։

### Microsoft Windows
Microsoft Windows-ում կան որոշ հատուկ նշանակության դոմենային անուններ, որոնք մասամբ հակասում են հանրությանը տրված դոմենային անուններին։

### Ինտերնետային ճարտարագիտության աշխատանքային խմբի առաջարկներ տեղական վերին մակարդակի տիրույթների համար
IETF-ը մի քանի հարցում է ներկայացրել՝ մեկնաբանություններ ստանալու համար TLD-ների վերաբերյալ, որոնք կարող են օգտագործվել տեղական սարքերն ու ծառայությունները ներկայացնելու համար։

### Բլոկչեյնում գրանցված
Բլոկչեյնի վրա հիմնված դոմենները գրանցվում և փոխանակվում են հանրային բլոկչեյնի միջոցով, ինչպիսին է Ethereum-ը: Հաճախ այս դոմենները ծառայում են որոշակի գործառույթների, ինչպիսիք են մարդու համար ընթեռնելի հղումներ ստեղծելը DApps-ում օգտագործվող խելացի պայմանագրերի հասցեներին կամ անձնական դրամապանակների հասցեներին։ Սովորաբար, այս ոչ ստանդարտ դոմենները անհասանելի են DNS կարգավորման սովորական գործընթացի միջոցով և փոխարենը պահանջում են, որ հաճախորդները օգտագործեն որևէ տեսակի թափանցիկ վեբ պրոքսի կամ դարպաս՝ դրանց մուտք գործելու համար։

### Այլընտրանքային արմատներ
Այլընտրանքային DNS արմատների դեպքում, կազմակերպությունները կամ նախագծերը օգտագործում են DNS-ի նույն մեխանիզմները, բայց փոխարենը ստանձնում են ICANN-ի դերը՝ ամբողջությամբ առանձին արմատային գոտի կառավարելու և ադմինիստրացնելու գործում, այդպիսով ունենալով նոր TLD-ներ անկախ ստեղծելու հնարավորություն: Այնուամենայնիվ, սա այս դոմենները չի դարձնում պակաս մեկուսացված ինտերնետի մնացած մասից, քանի որ հաճախորդների կողմից դրանք լուծելու հնարավորությունը տեսականորեն պահանջում է միայն անցում ռեկուրսիվ DNS լուծիչի, որը ճանաչում և սպասարկում է այլընտրանքային արմատային գոտու տակ գտնվող գրառումները:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* IANA's list of TLDs in machine-readable format 
* Verisign's "Domain Name Industry Brief" site, with reports and dashboards
* The Public Suffix List / PSL – Maintained by Mozilla
* Registry Agreements at ICANN
* Registry Agreement Termination Info Page at ICANN
* Domain Uzantıları

Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Վերին մակարդակի ազգային դոմեններ
Կատեգորիա:Վերին մակարդակի ընդհանուր դոմեններ