Հանդուրժողականության հրամանագիր

[մինի|Հռոմեական կրոնական [Սերդիանա|Սերդիկայի հանդուրժողականության մասին հրովարտակ, որը սահմանեց Քրիստոնեությունը որպես Կրոնական իրավունք ]]
**Հանդուրժողականության հրամանագիր**, կառավարության կամ կառավարչի արած հռչակագիր, որում նշվում է, որ տվյալ կրոնի անդամները չեն ենթարկվի կրոնական հալածանքների իրենց ավանդույթներին հետևելու համար։

## Պատմություն
### Հին ժամանակներ

* Մ.թ.ա. 550 – Ահիմսայի վրա հիմնված Անեկանտավադայի սկզբունքը, որը մշակվել է Տիրթհակարայի կողմից, հնարավոր է, որ եղել է Ռ-ի առաջին բանավոր օրենքը հակամարտությունների լուծման համար։
* Մ.թ.ա. 539 – Կավե փաստաթուղթը՝ Կյուրոսի գլանը, որը տրվել է Աքեմենյան Պարսիկ Կյուրոս Մեծ միապետի կողմից, հայտարարում է Բաբելոնում մարդու և տաճարների պաշտամունքի վերականգնման մասին։
* Մ.թ.ա. 500 թվական – Երգի դինաստիա Մեծ գիտություն, Չժու Սիի հեղինակած չորս գրքերի և հինգ դասականների մաս, միավորված օրենքաբան և Կոնֆուցիոնիստ Չինական փիլիսոփայություններ  Չան Բուի հետ
* Մ.թ.ա. 260 – Մաուրյա կայսրություն Աշոկայի սյուները արձանագրությունները ենթադրում են, որ ջայնիստական-բուդդայական կայսր Աշոկայի համար դհարման նշանակում էր «ակտիվ սոցիալական մտահոգության բարոյական քաղաքականություն, կրոնական»:
* 260 – Հռոմի կայսր Գալիենոսի նախաձեռնությամբ Գալիենոսի կողմից հրապարակվեց հանդուրժողականության հրովարտակը քրիստոնյաների օգտին։
* 311 – Հռոմեական տետրարխիայի՝ Գալերիոսի, Կոստանդինոսի և Լիցինիոսի կողմից հրապարակվեց Սերդիկայի հրովարտակը, որով պաշտոնապես ավարտվեց Դիոկղետիանոսի կողմից քրիստոնեության հալածանքները։.
* 313 – Միլանի հրովարտակը օրինականացրեց քրիստոնեությունը ամբողջ Հռոմեական կայսրությունում։
* 361 – Հուլիանոս Ուրացողի կողմից հրապարակված «Պետական հեթանոսության վերականգնման մասին» հրովարտակը օրինականացրեց քրիստոնեության բոլոր ձևերը, ինչպես նաև հուդայականությունն ու հեթանոսությունը։
* 500 – Օրփական Պյութագորասի Ոսկե  5-րդ տողն ասում է. «Բոլոր մնացած մարդկանցից դարձրու քո ընկերը նրան, որը ցուցադրում է առաքինության էթիկա»։
* 800 – Մեդինայի Սահմանադրությունը երաշխավորում էր հավատքի և ծեսերի ազատություն բոլոր այն քաղաքացիների համար, ովքեր «հետևում են հավատացյալներին»։ Այն նաև երաշխավորում էր, որ բոլոր կուսակցությունների ներկայացուցիչները՝ մուսուլմաններ կամ ոչ մուսուլմաններ,

## Միջնադար
* 1368 – Մոնղոլական կայսրությունում կրոնը հիմնված էր կրոնի ազատության վրա։ Սա Չինգիզ խանին մուսուլմանների կողմից շնորհեց «կրոնների պաշտպան» տիտղոսը, և նույնիսկ ասում էին, որ նա «տ*իրոջ ողորմություններից և Նրա Աստվածային Շնորհքի առատաձեռնություններից մեկն է»*։
* 1436 – Բազելի համաձայնագրերը, որոնք նախկինում հռչակվել էին 1420 թվականին և հաստատվել 1433 թվականին Բազելի խորհրդի կողմից, վավերացվեցին Բոհեմիայի թագի կողմից՝ կաթոլիկների և եվրոպական կայսրության կողմից ընդունվելով։ Նրանք նշում էին, որ «Աստծո խոսքը պետք է ազատորեն և ճշմարտացիորեն քարոզվի Տիրոջ քահանաների և արժանի սարկավագների կողմից»։

### Վաղ ժամանակակից ժամանակաշրջան
* 1562 – Սեն-Ժերմենի հրովարտակը հրապարակվում է Եկատերինա դը Մեդիչիի (Ֆրանսիայի երիտասարդ Կառլոս IX-ի ռեգենտի) կողմից, որը սահմանում է «Էկումենիկ» սահմանափակ հանդուրժողականություն, որը վերջ է դնում համառ հալածանքներին։
* 1568 – Տորդայի (կամ Տուրդայի) հրովարտակը, որը հայտնի է նաև որպես «Հանդուրժողականության արտոնագիր» կամ «Կրոնական հանդուրժողականության և խղճի ազատության մասին օրենք», Հունգարիայի թագավոր Հովհաննես II Սիգիզմունդի կողմից փորձ էր։
* 1573 – Վարշավայի կոնֆեդերացիան բոլոր քրիստոնեական դավանանքները հավասարեցրեց Լեհ-լիտվական համագործակցության շրջանակներում։
* 1578 – Մողոլական կայսրությունը, որը ոգեշնչված էր իր կայսր Ակբարի Դին-ի Իլահիի սինկրետիկ հավատքով, պաշտպանում և խթանում էր միջկրոնական երկխոսությունը առնվազն։
* 1579 – Ուտրեխտի միությունը ներառում էր հանդուրժողականության մասին հրամանագիր, որը թույլ էր տալիս անձնական կրոնի ազատություն: Լրացուցիչ հռչակագիրը թույլ էր տալիս կաթոլիկ մնալ ցանկացող նահանգներին և քաղաքներին միանալ միությանը:
* 1598 – Ֆրանսիայի թագավոր Հենրի IV-ի կողմից հրապարակված Նանտի հրովարտակը պաշտոնական կրոնական կարգավորում էր, որը վերջ դրեց ֆրանսիական կրոնական պատերազմների առաջին դարաշրջանին՝ հուգենոտներին իրավունք տալով: Այն չեղյալ է հայտարարվել 1685 թվականին Հենրի IV-ի թոռը՝ Լյուդովիկոս XIV-ը, որը Ֆոնտենբլոյի հրովարտակով կրկին բողոքականությունը Ֆրանսիայում անօրինական հայտարարեց։
* 1609 – Սուրբ Հռոմեական կայսր Ռուդոլֆ II-ի կողմից հրատարակված «Մեծության նամակը», որը ուժի մեջ էր Բոհեմիայի թագավորության և Սիլեզիայի դքսությունների համար, բոլորի համար ներմուծեց կրոնի ազատություն և կրոնական հանդուրժողականություն։
* 1649 – Մերիլենդի հանդուրժողականության մասին օրենքը, որը հայտնի է նաև որպես «Կրոնի վերաբերյալ օրենք», ընդունվել է այս բրիտանական հյուսիսամերիկյան գաղութի Մերիլենդ նահանգի գաղութային ժողովի կողմից՝ դրա կազմակերպմամբ։ Այն չեղյալ հայտարարվեց 1654 թվականին, նախքան կրկին վերականգնվելը, և վերջապես, ընդմիշտ չեղյալ հայտարարվեց 1692 թվականի «Փառահեղ հեղափոխությունից» հետո: Մերիլենդի հանդուրժողականության մասին օրենքը ազդեցություն ունեցավ այլ գաղութներում գործող նմանատիպ օրենքների վրա:
* 1664 – Բրանդենբուրգի ընտրյալությունում հանդուրժողականության հրովարտակը կանխատեսեց քրիստոնեական բողոքական դավանանքների միմյանց նկատմամբ էկումենիկ հանդուրժողականությունը։
* 1685 – Պոտսդամի հրովարտակը թույլատրեց հուգենոտների բարեփոխումը Պրուսական թագավորությունում։
* 1689 – Անգլիայի խորհրդարանի կողմից ընդունված «Հանդուրժողականության մասին» օրենքը պաշտպանում է բողոքականներին՝ միտումնավոր բացառելով Հռոմի կաթոլիկներին և քվակերներին։
* 1692 – Չին դինաստիայի Կանսի կայսրի կողմից ընդունված «Չինական հանդուրժողականության հրովարտակը» ճանաչեց Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին և արգելեց նրա եկեղեցիների ու առաքելությունների վրա հարձակումները՝ օրինականացնելով քրիստոնեության դավանանքը Չինաստանում:
* 1712 - Էռնստ Կազիմիրի հանդուրժողականության ակտը Բուդինգենում, պատերազմի և ժանտախտի պայմաններում, երաշխավորեց «vollkommene Gewissensfreiheit» կամ «խղճի լիակատար ազատություն», պահանջելով, որ քաղաքացիական իշխանությունները և հպատակները վարվեն որպես պատվավոր, պարկեշտ և քրիստոնյա քաղաքացիական անձինք:
* 1723 – Անգլիայի Միացյալ Մեծ Օթյակի Անդերսոնի «Ազատ մասոնության կանոնադրությունը» իր առաջին հոդվածում նշում է. «*Անկախ նրանից, թե ինչ կրոն կամ պաշտամունքի ձև ունի մարդը, նա չի բացառվում կարգից, եթե հավատում է երկնքի և երկրի փառահեղ ճարտարապետին և կատարում է բարոյականության սրբազան պարտականությունները»*  տրամադրելով Մասոնական օթյակներ Քաղաքականություն մինչև այսօր։

* 1773 – Ռուսաստանի Եկատերինա II-ի Հանդուրժողականության հրովարտակը արձագանքեց մուսուլման թաթարների հետ ներքաղաքական վեճերին՝ ընդունելով բոլորի կրոնական դավանանքները Ռուսական կայսրությունում բացառությամբ մեծ թվով հրեաների, որոնք գտնվում էին նրա տիրապետության տակ Լեհաստանի առաջին բաժանումից ի վեր։
* 1781 – Հանդուրժողականության արտոնագիրը և դրան հաջորդող 1782 թվականի Հանդուրժողականության հրովարտակը, Սրբազան Հռոմեական կայսր Հովսեփ II-ի կողմից, կրոնական ազատությունը տարածվեց Հաբսբուրգների հողերում բնակվող ոչ կաթոլիկ քրիստոնյաների վրա, այդ թվում՝ լյութերականների, կալվինիստների, հրեաների և հույն ուղղափառների վրա: Այն չեղյալ հայտարարվեց Հովսեփ II-ի կողմից իր մահվան մահճում:
* 1784 – Սաքսոնիայի կուրֆյուրստ Կլեմենս Վենցեսլաուսի հանդուրժողականության մասին հրովարտակը թույլ տվեց բողոքականների նկատմամբ հանդուրժողականություն Տրիերի կուրֆյուրստությունում։
* 1787 – Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս XVI-ի կողմից ընդունված Վերսալի հրովարտակը առաջարկում էր դադարեցնել ոչ կաթոլիկների, այդ թվում՝ հուգենոտների և հրեաների հալածանքները:
* 1789 - Ֆրանսիայի Ազգային հիմնադիր ժողովը ընդունեց «Մարդու և քաղաքացու իրավունքների մասին» հռչակագիրը, որով Ֆրանսիայում հռչակվեց կրոնի լիակատար ազատություն։
* 1791 – Միացյալ Նահանգների Սահմանադրությունը, որը հիմնված է Միացյալ Նահանգների իրավունքների մասին օրինագծի վրա, իր առաջին փոփոխությամբ ամրագրում է կրոնի ազատությունը Միացյալ Նահանգներում հետևյալ կերպ՝ «Կոնգրեսը չի կարող օրենք ընդունել կրոնի հաստատման կամ դրա ազատ դավանումն արգելող մասին»։

### Ուշ ժամանակակից ժամանակաշրջան
* 1812 - Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ III-ի կողմից հրապարակվեց պրուսական հրեաների մասին հրովարտակը, որով ընդլայնվեցին երկրում բնակվող բնականացված («eingebürgeten») հրեաների իրավունքները։
* 1813 – «Ունիտարների օգնության մասին» օրենքը փոփոխեց «Հանդուրժողականության մասին» օրենքը և հայհոյանքի մասին օրենքները՝ հանդուրժողականություն շնորհելով «Ունիտարների» պաշտամունքին՝ ներառելով «ոչ Երրորդության հետևորդներին» բողոքական այլախոհների շարքում։
* 1839 – Կամեհամեհա III-ի կողմից ընդունված հավայան «Հանդուրժողականության հրովարտակը» թույլ տվեց կաթոլիկ միսիոներներին՝ բացի բողոքականներից։
* 1844 – «Հանդուրժողականության հրովարտակը» դարձավ «սիոնիստական» գործընթացի սկիզբը՝ հրեական սփյուռքի վերադարձի «Սուրբ Երկիր»՝ վերացնելով հավատուրացության համար մահապատիժը:
* 1847 – Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV-ի հանդուրժողականության հրովարտակը, ի թիվս այլ բաների, թույլատրեց կրոնական պատկանելությունից հրաժարվելը։.

### 20-րդ դար
* 1905 – Ռուսաստանի ցար Նիկոլայ II-ի կողմից ընդունված հանդուրժողականության հրովարտակը իրավական կարգավիճակ տվեց նաև Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցուց բացի այլ կրոններին։ Դրան հաջորդեց 1906 թվականի հոկտեմբերի 30-ի հրովարտակը, որը իրավական կարգավիճակ տվեց ուղղափառ շիզմատիկներին և աղանդավորներին:
* 1993 թվականի նոյեմբերի 16-ին – «Կրոնական ազատության վերականգնման մասին» օրենքը (RFRA) սահմանում է, որ *"Կառավարությունը չպետք է էականորեն ծանրաբեռնի անձի կրոնի դավանանքը, նույնիսկ եթե այդ ծանրաբեռնվածությունը բխում է ընդհանուր կիրառելիության կանոնից։*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The 311 "Edict of Toleration" by Galerius and The 313 "Edict of Milan" by Constantine
* The Freemason's "Book of Constitutions of The United Grand Lodge of England" 

Կատեգորիա:Դավանության ազատություն
Կատեգորիա:Կրոնի պատմություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների գործիքներ
Կատեգորիա:Քաղաքական պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեության պատմություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը 4-րդ դարում