open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դիցիանդիամիդ

**Դիցիանդիամիդ** (ցիանգուանիդին), NH2-HN = C—HN—CN, օրգանական միացություն։

## Նկարագիր
Անգույն բյուրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 209&nbsp;°C, լավ է լուծվում սպիրտում և հեղուկ ամոնիակում, վատ՝ ջրում (100 գ ջրում՝ 4,1 գ) և եթերում, չի լուծվում բենզոլում։ 
Հալման կետից բարձր տաքացնելիս քայքայվում Է՝ առաջացնելով մելամին, ամոնիակ և այլն։ Պոտաշի հետ 300&nbsp;°C տաքացնելիս փոխարկվում է գուանիդինի աղի, մրջնալդեհիդի հետ գոյացնում է խեժեր, մալոևային Էսթերի հետ՝ պիրիմիդին և այլն։

## Ստացում
Դիցիանդիամիդ ստացվում է կալցիումի ցիանամիդից։ Միջանկյալ նյութ է մելամինի, էպօքսիդային խեժերի, սինթետիկ դաբաղանյութերի և պայթուցիկ նյութերի (նիտրոգուանիդին) ստացման համար։

Կատեգորիա:Ցիանամիդներ
Ագուադուլսե (Սևիլյա պրովինցիա)

**Ագուադուլսե** (), քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայի Անդալուսիա ինքնավար երկրամասի Սևիլյա պրովինցիայի Սիեռա-Սուր-դե-Սևիլյա շրջանում։ Զբաղեցնում է 14 կմ2 տարածք։ Բնակչության թվաքանակը՝ 2181 մարդ (2010)։ Պրովինցիայի վարչական կենտրոնից հեռավորությունը 99 կմ է։

## Վիճակագրություն

## Արտաքին հղումներ
* Aguadulce
* Información de Aguadulce 

Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սևիլյա պրովինցիայի մունիցիպալիտետներ
Դիսպերս վերլուծություն

350px|մինի|աջից| ենթատեսակ                                                                                                               
**Դիսպերս վերլուծություն **քիմիայում, դիսպերս համակարգերի դիսպեյսության որոշման եղանակների ամբողջություն։ Դիսպերս վերլուծության եղանակներով որոշում են հեղուկներում կամ գազերում դիսպերսված մասնիկների, իսկ ծակռտվեն նյութերում՝ ծակոտիների չափերը։ Կիրառվող եղանակի ընտրությունը կախված է դիսպերս համակարգերի   տեսակներից և մասնիկների մանրացվածության աստիճանից։ Պինդ նյութի ծակոտկենության աստիճանը որոշելու համար չափում են նրա տեսակարար մակերնույթը․ այդ նպատակով որոշում են գազերը կամ լուծված նյութերը ադսորբելու նրանց ունակությունը, լուծվելու արագությունը են։ Դիսպերս վերլուծության եղանակների մի խումբը հնարավորություն է տալիս  որոշել մասնիկների բաշխումը ըաո չափերի, իսկ մյուսները՝ նրանց մեծությունների միայն միջին արժեքը։ Դիսպերս վերլուծությունը օգտագործվում է գիտության ն      արդյունաբերության մեջ։ Դիսպերս վերլուծությունում կիրառվող եղանակների ընտրությունը կախված է, մասնավորապես, մասնիկների մանրացվածության աստիճանից (տես աղյուսակը)։ 

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական վիճակագրություն
Դիվերգենցիա (կենսաբանություն)

[right|thumb|Դարվինի [սերինոսները տարամիտող էվոլյուցիայի պարզ և հայտնի օրինակ են։ Տեսակի նախնուց արտաքին պայմանների ազդեցությամբ առաջացել են միմյանցից տարբերվող տեսակներ]]
**Դիվերգենցիա** (՝ տարամիտում, անջատում), կենսաբանության մեջ, էվոլյուցիայի ընթացքում օրգանիզմների հատկանիշների տարամիտում։ «Դիվերգենցիա» երևույթը բացահայտել է Դարվինը՝ բացատրելով մշակովի բույսերի բազմաթիվ սորտերի, ընտանի կենդանիների տեսակների, ինչպես նաև բնության մեջ գոյություն ունեցող կենսաբանական տարբեր ձևերի առաջացումը։ Արհեստական ընտրությամբ ստացված մշակովի բույսերի և ընտանի կենդանիների յուրաքանչյուր խմբի դիվերգենցիան պայմանավորված է մարդու պահանջներով։ Դարվինը դիվերգենցիայի սկզբունքով է բացատրել բնության մեջ տեսակառաջացման, կարգաբանական խոշոր խմբերի ու նրանց միջև ստեղծվող խզումների առաջացման պրոցեսը։ Դիվերգենցիան պահպանվում է գոյության պայքարով և հանգեցնում կազմությամբ ու ֆունկցիաներով միմյանցից տարբերվող օրգանիզմների ստեղծման։ «Տարամիտող էվոլյուցիա» տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է Գուլիքը (1832-1923)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Հայկական առաջին դրամներ

**Հայկական առաջին դրամներ**, ստեղծվել են մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերում։

Հայաստանի դրամական տնտեսության զարգացման այս փուլում (մ.թ.ա. 3-2-րդ դարեր) ծագում են հայկական դրամների անդրանիկ օրինակները։ Նրանց թողարկումը կատարվում էր Ծոփքում և Փոքր Հայքում առաջացած հայկական թագավորությանների կողմից։ Այս շրջանի հայկական դրամները ոչ թե ոսկուց կամ արծաթից էին, այլ պղնձից և ունեին զուտ տեղական նշանակություն՝ ներքին շուկայի ոլորտից դուրս չէին անցնում։ Դրանով էլ նշվում է այն իրողությունը, որ Փոքր Հայքի ու Ծոփքի մեջ 3-2-րդ դարերում ապրանքադրամական հարաբերությունների զարգացումը այնպիսի աստիճանի էր հասել, որ մանր առևտուրն անգամ կատարվում էր դրամով, մի հանգամանք, որ կարող է առաջանալ դրամի ֆունկցիոնալ նշանակության լիակատար ծավալման, քաղաքային կյանքի և նրա առևտրի խորացման պայմաններում։
## Փոքր Հայքի հայկական դրամներ
Ծոփքի կամ Փոքր Հայքի հայկական դրամներն իրենց կշռային տվյալներով ատտիկյան էին։ Դրանք թողարկվել են, Քարասպես (մ.թ.ա. 3-րդ դար), Արշամ (մ.թ.ա 230 թվականի շուրջ) թագավորների իշխանության տարիներին։
## Դրամների նկարագրությունը
Ըստ պակտկերատիպի այդ դրամներն ունենալով տեղական բնորոշ գծեր, արտացոլում են նաև աղերսներ սելեկյան, պարթևական և կապադովկիական դրամների հետ։ Հելենիստական դարաշրջանի յուրահատուկ հայկական այդ դրամների վրա պատկերված են մի կողմից թագավորների դիմանկարները, իսկ մյուս կողմից՝ պաշտամունքային խորհրդանիշներ՝ արծիվ, ձի, ինչպես նաև հաղթության, Աթենաս և Անահիտ դիցուհիների կերպարները։ Վերջիններիս շուրջ հունարեն գրվում էին միապետների անուններն ու երբեմն հայրանունները։ Հեթանոսական պատկերների հետ միասին միապետի անձնանվան հիշատակումը դրամների վրա թերևս արտացոլում էր թագավորի պաշտամունքի գաղափարը։ Վերոհիշյալ հայ թագավորների դրամները թողարկվել են հավանաբար Արշամաշատ, Արկաթիակերտ և այլ հայկական քաղաքներում։

## Գրականություն
* Հայ Ժողովրդի Պատմություն էջ 692

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դրամ
Կատեգորիա:Արտաշեսյանների թագավորության դրամներ
Դիրակի հավասարում

**Դիրակի հավասարում**, Էլեկտրոնի շարժման քվանտային հավասարումը։ Առաջարկել է Պոլ Դիրակը, 1928 թվականին։ Դիրակի հավասարումից բխում է, որ դրանով նկարագրվող մասնիկն ունի սեփական մեխանիկական  և մագնիսական մոմենտներ։ Դիրակի հավասարումով հնարավոր եղավ բացատրել ջրածնի և ջրածնանման ատոմների սպեկտրային գծերի նուրբ կառուցվածքը, Զեեմանի երևույթը և փորձնական հաստատում ստացած ֆիզիկական մի շարք այլ երևույթներ (օրինակ, Քոմփթոնի երևույթը)։ Դիրակի հիմնական կարևոր առանձնահատկությունը մասնիկի՝ բացասական էներգիայով վիճակներին համապատասխանող լուծումներն են, որոնց ֆիզիկական իմաստը պարզ դարձավ մասնիկների փոխակերպման և պոզիտրոնի հայտնագործումից հետո։ Պոզիտրոնի առաջացման և անիհիլացման պրոցեսները պայմանավորված են էլեկտրոնի բացասական էներգիայով վիճակից դրական էներգիայով վիճակին անցումներով։ Մասնիկի փոքր արագությունների դեպքում դիրակի հավասարումը վերածվում է Վոլֆգանգ Պաուլիի ոչ ռելյատիվիսաական քվանտային հավասարմանը։

Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա
Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա
Կատեգորիա:Դաշտի քվանտային տեսություն
Կատեգորիա:Մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներ
Ալբերդ

**Ալբերդ կիկլոպյան ամրոց**, կիկլոպյան ամրոց (մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակի վերջ – 1-ին հազարամյակի սկիզբ) Գեղհովիտ գյուղում։

Ալբերդ ամրոցը կառուցված է Ջոջ կող ամրոցի դիմաց, ձորի մյուս ափում գտնվող բարձունքի վրա։ Նա իր դիրքով ավելի ցածր է, քան Ջոջ կողի ամրոցը, այնուամենայնիվ, իշխում է լեռնանցքի վրա։
## Վերականգնումներ
Ալբերդ ամրոցը դարերի ընթացքում բազմիցս վերակառուցվել և գոյություն է ունեցել մինչև մեր թվականության՝ 9-րդ դարը և, հիրավի, Ալբերդ ամրոցի շրջանում տեսնում ենք կիկլոպյան ժամանակաշրջանի մնացուկներ, իսկ նրա կողքին՝ մաքուր տաշված քարերով շարված աշտարակներ։ Մատենագրության մեջ հիշատակություն կա Ալբերդի մասին։ Ասողիկը Թեոփիլոս կայսեր (899 թվական) մասին պատմելիս գրում է. «Սա ի խաղալն իւրում յարևելս կոյս ի սահմանս Հայոց՝ առնու զԾմու բերդն հայոց, զԱսաղին և զՄեծկերտ և զԱլրերդ ի գավառին Գեղամայ»։

## Կառուցվածք
Ամրոցը բռնում է մոտ մեկ հեկտար տարածություն, նրա երկարությունը կազմում է շուրշ 150 մետր, իսկ միջին լայնությունը՝ 65 մետր։ Պարիսպները անցնում են բարձունքի եզրերով։ Ամրոցը ունեցել է երեք շարք պարիսպներ, որոնց հեռավորությունը միմյանցից 15-20 մետր է։ Վերջին՝ գլխավոր պարսպի չորս անկյուններում երևում են աշտարակների հիմքեր, որոնցից հարավարևմտյանը մենք մասամբ պեղեցինք։ Աշտարակների քարերը տաշված են, առավել ողորկ կողմերը դարձված են դեպի դուրս։ Շարվածքի տեխնիկան հիշեցնում է Լճաշենի ամրոցի առաջին միջնաբերդի հյուսիսային մուտքի աշտարակը։ Աշտարակի ճակատը ունի 6,8 մետր երկարություն և 3,65 մետր լայնություն։ Աշտարակի պեղման ժամանակ հայտնաբերվել են խեցեղենի բազմաթիվ բեկորներ, օբսիդյան քարի փշրանքներ։ Հողի մեջ կային հում աղյուսի կտորներ։ Ամրոցի ներսում, ինչպես նաև նրա արևմտյան լանջում, երևում են քառանկյունի կացարանների պատերի մնացորդներ։

## Շրջակայքը
Բարձունքի հյուսիսային ստորոտում գյուղացիները երկու մետր խորությունից գտել են սյան երկու քարե խարիսխ, սրանց հետ նաև միջին մեծության մի կարաս։ Գտնվել է նաև կիսափտած մի գերան և մի սրբատաշ բազալտ քար (0,63 X 0,55 X 0,24 խորանարդ մետր)։ Քարի մի կողմը կլորացված է, որ հիշեցնում է քիվի քար։

Ամրոցում ջուր չկա, սակայն գյուղացիների պատմելով, վերևի լեռնային աղբյուրի շրջակայքում վարելիս գտել են կավե փողրակների կտորներ, և ենթադրվում է, որ ջուրը, այդ կավե խողովակներով բերվել է ամրոց։ 1931 թվականին Գեղհովիտ (Վ. Կզնուտ) գյուղում գտնվել է մի արամեատառ արձանագրություն։ Արձանագրությունը գտնվում է Հայաստանի Պետական պատմական թանգարանում։

Ամրոցի շրջակայքում, ինչպես նաև Ղարանլուղ կամ Վերին Կզնուտ... այժմյան Գեղհովիտ գյուղի և Մարտունու միջև ընկած տարածության վրա կան բազմաթիվ դամբարաններ։
## Գրականություն
* Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ էջ 36

Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Յոհան Վոլֆգանգ Դյոբերայներ

**Յոհան Վոլֆանգ Դյոբերայներ** () (), գերմանացի քիմիկոս։ Ենայի համալսարանի պրոֆեսոր (1810 թվական)։

Զբաղվել է պլատինային մետաղների ուսումնասիրությամբ։ 1821-1823 թվականներին պարզել է, որ պլատինի փոշին խթանում է որոշ քիմիական ռեակցիաներ (օդում էթիլսպիրտի գոլորշիների օքսիդացումը, քացախաթթվի, ջրածնի և թթվածնի խառնուրդի պայթյունը)։ 1832 թվականին ցույց է տվել, որ մանրացված պլատինի առկայությամբ ծծմբային գազը օքսիդանում է ծծմբական անհիդրիդի։ 1835 թվականին Ի․ Բերցելիուսն այդ երևույթներն անվանեց կատալիզ։ Դյոբերայները նկատել է, որ ատոմական զանգվածների աճման կարգով դասավորված երեք քիմիապես նման տարրերի խմբերում՝ տրիադներում (Ca-Sr-Ba, Zi-Na-К, S-Se-Те, U-Br-Y), միջին անդամի ատոմական զանգվածը մոտավորապես հավասար է ծայրանդամների ատոմական զանգվածների կիսագումարին։ Սա տարրերը ըստ ատոմական զանգվածների դասակարգելու առաջին փորձն էր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ենայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Դեղագործներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գյուտարարներ
Աբրահամ Թաշչյան

**Աբրահամ Թաշչյան** (19-րդ դարի վերջ -20-րդ դարի սկիզբ), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
Աբրահամ Թաշչյանը սովորել է Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում։ Ստեղծագործել է դիմաքանդակի ժանրում։

## Ստեղծագործություններ
Դիմաքանդակներ՝
* «Րաֆֆի»
* «Մկրտիչ Խրիմյան»

## Մատենագրություն
Լևոն Մանվելյան, Նկարիչ Թաշչյան, «Մուրճ» 1903, N 3

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Դյուրահալ համաձուլվածքներ

**Դյուրահալ համաձուլվածքներ**, երկ կամ բազմաբաղադրիչ մետաղական համաձուլվածքներ, որոնց հալման ջերմաստիճանը չի անցնում անագի հալման ջերմաստիճանից (մոտավորապես 232&nbsp;°C)։

## Բաղադրություն
Բաղադրաթյան մեջ մտնամ են անագ, կապար, կադմիում, բիսմութ, ինդիում և այլ տարրեր։

## Նկարագրություն
Որոշ դյուրահալ համաձուլվածքներ հալվում են ոչ հաստատուն ջերմաստիճանում, այլ ջերմաստիճանների որոշակի միջակայքում։ Դյուրահալ համաձուլվածքների մեծ մասը պնդացման դեպքում կծկվում է, իսկ 55%-ից ավելի բիսմութ պարունակող համաձուլվածքները ընդարձակվում են։

## Կիրառություն
Կիրառվում են էլեկտրատեխնիկական և ջերմային ապարատների հալուն ապահովիչներ, մետաղներից ու պլաստմասսաներից բարդ ձևերի ձուլվածքների մամլակաղապարներ ու մոդելներ պատրաստելու համար։ Կիրառվում են նաև որպես զոդանյութեր։

Կատեգորիա:Դյուրահալ համաձուլվածքներ
Անատոլի Դորոդնիցին

**Անատոլի Ալեքսեևիչ Դորոդնիցին** (, ), խորհրդային մաթեմատիկոս, գեոֆիզիկոս, մեխանիկ։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1953), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1970)։

Ավարտել է Գրոզնու նավթային ինստիտուտը (1931)։ 1955 թվականից ԽՍՀՄ ԳԱ հաշվողական կենտրոնի տնօրենն է։ Աշխատանքները վերաբերում են դինամիկական օդերևութաբանության, աերոդինամիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի հարցերին։ Ուսումնասիրել է ոչ գծային դիֆերենցիալ հավասարումների լուծումների ասիմպտոտական վարքը։ Մշակել է Նավիե-Ստոքսի հավասարման լուծման թվային մեթոդ։ Տվել է լեռնաշղթաների վրայով օդային հոսանքների շարժման տեսական նկարագրությունը։ Կառուցել է սեղմելի գազերի սահմանային շերտի տեսությունը։ Արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1946, 1947, 1951)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Խորհրդային մեխանիկներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Մարդու կյանքը վաղ հին քարի դարում

մինի|Երկրագործ քարե դարից մարդ
**Մարդու կյանքը ստորին պալեոլիթի բնական պայմաններում**, մարդկային հասարակության կյանքն ու գործունեությունը ստորին պալեոլիթի ժամանակաշրջանում, երբ հնադարում բաժանվելով կենդանական աշխարհից, դեռևս շատ երկար ժամանակ ամբողջովին կախման մեջ է եղել իրեն շրջապատող բնությունից։ Սկզբում մարդիկ ծանոթ չէին կրակի գործածությանը։ Նրանք հագուստ չունեին և չէին կարողանում կառուցել թեկուզ ամենապարզ կացարանները, դրա համար էլ դուրս չէին գալիս արևադարձային և մերձարեվադարձային գոտիներից, որոնց հատուկ էր մեղմ կլիմա և մշտադալար բուսականություն։ Չափավոր կլիմա և համեմատաբար ցուրտ ձմեռ ունեցող երկրները այդ դարաշրջանում մարդու բնակության համար պիտանի չէին։ Չորրորդական շրջանի սկզբում, չնայած կլիման սկսում է ցրտանալ, մերձարևադարձային բուսականությունը տարածվում էր դեպի հյուսիս ' նշանակալիորեն ավելի հեռու, քան այժմ։ Այսպես, Հայաստանում աճում էին լայնատերև և մշտադալար անտառներ ' դափնի, սամշիտ, թզենի և այլ հարավային բույսեր այդ անտառներում կային այնպիսի ջերմասեր կենդանիներ, ինչպես հնագույն գետաձին (հիպոսլոտամը ), հարավային (հին ) փիղը։ էտրուսկական ռնգեղջյուրը և այլն։ Այսպիսի բնակլիմայական պայմաններում է ապրել մարդը ստորին պալեոլիթի փուլում, որն ընդգրկում է ժամանակի մի հսկայական հատված մ. թ. ա. 800000 - 100000 թվականները և հնագիտական իր հազվագյուտ հուշարձաններով բնորոշում է մարդկային պատմության զարգացման ամենավաղշրջանը, կամ, ինչպես ընդունված է ասել, մարդկության մանկության ժամանակաշրջանը։
մինի|Բրոնզե, արծաթե նուրբ քար

## Վաղ չորրորդական շրջան
Վաղ չորրորդական շրջանի՝ նստվածքներում հայտնաբերված քարե պարզ ու միօրինակ գործիքները, որոնք վերաբերում են ստորին պալեոլիթի մշակույթի զարգացման մինչշելյան, շելյան ու աշելյան շրջաններին, հնագույն մարդու պիթեկանթրոպի (կապկամարդ ) ու սինանթրոպի (չինական մարդ ) գործունեության արգասիք են։ Ստորին պալեոլիթյան մշակույթի հուշարձանների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ մարդն այն ժամանակ ապրել է խմբերով, թափառական կյանք վարել գետերի ու լճերի ափերին, արևադարձային անտառներում։ Նա իր ժամանակավոր կայաններն ընտրելիս նկատի ունեցել նաև գետերի առկայությունը մերձավոր վայրերում։ Մարդուն ապաստան են ծառայել քարայրները, անձավները, անտառները և այլն։ Ստորին պալեոլիթի շելյան ժամանակի նստվածքներում գտնված խոշոր կենդանիների ոսկորները վկայում են, որ այդ ժամանակ մարդիկ երբեմ նորստացել են հսկա կենդանիներ, սակայն միայն պարզ գործիքների առկայությամբ այդպիսի որսը սիստեմատիկ չէր կարող լինել։ Շելյան մարդկանց գոյության հիմնական աղբյուրը եղել է մանր կենդանիների որսը, ինչպես նաև միջատների ու սողունների, վայրի բույսերի ու պտուղների հավաքչությունը, որոնցով հարուստ էր Հայաստանի վաղ չորրորդական բուսական ու կենդանական աշխարհը։ Պատմական տեսակետից կարևորն այն է, որ շելյան մարդը արդեն հաստատուն կերպով կանգնում է կապկամարդու զարգացման, նրա մարդացման ճանապարհին, մարդկությունը սկսում է ընթանալ առաջադիմության ուղիով, որ պայմանավորված էր կոլեկտիվ աշխատանքային գործունեությամբ։

## Աղբյուրներ
* Հայ ժողովրդի պատմություն

Կատեգորիա:Ստորին պալեոլիթ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Դոդեկաֆոնիա

մինի|Տասներկու հնչյունով երաժշտություն գրելու և այդ տեսությունը բացատրելու օրինակ
**Դոդեկաֆոնիա** ( — տասներկու և *φωνή* - VII—հնչյուն, բառացի՝ *տասներկու հնչյուն*), երաժշտություն հորինելու մեթոդ։ Սկզբնավորվել է 1910-ական թվականներին, կապված ատոնալ երաժշտության զարգացման հետ։ Առաջին փորձերը կատարել է ավստրիացի կոմպոզիտոր Յո․ Մ․ Հաուերը, մշակել և կիրառել են ավստրիացի կոմպոզիտոր Ա․ Շյոնբերգը և նրա աշակերտները (Ա․ Վեբեռն և ուրիշներ)։ Դոդեկաֆոնիա մեթոդով գրված ստեղծագործությունը հենվում է խրոմատիկ հնչյունաշարի բոլոր տասներկու հնչյուններից (առանց կրկնվելու) կազմված որոշակի շարքի վրա («սերիա»), որը դառնում է ստեղծագործության ինտոնացիոն հիմքը և շարունակ ձևափոխվելով՝ կրկնվում է։ Ունի կիրառման չորս ձև՝ հիմնական և դրա խեցգետնաքայլը, շրջված («ինվերսիա») և վերջինի խեցգետնաքայլը ընթացքով։ Մի շարք կոմպոզիտորներ դոդեկաֆոնիա տեխնիկան կիրառում են երաժշտության լադատոնայնական հիմքի վրա։ Հիշատակելի է Ա. Բաբաջանյանի դաշնամուրային «Վեց պատկեր» շարքը, ուր սերիա-թեմաները բխեցված են նաև ժողովրդական երաժշտության ինտոնացիաներից։ Դոդեկաֆոնիաի հետագա զարգացումը հանգեցրեց սերիական երաժշտության։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Երաժշտության տեսություն
Չարլզ Դյուկ

**Չարլզ Մոս Դյուկ կրտսեր** (, ), ամերիկացի տիեզերագնաց-օդաչու, ռազմաօդային ուժերի փոխգնդապետ։

1957 թվականին ԱՄՆ-ի ծովային ակադեմիայում ստացել է ռազմածովային գիտությունների բակալավրի, իսկ 1964 թվականին՝ Մասսաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում՝ «օդագնացություն և տիեզերագնացություն» մասնագիտության գծով մագիստրոսի աստիճան։ Տիեզերագնացների խմբում է 1966 թվականից։ 1972 թվականի ապրիլի 16-27-ը, որպես լուսնախցիկի օդաչու, Զ․ Յանգի, և Թ․ Մաթինգչիի հետ, «Ապոլլոն-16» տիեզերանավով թռիչք է կատարել դեպի Լուսին։ 1972 թվականի ապրիլի 21-ին Դյուկը և Յանգը լուսնախցիկով վայրէջք են կատարել Լուսնի վրա՝ Դեկարտ խառնարանի շրջանում։ Դյուկը Լուսնի վրա մնացել է ընդամենը 71 ժամ 2 րոպե, 3 անգամ (20ժ, 14ր ընդհանուր տևողությամբ) դուրս գալով Լուսնի մակերևույթ։ Դյուկը և Յանգը Լուսնի վրա շարժվել են լուսնագնացով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Charles Duke.jpg|Չարլզ Դյուկը Լուսնի վրա
Պատկեր:Apollo 16 crew.jpg|Ապոլլոն-16


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագնացներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի գեներալներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Ջեյմս Դյուար

**Ջեյմս Դյուար** (, ), անգլիացի ֆիզիկոս և քիմիկոս։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1877 թ.)։ Անգլիայի Քիմիական ընկերության նախագահ (1897 թ.)։ Ուսումնասիրել է կարբոնիլային միացությունները և օզոնը։ 1871 թվականին առաջարկել է բենզոլի և պիրիդինի կառուցվածքային բանաձևերը։ Աշխատանքները վերաբերում են ջերմային երևույթների ուսումնասիրմանը։

Մշակել է մետաղների ջերմունակությունը ցածր ջերմաստիճաններում չափելու եղանակներ։ Պատրաստել է նյութի ջերմամեկուսացումն ապահովող անոթներ՝ թերմոսներ։ Առաջինն է ստացել հեղուկ ջրածինը և որոշել դրա հաստատունները (1898 թ.)։ Ուսումնասիրել է մետաղների Էլեկտրահաղորդականության և ջերմունակության ջերմաստիճանային կախումը։ Կյուրիի հետ փորձով ապացուցել է, որ ռադոնի քայքայման դեպքում առաջանում է հելիում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անգլիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Մասնիկների դիֆրակցիա

**Մասնիկների դիֆրակցիա**, միկրոմասնիկների (էլեկտրոններ, նեյտրոններ, պրոտոններ, ատոմներ) առաձգական ցրումը բյուրեղներից կամ հեղուկների ու գազերի մոլեկուլներից, որի դեպքում մասնիկների սկզբնական փնջից առաջանում են լրացուցիչ փնջեր, որոնց շեղման անկյունը և ինտենսիվությունը կախված են ցրող նյութի ներքին կառուցվածքից։

Մասնիկների դիֆրակցիան ալիքային երևույթ է, ուստի այն կարելի է բացատրել՝ ելնելով մասնիկների երկակի բնույթից, այսինքն միայն քվանտային տեսությամբ։ Ըստ Բրոյլի հիպոթեզի, ամեն մի մասնիկի շարժում նկարագրվում է ալիքային ֆունկցիայով։ Արտաքին դաշտերից զերծ տարածության մեջ ազատ մասնիկի դը Բրոյլի ալիքը մեներանգ է՝ \lambda=h/p երկարությամբ, որտեղ h-ը Պլանկի հաստատունն է, p-ն՝ մասնիկի շարժման քանակը։ U լարման էլեկտրական դաշտում արագացված էլեկտրոնի դը Բրոյլի ալիքի երկարությունը՝ \lambda = \frac {12,26} { \sqrt{U} }։ Այդ բանաձևը կիրառելի է վակուումում լույսի արագությունից փոքր արագությամբ շարժվող էլեկտրոնների համար։ \lambda-ի արտահայտությունից երևում է, որ U=150 վոլտ լարումով արագացված էլեկտրոնի դը Բրոյլի ալիքի երկարությունը մոտ 1A Է։ Հետևաբար, այդպիսի էներգիայով էլեկտրոնների դիֆրակցիա կարելի է դիտել բյուրեղի տարածական ցանցից այնպես, ինչպես ռենտգենյան ճառագայթների դեպքում։ Մի քանի հարյուր վոլտ լարման էլեկտրական դաշտում արագացված էլեկտրոնների դիֆրակցիան նիկելի բյուրեղից, որ դիտեցին Կ․ Դեվիսոնը և Լ․ Ջերմերը (1927 թվական), դը Բրոյլի հիպոթեզը հաստատող առաջին փորձն էր։ Պարզվեց, որ մասնիկների ցրման ուղղությունները համընկնում են դը Բրոյլի ալիքի երկարությունն ունեցող ռենտգենյան ճառագայթների առաջացրած դիֆրակցիոն մաքսիմումների ուղղությանը։ Այսինքն՝ բյուրեղից էլեկտրոնների փնջի ցրման դեպքում առաջացած լրացուցիչ փնջերի ուղղությունները ռենտգենյան ճառագայթների նման բավարարում են Բրեգ-Վուլֆի՝ 2dsin\theta  =n\lambda  պայմանին։ Մետաղյա բազմաբյուրեղ բարակ թաղանթներում մի քանի տասնյակ հազար վոլտ լարման էլեկտրական դաշտից արագացված էլեկտրոնների դիֆրակցիա են դիտել անգլիացի ֆիզիկոս Զ․ Թոմսոնը և սովետական ֆիզիկոս Պ․ Տարտակովսկին։ Արագացված էլեկտրոններն անցնում էին 10^3A հաստության մետաղյա թաղանթներով և ռենտգենյան ճառագայթների նման առաջացնում դիֆրակցիոն օղակներ։ Էլեկտրոններից հետո դիտվեց ջրածնի, հելիումի ատոմների, մոլեկուլների, նեյտրոնների և այլ միկրոօբյեկտների դիֆրակցիա։ Այդ փորձերը ցույց տվեցին, որ միկրոմասնիկները լույսի նման ունեն երկակի՝ մասնիկային ու ալիքային բնույթ։ Տարրական մասնիկների դիֆրակցիայի ուսումնասիրությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն նրանց հատկությունների, այլև նյութի կառուցվածքի հետազոտման համար։

## Տես նաև
* դը Բրոյլի ալիքներ
* Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա

Կատեգորիա:Ալիքային երևույթներ
Դյունկերկի օպերացիա

մինի|Բրիտանական զորքերի էվաուկացումը Դյունկերկի ափերից
**Դյունկերկի օպերացիա**, 1940 (պայմանական անվանումը՝ **«Դինամո»** [*Operation Dynamo*]), անգլիական էքսպեդիցիոն կորպուսի և ֆրանսիական ու բելգիական առանձին զորամասերի էվակուացիան Ֆրանսիայի Դյունկերկի շրջանից Անգլիա, մայիսի 26-հունիսի 4-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Սեդանի մոտ գերմանական տանկային միավորումների ճեղքման (մայիսի 20) հետևանքով գերմանական զորքերը Ֆլանդրիայում՝ Գրավլին-Արրաս-Բրյուգգեի շրջանում, ծովին սեղմեցին դաշնակից բանակներին (10 անգլիական, 18 ֆրանսիական և 12 բելգիական դիվիզիա)։ Սկսված էվակուացիան հեշտացավ նրանով, որ գերմանացիները չփորձեցին գրավել Դյունկերկը։ Դաշնակիցներին հաջողվեց փրկել 338 հազար մարդ՝ լքելով ամբողջ ռազմական տեխնիկան ու սպառազինությունը։ Անգլիացիները կորցրին 68 հազար մարդ։ Մայիսի 28-ին հանձնվեց բելգիական բանակը, իսկ հունիսի 4-ին՝ էվակուացիան ապահովող ֆրանսիական զորամասերը (40 հազար մարդ)։

Դյունկերկի օպերացիային մասնակցում էր անգլիական և ֆրանսիական 860 նավ, որոնցից 224-ը խորտակվեց և նույնքանն էլ վնասվեց։
## Գրականություն
*Дивайн Д․, Девять дней Дюнкерка, пер․ с англ․, М,, 1965․

Կատեգորիա:Ռազմական գործողություններ
Լադո Գուդիաշվիլի

**Լադո (Վլադիմիր) Դավիթի Գուդիաշվիլի** (), վրաց նկարիչ, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1972)։

## Կենսագրություն
1910-1914 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի գեղանկարչության և քանդակագործության դպրոցում։ 1919-1926 թվականներին ապրել է Փարիզում, հաճախել Ռոևսոնի ակադեմիան։ 1926-1932 թվականներին Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր էր։ Գուդիաշվիլիի գործերից հայտնի են «Ցոցխալի ձուկ» (1920), «Օթյակում» (1940), «Նիկո Փիրոսմանիշվիլու մահը» (1946) (բոլորն էլ՝ ՎԽՍՀ արվեստի թանգարան, Թբիլիսի)։ Նկարազարդել է Սուլխան Սաբա Օրբելիանիի «Հնարանքի իմաստություն» երկը (Սեպիա, 1939 և 1960 թվականներ)։ Սերտ կապերի մեջ է եղել Ե․ Թադևոսյանի, Ա․ Բաժբեուկ-Մելիքյանի, Երվանդ Քոչարի, Գ․ Գրիգորյանի (Ջիոտտո) հետ։ Պարգևատրվել է վրացական ԽՍՀ Ռուսթավելու անվան պետական մրցանակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Մթածմինդա պանթեոնում թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Վրացի բեմանկարիչներ
Կատեգորիա:Վրացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Գրաֆիկական դիզայներներ
Ժան-Բատիստ Դյումա

**Ժան-Բատիստ Անդրե Դյումա** (, ), ֆրանսիացի քիմիկոս։ Փարիզի ԳԱ անդամ (1832), Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1840), Պետերբուրգի ԳԱ արտասահմանյան թղթանդամ (1845), Բեռլինի ԳԱ անդամ (1880)։

Առաջարկել է գոլորշիների խտությունը, ինչպես նաև օրգանական միացություններում ազոտի քանակությունը որոշելու եղանակ։ Ձևակերպել է օրգանական միացություններում ջրածինը քլորով տեղակալելու էմպիրիկ կանոնները (1834)։ Նրա կարծիքով քիմիական միացություններում ամեն մի տարր կարելի է տեղակալել մի այլ տարրով։ Ֆրանսիացի քիմիկոս Ս․ Պելիգոյի հետ ցույց է տվել, որ ճարպերը էսթերներ են։ Հաստատել է մրջնաթթվի հոմոլոգիական շարքի գոյությունը։ Ուսումնասիրել է արյան քիմիական բաղադրությունը և սննդի ազդեցությունը կենդանիների կաթի բաղադրության վրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Փարիզի ԳԱ անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Դափնեկիր

[254px|մինի|[Վեսպասիանոս կայսեր՝ դափնեպսակով պատկերը մանրադրամի վրա]]

**Դափնեկիր**, **լաուրեատ** ( — դափնեպսակավոր), անձ, որին շնորհվում է պետական կամ միջազգային մրցանակ։ Դափնեկիր է նաև գեղարվեստական մրցույթների հաղթողը։ Տերմինը ծնունդ է առել Հին Հունաստանում, որտեղ դափնե տերևների պսակով պարգևատրվում էին մրցության հաղթողները։ Նույն սովորույթը կար նաև Հին Հռոմում, Արևմտյան Եվրոպայի միջնադարյան շատ երկրներում։

Կատեգորիա:Մրցանակակիրներ ըստ թեմայի
Դոմինիոն

[thumb|Բրիտանական կայսրության քարտեզ, ներկայացված են [Թագուհի Վիկտորիայի Թագին պատկանող տասներորդ դարի վերջի բոլոր «Դոմինոններ»-ը]]
**Դոմինիոն**, անվանում, որ տրվել է Ազգերի բրիտանական համագործակցության երկրներին մինչև 1947 թվականը։ Պետության ղեկավարը այդ երկրներում համարվել է Անգլիայի թագավորը, պետական կառավարումն իրականացրել է նրա նշանակած գեներալ-նահանգապետը։ Վեստմինստերության 1931 թվականի ստատուտով հռչակվել է դոմինիոնների անկախությունը։ Դոմինոներ են եդել՝ Կանադան (1867 թվականից), Ավստրալիական Միությունը (1901 թվականից)» Նոր Զելանդիան (1907 թվականից), Հարավ-Աֆրիկյան Միությունը (1910 թվականից), Նյուֆաունդլենդը (1917 թվականից), Իռլանդիան (1921 թվականից), Հնդկաստանը (1946 թվականից)։

Կատեգորիա:Անվանումներ
Կատեգորիա:Քաղաքական աշխարհագրություն
Դիսկրիմինանտ

**Դիսկրիմինանտ** (-անջատող, տարբերող), f(x)=a_0x^n+a_1x^{n-1}+....+a_{n-1}x+a_n=0  (a_n\neq0) հանրահաշվական հավասարման, a_n^{2n-2}\prod_{i արտահայտությունն է, որտեղ x_i-երը հավասարման արմատներն են։ Դիսկրիմինանտ սիմետրիկ ֆունկցիա է և հավասարվում է 0-ի միայն այն դեպքում, երբ f(x) ունի գեթ մեկ բազմապատիկ արմատ։ Դիսկրիմինանտ կարելի է արտահայտել նաև f(x)=0 հավասարման գործակիցներից կազմված որոշիչով։ Օրինակ, երկրորդ կարգի ax^2+bx+c=0 հավասարման դիսկրիմինանտը b^2-4ac-ն է։

Կատեգորիա:Բազմանդամներ
Եֆիմ Դորոշ

**Եֆիմ Դորոշ Յակովլևիչ** (), ռուս սովետական գրող։

Նախապատերազմյան պատմվածքների թեման առավելապես քաղաքացիական կռիվներն են («Մարշալական աստղեր», 1939, «Ռազմադաշտ», 1941 և այլն)։ «Գյուղական օրագիր» (1956-1970) պատմվածաշարի թեման սոցիալիստական գյուղի կյանքն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գրողներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Մարկ Դոնսկոյ

**Մարկ Սեմյոնովիչ Դոնսկոյ** (, ), խորհրդային կինոռեժիսոր, կինոդրամատուրգ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1966)։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1971)։ ԽՄԿԿ անդամ 1945 թվականից։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Սիմֆերոպոլի համալսարանի իրավունքի բաժինը, ապա ծածայել է Կարմիր բանակում։ 1926 թվականից աշխատում է կինոյում։ Առաջին ֆիլմերը բեմադրել է Մ․ Ա․ Ավերբախի հետ («Մեծ քաղաքում», 1928, «Մարդու արժեքը», 1929)։ Դոնսկոյին ճանաչում է բերել «Երգ երջանկության» (1934) կինոնկարը (Վ․ Գ․ Լեգոշինի համագործակցությամբ)։ 1930-ական թվականների առավել նշանակալից աշխատանքներից են՝ «Գորկու մանկությունը» Կադր «Գորկու մանկությունը» կինոնկարից (1938), ռեժիսոր Մ․ Ս․ Դոնսկոյ (1938, սցենարը՝ Ի․ Գրուզդևի և Դոնսկոյի), «Ծառայության մեջ» (1939, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1941), «Իմ համալսարանները» (1940, Դոնսկոյի սցենարով)։ Մեծ հայրենականի տարիներին Էկրանավորել է «Ինչպես էր կոփվում պողպատը» (1942, սցենարը Դոնսկոյի, ըստ Ն․ Օստրովսկի վեպի), «Ծիածան» (1944, ըստ Վ. Վասիլևսկայայի պատմվածքի, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1946)։ Մեծ հաջողություն է ունեցել Դոնսկոյի «Գյուղական ուսուցչուհին» կինոնկարը (1947, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1948), «Ալիտետը գնում է լեռները։ Ըստ Մաքսիմ Գորկու երկերի ստեղծել Է՝ «Մայրը» (1956, Դոնսկոյի և Ն․ Ա․ Կովարսկու սցենարով), «Ֆոմա Գորդեե» (1959, սցենարը Բ․ Գ․ Բյալիկի և Դոնսկոյի)։ Լենինյան թեմայով Դոնսկոյի բեմադրած ֆիլմերից են՝ «Մոր սիրտը» (1966, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1968), «Մոր հավատարմությունը» (1967)։ Մարկ Դոնսկոյի վերջին աշխատանքը «Նադեժդա» կինոնկարն է (1973), որը նվիրված է Վլադիմիր Իլյիչ Լենինի զինակից Նադեժդա Կոնստանտինովնա Կրուպսկայային։

## Պարգևներ և մրցանակներ
* Ստալինյան մրցանակ
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակ
* Լենինի շքանշան 
* Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս
* Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ
* Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան
* «Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալ
* ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ
* ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ

## Անդամակցություն
* ԽՍՀՄ կինեմատոգրաֆիստների միության անդամ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Օդեսա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային սցենարիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Խորհրդային արվեստագետներ
Անտիկոլի Կոռադո

**Անտիկոլի Կոռադո** (), քաղաք Իտալիայում՝ Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։

Բնակչությունը կազմում է 933 մարդ (2008 թվական), խտությունը կազմում է 57մարդ/քառ. կմ։ Զբաղեցնում է 16 քառ. կմ։ Փոստային ինդեքս - 22, հեռախոսային կոդ - 0774։

Անտիկոլի Կոռադոն սահմանակից է Մանդելա, Մարանո Էկուո, Ռոկա Կանտերանո, Ռովյանո, Սարաչինեսկո համայնքներին։

Կոմունայի հովանավորն է Հռոմի Սուրբ Վիկտորիան։ Տոնը նշվում է դեկտեմբերի 23-ին։

Բրիտանացի նկարիչ, հուշագիր և արվեստի կեղծարար Էրիկ Հեբբորնը գրեթե 30 տարի ապրել է Անտիկոլի Կոռադո կոմունայի շքեղ ամառանոցում։

## Ժողովրդագրություն
Բնակչության դինամիկան։

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till:0
 bar:1871 from:0 till:1411
 bar:1881 from:0 till:1363
 bar:1901 from:0 till:1862
 bar:1911 from:0 till:2061
 bar:1921 from:0 till:1830
 bar:1931 from:0 till:1469
 bar:1936 from:0 till:1508
 bar:1951 from:0 till:1257
 bar:1961 from:0 till:1109
 bar:1971 from:0 till:996
 bar:1981 from:0 till:931
 bar:1991 from:0 till:940
 bar:2001 from:0 till:910
PlotData=
 bar:1861 at: 0 fontsize:S text:n.d. shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 1411 fontsize:S text:1.411 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 1363 fontsize:S text:1.363 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 1862 fontsize:S text:1.862 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 2061 fontsize:S text:2.061 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 1830 fontsize:S text:1.830 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 1469 fontsize:S text:1.469 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 1508 fontsize:S text:1.508 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 1257 fontsize:S text:1.257 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 1109 fontsize:S text:1.109 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 996 fontsize:S text:996 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 931 fontsize:S text:931 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 940 fontsize:S text:940 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 910 fontsize:S text:910 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Ըստ տվյալների ISTAT


## Վարչական կենտրոն
Հեռախոս։ 0774 936318

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վիճակագրության ազգային ինստիտուտ 
* http://www.istat.it/english/ 

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Թրակա-փռյուգական ցեղերի առաջին ալիք

## Ծովի ժողովուրդներ
մինի|Թրակյական զենքեր|200px
«**Ծովի ժողովուրդներ**ի» թվում հանդես են գալիս նաև բազմաթիվ թրակա-փռյուգիական ցեղեր, որոնք Փոքր Ասիա էին թափանցում Բալկանյան թերակղզու հյուսիսային մասերից՝ մերձդանուբյան շրջաններից ու թերևս մասամբ՝ Հյուսիսասին և Հարավային Կովկասի կողմերից։

Թրակա-փռյուգական ցեղերի այս տեղաշարժը կատարվել է մի շարք ալիքներով, որոնք ժամանակագրական տեսակետից կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ նախքան Տրոյական պատերազմը (մ. թ. ա. 13 դարի վերջ) և դրանից հետո։

Փոքր Ասիա տեղափոխված թրակա-փռյուգիական ցեղերի մեջ առաջիններից էին արիմները, նախահայերենի կրողները, որոնք, աղբյուրների կցկտուր տեղեկությունների համաձայն, տեղավորվել են Փոքր Ասիայի կենտրոնական և հարավարևմտյան մասերի մի շարք վայրերում։

մինի|Թրակա-փռյուգական ցեղերի շարժերը|300px|ձախից
Ըստ Իլիականի՝ նրանք ապրելիս են եղել Արգեձոս լեռան և Մաժաք (Կեսարիա) քաղաքի շրջակայքում։ Հայերի նախնիների այս տեղադիրքի մասին հիշում է նաև հայ ազգային ավանդությունը։

Լիզվագիտկան և պատմագիտական փաստերը ևս ցույց են տալիս, որ հայերի հնդեվրոպական նախնիների մի ճյուղը երկարատև շփման մեջ է եղել փոքրասիական և էգեյան ցեղերի ու ժողովուրդների և, հատկապես, տրոյացիների հետ։

## Աղբյուրներ
* Հայ Ժողովրդի Պատմություն գրքից. հեղինակներ՝ Աղայան Ժ. Առաքելյան Լ.Ս.;

Կատեգորիա:Ցեղերի տեղաշարժ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Կատեգորիա:Թրակիացիներ
Կատեգորիա:Թրակիայի պատմություն
Գավինյանո

**Գավինյանո** ()՝ քաղաք Իտալիայում, տեղակայված է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։

Բնակչությունը կազմում է 1758 մարդ, խտությունը կազմում է 126 մարդ/քառ. կմ։ Զբաղեցնում է 14 քառ. կմ տարածք։ Փոստային կոդ - 030, հեռախոսային կոդ - 06։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Գրոտաֆերատա

**Գրոտաֆերատա** (), քաղաք Իտալիայում, տեղակայված է Լացիո մարզի Հռոմ գավառում։

Բնակչությունը կազմում է 19&nbsp;606 մարդ (2004 թվական), խտությունը կազմում է 962 մարդ/քառ. կմ։ Զբաղեցնում է 18 քառ.կմ տարածք։ Փոստային ինդեքս - 046, հեռախոսային կոդ - (+39) 06։

Սուրբ Նիլոս Ռոսանացին հարգվում է որպես կոմունայի հովանավոր։ Տոնը նշվում է ամեն տարի սեպտեմբերի 26-ին։

## Պատկերասրահ

Grottaferrata centro.jpg|Կենտրոնում
Abbazia Grottaferrata02.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բնակավայրի պաշտոնական կայքը 
* http://www.comune.grottaferrata.roma.it

Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Նինա Եգորովա

**Նինա Իվանովնա Եգորովա** (), ռուս խորհրդային դերասանուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի (1967 թվական)։

## Կենսագրություն
Բեմ է բարձրացել 1945 թվականին՝ Բաքվի պատանի հանդիսատեսի թատրոնում։ 1952 թվականից աշխատում է Երևանի Կ․ Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնում։ Դերերից են՝ Իրինա, Նինա (Չեխովի «Երեք քույր», «Ճայը»), Վերա (Գորկու «Վերջինները»), Սոնա, Մարգարիտ (Շիրվանզադեի «Չար ոգի», «Պատվի ևամար»), Մաշա (Պոգոդինի «Կրեմլյան կուրանաներ»), Պոլինա (Ն․ Անկիլովի «Զինվորի այրին», ՀԽՍՀ պետական մրցանակ, 1975 թվական)։ ՀԽՍՀ V և VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։

Կատեգորիա:Խորհրդային դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:1926 ծնունդներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Օդիսեյ Դիմիտրիադի

**Դմիտրիադի Օդիսեյ Աքիլլեսի** (, ), վրաց խորհրդային դիրիժոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1958)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Թբիլիսիի (1930) և Լենինգրադի (1936) կոնսերվատորիաները։

1947-1952 թվականներին եղել է Վրացական ԽՍՀ սիմֆոնիկ նվագախմբի, 1952-1965 թվականներին՝ Վրացական օպերայի և բալետի թատրոնի գլխավոր դիրիժոր, 1965 թվականից՝ Մոսկվայի Մեծ թատրոնի դիրիժոր։

Վրացական օպերայի և բալետի թատրոնում մասնակցել է օպերաների բեմադրություններին։ Համերգներում (Մոսկվա, Լենինգրադ, Երևան և այլուր) կատարել է նաև Ալեքսանդր Սպենդիարյանի, Սերգեյ Բալասանյանի, Էդվարդ Միրզոյանի, Ալեքսանդր Հարությունյանի, Ղազարոս Սարյանի գործերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Թբիլիսիի պատվավոր քաղաքացիներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Խորհրդային դիրիժորներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:Ռուս կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Վրացի կոմպոզիտորներ
Խենալգուասիլ (քաղաք)

**Խենալգուասիլ** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Մալագա համայնքի մեջ, Անդալուսիայի ինքնավար մարզի կազմում։

Համայնքը մտնում է Սերանիա-դե-Ռոնդա վարչական շրջանում։ Զբաղեցնում է 31 կմ2 տարածք։ Բնակչությունը՝ 491 մարդ (2010)։ Մինչև Համայնքի կենտրոնը՝ 155 կմ է։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* genalguacil.org 

Կատեգորիա:Անդալուսիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մալագա պրովինցիայի բնակավայրեր
Ծաղկավանի կիկլոպյան ամրոց

**Ծաղկավանի կիկլոպյան ամրոց**, Կամո (այժմ՝ Գավառ) քաղաքից ութ կմ դեպի հարավ, Սարուխան գյուղի Հյուսիսային ծայրամասում սկսվում է մի բարձունք, որը տեղացիները Ծաղկավան են անվանում։ Այդ բարձունքի հարավային, ամենաբարձր մասում երևում են կիկլոպյան ամրոցի պարիսպների հետքեր։

Բարձունքը, որի վրա է գտնվում ամրոցը, իր արևմտյան, հարավային և մասամբ էլ արևելյան կողմերի լանջերով խիստ քարքարոտ է ու անմատչելի։ Հյուսիսային կողմով այն երկարաձգվում է մի քանի կմ մինչև Կարմիր գյուղի սահմանները։

Ամրոցն իր շրջապատով արևելքից, հարավից և արևմուտքից ծածկված է բնակատեղիների հետքերով։ Գյուղացիները այդ վայրերում հողային աշխատանքներ կատարելիս հաճախ գտնում են զանազան հնագիտական իրեր, որոնք վերաբերում են ամրոցի գոյության շրջանին։

## Աղբյուրներ
* Հայաստանի հանրագիտարան

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Գևորգ Դոդոխյան

**Գևորգ Աստվածատուրի Դոդոխյան** (), հայ բանաստեղծ, մանկավարժ։

## Կյանքը
Սովորել է Սիմֆերոպոլի ծխական դպրոցում, ապա՝ գիմնազիայում։ Ավարտել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը (1848)։ Ունեցել է նկարչական հակում, կատարելագործվել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1848-1851)։ Դորպատի համալսարանում ուսանել է տնտեսագիտություն և իրավաբանություն։

Զբաղվել է ուսուցչությամբ՝ Պետերբուրգում, Հյուսիսային Կովկասում, Ղրիմում, օժանդակել ղրիմահայերի հոգևոր կյանքի աշխուժացմանը։

Գրել սկսել է աշակերտական տարիներից։ Կատարել է թարգմանություններ Հայնրիխ Հայնեից, Իվան Կռիլովից։ Հանրահայտ են Դոդոխյանի «Ծիծեռնակ» (1854), «Մանուշակ» (1878) բանաստեղծությունները, ինքնուրույն և թարգմանական ուսանողական երգերը («Հայոց երգեր, սեր և գինի․․․», «Կրամբամբուլի» և այլն)։ Դոդոխյանի արձակ ու չափածո ստեղծագործությունների մի մասն է միայն տպագրված, ուսումնասիրված չէ նաև նկարչական ժառանգությունը։

## Երկեր
* Երկեր, հատոր 1-ին, Թիֆլիս, 1939։
*Ծիծեռնակ, բանաստեղծություն, 1854։
*Մանուշակ, բանաստեղծություն, 1878։

## Գրականություն
* Լևոնյան Գարեգին, Հուշեր, Երևան, 1959։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դորպատի համալսարանի ուսանողներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Ֆիլիբեր Դելորմ

**Ֆիլիբեր Դելորմ** (, ), Վերածննդի շրջանի ֆրանսիացի ճարտարապետ և տեսաբան։

1533-1536 թվականներին Իտալիայում ուսումնասիրել է անտիկ և Վերածննդի արվեստը։ Դելորմի ոճում միահյուսվել են օրդերային և գոթակաև տարրերը։ Կառույցներից պահպանվել են մասամբ Անե դղյակ-պալատը (1547 թվականից) Օռլեանի շրջակայքում, Ֆրանցիսկ I-ի դամբարանը (1547 թվականից) Փարիզի Սեն Դընի տաճարում։ Նշանավոր գործը Փարիզի Տյուիլըրի պալատն էր (կործանվևլ է 1871 թվականին), որի մի մասն է կառուցվել Դելորմի նախագծով (1564 թվականին)։ Այստեղ Դելորմը առաջինը դասական օրդերի մեկնաբանության մեջ ազգային երանգներ մտցրեց՝ ստեղծելով, այսպես կոչված, «ֆրանսիական օրդերը»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի փորագրիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի քանդակագործներ
Արաբական ծով

**Արաբական ծով** (), Հնդկական օվկիանոսի հյուսիսային մասում գտնվող ծով։ Արևմուտքում սահմանակցում է Արաբական թերակղզուն, իսկ արևելքում ՝ Հինդուստան թերակղզուն։

Ընդհանուր մակերեսը - 3. 832. 000 կմ²։ Մաքսիմալ լայնությունը - 2400 կմ։ Մաքսիմալ խորությունը - 4652 մ։ Թափվող նշանավոր գետը՝ Ինդոս։ Նշանավոր ծոցերն են՝ Ադենի ծոցը արևմուտքում, որը Կարմիր ծովին է միանում Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցով, և Օմանի ծոցը ՝ հյուսիս-արևմուտքում։

Արաբական ծովի ափերին են գտնվում ՝ Սոմալին, Ջիբութին, Եմենը, Օմանը, Իրանը,Պակիստանը, Հնդկաստանը և Մալդիվյան կղզիները։ Նշանավոր քաղաքներն են ՝Կարաչին, Ադենը, Մասկատը, Մումբայը և այլն։

## Սահմանների նկարագրությունը
Միջազգային ջրագրական կազմակերպությունը հաստատել է Արաբական ծովի սահմանների հետևյալ նկարագրությունը.

Արևմուտքում՝ Ադենի ծոցի արևելյան սահմանը։ Հյուսիսում՝ Արաբական թերակղզու արևելյան կետից ՝ Ռաս ալ-Խադից մինչև Ռաս Ջիվանի ՝ Պակիստանի ափերին։ Հարավում՝ Ադդու կորալյան կղզուց (Մալդիվյան կղզիներ) մինչև Աֆրիկայի արևելյան հրվանդանը ՝ Ռաս Խաֆուն։ Արևելքում՝ Լակադիվյան ծովի արևմտյան սահմանը։

## Անվանումը
Արաբական ծովը եվրոպացի և արաբ ծովագնացներին հայտնի է եղել տարբեր անվանումներով՝ Էրիթրեայի ծով, Կանաչ ծով, Հնդկական ծով, Պարսկական ծով, Օսմանյան ծով։

Կատեգորիա:Արաբական ծով
Դիոդ

մինի|4 դիոդ և դիոդային կամուրջ
**Դիոդ** ( - դի․․․ և (էլեկտրո) ոդ), էլեկտրական Śliwa to informatyk\

հոսանքի միակողմ հաղորդականությամբ էլեկտրավակումային, իոնային (գազապարպիչային) կամ կիսահաղորդչային երկէլեկտրոդ սարք։

Էլեկտրավակուումային և իոնային դիոդների էլեկտրոդներն են ուղղակի կամ անուղղակի շիկացման կաթոդը և անոդը։ Անոդի դրական լարման դեպքում էլեկտրավակուումային դիոդի էլեկտրոդների միջև ստեղծվում է Էլեկտրոնային հոսանք։ Ցածր ճնշման իոնային գազ, ջրածին կամ սնդիկի գոլորշի պարունակող դիոդում առաջանում են էլեկտրոնային և իոնային հոսանքներ։ Անոդի բացասական լարման դեպքում այդ դիոդներում հոսանք չկա (տես էլեկտրոավակուումային սարք, գազատրոն)։

Կիսահաղորդչային դիոդում միակողմ հաղորդականությունը կիսահաղորդչում կամ մետաղի կիսահաղորդիչ կոնտակտում էլեկտրավակուումային անցում առաջանալու հետևանք է (տես կիսահաղորդչային դիոդ)։

## Կիրառում
Դիոդները կիրառում են ռադիոտեխնիկայում, էլեկտրոնիկայում, էներգետիկայում և տեխնիկայի այլ բնագավառներում, գլխավորապես փոփոխական հոսանքի ուղղման, դետեկտման, հաճախականությունների փոխակերպման ու բազմապատկման և էլեկտրական շղթաների անջատման համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էլեկտրական լամպեր
Կատեգորիա:Կենտրոնային լամպեր
Կատեգորիա:Կիսահաղորդչային դիոդներ
Կատեգորիա:Ռադիոտեխնիկա
Վասիլի Դոկուչաև

**Վասիլի Վասիլևիչ Դոկուչաև** (, ), ռուս բնախույզ։

Ժամանակակից հողագիտության և գոտիական ագրոնոմիայի հիմնադիրը։

Ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի բնական գիտությունների բաժինը (1871)։ 1883 թվականից Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր։ «Ռուսական սևահող» (1883) աշխատության մեջ հիմնավորել ու ձևակերպել է հողագիտության հիմնական դրույթները, տվել հողի առաջին գիտական բնորոշումը, առաջարկել նոր դասակարգում, ուսումնասիրման պրոֆիլային՝ դասական մեթոդ, որը լայնորեն կիրառվում է ամբողջ աշխարհում։

Դոկուչաևը ուսումնասիրել է հողերի աշխարհագրական դասավորման գոտիականության օրինաչափությունը, երաշտի պատճառները և մշակել դրա դեմ պայքարի միջոցների համալիր՝ դաշտապաշտպան անտառաշերտեր, բազմամյա խոտաբույսերի մշակում, ցանքաշրջանառություն, ջրերի արդյունավետ օգտագործում։ 1946 թվականից սահմանված էր Վասիլ Դոկուչաևի անվան ոսկե մեդալ ու մրցանակ, որը շնորհում էր ԽՍՀՄ ԳԱ Նախագահությունը։

## Գրականություն
* Читчян А․ И․, В․ В․ Докучаев, Е․, 1946
* Кирьянов Р Ф․, В․ В․ Докучаев, М․, 1966․

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս բնախույզներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուս երկրաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Ռուս ճանապարհորդներ
Ազիլ-տարդենուազյան մշակույթ

**Ազիլ-տարդենուազյան մշակույթ**, միջին քարի դարին բնորոշ մշակույթ։ Այս ժամանակաշրջանը բաժանվում է իրար հաջորդող ազիլյան ու տարդենուազյան ժամանակների։
## Մեզոլիթի ազիլյան փուլ
Ազիլյան բնակիչները զբաղվում էին վայրի կենդանիների որսով։ Ազիլի (Ֆրանսիայի Ազիլ քարայրի անունից) բնորոշ առանձնահատկություններից է կակղամորթների օգտագործումը։ Որսորդության հետ միասին նշանակալից դեր է կատարել հավաքչությունը։ Մարդիկ հավաքել են նաև զանազան մրգեր, հատապտուղներ, ընկույզ, արմատիք և այլն։
Մեզոլիթի ազիլյան փուլում, մադլենյանի համեմատությամբ, ոսկրե գործիքները՝ եռաժանիները, ավելի խնամքով են մշակվում։ Վերին պալեոլիթին հատուկ բազմազան ձևերի ու տիպերի, ինչպես նաև կոպիտ ու մեծ չափերի վանակատի գործիքների փոխարեն լայնորեն տարածվում են միակերպ մանր ձևերը, այդ թվում՝ սեգմենտները, սրածայրերը, մանր կլոր քերիչները, ինչպես նաև վանակատի միկրոլիթյան երկրաչափական ձևի գործիքները, որոնք ծառայել են որպես եռաժանիների և տեգերի սայրեր, զետեղվելով փայտի կամ ոսկրի հիմքի մեջ։ Բնորոշ են նաև խոշոր սեգմենտաձև կոպիտ գործիքները, մասսիվ լայն շեղբերից պատրաստված կտրիչները, ծայրերը, քերիչներ-ջարդիչները և այլն։
## Մեզոլիթի տարդենուազյան փուլ
Ազիլյան մշակույթը հետագայում փոխարինվում է նոր, ավելի միակերպ՝ տարդենուազյան (Ֆրանսիայի Ֆերան-Տարդենուազ վայրի անունից) մշակույթով։ Տարդենուազյան հուշարձանների կապը ազիլյանի հետ այնքան պարզ ու անվիճելի է, որ այն անվանում են ազիլ-տարդենուազյան մշակույթ։ Վանակատի շինվածքները այժմ ավելի են փոքրանում և ստանում առավել բնորոշ երկրաչափական միկրոլիթյան բնույթ։ Տարդենուազյան բնակավայրերի տարածման բնորոշ գիծն է նրանց կապը գետերի երկայնքով ձգվող տերիտորիաների հետ, որտեղ հայտնաբերվել են տարդենուազցիների տևական բնակեցման հետքեր՝ կակղամորթների մեծ թվով խեցիներ, կենդա­նիների ոսկորներ և քարե, ոսկրե շինվածքներ, ձկների ոսկորների հետ միասին։ Հանդիպում են ոչ մեծ բնակավայր կացարաններ (գետնափոր տներ), որտեղ կան ոչ խորը կլոր փոսեր՝ հատուկ օջախներով։ Հարթավայրերում մշտական բնակավայրերը տարդենուազյան ժամանակի մարդիկ օգտագործել են միայն ձմռանը, իսկ ամռանը տեղափոխվել են բարձրադիր վայրեր (լեռներ)։ Դրանով կարելի Է բացատրել այն հետաքրքիր փաստը, որ տարդենուազյան բնակավայրերը գտնվում են բարձր տեղերում։ Մարդիկ բնակվել են գետերի ափերին, քարայրներում, անտառներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպայի հնագիտական մշակույթներ
Պետրոս Դյու-Ֆուր

**Դյու-Ֆուր Պետրոս** (ծննդյան թիվն անհայտ - 1789) (  ), ֆրանսիացի հայագետ, աստվածաբան։ Եղել է Թուլուզի համալսարանի աստվածաբանական դասախոս։ Հայագետ Վիլֆրուայի մոտ սովորել է հայերեն, զբաղվել է հայ մատենագրության նմուշների թարգմանությամբ։

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի հայագետներ
Կատեգորիա:1789 մահեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստվածաբաններ
Դյակովյան մշակույթ

**Դյակովյան մշակույթ**, Վոլգայի և Օկայի վերին ավազաններում, Վալդայան բարձրության սահմաններում բնակվող ուգրո-ֆիննական ցեղերի մշակույթ (մ․թ․ա․ առաջին հազարամյակի 2-րդ կես — մ․թ․ա. առաջին հազարամյակի առաջին կես)։ Դյակովյան մշակույթ է կոչվել Դյակովո գյուղի մոտ (Մոսկվայի մերձակայքում) գտնվող քաղաքատեղիի անունով։ Դյակովյան մշակույթին բնորոշ են եղել գետերի ափերին, դժվարամատչելի վայրերում կառուցված ուղղանկյուն (երբեմն՝ կլոր), կիսագետնափոր տներով բնակավայրերը, բրոնզե, երկաթե և ոսկրե զենքերը, աշխատանքի գործիքներն ու նախշազարդ խեցեղենը։

Կատեգորիա:Երկաթի դար
Կատեգորիա:Նախնադարյան Ռուսաստան
Պետեր Գուստավ Լըժյոն Դիրիխլե

**Պետեր Գուստավ Լըժյոն Դիրիխլե**, (, ), գերմանացի մաթեմատիկոս։ Բեռլինի (1831-1855 թթ.) և Գյոթինգենի (1855 թվականից) համալսարանների պրոֆեսոր։

Աշխատանքները վերաբերում են թվերի տեսությանը և մաթեմատիկական անալիզին։ Ապացուցել է ամբողջ թվերից կազմված և փոխադարձաբար պարզ առաջին անդամ և տարբերություն ունեցող թվաբանական պրոգրեսիայում անվերջ թվով պարզ թվերի գոյության թեորեմը։ Ճշգրիտ ձևակերպել և հետազոտել է շարքերի պայմանական զուգամիտության հասկացությունը։ Տվել է վերջավոր թվով էքստրեմում ունեցող ֆունկցիան Ֆուրիեի շարքով ներկայացնելու հնարավորության խիստ ապացույցը։ Հետազոտություններ ունի նաև մեխանիկայի և մաթեմատիկական ֆիզիկայի բնագավառներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բոննի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզի մասնագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ