Տումի

300px|մինի|աջից|Արցախի Հանրապետության քարտեզը, որտեղ մուգ շագանակագույնով պատկերված են Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները, իսկ մարմնագույնով՝ Արցախի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքները 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ

**Տումի**, համայնք Արցախի Հանրապետության Հադրութի շրջանում։ Այն տեղաբախշված է հանրապետության հարավային մասում։ Հադրութը շրջկենտրոնից գտնվում է 11 կմ հեռավորության վրա, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 67 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գյուղի հիմնադրման մասին տեղեկությունները սուղ են, սակայն պատմաճարտարապետական կոթողների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս փաստելու, որ Տումին ունի հազարամյակների պատմություն։ Այդ մասին է վկայում գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք գտնվող  Տեփեն վայրից հայտնաբերված  քարեդարյան բրիչը, Քուլուհանեն խութից՝ բրոնզյա զարդերը։ Արդեն 10-11-րդ դարերում Տումին Հարավային Արցախում կազմավորված Գորոզուի թագավորության կենտրոնն էր։ Գրավոր աղբյուրները վերաբերում են ուշ միջնադարին։ Հայտնի է, որ Տումեցի էր Աղվանից կաթողիկոս Փիլիպպոս Տումեցին, ով գահակալել է մեկ տարի՝ 1563 թ.: 1604 թվականի ձեռագիր մի Ավետարանի պատվիրատուն Տումիի Մերդան իշխանի որդի մելիք Սուջումն է։

## Աշխարհագրություն
Համայնքը լեռնային է, ունի 5673,14 հա տարածք, որից 1930,56 հա գյուղատնտեսական նշանակության, 3550,05 հա անտառային հողեր։ Տումիում առկա են հանքային ջրերի պաշարներ։ Համայնքի տարածքում առկա են թվով 8 աղբյուրներ` «Թաղաղամի», «Սահակ», «Նադա», «Գյոլեն», «Քարեն», «Տաղար», «Վարար» և «Թթու ջուր»։

### Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)

2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի հետևանքով գյուղը հայաթափվել և անցել է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո։

## Բնակչություն
Տուեցիների մի մասը բնիկ են, ի մասն էլ ժամանակի ընթացքում տեղափոխվել են Արցախի տարբեր գյուղերից՝ Ազոխ, Ճարտար, Մեծ Թաղեր և այլն, Սյունիքից, Մուշից։ Արդեն 19-րդ դարի կեսերին Տումին գավառի մեծ բնակավայրերից մեկն էր և անընդհատ արձանագրել է բնակչության աճ։ Վերջին տվյալներով համայնքի բնակչության թվաքանակը կազմել է 746 մարդ, իսկ տնտեսությունների թիվը հասել է 204-ի։

Բնակավայրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է գյուղատնտեսությամբ՝ անասնապահությամբ և հողագործությամբ։

## Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղը հարուստ է պատմաճարտարապետական կոթողներով՝   Ս. Հովհաննես եկեղեցի, Կարմիր եկեղեցի (1000 թ.), գերեզմանոց (IX–XIX դդ.), խաչքար (XII-XIII դդ.), կամուրջ (XII-XIII դդ.), աղբյուր (XIXդ.), ամրոց «Դիզափայտ» (Ղլեն քար) (XIII–XIX դդ.), հաշվառված է 19 հուշարձան։

Գյուղից հյուսիս-արևելք, Հանդեր կոչվող մասում 1964 թ. բացվել են դամբարաններ՝ հարուստ գտածոներով։ Իսկ կես կիլոմետր դեպի հարավ թագավորի միջնադարյան  պալատի ավերակներն են, որտեղ կա Ժ-ԺԱ  դարերով թվագրվող մի խաչքար։

Ս. Հովհաննես եկեղեցին գտնվում է գյուղի կենտրոնում, կառուցման թվականն անհայտ է, ճարտարապետական հորինվածքով նման է 19-րդ դարի կառույցներին։ Այն միանավ բազիլիկ, թաղածածկ, երկլանջ տանիքով կառույց է,1841 թվականից հիշատակվում է Ս. Հովհաննես:1929 թվականին որոշում էր ընդունվել քանդել եկեղեցին տեղում գյուղխորհրդի շենք կառուցելու նպատակով, սակայն դա չի իրականացվում, փոխարենը եկեղեցին վերածվում է ակումբի, ապա՝ պահեստի։ 2019 թվականից սկսված վերանորոգման աշխատանքների արդյունքում ավելացել է վեցսյունանի զանգակատունը, փակվում է արևելյան մուտքը, վերաբացվում է հարավային շքամուտքը, որը խորհրդային տարիներին փակվել էր։ Միակ վիմագիրը պահպանվել է հարավային ճակատին՝ ուղղանկյուն քարի վրա։

Կարմիր վանքը գյուղի միջնադարյան նշանավոր հուշարձաններից է, որը գտնվում է գյուղի հարավային մասում՝ Եղցու խութ կոչվող հնավայրում։ Եկեղեցու ստույգ անվանումը հայտնի չէ, սուղ են նաև մատենագիտական աղբյուրները։ Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցն իր ,,Արցախ,, ուսումնասիրության մեջ նշում է փլված եկեղեցու մասին, որն ունեցել է հարավային և արևմտյան մուտքեր։ Եկեղեցու մասին հաջորդ հիշատակությունը վերաբերվում է 1911-1912 թթ.:Ըստ  շինարարարակական արձանագրության այն կառուցվել է 1000 թվականին Սոփի իշխանուհու կողմից։ Այն միանավ բազիլիկ հորինվածքով շինություն է, ունի ավագ խորան, որտեղ կանգուն է տեղահանված մի խաչքար։ Եկեղեցու շուրջն ընդարձակ գերեզմանատունն է՝ միջնադարյան խաչքարերորով, տապանաքարերով, որոնք հիմնականում արձանագրություն չունեն։ Ամենահին վիմագիրը վերաբերում է 1611 թվականին։ Եղցու խութ հնավայրում պահպանվել է նաև միջնադարյան մատուռի ավերակները։ Հայտնի է, որ Տումիում պահպանվել են ծառերի պաշտամունքի հետ կապված ավանդությունը։

Գյուղի տարածքում է գտնվում Գոռոզ բերդը, որի մասին հիշատակություն կա Թ դարից սկսած։ Ներկայումս պահպանվել է միջնաբերդը, մի քանի սենյակներ, ջրամբարը։ Կառուցման թվականը հայտնի չէ։ Գյուղի հուշարձաններից հայտնի են նաև Լելեն խութ հնավայրը, Վերին Հայկազն գյուղատեղին, Խուտըտռնե վանքը, Ստեփանոցեն խութի գերեզմանատունը, Գերգեչի սուրբը, Գյուրջին և Նահատակին խաչերը, Ջարվանեսի ու Հայկազնի կամուրջները, Թագավորի, Նադարի, Սիսեռի աղբյուրնե :

Գյուղում կանգուն է նաև Մեծ հայրենականում  190 զոհված տումեցիների հիշատակին նվիրված հուշարձանը։

## Հասարարակական կառույցներ
Համայնքում գործում են գյուղապետարան, մշակույթի տուն, բուժկետ, միջնակարգ դպրոց, որտեղ սովորում են 111 աշակերտներ։ 2001 թվականից Սերգեյ Աբրահամյանի անվամբ է կոչվում Տումու միջնակարգ դպրոցը։

## Հայտնի տումեցիներ
* Սերգեյ Աբրահամյան - լեզվաբան։
* Թևան Ստեփանյան - 20-րդ դարասկզբի Արցախի ազատագրական պայքարի հերոս

## Տես նաև
* Տումիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Հադրութի շրջան)
* Տումիի հուշարձանները

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հակոբ Ղահրամանյան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.

Կատեգորիա:Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության գյուղեր
Կատեգորիա:Հադրութի շրջանի բնակավայրեր