Ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմ

**Ուշ** **մեկնարկով հիպոգոնադիզմ** կամ **տեստոստերոնի անբավարարության համախտանիշ**, տարեց տղամարդկանց շրջանում հանդիպող վիճակ, որը բնութագրվում է տեստոստերոնի չափելի ցածր մակարդակով և հիմնականում սեռական բնույթի կլինիկական ախտանիշներով, ներառյալ՝ սեռական հակման նվազումը, ինքնաբերական էրեկցիաների քանակի նվազումը և էրեկտիլ դիսֆունկցիան։ Այն տեստոստերոնի աստիճանական անկման հետևանք է։ Տեստոստերոնի մակարդակի կայուն նվազումը՝ տարեկան մոտ 1%-ով, հնարավոր է և լավ փաստագրված՝ ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց շրջանում։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Որոշ տղամարդկանց շրջանում ախտանիշներ առաջանում են նույնիսկ տեստոստերոնի նորմալ մակարդակի պայմաններում, մինչդեռ մյուսները, ունենալով տեստոստերոնի ցածր մակարդակ, չեն ունենում որևէ ախտանիշ: Այս երևույթի պատճառները ներկայումս անհայտ են։

5-րդ տասնամյակի վերջին և 6-րդ տասնամյակի սկզբին որոշ տղամարդիկ կարող են ունենալ դեպրեսիա, լիբիդոյի անկում, էրեկտիլ դիսֆունկցիա և այլ ֆիզիկական ու հուզական ախտանիշներ: Այդ ախտանիշները ներառում են դյուրագրգռություն, մկանային զանգվածի կորուստ և մարզվելու ունակության նվազում, քաշի ավելացում, էներգիայի պակաս, քնի խանգարումներ և կենտրոնացման դժվարություն: Կարևոր է նշել, որ այս ախտանիշներից շատերը կարող են առաջանալ միջին տարիքի ճգնաժամի հետևանքով կամ լինել երկարատև անառողջ կենսակերպի արդյունք (ծխել, ալկոհոլի չարաշահում, շատակերություն, ֆիզիկական ակտիվության պակաս)։ Այս դեպքում դրանք լավագույնս կարող են շտկվել կենսակերպի փոփոխությունների, բուժման, այդ թվում հակադեպրեսանտների միջոցով:

## Պատճառներ
Ապացուցված է, որ որոշակի տարիքից հետո թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց շրջանում տեստոստերոնի մակարդակը տարեկան նվազում է մոտ 1%-ով։ Պատճառները դեռևս լիարժեքորեն պարզաբանված չեն։

40-70 տարեկան տղամարդկանց շրջանում շիճուկում ընդհանուր տեստոստերոնի մակարդակի նվազումը ընթանում է տարեկան 0,4% արագությամբ, մինչդեռ ազատ տեստոստերոնի մակարդակն ավելի կտրուկ է անկում՝ տարեկան 1,3%։ 35 տարեկանից բարձր տղամարդկանց շրջանում հիպոթալամուս-հիպոֆիզ-սեռական գեղձեր առանցքում տեղի են ունենում փոփոխություններ, մասնավորապես՝ գոնադոտրոպին-ռիլիզինգ հորմոնի արտազատման նվազում և լյուտեինացնող հորմոնի խթանման նկատմամբ Լեյդիգի բջիջների զգայունության անկում։ Սա մասամբ պայմանավորված է միտոքոնդրիումային դիսֆունկցիայով և ծերացող բջիջների արտազատած ծերացման հետ կապված արտազատական ֆենոտիպով (SASP)։

## Ախտորոշում
2016 թվականի դրությամբ Տղամարդու ծերացման ուսումնասիրության միջազգային ընկերությունը ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմը սահմանում է որպես տարեցների շրջանում տեստոստերոնի անբավարարության հետ կապված ախտանիշների շարք, որը համատեղում է ինչպես առաջնային, այնպես էլ երկրորդային հիպոգոնադիզմի ախտանիշները։ Տղամարդկանց ծերացման եվրոպական հետազոտությունը (շուրջ 3000 տղամարդու մասնակցությամբ առաջահայաց հետազոտություն) այս վիճակը սահմանել է առնվազն երեք սեռական ախտանիշների առկայությամբ (օրինակ՝ լիբիդոյի նվազում, ինքնաբեր էրեկցիաների կրճատում և էրեկտիլ դիսֆունկցիա) և արյան մեջ ընդհանուր տեստոստերոնի 11 նմոլ/լ (3,2 նգ/մլ)-ից պակաս, իսկ ազատ տեստոստերոնի 220 պմոլ/լ (64 պգ/մլ)-ից պակաս կոնցենտրացիայով։

Եթե անձն ունի ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմի ախտանիշներ, տեստոստերոնի մակարդակը չափվում է առնվազն երկու տարբեր օրերի ընթացքում առավոտյան ժամերին վերցրած արյան մեջ։ Զանգվածային սպեկտրոմետրիան ավելի ճշգրիտ է և լայնորեն հասանելի, թեև սովորաբար կիրառվում են իմունային հետազոտությունները։ Չափման արդյունքների մեկնաբանությունը տարբերվում է՝ կախված բազմաթիվ գործոններից, որոնք ազդում են տեստոստերոնի արտադրության և արյան մեջ դրա տեղափոխման վրա։ Տեստոստերոն կապող սպիտակուցների կոնցենտրացիան բարձրանում է, տարեց, հիպերթիրեոզ կամ լյարդի հիվանդություն ունեցող, հակացնցումային դեղամիջոցներ ընդունող անձանց շրջանում (ավելի հաճախ են կիրառվում դեպրեսիայի և տարբեր նյարդաբանական խնդիրների դեպքում)։ Իսկ այդ սպիտակուցների կոնցենտրացիան նվազում է, ճարպակալում, շաքարային դիաբետ, հիպոթիրեոզ, լյարդի հիվանդություն ունեցող, և գլյուկոկորտիկոիդներ, անդրոգեններ կամ պրոգեստիններ ընդունող անձանց շրջանում։ Եթե մակարդակը ցածր է, անհրաժեշտ է բացառել այն վիճակները, որոնք առաջացնում են առաջնային և երկրորդային հիպոգոնադիզմ։

## Սքրինինգ
Հաշվի առնելով հետազոտությունների բարդությունն ու թանկարժեքությունը, ինչպես նաև արդյունքների ոչ միանշանակությունը՝ զանգվածային սկրինինգ խորհուրդ չի տրվում։ Թեև մինչև 2016 թվականը մշակվել էին որոշ կլինիկական գործիքներ (ստանդարտ հարցաշարեր), դրանց յուրահատկությունը չափազանց ցածր էր կլինիկական պրակտիկայում օգտակար լինելու համար։

## Վարում
Տեստոստերոնի մակարդակի նվազման նշանակությունը քննարկելի է, իսկ դրա բուժումը փոխարինող բուժման միջոցով՝ հակասական։ ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը 2015 թվականին հայտարարել է, որ տեստոստերոնի ցածր մակարդակ ունեցող տարեց տղամարդկանց համար տեստոստերոնի օգտակարությունն ու անվտանգությունը դեռևս հաստատված չեն։ Տեստոստերոն փոխարինող բուժում պետք է սկսել միայն այն դեպքում, երբ հաստատվել է ցածր մակարդակ։ ԱՄՆ-ում, 2015 թվականի դրությամբ, դեպքերի մոտ 25%-ում այս հաստատումը չի իրականացվել։ Բուժման ընթացքում տեստոստերոնի մակարդակը նույնպես պետք է գտնվի հսկողության տակ։

### Կողմնակի ազդեցություններ
Տեստոստերոնի հավելումների կողմնակի ազդեցությունները կարող են ներառել սիրտ-անոթային պատահարների (այդ թվում՝ կաթվածների) և մահացության դեպքերի աճ, հատկապես 65 տարեկանից բարձր և նախկինում սրտի հետ կապված խնդիրներ ունեցող տղամարդկանց շրջանում։ Տեստոստերոնային բուժման հնարավոր սիրտ-անոթային ռիսկերը դրդեցին ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչությանը 2015 թվականին պահանջ ներկայացնել, որպեսզի տեստոստերոն պարունակող դեղամիջոցների պիտակները ներառեն նախազգուշական տեղեկատվություն սրտային կաթվածի հավանական ռիսկի վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, տվյալները հակասական են, ուստի Դեղամիջոցների եվրոպական գործակալությունը, Կլինիկական էնդոկրինոլոգների ամերիկյան ասոցիացիան և Էնդոկրինոլոգիայի ամերիկյան քոլեջը հայտարարել են, որ չի եղել որևէ հետևողական ապացույց, որը ցույց է տվել տեստոստերոնային բուժման ազդեցությունը սիրտ-անոթային պատահարների վրա։

Տեստոստերոնի հավելումների այլ զգալի կողմնակի ազդեցությունները ներառում են նախկինում առկա շագանակագեղձի քաղցկեղի աճի արագացումը, հեմատոկրիտի մակարդակի բարձրացումը, ինչը կարող է պահանջել արյան բացթողում բուժման նպատակով, և քնի ապնոէի սրացումը։

Կողմնակի ազդեցությունները կարող են ներառել նաև թեթև արտահայտված խնդիրներ, ինչպիսիք են ակնեն և յուղոտ մաշկը, ինչպես նաև զգալի մազաթափությունը և/կամ մազերի նոսրացումը: Վերջինս կարող է կանխվել 5-ալֆա ռեդուկտազի արգելակիչների միջոցով (օրինակ՝ ֆինաստերիդ կամ դուտաստերիդ), որոնք հիմնականում օգտագործվում են շագանակագեղձի բարորակ գերաճի բուժման նպատակով:

Էկզոգեն տեստոստերոնը կարող է նաև ճնշել սպերմատոգենեզը, ինչը որոշ դեպքերում կարող է հանգեցնել անպտղության։

## Կանխատեսում
2015 թվականի դրությամբ առկա տվյալները, ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմ ունեցող տղամարդկանց էրեկտիլ դիսֆունկցիայի դեպքում տեստոստերոն փոխարինող բուժման արդյունավետության վերաբերյալ, հակասական են։ Այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ տեստոստերոն փոխարինող բուժումը կարող է արդյունավետ լինել ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմ ունեցող այն տղամարդկանց համար, ովքեր ունեն ծերունական ասթենիայի ախտանիշներ։

## Համաճարակաբանություն
Համաճարակաբանությունը հստակ չէ։ Կյանքի 7-րդ տասնամյակում գտնվող տղամարդկանց 20%-ը և 8-րդ տասնամյակում գտնվողների 30%-ն ունեն տեստոստերոնի ցածր մակարդակ։ 70-ից 79 տարեկան տղամարդկանց մոտավորապես 5%-ն ունի թե՛ ցածր տեստոստերոն, թե՛ համապատասխան ախտանիշներ, ուստի նրանց շրջանում ախտորոշվում է ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմ։ Միացյալ Թագավորության Առողջապահության ազգային ծառայությունը այս վիճակը նկարագրում է որպես հազվադեպ հանդիպող։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Տեստոստերոնի սինթեզը ներառում է հիպոթալամուս-հիպոֆիզ-սեռական գեղձեր առանցքը: Ծերացմանը զուգընթաց սեռական գեղձերի և հիպոթալամուս-հիպոֆիզար ֆունկցիաները նվազում են: Տեստոստերոնի արտազատման այս նվազումը կարող է պայմանավորված լինել տարեց տարիքով, ինչը սովորաբար առաջնային հիպոգոնադիզմի արդյունք է: Այս համակարգի դիսֆունկցիան պայմանավորված է Լեյդիգի բջիջների դեգրադացիայով, ինչն էլ առաջացնում է տեստոստերոնի մակարդակի անկում: Հայտնաբերվել են մի շարք բջջային փոփոխություններ, որոնք, տարիքի մեծացմանը զուգընթաց, ազդում են տեստոստերոնի արտադրության վրա: Դրանցից են լյուտեինացնող հորմոնի և ցիկլիկ ադենոզինմոնոֆոսֆատի (cAMP) արտադրության փոփոխությունները: Այնուամենայնիվ երկրորդային հիպոգոնադիզմի դեպքում, այն ավելի հաճախ կապված է լինում ճարպակալման և այլ ռիսկի գործոնների, քան զուտ տարեց տարիքի հետ: Ճարպակալում ունեցող տղամարդկանց շրջանում տեստոստերոնի անբավարարության խնդիրը սկսվում է գոնադոտրոպին-ռիլիզինգ հորմոնի նեյրոններից: Արդյունքում, ճարպակալմամբ պայմանավորված հիպոգոնադիզմը կարող է հանգեցնել ճարպակալման առկա ախտանիշների էլ ավելի վատթարացմանը:

## Պատմություն
Տեստոստերոնի ցածր մակարդակի ազդեցությունը վաղուց է նկարագրվել: 1944 թվականին Հելլերը և Մայերսը նույնականացրել են ախտանիշներ, որոնք նրանք անվանել են «տղամարդու կլիմաքս»: Դրանք ներառել են լիբիդոյի և պոտենցիայի կորուստ, դյուրագրգռություն, դեպրեսիա, հիշողության վատացում, կենտրոնանալու անկարողություն, գերհոգնածություն, անքնություն, ջերմահորդանքներ և քրտնարտադրություն: Հելլերը և Մայերսը պարզել են, որ հետազոտվողներն ունեցել են տեստոստերոնի նորմայից ցածր մակարդակ, և որ ախտանիշները կտրուկ նվազել են, երբ հիվանդներին տրվել են տեստոստերոնի փոխարինող դեղաչափեր։

## Հասարակություն և մշակույթ
Միջազգային առողջապահության ոլորտի դոկտոր, հոգեբան Ջեդ Դայմոնդի 1997 թվականին լույս տեսած Տղամարդու դաշտանադադար գիրքը մեծացրել է հանրային հետաքրքրությունը անդրոպաուզա հասկացության նկատմամբ։ Դայմոնդն անդրոպաուզան դիտարկել է որպես միջին տարիքի տղամարդկանց կյանքի փոփոխություն, որն ունեցել է հորմոնային, ֆիզիկական, հոգեբանական, միջանձնային, սոցիալական, սեռական և հոգևոր ասպեկտներ։ Դայմոնդը պնդել է, որ այս փոփոխությունը տեղի է ունենում բոլոր տղամարդկանց շրջանում։ Այն կարող է սկսվել դեռևս 45-50 տարեկանում, իսկ որոշ տղամարդկանց շրջանում ավելի կտրուկ արտահայտվել 70 տարեկանից հետո։ Նա նաև նշել է, որ կանանց և տղամարդկանց փորձառությունները որոշ չափով նմանատիպ երևույթներ են։ Այնուամենայնիվ, բժշկական հանրությունը մերժել է «անդրոպաուզա» եզրույթը և դրա ենթադրյալ զուգահեռները կանացի դաշտանադադարի հետ։

Թոմաս Պերլսը և Դեյվիդ Ջ. Հենդելսմանը *Journal of the American Geriatrics Society* ամսագրի 2015 թվականի խմբագրական հոդվածում նշել են, որ ախտորոշման անորոշ բնույթի, ինչպես նաև տեստոստերոն ու աճի հորմոն վաճառող դեղագործական ընկերությունների և ծերացող տղամարդկանց համար նախատեսված տարատեսակ խթանիչներ վաճառող սննդային հավելումների ընկերությունների գովազդային ճնշման պատճառով, այս վիճակը գերախտորոշվում և գերբուժվում է։ Ըստ Պերլսի և Հենդելսմանի, ԱՄՆ-ում «տեստոստերոնի վաճառքը 2002 թվականի 324 միլիոն դոլարից 2012 թվականին հասել է 2 միլիարդ դոլարի, իսկ դուրս գրված դեղաչափերի քանակը 2007 թվականի 100 միլիոնից 2012 թվականին թռիչք է կատարել կես միլիարդի՝ չհաշված դեղատնային պատրաստուկների, համացանցի և բուժհաստատությունների՝ բուժառուներին ուղիղ վաճառքների լրացուցիչ ծավալները»։

## Եզրութաբանություն
Ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմը համարվում է և՛ ներզատական հիվանդություն, և՛ ծերացման հետևանք։

Տղամարդու դաշտանադադար և անդրոպաուզա եզրույթները լայնորեն կիրառվում են զանգվածային լրատվամիջոցներում, սակայն դրանք մոլորեցնող են, քանի որ ենթադրում են հորմոնային մակարդակի կտրուկ փոփոխություն՝ նման կանանց շրջանում դաշտանադադարի ժամանակ առաջացած երևույթներին։ Տարիքի հետ կապված տղամարդկանց լիբիդոյի նվազումը խոսակցական լեզվում երբեմն անվանում են պենոպաուզա։

## Հետազոտությունների ուղղություններ
2016 թվականի դրությամբ անհրաժեշտություն է եղել իրականացնելու հետազոտություններ՝ տեստոստերոնի չափման ավելի լավ մեթոդներ գտնելու և յուրաքանչյուր կոնկրետ անձի չափման արդյունքներն ավելի լավ հասկանալու համար: Բացի այդ, կարևոր է եղել պարզել, թե ինչու տեստոստերոնի ցածր մակարդակ ունեցող որոշ մարդկանց շրջանում ախտանիշներ չեն դրսևորվել, իսկ թվացյալ բավարար մակարդակ ունեցողների շրջանում՝ դրսևորվել են։ Հետազոտություններ են պահանջվել նաև տարեց տղամարդկանց շրջանում տեստոստերոն փոխարինող բուժման սիրտ-անոթային ռիսկերն ավելի լավ հասկանալու համար։

Ենթադրվում է, որ առկա է կապ ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմի և Ալցհայմերի հիվանդության ռիսկի միջև: Այդ ուղղությամբ իրականացվել են որոշ փոքր կլինիկական հետազոտություններ՝ պարզելու Ալցհայմերի հիվանդության կանխարգելման հնարավորությունն ուշ մեկնարկով հիպոգոնադիզմ ունեցող տղամարդկանց շրջանում: Այնուամենայնիվ, 2009 թվականի դրությամբ արդյունքները հակասական են եղել։

## Տես նաև
* Անդրոգենային անբավարարություն
* Դաշտանադադար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անդրոլոգիա
Կատեգորիա:Բազմացման համակարգ
Կատեգորիա:Բազմացում
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Ծերացում
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մարդկանց հիվանդություններ և խանգարումներ
Կատեգորիա:Մարդու վերարտադրողականություն
Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա
Կատեգորիա:Ներզատաբանություն
Կատեգորիա:Ներզատական համակարգ
Կատեգորիա:Ուրոլոգիա
Կատեգորիա:Ուրոլոգիական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Սեռական խանգարումներ
Կատեգորիա:Տղամարդ
Կատեգորիա:Տղամարդ և սեռականություն
Կատեգորիա:Տղամարդու սեռական համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիա