Լենա Քրիստ

**Լենա Քրիստ** () գերմանացի գրող և ստեղծագործող:

## Կյանք և ստեղծագորություն
Լենա Քրիստը ծնվել է 1881 թվականին, եղել է Մագդալենա Պիխլերի (1860–1928) արտաամուսնական երեխան։ Նա այդ ժամանակ խոհարար էր Զինեբերգում: Վաճառական Կառլ Քրիստը, որը Մյունխենի նիզակակառավարիչ Էվալդ Հոռնիգի հետ աշխատում էր, ընդունել է Քրիստի հայրությունը։ Չնայած այս բացահայտ ընդունմանը, ժամանակակիցները և կենսագիրները կասկածում էին նրա՝ Քիրստին հայրություն անելու փաստը։ Կարծիքների են եղել, որ Սկանզոնի սը Լիխտենֆելսն է եղել Լենայի իրական հայրը։ Այս ենթադրությնը հանգել են Լենա Քրիստի հայտարարությունից, որ իր մայրը պնդում էր, թե իր հայրն անհետացել և մահացել է 1883 թվականի հունվարի 19-ին՝ Ամերիկա մեկնելու ճանապարհին «*Cimbria*» նավի կործանման ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, Կարլ Քրիստը չի եղել նավի ուղևորների ցանկում։ Այսպիսով, Լենա Քրիստի մայրը, հնարավոր է, ցանկացել կամ ստիպված է եղել թաքցնել այդ հարցի իրական պատասխանը։ Այսօր Կարլ Քրիստի կենսաբանական հայրությունը համարվում է քիչ հավանական։ Գլոննի պատմիչ Հանս Օբերմաիրը նշել է, որ Կարլ Քրիստը մեկնել էր Ամերիկա, բայց միայն ավելի ուշ։ Նա կասկածում է, որ Ալբերտ Սկանզոնի և Էվալդ Հոռնիգի հնարավոր հայրությունը կարող են լինել հավանական։ 

### Վաղ տարիներ
Իր կյանքի առաջին յոթ տարիների ընթացքում Լենա Քրիստը ապրել է իր պապի՝ ֆերմեր Մաթիաս Պիչլերի (Բիչլեր) (1827–1894) և խորթ տատիկի ու մեծ մորաքրոջ՝ Մագդալենա Պիչլերի նեյ Հաուզերի մոտ։ Հետագայում նա հիշել է այս տարիները որպես իր ամենաերջանիկ և անհոգ տարիներ, երբ միայն մեկ անգամ է շփվել իր «մյունխենյան մոր» հետ։ Լենա Քրիստը շատ կապված էր իր պապիկի հետ, որով հիացել է իր ողջ կյանքի ընթացքում և որին հետագայում նվիրել է «Մաթիաս Բիչլերի» վեպը։ Նրան իր ֆերմայի անունով կոչում էին «*Hansschuster*», նա բարեսիրտ էր, լուռ և համեստ։

1888 թվականին նրա մայրը ամուսնացել է մսագործ Յոզեֆ Իսաակի հետ և յոթամյա աղջկան տատիկի ու պապիկի կամքին հակառակ տարել է Մյունխեն։ Ծնողների տանը նա ստիպված է եղել ծանր աշխատանք կատարել։ Մոր հետ հարաբերությունները նշանավորվել են ատելության և բռնության կիրառմամբ: Նրան շահագործել են։ Առավել տառապալի է եղել մոր սառնությունը։ Իր մոր կողմից այս վատ վերաբերմունքի պատճառով Լենա Քրիստը ևս մեկ տարի ապրել է իր տատիկի և պապիկի հետ Գլոնում՝ սկսած 1892 թվականից: 1893 թվականի կեսերին նա հետ է վերադարձել Մյունխեն, սակայն մոր վերաբերմունքը շարունակվել է մնալ անփոփոխ։ 1894 թվականին նրա պապի մահը հուսահատ Լենա Քրիստին ստիպել էր իրականացնել ինքնասպանության փորձ։

Մոր ծանր աշխատանքից և ճնշումներից խուսափելու համար նա 1898 թվականին որոշում է ընդունվել Ուրսբերգի Պրեմոնստրատենսյան աբբայություն՝ որպես թեկնածու և ուսանող, բայց մեկուկես տարի հետո կրկին վերադարձել է իր ծնողների տուն։

Մոր հետ մեկ այլ կոնֆլիկտ հանգեցրել է ինքնասպանության հերթական փորձին 1900 թվականին: Նրան հայտնաբերել և փրկել է խորթ հայրը՝ դաստակները կտրած՝ իր պանդոկի գինու նկուղում, որը ոչ թե դաժան վերաբերմունք էր ցուցաբերում նրա նկատմամբ, այլև չէր պաշտպանում մորից: Նույն թվականին նա սկսել էր աշխատել որպես խոհարար և մատուցողուհի Մյունխենի հյուսիսում գտնվող «*Floriansmühle*» զբոսաշրջային ​​ռեստորանում։  

### Ամուսնական կյանք
1901 թվականին Լենան ամուսնացել է հաշվապահ Անտոն Լեյքսի հետ և նրա հետ տեղափոխվել է վերջինիս տուն։ 1902 թվականին ծնվում է նրա որդին՝ Անտոնին, մեկ տարի անց՝ դուստրը՝ Մագդալենային։ Կարճ ժամանակ անց Անտոն Լեյքսը սկսեց խմել և խաղալ․ խզվել էր կապը ծնողների հետ և նրանք ստիպված եղան իրենց տունը 1904 թվականին: Լենա Քրիստը ավելի ուշ սկսել էր  բողոքել իր ամուսնու կողմից բռնության, ինչպես նաև սեռական ոտնձգությունների մասին: մինի|Դպրոցական դասարանի լուսանկար․ 1893 թվական (Լենա Քրիստը ներքևի շարքի մեջտեղում)|279x279փքս1906 թվականին ծնվել է նրանց մյուս դուստրը՝ Ալեքսանդրա Եվգենիին։  1909 թվականին Լենան բաժանվել է ամուսնուց։ Անտոն Լեյքսը նույն տարում դատապարտվել է և բանտարկվել Նյուրնբերգի քրեակատարողական հիմնարկում մինչև 1914 թվականը: Հետագայում նա նորից ամուսնացել է։ Մահացել 1942 թվականին 64 տարեկան հասակում:
Հայդհաուզենում նա առանց վարձակալության ապրում էր նոր շենքերում: 1910 թվականին նա ծանր թոքաբորբով է հիվանդացել։ Նրա դուստրերին վերցրել էին նրանից և հանձնել կաթոլիկ մանկատուն: Թագավորական ոստիկանության բաժնի գրառումներն ու փաստաթղթերը հուշում են, որ Լենա Քրիստը երբեմն-երբեմն մարմնավաճառությամբ է զբաղվել՝ իր և իր երեխաների ապրուստը ապահովելու համար: 1911 թվականի մարտին Մյունխենի դատարանում նա դատապարտվել է, իսկ 1911 թվականի հունիսին՝ անբարոյականության համար՝ դատապարտվել չորս շաբաթական կալանքի։ 

1911 թվականից նա աշխատել է որպես թելադրող հեղինակ Պիտեր Բենեդիքսի մոտ։ 1912 թվականին նրանք ամուսնացել են, իսկ Անտոն Լեյքսի հետ ամուսնալուծվել է 1912 թվականի մարտի 13–ին։ 

### Ստեղծագործություն
մինի|Լենա Քրիստ 1898|260x260փքս
1912 թվականի սեպտեմբերին հրատարակիչ Ալբերտ Լանգենի օգնությամբ լույս տեսավ նրա առաջին գիրքը՝ «Ավելորդ հիշողությունները» (*Erinnerungen einer Überflüssigen*)՝ Լենա Քրիստ գրական անվան ներքո, որը նա օգտագործել է մյուս բոլոր հրատարակությունների համար։ Այս ստեղծագործության մեջ նա անսովոր կտրուկ բառերով ներկայացնում է իր կյանքը, մոր հետ ոչ առողջ հարաբերությունները և ամուսնական ողբերգությունները: Նրա դստրերը վերադարձել էին նրա մոտ նույն թվականին։ Գիրքն ի սկզբանե հաջողություն չի ունեցել, սակայն գովաբանվել է գրական քննադատների կողմից և սկիզբ դրել բարեկամական շփման Լյուդվիգ Թոմայի, Վիլհելմ Լանգևիշեի և Կորֆիզ Հոլմի հետ։ Այդ ժամանակ՝ մինչև 1914 թվականը, նա ապրել էր Մյունխենի Գերն վիլլա գաղութում։

1913 թվականին նա գրել է «Չարաճճի աղջնակի պատմությունները» (*Lausdirndlgeschichten*) գիրքը, որը նույնպես գրված է իր մանկության հիշողությունների հիման վրա։ Թոման քննադատեց նրան դրա համար և դա ընկալեց որպես իր «Չարաճճի տղաների պատմությունների» (*Lausbubengeschichten*) գրագողություն: 

Աստիճանաբար նա հասավ գրական հաջողությունների։ «Մաթիաս Բիչլերի» վեպը, սակայն, մեծ մասամբ աննկատ է մնացել 1914 թվականին հրապարակման ժամանակ: Դրանում նա պատկերել է փոքրիկ փորագրողի արկածային կյանքը Լեյցախի հովտում և Տիրոլում: Դա նրա առաջին գրական աշխատանքն էր, որը հիմնված չէր ինքնակենսագրական փորձառությունների վրա: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբից հետո հրատարակված «Մեր բավարացիները 14-րդ տարում» (*Unsere Bayern anno 14*) գիրքը լայն ճանաչում է բերել նրան. 1915 թվականին դրան հաջորդեց «Մեր բավարացիները 14/15 տարում» (*Unsere Bayern anno 14/15*): Դրանցում նա հավաքել է պատմություններ, որոնք պատկերում են Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբի իրադարձություններն ու Բավարիայում տիրող մթնոլորտին: Հաջորդ տարի ստացել է «Լյուդվիգսկրոյզ» շքանշանը իր հայրենասիրական գործունեության համար։ 1916 թվականին նա սկսել էր աշխատել «*Die Rumplhanni*» դրամայի վրա, որը նա վերածեց վեպի՝ Բենեդիքսի խորհրդով։ Դրանում նա նկարագրում է Օդից (Բադ Այբլինգի մոտ գտնվող Շյոնաուի մոտ) խոհարար Յոհաննա Ռամպլի անբարեխիղճ փորձերը՝ հասնելու սոցիալական առաջընթացի և անկախության: Լենա Քրիստի սեփական հիշողությունները, ինչպես նաև մոր հետ ունեցած հարաբերությունները նոյւյնպես տեղ են գտել վեպում: 1917-ին Քրիստը տեղափոխվեցլ է Լանդսհուտ։ Լենա Քրիստը հիվանդացավ տուբերկուլյոզով և դեպրեսիայով։

1919 թվականին նա հրատարակել է պատմվածքներ՝ «Գյուղացիներ» (*Bauern*) և «*Madam Peasant*» հումորային ստեղծագործություն, որը, սակայն, քննադատվեց «անավարտ» թվալու համար։  Աշնանը Բենեդիքսը բաժանվել է կնոջից։ 

Նրա գերեզմանաքարի վրա Լենա Քրիստի մահվան ամսաթիվը հունիսի 30-ի փոխարեն գրված է որպես հունիսի 31։ 

Նրա անձնական գրադարանն այսօր գտնվում է Մյունխենի քաղաքային գրադարանում։ մինի|Լենա Քրիստոսի կիսանդրին Գլոնի քաղաքային դահլիճում

## Ճանաչում և նշանակալիություն
Այսօր Լենա Քրիստը ճանաչվել է որպես գերմանացի նշանակալի հեղինակ։ «*Erinnerungen einer Überflüssigen*», «*Die Rumplhanni*» և «*Mathias Bichler* գործերը եղել են նրա երեք մնայուն գործերը: Ի թիվս այլ գորխերի, տպավորիչ է, թե ինչպես է նա իր սեփական փորձառությունները ներկայացնում իր գրքերում, որոնք խորը պատկերացում են տալիս 20-րդ դարի սկզբի կենցաղի մասին: Հասարակությանը քննադատող տարածաշրջանային գրականության այս տիպի մեկ այլ ժամանակակից ներկայացուցիչ՝ Էմերենց Մայերը, համեմատության մեջ անցել է անհայտության մեջ։

«*Münchner Neueste Nachrichten*»-ը (գերմանական օրաթերթ) գրել է Լենա Քրիստոսի մահից տասնմեկ տարի անց. «եթե նա ժամանակից շուտ չհեռանար մրցարշավի ուղուց, նա այսօր հավանաբար կլիներ Բավարիայի ամենահայտնի բանաստեղծը, կկանգներ գերմանական նոր պատմվածքի լավագույն անունների կողքին միևնույն շարքում»: Գրական քննադատ Վերներ Մահրհոլցը նրան անվանել է որպես «զուտ պոետիկ, թերևս Աննետե ֆոն Դրոստեի կողքին մեր ողջ գրականության ամենամեծ, ամենաուժեղ, ամենազգայական տաղանդը»:

Կենսագիր Մարիտա Պանզերը նշել է, որ Լենա Քրիստը ութ տարվա կարճ ստեղծագործական գործունեության արդյունքում զգալի ժառանգություն է թողել, որը շարունակում է ճանաչում ձեռք բերել առ այսօր: Այն, որ շատ գրախոսներ նրան համարել են «*Heimatkunst*» (գեղարվեստական ուղղություն) շարժման հետևորդ՝ գյուղացիական ծագման և բավարական բառապաշարի օգտագործման պատճառով, Պանզերը, սակայն, հերքել է այդ կարծիքը: Տունը, գյուղը, գյուղացի Լենա Քրիստը ոչ մի կերպ չէր ստեղծագործում հովվերգական ոճով, այլ նկարագրում էր ծանր, հիերարխիկ իրականություն, բռնություն և մոլեռանդություն: «Ավելորդ մարդու հիշողություններ» (*Erinnerungen einer Überflüssigen*) գործում Պանզերը ոչ մի կերպ չի ընդունել որպես միայն ինքնակենսագրական. վեպը, ըստ նրա, դրամատիզացված է: 

Գեմելա Ադլերն իր ատենախոսության մեջ պնդել է, որ Պիտեր Բենեդիքսը ձևավորել է Լենա Քրիստի կերպարը մինչ օրս: Նա նկարագրեցլ է իր կնոջը, հատկապես տասնամյակներ անց, որպես ֆիզիկապես և հոգեբանորեն տկար կին, որը խնամքի և առաջնորդության կարիք ուներ: Նա Լենա Քրիստին անվանել էր անկիրթ կին՝ մանկան հոգով, որը իր աշխատանքները գրում էր ենթագիտակցության միջից։ Այս մեկնաբանությանը մասամբ հետևել է կենսագիր Գյունտեր Գյոփֆերտը։ Մարիտա Պանզերը դեմ է նման նկարագրություններին։ Ըստ նրա՝ Լենա Քրիստը խելացի և գեղարվեստորեն տաղանդավոր կին էր՝ լի ստեղծագործությամբ և գաղափարներով։

## Հիշատակում
մինի|Լենա Քրիստի հուշատախտակը Գլոնում իր տանը
մինի|Մարտին Քարգրուբերի կողմից ստեղծված Լենա Քրիստի մարմարե կիսանդրի՝ տեղադրված Մյունխենի Ռուհմեշհալեում|313x313փքս

; Թանգարան և ցուցահանդես

* Գլոնի Հայմաթ թանգարանում պահվում է Լենա Քրիստի հուշերը և գրքերը։ 

* Այն բանից հետո, երբ 2010 թվականին Լենա Քրիստի ծոռը՝ Պիտեր Դիտցը, իր թոռնուհու մահից հետո գրավոր ժառանգությունը կտակեց Մյունխենի գրական արխիվին՝ Մոնասենսիա, կազմակերպվեց Lena Christ – die Glückssucherin (Լենա Քրիստոս՝ երջանկություն որոնող) խորագրով մեծ ցուցահանդես 2012 թվականի հուլիսին։ Այն կազմակերպել է հոգաբարձու Գուննա Վենդտը:

; Հուշարձաններ

* Լենա Քրիստի կիսանդրին տեղադրված է Գլոնի քաղաքային խորհրդում:
* Բավարիայի նախարարների խորհրդի որոշմամբ 1997 թվականին, Մարտին Քարգրուբերի կողմից ստեղծված Լենա Քրիստի կիսանդրին տեղադրվել է Մյունխենի Թերեզիենվիսեում գտնվող Ռուհմեշհալեում 2000 թվականի ապրիլի 3-ին:

; Հուշատախտակներ

* Գլոննում՝ իր ծննդավայրում, 1921 թվականին նրա ընկերները տեղադրել են հուշատախտակ։ Նոր շենքի համար նոր հուշատախտակ պատրաստեց Թեոդոր Գեորգի։
* Հուշատախտակներ կան նաև նրա նախկին երկու բնակարաններում՝ Մյունխենում՝ Սանդշտրասե 45 և Լինպրունշտրասե 35, որոնք հիշեցնում են նրա մասին։
* Լանդսհուտում նույնպես կա Լենա Քրիստին նվիրված հուշատախտակ։

; Լենա Քրիստը որպես էպոնիմ

* Իր պատվին Գլոննում, այն փողոցը, որտեղ նա ծնվել և մեծացել է, կոչվել է «Լենա-Քրիստ-Շտրասե»։ Նրա ծննդավայրի տունն ու դրա տեղում կառուցված նոր շենքը համապատասխանաբար ունեն թիվ 10 հասցեն։
* Լենա Քրիստի անունով փողոցներ են անվանակարգվել նաև այլ համայնքներում, օրինակ՝ Մյունխենի Միլբերտշոֆեն թաղամասում:
* Միջնակարգ դպրոցը Մարկտ Շվաբենում (քաղաք նույն Էբերսբերգ շրջանում, որտեղ նա ծնվել է) կոչվում է «Լենա-Քրիստոս-Ռեալշուլ»։ 
* Տունը, որում նա երկու տարի ապրել է Լանդշուտում (Maximilianstraße 8), ստացել է «Լենա-Քրիստ-Հաուս» անունը։ 
* Գերմերինգի գիլդհոլի ներսում նրա անունով է կոչվել մի սրահ։
* Գլոնի նախկին «Նոյվիրտ» պանդոկում, նրա տան անմիջապես դիմաց, կահավորել էր «Լենա-Քրիստոս-Շտյուբերլը», որը գրողի որոշ հուշեր էր պահում կողքի սենյակում։

## Ստեղծագործություն
### Գրքեր

* «Հավաքված գործեր» (*Gesammelte Werke*), 1997, ISBN 3-471-77244-8.
* «Ավելորդ մարդու հիշողություններ» (*Erinnerungen einer Überflüssigen*), Մյունխեն, 1912
* «Լաուսդիրնդլի պատմություններ» (*Lausdirndlgeschichten*), 1913
* «Մաթիաս Բիչլեր» (*Mathias Bichler*), Մյունխեն, 1914

* «Մեր բավարացիները 14-րդ դարում» (*Unsere Bayern anno 14*), Մյունխեն, 1914 

* «Մեր Բավարիան 14/15». (*Unsere Bayern anno 14/15*) Մաս երկրորդ, Մյունխեն, 1915

* «Մեր Բավարիան 14/15»․ (*Unsere Bayern anno 14/15*) Մաս երրորդ, Մյունխեն, 1915
* «Բավարական գյուղական պատմություններ» (*Bauern* Bayerische Geschichten), Լապցիգ, 1919
* «Մադամ Բայերին» (*Madam Bäuerin*)*,* Լայպցիգ*,* 1920
* «Սիրային պատմություններ» (*Liebesgeschichten*), Մյունխեն, 2012

### Ֆիլմեր
* *Der Fall Lena Christ.* (TV-D, 1970), ռեժիսոր՝ Հանս Վ. Գայսենդորֆեր, գլխավոր դերերում՝ Էբերհարդ Փեյքեր, Պոլ Ստիբեր-Վալթեր, Սոֆի Շտրելով, Հայդի Ստրոուն և այլք։ 
* *Die Rumplhanni.* (TV-D, 1981), ռեժիսոր՝ Ռայներ Վոլֆհարդտ, գլխավոր դերերում՝ Մոնիկա Բաումգարտներ, Կարլ Օբերմայր, Էնցի Ֆուխս, Հանսի Կրաուս և այլք։
* *Madame Bäurin.* (D, 1993), ռեժիսոր՝ Ֆրանց Խավեր Բոգներ, գլխավոր դերերում՝ Յուլիա Ստեմբերգեր, Ֆրենսիս Ֆուլթոն-Սմիթ, Հաննա Շիգուլա, Ֆրանց Խավեր Քրոտց և այլք

### Աուդիո դրամա
* *Erinnerungen einer Überflüssigen.* ռեիսոր՝ Սթեֆանի Ռամբ, 2020:

## Գրականություն
* Ghemela Adler: *Heimatsuche und Identität. Das Werk der bairischen Schriftstellerin Lena Christ* (= *Europäische Hochschulschriften, Reihe 1, Deutsche Sprache und Literatur*. Band 1261). Lang, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-631-42869-3.
* Günter Goepfert: *Das Schicksal der Lena Christ.* Revised and expanded edition. Rosenheimer Verlag, Rosenheim 2004, ISBN 3-475-53520-3.
* Michaela Karl: *Lena Christ. Die Überflüssige.* In: Michaela Karl: *Bayerische Amazonen. 12 Porträts.* Pustet, Regensburg 2004, ISBN 3-7917-1868-1, pp.&nbsp;66–83.
* Hans Obermair: *Lena Christ und Glonn. Herkunft und Wurzeln.* Kulturverein Glonn, Glonn 2006.
* Marita Panzer: *Lena Christ. Keine Überflüssige.* Pustet-Verlag, Regensburg 2011, ISBN 978-3-7917-2307-5.
* Herta-Elisabeth Renk: *Die Überflüssige und ihre Heimat. Zu Leben und Werk der Lena Christ.* In: Albrecht Weber (ed.): *Handbuch der Literatur in Bayern. Vom Frühmittelalter bis zur Gegenwart.* Pustet, Regensburg 1987, ISBN 3-7917-1042-7, pp.&nbsp;373–385.
* Asta Scheib: *In den Gärten des Herzens. Die Leidenschaft der Lena Christ.* Hoffmann u. Campe, Hamburg 2002, ISBN 3-455-06495-7.
* Gunna Wendt: *Lena Christ. Die Glückssucherin.* LangenMüller, München 2012, ISBN 978-3-7844-3289-2.
* Reinhard Wittmann: *Lena Christ.* In: Katharina Weigand (ed.): *Große Gestalten der bayerischen Geschichte.* Herbert Utz Verlag, München 2011, ISBN 978-3-8316-0949-9.

## Արտաքին հղումներ
* Josef Hofmiller: „Lena Christ“ 
* Letters from 22 August 1920 and 28 August 1920 by Peter Jerusalem with bio-bibliographic information and newspaper sections (obituaries) concerning Lena Christ to Franz Brümmer; in: ''Digitale Edition des lexikographischen Nachlasses Franz Brümmer'', Staatsbibliothek Berlin
* Lena Christ im Literaturportal Bayern

## Ծանոթագրություններ