Մուշեղ Ա Մամիկոնյան

**Մուշեղ Մամիկոնյան** (), Մամիկոնյան տոհմի նշանավոր զորավար, որը զբաղեցրել է Հայոց թագավորության սպարապետի ժառանգական պաշտոնը Արշակունի Պապ (370-374) և Վարազդատ (374-378) թագավորների օրոք։ Մասնակցել է հայերի դիմադրությանը Սասանյան միապետ Շապուհ II-ի (309-379) ուժերի դեմ, մասնավորապես Ձիրավի ճակատամարտին, որտեղ հայերը լիակատար հաղթանակ են տարել պարսիկների նկատմամբ։ Նա Հայաստանի կառավարիչ է նշանակվել երիտասարդ և անփորձ Վարազդատի օրոք, որն ի վերջո Մուշեղին կասկածել է իր իշխանության համար վտանգ ներկայացնելու մեջ և այդ պատճառով մահապատժի ենթարկեԼ 377/78 թվականին։

Մուշեղը կարող է նույնական լինել նրա ժամանակակից հռոմեացի պատմիչ Ամիանոս Մարկելլինոսի աշխատություններում հիշատակված Արտաբանեսի հետ։  

## Նախապատմություն

Մուշեղը հայ սպարապետ Վասակ  Մամիկոնյանի որդին էր։ Մամիկոնյանների տոհմը վերահսկում էր Մեծ Հայքի հյուսիսարևմտյան Տայք նահանգը, որը գտնվում էր Իբերիայի սահմանին մոտ։ Որպես այդպիսին նրանք Հայաստանի ամենամեծ հողատերերն էին։ Նրանք ժառանգաբար կրել են սպարապետի պաշտոնը, որն իր կարևորությամբ թագավորի պաշտոնից հետո երկրորդն էր։ Վասակը Հայաստանում հռոմեամետ կուսակցության առաջնորդն էր և աջակցում էր Արշակ Բ թագավորին (350-368)։ Սակայն 363 թվականին Սամարայի ճակատամարտում Հռոմի կայսր Հուլիանոսի մահից հետո, հռոմեական զորքերը նահանջեցին Հայաստանից, և երկիրը հայտնվեց Սասանյան Պարսկաստանի ազդեցության տակ։  Այս իրավիճակը ստիպեց Արշակ Բ-ին, և մի շարք հայ ազնվականների, այդ թվում՝ Վասակին, մեկնել իրանական արքունիք՝ հավատարմության երդում տալու Սասանյան շահնշահ Շապուհ Բ-ին (309-379)։ Սակայն Արշակ Բ-ը չընդունեց Շապուհ II-ի պահանջները ինչի պատճառով բանտարկվեց Անհուշ բերդում, իսկ Վասակը սպանվեց։

Արշակ Բ-ի վերացումից հետո (որը, ըստ Փավստոս Բուզանդի, շուտով ինքնասպան եղավ, իսկ ըստ Ամմիանոս Մարկելլինոսի՝ մահապատժի ենթարկվեց),  

Շապուհ Բ-ը զորքերը ուղարկեց Հայաստան։ 

Արշակ Բ-ի այրին՝ Փառանձեմ թագուհին կազմակերպեց դիմադրություն և Մուշեղի գլխավորությամբ պատվիրակություն ուղարկեց հռոմեացիների մոտ՝ Արշակ Բ-ի որդու՝ Պապի անունից օգնություն խնդրելու համար։ Սակայն, հռոմեացիները դժկամությամբ են ներգրավվել պատերազմին և սահմանափակ են աջակցել ավերված Հայաստանին։ 369/370 թվականների ձմռանը Փառանձեմը սպանվեց պարսկական զորքերի կողմից, բազմաթիվ բնակավայրեր՝ այդ թվում Արտաշատ մայրաքաղաքը, ավերվեցին։

Պապը փախավ Հռոմ, վերադարձավ ավելի ուշ՝ 371 թվականին, Հռոմի կայսր Վաղեսի (364-378) օգնությամբ բարձրացավ գահին։ Նույն թվականին հայ-հռոմեական միացյալ ուժերը Բագրևանդ գավառի Ձիրավի ճակատամարտում պարտության մատնեցին պարսկական զորքերին։ 

Ճակատամարտի վճռական պահին Պապ թագավորը, անհամբեր սպասելով անձամբ կռվելու, նետվեց մարտադաշտ՝ անտեսելով կաթողիկոս Ներսեսի Ա Մեծի (353-373) արգելքը։ Սակայն Մուշեղ Մամիկոնյանին հաջողվեց նրան դուրս հանել մարտադաշտից։  
Այս հաղթանակը ունեցավ էական նշանակություն, քանի որ այն ժամանակավորապես խափանեց Սասանյան Շապուհ Բ-ի՝ Հայաստանը նվաճելու ծրագրերը, ինչը թույլ տվեց Պապին ամրապնդել իր իշխանությունը***'։ Ճակատամարտին մասնակցած Մուշեղը վիրավորեց Աղվանքի թագավոր [[Ուռնայր|Ուռնայրին]]՝ Շապուհ Բ-ի վասալին, սակայն խնայեց իր կյանքը և թույլ տվեց հեռանալ։ Հայ պատմիչ Փավստոս Բուզանդը այս հաղթանակի վճռորոշ դերը վերագրել է Մուշեղին։

== Ռազմական բախումներ ==
360-ական և 370-ական թվականներին հռոմեական դաշնակիցների հետ համակարգված արշավանքներում հայկական ուժերը ղեկավարելով, այդ թվում՝ պարսկական ներխուժումները հետ մղող պաշտպանական գործողություններ իրականացնելով՝ Մուշեղը պահպանեց Արշակունի թագավորության անկախությունը՝ կանխելով զրադաշտական վարչական կառույցների և մոգերի վերահսկողության պարտադրումը, որոնք քայքայել էին քրիստոնեական համայնքները Պարսկաստանի ուղեծրի այլ վայրերում։

Այս հաղթանակի շնորհիվ հայ նախարարներից շատերը, որոնք 360-ական թվականներին անցան Շապուհ II-ի կողմը, կրկին հայտնվեցին Մուշեղի վերահսկողության տակ։ Սակայն Մուշեղը խիստ քննադատության ենթարկվեց Պապի կողմից՝ Ուռնայիրին խնայելու համար։ Այնուամենայնիվ նրանք հաշտվեցին, և Պապը նրան շնորհեց բազմաթիվ նվերներ, պարգևներ և գյուղեր։

Երբ Ուռնայրը վերադարձավ [[Աղվանք]] նամակ ուղարկեց Մուշեղին՝ շնորհակալություն հայտնելով իր կյանքը խնայելու համար և միաժամանակ տեղեկացրեց Շապուհ II-ի կողմից ծրագրվող հարձակման մասին։ Փավստոս Բուզանդի վկայությամբ՝ Մուշեղը հավաքեց հայկական ամբողջ զորքը, որի թիվը, ըստ նրա, հասնում էր 90.000-ի, և նախապատրաստվեց գրոհի։ 

Իան Հյուզի խոսքերով՝ ''«Եթե Փավստոսի թվերը ճիշտ են, ապա կարելի է ենթադրել, որ այս հակամարտության համար Հայաստանի ողջ բանակը հավաքվել էր Շապուհի դեմ կռվելու նպատակով՝ մյուս բոլոր սահմանները թողնելով անպաշտպան. վտանգ, որը Պապն ու Մուշեղը պատրաստ էին ստանձնել պարսկական սպառնալիքի պայմաներում»''։

Մուշեղին միացավ նաև [[Տերենտիուս|Տերենտիոսի]] գլխավորած հռոմեական զորքը։ Շապուհ II-ի գլխավորած իրանական բանակը պարտվեց և ցրվեց [[Գանձակի խանություն|Գանձակի]] մոտ գտնվող սահմանային շրջանում։ 

Այնուհետև Մուշեղն ու Տերենտիոսը հայր մարդպետ (մեծ սենեկապետ) [[Գլակ|Գլակին]] թողեցին 30․000-անոց զորքով՝ սահմանի պաշտպանության համար։ Սակայն Գլակը (կամ Կիլակեսը) շուտով սուրհանդակներ ուղարկեց Շապուհի մոտ՝ խոստանալով մատնել Պապին, Մուշեղին և Տերենտիոսին իրանցիներին։ Այս դավադրությունը բացահայտվեց Պապի կողմից, որը հրամայեց սպանել Կիլակեսին։

Ըստ Փավստոսի՝ պարսիկների դեմ ճակատամարտերից հետո Մուշեղը վերադարձրեց հայկական մի քանի տարածքներ, այդ թվում՝ [[Աղձնիք|Արզանենեի]] և [[Կորդուք|Կորդունենեի]] հարավային իշխանությունները, որոնք 363 թվականին [[Հուլիանոս Ուրացող|Հովիանոս]] կայսրը զիջել էր պարսիկներին ։

Վերադարձված տարածքների թվում էին նաև հայոց թագավորի տիրույթները՝ [[Ատրպատական]], [[Նոր Շիրական]], [[Կորդուք]] և [[Տմորիք]] նահանգները, ինչպես նաև [[Մարաստան|Մարաստանի]], [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի]], [[Ուտիք|Ուտիքի,]] [[Շակաշեն|Շակաշենի]], [[Գարդմանի իշխանություն|Գարդմանաձորի]], [[Կոտայքի մարզ|Կոխտի]] և [[Գուգարքի շրջան|Գուգարքի]] շրջանները։ Հյուսիսում [[Կուր|Կուր գետը]] կրկին դարձավ Հայաստանի սահմանը Աղվանքի հետ'''։''' 

Փավստոսը գրել է, որ Մուշեղը դաժանորեն պատժել է միապետության դեմ ապստամբածներին՝ պարսկամետ նախարարներին հարկադրելով ենթարկվել թագավորական իշխանությանը։ 

Ասվում է նաև, որ Մուշեղը արշավանքներ է իրականացրել հարևան [[Իբերիայի թագավորություն|Իբերիայի]] և [[Աղվանք|Աղվանքի]] թագավորությունների դեմ՝ Կուր գետը որպես Հայաստանի հյուսիսարևելյան սահման վերականգնելու նպատակով։ 

Այնուամենայնիվ, Մուշեղի վերանվաճումների իրական ծավալը մնում է անորոշ և, հավանաբար, չափազանցված է Փավստոսի կողմից: "After the aforementioned Roman-Persian battles, as Pavstos Buzand narrates in detail, Sparapet Mushegh Mamikonian step by step united with Armenia, fighting against the rebels, those territories which had seceded from the Arsacid kingdom[...] This list of reconquered lands, undoubtedly, is debatable and unacceptable on many points[...] But it is very likely that Pavstos's information on Mushegh Mamkionian's conquests are historical at their core, although we cannot now exactly decide and name those provinces that were reunited with Arsacid Armenia"}}: Հռոմեա–պարթևական պատերազմից հետո, ինչպես մանրամասն տեղեկացնում է Փավստոս բուզանդը, սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը սկսեց միավորել Հայաստանի տարածքները՝ կռվելով բոլոր այն ապստամբների հետ, որոնք անջատել էին հայկական հողերը Արշակունիների թագավորությունից։ Վերանվաճված հողերի այս ցանկը, անկասկած, վիճելի և անընդունելի է բազմաթիվ կետերով, սակայն շատ հավանական է, որ Փավստոսի տեղեկությունները Մուշեղ Մամիկոնյանի նվաճումների  մասին իրենց էությամբ պատմական են։ Մանանդյանը բացառում է Արզնիի և Կորդուքի վերանվաճումը, որը Հռոմը զիջել էր Պարսկաստանին, ինչպես նաև Ծոփքի գրավումը, որը միացվել էր Հռոմին [[Robert H. Hewsen]], Չնայած հայկական բանակը՝ գլխավոր հրամանատար Մուշել Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, եռանդուն կերպով հետ մղեց պարսիկներին և ստիպեց կորցրած տարածքները վերադարձնել հայերին, հայերը բավականաչափ ուժեղ չէին իրենց վերանվաճված տարածքները պահելու համար}}։ 

  

Հետագայում [[Իրանի պատմություն|Իրանի]] և Հռոմի միջև հաշտություն կնքվելուց հետո, Հայաստանը կրկին հայտնվեց վերջինիս հովանավորության տակ։ Սակայն 374 կամ 375 թվականին Պապը սպանվեց Վաղեսի հրամանով՝ Հռոմի կայսրին անհնազանդ լինելու պատճառով։ 

Պապի սպանությունից հետո հայ նախարարների ժողովում Մուշեղը հանդես եկավ հռոմեացիների դեմ չընդդիմանալու դիրքորոշմամբ։ Որոշվեց, առանց Պապի սպանության վրեժը լուծելու, հավատարիմ մնալ հույների թագավորին՝ այսինքն Հռոմի կայսրին: Նրա կարծիքով, հռոմեացիների և պարսիկների դեմ միաժամանակյա պայքարը ծանրագույն հետևանք կհանդիսանար Հայաստանի համար***'։ 

Այնուհետև հռոմեացիները հայոց գահին նշանակեցին Արշակունի տոհմից Վարազդատին, իսկ Մուշեղը դարձավ նրա խնամակալը։ 377 թվականին Վաղեսը ստիպված եղավ հետ կանչել իր զորքերը Հայաստանից՝ գոթերի դեմ պատերազմելու նպատակով, ինչը հանգեցրեց երկրի ապակայունացմանը։ Մի խումբ հայ նախարարներ համոզեցին երիտասարդ և դյուրահավատ Վարազդատին, որ Մուշեղը վտանգ է ներկայացնում իր իշխանության համար և մասնակցություն է ունեցել Պապի սպանությանը։ Պնդվում էր, որ Մուշեղը հույն թագավորին հրահրել է Պապի դեմ, ինչը, ի վերջո, հանգեցրել է նրա սպանությանը**։** Այդ պատճառով Վարազդատը խնջույքի ժամանակ սպանել տվեց Մուշեղին, Վաչե  Մամիկոնյանին նշանակեց Մամիկոնյանների ընտանիքի նոր ղեկավար և, խախտելով ավանդույթը, սպարապետ նշանակեց իր դաստիարակին՝ Բատ Սահառունուն։ Բայց նրանք իրենց այդ իշխանություններում երկար չմնացին։ Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև կայացած 377 թվականի պայմանագրի համաձայն կանխորոշվեց Հայաստանի քաղաքական ապագա կարգավիճակը, որով՝ Հայաստանի մեծագույն մասում կրկին հաստատվեց պարսկական իշխանությունը։ Մուշեղի ընտանիքն ու հարազատները նրա մարմինը դրեցին բարձր աշտարակի վրա՝ հավատալով, որ ոգիները (արալեզները) կիջնեն և կվերակենդանացնեն նրան։

## Կերպարը գրականության մեջ
Մուշեղ Մամիկոնյանը հայոց պատմության ամենանշանակալի դեմքերից է եղել։ Նրա ռազմական հաջողություններն ու քաղաքական գործունեությունը զգալի ազդեցություն են ունեցել Հայաստանի անկախության և տարածքային ամբողջականության պահպանման վրա այդ դժվարին ժամանակահատվածում։ Բագրևանդի հաղթանակը կարևոր իրադարձություններից էր, որը ցույց տվեց Հայաստանի կարողությունը արդյունավետորեն դիմակայելու արտաքին սպառնալիքներին։

Ըստ Փավստոս Բուզանդի՝ «Հայոց սպարապետ Մուշեղը հայերին առաջնորդում էր, լավ պահպանում էր Հայաստանի սահմանները, ինչպես որ մեծապես վարժ էր բարեկարգ պահել աշխարհը, և բարի խրատներ էր տալիս մանուկ Վարազդատ թագավորին։ Նա միշտ հոգում էր Հայոց աշխարհի թագավորության համար, թե ի՞նչ եղանակով կամ ինչպե՞ս կարող կլինի երկիրը շեն մնալ, և միշտ բարեմտորեն աշխատում էր, որպեսզի թագավորությունը կարողանա հաստատուն լինել։ Նա խորհրդակցում էր հունաց աշխարհի հետ և նրանց միջոցով կայսեր հետ, որ բոլոր միջոցառումներով աշխարհը հաստատուն մնա ու անխզելի կերպով ենթարկվի իրեն և որպեսզի Պարսից թագավորը չկարողանա Հայոց աշխարհն իրեն գրավել»*։*

Փավստոս Բուզանդի պատմության էջերում, ի թիվս վիպական ու գեղարվեստական շատ դրվագների, կարող ենք ընթերցել հայ զորավարի վեհանձնության մի բացառիկ օրինակի մասին, որտեղ հայոց պատմության այս նշանավոր հերոսը դրսևորել է բարոյական բարձր հատկանիշներ:

*Այդ ժամանակները Մուշեղը մի ճերմակ ձի ուներ, իսկ Պարսից Շապուհ թագավորը երբ գինու (գավաթը) ձեռքն էր առնում, երբ ուրախության ժամանակ իր զորքին հյուրասիրում էր, ասում էր. «*'ճերմակաձին թող գինի խմի*'»: Եվ մի գավաթի վրա նկարել տվեց Մուշեղի պատկերը՝ ճերմակ ձին հեծած, և ուրախությունների ժամանակ այդ գավաթը դնում էր իր առաջ  ու շարունակ նույն բանն էր կրկնում՝ «ճերմակաձին թող գինի խմի» (Փավստոս Բուզանդ, 1968, էջ 233):* 

*«Պարսից Շապուհ թագավորը կամեցավ նախատինք հասցնել (Արշակունյաց) տոհմին, Հայոց աշխարհին և թագավորությանը: Հրամայեց կանչել իր բոլոր զորքերին, իր մեծամեծներին, ստորին պաշտոնյաներին և իր տիրած աշխարհի բոլոր մարդկանց, և այս բազմության մեջ բերել Հայաստանի տիկնոջր՝ Փառանձեմին: Եվ հրամայեց հրապարակում շինել ինչ-որ սարք, որի վրա գցել տվեց տիկնոջը և արձակել նրա վրա՝ անասնական պիղծ խառնակության համար: Այս կերպ սպանեցին Փառանձեմին» (Փավստոս Բուզանդ, 1968, էջ 220):* 

Թեև Փավստոս Բուզանդը  չի մեկնաբանել հերոսների նմանատիպ վարքը, սակայն Շապուհի կանանոցի նկատմամբ Մուշեղի մեծահոգությունը  կարող ենք մեկնաբանել ինչպես ազնվական կանանց անձեռնմխելիության ֆեոդալական հասարակությանը բնորոշ պատկերացումներով, այնպես  էլ ֆեոդալական ու  զինվորական վարքականոնի տեսանկյունից: Նաև, ինչը Բուզանդի համար է կարևոր, այստեղ հայ մարդն ու ազնվականը ներկայանում է իր վեհանձնությամբ ու  բարոյական բարձր արժանիքներով:  Միաժամանակ «Ճերմակաձիու գինի խմելու» մոտիվն էլ փաստում է, որ պատմիչը արժևորում է հակառակորդ թագավորի՝ ազնիվ արարքը գնահատելու կարողությունը: 

Մուշեղ Մամիկոնյանը նաև հայ գրող Րաֆֆիի «Սամվել» պատմավեպի գլխավոր հերոսներից մեկն էր։ Հայ գրող Ստեփան Զորյանի «Հայոց բերդը» և «Պապ թագավոր» պատմաէպիկական վեպերում ևս ներկայացվում է սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի գործունեությունը հայ ժողովրդի պատմության բարդ ժամանակահատվածում։

Պատմաբան Հակոբ Մանանդյանի մեկնաբանությամբ՝ Մուշեղը և հռոմեամետ կուսակցությունը կորցրել էին հավատը Արշակունյաց միապետության կենսունակության նկատմամբ և նպատակ ունեին ամրապնդելու Հռոմի ներկայությունը երկրում՝ միապետական իշխանության հաշվին, մասնավորապես՝ Հայաստանի տարբեր վայրերում հռոմեական ամրացված բնակավայրեր հիմնելու միջոցով։ Մանանդյանը պնդում է, որ այս քաղաքականությունը, ի վերջո, կարող էր հանգեցնել Հայաստանի՝ Հռոմին միացմանը, իսկ Մուշեղի նկատմամբ Վարազդատի թշնամանքը պայմանավորված էր հենց այս քաղաքականությամբ և թագավորի՝ արքայական իշխանությունը պահպանելու ձգտմամբ։ Մուշեղի սպանությունից հետո նրա ազգական Մանուել Մամիկոնյանը վերադարձավ Իրանից գերությունից և վռնդեց Վարազդատին երկրից՝ Մուշեղի սպանության վրեժը լուծելու նպատակով։ Մանուելը խնայեց երիտասարդ թագավորի կյանքը, սակայն սպանեց Բատ Սահառունուն և ապա գահ բարձրացրեց Վարազդատի երիտասարդ զարմիկներին՝ Արշակին և Վաղարշակին։
մինի|Մամիկոնյանների դրոշը
Մուշեղը, հավանաբար, կարող է նույնականացվել իր ժամանակակից հռոմեացի պատմիչ Ամմիանոս Մարկելլինոսի աշխատություններում հիշատակված Արտաբանեսի հետ։ Երկուսն էլ զինվորականներ են եղել. հաղորդվում է, որ երկուսն մեղադրվել են դավաճանության մեջ։ Սակայն տարբերությունը կայանում է նրանում, որ Մուշեղը սպանվել է Պապի մահից հետո, իսկ Արտաբանեսը՝ Պապի հրամանով՝ դավաճանության կասկածանքով:

Պատմաբան Նոել Լենսկին նշում է, որ Արտաբանեսը կարող է նույնացվել Փավստոսի հիշատակած երկու Մամիկոնյան սպարապետների՝ Մուշեղի և Վահան Մամիկոնյանի (Ուրացողի) հետ։ Նույն կերպ Ռոբերտ Պետրոսյանը ենթադրում է, որ Փավստոսի պատմության մեջ Արտաբանեսը «բաժանվել է» Մուշեղ և Վահան անունների միջև. առաջինը ներկայացվել է միապետությանը հավատարիմ գործիչ, իսկ երկրորդը՝ որպես պարսիկների հետ համագործակցող, ինչի արդյունքում «բաշխվում է պատասխանատվությունը» Արտաբանեսի երկիմաստ գործողությունների համար։ Պետրոսյանը Մուշեղի և Արտաբանեսի մահվան ժամանակագրական տարբերությունը բացատրում է որպես Փավստոսի կողմնակալության արտահայտություն. նրա շարադրանքում Մուշեղը չէր կարող սպանվել Պապի՝ Արշակունի օրինական կառավարչի կողմից, ուստի սպանությունը վերագրվում է նրան հաջորդած Վարազդատին, որին Փավստոսը ներկայացնում է որպես անօրինական իշխանավոր։

## Նշումներ


## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
### Հին աշխատություններ
*

### Ժամանակակից աշխատություններ
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Մուշեղ և Պապ
* Մուշեղ և Շապուհ
* Հայր մարդպետի սպանությունը
* Ձիրավի ճակատամարտը
* Գանձակի ճակատամարտը
* Դղակ մարդպետի դավաճանությունն ու սպանությունը
* Արշակ և Դրաստամատ
* Մուշեղը վերականգնում է Հայոց աշխարհի սահմանները
* Պապ թագավորի սպանությունը
* Վարազդատ և Մուշեղ
* Մուշեղի սպանությունը

Կատեգորիա:4-րդ դարի հայ նախարարներ
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության սպարապետներ
Կատեգորիա:Հայոց սպարապետներ