Ֆիլտրային պղպջակ

**Ֆիլտրային** **պղպջակ** կամ **գաղափարախոսական շրջանակ,** մտավոր մեկուսացման վիճակ, որը կարող է առաջանալ համացանցում անհատականացված որոնումներից, առաջարկությունների համակարգերից և ալգորիթմական ուղորդումից: Որոնման արդյունքները հիմնված են օգտատիրոջ մասին տեղեկատվության վրա, ինչպիսիք են նրա գտնվելու վայրը, նախկին համացանցային վարքագիծը և որոնման պատմությունը: Հետևաբար, օգտատերերը բաժանվում են այն տեղեկատվությունից, որը չի համապատասխանում նրանց տեսակետներին, արդյունավետորեն մեկուսացնելով նրանց իրենց սեփական մշակութային կամ գաղափարախոսական պղպջակներում, ինչը հանգեցնում է աշխարհի վերաբերյալ սահմանափակ և անհատականացված պատկերացման:  Այս ալգորիթմների կողմից կատարված ընտրությունները միայն երբեմն են թափանցիկ: Լավագույն օրինակներից են Google-ի անհատականացված որոնման արդյունքները և Facebook-ի անհատականացված նորությունները:Այնուամենայնիվ, կան հակասական տեղեկություններ այն մասին, թե որքանով է իրականացվում անհատականացված ֆիլտրացումը և արդյոք նման գործունեությունը օգտակար է, թե վնասակար, ընդ որում՝ տարբեր ուսումնասիրություններ տալիս են անորոշ արդյունքներ։

*«Ֆիլտրային* *պղպջակ»* տերմինը ստեղծվել է ինտերնետային ակտիվիստ Էլի Պարիզերի կողմից մոտավորապես 2010 թվականին: Պարիզերի համանուն ազդեցիկ գրքում՝ *«Ֆիլտրային* *պղպջակ»* (2011), կանխատեսվել էր, որ ալգորիթմական ֆիլտրման միջոցով անհատականացված անհատականացումը կհանգեցնի մտավոր մեկուսացման և սոցիալական մասնատման: Պղպջակի էֆեկտը կարող է բացասական հետևանքներ ունենալ քաղաքացիական դիսկուրսի համար, ըստ Պարիզերի, սակայն հակադիր տեսակետները ազդեցությունը համարում են նվազագույն և հասցեագրելի։ Ըստ Պարիզերի, օգտատերերը ավելի քիչ են շփվում տարբեր հակասական տեսակետների հետ և ինտելեկտուալ առումով մեկուսացված են իրենց տեղեկատվական «պղպջակի» մեջ։ Նա պատմեց մի օրինակ, որտեղ մի օգտատեր Google-ում որոնել է «BP( ԲՓ)» և ստացել ներդրումային նորություններ տվյալ կազմակերպության մասին, մինչդեռ մեկ այլ որոնող տեղեկատվություն ստացավ Deepwater Horizon նավթի արտահոսքի մասին ՝ նշելով, որ երկու որոնման արդյունքների էջերը զարմանալիորեն տարբեր էին, չնայած նույն բանալի բառերի օգտագործմանը։  ԱՄՆ 2016 թվականի նախագահական ընտրությունների արդյունքները կապված են եղել սոցիալական ցանցերի, ինչպիսիք են Twitter-ը և Facebook-ը, ազդեցության հետ  և, որպես արդյունք, կասկածի տակ են դրել «ֆիլտրային պղպջակ» երևույթի ազդեցությունը կեղծ լուրերի նկատմամբ օգտատերերի ազդեցության վրա և նոր հետաքրքրություն են առաջացրել այս տերմինի նկատմամբ, քանի որ  շատերը մտահոգված են, որ այս երևույթը կարող է վնասել ժողովրդավարությանը և բարեկեցությանը ՝ վատթարացնելով ապատեղեկատվության հետևանքները։

## Հայեցակարգ

Պարիզերը իր «ֆիլտրային պղպջակի» հայեցակարգը ավելի պաշտոնական ձևով սահմանել է որպես «տեղեկատվության այն անձնական էկոհամակարգ, որը մշակվել է այս ալգորիթմների կողմից»:  Ինտերնետային օգտատիրոջ անցյալի զննկման և որոնման պատմությունը կուտակվում է ժամանակի ընթացքում, երբ նա հետաքրքրություն է ցուցաբերում թեմաների նկատմամբ՝ սեղմելով հղումները, դիտելով ընկերներին, ֆիլմերը դնելով իրենց հերթում, կարդալով նորություններ և այլն:  Այնուհետև ինտերնետային ընկերությունը օգտագործում է այս տեղեկատվությունը՝ գովազդը օգտատիրոջը թիրախավորելու կամ որոշակի տեսակի տեղեկատվություն որոնման արդյունքների էջերում ավելի ակնառու դարձնելու համար :

Այս գործընթացը պատահական չէ, քանի որ այն գործում է երեք քայլից բաղկացած գործընթացով, ըստ Պարիզերի, ով նշում է. «Նախ, պարզում եք, թե ովքեր են մարդիկ և ինչ են նրանք սիրում: Այնուհետև դուք նրանց տրամադրում եք իրենց համար ամենահարմար բովանդակությունն և ծառայությունները: Վերջապես, դուք միանում եք՝ ճիշտ համապատասխանություն գտնելու համար: Ձեր ինքնությունը ձևավորում են ձեր լրատվամիջոցները»:  Պարիզերը նաև հաղորդում է. 

Կայքի օգտագործման չափումների միջոցով ցուցադրվող հղումների սեղմումների տվյալներին մուտք գործելը ցույց է տալիս, որ ֆիլտրային պղպջակները կարող են լինել կոլեկտիվ կամ անհատական։

2011 թվականի դրությամբ, մի ինժեներ Պարիզերին ասել էր, որ Google-ը դիտարկել է 57 տարբեր տվյալներ՝ օգտատիրոջ որոնման արդյունքները անհատականացնելու համար, այդ թվում՝ ոչ cookie տվյալներ, ինչպիսիք են օգտագործվող համակարգչի տեսակը և օգտատիրոջ ֆիզիկական գտնվելու վայրը։

Պարիզերի ֆիլտրային պղպջակի գաղափարը տարածվեց TED համաժղովներից մեկի ընթացքում 2011 թվականի մայիսին, որտեղ նա օրինակներ բերեց, թե ինչպես են աշխատում ֆիլտրային պղպջակները և որտեղ դրանք կարելի է տեսնել։ ֆիլտրային պղպջակի էֆեկտը ցույց տալու փորձի ժամանակ Պարիզերը խնդրեց մի քանի ընկերների Google-ում որոնել «Եգիպտոս» բառը և ուղարկել իրեն արդյունքները։ Համեմատելով երկու ընկերների արդյունքների էջերը, չնայած նրանց միջև համընկնում կար նորությունների և ճանապարհորդությունների նման թեմաներով, մեկ ընկերոջ արդյունքները ակնհայտորեն ներառում էին հղումներ դեպի 2011 թվականի այդ ժամանակ ընթացող Եգիպտական հեղափոխությանը, մինչդեռ մյուս ընկերոջ արդյունքների առաջին էջում նման հղումներ չկային։

*«Ֆիլտրային պղպջակը»* գրքում Պարիզերը զգուշացնում է, որ ֆիլտրացված որոնման հնարավոր բացասական կողմն այն է, որ այն «մեզ փակում է նոր գաղափարների, թեմաների և կարևոր տեղեկատվության առջև»  և «ստեղծում է այն տպավորությունը, որ մեր նեղ եսասիրությունն է միակ բանը, որ գոյություն ունի»։  Նրա կարծիքով, ֆիլտրային պղպջակները պոտենցիալ վնասակար են ինչպես անհատների, այնպես էլ հասարակության համար։ Նա քննադատել է Գուգլին և Ֆեյսբուքին՝ իրենց օգտատերերին «չափազանց շատ քաղցրավենիք () և ոչ բավարար գազար» առաջարկելու համար։ (*Քուքիները () վեբ սերվերի կողմից ստեղծված տվյալների փոքր բլոկ է, որը թույլ է տալիս վեբ սերվերներին պահպանել վիճակագրական տեղեկատվություն օգտատերի մասին (օրինակ՝ առցանց խանութում գնումների զամբյուղում ավելացված ապրանքներ ) կամ հետևել օգտատիրոջ որոնումներին և գործունեությանը (ներառյալ որոշակի կոճակների սեղմումը, մուտք գործելը կամ նախկինում այցելված էջերի գրանցումը))*։  Նա զգուշացրեց, որ «վեբի անտեսանելի ալգորիթմական խմբագրումը» կարող է սահմանափակել մեր նոր տեղեկատվության հասանելիությունը և նեղացնել մեր հեռանկարը։  Պարիզերի խոսքով՝ ֆիլտրային պղպջակների վնասակար հետևանքները ներառում են հասարակությանը հասցվող վնաս այն իմաստով, որ դրանք կարող են «խաթարել քաղաքացիական դիսկուրսը» և մարդկանց ավելի խոցելի դարձնել «քարոզչության և մանիպուլյացիայի» նկատմամբ։  Նա գրել է.

Շատերը չգիտեն, որ ֆիլտրային պղպջակները գոյություն ունեն։ Սա կարելի է տեսնել *The Guardian-* ի հոդվածում, որտեղ նշվում է այն փաստը, որ «Facebook-ի օգտատերերի ավելի քան 60%-ը բացարձակապես չգիտի Facebook-ի կողմից որևէ միջամտության մասին՝ փոխարենը հավատալով, որ իրենց ընկերների և հետևորդ էջերի պատմությունը պարզապես հայտնվել է իրենց նորությունների հոսքում»։  Facebook-ի կողմից օգտատիրոջ նորությունների հոսքում հրապարակվող բովանդակության որոշման համառոտ բացատրությունը ալգորիթմի միջոցով է, որը հաշվի է առնում, թե «ինչպես եք դուք անցյալում փոխազդել նմանատիպ գրառումների հետ»։

### Հայեցակարգի ընդլայնումներ
Ֆիլտրային պղպջակը նկարագրվել է որպես *փշրված ցանց* կամ *կիբերբալկանացում կոչվող երևույթի սրացում* , որը տեղի է ունենում, երբ ինտերնետը բաժանվում է համախոհ մարդկանց ենթախմբերի, որոնք մեկուսանում են իրենց սեփական առցանց համայնքում և չեն կարողանում ծանոթանալ տարբեր տեսակետների: Այս մտահոգությունը սկիզբ է առել դեռևս հանրությանը հասանելի ինտերնետի վաղ շրջանից, մինչդեռ «կիբերբալկանացում» տերմինը ստեղծվել է 1996 թվականին: Այս երևույթը նկարագրելու համար օգտագործվել են այլ տերմիններ, այդ թվում՝ «գաղափարական շրջանակներ»  և «անձին շրջապատող փոխաբերական մթնոլորտ, երբ նա որոնում է կատարում ինտերնետում»։

«Ֆիլտրային պղպջակ» հասկացությունը տարածվել է նաև այլ ոլորտներում՝ նկարագրելու այն հասարակությունները, որոնք ինքնաբաժանվում են՝ ըստ քաղաքական հայացքների, ինչպես նաև տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավիճակների:  Այդ պղպջակը հանգեցնում է ավելի լայն մտահորիզոնով համայնքի կորստի և ստեղծում է այն զգացողությունը, որ, օրինակ, երեխաները տեղ չունեն հասարակական միջոցառումներին, եթե այդ միջոցառումները հատուկ նախատեսված չեն եղել՝ երեխաների համար գրավիչ լինելու համար:

Բարաք Օբամայի հրաժեշտի ելույթում «ֆիլտրային պղպջակի» նմանատիպ հայեցակարգը նշվեց որպես «սպառնալիք ժողովրդավարությանը», այսինքն՝ «նահանջ մեր սեփական «պղպջակի» մեջ, ... հատկապես մեր սոցիալական ցանցերի հոսքերի մեջ, շրջապատված մեզ նման մարդկանցով, ովքեր կիսում են նույն քաղաքական հայացքները և երբեք կասկածի տակ չեն դնում մեր ենթադրությունները ... Եվ մենք ավելի ու ավելի վստահ ենք դառնում մեր « պղպջակի» մեջ, որ սկսում ենք ընդունել միայն այդ տեղեկատվությունը, անկախ նրանից՝ այն ճիշտ է, թե ոչ, քանի որ այն համապատասխանում է մեր կարծիքներին կամ ստեղծում է դրանք, փոխարենը մեր կարծիքը հիմնելու առկա ապացույցների վրա»։

### Համեմատություն արձագանքի խցիկների հետ
Արձագանքի խցիկը միջավայր կամ էկոհամակարգ է, որտեղ մասնակիցները հանդիպում են համոզմունքների, որոնք ուժեղացնում կամ ամրապնդում են իրենց նախապես գոյություն ունեցող համոզմունքները՝ հաղորդակցության և կրկնության միջոցով փակ համակարգի՝«խցիկի» ներսում և մեկուսացված են իրենց գաղափարների հերքումից։

Ե՛վ «արձագանքի խցիկները», և՛ «ֆիլտրային պղպջակները» նկարագրում են իրավիճակներ, երբ անհատները ենթարկվում են կարծիքների և տեսակետների նեղ շրջանակի, որոնք ամրապնդում են նրանց առկա համոզմունքներն ու կողմնակալությունները, սակայն երկուսի միջև կան որոշ նուրբ տարբերություններ, հատկապես սոցիալական մեդիայի շուրջ գործելակերպում:

Մամուլի միջոցների համար արձագանքի խցիկը փոխաբերական նկարագրություն է այն իրավիճակի, երբ համոզմունքները ուժեղանում կամ ամրապնդվում են փակ համակարգի ներսում հաղորդակցության և կրկնության միջոցով:  Ընտրողական ազդեցության տեսության սոցիոլոգիական հայեցակարգի հիման վրա, տերմինը փոխաբերություն է, որը հիմնված է ակուստիկ արձագանքի խցիկի վրա, որտեղ հնչյունները արձագանքում են  դատարկ տարայի մեջ։ Սոցիալական լրատվամիջոցների առումով, այս տեսակի իրավիճակը սնուցում է *ինքնընտրված անհատականացման* հստակ մեխանիզմներ, որոնք նկարագրում են բոլոր գործընթացները, որոնց միջոցով տվյալ հարթակի օգտատերերը կարող են ակտիվորեն միանալ և հրաժարվել տեղեկատվության սպառումից, օրինակ՝ օգտատիրոջ կարողությունը հետևելու այլ օգտատերերին կամ ընտրելու տարբեր խմբերի մեջ։

Արձագանքի խցիկում մարդիկ կարող են փնտրել տեղեկատվություն, որը ամրապնդում է իրենց առկա տեսակետները, հնարավոր է՝ որպես  Հաստատման կողմնակալության անգիտակից դրսևորում։ Հետադարձ կապի այս տեսակի կարգավորումը կարող է մեծացնել քաղաքական և սոցիալական բևեռացումը և ծայրահեղականությունը։ Սա կարող է հանգեցնել օգտատերերի համախմբմանը սոցիալական ցանցերում հոմոֆիլ կլաստերների մեջ, ինչը նպաստում է խմբային բևեռացմանը։ «Արձագանքի խցիկները» ամրապնդում են անհատի համոզմունքները՝ առանց փաստական ​​հիմնավորման։ Անհատները շրջապատված են նրանցով, ովքեր ընդունում և հետևում են նույն տեսակետներին, բայց նրանք նաև ունեն արձագանքային խցիկներից դուրս գալու հնարավորություն։

Մյուս կողմից, ֆիլտրային պղպջակները *նախապես ընտրված անհատականացման* անուղղակի մեխանիզմներ են, որտեղ օգտատիրոջ մեդիա սպառումը ստեղծվում է անհատականացված ալգորիթմների կողմից. օգտատիրոջ տեսած բովանդակությունը ֆիլտրվում է արհեստական բանականության կողմից ղեկավարվող ալգորիթմի միջոցով, որը ամրապնդում է նրանց առկա համոզմունքներն ու նախասիրությունները՝ հնարավոր է՝ բացառելով հակառակ կամ տարբեր տեսակետները: Այս դեպքում օգտատերերն ունեն ավելի պասիվ դեր և ընկալվում են որպես տեխնոլոգիայի զոհեր, որը ավտոմատ կերպով սահմանափակում է նրանց ազդեցությունը այն տեղեկատվության վրա, որը կարող է մարտահրավեր նետել իրենց աշխարհայացքին:  Որոշ հետազոտողներ, սակայն, պնդում են, որ քանի որ օգտատերերը դեռևս ակտիվ դեր են խաղում իրենց սեփական նորությունների հոսքերը և տեղեկատվական աղբյուրները ընտրողաբար կազմելու գործում՝ որոնողական համակարգերի և սոցիալական ցանցերի հետ փոխազդեցությունների միջոցով, նրանք անմիջականորեն նպաստում են արհեստական բանականության կողմից ղեկավարվող ալգորիթմների կողմից ֆիլտրման գործընթացին, այդպիսով արդյունավետորեն ներգրավվելով ինքնաբաժանվող ֆիլտրի պղպջակների մեջ:

Չնայած իրենց տարբերություններին, այս տերմինների օգտագործումը զուգահեռ է ինչպես ակադեմիական, այնպես էլ հարթակային ուսումնասիրություններում: Սոցիալական ցանցերի ուսումնասիրություններում հաճախ դժվար է տարբերակել երկու հասկացությունները՝ ֆիլտրման ալգորիթմների մատչելիության սահմանափակումների պատճառով, որոնք, կարող են թույլ տալ հետազոտողներին համեմատել և հակադրել երկու հասկացությունների գործակալությունները: Այս տեսակի հետազոտությունը կշարունակի ավելի դժվար լինել անցկացնելու համար, քանի որ շատ սոցիալական ցանցեր նույնպես սկսել են սահմանափակել ակադեմիական հետազոտությունների համար անհրաժեշտ Application Programming Interface (API)-ների հասանելիությունը:

## Ռեակցիաներ և ուսումնասիրություններ
### Մեդիայի արձագանքներ
Կան հակասական հետազոտություններ այն մասին, թե որքանով է տեղի ունենում անհատականացված ֆիլտրացումը և արդյոք նման գործունեությունը օգտակար է, թե վնասակար: Վերլուծաբան Ջեյքոբ Վայսբերգը, գրելով 2011 թվականի հունիսին *Slate* *օնլայն ամսագրի* համար, անցկացրեց մի փոքր, ոչ գիտական փորձ՝ Պարիզերի տեսությունը ստուգելու համար, որը ներառում էր տարբեր գաղափարախոսական ծագում ունեցող հինգ գործարարների, որոնք իրականացնում էին մի շարք որոնումներ՝ «Ջոն Բոեներ», «Բարնի Ֆրենկ», «Ռայանի ծրագիր» և «Օբամաքեար», և Վայսբերգին ուղարկում էին իրենց արդյունքների էկրանային պատկերները: Արդյունքները տարբերվում էին միայն աննշան առումներով մարդուց մարդ, և ցանկացած տարբերություն, կարծես, գաղափարախոսության հետ կապված չէր, ինչը Վայսբերգին դրդեց եզրակացնել, որ ֆիլտրային պղպջակը գործող չէ, և գրել, որ այն գաղափարը, որ ինտերնետ օգտագործողների մեծ մասը «սնվում է անձնական գաղափարախոսությունների կաթսայից », չափազանցված էր:  Վայսբերգը խնդրեց Google-ին մեկնաբանել, և խոսնակը նշեց, որ ալգորիթմներ են գործում՝ դիտավորյալ «սահմանափակելու անհատականացումը և խթանելու բազմազանությունը»: Գրքերի գրախոս Պոլ Բուտինը Վայսբերգի նմանատիպ փորձ անցկացրեց տարբեր որոնման պատմություն ունեցող մարդկանց շրջանում և կրկին պարզեց, որ տարբեր որոնողները ստանում էին գրեթե նույնական որոնման արդյունքներ: Google-ի ծրագրավորողների հետ ոչ պաշտոնական հարցազրույց անցկացնելով՝ լրագրող Պեր Գրանկվիստը պարզեց, որ օգտատիրոջ տվյալները նախկինում ավելի մեծ դեր էին խաղում որոնման արդյունքները որոշելու գործում, սակայն Google-ը, փորձարկումների միջոցով, պարզեց, որ որոնման հարցումն է, անկասկած, լավագույնս որոշիչ գործոնը, թե ինչ արդյունքներ պետք է ցուցադրվեն։

Կան հաղորդագրություններ, որ Google-ը և այլ կայքեր պահպանում են իրենց օգտատերերի մասին տեղեկատվության հսկայական բազա, ինչը կարող է նրանց հնարավորություն տալ անհատականացնել անհատական ինտերնետային փորձառությունը, եթե որոշեն դա անել: Օրինակ, գոյություն ունի տեխնոլոգիա, որը թույլ է տալիս Google-ին հետևել օգտատերերի պատմությանը, նույնիսկ եթե նրանք չունեն անձնական Google հաշիվ կամ մուտք չեն գործել դրանում:  Մի արձանագրության մեջ նշվում էր, որ Google-ը հավաքել է «10 տարվա» տեղեկատվություն՝ հավաքված տարբեր աղբյուրներից, ինչպիսիք են Gmail-ը, Google Քարտեզները և այլ ծառայություններ՝ բացի որոնողական համակարգից, չնայած հակառակ զեկույցում նշվում էր, որ ինտերնետը յուրաքանչյուր օգտատիրոջ համար անհատականացնելու փորձը տեխնիկապես դժվար էր  ընկերության համար՝ չնայած առկա տվյալների հսկայական քանակին։ CNN-ի վերլուծաբան Դուգ Գրոսը ենթադրեց, որ ֆիլտրացված որոնումն ավելի օգտակար է թվում սպառողների համար քան *[[Քաղաքացիություն|քաղաքացիների համար]]* և կօգներ «պիցցա» փնտրող սպառողին գտնել տեղական առաքման տարբերակներ՝ հիմնվելով անհատականացված որոնման վրա և համապատասխանաբար զտել հեռավոր պիցցերիաների խանութները։ Կազմակերպությունները, ինչպիսիք են *<bdi>[[Վաշինգտոն Փոստ|Վաշինգտոն]]</bdi><bdi>[[Վաշինգտոն Փոստ|ի Փոստը]]</bdi>*,  *<bdi>[[Նյու Յորք Թայմս]]</bdi><bdi>[[Նյու Յորք Թայմս|ը]]</bdi>* և ուրիշներ, փորձարկումներ են կատարել նոր անհատականացված տեղեկատվական ծառայություններ ստեղծելու ուղղությամբ՝ նպատակ ունենալով որոնման արդյունքները հարմարեցնել այն արդյունքներին, որոնք օգտատերերը, հավանաբար, կհավանեն կամ որոնց հետ կհամաձայնվեն։
### Ակադեմիական ուսումնասիրություններ և արձագանքներ
Վարթոնի իրականացած մի գիտական ուսումնասիրություն, որը վերլուծել է առաջարկման համակարգերը, նաև ցույց է տվել, որ այդ ֆիլտրերը կարող են ձևավորել ընդհանուրություն (ոչ թե մասնատում) առցանց երաժշտական նախասիրությունների մեջ։ Համաձայն հաղորդագրությունների՝ սպառողները օգտագործում են այս ֆիլտրերը՝ ճաշակն ընդլայնելու, ոչ թե սահմանափակելու համար։ Հարվարդի իրավաբանական դպրոցի պրոֆեսոր Ջոնաթան Զիտրեյնը վիճարկել է, թե որոնման արդյունքների անհատականացումն ինչ չափով է աղավաղում Google-ի արդյունքները՝ նշելով, որ «որոնման անհատականացման ազդեցությունները թեթև են եղել»։ Բացի այդ, Google-ը հնարավորություն է տալիս օգտատերերին անջատել անհատականացման հնարավորությունները՝ ջնջելով իրենց որոնումների պատմության գրառումները և կարգավորելով, որ Google‑ը հետագայում չհիշի որոնված բառերը և այցելած հղումները։

*Internet Policy Review*‑ում հրապարակված մի ուսումնասիրություն անդրադարձել է «ֆիլտրման պղպջակների» հստակ և փորձարկելի սահմանման բացակայությանը տարբեր ոլորտներում, ինչի հետևանքով հետազոտողները տարբեր կերպ են սահմանում և ուսումնասիրում այդ երևույթը։ Դրանից բխելով՝ ուսումնասիրությունը բացատրում է նաև էմպիրիկ տվյալների պակասը՝ ֆիլտրային պղպջակների գոյության վերաբերյալ տարբեր դաշտերում և առաջարկում է, որ դրանց վերագրված ազդեցությունները կարող են ավելի շատ բխել նախապես առկա գաղափարական կողմնակալություններից, քան ալգորիթմներից։ Նման տեսակետներ ներկայացված են նաև այլ ակադեմիական աշխատանքներում, որոնք քննարկում են ֆիլտրային պղպջակների սահմանման խնդիրները և դրանց հետ կապված գաղափարախոսական ու տեխնոլոգիական գործոնների փոխհարաբերությունները։ ֆիլտրային պղպջակների քննադատական ակնարկում նշվել է, որ «ֆիլտրային պղպջակի թեզը հաճախ ենթադրում է մի յուրահատուկ քաղաքական մարդու, որի կարծիքները ուժեղ են, բայց միևնույն ժամանակ բարձր չափով ձևափոխելի», և որ սա «պարադոքս է՝ մարդիկ ակտիվ գործակալություն ունեն բովանդակություն ընտրելիս, սակայն դառնում են պասիվ ստացողներ, երբ ենթարկվում են իրենց համար ալգորիթմորեն կազմված առաջարկներին»։

Օքսֆորդի, Ստենֆորդի և Microsoft-ի հետազոտողները ուսումնասիրել են 1,2 միլիոն ԱՄՆ օգտատերերի՝ Bing Toolbar հավելվածի միջոցով հավաքված դիտարկումների պատմությունները (2013, մարտ–մայիս)։ Նրանք ընտրել են 50 000 ակտիվ նորություններ սպառող օգտատեր և դասակարգել են նրանց այցելած լրատվամիջոցները որպես ձախ կամ աջ կողմնացույց ունեցող՝ ելնելով այն շրջանի ընտրողների մեծամասնության քվեարկությունից, որի IP հասցեներին կապվում էին օգտատերերը (2012 թ․ նախագահական ընտրություններ՝ Օբամա/Ռոմնի)։ Այնուհետև նույնականացրել են՝ արդյոք նյութերը կարդացվել են կայքին ուղիղ մուտք գործելով, թե՝ Google News‑ի, վեբ որոնումների կամ սոցիալական մեդիայի միջոցով։ Պարզվել է, որ թեև վեբ որոնումները և սոցիալական մեդիան նպաստում են գաղափարական տարանջատմանը, առցանց նորությունների սպառման ճնշող մասը կազմվել է այն դեպքերից, երբ օգտատերերը ուղղակի այցելել են ձախ կամ աջ թեքումով ազգային լրատվամիջոցներ՝ հետևաբար գրեթե բացառապես ենթարկվելով քաղաքական սպեկտրի մեկ կողմի տեսակետներին։ Սահմանափակումները ներառել են ընտրանքի շեղումներ՝ Internet Explorer‑ի օգտատերերի ավելի բարձր միջին տարիքը, Bing Toolbar‑ի օգտագործումը և դիտարկումների պատմության կամա/անկամա փոխանցման տենդենցը՝ ավելի քիչ գաղտնիության մտահոգությամբ օգտատերերի շրջանում, այն ենթադրությունը, թե ձախ թեքումով պարբերականների բոլոր նյութերը ձախ են (և փոխադարձաբար՝ աջերի համար), ինչպես նաև այն հնարավորությունը, որ «ոչ» ակտիվ նորություններ սպառողները իրենց նորությունների մեծ մասը ստանում են սոցիալական մեդիայից և, ըստ էության, կարող են առավել ուժեղ զգալ սոցիալական կամ ալգորիթմական կողմնակալության ազդեցությունը, քան նրանք, ովքեր ինքնուրույն են անում իրենց կողմնակալությունը՝ ընտրած պարբերականների միջոցով (ենթադրելով, որ գիտեն այդ պարբերականների կողմնակալությունների մասին)։

Փրինսթոնի և Նյու Յորքի համալսարանի հետազոտողները նպատակ են ունեցել գնահատել ֆիլտրային պղպջակի և ալգորիթմական ֆիլտրացիայի ազդեցությունը սոցիալական մեդիայի բևեռացման վրա։ Նրանք կիրառել են «stochastic block model» մաթեմատիկական մոդելը՝ իրենց հիպոթեզները փորձարկելու համար Reddit‑ի և Twitter‑ի միջավայրերում։ Հետազոտողները չափել են բևեռացման փոփոխությունները կանոնակարգված և ոչ կանոնակարգված ցանցերում՝ հատկապես գնահատելով բևեռացման և անհամաձայնության տոկոսային փոփոխությունները։ Պարզվել է, որ ոչ կանոնակարգված ցանցերում բևեռացումը էականորեն աճել է 400%‑ով, մինչդեռ կանոնակարգված ցանցերում բևեռացման աճը կազմել է 4%, իսկ անհամաձայնության աճը՝ 5%։
### Հարթակների ուսումնասիրություններ
Թեև ալգորիթմները սահմանափակում են քաղաքական բազմազանությունը, «ֆիլտրայինպղպջակների» մի մասը ձևավորվում է հենց օգտատերերի ընտրության արդյունքում։ Facebook-ի տվյալագետների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ օգտատերերը յուրաքանչյուր չորս համախոհ ընկերոջ դիմաց ունեն մեկ ընկեր՝ հակադիր հայացքներով։ Անկախ ֆեյսբուքի լուրերի ալգորիթմից՝ մարդիկ հակված են ընկերանալ կամ հետևել իրենց նման մտածողներին։ Ալգորիթմը պատմության դասավորությունը կատարում է օգտատիրոջ պատմության հիման վրա, ինչի հետևանքով «քաղաքականապես հակադիր» բովանդակության քանակը նվազում է պահպանողականների համար 5 %-ով, իսկ լիբերալների համար՝ 8 %-ով։ Նույնիսկ հակադիր տեսակետ ներկայացնող հղում ստանալու դեպքում օգտատերերը հաճախ նախընտրում են իրենց առավել հաճախ դիտվող աղբյուրները։ Օգտատիրոջ ընտրությունը նվազեցնում է հակադիր հղման վրա սեղմելու հավանականությունը պահպանողականների համար 17 %-ով, իսկ լիբերալների համար՝ 6 %-ով»։ «Հակադիր հղում» ասելով նկատի է առնվում այն հղումը, որը ներկայացնում է օգտատիրոջ ենթադրյալ հայացքներից կամ կայքի կողմից նրան վերագրված համոզմունքներից տարբերվող տեսակետ։

Լևի Բոքսելի, Մեթյու Գենցկովի և Ջեսսի Մ. Շապիրոյի  ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ առցանց մեդիան քաղաքական բևեռացման հիմնական շարժիչ ուժը չէ։ Հեղինակները պնդում են, որ բևեռացումը պայմանավորված է այն ժողովրդագրական խմբերով, որոնք համացանցում քիչ ժամանակ են անցկացնում։ Ամենամեծ գաղափարական բաժանումը նկատվում է 75 տարեկանից բարձր ամերիկացիների շրջանում, որոնց միայն 20 %-ն էր 2012 թ․ օգտագործում սոցիալական մեդիա։ Համեմատության համար՝ 18–39 տարեկանների 80 %-ը նույն տարում օգտվում էր սոցիալական մեդիայից։ Տվյալները ցույց են տալիս, որ երիտասարդների բևեռացվածության մակարդակը 2012-ին չի գերազանցել 1996-ի մակարդակը, երբ առցանց մեդիան գրեթե գոյություն չուներ։ Ուսումնասիրությունը շեշտում է տարիքային խմբերի տարբերությունները և այն, որ լրատվության սպառումը մնում է բևեռացված, քանի որ մարդիկ նախընտրում են իրենց նախնական պատկերացումներին համահունչ տեղեկատվություն։ Ավագ սերունդը սովորաբար մնում է անփոփոխ իր քաղաքական հայացքներում՝ պահպանելով ավանդական մեդիան որպես հիմնական աղբյուր, մինչդեռ երիտասարդների համար հիմնական աղբյուրը առցանց մեդիան է։ Թեև ալգորիթմներն ու «ֆիլտրման պղպջակները» թուլացնում են բովանդակության բազմազանությունը, այս ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բևեռացման միտումները հիմնականում պայմանավորված են նախապես առկա հայացքներով և արտաքին աղբյուրները չընդունելու միտումով։

Գերմանիայում 2020 թ․ իրականացված ուսումնասիրությունը կիրառել է «Մեծ հնգյակ» հոգեբանական մոդելը՝ գնահատելու անհատականության, ժողովրդագրության և գաղափարախոսության ազդեցությունը օգտատերերի լրատվական սպառման վրա։ Հիմնվելով այն գաղափարի վրա, որ լրատվական աղբյուրների բազմազանությունը նվազեցնում է «ֆիլտրման պղպջակի» մեջ հայտնվելու հավանականությունը, արդյունքները ցույց են տվել, որ որոշ ժողովրդագրական հատկանիշներ (ավելի բարձր տարիքը և արական սեռը), ինչպես նաև որոշ անձնային գծեր  դրականորեն կապվում են սպառվող լրատվական աղբյուրների քանակի հետ։ Ուսումնասիրությունը նաև բացասական գաղափարական կապ է հայտնաբերել մեդիայի բազմազանության և աջակողմյան ավտորիտարիզմի հետ համընկնելու աստիճանի միջև։ Բացի օգտատիրոջ ընտրության դերի վրա ազդող անհատական գործոններից, այս ուսումնասիրությունը հարցեր է բարձրացնում նաև «ֆիլտրային պղպջակների» մեջ հայտնվելու հավանականության և քվեարկության վարքագծի կապի վերաբերյալ։

Facebook-ի ուսումնասիրությունը եզրակացրել է, որ «անորոշ» է՝ արդյոք ալգորիթմը նույնքան մեծ դեր ունի նորությունների ֆիլտրայինմեջ, որքան ենթադրվում էր։ Այս և նմանատիպ ուսումնասիրությունների համաձայն՝ սոցիալական մեդիան կարող է բազմազանեցնել այն տեղեկատվությունն ու կարծիքները, որոնց հետ բախվում են օգտատերերը, թեև «ֆիլտրայինպղպջակների» և դրանց՝ քաղաքական բևեռացումը խորացնելու կարողության շուրջ դեռևս մեծ քննարկումներ կան։

Խնդրի մի հնարավոր պատճառ և լուծման ուղի է համացանցային բովանդակության մեջ հույզերի դերը։ 2018 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ գրառումներում տարբեր հույզերը կարող են հանգեցնել կամ բևեռացման, կամ մոտեցման․ ուրախությունը գերակշռում է հուզական բևեռացման մեջ, մինչդեռ տխրությունն ու վախը կարևոր դեր են խաղում հուզական մոտեցման մեջ։ Քանի որ գրառումների հուզական բովանդակությունը համեմատաբար հեշտ է հայտնաբերել, այս արդյունքները կարող են օգտակար լինել ավելի սոցիալական պատասխանատվությամբ ալգորիթմների նախագծման համար՝ սկսելով կենտրոնանալ ալգորիթմական առաջարկությունների հուզական բաղադրիչի վրա։

Տարբեր հետազոտողներ սոցիալական բոտեր են կիրառել՝ փորձարկելու բևեռացումն ու հարակից ազդեցությունները, որոնք վերագրվում են «ֆիլտրման պղպջակներին» և «արձագանքի խցիկներին»։ 2018 թ․ մեկ ուսումնասիրություն Twitter-ում կիրառել է սոցիալական բոտեր՝ դիտավորյալ օգտատերերին հակադիր քաղաքական տեսակետների ենթարկելու համար։ Այն ցույց է տվել կուսակցական տարբերություններ՝ հակադիր տեսակետների ազդեցության դեպքում․ ինքնագրանցված հանրապետականները դարձել են ավելի պահպանողական, մինչդեռ ինքնագրանցված լիբերալների գաղափարական փոփոխությունը եղել է նվազ կամ բացակայել է։ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում իրականացված մեկ այլ ուսումնասիրություն կիրառել է սոցիալական բոտեր «Weibo» հարթակում՝ ուսումնասիրելու «ֆիլտրման պղպջակների» կառուցվածքը և դրանց ազդեցությունը բևեռացման վրա։ Այն տարբերակում է բևեռացման երկու հասկացություն՝ կարծիքային բևեռացում, երբ նման հայացքներ ունեցող մարդիկ խմբավորվում են և արգելափակում հակադիր տեսակետները, և տեղեկատվական բևեռացում, երբ մարդիկ չեն հասնում բազմազան բովանդակության և տեղեկատվական աղբյուրների։ Հետազոտողները եզրակացրել են, որ «ֆիլտրային պղպջակի» երկու հիմնական տարրերն են՝ մեկ թեմայի շուրջ օգտատերերի մեծ կուտակում և միակողմանի, աստղաձև կառուցվածք, որը ազդում է հիմնական տեղեկատվական հոսքերի վրա։

2018 թ․ հունիսին DuckDuckGo հարթակը անցկացրել է ուսումնասիրություն Google-ի վեբ զննարկչի հարթակում։ 87 չափահասներ ԱՄՆ տարբեր վայրերից միևնույն պահին որոնել են երեք հիմնաբառ՝ «ներգաղթ», «զենքերի սեփականատիրություն» և «պատվաստումներ»։ Նույնիսկ գաղտնի դիտարկման ռեժիմում մարդկանց մեծ մասը ստացել է եզակի արդյունքներ։ Google-ը որոշ մասնակիցների համար ներառել է հղումներ, որոնք բացակայել են մյուսների մոտ, իսկ «Նորություններ» և «Վիդեո» վահանակներում նկատվել են զգալի տարբերություններ։ Google-ը հրապարակայնորեն վիճարկել է այս արդյունքները՝ պնդելով, որ որոնման արդյունքների էջի անհատականացումը հիմնականում առասպել է։

Երբ ֆիլտրման պղպջակները կարող են ստեղծել որոշակի պահեր, որոնք գիտնականները անվանում են «Վա՜յ» պահեր: «Վա՜յ» պահը այն է, երբ ձեր համակարգչում հայտնվում է հոդված, գովազդ, գրառում և այլն, որը կապված է անձի ընթացիկ գործողության կամ ընթացիկ օգտագործման հետ: Գիտնականները այս տերմինը հայտնաբերել են այն բանից հետո, երբ մի երիտասարդ կին կատարում էր իր ամենօրյա ռեժիմը, որը ներառում էր սուրճ խմելը, երբ նա բացեց համակարգիչը և նկատեց նույն ապրանքանիշի սուրճի գովազդը, որը խմում էր: «Այսօր առավոտյան նստեցի և բացեցի Ֆեյսբուքը՝ սուրճ խմելիս, և այնտեղ Nespresso-ի երկու գովազդ կար: Մի տեսակ «վա՜յ» պահ, երբ ձեր խմած ապրանքը հայտնվում է ձեր էկրանին»: Սա նշանակում է, որ գովազդի ալգորիթմները թիրախավորում են որոշակի օգտատերերի՝ հիմնվելով նրանց «սեղմման վարքագծի» վրա՝ իրենց վաճառքի եկամուտը մեծացնելու համար:

## Հակազդեցություններ
### Անհատների կողմից
*«Ֆիլտրային պղպջակ. ինչ է թաքցնում ինտերնետը ձեզանից»* գրքում ինտերնետ ակտիվիստ Էլի Պարիզերը ընդգծում է, որ «ֆիլտրային պղպջակների» աճող տարածվածությունը ավելի է կարևորում Ռոբերտ Փաթնամի սահմանած սոցիալական կապիտալի «կամուրջային կապիտալի» արժեքը։ Պարիզերի կարծիքով՝ ֆիլտրային պղպջակները ուժեղացնում են սոցիալական միատարրության զգացումը, որը թուլացնում է կապերը տարբեր հետաքրքրություններ և հայացքներ ունեցող մարդկանց միջև։ Այս իմաստով բարձր սոցիալական կապիտալը կարող է նպաստել սոցիալական ներառմանը՝ մեծացնելով մեր շփումը ինքնանպատակ հետաքրքրություններից դուրս գտնվող միջավայրերի հետ։ Կամուրջային կապիտալի զարգացումը, օրինակ՝ ոչ ֆորմալ միջավայրում ավելի շատ մարդկանց հետ կապ հաստատելը, կարող է արդյունավետ միջոց լինել «ֆիլտրային պղպջակի» երևույթը նվազեցնելու համար։

Օգտատերերը կարող են ձեռնարկել բազմաթիվ քայլեր՝ իրենց «ֆիլտրային պղպջակներից» դուրս գալու համար, օրինակ՝ գիտակցված գնահատել, թե ինչ տեղեկատվության են իրենք ենթարկվում, և քննադատաբար մտածել՝ արդյոք շփվում են լայն շրջանակի բովանդակության հետ։ Կարելի է նաև գիտակցված խուսափել չստուգված կամ թույլ աղբյուրներից։ IAB-ի մարքեթինգի փոխնախագահ Քրիս Գլուշկոն խորհուրդ է տալիս օգտվել փաստերի ստուգման կայքերից՝ կեղծ նորությունները բացահայտելու համար։ Տեխնոլոգիան նույնպես կարող է արժեքավոր դեր ունենալ «ֆիլտրային պղպջակների» դեմ պայքարում։

Գոյություն ունեն նաև դիտարկիչների հավելումներ, որոնք օգնում են մարդկանց դուրս գալ իրենց «ֆիլտրային պղպջակներից» և գիտակցել իրենց անձնական դիտանկյունները՝ ցուցադրելով բովանդակություն, որը հակասում է նրանց համոզմունքներին։ Բացի հավելումներից, կան նաև հավելվածներ, որոնք խրախուսում են օգտատերերին բացել իրենց «արձագանքի խցիկները»։ Օրինակ՝ *Read Across the Aisle* հավելվածը մղում է օգտատերերին կարդալ տարբեր տեսակետներ, եթե նրանց ընթերցանության ձևը կողմնակալ է մեկ գաղափարախոսության նկատմամբ։ Չնայած հավելվածներն ու հավելումները գործիքներ են, Էլի Պարիզերը նշել է. «անհատական պատասխանատվություն նույնպես կա՝ իսկապես որոնելու նոր աղբյուրներ և մարդկանց, ովքեր նման չեն քեզ»։

Քանի որ վեբ-գովազդը կարող է խորացնել «ֆիլտրային պղպջակների» ազդեցությունը՝ օգտատերերին ցուցադրելով նույնատիպ բովանդակություն, նրանք կարող են արգելափակել գովազդների մեծ մասը՝ ջնջելով որոնումների պատմությունը, անջատելով թիրախավորված գովազդները և ներբեռնելով դիտարկիչների ընդլայնումներ։ Որոշ օգտատերեր նախընտրում են անանուն կամ ոչ անհատականացված որոնման համակարգեր, ինչպիսիք են YaCy-ն, DuckDuckGo-ն, Qwant-ը, Startpage.com-ը, Disconnect-ը և Searx-ը՝ կանխելու համար, որ ընկերությունները հավաքեն իրենց որոնումների տվյալները։ Շվեյցարական *Neue Zürcher Zeitung* օրաթերթը փորձարկում է անհատականացված նորությունների շարժիչ հավելված, որը մեքենայական ուսուցմամբ կանխատեսում է օգտատիրոջ հետաքրքրությունները, բայց «միշտ ներառում է անակնկալի տարր»՝ խառնելով այնպիսի պատմություններ, որոնք օգտատերը նախկինում հավանաբար չէր հետևել։

Եվրոպական միությունը քայլեր է ձեռնարկում «ֆիլտրային պղպջակի» ազդեցությունը նվազեցնելու համար։ Եվրոպական խորհրդարանը հովանավորում է հետաքննություններ, թե ինչպես են «ֆիլտրային պղպջակները» ազդում մարդկանց՝ բազմազան նորություններին հասանելի լինելու կարողության վրա։

Եվրոպական Միությունը միջոցներ է ձեռնարկում ֆիլտրի «պղպջակի» ազդեցությունը մեղմելու համար։ Եվրոպական խորհրդարան ը) հովանավորում է հարցումներ այն մասին, թե ինչպես են ֆիլտրի պղպջակները ազդում մարդկանց բազմազան նորություններին հասանելիության ունակության վրա:

Բացի այդ, այն ներկայացրեց մի ծրագիր, որը նպատակ ուներ քաղաքացիներին սոցիալական ցանցերի մասին կրթել:  ԱՄՆ-ում CSCW խումբը առաջարկում է օգտագործել նորությունների ագրեգատոր հավելվածներ՝ լրատվամիջոցների սպառողների նորությունների ընդունումը ընդլայնելու համար: Նորությունների ագրեգատոր հավելվածները սկանավորում են բոլոր արդիական նորությունների հոդվածները և ուղղորդում ձեզ դեպի որոշակի թեմայի վերաբերյալ տարբեր տեսակետներ: Օգտատերերը կարող են նաև օգտագործել բազմազան նորությունների հավասարակշռիչ գործիք, որը տեսողականորեն ցույց է տալիս լրատվամիջոցների սպառողին, թե արդյոք նրանք թեքվում են ձախ, թե աջ՝ նորությունները կարդալիս, ցույց տալով աջ թեքություն՝ ավելի մեծ կարմիր շերտով, կամ ձախ թեքություն՝ ավելի մեծ կապույտ շերտով: Այս նորությունների հավասարակշռիչը գնահատող ուսումնասիրությունը հայտնաբերել է «ընթերցանության վարքագծի փոքր, բայց նկատելի փոփոխություն՝ ավելի հավասարակշռված ազդեցության ուղղությամբ, արձագանքը տեսնող օգտատերերի շրջանում՝ համեմատած վերահսկիչ խմբի հետ»:

### Մեդիա ընկերությունների կողմից
Սոցիալական մեդիայում տեղեկատվության ֆիլտրային վերաբերյալ վերջին մտահոգությունների ֆոնին Facebook-ը ճանաչել է «ֆիլտրային պղպջակների» գոյությունը և քայլեր է ձեռնարկել դրանք վերացնելու ուղղությամբ։ 2017 թ. հունվարին Facebook-ը հեռացրեց անհատականացումը իր «Թրենդային թեմաների» ցանկից՝ արձագանքելով այն խնդրին, որ որոշ օգտատերեր այնտեղ չէին տեսնում լայնորեն քննարկվող իրադարձություններ։ Ընկերության նոր ռազմավարությունն ուղղված է 2013-ին ներդրված «Կապակցված հոդվածներ» (Related Articles) գործառույթի փոփոխմանը. եթե նախկինում լրացուցիչ նյութերը ցուցադրվում էին հոդվածի ընթերցումից հետո, այժմ դրանք ցուցադրվում են անմիջապես՝ միևնույն թեմայի տարբեր տեսանկյուններից։ Բացի այդ, Facebook-ը փորձում է անցկացնել նյութերի ստուգման գործընթաց, որպեսզի ցուցադրվեն միայն վստահելի աղբյուրներից հոդվածներ։ Craigslist-ի հիմնադիրի և  այլոց հետ միասին Facebook-ը 14 միլիոն ԱՄՆ դոլար է ներդրել ջանքերի մեջ՝ «խթանելու լրագրության նկատմամբ վստահությունը ողջ աշխարհում և ավելի լավ տեղեկացնելու հանրային քննարկումը»։ Գաղափարն այն է, որ եթե անգամ մարդիկ կարդում են միայն ընկերների կողմից կիսված հրապարակումները—դրանք, գոնե, պետք է լինեն հավաստի։

Նույնպես՝ Google-ը, 2018 թ. հունվարի 30-ի դրությամբ, նույնպես ճանաչել է իր հարթակում «ֆիլտրային պղպջակների» գոյության հետ կապված խնդիրները։ Քանի որ Google-ի ներկայիս որոնումները տրամադրում են ալգորիթմով դասակարգված արդյունքներ՝ «հեղինակավորության» և «համապատասխանության» հիման վրա՝ թաքցնելով կամ ցուցադրելով որոշ տվյալներ, ընկերությունը փորձում է սահմանափակել պղպջակների չափը։ Որոնման համակարգը պատրաստվում է վերապատրաստել՝ ճանաչելու որոնման հարցման նպատակը՝ ոչ թե միայն բառացի շարադասությունը, և այս վերապատրաստման առաջին փուլը նախատեսված է գործարկել 2018-ի երկրորդ եռամսյակում։ Կողմնակալություն պարունակող կամ հակասական կարծիքների հետ կապված հարցերը կքննարկվեն ավելի ուշ, ինչը թողնում է բաց հարց՝ արդյոք որոնման համակարգը գործում է որպես ճշմարտության արբիտր, թե որպես գիտելիքներ փոխանցող ուղեցույց։

2017 թ. ապրիլին հայտնի դարձավ, որ Facebook-ը, Mozilla-ն և Craigslist-ը կազմել են 14 միլիոն դոլարի նվիրատվության մեծ մասը Նյու Յորքի քաղաքային համալսարանի «Նորությունների ամբողջականության նախաձեռնության» (News Integrity Initiative) համար, որի նպատակն է վերացնել կեղծ նորությունները և ստեղծել ավելի ազնիվ լրատվամիջոցներ։

Նույն տարվա օգոստոսին Firefox դիտարկչի ստեղծող Mozilla-ն հայտարարեց Mozilla Information Trust Initiative (MITI) ծրագրի ստեղծման մասին։ MITI-ն կծառայի որպես համատեղ հարթակ՝ մշակելու ապրանքներ, հետազոտություններ և համայնքահեն լուծումներ՝ «ֆիլտրային պղպջակների» և կեղծ լուրերի տարածման դեմ պայքարելու համար։ Նախաձեռնության առաջատարն է Mozilla-ի Բաց նորարարության (Open Innovation) թիմը, որը կենտրոնանում է մեդիագրագիտության, հետազոտության և ստեղծարար միջամտությունների վրա՝ ապատեղեկատվության դեմ պայքարի շրջանակում։

## Էթիկական հետևանքներ
Ամպային ծառայությունների աճող տարածվածության պայմաններում կանխատեսվում է, որ «ֆիլտրային պղպջակ» ստեղծող անհատականացված ալգորիթմները կդառնան առավել լայն կիրառվող։ Գիտնականները սկսել են դիտարկել «ֆիլտրային պղպջակների» ազդեցությունը սոցիալական մեդիայի օգտատերերի վրա էթիկական դիտանկյունից՝ մասնավորապես վերաբերելով անձնական ազատությանը, անվտանգությանը և տեղեկատվական կողմնակալությանը։ Հանրաճանաչ սոցիալական մեդիայի և անհատականացված որոնման կայքերի «ֆիլտրային պղպջակները» կարող են ձևավորել օգտատիրոջ կողմից տեսվող կոնկրետ բովանդակությունը, հաճախ՝ առանց նրա ուղղակի համաձայնության կամ գիտակցության, քանի որ այդ բովանդակությունը ձևավորվում է ուղորդող ալգորիթմների միջոցով։ Վարքագծից բխող ինքնաստեղծ բովանդակությունը կարող է հանգեցնել տեղեկատվության հանդեպ մասնակի կուրության։ Քննադատները ենթադրում են, որ «ֆիլտրային պղպջակների» տարածվածության հետևանքով մարդիկ կարող են կորցնել իրենց սոցիալական մեդիայի փորձի նկատմամբ ինքնավարությունը և ունենալ սոցիալապես ձևավորված ինքնություն։

Տեխնոլոգները, սոցիալական մեդիայի ինժիներները և համակարգչային մասնագետները նույնպես ուսումնասիրել են «ֆիլտրային պղպջակների» տարածվածությունը։ Մարկ Ցուկերբերգը՝ Facebook-ի հիմնադիր, և Էլի Պարիզերը՝ «The Filter Bubble» գրքի հեղինակ, մտահոգություն են հայտնել գաղտնիության և տեղեկատվական բևեռացման ռիսկերի վերաբերյալ։ Անհատականացված որոնման և սոցիալական մեդիայի հարթակների օգտատերերի տվյալները գաղտնի չեն, թեև որոշները գտնում են, որ պետք է լինեն։ Գաղտնիության շուրջ մտահոգությունը հանգեցրել է բանավեճի՝ արդյոք բարոյական է, որ տեղեկատվական տեխնոլոգները վերցնեն օգտատերերի առցանց ակտիվությունը և ձևավորեն ապագա բովանդակության մատուցումը։

Որոշ գիտնականներ մտահոգություն են հայտնել «ֆիլտրային պղպջակների» ազդեցության վերաբերյալ անհատական և սոցիալական բարեկեցության վրա, մասնավորապես՝ առողջապահական տեղեկատվության տարածման և որոնման համակարգերի՝ առողջական վարքագծի վրա հնարավոր ազդեցությունների համատեքստում։ 2019 թ. բազմամասնագիտական գիրքը ներկայացրել է հետազոտություններ և տեսակետներ առողջապահական ապատեղեկատվության մեջ «ֆիլտրային պղպջակների» դերի վերաբերյալ՝ ընդգրկելով լրագրություն, իրավագիտություն, բժշկություն և առողջության հոգեբանություն։ Այն անդրադառնում է վիճելի առողջապահական համոզմունքներին (օր.՝ այլընտրանքային բժշկություն, կեղծ գիտություն) և առաջարկում լուծումներ դրանց բացասական ազդեցությունների մեղմման համար։ 2016 թ. մի հետազոտություն ինքնասպանության հետ կապված որոնումների արդյունքների վրա «ֆիլտրային պղպջակների» հնարավոր ազդեցության մասին ցույց է տվել, որ ալգորիթմները կարող են որոշիչ դեր ունենալ՝ արդյոք օգտատերերին կցուցադրվեն թեժ գծերի և նմանատիպ ծառայությունների հղումներ։ Նույն տարում Խորվաթական բժշկական ամսագրում հրապարակված մեկ այլ ուսումնասիրություն առաջարկել է ռազմավարություններ՝ այդ ազդեցությունները նվազեցնելու համար՝ ներառյալ հանրությանը «ֆիլտրային պղպջակների» մասին իրազեկելը, այլ որոնման համակարգերի փորձարկումը և որոնման ալգորիթմների աշխատանքի բացատրությունը։

Քանի որ սոցիալական մեդիայի օգտատերերի կողմից տեսվող բովանդակությունը ձևավորվում է ալգորիթմների միջոցով, նրանք ավելի ենթակա են հաստատման կողմնակալությանը։ Այս պատճառով ավելի ու ավելի է քննարկվում սոցիալական մեդիան նախագծելու հնարավորությունը՝ ավելացնելով պատահականության տարր, այսինքն՝ կանխատեսող առաջարկություններ անել օգտատիրոջ «ֆիլտրային պղպջակից» դուրս գտնվող բովանդակության վերաբերյալ՝ ներառյալ քաղաքական մարտահրավեր պարունակող տեղեկատվությունը, և վերջապես՝ օգտատերերին տրամադրել հզորացնող ֆիլտրայիններ և գործիքներ։ Հարակից մտահոգություններից է նաև այն, թե ինչպես են «ֆիլտրային պղպջակները» նպաստում կեղծ նորությունների տարածմանը և ինչպես կարող է դա ազդել քաղաքական կողմնորոշման, այդ թվում՝ քվեարկության վրա։

2018 թվականի մարտին բացահայտումները Քեմբրիջի վիճակագրության բաժնի կողմից օգտատերերի տվյալների հավաքագրման և օգտագործման մասին՝ առնվազն 87 միլիոն Facebook պրոֆիլների համար 2016 թ. ընտրությունների ժամանակ, ընդգծեցին «ֆիլտրային պղպջակների» էթիկական հետևանքները։ եմբրիջի վիճակագրության բաժնի համահիմնադիր և իրազեկող Քրիստոֆեր Ուայլին մանրամասն ներկայացրել է, թե ինչպես է ընկերությունն ունեցել «հոգեգրաֆիկ» պրոֆիլներ մշակելու և այդ տվյալները ընտրողների վարքագծի վրա ազդելու հնարավորություն։ Երրորդ կողմերի՝ ինչպեսեմբրիջի վիճակագրության բաժնի մուտքը օգտատիրոջ տվյալներին կարող է խորացնել և մեծացնել արդեն գոյություն ունեցող «ֆիլտրային պղպջակները»՝ արհեստականորեն ուժեղացնելով կողմնակալությունները և հետագա պառակտումներ առաջացնելով հասարակության մեջ։

## Վտանգներ
ֆիլտրային պղպջակները առաջացել են մեդիա անհատականացման աճի հետևանքով, որը կարող է թակարդը գցել օգտատերերին։ Արհեստական բանականության օգտագործումը առաջարկները անհատականացնելու համար կարող է հանգեցնել նրան, որ օգտատերերը դիտեն միայն այն բովանդակությունը, որը հաստատում է իրենց սեփական տեսակետները՝ առանց դրանք կասկածի տակ դնելու։ Սոցիալական ցանցերի կայքերը, ինչպիսին է Facebook-ը, կարող են նաև բովանդակությունը ներկայացնել այնպես, որ օգտատերերի համար դժվար լինի որոշել բովանդակության աղբյուրը, ինչը նրանց ստիպում է ինքնուրույն որոշել՝ աղբյուրը հուսալի է, թե կեղծ։ Դա կարող է հանգեցնել նրան, որ մարդիկ սովորեն լսել այն, ինչ ուզում են լսել, ինչը կարող է նրանց ավելի արմատական արձագանք տալ, երբ տեսնեն հակառակ տեսակետ։ ֆիլտրային պղպջակը կարող է ստիպել անձին ցանկացած հակառակ տեսակետ սխալ համարել և այդպիսով թույլ տալ լրատվամիջոցներին իրենց տեսակետները պարտադրել սպառողներին։

Հետազոտությունները բացատրում են, որ ֆիլտրի պղպջակը ամրապնդում է այն, ինչ մարդ արդեն մտածում է։ Ահա թե ինչու չափազանց կարևոր է օգտագործել այնպիսի ռեսուրսներ, որոնք առաջարկում են տարբեր տեսակետներ։

## Տես նաև
* Քարանձավի այլաբանություն
* Կեղծ համերաշխության էֆեկտ
*Կարծրատիպ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Լրացուցւչ ընթերցանություն
* Pariser, Eli. *The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You*, Penguin Press (New York, 2011) 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Beware Online Filter Bubbles. TED Talks, March 2011

Կատեգորիա:Ազդեցություն (սոցիալական և քաղաքական)
Կատեգորիա:Թվային տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Ինֆորմացիա
Կատեգորիա:Լրատվամիջոցներ
Կատեգորիա:Համացանց
Կատեգորիա:Համացանցային մանիպուլյացիա և քարոզչություն
Կատեգորիա:Համացանցային մշակույթ
Կատեգորիա:Հասարակական կարծիք
Կատեգորիա:Մեդիագիտություն
Կատեգորիա:Որոնողական համակարգեր
Կատեգորիա:Սոցիալական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Սոցիալական մեդիա
Կատեգորիա:Տեղեկատվական հասարակություն
Կատեգորիա:Քննադատական մտածողություն