Բանջարաբույսեր

մինի|Աֆրիկացի կանայք սորտավորում են իրենց բերքը
**Բանջարաբույսեր**, **բանջար**, մշակվող և վայրի վիճակում տարածված ուտելի բույսեր։ Միամյա, երկամյա և բազմամյա խոտաբույսեր են, որոնց հյութալի մասերը (տերև, ցողուն, ընձյուղ, արմատ, սոխուկ, պալար և այլն) օգտագործվում են որպես սնունդ։

## Հայաստանում մշակվող բանջարաբույսեր
ՀՀ-ում մշակվող բանջարաբույսերին պատկանում են կաղամբազգիների (կաղամբ, բողկ, շաղգամ, կոտեմ և այլն), մորմազգիների (լոլիկ, սմբուկ, տաքդեղ, կարտոֆիլ և այլն), նեխուրազգիների (գազար, ստեպղին, գինձ, մաղադանոս, նեխուր և այլն), դդմազգիների (սեխ, ձմերուկ, վարունգ, դդում և այլն), շուշանազգիների (սոխ, սխտոր և այլն), թելուկազգիների (ճակնդեղ, սպանախ և այլն), բակլազգիների (լոբի, ոլոռ, սիսեռ, ոսպ և այլն), աստղածաղկազգիների (թարխուն, հազար և այլն), խուլեղինջազգիների (ռեհան, կորթին, անանուխ և այլն) և այլ ընտանիքների։ Տարբեր ընտանիքների պատկանող վայրի ուտելի բանջարաբույսերից են աստղաշուշանը, ավելուկը, բոխնին կամ պեքին, դանդուռը, ուրցը, եղինջը, կռատուկը, հովվամաղախը, շրեշը, շուշանբանջարը, սիբեխը, սինդրիկը, սինձը, տափոլոռը և այլն։

## Բանջար

Ժողովրդի կողմից **բանջար** են անվանվում հատկապես այն ուտելի խոտաբույսերն ու տերեւները, որոնք ենթակա են հավաքչության։ Հայկական խոհանոցն առանձնանում է բանջարների մեծ կիրառությամբ։ "Բանջար հավաքելը", "բանջարի գնալը" հայկական կենցաղի, մշակույթի ու ավանդության ինքնատիպ տարրերից են։ Հայ ժողովուրդը սննդի ու դեղերի աղբյուր է համարում բանջարը անհիշելի ժամանակներից սկսած առ այսօր։ 

Եւ՛ մշակովի, եւ՛ վայրի բանջարներից ու կանաչիներից որոշները համեմունքային են։ Իսկ այն բանջարները, որոնք ուտելի են տերեւային վիճակում, կոչվում են **տերեւաբանջարներ** (խաղողի, թթի, թզի տերեւներ եւ այլն)։ Հում վիճակում ուտվողները ժողովուրդն անվանում է **կանաչիներ**, **կանաչեղեն**։ Բուժական ու դեղատու բույսերը կոչվում են Դեղաբույսեր։ Շատ բանջարներ միաժամանակ դեղաբույսեր են ու դարերով օգտագործվել են ժողովրդական, ավանդական բժշկության,բուսաբուժության մեջ։

Ներկայումս մեր երկրում ամենակիրառական բանջարատեսակներն են.

ա) **Մշակովի՝**

. Թարխուն
(Artemisia dracunculus)

Օգտագործվում է հում  վիճակում որպես սեղանի կանաչի, կամ եփված վիճակում՝ որպես համեմունք։ Հայկական խոհանոցում համադրվում է ձկան, ձվի, պանրի հետ։ Օգտագործվում է հյութերում, լիմոնադներում։

. Կանաչ սոխ
(Allium cepa; Գլուխ սոխ)

Գլուխ սոխի՝ նորածիլ, դալար վիճակն է, կամ հասուն գլխարմատի կանաչ ծիլերը։ Հում վիճակում համարվում է սեղանի կանաչի՝ համադրելի հացի, պանրի, ձվածեղի հետ։ Լայնորեն օգտագործվում է հում եւ եփված վիճակում։ Ժենգյալով հաց ի բաղադրիչներից է։

. Կանաչ սխտոր; Սխտորի ծիլ
(Allium sativum)

Սխտորի նորածիլ, դալար վիճակն է։ Հիմնականում օգտագործվում է թթու դրված եւ մարինացված վիճակում։
Ժենգյալով հաց ի մեջ կարող է փոխարինել Ղանձիլին։

. Պրաս; Պրասասոխ
(Allium porrum)

Օգտագործվում է հում  վիճակում որպես սեղանի կանաչի, կամ եփված վիճակում՝ որպես համեմունք։ Հայկական խոհանոցում համադրվում է մսի, ձվածեղի, պանրի հետ։ Ժենգյալով հացի բաղադրիչներից է։

. Անանուխ; Կծու դաղձ; Նանա
(Mentha piperita; Անանուխ մշակովի)

Դաղձի մշակովի տեսակն է։ Հում վիճակում համարվում է սեղանի կանաչի եւ համադրվում պանրի, ձվի հետ։ Կիրառվում է թեյերում, հյութերում եւ լիմոնադներում։ Համեմունքային դեղաբույս է։
Ժենգյալով հաց ի մեջ կարող է փոխարինել Դաղձին։

. Նեխուր
(Apiaceae graveolens; Նեխուր բուրավետ)

Հում վիճակում հյութն օգտագործվում է որպես բուժական միջոց։ Համեմունքային տարածված կանաչի է, կիրառվում է հատկապես թթուներում եւ մարինադներում։ 

. Ազատքեղ; Մաղադանոս, Պետրուշկա
(Petroselinum crispum)

Օգտագործվում է հում  վիճակում որպես սեղանի կանաչի, կամ եփված վիճակում՝ որպես համեմունք։ Միաժամանակ դեղաբույս է, ունի մեծ կիրառություն ամբողջ աշխարհում։

. Համեմ; Գինձ
(Coriandrum stavium)

Օգտագործվում է հում  վիճակում որպես սեղանի կանաչի, կամ եփված վիճակում՝ որպես համեմունք։ Ունի մեծ կիրառություն ամբողջ աշխարհում։ Ժենգյալով հացի բաղադրիչներից է։

. Սամիթ; Բաղբակ; Տերաղոթիկ
(Anethum graveolens; Սամիթ բուրավետ)

Օգտագործվում է հում  վիճակում որպես սեղանի կանաչի, կամ եփված վիճակում՝ որպես համեմունք։ Ունի մեծ կիրառություն ամբողջ աշխարհում։ Թթուներում եւ մարինադներում օգտագործվում են չորացրած ծաղկացողունները։ Ժենգյալով հացի եւ Ակռոշի կարեւոր բաղադրիչներից է։

. Կոտեմ
(Lepidium sativum)

Օգտագործվում է հում  վիճակում որպես սեղանի կանաչի։ Համադրվում է հաց ու պանրի հետ։ Վաղ գարնանային կանաչի է՝ մեծ կիրառությամբ հայկական սննդակարգում։

. Գազարի տերեւներ
(Daucus carota)

Որպես բանջար օգտագործվում են Գազարի ցողուններն ու տերեւները։ Հարուստ են վիտամիններով, ուտելի են եւ հում, եւ եփված (տապակված, խաշված) վիճակում, ունեն բուժական նշանակություն։ Ժենգյալով հացի մեջ կարող են փոխարինել Գազրուկին։

. Բողկի տերեւներ
(Raphanus sativus; Բողկ մշակովի)

Որպես բանջար օգտագործվում են Բողկի բոլոր սորտերի (ամսական բողկ, տարեկան բողկ եւն) ցողուններն ու տերեւները։ Հարուստ են վիտամիններով, ուտելի են եւ հում, եւ եփված (տապակված, խաշված) վիճակում, ունեն բուժական նշանակություն։ Ավելի սննդարար ու առողջարար են, քան Բողկի պտղարմատը։

. Կարմիր ճավ
(Beta vulgaris; Ճակնդեղ սովորական)

Կարմիր ճավը Ճակընդեղ սովորականի ուտելի սորտերից ամենատարծվածի՝ Բազուկի (Կարմիր բազուկ) ընձյուղատերեւն է։ Այն Հայկական խոհանոցում ունի իր ուրույն տեղը արդեն մի քանի հազարամյակ։ Օգտագործվում է տապակված ու խաշված, թթու դրված ու մարինացված վիճակում։ Մի շարք ազգային ուտեստների հիմքն է։ Կիրառվում է նաեւ Ժենգյալով հացի բաղադրատոմսում՝ որպես փոխարինող Կանաչ ճավին։ Ճավով պատրաստվող որոշ ազգային ուտեստներ են Գութենը, Ճավապուրը, Սպասը (տեսակներից մեկը), հանրահայտ Գորիսի ճախաթթուն (Ճխթթո, Ջախաթթու), Խասուրիկը, Ճավճավիկը, Ճավիկ տոլման եւ այլն։

. Կանաչ ճավ
Beta vulgaris; Ճակնդեղ սովորական)

Կանաչ ճավը Ճակընդեղ սովորականի անասնակեր ու հումքատու սորտերից մեկի՝ Շաքարի ճակնդեղի ընձյուղատերեւն է։ Այն, ինչպեսԿարմիր ճավը, Հայկական խոհանոցում ունի իր ուրույն տեղը։ Օգտագործվում է տապակված ու խաշված, թթու դրված ու մարինացված վիճակում։ Կիրառվում է նաեւ Ժենգյալով հացի բաղադրատոմսում։

. Տաքդեղի տերեւներ; Դարապղպեղի տերեւներ
(Capsicum annum; Տաքդեղ պատիճավոր)

Որպես բանջար օգտագործվում են բիբարի դալար ցողուններն ու տերեւները։ Հարուստ են վիտամիններով, ուտելի են եւ հում (աղցաններ), եւ եփված (տապակված, խաշված) վիճակում, ունեն բուժական նշանակություն (հատկապես շաքարախտի, հիպերտոնիայի դեպքում)։

. Դդմի զոխ-տերեւներ
(Cucurbita pepo)

Որպես արժեքավոր բանջար օգտագործվում են դդմի բոլոր սորտերի դալար ընձյուղներն ու տերեւները։ Հարուստ են վիտամիններով, ուտելի են եւ հում (աղցաններ), եւ եփված (տապակված, խաշված) վիճակում, ունեն բուժական նշանակություն (շաքարախտ, հիպերտոնիա)։
Դդմի խոշոր, բայց փարթամ տերեւներով նաեւ Տոլմա են փաթաթում։ Հայտնի է պատմական Զեյթունի խոհանոցից Դդմի տապկոցը (Տապկոծ ըշբախ):

. Սպանախ; Ծմել, Շոմին
(Spinacia oleracea; Սպանախ սովորական)

Աշխարհում մեծ տարածում ունեցող բանջարատեսակ է՝ հայտնի իր օգտակարությամբ ու թեթեւամարսությամբ։ Հայկական խոհանոցում օգտագործվում է անհիշելի ժամանակներից։ Հանդիսանում է Ժենգյալով հացի, Ուռհայի բորանու, Սպանախով տապկոցի բաղադրիչներից մեկը՝  հաճախ փոխարինելով Վայրի սպանախին։

. Հազար; Հազալ; Դառնիճ
(Lactuca sativa; Հազար մշակովի)

Աշխարհահռչակ բանջարատեսակ է։ Հայկական խոհանոցում ունի լայն ընդգրկվածություն անհիշելի ժամանակներից։ Օգտագործվում է ազգային բազմաթիվ ուտեստներում՝ Հազարով աղցան, Ամառային աղցան, Կորկոտակ, Ժենգյալով հաց, Ճառճուռ եւ այլն։

. Ռեհան

Օգտագործվում է հում  վիճակում որպես սեղանի կանաչի, կամ եփված, չորացված վիճակում՝ որպես համեմունք։ Հայկական խոհանոցում համադրվում է ձվի, պանրի, ամառային աղցանի, ապուրների հետ։ Օգտագործվում է հյութերում, լիմոնադներում։

Հոռոմ-սամիթ; Ռազիան
(Foeniculum vulgare; Հոռոմ-սամիթ սովորական)

Այս ուտելի համեմունքային կանաչին անվանումն ստացել է՝ ժամանակին Հռոմում տարածված լինելու պատճառով։ Դեղաբույս է։

. Ցիտրոն, Ծիթրոն, Ծիտրոն, Ծիթորի
(Satureja hortensis; Կորթին բուրավետ)

Առհասարակ Ցիտրոնը աշխարհահռչակ համեմունքային բույս է, ունի լայն մշակություն։ Հայկական խոհանոցում թարմ վիճակում ներկայանում է նաեւ որպես սեղանի կանաչի։ Համադրվում է պանրի, ձվի, ձկնեղենի հետ։ 

. Թուփ
(Vitis vinifera; Խաղող մշակովի)

Խաղողի դալար տերեւները ժողովուրդն անվանում է "թուփ": Հայկական Տոլմայի կարեւորագույն բաղադրիչն է, օգտագործվում է եւ թարմ, եւ պահածոյացված վիճակում։ Առհասարակ թարմ վիճակում օգտագործվում է տարբեր ուտեստներում, աղցաններում, տապակամռրում, ապուրներում։ Կորկոտակ ճաշակելիս երբեմն փոխարինում է հազարին։

. Իշխուն
(Vitis vinifera; Խաղող մշակովի)

Հայկական խոհանոցում Իշխուն են կոչվում խաղողենու մատղաշ տերեւները, ընձյուղներն ու բփղիկները։ Իշխունն օգտագործվում է ինչպես հում, այնպես էլ թթու դրած (Տկլանի թթու) եւ որպես բանջար եփված վիճակում (հաճախ խառնվում է այլ բանջարների հետ՝ որպես թթվահամ համեմունք): Իշխունով պատրաստվող ազգային ուտեստներից է Տկլանը:

Ճվիկ; Շաղգամի թուփ
(Brassica rapa)

Որպես բանջար օգտագործվում են Շաղգամի բոլոր սորտերի դալար ընձյուղներն ու տերեւները, որոնք ժողովուրն անվանում է Ճվիկ։ Հարուստ են վիտամիններով, ուտելի են եւ հում (աղցաններ),  եփված՝ տապակված, խաշված (Ճվիկ Տոլմա), թթու դրված (Ճվիկի թթու) վիճակում, ունեն բուժական նշանակություն։ 

. Թթի թուփ
(Morus nigra; Թթենի սեւ)

Թթենու դալար տերեւները ուտելի են, բուժիչ։ Հայկական Տոլմայի փաթաթելու այլընտրանքային բաղադրիչ են, օգտագործվում են եւ թարմ, եւ պահածոյացված վիճակում։ 

. Լոբու թուփ
(Phaseolus vulgaris)

Լոբու դալար տերեւները ուտելի են եւ սննդարար։ Հայկական Տոլմա փաթաթելու այլընտրանքային բաղադրիչ են, օգտագործվում են թարմ վիճակում։ Հարկ է նշել, որ հատկապես ուտելի են փաթաթվող լոբու տերեւները, եւ պետք է խուսափել կարմիր լոբու տերեւների՝ սննդում կիրառումից։

. Ջոնջոլ
(Staphylea pinnata; Ողկուզենի փետրատերեւ)

Հայկական ժողովրդական խոհանոցում կիրառվում են Ջոնջոլի ծաղկաբույլերը՝ թթու դրված վիճակում։ Ջոնջոլի թթուն հայ-վրացական ուտեստ է։

. Թզի թուփ
(Ficus carica; Թզենի սովորական)

Թզենու դալար տերեւները ուտելի են ցանկացած վիճակում, բուժիչ։ Հայկական Տոլմա փաթաթելու այլընտրանքային բաղադրիչ են։ Օգտագործվում են թեյերում, աղցաններում։

. Դդմի ծաղիկ
(Cucurbita pepo)

Որպես արժեքավոր բանջար օգտագործվում են դդմի բոլոր սորտերի ծաղիկները։ Ուտելի են եւ հում (աղցաններ), եւ եփված (տապակված, խաշված) վիճակում, ունեն բուժական նշանակություն (շաքարախտ, հիպերտոնիա)։
Դդմի ծաղիկներում նաեւ Տոլմա են լցոնում։ Հետաքրքրական է դդմի ծաղիկներով ձվածեղը։

. Եվ այլն

բ) **Վայրի՝**

. Ծտապաշար, Ծտի պաշար, Ճնճղապաշար, Ուտիմ-տիտիմ, Ուտեմտիտեմ
(Capsella bursa-pastoris; Հովվամախաղ սովորական)

. Մատիտեղ, Ճնճղկապաշար, Տտապաշար
(Polygonum aviculare; Մատիտեղ թռչնի)

. Վայրի ճակնդեղ, Չաքնտեւր
(Beta macrorhiza; Ճակնդեղ խոշորարմատ)
(Beta corolliflora; Ճակնդեղ եռասռնակ)

. Վայրի սպանախ
(Spinacia tetrandra; Սպանախ քառառէջ)

. Սարի ավելուկ
(Rumex crispus; Ավելուկ գանգուր)

. Դաշտի ավելուկ, Ավիլուկ, Միզուկ
(Rumex alpinus; Ավելուկ ալպիական) 

. Թրթնջուկ
(Rumex acetosella; Թրթնջուկ ճնճղուկի)

. Թթվաշ, Թթվաշուկ, Թրոնջուկ, Գառնականջ
(Rumex acetosa; Թրթնջուկ սովորական)

. Կճի, Գջի, Ղջի, Պարոն բանջար, Վայրի մանանեխ, Խժիվ
(Lepidium draba;  Կոտեմ վայրի)

. Գազրուկ, Գազրուկ, Գյազրուկ, Գյազառնուկ, Գզրանուկ, Գզրնուկ
(Daucus carota; Վայրի գազար)

. Հալիվորուկ, Ստեպղին, Պաստեռնակ 
(Pastinaca armena; Ստեպղին հայկական)

. Կնձմնձուկ, Գնձմնձուկ, Խնդատերեւ, Հովանաբույս, Կուպիր, Ֆրանսիական մաղադանոս
(Anthriscus cerefolium; Կերբելուկ մոմատերեւ)

. Սոխուկ, Խազազ, Վայրի սոխ
(Allium paradoxum; Սոխ տարօրինակ)

. Ղանձիլ, Վայրի սխտոր, Արջասխտոր, Սխտորուկ
(Allium ursinum; Ղանձիլ)

. Սինձ, Խինձ, Այծամորուս 
(Trapogopon graminifolius; Սինձ հացազգատերեւ)
Օձի սինձ, Գռզիկ՝ Սինձ փետրատերեւ
Քաշմատ՝ Սինձ լայնատերև

. Շուշանբանջար, Շուշան, Իծկոթ, Իսկոթ
(Chaerophyllum macrospermum; Շուշանբանջար խոշորապտուղ)

. Մանդակ, Մանդիկ
(Astrodaucus orientalis; Մանդակ արեւելյան)

. Աստղագազար
(Astrodaucus persicus; Մանդակ պարսկական)

. Դաղձ
(Mentha aquatica; Դաղձ ջրային, Հասկադաղձ, Տեսն)
(Mentha pulegium; Դաղձ ճահճային)
(Mentha longifolia; Դաղձ երկարատերեւ)

. Փիփերթ, Մոլոշ, Բալբա, Բաղջուկ
(Malva neglecta; Փիփերթ արհամարհված)

. Եղինջ, Աղինջ, Դաղդղան, Կծան խոտ, Մրմռուկ, Պենջար
(Urtica uren; Եղինջ այրող)
(Urtica dioica; Եղինջ երկտուն)

. Հազրիկ, Ռադիկա, Կաթնուկ, Վայրի մարոլ
(Lactuca serriola; Հազար վայրի)

. Բարեխ, Բառեղնիկ, Գեղփ, Լաբլաբ, Վրանածաղիկ
(Convolvulus arvensis; Պատատուկ դաշտային)

. Ծվծվուկ, Գառնականջ, Գառան ականջ, Կյըռնանջուկ, Կյուռնանգուճ, Ծտի փլավ, Կաթնիկ
(Silene noctiflora; Ծվծվուկ գիշերային)
(Silene multifida; Ծվծվուկ բազմահատ)

. Մանուշակ, Մնեշակ
(Viola adorata; Մանուշակ հոտավետ)

. Դանդուռ
(Portulaca oleraceae; Դանդուռ սովորական)

. Բադիճուռ, Ջրոսպ, Գորտաբուրդ, Ձկան արծվենի, Բազմարմատիկ
(Lemna polyrhiza; Ջրոսպ բազմարմատ)

. Թելուկ, Թելուկ, Թելաբանջար
(Chenopodium glaucum; Թելուկ թխակապույտ)

. Թախտիկ, Թալ, Սագախոտ, Մոխրաթելուկ
(Chenopodium album; Թելուկ սպիտակ)

. Բոլի, Օշին
(Zosima absinthifolia; Բոլի օշինդրատերեւ)

. Այծոտն, Սիմսիմոկ, Չխիմ
(Aegopodium podagraria; Այծոտն սովորական)

. Քերչախոտ երակած
(Asperugo procumbens; Քերչախոտ փռված)

. Սիբեխ, Մուճուղես, Կաթնաբերիկ
(Falcaria vulgaris; Սիբեխ սովորական)

. Սինդրիկ, Կցմծուկ, Սամնտրուկ, Սանտրուկ, Դնդրիկ, Սնդրուկ, Քրմնցուկ
(Polygonatum  glaberrimum; Սինդրիկ սովորական)

. Կտավատ, Վուշ
(Linum austriacum; Կտավատ սովորական)

. Ձիթենուկ, Ծիթենուկ
(Nonea rosea; Նոնեա վարդագույն)
(Nonea lutea; Նոնեա դեղին)

. Խնջլոզ, Խնջլուզ
(Ornithogalum montanum; Աստղաշուշան լեռնային)

. Ճպռուկ
Lathyrus tuberosus; Տափոլոռ պալարավոր) 

. Պառավապոռտ, Պռվապորտ, Պռավու խոտ, Հորթալեզու
(Anchusa azurea; Կահավիժակ իտալական)
(Anchusa arvensis; Կահավիժակ դաշտային)

. Ճռճռուկ, Ճռճռոկ
(Stellaria media; Աստղիկ սովորական)

. Կոծուկ, Կոծծուկ, Կոցուկ, Թերխաշ, Բլդրղան, Բալդրղան
(Heracleum antasiaticum; Կոծուկ առաջնասիական)

. Կարար, Պտիկ, Մարալոթի, Եղնիկախոտ
(Pimpinella saxifraga; Անիսոն քարբեկային)

. Մեղրախոտ, Մելիսա, Թրնջախոտ, Թուրինջախոտ, Թրթնջախոտ, Թուրինջ խոտ, Թոր, Մերաբույս, Մեղվախոտ, Մեղրուկ
(Melissa officinalis; Պատրինջ դեղատու)

. Հավակատար, Զիմել, Զիմբել, Կարմրաբանջար, Ամարանտ, Մժնդուրիկ
(Amaranthus retroflexus; Հավակատար հասկավոր)

. Խատուտիկ, Խտուտ, Խտուտիկ, Խմբաբա, Պուպու, Քոչի խոտ, Ակլատիզ, 
(Taraxacum officinale; Խատուտիկ դեղատու)

. Կաթնափուշ, Մարեմփուշ, Մարդու կաթ
(Silybum marianum; Կաթնափուշ բծավոր)

. Կաղշնակ, Իշակառ, Կածակ, Կարպ փշավոր, Տափափուշ
(Onopordum acanthium; Կաղշնակ)

. Եւ այլն

## Այլ

Կատեգորիա:Մշակաբույսեր