Պատերազմական զբոսաշրջություն

մինի|Առաջին Բուլ Ռանի ճակատամարտին ներկա գտնված զբոսաշրջիկները։ Ֆրենկ Լեսլիի «Զինվորը Քաղաքացիական պատերազմում» 1893թ․ գրքից
**Պատերազմական զբոսաշրջություն,** ակտիվ կամ նախկին ռազմաճակատային գոտիներում իրականացվող ռեկրեացիոն ճանապարհորդությունն է, որն իրականացվում է տեսարժան վայրեր այցելելու կամ պատմական ուսումնասիրություններ անցկացնելու նպատակով։ Տերմինը երբեմն ընկալվում է բացասական երանգի ներքո՝ նկարագրելու վտանգավոր ու արգելված վայրերում սուր զգացողությունների միտումը։ 1988 թվականին Պատրիկ Օ’Ռուրքը այս տերմինն օգտագործել է ռազմական թղթակիցների մեկնաբանմամբ։

## Վաղ պատերազմական շրջան
Մարտանկարիչները և թղթակիցները, ինչպիսին Վիլլեմ վան դե Վելդեն էր, համարվում են առաջին պատերազմական զբոսաշրջիկները։ 1653 թվականին վան դե Վելդեն փոքրիկ նավակով դուրս եկավ բաց ծով՝ դիտելու հոլանդացիների և անգլիացիների միջև ընթացող ծովային մարտը բազմաթիվ գծանկարներ կատարելով։
մինի|Զբոսաշրջիկները զննում են Վիետնամի պատերազմի ժամանակ վնասված M41 Walker Bulldog տանկը՝ գտնվելով Կու Չիի թունելների մոտ։

### Ղրիմի պատերազմ
Ղրիմյան պատերազմի ընթացքում Մարկ Տվենի գլխավորած զբոսաշրջային խումբն այցելեց ավերված Սևաստոպոլ քաղաք։ Նա նույնիսկ խիստ նկատողություն արեց իր խմբին՝ ռումբերի բեկորներն իբրև հուշանվերների վերցնելու համար։

Ի դեպ, գնդապետ Մենշիկովը հրավիրել էր Սևաստոպոլի կանանց՝ մոտակա բարձունքից Ալմայի ճակատամարտը դիտելու համար։

Ֆանի Դյուբերլին 1854 թվականին ամուսնու հետ մեկնեց Ղրիմ և մնաց այնտեղ ողջ ընթացքում՝ հակառակ հրամանատարների, այդ թվում՝ լորդ Լուկանի առարկություններին։ Որպես առաջնագծում գտնվող միակ կինը՝ նա մշտապես ուշադրության կենտրոնում էր։ Նրան կանխավ տեղեկացնում էին նախատեսվող հարձակումների մասին, ինչը նրան հնարավորություն էր տալիս լավագույն դիրքերից դիտելու դրանք։

### Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմ
Առաջին Բուլ Ռանի ճակատամարտը, որը հայտնի է նաև որպես Մանասասի առաջին ճակատամարտ, տեղի է ունեցել 1861 թվականի հուլիսի 21-ին՝ Վիրջինիայի Պրինս Վիլյամ շրջանի Մանասաս քաղաքի մոտ։ Սա Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի առաջին խոշոր ցամաքային ճակատամարտն էր։

Քանի որ վաշինգտոնյան վերնախավը կանխատեսում էր դյուրին հաղթանակ, Կոնգրեսի անդամներն ու նրանց ընտանիքները ժամանել էին այնտեղ՝ որպես զբոսաշրջիկներ, նույնիսկ կազմակերպելով պիկնիկներ ճակատամարտի դիտման համար։

Երբ հյուսիսային բանակը սկսեց նահանջել, Վաշինգտոն վերադարձող ճանապարհներն ամբողջությամբ փակվեցին խուճապահար փախչող քաղաքացիների կառքերով։

Գեթիսբերգի ճակատամարտին ևս մի շարք զբոսաշրջիկներ են ականատես եղել, այդ թվում՝ Արթուր Լիոն Ֆրեմենթլը։

### 19-րդ դարավերջ
Թոմաս Կուկը սկսեց Անգլո-բուրական պատերազմի մարտադաշտերի ուղևորություններ առաջարկել դեռևս պատերազմի ավարտից առաջ։ Որոշ տուրօպերատորներ նույնիսկ գովազդում էին Թուգելայի և Լեդիսմիթի պարզ հասանելի մարտադաշտերը։ Զբոսաշրջիկների խմբերով այցելում էին նաև Ֆրանս-պրուսական պատերազմի մարտադաշտեր՝ մարտերի ավարտից անմիջապես հետո։ Այս երևույթը քննադատել է Ալֆրեդ Միլների կողմից, The Observer–ի և Punch–ի կողմից։

Առաջին տուրօպերատորներից մեկը՝ Հենրի Գեյզը, 1854 թվականին կատարեց ուղևորություն, որը ներառում էր Վաթեռլոյի ճակատամարտի մարտադաշտ այցելություն։

Վաթեռլոն ներառված էր նաև 1886 թվականի Պոլիտեխնիկական զբոսաշրջային ասոցիացիայի երթուղիներից մեկի մեջ, որի ընթացքում դպրոցականներն ու ուսուցիչները այցելում էին այն՝ կրթական նպատակներով։ 1913 թ. Թոմաս Կուկի ուղեցույցում նշվում էր, որ Վաթեռլոյի աճող հայտնիությունը հանգեցրել է բազմաթիվ խաբեբաների հայտնվելուն, ովքեր ձևացնում էին, թե մասնակցել են այդ ճակատամարտին։ Ուղեցույցը նաև ընդգծում էր մարտադաշտի հուշանվերների ծաղկուն առևտուրը։

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Չնայած քննադատություններին՝ պատերազմական զբոսաշրջությունը շարունակում էր զարգանալ ընդհանուր զբոսաշրջության աճին համընթաց։

Թեև Առաջին աշխարհամարտի տարիներին փաստագրված են պատերազմական զբոսաշրջության որոշ դեպքեր, դրանք սահմանափակված էին՝ Ֆրանսիայի իշխանությունների դիմադրության պատճառով։ Պատերազմից հետո հուշանվերների հավաքումը փոխարինվեց ուխտագնացության բնույթ ունեցող այցելություններով։

Բրիտանացի հետախույզ Հյու Պոլլարդը Յպրի տարածքը համարում էր «սուրբ հող»՝ այնտեղ թաղված Անտանտի մեծ թվով զինվորների պատճառով։ Նման կարծիքներ են հայտնել բազմաթիվ վետերաններ։

Միջպատերազմյան շրջանում անգլիկան և կաթոլիկ ուխտագնացությունները սերտորեն միաձուլվեցին պատերազմական զբոսաշրջությանը։ 1934 թ. սեպտեմբերին հակամարտության երկու կողմերի 100․000 կաթոլիկ վետերաններ այցելեցին Լուրդ՝ խաղաղության աղոթքի նպատակով։

Անգլիկան մեծ թվով ուխտավորներ այցելում էին նաև Պաղեստինի մարտադաշտեր։

Հունաստանը, Թուրքիան և Իտալիան ևս դարձան ակտիվ ուղղություններ։ Զբոսաշրջային գործակալությունները տպագրում էին պատերազմական տուրիզմի մասին բազմաթիվ ուղեցույցներ, ինչը լրացուցիչ խթանում էր հետաքրքրությունը տուրիզմի այս տեսակի նկատմամբ։ 1936 թ. կատարված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ այն ժամանակվա պատերազմական զբոսաշրջիկների մեծ մասը շարժվում էր հետաքրքրասիրությամբ կամ հարգանքի տուրքից։ Մեր օրերում Առաջին համաշխարհայինի պատերազմական զբոսաշրջությունը տարեկան տասնյակ հազարավոր մարդկանց է բերում դեպի Արևմտյան ճակատի և Դարդանելի նեղուցի նախկին ռազմաճակատային գոտիներ։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նախկին մարտադաշտերը դարձան նոր զբոսաշրջային ուղղություններ։ Սայպանը և Խաղաղ օվկիանոսյան այլ մարտադաշտեր ուխտագնացության վայր դարձան ճապոնացի վետերանների համար, ովքեր այնտեղ վերաթաղում էին իրենց ընկած ընկերներին և հուշարձաններ կառուցում նրանց հիշատակին։

## Ժամանակակից պատերազմներ
մինի|210x210փքս|Զբոսաշրջիկների մի խումբ՝ Բելգիայում գտնվող Մենին Գեյթ անհետ կորածներին նվիրված հուշակոթողում։
Ֆոուլին և Լենոնը ուսումնասիրել են այն գաղափարը, որ մարդիկ ուղևորվում են այն վայրեր ու շրջաններ, որտեղ տեղի չեն ունեցել ռազմական գործողություններ։ Նրանք պնդում են, որ այցելության դրդապատճառը պայմանավորված է ինչպես լայնածավալ մեդիա լուսաբանմամբ, այնպես էլ անձամբ տեսնելու ցանկությամբ և, որ կա սիմբիոզ կապ տեսարժան վայրի և այցելու միջև՝ լինի դա մահվան ճամբար, թե որևէ հանրահայտ անձի մահվան վայրը։

### 20-րդ դար
Սարաևոյի պաշարման (1992-1996թթ․) ընթացքում հաղորդվում է պատերազմական զբոսաշրջության մի դրսևորման մասին, որը հայտնի էր «Սարաևոյի սուֆարի» անվանումով։ Տարբեր տեղեկությունների համաձայն՝ ապահովված օտարերկրյա քաղաքացիներին, վճարելով մեծ գումարներ, հնարավորություն էր տրվում զվարճանքի նպատակով կախված քաղաքում դիպուկահար հրացաններով կրակել քաղաքացիական անձանց վրա։

### 21-րդ դար
Նախկին անվտանգության աշխատակից Ռիք Սվինին 2008 թվականին հիմնեց War Zone Tours-ը, մինչդեռ այս շուկայում գործող մյուս ընկերություններից մեկը սկսել է Նյու Յորք Թայմսի նախկին լրագրող Նիկոլաս Վուդը։ Սվինին էքսկուրսավարների մի խմբի անդամ է, ովքեր զբոսաշրջիկներին տանում են այն երկրներ, որոնք կոնֆլիկտներ են ապրել կամ թաղված են դրանց մեջ։ Զբոսաշրջիկը 2010 թվականին Բաղդադ կատարած ուղևորության համար գուցե վճարած լիներ մինչև 40․000 դոլար։

2014 թվականին պատերազմական զբոսաշրջությունն ըստ հաղորդումների, աճում էր և ներառում էր Իսրայելում գտնվող զբոսաշրջիկներին, որոնք դիտում էին Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմը։ Ըստ Թել Ավիվից լրագրողի՝ փորձ ձեռք բերելու, այն փաստաթղթավորելու և սոցիալական ցանցերի միջոցով լուսանկարելու ցանկությունը կարող է նպաստել պատերազմական զբոսաշրջության աճին։ Իսրայելում այն լուսաբանված է նաև Ավներ Ֆայնգուլերնթի և Մաքաբիթ Աբրամսոնի 2011 թվականի «Պատերազմի մատադոր» վավերագրական ֆիլմում։ Սիրիական ճգնաժամը գրավում է արկածներ փնտրողներին։ Իսրայելի պաշտպանության բանակի պաշտոնաթող գնդապետ Քոբի Մարոմի խոսքով, ով շրջայցեր է վարում Իսրայելի սահմանի մյուս կողմում գտնվող ռազմական գոտում, զբոսաշրջիկները հետաքրքրված են կոնֆլիկտը տեսնելով և «խենթանում» են, երբ իմանում են, որ իրենց հավանաբար դիտարկում են որպես Ալ-Կաիդայի գրոհայիններ։

Իրանում ուսանողները, «Բասիջ» աշխարհազորի անդամները և հետաքրքրված մարդիկ պարբերաբար տեղափոխվում են Իրան-Իրաքյան պատերազմի նախկին մարտական վայրեր, քանի որ պատերազմը Իրանի իշխող ռեժիմի կողմից համարվում է «սուրբ պաշտպանություն» և գաղափարական սյուն իշխող Իսլամական Հանրապետության գոյության համար։ Ուղևորությունները կազմակերպվում են «Բասիջ»-ի կողմից, որն Իրանի հեղափոխության պահապանների կորպուսի մասնաճյուղն է, և որը ճանապարհորդներին հավաքագրում է սովորաբար մզկիթներում, դպրոցներում և համալսարաններում։ Ուղևորությունները, որոնք պաշտոնապես կոչվում են «Լույսի ճանապարհորդների տուրեր» (${\text{راهيان نور}}$, *Rāhiyān-e noor*), ցածր գնով են և իրականացվում են ավտոբուսով՝ անվտանգության վատ պայմաններում։ 2008 թվականից ի վեր այդ «զբոսաշրջիկներին» տեղափոխող ավտոբուսների հետ կապված վթարներից մահացել է առնվազն 70 մարդ։ 2013 թվականին կրթության այն ժամանակվա նախարար Հաջիբաբային առաջարկեց, որ այս տուրերում զոհվածներին շնորհվի նահատակի կոչում։

2022 թվականին կանադացի քաղաքական գործիչ Դոմինիկ Քարդին հանգստացավ Ուկրաինայում։ Նա այցելեց ռուսական ռմբակոծություններից և վնասներից տուժած վայրեր և բազմաթիվ պատկերներ ու տեսանյութեր կիսեց իր անձնական Թվիթթերի միկրոբլոգում։

2021 թվականին բրիտանացի բլոգեր Մայլս Ռութլեջն այցելեց Աֆղանստան՝ Քաբուլի անկման ժամանակ և այդ ժամանակվանից բազմիցս վերադարձել է։ Նա գերեվարվել և մի քանի ամիս պահվել է Թալիբանի կողմից։ Նա Աֆղանստանից լուսանկարներ, ուղիղ հեռարձակումներ, տեսանյութեր և պատմություններ է կիսել առցանց, ինչպես նաև ավելի ուշ պատմել է իր փորձառությունների մասին հարցազրույցներում և գրքում։

## Տես նաև
* Մթին զբոսաշրջություն

## Ծանոթագրություններ

### Մատենագրություն
* 

## Գրականություն
* Evanno, Yves-Marie, and Vincent, Johan (eds.), *Tourisme et Grande Guerre. Voyage(s) sur un front histoirque méconnu (1914-2019)* (Ed. Codex, 2019)
* 
* Lisle, Debbie. "Consuming danger: reimagining the war/tourism divide." *Alternatives* (2000): 91–116. in JSTOR
* Weaver, David Bruce. "The exploratory war‐distorted destination life cycle." *International Journal of Tourism Research* 2.3 (2000): 151–161.
* Winter, Caroline. "Tourism, social memory and the Great War." *Annals of Tourism Research* 36.4 (2009): 607–626. online 

## Արտաքին հղումներ

* 
* War Zone Tours 
* WW2 War Tourism
* HA - War Tourism in Bosnia&Herzegovina

Կատեգորիա:Զբոսաշրջության տեսակներ
Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն
Կատեգորիա:Զբոսաշրջությունն Ուկրաինայում
Կատեգորիա:Պատերազմ