Կարլ Վիլհելմ ֆոն Նեգելի

**Կարլ Վիլհելմ ֆոն Նեգելի** (, ), 19-րդ դարի շվեյցարացի և գերմանացի բուսաբան։

Բավարիական գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1862), Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան թղթակից անդամ (1865), Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան անդամ (1881)։

## Ճանապարհը գիտության բնագավառում
Նախնական կրթություն ստանալով Ցյուրիխի գիմնազիայում՝ Նեգելին 1836 թվականին ընդունվում է նույն քաղաքի համալսարան՝ որոշելով իրեն նվիրել բժշկությանը, սակայն շուտով հետևելով ներքին գրավչությանը, նա ամբողջությամբ նվիրվում է բնական գիտությունների և հատկապես բուսաբանության ուսումնասիրությանը:

1839 թվականին Նեգելին Ալֆոնս Դեկանդոլի հետ աշխատել է Ժնևում և ավարտել իր առաջին գիտական աշխատանքը՝ Cirsium սեռի շվեյցարական տեսակների վերաբերյալ դոկտորական ատենախոսությունը (Ցյուրիխ, 1840): Բեռլինում կարճատև մնալուց հետո նա մեկուկես տարի անցկացրել է Ենայում, որտեղ կատարել է մի շարք արժեքավոր բացահայտումներ և Մաթիաս Շլայդենի հետ միասին հիմնել է «Zeitschrift für wissenschaftliche Botanik» ամսագիրը։ 1842 և 1845 թվականներին Իտալիայի ծովափին, այնուհետև Անգլիայում, Նեգելին ուսումնասիրել է  ջրիմուռները, այդ ուսումնասիրությունների արդյունքում գրել «Die neuern Algensysteme etc.» (1847) աշխատությունը, իսկ երկու տարի անց մեկ այլ արժեքավոր աշխատություն ալգոլոգիայի վերաբերյալ՝ «Gattungen einzelliger Algen, physiologisch und systematisch bearbeitet»-ը (1849):

Սկզբում Նեգելին Ցյուրիխում (1842) եղել է պրիվատ-դոցենտ, այնուհետև՝ արտահաստիքային պրոֆեսոր, իսկ 1852 թվականից՝ հաստիքային պրոֆեսոր Ֆրայբուրգում, Նեգելին այստեղ շատ կարևոր հետազոտություններ է կատարել բույսերի անատոմիայի և ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ, ուսումնասիրել, ի թիվս այլ բաների, օսլայի հատիկների կառուցվածքը, որի վերաբերյալ 1858 թվականին գրել է «Die Stärkekörner, morphologische, physiologische, chemisch-physikalische und systematisch-botanische Monographie» ընդարձակ բուսաբանական մենագրությունը: 1855 թվականին վերադառնալով Ցյուրիխ՝ Նեգելին երկար չի մնացել այնտեղ որպես Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր։ 1857 թվականին տեղափոխվել է Մյունխեն, որտեղ մնացել է մինչև իր կյանքի վերջը որպես պրոֆեսոր և բուսաբանական ինստիտուտի տնօրեն։ Նեգելիի աշակերտների թիվը համեմատաբար փոքր է եղել, սակայն նրանցից ոմանք հետագայում մեծ համբավ են ձեռք բերել  և նշանակալի տեղ գրավել  գիտության բնագավառում, ինչպես Սիմոն Շվենդները, Կարլ Էդուարդ Քրամերը, Օսկար Բրեֆելդը, Անտոն Ռեհմանը և մյուսները:

## Գիտական ներդրում
Նեգելին եղել է բազմակողմանի և լայնորեն կրթված հետազոտող․ նրա ներդրումները մեծ են ոչ միայն բուսաբանության, այլ ընդհանրապես կենսաբանության բնագավառում: Նա հայտնաբերել և նկարագրել է ջրիմուռների մի ամբողջ շարք, ուսումնասիրել դրանց զարգացումն ու կառուցվածքը և մշակել այդ բույսերի դասակարգումը, այնուհետև նա հայտնաբերել է սպերմատոզոիդներ ցամաքային և ջրային պտերներում և աշխատել սնկերի և բակտերիաների ֆիզիոլոգիայի բնագավառում: Ավելի կարևոր են նրա հետազոտությունները անատոմիայի բնագավառում, բջիջների և օրգանների ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ: Ուսումնասիրելով բջջային թաղանթների կառուցվածքն ու աճի եղանակը՝ Նեգելին հայտնագործել է ընդհանուր առմամբ կազմակերպված մարմինների կառուցվածքի և աճի նոր տեսություն (ինտուսսուսցեպցիայի [ներդրման] և միցելյար կառուցվածքի տեսություն)։ Նրան և իր աշակերտներին գիտությունը պարտական է տարբեր բույսերի աճման եղանակի, սպորավոր  բույսերի գագաթային բջջի և դրա բաժանման միջոցով (այսպես կոչված՝ սեգմենտացիայի) ձևավորման մասին, այլ բույսերի ցողունի և տերևների, անոթային կապոցների ընթացքի և բաշխման, ձևավորման և արմատների աճի մասին կարևոր տվյալների հայտնագործման և ուսումնասիրության համար: Նրա «Mechanisch-physiologische Theorie der Abstammungslehre» (1884) աշխատությունը  պարունակում է դարվինյան բնական ընտրության տեսության քննադատություն, խաչերի և սորտերի ձևավորման պայմանների վերլուծություն, իդիոպլազմայի տեսությունը որպես ժառանգականության կրող և շատ ավելին: Այդ աշխատության հետ են կապված Նեգելիի ուսումնասիրությունները Hieracium ցեղի դասակարգման վերաբերյալ (Nägeli und Peter, «Die Hieracien Mitteleuropas», 1885)։ Նա խորհուրդ է տվել Գրեգոր Մենդելին ուսումնասիրել այդ բույսը ժառանգության օրենքները ստուգելու նպատակով, որը, սակայն  բարդացրել էր իրավիճակը։ Նեգելիի վերջին աշխատանքը վերաբերել է մի շատ հետաքրքիր, բայց նաև շատ առեղծվածային երևույթի, որը նա անվանել է օլիգոդինամիկ, այն հրապարակվել է նրա մահից հետո («Ueber Oligodynamische Erscheinungen in lebenden Zellen von C. v. Nägeli, mit einem Vorwort von S. Schwendener und einem Nachtrag von C. Cramer», «Denkschriften der Schweiz, naturf. Gesellschaft»-ում  1893)։  Նեեգելին լայնորեն աշխատել է տարբեր բարդ գիտական հարցերի վրա, սակայն որոշ դեպքերում սխալվել է։ Ժամանակի ընթացքում պարզվել են, որ Նեգելի որոշ դիտարկումներ և նկատառումներ ոչ ամբողջովին կամ բոլորովին սխալ չեն (օրինակ՝ օսլայի հատիկներ) և դրանցից  շատերը դեռևս մնում են արժեքավոր գիտական ակտիվներ: Թեմայի ճշգրիտ մաթեմատիկական վերաբերմունքի ձգտումը, խիստ տրամաբանական հետևողականությունը և մտքի հստակությունը, որը չի սահմանափակվում անմիջական տեսքի նեղ շրջանակով, այլ բնության փիլիսոփայական ըմբռնման ձգտումը  ամբողջական  երևույթների մեջ, սրանք էին Նեգելիի հոգևոր կերպարին բնորոշ հատկանիշները և նրա անունը կմնա գիտության պատմության մեջ՝ որպես ականավոր բուսաբան մտածող։

## Գրականություն
Նրա կյանքի և գիտական գործունեության համառոտ, բայց հիանալի ուրվանկարը ներկայացրել է  Շվենդները (S. Schwendener, «C. W. v. Nägeli», «Berichte d. deutschen Botan. Gesellschaft», vol. IX, 1891), իսկ  նրա մեկ այլ աշակերտ՝ Քրամերը, ավելի մանրակրկիտ է կազմել նրա կենսագրությունը ՝ ավելի մանրամասն նկարագրելով նրա ստեղծագործությունները, հատկապես «Theorie der Abstammungslehre» (v. Cramer, «Leben und Wirken von C. W. von Nägeli», 1896): Այդ աշխատանքներում կարելի է գտնել Նեգելիի տպագիր աշխատանքների ամբողջական ցանկը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Obituary notices of fellows deceased:: Carl Wilhelm von Nägeli // Proc. Roy. Soc. 1892, vol. 51, pp. xxvii—xxxvi, signed by S. H. V. 
*Short biography and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
*Biography and work (in German)
*Entire facsimile text of "Mechanisch-physiologische Theorie der Abstammungslehre"

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բուսաբաններ
Կատեգորիա:Շվեյցարացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ