Մալա (համրիչ)

**Մալա, բուդդայական համրիչ** (սանսկրիտ՝ माला — մալա, տիբեթերեն՝ འཕྲེང་བ་ — տրենգվա, երկու բառերն էլ թարգմանվում են որպես «պսակ»), պաշտամունքային պիտույք, մանտրաների, կատարված արարողությունների և խոնարհումները հաշվելու գործիք: Բայց բուդդիզմում համրիչը նաև շարադրանքի դեր է խաղում, որտեղ կոդավորված է Բուդդայի ուսմունքի հիմնական փիլիսոփայական և գործնական ասպեկտներին առնչվող տեղեկատվությունը: Հայտնի է III դարից:

## Կառուցվածք
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Buddhist_rosary_01.JPG|մինի|Բուդդայական համրիչ
Կառուցվածքով մոտ է այլ կրոնական և միստիկական պրակտիկաների թազբեհներին: Բաղկացած է թելի վրա անցկացված ուլունքներից, թելերի ծայրերը միացվում են՝ կազմելով օղակ: Համրիչը կարող է ավարտվել լրացուցիչ մեծ հատիկով, որը գագաթնակալված է կոնաձև կամ գլորաձև կախազարդով, որին հաճախ կցում են թելերի «պոչ»:

### Ուլունքների քանակ
Ամենահաճախ բուդդիստական համրիչները 108 հատիկ ունեն, բայց կարող են օգտագործվել նաև այլ քանակությամբ հատիկներ, որոնք սովորաբար 108-ի բաժանարարներ են՝ 54, 36, 27, 18 կամ 21: 18 ուլունքից բաղկացած թազբեհները ի պատիվ Բուդդայի 18 հատիկների՝ աշակերտների էին, 21 հատիկը՝ աստվածուհի Թարայի 21 ձևերի, 32 հատիկը՝ Բուդդայի 32 առաքինությունները կամ հատկանիշները հաշվելու համար։

### Նյութ
Օրինակ, բուդդայության տիբեթական ճյուղի հետևորդները համարում են, որ գիհիի համրիչներն ունեն չար ոգիներին հանելու և վնասակար ազդեցությունները վերացնելու հատկություն, նույն հատկություններն ունեն կարմիր կորալի և մուգ կապույտ լազուրիտի համրիչները:

Սանդալի փայտից, լեռնային բյուրեղապակուց և մարգարիտից համրիչները ծառայում են հանգստացնելու, խոչընդոտների և հիվանդությունների վերացնելու համար:

Ոսկուց, արծաթից, պղնձից, սաթից, լոտոսի սերմերից կամ բոդհի ծառից պատրաստվածները՝ երկարացնում են կյանքի տևողությունը, նպաստում իմաստության զարգացմանը և հոգևոր արժանիքների ավելացմանը: Բյուրեղից, սանդալից, լոտոսի սերմերից կամ բոդհի սերմերից համրիչները երաշխավորվում են նաև բոլոր բարի (խաղաղ) յիդամներին (Լուսավորության ասպեկտներ) և Գուրու-յոգային նվիրում-պուջա պրակտիկա կատարելիս:
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Buddhist_prayer_beads_07.JPG|մինի|Բուդդայական համրիչ
Միստիկ պրակտիկաների համար, մասնավորապես բարկ յիդամներին վերաբերվողների համար, օգտագործում են գիհի ծառից, սև կամ կարմիր փայտից, ոսկորից, սև բյուրեղից, ագաթից, սև կորալից համրիչներ:

Կռվող վանականները հաճախ կրում էին երկաթե համրիչներ՝ անհրաժեշտության դեպքում դրանք օգտագործելով որպես ներկայացուցիչ զենք:

Հանդիպում են նաև հատուկ ձևով կապված հանգույցներից պատրաստված համրիչներ: Այս դեպքում յուրաքանչյուր հանգույց կապվում է որոշակի մանտրաների, աղոթքների ընթերցման և հատուկ խորհրդածությունների կատարման հետ:

Վաջրայանա բուդդիստական ավանդույթի («Ադամանդային» կամ Գաղտնի Կառք) հետևորդները հատուկ գնահատում են մարդու գանգի ճակատային մասի ոսկորից պատրաստված համրիչները: Այդպիսի համրիչների պատրաստման համար գնում է 108 գանգ, ինչը հնարավոր է միայն Տիբեթի պայմաններում, որտեղ ավանդաբար մեռյալների դիակները չեն թաղում հողի մեջ (լեռներում հողի բացակայության պատճառով) և չեն այրում (փայտի բացակայության պատճառով), այլ թողնում են հատուկ տեղերում, որտեղ դիակներին արագորեն տանում են լեռնային արծիվները, որից հետո դիակից մնում են միայն գանգը և ոսկորները: Քանի որ այդպիսի համրիչները շատ հազվադեպ են, ավելի հաճախ են հանդիպում պարզապես ոսկրե համրիչներ (մարդու կամ կենդանիների ոսկորից), որոնց յուրաքանչյուր հատիկն ունի մանրաչափ գանգի տեսք:

## Սիմվոլիզմ
### Ուլունքների քանակ
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Buddhist_prayer_beads_04.JPG|մինի|Բուդդայական համրիչ
Բուդդիստական համրիչների դասական քանակությունը հավասար է 108-ի: Այնուամենայնիվ, հանդիպում են նաև այլ քանակությամբ հատիկներով համրիչներ: Ցանկացած դեպքում՝ հատիկների թիվը կոդավորում է ուսմունքի որոշակի դրույթները: Այսպես, օրինակ, դասական համրիչների 108 հատիկները խորհրդանշում են մարդու հոգին մթագնող 108 տեսակ ցանկությունները (սանսկրիտ՝ տանհա)՝
* վեց զգայական օրգանների հետ կապված ցանկություններ՝ տեսողություն, շոշափելիք, հոտառություն, համ, լսողություն և միտք (6);
* անցյալի, ներկայի և ապագայի առարկաների նկատմամբ (3)
* ներքին և արտաքին օբյեկտների նկատմամբ (2)
* դրսևորման երեք եղանակ՝ մտքերում, բառերում և գործերում (3)

Այստեղից՝ բուդդայության կանոնական թվերը.
 
`<big>6×3 = 18<br>18×2 = 36<br>36×3 = 108</big>`:

Գոյություն ունեն 108 թվի այլ մեկնաբանություններ, սակայն այս մեկնաբանությունն է ամենատարածվածը: Համրիչը բաժանվում է լրացուցիչ մեծ հատիկով (109-րդ), որը գագաթնակալված է կոնաձև կամ գլորաձև հատիկով: Մեծ հատիկը խորհրդանշում է Իմաստություն-պրաջնյա, իսկ կոնը՝ Մեթոդ-ուպայա: Ամենահաճախ 36-րդ և 72-րդ հատիկները նույնպես պատրաստվում են մի փոքր մեծ չափով կամ այլ ձևով:

### «Պոչ»
Գլանաձև հատիկից դուրս է գալիս թելերից «պոչ», որոնց գույնը հաճախ կապված է այս կամ այն բուդդիստական դպրոցի ավանդույթում ընդունված ուխտերի հետ: Այսպես, օրինակ, սև գույնը կարող է նշանակել աշխարհական ուխտերի ընդունում (սանսկրիտ՝ ուպասակա, տիբ.՝ գենեն), կարմիր գույնը՝ սկզբնական վանական ուխտեր, ծառայակից (սանսկրիտ՝ շրամաներա, տիբ.՝ գեցուլ), դեղին՝ վանականության ամբողջական ուխտեր (սանսկրիտ՝ բհիկշու, տիբ.՝ գելոնգ): «Պոչը» կարող է կրկնակի լինել՝ այս դեպքում նրա մի մասը խորհրդանշում է արժանիքների պրակտիկան, իսկ երկրորդը՝ իմաստության պրակտիկան, կամ էլ դրանք կարող են խորհրդանշել, համապատասխանաբար պարզության վիճակը՝ շամատհի և պատկերացման վիճակը՝ վիպաշյանա: Այն, որ երկու մասերն էլ դուրս են գալիս նույն հատիկից՝ խորհրդանշում է դրանց միասնություն-ոչ-երկվությունը:

Վաջրայանայի ադեպտների օգտագործած համրիչները հաճախ շատ ավելի բարդ են և իրենց խորհրդանիշությամբ, և պատրաստման գործընթացով: Հաճախ այդպիսի համրիչները խաղում են նաև ավելի նույնական նույնականացման նշանի դեր նվիրյալների համար՝ ցույց տալով համրիչի տիրոջ հոգևոր պրակտիկայի մակարդակն ու տիպը:

Դասական համրիչների ընդհանուր խորհրդանշից բացի, վաջրայանական համրիչները, հատկապես բարկ յիդամների պրակտիկաներին նվիրյալների մոտ, հաճախ պատրաստվում են գանգերի ձևով, ինչը խորհրդանշում է այս աշխարհի անցավորությունը կամ անցավորության պրակտիկան: Գանգերի ձևով կարող են լինել ինչպես բոլոր հատիկները, այնպես էլ միայն բաժանարար 36-րդ, 72-րդ և 109-րդ հատիկները: Կարող է եռակի գանգի ձևով պատրաստվել նաև միայն մեծ, 109-րդ հատիկը: Այս դեպքերում երեք գանգերն ավելի նշանակում են գիտակցության երեք հիմնական մթագնություն՝ «թույն», կիրք, չարություն և տգիտություն:

Համրիչների հիմքը («պոչի» շրջանում կամ դրա փոխարեն) հաճախ զարդարվում է տանտրական խորհրդանիշներից մեկով՝ երկաթից, բրոնզից, արծաթից կամ ոսկուց: Այս խորհրդանիշի միջոցով կարելի է մոտավորապես որոշել այն տանտրաների տիպը, որը կիրառում է համրիչի տերը: Ամենահաճախ այդպիսի խորհրդանիշ է հանդիպում վաջրան՝ որպես Վաջրայանայի ընդհանուր խորհրդանիշ, կամ դհարմաչակրան՝ որպես Բուդդայի ուսմունքի ընդհանուր խորհրդանիշ: Գրիդուգը ավելի հաճախ են կրում լամաները (որպես ցանկացած մթագնություն կտրելու խորհրդանիշ) և բարկ յիդամների պրակտիկաներին նվիրյալները, մետաղական հայելին՝ Ձոգչեն համակարգի կիրառողները, պուրբուն՝ Վաջրակիլայա յիդամի պրակտիկաների նվիրյալները և այլն:

Վաջրայանական համրիչները անցկացվում են հինգ տարբերագույն թելերից հյուսված լարի վրա՝ սպիտակ, կապույտ, դեղին, կարմիր և կանաչ գույներով: Այս թելերը խորհրդանշում են Լուսավորության հինգ ասպեկտները՝ արտահայտված հինգ Արթնացած-Տատհագատների կերպարներով՝ Վայրոչանա, Ակշոբհյա, Ռատնասամբհավա, Ամիտաբհա և Ամողհասիդդհի: Լարը հյուսելու ժամանակ կարդացվում են բիջա-վանկեր և կատարվում է այս Տատհագատների հատուկ վիզուալիզացիա: Համարվում է, որ այսպիսով լարը լիցքավորվում է նրանց էներգիայով: Հինգ թելերը կարող են կապված լինել նաև այս կամ այն յիդամի պրակտիկա-մանդալաների հետ՝ այս դեպքում, համապատասխանաբար, փոխվում են մանտրաներն ու վիզուալիզացիաները: Երբեմն լարը բաղկացած է 9 թելից՝ այս դեպքում դրանք խորհրդանշում են Վաջրադհարա յիդամն ու ութ հիմնական բոդհիսատտվաները:

Կենտրոնական «պոչից» բացի վաջրայանական համրիչները կարող են ունենալ ևս երկու, 36-րդ և 72-րդ հատիկների հետևից (այս դեպքում այս հատիկները չեն տարբերվում մյուսներից ո՛չ ձևով, ո՛չ էլ չափով): Այս «պոչերից» յուրաքանչյուրը անցկացվում է հինգ մանր հատիկների կամ սկավառակների միջով: Երկու «պոչերը» խորհրդանշում են արժանիքների պրակտիկան և իմաստության պրակտիկան, իսկ մանր հատիկները՝ տաս կատարելությունները-պարամիտները, որոնցից առաջին հինգը վերաբերում են արժանիքներին, իսկ հաջորդ հինգը՝ իմաստությանը: Հաճախ հանդիպում է նաև մեկ այլ տարբերակ, երբ բոլոր տաս մանր հատիկները անցկացնում են գլխավոր «պոչի» վրա:

Պատրաստումից հետո համրիչները սրբագործվում են ուսուցիչ-լամայի կամ հենց ադեպտի կողմից հատուկ արարողություն անցկացնելու միջոցով: Այդպիսի համրիչները ձեռք են բերում հատուկ մագիական և էներգետիկ հատկություններ, որոնք պաշտպանում են իրենց տիրոջը և նպաստում նրա տանտրական պրակտիկաներին: Այս համրիչները արգելվում է փոխանցել օտարներին, անփութորեն կամ անհարգական վերաբերվել դրանց: Եթե համրիչները գալիս են անպիտանության (մաշվում են հատիկները կամ լարը), ապա դրանք կրկին սրբագործում են վերանորոգման ժամանակ կամ էլ այրում մանտրաներ կարդալով: Հաճախ ուխտավորները թողնում են իրենց համրիչները, որոնց վրա 108 հազար և ավելի մանտրաներ են կարդացել, սուրբ վայրերում: Համարվում է, որ այս դեպքում կատարված պրակտիկաների պտուղները ավելանում են, ինչը լիովին բացատրելի է՝ հաշվի առնելով այն կապը, որ հաստատվում է համրիչների և դրանց տիրոջ միջև համակարգային պրակտիկաների արդյունքում:

Մեծ Ուսուցիչ-լամաների համրիչները, որոնք փառավորվել են իրենց սրբությամբ և հոգևոր ուժերով, փակուղու մեջ են դնում ստուպաների կամ տաճարների հիմքերում դրանց կառուցման ժամանակ, դնում Բուդդայի և յիդամների արձանների մեջ, տեղադրում զոհասեղաններին որպես մասունքներ: Հաճախ համրիչները փոխանցվում են ուսուցչից աշակերտին սերնդից սերունդ որպես հոգևոր հաջորդականության նշան:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուդդայական կրոնավորներ
Կատեգորիա:Բուդդայականություն
Կատեգորիա:Գործիքներ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Հինդուիզմ