Վեբ-հետևում

**Վեբ-հետևում** (Web tracking) պրակտիկա, որի միջոցով վեբկայքերի օպերատորներն ու երրորդ կողմերը հավաքում, պահում և կիսվում են այցելուների գործունեության մասին տեղեկություններով Համաշխարհային ցանցում։ Օգտատիրոջ վարքագծի վերլուծությունը կարող է օգտագործվել բովանդակություն տրամադրելու համար, ինչը հնարավորություն է տալիս օպերատորին եզրակացնել նրա նախասիրությունները, և դա կարող է հետաքրքրել տարբեր կողմերի, օրինակ՝ գովազդատուներին: Վեբ-հետևումը կարող է լինել այցելուների կառավարման մաս:

## Օգտագործումներ
Օգտագործումը վեբ-հետևումն ընդգրկում է հետևյալը՝

* Գովազդային ընկերությունները ակտիվորեն հավաքում են օգտատերերի մասին տեղեկություններ և կազմում են պրոֆիլներ, որոնք օգտագործվում են գովազդների անհատականացման համար։ Օգտատերերի ակտիվությունը ներառում է այցելած վեբկայքերը, դիտած տեսանյութերը, սոցիալական ցանցերում փոխազդեցությունները և առցանց գործարքները։ Netflix-ի և YouTube-ի նման կայքերը հավաքում են տեղեկատվություն այն մասին, թե ինչ ծրագրեր են օգտատերերը դիտում, ինչը օգնում է առաջարկել այլ ծրագրեր, որոնք կարող են հետաքրքրել նրանց։ Google-ի նման որոնողական համակարգերը պահպանում են օգտատերերի որոնումները, ինչը կարող է օգնել հետագայում առաջարկել ավելի համապատասխան հարցումներ:
* Օրենքի պահպանմամբ զբաղվող մարմինները կարող են օգտագործել վեբ-հետևումը՝ անձանց հետևելու և հանցագործություններ բացահայտելու համար:
* Վեբ վերլուծությունը հիմնականում կենտրոնանում է կայքի ընդհանուր աշխատանքային արդյունավետության վրա։ Վեբ-հետևումը թույլ է տալիս հասկանալ, թե ինչպես է կայքը օգտագործվում և որքան ժամանակ է օգտատերը անցկացնում կոնկրետ էջում։ Սա կարելի է օգտագործել՝ գնահատելու համար, թե ով ունի առավել հետաքրքրվածություն կայքի բովանդակության նկատմամբ:

* Օգտագործելիության թեստերը փորձարկման պրակտիկա են, որի միջոցով գնահատվում է, թե որքան հեշտ է դիզայնը օգտագործել։ Օգտատերերի գործողությունները դիտվում են, երբ նրանք կատարում են առաջադրանքներ: Սա օգնում է հայտնաբերել կայքի դիզայնի օգտագործելիության խնդիրները, որպեսզի դրանք շտկվեն և նավիգացիան դառնա ավելի հեշտ։

## Մեթոդներ
### IP հասցե
Ինտերնետին միացված յուրաքանչյուր սարքի հատկացվում է յուրահատուկ IP հասցե, որը անհրաժեշտ է սարքերին հաղորդակցվելու համար։ Համապատասխան ծրագրաշարի օգնությամբ հոստ կայքում հնարավոր է գրանցել այցելուների IP հասցեները և այդ հասցեներով նաև որոշել այցելուների աշխարհագրական դիրքը: IP հասցեի գրանցումը կարող է, օրինակ, թույլ տալ վերահսկել, թե արդյոք մի անձինք մի քանի անգամ են քվեարկել, ինչպես նաև հետևել նրանց դիտումների վարքագծին։ Այցելողի գտնվելու վայրը ցույց է տալիս, բացի այլ հանգամանքներից, նաև երկրի մասին տեղեկություն։ Օրինակ՝ սա կարող է հանգեցնել այնպիսի հետևանքների, ինչպիսիք են՝ գների ներկայացումը տեղական արժույթով, մատչելի ապրանքների կամ ծառայությունների տեսականիի և գների սահմանափակումները, հատուկ պայմանների կիրառումը, և որոշ դեպքերում որոշ երկրներից ժամանող հարցումները կամ դրանց պատասխանները ամբողջությամբ արգելափակվելը։ Ինտերնետային օգտատերերը կարող են շրջանցել ցենզուրան ու աշխարհագրական արգելափակումը (geo-blocking), ինչպես նաև պաշտպանել անձնական տվյալները և գտնվելու վայրը՝ մնալու համար համացանցում անանուն՝ VPN (Virtual Private Network – Վիրտուալ անձնական ցանց) կապի օգնությամբ։

### HTTP cookie
HTTP cookie-ն կոդ և տեղեկատվություն է, որը վեբկայքը տեղադրում է օգտատիրոջ սարքում, երբ նա այցելում է կայք: Վեբկայքը կարող է օգտատիրոջ հաջորդ այցելությունների ժամանակ ընթերցել այդ cookie-ում պահված տեղեկությունները։ Cookie-ները կարող են օգտագործվել օգտատիրոջ զննարկման փորձը անհատականացնելու և նպատակային գովազդներ ցուցադրելու համար: Cookie-ները կարող են պահպանել զննարկման հետևյալ տվյալները․

* այն էջերն ու բովանդակությունը, որոնք օգտատերը դիտել է,
* այն, ինչ օգտատերը որոնել է առցանց,
* երբ օգտատերը սեղմել է առցանց գովազդի վրա,
* որ ժամին օգտատերը այցելել է կայք։

### Առաջին և երրորդ կողմի cookie-ներ
Առաջին կողմի cookie ստեղծվում է այն կայքի կողմից, որին օգտատերը այցելում է։ Այս cookie-ները համարվում են «լավ», քանի որ օգնում են օգտատիրոջը, այլ ոչ թե լրտեսում նրան։ Առաջին կողմի cookie-ների հիմնական նպատակը օգտատիրոջը և նրա նախընտրություններին ճանաչելն է, որպեսզի կիրառվեն նրա նախընտրած կարգավորումները:

Երրորդ կողմի cookie-ն ստեղծվում է այն կայքերի կողմից, որոնք տարբերվում են օգտատիրոջ այցելած կայքից։ Դրանք տեղադրում են լրացուցիչ հետևող կոդ, որը կարող է գրանցել օգտատիրոջ առցանց գործունեությունը։ On-site analytics ասելով՝ նկատի է առնվում տվյալների հավաքագրումը հենց տվյալ կայքում։ Այն օգտագործվում է օգտատիրոջ փոխգործակցության բազմաթիվ կողմերը չափելու համար, ներառյալ՝ թե քանի անգամ է օգտատերը այցելել կայքը:

Վեբ դիտարկիչների կողմից ներկայացված երրորդ կողմի cookie-ների սահմանափակումները որոշ հետևող ընկերություններ շրջանցում են CNAME cloaking կոչվող տեխնիկայով։ Այս մեթոդով երրորդ կողմի հետևող ծառայությանը տրվում է DNS գրառում առաջին կողմի հիմնական դոմենում (սովորաբար՝ CNAME), որպեսզի այն ներկայանա որպես առաջին կողմի ծառայություն, թեև իրավական և կազմակերպչական առումով առանձին միավոր է։ Այս տեխնիկան որոշ դիտարկիչների և գովազդային արգելափակիչների կողմից արգելափակվում է՝ օգտագործելով հայտնի հետևող ծառայությունների block-list-եր:

### Այլ մեթոդներ
* Canvas fingerprinting –  թույլ է տալիս կայքերին նույնականացնել և հետևել օգտատերերին՝ օգտագործելով HTML5-ի canvas տարրերը՝ փոխարենը օգտագործելու բրաուզերի cookie-ներ:
* Cross-device tracking – օգտագործվում է գովազդատուների կողմից՝ օգնելու պարզել, թե որ ալիքներն են ամենաարդյունավետը հետաքրքրված օգտատերերին գնորդների վերածելու գործում:

* Click-through rate (CTR) – օգտագործվում է գովազդատուների կողմից՝ չափելու համար, թե քանի կտտոց է ստանում գովազդը՝ տպավորությունների (impressions) քանակի նկատմամբ։
* Mouse tracking – հավաքում է օգտատիրոջ մկնիկի կուրսորի դիրքերը համակարգչի վրա։
* Browser fingerprinting – օգտվում է բրաուզերի տվյալներից և թույլ է տալիս նույնացնել օգտատիրոջը ամեն անգամ, երբ նա մտնում է ինտերնետ։ Այս եղանակով կայքերը կարող են պարզել օպերացիոն համակարգը, լեզուն, ժամային գոտին և բրաուզերի տարբերակը՝ առանց թույլտվության:
* Supercookies կամ «evercookies» – ոչ միայն հետևում են օգտատիրոջը համացանցում, այլև դժվար է դրանք հայտնաբերել և հեռացնել, քանի որ պահվում են այլ տեղում, ոչ թե սովորական cookie-ների դիրքում:
* Session replay – թույլ են տալիս կայքերին կամ հավելվածներին կրկին “վերարտադրել” այցելուների գործողությունները կայքում կամ հավելվածում:
* Redirect tracking – օգտագործում է վերաուղղող էջեր՝ օգտատերերին տարբեր կայքերում հետևելու համար:

* Web beacons – սովորաբար օգտագործվում են պարզելու համար՝ արդյոք էլ․ նամակ ստացած մարդը այն կարդացել է։
* Favicons – նույնպես կարող են օգտագործվել օգտատիրոջը հետևելու համար, քանի որ պահպանվում են բրաուզերի տարբեր սեսիաներում:
* Federated Learning of Cohorts (FLoC) – ը, որը փորձարկվել է Google Chrome-ում 2021-ին, նախատեսված էր փոխարինելու գործող վարքագծային հետևումը, որը հիմնվում էր օգտատիրոջ անհատական գործողությունների հետևման և դրանք սերվերի վրա համախմբելու վրա։ Փոխարենը, բրաուզերը պետք է հայտարարեր իր անդամակցությունը վարքագծային «խմբին» (cohort): EFF-ը (Electronic Frontier Foundation) քննադատեց FLoC-ը՝ նշելով, որ այն պահպանում է վերահսկման տնտեսության հիմնական մոդելը, որտեղ «յուրաքանչյուր օգտատիրոջ վարքագիծը նրան հետևում է կայքից կայք՝ որպես պիտակ, որը միանգամից դժվար է հասկանալ, բայց հարուստ է իմաստով նրանց համար, ովքեր հասկանում են այն»:
* UID smuggling (օգտատերերի նույնականացուցիչների համաժամեցման մեթոդ ինտերնետում տարբեր կայքերի միջև) 2022 թվականի ուսումնասիրությամբ հայտնաբերվեց որպես լայն տարածված երևույթ և հիմնականում չեզոքացված չէր նույնիսկ վերջին պաշտպանական գործիքներով՝ ինչպիսիք են Firefox-ի tracking protection-ը և uBlock Origin-ը։ Ուսումնասիրությունը նաև առաջարկեց որոշ հակաքայլեր:

## Վիճահարույց հարց
Վեբ զննումը կապված է օգտագործողի անձնական տեղեկությունների հետ։ Օգտագործողի այցելած էջերով կարելի է բացահայտել նրա գտնվելու վայրը, հետաքրքրությունները, գնումները և այլ տվյալներ։ Սա թույլ է տալիս կազմել եզրակացություններ օգտագործողի մասին և վերլուծել նրա գործողությունների ձևաչափերը: Վեբ-հետևման օգտագործումը կարող է դառնալ վիճահարույց, երբ այն կիրառվում է մասնավոր անձի նկատմամբ, և տարբեր չափերով այն ենթարկվում է օրենսդրական կարգավորման, օրինակ՝ ԵՄ-ի Էլեկտրոնային առևտրի մասին օրենքով կամ Մեծ Բրիտանիայի Տվյալների պաշտպանության օրենքով։ Երբ այն իրականացվում է առանց օգտագործողի գիտության, դա կարող է դիտվել որպես բրաուզերի անվտանգության խախտում:

## Արդարացում
Բիզնեսը բիզնեսի համար (B2B) միջավայրում այցելուի վարքագիծը հասկանալը՝ նրա գնման մտադրությունները պարզելու համար, շատ կոմերցիոն կազմակերպությունների կողմից դիտվում է որպես արդյունավետ միջոց՝ թիրախավորված մարքեթինգային գործունեություն իրականացնելու համար: Այցելած ընկերություններին կարելի է դիմել՝ թե՛ առցանց, թե՛ օֆլայն, ներկայացնելով մարքեթինգային և վաճառքի առաջարկներ, որոնք համապատասխանում են նրանց ընթացիկ պահանջներին։ Վաճառքի կազմակերպության տեսանկյունից, կապ հաստատել պոտենցիալ հաճախորդի հետ այն պահին, երբ նա ակտիվորեն փնտրում է գնում կատարել, կարող է խնայել ավելորդ մարքեթինգային ծախսերը, որոնք այլապես կվատնվեին։

## Կանխարգելում
Ամենաառաջադեմ պաշտպանական գործիքներն են կամ ներառում են Firefox բրաուզերի տրեքինգի պաշտպանության գործառույթը, ինչպես նաև uBlock Origin և Privacy Badger բրաուզերային հավելվածները:

Բացի այդ, դրանք կարող են ներառել NoScript բրաուզերի հավելվածը, այլ որոնողական համակարգերի՝ օրինակ՝ DuckDuckGo-ի օգտագործումը և VPN-ի կիրառումը։ Սակայն VPN-ները վճարովի են, իսկ 2023 թվականից սկսած NoScript-ը կարող է «բարդացնել ընդհանուր ինտերնետ սերտելն»:

; Մոբայլ սարքերի համար

Մոբայլ սարքերի համար ամենաառաջադեմ մեթոդներից մեկը կարող է լինել Firefox Focus բջջային բրաուզերի օգտագործումը, որը մեծապես նվազեցնում է վեբ-հետագծումը բջջայինում՝ ներառյալ Total Cookie Protection-ը և նման է սովորական Firefox բրաուզերում առկա մասնավոր ռեժիմին:

; Հրաժարվելու հարցումներ

Օգտվողները որոշ չափով կարող են վերահսկել երրորդ կողմի վեբ-հետևումը նաև այլ միջոցներով։ Հրաժարվելու (opt-out) cookie-ները հնարավորություն են տալիս օգտվողներին արգելափակել կայքերին՝ ապագա cookie-ներ տեղադրելուց։ Բրաուզերում հնարավոր է արգելափակել կայքերի՝ երրորդ կողմի գովազդատուների կամ cookie-ների տեղադրումը, ինչը կխանգարի օգտվողի էջի հետևմանը: «Do Not Track» (Մի՛ հետևիր) ֆունկցիան վեբ բրաուզերի կարգավորում է, որը կարող է խնդրել վեբ ծրագրին անջատել օգտվողի հետևումը։ Այս ֆունկցիան միացնելու դեպքում կայքերին ուղարկվում է հարցում՝ կամավոր դադարեցնելու օգտվողի բազմակի կայքերով հետևումը։

; Գաղտնիության ռեժիմ

Հակառակ տարածված կարծիքի՝ բրաուզերի գաղտնիության ռեժիմը չի կանխում բոլոր հետևման փորձերը, քանի որ հիմնականում պարզապես արգելափակում է տեղեկատվության պահպանումը այցելած կայքում (օրինակ՝ cookie-ները)։ Այնուամենայնիվ, այս ռեժիմը չի պաշտպանում տարբեր «մատնահետքերի» (fingerprinting) մեթոդներից։ Նման թվային մատնահետքերը կարող են ապաանոնիմացվել: Գաղտնիության ռեժիմ օգտագործելիս հնարավոր է, որ չմնաք կայքում մուտք գործած, և նախընտրանքները կկորչեն, քանի որ այդ նախընտրանքները պահող cookie-ները բրաուզերը ավտոմատ ջնջում է։

; Բրաուզերներ

Որոշ վեբ բրաուզերներ ունեն «հետևման պաշտպանություն» կամ «հետևման կանխարգելում» կոչվող գործառույթներ, որոնք արգելափակում են վեբ հետևիչներին: NoScript և uBlock հավելումների թիմերը մասնակցել են Firefox-ի SmartBlock հնարավորությունների մշակմանը:

**Որոնողական համակարգեր**

Օգտվողների տվյալները որոնողական համակարգերի հետևումից պաշտպանելու համար ստեղծվել են տարբեր գաղտնիության վրա կենտրոնացած որոնողական համակարգեր։ Նման օրինակներ են DuckDuckGo, MetaGer և Swisscows, որոնք առաջնահերթություն են տալիս օգտվողների ակտիվության պահպանումը և հետևումը կանխելուն։ Սակայն պետք է նշել, որ թեև այս այլընտրանքները առաջարկում են բարձրացված գաղտնիություն, որոշ դեպքերում դրանք չեն ապահովում լիարժեք անանունություն և կարող են ավելի քիչ հարմարավետ լինել, քան լայնորեն օգտագործվող Google-ը կամ Microsoft Bing-ը:

## Տես նաև
* Google Chrome-User tracking concerns – Google Chrome-ում օգտատերերի հետագծման հետ կապված մտահոգություններ։
* GPS հետևման միջոցով հնարավոր է հեռակա կերպով հետևել օբյեկտի կամ անձի գտնվելու վայրին։
* Տեղեկատվության գաղտնիություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
** 

Կատեգորիա:Անվտանգություն
Կատեգորիա:Գաղտնիություն
Կատեգորիա:Լրտեսություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային սարդոստայն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Մարքեթինգ
Կատեգորիա:Վեբ ծրագրավորում