Ինքնատիրություն

**Ինքնատիրություն**, որը հայտնի է նաև որպես **անհատի ինքնիշխանություն** կամ **անհատական ինքնիշխանություն**, սեփականության հասկացություն, որն արտահայտվում է որպես անձի բարոյական կամ բնական իրավունք՝ ունենալու մարմնական անձեռնամխելիությունը և լինելու իր մարմնի ու կյանքի բացառիկ կառավարիչը։ Ինքնատիրությունը կենտրոնական գաղափար է մի շարք քաղաքական փիլիսոփայություններում, որոնք շեշտը դնում են անհատականության վրա, ինչպիսիք են լիբերտարիանիզմը, լիբերալիզմը և անարխիզմը։

## Սահմանման հարցեր
### Ինքնություն
Ամերիկացի լիբերտարիան սոցիալիստ Սթիվեն Փըրլ Էնդրյուսը իր գրվածքներում հաճախ է քննարկել անհատի ինքնիշխանությունը։ «*Հասարակության գիտությունը*» աշխատության մեջ նա ասում է, որ բողոքականությունը, ժողովրդավարությունը և սոցիալիզմը «մեկ ընդհանուր սկզբունքի երեք մասնակի հայտարարություններ են», որը «անհատի ինքնիշխանությունն» է։ Էնդրյուսը անհատի ինքնատիրությունը համարել է «հավասարների միջև ներդաշնակ փոխհարաբերությունների հիմք, ճիշտ այնպես, ինչպես պետությունների հավասար ինքնիշխանությունը ազգերի միջև ներդաշնակ փոխհարաբերությունների հիմքն է՝ փոխադարձաբար ճանաչելով միմյանցից իրենց անկախությունը»։

Ինքնության սահմանի քննարկումը սեփականության և պատասխանատվության առումով ուսումնասիրել է իրավագետ Մեյր Դեն-Քոհենը իր *«Սեփականության և պատասխանատվության արժեքը* *և ինքնության սահմանները»* թեմայով էսսեներում։ Այս աշխատանքի շեշտադրումը լուսաբանում է սեփականության ֆենոմենոլոգիան և անձնական դերանունների մեր տարածված օգտագործումը՝ ինչպես մարմնի, այնպես էլ գույքի վերաբերյալ, սա ծառայում է որպես իրավական հասկացությունների և պատասխանատվության ու սեփականության վերաբերյալ բանավեճերի ժողովրդական հիմք։

### Աշխատաշուկաներ և մասնավոր սեփականություն
Անարխո-կոմունիստ քաղաքական փիլիսոփա Լ. Սյուզան Բրաունի համար. «Լիբերալիզմը և անարխիզմը երկու քաղաքական փիլիսոփայություններ են, որոնք հիմնարարապես վերաբերում են անհատական ազատությանը, բայց տարբերվում են միմյանցից շատ տարբեր ձևերով: Անարխիզմը լիբերալիզմի հետ կիսում է անհատական ազատության նկատմամբ նվիրվածությունը՝ մերժելով լիբերալիզմի մրցակցային սեփականության հարաբերությունները»։ Գիտնական Էլեն Մեյքսինս Վուդն ասում է, որ «գոյություն ունեն անհատականության տեսություններ, որոնք հակադրվում են Լոքիի անհատականությանը… և ոչ Լոքիական անհատականությունը կարող է ներառել նաև սոցիալիզմը»։

Աջ ազատականների կողմից «ինքնատիրապետման» ընկալումները տարածվում են այնքան, որ ներառում են նաև մասնավոր սեփականության նկատմամբ վերահսկողությունը՝ այն համարելով անձի ինքնության մի մաս: Ջերալդ Քոհենի խոսքերով՝ «ինքնատիրապետման լիբերտարիանական սկզբունքը նշում է, որ յուրաքանչյուր անձ, իր և իր լիազորությունների նկատմամբ, վայելում է վերահսկողության և օգտագործման լիակատար և բացառիկ իրավունքներ, և, հետևաբար, պարտավոր չէ որևէ ծառայություն կամ ապրանք մատուցել որևէ մեկին, որի մատակարարման պայմանագիր չի կնքել»:

Փիլիսոփա Յան Շապիրոն նշում է, որ աշխատաշուկաները հաստատում են ինքնտիրությունը, քանի որ եթե ինքնտիրությունը ճանաչված չլիներ, ապա մարդկանց չէր թույլատրվի վաճառել իրենց արտադրողական կարողությունների օգտագործման իրավունքը ուրիշներին։ Նա ասում է, որ անհատը որոշ ժամանակով և պայմաններով վաճառում է իր արտադրողական կարողության օգտագործման հնարավորությունը, սակայն շարունակում է տիրապետել թե՛ այդ օգտագործման վաճառքից ստացած եկամտին, և թե՛ ինքը՝ կարողությանը՝ այդպիսով պահպանելով իր ինքնիշխանությունը՝ միաժամանակ նպաստելով տնտեսական արդյունավետությանը։։ Դասական լիբերալիզմի շրջանակներում տարածված տեսակետն այն է, որ ինքնիշխան մտածողությամբ անհատները սովորաբար պնդում են մարմնից դուրս գտնվող մասնավոր սեփականության իրավունք՝ պատճառաբանելով, որ եթե մարդը տիրապետում է իրեն, ապա նա տիրապետում է իր գործողություններին, այդ թվում՝ ռեսուրսներ ստեղծող կամ բարելավող գործողություններին, հետևաբար՝ նա տիրապետում է իր սեփական աշխատանքին և դրա արդյունքներին։

«*Մարդկային գործողություն*» աշխատության մեջ Ավստրիական դպրոցի տնտեսագետ Լյուդվիգ ֆոն Միզեսը պնդում է, որ աշխատաշուկաները ինքնատիրապետման ռացիոնալ եզրակացությունն են և պնդում է, որ աշխատանքի կոլեկտիվ սեփականությունը անտեսում է անհատների աշխատանքի տարբեր արժեքները.Այլ գիտնականներ քննադատաբար են մոտենում մասնավոր սեփականության գաղափարին, մասնավորապես՝ անարխիզմի շրջանակներում։ Անարխիստ Օսկար Ուայլդն ասել է.Անարխիզմի շրջանակներում վարձատրվող ստրկության հասկացությունը վերաբերում է կիսա-կամավոր ստրկության ընկալվող իրավիճակին, որտեղ անձի ապրուստը կախված է աշխատավարձից, հատկապես, երբ կախվածությունը լիակատար և անմիջական է։ Այն բացասական ենթատեքստ ունեցող տերմին է, որն օգտագործվում է ստրկության և վարձատրվող աշխատանքի միջև անալոգիա անցկացնելու համար՝ կենտրոնանալով անձին տիրապետելու և վարձակալելու միջև նմանությունների վրա: «Վարձատրվող ստրկություն» տերմինն օգտագործվել է տնտեսական շահագործման և սոցիալական շերտավորման քննադատության համար, որտեղ առաջինը հիմնականում դիտվում է որպես աշխատանքի և կապիտալի միջև անհավասար բանակցային ուժ (հատկապես, երբ աշխատողներին վճարվում է համեմատաբար ցածր աշխատավարձ, օրինակ՝ շահագործող արհեստանոցներում), իսկ երկրորդը՝ որպես աշխատողների ինքնակառավարման, աշխատանքային ընտրության բավարարման և տնտեսության մեջ հանգստի պակաս։ Արդյունաբերական հեղափոխության գալուստով այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը և Կարլ Մարքսը, մշակել են վարձատրվող աշխատանքի և ստրկության համեմատությունը հասարակական սեփականության քննադատության համատեքստում, որը նախատեսված չէ ակտիվ անձնական օգտագործման համար, մինչդեռ լուդիտները շեշտը դրել են մեքենաների կողմից առաջացած անմարդկայնացման վրա: Էմմա Գոլդմանը դատապարտել է «վարձատրվող ստրկությունը»՝ ասելով. «Միակ տարբերությունն այն է, որ դուք վարձատրվող ստրուկներ եք, այլ ոչ թե բլոկային ստրուկներ»։

Ձախ լիբերտարիանիզմի շրջանակներում այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են Հիլել Շտայները, Պիտեր Վալենտայնը, Ֆիլիպ Վան Պարիջսը, Մայքլ Օցուկան և Դեյվիդ Էլլերմանը տնտեսական հավասարության սկզբունքը հիմնում են ինքնատիրապետման և հողի յուրացման դասական լիբերալ հասկացությունների վրա, որոնք զուգորդվում են հողի և բնական պաշարների սեփականության վերաբերյալ աշխարհագրական կամ ֆիզիոկրատական հայացքների հետ (օրինակ՝ Ջոն Լոքի և Հենրի Ջորջի տեսակետները): Ձախ լիբերտարիանները «պնդում են, որ աշխարհի բնական պաշարները սկզբում անպատկանել են կամ հավասարապես պատկանում են բոլորին, և որևէ մեկի համար անօրինական է պահանջել այդ պաշարների բացառիկ մասնավոր սեփականություն՝ ի վնաս ուրիշների: Նման մասնավոր յուրացումը օրինական է միայն այն դեպքում, եթե բոլորը կարող են յուրացնել հավասար քանակությամբ, կամ եթե նրանք, ովքեր ավելի շատ են յուրացնում, հարկվում են՝ փոխհատուցելու նրանց, ովքեր այդպիսով զրկվում են այն բանից, ինչը մի ժամանակ ընդհանուր սեփականություն էր»: Այս դիրքորոշումը ձևակերպվում է ի տարբերություն այլ լիբերտարիանների դիրքորոշման, որոնք պնդում են արտաքին աշխարհի մասերը բավարար օգտագործման հիման վրա յուրացնելու իրավունքի մասին, նույնիսկ եթե այս տնային տնտեսությունը անհավասար արդյունքներ է տալիս։ Շտայներ-Վալենտայնի տիպի որոշ ձախ լիբերտարիաններ աջակցում են եկամտի վերաբաշխման որոշակի ձևի՝ հիմնվելով յուրաքանչյուր անհատի կողմից բնական պաշարների հավասար բաժնի իրավունք ունենալու պահանջի վրա։

## Պատմություն
Ջոն Լոքն իր «Կառավարման մասին երկու տրակտատ» աշխատության մեջ գրել է, որ «յուրաքանչյուր մարդ ունի իր սեփականությունը»։ Լիբերտարիան փիլիսոփա Ռոբերտ Նոզիկը մեկնաբանում է Լոքի խոսքերը, որ անհատը «իրավունք ունի որոշելու, թե ինչ կլինի իր հետ և ինչ կանի, և իրավունք ունի քաղելու իր արածի օգուտները»։ Ջոսայա Ուորենն եղել է առաջինն, որ գրել է «անհատի ինքնատիրություն» մասին։

## Տես նաև
* Քաղաքացիական ազատություններ
* Կամքի ազատություն
* Խոսքի ազատություն
* Մտքի ազատություն
* Նեգատիվ ազատություն
* Մահվան իրավունք
* Անձնական ինքնության իրավունք
* Ինքնորոշում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* ''Self-Ownership''
* ''The Ego and Its Own'' 
* ''The Philosophy of Liberty''
* ''What is a sovereign individual?''

Կատեգորիա:Աբոլիցիոնիզմ
Կատեգորիա:Անարխիզմ
Կատեգորիա:Անարխիստական տեսություն
Կատեգորիա:Դասական լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Ինդիվիդուալիզմ
Կատեգորիա:Ինքնիշխանություն
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկական տեսություններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գաղափարախոսություններ