Արյան լճի ճակատամարտ

**Արյան լճի ճակատամարտ**, ռազմական բախում Արմինիա կուսակալության և Արաբական խալիֆայության միջև, որը տեղի է ունեցել 852 թվականին Թով գյուղի մոտ՝ «Արյան լիճ» կոչված վայրում (Կորճայք նահանգի Որսիրանք գավառում)։ Հայկական կողմի հրամանատարն էր Վասպուրականի իշխան Գուրգեն Արծրունին, իսկ արաբական կողմինը՝ Բուղա ալ-Շարաբը։

## Բուղայի արշավանքը դեպի Հայաստան

9-րդ դարի կեսին Արաբական խալիֆայության տիրապետության դեմ բռնկվում է հայերի նոր ապստամբությունը, որը 8-րդ դարում տեղի ունեցած հակաարաբական ապստամբություններից տարբերվում էր առավել կազմակերպվածությամբ ու ձեռք բերած արդյունքներով։ Համազգային ելույթն ավարտվում է հայերի հաղթանակով, ինչի արդյունքում Հայաստանը ձեռք է բերում լիակատար ինքնավարություն։

Մութավաքիլ խալիֆան (847-861), նպատակ ունենալով վերջ տալ Հայաստանի ինքնավար վիճակին, 849 թվականին այնտեղ է ուղարկում Աբուսեթ (Աբու Սայիդ, ) ոստիկանին, իսկ վերջինիս մահից հետո՝ նրա որդուն՝ Յուսուֆին ()։ Յուսուֆը 851 թվականին ձերբակալում է Հայաստանի իշխանաց իշխան Բագարատ Բագրատունուն և շղթայակապ ուղարկում խալիֆի նստավայր, իսկ արաբական զորքերը շարունակում են իրենց ասպատակությունները Հայաստանի տարբեր գավառներում։ Բագարատի որդիների՝ Աշոտի և Դավթի, ինչպես նաև Հովնան Խութեցու գլխավորությամբ Սասունի լեռնականները դուրս են գալիս արաբների դեմ, հարձակվում Մուշի վրա ու սպանում Յուսուֆ ոստիկանին։
մինի|ձախից|Բագրատունիների թագավորության դրոշը

Արաբական խալիֆայությունը հայերի ապստամբությունը ճնշելու համար 852 թվականի գարնանը մեծ բանակով Հայաստան է ուղարկում իր դաժանությամբ հայտնի, ազգությամբ թուրք Բուղային։ Նրան կարգադրվել էր Հայաստանի բոլոր իշխաններին շղթայակապ արքունիք ուղարկել ու տիրել նրանց ունեցվածքին։ Բուղան սկզբում ներխուժում է Տարոն ու ձերբակալում ապստամբության ղեկավար իշխաններին, որից հետո կոտորում է Խութի ու Սասունի շուրջ 30 հազար բնակիչների, իսկ Հովնան Խութեցուն և բազմաթիվ այլ ապստամբների գերի վերցնում։ Այնուհետև Բուղան Խլաթի վրայով արշավում է դեպի Վասպուրական՝ նպատակ ունենալով պաշարել ու հարվածել Արծրունի իշխաններին։ Վասպուրականի տեր Աշոտ Արծրունին, աջակցություն չստանալով մյուս հայ իշխաններից, ստիպված անձնատուր է լինում Բուղային։ Այս ամենից հետո հայոց պայքարը գլխավորում է Աշոտի կրտսեր եղբայր Գուրգենը, որը կարողանում է համախմբել Գնունի, Գազրիկյան, Ամատունի, Վարաժնունի, Ընտրունի, Ակեացի, Վահևունի և Անձևացի նախարարությունների 900 մարտիկներից բաղկացած ուժերը։ Ուժերը համաքելով՝ Գուրգեն Արծրունին ամրանում է Կորճայք նահանգի Որսիրանք գավառի Թվա (Թով) գյուղի մոտակա լեռներում, որից ներքև տարածվում էր Արյան լիճ դաշտավայրը։

## Ճակատամարտ
Գուրգենին ուղեկցողները շուտով նկատում են, որ արաբական բանակն արդեն մարտակարգ է ընդունել, որից ակնհայտ է դառնում, որ արաբները մտադիր չէին բանակցություններ վարել։ Հայոց իշխան Գուրգենին բանակցության կանչելով՝ արաբները մտադրություն ունեին ձերբակալել նրան և, խուճապից օգտնվելով, վճռական գրոհով հաղթել հայերին։ Ստեղծված դրությունից ելնելով՝ Գուրգեն Արծրունին հարկադրված է լինում իր ուժերը ևս շարել մարտակարգով։

Հայոց մարտակարգը բաժանված էր երկու մասի.
* Ձախ թևի հրամանատարությունը հանձնվում է Մուշեղ Արծրունուն, որում, հավանաբար, միայն հետևակային ստորաբաժանումներ էին։ Նկատի ունենալով, որ ձախ թևն ավելի թույլ է, Գուրգենը դիրք է զբաղեցում այս թևում։
* Աջ թևի հրամանատարությունը հանձնվում է Ապումկդեմ Արծրունուն, որում կենտրոնացվել էր հեծելազորը։

Առավոտյան հայերը բարձունքից գրոհում են արաբների վրա։ Այս գրոհը շարունակվում է մինչև ուշ երեկո, որից հետո արաբները փախչում են մարտադաշտից։ Հաղթանակից հետո Գուրգեն Արծրունին հետապնդում է կազմակերպում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թովմա Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, ՍՊԲ, 1887, էջ 143-148
* Հայ ժողովրդի պատմություն, հտ․ 2, Եր․, 1984, էջ 355-356

Կատեգորիա:852
Կատեգորիա:Արաբական խալիֆայության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Արմինիա կուսակալության ճակատամարտեր