«Բյուֆել» գործողություն

**«Բյուֆել» գործողություն** (գերմ.՝ *Büffel* - գոմեշ, ինչպես նաև *Büffelbewegung* - Գոմեշի շարժում և *Büffelstellung* - Գոմեշի դիրք) (1943 թվականի մարտի 1-ից մինչև մարտի 30-ը), Գերմանական զորքերի գործողություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ ուղղված 9-րդ և մասամբ 4-րդ բանակների տարհանմանը Ռժևի ելուստից։ Մեծ Հայրենական պատերազմի Ռժևյան ճակատի մաս էր կազմում։

Գործողության արդյունքում գերմանական հրամանատարությունը ռազմաճակատի գիծը կրճատեց 530-ից մինչև 200 կմ և ազատեց պաշարներ, որոնք օգտագործվում էին այլ տարածքներում։ Միևնույն ժամանակ բարելավվեց նաև սովետական զորքերի դիրքերը՝ վերջնականապես վերացավ վտանգը Մոսկվայի շրջանի համար և ազատվեցին նաև զգալի պաշարներ, որոնք հետագայում օգտագործվեցին այլ տարածքներում։ Զորքերի վերջնական դուրսբերում «Մոսկվայի կամրջից»։ Այն նշանավորվեց բնակչության նկատմամբ նահանջող զորքերի առանձնահատուկ դաժանությամբ, գերմանացի հրամանատար Վ.Մոդելն այս գործողության արդյունքում հայտարարվեց ռազմական հանցագործ։

Խորհրդային և ժամանակակից ռուսական պատմագրության մեջ Ռժևի ակնառու շրջանի ազատագրման գործողությունը կոչվում է **Ռժև-Վյազմա ռազմավարական հարձակողական գործողություն (1943 թ.)**:

## Նախապատմություն
1942-ի Ռժև-Վյազմա գործողության արդյունքում խորհրդային զորքերը ձևավորեցին գերմանական ռազմաճակատի մինչև 200 կմ լայնություն և մինչև 160 կմ խորություն: Առաջնային գիծն անցնում էր Բելիից արևմուտք, Ռժևից հյուսիս և արևելք, Յուխնովից արևմուտք, Սպաս-Դեմենսկի արևելք: Ե՛վ գերմանական, և՛ սովետական հրամանատարությունները հատուկ նշանակություն էին տալիս Ռժև-Վյազմայի ակնառուին՝ այն դիտարկելով որպես Մոսկվայի վրա գերմանական հնարավոր կրկնվող հարձակման ցատկահարթակ:

Խորհրդային զորքերի կողմից 1942 թվականին աչքի ընկնող Ռժևին վերացնելու փորձերը անհաջող էին (տես Ռժևի ճակատամարտ (1942–1943)):

1943 թվականի հունվարի 17-ին Կալինինյան ռազմաճակատի խորհրդային զորքերը գրավեցին Վելիկիե Լուկի քաղաքը։ Արդյունքում գերմանական զորքերը բախվեցին Ռժևի ակնառու շրջանի շրջապատման սպառնալիքին: 1943 թվականի փետրվարի 6-ին, բանակային խմբավորման կենտրոնի հրամանատարության և Գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Ցայտցլերի բազմիցս խնդրանքներից հետո, Հիտլերը թույլտվություն տվեց դուրս բերել 9-րդ բանակը և 4-րդ բանակի մի մասը Դուխովշչինա - Դորոգոբուժ - Սպաս-Դեմենսկ գիծ: Անմիջապես սկսվեցին Ռժևի ակնառու սիստեմատիկ մաքրման նախապատրաստական աշխատանքները: Զորքերի դուրսբերման մասին վերջնական որոշումը ստորագրվել է 1943 թվականի փետրվարի 28-ին։

Գործողությունն անվանվեց **«Բյուֆել»** (գոմեշ)։ Դրա հիմնական նպատակն էր՝ ուղղել ռազմաճակատի գիծը և մի շարք դիվիզիաներ ազատել՝ որպես պահեստային ուժեր օգտագործելու համար։ Գործողության իրականացման պատասխանատու նշանակվեց 9-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Վալտեր Մոդելը։

## Գործողության նախապատրաստում գերմանական կողմից
1943 թվականի փետրվարի 28-ին Ուոլթեր Մոդելը նշանակեց Բուֆել օպերացիայի մեկնարկը մարտի 1-ին ժամը 19:00-ին: Մարտի 2-ի ժամը 18:00-ին թիկունքն ընդգրկող ջոկատները պետք է լքեին առաջնագիծը և Ռժևը։

Գործողության պլանի համաձայն՝ 4 շաբաթվա ընթացքում գերմանական զորքերը պետք է կատարեին հետևյալ խնդիրները:

* Մշակել առանձին կորպուսների նահանջի պլան:
* Կառուցել նոր պաշտպանության գիծ հետևում:
* Ապահովել առանձին պաշտպանական գծեր նահանջի համար:
* Կառուցել նոր՝ 200 կիլոմետր ճանապարհ մեքենաների համար, իսկ 600 կիլոմետրանոց ճանապարհ՝ սահնակների ու ձիերով տրանսպորտի համար։
* Տարհանել տնտեսական ակտիվները (անասուններ, բերքահավաքի պաշարներ, գործիքներ և այլն) և ռազմական տեխնիկան (երկաթուղով` ավելի քան 100 000 տոննա բեռ, տրանսպորտային շարասյուններով` 10 000 տոննա):
* Մաքրել ավելի քան 100 կմ խորությամբ բանակի տարածքը։
* Կտրել 1000 կմ երկաթուղային գիծ և 1300 կմ լարեր և անցկացնել 450 կմ մալուխային գծեր։
* 60,000 խաղաղ բնակիչների հետ քաշել նոր պաշտպանական գծի հետևում:

### Ռազմական հանցագործություններ
Նախապատրաստական փուլն անցել է գաղտնիության պայմաններում։ Տարհանված տեխնիկայի և քաղաքացիական անձանց բեռնումը երկաթուղային վագոնների մեջ սովորաբար տեղի էր ունենում գիշերը։ Հրետանային զենքերը, որոնք հնարավոր չէ տեղափոխել ձիերով կամ տրակտորներով, նոր դիրքեր են հասցվել երկաթուղով, երկաթուղային վագոններում տարածք խնայելու համար դրանք բեռնվել են ապամոնտաժված վիճակում։

Առաջնագծում մնացել էր միայն գրավված զինատեսակները, որոնք պետք է ոչնչացվեին նահանջի ժամանակ։ Բացի այդ, ցանկացած քաղաքացիական կամ ռազմական օբյեկտ, որը հնարավոր չէր հանել, ենթակա էր ականապատման և ոչնչացման: Վյազմայում գերմանացիները ականապատել են ամեն ինչ, բացի քաղաքի կենտրոնում գտնվող գերմանական զինվորական գերեզմանոցից։ Քանդվել են բոլոր կամուրջները, վնասվել են հեռագրական սյուները, տանկերը, ցիստեռններն ու տակառները նավթի պահեստում, երկաթուղային անջատիչները, երկաթուղային հոդերը և սեմաֆորները։

9-րդ բանակի հրամանատար, ֆելդմարշալ Ուոլթեր Մոդելը հրամայեց.

* տարհանել զորակոչային տարիքի Ռժևի արական սեռի ողջ արական պոպուլյացիան,
* առգրավել բոլոր պարենային պաշարները,
* թունավորել հորերը,,
* այրել շատ գյուղեր:

Հատուկ փուլ էր այս գործողության ընթացքում քաղաքացիական բնակչության տարհանումը։ Գերմանացի գեներալ Ֆ. Վ. ֆոն Մելենտինը իր «Տանկային մարտերը 1939—1945 թվականներին» գրքում պնդում էր, որ Ռժևը բնակչության մեծամասնությունը կամավոր է լքել։Ամենալուրջ խնդիրը քաղաքացիական բնակչության տարհանումն էր, քանի որ «Բուֆֆել» գործողության ընթացքում ամբողջ բնակչությունը՝ մեծ ու փոքր, առողջ ու հիվանդ, գյուղացիներ ու քաղաքաբնակներ, բոլորը պնդում էին տարհանվել, այնքան ուժեղ էր սարսափը իրենց իսկ երկրի զինվորներից ու կոմիսարներից։Խորհրդային և ժամանակակից ռուսական պատմագրությունը մերժում է տեղի բնակիչների կամավոր տարհանման հնարավորությունը։ Քաղաքացիական բնակչությունը կարող էր դուրս բերվել Ռժևի ապստամբության տարածքից՝ հարկադիր աշխատանքի ուղարկելու և «Բուֆել» գործողության նախապատրաստման և իրականացման ընթացքում դիվերսիաներից խուսափելու համար.Հազարավոր խաղաղ բնակիչներ ուղարկվել են միջոցառմանը, իբր իրենց կամքով:«Բուֆել» գործողության ընթացքում պատժիչ գործողություններ են իրականացվել հատկապես անմարդկային ձևով։ Մինչ նահանջը սկսվելը սկսվեց լայնածավալ հակակուսակցական գործողություն, որն անմիջապես վերածվեց սարսափի տեղի բնակչության դեմ։

4-րդ Պանզեր դիվիզիայի կապրալ Հանս Վեյգելը ասում է.
 «…մեր պարեկը բերման է ենթարկել մի տարեց տղամարդու և 6-ամյա տղայի՝ պաշարով աղ և կարտոֆիլ։ Ասում էին, որ ձուկ են բռնելու... Բայց երևի ուրիշ բանի մասին էին մտածում՝ պարտիզաններին ուտելիք հասցնելու։ Մենք նրանց երկար չպահեցինք և գրեթե անմիջապես բաց թողեցինք։ Դեպի դրախտ:
Անգամ գործողության ընթացքում խաղաղ բնակիչների բարբարոսական սպանությունները շարունակվեցին։ Այսպիսով, 1943 թվականի մարտի 8-ին Սմոլենսկի մարզի Տեմկինսկի շրջանի Կոլոդեզկի գյուղը ավերվեց, նրա բոլոր բնակիչները՝ 93 մարդ, այդ թվում՝ 24 փոքր երեխաներ և նորածիններ, ողջ-ողջ այրվեցին տներից մեկում (երեք աղջիկ հրաշքով ողջ մնացին)։ Միևնույն ժամանակ, հարևան Դորոֆեևո, Դոլժենկի և Զամիցկոե գյուղերի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։

Ժամանակակից ամերիկացի հետազոտող Սթիվեն Նյուտոնը այսպես է նկարագրում գերմանական հրամանատարության «հակակուսակցական» նախապատրաստությունները.Միաժամանակ 9-րդ բանակը սկսել է հակակուսակցական գործողություններ։ Թեև առաջին հայացքից թվում էր, թե Ռժևի Սալիենտը բառացիորեն լցված է գերմանական զորքերով, իրականում անտառապատ և ճահճային տարածքները մեծ թվով Կարմիր բանակի զինվորների տուն էին, որոնք կտրված էին իրենց ստորաբաժանումներից խորհրդային տարբեր հարձակումների ժամանակ: Փետրվարին 9-րդ բանակի հետախուզությունը հայտնեց, որ առնվազն 12000 խորհրդային զինվոր կարող է հարձակվել նահանջող շարասյուների վրա: Հետևաբար, XXXIX Պանզեր կորպուսին հրամայվեց իրականացնել տարածքի երկշաբաթյա մաքրում ՍՍ հեծելազորային դիվիզիայի, չորս այլ ճակատային ստորաբաժանումների և ՍՍ-ի տարբեր փոքր ստորաբաժանումների, ոստիկանության և ռուս կամավորների մասնակցությամբ: Վերջին տվյալներով՝ սպանվել է մոտ 3000 պարտիզան, համենայն դեպս այդքան դիակ է հայտնաբերվել մարտական ​​դիրքերում։ Բայց այս հաղորդագրություններում հակիրճ նշվում էր, որ պարտիզաններն անզեն էին։ 3000 սպանված ռուսներից հայտնաբերվել է 277 հրացան, 41 ատրճանակ, 61 գնդացիր, 17 ականանետ, 9 հակատանկային հրացան և 16 փոքր տրամաչափի հրացան...

Նման դաժանությունը բավականին տարածված էր գերմանական հակակուսակցական գործողություններում, սակայն Բուֆել օպերացիայի ժամանակ ամեն ինչ նոր ընթացք ստացավ։ Հավանաբար հիշելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի փորձը, երբ գերմանական բանակը նահանջեց Հինդենբուրգի գիծ, ​​Մոդելն անձամբ հրամայեց տարհանել Ռժևի ողջ արական բնակչությանը (առնվազն նրանց, ովքեր կարող էին զորակոչվել Կարմիր բանակ), առգրավել սննդի բոլոր պաշարները, թունավորել ջրհորները և այրել շատ գյուղեր: Հենց այս հրամանները, ինչպես նաև հակակուսակցական գործողությունների դաժան բնույթը ստիպեցին Խորհրդային Միությանը Վալտեր Մոդելին պատերազմական հանցագործ հայտարարել։Խորհրդային հետախուզությունը նախապատրաստություններ է սահմանել մինչև փետրվարի 19-ը գերմանական զորքերը դուրս բերելու համար։ Փետրվարի 23-ին ռազմաճակատի հրամանատարությունը հրաման տվեց բանակի հրամանատարներին նախապատրաստվել հետապնդմանը:

## Գործողության առաջընթացը
Խորհրդային հրամանատարությունը նախատեսում էր «կտրել» Ռժևի ակնառու շրջանը, շրջապատել և ոչնչացնել բանակային խմբավորման կենտրոնի հիմնական ուժերը: 1943 թվականի փետրվարի 6-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրապարակեց թիվ 30043 հրահանգը Խորհրդա-գերմանական ճակատի կենտրոնական հատվածում հարձակման նախապատրաստման մասին։
 «Հակառակորդի Ռժև-Վյազեմսկ-Բրյանսկ խմբավորման թիկունք հասնելու նպատակով...»:
Փետրվարի 18-ին Արևմտյան ճակատի հետախուզությունը հայտնաբերեց գերմանական զորքերի նահանջը, իսկ փետրվարի 23-ին ՝ Կալինինի ճակատից: Հաղորդագրություններում նշվում էր, որ հակառակորդի առանձին խմբեր նահանջում էին արևմտյան ուղղությամբ, հրետանու մի մասը մոտեցվում էր ճանապարհներին, իսկ որոշ բլինդաժներ, կամուրջներ, շենքեր և երկաթուղային գծեր պատրաստվում էին քանդման։

1943 թվականի մարտի 1-ին գերմանական զորքերը սկսեցին «Բուֆել» օպերացիան։ Ժամը 19:00-ին զորքերի հիմնական մասը նահանջել է պատրաստված դիրքեր։ Ռժևում մնացին միայն ծածկային ստորաբաժանումները, որոնք քաղաքից հեռացան  մարտի 2–ին, 1943թ. ժամը 18:00-ին։ Նրանց մեկնելու նախօրեին գերմանացի սակրավորները պայթեցրել են Վոլգայի կամուրջը։ Հեռախոսային կապ հաստատվեց Հիտլերի շտաբի և քանդման խմբի միջև, քանի որ Հիտլերն անձամբ էր ցանկանում լսել կամրջի պայթյունը։

Չնայած դրան՝ Վերմախտի ստորաբաժանումների դիրքերից նահանջին խորհրդային հրամանատարությունը պատասխանեց ուշացումով։ 30-րդ բանակի հրամանատար Վ.Յա. Կոլպակչին, ստանալով հետախուզական տվյալներ գերմանական զորքերի նահանջի մասին, հրաման է տվել, որ բանակը հարձակման անցնի միայն մարտի 2-ին, ժամը 14:30-ին:

Արդեն մարտի 2-ի օրվա ավարտին, ստանալով մարտի ընթացքի վերաբերյալ տեղեկություններ, Գերագույն գլխավոր հրամանատար Իոսիֆ Ստալինը իր դժգոհությունն արտահայտեց ճակատների հրամանատարության հասցեին։ Իր հրահանգում նա նշեց, որ «հետ նահանջող թշնամու հետապնդումը կատարվում է դանդաղ և անվճռական»: Նա պահանջեց անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել եռանդուն հետապնդման համար, ստեղծել տարբեր զորատեսակներից բաղկացած շարժական ջոկատներ նախաձեռնող հրամանատարների գլխավորությամբ և ուղարկել դրանք թշնամու թիկունք՝ նահանջի ուղիները կտրելու նպատակով, ինչպես նաև մարտն անցկացնել ոչ թե գերմանական նահանջի պլանով, այլ խորհրդային զորքերի հարձակման պլանով։ Նույն օրը ժամը 17:15-ին հրապարակվել է Գերագույն հրամանատարական շտաբի թիվ 30062 հրահանգը, որով Կալինինի և Արևմտյան ճակատների զորքերին հրահանգ է տրվել անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել նահանջող թշնամու զորքերին հետապնդելու համար։

1943 թվականի մարտի 3-ի առավոտյան խորհրդային զորքերը մտան Ռժև քաղաք։ Խորհրդային տեղեկատվական բյուրոյի մարտի 3-ի զեկույցում այս իրադարձությունը ներկայացվել է հետևյալ կերպ.Մի քանի օր առաջ մեր զորքերը սկսեցին վճռական հարձակում Ռժև քաղաքի վրա։ Գերմանացիները վաղուց քաղաքն ու մոտեցումները վերածել էին խիստ ամրացված տարածքի։ Այսօր՝ մարտի 3-ին, երկար ու դաժան մարտից հետո մեր զորքերը գրավեցին Ռժևը։1943 թվականի մարտի 4-ին խորհրդային զորքերը վերահսկողության տակ վերցրեցին Օլենինոն։

1943 թ. մարտի 5ին վերմախտի զորքերը հասան Սիչևկա — Բելոյ պաշտպանական գծին և պահում էին այն մինչև 1943 թ մարտի 7: Սիչևկայի անտառներում գերմանացիները բախվեցին պարտիզանական ջոկատների ակտիվ դիմադրությանը, որոնք կրակ էին բացում թիկունքային ստորաբաժանումների ու նահանջող բանակի ավտոշարասյունների վրա, ինչպես նաև վնասում էին նրանց հեռախոսային կապի գծերը։ Նահանջի գործողության ընթացքում գերմանական զորքերը թողեցին հետևյալ բնակավայրերը․

* 08.03.1943 — Սիչևկա,

* 10.03.1943 — Բելոյ,
* 12.03.1943 — Վյազմա,

որոնք գերմանական նահանջից հետո հերթականությամբ գրավվեցին խորհրդային զորքերի կողմից։ Ազատագրվեցին՝

* 05.03.1943 — Գժատսկը,
* 08.03.1943 — Սիչևկան,
* 10.03.1943 — Բելոյը,
* 12.03.1943 — Վյազման։

Կարմիր բանակի կողմից թշնամու զորքերի հետապնդումը բարդանում էր լավ սարքավորված պաշտպանական դիրքերով, ականապատ դաշտերով և նահանջող օկուպանտների կողմից ոչնչացված հաղորդակցություններով,Կարմիր բանակի ստորաբաժանումները կարողանում էին օրական անցնել միայն 6-7 կմ: Մարտի կեսերից սկսվեց հալոցքը, և առաջընթացն էլ ավելի դանդաղեց։

Մարտի 14-ի դրությամբ գերմանական զորամասերի մեծ մասն արդեն դուրս էր բերվել Բուֆելի դիրք։ 1943 թվականի մարտի 30-ին ավարտվեց գերմանական զորքերի տարհանումը Ռժևի ականավոր շրջանից։ Ողջ գործողության ընթացքում խորհրդային հրամանատարությունը չկարողացավ խլել թշնամուց նախաձեռնությունը, շրջապատել և ջախջախել ոչ թե Ռժևի ակնառու գերմանական ամբողջ խմբին, այլ նույնիսկ նրա առանձին մասերին: Փաստորեն, խորհրդային զորքերը շարժվեցին թշնամու թիկունքում և գրավեցին միայն այն, ինչ նա թողեց, և փորձերը ճեղքելու բազմաթիվ միջանկյալ պաշտպանական գծեր, որոնք նախապես պատրաստված էին, երբ հրետանին և տանկերը հետ էին մնում՝ օգտագործելով միայն հետևակը, հանգեցրին միայն մեծ կորուստների: Խորհրդային հրամանատարությունը չկարողացավ օգտվել աշխատուժի թվային գերազանցությունից։

Մարտի երկրորդ կեսին Արևմտյան ճակատի զորքերը փորձեցին կտրել գերմանական զորքերը Օրյոլ-Բրյանսկ խմբավորումից, բայց գերմանացիները հաջողությամբ հետ մղեցին Կարմիր բանակի 1-ին և 5-րդ տանկային կորպուսի փորձերը՝ դրանք շրջապատելու Սպաս-Դեմենսկի և Ելնյա տարածքում: Մի քանի օր տևած մարտերից հետո, կորցնելով 132 տանկ, Կարմիր բանակի 1-ին և 5-րդ տանկային կորպուսները դադարեցրին հարձակումները։

1943 թվականի մարտի 22-ին խորհրդային զորքերը հասան Դուխովշչինա-Դորոգոբուժ-Սպաս-Դեմենսկի գիծ, ​​որտեղ հաստատվել էին բանակային խմբակային կենտրոնի զորքերը։ Պաշտպանության նոր գիծն ապահովվել է փշալարերով ու ականապատ դաշտերով, ամրապնդվել է կրակակետերով ու բլինդաժներով։ Այն ճեղքելու փորձը հանգեցրեց միայն նոր կորուստների։ Հանդիպելով ակտիվ դիմադրության և իր մատակարարման բազաներից անջատվելու պատճառով զինամթերքի և սննդի մատակարարման կրճատման պատճառով Կարմիր բանակը ստիպված եղավ դադարեցնել հարձակումը: Խորհրդային պատմագրության համաձայն՝ Ռժև-Վյազեմյան գործողության ավարտը դրվել է 1943 թվականի մարտի 31-ին։

## «Բուֆել» գործողության արդյունքները
Գործողության արդյունքում վերացվել է Ռժևի ականատեսը և դրա հետ մեկտեղ սովետական ​​զորքերի կողմից գերմանական 9-րդ բանակի շրջապատման հնարավորությունը։ Առաջնագիծը 530-ից կրճատվել է 200 կմ-ի։

Վերմախտն ազատեց հետևյալ պաշարները՝ այլ ոլորտներում հետագա օգտագործման համար.

* 1 բանակի շտաբ,
* 4 կորպուսի շտաբ,
* 15 հետևակային դիվիզիա,
* 2 մոտոհրաձգային ստորաբաժանումներ,
* 3 տանկային դիվիզիա,
* 1-ին ՍՍ հեծելազորային դիվիզիա։

Ոչնչացվել են բոլոր ռազմական օբյեկտները (կամուրջներ, երկաթուղային կայարաններ, ջրային աշտարակներ, երկաթուղիներ, մայրուղիներ)։

Սթիվեն Նյուտոնը նշում է.Բուֆել օպերացիայի արդյունքում ազատագրված ուժերը, ինչպես նաև վերջին երկու ամսվա ընթացքում Ֆրանսիայից Ռուսաստան տեղափոխված դիվիզիաները գրեթե փոխհատուցեցին Ստալինգրադում 6-րդ բանակի կորուստը։ Հիտլերն ու ՕԿՀ-ն այժմ հնարավորություն ունեին (վերջին անգամ այս պատերազմում) փորձել գրավել նախաձեռնությունը՝ անցնելով հարձակման։Այսպիսով, Մոսկվայի կամրջի լքումը նախադրյալներ ստեղծեց հարավ-արևելքում գերմանական զորքերի նոր հարձակման համար (տե՛ս հետագա Կուրսկի ճակատամարտը)։

Խորհրդային հրամանատարությունը կարողացավ նաև իր զորքերի մի մասին դուրս բերել ռեզերվ՝ 22-րդ բանակը, 41-րդ բանակը և մեկ մեքենայացված կորպուս: Ռժև-Վյազմա գործողության արդյունքում խորհրդային զորքերը ազատագրեցին Ռժև, Գժացկ, Սիչևկա, Բելի, Վյազմա քաղաքները, իսկ թշնամին նահանջեց Մոսկվայից 100-120 կմ հեռավորության վրա: Միևնույն ժամանակ, նախապես պատրաստված գծերի վրա գերմանական ծածկույթի ստորաբաժանումների հետ մարտերում գերմանական պլանավորված նահանջը խափանելու փորձերի ժամանակ խորհրդային զորքերը մեծ կորուստներ ունեցան՝ 38,862 մարդ՝ անդառնալի, 99,715՝ սանիտարական, ընդհանուր՝ 138,577 մարդ։

Ռուսական ժամանակակից ռազմական գիտության մեջ գործողության ընթացքը գնահատվում է շատ քննադատորեն։ Ռժև-Վյազմա գործողությունը բնութագրվում է զորքերի առաջխաղացման ցածր տեմպերով, որոնց գործողությունները սահմանափակվում էին նահանջող թշնամուն հետևող ճակատային առաջխաղացմամբ: Դա պայմանավորված է նրանով, որ խորհրդային հրամանատարությունը, նախապես իմանալով գերմանական զորքերի դուրսբերման նախապատրաստության մասին, անհրաժեշտ միջոցներ չի ձեռնարկել համարձակորեն զանգվածային ուժերի և ռեսուրսների գործողությունը պլանավորելիս և կազմակերպելիս՝ ակնառու բազայի երկու կողմերում ուժեղ հարվածային խմբեր ստեղծելու համար, որպեսզի հակագրոհներով ընդհատեն թշնամու ստորաբաժանումների փախուստի ուղիները և կանխեն նրանց նախապատրաստված գիծը գրավելու համար: Մարտավարական մակարդակի հրամանատարները թշնամու թիկունք հասնելու համար բավարար նախաձեռնություն և համառություն չեն ցուցաբերել

Գերմանական զորքերի կողմից նշանավոր Ռժևի լքումը և խորհրդային զորքերի կողմից Ռժևի ազատագրումը ավարտեցին Ռժևի ճակատամարտը, որը Հայրենական մեծ պատերազմի ամենաարյունալի մարտերից մեկն էր:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* *Х. Гроссман*. Ржев — краеугольный камень Восточного фронта. — Ржев: «Ржевская правда», 1996. — 155 с. — ISBN 5-88058-003-2
* *В. Хаупт*. Сражения группы армий «Центр». Взгляд офицера вермахта (Сражения ВОВ). — М.: Яуза, Эксмо, 2006. — 352 с. — ISBN 5-699-16986-5
* *С. Ньютон*. «Пожарник» Гитлера — фельдмаршал Модель (Неизвестные войны). — М.: ACT, 2007. — 507 с. — ISBN 5-17-040914-1
* *С. А. Герасимова*. Военные действия в районе Ржевско-Вяземского выступа в январе 1942 — марте 1943 гг.: Ржевская битва … — Тверь: ТвГУ, 2002. — (Диссертация на соискание учёной степени к.и.н., защищена в мае 2002 в ТвГУ).
* *Л. Сорина, А. Кондратьев, П. Каринцев, Н. Смирнов, Е. Ожогин*. Ржевская битва 1941—1943 гг. / / История Ржева. — Ржев: 2000. — С. 149—222.
* 
* *Д. Е. Комаров*. «Здесь нам противостояли наиболее сильная из группировок противника …» // Военно-исторический журнал. — 2004. — № 4. — С. 6—9.
* *Б. Н. Петров.* Конец Ржевско-Вяземского выступа. // Военно-исторический архив. — 2008. — № 4. — С. 162—167.

Կատեգորիա:1942
Կատեգորիա:1943 ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Redirects connected to a Վիքիտվյալներ item
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ