Վահան Վարդյան

**«Վահան Վարդյան»**, հայ արձակագիր Հրաչյա Քոչարի վիպակը։ Հրատարակվել է 1934 թվականին։

## Գնահատական
Գյուղական կյանքի առաջին իրական պատկերներից հետո Հրաչյա Քոչարը 1934-ին հանդես է գալիս Վահան Վարդյան վիպակով: Գրական մշակմամբ աչքի չընկնող այս գրվածքը ուշագրով էր իր թեմայով, որ այնուհետև դարձավ Քոչարի ստեղծագործության գլխավոր երակը: Ինչպես Վահան Վարդյան, այնպես էլ դրան հաջորդած Օգսեն Վասպուրի ճանապարհորդությունը երգիծական վիպակի գլխավոր հերոսները մտավորակններ են: Առաջին վիպակինը՝ երիտասարդ նկարիչ, երկրորդինը՝ հասակն առած բանաստեղծ, որոնք սխալ են ըմբռնում սոցիալիստական համակեցության օրենքները: Երկու վիպակում էլ Քոչարը առաջադրում է մարդու դաստիարակության, անհատի և կոլեկտիվի փոխհարաբերության խնդիրը, յուրովի բացատրելով երկու հերոսների հոգեկան վերածնունդը: Վահան Վարդյանը՝ ինքնամեծար քաղքենու հատկություններով վարակված մի երիտասարդ, բարոյական դաստիարակության դպրոց է անցնում կարմիր բանակի շարքերում. նոր թարմաշունչ միջավայրը մաքրագործում է նրա բնավորությունը, հոգեկան մենակությունից դուրս բերելով կյանքի լայն ճանապարհ: Դա սովետական մարդու աշխարհայացքի ու հոգեբանության կազմավորման թեման է, որ անդրանիկ գործից ամենավերջինը ուղեկցում է նրան, ամեն անգամ յուրովի նորոգելով՝ ըստ հերոսների բնավորության և կենսագրության: Ակնարկներից բացի Քոչարն սկսեց գրել  նաև պատմվածքներ, որոնց նյութը նույնպես քաղել էր իրենց ծանոթ միջավայրից: Շատ ժամանակ չանցած գրողը կատարեց իր երկրորդ քայլը՝ փաքրածավալ գործերից անցավ վիպակի ժանրին: Դա պատահական չէր: Չէ որ նա արդեն կարողանում էր կյանքի քաոսում գտնել բնորոշը, խորանալ գրածի մեջ, բացահայտել նրա էությունը: Քոչարի ստեղծագործության այդ նոր աստիճանը նշանավորվեց Վահան Վարդյան և Օգսեն Վասպուրի ճանապարհորդությունը վիպակներով: Այս գործերում հեղինակին հետաքրքրում էր մարդու վերադաստիարակման, նրան զանազան մոլորություններից, բնավորության անընդունելի գծերից ազատելու խնդիրը: Իսկ դա, գրողի կարծիքով, կարելի է անել միայն անհատի և կոլեկտիվի միջև ճիշտ հարաբերություններ ստեղծելու միջոցով:Վահանը կարմիր բանակի շարքերում, Օգսենը՝ ժողովրդի հետ անմիջական շփման շնորհիվ, կամաց-կամաց ըմբռնում են իրենց սխալը, ազատագրվում են հնի բեռից և կանգնում ճիշտ ուղու վրա: Քոչարը սովետական բանակի կյանքը նկարագրում է իբրև սովետական հասարակական կյանքի մի մասնիկը, որը հուզվում է նույն ընդհանուր խնդիրներով ու իդեաներով, ինչ խնդիրներով ու իդեաներով հուզվում է ողջ սովետական հասարակությունը: Նա ցույց է տվել, սովետական բանակ են փոխադրվում ոչ միայն մեր կյանքը բնորոշող առավելությունները, այլև այդ կյանքի որոշ թերությունները: Իր վիպակի մեջ Քոչարը ներկայացրել է մարդկանց, որոնք հանդիսանում են հետամնացության, դասային սահմանափակության կրողներ(Հովո, Վահան, Վարդան) և մարդկանց, որոնք պայքարում են այդ հետամնացության ու նախապաշարմունքների դեմ: Վահան Վարդյանը վիպակի գլխավոր հերոսն է, նա դուրս է եկել քաղքենիական միջավայրից և իր հետ բերում է այդ միջավայրին հատուկ սահմանափակությունը, քաղաքական հետամնացությունը: Չնայած այս բոլորին, Վահան Վարդյանը դաստիարակության ենթակա անձնավորություն է: Քոչարը ցույց է տվել, թե ինչպես՝ Վահան Վարդյանը որքան ավելի շատ է շփվում սովետական լավագույն մարդկանց հետ, այնքան նա ավելի է կապվում սովետական իրականության հետ, այնքան նա ավելի դադարում է քաղքենի լինելուց: Քոչարն այս վիպակում աշխատել է կիրառել սոցիալական ռեալիզմի մեթոդը, որն արտահայտվել է նախ նրանում, որ նա, սովետական մարդիկ է նկարագրել և ցույց է տալիս, թե ինչպես նրանք աստիճանաբար սոցիալիստական գիտակցության են գալիս և միասնանում սոցիալիստական հասարակության հետ, հաստատում սովետական կյանքը: Քոչարին չի հաջողվել իրականության գեղարվետական ընկալման մեջ հասնել մեծ ընդհանրացումների ու տիպականացման: Մյուս կողմից՝ Քոչարը այս վիպակում ձգտելով հասնել լեզվի տիպականացման, այդ տիպականացումը հանգեցրել է նեղ բարբառայնության: Բարեբախտաբար Քոչարը չի հարատևում այդ թերությունների մեջ և կարողանում է շուտով  դրանք հաղթահարել: Հենց այս վիպակում նա երևան է բերում իրականության զգացում, դիտողականություն, հասարակական նշանակություն ունեցող մեծ խնդիրներ առաջադրելու, հարցեր դնելու ունակություն:

## Սյուժե
Հրաչյա Քոչարը իր վիպակում պատմում է, որ Վահանը դեռ 3 օր առաջ իր փափուկ անկողնում էր քնում, իսկ հիմա՝ խոտի դեզի մեջ։ Այսպես 1 տարի նա պետք է մնար բանակում։ Որքան կուզեր ազատ լինել, թեկուզ հեռվում երևող դատարկ փողոցներում միայնակ լիներ, անկասկած նա հայացքով ինչ-որ մեկին էր փնտրում։ Նրան չէր թույլատրվում քաղաք գնալ։ Իր օրագրում գրում էր, որ հավատում է Լյուբայի սիրուն, բայց իրեն թվում էր, որ մի ուրիշ տղայի հետ կտեսնի, երբ դուրս գա այնտեղից։ Տղան կարող էր Լյուբայի հղիության վկայական ներկայացնել բանակ և ազատվել, բայց չուզեց։ Երբ ընդհանուր քնի ժամ էին հայտարարում, նա թղթով փաթաթում է լամպը, քանի որ նյարդերը խանգարվում էին, և սկսում է ընկնել խոզերի գիրկը։ Մի օր էլ օրագրում գրում է իրենց կատարած դաժան վարժությունների մասին, բայց Հրայր Քարամյանը երանության մեջ էր քնած։ Տղային գերել էր Հրայրի ժպիտը, նա լավ ընկեր էր և հասկանում էր արվեստից։ Մտքին դրել էր նկարել Հրայրին։ Հրայրը մոտ էր նաև Վահանի ընկերոջ հետ։ Նրանք առաջին անգամ ծանոթացել էին բանակում՝ միջնորդ ընկերոջ շնորհիվ։ Քունը չէր տանում, հիշում է տասնհինգ տարեկան հասակում առաջին համբույրը, դրանից հետո անցած հինգ տարիների և հին սխալների մասին։ Հին քաղաքում նա թողել էր շիկահեր մտերմուհիների, իսկ հիմա Երևանում ուներ նոր, թխահեր մտերմուհիներ։ Մի քանի օրում տղան շատ մտերմացավ Հրայրի հետ, բայց հակառակ Վահանի, Հրայրը իր կյանքի մասին ոչինչ չէր պատմում։ Հիշում է, մի անգամ նկատողություն էր ստացել պետից, քանի որ պարապմունքին անուշադիր էր եղել, պատճառն էլ ընկերոջ տետրն էր։ Վահանն այդ ձեռագիրը կարդալուց հետո բացահայտեց ընկերոջը։ Ձեռագրի մի քանի թերթիկ, որոնց մեջ գրված էր տղայի ուսուցչի՝ ընկեր Ակոբի մասին, Վահանը կպցրեց իր օրագրի մեջ։ Տղան ձեռագրի մեջ գրել էր ընկերոջ Ակոբի հետ անցկացրած օրերի ու զրույցների մասին, թե ինչքան է Ակոբը ծեծ կերել բանակում, կամ ոնց է սիրած աղջկան՝ Նազոյին տեսել ուրիշի հետ ամուսնացած։ Նա հիշում է, թե ինչպես հիասթափություն ապրեց, երբ ասացին, որ ինքը ծուռ է քայլում շարքում, իսկ ամենից տհաճը Սարգիսի մեջ ընկնելն էր։ Մի անգամ բանակում գրեթե ամբողջ վաշտով ծիծաղել էին մի զինվորի սխալ պատասխանի վրա, բայց իրենց սխալը հասկացան, երբ պետն ասաց, թե բանակում մի օրենք էլ այն է, որ հարգեն իրենց ընկերոջը։ Վահանը մեկ-մեկ սիրտը հովացնում էր Լյուբային նամակ գրելով, բայց աղջիկը մի անգամ պատասխանել էր, որ գրած նամակից պետք է ամաչի։ Մտքերը ցրելու նպատակով նա բացում է մի «գործ» և սկսում խնդիրներ գրել, որոնք վերաբերում էին թշնամու առաջխաղացմանը. եզրակացությունն այդպես էլ չկարողացավ գրել, դա էլ հերիք չէ, բոլորը հոգին ուտում էին՝ նրան ինտիլիգենտ ասելով։ Վահանն ու Սարգիսը միշտ վիճում էին, իսկ Ասատուրը փորձում էր լռեցնել նրանց։ Նրա հետ շատերը լեզու չէին գտնում, բայց ինչո՞ւ՝ չէր հասկանում։ Վահանը շատ էր կարոտել քաղաքը, բայց օրապահը թույլ չէր տալիս գնալ, բայց երբ մոտենում է պետին և ասում, թե քույրն է եկել Մոսկվայից, ում երկու տարի չի տեսել, մինչև ժամը ինը թույլատրում են գնալ։ Լյուբայի հետ հանդիպումները այնքան քաղցր են լինում, որ նա երկու ժամ էլ ուշանում է և թաքուն գնում քնելու։ Քանի որ Լյուբան նրան սիրում էր որպես արվեստագետ, ապա նա պարտավոր էր գնալ տուն, փոխվել և հագնել կոստյում։ Լյուբան կուզեր նրան տեսնել զինվորական համազգեստով, ինչի համար Վահանը նորից տուն է գնում ու ետ գալիս։ Վահանը զենքն անընդհատ ծուռ էր բռնում, ինչի համար ընկերները ծիծաղում էին վրան, ասելով, որ թեքվել է բոլշևիկյան գծից։ Վարժություններից հետո պետը Վահանին կանչում է իր սենյակ և բացատրում, որ նա իրավունք չուներ քաղաքացիական հագուստով դուրս գալ, այստեղ օրենքներն այլ են։ Մի օր տեսնում է, որ Ասատուրը նեղված նստած է, փորձում է կատակել, հարցեր տալ, բայց Ասատուրը հայհոյում է և կոպիտ պատասխանում, ինչո՞ւ է փորձում օգնել մարդկանց, ովքեր արժանի չեն նրա վերաբերմունքին։ Նրանց ընկեր Հովոն շատ անգրագետ էր, հակառակի պես էլ նրան կցում են Վահան Վարդյանին (Վարդյանը ատում էր անգրագետներին)։ Այդ առաջարկը արել էին պետն ու Հրայրը, ինչից դժգոհ մնաց Վահանը։ Վահանի հետ լուրջ խոսում է Հրայրը և փորձում բացատրել, որ պետք չէ բոլորին վերևից նայել և գրավել ընկերների հետ։ Քարամյանի խոսքերը մեծ ազդեցություն են թողնում Վահան Վարդյանի վրա, նա միայն լացում էր, այնքան էր դյուրազգաց դարձել։ Վահանին շատ էր հետաքրքիր նաև Հրայրի անձնական կյանքը և հիշեց մի աղջկա՝ Լիդա Ազարյանին, ով էկել էր Հրայրին տենելու։ Վահանն այդ աղջկա համար շատ էր ուտում Հրայրի կյանքը, բայց մի անգամ Հրայրն ասաց, որ Լիդան ամուսնացել է։ Երեք օր Հովոյի հետ պարապելուց հետո Վահանն զգաց, որ տղան հետաքրքրվում է խնդիրներով։ Հովոն երախտապարտ էր Վահանին։ Այն դժվար պահին, երբ Վարդյանը լացում էր, Հովոն էր նրա կողքին։ Նրանց մտերմացրեց Հովոյի պատմածները հոր և զենքերի մասին։ Վահան Վարդյանին Ասատուրի հետ ուղարկեցին լենանկյունը կահավորելու, ինչը Վահանին ընդհանրապես դուր չէր գալիս։ Վահանն ուզում էր դառնալ մեծ նկարիչ, որ իր Լյուբան հպարտանա իրենով։ Մի օր ժողով է հայտարարվում, որտեղ հրավիրվում է նաև Վահանը։ Այնտեղ Ասատուրը բողոքում էր Վահանի դեմ, թե հոգնել է բանակից, Հովոյին ասում էր, որ մեղք է մարդ սպանելը և այլն։ Իր հերթին ավագն ասաց, որ նա մարտական գործով էլ ունի մի քանի նկատողություն։ Սարգիսը բողոքում էր նրա գոռոզությունից։ Ասատուրն առաջարկեց նրան հեռացնել կոմերիտմիության շարքերից։ Որոշեցին խիստ նախազգուշացումով վերջին անգամ ներել և շանս տալ դաստիարակվելու։ Դրանից հետո նա վերանայեց իր պահվածքն ու մտածելակերպը։ Այժմ նա իրեն այնքան հանգիստ էր զգում, բոլորը նրան հարազատ էին թվում, բոլորին ուզում էր ճանաչել, լամպը թղթով չէր փաթաթում։ Մի օր նրանց պահեստում հրդեհ է բռնկվում, ինչի համար տագնապ են տալիս։ Վահանը կարողանում է իրեն արդարացնել և կրակի մի մասն էլ ինքը հանգցնել։ Դրանից հետո զորքի հետ կրում է ծանր արկղերը։ Սա փորձ էր, որ տեսնեն զինվորների պատրաստակամությունը, բայց միայն Վարդյանը կարողացավ պատվով դուրս գալ առաջադրանքի տակից։ Հիմա նա վերջին անգամ էր օրագրում գրում որպես նկարիչ Վահան Վարդյան, վաղվանից գրելու էր նոր օրերի մասին, որովհետև նոր օրերում իրեն չէին ներելու։ Վիպանի վերջում հեղինակը հիշում է քաղցր օրերի մասին։

## Կերպարներ

* Վահան Վարդյան
* Լյուբա
* Հրայր Քարամյան
* Սարգիս 
* Հովո
* Լիդա Ազարյան
* Ասատուր
* Նազո
* Ակոբ

## Տես նաև

* Մի կնոջ պատմածից
* Սպիտակ գիրքը
* Կարոտը
* Գեներալի քույրը

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* https://haygirk.nla.am/upload/1512-1940/1901-1940/vahan_vardyan_1934.pdf
* https://www.youtube.com/watch?v=Vd_FF5p8OLw

Կատեգորիա:Հրաչյա Քոչարի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1934 գրքեր