Հենրի Ուելս

**Հենրի Ուելս** (, ), ամերիկացի գործարար, որը կարևոր դեր է ունեցել ինչպես American Express Company-ի, այնպես էլ Wells Fargo & Company-ի պատմության մեջ։ Ուելսն աշխատել է որպես բեռնափոխադրումների գործակալ, նախքան արագ առաքման ոլորտ մուտք գործելը։ Նրա ընկերությունները, որոնք հանդիսանում էին American Express-ի և Wells Fargo-ի նախորդները, մրցում էին ԱՄՆ-ի փոստային ծառայության հետ՝ նամակներ ուղարկելով պետական սակագնից ցածր արժեքով։ Ուելսը հիմնադրել է Ուելսի քոլեջը, որը գտնվում է Նյու Յորքի Աուրորա քաղաքում։

## Կենսագրություն
Հենրի Ուելսը ծնվել է 1805 թվականին Թեթֆորդում, Դորոթիա "Դորոթի" (Ռանդալ) և Շիպլի Ուելսի ընտանիքում։ Շիպլի Ուելսը պրեսբիտերյան քահանա էր, ով ծառայել է Նյու Յորքի Սենեկա Ֆոլսի ներկայիս Առաջին պրեսբիտերյան եկեղեցում և տեղափոխել է իր ընտանիքը Նյու Յորքի կենտրոնական շրջան, երբ յենկինները գաղթել են Նոր Անգլիայից դեպի արևմուտք։ Նրա նախնին՝ Թոմաս Ուելսը (1590–1659), անգլիացի ներգաղթյալ էր, ով 1635 թվականին ժամանել է Մասաչուսեթս և Կոնեկտիկուտի պատմության մեջ միակ մարդն էր, ով զբաղեցրել է բոլոր չորս բարձր պաշտոնները՝ նահանգապետ, փոխնահանգապետ, գանձապետ և քարտուղար։ Այս դերում նա 1638 թվականի հունվարի 14-ին (1639 թվականի հունվարի 24-ին՝ Նոր տոմարով) արձանագրել է հիմնական կարգադրությունները գաղութի պաշտոնական գրառումներում։ Մանկության տարիներին Հենրին աշխատել է ֆերմայում և հաճախել դպրոց Ֆայեթում։ 1822 թվականին նա սովորել է Նյու Յորքի Պալմիրա քաղաքում Jessup & Palmer ընկերությունում, որը զբաղվում էր կաշեգործությամբ և կոշիկի արտադրությամբ։

## Կարիերա
1836 թվականին Ուելսը դարձել է բեռնափոխադրումների գործակալ Էրիի ջրանցքում և շուտով սկսել է իր սեփական բիզնեսը։ Այնուհետև նա աշխատել է Հառնդենի Էքսպրեսում՝ Օլբանի քաղաքում։ Նրա մուտքը արագ առաքման բիզնես սկսեց իրադարձությունների մի շղթա, որն ի վերջո հանգեցրեց American Express Company-ի հիմնադրմանը Երբ Ուելսն առաջարկեց, որ ծառայությունը կարող է ընդլայնվել Բուֆֆալոյի արևմուտք և Նյու Յորք Ուիլյամ Ֆ. Հարնդենը կոչ արեց Ուելսին սկսել սեփական բիզնեսը 1841 թվականին Ջորջ Է. Փոմերոյը, Հենրի Ուելսը և Քրոֆորդ Լիվինգսթոնը հիմնադրեցին Pomeroy & Company ընկերությունը։ Արագ առաքման բիզնեսում նրանք մրցակցում էին ԱՄՆ փոստային ծառայության հետ՝ փոստային առաքումներ իրականացնելով ավելի ցածր գներով, քան պետական սակագինը. Անգլիայում պեննի փոստի օրինակով առաջացած ժողովրդական աջակցությունը կողմ էր արագ առաքման ընկերություններին, և 1845 թվականին ինչպես նաև 1851 թվականին կառավարությունը ստիպված էր իջեցնել իր սակագները։

1845 թվականի ապրիլի 1-ին Ուելսի, Ֆարգոյի և Դանիել Դաննինգի կողմից հիմնադրվեց Wells & Company's Western Express-ը, որը սովորաբար հայտնի էր պարզապես որպես Western Express, քանի որ դա առաջին նմանատիպ ընկերությունն էր Բուֆալոյից արևմուտք։ Սկզբում ծառայությունը հասանելի էր մինչև Դետրոյթ, իսկ հետագայում արագորեն ընդլայնվեց՝ ընդգրկելով Չիկագոն, Սենթ Լուիսը և Սինսինատին։

1846 թվականին Ուելսը վաճառեց Western Express-ում իր բաժնեմասը Ուիլյամ Լիվինգսթոնին և ընկերությունը վերանվանվեց Livingston, Fargo & Company: Այնուհետև Ուելսը տեղափոխվեց Նյու Յորք՝ աշխատելու Livingston, Wells & Company-ում կենտրոնանալով խոստումնալից արագ առաքման բիզնեսի վրա։ Երբ 1847 թվականին Քրոֆորդ Լիվինգսթոնը մահացավ, նրա եղբայրներից մեկին անցավ ընկերություն, որը վերանվանվեց Wells & Company: (Սակայն Livingston, Wells & Company-ն շարունակեց գործել այդ անվան տակ Անգլիայում, Ֆրանսիայում և Գերմանիայում)։

### American Express and Wells Fargo

1850 թվականի սկզբին Ուելսը Ջոն Բաթերֆիլդի հետ միասին հիմնեց «Wells, Butterfield & Company» ընկերությունը՝ որպես Butterfield & Wasson-ի հաջորդ։ Նույն թվականին հիմնադրվեց American Express ընկերությունը, որը կազմավորվեց Wells & Company, Livingston, Fargo & Company և Wells, Butterfield & Company ընկերությունների միավորմամբ։ Ուելսը 1850-1868 թվականներին American Express-ի նախագահն էր։ Ընկերության հիմնադրման ժամանակ Ուելսը տեղափոխվեց Նյու Յորքի Աուրորա քաղաք, որը դարձավ նրա մշտական բնակության վայրը։ Այնտեղ նա կառուցեց մեծ առանձնատուն՝ Glen Park անվամբ։ Այն նախագծվել է հայտնի ճարտարապետ Ա․ Ջ․ Դեյվիսի կողմից, իսկ բակային տարածքը մշակվել է մեկ այլ հայտնի ճարտարապետ Էնդրյու Ջեքսոն Դաունինգի կողմից։ Ուելսի հիմնադրած Ուելս քոլեջը հետագայում ընդգրկեց այդ տարածքը։

1852 թվականին, երբ Ջոն Բաթերֆիլդը և American Express-ի մյուս տնօրենները դեմ արտահայտվեցին Կալիֆորնիայում ընկերության ծառայությունների ընդլայնմանը, Հենրի Ուելսը որոշեց ստեղծել Wells, Fargo & Company ընկերությունը՝ այդ նախաձեռնությունը կյանքի կոչելու համար։ Ընկերությունը հիմնադրվեց 1852 թվականի մարտի 18-ին։

Wells Fargo-ի առաջին նախագահը դարձավ Աուրորայից Էդվին Բ․ Մորգանը։ Հիմնադիրների շարքում էին Հենրի Ուելսը, Վիլյամ Ֆարգոն, Ջոնստոն Լիվինգստոնը և Ջեյմս Մաքքեյը, ովքեր միաժամանակ անդամակցում էին ինչպես Wells Fargo-ի, այնպես էլ American Express-ի խորհուրդներին՝ ցուցադրելով իրենց ղեկավարության համատեղ դերը երկու խոշոր ընկերություններում։

1853 թվականի սեպտեմբերին Wells Fargo & Company-ն ձեռք բերեց Livingston, Wells & Company ընկերությունը, որը եղել էր իր փոստային և բանկային գործընկերը **[[Անգլիա|Անգլիայում]]**, **[[Ֆրանսիա|Ֆրանսիայում]]** և '''Գերմանիայում'''։ Սակայն, 1854 թվականի գարնանը Wells Fargo-ի որոշ տնօրեններ սկսեցին կասկածել, որ ձեռքբերումը տեղի է ունեցել Հենրի Ուելսի, Ջոնսթոն Լիվինգստոնի, Վիլյամ Ն․ Բաբիտի և Ս․ Դե Վիտ Բլադգուդի կողմից ներկայացված սխալ տեղեկատվության արդյունքում։

Ուելսն ու իր գործընկերները հատուցեցին Wells Fargo-ին հասցված վնասները։ Livingston, Wells & Company-ն դադարեցրեց իր գործունեությունը, և նրա Փարիզի գրասենյակը փակվեց 1856 թվականի հոկտեմբերին՝ դառնալով ընկերության պատմության ավարտը։

1855 թվականին Ուելսը Նոր Գրանադայի ջրանցքի նախագահն էր։ Աուրորա քաղաքում նա հանդիսանում էր Աուրորայի Առաջին Ազգային Բանկի նախագահը, իսկ 1867 թվականին դարձավ նաև Կայուգա Լեյք երկաթուղու առաջին նախագահը։

### Հետագա գործունեություն
Ուելսը 1867 թվականին դուրս եկավ Wells Fargo-ի խորհրդի կազմից։ Նա 1868 թվականին հրաժարական տվեց American Express-ի նախագահի պաշտոնից, երբ այն միավորվեց Merchants Union Express Company-ի հետ՝ Ուիլյամ Ֆարգոյի նախագահության ներքո։ Նույն 1868 թվականին Ուելսը հիմնադրեց Ուելսի քոլեջը Աուրորայում՝ ֆինանսավորելով և դարձնելով այն Միացյալ Նահանգների առաջին կանանց քոլեջներից մեկը։

Ուելսի վերջին նախաձեռնություններից մեկը Arizona & New Mexico Express Company-ն էր, որի նախագահը նա էր մինչև1876 թվականը։

## Անձնական կյանք
1827 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Ուելսը ամուսնացել է Սառա Կառոլին Դագգեթի (1803–1859) հետ, որը Լևի Դագգեթի (1768–1835) դուստրն էր։ Նրանք ունեցել են չորս երեխա։
* Չարլզ Հենրի Ուելս (1828–1891), որն ամուսնացել է Լուիզա Բեռնհամի (1832–1905) հետ։
* Մերի Էլիզաբեթ Ուելս (1830–1884), որն ամուսնացել է Ջեյմս Հ. Ուելսի (1819–1873) հետ։
* Օսկար Ա. Ուելս (1833–1909)։
* Էդվարդ Ուելս

Առաջին կինը՝ Սառա Կառոլին Դագգեթը մահացել է 1859 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Ալբանի քաղաքում, որից հետո Ուելսը 1861 թվականին ամուսնացել է Մերի Պրենտիսի հետ։

Ուելսը մահացել է Գլազգոյում, Շոտլանդիա, 1878 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, իր 73-րդ ծննդյան տարեդարձից երկու օր առաջ։ Նա թաղվել է Օկ Գլեն գերեզմանատանը՝ Աուրորայում։ Նրա մարմինը վերադարձվել է Միացյալ Նահանգներ նավարկելով «Էթիոպիա» արտանավով։ Նրա հոգեհանգիստը տեղի է ունեցել նրա տանը՝ Աուրորայում։

## Տես նաև
* American Express

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*
* Norton, Frederick Calvin *The governors of Connecticut: biographies of the chief executives of the commonwealth that gave to the world the first written constitution known to history*, Publisher	Connecticut Magazine Co., 1905.
*

Կատեգորիա:19-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ձեռնարկատերեր
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ անգլիական սերմամբ