Ալեքսանդրա Մախրովսկայա

**Ալեքսանդրա Վիկտորովնա Մախրովսկայա** (, ), ճարտարապետ, խորհրդային քաղաքաշինարար, պատմական շենքերի վերականգնման և եզակի պատմամշակութային ժառանգության պաշտպանության ոլորտի առաջատար մասնագետ, Ռուսաստանի ճարտարապետության և շինարարության գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Ալեքսանդրա Մախրովսկայան ծնվել է 1917 թվականի դեկտեմբերի 8-ին (21), Ստրուգի Կրասնիե գյուղում։ Նրա հայրը՝ Վիկտոր Գեննադիևիչ Մախրովսկին, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, չափագետ և նկարիչ, եղել է Սարատովից և սերել է ավագ քահանա Գենադի Իվանովիչ Մախրովսկու ընտանիքից։ Նրա մայրը՝ Ալեքսանդրա Իվանովնա Մախրովսկայան (ծննդյան ազգանունը՝ Տիմոֆեևա), ծնվել է Սանկտ Պետերբուրգում, ավարտել է միջնակարգ դպրոցը, ընդունվել է Բարձրագույն առևտրային դասընթացներ, բայց դստեր ծնվելուց հետո չի աշխատել։

Մախրովսկայայի հայրը սովորել է Բոգոլյուբովի անվան նկարչական դպրոցում, ապա՝ Կազանի համալսարանում և Սանկտ Պետերբուրգի տեխնոլոգիական ինստիտուտում: Նրա ազդեցության տակ Ալեքսանդրա Մախրովսկայան, 1936 թվականին միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո, ընդունվել է Լենինգրադի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտի (ԼԻԺՍԱ) ճարտարապետության բաժին: 1937 թվականին, ճարտարապետական ֆակուլտետում ուսանելուն զուգահեռ, Մախրովսկայան ընդունվել է օտար լեզուների հեռակա ինստիտուտի գերմաներենի բաժին։

Նրա ուսումը ընդհատվել է պատերազմի պատճառով։ Ալեքսանդրա Մախրովսկայան Լենինգրադի պաշարման առաջին ձմեռն անցկացրեց պաշարված Լենինգրադում։ 1942 թվականի հուլիսին, իր ծնողները և նրանց փոքրիկ դուստրը տարհանվել են, և 1943 թվականին հայտնվել է Սամարղանդում, որտեղ պատերազմի ժամանակ տեղակայված է եղել Ի. Ե. Ռեպինի անվան գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտի մեծ մասը, որտեղ Մախրովսկայան ուսանողուհի էր։ Այնտեղ Ալեքսանդրա Վիկտորովնան մտերմացել է իր ապագա ամուսնու՝ Վիկտոր Իլյիչ Կոչեդամովի հետ, որը հետագայում դարձել է ականավոր խորհրդային ճարտարապետ և գիտնական, Սանկտ Պետերբուրգի, Սիբիրի, Բուխարայի և Սամարղանդի ճարտարապետության և քաղաքաշինության պատմության մասնագետ։

Ալեքսանդրա Մախրովսկայան այս ժամանակաշրջանը հիշել է Վիկտոր Կոչեդամովին նվիրված իր ակնարկում, որը հրատարակվել է «Ճարտարապետները ճարտարապետների մասին։ Լենինգրադ-Պետերբուրգ։ 20-րդ դար» ժողովածուում։
Մախրովսկիների ընտանիքը վերադարձել է Լենինգրադ 1945 թվականին: Ալեքսանդրա Վիկտորովնան գերազանցությամբ պաշտպանել է իր թեզը «Ցուցահանդեսային պալատը Լենինգրադում» թեմայով պրոֆեսոր Իգոր Ֆոմինի արհեստանոցում և ստացել ճարտարապետության և արվեստի դիպլոմ: Մախրովսկայան նաև գերազանցությամբ ավարտել է օտար լեզուների հեռակա ինստիտուտը՝ մասնագիտանալով թարգմանության մեջ։

### Կայացում
Մախրովսկայայի ճարտարապետի և քաղաքաշինարարի մասնագիտական կարիերան սկսվել է Լենգիպրոգորում։ Այդ ժամանակ ինստիտուտում արդեն ձևավորվել էր բարձր մակարդակի քաղաքաշինական դպրոց, որը ներկայացնում էին ճարտարապետներ Վ. Պ. Յակովլևը, Վ. Ա. Գայկովիչը, Դ. Դ. Բարագինը, Ն. Ա. Սոլոֆնենկոն և Յու. Մ. Կիլովատովը։ Նրանց ղեկավարությամբ Ալեքսանդրա Մախրովսկայան ներգրավվել է Պետրոզավոդսկի կենտրոնական մասի նախագծման գործում։ 1947 թվականին նրա մասնակցությամբ մշակված և Պետրոզավոդսկի պատմական կենտրոնի ոչ միայն վերակառուցումը, այլև մասնակի վերականգնումը նախատեսող նախագիծը համամիութենական մրցույթում արժանացել է երկրորդ մրցանակի։ Մախրովսկայայի մեկ այլ նվաճում է Սիմֆերոպոլի կենտրոնական մասի նախագծումը։Հենց այդ ժամանակ՝ Լենգիպրոգորում աշխատելիս, ի հայտ է եկել Մախրովսկայայի հակումը քաղաքների ճարտարապետահատակագծային կառուցվածքի վերլուծության նկատմամբ և քաղաքային տարածության «լեզուն» հասկանալու նրա ձգտումը։

1951 թվականին Ալեքսանդրա Մախրովսկայան ընդունվել է ԽՍՀՄ Շինարարության և ճարտարապետության ակադեմիայի Լենինգրադի մասնաճյուղի ասպիրանտուրան, իսկ 1955 թվականին պրոֆեսոր Վ. Ա. Վիտմանի ղեկավարությամբ պաշտպանել է «Նևայի առափնյակների կառուցապատումը և հատակագծումը» թեկնածուական թեզը: Պաշտպանությունից հետո շարունակել է աշխատանքը ակադեմիայի Լենինգրադի մասնաճյուղում՝ որպես ավագ գիտաշխատող: Նրա հետազոտությունների առարկան դարձան պատմական կառուցապատում ունեցող խոշոր քաղաքներում ժամանակակից թաղամասերի և միկրոշրջանների ձևավորման գործընթացները: Այդ ժամանակահատվածում Մախրովսկայան գրել և հրատարակել է մի շարք գիտական հոդվածներ ու մենագրություններ՝ նվիրված պատմական շրջանների վերակառուցման հիմնախնդիրներին և նոր հարմարավետ բնակելի միջավայրի ստեղծմանը: Դրանց թվում են «Լենինգրադ. Հատակագծում և կառուցապատում 1947-1957 թվականներ (Պողոտաների և առափնյակների վերակառուցում)», «Խոշոր քաղաքների արվարձանային գոտիները», «Բնակելի շրջանների և միկրոշրջանների հատակագծման ու կառուցապատման առաջադեմ մեթոդները. Քաղաքաշինություն» և «Բնակելի շրջան և միկրոշրջան» գրքերը, որոնցից վերջինը համահեղինակել է խորհրդային ականավոր քաղաքաշինարար, Լենինգրադի երեք Գլխավոր հատակագծերի հեղինակ Ալեքսանդր Նաումովի հետ։

### Աշխատանք Լենինգրադի քաղաքաշինության գիտահետազոտական ինստիտուտում
1964 թվականից ի վեր Մախրովսկայան եղել է Լենինգրադի քաղաքաշինության գիտահետազոտական ինստիտուտի գիտական բաժնի քաղաքային վերակառուցման բաժնի վարիչը։ 1960-1980-ական թվականներին ինստիտուտը մասնագիտացել է Ղազախստանում, Սիբիրում և Հեռավոր Արևելքում բնական պաշարների զարգացման միջոցով ստեղծված նոր քաղաքների նախագծման և երկրի հյուսիսային շրջանների համար քաղաքների, ավանների և շրջանառու բնակավայրերի բնակեցման, պլանավորման և զարգացման վերաբերյալ կարգավորող փաստաթղթերի մշակման մեջ։ Այդ պատճառով Ալեքսանդրա Մախրովսկայայի գլխավորած բաժնի հետազոտական գործունեությունը զարգացել է միաժամանակ երկու ուղղությամբ։

Մի կողմից, բաժինը ծառայել է որպես Եվրոպական հյուսիսի համար հանրապետական շինարարական նորմերի մշակման առաջատար ստորաբաժանում, որը ներառել է քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի, ինչպես նաև քաղաքացիական և արդյունաբերական օբյեկտների նախագծումը: Այս թեմայի վերաբերյալ հետազոտություններում նշանակալի տեղ է հատկացվել Վոլոգդայի մարզի և Կոմի Հանրապետության փոքր բնակավայրերի պատմական և ճարտարապետական ժառանգության ուսումնասիրությանը: Մասնավորապես, մշակվել է Սիկտիվկարի կենտրոնական շրջանի վերակառուցման հայեցակարգ։

Միևնույն ժամանակ, Մախրովսկայայի բաժինը զգալի ուշադրություն է դարձրել Լենինգրադի, իսկ ավելի ուշ՝ Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքաշինական գործընթացների հետազոտությանը։ Ալեքսանդրա Վիկտորովնան բաժնի վարիչի պաշտոնը զբաղեցրել է ավելի քան երեսուն տարի՝ մինչև 1997 թվականը, և անձամբ վերահսկել է քաղաքի պատմական թաղամասերի գործնական վերակառուցման և մշակութային ու ճարտարապետական ժառանգության պաշտպանության հետ կապված մի շարք թեմաներ և ոլորտներ։

Մի շարք աշխատանքներում, մասնավորապես՝ 1974 թվականի «Խոշոր քաղաքների հին բնակելի թաղամասերի վերակառուցում» մենագրության մեջ, Մախրովսկայան բազմիցս անդրադարձել է բարձրության կանոնակարգերի պահպանման և «ձմեռային պալատի» պահպանման խնդրին,  որն այսօր արդիական է Սանկտ Պետերբուրգի համար։

Լենինգրադի քաղաքաշինության գիտահետազոտական ինստիտուտի ղեկավարի պաշտոնում Մախրովսկայան մասնակցել է «Լենինգրադի Լենինսկի շրջանի վերակառուցման փորձարարական նախագծային առաջարկի», «Վասիլևսկի կղզու փորձարարական բնակելի թաղամասի նախագծի» և «Լենինգրադի Օկտյաբրսկի շրջանի փորձարարական վերակառուցման նախագծի» մշակմանը։ Ալեքսանդրա Վիկտորովնան առանձնահատուկ ուշադրություն էր դարձնում Լենինյան շրջանի վերակառուցմանը, քանի որ պլանավորում էր այնտեղ կազմակերպել փորձարարական համալիր վերակառուցման ցուցադրական թաղամաս, սակայն այս գաղափարը լիարժեք իրականացնել չհաջողվեց։

«Սանկտ Պետերբուրգ-Լենինգրադի պատմական գոտիները» հոդվածում Մախրովսկայան գրել է.Մախրովսկայան մասնակցել է Տալլինի կենտրոնական մասի, Կազանի կենտրոնական մասի և Սան Ֆրանցիսկոյի (ԱՄՆ) կենտրոնական հրապարակի նախագծման ճարտարապետական մրցույթների: Նրա ղեկավարությամբ պատրաստվել և իրականացվել են ԳԴՀ-ում և Հունգարիայում պատմական շենքերի վերակառուցման և վերաբնակեցման հետ կապված մի շարք նախագծեր։

Ալեքսանդրա Վիկտորովնա Մախրովսկայան մահացել է 1997 թվականի օգոստոսի 18-ին։ Կյանքի վերջին տարիներին սկսել է աշխատել «Սանկտ Պետերբուրգի ծովային դարպասը» գրքի վրա, որում նա հույս ուներ ամփոփել վերակառուցման հարցերի վերաբերյալ իր երկարատև հետազոտությունները և ուսումնասիրել պատմական միջավայրի ազդեցությունը ժամանակակից քաղաքի ճարտարապետական և տարածական կազմակերպման վրա։ Սակայն մենագրությունը մնացել է անավարտ։ Ալեքսանդրա Մախրովսկայան թաղված է Սանկտ Պետերբուրգի Բոգոսլովսկոյե գերեզմանատանը։

### Ընտանիք
* Ամուսինը՝ Վիկտոր Իլյիչ Կոչեդամովը (1912-1971 թվականներ), խորհրդային ճարտարապետ և ճարտարապետական պատմաբան, Սանկտ Պետերբուրգի, Սիբիրի, Բուխարայի և Սամարղանդի ճարտարապետության և քաղաքաշինության պատմության մասնագետ։
* Դուստրը՝ Օլգա Ալեքսանդրովնա Բիանտովսկայան (ծնվել է 1941 թվականին), գրաֆիկական նկարիչ, նկարազարդող, պաստառների նկարիչ, Լենինգրադի Ս. Մ. Կիրովի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնի և Լենինգրադի Փոքր օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնի ներկայացումների պաստառների հեղինակ է։

## Գիտական և հասարակական գործունեություն
Տարիների ընթացքում՝ սկսած 1951 թվականին ասպիրանտուրա ընդունվելուց և Լենինգրադի քաղաքաշինության գիտահետազոտական ինստիտուտում իր աշխատանքի ողջ ընթացքում, մինչև 1997 թվականը, Մախրովսկայան հետազոտություններ է անցկացրել՝ ուսումնասիրելով ժամանակակից քաղաքաշինության ոլորտի հիմնարար խնդիրները: Ավելի քան 20 տարի համագործակցել է Ռուսաստանի ճարտարապետության և շինարարության գիտությունների ակադեմիայի քաղաքաշինության կենտրոնական գիտահետազոտական և նախագծային ինստիտուտի, իսկ 1980-ականների վերջից՝ նաև Քաղաքային վերակառուցման կենտրոնական գիտահետազոտական և նախագծային ինստիտուտի (Մոսկվա) հետ: Ուշադրություն է դարձրել գիտական անձնակազմի պատրաստմանը և խորհրդատվություն է տրամադրել թեկնածուական և դոկտորական ատենախոսությունների պաշտպանության վերաբերյալ: Իր բաժնի նյութերի համաձայն՝ Լենինգրադի քաղաքաշինության գիտահետազոտական ինստիտուտի չորս աշխատակիցներ՝ Մ. Մ. Վլանինան, Ի. Ա. Ներուշը, Ի. Պ. Ֆաշչևսկայան և Գ. Զ. Կագանովը, հաջողությամբ ավարտել են իրենց ատենախոսությունները՝ ստանալով ճարտարապետության թեկնածուի աստիճան։

Մախրովսկայան իր բազմամյա գիտական հետազոտությունները համատեղել է հասարակական աշխատանքի հետ։ Խորհրդային Միության Կոմունիստական կուսակցության անդամ չի եղել, բայց տեղական ինքնակառավարման մարմիններում ներկայացրել է աշխատավորների և ստեղծագործ մտավորականության շահերը։ 1961-1964 թվականներին ընտրվել է Աշխատավորների տեղակալների Օկտյաբրսկի շրջանի խորհրդի պատգամավոր, իսկ 1967-1972 թվականներին եղել է Լենինգրադի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր։ Եղել է Հուշարձանների պաշտպանության պետական տեսչության գիտական խորհրդի անդամ, իսկ 1991 թվականից հետո՝ Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքաշինական խորհրդի անդամ։ Եղել է Սանկտ Պետերբուրգի քաղաքային հետազոտողների ասոցիացիայի հիմնադիրներից մեկն և ղեկավարել է «Քաղաքը և քաղաքացիները» սեմինարը։ 1990-ականներին դարձել է «Սանկտ Պետերբուրգի և Սանկտ Պետերբուրգի մարզի քաղաքաշինական նոր հայեցակարգի» հեղինակներից և գաղափարախոսներից մեկը։

### Հիմնական գիտական հրապարակումներ
Մախրովսկայայի բազմամյա հետազոտությունների արդյունքները արտացոլված են նրա հրատարակված աշխատանքներում, ավելի քան 80 հրապարակումների հեղինակ է, որոնցից ամենակարևորները նվիրված են Լենինգրադին և Սանկտ Պետերբուրգին։

##### Մենագրություններ
# Ленинград. Планировка и застройка 1947—1957 гг. (Реконструкция проспектов и набережных). — Л.; М.: Государственное изд-во по строительству и архитектуре, 1958.
# Пригородные зоны крупных городов. — Л.; М.: Государственное издательство по строительству и архитектуре, 1962.
# Прогрессивные приемы планировки и застройки жилых районов и микрорайонов. Градостроительство. (Материалы VI сессии АСиА СССР, 1961). — Л.; М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1962.
# Жилой район и микрорайон. — Л.; М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1963.
# Застройка жилого района и микрорайона. (Планировка и застройка в условиях Крайнего Севера). — Л.; М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1971.
# Планировка и застройка городов Кольского Севера. — Л.; М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1972.
# Руководство по планировке и застройке городов Кольского Севера. — Ленинград; Мурманск: ЛенНИИПградостроительства, Мурманский областной отдел по делам строительства и архитектуры, 1973.
# Реконструкция старых жилых районов крупных городов. (На примере Ленинграда) — Л.: Л. о. Стройиздата, 1974.
# Ленинградская система расселения. — Л.: Л. о. Стройиздата, 1977.
# Преобразование городской среды. (Проблемы охраны и оздоровления). Оздоровление жилой среды в условиях комплексной реконструкции. (Совместное исследование СССР-ВНР). — М.: Стройиздат, 1978.
# Оздоровление городской среды при реконструкции и обновлении жилых структур. (Совместное исследование по плану сотрудничества СССР-ГДР). — М.: Стройиздат, 1978.
# Памятники архитектуры в структуре городов. Ленинград. — М.: Стройиздат, 1978.
# Реконструкция старых жилых районов крупных городов. (На примере Ленинграда). — Л.: Л. о. Стройиздата, 1986.
# Градостроительство и архитектура Европейского Севера. — Л.: Л. о. Стройиздата, передано в издательство в 1990 г.

##### Մեթոդաբանական նյութեր
# Генеральный план развития Ленинграда. — Л.: Общество «Знание» РСФСР, 1968.
# Методические основы научных исследований реконструкции центральных районов и общественного центра Таллина. — М.: ЦНТИ по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, 1969.
# Методика реконструкции жилых кварталов. — Л.: ЛенНИИПградостроительства, 1970.
# Методические рекомендации по реконструкции городов. (Проект). СССР—НРБ. — М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1971.
# Методические рекомендации по планировке и застройке жилых районов в городах Крайнего Севера. — М.: ЦНТИ по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, 1980.
# Методические рекомендации по предпроектным исследованиям условий реконструкции центральных районов Ленинграда. — Л.: ЛенНИИП градостроительства, 1980.
# Пути развития Ленинграда. (Ленинградская система расселения). — Л.: Общество «Знание» РСФСР, 1980.
# Методические рекомендации по реконструкции центральных районов Ленинграда. — Л.: ЛенНИИПградостроительства, 1983.
# Центр Ленинграда. (Преобразование и охрана исторической среды). — Л.: Общество «Знание» РСФСР, 1986.

## Պարգևներ և կոչումներ
1983 թվականին Ալեքսանդրա Մախրովսկայան պարգևատրվել է Պատվո նշանի շքանշանով՝ քաղաքաշինությանը մատուցած ծառայությունների համար: 1995 թվականին, իր լայնածավալ գիտական հետազոտությունների հիման վրա, Մախրովսկայան ընտրվել է Ռուսաստանի ճարտարապետության և շինարարության գիտությունների ակադեմիայի (ՃՇԳԱԱ) թղթակից անդամ։

## Հիշատակ
2014 թվականին «Պահպանված մշակույթ» նախագծի շրջանակներում հրատարակվել է 400 էջանոց «Ալեքսանդրա Մախրովսկայա։ Գիտնական և քաղաքաշինարար։ Ընկերների և գործընկերների հուշեր» գիրքը։ Այն ներառում է Մախրովսկայայի պաշտոնական կենսագրությունը, սակայն տեքստի հիմնական մասը կազմված է ճարտարապետի գործընկերների և ընկերների հուշագրություններից: Գիրքը պարունակում է նաև բանաստեղծական ելույթներ և նույնիսկ կատակերգական ներկայացում, որը Մախրովսկայայի մտերիմ ընկերները ներկայացրել են նրա տարեդարձերից մեկի ժամանակ: Հեղինակների թվում են՝ Տամարա Չիստյակովան (1935-2019 թվականներ), տնտեսագիտության թեկնածու, քաղաքաշինարար և տարածաշրջանային տուրիզմի փորձագետ, Գրիգորի Կագանովը արվեստի պատմության դոկտոր, Անդրեյ Վայթենսը՝ ճարտարապետության դոկտոր, Արվեստի պատմության թեկնածու, Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր Ալեքսանդր Ստեպանովը, Ռուսաստանի չափագիտության ակադեմիայի թղթակից անդամ, Ռոսստանդարտի չափագիտության թանգարանի ղեկավար Ելենա Գինակը և շատ ուրիշներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ալեքսանդրա Մախրովսկայայի մասին նյութեր  The Рreserved culture project (2022)
* Գիրք և հոդվածներ Ալեքսանդրա Մախրովսկայայի մասին «Իրավունք և ինտերնետ» կայքում
* Հոդված Ալեքսանդրա Մախրովսկայայի մասին archi.ru կայքում

 
Կատեգորիա:Բոգոսլովսկոե գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ճարտարագետներ