Կրոնական տեքստեր

մինի|Ռիգվեդայի (վեդական երգեցողություն) ձեռագիրը դևանագարիով, հինդուիզմի սուրբ գրություն, թվագրվում է մ.թ.ա. 1500–1000 թվականներով: Այն հնդեվրոպական լեզուներով գրված ամենահին կրոնական տեքստն է
[մինի|Սեֆարդյան Թորայի գլանը, որը պարունակում էր [Եբրայերեն Աստվածաշնչի առաջին բաժինը, գլորվել էր մինչև Շեմայի առաջին պարբերությունը։]]
[մինի|Վատիկանյան կոդեքս ձեռագրի (մ.թ. 4-րդ դար) մի էջ՝ Հին և Նոր Կտակարանների հունարեն տարբերակներով, որն այժմ պահպանվում է [Վատիկան|Վատիկանի գրադարանում, Հռոմ։]]
[մինի|Վաղ շրջանի Ղուրանի ձեռագրերից մեկի ([7-րդ դար) էջը, որն այժմ պահպանվում է Հնդկաստանի Նյու Դելիի Ազգային թանգարանում:]]
**Կրոնական տեքստեր**, այդ թվում՝ **սուրբ գրություններ**, տեքստեր, որոնք տարբեր կրոններ համարում են իրենց կրոնական ավանդույթի համար կենտրոնական նշանակություն ունեցող։ Դրանք հաճախ ներառում են համոզմունքների, ծիսական սովորույթների, բարոյական պատվիրանների և օրենքների, էթիկական վարքագծի, հոգևոր ձգտումների և կրոնական համայնքի խթանման հորդորների ժողովածու կամ քննարկում։

Յուրաքանչյուր կրոնի շրջանակներում այս տեքստերը մեծարվում են որպես առաջնորդության, իմաստության և աստվածային հայտնության հեղինակավոր աղբյուրներ: Դրանք հաճախ համարվում են սրբազան կամ սուրբ՝ ներկայացնելով այն հիմնական ուսմունքներն ու սկզբունքները, որոնք իրենց հետևորդները ձգտում են պահպանել:

## Ստուգաբանություն և անվանակարգում
Ըստ Պիտեր Բիլի, «գրություն» տերմինը, որը ծագում է  *scriptura* (լատիներեն) բառից, նշանակում էր «գրություններ ձեռագրեր] ընդհանրապես» մինչև միջնադարը, և այնուհետև օգտագործվում էր «Աստվածաշնչի Հին և Նոր Կտակարանների տեքստերը նշանակելու համար»։ Քրիստոնեությունից առաջ, ըստ Օքսֆորդի համաշխարհային հանրագիտարանի, «գրություն» տերմինը վերաբերում է այն տեքստին, որն պարունակում է «կրոնի սրբազան գրվածքներ», մինչդեռ Օքսֆորդի համաշխարհային կրոնների բառարանը նշում է, որ այն վերաբերում է այն տեքստին, որն ունի «կրոնական հեղինակություն» և հաճախ հավաքվում է ընդունված կանոնի մեջ։ Ժամանակակից ժամանակներում գրավոր խոսքի և կրոնական տեքստերի այս հավասարեցումը բնորոշ է անգլերեն լեզվին և չի պահպանվում մյուս լեզուների մեծ մասում, որոնք սովորաբար ավելացնում են «սրբազան» ածական՝ կրոնական տեքստեր նշանակելու համար։

Որոշ կրոնական տեքստեր դասակարգվում են որպես կանոնիկ, որոշները՝ ոչ կանոնիկ, իսկ մյուսները՝ արտականոնիկ, կիսականոնիկ, երկրորդականոնիկ, նախականոնիկ կամ հետկանոնիկ։ «Կանոն» տերմինը ծագում է հունարեն *«κανών»* բառից, որը նշանակում է «չափիչ գործիք օգտագործող ձեռնափայտ»։ Այն նշանակում է «չափանիշ, չափանիշ, նորմա, կանոն» իմաստը։ Ժամանակակից օգտագործման մեջ կրոնական կանոնը վերաբերում է «սուրբ սուրբ գրությունների կատալոգին», որը լայնորեն ընդունված է համարել «պարունակել և համաձայնեցնել որոշակի հավատքի կանոնին կամ կանոնին», նշում է Խուան Վիդովը։ «Ոչ կանոնիկ», «արտականոնիկ», «երկրորդականոնիկ» և այլ նմանատիպ տերմինները ենթադրում են և ծագում են «կանոն»-ից։ Նման ծագում ունեցող տերմինները տարբերակում են կրոնական տեքստերի կորպուսը «կանոնիկ» գրականությունից։ Իր արմատում այս տարբերակումը արտացոլում է ժամանակի ընթացքում զարգացած և ճյուղավորված աղանդներն ու հակամարտությունները, ժամանակի ընթացքում ընդհանուր նվազագույնի մրցակցային «ընդունումը» և մեկ այլ սոցիալ-կրոնական խմբի կողմից մեկնաբանությունների, համոզմունքների, կանոնների կամ սովորույթների «մերժումը»։ «Սուրբ Գրքի ժողովածու»-ի համատեքստում «կանոն» տերմինի ամենավաղ հղումը վերաբերում է մ.թ.ա. 4-րդ դարին։ Վաղ հղումները, ինչպիսին է Լավոդիկեի Սինոդը, կրոնական տեքստերի համատեքստում հիշատակում են և՛ «կանոնական», և՛ «ոչ կանոնական» տերմինները։

## Կրոնական տեքստերի պատմություն
Ամենահին հայտնի կրոնական տեքստերից մեկը հին շումերի Քեշ տաճարի հիմնն է, որը կավե գրվածքների հավաքածու է, որը գիտնականները սովորաբար թվագրում են մ.թ.ա. 2600 թվականին։ Շումերի «Գիլգամեշի էպոսը», չնայած որոշ գիտնականներ համարում են միայն կրոնական տեքստ, ծագում ունի դեռևս մ.թ.ա. 2150 թվականից,  և համարվում է ամենավաղ գրական ստեղծագործություններից մեկը, որը ներառում է տարբեր դիցաբանական կերպարներ և աստվածայինի հետ փոխազդեցության թեմաներ։ Հինդուիզմի սուրբ գրություն՝ Ռիգվեդան, թվագրվում է մ.թ.ա. 1500 թվականին։ Այն ամենահին հայտնի ամբողջական կրոնական տեքստերից մեկն է, որը պահպանվել է մինչև ժամանակակից դարաշրջան։ Աստվածաշնչյան ամենավաղ տեքստերի ամենավաղ թվագրումը մ.թ.ա. 13-12-րդ դարերով։ Տաճարներից և թագավորական արքունիքներից գրչական փաստաթղթերի սկիզբը թվագրվում է մ.թ.ա. 8-րդ դարով և շարունակվում է մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դարը։ Հավանաբար մ.թ.ա. 2-րդ դարում ամրագրվել է Աստվածաշնչյան կանոնը։ Կրոնական տեքստերի զանգվածային արտադրության և տարածման բարձր տեմպերը սկսվել են միայն տպագրական մեքենայի գյուտից հետո՝ 1440 թվականին, մինչ այդ բոլոր կրոնական տեքստերը ձեռագիր պատճեններ էին, որոնցից շրջանառության մեջ համեմատաբար սահմանափակ քանակություններ կային։

## Կրոնական տեքստերի հեղինակություն
Կրոնական տեքստերի հարաբերական հեղինակությունը զարգանում է ժամանակի ընթացքում և բխում է դրանց վավերացումից, կիրառումից և սերնդեսերունդ օգտագործումից: Որոշ կրոնական տեքստեր ընդունվում կամ դասակարգվում են որպես կանոնիկ, որոշները՝ ոչ կանոնիկ, իսկ մյուսները՝ արտականոնիկ, կիսականոնիկ, երկրորդականոնիկ, նախականոնիկ կամ հետկանոնիկ:

«Գիրք» (կամ «սուրբ գրություններ») կրոնական տեքստերի ենթաբազմություն է, որոնք համարվում են «հատկապես հեղինակավոր», հարգված և «սուրբ գրվածք», «սուրբ  կանոնի» կամ կրոնական համայնքի համար «գերագույն իշխանություն, հատուկ կարգավիճակ» ունեցող։ Սրբազան տեքստ և կրոնական տեքստ տերմինները պարտադիր չէ, որ փոխարինելի լինեն, քանի որ որոշ կրոնական տեքստեր համարվում են սրբազան՝ որոշ թեիստական կրոններում, ինչպիսիք են Աբրահամյան կրոնները, տեքստը աստվածային կամ գերբնականորեն հայտնված կամ աստվածային ոգեշնչմամբ ոգեշնչված լինելու համոզմունքի պատճառով, կամ ոչ թեիստական կրոններում, ինչպիսիք են որոշ հնդկական կրոններ, դրանք համարվում են իրենց հավերժական Դհարմայի կենտրոնական սկզբունքները։ Ի տարբերություն սրբազան տեքստերի, շատ կրոնական տեքստեր պատմություններ կամ քննարկումներ են տվյալ կրոնի ընդհանուր թեմաների, մեկնաբանությունների, սովորույթների կամ կարևոր դեմքերի մասին։

Որոշ կրոններում (օրինակ՝ քրիստոնեությունում) կանոնիկ տեքստերը ներառում են որոշակի տեքստ (Աստվածաշունչ), բայց լեզվաբան Եվգենի Նիդայի կարծիքով՝ դրանք «չլուծված հարց են»։ Մյուսներում (հինդուիզմ, բուդդայականություն) «երբեք վերջնական կանոն չի եղել»։ Չնայած սուրբ գրություն տերմինը ծագում է լատիներեն scriptura բառից, որը նշանակում է «գրավոր», աշխարհի հիմնական կրոնների սրբազան սուրբ գրությունների մեծ մասը սկզբնապես եղել է նրանց բանավոր ավանդույթի մաս և «սերնդեսերունդ անգիր սովորելու միջոցով փոխանցվել է մինչև որ վերջնականապես նվիրվել է գրավոր աշխատանքին», ըստ «Բրիտանական հանրագիտարանի»։

Իսլամում Սուննան իսլամական մարգարե Մուհամմադի ավանդույթներն ու սովորույթներն են, որոնք մուսուլմանների համար հետևողական մոդել են։ Սուննան այն է, ինչ Մուհամմադի ժամանակի բոլոր մուսուլմանները ակնհայտորեն տեսել, հետևել և փոխանցել են հաջորդ սերունդներին։ Դասական իսլամական տեսությունների համաձայն՝ Սուննան փաստաթղթավորվում է հադիսներով (Մուհամմադին վերագրվող ուսմունքների, գործերի և ասացվածքների, լուռ թույլտվությունների կամ մերժումների բանավոր փոխանցված գրառում), իսկ Ղուրանի (I) հետ մեկտեղ գտնվում է Մուհամմադի միջոցով փոխանցված աստվածային հայտնությունը (վահի), որը կազմում է իսլամական օրենքի և աստվածաբանության հիմնական աղբյուրները։ Այնուամենայնիվ, իսլամի աղանդները տարբերվում են այն հարցում, թե որ հադիսները (եթե կան) պետք է ընդունվեն որպես կանոնիկ։

## Ծանոթագրուրյուններ

## Արտաքին հղումներ
* The British Library: Discovering Sacred Texts 
* Traditions écrites, collections et processus de normativité G. Ducoeur & C. Redard (ed.), University of Strasbourg, 2025

Կատեգորիա:Գրվածքներ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոն և հասարակություն
Կատեգորիա:Կրոնական գրականություն
Կատեգորիա:Կրոնական գրքեր
Կատեգորիա:Կրոնական ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Սուրբ գրքեր
Կատեգորիա:Փաստաթղթեր