Ռուս-կովկասյան հակամարտություն

**Ռուս-կովկասյան հակամարտություն** (), երկարատև էթնիկական և քաղաքական պայքար` հյուսիսկովկասյան տարբեր ժողովուրդների և ռուս, խորհրդային և կայսերական ռուսական իշխանությունների միջև: Այս հակամարտությունը սկսվում է 16-րդ դարից, երբ ռուսական ուժերը ձգտել են ընդարձակվել դեպի հարավ: Տարբեր կովկասյան խմբեր, այդ թվում՝ աբազներ, աբխազներ, չերքեզներ, չեչեններ, ինգուշներ, կարաչայաբալկարներ, օսեր և դաղստանցիներ դիմադրել են ռուսական վերահսկողությանը ինչպես զինված, այնպես էլ դիվանագիտական միջոցներով: Հակամարտության ժամանակակից փուլն ակտիվացել է 1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո՝ անջատողական նկրտումներով և դիմադրողական շարժումներով, որոնք շարունակական կերպով ճնշվել մինչև 21-րդ դարը:

## Նախապատմություն
### Աշխարհաքաղաքական նշանակություն
Կովկասյան տարածաշրջանը, որը կամրջում է Եվրոպան և Ասիան, ունի հսկայական աշխարհաքաղաքական նշանակություն: Նրա ռազմավարական դիրքը Սև և Կասպից ծովերի միջև, ինչպես նաև խառը պայմաններով տեղանքը, այն դարձրել են արգելք դեպի հարավային տարածքներ: Կովկասը վերահսկելու Ռուսաստանի ցանկությունը բխում է սահմանների ապահովման, առևտրային ուղիների վերահսկման և Մերձավոր Արևելքի վրա ազդեցությունը ընդլայնելու նրա հավակնություններից։
մինի|Կովկասի տեղագրություն

### Ռուս-կումիկական պատերազմներ և սկզբնական հանդիպումներ
Ռուս-կովկասյան հակամարտության սկիզբը կարելի է գտնել մինչև 16-րդ դարն ընկած ժամանակահատվածում, որը համընկել է Կովկասյան տարածաշրջանում Ռուսական կայսրության ընդարձակման հետ։ Կումիկները՝ Դաղստանում բնակվող թյուրքական ժողովուրդ են եղել և առաջիններից, որոնք կազմակերպված դիմադրություն են ցույց տվել ռուսական ոտնձգությունների դեմ ՝ մասնակցելով ռուս-կումիկական պատերազմներին 16-րդ և 17-րդ դարերի ընթացքում։ Նրանց ընդդիմությունը ոչ միայն հիմք է դրել կովկասյան տարբեր խմբերի միջև ավելի լայն դաշինքների համար, այլև նախադեպ է ստեղծել բազմազգ դիմադրության շարժումների համար։
մինի|Թարքի մայրաքաղաքը
Ռուսական էքսպանսիան դեպի Կովկաս սկսվել է Իվան Ահեղի օրոք, որը սկզբում ձգտել է կապեր հաստատել կաբարդացիների հետ։ Նա ամուսնացել է կաբարդացի ազնվական Մարիա Տեմրյուկովնայի հետ, ինչի արդյունքում Կաբարդիան ժամանակավորապես հայտնվել է ռուսական իշխանության տակ։ Սակայն նրա մահից հետո հարաբերությունները սրվել են և կաբարդացիները, կումիկները և նողայները արշավանքներ են սկսել ռուսական ուժերի դեմ։ Այս աճող դիմադրությունը իր գագաթնակետին է հասել 1571 թվականին, այն բանից հետո, երբ Ղրիմի թաթար խան Գևլեթ Գիրայը նողայների հետ միասին ավերիչ արշավանք է իրականացրել համար Մոսկվայի վրա։

Հակամարտությունը սրվել է մոտ 1556 թվականին, երբ Ռուսաստանը գրավել է Աստրախանը, ընդլայնելով իր տարածքը դեպի Հյուսիսային Կովկաս և անմիջական սահմանային հարաբերություններ է ունեցել Կումիկների հետ։ Այս նվաճումը խաթարել է Կումիկի առևտրային ուղիները և էլ ավելի մեծացրել լարվածությունը։ Ամբողջ 16-րդ դարի վերջում այս հակամարտությունները ժամանակ առ ժամանակ շարունակվել եբ՝ հիմք դնելով ռուս-կովկասյան ավելի մեծ հակամարտություններին, որոնք ծավալվել են 18-րդ և 19-րդ դարերում։ Կումիկների դիմադրությունը և այլ տեղական խմբերի հետ համագործակցությունը առաջացրել են տարածաշրջանային անկայունություն և երկարատև հակամարտություններ, քանի որ դրա արդյունքում կովկասյան տարբեր ժողովուրդներ սկսել են միավորվել ռուսական էքսպանսիոնիստական քաղաքականության դեմ։
ձախից|մինի|Պատկերազարդ տարեգրության մանրանկարչություն
Հիմնական հակամարտությունները սկսվել են 1560 թվականին, երբ ռուսները թալանել են Կումիկների մայրաքաղաք Թարկի քաղաքը։ Շուտով ղրիմցիների ճնշման տակ ռուսները ստիպված են եղել նահանջել։ 1591 թվականին արշավը կրկնվել է, արշավի արդյունքում վերականգնվել է Կումիկյան ցարի պաշտոնը, իսկ Վրաստանը խոստացել է դառնալ Ռուսաստանի մի մաս։ Ընդլայնման հետագա փորձերն անհաջող են եղել՝ 1594 թվականին Կումիկները հետ են մղել արշավը, իսկ 1607 թվականին գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջել զավթիչ ուժերը։

## Պատմություն
### Վաղ պատերազմներ և Պետրոս Առաջինի նվաճումներ
18-րդ դարի սկզբին ցար Պետրոս Առաջինը սկսեց մի շարք արշավներ՝ դեպի Կովկաս Ռուսաստանի հասանելիությունը ընդլայնելու համար, դրանով իսկ նշանավորելով տարածաշրջանում ռուսական միջամտությունների սկիզբը։ Նրա առաջին նշանակալից փորձը եղել է 1711 թվականին Պրութ գետի արշավի ժամանակ, որտեղ ռուսական ուժերը կարճ ժամանակով առաջ են շարժվել դեպի չերքեզական տարածքներ։ Արշավի ընթացքում մեծապես տուժել են թաթարական և չերքեզական տնտեսությունները։ Չերքեզները ջախջախվել եին Չանի գետի վրա։ Ռուսները չեն կարողացել ամրապնդել իրենց հաջողությունները և ստիպված են եղել դուրս բերել զորքերը Պրութի պայմանագրի համաձայն։

Մեկ տասնամյակ անց Պետրոսը կրկին իր ուշադրությունը սևեռել է տարածաշրջանի վրա ռուս-պարսկական արշավանքով (1722–1723), որի նպատակն է եղել հիմնականում Դաղստանը և Ադրբեջանը նվաճելը։ Թեև Չերքեզիան այս արշավի հիմնական թիրախը չի եղել, սակայն այն շրջադարձային պահ է հանդիսացել Կովկասում ռուսական ռազմավարության համար և հիմք է դրել ապագա հակամարտությունների համար։ Այդ ժամանակ չերքեզների դիմադրությունը ռուսական էքսպանսիայի դեմ Սև ծովի ափին նույնպես սկսել է ուժեղանալ՝ նախանշելով ավելի մեծ ռուս-չերքեզական պատերազմը, որը բռնկվել է ավելի ուշ՝ 18-րդ դարում։ Ռուսական արշավների այս դարաշրջանը հիմք է դրել Կովկասի շուրջ երկարատև պայքարի համար՝ առաջացնելով լարվածություն, որն ի վերջո հանգեցրրել է ավելի քան մեկ դար տևած հակամարտությունների։
մինի|Պետրոս I-ը Թարքիում, Ֆրանս Ռուբուդ

### Ռուս-չերքեզական պատերազմ (1763–1864)
Ռուս-չերքեզական պատերազմը երկարատև պայքար է եղել Ռուսական կայսրության և Հյուսիսային Կովկասի չերքեզ ժողովրդի միջև, որը տևել է 1763-1864 թվականներին։ Որպես Կովկասի տարածաշրջանը վերահսկելու Ռուսաստանի ավելի լայն արշավի մաս, այս պատերազմը ստացել է չերքեզների դիմադրությունը, որը բնութագրվում էր պարտիզանական մարտավարությամբ և լեռնային տեղանքի ռազմավարական օգտագործմամբ։ Օսմանյան կայսրությունից սահմանափակ աջակցություն ստացած չերքեզները պայքարել են իրենց հայրենիքն ու ինքնավարությունը պահպանելու համար։ Պատերազմի ավարտին ռուսական ուժերը սպանել և բռնի տեղահանել են չերքեզ բնակչության մեծ մասին՝ սպանելով և արտաքսելով մոտ 1 միլիոնից մինչև 2 միլիոն մարդ Օսմանյան կայսրություն։ Շատերը զոհվել են սովից, հիվանդություններից և ճանապարհորդության դաժան պայմաններից, որն այժմ լայնորեն հայտնի է որպես Չերքեզների ցեղասպանություն: Վրաստանի խորհրդարանը պաշտոնապես ճանաչել է այս ցեղասպանությունը 2011 թվականին, իսկ չերքեզ ակտիվիստները շարունակում են ձգտել ավելի լայն միջազգային ճանաչման։
մինի|Չերքեզների, աբազների և ուբիխների քարտեզը չերքեզների ցեղասպանությունից առաջ և հետո

### Շեյխ Մանսուրի շարժումը (1785–1791)
1785 թվականին չեչեն մուսուլման առաջնորդ Շեյխ Մանսուրը կազմակերպել է Հյուսիսային Կովկասի առաջին լայնածավալ դիմադրություններից մեկը ռուսական էքսպանսիայի դեմ։ Իսլամական ուսմունքներով ներշնչված Մանսուրի տեսլականը միավորել է մարտիկներին ողջ Կովկասում՝ ընդգծելով մշակութային և կրոնական անկախությունը: Թեև 1791 թվականին ի վերջո այն պարտվել և գերեվարվել է, այնուամենայնիվ Մանսուրի շարժումը հիմք է դրել հետագա դիմադրության ջանքերի համար և ոգեշնչել է ապագա առաջնորդներին: Նա մինչ օրս շարունակում է մնալ ռուսական գերիշխանության դեմ դիմակայության խորհրդանիշ, իսկ միասնական կովկասյան ճակատ ստեղծելու նրա կոչը հիմք է դրել հետագա, կրոնական դրդապատճառներով դիմադրության համար։
մինի|Շեյխ Մանսուրի դիմանկարը

### Կովկասյան պատերազմ (1817–1864) և Իմամ Շամիլի իմամություն
Կովկասյան պատերազմը (1817–1864) ռուս-կովկասյան ընդարձակ հակամարտության ամենաարյունալի փուլն է։ Իմամ Շամիլը՝ ավարական ծագումով դաղստանցի առաջնորդ է եղել, որը դարձել է Հյուսիսային Կովկասի դիմադրության կենտրոնական դեմքը, երբ 1834 թվականին հռչակել է Կովկասի իմամությունը՝ ձգտելով միավորել տարածաշրջանի էթնիկ և կրոնական խմբերը, ներառյալ չեչենները, ավարները և լեզգիները։ Շամիլը ղեկավարել է հզոր պարտիզանական արշավը լեռնային շրջաններից՝ փաստացիորեն տարիներ շարունակ զսպելով ռուսական առաջխաղացումները, մինչև 1859 թվականին նրա գրավումը։ Շամիլը հիշվում է որպես տոկունության խորհրդանիշ, որը մարմնավորել է հյուսիսկովկասյան պայքարը՝ իրենց ինքնությունը, անկախությունը և կենսակերպը ռուսական էքսպանսիոնիզմից պաշտպանելու համար։
մինի|Իմամ Շամիլ, Վիմագրություն Վասիլի Թիմ

### Անկախության համառոտ շարժումներ (1917–1921)
1917 թվականին բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո Ռուսական կայսրության փլուզումը կարճ հնարավորություն է ընձեռնել Հյուսիսային Կովկասի անկախության համար։ 1917 թվականին հռչակվել է Հյուսիսային Կովկասի լեռնային Հանրապետությունը, որը ներառել է հյուսիսկովկասյան ժողովուրդներով բնակեցված շրջաններ։ Քիչ անց հաջորդել է Հյուսիսային Կովկասի Էմիրությունը՝ հիմնված իսլամական կառավարման վրա: Այնուամենայնիվ նորաստեղծ Խորհրդային Միությունը արագորեն վերահաստատել է վերահսկողությունը և մինչև 1921 թվականը Կարմիր բանակը կազմաքանդել է երկու հանրապետությունները: Չնայած կարճատև գոյատևմանը այդ երկուսը մնում են Հյուսիսային Կովկասի անկախության ձգտումների խորհրդանիշները։

### Խորհրդային ժամանակաշրջան և տեղահանումներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ԽՍՀՄ առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինը մեղադրել է չեչեններին, ինգուշներին, կարաչայներին և բալկարցիներին ֆաշիստական Գերմանիայի հետ համագործակցելու մեջ՝ չնայած դրա վերաբերյալ որևէ ապացույց չի եղել։ 1944 թվականին Ստալինը հրամայել է զանգվածային տեղահանումներ իրականացնել «Ոսպ» գործողության շրջանակներում՝ բռնի կերպով տեղափոխելով ավելի քան 500,000 չեչենների և ինգուշների, ինչպես նաև ավելի քան 110,000 կարաչայների և բալկարցիների՝ Կենտրոնական Ասիայի հեռավոր շրջաններ։ Տրանսպորտային պայմանները ծանր են եղել և մահացությունը գնահատվել է 25–45%՝ սովի, ազդեցության և հիվանդության պատճառով: Փրկվածները բախվել են ծանր պայմանների մինչև 1957 թվականը, հետո նրանց թողել են հետ վերադառնալ։ Այս տեղահանությունները տևական հետք են թողել հյուսիսկովկասյան համայնքներում։
մինի|Ինգուշական ընտանիքը սգում է իր դստեր մահը Ղազախստանում

### Ժամանակակից ապստամբություններ (1990-ականներ – այսօր)
1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հյուսիսային Կովկասում վերսկսվել են ապստամբությունները, հատկապես Չեչնիայում: Առաջին չեչենական պատերազմը (1994–1996) և Երկրորդ չեչենական պատերազմը (1999–2000) հանգեցրել են տասնյակ հազարավոր զոհերի և համատարած ավերածությունների, հատկապես Չեչնիայի այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսին Գրոզնին է։ Լարվածությունը սրվել է նաև տարածաշրջանի այլ մասերում, հատկապես 1992 թվականի օս-ինգուշական պատերազմի ժամանակ, որտեղ ռուսական կառավարությունը միջամտել է ի օգուտ օսերի՝ սրելով էթնիկ բաժանումները և խթանելով հետագա հակամարտությունը։ Չեչենական հակամարտությունը հրահրել է ավելի լայն իսլամիստական ապստամբություն Հյուսիսային Կովկասում, որը պարբերաբար շարունակվում է մինչ օրս (Դաղստանում, Ինգուշեթիայում և Կաբարդինո-Բալկարիայում), այդ բախումները կայուն լարվածություն են ստեղծում տարածաշրջանում։
մինի|Ռուսաստանի ԱԴԾ-ի աշխատակիցները Մախաչկալայում հատուկ գործողության ժամանակ

## Մշակութային և սոցիալական ազդեցություններ
Ռուս-կովկասյան հակամարտությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել հյուսիսկովկասյան համայնքների մշակույթի, հասարակության և ինքնության վրա: Հարկադիր միգրացիաները, ինչպես Չերքեզների ցեղասպանությունը և Ստալինյան տեղահանումները՝ բնակչությանը կտրել են իրենց հայրենիքներից՝ ցրելով սփյուռքի համայնքները Մերձավոր Արևելքում, Եվրոպայում և Ամերիկայում։

• **Սփյուռք**: Հյուսիսկովկասյան սփյուռքներն ակտիվորեն պահպանում են իրենց մշակութային ժառանգությունը և առանցքային դեր են խաղացել պատմական վայրագությունների միջազգային ճանաչման մեջ, որոնցից հատկանշական օրինակ է Չերքեզների ցեղասպանությունը։
մինի|Ստամբուլի Թաքսիմ հրապարակում չերքեզները երթ են անում՝ ի հիշատակ չերքեզների ցեղասպանության
• **Ավանդույթներ։** Բնիկ լեզուները, սովորույթները և իսլամական ավանդույթները մեծ դեր են ունեցել հյուսիսկովկասյան ինքնության պահպանման գործում՝ չնայած ցարական և խորհրդային ժամանակաշրջանում ռուսացմանն ուղղված ջանքերին։

• **Խորհրդանշական դիմադրություն**։ Իմամ Շամիլի և Շեյխ Մանսուրի նման գործիչները դարձել են մշակութային օրինակներ, որոնք ներկայացնում են հյուսիսկովկասյան խմբերի միջև դիմադրության և միասնության ոգին: Հիմնական իրադարձությունների, այդ թվում տեղահանությունների և ցեղասպանությունների ամենամյա ոգեկոչումները ամրապնդում են այս պատմական հետքի հավաքական հիշողությունը։

Ժամանակակից հյուսիսկովկասյան մշակույթը արտացոլում է ճկունության, պատմական իրազեկման և ինքնավարության շարունակական քարոզչության մի խառնուրդ, որը հաճախ լարված է ինտեգրման հետ կապված Ռուսաստանի դաշնային քաղաքականությանը։

## Իրավիճակը հարավային Կովկասում
Հարավային Կովկասը, որը ներառում է ներկայիս Վրաստանը, Հայաստանը և Ադրբեջանը եզակի, բայց խորապես փոխկապակցված դեր է ունեցել ռուս-կովկասյան հակամարտությունում: Ռուսական հավակնությունները Հարավային Կովկասում բարդություններ են ավելացրել Կովկասի վերահսկողության երկարատև պայքարին՝ ազդելով տեղական մշակույթների, հավատարմության և դիմադրության շարժումների վրա: Այս տարածաշրջանը  ականատես է եղել ռուսական էքսպանսիային, տեղական դաշինքներին, բռնի տեղահանումներին և հակամարտություններից հետո մնացած ազդեցություններին։

### Ռուսական ընդլայնում, տեղական դաշինքներ և հավատարմություն
19-րդ դարի սկզբին ռուսական ուժերը թեքվել են դեպի հարավ՝ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը բերելով կայսերական վերահսկողության տակ, քանի որ Ռուսաստանը նպատակ է ունեցել ապահովել իր դիրքերը Օսմանյան և Պարսկական կայսրությունների միջև: Սկզբում հարավկովկասյան որոշ համայնքներ Ռուսաստանը դիտարկել են որպես պաշտպան օսմանյան և պարսկական գերիշխանությունից՝ հատկապես Հայաստանի և Վրաստանի քրիստոնեական համայնքներում: Սա հանգեցրել է Ռուսական կայսրության մեջ մի ժամանակաշրջանի, երբ վրացի և հայ առաջնորդները հաճախ համագործակցել են ռուսական իշխանությունների հետ՝ տարածաշրջանային կայունությունը պահպանելու համար: Այնուամենայնիվ ժամանակի ընթացքում հավատարմությունը փոխվել է, քանի որ Ռուսաստանը ավելի անմիջական վերահսկողություն է հաստատել Հարավային Կովկասի վրա՝ լուծարելով տեղական կառավարման կառույցները և սահմանափակել է վերջիններիս ինքնավարությունը։
մինի|Հարավային Կովկասի արևելյան մասի քաղաքական քարտեզը (1795–1801)

### Մեսխեթցի թուրքերի դիմադրությունը, տեղահանությունը և աքսորը
Քանի որ ռուսական քաղաքականությունը սկսել էր ուժեղանալ՝ տեղական դիմադրությունը նույնպես մեծացել է հատկապես, երբ կայսրության վերահսկողությունը սահմանափակել է ինքնակառավարման ավանդական ձևերը: Ադրբեջանում տեղական խանությունները սկզբում դիմադրել են ռուսական ոտնձգությանը, բայց ի վերջո միացվել են և ներառվել կայսրության մեջ: Լարվածությունն ավելի է սրվել Ռուսաստանի գլխավորած բնակչության տեղաշարժերի պատճառով, որոնք խաթարել են տարածաշրջանի ժողովրդագրությունը: 1944 թվականին Ստալինի հրամանով մուսուլմանական փոքրամասնություն հանդիսացող մեսխեթցի թուրքերը ենթարկվեցին աքսորի՝ Վրաստանից Կենտրոնական Ասիա։ Հազարավոր մարդիկ տուժել են ծանր պայմաններից, իսկ տեղահանությունը տարածաշրջանում երկարատև պառակտումներ և դժգոհություններ է առաջացրել։
մինի|Վտարված մեսխեթցի թուրք կինն ու նրա երեխան Ուզբեկական ԽՍՀ-ում

### Հակամարտություններ Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում
Ռուսաստանի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում էթնիկ լարվածության ժառանգություն է թողել, մասնավորապես Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում: Այս շրջանները ձգտել են անկախանալ Վրաստանից Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, ինչը 1990-ականների սկզբին հանգեցրել է աբխազա-վրացական և օս-վրացական հակամարտություններին: Այս հակամարտություններին Ռուսաստանի ներգրավվածությունը՝ ներառյալ անջատողական շարժումներին անմիջական աջակցությունն էլ ավելի է ապակայունացրել տարածաշրջանը և նպաստել է վրացական տարածքի մասնատմանը: 2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմը սրել է այս բաժանումները, երբ Ռուսաստանը պաշտոնապես ճանաչել է Աբխազիան և Հարավային Օսիան որպես անկախ պետություններ, այդ քայլը լարել է վրաց-ռուսական հարաբերությունները և պահպանել տարածաշրջանային լարվածության բարձր մակարդակ։
մինի|Վրաստանի քարտեզը 2008 թվականին կայացած պատերազմի ընթացքում

### Հայկական հակամարտությունները և ռուսական կողմնորոշումը
Հայաստանում ռուսական ազդեցությունը վերափոխել է տեղական կառավարումը և ազգային ինքնությունը, ընդ որում հայկական համայնքները հաճախ միավորվել են Ռուսաստանի հետ՝ հարևան ուժերից պաշտպանվելու համար: Այնուամենայնիվ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի կապերը նաև նրան ներքաշել են բարդ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ, հատկապես՝ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ Ադրբեջանի հետ նրա երկարատև հակամարտությամբ: Ռուսաստանի ներգրավվածությունը առանցքային է եղել միջնորդի և Հայաստանի դաշնակցի դերում՝ արտացոլելով Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի ռազմավարական հավասարակշռության ավելի լայն օրինաչափությունը։
մինի|2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմի քարտեզ

### Ժառանգություն և ժամանակակից ազդեցություններ
Ռուսաստանի վերահսկողությունը Հարավային Կովկասի վրա թողել է մշակութային տեղաշարժերի, բռնի տեղահանումների և քաղաքական անկայունության մնայուն ժառանգություն: Տարածաշրջանը շարունակում է պահպանել իր աշխարհաքաղաքական նշանակալից դերը: Հարկադիր վերաբնակեցումները և տեղահանումները, ինչպիսիք են թուրք-մեսխեթցիները և աբխազական և օսական անջատողականության վերաբերյալ ռուսական աջակցությունը սնուցել են շարունակվող տարածաշրջանային պառակտումները և անվստահությունը: Այսօր Ռուսաստանի դերը Հարավային Կովկասում շարունակում է ձևավորել տարածաշրջանի անվտանգության դինամիկան՝ երկարամյա էթնիկ և քաղաքական բաժանումներով, որոնք արմատավորված են դարավոր կայսերական հավակնությունների և բարդ դաշինքների վրա: Այս ժառանգությունն ընդգծում է ռուս-կովկասյան հակամարտության և Կովկասում ինքնավարության և կայունության համար պայքարի շարունակական արդիականությունը։

## Ներկա իրավիճակ
Այժմ ռուս-կովկասյան հակամարտությունը դրսևորվում է բարդ սոցիալական, քաղաքական և տնտեսական հարթություններում, երբ Հյուսիսային Կովկասի տարածաշրջանը գտնվում է Ռուսաստանի շարունակական վերահսկողության ներքո: Շատ հյուսիսկովկասցիներ դա ընկալում են որպես պատմական օկուպացիայի շարունակություն, քանի որ Ռուսաստանի կառավարությունը այդ տարածքում պահպանում է ռազմական և անվտանգության զգալի ներկայություն՝ հաճախ դա արդարացնելով ահաբեկչության դեմ պայքարի պատրվակով: Սա խթանել է լարվածության մթնոլորտին, որտեղ Ռուսաստանի իշխանությունները դիտվում են որպես տեղական ինքնավարությունը և մշակութային արտահայտումը սահմանափակող քաղաքական ուժ: Բացի այդ հաճախակի բախումները կովկասյան բնակիչների և Ռուսաստանի անվտանգության ուժերի միջև ընդգծում են տարածաշրջանային մշտական դժգոհությունը։
մինի|Ռուս ազգայնականների ցույցը Մոսկվայում
Ռուսական հասարակության մեջ կովկասցիների նկատմամբ խտրականությունն ու այլատյացությունն ակտիվացել են վերջին շրջանում։ Ընդհանուր կարգախոսները, ինչպիսիք են՝ «դադարեցրե՛ք կերակրել կովկասցիներին», «Ռուսաստանը ռուսների համար» և «Մոսկվան մոսկվացիների համար» արտացոլում են հասարակական կարծիքի մի հատվածը, որն ընդդիմանում է կովկասցիների ներկայությանը խոշոր քաղաքներում և Ռուսաստանի այլ մասերում: Կառավարության քաղաքականությունն ու ազգայնական հռետորաբանությունը երբեմն սնուցել են այս տրամադրությունները՝ ամրապնդելով կարծրատիպերը և մարգինալացնելով հյուսիսկովկասցիներին ռուսական հասարակության մեջ: Ռուսաստանում կովկասցիները բախվում են սովորական խտրականության և ռասայական պրոֆիլների այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են զբաղվածությունը, բնակարանաշինությունը և իրավապահ մարմինները: Քաղաքային կենտրոնների կովկասյան համայնքները հաճախ ենթարկվում են ոստիկանության անհամաչափ հսկողությանը և ԶԼՄ-ների պատկերները երբեմն կարող են ավելի խորը պիտակավարում տալ այդ խմբերին։
[մինի|Լևադա կենտրոնի հարցումը, որի մասնակիցներին հարցնում են, թե համաձայն են արդյոք «[Ռուսաստանը ռուսների համար» արտահայտության հետ։]]
Բախումներ էթնիկ ռուսների և հյուսիսկովկասցիների միջև հաճախ են տեղի ունենում ինչպես քաղաքային միջավայրում, այնպես էլ բուն կովկասյան տարածաշրջանում: Այս առճակատումները, որոնք սնվում են հիմքում ընկած էթնիկ և սոցիալական լարվածությամբ նպաստում են երկու կողմերի անվստահության և դժգոհության ցիկլին: Չնայած Հյուսիսային Կովկասի պաշտոնական ինտեգրմանը Ռուսաստանի Դաշնության կազմի մեջ՝ տարածաշրջանը մնում է տնտեսապես թերզարգացած և սոցիալապես անկայուն՝ գործազրկության բարձր մակարդակով և ռեսուրսների սահմանափակ հասանելիությամբ՝ համեմատած Ռուսաստանի այլ մասերի հետ։

Հյուսիսային Կովկասում շարունակվող մարտահրավերները վկայում են ռուս-կովկասյան հակամարտության մնայուն ժառանգության մասին, որտեղ պատմական դժգոհությունները, համակարգային բռնաճնշումները և ժամանակակից աշխարհաքաղաքական շահերը շարունակում են ձևավորել դինամիկան Ռուսաստանի և Կովկասի բնիկ ժողովուրդների միջև: Այս հարցերն արտացոլում են դարավոր հակամարտության խորքային ազդեցությունը, որը դեռ լուծում չի գտել ներկայիս քաղաքական դաշտում։

## Ժամանակակից ճանաչում
Ռուս-կովկասյան հակամարտության ժառանգությունը տարբեր աստիճանի ճանաչման և իրազեկման է դրդել ժամանակակից դիսկուրսում, մասնավորապես կապված Կովկասի բնիկ խմբերի բախվող պատմական անարդարությունների հետ: Վերջին տարիներին աճում է հակամարտությունների ժամանակ կատարված վայրագությունների ճանաչումը, ներառյալ Չերքեզների ցեղասպանությունը, ինչպես նաև տարբեր էթնիկ խմբերի համատարած տեղահանումները:

### Չերքեզների ցեղասպանություն
2011 թվականին Վրաստանի խորհրդարանը պաշտոնապես ճանաչել է Չերքեզների ցեղասպանությունը, որը տեղի է ունեցել ռուս-չերքեզական պատերազմի ժամանակ (1763–1864) և հանգեցրել է հարյուր հազարավոր չերքեզների մահվան և բռնի տեղահանման։ Այս ճանաչումը չերքեզ ակտիվիստների և սփյուռքի համայնքների ավելի լայն շարժման մի մասն է, որոնք ջատագովում են ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը և փնտրում են փոխհատուցումներ և տեղահանված չերքեզների վերադարձի իրավունք: Տարբեր այլ երկրներ, ներառյալ Թուրքիան և Միացյալ Նահանգները տեսել են նմանատիպ քննարկումներ չերքեզ ժողովրդի առջև ծառացած պատմական անարդարությունների ճանաչման վերաբերյալ։

### Խորհրդային տեղահանումներ
Ստալինի ռեժիմի ժամանակ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում չեչենների, ինգուշների, կարաչայների և բալկարների տեղահանումները ավելի ու ավելի են ճանաչվում որպես ցեղասպանություն՝ տարբեր գիտնականների և իրավապաշտպան կազմակերպությունների կողմից։ Եվրախորհրդարանը 2004 թվականին չեչենների տեղահանումը ճանաչել է որպես ցեղասպանություն՝ ընդգծելով այս պատմական վնասվածքների հիշատակման և ճանաչման անհրաժեշտությունը։

### Ժամանակակից ազդեցություն
Այս պատմական իրադարձությունների ժամանակակից ճանաչումն ազդել է Հյուսիսային Կովկասում մարդու իրավունքների, ինքնավարության և բնիկ ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ ընթացիկ քննարկումների վրա: Այնուամենայնիվ Ռուսաստանում կառավարական պատմությունները հաճախ նսեմացնում կամ հերքում են ռուս-կովկասյան հակամարտության հետ կապված պատմական դժգոհությունները՝ արտացոլելով շարունակական լարվածությունը ռուսական պետության և տարածաշրջանի տարբեր էթնիկ խմբերի միջև։ Ակտիվիստները շարունակում են մղել իրենց իրավունքների, մշակութային ժառանգության և պատմական անարդարությունների ավելի լայն ճանաչմանը՝ ընդգծելով ժամանակակից կովկասյան հասարակության պատմության, ինքնության և քաղաքականության բարդ փոխազդեցությունը։

## Տես նաև
* Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմ
* Մեսխեթցի թուրքերի աքսոր
* Վրաստանի քաղաքացիական պատերազմ
* Արցախյան հակամարտություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

Կատեգորիա:1700-ականներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:19-րդ դարը Վրաստանում
Կատեգորիա:19-րդ դարի հակամարտություններ
Կատեգորիա:2000-ականներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2000-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:2010-ականներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:2010-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:Բռնություն բնիկ ժողովուրդների դեմ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ
Կատեգորիա:Կովկասյան պատերազմներ
Կատեգորիա:Հետխորհրդային հակամարտություններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Կովկաս
Կատեգորիա:Հյուսիսային Կովկասի պատմություն
Կատեգորիա:Չեչնիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ռուս-չեչենական հակամարտություն
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության պատերազմներ
Կատեգորիա:Վրաստանի ռազմական պատմություն