Ենթամանդատային Պաղեստին

**Ենթամանդատային Պաղեստին** ( ; ; ) ‎վարչական-տարածքային միավոր է, որը ստեղծվել է պատմական Պաղեստինի տարածքում Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում գտնվում է 1922-1948 թվականներին բրիտանական տիրապետության ներքո՝ Ազգերի լիգայի մանդատի ներքո։

Ժամանակակից Իսրայելի տարածքից բացի մանդատը տարածվել է ժամանակակից Հորդանանի, Հորդանան գետի Արևմտյան ափի և Գազայի հատվածի տարածքների վրա։ 1946 թվականին Անդրհորդանանի էմիրությունը անկախություն ձեռք բերեց և կառավարվում էր մանդատի կողմից՝ որպես ինքնավար միավոր։ 1947 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպությունը ( ՄԱԿ ) ընդունեց Պաղեստինի բաժանման ծրագիրը, որը նախատեսում էր մանդատի ավարտը և Պաղեստինի մնացած մասում արաբական և հրեական պետությունների ստեղծումը։ Իսրայելի հրեական պետության ստեղծումը հռչակվել է 1948 թվականի մայիսի 14-ին ՝ մանդատի ավարտից մի քանի ժամ առաջ։ Արաբական պետությունը չստեղծվեց արաբա-իսրայելական պատերազմի (1947-1949) հետագա երկրորդ փուլի պատճառով։

## Օսմանյան տիրապետության վերացում
Մինչ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Պաղեստինը գրեթե 400 տարի եղել է Օսմանյան կայսրության մաս։ Պատերազմի ժամանակ բրիտանական բանակը հարավից ներխուժեց Պաղեստին։ 1917 թվականի հոկտեմբերի վերջին բրիտանացիները գրավեցին Բերշեբան, Գազան և Յաֆան։ 1917 թվականի դեկտեմբերի 11-ին գեներալ Ալենբիի զորքերը մտան Երուսաղեմ։ Գավառի հյուսիսային մասը մնաց թուրքական վերահսկողության տակ մինչև 1918 թվականի սեպտեմբեր։

## Ստեղծում
մինի|Պաղեստինի «անձնագիրը» բրիտանական մանդատի ժամանակ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Յաբոտինսկու և Թրամփելդորի նախաձեռնությամբ բրիտանական բանակի կազմում ստեղծվեց «Հրեական լեգեոն», որն օգնեց բրիտանական զորքերին Օսմանյան կայսրության հետ հակամարտությունում Պաղեստինի նվաճման գործում։ 1917 թվականի նոյեմբերին Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Արթուր Բալֆուրը հրապարակեց մի փաստաթուղթ, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Բալֆուրի հռչակագիր։ Այն հայտարարեց, որ Բրիտանիան «դրականորեն է նայում Պաղեստինում հրեա ժողովրդի համար ազգային տան ստեղծմանը, հստակ հասկանալով, որ չպետք է ձեռնարկել որևէ գործողություն, որը կարող է խանգարել Պաղեստինում գոյություն ունեցող ոչ հրեական համայնքների քաղաքացիական և կրոնական իրավունքներին»։  

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո 1919 թվականին Փարիզի խաղաղության համաժողովը սահմանեց Պաղեստինը որպես տարածք, որը ներառում է ներկայիս Իսրայելը, Պաղեստինի ինքնավարությունը, Հորդանանը և Սաուդյան Արաբիայի հյուսիս-արևմուտքը։ Որոշվեց, որ երկիրը կանցնի բրիտանական վերահսկողության տակ՝ որպես Ազգերի լիգայի մանդատային տարածք։ Ազգերի լիգայի որոշմամբ մանդատի նպատակը հռչակվեց Բալֆուրի հռչակագրի իրականացումը և Պաղեստինում «հրեական ազգային տան» ստեղծումը։

1919-1923 թվականներին (Երրորդ Ալիյա) Պաղեստին ժամանեցին 40 հազար հրեաներ՝ հիմնականում Արևելյան Եվրոպայից։ Այս ալիքի վերաբնակները վերապատրաստվել են գյուղատնտեսության ոլորտում և կարողացել են զարգացնել տնտեսությունը։ Չնայած բրիտանական իշխանությունների կողմից սահմանված խիստ «ներգաղթային քվոտաներին», հրեական բնակչությունը այս ժամանակաշրջանի վերջում աճեց մինչև 90 հազարի։ Ջեզրելի հովտի և Հեֆերի հովտի ճահիճները չորացան, և հողը հարմարեցվեց գյուղատնտեսության համար։ Այդ ժամանակաշրջանում ստեղծվել է արհմիութենական ֆեդերացիա՝ Հիստադրութը։

Հրեական ներգաղթի դեմ արաբական բողոքի ցույցերը հանգեցրին պաղեստինյան անկարգությունների, և 1920 թվականին հրեական նոր ռազմական կազմակերպություն  ՝ Հագանան (եբրայերեն նշանակում է «պաշտպանություն»), ստեղծվեց հրեական ինքնապաշտպանական Հաշոմեր կազմակերպությունից։

Հիմնվելով Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի որոշումների վրա ՝ Ազգերի լիգան 1922 թվականին Մեծ Բրիտանիային շնորհեց Պաղեստինի մանդատ՝ դա բացատրելով «երկրում հրեական ազգային տան անվտանգ ձևավորման համար երկրում քաղաքական, վարչական և տնտեսական պայմաններ ստեղծելու անհրաժեշտությամբ»։ Մանդատի համաձայն՝ Բրիտանիան պարտավորվել է.
մինի|Պաղեստինի դրոշը ֆրանսիական «Լարուս» բառարանում
Քաղաքագետ Միտչել Բարդը նշում է, որ մանդատի տեքստում նշվում էր «հրեա ժողովրդի պատմական կապը Պաղեստինի հետ» և այս տարածքում «իր ազգային տունը վերականգնելու» հիմնավորումը։ «Արաբ» բառը երբեք չի հիշատակվում մանդատի տեքստում։

1922 թվականի հուլիսի 24-ին մանդատը պաշտոնապես հաստատվեց 52 երկրների կառավարությունների կողմից, որոնք կազմում են Ազգերի լիգան։

Պաղեստինի բրիտանական մանդատի դե ֆակտո պաշտոնական դրոշը եղել է Union Jack-ը, ի լրումն Պաղեստինի Գերագույն հանձնակատարի դրոշի և բրիտանական մանդատի տարբեր կազմակերպությունների միջև դրոշի մի քանի մասնագիտացված տարբերակների։ 1924-ից 1939 թվականներին ֆրանսիական Larousse բառարանի հրատարակությունները տպագրեցին «Պաղեստինի դրոշը» վերտառությամբ կապույտ և սպիտակ դաշտ, որը կիսով չափ բաժանված էր ուղղահայաց կիսով չափ՝ բևեռի կապույտ մասով և կենտրոնում պատկերված Դավթի վեցթև աստղով։

## Պատմություն
Յաֆֆայում տեղի ունեցած անկարգությունների պատճառով (1921 թվականի մայիսի 1–7) Բրիտանիան սահմանափակեց հրեաների ներգաղթը։ Սակայն արաբների ներգաղթը սահմանափակված չէր։

Լոուրենսի ձեռք բերած համաձայնության արդյունքում Ֆեյսալը ստացավ Իրաքի թագավորի գահը, իսկ նրա եղբայրը՝ Աբդուլլահը, դարձավ Անդրհորդանանի էմիր ՝ Արևմտյան Պաղեստինի դիմաց՝ Միջերկրական ծովից մինչև Հորդանան գետը, որը առանձնացվեց ստեղծման համար։ Հրեական ազգային տուն. Խայմ Վայզմանը անհամաձայնություն հայտնեց Անդրհորդանանը Պաղեստինի մանդատային տարածքից անջատելուն, սակայն բրիտանական գաղութատիրության քարտուղար Չերչիլը Աբդուլլահի հետ զրույցից հետո Լոնդոնին հաստատեց Լոուրենսի համաձայնագրի բովանդակությունը։

Այդ ժամանակ երկիրը բնակեցված էր հիմնականում մուսուլման արաբներով, սակայն ամենամեծ քաղաքը՝ Երուսաղեմը, հիմնականում հրեական էր։

1924-1929 թվականներին ( Չորրորդ Ալիյա ) 82,000 հրեաներ եկան Պաղեստին, հիմնականում Լեհաստանում և Հունգարիայում հակասեմականության աճի հետևանքով։ Այս խումբը հիմնականում բաղկացած էր միջին դասի ընտանիքներից, որոնք տեղափոխվեցին աճող քաղաքներ՝ հիմնելով մանրածախ, սննդի և թեթև արդյունաբերության փոքր բիզնեսներ։ Հետագայում, սակայն, այս ալիքից մոտ 23 հազար ներգաղթյալներ լքեցին երկիրը։

Հրեաների ներգաղթի աճը Պաղեստին հանգեցրեց արաբական ազգայնականության աճին և արաբների և հրեաների միջև հարաբերությունների վատթարացմանը։ Բացի այդ, հրեական ձեռնարկությունները, ազգայնական նկատառումներից ելնելով, հիմնականում չէին ցանկանում աշխատանքի ընդունել արաբներին՝ նախապատվությունը տալով հրեա ներգաղթյալներին աշխատանքի ընդունելիս։ Արաբները նույնպես խուսափում էին հրեաներին վարձել։

Պաղեստինում արաբ ազգայնականների առաջնորդը Երուսաղեմի մուֆթի Ամին ալ-Հուսեյնին էր։ Հուսեյնին ակտիվորեն մասնակցել է հրեական ջարդերի կազմակերպմանը 1929 թվականին։

Նացիստական ​​գաղափարախոսության վերելքը 1930-ականներին Գերմանիայում հանգեցրեց նրան, որ Հինգերորդ Ալիան (1929–1939) դարձավ քառորդ միլիոն հրեա փախստականների հսկայական հոսք, որոնք փախչում էին զարգացող նացիզմից։ Այս ներհոսքն ավարտվեց 1936–1939 թվականների արաբական ապստամբությամբ։

Արաբական ապստամբության վերաբերյալ Պիլ հանձնաժողովի հետաքննության արդյունքում այն ​​առաջին անգամ առաջարկեց մանդատային տարածքի բաժանումը էթնիկական գծերով՝ տարածքի մոտ մեկ երրորդի վրա հրեական մեծամասնությամբ պետության ձևավորմամբ, անեքսիայով։ մնացած տարածքի մեծ մասը մինչև Անդրհորդանան, և Երուսաղեմի, Բեթղեհեմի և Յաֆայի պահպանումը բրիտանական վերահսկողության տակ։ Այս ծրագիրը մերժվել է Պաղեստինի արաբական ղեկավարության կողմից։ Դրանից հետո ստեղծված Վուդհեդի հանձնաժողովը առաջարկեց նոր տարածքային բաժանման պլան, որում հրեական պետությունը կստանար 7393 կմ² տարածք, հրեական պետությունը կստանար ափամերձ հարթավայրի երկու առանձին հատվածներ՝ ընդհանուր առմամբ։ տարածքը կազմում է 1258 կմ², իսկ մնացած հողերը (ամբողջ Գալիլեան, ամբողջ Նեգևը և անկլավը, որը ներառում էր Երուսաղեմը, Բեթղեհեմը, Ռամալլան, Յաֆան և Լիդդան ) մնացին բրիտանական անմիջական վերահսկողության տակ։ Սակայն, ի վերջո, բրիտանական կառավարությունը հրաժարվեց ընդունել հանձնաժողովի առաջարկությունները։ Փոխարենը հրապարակվեց 1939 թվականի Սպիտակ գիրքը, որը սահմանափակեց հրեաների ներգաղթը Պաղեստին մինչև 100,000 հաջորդ հինգ տարիների ընթացքում, այնուհետև ամբողջովին արգելեց այն։ Նույն փաստաթուղթը արգելում էր հրեաներին հողերի վաճառքը մանդատային տարածքի 63%-ում, ևս 32%-ում դա ենթակա էր մանդատային իշխանությունների անմիջական համաձայնությանը։ Տարածքի միայն 5%-ում չեն եղել ոչ արաբ գնորդներին հողերի վաճառքի սահմանափակումներ։

Պաղեստին ներգաղթի արգելքը շրջանցելու համար ստեղծվեց հրեական ընդհատակյա Mossad Le-Aliyah Bet կազմակերպությունը։ 1938-1948 թվականներին այն Պաղեստին է տեղափոխել ավելի քան 70 հազար անօրինական ներգաղթյալների։ Բրիտանացիները բռնել են ներգաղթյալներ տեղափոխող նավերը և տեղավորել համակենտրոնացման ճամբարներում, որոնք հիմնված էին Մավրիկիոսում, իսկ հետո՝ Կիպրոսում։ Հայտնաբերված անօրինական ներգաղթյալների թիվը, ովքեր մուտք են գործել երկիր, հանվել է թույլատրելի քվոտայից։ Մեծ Բրիտանիայի կողմից փախստականների համար խոչընդոտները և հրեա փախստականներին ընդունելու այլ երկրների դժկամությունը հանգեցրին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Հոլոքոստի ժամանակ միլիոնավոր հրեաների մահվան։ Մինչեւ 1944 թվականը 75 հազար ներգաղթային վիզաներից օգտագործվել է միայն 51 հազարը։ Սահմանափակումները մի փոքր մեղմվեցին, և Բրիտանիան տարեկան թույլատրեց մինչև 18000 հրեա փախստականի մուտք գործել Պաղեստին։

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
մինի|Հայֆայի նավթավերամշակման գործարանի ռմբակոծում, սեպտեմբեր 1940 թ․
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ 1940-1941 թվականներին իտալական ինքնաթիռները ռմբակոծել են Պաղեստինը։ Ի տարբերություն բուն Բրիտանիայի, Պաղեստինը չուներ պարտադիր զորակոչ, սակայն մոտ 30000 հրեա տղամարդիկ և կանայք կամավոր ծառայեցին բրիտանական զինված ուժերում։ Դեռ պատերազմի սկզբում բրիտանական իշխանությունների և Հրեական գործակալության միջև պայմանավորվածության արդյունքում որոշվեց հրեա կամավորներին Պաղեստինից որպես հետախույզ և դիվերսանտ ուղարկել թշնամու տարածք։ Այդ նպատակով ստեղծվեցին «հարվածային զորքեր» ( Պալմախ )։ Պաղեստինի հրեաները մասնակցել են ռազմակայանների ստեղծմանը, ճանապարհների կառուցմանը, կամուրջների կառուցմանը. Պաղեստինի տեքստիլ և սննդի արդյունաբերությունը բրիտանական զինված ուժերին մատակարարում էր համազգեստ և սնունդ, պաղեստինյան ձեռնարկությունները սկսեցին արտադրել պարկուճներ, մեքենաների և զենքի պահեստամասեր, տանկերի հետքեր։ 1942 թվականի մայիսի 2-ին Պաղեստինում ստեղծվեց «Խորհրդային Միության օգնության V լիգան»։ Նա հայտարարեց «Խորհրդային Միությանն ու Կարմիր բանակին հերոսական պայքար մղող օգնության և համերաշխության հիմնադրամ» ստեղծելու մասին։ Պաղեստինի հրեաները գումար են նվիրաբերել ԽՍՀՄ-ին վիրակապերի, վիրաբուժական գործիքների, դեղամիջոցների և բժշկական սարքավորումների, ճարպերի, օճառի և տիֆի դեմ պատվաստանյութերի ձեռքբերման համար։
մինի|Պաղեստինի հյուսիսային լեռնային շրջանների պաշտպանության պլանի քարտեզը գերմանական ներխուժման դեպքում
1942 թվականի ամռանը Վերմախտի Աֆրիկայի կորպուսը Էրվին Ռոմելի հրամանատարությամբ Լիբիայից արևելք շարժվեց դեպի Եգիպտոս՝ նպատակ ունենալով ճեղքել Սուեզի ջրանցքը, որից այն կողմ գտնվում էր Պաղեստինը և Մերձավոր Արևելքի նավթային հանքերը։ Արաբ ազգայնականները պատրաստվում էին օգտագործել գերմանական ենթադրյալ հաղթանակը Պաղեստինի հրեաների ամբողջական թալանման և բնաջնջման համար։ Դեռևս 1941 թվականի վերջին Երուսաղեմի մուֆթի Ալ-Հուսեյնին ՝ Պարտադիր Պաղեստինում արաբ ազգայնականների առաջնորդը, որպես Հիտլերի հյուր ժամանեց Բեռլին։ Պաղեստինում անհանգիստ օրեր են. Այնտեղ սկսեցին հայտնվել հրեաներ՝ փախստականներ Եգիպտոսից, բրիտանացի պաշտոնյաները նրանց մուտքի վիզաներ էին տրամադրում Պաղեստին առանց սահմանափակումների։ Պալմախը, բրիտանական բանակի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, սկսեց մշակել Պաղեստինի պաշտպանության պլանը։ Գերմանական ներխուժման դեպքում նախատեսվում էր դիմադրություն կազմակերպել Պաղեստինի հյուսիսային լեռնային շրջաններում, որտեղ ցրվելու էին 36 հրաձգային գումարտակներ՝ ուժեղացված սակրավորների ստորաբաժանումներով։ Նախատեսվում էր, որ բրիտանական սուզանավերը կկարողանան մտնել Հայֆա ՝ զենք և զինամթերք մատակարարելով պաշտպաններին։ Պաղեստինի վրա հայտնված սպառնալիքը նահանջեց միայն 1942 թվականի նոյեմբերին Էլ Ալամեյնի ճակատամարտում Մեծ Բրիտանիայի հաղթանակից հետո։

Պաղեստինի հրեա բնակիչների ճնշող մեծամասնությունը, չնայած իրենց դժգոհությանը բրիտանական իշխանություններից, որոնք սահմանափակեցին ներգաղթը, հասկանում էին, որ նախ պետք է հաղթել նացիստական ​​Գերմանիային։ Բայց ընդհատակյա «Լեհի» կազմակերպության ղեկավար Աբրահամ Շթերնը չէր հավատում հակահիտլերյան կոալիցիայի երկրների հաղթանակի հնարավորությանը և կարծում էր, որ հրեաներին այլ բան չի մնում, քան կապ հաստատել գերմանացիների և իտալացիների հետ, որպեսզի նրանք օգնեն դրան։ պայքարը բրիտանացիների դեմ։ Լեքիի ներկայացուցիչները փորձեցին կապեր հաստատել Գերմանիայի հետ։ Նրանք, ինչպես «Իրգյուն» կազմակերպության անդամները, ընդհատակյա ահաբեկչական գործողություններ են իրականացրել բրիտանական իշխանությունների դեմ։ Լեքիի անդամները 1944 թվականի նոյեմբերին Կահիրեում սպանեցին Մերձավոր Արևելքի հարցերով Մեծ Բրիտանիայի պետքարտուղար Լորդ Մոյնին։

### Հետպատերազմյան շրջան
մինի|Հրեական գործակալության պաստառ, որը խրախուսում է մարդկանց միանալ Բրիտանական բանակի հրեական բրիգադին, 1944 թ.
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին Պաղեստինի հրեա բնակչությունը կազմում էր 33%՝ 1922 թվականի 11%-ի դիմաց։

Բրիտանական Պաղեստինի մանդատային կառավարման 25 տարիների ընթացքում այնտեղ տեղի ունեցան ժողովրդագրական հսկայական փոփոխություններ։ Պաղեստինի բնակչությունը կտրուկ աճեց՝ 1922 թվականի մարդահամարի համաձայն 750 հազար մարդուց մինչև 1946 թվականի վերջի դրությամբ գրեթե 1850 հազար մարդ, այսինքն՝ աճը գրեթե 150 տոկոսով։ Այս ժամանակահատվածում հրեական բնակչությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո 56 հազարից հասել է 84 հազարի 1922 թվականին և 608 հազարի 1946 թվականին՝ աճը գրեթե 725 տոկոսով։ Այս աճի զգալի մասը բաժին է ընկել Պաղեստինում ծնվածներին, սակայն միայն օրինական ներգաղթն աճել է 376 հազարով, իսկ անօրինական ներգաղթյալների թիվը գնահատվում է ևս 65 հազար՝ ընդհանուր 440 հազար մարդ։ Այս հրեական բնակչությունը հիմնականում քաղաքային էր. նրա մոտավորապես 70–75%-ը ապրում էր Երուսաղեմում, Յաֆայում, Թել Ավիվում, Հայֆայում և նրանց արվարձաններում։
մինի|Երուսաղեմը Եվրոպայում հաղթանակի օրը, մայիսի 8, 1945 թ․
Զգալիորեն փոխվել է նաև հողի սեփականության կառուցվածքը։ Եթե ​​1920 թվականին հրեական կազմակերպությունները 26 միլիոն դունամ ընդհանուր հողատարածքից ունեին 650 հազար դունամ, ապա 1946 թվականի վերջին նրանց բաժինը հասավ 1625 հազար դունամի, այսինքն՝ աճը մոտավորապես 250 տոկոսով։ Այնուամենայնիվ, հրեաների հողերը կազմում էին Պաղեստինի ընդհանուր տարածքի միայն 6,2%-ը և մշակվող հողատարածքի 12%-ը։

Իլինոյսի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր Ֆրեդ Գոթեյլը գրում է, որ 1922-1931 թվականներին Պարտադիր Պաղեստինը արագ տնտեսական աճ է ապրել՝ ուղեկցվելով Մերձավոր Արևելքում աննախադեպ կենսամակարդակի բարձրացմամբ։ Այս աճի պատճառներն էին․

Այս աճը, ըստ Գոթեյլի, պատճառ հանդիսացավ արաբների զանգվածային ներգաղթի հարեւան երկրներից Պաղեստին։

1945 թվականի աշնանը Հագանան սկսեց համագործակցել Իրգունի և Լեհիի հետ ՝ ստեղծելով Հրեական դիմադրության միացյալ ճակատ, որը մի շարք զինված գործողություններ իրականացրեց բրիտանացիների դեմ։ Դրանցից ամենաաղմկոտը Երուսաղեմի Քինգ Դեյվիդ հյուրանոցի պայթյունն էր 1946 թվականի հուլիսի 22-ին։

## Մանդատի ավարտ
1945 թվականից հետո Մեծ Բրիտանիան ներքաշվեց արաբա-հրեական սրվող հակամարտության մեջ։ 1947 թվականին բրիտանական կառավարությունը հայտարարեց Պաղեստինի մանդատից հրաժարվելու իր ցանկության մասին՝ պատճառաբանելով, որ չի կարողանում ընդունելի լուծում գտնել արաբների և հրեաների համար։ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը, որը ստեղծվել է քիչ առաջ, 1947թ . նոյեմբերի 29-ին իր Գլխավոր ասամբլեայի երկրորդ նստաշրջանում, ընդունել է թիվ 181 բանաձևը Պաղեստինը արաբական և հրեական պետությունների բաժանելու ծրագրի մասին՝ Երուսաղեմի տարածքին հատուկ կարգավիճակ տրամադրելով։

Մանդատն ավարտվել է 1948 թվականի մայիսի 14-ին։ Նույն օրը հռչակվեց Իսրայել պետության ստեղծումը։ Արաբա-իսրայելական պատերազմի (1948-1949) հետագա երկրորդ փուլի պատճառով արաբական պետություն չստեղծվեց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1920 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1948 կազմալուծումներ
Կատեգորիա:Ասիայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Արաբա-իսրայելական պատերազմներ
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Հորդանանի պատմություն
Կատեգորիա:Մանդատային Պաղեստին
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Պաղեստինի պատմություն