Բուխենվալդ

**Բուխենվալդ** ( []՝ «հաճարենու անտառ»), Գերմանիայի տարածքում գտնվող ամենամեծ համակենտրոնացման ճամբարներից մեկը, որը գտնվել է Թյուրինգիայում՝ Վեյմարի շրջակայքում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Բուխենվալդը պաշտոնապես չուներ «մահվան ճամբարի» աստիճան, 1937 թվականի ամառվանից այդտեղ սկսեցին մարդկանց ոչնչացնել։ 1937 թվականի հուլիսից մինչև 1945 թվականի ապրիլը ճամբարում կալանավորվել է 250 000 մարդ։ Բուխենվալդն ուներ 138 մասնաճյուղ ճամբար։ Այս ճամբարում ստեղծվել էր զինագործարան։ Հատկապես շատ զոհեր են եղել Բուխենվալդի Դորա-Միտտելբաու մասնաճյուղում, որի ստորգետնյա արտադրամասերում ստեղծվել են «Ֆաու-1» և «Ֆաու-2» զենքերը։ Ճամբարն ազատագրվել է 1945 թվականի ապրիլի 13-ին ամերիկյան բանակի կողմից։ Բուխենվալդում զոհվել է մոտավորապես 56 000 կալանավոր։

1945 թվականի ապրիլի 11-ին, երբ ամերիկյան բանակը մոտենում էր, Բուխենվալդում ապստամբություն է սկսվում և կալանավորներն իրենց ձեռքն են վերցնում ճամբարի վերահսկողությունը հեռացող ՍՍ-ականներից։

1945 թվականին Բուխենվալդի տարածքն անցնում է ԽՍՀՄ-ի վերահսկողությանը։ Այն տրամադրվում է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատին՝ նացիստական ռազմական հանցագործներին ներկալելու նպատակով։

1958 թվականին ճամբարի տարածքում հիմնվել է «Բուխենվալդ» հուշարձանը։

Բուխենվալդում տեղի ունեցած հանցագործությունների մասին Էրիխ Մարիա Ռեմարկը գրել է «Կյանքի կայծը» վեպը։

## Պատմություն

thumb|250px|right|Բուխենվալդից ազատված կալանավորները, 1945 թվական, ապրիլի 16
thumb|250px|right|Դիակների տեղափոխում
thumb|250px|right|Ամերիկացի սենատոր Օլբեն Ուիլյամ Բերքլին դիտում է ճամբարը ազատագրելուց հետո
Իրադարձությունների ճամանակագրություն.

* 1937 թվականի հուլիսի 15-ին ճամբար են գալիս առաջին կալանավորները Զաքսենհաուզենից։ Ճամբարի պարեկն էր Կարլ Կոխը։ Օգոստոսի 14-ին սպանվել է առաջին կալանավորը՝ քսաներեքամյա Գերման Կեմպեկը Ալտոնայից։
*1938 թվականի փետրվարին Մարտին Զոմմերի ղեկավարությամբ ճամբարի բունկերում ստեղծվել են կտտանքների և գնդակահարության սենյակները։ Հունիսի 4-ին Էմիլ Բարգատցկին կախաղան է բարձրացվել կալանավորների աչքի առաջ. սա առաջին հրապարակային մահապատիժն էր Բուխենվալդում։
* 1939 թվականի փետրվարին տարածվում է տիֆի համաճարակ, իսկ նոյեմբերին՝ դիզենտերիան։ Նույն թվականի վերջին ճամբարում կար 11 807 կալանավոր, որից զոհվեցին 1235-ը։
* 1940 թվականին կառուցում են դիակիզարանը։ Օգոստոսի 22-ին հրաման տրվեց, որ այրելուց առաջ հեռացնեն դիակներից ոսկե ատամները։ 1940 թվականի ամառվանից սկսեց գործել դիակիզարանը։
*1941 թվականի սեպտեմբերին ճամբարի մոտակայքում գնդակահարվում են խորհրդային ռազմագերիները։ ՍՍ-ի կողմից սպանվել է 8000 խորհրդային ռազմագերի։ Նրանք չեն հաշվվում ճամբարի վիճակագրությունում։
* 1942 թվականի հունվարին անցկացվում են առաջին բժշկական փորձարկումները կալանավորների վրա։ Տարեվերջին ճամբարում կալանավորների թիվը հասնում է 9517-ի, որից յուրաքանչյուր 3-րդը զոհվում է։ 
* 1943 թվականին կալանավորներին տեղափոխում են փոքր ճամբար։ Ապրիլին, 46-րդ բլոկում անցկացվում է բժշկական փորձարկումների 13-րդ ալիքը, որի արդյունքում փորձարկվողների կեսը զոհվում է տանջալից մահով։ Նորդհաուզեն քաղաքի մոտ կառուցվում է Դորա ստորգետնյա ճամբարը, որտեղ հրթիռներ էին պատրաստում։ Տարեվերջին այս ճամբարում կային 37 319 մարդ, որից 14 500՝ ԽՍՀՄ քաղաքացիներ, 7500  լեհ, 4700 ֆրանսիացի և 4800 գերմանացի ու ավստրիացի։
* 1944 թվականին Էռնստ Թելմանը՝ Գերմանիայի առաջին կոմունիստական կուսակցության նախագահը գնդակահարվում է դիակիզարանի շենքում։ Օգոստոսի 24-ին դաշնակիցների զորքերը գնդակոծում են ՍՍ-ի զորանոցները, որի արդյունքում 2000 կալանավոր վիրավորվում է, 388-ը՝ զոհվում։ Բուխենվալդում և մասնաճյուղային ճամբարներում ազատազրկման մեջ պահվում էին 63 048 տղամարդ և 24 210 կին կալանավորներ։ 8644 մարդ զոհվեց։ 1944 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին կալանավորներ բերվեցին Լատվիայի համակենտրոնացման ճամբարներից։ Նրանց թիվը մոտ երկու հազար էր։
*1945 թվականի հունվարին մոտ հազար հրեա բերվեց Լեհաստանի համակենտրոնացման ճամբարներից։ Նրանց մեծ մասը մահացու հիվանդ էր։ Փետրվարին Բուխենվալդը դառնում է ամենամեծ մահվան ճամբարը՝ նրա 88 մասնաճյուղում պահվում էր 112 000 կալանավոր։
*Ապրիլի 8-ին ընդհատակյա կալանավորները դաշնակիցներին ռադիոհաղորդագրություն են ուղարկում՝ օգնության խնդրանքով։
*Ապրիլի 11-ին սկսվում է զինված ապստամբությունը։ Կալանավորները զինաթափեցին և գերի վերցրին շուրջ 80 ՍՍ-ականի։ Ազատագրված ճամբար առաջինը հասան ամերիկացի հետախույզները։
*Ապրիլի 13-ին ճամբար մտավ ԱՄՆ-ի զորքը։
* Իր գոյության վերջին տարում ճամբարում զոհվեց 13 959 մարդ։ Հարյուրավորները զոհվում են ազատագրումից հետո։ 
* Ընդհանուր առմամբ ճամբարում զոհվել է մոտավորապես 56 000 մարդ։

## Բժշկական փորձարկումներ
Կալանավորների վրա մի շարք բժշկական փորձարկումներ են կատարել։ Դրանց արդյունքում փորձարկվողների մեծամասնությունը զոհվում է տանջալից մահով։ Կալանավորներին վարակում են բծավոր տիֆով,  տուբերկուլոզով և այլ վտանգավոր հիվանդություններով, որպեսզի ստուգեն վակցինաների ազդեցությունը։

Պահպանվել են ճամբարային բազմաթիվ փաստաթղթեր, ըստ որոնց հորմոնալ փորձարկումներ են կատարել նույնասեռական կալանավորների նկատմամբ։ Դրանք իրականացվել են ՍՍ-ի բժիշկ Կարլ Վերնետի գաղտնի հրամանով։ 1943 թվականին ՍՍ-ի ռեյխսֆյուրեր Հայնրիխ Հիմլերը, իմանալով դանիացի բժիշկ Վերնետի փորձարկումների մասին նույնասեռականների ասպարեզում, հրավիրում է վերջինիս Բուխենվալդ, որպեսզի իրականացնի նույնատիպ փորձարկումներ։ Վերնետի կողմից բժշկական փորձարկումները սկսվել են 1944 թվականի հուլիսից։ Ըստ պահպանված փաստաթղթերի գեյերի աճուկային շրջանում տեղադրվում էր  «տղամարդկային հորմոններով» դեղապատիճ, որը պետք է նրանց դարձներ հետերոսեքսուալ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համակենտրոնացման ճամբարներ
Կատեգորիա:Երրորդ ռայխի համակենտրոնացման ճամբարներ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա
Կատեգորիա:Հոլոքոստը Գերմանիայում
Կատեգորիա:Գերմանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Երրորդ ռայխի մահվան ճամբարներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստի թանգարաններ