Բացատրություն (փիլիսոփայություն)

**Բացատրությունը** հայտարարությունների մի շարք է, որը սովորաբար կառուցվում է փաստերի մի շարք նկարագրելու համար, որոնք պարզաբանում են այդ փաստերի պատճառները, ենթատեքստը և հետևանքները։ Այն կարող է սահմանել կանոններ կամ օրենքներ, ինչպես նաև կարող է պարզաբանել առկա կանոնները կամ օրենքները ուսումնասիրված ցանկացած առարկայի կամ երևույթի առնչությամբ։

Բացատրությունը, փիլիսոփայության մեջ, հայտարարությունների մի շարք է, որը հասկանալի է դարձնում առարկայի, իրադարձության կամ իրավիճակի գոյությունը կամ առաջացումը։ Դրա ամենատարածված ձևերից են.

* Պատճառահետևանքային բացատրություն
* Դեդուկտիվ-նոմոլոգիական բացատրություն, որը ներառում է բացատրությունը ընդհանրացման ներքո, որից այն կարող է ստացվել դեդուկտիվ փաստարկով (օրինակ՝ «Բոլոր գազերը մեծանում են, երբ տաքանում են).
* Վիճակագրական բացատրություն, որը ներառում է բացատրությունը ընդհանրացման ներքո, որը նրան տալիս է ինդուկտիվ աջակցություն (օրինակ՝ «Ծխախոտ օգտագործողների մեծամասնությունը հիվանդանում է քաղցկեղով. այս անձը ծխախոտ է օգտագործում, հետևաբար այս անձը հիվանդացել է քաղցկեղով»)։
* Մարդկային վարքագծի բացատրությունները սովորաբար դիմում են սուբյեկտի համոզմունքներին և ցանկություններին, ինչպես նաև առարկայի վերաբերյալ այլ փաստերին և շարունակվում են այն ենթադրությամբ, որ տվյալ վարքագիծը ռացիոնալ է (առնվազն նվազագույն չափով)։ Այսպիսով, բացատրությունը, թե ինչու սուբյեկտը հանեց իր վերարկուն, կարող է վկայակոչել այն փաստը, որ նա զգում էր տաքություն, որ նա ցանկանում էր ավելի զով զգալ, և որ սուբյեկտը հավատում էր, որ ավելի սառը կզգա, եթե հանի իր վերարկուն։

## Գիտական բացատրություն
Ամենավերջին քննարկման ենթադրությունն այն է, որ գիտությունը երբեմն տալիս է բացատրություններ (այլ ոչ թե «պարզ նկարագրություն») և որ գիտական բացատրության «տեսության» կամ «մոդելի» խնդիրն է բնութագրել նման բացատրությունների կառուցվածքը։ Այսպիսով, ենթադրվում է, որ կա բացատրության մեկ տեսակ կամ ձև, որը «գիտական» է։ Այնուամենայնիվ, վերջին փիլիսոփայական գրականության մեծ մասում միտումը եղել է ենթադրելու, որ կա էական շարունակականություն գիտության մեջ հայտնաբերված բացատրությունների տեսակների և ավելի սովորական ոչ գիտական համատեքստում հայտնաբերված բացատրությունների առնվազն որոշ ձևերի միջև։ Ընդ որում վերջիններս ներառում են քիչ թե շատ անհամապատասխան ձևով հատկանիշներ, որոնք նախկինում առկա են ավելի մանրամասն, ճշգրիտ, խիստ և այլն ձևով։ Այնուհետև ենթադրվում է, որ բացատրության տեսության խնդիրն է ֆիքսել այն, ինչ ընդհանուր է ինչպես գիտական, այնպես էլ բացատրության առնվազն որոշ ավելի սովորական ձևերի համար։

Գիտական բացատրության ուշագրավ տեսությունը Հեմփելի դեդուկտիվ-նոմոլոգիական մոդելն է։ Այս մոդելը լայնորեն քննադատության է ենթարկվել, սակայն այն դեռևս մեկնարկային կետ է բացատրության տեսությունների մեծ մասի քննարկման համար։

## Բացատրություն և փաստարկ
Բացատրությունների և փաստարկների միջև տարբերությունն արտացոլում է ծագած հարցի տարբերությունը։ Փաստարկների դեպքում մենք սկսում ենք կասկածելի փաստից, որը փորձում ենք փաստարկներով հիմնավորել։ Բացատրությունների դեպքում մենք սկսում ենք ընդունված փաստից, հարցն այն է, թե ինչու է սա փաստ կամ ինչով է պայմանավորված։ Պատասխանն այստեղ բացատրությունն է։

Օրինակ, եթե Ֆրեդն ու Ջոն անդրադառնան այն հարցին, թե արդյոք Ֆրեդի կատուն լվեր ունի, թե ոչ, Ջոն կարող է ասել. «Ֆրեդ, քո կատուն լվեր ունի։ Նայի՛ր կատուն հենց հիմա քորում է»։ Ջոն վիճել է, որ կատուն լվեր ունի։ Այնուամենայնիվ, եթե Ֆրեդը և Ջոն համաձայնվեն այն փաստի մասին, նրանք կարող են լրացուցիչ հարց տալ, թե ինչու է դա այդպես և բացատրություն տալ. «Կատուի լվերի պատճառն այն է, որ եղանակը խոնավ էր»։ Տարբերությունն այն է, որ փորձը որոշ պնդումներ ճշմարիտ լինելու մասին չէ, այլ ցույց տալու, թե ինչու է դա ճիշտ։ Այս առումով փաստարկները նպատակ ունեն նպաստել գիտելիքներին, մինչդեռ բացատրությունները նպատակ ունեն նպաստել ըմբռնմանը։

Մինչ փաստարկները փորձում են ցույց տալ, որ ինչ-որ բան կա, կլինի կամ պետք է լինի, բացատրությունները փորձում են ցույց տալ, թե ինչու կամ ինչպես ինչ-որ բան կա կամ կլինի։ Եթե Ֆրեդը և Ջոն անդրադառնան այն հարցին, թե արդյոք Ֆրեդի կատուն բզեր ունի, թե ոչ, Ջոն կարող է ասել. «Ֆրեդ, քո կատուն լվեր ունի։ Նայի՛ր կատուն հենց հիմա քորում է»։ Ջոն փաստարկ է ներկայացրել, որ կատուն լվեր ունի։ Այնուամենայնիվ, եթե Ֆրեդը և Ջոն համաձայնվեն այն փաստի մասին, որ կատուն ունի լուեր, նրանք կարող են լրացուցիչ հարց տալ, թե ինչու է դա այդպես և բացատրություն տալ. «Կատուի լվերի պատճառն այն է, որ եղանակը խոնավ էր»։ Տարբերությունն այն է, որ փորձը որոշ պնդումներ ճշմարիտ լինելու մասին չէ, այլ ցույց տալու համար է, թե ինչու է դա ճիշտ։

Փաստարկներն ու բացատրությունները հիմնական գործածության մեջ մեծապես նման են միմյանց։ Սա է պատճառը, որ շատ դժվար է պնդումների մասին քննադատաբար մտածել։ Այս դժվարության մի քանի պատճառ կա.

* Մարդիկ հաճախ իրենք էլ պարզ չգիտեն՝ վիճում են ինչ-որ բանի համար, թե բացատրում։
* Բացատրություններ և փաստարկներ ներկայացնելիս օգտագործվում են նույն տեսակի բառեր և արտահայտություններ։
* «բացատրել» կամ «բացատրություն» և այլ տերմինները հաճախ օգտագործվում են փաստարկներում։
* Բացատրությունները հաճախ օգտագործվում են փաստարկների մեջ և ներկայացվում են այնպես, որ ծառայեն որպես փաստարկներ։

## Բացատրություն և հիմնավորում
Բացատրություն տերմինը երբեմն օգտագործվում է հիմնավորման համատեքստում, օրինակ՝ բացատրություն, թե ինչու է համոզմունքը ճշմարիտ։ Հիմնավորումը կարող է հասկացվել որպես բացատրություն, թե ինչու է համոզմունքը ճշմարիտ կամ բացատրություն, թե ինչպես մարդը գիտի այն, ինչ գիտի։ Կարևոր է հասկանալ, թե երբ բացատրությունը արդարացում չէ։ Կարելի է ինչ-որ բանի մասին մանրամասն և հավատալու բացատրել առանց որևէ ապացույց տալու։

## Տեսակներ
Կան բազմաթիվ և բազմազան իրադարձություններ, առարկաներ և փաստեր, որոնք բացատրություն են պահանջում։ Այսպիսով, կան շատ տարբեր բաներ, որոնք կարող են օգտագործվել ինչ-որ բան բացատրելու համար։ Արիստոտելը ընդունում էր բացատրության չորս արխետիպ։ Սրանք դեռ ավելի հին ժամանակներից համարվում էին համընդհանուր և եզակի բացատրությունների «տեսակներ», որոնք ներառում են ինչ-որ բան բացատրելու բոլոր եղանակները։ Այնուամենայնիվ, շատ շփոթություն կա դրանց ճշգրիտ սահմանման և միմյանց հետ առնչվելու վերաբերյալ։ Բացատրության տեսակները ներառում են պատճառաբանության համապատասխան տեսակներ, ինչպիսիք են դեդուկտիվ-նոմոլոգիական, ֆունկցիոնալ, պատմական, հոգեբանական, վերականգնողական, տելեոլոգիական, մեթոդաբանական բացատրությունները։

## Բացատրության տեսություններ
* Դեդուկտիվ-նոմոլոգիական մոդել
* Վիճակագրական համապատասխանության մոդել
* Պատճառական մեխանիկական մոդել
* Միասնական մոդել
* Բացատրության պրագմատիկ տեսություն

## Տես նաև

* Իմացաբանություն
* Մակածություն
* Գիտելիք
* Տեսություն

## Գրականության ցանկ
* Moore, Brooke Noel and Parker, Richard. (2012) *Critical Thinking*. 10th ed. Published by McGraw-Hill. .

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

*Explanation տարբեր լեզուներով

Կատեգորիա:Գիտության իմացաբանություն
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Տեսություններ
Կատեգորիա:Տրամաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Տրամաբանության փիլիսոփայություն