Ժամանակի չափման միավորներ

**[[Ժամանակ]]ի չափման ժամանակակից [[Չափման միավորներ|միավորները]]** հիմնված են Երկրի իր առանցքի շուրջ պտույտի, Արեգակի շուրջ պտույտի և Լուսնի Երկրի շուրջ պտույտի պարբերությունների վրա: Միավորների այս ընտրությունը պայմանավորված է ինչպես պատմական, այնպես էլ գործնական նկատառումներով. մարդկային գործունեությունը ցերեկային և գիշերային ցիկլի կամ եղանակների հետ համակարգելու անհրաժեշտությամբ:

## Օր, ժամ, րոպե  վայրկյան
Տրված օրացուցային օրվա ընթացքում ժամանակի առանցքի վրա կետը նշանակվում է՝ նշելով օրվա սկզբից անցած ժամերի ամբողջ քանակը, այնուհետև՝ ընթացիկ ժամի սկզբից անցած րոպեների ամբողջ քանակը, այնուհետև՝ ընթացիկ րոպեի սկզբից անցած վայրկյանների ամբողջ քանակը։ Եթե անհրաժեշտ է ավելի ճշգրիտ նշել ժամանակի դիրքը, ապա օգտագործվում է տասնորդական համակարգը, որը ցույց է տալիս ընթացիկ վայրկյանի անցած մասը (սովորաբար մինչև հարյուրերորդականներ կամ հազարերորդականներ)։

Նախևառաջ, ժամերը, րոպեները և վայրկյանները ներմուծվեցին օրվա ընթացքում ժամանակի կոորդինատները նշելն ավելի հեշտ դարձնելու համար։

Այսպիսով, մեկ ժամը ունի 3600 վայրկյան, օրը 24 ժամ, կամ 1440 րոպե, կամ 86 400 վայրկյաններ։

Պատմականորեն, միջին ժամանակային ինտերվալների չափման հիմնական միավորը օրը (հաճախ անվանում են «ցերեկ»), որը հաշվարկվում էր արևի լուսավորության փոփոխության նվազագույն լրիվ ցիկլերով ( օր և գիշեր )։

Ժամերը, րոպեները և վայրկյանները այդքան էլ հարմար չեն ժամանակային միջակայքերը չափելու համար, քանի որ դրանք չեն օգտագործում հաշվման  տասնորդական համակարգը: Հետևաբար, ժամանակային միջակայքերը չափելու համար սովորաբար օգտագործվում են միայն վայրկյանները:

Աստղագիտության մեջ *h*, *m*, *s* (կամ *h*, *m*, *s* ) նշումները օգտագործվում են վերադիր տողում. օրինակ՝ 13 ժ 20 ր 10 վ (կամ 13 ժ 20 ր 10 վ )։

### Օգտագործվում է օրվա ժամանակը նշելու համար
Գրավոր խոսքում «h», «min» և «s» տառերը սովորաբար չեն գրվում, այլ նշվում են միայն թվերը՝ բաժանված երկու կետով կամ կետով։ Րոպեի և վայրկյանի թվերը կարող են տատանվել հետևյալի միջև։ 0-ից մինչև 59-ը ներառյալ։ Եթե բարձր ճշգրտություն չի պահանջվում, վայրկյանների քանակը չեն նշում։

Միացյալ Թագավորությունում և Ազգերի համագործակցության երկրներում ժամանակի չափման միավորը ֆորտնայթն fortnite-ն է, որը հավասար է երկու շաբաթվա։

Լուսային տարիներով հեռավորությունները որոշելու համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել աստղագիտական հուլիան տարին ։
մինի|300x300փքս|փհերդ Գեյթի ժամացույցը
Օրվա ժամանակը նշելու երկու համակարգ կա։ Այսպես կոչված ֆրանսիական համակարգը հաշվի չի առնում օրվա բաժանումը 12 երկու միջակայքերի։ (օր և գիշեր), և համարվում է, որ օրը ուղղակիորեն բաժանված է 24 ժամեր ։ Ժամի համարը կարող է լինել 0-ից մինչև 23-ը ներառյալ։ « Անգլիական համակարգում » այս բաժանումը հաշվի է առնվում։ Ժամերը նշվում են ընթացիկ կեսօրվա սկզբից, իսկ թվերից հետո գրվում է կեսօրվա տառային ինդեքսը։ Օրվա առաջին կեսը (գիշեր, առավոտ) նշանակվում է AM, երկրորդը (օր, երեկո)՝ PM։ Այս անվանումները ծագում են  և  (մինչև կեսօր / կեսօրից հետո)։ 12-ժամյա համակարգերում ժամային թիվը տարբեր ավանդույթներում տարբեր կերպ է գրվում՝ սկսած 0-ից մինչև 11 կամ  Քանի որ բոլոր երեք ժամանակային ենթակոորդինատները չեն գերազանցում հարյուրը, երկու թվանշանը բավարար է դրանք տասնորդական համակարգում գրելու համար, հետևաբար, ժամերի, րոպեների և վայրկյանների արժեքները գրվում են որպես երկնիշ տասնորդական թիվ՝ անհրաժեշտության դեպքում թվից առաջ ավելացնելով զրո (սակայն անգլերեն համակարգում ժամային թիվը գրվում է որպես մեկ կամ երկնիշ տասնորդական թիվ)։

Կեսգիշերը վերցված է որպես ժամանակի մեկնարկային կետ։ Այսպիսով, ֆրանսիական համակարգում կեսգիշերը 00:00 է, իսկ անգլերեն համակարգում՝  ։ Կեսօրը ՝  ։  19 ից հետո պահը և ևս 14 կեսգիշերից  անց՝ 19:14 (անգլիական համակարգով՝  ):

Ժամանակակից ժամացույցների մեծ մասը (սլաքներով) իրենց թվատախտակների վրա օգտագործում է անգլիական համակարգը: Այնուամենայնիվ, կան նաև սլաքներով ժամացույցներ, որոնք օգտագործում են ֆրանսիական 24-ժամյա համակարգը: Այս ժամացույցներն օգտագործվում են այն վայրերում, որտեղ օրվա և գիշերվա որոշումը դժվար է (օրինակ՝ սուզանավերի վրա կամ Հյուսիսային բևեռային շրջանի վերևում, որտեղ գոյություն ունեն բևեռային գիշեր և ցերեկ ):

### Օգտագործվում է ժամանակային միջակայքը նշելու համար
Միջին արեգակնային օրվա տևողությունը հաստատուն չէ։ Չնայած այն փոխվում է միայն աննշան (մեծանում է մակընթացությունների և Լուսնի ու Արեգակի ձգողականության ուժի պատճառով միջինը 0,0023 ով) մեկ դարում վերջին 2000 ընթացքում, և վերջին 100 ընթացքում ՝ միայն 0,0014 ով ), սա բավարար է վայրկյանի տևողության զգալի աղավաղումների համար, եթե այն հաշվենք որպես վայրկյան արեգակնային օրվա տևողության  ։ Հետևաբար, «ժամի» սահմանումը օրեր; րոպե - ժամեր; վայրկյաններ - «րոպե» կետը տեղափոխվել է վայրկյանը սահմանելու համար որպես հիմնական միավոր, որը հիմնված է պարբերական ներատոմային պրոցեսի վրա, որը կապ չունի երկնային մարմինների որևէ շարժման հետ (այն երբեմն անվանում են Միջազգային վայրկյան կամ «ատոմային վայրկյան», երբ համատեքստը կարող է այն շփոթել աստղագիտական դիտարկումներից որոշված վայրկյանի հետ):

Այնուամենայնիվ, երբեմն օգտագործվում են նաև ժամեր, րոպեներ և վայրկյաններ։ Օրինակ՝ 50 000 ի տևողությունը կարելի է գրել որպես 13 մաս 53 20  ։

### Ստանդարտացում
ԽՍՀՄ -ում տարբեր ժամանակներում յոթօրյա շաբաթվա փոխարեն օգտագործվել են վեցօրյա և հնգօրյա շաբաթներ, ինչպես նաև տնտեսական պլանավորման նպատակներով՝ հնգամյա  զարգացման պլաններ ։

Ներկայումս Միավորների Միջազգային Համակարգը (ՄՄՀ) ընդունել է վայրկյանի հետևյալ սահմանումը. «մեկ վայրկյանը ժամանակային միջակայք է, որը հավասար է ճառագայթման 9 192 631 770 պարբերության, համապատասխան է ցեզիում-133 ատոմի հիմնական քվանտային վիճակի երկու գերնուրբ մակարդակների միջև անցմանը 0 աստիճանում հանգստի վիճակում»։ . Այս սահմանումն ընդունվել է 1967 թվականին (ջերմաստիճանի և հանգստի վիճակի վերաբերյալ պարզաբանումը հայտնվել է 1997 թվականին):

Միջազգային համակարգում վայրկյանը սահմանվում է որպես 60 վայրկյան, մեկ ժամ՝ մոտավորապես 60 րոպե, իսկ օրացույցային (հուլիանյան) օրը՝ հավասար ճիշտ 86 400 с . Ներկայումս Հուլիանյան օրը մոտ 2 ով կարճ է միջին արեգակնային օրվանից։ Կուտակային անհամապատասխանությունները վերացնելու համար ներմուծվում են նահանջ վայրկյաններ: Դրանք նաև սահմանում են Հուլիան տարին (ճշգրիտ 365,25 Հուլյան օրեր, կամ 31 557 600 գ ), որը երբեմն անվանում են գիտական տարի։

Աստղագիտության և մի շարք այլ ոլորտներում, Միջազգային սեկունդի հետ մեկտեղ, օգտագործվում է էֆեմերիս սեկունդը, որի սահմանումը հիմնված է աստղագիտական դիտարկումների վրա: Հաշվի առնելով, որ արևադարձային տարին 365,242190402 օրեր, և ենթադրելով հաստատուն տևողությամբ օր (այսպես կոչված էֆեմերիսի հաշվարկ ), կստանանք, որ մեկ տարվա ընթացքում 31 556 925,25073 վայրկյաններ ։ Այնուհետև նրանք ենթադրում են, որ վայրկյանը  արևադարձային տարվա մի մասն է։ Արևադարձային տարվա տևողության դարավոր տատանումները ստիպում են այս սահմանումը կապել որոշակի դարաշրջանի հետ. այսպիսով, այս սահմանումը վերաբերում է 2000,0 պահին արևադարձային տարվան։

### Միավորների բազմապատիկներ և ենթաբազմապատիկներ
Ամենատարածված Գրիգորյան օրացույցում, ինչպես նաև Հուլյան օրացույցում, որպես հիմք ընդունվում է 365 ին հավասար տարին։ ։ Քանի որ արևադարձային տարին հավասար չէ արեգակնային օրերի ամբողջ թվին (այն մոտավորապես 365,2422 է) ), օրացույցային եղանակները աստղագիտական եղանակների հետ համաժամեցնելու համար օրացույցն օգտագործում է 366 տևողությամբ նահանջ տարիներ ։ Տարին բաժանված է տարբեր տևողությամբ տասներկու օրացուցային ամիսների (սկսած 28-ից 31 օր ): Սովորաբար, օրացուցային ամսվա ընթացքում լինում է մեկ լիալուսին, բայց քանի որ Լուսնի փուլերը փոխվում են մի փոքր ավելի արագ, քան 12 Տարին, երբեմն ամսվա ընթացքում լինում են երկրորդ լիալուսիններ, որոնք կոչվում են կապույտ լուսիններ ։

## Տարի, ամիս, շաբաթ
Ավելի երկար ժամանակահատվածներ չափելու համար օգտագործվում են տարի, ամիս և շաբաթ միավորները, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է արեգակնային օրերի ամբողջ թվից։ Տարին մոտավորապես հավասար է Երկրի Արեգակի շուրջը պտտման պարբերությանը (մոտավորապես 365.2422 օր), իսկ ամիսը՝ Լուսնի փուլերի լրիվ փոփոխության պարբերությանը (կոչվում է սինոդիկ ամիս,синодическим месяц հավասար է 29.53 օրվա):

Հաշվապահական հաշվարկներ անելու նպատակներով օգտագործվող միավորներն են հիմնականում եռամսյակը (երեք ամիս, տարվա մեկ եռամսյակ) և կիսամյակը (երկու եռամսյակ, վեց ամիս, կես տարի):

Հրեական օրացույցը հիմնված է լուսնային սինոդիկ ամսվա և արևադարձային տարվա վրա, որտեղ տարին բաղկացած է 12 կամ 13 լուսնային ամսից։ Երկարաժամկետ հեռանկարում օրացույցի նույն ամիսները համընկնում են մոտավորապես նույն ժամանակին։

Իսլամական օրացույցում հիմքը լուսնային սինոդիկ ամիսն է, և տարին միշտ պարունակում է ճիշտ 12 լուսնային ամիս, այսինքն՝ մոտ 354 օր, որը կազմում է 11 օրերով պակաս, քան արևադարձային տարին։ Դրա պատճառով տարվա սկիզբը և բոլոր մուսուլմանական տոները ամեն տարի փոխվում են կլիմայական եղանակների և գիշերահավասարների համեմատ։

Շաբաթը սովորաբար բաղկացած է 7 օրից կապված չէ որևէ աստղագիտական իրադարձության հետ, բայց լայնորեն օգտագործվում է որպես ժամանակի միավոր: Շաբաթները կարելի է դիտարկել որպես անկախ օրացույց, որն օգտագործվում է տարբեր այլ օրացույցների հետ զուգահեռ: Ենթադրվում է, որ շաբաթվա տևողությունը ստացվում է լուսնի չորս փուլերից մեկի տևողությունից՝ կլորացված ամբողջ օրերի քանակով:

## Դար, հազարամյակ
Ժամանակի չապման ավելի մեծ միավորներն են դարը ( 100 տարիներ ) և հազարամյակ ( 1000 տարիներ )։ Մեկ դարը երբեմն բաժանվում է տասնամյակների ։

## Մեգատարի և Գիգատարի
Օտարալեզու գրականության մեջ օգտագործվում են նաև տարվա բազմապատիկներ, ինչպիսիք են **մեգատարին** (խորհրդանիշը՝ Myr), որը հավասար է մեկ միլիոն տարվա, և **գիգատարին** (խորհրդանիշը՝ Gyr), որը հավասար է մեկ միլիարդ տարվա։ Այս միավորները հիմնականում օգտագործվում են տիեզերագիտության, ինչպես նաև երկրաբանության և Երկրի պատմության ուսումնասիրության հետ կապված գիտությունների մեջ։ Օրինակ՝ տիեզերքի տարիքը գնահատվում է : Ռուսալեզու գրականության մեջ նման միավորները հազվադեպ են օգտագործվում. դրանց օգտագործումը հակասում է նաև «Ռուսաստանի Դաշնությունում օգտագործման համար թույլատրված մեծությունների միավորների մասին կանոնակարգին», որի համաձայն ժամանակի միավորը՝ *տարին* (ինչպես նաև, օրինակ, *շաբաթը*, *ամիսը*, *դարը*, *հազարամյակը* ) չպետք է օգտագործվեն բազմապատիկների և ենթաբազմապատիկների հետ:

## Հազվագյուտ և հնացած միավորներ
Ժամերը, րոպեները և վայրկյանները առաջացել են օրը հավասար տևողությամբ ավելի փոքր ժամանակային միջակայքերի բաժանելու արդյունքում։ Այս բաժանման ծագումը, հավանաբար, կապված է հին Շումերում օգտագործվող տասներկուերորդական թվային համակարգի հետ։ Օրը բաժանվում էր երկու հավասար հաջորդական միջակայքերի (ավանդականորեն՝ օր և գիշեր)։ Դրանցից յուրաքանչյուրը բաժանվում էր 12 ժամերի ։ Ժամի հետագա բաժանումը վերադառնում է վաթսունական թվային համակարգին ։ Յուրաքանչյուր ժամ բաժանվում էր 60 րոպեների ։ Ամեն րոպե՝ 60 վայրկյանների։

Ժամերը, րոպեները և վայրկյանները ամուր արմատներ են մտցրել մեր առօրյա կյանքում՝ բնական դառնալով նույնիսկ տասնորդական համակարգի ֆոնի վրա։ Այս միավորներն այժմ ամենատարածվածն են ժամանակի միջակայքերը չափելու և արտահայտելու համար։ Վայրկյան (ռուսերեն՝ **с** ; միջազգային՝ **s** ) Միավորների միջազգային համակարգի (ՄՀ) յոթ հիմնական միավորներից մեկն է և CGS համակարգի երեք հիմնական միավորներից մեկը։

«Րոպե» (ռուսերեն նշանակումը՝ **мин** ; միջազգային՝ **min** ), «ժամ» (ռուսերեն նշանակումը՝ **ч** ; միջազգային՝ **h** ) և «օր» ՝  ; միջազգային՝ **d** ) միավորները Միջազգային Համակարգի մաս չեն կազմում, սակայն Ռուսաստանի Դաշնությունում դրանք թույլատրվում են օգտագործել որպես ոչ Միջազգային Համակարգի միավորներ՝ առանց հաստատման գործողության ժամկետի սահմանափակման՝ «բոլոր ոլորտներում» կիրառման շրջանակով: Միջազգային Համակարգի գրքույկի և ԳՕՍՏ 8.417-2002 պահանջներին համապատասխան՝ ժամանակի միավորների՝ «րոպե», «ժամ» և «օր» անվանումը և նշանակումը չեն կարող օգտագործվել ենթաբազմակի կամ բազմակի Միջազգային Համակարգի նախածանցներով:

Կրթության ոլորտում ժամանակի չափման միավորը ակադեմիական ժամն է ( 45 րոպե )։ Բացի այդ, միջնակարգ դպրոցներում «ժամ» բառը հաճախ օգտագործվում է մեկ դասի տևողության համար (այսինքն՝ 40 րոպե ); «քառորդ» (մոտավորապես ¼ ուսումնական տարի); մոտավորապես հավասար է վերջին «եռամսյակին» (  — երեք,  — ամիս; մոտավորապես 3 ամիսներ ); «կիսամյակ» (  - վեց; մոտավորապես 6 ամիսներ ), որը համընկնում է «կես տարի» բառի հետ։ Եռամսյակը նաև օգտագործվում է մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի մեջ՝ հղիության տարիքը նշելու համար. այս դեպքում այն ճիշտ հավասար է երեք ամսվա։

Երբեմն օգտագործվում է տերցիումի միավորը, որը հավասար է 1/ 60 վայրկյանի

Միավոր տասնօրյակը, կախված համատեքստից, կարող է վերաբերել 10 օրվան կամ (ավելի հազվադեպ) մինչև 10 տարիներին

Հռոմեական կայսրությունում ( Դիոկղետիանոսի ժամանակներից), ավելի ուշ՝ Բյուզանդիայում, Հին Բուլղարիայում և Հին Ռուսաստանում օգտագործվող ինդիկցիան (indiction) հավասար է 15 տարիների

Հին ժամանակներում Օլիմպիադան օգտագործվում էին որպես ժամանակի չափման միավոր և հավասար էին 4 տարիներ

Սարոսը խավարման կրկնության ժամանակաշրջան է, որը հավասար է 18 տարվա և 11+1/3 օրվա, որը հայտնի է հին բաբելոնացիներին: Սարոսը նաև 3600 տարվա օրացուցային ժամանակահատվածի անվանումն էր. ավելի կարճ ժամանակահատվածները կոչվում էին ներոս (600 տարի) և սոսոս (60 տարի):

Հիմնարար հաստատունների վրա հիմնված Պլանկի միավորների համակարգում ժամանակի միավորը ( Պլանկի ժամանակը ) արտահայտվում է գրավիտացիոն հաստատունով։, Պլանկի հաստատունը  և լույսի արագությունը:

t_\mathrm P = \sqrt{\frac{\hbar G}{c^5}} = 5{,}391\,21(13)\cdot10^{-44}վայրկյան.

Գալակտիկական տարին մոտավորապես 216 միլիոն տարի է։

Մինչ օրս, փորձարարորեն դիտարկված ամենափոքր ժամանակային միջակայքը ատտովայրկյանի կարգի է ( 10−18 գ ), որը համապատասխանում է 1026- ինՊլանկի ժամանակներ։ Պլանկի երկարության հետ անալոգիայով, Պլանկի ժամանակից կարճ ժամանակային միջակայքը չի կարող չափվել։

Հինդուիզմում «Բրահմայի օրը»՝ կալպան, հավասար է 4,32 միլիարդ տարի ։ Այս միավորը ներառված է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես ժամանակի չափման ամենամեծ միավոր։

## Տես նաև
* Օրացույց
* Երկրաբանական դարաշրջան

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ
* Երկրի անհավասար պտույտը

Կատեգորիա:Pages with unreviewed translations
Կատեգորիա:Ժամանակի չափման միավորներ