Մամեդռզա աղա Վեքիլով

**Մամեդռզա աղա Մանսուր աղա օղլու Վեքիլով** (, ), ադրբեջանցի բժիշկ և հասարակական գործիչ, Ադրբեջանում առողջապահության առաջին կազմակերպիչներից մեկը, Բաքվի առաջին պոլիկլինիկական ծառայության կազմակերպիչ, ամբուլատոր բուժօգնություն առաջին հիմնադիրներից, Բաքվի առաջին դաշտային բժիշկ, Բաքվի անվճար կլինիկաների կազմակերպիչ, 1900 թվականին ընտրվել է Անդրկովկասյան բժշկական ընկերության իսկական անդամ։ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր (1918 թվական)։ «Մուսավաթ» խմբակցության անդամ։

## Կենսագրություն
1876 թվականին ընդունվել է Թիֆլիսի դասական գիմնազիան, որն ավարտելով 1887 թվականին ուսումը շարունակել է Կայսերական Խարկովի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում: Համալսարանն ավարտելուց հետո 1893 թվականին վերադարձել է Կովկաս և սկսել աշխատել Թիֆլիսի Միխայլովսկու անվան հիվանդանոցում որպես բժիշկ։

1896 թվականին նշանակվել է Թիֆլիս-Կարս Կառուցվող երկաթուղու տեղամասային բժիշկ (1895-1899 թվականներ), իսկ 1898 թվականին՝ երկաթուղային հիվանդանոցի վարիչ։ Ճանապարհի շինարարության ավարտից հետո տեղափոխվել է Բաքու՝ նույն գերատեսչության բուժհաստատություն։

1900 թվականին Բաքվի քաղաքային դուման առաջին անգամ հաստատել է «աղքատների բժշկի» պաշտոնը։ Այս պարտականությունը կատարող բժիշկը պետք է դաշտային բժիշկ լիներ և պետք է անվճար բուժօգնություն ցուցաբերեր քաղաքի իր նշանակած տարածքում ապրող աղքատներին։ Այս պաշտոնում նշանակվել է նաև Մամեդռզա Վեքիլովը։ 1900 թվականի մայիսի 12-ին ընտրվել է Անդրկովկասյան բժշկական ընկերության իսկական անդամ։

1902 թվականին Շամախիի երկրաշարժից հետո ղեկավարել է այնտեղ օգնության ուղարկված բժիշկների ջոկատը։

1903 թվականի մարտից մինչև 1908 թվականը բժիշկ Վեքիլովը աշխատել է որպես 3-րդ քաղաքային անվճար հիվանդանոցի վարիչ, իսկ 1900-1918 թվականներին՝ որպես 1-ին քաղաքային անվճար հիվանդանոցի վարիչ։

Վեքիլովը, որը շուրջ մեկ տարի աշխատել է որպես դաշտային բժիշկ, բազմիցս բարձրացրել է կլինիկաների բացման հարցը Բաքվի քաղաքային բժշկական ընկերությունում և Բաքվի քաղաքային դումայում։ 1902 թվականի սկզբին Բաքվի քաղաքային դումա է ներկայացրել «Փոխակերպումներ Բաքու քաղաքում արտահիվանդանոցային բժշկական օգնության կազմակերպման մեջ» նախագիծը։ Ծրագրի էությունը թե՛ բժշկական կառուցվածքի փոփոխությունն էր, թե՛ հիվանդությունների տարածմանը նպաստող պատճառների վերացումը։ Քաղաքի տարբեր հատվածներում պետք է կլինիկաներ բացվեն, որպեսզի սովորական մարդիկ կարողանան դիմել։ Երկար պայքարից հետո նա համոզել է և՛ բժշկական հասարակությանը, և՛ քաղաքային դումայի, և կարողացել է իր ղեկավարությամբ բացել 6 անվճար կլինիկա։ Թեև ի սկզբանե այս կլինիկաներում աշխատել է ընդամենը 1 բժիշկ և մի քանի բուժաշխատող, դրանք իրենց ժամանակի համար մեծ հաջողություն էին:

Այդ կլինիկաներից մեկը՝ աղքատների համար 1 քաղաքային կլինիկան (այժմ՝ թիվ 2 քաղաքային կլինիկա), անձամբ ղեկավարել է Վեքիլովը։ Ղեկավարել է այս կլինիկան 20 տարի։ Քաղաքի բնակիչները կլինիկան անվանել են «Վեքիլովի պոլիկլինիկա»։ Արդեն 1913 թվականին քաղաքում կար 10 անվճար հիվանդանոց։

1905 թվականի ջարդերից հետո եղել է Կովկասի նահանգապետ կոմս Վորոնցով-Դաշկովի նախաձեռնությամբ 1906 թվականին Թիֆլիսում կայացած խաղաղության համաժողովին ուղարկված պատվիրակության կազմում։

1905-1915 թվականներին ընտրվել է Բաքվի քաղաքային դումայի պատգամավոր, որտեղ եղել է դպրոցական հանձնաժողովի և քաղաքային խորհրդին կից բժշկական և սանիտարական հանձնաժողովի, Բաքվի քաղաքային բժիշկների ընկերության անդամ։

1907 թվականի հունվարի 20-ին Մամեդռզա Վեկիլովն իր եղբոր՝ Մեհդի աղա Վեքիլովի հետ բացել է Հարավային Կովկասում կանանց համար նախատեսված ռուս-մուսուլմանական առաջին գյուղական դպրոցը իրենց հայրենի Սալախլի գյուղում։ Վեքիլով եղբայրներն իրենց վրա են վերցրել դպրոցի սպասարկումն ու ծախսերը։

1914-17 թվականին եղել է քաղաքի քաղաքապետին առընթեր նավթային աշխատանքների մշտական հանձնաժողովի անդամ։ 1918 թվականի փետրվարի 10-ին ընտրվել է Անդրկովկասի սեյմի պատգամավոր։

### ԱԺՀ-ի ժամանակ
1918 թվականին ընտրվել է Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր, եղել է «Մուսավաթ» և անկուսակցական խմբակցությունների անդամ։

Հարևան Հայաստանի Հանրապետության հետ հարցերը կարգավորելու համար 1919 թվականի դեկտեմբերի 9-ին պաշտպանության պետական կոմիտեի որոշմամբ Մամեդռզա աղա Վեկիլովն ընտրվել է Ադրբեջանի կառավարության կողմից՝ Ֆաթալի խան Խոյսկու և Մամեդ-Հասան Հաջինսկու միասին ներկայացնելու երկիրը։ Ադրբեջանա-հայկական խորհրդաժողովը սկսել է աշխատանքը Բաքվում 1919 թվականի դեկտեմբերի 14-ին։

### Խորհրդայնացումից հետո
1920 թվականի հունիսի 15-16-ին Գանձակի ապստամբությունից հետո ձերբակալվել է, սակայն ձերբակալության համար բավարար ապացույցների բացակայության պատճառով ազատ է արձակվել։ 1924 թվականին ազատվել է պաշտոնից և մինչև կյանքի վերջ աշխատել է նույն կլինիկայում որպես դաշտային բժիշկ։

1922 թվականին մասնակցել է ադրբեջանա-վրացական սահմանը որոշող հանձնաժողովին։ Վեքիլովի և Մամայ-բեկ Շիխլինսկու պնդմամբ Պոյլու կայարանից պետական սահմանը տեղափոխվել է Բոյուկ-Կասիկ կայարանից այն կողմ։

1937 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Մամեդռզա-աղա Վեքիլովը ձերբակալվել է։ Մեղադրական եզրակացությամբ նրան մեղադրանք է առաջադրվել հակահեղափոխական գործունեության մեջ։ Հարցաքննումների ընթացքում չի հերքել իր ընտանեկան կապերը ինչպես քաղաքական վտարանդիության մեջ գտնվող ԱԴՀ առաջնորդներ՝ Մուստաֆա-բեկ Վեքիլովի, Ալիմարդան-բեկ Թոփչիբաշևների, եղբայրներ Փանախ և Մահմուդ Վեկիլովների, այնպես էլ նրանց մերձավորների հետ, ովքեր եղել են քաղաքական բռնաճնշումների զոհ: Բացի այդ, նա չի հերքել Ադրբեջանի Հանրապետության օրոք իր գործունեությունը և Ռասուլզադեի հետ ծանոթությունը։ Բանտարկված է եղել մինչև 1938 թվականի ապրիլը, ազատ է արձակվել, քանի որ համար բավարար ապացույցներ չեն եղել։

Մամեդռզա-աղա Վեքիլովը մահացել է 1944 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Բաքվում։

### Ընտանիք
Նրա հայրը՝ Մանսուր աղա Վեքիլովը, եղել է ցարական բանակի սպա և պարգևատրվել է Սուրբ Աննայի շքանշանով։

Որդին՝ Ֆախրի Վեքիլովը (1916-1987 թվականներ), եղել է Ադրբեջանական ԽՍՀ առողջապահության նախարար (1963-1970 թվականներ)։ Ընտրվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր և Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության ներքին գործերի նախարար Մուստաֆա բեյ Վեքիլովը Մամեդռզա աղա Վեքիլովի եղբոր որդին է։

## Գրականություն
* *İsmayıl Umudlu.* Vəkiloğulları. Tarixi-bioqrafik araşdırma. QAPP-Poliqraf nəşriyyatı. — Bakı, 2003. 536 səh.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մամեդ Ռզա Վեքիլով - Բաքվում անվճար բժշկական օգնության հիմնադիրը Архивная копия-ում
* ''Գալինա Միքելաձե'' . Բժիշկ Վեքիլովի հուշահամալիր Архивная копия-ում

Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանցի բժիշկներ