Անդալուզյան ձի

right|200px|thumb|Անդալուզյան ձի
**Անդալուզյան ձի**, հայտնի նաև որպես **Մաքուր իսպանական ձի** կամ **PRE** (****) կամ Մաքուր իսպանական ցեղատեսակ, ձիերի ցեղատեսակ է Պիրենեյան թերակղզուց, որտեղ նրա նախնիները ապրել են հազարավոր տարիներ։ Անդալուզյանը ճանաչվել է որպես առանձին ցեղատեսակ 15-րդ դարից, և նրա կառուցվածքը շատ քիչ է փոխվել դարերի ընթացքում։ Իր պատմության ընթացքում այն հայտնի է եղել որպես մարտական ձի՝ իր հմտությամբ, և գնահատվել է ազնվականության կողմից։ Այս ցեղատեսակը օգտագործվել է որպես դիվանագիտության գործիք իսպանական կառավարության կողմից, և ամբողջ Եվրոպայում թագավորները հեծնել են և ունեցել իսպանական ձիեր։ 19-րդ դարի ընթացքում պատերազմները, հիվանդությունները և խաչասերումը կտրուկ նվազեցրին նախիրների թիվը, և չնայած 19-րդ դարի վերջում որոշակի վերականգնման, միտումը շարունակվեց մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։ Անդալուսցիների արտահանումը Իսպանիայից սահմանափակված էր մինչև 1960-ական թվականները, սակայն այդ ցեղատեսակը տարածվել է աշխարհով մեկ՝ չնայած նրանց սակավաթվությանը։ 2010 թվականին ամբողջ աշխարհում գրանցված են եղել ավելի քան 185000 անդալուսցիներ։
thumb|Անդալուզյան ձի
Ամուր կազմվածքով, կոմպակտ, բայց էլեգանտ, անդալուզացիներն ունեն երկար, թփուտ մազեր և պոչեր։ Նրանց ամենատարածված վերարկուի գույնը մոխրագույնն է։ Նրանք հայտնի են իրենց խելքով, զգայունությամբ և հնազանդությամբ։ Կարթուսական անունով հայտնի ցեղի ենթաշերտը բուծողների կողմից համարվում է անդալուզյան ամենամաքուր ցեղը, թեև այս պնդումների համար գենետիկական ապացույցներ չկան։ Այս ցեղը դեռևս համարվում է հիմնական ցեղատեսակից առանձին և նախընտրելի է բուծողների կողմից, քանի որ գնորդներն ավելի շատ են վճարում կարթուզյան արյունակցական ձիերի համար։ Կան մի քանի մրցակցող գրանցամատյաններ, որոնք պահում են անդալուզյան նշանակված ձիերի գրառումները, սակայն դրանք տարբերվում են անդալուզյան ցեղի տարբեր տեսակների մաքրության և գամասեղային գրքերի սեփականության օրինականության վերաբերյալ։

Անդալուզիան սերտորեն կապված է Պորտուգալիայի Լուզիտանոյի հետ և օգտագործվել է բազմաթիվ այլ ցեղատեսակների զարգացման համար, հատկապես Եվրոպայում և Ամերիկայում:Անդալուզյան ծագում ունեցող ցեղատեսակները ներառում են Եվրոպայում տաքարյուններից շատերը, ինչպես նաև արևմտյան կիսագնդի այնպիսի ցեղատեսակներ, ինչպիսիք են ացտեկան։ Իր զարգացման դարերի ընթացքում անդալուզյան ցեղատեսակն ընտրվել է աթլետիզմի և տոկունության համար։ Ձիերն ի սկզբանե օգտագործվել են դասական վարսահարդարման, վարելու, ցլամարտի և որպես պահեստային ձիերի համար։ Ժամանակակից անդալուզացիներն օգտագործվում են բազմաթիվ ձիասպորտի համար, այդ թվում՝ վարսահարդարման, շոու ցատկելու և վարելու համար։ Այս ցեղատեսակը լայնորեն օգտագործվում է նաև ֆիլմերում, հատկապես պատմական նկարներում և ֆանտաստիկ էպոսներում։

## Բնութագիր
thumb|upright=1.5|Անդալուսցիների «կոբրա», այսինքն՝ ծովային մի խումբ, որը ցուցադրվում է մեկ կառավարչի կողմից
Անդալուզիայի նժույգները և ձագերը միջինում կշռում են 512 կիլոգրամ։ Իսպանիայի կառավարությունը սահմանել է Իսպանիայում գրանցման նվազագույն բարձրությունը՝ 15,0 ձեռք արուների համար և 14,3 ձեռք՝ ծովահենների համար։ Այս ստանդարտին հետևում են Իսպանիայի մաքուր ցեղային ձիաբույծների ասոցիացիան և Ավստրալազիայի անդալուզյան ձիերի ասոցիացիան։ Իսպանիայի օրենսդրությունը նաև պահանջում է, որպեսզի կենդանիները հաստատվեն որպես «որակավորված» կամ «էլիտար» բուծման կենդանիներ։
Անդալուզյան ձիերը էլեգանտ են և ամուր։ Ցեղատեսակի անդամներն ունեն միջին երկարության գլուխներ՝ ուղիղ կամ թեթևակի ուռուցիկ պրոֆիլով։ Ուլտրա ուռուցիկ և գոգավոր պրոֆիլները չեն խրախուսվում ցեղատեսակի մեջ և պատժվում են ցեղատեսակների ցուցադրություններում։ Վզիկները երկար են և լայն, ձգվում են դեպի հստակ ընդգծված թևերը և զանգվածային կրծքավանդակը։ Նրանք ունեն կարճ մեջք և լայն, ամուր հետնամաս՝ լավ կլորացված կռունկով։ Ցեղատեսակը հակված է ունենալ մաքուր ոտքեր, առանց բծերի կամ վնասվածքների հակվածության, ինչպես նաև եռանդուն քայլվածքի։ Մանը և պոչը հաստ են և երկար, բայց ոտքերը չունեն ավելորդ փետուրներ։ Անդալուզցիները հակված են հնազանդ լինելու՝ միաժամանակ մնալով խելացի և զգայուն։ Երբ հարգանքով են վերաբերվում, նրանք արագ են սովորում, արձագանքում են և համագործակցում։

Գոյություն ունեն երկու լրացուցիչ բնութագրեր, որոնք եզակի են Կարթուսական շտամին, որոնք, ինչպես ենթադրվում է, կապված են շտամի հիմքի հովատակ Էսկլավոյի հետ։ Առաջինը պոչի տակ գտնվող գորտնուկներն են, մի հատկանիշ, որը Էսկլավոն փոխանցել է իր սերունդներին, և մի հատկանիշ, որը որոշ բուծողներ կարծում էին, որ անհրաժեշտ է ապացուցելու համար, որ ձին էսկլավոների արյան գծի անդամ է։ Երկրորդ հատկանիշը «եղջյուրների» երբեմնի առկայությունն է, որոնք ճակատային շեֆեր են, հնարավոր է, որ ժառանգել են ասիական նախնիներից:Բոսերի ֆիզիկական նկարագրությունները տարբեր են՝ սկսած տաճարում կալցիումի նման կուտակվածությունից մինչև ականջի մոտ կամ ետևում գտնվող փոքրիկ եղջյուրանման ելուստները։ Այնուամենայնիվ, այս «եղջյուրները» չեն համարվում էսկլավո ծագման ապացույց, ի տարբերություն պոչի գորտնուկների։

Նախկինում հայտնաբերվել են վերարկուների գույների մեծ մասը, ներառյալ բծավոր նախշերը։ Այսօր ինդոնեզացիների մեծամասնությունը մոխրագույն կամ բեյ է. ԱՄՆ-ում անդալուսցիների մոտ 80 տոկոսը մոխրագույն է:Մնացած ձիերից մոտավորապես 15 տոկոսը դափնու է, իսկ 5 տոկոսը` սև, պալոմինո կամ շագանակագույն։ Այլ գույներ, ինչպիսիք են շերեփը, մարգարիտը և կրեմելոն, հազվադեպ են, բայց ցեղի գրանցամատյանների կողմից ճանաչվում են որպես թույլատրելի գույներ։

Ցեղատեսակի վաղ պատմության մեջ որոշ սպիտակ նշաններ և պտույտներ համարվում էին բնավորության և լավ կամ վատ բախտի ցուցիչներ։ Ոտքերին սպիտակ գուլպաներով ձիերը համարվում էին բարի կամ վատ բախտ՝ կախված նշված ոտքից։ Առհասարակ սպիտակ նշաններ չունեցող ձին համարվում էր վատ բնավորություն և հեծյալ, մինչդեռ դեմքի որոշ նշաններ համարվում էին ազնվության, հավատարմության և տոկունության ներկայացուցիչ։ Նմանապես, տարբեր վայրերում մազերի պտույտները համարվում էին լավ կամ վատ բախտ ցույց տալու համար, ընդ որում ամենաանհաջողը եղել է այն վայրերում, որտեղ ձին չէր կարող տեսնել դրանք, օրինակ՝ այտերը, ուսերը կամ սիրտը։ Պոչի արմատի մոտ գտնվող երկու պտույտները համարվում էին քաջության և հաջողության նշան։

Անդալուզյան ձիերի շարժումը ընդլայնված է, բարձրացված, արագընթաց և ներդաշնակ, կլորության և առաջ շարժման հավասարակշռությամբ։ Վատ բարձրացումը, անկանոն տեմպը և չափից ավելի թևերը (ոտքերի կողային շարժումը ծնկից ներքև) չեն խրախուսվում ցեղերի գրանցման ստանդարտներով։ Անդալուզիացիները հայտնի են իրենց ճարպկությամբ և դժվար քայլերն արագ սովորելու ունակությամբ, ինչպիսիք են առաջադեմ հավաքածուն և պտույտները:2001թ.-ի ուսումնասիրությունը համեմատել է անդալուզյան, արաբական և անգլո-արաբական ձիերի կինեմատիկական բնութագրերը, երբ նրանք շարժվում են տրոտում։ Պարզվել է, որ անդալուզիացիները ավելի քիչ են վազում, բայց նաև ցույց է տալիս առջևի և հետևի հոդերի ավելի մեծ ճկունություն, ինչը համապատասխանում է այս ցեղատեսակի ավելի բարձր շարժմանը։ Հետազոտության հեղինակները ենթադրեցին, որ ցեղատեսակի տրոտի այս հատկանիշները կարող են նպաստել նրանց հաջողությանը որպես ձիավարություն և վարսահարդարում։

2008թ.-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ անդալուզցիները զգում են բարակ աղիքի իշեմիկ (արյան հոսքի նվազում) հիվանդություններ՝ զգալիորեն ավելի բարձր, քան մյուս ցեղատեսակները, իսկ հոտակները ունեին աճուկային ճողվածքների քանակություն, որոնց առաջացման վտանգը 30 անգամ ավելի մեծ էր, քան մյուս ցեղատեսակները։ Միևնույն ժամանակ, նրանք ցույց են տվել նաև հաստ աղիքի խանգարման ավելի ցածր հաճախականություն։ Հետազոտության ընթացքում անդալուզցիները ցույց են տվել նաև լամինիտի ամենաբարձր ռիսկը՝ որպես աղիքային խնդիրների հետ կապված բժշկական բարդություն։

## Պատմություն
### Վաղ զարգացում
Անդալուզյան ձին առաջացել է Իսպանիայի և Պորտուգալիայի իբերիական ձիերից և իր անվանումը ստացել է իր ծագման վայրից՝ իսպանական Անդալուզիա շրջանից։ Քարանձավային նկարները ցույց են տալիս, որ ձիերը եղել են Պիրենեյան թերակղզում դեռևս մ.թ.ա. 20,000–30,000 թվականներին։ Թեև պորտուգալացի պատմաբան Ռույ դ'Անդրադեն ենթադրում էր, որ հնագույն *[[Sorraia]]* ցեղատեսակը հարավային պիրենյան ցեղատեսակների, ներառյալ անդալուզյան ցեղատեսակների նախահայրն էր, միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի օգտագործմամբ գենետիկական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ *Sorraia*-ն գենետիկ կլաստերի մի մասն է, որը հիմնականում առանձնացված է իբերիական ցեղատեսակների մեծ մասից։

Պատմության ընթացքում իբերական ցեղատեսակները կրել են Իսպանիան գրաված բազմաթիվ տարբեր ժողովուրդների և մշակույթների ազդեցությունը, ներառյալ կելտերը, կարթագենացիները, հռոմեացիները, գերմանական տարբեր ցեղերը և արաբները։ Իբերիական ձին ճանաչվել է որպես տաղանդավոր պատերազմական ձի մ.թ.ա. 450 թվականին։ Պիրենեյան թերակղզու ժամանակակից անդալուզյան ձիու և Հյուսիսային Աֆրիկայի Բարբ ձիու միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի ուսումնասիրությունները համոզիչ ապացույցներ են տալիս, որ երկու ցեղատեսակներն էլ հատել են Ջիբրալթարի նեղուցը և օգտագործվել միմյանց հետ բազմանալու համար՝ ազդելով միմյանց արյան գծերի վրա։ Այսպիսով, անդալուզացին կարող էր լինել առաջին եվրոպական «ջերմ արյունը»՝ ծանր եվրոպական և ավելի թեթև արևելյան ձիերի խառնուրդը։ Եվրոպական գրանցված պատմության մեջ ամենավաղ գրված տոհմերը պահվել են Կարթուզ վանականների կողմից՝ սկսած 13-րդ դարից։ Քանի որ նրանք գիտեին կարդալ և գրել, և այդպիսով կարողացել էին զգույշ գրառումներ կատարել, վանականներին հանձնվեց ձիաբուծության պատասխանատվությունը ազնվականության որոշ անդամների կողմից, հատկապես Իսպանիայում։ Անդալուզիական բուծման համար ցամաքային ֆերմաներ ձևավորվել են 15-րդ դարի վերջին Կարթուսական վանքերում՝ Խերեսում, Սևիլիայում և Կազալայում։

Կարթուսացիները Անդալուսիայում բուծեցին հզոր, ծանրություն կրող ձիեր՝ Կաստիլիայի թագի համար՝ օգտագործելով լավագույն իսպանական Ջենեթները որպես հիմքի արյուն։ Այս ձիերը Ջենեթի և տաքարյուն բուծման խառնուրդ էին, ավելի բարձրահասակ և ավելի հզոր, քան բնօրինակ Ջենեթը։ 15-րդ դարում անդալուզյան ցեղատեսակը դարձել էր առանձին ցեղատեսակ և օգտագործվում էր այլ ցեղատեսակների զարգացման վրա ազդելու համար։ Նրանք նաև աչքի էին ընկնում որպես հեծելազորի ձիեր օգտագործելու համար։ Թեև 16-րդ և 17-րդ դարերում իսպանական ձիերը չէին հասել ժամանակակից անդալուզյան վերջնական ձևին, 1667 թվականին Նյուքասլի դուքս Ուիլյամ Քավենդիշը Անդալուսիայի իսպանական ձիուն անվանեց ձիերի աշխարհի «արքայազններ» և հայտնեց, որ նրանք «անհուզիչ խելացի» էին։ Պիրենեական ձին հայտնի դարձավ որպես «Եվրոպայի թագավորական ձի» և տեսավ բազմաթիվ թագավորական դատարաններում և ձիավարության ակադեմիաներում, ներառյալ Ավստրիայում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում և Գերմանիայում։ 16-րդ դարում, Չարլզ V-ի (1500–1558) և Ֆիլիպ II-ի (1556–1581) օրոք, իսպանական ձիերը համարվում էին լավագույնն աշխարհում։ Նույնիսկ Իսպանիայում որակյալ ձիերին տեր էին հիմնականում հարուստները։ 16-րդ դարում գնաճը և զրահի և հեծելազորի ձիերի նկատմամբ աճող պահանջարկը դրդեցին ձիերի գինը չափազանց բարձր։ Միշտ թանկարժեք անդալուզին ավելի շատ էր դառնում, և հաճախ անհնար էր գտնել այդ ցեղատեսակի անդամ ցանկացած գնով գնելու համար։

### Տարածում
աջից|մինի|1743 թվականի «Իսպանական ձիու» փորագրություն
Իսպանական ձիերը նույնպես լայնորեն տարածվեցին որպես դիվանագիտության գործիք Իսպանիայի կառավարության կողմից, որը և՛ ձիերի, և՛ արտահանման իրավունքներ էր շնորհում բարենպաստ քաղաքացիներին և այլ հոնորարներին։ Դեռևս 15-րդ դարում իսպանական ձին լայնորեն տարածված էր ողջ Միջերկրական ծովում և հայտնի էր հյուսիսային Եվրոպայի երկրներում, չնայած այնտեղ ավելի քիչ էր տարածված և թանկ էր:Ժամանակի ընթացքում ամբողջ Եվրոպայի թագավորները, ներառյալ բոլոր ֆրանսիացի միապետները՝ Ֆրանցիսկոս I-ից մինչև Լյուդովիկոս XVI, ստեղծեցին ձիասպորտի դիմանկարներ, որոնցում պատկերված էին իսպանական տիպի ձիեր հեծած։ Ֆրանսիայի թագավորները, ներառյալ Լյուդովիկոս XIII-ը և Լյուդովիկոս XIV-ը, հատկապես նախընտրում էին իսպանական ձին, Անրի IV-ի գլխավոր փեսան՝ Սալոմոն դե լա Բրուն, 1600 թվականին ասել է. «Համեմատելով լավագույն ձիերին՝ ես առաջին տեղը տալիս եմ իսպանական ձիուն իր կատարելության համար, քանի որ այն ամենագեղեցիկն է, ազնվականը, նազելին ու համարձակը»։Իսպանիայից և Պորտուգալիայից մարտական ձիերը սկսեցին ներմուծվել Անգլիա 12-րդ դարում, իսկ ներմուծումը շարունակվեց մինչև 15-րդ դարը։ 16-րդ դարում Հենրի VIII-ը իսպանական ձիերի նվերներ ստացավ Չարլզ V-ից, Ֆերդինանդ II Արագոնից և Սավոյի դուքսից և ուրիշներից, երբ նա ամուսնացավ Քեթրին Արագոնացու հետ։ Նա նաև լրացուցիչ պատերազմ և ձիավարություն ձեռք բերեց Իսպանիայում գործակալների միջոցով։ 1576 թվականին իսպանական ձիերը կազմում էին բրիտանական թագավորական գամասեղների մեկ երրորդը Մալմսբերիում և Թաթբերիում։ Իսպանական ձին իր ժողովրդականության գագաթնակետին է հասել Մեծ Բրիտանիայում 17-րդ դարում, երբ ձիերն ազատորեն ներմուծվում էին Իսպանիայից և որպես նվեր փոխանակվում թագավորական ընտանիքների միջև։ Մաքուր ցեղատեսակի ներմուծմամբ իսպանական ձիու նկատմամբ հետաքրքրությունը մարեց 18-րդ դարի կեսերից հետո, թեև դրանք հայտնի մնացին մինչև 19-րդ դարի սկիզբը։ 16-րդ դարի կոնկիստադորները հեծնում էին իսպանական ձիերը, մասնավորապես Անդալուսիայի կենդանիները, իսկ ժամանակակից անդալուզացիները սերում էին նմանատիպ արյունից։ 1500 թվականին իսպանական ձիերը ստեղծվեցին Սանտո Դոմինգոյի վրա գամասեղներով, և իսպանական ձիերը ճանապարհ ընկան դեպի Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում հիմնադրված բազմաթիվ ցեղատեսակների նախնիները։ Շատ իսպանացի հետախույզներ 16-րդ դարից սկսած իրենց հետ բերեցին իսպանական ձիեր՝ օգտագործելու որպես պատերազմի ձիեր, իսկ ավելի ուշ՝ որպես բուծող։ 1642 թվականին իսպանական ձին տարածվել է Մոլդովա՝ Տրանսիլվանիայի արքայազն Գեորգի Ռակոչիի ախոռները։

## Օգտագործումներ
աջից|մինի|Անդալուզյան ցատկ
Անդալուզյան ցեղատեսակը դարերի ընթացքում հետևողականորեն ընտրվել է աթլետիզմի համար։ 17-րդ դարում, անդրադառնալով բազմակի կիլոմետրանոց մրցարշավներին, Քավենդիշն ասաց. «Նրանք այնքան ավելի արագ էին, քան այն ժամանակ հայտնի բոլոր ձիերը, որ ոչ ոք երբեք չէր երևում, որ մոտենա նրանց, նույնիսկ այն շատ ուշագրավ մրցավազքում, որոնք վազում էին։ «Ակնկալվում էր, որ 1831թ.-ին հինգ տարեկան ձիերը կկարողանան խարխափել, առանց տեմպերի փոփոխության, չորս կամ հինգ լիգա, մոտ 12-15 մղոն (19-24 կմ)»։ Մինչև 1925 թվականը պորտուգալացի զինվորականները ակնկալում էին, որ ձիերը «կանցնեն 40 կմ անհարթ տեղանքով նվազագույնը 10 կմ/ժ արագությամբ, և 8 կմ հարթ ճանապարհով կանցնեն րոպեում 800 մետր արագությամբ՝ նվազագույնը քաշով 70 կգ», իսկ իսպանացի զինվորականները նման չափանիշներ ունեին։

Իրենց պատմության սկզբից անդալուզցիները օգտագործվել են ինչպես ձիավարության, այնպես էլ վարելու համար։ Դասական վարսահարդարման համար օգտագործվող առաջին ձիերի թվում նրանք այսօր էլ մրցում են դրեսաժի միջազգային մրցույթում։ 2002 թվականի Համաշխարհային ձիասպորտի խաղերում երկու անդալուզցիներ հանդես եկան բրոնզե մեդալակիր իսպանական վարսահարդարման թիմում, թիմ, որը 2004 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերում դարձավ արծաթե մեդալակիր։ Այսօր ցեղատեսակն ավելի ու ավելի է ընտրովի բուծվում՝ դասական վարսահարդարման նկատմամբ ընդունակության բարձրացման համար։ Պատմականորեն, սակայն, դրանք օգտագործվել են նաև որպես ձիեր, որոնք հատկապես հարմար են իբերիական ցուլերի հետ աշխատելու համար, որոնք հայտնի են իրենց ագրեսիվ խառնվածքով։ Նրանք հայտնի էին և դեռևս հայտնի են հեծյալ ցլերի մարտերում իրենց կիրառմամբ։ Մարես ավանդաբար օգտագործվում էր կալսելի համար, իսպանական հացահատիկի կալսման գործընթացը կիրառվում էր մինչև 1960-ական թվականները։ Մարսերը, որոնք հղի էին կամ իրենց կողքին քուռակներ էին, ամբողջ օրերն անցկացնում էին հացահատիկի վրայով տրորելով։ Բացի ավանդական գյուղատնտեսական պրակտիկա լինելուց, այն նաև ծառայեց որպես տոկունության, տոկունության և պատրաստակամության փորձություն մայրական անդալուզյան գծերի համար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* International Andalusian & Lusitano Horse Association
* United States P.R.E. Association
* The Foundation for the Pure Spanish Horse
* Australasia Andalusian Association 
* National Association of Purebred Spanish Horse Breeders of Spain

Կատեգորիա:Կենդանիներ
Կատեգորիա:Ձիեր