Ջիբրալթարի պատմություն

աջից|մինի|300x300փքս|Ջոն Մեյսի «Ջիբրալթարի տեսարանը հյուսիսից` իսպանական գծերից» (1782 թվական)
[աջից|մինի|300x300փքս|Ջիբրալթարը` [Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզու հարավում]]
**[[Ջիբրալթար]],** փոքր թերակղզի Պիրենեյան թերակղզու հարավում՝ Միջերկրական ծովը Ատլանտյան օվկիանոսի հետ կապող նեղուցի մոտ, որն ունի ավելի քան 3000 տարվա պատմություն: Այս ընթացքում թերակղզին հնագույն պաշտամունքի վայրից վերածվել է Եվրոպայի ամենապաշտպանված վայրերից մեկը, որին տիրանալու համար կատաղի մարտեր են մղվել։ Քաղաքը, որը հիմնվել է միջնադարում, մի քանի դարերի ընթացքում բազմիցս ենթարկվել է պաշարումների և հարձակումների։

Ջիբրալթարն առաջին անգամ բնակեցվել է ավելի քան 50 000 տարի առաջ նեանդերթալցիների կողմից և հնարավոր է, որ այն եղել է վերջին վայրերից մեկը, որտեղ նրանք բնակվել են մինչև իրենց անհետանալը` մոտավորապես 40 000 տարի առաջ: Ֆորբսի քարայրի նեանդերթալյան Ջիբրալթար 1-ի միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն  ամենամոտն է ֆրանսիական Մանդրինի քարանձավի նեանդերթալցիների ԴՆԹ-ին  և համընկնում է Լեհաստանի Ստեյնիա քարանձավի, իսպանական Դե-Լաս-Էստատուաս պատկերարահ-քարանձավի և Հյուսիսային Կովկասի Մեզմայի քարանձավի նեանդերթալցիների ԴՆԹ-ի հետ։ Միևնույն ժամանակ, այստեղի նեանդերթալցիների ԴՆԹ-ն նկատելիորեն տարբերվում են Արևմտյան Եվրասիայի ավելի ուշ նեանդերթալներից:

Ջիբրալթարի գրավոր պատմությունը սկսվում է մոտ մ.թ.ա. 950 տարուց, երբ փյունիկեցիները հաստատվել են մոտակայքում։ Կարթագենացիներն ու հռոմեացիները այստեղ աղոթել են Հերկուլեսին, որի զոհասեղանը ենթադրվում է, որ կառուցվել է Ջիբրալթարի ժայռի գագաթին, որը համարվում է Հերկուլեսի երկու սյուներից մեկը:

Ջիբրալթարը դարձել էր արևմտագոթական թագավորության մաս՝ Հռոմեական կայսրության անկումից անմիջապես հետո, իսկ հետո` 711 թվականին, ընկել է մավրերի տիրապետության տակ։ Նրանք, այստեղ հիմնելով առաջին մշտական բնակավայրը, ժայռին տվել են *Ջեբել Թարիք* (, թարգմ.` Տարիք լեռ), որից հետագայում ձևավորվել է «Ջիբրալթար» ժամանակակից անվանումը: Կաստիլիայի քրիստոնեական թագավորությունը 1309 թվականին միացրել է թերակղզին, բայց 1333 թվականին կրկին զիջել է այն մավրերին։ Ջիբրալթարը հնարավոր է եղել վերադարձնել միայն 1462 թվականին, երբ այն դարձել է Իսպանիայի Միացյալ Թագավորության մի մասը։ Այն մնացել է իսպանական տիրապետության տակ մինչև 1704 թվականը։

Իսպանական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ անգլո-հոլանդական նավատորմը, կառավարվելով Սրբազան Հռոմեական կայսրության կողմից, ջախջախել է իսպանացիներին, և 1713 թվականին, Ուտրեխտի պայմանագրի համաձայն, Ջիբրալթարը զիջել է Մեծ Բրիտանիային:

Իսպանիան չի հրաժարվել Ջիբրալթարի նկատմամբ իշխանությունը վերականգնելու փորձերից, որը Մեծ Բրիտանիան հռչակել էր թագավորական գաղութ։ Բայց ոչ ռազմական, ոչ դիվանագիտական, ոչ տնտեսական միջոցներն արդյունք չեն տվել։ Իսպանիայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև երեք պատերազմների ընթացքում Ջիբրալթարը դիմացել է պաշարումներին և ուժեղ ռմբակոծություններին, բայց ամեն անգամ հարձակումը հետ է մղվել։ 18-րդ դարի վերջին պաշարումը տասնչորսերորդն է եղել 500 տարվա ընթացքում:

Թրաֆալգարի ճակատամարտից հետո Ջիբրալթարը դարձել է թերակղզու պատերազմների հիմնական ռազմաբազան: Գաղութը արագորեն աճել է 19-րդ և 20-րդ դարերում՝ դառնալով Մեծ Բրիտանիայի ամենակարևոր սեփականությունը Միջերկրական ծովում։ Այն առանցքային նավահանգիստ էր Սուեզի ջրանցքով Հնդկաստան մեկնող նավերի համար: Այստեղ 19-րդ դարի վերջին հիմնվել է թանկարժեք ռազմածովային բազա, որը դարձել է Ջիբրալթարի տնտեսության հիմքը։

Ջիբրալթարի բրիտանական ենթակայությունը ապահովել է դաշնակիցների վերահսկողությունը Միջերկրական ծով մուտքի վրա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Գերմանական, իտալական և ֆրանսիական ուժերը բազմիցս հարձակվեցին թերակղզու վրա, բայց առանց մեծ հաջողության: Իսպանացի բռնապետ Ֆրանկոն չի ընդունել Ջիբրալթարը գրավելու նացիստների ծրագիրը, սակայն պատերազմից հետո նա կրկին հավակնել է այս տարածքին։

Երբ վեճը սրվել է, Իսպանիան փակել է իր սահմանը Ջիբրալթարի հետ 1969-1985 թվականներին՝ ընդհատելով բոլոր հաղորդակցությունները թերակղզու հետ: Իսպանիայի դիրքորոշումը պաշտպանել էին Լատինական Ամերիկայի երկրները, սակայն Մեծ Բրիտանիան և իրենք՝ ջիբրալթարցիները դա չեն ընդունել։ Ջիբրալթարի կարգավիճակի շուրջ քննարկումները շարունակվել են, սակայն Բրիտանիան և Իսպանիան չեն կարողացել որևէ որոշման գալ։

1985 թվականից ի վեր Ջիբրալթարը զգալի փոփոխություններ է կրել։ Թերակղզում բրիտանական ուժերի կրճատման արդյունքում, որն այլևս չէր համարվում կարևոր ռազմական նպատակ, փոխվեց գաղութի տնտեսության կառուցվածքը։ Այժմ այն հիմնված է զբոսաշրջության, ֆինանսական ծառայությունների, ծովային ծառայությունների և առցանց կազինոների վրա։ Ջիբրալթարը մեծ մասամբ ունի ներքին ինքնակառավարում և ունի իր խորհրդարանը և կառավարությունը: Մեծ Բրիտանիան պատասխանատու է թերակղզու պաշտպանության և միջազգային գործերի համար։ Իր հաջողակ տնտեսության շնորհիվ Ջիբրալթարը Եվրամիության ամենահարուստ տարածքներից մեկն է:

## Աշխարհագրական նկարագիր
Ջիբրալթարի պատմությունն արտացոլում է նրա ռազմավարական դիրքը Միջերկրական ծովի մուտքի մոտ: Այս երկարավուն թերակղզին արևելքից սահմանակից է Ջիբրալթարի ծոցին, որի հակառակ ափին, մոտավորապես 6,5 կմ դեպի արևմուտք, գտնվում է իսպանական Ալխեսիրաս քաղաքը։ Հարավից թերակղզին բաժանվում է հյուսիսաֆրիկյան Մարոկկոյից 24 կմ լայնությամբ Ջիբրալթարի նեղուցով։ Այս դիրքը Ջիբրալթարին դարձնում է շահավետ վայր նավերի` խարսխելու և նեղուցով շարժումները վերահսկելու համար։ Ռազմական տեսանկյունից նման ռազմավարական նշանակության վայրերի թիվը չափազանց փոքր է։

Թերակղզու տարածքը կազմում է ընդամենը 6,7 կմ²։ Տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում է Ջիբրալթարի ժայռը, որն ունի կտրուկ լանջեր և վեր է խոյանում 426 մ բարձրության վրա: Ջիբրալթար քաղաքը գտնվում է թերակղզու արևմտյան ափին: Թերակղզին մայրցամաքի հետ կապված է նեղ ավազոտ մշուշով։ Ժայռի հյուսիսային լանջը 396 մ բարձրությամբ գրեթե ուղղահայաց պատ է, որը կախված է մզկիթի վրա։ Քաղաք տանող միակ ճանապարհը մոտ 350 մ լայնությամբ ափամերձ ավազի շերտն է, որն էլ ավելի փոքր լայնություն ուներ մինչև 20-րդ դարում հողը լցնելը:

Ջիբրալթարի աշխարհագրությամբ է պայմանավորված նրա բնական պաշտպանական առավելությունները։ Ժայռի հյուսիսային և արևելյան լանջերը գործնականում անհասանելի են, Եվրոպայի հրվանդանի շրջակայքը շրջապատված է մինչև 30 մ բարձրությամբ ժայռերով Բնակավայր կառուցելու համար միակ հարմար վայրը թերակղզու արևմտյան մասն է, բայց նույնիսկ այստեղ լանջը բավական կտրուկ է պաշտպանությունում առավելություն ապահովելու համար: Այս գործոնները Ջիբրալթարին տվել են հսկայական ռազմական նշանակություն երկար դարերի ընթացքում:

## Նախապատմական ժամանակ
մինի|Նեանդերթալացու գանգ Ջիբրալթար 2
մինի|Ջիբլաթար 1-ին, ով ապրել է Ջիբրալթար թերակղզում 50 000 տարի առաջ
աջից|մինի|Նեանդերթալյան Ջիբրալթար 1-ի վերակառուցումը ցուցադրված է Դարվինի թանգարանում (աջից առաջինը)
Նախապատմական ժամանակներում Ջիբրալթարի շրջակայքն այլ տեսք ուներ։ Ծովի մակարդակը զգալիորեն ցածր էր, և Ջիբրալթարի ժայռը շրջապատված էր բերրի հարթավայրերով, ճահիճներով և ավազաթմբերով, այլ ոչ թե ծովով: Տարածքն առանձնանում էր կենդանական և բուսական աշխարհի հարստությամբ։

Նեանդերթալցիներն ապրել են Ջիբրալթարի ժայռի քարանձավներում։ 1848 թվականին ժայռի հյուսիսում գտնվող քարհանքում հայտնաբերվել է նեանդերթալցի կնոջ գանգ՝ պատմության մեջ միայն երկրորդ նման գանգը, որը ամբողջությամբ պահպանվել է։ Գանգի ճշգրիտ թվագրումը չի հաստատվել, այն թվագրվում է վերջին սառցե դարաշրջանի սկզբին` մոտավորապես 50 000 տարի առաջ:

Նեանդերթալացիների մնացորդները հայտնաբերվել են նաև Սատանայի աշտարակի մոտ, ժայռի արևելյան լանջին գտնվող Այբեքս, Ավանգարդ, Ֆորբս և Գորհեմ քարանձավներում։ Գորհեմի քարանձավի պեղումները ցույց են տվել, որ նեանդերթալցիներն այնտեղ ապրել են 28 000-ից 24 000 տարի առաջ, ավելի ուշ, քան նախկինում ենթադրվում էր, որ նրանք անհետացել են ողջ Եվրոպայում:

Ըստ պալեոգենետիկների՝ Ֆորբս քարանձավի Ջիբրալթար 1 նեանդերթալացու ԴՆԹ-ն ավելի նման է 120 հազար տարի առաջվա Բելգիայի Սկլադինա քարանձավի, Գերմանիայի Հոլենշտեյն-Ստադել քարանձավի և Ռուսաստանի Մեզմայսկայա քարանձավի  նեանդերթալցիների ԴՆԹ-ին, քան 49 հազար տարի առաջ մահացած նեանդերթալցի Էլ Սիդրոն 1253 թվականին՝ Սիդրոն քարանձավից, Հյուսիսային Իսպանիայում և այլ ուշ նեանդերթալցիներ Եվրոպայից և Արևմտյան Ասիայից: Նեանդերթալցիներ Ջիբրալթար 1-ի, Վինդիյա 33.19-ի (Վինդիա քարանձավ Խորվաթիայում) և Չագիրսկայա 8-ի (Չագիրսկայա քարանձավ Ռուսաստանում) գենոմներն ավելի մոտ են միմյանց, քան Ռուսաստանի Դենիսովայի քարանձավից Ալթայի նեանդերթալացու գենոմին: Գիտնականներին հաջողվել է նաև գաղտնազերծել Ջիբրալթար 2 տղայի մնացորդների հին ԴՆԹ-ն:

Նեանդերթալցիների անհետացումից հետո Ջիբրալթարի քարանձավները շարունակել են օգտագործել *Homo sapiens* տեսակի ներկայացուցիչները: Գորհեմի քարանձավում հայտնաբերվել են նաև 40-50.000 տարվա քարե գործիքներ, հնագույն օջախներ և կենդանիների ոսկորներ:

Ջիբրալթարի քարանձավներում առատորեն հանդիպում են նեոլիթյան դարաշրջանի բեկորներ, որոնք հիմնականում կապված են Ալմերիայի մշակույթի հետ։ Բրոնզի դարում մարդու ներկայության մասին քիչ ապացույցներ կան, քանի որ մարդիկ այդ ժամանակ դադարել էին ապրել քարանձավներում:

Բրեյի քարանձավից (մ.թ.ա.1900-1400 թվականներ) I10941/120 նմուշում հայտնաբերվել է R1b-P312 Y-քրոմոսոմային հապլոգրուպը և T2e1 միտոքոնդրիալ հապլոգրուպը:

## Հնագույն ժամանակներ
[աջից|մինի|[Հերկուլեսյան սյուներ|Հերկուլեսի սյուները, որոնք սխալմամբ պատկերված են որպես կղզի հին հռոմեական քարտեզի վրա]]
Հին ժամանակներում Ջիբրալթարը կրոնական և խորհրդանշական նշանակություն է ունեցել Միջերկրական ծովի բնակիչների համար։ Փյունիկեցիները մի քանի դար մնացել են այս վայրերում՝ ըստ երևույթին, օգտագործելով Գորհամի քարանձավը որպես սրբավայր՝ ի պատիվ ծովի աստվածների։ Ջիբրալթարը նույն նպատակներով օգտագործվել է կարթագենցիների և հռոմեացիների կողմից: Քարանձավի պեղումները ցույց են տվել, որ սպասք, զարդեր և եգիպտական սկարաբի խորհրդանիշները մնացել են որպես աստվածների զոհաբերություններ։

Ջիբրալթարի ժայռը հույների և հռոմեացիների կողմից համարվում էր Հերկուլեսի երկու սյուներից մեկը, որը ստեղծվել էր կիսաստված Հերկուլեսի կողմից տասներորդ աշխատանքի ժամանակ՝ Գերիոնի կովերի առևանգումը: Ըստ ֆոկիացի հույն ճանապարհորդի, ով այցելել է Ջիբրալթար թերակղզի մ.թ.ա. 6-րդ դարում, ժայռի վրա Հերկուլեսին նվիրված զոհասեղան կար, որտեղ ճանապարհորդները զոհաբերություններ էին անում։ Դարեր անց իսպանացիները գրավեցին Հերկուլեսի սյուները, որոնք մագաղաթով էին փաթաթված՝ որպես հերալդիկ խորհրդանիշ: Այս խորհրդանիշը հետագայում դարձավ դոլարի նշան(link=Файл:Cifrão_symbol.svg|15x15փքս)։

Ջիբրալթարը հին հռոմեացիներին հայտնի էր որպես «Mons Calpe», որը, ըստ վարկածներից մեկի, հավանաբար ծագում է փյունիկյան  «դատարկ» բառից՝ ցույց տալով Ջիբրալթարի ժայռի բազմաթիվ քարանձավները: Ջիբրալթարը լավ հայտնի է հին աշխարհագրագետներին, սակայն այս վայրում հնագույն ժամանակների մշտական բնակության հետքեր չեն հայտնաբերվել։ Ըստ հին հռոմեացի հեղինակ Ավիենի՝ հին հույն ճանապարհորդ Էվկտեմոնը հայտնում է, որ անտառապատ տարածքը նավաստիներին անհյուրընկալ է թվում և Հերկուլեսին զոհաբերություններ անելուց հետո նրանք շտապել են հեռանալ այս վայրից։

Գործնական տեսանկյունից Ջիբրալթարն ուներ մի քանի մինուսներ, որոնք խանգարում էին բնակավայրի կազմակերպմանը իր տարածքում՝ քաղցրահամ ջրի բացակայություն, բերրի հողերի պակաս և նավերի լաստանավերի համար հարմար վայրի բացակայություն։ Ավիենը մատնանշում է ծանծաղ ջրերն ու ցեխոտ ափը՝ որպես այստեղ բնակավայր չգտնելու պատճառ։ Ջիբրալթարի աշխարհագրական դիրքը, որը հետագայում դարձավ ռազմավարական կարևորություն, կարևոր չէր հին դարերում, քանի որ Միջերկրական ծով մուտքի վերահսկողության համար պայքար չէր ընթանում։

Վերը նշված պատճառներով հնագույն բնակավայր է առաջացել այն վայրում, որն այժմ հայտնի է որպես Կամպո դե Ջիբրալթար: Մոտ 950 մ.թ.ա. այստեղ փյունիկեցիները հիմնել են Կարտեա քաղաքը (ժամանակակից իսպանական Սան Ռոկե քաղաքի մոտ)՝ ընտրելով նախկինում տեղացի թուրդետական ցեղի կողմից զբաղեցրած տարածքը։ Կարթագենցիները քաղաքի վերահսկողությունը ձեռք բերեցին մ.թ.ա. 228 թվականին, իսկ 206 թ. մ.թ.ա. այն գրավել են հռոմեացիները։ Պոմպեոսի օրոք այն դարձավ արևմտյան հենակետը մ.թ.ա. 67 թվականի Միջերկրական ծովի ծովահենների դեմ մղված պատերազմում։ Կարթեան ավերվել է մ.թ.ա. 409 թվականին վանդալների կողմից Իսպանիայի գրավման և Աֆրիկայում արշավի ժամանակ։ Հետագայի շրջանը անցավ վեստգոթերի տիրապետության տակ։

## Մուսուլմանական իշխանության ներքո (711–1309 թվականներ, 1333–1462 թվականներ)
ձախից|մինի|14-րդ դարի աշտարակը մավրիտանական ամրոցի ամենամեծ պահպանված մասն է
681 թվականին Օմայադների խալիֆայության բանակները նվաճել են Հյուսիսային Աֆրիկան՝ տարածելով իսլամը տեղի բնակչության շրջանում։ Հյուսիսային Աֆրիկայի բերբերները, որոնց Եվրոպայում քրիստոնյաները մավր էին անվանում, նույնպես իսլամ են ընդունել: Ջիբրալթարի նեղուցը դարձել է Աֆրիկայի մուսուլմանական հյուսիսը և քրիստոնեական Իսպանիան բաժանող սահմանը և ստացել ռազմավարական նշանակություն։ Իսպանիայում 8-րդ դարում ներքին պատերազմ է սկսվել տարբեր վեստգոթերի խմբակցությունների միջև, և դրանից օգտվել են մավրերը, ովքեր ներխուժել են Իսպանիա և օգտագործել «Բաժանիր և տիրիր» սկզբունքը սկսել են նեղուցի նվաճումը:

710 թվականի արշավանքից հետո բերբերական բանակը Թարիկ իբն Զիյադի հրամանատարությամբ 711 թվականի ապրիլին վայրէջք կատարեց Ջիբրալթարի շրջակայքում։ Վեստգոթական թագավորությունը նվաճվեց, և Ջիբրալթարը ստացավ նոր անուն ՝ Ջեբել Թարիք (, «Թարիք լեռ»), որը հետագայում դարձավ «Ջիբրալթար» բառը:

Ջիբրալթարի վրա առաջին ամրությունները հայտնվել են 1160 թվականին։ Ալմոհադ սուլթան Աբդ ալ-Մումինը կառուցեց ամրացված քաղաք՝ պաշտպանելու Արագոնի և Կաստիլիայի քրիստոնյա թագավորներից: Ջիբրալթարի լեռը կրկին վերանվանվեց՝ Ջեբել ալ-Ֆաթհ (, «Հաղթանակի լեռ»): Քաղաքը կոչվել է Մեդինաթ-ալ-Ֆաթհ (, «Հաղթանակի քաղաք»)։ Այս բնակավայրի մասին տեղեկությունները չափազանց սակավ են, քանի որ հնագիտական հետքեր քիչ են մնացել։

13-րդ դարի վերջին և 14-րդ դարի սկզբին Կաստիլիան կռվել է Մարինիդների և Նասրիդների հետ Ջիբրալթարի նեղուցը վերահսկելու համար։ Այս հակամարտությունը առանցքային է դարձել Իսպանիայի ազատագրման պատմության մեջ։ Ջիբրալթարի մասին այս ժամանակաշրջանի փաստաթղթային ապացույցները չեն պահպանվել, սակայն եվրոպական կողմում պաշտպանված նավահանգիստ ունենալու անհրաժեշտությունը հուշում է, որ թերակղզում մնացել է մի փոքրիկ ամրացված բնակավայր, որի պաշտպանների թիվը 1000 հոգուց ոչ ավելի է:

Թերակղզին և դրա վրա գտնվող քաղաքը հարձակման չեն ենթարկվել մինչև 1309 թվականը։ Ջիբրալթարի առաջին պաշարումը նախաձեռնել են Կաստիլիայի թագավոր Ֆերդինանդ IV-ի և Արագոնի թագավոր Խայմե II-ի միացյալ ուժերը։ Նրանց նպատակը Գրանադայի էմիրությունն էր։ Պաշարումը սկսվել է 1309 թվականի հուլիսին։ Այդ ժամանակ քաղաքում կար մոտ 1200 մարդ, կար ամրոց և տարրական ամրություններ։ Մեկ ամիս պաշտպանությունից հետո քաղաքը հանձնվել է։ Ֆերդինանդ IV-ը վտարել է մավրերին և քրիստոնյաներով վերաբնակեցրել քաղաքը։ Կառուցվել է միջնաբերդ և նավաշինարան։ Թագավորը նաև արտոնություններ է տվել քաղաքի բնակիչներին՝ խրախուսելու վերաբնակեցումը։
աջից|մինի|Մավրիտանական բաղնիքներ Ջիբրալթարում (ներկայումս Ջիբրալթարի թանգարանի մաս)
1315 թվականին Նասրիդները փորձել են վերագրավել քաղաքը, բայց նահանջել են Կաստիլիական ուժերի սպառնալիքի ներքո։ 18 տարի անց Գրանադայի սուլթանը Մուհամմադ IV իբն Իսմայիլը և Ֆես քաղաքի սուլթան Աբու ալ-Հասսան Ալի իբն Օսմանը համատեղ կազմակերպեցին Ջիբրալթարի երրորդ պաշարումը՝ քաղաք բերելով հսկայական բանակ և հզոր նավատորմ։ Այս անգամ Կաստիլիայի թագավոր Ալֆոնսո XI-ը չկարողացավ մի քանի ամսվա ընթացքում բանակ հավաքել՝ օգնելու պաշարվածներին՝ հիմնականում սեփական թագավորությունում ապստամբությունների սպառնալիքի պատճառով։ Վերջապես օգնությունը հասավ 1333 թվականի հուլիսին, բայց սովամահ ջիբրալթարցիներն արդեն քաղաքը հանձնել էին մավրերին։ Կաստիլացիները սկսեցին Ջիբրալթարի չորրորդ պաշարումը, բայց չկարողացան կոտրել թշնամու պաշտպանությունը՝ իրավիճակը հասցնելով փակուղու: Արդյունքում կողմերը պայմանավորվեցին կնքել չորս տարվա զինադադար։

Աբու-էլ-Հասանը, ակնկալելով նոր պատերազմ, ամրացրել է Ջիբրալթարը՝ նրա շուրջը պատ կառուցելով։ Կռիվները վերսկսվել են 1339 թվականին: 1340 թվականի հոկտեմբերին մավրերը պարտություն են կրել Սալադո գետի ճակատամարտում և ստիպված եղան նահանջել Աֆրիկա։ Երկու տարվա պաշարումից հետո Կաստիլիան գրավել է Ալխեսիրասը, սակայն Ջիբրալթարը մնաց մավրերի ձեռքում։ Ալֆոնսո XI-ը միայն 1349 թվականին պաշարել է քաղաքը, բայց 1350 թվականի ժանտախտը ոչնչացրեց բանակը և սպանեց նրան։

Մավրերը Ջիբրալթարում են մնացել մինչև 1462 թվականը, և քաղաքի վերահսկողությունը վեճի առարկա էր Նասրիդների և Մարինիդների միջև։ 1374 թվականին Մարինիդները Ջիբրալթարը տվեցին Նասրիդներին՝ որպես Մարոկկոյում ապստամբությունները ճնշելու համար ռազմական աջակցության պարտքի վճարում: 1410 թվականին կայազորը ապստամբեց Նասրիդների դեմ, բայց հաջորդ տարի կարճ պաշարումից հետո ջախջախվեց գրանադական բանակի կողմից: Հետագա տարիներին քաղաքը օգտագործվել է որպես հենակետ քրիստոնեական հողերի վրա հարձակումների համար, ինչը հանգեցրել է Ջիբրալթարի պատասխան պաշարմանը 1436 թվականին Նիբլայի 2-րդ կոմս Էնրիկե Պերես դե Գուզմանի զորքերի կողմից: Պաշարման արդյունքը իսպանական բանակի լիակատար պարտությունն էր և հենց կոմսի մահը ծովով փախչելու փորձի ժամանակ։ Նրա մարմինը գտել են մավրերը, գլխատել և կախել քաղաքի պատին հաջորդ 22 տարիների ընթացքում։

Մավրերի տիրապետության վերջը եկել է 1462 թվականի օգոստոսին, երբ կաստիլացիների փոքրաթիվ ուժերը Տարիֆայի նահանգապետ Ալոնսո դե Արկոսի հրամանատարությամբ անսպասելի հարձակում գործեցին քաղաքի վրա։ Կայազորի ավագ զինվորականները և քաղաքի որոշ բնակիչներ այդ պահին բացակայում էին՝ հարգանքի տուրք մատուցելով Գրանադայի սուլթանին։ Իսպանական հարձակումից մեծ կորուստներ կրելուց հետո Ջիբրալթարի կայազորը հանձնվեց Խուան Ալոնսո դե Գուսմանին՝ Մեդինա Սիդոնիայի 1-ին դուքսին։ Քրիստոնյաները նորից տիրեցին քաղաքին:

## Կաստիլյան և իսպանական տիրապետություն (1462–1704 թվականներ)
[մինի|Ջիբրալթարի զինանշանը, որը քաղաքին շնորհվել է [Իզաբելլա I (Կաստիլիայի թագուհի)|Իզաբելլա I-ի կողմից]]
Ջիբրալթարի վերադարձից կարճ ժամանակ անց Կաստիլիայի թագավոր Էնրիկե IV-ը քաղաքը հռչակեց թագի սեփականություն և վերականգնեց այն հատուկ արտոնությունները, որոնք քաղաքը վայելում էր նախորդ քրիստոնեական ժամանակաշրջանում։ 1465 թվականին Կաստիլիական գրանդների ապստամբության արդյունքում Էնրիկե IV-ը գահընկեց արվեց, իսկ նրա կրտսեր եղբայր Ալֆոնսոն հռչակվեց թագավոր։ Ալֆոնսոն տիրեց նաև Մեդինա Սիդոնիային և Ջիբրալթարին։ Այնուամենայնիվ, քաղաքի կառավարիչը հրաժարվեց ճանաչել նոր թագավորի իշխանությունը, և Մեդինա Սիդոնիան սկսեց պաշարումը, որը տևեց 1466 թվականի ապրիլից մինչև 1467 թվականի հուլիսը: Քաղաքի գրավումից մեկ տարի անց նախկին նահանգապետը մահացավ, բայց Էնրիկե IV-ը, ով վերադարձրեց իշխանությունը 1469 թվականին, նոր կառավարիչ նշանակեց իր որդուն։ 1474 թվականին Մեդինա Սիդոնիայի նոր դուքսը Ջիբրալթարը վաճառեց Կորդոբայից և Սևիլիայից հրեա կոնվերսոսների խմբին՝ Պեդրո դե Հերերայի գլխավորությամբ՝ երկու տարի կայազոր պահելու պայմանով։ Այս շրջանի վերջում դուքսը քաղաքից վտարեց 4350 կոնվերսոսի։ 1478 թվականին քաղաքի կարգավիճակը բարձրացրեց Կաստիլիայի թագուհի Իզաբելլա I-ը, ով այն դարձրեց մարկիզատ։

1492 թվականի հունվարի 2-ին, հինգ տարվա պատերազմից հետո, Իսպանիայում մավրիտանական էմիրությունը դադարեց գոյություն ունենալ: Մարտին հրեաները վտարվեցին Ջիբրալթարից, ինչպես նաև ողջ Իսպանիայից։ Մեդինա Սիդոնիան օգտագործեց Ջիբրալթարը որպես հենակետ Հյուսիսային Աֆրիկա ներխուժելու և Մելիլան գրավելու համար 1497 թվականին։ Երկու տարի անց Գրանադայում մնացած մավրերին հրամայվեց ընդունել քրիստոնեություն կամ լքել Իսպանիան: Մեծամասնությունը նախընտրեց տեղափոխվել Հյուսիսային Աֆրիկա, Ջիբրալթարը դառնալով տարանցիկ կետ շատերի համար:

1501 թվականին Իզաբելլա I-ի հրամանով Ջիբրալթարը կրկին դարձավ թագի սեփականությունը, իսկ 1502 թվականին ստացավ նոր զինանշան, որը պահպանվել է մինչ օրս։ Թագուհին, քաղաքը զինանշանով օժտելիս, ընդգծել է Ջիբրալթարի կարևորությունը՝ այն անվանելով արևելյան և արևմտյան ծովերի թագավորությունների բանալին։ Փոխաբերությունն արտացոլված է զինանշանում, որտեղ պատկերված է ոսկե բանալի։ Միևնույն ժամանակ Կաստիլիայի թագավորության իշխանությունը մշտապես համախմբվեց քաղաքի վրա։

Մինչև 16-րդ դարը «Ջիբրալթար» նշանակում էր ոչ միայն բուն թերակղզին, այլև նրան շրջապատող ամբողջ տարածքը, ներառյալ Լա Լինեա դե լա Կոնսեպսիոն, Սան Ռոկե, Լոս Բարիոս և Ալխեսիրաս քաղաքների ներկայիս դիրքը։ Ջիբրալթարը արևելքից սահմանակից էր Գուադիարո գետով, և նրա հյուսիսային սահմանը մոտ էր Կաստելյար դե լա Ֆրոնտերա, Խիմենա դե լա Ֆրոնտերա, Ալկալա դե լոս Գազուլես, Մեդինա Սիդոնիա և Տարիֆա քաղաքներին։ 16-րդ դարում բառը սկսեց ձեռք բերել իր ժամանակակից իմաստը՝ նշելով քաղաքը և թերակղզին, որի վրա գտնվում է։

Իսպանական տիրապետության ներքո քաղաքն անկում է ապրել։ Մուսուլմանական տիրապետության ավարտը և քրիստոնյաների կողմից հարավային նավահանգիստների գրավումը զգալիորեն նվազեցրել են Ջիբրալթարի ռազմավարական նշանակությունը։ Որոշ եկամուտ ստացվում էր թունա ձկան որսից և գինեգործությունից, սակայն ռազմական նշանակությունը սահմանափակվեց: Տարածաշրջանում իսպանական գլխավոր նավահանգստի կարգավիճակը նույնպես անցավ Մարբելային։

Ջիբրալթարի անհյուրընկալ հողերն այն դարձրեցին ապրելու համար անհարմար վայր։ Բնակչությունը մեծացնելու համար Գրանադայի թագավորությունը դատապարտյալներին առաջարկում էր բանտի փոխարեն իրենց պատիժը կրել Ջիբրալթարի կայազորում։ Բայց չնայած դրա համեմատական անհրապույրությանը, Խուան Ալֆոնսո Պերես դե Գուզմանը, Մեդինա Սիդոնիայի 3-րդ դուքսը, ձգտում էր վերահսկողություն հաստատել քաղաքի վրա: 1506 թվականի սեպտեմբերին՝ Իզաբելլա I-ի մահից հետո, նա սկսեց քաղաքի պաշարումը ՝ հուսալով արագ հաղթանակի հասնել գերագույն ուժի շնորհիվ։ Սակայն չորս ամիս անց, չհասնելով իր նպատակին, դուքսը նահանջեց, և քաղաքը Իսպանիայի թագավորից ստացավ «Ամենահավատարիմ» տիտղոսը։

## Բարբարոս ծովահենների հարձակումներ
Չնայած արտաքին սպառնալիքին, իսպանացիները բավականաչափ ուշադրություն չդարձրին Ջիբրալթարին, և քաղաքի ամրությունները քայքայվեցին։ Հյուսիսային Աֆրիկայից եկած բարբարոս ծովահեններն օգտվել են դրանից և հարձակվել քաղաքի վրա 1540 թվականի սեպտեմբերին: Հարյուրավոր ջիբրալթարցիներ պատանդ են վերցվել կամ ստրկացվել։ Տիրամոր տաճարը թալանվել է։ Ծովահենների կողմից գերեվարված տղամարդիկ հետագայում ազատ արձակվեցին իսպանական նավատորմի կողմից Բեռնարդինո դե Մենդոզայի հրամանատարությամբ, որը հարձակվեց ծովահենների նավերի վրա Ջիբրալթար վերադարձի ճանապարհին փրկված պատանդների հետ միասին: Իսպանական թագի ուշացած պատասխանը ժայռի հարավային եզրը ծածկող պատի կառուցումն էր: Այն նախագծվել է իտալացի ինժեներ Ջովանի Բատիստա Կալվիի կողմից:
աջից|մինի|Չարլզ V-ի պատը, որը կառուցվել է իսպանացիների կողմից, որպեսզի պաշտպանի Ջիբրալթարը հարավից
Բարբարոս ծովահենների պատճառով Ջիբրալթարի մոտ գտնվող ջրերը մի քանի տասնամյակ շարունակ վտանգավոր էին: Իսպանական նավատորմի փոքր նավատորմը, որը հիմնված էր քաղաքի նավահանգստում, անարդյունավետ դարձավ, և Ջիբրալթարի շատ բնակիչներ գերվեցին ծովահենների կողմից և վաճառվեցին ստրկության: 1606 թվականին խնդիրն առավել սրվեց. այնտեղ ապրող բոլոր 600 000 մորիսկները՝ քրիստոնեություն ընդունած մավրերը, վտարվեցին Իսպանիայից: Մորիսկոսները տեղափոխվեցին Հյուսիսային Աֆրիկա, որտեղ նրանք դարձան ծովահեններ՝ կա՛մ որպես քրիստոնյա ստրուկներ, կա՛մ որպես նավաստիներ՝ նորից իսլամ ընդունելով: Ծովահենների արշավանքներն ավելի ինտենսիվ դարձան, և հարձակումները տարածվեցին մինչև Քորնուոլ։

## Պատերազմներ եվրոպական տերությունների հետ
Շուտով այլ եվրոպական երկրների նավատորմի հարձակումները ավելացրին բերբերյան ծովահենների սպառնալիքը: 1607 թվականի մայիսի 5-ին, ութսուն տարվա պատերազմի ժամանակ, հոլանդական նավատորմը ծովակալ Յակոբ վան Հեմսկերկի հրամանատարությամբ անակնկալի բերեց իսպանական նավատորմին, որը խարսխված էր Ջիբրալթարի ծոցում: Հոլանդացիները ջախջախիչ պարտություն կրեցին իսպանացիներին՝ չկորցնելով ոչ մի նավ և չնչին զոհեր չկրելով նավաստիների շրջանում, մինչդեռ իսպանական բոլոր նավերը խորտակվեցին, և մարդկային կորուստները կազմեցին 3000 մարդ: 1609 թվականին իսպանացիներն ու հոլանդացիները զինադադար կնքեցին, որն ավարտվեց 1621 թվականին, երբ Հոլանդիայի և Դանիայի միացյալ նավատորմը հայտնվեց Ջիբրալթարի նեղուցում և սկսեց սպառնալ իսպանական ծովային հաղորդակցություններին: Այս անգամ ավելի հաջողակ էր Իսպանիան՝ գրավելով կամ խորտակելով թշնամու մի քանի նավ, իսկ մնացածներին ստիպելով նահանջել։
աջից|մինի|«Իսպանական ֆլագմանի պայթյունը Ջիբրալթարի ճակատամարտում », նկարիչ` Կորնելիս Կլաես վան Վիերինգեն (մոտ 1621 թ.)
Բրիտանացիներն առաջին անգամ իրենց ներկայությունը հայտնի դարձրին Ջիբրալթարում 1620 թվականին: Իսպանիան Անգլիային թույլ տվեց օգտագործել Ջիբրալթար նավահանգիստը որպես ռազմածովային բազա՝ Բարբարոս ծովահենների դեմ գործողությունների համար, որոնք արշավել էին Բրիտանիան և Իռլանդիան: Անգլիայի խորհրդարանը փորձեց ստիպել թագավոր Ջեյմս I-ին պատերազմ հայտարարել Իսպանիային, սակայն միապետը դիմակայեց ճնշմանը և նավատորմը վերադարձրեց Անգլիա։ Բայց երբ Չարլզ I-ը գահ բարձրացավ 1625-ին, նոր նավատորմը մեկնեց դեպի Իսպանիայի ափեր՝ որոշ ափամերձ քաղաք գրավելու կամ թալանելու հրամանով։ Ջիբրալթարը համարվում էր թիրախներից մեկը, քանի որ այն փոքր էր, ուներ կայազորային և մատակարարման լավ հնարավորություններ և զբաղեցնում էր շահավետ ռազմավարական դիրք։ Սակայն բրիտանացիները նրանից գերադասեցին Կադիսը` թալանն ավելի եկամտաբեր և արագ եկամտաբեր ձեռնարկություն համարելով։ Արդյունքում բրիտանացիները ֆիասկո ունեցան. երբ դեսանտները հասան գինու նկուղներ, սկսվեց զանգվածային հարբեցողությունը, և նավատորմը չհասնելով իրական հաջողության, մեկնեց Անգլիա։

Ջիբրալթարի նեղուցում թշնամու նավերի առկայությունը Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ից պահանջում էր ամրապնդել Ջիբրալթարի ամրությունները։ Կառուցվեցին նոր հենասյուներ և հրետանային մարտկոցներ, սակայն վերջիններս քիչ օգուտ բերեցին հրետանավորների բացակայության պատճառով։ Քաղաքն այս պահին հակասանիտարական պայմանների և գերբնակեցման օրինակ էր, ինչը, ըստ երևույթին, դարձավ 1649 թվականին բռնկված համաճարակի պատճառը, ամենայն հավանականությամբ, ժանտախտը, չնայած այլ աղբյուրների համաձայն դա կարող էր լինել որովայնային տիֆ: Արդյունքում մահացել է քաղաքի բնակչության մեկ քառորդ։ 1651–52 և 1654–55 թվականներին անգլիական նավատորմը կրկին հայտնվեց Ջիբրալթարում, այս անգամ հանդես գալով Իսպանիայի հետ դաշինքով ընդդեմ Ֆրանսիայի և Հոլանդիայի, որոնք փոխադրումներ էին իրականացնում Ջիբրալթարի նեղուցով։

1654 թվականին Օլիվեր Կրոմվելը որոշեց դուրս գալ Իսպանիայի դեմ, չնայած այն հանգամանքին, որ այս պետությունն առաջինն էր, ով ճանաչեց անգլիական համագործակցությունը: Առաջին քայլը պետք է լիներ Հիսպանիոլա կղզու գրավումը, որը ժամանակակից Հաիթի է, որպեսզի դրանից սկսվեր հետագա ընդլայնումը դեպի Արևմտյան Հնդկաստան: Այդ նպատակով զինվել են երկու էսկադրիլներ՝ մեկը ուղղվել է դեպի ամերիկյան ափեր, երկրորդը՝ Միջերկրական ծով՝ Բերբերյան ծովահեններին հակազդելու քողի տակ։  Արևմտյան Հնդկաստանի ջոկատը չկարողացավ գրավել Հիսպանիոլան, փոխարենը 1655 թվականի մայիսին գրավեց Ջամայկան։ Միջերկրածովյան Էսկադրիլիան շարժվեց դեպի Կադիս՝ անհաջող փորձելով ընդհատել իսպանական գանձերի նավերը։  Ձմռան գալուստով երկու ջոկատներն էլ վերադարձան Անգլիա։ Չնայած ագրեսիային, Իսպանիան մինչև 1656 թվականի փետրվարը ձգեց պատերազմ հայտարարել Անգլիային։ Դրանից անմիջապես հետո 49 նավերից բաղկացած նավատորմը ՝ 10,000 նավաստիներով և զինվորներով, անցավ նեղուցով և հետախուզություն իրականացրեց Ջիբրալթարի և շրջակայքի վրա: Ցամաքային ուժերի պակասի պատճառով այլ գործողություններ չեն ձեռնարկվել։ Այնուամենայնիվ, Կրոմվելը հետաքրքրություն ցուցաբերեց գրավել Ջիբրալթարը Ինչպես առևտրային ուղիները պաշտպանելու, այնպես էլ իսպանացիների վրա ճնշում գործադրելու համար։ 1693 թվականին, Աուգսբուրգի լիգայի պատերազմի ժամանակ, որում Իսպանիան և Անգլիան դաշնակիցներ էին, անգլո-հոլանդական ջոկատի մնացորդները, Ծովակալ Ջորջ Ռուկայի հրամանատարությամբ, ապաստանեցին Ջիբրալթարում՝ ֆրանսիացիներին պարտված Լագոսի ճակատամարտից հետո: Տասնմեկ տարի անց Ռուկը վերադարձավ Ջիբրալթար՝ այն գրավելու համար։

## Իսպանական իրավահաջորդության պատերազմ

աջից|մինի|Ջորջ Ռուկ, անգլո-հոլանդական միացյալ նավատորմի հրամանատար, որը գրավել էր Ջիբրալթարը

1700 թվականի նոյեմբերին անզավակ մահացավ Իսպանիայի թագավոր Չարլզ II-ը։ Վեճը, թե ով պետք է ժառանգի իսպանական ունեցվածքը՝ Ֆիլիպը, Անժուի դուքսը, որը պատկանում էր Բուրբոնների դինաստային, կամ Չարլզը, Ավստրիայի արքեպսհերցոգը, որը պատկանում էր Հաբսբուրգների դինաստային, շուտով վերածվեց եվրոպական խոշոր ռազմական հակամարտության: Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XIV-ը աջակցում էր Ֆիլիպին։ Անգլիան, Նիդեռլանդները, Ավստրիան, Պորտուգալիան, Սավոյը և որոշ գերմանական նահանգներ անցան Չարլզի կողմը՝ վախենալով Եվրոպայում և Ամերիկայում Ֆրանսիայի կտրուկ հզորացումից: Չարլզ II-ի կամքի համաձայն՝ Անժուի դուքսը հռչակվեց Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ V-ը։ Նա անմիջապես դաշինք կնքեց Ֆրանսիայի հետ։ 1701 թվականի փետրվարին ֆրանսիական զորքերը ժամանեցին իսպանական Նիդերլանդներ և վտարեցին հոլանդացիներին սահմանամերձ քաղաքներից։ 1702 թվականի մայիսին Անգլիայի թագուհի Աննան պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային։

Իսպանիան առճակատման մեջ մտավ Անգլիայի, Հոլանդիայի և Ավստրիայի դաշինքի հետ։ Ռազմական գործողություններ իրականացվել են ինչպես ցամաքում, այնպես էլ ծովում։ Հիմնական ցամաքային մարտերը տեղի են ունեցել Ցածր երկրներում, որտեղ դաշնակից ուժերը գլխավորում էր Ջոն Չերչիլը՝ Մալբորոյի 1-ին դուքսը: Ծովային արշավը ղեկավարում էր Ջորջ Ռուկը, ով հետապնդում էր ֆրանսիական և իսպանական նավերը Ատլանտյան օվկիանոսում։ 1703 թվականին լորդ Մարլբորոն մշակեց մի ծրագիր, որում ցամաքային բանակը հարձակվելու էր ֆրանսիացիների և նրանց Բավարիայի դաշնակիցների վրա Դանուբի ավազանում, մինչդեռ նավատորմը միաժամանակ մի շարք դիվերսիոն արշավանքներ կսկսի Միջերկրական ծովում: Ռուկին հրամայվեց հարձակվել Ֆրանսիայի և Իսպանիայի առափնյա քաղաքների վրա՝ կոնկրետ թիրախների ընտրությունը թողնելով ծովակալին։

Երբ Ռուքը ժամանել է Միջերկրական ծով, նա հայտնաբերել է մի քանի թիրախ: Բարսելոնայում Ֆիլիպ V-ի դեմ ապստամբություն բարձրացնելու փորձը ձախողվեց, և որոշվեց հրաժարվել Թուլոնում ֆրանսիական ռազմածովային բազայի վրա հարձակումից: Ընտրելով այլընտրանքային թիրախ՝ Ռուկը հաստատվեց Ջիբրալթարում՝ դրա համար ունենալով երեք հիմնարար պատճառ՝ քաղաքը վատ էր պաշտպանված, զբաղեցրեց կարևոր ռազմավարական դիրք, և նրա գրավումը կարող էր դրդել հարավային Իսպանիայի բնակիչներին դիմադրել Ֆիլիպ V-ին:

Քաղաքի վրա հարձակումը սկսվել է 1704 թվականի օգոստոսի 1-ին։ Ռուկի գլխավորած ջոկատը գործում էր անգլիական և հոլանդական երկկենցաղային հարձակման հետ Հեսսեն-Դարմշտադցի Գեորգ Լյուդվիգի և Դորսեթշիրի 80 ատրճանակի նավատորմի հրամանատարությամբ: Օգոստոսի 2-ին տեղի ունեցած զանգվածային ռմբակոծությունից հետո երկկենցաղային հարձակումը քաղաքը աքցան շարժման միջոցով վերցրեց հյուսիսից՝ գոգավորության երկայնքով, իսկ հարավից՝ Եվրոպա հրվանդանից: Ջիբրալթարի պաշտպաններն ունեին պարենի և զինամթերքի զգալի պաշարներ, սակայն նկատելիորեն զիջում էին կենդանի ուժի և հրետանու քանակով։ Իսպանացիների դիրքորոշումն անհույս էր, և օգոստոսի 4-ին նահանգապետ Դիեգո դե Սալինասը համաձայնեց քաղաքը հանձնել։

Ըստ կապիտուլյացիայի պայմանների, ուղղակիորեն ասվում էր, որ քաղաքը վերցվել է Իսպանիայի թագավոր Չարլզ III-ի օգտին, որը կոչվում էր «օրինական տեր և թագավոր»: Քաղաքի բնակիչներին և կայազորին խոստացվել էր խղճի ազատություն և շարունակական արտոնություններ, եթե նրանք նախընտրեին մնալ Ջիբրալթարում՝ ենթակա Չարլզին հավատարմության երդման՝ որպես Իսպանիայի թագավոր: Այնուամենայնիվ, ինչպես երկու տարի առաջ Կադիզի գրավման դեպքում, ցամաքային զորքերի կարգապահությունը շուտով խառնվեց: Արձանագրվել են բռնության դեպքեր, բոլոր կաթոլիկ եկեղեցիները, բացառությամբ Սուրբ Մարիամ թագադրված եկեղեցու, պղծվել կամ վերածվել են զինվորական խանութների, իսկ կրոնական խորհրդանիշները վնասվել կամ ավերվել են։ Վրդովված իսպանացիները արյունալի հաշվեհարդար են իրականացրել զավթիչների դեմ։ Անգլիացի և հոլանդացի զինվորները սպանվեցին, իսկ նրանց մարմինները նետվեցին ջրհորների և ջրհորների մեջ:

Երբ օգոստոսի 7-ին իսպանական կայազորը լքեց քաղաքը, գրեթե բոլոր բնակիչները՝ մոտ 4000 մարդ, հեռացան։ Հավատանալով, որ աքսորը երկար չի տևի, քանի որ տարածքը հաճախ փոխվում է, նրանք բնակություն են հաստատել Ջիբրալթարի շրջակայքում՝ Ալգեսիրասի ավերակների վրա կամ Սուրբ Մարիամ Պսակի եկեղեցու մոտ։ Քաղաքի բնակիչներն իրենց հետ տարել են քաղաքային արձանագրությունները, այդ թվում՝ Ջիբրալթարի դրոշը և թագավորական կանոնադրությունը։ Եկեղեցու շուրջ բնակավայրը ի վերջո դարձավ Սան Ռոկե քաղաք։ Իսպանացիների հեռանալուց հետո Ջիբրալթարում մնացին մոտ 70 չեզոք ջենովացի։

Մեծ դաշինքի իշխանությունը Ջիբրալթարի նկատմամբ վտանգված էր, երբ օգոստոսի 24-ին ֆրանսիական նավատորմը մտավ նեղուց: Հետագա Մալագայի ճակատամարտում երկու կողմերն էլ մեծ նավաստիների կորուստներ ունեցան, բայց պահպանեցին իրենց բոլոր նավերը, ինչի արդյունքում յուրաքանչյուր կողմ հայտարարեց հաղթանակի: Ֆրանսիացիները նահանջեցին դեպի Թուլոն՝ չհամարձակվելով գրոհել Ջիբրալթարը։ Սեպտեմբերի սկզբին քաղաք հասավ իսպանա-ֆրանսիական բանակը և հոկտեմբերի 9-ին սկսվեց Ջիբրալթարի տասներկուերորդ պաշարումը։ Մոտ 7000 ֆրանսիացի և իսպանացի զինվորներ, որոնց աջակցում էին Ջիբրալթարից փախստականները, դեմ էին քաղաքի 2000 պաշտպաններին, որոնց շարքերում էին անգլիացի և հոլանդացի նավաստիներ և Չարլզին հավատարիմ իսպանացիներ:

Հոկտեմբերի վերջին քաղաքի պաշտպաններին օգնության հասավ ծովակալ Ջոն Լիքի հրամանատարությամբ էսկադրիլիան։ Եվս 2200 անգլիացի և հոլանդացի զինվորներ ծովով ժամանեցին պարենի և զինամթերքի հետ միասին 1704 թվականի դեկտեմբերին: Հիվանդությունն ու դասալքությունը խաթարեցին ֆրանսիացիների և իսպանացիների ոգին, և իրավիճակը շտկելու համար Լյուդովիկոս XIV-ը 1705 թվականի փետրվարին բանակի գլխին դրեց մարշալ դե Տեսսեին։ Նա զորքերին առաջնորդեց հարձակման, սակայն քաղաքը կարողացավ հակահարված տալ, և մարտի 31-ին պաշարումը հանվեց «լրացուցիչ պլանավորման անհրաժեշտության» պատճառով։

Իսպանական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ Ջիբրալթարը կառավարվում էր բրիտանացի հրամանատարի կողմից՝ Չարլզ III-ի անունից։ Հրամանատարը գեներալ-մայոր Ջոն Շրիմփթոնն էր, որին Աննա թագուհու խորհրդով Չարլզը 1705 թվականին նշանակեց Ջիբրալթարի կառավարիչ։ Մարոկկոյի սուլթանի պնդմամբ թագուհին այնուհետև Ջիբրալթարը հայտարարեց ազատ նավահանգիստ, թեև նա պաշտոնապես դրա իրավունքը չուներ: Շրիմփթոնին նահանգապետի պաշտոնում փոխարինեց գնդապետ Ռոջեր Էլիոթը 1707 թվականին, ով իր հերթին իր տեղը զիջեց բրիգադային Թոմաս Սթենվիքսին 1711 թվականին։ Վերջին նշանակումը կայացել է Լոնդոնի ուղիղ պատվերով՝ առանց Կառլի մասնակցության։ Սթենվիքսը հրաման է ստացել քաղաքից հեռացնել բոլոր օտարերկրյա զորքերը և ապահովել բացառապես բրիտանական կառավարումը։ Steenuix-ը չկարողացավ ամբողջությամբ կատարել առաջադրանքը՝ հոլանդացիները, որոնք «օտարներ» չճանաչվեցին, մնացին քաղաքում:

1713 թվականին ավարտվեց իսպանական իրավահաջորդության պատերազմը, որի արդյունքները համախմբվեցին մի շարք պայմանագրերի և համաձայնագրերի մեջ: Համաձայն Ուտրեխտի պայմանագրի, որը ստորագրվել է 1713 թվականի հուլիսի 13-ին և ներառում է մի քանի լրացուցիչ ածանցյալ պայմանագրեր և համաձայնագրեր, Ֆիլիպ V-ը ճանաչվել է Իսպանիայի թագավոր՝ երաշխիքների դիմաց, որ Իսպանիան և Ֆրանսիան չեն միավորվի մեկ թագի տակ: Կողմերը նաև փոխանակեցին տարածքներ. Ֆիլիպ V-ը պահպանեց Իսպանիայի անդրծովյան տարածքները, բայց զիջեց Հարավային Նիդերլանդները, Նեապոլը, Միլանը և Սարդինիան՝ հօգուտ Ավստրիայի, Սիցիլիան և միլանյան հողերի մի մասը՝ հօգուտ Սավոյի, Ջիբրալթարից և Մինորկայից՝ հօգուտ Մեծ Բրիտանիայի։ Բացի այդ, Մեծ Բրիտանիան 30 տարի ժամկետով ստրուկների առևտուր անելու բացառիկ իրավունք ստացավ իսպանական Ամերիկայում ոչ իսպանացի բնակչության հետ (այսպես կոչված «asiento»): Ինչ վերաբերում է Ջիբրալթարին (Հոդված X), պայմանագիրը սահմանում էր, որ քաղաքը, բերդը և նավահանգիստը (բայց ոչ մայրցամաքային տարածքները) հանձնվում են Բրիտանիային «առանց բացառության կամ խոչընդոտի ընդմիշտ»: Պայմանագրում նաև նշվում էր, որ եթե Բրիտանիան ցանկանում է հրաժարվել Ջիբրալթարից, ապա այն պետք է առաջին հերթին առաջարկվի Իսպանիային։

## Բրիտանական տիրապետություն (1713 թվականից — մինչ օրս)
### Հզորացումներ և պաշարումներ
Թեև Ջիբրալթարը հետագայում մեծ նշանակություն ունեցավ Մեծ Բրիտանիայի համար, առաջին տարիներին այն Լոնդոնի կառավարության կողմից դիտվում էր որպես սակարկությունների առարկա, այլ ոչ թե ռազմավարական ձեռքբերում: Քաղաքի պաշտպանական ամրությունները շարունակում էին քանդվել, իսկ կայազորի պահպանումը համարվում էր փողի վատնում։ Միաժամանակ Իսպանիան ճնշում գործադրեց բրիտանական փոխադրումների վրա դեպի անդրծովյան տարածքներ։ 1713-ից 1728 թվականներին բրիտանական կառավարությունը յոթ անգամ առաջարկեց Ջիբրալթարը փոխանակել իսպանական զիջումների հետ, բայց ամեն անգամ դա ուղեկցվում էր հանրային բողոքներով և խորհրդարանը վետո դրեց:

Իսպանիայի կողմից Ջիբրալթարի և միջերկրածովյան այլ ունեցվածքի կորուստը վրդովեցրեց ինչպես իսպանական հանրությանը, այնպես էլ միապետին: 1717 թվականին իսպանական զորքերը վերադարձրեցին Սարդինիան, իսկ 1718 թվականին՝ Սիցիլիան (երկու տարածքներն էլ Ուտրեխտի պայմանագրով պատկանում էին Ավստրիային)։ Պայմանագրի խախտումը Իսպանիայի կողմից նախ դրդեց Բրիտանիային առաջարկել վերադարձնել Ջիբրալթարը՝ նոր խաղաղության պայմանագրի դիմաց, իսկ մերժումից հետո՝ պատերազմ հայտարարել Իսպանիային։

Սրանից հետո իսպանական ձեռքբերումներն արագ վերադարձան իրենց նախկին տերերին, և 1719 թվականին Շոտլանդիայում իսպանական արշավը՝ հակոբացիներին աջակցելու համար, անհաջող էր։ 1720 թվականին Հաագայում կնքվեց նոր հաշտության պայմանագիր։

1727 թվականի հունվարին Իսպանիան անվավեր ճանաչեց Ուտրեխտի պայմանագրի Ջիբրալթարի դրույթը՝ պատճառաբանելով, որ Բրիտանիան խախտել էր այն՝ ընդլայնելով քաղաքի ամրությունները իր սահմանված սահմաններից դուրս՝ թույլ տալով հրեաներին և մավրերին բնակություն հաստատել քաղաքում, չկարողանալով պաշտպանել կաթոլիկներին և պատճառաբանելով. վնաս հասցնել Իսպանիային մաքսանենգների դեմ անգործության պատճառով։ Մեկ ամիս անց իսպանական զորքերը պաշարեցին քաղաքը և ռմբակոծեցին այն՝ պատճառելով լուրջ վնաս։ Քաղաքի պաշտպանները դիմակայեցին գրոհին և ուժեղացվեցին ու համալրվեցին բրիտանական նավատորմի կողմից: Հունիսի վերջին վատ եղանակը և մատակարարման խնդիրները ստիպեցին իսպանացիներին վերացնել պաշարումը։
կենտրոն|մինի|650x650փքս|Ջիբրալթարի քարտեզը ամրություններով (1799 թվական)
Ջիբրալթարի նկատմամբ բրիտանական սեփականությունը վերահաստատվել է 1729 թվականին Սեւիլիայի պայմանագրով, որը չի բավարարել կողմերից ոչ մեկին։ Իսպանիան ցանկացել էր վերադարձնել քաղաքը, իսկ Բրիտանիան չի ընդունել Ուտրեխտի պայմանագրով նախատեսված մնացած սահմանափակումները: Իսպանացիների պատասխանը հաջորդ տարի թերակղզու հյուսիսային սահմանի երկայնքով ամրություններ կառուցելն էր՝ Ջիբրալթարը մայրցամաքից կտրելով: Այս հակագնահատման գիծը, որը բրիտանացիների շրջանում հայտնի է որպես «Իսպանական գծեր», հետագայում իր անվանումը տվել է Լա-Լինեա-դե-լա-Կոնսեպսոն քաղաքին։ Կատարվել է ամբողջական ցամաքային շրջափակում, սակայն քաղաքը շարունակվել էր սնունդ և այլ անհրաժեշտ ապրանքներ ստանալ Մարոկկոյից։

Ջիբրալթարի քաղաքացիական բնակչությունը հարյուրամյակի ընթացքում անշեղորեն ավելացել է բրիտանացի, ջենովացի, հրեա, իսպանացի և պորտուգալացի էթնիկ կազմով: 1754 թվականին քաղաքն ուներ 1733 բնակիչ՝ ի լրումն 3000 կայազորի զինվորների և նրանց ընտանիքների 1426 անդամների, ընդհանուր առմամբ 6159 մարդ։ 1777 թվականին կար 3201 խաղաղ բնակիչ, այդ թվում՝ 519 բրիտանացի, 1819 կաթոլիկ (ներառյալ իսպանացիներ, պորտուգալացիներ, ջենովացիներ և այլն) և 863 հրեաներ: Յուրաքանչյուր խումբ համայնքում որոշակի տեղ էր զբաղեցնում: Իսպանացի պատմաբան Լոպես դե Ալայան 1782 թվականին այս բաժանումը բնութագրեց հետևյալ կերպ` հրեաները ունեցել են փոքր խանութներ, ջենովացիները ձկնորսներ էին, առևտրականներ և գյուղացիներ։

Կայազորի զինվորների համար Ջիբրալթարում կյանքը հոգնեցուցիչ էր ու դժվար։ Ամենափոքր խախտումների համար նշանակվել է մարմնական պատիժ։ Ինքնասպանությունն ու դասալքությունը սովորական դարձան ձանձրույթի, սննդի պակասի և կյանքի վատ պայմանների պատճառով։ Միդլ Հիլլի մարտկոցում տեղադրվել է կետ՝ ապահովելու, որ զինվորները չփախչեն ժայռից իջնելով:

1770-ական թվականներին Ջիբրալթարի ամրությունները արդիականացվել  և ամրացվել են։ Հայտնվել են նոր մարտկոցներ, բաստիոններ և ապաստարաններ։ Այս փոփոխությունների շարժիչ ուժը գնդապետ (հետագայում՝ գեներալ-մայոր) Ուիլյամ Գրինն էր, ով հետագայում առանցքային դեր խաղաց` որպես Ջիբրալթարի գլխավոր ինժեներ: 1776 թվականին նրան միացավ գեներալ-լեյտենանտ Ջորջ Օգյուստուս Էլիոտը՝ Ֆրանսիայի և Իսպանիայի հետ պատերազմների վետերան, որը կրիտիկական պահին ստանձնեց Ջիբրալթարի նահանգապետը։
[աջից|մինի|''Ջիբրալթարի կայազորի կողմից 1781 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան կատարած արշավը'': [Ջոն Թրամբալ|Ջոն Թրամբուլի նկարը բրիտանական հարձակման մասին Ջիբրալթարի մեծ պաշարման ժամանակ]]
Յոթնամյա պատերազմում Բրիտանիայի հաջողությունը թանկ նստեց և խթանեց Եվրոպայում հակաբրիտանական կոալիցիայի ձևավորումը: Ծախսերը փոխհատուցելու համար բրիտանական կառավարությունը փորձեց հարկեր սահմանել հյուսիսամերիկյան գաղութների վրա, բայց դա հանգեցրեց ամերիկյան հեղափոխական պատերազմին 1776 թվականին: Ֆրանսիան դաշինք կնքեց ամերիկացիների հետ, Անգլիան պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային, իսկ Իսպանիան՝ Անգլիային։

1779 թվականի հունիսի 24-ին սկսվել է Ջիբրալթարի մեծ պաշարումը, որը տևեց մինչև 1783 թվականի փետրվարի 7-ը և դարձավ ամենաերկարը բրիտանացիների կողմից քաղաքի պատմության մեջ: Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միացյալ նավատորմը ծովից շրջափակեց Ջիբրալթարը, և ցամաքի վրա հսկայական բանակ սկսեց կառուցել ամրոցներ, ռեդուբներ, խրամատներ և հրետանային մարտկոցներ: Իսպանիան մեծ թվով զորքեր և նավեր ուղարկեց Ջիբրալթարի դեմ՝ հետաձգելով իր Արմադայի ծրագրված ներխուժումը Անգլիա: Պաշարման առաջին թուլացումը տեղի ունեցավ 1780 թվականի գարնանը, երբ ծովակալ Ջորջ Բրայգես Ռոդնին գրավել է իսպանական շարասյունը Ֆինիսթեր հրվանդանի մոտ և ջախջախել իսպանական նավատորմը Սուրբ Վինսենթի հրվանդանի ճակատամարտում` 1052 մարդ, ամրապնդումներ և սարքավորումների և սննդի մեծ պաշարներ տեղափոխելով քաղաք։

Բրիտանացիները շարունակեցին ետ մղել Ջիբրալթարի վրա բոլոր հարձակումները, սակայն քաղաքի պաշարները նորից սկսեցին պակասել։ 1781 թվականի ապրիլի 12-ին Անգլիայից ժամանած փոխծովակալ Ջորջ Դարբիի էսկադրիլիան՝ 29 գծանավերից և 100 բեռնատար նավերից, մտավ ծովածոց։ Իսպանացիներին չի հաջողվել կաարգնեցնել նանց։ Անհաջողությունից նյարդայնացած նրանք սկսեցին անխտիր գնդակոծել քաղաքը՝ խուճապ առաջացնելով խաղաղ բնակչության շրջանում։ Քաղաքացիական բնակչության միտումնավոր թիրախավորումն իր ժամանակի համար աննախադեպ էր։ Պաշարիչները հետևեցին այս մարտավարությանը հաջորդ երկու տարիներին՝ անուղղելի վնաս հասցնելով իսպանական շրջանի քաղաքային ճարտարապետությանը։ Ջիբրալթարի կայազորում չկարողանալով սովի պատճառ դառնալ՝ ֆրանսիացիներն ու իսպանացիները շարունակեցին հարձակման փորձերը ծովով և ցամաքով: Ընդհանուր հարձակման նախորդ գիշերը բրիտանացի զինվորները թռիչք կատարեցին՝ պաշարողներին դուրս հանելով խրամատներից և որոշ ժամանակով հետաձգելով մոտալուտ հարձակումը:

1782 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Բուրբոնների դաշնակիցները սկսեցին ընդհանուր հարձակումը։ 5190 ֆրանսիացի և իսպանացի զինվորներ հարձակվեցին տասը վերջին լողացող մարտկոցների վրա՝ զինված 138 ծանր հրացաններով, ինչպես նաև 18 մարտանավ, 40 իսպանական հրացանակիր և 20 ռմբակոծող նավեր: Հարձակվողների ընդհանուր թիվը հասել է 30 000 նավաստիների և ծովայինների։ Ցամաքից նրանց աջակցել էին 86 հրացանակիրներ և 35 000 զինվորներ (7000 -8000 ֆրանսիացիներ), որոնք պատրաստ էին մարտի նետվել, հենց որ ամրությունները կործանվեին։ Նավարկող մարտկոցների թնդանոթները կրակ են բացել ծովից, իսկ ցամաքում նրանց միացել են հրացանակիրները։ Հրաձգությունն իրականացվել է ամրությունների վրա, որին նախորդել է մի քանի շաբաթ նկատվող կրակ: Բայց կայազորը պատասխանել է հրկիզվող հրացաններով՝ խորտակելով նավարկող մարտկոցները և հարձակվել նավերի վրա։ Բրիտանացիներին հաջողվել է ոչնչացնել երեք մարտկոց, որոնք պայթել են բռնկված հրդեհների պատճառով։ Մնացածը ջարդուփշուր են արվել հենց իսպանացիների կողմից, որպեսզի զենքերը չընկնեն թշնամու ձեռքը։ Աշխատուժի կորուստները կազմել են 719 մարդ։

Բրիտանական ծովակալությունը պատրաստվում էր Ջիբրալթար մեծ շարասյուն ուղարկելու ծրագիր՝ նպատակ ունենալով դաշտ դուրս բերել մեծ, բայց դանդաղ նավերի փոխարեն փոքր ու արագընթաց նավերը։ 1782 թվականի սեպտեմբերին նավատորմը Ռիչարդ Հաուի հրամանատարությամբ նավարկեց Սփիթհեդից և հոկտեմբերի 9-ին հասավ Սենտ Վինսենթ հրվանդանի մոտ։ Հաջորդ երեկո, բուռն քամու հետ, որը խառնում էր իսպանական և ֆրանսիական նավերը, Հոուն անարգել մտավ Ջիբրալթարի ծովածոց: 34 մարտանավ, որոնք ծածկում են 31 փոխադրամիջոց, մատակարարել են սարքավորումներ, պարեն և զինամթերք: Բացի այդ, նավերով ժամանեցին երեք հետևակային գնդեր՝ կայազորի ընդհանուր թիվը հասցնելով 7000-ի։ Կատարելով հիմնական խնդիրը՝ Հոուն նավարկեց հակառակ ուղղությամբ՝ ճանապարհին մտնելով անվճռական ճակատամարտ միացյալ ֆրանկո-իսպանական նավատորմի հետ։

Պաշարումը շարունակվեց ևս մի քանի ամիս, սակայն 1783 թվականի սկզբին կողմերը զինադադար կնքեցին՝ վերջ տալով ակտիվ առճակատմանը։ Ի վերջո, 1783 թվականի փետրվարին պաշարումը դադարեց։ Մեծ պաշարման արդյունքը նշանակում էր, որ Ջիբրալթարը չէր կարող օգտագործվել հետագա քաղաքական սակարկությունների համար, չնայած թագավոր Ջորջ III-ը նախազգուշացրել էր, որ քաղաքը պատրվակ կդառնա նոր պատերազմի համար, կամ գոնե թաքնված թշնամանքի աղբյուր։ Նա առաջարկել է հնարավորության դեպքում ազատվել Ջիբրալթարից, ինչը կխանգարի լիարժեք խաղաղության կնքմանը։ Գեներալ Էլիոթը և կայազորը գովաբանվեցին քաղաքը պաշտպանելիս իրենց հերոսության և համառության համար, և Ջիբրալթարի պաշտպանության համառությունը ձեռք բերեց, ինչպես գրողներից մեկը այն համարել է «պաշտամունքի կարգավիճակի նման մի բան»: Բրիտանական հասարակությունը զարգացրեց «էմոցիոնալ, եթե իռացիոնալ, կապվածությունը տեղին» : Քաղաքի անմատչելիության հանդեպ հավատն արտացոլվել է «Ջիբրալթարի ժայռի պես հաստատուն» ժողովրդական արտահայտության մեջ ()։

## Ջիբրալթարի գաղութ
Մեծ պաշարումից հետո Ջիբրալթարի խաղաղ բնակչությունը, որը հազարից քիչ էր մնացել, սկսեց արագորեն աճել։ Դրան նպաստեց տարածքի տնտեսական ներուժը և Նապոլեոնյան պատերազմներից ապաստան գտնելու հնարավորությունը: 1776 թվականին Բրիտանիայի կողմից Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութների կորուստը հանգեցրեց առևտրային հոսքերի վերահղման դեպի Հնդկաստանի և Արևելյան Հնդկաստանի նոր շուկաներ: Դեպի արևելք ամենահայտնի երթուղին Եգիպտոսով էր, նույնիսկ նախքան Սուեզի ջրանցքի կառուցումը, և Ջիբրալթարն ապացուցեց, որ առաջին բրիտանական նավահանգիստն է այս ճանապարհով: Նոր ծովային երթևեկությունը կտրուկ մեծացրեց Ջիբրալթարի կարևորությունը որպես առևտրային նավահանգիստ, մինչդեռ միևնույն ժամանակ այն ապաստան էր տալիս Արևմտյան Միջերկրական ծովի բնակիչներին, ովքեր փախչում էին Նապոլեոնյան պատերազմներից: Ներգաղթյալների մեջ զգալի մասը ջենովացիներն էին, ովքեր լքել են իրենց հայրենիքը Նապոլեոնի կողմից Ջենովական Հանրապետությունը բռնակցելուց հետո։ 1813 թվականին քաղաքի բնակչության գրեթե մեկ երրորդը ջենովացի և իտալացի էր։ Պորտուգալացիները  էին, իսպանացիները՝ -ը, հրեաները՝ -ը, բրիտանացիները՝ -ը և Մենորկայից գաղթածները՝ -ը։  Երիտասարդ Բենջամին Դիզրաելին Ջիբրալթարի բնակիչներին նկարագրել է այսպես. «Կային մավրեր` ծիածանի գույնի տարազներով, հրեաներ՝ երկար զգեստներով և յարմուլկներով, ջենովացիներ, լեռնականներ և իսպանացիներ»:

Ջիբրալթարը եղել է ամենաանառողջ վայրը՝ վատ սանիտարական պայմանների և կենսապայմանների պատճառով։ Քաղաքում պարբերաբար դեղին տենդի և խոլերայի համաճարակներ էին տեղի ունենում, որոնց զոհերն էին հարյուրավոր քաղաքացիներ և կայազորի զինվորներ։ 1804 թվականի երկրորդ կեսին տեղի ունեցած համաճարակը խլել է ողջ բնակչության ավելի քան մեկ երրորդի կյանքը՝ ինչպես զինվորական, այնպես էլ քաղաքացիական: Լորդ Նելսոնը հաջորդ տարվա մարտին հույս է հայտնել, որ «անցյալ աշնան սարսափելի պատիժը չի կրկնվի, երբ գեներալ Ֆոքսը այրել էր քաղաքի արվարձանի բոլոր շենքերը, և եթե քաղաքի կեսը այրվեր նրանց հետ, գուցե ավելի լավ լիներ»։
աջից|մինի|Ալխեսիրասի ծոցի ճակատամարտը (հուլիսի 6, 1801 թվական) Ջիբրալթարի մոտ,նկարիչ` Լեոն Մորել-Ֆասիո
Առաջին Ֆրանսիական կայսրության դեմ պատերազմի ժամանակ Ջիբրալթարը նախ հանդես է եկել որպես բրիտանական նավատորմի բազա, որը շրջափակել է Կադիս, Կարտախենա և Տուլոն նավահանգիստները, այնուհետև, որպես փոխադրման բազա, բրիտանական զորքերը հաամլրվում էին Պիրենեյան պատերազմների ժամանակ 1807-1814 թվականներին: 1814 թվականին Ջիբրալթարը դարձավ բրիտանական նավատորմի հիմնական մասը: 1801 թվականի ամռանը ֆրանսիական և իսպանական ջոկատները երկու փորձ կատարեցին ճեղքելու շրջափակումը և Ջիբրալթարի մոտ կռվեցին Բրիտանական ջոկատի հետ։  Իսպանացիների համար դա թանկ արժեցավ. նրանք կորցրեցին երկու խոշոր նավեր, որոնց թշնամու տեղ էին դրել, բախվեցին և պայթեցին՝ սպանելով գրեթե 2000 նավաստիների։  Երկու տարի անց լորդ Նելսոնը ժամանեց Ջիբրալթար՝ զբաղված ֆրանսիական Ծովակալ դե Վիլնյովի ջոկատի որոնումներով։ Նրանք հանդիպեցին Թրաֆալգարյան ճակատամարտում, որի արդյունքում Նելսոնը սպանվեց, իսկ Վիլնյովը գերի ընկավ։  Ժամանելով 1803 թվականի հունիսին՝ Նելսոնը ղեկավարում էր ֆրանսիական և իսպանական նավահանգիստների շրջափակումը, բայց որոշ ժամանակ անցկացրեց ափին՝ քաղաքում։ 1805 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Նելսոնի դիակի հետ HMS Victory-ը վերադարձավ Ջիբրալթար։ Ծովակալ Քոլինգվուդի հաղորդումը Տրաֆալգարի ճակատամարտում հաղթանակի և Նելսոնի մահվան մասին տպագրվել է Gibraltar Chronicle-ում, որը դարձավ առաջին թերթը, որը հայտարարեց աշխարհին (*[[:ru:The Times|The Times թերթից]] 2 շաբաթ ավելի շուտ)*։

Տրաֆալգարի ճակատամարտից հետո Ջիբրալթարը դարձավ Նապոլեոնի դեմ իսպանական ապստամբությանը մասնակցող ուժերի մատակարարման հիմնական բազան։ 1808 թվականին Իսպանիա ֆրանսիական ներխուժման ժամանակ Ջիբրալթարի բրիտանական կայազորից պահանջվեց անցնել սահմանը և ոչնչացնել ծովածոցը շրջապատող ամրությունները, ինչպես նաև հին պաշտպանությունը գետնի վրա՝ կանխելու դրանք քաղաքը պաշարելու կամ ծովափնյա մարտկոցներով ծովածոցը շրջափակելու համար։ Ֆրանսիական զորքերը հասան Ջիբրալթարից հյուսիս գտնվող Սան Ռոկե, բայց չփորձեցին հարձակվել քաղաքի վրա՝ այն համարելով անառիկ։ Նրանք պաշարեցին Թարիֆան, որը գտնվում էր ափից ավելի ցածր, բայց մեկ ամիս հետո նահանջեցին: Այս պահից սկսած Ջիբրալթարը ռազմական վտանգի առջեւ չէր կանգնած մոտ հարյուր տարի։

Խաղաղ ժամանակ Ջիբրալթարը մեծ փոփոխություններ ապրեց։ Բարեփոխումը ղեկավարում էր գեներալ Ջորջ Դոնը, ով կառավարչի պաշտոնը ստանձնեց 1814 թվականին։ Մեծ պաշարումից հետո տեղի ունեցած ավերածությունները վաղուց վերականգնվել էին, բայց քաղաքը հիմնականում մնաց միջնադարյան՝ նեղ փողոցներով և անկանոն դասավորությամբ։ Ժամանակակից կոյուղու բացակայությունը եղել է քաղաքում հաճախակի հանդիպող համաճարակների հիմնական պատճառը։ Նոր նահանգապետը վերափոխեց կոյուղու համակարգը, կազմակերպեց փողոցների լուսավորությունը, վերակառուցեց Սուրբ Բերնարդի հիվանդանոցը ՝ ապահովելով խաղաղ բնակչության մուտքը և սկսեց Սուրբ Երրորդության տաճարի կառուցումը, որը նախատեսված էր բողոքական համայնքի համար: Քաղաքացիներն առաջին անգամ կարողացան հայտնել իրենց կարծիքը քաղաքի կառավարման մասին։ 1817 թվականին հիմնադրվեց գրադարան և առևտրի կոմիտեն, պաշտպանելով քաղաքային վաճառականների շահերը, կարողացավ խորհրդատվական ձայն ստանալ քաղաքային խորհրդում ։ Քաղաքային խորհուրդն ստեղծվեց 1821 թվականին։ 1830 թվականին Ջիբրալթարը ստացավ թագի գաղութի կարգավիճակ։ Նույն թվականին գործարկվեց Ջիբրալթարի ոստիկանությունը, որը մոդելավորվեց Լոնդոնի Մետրոպոլիտեն ոստիկանական ծառայության օրինակով։ Գերագույն դատարանը դարձավ բարձրագույն դատական մարմինը, որի իրավասության ներքո էին քաղաքացիական, քրեական և խառը գործերը։

Ջիբրալթարի տնտեսական նշանակությունը փոխվեց շոգենավերի հայտնագործմամբ։ Նրանցից առաջինը քաղաքային նավահանգիստ է ժամանել 1823 թվականին ։ Շոգենավատորմի հայտնվելը հանգեցրեց Միջերկրական ծովում առևտրային ուղիների փոփոխության: Ջիբրալթարը, որը նախկինում ծառայում էր որպես փոխբեռնման նավահանգիստ, մեծ մասամբ դարձավ շոգենավերի սպասարկման կետ՝ ապահովելով նրանց ածուխով, սննդով և բեռնման ու բեռնաթափման աշխատանքներով: Եվ չնայած Ջիբրալթարը դարձավ ածխի պաշարների համալրման հիմնական վայրը Ալեքսանդրիա կամ Հորն հրվանդան տանող ճանապարհին, տնտեսության փոփոխությունները հանգեցրին երկարատև դեպրեսիայի, որը տևեց մինչև 19-րդ դարի վերջը: Ածուխ բեռնելու համար աշխատուժի կարիքն այնպիսին էր, որ Ջիբրալթարը ստիպված էր ներգրավել զգալի թվով իսպանացիների։ Իսպանական ամրությունների փոխարեն սահմանի երկայնքով ավելանում էին տնակային թաղամասերը՝ վերածվելով Լա-Լինեա-դե-լա-Կոնսեպսիոն աշխատանքային գյուղի։ Խղճուկ տնտեսությունն ազդեց բնակչության աճի վրա, որը գրեթե անփոփոխ մնաց 1830-ից 1880 թվականներին։ Այնուամենայնիվ, Ջիբրալթարում իրավիճակն ավելի լավն էր, քան  աղքատության մեջ գտնվող Իսպանիայի հարավում։ Արդյունքում, նույն ժամանակահատվածում բնակավայրում աշխատողների թիվը կրկնապատկվեց և հաջորդ 20 տարիների ընթացքում կրկին կրկնապատկվեց:
ձախից|մինի|Ամրոցի փողոց Ջիբրալթարում, Ֆրեդերիկ Լիդս Էդրիջի (1833 թվական)
Գրող Ռիչարդ Ֆորդը, ով այցելել է քաղաք 19-րդ դարի կեսերին, Իսպանիայի իր ուղեցույցում նշել է Ջիբրալթարում գտնվող «ազգերի և հագուստի հետաքրքիր համադրության» մասին։ Նրա խոսքով, այս քաղաքում, որը հայտնվել է Եվրոպայի, Ասիայի և Աֆրիկայի միջև, ամեն մարդ հագնվում էր յուրովի և խոսում էր իր լեզվով, իսկ ամբողջ քաղաքը իսպանական քաղաքների հակապատկերն էր, «ամեն ինչ շարժման մեջ էր, բոլորը շտապում էին, իսկ Ջիբրալթարի միակ աստվածը մամոնն է»։

19-րդ դարում Ջիբրալթարը ընդհանուր առմամբ բարեկամական հարաբերություններ էր պահպանում Իսպանիայի հետ։  Բրիտանական զինվորներին արգելվում էր հատել սահմանը, բայց սպաներին ազատորեն թույլատրվում էր մուտք գործել իսպանական տարածք: Նույն ազատությունը վայելում էր և քաղաքի քաղաքացիական բնակչությունը, ոմանք նույնիսկ անշարժ գույք ձեռք բերեցին հարևան Սան Ռոկում։ Կայազորը սկսեց աղվեսի որսի Բրիտանական ավանդույթը՝ 1812 թվականին անցկացնելով առաջին Royal Calpe Hunt-ը՝ բրիտանացի սպաների և իսպանացի ազնվականների մասնակցությամբ։  Այդ պահին հիմնական գայթակղությունը մաքսանենգությունն էր: Խնդիրն այլ նշանակություն ստացավ, երբ Իսպանիան մաքսատուրք սահմանեց օտարերկրյա ապրանքների վրա՝ ձգտելով պաշտպանել սեփական արդյունաբերական արտադրությունը։  Բարձր հարկով հարկվել է նաև ծխախոտի առևտուրը, ինչը զգալի եկամուտ է բերել իսպանական գանձարանին։  Այս քաղաքականության անխուսափելի արդյունքն այն էր, որ Ջիբրալթարը, որտեղ ծխախոտը էժան էր, վերածվեց դրա ապօրինի մատակարարման կենտրոնի: 19-րդ դարի կեսերի իռլանդացի ճանապարհորդ Մարտին Հավերտին Ջիբրալթարը անվանեց "Իսպանիայի համար մաքսանենգության մեծ աղբյուր": Գեներալ Ռոբերտ Գարդիները, ով նահանգապետի պաշտոնը զբաղեցրել է 1848-1855 թվականներին, Բրիտանական վարչապետ Հենրի Պալմերսթոնին ուղղված նամակում այսպես է նկարագրել նկարը, որը կարող էր դիտել ամեն օր. «դարպասները բացելուց անմիջապես հետո նրանց միջով շրջում էին իսպանացի տղամարդիկ, կանայք և երեխաներ, ձիեր և հազվագյուտ սայլեր, որոնք մինչև կեսօր շարունակում էին շարժվել քաղաքում՝ խանութից խանութ անցնելով։  Մուտքի մոտ դրանք սովորական չափ ունեին մարդկանց համար, իսկ ելքի մոտ պարզվում էր, որ փաթաթված էին բամբակյա ապրանքներով, որոնք ծածկվում էին ծխախոտի պարկերով։  Բեռնակիր կենդանիներն ու սայլերը թեթեւ էին մտնում, իսկ ետ էին գնում՝ դժվարությամբ շարժվելով իրենց բեռի ծանրության տակ։  Իսպանական իշխանությունները ունեցել են իրենց դերը այս շարժման մեջ՝ կաշառք վերցնելով յուրաքանչյուրից, ով հատում էր սահմանը. մարդկանց մտադրությունները և իրենք՝ մարդիկ, իրենց շատ լավ հայտնի էին»:

Մաքսանենգության խնդիրը հնարավոր եղավ մեղմել ներմուծվող ապրանքների վրա մաքսատուրքերի սահմանմամբ, ինչը դրանք պակաս գրավիչ դարձրեց ապօրինի առևտրի համար: Եկամտի նոր աղբյուրը նաև թույլ է տվել միջոցներ հայթայթել ջրամատակարարման և կոյուղու բարելավման համար։  Ջիբրալթարում կյանքի պայմանները, չնայած իրականացված բարեփոխումներին, վատ են մնացել։ Գնդապետ Սոյերը, որը ծառայում էր Ջիբրալթարի կայազորում 1860-ական թվականներին, քաղաքը նկարագրում էր որպես «աղքատ օդափոխությամբ և խոնավությամբ մանր, մարդաշատ կացարանների կենտրոն», «ավելի քան 15,000 մարդ էր ապրում մեկ քառակուսի մղոնից պակաս տարածության վրա»։  Չնայած քաղաքում կոյուղագծեր էին տեղադրվել, ամառային ջրի պակասը դրանք գործնականում անօգուտ էր դարձնում, իսկ աղքատ քաղաքաբնակները երբեմն լվացվելու միջոցներ չունեին: Բժիշկներից մեկը պնդում էր, որ փողոցն ավելի նախընտրելի էր, քան Ջիբրալթարի որոշ աղքատների կացարանները։ 1865 թվականին քաղաքում աշխատեց սանիտարական հանձնաժողով, սկսվեցին աշխատանքներ ջրամատակարարման և կոյուղու նոր համակարգերի վրա, և դա թույլ տվեց խուսափել խոշոր համաճարակներից։  Ջիբրալթարի ժայռում 22,7 մլն լիտր ընդհանուր ծավալով ջրի ստորգետնյա պահեստարաններ են կահավորվել։ Շուտով քաղաքում հայտնվեցին նաև այլ քաղաքային ծառայություններ` 1857 թվականին կազմակերպվեց գազամատակարարումը, 1870 թվականին քաղաքը ստացավ հեռագրական կապ, 1897 թվականին սկսվեց էլեկտրաֆիկացումը։  Ջիբրալթարում մարդիկ կրթություն են ստացել. 1860 թվականին քաղաքում գործել է 42 դպրոց։
աջից|մինի|Ջիբրալթարի տեսքը դեպի հյուսիս՝ Ֆրեդերիկ Ուիլյամ Շորում (1883 թվական)
19-րդ դարի վերջերին Ջիբրալթարի բնակիչներն առաջին անգամ պաշտոնապես կոչվեցին «ջիբրալթարցիներ»։ Քաղաքի բնիկ բնակիչների թիվը միայն 1830 թվականին առաջին անգամ գերազանցեց նրա սահմաններից դուրս ծնված քաղաքացիների թիվը, արդեն 1891 թվականին Ջիբրալթարում ծնվածների թիվը  ընդհանուր բնակչության, որը կազմում էր 19011 մարդ, -ն էր։ Ջիբրալթարցիների՝ որպես առանձին խմբի նույնականացումը անհրաժեշտ էր հողի բացակայության պատճառով, որի վրա կարելի էր տներ կառուցել և քաղաքացիական բնակիչների թիվը վերահսկելու անհրաժեշտության պատճառով, քանի որ Ջիբրալթարը հիմնականում մնում էր ռազմական ամրոց: 1873 և 1885 թվականների դեկրետները որոշում են կայացրել, որ օտարերկրյա քաղաքացիների երեխան չի կարող ծնվել Ջիբրալթարում, ոչ մի օտարերկրացի չի կարող ստանալ Ջիբրալթարում բնակություն հաստատելու իրավունք, և միայն Ջիբրալթարում ծնվածներն իրավունք ունեն բնակվելու քաղաքում սկզբնական շրջանում, մյուսները պահանջում են հատուկ թույլտվություն, բացառությամբ նրանց, ովքեր բրիտանական թագի աշխատակից են։ Բացի 14 244 ջիբրալթարցիներից, քաղաքում կար 711 բրիտանացի, 695 մալթացի և 960 մարդ բրիտանական այլ տիրապետություններից։ Բացի այդ, 1869 մարդ պատկանում էր իսպանական ազգին, որոնցից 1341-ը կանայք էին։ Պորտուգալացիները, իտալացիները, ֆրանսիացիները և մարոկկացիները կազմում էին բնակչության մնացած փոքր մասը (մոտ 500 մարդ)։

## 20-րդ դարի սկիզբ
աջից|մինի|Ամերիկյան Մեծ Սպիտակ նավատորմը Ջիբրալթարի ծոցում (1909 թվականի փետրվար)
19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարի սկզբին Ջիբրալթարի ապագան որպես բրիտանական գաղութ մեծ կասկածի տակ էր։ Քաղաքի տնտեսական նշանակությունը շարունակեց նվազել, քանի որ ի հայտ եկան ավելի առաջադեմ շոգենավեր, որոնք ունեին ավելի երկար նավարկության հնարավորություն և չէին պահանջում վառելիքի հաճախակի համալրում։ Իր հերթին ռազմական տեխնոլոգիաների զարգացումը կասկածի տակ դրեց Ջիբրալթարի ռազմական նշանակությունը։ Նոր հեռահար հրացանները հեշտությամբ հասան քաղաք ինչպես ծոցի հակառակ եզրից, այնպես էլ իսպանական մայրցամաքի խորքերից, և տորպեդների ներմուծումը խոցելի դարձրեց ծովածոցում խարսխված նավերը: Կայազորը կարողացավ երկար ժամանակ պահել քաղաքը, բայց երբ թշնամին գրավեց իսպանական ափը, Ջիբրալթարը կորցրեց ծովով մատակարարման հնարավորությունը, ինչպես դա եղավ 120 տարի առաջ Մեծ պաշարման ժամանակ։

Իսպանիայի կողմից Ջիբրալթարը Սեուտայի (գտնվում է Ջիբրալթարի նեղուցի հակառակ ափին) հետ փոխանակելու առաջարկը քննարկումից հետո մերժվել է։ Վերջնական որոշումը հաստատեց, որ Ջիբրալթարում ռազմածովային բազայի ռազմավարական օգուտները գերազանցում են մայրցամաքային մասից նրա հնարավոր խոցելիությունը: 1889 թվականից թագավորական նավատորմը սկսեց ձևավորվել, և Ջիբրալթարը, Մալթայի հետ միասին, ստացավ նոր, տորպեդակայուն նավահանգիստ, ինչպես նաև ընդլայնված և արդիականացված նավահանգիստներ: Շինարարությանը մասնակցել է մոտ 2200 մարդ, իսկ աշխատանքների ընդհանուր արժեքը հասել է 5 միլիոն ֆունտի (2013 թվականի գներով ավելի քան 470 միլիոն ֆունտ)։ Առաջին ծովային լորդ Ջոն Արբութնոտ Ֆիշերի կողմից իրականացված բարեփոխումների արդյունքում Ջիբրալթարը դարձել է բրիտանական Ատլանտյան նավատորմի բազան։ Բրիտանական հասարակության աչքում Ջիբրալթարը մնաց, ինչպես գրում էին թերթերը, «Մեծ Բրիտանիայի ծովային տիրապետության խորհրդանիշը, ստեղծված կայսրության խորհրդանիշը, որն ավելի շատ ցույց տվեց Բրիտանիայի հզորությունն ու հեղինակությունը ամբողջ աշխարհին, քան բրիտանական առյուծը կամ Ջոն Բուլը»։

Ջիբրալթարի ռազմածովային բազայի արժեքը ակնհայտ դարձավ 1914 թվականի օգոստոսի 1-ին Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումից հետո։ Օգոստոսի 3–ի լույս 4-ի գիշերը Մեծ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, և դրանից մի քանի րոպե անց Ջիբրալթարից եկած տորպեդոնավը գրավեց գերմանական նավը, իսկ հաջորդ օրը ևս երեք նավ դարձան բրիտանացիների զոհը։ Չնայած Ջիբրալթարի հարաբերական հեռավորությանը հիմնական մարտադաշտից՝ Իսպանիան մնաց չեզոք և Միջերկրական ծովում կռիվ չկար, այն կարևոր դեր խաղաց Ատլանտյան օվկիանոսի ճակատամարտում: Բրիտանիան և նրա դաշնակիցները ինտենսիվորեն օգտագործում էին բազան վերանորոգման և մատակարարման համար: Ջիբրալթարի ծոցը հաճախ հանդես էր գալիս որպես ռազմական շարասյունների հավաքման կետ, իսկ գերմանական սուզանավերը, իրենց հերթին, խուզարկում էին նեղուցը թիրախներ գտնելու համար: Ջիբրալթարը երկու անգամ կրակ է բացել նեղուցով անցնող սուզանավերի վրա, բայց երկու դեպքում էլ ոչ մի արդյունքի չեն հասել։ Հակասուզանավային պաշտպանությունը սկզբնական փուլում էր, և ջիբրալթարցիները չկարողացան կանխել սուզանավերի անցումը նեղուցով: Պատերազմի ավարտից երկու օր առաջ՝ 1918 թվականի նոյեմբերի 9-ին, գերմանական UB-50 սուզանավը Ջիբրալթարից արևմուտք գտնվող Տրաֆալգար հրվանդանի մոտ խոցեցԲրիտանիա մարտանավը, որը խորտակվեց 2,5 ժամ անց։

Խաղաղության վերադարձը անխուսափելիորեն նշանակում էր ռազմական ծախսերի կրճատում, սակայն այդ կորուստը փոխհատուցվեց Ջիբրալթարով անցնող բեռնատար և մարդատար նավերի թվի կտրուկ աճով։ Բրիտանական նավերը ուղևորվում էին դեպի Հնդկաստան և Հարավային Աֆրիկա և սովորաբար գնում էին Ջիբրալթար: Նույնն արեցին Ամերիկայի հետ շփվող ֆրանսիական, իտալական և հունական նավերը։ Ածխի մատակարարմանը զուգահեռ նավահանգիստը սկսեց ապահովել նավթի լիցքավորումը։ 1933 թվականին Ջիբրալթարում կառուցվեց օդանավակայան։ Տրանսֆորմացիաների ենթարկվեց նաև հասարակական կառուցվածքը՝ 1921 թվականին կազմավորվեցին գործադիր և քաղաքային խորհուրդներ, որոնք իրավունք ունեին դիմումներ ներկայացնել նահանգապետին։ Նրանց հայտնվելը տարածքի ինքնակառավարման առաջին քայլերից մեկն էր։

1936 թվականի հուլիսին Իսպանիայում սկվել է քաղաքացիական պատերազմ։ Սա ուղղակի սպառնալիք ստեղծեց Ջիբրալթարի համար, քանի որ քաղաքը հայտնվեց իրադարձությունների հենց էպիկենտրոնում։ Ռազմական ապստամբություն սկսվեց իսպանական Մարոկկոյում և շուտով նեղուցով հասավ Եվրոպա:  Ազգայնականները գրավել էին Ալհեսիրասա նահանգը, իսկ հանրապետականները բազմիցս փորձել են վերադարձնել այն։ Մարտերն անուղղակի են ազդել Ջիբրալթարի վրա։ Մոտ 10 000 մարդ ապաստան է փնտրել քաղաքում, ինչը զգալի գերբնակեցում է առաջացրել։ Թագավորական նավատորմը, արգելակող քաղաքականության շրջանակներում, կասեցրել է հակամարտության կողմերին այլ երկրներից եկող ռազմական օգնություն ցուցաբերելու փորձերը։ 1937 թվականի մայիսին շրջափակում իրականացնող նավերից մեկը՝ «Հանթեր" ականակիրը, պայթեց ազգայնականների տեղադրած ականի վրա։ Միևնույն ժամանակ զոհվել է ութ մարդ, իսկ վնասված նավը ստիպված է եղել շարժվել դեպի Ջիբրալթար։  Ջիբրալթարի հասարակությունը Իսպանիայում պատերազմի պատճառով բաժանվել է երկու ճամբարի. Բրիտանական վարչակազմը, անգլիական եւ կաթոլիկ եկեղեցիները, ինչպես նաեւ ունեւոր ջիբրալթարցիները աջակցում էին ազգայնականներին, իսկ բանվոր դասակարգը հանրապետականների կողմն էր անցել։  Եվրոպան աստիճանաբար շարժվում էր դեպի նոր համընդհանուր պատերազմ, և Բրիտանական կառավարությունը որոշեց ամրապնդել Ջիբրալթարի պաշտպանությունը, որի համար 1939 թվականի մարտին ձևավորվեցին Ջիբրալթարի պաշտպանական ուժերը (ներկայումս՝ Ջիբրալթարի թագավորական գունդը), ինչպես նաև ռազմածովային բազան նախապատրաստեց վերջին սերնդի ռազմանավերի և ավիակիրների փորձարկմանը։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
ձախից|մինի|ՀՕՊ լուսարձակներ Ջիբրալթարի ժայռի վրա (20 նոյեմբերի 1942 թվական)
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, որը սկսվեց 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, ի սկզբանե չդիպավ Ջիբրալթարին, իսկ Իսպանիան և Իտալիան պահպանեցին չեզոքություն։ Իրավիճակի կտրուկ վատթարացումը սկսվեց 1940 թվականի ապրիլին, երբ Գերմանիան ներխուժեց Ֆրանսիա։ Հունիսին ռազմական գործողություններին միացավ Իտալիան։ Վախենալով Իսպանիայի պատերազմին միանալուց՝ Բրիտանական կառավարությունը 1940 թվականի մայիսին հայտարարեց Ջիբրալթարի քաղաքացիական բնակչության ամբողջական տարհանման մասին։  Բնակիչների մեծ մասը տեղափոխվեց Մեծ Բրիտանիա, փոքրամասնությունը նախընտրեց Մադեյրան և Ճամայկան, ոմանք ընտրեցին իրենց սեփական ուղին և տեղափոխվեցին Տանժեր և Իսպանիա: Քաղաքում սկսվեց պաշտպանության ինտենսիվ նախապատրաստություն, որը ներառում էր ժայռերիի մեջ թունելների տեղադրումը և պաշտպանական կառույցների ամրապնդումը: Արդյունքում կառուցվել են ավելի քան 48 կմ ստորգետնյա անցումներ և կազմակերպվել են հակաօդային մարտկոցների բազմաթիվ դիրքեր։  Ռազմածովային բազայում ձևավորվել է նոր հզոր ստորաբաժանում ՝ Հ միավորումը, որի խնդիրներն էին Ջիբրալթարի նեղուցի պաշտպանությունը և դաշնակիցների ուժերի աջակցությունը Հյուսիսային Աֆրիկայում, Միջերկրական ծովում և Ատլանտյան օվկիանոսում։ Թռիչքի դաշտի մակերեսը, որը ստացել է RAF North Front նոր անվանումը, մեծացվել է թունելների տեղադրման ժամանակ առաջացած հողի հաշվին, այն դարձել է ունակ ռմբակոծիչներ ընդունելու համար։ Կտրուկ աճեց կայազորի զինվորների թիվը, որը մինչև 1943 թվականը հասավ 17000-ի։ Նավային խմբավորման շնորհիվ ավելացավ ևս 20 000 մարդ։

Ջիբրալթարը առանցքային դեր է խաղացել Ատլանտյան օվկիանոսի ճակատամարտում: 1940 թվականի հունիսին Ֆրանսիայի անկումից հետո Բրիտանիան ստեղծեց ավտոշարասյունների համակարգ Հյուսիսային Ամերիկայի և Բրիտանական կղզիների միջև (արևելք-արևմուտք երթուղի) և Մեծ Բրիտանիայի, Ջիբրալթարի և Ֆրիթաունի միջև` Սիերա Լեոնե բրիտանական գաղութում (հյուսիս-հարավ երթուղի)։ Ջիբրալթարը պատերազմից առաջ օգտագործվել է որպես Եվրոպա մեկնող շարասյունների հիմնական բեմադրման տարածք, իսկ 1942 թվականի վերջից այն դարձել է Միջերկրական ծովում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Իտալիայում և Սիցիլիայում դաշնակից ուժերին մատակարարող Միացյալ Նահանգների շարասյունների հիմնական բեմադրման տարածք։ 1942 թվականի նոյեմբերից մինչև 1945 թվականի օգոստոսը ԱՄՆ-ից Ջիբրալթար և հակառակ ուղղությամբ տեղափոխվեցին 11 119 նավ 189 շարասյուններով, իսկ 1942 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1945 թվականի մարտը հասցվեց 536 134 մարդու:

Ջիբրալթարը բազմիցս ենթարկվել է թշնամու հարձակումների՝ ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի: 1940 թվականի սեպտեմբերին Ֆրանսիայի ռմբակոծիչները հարձակումներ են իրականացրել քաղաքի վրա, և ժամանակ առ ժամանակ Իտալիայից և Գերմանիայից հեռահար օդանավերը արշավանքներ են իրականացրել, սակայն պատճառված վնասը աննշան է եղել։ Իսպանիայի դիրքորոշումը փոքր-ինչ փոխվեց. գեներալ Ֆրանկոն չեզոքությունը փոխարինեց «պատերազմին չմասնակցելով», ինչը գործնականում նշանակում էր առանցքային երկրների համար իսպանական տարածքից Ջիբրալթարի դեմ գաղտնի գործողություններ իրականացնելու հնարավորության ստեղծում։ Չնայած Ջիբրալթարի տարածքում գերմանացիների և իտալացիների գործունեությունը անտեսելու իր պատրաստակամությանը, Ֆրանկոն, այնուամենայնիվ, հրաժարվեց մասնակցել Հիտլերի ծրագրած «Ֆելիքս» գործողությանը, որի նպատակն էր գրավել Ջիբրալթարը: Այս որոշման հիմնական պատճառը Իսպանիայի կախվածությունն էր սննդի մատակարարումներից, քանի որ քաղաքացիական պատերազմից ավերված երկիրը չէր կարող իրեն կերակրել։ Այն հենվում էր Ամերիկա մայրցամաքի հացահատիկի մատակարարումների վրա, որոնք անմիջապես կդադարեցվեին, եթե Ֆրանկոն պատերազմի մեջ մտներ Գերմանիայի կողմից։ Ի վերջո, Հիտլերը հրաժարվեց Ջիբրալթարի գրավումից և իր ուշադրությունը դարձրեց Հարավսլավիայի և Խորհրդային Միության վրա:

Գերմանացի և իտալացի հետախույզները անընդհատ առիթ էին փնտրում Ջիբրալթարին հարվածելու համար։ Իտալացիները մի քանի անգամ հարձակվել են Ջիբրալթարի ծովածոցում գտնվող նավերի վրա՝ օգտագործելով մարդու կողմից կառավարվող տորպեդներ և սուզորդներ, որոնք ուղևորվում էին իսպանական ափից: Արդյունքում վնասվեցին մի քանի առևտրական նավեր, և մեկ նավ խորտակվեց։ Գերմանական Աբվերը ձերբակալել է երեք իսպանացիների Ջիբրալթարում լրտեսության և դիվերսիայի համար, նրանց բռնել են 1942-1943 թվականներին և կախաղան հանել: Ջիբրալթարին սպառնացող վտանգը զգալիորեն նվազեց 1943 թվականի սեպտեմբերին Իտալիայի` պատերազմից դուրս գալուց հետո:

Այդ պահից ի վեր ոչ մի պատճառ չմնաց փախստականներին վերադառնալու իրենց հայրենի քաղաքը։ Նոյեմբերին ստեղծվեց համապատասխան հանձնաժողով, որը 1944 թվականի փետրվարի 8-ին համաձայնեցրեց հայրենադարձության կարգը։ 1367 հոգուց բաղկացած առաջին խումբը Մեծ Բրիտանիայից վերադարձավ Ջիբրալթար 1944 թվականի ապրիլի 6-ին, իսկ մայիսի 28-ին առաջին փախստականները ժամանեցին Մադեյրա, որտեղ մինչև տարեվերջ մնաց ընդամենը 500 մարդ, ովքեր առաջնահերթ ցուցակում չէին: Լոնդոն ուղարկված ջիբրալթարցիներից ոմանք ստիպված են եղել կրկին փոխել իրենց գտնվելու վայրը՝ պատերազմից վերադարձած զինվորներին տեղավորելու անհրաժեշտության պատճառով։ Որոշ փախստականներ ուղարկվեցին Շոտլանդիա և Հյուսիսային Իռլանդիա։

## Հետպատերազմյան Ջիբրալթար
աջից|մինի|Ջիբրալթարի ժողով
Հյուսիսային Իռլանդիայի ժամանակավոր ճամբարներում ապաստանած ջիբրալթարցիները սպասեցին մինչև 1951 թվականի փետրվարը, որպեսզի վերադառնան տուն: Հետաձգման պատճառներից մեկն էլ նավերի պակասն էր, որոնք հիմնականում տեղափոխում էին նոր ավարտված պատերազմից վերադարձող զորքերը։ Մեկ այլ, ավելի լուրջ խոչընդոտ էր տների բացակայությունը։ Խնդիրը լուծելու համար քաղաքային կայազորը տեղափոխվեց թերակղզու հարավային հատված, իսկ ազատված շենքերը տրամադրվեցին հայրենադարձներին։ Բնակարանաշինության ծրագիրն ուժի մեջ մտավ, սակայն դրա արագ իրականացմանը խոչընդոտեց շինանյութի պակասը: Մինչեւ 1969 թվականը կառուցվել կամ ավարտվում էր ավելի քան 2500 շենք։

Հետպատերազմյան շրջանում Ջիբրալթարը վճռական քայլեր ձեռնարկեց դեպի ներքին ինքնակառավարում։ Քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության ասոցիացիան (AACR), որը ղեկավարում էր փաստաբան Ջոշուա Հասանը, 1945 թվականին հաղթեց տեղական ընտրություններում և գրավեց քաղաքային խորհրդի բոլոր տեղերը: 1947 թվականին ընտրելու իրավունք ստացան կանայք, իսկ 1950 թվականին ստեղծվեց Ջիբրալթարի օրենսդիր խորհուրդը։  1955 թվականին գաղութում ձևավորվեց երկկուսակցական համակարգ` ձևավորվեց համագործակցության ընդդիմադիր AACR կուսակցությունը, որը արդեն երկու տարի անց այն լուծարվեց, և ընտրություններում նրա տեղը զբաղեցրեց Բրիտանական TGWU արհմիության տեղական մասնաճյուղը։ Նույն թվականին Հասանը դարձավ քաղաքի առաջին քաղաքապետը։  Այնուամենայնիվ, բրիտանացի նահանգապետը դեռ պահպանում էր ամբողջ իշխանությունը և կարող էր արգելափակել օրենսդիր խորհրդի որոշումները: Դա անխուսափելիորեն հանգեցնում էր հակասությունների, եթե խորհուրդը և նահանգապետը պաշտպանում էին հակառակ տեսակետները, սակայն 1964 թվականին բրիտանական կառավարությունը համաձայնեց սահմանափակել նահանգապետի իրավասությունը պաշտպանության, անվտանգության և միջազգային հարաբերությունների հարցերով։ 1968 թվականին ընդունվեց Ջիբրալթարի նոր սահմանադրությունը, որը սկսեց գործել 1969 թվականից։  Այն քաղաքային և օրենսդիր խորհուրդները միավորում էր մեկ մարմնում՝ Վեհաժողովում (2006 թվականից դարձել է Ջիբրալթարի խորհրդարան), որը բաղկացած էր 15 ընտրվող պատգամավորներից, երկու նշանակվող ներկայացուցիչներից և խոսնակից։  Նախկին անվանումը՝ "Ջիբրալթարի գաղութը ", փոխարինվել է "քաղաք Ջիբրալթար"-ով։

Ջիբրալթարի և Իսպանիայի միջև հետպատերազմյան հարաբերությունները վատթարացել են տարածքային պատկանելիության վեճի պատճառով: Չնայած Իսպանիան 1783 թվականից ի վեր չի փորձել ուժով ետ գրավել Ջիբրալթարը, նրա ինքնիշխան կարգավիճակը մնում էր հարցականի տակ։ 19-րդ դարի ընթացքում մաքսանենգությունը և ծովային սահմանները պարբերաբար դառնում էին դիվանագիտական վեճերի առարկա։ Միևնույն ժամանակ, խնդիրներ են առաջացել իսթմուսի չեզոք տարածքի հետ կապված, որը մոտ 1 կմ լայնությամբ շերտ էր։ Ժամանակի ընթացքում Բրիտանիան աստիճանաբար զավթեց այս տարածքը, ինչը մշտական բողոքի պատճառ դարձավ Իսպանիայի կողմից։ Ներկայումս Ջիբրալթարի օդանավակայանը գտնվում է այս հողի վրա:
ձախից|մինի|Փակ դարպաս Ջիբրալթար-Իսպանիա սահմանին (1977 թվական)
Ջիբրալթարը իսպանական իշխանության տակ վերադարձնելու փորձերը վերսկսվել են 1946 թվականին սկսված ՄԱԿ-ի ապագաղութացման արշավի շնորհիվ։  Այս տարի Բրիտանիան կազմել է անդրծովյան տարածքների ցանկը, որոնք ընկնում են նոր քաղաքականության տակ՝ դրանում ներառելով նաև Ջիբրալթարը։  Սակայն քաղաքի կարգավիճակը չի փոխվել այն եզակի դիրքի պատճառով, որում գտնվում էր Ուտրեխտի հաշտության պայմանագրով, ըստ որի այն կարող էր պատկանել միայն Մեծ Բրիտանիային կամ Իսպանիային և չէր կարող անկախ լինել։  Ֆրանկոյի կառավարությունը կարծում էր, որ Բրիտանիան կցանկանա ազատվել Ջիբրալթարի վրա ունեցած ծանր տիրապետությունից, քանի որ այն կորցրել էր ռազմական արժեքը, սակայն, ինչպես պարզվեց, դա արմատապես սխալ կարծիք էր։  Բրիտանական կառավարությունը հետևեց իր գաղութներին ինքնակառավարման իրավունք տալու քաղաքականությանը՝ նրանց անկախության հետագա հնարավորությամբ: Գրեթե բոլոր դեպքերում երկրներն ընտրել են անկախ հանրապետությունների ուղին։ Սակայն Ջիբրալթարի համար պայմանագրով նման տարբերակ գոյություն չուներ, և Բրիտանիան կարող էր միայն քաղաքը փոխանցել Իսպանիային։  Ջիբրալթարցիները կտրականապես չէին ընդունում նման արդյունքը՝ 1967 թվականին կազմակերպված հանրաքվեն ցույց տվեց, որ 12138 քվեարկողները կողմ են բրիտանական իշխանությանը և միայն 44 մարդ է աջակցում Իսպանիայի հետ միավորմանը։  Իսպանիան հրաժարվել է ճանաչել արդյունքները՝ քաղաքի բնակիչներին անվանելով "կեղծ ջիբրալթարցիներ", իսկ իսկական ջիբրալթարցիների շարքին է դասել միայն իսպանացիների ժառանգներին, որոնք ապրել են քաղաքում ավելի քան 250 տարի առաջ։

Սկզբում տարաձայնությունները խորհրդանշական բողոքի ցույցերի, դիվանագիտական քայլերի և պետական մամուլում արշավների ձևեր ունեցան։ Բայց 1954 թվականից Իսպանիան խիստ սահմանափակումներ է մտցրել առևտրի և սահմանով մարդկանց և մեքենաների տեղաշարժի վրա: Ճնշումը ուժեղացել է 1964 թվականին, իսկ 1966 թվականին սահմանը փակվել է մեքենաների համար։ 1969 թվականին Ջիբրալթարի նոր սահմանադրության ընդունումից հետո, որն առաջացրել է Իսպանիայի ուժեղ թշնամանքը, սահմանն ամբողջությամբ է փակվել և Ջիբրալթարի բոլոր հաղորդակցական գծերը Իսպանիայով կտրվել են։

Իսպանիայի որոշումը լուրջ հետևանքներ ունեցավ ոչ միայն պետությունների հարաբերություններում, այլև ազդեց Ջիբրալթարի սովորական քաղաքացիների վրա, որոնցից շատերն ունեին հարազատներ և ունեցվածք իսպանական տարածքում։ Ինչպես գրել է ջիբրալթարցիներից մեկը, հարազատները, ովքեր հայտնվել էին սահմանային պարսպի հակառակ կողմերում, ստիպված էին գոռալ երկրները բաժանող շերտի վրայով միայն իրենց հարազատների վիճակի մասին իմանալու համար, քանի որ հեռախոսային կապը չէր աշխատում։ Ջիբրալթարցի տնային տնտեսուհիներն իրենց ռադիոները լարեցին տեղական իսպանական ռադիոկայանին՝ լսելու հիվանդ սիրելիների մասին լուրերը և, կրիտիկական իրավիճակի դեպքում, շտապ նավարկելու դեպի Տանգիեր, երբեմն թաղումից ուշանալով:

1975 թվականին Ֆրանկոյի մահը խթան հանդիսացավ դիվանագիտական մերձեցում սկսել Բրիտանիայի և Իսպանիայի միջև Ջիբրալթարի հարցում։  Իսպանիան հայտ է ներկայացրել Եվրոպական տնտեսական ընկերակցությանը (ԵՏՄ) և ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու համար, որի բավարարումը պահանջում էր Մեծ Բրիտանիայի հավանությունը։ 1980 թվականին Մեծ Բրիտանիայի և Իսպանիայի նախարարների միջև բանակցություններն ավարտվեցին Լիսաբոնյան համաձայնագրերի կնքմամբ, որոնցով երկրները սկսեցին համագործակցել և պատրաստակամություն հայտնեցին քննարկել Ջիբրալթարի խնդիրը՝ միաժամանակ վերացնելով կապի գծերին վերաբերող բոլոր սահմանափակումները։ Բրիտանիան խոստացել է "հարգել Ջիբրալթարի բնակիչների ցանկությունների ազատ և Ժողովրդավարական արտահայտումը", սակայն վարչապետ Մարգարետ Թետչերը Համայնքների պալատում նշել է, որ օրակարգում անկախության հարցն է` ի հակադրություն նախկին քաղաքականության։  Իսպանական սահմանը, այնուամենայնիվ, փակ է մնացել "տեխնիկական պատճառներով", որոնց հետևում թաքնված էին երկրների միջև տարաձայնությունները: Լիսաբոնյան համաձայնագրերը բացասաբար ընդունվեցին շատ ջիբրալթարցիների կողմից, ովքեր չէին ցանկանում քննարկել իրենց ինքնիշխանությունը և նշում էին, որ բանակցություններում իրենց ներկայացվածությունը բավարար չէր։ 1982 թվականին բռնկած Ֆոլկլենդյան պատերազմի պատճառով բանակցային գործընթացը կրկին կանգ առավ։  Արգենտինան նախաձեռնել է գաղտնի գործողություն, որի նպատակը Ջիբրալթարի ծովածոցում Բրիտանական ֆրեգատի խորտակումն էր, սակայն իսպանական ոստիկանությունը խափանել է այդ ծրագրերը։ 1984-ին Մեծ Բրիտանիային և Իսպանիային հաջողվեց հասնել նոր համաձայնագրերի, որոնք լրացնում էին լիսաբոնյան համաձայնությունը և թույլ էին տալիս իսպանացիներին բնակություն հաստատել Ջիբրալթարում (ինչը նրանց համար արդեն երաշխավորվում էր որպես ԵՏՄ քաղաքացիներ): 1985 թվականի փետրվարի սկզբին Ջիբրալթարի և Իսպանիայի միջև սահմանը վերաբացվեց։

## Ժամանակակից Ջիբրալթար
աջից|մինի|Ջիբրալթարը թռչնի թռիչքի բարձրությունից (2011 թվական)
Սահմանի բացումից հետո Մեծ Բրիտանիան նվազեցրեց իր ռազմական ներկայությունը թերակղզում։ Ռազմածովային նավաշինարանը դադարեցրեց գործունեությունը, իսկ օդային ուժերի թիվը նվազեց։ Օդանավակայանը, որը պահպանում էր ռազմական ավիաբազայի կարգավիճակը, այլեւս մարտական ինքնաթիռների մշտական բազա չէր։ Ջիբրալթարի կայազորը, որը քաղաքում էր 1704 թվականից, հեռացավ 1990 թվականին՝ որպես ծախսերի կրճատման քաղաքականության մաս՝ Սառը պատերազմի ավարտի պատճառով: Մնացած զորամասերը Ջիբրալթարում բրիտանական ուժերի մաս էին կազմում, և կայազորի գործառույթները փոխանցվեցին Թագավորական Ջիբրալթարի գնդին, որը հավաքագրվել էր տեղի բնակիչներից: Ռազմածովային ուժերը կրճատվեցին մինչև Ջիբրալթարի էսկադրիլիա, որի խնդիրն էր ապահովել տարածքային ջրերում անվտանգությունը։ 1988 թվականի մարտին զինվորականները քաղաքում գործողություն են իրականացրել իռլանդական ժամանակավոր հանրապետական բանակի (PIRA) դեմ, որը ռմբակոծություն էր նախապատրաստում Ջիբրալթարում, որի արդյունքում PIRA-ի երեք անդամներ սպանվել են։

Ռազմական ծախսերի կրճատումն անխուսափելիորեն հանգեցրեց լուրջ հետեւանքների Ջիբրալթարի համար, որը մինչ այդ մեծապես հիմնված էր պաշտպանության ֆինանսավորման վրա: Տեղական իշխանությունը ստիպված եղավ փոխել տնտեսական մոդելը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով զբոսաշրջությանն աջակցելու և քաղաքն ինքնաբավ դարձնելու վրա: Նրանք որոշել են բարձրացնել քաղաքի զբոսաշրջային գրավչությունը՝ վերանորոգելով և վերափոխելով շենքերի ճակատները, ինչպես նաև ստեղծելով հետիոտնային գոտիներ առանցքային տեսարժան վայրերի շուրջ: Կառուցվել է նոր ուղևորային տերմինալ զբոսաշրջային նավերի համար, բացվել են նավահանգիստներ և հանգստի օբյեկտներ։ Մինչեւ 2011 թվականը Ջիբրալթարը տարեկան ընդունում էր ավելի քան 10 միլիոն զբոսաշրջիկ՝ քաղաքը դարձնելով աշխարհի առաջատար զբոսաշրջային շրջաններից մեկը` տեղի 29 752 բնակչության հարաբերակցությամբ։

Ջիբրալթարի կառավարությունը միջոցներ է ձեռնարկել աջակցելու այնպիսի ոլորտներին, ինչպիսիք են ֆինանսական ծառայությունները, անմաքս գնումները, խաղատները և առցանց մոլախաղերը: Քաղաքում հայտնվեցին բրիտանական մանրածախ ցանցեր, որոնք, ինչպես սպասվում էր, կավելացնեն արտագաղթողների հոսքը դեպի Կոստա դել Սոլ: Տարածքը մեծացնելու համար աճող տնտեսության կարիքները բավարարելու համար մեկնարկեց ծովի մի մասը ցամաքի վերածելու ընդարձակ ծրագիր։ Մինչ օրս արհեստականորեն ստեղծվել է քաղաքի տարածքի մեկ տասներորդը։

Կառավարության ձեռնարկած քայլերը շատ հաջող են եղել։ 2007 թվականին գլխավոր նախարար Փիթեր Կարուանան հայտարարել է, որ տնտեսական վերափոխումը Ջիբրալթարը դարձրել է աշխարհի ամենահարուստ կենտրոններից մեկը: 2008–2013 թվականներին Ջիբրալթարը զբաղեցրել է երկրորդ տեղը Եվրամիության ամենաբարգավաճ տարածքների շարքում և 20-րդն աշխարհում՝ մեկ շնչին ընկնող համախառն ներքին արդյունքի առումով՝ հաշվի առնելով գնողունակության համարժեքությունը (Մեծ Բրիտանիան, համեմատության համար, զբաղեցրել է 34-րդ տեղը, իսկ Իսպանիան՝ 47):

Ջիբրալթարի քաղաքական համակարգը նույնպես տրանսֆորմացիայի է ենթարկվել։ Այժմ առաջատար կուսակցություններն են Ջիբրալթարի սոցիալ-դեմոկրատները (հիմնադրվել է 1989 թվականին, սկզբում պահպանողական կուսակցություն, որը տեղափոխվել է ձախ կենտրոնական դիրքեր), Ջիբրալթարի սոցիալիստական աշխատանքային կուսակցությունը (հիմնադրվել է 1978 թվականին` Դեմոկրատական շարժման և արհմիությունների հիմքի վրա, որը հավատարիմ է ժողովրդավարական սոցիալիզմի և Ջիբրալթարի ինքնորոշման գաղափարներին) և նրա դաշնակից Լիբերալ կուսակցությանը (հիմնադրվել է 1991 թվականին)։ Սոցիալիստական Աշխատանքային և Լիբերալ կուսակցությունների դաշինքը 2011 թվականին փոխարինեց 1996 թվականից իշխանության գլուխ կանգնած սոցիալ-դեմոկրատներին։

1993 թվականին Ջիբրալթարում ապաքրեականացվեցին համասեռամոլական հարաբերությունները։ Իսկ 2014 թվականին միասեռական ընտանիքներին իրավունք է տրվել քաղաքացիական ամուսնությանը։

## Ժամանակակից Ջիբրալթարի տեսարժան վայրեր

Պատկեր:Grand_Casemates_Square.jpg|link=Файл:Grand_Casemates_Square.jpg|alt=Площадь Гранд-Кейзмейтс-Сквер, превращённая в конце 1990-х годов в пешеходную зону|Մեծ Քեյզմեյթս հրապարակը, որը վերածվել է հետիոտնային տարածքի 1990-ականների վերջին
Պատկեր:Ocean_Village_berths_with_rock_behind.jpg|link=Файл:Ocean_Village_berths_with_rock_behind.jpg|alt=Оушен-Виллидж-Марина — новая элитная стоянка для яхт, организованная в середине 2000-х годов|Ocean Village Marina-ն նոր շքեղ նավահանգիստ է, որը հիմնադրվել է 2000-ականների կեսերին:
Պատկեր:Gibraltar_Airport_New_Terminal.jpg|link=Файл:Gibraltar_Airport_New_Terminal.jpg|alt=Новый терминал Гибралтарского международного аэропорта, открытый в 2012 году|Ջիբրալթարի միջազգային օդանավակայանի նոր տերմինալը, որը բացվել է 2012 թվականին
Իսպանիայի հետ հարաբերությունները մնում են զգայուն խնդիր Ջիբրալթարի համար։  2002 թվականին Մեծ Բրիտանիան և Իսպանիան համաձայնագիր մշակեցին, ըստ որի երկու պետությունները կարող էին համատեղ կառավարել Ջիբրալթարը, սակայն այս տարբերակին դեմ էր Ջիբրալթարի կառավարությունը: Հարցը 2002 թվականին դրվել է հանրաքվեի, որի արդյունքում (17 000 դեմ () և ընդամենը 187 կողմ ձայն) առաջարկը մերժվեց։ Բրիտանիան և Իսպանիան հանրաքվեի արդյունքները չճանաչեցին որպես իրավական ուժ, սակայն հետագա բանակցություններն այս ուղղությամբ դադարեցվեցին, և Բրիտանիան հայտարարեց, որ նման որոշումները չեն կարող իրականացվել առանց ջիբրալթարցիների համաձայնության։

2004 թվականի օգոստոսին Ջիբրալթարում տոնակատարություններ անցկացվեցին բրիտանական տիրապետությանն անցնելու 300-ամյակի կապակցությամբ, ինչը արժանացավ Իսպանիայի քննադատությանը։ 2006 թվականի սեպտեմբերին Իսպանիայի, Ջիբրալթարի և Մեծ Բրիտանիայի մասնակցությամբ տեղի ունեցան եռակողմ բանակցություններ, որոնց արդյունքում ստորագրվեց Կորդոբայի համաձայնագիրը, որը պարզեցրեց իսպանա-ջիբրալթարյան սահմանի հատումը և բարելավեց տրանսպորտային և կապի հնարավորությունները։ Կարևոր ձեռքբերումներից էր Ջիբրալթարի օդանավակայան իսպանական ինքնաթիռների ժամանման սահմանափակումների վերացումը։ Բանակցություններում ինքնիշխանության հարցը չի շոշափվել։ Նույն թվականին ուժի մեջ է մտել Ջիբրալթարի նոր սահմանադրությունը, որն ընդունվել է 2006 թվականի նոյեմբերի 30-ին կայացած հանրաքվեի ժամանակ` 60.24% մեծամասնությամբ։

## Տես նաև
* Իսպանիայի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Архивная копия от 27 сентября 2007 на Wayback Machine
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմական աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ քաղաքի
Կատեգորիա:Ջիբրալթար
Կատեգորիա:Ջիբրալթարի պատմություն