Հոգելեզվաբանություն

Հոգելեզվաբանությունը լեզվաբանական միջգիտակարգ է, որը փորձում է բացատրել լեզվական գործունեության՝ խոսքի և լեզվական մտածողության **ներքին մեխանիզմները**՝
* **Լեզվի ընկալում**․ ինչպես ենք լսում/կարդում և հասկանում խոսքը։
* **Խոսքի արտադրություն**․ ինչպես են մտքից ձևավորվում բառեր, նախադասություններ     և արտահայտություններ։
* **Մտավոր բառարան     (mental lexicon)**․ ինչպես են բառերը     պահվում, ակտիվացվում ու կապվում իրար։
* **Լեզվի յուրացում**․ ինչպես է երեխան սովորում մայրենի լեզուն, և ինչպես է     մարդը սովորում երկրորդ լեզու։
* **Լեզու և ճանաչողություն**․ ինչպես են լեզուն, հիշողությունը, ուշադրությունը և մտածողությունը     փոխկապակցված։
* **Լեզվական** **կամ խոսքային խանգարումներ**․ աֆազիա, դիսլեքսիա, խոսքային զարգացման խանգարումներ     և այլն։

**Ի՞նչ հարցերի է պատասխան տալիս**

* Ինչո՞ւ երբեմն     «բառը լեզվիս ծայրին է», բայց չի հիշվում։
* Ինչպե՞ս ենք սխալվում     խոսելիս և ինքներս մեզ ուղղում։
* Ինչպե՞ս է ուղեղը     տարբերակում հնչյունները, բառերը, իմաստները։
* Ինչո՞ւ երկլեզուների     մոտ որոշ ճանաչողական գործընթացներ աշխատում են այլ կերպ։

**Մոտեցումներ և մեթոդներ**

Հոգելեզվաբանությունը կիրառվում է թե՛ **տեսական**, թե՛ **փորձարարական** հարթակներում՝

* արձագանքման ժամանակների չափում,
* խոսքի սխալների վերլուծություն,
* eye-tracking,
* նեյրապատկերում (EEG, fMRI),
* կորպուսային և հաշվողական մոդելավորում։

## Պատմական զարգացում
*Հոգելեզվաբանությունը ձևավորվել է 20-րդ դարի կեսերին՝ որպես կառուցվածքային լեզվաբանության և վարքաբանության տրամաբանական շարունակություն։ Սկզբնական շրջանում այն կենտրոնացած էր լեզվի յուրացման և արտաբերման փուլային մոդելների վրա, իսկ հետագայում, նեյրոբնախոսական գիտելիքի զարգացման շնորհիվ, ներառեց խոսքի նեյրոնալ գործընթացների քննությունը, լեզվի կորպուսային տվյալները և դինամիկ համակարգերի տեսությունները։Հոգելեզվաբանություն* եզրույթը ստեղծել է Ջեյքոբ Ռոբերտ Կանտորը 1936թ իր՝ «Քերականության օբյեկտիվ հոգեբանություն» գրքում, սակայն այն շրջանառության մեջ է դրվել 1946 թվականին Նիկոլաս Հենրի Պրոնկոյի գրած «Լեզուն և հոգելեզվաբանությունը» հոդվածից հետո։

## Ուսումնասիրության ոլորտներ
**Խոսքի ընկալում և արտաբերում (Speech Processing)**

Այս ոլորտը ուսումնասիրում է, թե ինչպես է մարդը իրական ժամանակում ճանաչում հնչյունները, բառերը և շարահյուսական կառուցվածքները խոսքային հոսքի մեջ և ինչպես է խոսք կառուցում՝ իր մտադրությունն արտահայտելու համար։ Նշանակալից դեր ունի արևմուտքում՝ **Willem J. M. Levelt**-ը, որի մոդելները նկարագրում են խոսքի արտադրության փուլային կազմակերպումը։ Նրա աշխատությունը՝ **Speaking: From Intention to Articulation**, համարվում է ոլորտի հիմնարար տեսական աղբյուրներից մեկը։Հայաստանում հոգելեզվաբանական աշխատություններ ունեն Ա․ Գալսյանը, Լ․ Բրուտյանը, Գ․ Հովհաննիսյանը։ Դասագրքերի հեղինակն եր Ռ․ Առաքելյանը, Հ․ Թովմասյանը։

Ժամանակակից մոտեցումներից տարածված է կանխատեսողական մշակման (predictive processing) տեսությունը, ըստ որի ուղեղը մշտապես կառուցում է լեզվական հավանական կանխատեսումներ և ճշգրտում դրանք մուտքային տվյալների հիման վրա։

**Խոսքի զարգացում (Language Acquisition)**

Ուսումնասիրում է մանկան լեզվի յուրացման և խոսքի զարգացման գործընթացը։ Ոլորտի հետազոտողներից են՝ **Michael Tomasello**, որը շեշտում է սոցիալականացման դերը լեզվի ձևավորման մեջ, **Elizabeth Bates**, որը մշակել է լեզվական մտածողության մոդելներ, **Brian MacWhinney**, որը ստեղծել է CHILDES շտեմարանը։

Ժամանակակից ուղղությունները լեզուն դիտում են որպես օգտագործման ընթացքում աստիճանաբար ինքնակազմավորվող համակարգ։

**Նեյրոհոգելեզվաբանություն (Brain & Language)**

Այս ոլորտը հետազոտում է լեզվի նեյրոնային հիմքերը՝ կիրառելով ուղեղային պատկերավորման մեթոդներ։ Կարևոր ներդրում ունի **Stanislas Dehaene**-ը, որի աշխատությունը՝ **Reading in the Brain**, նկարագրում է ընթերցանության նեյրոնային ցանցերի ձևավորումը և վերակազմավորումը։ Ժամանակակից պատկերացմամբ լեզուն իրականացվում է բաշխված նեյրոնային համակարգերի միջոցով, այլ ոչ մեկ կենտրոնում։

**Մենթալ լեքսիկոն և իմաստաբանություն (Mental Lexicon & Semantics)**

Այս ուղղությունը ուսումնասիրում է բառերի ներկայացվածությունը հիշողության մեջ և դրանց փոխկապակցվածությունը կոնցեպտուալ ցանցերում։ 2020-ականներին հոգելեզվաբանական հասկացությունների ցանկը համալրվեց “գիտելիք” եզրույթով, որը ներառում է փաստական նշանակությունների և վերաբերական իմաստների համալիր հասկացական կառույցները։ Դրանք կազմում են լեզվական գիտակցության հիմքը։

Իմաստաբանության հիմնական թեմաներն են՝ իմաստի ցանցային ակտիվացումը, բազմիմաստությունը, հաճախականության ազդեցությունը ճանաչման արագության վրա։

Լեզվական իմաստը դիտվում է որպես դինամիկ գործընթաց, ի տարբերություն բառարանային նշանակության։

**Լեզու, սոցիում և ճանաչողություն**

Ուսումնասիրում է լեզվի գործառույթը սոցիալական փոխազդեցության մեջ՝ ներառելով՝ դիսկուրսի մշակում, համատեքստ, խոսքային մտադրության ընկալումը, հաղորդակցական կանխատեսումը։ Այս մոտեցմամբ լեզուն հանդես է գալիս որպես գործողության և սոցիալական համակարգման միջոց։
*
Լեզվի ըմբռնումը հետազոտող մասնագետը կարող է ուսումնասիրել կարդալու ընթացքում բառաճանաչության գործընթացը՝ հասկանալու համար պրոցեսները, որոնք ներգրավված են տեքստում առկա տարբեր կառույցների ուղղագրական, ձևաբանական, հնչյունաբանական և իմաստաբանական ինֆորմացիայի ծագման մեջ։ Լեզվի վերարտադրությամբ հետաքրքրված հետազոտողը կարող է ուսումնասիրել, թե ինչպես են բառերը պատրաստվում խոսքում գործածվելու համար՝ սկսած գաղափարային կամ իմաստաբանական մակարդակից։ Զարգացումային հոգելեզվաբաններն ուսումնասիրում են, թե ինչպես են նորածինները և երեխաները սովորում և վերարտադրում լեզուն։

## Ժամանակակից կիրառություններ
**Հոգելեզվաբանության ժամանակակից կիրառություններից են**

* արհեստական բանականության լեզվական մոդելներ
* խոսքի ճանաչման համակարգեր
* լեզվական խանգարումների կլինիկական ուսումնասիրություն
* կրթական տեխնոլոգիաներ
* ազգամշակութային լեզվամտածողության մոդելավորումը

### Լեզվի ձեռքբերում
Երեխաների՝ լեզու ձեռք բերելու կամ սովորելու մասին երկու մտածելակերպ կա, և բազմաթիվ վիճաբանություններ են լինում՝ որոշելու համար, թե որ տեսությունն է ավելի ճիշտ։ Ըստ առաջին տեսության՝ երեխան պետք է սովորի ամբողջ լեզուն։ Երկրորդ տեսության համաձայն՝ լեզվի վերացական համակարգը հնարավոր չէ սովորել։ Մարդիկ ունեն բնածին լեզվական ընդունակություն, կամ էլ հասանելիություն համընդհանուր քերականությանը։ Այն տեսակետը, ըստ որի՝ լեզուն անհրաժեշտ է սովորել, հատկապես տարածված էր մինչև 1960 թվականը։ Այն լավ ներկայացվել է Ժան Պիաժեի և Ռուդոլֆ Կառնապի մտածողության տեսություններում։ Բիհեյվիորիզմ հոգեբանական ուղղության մեջ լեզուն դիտարկվում է որպես վարք, որը ձևավորվում է արհեստականորեն մշակվող ռեֆլեքսների կողմից, հետևաբար լեզուն պետք է սովորել։

1959 թվականին, երբ Նաում Չոմսկին քննադատեց Սկիների գիրքը, ի հայտ եկավ իննատիստական տեսակետը (իննատիզմ՝ բնածին մտքերի տեսություն)։ Այս տեսության շնորհիվ հոգեբանության մեջ առաջացել է «ճանաչողական հեղափոխություն» ասվածը։ Չոմսկին որպես հիմք է ընդունել մարդու՝ լեզու սովորելու և բարդ շարահյուսական կառույցներ հասկանալու բնածին հատկությունը։ Այս հատկանիշները վեր են այլ էակների ըմբռնման սահմաններից. դրանք բնորոշ են միայն մարդուն։ Ըստ Չոմսկիի՝ երեխաները լեզու սովորելիս շատ ժամանակ ունեն՝ հետազոտելու համար մարդկային բոլոր հնարավոր լեզուների քերականությունը, սակայն այդ ժամանակ չկար որևէ ապացույց, որ երեխաները բավական գիտելիք են ստանում իրենց մայր լեզվի քերականության մասին։ Հետևաբար, պետք է լինի մեկ այլ բնածին մեխանիզմ, որը մարդուն օժտում է լեզվական ունակություններով։ Այդպիսի լեզվական ընդունակությունն է, որ բնորոշ է մարդկային լեզվին և տարբերակում է այն կենդանիների հաղորդակցումից։

Չոմսկու տեսության վերաբերյալ եղել են թեր և դեմ կարծիքներ։ Կողմ կարծիքներ հայտնողները համաձայն են այն մտքի հետ, որ մարդու՝ լեզու կիրառելու ընդունակությունները որակապես տարբերվում են կենդանիների ունակություններից։ Հ

Նախադասության վերլուծության փոխգործուն տեսության համաձայն՝ նախադասության ետեևում թաքնված տեղեկատվությունը կարելի է վերլուծել և հասկանալ ցանկացած պահի։ Նախադասության իմաստը ընկալվում է ավելի շուտ, այնուհետև այն օգնության է հասնում՝ հասկանալու համար նախադասության շարահյուսական կառուցվածքը։

Այս երկու մոտեցումների վերաբերյալ շատ քննարկումներ են լինում, և դեռևս չի պարզվել, թե որն է դրանցից ավելի ճշմարիտ։

Սովորաբար տարբերակում են լեզվի վերարտադրության երեք փուլ՝ պատկերացում (որոշել, թե ինչ է պետք ասել), ձևակերպում (մտքին լեզվական կառուցվածք տալը) և կատարում (արտաբերումը)։

## Մեթոդաբանություն
### Վարքաբանական խնդիրներ
Հոգելեզվաբանության ոլորտում իրականացված փորձերը հիմնականում վարքագծային բնույթ ունեն։ Այսպիսի հետազոտությունների ընթացքում մասնակցին ներկայացնում են լեզվաբանական որևէ հատկանիշ և խնդրում են կատարել որևէ գործողություն։ Օրինակ՝ նրան կարող են խնդրել կարծիք հայտնել որևէ բառի վերաբերյալ, արտասանել որևէ բառ կամ էլ պատասխանել որոշ հարցերի, որի ընթացքում չափում են պատասխան տալու ժամանակահատվածը և ճիշտ պատասխանների թիվը։ Բացի դա, հոգելեզվաբանության մեթոդներն են՝ փորձարարական արձագանքաչափումներ, կորպուսային վերլուծություն, ուղեղային պատկերում (fMRI, EEG), հաշվարկային մոդելավորում։ Արհեստական բանականության խորքային ուսուցումը լայն մեթոդական հնարավորություններ է բացում։

### Աչքերի շարժումներ
Վերջերս լեզվի վերարտադրությունը հետազոտելու համար սկսել են ուսումնասիրել աչքերի շարժումները։ Ռայները (1978) առաջինն էր, ով սկսեց կարևորել ընթերցելու ընթացքում աչքերի շարժումները։ Ավելի ուշ սկսել են օգտագործել տեսողական հարացույցը ՝ ուսումնասիրելու համար բանավոր խոսքի ընթացքում ճանաչողական գործընթացները։ Եթե աչքի շարժումները սերտ կապված են մարսու ուշադրությանհետ, ապա լեզվի վերարտդարությունը կարելի է ուսումնասիրել՝ հետևելով հայացքին:&nbsp;

## Հոգելեզվաբանություն Հայաստանում
Հայաստանում հոգելեզվաբանական աշխատություններ ունեն Ա․ Գալստյանը, Լ․ Բրուտյանը։ Գ․ Հովհաննիսյանը հեղինակ է հոգելեզվաբանության երկու դասագրքի և մենագրության։ Նրա “Ժամանակի հոգելեզվաբանական հայեցակարգը” մենագրությունը միջգիտակարգային վաղ շրջանի ուսումնասիրության օրինակ է, որ միավորում է մշակութաբանությունը, լեզվաբանությունը, փորձառական հոգեբանությունը, լեզվի փիլիսոփայությունը, նշանագիտությունն ու իմաստաբանությունը։ Այս աշխատության մեջ ներկայացված են լեզվական նշանի իմաստային փոխակերպումները օնտոգենետիկ և պատմամշակութային, հարթություններում։ Իմաստի լեզվական բազմակողմանի մոդելավորումը կիրառվում է լեզվական մոդելների կատարելագործման բնագավառում։ 

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Հոգելեզվաբանություն