Տուրիզմի տեսակներ

**Տուրիզմ**, որպես գիտական ուղղություն և սոցիալ-տնտեսական երևույթ, դասակարգվում է միատարր հատկություններով կամ նրա ասպեկտներով։ Դասակարգումը կարևոր է առաջին հերթին տուրիզմի զարգացման համար նպատակային և տարածաշրջանային ծրագրերի ստեղծման տեսանկյունից՝ հաշվի առնելով տարածքի առանձնահատկությունները։

## Դասակարգում
Ըստ ամերիկացի գիտնական Վ. Սմիթի դասակարգման, որը հիմնվում է ճանապարհորդության նպատակների և հիմնական դրդապատճառների վրա, տուրիզմը կարող է լինել էթնիկական, մշակութային, պատմական, էկոլոգիական, ռեկրեացիոն, գործնական։ Հաշվի առնելով տուրիզմի էվոլյուցիան՝ տուրիստական գործունեությունը կդիտարկվի որպես բազմամակարդակ և իր մեջ կներառի հետևյալ հիմնական չափանիշները․

# *ուղևորության նպատակը* 
# *կազմակերպման ձևը* 
# *տարիքային խումբը* 
# *ճանապարհորդների թիվը* 
# *ճանապարհորդության տևողությունը* 
# *զբոսաշրջային հոսքի ինտենսիվությունը* 
# *օգտագործվող տրանսպորտային միջոցները* 
# *ֆինանսավորման աղբյուրները* 

Այլ կերպ ասած՝ «տուրիզմ» հասկացությունը ներառում է մարդու ցանկացած շարժում, որը կապված չէ նոր մշտական բնակության վայր տեղափոխվելու կամ հիմնական աշխատանքի անցնելու հետ։

## Ըստ տարածքի նկատմամբ հարաբերակցության
Համաձայն Համաշխարհային զբոսաշրջային կազմակերպության դասակարգման՝ ըստ որոշակի տարածքի հետ հարաբերություն՝ առանձնացնում են տուրիզմի հետևյալ հիմնական տեսակները․
* ներքին () - քաղաքացիների ուղևորությունը իրենց երկրի սահմաններում,
* ներգնա () - այլ երկրի քաղաքացիների ուղևորությունը մեկ այլ երկիր,
* արտագնա () - քաղաքացիների ուղևորությունը իրենց երկրի սահմաններից դուրս։

Տուրիզմի այս 3 հիմնական ձևերը կարող են միավորվել՝ ձևավորելով հետևյալ տեսակները կամ կատեգորաները․
* լոկալ (տեղային) () - միավորում է ներքին և ներգնա տուրիզմը,
* ազգային () - ներառում է ներքին և արտագնա տուրիզմը,
* միջազգային () - ներառում է ներգնա և արտագնա տուրիզմը։

1996 թվականի նոյեմբերի 24-ի «ՌԴ-ում տուրիստական գործունեության հիմունքների մասին» դաշնային օրենքում ներկայացված են տուրիզմի որոշակի տեսակների սահմանումները․

* ներքին տուրիզմ - ՌԴ-ում մշտապես բնակվող մարդկանց ուղևորությունները երկրի տարածքում, 
* արտագնա տուրիզմ - ՌԴ-ի տարածքում մշտական բնակություն ունեցող մարդկանց այցելությունները այլ երկրներ, 
* ներգնա տուրիզմ - ՌԴ-ում մշտական բնակություն չունեցող մարդկանց այցելությունները ՌԴ, 
* միջազգային տուրիզմ - ներգնա կամ արտագնա տուրիզմը,
* սոցիալական տուրիզմ - տուրիզմ, որն ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն իրականացվում է բյուջետային միջոցների, պետական արտաբյուջետային միջոցների հաշվին (այդ թվում՝ պետական սոցիալական աջակցության շրջանակներում հատկացված միջոցներով), ինչպես նաև գործատուների միջոցներով, 
* սիրողական տուրիզմ[⇨] - տուրիզմ, որը կազմակերպվում է տուրիստների կողմից ինքնուրույն։

## Ըստ ուղևորության նպատակի
Ուղևորության նպատակը հիմնական չափանիշն է, որն ազդում է տուրիստական ծառայությունների վրա։ Ըստ ուղևորության նպատակի՝ տուրիզմը կարող է լինել (անգլերեն հասկացությունները նշված են՝ ըստ ՀԶԿ-ի դասակրագման)․

* ճանաչողական կամ մշակութային-զվարճանքի[⇨] (, հաճախ համադրվում է հանգստի հետ)
** թանգարանային տուրիզմ (օրինակ՝ միասնական թանգարանի տոմս)
* գործնական[⇨] (, բացի դիվանագիտական աշխատողներից, կապված է գործնական արդյունաբերության միջոցառումների և հանդիպումների հետ)
* էթնիկ (ներառյալ՝ այցելություն հարազատներին, ծանոթություն նախնիների հայրենիքին և այլն)
* կրոնական (, ուղտագնացային՝ ճանապարհորդության ամենահին տեսակներից մեկը)
* սպորտային ()[⇨]
* ռեկրեացիոն[⇨] (, հանգստի կամ արձակուրդի նպատակով)
* ուսումնական և կրթական (, որակավորման բարձրացման նպատակով՝ 15 օրից մինչև 3 ամիս ժամկետով)  
* էկզոտիկ (, ծանոթություն երկրի կլիմային, ազգային ավանդույթներին, խոհանոցին)
* Էկոլոգիական (, օրինակ՝ այն տարածքներում, որոնք առանձնացված են հատուկ դրոշով)
** հատուկ պահպանվող տարածքներում (ակվատորիա)
** հատուկ պահպանվող տարածքներից դուրս  
* տարանցիկ (, 3-րդ պետության տարածքով անցնող ավիաուղևորները և ճանապարհորդները)
* գյուղական (, ագրոտուրիզմ, տարբերվում է արդյունաբերական () տուրիզմից[⇨])
* արկածային ()[⇨]
* բժշկական-առողջարանային[⇨] ( և , կարող է լինել կարճաժամկետ կամ 7 օրից ավելի տևողությամբ)
** ջրային ()
*** ծովագնացություն
** լեռնային ()
** դահուկային
* տիեզերական
* իրադարձային[⇨] (օլիմպիադաներ և այլն)
* գիտական[⇨

## Ըստ կազմակերպման ձևի
thumb|350px|Առաջարկություններ ինքնուրույն ճանապարհորդություններ կազմակերպելու համար
Ըստ կազմակերպման ձևի՝ առանձնացնում են տուրիզմի հետևյալ տեսակները․
* կազմակերպված (նախապես պլանավորված մասնագետների կողմից` համակարգողի, տուրօպերատորի, տուրֆիմի և այլն)
* չկազմակերպված (նախապես տուրիստի կողմից ինքնուրույն պլանավորված)
* ինքնուրույն տուրիզմ (ինքնակամ, սիրողական հիմքերով, կազմակերպվում է տուրիստական ակումբների, միությունների, տուրիստական-մարզային կազմակերպությունների  կողմից), ներառում է հետևյալ հիմնական ձևերը․
** արշավներ
** գիտարշավներ (էքսպեդիցիաներ)
** տուրիստական հանդիպումներ
** տուրիստական մարզային մրցույթներ

## Ըստ տարիքային-սոցիալական կարգավիճակի
ՀԶԿ-ի փաստաթղթերի համաձայն՝ առաջարկվել է հետևյալ տարիքային աստիճանավորումը․
* մանկական տուրիզմ (երեխաները ճանապարհորդում են ծնողների հետ, մինչև 15 տարեկանը)
* պատանեկան տուրիզմ (երիտասարդներ, 15-24 տարեկան)
* երիտասարդական տուրիզմ (25-44 տարեկան տնտեսապես ակտիվ երիտասարդ տուրիստներ, հիմնականում ճանապարհորդում են երեխաների հետ)
* մեծահասակների տուրիզմ (միջին տարիքի տնտեսապես ակտիվ տուրիստներ՝ 45-64 տարեկան, հիմնականում առանց երեխաների)
* ընտանեկան տուրիզմ (65 տարեկանից բարձր կամ թոշակառու տուրիստներ)

## Ըստ ճանապարհորդների թվի
Ըստ ճանապարհորդների թվի՝ առանձնացված են տուրիզմի հետևյալ տեսակները․
* անհատական
* ընտանեկան
* խմբային

## Ըստ տևողության
Ըստ ճանապարհորդության տևողության՝ տուրիզմը կարող է լինել․
* կարճաժամկետ (5-7 օր)
* միջին ժամկետով (մինչև 1 ամիս)
* երկարաժամկետ (1 ամսից ավելի)

## Ըստ ինտենսիվության
Ըստ տուրիստական հոսքի ինտենսիվության՝ տարբերում են տուրիզմի հետևյալ տեսակները․
* մշտական (կայուն ցուցանիշներ ամբողջ տարվա ընթացքում)
* սեզոնային (միասեզոնային, երկսեզոնային, միջսեզոնային և այլն)

## Ըստ տրանսպորտային միջոցների օգտագործման
thumb|350px|Քաղաքային ավիացիայի կառուցվածքը (2008)

ՀԶԿ-ի ստանդարտ դասակարգման համաձայն՝ կախված տրանսպորտային միջոցների տեսակից՝ տուրիզմը կարող է լինել․
* ավիացիոն (, առաջնահերթությունը տրվում է հեռավոր տարածքներին)
** կանոնավոր չվերթներ ()
** չարտերային չվերթներ ()
** մասնավոր ավիացիա ()
** ավիացիոն () և օդային (այդ թվում՝ օդանավերը, օդապարուկները, դելտապլանները և այլն) տրանսպորտի այլ տեսակներ
* ջրային () կամ ջերմանավով (այն երկրների համար, որոնք ունեն ելք դեպի ջրային ավազաններ), բաժանվում է գետային և ծովային տեսակների, որոնցից յուրանքանչյուրն իր հերթին կարող է բաժանվել ջրային տրանսպորտի տեսակներով․
** ուղևորատար գծեր և լաստանավեր ()
** կռուիզային նավեր ()
** յախտաներ ()
** ջրային տրանսպորտի այլ տեսակներ ()
* ցամաքային ()
** երկաթուղային ()
** ավտոմոբիլային ()
*** ավտոբուսներով և այլ հանրային տրանսպորտով ()
*** սեփական մեքենաներով (
*** վարորդով վարձակալած մեքենաներով (, օրինակ՝ լիմուզինների կամ տաքսիների վարձույթը և այլն () կամ կենդանիներ ունեցող մարդկանց տեղափոխության համար ())
*** առանց վարորդի վարձակալած ավտոմեքենաներով ()
*** հեծանվային, մոտոցիկլային, ձիարշավային և տրանսպորտի այլ տեսակներով ()
*** քայլարշավային (, հիմնականում ներքին տուրիզմ)

## Ըստ ֆինանսավորման աղբյուրի
Կախված ֆինանսավորման աղբյուրից՝ տուրիզմը կարող է լինել․
* առևտրային (սեփական միջոցների կամ գործատուի միջոցների հաշվին)
* սոցիալական (պետական և բարեգործական միջոցների հաշվին)
ԽՍՀՄ-ում սոցիալական տուրիզմի տեսակարար կշիռը (հիմնականում իրականացվում էր արհմիությունների կողմից) կազմում էր խորհրդային ազգային տուրիզմի գրեթե 80%-ը և միջազգային տուրիստական բորսաների 50%-ը։ Պետության աջակցության շնորհիվ խորհրդային միության քաղաքացիների շրջանում հանգստի կազմակերպման ծախսերը չեն գերազանցել ընտանեկան բյուջեի 7%-ը, իսկ բնակչության որոշակի մաս հնարավորություն ուներ հանգստանալու անվճար։

## Ըստ տուրարտադրանքի տեսակի
thumb|180px|«Սոչի» հրատարակությունը անգլերենով էքսկուրսիոն տուրերով, կազդուրիչ և ծովային ճանապարհորդությոններով (1937)

ՀԶԿ-ի դասակարգման համաձայն՝ ճանապարհորդին տրամադրվող տուրարտադրանքը սերտորեն կապված է տուրիստական այնպիսի ենթակառուցվածքների հետ, ինչպիսիք են․
* տեղավորում ()
* սնունդ (, )
* զվարճանք և ժամանց ()
* տրանսպորտային-կոմունիկացիոն (, )
* մասնագիտացած (ամրագրման համակարգ` կապված այն ապրանքների և ծառայությունների իրացման հետ, որոնք ուղղակիորեն կապված չեն տուրիզմի հետ (գնումներ), հուշանվերների վաճառք, ապահովագրություն և այլն)

«Ինտուրիստ» ընկերությունն առանձնացրել է տուրիզմի հիմնական 10 տեսակները, որոնք արտացոլում են տուրիստական սպասարկումը ԽՍՀՄ-ում օտարերկրացիների համար․
# էքսկուրսիոն (ստանդարտ) տուրեր (ԽՍՀՄ-ում արտաքին տուրիզմի ամենատարածված ձևն էր, ներառում էր էթնիկ տուրիզմը՝ որպես հարազատ վայրերի այցելություն` 50%-ից ավելի)
# ավտոտուրեր (ԽՍՀՄ-ում տուրիզմի ավելի զանգվածային ձևն էր, անհատական և խմբային օգտագործման տրանսպորտային միջոցներով, ավտոտուրի երկարությունը ԽՍՀՄ-ում 10 000 կմ-ից ավելի էր)
# ջրային ուղևորություններ (ծովային և գետային)
# ուղևորություն հանգստի նպատակով (հանգիստ ծովի ափին կամ այլ գեղատեսիլ վայրերում 14 և ավելի օր ժամկետով, որոնք համեմատաբար ավելի էժան են) 
# ճանապարհորդություն բուժման նպատակով (ԽՍՀՄ-ում օտարերկրացի տուրիստների համար սկսել է զարգանալ 1965 թվականից` ուղևորություններ դեպի Կովկասյան Հանքային Ջրեր, Սոչի-Մացեստա, Բորժոմ, Ծղալտուբո, Օդեսա, Յալթա)
# տուր «Որսրոդություն» (ԽՍՀՄ-ի որսորդական վայրեր ճանապարհորդությունները սկսել են 1965 թվականից օտարերկրացի տուրիստների համար)
# տարանցիկ ուղևորություններ (Եվրոպայից Ասիա և հակառակ ուղղություններով փոխադրման ժամանակ)
# դպրոցական տուրեր
# միջազգային փառատոններ
# կոնգրեսային տուրեր

## Ըստ իրադարձության թեմայի
Միջոցառումային տուրիզմը կարելի է դասակարգել՝ ըստ անցկացման մասշտաբի (տեղական/տարածաշրջանային→ազգային→միջազգային→համաշխարհային/գլոբալ) և թեմայի ․
* ազգային փառատոններ և տոներ
* թատերական շոուներ
* կինոյի և թատրոնի փառատոններ
* գաստրոնոմիական փառատոններ
* ծաղիկների փառատոններ և ցուցահանդեսներ
* նորաձևության ցուցադրություններ
* աճուրդներ
* երաժշտության փառատոններ և մրցույթներ
* սպորտային միջոցառումներ
** «օլիմպիական» տուրիզմ
* միջազզային տեխնիկական սրահներ

## Ըստ գաղափարական բաղադրիչների
1920-ական թվականների վերջից ԽՍՀՄ-ում ձևավորվել են գաղափարական տուրիզմի տեսակները․
* պրոլետարական (օրինակ՝ Պրոլետարական զբոսաշրջության ընկերությունների և էքսկուրսիաների նպատակներով) - զանգվածային տուրիզմի գաղափարով, այդ թվում՝ նաև դեպի հեռավոր ուղղություններ
* բուրժուական (ընտրված, օրինակ՝ Ռուսական տուրիստների հանրության գործունեության մի մասը)
* դեմոկրատական (բնության մեջ ազատ մնալը, ավելի շատ տարածված էր ամերիկացի տուրիստների շրջանում)

## Մշակութային տուրիզմ
Մշակութային տուրիզմը, որպես ճանապարհորդության մի տեսակ, իր մեջ ներառում է մշակութային տարբեր տարրեր, որոնք տարբերվում են մարդու մշտական բնակության վայրի մշակութային շրջապատից։ Դասակարգումը․
 
* Ըստ տեսարժան վայրերի տեսակների․
** պատմական
** ճարտարապետական
** մշակութային պարկեր
** քաղաքային միջավայր
** երաժշտական և պարային փառատոններ
** արվեստ և գրականություն
* Ըստ մշակութային բաղադրիչի կարևորության․
** պրոֆեսիոնալ (մշակութային գործիչների գործնական շփումների հիման վրա)
** մասնագիտացված (նպատակաուղղված ծանոթություն ուսումնասիրվող օբյեկտի հետ)
** չմասնագիտացված (ճանաչման նպատակով մշակութային բարիքների օգտագործում)
** ուղեկցվող (որպես լրացուցիչ տուրիստական նպատակներ)
* Ըստ մշակութային ռեսուրսների օգտագործման․
** ժառանգության տուրիզմ (պատմամշակութային)
** ընդհանուր (մշակութային-ճանաչողական կամ էքսկուրսիոն)
** արվեստի տուրիզմ (նկարչական արվեստի հանդեպ հետաքրքրություն)
** մշակութային-իրադարձային
** կրեատիվ մշակութային (հետաքրքրություն սեփական ստեղծագործական և հոգևոր զարգացման նկատմամբ)
** էկոմշակութային (նոր մշակութային փորձի ձևավորում, օրինակ, տեղացի մարդկանց ընտանիքում մնալը և այլն)
** տպավորությունների տուրիզմ (ներթափանցել կոնկրետ մշակութային վայրի և ժամանակի մեջ)
** թեմատիկ (ձևավորված մեկ թեմայի շուրջ)

Օրինակ, ԽՍՀՄ-ում 1946 թվականին էքսկուրսիաները տուրիստների համար անց էին կացվում մոտ 50 թեմաներով, 1949 թվականին՝ 332 թեմաներով։ Նրանց թեմատիկան զարգացել է հետևյալ ուղղություններով (ընդհանուր կրթական և հատուկ, մշակված արհմիությունների տուրիստական ընկերությունների կողմից)․
* պատմական-հեղափոխական
* հերոսական-հայրենասիրական
* ռազմապատմական
* արխիվային-պատմական
* բնական-պատմական
* քաղաքների սոցիալական վերակառուցում
* արվեստի պատմություն (գրականագիտություն, թատերագիտություն, գեղարվեստ)
* աշխարհագրական
* երկրաբանական (այդ թվում՝ նաև օգտակար հանածոների որոնում)
* հնէաբանական
* կենսաբանական
* ագրոտեխնիկական (օրինակ՝ հետազոտություն և կաուչուկե բույսերի հավաքում, մաքրման ընկերության պատրաստում և անցկացում)
* արտադրական-տեխնիկական
* գյուղի վերակառուցում

1970-ական թվականներից էքսկուսիաների թեման աճել է՝ 5 000-ից դառնալով 18 000, այդ թվում․
* ռազմահայրենասիրական
* գրական
* բնապատմական
* արտադրատնտեսական և այլն

## Գործնական տուրիզմ
Գործնական հանդիպումների արդյունաբերությունը կամ MICE-արդյունաբերությունը (ինչպես նաև կոնգրեսային տուրիզմը), որպես տուրիզմի ինքնուրույն տեսակ մասնագիտական խնդիրները լուծելու նպատակով, ունի հետևյալ կառուցվածքը․
* անհատական գործնական տուրեր
* հանդիպումներ
** կոնգրեսներ (միևնույն բնագավառի պատվիրակների կամ ընդհանուր հետազոտությամբ հետաքրքրված անձանց հանդիպումները)
** կոնֆերանսներ (կարծիքների փոխանակում)
** գագաթնաժողովներ (բարձրաստիճան մարդկանց մասնակցությամբ, օրինակ՝ պետության ղեկավարներ)
** համագումար (ընդհանուր նպատակներ ունեցող մարդկանց հանդիպումներ)
** սիմպոզիումներ (օրինակ՝ ընդհանուր թեմաների քննարկումներ տվյալ գիտությանն առնչվող մասնագետների հետ)
** դասընթացներ (դասախոսություններ մտքերի փոխանակման միջոցով)
* ուղևորություններ ցուցահանդեսներին և տոնավաճառներին մասնակցելու նպատակով
* ինսենտիվ տուրեր (խրախուսական տուրիզմ)
** խրախուսական ծրագրեր
** մոտիվացիոն ծրագրեր
** թիմի կառուցում ()

Համաշխարհային զբոսաշրջության և ճամփորդական խորհրդի (WTTC) վերլուծական տվյալների համաձայն՝ 2016 թվականին աշխարհում 1,2 տրիլիոն դոլար է ծախսվել գործնական ուղևորությունների վրա, ինչը կազմում է տուրիզմի ընդհանուր ծախսերի գրեթե քառորդը (23%)։ WTTC-ի կանխատեսմամբ 2027 թվականին դեպի Ասիա-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջան կորպորատիվ ուղևորությունների ծախսերը կհասնեն $645 մլրդ ԱՄՆ դոլարի, որը 2017 թվականի $334 մլրդ դոլարի կրկնապատիկն է, իսկ 2020 թվականին Ռուսաստանում ներկայիս տեմպի` տարեկան 5,9% աճի պահպանման դեմքում գործնական տուրիզմի շուկայի ծավալը կկազմի 18.4 մլրդ դոլար։ 2016 թվականին գործնական տուրիզմի տնտեսության ներդրումն աշխարհի առաջատար երկրների ՀՆԱ-ի մեջ կազմել է մոտ 1,5%, իսկ Ռուսաստանում` մոտ 0,3%, այդ թվում՝ կոնգրես-ցուցահանդեսային գործունեությունը` մոտ 0,05%։

## Արդյունաբերական տուրիզմ
thumb|450px|Վոլոգդայի շրջանի արդյունաբերական օբյեկտների տուրիստական քարտեզ

Արդյունաբերական տուրիզմը (, ) տուրիզմի ուղղություն է, որը կազմակերպում է էքսկուրսիաներ դեպի արդյունաբերական տարածքներ, դժվարհասանելի ինժեներական կառույցներ, որոնց այցելելու համար հարկավոր է հատուկ թուլտվություն, կամ լքված պատմական օբյեկտներ։ Ճանապարհորդությունների այս տեսակը սերտ կապված է արդյունաբերական հնէաբանության հետ։ 1930-ական թվականների սկզբներին «Խորհրդային տուրիստ» ընկերությունը աշխատողների փորձի փոխանակման նպատակով թռուցիկներ թողարկեց արդյունաբերական էքսկուրսիաների երթուղիներով՝ մետաղարդյունաբերություն (սև, գունավոր մետաղագործություն, էլեկտրաարդյունաբերություն, մեքենաշինություն), լեռնային (քարածխային, պղնձի հանքաքարային, աղային, նավթային), քիմիական  (հիմնական, լուցկու, ֆոսֆորի), մետաքսյա, մորթե, բամբակաթղթային և այլն։

Ժամանակակից արդյունաբերական տուրիզի տեսակներն են․
* ուրբանիզացիոն (հետաքրքրություն քաղաքային տեսարանների և դրա տարրերի նկատմամբ՝ էլեկտրահաղորդման գծեր, երկաթուղային կապեր, ճանապարհային նշաններ, ճարտարապետություն կանստրուկտիվիզմի ոճով և այլն)
* արդյունաբերական տուրիզմ (կազմակերպված էքսկուսիաներ գործող արդյունաբերական օբյեկտներում)
* ռուֆինգ (այդ թվում՝ պաշտոնական միջոցառումների անցկացում շենքերի հատուկ կահավորված տանիքներում)
* ինֆիլտրացիա (մարդիկ, որոնք մտնում են փակ տարածքներ առանց հատուկ թույլտվության, կարող են հետապնդվել օրենքի կողմից)
* այցելություն լքված տարածքներ («ուրվական քաղաքներ» և այլն)
* դիգգերություն (պաշտոնական կազմակերպությունները զբաղվում են վթարային սարքավորումների բացահայտմամբ, իսկ ոչ օրինական ներխուժումը ստորգետնյա կառույցներ հետապնդվում է օրենքով)

2017 թվականին Ռուսաստանի Դաշնությունում ստեղծվեց Արդյունաբերական տուրիզմի զարգացման խորհուրդ։ Ռուսաստանի արդյունաբերական տուրիզմի առաջնորդներն են՝ Ուրալ, Ուդմուրտիայի հանրապետություն, Վոլգոգրադ և Վոլոգդայի մարզ և այլ տարածքներ։

## Գիտական տուրիզմ
Գիտական տուրիզմը զբաղվում է հնագիտական պեղումներին մասնակցությամբ, կենդանական աշխարհի փոփոխության դիտարկմամբ և այլ գիտական աշխատանքներով։ Այն ներառում է ինչպես փորձագիտական տուրեր, այնպես էլ ինքնուրույն կազմակերպված գիտական ուղևորություններ։ Այդ մասնակցության աստիճանից կախված՝ գիտական տուրիզմը կարող է լինել․
* ճանաչողական 
* օժանդակ մասնակցություն (գիտական աշխատանքներում ընդգրկվածություն)
* տուրիստների ինքնուրույն հետազոտություն
* գիտատեխնիկական (օրինակ՝ որպես դպրոցական և բուհական լրացուցիչ ծրագրեր, անձնական մասնակցություն արտադրական գործընթացին, հնարավոր է հատուկ սարքավորումների տրամադրում)
* գիտաարշավային (ճանապարհորդություններ հետազոտության օբյեկտների մոտ, ծովային գիտական)), արկտիկական  և այլն)

## Ռեկրեացիոն տուրիզմ
Տուրիստական-ռեկրեացիոն ներուժն ունի 2 հիմնական բաղադրիչ․
* տուրիստական-ռեկրեացիոն ռեսուրսներ
* տուրիստական ենթակառուցվածք[⇨]

## Բուժիչ-առողջարանային տուրիզմ
Բուժիչ-առողջարանային տուրիզմը (եզրույթը ենթակա է քննարկման) պայմանականորեն կարելի է վերագրել տուրիզմի մասնագիտացված տեսակներին։ Այն ներառում է․
* առողջարանային հանգիստ - հանգստավայրերում առողջ մարդկանց մնալը, որոնց անհրաժեշտ չէ հատուկ բժշկական օգնություն, բուժզննում կամ բուժում
* բուժիչ տուրիզմ - բուժման և առողջանալու նպատակով մարդկանց ժամանակավոր կեցությունը հանգստավայրերում և այնպիսի տարածքներում, որոնք նախատեսված են հիվանդությունների կանխարգելման, բուժման և վերականգնման համար։

### Հանգստարանային-առողջարանային տուրիզմ
Բուժման նպատակով իրականացվող ճանապարհորդությունները ուսումնասիրում է հանգստարանային-առողջարանային տուրիզմը։ Այն միավորում է բժիշկների, քիմիկոսների, երկրաբանների, լեռնային ինժեներների և երկրաբանների ուժերը առողջարանային տեղանքների ուսումնասիրման նպատակով։ 

XX դարի սկզբին Ռուսաստանում հաշվվում էր 36 հանգստավայր, որոնք միավորում էին 60 առողջարաններ՝ ընդհանուր 3000 տեղ տարողությամբ, ինչպես նաև մի քանի կումիսաբուժարան։ 1940-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում կար 3600 առողջարան և հանգստավայր՝ 470 000 տեղով։ 1990-ական թվականներին երկրի հանգստաառողջարանային համալիրը ներառում էր 7431 ձեռնարկություն` 1 մլն 239 հազար տեղով։

## Սպորտային  տուրիզմ
Սպորտային կամ սպորտաառողջարանային տուրիզմը, որպես սպորտի և ֆիզիկական կուլտուրայի սիրողական տեսակ, ունի մշակված գիտամեթոդոլոգիական հիմք։ Սպորտային տուրիզմին են վերաբերում առանց տարիքային սահմանափակման․
* ինքնուրույն տուրիզմի մի մասը (ի տարբերություն պլանավորվածի և առևտրայինի), որը կարգավորվում է հատուկ կանոններով, կարգային նորմերով և պահանջներով, կրում է զանգվածային և կազմակերպված բնույթ
* դպրոցական սպորտային տուրիզմը
* մանկական սպորտային տուրիզմը

Սպորտային տուրիզմի ուղղությունները՝ որպես սպորտի դուստր տեսակներ․
* սպորտային կողմնորոշում (փակ երթուղով մրցույթներ` վերահսկման կետերը որոնելու նպատակով)
* ռաֆտինգ (օդային նավակներով նավարկություն)
* թիավարություն
* տուրիստական բազմամրցություն կամ հեռավորություն (տուրիզմի տեխնիկայի հեռավորություն, տուրիստական երթուղիներում խոչընդոտների հաղթահարում)

### Ինքնուրույն տուրիզմ
Տուրիզմի այս տեսակը ենթադրում է տուրիստների ամբողջական ինքնասպասարկում և ճանապարհորդության հետ կապված հարցերի վերաբերյալ ինքնուրույն որոշումների ընդունում։ Համարվում է «Պատրաստ ԽՍՀՄ-ի պաշտպանության և համագործակցության համար» համամիութենական սպորտային համալիրի մի մասը։ «Ճանապարհորդությունների միասնական սպորտային դասակարգման» համաձայն՝ այն ունի մի քանի տեսակ․

## Արկածային տուրիզմ
Արկածային տուրիզմը () ենթադրում է ոչ ստանդարտ տուրերի կազմակերպում, օրինակ՝ այցելություն դեպի գործող հրաբուխներ, կղզիներ, ջրվեժներ, քարանձավներ, աղետի գոտիներ և այլ վայրեր, ինչպես նաև սաֆարի (որսորդություն, ձկնորսություն, լուսանկարչություն և այլն), ռաֆտինգ, շուրջերկրյա նավարկություն (յախթինգ), սպելեոտուրիզմ։ Արկածային տուրիզմն ունի մի շարք տեսակներ․
* աղետային (), դեպի բնական (տարերային) և տեխնոգեն աղետների տարածքներ (փրկարար ջոկատների կազմի մեջ)
* Էթնիկ (), ոչ գիտական նպատակով
** նոստալգիկ
* գետտո տուրիզմ (), բացի վիրտուալ խաղերից, այցելություն մեգապոլիսների քաղաքային անմարդաբնակ շրջաններ, օրինակ՝ ֆավելային (պորտ․ *favela* - անմարդաբնակ վայրեր) տուրիզմը Լատինական Ամերիկայում)
* ջունգլի տուրիզմ (), այցելություն տրոպիկական անտառների շրջաններ, կարելի է դիտարկել որպես կանաչ կամ էկոտուրիզմի բաղադրիչ մաս
* ցամաքային ճամփորդություններ (), մինչև մի քանի ամիս տևողությամբ երկարաժամկետ ճանապարհորդություններ վերանորոգված բեռնատարներով, ավտոբուսներով և տրանսպորտի այլ միջոցներով
* մռայլ կամ սև տուրիզմ (), այցելություն գերեզմաններ
* էքստրեմալ տուրիզմ ( կամ շոկային (), կամավոր հրաժարումը գոյատևման համար անհրաժեշտ տեխնիկական միջոցներից, ճանապարհորդություններ դեպի վտանգավոր վայրեր՝ լեռներ, ջունգլիներ, անապատներ, քարանձավներ, կանյոններ, մասնակցություն վտանգավոր գործողություններին, այցելություն վտանգավոր երկրներ կամ տարածքներ, որտեղ իրականացվում են ռազմական գործողություններ
** շնաձկային տուրիզմ (), որպես էկոտուրիզմի տեսակ՝ շնաձկների պահպանությանը ուշադրություն դարձնելու նպատակով (դիտարկումներ ջրի մեջ իջեցված բաց վանդակներում)
** բեյսջամփինգ (), «թևերի» տեսքով օդապարուկով թռիչքներ ֆիքսված օբյեկտներից` շինություններից, ալեհավաքներից, ծածկված վայրերից, կամուրջներից, ժայռերից
** բանջի ջամփինգ (տարզանկա, ), զվարճանք
** կայակինգ 
** կայթինգ (օդապարուկի օգնությամբ սահելը ջրի վրայով)
** ջեթբոաթինգ (արագընթաց մակույկով ընթանալը լող նեղ և քարքարոտ գետերով)
** զորբինգ (փուչիկի մեջ լեռան վրայից արագ իջնելը)
* տոլկին տուրիզմ (), «Մատանիների տիրակալը» գրքի երկրպագուների ճանապարհորդությունները ֆիլմի նկարահանման վայրերով)

## Տես նաև
* Էնոտուրիզմ
* Դայվինգ
* Ավտոստոպ
* Տուրիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Алексеев А. А. Спортивный туризм в СССР и России (к истории развития) / Рецензенты: начальник Управления Российского Республиканского Совета по туризму и экскурсиям (до 1989 г.), член Международной Академии туризма Г. Г. Котов; Академик РАЕН, д.т.н., мастер спорта Е. А. Нижниковский. — Санкт-Петербург: ООО «САМ Полиграфист», 2015. — 468 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-00077-281-2.
* Бабкин А. В. Специальные виды туризма. — 2008.
* История российского туризма / Под общ. ред. д.пед.н, проф. Т. И. Власовой. — монография. — Санкт-Петербург: Издательство Д.А.Р.К., 2009. — 416 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98004-030-7.
* Назаркина В. А., Владыкина Ю. О., Воротникова Е. Ю., Комарова О. С., Малетин С.С., Стребкова Л. Н., Чернышева Т. Л., Штейнгольц Б. И. Виды и тенденции развития туризма / Под общ. ред. Б. И. Штейнгольца. — Новосибирск: Министерство образования и науки Российской Федерации, Новосибирский государственный технический университет, 2014. — 235 с. — ISBN 978-5-7782-2437-7.
* Тамара Жданова, Дильнара Бикташева, Людмила Гиевая. Менеджмент в туризме.
* The ICOMOS Charter on Cultural Tourism (Appendix D). 1976. Brussels // Cultural Tourism. Tourism at world heritage cultural sites: the site manager's hand book / Editors-in-Chief: Sita Pieris and P. L. Prematilleke. — Colombo: The ICOMOS International Specialized Committee on Cultural Tourism, 1993. — 132 с. — ISBN 955-613-032-2.

Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն