open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հարթ տպագրություն

**Հարթ տպագրություն**, պոլիգրաֆիական տպագրության եղանակ, երբ տպաձևի տպագրող և բացատատարրերը (չտպագրող) գտնվում են նույն հարթության մեջ։ Տպագրող և չտպագրող տարրերի առկայությունը պայմանավորված է մակերևույթի տարբեր ֆիզիկաքիմիական հատկություններով (տպաձևի մակերևույթը նախապես ենթարկվում է քիմիական մշակման), տպագրող տարրերը պատվում են յուղոտ ներկով, իսկ բացատատարրերը՝ ջրով։ Քանի որ ջուրը և յուղը չեն միախառնվում, տպաձևի նախօրոք խոնավացրած բացատները չեն ներկապատվում, ներկը քսվում է միայն տպագրող տարրերին։ Տպագրության պրոցեսում տպաձևը մեկընդմեջ խոնավացնում են, ներկապատում, այնուհետև ներկը ճնշմամբ փոխադրվում է թղթի (կամ այլ նյութի) վրա։ Հարթ տպագրության եղանակներն են վիմագրությունը, օֆսեթ տպագրությունը և ֆոտոապագրությունը։

Կատեգորիա:Տպագրություն
ArchiCAD

**ArchiCAD**, գրաֆիկական ծրագրային փաթեթ ՀԱՆ ճարտարապետների համար։ Արտադրող ընկերություն՝ Graphisoft։

Նախատեսված է ճարտարապետաշինարարական կոնստրուկցիաների և լուծումների, ինչպես նաև լանդշաֆտային էլեմենտների, կահույքի և այլնի նախագծման, մոդելավորման համար։

Փաթեթում աշխատանքի ընթացքում գործածվում է վիրտուալ շենքի կոնցեպցիան BIM համակարգով, որի հիմքում ընկած է համակարգչում կառույցի ծավալային մոդելավորումն իրական չափերով։ Դրա համար նախագծման սկզբնական փուլերում նախագծողը փաստորեն «կառուցում» է կառույցը, օգտագործելով գործիքներ, որոնք ունեն իրենց իրական անալոգները՝ սյուն, հեծան, ծածկ, պատ, պատուհան, դուռ, աստիճան, տարատեսակ օբյեկտներ և այլն։ Վիրտուալ կառույցի մոդելավորման ավարտին ծրագիրը նախագծողին հնարավորություն է տալիս ստանալու տարատեսակ պատկերումներ և ինֆորմացիա՝ հատակագծեր, ճակատներ, կտրվածքներ, ծավալաթերթեր, մասնագրեր, հրապարակման նյութեր և այլն։ Ունի փոխկապակցված աշխատանքի հնարավորություն զանազան ինժեներական ծրագրերի հետ՝ IFC ֆորմատով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրաֆիկական դիզայն
Կատեգորիա:ՀԱՆ
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Նախագծում
Արևշատ (Արարատի մարզ)

**Արևշատ**,
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատից 12 կմ հյուսիս-արևելք։

## Պատմություն
Նախկինում կոչվել է Աղբաշ, Արմալու Մեծ, Աղբաշ Ներքին։ Վերանվանվել է Արևշատ 1945 թվականից։ Գյուղը տեղադրված է ծովի մակարդակից 930 մ բարձրության վրա։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -15-ից -20&nbsp;°C (առավելագույնը՝ -32&nbsp;°C, 2002 թվական)։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վեր են ածվել կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Արևշատի մշտական և առկա բնակչությունը կազմել է 2444 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 560 տնտեսություն, ունի դպրոց, կապի հանգույց, մանկապարտեզ, բուժկետ, հիվանդանոց։ Խմելու ջուրը ստանում է Գառնու ջրմուղից։
Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 385 հա։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները ոռոգվում են, դրանք զբաղեցնում են մակերեսի 60 %։ Համայնքի հողերն օգտագործվում են որպես պտղատու և խաղողի այգիներ, համապատասխանաբար կազմելով 97 հա և 16 հա։ Վարելահողերը զբաղեցնում են մոտ 145 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, պտուղներ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Կան արոտավայրեր, որոնք զբաղեցնում են մոտ 65 հա։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ։ Արդյունաբերության ոլորտում զարգացած է սննդի արդյունաբերությունը, ունի գինու գործարան։

thumb|Արարատ լեռը Արևշատ (Արարատի մարզ) գյուղից

## Տես նաև
* Արևշատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

* Արևշատ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Հիդրոէներգետիկա

**Հիդրոէներգետիկա**, էներգետիկայի ճյուղ, հիմնված Է ջրային պաշարների պոտենցիալ Էներգիայի օգտագործման վրա։ Ջրային (հիդրավլիկական) էներգիան տնտեսական նպատակներով օգտագործվել է հին ժամանակներից, սակայն որպես էլեկտրաէներգետիկայի մի նոր ուղղություն հիդրոէներգետիկան ծնունդ առավ 19-րդ դարի առաջին կեսին հիդրավլիկական տուրբինի, էլեկտրական մեքենայի, ինչպես նաև էլեկտրաէներգիան մեծ հեռավորությունների վրա հաղորդելու հնարավորության հայտնագործմամբ։ 1963 թվականից հանրապետության էներգետիկան դարձել է կոնդենսացիոն, հիդրավլիկական, ջերմաէլեկտրակենտրոնների և ատոմային էլեկտրակայանների համալիր։

Կատեգորիա:Էներգետիկա
Կատեգորիա:Լանդշաֆտ
Վիկտոր Հեսս

**Վիկտոր Ֆրանց Հեսս** (, ), ավստրիացի ֆիզիկոս։ Սովորել է Գրացի և Վիեննայի համալսարաններում։ 1920 թվականից՝ Գրացի, այնուհետև՝ Ինսբրուքի համալսարանների պրոֆեսոր։ 1938 թվականներին տեղափոխվել է ԱՄՆ և դարձել Ֆորդհեմի համալսարանի (Նյու Յորք) ամբիոնի վարիչ։ Աշխատանքները վերաբերում են տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկային, ռադիոակտիվությանը, ատոմի տեսությանը, օպտիկային։ 1912 թվականին հայտնաբերել է, որ օդի իոնացումը բարձրության հետ աճում է։ Այդ փաստի հիման վրա ենթադրել է տիեզերական ծագում ունեցող ճառագայթման (տիեզերական ճառագայթում) գոյությունը։ Արժանացել է նոբելյան մրցանակի (1936)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Գրացի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ավստրիական «Գիտության և արվեստի համար» պատվո խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Գրացի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գիտնականներ
Հեսսի օրենք

մինի|աջից
մինի|ձախից
**Հեսսի օրենք**, թերմոքիմիայի հիմնական օրենքը, ըստ որի, քիմիական որևէ ռեակցիայի ջերմային էֆեկտը կախված է միայն փոխազդող համակարգի սկզբնական ու վերջնական վիճակներից և կախված չէ միջանկյալ վիճակներից ու ռեակցիան իրականացնելու ուղիներից։ Հեսսի օրենքը կոչվում է նաև ռեակցիաների ջերմային էֆեկտների գումարների հաստատունության օրենք։ Վերջին սահմանումից հետևում է, որ եթե համակարգն առաջին վիճակից երկրորդին է անցնում ուղղակիորեն կամ մի շարք միջանկյալ վիճակներով, ապա ուղղակի անցման ջերմային էֆեկտը հավասար է տվյալ ռեակցիայի այլ եղանակներով իրականացման միջանկյալ փուլերի ջերմային էֆեկտների գումարին։ Ըստ էության, Հեսսի օրենքը էներգիայի պահպանման օրենքի կիրառումն է հաստատուն ճնշման կամ ծավալի պայմաններում ընթացող քիմիական ռեակցիաների նկատմամբ։ Հեսսի օրենքով հնարավոր է հաշվել՝ 1. անմիջականորեն դժվար իրականացվող կամ չիրականացվող ռեակցիաների ջերմային էֆեկտը, 2. քիմիական միացությունների գոյացման ջերմային էֆեկտը և 3. քիմիական կապի միջին էներգիան։ Օրենքը ձեակերպել է Վիկտոր Ֆրանց Հեսսը, 1840 թ-ին, փորձնական տվյալների հիման վրա։

Կատեգորիա:Քիմիական ջերմադինամիկա
Կատեգորիա:Քիմիական օրենքներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Սամվել Հարությունյան (գնդապետ)

**Սամվել Սիմոնի Հարությունյան** (), խորհրդային բանակի գնդապետ, հատուկ բանակային կորպուսի հրետանու պետ։

Մասնակցել է Հեռավոր Արևելքում Խասանի դեպքերին (1938 թ.), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1941-1945 թթ.) ժամանակ՝ հարավային ռազմաճակատի գործողություններին, Ստալինգրադի ճակատամարտին (1942 թվական), Լենինգրադի ճակատամարտին (1943-1944 թթ.), Լեհաստանի բռնակցմանը (1945 թ.)։

## Պարգևներ
* Լենինի շքանշան
* Կարմիր դրոշի շքանշան
* Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշան
* Կարմիր Աստղի շքանշան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Սուրեն Հարությունյան (փիլիսոփա)

**Սուրեն Մարտիրոսի Հարությունյան** (), հայ խորհրդային փիլիսոփա։ Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1970), ՌՍՖՍՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչ (1974)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ն. Կ. Կրուպսկայայի անվան կոմունիստական դաստիարակության ակադեմիան (1939), ԽՄԿԿ ԿԿ-ին կից Հասարակական գիտությունների ակադեմիայի ասպիրանտուրան (1947)։ 1939-1943 թվականներին մանկավարժական և կուսակցական աշխատանք է տարել Բաքվում, 1947 թվականից Պյատիգորսկի օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտի մարքս-լենինյան փիլիսոփայության ամբիոնի վարիչն է։ Հրատարակել է մի շարք գիտական աշխատություններ, որոնք նվիրված են ազգային հարցի մարքս-լենինյան տեսությանը։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Տիգրան Գևորգյան

**Տիգրան Ալեքսանի Գևորգյան** (, քաղաք Երևան), Հայաստանի պետական գործիչ։

## Կրթություն
*1989-1994 թթ. - սովորել և ավարտել է Երևանի Պետական Համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը իրավաբանի մասնագիտացմամբ։
*2001-2002 թթ. - սովորել և ավարտել է ԵԽ առընթեր Մոսկվայի քաղաքական հետազոտությունների դպրոցը։ Ստացել է սերտիֆիկատ Եվրոխորհրդի գլխավոր քարտուղարի կողմից։

## Աշխատանքային գործունեություն
*1995-1997 թթ. - ՀՀ կառավարության աշխատակազմի ՀՀ Ազգային Ժողովի հետ կապերի վարչության գլխավոր մասնագետ։
*1997-1998 թթ. - ՀՀ կառավարության աշխատակազմի վարչական մարմինների վարչության գլխավոր մասնագետ։
*1998-2000 թթ. - ՀՀ նախագահի վերահսկողական ծառայության գլխավոր մասնագետ։ 
*2000-2004 թթ. - ՀՀ պետական գույքի կառավարման նախարարության իրավաբանական վարչության պետ։
*2005-2006 թթ. - ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի իրավական ապահովման և անձնակազմի կառավարման վարչության պետ։
*2006-2007 թթ. - Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ համայնքների առաջին ատյանի դատարանի աշխատակազմի ղեկավար։
*2007-2008 թթ. - ՀՀ Վերաքննիչ քրեական դատարանի աշխատակազմի ղեկավար։
*2008 թ. - Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն համայնքների ընդհանուր իրավասության դատարանի աշխատակազմի ղեկավար։
*2008-2010 թթ. - «SCM» «Ուկրաինսկի Ռիթեյլ» ՍՊԸ գլխավոր տնօրենի տեղակալ։
*2012 թ. մարտի 1-ին ՀՀ Վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ։
*2012 թ. օգոստոսի 24-ին ՀՀ Վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է «Բաց կառավարման գործընկերություն» նախաձեռնության շրջանակներում Հայաստանի Հանրապետության գործողությունների ծրագրից բխող աշխատանքների համակարգող։
*2012 թ. օգոստոսի 24-ին ՀՀ Վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է Եվրոպական միության արևելյան գործընկերության «Ժողովրդավարություն, լավ կառավարում և կայունություն» առաջին թեմատիկ պլատֆորմի «Հանրային կառավարման բարեփոխումներ» պանելի աշխատանքների համակարգող։
*2013 թ. հոկտեմբերի 14-ին ՀՀ Վարչապետի որոշմամբ նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության աշխատակազմի ղեկավար-նախարարի առաջին տեղակալ՝ ազատվելով Հայաստանի Հանրապետության կառավարության աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալի պաշտոնից։ 
*2014 թ. ապրիլի 23-ին ՀՀ Վարչապետի որոշմամբ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության աշխատակազմի ղեկավար-նախարարի առաջին տեղակալի պաշտոնից՝ իր դիմումի համաձայն։
*2014 թ. հուլիսի 15-ին ՀՀ Վարչապետի որոշմամբ ազատվել է «Բաց կառավարման գործընկերություն» նախաձեռնության շրջանակներում Հայաստանի Հանրապետության գործողությունների ծրագրից բխող աշխատանքների համակարգողի պարտականություններից։

## Կոչումներ
Ունի ՀՀ դատական ծառայության առաջին դասի խորհրդականի դասային աստիճան։ Պահեստի լեյտենանտ է։

Անկուսակցական է։ Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 4 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Մաքսվելի հավասարումներ

մինի|200px|Ջեյմս Կլերկ Մաքսվել
**Մաքսվելի հավասարումներ**, դիֆերենցիալ կամ ինտեգրալ հավասարումների համակարգ, որը բնութագրում է էլեկտրամագնիսական դաշտը վակուումում և նրա կապը էլեկտրական լիցքերի և հոսանքների հետ։ 19-րդ դարի կեսերին կուտակված փորձերի հիման վրա Ջեյմս Կլերկ Մաքսվելի կողմից ձևակերպված հավասարումները որոշիչ դեր խաղացին ինչպես էլեկտրամագնիսականության հետ անմիջականորեն կապ ունեցող ֆիզիկայի բնագավառներում, այնպես էլ բազմաթիվ հիմնարար տեսություններում, որոնք չեն առնչվում էլեկտրամագնիսականությանը։

## Պատմություն
մինի|250px|ձախից|Էլեկտրական հոսանքը առաջացնում է մագնիսական ինդուկցիա. Ամպերի օրենքը
մինի|200px|աջ|Մագնիսական դաշտի փոփոխական հոսքը առաջացնում է էլեկտրական դաշտ։
Մաքսվելի ձևակերպած հավասարումների հիմք են հանդիսացել XIX դարի սկզբում կատարված մի շարք կարևոր փորձարարական բացահայումներ։ 1820 թվականին Հանս Քրիստիան Էրստեդը հայտնաբերեց, որ հաղորդալարի միջով անցնող գալվանական հոսանքը շեղում է կողմնացույցի սլաքը։ Այդ հայտնագործությունը գրավեց ժամանակաշրջանի գիտնականների ուշադրությունը։ Հենց 1820 թվականին Բիոն և Սավարը հոսանքի հետևանքով առաջացած մագնիսական ինդուկցիան անվանեցին «Բիո-Սավարի օրենք», իսկ Ամպերը հայտնաբերեց, որ այն գոյանում է երկու հաղորդալարերի միջև եղած տարածության մեջ, եթե հաղորդալարերով հոսանք է անցնում։ Ամպերը ներմուծեց «էլեկտրադինամիկական» տերմինը և առաջ քաշեց հիպոթեզ, որ մագնիսական դաշտը մրրկային է։

Էրստեդի հայտնագործությունը, թե հոսանքը ազդում է մագնիսի վրա, Մայքլ Ֆարադեյին հանգեցրեցին այն մտքին, որ հակառակ երևույթը ևս պետք է գոյություն ունենա՝ մագնիսը պետք է ազդեցություն թողնի հոսանքի վրա։ Երկար փորձերից հետո Ֆարադեյին հաջողվեց ապացուցել, որ եթե հաղորդչի մոտ մագնիսը շարժվի, ապա կառաջանա էլեկտրական հոսանք։ Այս երևույթը անվանվեց էլեկտրական ինդուկցիա։ Ֆարադեյի հայտնագործությունները մեծ հետք թողեցին Մաքսվելի աշխատանքների վրա։

## Դիֆերենցիալ տեսքը
Միջավայրում էլեկտրամագնիսական երևույթները նկարագրող ֆիզիկական մեծությունները ենթարկվում են Մաքսվելի հավասարումներով տրված օրենքներին։

Նշանակումներ՝

* \rho\  ― լիցքի խտություն
* \mathbf{j} ― հոսանքի խտություն 
* c\, ― լույսի արագությունը վակուումում 
* \mathbf E ― էլեկտրական դաշտի լարվածություն
* \mathbf H ― մագնիսական դաշտի լարվածություն
* \mathbf D ― էլեկտրական ինդուկցիա
* \mathbf B ― մագնիսական ինդուկցիա
* \nabla\times\mathbf{A} \equiv \mathrm{rot}\,\mathbf{A}  ― վեկտորի ռոտոր
* \nabla\cdot\mathbf{A}\equiv\mathrm{div}\,\mathbf{A} ― վեկտորի դիվերգենցիա

## Ինտեգրալային տեսքը
Գաուսի և Ստոքսի բանաձևերից կարելի է տալ Մաքսվելի հավասարումների ինտեգրալային տեսքը՝

մինի|200px|Փակ մակերևույթով էլեկտրական դաշտի հոսք

* Q=\int_v \rho\, dv\  — v\  ծավալում էլեկտրական լիցք
* I=\int_s \mathbf{j}\cdot d\mathbf{s}\  — s\  մակերեսով անցնող էլեկտրական հոսանք

## Արտաքին հղումներ
* Ֆեյնմանի դասախոսությունը Մաքսվելի հավասարումների մասին (անգլերեն)

Կատեգորիա:Ֆիզիկայի օրենքներ
Կատեգորիա:Էլեկտրադինամիկա
Կատեգորիա:Մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներ
Համակենտրոնացման ճամբար

[245px|մինի|Հունգարիայի հրեաները [Օսվենցիմ|Աուշվից համակենտրոնացման ճամբարում]]
[245px|մինի|«Վորկուտլագ» ուղղիչ-աշխատանքային գաղութը ([ԽՍՀՄ)]]
**Համակենտրոնացման ճամբար**, մարդկանց ազատազրկում, սովորաբար մեծ խմբերում, առանց մեղադրանքի կամ մեղադրանք առաջադրելու մտադրության։

20-րդ դարի ընթացքում պետության կողմից քաղաքացիական անձանց կամայական ներկալումը հասավ իր ծայրահեղ ձևերին Խորհրդային Միության ԳՈւԼԱԳ-ի ուղղիչ-աշխատանքային ճամբարների համակարգում (1918–1991) և Նացիստական Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներում (1933–1945)։ Խորհրդային ուղղիչ-աշխատանաքային համակարգն առաջինը կիրառվեց հենց ԽՍՀՄ քաղաքացիների վրա։ Իր գոյության ընթացքում (1918–1991), ԳՈւԼԱԳ-ը բաղկացած է եղել 30 000 համակենտրոնացման ճամբարներից, որտեղ 1929-ից մինչև 1953 թվականն իրենց պատիժն են կրել 18 միլիոն մարդ։ Մինչև Նացիստական Գերմանիյի՝ համաշխարհային պատերազմ սկսելը, համակենտրոնացման ճամբարների (*Դախաոս Զակսենհաուգեն*) կալանավորները գերմանացի հակաֆաշիստներն էին, ինչպես նաև ռասայական, սեռական կողմնորոշման կամ կրոնական շարժառիթներով հետապնդվող անձինք։ Ժամանակի ընթացքում, համակենտրոնացման ճամբարներում ստեղծվեցին գրավված երկրներում և դարձան այդ երկրների բնակչության նկատմամբ բռնաճնշումների ու ցեղասպանության իրականացման գործիքներ։ 1939—1945 թվականներին բազմաթիվ նոր ճամբարներ ստեղծվեցին Լեհաստանում, Լատվիայում, Բելառուսիայում, Ուկրաինայում, Ֆրանսիայում և այլուր։ Նացիստական համակենտրոնացման ճամբարներում կալանավորներին ոչնչացնում էին գազախցիկներում և դիակիզարաններում, ենթարկում անմարդկային կտտանքների և նվաստացման, նրանց աշխատեցնում էին, հաճախ անիմաստ, մինչև ծայրահեղ հյուծումը։ Ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարներում տեղավորված 18 միլիոն մարդուց ավելի քան 11 միլիոնը զոհվեցին։

Համակենտրոնացման ճամբարների տեղում ստեղծվել են թանգարաններ, հուշարձաններ, ողջ մնացած կալանավորների հետ կազմակերպվում են հանդիպումներ։ Այժմ համակենտրոնացման ճամբարներ կան սոցիալիստական և նացիոնալ-սոցիալիստական վարչակարգեր ունեցած բազմաթիվ երկրներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համակենտրոնացման ճամբար
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիա
Կատեգորիա:Նացիստական Գերմանիայի համակենտրոնացման ճամբարներ
Հունգարական Խորհրդային Հանրապետություն (1919)

**Հունգարական խորհրդային հանրապետություն** (), Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված կարճատև ինքնավար կոմունիստական պետություն Հունգարիայում։ Համարվում է 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ստեղծված երկրորդ սոցիալիստական պետությունը։

Հաջորդել է Հունգարիայի ժողովրդական Հանրապետությանը և գոյությունը պահպանել է 1919 թվականի մարտի 21-ից մինչև նույն թվականի օգոստոսի 1-ը։

1919 թվականի մարտի 21-ին կայացավ երկու կուսակցությունների միավորումը Հունգարիայի սոցիալիստական կուսակցության մեջ։ Նույն օրը հռչակվեց ՀԽՀ, և կազմվեց առաջին կառավարությունը՝ Հեղափոխական կառավարական խորհուրդը (ՀԿԽ)։ Խորհուրդը ազգայնացրեց արդյունաբերական ձեռնարկությունները, տրանսպորտն ու բանկերը, ավելացրեց բանվորների աշխատավարձը, մտցրեց 8-ժամյա աշխատանքային օր, բռնագրավեց 57 հա-ից ավելի մասնավոր կալվածքներ, ստեղծեց կարմիր բանակ։

Պետության ղեկավարը հանդիսանում էր հունգարացի կոմունիստական գործիչ Բելա Կունը։ Չի ճանաչվել Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի կողմից։

Գոյության ընթացքում ռազմական հակամարտությունների մեջ է մտել Ռումինիայի և Հարավսլավիայի թագավորությունների հետ։

Հունգարական Խորհրդային Հանրապետությունը *[[դե ֆակտո]]* զրկված է եղել անկախ արտաքին քաղաքականություն վարելուց և կատարել է Կրեմլի հրահանգներն ու հրամանները՝ հետապնդելով միմիայն վերջինիս շահերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1919 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Կոմունիզմը Հունգարիայում
Սակր

[մինի|աջից|Սակր, պատկերված ռազմիկի զինադրոշի վրա, [Լիտվա]]
**Սակր**, *սակուր,* հնագույն զենք և գործիք, կացնի տարատեսակ։ Ունեցել է ուղղանկյունաձև կոթառ և կիսաշրջանաձև շեղբ։ Միջագետքում հայտնի է եղել դեռևս մեր թվարկությունից առաջ III հազարամյակում։ Հայաստանի տարածքում վերջնականապես ձևավորված սիմետրիկ, բրոնզե սակրերն՝ իրենց տարատեսակներով, վերաբերում են մ․ թ․ ա․ XIV—XIII դարերին։ Գոյություն են ունեցել տարբեր չափերի կրկնասակրեր (երկկողմանի շեղբերով), կոթառի վրա երկրաչափական զարդերով ու սեպիկներով սակրեր։ Միջնադարյան Հայաստանում սակրերը պատրաստվել են հիմնականում երկաթից։ Տարածված են եղել հատկապես կտցավոր սակրերը (շեղբի հակառակ կողմում՝ սուր կտուց)։ Սակրը գործածվել է հին և միջնադարյան մի շարք բանակների սպառազինության մեջ։ Սակրով զինված զորատեսակը կոչվել է սակրավոր։ Սակրը եղել է նաև պաշտամունքի առարկա և իշխանության խորհրդանիշ։ Սակրից է առաջացել այժմյան սակրավորներ զորատեսակի անվանումը։

Կատեգորիա:Սառը զենքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մարտական մուրճեր
Սակուրեթ

**Սակուրեթ**, Ասկուրեթ, բերդավան Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Մանգլյաց փոր գավառում, Կուրի Ալգետ վտակի ափին։ IX դարի վերջից հիշատակվում է որպես հայ Բագրատունյաց թագավորության կարևոր ռազմակայան։ Հայոց Սմբատ Ա թագավորը Սակուրեթի հսկողությունը հավանաբար նույնպես հանձնարարել էր (Սամշվիլդեի հետ) Գնթունի իշխաններ Վասակին ու Աշոտին։ Վերջիններս, օգտվելով Աշոտ Բ Երկաթ թագավորի (914-930 թվականներ) դժվարին կացությունից, ապստամբել ու փորձել են անկախանալ։ Սակայն Սակուրեթի մոտ տեղի ունցած մարտում Աշոտ Բ Երկաթն ու նրա եղբայր Աբասը պարտության են մատնել խռովարարներին, գրավել բերդավանը և դրա հսկողությունը հանձնել Բագրատունյաց պայազատներին։ Սակուրեթն ավերվել է XII դարում երկրաշարժից։ Տակավին պահպանվում են պարսպի, բնակարանների ու այլ շինությունների մնացորդներ, ինչպես նաև քարակերտ (սրբատաշ) Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու (ըստ ավանդության՝ հնագույն մեհյանի տեղում հիմնել է Անդրեաս առաքյալը) ավերակները։ Հետագա դարերում վերանորոգված Սակուրեթը վրացերենում ստացել է Ածխուերի, Ածխուր կամ Ազդուր անվանումները։

Կատեգորիա:Գուգարքի բնակավայրեր
Շահկերտի ապստամբություն

**Շահկերտի ապստամբություն** 1750 թվական, Շահկերա գյուղի (Երնջակ գավառում) հայ բնակիչների հերոսական պայքարը Նախիջևանի խան Հեյդարկուլի զորքի դեմ։ Նադիր շահի սպանությունից (1747 թվական) հետո Իրանում սկիզբ առած անիշխանության, ֆեոդալական հակամարտ խմբավորումների միջև գահակալական պայքարի սրման պայմաններում, նորից դաժան հալածանք ու կեղեքում Էր սկսվել հայ բնակչության նկատմամբ։ Դավիթ Բեկի հաղթական կռիվների ավանդները վառ պահած Նախիջևանի և Դողթնի հայերը նախ ապստամբել են Նախիջևանի Մուհամմադկուլի, ապա Հեյդարկուլի խանի դեմ։ Իսկ երբ Նախիջևանի խան է նշանակվել ազգությամբ վրացի Բեհնամը, հայերին ազատել է ծանր հարկերից, նրանցից զորք հավաքել և պաշարել իր դեմ ապստամբած Օրդուբադրը։ Սակայն կաշառքով իր պաշտոնը ետ ստացած Հեյդարկուլին վերադարձել Է, Նախիջևանից վտարել Բեհնամ խանին և հարձակման անցեյ հայերի դեմ։ Հայերի դիմադրության կենտրոնը դարձել է Շահկերտ գյուղը, որի պղնձագործ վարպետները ձուլել են պաշտպանության համար անհրաժեշտ թնդանոթներ և արկեր։ Շահկերտցիները (մոտ 500 հոգի), Հովհաննես Խանդամիրյանի գլխավորությամբ ամրանալով մոտակա լեռան վրա գտնվող ամրոցում, հերոսաբար ետ են մղել Հեյդարկուլի խանի հարձակումները, մեծ կորուստներ պատճառել թշնամուն։ Հեյդարկուլին դիմել է բանակցությունների։ Դիմադրության առաջնորդ Հովհաննես Խանդամիրյանը ցանկացել է շարունակել պայքարը, հասկանալով, որ Հեյդարկուլի խանը չի պահպանի հաշտության պայմանները, բայց ապստամբների գերակշռող մասի ճնշման տակ տեղի է տվել։ Հեյդարկուլին խնջույքի է հրավիրել ու նենգորեն թունավորել Հովհաննես Խանդամիրյանին ու աչքի ընկնող այլ հայ առաջնորդների, կրկին հալածանք սկսել հայերի դեմ։ Շահկերտցիներից շատերը ստիպված հեռացել են Ղափան, հետագայում գաղթել Շուշի։

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Նախիջևանի պատմություն
Նոմոգրաֆիա

մինի|աջից|կրկնակի սանդղակով նոմոգրամ
մինի|կրկնակի սանդղակով նոմոգրամի բաղադրիչներ
**Նոմոգրաֆիա** (հունարեն՝ νόμος — օրենք, կարգ և ․․․ գրաֆիա), մաթեմատիկայի բաժին, որը միավորում է ֆունկցիոնալ հարաբերություններ պատկերող հատուկ գծագրերի՝ նոմոգրամների կառուցման տեսությունը և գործնական մեթոդները։ Նոմոգրամը բաղկացած է մի քանի գծերից (կամ կետերից), որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է ֆունկցիոնալ հարաբերությամբ կապված փոփոխական մեծություններից որևէ մեկին։ Այդ գծերից (կետերից) յուրաքանչյուրը չափանշվում է իրեն համապատասխան փոփոխականի ընդունած մեծություններով։ Առավել կիրառական են հետևյալ տեսակի նոմոգրամները։
# **Կրկնակի սանդղակով նոմոգրամ**․ բաղկացած է մեկ գծից, որի երկու կողմերը չափանշվում են երկու՝ իրար հետ կապված փոփոխականների համապատասխան արժեքներով։ Օրինակ կարող են ծառայել լոգարիթմական քանոնի ցանկացած կից սանդղակները։
# **Հավասարեցրած կետերով նոմոգրամ**․ կազմված է մի քանի գծերից, որոնք դասավորվում են այնպես, որ փոփոխականների՝ իրար համապատասխանող արժեքները գտնվեն միևնույն ուղիղ գծի վրա։ Օրինակ կարող է ծառայել մարդու նորմալ քաշի որոշումը նրա հասակի բարձրության և կրծքավանդակի շրջագծի միջոցով։
# **Ցանցային նոմոգրամ**․ նկարագրում է տրված փոոխականների միջև մի շարք ֆունկցիոնալ հարաբերություններ․ օրինակ՝ F (u, v, w)=0 հավասարման համար այն կազմված է նշագրված գծերի երեք ընտանիքներից, այդ գծերը կառուցված են այնպես, որ յուրաքանչյուր երեք գիծ, որոնց նշագրերը բավարարում են տրված հավասարմանը, հատվում են մի կետում։

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական գործիքներ
Ֆրիդերիկա Կարոլինա Նոյբեր

**Ֆրիդերիկա Կարոլինա Նոյբեր** (, ), գերմանացի դերասանուհի, գերմանական թատրոնի բարենորոգիչ։

Խաղացել է Դրեզդենի, Հաննովերի, Համբուրգի պալատական թատրոններում։ 1727-1743 թվականներին և 1744-1750 թվականներին Լայպցիգում ղեկավարել է սեփական թատերախումբը։ Նոյբերը հանդես է եկել Պիեռ Կոռնելի և Ժան Ռասինի ողբերգություններում, ինչպես և կատակերգություններում։ Եղել է գերմանական թատրոնի առաջին տրավեստին։ Գրականագետ-քննադատ Ի․ Կ․ Գոդշեդի հետ ձգտել է վերափոխել խաղացանկը, պայքարել է գերմանական թատրոնում հաստատված կոպիտ նատուրալիզմի, վայրագ կրքերի, չափազանցված պաթոսի և բուֆոնադի դեմ։ Բեմադրել է ֆրանսիական կլասիցիստական ողբերգություններ, լուսավորական դրամաներ, Լեսինգի կատակերգությունները։ Այդուհանդերձ Նոյբերն անտեսել է գերմանական ժողովրդական թատրոնի (ժողովրդական կատակերգությունները Հանսվուրստի մասնակցությամբ և այլն) դրական փորձը։ Նոյբերի աշակերտներից են՝ Կ․ Աքերմանը, Յո․ Շյոնեմանը, Հ․ Կոխը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1697 ծնունդներ
Կատեգորիա:1760 մահեր
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դերասաններ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Գերմանացի թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դրամատուրգներ
Հարվարդի աստղադիտարան

մինի|Հարվարդի աստղադիտարանի հեռադիտակ
մինի|Հարվարդի աստղադիտարան
**Հարվարդի աստղադիտարան**, Հարվարդի համալսարանի (ԱՄՆ) գիտական հիմնարկ։ Հիմնվել է 1839 թվականին։ 1955 թվականին Հարվարդի աստղադիտարանի հետ միավորվել է Սմիթսոնյան աստղաֆիզիկական դիտարանը (Քեմբրիջ)։

## Դիտարկներ և սարքավորումներ
Հիմնական գործիքներն են՝ 1, 5 մ ռեֆլեկտորը, Շմիդտի 60 և 80 սմ դիտակները, 18 մ ռադիոաստղադիտակը և այլն։ Հետազոտությունների հիմնական ուղղություններն են՝ փոփոխական աստղերի ուսումնասիրությունը, աստղերի, միգամածությունների, գալակտիկաների լուսաչափական և սպեկտրալուսաչափական հետազոտությունները, ռադիոաստղագիտական հետազոտությունները, աստղերի ներքին կառուցվածքի պրոբլեմի ուսումնասիրությունը, կոսմոլոգիան։

Հարվարդի աստղադիտարանում գոյություն ունի եզակի «ապակեդարան» (պարունակում է ավելի քան 500000 աստղագիտական թիթեղ)։

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ ԱՄՆ-ում
Հաջորդական ռեակցիաներ

**Հաջորդական ռեակցիաներ**, իրար հաջորդող քիմիական ռեակցիաների շարք, երբ մի ռեակցիայի վերջնանյութը հաջորդի համար ելանյութ է։ Հաջորդական ռեակցիաների ընթացքում վերջնանյութի (C) առաջացումը հետևանք է մեկից ավելի իրար հաջորդող փուլերում ելանյութի (A) փոխարկումների՝ A^{k_1} \rightarrow B^{k_2}_1\rightarrow ....\rightarrow B_{1^k1+1}\rightarrow C։ Հաջորդական ռեակցիաների պարզագույն օրինակ է երկու ոչ դարձելի առաջին կարգի ռեակցիաների հաջորդաբար ընթանալը՝ A^{k_1} \rightarrow B^{k_2}\rightarrow C։ Միջանկյալ նյութի (B) կոնցենտրացիան սկզբում աճում է՝ հասնելով առավելագույն արժեքի, հետո նվազում։ Հաջորդական ռեակցիաներ են ածխաջրածինների ջերմային կրեկինգը, քլորացումը, պոլիմերացումը, բազմահիմն թթուների էսթերացումը ևն։ Հաջորդական ռեակցիաների քանակական վերլուծությունը հանգեցնում է քիմիական կինետիկայի համար շատ կարևոր երկու հետևությունների՝ 
# վերջնանյութի կուտակման արագությունը հավասար է ռեակցիայի գումարային արագությունը պայմանավորող ամենադանդաղ փուլի արագությանը։ 
# Եթե միջանկյալ նյութը շատ ռեակցունակ է, ապա նրա նկատմամբ կարելի է կիրառել քվազիոստացիոնար կոնցենտրացիաների մեթոդը, որը հնարավորություն է տալիս դիֆերենցիալ հավասարումների համակարգը վերածել հանրահաշվական հավասարումների համակարգի։ Դա հեշտացնում է կինետիկ տվյալների մաթեմատիկական մշակումը։

Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Սպառողական զամբյուղ

**Սպառողական զամբյուղ**, ապրանքների խումբ, որն ունի սպառողի համար առավելագույն օգտակարություն։ Այն գնորդի կողմից ընտրված ապրանքների ու ծառայությունների ամբողջությունն է, որը սպառողի համար ունի որոշակի արժեք, այսինքն՝ սպառողը պատրաստ է դրա համար վճարել։

Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Սեթ Հարությունյան

**Սեթ Գրիգորի Հարությունյան** (), հայ բանասեր, մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1888), որտեղ դասախոսել է 1888-1889 թվականներին և 1894-1906 թվականներին։ Դասավանդել է Շուշիի, Արմավիրի, Վաղարշապատի դպրոցներում, Երևանի ռուսաց սեմինարիայում։ Զբաղվել է հայ քննական-բաղդատական բնագրագիտությամբ և Մանուկ Աբեղյանի հետ 1913 թվականին հրատարակել Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն»-ի քննական տեքստը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Հիդրարգիլիտ

**Հիդրարգիլիտ** (գիբսիտ, ջիբսիտ), միներալ, քիմիական կազմը՝ Al[OH]3։ Խառնուրդների ձևով առկա են Fe3+ և Ga3+, որոնք կառուցվածքի մեջ տեղակալում են Al13+-ին։ Բյուրեղագիտական համակարգը, մոնոկլինային է։

Հիդրարգիլիտն առաջացնում է մանր, նրբաթերթ, սովորաբար անգույն, սադափի փայլով բյուրեղիկներ, փոշենման զանգվածներ և կեղևիկներ։ Կարծրությունը՝ 2, 5—3, խտությունը՝ 2400 կգ/մ3։ Հիդրարգիլիտ հիմնականում առաջանում է կավահողով հարուստ ապարների հողմահարման դեպքում։ Հիդրարգիլիտային բոքսիտները ալյումինիումի լավագույն հանքանյութն են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Ալյումինի միներալներ
Սամսոն Հարությունյան

**Սամսոն Ստեփանի Հարությունյան** (ծնվել է 1861, գ. Վերին Աղդան, Ղազախի գավառ (այժմ՝ ՀՀ Տավուշի մարզում) - 1941), հայ քաղաքական և հասարակական գործիչ։

1906 թվականից եղել է կադետական կուսակցության անդամ։ Ընտրվել է Կովկասի Հայոց բարեգործական ընկերության նախագահ, Ազգային բյուրոյի նախագահ, Հայոց ազգային խորհրդի անդամ և այլն։ 1914-15 թվականներին մասնակցել է հայ կամավորական ջոկատների ստեղծմանը։ 1915-17 թվականներին խմբագրել է Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերության օրգան «Համբավաբեր» շաբաթաթերթը։ 1917 թվականից մտել է Հայ ժողովրդական կուսակցության մեջ, 1919 թվականին ընտրվել նույն կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի փոխնախագահ։

1918-1919 թվականներին եղել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության արդարադատության նախարարը։

Անդրկովկասում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո եղել է վտարանդի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* [ ИЗ ИСТОРИИ АРМЯНО-АНГЛИЙСКИХ ОТНОШЕНИЙ В 1918–1919 ГГ.](http://hpj.asj-oa.am/2472/1/2007-3(211).pdf) 

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Հիդրոագրեգատ

[250px|մինի|Հիդրոագրեգատ ([Սևանի ջրաէլեկտրակայան|Սևանի Հէկ)]]

**Հիդրոագրեգատ**, հիդրավլիկական տուրբինից և դրան միացված հիդրոգեներատորից կազմված ագրեգատ։ Լինում են հորիզոնական և ուղղաձիգ։ Հզորության մեծացումը բերում է հիդրոագրեգատ ՕԳԳ-ն և տնտեսական արդյունավետություն մեծացման։

Կատեգորիա:Հիդրոէլեկտրակայաններ
Հիդրիդներ

**Հիդրիդներ**, քիմիական տարրերի ջրածնական միացություններ, որոնցում ջրածինը ունի բացասական օքսիդացման աստիճան։ Ըստ քիմիական կապի բնույթի, տարբերվում են։

## Իոնական (աղանման) հիդրիդներ
Իոնական (աղանման) հիդրիդներ առաջացնում են ալկալիական և հողալկալիական մետաղները։ Սպիտակ բյուրեղային, սովորական պայմաններում կայուն նյութեր են։ Տաքացնելիս առանց հալվելու քայքայվում են մետաղի և ջրածնի (բացի LiH-ից, հալվում է 680&nbsp;°C-ում)։ Ջրի հետ փոխազդելիս անջատում են ջրածին։ Ստացվում են 200-600&nbsp;°C-ում մետաղները ջրածնի հետ փոխազդելով։ Իոնական կառուցվածք ունեն նաև կրկնակի հիդրիդները, օրինակ բորհիդրիդները՝ MeBH_4, և ալյումինհիդրիդները՝ MeAlH4։ Իոնական հիդրոիները վերականգնիչներ են, օգտագործվում են օրգանական սինթեզում։

## Մետաղական (մետաղակերպ) հիդրիդներ
Մետաղական (մետաղակերպ) են անցումային մետաղների հիդրիդները։ Ըստ քիմիական կապի բնույթի, դրանք նման են մետաղներին, մեծ մասամբ, ունեն փոփոխական բաղադրություն։ Մետաղական հիդրիդները գորշ կամ սև, փխրուն պինդ նյութեր են, ստացվում են բարձր ջերմաստիճաններում մանրացրած մետաղի վրա ջրածին ազդելով։ VI, VII և VIII խմբերի մետաղները (բացի պալադիումից) ջրածին կլանելիս չեն առաջացնում քիմիական որոշակի միացություններ։ I և II խմբերի անցումային, ինչպես նաև III խմբի (Al-ի ենթախմբի) մետաղները ջրածնի հետ փոխազդելիս հիդրիդներ չեն առաջացնում։ Դրանց հիդրիդները ստացվում են, օրինակ, այդ մետաղների միացությունները եթերի միջավայրում լիթիումալյումինի հիդրիդով՝ LiAlH_4 վերականգնելիս։ Տաքացնելիս հեշտությամբ քայքայվում են համապատասխան մետաղի և ջրածնի։ Անցումային մետաղների հիդրիդները կատալիզատորներ են քիմիական տարբեր ռեակցիաների համար։ Այդ մետաղների հիդրիդներ առաջացնելու հատկությունը օգտագործում են բարձրավակուումային տեխնիկայում՝ ջրածին կապելու համար։

## Կովալենտ հիդրիդներ
Կովալենտ հիդրիդներ առաջացնում են տարրերի պարբերական համակարգի IV, V, VI և VII խմբերի ոչ մետաղները, ինչպես նաև բորը։ Այս խմբում բացի պարզ գազային միացություններից (մեթան՝ CH_4 սիլան՝ SiH_4) հայտնի են տարրի բազմաթիվ ատոմներով հիդրիդներ, որոնք իրար են միացած շղթաներով, օրինակ, սիլաններ՝ SinH_2n+2։ Բորի պարզագույն հիդրիդներ՝ BH_3, գոյություն չունի, բորաջրածիններն ունեն բարդ կառուցվածք։ Կովալենտ հիդրիդներ ստացվում են անմիջականորեն տարրերի փոխազդմամբ, հալոգենիդները և այլ միացություններ ալկալիական մետաղների ալյումինհիդրիդներով, բորհիդրիդներով վերականգնելիս և այլ եղանակներով։ Հիդրիդների ջերմային քայքայումն օգտագործում են առանձնապես մաքուր տարրեր ստանալու համար։

Կատեգորիա:Ջրածնային միացություններ
Կատեգորիա:Հիդրիդներ
Կատեգորիա:Երկուական միացություններ
Հարթաչափ

մինի|աջից|Նորագույն սերնդի հարթաչափ
**Հարթաչափը** հարթաչափման և հորիզոնական ուղղությունների տրման գեոդեզիական գործիք։ Առավել լայն կիրառություն ունի օպտիկա-մեխանիկական հարթաչափը, որի միջոցով հաշվարկը կատարում են ձողաքանոնով։ Նախքան հաշվարկը դիտախողովակի նշանագիծը բերվում է հորիզոնական դիրքի հարթացույցի օգնությամբ, իսկ ինքնատեղակայվող նշանագծով հարթաչափում այն կատարվում է ավտոմատորեն։

Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Գեոդեզիական սարքեր
Կատեգորիա:Օպտիկական սարքեր
Կատեգորիա:Բրիտանական հայտնագործություններ
Հիդրոդինամիկական փոխանցում

thumb|
thumb|
**Հիդրոդինամիկական փոխանցում**, էներգիան տանող անվից տարվողին փոխանցող մեխանիզմ։ Փոխանցումը կատարվում է շրջապտույտ կատարող աշխատանքային հեղուկի արագությամբ պայմանավորված ճնշման հաշվին։ Հիդրոդինամիկական փոխանցումը բաղկացած է կենտրոնախույս պոմպից և հիդրոտուրբինից, որոնք մոտեցված են այնպես, որ նրանց անիվները կազմում են աշխատանքային հեղուկով լցվող տորաձև խոռոչ։ Ըստ կոնստրուկցիայի ստորաբաժանվում են հիդրոկցորդիչների և հիդրոտրանսֆորմատորների։ Որպես ավտոմատ գործող անաստիճանային փոխանցում հիդրոդինամիկական փոխանցումը լայնորեն կիրառվում է ավտոմոբիլների փոխհաղորդակներում, ջերմաքարշերում, նավերի ուժային տեղակայանքներում, ՋԷԿ-երի սնող պոմպերի և ծխաքարշերի հաղորդակներում։

Կատեգորիա:Ավտոմեքենաների մասեր և մեխանիզմներ
Կատեգորիա:Հիդրավլիկա
Հանգիստ

**Հանգիստ**, հանգստի վիճակ կամ աշխատունակությունը վերականգնող գործունեություն։ Ֆիզիոլոգիական իմաստով՝ հատուկ գործունեության վիճակ, երբ օրգանիզմի բջիջներն աշխատանքից ազատ մնալով, վերականգնում են իրենց բնականոն կազմությունը։ Աշխատանքի և հանգստի շրջանների կանոնավոր հաջորդումը նպաստում է մարդու վարքագծի և աշխատանքային գործունեության հիմքում ընկած պայմանական-ռեֆլեկտոր կապերի ամրապնդմանը։

Հատուկ նշանակություն է տրվում ակտիվ հանգստին, աշխատանքի պրոցեսում մեկ մկանախմբի կամ նյարդային կենտրոնի գործունեության փոխադրումն այլ խմբին, արագացնում է հոգնած մկանախմբի կամ նյարդային կենտրոնի աշխատունակության վերականգնումը։ Մտավոր աշխատանքի մի տեսակի փոխարինումը մի այլ տեսակով կամ մտավոր աշխատանքից հետո ֆիզիկական թեթև աշխատանքով զբաղվելը վերացնում են հոգնածության զգացումը և հանդիսանում հանգստի յուրահատուկ ձև։ Հանգստի և աշխատանքի նպատակահարմար ռեժիմների վերամշակումը աշխատանքի հիգիենայի, երեխաների և դեռահասների հիգիենայի, երեխաների և դեռահասների առողջության պահպանման համակարգի կարևորագույն պրոբլեմներն են։

Հանգստի ռեժիմը սահմանելիս պետք է հաշվի առնել տարիքը և մասնագիտությունը։ Աշխատանքի կոնկրետ պայմաններից կախված, հաճախակի և կարճատև ընդմիջումներն ավելի արդյունավետ են, քան հազվադեպ և երկարատև դադարները։ Մտավոր աշխատանքով զբաղված մարդիկ ավելի շատ կարիք ունեն ակտիվ, քան պասսիվ հանգստի։ Հանգստին նպաստում են արտադրական մարմնամարզությունը, օրգանիզմի կոփումը, ֆիզկուլտուրան, սպորտը և տուրիզմը։ Աշխատունակությունը վերականգնող լավագույն միջոց է նաև հանգստյան առողջարաններում և հանգստյան տներում։

Կատեգորիա:Հանգիստ
Կատեգորիա:Հոգեկան գործընթացներ
Կատեգորիա:Մարդու ֆիզիոլոգիա
Լուսամփոփ

մինի|Տարբեր ձևերի երկու լուսամփոփ
## Պատմություն
**Լուսամփոփի պատմությունը** սկսվում է հին ժամանակներից, երբ մարդիկ փորձում էին մեղմացնել մոմերի, ջահերի և ավելի ուշ՝ լամպերի պայծառ լույսը։ Այդ նպատակով օգտագործվում էին տարբեր ծածկեր՝ պատրաստված թղթից, կտորից, կավից կամ բարակ մետաղից։ Դրանք օգնում էին լույսը դարձնել ավելի մեղմ, ուղղորդել այն և ստեղծել ավելի հարմարավետ ու խաղաղ միջավայր։ Նման լուծումներ կիրառվել են դեռևս Հին Չինաստանում, Հունաստանում և Հռոմում։

Ավելի քան երկու հարյուր տարի առաջ լուսամփոփները լայն տարածում ստացան Ֆրանսիայում։ «Աբաժուր» բառը գալիս է ֆրանսերեն *abat-jour*  բառից, որը նշանակում է «լույսը մեղմացնող»։ Ժամանակի ընթացքում այս գործնական առարկան վերածվեց նաև ինտերիերի նրբաճաշակ դեկորատիվ տարրի։ Վարպետներն ու դիզայներները սկսեցին ստեղծել տարբեր ձևերի և երանգների լուսամփոփներ՝ օգտագործելով բազմազան կտորներ, նուրբ նյութեր և զարդարման տարբեր տեխնիկաներ։

XVIII–XIX դարերում, երբ լայնորեն տարածվեցին յուղային և կերոսինային լամպերը, լուսամփոփների պատրաստման արվեստը զգալիորեն զարգացավ։ Մետաղական կամ փայտե շրջանակների վրա ձգված մետաքսը, կտորը կամ թուղթը ձևավորում էին նուրբ և էլեգանտ լուսամփոփներ, որոնք հաճախ զարդարվում էին ժանյակներով, ծոպերով և դեկորատիվ նախշերով։

19-րդ դարի վերջում՝ մոդեռնի (Art Nouveau) դարաշրջանում, լուսամփոփների դիզայնը ստացավ նոր գեղարվեստական արտահայտություն։ Դրանք հաճախ զարդարվում էին բնությունից ներշնչված տարրերով՝ ծաղիկներով, տերևներով, թիթեռներով և թռչուններով։ Սկզբում լուսամփոփները հիմնականում պատրաստվում էին կտորից, սակայն ժամանակի ընթացքում արվեստագետների և դիզայներների՝ մասնավորապես **[[Լուիս Կոմֆորտ Տիֆֆանի|Louis Comfort Tiffany]]**-ի և **[[:ru:Дом,_Антонен|Antonin Daum]]**-ի ստեղծագործական աշխատանքի շնորհիվ մեծ ճանաչում ձեռք բերեցին նաև ապակուց և հախճապակուց պատրաստված լուսամփոփները։

XX դարում, էլեկտրական լամպերի տարածմամբ, լուսամփոփների ձևերն ու նյութերը դարձան ավելի բազմազան։ Դրանք սկսեցին համադրվել տարբեր ինտերիերների հետ՝ դասականից մինչև ժամանակակից՝ դառնալով ոչ միայն լուսավորության գործնական տարր, այլ նաև տարածքի տրամադրությունը ձևավորող դիզայնի կարևոր մաս։

Այսօր լուսամփոփը շարունակում է մնալ արվեստի և վարպետության համադրություն։ Ժամանակակից վարպետները զբաղվում են ոչ միայն նոր և յուրահատուկ դիզայնով լուսամփոփների ստեղծմամբ, այլ նաև հին լուսամփոփների վերանորոգմամբ, վերականգնմամբ և նոր ոճով ձևափոխմամբ՝ պահպանելով դրանց պատմությունն ու փոխանցելով նոր կյանք։։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Արշավիր Թորամանյան, Ճարտարապետական պատկերազարդ բառարան, Երևան, 2007, ISBN 978-99930-63-27-8

Կատեգորիա:Դեկորացիա
Կատեգորիա:Լամպեր
Կատեգորիա:Լուսավորություն
Սուլուխի կամուրջ

**Սուլուխ կամուրջ**, կամուրջ Արածանի գետի վրա, Մուշ - Խնուս ճանապարհին, Սուլուխ գյուղի մոտ։ Այն կառուցվել է 867 թվականին Սուլուխ անունով մի հայի կողմից։ Կամուրջն ունի 190 մետր երկարություն և կառուցված է 12 կամարների վրա։

1907 թվականի մայիսի 27-ին Սուլուխ կամրջի մոտ է զոհվել հայ ազգային ազատագրական շարժման հերոս, ֆիդայի, ՀՅԴ անդամ Գևորգ Չաուշը։

մինի|կենտրոն|300px|Գևորգ Չաուշի նահատակման վայրը
thumb|right|250px|Սուլուխի կամուրջ
Տարիներ շարունակ հայերը, ինչպես Արևմտյան Հայաստանից, այնպես էլ Հայաստանից և Սփյուռքից, այցելելով Մուշ, պարտադիր կերպով իրենց հարգանքի տուրքն էին մատուցում հերոսին՝ այցելելով նրա նահատակման վայր՝ Սուլուխ կամուրջ, ինչը դուր չէր գալիս Թուրքիայի ղեկավարությանը, և 1996 թվականին թուրքերը պայթեցրին Սուլուխ կամուրջը։
մինի|կենտրոն|500px|Սուլուխ կամրջի վերակառուցված հատվածը
Կամրջի երեք կամարը ամբողջությամբ փլվեց, և կամուրջը դարձավ անանցանելի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան
Դյորդ Հևեշի

**Հևեշի Դյորդ** (, , ), հունգար քիմիկոս։ Բացահայտել է հաֆնիումը։

## Կենսագրություն
Հունգարիայի Գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր ակադեմիկոս, Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան անդամ (1939)։
* Բուդապեշտի համալսարան (1918), 
* Կոպենհագենի համալսարան (1920-1926, 1934-1943 թվականներին),
* Ֆրայբուրգի համալսարան (1926-1934), 
*Ստոկհոլմի (1943) համալսարանների պրոֆեսոր։

1922 թ. (Կոստերի հետ) հայտնաբերել է հաֆնիումը, 1913 թ. (Պանետի հետ) առաջարկել իզոտոպային ինդիկատորների մեթոդը և առաջինը կիրառել այն կենսաբանական հետազոտություններում։ 1936 թ. հունգար քիմիկոս Լեիի հետ առաջինն է կիրառել ակտիվացման վերլուծությունը։

## Հիմնական աշխատանք
* 1913 - առաջարկել իզոտոպային ինդիկատորների մեթոդը,
* 1922 - բացահայտել է հաֆնիումը,
* 1936 - հունգար քիմիկոս Լեիի հետ առաջինն է կիրառել ակտիվացման վերլուծությունը։

## Պարգևներ
Նոբելյան (քիմիայի գծով, 1943 թ) և «Ատոմը խաղաղության համար» (1959 թն) միջազգային մրցանակների դափնեկիր է։

## Գրականություն
* Мельников В. П., Георг Хевеши, «Журнал Всес. химического общества им. Д. И. Менделеева», 1975, т. 20, № 6, с. 656.
*Храмов Ю. А. Хевеши Дьёрдь (Георг) (Hevesy George von) // Физики։ Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.։ Наука, 1983. — С. 289. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
* Siegfried Niese։ *George de Hevesy (1885-1966), founder of radioanalytical chemistry*, in։ Czechoslovak Journal of Physics, Suppl. D, Band 56 (2006), D3-D11.
* Siegfried Niese։ *Georg von Hevesy : 1885 - 1966 ; Wissenschaftler ohne Grenzen*, Münster/Westfalen ։ Principal-Verlag 2009, ISBN 978-3-89969-081-1.
* A. Vértes։ *George Hevesy (György Hevesy)*, In։ *Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry*, Band 271, Nr. 1 (2007), S.19-26 (Supplement to the Hevesy Medal Award lecture).

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* George de Hevesy&nbsp;– Biography
* Annotated bibliography for George de Hevesy from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Բուդապեշտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Հունգարացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Հունգարացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հունգարացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Մանչեսթերի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ստոկհոլմի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Ուոլտեր Նորման Հևորթ

**Հևորթ Ուոլտեր Նորման** (, ), անգլիացի քիմիկոս օրգանիկ և կենսաքիմիկոս։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1928 թվական)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Գյոթինգենի համալսարանը (փիլիսոփայության դոկտոր, 1910 թվական), 1911 թվականին՝ Մանչեսթրի համալսարանում գիտությունների դոկտոր։ Սանտ Անդրուսի (1912 թվականներից), Բիրմինհեմի (1925—1948 թվականներ) համալսարանների և Նյուքասլի Արմսթրոնգ քոլեջի (1920 թվական) պրոֆեսոր։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են ածխաջրերի քիմիային։ Ուսումնասիրել է բազմաթիվ շաքարների (ածիկաշաքարի, կաթնաշաքարի, օսլայի, թաղանթանյութի են) հատկությունները և որոշել դրանց կառուցվածքը։ Կատարելագործել է շաքարների անվանակարգումը։ Առաջիններից է, որ իրականացրել է (1933 թվականին) ասկորբինաթթվի (վիտամին C) սինթեզը։ Գիտության մեջ մտցրել է կոնֆորմացիա տերմինը։ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1937 թվական, Կառերի հետ) է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Մանչեսթերի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Հևոց

մինի|Սև Թոքերի լաբորատորիա շնչառության ստուգում
**Հևոց,  **շնչառության հաճախականության և խորության խանգարում, ուղեկցվում է օդի անբավարարության զգացումով։ Սրտի հիվանդությունների ժամանակ հևոց առաջանում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, նաև հանգստի ընթացքում (հատկապես հորիզոնական դրությունում), որի հետևանքով հիվանդն ընդունում է հարկադրական նստած դիրք (օրթոպնոե)։ Սուր հևոցի նոպան (հաճախ գիշերային) առավելապես կրծքային հեղձուկի ախտանշան է։ Այս դեպքում հևոցը կրում է ինսպիրատոր բնույթ (դժվարացած է ներշնչումը)։ Էքսպիրատոր հևոցը (դժվարացած արտաշնչումը) առաջանում է մանր բրոնխների և բրոնխիոլների լուսանցքի նեղացման կամ թոքի հյուսվածքի առաձգականության կորստի դեպքերում։ Ուղեղային հևոցը զարգանում է շնչառական կենտրոնի անմիջական գրգռումից՝ ուռուցքների և արյունազեղումների հետևանքով։

Հևոցը լինում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ։ Օբյեկտիվ հևոցը բնորոշվում է շնչառական հաճախականության փոփոխությամբ, խորությամբ, ռիթմով, ներշնչման և արտաշնչման տևողությամբ և փուլերի փոփոխությամբ։ Ներշնչման խանգարումը կոչվում է ինսպիրատոր, իսկ արտաշնչման խանգարումը` էքսպիրատոր և տարբերում ենք խառը տիպի հևոց։ Հևոցի ծանր ձևը ասֆիքսիան է, որը լինում է թոքերի այտուցի, թոքերի այլ պաթոլոգիաների ժամանակ։ Եթե ասֆիքիսիան նոպայաձև է, կոչվում է ասթմա։ Տարբերում ենք բրոնխային և սրտային ասթմա։ Բրոնխային ասթմայի դեպքում ասֆիքսիան առաջանում է մանր բրոնխների սպազմից և ուղեկցվում է երկարատև, աղմկոտ արտաշնչումով։ Սրտային ասթման առաջանում է սրտի ձախ կեսի կծկողականության թուլացման դեպքում, ստեղծելով թոքերի այտուց և ներշնչման խանգարում։

Կատեգորիա:Մարդկային հիվանդության ախտանիշներ
Հետաքրքրություն

մինի|հետաքրքրություն
**Հետաքրքրություն**, առարկայի կամ երևույթի նկատմամբ վերաբերմունք (իմացական պահանջմունքի դրսևորում), խոսում է անձի համար երևույթի գրավչության և արժեքավորության մասին։ Հետաքրքրությունն անձի ակտիվության կարևորագույն դրդապատճառներից է, ձևավորվում է, երբ նյութական ու հոգևոր արժեքները անձի համար սուբյեկտիվ նշանակություն են ստանում, առաջացնում դրական հույզեր։ Անձի զարգացման տարիքային բոլոր փուլերում հետաքրքրությունները կազմում են նրա մոտիվացիոն հիերարխիայի կենտրոնական համակարգերից մեկը և բնութագրում են մարդուն։ Մշակութային արժեքների յուրացմանն ու իմացական ոլորտի ընդլայնմանը զուգընթաց՝ անձի հետաքրքրությունները, որոնք սկզբում բնածին կողմնորոշման ռեֆլեքսի ինքնաբեր դրսևորումներ էին, դառնում են ավելի կայուն, գիտակցված ու կամածին։ Նախորդ փուլերին հատուկ որոշ հետաքրքրություններ անհետանում են, և առաջ են գալիս նորերը։ Անձի հոգեկան հասունության նշաններից մեկը նրա հետաքրքրությունների հասարակական օգտակարությունն է, ստեղծագործական բնույթը և մանկական սևեռումներից ազատ լինելը։ Հետաքրքրություն ընկած է նպատակադրման կարևորագույն պրոցեսի հիմքում։ Անձն իր նպատակներն ընտրում է այն առարկաների ու երևույթների ոլորտից, որոնց նկատմամբ հետաքրքրություն է հանդես բերում։ Հետաքրքրությունն ակտիվացնում է անձի ուշադրությունն ու իմացական գործընթացները (ընկալում, հիշողություն, մտածողություն և երևակայություն), ընդլայնում և խորացնում է աշխարհի մասին նրա գիտելիքները։ Հետաքրքրության բավարարումը սովորաբար չի հանգեցնում նրա չքացմանը, այլ խորացնում ու առաջացնում է նոր հետաքրքրություններ, որոնք, որպես դրդապատճառներ, էլ ավելի են ակտիվացնում անձին։ Անձի հետաքրքրությունների բովանդակությունն արտացոլում է այն սոցիալ-մշակութային միջավայրի արժեքները, որում նա ձևավորվել և գործում է։ Միաժամանակ անձի անհատականությունը առավել լրիվ ու յուրօրինակ է դրսևորվում հենց իր հետաքրքրությունների համակարգում։ Կայուն հետաքրքրությունները նաև համապատասխան ընդունակությունների անհետաքրքրության առկայության նշաններ են։

## Իմացական հետաքրքրություն
Այն կարևորագույն ու բարձրագույն հետաքրքրությունները, որոնք առանձին մղում են դեպի երևույթների խոր իմացություն, ակտիվացնում են ուսումնական և հետազոտական գործունեությունը։ Իմացական հետաքրքրություններն ուղղակիորեն բավարարում են մարդու իմացական պահանջմունքը, այլ ոչ թե օժանդակ ֆունկցիոնալ դեր են խաղում՝ այլ պահանջմունքների բավարարման համար պայմաններ ստեղծելով։
Դպրոցական տարիքում ինքնուրույն իմացական հետաքրքրությունների առկայության նշաններ են՝ լրացուցիչ գրականություն կարդալու, տարբեր խմբակների պարապմունքներին մասնակցելու՝ աշակերտի ձգտումը և վարքի այլ դրսևորումներ։

Կատեգորիա:Հետաքրքրություն
Հետաքննությունների դաշնային բյուրո

**Հետաքննությունների դաշնային բյուրո**, **ՀԴԲ** (, *FBI*), ԱՄՆ արդարադատության դեպարտամենտի գերատեսչություն, որը կոչված է հետաքննելու դաշնային օրենսդրության խախտումներն ու ապահովելու երկրի պետական անվտանգությունը։ Հիմնվել է 1908 թվականին։

ՀԴԲ արխիվներում պահվում են միլիոնավոր ամերիկացիների դոսյեներ և մոտ 200 միլիոն մարդու մատնահետքեր։ Ունի 20000 մշտական և մեծ քանակությամբ արտահաստիքային (հիմնականում լրատու) աշխատակիցներ, մասնաճյուղեր ԱՄՆ-ի բոլոր նահանգներում և ներկայացուցչություններ մի շարք արտասահմանյան պետություններում։ Բյուրոյի ղեկավարին նշանակում է երկրի նախագահը և հաստատում սենատը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պետական կառուցվածք
Հաջորդական պատկերներ

մինի
**Հաջորդական պատկերներ**, զգայարանների վրա առարկաների ներգործությունից հետո գիտակցության ոլորտում ընկալման պատկերներից մնացած «հետքեր» (տեսողական, լսողական և այլն)։ Առարկային ուշադիր նայելուց հետո, հայացքը միատարր սպիտակ ֆոնին տեղափոխելիս, երևում է դրական հաջորդական պատկերը, որը ըստ լուսավորության և գույնի նման է ընկալման պատկերին։ Դրան հետևող պատկերը, որն ունի լրացուցիչ գունային առանձնահատկություններ, կոչվում է *բացասական*։

Ընկալման պատկերի առաջացումը պայմանավորված է անալիզատորում կատարվող ֆոտոքիմիական և էլեկտրաքիմիական բարդ պրոցեսներով։ Հաջորդական պատկերներ են առաջանում գրգռիչների տևական ազդեցության պատճառով ռեցեպտորների հոգնածությունից։ Ցանցաթաղանթի ցերեկային տեսողության ռեցեպտորներում (սրվակներում) կա երեք տեսակ պիգմենտացիա, որը զգայուն է գունային սպեկտրի տարբեր երկարության ալիքների նկատմամբ։ Երբ գույներից մեկն ազդում է տևականորեն, ապա այն ընկալող պիգմենտը քայքայվում է, և այդ գույնի նկատմամբ աչքի զգայունակությունը թուլանում է։ Չեզոք ֆոնին նայելիս առաջանում է լրացուցիչ գունային զգայություն։

Հաջորդական պատկերների օգտագործման վրա է հիմնված կինոն, որում մեկ վայրկյանում տրվում է 24 առանձին պատկեր, սակայն դրանց ինտերվալները լցվում են դրական Հաջորդական պատկերներով, և դիտողին թվում է, թե հայացքի առջևով անցնում են անընդհատ իրադարձություններ։

Կատեգորիա:Տեսողություն