Տնային տնտեսագիտություն

thumb|A Home Economics instructor giving a demonstration, Seattle, 195
**Տնային տնտեսագիտություն** (), առարկա անձնական և ընտանեկան ֆինանսների ճիշտ կազմակերպման մասին (սպառողական խնդիրներ, բնակարանների, սնունդ, հագուստ)։

Տնային տնտեսագիտության դասընթացներ առաջարկվում են ամբողջ աշխարհում։ Պատմականորեն այս դասընթացների նպատակն էր կատարելագործել տնային ամենօրյա աշխատանքները, ընդգծել «կանանց աշխատանքի» արժեքը հասարակության մեջ։ Ընտանեկան և սպառողական գիտությունները դասավանդվում են որպես ընտրովի կամ պարտադիր դասընթաց միջնակարգ կրթական հաստատություններում, իսկ որպես շարունակական կրթության մի մաս՝ բարձրագույն պետական հաստատություններում։

Տնտեսագիտության այս ճյուղի հիմքերը հասնում են 1850-ական թվականները, Շոտլանդիա։ Ոլորտին վերաբերող դասընթացները նախատեսված էին կանանց համար, որոնք սովորեցնում էին կանանց լինել գրագետ տնային տնտեսուհիներ (նրանց հիմնական հմտությունը կարելն էր)։ *Ընտանեկան և սպառողական գիտությունների ամերիկյան ասոցիացիան* 20-րդ դարի սկզբին տեսավ, որ ամերիկացիները ցանկանում էին երիտասարդներին տալ նաև մասնագիտական հմտություններ։ Կատարվեց այս գիտության դասավանդման քաղաքականության փոփոխություն և միայն դարավերջում էր, որ դասընթացները սկսեցին դասավանդվել երկու սեռերին։

Այժմ ընտանեկան և սպառողական գիտությունը ներառվել է *տեխնիկական կրթություն* լայն առարկայի մեջ, ծրագիր, որը սովորեցնում է հմուտ արհեստներ, կիրառական գիտություններ, ժամանակակից տեխնոլոգիաներ և կարիերայի զարգացման ապահովում։ Չնայած վերջին հարյուրամյակի ընթացքում առարկայի տարածմանը, կրթական հաստատությունների կողմից առաջարկվող տնային տնտեսագիտության դասընթացների զգալի անկում է գրանցվել։

## Տերմինաբանություն
[thumb|A group of students studying home science theory at [Newmarket State High School|State High School.]]
*Ընտանեկան և սպառողական գիտությունները* Միացյալ Նահանգներում նախկինում հայտնի էին որպես *տնային տնտեսագիտություն*, որը հաճախ անգլերենում կրճատվում էր որպես «home ec» կամ «HE»: 1994 թվականին տարբեր կազմակերպություններ, այդ թվում՝ *Ընտանեկան և սպառողական գիտությունների ամերիկյան ասոցիացիան*, ընդունեցին «Ընտանեկան և սպառողական գիտություններ» ()  նոր տերմինը՝ արտացոլելու այն փաստը, որ ոլորտն ընդգրկում է տնային կյանքի և առողջության ոլորտներից դուրս։

Ընտանեկան և սպառողական գիտությունների աստիճան ստանալուց հետո կան կարիերան զարգացնելու լայն հնարավորություն։ Օրինակ՝ նորաձեւություն եւ ինտերիեր դիզայն, կրթություն, հյուրասիրություն, զբոսաշրջություն, երեխաների դաստիարակություն եւ այլն։ Տնային տնտեսագիտությունը պատմական ամուր հարաբերություններ ունի մարդկային էկոլոգիայի () ոլորտի հետ, և 1960-ականներից ի վեր Կոռնելի համալսարանում դասավանդվում է «մարդկային էկոլոգիա» ծրագիրը, ինչպես նաև այլ նման ոլորտային ծրագրեր։

## Ըստ երկրների
Միջազգային մակարդակով տնային տնտեսագիտության կրթությունը համակարգում է Տնային տնտեսագիտության միջազգային ֆեդերացիան (, ):

### Ֆինլանդիա
Ֆինլանդիան տնային տնտեսագիտության ոլորտում ուսուցիչներ կրթելու 110 տարվա պատմություն ունի։ «Կենցաղային տնտեսագիտություն և սնուցում» առարկան դասավանդվել է համալսարանական մակարդակով 1940-ականներից սկսած։ Ֆինլանդիան տնային տնտեսագիտությունը դարձրել է պարտադիր դասընթաց տղաների և աղջիկների համար։ Համալսարանում տնային տնտեսագիտության դասերը դասվել են սպառողական կրթության, բնապահպանական կրթության և ընտանեկան կրթության կատեգորիաներում։

2014թ.-ի Ֆինլանդիայի հիմնական կրթության ուսումնական պլանում նաև նշվել է, որ կայուն զարգացման հասնելու համար տնային տնտեսագիտությունը պետք է լիներ ուսումնական ծրագրի հիմնական տարրերից մեկը։

### Հնդկաստան
Հնդկաստանի շատ կրթական խորհուրդներ (օրինակ «Բաց կրթության ազգային ինստիտուտ» ()***', «Միջնակարգ կրթության կենտրոնական խորհուրդ» (), «Հնդկական միջնակարգ կրթության վկայական» ()***', «Հնդկական դպրոցի վկայականի քննությունների խորհուրդ» ()), առաջարկել են տնային տնտեսագիտությունը որպես առարկա իրենց դասընթացներում, որոնք երբեմն կոչվում են «Մարդկային էկոլոգիա և ընտանեկան գիտություններ»։

### Ինդոնեզիա
Տնային տնտեսագիտությունը հայտնի է Ինդոնեզիայում որպես «Ընտանեկան ուսուցում և բարեկեցություն» (,)

### Իրան
Իրանում օգտագործվում են նոր թողարկված գրքեր («Ընտանիքի կառավարում և ապրելակերպի պլանավորում» միջնակարգ դպրոցների աղջիկների համար և նմանատիպ գիրք տղաների համար)։

### Իտալիա
alt=Italian Politician|thumb|247x247px|Ada Gobetti  (1902–1968)
1945 թվականին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընդամենը մի քանի օր առաջ, Ադա Գոբեթին հայտարարեց. «Ամենադժվար խնդիրը կլինի տնային տնտեսուհու խնդիրը։ Դա կլինի ամենադժվար լուծելիներից մեկը, եթե մարդ ցանկանում է ստեղծել նոր հասարակություն»։

Թեև մարդկանց տնային տնտեսագիտության պաշտոնական դասեր չէին տալիս, 1950-ականների և 1960-ականների ընթացքում տնային տնտեսագիտության ձեռնարկներն էին ամբողջությամբ հրատարակվել։ Այս ձեռնարկները երեխաների համար պարտադիր էին դպրոցում կարդալու համար և դրանք մեծապես կենտրոնացած էին այն բանի վրա, թե ինչպես լինել լավ տնային տնտեսուհի փոխակերպումների նոր դարաշրջանում և ինչպես հարմարվել նոր սովորություններին։

### Հարավային Կորեա
Հարավային Կորեայում այս ոլորտն առավել հաճախ հայտնի է որպես «սպառողական գիտություն» ():

Արևմտյան միսիոներները այս գիտությունը սկսեցին դպրոցներում դասավանդվել 19-րդ դարի վերջից։

### Շվեդիա
Շվեդիայում տնային տնտեսագիտությունը սովորաբար հայտնի է որպես «տնային և սպառողական գիտություն» (շվեդերեն՝ hem- och konsumentkunskap): Առարկան պարտադիր է միջինից մինչև ավագ դպրոցների համար և  ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր դպրոցներում, սակայն համարվում է շվեդական դպրոցական համակարգի ամենափոքր առարկաներից մեկը։

2011 թվականի շվեդական դպրոցների բարեփոխումներից հետո ուսումնական ծրագիրը վերափոխվել է՝ ավելի շատ կենտրոնանալով առողջության, տնտեսության և շրջակա միջավայրի թեմաների վրա, որոնց շարքում է  սպառողների տնտեսագիտությունը և իրազեկումը։

### Միացյալ թագավորություն
1852 թվականին Լուիզա Հոուփը և մյուսները ստեղծեցին *Շոտլանդիայի տիկնանց ասոցիացիան `* կանանց արդյունաբերական կրթության խթանման համար։ Շոտլանդիայի եկեղեցին 1849 թվականին որոշել էր, որ ցանկանում է կանանց «արդյունաբերական դպրոցներ»։ Կանայք դիտվում էին որպես ընտանիքների բարոյական և կրոնական արժեքների ամբողջություն, իսկ վերին դասի կանայք իրենց դերն էին համարում այն ապահովելը։

1853 թվականին Հոուփը հրատարակեց «Կին ուսուցիչը. գաղափարներ, որոնք հուշում են նրա որակավորումների և պարտականությունների մասին» գիրքը (), որտեղ նա նշում է, որ կանայք պետք է լինեն «տուն պահող», իսկ տղամարդիկ պետք է հետևեն նրա «աշխատանքին մինչև երեկո»։ Կանանց կրթությունը կնվազեցներ «ցածր խավի» ներկայացուցիչների թիվը, և սա էր «Կանանց արդյունաբերական կրթության խթանման շոտլանդական տիկնանց ասոցիացիայի նպատակը»։

Հոուփը կազմակերպել էր «Շոտլանդիայի գլխավոր տիկնանց» ստորագրահավաք (130 ստորագրությամբ)՝ պահանջելով շոտլանդական դպրոցներում աղջիկների համար կարի դասի բարելավում։ 1861 թվականին այս նպատակին աջակցելու համար տրամադրվել էին դրամաշնորհներ, և 1870 թվականին դպրոցների 70%-ը, ըստ տեսուչների, իրենց ուսումնական ծրագրում ընդգրկում էր կարի դասեր։

Միացյալ Թագավորությունում, տնային տնտեսագիտությունը *Միջնակարգ կրթության ընդհանուր վկայական* () էր, որը տրամադրվում էր միջնակարգ դպրոցի աշակերտներին, բայց 2015 թվականից սկսած դա փոխարինվեց *Սնունդ և Սնուցում* առարկայով, որն ավելի շատ կենտրոնանում է տնտեսագիտության սննդային կողմի վրա։

### Միացյալ Նահանգներ
#### 19րդ դար
thumb|left|upright=0.65|Catharine Beecher, American educator
Տասնիններորդ դարից ի վեր դպրոցներն իրենց կրթական ծրագրերում ներառում են տնային տնտեսագիտության դասընթացներ։ Սկզբնական տարիներին տնային տնտեսագիտությունը սկսվեց կանանց՝ տնային աշխատանքների կատարելագործման նպատակով՝ միաժամանակ բարձրացնելով «կանանց աշխատանքի» գաղափարը։ Միացյալ Նահանգներում բարձրագույն կրթության մեջ տնային տնտեսագիտության դասընթացների դասավանդումը մեծապես աճեց 1862թ. Մորիլի ակտով։

Տնային տնտեսագիտության դասընթացները հիմնականում սովորեցնում էին ուսանողներին պատրաստել, կարել, այգիներ խնամել և հետևել երեխաներին։ Այս ծրագրերի ճնշող մեծամասնությունը կանայք էին։  Տնային տնտեսագիտությունը թույլ է տվել կանանց ավելի լավ կրթություն ստանալ՝ միաժամանակ նախապատրաստելով նրանց տնային գործերն անելու և երեխաների մասին հոգ տանելու, մինչդեռ նրանց ամուսինները դառնում են կերակրող։ Այս ժամանակ տնային տնտեսությունը հիմնականում հասանելի էր միջին և բարձր դասի սպիտակամորթ կանանց համար, որոնց ընտանիքները կարող էին իրենց թույլ տալ միջնակարգ դպրոցը։

Տնային տնտեսագիտության մասին առաջին գիրքը *Միսիս Ուելչի խոհարարական գիրքն* էր, որը հրատարակվել է 1884 թվականին Այովա նահանգում՝ Մերի Բոմոնտ Ուելչի կողմից ():

#### 20րդ դար
Քսաներորդ դարի սկզբին ամերիկյան կրթական համակարգում տնային տնտեսությունը մեծ ժողովրդականություն է վայելել։

Այս շրջանում ամերիկյան ընտանիքները սպառում էին ավելի շատ ապրանքներ և ծառայություններ։ Այս անցումային շրջանում կանանց լավագույնս ուղղորդելու համար տնային տնտեսագիտությունը նպատակ ուներ սովորեցնել կանանց ճիշտ ստանձնել իրենց դերը որպես ժամանակակից սպառողներ և ճիշտ գնահատել ընտանիքների կարիքները։
Ոլորտի հայտնի ներկայացուցիչներ ներառում էին բազմաթիվ կին գործիչներ, ինչպիսիք են Էլեն Սվալոու Ռիչարդսը, ով մեծ ազդեցություն ունեցավ այս ոլորտի զարգացման վրա։ 1909 թվականին Ռիչարդսը հիմնել է *Տնային տնտեսագիտության ամերիկյան ասոցիացիան* (այժմ կոչվում է *Ընտանեկան և սպառողական գիտությունների ամերիկյան ասոցիացիա*)։ 1900-1917 թվականներին Կոնգրեսում քննարկված ավելի քան երեսուն օրինագծեր վերաբերում էին կրթության և, ըստ ասոցիացիայի, տնային տնտեսագիտական հարցերին։ Ամերիկացիները ցանկանում էին ավելի շատ հնարավորություններ տալ իրենց երիտասարդներին` ունենալու մասնագիտական հմտություններ և սովորելու արժեքավոր կյանքի հմտություններ։ Այնուամենայնիվ, տնային տնտեսության մեջ դեռ գերակշռում էին կանայք, և կանայք քիչ հնարավորություն ունեին այլ մասնագիտություններում լինելու։ Ինչպես նշել է *Կրթության ազգային ասոցիացիան* ()` մասնագիտությունների գծով տղամարդկանց և կանանց բաշխվածության վերաբերյալ, «մեր տղամարդկանց մեկ երրորդը գյուղատնտեսության ոլորտում է, և մեկ երրորդը արտադրական ոլորտներում են. մինչդեռ մեր կանանց երկու երրորդը տնային տնտեսությամբ են զբաղվում»:thumb|Home economist Mary Norris with a Girl Scout, Seattle, Washington, 1966Քսաներորդ դարի վերջին մասում տնային տնտեսագիտության դասընթացներն ավելի ընդգրկուն դարձան։ 1963 թվականին Կոնգրեսն ընդունեց «Մասնագիտական կրթության մասին» օրենքը, որը միջոցներ էր հատկացնում վերապատրաստումներին։ Տնային տնտեսագիտության դասընթացները սկսեցին դասավանդվել ողջ երկրում թե՛ տղաների, թե՛ աղջիկների համար՝  ֆեմինիզմի շնորհիվ։ Այս շարժումը պայքարում էր գենդերային հավասարության համար, մասնավորապես կրթության հավասարություն հաստատելու համար։

#### 21րդ դար
Այսօր ընտանեկան և սպառողական գիտությունները տեխնիկական կրթության () մաս են հանդիսանում։

Մինչ ավանդական տնային տնտեսագիտությունը ուղղված էր կանանց՝ միայն ընտանիքի և տան մասին հոգ տանելու գաղափարին, ապա ընտանեկան սպառողական գիտությունը շարունակում է զարգացնել իր դասընթացները՝ բավարարելու այսօրվա ուսանողների կարիքները ինչպես անձնական աճի, այնպես էլ մասնագիտական հնարավորություններ ստեղծելու համար։ Ուսանողները կարող են մասնակցել խոհարարության, սննդաբանության, առողջության, ինտերիերի, անձնական ֆինանսների, տեքստիլի, հագուստի ձևավորման դասընթացների։

Այն ուսանողները, ովքեր մասնակցել են այդ դասերին, հնարավորություն ունեն միանալու «Ընտանիք, կարիերա և Ամերիկայի համայնքի առաջնորդներ» ուսանողական կազմակերպությանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Nutrition Education - Making it work By Dr. Janet Reynolds 
* People and Practice: International Issues for Home Economists by Elanour Vaines, Doris Badir and Dianne Kieren 
* Toward an Ideal of the Person Educated in Home Economics: An Invitation to Dialogue by Jane Thomas and Gale Smith 
* Sustainable food futures: Lessons for home economics pedagogy and practice by Martin Caraher and Janet Reynolds 

## Արտաքին հղումներ
**Կազմակերպություններ և ասոցիացիաներ**
* International Federation for Home Economics (IFHE)
* American Association of Family and Consumer Sciences
* National Extension Association of Family and Consumer Sciences
* Teachers of Home Economics Specialist Association 

**Ռեսուրսներ**
* "What Was Home Economics?" web pages at the Cornell University library on the history and influence of home economics
* USDA Cooperative State Research, Education, and Extension Service 
* Home Economics Archive: Tradition, Research, History (HEARTH)
* Family Consumer Science Lesson Plans
* National Standards for Family and Consumer Sciences Education (India)
* Family, Career and Community Leaders of America (FCCLA)

Կատեգորիա:Կիրառական գիտություններ
Կատեգորիա:Էվթենիկա
Կատեգորիա:Հասարակական գիտություններ
Կատեգորիա:Կենցաղ
Կատեգորիա:Արդյունաբերության ճյուղեր
Կատեգորիա:Խոհարարություն
Կատեգորիա:Կրթություն
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Կանանց կրթություն
Կատեգորիա:Ընտանիք
Կատեգորիա:Ժողովրդագրություն
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կատեգորիա:Ազգային հաշիվներ
Կատեգորիա:Ակադեմիական առարկաներ
Կատեգորիա:Մանկավարժություն
Կատեգորիա:Հիգիենա
Կատեգորիա:Անձնական կյանք