Անդրեա Չեզալպինո

**Անդրեա Չեզալպինո**, կամ **Չեզալպին** (),  (), ), Վերածննդի դարաշրջանի իտալացի բժիշկ, բնագետ, հետազոտող, բուսաբան դասակարգող և փիլիսոփա։

## Կյանք և գործունեություն
Արիստոտելի ղեկավարությամբ նվիրվելով փիլիսոփայության  ուսումնասիրությանը, իր անկախ մանկավարժական գործունեության առաջին իսկ քայլերից Անդրեա Չեզալպինոն սկսեց կտրուկ հարձակվել սխոլաստիկայի կողմնակիցների վրա, որը գերիշխում էր այդ ժամանակի փիլիսոփայության մեջ։ Այն առաջացրեց շատ ազդեցիկ մարդկանց թշնամանքը նրա նկատմամբ։ Չնայած զրպարտություններին և նույնիսկ աթեիզմի շուրջ անհիմն մեղադրանքներին՝ Անդրեա Չեզալպինոն չենթարկվեց ինկվիզիցիայի և նույնիսկ չսահմանափակվեցին նրա մանկավարժական գործունեությունը։
Այս փաստը մասամբ բացատրվում է նրա փիլիսոփայական ուսմունքի բնույթով, որը տեղ էր թողնում հրաշքների համար։ Նույնիսկ Հռոմեական Սուրբ Աթոռի և Վատիկանի գլխավոր վարչական մարմինը նրա նկատմամբ բարենպաստ վերաբերմունք դրսևորեց։ Հետագայում Չեզալպինոն դառնում է բժշկության պրոֆեսոր և Պիզայի բուսաբանական այգու կառավարիչ։ 
Կլիմենտ VIII պապը նրան Հռոմում նշանակում է իր անձնական բժիշկը։
Աչքի ընկնելով արիստոտելի աշխատությունների խոր իմացությամբ, նա ստացել է «XVI դարի Արիստոտել» պատվավոր կոչումը։ 
մինի|250փքս| Հիվանդին բժշկելիս

## Բժիշկ
Որոշ գիտնականներ Չեզալպինոյին համարում են առաջինը, նույնիսկ Հարվեյից առաջ, ով նկարագրել է արյան շրջանառության իր սեփական տեսությունը։ Նրան է պատկանում այդ կարևոր ֆիզիոլոգիական երևույթի հայտնաբերման փառքը, իսկ Հարվեին՝  միայն տեսությունը զարգացնելու և այն համապատասխան փորձերով ապացուցելու ծառայությունը։

1571 թվականին Ֆլորենցիայում հրատարակված իր «Պերիպաթետիկական դատողություններ» գրքում ճշգրտորեն նկարագրել է օրգանիզմում արյան փոքր շրջանառությունը, որի մասին Հարվեյը երբեք չի հիշատակում։ Սակայն արյան շրջանառության մեծ շրջանը Չեզալպինոն չէր հասկանում։ 
«Սիրտը» նա դիտարկում էր որպես արյան շրջանառության շարժման կենտրոն և մատնանշում էր դեպի կենտրոն ուղղված արյան հոսքը երակներում։ Նա մանրամասն նկարագրել է սրտի փականները, փոքր արյան շրջանառությունը, նշել թոքային զարկերակների և երակների կառուցվածքային տարբերությունները, որոնք նման են մեծ շրջանառության զարկերակների և երակների կառուցվածքային տարբերություններին, սակայն նա դեռ հստակ պատկերացում չուներ մեծ արյան շրջանառության մասին։ Չեզալպինոն հայտնաբերել է կապ դռնային և ստորին սիներակների միջև, նկարագրել է զարկերակների լայնացման և սրտի կծկման կապը և ուշադրություն է հրավիրել զարկերակների և երակների միջև հնարավոր հաղորդակցության հարցին («Questionum medicarum libri II», 1593 թ.)։

## Բուսաբան
Չեզալպինոն բացեց բուսաբանության մեջ արհեստական համակարգերի դարաշրջանը: Իր հիմնական աշխատանքում՝ բույսերի մասին 16 գրքերում ( ), բազմաթիվ բույսերի նկարագրությունից բացի, ներկայացվում է հիմնարար նոր համակարգ, որը հիմնված է Արիստոտելի դեդուկտիվ մոտեցման վրա՝ սերմերի, ծաղիկների և պտուղների կառուցվածքի վրա, այսինքն՝ բազմությունը ընդհանուրից դեպի մասնավորը բաժանելու և բույսերի ձևաբանության ոլորտից ստացված հսկայական փաստական նյութի իմացության վրա:

Չեզալպինոն ճիշտ նկարագրել է բույսերի բեղիկների շարժումը և փորձել է այն բացատրել ֆիզիկա-մեխանիկական պատճառներով։ Դա նույնպես փորձ էր ֆիզիոլոգիական երևույթը գիտականորեն բացատրելու համար։

Հենվելով պտուղների և սերմերի կառուցվածքի վրա, բուսաբանը առաջինը ստեղծեց լավ մտածված արհեստական կազմաբանական համակարգ։ Նա ելնելով  բազմացման եղանակից, բույսերի դասակարգման մեջ ներմուծեց տեսակ հասկացությունը։ Բույսերը բաժանում էր ծառատեսակների ու խոտերի։ Այս խմբերը ենթաբաժանում էր պտղի կառուցվածքի և ձևի հիման  վրա։  Չեզալպինոն ուշադրություն էր դարձրել ոչ միայն վեգետատիվ օրգաններին, այլ առաջին հերթին ծաղիկներին ու պտուղներին, այդ թվում նաև սերմերի կազմաբանությանը։
Չեզալպինոն կարևոր առանձնահատկություն է համարում «հոգու» դիրքը, որը, նրա կարծիքով, պետք է թաքնված լինի բույսերի միջուկում, և «սիրտը» սերմի մեջ: Այնուհետև օգտագործվում են պտղի սերմերի քանակը, պերիկարպի՝ սերմերը շրջապատող և պտղի տեսքն ու ձևը ձևավորող կճեպը, որը սովորաբար կազմում է պտղի հիմնական մասը և ծառայում է սերմերը արտաքին ազդեցություններից պաշտպանելուն։ 
մինի|250փքս| Բույսերի հերբարիումի նկար

## Բույսերի դասակարգման համակարգ
Չեզալպինոն տարբերակել է բույսերի հետևյալ դասերը՝

**1-ին և 2-րդ** դասերը ներառում են ծառեր և թփեր՝ դրանք տարբերակելով սերմի մեջ սաղմի դիրքով։ Սաղմը գտնվում է սերմի վերևում։ 
Սերմերը հաճախ միակն են կաղնի, լորենի, դափնի, սալոր և այլն։

Մնացած դասերը ներառում են ենթաթփեր և խոտաբույսեր։

**Դաս-3․** Բուսական - պտղի մեջ մեկ սերմ՝ կատվախոտ, եղինջ, հացահատիկային բույսեր բույսեր։

**Դաս-4․** Բուսական - մի քանի սերմ մեկ մսոտ պտղի մեջ՝ դդում, ծնեբեկ։

**Դաս-5․** Մի քանի սերմ չոր պտղի մեջ՝ լոբազգիներ, մեխակ
և այլն։

**Դաս-6․** Երկու սերմ, որոնք միաձուլվել են հասունանալուց առաջ, ծաղիկներ՝ հովանոցավորներ։

**Դաս-7․** Երկկողմ պտուղ՝ մակարդախոտ բույսերի ցեղ, ծխախոտ (բույս), խաչածաղկավորներ։

**Դաս-8.** Եռակողմ պտուղ՝ ոչ մսոտ արմատով՝ Իշակաթնուկ, մանուշակ։

**Դաս-9.** Եռակողմ պտուղ, բայց մսոտ արմատ, օրինակ՝ շուշանազգիներ բույսեր և այլն։

**Դաս-10.** Չորս սերմ ընդհանուր պատիճի վրա (պտուղը քայքայվում է չորս միասերմ մասերի), շրթնածաղկավորներ, գաղտրիկ միամյա խոտաբույսերի ցեղ։

**Դաս-11․** և **Դաս-12․** Պատկանում են Երնջակ դաշտային, բարդածաղկավորների ընտանիքի բույսեր, ինչպես նաև 
ակքանազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ՝ զիվան, ակքան

**Դաս-13.** Մեկ ծաղկի մեջ մի քանի սերմ՝  Հրանուկ, Հովվափող սովորական՝ ջրի եզան լեզու։

**Դաս-14.** Մի քանի սերմ մեկ պտղում՝ թթվառվույտ, արիստոլոխիա վրացական, կապար (բույս)։

**Դաս-15.** Առանց ծաղիկների և պտուղների բույսեր, սպորավորներ՝ պտերներ, գետնամուշկեր, ձիաձետ։

մինի|250փքս| Անդրեա Չեզալպինոյի աշխատանքը բույսերի դասակարգման վրա

Չեզալպինոյի դասակարգած խմբերի մեծ մասը արհեստական էին, բայց որոշ դեպքերում նա ինտուիտիվորեն զգում էր նրանց մոտ հայտնի էական կառուցվածքային առանձնահատկությունները և բավականին հաջողությամբ ուրվագծում էր ծավալը։ Նա չափազանց քիչ առանձնահատկություններ էր վերցնում առանց գնահատելու դրանց հարաբերական կարևորությունը, ինչի արդյունքում համակարգը պարզվեց, որ դասակարգում է ոչ այնքան բույսերի, որքան ըստ առանձնահատկությունների և դրանց տարատեսակների:

## Հիմնական տպագիր աշխատանքներ

* Quaestionum peripateticarum libri V, Venetiis, 1571 **
* De medicamentorum facultatibus libri II (Венеция, 1593) **
* De metallicis libri III (Нюрнберг, 1602) **
* Appendix ad libros de plantis (Рим, 1603) **
* Kotoptron sive speculum artis medicae Hippocraticum (1605) **
* Daemonum investigatio peripatetica **
* Quaestilonum medicorum libri II '''

մինի|250փքս| Անդրեա Չեզալպինոյի աշխատանքը բույսերի դասակարգման վրա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գիտնականներ ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:Բժիշկներ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Բնագետներ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Բույսերի սիստեմատիկա