Աուդումբլա

**Աուդումբլա,** **Աուդհումբլա** կամ **Աուդումլա** (, նաև Auðhumla [ˈɔuðˌhumlɑ] կամ Auðumla), Սկանդինավյան դիցաբանության մեջ նախնադարյան կով։ Նախնադարյան սառցե յոտուն Իմիրը սնվել է նրա կաթով, և երեք օրվա ընթացքում նա լիզելով աղի ժայռերը՝ բացահայտվել է Բուրին` աշխարհաստեղծ մարդը, աստվածների և եղբայրներ Օդինի, Վիլիի և Վեի պապիկը։ Այս արարածը վկայվում է միայն *[[Կրտսեր Էդդա|«Արձակ Էդդայում»]]*, որը գրել է իսլանդացի Սնորրի Սթուրլուսոնը, 13-րդ դարում։ Գիտնականները նրան նույնականացնում են որպես գերմանական դիցաբանության շատ վաղ շրջանին և, ի վերջո, այն պատկանում է նախնադարյան խոշոր եղջերավոր անասունների կամ կովի հետ կապված աստվածուհիների ավելի լայն պաշտամունքին։

## Անվան ստուգաբանություն
Կովի անունը *[[Կրտսեր Էդդա|Էդդայի արձակ]]* ձեռագրերում տարբեր կերպ է հանդիպում որպես **Աուդումլա** (), **Աուդհումլա** () և **Աուդումլա** (), և ընդհանուր առմամբ համավում է «եղջյուրազուրկ կով, հարուստ կաթով» (հին սկանդինավյան «աուդր» (), «հարստություններ» և «հումալա» (), «եղջյուրազուրկ» բառերից):

Այս բառակապակցությունը բառը որոշակի սեմանտիկ երկիմաստություն է ներկայացնում։ Այս բառակապակցության զուգահեռը հանդիպում է շոտլանդական անգլերեն *humely-cow,* «անեղջյուր կով» արտահայտությունում, իսկ հյուսիսային եվրոպացիներն անեղջյուր կովեր են բուծել նախապատմական ժամանակներից։

Ինչպես վերևում նշվեց, կարող է նշանակել «հարուստ», և իր հերթին «հարուստ, անեղջյուր կով» արտահայտությունը գիտնականների շրջանում ընդհանուր առմամբ ընդունված է մնում որպես հին իսլանդական կենդանու անվանման մեկնաբանություն։ Սակայն «աուդր» () կարող է նաև նշանակել «ճակատագիր» և «անմարդաբնակ, ամայի, անապատ», ուստի **Աուդհում(բ)լա** () կարող է նաև ընկալվել որպես «անապատի կլանիչ»։ Այս սեմանտիկ երկիմաստությունը կարող է որոշակի միտումով լինել:

## Առասպել
Սկզբնական քաոսի` Գինունգագապի հյուսիսում ստեղծվել է սառցե Նիֆլհայմը, հարավում` բոցեղեն Մուսպելհայմը: Նիֆլհայմի ներսից հոսում էր Հվերգելմիր աղբյուրը, որից հոսում էին Էլիվագար կոչվող տասնմեկ գետեր: Գետերը՝ հոսելով հարավ, գոլորշիանում էին հարավի տաքությունից, հանդիպելով սառը օդի՝ վերածվում եղյամի ու շերտ առ շերտ կարծրանալով կրկին վերածվում էին սառույցի, լցնում Գինունգագապ անդունդը: Այդպես հյուսիս և հարավ բևեռները հանդիպում են և Գինունգագապի մեջտեղում սկսում է առաջանալ տիեզերքը։

Գինունգագապ քաոսի հալվող սառույցի կաթիլներից առաջանում է Աուդումբլա կովը։ Նա ապրում էր Նիֆլհեյմ աշխարհի աղի սառույցը լիզելով: Կովը սիրում էր աղ, ուստի նա լիզում էր Գիննունգագապի շուրջը գտնվող քարերը։ Աղի քարերը կամ կտորները մեկը մյուսից տարբեր էին։

* Առաջին օրը, երբ կովը լիզում է քարը, քարից դուրս է գալիս մարդու մազ։ 
* Երկրորդ օրը հայտնվում է գլուխն ու դեմքը։ 
* Երրորդ օրը դուրս է գալիս ամբողջ մարմինը։

Երևան եկածը տղամարդ էր՝ Բուրե անունով մեծ ու գեղեցիկ մարդ, որից առաջանում են սկանդինավյան աստվածները, որոնք կոչվում են աեսիրներ (կամ ասսեր)։ Բուրեն դառնում է ասս Բորի հայրը, որը Բեստլայի հետ միասին դառնում է Օդինի (գերագույն աստված), Վեի և Վիլիի հայրը։

Տաք օդից հալվող ու կաթացող եղյամից առատորեն հեղուկ էր հոսում, որը աստիճանաբար մարդու կերպարանք է ստանում ու դրանից ծնվում է առաջին հսկա յոտունը` Իմիրը, որն ապրում է նախնադարյան կովի մեծ կրծքերից հոսող կաթի չորս գետերով։ Բուրիի թոռները՝ Օդին, Վիլի և Վե առաջին ասս աստվածները Իմիր մամնի մասերից հետագայում ձևավորում են ամբողջ աշխարհը` օվկիանոսներ, լեռները, ծառերը և այլն, և  Միդգարդը, որտեղ ապրում է Իմիրից առաջացած մարդկությունը:

## Վկայություններ
[մինի|«[Կրտսեր Էդդա|Արձակ Էդդայի» ձեռագրի անվանաթերթ, որում սկանդինավյան դիցաբանության այլ դեմքերի մեջ է Աուդումբլան (աջից ներքև` երրորդը)]]
Աուդումբլայի միակ վկայված պատմությունը հանդիպում է «*Արձակ Էդդայի»* *Գիլֆագինինգ* բաժնում, իսկ նրա անունը հայտնվում է հետո` գրքի *Նաֆնաշուլուր* բաժնում, կովերին հիշատակելու ձևերի շարքում: *«Գիլֆագինինգում*» Գանգլերիին (որը *Գիլֆագինինգում* ավելի վաղ նկարագրվել է որպես քողարկված Գիլֆի թագավոր) հարցնում է, թե հեռավոր անցյալում որտեղ է ապրել Իմիրը և ինչ է նա կերել:

Երեք հսկաներից  (, Հար, Ջաֆնհար և Թրիդի, բառացի՝ Բարձրահասակ, Ճիշտ նույնքան բարձրահասակ և Երրորդ) Հարն ասում է, որ Աուդումբլա կովի պտուկներից կաթի չորս գետեր են արտադրվել, որից էլ Իմիրը սնվել է: Գիլֆին հարցնում է, թե ինչ է կերել Աուդումբլան, իսկ Հարն ասում է, որ նա աղի քարեր է լիզել՝ սնունդ ստանալու համար: Նա պատմում է, որ Աուդումբլան մի անգամ երեք օր լիզել է աղը, բացահայտելով *Բուրիին* (սկանդինավյան դիցաբանության մեջ՝ հզոր առաջին մարդուն). առաջին օրը նա լիզելով երևան է հանել նրա մազերը, երկրորդ օրը՝ գլուխը, իսկ երրորդ օրը՝ ամբողջ մարմինը:

Աուդումբլայի երկրորդ և վերջին հիշատակումը հանդիպում է «*Նաֆնաշուլուր»* -ում, որտեղ հեղինակը կովերին անվանելու տարբեր ձևեր է տալիս։ Աուդումբլան միակ կովն է, որը անունով է հիշատակվում, և հեղինակը հավելում է, որ «նա կովերի մեջ ազնվագույնն է»:

## Գիտական ընկալում և մեկնաբանություն
[մինի|[Նիկոլայ Աբրահամ Աբիլդգոր|Նիկոլայ Աբիլդգաարդի 1790 թվականի նկարում Աուդումբլան լիզում է սառցե աղով պատված նախնադարյան առաջին մարդուն, արտադրում է կաթի գետեր, որոնցով սնվում է Իմիրը]]

Աուդումբլայի թեմայի վերաբերյալ Ջոն Լինդովը նշում է, որ կովերը հաճախ են հանդիպում աշխարհի արարչագործության մասին պատմություններում, սակայն «Աուդումլայի մեջ ամենատպավորիչն այն է, որ նա միավորում է դիցաբանության մեջ երկու պատերազմող խմբերին՝ սնուցելով բոլոր հսկաների` յոտնարի նախնի Իմիրին, և երևան հանելով Բուրիին՝ ասսերի նախնուն»:

Ռուդոլֆ Սիմեկը ընդգծում է, որ մ.թ. առաջին դարի հռոմեացի սենատոր Տակիտոսի գրած գերմանական ժողովուրդների ազգագրության մասին «Գերմանիա»  աշխատության մեջ նշվում է, որ նրանք պահում էին եղջյուրազուրկ անասուններ (տե՛ս վերևում` ''Անվան ստուգաբանություն'' բաժինը) և նշում է, որ « *Գերմանիա»* աշխատությունում պատմվում է, թե ինչպես է գերմանական աստվածուհի Ներթոսի պատկերը անասունների քարշ տվող սայլով տեղափոխվում է գյուղական վայրերով։ Սիմեկը համեմատում է աստվածությունը ոչ գերմանական ժողովուրդների շրջանում կովերի հետ կապված մի շարք աստվածությունների հետ, ինչպիսիք են եգիպտական աստվածուհի Հաթորը (պատկերված կովի գլխով կամ պատկերով) և Իսիդան (որի պատկերագրությունը պարունակում է կովերի մասին հղումներ) և հին հունական Հերան (նկարագրվում է որպես «կովի աչքերով»):

## Այլ դիցաբանական սնուցող կենդանիներ
* Ամալթեա, դասական հունական դիցաբանության մեջ այծ, որը մեծացրել է Զևսին, որը սնվել է նրա կրծքի կաթով
* Դրախտի ցուլ, շումերական կրոնում երկնային ցուլ
* Էլ աստվածություն, քանանական դիցաբանության մեջ արարիչ ցուլի աստվածություն
* Գավաևոդատա, նախնադարյան կով զրադաշտական դիցաբանության մեջ
* Հեյդրուն, գերմանա-սկանդինավյան դիցաբանության մեջ դայակ այծ, որի պտուկներից մեղրամոմ է արտադրվում վալհալլայում բնակվող մարտիկի՝ էյնհերիի (բառացի՝ «միայնակ կռվող») համար
* Կամադենու, կով հինդուական դիցաբանությունից
* Հաթոր, կով աստվածուհի եգիպտական դիցաբանությունից
* Մեհետ-Վերետ, երկնային կով եգիպտական դիցաբանությունից:

## Տես նաև
[մինի|«Աուդումբլա» անվամբ կաթի արտադրության ընկերությունը [Ստոկհոլմում 1908 թվականին.այս տունը նաև Ալֆրեդ Նոբելի ծննդավայրն է։|343x343փքս]]
* Ցլի պաշտամունք
* Կրտսեր Էդդա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* MyNDIR (Իմ սկանդինավյան թվային պատկերների պահոց) ՝ Աուդհումբլայի նկարազարդումներ ձեռագրերից և վաղ տպագիր գրքերից։
* THE PROSE EDDA BY SNORRI STURLUSON

Կատեգորիա:Կոսմոգոնիա
Կատեգորիա:Հայտնի կենդանիներ
Կատեգորիա:Սկանդինավյան դիցաբանություն