Լիպոսոմ

[աջից|մինի|[Ֆոսֆոլիպիդ|Ֆոսֆոլիպիդներից ջրային լուծույթում ձևավորված լիպոսոմի սխեմա։]]
աջից|մինի|Լիպոսոմները ունեն խառը կառուցվածք, որոնք կազմված են ֆոսֆոլիպիդներից և կարող են պարունակել նաև այլ մոլեկուլների փոքր քանակներ։ Թեև լիպոսոմների չափերը կարող են տատանվել միկրոմետրերի ստորին միջակայքից մինչև տասնյակ միկրոմետրերի, այստեղ պատկերված միաշերտ լիպոսոմները սովորաբար ունեն փոքր չափեր և իրենց մակերեսին կրում են տարբեր թիրախավորող լիգանդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս դրանց ամրացմանը բջջային մակերեսին և կուտակմանը ախտաբանական հատվածներում՝ հիվանդությունների բուժման նպատակով:**Լիպոսոմ,** փոքր արհեստական վեզիկուլ, գնդաձև կառուցվածքով, որն ունի առնվազն մեկ լիպիդային երկշերտ թաղանթ:  Իր հիդրոֆոբ և/կամ հիդրոֆիլ հատկությունների, կենսահամատեղելիության, մասնիկների չափի և բազմաթիվ այլ հատկությունների շնորհիվ, լիպոսոմները կարող են օգտագործվել որպես դեղերի և սննդանյութերի տեղափոխման միջոցներ, ինչպիսիք են մՌՆԹ պատվաստանյութերում կիրառվող լիպիդային նանոմասնիկները և ԴՆԹ պատվաստանյութերը։  Լիպոսոմները կարող են ստացվել կենսաբանական թաղանթների քայքայման միջոցով (օրինակ՝ սոնիկացիայի կիրառմամբ)։

Լիպոսոմները ամենից հաճախ կազմված են ֆոսֆոլիպիդներից, հատկապես ֆոսֆատիդիլխոլինից և խոլեստերինից, սակայն կարող են ներառել նաև այլ լիպիդներ, ինչպիսիչ են՝ ձվի մեջ հանդիպող լիպիդները և ֆոսֆատիդիլէթանոլամինը, այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրանք համատեղելի են լիպիդային երկշերտի կառուցվածքի հետ: Լիպոսոմի կառուցվածքում կարող են կիրառվել մակերեսային լիգանդներ՝ ցանկալի բջիջներին կամ հյուսվածքներին կցվելու համար:

Հիմնվելով վեզիկուլի կառուցվածքի վրա՝ լիպոսոմները բաժանվում են յոթ հիմնական խմբերի՝ բազմաշերտ խոշոր, օլիգոլամելլար, փոքր միաշերտ, միջին չափի միաշերտ, խոշոր միաշերտ, հսկա միաշերտ և բազմավեզիկուլյար վեզիկուլների: Լիպոսոմների հիմնական տեսակներն են՝ բազմաշերտ խոշոր վեզիկուլները, փոքր միաշերտ վեզիկուլները, հսկա միաշերտ և կոխլեատային կառուցված ունեցող վեզիկուլները: Բազմավեզիկուլյար լիպոսոմների դեպքում, մեկ վեզիկուլը կարող է կազմված լինել մեկ կամ մի քանի փոքր վեզիկուլներից։

Լիպոսոմները չպետք է շփոթել լիզոսոմների հետ, ինչպես նաև միցելների և հակադարձ միցելների հետ։ Ի տարբերություն լիպոսոմների՝ միցելները սովորաբար  միաշերտ են պատված ճարպաթթուներով կամ սուրֆակտանտով:

## Հայտնագործում
«Լիպոսոմ» բառը կազմված է հունարեն երկու՝ *lipo* («ճարպ») and *soma* («մարմին») բառերից, այն այդպես է կոչվել, քանի որ հիմնականում բաղկացած է ֆոսֆոլիպիդներից:

Լիպոսոմները առաջին անգամ նկարագրել է բրիտանացի արյունաբան Ալեկ Դուգլաս Բանգհամը, 1961 թվականին Քեմբրիջի՝ Բաբրահամ համալսարանում, որի արդյունքները հրապարակվել է 1964 թվականին։ Բացահայտումը տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ Բանգհամը և Ռ. Վ. Հորնը փորձարկում էին համալսարանի նոր էլեկտրոնային մանրադիտակը՝  ֆոսֆոլիպիդներին չորացնելու համար կիրառելով բացասական ներկման մեթոդը։ Պլազմալեմմայի հետ նմանությունը ակնհայտ էր, և մանրադիտակային պատկերները առաջին ապացույցն էին, որ բջջային թաղանթը երկշերտ լիպիդային կառուցվածք ունի։ Հաջորդ տարի Բենգհեմը, նրա գործընկեր Մալքոլմ Սթենդիշը և ամերիկացի բժիշկ Ջերալդ Վայսմանը հաստատեցին այս փակ երկշերտ կառուցվածքի ամբողջականությունը, որը դետերգենտներով մշակելիս ունակ է արտազատելու իր պարունակությունը: Քննարկումներից մեկի ժամանակ՝ Վայսմանը առաջին անգամ այս կառուցվածքներին անվանեց «լիպոսոմներ»՝ ի պատիվ լաբորատորիայում ուսումնասիրվող  լիզոսոմների(պարզ օրգանոիդ է, որի կառուցվածքային ամբողջականությունը կարող է խաթարվել դետերգենտների և ստրեպտոլիզինների կողմից: Լիպոսոմները հեշտությամբ տարբերակվում են միցելներից և վեցանկյուն կառուցվածքով լիպիդներից, էլեկտրոնային մանրադիտակով բացասական ներկման շնորհիվ:

Բենգհեմը՝ գործընկերներ Ջեֆ Ուոթքինսի և Ստենդիշի հետ, 1965 թվականին գրեց հոդվածը, որն էլ հիմք հանդիսացավ հետագայում լիպոսոմների «արդյունաբերությանը»։ Մոտավորապես նույն ժամանակաշրջանում Վեյսմանը միացավ Բենգհեմին Բաբրահամում։ Ավելի ուշ Վեյսմանը, որն այն ժամանակ Նյու Յորքի համալսարանի բժշկական համալսարանի վաստակավոր պրոֆեսոր էր, հիշում էր, թե ինչպես էին իրենք երկուսով նստած Քեմբրիջի մի պանդոկում, մտորում լիպիդային թիթեղների դերի մասին՝ բջջի ներքին մասը արտաքին միջավայրից առանձնացնելու գործում։ Նրանց կարծիքով, այս հասկացողությունը բջջի ֆունկցիայի համար նույնը կլիներ, ինչ կրկնակի պարույրի հայտնաբերումը գենետիկայում: Քանի որ Բենգհեմն իր լիպիդային կառուցվածքները անվանում էր «բազմակի սմեկտիկ մեզոֆազներ» կամ  «Բանգասոմներ», Վեյսմանը առաջարկեց ավելի օգտագործողին հարմար «լիպոսոմ» տերմինը:

## Մեխանիզմ
մինի|Ֆոսֆատիդիլխոլինային լիպոսոմների տարբեր տեսակներ սուսպենզիայում։ Փուլային կոնտրաստային մանրադիտակային մեթոդ (1000 անգամ մեծացում)։ Տեսանելի են լիպոսոմների հետևյալ տեսակները՝ փոքր միաշերտ վեզիկուլներ, խոշոր միաշերտ վեզիկուլներ, բազմաշերտ վեզիկուլներ, օլիգոշերտ վեզիկուլներ։

### Պարկուճավորումը լիզոսոմներում
Լիպոսոմի միջուկը բաղկացած է հիդրոֆիլ լուծույթից, որը շրջապատված է լիպիդային երկշերտ հիդրոֆոբ թաղանթով, ընդ որում միջուկում լուծված հիդրոֆիլ լուծույթները հեշտությամբ չեն կարողանում անցնել լիպիդային երկշերտի միջով: Հիդրոֆոբ քիմիական նյութերը կապված են լիպիդային երկշերտի հետ: Այս հատկությունը կարող է օգտագործվել լիպոսոմներում հիդրոֆոբ և/կամ հիդրոֆիլ մոլեկուլներ ներմււծելու համար, որը հայտնի է որպես ինկապսուլյացիա: Սովորաբար լիպոսոմները պատրաստվում են այնպիսի լուծույթում, որը պարունակում է ներմուծման ենթակա միացությունը․ դա կարող է լինել կամ ջրային լուծույթ՝ հիդրոֆիլ միացությունների (օրինակ՝ սպիտակուցների) ինկապսուլացման համար, կամ օրգանական լուծիչներում պատրաստված լուծույթներ՝ լիպիդների հետ խառնված, հիդրոֆոբ մոլեկուլների պատիճավորման նպատակով: Պատիճավորման մեթոդները կարելի է բաժանել երկու հիմնական տիպերի՝ պասիվ և ակտիվ։ Պասիվ պատիճավորումը հիմնված է լիպոսոմների ձևավորման ընթացքում մոլեկուլների պատահական ներգրավման վրա, մինչդեռ ակտիվ ինկապսուլացումը պայմանավորված է լիցքավորված լիպիդների առկայությամբ կամ թաղանթով անցնող իոնային գրադիենտների կիրառմամբ: Կարևոր չափանիշներից է՝ «պատիճավորման արդյունավետություն»ը (encapsulation efficiency), որը սահմանվում է որպես լիպոսոմային լուծույթում առկա միացության քանակի հարաբերությունը՝ պատրաստման ընթացքում օգտագործված միացության սկզբնական ընդհանուր քանակին: Վերջին զարգացումներում, լիպոսոմների կիրառումը մեկ-մոլեկուլային փորձերում հանգեցրել է «մեկ միավորի պատիճավորման արդյունավետություն» (single entity encapsulation efficiency) հասկացության ներմուծմանը։ Այս տերմինը վերաբերում է այն հավանականությանը, որ տվյալ լիպոսոմը պարունակի միացության պահանջվող քանակի կրկնօրինակներ:

### Փոխադրում
Մոլեկուլները գործողության վայր հասցնելու համար՝ լիպիդային երկշերտը կարող է միաձուլվել այլ երկշերտների հետ, օրինակ՝ բջջաթաղանթի, որի արդյունքում լիպոսոմի պարունակությունը փոխանցվում է բջջին։ Սակայն սա բարդ և ոչ ինքնաբուխ գործընթաց է, որը սովորաբար չի կիրառվում սննդանյութերի և դեղերի մատակարարման դեպքում։ Լիպոսոմները պատրաստելով ԴՆԹ-ի կամ դեղամիջոցների լուծույթում (որոնք սովորաբար չեն կարող դիֆուզվել թաղանթով), հնարավոր է դրանք ոչ սելեկտիվ կերպով անցկացնել լիպիդային երկշերտի միջով: Լիպոսոմները կարող են նաև նախագծվել դեղերի մատակարարման այլ եղանակներով։ Ցածր (կամ բարձր) ջրածնային ցուցիչ (pH) ունեցող լիպոսոմներից կարելի է ստեղծել այնպիսիները, որոնց ջրային միջավայրում լուծված դեղերը կկրեն լիցք (այսինքն՝ pH-ը դուրս կլինի դեղի իզոէլեկտրական կետի՝ pI-ի միջակայքից)։  Երբ լիպոսոմի ներսում pH-ը բնականորեն չեզոքանում է (քանի որ պրոտոնները կարող են անցնել որոշ թաղանթներով), դեղը նույնպես դառնում է չեզոք և կարող է ազատ անցնել թաղանթով։ Այս լիպոսոմները դեղի մատակարարումն իրականացնում են դիֆուզիայի միջոցով, այլ ոչ թե բջջի հետ ուղղակի միաձուլմամբ։ Սակայն pH-ով կարգավորվող այս անցման արդյունավետությունը կախված է տվյալ դեղի ֆիզիկաքիմիական հատկություններից (օրինակ՝ pKa-ից, թթվային կամ հիմնային բնույթից) և շատ դեղերի դեպքում բավականին ցածր է:

Նմանատիպ մոտեցում կարող է կիրառվել նաև դեղերի կենսաչեզոքացման (biodetoxification) ժամանակ՝ արյան շրջանառության մեջ ներմուծելով դատարկ լիպոսոմներ՝ թաղանթային pH գրադիենտով։ Այս դեպքում վեզիկուլները գործում են որպես «կլանիչներ», որոնք որսում են դեղը արյան շրջանառության մեջ և կանխում դրա թունավոր ազդեցությունը: Լիպոսոմային դեղամատակարարման մեկ այլ ռազմավարություն է էնդոցիտոզի թիրախավորումը։ Լիպոսոմները կարող են պատրաստվել այնպիսի չափերով, որոնք դրանք դարձնում են բնական մակրոֆագային ֆագոցիտոզի թիրախներ։ Այս լիպոսոմները կարող են մարսվել մակրոֆագի ֆագոսոմում՝ ազատելով իրենց դեղային պարունակությունը։ Լիպոսոմները կարող են նաև ծածկվել օպսոնիններով և լիգանդներով՝ այլ բջջատեսակներում էնդոցիտոզը ակտիվացնելու նպատակով։

Ամֆոտերիցինի հանդուրժողականությունը բարելավելու և դրա թունավոր ազդեցությունը նվազեցնելու նպատակով մշակվել են մի շարք լիպիդային ձևակերպումներ։ Պարզվել է, որ ամֆոտերիցինի լիպոսոմային ձևերը ունեն ավելի քիչ տոքսիկ ազդեցություն երիկամների վրա, քան դեօքսիխոլատը, ինչպես նաև առաջացնում են ավելի քիչ ինֆուզիայի հետ կապված ռեակցիաներ։

AmBisome-ը (լիպոսոմային ամֆոտերիցին B, LAMB) ամֆոտերիցին B-ի ներերակային լիպոսոմային ձևն է: Բաղկացած է ֆոսֆատիդիլխոլինի, խոլեստերինի և դիսթեարոիլ ֆոսֆատիդիլգլիցերոլի խառնուրդից, որոնք ջրային միջավայրում ինքնաբուխ ձևավորում են միաշերտ վեզիկուլներ՝ պարունակելով ամֆոտերիցին B։ Այն մշակվել է NeXstar Pharmaceuticals-ի կողմից (որը 1999 թվականին ձեռք է բերվել Gilead Sciences-ի կողմից): 1997 թվականին հաստատվել է FDA-ի կողմից։ Եվրոպայում այն վաճառվում է Gilead-ի կողմից, իսկ ԱՄՆ-ում լիցենզավորված է Astellas Pharma-ի (նախկին Fujisawa Pharmaceuticals), իսկ Ճապոնիայում՝ Sumitomo Pharmaceuticals-ի կողմից:

Ինչ վերաբերում է pH-զգայուն լիպոսոմներին, ապա ներբջջային դեղամատակարարումը տեղի է ունենում երեք մեխանիզմներով՝ էնդոցիտոզի միջոցով, ինչը հնարավոր է էնդոսոմների թթվային միջավայրի շնորհիվ: Առաջին մեխանիզմը ներառում է էնդոսոմում լիպոսոմի ապակայունացումը, որի արդյունքում էնդոսոմային թաղանթում առաջանում են ծակոտիներ, և լիպոսոմն ու դրա պարունակությունը դիֆուզվում են դեպի ցիտոպլազմա: Երկրորդ մեխանիզմը պատիճավորված պարունակության ազատումն է էնդոսոմում, որը հետագայում դիֆուզվում է դեպի ցիտոպլազմա էնդոսոմային թաղանթի միջոցով: Վերջապես, լիպոսոմի և էնդոսոմի թաղանթները կարող են միաձուլվել՝ ուղղակիորեն ազատելով պարունակությունը ցիտոպլազմա և խուսափելով լիզոսոմային քայքայումից՝ նվազագույն շփման ժամանակի պատճառով:

Որոշ հակաքաղցկեղային դեղեր, ինչպիսիք են դոքսոռուբիցինը (Doxil, doxorubicin) և դաունոռուբիցինը (daunorubicin), կարող են կիրառվել լիպոսոմներում պատիճավորված ձևով։ Լիպոսոմային ցիսպլատինը, Եվրոպական դեղերի գործակալության կողմից (EMEA) ստացել է «Orphan drug»(նախատեսված հազվադեպ կամ դժվար բուժվող հիվանդությունների համար) անունը՝ ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղի բուժման համար:  Մի ուսումնասիրություն ներկայացնում է վալռուբիցինով լցված իմունոլիպոսոմների (Val-ILs) արդյունավետության և պատրաստման դյուրինության խոստումնալից նախակլինիկական ապացույցները՝ որպես նոր նանոմասնիկային տեխնոլոգիայի բաժին։ Արյունաբանական քաղցկեղների համատեքստում Val-IL-ները կարող են կիրառվել որպես թիրախային, ճշգրիտ և արդյունավետ թերապիա՝ հիմնված վեզիկուլային միջնորդված բջջային մահվան վրա:

ԴՆԹ-ի փոխադրումն ու ներմուծումը ընկալ բջիջ լիպոսոմների միջոցով հայտնի է որպես լիպոֆեկցիա։

Գեների և դեղերի մատակարարման կիրառություններից բացի, լիպոսոմները կարող են օգտագործվել նաև որպես կրիչներ՝ ներկանյութերի մատակարարման համար տեքստիլ արդյունաբերությունում,  պեստիցիդների՝ բույսերին, ֆերմենտների և սննդային հավելումների՝ սննդամթերքներին, ինչպես նաև կոսմետիկ միջոցների՝ մաշկին հասցնելու նպատակով:

Լիպոսոմները  նաև կիրառվում են կոնտրաստով ուժեղացված ուլտրաձայնային հետազոտություններում, որպես որոշ միկրոպղպջակային կոնտրաստ նյութերի արտաքին թաղանթ:

## Սնունդ և սննդային հավելումներ
Մինչև վերջին ժամանակները լիպոսոմների կլինիկական կիրառությունները հիմնականում սահմանափակվում էին թիրախային դեղամատակարարմամբ, սակայն ներկայումս մշակվում են նոր եղանակեր՝ որոշ սննդային և դիետիկ հավելումների օրալ(բերանային) կիրառման համար:  Լիպոսոմների այս նոր կիրառությունը մասամբ պայմանավորված է ավանդական օրալ՝ սննդային և դիետիկ հաբերն ու կապսուլաները բնորոշող ցածր ներծծման և կենսամատչելիության մակարդակներով։ Կլինիկորենփաստագրված են, որ օրալ եղանակով  ներմուծված մի շարք սննդանյութեր ունեն ցածր կենսամատչելիությունն ու ներծծումը: Հետևաբար, լիպոֆիլ և հիդրոֆիլ սննդանյութերի բնական պատիճավորումը լիպոսոմների մեջ կարող է արդյունավետ մեթոդ հանդիսանալ ստամոքսաաղիքային համակարգի և բարակ աղիների քայքայիչ գործոնները շրջանցելու համար՝ հնարավորություն տալով պատիճավորված սննդանյութերի արդյունավետ մատակարարմանը բջիջներ և հյուսվածքներ:

«Սննդային հավելումներ» (nutraceutical) տերմինը միավորում է «սննդանյութ»(nutrient) և «դեղագործական»(pharmaceutical) բառերը և սկզբնապես առաջարկվել է Սթիվեն ԴեՖելիսի կողմից, ով սննդային հավելումները սահմանել է որպես՝ «սննդամթերք կամ սննդամթերքի մի մաս, որը ապահովում է բժշկական կամ առողջապահական օգուտներ, ներառյալ հիվանդությունների կանխարգելումը և/կամ բուժումը»: Սակայն ներկայումս սննդային հավելումների համար դեռևս չկա համընդհանուր ընդունված հստակ սահմանում, որը դրանց կզատորոշի սննդից ածանցված այլ բաժիններից, ինչպիսիք են սննդային (դիետիկ) հավելումները, բուսական արտադրանքները, նախա- և պրոբիոտիկները, ֆունկցիոնալ սննդամթերքները և հարստացված սննդամթերքները: Ընդհանուր առմամբ այս տերմինը կիրառվում է սննդային աղբյուրներից ստացված ցանկացած արտադրանքի համար, որը նախատեսվում է ապահովել առողջապահական հավելյալ օգուտներ՝ բացի առօրյա սննդի սննդային արժեքից։ Այս արտադրանքներում կարող են առկա լինել սննդային կամ ֆիզիոլոգիական ազդեցություն ունեցող նյութերի լայն շրջանակ՝ ներառյալ վիտամինները, հանքային նյութերը, ամինաթթուները, էսենցիալ ճարպաթթուները, մանրաթելերը, ինչպես նաև տարբեր բուսական և խոտաբույսային էքստրակտներ։ Լիպոսոմային սննդային հավելումները պարունակում են կենսաակտիվ միացություններ՝ առողջությանը նպաստող ազդեցություններով։ Կենսաակտիվ միացությունների պատիճավորումը լիպոսոմների մեջ գրավիչ մոտեցում է, քանի որ ապացուցված է, որ լիպոսոմները կարող են հաղթահարել այն լուրջ խոչընդոտները, որոնց կենսաակտիվ նյութերը սովորաբար բախվում են ստամոքսաաղիքային ուղում օրալ ընդունման ընթացքում:

Որոշ գործոններ էական ազդեցություն ունեն ինչպես արտադրության ընթացքում ստացվող լիպոսոմների տոկոսային ելքի, այնպես էլ իրական պատիճավորման աստիճանի, ինչպես նաև լիպոսոմների որակի և երկարաժամկետ կայունության վրա: Դրանք են՝ (1) լիպոսոմների արտադրության կոնկրետ մեթոդը և պատրաստման գործընթացը, (2)ձևակերպման և արտադրության ընթացքում օգտագործվող հիմնական ֆոսֆոլիպիդների կազմը, որակը և տեսակը, (3) միատեսակ չափերի, կայուն և պատիճավորված բեռը պահպանող լիպոսոմային մասնիկներ ստեղծելու կարողությունը։ Սրանք հիմնական տարրերն են, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել սննդային և դիետիկ հավելումների համար արդյունավետ լիպոսոմային կրիչներ մշակելիս։

## Արտադրություն
Լիպոսոմների պատրաստման մեթոդի ընտրությունը, ի թիվս այլոց, կախված է հետևյալ չափանիշներից՝

# պատիճավորվող նյութի և լիպոսոմային բաղադրիչների ֆիզիկաքիմիական բնութագրերից,
# այն միջավայրի բնույթից, որում դիսպերսված են լիպիդային վեզիկուլները,
# պատիճավորվող նյութի արդյունավետ կոնցենտրացիայից և դրա հնարավոր թունավորությունից,
# վեզիկուլների կիրառման կամ մատակարարման ընթացքում ներգրավված լրացուցիչ գործընթացներից,
# տվյալ կիրառման համար անհրաժեշտ վեզիկուլների օպտիմալ չափից, պոլիդիսպերսությունից և պահպանման ժամկետից,
# խմբաքանակի վերարտադրելիությունից և անվտանգ ու արդյունավետ լիպոսոմային արտադրանքների խոշորածավալ արտադրության հնարավորությունից

Օգտակար լիպոսոմները ինքնաբուխ կերպով հազվադեպ են ձևավորվում: Սովորաբար դրանք առաջանում են այն ժամանակ, երբ ֆոսֆոլիպիդները ենթարկվում են  դիսպերսիայի՝ բևեռային լուծիչում՝ ջրում, հաղորդվում է բավարար էներգիա, բազմաշերտ ագրեգատները քայքայելու և դրանք օլիգո- կամ միաշերտ լիպիդային երկշերտ վեզիկուլների վերածելու համար:

Հետևաբար լիպոսոմները կարող են ստացվել ամֆիպաթիկ լիպիդների (ֆոսֆոլիպիդների), ջրում դիսպերսիային սոնիկացիայի միջոցով: Ցածր լարվածության պայմաններում ձևավորվում են բազմաշերտ լիպոսոմներ։ Սկզբնական ագրեգատները, որոնք սոխի նման ունեն բազմաթիվ շերտեր, աստիճանաբար դառնում են ավելի փոքր և ի վերջո վերածվում միաշերտ լիպոսոմների, որոնք հաճախ անկայուն են՝ իրենց փոքր չափերի և սոնիկացիայի ընթացքում առաջացած կառուցվածքային թերությունների պատճառով։ Սոնիկացիան ընդհանուր առմամբ համարվում է «կոպիտ» պատրաստման մեթոդ, քանի որ այն կարող է վնասել պատիճավորվող դեղի կառուցվածքը։ Մարդկային կենսագործունեության համար նյութեր ստանալու նպատակով ներկայումս կիրառվում են ավելի նոր մեթոդներ, ինչպիսիք են էքստրուզիան, միկրոխառնումը (micromixing) և Մոզաֆարիի մեթոդը: Ֆոսֆատիդիլխոլինից բացի այլ լիպիդների օգտագործումը կարող է զգալիորեն հեշտացնել լիպոսոմների պատրաստման գործընթացը:

## Հեռանկար
մինի|Թիրախավորված լիպոսոմային մատակարարման սխեմատիկ պատկեր
Լիպոսոմների հետազոտության հետագա առաջընթացը հնարավորություն է տվել ստեղծել լիպոսոմներ, որոնք կարող են խուսափել օրգանիզմի իմուն համակարգի, մասնավորապես՝ ռետիկուլոէնդոթելիալ համակարգի (RES) բջիջների կողմից ճանաչվելուց։ Այս լիպոսոմները հայտնի են որպես «գաղտնի լիպոսոմներ» (stealth liposomes)։ Դրանք առաջին անգամ առաջարկվել են Գ. Ցևցի և Գ. Բլյումի կողմից, իսկ կարճ ժամանակ անց վերջիններից անկախ նաև Լ. Հուանգի և Վլադիմիր Տորչիլինի հետազոտական խմբերի կողմից: Գաղտնի լիպոսոմները կառուցված են այնպես, որ դրանց թաղանթի արտաքին մակերեսին ամրացված է պոլիէթիլեն գլիկոլ (PEG)։ PEG-ով ծածկույթը, որը օրգանիզմում ինտակտ է, ապահովում է դեղի մատակարարման ավելի երկար շրջանառություն արյան մեջ։ Միևնույն ժամանակ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ PEGիլացված լիպոսոմները կարող են առաջացնել հակա-IgM հակամարմինների ձևավորում, ինչի արդյունքում կրկնակի ներարկման դեպքում կարող է դիտվել լիպոսոմների արագացված հեռացում արյան շրջանառությունից՝ կախված լիպիդների չափաբաժնից և ներարկումների միջև ընկած ժամանակային միջակայքից: PEG ծածկույթից բացի, որոշ ստելթ լիպոսոմներ կրում են նաև կենսաբանական բաղադրիչներ՝ որպես լիգանդներ, որոնք ամրացված են լիպոսոմի մակերեսին և հնարավորություն են տալիս կապվել դեղի մատակարարման թիրախ վայրում առկա հատուկ արտահայտված կառուցվածքների հետ։ Այս թիրախավորող լիգանդները կարող են լինել մոնոկլոնալ հակամարմիններ (որի դեպքում ձևավորվում են իմունոլիպոսոմներ), վիտամիններ կամ հատուկ անտիգեններ, սակայն դրանք պետք է լինեն հասանելի կապման համար: Թիրախավորված լիպոսոմները կարող են ուղղված լինել օրգանիզմում կոնկրետ որոշակի բջիջներին և դրանց մատակարարել դեղեր, որոնք սովորական դեպքում կհասցվեին համակարգային ճանապարհով։ Հիմնականում թունավոր հատկութձուններ ունեցող դեղերը կարող են զգալիորեն նվազ թունավոր լինել ամբողջ օրգանիզմի համար, եթե մատակարարվեն միայն ախտահարված հյուսվածքներին։ Նման մոտեցմամբ կարող են օգտագործվել նաև պոլիմերոսոմները, որոնք մորֆոլոգիապես մոտ են լիպոսոմներին։ Լիպոսոմներին մորֆոլոգիապես մոտ են նաև բարձր դեֆորմացվող հատկություն ունեցող վեզիկուլները, որոնք նախագծված են ոչ ինվազիվ՝ մաշկի միջով նյութերի մատակարարման համար և հայտնի են որպես տրանսֆերսոմներ(transfersomes):

Լիպոսոմները օգտագործվում են նաև որպես արհեստական բջջային մոդելներ։

Լիպոսոմները կարող են կիրառվել ինքնուրույն կամ  հակաբիոտիկների հետ համակցված՝ որպես բակտերիալ տոքսիններին չեզոքացնող միջոցներ։ Շատ բակտերիալ տոքսիններ էվոլյուցիայի ընթացքում ձևավորվել են այնպես, որ թիրախավորում են հյուրընկալ բջիջների թաղանթի որոշակի լիպիդներ, և կարող են «խաբվել» ու չեզոքացվել տվյալ լիպիդային թիրախները պարունակող լիպոսոմների միջոցով:

2018 թվականի մայիսին հրապարակված հետազոտությունը ուսումնասիրել է նաև լիպոսոմների հնարավոր կիրառումը, որպես «նանոկրիչներ» պարարտացնող սննդանյութերի համար՝ թերսնված կամ հիվանդ բույսերի բուժման նպատակով։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ այս սինթետիկ մասնիկները թափանցում են բույսերի տերևների մեջ ավելի հեշտ, քան ազատ սննդանյութերը, ինչը ևս մեկ անգամ հաստատում է նանոտեխնոլոգիայի կիրառման արդյունավետությունը բերքատվության բարձրացման համար:

Մեքենայական ուսուցումը նույնպես սկսել է իր ներդրումն ունենալ լիպոսոմների հետազոտության ոլորտում։ Մասնավորապես, խորը ուսուցման մեթոդները կիրառվել են բազմափուլ կենսափորձի մոնիթորինգի համար, որտեղ սախարոզով և նուկլեոտիդներով լցված լիպոսոմները փոխազդում էին լիպիդային թաղանթը խոցող պեպտիդի հետ: Արհեստական նեյրոնային ցանցերը կիրառվել են նաև լեուպրոլիդ ացետատ պարունակող լիպոսոմների ձևակերպման պարամետրերի օպտիմալացման, ինչպես նաև լիպոսոմների մասնիկների չափի և պոլիդիսպերսության ինդեքսի կանխատեսման նպատակով:

## Տես նաև
* Լիպիդային երկշերտ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Journal of Liposome Research

Կատեգորիա:Կենսաբանական թաղանթ
Կատեգորիա:Մոլեկուլային կենսաբանություն
Կատեգորիա:Նանոտեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Ֆոսֆոլիպիդներ