Մոդենա

**Մոդենա** (, )` քաղաք Իտալայի Էմիլիա Ռոմանիա մարզի Մոդենա գավառում, համանուն գավառի վարչական կենտրոն։ Գտնվում է Բոլոնիաից հյուսիս- արևելք, Սեկկիա և Պանարո գետերի միջև։ Քաղաքի տոնը նշվում է հունվարի 31-ին։

## Պատմություն
Մուտինա քաղաքը, որը կար մինչ Մոդենան, առաջին հիշիատակվել էր հռոմեացիների և գալլերի պատերազմի ժամանակ։ Մ․թ․ա․ 183 թվականին Մուտինան դարձել է հռոմեական գաղութ Էմիլիվիան ճանապարհին՝ 78 թվականին նրա հանքերում Մարկոս Յունիոս Բրուտոսը (հանրահայտ Բրուտի հայրը) պաշտվանվում էր Պոպմեյի դեմ, իսկ 44 թվականին մյուս Բրուտը, Դեցիմը Անտոնիոսի դեմ (Մուտինյան պատերազմ)։ Աթթիլաի արշավման և դրանից հետո պատերազմի հետևանքով քաղաքը մի քանի անգամ ավերվել է մինչև VIII դարը՝ վերջնական ավերումը և բնակիչները մոտակայքում ստեղծեցին նոր բնակավայր։

IX դարում այն վերականգնվել է Լեդոնիոմ արքեպիսկոպոսի կողմից և այդ պահից հանդիսանում էր հոգևորականների կառավարման ներքո, մինչ XI դարում նրա վրա չտարածվեց մարկգրաֆինիա Մաթիլդա Տոսկանսկաիաի իշխանությունը։ XII դարի վերջում Մոդենան հանդիսանում էր ինքնիշխան հասարակություն, որը շատ արագ տարածում էր իր իշխանությունը շրջակայքի վրա։ 1175 թվականին հիմնադրվել է Եվրոպայում առաջին համալսարաններց մեկը, որը մրցակցության մեջ էր մտել Բոլոնիայի համալսարանի հետ։ Այդ մրցակցությունը չէր սահմանափակվում միայն գիտության շրջանակներում, 1249 թվականին երկու քաղաքների զորքերը հանդիպեցին մարտի դաշտում և Մոդենան պարտություն կրեց։

Ֆրիդրխ II և Գրիգորի IX պատերազմի ժամանակ Մոդենան անցել է իմպերատորի կողքը, չնայած որ նրանում գվելֆյան կուսակցությունը ուներ մեծ ուժ, որպեսզի վերածեր երկիրը մշտական պատերազմի բերմ։ 1288 թվականին Մոդենայում իշխանությունը իր ձեռքում վերցրեց Վելֆերի տան հետնորդները՝ Էստե ընտանիքը, որոնց ներկայացուցիչները ղեկավարում էին քաղաքը ընդհուպ մինչև Ռիսորզիմենտոն։ Այդ դինաստիաի առաջին կառավարիչը Օբիցցե Էստեն էր, ժառանգի մահից (1308) հետո Մոդենան որոշ ժամանակ ձեռք բերեց ինքնիշխանություն, բայց հետո Էտեները վերականգնեցին իրենց իշխանությունը։

1452 թվականին Ֆրդրիխ III-ը Էստեներին շնորհեց Մոդենայի և Ռեդջոյի դուքսերի տիտղոսը։ Այդ ժամանակ այդ շրջանի կենտրոնը Ֆերրարա քաղաքն էր, որ հետագայում անցավ Հռոմի պապի իշխանության տակ, իսկ 1510-ից 1527 թվականները նրան էր պատկանում հենց Մոդենան։ Դքսության սահմանը փոխվում էր, Էստեների տանը տարբեր միջոցներով հաջողվեց միանալ Միրանդոլուի իշխանությանը, Նովելլաուրի դքսությանը և Մասսա-Կարարան։ 1796 թվականին Էստեների վերջին դուքսը՝ Էրկոլե III ֆրանսիացիների հարձակման հետևանքով Մոդենայից դիմեց փախուստի, որը գտնվում էր Ցիսպադանյան՝ հետագալում Ցիզալպինյան հանրապետության կազմում։

Կորցրած տարածքների համար որպես խրախուսանք դուքսը Լյունեբիլյան խաղաղությամբ ստացավ Բրեիսգաուն, որը 1803 թվականին նրանից ժառանգեց իր աղջիկը և նրա ամուսինը՝ արքիդուքս Կարլ Անտոն Իոսիֆ Ֆերդինադը, որի հետնորդները, արյունակցակն կապ ունենալով Հաբսբուրգների Լոթարինյան տնից, մայրական կողմի հետնորդներին հարգանքի նշան ուղղելով վերցրեցին Դէստե ազգանունը։ 1829 թվականին Մոդենակն դքսությունը նորից միացավ Մասսա-Կարարային, իսկ 1847 թվականին Լուկսկական և Գվաստալյան դքսությանը։ 1859 թվականին Մոդենան միացավ միացյալ Իտալիաին։

## Ժողովրդագրություն
Բնակչության աճը

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:605 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:200000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till: 52629
 bar:1871 from:0 till: 56995
 bar:1881 from:0 till: 57520
 bar:1901 from:0 till: 63012
 bar:1911 from:0 till: 71922
 bar:1921 from:0 till: 81590
 bar:1931 from:0 till: 89741
 bar:1936 from:0 till: 96337
 bar:1951 from:0 till: 111364
 bar:1961 from:0 till: 139183
 bar:1971 from:0 till: 171072
 bar:1981 from:0 till: 180312
 bar:1991 from:0 till: 176990
 bar:2001 from:0 till: 175502
 bar:2011 from:0 till: 179149
PlotData=
 bar:1861 at: 52629 fontsize:S text: 52629 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 56995 fontsize:S text: 56995 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 57520 fontsize:S text: 57520 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 63012 fontsize:S text: 63012 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 71922 fontsize:S text: 71922 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 81590 fontsize:S text: 81590 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 89741 fontsize:S text: 89741 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 96337 fontsize:S text: 96337 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 111364 fontsize:S text: 111364 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 139183 fontsize:S text: 139183 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 171072 fontsize:S text: 171072 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 180312 fontsize:S text: 180312 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 176990 fontsize:S text: 176990 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 175502 fontsize:S text: 175502 shift:(-10,5)
 bar:2011 at: 179149 fontsize:S text: 179149 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Ըստ ISTAT-ի տվյալների


## Տեսարժան վայրեր
մինի|Մոդենայի Կաֆեդրալ մայր տաճար
Մոդենայի առավել արժեքավոր տեսարժան վայրերը գտնվում Պիացցա Գրանդե կենտրոնական հրապարակում՝ Մոդենայի Կաֆեդրալ մայր տաճարին
(օծված 1184 թվականին, Աստվածածնի վերափոխման տոն և Մոդենակն Գեմինիանա) կառուցված ռոմանական ոճով և նրան հարակից փոքր հորիզոնական դիրքից շեղված (Պիզայի աշտարակի նման) զանգակատուն (1319): Այդ զանգակատունը հայտնի է «Գիրլանդինա» անվանմամբ և դարձել է քաղաքի խորհրդանիշը։

Դուքսեր բարոկկո պալատը կառուցվել է 1634 թվականին Դէստե միջնադարյան պալատի վայրում՝ այժմ այնտեղ զինվորական ակադեմիա է։ Պալացցո թանգարանում կա հինգ տարբեր ուղղություններով թանգարան և Էստե դքսերի նկարների հավաքածուն, որում կան Պիեռա Դելլա Ֆրանչեսկաի, Անդրեա Մանտենյաի, Կոզիմո Տուրաի, Տիցիանի և իտալաական ռենեսանսի ևս մի քանի վարպետների գեղանկարները։ Այդ նույն շենքում է Էստեների գրադարանը, որը հիմնադրվել է 1393 թվականին Ֆերրարեում և հայտնի է իր միջնադարյան մոնոսքրիտների հավաքացուվ և Կանտինո պլանիսֆերայով։

Մոդենայի միջնադարյան պատերը չեն պահպանվել՝ նրան փոխարեն բուլվար է, որը տալիս են քաղաքին հնգանկյան տեսք։
1000px|մինի|կենտրոն|Պիացցա Գրանդե հրապարակ

## Կլիմա




## Տնտեսություն
Մոդենայում է գտնվում իտալական Panini Group ընկերություը որը արտադրում է կպչուն պիտակներ։ 
մինի|ձախից|Մազերատի Գրան Տուրիզմո
մինի|Էնցո Ֆերրարի
Մոդենան, Թուրինի հետ միասին համարվում է իտալիայի ավտոշինական կենտրոններից մեկը։ Ֆերրարի սուպերքարերը հիմնադրվել են Մոդենայում Էնցո Ֆերրարիի կողմից որը հանդիցանում էր Մոդենայի բնակիչ, ինչպես նաև մի քանի սուպերքարեր հիմնադրվել են կամ գլխամասային գրասենյակները գտնվում են քաղաքի մոտակայքում (Pagani, De Tomaso, Maserati):

## Քույր քաղաքներ
* Ալմաթի, Ղազաղստան
* Բենսի, Չինաստան
* Հիգլանդ Պարկ, Իլինոյս, ԱՄՆ
* Լինց, Ավստրիա
* Լոնդրինա, Բրազիլիա
* Նովի Սադ, Սերբիա
* Սեյնթ Փոլ, Մինեսոտա, ԱՄՆ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էմիլիա Ռոմանիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Իտալիայի համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Մոդենա