Քսենոֆոբիա և խտրականություն Թուրքիայում

**Քսենոֆոբիա և խտրականություն Թուրքիայում**, օտարների նկատմամբ բացասական և անհավասար վերաբերմունք՝ ըստ ազգության, դավանանքի, լեզվի, սեռի կամ այլ հատկանիշների։ Թուրքիայում քսենոֆոբիան և խտրականությունը առկա են հասարակության մեջ և ողջ պատմության ընթացքում, ներառյալ էթնիկ խտրականությունը, կրոնական խտրականությունը և ինստիտուցիոնալ ռասիզմը ոչ թուրք, ոչ քեմալական, ոչ մուսուլման և ոչ սուննի փոքրամասնությունների նկատմամբ: Սա հիմնականում դրսևորվում է որոշ մարդկանց կողմից էթնիկ թուրք չհամարվող մարդկանց, մասնավորապես՝ քրդերի, հայերի, արաբների, ասորիների, հույների, հրեաների և թափառաշրջիկ խմբերի, ինչպիսիք են գնչուները, դոմարիները, աբդալսները և բոշաները, նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի և գործողությունների տեսքով: Վերջին տարիներին Թուրքիայում ռասիզմը աճել է Միջին Արևելքի քաղաքացիների նկատմամբ, ինչպիսիք են սիրիացի փախստականները, աֆղան, պակիստանցի և աֆրիկացի միգրանտները:

Հաղորդվում է նաև թուրքերի կողմից Ուկրաինայում պատերազմի հետևանքով ռուսների, ուկրաինացիների և, հնարավոր է, բելառուսների և բուլղարների ներհոսքի աճող դժգոհության մասին, ովքեր պնդում են, որ դա բնակարանային ճգնաժամ է ստեղծում տեղի բնակիչների համար։

## Ակնարկ

Թուրքիայում ռասիզմի և խտրականության արմատները կարելի է հետագծել դեռևս Օսմանյան կայսրությունում։ 1860-ական թվականներին որոշ օսմանյան թուրք մտավորականներ, ինչպիսին է Ալի Սուավին, նշել են․
#Թուրքերը գերազանցում են մյուս ռասաներին քաղաքական, ռազմական և մշակութային առումներով
#Թուրքերենն իր հարստությամբ և կատարելությամբ գերազանցում է եվրոպական լեզուներին
#Թուրքերն են կառուցել իսլամական քաղաքակրթությունը։

1920-ական և 1930-ական թվականներին ռասիզմը դարձել է թուրքական քաղաքականության ազդեցիկ ասպեկտ, որը վայելում էր թուրքական կառավարության աջակցությունը։ Թուրքիայի պատմության և արևի լեզվի տեսության վերաբերյալ թեզիսների օգնությամբ գիտականորեն պետք է ապացուցվեր թուրքերի ռասայական գերազանցությունը։ Թուրքիայի պատմության թեզը պնդում էր ժամանակակից եվրոպական ժողովուրդների թուրքական ռասայական ծագման մասին, մինչդեռ արևի լեզվի տեսությունը պնդում էր, որ թուրքերն առաջին մարդիկ են, ովքեր խոսում են թուրքերեն, հետևաբար, թուրքերենն է բոլոր մյուս լեզուների աղբյուրը։ Այդ գաղափարները արևմտյան գիտական աշխարհում տարածելու համար Թուրքիայում կազմակերպվել են կոնգրեսներ։ Պետական ծառայողների մասին օրենքը, որն ընդունվել է 1926 թվականին, ուղղված էր Թուրքիայում աշխատանքային կյանքի թյուրքացմանը։ Այս օրենքը սահմանում էր Թուրքիայի քաղաքացիությունը որպես պետական ծառայող դառնալու ցանկություն ունեցող անձի համար անհրաժեշտ պայման, քանի որ 1932 թվականին Քերիման Խալիսը ընտրվել էր «Միսս Տիեզերք», Թուրքիայի նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը գոհ էր այն փաստից, որ միջազգային ժյուրին թուրքական ռասայի էությունը ներկայացնող կնոջը ճանաչել է լավագույնը։

Թուրքիայում առաջին ռասիստներն էին Նիհալ Աթսըզը ու Ռեհա Օղուզ Թյուրքքանը, որոնք մրցում էին թուրքականությունը ճիշտ ուղին որոշելու հարցում։ Այս երկուսը մեղադրվել են ռասիզմի և թուրանիզմի մեջ 1944 թվականին, մյուս 21 մեղադրյալների հետ միասին, որոնց թվում էին Զեքի Վելիդի Թողանը և Ալփարսլան Թյուրքեշը: Մի քանի մեղադրյալներ դատապարտվել են ազատազրկման, բայց 1945 թվականի հոկտեմբերին կրկնակի դատավարությունից հետո նրանք բոլորն արդարացվել են։ Թուրքական իդեալիստական շարժումը ազդված է Ադոլֆ Հիտլերի ռասիստական հայացքների վրա: Նրա «Իմ պայքարը» (Mein Kampf) գիրքը շատ տարածված է աջակողմյան քաղաքական գործիչների շրջանում, և նույնիսկ Բյուլենթ Էջևիթը ցանկանում էր արգելել դրա վաճառքը Թուրքիայում, սակայն աջակողմյանները նրանք թույլ չեն տվել դա

Թուրքիայում 2002 թվականին Կրթության նախարարությունը հայերի նկատմամբ կրթական ծրագիր է ընդունել, որը լայնորեն դատապարտվել է որպես ռասիստական և շովինիստական։ Ուսումնական ծրագիրը ներառում էր այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են՝ «մենք ջախջախեցինք հայերին» և «ազգի դավաճան»: դրանից հետո հասարակական կազմակերպությունները, այդ թվում՝ Թուրքիայի գիտությունների ակադեմիան, հրապարակել են ուսումնասիրություն, որը դատապարտում է դասագրքերում ռասիզմի և սեքսիզմի բոլոր դրսևորումները, սակայն, փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության միջազգային կազմակերպության կողմից 2015 թվականին հրապարակված զեկույցում ասվում է, որ դպրոցական ծրագրերում դեռևս շարունակվում են «հայերին և հույներին ներկայացնել որպես երկրի թշնամիներ»: Զեկույցի հեղինակներից Նուրջան Քայան եզրակացրել է. «Ամբողջ կրթական համակարգը հիմնված է թուրքականության վրա: Ոչ թուրքական խմբերին կամ չեն հիշատակում, կամ հիշատակում են բացասական ձևով»:

2008 թվականի դրությամբ Թուրքիայում աճել է նաև «ատելության հողի վրա հանցագործությունների» թիվը, որոնք պայմանավորված են ռասիզմով, ազգայնականությամբ և անհանդուրժողականությամբ: Ըստ խորհրդարանական մարդու իրավունքների հետաքննության հանձնաժողովի ղեկավար Այհան Սեֆեր Ուսթյունի՝ «Թուրքիայում ատելության խոսքը աճում է, ուստի պետք է ներդրվեն նոր զսպող միջոցներ՝ նման հանցագործությունների աճը կանխելու համար»: Սահմանադրության և օրենքների դրույթներին չնայած՝ մինչ օրս ատելության հողի վրա հանցագործության համար դատապարտումներ չեն եղել՝ ո՛չ ռասիզմի, ո՛չ էլ խտրականության համար: 2006 թվականի սկզբից ի վեր Թուրքիայում մի շարք սպանություններ են կատարվել էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների, այլ սեռական կողմնորոշում ունեցող և այլ սոցիալական/սեռական ինքնություն դավանող անձանց նկատմամբ: Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի 216-րդ հոդվածը ընդհանուր արգելք է սահմանում մարդկանց մոտ ատելության և զզվանքի հրապարակայնորեն հրահրման դեմ:

Ըստ թուրքական «Զաման» (Zaman՝ Ժամանակ) օրաթերթի ավագ սյունակագիր Յավուզ Բայդարի 2009 թվականին գրված հոդվածի՝ Թուրքիայում ռասիզմը և ատելության խոսքը աճում են, մասնավորապես՝ հայերի և հրեաների նկատմամբ:

2011 թվականին Ասլի Չիրաքմանը պնդել է, որ Թուրքիայում քրդական, հայկական և հրեական ներկայության նկատմամբ քսենոֆոբիկ զգացմունքների դրսևորման ակնհայտ աճ է նկատվել: Չիրաքմանը նաև նշել է, որ 2000-ականների էթնո-ազգայնական դիսկուրսը թշնամիներին նույնականացնում է որպես Թուրքիայում բնակվող էթնիկ և կրոնական խմբեր, ինչպիսիք են քրդերը, հայերը և հրեաները:

2011 թվականին Pew-ի կողմից 1000 թուրքերի շրջանում անցկացված «Գլոբալ վերաբերմունք և միտումներ» հարցման արդյունքում պարզվել է, որ թուրքերի 6 %-ը դրական կարծիք ունի քրիստոնյաների, իսկ 4 %-ը՝ հրեաների մասին: Ավելի վաղ՝ 2006 թվականին, այդ թվերը համապատասխանաբար կազմում էին 16 % և 15 %: Pew-ի հարցման արդյունքում պարզվել է նաև, որ թուրքերի 72 %-ը ամերիկացիներին թշնամաբար է վերաբերվում, իսկ 70 %-ը՝ եվրոպացիներին: Երբ նրանց խնդրել են անվանել աշխարհի ամենադաժան կրոնը, թուրքերի 45 %-ը նշել է քրիստոնեությունը, 41 %-ը՝ հուդայականությունը, իսկ 2 %-ը՝ իսլամը: Բացի այդ, թուրքերի 65 %-ը նշել է, որ արևմուտքցիները «անբարոյական» են:

Ռասիզմի և անհանդուրժողականության դեմ պայքարի եվրոպական հանձնաժողովի (ՌԱԵՀ) կարծիքով՝ Թուրքիայի առջև ծառացած հիմնական մարտահրավերներից մեկը ազգային ինքնության ուժեղ զգացողության և պետության միասնությունն ու ամբողջականությունը պահպանելու ցանկության համատեղումն է տարբեր փոքրամասնությունների՝ Թուրքիայում իրենց էթնիկ ինքնության զգացողությունները արտահայտելու իրավունքի հետ, օրինակ՝ փոքրամասնության խմբի՝ իր էթնիկ ինքնության զգացումը զարգացնելու իրավունքը՝ այդ էթնիկ ինքնության լեզվական և մշակութային ասպեկտները պահպանելու միջոցով։

Հայկական «Ակօս» թերթի հրապարակած բացահայտման համաձայն՝ երկրում փոքրամասնությունների համայնքները դասակարգելու համար օգտագործվել են գաղտնի ռասայական կոդեր: Ռասայական կոդերի համաձայն, որոնք, ենթադրաբար, սահմանվել են 1923 թվականին հանրապետության հիմնադրման ժամանակ, հույները դասակարգվում են 1-ին համարի ներքո, հայերը՝ 2-րդ, իսկ հրեաները՝ 3-րդ համարի ներքո: «Խաղաղություն և ժողովրդավարություն կուսակցության» (Barış ve Demokrasi Partisi - BDP) պատգամավոր Ալթան Թանը կարծում էր, որ նման կոդերը միշտ հերքվել են թուրքական իշխանությունների կողմից, բայց նշել էր, որ «եթե նման բան է կատարվում, դա մեծ աղետ է: Պետության կողմից սեփական քաղաքացիներին անօրինական կերպով դասակարգելը էթնիկ պատկանելության և կրոնի հիման վրա, և դա գաղտնի անելը, մեծ աղետ է»:

Ստամբուլի Բիլգի համալսարանի կողմից 2015-2017 թվականներին Թուրքիայի գիտատեխնիկական հետազոտությունների խորհրդի (TÜBITAK) աջակցությամբ անցկացված հետազոտության համաձայն, երիտասարդների 90 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա, որ իրենց դուստրերը ամուսնանան «մյուս» խմբից մեկի հետ։ Մինչդեռ երիտասարդների 80 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա ունենալ «մյուս» խմբից հարևան, 84 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա, որ իրենց երեխաները ընկերանան «մյուս» խմբի երեխաների հետ։ 84 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա գործարքներ կնքել «մյուս» խմբի անդամների հետ։ 80 %-ը նշել է, որ չի վարձի որևէ մեկին, ով «մյուս» խմբից է։ Հետազոտողները դեմ առ դեմ հարցազրույցներ են անցկացրել 18-ից 29 տարեկան երիտասարդների հետ։ Երբ նրանց խնդրել են նշել, թե որ խմբերն են նրանք ամենաշատը ընկալում որպես «մյուս», նրանք առաջին տեղում են դասել համասեռամոլներին՝ 89 %-ով, երկրորդ տեղում՝ աթեիստներին և անհավատներին՝ 86 %-ով, երրորդ տեղում՝ այլ հավատքի ներկայացուցիչներին՝ 82 %-ով, փոքրամասնությունները՝ 75 %-ով, իսկ ծայրահեղ կրոնական մարդիկ՝ հինգերորդ տեղում՝ 74 %-ով։

## Քրդերի դեմ
Մահմութ Էսաթ Բոզքուրթը՝ նախկին արդարադատության նախարարը, 1930 թվականին հայտարարել է թուրք ռասայի գերազանցության մասին քրդական ռասայի նկատմամբ և ոչ թուրքերին թույլատրել է միայն ծառաներ և ստրուկներ լինելու իրավունքը։

1930 թվականի Զիլանի կոտորածը Արարատյան ապստամբության ժամանակ Թուրքիայի քուրդ բնակիչների կոտորած էր, որին մասնակցել են 800-1500 զինված տղամարդիկ: Ըստ «Ջումհուրիյեթ» օրաթերթի 1930 թվականի հուլիսի 16-ի՝ մոտ 15,000 մարդ է սպանվել, իսկ Զիլան գետը լցվել է դիակներով մինչև իր գետաբերանը։ 1930 թվականի օգոստոսի 31-ին «Միլիյեթ» օրաթերթը հրապարակել է Թուրքիայի վարչապետ Իսմեթ Ինյոնյուի հայտարարությունը. «Միայն թուրք ազգն իրավունք ունի պահանջել ազգային իրավունքներ այս երկրում: Որևէ այլ տարր նման իրավունք չունի» և «Նրանք արևելյան թուրքեր են, որոնք խաբվել են անհիմն քարոզչությամբ և, ի վերջո, կորցրել են իրենց ճանապարհը»:

Քրդերը երկար պատմություն ունեն խտրականության և կոտորածների, որոնք նրանց նկատմամբ իրականացվել են թուրքական կառավարության կողմից: Առավել նշանակալիցներից մեկը Դերսիմի կոտորածն է, որտեղ, ըստ Չորրորդ գլխավոր տեսչության պաշտոնական զեկույցի, 1937-1938 թվականներին թուրքական բանակի կողմից սպանվել է 13,160 խաղաղ բնակիչ, իսկ 11,818 մարդ աքսորվել է, ինչը ամայացրել է նահանգը: Հանձնվելուց հետո շատ ցեղախմբի անդամներ գնդակահարվել են, իսկ կանայք ու երեխաները փակվել են խոտհունձի մեջ, որոնց հետո այրել են: Դեյվիդ ՄաքԴաուելը նշել է, որ սպանվել է 40,000 մարդ, մինչդեռ քրդական սփյուռքի աղբյուրները պնդում են, որ զոհերի թիվը գերազանցել է 70,000-ը:

Մինչև 1991 թվականը, Թուրքիայի կառավարությունը քրդերին դասակարգում էր որպես «լեռնային թուրքեր»՝ պնդելով, որ քուրդ անունով ռասա գոյություն չունի, և որ քրդերը պատմություն չունեն։ Այդ ժամանակվանից ի վեր, Թուրքիայի քրդական բնակչությունը ձգտել է, որ քրդերենը ներառվի որպես ուսուցման լեզու հանրային դպրոցներում, ինչպես նաև որպես առանձին առարկա։ Քրդերենի ուսուցման կենտրոններ բացելու մի քանի փորձեր կասեցվել են «տեխնիկական» պատճառներով, ինչպիսիք են դռների սխալ չափսերը։ Թուրքական աղբյուրները պնդում են, որ քրդերենով դպրոցների գործունեությունը դադարեցվել է 2004 թվականին՝ «ակնհայտ հետաքրքրության բացակայության» պատճառով։ Չնայած քրդերենով դպրոցները սկսել են գործել, դրանցից շատերը ստիպված են եղել փակվել պետության կողմից չափազանց կարգավորման պատճառով։ Քրդերենի ինստիտուտները վերահսկվում են խիստ հսկողության և բյուրոկրատական ճնշման ներքո։ Քրդերենի որպես հիմնական կրթական լեզու օգտագործումը Թուրքիայում անօրինական է։ Այն ընդունվում է միայն որպես առարկայական դասընթացներ։

Քրդերենը թույլատրվում է որպես առարկա որոշ համալսարաններում, դրանցից մի քանիսում քրդերենը միայն լեզվի դասընթաց է, իսկ մյուսներում՝ քրդական գրականության և լեզվի ասպիրանտուրայի կամ հետբուհական ծրագրեր։

Թուրքիայի քրդերի մեծ թվի պատճառով, հաջորդական կառավարությունները քրդական ինքնության դրսևորումը դիտարկել են որպես թուրքական միասնությանը սպառնացող պոտենցիալ սպառնալիք, մի զգացողություն, որն ավելի է սրվել 1984 թվականին Քրդական աշխատավորական կուսակցության (PKK) կողմից սկսված զինված ապստամբությունից հետո: Մշակութային ձուլման հիմնական մեղադրանքներից մեկը վերաբերում է պետության կողմից քրդերեն լեզվի պատմականորեն ճնշելուն: 1960-ական և 1970-ական թվականներին ստեղծված քրդական հրատարակությունները փակվել են տարբեր իրավական պատրվակներով: 1980 թվականի ռազմական հեղաշրջումից հետո քրդերենը պաշտոնապես արգելվել է պետական հաստատություններում:

2000 թվականի ապրիլին ԱՄՆ կոնգրեսական Բոբ Ֆիլները խոսել է «մշակութային ցեղասպանության» մասին՝ ընդգծելով, որ «քրդական անունով հայտնի կենսակերպը անհետանում է մտահոգիչ արագությամբ»։ Մարկ Լևենը ենթադրել է, որ ցեղասպանական գործելակերպը չի սահմանափակվել միայն մշակութային ցեղասպանությամբ, և որ 19-րդ դարի վերջի իրադարձությունները շարունակվել են մինչև 1990 թվականը։ 2019 թվականին Deutsche Welle-ն հաղորդել է, որ քրդերը գնալով ավելի շատ են ենթարկվել բռնի ատելության հողի վրա կատարված հանցագործությունների։

Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ թուրքական հաջորդական կառավարությունները քրդերի դեմ շարունակական ցեղասպանության ծրագիր են ընդունել՝ ուղղված նրանց ձուլմանը: Սակայն ցեղասպանության վարկածը մնում է պատմաբանների շրջանում փոքրամասնության տեսակետ և չի հաստատվում որևէ ազգի կամ խոշոր կազմակերպության կողմից: Դե Մոնֆորի համալսարանի ավագ դասախոս Դեզմոնդ Ֆերնանդեսը թուրքական իշխանությունների քաղաքականությունը բաժանել է հետևյալ կատեգորիաների.

# Հարկադիր ձուլման ծրագիր, որը, ի թիվս այլ բաների, ներառում էր քրդերեն լեզվի արգելք և քրդերի հարկադիր վերաբնակեցում Թուրքիայի ոչ քրդական տարածքներում։
# Առաջին կատեգորիային հակառակ ցանկացած կազմակերպության արգելում։
# Քրդական ցանկացած դիմադրության բռնի ճնշում։

2013 թվականի հունվարին Թուրքիայի խորհրդարանն ընդունել է օրենք, որը թույլ է տալիս դատարաններում քրդերեն լեզվի օգտագործումը, թեև սահմանափակումներով: Օրենքն ընդունվել է իշխող ԱԶԿ-ի և քրդամետ ընդդիմադիր Խաղաղություն և ժողովրդավարություն (BDP) կուսակցության ձայներով՝ չնայած աշխարհիկ CHP կուսակցության և ազգայնական MHP-ի քննադատությանը, որի արդյունքում MHP-ի և CHP-ի պատգամավորները գրեթե բախվել են BDP-ի պատգամավորների հետ օրենքի շուրջ: Չնայած խորհրդարանում իրենց աջակցությանը, BDP-ն քննադատաբար էր մոտենում օրենքի այն դրույթին, որ մեղադրյալները կվճարեն թարգմանության վարձը, և որ օրենքը վերաբերում է միայն դատարանում բանավոր պաշտպանությանը, բայց ոչ գրավոր պաշտպանությանը կամ նախաքննությանը: Մի աղբյուրի համաձայն՝ օրենքը չի համապատասխանում ԵՄ չափանիշներին: Թուրքիայի փոխվարչապետ Բեքիր Բոզդաղը պատասխանել է օրենքի երկու կողմերի քննադատությանը՝ ասելով, որ թուրքերեն չխոսող մեղադրյալների վարձը կվճարի պետությունը, մինչդեռ նրանք, ովքեր խոսում են թուրքերեն, բայց նախընտրում են դատարանում խոսել այլ լեզվով, ստիպված կլինեն իրենք վճարել այդ վարձը: Եվրոպական հանձնաժողովի ընդլայնման հարցերով հանձնակատար Շտեֆան Ֆյուլեն ողջունել է նոր օրենքը:

2013 թվականի փետրվարին Թուրքիայի այն ժամանակվա վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը մուսուլման հասարակական գործիչների հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարել է, որ ինքը «դրական կարծիք» ունի իմամների կողմից թուրքերեն, քրդերեն կամ արաբերեն քարոզներ կարդալու վերաբերյալ, որոնք մզկիթների այցելուների շրջանում ամենատարածված լեզուն են։ Այս քայլը աջակցության է արժանացել քուրդ քաղաքական գործիչների և մարդու իրավունքների խմբերի կողմից։

## Արաբների դեմ
Թուրքիան ունի ուժեղ հակաարաբական տրամադրությունների պատմություն։ Թուրքիայում արաբների նկատմամբ համակարգային ռասիզմը խորը պատմական արմատներ ունի, որոնք սկիզբ են առնում Օսմանյան կայսրությունից ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետության անցումից։ Թուրքական պատմության դասագրքերում արաբական ապստամբությունը ներկայացվում է որպես Օսմանյան կայսրության փլուզման հիմնական պատճառ, մինչդեռ արաբների ներդրումը Օսմանյան ինքնիշխանության աջակցության գործում, ինչպիսին է Ջաբալ Շամմարի էմիրության հետ դաշինքը, անտեսվում է։ Հետևաբար, պատմության պարզեցման և թյուրըմբռնման վրա հիմնված ատելությունն ու արաբների նկատմամբ բացասական տրամադրությունները շատ տարածված են թուրքական հասարակության և կառավարության մեջ։

1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ներդրել է աշխարհիկացման և արևմտականացման քաղաքականություն, որը շեշտը դնում էր «թուրքական» ինքնության վրա և ծայրահեղորեն մարգինալացնում արաբական տարրերը առօրյա կյանքում: Աթաթուրքի բարեփոխումները դաժանորեն վերացրել են արաբական ազդեցությունը թուրքական սոցիալ-մշակույթից: Արաբական ազդեցության վերացումը նույնիսկ դիպել է կրոնական ծեսերին․ իսլամական ազանը փոխարինելով թուրքական ազանով, որը համընդհանուր կերպով արտասանվում է արաբերենով:

Սիրիացի փախստականների ճգնաժամի պատճառով արաբների նկատմամբ ատելությունն ու ռասիզմը զգալիորեն աճել են: «Հաարեցը» հաղորդել է, որ Թուրքիայում արաբների նկատմամբ ռասիզմը հիմնականում ազդում է երկու խմբի վրա՝ Պարսից ծոցից զբոսաշրջիկների, որոնք բնութագրվում են որպես «հարուստ և արհամարհական», և Թուրքիայում գտնվող սիրիացի փախստականների վրա: «Հաարեցը» նաև հաղորդել է, որ Թուրքիայում սիրիական հակասիրիական տրամադրությունները վերածվել են բոլոր արաբների, այդ թվում՝ պաղեստինցիների նկատմամբ ընդհանուր թշնամանքի:«Հաղթանակ» կուսակցության քաղաքական գործիչ Ումիթ Օզդաղը զգուշացրել է, որ Թուրքիան վտանգում է դառնալ «Մերձավոր Արևելքի երկիր» արաբ փախստականների հոսքի պատճառով, և նա նաև հայտնի է արաբ փախստականների և ընդհանուր առմամբ արաբների նկատմամբ իր ռասիստական հռետորաբանությամբ:

Թուրքական զանգվածային մշակույթում կան նաև ռասիստական կարծրատիպեր, որտեղ «արաբ» տերմինը մի ժամանակ օգտագործվել է որպես սև շան համար նսեմացնող տերմին, որը արտացոլում է թուրքական հասարակությունում արաբների նկատմամբ խոր արմատներ ունեցող ռասիստական տեսակետները:

## Հայերի դեմ

Չնայած հայերի համար հնարավոր էր Օսմանյան կայսրությունում կարգավիճակ և հարստություն ձեռք բերել, որպես համայնք, նրանց շնորհվել է երկրորդ կարգի քաղաքացիների կարգավիճակ (միլեթների համակարգի համաձայն) և հայերը համարվում էին օսմանյան հասարակության մուսուլմանական բնույթին հիմնարարապես օտար։ 1895 թվականին Օսմանյան կայսրության հայերի շրջանում բարեփոխումների պահանջները հանգեցրել են սուլթան Աբդուլ Համիդի որոշմանը՝ ճնշելու նրանց, ինչը հանգեցրել է համիդյան կոտորածներին, որոնց ընթացքում սպանվել է մինչև 300,000 հայ, իսկ շատերը՝ խոշտանգվել են։ 1909 թվականին Ադանա քաղաքում հայերի կոտորածը հանգեցրել է մի շարք ջարդերի ամբողջ շրջանում, որոնց արդյունքում զոհվել է 20,000-30,000 հայ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օսմանյան կառավարությունը կոտորել է 1.5 միլիոն հայերի՝ հայերի ցեղասպանության ժամանակ։ Սակայն ներկայիս թուրքական կառավարության դիրքորոշումն այն է, որ զոհված հայերը պատերազմի սպասվող դժվարությունների զոհեր են եղել, մեջբերված զոհերի թիվը չափազանցված է, և որ 1915 թվականի իրադարձությունները չեն կարող ցեղասպանություն համարվել: Այս դիրքորոշումը քննադատության է ենթարկվել միջազգային ցեղասպանագետների և 28 կառավարությունների կողմից, որոնք ունեն ցեղասպանությունը հաստատող բանաձևեր:

Թուրքիայում հայ փոքրամասնության կողմից ներկայումս բախվող որոշ դժվարություններ պայմանավորված են ծայրահեղ ազգայնական խմբերի, ինչպիսին է «Գորշ գայլերը», հակահայատյաց վերաբերմունքով։ Փոքրամասնությունների իրավունքների խմբի տվյալներով՝ չնայած կառավարությունը պաշտոնապես ճանաչում է հայերին որպես փոքրամասնություններ, սակայն հրապարակայնորեն օգտագործելիս այս տերմինը նշանակում է երկրորդ կարգի կարգավիճակ։ Թուրքիայում «հայ» բառը հաճախ օգտագործվել է որպես վիրավորանք։ Երեխաներին փոքր տարիքից սովորեցնում են ատել հայերին և «հային», և մի քանի մարդիկ քրեական պատասխանատվության են ենթարկվել հասարակական գործիչներին և քաղաքական գործիչներին այդպես անվանելու համար։

«Հայ» տերմինը հաճախ է օգտագործվում քաղաքականության մեջ՝ քաղաքական հակառակորդներին վարկաբեկելու համար։ 2008 թվականին Իզմիրի պատգամավոր Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության (CHP) պատգամավոր Ջանան Արըթմանը նախագահ Աբդուլլահ Գյուլին անվանել է «հայ»։ Այնուհետև Արըթմանը քրեական հետապնդման է ենթարկվել նախագահին «վիրավորելու» համար։ Նմանապես, 2010 թվականին թուրք լրագրող Ջեմ Բույուքչաքըրը հաստատել է իր կայքում տեղադրված մեկնաբանությունը, որում պնդվում էր, որ նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի մայրը հայ է։ Այնուհետև Բույուքչաքըրը դատապարտվել է 11 ամսվա ազատազրկման՝ «նախագահ [Աբդուլլահ] Գյուլին վիրավորելու համար»։

«Ակոս» շաբաթաթերթի խմբագիր Հրանտ Դինքը սպանվել է Ստամբուլում 2007 թվականի հունվարի 19-ին Օգյուն Սամասթի կողմից։ Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նա գործել է թուրք ծայրահեղ ազգայնական Յասին Հայալի հրամանով։ Հայկական ինքնության և հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ իր հայտարարությունների համար Դինքը երեք անգամ հետապնդվել էր Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածով՝ «թուրքական ինքնությունը վիրավորելու» համար։ Նա նաև բազմաթիվ մահվան սպառնալիքներ էր ստացել թուրք ազգայնականներից, որոնք նրա լրագրությունը (մասնավորապես՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ) համարում էին դավաճանություն։Թուրքահայ զինվոր Սևակ Բալըքչըն սպանվել է 2011 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրը, Բաթմանում իր զինվորական ծառայության ժամանակ։ Ֆեյսբուքյան էջի միջոցով պարզվել է, որ մարդասպան Քըվանչ Աղաօղլուն ծայրահեղ ազգայնական էր և ազգայնական քաղաքական գործիչ Մուհսին Յազըջըօղլուի և թուրք գործակալ/պատվիրված մարդասպան Աբդուլլահ Չաթլըի համակիր, ով ինքն էլ հակաթուրքական գործունեության պատմություն ուներ, ինչպիսին է 1984 թվականին Փարիզի արվարձանում տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրի ռմբակոծությունը։ Նրա Ֆեյսբուքի էջից պարզ է դարձել նաև , որ նա «Մեծ միություն» կուսակցության (BBP) համակիր է, որը Թուրքիայում ծայրահեղ աջ ազգայնական կուսակցություն է։ Բալըքչիի հարսնացուն վկայել է, որ Սևակը հեռախոսով իրեն ասել էր, որ վախենում է իր կյանքի համար, քանի որ մի զինվորական սպառնացել էր իրեն՝ ասելով. «Եթե Հայաստանի հետ պատերազմ լինի, դու առաջինն ես լինելու, ում ես սպանելու եմ»։Իբրահիմ Շահինը և թուրքական ծայրահեղ ազգայնական «Էրգենեքոն» խմբավորման ևս 36 ենթադրյալ անդամներ ձերբակալվել են 2009 թվականի հունվարին Անկարայում: Թուրքական ոստիկանությունը հայտարարել է, որ ձերբակալությունը տեղի է ունեցել Շահինի կողմից Սեբաստիայում (Սիվասում) հայ համայնքի 12 առաջնորդների սպանության հրամանով։ Թուրքիայում պաշտոնական հետաքննության համաձայն՝ «Էրգենեքոնը» նույնպես դեր է ունեցել Հրանտ Դինքի սպանության գործում։

2012 թվականի փետրվարի 26-ին Ստամբուլում Խոջալուի դեպքերի հիշատակին նվիրված հանրահավաքը վերածվել է հակահայաստանյան ցույցի, որը պարունակում էր ատելության խոսք և սպառնալիքներ Հայաստանի և հայերի հասցեին։ Ցույցի ժամանակ հնչում էին հետևյալ վանկարկումներն ու կարգախոսները՝ *«Դուք բոլորդ հայ եք, դուք բոլորդ սրիկաներ եք», «Հրանտի սրիկաները չեն կարող մեզ վախեցնել» և «Այսօր Թաքսիմ հրապարակ, վաղը Երևան. մենք գիշերը հանկարծակի կհարձակվենք ձեզ վրա»*։

2015 թվականի փետրվարին Ստամբուլի Քադըքյոյ թաղամասում գտնվող հայկական եկեղեցու պատի մոտ հայտնաբերվել են գրաֆիտիներ՝ «Դուք կամ թուրք եք, կամ վիժվածքներ» և «Դուք բոլորդ հայ եք, բոլորդ վիժվածքներ եք»։ Պնդվում է, որ գրաֆիտին արվել է «Խոջալուի ցեղասպանությունը և հայկական ահաբեկչությունը դատապարտող ցույցեր» խորագրով հանրահավաքի մասնակիցների կողմից։ Թուրքիայի մարդու իրավունքների ասոցիացիան դիմում է ներկայացրել Ստամբուլի տեղական ինքնակառավարման մարմիններին՝ այն անվանելով «Թուրքիայում հայերի նկատմամբ էթնիկ ատելություն հրահրելու պատրվակ»։ Նույն ամսին Թուրքիայի մի շարք քաղաքներում հայտնվել են Հայոց ցեղասպանությունը նշող պաստառներ։ Դրանց վրա գրված էր. «Մենք նշում ենք մեր երկրի հայերից մաքրագործման 100-ամյակը։ Մենք հպարտ ենք մեր փառահեղ նախնիներով» (*Yurdumuzun Ermenilerden temizlenişinin 100. yıldönümü kutlu olsun. Şanlı atalarımızla gurur duyuyoruz*.)։

## Ասորիների դեմ
Ասորիները նույնպես կիսել են հայերի ճակատագիրը։ Ասորիները նույնպես տուժել են 1915 թվականին և զանգվածաբար կոտորվել են։ Ասորիների ցեղասպանությունը կամ Սեյֆոն (ինչպես այն հայտնի է ասորիներին) Անատոլիայի և Իրանական բարձրավանդակի ասորիների բնակչությունը ցեղասպանությունից առաջ մոտ 650,000-ից նվազեցրել է մինչև 250,000-ի ցեղասպանությունից հետո։

Խտրականությունը շարունակվել է մինչև նորաստեղծ Թուրքական Հանրապետությունը։ Շեյխ Սաիդի ապստամբությունից հետո Ասորական ուղղափառ եկեղեցին ենթարկվել է  թուրքական իշխանությունների կողմից հետապնդումների՝ այն հիմքով, որ որոշ ասորիներ, ենթադրաբար, համագործակցել են ապստամբ քրդերի հետ։ Արդյունքում տեղի են ունեցել զանգվածային տեղահանություններ, և պատրիարք Մար Իգնատիոս Եղիա III-ը վտարվել է Մոր Հանանյո վանքից, որը վերածվել է թուրքական զորանոցի: Պատրիարքական աթոռը այնուհետև ժամանակավորապես տեղափոխվել է Հոմս։

Ասորիները պատմականորեն չէին կարող դառնալ պետական ծառայողներ Թուրքիայում և չէին կարող հաճախել ռազմական դպրոցներ, դառնալ բանակի սպաներ կամ միանալ ոստիկանությանը։

## Աֆղանների դեմ
Աֆղան փախստականներն ու միգրանտները մեղադրել են Թուրքիայի անվտանգության աշխատակիցներին բռնի հարձակումների, այդ թվում՝ իրենց նկատմամբ մահացու ուժի կիրառման մեջ՝ երկիր մուտք գործելու փորձի համար՝ իրենց վրա կրակելով։ Թուրք սահմանապահներին մեղադրում են երկիր մուտք գործել փորձող աֆղանցիներին կրակելու և սպանելու մեջ։ Միևնույն ժամանակ, Թուրքիայի ներգաղթի պաշտոնյաները շարունակել են իրենց ջանքերը՝ երկրում բնակվող միլիոնավոր աֆղան միգրանտների արտաքսման ուղղությամբ։

Թուրք գիտնականների խմբի կողմից հրապարակված 2023 թվականի հետազոտական զեկույցը բացատրում էր աֆղան միգրանտների կապը երկրում հանցագործությունների հետ և նրանց դեմ հասարակական տրամադրությունների բարձրացման պատճառները։ Համացանցում հայտնվել է տեսանյութ, որտեղ երևում է, թե ինչպես են թուրք ծայրահեղ ազգայնականները ծեծում աֆղան տղամարդու։

## Ալևիների դեմ
Թուրքիայում ալևիները համակարգային կրոնական խտրականության են ենթարկվել վաղ հանրապետական դարաշրջանից ի վեր, մասնավորապես կրթության հասանելիության և քաղաքական ներկայացվածության հարցում։ Չնայած Ջեմէվիները (Cemevi) ալևիների հիմնական պաշտամունքի վայրերն են, Թուրքիան դրանք չի ճանաչում որպես պաշտոնական պաշտամունքի վայրեր։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը 2016 թվականի ապրիլի 26-ին որոշել է, որ այս մերժումը խախտում է կրոնի իրավունքի և խտրականության արգելքի վերաբերյալ դրույթները։

Ալևիների դեմ կազմակերպված բռնության պատմությունը ներառում է Դերսիմի կոտորածը (1937-1938) և այնպիսի ջարդեր, ինչպիսիք են Մալաթիայի կոտորածը (1978), Մարաշի կոտորածը (1978) և Սիվասի (Սեբաստիա) կոտորածը (1993), որոնցից մի քանիսը տեղի են ունեցել զինվորականների և ծայրահեղ ազգայնական խմբավորումների աջակցությամբ։

## Հույների և կիպրոսցիների դեմ

Թուրք ազգայնականների պատժիչ միջոցառումները, ինչպիսին է 1932 թվականի խորհրդարանական օրենքը, արգելել են Թուրքիայում բնակվող հույն քաղաքացիներին զբաղվել 30 արհեստներով և մասնագիտություններով՝ սկսած դերձակից և ատաղձագործությունից մինչև բժշկություն, իրավաբանություն և անշարժ գույք։ 1942 թվականին սահմանված Վարլըք վերգիսին նույնպես ծառայել է Թուրքիայում հույն գործարարների տնտեսական ներուժի նվազեցմանը։ 1955 թվականի սեպտեմբերի 6-7-ը Ստամբուլում հակաքրիստոնեական անկարգություններ են կազմակերպվեցլ թուրքական զինվորականների մարտավարական զորահավաք խմբի կողմից, որը «Գլադիո» գործողության թուրքական մասնաճյուղի՝ «Հակագրատիրան»-ի կենտրոնն էր։ Իրադարձությունները սկսվել են այն լուրից, որ նախորդ օրը իբրև ռմբակոծվել էր Հունաստանի հյուսիսում գտնվող Սալոնիկի թուրքական հյուպատոսությունը՝ այն տունը, որտեղ 1881 թվականին ծնվել է Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը։ Հյուպատոսության թուրք դռնապանի կողմից տեղադրված ռումբը, որը հետագայում ձերբակալվել և խոստովանել է իր մեղքը, հրահրել է իրադարձությունները: Թուրքական մամուլը, որը լուրեր էր տարածում Թուրքիայում, լռում էր ձերբակալության մասին և փոխարենը ակնարկում էր, որ ռումբը պայթեցրել են հույները: Չնայած ամբոխը բացահայտորեն չէր կոչ անում սպանել հույներին, ջարդերի ընթացքում կամ դրանից հետո ծեծի և հրկիզման հետևանքով զոհվել է տասնյակից ավելի մարդ: Տուժել են նաև քրդեր, հրեաներ, հայեր, ասորիներ, փոքրամասնության մուսուլմաններ և ոչ մուսուլման թուրքեր: Առևտրային թիրախներից բացի, ամբոխը հստակորեն թիրախավորել է Հունական ուղղափառ եկեղեցուն պատկանող կամ կառավարվող գույքը: 73 եկեղեցի և 23 դպրոց վանդալիզմի են ենթարկվել, այրվել կամ ոչնչացվել։

Ջարդերը մեծապես արագացրել են էթնիկ հույների արտագաղթը Թուրքիայից, մասնավորապես՝ Ստամբուլի շրջանից։ Թուրքիայի հույն բնակչությունը 1927 թվականի 119,822 մարդուց նվազել է մինչև մոտ 7,000՝ 1978 թվականին։ Միայն Ստամբուլում հույն բնակչությունը 1955-1960 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում 65,108-ից նվազել է մինչև 49,081։

Հույն փոքրամասնությունը շարունակում է բախվել կրթության և սեփականության իրավունքների հետ կապված խնդիրների։ 1971 թվականի օրենքով ազգայնացվել են կրոնական ավագ դպրոցները և փակվել է Ստամբուլի Հեյբելի կղզում գտնվող Հալքիի աստվածաբանական ճեմարանը, որը 19-րդ դարից ի վեր պատրաստել էր ուղղափառ հոգևորականներ։ Հետագա աղաղակող իրադարձություններից մեկը 2010 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Իմբրոսի հունական գերեզմանատան վանդալիզմն էր։ Այս համատեքստում, Եվրոպական հանձնաժողովին շարունակում են զեկուցվել Իմբրոս և Թենեդոս կղզիներում գտնվող հույն փոքրամասնությանը վերաբերող խնդիրների մասին։

2007 թվականի դրությամբ թուրքական իշխանությունները առգրավել են 81 հունական կազմակերպությունների, ինչպես նաև հունական համայնքի անհատների ընդհանուր առմամբ 1000 անշարժ գույք: Մյուս կողմից, թուրքական դատարանները իրավական օրինականություն են տվել անօրինական գործողություններին՝ հաստատելով խտրական օրենքներ և քաղաքականություն, որոնք խախտում էին նրանց կողմից պաշտպանվող հիմնարար իրավունքները: Արդյունքում, հունական համայնքների հիմնադրամները սկսել են բողոքներ ներկայացնել 1999 թվականից հետո, երբ հայտարարվել է Թուրքիայի՝ Եվրամիությանը անդամակցելու թեկնածության մասին: 2007 թվականից ի վեր այս գործերով որոշումներ են կայացվում. առաջին որոշումը կայացվել է Փանարի հույն ուղղափառ քոլեջի հիմնադրամի կողմից հարուցված գործով, և որոշումն այն էր, որ Թուրքիան խախտել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 1-ին արձանագրության 1-ին հոդվածը, որը երաշխավորում էր սեփականության իրավունքները:

## Հրեաների դեմ

1930-ական թվականներին ստեղծվել են հակասեմական ամսագրեր հրատարակող խմբեր: Լրագրող Ջևաթ Ռիֆաթ Աթիլհանը Իզմիրում հրատարակել է «Անադոլու» անվամբ ամսագիր, որը պարունակում էր հակասեմական գրվածքներ: Երբ հրատարակությունն արգելվել է, Աթիլհանը մեկնել է Գերմանիա և ամիսներ շարունակ հյուրընկալվել Յուլիուս Շտրայխերի մոտ: Շտրայխերի հրատարակչություն «Der Stürmer»-ում 1934 թվականի օգոստոսի 18-ին հրապարակվել է Ջևաթ Ռիֆաթ Աթիլհանի մասին մեծ հոդված: Թուրքիա վերադառնալուց հետո Աթիլհանը հիմնադրել է «Milli İnkılap» ամսագիրը, որը շատ նման էր «Der Stürmer»-ին: Հետևաբար, պնդվում է, որ Թուրքիայում հակասեմական տեսությունների մեծ մասը բխում է Աթիլհանի Գերմանիայից վերցրած կարծիքների և նյութերի մեծ մասից:

Էլզա Նիեգոյի գործը 1927 թվականին Թուրքիայում Էլզա Նիեգո անունով մի հրեա աղջկա սպանության դեպք է։ Հուղարկավորության ժամանակ ցույց է անցկացվել ի պաշտպանություն թուրքական կառավարության, ինչը հակասեմական արձագանք է առաջացրել թուրքական մամուլում։ Ինը ցուցարար անմիջապես ձերբակալվել է «թուրքական ինքնությունը» վիրավորելու մեղադրանքով։

1934 թվականի վերաբնակեցման օրենքը թուրքական կառավարության կողմից ընդունված քաղաքականություն էր, որը սահմանում էր ներգաղթի հիմնական սկզբունքները։ Չնայած «Վերաբնակեցման մասին» օրենքը պետք է գործեր որպես ոչ թուրքախոս քաղաքացիների զանգվածի թուրքացման գործիք, այն անմիջապես դարձել է օրենսդրական մի մաս, որը հանգեցրել է ոչ մուսուլմանների դեմ անկարգությունների, ինչպես վկայում են 1934 թվականին Թրակիայում հրեաների դեմ տեղի ունեցած ջարդերը՝ օրենքի ընդունումից անմիջապես հետո։ Օրենքի ընդունվելուց անմիջապես հետո՝ 1934 թվականի հունիսի 14-ին, Թրակիայի ջարդերը սկսվել են ընդամենը երկու շաբաթ անց՝ հուլիսի 3-ին։ Տարածաշրջանի ոչ մուսուլման բնակիչներին վտարելուն ուղղված միջադեպերը սկզբում սկսվել են Չանաքքալեում, որտեղ հրեաները ստացել են անստորագիր նամակներ, որոնցում նրանց կոչ էին անում լքել քաղաքը, ապա վերաճել են հակասեմական արշավի, որը ներառում էր տնտեսական բոյկոտներ և բանավոր վիրավորանքներ, ինչպես նաև ֆիզիկական բռնություն Թրակիայի տարբեր նահանգներում բնակվող հրեաների նկատմամբ։ Հաշվարկվում է, որ տարածաշրջանում ապրող ընդհանուր 15,000-20,000 հրեաներից կեսից ավելին փախել է Ստամբուլ իրադարձությունների ընթացքում և դրանից հետո։

Ստամբուլի Նևե Շալոմ սինագոգը երեք անգամ հարձակման է ենթարկվել։ Առաջին անգամ 1986 թվականի սեպտեմբերի 6-ին արաբ զինյալները սպանել են 22 հրեա հավատացյալների և վիրավորել են 6-ին Շաբաթի արարողության ժամանակ: Այս հարձակման մեջ մեղադրվել է պաղեստինցի զինյալ Աբու Նիդալը։ Սինագոգը կրկին հարվածի է ենթարկվել 2003 թվականի Ստամբուլի պայթյունների ժամանակ՝ Բեթ Իսրայել սինագոգի հետ միասին, որի հետևանքով զոհվել 20 և վիրավորվել է ավելի քան 300 մարդ՝ թե՛ հրեաներ, թե՛ մուսուլմաններ: Չնայած տեղական թուրքական զինյալ խմբավորումը՝ «Մեծ Արևելյան Իսլամական ասպատակիչների ճակատը», ստանձնել է հարձակումների պատասխանատվությունը, ոստիկանությունը պնդել է, որ պայթյունները «չափազանց բարդ էին այդ խմբի կողմից իրականացնելու համար», իսկ Իսրայելի կառավարության բարձրաստիճան աղբյուրն նշել է, որ. «հարձակումը, հավանաբար, համակարգված է եղել միջազգային ահաբեկչական կազմակերպությունների հետ»:

2015 թվականին Էրդողանին կից լրատվական հեռուստաալիքը հեռարձակել է երկժամյա «Գլխավորը» վերնագրով վավերագրական ֆիլմ (եզրույթ, որն Էրդողանն ինքը ներկայացրել էր հանրությանը մի քանի ամիս առաջ), որը համոզիչ կերպով ենթադրում էր, որ հենց «հրեաների միտքն» է «կառավարում աշխարհը, այրում, ոչնչացնում, սովամահ անում, պատերազմներ է մղում, կազմակերպում հեղափոխություններ և հեղաշրջումներ և ստեղծում պետություններ պետությունների մեջ»։ Հակազրպարտչական լիգայի տվյալներով՝ թուրք չափահասների 71 %-ը «հակասեմական հայացքներ ունի»։

## Աֆրիկացիների դեմ
Թուրքական հասարակության շրջանում տարածված կարծիքն այն է, որ Թուրքիայում սևամորթների նկատմամբ ռասիզմը մեծ խնդիր չէ, քանի որ երկիրը գաղութատիրության կամ սեգրեգացիայի պատմություն չունի, ինչպես շատ արևմտյան երկրներում: Ընդհակառակը, այնպիսի սոցիոլոգներ, ինչպիսին է Դողուշ Շիմշեքը, կտրականապես մերժում են այս տեսակետը՝ ընդգծելով, որ այս սխալ ընկալումը պայմանավորված է նրանով, որ աֆրիկացիները Թուրքիայում հաճախ ապրում են ստվերում, իսկ աֆրոթուրքերը՝ Թուրքիայի պատմական սևամորթ բնակչությունը, հիմնականում սահմանափակված են Արևմտյան Թուրքիայի փոքր համայնքներով:

1992 թվականի ապրիլին, երբ Նելսոն Մանդելան հրաժարվել է Թուրքիայի Աթաթուրքի անվան միջազգային խաղաղության մրցանակից՝ ի նշան Անկարայի քրդական փոքրամասնության նկատմամբ ցուցաբերած վերաբերմունքի դեմ բողոքի, թուրքական մամուլի որոշ հատվածներ արձագանքել են բացահայտ ռասիստական ​​մակդիրներով, որոնցից ամենահայտնիը նրան անվանելն էր «Տգեղ աֆրիկացի» (թուրքերեն՝ Çirkin Afrikalı) և առաջին էջերի վերնագրերում՝ «Ահաբեկիչ Մանդելա»։ Սակայն, 1999 թվականին Մանդելան փոխել է իր որոշումը և ընդունել մրցանակը։

Մարդու իրավունքների ասոցիացիայի (HRA) 2001 թվականի հետաքննությունը պարզել է, որ Ստամբուլում ձերբակալվել է ավելի քան 205 աֆրիկացի՝ միայն մաշկի գույնի պատճառով, պահվել անմարդկային պայմաններում՝ առանց սննդի և ջրի, ապա բռնի կերպով արտաքսվել Հունաստանի սահմանային գոտի, որտեղ նրանցից ոմանք մահացել են կամ բռնաբարվել։ Աֆրիկյան ներգաղթյալները, որոնց թիվը 2018 թվականի դրությամբ գնահատվում էր 150,000, հաղորդել են, որ Թուրքիայում պարբերաբար ենթարկվում են սեռական բռնության և խտրականության՝ ռասայական պատկանելության հիմքով։ 2023 թվականի հուլիսին տարածվել են սիրողական տեսանյութեր, որոնցում երևում էր, թե ինչպես են թուրք ոստիկանները բռնի կերպով կանգնեցնում, հարցաքննում և ֆիզիկական բռնություն գործադրում աֆրիկացի միգրանտների նկատմամբ Ստամբուլի կենտրոնում: Տեսանյութում երևացող սենեգալցի տղամարդը, որին ապտակում է թուրք ոստիկանը, ասել է, որ օրինական ճանապարհով է այցելել Թուրքիա։

2024 թվականի մարտին Instagram-ի էջում «Քարաբյուքի համալսարանի խոստովանություններ» վերնագրով գրառումների շարքում կեղծ պնդում էր տարածվել, որ Քարաբյուքի համալսարանի աֆրիկացի ուսանողները սեռական հարաբերություններից հետո թուրք համակուրսեցիներին վարակել են ՄԻԱՎ-ով և ՄՊՎ-ով, ինչը լայնածավալ ռասիստական ​​հակաճառք է առաջացրել սոցիալական ցանցերում։ Քարաբյուկի նահանգային առողջապահության վարչությունը 2024 թվականի մարտի 23-ին արագ հայտարարություն է տարածել, որում հայտարարել է, որ վերջերս նահանգում ՄԻԱՎ-ի կամ ՄՊՎ-ի հետ կապված հիվանդանոցներ չեն ընդունվել, և որ դեպքերի թիվը մնացել է կայուն, ինչը փաստացի հերքել է լուրերը։ Աֆրիկյան ուսանողական ասոցիացիաները, որոնք Քարաբյուքի համալսարանում ներկայացնում են 35 աֆրիկյան երկրներից մոտ 6000 ուսանողների, հայտնել են, որ հիվանդության վերաբերյալ կեղծ մեղադրանքները սրել են առկա քսենոֆոբիան, ինչը հանգեցրել է համալսարանում խտրականության և բանավոր ոտնձգությունների աճի։

## Ամերիկացիների դեմ
Թուրքիայում հակաամերիկյան տրամադրությունները և դրանց հետ կապված խտրական միջադեպերը պարբերաբար տեղի են ունեցել, որոնք հաճախ ձևավորվել են քաղաքական լարվածության և թուրքական ազգայնականության աճի հետևանքով։ 2014 թվականի նոյեմբերին Թուրքիայի երիտասարդական միության հետ կապված թուրք ազգայնականների մի խումբ Ստամբուլում հարձակվել է ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի երեք նավաստիների վրա։ Հարձակվողները փորձել են պարկեր դնել նավաստիների գլխին։ Հարձակումը լայնորեն հրապարակվել և քննադատվել է, ընդ որում՝ թուրք և ամերիկացի պաշտոնյաները շեշտել են, որ նման գործողությունները վտանգում են դիվանագիտական և ռազմական համագործակցությունը։

Լարվածությունը կրկին բորբոքվել է 2024 թվականի սեպտեմբերին, երբ Իզմիր քաղաքում USS Wasp նավի երկու ամերիկացի ծովային հետևակի վրա հարձակում են գործել,․ կրկին Թուրքիայի երիտասարդական միության անդամներից: Հարձակվողները ցերեկով թիրախավորել են զինծառայողներին՝ փորձելով գլխատել նրանց՝ գոռալով «Յանկի, գնա տուն»: Միջադեպի տեսանյութերը արագ տարածվել են առցանց՝ առաջացնելով ԱՄՆ Ազգային անվտանգության խորհրդի դատապարտումը և հանգեցնելով թուրքական իշխանությունների կողմից 15 կասկածյալների ձերբակալմանը։ Այս իրադարձությունը վերստին մտահոգություններ է առաջացրել Թուրքիայում տեղակայված կամ այցելող ամերիկացի անձնակազմի անվտանգության վերաբերյալ։

## Պարսիկների դեմ
2013 թվականի հարցման համաձայն՝ թուրքերի 75 %-ը Իրանին բացասական է վերաբերվում: Որոշ թուրքական քաղաքական դիսկուրսներում Իրանը նսեմացվում է որպես «պարսկական սատանա», որպես քաղաքական քսենոֆոբիայի դրսևորում՝ ուղղված իրանական մշակույթի և Իրանի տարածաշրջանային քաղաքականության դեմ:

Քաղաքագետ Շիրին Հանթերը գրում է, որ Թուրքիայում կան երկու նշանակալի խմբեր, որոնք թշնամաբար են տրամադրված Իրանի նկատմամբ՝ «ռազմական կառույցը և ուլտրաքեմալիստական էլիտան» և «պանթուրքիստական ձգտումներով ուլտրազգայնականները» (օրինակ՝ «Գորշ գայլերը»): Կանադացի հեղինակ Քավեհ Ֆարրոխը նույնպես ենթադրում է, որ պանթուրքիստական խմբերը (մասնավորապես՝ «Գորշ գայլերը») խրախուսել են հակաիրանական տրամադրությունները:

## Թուրքերի դեմ

Թուրքիայում տարածված սովորություններից մեկը ծագման վայրից էթնիկ պատկանելությունը ենթադրելն է, որը հաճախ հիմնված է որոշակի տարածքի ժողովրդագրական տվյալների սխալ ընկալման վրա: Նմանապես, երկրի արևելյան մասերից եկած էթնիկ թուրքերը կարող են խտրականության ենթարկվել՝ այն ենթադրության հիման վրա, որ նրանք քրդեր են, նույնիսկ եթե նրանք քրդեր չեն: Երկրում ապաստան գտած շատ սիրիացի թուրքմեններ ռասիզմի են ենթարկվում, ինչպես մյուս սիրիացի փախստականները:

Լայնորեն լուսաբանվում է նաև այն թուրքերի նկատմամբ խտրականությունը, ովքեր սուննի մեծամասնությունից բացի այլ կրոնական աղանդների են պատկանում, ինչպիսիք են ալևիները, շիաները և այլ ոչ սուննի թուրքերը: Թուրք գիտնականները նույնպես լուսաբանել են այլ թուրքերի նկատմամբ ենթամշակութային նախապաշարմունքները: Նրանք պնդել են, որ այսպես կոչված սպիտակ թուրքերը ռասիստական մտադրություններ ունեն այսպես կոչված սևամորթ թուրքերի նկատմամբ՝ ենթամշակութային տարբերությունների պատճառով: Թուրքիայի Հանրապետության պատմության ընթացքում քեմալիստ թուրքերը համակարգված կերպով մարգինալացրել են ոչ քեմալիստ թուրքերին՝ մի շարք պետական քաղաքականության և սոցիալական պրակտիկայի միջոցով: Քեմալիստ թուրքերի կողմից աշխարհիկության կիրառումը ներառում էր գլխաշորի արգելք համալսարաններում, պետական հատվածում զբաղվածության ոլորտում և խորհրդարանում մինչև 2013 թվականը, որը բարեպաշտ թուրք մուսուլման կանանց մեկուսացնում էր կրթությունից և մասնագիտական ոլորտից:

## Գնչուների, դոմարիների, բոշաների և աբդալսների դեմ
Դոմարիները, աբդալները, բոշաները և գնչուները բազմաթիվ խնդիրներ ունեն առօրյա կյանքում, օրինակ՝ աշխատանքի, մասնագիտության հետկապված։ 2021 թվականի մայիսին Իտլիբում զինվորական ծառայություն անցած արևելյան Թրակիացի թուրք գնչու զինվորի խորհրդավոր մահվան մասին հաղորդագրության էր տարածվել․ պատճառը այն էր, որ նա գնչու էր։ Գնչուները 2020 թվականին զրկված էին կորոնավիրուսի օգնությունից, իսկ 2023 թվականին՝ երկրաշարժի օգնությունից։ Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի փախստականները Թուրքիայում՝ դոմարիները, նույնպես մեծ խնդիրներ ունեն։ Այնտեղ դարեր շարունակ բնակվող վայրերից, ինչպիսիք են Սուլուկուլեն, որտեղից վտարվել էին 2007 թվականին և Բայրամիչից՝ 1970 թվականին։ Բացառման պատճառով այս խմբերի շատերը հնարավորինս ժխտում են իրենց գնչուական ծագումը և ձևանում են, թե թուրքեր կամ թուրքմեններ են։

## Տես նաև
*Թուրքատյացություն
*Հայատյացությունը Թուրքիայում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*
* Hate Crimes in Turkey; Documentation prepared by the Democratic Turkey Forum, cases between 2007 and 2009]
* US Department of State: Bureau for Democracy, Human Rights and Labor (country reports)
* European Commission for Enlargement
* Progress Reports on Turkey (1998 - 2005)
* Progress Report 2009
* Turkey Press Freedom Website covering press freedom situation in Turkey by SEEMO
* Human Rights Watch Reports on Turkey 
* Amnesty International Library  you can search for Reports on Turkey
* Reports and Investigations of Mazlumder about Turkish Human Rights
* Questions and Answers; Human Rights in Turkey, Human Rights Agenda Association 
* Database on Refugee Rights in Turkey
* Hate Crimes in Turkey; Documentation prepared by the Democratic Turkey Forum, cases between 2007 and 2009

Կատեգորիա:Թուրքիայի հասարակություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Թուրքիայում
Կատեգորիա:Ռասիզմ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ռասիզմը Թուրքիայում