Պետեր Վեսել Զապֆե

**Պետեր Վեսել Զապֆե** (/ˈzæpfə/; ), նորվեգացի փիլիսոփա, գրող, նկարիչ, իրավաբան և լեռնագնաց։ Նա հաճախ հայտնի է մարդկային գոյության վերաբերյալ իր փիլիսոփայականորեն պեսիմիստական ​​և ճակատագրապաշտության տեսակետով։ Նրա փիլիսոփայական համակարգը ոգեշնչված էր գերմանացի փիլիսոփա Արթուր Շոպենհաուերից, ինչպես նաև հականատալիզմի գաղափարախոսության նրա վճռական պաշտպանությամբ։ Նրա մտքերը մարդկային կյանքի սխալի վերաբերյալ ներկայացված են «Վերջին մեսիան» («Den sidste Messias», 1933) ակնարկում։ Այս էսսեն նրա ամենահայտնի աշխատության՝ «Տրագիկայի մասին» (Om det tragiske, 1941) փիլիսոփայական տրակտատի կրճատ տարբերակն է։

## Փիլիսոփայական աշխատանք
Զապֆեի տեսակետն այն է, որ մարդիկ ծնվում են գերզարգացած գիտակցությամբ (ռեֆլեքսիա, ինքնաճանաչում), որը չի տեղավորվում բնության նախագծման մեջ: Կյանքի, մահվան և իմաստի նման հարցերում արդարացման մարդկային ձգտումը չի կարող բավարարվել, հետևաբար մարդկությունն ունի մի կարիք, որը կյանքը չի կարող լիովին բավարարել: Այս տեսությանը հետևող ողբերգությունն այն է, որ մարդիկ իրենց ժամանակը ծախսում են իրենց գիտակցությունը բթացնելու, գոյաբանական արտացոլման բեռից խուսափելու վրա: Այսպիսով, բանական մարդը պարադոքս է, քանի որ ինքնաճանաչումը մարդկային գիտակցության հետ կապված հիմնական հատկանիշներից մեկն է: Մահվան անհանգստությունը այս արտացոլման հիմնական մասն է կազմում, ըստ Զապֆեի, և մարդը եզակի է կենդանի էակների մեջ իր սեփական մոտալուտ մահվան մասին արտացոլելու ունակությամբ:

«Վերջին մեսիան» գրքում Զապֆեն նկարագրել է չորս հիմնական պաշտպանական մեխանիզմ, որոնք մարդկությունն օգտագործում է այս պարադոքսի հետ առերեսվելուց խուսափելու համար.

* Մեկուսացումը «գիտակցությունից բոլոր անհանգստացնող և կործանարար մտքերի ու զգացմունքների լիովին կամայական հեռացումն է»։
* Խարիսխացումը «գիտակցության հեղուկ խառնաշփոթի ներսում կետերի ամրագրումն է կամ շուրջը պատերի կառուցումը»։ Խարիսխային մեխանիզմը անհատներին տրամադրում է արժեք կամ իդեալ, որի վրա նրանք մշտապես կենտրոնացնում են իրենց ուշադրությունը։ Զապֆեն նաև կիրառել է խարիսխային սկզբունքը հասարակության նկատմամբ և նշել, որ «Աստված, Եկեղեցին, Պետությունը, բարոյականությունը, ճակատագիրը, կյանքի օրենքները, ժողովուրդը, ապագան» բոլորը կոլեկտիվ առաջնային խարիսխային երկնակամարների օրինակներ են։
* Շեղումը այն է, երբ «մեկը սահմանափակում է ուշադրությունը կրիտիկական սահմաններով՝ այն անընդհատ կախարդելով տպավորություններով»։ Շեղումը մարդու ողջ էներգիան կենտրոնացնում է որևէ խնդրի կամ գաղափարի վրա՝ կանխելու համար, որ միտքը կենտրոնանա ինքն իր վրա։
* Սուբլիմացիան էներգիայի վերակենտրոնացումն է բացասական ելքերից դեպի դրականները: Անհատները հեռանում են միմյանցից և իրենց գոյությանը նայում են գեղագիտական ​​տեսանկյունից (օրինակ՝ գրողներ, բանաստեղծներ, նկարիչներ): Զապֆեն ինքը նշել է, որ իր ստեղծած աշխատանքները սուբլիմացիայի արդյունք են:

Նորվեգ-կանադացի փիլիսոփա Հերման Տյոնեսենի 65-ամյակի առթիվ հրատարակվել է «Ես ընտրում եմ ճշմարտությունը։ Երկխոսություն Պետեր Վեսել Զապֆեի և Հերման Տյոնեսենի միջև» (1983) գիրքը։ Նրանք արդեն երկար տարիներ ճանաչում էին միմյանց։ Տյոնեսենը սովորել էր Օսլոյի համալսարանում՝ Առնե Նեսսի հետ միասին։

## Այլ հետաքրքրություններ և աշխատանքներ
Զապֆեն բեղուն լեռնագնաց էր և շատ վաղուց էր հետաքրքրվել շրջակա միջավայրի պահպանությամբ։ Բնապահպանության այս ձևը բխում էր ոչ թե բնությունը պաշտպանելու, այլ մարդկային կողմից բնության մշակութայնացումից խուսափելու մտադրությունից։

Զապֆեն բազմաթիվ հումորային պատմվածքների հեղինակ էր լեռնագնացության և բնության մեջ այլ արկածների մասին։

## Անձնական կյանք
Դեղագործ Ֆրից Գոտլիբ Զապֆեի և Գուդրուն Վեսելի որդին, Զապֆեն մայրական կողմից ազգական էր դանիա-նորվեգական փոխծովակալ Պետեր Տորդենսկյոլդի հետ։
[alt=Ascent to the Stetind with Arne Næss, 1937. Photographic work|մինի|220x220փքս|Վերելք դեպի Շտետինդ [Առնե Նեսս|Առնե Նեսսի հետ, 1937 թվական]]
Օսլոյում, 1921 թվականին, Զապֆեն առաջին անգամ ծանոթացավ լեռնագնացությանը՝ սկսելով Բյորումում, Կոլսոսում բարձրանալու մարտահրավերներից, որը նրա առաջին բարձրացած լեռան գագաթն էր։ 1924 թվականին նա առաջինն էր, որ բարձրացավ Ուլսֆյորդենի Թոմմելտոտի գագաթը, 1925 թվականին՝ Կվալոյայում Սմոտինդը (հարավային կողմը) և Մալանգենի ու Բալսֆյորդենի միջև գտնվող Բենտսյորդտինդը։ Նույն թվականին բարձրացան նաև Օկշորնը, Սնեկոլենը և Մյուկյետինդը։ 1926 թվականին դա Սենյայի գագաթն էր, ինչպես նաև Կվալոյայում Հոլենդերանի գագաթնակետը, որը նա առաջին անգամ ոտք դրեց. 1987 թվականին Կվալոյայում Հոլենդերանի ամենաբարձր գագաթն անվանակոչվեց նրա անունով։ Այսօր գագաթնակետը կոչվում է «Զապֆես տինդ» («Զապֆեի գագաթ»)։ 1928 թվականին Զապֆեն բարձրացավ Սկամտինդենի առաջին գագաթը և նաև առաջինը բարձրացավ Սվոլվերգեյտա լեռան առջևի մասը։

1940 թվականին Զապֆեն դիմեց Նորվեգական Թինդեկլաբ, բայց մերժվեց։ Սակայն 1965 թվականին նա ընդունվեց լեռնագնացության միություն, բայց որպես պատվավոր անդամ, իսկ 1987 թվականին՝ կրկին Տրոմսյոյի լեռնագնացության ակումբում։

1928 թվականին, փոթորկի պատճառով, Ումբերտո Նոբիլեի «Իտալիա» զեպելինը վթարի ենթարկվեց Իտալիա վերադառնալու ճանապարհին։ Ռոալդ Ամունդսենը (Զապֆե ընտանիքի ընկերը) և Զապֆեն օգնեցին զեպելինի անձնակազմի փրկարարական աշխատանքներին։ Այնտեղ Զապֆեն արշավախմբի համար ծառայեց որպես թարգմանիչ։ Ավելի ուշ «Իսբյորն» սառցահատի վրա Զապֆեն ծառայեց որպես գերմաներենի թարգմանիչ, նրա հայրը նույնպես նավի վրա էր. արշավախումբն այդ ժամանակ պետք է որոներ անհետ կորած Ամունդսենին, սակայն անհաջողության մատնվեց։

Զապֆեն Տրոմսյոն լքեց 1929 թվականի հունիսի 5-ին։ Նա սենյակ գտավ Քրիստիանիայի Էրլինգ Սկյալգսոնս փողոցում, ապրելով բավականին խնայողաբար և հոգեկան աղետալի վիճակում. «Մահվան՝ որպես ամենամեծ մխիթարության և փախուստի գաղափարը, որը միշտ ձեռքի տակ է, ինձ թափանցում է ավելի մեծ ուժով»։

Նման Էմիլ Չիորանին, նա 1978 թվականից ապրել է պետական ​​կենսաթոշակով։ 1987 թվականին նա Ֆրիտ Օրդ հիմնադրամից ստացել է Պատվո մրցանակ՝ «իր գրական ստեղծագործության ինքնատիպ և բազմակողմանի բնույթի» համար։

Կյանքի վերջին տարիներին, երբ նրան հաճախ էին այցելում լրագրողներ, նա հարցազրույց տվեց Asker og Bærum Budstikke-ին, որում իրեն նկարագրեց որպես նիհիլիստ. «Ես վատատես չեմ։ Ես նիհիլիստ եմ։ Այսինքն՝ ոչ թե վատատես այն իմաստով, որ ունեմ տհաճ մտավախություններ, այլ նիհիլիստ այն իմաստով, որը բարոյական չէ»։
alt=Zapffe with camera, 1949.|ձախից|մինի|220x220փքս|Զապֆեն տեսախցիկով, 1949
Զապֆեի հոբբիները բազմազան էին, ինչը վկայում է նկարչության հանդեպ վաղ ոգևորության մասին։ Այնուամենայնիվ, լուսանկարչությամբ զբաղվել է 12 տարեկանից՝ հոր (ով ինքն էլ լուսանկարիչ էր) շնորհիվ, ով իր լուսանկարչական սարքավորումները տրամադրել էր որդուն։ Սա նաև նշանակում էր մի տեսակ փոխհատուցում նրա կարճատեսության համար։ Նրա լուսանկարչական աշխատանքի ազդեցությունը կարելի է տեսնել նրա «Կոպիտ ուրախություններ» (1969) աշխատանքում, որտեղ, կարծես, նա վերականգնում է էկֆրազը իր լուսանկարչական փաստաթղթերից՝ լեռներ կատարած ճամփորդությունների ժամանակ։ Նրա լուսանկարչական արտադրանքի մեծ մասն այժմ մշակութային ժառանգություն է։

Զապֆեն ամուսնացել է Բերգլյոտ Էսպոլին Յոհնսենի հետ 1935 թվականին։ Նրանք ամուսնալուծվել են 1941 թվականին։ Նա ամուսնացել է Բերիթ Ռիս Քրիստենսենի հետ 1952 թվականին, նրանք միասին են մնացել մինչև նրա մահը՝ 1990 թվականին։ Բերիթը մահացել է 2008 թվականի մայիսին։ Զապֆեն իր ընտրությամբ չայլդֆրի մնաց։ Նա ողջ կյանքի ընթացքում ընկեր էր նորվեգացի փիլիսոփա և լեռնագնաց Առնե Նեսսի հետ։

## Ընտրված աշխատանքներ
* Om det tragiske, Օսլո, 1941 և 1983 թվականներ. Ողբերգականի մասին, թարգմանել է Ռայան Լ. Շոոլերը (2024 թվական)
* Den fortapte sonn. En dramatisk gjenfortælling (En: The Prodigal Son: A Dramatic Renarration), Օսլո, 1951 թվական
* Indføring i litterær dramaturgi (En: Ներածություն գրական դրամատուրգիայի), Օսլո, 1961 թվական
* Den logiske sandkasse. Elementær logikk for universitet og selvstudium (En: The Logical Sandpit: Elementary Logic for University and Individual Study), Օսլո, 1965 թվական
* Lyksalig pinsefest. Fire samtaler med Jørgen (En: Blissful Pentecost: Four Dialogues with Jørgen), Օսլո, 1972 թվական
* Հոս դոկտոր Վանգել. En alvorlig spøk i fem akter (En: With Doctor Wangel: An Earnest Jest in Five Acts), հեղինակ՝ Իբ Հենրիքսեն (կեղծանուն), Օսլո, 1974 թվական: Խաղ
* Rikets hemmelighet. En kortfattet Jesus-biografi (En: The Secret of the Kingdom: A Short Biography of Jesus), Օսլո, 1985 թվական

### Նրա կարճ գրվածքների ժողովածուները
* Essays og epistler (En: Essays and epistles), Օսլո, 1967թվական
* Barske glæder og andre temaer fra et liv under åpen himmel (En: Կոպիտ ուրախություններ և այլ թեմաներ բաց երկնքի տակ ապրած կյանքից), Օսլո, 1969 թվական
* Spøk og alvor. Epistler og leilighetsvers (En: Jest and Earnest: epistles and case-on verse), Օսլո, 1977թվական
* Jeg velger sannheten: en dialog mellom Peter Wessel Zapffe og Herman Tønnessen (En: Ես ընտրում եմ ճշմարտությունը. երկխոսություն Peter Wessel Zapffe-ի և Herman Tonnesen-ի միջև), Օսլո, 1983 թվական
* Hvordan jeg blev så flink og andre tekster (En: Ինչպես ես դարձա այնքան խելացի և այլ տեքստեր), Օսլո, 1986 թվական
* Vett og uvett. Stubber fra Troms og Nordland (En: Sense and Nonsense: Short Stories from Troms and Nordland) by Einar K. Aas and P. W. Zapffe, Թրոնհեյմ 1942 թվական։ Նկարազարդել է Kaare Espolin Johnson

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Jægervatnet_by_Peter_Wessel_Zapffe.jpg|alt=Jægervatnet c. 1945|Յեգերվատնեթ մոտ 1945 թվական
Պատկեր:Jægervatnet_ca._1945_by_Peter_Wessel_Zapffe.jpg|alt=Jægervatnet c. 1945|Յեգերվատնեթ մոտ 1945 թվական
Պատկեր:(Silhuetter_av_personer)_by_Peter_Wessel_Zapffe.jpg|alt=Silhouettes of people c. 1950|Մարդկանց ուրվագծեր, մոտ 1950 թվական


## Տես նաև
* Էմիլ Սիորան
* Էքզիստենցիալ ճգնաժամ
* Նիհիլիզմ

## Notes


## External links

* Norwegian Pessimistic Anti-Natalism by Ole Martin Moen, 2022
* Philosopher of tragedy by Thomas Hylland Eriksen
* The View from Mount Zapffe by Gisle Tangenes
* The Humorous Pessimist (1990 documentary, subtitled in English) by NRK. Original source (in Norwegian).
* Peter Wessel Zapffes fotografier til Nasjonalbiblioteket
* University of the Arctic
* Family genealogy
* OpenAirPhilosophy

Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի արվեստագետներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի գրողներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Նորվեգացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Նորվեգացի փիլիսոփաներ