Ադենովիրուսային վարակ

**Ադենովիրուսային վարակ**, ադենովիրուսներից առաջացող և շնչառական համակարգի վրա ազդող վարակիչ վիրուսային հիվանդություն։ Բնորոշ ախտանիշները կարող են տատանվել մրսածությունից մինչև թոքաբորբի ախտանիշներ, ինչպիսիք են քթի փակվածությունը, քթաբորբը, քթի փակվածությունը, հազը և դժվարաշնչությունը։ Այլ ընդհանուր ախտանշաններն են՝ ջերմություն, հոգնածություն, մկանային ցավեր, գլխացավ, որովայնի ցավ և պարանոցային ավշահանգույցների մեծացում։ Վերոնշյալ ախտանիշները սկսում են ի հայտ գալ վիրուսով վարակվելուց երկուսից տասնչորս օր հետո։ Աչքի վարակ ևս կարող է առաջանալ՝ իբրև մեղմ մեկուսի վարակ, վարակ՝ համակցված կոկորդի ցավով և տենդով, կամ ավելի ծանր ադենովիրուսային կերատոկոնյունկտիվիտ՝ աչքի ցավոտ կարմրությամբ, լույսի նկատմամբ անտանելիությամբ և արտադրությամբ։ Փոքր երեխաների շրջանում այն կարող է արտահայտվել պարզապես ականջի ցավով։ Ադենովիրուսային վարակը կարող է առաջացնել ստամոքսաղիքաբորբ՝ ուղեկցվելով փսխումով, լուծով և որովայնի ցավով, ինչպես նաև կարող է լինել շնչառական ախտանիշներով կամ առանց դրանց։ Այնուամենայնիվ, որոշ մարդկանց մոտ կարող են ախտանիշներ ընդհանրապես չլինել։

Մարդկանց շրջանում ադենովիրուսային վարակը սովորաբար առաջանում է B, C, E և F ադենովիրուսներից։  Տարածումը հիմնականում լինում է այն ժամանակ, երբ վարակված անձը սերտ շփման մեջ է լինում մեկ այլ անձի հետ։ Այն կարող է փոխանցվել ինչպես կղանք-բերանային, այնպես էլ օդակաթիլային ճանապարհով կամ վիրուս պարունակող մանր կաթիլների միջոցով։ Ավելի հազվադեպ վիրուսը կարող է տարածվել աղտոտված մակերեսների միջոցով։ Կարող են առաջանալ շնչառական այլ բարդություններ՝ սուր բրոնխաբորբ, բրոնխիկաբորբ և սուր շնչառական դիսթրես համախտանիշ։ Այն կարող է առաջացնել սրտամկանաբորբ, ուղեղաթաղանթաբորբ կամ լյարդաբորբ՝  թույլ իմունային համակարգ ունեցող մարդկանց շրջանում։

## Նշաններ և ախտանիշներ
Ախտանիշները բազմազան են՝ սկսած թեթև դրսևորումներից մինչև ծանր դեպքեր։ Դրանք կախված են ադենովիրուսի տեսակից, օրգանիզմ ներթափանցելու ուղուց, ինչպես նաև մարդու տարիքից և առողջական վիճակից։ Կա նաև լայն տարածում ունեցող մի տեսակ, որն ի հայտ է գալիս իմունային անբավարարություն ունեցող անձանց շրջանում: Բնորոշ ախտանիշներն են թեթև մրսածությունը կամ գրիպանման վիճակը՝ տենդ, քթի փակվածություն, քթաբորբ, հազ և աչքերի վարդագույն-կարմրավուն երանգ։ Մանկահասակների շրջանում կարող են ի հայտ գալ նաև ականջաբորբի (օտիտի) ախտանիշներ: Հիվանդությունը սկսվում է վիրուսի հետ շփումից երկուսից տասնչորս օր հետո։ Կարող են ի հայտ գալ հոգնածություն, դողէրոցք, մկանային ցավեր կամ գլխացավ: Կան դեպքեր, երբ ախտանիշներ ընդհանրապես չեն լինում։ Սովորաբար պարանոցային ավշահանգույցները կարելի է զգալ կոկորդի ցավի և մեծացած նշիկների ի հայտ գալուց մեկ-երկու օր անց։։ Հիվանդությունը ավելի հաճախ ծանր է ընթանում այն մարդկանց շրջանում, որոնց իմունային համակարգը թույլ է, հատկապես երեխաների՝ ովքեր անցել են արյունաստեղծ ցողունային բջիջների փոխպատվաստում։ Երբեմն լինում է մաշկի ցան։

### Շնչառական ուղիներ
Նախադպրոցական տարիքի երեխաների մոտ կարող է ի հայտ գալ կոշտ, հաչոցանման հազ։ Այն հաճախ ուղեկցվում է տենդով (ջերմությամբ) և կոկորդի ցավով։ Բրոնխիոլիտով հիվանդ յուրաքանչյուր հինգերորդ մանկահասակ երեխայի մոտ հայտնաբերվում է ադենովիրուսային վարակ, որը կարող է ծանր ընթացք ունենալ։ Օբլիտերացնող բրոնխիոլիտը հազվադեպ է հանդիպում, սակայն կարող է առաջանալ, եթե ադենովիրուսը հանգեցնում է երկարատև տենդով ուղեկցվող թոքաբորբի, ինչն էլ առաջացնում է շնչառական դժվարություն։ Այն արտահայտվում է կրծքավանդակի գերփքվածությամբ (հիպերինֆլյացիա), արտաշնչական սուլոցներով և թթվածնի ցածր մակարդակով։ Ծանր թոքաբորբն առավել հաճախ հանդիպում է փոքր՝ 3-ից 18 ամսական երեխաների շրջանում և դրսևորվում է հիվանդության հանկարծակի սկզբով, շարունակական հազով, բարձր ջերմությամբ, հևոցով և հաճախաշնչությամբ։ Ներշնչման և արտաշնչման ժամանակ հաճախ լսվում են սուլող և խռխռացող ձայներ։

### Աչքեր
Ադենովիրուսը վարակում է նաև աչքը, որը ստանում է կարմրավարդագույն երանգ: Ադենովիրուսով վարակվելուց վեցից ինը օր անց աչքերը (հիմնականում երեխաների շրջանում) կարող են ախտահարվել, ինչն ուղեկցվում է տենդով, ըմպանաբորբով և լիմֆադենոպաթիայով (ավշային հանգույցների մեծացում)։ Այս վիճակը հայտնի է որպես ֆարինգոկոնյուկտիվալ տենդ (ՖԿՏ)։ Հիվանդությունը հաճախ ուղեկցվում է քթաբորբով: Ադենովիրուսային վարակը կարող է առաջացնել նաև ադենովիրուսային կերատոկոնյունկտիվիտ: Սովորաբար, մինչև մեկ շաբաթ տևող ինկուբացիոն (գաղտնի) շրջանից հետո, ախտահարվում է մեկ աչքը: Աչքը դառնում է կարմրավուն, զգացվում է քոր, ցավ, այրոց իսկ ախտահարված աչքին մոտ գտնվող ականջում նկատվում է ավշային հանգույցների մեծացում (լիմֆադենոպաթիա): Այս ախտանիշները տևում են 10 օրից մինչև երեք շաբաթ: Այն կարող է ուղեկցվել մշուշոտ տեսողությամբ, լուսավախությամբ և շաղկապենու այտուցով: Կոկորդի ցավը և քթի փակվածությունը կարող են լինել կամ չլինել: Սա հակված է տարածվել համաճարակների տեսքով՝ ախտահարելով հիմնականում մեծահասակներին:

### Աղեստամոքսային ուղի
Ադենովիրուսային վարակը կարող է առաջացնել գաստրոէնտերիտ (ստամոքսաղիքաբորբ), որի դեպքում այն կարող է դրսևորվել լուծով, փսխմամբ և որովայնի ցավով՝ շնչառության խնդիրների առկայությամբ կամ առանց դրանց։ Մինչև մեկ տարեկան երեխաները թվում են խոցելի: Այնուամենայնիվ, նրանց մոտ վարակն ինքնուրույն լավանում է երեք օրվա ընթացքում։ Այն նման է այլ վարակներից առաջացրած լուծային հիվանդություններին։

### Այլ օրգաններ
Հազվադեպ կարող է ախտահարվել միզապարկը, ինչը դրսևորվում է միզարձակման ժամանակ հանկարծակի սկսվող այրոցի զգացումով և միզարձակման հաճախականության մեծացմամբ, որին մեկ կամ երկու օր անց հաջորդում է մեզի մեջ արյան առկայությունը։ Կարող է դիտվել մենինգիզմ (թաղանթային ախտանիշներ), որը կարող է առաջանալ թույլ իմունային համակարգ ունեցող մարդկանց շրջանում, օրինակ՝ ՁԻԱՀ-ի կամ լիմֆոմայի դեպքում: Ադենովիրուսային վարակը կարող է առաջացնել նաև միոկարդիտ (սրտամկանի բորբոքում), դիլատացիոն կարդիոմիոպաթիա և պերիկարդիտ (սրտապարկի բորբոքում)։ Ադենովիրուսը տղամարդկանց շրջանում ուրեթրիտի (միզուկաբորբ) հազվադեպ հանդիպող պատճառ է, որի դեպքում այն կարող է դրսևորվել միզարձակման ժամանակ այրոցով՝ զուգորդված աչքերի կարմրությամբ և ընդհանուր վատ ինքնազգացողությամբ:

## Պատճառ և մեխանիզմ
Մարդկանց մոտ ադենովիրուսային վարակները հիմնականում առաջանում են B, C, E և F տիպի ադենովիրուսներից։

Թեև ադենովիրուսների համաճարակաբանական բնութագրերը տատանվում են՝ կախված տիպից, դրանք բոլորն էլ փոխանցվում են ուղղակի շփման, կղանքաբերանային և երբեմն ջրային ճանապարհով: Որոշ տիպեր ընդունակ են առաջացնելու կայուն ասիմպտոմատիկ (անախտանիշ) վարակներ վարակվածակիրների նշիկներում և աղիքներում, իսկ վիրուսի տարածումը կարող է շարունակվել ամիսներ կամ տարիներ: Ադենովիրուսների որոշ տեսակներ ապացուցվել է, որ էնդեմիկ են, և վարակվում են մանկական տարիքի երեխաները։ Համաճարակային կերատոկոնյուկտիվիտը կապված է ադենովիրուսի 8, 19 և 37 տիպերի հետ։ Շաղկապենաբորբով (կոնյուկտիվիտ) ուղեկցվող համաճարակները կապված են ադենովիրուսի որոշ տիպերի ջրային ճանապարհով փոխանցման հետ, որոնք հաճախ լինում են լողավազանների և փոքր լճերի շուրջ: ԱՄՆ-ում սուր շնչառական հիվանդությունը հաճախ կապված է 4-րդ և 7-րդ տիպի ադենովիրուսների հետ: 40-րդ և 41-րդ տիպի աղիքային ադենովիրուսները առաջացնում են գաստրոէնտերիտ՝ սովորաբար երեխաների շրջանում: Ադենովիրուսի հետ կապված շնչառական խնդիրները հաճախ լինում են ձմռան վերջին, գարնան սկզբին։ Մի քանի ադենովիրուսներ, այդ թվում՝ Ad5-ը, Ad9-ը, Ad31-ը, Ad36-ը, Ad37-ը և SMAM1-ը, ունեն ապացույցներ, որ առաջացնում են գիրություն:

## Ախտորոշում
Ախտորոշումը կատարվում է ըստ նշանների և ախտանիշների, և լաբորատոր հետազոտություն սովորաբար չի պահանջվում: Որոշ դեպքերում, օրինակ՝ հիվանդության ծանր ընթացքի դեպքում, երբ անհրաժեշտ է հաստատել ախտորոշումը, արյան կամ շնչառական արտազատուկների ՊՇՌ թեստը կարող է հայտնաբերել ադենովիրուսի ԴՆԹ-ն։ Ադենովիրուսը կարելի է մեկուսացնել՝ այն աճեցնելով լաբորատոր բջջային կուլտուրաներում։ Կան հիվանդություններ, որոնք նման են իրենց դրսևորումներով, ներառում են կապույտ հազը, գրիպը, պարագրիպը և ռեսպիրատոր սինցիտիալ վիրուսը։

## Կանխարգելում
Ախտորոշումը կատարվում է ըստ նշանների և ախտանիշների, և լաբորատոր հետազոտություն սովորաբար չի պահանջվում։ Որոշ դեպքերում արյան կամ շնչառական արտազատուկների ՊՇՌ թեստը կարող է հայտնաբերել ադենովիրուսի ԴՆԹ-ն։ Նմանատիպ դրսևորումներ ունեցող այլ հիվանդություններն են կապույտ հազը, գրիպը, պարագրիպը և շնչառական սինցիտիալ վիրուսային վարակը։ Ադենովիրուսային ստամոքսաղիքաբորբը նման է այլ վարակներով հարուցված լուծային հիվանդություններին։ Ադենովիրուսային վարակը կարելի է կանխարգելել ձեռքերը լվանալու, չլվացված ձեռքերով աչքերին, բերանին և քթին դիպչելուց խուսափելու, ինչպես նաև հիվանդ մարդկանց մոտ չգտնվելու միջոցով։ Ադենովիրուսների 4-րդ և 7-րդ տիպերից պաշտպանող պատվաստանյութը հաջողությամբ կիրառվել է զինվորականների շրջանում: Բուժումը հիմնականում ուղղված է ախտանշանների հաղթահարմանը։ Ադենովիրուսային վարակների մեծ մասն անցնում է առանց որևէ բուժման: Ցավը մեղմացնող և ջերմությունն իջեցնող դեղամիջոցները կարելի է ձեռք բերել առանց դեղատոմսի։

## Բուժում
Բուժումը հիմնականում ախտանշանային է: Ցավը մեղմացնող և ջերմությունը իջեցնող դեղամիջոցները կարելի է ձեռք բերել առանց դեղատոմսի: Ադենովիրուսային կոնյուկտիվիտի դեպքում սառը թրջոցները և խոնավեցնող միջոցները (լյուբրիկանտները) կարող են որոշակիորեն թեթևացնել տհաճ զգացողությունը: Եթե ախտահարված է եղջերաթաղանթը, կարող է պահանջվել ստերոիդային աչքի կաթիլներ։ Ադենովիրուսային վարակների մեծ մասն ինքնուրույն լավանում են առանց որևէ բուժման։

## Կանխատեսում
Ադենովիրուսային վարակից ապաքինվելուց հետո վիրուսը կարող է պահպանվել օրգանիզմում շաբաթներ կամ ամիսներ շարունակ։ Ադենովիրուսը կարող է առաջացնել ծանր նեկրոզացնող թոքաբորբ, որի դեպքում թոքի մի մասը կամ ամբողջ թոքը ռենտգենաբանորեն ունենում է բարձր թափանցելիություն. սա կոչվում է Սուայեր-Ջեյմսի () համախտանիշ: Ծանր ադենովիրուսային թոքաբորբը կարող է հանգեցնել նաև  բրոնխիոլիտի՝ սուր բորբոքային գործընթացի, որի ժամանակ առաջանում է թոքերի ծավալի և էլաստիկության (թոքային համապատսխանության) նվազում։

## Համաճարակաբանություն
Ադենովիրուսային վարակները ախտահարում են բոլոր տարիքային խմբերին։ Դրանք հանդիպում են հատկապես ձմռանը և գարնանը՝ արագ տարածվելով  փակ բնակչության շրջանում, օրինակ՝ հիվանդանոցներում, մանկապարտեզներում, ծերանոցներում և դպրոցներում։ Ադենովիրուսային վարակը կազմում է երեխաների շնչառական վարակների շուրջ 10%-ը։ Դեպքերի մեծ մասն ավելի թեթև են, և մինչև 10 տարեկանը երեխաների մեծ մասն առնվազն մեկ անգամ ունենում է ադենովիրուսային վարակ։ Կոնյունկտիվիտի դեպքերի 75%-ը պայմանավորված է ադենովիրուսային վարակով: 2016 թվականին Հիվանդությունների համաշխարհային բեռը () հաստատել է, որ ամբողջ աշխարհում հինգ տարեկանից փոքր երեխաների շրջանում լուծի մոտ 75 միլիոն դեպք պայմանավորված է ադենովիրուսային վարակով։ Ադենովիրուսային առաջին շտամները մեկուսացվել են 1953 թվականին Ռոուի և այլոց կողմից։

## Պատմություն
Ադենովիրուսի առաջին շտամներն ադենոիդներից առանձնացրել է Ռոուը 1953 թվականին։ Ավելի ուշ, փորլուծության վերաբերյալ հետազոտությունների ժամանակ, էլեկտրոնային մանրադիտակի լայն կիրառումը հանգեցրեց նախկինում անհայտ 40-րդ և 41-րդ տիպի ադենովիրուսների հայտնաբերմանը, որոնք հետագայում դարձան երեխաների շրջանում ստամոքսաղիքային հիվանդությունների առաջացման հիմնական պատճառներից մեկը։

2007 թվականի սեպտեմբերին  հիվանդությունը հայտնվել է լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում, երբ Տեխասում, այսպես կոչված «նորակոչիկների գրիպը» հարյուրավոր մարդկանց վարակեց Սան Անտոնիոյի Լաքլենդ ռազմաօդային բազայում: 2018 թվականին բռնկումներ են տեղի ունեցել Նյու Ջերսիի մեծահասակների խնամքի տանը և Մերիլենդի քոլեջի համալսարանական թաղամասում։ 2020 թվականին, COVID-19 համավարակի ժամանակ կիրառված պատվաստանյութերի արդյունքում, Չինաստանում փորլուծության ցուցանիշները զգալիորեն նվազել են։

## Կենդանիների շրջանում
Շները նույնպես կարող են ախտահարվել ադենովիրուսային վարակով։ Չպատվաստված շների մոտ դիտվում է լյարդի վնասում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առողջություն
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Մանկական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ
Կատեգորիա:Վիրուսային վարակներ