Հետերոդոքս տնտեսագիտություն

thumb|Հետերոդոքս տնտեսագիտության տոհմածառ
**Հետերոդոքս տնտեսագիտություն**, ցանկացած տնտեսական միտք կամ տեսություն է, որը հակադրվում է տնտեսական մտքի ուղղափառ դպրոցներին, կամ որը կարող է դուրս լինել նեոկլասիկական տնտեսությունից։ Դրանք ներառում են ինստիտուցիոնալ, էվոլյուցիոն, ֆեմինիստական, սոցիալական, հետքեյնսյան (չշփոթել նորքեյնսականի հետ), էկոլոգիական, ավստրիական, մարքսյան, սոցիալիստական և անարխիստական տնտեսագիտություն։

Տնտեսագիտությունը նրա քննադատների կողմից կարող է կոչվել ուղղափառ կամ սովորական տնտեսագիտություն։ Որպես այլընտրանք, հիմնական տնտեսագիտությունը վերաբերում է «ռացիոնալություն–անհատականություն–հավասարակշռություն» կապին, իսկ հետերոդոքս տնտեսագիտությունը ավելի «արմատական» է «ինստիտուտներ–պատմություն–սոցիալական կառուցվածք» կապի հետ կապված։

2008թվականի վերանայումը փաստում է, որ տարասեռ տնտեսագետների մի քանի նշանավոր խմբեր առնվազն 1990-ականներից ի վեր աշխատում են միասին՝ արդյունքում տարբեր բաղադրիչների միջև փոխկապակցվածության աճով։ Այս գծով, Տնտեսագիտության մեջ բազմակարծության ասոցիացիաների միջազգային կոնֆեդերացիան (ICAPE) չի սահմանում «հետերոդոքս տնտեսագիտությունը» և խուսափել է դրա շրջանակը սահմանելուց։ ICAPE-ն իր առաքելությունը սահմանում է որպես «տնտեսագիտության մեջ բազմակարծության խթանում»։

«Քննադատական մեկնաբանության» մեջ ընդհանուր հիմք սահմանելիս գրողներից մեկը նկարագրել է, որ գործընկեր հետերոդոքս տնտեսագետները փորձում են անել երեք բան. (2) հատուկ ուշադրություն դարձնել գաղափարներին, որոնք մեթոդաբանական տարբերությունները կապում են քաղաքականության տարբերությունների հետ. և (3) բնութագրել ընդհանուր հիմքը այնպես, որ տարբեր պարադիգմները տարբեր ձևերով զարգացնեն ընդհանուր տարբերությունները դասագրքերի տնտեսագիտության հետ։

Մեկ ուսումնասիրություն առաջարկում է չորս հիմնական գործոններ, որոնք նույնքան կարևոր են ինքնորոշված հետերոդոքս տնտեսագետների կողմից տնտեսագիտության ուսումնասիրության համար՝ պատմություն, բնական համակարգեր, անորոշություն և ուժ։

## Պատմություն
Տնտեսական մտքի մի շարք հետերոդոքս դպրոցներ վիճարկեցին նեոկլասիկական տնտեսագիտության գերակայությունը 1870-ականների նեոկլասիկական հեղափոխությունից հետո։ Ի լրումն կապիտալիզմի սոցիալիստ քննադատների, այս ժամանակաշրջանում հետերոդոքս դպրոցները ներառում էին մերկանտիլիզմի տարբեր ձևերի ջատագովներ, ինչպիսիք են Ամերիկյան դպրոցի այլախոհները նեոկլասիկական մեթոդաբանությունից, ինչպիսին է պատմական դպրոցը, և անսովոր դրամական տեսությունների ջատագովներ, ինչպիսին է Սոցիալական վարկը։ Մեծ դեպրեսիայից առաջ և դրա ընթացքում ակտիվ այլ հետերոդոկս դպրոցները ներառում էին տեխնոկրատիան և վրացիզմը։

Ֆիզիկագետներն ու կենսաբաններն առաջին անհատներն էին, ովքեր օգտագործեցին էներգիայի հոսքերը սոցիալական և տնտեսական զարգացումը բացատրելու համար։ Ջոզեֆ Հենրին՝ ամերիկացի ֆիզիկոս և Սմիթսոնյան ինստիտուտի առաջին քարտուղարը, նշել է, որ «քաղաքական տնտեսության հիմնարար սկզբունքն այն է, որ մարդու ֆիզիկական աշխատանքը կարող է բարելավվել միայն նյութը չմշակված վիճակից արհեստական վիճակի վերածելով՝ ծախսելով կոչվում է ուժ կամ էներգիա»։

Աճը և կլանումը քեյնսյան տնտեսագիտության հիմնական հոսքի մեջ, որը, թվում էր, ավելի համահունչ քաղաքական պատասխան էր տալիս գործազրկությանը, քան անսովոր դրամավարկային կամ առևտրային քաղաքականությունները նպաստեցին այս դպրոցների նկատմամբ հետաքրքրության նվազմանը։

1945 թվականից հետո Քեյնսյան և նեոկլասիկական տնտեսագիտության նեոկլասիկական սինթեզը հանգեցրեց հստակ սահմանված հիմնական դիրքի, որը հիմնված էր ոլորտի բաժանման վրա միկրոէկոնոմիկայի (ընդհանուր առմամբ նեոկլասիկական, բայց շուկայական ձախողման նոր զարգացած տեսությամբ) և մակրոտնտեսագիտության (բաժանված է քեյնսյան և մոնետարիստական հայացքների միջև)։ այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են դրամավարկային քաղաքականության դերը)։ Ավստրիացիներն ու հետքեյնսյանները, ովքեր այլախոհ էին այս սինթեզից, առաջացան որպես հստակ սահմանված հետերոդոքս դպրոցներ։ Բացի այդ, մարքսիստական և ինստիտուցիոնալիստական դպրոցները մնացին ակտիվ, բայց սահմանափակ ընդունվածությամբ կամ վստահությամբ։

Մինչև 1980 թվականը հետերոդոքս տնտեսագիտության ամենանշանակալի թեմաներն իր տարբեր ձևերով ներառում էին.
# ատոմիստական անհատական հայեցակարգի մերժում՝ հօգուտ սոցիալապես ներկառուցված անհատական հայեցակարգի,
# ժամանակի շեշտադրումը որպես անշրջելի պատմական գործընթացի,
# պատճառաբանություն անհատների և սոցիալական կառույցների միջև փոխադարձ ազդեցությունների առումով։

Մոտավորապես 1980 թվականից հիմնական տնտեսագիտության վրա էականորեն ազդվել են մի շարք նոր հետազոտական ծրագրեր, ներառյալ վարքագծային տնտեսագիտությունը, բարդության տնտեսագիտությունը, էվոլյուցիոն տնտեսագիտությունը, փորձարարական տնտեսագիտությունը և նեյրոէկոնոմիկան։ Հիմնական զարգացումներից մեկը եղել է էպիստեմիկ շրջադարձը տեսությունից դեպի էմպիրիկ մոտեցում, որը կենտրոնացած է պատճառահետևանքային եզրակացության հարցերի վրա։ Որպես հետևանք, որոշ հետերոդոքս տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Ջոն Բ. Դևիսը, առաջարկեցին, որ հետերոդոքս տնտեսագիտության սահմանումը պետք է հարմարեցվի այս նոր, ավելի բարդ իրականությանը.

::...Հետերոդոքս տնտեսագիտությունը 1980-ից հետո բարդ կառուցվածք է, որը կազմված է երկու լայնորեն տարբեր տեսակի հետերոդոքս աշխատանքից, որոնցից յուրաքանչյուրը ներքուստ տարբերվում է մի շարք հետազոտական ծրագրերով, որոնք ունեն տարբեր պատմական ծագում և ուղղվածություն. «նոր հետերոդոքսիա», որը բխում է գիտության այլ ներմուծումից։

## Նեոկլասիկական տնտեսագիտության մերժում
Չկա մեկ «հետերոդոքս տնտեսական տեսություն». գոյություն ունեն բազմաթիվ տարբեր «հետերոդոքս տեսություններ»։ Այն, ինչ նրանք բոլորը կիսում են, սակայն, նեոկլասիկական ուղղափառության մերժումն է՝ որպես տնտեսական և սոցիալական կյանքի աշխատանքը հասկանալու համար համապատասխան գործիք։ Այս մերժման պատճառները կարող են տարբեր լինել։ Հետերոդոքս քննադատությունների մեջ սովորաբար հայտնաբերված որոշ տարրեր թվարկված են ստորև։

### Անհատական վարքագծի նեոկլասիկական մոդելի քննադատություն
Նեոկլասիկական տնտեսագիտության ամենալայն ընդունված սկզբունքներից է «տնտեսական գործակալների ռացիոնալության» ենթադրությունը։ Իրոք, մի շարք տնտեսագետների համար ռացիոնալ առավելագույնի հասցնելու վարքագիծը համարվում է տնտեսական վարքագծի հոմանիշ (Hirshleifer 1984): Երբ որոշ տնտեսագետների ուսումնասիրություններ չեն ընդունում ռացիոնալության ենթադրությունը, դրանք դիտվում են որպես վերլուծությունները նեոկլասիկական տնտեսագիտության կարգապահության սահմաններից դուրս։ Նեոկլասիկական տնտեսագիտությունը սկսվում է a priori ենթադրություններից, որ գործակալները ռացիոնալ են և որ նրանք ձգտում են առավելագույնի հասցնել իրենց անհատական օգտակարությունը (կամ շահույթը)՝ կախված շրջակա միջավայրի սահմանափակումներից։ Այս ենթադրությունները ապահովում են ռացիոնալ ընտրության տեսության հիմքը։

Շատ հետերոդոքս դպրոցներ քննադատաբար են վերաբերվում ստանդարտ նեոկլասիկական մոդելում օգտագործվող մարդկային վարքագծի homo Economicus մոդելին։ Քննադատության բնորոշ տարբերակն է Սաթյա Գաբրիելը.
Նեոկլասիկական տնտեսական տեսությունը հիմնված է մարդու հոգեբանության, գործակալության կամ որոշումների կայացման որոշակի հայեցակարգի վրա։ Ենթադրվում է, որ բոլոր մարդիկ տնտեսական որոշումներ են կայացնում, որպեսզի առավելագույնի հասցնեն հաճույքը կամ օգտակարությունը։ Որոշ հետերոդոքս տեսություններ մերժում են նեոկլասիկական տեսության այս հիմնական ենթադրությունը՝ պնդելով այլընտրանքային ըմբռնումներ, թե ինչպես են ընդունվում տնտեսական որոշումները և/կամ ինչպես է աշխատում մարդու հոգեբանությունը։ Կարելի է ընդունել այն գաղափարը, որ մարդիկ հաճույք փնտրող մեքենաներ են, սակայն մերժել այն գաղափարը, որ տնտեսական որոշումները կառավարվում են նման հաճույք փնտրելու միջոցով։ Մարդիկ կարող են, օրինակ, չկարողանալ ընտրություն կատարել հաճույքի առավելագույնի հասցնելու հետ՝ սոցիալական սահմանափակումների և/կամ հարկադրանքի պատճառով։ Մարդիկ կարող են նաև չկարողանալ ճիշտ գնահատել ընտրության այն կետերը, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, կհանգեցնեն առավելագույն հաճույքի, նույնիսկ եթե նրանք անկաշկանդ են (բացառությամբ բյուջետային առումով) նման ընտրություն կատարելիս։ Եվ հնարավոր է նաև, որ հաճույք փնտրելու հասկացությունն ինքնին անիմաստ ենթադրություն է, քանի որ այն կամ անհնար է փորձարկել, կամ չափազանց ընդհանուր՝ հերքելու համար։ Տնտեսական տեսությունները, որոնք մերժում են տնտեսական որոշումների հիմնական ենթադրությունը, որպես հաճույքի առավելագույնի հասցնելու արդյունք, հետերոդոքս են։

Շիոզավան ընդգծում է, որ տնտեսական գործակալները գործում են բարդ աշխարհում և, հետևաբար, նրանց համար անհնար է հասնել առավելագույն օգտակարության կետին։ Փոխարենը նրանք իրենց այնպես են պահում, կարծես կան բազմաթիվ պատրաստի կանոնների ռեպերտորիաներ, որոնցից մեկն ընտրել են ըստ համապատասխան իրավիճակի։

### Շուկայական հավասարակշռության նեոկլասիկական մոդելի քննադատություն
Միկրոտնտեսական տեսության մեջ սպառողների և ընկերությունների կողմից ծախսերի նվազագույնի հասցնելը ենթադրում է առաջարկի և պահանջարկի համապատասխանության առկայություն, որոնց համար առկա են շուկայական մաքրման հավասարակշռության գներ, եթե կան մեծ թվով սպառողներ և արտադրողներ։ Ուռուցիկության ենթադրությունների կամ սահմանային ծախսերի գնագոյացման որոշ կանոնների համաձայն՝ յուրաքանչյուր հավասարակշռություն կլինի Պարետո արդյունավետ.

Այնուամենայնիվ, շուկայական հավասարակշռության հայեցակարգը քննադատության է ենթարկվել ավստրիացիների, հետքեյնսցիների և այլոց կողմից, ովքեր դեմ են միկրոտնտեսական տեսության կիրառմանը իրական աշխարհի շուկաներում, երբ նման շուկաները օգտակար չեն միկրոտնտեսական մոդելներով։ Հետերոդոքս տնտեսագետները պնդում են, որ միկրոտնտեսական մոդելները հազվադեպ են պատկերում իրականությունը։

Հիմնական միկրոտնտեսությունը կարող է սահմանվել օպտիմալացման և հավասարակշռության տեսանկյունից՝ հետևելով Փոլ Սամուելսոնի և Հալ Վարյանի մոտեցումներին։ Մյուս կողմից, հետերոդոքս տնտեսագիտությունը կարող է պիտակվել որպես ինստիտուտների, պատմության և սոցիալական կառուցվածքի շղթայի մեջ ընկած։

## Վերջին զարգացումներ
Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում հետերոդոքս տնտեսագետների ինտելեկտուալ օրակարգերը կտրուկ բազմակարծության շրջադարձ են ստացել։ Առաջատար հետերոդոքս մտածողները դուրս են եկել ավստրիական, ֆեմինիստական, ինստիտուցիոնալ-էվոլյուցիոն, մարքսյան, հետքեյնսյան, արմատական, սոցիալական և սրաֆիական տնտեսագիտության հաստատված պարադիգմներից՝ բացելով վերլուծության, քննադատության և երկխոսության նոր գիծեր տարբեր մտքի դպրոցների միջև։ Գաղափարների այս խաչաձև բեղմնավորումը ստեղծում է գիտությունների նոր սերունդ, որտեղ հետերոդոքս գաղափարների նոր համակցություններ են բերվում կարևոր ժամանակակից և պատմական խնդիրների վրա, ինչպիսիք են տնտեսական տեսության մեջ անհատի սոցիալապես հիմնավորված վերակառուցումը. տնտեսական չափման և մասնագիտական էթիկայի նպատակներն ու գործիքները. քաղաքականության մշակման բարդությունները այսօրվա համաշխարհային քաղաքական տնտեսության մեջ. և նորարարական կապերը նախկինում առանձին տեսական ավանդույթների միջև (մարքսյան, ավստրիական, ֆեմինիստական, էկոլոգիական, սրաֆյան, ինստիտուցիոնալիստական և հետքեյնսյան) (հետքեյնսյան տնտեսագիտության վերանայման համար, տե՛ս Լավուե (1992); Ռոշոն (1999))։

Դեյվիդ Քոլանդերը՝ բարդության տնտեսագիտության ջատագովը, պնդում է, որ հետերոդոքս տնտեսագետների գաղափարներն այժմ քննարկվում են հիմնական հոսքում՝ առանց հետերոդոքս տնտեսագետների հիշատակման, քանի որ ինստիտուտները, անորոշությունը և այլ գործոններ վերլուծելու գործիքներն այժմ մշակվել են հիմնական հոսքի կողմից։ Նա առաջարկում է, որ հետերոդոքս տնտեսագետները պետք է ընդունեն խիստ մաթեմատիկան և փորձեն աշխատել հիմնական հոսքից, այլ ոչ թե վերաբերվեն նրան որպես թշնամի։

Հետերոդոքս տնտեսական մտքի որոշ դպրոցներ նույնպես որդեգրել են տրանսդիսցիպլինար մոտեցում։ Ջերմոէկոնոմիկան հիմնված է այն պնդման վրա, որ մարդու տնտեսական գործընթացները ղեկավարվում են թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենքով։ Տնտեսական տեսության, էներգիայի և էնտրոպիայի միջև առկա փոխհարաբերությունները համակարգային գիտնականների կողմից ավելի են ընդլայնվել՝ բացատրելու էներգիայի դերը կենսաբանական էվոլյուցիայում այնպիսի տնտեսական չափանիշների տեսանկյունից, ինչպիսիք են արտադրողականությունը, արդյունավետությունը և հատկապես գրավման տարբեր մեխանիզմների ծախսերն ու օգուտները։ և օգտագործել առկա էներգիան կենսազանգված ստեղծելու և աշխատանք կատարելու համար։

Տարբեր ուսանողական շարժումներ են ի հայտ եկել՝ ի պատասխան հետերոդոքս տնտեսագիտության բացառմանը տնտեսագիտության գիտական աստիճանների մեծ մասի ուսումնական ծրագրերում։ Միջազգային ուսանողական նախաձեռնությունը բազմակարծական տնտեսագիտության համար ստեղծվել է որպես հովանոցային ցանց տարբեր փոքր համալսարանական խմբերի համար, ինչպիսիք են «Rethinking Economics»-ը՝ խթանելու բազմակարծությունը տնտեսագիտության մեջ, ներառյալ ավելի հետերոդոքս մոտեցումները։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցում
### Հոդվածներ
* Bauer, Leonhard and Matis, Herbert 1988. "From moral to political economy: The Genesis of social sciences" History of European Ideas, 9(2): 125–43.
* Dequech, David 2007. "Neoclassical, mainstream, orthodox, and heterodox economics," Journal of Post Keynesian Economics, 30(2): 279–302.
* Flaherty, Diane, 1987.  "radical political economy," *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v, 4. pp.&nbsp;36–39.
* _____, 2008.  "radical economics," *The New Palgrave Dictionary of Economics*, 2nd Edition.Abstract.
* Lee, Frederic. S. 2008. "heterodox economics", *The New Palgrave Dictionary of Economics*, 2nd Edition.  Abstract.

### Գիտաժողովներ, զեկուցումներ
* Lavoie, Marc, 2006.  ''Do Heterodox Theories Have Anything in Common? A Post-Keynesian Point of View.''
* Lawson, Tony, 2006.  "The Nature of Heterodox Economics," *Cambridge Journal of Economics*, 30(4), pp.&nbsp;483–505. Pre-publication copy.

### Ամսագրեր
*  ''Evolutionary and Institutional Economics Review'' (Freely downloadable)
*  *Journal of Institutional Economics*
*  ''Cambridge Journal of Economics''
*  ''Real-world economics review''
*  ''International Journal of Pluralism and Economics Education''
*  ''Review of Radical Political Economy''

## Արտաքին հղումներ
* Association for Heterodox Economics
* Heterodox Economics Newsletter
* Heterodox Economics Directory (Graduate and Undergraduate Programs, Journals, Publishers and Book Series, Associations, Blogs, and Institutions and Other Web Sites)
* Association for Evolutionary Economics (AFEE) 
* International Confederation of Associations for Pluralism in Economics (ICAPE)
* Union for Radical Political Economics (URPE)
* Association for Social Economics (ASE)
* Post-Keynesian Economics Study Group (PKSG)

Կատեգորիա:Տնտեսագիտական մտքի դպրոցներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական մտքի պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ