Դիոն Կասսիոս

**Դիոն Կասսիոս Կոկցեանոս** (, ; մ.թ. 155 — 235 թթ.), հռոմեական պատմիչ, ծագումով հույն։ Ծնվել է Բութանիայի Նիկեա քաղաքում, Կիլիկիա և Դալմատիա նահանգների կառավարիչ Կասսիոս Ապրոնիանոսի ընտանիքում։ Մարկոս Ավրելիոսի գահակալման վերջին տարիներին տեղափոխվել է Հռոմ, իսկ Կոմմոդոս կայսեր օրոք դարձել Հռոմի Ծերակույտի անդամ։ Զբաղեցրել է բարձրաստիճան պետական պաշտոններ, մասնավորապես եղել է հռոմեական կոնսուլ։ Կյանքի վերջին տարիներին ապրել է ծննդավայրում։ Գրական գործնեությունն սկսել է «Երազների և նախագուշակումների մասին» գրքով։

Գլխավոր ստեղծագործությունն է 80 գրքից բաղկացած «Հռոմեական պատմություն»ը (հունարեն՝ «Роμαικη», ), որտեղ ներկայացվում է Հռոմեական կայսրության պատմությունը՝ Հռոմ քաղաքի հիմնադրումից մինչը Ալեքսանդր Սևերոսի գահակալության տարիները (երկը պահպանվել է հատվածաբար), նյութերի հավաքումը տևել է 10, շարադրումը՝ 12 տարի։ Արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում Հայաստանի մ.թ.ա. I - մ.թ.II դդ. և հայ ժողովրդի պատմության վերաբերյալ։ Հայաստանին վերաբերող տեղեկությունները թարգմանվել են հայերեն Սիմոն Կրկյաշարյանի կողմից։ Երկը պահպանվել է հատվածաբար, այդ թվում քաղվածքների ձևով Բյուզանդիայի պատմիչներ Հովհաննես Քսիփիլինոսի և Հովհաննես Զոնարասի աշխատություններում։

Հռոմեական պատմիչներին հետևելով՝ Դիոն Կասսիոսը պատմությունը շարադրել է տարեգրությունների ձևով։ Գրել է հին ատտիկյան լեզվով՝ հետևելով իր սիրած պատմիչ Փուկիտիդեսի գրելաոճին։ Դիոն Կասսիոսը ջանացել է հետազոտել դեպքերի պատմական ընթացքը, դրանց ներքին կապը՝ փորձելով արդարամտորեն գնահատել պատմական անհատներին, կուսակցությունները, ռազմական գործողությունները։

## Կյանքի սկզբնական շրջանը
Դիոն Կասսիոսի կենսագրության միակ աղբյուրը նրա իսկ աշխատությունն է, որի մեջ հեղինակը կցկտուր տեղեկություններ է հաղորդում իր մասին։ Այդ տեղեկությունների համաձայն, պատանի Դիոնը ուղեկցել է իր հորը, երբ վերջինս Կիլիկիա պրովինցիայի կառավարիչն էր։ Հոր մահից հետո ապագա պատմիչը շուրջ 180 թվականին Կոմմոդոս կայսեր ժամանակ (180-192 թթ.) գալիս է Հռոմ և այդ տարիներից հետո ընկած ժամանակահատվածի պատմությունն արդեն շարադրում է որպես դեպքերի ականատես, մինչդեռ դրան նախորդած պատմությունը շարադրելիս, հասկանալի է, օգտվել է հնագույն վավերագրերից, կամ էլ նախորդ հեղինակների երկերից։
Կայսրության մայրաքաղաքում հաստատվելուց հետո, շուրջ 25 տարեկան հասակում, Դիոն Կասսիոսը դառնում է Հռոմի սենատի անդամ, որից հետո արդեն վարում է պետական տարբեր պաշտոններ Պերտինաքս (193 թ.), Դիդիուս Հուլիանուս (193 թ.), Սեպտիմիոս Սևերոս (194-211 թթ.), Անտոնինոս Կարակալլա (211-217 թթ.) և նրանց հաջորդ կայսրերի ժամանակ։
Դիոն Կասսիոսը մոտիկից շփվելով Հռոմի կառավարող շրջանակների հետ, եռանդորեն մուտք է գործում քաղաքական ասպարեզ և արագորեն բարձրանում ծառայության աստիճաններով։ 194 թվականին Սեպտիմիոս կայսրը նրան կարգում է զինվորական բարձր պաշտոնի։ 211 թվականին, Սեպտիմիոսի մահից անմիջապես առաջ, ընտրվում է Հռոմի կոնսուլ։ 216 թվականին Դիոնն ուղեկցելով Անտոնինոս Կարակալլա կայսրին, մասնակցում է պարթևների դեմ վերջինիս ձեռնարկած ռազմական արշավանքին և գալիս է Արևելք, հավանաբար, հասնում մինչև Տիգրիս գետը։ Կարակալլայի այդ արշավանքը նպատակ ուներ Հռոմեական կայսրությանը միացնել Օսրոենե-Եդեսիան ու Հայաստանը և այս թագավորությունները դարձնել հռոմեական պորվինցիաներ։ Ինչպես հայտնի է իրադարձություններին մասնակից իր իսկ Դիոնի հաղորդած տեղեկություններից, հռոմայեցիներին թեև հաջողվեց գրավել Օսրոենեն, բայց նրանց զորքերը, առաջ շարժվելիս, չարաչար պարտվեցին Հայաստանում։

## Դիոն Կասսիոսը՝ Պերգամոնի կառավարիչ
Անտոնինոս Կարակալլայի ժամանակ հռոմեական քաղաքացիության իրավունքը տարածվեց կայսրության սահմաններում բնակվող բոլոր ազատների վրա։ Բնական է, որ Կարակալլայի այս միջոցառումը պետք է հռոմեական վերնախավի դժգոհությունն առաջացներ, բայց և ապահովեր պրովինցիաների բնակչության համակրանքը։ Կայսրից դժգոհ տարրերը պարթևական արշավանքի ժամանակ դավադրաբար սպանեցին նրան։ Այս ոճիրն էլ առաջացրեց Պերգամոնի բնակչության դժգոհությունը և առիթ դարձավ ապստամբության։ Կայսերական գահին հենց նոր բազմած Մակրինոսը 218 թվականին Դիոնին ուղարկում է Պերգամոն՝ դրությունը հարթելու և խաղաղություն հաստատելու համար՝ նշանակելով Պերգամոնի կառավարիչ։ Պատմիչն այստեղ մնում է մինչև Ալեքսանդր Սևերոսի կայսր հռչակվելը։

## Հռոմեական պատմության պահպանում
15-րդ դարի ձեռագրի էջ]] Դիոն Կասիոսի աշխատությունը ամբողջությամբ չի պահպանվել, և աշխատության զգալի մասը հայտնի է միայն բյուզանդական դարաշրջանում արված հատվածներից։12-րդ դարի բյուզանդական պատմաբան Հովհաննես Զոնարասը իր աշխատություններում հաճախ է օգտագործել «Հռոմեական պատմությունը»։(նրա կազմը կոչվում էր«» — «Քաղվածք (Epitome) պատմական աշխատություններից»). Զոնարասի աշխատության 7-9 գրքերը (Ենեասից մինչև մ.թ.ա. 146 թվականը) հիմնականում հիմնված են Դիոն Կասիոսի նյութերի վրա (Հռոմեական պատմության գրքեր մինչև 21-րդ դարը ներառյալ),չնայած Պլուտարքոսի և Հերոդոտոսի աշխատություններից նույնպես օգտվում են։Դրա շնորհիվ Դիոյի առաջին գրքերի բովանդակությունը ընդհանուր առմամբ հայտնի է, թեև նշանակալի հապավումներով։Կարթագենի կործանման մասին հաղորդելուց հետո Զոնարասը նշում է, որ չի կարողանում գտնել որևէ հին աղբյուր այս ժամանակաշրջանի համար։ Զոնարասը նաև օգտագործել է Դիոն Կասիոսի խոսքերը՝ նկարագրելու Կեսարի սպանությունից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները (Հռոմեական պատմության 44-րդ գիրք) և Ներվայի գահակալումից առաջ տեղի ունեցած իրադարձությունները (Գիրք 68):Սակայն այստեղ Դիոն Կասիոսի քաղվածքները զգալիորեն փոքր են ծավալով, և դրանց հետ միասին օգտագործվում են Պլուտարքոսի, Հովսեպոս Փլավիոսի, Ապպիանոսի և Կեսարիայի Եվսեբիոսի նյութեր։Հնարավոր է, որ իր աշխատանքի այս հատվածի համար Զոնարասը օգտագործել է ոչ միայն Դիոն Կասիոսի բնօրինակ աշխատանքը, այլև Քսիֆիլինոսի ստեղծագործությունից հատվածներ (տե՛ս ստորև): Տրայանոսի գահակալությունից սկսած՝ Զոնարասը, անշուշտ, օգտագործում է ոչ թե «Հռոմեական պատմության» բնօրինակ տեքստը, այլ Քսիֆիլինոսի հատվածներ։ 36-ից 60 գրքերը գրեթե ամբողջությամբ պահպանվել են (միայն 54-ից 60 գրքերն ունեն բացթողումներ):Ընդհանուր առմամբ հայտնի է «Հռոմեական պատմության» այս հատվածով 11 ձեռագիր:Պահպանվել է նաև 78-79 գրքերի մեծ հատված (պատմաբանի գրքերի համարակալման մեկ այլ համակարգում դրանց համարակալումն է 79 և 80): 11-րդ դարի երկրորդ կեսի Տրապիզոնցի վանական Հովհաննես Քսիֆիլինոսը, Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Հովհաննես VIII Քսիֆիլինոսի եղբորորդին,կազմված քաղվածքներ («Էպիտոմներ»)«Հռոմեական պատմության» գրքեր՝ 36-ից մինչև 80-րդ դարերը: Հաճախորդը, հնարավոր է, կայսր Միքայել VII Դուկասն էր:Այս քաղվածքները կարևոր աղբյուր են 61-ից 80 գրքերի բովանդակությունը վերականգնելու համար, որոնք նաև զգալի ապացույցներ են պարունակում Դիոն Կասիոսի կարիերայի մասին։Քսիֆիլինի ստեղծագործությանը բնորոշ է բնօրինակ նյութի առանձին բեկորների քաոսային փոխառությունը, որոնք նա գրեթե ոչ մի մշակման չի ենթարկել։ Սակայն նա երբեմն տեքստին ավելացնում էր իր սեփական մեկնաբանություններն ու լրացումները, որոնք հիմնականում վերաբերում էին վաղ քրիստոնեության պատմությանը: Նա ավելի լավ է կրճատում բնօրինակ արտահայտությունները՝ առանց իմաստը կորցնելու և Հռոմեական պատմության կառուցվածքը պահպանելու մեջ:Ա. Վ. Մախլայուկը նաև նշում է Քսիֆիլինոսի կողմից կարևոր տեղեկությունների (օրինակ՝ Կլավդիոսի բրիտանական արշավանքի մասին) ակնհայտորեն դիտավորյալ բացթողումները: Վերջապես, բյուզանդական դարաշրջանում Դիոն Կասիոսի աշխատություններից գրվեցին մի շարք ընդարձակ թեմատիկ հատվածներ։ Ամենահայտնիները գրվել են Կոստանդին Պորֆիրոգենիտոսի գահակալության տարիներին։

* «Առաքինությունների և արատների մասին» (Περὶ ἀρετῆς καὶ κακίας;Լատինական անվանում — *De Virtutibus et Vitiis*, Երբեմն — *Excerpta Valesiana* կամ*Excerpta Peiresciana*) —10-րդ դարի ձեռագիր*Codex Peirescieanus*,պահվում է Տուրի գրադարանում, Առաջին անգամ հրատարակվել է 1634 թվականին Անրի դը Վալուայի կողմից։14 տարբեր պատմաբանների աշխատություններից քաղվածքների մեջ կան Կասիոս Դիոնից առնվազն 415 քաղվածքներ:
* «Մաքսիմների մասին» (Περὶ γνωμῶν; *De Sententiis*) —պալիմպսեստը Vaticanus Graecus 73 ձեռագրում: Քիմիական ռեակտիվներ օգտագործելով՝ Անջելո Մայը վերակառուցեց քաղվածքների տեքստերը և հրատարակեց դրանք 1826 թվականին:Այս քաղվածքների մեջ Կոստանդին I-ի գահակալության մասին հատվածները նույնպես վերագրվում են Դիոն Կասիոսին. դրանք կարող են պատկանել Պետրոս Պատրիցիոսին:
* «Դեսպանների մասին» (Περὶ πρεσβειῶν; *De Legationibus*, Երբեմն — *Excerpta Ursiniana*) —Պահպանվել են ինը ձեռագրեր, որոնք ընդօրինակվել են մեկ այրված իսպանական ձեռագրից։Հատվածները առաջին անգամ հրատարակվել են Ֆուլվիո Օրսինիի կողմից 1582 թվականին: Այս հատվածները առանձնանում են գրեթե բառացի մեջբերումներով։ Կազմողները պարզապես լրացրել են մեջբերման առաջին նախադասությունը՝ արտահայտության համատեքստն ավելի լավ փոխանցելու համար։ Կատարվեցին քերականական աննշան փոփոխություններ՝ առաջին դեմքի խոսքը փոխարինվեց երրորդ դեմքի խոսքով։ Որոշ դեպքերում հեղինակը ընդհատում էր նախադասությունները՝ առանց դրանք լրացնելու, և վերհիշում էր երկար արտահայտություններ:Երբեմն կազմողները բաց էին թողնում այն ​​նյութերը, որոնք իրենց համար հետաքրքրություն չէին ներկայացնում:Պատմաբան Եվստաքիոս Եպիփանացին (6-րդ դար) և Հովհաննես Անտիոքացին (7-րդ դար) նույնպես հիմնվել են Հռոմեական պատմության վրա։ Ավելին, Ստրաբոնի «Աշխարհագրություն» ձեռագրերից մեկում պահպանվել են Դիոն Կասիոսի մ.թ.ա. 207–200 թվականների իրադարձությունների մասին պատմվածքի հատվածներ։22-ից 35 գրքերը, որոնք նկարագրում են Կարթագենի կործանումից մինչև մ.թ.ա. 68 թվականը տեղի ունեցած իրադարձությունները, պահպանվել են միայն փոքր հատվածներով, քանի որ դրանք չեն օգտագործվել Զոնարասի և Քսիֆիլինոսի կողմից:Հռոմեական պատմության 61 կարճ հատվածներ պահպանվել են Մաքսիմոս Խոստովանողի մեջբերումների ժողովածուում, իսկ ևս 137-ը՝ «Շարահյուսության մասին» անանուն տրակտատում՝ «Codex Parisinus 345» ձեռագրում։Բյուզանդական հեղինակների մոտ, որոնք հեշտությամբ հղում էին կատարում «հունական Լիվիուսին», հանդիպում են բազմաթիվ առանձին մեջբերումներ:  19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին բանասեր Ուրսուլ Ֆիլիպ Բուասվենը փորձեց վերականգնել Դիոն Կասիոսի տեքստը՝ հիմնվելով ցրված ապացույցների վրա։ Նրա աշխատանքը հիմք է հանդիսանում բոլոր ժամանակակից հրատարակությունների և թարգմանությունների համար։ 20-րդ դարի սկզբին Էռնեստ Քերին և Հերբերտ Ֆոսթերը հրատարակեցին տեքստի իրենց տարբերակը «Լոեբի դասական գրադարան» շարքում։Որը տարբերվում է Բուասևենի տարբերակից պարբերությունների համարակալմամբ: Երկար ժամանակ «Հռոմեական պատմությունը» համարվում էր երկրորդական աշխատություն, բայց 20-րդ դարի վերջին Կասիուս Դիոնի մասին գնահատականները դեպի լավը փոխվեցին։

## Քաղաքական ասպարեզից դուրս գալ
Ալեքսանդր Սևերոս կայսեր օրոք (222-235 թթ.) հաջորդաբար նշանակվում է կայսերական զորքերի լեգատ Աֆրիկա, Դալմատիա, Վերին Պաննոնիա պրովինցիաներում, բայց պրետորյան գնդերը, դժգոհ նրա կիրառած խիստ կարգապահությունից, ապստամբում են, և Դիոնին միայն կայսեր բարձր հովանավորությունն է փրկում։ Պատմիչն ապաստանում է Կամպանիայում և որոշ ժամանակ ապրում այնտեղ։ 229 թվականին, արդեն քաղաքական գործունեության հարուստ փորձ ձեռք բերած, Դիոն Կասսիոսը կայսեր միջնորդությամբ երկրորդ անգամ ընտրվում է մայրաքաղաքի կոնսուլ։ Սակայն կայսեր այս քայլը դարձյալ վրդովեցնում է պրետորյաններին, և Դիոնը քիչ ժամանակ անց ամբողջովին վրաժարվում է քաղաքական գործունեությունից՝ ինչպես ինքն է պատճառաբանում՝ վատառողջ լինելու պատճառով։ Նա հեռանում է Իտալիայից և վերջնականապես հաստատվում իր հայրենի Նիկիա քաղաքում, որտեղ էլ, մինչև կյանքի վերջը, ժամանակը տրամադրում է իր մեծարժեք «Հռոմեական պատմության» շարադրանքն ավարտելու գործին

## Գրական գործունեություն
Ոգևորված Սեպտիմիոս Սևերոսի կառավարումից, երբ գահակալական կռիվներից հետո կայսերական իշխանությունը ժամանակավորապես կայունացել էր, Դիոն Կասսիոսն սկսում է իր գրական բեղուն գործունեությունը։ Սկզբում նա գրում է և հրապարակում կայսր Սեպտիմիոսին գովաբանող ինչ-որ գործ, որի մեջ շարադրում է նրա կառավարման հետ կապված իր ակնկալիքները։ Այդ գրվածքի համար, որը մեզ չի հասել, Սեպտիմիոսը նրան պատշաճն է հատուցում և բարձր գնահատական տալիս գրվածքին։ Այդ ամենից առավել ևս քաջալերված, Դիոն Կասսիոսը միտք է հղանում արդեն գրելու հռոմեական պետության ամբողջ պատմությունը։
«Հռոմեական պատմությունը» շարադրելու վրա հեղինակն աշխատել է շուրջ 30 տարի, եթե ոչ ավել։ Իր իսկ՝ Դիոնի խոստովանությամբ, նա միայն մեկ տասնամյակ (200-211 թթ.) հատկացրել է անհրաժեշտ նյութերը հավաքելու գործին և հաջորդ 12 տարիների ընթացքում շարադրել է իր պատմության այն մասը, որն ընդգրկում է հնագույն ժամանակներից մինչև Սեպտիմիոս Սևերոսի մահը (211 թ.)։ Հետագա տարիներին նա շարադրել է իր պատմության վերջին մասերը։ Դիոնին են վերագրվում նաև մի շարք երկրորդական այլ գործեր, որոնց վավերականությունը, սակայն, խիստ կասկածելի է։
Դիոն Կասսիոսի «Հռոմեական պատմությանը» բաղկացած է եղել 80 գրքից։ Մեծածավալ երկի բովանդակությունը կազմել է հռոմեական տերության ամբողջ պատմությունը՝ հնագույն ժամանակներից ի վեր, սկսած հռոմեացիների նախնի և նրանց պետությանհիմնադիր Էնեասի մասին զրույցներից, երբ սա, փախչելով կրակի մատնված Տրոյայից, հաստատվում է Լատիումում, մինչև մ.թ. 229 թվականը, այսինքն մինչև իր՝ Դիոնի երկրորդ կոնսուլության տարին։ 80 գրքից ամբողջությամբ պահպանվել են միայն 24-ը (XXXVI-LX գրքերը), որոնց մեջ մանրամասն շարադրված է Հռոմի պատմությունը՝ Ք.Ա. 68- մ.թ. 47 թթ, այսինքն Լուկուլլոսի՝ Հայաստան կատարած արշավանքից մինչև Կլավդիոս կայսեր իշխանության տարիները։ Սա մի ժամանակահատված էր, որի ընթացքում տեղի են ունեցել քաղաքական կարևորագույն իրադարձություններ Հռոմի ներսում, և որոնց մասին մեր միակ արժանահավատ աղբյուրը մնում է Դիոն Կասսիոսի պատմությունը։
Նախորդ և հաջորդ գրքերի բովանդակությունը մեզ ընդհանրապես հայտնի է իրենց ժամանակի համաշխարհային պատմությունը գրելու փորձեր արած բյուզանդական տարեգիրներ Քսիփիլինոսի (XI դար), Զոնարասի (XII դար), մասամբ էլ Ցեցեսի (XII դար) և այլոց կատարած մերթ ընդարձակ, մերթ էլ շատ հակիրճ քաղվածքներից։
Չի կարելի աչքաթող անել այն կարևոր հանգամանքը, որ Դիոնի արիստոկրատական ծագումը և զբաղեցրած պետական բարձր պաշտոններն, անկասկած, պայմանավորել են նրա պատմության միտումնավորությունը՝ հօգուտ հռոմեացիների և ի վնաս հատկապես Արևելքի ժողովուրդների։ Նա, որպես պալատական, ատելություն է տածում իրենց ազատության համար կռվող ժողովուրդների նկատմամբ։ Սակայն մեզ հասած աղբյուներից Դիոնը միակն է, որ պատմում է մի շարք եղելություններ, ինչպես օրինակ Հայաստանն օկուպացրած հռոմեական կայազորների դեմ մայրաքաղաք Արտաշատի բնակչության 163 թվականի ապստամբության մասին, որոնց վերաբերյալ այլ հիշատակություններ չեն պահպանվել։
Պատմությունը շարադրված է գերազանց մշակված ատտիկյան հունարենով։

### Քաղաքական կարիերա
Պատմաբանի կյանքի հիմնական աղբյուրը նրա հիմնական աշխատության մեջ եղած որոշ անձնական շեղումներ են։Պահպանվել են նաև բյուզանդական «Սուդա» հանրագիտարանում կարճ հոդված և Փոտիոս պատրիարքի «Հռոմեական պատմության» վերաբերյալ ակնարկը՝ որոշ կենսագրական մանրամասներով։Ոչ ուշ, քան 180 թվականը, Դիոնն արդեն Հռոմում էր և սկսեց բարձրանալ կարիերայի սանդուղքով։Այս տարի նա արդեն Կուրիայում էր՝ Սենատի նիստի ժամանակ, երբ Կոմմոդոսը ելույթ ունեցավ։ Մոտավորապես 182 կամ 183 թվականներին, երբ Կոմմոդոսը սպանեց Քվինտիլիոս եղբայրներին, Դիոն Կասիոսը գտնվում էր Կիլիկիայում իր հոր հետ։Պրետորությունից առաջ զբաղեցրած պաշտոնների մասին ոչինչ հայտնի չէ:Ինչպես շատ սենատորների երեխաներ, նա կարող էր ծառայել քոլեջում, և ապա լինել ռազմական տրիբուն, քվեստոր և էդիլ։ Ֆերգուս Միլարը նշում է, որ հույները ավանդաբար չէին նշանակվում ոչ հելլենացված նահանգներում,և Ֆրյուգիայում իր մնալու մասին հիշատակման հիման վրա նա ենթադրում է, որ Դիոն Կասիոսը մոտ 188-189 թվականներին քվեստոր էր Ասիա նահանգում, որի մեջ էր մտնում նաև Ֆրյուգիան։Մեկ այլ տարբերակի համաձայն՝ Դիոնը մեկ տարի անց դարձավ քվեստոր։ Ս. Ի. Սոբոլևսկին, սակայն, կարծում է, որ Կոմմոդի գահակալության ողջ ընթացքում Դիոնն ապրել է Հռոմում և ելույթ է ունեցել դատական ​​նիստերում (Նրա դատական ​​գործունեությունը վկայված է. Կասիոսը նշում է, որ նա ստիպված է եղել դատարան ներկայանալ ապագա կայսր Դիդիոս Հուլիանոսի դեմ)։Կոմմոդոսի կյանքի վերջին տարիներին Դիոն Կասիոսն արդեն սենատոր էր և պարբերաբար մասնակցում էր ժողովների: Նա նշում է, որ այս տարիներին կուրիայում չի տեսել Տիբերիոս Կլավդիոս Պոմպեիանոսին.

193 թվականին Պերտինաքսի օրոք Դիոն Կասիոսը բարձրացվեց և նշանակվեց պրետոր։ Սակայն Դիդիոս Հուլիանոսը շուտով իշխանության եկավ երկու ամսով, և Դիոնի նշանակումը ժամանակավորապես սառեցվեց։ Արդյունքում, նա պաշտոնը ստանձնեց արդեն Սեպտիմիոս Սևերոսի օրոք՝ 194 թվականինկամ 195։Մագիստրոսի պաշտոնն ավարտելուց հետո նրան տրվեց մի փոքր նահանգի վերահսկողությունը։ Սեպտիմիուս Սևերուսի օրոք նա դարձավ հյուպատոս։ Հնարավոր է, որ նա եղել է կայսեր կնոջ՝ Հուլիա Դոմնայի կողմից հովանավորվող մտավորական շրջանակի անդամ։Կարակալլայի գահակալության ժամանակ Դիոնը ստիպված էր ուղեկցել կայսրին նրա ճանապարհորդությունների ժամանակ և կրել նոր շենքերի կառուցման ծախսերը։217 կամ 218 թվականին նոր կայսր Մակրինոսը հանձնարարեց Դիոնին կարգուկանոն հաստատել Ասիա նահանգի ամենակարևոր քաղաքներում՝ Զմյուռնիայում և Պերգամոնում։ Շուտով Ալեքսանդր Սևերոսը դարձավ նոր կայսր, և նա նախապատվությունը տվեց Դիոնին։ Նա դարձավ Սևերյան դինաստիայի ամենամտերիմ մարդկանցից մեկը և հնարավոր է՝ միացավ կայսերական խորհրդին (կոնսիլիում)։ Այս կայսեր օրոք Դիոնը Աֆրիկայի պրոկոնսուլն էր, Դալմաթիայի և Վերին Պաննոնիայի դեսպանը, և 229 թվականին Ալեքսանդր Սևերոսը նրան երկրորդ անգամ նշանակեց կոնսուլ, իսկ կայսրն ինքը դարձավ Դիոնի գործընկերը։Սակայն, պաշտոնը ստանձնելուց կարճ ժամանակ անց պատմաբանը վերադարձավ Նիկեա՝ վկայակոչելով իր տարիքի և վատ առողջության պատճառը։Փոտիոս պատրիարքը հիշատակում է Կասիոսին հասցված ոտքերի որոշակի հիվանդության մասին։ Սակայն Դիոնը կարող էր լքել Հռոմը ռազմական ճնշման պատճառով։Հայտնի է, որ նա վիճաբանել է պրետորական գվարդիայի հետ (մեկ այլ տարբերակի համաձայն՝ լեգեոներների հետ) Վերին Պաննոնիայում զորքերի կառավարման խստության պատճառով, և նրան սպառնացել են։Բիթինիայում պատմաբանը մահացել է 230 թվականից հետո։ Մեկ տարբերակի համաձայն՝ մոտ 235 թվականին։ Պատմաբանի սերունդների մեջ հայտնի է նրա թոռը կամ ծոռը՝ 291 թվականի կոնսուլը՝ Կասիուս Դիոնը։

## Սկզբնաղբյուրներ
Դիոն Կասիոսը նշում է, որ իր աշխատության համար աղբյուրներ է հավաքել տասը տարվա ընթացքում։ Պատմաբանը մանրակրկիտ համեմատել է տարբեր աղբյուրների վկայությունները (հիմնականում՝ նախորդ պատմաբանների աշխատանքները) և այդ համեմատությունների հիման վրա նկարագրել իրադարձությունները։ Աղբյուրների հետ աշխատելու քննադատական մեթոդի հետևողական կիրառումը դժվարություններ է առաջացրել Դիոնի օգտագործած աղբյուրների նույնականացման հարցում, քանի որ հին պատմաբանները հազվադեպ են նշել, թե ում աշխատանքներից են օգտվել։ Դիոն Կասիոսը ծանոթ է եղել Տիտոս Լիվիոսին, Գայոս Սալլուստիոս Կրիսպոսին, Արրիանոսին, Պլուտարքոսին, Կվինտոս Դելլիոսին, Ասինիոս Պոլլիոնին, Կլուվիոս Ռուֆոսին և Հովսեփոս Ֆլավիոսին։ Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր հիշատակված հեղինակներն են օգտագործվել նրա աշխատության մեջ։ Բացի այդ, Դիոնն իր մեջբերումները հազվադեպ է ուղեկցել տեղեկատվության աղբյուրի նշումով, ինչը բարդացրել է աղբյուրների նույնականացումը։

Օրինակ, իր աշխատության մեջ նա կիրառել է հետևյալ ձևակերպումները՝ «ինչպես ասում են ոմանք», «որոշները կարծում են» կամ «սա ավելի ճշմարիտ է»։ Սակայն հիմնականում Դիոնը չի նշում, թե որտեղից է վերցրել իր տեղեկությունները։

## Աշխատության ոճը
Դիոն Կասիոսը մեծ ուշադրություն է դարձրել իր աշխատության ոճին։ Նա ձգտել է ունենալ կարճ ու հստակ շարադրանք՝ հետևելով հույն պատմագրության դասական Թուկիդիդեսին։ Նրա ոճը բնութագրվում է որպես պարզ և հստակ։ «Հռոմեական պատմությանը» բնորոշ են բազմաթիվ ճառեր, որոնց միջոցով հեղինակը հաճախ արտահայտել է իր հայացքները։ Դրանցում Դիոնը կիրառում է հռետորական հնարքներ՝ ընդգծելու կարևոր իրադարձությունները։ Հեղինակը նաև ներառում է աշխարհագրական, աստղագիտական, կենդանաբանական ակնարկներ և անդրադառնում ճարտարապետական հուշարձաններին ու շինություններին։ Դիոն Կասիոսի «Հռոմեական պատմությունը» վկայում է հեղինակի հետևողական մոտեցման մասին՝ իրադարձությունների նկարագրման պարագայում, սակայն նրա աշխատանքը զերծ չէ պատմական անհամապատասխանություններից և սուբյեկտիվ գնահատականներից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դիոն Կասսիոսի «Հռոմեական պատմություն» երկի  հայերեն թարգմանված հատվածները թվային տարբերակով

Կատեգորիա:3-րդ դարի պատմիչներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Հռոմեական պատմիչներ