Ատամի արմատի ռեզորբցիա

**Ատամի արմատի ռեզորբցիա** կամ **արմատի ռեզորբցիա**, դենտինի և ցեմենտի աստիճանական կորուստ, որն առաջանում է օդոնտոկլաստների գործունեության հետևանքով: Արմատի ռեզորբցիան նորմալ ֆիզիոլոգիական գործընթաց է, որն առաջանում է կաթնատամների ֆիզիոլոգիական հերթափոխման ժամանակ: Արմատի ախտաբանական ռեզորբցիան ի հայտ է գալիս մշտական ատամների հերթափոխման ժամանակ, երբեմն նաև կաթնատամներում:

## Պատճառներ
Ոսկրային հյուսվածքի ռեզորբցիան օրգանիզմի բնական ֆիզիոլոգիական պատասխանն է տարբեր ազդակների նկատմամբ: Մշտական ատամների, իսկ երբեմն նաև կաթնատամների արմատի ռեզորբցիան համարվում է ախտաբանական: Ատամի արմատը ներսից (էնդոդոնտիում) պաշտպանված է պրեդենտինով, իսկ արտաքինից արմատային մակերեսին ցեմենտով և շուրջատամնային կապանով: Քրոնիկական ազդակները, որոնք վնասում են այս պաշտպանիչ շերտերը, մերկացնում են դրանց տակ գտնվող դենտինը, որի հետևանքով օստեոկլաստները սկսում են իրենց քայքայիչ գործունեությունը:  

Արմատի ռեզորբցիան շատ հաճախ առաջանում է կակղանի նեկրոզից, վնասվածքից, շուրջատամնային բուժումից, օրթոդոնտիկ բուժման հետևանքով առաջացած տեղաշարժից և ատամների սպիտակեցումից: Առավել քիչ տարածված դեպքերում պատճառը գեր կամ կիսառետենցված ատամները, բշտիի և ուռուցքների կողմից գործադրված ճնշումն է:

## Ախտաֆիզիոլոգիա

Արմատի ներծծման ախտաֆիզիոլոգիան մինչև վերջ պարզաբանված չէ: Ենթադրվում է, որ արմատի մակերեսի ներծծման համար պատասխանատու են օստեոկլաստները: Օստեոկլաստները կարող են քայքայել ոսկրը, աճառը և դենտինը:

Կորիզային գործոն կապպա-B-ի ընկալիչ-ակտիվացնող լիգանդը (RANKL), որը կոչվում է նաև օստեոկլաստների տարբերակման գործոն (ODF) և օստեոպրոտեգերինի լիգանդ (OPGL), հանդիսանում է օստեոկլաստների գործունեության կարգավորիչ։ Ոսկրի ֆիզիոլոգիական նյութափոխանակության ժամանակ օստեոբլաստները և հենքային բջիջները արտազատում են RANKL, որն ազդում է մակրոֆագերի և մոնոցիտների վրա, որոնք էլ միաձուլվում են և վերածվում օստեոկլաստների։ Օստեոբլաստների և հենքային բջիջների կողմից արտազատվում է նաև օստեոպրոտեգերին (OPG), որը ընկճում է RANKL-ը և հետևաբար, օստեոկլաստների ակտիվությունը։ 

Տեսակետներից մեկն այն է, որ բակտերիաների առկայությունը էական դեր է խաղում: Բակտերիաների առկայությունը հանգեցնում է կակղանի կամ շուրջգագաթային բորբոքմանը: Այս բակտերիաներն իրենք օստեոկլաստների ակտիվության անմիջական միջնորդներ չեն, սակայն առաջացնում են լեյկոցիտների քեմոտաքսիս: Լեյկոցիտները տարբերակվում են օստեոկլաստների՝ Porphyromonas, Prevotella և Treponema տեսակների մեջ հայտնաբերված լիպոպոլիսախարիդային հակածինների առկայությամբ (սրանք բոլորը բակտերիաների տեսակներ են, որոնք կապված են կակղանի կամ շուրջգագաթային բորբոքման հետ):

Օստեոկլաստներն ակտիվ են ոսկրային կարգավորման ժամանակ: Գոյություն ունի մշտական հավասարակշռություն ոսկրի ռեզորբցիայի և նստեցման միջև: Շուրջատամնային կապանի վնասումը կարող է հանգեցնել RANKL-ի արտազատման, ինչի հետևանքով ակտիվանում են օստեոկլաստները: Արմատի մակերեսին մոտ գտնվող օստեոկլաստները սկսում են ներծծել արմատի մակերեսային ցեմենտը և դրա տակ գտնվող դենտինը: Սա կարող է արտահայտվել տարբեր աստիճանի ծանրությամբ՝ սկսած արմատի մակերեսին մանրադիտակային փոսիկների առաջացումից մինչև արմատի մակերեսի ամբողջական քայքայում:

Երբ տեղի է ունենում բորբոքման հանգեցնող գրգռում (վնասվածք, բակտերիաներ, ատամների սպիտակեցում, օրթոդոնտիկ բուժման հետևանքով առաջացած տեղաշարժ, շուջատամնային բուժում) արմատախողովակում կամ արմատի արտաքին մակերեսի հարևանությամբ, արտադրվում են ցիտոկիններ, ակտիվանում է RANKL համակարգը, ինչն էլ խթանում է օստեոկլաստներին՝ քայքայելով արմատի մակերեսը:

Եթե ազդակն անցողիկ է, ռեզորբցիան դադարում է և տեղի է ունենում լավացում: Սա հայտնի է որպես անցողիկ բորբոքային ռեզորբցիա: Եթե ազդակը կայուն է, ապա ռեզորբցիան շարունակվում է և եթե ատամի հյուսվածքն անդառնալիորեն վնասվում է, ապա կարող է տեղի ունենալ արմատի ամբողջական ռեզորբցիա:

## Դասակարգում
Ռեզորբցիոն ախտահարումները լինում են արտաքին և ներքին, իսկ հետագայում ենթաբաժանումը կատարվում է ըստ պատճառագիտության:

### Ներքին արմատային ռեզորբցիա
Ներքին ռեզորբցիան սահմանվում է որպես արմատախողովակի կամ խողովակների միջին և գագաթային երրորդականների ներսից ներարմատային դենտինի և խողովակային դենտինի կորուստ:

Այն կարող է հայտնաբերվել նաև պատահականորեն՝ ռենտգենաբանական հետազոտության ժամանակ: Ռենտգեն պատկերի վրա արմատախողովակի ներսում կարող է երևալ հստակ սահմաններով և միասեռ խտությամբ ռենտգեն թափանցելի (մութ) հատված: Խողովակի պատերը կարող են երևալ կարծրացած, հետևաբար՝ կակղանի խցիկի կամ արմատախողովակների ուրվագծերը հնարավոր չէ հստակ հետագծել օջախի միջով: Օջախները կարող են լինել նաև ձվաձև ռենտգեն թափանցելի տիրույթներ, որոնք շարունակական են խողովակի պատերի հետ։

Կակղանի քրոնիկական բորբոքումը համարվում է ներքին ռեզորբցիայի պատճառ: Կակղանը պետք է լինի կենսունակ ռեզորբցիայի գոտուց ներքև, որպեսզի օստեոկլաստներին ապահովի սննդանյութերով: Եթե կակղանը ենթարկվում է ամբողջական նեկրոզի, ռեզորբցիան կդադարի, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ առկա են կողմնային խողովակներ, որոնք կարող են սնուցել օստեոկլաստներին:

Եթե հիվանդությունը հայտնաբերվում է նախքան արմատի թափածակումը, կարող է իրականացվել էնդոդոնտիկ բուժում (արմատախողովակների բուժում)՝  հաջողության բավականին բարձր հավանականությամբ: Ազդակի (բորբոքված կակղանի) հեռացումը հանգեցնում է ռեզորբցիայի գործընթացի դադարեցմանը:

### Արտաքին արմատային ռեզորբցիա

Արտաքին ռեզորբցիան ատամի արտաքին մակերեսի կառուցվածքի կորուստն է և ըստ պատճառագիտության բաժանվում է ենթադասերի:

#### Արտաքին բորբոքային արմատի ռեզորբցիա
Արտաքին բորբոքային ռեզորբցիան կարող է առաջանալ արմատի մակերեսի վնասվածքի հետևանքով՝ շուրջատամնային կապանի վնասման և/կամ ատամի ավուլսիայից (լրիվ հոդախախտումից) հետո տևական չորացման պատճառով։ Վնասվածքից հետո դենտինային խողովակները մերկանում են, ինչը հանգեցնում է դրանց հաղորդակցմանը՝ վարակված կամ մեռուկացած կակղանի հետ։ Սա առաջացնում է բորբոքային գործընթաց, որն էլ հանդիսանում է արմատի արտաքին ռեզորբցիայի պատճառ։

Որպես այլընտրանք, ճնշումը նույնպես կարող է առաջացնել արտաքին բորբոքային ռեզորբցիա։ Մասնավորապես, օրթոդոնտիկ տեղաշարժի ժամանակ կիրառվող ուժեղ, շարունակական և ինտրուզիվ (այսինքն՝ դեպի ոսկրն ուղղված) ուժերը կապված են արմատի արտաքին ռեզորբցիայի հետ։

#### Արտաքին մակերեսի արմատի ռեզորբցիա
Առաջանում է արմատի մակերեսի կամ շուրջատամնանյութի (պերիօդոնտի) տեղայնացված և սահմանափակ վնասվածքի հետևանքով։ Սա ռեզորբցիայի անցողիկ, ինքնասահմանափակվող գործընթաց է, որը դադարում է վնասող ազդակի հեռացումից հետո և ուղեկցվում է արմատի մակերեսի, ցեմենտի ու շուրջատամնային կապանի լավացմամբ։

#### Արտաքին վզիկային ռեզորբցիա
Արտաքին վզիկային ռեզորբցիաը տեղայնացված ներծծման օջախ է ատամի վզիկային հատվածում՝ էպիթելային կպման հատվածից ներքև։ Այն տարբերվում է արտաքին բորբոքային արմատի ռեզորբցիաից նրանով, որ հազվադեպ է ընդգրկում կակղանը։ Երբ ախտահարված են առնվազն 3 ատամ, այն կոչվում է բազմակի իդիոպաթիկ վզիկային արմատի ռեզորբցիա։ Արտաքին վզիկային արմատի ներծծման պատճառները քիչ են ուսումնասիրված, սակայն վնասվածքը, շուրջատամնային բուժումը և/կամ ատամների սպիտակեցումը կարող են հանդիսանալ նախատրամադրող գործոններ։

#### Արտաքին փոխարինման ռեզորբցիա

Արտաքին փոխարինման ռեզորբցիան տեղի է ունենում արմատի մակերեսի՝ ոսկրով փոխարինման հետևանքով, այսինքն՝ անշարժության պատճառով։ Սա կարող է հետագայում դասակարգվել որպես անցողիկ կամ հարաճուն՝ կախված շուրջատամնային կապանի վնասման աստիճանից, որտեղ վերջինս հանգեցնում է արմատի ամբողջական ներծծման։

## Կլինիկական նկատառումներ
Օրթոդոնտիկ միջամտությամբ հարուցված արտաքին արմատի ռեզորբցիան կարող է տեղի ունենալ օրթոդոնտիկ բուժման ընթացքում: Ուժեղ, շարունակական ճնշման կիրառումը մեծացնում է հաճախականությունն ու ծանրության աստիճանը: Բացի այդ, դեպի ոսկրն ուղղված (այսինքն՝ ինտրուզիվ) ուժերը կամ լեզվային պտտող մոմենտ (lingual torque) նույնպես կարող են առաջացնել օրթոդոնտիկ միջամտությամբ հարուցված արտաքին արմատի ռեզորբցիա: Հետաքրքիր է, որ արմատի նախկինում ստացած վնասվածքը կամ արմատի անսովոր ձևը չեն նախատրամադրում ներծծման առաջացմանը: Ավելին, էնդոդոնտիկ բուժում ստացած, այսինքն մեռուկացված ատամները չեն մեծացնում ներծծման ռիսկը, քանի որ բացակայում է կենսունակ կակղանը, որը կարող է բորբոքում հարուցել: Այսպիսով, խորհուրդ է տրվում կատարել սքրինինգ ռենտգեն հետազոտություն՝ օրթոդոնտիկ միջամտությամբ հարուցված արտաքին արմատի ռեզորբցիան ժամանակին հայտնաբերելու համար, կիրառել թեթև ճնշում (հատկապես ինտրուզիվ շարժումների ժամանակ) և անհրաժեշտության դեպքում իրականացնել էնդոդոնտիկ բուժում:

Այնուամենայնիվ, արտաքին ներծծման այլ ձևերի բուժման վերաբերյալ հավաստի ապացույցների բացակայության պատճառով, ներկայումս գոյություն չունի մեկ միասնական երաշխավորված մեթոդ՝ արտաքին ներծծման վերահսկման համար։ Բուժման մոտեցումները կախված են կոնկրետ դեպքից, ինչպես նաև բժշկի կլինիկական դատողությունից և փորձից։ Հետևաբար, այս ոլորտում անհրաժեշտ են հետագա ավելի խորը հետազոտություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Ատամներ
Կատեգորիա:Ատամների հիվանդություններ