Գերմանազգի քաղաքացիական բնակչության հարկադիր աշխատանքի օգտագործում ԽՍՀՄ-ում

**Գերմանազգի քաղաքացիական բնակչության հարկադիր աշխատանքի օգտագործում ԽՍՀՄ-ում** — Գերմանիայից, Ռումինիայից, Հարավսլավիայից, Հունգարիայից, Բուլղարիայից ու Չեխոսլովակիայից արտաքսված գերմանազգի քաղաքացիական անձանց հարկադիր աշխատանքի օգտագործումը ԽՍՀՄ-ում 1945—1956 թվականներին:

## Գերմանազգի քաղաքացիական անձանց հարկադիր աշխատանքի օգտագործման խորհրդային ծրագիրը
Նկատի առնելով, որ ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակումը հանգեցրել էր խորհրդային տնտեսության զգալի քայքայման, տասնյակ միլիոնավոր խորհրդային քաղաքացիների ոչնչացման, շուրջ 3 մլիոն ԽՍՀՄ քաղաքացիների Գերմանիա՝ հարկադիր աշխատանքի տեղափոխման, հիտլերյան կոալիցիայի մեջ մտած եվրոպական երկրների քաղաքացիական բնակչության հարկադիր աշխատանքի օգտագործումը ԽՍՀՄ-ում պաշտոնապես համարվում էր «հատուցում աշխատանքի միջոցով»:

## Արտաքսում Ռումինիայից, Հարավսլավիայից, Հունգարիայից, Բուլղարիայից ու Չեխոսլովակիայից
Ռումինիայի, Հարավսլավիայի, Հունգարիայի, Բուլղարիայի և Չեխոսլովակիայի տարածքներ խորհրդային զորքերի մուտքի գործելուց հետո Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն 1944 թվականի դեկտեմբերի 16-ին արձակեց թիվ 7161cc հրամանագիրը, որով հրամայեց մոբիլիզացնել ու պատժել այդ երկրներում ապրող բոլոր աշխատունակ գերմանացիներին՝ 17-ից մինչև 17 տարեկան տղամարդկանց և կանանց, անկախ նրանց քաղաքացիությունից։ Այդ հրամանագրի հիման վրա ԽՍՀՄ է արտաքսվել 112 480 մարդ (61 375 տղամարդ և 51 105 կին):

## Արտաքսում Արևելյան Պրուսիայից և Վերին Սիլեզիայից
Խորհրդային զորքերի՝ գերմանական տարածք մուտք գործելուց հետո պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն 1945 թվականի փետրվարի 3-ին արձակեց թիվ 7467սս հրամանագիրը, ըստ որի՝ հրամայվեց 1-ին ուկրաինական, 1-ին, 2-րդ, 3-րդ բելառուսական ռազմաճակատների թիկունքային գոտում մոբիլիզացնել 17-ից մինչև 50 տարեկան բոլոր գերմանացի տղամարդկանց, ովքեր պիտանի էին ֆիզիկական աշխատանքի և կարող էին զենք կրել: Ընդ որում՝ հրամայվեց գերմանական բանակում կամ Volkssturm-ի ստորաբաժանումներում ծառայած գերմանացիներին ուղարկել ռազմագերիների ճամբարներ, իսկ մնացած մոբիլիզացված գերմանացիներից կազմավորել աշխատանքային գումարտակներ՝ ԽՍՀՄ-ում աշխատանքի մեջ օգտագործելու համար: 1945 թվականի փետրվարի 20-ի դրությամբ վերոնշյալ ռազմաճակատների օպերատիվ գոտիներում, հիմնականում Վերին Սիլեզիայում և Արևելյան Պրուսիայում, մոբիլիզացվել էր 28 105 մարդ: Բացի այդ, «ֆաշիստական ​​կազմակերպությունների անդամները» և «թշնամական այլ տարրերը» պատժամիջոցների են ենթարկվել և արտաքսվել ԽՍՀՄ։ Այս բոլոր իրադարձություններից ընդհանուր առմամբ տուժել է 155 262 մարդ:

ԽՍՀՄ տեղափոխված գերմանացիների մեծ մասին աշխատեցրել են Դոնբասում և Ուկրաինայի հարավում։ 1945 թվականի փետրվարի 27-ին ԽՍՀՄ ներքին գործերի ժողկոմը հաստատել է «Մոբիլիզացված և ինտերնավորված գերմանացիների ընդունման, պահման և աշխատանքում օգտագործման կանոնակարգը», ըստ որի՝ նրանք ուղարկվում էին վերականգնողական ու շինարարական աշխատանքներ կատարելու հանքերում, ածխարդյունաբերության և սև ու գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունների հիմնական արտադրամասերում կամ  օժանդակ ձեռնարկություններում։

## Մասնագետների առաքում ԽՍՀՄ
1946 թվականի հոկտեմբերին Դեսաուից, Հալլեից և Արևելյան Գերմանիայի այլ վայրերից կամավոր-պարտադիր հիմունքներով ԽՍՀՄ բերվեցին ավիացիոն արդյունաբերության մասնագետներ՝ իրենց մասնագիտությամբ օգտագործելու համար։ Բերվեցին նաև 150 գերմանացի հրթիռաշինարարներ՝ Հելմուտ Գերտրուպի գլխավորությամբ։ Ավելի վաղ՝ դեռևս 1945 թվականին, գերմանացի մասնագետներ էին բերվել ԽՍՀՄ՝ մասնակցելու խորհրդային միջուկային զենքի ստեղծմանը (նրանց թվում էին Մանֆրեդ ֆոն Արդենենը, Գուստավ Հերցը, Նիկոլաուս Ռիլը, Մաքս Ֆոլմերը, Պետեր Տիսսենը, Մաքս Շտենբեկը, Գերնոտ Ցիպպեն)։ Խորհրդային ատոմային նախագծի շրջանակներում գերմանացի մասնագետների աշխատանքը կազմակերպելու համար 1946 թվականին ստեղծվեց ԽՍՀՄ  9-րդ՝ գիտատեխնիկական վարչությունը: Այդ վարչության պետ նշանակվեց Ա. Պ. Զավենյագինը, գիտության գծով նրա տեղակալ՝ Ա. Ի. Լեյպունսկին, պրոֆիլային բաժնի պետ՝ Դ. Ի. Օվեչկինը (վերջինս հետագայում դարձավ ֆիզիկա—էներգետիկ ինստիտուտի գլխավոր ճարտարագետ):

Գերմանացի մասնագետները կարողացել են հայրենիք վերադառնալ 1951-58 թթ.:
thumb|300px|ԽՍՀՄ-ից հայրենադարձվող գերմանացի աղջիկներն ու կանայք Գերմանիայում՝ կարանտինային ճամբարում. 1947 թ. օգոստոս
[thumb|300px|1958 թվականին [Սուխումից հայրենիք վերադարձած գերմանացի գիտնական ֆիզիկոսները]]

## Հայրենադարձություն
ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1946 թ. հուլիսի 27-ի «Ներգրավված անգործունակ գերմանացիներին Գերմանիա ուղարկելու մասին» N 1653-726ss որոշմամբ ԽՍՀՄ ՆԳՆ-ն թույլտվություն է ստացել հայրենիք ուղարկել նրանցից մինչև 21 հազարին։ Համաձայն ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի 1949 թվականի օգոստոսի 6-ի «1949 թվականին ներգրավված գերմանացիների և այլ ազգության անձանց հայրենադարձության մասին» N 1492-572ss որոշման, ԽՍՀՄ-ում մնացած ներգաղթյալ գերմանացիների մեծ մասը հայրենադարձվել է։ 1950 թվականի հուլիսի 15-ի դրությամբ ԽՍՀՄ-ում դեռևս պահվում էր 1385 մարդ։ Նրանք կա՛մ դատապարտվել էին խորհրդային դատարանների կողմից, կա՛մ պահվել են «պետական ​​նշանակության օբյեկտների վերաբերյալ տեղեկատվություն ունենալու պատճառով»։ Նրանք բոլորը մինչև 1956 թվականի վերջը հայրենադարձվել են։

## Զոհերի թվաքանակ
Ընդունված է համարել, որ ԽՍՀՄ-ում ընդհանուր առմամբ մահացել է մոտավորապես 66,5 հազար գերմանազգի արտաքսված քաղաքացիական անձ:

**ԽՍՀՄ արտաքսված գերմանազգի քաղաքացիներ (խորհրդային տվյալներ՝ ռուսական արխիվներից)**

Տվյալների աղբյուրը Պավել Պոլյանի «Հակառակ իրենց կամքի» («Не по своей воле») գիրքն է:

## Մշակույթում
Ռումինիայից էթնիկ գերմանացիների արտաքսումը ԽՍՀՄ՝ հարկադիր աշխատանքի, Հերտա Մյուլլերի «Շնչառության ճոճանակ» (Atemschaukel, վերնագրի մեկ այլ տարբերակ՝ «Շնչել-արտաշնչել») վեպի սյուժեն է. գրողի մայրը նույնպես արտաքսված է եղել։ Վեպի հերոսի նախատիպը ռումինացի գերմանախոս բանաստեղծ Օսկար Պաստիորն է։

Խորհրդային գրող Իրինա Վելեմբովսկայայի «Գերմանացիները» վեպի հերոսները Ռումինիայից ԽՍՀՄ արտաքսված գերմանացիներ են, որոնց հետ գրողն ինքը 1944-1946 թվականներին աշխատել է անտառահատումների բնագավառում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* *П. Полян.* Не по своей воле. Глава ИНТЕРНИРОВАНИЕ И ДЕПОРТАЦИЯ ГРАЖДАНСКИХ НЕМЦЕВ ИЗ СТРАН ЕВРОПЫ В СССР
* *Павел Полян, Виктор Агаев.* Иностранцы в «ГУЛаге» после войны
* *М. Колеров.* ВОЕННОПЛЕННЫЕ В СИСТЕМЕ ПРИНУДИТЕЛЬНОГО ТРУДА В СССР (1945—1950)
* *А.Свиридова.* За такое кино надо убивать.
* *И.Чухнин* ИНТЕРНИРОВАННАЯ ЮНОСТЬ.История 517-го лагеря интернированных немок НКВД СССР
* Kurt W. Böhme — *Gesucht wird — Die dramtische Geschichte des Suchdienstes* Süddeutscher Verlag, München 1965
* Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa./ Bearb. von T. Schieder. Bd. 1-5. Wolfenbattel, 1953—1961
* Die Deutschen Vertreibungsverluste. Bevolkerungsbilanzen fuer die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50. Wiesbaden, 1958
* Rhode G. Phasen und Formen der Massenzwangswanderungen in Europa. // Die Vertriebenen in Westdeutschland. Bd. 1. Kiel, 1959.
* Karner, Stefan, *Im Archipel GUPVI. Kriegsgefangenschaft und Internierung in der Sowjetunion 1941—1956.* Wien-München 1995.
* Sharkov, Anatoli, *GUPVI Archipelago: Prisoners of War and Internees on the Territory of Belarus: 1944—1951*(in Russian) (2003), Minsk, Belarus, ISBN 985-463-094-3
* Gerhard Reichling. *Die deutschen Vertriebenen in Zahlen*, Bonn 1995, ISBN 3-88557-046-7
* The Expulsion of 'German' Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War, Steffen Prauser and Arfon Rees, European University Institute, Florense. HEC No. 2004/1 (The section «The „expulsion“ of the German speaking minority from Yugoslavia» contains info on their deportation to the SU for forced labor)
* Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR Partial preview of the book at Google Book Search
* Transcripts of UK War Cabinet discussions Provided by The National Archives (United Kingdom)|. The meetings of May 18, 1945, and June 11, 1945 discuss the provisions made for slave labor in the Yalta protocol, and the value to be extracted from the workers.

Կատեգորիա:Բնակչության տեղահանում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Հարկադիր աշխատանք