Վարունգ

**Վարունգ** (), դդմազգիների ընտանիքին (*Cucurbitaceae*) պատկանող բանջարեղեն։ Այն համարվում է ամենատարածված և հնագույն աղցանային բանջարեղեններից մեկը։ Կարճ վեգետացիոն շրջանի շնորհիվ մշակվում է կլիմայական բոլոր գոտիների ինչպես բաց, այնպես էլ պաշտպանված գրունտներում։ Խավունի հայրենիքը համարվում է Հյուսիսային Հնդկաստանը։

Հայտնի է 30, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ Խավունի ցանովի (*C. sativus*)։ Մշակվում է գրեթե բոլոր մարզերում։

## Կենսաբանական նկարագիր

Ցողունը սողացող կամ մագլցող է, ճյուղավորվող, երկարությունը՝ 50-200 սմ, տերևները հերթադիր են, ատամնաեզր, հնգաբլթակ։ Ծաղիկները միատուն են (հազվադեպ՝ երկտուն), ծծմբադեղնագույն, արականները՝ վահանաձև կամ ողկուզանման ծաղկաբույլերով, իգականները՝ տերևանութներում, մեկական։
Ցողունի հանգույցներում, բացի տերևներից և ծաղիկներից, կան նաև փաթաթվող բեղիկներ։

Պտուղը տարբեր ձևերի (կլոր, ձվաձև, գլանաձև, երկարավուն և այլն) և չափերի (5-100 սմ) դդմիկ կամ կեղծ հատապտուղ է։

## Քիմիական կազմ
Վարունգի պտուղների 94-96%-ը ջուր է, իսկ մոտ 1-2%-ը՝ շաքար։ Պարունակում է A, C, B և B2 վիտամիններ, սպիտակուցներ, ճարպեր, բջջանյութ, օրգանական թթուներ, եթերայուղ և այլն։

## Մշակություն
250px|մինի
thumb|250px|right
thumb|250px|right
Վարունգի սերմերը աճում են 120&nbsp;°C-ից ոչ ցածր ջերմաստիճանում, այդ պատճառով դրանք պետք է ցանել միայն տաքացած հողի մեջ։ Սառը հողում (100&nbsp;°C-ից ցածր) սերմերը չեն ծլում և սովորաբար նեխում են։ Վարունգի աճման ու զարգացման համար օդի լավագույն ջերմությունը 25-300&nbsp;°C է, հողինը՝ 20-250&nbsp;°C:

Ուտելի է չհասունացած կանաչ սերմնարանը։ Կան նաև անսերմ (պարթենոկարպ) ձևեր։ Ջերմա-, լուսա- և խոնավասեր է։ Տարբեր սորտերի ծաղկման ու պտղաբերման շրջանը տևում է 30-60, իսկ սերմացու պտուղների հասունացումը՝ 80-90 օր։

Վարունգը աճեցնում են բաց և փակ գրունտում՝ սերմերով և սածիլներով։ Բերքատվությունը բաց գրունտում 300-400 ց/հա է, ջերմատներում՝ 18-20 կգ/մ² (առավելագույնը՝ 40)։

Բաց գրունտում շրջանացված են Կոտայքի, Առինջի, Նեժինսկի, Ուսպեխ, Դրուժբա 60 և այլն, փակ գրունտում՝ Ստելլա, Կուկարաչա (անսերմ), Ալմա Աթայի և այլ սորտեր։

Վարունգը կարելի է աճեցնել նաև տնային պայմաններում։ Վարունգը տնային պայմաններում աճեցնում են ամառա-աշնանային և ձմեռա-գարնանային ժամանակաշրջաններում։ Սենյակում կարելի է աճեցնել հետևյալ տեսակներն ու հիբրիդները՝
**Բոգնիշոկ*,
**Տոպորեն*,
**Լեգենդա*,
**Մոսկովսկի տեպլիչնըյ*, 
**Ստելլա*,
**Տենդեմ*,
**Մանուլ (ՏԽՍԱ-211)*,
**Մարաֆոն*,
**Գրանատա*,
**Ապրելսկի*, 
**Սենտյաբրսկի*,
**Կուկարաչա (ՏԽՍԱ-761) և այլն։

== Արտադրություն ==


== Նշանակություն և կիրառում ==
Պտուղն օգտագործում են սննդի մեջ՝ թարմ և թթու դրած։

Որպես աղցանային բանջար՝ օժտված է համի բարձր հատկություններով և նպաստում է կերակուրների լավ մարսելիությանը։ Սննդանյութերով, սակայն, առանձնապես հարուստ չէ. սակայն ենթադրվում է, որ վարունգի մեջ ամենաարժեքավորը հիմնային բնույթի հանքային միացություններով հարուստ լինելն է։ Վերջիններս նպաստում են [[սպիտակուց]]ների ավելի լավ յուրացմանը և [[օրգանիզմ]]ի նորմալ գործունեությանը։

Պահածոների արդյունաբերության մեջ օգտագործվում է վարունգի պաստերիզացված պտուղը՝ պահածոներ պատրաստելու համար։
[[Պատկեր:Cucumber and cross section.jpg|thumb|կենտրոն|450px]]

== Հետաքրքիր փաստեր ==
*Շկլով քաղաքում ([[Ալեքսանդր Լուկաշենկո]]յի ծննդավայր) [[2007]] թվականին կանգնեցվել է վարունգի հուշարձան։
*Լուխովից քաղաքում ([[Մոսկվա]]յի տարածաշրջան), կանգնեցվել է «վարունգ-կերակրողի» հուշարձանը։
*Նեժինե քաղաքում նույնպես կանգնեցվել է հուշարձան։
*[[Իրան]]ում վարունգը համարում են միրգ և մատուցվում է քաղցրավենիքի հետ։
*Ըստ Բուսաբանական դասակարգման` վարունգի պտուղը դիտվում է կեղծ հատապտուղ խոհանոցում։
*Իստոբենսկ գյուղում երկար տարիներ անցկացվում է վարունգի փառատոն։
*Հուլիսի 27-ին նշվում է Վարունգի միջազգային օրը.հենց այդ օրն առաջին անգամ Սուզդալում կազմակերպվել է Վարունգի փառատոոն։

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
* 
* R. W. Robinson, D. S. Decker-Walters: *Cucurbits*. CAB International, Wallingford 1997, S. 60. ISBN 0-85199-133-5 (MerkmaleQ)
* Siegmund Seybold (Hrsg.)։ *Schmeil-Fitschen interaktiv'' (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6 (Merkmale)

## Արտաքին հղումներ

* Բույսի պրոֆիլը բույսերի բազայում
* Ամենամեծ վարունգը աշխարհում
* Բաժին նվիրված վարունգի մշակությանը agromage.com կայքում
* Հոդված «Վարունգի փառատոն» «Գիտություն և կյանք» թերթում
* Վարունգի հուշարձանը  http://izvestia.vbelgorode.ru  կայքում

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Դդմազգիներ