Նեֆրիտի կայսր

**Նեֆրիտի կայսր** (**Յույ-հուան շան-դի**; 玉皇, *Յույ-հուան* կամ 玉帝, *Յուհ-Դի*), դաոսական պանթեոնի գերագույն աստվածությունը, երկնային գերագույն տիրակալը *(Շան-դի*) և մարդկային ճակատագրերի առաջնորդը: Իր երկնային նեֆրիտե պալատից կառավարել է ամբողջ տիեզերքը, նրան ենթակա էին երկինքները, երկիրը և անդրաշխարհը։ Նրա տրամադրության տակ էին աստվածությունները և ոգիները։ Դաոսական պանթեոնի հիերարխիայում նա երկրորդ տեղն է զբաղեցրել երեք ոլորտների աստվածների եռյակի մեջ (Սան Ցի)։

Առաջին հիշատակումները վերաբերել են 6-7-րդ դարերին, երբ նրա անունը սկսել է հայտնվել դաոսական գրականության մեջ, իսկ վերջնական պատկերը ձևավորվել է 10-րդ դարում։ Համազգային պաշտամունք է հայտարարվել Սոնգ դինաստիայի կայսրերի օրոք (960-1279)։ Ամբողջ երկրում աստվածության պատվին տեղադրվել են բազմաթիվ տաճարներ և արձաններ։ Նա հայտարարվել է դաոյի անձնավորում՝ դաոսականության ամենակարևոր կրոնական կատեգորիան։ Մին դինաստիայի ժամանակաշրջանում (1368-1644) նրա պաշտամունքը գործնականում դադարեցվել է պաշտոնական մակարդակով, իսկ Ցին կայսրության ժամանակաշրջանում (1644-1912) նրա պաշտամունքը արգելվել է։ Այնուամենայնիվ, չնայած այդ ամենին, նա պահպանել է իր երկրպագությունը ժողովրդի մեջ:

## Բնութագիր և պաշտամունք
Յու-Հուան անունը առաջին անգամ հիշատակվել է դաոսական գրականության մեջ 6-7-րդ դարերում: Դրանից հետո չինական պանթեոնում առաջացել է այս աստվածության հայտնվելու վերաբերյալ դիցաբանական բացատրությունը: Ըստ վաղ վարկածի՝ նա ի սկզբանե տհաճ տղամարդ էր և հմուտ կախարդ։ Նման ամբարիշտ կյանքով ապրելուց և մահանալուց հետո նա զղջացել է իր նախկին պահվածքի համար և շտկվել ՝ ժամանակի ընթացքում արժանանալով նեֆրիտի կայսր դառնալու իրավունքը: Սոնգ դինաստիայի ժամանակաշրջանի լեգենդի համաձայն, այս պատմությունը լրացվել է.
ձախից|մինի|Նեֆրիտի կայսրը, Մին դարաշրջանի պատկեր
Յու-դի կերպարի վերջնական ձևավորումը վերագրվել է VII—X կամ VIII-X դարերին: Նեֆրիտի կայսեր պաշտամունքը համազգային բնույթ է ստացել Սոնգ դինաստիայի կայսրերի օրոք (960-1279): Նրանք կիսում էին դաոսականության իդեալները և այս աստվածության ճանաչմամբ ձգտել են հավասարակշռել Կոնֆուցիոսի համընդհանուր երկրպագումը: Չժեն-ցզոն կայսրը (997-1022) հայտարարել է, որ Յուհ-Դին իրեն հայտնվել է «հրաշալի տեսիլքով», որից հետո նա պաշտոնապես հայտարարվել է տոհմի առաջին նախահայր և գլախվոր  հովանավորը։

Այսպիսով, 1012 թվականին Չժեն-ցզոնը հաստատել է նրա գերիշխող տեղը ամենակարևոր պետական աստվածությունների շարքում, իսկ հաջորդ տարի աստվածության պատկերը տեղադրվել է նրա կայսերական պալատում: Դրանից հետո հայտնվել են պատկերագրական դիմանկարներ, որտեղ նա նստած է երկնային պալատում։  XI դարի սկզբին նրա պատվին կառուցվել է պետական տաճար, որտեղ տեղադրվել է Յուհ-Դիի արձանը: Այնտեղ բարձրաստիճան պաշտոնյաները, ներառյալ կայսրը, զոհաբերություններ են մատուցել։ 12-րդ դարի սկզբին նրան նվիրել են ավելի շքեղ տաճար, ինպես նաև հանձնարարվել է նման շինարարություն տարածել ամբողջ երկրում և տեղադրել արձաններ, որտեղ նա ներկայացված էր կայսերական հագուստով: Նրա պաշտամունքը տարածվել է ամբողջ կայսրությունում և նա դառձել է չինական մշակույթի սիրված աստվածներից մեկը: Միևնույն ժամանակ, նրանիր ավանդույթին վերագրելու պատվի համար մրցել են ինչպես դաոսականության, այնպես էլ բուդդայականության ներկայացուցիչները։ Այս ժամանակահատվածում  հայտնվել է նոր պատմություն նեֆրիտի կայսեր լեգենդար ծագման մասին, ըստ որի՝ նա մի փոքր թագավորության տիրակալի կնոջ որդին էր, որը երկար ժամանակ չի կարողացել երեխա ւնենալ և աղոթել է աստվածներին, որ երեխա ունենա։ Գիշերը թագուհին երազ է տեսել, որ իրեն այցելել է Թայշան աստվածը (*կա նաև [[Լաո Ցզի]]ի տարբերակը*)։ Նա եկել է «հինգ գույնի վիշապի» վրա՝ գրկին երեխա։ Թագուհին խնդրել է աստծուն, որ նա իրեն տա այդ երեխային և արթնանալուց հետո նա հասկացել է, որ հղի է և մեկ տարի չանցած լույս աշխխարհ է բերել երկար սպասված ժառանգին։ Տղան մեծացել է և դարձել թագավոր՝ փառավորված բազմաթիվ առաքինություններով։ Իր հայրական գահը ժառանգելուց հետո նա կատարել է բազմաթիվ քաջարի գործեր, բայց ինքնակամ լքել է թագավորությունը՝ հանջնելով թագավորության կառավարումը նախարարին, և գնացել է լեռներ՝ վանական դառնալու, որտեղ նա բուժել է հիվանդներին և զբաղվել հոգևոր հարցերով: Դրանից հետո նա արժանացել է անմահության և իրավունք ստացել դառնալ տիեզերքի տերը և իշխել երկնային (*նեֆրիտե*) պալատում։ Այս առասպելում ծամանակակից հետազոտողները տեսել են աշխարհի չինական կրոնական պատկերի բնութագրական առանձնահատկությունը, որտեղ հաճախ ներկայացվել է ոչ թե աստվածության առեղծվածային սկիզբը, իռացիոնալ բաղադրիչը, այլ նրա մարդկային հատկությունները, որոնց թվում պետք է գերակշռեն կոնֆուցիական առաքինությունները։

Երբ դաոսականության պանթեոնի վերջնական ձևավորման ժամանակ (12-րդ դար) Յուհ-Դին հայտարարվել է դաոսի անձնավորում (*դաոսականության ամենակարևոր կրոնական կատեգորիա*) նա դաոսական հիերարխիայում փոխարինել է Հուանն Դի աստվածությանը՝ Չինաստանի լեգենդար տիրակալին, դաոսականության հիմնադրին և բոլոր չինացիների առասպելական նախնիին։ Որոշ դպրոցների տեսակետներում այն ճանաչվել է Լին-Բաո Թիան-Ցզունի մարմնացումը: Նրա աստվածային մականուներից են՝ «ամենաողորմած», «բարձրագույն», «ամենաիմաստուն» և այլն։ Ենթադրվել է, որ Յուհ-Դի կերպարը ազդեցություն է ստացել հինդուական պանթեոնի աստվածություն Ինդրայից, որը բուդդիզմի ազդեցության տակ մտել է չինական մշակույթ։

Նեֆրիտի կայսրին պատկերել են, որպես անտարբեր (*ինչը դաոսականության ավանդույթների համաձայն հարի էր անմահներին*) իմաստւն, որը իր երկնային պալատոից՝ սուրբ երկնակամարի սրահից (*երկնքի ամենաբարձր մակարդակում՝ 36*) իշխել է երկնքին և մարդկանց գործերին։ Պատկերներում նա սովորաբար եղել է գահին հանդիսավոր կայսերական պատմուճանով (խալաթով), ասեղնագործված վիշապների կերպարներով (*Լուի*), թանկարժեք գլխաշորով (մյանգուան), ձեռքին նեֆրիտե ցուցանակով։ Նրա երկնային ջադե պալատում եղել են տարբեր «բյուրոկրատական» վարչություններ, նախարարություններ (կրակի, ամպրոպի, հիվանդությանն, հարստության և այլն)։ Նրա երկնային արքայությունը նման է եղել երկրային արքայությանը՝ իր բարդ ինստիտուտներով և բազմաթիվ պաշտոնյաներով։ Այսպիսով, ըստ «Ճանապարհորդություն դեպի արևմուտք», չինարեն լեզվով չորս դասական վեպերից մեկը, որը վերագրվել է ու Չենգենգին (1500-1582), դաոսական աստծուն ենթակա են եղել և նա կարողացել է պալատ կանչել «երեք երկնքի կայսրերին, չորս գրաքննիչներին, հինգ երեցներին, վեց վարչության պետերին, յոթ երեցներին, աշխարհի բոլոր կողմերի ութ ոգիներին, ինը լուսատուների ոգիներին և տասը վարչության պետերին»։ Բոլոր պալատականները պետք է հաշվետու լինեն նրան տարվա որոշակի օրը, հաճախ նոր տարուն: Հաջողության համար նրանք պարգևատրվել են, որպես կանոն, հաջորդ տարի առաջխաղացմամբ և հաջորդ տարի բախտավոր լինելով: Ենթակաների զանցանքները համապատասխանաբար պատժվել են երկնային հիերարխիայի իջեցմամբ։ «Ճանապարհորդություն դեպի արևմուտք» վեպը պարունակլ է երկնային կայսեր պալատի բանաստեղծական նկարագրություններից մեկը, որը ներկայացվել է կապիկների թագավոր Սուն Ուկունի այցելության ժամանակ։

«Նեֆրիտի կայսր» տիտղոսը կապված է չինական մշակույթում նեֆրիտի նկատմամբ սրբազան վերաբերմունքի հետ, որտեղ այն հայտնի է որպես «կյանքի քար», և չինացիները համարում են այն իրենց ազգային քար-թալիսմանը։ Չինաստանում նեֆրիտը ոսկուց և արծաթից բարձր է գնահատվել, քանի որ համարվել է, որ այն ունի բուժիչ ազդեցություն, բերում է բարեկեցություն և խորհրդանշում է մարդկային բարձրագույն առաքինությունները։ Դեռևս նեոլիթի ժամանակաշրջանում մարդիկ հավատում էին, որ նեֆրիտը թույլ է տալիս մարդկանց հաղորդակցվել աստվածների հետ, ուստի այս քարը միջնորդի դեր էր խաղում երկրային և երկնային աշխարհների միջև։ Ին և յան կատեգորիաների երկվությունում նեֆրիտը խորհրդանշում էր արական սկիզբը՝ յնաը և կենսական ուժը։ Նեֆրիտի հետ կապված էին մաքրության, գեղեցկության և վեհության պատկերացումները: «Նեֆրիտի կայսր» անվանումը պայմանավորված է կոնֆուցիականության ազդեցությամբ, որտեղ նեֆրիտի պաշտամունքը մարմնավորվել է յուրօրինակ «նեֆրիտե էթիկայում»։ Այն արտահայտվում է հետևյալ սենտենցիայով. «Ազնվական մարդը համեմատում է իր առաքինությունները նեֆրիտի հետ»։ Այս էթիկայից հետագայում առաջացել է նեֆրիտե ծիսակարգի համակարգը, որն արտացոլված է «Ծեսերի գիրք» կանոնական կոնֆուցիական տեքստում (մ.թ.ա. IV-I դարեր)։

Քաղաքական և կրոնական նախապատվությունների փոփոխությամբ պետական կառավարման բարձրագույն համակարգում Յու-դիի դերը վերանայվել է: Այսպես, Մին կայսրությունում (1368-1644 թվականներ) նրա պաշտամունքը գործնականում դադարեցվել է պաշտոնական մակարդակում, իսկ Ցին դինաստիայի ժամանակ (1644-1912 թվականներ) նրա պաշտամունքն արգելված է եղել որպես հերետիկոսական։ Սրա սկիզբը դրվել է Ցյան-լուն կայսեր (1711-1799 թվականներ) գահակալության ժամանակ։ Չնայած այս հետապնդումներին, ժողովրդական մշակույթում նա պատկանել է առավել պաշտելի աստվածություններին, իսկ նրա ծննդյան օրը (տարվա առաջին ամսվա իններորդ օրը) նշվել է տոնական մթնոլորտում չինական տաճարներում և ընտանեկան շրջանակում, այդ թվում՝ տնային զոհասեղաններին նվիրաբերություններով։ Ռուս պատմաբան-սինոլոգ Լեոնիդ Վասիլևի գնահատմամբ, ցինական Չինաստանում դաոսական աստվածության արգելքը առաջին հերթին կապված է եղել ընդդիմադիր կրոնական խմբերում նրա պաշտամունքի տարածման հետ: Բացի այդ, պետք է հաշվի առնել նաև այլ գործոններ։

Դարեր շարունակ նեֆրիտի կայսրը դարձել է չինական մշակույթի և դրա հիմնական տեքստերի, օրինակ՝ «Ճանապարհորդություն դեպի արևմուտք»-ի առավել ճանաչելի կերպարներից մեկը: Նրա պրոֆիլը հաճախ զարդարել են չինական ծիսական փողերը։

## Տես նաև
* Դեղին կայսր

## Նեֆրիտի կայսեր կերպարը ֆիլմում
* «Արգելված թագավորություն» / «The Forbidden Kingdom» (ԱՄՆ, Չինաստան, 2008) ռեժիսոր՝ Ռոբ Մինկոֆ, Նեֆրիտի կայսեր դերում՝ Դեշուն Վանգ։
* «Էրանգ և մագիստրոս» / «Arang and the Magistrate» (Հարավային Կորեա; 2012) ռեժիսոր՝ Կիմ Սան Հո, Նեֆրիտի կայսեր դերում՝ Յու Սոն Հո։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նեֆրիտի կայսրը Google Books

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դաոսականություն
Կատեգորիա:Դիցաբանական կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դիցաբանական վայրեր
Կատեգորիա:Դրախտ
Կատեգորիա:Կերպարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կոնֆուցիականություն