Պաղեստինյան Սիրիա

**Պաղեստինյան Սիրիա** (, ), վերանվանված հռոմեական նահանգ, որը նախկինում հայտնի էր որպես Հրեաստան՝ Հռոմի կողմից Բար Կոխբայի ապստամբությունը ճնշելուց հետո, այն շրջանում, որն այնուհետև հայտնի է դարձել որպես Պաղեստինի շրջան մ.թ. 2-րդ դարի սկզբից մինչև 4-րդ դարի վերջը: Գավառի մայրաքաղաքը Կեսարիա Մարիտիման էր։ Սա այն ժամանակաշրջանն էր, երբ տարածքը Հռոմեական Պաղեստին կոչվող տարածաշրջանի մի մասն էր։

## Նախապատմություն
Հրեաստանը հռոմեական նահանգ էր, որն ընդգրկում էր Հրեաստանի, Սամարիայի, Եդոմի և Գալիլեայի շրջանները՝ ընդգրկելով նախկին Հասմոնյան և Հերոդիական տարածքների մի մասը։ «Հրեաստան» անվանումը ծագել է Հերովդեսի Հրեաստանի քառապետությունից, սակայն հռոմեական Հրեաստանի նահանգն ընդգրկում էր շատ ավելի մեծ տարածք, քան հենց Հրեաստանը։ «Հրեաստան» տերմինը, ի վերջո, սկիզբ է առնում Հուդայի երկաթի դարաշրջանի թագավորությունից:

6 թվականին Հերովդես Արքելայոսի հեռացումից հետո, Հրեաստանն անցել է հռոմեական անմիջական տիրապետության տակ, որի ընթացքում հռոմեական կառավարչին տրվել է մահապատիժ կիրառելու լիազորություն։ Ամբողջ բնակչությունը նույնպես սկսել է հարկվել Հռոմի կողմից։ Չնայած դրան, հրեա առաջնորդները դեռևս ունեին զգալի իշխանություն հուդայականության կրոնական և ներքին հարցերի վերաբերյալ։

Միևնույն ժամանակ Հերովդիական թագավորությունը բաժանվել է քառապետության, որտեղ տարբեր կառավարիչներ կառավարում էին առանձին շրջաններ։ Ժամանակի ընթացքում այդ տարածքները աստիճանաբար կլանվել են հռոմեական գավառների մեջ։ Հռոմեական Սիրիան, օրինակ, միացրել է Իտուրիա և Տրախոնիտիս շրջանները։ Հրեաստանի վարչական կենտրոնը Երուսաղեմից տեղափոխվել է Կեսարիա Մարիտիմա, որը պատմաբան Հայիմ Հիլել Բեն-Սասսոնը նկարագրում է որպես շրջանի վարչական մայրաքաղաք՝ սկսած մ.թ. 6 թվականից։

## Պատմություն
1-ին և 2-րդ դարերի ընթացքում Հրեաստանը եղել է հռոմեական տիրապետության դեմ մի քանի լայնածավալ հրեական ապստամբությունների կենտրոն, որոնք հայտնի են որպես Հրեա-Հռոմեական պատերազմներ։ Այս ապստամբությունները, ի վերջո, անհաջող էին, և հռոմեացիների կողմից դրանց ճնշումը հանգեցրել է համատարած ավերածությունների, մարդկային մեծ կորուստների և շատ հրեաների ստրկացման։ Առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմը, որը տեղի է ունեցել մ.թ. 66-ից 73 թվականներին, ավարտվել է Երուսաղեմի և Երկրորդ տաճարի կործանմամբ, ինչը նշանակալից և շրջադարձային կետ էր հրեական պատմության մեջ։ Մոտ երկու սերունդ անց, մ.թ. 132 թվականին բռնկվել է Բար Կոխբայի ապստամբությունը և տևել է մինչև 136 թվականը։ Այս ապստամբությունը, որը նույնիսկ ավելի կործանարար էր, քան նախորդը, ծանր հետևանքներ է ունեցել հրեա բնակչության համար։ Հրեաստանի գյուղերն ավերվել են, անթիվ մարդիկ սպանվել կամ տեղահանվել են, իսկ շատ փրկվածներ վաճառվել են ստրկության։ Այս ապստամբության ձախողումից հետո հրեաների ներկայությունը տարածաշրջանում զգալիորեն նվազել է։

Բար Կոխբայի ապստամբությունից հետո հռոմեացիները սկսել են ավելի ճնշել հրեական ինքնությունը և կապերը երկրի հետ: Երուսաղեմը վերակառուցվել է որպես հռոմեական գաղութ և վերանվանվել Աելիա Կապիտոլինա՝ կայսեր Ադրիանոսի ազգանվան (Աելիուս) և հռոմեական գլխավոր աստված Յուպիտեր Կապիտոլինուսի անունով։ Հրեաներին խստիվ արգելվում էր բնակություն հաստատել քաղաքում կամ նրա շրջակայքում։ Բացի այդ, Հրեաստանի նահանգը վերանվանվել է Պաղեստինյան Սիրիա, որը ծագել է հին փղշտացիներից, որը երբեմն օգտագործվում էր հունահռոմեացիների կողմից հարավային Լևանտը նկարագրելու համար։ Պաղեստինյան Սիրիայի նոր նահանգն ընդգրկում էր Հրեաստանի, Սամարիայի, Գալիլեայի, Եդոմի և Փղշտիայի շրջանները։ Նահանգը պահպանեց իր մայրաքաղաքը՝ Կեսարիա Մարիտիման, և, հետևաբար, մնաց առանձնացված Սիրիայից, որը գտնվում էր ավելի հյուսիս՝ իր մայրաքաղաք Անտիոքում։ Այս փոփոխությունները նշանավորեցին հռոմեական միտումնավոր ջանքերը՝ ջնջելու հրեական ինքնությունը տարածաշրջանից և հետագայում այն ​​ինտեգրելու ավելի լայն Հռոմեական կայսրությանը:

Սեպտիմիոս Սևերոսի օրոք, իսկ ավելի ուշ՝ Դիոկղետիանոսի օրոք, Սիրիայի նահանգը բաժանվեց մի քանի փոքր գավառների, որպեսզի այն չդառնա պոտենցիալ յուրացման փորձերի կիզակետ։ Այնուամենայնիվ, Պաղեստինյան Սիրիան անձեռնմխելի մնաց անտիկ շրջանում, գուցե այն պատճառով, որ այն համարվում էր բավական փոքր, որպեսզի ռազմավարական վտանգ ներկայացնի։ Բաժանվելու փոխարեն այն ընդլայնվեց, երբ Դիոկղետիանոսը Արաբիայի Պետրեայի մասերը, ներառյալ Նեգևը և Սինայի թերակղզին միացրեց նահանգին։ Գավառի պաշտպանությունն ուժեղացնելու համար նա հռոմեական «Legio X Fretensis»-ը Աելիա Կապիտոլինաից (Երուսաղեմ) տեղափոխեց Աիլա (ներկայիս Էյլաթ/Աքաբա)՝ պաշտպանելու տարածաշրջանը արաբների ներխուժումներից: Հռոմեական կայսրության սահմանի այդ հատվածը, որն այժմ անցնում էր Պաղեստինով, հետագայում դրվեց իր գերագույն հրամանատարի՝ Պաղեստինի առաջնորդի հսկողության տակ, որը հայտնի է «Notitia Dignitatum»-ից։ Սահմանային պատը՝ «Limes Arabicus»-ը, որը գոյություն ուներ որոշ ժամանակ, տեղափոխվել է ավելի հարավ։

Պաղեստինյան Սիրիան դժվարություններ է կրել Երրորդ դարի ճգնաժամի ժամանակ (մ.թ. 235–284 թվականներ), որը քաղաքական անկայունության և տնտեսական անկման ժամանակաշրջան էր ողջ Հռոմեական կայսրությունում։ Այնուամենայնիվ, չորրորդ դարը բերել է տնտեսական վերածնունդ, որը մեծապես պայմանավորված էր կայսրության քրիստոնեացման և դեպի «Սուրբ երկիր» քրիստոնեական ուխտագնացության աճող կարևորությամբ: Կայսերական աջակցությամբ քրիստոնեությունը աստիճանաբար դարձավ գերիշխող տարածաշրջանում՝ հաղթահարելով տեղական սեմական կրոնական ավանդույթների և հելլենիստական ​​հեթանոսության մնացորդները:

Չորրորդ և հինգերորդ դարերում պաղեստինյան Սիրիան բաժանվել է ավելի փոքր վարչական միավորների։ 358 թվականին որոշ տարածքներ, որոնք նախկինում Արաբիայի Պետրայի մաս էին կազմում, վերակազմավորվեցին առանձին նահանգի՝ Պալեստին Սալուտարիս անունով, որի մայրաքաղաք Պետրան էր։ Մնացած տարածքը կոչվել է Պաղեստին Պրիմա։ Մոտ 400 թվականին այս բաժանումը ավելի բարելավվեց՝ տարածքը բաժանելով ավելի փոքր շրջանների։ Պաղեստին Պրիմա, որն ընդգրկում էր նահանգի կենտրոնը և Կեսարիա մայրաքաղաքով։ Պալեստինա Սեկունդան ընդգրկում էր Գալիլեան, Գոլանի բարձունքները և Անդրհորդանանի որոշ հատվածներ, որի մայրաքաղաքն էր Սկիտոպոլիսը (ժամանակակից Բեյթ Շեան)։ Պաղեստին Սալուտարիսը նաև կոչվում էր Պաղեստին Տերիտա, որն ընդգրկում էր Նեգևը, հարավային Անդրհորդանանը և Արաբիայի որոշ հատվածներ՝ Պետրա մայրաքաղաքով։

## Անվանում
Պաղեստինյան Սիրիա անվանումը 2-րդ դարի սկզբին վերագրվել է նախկին հռոմեական Հրեաստանի նահանգին։ Այս վերանվանումը մեկնաբանվում է որպես պատժիչ միջոց, որը ձեռնարկվել է ի պատասխան Բար Կոխբայի ապստամբության (մ.թ. 132–135 թվականներ), որի փոփոխության նախաձեռնությունը վերագրվում է կայսր Հադրիանոսին։ Այս տեսության հիմքում ընկած մտադրությունն այն է, որ փոխարինելով Հրեաստան անունը, որը ուժեղ էթնիկ կապեր ուներ հրեա ժողովրդի հետ, Հռոմը նպատակ ուներ թուլացնել հրեական ազգային ինքնությունը: Այնուամենայնիվ, չկա ուղղակի ապացույց, որը ցույց է տալիս, թե երբ և ում կողմից է պաշտոնապես իրականացվել անվանափոխությունը: Որոշ գիտնականներ նույնիսկ ենթադրում են, որ վերանվանումը կարող էր տեղի ունենալ մինչ ապստամբության ավարտը։ Թեև Հրեաստան անունը հրեաների համար ուներ էթնիկական նշանակություն, Պաղեստինյան Սիրիան ուներ խիստ աշխարհագրական նշանակություն։

Այնուամենայնիվ, ուշ անտիկ դարաշրջանի որոշ հեղինակներ, օրինակ՝ քրիստոնյա գիտնական Ջերոմը, շարունակեց օգտագործել Հրեաստան անվանումը հրեաների հետ ակնառու կապի պատճառով։ Դրանք թվում է նաև մի արձանագրություն Եփեսոսից, որը թվագրվում է մ.թ. 170–180 թվականներով, որը հարգում է «Էրոելիոս Կլարոս» անունով հայտնի տղամարդու կնոջը, ով ստացել է «Հրեաստանի տիրակալ» մականունը՝ Հրեաստանի նահանգը Պաղեստինյան Սիրիան վերակազմավորվելուց տասնամյակներ անց։

Այլ գիտնականներ և մեկնաբաններ համաձայն չեն տերմինի պատժիչ իմաստի հետ և նշում են, որ այն օգտագործվել է Հարավային Լևանտին որպես ամբողջություն մատնանշելու համար դարեր շարունակ անտիկ ժամանակներից ի վեր, երբ այն առաջին անգամ օգտագործվել է Հերոդոտոսի կողմի։ Բացի այդ, հրեա հեղինակները, ինչպիսիք են Փիլոնը և Հովսեփոսը, օգտագործել են տերմինը, երբ Հրեաստանը դեռ հռոմեական նահանգ էր: Ըստ այս տեսակետի՝ անվանափոխությունը կարող էր արտացոլել վարչական իրականությունը, որ նոր նահանգն ընդգրկում էր ոչ միայն Հրեաստանը, այլև Գալիլեան և այլ տարածքներ։

Չնայած Սիրիան իր անվան մեջ ներառելուն՝ Սիրիա-Պաղեստինան վարչականորեն տարբերվում էր հռոմեական Սիրիայից։ Իրականում այն ​​կարող էր ավելի անկախ լինել, քան նախկինում: Նախկինում նահանգը ղեկավարվում էր «legatus Augusti pro praetore»-ի կողմից, այժմ նահանգը գտնվում էր ավելի բարձրաստիճան հյուպատոսական կառավարչի տակ, հավանաբար իր ռազմական նշանակության մեծացման պատճառով: Երկրորդ հռոմեական լեգեոնի առկայությունը գավառում, որը տեղակայված է Լեգիոյում (ժամանակակից Մեգիդո) Կեսարիայում գոյություն ունեցող լեգեոնի կողքին, ավելի ընդգծեց դրա աճող ռազմավարական նշանակությունը։ Թեև անորոշ է, թե կոնկրետ երբ են տեղի ունեցել այդ ռազմական փոփոխությունները, դրանք պետք է տեղի ունենային մինչև Քվինտուս Տինեյուս Ռուֆուսի պաշտոնավարումը, ով նահանգապետ էր ոչ ուշ, քան մ.թ. 130 թվականը։

## Ժողովրդագրություն
Սիրիա-Պաղեստինի բնակչությունը շատ բազմազան էր՝ արտացոլելով էթնիկ և կրոնական համայնքների խառնուրդը:

Այնուամենայնիվ, Բար Կոխբայի ապստամբության հետևանքները (մ.թ. 132–136 թթ.) մեծ ազդեցություն ունեցան Բուն Հրեաստանի հրեա բնակչության վրա։ Ապստամբությունը հանգեցրեց համատարած ավերածությունների, հնագույն աղբյուրները նկարագրում էին մարդկային լուրջ կորուստներ, բռնի տեղահանումներ և զանգվածային ստրկացում։ Ապստամբության ավարտին հրեական բնակավայրը Հրեաստանում գրեթե վերացվել էր, չնայած հրեական համայնքները ամուր մնացին Պաղեստինի այլ մասերում, ինչպիսիք են Գալիլեան և Գոլանի բարձունքները:

Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ այս իրադարձությունների հետևանքով մի շարք հրեաներ կարող էին թողնել իրենց կրոնական ինքնությունը և ձուլվել շրջակա հեթանոս և վաղ քրիստոնեական բնակչությանը։ Բացի այդ, շատ հրեա գերիներ վաճառվեցին ստրկության ողջ Հռոմեական կայսրությունում, ինչը նպաստեց հրեական սփյուռքի ընդլայնմանը։

Ըստ Էյտան Քլայնի, ապստամբությունից հետո հռոմեական իշխանությունները բռնագրավեցին հողեր Հրեաստանում, ինչը հանգեցրեց տարածաշրջանի վերաբնակեցմանը տարբեր բնակիչների կողմից։  Հնագիտական ​​ապացույցները ցույց են տալիս, որ այդ տարածքում բնակություն են հաստատել հեթանոս գաղթականներ հարեւան Լևանտի նահանգներից, ինչպիսիք են Արաբիան, Սիրիան և Փյունիկիան, ինչպես նաև առափնյա հարթավայրից և դրանից դուրս: Երուսաղեմում, որը վերահիմնադրվել էր որպես հռոմեական ելիա Կապիտոլինա գաղութ, նոր վերաբնակիչների թվում էին հռոմեացի վետերաններ և գաղթականներ կայսրության արևմտյան գավառներից: Այս խմբերը զբաղեցնում էին առանցքային քաղաքային կենտրոնները, վարչական կենտրոնները և հիմնական ճանապարհների երկայնքով գտնվող բնակավայրերը։ Ըստ Լիխտենբերգերի, Բայթ Նաթիֆից հայտնաբերված հնագիտական նյութերը վկայում են ոչ ավանդական հրեական խմբերի գոյության մասին, որոնք չէին հետևում խիստ աստվածաշնչյան միաստվածությանը, ինչպես նաև ուշ հռոմեական ժամանակաշրջանում երկաթի դարաշրջանի Հրեաստանի յահվեականների հետ կապված սեմական հեթանոսական խմբերի մնացորդների առկայության մասին:

300 թվականին հրեաները կազմում էին բնակչության մոտ մեկ քառորդը և ապրում էին Գալիլեայի կոմպակտ բնակավայրերում, մինչդեռ սամարացիները կենտրոնացած էին Սամարիայում։ Այնուամենայնիվ, հինգերորդ դարում քրիստոնեությունը դարձել էր գերիշխող տարածաշրջանում ինչպես գաղթի, այնպես էլ հեթանոսների, սամարացիների և որոշ հրեաների դավանափոխության պատճառով: Այս վերափոխման արդյունքում քրիստոնյաները կազմեցին Պաղեստինի և Երուսաղեմի բնակչության մեծամասնությունը։

## Կրոն
### Հռոմեական կայսերական պաշտամունք
Հրեա-հռոմեական պատերազմներից հետո (մ.թ. 66–135 թվականներ), Երուսաղեմի նշանակությունը քրիստոնյաների համար ժամանակավորապես նվազեց քաղաքի համատարած ավերման և հռոմեական Աելիա Կապիտոլինա գաղութի վերածվելու պատճառով։ Քրիստոնեական հետաքրքրությունը Երուսաղեմի նկատմամբ արթնացավ 4-րդ դարի սկզբին, հատկապես Կոստանդին Մեծ կայսրի մոր՝ Հելենա կայսրուհու ուխտագնացությունից հետո, մոտ 326–328 թվականներին։ Նրա այցը վճռորոշ դեր խաղաց քրիստոնեական սուրբ վայրերը բացահայտելու և առաջ մղելու գործում, հատկապես Հիսուսի խաչելության և հարության վայրը: Արդյունքում կառուցվեցին նշանակալից եկեղեցիներ, այդ թվում՝ Սուրբ Հարության տաճարը, որը դարձավ քրիստոնեական ուխտագնացության կարևորագույն ուղղություններից մեկը։ Սա նշանավորեց Երուսաղեմի՝ որպես քրիստոնեության գլխավոր կրոնական կենտրոնի վերածննդի սկիզբը։

Այս ժամանակաշրջանում հռոմեացիները շարունակեցին իրենց քաղաքականացման և մշակութային վերափոխման քաղաքականությունը Հրեաստանում՝ հիմնադրելով նոր քաղաքներ, որոնք արտացոլում էին հունա-հռոմեական ազդեցությունները։ Դրանց թվում Էլեութերոպոլիսը (ժամանակակից Բայթ Ջիբրին) դարձավ կարևոր վարչական և տնտեսական կենտրոն, մինչդեռ Դիոպոլիսը (ժամանակակից Լոդ) բնակեցրեց հրեական և սամարացի բնակչությանը, սակայն այն ձևավորվում էր հունա-հռոմեական մշակույթի ազդեցությամբ։ Նիկոպոլիսը, հավանաբար Էմմաուսը, կապված էր վաղ քրիստոնեական ավանդույթների հետ, սակայն զարգացվեց որպես հռոմեական քաղաք։

Հելլենացման գործընթացը, հունարեն լեզվի, մշակույթի և ինստիտուտների տարածումը ուժեղացել է Սեպտիմիոս Սեւերոս կայսեր օրոք (մ.թ. 193–211 թվականներ): Նա ակտիվ քարոզում էր հունահռոմեական մշակույթը Պաղեստինում՝ ամրապնդելով տարածաշրջանի ինտեգրումը ավելի լայն հռոմեական աշխարհին։

### Վաղ քրիստոնեություն
Երուսաղեմի ոչնչացումը հռոմեացիների կողմից ոչ միայն զգալի ազդեցություն ունեցավ հրեական բնակչության վրա, այլև հանգեցրեց հրեական քրիստոնեական համայնքի անհետացմանը, որը գոյություն ուներ այնտեղ Հիսուսի ժամանակներից ի վեր։ Ավանդաբար ենթադրվում է, որ հրեա-հռոմեական պատերազմների ժամանակ (մ.թ.ա. 66–135 թվականներ) Երուսաղեմի քրիստոնյաները փախել են Պելլա՝ քաղաք Դեկապոլիսում (հունա-հռոմեական շրջան Հորդանան գետից արևելք)։ Այս գաղթը, հավանաբար, թույլ է տվել նրանց գոյատևել Երուսաղեմի կործանումից և այնուհետև Հռոմի կողմից քաղաքում հրեաների բնակեցման արգելքից:

Հայտնի աստվածաբան Հանս Կունգը իր «Իսլամ. անցյալ, ներկա և ապագա» գրքում նշում է, որ հրեա քրիստոնյաները, կորցնելով իրենց ներկայությունը Երուսաղեմում և ավելի լայն քրիստոնեական եկեղեցում, ապաստան փնտրեցին Արաբական թերակղզում: Նա մեջբերում է Կլեմենին և ուրիշներին, ովքեր պնդում են, որ դա հանգեցրեց պատմական պարադոքսի. մինչ հրեական քրիստոնեությունն անհետացավ հիմնական քրիստոնեական եկեղեցու ներսում, նրա հավատալիքների և ավանդույթների տարրերը պահպանվեցին իսլամում: Այս գաղափարը հիմնված է վաղ հրեական քրիստոնեական ուսմունքների և իսլամական համոզմունքների որոշ ասպեկտների նմանությունների վրա, մասնավորապես միաստվածության, սննդակարգի օրենքների և Հիսուսի մասին որպես մարգարեի, այլ ոչ թե աստվածային կերպարի ընդունման տեսակետների վրա։

## Վերակազմակերպում
Մոտ 390 թվականին Հռոմեական Սիրիա Պաղեստինը վերակազմավորվեց մի քանի փոքր վարչական միավորների՝ արտացոլելով կայսրության զարգացող կառուցվածքը և Արևելյան Հռոմեական (Բյուզանդական) կայսրության աճող կարևորությունը։ Այս նոր գավառները ներառում էին Պալաեստինա Պրիման, Պալեստինա Սեկունդան և Պալեստինա Տերտիան (հիմնադրվել է 6-րդ դարում), ինչպես նաև այլ նահանգներ, ինչպիսիք են Սիրիա Պրիման, Փյունիկիան և Ֆենիկե Լիբանենսիսը: Այս տարածքները ներառված էին Արևելքի ավելի մեծ մասի մեջ, որը ներառում էր նաև Իսաուրիան, Կիլիկիան, Կիպրոսը, Եփրատենսիսը, Միջագետքը, Օսրոեն և Արաբիա Պետրեա նահանգները։

Պալեստին Պրիման վերակազմավորված գավառներից ամենաարևմտյանն էր, և նրա տարածքը ընդգրկում էր այնպիսի տարածքներ, ինչպիսիք են Հրեաստանը, Սամարիան, Պարալիան (ափամերձ շրջան) և Պերեան (տարածաշրջան Հորդանան գետի արևելյան ափին)։ Այս նահանգի կառավարիչը բնակվում էր Կեսարիայում՝ գլխավոր վարչական քաղաքում, որը հռոմեական ժամանակաշրջանում դարձել էր նշանավոր կենտրոն։ Պաղեստին Սեկունդան, որը գտնվում էր հյուսիսում, ներառում էր այնպիսի շրջաններ, ինչպիսիք են Գալիլեան, Հեզրայելի հովիտի ստորին հատվածը և նախկին Դեկապոլիսի արևմտյան մասը։ Այս նահանգն ընդգրկում էր նաև Գալիլեայից արևելք ընկած տարածքները։ Պաղեստին Սեկունդաի կառավարության նստավայրը եղել է Սկիֆոպոլիսը (ներկայիս Բեյթ Շեան), որը հայտնի էր իր ռազմավարական դիրքով և հռոմեական կառավարման մեջ ունեցած դերով։ Հարավում Պաղեստին Տերտիան ներառում էր այնպիսի տարածքներ, ինչպիսիք են Նեգևը, հարավային Անդրհորդանանը, Արաբիայի մի մասը և Սինայի մեծ մասը: Պետրան՝ հին քաղաքը, որը հայտնի է իր ժայռափոր ճարտարապետությամբ, այս նահանգի նահանգապետի սովորական նստավայրն էր։ Պաղեստին Տերտիան վճռորոշ դեր խաղաց Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը անապատային շրջանների և Արաբիայի առևտրային ուղիների հետ կապելու գործում։

## Տես նաև
* Հրեաստան
* Ասորիք

## Գրականություն

* 
* 
* Nicole Belayche, "Foundation myths in Roman Palestine. Traditions and reworking", in Ton Derks, Nico Roymans (ed.), *Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition* (Amsterdam, Amsterdam University Press, 2009) (Amsterdam Archaeological Studies, 13), 167–188.

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*

## Արտաքին հղումներ
* Երկու լեգատ և Սիրիայի Պալեսթինա Պապիրոլոգիայի և էպիգրաֆիայի ամսագիր, 1977 թվական

Կատեգորիա:Պաղեստին
Կատեգորիա:Պաղեստինի (տարածաշրջան) պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի
Կատեգորիա:Սիրիա
Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն