Դյորդ Լիգետի

**Դյորդ Շանդոր Լիգետի** (, ), հունգարացի և ավստրիացի կոմպոզիտոր-ավանգարդիստ, երաժշտական մանկավարժ։ Հանրությանը հայտնի դարձավ Սթենլի Կուբրիկի «2001․ տիեզերքի ոդիսականը» ֆիլմում հնչած իր երաժշտության շնորհիվ։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Դյորդ Լիգետին ծնվել է Դիչեսենտմարտոն քաղաքում (այժմ՝ Տիրնևենի)՝ հրեայի ընտանիքում։ Նրա հոր հորեղբայրը՝ բանկային ծառայող Շանդոոր Լիգետին (և պապիկի եղբայրը՝ նկարիչ Սոմ Աուերը), ջութակի հայտնի ուսուցիչ Լեոպոլդ Աուերն է (կոմպոզիտորի հայրը Աուեր ազգանունը ( «մարգագետին» բառից) փոխել է Լիգետի (հունգարերեն «մարգագետին»)։ Ապագա կոմպոզիտորի մայրը՝ Իլոնա Լիգետին, բժշկուհի էր։ Դյորդի մայրենի լեզուն հունգարերենն է։ Վաղ տարիքում ծանոթացել է ռումինական և հունգարական ժողովրդական երաժշտությանը, որը հետագայում, Բելա Բարտոկի աշխատանքների հետ միասին, մեծ ազդեցություն է ունեցել իր ստեղծագործությունների վրա։ Երբ Դյորդը 6 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Կլուժ-Նապոկա, որտեղ նա ստացել է երաժշտական տարրական կրթություն։

1941 թվականին կոմպոզիտորը մեկնել է Բուդապեշտ։ Լիգետիի երաժշտական առաջին հրապարակված ստեղծագործությունը  բանաստեղծուհի Ռախել Բլուվշտեյնի բանաստեղծության (այն եբրայերենից թարգմանել է Լիգետին) հիման վրա գրված «Կիներետ» երգն էր (1942)։ 1943 թվականին հրեական ծագման պատճառով նրան ձերբակալել են և տարել հարկադիր աշխատանքի։ Միևնույն ժամանակ նրա ամբողջ ընտանիքն ընկել է Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբար, որտեղից միայն մայրն է դուրս եկել (փոքր եղբայրն ու հայրը մահացել են Մաութհաուզեն համակենտրոնացման ճամբարում)։ 1949 թվականին, Բուխարեստի բանահյուսության ինստիտուտում ձայնագրություններ ուսումնասիրելով՝ Լիգետին վերադարձել է ռումինական բանահյուսությանը, որից ոգեշնչված 1951 թվականին գրել է իր «Ռումինական կոնցերտը» ()։ Սակայն սոցռեալիցմի շրջանակները խոչընդոտում էին կոմպոզիտորին, և նրա նվագախմբային աշխատանքներից շատերը (օրինակ՝ «Խավար և լույս» (), «Իշտարի ճանապարհորդությունը դժոխքում» ( օրատորիան) այդպես էլ մնացել են անավարտ։ Երկաթե վարագույրները Լիգետիին զրկել էին արևմտյան կոմպոզիտորների հետ շփվելու հնարավորությունից, և նրա համար պրոգրեսիվ երաժշտության միակ աղբյուրը ռադիոհաղորդումներն էին։

### Փախուստ Ավստրիայից
1956 թվականին Լիգետին կնոջ հետ Ավստրիայից գաղթել է Հունգարիա, որտեղ էլ հիմնականում ապրել է հետագա տարիներին (1968 թվականին ստացել է Ավստրայի քաղաքացիություն)։ 1957 թվականին Քյոլնում ծանոթացել է կոմպոզիտոր-փորձարարներ Կառլհայնց Շտոքհաուզենի և Գոթֆրիդ Քյոնիգի հետ, որոնց հետ աշխատել է ակադեմիական էլեկտրոնային երաժշտության բնագավառում։ Սակայն 3 տարի անց, կորցնելով հետաքրքրությունը էլեկտրոնիկայի նկատմամբ, աշխատանքը շարունակել է «ակուստիկ» գործիքային երաժշտության բնագավառում։

### 1960-ականներ
1961 թվականին Լիգետին արևմտաեվրոպական ավանգարդի շրջանակներում համբավ և ճանաչում է ձեռք բերել այնպիսի ստեղծագործությունների շնորհիվ, ինչպիսիք են «Տեսիլք» (, 1959) և «Մթնոլորտ» (, 1961)։ Այդ ժամանակաշրջանի մյուս ուշագրավ ստեղծագործություններից են՝ «Սիմֆոնիկ պոեմ 100 մետրոնոմի համար» (1962), աբսուրդային «Արկածները» (, 1962) և «Նոր արկածներ» (, 1965)։

1963-1965 թվականներին Լիգետին ստեղծել է 20-րդ դարի շրջադարձային աշխատանքներից մեկը՝ «Ռեքվիեմ»։ 1966 թվականին գրել է երգչախմբային *«Lux Aeterna»*, 1967 թվականին՝ «Հեռացում» () պիեսը, 1969 թվականին՝ «Ճյուղավորում» ().

Հատուկ հիշատակման է արժանի Լիգետիի կոնֆլիկտը Սթենլի Կուբրիկի և MGM ընկերության հետ՝ կապված «2001․ տիեզերական ոդիսական» կինոֆիլմում Լիգետիի երաժշտությունն օգտագործելու հետ։ Ֆիլմի թողարկումից հետո՝ 1968 թվականին, պարզվեց, որ Լիգետի ստեղծագործությունը Կուբրիկն օգտագործել է առանց կոմպոզիտորի համաձայնության, ինչը և երկարատև քննարկման առիթ հանդիսացավ։

### Հետագա աշխատանքներ
1975-1977 թվականներին Լիգետին Միշել Գելդերոդի դրամայի հիման վրա գրում է «Մեծ Մերտվիարխ» ( օպերան, որը, հետևելով «Արկածներին», զարգացնում է աբսուրդային թատրոնի գաղափարները։ 1980-ական թվականներին կոմպոզիտորն օգտագործում է յուրօրինակ ռիթմիկ համակարգ, նրա պոետիկայի համար բեկումնային էր Ջութակի, վալտոռնի և դաշնամուրի համար գրված տրիոն (1982)։ Առավել հայտնի և մեծարվեստ ստեղծագործություններից են դաշնամուրային էտյուդները․ դրանց առաջին հավաքածուն 1986 թվականին ԱՄՆ-ում արժանացել է Գրավեմայերի մրցանակի։ Լիգետիի վերջին ստեղծագործություններից են «Համբուրգյան կոնցերտ» (), որը նվիրված է գերմանացի վալտոռնահար Մարիա Լուիզա Նոյնեկերին, որի հետ Լիգետին իր կյանքի վերջին տարիներին ակտիվորեն համագործակցել է։

Դյորդ Լիգետին մահացել է 2006 թվականի հունիսի 12-ին Վիեննայում՝ առողջական երկարատև խնդիրներից հետո։

Կինը հոգեբույժ և հոգեվերլուծաբան Վերա Լիգետին է։ Որդին՝ ավստրիացի, հիմա՝ ամերիկացի կոմպոզիտոր և թմբկահար Լուկաս Լիգետին (, ծնվ. 1965), հայտնի է Ջոն Զորնի «Ռադիկալ հրեական մշակույթ» նախագծի հետ ունեցած համագործակցությունով։

## Ստեղծագործություններ
### Օպերա
* *Մեծ Մերտվիարխ* (1975-77, երկրորդ խմբագրում՝ 1996)

### Նվագախմբային երաժշտություն
* «Ռումինական կոնցերտ» (, 1951)
* *Apparitions* (1958-1959)
* *Մթնոլորտ* (1961)
* *Lontano* (1967)
* *Ramifications* լարային նվագախմբի կամ անհատական 12 լարայինների համար (1968-1969)
* *Chamber Concerto*, for 13 instrumentalists (1969-70)
* *Melodien* (1971)
* *San Francisco Polyphony* (1973-74)

### Կոնցերտահին ստեղծագործություններ
* Կոնցերտ թավջութակի և նվագախմբի համար (1966)
* Կոնցերտ ֆլեյտայի, հոբոյի եւ նվագախմբի համար (1972)
* Կոնցերտ դաշնամուրի և նվագախմբի համար (1985-88)
* Կոնցերտ ջութակի և նվագախմբի համար (1992, նվիրված է Սաշկո Գավրիլոֆին)
* Համբուրգյան կոնցերտ վալտոռնի և կամերային նվագախմբի համար (1998-1999, խմբագրում՝2003)

### Վոկալ և երչախմբային ստեղծագործություններ
* *Idegen földön, Betlehemi királyok, Bujdosó, Húsvét, Magány, Magos kősziklának,* (1946)
* *Three Weöres Songs* ձայնի և դաշնամուրի համար (1946-1947)
* *Arany Songs* ձայնի և դաշնամուրի համար (1950)
* *Lakodalmas* (1950)
* *Hortobágy* (1951)
* *Haj, ifjuság* (1952)
* *Five Arany Songs* ձայնի և դաշնամուրի համար (1952)
* *Inaktelki nóták, Pápainé* (1953)
* *Mátraszentimrei dalok, Éjszaka (Night), Reggel (Morning)* (1955)
* *Aventures* (1962)
* *Nouvelles Aventures* (1962-1965)
* *Requiem* սոպրանոյի և մեցցո-սոպրանո սոլոյի, խառը երգչախմբի և նվագախմբի համար (1963-1965)
* *Lux Aeterna* 16 անհատական ձայների համար (1966)
* *Clocks and Clouds* կանանց 12 ձայնի համար (1973)
* *Nonsense madrigals* տղամարդկանց 6 ձայնի համար (1988—1993)
* *Síppal, dobbal, nádihegedűvel* (With Pipes, Drums, Fiddles) (2000)

### Գործիքա-կամերային ստեղծագործություններ
* Սոնատ մենակատար թավջութակի համար (1948/1953)
* Andante and Allegro լարային քառյակի համար (1950)
* «Բալլադ և պար» () 2 ջութակի համար (1950)
* Վեց բագատել 5 փողայինների համար (1953)
* Լարային քառյակ № 1 Métamorphoses nocturnes (1953-54)
* Լարային քառյակ № 2 (1968)
* 10 պիես 5 փողայինների համար (1968)
* Տրիո ջութակի, վալտոռնի և դաշնամուրի համար (1982)
* Hommage à Hilding Rosenberg ջութակի և թավջութակի համար (1982)
* Սոնատ ալտ մենակատարի համար (1991-1994)

### Դաշնամուրային ստեղծագործություններ
* *Induló* (Марш)4 ձեռքի համար (1942)
* *Polifón etüd* (Բազմաձայն էտյուդ) 4 ձեռքով (1943)
* *Allegro* 4 ձեռքով (1943)
* *Capriccio № 1 и № 2* (1947)
* *Invention* (1948)
* *Három lakodalmi tánc* (Հարսանեկան 3 պար) 4 ձեռքով (1950)
** (I. A kapuban a szeker, II. Hopp ide tisztan, III. Csango forgos)
* *Sonatina*4 ձեռքով (1950)
* *Musica ricercata* (1951-1953)
* *Trois Bagatelles* (1961)
* Three Pieces for Two Pianos (1976)
** (I. Monument, II. Selbstportrait mit Reich und Riley (und Chopin ist auch dabei), III. In zart fliessender Bewegung)
* *Études pour piano, Book 1*, 6 էտյուդ (1985)
* *Études pour piano, Book 2*, 8 էտյուդ (1988-94)
* *Études pour piano, Book 3*, 4 էտյուդ (1995-2001)

### Երգեհոնային ստեղծագործություններ
* *Ricercare* - Omaggio a Girolamo Frescobaldi (1951)
* *Volumina* (1961-62, revised 1966)
* Two Studies for Organ (*Coulée*, *Harmonies*, 1967, 1969)

### Ստեղծագործություններ կլավեսինի համար
* *Continuum* (1968)
* *Passacaglia ungherese* (1978)
* *Hungarian Rock (Chaconne)* (1978)

### Էլեկտրոնային երաժշտություն
* *Glissandi*, electronic music (1957)
* *Artikulation*, electronic music (1958)

### Երաժշտություն մետրոնոմի համար
* *Սիմֆոնիկ պոեմ 100 մետրոնոմի համար* (1962)

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Дьёрдь Лигети. Личность и творчество: Сб. статей. — М., 1993.
* Лобанова, Марина: Дьердь Лигети и музыкальный авангард. // Музыка. — М., 1976. — С. 43—48.
* Лобанова, Марина: Дьердь Лигети—эстетические взгдяжы и творческая практика 60-70-х годов. // Теория и практика современной буржуазной культуры: проблемы критики. Сборник трудов ГМПИ им. Гнесиных, вып. 94. — М., 1987. — C. 140—172.
* Лобанова, Марина: Логика и композиция «новой музыкальной драмы»: «Приключения» Дьердя Лигети // Московский музыковед, вып. 1. — М., 1990. — C. 152—177.
* *Dibelius, Ulrich*. György Ligeti. Eine Monographie in Essays. — Mainz: Schott Musik International, 1994. — 299 S. — ISBN 3-7957-0241-0 (ED 8096).
* *Englbrecht, Bernd*. Die späte Chormusik von György Ligeti. — Frankfurt am Main: Peter Lang, 2001. — 233 S. — ISBN 3-631-37228-0.
* *Floros, Constantin*. György Ligeti: jenseits von Avantgarde und Postmoderne. — W.: Lafite, 1996. — 246 S.
* Für György Ligeti. Die Referate des Ligeti-Kongresses. — Hamburg 1988. / Hrsg. von P. Petersen. Laaber 1991. — 363 S.
* György Ligeti. Personalstil — Avantgardismus — Popularität, hrsg. von O. Kolleritsch. — W.: Universal Edition, 1987. — 237 S. — ISBN 3-7024-0188-1.
* '«Ich sehe keinen Widerspruch zwischen Tradition und Modernität!» György Ligeti im Gespräch mit Marina Lobanova'. // Das Orchester, 1996. — Jg. 44, Nr. 12. — S. 10—16.
* '«Ich will eine schmutzige Musik, eine irisierende Musik…» György Ligeti im Gespräch mit Marina Lobanova'. // «Neue Zeitschrift für Musik», 2003, Jg. 164, Heft 3, S. 12—17; spanisch in: «Música d’ara» 6/2003, pp.&nbsp;73–80.
* Le Grand Macabre — zwischen Peking-Oper und jüngstem Gericht. György Ligeti im Gespräch mit Eckhard Roelcke, in: «Österreichische Musikzeitschrift 1997», Jg. 52, Heft 8. — S. 25—31.
* Lobanova, Marina: Technika és stilus problematikája a 60-as-80-as évek zenejeben. Párhuzamok Ligeti György és az íy szovget zene törenkvései kösött. // Magyar Zene 3/1985, 255—270.
* *Lobanova, Marina*. «György Ligeti. Style. Ideas. Poetics». — B.: Verlag Ernst Kuhn, 2002. — 449 S. — ISBN 3-928864-90-4.
* *Nordwall, Ove*. György Ligeti — Eine Monographie. — Mainz: Schott, 1971.
* *Salmenhaara, Erkki*. Das musikalische Material und seine Behandlung in den Werken Apparitions, Atmosphères, Aventures und Requiem von György Ligeti. — Regensburg: Bosse, 1969. — 203 S.
* *Steinitz, Richard*. György Ligeti. Music of the Imagination. — L.: Faber and Faber, 2003. — 429 p. — ISBN 0-571-17631-3.
* *Toop, Richard*. György Ligeti. — L.: Phaidon Press, 1999. — ISBN 0-7148-3795-4.
* '«Träumen Sie in Farbe?» György Ligeti im Gespräch mit Eckhard Roelcke'. — W.: Zsolnay, 2003. — 237 S. — ISBN 3-552-05228-3.
* *Willmann, Roland*. Gebannte Zeit. Studien zum Klavierkonzert György Ligetis. — Salzburg: Mueller-Speiser, Anif, 2006. — 110 S. — ISBN 3-85145-098-1.

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Aventures: Ode to the discrepancy between word and deed
* Ակնարկ ստեղծագործություններին Composition Today կայքում
* Glissando 2.0: Դյորդ Լիգետի 
* Ֆ․ Կարաև։ Տեմբրիկա։ «Atmosphéres».
* Դյորդ Շանդոր Լիգետի 

Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ավստրիական «Գիտության և արվեստի համար» պատվո խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բալցանի մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական երաժշտության ժանրի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հունգարացի երաժշտական մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հունգարացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի օպերային կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ճապոնիայի կայսերական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի երաժշտության թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Օպերային կոմպոզիտորներ