Զոլմիտրիպտան

**Զոլմիտրիպտան**, լիպոֆիլ սերոտոներգիկ դեղամիջոց։ Այն վաճառվում է () ապրանքանիշի անվան ներքո, և 5-HT1B/1D-ընկալիչների ընտրողական ագոնիստ է, որի խթանումը հանգեցնում է գլխուղեղի անոթների նեղացման: Վերջինս կիրառվում է միգրենի սուր նոպաների, ինչպես նաև փնջային գլխացավերի (կլաստերային) կանխարգելման նպատակով: Միգրենի նոպաների դեմ խորհուրդ տրվող դեղաչափն է 2.5 մգ *(1 դեղահաբ)*: Այն անհրաժեշտ է ընդունել նախքան գլխացավի սրացումը կամ դրանից անմիջապես հետո։

Կողմնակի ազդեցություններն ի հայտ են գալիս զոլմիտրիպտանի սխալ դեղաչափերի կիրառման հետևանքով, հատկապես մեծահասակների մոտ։ Առավել հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցությունների թվին են դասվում՝ պարանոցի կամ կոկորդի շրջանում ճնշման զգացում, ցավ ծնոտներում, գլխապտույտ, զգայապատրանք, պարէսթեզիա, ասթենիա, գիտակցության մթագնում կամ քնկոտություն, սրտխառնոց, կրծքավանդակի ցավ, որովայնային ցավ, քսերոստոմիա, սրտխառնոց, և փսխում։

Դեղամիջոցը գործում է որպես սերոտոնինային 5-HT1B/1D-ընկալիչների ընտրողական ագոնիստ։ Այն անգույն, թափանցիկ լուծույթ է, որը տրիպտանի և տրիպտամինի ածանցյալ է։ Այս դեղամիջոցի կենսասինթեզը կատարվել է 1990 թվականին, իսկ բժշկության մեջ կիրառվել է 1997 թվականին։

## Կիրառումը բժշկության մեջ
### Միգրեն
Զոլմիտրիպտանը կիրառվում է մեծահասակների մոտ աուրայով (ախտանիշ) կամ առանց աուրայի սուր միգրենի ախտանիշները թեթևացնելու համար։ Այն նախատեսված չէ պրոֆիլակտիկ, բազիլյար կամ հեմիպլեգիկ միգրենի բուժման համար։

**Արտոնագրված ցուցումներից դուրս կիրառություն**
* Փնջային գլխացավերի բուժում
* Դաշտանային միգրենի բուժում
Զոլմիտրիպտանը դեղատներում հասանելի է դեղահաբի, բերանում լուծելի հաբերի, ինչպես նաև քթային ցողացիրի տեսքով (2.5 մգ և 5 մգ դեղաչափերով): Ասպարտամից միգրեն ունեցող մարդիկ չպետք է կիրառեն լուծելի հաբերը, քանզի դրանցում պարունակվում է ասպարտամ: Եթե ​​միգրենի ախտանիշները կրկնվում են 24 ժամվա ընթացքում, անհրաժեշտ է ընդունել զոլմիտրիպտանի երկրորդ դեղաչափը, միայն թե առաջին դեղահաբի ընդունումից 2 ժամ անց: Եթե 2.5 մգ դեղաչափ ընդունումից հետո չի նկատվում դեղորայքի թերապևտիկ ազդեցության ապա զոլմիտրիպտանը կարող է կիրառվել 5 մգ (2 հաբ) դեղաչափով՝ միգրենի հետագա գրոհները թեթևացնելու համար։

2014 թվականին կատարված մի խումբ ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ զոլմիտրիպտանի 5 մգ քթային ցողացիրը զգալիորեն ավելի արդյունավետ է, ի տարբերություն 5 մգ դեղահաբի։ Զոլմիտրիպտանի արդյունավետությունն ու անվտանգությունը 65 տարեկանից բարձր հիվանդների մոտ դեռևս հաստատված չէ: Հետևաբար, վերջինիս կիրառումը տարեց հիվանդների մոտ հակացուցված է (տե՛ս «Հակացուցումներ» բաժնում)։

## Հակացուցումներ
Զոլմիտրիպտանը հակացուցված է գլխուղեղի կամ սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդություններ ունեցող անձանց, քանի որ սերոտոնինային 5-HT1B ընկալիչները առկա են գլխուղեղի կորոնար անոթներում, ինչպես նաև պսակաձև զարկերակներում: Այն հակացուցված է լյարդի կամ երիկամային ծանր հիվանդություններ ունեցող անձանց, ինչպես նաև նյարդահոգեբանական խանգարումներ ունեցող հիվանդներին։ Հակացուցումների թվին են դասվում՝ բազիլային միգրեն, հղիություն, կրծքով կերակրում, սուր երիկամային կամ լյարդային անբավարարություն, գերճնշում, կաթված, սրտի իշեմիկ հիվանդություն, միոկարդիտ, աթերոսկլերոզ, թրոմբոցիտոպենիա, Ուոլֆ-Պարկինսոն-Ուայթի համախտանիշ, 18 տարեկանից փոքր և 65-ից բարձր հիվանդներ։

## Կողմնակի ազդեցություններ
Զոլմիտրիպտանի նկատմամբ անբարենպաստ ռեակցիաները սովորաբար ի հայտ են գալիս դեղորայքի ընդունումից հետո 4 ժամվա ընթացքում, որոնք դարձելի են և անհետանում են ինքնաբուխ՝ առանց բուժման անհրաժեշտության: Դեղորայքի երկարատև կիրառման դեպքում կողմնակի ազդեցությունների թվին են դասվում՝ պարանոցի, կոկորդի կամ ծնոտների շրջանում ցավի զգացողություն, գլխապտույտ, ասթենիա, քնկոտություն, սրտխառնոց, ծանրության զգացում և բերանի չորություն (քսերոստոմիա)։ Դեղորայքային գերդոզավորման կամ կտրուկ դադարեցման դեպքում կարող են զարգանալ՝ միասթենիա, անքնություն, ասթենիա, գլխապտույտ, տախիկարդիա, միոկարդիտ, տեսողության խանգարում, ինչպես նաև հանման համախտանիշ։

Զոլմիտրիպտանի դեղաչափի աստիճանական նվազեցումը կամ կտրուկ դադարեցումը կարող է առաջացնել հանման համախտանիշ հետևյալ հնարավոր կողմնակի ազդեցություններով՝ տագնապ, խուճապային խանգարում, դիսֆորիա, դեպրեսիա, դյուրագրգռություն, սուիցիդալ մտքեր, գերհոգնածություն, գերճնշում, փսխում, գերքրտնարտադրության։ Զոլմիտրիպտանի կիրառման եղանակը և տևողությունը կախված է վերջինիս դեղաչափից և հիվանդի անամնեզից: Դեղաչափի օպտիմալ կիրառումը որոշվում է բուժող բժշկի կողմից: Կարևոր է խստորեն պահպանել տվյալ դեղամիջոցի ցուցումները և կիրառվող դեղաչափը։ Այն հակացուցված է 18 տարեկանից փոքր երեխաներին և 65 տարեկանից բարձր հիվանդներին (անվտանգությունն ու արդյունավետությունը որոշված չեն): Երիկամային անբավարարության դեպքում, այդ թվում՝ մեծահասակների մոտ, պետք է ճշգրտվեն դեղաչափերը կամ դեղաչափերի միջև ընկած ժամանակահատվածը: Հաշվի առնելով այս դեղամիջոցի սեդատիվ ազդեցությունը, որի ընդունումը կարող է առաջացնել՝ գլխապտույտ կամ քնկոտություն, նախքան դեղահաբի կիրառումը, անհրաժեշտ է խուսափել մեքենա վարելուց կամ ծանր ֆիզիկական ակտիվությունից։ Զոլմիտրիպտանը 5-HT1A սերոտոնինային ընկալիչների հետ կազմում է թույլ լիգանդային կոմպլեքս, որոնք կապված են սերոտոնինային համախտանիշի զարգացման հետ։

## Գերդոզավորում
[մինի|Զոլմիտրիպտան ([Քիմիական բանաձև|կառուցվածքային բանաձև)]]
Զոլմիտրիպտանի բարձր դեղաչափերի կամ բարձր կոնցենտրացիաների կիրառման դեպքում որևէ հակաթույն գոյություն չունի։ Ծանր դեղորայքային թունավորման դեպքում խորհուրդ է տրվում ինտենսիվ թերապիա՝ ներառյալ շնչուղիների անցանելիություն և օդափոխության բավարար ապահովում, ինչպես նաև սիրտ-անոթային ֆունկցիայի մոնիթորինգ:

Զոլմիտրիպտանի 50 մգ դեղաչափը, որը կլինիկորեն կիրառվող 1.25-5 մգ դեղաչափին՝ 10-40 անգամ գերազանցում է, կլինիկական ուսումնասիրությանների ժամանակ հիվանդների մոտ հաճախ սեդատիվ ազդեցություն է առաջացրել։ Զոլմիտրիպտանի կիսատրոհման պարբերությունը մոտ 3 ժամ է, ուստի չափից մեծ դեղաչափերի կիրառման  դեպքում առաջացած ախտանիշները, ենթադրաբար, անցնում են վերջինիս ընդունումից հետո 15 ժամվա անց։

## Դեղորայքային փոխազդեցություններ
Ոչ ընտրողական ցիտոքրոմ P-450 ինհիբիտոր ցիմետիդինի կիրառումից հետո, զոլմիտրիպտանի և դրա ակտիվ մետաբոլիտների կիսատրոհման պարբերությունը, ինչպես նաև ընդհանուր ազդեցությունը ավելանում է մոտավորապես երկու անգամ։ Զոլմիտրիպտանի հիմնական մետաբոլիտ՝ N-դեզմեթիլզոլմիտրիպտանը (183C91), ցուցաբերում է մի քանի անգամ ավելի մեծ խնամակցություն (5-HT1B/1D) սերոտոնինային ընկալիչների նկատմամբ, ի տարբերություն զոլմիտրիպտանի, որը մետաբոլիզվում է ոչ ակտիվ ձևի՝ մոնոամին օքսիդազ A-ի (MAO-A) միջոցով: Զոլմիտրիպտանի հետ համատեղ կիրառվող (ՄԱՕ-A) արգելակիչ (RIMA) մոկլոբեմիդը՝ 1.5-3 անգամ մեծացնում է N-դեզմեթիլզոլմիտրիպտանի ազդեցությունը։

Ցիմետիդին ընդունող հիվանդների մոտ զոլմիտրիպտանի ընդհանուր օրական դեղաչափը չպետք է գերազանցի 5 մգ-ը: (CYP1A2) իզոէնզիմի ընտրողական ինհիբիտոր (օրինակ՝ ֆլուվոքսամին, ցիպրոֆլոքսացին) դեղամիջոցների առավելագույն օրական դեղաչափը 5 մգ է։ Զոլմիտրիպտանի և այլ տեսակ հակադեպրեսնանտերի, այդ թվում՝ կոֆեին, էրգոտամին, դիհիդրէրգոտամին, պարացետամոլ, մետոկլոպրամիդի, ֆլուօքսետին, ռիֆամպիցին և պրոպրանոլոլի կենսաքիմիական փոխազդեցության արդյունքում պարզվել է, որ զոլմիտրիպտանը և դրա ակտիվ մետաբոլիտների ֆարմակոկինետիկ պարամետրերում կլինիկորեն նշանակալի փոփոխություններ չեն հայտնաբերվել։

## Դեղագիտություն
### Ֆարմակոդինամիկա

Զոլմիտրիպտանը սերոտոնինային (5-HT1B/1D) ընկալիչների ընտրողական ագոնիստ է, որը թույլ քիմիական կապ է ստեղծում սերոտոնինի 5-HT1A ընկալիչի հետ։ Այն նաև քիմիական կապ է ստեղծում սերոտոնինային այլ ընկալիչների հետ (օր․՝ 5-HT1E, 5-HT1F, 5-HT2B, 5-HT5A և 5-HT7), իսկ (5-HT2A, 5-HT2C, 5-HT3, 5-HT4 և 5-HT6) ընկալիչների հետ դրա կապը աննշան է կամ աննկատելի։ Այն նաև ակտիվություն չի դրսևորում, որպես սերոտոնինային 5-HT2A ընկալիչների ագոնիստ։ Զոլմիտրիպտանի հիմնական մետաբոլիտ՝ N-դեզմեթիլզոլմիտրիպտանը (183C91), նույնպես ակտիվ է և դրսևորում է մոտավորապես 2-6 անգամ ավելի մեծ կապակցություն (5-HT1B/1D) սերոտոնինային ընկալիչների հետ, քան զոլմիտրիպտանը։

Վերջինիս ազդեցությունը սերոտոնինային (5-HT1B/1D) ընկալիչների վրա, կարող է բերել կորոնար անոթների նեղացման, ինչպես նաև արգելակել եռվորյակ նյարդի պերվասկուլյար նյարդային վերջույթներից պրոբորբոքային նեյրոպեպտիդների արտազատումը: Այն թափանցում է արյուն-ուղեղային պատնեշով, ինչը վկայում է, որ զոլմիտրիպտանը արգելափակում է կենտրոնական և ծայրամասային եռվորյակ նյարդի ակտիվությունը։

Կամավորների վրա կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ զոլմիտրիպտանի և էրգոտամինի միջև դեղորայքային կամ կլինիկորեն նշանակալի փոխազդեցություն չի առաջանում: Այնուամենայնիվ, կորոնար անոթների նեղացման տեսական ռիսկի պատճառով, այս դեղամիջոցների միաժամանակյա օգտագործումը հակացուցված է: Խորհուրդ է տրվում զոլմիտրիպտանը ընդունել էրգոտամինի կամ դրա ածանցյալների ընդունումից ոչ շուտ, քան 24 ժամ անց։

### Ֆարմակոկինետիկա
կենտրոն|frameless|400x400փքս

#### Ներծծում
Դեղահաբի բերանացի ընդունումից հետո, զոլմիտրիպտանը արագ և ամբողջությամբ ներծծվում է արյան մեջ (առնվազն 64%): Սննդի ընդունումը, կարծես, էական ազդեցություն չի դրսևորում զոլմիտրիպտանի ներծծման կամ արդյունավետության վրա թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց մոտ: Միջին հաշվով, զոլմիտրիպտանը դեղահաբի ընդունման դեպքում միջին բացարձակ կենսամատչելիությունը կազմում է մոտավորապես 40%, օրալ կամ բերանացի ընդունման դեպքում՝ 8.3 լ/կգ միջին բաշխման ծավալ և ներերակային ներարկումից հետո՝ 2.4 լ/կգ։

Այն նաև քիմիական կապ է ստեղծում սերոտոնինային այլ ընկալիչների հետ (օրինակ՝ 5-HT1E, 5-HT1F, 5-HT2B, 5-HT5A և 5-HT75)։ Այն նաև ակտիվություն չի դրսևորում, որպես սերոտոնինային (5-HT2A) ընկալիչների ագոնիստ։ Միգրենի նոպաների ժամանակ բերանացի ընդունումից հետո 4 ժամվա ընթացքում զոլմիտրիպտանի և դրա մետաբոլիտների պլազմային կոնցենտրացիաները ավելի ցածր են, ի տարբերություն քթային ցողացիրը կիրառելիս: Վերջինս, հավանաբար, պայմանավորված է զոլմիտրիպտանի ներծծման ուշացմամբ, որը կապված է միգրենի նոպայի ժամանակ ստամոքսի դատարկման դժվարացման հետ։

#### Տեղաբաշխում
Զոլմիտրիպտանը լիպոֆիլ միացություն է, որը ցուցաբերում է ավելի մեծ դեղորայքային թափանցելիություն, քան որոշ այլ տրիպտաններ, օրինակ՝ սումատրիպտան։ Վերջինս անցնում է արյուն-ուղեղային պատնեշով և ներթափանցում կենտրոնական նյարդային համակարգ՝ թե՛ կենդանիների, թե՛ մարդկանց մոտ։

Կլինիկական ֆարմակոկինետիկ հետազիտությունները ցույց են տվել, որ գլխուղեղում կորոնար անոթների դեղամիջոցի խտությունը կազմել է պլազմայում վերջինիս խտության մոտավորապես 20%-ը։ Այնուամենայնիվ, մեկ այլ կլինիկական հետազոտության ժամանակ, պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիայի (ՊԷՏ) միջոցով չափված դեղամիջոցի խտությունը, արձանագրել է կենտրոնական սերոտոնինային 5-HT1B ընկալիչների համեմատաբար ցածր ակտիվություն (4–5%)։

#### Նյութափոխանակություն
Զոլմիտրիպտանը լյարդում քայքայվում է ցիտոքրոմ-P450 ֆերմենտների, մասնավորապես CYP1A2-ի միջոցով, կենսաքայքայվելով երեք հիմնական մետաբոլիտների: Սկզբնական միացության երկու երրորդը քայքայվում է ակտիվ մետաբոլիտ N-դեզմեթիլզոլմիտրիպտանի (183C91) առաջացմամբ, իսկ մնացած մեկ երրորդը բաժանվում է երկու այլ ոչ ակտիվ մետաբոլիտների՝ զոլմիտրիպտանի N-օքսիդի և ինդոլ-3-քացախաթթվի ածանցյալի։ N-դեզմեթիլզոլմիտրիպտանը շրջանառվում է ավելի բարձր կոնցենտրացիաներով, քան զոլմիտրիպտանը։ Այս մետաբոլիտը դեզամինացվում է մոնոամին օքսիդազ A-ի (MAO-A) կողմից։

#### Արտազատում
Զոլմիտրիպտանի և N-դեզմեթիլ մետաբոլիտի միջին կիսատրոհման պարբերությունը առողջ մարդկանց մոտ 3-ից 5 ժամ է, իսկ լյարդի ֆունկցիոնալ խանգարում ունեցող հիվանդների մոտ՝ 7.3 ժամ և 7.5 ժամ։

Զոլմիտրիպտանի միջին ընդհանուր պլազմային մաքրումը կազմում է 31.5 մլ/րոպե/կգ, որի մեկ վեցերորդը պայմանավորված է երիկամային մաքրմամբ՝ գլոմերուլյար ֆիլտրացիայի և խողովակային սեկրեցիայի միջոցով: Զոլմիտրիպտանի մետաբոլիտների մեզի հետ արտազատում մոտ 7-8 անգամ ցածր է միջին և ծանր երիկամային անբավարարություն ունեցող հիվանդների մոտ՝ ի տարբերություն առողջ անհատների։
###### Քիմիական կառուցվածք
Զոլմիտրիպտանը, որը հայտնի է նաև որպես [(4S)-2-օքսո-1,3-օքսազոլիդին-4-իլ]մեթիլ-N,N-դիմեթիլտրիպտամին, տրիպտամինի ածանցյալ է և հոգեմետ դեղամիջոց դիմեթիլտրիպտամինի (ԴՄՏ) 5-փոխարինված ածանցյալ։ Այն դիմեթիլտրիպտամինի ածանցյալ է, որտեղ ինդոլի օղակի 5-րդ դիրքում գտնվող ջրածնի ատոմը փոխարինված է [(4S)-2-օքսո-1,3-օքսազոլիդին-4-իլ]մեթիլ խմբով։ Զոլմիտրիպտանի և էրգոտամինի կամ այլ տրիպտանների (5-HT1) սերոտոնինային ընկալիչների ագոնիստների միաժամանակյա օգտագործումը հակացուցված է, քանի որ մեծանում է կորոնար անոթների սպազմի տեսական ռիսկը, և հետևաբար նման դեղամիջոցների միաժամանակյա օգտագործումը հակացուցված է (տե՛ս «Հակացուցումներ» բաժինը)։ Զոլմիտրիպտանը հավասարապես արդյունավետ է աուրայով միգրենի, առանց աուրայի միգրենի և դաշտանային ցիկլի միգրենի դեմ։ Աուրայի ընթացքում զոլմիտրիպտանի ընդունումը չի կանխում միգրենային գլխացավերը, ուստի դեղամիջոցը պետք է ընդունել միգրենի նոպայի սկսվելուց հետո։ Հարկ է նշել, որ այս դեղամիջոցը նախատեսված չէ կանոնավոր օգտագործման կամ միգրենի նոպաները կանխելու համար։

## Պատմություն
Զոլմիտրիպտանը արտոնագրվել է 1990 թվականին, իսկ բժշկության մեջ կիրառվել է 1992 թվականին։ Վերջինս ընդգրկված է «Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության» կարևորագույն դեղերի ցանկում։ Այս դեղամիջոցը կարող է առաջացնել՝ գլխապտույտ կամ քնկոտություն, հետևաբար նախքան դեղահաբի ընդունումը, անհրաժեշտ է խուսափել մեքենա վարելուց կամ ծանր ֆիզիկական ակտիվությունից։

## Հասարակություն և մշակույթ
### Ապրանքանիշ
Զոլմիտրիպտանը վաճառվում է մի քանի ապրնքանիշների անվան ներքո Zomig, Zomigon (Արգենտինա, Կանադա և Հունաստան), AscoTop (Գերմանիա) և Zomigoro (Ֆրանսիա)։

### Տնտեսագիտություն
2008 թվականին, զոլմիտրիպտանի վաճառքը կազմել է գրեթե 154 միլիոն դոլար: Շագանակագույն երանգով, կլոր, երկռուցիկ, թաղանթապատ դեղահաբեր, որոնց լայնական կտրվածքի դեպքում առկա է սպիտակավուն երանգավորում։ Որոշ եվրոպական երկրներում զոլմիտրիպտանի դեղահաբերի արտոնագրի ժամկետը լրացել է՝ սկսած 2012 թվականի մարտից։

### Իրավական կարգավիճակ
Ռուսաստանի դաշնությունում զոլմիտրիպտանի այն տարբերակները, որոնք ներառված չեն դեղերի պետական ​​գրանցամատյանում, կարող են համարվել թմրամիջոցներ  (դիմեթիլտրիպտամինի ածանցյալներ)։

## Հետազոտություններ
### Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում
Կլինիկական հետազությունների ժամանակ զոլմիտրիպտանը որևէ բացասական ազդեցություն չի դրսևորել օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարմանը կամ վերջինիս ախտանիշների առաժացմանը։

### Անուղղակի ագրեսիա
Բազմաթիվ կլինիկական հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ այն նվազեցնում է անուղղակի ագրեսիան կրծողների մոտ, ինչպես նաև արձանագրվել է սեդատիվ ադեցություն աուտիզմով տառապող անձանց մոտ։ 2023 թվականի դրությամբ, զոլմիտրիպտանը գտնվում է կլինիկական փորձարկումների 2-րդ փուլում՝ պերվազիվ զարգացման խանգարումների բուժման համար, և նախակլինիկական մշակման փուլում՝ ագրեսիայի բուժման համար։

## Տես նաև
* Սումատրիպտան

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության անհրաժեշտ դեղեր
Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Կատեգորիա:Դեղաբանական գիտություններ
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Դեղագործական ընկերություններ
Կատեգորիա:Դեղագործներ
Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Դեղասնկեր
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Դեղեր ըստ ազդեցության մեխանիզմի
Կատեգորիա:Դեղեր ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ցավազրկող դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Քիմիական միացություններ
Կատեգորիա:Քիմիական ռեակցիաներ
Կատեգորիա:Ֆարմակոթերապիա
Կատեգորիա:Ըստ օրգան-համակարգերի վրա ազդեցության դեղեր