Տոտալիտար ճարտարապետություն

**Ամբողջատիրական ճարտարապետությունը** տերմին է, որն օգտագործվում է նշանակելու բռնապետությունների, գերկենտրոնացված կառավարությունների կամ ընդդիմությանը անհանդուրժող քաղաքական խմբավորումների պաշտոնապես հաստատված ճարտարապետությունը, հատկապես ֆաշիստական Իտալիայի, նացիստական Գերմանիայի, Ստալինի Խորհրդային Միության և այլնի։ Որպես միջազգային ոճ, այն հաճախ հիմնվում էր պարզեցված Նեոդասականության վրա և 19-րդ դարի ռեալիզմի ու Դասականության վրա հիմնված քանդակագործության՝ հսկայական չափազանց մեծ պետական հուշարձանների համար։ Նման ճարտարապետությունը նպատակ ուներ աջակցել ղեկավարներին և ռեժիմի գաղափարախոսությանը։
[մինի|[Ռայխ|Նոր Ռայխի կանցլերի պատմական լուսանկարը Բեռլինում, Գերմանիա:]]
[մինի|[Կարմիր բանակի թատրոն|Կարմիր բանակի թատրոնի[<sup>[en]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/:en:Russian_Army_Theatre) պատմական լուսանկարը Մոսկվայում, Ռուսաստան: Այն նախագծված է կոմունիստական աստղի տեսքով:]]
[alt=Palace of the Soviets was an unrealized project of the Soviet Union. Some projects of totalitarian architecture are were never completed.|մինի|[Խորհրդային պալատ|Խորհուրդների պալատը[en] Խորհրդային Միության չիրականացված նախագիծ էր։ Ամբողջատիրական ճարտարապետության որոշ նախագծեր երբեք չեն ավարտվել:]]
Նեոդասականությունից բացի, որը յուրահատուկ չէ ամբողջատիրական համակարգերի համար, ամբողջատիրական ճարտարապետության նկարագրությունները երբեմն կենտրոնանում են բրուտալիզմի[en] վրա՝ հաճախ Լե Կորբյուզյեի և նրա Բենիտո Մուսոլինիի հետ կապերի համատեքստում: Այլ հեղինակներ բրուտալիզմը և սոցիալիստական ռեալիզմը[en] պաշտպանել են որպես մոդեռնիստական արվեստի ձևեր, որոնք գոյություն ունեն ոչ միայն ամբողջատիրական գաղափարախոսության պարզապես ֆիզիկական դրսևորումներ լինելուց: Թեև շատ ճարտարապետներ[en] և ճարտարապետական պատմաբաններ[en] համարում են, որ ամբողջատիրական վարչակարգերի շրջանակներում շենքերի պլանավորման և շինարարության մեջ կան զգալի նմանություններ, դա հաճախ չի համարվում յուրահատուկ ճարտարապետական ոճ:

## Ընդհանուր տեսք
### Տերմինաբանություն և կիրառություն
«Ամբողջատիրական ճարտարապետություն» տերմինը հայտնվում է գիտական գրականության[en] մեջ՝ համեմատելու նացիստական Գերմանիայի[en], ֆաշիստական Իտալիայի[en] և ստալինյան Խորհրդային Միության[<sup>[en]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/:en:Stalinist_architecture) ճարտարապետությունները, որոնք բոլորն էլ բնութագրվում են մեծ հուշարձանային ձևերով և գաղափարական կողմնորոշմամբ: Ամբողջատիրական վարչակարգերի ներքո ճարտարապետության մասին ուսումնասիրությունների մեծ մասը և առնչվող տերմինաբանությունը մշակվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ մարդիկ սկսեցին հաշտվել գոյություն ունեցող շենքերի հետ, որոնք կանչ էին անում ամբողջատիրական գաղափարներին՝ շատ ժամանակ անց առնչվող ռեժիմների փլուզումից հետո: Քաղաքների վերափոխումը, որը ներառում էր նախկին շենքերի մեծ թվով քանդումը, հաճախ իրականացվում էր ամբողջատիրական ռեժիմների կողմից որպես հասարակությունում նոր ի հայտ եկող ամբողջատիրական պետությունների և նրանց ղեկավարների ցանկությունների համաձայն ֆիզիկապես վերաձևավորելու միջոց:

Ճարտարապետ և ճարտարապետության պատմաբան Դմիտրի Խմելնիցկինru; uk; de] գրել է, որ տոտալիտար ճարտարապետության հայեցակարգը սովորաբար կապվում է Ստալինի նեոկլասիցիզմի հետ և որ այն ձգտում է ճարտարապետական միջոցներով խորհրդանշել վերացական գաղափար: Սովորաբար դա պետականության և իշխանության մեծության գաղափարն է: Ելիզավետա Լիխաչևան[<sup>[ru]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/:ru:%D0%9B%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%87%D1%91%D0%B2%D0%B0%2C_%D0%95%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0), արվեստի պատմաբան և Շչուսևի անվան ճարտարապետության թանգարանի տնօրենը, *տոտալիտար ճարտարապետությունը* նկարագրել է որպես տարածված տերմինաբանություն, սակայն դժվարապես որոշակի սահմանված ճարտարապետական ոճ: Ամբողջատիրական ճարտարապետության մեկ միասնական ոճի իսկական սահմանում գոյություն չունի, և տերմինը ընդհանուր առմամբ համարվում է Եվրոպայի ամբողջատիրական ռեժիմների ճարտարապետության մեջ լայն միտումների նկարագիր, քան այն ինքնին ճարտարապետական դպրոց:

Ճապոնիայի կայսրական ոճը[en] երբեմն նույնպես դասակարգվում է տոտալիտար ճարտարապետության պիտակի ներքո: Այնուամենայնիվ, արվեստի պատմաբան Յու Սուզուկին պնդեց, որ Ճապոնիայի տոտալիտար ոճը այնքան միատեսակ չէր, ինչպես Գերմանիայում կամ Իտալիայում՝ ճարտարապետների նկատմամբ ուղղակի վերահսկողության պակասի պատճառով:

### Վերլուծություն
Քանի որ բոլոր ճարտարապետությունները բնականաբար իր կառուցող հասարակության արդյունքն է, ամբողջատիրական ռեժիմների ճարտարապետությունը կարող է օգտագործվել իր ստեղծողների էթոսի և ցանկությունների մասին տեղեկություններ ստանալու համար՝ դարձնելով այն ճարտարապետության պատմաբանների վերլուծության մեջ հանրաճանաչ թեմա։ Ամբողջատիրական ռեժիմների ճարտարապետությունը հաճախ դիտարկվում է այն տեսանկյունից, թե ինչպես է այն դրսևորում գերիշխող պետական քարոզչությունը: Մինչդեռ ֆաշիստական Իտալիայի, Գերմանիայի, Պորտուգալիայի և Իսպանիայի ճարտարապետությունը հաճախ կանչ էր անում ռասայական գերակայության, ազգայնականության և քրիստոնեական գերակայության գաղափարներին, ստալինյան ճարտարապետությունը (ինչպիսին է Ազգային տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսը) հաճախ շեշտադրում էր Խորհրդային Միության հաջողությունները նոր հասարակության կառուցման գործում:

Ամբողջատիրական ռեժիմների նպատակները իրենց ղեկավարներին հուշարձաններ կառուցելու հարցում և կրոնական ճարտարապետության գեղագիտական հատկությունները հաճախ համեմատվում են, ինչպես օրինակ Լենինի դամբարանը, որը նման է անում Ջոսերի բուրգի ձևին: Այլ դամբարանների ճարտարապետական տիպոլոգիաները, ինչպիսիք են Հո Շի Մինի դամբարանը և Գեորգի Դիմիտրովի դամբարանը, նույնպես նկարագրվել են որպես կոմունիզմը որպես քաղաքական կրոն խթանող ճարտարապետության օրինակներ:

«*[[The Times]]*»-ի սյունակագիր Բեն Մակինտայրը գրել է, որ Հիտլերը, Ստալինը, Մաոն, Մուսոլինին և Սադդամը բոլորը պատկերացնում էին իրենց պատվին կառուցված հսկայական քաղաքներ: Ստալինի Խորհրդային պալատը պետք է ավելի բարձր լիներ, քան Էմփայր Սթեյթ Բիլդինգը: Հիտլերի Ռայխի գրասենյակը միտումնավոր թատերականացված հայտարարություն էր՝ 17 ոտնաչափ բարձրությամբ պղնձե դռներով և Ֆյուրերի 4000 քառակուսի ոտնաչափ աշխատասենյակով: 1948 թվականին գրված «1984»-ում Ջորջ Օրուելը թողել է կոմունիստական բլոկում շուտով գերիշխող տոտալիտար ճարտարապետության կանխատեսող նկարագրություն՝ տպավորիչ և սարսափելի: Ճշմարտության նախարարությունը՝ սպիտակ բետոնից պատրաստված հսկայական, բուրգաձև կառույց, որը բարձրանում էր տեռասից տեռաս՝ երեք հարյուր մետր բարձրության վրա:

Եվրոպական տոտալիտարական ռեժիմների ճարտարապետության մնացորդները կարող են դիտվել որպես եվրոպական մշակութային ժառանգության մաս: Եվրոպայի խորհրդի համաձայն՝ «Եվրոպայի տոտալիտարական ռեժիմների ճարտարապետության ուսումնասիրությունը միջոց է եվրոպական ինքնությունն ամրապնդելու իր միասնությամբ և բազմազանությամբ: Եվրոպայի գաղափարը ծագել է Երկրորդ աշխարհամարտի վերքերից և ֆաշիզմի ու նացիզմի անկումից: Այն նոր փուլ մտավ կոմունիզմի կործանումից հետո՝ բացելով ճանապարհը ավելի լայն և ավելի համապարփակ Եվրոպայի գաղափարի, որն հիմնված է հիմնարար արժեքների վրա, ինչպիսիք են քաղաքական ազատությունը, արտահայտման և հավաքների ազատությունը, ժողովրդավարությունը և օրենքի գերակայությունը: Եվրոպական մշակութային «*[[ATRIUM]]»* կազմակերպությունը հավաքում է լուսանկարներ լքված շենքերի, որոնք գերապրել են իրենց կառուցած ռեժիմներին և որոնք դեռ կանգուն են որպես մյուս ժամանակների հուշարձաններ:

Մի շարք շենքներ և հուշարձաններ, որոնք ստեղծվել են տոտալիտարական ռեժիմների կողմից, քանդվել են, հատկապես Լեհաստանում և Ուկրաինայում, հիմնվելով այնպիսի օրենսդրության վրա, ինչպիսին է *Կոմունիզմի կամ ցանկացած այլ տոտալիտարական համակարգի քարոզչության արգելքի մասին օրենքը բոլոր հանրային շենքերի, կառույցների և հաստատությունների անունների միջոցով*: Լեհաստանում Մշակույթի և գիտության պալատի քանդումը բանակցությունների առարկա էր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ATRIUM - Architecture of Totalitarian Regimes of the 20th Century in Europe's Urban Memory by the Council of Europe

Կատեգորիա:20-րդ դարի ճարտարապետական ոճեր
Կատեգորիա:Արվեստի ոճեր
Կատեգորիա:Հանրամատչելի մշակույթ
Կատեգորիա:Ճարտարապետական ոճեր
Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Մոդեռնիզմի արվեստ
Կատեգորիա:Մոդեռնիստ ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Տոտալիտարիզմ
Կատեգորիա:Քաղաքականություն