Թուրք-պարսկական պատերազմ (1623-1639)

**Թուրք-պարսկական պատերազմ**, 1623-1639 թվականներին տեղի ունեցած ռազմական երկարատև հակամարտություն Մերձավոր Արևելքում՝ Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև։ Առաջինին աջակցում էին Ղրիմի խանությունը, քրդական ցեղեր, Պորտուգալիան։

Բաղդադը և ժամանակակից Իրաքի մեծ մասը վերագրավելու պարսկական առաջին հաջողությունից հետո, որը կորցրել էր այն 90 տարի առաջ, պատերազմը դարձավ փակուղի, քանի որ պարսիկները չկարողացան ավելի ճնշել դեպի Օսմանյան կայսրություն, իսկ իրենք՝ օսմանցիները, շեղվեցին Եվրոպայում պատերազմներից և թուլացան ներքին ցնցումներով։ Ի վերջո, օսմանցիները կարողացան վերականգնել Բաղդադը՝ վերջին պաշարման ժամանակ մեծ կորուստներ կրելով, և Զուհաբի պայմանագրի ստորագրումը պատերազմն ավարտեց օսմանյան հաղթանակով: Պայմանագրով վերականգնվեցին 1555 թվականի սահմանները, երբ Սեֆյանները պահեցին Դաղստանը, Շիրվանը, Արևելյան Վրաստանը և Արևելյան Հայաստանը, իսկ Արևմտյան Վրաստանը և Արևմտյան Հայաստանը վճռականորեն անցան օսմանյան տիրապետության տակ։ Օսմանցիները կորցրին Սամցխեի (Մեսխեթի) արևելյան հատվածը, ինչպես նաև Միջագետքը։ Թեև Միջագետքի որոշ հատվածներ իրանցիները կարճ ժամանակով հետ են վերցրել պատմության ընթացքում, հատկապես Նադիր շահի (1736-1747) և Քարիմ Խան Զանդի (1751-1779) օրոք, այն այսուհետև մնաց օսմանցիների ձեռքում մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքները։

## Պատմություն
Սկսած 1514 թվականից, ավելի քան մեկ դար Օսմանյան կայսրությունը և Սեֆյան Պարսկաստանը գրեթե մշտական ​​պատերազմի մեջ էին Հայկական լեռնաշխարհի և Միջագետքի վերահսկողության համար: Երկու պետությունները Արևմտյան Ասիայի ամենամեծ տերություններն էին, և մրցակցությունն ավելի էր սնվում դոգմատիկ տարաձայնություններով. օսմանցիները սուննիներ էին, մինչդեռ սեֆյանները հաստատակամ շիա մուսուլմաններ էին, որոնք օսմանցիների կողմից դիտվում էին որպես հերետիկոսներ:

Այն բանից հետո, երբ Չալդրանի ճակատամարտը վերացրեց Սեֆյանների ազդեցությունը Փոքր Ասիայում, 1532-1555 թվականների պատերազմի ժամանակ օսմանցիները նվաճեցին Իրաքը, գրավելով Բաղդադը 1534 թվականին և ապահովելով իրենց նվաճումների ճանաչումը Ամասիայի պայմանագրով 1555 թվականին։ Խաղաղությունը տևեց երկու տասնամյակ, մինչև 1578 թվականին սկսվեց մեկ այլ պատերազմ: Պարսիկները ծանր ճնշում էին կրում, քանի որ օսմանյան առաջխաղացումները զուգորդվում էին Շայբանիների կողմից Խորասան հարձակման հետ: Պատերազմն ավարտվեց 1590 թվականին Կոստանդնուպոլսի պայմանագրով՝ օսմանյան հաղթանակով. օսմանցիները գրավեցին Վրաստանը, Արևելյան Հայաստանը և նույնիսկ Սեֆյանների նախկին մայրաքաղաք Թավրիզը:

Պարսից նոր շահ Աբբասը (1588-1629), վերակազմավորել է իր բանակը՝ ընդօրինակելով ենիչերիներին, զորակոչելով տասնյակ հազարավոր երիտասարդների հիմնականում չերքեզներից և վրացիներից՝ զինված լավագույն տեխնիկայով և պատրաստվածությամբ, և սպասեց իր ժամանակին: 1603 թվականին նա սկսեց հարձակումը, որը նույն թվականին ետ գրավեց Թավրիզը, Ատրպատականը, Արևելյան Հայաստանը և Վրաստանը։ Եվրոպայում Հաբսբուրգների միապետության հետ պատերազմներից շեղված օսմանցիները չկարողացան արդյունավետ դիմադրություն ցույց տալ: 1622 թվականին, մուղալների դեմ պատերազմի հաջող ավարտից հետո և խրախուսված Օսմանյան կայսրությունում ներքին իրարանցումից, որը հաջորդեց սուլթան Օսման II-ի (1618-1622) սպանությանը, Աբասը որոշեց հարձակվել Իրաքում օսմանյան ունեցվածքի վրա։

## Պատերազմ
Շահի հնարավորությունը եղավ Օսմանյան կայսրությունում մի շարք ապստամբությունների արդյունքում. Էրզրումի նահանգապետ Աբազա Մեհմեդ փաշան ապստամբեց, մինչդեռ Բաղդադը 1621 թվականից գտնվում էր ենիչերիների սպա սուբաշի Բաքրի և նրա հետևորդների ձեռքում։ Բաքրը պահանջել էր, որ Բարձր Դռնից իրեն ճանաչեն որպես տեղի փաշա, սակայն սուլթանը հրամայել էր միջամտել Դիարբեքիրի նահանգապետ Հաֆիզ Ահմեդ փաշային։ Ապա Բաքրը դիմեց Աբասին, որը զորքեր ուղարկեց Բաքրին օգնության։ Բաղդադի պարսկական գրավումը կանխելու համար Հաֆիզ Ահմեդը արագ վերականգնեց հարաբերությունները Բաքրի հետ, որը վերադարձավ օսմանյան հավատարմությանը: Ի պատասխան՝ պարսիկները պաշարեցին Բաղդադը և գրավեցին այն 1624 թվականի հունվարի 14-ին՝ Բաքրի որդու՝ Մուհամմադի օգնությամբ։ Քաղաքի անկմանը հաջորդեց սուննի բնակիչների զգալի մասի կոտորածը, քանի որ շահը ջանում էր Բաղդադը վերածել զուտ շիա քաղաքի:

1624 թվականին Բասրայի թուրք փաշան դաշինք կնքեց պորտուգալացիների հետ, քանի որ նրան ճնշում էր Սեֆյանների բանակը՝ Իմամ Ղուլի խանի գլխավորությամբ: Օսմանա-պորտուգալական կոալիցիան կարողացավ ծանր պարտություն պատճառել պարսիկներին, որոնք նահանջեցին Բասրայից։

Բաղդադի անկումը մեծ հարված էր օսմանյան հեղինակությանը: Օսմանյան կայազորները և տեղի ցեղերը սկսեցին լքել, և պարսիկները շուտով գրավեցին Իրաքի մեծ մասը, ներառյալ Քիրքուք և Մոսուլ քաղաքները և շիաների Նաջաֆ և Քարբալա սրբավայրերը, որոնք այցելեց շահը: 1625 թվականին Հաֆիզ Ահմեդ փաշան, այժմ մեծ վեզիր, արշավեց Բաղդադը վերադարձնելու համար։ Չնայած շահի կողմից պատվիրված «այրված երկրի» քաղաքականությանը, օսմանյան բանակը հասավ Բաղդադ և նոյեմբերին ներդրեց այն երեք կողմից: Օսմանյան գրոհները քաղաքի վրա կարողացան ներթափանցել արտաքին ամրությունները, սակայն չհաջողվեց գրավել քաղաքը մինչև Շահ Աբբասի օրոք օգնության բանակի ժամանումը: Այնուհետև օսմանցիները հետ քաշվեցին իրենց ուժեղ ամրացված ճամբարից և շարունակեցին հետապնդել պաշարումը: Ի պատասխան՝ Աբասը որոշել է որսալ օսմանյան մատակարարման շարասյունները։ Այս ռազմավարությունը տվեց իր պտուղները. օսմանցիները ստիպված եղան հարձակվել պարսկական բանակի վրա, որը հետ մղվեց մեծ կորուստներով, և 1626 թվականի հուլիսի 4-ին օսմանյան բանակը վերացրեց պաշարումը և նահանջեց դեպի Մոսուլ։

1629 թվականին օսմանցիները, խաղաղություն հաստատելով Հաբսբուրգների հետ, հավաքեցին իրենց ուժերը նոր և կարող մեծ վեզիր Ղազի Հուսրև փաշայի օրոք հերթական հարձակման համար: Սաժան ձմեռը և հորդառատ ջրհեղեղները անհնարին դարձրեցին գործողությունները կենտրոնական Իրաքում, և Հուսրևն իր բանակը դարձրեց դեպի արևելք՝ ներխուժելով Պարսկաստան: 1630 թվականի մայիսի 4-ին նա ջախջախեց պարսիկներին Զեյնալ խան Բեգդելի Շամլուի գլխավորությամբ՝ Քերմանշահի մոտ գտնվող Մահիդաշթում ճակատամարտում և սկսեց կողոպտել Համադան քաղաքը: Հուսրև փաշան այնուհետև շրջվեց դեպի Բաղդադ և պաշարեց այն նոյեմբերին։ Այնուամենայնիվ, պաշարումը շուտով պետք է վերացվեր, քանի որ մեկ այլ ծանր ձմռան սկիզբը սպառնում էր նրա հաղորդակցման գծերին: Նրա նահանջից հետո պարսիկները վերահաստատեցին իրենց վերահսկողությունը Իրաքի վրա և հնազանդեցրին ապստամբ քրդական բնակչությանը: Հետագա մի քանի տարիների ընթացքում անընդհատ հարձակումներ և փոխհրաձգություններ են տեղի ունեցել՝ առանց որևէ վճռական առավելություն հավակնելու կողմերից որևէ մեկին: Շահ Սաֆին (1629-1642) խաղաղության պատվիրակություն ուղարկեց Օսմանյան արքունիք, սակայն նոր մեծ վեզիր Թաբանիյասի Մեհմեդ փաշան մերժեց նրա պահանջները։ Պարսիկների կովկասյան ճակատը կրկին բռնկվեց 1633 թվականին, երբ վրացական անհանգիստ թագավորությունները՝ Քարթլին ու Կախեթը, Թեյմուրազ թագավորի իշխանության ներքո, հակահարված տվեցին Սեֆյանների ինքնիշխանությանը։ 1634 թվականին շահը նրանց հպատակեցնելու համար ուղարկեց իսլամ ընդունած վրացի Ռուստամ խանը։ Թեյմուրազը պարտություն կրեց, բայց կարողացավ փախչել Իմերեթիում գտնվող ապահով տարածք: Նրան, այնուամենայնիվ, կհաջողվի 1638 թվականին վերականգնել իրեն Կախեթիի գահին և նույնիսկ շահել այս փաստի պարսկական ճանաչումը։

1635 թվականին, իր ռազմիկ նախորդներին ընդօրինակելու գիտակցված ջանքերով, սուլթան Մուրադ IV-ն ինքը ստանձնեց բանակի ղեկավարությունը: Օսմանցիները գրավեցին Ռևանը (օգոստոսի 8-ին) և կողոպտեցին Թավրիզը։ Հաղթանակած սուլթանը հաղթական վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս, բայց նրա հաղթանակները կարճ տեւեցին. հաջորդ տարվա գարնանը Շահ Սաֆին հետ վերցրեց Ռեւանը և ջախջախեց օսմանյան բանակին: Պարսկական խաղաղության նոր առաջարկները ձախողվեցին, և 1638 թվականին Մուրադ IV-ը կրկին անձամբ գլխավորեց բանակը Բաղդադի դեմ։ Քաղաքն ընկավ դեկտեմբերին 39 օր տեւած պաշարումից հետո՝ փաստացի վերականգնելով օսմանցիների վերահսկողությունը Իրաքի վրա, և շուտով սկսվեցին խաղաղության բանակցությունները:

## Հետևանք
1639 թվականի մայիսի 17-ին կնքված Զուհաբի պայմանագիրը վերջնականապես կարգավորեց օսմանա-պարսկական սահմանը, իսկ Իրաքը մշտապես հանձնվեց օսմանցիներին: Միջագետքը, որը Աքեմենյանների ժամանակներից կազմել էր պարսկական տարբեր կայսրությունների կարևոր մասը, դրանով իսկ անդառնալիորեն կորցրեց: Մնացած սահմանները վերականգնվեցին մոտավորապես այնպես, ինչպես 1555 թվականին էին, Արևելյան Հայաստանը, Դաղստանը, Արևելյան Վրաստանը և ժամանակակից Ադրբեջանի Հանրապետությունը մնացին պարսկական, մինչդեռ օսմանյան նվաճումները Արևմտյան Վրաստանում և Արևմտյան Հայաստանում որոշիչ դարձան: Ընդհանրապես, Զուհաբի պայմանագիրը վերահաստատեց 1555 թվականի Ամասիայի խաղաղության դրույթները: Արևելյան Սամցխեն (Մեսխեթին) անդառնալիորեն կորցրեց նաև օսմանցիները՝ Սամցխեն ամբողջությամբ դարձնելով օսմանյան սեփականություն: Խաղաղությունը տարածաշրջանում հաստատեց ուժերի մշտական ​​հավասարակշռություն, և չնայած ապագա հակամարտություններին և աննշան փոփոխություններին, պայմանագրով սահմանված սահմանը մինչ օրս մնում է Իրանի արևմտյան սահմանն Իրաքի և Թուրքիայի հետ:

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «История Востока» (в 6 т.). Т.III «Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI—XVIII вв.» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. ISBN 5-02-018102-1
* Кэролайн Финкель «История Османской империи. Видение Османа», — Москва, АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-043651-4
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:17-րդ դարի հակամարտություններ
Կատեգորիա:Թուրք-պարսկական պատերազմներ