Պեոնաժ

մինի|''Պրիլիդիանոյի«Գործարար և գյուղական պետը»''  Պուեյեդոն           1823 - 1870 թվականներ:
**Պեոնաժ** (), սովորաբար վերաբերում է ստրկության ենթարկվող աշխատանքի, ֆինանսական շահագործման, հարկադրական տնտեսական պրակտիկայի կամ քաղաքականության ցանկացած ձև, որի դեպքում զոհը կամ աշխատողը (peon) քիչ վերահսկողություն ունի զբաղվածության կամ տնտեսական պայմանների նկատմամբ: Peon-ը և peonag-ը կարող են վերաբերել Լատինական Ամերիկայի ինչպես գաղութային, այնպես էլ հետգաղութային շրջանին, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգներում ստրկության ավարտից հետո ընկած ժամանակահատվածին, երբ ընդունվեցին «Սև օրենսգրքեր»` աֆրոամերիկացի ազատագրվածներին որպես աշխատուժ այլ միջոցներով պահելու համար:

## Նշանակություն
Անգլերենում *peon* (կրկնակի *[[Pawn (chess)|pawn]]-ի*) և *peonage* բառերը ունեն իրենց իսպաներեն ստուգաբանության հետ կապված իմաստները (հետևակ զինվոր): *peon-ը* կարող է սահմանվել որպես քիչ լիազորություն ունեցող անձ, որին հաճախ տրվում են ոչ որակավորված առաջադրանքներ, ենթակա կամ ցանկացած անձ, որը ենթարկվում է քմահաճ կամ անհիմն վերահսկողության: Այս իմաստով *peon-ը* կարող է օգտագործվել ինչպես նսեմացնող, այնպես էլ ինքնամեղմացնող համատեքստում:

Ժամանակակից մշակույթներում կան նմանատիպ կիրառություններ:

* Անգլերենի հարավասիական բարբառներ. պեոնը գրասենյակի տղա է, սպասավոր կամ սանիտար, անձ, որը պահվում է պատահական աշխատանքների ( պատմական` ոստիկան կամ հետևակային զինվոր):
* Շանհայ. անգլերեն խոսվող ըկերություններում աշխատող բնիկ չիացիների շրջանում այս բառը վերաբերում է քիչ հեղինակություն ունեցող աշխատողի, ով անարգանքների է ենթադասի կողմից:

Այնուամենայնիվ, տերմինն ունի պատմական հիմք և կիրառություն, որը կապված է հակադիր աշխատանքի շատ ավելի ծանր պայմանների հետ.

* Ամերիկյան անգլերեն. պատմական և իրավական իմաստով, *peon-ը* սովորաբար վերաբերվում էր հակադիր աշխատանքի համակարգում (հայտնի է որպես *peonage*) աշխատող անձին: Այս տերմինը հաճախ վերաբերվում էպարտքայի ստրուկությանը կամ պայմանագրային ստրկությանը կամ պայմանագրային ստրկությանը:

## Պատմություն
[մինի|''[Մարտին Լեոն Բոնեոյի վարպետը և ապստամբ պեոնը* 1901 թվական:]]
[[Մեքսիկա]]յի և [[Կարիբյան կղզիներ]]ի իսպանական նվաճում էր նաև պեոնաժ. կոնկիստադորները բնիկներին ստիպում էին աշխատել իսպանացի հողագործների և հանքագործների համար: Պեոնաժը տարածված էր Լատինական [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Ամերիկայում]], մասնավորապես [[Մեքսիկա|Մեքսիկայում,]] [[Գվատեմալա|Գվատեմալայում,]] [[Էկվադոր]]ում և [[Պերու]]յում: Այն շարունակում է մնալ հասարակական կյանքի կարևոր մաս, ինչպես օրինակ՝ Պերուի [[Ամազոն]]ի Ուրարինաների մոտ:

== Պեոնաժը ԱՄՆ-ում ==
[[Պատկեր:Castigo_a_peones.jpg|alt=Trio of men seated on the ground with ankles shackled to a pole lying horizontally|մինի|Ամերիկացի երկաթուղային մագնատ [[Հենրի Մեյգս]]ի կողմից [[Չիլի]]ում կամ [[Պերու]]յում վարձած պեոնների պատիժը 1862 թվական:]]
1861-1865 թվականների Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմից հետո, [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգների]] հարավում զարգացավ պերականությունը: Աղքատ սպիտակամորթ ֆերմերները և նախկինում ստրկացված [[Աֆրոամերիկացիներ|աֆրոամերիկացինները]], որոնք հայտնի էին ինչպես ազատագրվածներ, որոնք չէին կարողանում իրենց սեփական հողը ձեռք բերել, մշակում էին մեկ ուրիշի հողը՝ աշխատուժը փոխարինելով բերքի մի մասի հետ: Սա կոչվում էր բաժնային հողագործություն: Հողի տերը վճարում էր սերմերի և գործիքների համար՝ փոխարենը ստանալով բերքից վաստակած գումարի որոշակի տոկոսը և  բերքի մի մասը: Ժամանակի ընթացքում շատ հողատերեր սկսեցին չարաշահել այս համակարգը: Հողի տերը ստիպում էր վարձկան ֆերմերին կամ հողագործին գնել սերմեր և գործիքներ հողատիրոջ խանութից, որոնք հաճախ թանկ գներ ունեին: Քանի որ բաժնային հողագոծները հաճախ անգրագետ էին, նրանք ստիպված էին կախված լինել հողատիրոջ և նրա աշխատակազմի գրքերից և հաշվապահությունից: Այլ մարտավարություններից էին ծախսերը բաժնային հողագործի շահույթից գանձելը բերքի հավաքագրումից հետո և բերքահավաքից ստացված զուտ շահույթի «սխալ հաշվարկը», այդպիսով բաժնային հողագործին պահելով հողատիրոջ նկատմամբ հավերժական պարտքի մեջ: Քանի որ վարձակալ [[Առաջին ալիա|ֆերմերները]] չէին կարողանում փոխհատուցել ծախսերը, նրանք ստիպված էին հարկադիր աշխատանք կատարել հողատիրոջը ունեցած պարտքերի պատճառով: Բայց այդ, անկանխատեսելի կամ խաթարող կլիմայական պայմանները, ինչպիսիք են երաշտները կամ փոթորիկները, խափանում էին սեզոնային ցանքսերը կամ բերքաբավաքը, ինչն էլ, իր հերթին, հանգեցրեց վարձակալ ֆերմերների կողմից հողատերերի նկատմամբ պարտքերի կուտակմանը:

ԱՄՆ քաղաքացիական պատերազմից հետո Հարավը ընդունեց [[«Սև օրենսգրքեր»]]` ազատ արձակվեց սևամորթ ստրուկների վերահսկելու օրենքներ: Այս Սև օրենսգրքերում ներառված են թափառաշրջիկության մասին օրենքը: Անօթևան կամ գործազուրկ աֆրոամերիկացիները, որոնք գտնվում էին տարբեր աշխատանքներում, որոնց մեծ մասը նախկինում ստրուկներ էին, ձերբակալվում և տուգանվում էին որպես թափառաշրջիկներ: Սովորաբար, տուգանքը վճարելու միջոցներ չունենալով`  «թափառաշրջիկները» ուղարկվում էին շրջանային աշխատանքի կամ վարձվում էին մասնավոր գործատու՝ դատապարտյալների վարձակալության ծրագրով: Իշխանությունները նաև փորձում էին սահմանափակել  ազատ արձակվածների տեղաշարժը գյուղական վայրերի և քաղաքների, ինչպես նաև քաղաքների միջև:

Նման օրենքների համաձայն, տեղական պաշտոնյաները կամայականորեն ձեռբակալում էին տասնյակ հազարավոր մարդկանց և գանձում նրանցից տուգանքներ և դատական ծախսեր: [[Սևամորթներ|Սևամորթ]] ազատազրկվածները ամենաագրեսիվ թիրախն էին: Աղքատ ապիտակամորթները նույնպես ձեռբակալվում էին, բայց սովորաբար շատ ավելի փոքր թվով: Սպիտակամորթ առևտրականներին, ֆերմերներին և բիզնեսի սեփականատերներին թույլատրվում էր վճարել այդ պաարտքերը, իսկ բանտարկյալները ստիպված էին աշխատել պարտքը մարելու համար: Բանտարկյալներին որպես բանվորներվարձակալության էին տրամադրում ածխահանքերի, փայտամշակման ճամբարների, աղյուսագործարանների, երկաթուղիների, քարհանքերի և գյուղատնտեսական տնկարկների սեփականատերերին, իսկ նրանց աշխատանքի վարձակալության եկամուտը գնում էին նահանգներին: Վարձատուները պատասխանատու էին բանվորների կացարանի, սննդի համար և հաճախ չարաշահում էին նրանց՝ պետության կողմից քիչ վերահսկման արդյունքում: Կառավարական պաշտոնյաները բանտարկված սևամորթների և սպիտակամորթներին վարձակալության էին տրամադրում փոքր քաղաքների ձեռնարկատերերին, նահանգային ֆերմերներին և տասնյակ կորպորացիաներին, որոնք փնտրում էին [[էժան աշխատուժ]]: Նրանց աշխատուժը բազմիցս գնվել և վաճառվել է տասնամյակներ շարունակ՝ մինչև 20-րդ դարը՝ ամերիկյան ստրկության պաշտոնական վերացումից շատ ժամանակ անց:

Հարավային նահանգներն ու մասնավոր բիզնեսները շահույթ էին ստանում չվճարվող աշխատանքի այս ձևից: Հաշվարկվում է, որ 20-րդ դարի սկզբին Հարավում սևամորթների մինչև 40%-ը գտնվում էր ստրկության մեջ: Սեփականատերերը հաաճախ աշխատողների նկատմամբ օգտագործում էին ծանր ֆիզիկական զրկանքներ, ծեծ, մտրակահարուատյուն և այլ բռնություններ որպես «կարգապահական» միջոցով:
[[Պատկեր:"AND_WHILE_YOU'RE_IN_THERE,_FIND_OUT_SOMETHING_ABOUT_A_FELLOW_NAMED_ABE_LINCOLN"_-_NARA_-_535605.tif|աջից|մինի|250x250փքս|[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] պլանտատորների և սևամորթների դեմ մեղադրանքի ծաղրանկար:]]
Քաղաքացիական պատերազմից հետո Տասներեքերորդ փոփոխությունը արգելեց հակադիր ստրկությունը, ինչպիսին է ստրկությունը, բոլորի համար, բացառությամբ դատապարտված հանցծագործների: [[Կոնդրես (աստերոիդ)|Կոնգրեսը]] նաև ընդունեց տարբեր օրենքներ՝ հարավային սևամուրթների սահմանադրական իրավունքները պաշտպանելու համար, որոցով նրանք, ովքեր խախտել են այդ իրավունքները դավադրության, ապօրինի ներխուժման կամ քողարկված ճանապարհով, մեղավոր ճանաչվեցին տասը տարվա ազատազրկման և քաղաքացիական անաշխատուննակության համար: Դաշնային Սահնանադրությամբ նախատեսված իրավունքները խախտելու համար նահագային օրենքի անօրինական օգտագործումը պատժվում էր տուգանքով կամ մեկ տարի ազատազրկմամբ: Սակայն մինչև նախագահ [[Լինդոն Բ. Ջոնսոն]]ի կողմից 1966 թվականի օգոստոսի 6-ին հարկադիր ստրկության վերացումը, հարավային նահանգների բաժնեմասային. հողագործները ստիպված էին շարունակել աշխատել ` հին պարտքերը մարելու կամ հարկեր վճարելու համար: Հարավային նահանգները թույլ տվվեցին դա` բաժնեմասային հողագործությունը պահպանելու համար:

Հետևյալ դատական գործերը վերաբերում էին ներգաղթյալների իրավունքների պաշտպանությանը.

* 1903 – [[Հարավային Դակոտա]]յում, հաղորթվում է, որ 17-ամյա մի աղջիկ երկու տարեկանում իր հայրը վաճառել է ներգաղթյալների իրավունքների պաշտպանությունը:
* 1904 – [[Ալաբամա (նահանգ)|Ալաբամա,]] տասը անձի մեղադրանք է առաջադրվել սևամորթ և սպիտակամորթ անձանց կալանքի տակ պահելու համար:
* 1906 – [[Ջոն Վ.Փեյս]]ի Ալաբամայից, պոնաժ «հայր», ներում է ստացել իր ընկեր նախագահ [[Թեոդոր Ռուզվելտ|Թեոդոր Ռուլվելտից]]:
* 1906 – [[Ջեքսոն Լամբեր]] ընկերության հինգ պաշտոնյաներ դատապարտվեցին [[Ֆլորիդա]] նահանգի [[Փենսիլվանիա|Պենսիլվանիա]] քաղաքում 13-ից մինչև 18 ամիս ազատազրկման: Մեղադրյալներից մեկը տուգանվեց $5,000, իսկ մյուսները՝$1,000.:
* 1916 – [[Էդվարդ Մաքր]]ի, [[Ջորջիա]]յի օրենսդիր մարմնի անդամ, 37,000 ակր հողատարածքի սեփականատեր, մեղադրվել է 13 մեղադրանքներով: Ընդունել է մեղքը առաջին մեղադրանքով և վճարել է $1,000.00 տուգանք:
* 1916 – [[Հարավային Կարոլինա]]յի [[Լեքսինգտոն շրջան (Հարավային Կարոլինա)|Լեքսինգտոն]] շրջանում երկու տղամարդ մեղադրվեցին սպիտակամորթ տղամարդուն խտրականության ենթթարկելու փորհ կատարելու մեջ: Նրաբցից յուրաքանչյուրը տուգանվեց  $500 և դատապարտվեց մեկ տարվա ու մեկ օրվա ազատազրկման:
* 1921 – [[Հավայան կղզիներ|Հավայան]] շաքարի պլանտացիաների սեփականաերերը անհաջող փորձ են կատարել օրինականացնել չինացի աշխատողների ստրկությունը:
* 1921 – Ջորջիա Ուիլյամսի պլանտացիայի սպանություններ. ֆերմեր [[Ջոն Ուիլյամ Սնոու|Ջոն Ս. Ուիլյամս]]ը և նրա սևամորթ վերակացու [[Քլայդ Մենինգ]]ը դատապարտվեցին Ուլյամսի ֆերմայում որպես պեոն աշխատող 11 սևամորթների մահվան համար:Ուլիյամսը Ջորջիայի միակ սպիտակամորթ ֆերմերն էր, որը դատապարտվեց սև պեոններ սպանելու համար, 1877 թվականի ապրիլի 1-ից ի վեր:
* 1922 – 1921թվականին [[Ֆլորիդա]]յում բեռնատար գնացքի տոմս չունենալու համար դատապարտված Հյուսիսային Դակոտայից Մարտին Թաբերտը դառնում է Ֆլորիդա նահանգի դատապարտյալների վարձակալության ծրագրի անդամ: Նա մահացել է 1922 թվականի փետրվարի 1-ին՝հիվակդության պատճառով աշխատելու անկարողության համար մտրակահարվելուց հետո: Նրա մահվան մասին լուրերը հանգեցրին 1923 թվականին Ֆլորիդայում դատապարտյալների վարհակալության արգելքին: Թարբերտին սպանած մարդը՝ Թոմաս Ուոլթեր Հիգինբոթեմը, հետագայում դատապարտվեց 20 տարվա ազատազրկման՝ երկրորդ աստիճանի սպանության համար:
* 1923 – 1923 թվականին Ֆլորիդայի նահանգային օրենսդիր մարմնի կողմից Թաբերտի սպանության հետաքննությունները հանգեցրեցին Հյուսիսային Ֆլորիդայում լայնորեն տարածված չարաշահումների ապացույցների Վ պարզեցին, որ պետության սենատոր Թ. Ջ. Նաբին պատկանող [[Բեյքերի կղզի|Բեյքեր]] շրջանի [[Նաբբ Թուրպենտայն]] ճամբարում խոշտանգումների կիրառումը ստանդարտ պրակտիկա է:
* 1925 – [[Պենսակոլա]], [[Ֆլորիդա]] Սպիտակամորթ ֆերմերները և ևս չորս հոգի մեղավոր ճանաչվեցին սևամորթ աշխատողներին պետության մեջ օգտագործելու մեջ:
* 1925 – [[Կոլումբիա]], [[Հարավային Կարոլինա|Հարավային Կարոլին]]ա- [[Աֆրոամերիկացիներ|Աֆրոամերիկացի]] մի երիտասարդ, որը անհետ կորած էր1923 թվականից, փախել է աշխատանքային ճամբարում գտնվող ապօրինությունից:
* 1954 _ [[Սամտեր շրջան (Ֆլորիդա)|Սամտեր]] շրջան, [[Ալաբամա (նահանգ)|Ալաբամա]]- Երկու եղբայր՝ Օսկար և Ֆրեդ Դիալները, միասին մեղավոր ճանաչվեցին երկու աֆրոամերիկացի տղամարդկանց պատիժ ենթարկելու մեջ: Դատապարտվեցին տասնութ ամսվա դաշնային բանտարկության:

Իսպանական ավանդույթի պատճառով, [[Նյու Մեքսիկո]]ի տարածքում պոնաժը մնաց օրինական և լայնորեն տարածված նույնիսկ քաղաքացիական պատերազմից հետո: Ի պատասխան՝ [[Կոնդրես (աստերոիդ)|Կոնգրեսը]] 1867 թվականի. մարտի 2-ին ընդունեց Պոնաժ կոչվող համակարգով ցանկացած անձի ծառայության կամ աշխատանքի ենթարկելը վերացվում և ընդմիշտ արգելվում է [[Նյու Մեքսիկո]]յի տարածքում կամ [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգների]] որևէ այլ տարածքում կամ նահանգում. և բոլոր ակտերը, օրենքները,... որոնք ընդունվել են ցանկացած անձի կամավոր կամ հարկադիր ծառայություննը կամ աշխատանքը որպես պեոնն ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն հաստատելու, պահպանելու կամ կիրառելու համար՝ ցանկացած պարտքի կամ պարտավորության վերացման կամ այլ կերպ, հայտարարվում են անվավեր: Այս օրենքի համաձայն տարբերակը կոդավորված է 42 [[ԱՄՆ]] օրենսգրի § 1994-ի 21-I գլխում և որևէ հատուկ հիշատակում չի անում [[Նյու Մեքսիկո]]յի մասին:

== Տես նաև ==
* [[Շորթում]]

== Ծանոթագրություններ ==


== Լրացուցիչ գրականություն ==
* 
* Reynolds, Aaron, "[http://southernspaces.org/2013/inside-jackson-tract-battle-over-peonage-labor-camps-southern-alabama-1906 Inside the Jackson Tract: The Battle Over Peonage Labor Camps in Southern Alabama, 1906]," *Southern Spaces*, 21 January 2013.
* Whayne, Jeannie M., ed. *Shadows over Sunnyside: An Arkansas Plantation in Transition, 1830–1945*, Fayetteville: University of Arkansas Press, 1993.
* Woodruff, Nan Elizabeth. *American Congo: The African American Freedom Struggle in the Delta'', Cambridge, MA: Harvard University Press, 2003.

## Արտաքին հղումներ

* Conversation With Erminio Orellana Mini Documentary by Jorge Uzon
* 42 USC § 1994 – Peonage Abolished
* FBI.gov

Կատեգորիա:Ամերիկաների պատմություն
Կատեգորիա:Լատինական Ամերիկա
Կատեգորիա:Ստրկություն