open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Աշխարհաբար

**Աշխարհաբար,** միջին հայերենի անմիջական շարունակությունը։ Աշխարհաբարի և միջին հայերենի սահմանը, ինչպես նշում է Հրաչյա Աճառյանը, չի կարելի նշել որևէ վճռական կետ։ Աշխարհաբարը խիստ կերպով սահմանազատված չէր նաև հայերենի բարբառներից ու գրաբարից։

Աշխարհաբարը չպետք է նույնացնել ժամանակակից հայերենի հետ։ Աշխարհաբարը մշակվում էր հայ ժողովրդի տարբեր հատվածների խոսակցական լեզվի համընդհանուր տարրերի, միջին հայերենի և գրաբարի հասկանալի իրողությունների համադրությամբ։ Սակայն նրա ձևավորման պրոցեսը շատ դանդաղ էր ընթանում։ Հայաստանում հաճախակի տեղի ունեցող պատերազմները, հայ ժողովրդի տնտեսական ու քաղաքական մասնատվածությունը, հայ ժողովրդի մշակույթի և գրականության զարգացման դանդաղ տեմպը խիստ կերպով ներգործում էին այդ լեզվի զարգացման ու կատարելագործման ընթացքի վրա, որի հետևանքով աշխարհաբարը չէր կարողանում ազատվել քերականական միևնույն իմաստն արտահայտող բազմազան ձևերից և դառնալ միասնական ու կայացած օրինաչափություններ ունեցող լեզու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայերեն
Մադոննայի ալբոմների սկավառակագրություն

## Ստուդիական ալբոմներ

## Soundtrack ալբոմներ

## Հավաքածուներ

## Կենդանի ձայնագրությամբ ալբոմներ

## Այլ հավաքածուներ

## Ռեմիքսների ալբոմներ

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Սկավառակագրություններ
Կոնդակ (այլ կիրառումներ)

**Կոնդակ** (), կարող է վերաբերել՝

* **[[Կոնդակ (գրություն)|Կոնդակ]]**, հայ մատենագրության մեջ և եկեղեցական կիրառություններում նշանակում է կաթողիկոսական (երբեմն նաև առաջնորդ-եպիսկոպոսի) թուղթ, նամակ, ուղերձ, շրջաբերական, կտակ։ Այսօր էլ կոնդակին գլանաձև փաթույթի ձև են տալիս, ճակատը զարդարում կաթողիկոսական-եպիսկոպոսական խորհրդանշանով և մանրանկարներով։ Ունենում է պատմական քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, իրավա-վարչական, ազգային-հասարակական, մշակութային, կրթական և այլ բովանդակություն։ Ըստ այդմ էլ կոնդակը երբեմն կարևոր պատմական սկզբնաղբյուր է։
* **Կոնդակ**, գլանաձև ձող, գավազան, փաթույթ։
* **Կոնդակ**, հոգևոր օրհներգ, հորդորակ, տաղ, մաղթանք։ V-VII դարերում ուղղափառ եկեղեցիներում երգասացության հիմնական ժանրը։
* **[[Կոնդակ (Շարանտի գավառ)|Կոնդակ]]**, համայնք Ֆրանսիայի Նոր Ակվիտանիա մարզի Շարանտ գավառում։

## Աղբյուրներ
Հերակլիտոս

**Հերակլիտոս** (, , մ.թ.ա. 544-484), անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփա։

**Հերակլիտոս Եփեսացին** ծնվել է Փոքր Ասիայի Եփեսոս քաղաքում։

Իրեն նախորդող փիլիսոփաներից տարբերվում է նրանով, որ աշխարհասկզբի իր տեսության կառուցման մեջ շեշտում է դիալեկտիկական հակադրությունը և շարժումը համարում երևույթների ներբնակ ուժը։ Բնության մեջ իշխում է շարժումը, չկա հանգիստ վիճակ, առերևույթ հանգիստը նույնպես շարժում է, ամեն բան ենթակա է փոփոխման, անփոփոխ ոչինչ չկա։ Տիեզերական ոչ մի երևույթ չի կարելի պատկերացնել անշարժության մեջ, որովհետև շարժման ենթակա են բոլոր առարկաները, բոլոր երևույթները առանց բացառության։ «Ամեն բան շարժվում է և ոչինչ հանգիստ չէ»,- ասում է Հերակլիտոսը։ Միևնույն գետը չի կարելի մտնել երկու անգամ։

Հերակլիտոսի այս ուսմունքի մեջ շարժումը պայմանավորված է հակադրությամբ, հակադրությունը կազմում է նրա՝ այդ շարժման ներբնակ ուժը։ Ողջ տիեզերքի մեջ գոյություն ունի հակադրությունների մշտնջենական փոխանակություն։ Հակադրություններից առաջանում է կատարյալ ներդաշնակություն, համաշխարհային ներդաշնակությունը լարվածության և մերձեցման համակեցությունն է։

Կրակի մահը օդի ծնունդն է, օդի մահը՝ ջրի ծնունդը։ Հողի մահից ծնվում է ջուրը, ջրի մահից ծնվում է օդը, օդի մահից՝ կրակը և ընդհակառակը։ Ամեն բան փոխանակություն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 6-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույներ
Կատեգորիա:Նախասոկրատեսյան փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հին հոնիացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Վեզիր

[thumb|[19-րդ դար, Իրանի ազգային թանգարան]]
**Վեզիր** (արաբերեն وزير‎‎, «նախարար», պահլավերեն vih’r, վճռող), մուսուլմանական պետություններում նախարարի և բարձրաստիճան պաշտոնյաների տիտղոս, քաղաքական և ռազմական վարչության գլուխը։

Վեզիր բառը ծագում է պահլավերեն *վիչիր* (վճի՞ռ) բառից, որ նշանակում է *«անձ, որը որոշում է»*։ Օրինակ, Օսմանյան կայսրությունում վեզիրը վարչության ղեկավարն էր, հրապարակում էր սուլթանի հրամանագրերը, ստորագրում հաշտության պայմանագրեր։

Իսլամադավան երկրների մեծ մասում զինվորական և քաղաքացիական բարձրագույն աստիճանավորներին տրվող տիտղոս։

## Օսմանյան կայսրությունում
Օսմանյան կայսրությունում վեզիրի տիտղոս ստանում էին բարձրաստիճան պալատականներն ու նահանգապետները։ Մեծ վեզիրը (վեզիրի ազամ կամ սադրազամ) երկրի փաստացի ղեկավարն էր, պատերազմի ժամանակ համարվում էր բանակի գերագույն հրամանատարը, տնօրինում էր երկրի ֆինանսական և դատական գործերը, սուլթանի անունից հրապարակում հրովարտակներ, կնքում դաշնագրեր։

1876 թվականի թուրքական սահմանադրությամբ մեծ վեզիրը գլխավորում էր մինիստրների խորհուրդը։

Վեզիրի պաշտոնը Թուրքիայում վերացավ 1922 թվականին՝ հանրապետության հաստատումով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Կատեգորիա:Ազնվական տիտղոսներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի տիտղոսներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կառավարություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան տիտղոսներ
Աթաբեկ

**Աթաբեկ**, կամ **աթաբեյ** (թյուրքերենից «աթա» - հայր և «բեկ» - ցեղավար) - ժառանգական տիտղոս սելջուկների մոտ, որը նշանակում էր այն մարդուն, որը կրում է սա, երկրի կամ շրջանի ղեկավարն է և առհաշիվ է միայն միապետին,,,,։ Հաճախ աթաբեկները գահապահի դեր էին կատարում մանուկ ժառանգորդի ժամանակ։ Երբեմն աթաբեկները ամուսնանում էին իրենց վստահած մանուկ-թագավորների քույրերին կամ որբեայր մայրերին։ Եղել է նաև, որ աթաբեկները դարձել են անկախ ղեկավարները, նույնիսկ եղել է աթաբեկների հարստության կազմավորում։ Դրա վառ օրինակն է Իմադ էդ Դին Զենգի աթաբեկն է։

Նույն տիտղոսը տարածում գտավ նաև Վրացական թագավորությունում։ Թամար թագուհու ժամանակ այն դարձավ Զաքարյանների հայ իշխանական տոհմի ժառանգական տիտղոսը՝ սկսած աթաբեկ Իվանե Զաքարյանից։

Հայերի մոտ «Աթաբեկ» տիտղոսը առաջին անգամ դարձավ անձնանուն մայրական գծով Զաքարյանների արյունակից Խաչենի Հասան-Ջալալյաններ իշխանական տանը (որտեղ հիշատակված են առնվազն երեք իշխանազուններ Աթաբեկ անունով), որոնցից էլ այնուհետև առաջացավ և Աթաբեկյանների տոհմը (Ջրաբերդի վերջին մելիքները)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Կատեգորիա:Ազնվական տիտղոսներ
Կատեգորիա:Թուրքերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Իսլամական ղեկավարներ
Կատեգորիա:Վրաստանի տիտղոսներ
Կատեգորիա:Օսմանյան տիտղոսներ
Սարդար

**Սարդար** (պարսկ. سردار , sardar – գլխավոր, զորապետ, ընդհանուր հրամանատար), միջնադարյան Իրանում խոշոր զորաբանակի հրամանատար։ Ղաջարական դինստիայի ժամանակաշրջանում (XVIII դ․ վերջից) Իրանի սահմանամերձ վիլայեթների պետերին կամ բեգլերբեգիներին, որոնք մեծարվում էին խան տիտղոսով և վիլայեթի զինված ուժերի ընդհանուր հրամանատարներն էին, սկսեցին անվանել սարդար։ Սարդարը, որին նշանակել է շահը, ունեցել է վարչական, դատական և զինվորական լայն իրավունքներ, միանձնյա տնօրինել է իրեն ենթակա նահանգի բնակչությունից գանձվող հարկերը և եկամուտները։ Սարդար է կոչվել նաև Երևանի կամ Չուխուր Սաադի վիլայեթի բեգլերբեգին։ 

Օսմանյան կայսրությունում սարդար կոչվել են դաշտային բանակների հրամանատարները, Եգիպտոսում, անգլիական տիրապետության ժամանակաշրջանում՝ խդիվի բանակը ղեկավարող բրիտանական սպան, Աֆղանստանում՝ ցեղապետները, Հնդկաստանում, մինչև անգլիացիների կողմից Փենջաբի գրավումը (1849)՝ սիկհական զորահրամանատարները և սիկհական ֆեոդալական խավի ներկայացուցիչները։

Կատեգորիա:Իրանի տիտղոսներ
Կատեգորիա:Պարսկերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Ազգային և էթնիկ առաջնորդման կոչումներ
Կասիոպեա (համաստեղություն)

[մինի|աջից|280px|Կասիոպեն [Ծիր Կաթինի տիրույթում։]]
**Կասիոպեա** (Լատիներեն՝ Cassiopeia, նշանակումը՝ **Cas**), համաստեղություն է հյուսիսային կիսագնդում՝ Մողես, Ցեֆեոս, Ընձուղտ, Պերսեոս, Անդրոմեդա համաստեղությունների միջև։ Հինգ պայծառ աստղերը 2, 2-3, 4 աստղային մեծության են։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է ամբողջ տարին։ Հիշեցնում է հինգ պայծառ աստղերից կազմված լատիներեն W տառը։ 2-րդ դարում ներառվել է Պտղոմեոսի նկարագրած 48 համաստեղությունների մեջ, այժմյան 88 համաստեղություններից մեկն է։

### Աստղերը
մինի|ձախից|360px|Կասիոպեա համաստեղությունը երկնակամարի քարտեզի վրա։
Համաստեղությունը կազմված է հետևյալ աստղերից.
* Շեդար (α, *alpha Cassiopeiae*)
* Կաֆ (β, *beta Cassiopeiae*)
* Ցիհ (γ, *gamma Cassiopeiae*)
* Ռուկբախ (δ, *delta Cassiopeiae*)
* Սեգին (ε, *epsilon Cassiopeiae*)
* Ակիրդ (η, *eta Cassiopeiae*)
* Մարֆակ (θ, *theta Cassiopeiae*)

## Անուն
Կասիոպեն Եթովպիայի արքա Կեփևսի կինն էր և Անդրոմեդայի մայրը, որոնց անուններով նույնպես կան համաստեղություններ և երկնակամարում գտնվում են իր հարևանությամբ։ Կասիոպեն երկինք է ուղարկել որպես պատիժ՝ իրեն Ներեիդներից ավելի գեղեցիկ երևակայելու համար։ Իր գահին կապված վիճակում, նա դատապարտվել է պտտվելու Հյուսիսային բևեռի շուրջը՝ գլխիվայր դիրքով։

### Մեսյե օբյեկտներ
Կասիոպեայում են գտնվում հետևյալ Մեսյե առարկաները՝ 

### NGC օբյեկտներ
Նաև, Կասիոպեայում են հետևյալ Հերշել 400 առարկաները՝ 

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Կարապ (համաստեղություն)

**Կարապ,** համաստեղություն հյուսիսային երկնքում։ Կարապը հյուսիսային կիսագնդի ամառվա և աշնան ամենանկատելի համաստեղություններից է, քանի որ պարունակում է **[[Հյուսիսային Խաչը]]**։ Գտնվում է Աղվես, Քնար, Վիշապ, Ցեֆեոս, Մողես, Պեգաս համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը Դենեբն է։ Սա 2-րդ դարի աստղագետ Պտղամեոսի նշած 48 համաստեղություննեից է, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Կարիճ (համաստեղություն)

**Կարիճ,** կենդանակերպի համաստեղություն։ Նրա սիմվոլն է 15px (Յունիկոդ՝ ♏)։ Գտնվում է երկնքի հարավային կիսագնդում՝ Զոհասեղան, Անկյունակապ, Գայլ, Կշեռք Օձակիր, Աղեղնավոր, Հարավային թագ համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը՝ Անտարեսը, առաջին աստղային մեծության է։ Հյուսիսային միջին լայնությունից երևում է գարնանն ու ամռանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Կարկին (համաստեղություն)

**Կարկին** (լատիներեն Circinus), համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում։ Գտնվում է Ճանճ, Կենտավրոս, Գայլ, Անկյունակապ, Հարավային եռանկյուն, Դրախտային թռչուն համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղը երրորդ աստղային մեծության է։ Հյուսիսի միջին լայնությունից չի երևում։
Կենդանագիր (համաստեղություն)

**Կենդանագիր** (), փոքր և նվաղ համաստեղություն հարավային երկնքում (հակում −50° to −60°), որը գտնվում է Կանոպոս և Խոշոր Մագելանական Ամպի միջև (դա պատկերում է նկարչի նկարակալը), ինչպես նաև գտնվում է Ոսկե ձկնիկ, Դանակ, Աղավնի, Նավախել, Ողնուց, Թռչող ձուկ համաստեղությունների միջև։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է մասամբ։ Կենդանագիրը ստեղծել է Նիկոլա Լուի Լակայլը 17-րդ դարում։

Կենդանագրի երկրորդ ամենապայծառ աստղը, β Pictoris-ը (63.4 լուսարարի հեռավորությամբ), շրջապատված է մի անսովոր փոշու պնակով, որը կոչվում է գալակտիկական փառապսակ։
Կենտավրոս (համաստեղություն)

**Կենտավրոս**, պայծառ համաստեղություն հարավային կիսագնդում, երկնքի ամենամեծ համաստեղություններից մեկը։ Այն 2-րդ դարի աստղագետ Պտղոմեոսի նշած 48 համաստեղություններից, և ժամանակակից 88 համաստեղություններից մեկն է։ Գտնվում է Հարավային Խաչ, Ճանճ, Ողնուց, Առագաստ, Պոմպ, Հիդրա, Գայլ, Կարկին համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղերը 0, 06-0, 6 տեսանելի աստղային մեծության են։ Հյուսիսային միջին լայնություններից մասամբ երևում է ձմռանն ու գարնանը։

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Կետ (համաստեղություն)

**Կետ** (), համաստեղություն երկնքի հասարակածային գոտում։ Կետը գտնվում է Ջրհոս, Ձկներ, և Էրիդան, Վառարան, Քանդակագործ, Խոյ, Ցուլ համաստեղությունների միջև։ Պայծառ աստղերը 2, 0 և 2, 5 (Մենկար) աստղային մեծության են։ Կետում է գտնվում Միրա փոփոխական աստղը։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է աշնանն ու ձմռանը։

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Կատեգորիա:Կետ (համաստեղություն)
Կռունկ (համաստեղություն)

**Կռունկ,** համաստեղություն հարավային երկնքում։ Գտնվում է Փյունիկ, Տուկան, Հնդիկ, Մանրադիտակ, Հարավային ձուկ, Քանդակագործ համաստեղությունների միջև։ Հս. միջին լայնություններից երևում է միայն աշնանը։

Կռունկը սկզբում Հարավային Ձկան մաս էր համարվում։ Նրա աստղերը առաջին անգամ որպես առանձին համաստեղություն համարվեցին Պետրոս Պլանկիոսի կողմից, ով տասներկու նոր համաստեղություններ անվանակոչեց 16-րդ դարում։ Նա Կռունկ անունը ընտրեց որպես զգոնության սիմվոլ։

Համաստեղության աստղերից մեկը կոչվում է «Կռունկի կապպա» ( , **κ Gruis** ) միայնակ  աստղ է Կռունկի հարավային համաստեղությունում։ 5,37  տեսանելի մեծությամբ օբյեկտը անզեն աչքով տեսանելի է որպես թույլ նարնջագույն կետ։ Արևից օբյեկտ հեռավորությունը, որը ստացվում է տարեկան պարալաքսը չափելու միջոցով&nbsp;8.87 աստիճան է, մոտ 368 լուսային տարի է։ Աստղը նահանջում է մեզանից +18 կմ /վրկ հելիոկենտրոն ճառագայթային արագությամբ&nbsp;։ Նա Արկտուրուս շարժվող խմբի ներկայացուցիչ է։

Այն էվոլյուցիայի ուշ փուլի  աստղ է, պատկանում է սպեկտրալ K5 III դասին, գտնվում է ասիմպտոտ հսկա ճյուղի փուլում ։ Միջուկում ջրածնի պարունակությունը գործնականում սպառված է, աստղի արտաքին թաղանթներն ընդլայնվել են մինչև 29,6 արևի շառավղեր։ Լուսավորությունը 200 արեգակնային լուսավորություն է, ֆոտոսֆերայի արդյունավետ ջերմաստիճանը՝ 3990&nbsp;Կ։

## Ծանոթագրություններ
Կողմնացույց (համաստեղություն)

**Կողմնացույց**, փոքր և նվաղ համաստեղություն հարավային երկնքում։ Կողմնացույցը ամբողջովին տեսանելի է լայնության 53 աստիճան հյուսիսից հարավ, հունվարից մինչ մարտ։ Գտնվում է Առագաստ, Նավախել, Հիդրա, Պոմպ համաստեղությունների միջև։ Հյուսիսային միջին լայնություններից երևում է ձմռանը։ Կողմնացույցն առաջին անգամ ստեղծել է Նիկոլա Լուի Լակայլը 18-րդ դարում։
Կույս (համաստեղություն)

**Կույս,** կենդանակերպի համաստեղություն։ Իր սիմվոլը 20px (Յունիկոդ՝ ♍) է։ Կույսը գտնվում է Առյուծ համաստեղության արևելքում և Կշեռք համաստեղության արևմուտքում, և երկնքի երկրորդ ամենամեծ համաստեղությունն է։ Գտնվում է Ագռավ, Թաս, Առյուծ, Վերոնիկայի վարսեր, Եզնարած, Օձ, Կշեռք, Հիդրա համաստեղությունների միջև։ Կարելի է նրան հեշտությամբ գտնել, իր ամենապայծառ աստղ՝ Սպիկայի օգնությամբ (հայկական անվանումը՝ Հասկ)։ Կույսում է գտնվում աշնանային գիշերահավասարի կետը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Վեներայի գիշերային տոնը

**Վեներայի գիշերային տոնը** (*Pervigilium Veneris*) - լատիներեն պոեմ, որի հեղինակը և շարադրման ճիշտ ժամանակը հայտնի չէ։ Համարվում է 2-3 դարի ստեղծագործություն։

«Վեներայի գիշերային տոնը» 93 տողից բաղկացած քնարական մի պոեմ է, որի մեջ դժբախտ սիրահարն արտահայտում է իր զեղումները Վեներայի տոնակատարության նախօրեին։ Սա հռոմեական գրականության մեջ առաջին դեպքն է, երբ բնությունը, գարունը, սոխակը դառնում են քնարերգության առարկա, գովերգության թեմա։ Քնարական հերոսը միայնակ է, իր մենության մեջ դիտում է բնությունը, բացված գարունը.

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:2֊րդ դարի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:Լատիներեն պոեմներ
Կատեգորիա:Պոեմներ
Արուս Թադևոսյան

**Արուս Արշակի Թադևոսյան** (), հայ թարգմանչուհի, ՀԽՍՀ կուլտուրայի վաստակավոր գործիչ (1972), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1942 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Քութայիս քաղաքում։ Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Թիֆլիսի Պետրաշևսկայայի մասնավոր գիմնազիայում։ 1928 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։ Աշխատել է Թիֆլիսի «Վոստկավրոստայի բյուլետեն» ամսագրի թարգմանական բաժնում։ 1930 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Երևան։ Հայերենից, անգլերենից, ֆրանսերենից թարգմանում էր ռուսերեն։
Մահացել է Երևանում։

## Հայերենից ռուսերեն կատարած թարգմանությունների մատենագրություն
* Դերենիկ Դեմիրճյան, «Երկիր հայրենի» (Մոսկվա, 1948)։
* Դերենիկ Դեմիրճյան, «Վարդանանք» (Մոսկվա, 1956, 1961)։
* Հմայակ Սիրաս, «Անահիտ», (Մոսկվա, 1949, 1958)։
* Հմայակ Սիրաս, «Լեգենդներ, պատմվածքներ, վիպակներ» (Երևան, 1952, 1953)։
* Հմայակ Սիրաս, «Անանուն աղջիկը» (Մոսկվա, 1968)։
* Մուրացան, «Առաքյալը» (Երևան, 1950, Մոսկվա, 1961)։
* Հրաչյա Քոչար, «Մեծ տան զավակները» (Երևան, 1955, Մոսկվա, 1956)։
* Գարեգին Սևունց, «Թեհրան» (Մոսկվա, 1952, 1956, 1959)։
* Գուրգեն Բորյան, «Բարձունքներում» (Մոսկվա, 1952)։
* Գուրգեն Բորյան, «Նույն հարկի տակ» (Մոսկվա, 1960)։
* Գուրգեն Բորյան, «Պիեսներ» (Մոսկվա, 1960)։
* Նար-Դոս, «Պատմվածքներ և վիպակներ», (Երևան, 1952)։
* Ստեփան Կուրտիկյան, «Նիկո» (Երևան, 1952)։
* Վաղարշ Վաղարշյան, «Մի օր Սալոնիկում», «Վանքաձոր» (Երևան, 1956)։
* Արմո Մալխասյան, «Գիրք արիության» (Երևան, 1956)։
* Մկրտիչ Ասլանյան, «Ծածկված հետքերով» (Թբիլիսի, 1957)։
* Խաչիկ Դաշտենց, «Խոդեդան», (Երևան, 1961)։
* Սուրեն Այվազյան, «Տուր ձեռքդ, կյանք» (Երևան, 1963)։
* Քրիստափոր Թափալցյան, «Հայրենաշեն» (Մոսկվա, 1966)։
* Ստեփան Զորյան, «Ամիրյանի ընտանիքը» (Մոսկվա, 1967)։
* Միքայել Թառունց, «Կար քաղաք մի... Եվ քաղաքում այն» (Մոսկվա, 1967)։
* Հովհաննես Թումանյան, «Հեքիաթներ» (Երևան, 1969)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1907 ծնունդներ
Կատեգորիա:1983 մահեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայերենից ռուսերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Պահլավերեն

**Պահլավերեն** (կամ **Միջին պարսկերեն**), միջին իրանական լեզու մեռյալ լեզու, որը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի իրանական լեզվախմբի հարավարևմտյան ենթախմբին։ Հին պարսկերենի հաջորդողն է և նոր պարսկերենի նախնին։ Տարածման սկզբնական շրջանը Իրանի հարավային մասն է՝ Ֆարս նահանգը, իսկ 3-7-րդ դարերում դարձել է ամբողջ Սասանյան Պարսկաստանի գրական և պաշտոնական լեզուն։ 7-րդ դարից, երբ արաբները գրավեցին Պարսկաստանը, լեզուն պահպանվել է միայն Հնդկաստանի և Պարսկաստանի զրադաշտական համայնքներում։

## Տես նաև
* Պարսկերեն
* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Լրացուցիչ գրականություն
* Расторгуева В. С. Среднеперсидский язык. М., 1966. (ռուսերեն)
* Parsik / Pahlavi پارسیک / پهلوی (անգլերեն)
* The Pehlevi Language  (անգլերեն)
* Middle Persian scripts (անգլերեն)

## Արտաքին հղումներ
* GeoNames
* Ethnologue

Կատեգորիա:Պահլավերեն
Արմենակ Թամազյան

**Արմենակ Համբարձումի Թամազյան** (), հայ արձակագիր, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Օձուն (այժմ՝ Լոռու մարզ) գյուղում։ 1929 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի 76-րդ աշխատանքային դպրոցը։ 1930-1938 թվականներին աշխատել է «Ժողովրդական լուսավորություն», «Պայքար պղնձի համար» (Ղափան), «Բանվորական Երևան», «Երկաթուղային» (Լենինական), «Խորհրդային Հայաստան» թերթերի խմբագրություններում, Երևանի ռադիոկոմիտեում, 1938-1941 թվականներին՝ Պետհրատում։ 1941-1943 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին, եղել է 408-րդ հրաձգային դիվիզիայի «Հանուն հայրենիքի» հայերեն թերթի խմբագրի տեղակալ ու գրական աշխատող։ Հետագայում, մինչև 1955 թվականն աշխատել է Հայպետհրատում։ Մահացել է Երևանում։

## Ա. Թամազյանի երկերի մատենագրություն
* Հայացքներ (պատմվածքները), Երևան, Պետհրատ, 1930, 80 էջ։
* Վանիկի վարդը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940, 14 էջ։
*Մայիսմեկյան ժողովածու, Երևան։ Հայպետհրատ, 1940, 83 էջ։
*Հայրենասեր հայրեր և որդիներ, Երևան։ Հայպետհրատ, 1941։
* Արագածի հրշալիքները, Երևան, «Հայաստան», 1970, 112 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ է գտել Ա. Թամազյանի «Քարերի երգը» գործը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։

## Թարգմանությունները (ռուսերենից)

* Գորկի Մաքսիմ։ Երիտասարդության և երեխաների մասին.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1940.- 344 էջ.- (Դպրոցական գրադարան)։
* Գուբարև Վիտալի։ Պավլիկ Մորոզով .- Երևան։ Հայպետհրատ, 1949.- 159 էջ։
* Մեր նվերը.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1951.- 114 էջ.- Բովանդ-ից՝ Մուսաև Գ. Ծննդյան օրը։
* Շվարց Եվգենի, Ֆրեզի Իլյա։ Մեր գործարանը.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1951.- 82 էջ։
* Ստալինը և Հաշիմը։ Մի քանի միջադեպ բաթումյան ընդհատակից.- Երևան։ Պետհրատ, 1938.- 44 էջ.- (Պատմա-հեղափոխական գրադարան)։
* Տոլստոյ Ա. Մանկիկ-մատնիկը.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1941.- 8 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Օձուն գյուղում ծնվածներ
Վարդգես Թաթիկյան

**Վարդգես Թաթիկյան** (), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1918 թվականից։

Կրել է նաև *Ցոլակ, Մոծակ, Մկրատ, Վագր-Թաթ* ծածկանունները։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Տրապիզոն քաղաքում։ Ավարտել է տեղի ազգային դպրոցը։ 1907 թվականին աշխատել է Թիֆլիսում որպես «Մշակ» թերթի գրաշար։ 1910 թվականին նրա խմբագրությամբ Տրապիզոնում հրատարակվել է «Մոծակ» շաբաթաթերթը։ 1918 թվականին Հյուսիսային Կովկասում մասնակցել է քաղաքացիական կռիվներին, ապա Եսենտուկիում աշխատել է որպես ազգությունների հայկական գործերի կոմիսար։ 1925 թվականին աշխատել է ՀԿԿ Կենտկոմում իբրև մամուլի սեկտորի վարիչ։ Եղել է «Անաստված» միության պատասխանատու քարտուղար, հետո «Անաստված» ամսագրի խմբագիր, 1936-1952 թվականներին՝ Երևանի պատմության թանգարանի տնօրեն։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը տպագրվել է 1909 թվականին, Կ. Պոլսի «Կոհակ» ամսագրում։ Մահացել է Երևանում։ Թաղված է Երևանի Նուբարաշենի գերեզմանատանը։

## Վ. Թաթիկյանի երկերի մատենագրություն
* Մտքեր և պատկերներ, Իզմիր, 1919, 15 էջ։
* Կոլխոզի հաղթանակի (պիես), Երևան, Պետհրատ, 1930, 27 էջ։
* Պատկերներ, Երևան, Պետհրատ, 1931, 64 էջ։
* Դեպքեր և դեմքեր (հիշողություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 138 էջ։
* Փոթորկալի ճամփաներով, Երևան, «Հայաստան», 1970, 212 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Նուբարաշենի գերեզմանատանը թաղվածներ
Սուբյեկտների վարչատարածքային բաժանման համառուսաստանյան դասակարգիչ

**Սուբյեկտների վարչատարածքային բաժանման համառուսաստանյան [[դասակարգիչ]]ը** (ռուսերեն՝ **Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления**), կարճ՝ **ՍՎՏԲՀԴ** (ռուսերեն՝ ОКАТО),
Ռուսաստանի դաշնության տեխնիկա-տնտեսական և սոցիալական դասակարգման և կոդավորման միասնական համակարգի կազմի մեջ է մտնում։ Այն կոչված է ապահովել վարչա-տարածքային կտրվածքով ինֆորմացիայի հավաստիությունը, համադրելիությունն ու ավտոմատացված մշակումը այնպիսի բնագավառներում, ինչպիսիք են վիճակագրությունը, էկոնոմիկան և այլն։

## Դասակարգման օբյեկտներ

* հանրապետություններ
* երկրամասեր
* մարզեր
* ֆեդերալ նշանակության քաղաքներ
* ինքնավար մարզ
* ինքնավար օկրուգներ
* շրջաններ
* քաղաքներ
* քաղաքային օկրուգներ
* քաղաքատիպ ավաններ
* գյուղխորհուրդներ
* գյուղական բնակավայրեր

Կատեգորիա:ՌԴ դասակարգիչներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի վարչական բաժանում
Ծերուն Թորգոմյան

**Ծերուն Հակոբի Թորգոմյան (Դեղտրիկյան)** (), հայ արձակագիր, ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1978), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում։ Ավարտել է Վանի Երեմյան դպրոցը, ապա սովորել Վանում նոր բացված մանկավարժական քառամյա ուսումնարանում։ 1915 թվականին ընտանիքով գաղթել և բնակություն է հաստատել Թիֆլիսում։ Այստեղ Թորգոմյանն աշխատել է «Համբավաբեր» շաբաթաթերթում որպես քարտուղար։ 1918 թվականին Թիֆլիսում նրա խմբագրությամբ լույս է տեսնում «Հրազդան» գրական-գեղարվեստական ալմանախը։ 1918-1921 թվականներին աշխատել է Կրասնոդարում։ Այստեղ նրա խմբագրությամբ լույս է տեդել «Արձագանք» և «Կարմիր աստեղ» թերթերը։ 1921 թվականից բնակվում էր Թիֆլիսում։ Դժբախտ պատահարի պատճառով կորցրել էր տեսողությունը և աշխատում էր քարտուղարի օգնությամբ (55 տարի)։ Նրա ստեղծագործություններից թարգմանվել և առանձին գրքերով լույս են տեսել ռուսերեն և վրացերեն։ Մահացել է Թբիլիսիում։

## Մատենագրություն
Գրել է պատմվածքներ, վիպակներ, վեպեր, հուշեր։ Երկերից են՝ 
* «Հորձանքում» (1931)
* «Ժպտացող կյանքը» (1936)
*«Հարազատ լարեր» (Հայպետհրատ, 1947, 68 էջ)
* «Անմար կրակներ» (1953)
* «Ալեկոծ ծովը» (1965)
* «Անմոռաց օրեր» (1967)
* «Անձնվեր մարտիկը» (1978)
* «Ալեծուփ սրտեր» (Սովետական գրող, 1981, 373 էջ,)
* «Հոգեթով հույզեր» (1975)

## Գրականություն
* Աշոտ Հայրապետյան, Ծերուն Թորգոմյան, գրական գործունեության 40-ամյակի առթիվ, Թբիլիսի, Սախելգամի, 1956։ 
* Միհրան Քրաջյան, Ժամանակակից հայ հեղինակներ, Ծերուն Թորգոմյան (քննադատական փորձ), Թիֆլիս, 1927, 84 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ծերուն Թորգոմյան – 120 / Մայրը

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Վանի Երեմյան դպրոցի սաներ
Արկտիկա

thumb|300px|right|Կարմիր գիծը ցույց է տալիս 10 °C հավասարաջերմությունը հուլիսում։

**Արկտիկա** ( — «արջ» (հունարեն arktikos նշանակում է «հյուսիսային», arctos բառից, որը նշանակում է «արջ», Մեծ Արջ համաստեղության անվանումից)), Երկրի միացյալ ֆիզիկա-աշխարհագրական շրջան, որը կից է Հյուսիսային բևեռին և ներառում է Եվրասիան, Հյուսիսային Ամերիկան, համարյա ամբողջ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը իր կղզիների հետ (առանց Նորվեգիայի մերձափնյա մասերի) և նաև Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսների մոտակայքում գտնվող երկրամասերը։ Արկտիկայի հարավային սահմանը համընկնում է տունդրայի հարավային սահմանի հետ։ Տարածքը 27 միլիոն կմ² է։ Երբեմն Արկտիկան սահմանափակում են Հյուսիսային բևեռի հետ (66° 33′ հ. լ.), այդ դեպքում Արկտիկայի տարածքը 21 միլիոն կմ² է։ Մինչև մայրցամաքների ծայրամասերն ընկած մեծբեւեռային տարածությունն անվանում են Կենտրոնական Արկտիկա։ Ամենացուրտ եղանակը Գրենլանդիա կղզում է, ամենատաքը՝ Գոլֆստրիմ տաք հոսանքի ջրերով ողողվող մասերում։ Արկտիկայի ամենաբարձր կետը 3700 մետր բարձրություն ունեցող Գունբյորն լեռնագագաթն է Գրենլանդիա։ Չնայած խիստ պայմաններին՝ Արկտիկայում ամենուրեք կյանք կա։ Ամռանը ծովափնյա մասերում ծաղկում են հյուսիսային ծաղիկները։ Սառուցյալ օվկիանոսի ջրերում իրենց շատ լավ են զգում գրենլանդական փոկերը, ծովացուլերը, ծովային նապաստակները, ծովաշները։ Կենդանական աշխարհը հարուստ է նաև ձկներով։ Կղզիներում և մեծ սառցաբեկորների վրա ապրում են սպիտակ արջերը, որոշ տեղերում պահպանվել են խոյացուլը, տունդրայում՝ բևեռային աղվեսը, բևեռագայլը, հյուսիսային եղջերուն։ Ամռանը կղզիների ուղղաբերձ ժայռերը, որոնք շեշտակի իջնում են դեպի ծովը, ամբողջովին ծածկվում են ծովային թռչուններով։ Արկտիկայի ընդերքում հայտնաբերվել են շատ օգտակար հանածոներ՝ նավթ, գազ, քարածուխ, գունավոր մետաղներ, ալմաստներ։ Արկտիկայի տեղաբնիկներն են՝ իննուիտները (Էսկիմոսներ), յակուտները, նենեցները, էվենկները, չուկչիները, յուկագիրները և այլն։ Նրանց ավանդական զբաղմունքներն են որսորդությունը, ձկնորսությունը, եղջերվաբուծությունն և այլն։

## Տես նաև

* Անտարկտիկա

Կատեգորիա:Արկտիկա
Կատեգորիա:Բևեռներ
Միկրոնեզիա

thumb|right|300px|Միկրոնեզիայի քարտեզը
**Միկրոնեզիան** Օվկիանիայի մասն է։ Ներառում է Մարիանյան, Կարոլինյան, Մարշալյան, Գիլբերտի և Նաուրու կղզիները։ Հաճախ այս ցանկին միացնում են նաև Ուեյք ատոլը։ Միկրոնեզիայի ցամաքի տարածքը շատ փոքր է, նույնպիսին է բնակչության թվաքանակը։ Սակայն այստեղ կան շատ մեծ ծովային տնտեսական գոտիներ։

Միկրոնեզիայում գտնվում են հետևյալ պետությունները և տարածքները՝

* Նաուրու
* Կիրիբատի
* Մարշալյան կղզիներ
* Միկրոնեզիայի Ֆեդերատիվ Նահանգներ
* Պալաու
* Գուամ (ԱՄՆ)
* Հյուսիսային Մարիանյան կղզիներ (ԱՄՆ)

Կատեգորիա:Միկրոնեզիա
Լևոն Թորոսյան (բանաստեղծ)

**Լևոն Սամվելի Թորոսյան** (), հայ բանաստեղծ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1960 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է ՀԽՍՀ Արթիկի շրջանի Հառիճ գյուղում։ 1956 թվականին ավարտել է Լենինականի Միքայել Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։ 1956-1966 թվականներին աշխատել է Լենինականի Ավետիք Իսահակյանի անվան քաղաքային գրադարանում։ 1966-1969 թվականներին ռուս և արտասահմանյան գրականություն է դասավանդել Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ Մահացել է 1969 թվականին։

## Մատենագրություն
* Քեզ համար (բանաստեղծությունների ժողովածու), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 44 էջ։
* Քո սերը, Երևան, «Հայաստան», 1966, 76 էջ։
* Երրորդ գարուն, Երևան, «Հայաստան», 1971, 99 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Լևոն Թորոսյան (այլ կիրառումներ)

**Լևոն Թորոսյան** կարող է վերաբերել՝

* Լևոն Թորոսյան (բանաստեղծ) - 1934-ին ծնված հայ բանաստեղծ։
* Անրի Թրուայա / (Լևոն Թորոսյան) - Ֆրանսագիր հայ գրող Անրի Թրուայի հայկական անուն-ազգանունը։
1002

Հանդիսանում է 11-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 1000-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1001 և 1003 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մհեր Թորոսյան

**Մհեր Թորոսյան** (), հայ բանաստեղծ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1978 թվականից։

Ծնվել է ՀԽՍՀ Ախուրյանի շրջանի Շիրակ գյուղում։ 1954 թվականին ավարտել է Լենինականի Ա. Մռավյանի անվան մանկավարժական ուսումնարանը, 1959 թվականին՝ Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը՝ «Ես կուզեի աղբյուր լինել լեռնային», տպագրվել է 1957 թվականի փետրվարի 2-ին, Լենինականի «Բանվոր» թերթում։ 1959-1960 ուսումնական տարում պատմություն է դասավանդել ՀԽՍՀ Ղուկասյանի շրջանի Ցողամարգ գյուղի դպրոցում։ 1961-1962 թվականներին աշխատել է Լենինականի Մ. Գորկու անվան թիվ 17 դպրոցում որպես ավագ ջոկատավար։ 1962-1981 թվականներին հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել Լենինականի Ն. Վ. Գոգոլի անվան թիվ 21 միջնակարգ դպրոցում։ Նրա բանաստեղծություններից մի քանիսը թարգմանվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն, վրացերեն։ Մահացել է Սուխումում, թաղվել է հայրենի Շիրակ գյուղում։

## Մ. Թորոսյանի երկերի մատենագրություն
* Լույսի շառավիղ (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1975, 56 էջ։
* Կանչ էության (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 88 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Երվանդ Թորոսյան

**Երվանդ Սիոնի Թորոսյան** (), հայ գրականագետ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1939 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Ճլոխան (այժմ՝ Բենիամին, Շիրակի մարզ) գյուղում։ Սովորել է Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գյումրի) ծխական դպրոցում, ապա իբրև գրաշար աշխատել Ափինյանների տպարանում։ 1924-1927 թվականներին սովորել է Լենինականի Մռավյանի անվան բանֆակում։ Այնուհետև ուսուցչություն է արել տարբեր վայրերում։ 1931-1936 թվականներին սովորել է Երևանի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետում, միաժամանակ, որպես պատմության ուսուցիչ, աշխատել Երևանի ինդուստրիալ բանֆակում։ 1938-1940 թվականներին եղել է Էջմիածնի, ապա Երևանի մատենադարանի տնօրեն։ 1939-1942 թվականներին դասախոսել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում։

Մկրտիչ Մկրյանի հետ կազմել է Ֆրիկի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն (Երևան, 1941)։ Կազմել է նաև հայ գրականության դասագրքեր միջնակարգ դպրոցի համար։ Հավաքել ու գրի է առել առակներ, հեքիաթներ, մանրավեպեր։ Մահացել է Ղափանի շրջանի Ագարակ գյուղում։ Աճյունը տեղափոխվել է հայրենի գյուղ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բենիամին (Շիրակի մարզ) գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
1012

Հանդիսանում է 11-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ 1010-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1011 և 1013 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1021

Հանդիսանում է 11-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 1020-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1020 և 1022 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
Անի-Շիրակի թագավոր Հովհաննես–Սմբատ Բագրատունին իր պետությունը «կտակել է» Բարսեղ II–ին։

Սելջուկյան թուրքերի հարձակումների և Բյուզանդիայի ճնշման ներքո Վասպուրականի վերջին թագավոր Սենեքերիմ-Հովհաննես Արծրունին իր թագավորությունը հանձնեց Բյուզանդիային։

## Ծնունդներ
Շլոմո իբն Գաբիրոլ (մահացած 1058թ. / 1070թ.)

Քեյ Քավուս Ալ Մաալի Օնսոր  (մահացած 1098թ.)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1030

Հանդիսանում է 11-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ 1020-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1029 և 1031 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Կայսր Կոնրադ II-ը սկսում է Շպայերի տաճարի շինարարությունը, որն այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերից է։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
1031

Հանդիսանում է 11-րդ դարի չորրորդ տասնամյակի՝ 1030-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 1030 և 1032 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
6-րդ դար

**6-րդ դար**, 501 թվականից 600 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և 1-ին հազարամյակի վեցերորդ դարը։ Նախորդել է 7-րդ դարին և հաջորդել 5-րդ դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է միջնադարյան առավել վաղ շրջանի՝ վաղ միջնադարի ընթացք։
## Դեպքեր
## Ծնունդներ
## Մահեր
1-ին դար

**1-ին դար**, 1 թվականից 100 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և 1-ին հազարամյակի առաջին դարը։ Նախորդել է 2-րդ դարին և հաջորդել մ.թ.ա. 1-ին դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է անտիկ շրջանի ընթացք։
Սալեռնո

**Սալեռնո** (իտալերեն՝ Salerno), քաղաք Իտալիայում, (համանուն գավառի) մայրաքաղաքը։ Գտնվում է Հարավային Իտալիայի Կամպանիա մարզում, Սալեռնոյի ծոցի ափին, Նեապոլից հարավ-արևելք։

## Պատմություն
Հին հռոմեական 'Սալեռնում' բնակավայրը հիմնվել է մ. թ. ա. 197-ին, նախկին մեկ այլ բնակավայրի (հավանական է՝ էտրուսկյան) տեղում։ 646 թվականից Սալեռնո քաղաքը մտավ Լոմբարդյան դքսության կազմի մեջ, և 839 թվականին դարձավ անկախ իշխանության մայրաքաղաք, մինչև նորման արկածախնդիր իշխան Ռոբերտ Գվիսկարի կողմից նվաճվելը (1077) և այդ նոր տիրակալի նորաստեղծ իշխանության մայրաքաղաքը դառնալը։ 1194 թվականին Սալեռնոն ավարի է ենթարկվել Շվաբիայի Հոհենշտաուֆենների արշավանքի հետևանքով և նորից մասամբ վերականգնվել է սիցիլիական ապստամբությունների հերոս Ջովաննի դա Պրոչիդայի ղեկավարության ներքո (1282)։ Նա ոչ միայն լայնացրեց և աշխուժացրեց Սալեռնոյի նավահանգիստը, այլ նաև մեծապես նպաստեց քաղաքի և շրջակայքի տնտեսական վերելքին։ Այնուհետև, 1419 թվականից սկսյալ, Սալեռնոն անցավ տարբեր իշխանական տոհմերի տիրապետության տակ (Կոլոննաների, Օրսինիների և Սանսևերինոների), մինչև Նեապոլի թագավորությանը ենթարկվելը։

Սալեռնոն հատկապես հռչակավոր է իր բժշկական ուսումնարանի շնորհիվ, որը հնագույնն է Եվրոպայում և որը ծաղկում ապրեց 11-րդ և 12-րդ դարերում, բազմաթիվ ուսանողներ հրապուրեց ոչ միայն Իտալիայից, այլ նաև՝ Եվրոպայի այլ վայրերից, Մերձավոր Արևելքից և Հյուսիսային Աֆրիկայից։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Սալեռնոյի ծովափը ծանր ճակատամարտերի թատերաբեմ դարձավ (սեպտեմբեր 8-18, 1943 թ.)՝ գերմանական ռազմուժերի և դաշնակիցների ափհանման դեսանտի միջև։ Պատերազմական գործողությունների հետևանքով քաղաքը հսկայական կորուստներ և վնասվածքներ կրեց, մինչև բրիտանական 8-րդ Բանակի ժամանումը Կալաբրիա, և գերմանական զորքերի նահանջը։

## Ճարտարապետություն
Լոմբարդյան ժամանակաշրջանից պահպանվել են Արեկիի դղյակի փլատակները, դղյակի դարպասը, իշխանական այդ ապարանքի մնացուկները, բայց քաղաքի ամենահայտնի հուշարձանն է Սուրբ Մատթեոսի մայր տաճարը, որը հիմնվել է 845 թվականին և վերականգնվել՝ 1076 - 1085 շրջանում, Ռոբերտ Գվիսկարի կողմից։ Տեղիս ավանդության համաձայն, Սուրբ Մատթեոսի աճյունը բերվել է հենց այդտեղ՝ 10-րդ դարում, և մինչև հիմա պահվում է այդ տաճարի դամբարանում։ Մայր տաճարում նույնպես գտնվում է Հռոմի պապ Գրիգոր VII-ի աճյունը։

## Բնակչություն
2009 թ. դրությամբ, Սալեռնոյի բնակչությունը կազմում էր 146,045 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բյուզանդիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Նավահանգստային քաղաքներ
Սալեռնո (այլ կիրառումներ)

** Սալեռնո** անվանումն են կրում.

* Սալեռնո՝ քաղաք Իտալիայում։
* Սալեռնո (գավառ)՝ գավառ Իտալիայի Կամպանիա մարզում։
Առավելաբար արևմտահայերենին բնորոշ բառեր

**Առավելաբար արևմտահայերենին բնորոշ բառեր** - սրանք այն բառերն են, որոնք և՛ արևելահայերենում, և՛ արևմտահայերենում գործածվում են, սակայն արևմտահայերենում ունեն ավելի մեծ ու հաճախակի կիրառկություն։

Օրինակ՝ **դրացի** բառը։ Արևելահայերենը այս բառի հոմանիշներից գերադասում է *հարևան, դրկից* բառերը, իսկ արևմտահայերենի բոլոր ոճերում գերազանցաբար օգտագործվում է **դրացի** բառը։ Սակայն արևելահայերենը բարիդրացիական հարաբերություններ քաղաքագիտական եզրի մեջ է միայն օգտագործում այս բառը։

Նույնը կարելի է ասել **ճերմակ** բառի մասին, որը արևմտահայերենում կազմում է բառակազմական մի ընդարձակ փունջ, որոնց մեծ մասը բացակայում է արևելահայերենում, օրինակ՝ *ճերմկեղեն, ճերմկիլ, ճերմկնալ, ճերմկոտ, ճերմկորակ, ճերմկուց, ճերմկցնել* և այլն։ Արևելահայերենը բառակազմության մեջ հիմնականում օգտվում է *սպիտակ* բառից։

**Պաղ** բառը խորթ չէ արևելահայերենին, սակայն ունի սահմանափակ կիրառություն։ Դա վերաբերում է ոչ միայն գործածության հաճախականությանը, այլ նաև բառակազմական ակտիվությանը. մի շարք բաղադրություններում պաղ արմատը արևելահայերենում ունի *սառ* հոմանիշը, ինչպես՝ պաղորակ-սառնորակ, պաղություն-սառնություն, պաղարյուն-սառնարյուն, պաղսիրտ-սառսիրտ։ Այս արմատով կազմվում ենմիայն արևմտահայերենին բնորոշ մի շարք բառեր, որոնք բացակայում են արևելահայերենում, ինչպես՝ **պաղածո** - սառը ուտեստներին տրվող ընդհանուր անուն, **պաղանձավ** - քարայր, **պաղանուշ** - սառը, հաճելի, **պաղապուր** - 1. պահքի օրերին պատրաստվող ապուր՝ լոբով ու կորկոտով, 2. անհամակրելի, 3. անկիրք, անտարբեր, **պաղառիլ** - մրսել, **պաղառություն** - մրսածություն, **պաղավուն** - սառնոտ, **պաղբերան** - 1. ապշահար, շշմած, 2. սառնասիրտ և այլն։

Դեռ այս օրինակներին կարելի է հավելել նաև պաղ բաղադրիչով այն հարադրությունները, դարձվածքները ու կայուն կապակցությունները, որոնք բնորոշ են միայն արևմտահայերենին՝ **պաղ աչքով նայիլ** - չհամակրել, **պաղ առած** - մրսած, **պաղ երկաթ ծեծել** - անիմաստ գործով զբաղվել, **պաղ խոսք ընել** - վիրավորական խոսք ասել և այլմ։

Առավելաբար արևմտահայերենին բնորոշ բառերի օրինակներ. աղտ, աղտոտել, անհանդարտ, արվեստական, բաղդատել, բավել, բնավ, բոլորվիլ, գամ, գամել, գայթել, գզրոց, գինով, գինովնալ, գիրկընդխառն, դիմադարձ, դրացի, զատել, զարմիկ, զարմուհի, ժահր, լամբակ, խածնել, խարկել, խորունկ, կակուղ, կակուղնալ, կռթնել և այլն։

Հայերենի երկու տարբերակների շփումների ընթացքում հնարավոր է, որ գործածության հիշյալ տարբերությունները հասնեն նվազագույնի, և այս բառախմբի մի շարք բառեր դադարեն ունենալ գործածության հաճախականության հետ կապված այս տարբերությունները։ Շատ բառեր արևմտահայերենից անցնելով արևելահայերենին՝ այսօր գործածական են երկու տարբերակներում էլ։ Ներկայումս դեռևս դրանք ընկալվում են արևմտահայերեն ծագմամբ բառեր, սակայն այդ բառերի կիրառության հետագա ընդարձակումը կասկած չի թողնում, որ ապագայում դրանք կընկալվեն իբրև ընդհանուր հայերեն բառեր։ Այսօր արդեն նման օրինակներ են **ամանոր, այպանել, բաղդատել, թիվ (համար իմաստով), լրագրություն** և նման բազմաթիվ բառեր։

## Տես նաև՝
* Միայն արևմտահայերենին բնորոշ բառեր

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արևմտահայերեն
Կատեգորիա:Բառագիտություն
Լուսիկ Կարապետյան

**Լուսիկ Միքայելի Կարապետյան** (), հայ գրականագետ, բնագրագետ, թումանյանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Երևանում։ 1945 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը և աշխատանքի անցել Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում։ Նախընտրելով բնագրագետի բնագավառը, 1960-70-ական թթ. եռանդուն մասնակցություն է ունեցել Խաչատուր Աբովյանի և Ավետիք Իսահակյանի երկերի ակադեմիական հրատարակության պատրաստման աշխատանքներին։ Մեծ է նրա վաստակը հատկապես Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործության ուսումնասիրման և 10-հատորյա գիտական հրատարակության գործում։ Մինչև կյանքի վերջը զբաղվել է Հ. Թումանյանի կյանքի ու ստեղծագործության տարեգրության ուսումնասիրմանը։ Նա հեղինակ է թումանյանագիտական մենագրությունների, կազմել և ծանոթագրել է մի շարք ժողովածուներ՝ «Րաֆֆին գրականության մասին», «Շիրվանզադեն գրականության մասին», «Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» և այլն։ Մահացել է ծննդյան 88-ամյա տարեդարձի օրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
2-րդ դար

**2-րդ դար**, 101 թվականից 200 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և 1-ին հազարամյակի երկրորդ դարը։ Նախորդել է 3-րդ դարին և հաջորդել 1-ին դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է անտիկ շրջանի ընթացք։

## Իրադարձություններ
* Կորեական Ֆույ պետությունը նվաճում է Լյաոդուն թերակղզին։
* Եգիպտոսի տարածքում ստեղծվում է Պեգու պետությունը, որը պայքարի մեջ է մտնում Պրոմե պետության հետ։
* Առաջանում է ինդոնեզական Կանտհարա պետությունը (Հյուսիսային Վիետնամ)։
* Ճապոնիայի կայսրերը։ Կոան, Կորեյ, Կոգեն։
* Ինդոնեզիայի բնակիչները հարձակվում են հարավային Չինաստանի և Հնդկաչինի վրա։
3-րդ դար

մինի|160px|250 թվականի քարտեզը
**3-րդ դար**, 201 թվականից 300 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և 1-ին հազարամյակի երրորդ դարը։ Նախորդել է 4-րդ դարին և հաջորդել 2-րդ դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է անտիկ շրջանի ընթացք։

## Իրադարձություններ
* Հռոմը թևակոխվում է նոր՝ ներքին պայքարների և արտաքին պատերազմների փուլ։ Իրավիճակը կարգավորվում է միայն դարի վերջում։
* Մեծ լեռնաշղթայում դարանոց երաշտ է սկսվում։
* Կորեայում բուդդիզմ է տարածվում։
* Ճապոնիայում հաստատվում են Յամատո ցեղերը։
* Ճապոնիան և Կորեան երբեմն դեսպանատներ են փոխարինում։
Շմավոն Թորոսյան

**Շմավոն Առաքելի Թորոսյան** (), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1957)։

## Կենսագրություն
մինի|Շմավոն Թորոսյանի հուշատախտակը Գյումրիում
Ծնվել է ՀԽՍՀ Ախուրյանի շրջանի Ոսկեհասկ գյուղում։ 1948 թվականին ավարտել է Լենինականի մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։ 1948-1951 թվականներին աշխատել է Ախուրյանի շրջանի ժողկրթբաժնում որպես տեսուչ, 1951-1967 թվականներին՝ որպես ռադիոթղթակից, ապա Լենինականի ռադիոինֆորմացիայի պատասխանատու խմբագիր։ 1966-1981 թվականներին եղել է Հայաստանի գրողների միության Լենինականի բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղարը։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը լույս է տեսել 1945 թվականին Ախուրյանի «Կոլտնտեսական» շրջանային թերթում։ Ռուսերեն առանձին գրքով լույս են տեսել նրա «Կյանք, սիրում եմ քեզ» (Մոսկվա, 1962), «Մարդ, քեզ հետ եմ» (Մոսկվա, 1974) բանաստեղծությունների ժողովածուները։ Մահացել է Լենինականում։ ԽՄԿԿ անդամ 1952 թվականից։

## Երկեր
* Առաջին ղողանջ, Ե., Հայպետհրատ, 1951, 91 էջ։
* Սիրո թևերով, Ե., Հայպետհրատ, 1956, 89 էջ։
* Շիրակի առավոտը, Ե., Հայպետհրատ, 1959, 141 էջ։
* Պատանության հովտից, Ե., Հայպետհրատ, 1963, 92 էջ։
* Մարդ, քեզ հետ եմ, Ե., «Հայաստան», 1967, 160 էջ։
* Գագաթների հեռուն, Ե., «Հայաստան», 1972, 22 էջ։
* Հանդիպում գագաթին, Ե., «Հայաստան», 1972, 235 էջ։
* Ճերմակ նժույգներ, Ե., «Հայաստան», 1975։

## Թարգմանություններ

* Լերմոնտով Միխայիլ։ Երկերի ժողովածու երեք հատորով։ Հատոր 1.- Երևան։ Հայաստան, 1965.- 449 էջ․- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
* Լերմոնտով Միխայիլ։ Ընտիր երկեր.- Երևան։ Սովետական գրող, 1982.- 572 էջ.- (Ռուս դասականների գրադարան)․- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
* Կոչևսկի Վիկտոր։ Ցոլքեր.- Երևան։ Հայաստան, 1973.- 212 էջ.- Բովանդ-ից՝ Քո ժպիտն է երկնակամար; Երբ տխրությունն է; Կանաչ էսքիզներ; Ձմռանը թռչելիս; Կիևը նորից; Ասես իմ սիրտն է; Հոգնատանջ հողը; Քնքուշ քո հոգու; Կիևից Կանև են միշտ լողում; Ճանապարհային։ 
* Մխարգրձելի Ստեպան։ Կենաց եղբայրության։ Բանաստեղծություններ.- Երևան։ Սովետական գրող, 1980.- 44 էջ.- Բովանդ-ից՝ Հովհաննես Թումանյանին; Նաիրի Զարյանին։ 
* Չեխ և սլովակ բանաստեղծներ․- Երևան։ Հայաստան, 1966.- 237 էջ․- Բովանդ-ից՝ Որոշ ստեղծագործություններ։
* Ջալիլ Մուսա։ Հատընտիր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1959.- 226 էջ.- Բովանդ-ից՝ Թռչնակը; Գայլերը; Դվինային։
* Սիրո և պայքարի երգեր /Թարգմ. ՝ Շ. Թորոսյան, Ա. Սահակյան.- Երևան։ Հայաստան, 1971.- 72 էջ։
* Վրաց գրականության ընտիր էջեր.- Երևան։ Հայպետհրատ, 1961.- 648 էջ.- Բովանդ-ից՝ Մոսաշվիլի Իլո. Ով, իմ հայրենիք; Փոստատարը։
* Տաջիկական քնար.- Երևան։ Հայաստան, 1973.- 379 էջ.- Բովանդ-ից՝ Աշուր Սաֆար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շ. Թորոսյանի 80-ամյակին նվիրված միջոցառման մասին «Ազգ» օրաթերթում

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Երկրամաս (վարչական միավոր)

**Երկրամաս**, որոշ երկրներում վարչատարածքային միավոր։

Սկզբում «երկրամաս» բառով անվանում էին պետության ծայրերում գտնվող շրջանները։ Ռուսաստանում կայսերական շրջանում այն համարվում էր գեներալ-նահանգապետություն, իսկ խորհրդային շրջանում դրանք ներառում էին ինքնավար մարզեր, բացառությամբ Պրիմորիեի երկրամասի, որը 1938 թվականին Հեռավորարևելյան տարածքից բաժանվելու պահից ներառում էր երկու սովորական, ոչ ինքնավար շրջաններ՝ Պրիմորիեն և Ուսուրիյսկը, մինչև այդ շրջանների վերացումը 1943 թվականին, բայց նույնիսկ դրանից հետո պահպանեց իր անունը։ Ինչպես շրջանները, որոշ տարածքներ նույնպես ներառում էին ազգային օկրուգներ, սակայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին միայն Կրասնոյարսկի երկրամասն ուներ ինքնավար օկրուգներ։

Կատեգորիա:Վարչական միավորներ
Էդուարդ Թոփչյան (այլ կիրառումներ)

**Էդուարդ Թոփչյան**՝ կարող է վերաբերել հետևյալ անձանց՝
* Էդուարդ Թոփչյան (գրականագետ) - հայ գրականագետ (1911-1975)։
* Էդուարդ Թոփչյան (դիրիժոր) - Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի դիրիժոր։
Էդուարդ Թոփչյան (գրականագետ)

**Էդուարդ Ստեփանի Թոփչյան** (), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1970), քաղաքական գործիչ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1942 թվականից, Հայաստանի Գրողների Միության նախագահ (1959-1975)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Սուրմալուի գավառի Էվջիլար գյուղում։ 1932 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ 1935 թվականին ուսուցչություն է արել Երևանի դպրոցներում։ 1935-1938 թթ. սովորել է Լենինգրադի արվեստագիտության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 1938-1939 թվականներին եղել է «Գրական թերթի» խմբագրի տեղակալ, 1939-1941 թվականներին՝ Արմֆանի լեզվի և գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։ 1941-1943 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, մասնակցել հայրենական մեծ պատերազմին։ 1943-1944 թվականներին «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրի խմբագիրն էր, 1944-1946 թվականներին՝ Հայաստանի գրողների միության վարչության պատասխանատու քարտուղարը, 1946-1952 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, ապա խորհրդային գրականության սեկտորի վարիչ, 1953-1954 թվականներին՝ նույն ինստիտուտի տնօրեն, 1954-1975 թվականներին՝ Հայաստանի գրողների միության վարչության առաջին քարտուղար։

մինի|Էդուարդ Թոփչյանի հուշատախտակը Երևանում

Եղել է ՀԽՍՀ IV-VIII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ, 1967-1971 թվականներին՝ ՀԽՍՀ գերագույն սովետի նախագահ։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թվականից։

Նրա առաջաբանով են լույս տեսել Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպի հայերեն թարգմանությունը և Լևոն Շանթի երկերի ժողովածուն։

## Պարգևներ
* Հայրենական պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշան
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (2) 
* «Պատվո նշան» (2) շքանշան

## Երկերի մատենագրություն
* Վահան Տերյան, Երևան, Հայպետհրատ, 1945, 47 էջ։
* Հոկտեմբերը և հայ ժողովրդի ճակատագիրը, Երևան, «Միտք», 1965, 27 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուի մեջ տեղ է գտել Էդ. Թոփչյանի «Արնաթաթավ գիրքը» հոդվածը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր երկու հատորով, գիրք 1, Վերածնության խորհուրդը, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 516 էջ։
* Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 5 (գրքի «Լևոն Շանթ» գլուխը գրել է Էդ. Թոփչյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 1016 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Հարավային կոն

մինի|220px|''Մուգ կանաչ''՝ երկրամասին միշտ վերագրում են Հարավային կոնին։ Երբեմն նաև ''կանաչ'' երկրամասն էլ է միանում Հարավային կոն կոչված արտահայտության։ Իսկ հազվադեպ նաև ''բաց կանաչ''՝ երկրամասն են վերագրում Հարավային Կոնին։

**Հարավային կոնը** (իսպաներեն՝ Cono Sur, պորտուգալերեն՝ Cone Sul) Հարավային Ամերիկայի հարավային մասն է, որի տեսքը նման է շրջած կոնի։ Հարավային կոն տարածաշրջանը ներառում է Արգենտինան, Չիլին, Ուրուգվայը, հաճախ Պարագվայը և Բրազիլիայի հարավային մասը (Ռիու-Գրանդի-դու-Սուլ, Սանտա Կատարինա, Պարանա և Սան Պաուլու նահանգները։ Երբեմն ցանկին նաև միացնում են Բոլիվիան։

Հարավային կոնը հյուսիսից սահմանափակվում է Բոլիվիայով, Պերուով, Բրազիլիայի հյուսիսային նահանգներով, արևմուտքից Խաղաղ օվկիանոսով, արևելքում Ատլանտյան օվկիանոսով։

Ամենամեծ գետերն են Ռիո-դե-լա-Պլատան, Պարանան, Պարագվայը, Ուրուգվայը և Բերմեհոն։

Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկա
Հովիկ Չարխչյան

**Հովիկ Ալբերտի Չարխչյան** (), հայ գրող, գրականագետ, սցենարիստ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Արարատի շրջանի Վանաշեն գյուղում։ Սովորել է տեղի միջնակարգ դպրոցում, որն ավատել է 1981 թվականին՝ ոսկե մեդալով։ 1983 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1984-1986 թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում։ Ուսումն ավարտելուց հետո երկար տարիներ աշխատել է մամուլում։ Խմբագրել է մի շարք թերթեր։ 1996-1998 թթ. եղել է Հայաստանի պաշտպանության նախարարության լրատվության ու քարոզչության վարչության պետի տեղակալ։ Հեղինակ է Սևակագիտական մի քանի աշխատությունների։

## Երկերի մատենագրությունը
* Սիրում եմ քեզ (նամականի), Վեդի, 1991։
* Սպարապետ (հրապարակումների ժողովածու), Երևան, 2002։
* Սուլամիթա. Սևակի մեծ սերը, հատոր 1, Երևան, 2004։
* Սուլամիթա. Սևակի մեծ սերը, հատոր 2, Երևան, 2004։
* Սևակի մահվան առեղծվածը, Երևան, 2005։
* Չարենցի կրակոցը (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։
* Մինչև աշխարհի ծայրը, «Անտարես», 2015։
* Ես՝ ենթակա, գրում եմ՝ ստորոգյալ, Ե., Անտարես, 2017։
* Անժամանակ, Ե., «Դարակ», 2019, 268 էջ։ Խմբագիր՝ Աշոտ Գաբրիելյան։
* Չարենց և Արմենուհի. սիրախաղ կրակի հետ, Երևան, Անտարես, 2021:
* Ձմեռ տատի հեքիաթը, Երևան, Անտարես, 2021:
* Երկիր անավարտ (վեպ), Երևան, Նռանէ, 2024:

## Գրականագիտական հրապարակումները մամուլում
* Ոչ թե սրտի տեղափոխություն, այլ հոգու այլակերպություն, «Գիտության աշխարհում» ամսագիր, թիվ 1, 2005։
* Չարենցյան գաղտնագրեր, «Գիտությունների աշխարհում», թիվ 2, 2005։
* Ով է թարգմանել «Քառասունքը», «Գիտությունների աշխարհում», թիվ 4, 2006։
* Եղիշե Չարենց. էջեր կենսագրության համար, «Գիտությունների աշխարհում», թիվ 1, 2007։
* Չարենցի չնկարահանած սցենարը, «Երկիր», 12. 2. 2005։
* Պարույր Սևակ. երկու անտիպ նամակ, «Երկիր», 17. 6. 2005։
* Սևակի մեծ սերը և Սահինյանի «ռոմանս անսեր»-ը, «Ժամանակի միտք», նոյեմբեր, 2004։
* 37 թիվն սկսել է 37 թվից դեռ շատ առաջ, «Հայոց լեզուն և գրականություն» ամսագիր, թիվ 1-2։
* Եղծ Գալոեանոյ, վասն մաքուր օդոյ, «Հայկական ժամանակ», 16. 8. 2007։
* Չարենցյան մի անհայտ վավերագիր, «Հայկական ժամանակ», 3. 12. 2005։
* Սևակ և Ստալին. մոլորություն և ապաշխարանք, «Մեգապոլիս» ամսագիր, թիվ 4, 2010 թ.։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հովիկ Չարխչյանը bookmark.am կայքում
* Հովիկ Չարխչյան. «Կա էսպիսի անեծք, մեծ անեծք՝ շարունակել ապրել»
* Հովիկ Չարխչյանի բլոգը
* Հ. Չարխչյան, Սևակ և Ստալին

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ