Խամաճիկային պետություն

**Խամաճիկ պետություն** (կամ խամաճիկ ռեժիմը) նկարագրական տերմին է, որն օգտագործվում է այնպիսի պետության նկարագրման համար, որը հիմնականում վարում է արտաքին ուժի կողմից թելադրված քաղաքականություն, բայց անվանապես մնում է անկախ։

«Խամաճիկ պետություն» տերմինը կիրառող պետությունների կարգավիճակը, անկախության աստիճանը և լիակատար ինքնիշխանությունը կարող են զգալիորեն տարբեր լինել։ Միջազգային իրավունքը չի ճանաչում օկուպացված խամաճիկ պետությունները որպես օրինական։

«Խամաճիկ կառավարություն» տերմինի առաջին գրանցված օգտագործումը թվագրվում է 1884 թվականին՝ Եգիպտոսի խալիֆաթի հետ կապված։ Խամաճիկ ռեժիմի օրինակ է Մանջոու-Գո պետությունը, որը հիմնադրվել է Ճապոնիայի կողմից 1932 թվականին։

## Հատկանիշներ
Խամաճիկ պետություն կարող է առաջանալ, երբ պետության գոյությունը կախված է արտաքին ուժից (ավելի ուժեղ տերությունից), և նման պետության կառավարությունը ոչ այնքան արտահայտում է իր ժողովրդի կամքը, որքան հետևում է այս արտաքին ուժին՝ հիմնականում միջազգային հարաբերությունների համակարգում, բայց նաև, հնարավոր է, ներքին քաղաքականության մեջ։ Այս դեպքում պետությունը ձևականորեն անկախ է, և օտարերկրյա տերության հրահանգները չեն հրապարակվում և մնում են չարտահայտված։ Խամաճիկ պետություն կարող է առաջանալ նաև այն դեպքում, երբ կառավարությունը ստեղծվում է օտարերկրյա ռազմական միջամտության պայմաններում և իրականում ստեղծվում և աջակցվում է մեկ այլ պետության ռազմական ուժի կողմից, մինչդեռ երկիրը, ըստ էության, օկուպացված տարածք է։

Պետության գոյությունը ենթադրում է տարածքի գոյություն, ուստի այն իրավիճակում, երբ կա օտարերկրյա պետությունից կախված կառավարություն, որը իրականում չի վերահսկում երկրի տարածքը, ինչպես Ֆինլանդիայի պատերազմի ժամանակ ԽՍՀՄ-ի կողմից ստեղծված «Ֆինլանդիայի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության» կառավարության դեպքում, օգտագործվում է «խամաճիկ կառավարություն» տերմինը։ «Խամաճիկ պետություն» տերմինը սովորաբար օգտագործվում է ուշ նորագույն և ժամանակակից շրջանների պետությունները նկարագրելու համար։ Օգտագործվում են նաև «հաճախորդ պետություն» և «արբանյակային պետություն» տերմինները, չնայած այս տերմինները կարող են ունենալ տարբեր իմաստներ: Անգլիալեզու գրականության մեջ «խամաճիկ պետություն» տերմինը սկսել է օգտագործվել 19-րդ դարի կեսերին, հիմնականում Բատավիայի հետ կապված:] «Վասալ պետություն» տերմինն օգտագործվում է ավելի վաղ պատմական ժամանակաշրջանների համար:

Այս տերմինը հաճախ օգտագործվում է քաղաքական հռետորաբանության մեջ որպես պետության կախվածությունը շեշտող բացասական հուզական բնութագիր: Պետության համար փոխաբերություն՝ որպես թույլ կամքի խամաճիկ, որին արտաքին ուժերը քաշում են իրենց թելերով: Ենթադրվում է, որ նման պետությունը լիովին օրինական չէ:

## Պատմական օրինակներ
### 19-րդ դար
Առաջին խամաճիկ պետությունները ժամանակակից իմաստով Ֆրանսիայի «դուստր հանրապետություններն» էին հեղափոխական և նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ՝ Բատավյան Հանրապետությունը, որը հիմնադրվել է Նիդեռլանդների տարածքում, Ցիսալպյան Հանրապետությունը և Լիգուրիական Հանրապետությունը Իտալիայում, Հելվետյան Հանրապետությունը Շվեյցարիայում և այլն: Խամաճիկ հանրապետությունների հետ միաժամանակ Ֆրանսիան ուներ տարբեր կարգավիճակի կախյալ պետություններ՝ վասալ թագավորություններ և պրոտեկտորատներ:

#### Ճապոնական կայսրություն
19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի առաջին կեսին Ճապոնական կայսրությունը Հարավարևելյան Ասիայում այսպես կոչված «Մեծ Արևելյան Ասիայի համատեղ բարգավաճման ոլորտ» կառուցելու ուղին սահմանեց՝ իր ղեկին։ Գերիշխանության համար պայքարը իր գագաթնակետին հասավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Այս պայքարի ընթացքում ստեղծվեցին մի շարք խամաճիկ պետություններ և կառավարություններ, որտեղ Ճապոնիան ներկայացավ որպես քաղաքակրթող ուժ և Ասիայի ժողովուրդների ազատագրող Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի գաղութային տիրապետությունից։ Նման հաճախորդային ռեժիմների օրինակներից են՝

Մանչուոկուո (1932–1945), Մանջուրիայի նահանգ, որը պաշտոնապես գլխավորում էր Մանջուրական Ցին դինաստիայի վերջին կայսրը։ Փաստորեն, իրական իշխանությունը գտնվում էր ճապոնացի խորհրդականների ձեռքում։ Կվանտուն բանակի զգալի ուժեր տեղակայված էին Մանջուոկուոյում։ Ազատ Հնդկաստանի ժամանակավոր կառավարությունը (1943–1945)։, որը հիմնադրվել է Սինգապուրում ճապոնական օկուպացիայից հետո, կառավարվում էր հնդիկ արտագաղթողների և ճապոնացի զինվորականների կողմից և վերահսկում էր Բրիտանական Հնդկաստանի մի փոքր մասը։

Այլ չիրականացված նախագծերի թվում էր անկախ Ինդոնեզիայի ստեղծումը (այն ժամանակ կոչվում էր Հոլանդական Հնդկաստան):

#### Նացիստական ​​Գերմանիա
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի բոլոր դաշնակիցներին հաճախ անվանում են խամաճիկ ռեժիմներ: Այս տեսակետը հաստատվում է այն փաստով, որ Գերմանիան ձգտում էր սահմանափակել իր դաշնակիցների միջև անկախ շփումները և նրանց հարաբերությունները դնել իր վերահսկողության տակ: Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ «խամաճիկ պետություն» տերմինի օգտագործումը ավելի ուժեղ տերությունից (Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի համատեքստում՝ հիմնականում Գերմանիայից և Ճապոնիայից) կախվածության ցանկացած աստիճանի համար հուզականորեն բացասական գնահատական ​​է, և որ այս տերմինը պետք է կիրառվի միայն այն պետությունների նկատմամբ, որոնք պաշտոնապես ճանաչված են որպես անկախ, բայց լիովին զրկված են անկախ քաղաքականություն վարելու հնարավորությունից՝ թե՛ արտաքին, թե՛ ներքին: Նման պետությունները գաղութներից տարբերվում են միայն իրենց անկախության հռչակագրով: Գերմանիայից կախվածության տարբեր աստիճաններ ունեցող ռեժիմների օրինակներից են՝

* Բոհեմիայի և Մորավիայի Ռայխի պրոտեկտորատը՝— ստեղծված Գերմանիայի կողմից 1939 թվականին՝ Չեխոսլովակիայի բաժանումից հետո:
* Իտալական սոցիալական հանրապետությունը՝— նահանգ Հյուսիսային Իտալիայի տարածքում, որը գրավվել է նացիստական ​​Գերմանիայի կողմից: Այն գոյություն է ունեցել 1943-ից մինչև 1945 թվականը։
* Խորվաթիայի անկախ պետություն
* Սլովակիայի Հանրապետություն (1939-1945)
* Ազգային միասնության կառավարություն (Հունգարիա)
* Վիշիի ռեժիմ
* Երբեմն այսպես կոչված Լոկոտի Հանրապետությունը կամ Լոկոտի ինքնակառավարումը համարվում է խամաճիկ ռեժիմ (առանց որևէ պետականության ձևի): Այն վարչատարածքային կազմավորում էր, որը ստեղծվել էր գերմանական իշխանությունների և համագործակիցների կողմից ԽՍՀՄ Բրյանսկի, Օրյոլի և Կուրսկի շրջանների մի մասում, որոնք օկուպացված էին նացիստական ​​Գերմանիայի կողմից, և գոյություն է ունեցել 1941 թվականի նոյեմբերից մինչև 1943 թվականի օգոստոսը։

#### Խորհրդային Ռուսաստան և ԽՍՀՄ
Խորհրդային Ռուսաստանից և ԽՍՀՄ-ից տարբեր աստիճանի կախվածության ռեժիմների օրինակներ են՝
մինի|Ֆինլանդիայի Դեմոկրատական ​​Հանրապետության քարտեզ (1939-40)

* Հեռավոր Արևելքի Հանրապետություն (1920–1922): Հիմնադրվել է որպես բուֆերային պետություն Խորհրդային Ռուսաստանի և Հեռավոր Արևելքի ճապոնական զորքերի կողմից գրավված տարածքի միջև: Այն փաստացի կառավարվում էր ՌԽՖՍՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի և ՌԿՊ(բ) Կենտրոնական կոմիտեի կողմից: Հանրապետության բանակը ղեկավարվում էր ՌԽՖՍՀ Հեղափոխական ռազմական խորհրդի հրահանգներով, չնայած հանրապետությունը հռչակվել էր անկախ պետություն, որտեղ գերագույն իշխանությունը «պատկանում է միայն Հեռավոր Արևելքի ժողովուրդներին և նրանց»։
* Ֆինլանդիայի Դեմոկրատական ​​Հանրապետություն (1939–1940): Այս ինքնահռչակ հանրապետությունը աչքի է ընկնում նրանով, որ չունի սեփական տարածք կամ բնակչություն (սահմանները նախատեսված էր սահմանազատել Մաներհայմի բանակի պարտությունից հետո): Այնուամենայնիվ, այն ուներ իր սեփական կառավարությունը՝ Օտտո Կուուսինենի գլխավորությամբ, և իր սեփական բանակը (Ֆինլանդիայի ժողովրդական բանակ):
* Ադրբեջանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետությունը (նոյեմբեր 1945 – նոյեմբեր 1946) պետություն էր, որը ստեղծվել էր ԽՍՀՄ մասնակցությամբ Հյուսիսային Իրանում (Հարավային Ադրբեջան):
* Աֆղանստանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետությունը (1978–1992, 1987 թվականից հայտնի է որպես «Աֆղանստանի Հանրապետություն»): ԽՍՀՄ-ն միջամտեց երկրի քաղաքացիական պատերազմին, զորքեր ուղարկելով, տապալելով գործող վարչապետ Ամինին և իշխանության բերելով Քարմալին, որը հավատարիմ էր ԽՍՀՄ-ին:

#### ԱՄՆ
Միացյալ Նահանգներից տարբեր աստիճանի կախվածության ռեժիմների օրինակներն են՝

* Հարավային Վիետնամ— տարածված գրական տերմին է հաջորդական նահանգների համար, որոնք գոյություն են ունեցել 1954-ից 1976 թվականներին (արդյունավետորեն մինչև 1975 թվականը) ժամանակակից Վիետնամի 17-րդ զուգահեռականից (Բեն Հայ գետ) հարավ գտնվող մասում։
* Իրաքի կոալիցիոն ժամանակավոր իշխանություն։

##### Հարավաֆրիկյան բանտուստաններ
Խամաճիկ ռեժիմների օրինակ էին այսպես կոչված բանտուստանները (կամ «ազգային հայրենիքներ»), որոնք ստեղծվել էին Հարավային Աֆրիկայում ապարտհեյդի ժամանակ՝ համաձայն Բանտուների տնային կառավարման մասին օրենքի (բանտուն վերաբերում էր Հարավային Աֆրիկայի ամբողջ սևամորթ բնակչությանը)։ Դրանք համարվում էին ազգային ինքնակառավարվող ինքնավարություններ. չորս բանտուստաններ պաշտոնապես անկախություն ձեռք բերեցին, չնայած այն չճանաչվեց միջազգային հանրության կողմից։ Ապարտհեյդի փլուզումից հետո բոլոր բանտուստանները ներառվեցին Հարավային Աֆրիկայի կազմում։

Բանտուստանները խամաճիկ ռեժիմներ համարելու հիմնական պատճառները հետևյալն են։ Հարավային Աֆրիկայում մեծամասնություն կազմող սևամորթ բնակչությունը բաշխվեց տարբեր Բանտուստանների, որոնք, սակայն, ստացան միայն փոքր տարածքներ: Սևամորթներին զրկեցին Հարավային Աֆրիկայի քաղաքացիությունից և փոխարենը ստացան համապատասխան Բանտուստանի քաղաքացիություն: Այս պայմաններում նրանք հայտնվեցին Հարավային Աֆրիկայի մայրցամաքում՝ որպես օտարերկրյա աշխատավորներ, սահմանափակված իրենց տեղաշարժով և մեկուսացված քաղաքական համակարգից:

Ժամանակակից քաղաքականության մեջ «Բանտուստան» բառը էթնիկ սկզբունքների վրա հիմնված հետամնաց խամաճիկ պետության համար նախատեսված մականուն է։

#### Ռուսաստան
2014 թվականին Ուկրաինայի Դոնեցկի և Լուգանսկի շրջաններում ռուսամետ բողոքի ցույցերի ժամանակ ստեղծվեցին Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետությունը (ԴԺՀ) և Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետությունը (ԼԺՀ): Դոնբասում հաջորդած պատերազմում Ռուսաստանը աջակցեց նրանց՝ հերքելով իր մասնակցությունը: Որոշ աղբյուրներ ԴԺՀ-ն և ԼԺՀ խամաճիկ պետություններն անվանում են։ Այլ աղբյուրներ այս տերմինը համարում են անախրոնիկ և փոխարենը օգտագործում են «դե ֆակտո պետություններ» տերմինը։

2022 թվականի փետրվարին ԴԺՀ-ն և ԼԺՀ-ն Ռուսաստանի կողմից ճանաչվեցին որպես անկախ պետություններ, որին հաջորդեց Ուկրաինայի լիամասշտաբ ներխուժումը։ 2022 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Ռուսաստանը բռնակցեց ԴԺՀ-ն և ԼԺՀ-ն՝ պաշտոնապես ներառելով դրանք որպես Ռուսաստանի Դաշնության բաղկացուցիչ կազմավորումներ։

## Ժամանակակից օրինակներ
Որոշ փորձագետներ հետևյալ չճանաչված կամ մասնակիորեն ճանաչված պետական ​​կազմավորումները, որոնք ստեղծվել են այլ երկրների տարածքներ միջազգայնորեն ճանաչված տարածքներում և երրորդ երկրների ուժեղ ազդեցության տակ, դասակարգում են որպես խամաճիկ պետություններ։
մինի|Եվրոպայի ժամանակակից պետական ​​կազմավորումներ, որոնք որոշ փորձագետներ համարում են խամաճիկ պետություններ. Ռուսական Թուրքական

* Ռուսերեն՝
* Մերձդնեստրյան Մոլդովական Հանրապետություն (1990 թվականից՝ Մոլդովայի տարածքում)
* Հարավային Օսեթիա[40] (1991 թվականից՝ Վրաստանի տարածքում)
* Աբխազիայի Հանրապետություն (1992 թվականից՝ Վրաստանի տարածքում)
* Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն (1974 թվականից՝ Կիպրոսի տարածքում)

Այլ փորձագետներ այս տերմինը համարում են անախրոնիկ և փոխարենը օգտագործում են «դե ֆակտո պետություններ» տերմինըը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինքնիշխանություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Պետական կառուցվածքներ
Կատեգորիա:Պետություն