Պաղեստինի պատմություն

**Պաղեստինի պատմությունը** աշխարհի ամենահին շրջաններից մեկի պատմությունն է, որը շարունակաբար բնակեցված է նախապատմական ժամանակներից և ծառայում է որպես հնագույն մարդկանց գաղթի հիմնական ուղի Աֆրիկայից այլ մայրցամաքներ, ինչպես հաստատում են տարածքի հնագիտական պեղումները, օրինակ. Նահալ Մեարոտ արգելոց, որը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ է: Դա աշխարհի առաջին վայրերից է, որտեղ զարգացել են գյուղատնտեսությունն ու քաղաքները, իսկ հետո դարձել է պատերազմների կենտրոն՝ Աֆրիկայի, Եվրոպայի և Ասիայի ճանապարհների խաչմերուկը վերահսկելու համար։

## Հին պատմություն
[մինի|Պաղեստին, [Իսրայել, Հրեաստան, Իդումեա]]
Պաղեստինի առաջին մարդիկ էրեկտուսներն էին, որոնք Հորդանան գետի ափին ապրել են մոտ 790 հազար տարի առաջ և արդեն գիտեին կրակ վառել:

Միջին պալեոլիթի ժամանակ այստեղ ապրել են նեանդերթալցիներ, որոնց մնացորդները հայտնաբերվել են Կարմել լեռան քարանձավներում։ Ամենահարավային ապացույցները հայտնաբերվել են Սուքբա (Shuqba cave) քարանձավում, որը գտնվում է Պաղեստինի Արևմտյան ափին, Ռամալլահ և ալ-Բիրա նահանգում: Նեանդերթալի ատամի հետ միասին (ներքևի աջ մշտական առաջին մոլար M 1 ) NHMUK PA EM 3869, D շերտի բրեկչիայում հայտնաբերվել են Նուբիական Լևալոիս տեխնոլոգիայի քարե գործիքներ, որոնք նախկինում համարվում էին *[[բանական մարդ|Homo sapiens-]]* ին։

Մեզոլիթյան դարաշրջանում այստեղ են տեղափոխվել Նատուֆիական մշակույթի ցեղեր։ Մոտ 9 հազար տարի առաջ այստեղ կառուցվել է Երիքովը։ Նատուֆյաններին փոխարինել է նախախեցեղեն նեոլիթյան (մ. թ. ա. 8-րդ հազարամյակ) թահունի մշակույթը, որին փոխարինել է Յարմուկ մշակույթը (մ.թ.ա. VI հազարամյակ)։

## Քանան
Մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում քոչվոր սեմական և տեղական նախահուրրիական ցեղերի խաչասերման հիման վրա ձևավորվել է վաղ Քանանի Ղասուլ շրջանը (մ.թ.ա. IV հազարամյակ)։ Քանանական շրջանը տևել է 2 հազար տարի՝ նախքան նախահրեական ցեղերի արշավանքը։ Որոշ ժամանակ Պաղեստինը պատկանում էր Հին Եգիպտոսին, որի կարևոր պաշտպանական կետն էր Լաքիշ քաղաքը։ Մ.թ.ա. 18-րդ դարում Պաղեստինը ենթարկվել է հիքսոսների ներխուժմանը: Մ.թ.ա. 12-րդ դարում փղշտացիները բնակություն հաստատեցին Քանանում՝ հրեական աղբյուրներում (Պաղեստին. Փղշտացիների երկիր) անվանումը տալով երկրի ափամերձ հատվածին (Գազայի հատված մինչև Աշդոդ, Գաթ և Էկրոն)

## Հին Իսրայելի և Հուդայի պատմություն
Ըստ Աստվածաշնչի՝ եբրայական ցեղերը Հեսուի գլխավորությամբ ներխուժել է Քանանի տարածք արևելքից՝ Մովաբի տարածքով, և նրանց առաջին զոհը Երիքովն էր։ Գրավելով Քանանի տարածքի մեծ մասը՝ հին եբրայական ցեղերը բախվել են լուրջ դիմադրության՝ ի դեմս փղշտացիների, որոնք պարտություն են կրել միայն Դավիթ և Սողոմոն թագավորների օրոք։ Վերջինիս մահից հետո մ.թ.ա 928 թվականին Եբրայական թագավորությունը բաժանված էր հյուսիսային մասի (Իսրայել) և հարավային մասի Հրեաստան՝ մայրաքաղաք Երուսաղեմով։ 722 թվականին մ.թ.ա. Իսրայելը գրավվել է ասորիների կողմից: Նրանք վտարել են իսրայելացիներին և նրանց փոխարեն Միջագետքից և Սիրիայից բերել են ոչ հրեա վերաբնակիչների՝ գուտացիներին, քաղդեացիներին, արամեցիներին: Հետագայում նրանց սերունդները սկսեցին կոչվել սամարացիներ: 586 թվականին մ.թ.ա. Հրեաստանը գրավել է Բաբելոնի թագավոր Նաբուգոդոնոսոր II-ը, բայց շուտով Միջագետքի նոր տերերը՝ պարսիկները, հրեաներին վերադարձրել են բաբելոնյան գերությունից: 4-րդ դարում մ.թ.ա. Պաղեստինի տերերը դարձան հելլենիստական սելևկյանները, ապա հռոմեացիները։

## Հռոմեական և բյուզանդական ժամանակաշրջաններ
Հռոմեական ժամանակաշրջանը սկսվել է մ.թ.ա. 66 թվականին, երբ Պոմպեոսը Պաղեստինը միացրեց Հռոմին՝ Տիգրան Մեծի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո։ Սկզբում տեղի հրեական վերնախավը, ի դեմս Հասմոնյան դինաստիայի, ողջունում էր նոր տիրակալներին՝ հավատալով, որ հեռավոր հռոմեացիները ավելի քիչ կխառնվեն իրենց երկրի ներքին գործերին։ Այնուամենայնիվ, հռոմեացիները շուտով իշխանության բերեցին ավելի հավատարիմ Իդումեական դինաստիան, որի ամենահայտնի ներկայացուցիչն էր Հերովդես Մեծ թագավորը:

132 թվականին Բար Կոխբայի ապստամբությունը սկսվեց Մեսիայի աճող ակնկալիքների և կայսր Հադրիանոսի՝ Երուսաղեմում Յուպիտերի տաճար կառուցելու փորձի պատճառով: Ապստամբությունն ավարտվել է անհաջողությամբ. ավերվեց մինչև 1000 բնակավայր, սպանվեց ավելի քան 500,000 մարդ, և շատ հրեաներ վտարվել են երկրից։ Հռոմեացիները Հրեաստանի նահանգը վերանվանեցին Սիրիա Պաղեստին՝ այս վայրերում հրեական ներկայության հիշողությունը ջնջելու նպատակով։

Հիմնական հրեական բնակչությունը այս ժամանակահատվածում Հրեաստանից տեղափոխվել է Գալիլեա և Գոլանի բարձունքներ: Այնուամենայնիվ, չնայած հալածանքներին, այս ժամանակաշրջանում (2-5 -րդ դարեր) կազմվեցին հուդայականության համար կարևորագույն կրոնական տեքստերը՝ Միշնան և Թալմուդ:

395 թվականին Հռոմեական կայսրության բաժանումից հետո Պաղեստինը դարձավ Բյուզանդական կայսրության մաս։ Այդ ժամանակ տեղի հելլենացված բնակչության մեջ ձևավորվել է ուժեղ քրիստոնեական համայնք, որը հայտնի էր որպես Երուսաղեմի ուղղափառ եկեղեցի։ Արժանապատիվ Իլարիոն Մեծը նախաձեռնեց վանական շարժումը Պաղեստինում։ Չնայած 5-րդ դարի երկրորդ կեսին հրեաների թվի զգալի նվազմանը, հրեական մեծամասնությունը մնաց Գալիլեայում նույնիսկ այդ ժամանակ։

629 թվականին Պարսկաստանի դեմ տարած հաղթանակից հետո Բյուզանդիայի կայսր Հերակլիոս I-ը հանդիսավոր կերպով մտավ Երուսաղեմ՝ Պաղեստինը կրկին դարձավ Բյուզանդիայի նահանգ։ 629-630 թվականներին Հերակլիոսի կողմից հրեաների նկատմամբ իրականացված ջարդերի և հալածանքների արդյունքում հրեական համայնքը տարածաշրջանում հասավ իր նվազագույնին երեք հազարամյա պատմության ընթացքում, սակայն ամբողջությամբ չվերացավ։

614 թվականին պարսկական զորքերը, տեղի հրեաների աջակցությամբ, գրավեցին Պաղեստինը, միացնելով այն Սասանյան կայսրությանը։ Պարսկական կարճ շրջանն ուղեկցվեց տարածաշրջանում հրեական ազդեցության վերականգնմամբ և ուղղափառ քրիստոնյաների հալածանքներով, որոնք համարվում էին Բյուզանդիայի «հինգերորդ շարասյունը». եկեղեցիները ավերվեցին, իսկ Կենարար Խաչը տարվեց Իրան։

## Արաբական շրջան (638–1099)
Արաբների առաջին արշավանքը Պաղեստին թվագրվում է 634 թվականին, երբ խալիֆ Աբու Բաքրի զորքերը գրավել են Բոսրա բյուզանդական ամրոցը Հորդանան գետի արևմտյան ափին։ Նրանց հաջողվել է ամբողջությամբ դուրս մղել բյուզանդացիներին միայն Յարմուկի ճակատամարտից հետո, որից հետո 638 թվականին Սոփրոնիոս պատրիարքը Երուսաղեմի բանալիները հանձնել է խալիֆ Օմարին: Երուսաղեմում արաբական ժամանակաշրջանում Տաճարի լեռան վրա կառուցվել են աշխարհահռչակ Ալ-Աքսա մզկիթը և Ժայռի գմբեթը։ Իսլամի ազդեցության տակ տեղի երբեմնի հելլենացված բնակչությունը արաբացվել է: 10-րդ դարում արաբական խալիֆայության թուլացումից հետո Պաղեստինի նկատմամբ վերահսկողությունն անցավ եգիպտական Թուլունիդների դինաստային, որին փոխարինեցին սելջուկ թուրքերը, իսկ 1098 թվականից՝ կրկին եգիպտական ֆաթիմյանները։

## Խաչակիրների ժամանակաշրջան (1099–1291)
մինի|Պաղեստինը 12-րդ դարում
1099 թվականին եվրոպացի խաչակիրները ներխուժել են Երուսաղեմ, և նրանց առաջնորդ Գոդֆրի Բուլոնցին հիմնեց Երուսաղեմի թագավորությունը: Բացի Պաղեստինից, թագավորության իշխանությունը տարածվել է նաև Լիբանանի և ծովային Սիրիայի վրա: Այս ժամանակահատվածում Պաղեստինում կառուցվել են բազմաթիվ ամրոցներ (ներառյալ Գազայում, Յաֆֆայում, Ակրում, Արսուրում, Սաֆեդում և Կեսարիայում)։ Այնուամենայնիվ, ասպետների փոքր թիվը, Յոհանիների և Տամպլիերների թշնամությունը և եվրոպական մետրոպոլիաների աջակցության անկանոնությունը հանգեցրին թագավորության անկմանը: Խաչակիրների վերջին հենակետը եղել է Ակրան, որը լքվել է 1291 թվականին։

## Մամլուքի ժամանակաշրջան (1291–1516)
1187 թվականին Սալահ ալ-Դինը զգալի հարված է հասցրել խաչակիրներին, որոնց հաջողվեց ժամանակավորապես գրավել Երուսաղեմը։ Սալահ ալ-Դինը Եղել է եգիպտական Այուբյան դինաստիայի (1169–1250) ներկայացուցիչ, որին փոխարինել են մամլուքները։ Պաղեստինը Այուբյան ժամանակաշրջանում (1187–1253) եղել է Եգիպտոսին ենթակա միջնադարյան մուսուլմանական պետության մի մասը։ Եգիպտացիներն պահեցին իրենց իշխանությունը Պաղեստինի նկատմամբ 1260 թվականի սեպտեմբերի 3-ին՝ ետ մղելով մոնղոլների արշավանքը Այն Ջալութի ճակատամարտում: Հաղթանակից ոգեշնչված Մամլուքները Բայբարսի գլխավորությամբ հաջորդաբար գրավեցին հյուսիսային Պաղեստինի խաչակիրների ամրոցները՝ 1265 թվականին Կեսարիան և Արսուֆը դադարեցրին դիմադրությունը, իսկ 1266 թվականին Սաֆեդը։

## Օսմանյան տիրապետության տակ (1516–1917)
մինի|Պաղեստինի քարտեզ, մոտ 1759
մինի|Պաղեստինի քարտեզ, մոտ 1864
1517 թվականին Պաղեստինի տարածքը գրավել են օսմանյան թուրքերը՝ սուլթան Սելիմ I-ի (1512-1520) գլխավորությամբ։ Այդ ժամանակից սկսած, 400 տարի շարունակ, Պաղեստինը մնաց Օսմանյան կայսրության մաս, որն ընդգրկելմ է հարավարևելյան Եվրոպայի մեծ հատվածներ, ամբողջ Փոքր Ասիան, Մերձավոր Արևելքը, Եգիպտոսը և Հյուսիսային Աֆրիկան։

Քրիստոնյաներն ու հրեաները, ըստ իսլամական օրենքների, ունեին «զիմմի» կարգավիճակ, այսինքն՝ նրանք օգտվում էին հարաբերական քաղաքացիական և կրոնական ազատությունից, բայց չունեին զենք կրելու, բանակում ծառայելու կամ ձի վարելու իրավունք, և պարտավոր էին. վճարել հատուկ հարկեր. Այս շրջանում Պաղեստինի հրեաներն ապրել են հիմնականում դրսից եկած բարեգործական նվիրատվություններով։

16-րդ դարում հրեական մեծ համայնքներ արմատավորվել են Իսրայելի երկրում՝ չորս սուրբ քաղաքներում՝ Երուսաղեմում, Քեբրոնում, Սաֆեդում և Տիբերիայում։

18-րդ դարի սկզբին ամենանշանակալից փորձերից մեկը եղել է այն, որ Եվրոպայից մեծ թվով հրեաներ ներգաղթել են Երուսաղեմ՝ նպատակ ունենալով վերակառուցել և վերականգնել այնտեղ հրեական կրոնական և ազգային կենտրոնը։ Դա եղել է ալիյա (հրեաների վերադարձի դեպի իրենց պատմական հայրենիք) փորձերից մեկը։ Շարժման ղեկավարը եղել է ռաբբի Յեհուդա Հասիդը, ով 1700 թվականին իր հետևորդների հետ եկել է Երուսաղեմ։ Նա և նրա հետևորդները եղել են տարբեր եվրոպական երկրներից, և նրանց գալը մեծացրել է Երուսաղեմի հրեական համայնքը, որը մինչ այդ եղել է 1200 հոգի, այդ թվում՝ 200 աշկենազ (երեկվա Եվրոպայի որոշ երկրների հրեաներ):

Համայնքի ներգաղթը, սակայն, առաջացրել է լարվածություն: Յեհուդա Հասիդի մահից հետո (հանկարծամահ է եղել) նրա հետևորդներն ու Երուսաղեմի աշկենազ համայնքը, որը ֆինանսական դժվարություններ էր ունեցել, սկսեցին հակասություններ ունենալ։ Այս հակասությունները հանգեցրել են նրան, որ արաբ հարկատուները 1720 թվականին այրել են Աշկենազների սինագոգը, և նրանց վտարել քաղաքից։ Սա մի քանի տարիների ընթացքում Եվրոպայից եկած հրեաները ավելի շատ բնակություն հաստատեցին Հեբրոնում, Սաֆեդում և Տիբերիայում։

18-րդ դարի սկզբին Նազարեթի արաբ շեյխ Դահիր ալ-Օմարը ապստամբել է թուրքական տիրապետության դեմ։

1799 թվականին Նապոլեոնը ներխուժել է Պաղեստին։ Ֆրանսիացիները գրավել էին Գազան, Ռամլան,Լոդը ու Յաֆան։ Թուրքերի համառ դիմադրությունը կանգնեցրել է ֆրանսիական բանակի առաջխաղացումը դեպի Ակր քաղաք, թուրքերին օգնություն հասավ անգլիական նավատորմը։ Ֆրանսիացի գեներալ Կլեբերը հաղթանակ է տարել թուրքերի դեմ Կաֆր Կաննայում ու Թաբոր լեռան մոտ (1799 թ. ապրիլ)։ Սակայն, հրետանու պակասի պատճառով, Նապոլեոնը չկարողացավ վերցնել Ակրե ամրոցը և ստիպված էր նահանջել Եգիպտոս։

1800 թվականին Պաղեստինի բնակչությունը չէր գերազանցում 300 հազարը, որոնցից 25 հազարը քրիստոնյաներ էին,որոնք լայնորեն ցրված էին Պաղեստինով մեկ։ Քրիստոնյա բնակչության կենտրոնացման հիմնական վայրերը՝ Երուսաղեմում, Նազարեթում և Բեթղեհեմում, վերահսկվել են ուղղափառ և կաթոլիկ եկեղեցիների կողմից։ Հրեաները (հիմնականում սեֆարդները ) կազմում էին 5 հազար և հիմնականում կենտրոնացած էին Երուսաղեմում, Սաֆեդում, Տիբերիայում և Հեբրոնում: Երկրի բնակչության մնացած մասը (մոտ 270 հազար) մուսուլմաններ էին, գրեթե բոլորը սուննիներ։

1800-31 թվականների ընթացքում. Երկրի տարածքը բաժանվել էր երկու գավառների (վիլայեթների)։ Կենտրոնական-արևելյան լեռնային շրջանը, որը ձգվել է հյուսիսում՝ Նաբլուսից մինչև հարավում՝ Հեբրոն (ներառյալ Երուսաղեմը), պատկանում էր Դամասկոսի վիլայեթին. Գալիլեա և առափնյա գոտի՝ դեպի Ակրեի վիլայեթ։ Այս ժամանակահատվածում Նեգևի մեծ մասը գտնել է օսմանյան իրավասությունից դուրս:

1832 թվականին Պաղեստինի տարածքը գրավել է Եգիպտոսի փոխարքա Մուհամմադ Ալիի որդին և զորավար Իբրահիմ փաշան։ Նրա նստավայրը գտնվել է Դամասկոսում։ Պաղեստինը, որի հյուսիսային սահմանը հասել է Սիդոն, դարձավ մեկ նահանգ։ Եգիպտացիները, որոնք կառավարել են երկիրը ութ տարի (1832-1840), որոշ բարեփոխումներ իրականացրեցին եվրոպական օրինակով, ինչը արաբների դիմադրության և ապստամբությունների պատճառ էր դարձել երկրի քաղաքների մեծ մասում, որոնց ճնշել էին բռնի ուժով։ Եգիպտոսի տիրապետության ժամանակաշրջանում լայնածավալ հետազոտություններ են իրականացվել աստվածաշնչյան աշխարհագրության և հնագիտության բնագավառում։ 1838 թվականին Եգիպտոսի կառավարությունը Անգլիային թույլ է տվել հյուպատոսություն բացել Երուսաղեմում (նախկինում եվրոպական տերությունների հյուպատոսություններ գոյություն ունեին միայն Ակրե, Հայֆա և Յաֆա նավահանգստային քաղաքներում, ինչպես նաև Ռամլայում)։ 20 տարի անց բոլոր խոշոր արևմտյան պետությունները, ներառյալ Միացյալ Նահանգները, ունեին հյուպատոսական ներկայացուցչություններ Երուսաղեմում:

19-րդ դարում Երուսաղեմը կրկին դարձավ Երուսաղեմի Երկիր (Հעברեերեն՝ ארץ ישראל) ամենակարևոր հրեական կենտրոնը։ Սաֆեդը, որը Երուսաղեմի հետ մրցել է հոգևոր առաջնահերթության համար, մեծապես տուժել է երկրաշարժի հետևանքով (1837), երկրաշաժը խլել է մոտ 2 հազար հրեայի կյանք։

1841 թվականին Պաղեստինը և Սիրիան նորից վերադաձվել էին Թուրիքիայի վերահսկողությանը։ Այդ ժամանակ Պաղեստինի հրեական բնակչությունը կրկնապատկվել էր, իսկ քրիստոնյա և մուսուլման բնակչությունը մնացել էր նույնքան։

1880 թվականին Պաղեստինի բնակչությունը հասել է 450 հազար մարդու, որից 24 հազարը հրեաներ էին։ Երկրի հրեաների մեծամասնությունը դեռևս ապրում էր չորս քաղաքներում՝ Երուսաղեմում (որտեղ հրեաները կազմում էին ընդհանուր 25 հազար բնակչության կեսից ավելին), Սաֆեդ (4 հազար), Տիբերիա (2,5 հազար) Հեբրոն (800 հազար), ինչպես նաև Յաֆա (1 հազար) և Հայֆա (300 հազար): Երուսաղեմը դարձել էր երկրի ամենամեծ քաղաքը։ Երկրի հրեական բնակչության ավելի հին մասում հիմնականում ներառված էին սեֆարդական հրեաները։ Աշքենազի համայնքը հիմնականում բաղկացած էր արևելյան Եվրոպայի հրեաներից, որոնք բաժանված էին Հասիդների և նրանց հակառակորդների՝ Միթնաղդիմների: Հրեաների ճնշող մեծամասնությունը հավատարիմ էր խիստ ուղղափառությանը և ենթարկվում էր ռաբբիների իշխանությանը: Չնայած Չալուկկայի հիմնադրամների աջակցությանը, հրեաները ստիպված էին քրտնաջան աշխատել թուրք պաշտոնյաների կողմից գանձվող հարկերի լծի տակ։ Այնուամենայնիվ, Երուսաղեմի երկիր հրեական բնակչությունը շարունակում էր աճել, հատկապես Եվրոպայից եկած ալիայի շնորհիվ: Ալիյայի հոսքը մեծացավ Օդեսայի և Յաֆայի միջև շոգենավերի ծառայության բացումից հետո:

## Հրեաների ցանկությունը դեպի Սիոն և քաղաքական սիոնիզմի ծնունդ
Սփյուռքում ապրող հրեաների մեջ միշտ մեծ ցանկություն է եղել վերադառնալ Սիոն և Պաղեստին: Այս հույսերն ու ձգտումները արտացոլված են Աստվածաշնչում . «Եվ շատ ազգեր կգնան ու կասեն․ «Եկե՛ ելնեք Տիրոջ լեռը և Հակոբի Աստծու տունը․ մեզ ցույց կտան նրա ճանապարհները, և կգնաք նրա շավիղներով» Քանի որ Սիոնից կելնեն օրենքները, և Տիրոջ խոսքը՝ երուսաղեմից» հրեական աղոթքի կենտրոնական թեման են:12-րդ դարից սկսած՝ քրիստոնեական եկեղեցու կողմից հրեաների հալածանքները հանգեցրին նրանց ներհոսքին դեպի Սուրբ երկիր։1492 թվականին այս հոսքը զգալիորեն համալրվեց Իսպանիայից վտարված հրեաների կողմից, որոնք հիմնեցին Սաֆեդի հրեական համայնքը։

Ժամանակակից հրեական ներգաղթի առաջին մեծ ալիքը, որը հայտնի է որպես Առաջին Ալիա (), սկսվեց 1881 թվականին, երբ հրեաները ստիպված եղան փախչել Ռուսաստանում տեղի ունեցած ջարդերից:

Թեոդոր Հերցլը քաղաքական սիոնիզմի հիմնադիրը, և նրա շարժումը նպատակ ուներ ստեղծել հրեական պետություն Իսրայելի երկրում և բարձրացնել հրեական հարցը միջազգային մակարդակով։ 1896 թվականին նա գրեց «Հրեական պետությունը» գիրքը ( ), որտեղ ներկայացրեց իր տեսլականը՝ ինչպես պետք է ստեղծվի հրեական պետությունը։ Հաջորդ տարի՝ 1897 թվականին, նա գլխավորեց Համաշխարհային Սիոնիստական Կոնգրեսը։

## Բրիտանական մանդատ Պաղեստինի համար (1918–1948)
Երկրորդ ալիան (1904-1914) սկսվեց Քիշնևի ջարդերից հետո: Մոտ 40 հազար հրեաներ հաստատվել են Պաղեստինում։ Առաջին և երկրորդ ալիյայից ներգաղթյալների մեծ մասը ուղղափառ հրեաներ էին, սակայն երկրորդ ալիան ներառում էր սոցիալիստներ, ովքեր հիմնեցին կիբուց շարժումը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Վ. Յաբոտինսկու և Ի. Թրամփելդորի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց «Հրեական լեգեոնը» որպես բրիտանական բանակի մաս, որն աջակցեց բրիտանական զորքերին Պաղեստինը գրավելու գործում։ 1917 թվականի նոյեմբերին Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Արթուր Բալֆուրը հրապարակեց մի փաստաթուղթ, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Բալֆուրի հռչակագիր: Այն հայտարարեց, որ Բրիտանիան «*դրականորեն է նայում Պաղեստինում հրեա ժողովրդի ազգային տան հիմնադրմանը*»:

1919-1923 թթ (Երրորդ Ալիյա) Պաղեստին ժամանեցին 40 հազար հրեաներ՝ հիմնականում Արևելյան Եվրոպայից: Այս ալիքի վերաբնակները վերապատրաստվել են գյուղատնտեսության ոլորտում և կարողացել են զարգացնել տնտեսությունը։ Չնայած բրիտանական իշխանությունների կողմից սահմանված ներգաղթի քվոտային, հրեական բնակչությունը այս ժամանակահատվածի վերջում աճեց մինչև 90 հազարի։ Հեզրայելի և Հեֆերի հովտի ճահիճները ցամաքեցվեցին, և հողը հարմարեցվեց գյուղատնտեսության համար։ Այդ ժամանակաշրջանում ստեղծվեց արհմիութենական ֆեդերացիա՝ Հիստադրութը։

Արաբական դիմադրությունը հանգեցրեց 1920 թվականին պաղեստինյան խռովություններին և նոր հրեական ռազմական կազմակերպության՝ Հագանայի (եբրայերեն՝ «Պաշտպանություն») ձևավորմանը:

Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի (1920) որոշումների հիման վրա Ազգերի լիգան 1922 թվականին Մեծ Բրիտանիային շնորհեց Պաղեստինի մանդատ՝ դա բացատրելով «երկրում քաղաքական, վարչական և տնտեսական պայմաններ ստեղծելու անհրաժեշտությամբ՝ անվտանգ ձևավորման համար։ հրեական ազգային տուն»։ Այդ ժամանակ երկիրը բնակեցված էր հիմնականում մուսուլման արաբներով, սակայն ամենամեծ քաղաքը՝ Երուսաղեմը, հիմնականում հրեական էր:

Մանդատի սկզբում՝ Յաֆֆայում տեղի ունեցած խռովությունների պատճառով, Բրիտանիան սահմանափակեց հրեաների ներգաղթը Պաղեստին։ 1921 թվականին Բրիտանիան որոշեց մանդատի տարածքի 3/4-ը տալ Անդրհորդանանի առանձին էմիրությանը, որը հետագայում դարձավ Անդրհորդանանի անկախ թագավորություն 1946 թվականին։ Այդ տարածքում հրեաների բնակություն հաստատելը արգելված էր:

1924-1929 թթ (Չորրորդ Ալիյա) 82 հազար հրեաներ եկան Պաղեստին, հիմնականում Լեհաստանում և Հունգարիայում հակասեմականության աճի հետևանքով: Այս խումբը հիմնականում բաղկացած էր միջին խավի ընտանիքներից, որոնք տեղափոխվեցին աճող քաղաքներ՝ հիմնելով մանրածախ և սննդի բիզնեսներ և թեթև արդյունաբերություն: Հետագայում, սակայն, այս ալիքից մոտ 23 հազար արտագաղթախները լքել են երկիրը։

Նացիստական գաղափարախոսության վերելքը 1930-ականներին. Գերմանիայում հանգեցրեց Հինգերորդ Ալիային․ Հիտլերից փախած քառորդ միլիոն հրեաների հոսք էր: Այս ներհոսքն ավարտվել է 1936–1939 թվականների արաբական ապստամբությամբ և 1939 թվականին Բրիտանական Սպիտակ գրքի հրապարակմամբ, որը փաստորեն վերացրել է հրեաների ներգաղթը Պաղեստին։ Աշխարհի երկրները հրաժարվել էին ընդունել Հոլոքոստից փախած հրեաներին, ինչը, զուգորդվելով Պաղեստինում վերաբնակեցման Մեծ Բրիտանիայի արգելքի հետ, փաստացիորեն մահ էր միլիոնավոր մարդկանց համար: Պաղեստին ներգաղթի արգելքը շրջանցելու համար ստեղծվեց գաղտնի կազմակերպություն ՝ Mossad Le-Aliyah Bet, որն օգնել էր հրեաներին անօրինական ճանապարհով հասնել Պաղեստին և խուսափել մահից:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում Պաղեստինի հրեա բնակչությունը կազմում էր 33%՝ 1922 թվականի 11%-ի դիմաց։

## Իսրայելի ստեղծումից հետո
1947-ի վերջին, ՄԱԿ-ի որոշմամբ, որոշվել է բրիտանական Պաղեստինը բաժանել արաբական և հրեական մասերի՝ Երուսաղեմի տարածքին հատուկ կարգավիճակ տրամադրելով ՄԱԿ-ի կառավարման ներքո, սակայն արաբները համաձայն չէին պետության ստեղծմանը Իսրայելի այն տարածքում, որը նրանք իրենցն էին համարում։ Սկսվեց արաբա-իսրայելական ձգձգվող հակամարտությունը։

Արաբա-իսրայելական առաջին պատերազմի արդյունքում Պաղեստինի տարածքը բաժանվել է Իսրայելի, Եգիպտոսի և Անդրհորդանանի միջև։

Արաբ ակտիվիստները անմիջապես անցան Իսրայելի դեմ ահաբեկչական հարձակումների: Ահաբեկչությունների մեծ մասը կազմակերպել և ղեկավարել են Գազայի հատվածի և Հրեաստանի ու Սամարիայի եգիպտական հետախուզության աշխատակիցները:

2005 թվականին Իսրայելը, որպես միակողմանի անջատման ծրագրի մաս, տարհանեց բոլոր հրեական բնակավայրերը և դուրս բերեց իր զորքերը Գազայի հատվածից:

2023 թվականի հոկտեմբերին ՀԱՄԱՍ-ի զինյալները ներխուժեցին Իսրայել՝ սպանելով մոտ 1200 մարդու և մոտ 200 պատանդ վերցնելով Գազայի հատվածում։ Արդյունքում Իսրայելը հայտարարեց «Երկաթե սրեր» ռազմական գործողության մեկնարկի մասին և զորքեր մտցրեց անկլավի տարածք։ 11 ամիս պատերազմից հետո, ըստ Պաղեստինի առողջապահության նախարարության մահացել է ավելի քան 40000 մարդ։

## Գրականություն
* *Анати Эммануэль.* Палестина до древних евреев / Пер. А. Б. Давыдовой. — М.: Центрполиграф, 2008. — 416 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 978-5-9524-3209-3
* *[[Грант, Майкл|Грант Майкл]].* История Древнего Израиля. — М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — 336 с. — ISBN 5-300-01817-1
* *Грей Джон.* Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: Центрполиграф, 2003. — 224 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-0639-4
* *Еврейские культуры: новый взгляд на историю:* Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 с. — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1
* *[[Косидовский, Зенон|Косидовский Зенон]].* Библейские сказания / Пер. с пол. Э. Гессен, Ю. Мирской. — М.: Политиздат, 1978. — 4-е изд. — 456 с.: ил. — Серия «Библиотека атеистической литературы».
* *[[Крывелев, Иосиф Аронович|Крывелев И. А.]]* Раскопки в библейских странах. — М.: Советская Россия, 1965. — 320 с.: ил.
* *[[Липовский И. П.]]* Библейский Израиль. История двух народов. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2010. — 576 с. — ISBN 978-5-93762-066-8
* *Нот Мартин.* История Древнего Израиля / Пер. Ю. П. Вартанова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2014. — 496 с. — Серия «Biblia continua». — ISBN 978-5-86007-751-5
* *Тантлевский И. Р.* История Израиля и Иудеи до 70 г. н. э. — М.: Изд-во Русской Христианской гуманитарной академии, 2014. — 432 с. — ISBN 978-5-88812-580-9
* *Хэнкок Грэм.* Ковчег завета. — М.: Вече, 1999. — 512 с. — Серия «Тайны древних цивилизаций». — ISBN 5-7838-0436-3
* *Церен Эрих.* Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. — М.: Правда, 1986. — 2-е изд. — 480 с.: ил.
* *[[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б]].* История библейских стран. — М.: ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 5-17-018173-6
* *[[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]]* Сирийское общество эпохи принципата (I—III вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 312 с.
* *[[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]]* Ветхий Завет и его мир. — М.: Политиздат, 1987. — 240 с.: ил.
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմություն
Կատեգորիա:Պաղեստինի պատմություն