Քիմիական անվտանգություն

**Քիմիական անվտանգություն**, ներառում է բոլոր այն քաղաքականությունները, ընթացակարգերը և գործելակերպերը, որոնք նախատեսված են պոտենցիալ վտանգավոր քիմիական նյութերի ազդեցության ռիսկը նվազագույնի հասցնելու համար: Սա ներառում է քիմիական նյութերով զբաղվող անձանց, շրջակա միջավայրի, ինչպես նաև այդ միջավայրում գտնվող համայնքների և էկոհամակարգերի ազդեցության ռիսկերը: Արտադրված քիմիկատները՝ մաքուր կամ խառնուրդներով, լուծույթներով և էմուլսիաներով, ամենուր տարածված են ժամանակակից հասարակության մեջ՝ արդյունաբերական, մասնագիտական ​​և մասնավոր մասշտաբով: Այնուամենայնիվ, կան քիմիական նյութեր, որոնք չպետք է խառնվեն կամ շփվեն ուրիշների հետ, քանի որ դրանք կարող են արտադրել ենթամթերք, որոնք կարող են լինել թունավոր, քաղցկեղածին, պայթուցիկ և այլն, կամ կարող են ինքնին վտանգավոր լինել: Աղետներից և դժբախտություններից խուսափելու համար անվտանգության պահպանումն առաջնային է:

Քիմիական անվտանգությունը վերաբերում է քիմիական նյութերի օգտագործման, արտադրության, փոխադրման և մշակման անվտանգության հետ կապված մեծ կամ փոքր արտադրական օբյեկտներում, լաբորատորիաներում, ոչ քիմիական վայրերում, որոնք օգտագործում են արտադրված քիմիական նյութերը իրենց բիզնեսի համար, կամ տներում ամենօրյա գործունեության ընթացքում: Թեև կա որոշակի համընկնում, սակայն այն տարբերվում է գործընթացի անվտանգությունով, որը վերաբերում է ոչ միայն վտանգավոր քիմիական նյութերին(օրինակ,տարածվում է զտված և չզտված ածխաջրածինների վրա),այլ նաև հատուկ է արդյունաբերական գործընթացների կայաններին և կենտրոնանում է հիմնականում խոշոր վթարների վրա, այլ ոչ թե անմիջական և երկարաժամկետ հետևանքների վրա (օրինակ՝ քիմիական քաղցկեղածինություն):

Շատ քիմիական նյութերի վտանգավոր բնույթը կարող է մեծանալ, երբ խառնվում են այլ քիմիական նյութերի հետ, տաքացվում են կամ համապատասխան կերպով չեն վերահսկվում: Քիմիապես անվտանգ միջավայրում օգտագործողները կարող են համապատասխան գործողություններ ձեռնարկել դժբախտ պատահարների համար, թեև քիմիական վտանգների ազդեցության շատ դեպքեր տեղի են ունենում վերահսկվող միջավայրերից դուրս, ինչպիսիք են արտադրական գործարանները կամ լաբորատորիաները:

Ենթադրվում է, որ ամեն տարի 1,6 միլիոն մարդու մահ է գրանցվում վտանգավոր քիմիական նյութերի հետ շփումից և որ 2012 թվականի համեմատ 2016 թվականին 45 միլիոն հաշմանդամություն է ավելացել։

## Ռիսկեր և վտանգներ
Արդյունաբերության և հետազոտության մեջ օգտագործվող քիմիական նյութերն ունեն մի շարք հատկություններ, որոնք վտանգավոր են կյանքի համար: Դրանք օժտված են պայթյունավտանգությամբ, դյուրավառությամբ, թունավորությամբ, քաղցկեղածինությամբ և տերատոգենությամբ: Քայքայիչ նյութերը, ինչպիսիք են ուժեղ ալկալիները կամ թթուները, կարող են առաջացնել քիմիական այրում: Ցանկացած մեկ քիմիական կամ խառնուրդ կարող է դրսևորել այս հատկություններից մի քանիսը:

Թունավոր նյութերը կարող են լինել պինդ նյութեր՝ փոշու կամ նուրբ բաժանված մասնիկների ձևով, հեղուկներ կամ գազեր, և այդ նյութերը կարող են նաև ներծծվել ինհալացիայի միջոցով՝ անմիջապես մաշկի միջոցով՝ քթի կամ աչքերի լորձաթաղանթի հետ շփվելով: Որոշ քիմիական նյութեր կարող են պահպանվել մարմնում զգալի ժամանակահատվածներով և կարող են շարունակել դրսևորել թունավորություն: Նման նյութերի օրինակներ են սնդիկը, մկնդեղը, դիօքսինները և շատ օրգանական լուծիչներ, որոնք կարող են պահվել ճարպային բջիջներում:

Բնապահպանական ռիսկերը կարող են դժվար լինել գնահատել, և տարիներ տևել ակնհայտ դառնալու համար: Ածխաթթու գազի արտամղման հետևանքով Երկրի օզոնային շերտին սպառնացող վտանգը պահանջում էր ամբողջ աշխարհի գիտնականների հետաքննությունները ՝ պատճառը հասկանալու համար: Գիտությունը դեռևս ուսումնասիրում է կայուն հալոգենացված օրգանական նյութերի ազդեցության լրջությունը ծովային սննդի շղթայի վրա, քանի որ այդ քիմիկատներից մի քանիսը կենտրոնանում են գիշատիչների ճարպային և հանքավային կոնցենտրացիաներում, որոնք, ըստ երևույթին, ազդում են նրանց վերարտադրության վրա:

## Կառավարում և վերահսկում
Քիմիական անվտանգության կառավարումը և վերահսկումը լայնորեն զարգացած է արևմտյան աշխարհում և Ավստրալիայում առաջնային օրենսդրության և նման օրենսդրությունից բխող հրամանների միջոցով: Նման օրենսդրության կիրարկումը հետևում է տարբեր օրինաչափությունների՝ մանրամասն հրահանգների և կարգադրությունների եվրոպական մոդելից, որոնք իրականացվում են երկրին հատուկ օրենսդրության միջոցով մինչև ԱՄՆ մոդելը դաշնային լայնածավալ ակտերի մոդելը, որը վերահսկում է նահանգային օրենսդրությունը և դաշնային կառավարությունը: Այս տարածքների օրինակները նկարագրված են ստորև․

### Եվրոմիություն
Քիմիական նյութերի հրահանգներին կից՝ 89/391/ԵՏՀ հրահանգը, պահպանում է քիմիական անվտանգության կառավարման շրջանակը։ Քիմիական նյութերի եվրոպական գործակալությունը հատուկ պատասխանատու գործակալություն է և իրականացնում է քիմիական նյութերի գրանցումը, գնահատումը, թույլտվությունը և սահմանափակումը (REACH), սահմանում է չափանիշները և ապահովում համապատասխանությունը Եվրոպական միության տարածքում: Քիմիական նյութերի եվրոպական գործակալությունը գտնվում է REACH-ի ներքո և ղեկավարում է Հրահանգի իրականացման տեխնիկական և վարչական ասպեկտները:

### Նոր Զելանդիա
Վարչական շրջանակը հիմնված է աշխատանքի առողջության և անվտանգության (վտանգավոր նյութերի) կանոնակարգերի վրա, իրականացվում և կիրարկվում է Worksafe պետական ​​գործակալության կողմից: Թեև այս օրենսդրությունն իր ընդգրկմամբ համապարփակ է, այն չի տարածվում աշխատավայրից այն կողմ և որևէ պարտականություն կամ պատասխանատվություն չի դնում կենցաղային կամ կրթական հաստատություններում վտանգավոր նյութերի հետ կապված: 

### Միացյալ Թագավորություն
Մեծ Բրիտանիայի օրենսդրությունը քիմիական անվտանգությանն առնչվող օրենսդրության մեջ ներառվել է շատ օրենքներ՝ սկսած գործարանների վաղ ակտերից։ 1974թվից գործող «Առողջություն և անվտանգություն աշխատավայրում» ակտը նախատեսում էր մի ամբողջ օրենսդրություն, որը ներառում էր քիմիական անվտանգությունը Միացյալ Թագավորությունում՝ աշխատավայրում անվտանգությունը բարելավելու համար նախատեսված մի շարք այլ միջոցների շարքում։

Քիմիական անվտանգության կիրառումը առողջապահության և անվտանգության գործադիր մարմնի պատասխանատվությունն է, որն իրականացնում է աշխատանքի առողջության, անվտանգության և այլնի համապատասխան բաժինները: 1974 թվի օրենքում ձևակերպվում է կանոնակարգեր, տրամադրվում է անվտանգության խորհուրդներ և ուղեցույցներ և հետաքննում է քիմիական խոշոր միջադեպերը:

### Միացյալ Նահանգներ
ԱՄՆ-ում քիմիական անվտանգության և վտանգի հետաքննության խորհուրդը պատասխանատու է խոշոր քիմիական վթարների հետաքննության և ապագայում նման իրադարձությունները մեղմելու վերաբերյալ առաջարկություններ տալու համար:

## Ռիսկային տարածքներ
### Արտադրություն
Քիմիական նյութերի արտադրությունը և մաքրումը կարող է ներառել մի շարք ռեակտիվներ, որոնք իրենք կարող են վտանգավոր լինել, և պարունակվել մի շարք ապրանքներում, որոնք նույնքան վտանգավոր են: Օրինակ՝ 2,4,5-տրիքլորֆենոլ թունաքիմիկատը արտադրելու համար քլորը՝ սուր թունավոր գազ է, փոխազդում է ֆենոլի՝ վտանգավոր օրգանական հեղուկի հետ։ Արդյունքը սովորաբար քլորացված օրգանական միացությունների խառնուրդ է, որոնցից միայն որոշներն են ցանկալի արտադրանքը: Այս օրինակում աղտոտիչները կարող են ներառել 2,3,7,8-տետրաքլորդիբենզոդիոքսին, դիօքսին, հայտնի ամենաթունավոր սինթետիկ քիմիական նյութերից մեկը, որը սուր և քրոնիկ թունավոր և տերատոգեն է, և որի օգտագործումը հանգեցրել է Միսսուրիի Թայմս Բիչ լողափի լքմանը: Այս ռեակցիան դարձավ նաև Բհոպալի տխրահռչակ աղետի պատճառը, որի ընթացքում արձակվեց խիստ թունավոր գազ մեթիլիզոցիանատը։

Խոշոր քիմիական վթարները (և իրադարձությունները, որոնք կարող են վերածվել խոշոր վթարների) ընդգրկված են գործընթացների անվտանգության մասնագիտացված տիրույթում:

### Լաբորատորիաներ
Դպրոցներում, համալսարաններում, գիտահետազոտական ​​հաստատություններում և արտադրական լաբորատորիաներում սովորաբար պահում և մշակում են քիմիական նյութերի լայն տեսականի: Նման տարածքների անվտանգության չափանիշները բարձր են, և լաբորատորիաների մեծ մասը տրամադրում է հատուկ ենթակառուցվածք՝ ռիսկը նվազագույնի հասցնելու համար, ներառյալ ծխի պահարանները, անթափանց և իներտ աշխատանքային մակերեսները, վթարային ցնցուղի կայանները և համապատասխան անհատական պաշտպանության միջոցներ կրելու խիստ քաղաքականությունը:

### Կենցաղային օգտագործում
Կան բազմաթիվ վտանգավոր քիմիական նյութեր, որոնք օգտագործվում են կենցաղային միջավայրում, ներառյալ մաքրող միջոցները, ինչպիսիք են սպիտակեցնողները և կաուստիկ սոդան: Որոշ ժամանակակից մաքրող միջոցներ պարունակում են նաև նատրիումի սիլիկատ և այլ բարձր ալկալային բաղադրիչներ: Ժամանակակից փաթեթավորումը կարող է մեծացնել չարաշահման վտանգը, հատկապես փոքր երեխաների համար։

### Թափոնների հեռացում
Վտանգավոր նյութերի ավելցուկը հաճախ հանգեցնում է թափոնների հոսքին, լինի դա պինդ թափոններ, թե լվացարաններով, ավազաններով կամ զուգարաններով հոսող հեղուկներ: Չնայած նոսրացումը կարող է նվազեցնել անմիջական ռիսկը, երկարաժամկետ բնապահպանական ռիսկը մնում է և կարող է ավելի լուրջ լինել, քանի որ ավելի վտանգավոր նյութերը թափվում են կեղտաջրերի հոսքում: Կոշտ թափոնների հետ շփմամբ հեռացումը վտանգ է ներկայացնում նրանց համար, ովքեր զբաղվում են թափոնների հավաքմամբ և կարող են անսպասելի վտանգներ ներկայացնել հանրության անտեղյակ անդամների համար: Հայտնի է, որ որոշ արդյունաբերական թափոնների քիմիական աղբավայրեր թափոնների կուտակումից տարիներ անց ինքնաբուխ բռնկվում են։ Ալյումինի վերամշակումը կարող է առաջաղնել հարուստ թափոններ, որի մեծաքանակ կուտակման և թրջվելու դեպքում առաջացնում է ամոնիակ գազ, և կարող է նաև ինքնաբուխ բռնկվել։

## Անվտանգության ընդհանուր պրակտիկա
### Անհատական պաշտպանության միջոցներ
Քիմիական անվտանգության հիմնական պրակտիկան ներառում է անհատական ​​պաշտպանիչ սարքավորումներ, ինչպիսիք են՝ անվտանգության ակնոցները: Անձնական պաշտպանիչ սարքավորումները միայն բավարար պաշտպանություն չեն ապահովում վտանգավոր քիմիական նյութերից բխող ռիսկերից, սակայն այն օգնում է նվազագույնի հասցնել վերահսկվող միջավայրում ազդեցության ռիսկը: Քիմիական նյութերի հետ աշխատելիս պահանջվում են անվտանգության ակնոցներ՝ կանխելու համար քիմիական նյութերի թափանցումը աչքերի մեջ: Ստամոքսը, մեջքը և նախաբազուկը պաշտպանելու համար ստանդարտ ձեռնոցներ, փակ կոշիկներ, երկար տաբատներ և լաբորատոր վերարկու կրելը սովորաբար պահանջվում է լաբորատորիաներում և նմանատիպ դրույթներով այլ աշխատատեղերի համար։ Անհատական պաշտպանության միջոցների օգտագործման կանոնակարգը տարբերվում է ըստ երկրների:

### Պիտակավորում
Աշխարհում մեծ մասի համար ընդունվել է պատկերազարդ ժայռապատկերների ստանդարտ հավաքածու՝ նշելու, թե որտեղ են առկա վտանգները և առկա վտանգի տեսակը: Այս ժայռապատկերները սովորաբար ցուցադրվում են բեռնարկղերի, տրանսպորտային միջոցների, անվտանգության խորհուրդների և ցանկացած վայրում, որտեղ նյութը հայտնվում է: Դրանք ընդլայնվել և ստանդարտացվել են որպես քիմիական նյութերի դասակարգման և պիտակավորման գլոբալ ներդաշնակեցված համակարգ և այժմ օգտագործվում են աշխարհի մեծ մասում:  

ԱՄՆ-ում NFPA ադամանդը բացահայտում են քիմիական վտանգները, ինչպիսիք են դյուրավառությունը, կոռոզիոնությունը, թունավորությունը և ռեակտիվությունը: Այս պիտակը կազմված է չորս գունավոր կոդավորված դաշտերից՝ կարմիր (դյուրավառ), կապույտ (առողջության վտանգ), դեղին (քիմիական ռեակտիվություն) և սպիտակ (հատուկ վտանգ): Համարակալումը տատանվում է 0-ից մինչև 4 (գույների համար, բացառությամբ սպիտակի), 0-ը նշանակում է, որ պոտենցիալ վտանգ չկա, իսկ 4-ը ցույց է տալիս, որ քիմիական նյութը չափազանց վտանգավոր է:

### Նյութերի անվտանգության տվյալների թերթիկներ
Արտադրողները տրամադրում են նյութերի անվտանգության տվյալների թերթիկ (MSDS, նաև «անվտանգության տվյալների թերթիկ», SDS) իրենց արտադրած յուրաքանչյուր վտանգավոր քիմիական նյութի համար: MSDS-ները սովորաբար օգտագործվում և ամրացվում են կանոնակարգով այդ քիմիական նյութերի հետ գործածվող աշխատատեղերում: MSDS-ը ներառում է աշխատավայրի առողջության ասպեկտները, սահմանափակումները, շտապ օգնության համարները և անվտանգության այլ տեղեկություններ։

### Տեղափոխում
Մի շարք երկրներում «վտանգավոր քիմիական նյութեր» համակարգը օգտագործվում է ամեն անգամ, երբ պոտենցիալ վտանգավոր բեռը փոխադրվում է ավտոմոբիլային, երկաթուղային, ծովային կամ օդային ճանապարհով: Ստանդարտացված այդ նշանը, որը փակցված է մեքենայի վրա, ներկայացնում է տեղափոխվող նյութի մանրամասները, վտանգի բնույթը և հաստատված արտակարգ իրավիճակների արձագանքը:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*OEDC Chemical Safety
*ACS Safety in Laboratories

Կատեգորիա:Անվտանգության տեխնիկա
Կատեգորիա:Ռիսկերի կառավարում