Լուգա պաշտպանական գիծ

**Լուգայի պաշտպանական գիծ** (Լուգա ամրացված դիրք), մոտ 300 կիլոմետր երկարությամբ սովետական ​​ամրությունների համակարգ, որը կառուցվել է 1941 թվականի հունիս - օգոստոս Լենինգրադի մարզի տարածքում՝ Նարվա ծովածոցից, Լուգա, Մշագա, Շելոնի գետերի երկայնքով մինչև լիճը, որպեսզի կանխի Գերմանիայի հյուսիսային գերմանական բեկումնային բեկումը դեպի հյուսիս։ Հունիսի 27-ին սկսեցին աշխատել ռազմական շինարարները։ Գիծը պաշտպանելու համար հուլիսի 6-ին ստեղծվեց «Լուգա» օպերատիվ խումբը՝ գեներալ-լեյտենանտ Կ.Պ. Պյադիշևի գլխավորությամբ։ Շինարարության մեկնարկից 15 օր անց՝ հուլիսի 12-ին, գերմանական 4-րդ տանկայի նխումբը մարտի մեջ մտավ գետի տարածքում գտնվող «Լուգա» օպերատիվ խմբի ծածկամասերի հետ։ Թեև գծի ստեղծման աշխատանքները ավարտված չէին, խորհրդային զորքերի համառ պաշտպանությունը ստիպեց Վերմախտի հրամանատարությանը դադարեցնել հարձակումը Լենինգրադի վրա: Տալլինի հաջող պաշտպանությունը և Սմոլենսկի ճակատամարտը լուրջ ազդեցություն ունեցան Լուգայի գծում ռազմական գործողությունների ընթացքի վրա՝ թույլ տալով սովետական ​​զորքերին հետ պահել գերմանական ստորաբաժանումների առաջխաղացումը ևս մեկ ամսով, ուժեղացնել նրանց պաշտպանությունը և ձևավորել նորերը։

Օգոստոսի 8-ից 13-ն ընկած ժամանակահատվածում գիծը եզրերով ճեղքվել է տարածք։ Իսկ Կրասնոգվարդեյսկի ամրացված շրջանի պաշտպանությունը շեղեց հյուսիսային բանակային խմբի զգալի ուժերը և դանդաղեցրեց հարձակման զարգացումը Լենինգրադի վրա: Օգոստոսի 26-ին 43 հազար խորհրդային զինվորներ, որոնք պաշտպանում էին Լուգայի հատվածը, շրջապատված էին, բայց շարունակեցին մարտերը մինչև սեպտեմբերի կեսերը։ Շրջափակման ընթացքում գերի է ընկել շուրջ 20 հազարը։

## Նախապատմություն
### Լենինգրադի ռազմավարական նշանակությունը
1940 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Հիտլերը ստորագրեց թիվ 21 հրահանգը, որը հայտնի է որպես «Բարբարոսա» գործողություն: Այս պլանը նախատեսում էր ԽՍՀՄ- ի վրա հարձակում երեք բանակային խմբերի կողմից երեք հիմնական ուղղություններով՝ «Հյուսիս» բանակային խումբ Լենինգրադում, «Բանակային խումբ» «Կենտրոն» Մոսկվայի վրա և «Հարավ» բանակային խումբ Կիևի և Դոնբասի վրա: Լենինգրադը և Կրոնշտադտը գրավելուց հետո բանակային Սևեր խումբը պետք է իր բանակները դարձներ դեպի արևելք՝ հյուսիսից շրջապատելով Մոսկվան: 1941 թվականի հունիսի 11-ի թիվ 32 հրահանգում Հիտլերը «դեպի արևելք հաղթական արշավի» ավարտի ժամանակը սահմանեց որպես աշնան վերջ։ Վերմախտի Գերագույն հրամանատարության շտաբի պետ Ֆրանց Հալդերը 1941 թվականի հուլիսի 8-ին իր օրագրում գրել է. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին Լենինգրադը երկրի առաջատար արդյունաբերական և մշակութային կենտրոնն էր՝ 3,191,300 բնակչությամբ։Համախառն արդյունաբերական արտադրանքի արժեքով 1940 թվականին Մոսկվայից հետո երկրորդ տեղում էր և նավաշինության առաջատարն էր։ Ռազմական արտադրության 30 տոկոսը կենտրոնացված էր Լենինգրադում։ Լենինգրադի նավահանգիստը կարևոր տեղ էր գրավում երկրի արտաքին առևտրում։ Գրավելով Լենինգրադը՝ գերմանացիները նաև վերահսկողություն կվերցնեին Բալթյան նավատորմի վրա, որն արգելափակում էր Գերմանիայի ամենակարևոր բեռնափոխադրումները սկանդինավյան երկրներից, հիմնականում երկաթի հանքաքարը Շվեդիայից: Քաղաքի անկումը Նևայի վրա թույլ կտար Վերմախտի զորքերին միավորվել ֆիննական բանակի հետ և դուրս գալ օպերատիվ տարածություն Լադոգա լճից արևելք։ Նման բեկումը Վոլոգդայի և հետագա ուղղությամբ կարող է հանգեցնել երկաթուղային հաղորդակցության խափանման և Մուրմանսկից և Արխանգելսկից տրանսպորտային միջոցների արգելափակման։ Լենինգրադի անկմամբ գերմանական զորքերը կարող էին անարգել մուտք գործել Խորհրդային Միության հսկայական հյուսիսային տարածքներ, և նրանք կարող էին հյուսիսից նետվել Մոսկվայի վրա, ինչը կփոխեր խորհրդային-գերմանական ճակատի ռազմավարական ամբողջ իրավիճակը:

### Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի զարգացումները Լենինգրադի ճակատամարտից առաջ
Մոտեցումները դեպի ԽՍՀՄ հյուսիսային տարածքներ ծածկված էին Հյուսիսային և Հյուսիսարևմտյան ճակատներով։

* Հյուսիսային ճակատը ստեղծվել է 1941 թվականի հունիսի 24-ին Լենինգրադի ռազմական օկրուգի հիման վրա և ընդգրկել է Կոլա թերակղզու, Կարելիայի և Լենինգրադի շրջանի տարածքը՝ պաշտպանելով Լենինգրադը հյուսիսից։ Ռազմաճակատը ղեկավարում էր գեներալ-լեյտենանտ Մ.Մ.Պոպովը, շտաբի պետը գեներալ-մայոր Դ.Ն.Նիկիշևն էր։
* Հյուսիսարևմտյան ճակատը ստեղծվել է 1941 թվականի հունիսի 24-ին Բալթյան հատուկ ռազմական շրջանի հիման վրա, պատերազմի սկզբի հետ ռազմաճակատի զորքերը կռվել են Բալթյան խորհրդային հանրապետությունների տարածքում։ Ճակատի հրամանատար՝ գեներալ-գնդապետ Ֆ. Ի. Կուզնեցով, շտաբի պետ՝ գեներալ-լեյտենանտ Պ.Ս. Կլենով: 1941 թվականի հունիսի 22-ին սկսված սահմանային մարտերն ու ռազմաճակատի զորքերի մարտերը հունիսի 25-ի վերջում պարտվել են։ Հուլիսի սկզբին Հյուսիսարևմտյան ճակատի զորքերը չկարողացան զսպել թշնամուն և նահանջեցին 500 կմ խորությամբ դեպի Ռուսաստանի հյուսիս-արևմտյան շրջաններ՝ հայտնվելով Լենինգրադի շրջանի հարավում։ Զորքերի ոչ պատշաճ կառավարման համար Հյուսիսարևմտյան ճակատի ամբողջ հրամանատարությունը հեռացվեց իրենց դիրքերից: Միևնույն ժամանակ, Վերմախտի հրամանատարությունը, թեև հասավ իր զորքերի զգալի առաջխաղացմանը, չկարողացավ շրջապատել և ջախջախել խորհրդային զորքերին։

Հուլիսի սկզբին, հյուսիսարևմտյան ճակատում ուժերի և ռեսուրսների բացակայության պատճառով, Գերագույն հրամանատարության շտաբը նշեց, որ անհրաժեշտ է ներգրավել Հյուսիսային ճակատի զորքերը Լենինգրադի պաշտպանությանը հարավ-արևմուտքից, որը նախկինում հանձնարարված էր պաշտպանել քաղաքը միայն հյուսիսից: Ճակատների միջև սահմանը հաստատվել է Պսկով - Նովգորոդ գծով, մինչդեռ Էստոնական ԽՍՀ տարածքի պաշտպանությունը մնացել է Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի զորքերին։

Հուլիսի 4-ին գեներալ-լեյտենանտ Պ.Պ. Սոբեննիկովը ստանձնեց ռազմաճակատի հրամանատարությունը։ Ռազմական խորհրդի անդամ նշանակվեց կորպուսի կոմիսար Վ.Ն.Բոգատկինը, իսկ գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ գեներալ Ն.Ֆ.Վատուտինը, ով ռազմաճակատում էր 1941 թվականի հունիսի 22-ից։ Այս պայմաններում խորհրդային զորքերի հիմնական խնդիրն էր ռազմական գործողությունների այս թատրոնում թույլ չտալ, որ թշնամին թափանցի Լենինգրադ և Նովգորոդ, ինչպես նաև ծածկել Տալլինը, որը Բալթյան նավատորմի հիմնական բազան էր։

1941 թվականի հուլիսի 8-ին գերմանական զինված ուժերի բարձրագույն հրամանատարությունը Հյուսիսի բանակային խմբի զորքերին առաջադրեց հետևյալ խնդիրը. ԽՍՀՄ մնացած տարածքից տանկային խմբի ուժեղ աջ թևով կտրել Լենինգրադը արևելքից և հարավ-արևելքից։ Իսկ հուլիսի 10-ին Հյուսիսի բանակային խմբի զորքերը Վելիկայա գետի գծից սկսեցին հարձակում Լենինգրադի վրա Պսկով — Լուգա և կղզի — Նովգորոդ։ Նույն օրը Ֆինլանդիայի Կարելական բանակի ստորաբաժանումները հարձակում են սկսել Կարելիայում Հյուսիսային ճակատի 7-րդ բանակի դիրքերի դեմ։ 1941 թվականի հուլիսի 10-ը և Վելիկայա գետի գիծը հետազոտողների մեծամասնության կողմից համարվում են Լենինգրադի ճակատամարտի սկիզբը և դրա սկզբնական գիծը։

## Գտնվելու վայրը
Ի սկզբանե Լենինգրադի ռազմական օկրուգի հրամանատարի տեղակալի՝ գեներալ-լեյտենանտ Կ. Պ. Պյադիշևի խմբի կողմից մշակված պաշտպանական կառույցների ծրագիրը իրենից ներկայացնում էր ամրությունների գոտի, որը ձգվում էր Ֆիննական ծոցից Լուգա, Մշագա, Շելոն գետերի ափերով մինչև Իլմեն լիճ՝ գրեթե 250 կմ երկարությամբ։41941 թվականի հուլիսին Գլխավոր շտաբի պետ գեներալ Գ. Կ. Ժուկովը Հյուսիսային ճակատի Ռազմական խորհրդին փոխանցեց Գլխավոր հրամանատարության շտաբի թիվ 91/ՆԳՇ հրահանգը՝ ուղղված Լենինգրադի մատույցներում պաշտպանություն կազմակերպելուն։ Այս հրահանգով նախատեսվում էր զբաղեցնել պաշտպանական գիծ Նարվա — Լուգա — Ստարայա Ռուսսա — Բորովիչի ուղղությամբ և ստեղծել 10-15 կմ խորությամբ պաշտպանական գոտի։ Այսպիսով, փաստորեն, շտաբը հուլիսի 4-ի իր որոշմամբ հետադարձ ուժով հաստատեց Հյուսիսային ճակատի հրամանատարության կողմից առաջարկված և արդեն իսկ իրականացված միջոցառումները։ 1941 թվականի հուլիսի 5-ին, ստորագրված բանակի գեներալ Գ. Կ. Ժուկովի կողմից, հասցեագրված Լենինգրադի ռազմական օկրուգի ռազմական խորհրդին [մեկնաբանություն, Գերագույն հրամանատարության շտաբից ստացվել է նոր հրահանգ Լենինգրադի մոտեցման վրա պաշտպանական գծի նախապատրաստման վերաբերյալ։ Այն հրամայեց պաշտպանական գիծ կառուցել Կինգիզեպի, Տոլմաչևոյի, Օգորելիի, Բաբինոյի, Կիրիշիի ճակատին և հետագայում Վոլխով գետի արևմտյան ափի երկայնքով: Առաջարկվել է հատուկ ուշադրություն դարձնել Գդով-Լենինգրադ, Լուգա-Լենինգրադ և Շիմսկ-Լենինգրադ ուղղությունների ամուր ծածկույթին։ Գծի շինարարությունը պետք է անմիջապես սկսվի։ Շինարարության ավարտ - 15 հուլիսի 1941 թ․։

Արդյունքում օգոստոսին ստեղծվել է հիմնական պաշտպանական գիծ և երկու կտրող դիրք։ Հիմնական գոտին անցնում էր Ֆինլանդիայի ծոցից Լուգա գետի աջ ափով մինչև Մուրավեյնո սովխոզը, այնուհետև Կրասնյե Գորի, Դարինո, Լեսկովո, Սմերդի, Ստրեշևո, Օնեժիցա բնակավայրերով, Լուգա գետի աջ ափով Օնեժիցայից մինչև Օսվինա, այնուհետև՝ Կիժիցայից մինչև Օսվինա, այնուհետև՝ Վոլոմեր գյուղի միջով, Մեդոկվեր, Օժո գյուղով: Մեդվեդից մինչև Պեգասինո Մշագա գետի ձախ ափով, իսկ հետո Գոլինո՝ Շելոն գետի ձախ ափով։

* Առաջին անջատման դիրքը բաղկացած էր երկու շերտերից.
** Առաջինը՝ 28 կմ երկարությամբ, անցնում էր Ռակովնո գյուղից մինչև Վիչելոբոկ գյուղ Լուգա գետի աջ ափով, ապա Ուդրայկա գետի աջ ափով մինչև Ռադոլի գյուղը։
** Երկրորդ շերտը՝ 20 կմ երկարությամբ, անցնում էր Կոլոդնոյից, Չեռնայից մինչև Զակլինյե Չեռնայա գետով։
* Երկրորդ հատվածը ձգվում էր Մուրավեյնո պետական ֆերմայից մինչև Պլոսկովո՝ Լուգա գետի աջ ափով, այնուհետև Օրեդեժ գետի երկայնքով, Խվոլովո լճով, Անտոնովո լճով, Պրիստանսկոե լիճով, Ռիդենկո գետով և Ռավան գետով մինչև Ֆյոդորովկա, այնուհետև Տիգոդա և Վոլխովա: Ճակատի երկարությունը կազմում էր 182 կմ։

## Շինարարություն
### Շինարարության կազմակերպում
Դեռևս հունիսի 22-ին Լենինգրադ շտապ ժամանած ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմի տեղակալ Կ. Ա. Մերեցկովը առաջարկեց Լենինգրադի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Մ. Մ. Պոպովին սկսել Պսկովի և Լենինգրադի միջև հնարավոր պաշտպանական գծերի ընտրությունն ու հետախուզումը, իսկ դրանից անմիջապես հետո՝ կազմակերպել այդ դիրքերում պաշտպանական աշխատանքների իրականացումը՝ ներգրավելով ոչ միայն ազատ զորքերը, այլև՝ հատկապես տեղի բնակչությանը։ Այս առաջադրանքը վստահվել է Պոպովի տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ Կ. Պ. Պյադիշևին, նրա գլխավորությամբ մասնագետների և ռազմական ինժեներների մի մեծ խումբ աշխատել է պաշտպանական կառույցների կառուցման հաշվարկների վրա։

Հունիսի 24-ի առավոտյան Պյադիշևը զեկուցել է հետախուզական խմբերի կազմի, կարգի և ժամկետների, պաշտպանական շինարարության մոտավոր կազմակերպման և հաջորդականության մասին։ Հիմնական գիծը Լուգա գետն էր գրեթե ողջ երկարությամբ և հետագա Մշագա, Շիմսկ մինչև Իլմեն լիճ, զարգացած և ամրացված սահմանով, որը սկիզբ է առնում Պլյուսսա գետից: Նախատեսվում էր Լենինգրադի մերձակա մատույցներում ստեղծել պաշտպանության ևս երկու գիծ։ Հատկապես աշխատատար ու դժվար էր Լուգայի պաշտպանական գոտու ստեղծումը, որը ձգվում էր 250 կմ։ Ենթադրվում էր, որ այն բաղկացած էր երկու պաշտպանական գծից և մեկ անջատիչ դիրքից, որոնք անցնում էին բազմաթիվ լճերի և գետերի ափերով։ Նրանք նշանակվել են՝ Լուգայի ուժերի խմբի ինժեներ-պետ, փոխգնդապետ Ա.Դ.Ցիրլին, Լուգայի պաշտպանական գծի շինարարության պետ, մայոր Մ.։

Հունիսի 25-ին Հյուսիսային ճակատի ռազմական խորհուրդը հաստատեց մոտեցումների և հենց քաղաքում պաշտպանական գծերի կառուցման հիմնական սկզբունքային պլանը։ Ծրագիրը նախատեսում էր երեք գծերի կառուցում.

* Առաջինը - Ֆինլանդիայի ծոցից Լուգա և Մշագա գետերի երկայնքով մինչև Շիմսկ մինչև Իլմեն լիճ,
* Երկրորդը հագեցած էր շրջանաձև երկաթուղու արտաքին օղակի երկայնքով, Պետերհոֆ-Կրասնոգվարդեյսկ-Կոլպինո գծի երկայնքով և զբաղվում էր բանակների երկրորդ էշելոնների զորքերի հետ,
* Երրորդն անցնում էր անմիջապես քաղաքի ծայրամասով։

Միաժամանակ նախատեսվում էր ստեղծել յոթ պաշտպանական սեկտորներ հենց քաղաքում։

Անմիջապես պարզ դարձավ, որ Լուգայի գծում աշխատանքների ծավալն այնքան մեծ է, որ այն չի կարող ավարտվել սահմանված ժամկետում` օգտագործելով միայն բանակի ուժերը, և հունիսի 27-ին Լենինգրադի քաղաքային խորհրդի բանվորական պատգամավորների գործադիր կոմիտեն որոշում կայացրեց քաղաքի և մի շարք արվարձանների բնակչությանը ներգրավել աշխատանքային ծառայության մեջ։

Շտաբի կողմից կազմված Լենինգրադի պաշտպանության պլանը, որը նախատեսում էր բնակչության լայն մասնակցություն դրա իրականացմանը, ստացավ կուսակցության և քաղաքի և շրջանի խորհրդային ղեկավարների հավանությունը, իսկ հունիսի 27-ին՝ Բոլշևիկների համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտկոմի քարտուղարը (բոլշևիկներ) և Ժնովը, ով վերադարձավ Լենինգրադի շրջանի կոմիտեՇ, Մոսկվայից Լենինգրադը ծանոթացել է դրան և հեռախոսով համաձայնեցրել այդ ծրագիրը Ստալինի հետ։

Ռազմական խորհրդի որոշմամբ ստեղծվել է թիվ 1 շինարարական տնօրինություն, որը կառավարելու է Լուգա գծի շինարարությունը մինչև հունիսի 28-ը։ Վարչակազմի խնդիրն էր կառուցել հակատանկային և հակահետևակային խոչընդոտներ, ինչպես նաև դեղատուփեր։ Վարչակազմի ողնաշարը կազմում էին ռազմական ինժեներական դպրոցների սպաներն ու կուրսանտները, ինչպես նաև Լենինգրադի շինարարության մասնագետները։ Աշխատանքային տեղամասերում շինարարության նախագծումը և կառավարումն իրականացվել է շինարարության ղեկավարների բաժինների և առանձին շինհրապարակների կողմից: Դրանք ստեղծվել են Բարձրագույն ռազմածովային շինարարական ինժեներական դպրոցի, Ռազմաճարտարագիտական դպրոցի և մի շարք շինարարական կազմակերպությունների հիման վրա։

1941 թվականի հուլիս-օգոստոս ամսվա վերջին Ճակատի ռազմական խորհուրդը միջոցներ ձեռնարկեց աշխատանքային վայրերում շինարարության կառավարումը բարելավելու համար, և ձևավորվեցին ռազմական ինժեներական աշխատանքների կառավարման մարմինների համակարգեր․

* Ճակատային ինժեներական տնօրինություն - հրամանատար փոխգնդապետ Բ . Վ.Բիչևսկին նրան է վստահվել հակառակորդի հետ շփվող զորքերի և սակրավորական ստորաբաժանումների աշխատանքի կառավարումը,
* Հետևի պաշտպանական գծերի կառուցման կառավարում (USTOR), Այն ղեկավարում էր ամրացված տարածքների գծով շրջանի հրամանատարի օգնական, գեներալ-մայոր Պ.Ա. Զայցև։

Պաշտպանական շինարարության ամբողջ համալիրի գլխավոր կառավարումը, ռազմաճակատի ինժեներական և շինարարական տնօրինությունների աշխատանքների համակարգումը, ներառյալ Լենինգրադի և շրջանի նյութական և աշխատանքային ռեսուրսների ներգրավումը, իրականացրել է ռազմաճակատի ռազմական խորհրդի անդամ, քաղաքային կուսակցության կոմիտեի քարտուղար Ա. Ա. Կուզնեցովը։ Լենինգրադի պաշտպանական գծերի նախագծումը վստահվել է մի խումբ փորձագետների՝ Լենինգրադի ինժեներական պաշտպանության ղեկավարի ներքո։ Խումբը ղեկավարում էր ակադեմիկոս Բ. Գ.Գալերկին։ Փորձագետների խմբում ընդգրկված էին Բ. Դ.Վասիլիև, Ն.Ա.Կանդիբա, Ն.Ի.Ունգերման, Ս.Ա.Շուստիկով և Ս.Ս.Գոլուշկևիչ։

Սա ավելի լավ փոխազդեցություն ունեցավ ճակատի ինժեներական և շինարարական տնօրինությունների միջև, քան առաջին փուլում: Եռյակը դարձավ Հյուսիսային ճակատի ռազմական խորհրդի աշխատանքային մարմին՝ ամենավտանգավոր տարածքներում շինարարությունն արագացնելու համար։

Այդ ժամանակվանից ոլորտային սկզբունքը հիմք հանդիսացավ պաշտպանական գծերի բաժանման և շինարարության կազմակերպման համար։ Ընդհանուր առմամբ, ստեղծվել են պաշտպանական աշխատանքների 8 հատվածներ՝ 5-ը՝ հեռավոր և 3-ը՝ Լենինգրադի մերձավոր հարավային և հարավ-արևմտյան մոտեցումների վրա։ Յուրաքանչյուր հատվածում ստեղծվել է պաշտպանական շինարարական շտաբ, որոշվել է ինժեներական միավորների, շինարարական կազմակերպությունների և շինարարների ցանկը։ Սահմանվել է զորքերի հրամանատարների, հրամանատարների և պաշտպանական աշխատանքի սեկտորների ղեկավարների միջև մարտավարական խնդիրների լուծման կարգը։ Քսան օր անց պաշտպանական շինարարության կառավարման ռազմական ինժեներական ապարատը զգալիորեն աճել էր և կազմում էր գրեթե 700 մարդ։

### Քաղաքային ձեռնարկությունների կարողությունների օգտագործում
1941 թվականի հունիսի 27-ին Ճակատի ռազմական խորհուրդը որոշում ընդունեց դադարեցնել Լենինգրադի մետրոյի, Վերխնեսվիրսկայա հիդրոէլեկտրակայանի, Էնսո հիդրոէլեկտրակայանի, Էնսո-Լենինգրադ էլեկտրահաղորդման գծի և այլ օբյեկտների շինարարությունը, ինչը հնարավորություն տվեց ամենաորակյալ անձնակազմին ուղարկել ռազմական և քաղաքացիական շինարարական երկարաժամկետ շինարարական կետեր: Պատերազմի սկզբում Լենինգրադում գործում էին արհմիութենական և հանրապետական ​​ենթակայության 75 շինարարական և մոնտաժային կազմակերպություններ, որոնցում աշխատում էր ավելի քան 97 հազար մարդ։ Ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 133 հազար շինարար աշխատել է Լենինգրադի ձեռնարկությունների կապիտալ շինարարության բաժինների և շինարարական բյուրոների աշխատողների հետ: Նրանց տրամադրության տակ կային ավտոմեքենաներ, տեխնիկա, ցեմենտ, մետաղական հենասյուներ և այլ շինանյութեր, որոնք ունեին ձեռնարկություններում, հիմնարկներում և տնային տնտեսություններում։ Ամենաբարդ և բարձր որակավորում պահանջող աշխատանքների հիմնական ուժերը կազմում էին շուրջ 7 հազար մարդուց բաղկացած 12 շինարարական գումարտակներ, Լենինգրադի ռազմական շինարարական վարչությունը, շինարարական տրեստներ № 16, 35, 38, 40, 53, 58, «Սոյուզէքսկավացիա»-ն, № 5 շինարարությունը՝ ԽՍՀՄ մատակարարման ժողովրդական կոմիսարիատից (ՆԿՊՍ), և № 2 տրեստը՝ ՆԳԺԿ-ի Լենինգրադի մարզից։ Ամենաբարդ աշխատանքները վստահված էին Լենինգրադի մետրոպոլիտենի շինարարներին։ Սակայն ամենածանր և աշխատատար հողային աշխատանքներն իրականացվում էին քաղաքացիական բնակչությունից մոբիլիզացված բանվորների և ծառայողների կողմից։ Նրանց հաշվին էր կատարված աշխատանքային ծախսերի 88%-ը։ Օգոստոսի կեսերին քաղաքի մոտեցման վրա աշխատող շինարարների թիվը (առանց ինժեներական և շինարարական միավորների և շինարարական կազմակերպությունների) կազմել է ավելի քան 450,000 մարդ: Հաշվի առնելով, որ օգոստոսի 1-ին քաղաքի ամբողջ աշխատունակ բնակչությունը կազմել է 1 453 000 մարդ։

Հյուսիսային ճակատի ռազմական խորհուրդը նաև մի շարք որոշումներ է կայացրել ճակատի ինժեներական գործունեության նյութական աջակցության վերաբերյալ, և Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկների) քաղաքային կոմիտեի միջոցով հրամաններ են տրվել գործարաններում հակատանկային ականների, փշալարերի, կրակակետերի բետոնե բլոկների և այլ ինժեներական պատնեշների արտադրության համար: Մեկ-երկու օրվա ընթացքում Լենինգրադի գործարանները սկսեցին զորքերին մատակարարել հիմնական ինժեներական սարքավորումներ: Սկսեցին մասսայական արտադրվել խցանները, բահերը, կացինները, դաշտային խոհանոցները, որոնք անմիջապես ուղարկվեցին պաշտպանական գծեր կառուցելու: Իժորայի, Կիրովի, Բալթիկայի, Մետալլիչեսի և այլ գործարաններում և արտադրամասերում արտադրվել են հավաքովի զրահապատ դեղատուփեր, երկաթբետոնե ատրճանակների և գնդացիրների զրահաբաճկոններ, հակատանկային խոչընդոտներ և հակատանկային ոզնիներ։ Ավրովայի անվան գործարանում և Դրևտրեստի արտադրամասերը արտադրեցին առաջին 100 հազար հանքերը փայտե պատյաններով, քանի որ անհնար էր արագ հանքերի համար մետաղական պատյանների արտադրություն ստեղծել: Լենինգրադի գիտնականները Լենինգրադի ռազմաճակատի ինժեներական բաժնից 25 հատուկ թեմա մշակելու հրաման են ստացել։ Էլեկտրական պարիսպների տարբեր տեսակներ և տեսակներ, որոնք սկզբում մշակվել և կիրառվել են Լենինգրադի ռազմաճակատի գծերում, ապա լայն տարածում են գտել այլ ճակատներում։ Այսպիսով, Լուգա-Քինգիզեպպ էլեկտրական պարիսպների 40 կիլոմետրանոց հատվածի նախագիծն իրականացնելու համար տեղադրվել են 320 կմ բարձրավոլտ գծեր և կառուցվել են 25 էլեկտրական ենթակայաններ։ Այս հատուկ շինարարության համար մոբիլիզացվել են Լենինգրադի 42 գործարաններից և ձեռնարկություններից նյութեր և սարքավորումներ։ Պ.Գ.Կոտովի գլխավորած մասնագետների խումբը Լենինգրադի նավերի վերանորոգման գործարաններում մշակել և արտադրել է դեղատուփեր նավի զրահից: Ընդհանուր առմամբ, 1941 թվականին Լենինգրադի պաշտպանության համար արտադրվել է 600 նման դեղատուփ։ Միաժամանակ հուլիսի 11-ին Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն որոշում ընդունեց Լենինգրադի արդյունաբերության զանգվածային տարհանման մասին, 80 գործարան և 13 կենտրոնական նախագծային բյուրո պետք է տեղափոխվեն Ուրալի և Սիբիրի քաղաքներ։ Սկսվում է Լենինգրադի կարևորագույն ձեռնարկությունների տարհանումը, առաջին հերթին՝ գործարանների, գործարանների և մի շարք կարևորագույն գիտահետազոտական ​​ինստիտուտների։

### Շինարարական պայմանները և շինարարների կյանքը
Հունիսի 27-ից քաղաքի և ծայրամասային բնակավայրերի բնակիչների համար ներդրվել է աշխատանքային ծառայություն։ Պաշտպանական կառույցների կառուցման մեջ ներգրավված են եղել երկու սեռերի բոլոր աշխատունակ քաղաքացիները՝ 16-ից 50 տարեկան տղամարդիկ և 16-ից 45 տարեկան կանայք, բացառությամբ պաշտպանական արդյունաբերության ձեռնարկություններում աշխատողների։ Սահմանվել են աշխատանքային ժամերը՝ գործազուրկ աշխատունակ քաղաքացիների համար՝ օրական 8 ժամ, աշխատողներ և աշխատողներ՝ օրական 3 ժամ աշխատանքից հետո, գործող ուսումնական հաստատությունների սովորողներ՝ օրական 3 ժամ դասերից հետո։ Աշխատանքային ծառայության կանչված քաղաքացիների համար շարունակական աշխատանքի տևողությունը սահմանվել է ոչ ավելի, քան 7 օր, իսկ դրանից հետո ոչ պակաս, քան 4 օր ընդմիջումով։ Չնայած դրան, աշխատանքի մեկնողներից շատերը 7 օրից ավելի մասնակցեցին շինարարությանը, մինչև որ ավարտվեր իրենց տարածքում աշխատանքների ամբողջ ծավալը։

Տեղական ձեռնարկություններն ու հաստատությունները կազմակերպեցին դաշտային լոգանքներ և ցնցուղներ Լուգա գծում աշխատողների համար։ Տեղի բնակիչները նույնպես իրենց հնարավորության սահմաններում օգնություն են ցուցաբերել։ Հենց նրանք էլ առաջին օրերին սնունդ էին տալիս և հաց էին թխում։ Շինարարական խմբերը ենթարկվում էին ամենօրյա ռմբակոծությունների, իսկ գերմանացի օդաչուները ավտոմատներով կրակում էին անզեն շինարարների վրա։ Հրետանային գնդակոծությունը սկսվել է օգոստոսին։ Մարդիկ պատսպարվել են փամփուշտներից, ռումբերից ու պարկուճներից՝ հենց նոր փորած խրամատներում ու բեղերում։ Ինքնաթիռների մեկնելուն պես շինարարական աշխատանքները վերսկսվեցին։

Մշակվեց մի պրակտիկա, երբ պաշտպանության առաջին գիծը կառուցվեց զինվորականների կողմից, իսկ երկրորդ և հաջորդ գծերը՝ մոբիլիզացված աշխատողների, աշխատակիցների, ուսանողների և ավագ դպրոցի աշակերտների կողմից: Հուլիսի կեսերին ավելի քան 200 հազար մարդ արդեն փորում էր խրամատներ, կապի անցումներ, հրացանների և գնդացիրների խրամատներ, հակատանկային խրամատներ, կառուցում էին դեղատուփեր, բունկերներ, հրամանատարական, դիտորդական և բժշկական կետեր, տեղադրում էին անտառային խցանումներ և հակատանկային խոչընդոտներ։

Լենինգրադցիներին «խրամատներ» ուղարկելու հիմնական կազմակերպչական ձևը դարձել է «գնացքները»: Դրանք ձևավորվել են ձեռնարկությունների կամ գործարանների, կոոպերատիվների և արտադրամասերի խմբերի կողմից։ Նրանց ղեկավարները հիմնականում պատասխանատու էին մարդկանց զինելու, աշխատանքների կազմակերպման, գույքագրման և հատուկ հագուստի տրամադրման համար։ Էշելոնի գլխին կանգնած էին նրա հրամանատարն ու կոմիսարը։ Իրենց նշանակման վայր հասնելուն պես էշելոնի ղեկավարները ռազմական հրամանատարությունից ստացել են համապատասխան ամրություն կառուցելու կոնկրետ հանձնարարականներ: Իր հերթին, էշելոնները բաժանվեցին հարյուրավորների, բրիգադների և օղակների։ Յուրաքանչյուր աշխատողի նշանակվել է օրական արտադրության քվոտա: Պեղումների ժամանակ այն կազմել է 

Լուգայի գծում ստեղծվեց հատուկ ջոկատ, որը բաղկացած էր կամավորներից՝ ֆիզիկապես ուժեղ, փորձառու զինվորական շինարարներից։ Այն նախատեսված էր շինարարական գոտու այն հատվածներում, որոնք հակառակորդի կրակի տակ էին, կրակային կառույցների արագ կառուցման համար։ Բեկորներից ու փամփուշտներից ինչ-որ կերպ պաշտպանվելու համար մենք ստիպված էինք մետաղյա վահաններ տեղադրել և գերանների ժամանակավոր կույտեր ստեղծել։ Հրամանատարությունը ջոկատը տեղափոխել է մի տարածքից մյուսը։ Գրեթե ոչ մի առաքելություն չի ավարտվել առանց կորուստների։ Իրենց հերոսական գործողությունների համար վեց շինարարներ պարգևատրվեցին Կարմիր աստղի շքանշանով, իսկ ջոկատի մնացած անդամները՝ մարտական մեդալներով։

Հուլիսի 28-ից սկսեց հրատարակվել «Լենինգրադսկայա պրավդա նա օբորոննոյ հարված» օրաթերթը, որը լուսաբանում էր պաշտպանական գծեր կառուցողների կյանքը և տարածում առանձին բրիգադների ու հատվածների արժեքավոր փորձը։

### Առաջնադաշտ
Պաշտպանական գիծ կառուցելուց բացի, ինժեներական ստորաբաժանումները և ստորաբաժանումները գործում էին արգելապատնեշային ջոկատներում, որոնք ստեղծվել էին Հյուսիսային ճակատի հրամանատարության կողմից, որպեսզի ժամանակ շահեն Լուգա գծում պաշտպանություն պատրաստելու համար և ուղարկվեցին հիմնականում Լուգա-Պսկով մայրուղի: Հունիսի 25-27-ը Գդովի ուղղությամբ աշխատանքներ են սկսել 191-րդ հրաձգային դիվիզիայի արգելապատնեշային ջոկատները։ Պլյուսսա գետի գծում Լուգայի դիրքի առաջին դաշտի արդյունահանումը սկսվեց 106-րդ առանձին մոտոհրաձգային ինժեներական գումարտակի սակրավորներով, Լենինգրադի ճարտարագիտական ​​դպրոցի կուրսանտներով և 42-րդ պոնտոնային կամուրջի գումարտակի պոնտոններով: Քանի որ մինչ այս պահը զորքերը դեռ չէին ժամանել առաջնագիծ, ճանապարհների և շինությունների ականազերծումն ու ոչնչացումն իրականացվել է առանց զորքերի հատուկ պահանջները հաշվի առնելու և առանց գալիք ռազմական գործողությունների հղումների։

## Կուսակցությունների ուժերը
### Բանակի խումբ Հյուսիս
Հունիսի 22-ին «Հյուսիս» բանակային խումբը, որը հակադրվում էր Բալթյան ռազմական շրջանին, բաղկացած էր երեք բանակներից.

* 16-րդ բանակ ՝ գեներալ-գնդապետ Բուշի հրամանատարությամբ,
* 18-րդ բանակը գեներալ-գնդապետ ֆոն Կյուխլերի հրամանատարությամբ,
* 4-րդ Պանզեր խումբը գեներալ-գնդապետ Հոեպների հրամանատարությամբ։

29 դիվիզիա, այդ թվում՝ 20 հետևակ, 3 տանկային, 3 մոտոհրաձգային և 3 անվտանգության դիվիզիա, օդից աջակցում էր գերմանական 1-ին օդային նավատորմը՝ գեներալ-գնդապետ Կելլերի հրամանատարությամբ, որը կազմում էր 430 մարտական ​​ինքնաթիռ, այդ թվում՝ 270 ռմբակոծիչ և 110 կործանիչ։ Այն ներառում էր՝ 1-ին օդային կորպուսը (1-ին, 76-րդ և 77-րդ ռմբակոծիչների ջոկատները՝ զինված Ju 87, Ju 88, He 111 ինքնաթիռներով), 54-րդ կործանիչ էսկադրիլիա (Bf 109, Bf 110); 53-րդ կործանիչ ջոկատի խումբ; երկու հետախուզական ջոկատ (50 ինքնաթիռ): Հյուսիս բանակային խումբն ուժեղացնելու համար Վերմախտի բարձր հրամանատարության պահեստազորից լրացուցիչ ուժեր են հատկացվել, այդ թվում՝ ինքնագնաց հրետանային ստորաբաժանումների 5 մարտկոց, 6 հրացանային ստորաբաժանումներ 105 մմ ատրճանակներով, 2 հրացանային դիվիզիա 150 մմ ատրճանակներով, 11 ծանր դաշտային հաուբիցային դիվիզիա, 2 խառը հրետանային դիվիզիա, 4 ականանետային դիվիզիոն 210 մմ ատրճանակներով, 7 հակաօդային մարտկոցներ, 2 երկաթուղային մարտկոց, 3 զրահապատ գնացք և այլ ստորաբաժանումներ և ստորաբաժանումներ։ Ընդհանուր առմամբ Հյուսիսային բանակի խումբը բաղկացած էր՝ 655,000 մարդ, 7,673 հրացան և ականանետ, 679 տանկ և գրոհային հրացաններ, 430 մարտական ​​ինքնաթիռ:

Գերմանական զորքերի պատրաստվածության մակարդակը շատ բարձր էր։ Բանակի խմբերի շտաբները, ինչպես նաև դիվիզիաներն ու կորպուսները լավ օպերատիվ պատրաստվածություն են ունեցել և լիովին պատրաստ են եղել ծրագրված ռազմական գործողությունների ընթացքում ստորաբաժանումները վերահսկելու համար։ Հյուսիսի բանակային խմբի, 16-րդ և 18-րդ դաշտային բանակների, 4-րդ Պանզեր խմբի, կորպուսի և դիվիզիաների հրամանատարությունը ունեին մեծ մարտական ​​փորձ, որը ձեռք էր բերվել Առաջին համաշխարհային պատերազմի մարտադաշտերում և Արևմտյան Եվրոպայում մարտական ​​գործողություններում:

Գերմանական հրամանատարության տվյալներով՝ երեք շաբաթվա մարտերի ընթացքում երեք ստորաբաժանումների ընդհանուր կորուստները կազմել են մոտ 30 հազար մարդ։ Սարքավորումների կորուստները փոքր-ինչ ավելի փոքր են եղել և կազմել մոտ 5%։ Այսպիսով, հուլիսի կեսերին Վերմախտին հաջողվեց պահպանել իր մարտական ​​ստորաբաժանումների ողնաշարը, որի հետ նրանք պատերազմի մեջ մտան ԽՍՀՄ-ի հետ։

Հաշվի առնելով, որ 8-րդ բանակի զորքերը, որոնք նահանջել էին Էստոնիա, վերջնականապես պարտվեցին և բարոյալքվեցին, գերմանական հրամանատարությունը ֆոն Կյուխլերի 18-րդ բանակից ուղարկեց ընդամենը 2 հետևակային դիվիզիա (61-րդ և 217-րդ[de])՝ գրավելու Տալլինը: Այնուամենայնիվ, գերմանական հրամանատարության ծրագրերը արագորեն կոտրելու խորհրդային զորքերի դիմադրությունը չիրականացան: Նա չուներ բավարար ուժեր արագ գրավելու Տալլինը՝ Կարմիր դրոշի Բալթյան նավատորմի գլխավոր ռազմածովային բազան։ Մարտերում գերմանական ստորաբաժանումները մեծ կորուստներ ունեցան, և նրանց ուժերը անընդհատ նվազում էին։ Օրինակ, ըստ բանտարկյալների ցուցմունքների, հուլիսի կեսերին 217-րդ հետևակային դիվիզիայի վաշտերում մնացել էր 15-20 մարդ։ Արդյունքում գերմանական հրամանատարությունը ստիպված եղավ շտապ այս գիծ տեղափոխել ևս 3 հետևակային դիվիզիա, որոնք նախատեսված էին Լենինգրադի հիմնական ուղղությամբ գործողությունների համար։ 1941 թվականի հուլիսի 30-ին Հիտլերը ստորագրեց Գերագույն հրամանատարության № 34 հրահանգը, որով «Հյուսիս» բանակային խմբին հանձնարարում էր շարունակել հարձակումը Լենինգրադի վրա, շրջապատել այն և հաստատել կապ ֆիննական բանակի հետ։ «Կենտրոն» բանակային խմբին հանձնարարվում էր անցնել պաշտպանության։ Վերոնշյալ խնդիրները «Հյուսիս» բանակային խմբի համար հաստատվել էին նաև 1941 թվականի օգոստոսի 12-ի № 34 հրահանգի լրացումներում։ Այդպիսով, նոր հանգամանքն այն էր, որ Լենինգրադի վրա ուղղակի հարձակման հետ մեկտեղ, «Հյուսիս» բանակային խմբի զորքերը պետք է շրջապատեին քաղաքը հարավարևելքից և արևելքից՝ գրավելով Իլմեն և Լադոժյան լճերի միջև ընկած անցումը։ Վերջին խնդիրը կատարելու համար օգոստոսին «Կենտրոն» բանակային խմբից գեներալ-գնդապետ Շմիդտի 39-րդ մոտորիզացված կորպուսը փոխանցվեց 16-րդ բանակին։

### Լուգա աշխատանքային խումբ
Հյուսիսի բանակային խմբի թշնամին Կ.Է.Վորոշիլովի հյուսիսարևմտյան ուղղության զորքերն էին, որոնք միավորված էին գալիք գերմանական հարձակման ուղղությամբ գեներալ-լեյտենանտ Մ.Մ.Պոպովի հյուսիսային ճակատի և գեներալ-մայոր Պ.Պ.Սոբեննիկովի հյուսիսարևմտյան ճակատի հրամանատարությամբ: Սկզբում Հյուսիսային ճակատը նախատեսված էր վերահսկելու Արկտիկայում և Կարելիայում գործող զորքերը: Սակայն ռազմաճակատում իրավիճակի զարգացումը հրամանատարությանը ստիպեց ներգրավել Հյուսիսային ճակատը Լենինգրադի պաշտպանությանը հարավ-արևմուտքից, և նաև սկսում է տեղափոխումը Կարելյան Իսթմուսից 10-րդ մեքենայացված կորպուսի Լուգա ուղղություն (առանց 198-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիա), 237-րդ և 70-րդ հրաձգային դիվիզիաները։ Սակայն Ռուսաստանի զինված ուժերի գերագույն հրամանատարության 1941 թվականի հուլիսի 9-ի թիվ 00260 հրահանգով Հյուսիսային ճակատի հրամանատարին հրամայվել է անհապաղ փոխանցել 70-րդ, 177-րդ հրաձգային դիվիզիաներ և մեկ տանկային դիվիզիա (10-րդ մեխանիզացված կորպուսից), որոնք հուլիսի 14-ին պետք է հակահարձակման անցնեին Նովգորոդի ուղղությամբ առաջխաղացող Մանշտեյնի 56-րդ մեքենայացված կորպուսի դեմ։ Արդյունքում 10-րդ մեքենայացված կորպուսից Լուգա գծում գործում էր միայն 24-րդ տանկային դիվիզիան, որը հուլիսի 10-ին ուներ 118 BT-2 և BT-5 տանկ, 44 BA-10 և BA-20 զրահամեքենա, և միայն հուլիսի 13-ին 3 ԿՎ տանկ հայտնվեց 24-րդ դիվիզիոնում։

Հուլիսի 5-ին ստեղծվեց Լենինգրադի և Օզեռնի շրջանի ռազմածովային պաշտպանության շտաբը, որը ղեկավարում էր քաղաքի պաշտպանության նավատորմի նախապատրաստումը, որի հրամանատարն էր կոնտրադմիրալ Ֆ. Ի. Չելպանովը: Սկսեցին ձևավորվել Օնեգա, Չուդսկայա, Իլմենսկայա և Լադոգա ռազմական նավատորմերը, ծովային բրիգադները և նավաստիների ջոկատները, և սկսվեց ափամերձ լրացուցիչ մարտկոցների կառուցումը։ Բացի այդ, հուլիսի 6-ին Հյուսիսային ճակատը առաջ շարժվեց Լենինգրադի հարավ-արևմուտք.

* 191-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը տեղակայվել է Նարվա գետի արևելյան ափի երկայնքով,
* 177-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը պաշտպանական դիրքեր է գրավել Լուգա քաղաքի տարածքում,
* Կիրովի անվան Լենինգրադի հետևակային դպրոցը (2000 մարդ), որը գրավել է Քինգիզեպը,
* Լենինգրադի հրաձգային և գնդացիրների դպրոց (1900 մարդ), կենտրոնացած Նարվա քաղաքում,
* 1-ին առանձին լեռնային հրաձգային բրիգադը (5800 մարդ), մոբիլիզացվել է Լենինգրադում և նույնպես շարժվել դեպի Լուգա,
* Լենինգրադում 1941 թվականի հունիսի 29-ից ստեղծվել է ժողովրդական միլիցիայի 3 դիվիզիա՝ յուրաքանչյուրը 10 հզ. մարդ։

Լուգայի գծում զորքերը վերահսկելու համար 1941 թվականի հուլիսի 6-ի թիվ 26 հրամանով Հյուսիսային ճակատի շտաբը ստեղծեց Լուգա օպերատիվ խումբը (LOG), որը հանձնարարություն ստացավ կանխել թշնամու բեկումը հյուսիս-արևելքում Լենինգրադի ուղղությամբ։ Խմբի հրամանատարությունը վստահվել է գեներալ-լեյտենանտ Կոնստանտին Պավլովիչ Պյադիշևին։

## Ռազմական գործողություններ
Հուլիսի 9-ին, Պսկովի գրավումից հետո, գերմանական զորքերի տանկային և մոտոհրաձգային ստորաբաժանումները չսպասեցին 16-րդ և 18-րդ բանակների հիմնական ուժերի ժամանմանը, այլ վերսկսեցին հարձակումը։

Լուգայի դիրքում պաշտպանությունը ստանձնել են 191-րդ և 177-րդ հրաձգային դիվիզիաները, 1-ին միլիցիայի դիվիզիան, 1-ին առանձին լեռնային հրաձգային բրիգադը, Լենինգրադի Կարմիր դրոշի հետևակային դպրոցի կուրսանտները՝ Ս. 24-րդ տանկային դիվիզիան պահեստային էր, իսկ 2-րդ ժողովրդական միլիցիայի դիվիզիան առաջ էր շարժվում առաջնագիծ։ Ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները պաշտպանվել են լայն ճակատով։ Դրանց միջև կային 20-25 կմ չզբաղեցված բացեր։ Որոշ կարևոր ուղղություններ, օրինակ՝ Կինգիսեպսկին, մնացել են բացահայտված։ 106-րդ ինժեներական և 42-րդ պոնտոնային գումարտակները հակատանկային ականապատ դաշտեր են տեղադրել առաջապահ հատվածում։ Լուգայի դիրքում դեռ ինտենսիվ աշխատանք էր ընթանում, գծի շինարարությունը դեռ հեռու էր ավարտվելուց։ Աշխատանքներին մասնակցել են տասնյակ հազարավոր լենինգրադցիներ և տեղի բնակիչներ։

### Լուգան թռչելու փորձ
Հուլիսի 10-ին 41-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի երկու տանկային, մոտոհրաձգային և հետևակային դիվիզիաներ օդային աջակցությամբ հարձակվեցին Պսկովից հյուսիս 118-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումների վրա: Ստիպելով նրան նահանջել Գդով, նրանք շտապեցին Լուգա։ 90-րդ և 111-րդ հրաձգային դիվիզիաները, հակառակորդի գերակա ուժերի ճնշման ներքո, մարտնչեցին հետդարձի ճանապարհին: Մեկ օր անց գերմանացիները հասան Պլյուսսա գետը համանուն գյուղի մոտ և մարտնչեցին Լուգա օպերատիվ խմբի ծածկող զորքերի հետ։ Այս պահին 177-րդ հրաձգային դիվիզիային ՝ գնդապետ Ա.Ֆ. Մաշոշինի հրամանատարությամբ, հաջողվել է գրավել գիծը Լուգայի շրջանում և առաջնահերթում։ Գերմանական դիվիզիաները հանդիպեցին համառ դիմադրության: Կարևոր բնակավայրերն ու դիմադրության կենտրոնները մի քանի անգամ փոխեցին իրենց ձեռքերը։ Հուլիսի 13-ին հակառակորդին հաջողվեց ներթափանցել անվտանգության գոտի, սակայն հաջորդ առավոտ 177-րդ հրաձգային դիվիզիայի և 24-րդ տանկային դիվիզիայի մի մասը հզոր հրետանային կրակի աջակցությամբ դուրս մղեցին նրանց առաջնագծից և կրկին դիրքեր գրավեցին Պլյուսսա գետի երկայնքով։ Գնդապետ Գ.Ֆ.Օդինցովի հրետանային խումբը մեծ դեր խաղաց թշնամու տանկերի գրոհը հետ մղելու գործում։ Ավագ լեյտենանտ Ա.Վ.Յակովլևի մեկ հաուբիցային մարտկոցը ոչնչացրել է թշնամու 10 տանկ։ Գերմանական զորքերը Լուգայի ուղղությամբ կանգնեցվեցին։

Հուլիսի 13-ին Հյուսիսարևմտյան ուղղության բարձրագույն հրամանատարությունը որոշեց վերակազմավորել զորքերի հրամանատարությունն ու հսկողությունը Լենինգրադի հարավ-արևմտյան մոտեցումների վրա: Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատից 8-րդ բանակը և 11-րդ բանակի 41-րդ հրաձգային կորպուսը տեղափոխվեցին Հյուսիսային ճակատ և նրանց հանձնարարվեց թույլ չտալ, որ թշնամին ճեղքվի Լենինգրադ։ Այս որոշումը արտացոլում էր գործերի իրական վիճակը, քանի որ 8-րդ բանակը և 41-րդ հրաձգային կորպուսն արդեն իրականում մարտական գործողություններ էին իրականացնում Հյուսիսային ճակատի գոտում: Հյուսիսային ճակատի հրամանատարը Լուգա օպերատիվ խմբում ներառել է 41-րդ հրաձգային կորպուսը ( 111-րդ, 90-րդ, 235-րդ և 118-րդ հրաձգային դիվիզիաները): 41-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումների մնացորդները հավաքվեցին, ապահովվեցին համազգեստով, զինվեցին, միավորվեցին կազմավորումներով և ուղարկվեցին Լուգա օպերատիվ խմբի զորքերը ուժեղացնելու համար, 111-րդ հրաձգային դիվիզիան գրավեց պաշտպանական գոտին աջ կողմում, իսկ 235-րդ հրաձգային դիվիզիան 177-րդ հրաձգային դիվիզիայի ձախ եզրում։

### Իվանովսկոյե գյուղի և Բոլշոյ Սաբսկի մոտ գտնվող կամուրջների գրավում
Երբ տանկային զորքերի գեներալ Գ. Ռայնհարդը փորձեց իր տանկերն ու զրահափոխադրիչ գումարտակները հեռացնել  ճանապարհից՝ փորձելով թիկունքից հարվածել պաշտպանվող խորհրդային ստորաբաժանումներին, նա հանդիպեց այն փաստին, որ մայրուղու աջ և ձախ տեղանքը գործնականում ոչ պիտանի էր զրահամեքենաների համար: Լայնածավալ գործողություններ իրականացնելն անհնարին դարձավ։ Տանկերը կորցրել են իրենց հիմնական առավելությունը՝ արագությունն ու մանևրելու ունակությունը։ Միևնույն ժամանակ, 4-րդ Պանզեր խմբի կողմից ցամաքային և օդային հետախուզությունը պարզեց, որ ձախ եզրում, Լուգա գետի ստորին հոսանքներում, կային խորհրդային զորքերի բավականին աննշան ուժեր: Միևնույն ժամանակ, 4-րդ տանկային խմբի կողմից ցամաքային և օդային հետախուզությունը պարզեց, որ ձախ թևում՝ Լուգա գետի ստորին հոսանքներում, կային խորհրդային զորքերի բավականին աննշան ուժեր։ Իսկ 4-րդ Պանցեր խմբի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Հոեպները 1-ին և 6-րդ Պանզերային դիվիզիաները տեղակայեց դեպի հյուսիս՝ Լուգայի ուղղությամբ թողնելով 269-րդ հետևակային դիվիզիանլ։ Հուլիսի 14-ին, հարկադիր տեմպերով մոտ 160 կիլոմետր քայլելով, 6-րդ Պանզեր դիվիզիան, Բրանդենբուրգի գնդի հատուկ ստորաբաժանման օգնությամբ, գրավեց երկու անձեռնմխելի կամուրջ Լուգա գետի վրայով Իվանովսկոյե գյուղի մոտ։

4-րդ Պանզեր խմբի հիմնական ուժերի մանևրը Լուգայից մինչև Քինգիզեպ ուղղություն արագորեն հայտնաբերվեց Հյուսիսային ճակատի հետախուզության միջոցով: Միևնույն ժամանակ, հատկապես աչքի ընկավ Վ.Դ.Լեբեդևի հետախուզական խումբը, որը գործում էր թշնամու գծերի հետևում։ Նա զեկուցել է գերմանական տանկերի և մոտոհրաձգային շարասյուների ինտենսիվ շարժման մասին՝ Ստրուգա Կրասնյեից և Պլյուսսայից դեպի Լյադի և հետագայում՝ դեպի Լուգա գետ: Գերմանական զորքերի վերախմբավորումը վերահսկվել է նաև օդային հետախուզությամբ։ Ճակատի հրամանատարությունը հրատապ միջոցներ է ձեռնարկել Քինգիզեպի հատվածը ծածկելու համար։ Լենինգրադի մոսկովյան շրջանի կամավորներից և Լենինգրադի կարմիր դրոշի զրահապատ առաջադեմ դասընթացների (LBTKUKS) Լենինգրադի հրամանատարական անձնակազմի (LBTKUKS) կամավորներից կազմված ժողովրդական միլիցիայի 2-րդ դիվիզիայի ուղարկումն արագացվեց: Ժամանակին այստեղ ժամանած 2-րդ ԴՆՕ-ն հարձակվել է թշնամու վրա, սակայն չի կարողացել նրանց հեռացնել կամրջի գլխից։ Միլիցիայի և տանկիստների հարձակումը դիտել են Պոպովը և Վորոշիլովը, ովքեր անձամբ են ժամանել բեկման վայր։ Ճակատամարտի ընթացքում Պոպովը, իրավիճակը ավելի լավ գնահատելու համար, Տ-34 տանկով գնաց հետախուզության։ Տանկը երեք հարված է ստացել աշտարակում գտնվող զրահաթափանց արկերից, սակայն զրահը կանգնել է, և տանկը դուրս է եկել մարտից անվնաս:

Նույն օրը՝ հուլիսի 14-ին, 1-ին տանկային դիվիզիայի ուժեղացված մոտոհրաձգային գումարտակը հասել է Լուգա գետ՝ Բոլշոյ Սաբսկի մոտ, և երեկոյան ժամը 22-ին ստեղծել էր կամուրջ արևելյան ափին ։ Մի քանի օր՝ մինչև հուլիսի 17-ը, կատաղի մարտը շարունակվեց Լենինգրադի Ս. Մ. Կիրովի անվան հետևակային դպրոցի կուրսանտների ջոկատի և հակառակորդի 1-ին տանկային դիվիզիայի ստորաբաժանումների միջև: Ամբողջ բարձրության վրա զիգզագային խրամատների ժամանակին պատրաստված համակարգի շնորհիվ կուրսանտները ամուր պահեցին։ Ափամերձ զորքերը զգալի օգնություն են ցուցաբերել պաշտպանվող զորքերին՝ ոչնչացնելով գերմանական հետևակի կենտրոնները իրենց կրակով, ոչնչացնելով անցումները, հարձակվելով տանկային և մեքենայացված ստորաբաժանումների և հրետանային մարտկոցների վրա։ Ավելի ուշ, գեներալ Ռեյնհարդը, թողնելով պատնեշները Բոլշոյ Սաբսկում, սկսեց կենտրոնացնել 41-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի ուժերը Իվանովսկոյե գյուղի մոտ գտնվող կամրջի վրա, որպեսզի ճեղքեն դեպի Կինգիզեպ - Կրասնոյե Սելո մայրուղի և դրա երկայնքով Լենինգրադ։

### Սովետական զորքերի հակահարձակումը Սոլցիի մոտ
Շիմսկից հարավ-արևմուտք ներխուժած 56-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները ջախջախելու համար Հյուսիսարևմտյան ճակատի հրամանատարը 1941 թվականի հուլիսի 13-ի իր թիվ 012 հրահանգով հրամայեց 11-րդ բանակի զորքերին գեներալ Վ.Ի. Մորոզովին հակահարձակում իրականացնելու և իրավիճակը վերականգնելու Սոլցի քաղաքի տարածքում։ Հուլիսի 14-ին Հյուսիսարևմտյան ճակատի ստորաբաժանումների մի մասը (ներառյալ հյուսիսային ճակատից տեղափոխված երեք դիվիզիա) հակահարձակում իրականացրեց գեներալ Մանշտեյնի 56-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի վրա հյուսիսից: 27-րդ բանակի 183-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները հարավից առաջ էին շարժվում Սիտնյա։ Օդից առաջխաղացող ստորաբաժանումներին աջակցել են Հյուսիսարևմտյան և Հյուսիսային ճակատների չորս օդային ստորաբաժանումներ։ 11-րդ բանակի հրամանատարի պլանն էր գրոհել հակառակորդի թևը և թիկունքը համընկնող ուղղություններով, շրջապատել նրա զորքերը, կտրել դրանք և ոչնչացնել դրանք: Չորս օրվա մարտերի ընթացքում 8-րդ Պանզերային դիվիզիան ջախջախվեց, նայած նրան հաջողվեց դուրս գալ շրջապատից, սակայն մարտունակությունը վերականգնելու համար պահանջվեց մի ամբողջ ամիս։ 56-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի մասերը հետ են շպրտվել 40 կմ դեպի արևմուտք։ Կորպուսի թիկունքը մեծ կորուստներ է կրել։ Գերմանական հրամանատարությունը, վախեցած խորհրդային զորքերի հակահարձակումից, հուլիսի 19-ին հրամայեց դադարեցնել հարձակումը Լենինգրադի վրա և այն վերսկսել միայն այն բանից հետո, երբ 18-րդ բանակի հիմնական ուժերը մոտեցան Լուգա: Հյուսիսարևմտյան ճակատի 11-րդ բանակի հակահարձակումը ժամանակավորապես վերացրեց գերմանական զորքերի բեկման սպառնալիքը Նովգորոդ։ Սակայն խորհրդային զորքերը նույնպես մեծ կորուստներ կրեցին և հուլիսի 19-ին անցան պաշտպանության, իսկ հուլիսի 27-ին մարտերով նահանջեցին դեպի Լուգայի գծի պատրաստված դիրքերը։ Բայց տեղական հաղթանակը նաև բացասական կողմ ուներ։ Մարշալ Կ. Է. Վորոշիլովը մարտի նետելով նոր ստորաբաժանումներ, միաժամանակ իրեն զրկեց իր միակ մարտունակ պահուստ։

### Կազմակերպչական և մարտական գործողություններ հուլիսի վերջին - օգոստոսի սկզբին
1941 թվականի հուլիսի 21-ին գեներալ-լեյտենանտ Կ. Պ. Պյադիշևին ներկայացվեց ձերբակալման որոշում։ Դրանում ասվում էր, որ նա կասկածվում է հանցավոր գործունեության մեջ՝ համաձայն ՌԽՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 58-10 հոդվածի 1-ին մասի։ Սեպտեմբերի 17-ին նա դատապարտվեց 10 տարի ազատազրկման։ Նրան մեղավոր ճանաչեցին հետևյալում, թեև Պյադիշևը իրեն մեղավոր չճանաչեց։

Լուգա օպերատիվ խումբը, որն աստիճանաբար համալրվում էր զորքերով, 1941 թվականի հուլիսի 23-ի Հյուսիսային ճակատի շտաբի թիվ 3049 օպերատիվ հրահանգով բաժանվեց պաշտպանության Կինգիզեպ, Լուգա և Արևելյան հատվածների (հուլիսի 29-ից՝ բաժիններ), Լուգա օպերատիվ խմբի շտաբը ցրվեց, և նրա սպաներն ու գեներալները ուղարկվեցին անձնակազմի բաժինների շտաբները՝ իրենց անմիջական ենթակայությամբ Հյուսիսային ճակատի շտաբին։

Հուլիսի 31-ին Արևելյան հատվածը վերածվեց Նովգորոդի բանակի օպերատիվ խմբի, որը օգոստոսի սկզբին ենթարկվեց Հյուսիսարևմտյան ճակատին: Գլխավոր շտաբի օգոստոսի 4-ի հրահանգով Նովգորոդի բանակի օպերատիվ խումբը վերափոխվեց 48-րդ բանակի, որը գլխավորում էր գեներալ-լեյտենանտ Ս.Դ. Ակիմովը։

Որպեսզի բացառեն պաշտպանության դիրքերը շրջանցող դեսանտի հնարավորությունը, հուլիսի 28-ին Իլմեն լճում գետային նավահանգստի նավերից կազմվեց Իլմենյան նավատորմը։ Հրամանատարը՝ 3-րդ աստիճանի կապիտան Վ. Մ. Դրևնիցկին։ Թիվ 0278 ռազմաճակատի հրամանատարի հրամանով նավատորմը ենթարկվել է 48-րդ բանակին։ Նրա նավերը կատարում էին պահակային պարտականություններ՝ կանխելու թշնամու բեկումները Նովգորոդի և Ստարայա Ռուսայի ուղղություններում և մասնակցում էին մարտավարական զորքերի վայրէջքին։ Օգոստոսի 14-ից նավատորմը հրետանային կրակային ծածկույթ է ապահովում զորքերի դուրսբերման և Նովգորոդից բնակչության տարհանման համար, իսկ հետո գործում է Վոլխով գետի վրա։

1941 թվականի հուլիսին հաջող պաշտպանական մարտերը Սոլեցկի և Շիմսկի ուղղություններում որոշակի լավատեսություն ներշնչեցին հյուսիս-արևմտյան ուղղության հրամանատարության մեջ։ Ստարայա Ռուսայի մոտ հակահարձակում էր նախապատրաստվում հյուսիսային բանակի խմբավորման եզրին, իսկ Լուգայի պաշտպանական գծում ամրագրված ստորաբաժանումները պետք է ամուր պահեին իրենց դիրքերը և կանխեին նացիստական զորքերի հետագա առաջխաղացումը Լենինգրադում։ Չնայած Լուգայի գծի զգալի ամրապնդմանը հրաձգային և տանկային ստորաբաժանումներով, խորհրդային զորքերի խտությունը մնաց բավականին ցածր: Օրինակ, Լուգայի պաշտպանական հատվածի 177-րդ հրաձգային դիվիզիան, ընդգրկելով Լուգա քաղաք տանող ամենակարեւոր ուղղությունը և իր առջև ունենալով հակառակորդի երեք դիվիզիա, գրավեց պաշտպանական դիրք 22 կմ ճակատում։ 111-րդ հրաձգային դիվիզիան պաշտպանում էր ճիշտ նույն ճակատը այս նույն պաշտպանական հատվածում: Նույնիսկ դժվարին տեղանքը չփոխհատուցեց ռազմաճակատի երկայնքով ձգված զորքերը և նրանց կազմավորումների միաստիճան դասավորվածությունը։

Հուլիսի վերջին 24-րդ Պանցեր դիվիզիայի շտաբը պատրաստեց մի փաստաթուղթ, որն ամփոփում էր պատերազմի առաջին ամսվա փորձը, այդ թվում՝ բնութագրելով գերմանական զորքերի գործողությունները։

Հուլիսին Լենինգրադի ուղղությամբ խորհրդային զորքերի պայքարի արդյունքների վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ Արևմտյան ճակատի զորքերի Սմոլենսկի պաշտպանական գործողությունը։ Հուլիսի վերջին կանգնեցնելով Սմոլենսկի արևելքում գտնվող բանակային խմբավորման կենտրոնը՝ Արևմտյան ճակատի զորքերը թշնամուն զրկեցին 3-րդ տանկային խմբի հետ ծրագրած հարձակումն իրականացնելու հնարավորությունից՝ Սմոլենսկի հյուսիսային շրջանից Հյուսիսարևմտյան ճակատի զորքերի թևից և թիկունքում։

Կողմերից յուրաքանչյուրը փորձեց առավելագույնս օգտվել անսպասելի դադարից: Մինչ գերմանացիները Լենինգրադի վրա հարձակումը վերսկսելու ծրագիր էին մշակում, խորհրդային հրամանատարությունը ուժեղացնում էր քաղաքի պաշտպանությունը։ Իհարկե, և՛ Հիտլերի շտաբում, և՛ Հյուսիսի բանակային խմբի շտաբում նրանք հասկացան, որ որքան արագ իրենց զորքերը վերսկսեն հարձակումը, այնքան քիչ ժամանակ ռուսները կունենան իրենց պաշտպանությունն ուժեղացնելու համար: Այնուամենայնիվ, հարձակման մեկնարկը հետաձգվեց վեց անգամ՝ հիմնականում մատակարարման և վերախմբավորումների իրականացման դժվարությունների, ինչպես նաև հետագա գործողությունների վերաբերյալ տարաձայնությունների պատճառով։

Օգոստոսի 8-ին գերմանական հրամանատարությունը վերախմբավորեց իր զորքերը և ստեղծեց երեք հարվածային խումբ.

Օգոստոսի սկզբին «Հյուսիս» բանակի խումբը կորցրել էր 42 հազար մարդ և ստացել ընդամենը 14 հազար համալրում։ Դեռևս հուլիսի կեսերին Հյուսիսային բանակային խմբի հրամանատարությունը եկավ այն եզրակացության, որ թշնամու դիմադրությունը և սեփական ուժերի բացակայությունը թույլ չեն տա, որ Լենինգրադը անմիջապես գրավվի: Այս խնդիրը կարող է լուծվել միայն ռուսական ուժերի հետևողական պարտությամբ։ Այս խնդիրը կարող է լուծվել միայն ռուսական ուժերի հետևողական պարտության միջոցով։ ՕԿՎ-ի հուլիսի 19-ի թիվ 33 հրահանգում ասվում էր.Լենինգրադի ուղղությամբ առաջխաղացումը պետք է վերսկսվի միայն այն բանից հետո, երբ 18-րդ բանակը կապ հաստատի 4-րդ Պանզեր խմբավորման հետ և նրա արևելյան թեւը ապահովվի 16-րդ բանակի ուժերի կողմից։

16-րդ բանակը կկարողանար ծածկել 4-րդ Պանզեր խմբի աջ թեւը միայն այն բանից հետո, երբ ավարտեր Նևելի մոտ շրջապատված խորհրդային ստորաբաժանումների ջախջախումը կամ նրանց հետ շպրտել դեպի արևելք։ Ըստ ֆելդմարշալ ֆոն Լիբի, հարձակումը պետք է հետաձգվեր մինչև հուլիսի 25-ը: Դա ամենևին էլ չէր սազում Հիտլերին, ով ձգտում էր որքան հնարավոր է շուտ վերջ տալ Լենինգրադին, և հուլիսի 21-ին Ֆյուրերը թռավ Լիբի շտաբ, գերմանացի գեներալը իր մտքերը ներկայացրեց Հիտլերին։

Արդյունքում գերմանական հրամանատարությունը որոշեց ճեղքել սովետական ​​պաշտպանությունը եզրերում, և նվազագույն ուժեր մնացին Լուգայի ուղղությամբ՝ սովետական ​​զորքերին ճնշելու համար։ Լենինգրադի վրա գերմանական հարձակման հիմնական գաղափարն էր շրջապատել և ոչնչացնել իր պաշտպաններին քաղաքի հեռավոր մոտեցմամբ: Կտրելով խորհրդային զորքերի Լուգա խմբին անմիջապես Լենինգրադի մոտ գտնվող ամրացումներից՝ բանակային «Հյուսիս» խումբը բացեց անխոչընդոտ առաջխաղացման հնարավորությունը ինչպես դեպի Լենինգրադ, այնպես էլ քաղաքի շրջակայքում՝ միանալու ֆիննական բանակին Սվիր գետի վրա:

### Կինգիսեպպի մոտ պաշտպանական գծի ճեղքում
Գեներալ Էրիխ Հոեփների հյուսիսային խումբը պայմանականորեն կարելի է անվանել «տանկ», քանի որ հենց այստեղ էին կենտրոնացված «Հյուսիս» բանակային խմբի բոլոր տանկային ստորաբաժանումները: Ենթադրվում էր, որ այս ստորաբաժանումները պետք է «բացեին» կամուրջները Լուգա գետի վրա՝ օգտագործելով հիմնականում իրենց ցնցումը, այլ ոչ թե մանևրելու հատկությունները: Հյուսիս բանակային խմբի հարձակման ժամանակը հինգ անգամ հետաձգվեց 16-րդ բանակում տրանսպորտային խնդիրների պատճառով՝ հուլիսի 22-ից օգոստոսի 6-ը: Երբ վերջնաժամկետը հասավ՝ 1941թ. օգոստոսի 8-ը, եղանակը վատացավ, անձրևը տեղաց, և ոչ մի ինքնաթիռ չկարողացավ թռիչք կատարել: Գերմանական զորքերը զրկվել են ծրագրված հզոր օդային աջակցությունից։ Այնուամենայնիվ, Հոեպները եռանդորեն առարկեց գործողությունների մեկնարկի հետագա հետաձգմանը, և 4-րդ Պանզեր խմբի հարձակումը Լուգա գետի կամուրջներից Իվանովսկոյե և Բոլշոյ Սաբսկ գյուղերի մոտ սկսվեց առանց օդային աջակցության: Հարձակումը հանդիպեց խորհրդային զորքերի ուժեղ դիմադրությանը՝ հրետանու աջակցությամբ։ Երեք օր շարունակ 90-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները, 2-րդ ժողովրդական միլիցիայի ստորաբաժանումները և Լենինգրադի հետևակային դպրոցի կուրսանտների ջոկատի մնացորդները զսպեցին Հոեպների 4-րդ Պանզեր խմբի գրոհը: Կոմս Յոհան Ադոլֆ ֆոն Կիլմանսեգը, 6-րդ Պանզեր դիվիզիայի շտաբի օպերատիվ բաժնի ղեկավարը, անհաջող հարձակման հետևյալ պատճառները նշել է.

1. Ռուսական նոր զինված դիրքերի հզորությունը, որոնց մասշտաբները մեզ համար անսպասելի և անհայտ էին, և դրանց հիմնական տարածքը գտնվում էր դիվիզիայի հարձակման գոտում։ Մի քանի հակատանկային խրամատներ, բոլոր տեսակի խոչընդոտներ, անթիվ ականներ, հաստ գերաններից կամ բետոնից պատրաստված դեղատուփերը, հաճախ զինված փոքր տրամաչափի ավտոմատներով, միմյանց հետ կապված փշալարերով, ճահճային անտառում այս գիծը վերածեցին այսպես կոչված «Ստալինյան գծի» նման ամրացված դիրքի։ Այս դիրքերը, ի վերջո, ստեղծվել են պատերազմի սկզբից, ինչպես հետագայում մեզ պատմեցին տեղի բնակիչները։

2. Հակառակորդը լիովին գիտակցում էր այս ճակատամարտի նշանակությունը: Դիվիզիային դիմակայեցին մասամբ Լենինգրադի խաղաղ բնակիչներից կազմված զորքերը, որոնք էլ ավելի դաժանությամբ փոխհատուցեցին իրենց պատրաստվածության պակասը։

3. Օգոստոսի 8-ին դիվիզիայի հարձակման տակտիկական տապալման պատճառը պետք է փնտրել առաջին հերթին նրանում, որ, ինչպես հետագայում պարզվեց, հակառակորդը մտադիր էր հենց այդ օրը կեսօրից հետո հզոր հարձակում իրականացնել դիվիզիայի հատվածի վրա։ Օգոստոսի 7-ի լույս 8-ի գիշերը հակառակորդը հատուկ ուժեղացվել է հրետանով և հետևակով և ձեռնարկել վերախմբավորում, ինչի մասին օգոստոսի 8-ի առավոտյան դիվիզիոնի հրամանատարությունը դեռ տեղյակ չէր։ Ուստի դիվիզիայի մարտական ​​կիրառությունն այլևս լիովին չէր համապատասխանում իրերի ներկա վիճակին։ Հիմնական հարվածն ընկավ հիմնական հարվածի վրա։ Ստացված դիմադրության և զգալի կորուստների ցնցումը շոշափելի էր։

Հարձակումը կրկին իրականացվել է օգոստոսի 11-ին, ժամը 11-ի սահմաններում, անտառապատ և եղևնիով պատված տարածքում, գերմանական զորքերին հաջողվել է թույլ տեղ գտնել խորհրդային պաշտպանությունում, որից հետո տանկերը ճեղքել են։ Թշնամու գերակա ուժերի ուժեղ ճնշման ներքո Քինգիզեպի հատվածի այս հատվածի պաշտպանները սկսեցին նահանջել դեպի արևելք և հյուսիս: Խորքերը ներխուժելուց հետո 1-ին և 6-րդ Պանզերային դիվիզիաներն ուղղվեցին դեպի արևելք՝ կազմելով խորհրդային զորքերի շրջապատման ներքին ճակատը Լուգայի մոտ, իսկ 1-ին հետևակային և 36-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիաները կազմեցին շրջապատի արտաքին ճակատը: Երեք օրվա մարտերը հարձակվողներին արժեցել են 1600 զոհ: 8-րդ տանկային դիվիզիան նույնպես մարտի է բերվել Բոլշոյ Սաբսկի մոտ գտնվող կամրջից։ Օգոստոսի 14-ին 41-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի դիվիզիաները հատեցին անտառը և հասան Կրասնոգվարդեյսկ-Կինգիսեպ ճանապարհ։ Այսպիսով, օգոստոսի 14-ի վերջին Լուգա գիծը Կինգիզեպի շրջանում ճեղքվել էր՝ երկու կողմերի գնահատականների համաձայն։ Օգոստոսի 16-ին գերմանական ստորաբաժանումները գրավում են Քինգիզեպը և Նարվան, 8-րդ բանակի 11-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները լքում են Էստոնիան և շարժվում դեպի Նարվա գետի աջ ափ: Պաշտպանվող զորքերին մեծ օգնություն են ցուցաբերել այս տարածքում գործող 180-356 մմ տրամաչափի 11-րդ, 12-րդ, 18-րդ և 19-րդ առանձին երկաթուղային մարտկոցները։ Օգոստոսի 21-ին 356 մմ-ոց մարտկոցն իր կրակով ոչնչացրեց Պորեչյեի շրջանում գտնվող Լուգա գետի վրայով գերմանական անցումը։ Օգոստոսի 22-ին գերմանական զորքերը հասել են ափամերձ մարտկոցների կրակակետ, և նրանք կրակ են բացել՝ աջակցելով 8-րդ բանակի զորքերին։ Քինգիզեփի համար կատաղի մարտերի ժամանակ 8-րդ բանակը կորցրեց իր բոլոր գնդի և գումարտակների հրամանատարներին, ինչպես նաև նրանց շտաբը։

### Մարտեր Լուգայի մոտ
Լուգա քաղաքի մոտեցումների ճակատային գիծը ձևավորված էր պայտի տեսքով. խորհրդային զորքերը գրավեցին կամարակապ եզրը, որի կենտրոնում Լուգան էր: Լուգա խումբը գերմանական հարձակման կենտրոնական կենտրոնն էր : Այստեղ 56-րդ մոտոհրաձգային կորպուսը (269-րդ հետևակային դիվիզիա),SS դիվիզիա «Պոլիզեյ» և 3-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիա) հասցրեց դիպչող հարված՝ նմանակելով հարվածը ամենակարճ հեռավորության վրա դեպի Լենինգրադ և թույլ չտալով խորհրդային հրամանատարությանը զորքերը դուրս բերել Լուգա գծի պաշտպանության հարևան տարածքները փրկելու համար: Միևնույն ժամանակ, մարտերի խճճվածությունը թույլ չտվեց Լուգայի մոտ գտնվող զորքերին արագորեն պոկվել թշնամուց և ժամանակին փախչել առաջացող շրջապատից։

Օգոստոսի 10-ին ՍՍ Պոլիզեյ դիվիզիայի ստորաբաժանումները, ինչպես նաև 269-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները հարձակում սկսեցին Պսկով-Լուգա մայրուղուց դեպի արևմուտք: Ճակատային հարձակումը սկզբում հաջողության չբերեց և կապված էր ահռելի զոհերի հետ, միայն SS դիվիզիան կորցրել է 2000 սպանված և վիրավոր: SS Պոլիզեի դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ Արթուր Մյուլֆերշտեդտը, ձգտելով բարոյապես աջակցել իր ենթականերին առաջացող հաջողության ոլորտում, հայտնվեց մարտի դաշտում և զոհվեց ականանետի պայթյունից։ 1Օգոստոսի 11-ին ՍՍ ստորաբաժանումները ներխուժել են Ստոյանովշչինա բնակավայր։ Այստեղ նրանց դիմավորեցին 24-րդ Պանզեր դիվիզիայի տանկերի հակագրոհները։ Չնայած հարձակվողների շարքերում ԿՎ տանկերի առկայությանը, հակագրոհը հետ է մղվել գերմանացիների կողմից։ Խորհրդային զորքերի Լուգա խումբն ուներ ընդամենը երեք ԿՎ տանկ, որոնք շատ քիչ էին տանկային դարանակալման համար օգտագործելու համար, քանի որ գերմանական ստորաբաժանումները պարզապես կարող էին թիկունքից շրջանցել փորված տանկերը։ Առջևում անհնար էր տեղադրել բոլոր երեք ԿՎ տանկերը, նրանց միջև դեռ բացեր կլինեին, որոնք հնարավոր չէ հաղթահարել: Ուստի միակ տարբերակը մնում էր հակագրոհները, որոնց ժամանակ ԿՎ-ները կամ նոկաուտի էին ենթարկվում, կամ խրվում այս կամ այն ​​կերպ։ Օգոստոսի 10-ից 14-ը տեղի ունեցած մարտերի արդյունքում խորհրդային զորքերը կորցրել են 2 ԿՎ տանկ և 27 ԲՏ տանկ։

Ստոյանովշչինայում իրենց դիրքերը հաջողությամբ ամրապնդելուց հետո SS Պոլիզեի ստորաբաժանումները գրոհ են ձեռնարկել մայրուղու ուղղությամբ՝ այն պաշտպանող ստորաբաժանումների թիկունքում: Սա ետ շեղեց խորհրդային պաշտպանությունը մայրուղով և ընդլայնեց ճեղքը: Այս մարտերը շարունակվեցին մինչև օգոստոսի 19-ը։ Բայց սրանից հետո էլ գերմանացիները չհամարձակվեցին առաջ շարժվել մայրուղով։ Օգոստոսի 23–24-ին գերմանական զորքերը ճեղքեցին Բոլշո Տոլոնի և Չերեմենեցկոյե լճերի միջև (մայրուղուց արևելք) և հասան Լուգա գետը Լուգա քաղաքի վերևում։ Դա հնարավորություն է տվել արևելքից հարձակվել քաղաքի վրա և օգոստոսի 24-ին գրավել այն։ SS-ը հայտնել է 1937 գերիների գերեվարման մասին, ոչնչացրել է 53 տանկ, 28 հրացան, 13 հակատանկային ատրճանակ, իսկ SS Պոլիզեի դիվիզիայի ինժեներական գումարտակը հանել կամ վնասազերծել է բոլոր տեսակի 6790 ական, որոնք պարունակում են 46 տոննա պայթուցիկ: Գերմանացի սակրավորները զայրույթով նշում էին, որ խորհրդային շատ ականներ գտնվում էին փայտե պատյանների մեջ, ինչը անհնարին էր դարձնում դրանք հայտնաբերել ստանդարտ ական դետեկտորով։

### Գծի բեկում Նովգորոդի մարզում
Գեներալ Բուշի գերմանական զորքերի հարավային խումբը պայմանականորեն կարելի է «հետևակ» համարել։ Տեղանքի անբարենպաստ պայմանները թույլ չեն տվել տանկերի օգտագործումն այս ուղղությամբ, և այստեղ հիմնական հարձակումն իրականացրել են վեց հետևակային դիվիզիաներ։ Օդային աջակցություն էր ցուցաբերում Ռիխտհոֆենի 8-րդ օդային կորպուսը, որը բաղկացած էր մոտ 400 ինքնաթիռից, բացի այդ կորպուսն ուներ զգալի քանակությամբ հակաօդային հրետանի, որն ակտիվորեն օգտագործվում էր ցամաքային մարտերում։ Ենթադրվում էր, որ 1-ին բանակային կորպուսը հետևակային գեներալ Կունո-Հանս ֆոն Բոթա[դե]-ի հրամանատարությամբ պետք է անմիջապես գրոհի Նովգորոդը։ Կորպուսի հարձակողական ճակատի լայնությունը ընդամենը 16 կմ էր։ Կորպուսը ամրապնդվել է 659-րդ և 666-րդ գրոհայինների մարտկոցներով և ծանր հրետանու մի քանի դիվիզիաներով:

Ի տարբերություն Հոեպների, 16-րդ բանակի հրամանատար գեներալ Բուշը որոշել է չհրաժարվել օդային աջակցությունից Նովգորոդի վրա հարձակման ժամանակ։ Երբ եղանակը կտրուկ վատթարացավ օգոստոսի 7-ի երեկոյան, հարձակումը դադարեցվեց հաջորդ առավոտյան, իսկ ստորաբաժանումները, որոնք գրավել էին իրենց սկզբնական դիրքերը, դուրս բերվեցին։ Երբ հաջորդ օրը եղանակը չփոխվեց, հարձակման մեկնարկը կրկին հետաձգվեց։ Վերջապես օգոստոսի 10-ին եղանակը բարելավվեց և ժամը 05:20-ին օդային և հրետանային հարվածներից հետո հետևակը անցավ հարձակման, այս օրը տեղի ունեցած մարտերի արդյունքում գերմանացիներին հաջողվեց գրեթե ամբողջությամբ բացահայտել 48-րդ բանակի պաշտպանական համակարգը և որոշել նրա թույլ կետը՝ լեռնային հրաձգային բրիգադի դիրքերը։ Հաջորդ առավոտյան՝ օգոստոսի 11-ին, մարտերը վերսկսվեցին։ Գերմանացիները կրկին սկսեցին իրենց հիմնական հարձակումը լեռնային հրաձգային բրիգադի հատվածի վրա։ Խորհրդային զորքերի շրջանում հակաօդային զենքի և օդային ծածկույթի բացակայության պատճառով Ռիխտհոֆենի կորպուսի օդաչուները անպատիժ ոչնչացնում էին տեխնիկան, գնդացիրներով կրակում էին պաշտպանների վրա և ազատորեն գործում ամբողջ ճակատով։ Ամբողջությամբ խափանվել է լարային կապի ու կառավարման համակարգը, ոչնչացվել են հրետանային դիրքերը։ Հյուսիսարևմտյան ճակատի ավիացիան չի կարողացել օգնություն ցուցաբերել իր հետևակայիններին,օրվա ընթացքում ինքնաթիռն իրականացրել է ընդամենը 44 թռիչք, 4 ռմբակոծիչ և 40 կործանիչ։

Օգոստոսի 13-ին ավարտվեց 48-րդ բանակի պաշտպանության բեկումը Նովգորոդի ուղղությամբ։ Այս օրը որոշիչ դեր խաղաց այն փաստը, որ գերմանացիներն իրենց ձեռքը վերցրեցին 128-րդ հրաձգային դիվիզիայի պաշտպանության մանրամասն պլանը։ Այն ցույց տվեց ականապատ դաշտեր, կեղծ դիրքեր, հրետանու և գնդացիրների բներ, դիմադրության հիմնական կետեր և ուժերի բաշխում պաշտպանության տարբեր տարածքների միջև։ Դիվիզիայի հրամանատարներն ակտիվորեն օգտագործում էին իրենց սակրավորներին ընդարձակ ականապատ դաշտերը վերացնելու համար, իսկ սակրավորներին հետևում էին առաջացող գնդերի առաջապահները։ Հաբերի արկղերը ոչնչացնելու համար օգտագործվել են 88 մմ հակաօդային զենքեր։

Օգոստոսի 14-ին 70-րդ և 237-րդ հրաձգային դիվիզիաների հրամանատարությունը, հաշվի առնելով ներկայիս ծանր իրավիճակը (թշնամու կողմից կիսաշրջափակում, անցումային ճանապարհների գրավում և վառելիքի, զինամթերքի, սննդի բացակայություն) որոշեց նահանջել և օգոստոսի 16-ի լույս 17-ի գիշերը գաղտնի, դիվիզիաները սկսեցին նահանջել Լենինի ուղղությամբ։ Գերմանական հետախուզությանը հաջողվել է բացահայտել ստորաբաժանումների փախուստի ուղիները։ Հետապնդումը սկսվեց հիմնականում օդային ռմբակոծությամբ և հրետանային ռմբակոծությամբ: Օգոստոսի 14-ին 70-րդ և 237-րդ հրաձգային դիվիզիաների հրամանատարությունը, հաշվի առնելով ներկայիս ծանր իրավիճակը (թշնամու կողմից կիսաշրջափակում, անցումային ճանապարհների գրավում և վառելիքի, զինամթերքի, սննդի բացակայություն) որոշեց նահանջել և օգոստոսի 16-ի լույս 17-ի գիշերը գաղտնի, դիվիզիաները սկսեցին նահանջել Լենինի ուղղությամբ։ Գերմանական հետախուզությանը հաջողվել է բացահայտել ստորաբաժանումների փախուստի ուղիները։ Հետապնդումը սկսվեց հիմնականում օդային ռմբակոծությամբ և հրետանային ռմբակոծությամբ: 70-րդ դիվիզիան, որը դուրս եկավ շրջապատից փոքր խմբերով, օգոստոսի 25-ին կազմում էր 3197 մարդ, իսկ օգոստոսի 29-ին 237-րդ դիվիզիան՝ 2259 մարդ:

Օգոստոսի 15-ի առավոտյան գերմանացիները շարժման ընթացքում փորձեցին գրավել Նովգորոդը, սակայն չհաջողվեց։ 8-րդ օդային կորպուսի սուզվող ռմբակոծիչներն իջան Նովգորոդ։ Ավելի ուշ, հաշվետու փաստաթղթերում գերմանական հրամանատարությունը ճանաչեց ավիացիայի առանցքային դերը Նովգորոդի վրա հարձակման մեջ: Հաջորդ օրը Նովգորոդի Կրեմլի վրայով ծածանվում էր Գերմանիայի դրոշը։ Սակայն քաղաքի համար պայքարն այսքանով չավարտվեց, գնդապետ Ի.Դ. Չեռնյախովսկու 28-րդ տանկային դիվիզիայի մնացորդները և 1-ին լեռնային հրաձգային բրիգադը շարունակեցին մարտը նրա արևելյան մասի համար մինչև օգոստոսի 19-ը:

Մինչ Նովգորոդի համար մարտը շարունակվում էր, 1-ին բանակային կորպուսը շարժվում էր դեպի Չուդովո։ 11-րդ հետևակային դիվիզիան գրավեց պաշտպանական դիրքեր Վոլխովի վրա՝ պաշտպանելու կորպուսի աջ թևը, իսկ 21-րդ հետևակային դիվիզիայի մարտական ​​խումբը օգոստոսի 20-ին գրավեց Չուդովոն՝ կտրելով հոկտեմբերյան երկաթուղին։ Հաջորդ օրը 1-ին բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները հետ մղեցին խորհրդային մի քանի հակագրոհներ։ Այս ուղղությամբ գերմանական հարձակման առաջին խնդիրը կատարված էր։ Այսպես, օգոստոսի 20-22-ին հակառակորդն իր առաջավոր ստորաբաժանումներով առաջ է անցել Լենինգրադի մերձակայքում և մարտական ​​կապի մեջ մտել Կրասնոգվարդեյսկի ՈւԿ ստորաբաժանումների հետ։ Դրանից հետո 16-րդ բանակի 1-ին և 28-րդ կորպուսները շարժվում են դեպի Լենինգրադ, իսկ 39-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները առաջ են շարժվում Լադոգա լճի ուղղությամբ՝ միանալու այնտեղ գտնվող ֆիննական զորքերին: Արագորեն առաջանալով Մոսկվա-Լենինգրադ մայրուղու երկայնքով՝ թշնամին օգոստոսի 25-ին գրավեց Լյուբան քաղաքը, իսկ օգոստոսի 29-ին հասավ Սլուցկ-Կոլպինո շրջանում (Լենինգրադից 26 կիլոմետր հեռավորության վրա) Լենինգրադի մոտակայքում: Այսպիսով, գերմանական զորքերը քաղաքին մոտեցան այն ուղղությունից, որտեղից նրանց ամենաքիչն էին սպասում։

### Խորհրդային զորքերի հակահարձակումը Ստարայա Ռուսայի մոտ
Այս օրերին Գերագույն հրամանատարության շտաբը, Հյուսիսային ճակատի զորքերին օգնելու համար, հրահանգ տվեց հարձակում սկսել Մորինո (երկաթուղային կայարան Ստարայա Ռուսսա-Դնո հատվածում) ուղղությամբ՝ օգտագործելով 34-րդ բանակի ուժերը՝ հատկացված շտաբի ռեզերվից և 11-րդ բանակի ձախ թևից: Օգոստոսի 12-ին այս ստորաբաժանումները անցան հարձակման և հակառակորդին հետ շպրտեցին 40 կիլոմետր։ Օգոստոսի 15-ին 10-րդ բանակային կորպուսի 3 գերմանական հետևակային դիվիզիաներ շրջափակվեցին Ստարայա Ռուսայի մոտ:Հյուսիսարևմտյան ճակատի առաջխաղացումը կասեցնելու և նրանց առաջխաղացման արդյունքները վերացնելու համար Հյուսիսային բանակի հրամանատարությունը 56-րդ կորպուսից Լուգայի ուղղությամբ շտապ հեռացնում է երկու մոտոհրաձգային դիվիզիա, 3-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիա և SS մոտոհրաձգային դիվիզիա Տոտեկոփֆ, ինչպես նաև 8-րդ օդային կորպուսը և նրանց տեղափոխում է 16-րդ բանակի 10-րդ բանակային կորպուսին օգնելու համար։ Միևնույն ժամանակ, 8-րդ տանկային դիվիզիան մնում է 41-րդ մոտոհրաձգային կորպուսի մաս և մասնակցում է Քինգիզեպի հատվածի հարձակմանը: Օգոստոսի 20-ի վերջին հարձակումը կասեցվեց, և 34-րդ բանակը հայտնվեց ճակատի ողջ երկայնքով ամրացված վիճակում:

Օգոստոսի 25-ին 34-րդ և 11-րդ բանակները հետ մղվեցին Լովատ գետի գիծ։ Հարձակումն ավարտված է։ Գերմանացիները հայտարարեցին 18 հազար գերի գերելու, 20 տանկ, 300 հրացան և ականանետ, 36 զենիթային հրացան և 700 մեքենա գրավելու կամ ոչնչացնելու մասին։ Այստեղ էր, որ գերմանացիները գրավեցին առաջին ՌՍ (Կատյուշա) արձակման կայանը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հարձակվողները մեծ կորուստներ են կրել և ի վերջո հետ են շպրտվել իրենց սկզբնական դիրքը, գերմանական հրամանատարությունը փոխեց իր գնահատականը խորհրդային զորքերի վերաբերյալ Իլմեն լճից հարավ: Լենինգրադի համար ճակատամարտի սկզբնական փուլում առանցքային դեր խաղաց 34-րդ բանակի հակահարձակումը։ Այս հարձակումը Վերմախտի տանկային խմբերի շարժական ստորաբաժանումները հեռացրեց Լուգայի գծից։ Ե՛վ Լուգա խումբը, և՛ Շիմսկի խումբը, որոնք ուղղված էին դեպի Լուգայի գիծը, զրկվեցին հաջողության զարգացման էշելոնից՝ մոտոհրաձգային ստորաբաժանումների տեսքով։ Չափազանց սեղմ ժամկետներում, որոնց ընթացքում հնարավոր էր օգտագործել հյուսիսային բանակային խմբավորման շարժական ստորաբաժանումները մինչև 1941 թվականի սեպտեմբերին նրանց վերադասավորումը դեպի Մոսկվայի ուղղությամբ, նույնիսկ նվազագույն ուշացումները հանգեցրին քանակից որակի անցմանը: Այս տեսակետից Լենինգրադի համար մղվող ճակատամարտում Ստարայա Ռուսայի մոտ հակահարձակման դերը դժվար է գերագնահատել։

### Լուգայի ուժերի խմբի շրջապատում
Օգոստոսի 24-ին գեներալ Ա. Ն. Աստանայի Լուգա օպերատիվ խմբի (օգոստոսի 25-ից՝ Հարավային օպերատիվ խումբ) զորքերը Հյուսիսային ճակատի շտաբից ստացան թիվ 102 մարտական ​​հրաման,նույն օրը խորհրդային զորքերը լքեցին Լուգա քաղաքը։ Օգոստոսի 28-ին դադարեցվել էին մատակարարման բոլոր ուղիները, իսկ շրջափակված ստորաբաժանումները զինամթերքի, վառելիքի ու սննդի խիստ կարիք ունեին։ Կաթսան ներառում էր 41-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները՝ 70-րդ, 90-րդ, 111-րդ, 177-րդ և 235-րդ հրաձգային դիվիզիաները, 1-ին և 3-րդ ԴՆՕ-ն, 24-րդ տանկային դիվիզիան, ընդհանուր առմամբ մոտ 43 հազար մարդ։ Զորքերում կային մեծ թվով վիրավորներ՝ մինչև երկու հազար, որից մոտ 500-ը ծանր վիրավորներ։ Աստանան հրամաններ ստացավ, տեխնիկան պետք է ոչնչացվեր կամ թաղվեր, իսկ զորքերը պետք է լքեին շրջապատը փոքր խմբերով, նշանակված ուղղություններով։ Այս հրամանը կատարվել է Աստանայի կողմից։ Շրջափակումից դեպի հյուսիս ուղղությամբ ճեղքման փորձերը հաջողություն չունեցան։ Օգոստոսի 30-ին որոշում ընդունվեց բաժանվել մի քանի խմբի և շարժվել դեպի Հյուսիսային ճակատի զորքերի հետ միավորվելու ուղղությամբ՝ Լենինգրադի տակ գտնվող Կիրիշի և Պոգոստիե շրջաններում։ Աջակցող ջոկատները գլխավորում էին միավորումների և ժամանակավոր խմբավորումների հրամանատարները՝ գեներալ Ա. Ն. Աստանին, գնդապետներ՝ Ա. Ֆ. Մաշոշինը (177-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար), Ա. Գ. Ռոդինը (24-րդ տանկային դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալ, փաստացի գլխավորում էր 1-ին ԴՆՕ-ն), Ս. Վ. Ռոգինսկին (11-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար) և Գ. Ֆ. Օդինցովը։ «Կաթսայից» դուրս եկող ստորաբաժանումները աստիճանաբար միանում էին Լենինգրադի պաշտպաններին։

Ճակատի հրամանատարությունը փորձ ձեռնարկեց օդով ապահովել շրջափակված խմբավորման մատակարարումը։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 4-ի Աստանինի խմբի շտաբի հայտի համաձայն, պահանջվել էր՝ 10 տոննա չոր հաց, 3 տոննա խտացրած մթերք, 20 տոննա բենզին, 4 տոննա դիզվառելիք, 1600 հատ 76 մմ արկ և 400 հատ 122 մմ, ինչպես նաև այլ անհրաժեշտ իրեր՝ աղ, ավտոլ և այլն։ Մատակարարումը կատարվել է 1941 թվականի սեպտեմբերի 5-ին՝ վեց Р-5 ինքնաթիռներով և մեկ «Դուգլաս»-ով։ Սակայն շուտով պարզվեց, որ հակառակորդի կործանիչները պարեկում են շրջափակման գոտին։ Յոթ ինքնաթիռներից հինգը, այդ թվում՝ «Դուգլաս»-ը, չեն վերադարձել։ Մինչև սեպտեմբերի 11-ը հաջողվեց հասցնել հազիվ կեսը պահանջվածից՝ 5,3 տոննա չոր հաց, 1 տոննա խտացրած մթերք, 5,2 տոննա բենզին, 2,2 տոննա դիզվառելիք, 450 հատ 76 մմ արկ։ 122 մմ արկեր ընդհանրապես չեն առաքվել, փոխարենը՝ հայտից դուրս առաքվել են դեղամիջոցներ և ինժեներական գործիքներ։ ԽՍՀՄ ՌՕՈՒ հնարավորությունները 1941 թվականին շրջափակման մեջ հայտնված զորքերի օդով մատակարարման գործում բավականին սահմանափակ էին։ Սեպտեմբերի 8-ից Լենինգրադի կապը երկրի հիմնական հատվածի հետ կտրվեց․ պահպանվեց միայն Լադոժյան լճով և օդով հաղորդակցությունը։ Տրանսպորտային ավիացիան ուղղվել էր Լենինգրադի մատակարարմանը, ուստի հավանաբար այլ պայմաններում Աստանինի խմբի մատակարարումն ավելի արդյունավետ կլիներ։

Շրջափակված խորհրդային զորքերը մինչև 1941թ. նրանք վերջնականապես հրաժարվեցին «կաթսան» ապաշրջափակման գաղափարից միայն սեպտեմբերի 14-15-ին, երբ մարտերն արդեն եռում էին Լենինգրադի մոտակայքում։ Հյուսիսի բանակային խմբի թիկունքում խորհրդային մի խումբ զորքերի առկայությունը բացասաբար է ազդել Լենինգրադի վրա գերմանական հարձակման վրա։Լուգայի մոտ կռվող զորքերը մինչև օգոստոսի 31-ը պահեցին թշնամու զգալի ուժերը՝ թույլ չտալով գերմանական զորքերին օգտագործել ամենակարճ և հարմար հաղորդակցությունները՝ երկաթուղին և Պսկով-Լենինգրադ մայրուղին: Բացի այդ, Լուգայի հատվածի զորքերը, զբաղեցնելով Լենինգրադից հարավ գտնվող կենտրոնական դիրքերը, թշնամու զորքերը բաժանեցին երեք առանձին մեկուսացված խմբերի, թույլ չտալով նրանց ստեղծել միասնական, շարունակական ճակատ:

Մոտ 13 հազար մարդ կարողացել է Լուգայի «կաթսանից» փախչել սեփական ժողովրդին։ Գերմանական հրապարակված տվյալների համաձայն՝ գերի է ընկել 20 հազար մարդ։ Գերիների մեծ մասը գերեվարվել է Վերմախտի 8-րդ Պանզեր դիվիզիայի կողմից, մինչև սեպտեմբերի 11-ը գերի է վերցվել 7083 գերի (որից 1100 հոգի սեպտեմբերի 9-ին), իսկ 3500 մարդ՝ սեպտեմբերի 14-ին: Շուրջ 10 հազար խորհրդային զինվոր զոհվել է մարտերում՝ փորձելով փախչել շրջապատից, փոքր խմբեր միացան պարտիզաններին կամ, ապաքինվելով վերքերից, շատ ավելի ուշ փախան։ Հայտնի է, որ 24-րդ տանկային դիվիզիայի մարտիկների մեծ խումբը նույնպես շարժվել է դեպի Մոսկվա։

Խորհրդային ռազմագերիների համար գերմանացիները ստեղծեցին տարանցիկ և ֆիլտրացիոն ճամբար՝ Դուլագ-320: Այնտեղ հիմնականում տեղակայվել են Լուգայի պաշտպանական գիծը պաշտպանող 41-րդ հրաձգային կորպուսի զինվորներ։ Ռազմագերիների մեջ գերմանացիները բացահայտեցին և գնդակահարեցին հրամանատար սպաներին, քաղաքական աշխատողներին և շարքային կոմունիստներին, խորհրդային իշխանության ներկայացուցիչներին, հրեաներին և գնչուներին։ Ականատեսների վկայությամբ՝ այս ճամբարը շրջապատված է եղել փշալարերով, իսկ պահակախմբի զինվորներ են եղել։ 1941-ին ոչ միայն զորանոցներ չկային, այլ նույնիսկ շինություններ։ Բանտարկյալները նստել են ուղիղ գետնին, իսկ հետո ձյան վրա։ Ճամբարում մոլեգնում էին տիֆը և դիզենտերիան, ամեն օր հիվանդությունից ու սովից մահանում էր մինչև երկու հարյուր մարդ։ Հետագայում ստեղծվեցին այլ ճամբարներ, որոնցում պահվող բանտարկյալները ստիպված էին աշխատել ճանապարհաշինության և ավերակների մաքրման վրա։

## Վարկանիշ
Լուգայի գծում պաշտպանության կազմակերպման մեջ կային զգալի թերություններ. բանակներում, օպերատիվ խմբերի և ճակատների զորքերի կառուցում, թույլ ռեզերվներ, զորքերի անբավարար խտություն, ուժերի և ռեսուրսների միասնական բաշխում ամբողջ ճակատով և պաշտպանության թույլ հագեցվածություն ինժեներական կառույցներով: Բնականաբար, նման պաշտպանությունը չէր կարող դիմակայել տանկային զորքերի զանգվածային հարձակումներին, և գերմանական զորքերը կարողացան ճեղքել խորհրդային պաշտպանական գծերը:

Լուժսկու պաշտպանական գծի կառուցման ընթացքում թույլ էին տրվել ինչպես տակտիկական, այնպես էլ տեխնիկական սխալներ։ Տակտիկական սխալները ներառում էին՝ կրակային հենակետերի փոքր խտությունը, շերտավորված պաշտպանության անբավարար խորությունը, հիմնականում ուղղահայաց գործողությամբ ամբրազուրներ, պաշտպանական կառույցների անբավարար քողարկում։ Տեխնիկական  անբավարար պատի հաստություն, Կազմերի չափերը միշտ չէ, որ ապահովում են նորմալ աշխատանքային պայմաններ հրացանի անձնակազմի համար, և չկա օդափոխություն, լուսավորության բացակայություն, հաղորդակցության բացակայությունը և մարտադաշտը դիտելու ունակություն։ Այս բոլոր սխալները մի շարք հատվածներում պաշտպանական համակարգը դարձնում էին ոչ կայուն։

Աշխատանքի առաջինից մինչև վերջին օրը բոլոր մակարդակներում և հատվածներում բազմաթիվ թերություններ կային՝ սկսած հետախուզումից, վերջացրած կրակակետերում զենքի տեղադրմամբ, սկ աշխատանքի առաջին օրերին ի հայտ եկած թերությունները նշվեցին մեկ ամիս անց, արդյունքում ամեն ինչ չի կառուցվել։ Անգամ բարձրագույն շտաբներին աշխատանքի ընթացքի մասին տեղեկատվության տրամադրումը ծայրահեղ վատ է իրականացվել։ Ընդհանուր, մշակված մարտավարական առաջադրանքի բացակայությունը հանգեցրեց զորամասերում կրակակետերի կառուցման հակասական պահանջների: Երբեմն գործիքների բացակայությունը հասնում էր անհեթեթության՝ օրինակ օգոստոսի 2-ին Գլուբոկայա գյուղում (Kingisepp հատված) 2500 աշխատողի համար 2 կացին կար, բայց ընդհանուր առմամբ աշխատողներին բավական քանակությամբ գործիքներ էին տրամադրում։ Հայտնի են դեպքեր, երբ Լենինգրադից հրաման է ստացվել կառուցել հակառակորդի կողմից արդեն իսկ գրավված տարածքում։ Տեղի բնակչության օգտագործման վերաբերյալ հաշվարկները միշտ չէ, որ արդարացված են եղել, քանի որ երբեմն բնակչությանը տարհանում են դեռևս աշխատանքները սկսելուց առաջ։ Շոգ ամառվա պատճառով շատ ճահճային տարածքներ չորացան, և այս վայրերում գիծը լրացուցիչ ամրացում էր պահանջում, ինչը նախատեսված չէր հատակագծերում։ Հետախուզությունն ու շինարարական պլանավորումն իրականացվել են ավելի դանդաղ, քան երկաթբետոնե և զրահապատ հավաքովի կրակակետերի և հակատանկային խոչընդոտների ժամանումը երկաթուղային կայարաններում: Նման կրակակետերը զանգվածային արտադրության էին և օգտագործվում էին Լուգայի գիծը պաշտպանելու համար, նման հավաքովի դիզայնը հնարավորություն է տվել կարճ ժամանակում դրանցով զինել կրակային դիրքերը։ Կառուցված կառույցներից մի քանիսը երբեք չեն օգտագործվել։ Օրինակ, պաշտպանական կառույցներ են կառուցվել Վոլխովի արևմտյան ափի երկայնքով Լադոգա լճից մինչև Գոստինոպոլ, ճակատը դեպի արևելք: Այս կառույցներն անհնար էր օգտագործել արևմուտքից առաջացող թշնամուց պաշտպանվելու համար, ընդհակառակը, դրանք կարող էին օգտագործվել հակառակորդի կողմից Վոլխովի գիծ հասնելիս, ուստի դրանք ոչնչացվեցին գեներալ-մայոր Ա.Մ.Վասիլևսկու հրամանով:

Հյուսիսարևմտյան ուղղության Ռազմական խորհրդի 1941 թվականի հուլիսի 29-ի № 013 հրահանգում նույնպես նշվում էր, որ զորքերի դիրքերը առաջնագծում պատշաճ կերպով չեն ապահովված բավարար խորության խրամատներով, բլինդաժներով, հաղորդակցման ուղիներով և մետաղալարե արգելապատնեշներով։ Թույլ էին ընտրված և ոչ բավարար կերպով քողարկված հրետանային,ականանետային և գնդացրային դիրքերը։ Ականջափակ արգելքները տարերային բնույթ էին կրում և առանց նախնական պլանավորման։ Չէին մտածված նաև զորքերի մանևրի ապահովման հարցերը՝ ինչպես ճակատով, այնպես էլ խորքային ուղղությամբ։

Այնուամենայնիվ, չնայած բոլոր թերություններին, Լուգայի գծի ամրությունները թշնամու կողմից բարձր են գնահատվել։ Լուգայի մոտ տեղի ունեցած մարտերի ժամանակ գերմանական զորքերը ստիպված էին հարձակողական երթից անմիջապես անցնել կոշտ մարտական ​​գործողությունների, որոնց վրա ազդում էին ոչ միայն տեղանքը և եղանակային պայմանները, այլև խորհրդային զորքերի համառ դիմադրությունը: Գերմանացի զինվորները նշել են տեղանքի հմուտ քողարկումն ու վարպետությունը, ինչպես նաև բազմաթիվ ու բազմազան ամրությունները: Հաշվի առնելով, որ Լուգայի պաշտպանական կառույցները կառուցվում էին երկար ամիսներ, նրանք ստիպված էին օգտագործել իրենց բոլոր հմտությունները, կարողությունները և տեխնիկական միջոցները դրանք հաղթահարելու համար։ Գերմանացի ամրացման փորձագետները գնահատել են նաև Լուգայի պաշտպանությունը։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Վերմախտի ինժեներական և ամրոցի զորքերի գլխավոր տեսուչ Ալֆրեդ Յակոբը զեկուցեց ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի պետ գեներալ Հալդերին «Լուգայի մարզում ամրությունների արագացված շինարարության ռուսական փորձի մասին»:

Խորհրդային ամրությունների և դրանց դեմ պայքարի մեթոդների մասին տեղեկությունը տարածվել է գերմանական բանակում։ Սեպտեմբերի սկզբին զորքերը փաստաթուղթ ստացան Լուգայի մոտ գտնվող ամրությունների մասին։ Այն մանրամասն ուսումնասիրել է Լուգայի գծում օգտագործվող բոլոր տեսակի պաշտպանական կառույցները։ Առանձին-առանձին նշվեց այնպիսի նորամուծություն, ինչպիսին են բետոնե մեծ բլոկներից կառուցված հավաքովի դեղատուփերը, ինչը հնարավորություն տվեց կարճ ժամանակում դրանք կանգնեցնել:

## Արդյունքներ
Հուլիսի 10-ից, երբ սկսվեց հարձակումը Լուգայի ուղղությամբ, մինչև օգոստոսի 24-ը, երբ գերմանական զորքերը գրավեցին Լուգան, անցավ 45 օր։ Մինչև հուլիսի 10-ը, այսինքն՝ մինչև Լուգայի պաշտպանական գծին մոտենալը, գերմանացիների միջին օրական առաջխաղացման տեմպը օրական 26 կիլոմետր էր, հետո այն իջել է օրական 5 կիլոմետրի, իսկ օգոստոսին՝ օրական 2,2 կիլոմետրի։ Գերմանական զորքերի հետաձգումը թույլ տվեց Լենինգրադի պաշտպանության ղեկավարությանը լուծել մի շարք առաջնահերթ խնդիրներ.

# Նոր զորամասերի կազմավորում, դրանց պատրաստում։ Կազմավորվեցին 272-րդ, 281-րդ հրաձգային և 25-րդ հեծելազորային դիվիզիաները։
# Հունիսի 29-ից ստեղծվում է զանգվածային ժողովրդական միլիցիա։ Կարճ ժամանակահատվածում Լենինգրադում ժողովրդական միլիցիա է գրանցվել 160 հազար մարդ։ Կազմավորվեց 10 դիվիզիա, 16 առանձին գնդացրային ու հրետանային գումարտակ, 7 պարտիզանական գունդ։ Միլիցիոներներից ոմանք համալրեցին ստորաբաժանումների և կազմավորումների նոսրացած շարքերը։ Այս բարդ և կարևոր գործն իրականացնելու համար ստեղծվեց Լենինգրադի ժողովրդական միլիցիայի բանակի տնօրինությունը՝ գեներալ-մայոր Ա. Ի. Սուբբոտինի հրամանատարությամբ։ Արդեն հուլիսի երկրորդ տասնօրյակում ժողովրդական միլիցիայի երկու ստորաբաժանումներ կանգնած էին Լուգայի գծի պաշտպանների շարքերում։
# Լենինգրադը հարավից պաշտպանելու համար ստեղծվում է երկու նոր բանակ՝ 42-րդ և 55-րդ։ 42-րդ բանակի հրամանատարությունը ստեղծվել է օգոստոսի 3-ին՝ 23-րդ բանակի վերացված 50-րդ հրաձգային կորպուսի հիման վրա։ Բանակի հրամանատար է նշանակվել գեներալ-մայոր Վ.Ի.Շչերբակովը։ 10-րդ մեքենայացված կորպուսի նույնպես վերացված վարչակազմի հիման վրա նախ ստեղծվեց Սլուցկ-Կոլպինո օպերատիվ խմբի վարչակազմը, որը սեպտեմբերի 2-ին վերածվեց 55-րդ բանակի վարչակազմի։ Նրա հրամանատար է նշանակվել տանկային զորքերի գեներալ-մայոր Ի.Գ.Լազարևը։
# Լուգայի գծի ամրությունների բարելավմանը զուգահեռ, Հյուսիսարևմտյան ուղղության և Հյուսիսային ճակատի ռազմական խորհուրդների որոշմամբ Լենինգրադի անմիջական մերձակայքում կառուցվում էին պաշտպանական գծեր։ Հուլիսին սկսվեց Կրասնոգվարդեյսկի ամրացված տարածքի շինարարությունը։ Այդ նպատակով կրկին մոբիլիզացվում է Լենինգրադի և շրջանի բնակչությունը՝ մինչև 500 հազար մարդ։
# 1941 թվականի հունիսի 29-ից օգոստոսի 27-ն ընկած ժամանակահատվածում Լենինգրադից տարհանվել է 488 703 մարդ։ Բացի այդ, այս ընթացքում Լենինգրադ է տարհանվել Էստոնիայի, Լատվիայի, Լիտվայի և Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ բնակչությունը՝ 147500 մարդ։

Ընդհանուր առմամբ, Լենինգրադի համար պայքարի ձգձգված բնույթը, որը անսպասելի էր գերմանական հրամանատարության համար, էական ազդեցություն ունեցավ Հայրենական մեծ պատերազմի ողջ հետագա ընթացքի վրա:

## Հիշողություն
1944 թվականի ապրիլի 30-ին Լենինգրադում բացվեց «Լենինգրադի հերոսական պաշտպանությունը» ցուցահանդեսը։ Ցուցահանդեսը չափազանց մեծ ժողովրդականություն էր վայելում Լենինգրադի բնակիչների և քաղաքի այցելուների շրջանում: Միայն բացումից հետո առաջին երեք ամիսների ընթացքում ցուցահանդես է այցելել ավելի քան 150 հազար մարդ։ Ցուցահանդեսը, ի թիվս այլ բաների, մանրամասն անդրադարձել է Լուգայի գծի մարտերին։ 1945 թվականի հոկտեմբերի 5-ին ՌՍՖՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը որոշում կայացրեց ցուցադրությունը վերածել հանրապետական նշանակության թանգարանի՝ Լենինգրադի պաշտպանության թանգարանի։ Հաճախումների քանակով թանգարանը երկրորդ տեղն է զբաղեցրել Էրմիտաժից հետո: Ավելի քան 40 հազար մ² 37 սրահներում տեղավորված էին ավելի քան 37 հազար ցուցանմուշներ, որոնք պատկերում էին Լենինգրադի համար ճակատամարտի ընթացքը և կյանքը պաշարված քաղաքում: 4-րդ դահլիճը նվիրված էր Լենինգրադի հեռավոր մատույցներում մղվող պայքարին, այն պարունակում էր լուսանկարներ, քարտեզներ և նկարազարդումներ, որոնք պատկերում էին առանձին պահեր և պաշտպանական շինարարության մասշտաբները: Ցուցահանդեսում, ի թիվս այլնի, տեղադրված էր նաև նկարչուհի Վ. Ա. Սերովի «Պաշտպանական կառույցների շինարարությունը» պաննոն։ Կենտրոնական պատին՝ նկարիչ Ռոզենբլյումի և Ա. Ս. Բանտիկովի «Ժողովրդական կամավորների ճանապարհելը» պաննոն, այստեղ էին նաև Սվերդլովսկյան դիվիզիայի դրոշը, դիմանկարներ, քարտեզներ, մարտական գործողությունների սխեմաներ և ժողովրդական կամավորների զենքը։ Ցուցադրությունն ամբողջացնում էր Լուժսկու ամրացված շրջանի էլեկտրականացված մոդելը։

Սակայն 1949 թվականին թանգարանը փակվեց «Լենինգրադի գործի» սրման պատճառով, և 1953 թվականի մարտին Լենինգրադի պաշտպանության թանգարանն այլևս չկար։ Ֆոնդերը, գիտական օժանդակ նյութերը, գիտական արխիվը և տնտեսական գույքը փոխանցվել են Լենինգրադի պատմության պետական թանգարանին, ցուցանմուշների մի մասը և գրադարանին՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխության թանգարանին, իսկ մյուս մասը՝ տարբեր զորամասեր և թանգարաններ։ Թանգարանի որոշ ձեռագրեր նույնպես փոխանցվել են ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության արխիվ: Սակայն ցուցանմուշներից մի քանիսը վնասվել են, որոշները կորել են։

2010-ականների կեսերի դրությամբ գոյություն ունեն մի քանի թանգարաններ, որտեղ ներկայացված են Լուժսկու պաշտպանական գծում մղված մարտերը. Լուգայի և Կինգիսեպի պատմա-տեղագիտական թանգարանները, վերածնված Լենինգրադի պաշտպանության թանգարանը, Սանկտ Պետերբուրգի պատմության թանգարանի «Լենինգրադը Հայրենական պատերազմի տարիներին» ցուցադրությունը, որը նվիրված է Լուժսկու գծին, ինչպես նաև առանձին բաժին՝ նվիրված Լուժսկու պաշտպանությանը, Զինվորական պատմության հրետանու, ճարտարապետական զորքերի և կապի զորքերի թանգարանի ճարտարագիտական զորքերի պատմության բաժնում։

Մարտական ​​վայրերում տեղադրվել են բազմաթիվ հուշարձաններ, հուշահամալիրներ և հիշատակի ցուցանակներ.

Նովգորոդում «Զինվորական փառքի քաղաք» հուշարձան-սթելի քանդակագործական հարթաքանդակներից մեկը նվիրված է քաղաքի պաշտպանության մի դրվագին, երբ 1941 թվականի օգոստոսի 24-ին հակահարձակման ժամանակ Ա.Կ. Պանկրատովը դարձավ պատմության մեջ առաջինը, ով իր մարմնով ծածկեց թշնամու գնդացիրը։ 2015 թվականի մայիսին ET2ML-077 էլեկտրագնացքը, որն աշխատում է Հոկտեմբերյան երկաթուղու Բալթյան երթուղում, ստացել է «Լուժսկի Ռուբեժ» անունը:

## Մեկնաբանություններ և մեջբերումներ
**Մեկնաբանություններ****մեջբերումներ**

## Կինեմատոգրաֆիայում
* Киноэпопея «Блокада». «Лужский рубеж» (СССР, 1973; Режиссёр: Михаил Ершов)

## Նշումներ

## Գրականություն
### Գրքերը

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Հոդվածներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Փաստաթղթեր
* Директива Ставки Главного Командования СССР № 91/НГШ Военному совету Северного фронта о подготовке обороны на подступах к Ленинграду от 4 июля 1941 года
* Директива Ставки Главного Командования СССР Военному совету Ленинградского военного округа о подготовке оборонительного рубежа на подступах к Ленинграду от 5 июля 1941 года
* Приказ штаба Северного фронта № 26 о создании Лужской оперативной группы от 6 июля 1941 года
* Директива Ставки Главного Командования СССР № 00260 Командующим войсками Северного и Северо-Западного фронтов о переподчинении и задачах войск от 9 июля 1941 года
* Оперативная директива № 3049 штаба Северного фронта о разделении Лужского оборонительного рубежа на три сектора обороны от 23 июля 1941 года
* Директива Военного Совета Северо-Западного направления № 013/оп Военным советам Северного и Северо-Западного фронтов о подготовке оборонительных сооружений на Лужском рубеже от 29 июля 1941 года
* Доклад штаба 48-й армии № 00113 военному совету Северо-Западного фронта об обстановке в войсках от 11 августа 1941 года
* Директива Ставки Верховного Главнокомандования № 001199 о разделении Северного фронта на Карельский и Ленинградский от 23 августа 1941 года
* Боевой приказ № 102 штаба Северного фронта командующему Лужским участком обороны генерал-майору Астанину от 24 августа 1941 года

## Հղումներ
* 
* 
*  
* 
* 

Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի ռազմական պատմություն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Լենինգրադի բլոկադա
Կատեգորիա:Լենինգրադի մարզ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ճակատամարտեր
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատմություն
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ռուսաստանում