Լարվածության գլխացավ

**Լարվածության գլխացավն** ամենատարածվածն է առաջնային գլխացավերի շարքում, կազմում է դեպքերի մոտ 90%֊ը։ Այն անվանում են նաև սթրեսոգեն, հասարակ, գլխամաշկի մկանների լարվածության գլխացավ, «նևրոտիկ գլխարկ»։ 1988 թվականից ամբողջ աշխարհում ընդունված է լարվածության գլխացավ տերմինը։

## Կլինիկական ախտանշաններ
Այն հիվանդները, ովքեր տառապում են գլխացավի այս տիպով, գանգատվում են ճնշող, ձգող ցավերից։ Ըստ տեղակայման գլխացավն անպայման երկկողմանի է, սակայն մի կողմը կարող է ցավել ավելի ուժեղ։ Հիվանդները բավականին պատկերավոր են նկարագրում իրենց ցավերի տեղակայումը՝ «գլուխը կարծես ձգում են օղակապով, մամլակով, կամ զգում են ծանր սաղավարտի առկայություն»։ Գլխացավի գագաթնակետին ի հայտ են գալիս այլ ախտանշաններ ևս՝ լուսավախություն, ձայնավախություն, անորեքսիա կամ սրտխառնոց։ Որպես կանոն այս ախտանշանները միասին չեն դիտվում։

Սակայն, եթե ցավն ունի քրոնիկ ընթացք՝ նոպայի գագաթնակետին ուղեկցող ախտանշանները կարող են ներկա լինել։

## Պատճառներն ու նպաստող գործոնները
Լարվածության գխացավը կարող է զարգանալ տարբեր պատճառներով։

* Սթրես․ այն առաջանում է օրվա 2-րդ կեսին՝ երկար, լարված աշխատանքային օրվա արդյունքում;
* Անքնություն;
* Անհարմար աշխատանքային դիրք և պայմաններ
* Անկանոն սննդակարգ
* Երիտասարդ տարիք
* Հիպոգլիկեմիա, հիպերկապնիա, հիպօքսիա
* Վատ առողջական կարգավիճակ
* Արտաքին միջավայրի շատ բարձր կամ շատ ցածր ջերմաստիճան;
* Տագնապալի իրավիճակ;
* Դեպրեսիա;
* Հիպերթերմիա;
* Զարկերակային գերճնշում և թերճնշում;
* Հորմոնալ խանգարումներ;
* Կոֆեինի և այլ հոգեխթանիչների գերդոզավորում;
* Նախադաշտան։

## Մեխանիզմ
Չնայած գլխի և պարանոցի մկանային համակարգը և հոգեբանական գործոնները, ինչպիսին է սթրեսը, թեև խաղում են կարևոր դեր ԼԳ-ի ախտաֆիզիոլոգիայում, սակայն նրանցից ոչ մեկը այսօր չի համարվում ԼԳ-ի զարգացման միակ պատճառը։ ԼԳ-ի ախտաբանական հիմքը, ամենայն հավանականությամբ, առաջանում է անձնային ու շրջակա միջավայրի գործոնների համակցությունից և ինչպես ծայրամասային, այնպես էլ կենտրոնական ցավային ուղիներում փոփոխություններից։ Ծայրամասային ցավային ուղիները ազդակներ են ստանում պերիկրանիալ (գլխի շրջակա) մկանափակեղային հյուսվածքից և այս ուղու փոփոխությունը հավանական է, որ էպիզոդիկ լարվածության գլխացավի (ԷԼԳ) առաջացման պատճառն է։ Ավելին, գլխացավերի մասին գրականությունում պնդում են, որ պերիկրանիալ մկանային լարվածությունը, բորբոքումը և մկանների իշեմիան պատճառահետևանքային գործոն է ԼԳ-ի ծայրամասային ախտաֆիզիոլոգիայում։ Այնուամենայնիվ, բազմաթիվ հետազոտություններ չկարողացել ցույց տալ ապացույցներ մկաններում իշեմիայի կամ բորբոքման ախտաբանական դերի վերաբերյալ։ Պերիկրանիալ լարվածությունը նույնպես, հավանաբար, ԼԳ-ի ծայրամասային պատճառահետևանքային գործոն չէ, այլ փոխարենը կարող է դրդել քրոնիկական ցավային ցիկլ։ Սա այն է, երբ ծայրամասային ցավային պատասխանը ժամանակի ընթացքում վերածվում է կենտրոնական ցավային պատասխանի։ Այս երկարատև փոփոխությունները ծայրամասային ցավային ուղիներում կարող է հանգեցնել կենտրոնական նյարդային համակարգի ցավային ուղիների գրգռվածության բարձրացման՝ հանգեցնելով ԷԼԳ-ի փոխակերպումը քրոնիկական լարվածության գլխացավի (ՔԼԳ)։ Հատկապես, գերգրգռվածությունը դիտվում է կենտրոնական նոցիցեպտիվ նեյրոններում (եռվորյակ ողնուղեղային կորիզ, թալամուս և մեծ կիսագնդերի կեղև), ինչը հանգեցնում է կենտրոնական զգայունության, ինչը կլինիկորեն դրսևորվում է ՔԼԳ-ի ալօդինիայով և հիպերալգեզիայով։ Բացի այդ, ՔԼԳ-ով հիվանդների շրջանում նվազում է ջերմային և ցավային դրդման շեմերը, ինչը կարող է ամրապնդվել կենտրոնական զգայունությամբ, որը առկա է ՔԼԳ-ի ժամանակ։

Ֆիզիոլոգիայի փոփոխությունները հանգեցնում են կենտրոնական զգայունության ընդհանուր գործընթացին, ինչը ներառում է փոփոխություններ նյարդային ուղիներում, նյարդամիջնորդանյութներում և իրենց ընկալիչներում, նյարդային սինապսներում և հետսինապտիկ թաղանթում։ Ապացուցվեց նաև, որ վերողնուղեղային վայրէջ արգելակող ցավային ուղիների ֆունկցիայի խանգարումները կարող են նպաստել ՔԼԳ-ի ժամանակ կենտրոնական զգայունության պաթոգենեզին։

## Ախտորոշում
### Դասակարգում
մինի|Լարվածության գլխացավի դասակարգման համակարգը
Գլխացավի միջազգային ասոցացիայի գլխացավերի դասակարգման ամենավերջին համակարգը 2018 թվականին հրատարակված Գլխացավային խանգարումների միջազգային դասակարգման 3-րդ հրատարակությունն է (ICHD-3): Դասակարգման համակարգը լարվածության գլխացավը (ԼԳ) բաժանում է երկու հիմնական տեսակի՝ էպիզոդիկ (ԷԼԳ) և քրոնիկական (ՔԼԳ)։ ՔԼԳ-ն սահմանվում է, երբ գլխացավերը ի հայտ են գալիս ամսվա մեջ տասնհինգ և ավելի օր երեք ամսից ավելի ժամանակ շարունակ կամ տարվա մեջ  հարյուր ութսուն օր և ավելի։ ԷԼԳ-ն չպետք է ամսական գերազանցի տասնհինգ օրը կամ տարեկան հարյուր ութսուն օրը։ Այնուամենայնիվ, ԷԼԳ-ն բաժանվում է հաճախակի և ոչ հաճախակի ենթատեսակների։ Ավելին, ԼԳ-ի բոլոր ենթատեսակներն էլ կարող են տարբերակվել՝ ըստ պերիկրանիալ լարվածության առկայության կամ բացակայության, որը գլխի մկանների լարվածությունն է։ Հավանական ԼԳ-ն օգտագործվում է այն հիվանդների դեպքում, ովքեր ունեն որոշակի բնութագրումներ, բայց չի համապատասխանում բոլոր բնութագրումներին, ուստի չի դասվում որևէ ենթատեսակի։

### Տարբերակիչ ախտորոշում
ԼԳ ախտորոշումը հիմնվում է անամնեզի և ֆիզիկալ քննության վրա և լրացուցիչ հետազոտությունների կարիք չկա։ Այնուամենայնիվ, եթե ախտանիշները վկայում են ավելի լուրջ ախտորոշում է առկա, կոնտրաստային ՄՌՏ-ն կարող է օգտագործվել։ Այնուամենայնիվ, հսկա բջջային արտերիտը կարելի է դիտարկել 50 տարեկանն անց մարդկանց շրջանում։ Հսկա բջջային արտերիտի սքրինինգը ներառում է էրիթրոցիտների նստեցման արագությունը (ԷՆԱ) և C-ռեակտիվ սպիտակուցը։

* Միգրեն
* Բերան-ծնոտային դիսֆունկցիա
* Հարքթային ծոցերի հիվանդություններ
* Ակնաբուժական հիվանդություններ
* Պարանոցային ողնաշարի հիվանդություններ
* Վարակ իմունային անբավարարության դեպքում
* Ներգանգային զանգված
* Իդիոպաթիկ ներգանգային հիպերտենզիա
* Դեղորայքի չարաշահման գլխացավ
* Երկրորդային գլխացավ (այլ խանգարումների հետևանքով առաջացած գլխացավ)
* Հսկա բջջային արտերիտ (≥ 50 տարեկան)
* Դերմատոխալազիա

## Կանխարգելում
### Կենսակերպ
Եթե առկա է պարանոցային ցավ, կեցվածքի ուղղումը կարող է կանխարգելել գլխացավի առաջացումը։

Ալկոհոլի օգտագործումը կարող է գլխացավերը դարձնել ավելի ուժեղ։

Ջուր խմելը և ջրազրկումից խուսափելը օգնում է կանխել լարվածության գլխացավը։

Ատամները կռճտացնող մարդիկ կարող են ունենալ գլխացավեր և ատամնաբույժի մոտ բուժում ստանալը կարող է կանխարգելել այս գլխացավերը։

Օգտագործել սթրեսային կառավարում և հաճախ հանգստանալը կարող են գլխացավերը դարձնել ավելի քիչ հավանական։

Կենսաբանական հետադարձ կապի տեխնիկաները նույնպես կարող են օգնել։

### Դեղորայք
Այն մարդիկ, ովքեր ամսական ունենում են 15 և ավելի գլխացավեր, կարող են նշանակվել ամենօրյա օգտագործման որոշ տեսակների հակադեպրեսանտներ, որոնք կանխարգելում են շարունակական լարվածության գլխացավերի առաջացումը։ Նրանք, ովքեր ունեն հակում լարվածության գլխացավերի, առաջին ընտրության դեղորայքը ամիտրիպտիլինն է, մինչդեռ երկրորդ ընտրության տարբերակներն են միրտազապինը և վենլաֆաքսինը։ Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները կարող են օգտակար լինել կանխարգելման համար։ Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները ավելի արդյունավետ են, քան ընտրողական սերոտոնինի հետզավթման ինհիբիտորները (ԸՍՀԻ), սակայն ունեն ավեի շատ կողմնակի ազդեցություններ։ Ապացույցները քիչ են ԸՍՀԻ-ի, պրոպրանոլոլի և մկանաապալարիչների կիրառման արդյունավետության մասին։

## Բուժում
Ներկայումս լարվածության գլխացավը բուժումը պարզապես ջուր խմելն է և վստահ լինել, որ ջրազրկում չկա։ Եթե ախտանիշների մեկ ժամվա ընթացքում չեն վերանում, ապա սթրեսի նվազեցումը կարող է լուծել խնդիրը։

### Վարժություններ
Ապացուցված է, որ պարզ պարանոցի և ուսագոտու վարժությունները օգնում են էպիզոդիկ և քրոնիկական լարվածության գլխացավերի ժամանակ, որոնք ուղեկցվում են պարանոցի ցավերով։ Վարժությունները ներառում են ձգումներ, պտտական շարժումներ։ Քրոնիկական լարվածության գլխացավերի ժամանակ կիրառվում է համալիր բուժում բաղկացած սթրես-թերապիայից, վարժություններից և կեցվածքի շտկումից։

## Համաճարակաբանություն
մինի|Լարվածության գլխացավ զգացող կին
2016 թվականի դրությամբ լարվածության տիպի գլխացավով տառապում է աշխարհի բնակչության 25,6% կամ 1,89 միլիարդը։ Առավել հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ։ Հաճախ այն կանանց մոտ առաջանում կամ սրվում է դաշտանից առաջ։ Լարվածությամբ պայմանավորված գլխացավը չի պատահում ամսական 15 օրից ավելի հաճախակի և տևում է 4-6 ժամ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
Նյարդաբանություն

Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ