Երեք տարի 291 օր

**«3 տարի 291 օր»**, հայ արձակագիր Սերո Խանզադյանի պատմավեպերից։ Հրատարակվել է 1972 թվականին։

## Գնահատական
Պատերազմում մեռնելը շատ սովորական բան է, ինչպես, ասենք, ապրելը: Սովորական է, երևի, նաև անհրաժեշտ, ավելի ճիշտը՝ անխուսափելի: Կռվի դաշտում մահը սարսափելի չէ ոչ այն պատճառով, որ մարդը ի բնե քաջ է, անվեհեր և այլն, այլ որովհետև սարսափելու ժամանակ չկա»: «...Երեք տարի երկու հարյուր իննսունմեկ օր ես եղել եմ ռազմաճակատում և, ինչպես տեսնում եք, չեմ սպանվել: Ինչո՞ւ, չգիտեմ: Պատերազմում ապրում են պատահաբար: Զոհվելը չէ պատահաբար, այլ ապրելը: Ես, բացի հոսպիտալներից (քառասուներկու օր), միշտ եղել եմ կռվի առաջին դիրքերում՝ նախ շարքային զինվոր՝ ականանետի նշանառու, ապա ականանետային վաշտի հրամանատար: Անցել եմ երևի հիսուն-վաթսուն հազար կիլոմետր ճանապարհ՝ ոտքով, շալակիս՝ բեռ, կռվելիս: Փորել եմ երևի հազարավոր խորանարդ մետր հող՝ խրամատի դիրքի, խրամափոսի գետնատան, բլինդաժի, գերեզմանի և այլ բաների համար: Ամեն անգամ թվացել է, թե իմ փորած փոսը կդառնա իմ գերեզմանը»: Այսպես է իր պատերազմական օրագրահուշի քչախոս նախաբանում գրելու և հուշը վավերելու պատճառներից կիսվում Սերո Խանզադյանը: «Երեք տարի 291 օր» վեպն առաջին անգամ լույս է տեսել 1972 թվականին, իսկ մի քանի տարի անց (1977թ.) այն արժանացել է Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի: Հայ արձակում Հայրենական մեծ պատերազմի թեմայի եւ առհասարակ՝ երկրորդ աշխահամարտի շուրջ ծավալված ընդգրկուն երեւումների վերաբերյալ դեռ շատ կգրեն, եւ, վստահաբար, պատերազմի մասնակից գրողներից Սերո Խանզադյանի «Մեր գնդի մարդիկ» վեպը եւ, ըստ իս՝ առավելապես «Երեք տարի 291 օր» օրագրահուշն առանցքային նշանակություն կունենան դրանում: Գրքի ողջ դիպաշարը մոդեռնիստական կառույցներին հատկորոշ, առանձին-առանձին վերնագրված, ափաչափ պատումներով ու ներկա ժամանակով է ընթանում:Զինվորը բացառիկ վճիտությամբ եւ մի անօրինակ խաղաղությամբ համառորեն օրագրում է. նրա մի հեւքը մի պատում է, գերեզմանափոսը, խրամուղին եւ գլխավորը՝ մահը, որը, ինչպես արդարորեն տրվող օրապահիկ, այլ մահերի է բաժանված․ «Մեր վաշտի հրամանատարը գիշերը պահակակետում քնած գտավ պահակ զինվոր Կրյուկովին: Սպառնաց, որ պահակությունն ավարտելուց հետո նրան վաշտի առջեւ գնդակահարելու է: Կրյուկովն ինքնասպան եղավ: Հիմա ապրիլի տասնյոթն է: Երեք ամիս քսաներկու օր է, ինչ տասնութ տարեկան եմ: Գիրս վառոդի հոտով է»:Վավերագրության, հուշի, գեղարվեստականության սահմանները ներգծված չեն, պարզապես պատերազմի առանձնահատկությունն է այդպիսին՝ իր էությյամբ անիրական է այն: Հնարավորի նիշերը սպառելով՝ պատերազմը սոսկ երեւակայության է փոխակերպվում, ասես արտադրում է իրականությունից պատճենած երեւակայություն, որն արդեն իսկ թափանցում է գրականության (գեղարվեստի) դաշտ: Զինվորը խոսքի է բռնվում ոչ միայն սեփական հուշերի, ծնողների, մարտակիցների հետ, այլեւ իր ձիու, գերեզմանի: Նրանք երկխոսում եմ, հարցադրում միմյանց:աժանորեն քանակի ու կրկնության ճնշմամբ, ապա դրանից բխած սովորույթի բթացնող ուժով՝ մահն ու դժբախտությունները հետզհետե կորցնում են իրենց կշռույթը: Չափից դուրս շատ է մահը, չափից դուրս շատ են կորուստները, եւ անսովոր է միայն կյանքը, որն այդպես էլ չի գիտակցում իր ինքնագոյության փաստը: Դրա համար եւս ժամանակ չկա. նա պատերազմով է զբաղված: Խանզադյանը պատմվածքից պատմվածք, գրքից գիրք ամբողջացնում է իր ժամանակակցի կերպարը, բացահայտում նրա ներաշխարհը։ Այդպիսին են նրա «Կորած արահետներ» (1964թ.), «Քաջարան» (1965թ.), «Այրված տունը» (1965թ.), «Մատյան եղելությանց» (1966թ.), «Անձրևից հետո» (1969թ.), «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ» (1970թ.), «Երեք տարի, 291 օր» (1972թ.), «Սևանի լուսաբացը» (1974թ.), «Խոսեք, Հայաստանի լեռներ» (1976թ.) գործերի հերոսները։

## Սյուժե
Հեղինակը հիշում է, թե ինչպես տարածվեց պատերազմը սկսվելու բոթը։ Գերմանիան հարձակվել էր իրենց երկրի վրա։ Ինքը ևս ուզում էր զինվորական դառնել, նեղվում էր, որ իրեն բանակ չեն տարել։ Նա կամավոր ուզում է միանալ ջոկին և զինվորագրվել հայրենիքին։ Պատմող հեղինակը ապրում է իր առաջին հիասթափությունը, երբ տանում են ոչ թե կռվելու, այլ խրամատ փորելու։ Լեյտենանտը նրան նշանակեց փոստատար և գրագիր, ուրախացավ, որ էլ հող չի փորելու։ Կառամառույցում տեսավ հորաքրոջ աղջկան, որը հեկեկում էր, և հեղինակը նրա աչքերում տեսավ պատերազմը։ Նրանց տվեցին կարկատան եղած կամ էլ պատռված շորեր, որոնք ծիծաղելի տեսք ունեին։ Նա դիմում էր Հիտլերին. «․․․խելագար, կարծում ես կարող ե՞ս հաղթել այն ժողովրդին, որի զավակներն այսպիսի տղաներ են»։ Ինքը երկրորդ վաշտում իր, հրամանատարը Արամ Հարությունյանն էր։ Նրանք գնում էին անապատային ճանապարհով՝ Սերգեյի հետ, նա վարորդն էր, ով իր ընտանիքին էլ էր տանում հետը։ Ավտոշարասյան մեքենաները մեկը մյուսի հետևից փչանում էին, և մնաց միայն Սերգոյի մեքենան։ Հեղինակը հիշում է Մարոյին և Շուրային, ում հետ ծանոթացել էր ճանապարհին։ Հեղինակի համար հետաքրքիր է, ի՞նչ էր այդ պատերազմը, որ բոլորը վախենում էին, որ տուն չեն գա։ Ինքը պետք է անպայման տեսնի դա։ Նա իմացավ, որ իր Շուրան էլ է եկել ռազմաճակատ՝որպես սանիտար։ Նա բարկացավ աղջկա վրա, քանի որ իմաաստ չէր գտնում նրա գալու մեջ։ Հեղինակը նամակ է ստանում Արամից և տեղեկանում, որ նահանջում են։ Խիստ վիրավորվել էր, որ իրենց զենք չեն տալիս։ Նամակում մայրը հայտնել էր, թե եղբորն էլ են տարել մարտի։ Ինքն էլ նամակ է գրում Մարոյին և տեղեկացնում իրավիճակի մասին։ Ցուրտ էր սաստիկ, Շուրան նրան խորհուրդ էր տալիս խմել սպիրտ և մարմինը շփել սառը ջրով, այդպես էլ անում էր։ Նա մորն էլ խնդրում է՝ իր համար տաք շորեր ուղարկի, իսկ մինչ այդ, նա իր բաժին հացը փոխում է բամբակի հետ և կրճկան կարում, որ մեջքը չսառչի, նաև կարում է Անդրանիկի և Բարձիկի համար։ Հեղինակն ուղղակի երազում էր ընկնել ռազմաճակատ, տեսնել, թե կռիվն ինչ բան է։ Հեղինակը հիշում է դերասան Կարոյին, ով իրեն մեռած էր համարում։ Նա Մարոյին նորից նամակ է գրում. «Առ իմ սառած համբույրները, իմ ճերմակ մեղք, դու Անահիտ աստվածուհի ես, որի գահը երկնքի խորերում է։ Նա անհամբեր սպասում էի Մարոյի հետ հանդիպման բաղձալի օրվան, մեծ հույս ուներ, որ բոլորը ետ են գնալու տուն։ Արամը ևս գնաց ռազմաճակատ, քանի որ վիճակը լարված էր, իրեն չտարան, որովհետև հրաման չկար։ Հեղինակը նորից հող էր փորում դրսի սառնամանիքին, Շուրան չէր հավատում, որ նրա նման վտիտ տղան կդիամանա ցրտին։ Սախնովը հեղինակին տանում է իր բրիգադ և սովորեցնում ծեփ անել։ Կարճ ժամանակում նա դարձավ լավագույն ծեփարարը։ Հեղինակը հիշեց Շուրայի տված սխտորը, որն ուտելու դեպքում լնդախտով չեր վարակվի։ Նրան կանչում է վաշտի հրամանատարը և նշանակում իր օգնական, բայց նա նորից դժգոհ էր, որ ճակատ չի գնում։ Չգիտես ինչու, բոլորը մտածում էին, թե ետ չեն գնալու, իսկ ինքը մեծ հույս ուներ։ Նա առավոտյան իր պետին հայտնում է, որ Վոլոկոլոմսկ քաղաքը ետ է գրավված և ռուսական զորքն առաջ է գնում, կնոջ դեմքին ժպիտ է հայտնվում։ Կարոյին դուրս են անում գետնատնից, ասելով, որ տեղ է զբաղեցնում, իսկ մի քանի որ հետո հեղինակը նրան գտնում է մահացած և կպած սառը գետնից. այս դեպքը շատ է ծանրանում նրա սրտին։ Իմացավ, որ սպան եկել է մարդկնաց անուններ գրելու, որ տանեն ռազմաճակատ, իրենց անունները գրել տվին հեղինակը, Շուրան, Սախնովը,   Սերոժը։ Հեղինակը գոհ էր, որ գնում է ճակատ, վերջապես կատարվեց նրա երազանքը։ Նրանց նոր շորեր տվին, լողանալ և սափրվել հրամայեցին, իսկ իր քրջերը այլևս պետք չէին, ուստի որոշում է ծախել ուտելիքի դիմաց։ Նրա շորերը տանում է Սախնովը, այս մասին իմացավ կապիտանը և կշտամբեց` կարծելով դրանք գողացված։ Տղային տասը օր մեկուսացրին՝որպես պատիժ, նվաստացած էր զգում իրեն, որովհետև անմեղ էր։ Նա հինգ օր մնաց այնտեղ, վեցերորդ օրն իմացավ, որ կռիվ են գնում։ Նրանք առավոտ շուտ էին զարթնում և վարժանքներ անում, բայց դա տղայի սրտով էր։ Հյուրընկալվեցին մի գերմանուհի գեղջկուհու տանը, ով վատ կյանք էր ունեցել, ամուսինն էլ ռազմում էր, բայց լուր չուներ։ Կինը հեղինակին նվիրեց ամուսնու ածելին։ Նա գնդի տղաներին միշտ լավ էր նայում։ Այժմ զորքին հաց թխողներ էին պետք, նրանցից մեկը Սախնովն էր, ով հացի մնացորդներով մի հաց էլ տանտիրուհու երեխաների համար էր բերել, ինչի համար արժանացավ սերժանտի կշտամբանքին, վերջինս կարծում էր, թե դա գողություն է։ Այժմ զորքը դժվար ժամանակ էր ապրում, մեծ խնդիր կար նրանց առջև։ Շարքում գնդի հրամանատարին գրավեց հեղինակի գոտին, որը աստղաճարմանդ էր, նա վերցրեց տղայի գոտին, ասելով, որ իր համար ավագը թող գոտի գտնի։ Տղան ուրախացավ, որ սերժանտը Սախնովի դեպքը չէր պատմել։ Զորքը գնում էր՝ճանապարհի եզրերին հանդիպելով դիակների, որոնք արդեն շատ էին նեխել։ Նրանք վախենում էին դիակների ձայներից և օդում գնացող հրթիռներից։ Վիրավորվել էր այն սերժանտը, ով կասկածում էր զինվորին գողության մեջ, բայց հեղինակը փրկեց նրան և տարավ բուժկետ։ Զորամասում բռնեցին մի դասալիքի, ում սպանեցին։ Հեղինակը կողմ էր սրան, քանի որ նրան երկիր էր վստահված, իսկ ինքը ուզում էր լքել այն։ Նա ճանապարհին ականատես է լինում մի քարի, որի վրա արյունով գրված էր, որ ինքը մեռնում է, բայց չի հանձնվելու շներին, ապա մնաս բարով էր մաղթում հայրենիքին։ Հեղինակը փորձեց պատի հետ զրուցել, իմանալ նրա ով լինելը, բայց պատը լռում էր։ Նա իսկական խիզախ է եղել և քաջի պես է կռվել։ Վիրավորվեց նաև Սախանովը։ Հեղինակը մորը նամակ գրեց, որ ամեն ինչ լավ է իր կողքին։ Թեժ մարտեր էին ընթանում, մի քանի հոգի էին ողջ մնացել, բոլորը վիրավոր կամ մահացած էին։ Շրջափակման մեջ էին, տարածքները գրավել էին թշնամու զորքերը։ Երազում հեղինակը տեսնում է, որ իրեն Մարոյի հետ են ամուսնացնում, արթնացավ ցավից.տանկն անցել էր ոտքի վրայով, բայց Շուրան զզնեց, լուրջ բան չկար։ Նրան վիրավորների հետ առանձնացրել էին, երբ թշնամու օդանավերը սկսեցին պտտվել նրանց գլխավերևում։ Գնդակի անձրև էր տեղում։ Անտառային կյանքը հեղինակին դարձնում էր վայրենի։ Նա դատապարտում էր այն մարդկանց, ովքեր իրենց վիրավորում էին, որ գնան տուն։ Դենշչիկը հրամանատարի սպասյակն էր, ով իրեն կրակել էր, որ տուն գնա, բայց զղջացել էր, օգնություն էի խնդրում հեղինակից, նա բուժեց սպասյակի վերքերը և ոչ մի վտանգ չկար այլևս։ Հեղինակը նամակ է ստանում, որտեղ քույրը գրել էր, որ եղբայրը զոհվել է, նա չհավատաց և ընտանիքին էլ խորհուրդ տվեց։ Տղայի ոտքը գնալով լավանում էր, երբ նրա մոտ եկավ Երեմը՝հատուկ ծառայության սպան, և ասաց, որ մի քանի ռուսական քաղաք ընկել է, իսկ որ ավելի վատ է՝ թուրքերը զորք են կուտակել սահմանին, հնարավոր է հարձակում լինի։ Նրա տեղը տեղ չէր, որ վերքերը դեռ լավ չէին անցել, չէր կարող գնալ ռազմաճակատ։ Հիմա տղային սպայի կոչում են տվել։ Նա կորցրել էր Սերոժին, Շուրային, ու՞ր են, գաղափար չուներ։ Այսօր Սախնովի ծնունդն է, երբ տղան հարցրեց, թե քանի տարեկան է, որ իմանա, թե քանի անգամ օդ կրակի և վաղվա օրվա համար ինչ է տեսնում, նա ասաց, որ գերմանական գնդացիր է տեսնում իր սրտի վրա ուղղված։ Նրա վրա մեծ ազդեցություն թողեց գերմանացուն սպանելը, ով գետի մյուս ափին պառկած էր և ամեն պահ կարող էր հարձակվել իր դիրքի վրա, բայց ինչու՞ չսպասել, կարող է՞ թողներ, որ նա իրեն սպաներ։ Նրանց դիրքեր մի բուժքույր եկավ, ով գրավեց տղայի ուշադրությունը, բայց նա ինչու է Շուրային թողած մտածում այդ աղջկա մասին։ Լուր է հասնում, որ Շալունց Երեմը նույնպես սպանվել է։ Տղան գնդի հրամանատարից հրաման ստացավ, որ պետք է Զվանկան գրավեն Հիտլերի ծննդյան օրը, ինչը մեծ նվեր կլինի նրա համար։ Սառույցների վրայով հեղինակը գնում էր իր զորքով՝ տանելով բազում չարչարանքներ, մի քանի անգամ հարձակվելուց հետո, հարյուրավոր զոհեր տալով, նահանջում են։ Կորած մի ական պայթում է և տղային շպրտում, զարկում ծառի բնին, ինչից նա կանտուզիա է ստանում։ Նրան Շուրան էր խնամում։ Հարցին, թե նա ինչ է անում այստեղ, պատասխանեց, որ իրենց գնդի գլխավոր բժիշկ մայորին է բերել հիվանդանոց, վիրավոր է։ Տղայի մտքով անցավ, որ նա ամուսնացել է մայորի հետ։ Արդեն լլավանում էր տղայի լսողությունը։ Երբ դուրս գրվել հոսպիտալից, ճանապարհին հանդիպեց մայորին և Շուրային, մի ցախաքլոր խփեց, նվիրեց Շուրային։ Հետո պարզեց, որ նա մայորի ռազմաերթային կինն է, աղջիկը չժխտեց դա, բայց ակնարկով հասկացրեց, որ տղան սխալ է հասկացել։ Հետո տղան գետնատներից մեկում հանդիպեց մի հայ ծերունու՝ Բագրատ Խաչունցին, ով նաև իրեն հեռու բարեկամ էր։ Նա ևս անհամբեր սպասում էր կռվի հրամանին։ Երբ տեսան հրամանատարի գլուխը, խնդրեցին իրենց էլ ռազմաճակատ տանեն։ Նրանց ուղարկեցին տարբեր զորամասեր։ Տղային նշանակեցին լեյտենանտ, շնորհեցին «կարմիր աստղ» շքանշան։ Նրա շտաբում միայն Շուրան էր իրեն ծանոթ։ Նա շախմատի միջոցով ծանոթացավ Գոպինի հետ, ով հրաման տվեց թշնամու աչքը մի փոքր վախեցնելու, հարձակվեցին, բայց նորից ետ եկան իրենց դիրքեր, միայն ձին սատկեց, ինչի մսից բաժին ուզեց տղան, որ կերակրի իր զորքին։ Հաջորդ օրը գալիս է հրամանատարը և ասում, որ ռադիոընդունիչը կվիրի նրան, ով թշնամուց լեզու կբերի, ակնարկելով, որ դա անեն Սախնովը, տղան և Սորոկինը, այդպես էլ արին։ Նրանց հաջողվեց մեկ լեզու բերել և ստանալ ռադիոընդունիչը։ Զորքի մոտ է գալիս մայորը և ասում, որ իր դասակներից մեկը ծանր վիճակում է, պետք է օգնության հասնել, ոչ ոք չի ուզում ստանձնել այդ վտանգավոր գործը, գնում է հեղինակը։ Բլինդաժում վեց զինվոր կար, ովքեր խղճուկ պայմաններում էին.սկզբում սառած ձյունից պատվար են կանգնեցնում, խորացնում հատակը, ներսում կրակ անում, լողանում և սափրվում, դառնում են նոռմալ մարդ։ Շուտով թշնամին հրետակոծում է, նա օգնություն չակնկալելով, փորձում է պահել դիրքերը և ունեցավ մեկ զոհ։ Հրամանատարը նրանց հանձնարարում է մի պատժված ռուս լեյտենանտի տանել Բորովիչի, այդ ընթացքում էլ հանգստանալ, սա տղայի սրտով չէր, բայց հրաման էր։ Այդ ռուսի զորքը երկու օր հաց չի ստացել, ինչի համար պատժվում է։ Ճանապարհին տղան իր գոտիներից մեկը տվեց ռուսին, քանի որ սիրտը չէի դիմանում նրան առանց գոտի տեսնելուց։ Գիշերում են մի կնոջ տանը։ Կնոջ անունը Տաիսա էր։ Ռուսը տղային առաջարկում էր լավության դիմաց փոխհատուցել և տղային ուղարկել նրա ծոցը, բայց դա տղայի համար ցնդաբանություն էր։ Աղջիկը ծիծաղելով ասաց, որ այս գիշեր իր ծոցում հոգատար քեռին կլինի։ Երբ նրան հանձնեց քաղաքին, վերադարձավ և իմացավ, որ զորքը նոր մարդկանցով և զինամթերքով էր համալրվել։ Կապիտան Վոլկովը հեղինակին զգուշացրեց, որ հնարավոր է՝Սախնովը դիմի փախուստի, բայց տղան առարկեց, եթե ունենար փախչել, վաղուց կաներ։ Նրան այցելել էր նաև Շուրան, բայց տղան վիրավորեց նրան, ասելով որ դավաճել է իր ծերուկին։ Այժմ նա լքել էր մայորին։ Երբ լույսը բացեց, նրանք անցան հարձակման և հասան մեծ խճուղուն, ինչը պետք է գրավեին։ Գրավեցին նաև Լենինգադը։ Իր դիրք եկկով իր հին ծանոթ զինվորներին և ասաց, որ իր սնահպերով վեց հիտլերական է սպանել, բայց տղան ասաց, որ քիչ սպանի, որ իրեն էլ մնան։ Նրան նամակ էր գրել մայրն՝ ասելով, որ լավ են։ Շուտով իմանում է իրենց զինվորների ձայները, որ լսվում էին թշնամու դիրքից, նրանք լքել էին դիրքերը։ Ջուրն անընդհատ դիակներ է բերում, իսկ զինվորները իրար վրա դարսում էին նրանց.նրանց մեջ էր նաև Սերոժի մարմինը։ Առավոտյան իր դիրքեր են գալիս ռուս պատժվածները, այդ թվում Բորիսովը։ Նրանք եկել էին «Անանուն» դիրքը գրավելու։ Դիրքը գրավեցին, բայց Բորիսովը մահացավ, իսկ նա երազում էր Տաիսային տեսնել։ Տղայի դիրքը համարվում է Իվան Ֆիլիպովով, ում հետ տղան գնում է կինո(հեղինակի խոսքով Իվանն իր Քրիստոսն էր)։ Այնտեղ տեսնում է Շուրային, ում կրծքին մեդալ կար արդեն։ Կինոյից հետո գնում է աղջկա գետնատուն, որտեղ նա լվանում է տղայի ոտքերն ու գլուխը։ Նրանց դասակ էր եկել Դեմյան Երշովը, ով հոսպիտալից էրե եկել։ Նրանք բռնեցին մի գերմանացու, ով միտք ուներ իրենցից լեզու տանելու, բայց թակարդն ընկավ։ Երբ մոռի թփերը բարձրացան, Շուրան քաղեց և մուրաբա փակեց, իսկ Սախնովը սունկ էր քաղում, որ աղ դնի։ Շուտով իրենց է մոտենում թշնամու «Վագր» տեսակի ծանր հրետանին՝ տանկը, որը մխրճվում է թակարդի մեջ։ Մայորը տղային առաջարկում է գնալ ռազմական ակադեմիա, բայց նա չէր կարող հեռու մնալ Շուրայից, ուստի հրաժարվում է, ինքը պետք է կռվեր։ Նա տղային ցույց է տալիս իրենց փոսում գտած հայերեն գրքերը, որի մի էջին Շիրազի անունն էր։ Նա ծրար է ստանում Նաիրի Զարյանից, որի մեջ երկու գրքույկ կար՝ «Ձայն հայրենական» և «Արշակ և Շապուհ», որոնք տղան ուզում էր բոլորին ցույց տալ, բոլորին կարդալ տալ։ Կրակելու գործիքով տղան մեղեդի էի նվագում, իսկ Շուրան դա խենթություն էր համարում։ Նրանք ազատագրեցին Նովգորոդը։ Ծանր մարտեր էին այդ սառնամանիքին, զոհերն ու վիրավորները շատ էին, հնարավոր է, որ Սախնովն էլ մահանար, եթե մեդալը չպաշտապներ։ Երբ նրանք մտան գյուղերը, որոնք վաղուց ամայացել էին, տեսան միայն դիակներ և քանդված տներ։ Անտառներում կանգուն ծառ չէր մնացել, նրանք վնաս էին հասցրել նաև անտառին։ Ծառերից կախված էին հարյուրավոր մարդկանց դիակներ։ Շուրայով հետաքրքրված էին բազում տղաներ, բայց ինչպես ինքն ասաց, ինքն իր օբյեկտն ունի։ Լուր տարածվեց, որ իրենց դրոշակը թշնամու ձեռքին է, ինչը անպատվություն էր զորքի համար։ Այն մի զինվոր բերեց, բայց վիրավոր վիճակում։ Վիտյան և Ֆեդյան իրենց գնդի ճուտիկներն էին, ովքեր ծնողազուրկ էին և դպրոց գնալու փոխարեն հիմա զորքում էին։ Նրանց մասին մտածելով ուղարկում են սանիտարական վաշտ՝ իրենց կամքին հակառակ։ Լուգայի շրջանում նորից պաշտպանական մարտեր էր մղվում, շրջափակման մեջ էին։ Սախարովը խփվեց ճակատից, ինչից հետո լավ դաս ստացան և ետ շպրտվեցին։ Փախչելուց առաջ նրանք այրել էին հացի ամբարը։ Լուգան գրավված էր թշնամուց, բայց այժմ ավերակներ էին, քաղաք չկար։ Հեղինակը գնում էր նոր դիրքեր որոնելու, երբ ճանապարհին հանդիպեց հայ ձիավորի, ով մի պատառ Հայաստան գցեց նրա սիրտը։ Սիրտը մրսում էր, ո՞վ տաքացներ, Շուրան կողքին չէր, հայրենիքի բույրը գնացել էր։ Ձիավորը Արտո Խաչիկյանն էր, ում հետ նա պատրաստվում էր գետն անցնել։ Նրանք դժվարությամբ անցան սառցե գետը և գրավեցին թշնամուց դիրքերը։ Հեղինակը խոսում էր ձիու հետ, ձին շատ տխուր էր, տեսել էր, թե ինչպես են իր սիրելի Մատակին սատկելուց հետո մորթում, մտածում էր, որ նույնն իրեն է սպասվում։ Ձին զգում էր իր ճակատագիրը, նա գետն անցնելուց հետո անշնչացավ։ Նա Շուրային տեսել էր այդ գետի վրա, բայց հիմա չկար։ Նրան և Սախնովին հյուր է գալիս Արտոն, ում հյուրասիրում են ձիու միս(տղայի ձին սատկած էլ օգուտ է տալիս)։ Նրանք օղի խմեցին,  իսկ Սախնովն առաջարկեց հացից գարեջուր պատրաստել, գնաց Լենինգադ, հաց բերեց, թթվեցրեց և ընտիր գարեջուր խմեց։ Նրա մոտ է տալիս մայոր Երինը, ով տալիս է մի ձեռնարկ՝գրաված Միսակ Մանուշյանի մասին.նա կոմունիստ էր և սպանվեց, քանի որ դեմ էր ֆաշիզմին։ Տղան նրան նմանեցնում էր Արտոյին։ Շուրան միշտ ուզում էր լվանալ տղայի սպիտակեղենը, բայց նա չէր տալիս և ասում էր,  թե նրա հոգատարությունն իրեն զզվեցնում է, միայն աղջկա նեղանալուց հետո էր տալիս այն։ Նրանք արդեն դուրս էին եկել իրենց երկրի սահմաններից և առաջ էին գնում, մտադրված էին գնալ մինչև Բեռլին։ Սախնովը հույս ուներ, որ մինչև քառասուն տարեկանը կվերջանա պատերազմը, որ հասցնի ամուսնանա։ Իրենց գունդը քիմիական ծառայության մասնագետ ուներ՝Ֆրիդմանը, ով հայտնեց, թե Օդեսայում ազատագրվել է երեկ։ Գունդն ստացավ վեց զինվոր՝որպես համալրում, նրանցից մեկն էր միայն պատերազմ տեսել, այն էլ երկու ժամ հետո մահացավ.դա ծանր նստեց տղայի խղճին։ Տղան մի գեղեցիկ թուր է նվեր ստանում Ռուդկոյից։ Սնունդը քչություն էր անում, բայց Սախնովը միշտ մի բան գտնում էր իր պահոցներում։ Գետի վրայի սառույցի հալվել էր, այժմ չեն կարող սնունդ բերել։ Սախնովը օղի ր պահածո բերեց ջրի տակից, երբ իրենց մեքենան ընկել էր ջուրը, այդ ժամանակից է սնունդն այնտեղ։ Հրետակոծությունից մահացավ Իվան Ֆիլիպովը, ում ծնողներին տղան նամակ գրեց և հուսադրեց։ Տղան որոշեց նամակ գրել իր որդուն(մտածում էր կամ Մարոյի հետ կամուսնանա, կամ Շուրայի)։ Նա որդուն հայրենիքը սիրելու դասեր էի տալիս, իսկ Սախնովի կարծիքով, հիմա դրա մասին մտածելն իմաստ չունի։ Նա գնաց Իվանի գերեզման և զրուցեց նրա հետ, պատմեց վերջին նորություններ, նա էլ իր հերթին ասաց, որ ինքը երկնքում է, բայց թող ոչ ոք չգնա իր մոտ և իր մասին չիմանա։ Նրաց դասակը ևս մի քանի հոգով համալրվեց,  որոնցից երկուսը Բրեստի կռվի մասնակից էին. տղան նրանց հերոս կոչեց և հրամայեց շքանշան տալ։ Նրա դասակում մի ծերուկ կար, ով աղերսագին խնդրում էր թույլ տալ գնալ ընտանիքին տեսնել մի անգամ, նրանց մենակ են։ Տղան չի մերժում, տալիս է իր ձին, ինչի համար արժանանում է գեներալների բարկությունը։ Նրա համար ստիպված գողություն է անում Սախնովը, տասներկու ձի է գողանում և տալիս գեներալին։ Գոպինը անընդհատ ասում էր, որ ինքն սպանվելու է, իրենից հետո հետմահու շքանշան տան իրեն, այդպես էլ եղավ։ Նրանք ճանապարհ էին ընկեր դեպի Լատվիա։ Ճանապարհին էր, որ տեսավ իր աշակերտ Մովսեսին և նրանից հայրենիքի հոտ առավ։ Իմանում է, որ իր Շուրային տանում են սանգումարտակ, Աստված գիտի, էլ կտեսնե՞ն իրար, թե՞ ոչ։ Սախնովը ցանկություն հայտնեց գնալ իր գյուղ, ինչին տղան չմերժեց։ Նա ետ եկավ ամուսնացած, Գալյան էր կինը, ով տղայի համար օղի էր ուղարկել։ Նրա գյուղը ավերված ու խղճալի էր, իսկ Սախնովի տարած օգնությունը նրանց փրկությունն էր։ Տղան նամակ է գրում Մարոյին և մորը, ասում, որ ամեն ինչ լավ է, թեև կռվի մեջ է։ Իր մարտկոց են բերում հայ տղաների, ումոնց հետ արդեն կապվել էր։ Այժմ գնում են Լեհաստան, որտեղ իր զինվորներից մեկն արդեն մահացավ(հայ)։   Հիմա Շուրային են փնտրում, որ շքանշանն իրեն տան։ Ուտելու բան չունեին, տղան Սախնովին ուղարկում է կով գնելու, բայց նա սովորության համաձայն, գողանում է։ Երբ տերերը գալիս են, բողոքում, տղան տեղը ձի է տալիս, ուրախ գնում են։ Սախնովը նամակ ստացավ կնոջից, որ հայր է դառնալու։ Գիշերն էլ մնացին մի լեհի տանը, ով ևս բողոքում էր ֆաշիզմից։ Սախնովը Գալյայի տան հասցեն և իրենց երեխայի անունը գրեց թղթի վրա և տվեց տղային, որ իր մահանալու դեպքում տա կնոջը։ Տղան թաքուն գրում է նրա կնոջը և ասում, որ երեխային մի անգամ բերի, որ տեսնի։ Ճանապարհից մի լեհի խնդրում են իրենց ձին վերցնել, որովհետև նրանք իրերը իրենց ուսերին էին տանում։ Այդտեղ է գալիս նաև Շուրան, ում աչքերը տղան այդպես էլ չէր մոռացել։ Նրանց մի քանի օր հանգիստ էր տրված, որն անցկացրին գյուղապետի տանը։ Կողքի սենյակում էր Մարթան, ով արտիստուհի էր, փախել էր գերմանական զորքից և ապաստանել այդ գյուղում, նրան գրավեց տղան, ում ծաղիկ նվիրեց։ Հավաքվեցին, հաց կերան, օղի խմեցին և գործերին հաջողություն ցանկացան։ Գյուղում հարսանիք կար, հրավիրել էին նաև հեղինակին և Սախնովին։ Հաջորդ օրը տղան սրտխառնոց է ունենում, զգում է՝ թունավորել է.գյուղապետն էր թունավորել։ Առաջինը նրան թան խմեցրին, հետո անցան գյուղապետին պատժելու Սախնովը վառել էր նրա տունը։ Նրան բուժեց Շուրան, ով իմացել էր այն դերասանուհու մասին և հանդիմանում էր տղային, թե ինչ արտիստկա էր գտել։ Նրանք հասան Գերմանիա, այն բաղձալի օրն էր եկել,  երբ երազում էին մտնել Հիտլերի որջը։ Նրանք կրակ բացեցին, մտան առաջին գյուղը, որը ավերված չէր, բայց մարդ էլ չկար։ Սախնովը ջարդեց տների կահույքը, բայց չվառեց։ Նա տներից շաքարավազ էր վերցնում, բայց տղան թույլ չտվեց վերցնել թշնամու ապրանքները։ Սախնովը տան բակում սայլ գտավ, որի կողքին մոխրացած մարմին կար.Շուրան էր, շոգից ճանաչեցին, նրան ողջ այրել էին։ Մահացած էին նաև նրա ութ զինվորներին։ Երբ մտան գմբեթավոր սրահ, մարդկանց հորդորեցին գնալ տները, թե չէ վրեժը մեծ է, լավ չի լինի։ Առաջին նոր տարին է,  որ իրար շնորհավորեցին։ Նրանք նորից հարձակվեցին գերմանական հողերի վրա.կռիվ սկսվեց, բայց իրենք ոչինչ չէին ավերում, հակառակը՝ անտառն ու կենդանիներին փրկում էին այրվելուց։ Անտառում հայտնաբերեցին գործարանային քաղաք։ Նրանք բազմաթիվ քաղաքներ գրավեցին։ Գրաված իրերը Սախնովն ուղարկեց կնոջը։ Նրանք հանդիպեցին հայ գերիների, ովքեր դեռ քառասունմեկ թվականից գերի էին, նրանց հետ կային նաև ֆրանսուհիներ։ Շրջապատեցին Քյոնիգսբերգ քաղաքը, բայց թշնամին հրաժարվեց հանձնվել։ Զորքն սկսեց կործանել ամուր ամրոցները։  Թեժ մարտերում վիրավորվում է հեղինակը, բայց մի քանի օրում կազդուրվում է։ Շատ կորուստներ էին ունեցել, մի քանի հոգի էին ողջ մնացել։ Այս ընթացքում Սախնովը հասցրել էր կորցնել տղայի թուրը։ Տղային շնորհեցին կապիտանի կոչում, բայց աչքին միայն Շուրան էր գալիս ևայդ կոչումները կյանքում բան չէին փոխում։ Նա մտքին դրել էր այն հողերը գրավել, որտեղ իրենք գերեզման ունեն։ Նրա մոտ է գալիս Լուսեղենը, ասում, որ կորցրել է մոր նամակներն ու խաչը, զգում է, որ մահանալու է, տղան փորձում էր շեղել այդ մտքից, բայց իզուր։ Նա ճանապարհին թրջված գիքր է գտնում.Գևորգ Մարզպետունին էր, որ ամբողջ զորքը կարդում է և հմայվում։ Քիչ ժամանակ է անցնում, գերմանացիք սպիտակ դրոշմված խաղաղություն են խնդրում, քանի որ քաղաքն արդեն ընկնում էր։ Տղան խղճում էր երեխաներին, ովքեր իրենից հաց էին ուզում։ Այժմ ճակատամարտ էի գնում Բեռլինի համար, ինչին զորքը կարողացավ հասնել։ Խաղաղություն էր, ինչին չէին կարողանում հարմարվել, նրա եղբայրը գերությունից վերադարձել էր։ Նա ուզում էր թռչկոտել,  թավալվել կանաչ խոտերի վրա։ Խմում են դառը օդիկոլոնը, բայց էլ ի՞նչ դառնություն, այժմ ամեն ինչ քաղցր էր։

## Կերպարներ

* հեղինակ 
* Արամ Հարությունյան
* վարորդ Սերգո
* Մարո, Շուրա
* Կարո, Սախնով
* Բագրատ Խաչունց
* Գոպին
* Տալիսա
* Բորիսով
* Արտո Խաչիկյան
* Վիտյա և Ֆեդյա
* Ռուդկո
* Իվան
* Մովսես
* Գալյա
* Մարթա

## Տես նաև

* Խոսեք Հայաստանի լեռներ
* Թագուհին հայոց
* Հողը
* Մեր գնդի մարդիկ
* Մատյան եղելությանց

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Մեր գնդի մարդիկ-Սերո Խանզադյան
* Սերո Խանզադյան․ Երեք տարի 291 օր․ Մաս 1
* Սերո Խանզադյան․ Երեք տարի 291 օր․ Մաս 2

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1972 գրքեր