Վաղենակ բժշկական

**Վաղենակ բժշկական** կամ **կալենդուլա բժշկական** (), խոտաբույս, աստղածաղկազգիների (Asteraceae) ընտանիքի վաղենակ ցեղի տեսակ։

## Տարածում և էկոլոգիա
Բուծահարմարեցվել և մշակվում է Եվրոպայի, Ասիայի և Ավստրալիայի բարեխառն կլիմայական պայմաններում: Բույսի հայրենիքը անհայտ է, այլ տվյալներով՝ Իսպանիայի բնիկ տեսակ է։

Բույսը ֆոտոֆիլ է, ցրտադիմացկուն (դիմանում է մինչև -5&nbsp;°C սառնամանիքին), ոչ պահանջկոտ։

## Բուսաբանական նկարագրություն
thumb|left|Վաղենակ բժշկական, նկարը` Köhler’s Medizinal-Pflanzen (1887) գրքից
Միամյա կամ երկամյա ուղղաձիգ խոտաբույս է՝  20-ից 75 սմ բարձրությամբ։ Արմատն առանցքային է։

Ցողունները հաստ են, շերտավոր, բաց կանաչ, թանձրացած կպչուն գեղձային մազիկներով։ Տերևները պարզ են, հերթադիր, բաց կանաչ, երկարավուն կամ օվալաևւ, նոսր կոշտ մազիկներով։

Պատիճը միաշարք է, նեղ տերևներով։ Լեզվակային ծաղիկները դեղին կամ նարնջագույն են, վերևից՝ փայլուն, ներքևից՝ անփայլ, գլանայինները՝ փոքր, դեղին, նարնջագույն կամ մուգ շագանակագույն: Ծաղկաբույլերը 5-6 սմ տրամագծով են:

Պտուղները տարբեր ձևերի և չափերի հունդեր են։ Բոլոր մասերը բույսերի ունեն սուր բույր։

Ծաղկում է հունիսից մինչև աշնանային ցրտահարության։ Պտուղները հասունանում են հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Բազմանում է սերմերով։

Պատկեր:Calendula officinalis 2023-04-30 4138.jpg|Սերմնաբույս
Պատկեր:2006-11-28Calendula08-05.jpg|Կոկոն
Պատկեր:2006-11-16Calendula02-02.jpg|Ծաղկաբույլ
Պատկեր:2006-10-18Calendula04Samenstand.jpg|Չհասունացած պտուղ
Պատկեր:Zaaddoos van een goudsbloem (Calendula officinalis) 11-09-2020 (d.j.b.).jpg|Հասած պտուղ
Պատկեր:Calendula seeds.jpg|Սերմեր
Պատկեր:Calendula officinalis pollen.jpg|Ծաղկափոշի


## Նշանակություն և կիրառություն
### Դեկորատիվ բույս
Վաղենակն աճեցվում է անձնական հողամասերում, հիմնականում որպես դեկորատիվ բույս, այդ թվում նաև ծաղկեփնջերի համար քաղելու նպատակով: Աճեցվում է բաց հողում, իսկ ցածրաճ սորտերն օգտագործվում են ճանապարհամերձ ծաղկաթմբերում և ծաղկամաններում։

Բժշկական վաղենակի սորտերը չափազանց բազմազան են գույնով՝ գունատ բեժից մինչև կարմրանարնջագույն, լայն տարածում ունեն բազմաթերթ սորտերը։ 

Պատկեր:Calendula F.JPG|alt=
Պատկեր:Calendula A.JPG|alt=
Պատկեր:Calendula B.JPG|alt=
Պատկեր:Calendula E.JPG|alt=
Պատկեր:Calendula-officinalis-'Rozovyy-Syurpriz'.png|«Վարդագույն անակնկալ» տեսակ
Պատկեր:Calendula officinalis 31122014 (2).jpg|Բազմաթերթ տեսակ
Պատկեր:Calendula officinalis 002.JPG|alt=
Պատկեր:Unprecedented Flower.jpg|alt=
Պատկեր:Fleur bicolore - Parc floral.JPG|alt=


### Տնեսական նշանակություն
Այգիներում և բանջարանոցներում վաղենակը տնկվում է որպես ռեպելենտ բույս, քանի որ այն իր ֆիտոնցիդներով վանում է վնասատու միջատներին՝ թրթուրներին, որդերին, տզերին, կոլորադյան բզեզներին և այլն։

Աստղածաղիկների հետ վաղենակի հարևանությունը կանխում է դրանց մոտ սև ոտիկի  զարգացումը։

Ունի Ալելոպաթիկ հատկություններ. վաղենակի արմատներն արտազատում են նյութեր, այդ պատճառով  մոտ տնկելու դեպքում դրանք կարող են հետաձգել, օրինակ, բողկի, ռեհանի աճը։

Կալենդուլան օգտագործվում է որպես սիդերատ և կենդանիների կերի համար։

### Օգտագործումը սննդում
Օգտագործվում է պանիրն ու կարագը համեմելու և գունավորելու համար, որպես տարբեր ուտեստների համեմունք և որպես խավարտ ապուրների, աղցանների, շոգեխաշած ուտեստների հետ։

Յ. Կիբալայի «Համեմունքներ և համեմանքներ» գրքում ասվում է.

Վաղենակը հիանալիորեն լուծվում է ճարպերի մեջ, այդ պատճառով, եթե ուզում ենք գեղեցիկ երանգ հաղորդել խմորին, նախ պետք է կաթի մեջ եփել վաղենակի թերթիկներ։ 

Վաղենակներն առավել մեծ ժողովրդականություն են վայելել միջնադարում, երբ ընդունված էր դրանցով ապուրներին գույն տալ։  Նրանց վերագրվում էր նաև բուժիչ ուժ։ «Միայն վաղենակի վրա նետած հայացքը վանում է վատ տրամադրությունը և ամրացնում տեսողությունը», — գրված է մի հին գրքում:  Աղջիկները դրանցից ծաղկեպսակներ են հյուսում, որոնցով զարդարում են իրենց գլուխը ծննդյան կամ անվանակոչության օրը, որպեսզի իրենց գլուխները շրջանակված լինեին դեղին և կարմիր գույներով։ 

Եթե վաղենակները բացեն իրեն ծաղկեպսակները վաղ առավոտյան, պարզ եղանակի նշան է, եթե ավելի ուշ՝ անձրևի, ամպրոպի: *Ժողովրդական հավատալիք*։

### Բուժական կիրառություն
Ծաղիկներն օգտագործվել են հին հունական, հռոմեական, մերձավորարևելյան և հնդկական մշակույթներում որպես դեղաբույս և շատ դեպքերում շարունակում է օգտագործվել նաև ներկայում:

#### Ավանդական բժշկություն
մինի
Ավանդական բժշկության մեջ օգտագործվում է վերքերի բուժման համար, որպես մանրէասպան և հակաբորբոքային միջոց. թրմուկը՝ որպես լեղամուղ, թուրմը՝ անգինայի, ստամոքսաղիքային հիվանդությունների, լյարդի բորբոքային պրոցեսների, պարոդօնտալ հիվանդության բուժման համար, քսուքը՝ կապտուկների, կտրվածքների, ֆուրունկուլոզի, այրվածքների դեպքում, ախտահանում է վերքերը, «Կալեֆլոն» դեղանյութը՝ որպես հակախոցային միջոց։

#### Ապացուցողական բժշկություն
Բույսի դեղաբանական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ վաղենակի հյութը կարող է ունենալ *in vitro* հակավիրուսային, հակագենոտոքսիկ և հակաբորբոքային հատկություններ։  *In vitro* վերլուծության մեջ C. officinalis մեթանոլային դեղանյութը ցույց է տվել հակաբակտերիալ ակտիվություն, և ինչպես մեթանոլի, այնպես էլ էթանոլի դեղանյութերը ցույց են տվել հակասնկային ակտիվություն։
մինի|Նկար «Favourite flowers of garden and greenhouse» (հատոր 2, 1897 թվական) գրքից
#### Դեղագործական հումք
Որպես բուժիչ բույս՝ վաղենակն  աճեցվում է արդյունաբերական տնկարկներում:

Որպես դեղագործական հումք օգտագործվում են վաղենակի ծաղիկները  ()։ Ծաղիկները մի քանի անգամ հավաքվում են ծաղկման սկզբից մինչև ցրտահարություն՝ 3-5 օրը մեկ։  Չորացնում են չորանոցներում 50-60&nbsp;°C ջերմաստիճանում, ավելի հազվադեպ՝ օդային չորանոցներում կամ հովանոցների տակ՝ լավ օդափոխության պայմաններում: Հումքի պահպանման ժամկետը 2 տարի է։

Բույսի վերգետնյա մասում պարունակվում են դաբաղանյութեր, ֆիտոնցիդներ, սերմերում՝ ճարպային յուղ և ալկալոիդներ, ծաղիկները պարունակում են եթերային յուղ, կարոտինոիդներ (α- և β- կարոտիններ, լիկոպին, լյութեին, վիոլաքսանտին և այլն), ֆլավոնոիդներ, սապոնիններ, սալիցիլաթթու, խեժեր, օրգանական թթուներ, ալկալոիդների հետքեր։

## Դասակարգում
### Տաքսոնոմիա
, 1753, Sp. Pl. : 921
**Վաղենակ բժշկական** տեսակը պատկանում է բարդածաղկավորների (Asteraceae) ընտանիքի աստղածաղկավորների կարգի  վաղենակ ցեղին։ 
մինի|158x158փքս|Մակեդոնիայի փոստային նամականիշ

### Ցանկ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Մշակում
Ոչ պահանջկոտ և պարզ մշակություն ունեցող բույս է։

Սերմերը ցանում են բաց հողում կամ սածիլավորման եղանակով։

Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չէ, բայց նախընտրում է չեզոք հողը։  Աղքատ հողերի վրա ցանկալի է սնուցումը հանքային պարարտանյութերով:

Ախտահարվում է սև բծավորությամբ, իսկական և կեղծ ալրացողով, վնասվում է ուտիճներից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Calendula officinalis // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
* 
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — Киев: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Աստղածաղկազգիներ
Կատեգորիա:Դեկորատիվ բույսեր
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Կատեգորիա:Ներկատու բույսեր