Ադերալ

**Ադդերալ**, կամ **դեկստրոամֆետամինի սուլֆատ**, **դեկստրոամֆետամինի սախարատ**, **ամֆետամինի սուլֆատ** և **ամֆետամինի ասպարտատ** համադրված դեղամիջոց է, որը ներառում է չորս ամֆետամինի աղեր։ Օգտագործվում է **[[ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշ]]ի** և **[[նարկոլեպսիա]]յի** բուժման համար։ Օգտագործվում է նաև որպես սպորտային **դոպինգ** և կոգնիտիվ ունակությունները բարձրացնող միջոց, որպես **աֆրոդիզիակ** և **[[Էյֆորիա|էյֆորետիկ]]** ժամանցի համար։ Ադերալը **[[կենտրոնական նյարդային համակարգ]]ի** **[[Հոգեխթանիչներ|հոգեխթանիչ]]** է, որը պատկանում է **[[ֆենիլէթիլամին]]ների** դասին։ Աղերի պարունակությամբ ակտիվ բաղադրիչները կազմում են՝ 25% լևամֆետամին և 75% դեկստրոամֆետամին աղեր։.

**Ադդերալը** սովորաբար լավ հանդուրժվող և արդյունավետ է **ՈՒՊՀՀ** և **նարկոլեպսիայի** բուժման ժամանակ։ Թերապևտիկ դոզաներում ադերալը առաջացնում է էմոցիոնալ և կոգնիտիվ էֆեկտներ՝ **[[էյֆորիա]]**, **[[լիբիդո]]յի** փոփոխություն, արթնության մակարդակի բարձրացում, կոգնիտիվ վերահսկողության բարելավում։ Առաջացնում է ֆիզիկական ազդեցություն՝ արագ արձագանքման ժամանակ, հոգնածության զգացողության ճնշում և մկանային տոնուսի բարձրացում։ Մյուս կողմից, ադդերալը ավելի մեծ դոզաներում կարող է խախտել կոգնիտիվ վերահսկողությունը, առաջացնել մկանային հյուսվածքների քայքայում կամ առաջացնել խթանիչ **[[փսիխոզ]]**։ Ադդերալի կողմնակի ազդեցությունները մեծապես տարբերվում են անհատների մեջ, առավել հաճախ ներառում են **[[անքնություն]]**, բերանի չորություն և ախորժակի կորուստ: Կախվածության զարգացման ռիսկը աննշան է, եթե օգտագործել ադերալը  թերապևտիկ դոզաներում, օրինակ` **ՈՒՊՀՀ** -ի բուժման համար: Այնուամենայնիվ, ադերալի կանոնավոր օգտագործումը մեծ օրական չափաբաժիններով կախվածության զգալի ռիսկ է առաջացնում առկա ուժեղացնող ազդեցությունների պատճառով:.

## Գործողության մեխանիզմ
Ադերալի երկու '''ամֆետամինային''' էնանտիոմերները (**լեվամֆետամինը** և **դեքստրոամֆետամինը**) մեղմացնում են **ՈՒՊՀՀ**-ի և **նարկոլեպսիայի** ախտանիշները՝ բարձրացնելով ուղեղում '''նորադրենալինի''' և '''դոֆամինի''' նյարդահաղորդիչների ակտիվությունը, ինչը '''նեյրոնների''' ընկալիչների հետ փոխազդեցության արդյունք է: **Դեքստրոամֆետամինը** կենտրոնական նյարդային համակարգի ավելի հզոր խթանիչ է, քան **լեվամֆետամինը**։ **Լեվամֆետամինը** մի փոքր ավելի ուժեղ սրտանոթային և ծայրամասային ազդեցություն ունի և ավելի երկար է մնում մարմնում։ Ադերալի ակտիվ բաղադրիչ ամֆետամինը, ունի բազմաթիվ ընդհանուր քիմիական և դեղաբանական հատկություններ, մասնավորապես ֆենիլէթիլամինի և N-մեթիլֆենէթիլամինի հետ՝ վերջինս ամֆետամինի կառուցվածքային իզոմեր է։ 2013 թվականին ԱՄՆ-ում ադերալը 200-րդն էր նշանակված դեղերի քանակով՝ ունենալով ավելի քան 3 միլիոն դեղատոմս, իսկ 2021 թվականին՝ 24-րդը (ավելի քան 25 միլիոն դեղատոմս)։

## Օգտագործում
### Բժշկական
**Ադերալը** օգտագործվում է **ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշի** և **նարկոլեպսիայի** (քնի խանգարում) բուժման համար: Հայտնի է, որ **ամֆետամինի** երկարատև ազդեցությունը բավականին բարձր չափաբաժիններով որոշ կենդանիների տեսակների մոտ հանգեցնում է **դոֆամինային համակարգի** աննորմալ զարգացման կամ նյարդերի վնասման, բայց ՈՒՊՀՀ ունեցող մարդկանց մոտ դեղագործական ամֆետամինները բարելավում են ուղեղի զարգացումը և նյարդերի աճը։ Ամֆետամինով երկարատև բուժումը կարող է նվազեցնել ՈՒՊՀՀ-ով տառապող մարդկանց ուղեղի կառուցվածքի և գործառույթի խանգարումները և բարելավել ուղեղի մի քանի մասերի գործառույթը, օրինակ՝ **բազալ գանգլիոնի աջ պոչային միջուկը**։

Խթանիչների վերաբերյալ կլինիկական հետազոտությունների ակնարկները հաստատել են **ՈՒՊՀՀ**-ի բուժման համար ամֆետամինի երկարատև շարունակական օգտագործման անվտանգությունն ու արդյունավետությունը։ 2 տարի տևողությամբ ՈՒՊՀՀ-ի բուժման շարունակական խթանիչ թերապիայի պատահականացված վերահսկվող փորձարկումները ցույց են տվել բուժման արդյունավետությունն ու անվտանգությունը: Երկու վերանայված ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ **ՈՒՊՀՀ**-ի երկարաժամկետ շարունակական խթանման թերապիան արդյունավետ է հիմնական ախտանիշները նվազեցնելու համար (գերակտիվություն, անուշադրություն և իմպուլսիվություն)։ Բարելավել է կյանքի որակը, ակադեմիական նվաճումները և մեծ թվով ֆունկցիոնալ արդյունքներ 9 կատեգորիաներում, որոնք վերաբերում են ակադեմիական արդյունքներին, հակասոցիալական վարքագծին, մեքենա վարելուն, հանգստի նյութերի օգտագործմանը, գիրությանը, զբաղվածությանը, ինքնագնահատմանը, սոցիալական ծառայությունների օգտագործմանը և սոցիալական գործառույթին։

Վերանայված ուսումնասիրություններից մեկում նշվել է **ամֆետամինով** բուժման իննամսյա պատահականացված վերահսկվող փորձարկում **ՈՒՊՀՀ**-ով երեխանների մոտ, որը ցույց է տվել **[[IQ]]**-ի միջին աճ 4,5 կետով, ուշադրության շարունակական բարձրացում և խանգարող վարքի և գերակտիվության շարունակական նվազեցում: Մեկ այլ ուսումնասիրություն, որը հիմնված է երկարատև հետագա հետազոտությունների վրա ցույց է տվել, որ խթանիչ թերապիան, որը սկսվել է մանկության տարիներին, ունի շարունակական արդյունավետություն ՈՒՊՀՀ ախտանիշները վերահսկելու և հասուն տարիքում զարգացման ռիսկը նվազեցնելու համար։

ՈՒՊՀՀ-ի ժամանակակից մոդելները ցույց են տալիս, որ այն կապված է ուղեղի որոշ նյարդահաղորդիչների համակարգերի ֆունկցիոնալ խանգարումների հետ։ Այս ֆունկցիոնալ խանգարումները ներառում են **դոՖամինի** **նեյրոհաղորդման խանգարում** **մեզոկորտիկոլիմբիկ** պրոյեկցիայում և նորադրենալինի նեյրոհաղորդում նորադրեներգիկ պրոեկցիայում՝ կապույտ բծից մինչև նախաճակատային ծառի կեղև: Հոգեխթանիչներ մեթիլֆենիդատը և ամֆետամինը, արդյունավետ են ՈՒՊՀՀ-ի բուժման համար, քանի որ դրանք մեծացնում են նյարդահաղորդիչների գործունեությունը այս համակարգերում։ Ադերալ օգտագործող մարդկանց մոտ 80%-ը նշում է ՈՒՊՀՀ ախտանիշների բարելավման մասին: Խթանիչ դեղեր օգտագործող ՈՒՊՀՀ ունեցող երեխաները հակված են ավելի լավ շփվել հասակակիցների և ընտանիքի անդամների հետ, ավելի լավ են սովորում դպրոցում, ավելի քիչ շեղված և իմպուլսիվ են և ունեն ավելի երկար ուշադրության շրջան:

Դեղագործական ամֆետամիններով երեխաների, դեռահասների և մեծահասակների մոտ ՈՒՊՀՀ-ի բուժման վերաբերյալ **Կոկրանյան** (կազմակերպություն) ակնարկները նշում են, որ այս դեղերը նվազեցնում են ախտանիշների սրությունը, բայց ունեն բուժման դադարեցման ավելի բարձր դեպքեր, քան ոչ խթանիչ դեղամիջոցները՝ դրանց անբարենպաստ կողմնակի ազդեցությունների պատճառով։ Կոկրանիի տիկոզ խանգարումներ ունեցող երեխաների մոտ ՈՒՊՀՀ-ի բուժման մասին ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ խթանիչները ընդհանուր առմամբ տիկերը չեն վատթարացնում, բայց դեքստրոամֆետամինի բարձր չափաբաժինները կարող են սրել տիկերը որոշ մարդկանց մոտ։

#### Առկա ձևեր
Ադերալը հասանելի է արագ թողարկման հաբերի տեսքով, ինչպես նաև երկարացված թողարկման երկու տարբերակների տեսքով՝ **Adderall XR** և **Mydayis**: Երկարացված թողարկման պարկուճները սովորաբար ընդունում են առավոտյան: Adderall XR ապրանքանիշի ներքո թողարկվում է 10-12 ժամ գործողության ժամկետով դեղամիջոց, որն ապահովում է թերապևտիկ ազդեցություն և պլազմայի կոնցենտրացիա, որը նույնական է երկու դեղաչափի՝ 4 ժամ ընդմիջումով։

### Կատարողականի բարելավում
#### Ճանաչողական գործունեություն
2015 թվականին կլինիկական ուսումնասիրությունների համակարգված վերանայումը և մետավերլուծությունը ցույց տվեց, որ ամֆետամինը նորմալ առողջ մեծահասակների մոտ, երբ օգտագործվում է փոքր դոզաներով, տալիս է ճանաչողական ունակությունների համեստ, բայց միանշանակ բարելավումներ, որոնք ներառում են աշխատանքային հիշողություն, երկարատև էպիզոդիկ հիշողություն, արգելակման վերահսկում և ուշադրության որոշ ասպեկտներ: Ամֆետամինի ճանաչողական ուժեղացման Այս ազդեցությունները մասամբ պայմանավորված են ինչպես դոֆամինի D1 ընկալիչի, այնպես էլ α2 ադրեներգիկ ընկալիչի անուղղակի ակտիվացմամբ նախածնոտային կեղևում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ