Շրջված դետեկտիվ պատմություն

**Շրջված դետեկտիվ պատմություն՝** Քրեական գեղարվեստական գրականության կառույց, որտեղ հանցագործության կատարումը ցուցադրվում կամ նկարագրվում է սկզբում, սովորաբար ներառելով հանցագործի ինքնության բացահաըտումը, այնուհետև պատմությունը նկարագրում է առեղծվածը լուծելու դետեկտիվի փորձը: Կարող են լինել նաև օժանդակ հանելուկներ, օրինակ՝ ինչու է կատարվել հանցագործությունը, որոնք բացատրվում կամ լուծվում են պատմության ընթացքում:

Այս ձևաչափը հակառակն է դետեկտիվ պատմությանն առավել բնորոշ  զարգացմանը, որտեղ հանցագործութան բոլոր մանրամասները չեն բացահայտվում մինչև պատմության կուլմինացիա։ Առաջին նման պատմությունը Ռ. Օսթին Ֆրիմանի «*Օսկար Բրոդսկու գործը»* աշխատությունն էր, որը տպագրվել է «*Pearson's Magazine»* ամսագրում 1912 թվականին, իսկ *«Կոլումբո»* հեռուստասերիալը այս ժանրի ամենահայտնի օրինակներից է:

## Ծագում
Ռ. Օսթին Ֆրիմանը նկարագրել է, թե ինչպես է հորինել Շրջված դետեկտիվ պատմությունը իր 1912 թ. *«Երգող ոսկորը»* պատմվածքների ժողովածուում․ 

Մի քանի տարի առաջ ես հորինեցի, որպես փորձ, Շրջված դետեկտիվ պատմություն երկու մասից: Առաջին մասը հանցագործության մանրակրկիտ և մանրամասն նկարագրություն էր՝  նախադրյալներով, դրդապատճառներով և բոլոր հարակից հանգամանքներով: Ընթերցողը տեսել էր կատարված հանցագործությունը, գիտեր ամեն ինչ հանցագործի մասին և տիրապետում էր բոլոր փաստերին: Թվում էր, թե պատմելու բան չի մնացել։ Բայց ես հաշվարկեցի, որ ընթերցողն այնքան կզբաղվի հանցագործությամբ, որ կանտեսի հանցանշանները։ Եվ այսպես ստացվեց, որ երկրորդ մասը, որը նկարագրում էր հանցագործության հետաքննությունը, ընթերցողների մեծ մասի համար պարունակում էր նոր, հետաքրքրաշքարժ նյութ։

Այս ժանրը առավել  տարածված էր 1930-ականներին: Նգաիո Մարշը, 1935 թվականին թողարկված իր «*Enter a Murderer»* վեպում նախաբան է ներառել այդ թեմայի վերաբերյալ:

## Օրինակներ
Այս ենթաժանրի վաղ և ակնառու օրինակներից մեկն է *«Malice Aforethought»* գիրքը, որը գրվել է 1931 թվականին, Էնթոնի Բերքլի Քոքսի կողմից, *Ֆրենսիս Իլս* կեղծանվան տակ: Ֆրիմեն Ուիլս Քրոֆթսի «*The 12:30 from Croydon»* (1934) ստեղծագործությունը ևս մեկ կարևոր օրինակ է:[thumb|Թրիլեր ֆիլմ ''[Dial M for Murder|Dial M սպանության համար* .

Thriller film *Dial M for Murder*.]]
Եվս մեկ օրինակ է 1952 թվականի BBC հեռուստատեսային պիեսը, որը բեմադրվել է Ֆրեդերիկ Նոտի *«Dial M for Murder»* ֆիլմիի համար (որը հետագայում ադապտացվել է բեմի համար և այնուհետև կրկին ադապտացվել է 1954 թվականին` որպես [[Ալֆրեդ Հիչքոք|Ալֆրեդ Հիչքոքի]] թատերական ֆիլմ)։ Թոնի Ուենդիսը սկզբնական կադրերում շարադրում է իր կնոջը՝ Մարգոտին սպանելու իր ծրագրերը՝ հեռուստադիտողին թողնելով ոչ մի հարց հանցագործի կամ շարժառիթների մասին, միայն թե ինչպես կկարգավորվի իրավիճակը: Ալֆրեդ Բեսթերի 1953 թվականի *«ավերվաած մարդը»* վեպում ընթերցողը առաջին գլխում իմանում է, որ Բեն Ռեյխը ծրագրում է սպանել մի մարդու. վեպի մնացած մասի առեղծվածը այն է, թե արդյոք նա կկարողանա անպատիժ մնալ:

1954 թվականին նկարահանված ամերիկյան *«Դրագնեթ»* ֆիլմն օգտագործում է այս ձևաչափը, որում հեռուստադիտողը ականատես է լինում մանր ավազակի սպանությանը և հետևում է, թե ինչպես են ոստիկանները սերժանտ Ջո Ուրբայի գլխավորությամբ աշխատում, որպպիսի ձերբակալեն տղամարդու մարդասպանին և հանցավոր առաջնորդին:

Վիլյամ Էդվարդ «Ռոյ» Վիկերսի կողմից գրված գրեթե բոլոր կարճ պատմվածքները «փակուղիների վարչության մասին» շրջված տիպի են: Նրանք հետախուզությունը վարում են էքսցենտրիկ մեթոդներով, որոնք օգտագործում է տեսուչ Ռասոնը՝ [[Սքոթլանդ Յարդ|Սքոթլանդ Յարդի]] հորինված բաժանմունքի հետախույզը, որին հանձնարարված է հետաքննել «սառը» (չբացահայտված) դեպքերը և բացահայտել հանցագործությունները, որտեղ ավելի սովորական մեթոդները ձախողվել են:

[[Դորոթի Լի Սայերս|Դորոթի Սայերսի]] կողմից «Լորդ Փիթեր Ուիմսին» մի քանի վեպ, ինչպիսիք են *«Անբնական մահը»* և *«Ուժեղ թույնը»*, մոտ են այս կատեգորիայի նկարագրությանը: Երկու գրքերում էլ ի սկզբանե կա միայն մեկ իրական կասկածյալ, ում մեղքը գրքի կեսից քիչ թե շատ պարզ է համարվում, և ով իսկապես վերջում բացահատվում է  որպես մարդասպան։ Երկու գրքերում էլ, ինչպես Սայերսի որոշ այլ դետեկտիվ վեպերում, ներառյալ  վերջին «*Բուսմանի մեղրամսում»* առեղծվածը, որը պետք է բացահայտվի, հիմնականում հետևյալն է․ «ինչու է այս անձը որևէ դրդապատճառ ունեցել այս սպանությունը կատարելու» (ինչն այս ձևաչափն ավելի նման է դարձնում ոստիկանության հետաքննությունների մեծամասնությանը): «Պղնձե մատներով մարդու նողկալի պատմությունը» պատմվածքում չարագործը ոչ միայն հայտնաբերվում է, այլև նաև մահանում պատմության հենց սկզբում: Լորդ Փիթերը մանրամասնորեն բացատրում է իր հետաքննությունը՝ ավարտվելով մինչև չարագործի սայթաքումը ցիանիդի և պղնձի սուլֆատային լուծույթով լցված տարայի մեջ:

Մայքլ Սաթոնի և Էնթոնի Ֆինգլթոնի 1989 թվականի *«Իմ դիակի վրայով»* թատերական ներկայացումը պատկերում է երեք տարեց դետեկտիվ գրողների, որոնք իրական կյանքում սպանություն են կատարում [[Սպանություն փակ սենյակում|փակ սենյակում]] Ռուբ Գոլդբերգյան ոճով: Հանդիսատեսը ներգրավված է պատմության զարգացման ամեն քայլափոխին: Ոչի համար տիպիկ տարբերակով, այս դեպքում չարագործները *ցանկանում են* բռնվել և ստիպել իրենց պարտքը վճարել հասարակությանը:

1990-ականներին *«Ախտորոշում. սպանություն»* հաղորդաշարի որոշ դրվագներ ներկայացված են «ինչպես բռնել նրանց» ձևաչափով, սովորաբար «մեծ անուն» (կամ առնվազն ճանաչելի) հրավիրյալ աստղի մասնակցությամբ: *«Մոնք»*, *«Մտածել ինչպես հանցագործ»* և *«Օրենք և կարգ»* պատմություններում հետախույզները փորձում են լուծել այն։ (Առնվազն մեկ դրվագում *Մոնքից* նրանք պետք է ապացուցեին, որ հանցագործություն է կատարվել): Շոուները երբեմն օգտագործել են նաև «ով է արել դա» ձևաչափը: Բրիտանական հեռուստատեսային *«Լյութեր»* հեռուստասերիալը նույնպես կանոնավոր կերպով օգտագործում էր Շրջված դետեկտիվ պատմության կառուցվածքը:

«*Motive»* հեռուստաշոուն օգտագործում է բացառապես այս ձևաչափը (այստեղից էլ վերնագիրը՝ «դրդապատճառ»)։ Յուրաքանչյուր սերիա սկսվում է մարդասպանին և զոհին ներկայացնող և բացահայտող տեսարաններով, իսկ մնացած սերիան ցույց է տալիս հետևանքներն ու հետաքննությունը՝ նախքան սպանության հանգամանքները բացահայտելը:

*«Մեղավորը»* հեռուստաշոուի առաջին երկու եթերաշրջանները կարելի է համարել «ինչպես բռնել նրանց» ձևաչաձի օրինակ: Յուրաքանչյուր դեպքում կան կամ բազմաթիվ վկաներ կամ անհերքելի իրեղեն ապացույցներ, որ կասկածյալը կատարել է հանցագործությունը: Փոխարենը, հետաքննությունը ներառում է հանցագործության բարդ պատմությունը և դրդապատճառները:

Ժանրի ժամանակակից մոտեցուման օրինակներ են «*Poker Face» և «Elsbeth»* *հեռուստասերիալները'':

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Դետեկտիվ
Կատեգորիա:Դետեկտիվ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ժանրեր