open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ընկալիչներ (այլ կիրառումներ)

*Ընկալիչ* եզրույթը կարող է վերաբերել՝
* Զգայական ընկալիչ (ֆիզիոլոգիայում)` կառուցվածքային տարր, որն ընկալում է տարբեր բնույթի գրգռիչներն ու վերածում նյարդային ազդակի։
* Ընկալիչ (կենսաքիմիա)` սպիտակուցային մոլեկուլ, որն ընդունում և պատասխանում է տարբեր քիմիական նյութերին։
** Թաղանթային ընկալիչներ (բջջի մակերեսային ընկալիչներ)` թջջաթաղանթի արտաքին մակերեսին տեղադրված ընկալիչներ, որոնք մասնակցում են բջիջների միջև հաղորդակցմանը։
** Կորիզային ընկալիչներ` գտնվում են բջջի ներսում և կարող են անմիջականորեն ազդել բջջակորիզի ԴՆԹ-ի վրա։ 
** Իմունային ընկալիչներ՝ գտնվում են իմունային բջիջների վրա և միանում են հակածնին։
Զաբ

**Զաբ**, , ՝ գետ Պարսից ծոցի ավազանում, Տիգրիսի ձախակողմյան վտակը, տ Մեծ Զաբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գետ
Զաբազադուր

**Զաբազադուր**, գյուղ Հայկական ԽՍՀի Սիսիանի շրջանում։ Գտնվում է Բնունիս գյուղից 3-4 կմ հարավ-արևմուտք, սարալանջի վրա։

Նույն անվանումով ընդգրկված է եղել Արևելյան Հայաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։

## Պատմություն
Լքվել է՝ 1918-1920 թվականներին։ Նշմարվում են շենքերի հետքերը, կան գերեզմանաքարեր ու խաչքարեր։ Ըստ ավանդության սկզբնապես կոչվել է Զորբա Ծատուր։ Ղևոնդ Ալիշանը նույնացնում է պատմական Սյունիք աշխարհի Ծղուկ գավառի Սապատազոր գյուղի հետ

## Բնակչություն
1908 թվականին ուներ 123 ադրբեջանցի բնակիչ։

Զաբազադուրի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչության հիմնական զբաղմունքը կաթնաանասնապահություն,  դաշտավարություն, անասնաբուծություն, մեղվաբուծությունն էր։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կար Ս. Հռիփսիմե անունով անշուք կանգուն եկեղեցի։

## Կրթություն
Գյուղն ուներ միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Դմիտրի Ուզնաձե

**Դմիտրի Նիկոլայի Ուզնաձե** (դեկտեմբերի 20, 1886, Սաքարա (ներկայում՝ Զեստափոնի շրջան, Վրաստան) — 12 հոկտեմբերի, 1950, Թբիլիսի), վրացի խորհրդային հոգեբան և փիլիսոփա։ Մշակել է դիրքորոշման ընդհանուր հոգեբանական տեսությունը։

## Կենսագրություն
Դմիտրի Ուզնաձեն ծնվել է 1886 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Սաքարա գյուղում։ 1905 թվականի հեղափոխությանը մասնակցելու պատճառով հեռացվել է դպրոցից։ Նույն թվականին մեկնել է Շվեյցարիա, ապա՝ Գերմանիա։ Կրթությունն ստացել է Լայպցիգում (1909) ու Խարկովում (1913)։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո՝ 1915-1917 թվականներին, զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ։ Թբիլիսիի պետական համալսարանի հիմնադիրներից մեկն է ու այդ համալսարանի պրոֆեսոր (1918)։ Այնտեղ ստեղծել է հոգեբանության ամբիոն։ Եղել է Վրաստանի Գիտությունների ակադեմիայի հոգեբանության ինստիտուտի տնօրեն և Վրաստանի ԳԱ ակադեմիկոս (1941)։ 1946 թվականին ստացել է Վրաստանի գիտությունների վաստակավոր գործչի կոչում։

Դմիտրի Ուզնաձեն մահացել է 1950 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Թբիլիսիում։ Թաղված է Թբիլիսիի պետական համալսարանի բակում։

## Աշխատություններ
Դմիտրի Ուզնաձեն հեղինակել է «Դիրքորոշման հոգեբանության հիմնական դրույթները» (1961) և «Դիրքորոշման հոգեբանության փորձարարական հիմունքներ» (1966) աշխատությունները, որոնցում ներկայացվում է ու հիմնավորվում դիրքորոշման՝ որպես սուբյեկտի ու օբյեկտի միջև եղած սահմանի հասկացությունը։ Ի հայտ գալով սուբյեկտի պահանջմունքի ու նրա բավարարման օբյեկտիվ իրավիճակի հակադրության պայմաններում՝ դիրքորոշումը, ըստ Ուզնաձեի, սուբյեկտի ամբողջական, չտարբերակված վիճակ է, որ նախորդում է իրականությանը։

## Երկեր
* Die metaphysische Weltanschauung W. Ssolowiows mit orientierendem Überblick seiner Erkenntnistheorie, Halle/Saale, 1909.
* Ընդհանուր հոգեբանություն, 1940 (վերահրատարակվել է 2004 թվականին)։
* Դիրքորոշման հոգեբանության փորձարարական հիմունքներ, 1949։
* Психологические исследования. — М., 1966.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Прангишвили А. С.* Исследования по психологии установки. — Тб., 1967.
* *Надирашвили Ш. А.* Дмитрий Николаевич Узнадзе (к 100-летию со дня рождения)

## Արտաքին հղումներ
* Контрастная иллюзия по Узнадзе и расширение ее на 3 и более объектов 
* Узнадзе Дмитрий Николаевич — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
* Դմիտրի Ուզնաձե (1886—1950) Մատենագրություն, «Մեցնիերեբա» հրատարակչություն, Թբիլիսի, 1984  Վրաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի կայքում

Կատեգորիա:1886 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հոգեբաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Խարկովի ազգային համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Վրաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Վրաստանում թաղվածներ
Կատեգորիա:Վրացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Վրացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Բաթումի մարզ

**Բաթումի մարզ** () — Ռուսական կայսրության վարչա-տարածքային միավոր 1878-1883 և 1903-1918 թվականներին։

## Աշխարհագրություն
### Սահմանները
Հյուսիսում Բաթումի մարզը սահմանակից էր Քութայիսի նահանգի Օզուրգենտսկի գավառի հետ, արևելքում՝ Թիֆլիսի նահանգի Ախալցխայի գավառի և Արդահանի շրջանի Կարսի մարզի հետ։

Արևմուտքում Բաթումի մարզի սահմանը համընկնում էր 1878 թվականի ռուս-թուրքական սահմանի՝ արևմուտքում՝ Լազիստանի հետ, իսկ հարավ-արևմուտքում սահմանը սկսվում էր Քոփ-մուշ հրվանդանի մոտ և Պոնտոսի լեռների ճյուղավորումներով ձգվում էր մինչ հարավ և հարավ-արևելք՝ Արդվին քաղաքից քիչ վերև կտրելով Ճորոխ և Օլթի քաղաքից քիչ վերև Օլթի գետերը, անցնում էր Սաղանլուսկի լեռնաշղթայի ճյուղավորումներով՝ կտրելով Արաքս գետը և հասնելով ջրբաժան Էղրիդաղ լեռնաշղթայի Քեսադաղի բարձունքները, որոնք բաժանում են Արաքսի և Եփրատի ավազանները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանը նոր ժամանակներում
Կատեգորիա:1903 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1878 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:19-րդ դարը Վրաստանում
Զաբախա

**Զաբախա,**  **Զաբախաե**, **Զաբահեա**, *Զաբղա*՝ հնագույն երկրամաս Ուրարտուի հարևան Իգանի երկրում, Հավանաբար Ճորոխի ավազանում։ Հիշատակված է սեպագիր արձանագրություններում, որտեղ նշվում է ուրարտական թագավոր Արգիշտիի կողմից այս երկրամասը գրավելու մասին։ Ոմանք ուղղակի նույնացնում են հետագայի Ջավախքի հետ (գավառ Գուգարք աշխարհում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրամասեր
Զաբախաե

**Զաբախաե**, , ՝ հնագույն երկրամաս Ուրարտուի հարևան Իգանի երկրում։

## Տես նաև
Զաբախա

## Ծանոթագրություններ
Զաբախատուր

**Զաբախատուր** (, ), ավերակ գյուղ ՀԽՍՀ Սիսիանի շրջանում։

## Տես նաև
Ձաբազադուր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Արսենա Մարաբդելի

**Արսենա Մարաբդելի** (), վրացի գրող Միխեիլ Ջավախիշվիլիի վեպը։ Ստեղծագործության առաջին մասը տպագրվել է *Մնաթոբի* ամսագրում (1926 թվականին)։ Առանձին գրքով լույս է տեսել 1933 թվականին։ Հեղինակը վեպը գրել է 7 տարվա ընթացքում։ Վեպում ներկայացվում են 19-րդ դարի սկզբում Վրաստանում գոյություն ունեցող սոցիալական խնդիրները։ «Արսենա Մարաբդելի» վեպը համարվում է Միխեիլ Ջավախիշվիլիի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։

Հեղինակի կենդանության օրոք վեպը տպագրվել է երեք մասով։ Այն թարգմանվել է մի քանի լեզուներով, այդ թվում՝ գերմաներեն, ռուսերեն ու անգլերեն։ Վեպում պատկերված է մարդկանց պայքարը հանուն ազգային ու սոցիալական անկախության։

## Կերպարներ

Գրքի գլխավոր հերոսը Արսեն Օձենաշվիլին է, ով հայտնի է որպես Արսեն Մարաբդայից։ Նա վրացի ապստամբ է, ով գողանում է հարուստներից ու օգնում աղքատներին։

Ստեղծագործության գլխավոր հերոսի նախատիպը Արսեն Օձելաշվիլին (1797 — 1842) է, ով հայտնի էր որպես Արսեն Մարաբդայից (ծնվել է Քարթլիի (Քարթլի-Կախեթի թագավորություն) Մարաբդա գյուղում)։ Նա իր խմբի հետ պայքարել է ճորտատիրական կարգերի դեմ, ինչի համար էլ կոչվել է Վրաստանի Ռոբին Հուդ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* რომანი goodreads.com-ზე

Կատեգորիա:1933 վեպեր
Կատեգորիա:Միխեիլ Ջավախիշվիլու վեպեր
Կատեգորիա:Պատմական վեպեր
Կատեգորիա:Վրացերեն վեպեր
Վրացական նահանգ

**Վրացական նահանգը** Ռուսական կայսրության ադմինիստրատիվ միավոր է, կենտրոնը՝ Թիֆլիս։

Կազմավորվել է 1801 թվականին Արևելյան Վրաստանի միացման հռչակագրով Ռուսական կայսրության կազմի մեջ գտնվող տարածքներից։ 1812 թվականին ընդարձակվեց Անդրկովկասի տարածքների հաշվին, որոնք Ռուսաստանին անցան Բուխարեստի պայմանագրով։

Ի սկզբանե բաժանված էր 5 գավառների՝
# Գորիի գավառ (կենտրոնը՝ Գորի),
# Դուշեթի գավառ (կենտրոնը՝ Դուշեթի),
# Լոռի գավառ (կենտրոնը՝ Լոռի),
# Սիղնաղի գավառ (կենտրոնը՝ Սիղնաղ) և
# Թելավի գավառ (կենտրոնը՝ Թելավ).

1840 թվականին լուծարվեց. նրա տարածքները ներառվեցին Վրացա-Իմերեթական նահանգի կազմում։

## Տես նաև
* Վրաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1801 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:19-րդ դարը Վրաստանում
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության նահանգներ
Կատեգորիա:Վրաստանը նոր ժամանակներում
Տրամվայը Թբիլիսիում

300px|մինի|Տրամվայ Թբիլիսիում
**Թբիլիսիի տրամվայի համակարգը** շահագործվել է 1883-2006 թվականներին Վրաստանի մայրաքաղաքում՝ Թբիլիսիում։ 1960-ականներին մի քանի տարվա ընթացքում այն երկարացվել է՝ հասնելով 105 կմ-ի և ունեցել է 14 տարբեր երթուղիներ։

## Պատմություն
Տրամվայի համակարգը բացվել է 1883 թվականին։ Այն էլեկտրաֆիկացվել է 1904 թվականի հունիսից մինչև 1905 թվականի օգոստոսն ընկած ժամանակահատվածում, իսկ համակարգը, որ սկզբնականորեն հիմնադրվել էր որպես նախագիծ, հովանավորել է քաղաքապետարանը 1915 թվականին։ Սկզբնական ուղին փոխարինվել է 1933-1938 թվականներին ավելի լայն ուղիներով, որոնք համապատասխանում էին ԽՍՀՄ-ի պահանջներին։

Հետպատերազմական շրջանում տեղի ունեցան երկարացումներ, ճանապարհների երկարությունը հասավ 105 կիլոմետրի, և օգտագործվեցին ավելի քան 300 տրամվայներ։ Համակարգում RWZ-6 մակնիշի տրամվայներ էին, որ բերվել էին Ռիգայից և KTM-5s-եր՝ բերված Ռուսաստանից։ Ինչևէ, 1960-ական թվականներին տրամվայի ուղիները սկսեցին պակասել, և տրամվային փոխարինելու եկավ մետրոն։ Մինչև 2000 թվականը 14-ի փոխարեն սպասարկվում էր 8 երթուղի։ 2005 թվականին միայն մեկ գիծ էր աշխատում, որը մնաց մինչև 2006 թվականը։

2006 թվականի վերջին Թբիլիսիի տրամվայի, ինչպես նաև տրոլեյբուսի գծերի հեռացվեցին։ Իսկ Թբիլիսիի մետրոն, որ բացվեց 1966 թվականին, շարունակում է օգտագործվել։

### Համակարգի մնացորդներ
Որոշ տրամվայների գծեր այժմ մնացել են իրենց տեղերում։ Տրամվայի սյուներից շատերը ունեն այլընտրանքային օգտագործում. դրանք ծառայում են մոնտաժային աշխատանքներ իրականացվնելու համար։ Պատմական որոշ տրամվայներ օգտագործվում են որպես փողոցային սրճարաններ։

### Տրամվայի ապագան Թբիլիսիում
Գոյություն ունեն Թբիլիսիի տրամվայի համակարգը վերականգնելու պլաններ։ Պլանավորվում է նոր գծերի կառուցում ժամանակակից լուսային համակարգով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թբիլիսիի պատմություն
Կատեգորիա:Վրաստանի տրանսպորտ
Գրեբեշոկ (գյուղ)

**Գրեբեշոկ ** կամ **Անիխանստա** (աբխազերեն՝ Аныханста, ), գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 5 կմ արևմուտք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 200 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում ապրում էր 371 մարդ` հիմնականում հայեր և ռուսներ։ 1989 թվականին, գյուղի բնակչության թիվը 254 էր, հիմնականում կրկին հայեր և ռուսներ։

Բնակիչները զբաղվում են ծխախոտի, եգիպտացորենի, ցիտրուսային կուլտուրաների մշակությամբ, այգեգործությամբ։ Խորհրդային տարիներին գյուղում գործում էր առողջարան։ Երեխաները հաճախում էին Օրեխովո գյուղի հայկական ութամյա դպրոցը։

Գրեբեշոկի հայերը եկել են Սամսունից և Օրդուից` 1904 թվականին։

1992 թվականին, Աբխազիայի կառավարության կողմից գյուղը վերանվանվել է Անիխանստա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Չիգրիփշ (գյուղ)

**Չիգրիփշ ** (նաև Չիգիրիփշ, Չագրիփշ, նախկինում՝ Թխեմի, աբխազերեն՝ Чагрыпш, ) գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 500 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով գյուղում ապրում էր 321 մարդ, հիմնականում հայեր, աբխազներ, վրացիներ և ռուսներ։ 1989 թվականին գյուղն ուներ 285 բնակիչ, մեծամասնությունը հայեր։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի և ցիտրուսների մշակությամբ, այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։

Հայերը եկել են Տրապիզոնից` 1912 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Ձիչխա

**Ձիչխա** (), գյուղ Վրացական Հանրապետության Կախեթի մարզ երկրամասի Գագրայի մունիցիպալիտետում։ Ըստ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1164 մարդ։ Գյուղի ամենաբարձր կետը 120 մետր է։

## Տես նաև
* Վրաստանի վարչական բաժանում
* Վրաստան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Վրաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

[thumb|250px|[Անդրկովկասը 1882 թվականին]]

**[[Վրաստան]]ը [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] կազմում** եղել է 1801 թվականից մինչև 1917 թվականը. 15-17-րդ դարերում Վրաստանը բաժանված էր Իրանի և Թուրքիայի միջև։ 18-րդ դարում Կովկասում հայտնվեց տարածաշրջանային նոր գերտերություն՝ քրիստոնյա Ռուսական կայսրությունը։ Ռուսաստանի հետ դաշինքն ընդդեմ Թուրքիայի և Իրանի Վրաստանի համար գայթակղիչ էր, և 1783 թվականին Քարթլի-Կախեթին՝ վրացական երկու պետություններից ամենամեծը, ստորագրեց Գեորգիևսկի պայմանագիրը, ըստ որի ստանում էր Ռուսական կայսրության պրոտեկտորատի (հովանավորյալի) կարգավիճակ։ Բայց 1801 թվականին Վրաստանը վերածվեց Ռուսական կայսրության նահանգի։ Հետագայում՝ մինչ կայսրության գոյության վերջը՝ 1917 թվականը, և 1918 թվականին պետության անկումը, Վրաստանը մնում էր Ռուսաստանի կազմում։ Ռուսական տիրակալությունը խաղաղություն հաստատեց և պաշտպանեց Վրաստանի արտաքին վտանգներից։ 19-րդ դարի վերջին ռուսական իշխանություններից դժգոհությունը հանգեցրեց աճող ազգային շարժման ստեղծմանը։ Ռուսական կառավարումը Վրաստանի հասարակական կարգում և տնտեսությունում հանգեցրեց աննախադեպ փոփոխությունների՝ եվրոպական ազդեցության համար այն դարձնելով ավելի բաց։ Ճորտատիրության վերացումը ազատեց գյուղացիներին, բայց նրանց սեփականություն չտվեց։

## Տես նաև
* Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում

Կատեգորիա:Վրաստանը նոր ժամանակներում
Կատեգորիա:19-րդ դարը Վրաստանում
Կատեգորիա:1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ
Վերին Խևի

**Վերին Խևի** կամ **Ցանգուրա** (աբխազերեն՝ Цангура, , Զեմո Խևի), գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 8 կմ արևելք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 100 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում ապրում էր 297 մարդ, հիմնականում հայեր, իսկ 1989 թվականին՝ 262 մարդ, հիմնականում կրկին հայեր, նաև աբխազներ և վրացիներ։

Բնակիչները զբաղվում են ցիտրուսային կուլտուրաների և ծխախոտի մշակությամբ, ինչպես նաև այգեգործությամբ։ Գյուղն ունի հայկական տարրական դպրոց։

Հայերը եկել են Սամսունի շրջակայքից` 1915 թվականին։

## Անվանումը
1944-1948 թվականներին, գյուղը կոչվել է Հայկական Հովիտ (Սոմխուր Խեոբա - სომხურ ხეობა), 1948 թվականից` Զեմո Խևի, իսկ 1992 թվականին վերանվանվել` Ցանգուրա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Մուխնարի

**Մուխնարի ** կամ **Կացիրխա** (աբխազերեն՝ Кацырха, ), գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 23 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ժեոփսիս գետի աջ ափին։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 320 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում բնակվում էր 338 մարդ` հիմնականում հայեր, իսկ 1989 թվականին՝ 138 մարդ, կրկին հայեր։

Բնակչությունն զբաղվում է ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Խորհրդային տարիներին գյուղն ուներ հայկական ութամյա դպրոց, ակումբ և բուժկայան։

Գյուղը հիմնադրել են Սամսունի և Օրդուի շրջակա գյուղերից եկած համշենահայերը` 1889 թվականին։

1992 թվականին, Աբխազիայի կառավարության որոշմամբ, գյուղը վերանվանվել է Կացիրխա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Զեգանի

**Զեգանի ** կամ **Փշաշխա** (մինչ 1948 թվականը` Եվդոկիմովկա, աբխազերեն՝ Пшащха, ) գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում։ Գտնվում է Գագրայից 34 կմ հեռավորության և ծովի մակարդակից 520 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով գյուղում բնակվում էր 209 մարդ, հիմնականում հայեր։ 1989 թվականի հաշվառումներով, գյուղն ուներ 90 բնակիչ, կրկին հիմնականում հայեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Դիադինի լեռնանցք

**Դիադինի լեռնանցք**, լեռնանցք Թուրքիայում, համանուն լեռներում։ Դիադինի լեռնանցքը իրար հետ է կապում Ալաշկերտը ու Բայազետը։ Հնում այստեղով է անցել Հայաստանի քարվանային բանուկ ճանապարհներից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռնանցքներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռնանցքներ
Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնանցքներ
Օրեխովո (գյուղ)

**Օրեխովո ** կամ **Արասախու** (աբխազերեն՝ Арасаху, ) գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 7 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 350 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում ապրում էր 78 մարդ, հիմնականում հայեր, աբխազներ և վրացիներ։ 1989 թվականին գյուղն ուներ 88 բնակիչ, մեծամասնությունը հիմնականում հայեր։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի, եգիպտացորենի, ցիտրուսային կուլտուրաների մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Գյուղն ուներ հայկական ութամյա դպրոց, գրադարան, ակումբ և բուժկայան։

Հայերը եկել են Սամսունի շրջակա գյուղերից` 1917 թվականին։

## Անվանումը
Օրեխովո գյուղը 1948-1955 թվականներին կոչվել է Կակլիանի, իսկ 1992 թվականին, Աբխազիայի կառավարության որոշմամբ, վերանվանվել է Արասախու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Օտրադնոյե (Աբխազիա)

**Օտրադնոյե ** կամ **Աձափշ** (նախկինում՝ Սիխարուլո, աբխազերեն՝ Адзапщ, ), գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 3 կմ արևելք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 80 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
1959 թվականին գյուղն ուներ 214 բնակիչ, հիմնականում հայեր։ 1989 թվականին գյուղն արդեն ուներ 1055 բնակիչ, մեծամասնությունը հայեր, նաև վրացիներ և աբխազներ։

Բնակիչներն զբաղվում են ցիտրուսային կուլտուրաների մշակությամբ, բանջարաբուծությամբ, այգեգործությամբ և շերամապահությամբ։ Գյուղն ուներ հայկական ութամյա դպրոց և բուժկայան։

Հայերը եկել են Սամսունի շրջակա գյուղերից` 1900 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Իփնարի

**Իփնարի ** կամ **Աջիրյուարա** (աբխազերեն՝ Аджырюара, ), գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում։ Գտնվում է Գագրայից 15 կմ հեռավորության և ծովի մակարդակից 60 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում բնակվում էր 589 մարդ, հիմնականում հայեր և աբխազներ։ Համաձայն 1989 թվականի հաշվառումների, գյուղն ուներ 5166 բնակիչ, կրկին հիմնականում հայեր և աբխազներ։

## Անվանումը
1940-ական թվականներին գյուղը կոչվել է Սոմխուր Խեոբա (Հայկական Հովիտ - სომხურ ხეობა), 1948 թվականին անվանվել է Իփնարի, իսկ 1992 թվականին, Աբխազիայի կառավարության որոշմամբ, վերանվանվել է Աջիրյուարա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Բերդուս (անտառ)

**Բերդուս**, անտառ Լեռնային Կիլիկիայում, Մարաշի շրջանում, պատմական Բերդուս քաղաքի մոտերքում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքիայի անտառներ
Փսոու (գյուղ)

**Սալմե** կամ **Փսոու ** (աբխազերեն՝ Ҧсоу, , ),  գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 17 կմ հյուսիս-արևմուտք, Փսոու գետի ձախ ափին։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 550 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
1959 թվականի տվյալներով գյուղն ուներ 1268 բնակիչ, հիմնականում էստոնացիներ, հայեր և ռուսներ։ 1989 թվականի հաշվառումների համաձայն, գյուղում բնակվում էր 1659 մարդ, հիմնականում էստոնացիներ, հայեր, վրացիներ և հույներ։ 2015 թվականի դրությամբ, գյուղում բնակվում էին 530 էթնիկ էստոնացիներ, իսկ դպրոցում, մասամբ հնարավորություն կար կրթություն ստանալու նաև էստոներեն լեզվով։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի, եգիպտացորենի, բանջարեղենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, շերամապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Գյուղն ունի ութամյա դպրոց, մշակույթի տուն, մանկապարտեզ և բուժկայան։

## Պատմական ակնարկ
19-րդ դարի վերջերին, մերձբալթյան Էստլյանդիա նահանգում գտնվող Կուուսալու ծխական համայնքից եկած էստոնացի վերաբնիկները, 1884 թվականին, Աբխազիայի Փսոու-ախաբլա գյուղի մոտ կառուցել են ոչ մեծ անտառահատարան։ Արմատախիլ անելով ծառերը և չորացնելով ճահճուտը, նրանք տնկել էին սալորենու այգիներ և զբաղվում էին բանջարեղենի մշակությամբ։ 1885 թվականին գյուղը կոչվեց Սալմե։ 1992-1993 թվականների վրաց-աբխազական հակամարտության ժամանակ, էստոնացիների մի մասը հայրենադարձվել է Էստոնիա։

Հայերը եկել են Սամսունի շրջակայքի գյուղերից` 1915 թվականին։

1992 թվականին, Աբխազիայի կառավարության որոշմամբ, գյուղը վերանվանվել է Փսոու, համանուն գետի անունով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Գուրգում (հնագույն երկիր)

**Գուրգում**, հնագույն երկիր Հայկական լեռնաշխարհի հարավարևմտյան կողմում, կենտրոնը Գուրգում քաղաքն էր։ Համապատասխանում է հետագայի Մարաշի շրջանին։ Երբեմն միացվել է հնագույն Հայաստանին՝ Ուրարտուին, իսկ երբեմն էլ՝ Ասորեստանին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի հնագույ երկրներ
Կուլտուբանի

**Կուլտուբանի ** կամ **Ասաբուլեյ** (, ) գյուղ Աբխազիայի Գագրայի շրջանում, Գագրայից 23 կմ հյուսիս, Փսոու գետի ափին։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 100 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում ապրում էր 420 մարդ` հիմնականում հայեր և ռուսներ։ 1989 թվականին գյուղն ուներ 866 բնակիչ` կրկին հայեր և ռուսներ։

Բնակչությունն զբաղվում է ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, բանջարաբուծությամբ, անասնապահությամբ և շերամապահությամբ։ Գյուղն ունի հայկական ութամյա դպրոց։

Հայերը եկել են Սամսունի շրջակայքի գյուղերից` 1898 թվականին։

## Անվանումը
20-րդ դարի սկզբին գյուղն անվանվել է Կուլտուրնիե Ուչաստկի (Культурные Участки), իսկ հետո` Զարյա Վոստոկա (ზარია ვოსტოკა): 1956 թվականից` Կուլտուբանի։ 1992 թվականին, Աբխազիայի կառավարության որոշմամբ, գյուղը վերանվանվել է Ասաբուլեյ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Բուխուտի Գուրգենիձե

**Բուխուտի Գուրգենիձե** (, ), խորհրդային և վրացի շախմատիստ, գրոսմայստեր (1970)։ ՎԽՍՀ բազմակի չեմպիոն։ ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում 2 անգամ հաղթել է ուսանողների Աշխարհի թիմային առաջնությունում։ Վետերանների աշխարհի չեմպիոն (1993)։ ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ (1975)։ 1966-1976 թվականներին մարզել է Նանա Ալեքսանդրիային, տարբեր տարիների եղել է Նոնա Գափրինդաշվիլիի, Մայա Չիբուրդանիձեի, Նանա Իոսելիանիի մարզիչը։

## Մարզական հիմնական արդյունքները

## Վարկանիշի փոփոխության գծապատկեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. - М.: Физкультура и спорт, 1964. - С. 231. - 120 000 экз.
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. - М.: Советская энциклопедия, 1990. - С. 97-98. - 624 с.

## Արտաքին հղումներ
* Բուխուտի_Գուրգենիձեի անձնական քարտը 365chess.com կայքում
* Сообщение о смерти (Газета.ru)

Կատեգորիա:Վրացի շախմատիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ
Գոթիմերիա

**Գոթիմերիա**, լեռնաշղթա Վրաստանում, Ջավախքի և Գուրիայի սահմանին Մեսխեթի լեռնաշղթա լեռնահամակարգում, Ախալցխա քաղաքից մոտ 52 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Բարձրությունը մոտ 2925 մ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Վրաստանի լեռնաշղթաներ
Լոբիո

**Լոբիո** (), հանդիսանում է ավանդական վրացական ուտելիք, պատրաստվում է լոբու տարբեր տեսակներով (եփած կամ շոգեխաշած), պարունակում է համեմ, ընկույզ, սխտոր և սոխ։ Կան բազմաթիվ տեսակի լոբիո, ինչպես տաք այնպես էլ սառը։

## Պատմություն
Այն ասվում է, որ ձևավորվել է Վրաստանում։ Ինչպես շատ վրացական ճաշատեսակներ, լոբիոն կծու է, բայց ոչ միշտ է, որ կծու է։ Ավանդական բաղադրատոմսերից մեկը, լոբիոի համար խորհուրդ չի տալիս կծու պղպեղը, բայց ապավինում է բացառապես աղացած սև պղպեղ իր համեմունքներով։
[մինի|աջից|[Նուռ|Նռան հյութով լոբիո]]

## Պատրաստում և բաղադրիչներ
Չնայած որ կան բազմաթիվ ձևեր լոբիոի պատրաստման, բայց առավել տարածված է սառը, որը կոչվում է *լոբիո նիգոզիտ*, սովորաբար պատրաստվում է մուգ երիկամային լոբիով, որոնք եփվում և տապակվում են՝ սխտորի, սոխի, ընկույզի, համեմի, նարգիզի թերթիկների, կծու և քաղցր պղպեղների հետ, ապա թողնում են ամբողջ գիշերը փակ վիճակում։ Տաք տարբերակը սովորաբար պատրաստվում է սպիտակ լոբիով։ Այլ տեսակի տաք Լոբիոներ կարող են պարունակել նաև միս։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Recipe for lobio on the New York Times website, 03-18-1992. Accessed 12-04-2011

Կատեգորիա:Վրացական խոհանոց
Նատալի Գրանտ

**Նատալի Գրանտ** (, ), ամերիկացի երգչուհի, երգերի հեղինակ և դերասանուհի։

## Կենսագրություն
Նատալի Գրանտը ծնվել է 1971 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Սիեթլում, Վաշինգտոն նահանգում։

Նատալին ավարտել ՝ «Northwest University» համալսարանը ուսուցչի մասնագիտությամբ։

## Կարիերա
Նատալին իր երաժշտական կարիերան սկսել է 1999 թվականին և նույն թվականին թողարկել է «Natalie Grant» ստուդիական ալբոմը։ Հետո Գրանտը թողարկել է ևս 7 ալբոմ՝
* 2001: Stronger
* 2003: Deeper Life
* 2005: Awaken
* 2005: Believe
* 2008: Relentless
* 2010: Love Revolution
* 2013: Hurricane.

Նատալին ինքն է գրում իր երգերի մեծամասնությունը։

2004 թվականին Նատալին ձայնավորեց Քեյթի կերպարը «Ռոուչ մոտեցում. չկարոտել» ֆիլմում, իսկ 2011 թվականին նա խաղաց Այլին Քոնորսի դերը «Որոշում» ֆիլմում։

## Անձնական կյանքը
1999 թվականի օգոստոսի 27-ից Նատալին ամուսնացած է պրոդյուսեր Բերնի Հերմսի հետ։ Ամուսինները երեք դուստր ունեն. զույգեր Գրեյս Անա Հերմսը և Իզաբելլա Բոել Հերմսը, ովքեր ծնվել են 2007 թվականի փետրվարի 16-ին և Սեյդի Ռոուզ Հերմսը՝ 2010 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգիչ-երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 21 ծնունդներ
Վրաստանի շախմատի տղամարդկանց հավաքական

**Վրաստանի շախմատի տղամարդկանց հավաքականը** Վրաստանը ներկայացնում է միջազգային շախմատային մրցաշարերում։ Վերահսկողությունը և կազմակերպումն իրականացնում է Վրաստանի շախմատի ֆեդերացիան։ Հավաքականի առավելագույն վարկանիշը 2637 է (2010)։

## Միջազգային մրցաշարեր

## Վիճակագրություն

## Հավաքականի կազմը
### Հավաքականի կազմը 2012 թվականին

### Գվարդիականներ
Հավաքականում հաճախ հանդես են եկել ուրիշներ՝
* Շախմատային օլիմպիադաներում՝ Զուրաբ Ազմայփարաշվիլի (7 անգամ)
* Եվրոպայի թիմային առաջնություններում՝ Բաադուր Ջոբավա(6 անգամ)

## Ձեռքբերումներ
### Հավաքականում

**Եվրոպայի թիմային առաջնություններ**

* Բրոնզե Բրոնզե մեդալակիր-2003

### Անհատական հաշիվ

Հավաքականի ամենահաջողակ շախմատիստները՝
* Շախմատային օլիմպիադաներում՝ **2** Ոսկե Բաադուր Ջոբովա-4-րդ տախտակ և լավագույն վարկանիշ-պերֆոմենս 2842 (2004)
* Աշխարհի թիմային առաջնություններում։ Բրոնզե Մերաբ Գագունաշվիլի-2-րդ պահեստային տախտակ (2005)
* Եվրոպայի թիմային առաջնություններում։ Գեորգի Կաչեիշվիլի 
** Ոսկե լավագույն վարկանիշ-պերֆոմենս 2759 (2003)
** Արծաթե պահեստային տախտակ (1997)
** Բրոնզե 4-րդ տախտակ (2003)

## Երկրորդ հավաքական
1999 թվականի Եվրոպայի տնային թիմային առաջնությանը տանտիրոջ իրավունքով Վրաստանը առաջադրեց երկրորդ հավաքականին։ Միայն թե նրա արդյունքները հաշվից դուրս էին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Վրաստանի հավաքականը շախմատային օլիմպիադաներում
*Վրաստանի հավաքականը աշխարհի թիմային առաջնություններում
*Վրաստանի հավաքականը Եվրոպայի թիմային առաջնություններում
*Վրաստանի 2-րդ հավաքականը Եվրոպայի թիմային առաջնություններում

Կատեգորիա:Շախմատ
Կատեգորիա:Շախմատի հավաքականներ
Կատեգորիա:Շախմատը Վրաստանում
Նախնադարյան Վրաստան

[thumb|250px|աջից|''[Դմանիս* քաղաքի տարածքում հայտնաբերված [[մարդ բանական|բանական մարդու]] գանգը: [[Առաջին ժամանակակից մարդիկ]] ]]
*'Նախապատմական Վրաստան,''' () Վրաստանի պատմության որոշակի ժամանակաշրջան, որի ընդգրկում է Վրաստանի ներկայիս տարածքում նախամարդու հաստատումից մինչև Վրաստանի հնագույն պատմություն։

## Պալեոլիթ
Վրաստանի տարածքում մարդիկ ապրել են դեռևս երկար տարիներ առաջ։ Այդ ամենի մասին վկայում են 1999 և 2002 թվականներին Վրաստանի տարածքում կատարված պեղումների արդյունքում գտնված տարբեր հնագիտական իրերը, առարկաները, գործիքները և նախամարդու մնացորդները։ Այս տարածքներից հայտնաբերվել են հարյուրավոր քարե գործիքներ և նախամարդու ոսկրեր, որոնք ըստ հիմնական տվյալների երկրի վրա եղել են 1.6-1.8 միլիոն տարի առաջ։

Պալեոլիթի ժամանակաշրջանի իրեր հայտնաբերվել են Վրաստանի տարածքի լեռնային հատվածներում։ Մասնավորապես Կուդրա (Ծովի մակարդակից 1600 մետր բարձրության վրա) և Ցոնա (2100 մետր բարձրության վրա) քարանձավներից։

Արևելյան Վրաստանում վաղ երկրագործական մշակույթին փոխարինել է Կուր-Արաքսյան մշակույթը։ Մ.թ.ա. 8-րդ դարում ստեղծվել են ցեղային կայուն միություններ, խորացել է ունեցվածքային և սոցիալական անհավասարությունը, նախնադարյան համայնական հասարակարգի քայքայման և դասակարգային հարաբերությունների ձեավորման պրոցեսը։

Ավելի քան 200.000 տարի առաջ, Վրաստանում սկսվեց նախամարդու զարգացման շրջանը, որի վկայությունը աշխատանքային գործիքների բուռն զարգացումն է։ Կրակի գյուտին հերթով հաջորդեցին արորի, ինչպեսդ նաև նետ ու աղեղի գյուտերը։ Այդպիսի իրեր գտնվել են Շիդա Քարթլիում, Իմերեթիայի, Աբխազիայի և այլ բնակավայրերում։

## Նեոլիթ
Նեոլիթյան դարաշրջանից Վրաստանում պահպանվում են տարբեր որսորդական, գյուղատնտեսական, անասնապահական և հողագործական իրեր։ Նեոլիթի սկիզբը բնութագրվում է քարե և ոսկրե հղկված գործիքների օգտագործմամբ, խեցեգործության և երկրագործության առաջացմամբ, վերջը՝ վաղ մետաղամշակությամբ (էնեոլիթի սկզբնավորմամբ)։

Նեոլիթյան մարդիկ, զարգացած հավաքչական, որսորդական և ձկնորսական յուրացնող տնտեսությանը զուգահեռ, սկսել են զբաղվել արտադրող տնտեսությամբ՝ նստակյաց երկրագործությամբ (ցորենի, գարու, ոսպի և այլ բույսերի մշակությամբ), կենդանիների (շուն, այծ, ոչխար, խոզ, ավելի ուշ՝ խոշոր եղջերավոր անասուններ) ընտելացմամբ և բուծմամբ։ Արմատավորվել և զարգացել է մանածագործությունը, հյուսելը։ Մայրիշխանությունը հասել է իր ծաղկմանը և աստիճանաբար տեղի տվել հայրիշխանությանը։ Զգալիորեն աճել է բնակչությունը, աստիճանաբար կազմավորվել են ցեղախմբերը, ձևավորվել ցեղային լեզուները։ հասարակության կյանքում կատարված այդ արմատական փոփոխություններն ընդունված է անվանել «նեոլիթյան հեղափոխություն»։

Մ.թ.ա. 6-րդ դարում Արևմտյան Վրաստանի տարածքում ձևավորվել է Կոլխիդայի թագավորությունը։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարում Արևելյան Վրաստանում ուժեղացել է Իբերիայի թագավորությունը՝ Մցխեթ կենտրոնով։ Մ.թ.ա. 3-1-ին դարերում Վրաստանի սոցիալ-տնտեսական կարգը բնութագրվում է բազմակացութաձեությամբ։ Պահպանվել էին տոհմական կարգերի մնացուկներ։ Բնակչության մեծամասնությունը կազմող ազատ և կիսազատ հողագործ-համայնականները նաև հիմնական զինվորական ուժն էին։ Կիրառվում էր նաև ստրկական աշխատանքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին Մերձավոր Արևելք
Կատեգորիա:Նախնադարյան Վրաստան
Գյոլլար (լեռ)

**Գյոլլար**, լեռ Հայկական լեռնաշխարհում, Չլդըրի լեռնահամակարգում, Ծովակ լճից հյուսիս-արևմուտք, լճափից 4-5 կմ հեռավորության վրա։ Ունի 2259 մ բարձրություն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արսիանի լեռնաշղթա
Կատեգորիա:Արդահանի մարզի լեռներ
Կուպատի

**Կուպատի** (), վրացական ավանդական երշիկի տեսակ, պատրաստվում է խոզի մսից։

Կուպատին պատրաստում են կամ գրիլի կամ փայտածուխի վրա, ինչպես ուրիշ հում երշիկներ։ Կուպատի պատրաստում են ամեն աշուն, երբ հասունանում է նուռը ու բարբարիսը։ Կուպատին համապատասխանում է վրացական կարմիր գինու և սացիվիի հետ։ Կուպատին շատ ձեռնատու է, անհրաժեշտության դեպքում կարող ենք սառեցնել և հետո օգտագործել։

## Բաղադրություն
*200 գրամ տավարի միս
*800 գրամ խոզի միս
*200 գրամ սալ
*Խոզի աղիքներ՝ ինչքան անհրաժեշտ է
*3 սոխի գլուխ
*80 գրամ բարբարիս
*2 պճեղ սխտոր
*100 գրամ կարմիր գինի (կարելի է փեխարինել կոնյակ)
*1 փունջ գինձ
*1/3 թեյի գդալ չորացրած ուրց
*1/5 թեյի գդալ խմելի-սունելի
*1/5 թեյի գդալ դարչին
*1/5 թեյի գդալ մեխակ
*1/5 թեյի գդալ մշկընկույզ
*Սև պղպեղ և աղ՝ ըստ համի

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև
*Երշիկ
*Նրբերշիկ

Կատեգորիա:Վրացական խոհանոց
Կատեգորիա:Երշիկեղեն
Ուիլյամ Անդերս

**Ուիլյամ Անդերս** (, ), ԱՄՆ-ի ռագմաօդային ուժերի պաշտոնաթող գեներալ-մայոր, ՆԱՍԱ-ի աստղագնաց, ինժեներ-էլեկտրիկ, միջուկային ինժեներ։

## Կենսագրություն
1955 թվականին ավարտել է ԱՄՆ-ի ռազմածովային ակադեմիան, 1962 թվականին՝ ռազմաօդային ուժերի տեխնոլոգիական ինստիտուտը և ստացել գիտությունների մագիստրոսի կոչում։ ԱՄՆ-ի աստղագնացների խմբում ընդգրկվել է 1963 թվականից։ 1968 թվականի դեկտեմբերի 21-ից մինչե դեկտեմբերի 27-ը Ֆրենկ Բորմանի և Ջեյմս Լովելի հետ, որպես երրորդ օդաչու, թռիչք է կատարել «Ապոլոն-8» տիեզերանավով, որը պատմության մեջ առաջին անգամ մտել է Լուսնի ուղեծիր և Երկրի այդ բնական արբանյակի շուրջը գործել է 10 պտույտ։ Այդ ընթացքում Անդերսը լուսանկարներ է կատարել ու հեռահաղորդել Երկիր։ Դրանց թվում էր Երկրի ծագելը (*Earthrise*) պատկերող նշանավոր լուսանկարը։

Իր մասնագիտական ու զինվորական գործունեությունն առաջ տանելուց բացի՝ Անդերսը եղել է Միացյալ Նահանգների դեսպանը Նորվեգիայում (1976-1977 թվականներին)։

1984 թվականին նրան ընտրել են ԱՄՆ ճարտարագիտության ազգային ակադեմիայի անդամ՝ հաշվի առնելով միջուկային ճարտարագիտության, տիեզերքի հետազոտման և ուսումնասիրման ասպարեզներում, ինչպես նաև միջուկային, օդագնացային, տիեզերագիտական ազգային քաղաքականության բնագավառում ներդրած նշանակալի ավանդը։

## Մահ
2024 թվականի հունիսի 7-ին Beechcraft T-34 Mentor ինքնաթիռը, որը Անդերսը վարել է միայնակ, Վաշինգտոն նահանգի Սան Խուան կղզու մոտ ընկել է ջուրը։ Նույն օրը նրա որդին՝ Գրեգ Անդերսը, հաստատել է հոր զոհվելու փաստը։

## Պարգևներ
* *Ռազմաօդային ուժերում լավագույն ծառայության համար* մեդալ
* ՆԱՍԱ-ի՝ լավագույն ծառայության համար մեդալ
* Միջուկային կարգավորման հանձնաժողովի՝ լավագույն ծառայության համար մեդալ
* National Geographic ընկերության Hubbard մեդալ հետազոտական աշխատանքի համար
* Collier Trophy Harmon Trophy, Dr. Robert H. Goddard Memorial Trophy, General Thomas D. White USAF Trophies
* Նվաճումների ամերիկյան ակադեմիայի Golden Plate մրցանակ (1969)
* Օդագնացության ամերիկյան ընկերության՝ թռիչքային նվաճումների համար մրցանակ 
* Պաշտպանության նախապատրաստության ամերիկյան ընկերության մրցանակ (1993)
* 2018 թվականի հոկտեմբերին աստղագիտության միջազգային միությունը Լուսնի երևացող մասի խառնարաններից մեկը, որը պատկերվել է Անդերսի լուսանկարներից մեկում, անվանել է "Anders' Earthrise":

Ապոլլոն-8 տիեզերանավի անձնակազմի մյուս անդամների պես Անդերսը ստացել է AIAA-ի Haley Astronautics Award:

Անդերսին նվիրված անկյուններ են հանդիսավորությամբ բացվել Նյու Մեքսիկոյի տիեզերագնացության պատմության միջազգային փառքի սրահում (1983),, Air & Space միջազգային փառքի սրահ (1990), ԱՄՆ-ի աստղագնացության փառքի սրահում (1997), ավիացիայի ազգային փառքի սրահում (2004)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Astronautix biography of William Anders
* 
* 
* US Air Force biography of William Anders
* ''American Experience, Race to the Moon'' 

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ դեսպաններ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի գեներալներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի սպաներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագնացներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ
Անանուններ

**Անանուններ**, տարբեր բնույթի երկեր, որոնց հեղինակների անունները զանազան պատճառներով մոռացվել են։

## Հայ գեղարվեստական գրականություն
Հայ գեղարվեստական գրականության մեջ առկա են չափածո և արձակ բազմաթիվ անանուններ։ Դեռևս VII դարերը, շարականային կանոններ ստեղծելու նպատակով կրճատվել, միախառնվել և անվանազրկվել են հայտնի հեղինակների հոգևոր բանաստեղծությունները, որոնք ամփոփվել են «Շարակնոց»–ներում։ Անանուններ են «Պատմութիուն Ֆարման մանկաեն և աղջկանն» (XIII–XIV դարերի, հրատարակչություն 1957) պոեմը, միջնադարյան բազմաթիվ տաղեր, մեղեդիներ, հայրեններ, կաֆաներ, հանելուկներ և այլն։

Պահպանվել են նաև անանուն
* զրույցներ,
* առակներ,
* պատմվածքներ,
* վիպակներ,
* ճառեր,
* հրաշապատումներ,
* վարք
* վկայաբանություններ և այլն։

Անանունների մի խումբ էլ թյուրիմացաբար վերագրվել է որևէ հեղինակի. օր. Շապուհ Բագրատունուն վերագրված «Պատմություն»-ը։ Բազմաթիվ են նաև թարգմանական ծագում ունեցող անանուններ («Պատմութիուն Փահլուլ թագավորին», «Պատմութիուն պղնձե քաղաքին», «Ցաղագս արարչութեան» երկերը և այլն)։ Կան նաև անանուն ժամանակագրություններ։ Մասնագիտական որոնումները աստիճանաբար ի հայտ են բերում անանունների հեղինակներին և թարգմանիչներին։

Կատեգորիա:Գրականություն
Ռքածիթելի

**Ռքածիթելի** ( < რქა წითელი, կարմիր եղջյուր)։ Վրացական թանկարժեք գինու խաղողի տեսակ։

Տարածված է բոլոր շրջաններում, Եվրասիայի կենտրոնական և հարավային տարածքներում։

Խաղողից պատրաստում են սեղանի բարձր որակի գինի, գինենյութեր՝ գինու ու կոնյակի համար, խաղողի հյութ։ Այս տեսակի խաղողը օգտագործվում է նաև թարմ վիճակով։

## Արտաքին հղումներ
*Ркацители (Rkatsiteli) - сорт винограда
*Ркацители (Rkatsiteli) - Белые сорта винограда 

Կատեգորիա:Մրգեր
Կատեգորիա:Վրացերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Վրացական գինիներ
Շուամթա (Գուլրիփշի շրջան)

**Շուամթա ** կամ **Սամաա** ( աբխազերեն՝ Самаа, ) գյուղ Աբխազիայի, Գուլրիփշի շրջանում, Կոդոր գետի աջ ափին, Գուլրիփշից 30 կմ հյուսիս-արևելք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 520 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, Շուամթա գյուղում ապրում էր 225 մարդ, հիմնականում վրացիներ, նաև հայեր, իսկ 1989 թվականին գյուղում բնակվում էր 175 մարդ, հիմնականում վրացիներ և հայեր։

Բնակիչներն զբաղվում են ծխախոտի և եգիպտացորենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, ինչպես նաև մեղվաբուծությամբ։

Գյուղը հիմնադրվել է 1897 թվականին, Սամսունի շրջակայքից եկած հայերի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Լելե Փոնս

**Էլեոնորա Փոնս** ()՝ ավելի հայտնի որպես Լելե Փոնս, համացանցի աստղ, ամենաշատը ճանաչված իր 6 վայրկյանանոց տեսահոլովակներով։ Փոնսի տեսահոլովակներից շատերը կատակներ են իր ընտանիքի, ընկերների և դասընկերների մասին։ Փոնսը ծնվել է Վենեսուելայում, սակայն տեղափոխվել է ԱՄՆ՝ հինգ տարեկանում։ Հիմա ապրում է ԱՄՆ-ի Ֆլորիդա նահանգի Մայամի քաղաքում։

## Սոցիալական ցանցի գործունեություն
Փոնսը իր առաջին հեռախոսը ստացել է 15 տարեկանում և շուտով հայտնաբերել «Vine» ծրագիրը։ Նա ասում է, «ես սկսել եմ տեսահոլովակներ նկարահանել իմ ընկերների հետ և վերջ ի վերջո դարձել պրոֆեսիոնալ այդ գործում։ Սկզբում տեսահոլովակներս նույնիսկ ծիծաղելի չէին,  սակայն ամեն ինչ ժամանակի ընթացքում փոխվեց։» Փոնսն առաջին մարդն էր ով «Vine»-ում ունեցավ 1 միլիարդ դիտումներ։ 2015 թվականի սեպտեմբերի 1-ի հաշվարկներով Փոնսի էջը ունի ամենաշատ դիտումները՝ 6.7 միլիարդից ավել։ Փոնսի էջը ունի 8.2 միլիոնից ավել հետևորդներ և զբաղեցնում է 8-րդ հորիզոնականը։ Փոնսը նաև ստեղծել է «Արա դա Vine-ի համար» ("Do It For The Vine") արտահայտությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1996 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ինտերնետային աստղեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Միջին Բոլնիսի

**Շուա-Բոլնիսի** (), գյուղ, որը մտնում է Բոլնիսի մունիցիպալիտետների կազմի մեջ։ Գտնվում է Վրաստանի հարավ-արևելքում։

## Բնակչություն
2002 թվականի տվյալներով, Շուա-Բոլնիսի գյուղում ապրում էր 618 մարդ, բոլորը ադրբեջանցի։

## Տեսարժան վայրեր
* Միջին Դպրոց՝ կառուցվել է 1927 թվականին

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Координаты села

Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Շատրվանը (ֆիլմ, 2006)

**«Շատրվանը»** (, բնագրային նշանակությամբ՝ **«Սկզբնաղբյուր»**), ռեժիսոր Դարրեն Արոնոֆսկու 2006 թվականի ամերիկյան արտադրության գեղարվեստական ֆիլմ-պրիտչան, որն իր մեջ զուգակցում է ֆենթեզիի, պատմականի, ոգեկանության և գիտաֆանտաստիկի տարրեր։ Գլխավոր դերերում խաղում են Հյու Ջեքմանը և Ռեյչել Ուայզը։ Ֆիլմը բաղկացած է 3 սյուժետային գծերից, որոնցից յուրաքանչյուրում Ջեքմանը և Ուայզը խաղում են տարբեր կերպարներ։

Ֆիլմն առաջադրվել է «Ոսկե գլոբուսի» «Ֆիլմի լավագույն երաժշտություն» անվանակարգում։

## Դերերում

## Ստեղծման պատմություն
* Արոնոֆսկին ցանկանում էր գաղտնի պահել ֆիլմի իրական անվանումը մինչև թողարկելը, այդ պատճառով նախագծի աշխատանքային անունը «The Last Man» («Վերջին մարդը») էր։
* Ֆիլմը նախատեսվում էր թողարկել 2002 թվականին 78 միլիոն դոլլար բյուջեով, գլխավոր դերերում՝ Բրեդ Փիթ և Քեյթ Բլանշեթ, սակայն Փիթը լքեց նախագիծը Դարեն Արոնոֆսկու հետ ունեցած ստեղծագործական անհամաձայնության պատճառով։
* Ֆինանսական կորուստների փոխհատուցման համար (որը կազմում էր մոտ 20 միլիոն դոլլար) ստիպված եղան աճուրդում վաճառել նկարահանումների համար պատրաստված դեկորացիաները։
* Կրկին աշխատել ֆիլմի վրա Արոնոֆսկուն հաջողվեց միայն 2004 թվականին այն բանից հետո, երբ կարողացել է ստանալ Հյու Ջեքմանի համաձայնությունը՝ նկարահանվելու ֆիլմում։
* Կնոջ գլխավոր դերը համաձայնվեց խաղալ ռեժիսորի հարսնացուն՝ Ռեյչել Ուայզը։ Այդ պարագայում ֆիլմի բյուջեն գրեթե կրկնակի կրճատվեց՝ մինչև 35 միլիոն դոլլար։
* Դարեն Արոնոֆսկին փորձում էր հնարավորինս քիչ օգտագործել համակարգչային հատուկ էֆեկտներ։ Դրա փոխարեն հատուկ էֆեկտների ստեղծման համար օգտագերծվել է քիմիական ռեակցիաների մակրոնկարահանումներ։ Այս յուրահատուկ ոչ համակարգչային էֆեկտների կիրառման պատճառն առաջին հերթին ֆիլմի ծախսերի կրճատումն էր։ Ինչպես նաև, ըստ Արոնոֆսկու խոսքերի, այժմյան համակարգչային տեխնոլոգիաները մի քանի տարի անց կհնանան, իսկ ինքը ցանկանում է, որ ֆիլմը դիմանա ժամանակի քննությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2000-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների ռոմանտիկ դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:2006 ֆիլմեր
Կատեգորիա:20th Century Fox ֆիլմեր
Կատեգորիա:StudioCanal ֆիլմեր
Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Դարրեն Արոնոֆսկու ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ ֆիլմեր տիեզերքի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում ապագայում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 2005 թվականին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 16-րդ դարում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 26-րդ դարում
Շմատի

**Շմատի** () գյուղ Աբխազիայում, մտնում է Գուլրիփշի շրջանի կազմի մեջ։

## Բնակչություն
1959 թվականի տվյալներով, Շմատի գյուղում ապրում էր 26 մարդ, հիմնականում հայեր և վրացիներ։ 1989 թվականին գյուղում ապրում էին միայն հայեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Թամար Իմերեթցի

**Թամար** (,  թվականին), վրաց արքայական Բագրատունիներ արքայատոհմի արքայադուստր։

Թամարին անվանում էին «Թամար թագուհիների թագուհի», «დედოფალთ დედოფალი თამარ»:

Թամարը եղել է Բագրատ Գ Իմերեթ թագավորի դուստրը։

Թամար ամուսնացել է Քարթլիի Լուարսաբ թագավորի հետ, և ունեցել է 8 երեխա։
* Անհայտ որդի (մահացել է 1536 թվականին)
* Անհայտ դուստր
* Անհայտ դուստր
* Ալեքսանդր
* Լեվան
* Վախթանգ (մահացել է 1634 թվականին)
* Քարթլիի թագավոր՝ Սիմոն Ա
* Քարթլիի թագավոր Դավիդ 11-րդ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թագավորներ
Վարդերի հեղափոխության հրապարակ

**Վարդերի հեղափոխության հրապարակ** (), հանրապետական հրապարակ Վրացական Հանրապետության Թբիլիսի քաղաքում։ Հրապարակը բացվել է 1983 թվականին՝ Վրաստանի հանրապետական հրապարակ անվան տակ։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 3-ին, ի պատիվ Վարդերի հեղափոխությունում վրացիների տարած հաղթանակի, հրապարակն անվանվեց Վարդերի հեղափոխության հրապարակ։

2011 թվականին հրապարակում կանգնեցվել է հսկա մետաղյա արձան, որը համարվում էր Վարդերի հեղափոխության հրապարակի խորհրդանիշերից մեկը։ Այդ շինությունը ունի 4 մետր բարձրություն։ Ճարտարապետական կառույցի ճարտարապետը եղել է ֆրանսիացի ճարտարապետ Ժան Դյուպան։

## Տես նաև
* Վարդերի հեղափոխություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թբիլիսիի հրապարակներ
Շիխիլո

**Շիխիլո** (), գյուղ Վրաստանում, Թեթրի Ծղարոյի մունիցիպալիտետում։ Գտնվում է Վրաստանի հարավ-արևելքում։

## Բնակչություն
2002 թվականի տվյալներով, Շիխիլո գյուղում ապրում էր 193 մարդ, բոլորը ադրբեջանցի։

## Տեսարժան վայրեր
* Միջին դպրոց

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Координаты села

Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Բեթանի Մոտա

**Բեթանի Նոել Մոտա** (, ), ամերիկացի Յութուբյան աստղ է Լոս բանոս, Կալիֆոռնիայից։ Սկսելով իր Macbarbie 07 Յութուբյան էջից, որը նա ստեղծել է 2009 թ. ճանաչվել է իր տեսահոլովակների համար, որտեղ ցույց է տալիս իր գնած հագուստները։ Նա հրատարակում է տեսահոլովակներ, որտեղ ցույց է տալիս բաղադրատոմսեր, դիմահարդարման եղանակներ, նորաձևության հետ կապված խորհուրդներ։ Հիմա Բեթանին ունի իր բրենդը «Էրըփստալ» խանութում։ Նաև կատարել է շատ շրջագայություններ իր երկրպագուներին հանդիպելու համար։ 2014 թ. Մոտան ընդգրկվել է ժամանակ ամսագրի «2014 թվականի 25 ամենաազդեցիկ դեռահասներ»-ի ցուցակում։

## Վաղ կյանք
Մոտան ունի մեքսիկական և պորտուգալական արմատներ։ Նա մեծացել է Կալիֆոռնիայում և ունի մեծ քույր, ում անունը Բրիտանի է։ Նա իր կրթության մեծ մասը ստացել է տանը, սակայն 3-6-րդ դասարաններում հաճախել է դպրոց։

## Յութուբ
Մոտան իր առաջին տեսահոլովակը տեղադրել է 2009 թ. հունիսին և այս պահին ունի 9 միլիոնից ավել հետևորդներ։ Քանի որ Յութուբը դարձել է հայտնի, մեծ բրենդներ սկսել են Մոտային առաջարկել անվճար դիմահարդարման միջոցներ և պարագաներ։ 2014 թ. հունվարին ասվել է, որ Մոտան իր տեսահոլովակների համար ամսական աշխատում է 40,000 դոլլար։ Նա նաև հարցազրույց է վարել Բարակ Օբամայի հետ 2015 թվականի հունվարի 22-ին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ինտերնետային աստղեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ
Կատեգորիա:Համացանցային մեմեր
Կատեգորիա:Ամերիկացի դիզայներներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կանայք
Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Նորաձևության դիզայներներ
Շահումյանովկա

**Շահումյանովկա** կամ **Ցկիբին** ( աբխազերեն՝ Цкыбын, ), գյուղ Աբխազիայի Գուլրիփշի շրջանում, Կոդոր գետի ափին, Գուլրիփշից 10 կմ արևելք։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 120 մ բարձրության վրա։

## Բնակչություն
1959 թվականի տվյալներով, Շահումյանովկա գյուղում ապրում էր 1365 մարդ, հիմնականում հայեր։ 1989 թվականին գյուղում ապրում էր 1965 մարդ, կրկին հիմնականում հայեր։ Համաձայն 2011 թվականի հաշվառումների, գյուղն ուներ 2145 բնակիչ։

Բնակիչներն զբաղվում են թեյի և ցիտրուսային կուլտուրաների մշակությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ և շերամապահությամբ։ Գյուղն ունի հայկական միջնակարգ դպրոց, գրադարան, ակումբ և բուժկայան։

Հայերը եկել են Տրապիզոնի շրջակայքի գյուղերից` 1898 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Բաթումի մզկիթ

**Բաթումի մզկիթ** (), մզկիթ Սև ծովի ափին՝ Բաթում քաղաքում, Աջարիայի Ինքնավար Հանրապետությունում։ Ծառայում է տեղի մուսուլման համայնքին։ Կառուցվել է մուսուլման, վրացի ազնվական Ասլան բեկ Խիմշիաշվիլի ընտանիքի պատվերով 1886 թվականին։ Մզկիթի որմնանկարների հեղինակները Լազ եղբայրներն են։ Մզկիթը հայտնի է նաև «Կենտրոնի մզկիթ» () անվամբ, որովհետև նախկին 3 մզկիթներից պահպանվել է միայն կենտրոնում (մեջտեղում) գտնվողը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բաթումի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Վրաստանի մզկիթներ
Արբոշիկ

**Արբոշիկ,** (), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Կախեթի մարզի Դեդոփլիս Ծղարոյի շրջանում։

## Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1138 մարդ։ Բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը վրացիներն են։

## Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 600 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Դեդոփլիսծղարո քաղաքից հեռու է 23 կմ։

## Տնտեսություն
Արբոշիկում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ, գլխավորապես՝ այգեգործությամբ։ Կարևոր դեր ունի խաղողագործությունը և գինեգործությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեդոփլիս Ծղարոյի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Շափրանովո (Աբխազիա)

**Շափրանովո** (), գյուղ Աբխազիայում, մտնում է Գագրայի մունիցիպալիտետի կազմի մեջ։

## Բնակչություն
1959 թվականի տվյալներով, Ցաբլիանի գյուղում ապրում էր 175 մարդ, հիմնականում հայեր։ 1989 թվականին գյուղում ապրում էր 93 մարդ, հիմանականում հայեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Ուղերձ

**Ուղերձ**, գեղարվեստական ստեղծագործություն, որի մեջ հեղինակը իր խոսքն ուղղում է որևէ անհատի կամ մարդկանց խմբի։ Ուղերձը մի ժամանակ շատ տարածված յուրօրինակ գրական ժանր է եղել (չափածո նամակ)։ Այդպիսի գործեր են Ե. Չարենցի «Թուղթ Ակսել Բակունցին` գրված Լենինգրադից», «Ուղերձ մեր հանճարեղ վարպետներին», «Ընթերցող պոետին», Ն. Զարյանի «Ուղերձ իմ ժողովրդին» բանաստեղծությունները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրականագիտություն
Կատեգորիա:Ժանրեր
Աբասթուման (Զուգդիդի շրջան)

**Աբասթուման** (), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթի մարզի Զուգդիդի շրջանում։

## Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 920 մարդ։ Մեծամասնությունը վրացիներն են (մեգրելներ), որոնք դավանում են Քրիստոնեության ուղղափառ ճյուղի վրաց ուղղափառ ենթաճյուղի պաշտամունքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Կատեգորիա:Զուգդիդի շրջան
Ախալկախաթ

**Ախալկախաթ,** (), գյուղ Վրաստանի Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթի երկրամասի Զուգդիդի մունիցիպալիտետում։ Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1170 մարդ։

Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը վրացիներն են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զուգդիդի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Գանարջիիս Մուխուր

**Գանարջիիս Մուխուր,** (), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթի մարզի Զուգդիդի շրջանում։

## Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1354 մարդ։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը վրացիներն են (մեգրելներ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զուգդիդի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Վերին Մաչխաան

**Վերին Մաչխաան** (), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Կախեթի մարզի Դեդոփլիս Ծղարոյի շրջանում։

## Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 700 մետր բարձրության վրա։ Շրջկենտրոն Դեդոփլիսծղարո քաղաքից հեռու է 22 կմ։

## Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1826 մարդ։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը վրացիներն են։

## Կրոն
Տեղի բնակիչները դավանում են Քրիստոնեության ուղղափառ ճյուղի վրաց ուղղափառ ենթաճյուղի պաշտամունքը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեդոփլիս Ծղարոյի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Գամարջվեբա

**Գամարջվեբա,** (), գյուղ Վրաստանում։ Գտնվում է Կախեթի մարզի Դեդոփլիս Ծղարոյի շրջանում։

## Անվանում
Վրացերենից թարգմանաբար այս գյուղի անավանումը նշանակում է *հաղթանակ*։

## Բնակչություն
Ըստ 2014 թվականի մարդահամարի տվյալների, գյուղի բնակչությունը կազմում է 1010 մարդ։ Բացարձակ մեծամասնությունը վրացիներն են, որոնք կազմում են գյուղի բնակչության 97,6 %-ը։

## Դիրք
Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 700 մետր բարձրության վրա։ Դեդոփլիսծղարո քաղաքից հեռու է 12 կմ-ով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դեդոփլիս Ծղարոյի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր