Տրամադրության կայունացուցիչ

մինի|Մի շիշ լիթիումի պարկուճներ: Լիթիումը տրամադրության նախատիպային կայունացուցիչն է:
**Տրամադրության կայունացուցիչ,** հոգեբուժական դեղամիջոց է, որն օգտագործվում է տրամադրության խանգարումների բուժման համար, որոնք բնութագրվում են տրամադրության ինտենսիվ և կայուն փոփոխություններով, ինչպիսիք են երկբևեռ խանգարումը և շիզոաֆեկտիվ խանգարման երկբևեռ տեսակը։

## Օգտագործում
Տրամադրության կայունացուցիչը առավել հայտնի է երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարման բուժման համար և կարող է կանխել տրամադրության փոփոխությունները դեպի մոլուցք (կամ հիպոմանիա) և դեպրեսիա։ Տրամադրության կայունացուցիչները նույնպես օգտագործվում են շիզոաֆեկտիվ խանգարման դեպքում, երբ դա երկբևեռ տիպ է։

## Օրինակներ
«Տրամադրության կայունացուցիչ» տերմինը ոչ թե մեխանիզմ է նկարագրում, այլ ավելի շուտ ազդեցություն։ Այս միջոցների հետագա դասակարգման համար օգտագործվում է ավելի ճշգրիտ տերմինաբանություն, որը հիմնված է դեղաբանության վրա։  Դեղամիջոցները, որոնք սովորաբար դասակարգվում են որպես տրամադրության կայունացուցիչներ, ներառում են.

### Հանքանյութ
* Լիթիում – Լիթիումը տրամադրության «դասական» կայունացուցիչն է, առաջինը, որը հաստատվել է *ԱՄՆ FDA*-ի կողմից և դեռ օգտագործվում է բուժման մեջ։ Պահանջվում է դեղամիջոցի թերապևտիկ մոնիտորինգ՝ ապահովելու համար, որ լիթիումի մակարդակը մնում է թերապևտիկ միջակայքում՝ 0,6 կամ 0,8-1,2 մԷկ/լ (կամ միլիմոլար)։ Տոքսիկության նշաններն ու ախտանիշները ներառում են սրտխառնոց, փսխում, փորլուծություն և ատաքսիա։ Ամենատարածված կողմնակի ազդեցություններն են անտարբերությունը և քաշի ավելացումը։ Լիթիումի օգտագործման ավելի քիչ տարածված կողմնակի ազդեցություններն են մշուշոտ տեսողությունը, ձեռքերի թեթև դողը և ընդհանուր թուլության զգացումը։ Ընդհանուր առմամբ, այս կողմնակի ազդեցությունները տեղի են ունենում լիթիումով բուժում սկսելուց հետո առաջին մի քանի շաբաթվա ընթացքում։ Այս ախտանիշները հաճախ կարող են բարելավվել՝  նվազեցնելով դոզան։

### Հակաթրտամիններ
Շատ դեղամիջոցներ, որոնք նկարագրված են որպես «տրամադրության կայունացուցիչներ», դասակարգվում են նաև որպես հակացնցումային միջոցներ։ «Տրամադրության հակացնցումային կայունացուցիչներ» տերմինը երբեմն օգտագործվում է դրանք որպես դաս նկարագրելու համար։ Թեև այս խումբը նույնպես որոշվում է ոչ թե մեխանիզմով, այլ էֆեկտով, այնուամենայնիվ, կա առնվազն նախնական ըմբռնում տրամադրության խանգարումների բուժման մեջ օգտագործվող հակաջղաձգային դեղերի մեծ մասի մեխանիզմի վերաբերյալ։

* Վալպրոատ – Հասանելի է որպես երկարատև ազդեցության դեղամիջոց։ Այս դեղը կարող է վնասել ստամոքսը, հատկապես, երբ ընդունվում է որպես ազատ թթու։ Պետք է վերահսկել լյարդի ֆունկցիան արյան կենսաքիմիկան աբալիզի միջոցով։
* Լամոտրիգին – FDA-ն հաստատել է այն երկբևեռ խանգարման պահպանման թերապիայի համար, այլ ոչ թե տրամադրության սուր խնդիրների դեպքում, ինչպիսիք են դեպրեսիան կամ մոլուցքը/հիպոմանիան։ Սովորական թիրախային դոզան 100-200 մգ է օրական, տիտրված է 25 մգ-ով ավելացումներ յուրաքանչյուր 2 շաբաթը մեկ։ Լամոտրիգինը կարող է առաջացնել Սթիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ՝ շատ հազվադեպ, բայց պոտենցիալ մահացու մաշկային հիվանդություն։
* Կարբամազեպին – FDA-ն հաստատել է այն երկբևեռ խանգարում ունեցող մարդկանց մոտ սուր մանիակալ կամ խառը (այսինքն՝ դեպրեսիվ և մոլագար տրամադրության առանձնահատկությունների) դրվագների բուժման համար, որը կոչվում է ագրանուլոցիտոզ։ Այն փոխազդում է բազմաթիվ դեղամիջոցների հետ, այդ թվում՝ տրամադրության այլ կայունացուցիչների (օրինակ՝ լամոտրիգին) և հակահոգեբուժական միջոցների (օրինակ՝ քետիապին) հետ։

### Այլ
* Ենթադրվում է նաև, որ օմեգա-3 ճարպաթթուները կարող են կայունացնել տրամադրությունը։ Պլացեբոյի համեմատությամբ՝ օմեգա-3 ճարպաթթուները ավելի լավ կարող են ավելի լավ ազդել  տրամադրության վրա քան հայտնի կայունացուցիչները՝ նվազեցնելով երկբևեռ խանգարման դեպրեսիվ (բայց գուցե ոչ մոլագար) ախտանիշները, բայց լրացուցիչ փորձարկումներ են պահանջվում օմեգա-3 ճարպաթթուների ազդեցությունը պարզելու համար։
* Հայտնի է, որ նույնիսկ ենթկլինիկական հիպոթիրեոզը կարող է թուլացնել հիվանդի արձագանքը ինչպես տրամադրության կայունացուցիչներին, այնպես էլ հակադեպրեսանտներին։ Ավելին, վահանաձև գեղձի մեծացման կիրառման նախնական հետազոտությունը նույնիսկ բարձր աստիճանի երկբևեռ խանգարում ունեցող հիվանդների մոտ դրական է եղել՝  ցույց տալով ցիկլի հաճախականության դանդաղում և ախտանիշների նվազում։ Ուսումնասիրությունների մեծ մասն իրականացվել է բաց պիտակի հիման վրա։ Լևոթիրոքսինի 300 մկգ օրական չափաբաժնի մեկ մեծ, վերահսկվող ուսումնասիրությունը (T 4 ) պարզել է, որ այն գերազանցում է պլացեբոն այս նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ T4-ը լավ հանդուրժվում է և արդյունավետություն  է ցույց տալիս նույնիսկ բացահայտ հիպոթիրեոզ չունեցող հիվանդների մոտ։

### Համակցված թերապիա
Սովորական պրակտիկայում մոնոթերապիան հաճախ բավականաչափ արդյունավետ չէ սուր և/կամ կայուն թերապիայի համար, ուստի հիվանդների մեծամասնությանը տրվում են համակցված բուժում։ Համակցված թերապիան (ատիպիկ հակահոգեգարային դեղեր, լիթիումի կամ վալպրոատի հետ) ցույց է տալիս ավելի լավ արդյունավետություն, քան մոնոթերապիան մոլագարության փուլում ռեցիդիվների կանխարգելման առումով։ Այնուամենայնիվ, կողմնակի ազդեցությունները ավելի հաճախ են լինում, և անբարենպաստ ազդեցությունների պատճառով դեղորայքի դադարեցման դեպքերը ավելի բարձր են համակցված թերապիայի դեպքում, քան մոնոթերապիայի դեպքում։

## Հարաբերություններ հակադեպրեսանտների հետ
Տրամադրության կայունացուցիչներից շատերը հիմնականում ուղղված են մանիայի դեմ, ինչը նշանակում է, որ դրանք արդյունավետ են մոլուցքի և տրամադրության շրջադարձի և փոփոխության համար, բայց արդյունավետ չեն սուր դեպրեսիայի բուժման համար։ Այդ կանոնի հիմնական բացառությունները, քանի որ դրանք բուժում են և՛ մոլագար, և՛ դեպրեսիվ ախտանշաններն են լամոտրիգինը, լիթիումի կարբոնատը, օլանզապինը և քեթիապինը։

Այնուամենայնիվ, դեպրեսիվ փուլերում տրամադրության կայունացուցիչներից բացի, դեռևս հաճախ հակադեպրեսանտներ են նշանակվում։ Այնուամենայնիվ, սա որոշակի ռիսկեր է պարունակում, քանի որ հակադեպրեսանտները կարող են առաջացնել մոլուցք, փսիխոզ և այլ անհանգստացնող խնդիրներ երկբևեռ խանգարում ունեցող մարդկանց մոտ, հատկապես, երբ դրանք ընդունվում են առանձին։ Հակադեպրեսանտներով առաջացած մոլուցքի վտանգը, երբ հիվանդներին միաժամանակ տրվում է հակամանիատիկ դեղամիջոցներ, հայտնի չէ, բայց կարող է դեռ գոյություն ունենալ։  Հակադեպրեսանտների մեծամասնությունը կարծես թե անարդյունավետ է երկբևեռ դեպրեսիայի բուժման համար։

Հակադեպրեսանտները մի քանի ռիսկեր են առաջացնում, երբ տրվում են երկբևեռ հիվանդներին։ Դրանք անարդյունավետ են սուր երկբևեռ դեպրեսիայի բուժման, ռեցիդիվը կանխելու համար։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հակադեպրեսանտները ոչ մի առավելություն չունեն պլացեբոյի կամ այլ բուժման համեմատ։ Հակադեպրեսանտները կարող են նաև հանգեցնել ինքնասպանության ոչ մահացու վարքագծի ավելի բարձր մակարդակի։ Ռեցիդիվը կարող է կապված լինել նաև հակադեպրեսանտներով բուժման հետ։ Դա ավելի քիչ հավանական է առաջանալ, եթե տրամադրության կայունացուցիչը համակցված է հակադեպրեսանտի հետ, այլ ոչ թե հակադեպրեսանտը միայնակ օգտագործվի։ Նախորդ ուսումնասիրությունների ապացույցները ցույց են տալիս, որ ցիկլի կրկնոըմը կապված է հակադեպրեսանտների օգտագործման հետ։ Ցիկլի հաճախակի կրկնումը սահմանվում է որպես տրամադրության չորս կամ ավելի դրվագների առկայություն մեկ տարվա ընթացքում։ Ապացույցները ցույց են տալիս, որ ցիկլի կրկնումը  և խառը ախտանշաններն ավելի տարածված են դարձել, քանի որ հակադեպրեսանտ դեղամիջոցները լայն տարածում են գտել։ Զգուշության կարիք կա երկբևեռ հիվանդներին հակադեպրեսանտ դեղամիջոցներով բուժելիս՝ պայմանավորված նրանց վտանգներով։

## Ֆարմակոդինամիկա
Լիթիումի գործողության ճշգրիտ մեխանիզմը դեռևս անհայտ է, և ենթադրվում է, որ այն գործում է նեյրոնի տարբեր կետերում՝ միջուկի և սինապսի միջև։ Հայտնի է, որ լիթիումը արգելակում է գլիկոգեն սինթազ կինազա-3 բետա ֆերմենտը։ Սա բարելավում է ցիրկադային ժամացույցի աշխատանքը, որը ենթադրվում է, որ հաճախ սխալ է գործում երկբևեռ խանգարում ունեցող մարդկանց մոտ, և դրականորեն մոդուլավորում է ուղեղի նեյրոտրոֆիկ գործոնի (BDNF) գենային տրանսկրիպցիան։ Նյարդային պլաստիկության արդյունքում առաջացած աճը կարող է առանցքային լինել լիթիումի թերապևտիկ ազդեցության համար։ Ինչպես է լիթիումը աշխատում մարդու մարմնում, լիովին հասկանալի չէ, բայց դրա օգուտները, ամենայն հավանականությամբ, կապված են էլեկտրոլիտների վրա նրա ազդեցության հետ, ինչպիսիք են կալիումը, նատրիումը, կալցիումը և մագնեզիումը։

Բոլոր հակացնցումային միջոցները, որոնք սովորաբար օգտագործվում են երկբևեռ խանգարման բուժման համար, հանդիսանում են վոլտաժ-կախյալ նատրիումական անցուղիների պաշարիչներ, որոնք ազդում են ուղեղի գլյուտամատային համակարգի վրա։ Վալպրոյաթթվի, կարբամազեպինի և օքսկարբազեպինի համար, այնուամենայնիվ, նրանց տրամադրությունը կայունացնող ազդեցությունները կարող են ավելի շատ կապված լինել գամմա-ամինակարագաթթվի համակարգի վրա ազդեցության հետ։ Հայտնի է, որ լամոտրիգինը նվազեցնում է հիվանդների մոտ կորտիզոլի արձագանքը սթրեսին։

Տրամադրության մի քանի կայունացուցիչների, ինչպիսիք են լիթիումը, վալպրոատը և կարբամազեպինը, ազդեցության տակ գտնվող հնարավոր թիրախներից մեկը արախիդոնաթթվի կասկադն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆեկտիվ խանգարումներ
Կատեգորիա:Դեղեր
Կատեգորիա:Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում
Կատեգորիա:Հակադեպրեսանտներ
Կատեգորիա:Հոգեակտիվ դեղեր
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեբուժություն
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյարդային համակարգի վրա ազդեցությամբ դեղեր