Զանգվածային մշակույթ

[300px|thumb|[Մյուզիքլների գովազդ Մանհեթենի թատերական թաղամասում: Բրոդվեյի թատրոնը, ինչպես հոլիվուդյան ֆիլմերը, հսկայական ազդեցություն են ունեցել մերօրյա զանգվածային մշակույթի ձևավորման վրա։]]
[300px|thumb|[Քոսփլեյ Star Wars Celebration-ում, Անահայմ, 2015 թվականի ապրիլ]]

**Զանգվածային մշակույթ** կամ **փոփ մշակույթ, մեծամասնության մշակույթ**, կենցաղի, զվարճանքի և տեղեկատվության մշակույթ, որը գերակշռում է ժամանակակից հասարակության մեջ։ Այն ներառում է այնպիսի երևույթներ, ինչպիսիք են լրատվամիջոցները (ներառյալ համացանցը, հեռուստատեսությունը, ռադիոն), սպորտը, կինեմատոգրաֆիան, երաժշտությունը, զանգվածային գրականությունը, կերպարվեստը և այլն։

Զանգվածային մշակույթի բովանդակությունը պայմանավորված է ամենօրյա իրադարձություններով, ձգտումներով և կարիքներով, որոնք կազմում են բնակչության մեծամասնության (այսինքն՝ մեյնստրիմի) կենսակերպի մի մասը։

«Զանգվածային մշակույթ» եզրույթն առաջացել է 20-րդ դարի 40-ական թվականներին Մաքս Հորքհայմերի և Դուայթ Մաքդոնալդի աշխատություններում, որոնք նվիրված էին հեռուստատեսության քննադատությանը։ Եզրույթը լայն տարածում է գտել Ֆրանկֆուրտյան սոցիոլոգիական դպրոցի ներկայացուցիչների աշխատությունների շնորհիվ։

## Պատմություն
### 18-րդ և 19-րդ դարեր
Զանգվածային մշակույթի ձևավորման նախադրյալներն ընկած են հենց հասարակության կառուցվածքի առկայության մեջ։ Խոսե Օրտեգա ի Գասետը ձևակերպել է ստեղծագործական ներուժի վրա հիմնված կառուցվածքի հայտնի մոտեցումը։ Այդ դեպքում առաջանում է «ստեղծարար էլիտայի» գաղափարը, որը, բնականաբար, կազմում է հասարակության ավելի փոքր մասը, և «զանգվածի» մասին՝ քանակապես բնակչության հիմնական մասը։ Ըստ այդմ, հնարավոր է դառնում խոսել և՛ էլիտայի մշակույթի («էլիտար մշակույթ»), և՛ «զանգվածի» մշակույթի（«զանգվածային մշակույթի»）մասին։ Այս ժամանակահատվածում տեղի է ունենում մշակույթի տարանջատում, որը որոշվում է նոր նշանակալի սոցիալական շերտերի ձևավորմամբ, որոնք հասանելի են դառնում լիարժեք կրթությանը, բայց չեն պատկանում վերնախավին։ Հնարավորություն ստանալով մշակութային երևույթների գիտակցված գեղագիտական ​​ընկալման համար՝ նոր ձևավորվող սոցիալական խմբերը, անընդհատ շփվելով զանգվածների հետ, «էլիտար» երևույթները սոցիալական մասշտաբով դարձնում են նշանակալի և միևնույն ժամանակ հետաքրքրություն են ցուցաբերում «զանգվածային» մշակույթի նկատմամբ, որոշ դեպքերում դրանք նաև խառնվում են (տես, օրինակ, Չարլզ Դիքենսը)։

### 20-րդ դար
20-րդ դարում զանգվածային հասարակությունը և դրա հետ կապված զանգվածային մշակույթը դարձել են գիտական տարբեր ​​ոլորտների ամենահայտնի գիտնականների հետազոտության առարկա, որոնց թվում են փիլիսոփաներ Խոսե Օրտեգա ի Գասետը («Զանգվածների ապստամբությունը»), Կառլ Յասպերսը («Ժամանակի հոգևոր իրավիճակը»), Օսվալդ Շպենգլերը («Արևմուտքի մայրամուտը»), սոցիոլոգներ Ժան Բոդրիյարը («Արդիականության ուրվականները»), Պիտիրիմ Սորոկինը («Մարդ։ Քաղաքակրթություն։ Հասարակություն») և այլն։ Վերլուծելով զանգվածային մշակույթը՝ նրանցից յուրաքանչյուրը նշում է դրա առևտրայնացման միտումը։

Կարլ Մարքսը, վերլուծելով շուկայական տնտեսության խնդիրները, նշել է գրական աշխատանքի առևտրայնացումը.

Ընդհանուր առմամբ խոսելով արվեստի մասին՝ Սորոկինը 20-րդ դարի կեսերին նկատել է մոտավորապես նմանատիպ միտում. *«Որպես զվարճանքի առևտրային արտադրանք՝ արվեստը գնալով ավելի է վերահսկվում առևտրականների, առևտրային հետաքրքրությունների և նորաձևության միտումների կողմից <...> Նման իրավիճակն առևտրականներից ստեղծում է գեղեցկության բարձրագույն գիտակների` ստիպելով արվեստագետներին ենթարկվել իրենց պահանջներին, որոնք դրվում են նաև գովազդի և այլ լրատվամիջոցների միջոցով»*։

21-րդ դարի սկզբին ժամանակակից հետազոտողները արձանագրում են մշակութային նույն երևույթները.

Ժամանակակից փիլիսոփայական և մշակութաբանական մտքի մեջ զանգվածային մշակույթի նկատմամբ վերաբերմունքը միանշանակ չէ։ Եթե ​​Կառլ Յասպերսը զանգվածային արվեստն անվանել է «արվեստի էության անկում», իսկ Ժան Բոդրիյարն ասել է, որ ժամանակակից արվեստի բոլոր ոլորտները «մտնում են սիմուլյացիայի տրանսէսթետիկ ոլորտի մեջ», ապա այդ հասկացությունները վերանայվել են 1960-1970-ական թվականներին պոստմոդեռնիզմի շրջանակներում, որը շատ հետազոտողների համար ոչնչացրել է որակական գնահատողական նշանակություն ունեցող զանգվածային և էլիտար մշակույթների հակադրությունը։ Խոսելով 20-րդ դարի սկզբի արվեստի մասին (նկատի ունենալով էլիտար արվեստը)` Օրտեգա ի Գասետը խոսել է դրա ապամարդկայնացման մասին։

## Ազդեցություն մարդկային որակների և սոցիալական վարքի վրա
«Cyberpsychology» ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1997 թվականին ամենահայտնի մանկական հեռուստահաղորդումները (9-11 տարեկան երեխաների համար) ըստ մեծահասակ հեռուստադիտողների արտահայտել են հետևյալ գերիշխող արժեքները՝ այլ մարդկանց հետ ընդհանրություն և բարություն։ Փառքը տասնվեցից տասնհինգերորդ հորիզոնականում էր։ Արդեն 2007 թվականին այն բարձրացել է առաջին հորիզոնական, որին հաջորդել են հաջողությունը, իմիջը, ժողովրդականությունը և փողը։ Համայնքի զգացումն իջել է տասնմեկերորդ հորիզոնականը, իսկ բարությունը՝ տասներկուերորդ։

Մեծ Բրիտանիայում 16 տարեկանների շրջանում անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ նրանց 54%-ը մտադիր է «աստղ» դառնալ։

Մեկ այլ հարցման արդյունքում էլ պարզվել է, որ մինչև 10 տարեկան երեխաների շրջանում 75%-ը վստահ է, որ երջանկություն կարելի է գնել փողով։ Հարցին, թե ինչ են ուզում նրանք դառնալ, երբ մեծանան, ավելի քան 20 %-ը պատասխանել է, որ ցանկանում է «պարզապես հարուստ լինել»։

«International Journal of Cultural Studies» ամսագրի հոդվածներից մեկի համաձայն՝ շոու բիզնեսի աստղերի մասին բամբասանքներով առավել հետաքրքրված մարդիկ երեք անգամ ավելի քիչ են մասնակցում տեղական որևէ կազմակերպության գործունեությանը և երկու անգամ ավելի քիչ են կամավորությամբ զբաղվում, քան նրանք, որոնք նախընտրում են այլ տեսակի նորություններ։ Նրանք նաև ամենաքիչն են ներգրավված քաղաքականության մեջ, քիչ են հակված բողոքի ակցիաներին և ընտրություններին մասնակցելուն։

Մարդաբան Գրանտ Մաքքրեքենը տվյալների բազայում որոնելով պարզել է, թե ով է պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում ԱՄՆ-ում դարձել հայտնի։ 1900-1910 թվականներին դերասանները գրավել են համընդհանուր ուշադրության 17%-ը, դա մի փոքր ավելի քիչ է, քան ֆիզիկոսները, քիմիկոսներն ու կենսաբանները միասին վերցրած։ Կինոռեժիսորները ստացել են 6 %, իսկ գրողները` 11 %։ 1900-1950 թվականներին դերասաններին բաժին է ընկել համընդհանուր ուշադրության 24 %-ը, գրողներին` 9 %-ը։ 2010 թվականին դերասաններին բաժին էր ընկնում համընդհանուր ուշադրության 37 %-ը (չորս անգամ ավելի շատ, քան գիտնականները), իսկ կինոռեժիսորների և գրողների մասնաբաժինը նվազել է մինչև 3 %։

## Տես նաև
* Ենթամշակույթ
* Անդերգրաունդ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* Костина А. В. Массовая культура: архаические истоки или «новая религиозность»?
* 
* 
* 
* 
* 
* «Массовая культура» // Научный коммунизм: Словарь / Александров В. В., Амвросов А. А., Ануфриев Е. А. и др.; Под ред. А. М. Румянцева. — 4‑е изд., доп. — : Политиздат, 1983. — 352 с.
* 
* 
* Черняк М. А. Категория «автора» в массовой литературе // Черняк М. А. Феномен массовой литературы XX века. — : Изд-во РГПУ им. А. И. Герцена, 2005. — C. 152—178.
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Александр Генис цикл «Поэтика масскульта» на Радио «Свобода», 18 января 1997 (аудио, с 22/40 мин.)

Կատեգորիա:Ազգագրություն
Կատեգորիա:Արվեստի ոճեր
Կատեգորիա:Ենթամշակույթներ
Կատեգորիա:Երիտասարդական մշակույթ
Կատեգորիա:Երիտասարդություն
Կատեգորիա:Թեմաներ հանրամատչելի մշակույթում
Կատեգորիա:Լեզվաբանություն
Կատեգորիա:Հանրամատչելի երաժշտություն
Կատեգորիա:Հանրամատչելի մշակույթ
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Մեդիագիտություն
Կատեգորիա:Մշակութաբանություն
Կատեգորիա:Մշակութային մարդաբանություն
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակույթի սոցիոլոգիա
Կատեգորիա:Մոդեռնիզմ
Կատեգորիա:Սովորույթներ
Կատեգորիա:Քաղաքականություն