Ելիզավետա Արսենևա

**Ելիզավետա Ալեքսեևնա Արսենևա** (, , ծննդյամբ **Ստոլիպինա**), Միխայիլ Յուրևիչ Լերմոնտովի տատիկը մոր կողմից։ Բանաստեղծի կենսագիրներից ստացել է «ռուս գրականության ամենահայտնի տատիկ» կոչումը։

Ամուսնու և միակ դստեր մահից հետո Ելիզավետա Ալեքսեևնան կյանքի իմաստը գտել է թոռան խնամքի մեջ, որից գրեթե երբեք չի բաժանվել։ Լերմոնտովի ստեղծագործական ժառանգության մեջ Արսենևային նվիրված բանաստեղծություններ չեն գտնվել, սակայն պահպանվել են նրա նամակները, ինչպես նաև հարազատների ու ծանոթների հիշողությունները, որոնք ցույց են տալիս, որ տատիկը եղել է Միխայիլ Յուրևիչի «ամենամոտ մարդը»։

## Կենսագրություն
Ելիզավետա Ալեքսեևնան Ստոլիպինների ազնվական ընտանիքի ներկայացուցիչ է եղել, որոնց արմատները հասել են մինչև 16-րդ դար։ Ծնվել է պենզացի կալվածատեր, ազնվականության գավառական առաջնորդ Ալեքսեյ Եմելյանովիչ Ստոլիպինի (1744-1817) և Մարիա Աֆանասևնա Ստոլիպինայի ընտանիքում (մինչ ամուսնությունը՝ Մեշչերինովա)։ Նրա հայրը, որը կարճ ժամանակով սովորել է Մոսկվայի համալսարանում, արվեստը գնահատելու համբավ ուներ։ Ստոլիպինի Սիմբիրսկի կալվածքում ստեղծվել է երգչախումբ և թատրոն։ Թատերախմբի կորիզը ճորտ դերասաններն են եղել, սակայն Ալեքսեյ Եմելյանովիչի դուստրերը, ներառյալ երիտասարդ Ելիզավետա Ալեքսեևնան, նույնպես մասնակցել են ներկայացումներին։ Նրան դասավանդել են տնային մանկավարժները։ Չնայած որոշ «սահմանափակ կրթությանը», լավ տիրապետել է հումանիտար գիտություններին և հետագայում հեշտությամբ ընդհանուր լեզու գտել թոռան ընկերների հետ։
 
### Ամուսնական կյանք
1794 թվականին Ելիզավետա Ստոլիպինան ամուսնացել է ելեցցի կալվածատեր, Պրեոբրաժենսկի գնդի լեյբ գվարդիայի կապիտան Միխայիլ Վասիլևիչ Արսենևի հետ։ Հարսանիքից հետո ամուսինները տեղափոխվել են Թարխանի գյուղ, որը գնել են հարսնացուի օժիտի փողերով (58,000 ռուբլի) և գրանցել Արսենևայի անունով։ Կալվածքն ունեցել է 4080 դեսյատին հողատարածք, մոտ 500 տղամարդ ճորտեր, նոր տիրուհին նրանց բահրայից տեղափոխել է կոռի։ Տարածքը եղել է բերրի՝ կաղնու անտառակով, լորենու ծառուղով, այգիներով, լճակներով, Միլորայկա գետով։

[thumb|left|290px|Դաստակերտ Թարխանիում։ Գծանկարը՝ [Ալեքսանդր Բիլդերլինգի, 1883]]

Մեկ տարի անց ընտանիքում ծնվել է դուստրը՝ Մարիան։ Երեխայի ծնվելը ոչ թե մերձեցրել է Արսենևներին, այլ հեռացրել նրանց միմյանցից, բուռն զգացմունքը, որը Միխայիլ Վասիլևիչը տածել է իր հարևան-կալվածատիրուհի Ա. Մ. Մանսիրևայի նկատմամբ, դարձել է ամուսնական հարաբերությունների փաստացի դադարեցման պատճառ։ Ընդ որում, Ելիզավետա Ալեքսեևնան արտաքինով բավականին դուրեկան էր և շատ ողջամիտ, արտաքինով և բնավորությամբ նման «հին կոփվածքի կալվածատիրուհու, ինչպիսին Տատյանա Մարկովնա Բերեժկովան Գոնչարովի «Զառիթափում»։ Ավելի ուշ Լերմոնտովի ընկերները մեկ այլ համեմատություն են գտել  և բանաստեղծի տատիկին անվանել Մարֆա Պոսադնիցա։ Գրականության պատմաբան Միխայիլ Լոնգինովը, ում մայրը ճանաչել է Արսենևային, հիշում էր նրան որպես հետաքրքիր զրուցակից, որի անշտապ խոսքը «միշտ ինչ որ զվարճալի բան էր պարունակում»։

Հետազոտողները հստակ կարծիք չունեն Միխայիլ Վասիլևիչի վաղաժամ մահվան պատճառի մասին։ Համաձայն Պավել Վիսկովատովի վարկածի (հաստատված է Լերմոնտովյան հանրագիտարանի հեղինակների կողմից), նա ինքնասպան է եղել 1810 թվականի հունվարի սկզբին։ Գրականագետ Ալեքսանդր Սկաբիչևսկին բանաստեղծին նվիրված ակնարկում, որն առաջին անգամ հրապարակվել է 1891 թվականին, պնդում է, որ Արսենևը «մահացել է անսպասելի հարվածից»։ Կենսագիրները միակարծիք են մի բանում՝ Ելիզավետա Ալեքսեևնայի ամուսնուն մահը վրա է հասել «Համլետի» տնային ներկայացման օրը, որտեղ Միխայիլ Վասիլևիչը խաղում էր գերեզմանափորի դերը։

Միխայիլ Վասիլևիչի մահը Արսենևան ընդունել է մեծագույն ցավով։ Այնուհետև նա ջերմությամբ է վերհիշել իր ամուսնական կյանքը՝ վստահեցնելով, որ թեև «ինքը երիտասարդ ու գեղեցիկ չէր», բայց ամուսինն իրեն բարեհամբույր է վերաբերվել։ Նրա մահից հետո Ելիզավետա Արսենևնայի մոտ ի հայտ է եկել իր տարիքը մեծացնելու սովորություն։ Սև շորեր հագած 37-ամյա փթթուն տեսք ունեցող կինը մի ակնթարթում տատիկ է դարձել, այսուհետ նրան այդպես են կոչել հարազատները։

### Դուստր
Արսենևան մնացել է դստեր՝ Մարիայի հետ, մի հիվանդ աղջիկ, որը թե՛ մանկության, թե՛ երիտասարդության տարիներին «փխրուն, նյարդային արարածի» տեսք է ունեցել։ Լուրը, որ Մարիա Միխայլովնան որոշել է դառնալ բանակի պաշտոնաթող սպա Յուրի Պետրովիչ Լերմոնտովի կինը, ում հանդիպել է Օրյոլի նահանգի Վասիլևկա գյուղում ընկերներին այցելելիս, առաջացրել է Ելիզավետա Ալեքսեևնայի բողոքը։ Այնուամենայնիվ, հարսանիքը կայացել է, որից հետո Լերմոնտովները բնակություն են հաստատել Թարխանիում։ 1814 թվականին ծնվել է մի տղա, ով իր պապից ստացել է ոչ միայն անունը, այլև բնավորությունը՝ ըստ Արսենևայի (1836)՝ նրա թոռը «ուներ Միխայիլ Վասիլևիչի բնավորությունն ու հատկությունը»։

Մարիա Միխայլովնան, ում Թարխանի բնակիչները հիշում էին որպես մեղմ ու անկեղծ անձնավորության, սիրում էր դաշնամուր նվագել իր փոքրիկ որդու համար։ Լերմոնտովը «մատաղ հասակում» էր, երբ նա մահացավ տուբերկուլյոզից (1817), բայց նրանց կարճ շփումների որոշ դրվագներ դրոշմվել էին բանաստեղծի հիշողության մեջ։


thumb|left|150px|Մարիա Լերմոնտովա
thumb|150px|Մ. Յու. Լերմոնտով, 1817-1818

                   Երբ ես երեք տարեկան էի, կար մի երգ, որից
                   ես լաց էի լինում, ես հիմա չեմ կարող հիշել նրան, բայց վստահ
                   եմ, որ եթե ես լսեի նրան, նա նույն գործողությունը կկատարեր։
                   Իմ հանգուցյալ մայրիկը երգել է այդ երգը ինձ համար։
                    Մ. Յու. Լերմոնտով


Դստեր մահից հետո Ելիզավետա Ալեքսեևնան կարգադրել է քանդել հին դաստակերտը, որը հիշեցրել է փորձառու ողբերգությունների ապրումներ։ Նրա տեղում կանգնեցվել է Մարիա Եգիպտացու քարե եկեղեցին։ Թոռնիկի հետ Արսենևան բնակություն է հաստատել այգում գտնվող մի հարկանի տանը։ Այդ ժամանակից մինչև իր մահը նրա կյանքը նվիրվել է Միխայիլին։

## Հարաբերություններ փեսայի հետ
Կնոջ մահից հետո Յուրի Պետրովիչ Լերմոնտովը Արսենևայից 25000 ռուբլու մուրհակ է ստացել։ Ըստ որոշ հետազոտողների՝ Ելիզավետա Ալեքսեևնան «ֆինանսական շահագրգռության» միջոցով փորձել է համոզել իր փեսային հրաժարվել Միխայիլի դաստիարակությունից։ Մյուսները կարծում են, որ խոսքը գնում է Մարիային ժամանակին որպես օժիտ հատկացված գումարի մասին, որի միջոցով Միխայլովնան մնացել է Արսենևայի ձեռքում, որպես «մանիպուլյացիայի գործիք»։

Նա անընդհատ անհանգստացել է, որ իր փեսան (ով Թարխանից հեռացել էր կնոջ հուղարկավորությունից հետո և մեկնել հայրենիք՝ Տուլայի նահանգի Կրոպոտովո կալվածք) կտանի տղային, տատիկը կտակ է կազմել, ըստ որի՝ կալվածքը մնալու էր միայն Միխայիլին, պայմանով, որ «թոռնիկը մինչև չափահաս դառնալը պետք է ապրի իր հետ, լինի իր դաստիարակության և խնամքի ներքո, առանց հոր կամ փեսայի կողմից որևէ առարկության»։ Որպես ապհովագրության միջոց՝ Արսենևան իր եղբայրներին վստահել է երիտասարդ Միխայիլի ժառանգության իրավունքը, որպես նախապայման սահմանելով տղային իր հորը փոխանցելու արգելք։

Հոր և որդու միջև հազվադեպ հանդիպումներ սակայն, տեղի են ունեցել․ 1827 թվականին Միխայիլը եկել է Կրոպոտովո, որտեղ ապրում էր Յուրի Պետրովիչը, երբ Լերմոնտովը տեղափոխվել է Մոսկվա, հանդիպումները տեղի են ունեցել առնվազն տարին մեկ անգամ։ Մինչև 16 տարեկան դառնալը երիտասարդը տեղյակ չի եղել ընտանեկան դատավարության մանրամասներին։ Տատիկի կտակի հետ ծանոթությունը (1830) այնքան շատ է ցնցել երիտասարդ բանաստեղծին, որ այդ ժամանակահատվածում «իր հոր մոտ մեկնելու ցանկություն առաջացավ»։

thumb|left|140px|Յուրի Լերմոնտով

Մոսկվայի համալսարանի պրոֆեսոր Ալեքսեյ Զինովևիչ Զինովևը, ով Լերմոնտովին նախապատրաստել է գիշերօթիկ դպրոց ընդունվելու համար և խրախուսել նրա առաջին քայլերը գրականության մեջ, իր հուշերում նշել է, որ «Միշան չէր հասկանում տատիկի և հոր միջև առճակատումը»։ Ընտանեկան այդ բարդ պատմության պատասխանը Լերմոնտովի կողմից տրվել է «Menschen und Leidenschaften» («Մարդիկ և կրքեր») դրամայում, որի հերոսն ասում է․ «Տատիկս՝ իմ դաստիարակչուհին, դաժան վեճ էր ունենում հորս հետ և ամեն ինչ ընկնում էր ինձ վրա»։ Նույն թեման՝ հորից բռնի բաժանվելու պատճառով երիտասարդի տառապանքն արտացոլված է նաև նրա բանաստեղծություններում․ «Ես տեսա երանության ստվերը» («Ո՛վ իմ հայր, որտե՞ղ ես դու, որտե՞ղ կարող եմ գտնել քո հպարտ ոգին») և «Հոր և որդու սարսափելի ճակատագիրը», գրված 1831 թվականին՝ Յուրի Պետրովիչի մահից հետո։

## Եկամտի աղբյուրներ
Ի տարբերություն իր աղքատ փեսայի՝ Արսենևան աղքատության մեջ չի ապրել․ նրա տարեկան եկամուտը կազմել է մոտ 20 հազար ռուբլի։ Դաստակերտը ծաղկում էր, նրա տարածքի զգալի մասը (գրեթե երեք քառորդը) վարելահող էր, որտեղ հացահատիկ էր աճեցվում և վաճառվում։ Կային նաև բազմաթիվ խոտհարքներ և արոտավայրեր (726 դեսյատին), որտեղից ստացված խոտով կերակրում էին ձիերին և մյուս կենդանիներին, որոնք բուծվում էին ֆերմայում։

thumb|300px|Առանձնատուն Թարխանիում՝ բակից, նկարիչ՝ Պ. Վիսկովատով, 1880
 
Ընտանեկան բյուջեն համալրելու երկրորդ հնարավորությունը ոչխարաբուծությունն էր։ Տեղի բնակիչներն ասում էին, որ գարնանը և ամռանը կալվածքի հողատարածքներում ոչխարների մեծ հոտեր են արածում։ Հետազոտողների կարծիքով, այդ ճյուղը շատ եկամտաբեր էր՝ գառան մսի, բրդի և կաշվի գները կայուն բարձր էին՝ մշտական ​​պահանջարկի պատճառով,  մեկ փութ «լվացված ռուսական ոչխարի բրդի» համար կալվածատերը ստանում էր տասնհինգ ռուբլի, մեկ փութ չլվացած բրդի համար՝ ութ։

Հաջորդ ուղղությունը, որը պահպանում էր ֆինանսական կայունությունը նույնիսկ երաշտի տարիներին, Արսենևայի ներգրավվածությունն էր օղեթորման արտադրությունում, որի հիմնադիրը նրա հայրն էր՝ Ալեքսեյ Եմելյանովիչ Ստոլիպինը (հետագայում ձեռնարկությունը կարող էր պատկանել կալածատիրոջ եղբորը՝ Արկադի Ալեքսեևիչին)։ Պահպանվել են փաստաթղթեր, որոնք վկայում են, որ Ելիզավետա Ալեքսեևնան իր գյուղացիներին ուղարկել էր գործարանում աշխատելու և նրանց աշխատանքի դիմաց ստացել դրամական փոխհատուցում։ Բացի այդ, Արսենևան օգտագործում էր շահույթ ստանալու այնպիսի միջոց, ինչպիսին է «ճորտերին վաճառելը, նրանց ազատություն տալու քողի տակ»։ Ըստ Թարխանիի թանգարան-արգելոցի մասնագետների՝ երեսունից ավելի ճորտեր՝ հիմնականում գյուղացի կանայք, ազատության վկայական են ստացել Արսենևայից, նրանց համար գումարը (դրանց վաճառքից գումարը կարող էր հասնել 500 ռուբլու) վճարել են վաճառական հովանավորները։

## Թոռ
Գրականագետ Իգոր Սուխիխի կարծիքով, «մայրիկի տղա» արտահայտությունը կիրառելի չէր Լերմոնտովի համար, «Տատիկի թոռ» հասկացությունն ավելի հարմար էր։ Միխայիլի հանդեպ Արսենևայի սիրո մասին են վկայում նրա գրած տողերը․ «Նա իմ աչքերի միակ լույսն է, իմ ամբողջ երջանկությունը նրա մեջ է»։

### Դաստիարակություն
thumb|left|270px|Լերմոնտովի գրադարանը Թարխանիում
Երբ խոսք էր գնում թոռան, նրա ուսման ու դաստիարակության մասին, Ելիզավետա Ալեքսեևնան մոռանում էր խնայելու անհրաժեշտության մասին։ Թարխանիում նույն տարիքի երեխաներ էին ապրում, ինչպես նաև Միխայիլ Յուրիևիչի հեռավոր ազգականներից (այդ թվում երրորդ պորտի ազգական Ակիմ Շան-Գիրեյը, ով այդ մասին պատմել է իր հուշերում) կամ հարևաններից։ Արսենևան չէր առարկում, երբ բակի երեխաները նույնպես միանում էին մանկական խաղերին։ Տղաների տնային կրթությամբ զբաղվում էին դաստիարակներ Ժ. Կապեն, Ժ. Ժանդրեոն, Ֆ. Վինսոնը, դաստիարակներից ոմանք հետագայում Միխայիլի հետ գնացել են Մոսկվա։ Երեխաներին սովորեցրել են լեզուներ, երաժշտություն, նկարչություն, ծեփակերտություն, պատանի Լերմոնտովը նվագել է ջութակ և դաշնամուր։ Տանը եղել է գրադարան, որը հնարավորություն է տվել տղաներին ծանոթանալ Գյոթեի, Շիլլերի, Ռուսոյի ստեղծագործություններին, կրթական գրականությունը ներկայացված էր այնպիսի գրքերով, ինչպիսիք են «Ձեռքի մաթեմատիկական հանրագիտարանը», «Մակեդոնիայի թագավոր Ալեքսանդր Մակեդոնացու ռազմական գործողությունների նկարագրությունը», «Պլուտարքոսի նշանավոր մարդկանց կենսագրությունը»։

Անընդհատ անհանգստանալով թոռան առողջությամբ, ով կարող էր ժառանգել թույլ և տկար մոր հիվանդությունները, Արսենևան երկու անգամ՝ 1820 և 1825 թվականներին, նրա հետ մեկնել է Կովկաս։ Ավելի ուշ Լերմոնտովը խոստովանել է, որ այդ լեռնային տարածաշրջանը «գուրգուրել է իր մանկությունը»։

Լերմոնտովի մտերիմ ընկեր Սվյատոսլավ Ռաևսկին, ով հաճախ է այցելել Թարխանի, պատմում էր, որ այնտեղ կյանքը պարզ էր կազմակերպված․ «Ամեն ինչ պտտվում էր Միշայի շուրջը»։ Տանը երգերով ու խաղերով մեծ տոներ էին անցկացվում, Արսենևան հայտնի էր իր հյուրընկալությամբ՝ պատրաստակամորեն ընդունում էր հյուրերի՝ տեղացի երեխաների միջից. «խոհարարները հաճույքով էին կատարում իրենց աշխատանքը՝ նրանք բոլորի համար նախուտեստներ էին պատրաստում»։ Ձմռանը սահում էին լեռներում, Սուրբ ծննդյան տոնական արարողություններ էին կազմակերպում, իսկ ամռանը գնում էին անտառ։ Տատիկը, հետևելով «իր սիրելի թոռնիկի» չարաճճի խաղերին, հաճախ աղոթքի խոսքեր էր շշնջում։ Վաղ մանկության տարիներին Միխայիլը իր համար բացահայտել է խոսքային համահնչյունություններ («кошка — окошко»), հանգերի հանդեպ նրա սերը զարմացրել և հուզել է Ելիզավետա Ալեքսեևնային։

Բանաստեղծի մանկության հիշողությունները հետագայում մարմնավորվել են «Որքան հաճախ ես շրջապատվում խայտաբղետ ամբոխով» (1836) բանաստեղծության մեջ։

### Խնամք և աջակցություն
1827 թվականին Ելիզավետա Ալեքսեևնան Լերմոնտովի հետ տեղափոխվել է Մոսկվա՝ նրան համալսարանի գիշերօթիկ դպրոց ընդունվելու նախապատրաստելու համար։ Հինգ տարի անց տատիկն ու թոռը տեղափոխվել են Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ Միխայիլ Յուրիևիչը դարձել է յունկերների դպրոցի սան։ Հուշավիպագիր Եկատերինա Սուշկովան, ով կիրակի օրերին եկել է Սերեդնիկովո, Ստոլիպինների մերձմոսկովյան կալվածք, որտեղ Լերմոնտովը մի քանի անգամ անցկացրել է իր ամառային արձակուրդները, պատմել է տատիկի իր թոռան հանդեպ ունեցած անսահման սիրո մասին․

Երբ 1835 թվականի ձմռանը հրատապ գործերը ստիպել են Արսենևային վերադառնալ Թարխանի, Լերմոնտովը, իր ազգական և ընկերուհի՝ Ալեքսանդրա Միխայլովնա Վերեշչագինային ուղղված նամակում, խոստովանել է, որ իրեն շատ է վախեցնում «իր կյանքում առաջին անգամ բոլորովին մենակ մնալու հեռանկարը»։ Մեկնելու պահից Ելիզավետա Ալեքսեևնան անվերջ սպասել է Միշելի նամակներին։ Ե՛վ տատիկը, և՛ թոռը այնքան են տառապել բաժանությունից, որ 1836 թվականին Արսենևան որոշել է վերադառնալ մայրաքաղաք։ Մեկնելուց առաջ նա նամակում գրել է իր հեռավոր ազգական Պրասկովյա Ալեքսանդրովնա Կրյուկովային, որ «Միշենկան խնդրում էր ինձ [...] ապրել իր հետ և այնքան համոզիչ էր խնդրում, որ ես չկարողացա մերժել նրան»։

Միխայիլ Յուրիևիչի ճակատագրի համար տատիկի անվերջ անհանգստությունը և թոռանը անախորժություններից պաշտպանելու ցանկությունը երբեմն դժգոհության պատճառ էին դառնում։ Ինչպես հիշում է Ստոլիպինների տնային դաստիարակչուհին, Արսենևան Միշելին խնդրել էր «բանաստեղծություններ չգրել», «այլևս չզբաղվել ծաղրանկարչությամբ», ի պատասխան՝ նա զայրացած հարցրել է․ «Ես ի՞նչ պետք է անեմ, եթե չեմ կարող ապրել այնպես, ինչպես ապրում են աշխարհիկ մարդիկ»։ Մտահոգության մեկ այլ պատճառ էլ բանաստեղծի անձնական կյանքն է եղել, տատիկն անհանգստացել է, որ «Միշային կամուսնացնեն»։

### Մենամարտ և մահ

Միխայիլ Յուրևիչի՝ Ֆրանսիայի դեսպան Էռնեստ դե Բարանտի որդու հետ մենամարտից հետո (1840), Ելիզավետա Ալեքսեևնայի առողջական վիճակը կտրուկ վատացել է։ Բանաստեղծին աքսորել են Կովկաս, իսկ Արսենևան վերադարձել է Թարխանի։ Նրանց վերջին հանդիպումը տեղի է ունեցել 1840 թվականի մայիսին։ Ինը ամիս անց Միխայիլ Յուրևիչը արձակուրդի ժամանակ մեկնել է Սանկտ Պետերբուրգ, բայց Ելիզավետա Ալեքսեևնան չի կարողացել տեսնել նրան՝ «գարնանային հալոցք»-ի պատճառով չի կարողացել դուրս գալ գյուղից։ Կոմսուհի Եվդոկիա Ռոստոպչինան, ով գիտեր թոռան ճակատագիրը մեղմելու տատիկի անխոնջ փորձերի մասին, գրել է «Մ. Յու. Լերմոնտովի ճանապարհին» բանաստեղծությունը, որը ներառում է Արսենևային նվիրված տողեր։

300px|thumb|left|Նամակ Լերմոնտովից Ելիզավետա Արսենևային, 9 մայիսի 1841 թվական

Միխայիլ Յուրևիչի վերջին նամակներից մեկը՝ հասցեագրված Արսենևային, ուղարկվել է 1841 թվականի մայիսի 9-ին Ստավրոպոլից։ Բանաստեղծը հայտնել է, որ ինքը «առողջ է և հանգիստ» և հույս է հայտնել, որ «ի վերջո իրեն կներեն». նամակն ավարտվել է․ «Ես մնում եմ Լերմոնտովների հնազանդ թոռը»։ Այդ ժամանակ Ելիզավետա Ալեքսեևնան արդեն մայրաքաղաքում է գտնվել, որտեղ նորից եկել է «թոռանը խնամելու»։ Այսպիսով, հետազոտողները նրա դիմումը պատմաբան Կարամզինի դստերը, ով Լերմոնտովին ընկերական ջերմությամբ է վերաբերվել, անվանել են «օգնության ճիչ», տատիկը հաստատ կանխատեսել է, որ Միշելից իր բաժանումը կարող է հավերժ դառնալ։ Սոֆյա Նիկոլաևնա Կարամզինային հասցեագրված նամակում նա խնդրել է աջակցել Վասիլի Անդրեևիչ Ժուկովսկու թոռան վերադարձի հարցում, ով ուշադրությամբ հետևել է վտարանդի բանաստեղծի կյանքի հանկարծական փոփոխություններին և հիշեցրել, որ կապված ժառանգորդի ամուսնության հետ, Նիկոլայ I-ը հրաման է արձակել «ներել» հանցագործություն կատարած որոշ սպաների։ Ներողություն խնդրելով մտահոգության համար՝ տատիկը խոստովանել է, որ իր «սիրտը տվայտանքների է ենթարկվել»։

Մայրաքաղաքում Արսենևային հասել է ճակատագրական մենամարտի մասին լուրը։ Լերմոնտովի մահվան մասին նամակը Կովկասից Սանկտ Պետերբուրգ է հասել միայն հուլիսի վերջին, երբ բանաստեղծն արդեն թաղված է եղել Պյատիգորսկի հին գերեզմանատանը։ Ըստ ականատեսի հիշողությունների՝ նրա ծառաներից մեկը վազելով եկել է Ելիզավետա Ալեքսեևնայի ընկերուհու՝ Տ. Տ. Բորոզդինայի տուն և հայտնել, որ իր «տիրուհին վատ է զգում»։ Արսենևային գտել են անգիտակից վիճակում հատակին ընկած, տատիկի համար անմիջապես բժիշկ են կանչել։

68-ամյա Ելիզավետա Ալեքսեևնան չի կարողացել գնալ Պյատիգորսկ՝ Լերմոնտովի առաջին թաղման վայրը, իր զարմուհու՝ Ակիմ Շան-Գիրեյի մոր՝ Մարիա Ակիմովնայի ուղեկցությամբ նա վերադարձել է Թարխանի։ Նույն 1841 թվականի աշնանը Մարիա Ալեքսանդրովնա Լոպուխինան Ալեքսանդրա Վերեշչագինային ուղղված նամակում ասել է, որ Ելիզավետա Ալեքսեևնայի «ոտքերը թուլացել են և նա չի կարողանում շարժվել, երբեք չի տալիս Միխայիլի անունը և նրա ներկայությամբ ոչ ոք չի համարձակվում արտասանել որևէ բանաստեղծի անուն»։

## Վերջին տարիները
thumb|260px|Մատուռ Թարխանիի գերեզմանատանը: Այստեղ թաղված են՝ Միխայիլ Լերմոնտովը, Մ. Վ. Արսենևը, Մ. Մ. Լերմոնտովան, Ելիզավետա Արսնևան
Մահանալուց առաջ Արսենևան կազմակերպել է Լերմոնտովի աճյունի վերաթաղումը։ «Թարխանի» արգելոց-թանգարանի գլխավոր գիտաշխատող, պրոֆեսոր Օլեգ Պուգաչովը հայտնել է, որ հետազոտողները չեն կարողացել գտնել համապատասխան փաստաթղթեր, որոնք կպատմեին, թե ինչպես են զարգացել իրադարձությունները Ելիզավետա Ալեքսեևնայի գյուղ վերադառնալուց հետո։ Հետևաբար, լերմոնտովագետները հաճախ բավարարվել են տեղի բնակիչների «վկայություններով»։ Տեղացի գավառագետ Պ. Կ. Շուգաևը, առաջիններից մեկն է, ով սկսել է Թարխանի պատմության մասին նյութեր հավաքել, գրել է, որ Միխայիլ Յուրիևիչի մահվան լուրը մեծ ցավով է ընդունվել իր հայրենակիցների կողմից․ «ամբողջ գյուղը անկեղծորեն ցավակցում և սգում էր»։

Իրակլի Անդրոնիկովը, ով Թարխանի է այցելել 1948 թվականին, երկար զրույց է ունեցել ծերունի «էքսկուրսավարի» հետ և այդ զրույցը տպագրվել է «Գրականագետի պատմություններ» գրքում՝ հեղինակային նշագրումով այն մասին, որ ժողովրդական ավանդությունների որոշ պատումներ «չեն կարող վստահելի չլինել»։ Ըստ Անդրոնիկովի կողմից արված գրառումների, Միխայիլ Յուրիևիչի մահից հետո նրա տատը վշտից գրեթե կուրացել է։ Այնուամենայնիվ, նա կատարել է իր վերջին առաքելությունը` թոռնիկի աճյունը Թարխանի վերադարձնելով։ Դա հեշտ չի եղել․ Արսենևան օգնության խնդրանքով դիմել է իր կրտսեր եղբորը՝ Աֆանասի Ալեքսեևիչ Ստոլիպինին և «ամենաբարձր ատյաններին»։ Ստանալով թույլտվություն՝ նա դիմել է Լերմոնտովի առավել նվիրված ընկերներին և հանձնարարել գնալ Պյատիգորսկ։ Նրանք կատարել են տիկնոջ խնդրանքը, բանաստեղծի մարմնով դագաղը տեղափոխվել է Թարխանի, և վերաթաղումը տեղի է ունեցել 1842 թվականի ապրիլի 23-ին։

Ելիզավետա Ալեքսեևնա Արսենևան Միխայիլի մահից հետո ապրել է ևս չորս տարի։ Մահացել է 1845 թվականին և թաղվել նույն ընտանեկան դամբարանում՝ ամուսնու, դստեր և թոռան կողքին։ Նա իր կալվածքը կտակել է եղբորը՝ Աֆանասի Ալեքսեևիչ Ստոլիպինին։

## Գրականություն
* Е. М. Хмелевская․  Арсеньева, Елизавета Алексеевна Лермонтовская энциклопедия / АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкинск. Дом) ; науч.-ред. совет изд-ва «Советская энциклопедия» ; гл. ред. В. А. Мануйлов ; редкол.: И. Л. Андроников … [и др.]. — М. : Сов. энцикл., 1981. — С. 36—37.
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արսենևներ