Հետծննդաբերական փսիխոզ

**Հետծննդաբերական փսիխոզ** (**ՀԾՓ**), որը հայտնի է նաև **պուերպերալ (հետծննդյան) փսիխոզ** կամ **պերիպարտալ փսիխոզ**, բնորոշվում է հոգեշեղման ախտանիշների հանկարծակի առաջացմամբ ծննդաբերությունից կարճ ժամանակ անց, սովորաբար՝ ծննդաբերությունից հետո առաջին երկու շաբաթվա ընթացքում, սակայն ոչ ուշ քան 4 շաբաթ։ Ներկայումս հետծննդաբերական փսիխոզը դասակարգված է որպես «կարճատև փսիխոզ» ախտորոշման ներքո՝ հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկի հինգերորդ հրատարակությունում (ՀԽԱՁ-V)։ Ախտանիշները կարող են ներառել ՝ զառանցանքներ, հալյուցինացիաներ, մտածողության և խոսքի խանգարում (օրինակ անհամապատասխան խոսք), և/կամ անոմալ շարժողական վարք (օրինակ կատատոնիա)։ Հետծննդաբերական փսիխոզի հետ հաճախ կապված են նաև՝ շփոթվածությունը, մտածողության ապակազմակերպվածությունը, քնի լուրջ խանգարումները, տրամադրության խանգարումների տարբեր դրսևորումներ (ներառյալ դեպրեսիա, գրգռվածություն, մանիա կամ զուգակցումները) ինչպես նաև կոգնիտիվ առանձնահատկություները օրինակ՝ գիտակցության փոփոխական վիճակ (ուժեղացում և թուլացում) կամ ապակողմնորոշում։

Հետծննդաբերական փսիխոզի ճշգրիտ պատճառը ներկայումս հայտնի չէ, սակայն հետծննդաբերական հոգեկան խանգարումների լայն շրջանակի (օրինակ՝ հետծննդաբերական դեպրեսիա) վերաբերյալ աճող ապացույցները մատնանշում են հորմոնալ և իմուն փոփոխությունները՝ որպես հնարավոր նպաստող գործոններ, ինչպես նաև գենետիկական նախատրամադրվածությունը և ցիրկադային ռիթմի խանգարումը։ Ռիսկի գործոնների վերաբերյալ գիտական տվյալներում միասնական կարծիք չկա, սակայն մի շարք ուսումնասիրություններ ենթադրում են, որ քնի պակասը, առաջին հղիությունը (պրիմիպարություն) և նախկինում ունեցած հետծննդաբերական փսիխոզի դրվագները կարող են դեր ունենալ։ Ավելի նոր ակնարկները ևս ընդգծում են, որ նախորդ հոգեբուժական ախտորոշումները, հատկապես՝ բիպոլյար խանգարումը, թե՛ կնոջ մոտ, թե՛ նրա ընտանիքում կարող են մեծացնել ծննդաբերությամբ հարուցված նոր փսիխոզի առաջացման ռիսկը։ Ներկայումս գոյություն չունեն սկրինինգային կամ գնահատման գործիքներ, որոնք թույլ կտան ախտորոշել հետծննդաբերական փսիխոզը, ախտորոշումը պետք է կատարվի բուժող բժշկի կողմից՝ հիմնվելով հիվանդի ներկայացրած ախտանիշների վրա և առաջնորդվելով ՀԽԱՁ-ում սահմանված ախտորոշիչ չափանիշներով։ (տես **Ախտորոշումը**)։

Թեև հետծննդաբերական փսիխոզը հանդիպում է յուրաքանչյուր ծննդաբերությունից ընդամենը 1-2 դեպքում, հոգեշեղման ախտանիշների արագ զարգացումը, հատկապես այն դեպքերում, երբ առկա են ոչ ճիշտ իդենտիֆիկացում կամ պարանոյա լուրջ մտահոգություն է առաջանում, թե՛ մոր, թե՛ նորածնի անվտանգության տեսանկյունից, այդ պատճառով հետծննդաբերական փսիխոզը հանդիսանում է հոգեբուժական անհետաձգելի վիճակ և պահանջում է հոպիտալացում։ Բուժումը կարող է ներառել դեղորայքային միջոցներ, ինչպիսիք են ՝ բենզոդիազեպինները, լիթիումը, և հակափսիխոտիկ դեղերը, ինչպես նաև մեթոդներ, օրինակ՝ էլեկտրոկոնվուլսիվ թերապիան (ԷԿԹ)։ Որոշ դեպքերում, երբ հղի կանայք ունեն բիպոլյար խանգարման հաստատված պատմություն կամ նախկինում ունեցել են հետծննդաբերական դեպրեսիայի դրվագներ, դեղորայքի կանխարգելիչ կիրառումը (հատկապես լիթիումը) և՛ հղիության ողջ ընթացքում, և՛ ծննդաբերությունից հետո, ցույց է տվել որ նվազեցնում է հետծննդաբերական շրջանում փսիխոզի կամ բիպոլյար դրվագների առաջացման հաճախականությունը։

Հետծննդաբերական փսիխոզը ՀԽԱՁ-V-ում ճանաչված չէ որպես ինքնուրույն ախտորոշում, դրա փոխարեն «պերինատալ սկզբով» նշումը կիրառվում է ինչպես «կարճատև փսիխոզի», այնպես էլ «չսահմանված բիպոլյար և հարակից խանգարումների» դեպքում։ Ժամանակակից գրականությունը վկայում է, որ այս համախտանիշը առավել հաճախ զարգանում է արդեն առկա կամ նոր սկսված բիպոլյար հիվանդության դեպքում (տես **Հետծննդաբերական բիպոլյար խանգարում**)։ Քանի որ հետծննդաբերական փսիխոզին բնորոշ ախտանիշների շրջանակը բավականին լայն է, անհրաժեշտ է մանրակրկիտ կերպով բացառել այլ հոգեբուժական և ոչ հոգեբուժական (օրգանական) պատճառները՝ համադրելով լաբորատոր և գործիքային հետազոտությունները և կլինիկական պատկերը։ Ստորև ներկայացված են այդ հնարավոր պատճառների ոչ-ամբողջական ցանկից մի քանիսը (տես **Օրգանական հետծննդաբերական փսիխոզ և Այլ ոչ-օրգանական հետծննդաբերական փսիխոզ**)։

## Կլինիկական դրսևորում
Ըստ իր ախտորոշիչ սահմանման (որպես «կարճատև փսիխոզ ՝ պերինատալ սկզբով»), հետծննդաբերական փսիխոզը կարող է առաջանալ, թե՛ հղիության ընթացքում, թե՛ ծննդաբերությունից հետո, մինչև 4 շաբաթվա ընթացքում։ Ընդհանուր առմամբ հետծննդաբերական փսիխոզի ախտանիշները առավել հաճախ դիտվում են ծննդաբերությունից հետո  3-10 օրվա ընթացքում, սակայն այն կանայք ովքեր ունեցել են բիպոլյար խանգարման ախտանիշներ՝ կարող են դրսևորվել ավելի վաղ շրջանում։ Ախտանիշների պահպանման տևողությունը տարբեր է, թեև հաղորդված տվյալների համաձայն մեկ դրվագի միջին տևողությունը կարող է շարունակվել մի քանի շաբաթից մինչև մի քանի ամիս, ներկայումս չկա բավարար գիտական գրականություն, որը մանրամասն կնկարագրի առանձին դրվագների ընթացքը։ Մյուս կողմից, հոգեշեղման դրվագների կրկնման հաճախականության վերաբերյալ գոյություն ունեն առավել հիմնավոր ուսումնասիրություններ, որոնք ներկայացված են ստորև՝ ավելի մանրամասն (տես **Կանխատեսում և ելքեր**)։
[մինի|[Դեպրեսսիան, ինչպես նաև տրամադրության փոփոխության այլ ախտանիշներ, ինչպիսիք են ՝ մանիան, դյուրագրգռությունը, հետծննդաբերական փսիխոզի համեմատաբար տարածված առանձնահատկություն են։]]
ՀԽԱՁ-V-ի համաձայն ախտորոշիչ չափանիշները պահանջում են առնվազն մեկ փսիխոտիկ ախտանիշի առկայություն, որը սահմանվում է որպես զառանցանքներ, հալյուցինացիաներ, տարօրինակ կամ անհամապատասխան (ապակազմակերպված խոսք), կամ անոմալ շարժումներ (հոգեշարժական վարք) օրինակ ՝ կատատոնիա։ Զառանցանքները՝ հատկապես նորածնի հետ կապված, ամենահաճախ հանդիպող ախտանիշներն են հետծննդաբերական փսիխոզի դեպքում։ Պարանոյալ զառանցանքները հաճախ արձանագրվող թեմա են հետծննդաբերական փսիխոզի դեպքերում, սակայն որոշ հետազոտություններ նշել են զառանցանքային ոչ ճիշտ իդենտիֆիկացիոն համախտանիշների հազվադեպ դեպքեր, ինչպիսիք են Կապգրայի համախտանիշը  (համոզմունք, որ ծանոթ անձը կամ առարկան փոխարինվել է այլով), Ֆրեգոլիի համախտանիշը (հավատ, որ անծանոթ անձը ծանոթ մարդ է ՝ քողարկված տեսքով), և այլ նմանատիպ վիճակներ։ Այս տեսակի զառանցանքները կարող են զգալիորեն բացասաբար ազդել մոր և երեխայի միջև ձևավորվող կապի վրա՝ բարձրացնելով երկուսի անվտանգության վերաբերյալ մտահոգությունները (տես **Կանխատեսում և ելքեր**)։

Եվ հետծննդաբերական օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարումը (ՕԿԽ), և հետծննդաբերական փսիխոզը կարող են արտահայտվել նորածնի վերաբերյալ մտահոգիչ մտքերով, սակայն ՕԿԽ-ի դեպքում այդ մտքերը սովորաբար անցանկալի են և ուժեղ տագնապ են առաջացնում անհատի մոտ (ով չի ցանկանում գործել դրանց համաձայն), մինչդեռ հետծննդաբերական փսիխոզ ունեցող անձինք ավելի քիչ են անհանգստանում իրենց համոզմունքներից և երբեմն կարող են զգալ դրանց իրականացնելու անհրաժեշտություն։ Շիզոֆրենիայի համեմատությամբ հետծննդաբերական փսիխոզին բնորոշ են ավելի քիչ տարօրինակ զառանցանքներ, իսկ ուղեկցող հալյուցինացիաները ավելի հաճախ տեսողական են ոչ թե լսողական։ Հետծննդաբերական փսիխոզի որոշ դեպքերում նկարագրվել է սեփական մարմնից դուրս գտնվելու զգացողություն կամ շրջապատի անիրական լինելու զգացում (այսինքն՝ դերեալիզացիա)։ Դասական շիզոֆրենիայի համեմատությամբ հետծննդաբերական փսիխոզի այլ տարբերակիչ առանձնահատկություններ են՝ տրամադրության և կոգնիտիվ (կամ նյարդաբանական) ախտանիշների առկայությունը։

Տրամադրության արագ փոփոխությունները կամ ոչ սովորական տրամադրությունները՝ ինչպիսիք են դեպրեսիան կամ մանիան (էներգիայի բարձրացում, քնի կարիքի նվազում և այլն) դիտվում են հետծննդաբերական դեպրեսիա ունեցող հիվանդների մեծ մասի մոտ։ Կարող են առկա լինել նաև դյուրագրգռություն, անհանգստություն և քնի ընդհանուր խանգարումներ։ Շփոթվածությունը կամ դեզօրիենտացիան, մտածողության ապակազմակերպվածությունը, անհամապատասխան խոսքը կամ հոգեկան կարողությունների հանկարծակի փոփոխությունները նույնպես կարող են դիտվել հետծննդաբերական դեպրեսիա ունեցող անձանց մոտ։ Թեև որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ այս նյարդաբանական ախտանիշները հանդիպում են հետծննդաբերական փսիխոզի դեպքերի մոտ մեկ քառորդում։ Դելիրիումի նման, այս ախտանիշները կարող են ի հայտ գալ և անհետանալ անկանխատեսելի ձևով։

Ինքնասպանության կամ սեփական նորածնին կամ երեխային վնաս հասցնելու մտքերը նույնպես հաճախ են արձանագրվել հետծննդաբերական փսիխոզի ընթացքում, որոշ տվյալների համաձայն ՝ հետծննդաբերական փսիխոզի դեպքերի մինչև կեսը կարող է ուղեկցվել նման դրսևորումներով։ Շատ դեպքերում երբ առկա են վնաս պատճառելու մտքեր, տվյալ անձը չի ընկալում իր նախատեսվող գործողությունը, որպես վնասակար, այլ հավատում է, որ այն բխում է երեխայի լավագույն շահերից։

Բացի ախտանիշների արագ սկզբից (երկու շաբաթից պակաս ժամանակահատվածում) և առնվազն մեկ փսիխոտիկ ախտանիշի առկայությունից ՀԽԱՁ-V-ում  "կարճատև փսիխոզ՝ պերինատալ սկզբով" ախտորոշման լրացուցիչ չափանիշներն են այն, որ ախտանշային դրվագը ավարտվում է մեկ ամսվա ընթացքում և ուղեկցվում է անձի նախկին գործառական մակարդակի վերականգնմամբ, ինչպես նաև որ դրվագը չի հանդիսանում այլ հոգեբուժական հիվանդության (օրինակ դեպրեսիվ կամ բիպոլյար խանգարում՝ փսիխոտիկ ախտանիշներով) կամ դեղորայքի ազդեցությամբ առաջացած հոգեշեղման հետևանք։

## Ռիսկի գործոններ
Ծննդաբերությունը հետծննդաբերական փսիխոզի հիմնական պատճառն է, մինչդեռ մյուս պատճաներն ու ռիսկի գործոնները դեռևս լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Հետծննդաբերական փսիխոզի առաջացման ամենամեծ հայտնի ռիսկերը ներառում են նախորդ հղիության ընթացքում հետծննդաբերական փսիխոզի պատմություն ունենալը, ինչպես նաև անձնական կամ ընտանեկան բիպոլյար խանգարման պատմությունը։ Այնուամենայնիվ հետծննդաբերական փսիխոզի դեպքերի զգալի մասը դիտվում է այն անհատների մոտ ովքեր նախկինում չեն ունեցել փսիխոզի դրվագներ  (այդ պատճառով առաջին հղիությունը երբեմն ինքնին դիտարկվում է որպես ռիսկի գործոն)։ Հղիության ընթացքում առաջացած բարդությունների մի քանի ակնարկ ցույց է տվել որոշակի կապ անհետաձգելի կեսարյան հատումների, առատ արյունահոսության, արգանդի պատռվածքի, և մեռելածնության (ինչպես նաև այլ բարդությունների) ու հետագայում հետծննդաբերական փսիխոզի զարգացման միջև։ Սակայն ուսումնասիրված մի շարք հետազոտություններ իրար հակասող արդյունքներ են ցույց տվել, ինչի պարճառով ներկայումս չկա միասնական կարծիք՝ հղիության հետ կապված խնդիրների և հետծննդաբերական փսիխոզի միջև հստակ կապ հաստատելու վերաբերյալ։

Կենցաղային և հոգեբանական գործոնները, ինչպիսիք են նախկինում կրած տրավման կամ միայնակ ծնող լինելը, նույնպես վերջնականորեն չեն հաստատվել որպես հետծննդաբերական փսիխոզին նպաստող գործոններ, թեև մի շարք հիվանդներ նշել են իրենց սուբյեկտիվ ընկալումը, ըստ որի սոցիալական և հղիության հետ կապված դժվարությունները հանդիսացել են իրենց հետծննդաբերական փսիխոզի դրվագների պատճառը։

## Ախտաֆիզիոլոգիա
Ներկայումս հետծննդաբերական փսիխոզի ախտաֆիզիոլոգիան լիովին պարզաբանված չէ և շարունակում է մնալ ակտիվ հետազոտությունների ոլորտ։ Ուսումնասիրվող առաջատար տեսությունները վերաբերվում են գենետիկային, հորմոնալ մեխանիզմներին, իմունային համակարգին և քնի խանգարման մեխանիզմներին։

### Գենետիկա
Որոշ հետազոտական տվյալներ մատնանշում են կապ հետծննդաբերական փսիխոզի և սերոտոնինային փոխադրիչի գեների ու դրանց ազդանշանային մեխանիզմների փոփոխությունների, ինչպես նաև որոշակի քրոմոսոմային հատվածների (օրինակ 16p13 կամ METTL13) փոփոխությունների միջև։ Սակայն հետծննդաբերական փսիխոզի գենետիկական հիմքերի ուսումնասիրությանը նվիրված հետազոտությունների մեծ մասը կատարվել է բիպոլյար խանգարում ունեցողների շրջանում, ինչի հետևանքով այս կապերը կարող են չլինել հատուկ կամ բացառապես բնորոշ հենց հետծննդաբերական փսիխոզին։

### Հորմոններ
Չնայած այն փաստին, որ հղիության կամ ծննդաբերության ընթացքում տեղի են ունենում զգալի հորմոնալ փոփոխություններ, ներկայումս քիչ ապացույցներ կան որոնք կաջակցեն հետծննդաբերական փսիխոզի հորմոնալ ծագման վարկածին։ Կորտիկոտրոպին-ռիլիզինգ հորմոնի (ԿՌՀ) և ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի (ԱԿՏՀ), մակարդակների փոփոխությունները ինչպես նաև էստրոգենի և պրոգեստերոնի արագ տատանումները հայտնի և նորմալ երևույթներ են ծննդաբերությունից հետո և հանդիպում են հետծննդաբերական փսիխոզ ունեցող և չունեցող կանանց մոտ, այդ պատճառով հորմոնալ փոփոխությունների և փսիխոզի առաջացման միջև կապը բավարար հաստատված չէ, թեև որոշ հետազոտություններ շարունակում են ուսումնասիրել այն հնարավորությունը, որ հետծննդաբերական խանգարումները կարող են կապված լինել արագ հորմոնալ փոփոխությունների նկատմամբ անհատական զգայունության տարբերությունների հետ։ Հայտնի է որ, էստրոգենը ազդեցություն ունի մի շարք նեյրոմեդիատորների վրա, այդ թվում սերոտոնինի և դոֆամինի վրա, որը՝ առաջատար տեսությունները կապում են շիզոֆրենիայի հետ։ Սակայն էստրոգենի կոնցենտրացիաների, դոֆամինային ընկալիչների զգայունության ուսումնասիրությունները, ինչպես նաև ծննդաբերությունից հետո էստրոգենի փոխարինող թերապիայի փորձարկումները չեն հաստատում էստրոգենային փոփոխությունների և հետծննդաբերական փսիխոզի սկզբի միջև կապի առկայությունը։

### Իմունային համակարգի փոփոխություններ
Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ հետծննդաբերական փսիխոզի հանդիպման հաճախականությունը միջինից բարձր է այն անձանց մոտ ովքեր ունեն իմունաբանական բարդություններ, ինչպիսիք են հակա-NMDA ընկալիչային էնցեֆալիտը և վահանագեղձի աուտոիմուն խանգարումները, ինչպես նաև ծննդաբերությունից հետո իմունային համակարգի արձագանքի ուժեղացման հայտնի փաստը, որոշ տեսություններ ենթադրում են կապ հետծննդաբերական փսիխոզի և իմունային համակարգի միջև։ Կան որոշ տվյալներ, որոնք կապ են հաստատում հետծննդաբերական փսիխոզի և արյան մեջ շրջանառվող ծայրամասային իմունային բջիջների մակարդակների փոփոխությունների հետ (օրինակ լիմֆոցիտներ և բնական քիլլերներ) սակայն անհրաժեշտ են լրացուցիչ հետազոտություններ՝ հստակեցնելու համար ներգրավված մեխանիզմներն ու բջջային տեսակները, որոնք կարող են առնչվել հետծննդաբերական փսիխոզի սկզբի հետ։ Ցիտոկինների մակարդակների և հետծննդաբերական փսիխոզի միջև ուղիղ կապ մինչ այժմ չի հայտնաբերվել։

### Քնի խանգարում
Քնի խանգարումների և հետծննդաբերական փսիխոզի միջև կապը ներկայիս ապացույցներով հստակ հաստատված չէ, սակայն որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել հետծննդաբերական փսիխոզի զարգացման բարձր ռիսկ այն բիպոլյար խանգարում ունեցող կանանց մոտ, որոնց մանիակալ դրվագները հրահրվել են քնի խանգարումներով։

## Ախտորոշում և սկրինինգ
### Ախտորոշում
[մինի|Հետծննդաբերական փսիխոզի ախտորոշման համար նախատեսված թեստեր չկան։ [Արյան ընդհանուր քննությունը, որը տրված է վերևում, կարող է լինել նախնական հետազոտման մաս՝ հոգեբանական ախտանիշների այլ օրգանական պատճառները բացառելու համար։]]
Քանի որ հետծննդաբերական փսիխոզը ճանաչված չէ որպես ինքնուրույն խանգարում  ՀԽԱՁ-V-ում այն դասակարգվում է որպես "կարճատև փսիխոզ՝ պերինատալ սկզբով"։ Կարճատև փսիխոզի ախտորոշման կլինիկական չափանիշները պահանջում են հետևյալ ախտանիշներից առնվազն մեկի առկայություն՝ զառանցանք, հալյուցինացիաներ, ապակազմակերպված խոսք և/կամ խիստ ապակազմակերպված կամ կատատոնիկ վարք։ Լրացուցիչ պահանջներն են, որ փսիխոտիկ ախտանիշը տևի առնվազն մեկ օր և ոչ ավելի քան մեկ ամիս, ինչի արդյունքում անձը կվերականգնի իր գործառական մակարդակը, ինչպես նաև այն, որ ախտանիշները ավելի լավ չբացատրվեն այլ հոգեբուժական հիվանդությամբ (ներառյալ ալկոհոլի կամ թմրամիջոցների ազդեցությամբ առաջացած վիճակները)։  "Պերինատալ սկզբով" նշումը պահանջում է, որ վերոհիշյալ ախտանիշները զարգանան ծննդաբերությունից հետո՝ 4 շաբաթվա ընթացքում։

Հետծննդաբերական փսիխոզի ախտորոշման համար գոյություն չունեն լաբորատոր կամ գործիքային ախտորոշման հատուկ մեթոդներ, սակայն տարբեր լաբորատոր և ուղեղի գործիքային հետազոտություններ կարող են իրականացվել՝ բացառելու այլ հնարավոր ախտորոշումները (օրինակ անոթային խանգարումներ, վարակային դելիրիում և այլն) որոնք կարող են բացատրել հիվանդի կլինիկական պատկերը (տես **տարբերակիչ ախտորոշում, Այլ ոչ օրգանական հետծննդաբերական փսիխոզներ, Օրգանական հետծննդաբերական փսիխոզներ**)։ Դրանք կարող են ներառել, սակայն չեն սահմանափակվում  հետևյալով՝ ընդհանուր արյան քննություն, լայնածավալ մետաբոլիկ պանել, մեզի քննություն, մեզի մեջ թմրամիջոցների սկրինինգ, վահանաձև գեղձի ֆունկցիոնալ թեստեր։ Եթե առկա են դասական նյարդաբանական ախտանիշներ (օրինակ դելիրիումին բնորոշ շփոթվածություն) հետագա հետազոտությունները կարող են ներառել մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիա (ՄՌՏ), ողնուղեղային հեղուկի քննություն (ՈՀՔ), կամ էլեկտրոէնցեֆալոգրաֆիա(ԷԷԳ)։

### Սկրինինգ
Ներկայումս հետծննդաբերական փսիխոզի համար հատուկ սկրինինգային գործիքներ գոյություն չունեն, սակայն բուժաշխատողները կարող են կիրառել հետծննդաբերական դեպրեսիայի և մանիայի սկրինինգային թեստերը ՝ այդ ախտանիշների առկայությունը գնահատելու նպատակով։ Հետծննդաբերական փսիխոզի հայտնաբերումը կարող է բարդ լինել թե՛ բուժաշխատողների, թե՛ ընտանիքի անդամների համար, քանի որ մի շարք ախտանիշներ դասականորեն կապված են հետծննդաբերական մի շարք այլ վիճակների հետ (օրինակ հետծննդաբերական դեպրեսիա) ինչպես նաև համընկնում են ծնողավարման նոր փուլի հետ (անհանգստություն, դյուրագրգռություն, քնի խանգարում)։ Այդ պատճառով կլինիկական ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս առողջապահական մասնագետներին՝  նոր մայրերին ուղղակիորեն հարցնել իրենց և իրենց երեխաներին վնաս հասցնելու մտքերի առկայության մասին։

### Տարբերակիչ ախտորոշում
Հետծննդաբերական փսիխոզի ախտանիշները ունեն լայն տարբերակում, որը համընկնում է նյարդաբանական ու հոգեբուժական հիվանդությունների ու համախտանիշների հետ։ Նյարդաբանական կամ կոգնիտիվ ախտանիշները,ինչպիսիք են դեզօրիենտացիան և շփոթվածությունը բարձրացնում են մտահոգությունը այնպիսի վիճակների վերաբերյալ, որոնք օրգանական կերպով ազդում են ուղեղի վրա, սա կարող է ներառել աուտոիմուն գործընթացներ, որոնք հանգեցնում են տարբեր տեսակի էնցեֆալիտների և էմբոլիզմի (և այլ անոթային խանգարումների), ինչպես նաև ինֆեկցիոն գործընթացների։  Ֆիզիկական պատճառները որոնք կապված են քրոնիկ հորմոնալ հիվանդությունների հետ (օրինակ վահանաձև գեղձի հիվանդություններ, հիպերպարաթիրեոզ) կամ ծննդաբերության հետևանքով առաջացած բարդություններ ինչպիսիք են Շիխանի համախտանիշ կամ արյան մեծ կորստից առաջացած այլ  բարդություններ նույնպես պետք է գնահատվեն։ Պետք է հաշվի առնել այլ հոգեբուժական վիճակներ՝  «հետծննդաբերական բլյուզ», հետծննդաբերական դեպրեսիա, հետծննդաբերական ՕԿԽ, որոնք կարող են ունենալ բազմաթիվ համընկնող ախտանիշներ հետծննդաբերական փսիխոզի հետ։ Վերջապես փսիխոզը, որպես տարբեր նյութերի (ներառյալ դեղորայքի, օրինակ ստերոիդներ), հետևանք, նույնպես պետք է բացառվի։ Եթե սա փսիխոզի առաջին դրվագն է, ապա նոր սկիզբ ստացած բիպոլյար խանգարումը և շիզոֆրենիան չեն կարող բացառվել, այս խանգարումների ախտորոշումը հիմնված է դրվագների տևողության և կրկնության վրա։

## Բուժում
Յուրաքանչյուր դեպք գնահատվում է անհատական հանգամանքների հիման վրա, սակայն ընդհանուր առմամբ ՀԾՓ-ն համարվում է հոգեբուժական անհետաձգելի իրավիճակ և պահանջում է հոսպիտալիզացիա՝ հսկողության տակ գտնվելու համար։ Հոսպիտալիզացիան կարող է կատարվել մայր-երեխա հոգեբուժական բաժանմունքում կամ ընդհանուր մեծահասակների հոգեբուժական բաժանմունքում՝ կախված տվյալ երկրի և տարածաշրջանի հնարավորություններից։ Քանի որ մի շարք բաժանմունքներ, հատկապես Միացյալ Նահանգներում, առաջարկում են մայր-երեխա ծառայություններ, հիվանդները կարող են գնալ տուն այն ժամանակ, երբ մոր և նորածնի անվտանգության ամենամեծ մտահոգությունները վերացվեն, նույնիսկ եթե հիվանդը դեռևս ունենա որոշ ՀԾՓ ախտանիշներ։ Այս կերպ հիվանդները ստանում են բուժում՝ իրենց և ուրիշներին վնաս հասցնելուց խուսափելու համար, բայց հնարավորության դեպքում վերադառնում են տուն՝ իրենց երեխաների խնամքի և կապը խթանելու համար։

Բուժման ծրագրերը ներառում են կրթություն, դեղորայք և  հետևողական խնամք և աջակցություն։ Բուժման հիմնական նպատակներն են՝ բարելավել քունը և փսիխոտիկ ախտանիշները, ինչպես նաև նվազեցնել տրամադրության մեծ տատանումները՝ ինչպիսիք են դեպրեսիան և մանիան։ Մասնագիտական բուժումը սովորաբար ներառում է ԷԿԹ (էլեկտրոկոնվուլսիվ թերապիա), բենզոդիազեպիններ, լիթիում և/կամ հոգեմետ դեղեր։
[մինի|[Էլեկտրոկոնվուլսիվ թերապիա (ԷԿԹ)|Էլեկտրոկոնվուլսիվ թերապիան (ԷԿԹ) հետծննդաբերական փսիխոզի բուժման հասանելի մեթոդներից է։]]

### Էլեկտրոկոնվուլսիվ թերապիա (ԷԿԹ)
ԷԿԹ-ն ունի երկար և լավ փաստագրված պատմություն հոգեբուժական բուժման ոլորտում՝ սկսած 1938 թվականից, և մեծ քանակությամբ հետազոտություններ աջակցում են դրա արդյունավետությանը և անվտանգությանը տարբեր հոգեբուժական վիճակներում, այդ թվում՝ փսիխոզի ժամանակ։ Այնուամենայնիվ, չնայած ԷԿԹ-ն ՀԾՓ-ի բուժման մեջ օգտագործվում է ավելի քան 50 տարի, դրա արդյունավետության վերաբերյալ տվյալները հատուկ ՀԾՓ-ի համար սահմանափակվում են բազմաթիվ դեպքերով և տարբեր խմբերի ուսումնասիրություններով։ ԷԿԹ-ին առնչվող կողմնակի ազդեցությունները քիչ են, սակայն արձանագրվել են կարճաժամկետ հիշողության խանգարումներ (<6 ամիս)։ Բուժվողները՝ ում համար անարդյունավետ են երկարաժամկետ հոգեբուժական դեղերի կիրառումը, կարող են նախընտրել ԷԿԹ, հատկապես այն պատճառով, որ ԷԿԹ-ի հետ կիրառվող դեղերը (օրինակ՝ մկանային սպազմոլիտիկ և անզգայացնող դեղեր) ազդում են կարճաժամկետ և նվազագույն կերպով կրծքով կերակրող մայրերի վրա, համեմատած հոգեբուժական դեղերի հետ։ Ըստ ներկայիս առաջարկությունների՝ ԷԿԹ-ն համարվում է ՀԾՓ-ի բուժման ընտրանք, երբ դեղերը արդյունավետ չեն։

### Լիթիում
Լիթիումը սովորաբար դասակարգվում է որպես «տրամադրություն կայունացնող» հոգեբուժական դեղ և հաճախ օգտագործվում է բիպոլյար խանգարման բուժման համար։ ՀԾՓ-ի դեպքում լիթիումը կարող է ընդունվել որպես միակ դեղամիջոց (մոնոթերապիա) կամ համակցված այլ հոգեբուժական դեղերի հետ (հավելյալ թերապիա)։ Հետազոտությունները ցույց են տվել լիթիումի ուժեղ արդյունավետությունը մոնոթերապիայով՝ կանխելու կրկնվող փսիխոզի դրվագները, հատկապես համեմատած միայն հակափսիխոտիկների օգտագործման հետ։ Ներկայիս առաջարկությունները նշում են, որ այն հանդիսանում է ՀԾՓ-ի առաջին ընտրության բուժումը այն հիվանդների համար, որոնց համար դա անվտանգ է (լիթիումը խորհուրդ չի տրվում ծանր երիկամային կամ սրտային հիվանդություններ, վահանաձև գեղձի խանգարում, Բրուգադայի համախտանիշ ունեցող կամ դեղի նկատմամբ հայտնի ալերգիա ունեցող հիվանդների համար)։ Լիթիումի ընդունումը հղիության ընթացքում բերում է պտղի մոտ կողմնակի ազդեցությունների առաջացման, ներառյալ մարմնի և սրտի անոմալիաները (օրինակ՝ Էբշտեյնի անոմալիա)։ Այս ազդեցությունները գրանցվել են բոլոր եռամսյակներում, սակայն առաջին եռամսյակում ընդունվելիս սովորաբար նկատվում են ավելի բարձր ռիսկեր, մասնավորապես՝ սրտի կառուցվածքային խնդիրների և ինքնաբուխ վիժման դեպքում։ Լիթիումը նաև ներկայումս առաջարկվում է որպես կանխարգելիչ միջոց փսիխոզի դրվագների համար այն մարդկանց մոտ, ովքեր ունեն բիպոլյար խանգարման և/կամ ՀԾՓ-ի նախորդ դրվագների պատմություն։  Կանխարգելիչ դեղերի նախընտրելի ռազմավարությունը՝ լիթիումը սկսել անմիջապես երեխայի ծնվելուց հետո, նվազեցնելով դրա ազդեցությունը նորածնի վրա։ Այնուամենայնիվ, հղիության ամբողջ ընթացքում բուժումը կարող է անհրաժեշտ լինել բիպոլյար խանգարման բուժման նպատակով և դեղաչափը որոշվում է ըստ համապատասխան բժշկական ուղեցույցի՝ հաշվի առնելով հիվանդի եռամսյակը։ Լիթիումի արդյունավետությունը հիմնված է արյան մեջ օպտիմալ մակարդակի հասնելու վրա, ինչը սովորաբար պահանջում է ավելի հաճախակի արյան հետազոտություններ և դեղաչափի կարգավորումներ՝ համապատասխան մակարդակը գտնելու և պահպանելու համար։  Լիթիումը դադարեցնելու համար պահանջվում է աստիճանաբար և դանդաղ նվազեցնել դեղաչափը՝ դեղի հանկարծակի դադարեցումը կարող է հանգեցնել ախտանիշների կրկնության և ինքնասպանության մտքերի։

### Բեզոդիազեպիններ
Բենզոդիազեպինները դեղերի խումբ են, որոնք հաճախ օգտագործվում են տագնապային խանգարումների և անքնության դեպքում, սակայն նրանք նաև հավելյալ դեր ունեն փսիխոզի և դելիրիումի բուժման համար։ 64 կնոջ մոտ կատարված ուսումնասիրության համաձայն, բենզոդիազեպինները ունեցել են թեթև, բայց դրական ազդեցություն փսիխոզի նվազեցման վրա՝ որպես հաջորդաբար ավելացվող դեղ՝ լիթիումի և հակափսիխոտիկ դեղերի հետ միասին ՀԾՓ-ի բուժման ժամանակ, մինչդեռ, առկա փոքրաքանակ տվյալների պատճառով, բենզոդիազեպինները ներկայումս միայն առաջարկվում են որպես լրացուցիչ դեղ՝ լիթիումի և/կամ հակափսիխոտիկ դեղերի հետ, սովորաբար այն դեպքերում, երբ գոյություն ունի շարունակվող քնի խանգարում՝ այլ դեղերի օգտագործման պայմաններում։
մինի|Օլանզապինը (Զիպրեքսա) երկրորդ սերնդի հակափսիխոտիկ դեղորայք է, որը կարող է նշանակվել հետծննդաբերական փսիխոզի բուժման համար։

### Հոգեմետ դեղեր
Հոգեմետ դեղերը հիմնականում ընտրվում են ընդհանուր փսիխոզի բուժման համար, ներառյալ շիզոֆրենիայի սպեկտրի խանգարումները։ ՀԾՓ-ի դեպքում դրանց արդյունավետության վերաբերյալ քիչ հետազոտություններ են առկա․ բացառությամբ 64 կնոջ մոտ կատարված ուսումնասիրության, որը վերլուծել է հակափսիխոտիկ դեղի օգտագործումը մոնոթերապիայով և լիթիումի հետ համադրությամբ։ Ավելացված ուսումնասիրության արդյունքներով՝ հակափսիխոտիկ դեղը արդյունավետ է երկու դեպքում էլ, սակայն ոչ այնքան, որքան լիթիումը մոնոթերապիայով։  Չնայած այս սահմանափակ տվյալներին, ներկայիս առաջարկություններն ընդգրկում են հակափսիխոտիկների օգտագործումը որպես հավելյալ դեղ՝ լիթիում ստացող հիվանդների համար, կամ որպես մոնոթերապիա նրանց համար, ովքեր տոլերանտ չեն  լիթիումի նկատմամբ։

Հակափսիխոտիկ դեղի ընտրությունը կախված է բժշկից և անհատական դեպքից, քանի որ առկա է դեղերի մեծ բազմազանություն՝ տարբեր նյարդաբանական և կլինիկական ազդեցություններով։ Բուժման ուղեցույցները հիմնականում հիմնված են շիզոֆրենիայով հղի հիվանդների փորձի վրա։ Առաջին սերնդի հոգեմետ դեղերը ունեն օգտագործման երկար պատմություն արդյունավետության և անվտանգության առումով, հատկապես քլորպրոմազինը և հալոպերիդոլը։  Այնուամենայնիվ, երկրորդ սերնդի հոգեմետ դեղերը հաճախ նախընտրելի են առաջին սերնդի դեղերի նկատմամբ՝ էքստրապիրամիդալ ախտանիշների (օրինակ՝ հանկարծակի շարժումներ, դող, մկանների կծկումներ) նվազագույն ռիսկի պատճառով։

### Կրծքով կերակրում
Հոսպիտալիզացիան և բուժումը կարող են խանգարել նորածնի հետ շարունակական կապին, ինչը կարող է ազդել կրծքով կերակրման վրա։ Հիվանդանոցները հաճախ տրամադրում են կրծքի կթիչների օգտագործման հնարավորություն՝ այս հարցը մեղմելու համար։  Նույնիսկ կրծքով կերակրման ընթացքում կարևոր է քննարկել՝ ինչպես դա կարող է ազդել մոր քնի վրա, քանի որ վատ քունը՝ գիշերային կերակրումների պատճառով, կարող է վատացնել կամ ուշացնել բուժման արդյունավետությունը։ Փոխարենը կարող են կիրառվել սոցիալական աջակցություն կամ գիշերային շշակերակրում՝ մոր բավարար հանգստի համար։ Դեղերի ազդեցությունը կրծքով կերակրման ընթացքում վատ է ուսումնասիրված։ Մի համակարգային վերանայում՝ գնահատելով 206 նորածնի վրա 37 տարբեր հակափսիխոտիկների մասին տվյալներ, ցույց է տվել, որ օլանզապինը ունի ամենաաշխատունակ ապացույցները կերակրվող երեխայի վրա նվազագույն ազդեցության, իսկ քվետիապինը և զիպրասիդոնը՝ ավելի քիչ տվյալներով։  Քլորպրոմազինն էլ ցուցադրում է նվազագույն փոխանցում երեխային կաթի միջոցով։ Լիթիումի անվտանգության կամ կաթում նրա մակարդակի վերաբերյալ ներկայումս կոնսենսուս չկա, սակայն մի քանի ուղեցույցներ և վերանայումներ այն չեն համարում երեխայի համար լրիվ վտանգավոր՝ ուստի այն չպետք է բացառվի։  Մի քանի ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ լիթիումի անվտանգ օգտագործումն կրծքով կերակրման ընթացքում հնարավոր է առանց նկատելի ազդեցության երեխայի վրա, չնայած երկարատև ազդեցությունը լիովին ուսումնասիրված չէ։ Ինչպես մեծահասակների դեպքում, կրծքով կերակրող նորածինների մոտ լիթիումի օգտագործումը պահանջում է երեխայի արյան շիճուկի մակարդակի, դեղաչափի ճշգրտման և ցանկացած կողմնակի ազդեցության ուշադիր մոնիթորինգ։ Հետևաբար, լիթիումի օգտագործման դեպքում պետք է հաշվի առնել նաև հիվանդի հետագա խնամքը պահպանելու կարողությունը։ Կարճ ազդեցության բենզոդիազեպիններ, օրինակ՝ լորազեպամը, նախընտրելի են այս դասից, քանի որ նրանք նվազագույն չափով անցնում են կաթի միջոցով և երեխայի վրա կողմնակի ազդեցություններ չեն արձանագրվել։

## Նախանշաններ և արդյունքներ
ՀԾՓ-ի ախտանիշները կարող են պահպանվել տարբեր ժամանակահատվածով, որոշ դեպքերում՝ մինչև մեկ տարի, նույնիսկ բավարար բուժման դեպքում՝ մոտ 25%-ի դեպքերում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հիվանդների մեծ մասը (50-80%) կարող է կրկնակի փսիխոզի դրվագներ ունենալ և զարգացնել քրոնիկ հոգեբուժական խանգարումներ (օրինակ՝ բիպոլյար սպեկտրի խանգարում), նրանք, ընդհանուր առմամբ, կարող են վերադառնալ իրենց առօրյա գործունեությանը՝ պահպանելով նախկին գործառական մակարդակը։ Մարդկանց այն փոքր մասը, ովքեր վերապրել են ՀԾՓ և որոշում են երկրորդ հղիություն ունենալ, գրավոր տվյալները ցույց են տալիս, որ մոտ 33%-ը կունենա կրկնվող փսիխոզի դրվագ։ Այլ գործոններ, որոնք նպաստում են կանխատեսման վատացմանը, ներառում են՝

 ՀԾՓ-ի փորձառությունը, որը սահմանափակվում է միայն ծննդաբերությունից հետո (վառ օրինակ՝ առանց բիպոլյար խանգարման ախտորոշման),

 Արտառոց փսիխոզի երկար դրվագը սկզբնական փուլում,

 Սկզբնական դրվագի բարձր ծանրությունը

Նորածնի սպանությունը հանդիպում է ՀԾՓ-ի դեպքերի մոտ 1–4%-ում, և որոշ տվյալներ առաջարկում են, որ այս դեպքերը ավելի հաճախ կապված են ՀԾՓ-ի այն դրվագների հետ, որտեղ գերակշռում են դեպրեսիվ ախտանիշները։

## Էպիդեմիոլոգիա
ՀԾՓ հազվադեպ է հանդիպում՝ հաշվարկվում է մոտ 1–2 դեպք յուրաքանչյուր 1000 ծննդաբերության դեպքում (0.9–2.6/1000)։ Փաստագրված դեպքերը, ամենայն հավանականությամբ, ենթահաշվարկված են՝ հաշվի առնելով, որ որոշ մարդիկ կարող են խուսափել հոսպիտալիզացիայից՝ երեխայից բաժանվելու կամ ոտնահարված լինելու վախից, ինչպես նաև սխալ ախտորոշման հնարավորությունը ծննդաբերությունից հետո այլ հոգեբուժական խանգարումների հետ։ Ծննդաբերությունից հետո առաջին ամիսը կապված է ավելի բարձր հարաբերական ռիսկի հետ փսիխոզի պատճառով հիվանդանոց ընդունվելու համար, համեմատած կյանքի մյուս ժամանակահատվածների հետ։  Նույնիսկ եթե հատուկ գենետիկ գործոններ չեն կապվել ՀԾՓ-ի հետ, բիպոլյար խանգարման ընտանեկան կամ անձնական պատմությունը ամուր կապված է ՀԾՓ-ի դրվագների ավելի բարձր ռիսկի հետ (տես՛ **Ռիսկի գործոններ**)։

## Պատմություն
ՀԾՓ-ն ճանաչվել է ՀԽԱՁ-ի վաղ տարբերակներում (I և II), սկզբում որպես «Ինվոլյուցիոն հոգեբանական ռեակցիա» և ավելի ուշ՝ «Ծննդաբերության հետ կապված հոգեկան խանգարում»։ Այն հեռացվել է ՀԽԱՁ-III-ում՝ հիմնավորմամբ, որ հղիության և ծննդաբերության հետ կապված հոգեբուժական խանգարումները ոչնչով չեն տարբերվում այլ հոգեբուժական հիվանդություններից։ Այն կրկին ճանաչվել է միայն 1994 թվականին՝ ՀԽԱՁ-IV-ի թողարկմամբ, երբ ներառվեց «պոստպարտում սկզբով» բնորոշիչը տարբեր ախտորոշումների համար։ 16–18-րդ դարերում հրապարակվել է մոտ 50 կարճ հաղորդագրություն ՀԾՓ-ի մասին, որոնցից մեկն ընդգծում էր, որ այս փսիխոզները կարող են կրկնվել, և դրանք տեղի են ունենում ինչպես կրծքով կերակրող, այնպես էլ չկերակրող կանանց մոտ։ 1797-ին, Տյուբինգենի  բժիշկ Օզիանդերը մանրամասնորեն ներկայացրեց երկու դեպք, որոնք մեծապես նպաստեցին խանգարման մասին գիտելիքների զարգացմանը։ 1819-ին, Էսկիրոլը անցկացրեց ուսումնասիրություն Սալպետրիերիում ընդունված դեպքերի մասին և սկսեց երկարաժամկետ հետազոտություններ։ Այդ ժամանակից ի վեր, հետծննդյան հոգեբանական խանգարումը լայնորեն հայտնի դարձավ բժշկության մեջ։ Անցած 200 տարվա ընթացքում հրապարակվել է ավելի քան 2500 թեզ, հոդված և գրքեր։ Այս հրապարակումների մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցան Դելայի-ի եզակի հետազոտությունը՝ սերիական կյուրետաժի միջոցով և Կենդելլի արձանագրությունների համեմատական ուսումնասիրությունը՝ ծննդաբերությունից երկու տարի առաջ և երկու տարի հետո։ Վերջին տարիներին վերանայվել է ավելի քան 2400 աշխատանք, մանրամասն ներկայացնելով ավելի քան 4000 հետծննդաբերական փսիխոզի դեպքեր և ավելի քան 320 անձնական դեպքերի։

## Ծննդաբերությունից հետո բիպոլյար խանգարում
### Ախտանշաններ
Հետծննդյան բիպոլյար խանգարում ունեցող հիվանդների մոտավորապես 40%-ի մոտ դիտվում է հետծննդաբերական մանիա որը բնութագրվում է էներգիայի կամ ակտիվության և սոցիալական շփման բարձրացմամբ, քնի նվազ կարիքով, արագ մտածողությամբ և արագ ու անդադար խոսքով, էյֆորիայով և գրգռվածությամբ, զսպվածության կորստով,  անզգուշությամբ և մեծամտությամբ (ներառյալ կրոնական և ընդարձակ զառանցանքները)։ Հետծննդաբերական  մանիան համարվում է հատկապես ծանր վիճակ՝ խիստ անկազմակերպ խոսքով, ծայրահեղ գրգռվածությամբ և էրոտիկ վարքով****։ Զառանցանքները հաճախ կապված են այս խանգարման հետ (ներառյալ զառանցական պարազիտոզը, զառանցական սխալ նույնականացման համախտանիշը, և հղիության կամ ծննդաբերության ժխտումը),ինչպես նաև հալյուցինացիաները, կամքի և «ես»-ի խանգարումները,կատալեպսիան և կատատոնիայի այլ ախտանշանները, ինքնավնասումը և տրամադրության այլ ծանր խանգարումները։ Պատմականորեն՝ 18-րդ դարի գրականությունը նկարագրում է նաև ախտանշաններ որոնք այսօր սովորաբար չեն արձանագրվում,օրինակ՝ հանգավորված խոսքը, ինտելեկտի ուժեղացված մակարդակը, և ընկալման սրացումը։ Մյուս մոտ 25%-ի մոտ զարգանում է սուր պոլիմորֆ (ցիկլոիդ) համախտանիշ, որը փոփոխական կլինիկական վիճակ է՝ անցողիկ զառանցանքներով, այլ համախտանիշների մասնակի դրսևորմամբ, ծայրահեղ վախով կամ էքստազով, տարակուսանքով, շփոթվածությամբ և շարժողական խանգարումներով։ Անցյալում որոշ մասնագետներ այս վիճակը համարում էին պաթոգնոմոնիկ (հատուկ) հենց հետծննդաբերական փսիխոզի համար, սակայն այն հանդիպում է նաև այլ իրավիճակներում՝ ոչ միայն վերարտադրողական գործընթացի ընթացքում, այլ նաև տղամարդկանց մոտ։ Այս փսիխոզները Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ՀՄԴ-10 դասակարգման մեջ ընդգրկված են «սուր և անցողիկ փսիխոտիկ խանգարումներ» խմբում։ Ընդհանուր հոգեբուժության մեջ մանիակալ և ցիկլոիդ համախտանիշները դիտվում են որպես առանձին վիճակներ, սակայն երկարաժամկետ դիտարկումների ընթացքում՝ ծննդաբերած կանանց շրջանում, բիպոլյար և ցիկլոիդ տարբերակները խառնվում են տարբեր համադրություններով։ Այս համատեքստում առավել նպատակահարմար է դրանք դիտարկել որպես նույն «բիպոլյար/ցիկլոիդ» խմբի անդամներ։ Ընդհանուր առմամբ՝ մանիակալ և ցիկլոիդ տարբերակները միասին կազմում են ծննդաբերության հետ կապված փսիխոզների մոտ երկու երրորդը։

### Ախտորոշում
Հետծննդյան բիպոլյար խանգարումները պետք է տարբերակել հետծննդյան շրջանում ի հայտ եկող օրգանական հոգեկան խանգարումների երկար ցանկից և այլ ոչ օրգանական հոգեկան խանգարումներից, այս երկու խմբերն էլ նկարագրված են ստորև: Անհրաժեշտ է նաև տարբերակել դրանք ծննդաբերության հետ կապված այլ հոգեբուժական խանգարումներից, ինչպիսիք են՝ տագնապային խանգարումները, դեպրեսիան, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը, նորածնի հուզական մերժումը՝ որոնք երբեմն ախտորոշիչ դժվարություններ են առաջացնում։ Կլինիկական գնահատումը պահանջում է անամնեզի հավաքագրում մորից, և քանի որ նա հաճախ ծանր հիվանդ է, զուրկ է պատկերացումներից և չի կարողանում հստակ նկարագրել իրադարձությունները, անհրաժեշտ է առնվազն մեկ մոտ ազգական: Սոցիալական աշխատանքի զեկույցը և հիվանդանոց ընդունված մայրերի դեպքում բուժքույրական դիտարկումները մեծ արժեք ներկայացնող տեղեկատվական աղբյուրներ են: Ֆիզիկական զննումը և լաբորատոր հետազոտությունները կարող են բացահայտել սոմատիկ հիվանդություններ, որոնք բարդացնում են մանկաբարձական իրադարձությունները, որոնք երբեմն առաջացնում են հոգեբանական խանգարումներ: Կարևոր է ձեռք բերել հոգեկան հիվանդության նախորդ դրվագների դեպքերի գրառումները, իսկ բազմաթիվ դրվագներ ունեցող հիվանդների դեպքում՝ կազմել նրա հոգեբուժական պատմության ամբողջ ընթացքի ամփոփում՝ կապված նրա կյանքի հետ: 1992 թվականին հրատարակված հիվանդությունների միջազգային դասակարգման 10-րդ հրատարակության մեջ խորհուրդ է տրվում դասակարգել այս դեպքերը հիվանդության ձևով՝ առանց ընդգծելու հետծննդաբերական վիճակը: Այնուամենայնիվ, կա կատեգորիա՝ «հետծննդյան շրջանի հետ կապված ծանր հոգեկան և վարքային խանգարումներ» վերնագրով, որը կարող է օգտագործվել, երբ հնարավոր չէ ախտորոշել աֆեկտիվ խանգարման կամ շիզոֆրենիայի որևէ տեսակ: Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկը, որի 5-րդ հրատարակությունը հրապարակվել է 2013 թվականի մայիսին, թույլ է տալիս օգտագործել «ծննդյան շրջանի սկզբնավորման սպեցիֆիկատորը» մանիայի, հիպոմանիայի կամ խորը դեպրեսիայի դրվագներում, եթե ախտանիշները ի հայտ են գալիս հղիության ընթացքում կամ հետծննդյան շրջանի առաջին չորս շաբաթների ընթացքում: Հետծննդյան փսիխոզի չճանաչումը և դրա բարդությունները անօգուտ են կլինիցիստների, համաճարակաբանների և այլ հետազոտողների համար։

### Սկզբի խմբեր
Հետծննդյան բիպոլյար հիվանդությունը պատկանում է երկբևեռ սպեկտրին, որի խանգարումները հանդես են գալիս երկու հակադիր ձևերով՝ մանիա և դեպրեսիա։ Դրանք բարձր ժառանգականություն ունեն և ախտահարված անձինք (բնակչության 1%-ից պակասը) կյանքի ընթացքում ունեն որոշակի պայմաններում հոգեկան պսիխոտիկ էպիզոդներ զարգացնելու կայուն հակում (դիաթեզ)։ «Գրգռիչները» ներառում են մի շարք դեղաբանական միջոցներ, վիրաբուժական միջամտություններ, մակերիկամային կորտիկոստերոիդներ, սեզոնային փոփոխություններ, դաշտան և երեխա ունենալը։ Ուստի, հետծննդաբերական մանիայի ուսումնասիրությունը ոչ թե ինքնուրույն հիվանդության ուսումնասիրություն է, այլ երկբևեռ խանգարում՝ երեխա ունենալու հետ կապված գրգռիչների հետազոտություն։ Ծննդաբերությունից հետո առաջին երկու շաբաթների ընթացքում առաջացած պսիխոզները՝ առաջին հետծննդաբերական օրից, կամ նույնիսկ ծննդաբերության ընթացքում մինչև մոտավորապես 15-րդ օրը, հանդիպում են մոտավորապես յուրաքանչյուր 1,000 հղիությունից մեկում։ Երբեմն ստեղծվում է տպավորություն, որ սա երեխա ունենալու հետ կապված միակ տրիգերն է։ Սակայն գոյություն ունի ապացույց ևս չորս այլ տրիգերների վերաբերյալ՝ ուշ հետծննդյան, նախածննդյան, աբորտից հետո և կրծքով կերակրման դադարեցման ժամանակ։ Մարսեն, որը լայնորեն համարվում է հետծննդաբերական պսիխոզների հեղինակավոր գիտնական, պնդում էր, որ դրանք կարելի է բաժանել վաղ և ուշ ձևերի՝ ուշ ձևը սկսվում է ծննդաբերությունից մոտ վեց շաբաթ անց և կապված է դաշտանի վերականգնման հետ։  Նրա տեսակետը հաստատվում է գրականության մեջ առկա մեծ թվով դեպքերով՝ որոնց սկիզբը եղել է ծննդաբերությունից 4–13 շաբաթ անց, այն մայրերի դեպքում, որոնց մոտ բազմակի անգամ արձանագրվել է 4–13 շաբաթում սկսվող էպիզոդներ։ Հղիության ընթացքում գործող տրիգերի գոյության ապացույցը նույնպես հիմնված է բազմաթիվ հաղորդված դեպքերի վրա, հատկապես այն մայրերի մոտ, ովքեր ունեցել են երկու կամ ավելի էպիզոդներ։ Կան նաև ապացույցներ, հատկապես հարցումների տվյալներից,  որ երկբևեռ էպիզոդները կարող են հրահրվել աբորտով (վիժում կամ հղիության ընդհատում)։ Կրծքով կերակրման դադարեցման հետ կապված տրիգերի ապացույցը հիմնված է գրականության մեջ նկարագրված 32 դեպքերի վրա, որոնցից 14-ը կրկնվող են եղել։ Այս հինգ տրիգերների հարաբերական հաճախականությունը որոշվում է գրականության մեջ ներկայացված դեպքերի թվով, կեսից մի փոքր ավելին՝ վաղ հետծննդյան սկիզբ, մոտ 20%-ական՝ ուշ հետծննդյան և նախածննդյան սկիզբ, իսկ մնացածը՝ աբորտից հետո և կրծքով կերակրման դադարեցման ժամանակ առաջացած սկիզբ։ Բացի այդ, ծննդաբերությունից հետո սկսվող էպիզոդները կարող են հրահրվել նաև մակերիկամային կորտիկոստերոիդներով, վիրաբուժական միջամտություններով (օրինակ՝ կեսարյան հատում) կամ բրոմոկրիպտինով՝ որպես հետծննդաբերական տրիգերի այլընտրանք կամ հավելում։

### Ընթացք
Ժամանակակից բուժման պայմաններում լիարժեք ապաքինումը կարելի է ակնկալել 6–10 շաբաթվա ընթացքում։ Փսիխոզից ապաքինվելուց հետո որոշ մայրերի մոտ զարգանում է դեպրեսիա, որը կարող է տևել շաբաթներ կամ ամիսներ։ Մոտավորապես մեկ երրորդի մոտ դիտվում է ռեցիդիվ՝ փսիխոտիկ ախտանշանների կրկնակի ի հայտ գալով ապաքինումից մի քանի շաբաթ անց։ Այս ռեցիդիվները պայմանավորված չեն դեղորայքային բուժման անարդյունավետությամբ, քանի որ դրանք հաճախ նկարագրվել են դեռևս մինչև դեղորայքային բուժման հայտնաբերումն ու կիրառումը։ Փոքրաթիվ մայրերի մոտ դիտվում է պարբերական ռեցիդիվների շարք, որոնք կապված են դաշտանային ցիկլի հետ։  Լիարժեք ապաքինումը՝ կյանքի բնականոն ընթացքի և մայր–երեխա նորմալ հարաբերությունների վերականգնմամբ, հանդիսանում է հիմնական կանոնը։ Այս մայրերից շատերը կյանքի ընթացքում ունենում են նաև այլ բիպոլյար էպիզոդներ՝ միջինում մոտավորապես վեց տարին մեկ։ Թեև ինքնասպանությունը գրեթե չի հանդիպում սուր հետծննդաբերական մանիակալ կամ ցիկլոիդ էպիզոդների ժամանակ, կյանքի ավելի ուշ շրջանում զարգացող դեպրեսիվ էպիզոդները ուղեկցվում են բարձրացած ռիսկով, ուստի նպատակահարմար է, որ մայրերը երկարաժամկետ պահպանեն կապը հոգեբուժական ծառայությունների հետ։ Հաջորդ հղիության դեպքում կրկնության հավանականությունը բարձր է՝ ամենախոշոր դեպքերի շարքում, մոտ երեք քառորդի մոտ արձանագրվել է կրկնություն, սակայն ոչ միշտ վաղ հետծննդյան շրջանում, կրկնությունը կարող է առաջանալ հղիության ընթացքում կամ հետծննդյան ավելի ուշ շրջանում։

### Կառավարում, բուժում և կանխարգելում
#### Հղիությունից առաջ խորհրդատվություն
Հետծննդաբերական փսիխոզի կամ բիպոլյար խանգարման անձնական կամ ընտանեկան պատմություն ունեցող կանայք ունեն հետծննդաբերականբիպոլյար էպիզոդի զարգացման ավելի բարձր ռիսկ։ Ամենաբարձր ռիսկը (82%) դիտվում է այն դեպքում, երբ առկա է նախկին հետծննդաբերական էպիզոդ և առնվազն մեկ ավելի վաղ ոչ հետծննդաբերական էպիզոդ։ Կրկնության ռիսկերի վերաբերյալ խորհրդատվությունը պետք է քննարկվի այս ռիսկի գործոններն ունեցող հիվանդների հետ և կարող է ներառել որոշ հոգեբուժական դեղամիջոցների՝ պտղի վրա հնարավոր կողմնակի ազդեցությունները, էպիզոդների կրկնության հաճախականությունը, ինչպես նաև հղիության և կրծքով կերակրման ընթացքում տարբեր բուժումների ռիսկերը և օգուտները։ Հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների տերատոգեն ռիսկերը փոքր են, սակայն ավելի բարձր են լիթիումի դեպքում և հակացնցումային դեղամիջոցների պարագայում։ Կարբամազեպինը՝ որպես հակացնցումային դեղ, վաղ հղիության ընթացքում ընդունելիս ունի որոշ տերատոգեն ազդեցություններ, իսկ վալպրոատը՝ նույն դասի մեկ այլ ներկայացուցիչ, կապված է սպինա բիֆիդայի և այլ խոշոր արատների, ինչպես նաև պտղի վալպրոատային սինդրոմի հետ, ուստի այն սովորաբար չի առաջարկվում այն կանանց համար, որոնք կարող են հղիանալ։ Ավելի նոր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տարբեր հակացնցումային (կամ հակաէպիլեպտիկ) դեղամիջոցների ազդեցությունները հղիության ընթացքում տարբեր են, դեղամիջոցի տեսակը, դոզան և հղիության ընթացքում ընդունման ժամանակահատվածը տարբեր մակարդակների անվտանգություն ունեն պտղի համար։ Հղիության ուշ շրջանում կիրառված հակափսիխոտիկ դեղամիջոցները և լիթիումը կարող են բացասական ազդեցություն ունենալ նորածնի վրա։ Տրամադրության կայունացուցիչների դադարեցումը կապված է հղիության ընթացքում բիպոլյար էպիզոդի կրկնության ավելի բարձր ռիսկի հետ։

#### Ամբուլատոր բուժում և հոսպիտալացում
Դեռևս 19-րդ դարից հայտնի է, որ հետծննդաբերական փսիխոզ ունեցող կնոջ համար օպտիմալ է բուժվել ամբուլատոր պայմաններում, որտեղ նա կարող է պահպանել իր դերը որպես տանտիրուհի և մյուս երեխաների մայր, ինչպես նաև ձևավորել հարաբերությունը նորածնի հետ։ Սակայն նման մոտեցումը պարունակում է բազմաթիվ ռիսկեր, և անհրաժեշտ է, որ կինը շուրջօրյա հսկվի պատասխանատու և իրավասու մեծահասակի կողմից, ինչպես նաև հաճախակի այցեր իրականացվեն մասնագիտական անձնակազմի կողմից։ Ամբուլատոր բուժումը իդեալական տարբերակ է և իրականում կանանց մեծ մասը հոսպիտալացվում է հոգեբուժական հիվանդանոցում, շատ հաճախ՝ շտապ կարգով, և սովորաբար՝ առանց իրենց երեխաների։ Մի քանի երկրներում՝ մասնավորապես Ավստրալիայում, Բելգիայում, Ֆրանսիայում, Հնդկաստանում, Նիդերլանդներում, Շվեյցարիայում և Միացյալ Թագավորությունում, գոյություն ունեն հատուկ բաժանմունքներ, որոնք թույլ են տալիս միաժամանակ ընդունել և՛ մորը, և՛ երեխային։ Համատեղ հոսպիտալացումը ունի բազմաթիվ առավելություններ, սակայն չի կարելի թերագնահատել նորածնի համար առաջացող ռիսկերը՝ ծանր հիվանդ մայրերով լի բաժանմունք ընդունվելու դեպքում, ինչպես նաև այն փաստը, որ նորածինների անվտանգությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ բուժքույրական բարձր հարաբերակցությունը (անձնակազմ/հիվանդ) այս բաժանմունքները դարձնում է ամենաթանկերից մեկը հոգեբուժության ոլորտում։

#### Սուր էպիզոդի բուժումը
Այս մայրերը կարիք ունեն հանգստացնող բուժման հակափսիխոտիկ (նեյրոլեպտիկ) դեղամիջոցներով, սակայն նրանց մոտ մեծ է էքստրապիրամիդալ ախտանշանների զարգացման հավանականությունը,  ներառյալ նեյրոլեպտիկ չարորակ համախտանիշը։  Քանի որ ճանաչվեց կապը բիպոլյար խանգարման հետ (մոտ 1970 թվականից), տրամադրության կայունացուցիչների՝ օրինակ լիթիումի և հակացնցումային դեղամիջոցների կիրառումը հաջողությամբ օգտագործվում է բուժման մեջ։ Էլեկտրակոնվուլսիվ թերապիան ունի արդյունավետության լավ համբավ այս խանգարման դեպքում, և այն կարող է կիրառվել նաև հղիության ընթացքում (խուսափելով դեղորայքային բուժման ռիսկերից)՝ անհրաժեշտ նախազգուշական միջոցների պահպանմամբ։ Սակայն կլինիկական փորձարկումներ չեն իրականացվել, իսկ Նիդերլանդների փորձը ցույց է տվել, որ մայրերից գրեթե բոլորը արագ ապաքինվում են նաև առանց դրա։ Ապաքինումից հետո մայրը կարող է կարիք ունենալ հակադեպրեսանտ բուժման և/կամ կանխարգելիչ տրամադրության կայունացուցիչների։ Նրան անհրաժեշտ է խորհրդատվություն կրկնության ռիսկի վերաբերյալ և հաճախ օգտակար է լինում նաև հոգեթերապևտիկ աջակցությունը։

#### Կանխարգելում
Կան բազմաթիվ ապացույցներ, որ լիթիումը կարող է առնվազն մասամբ կանխարգելել էպիզոդները բարձր ռիսկ ունեցող մայրերի մոտ։ Այն վտանգավոր է ծննդաբերության ընթացքում, երբ կոնքի ճնշումը կարող է խոչընդոտել միզածորաններով արտահոսքը և բարձրացնել արյան մեջ լիթիումի մակարդակը։ Ծննդաբերությունից հետո սկսելու դեպքում դրա կողմնակի ազդեցությունները նվազագույն են, նույնիսկ կրծքով կերակրվող նորածինների համար։

### Պատճառներ
Հետծննդաբերական բիպոլյար խանգարման պատճառները կարելի է բաժանել երկու մասի ուղեղային՝ այն առանձնահատկությունները որոնք նախատրամադրում են մանիակալ և դեպրեսիվ ախտանշանների զարգացմանը, և այն գործոնները որոնք հենց այդ ախտանշաններն են ակտիվացնում բիպոլյար դիաթեզ ունեցող անձանց մոտ։ Բիպոլյար խանգարման գենետիկ, անատոմիական և նեյրոքիմիական հիմքերը ներկայումս դեռևս լիովին հայտնի չեն և հանդիսանում են հոգեբուժության ամենակարևոր հետազոտական ուղղություններից մեկը, սակայն տվյալ քննարկման հիմնական առարկան դա չէ։ Ծննդաբերության հետ կապված պսիխոզների կողմից ներկայացվող հիմնական մարտահրավերն ու միաժամանակ հնարավորությունը կայանում է նրանում, որ հնարավոր լինի բացահայտել այն տրիգերները որոնք հանգեցնում են հատկապես վաղ հետծննդյան սկզբին ինչպես նաև հիվանդության սկզբի այլ խմբերի ձևավորմանը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ այս պսիխոզները հայտնի են արդեն դարեր շարունակ, մինչ այժմ քիչ ջանքեր են գործադրվել դրանց կենսաբանական հիմքերը հասկանալու ուղղությամբ։ Հետազոտությունները զգալիորեն հետ են մնացել բժշկության և հոգեբուժության այլ ոլորտներից։ Կա գիտելիքների և տեսությունների պակաս։ Ժառանգականության վերաբերյալ ապացույցներ կան թե՛ ընտանեկան հետազոտություններից, թե՛ մոլեկուլային գենետիկայից։ Վաղ սկիզբ ունեցող դեպքերը ավելի հաճախ են հանդիպում առաջին անգամ ծննդաբերող մայրերի մոտ, սակայն դա բնորոշ չէ ուշ հետծննդյան կամ հղիության ընթացքում սկսվող դեպքերին։ Այլ կանխատեսիչ գործոնները քիչ են։ Առաջարկվել է քնի պակասի դերը։ Ստերոիդ սուլֆատազ ֆերմենտի արգելակումը մկների մոտ առաջացրել է վարքային խանգարումներ։ Վերջին հիպոթեզներից մեկը, որը հաստատվում է հարակից ուսումնասիրություններով, ենթադրում է, որ հղիության ընթացքում ճնշված աուտոիմուն գործընթացները հետծննդյան շրջանում կրկին ակտիվանում են՝ ինչպես բազմակի սկլերոզի կամ աուտոիմուն թիրեոիդիտի դեպքում։ Կապակցված մեկ այլ հիպոթեզ առաջարկում է, որ իմունային համակարգի անոմալ գործընթացները (կարգավորիչ T բջիջների կենսաբանությունը) և դրանց հետևանքով միելինոգենեզի փոփոխությունները կարող են մեծացնել հետծննդյան փսիխոզի ռիսկը։ Կարևոր կարող է լինել նաև ստերոիդ հորմոններից կախված՝ նեյրոնային կալցիումի ներհոսքի խանգարված կարգավորումը՝ արտաբջջային մատրիցայի սպիտակուցների և թաղանթային ռեցեպտորների միջոցով, որոնք մասնակցում են բջջի միկրոմիջավայրին արձագանքելուն։ Մեկ այլ խոստումնալից ուղղություն հիմնված է բիպոլյար–ցիկլոիդ հետծննդաբերական և դաշտանային փսիխոզների նմանության վրա, շատ կանայք ունեցել են երկուսը միասին։ Ուշ սկիզբ ունեցող հետծննդաբերական փսիխոզները և ռեցիդիվները կարող են կապված լինել դաշտանի հետ։ Քանի որ գրեթե բոլոր վերարտադրողական պրոցեսները տեղի են ունենում այն ժամանակ, երբ դաշտանային ցիկլը վերականգնվում է, սա կարող է լինել ընդհանուր գործոն, սակայն դժվար է բացատրել հղիության երկրորդ և երրորդ եռամսյակներում սկսվող էպիզոդները։

### Հետազոտությունների ուղղություններ
ՀԽԱՁ և ՀՄԴ դասակարգումներում պաշտոնական ախտորոշման բացակայությունը խոչընդոտել է հետազոտություններին։ Անհրաժեշտ են ուսումնասիրություններ՝ տուժած մայրերի խնամքն ու բուժումը բարելավելու համար, սակայն առավել կարևոր է պատճառների հետազոտությունը, քանի որ դա կարող է հանգեցնել հիվանդության երկարաժամկետ վերահսկման և նույնիսկ վերացման։ Հետազոտական հնարավորությունները ներառում են կլինիկական դիտարկումները, սուր էպիզոդի ուսումնասիրությունը, երկարաժամկետ հետազոտությունները, համաճարակաբանությունը, գենետիկան և նեյրոգիտությունը։ Ուժեղ գենետիկական բաղադրիչ ունեցող և վերարտադրողական գործընթացների հետ կապված այս խանգարման դեպքում վճռորոշ դեր կունենան բարձրարժեք գործիքային, մոլեկուլային-գենետիկական և նեյրոէնդոկրինոլոգիական հետազոտությունները, որոնք պահանջում են փորձառու լաբորատոր մեթոդներ։

## Այլ ոչ-օրգանական հետծննդաբերական փսիխոզներ
### Հոգեծին փսիխոզ
Այս անվանումը տրվում է այն փսիխոզին, որի սկիզբը և ընթացքը ամբողջությամբ կապված են ծայրահեղ սթրեսային իրադարձության հետ։ Փսիխոտիկ ախտանշանը սովորաբար զառանցանքն է։ Նկարագրված է ավելի քան 50 դեպք, սակայն հիմնականում անսովոր հանգամանքներում, օրինակ՝ աբորտի որդեգրման, կամ երեխայի ծննդի պահին։ Երբեմն դրանք դիտվում են նաև նորմալ ծննդաբերությունից հետո։

### Պարանոյիդ և շիզոֆրենիկ փսիխոզներ
Այս փսիխոզները հետծննդաբերական շրջանում այնքան հազվադեպ են հանդիպում, որ հիմնավորված է դրանք դիտարկել որպես պատահական դեպքեր, այլ ոչ թե հետծննդաբերական բարդություններ։

### Վաղ հետծննդաբերական ստուպոր
Ստուպորի կարճատև վիճակներ հազվադեպ են նկարագրվել ծննդաբերությունից հետո առաջին մի քանի ժամերի կամ օրերի ընթացքում։ Դրանք նման են ծննդաբերական դելիրիումին և ստուպորին, որոնք դասվում են ծննդաբերության հետ կապված հոգեբանական խանգարումների շարքին։

## Օրգանական հետծննդաբերական փսիխոզներ
Գոյություն ունեն առնվազն մեկ տասնյակ օրգանական (նեյրոհոգեբուժական) փսիխոզներ, որոնք կարող են դրսևորվել հղիության ընթացքում կամ ծննդաբերությունից անմիջապես հետո։   Կլինիկական պատկերը սովորաբար դելիրիումն է՝ ճանաչողական ֆունկցիաների գլոբալ խանգարում, որը ազդում է գիտակցության, ուշադրության, ընկալման, ըմբռնման և հիշողության վրա, սակայն հանդիպում են նաև ամնեզիկ համախտանիշներ և մանիային նման վիճակներ։ Վերջին երկու նման խանգարումները նկարագրվել են և 2010 թվականներին, և հավանական է, որ ապագայում ևս նորերը կնկարագրվեն։ Օրգանական փսիխոզները, հատկապես վարակային ծագման, կարող են ավելի հաճախ հանդիպել այն երկրներում, որտեղ բարձր է ծննդաբերական հիվանդացությունը։

### Վարակային դելիրիում
Ամենատարածված օրգանական հետծննդյան փսիխոզը վարակային դելիրիումն է։ Այն հիշատակվել է դեռ Հիպոկրատի կողմից՝ նրա «Համաճարակներ» աշխատության առաջին և երրորդ գրքերում նկարագրված 17 կանանցից 8-ի մոտ առկա է եղել հետծննդաբերական  կամ աբորտից հետո առաջացած սեպսիս, որը բոլոր դեպքերում բարդացել է դելիրիումով։ Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում մայրաքաղաքային ծննդատների հիմնադրումը, ծննդաբերությունների գործիքային միջոցների կիրառումը և դիահերձումների իրականացման պրակտիկան հանգեցրին ստրեպտոկոկային հետծննդաբերական տենդի համաճարակների, որոնց արդյունքում մայրական մահացությունը հասնում էր մինչև 10%։ Առավելագույն հաճախականությունը գրանցվել է մոտ 1870 թվականին, որից հետո անտիսեպտիկայի  և ասեպտիկայի մեթոդների ներդրումը աստիճանաբար վերահսկողության տակ առավ խնդիրը։ Այս ծանր վարակները հաճախ բարդանում էին դելիրիումով, սակայն միայն Չասլենի և Բոնհյոֆերի նոզոլոգիական առաջընթացներից հետո հնարավոր դարձավ դրանք տարբերակել հետծննդյան փսիխոզի այլ պատճառներից։ Վարակային դելիրիումը գրեթե երբեք չի սկսվում հղիության ընթացքում և սովորաբար ի հայտ է գալիս հետծննդյան առաջին շաբաթվա ընթացքում։ Սեպսիսի և դելիրիումի սկիզբը սերտորեն փոխկապակցված են, և հիվանդության ընթացքը համընթաց է վարակի ընթացքին, թեև հիվանդների մոտավորապես 20%-ի մոտ վարակից ապաքինվելուց հետո պահպանվում են քրոնիկ շփոթված վիճակներ։ Հաջորդ հղիությունից հետո կրկնությունները հազվադեպ են։ Դրանց հաճախականությունը սկսեց նվազել 19-րդ դարի վերջում, իսկ սուր անկում արձանագրվեց սուլֆոնամիդների հայտնաբերումից հետո։ Հետծննդաբերական սեպսիսը մինչ օրս տարածված է Բանգլադեշում, Նիգերիայում և Զամբիայում։ Նույնիսկ Միացյալ Թագավորությունում երբեմն դեռ հանդիպում են նման դեպքեր։ Ուստի սխալ կլիներ մոռանալ հետծննդաբերական փսիխոզի այս պատճառը։

### Էկլամպտիկ և Դոնկինի փսիխոզներ
Էկլամպսիան հղի կնոջ մոտ հանկարծակի առաջացող ցնցումային նոպաների ի հայտ գալն է, որը սովորաբար տեղի է ունենում ծննդաբերության ընթացքում։ Այն հանդիսանում է նախաէկլամպտիկ տոքսեմիայի ուշ բարդությունը։ Թեև բարձր մակարդակի մանկաբարձական ծառայություններ ունեցող երկրներում դրա հաճախականությունը նվազել է մինչև 1/500 հղիությունից պակաս, այն դեռևս տարածված է բազմաթիվ այլ երկրներում։ Հիմնական ախտաբանական գործընթացը տեղակայված է պլացենտայում, որը իշեմիայի ի պատասխան  արտազատում է հակաանգիոգեն գործոն, ինչի հետևանքով զարգանում է էնդոթելի դիսֆունկցիա։ Մահացու դեպքերում դիտվում են զարկերակային ախտահարումներ բազմաթիվ օրգաններում, ներառյալ ուղեղը։ Սա երկրորդ ամենահաճախ հանդիպող օրգանական փսիխոզն է և երկրորդը, որը նկարագրվել է գիտական գրականությունում։ Փսիխոզներ զարգանում են մոտավորապես դեպքերի 5%-ում, և նկարագրվել է շուրջ 240 մանրամասն դեպք։  Այն հատկապես հաճախ հանդիպում է առաջին անգամ ծննդաբերող մայրերի մոտ։ Ցնցումները կարող են սկսվել ծննդաբերությունից առաջ, ընթացքում կամ հետո, սակայն պսիխոզի սկիզբը գրեթե միշտ հետծննդաբերական շրջանում է։ Այս մայրերի մոտ սովորաբար դիտվում է դելիրիում, սակայն որոշների մոտ առկա են մանիակալ հատկանիշներ։ Տևողությունը նկատելիորեն կարճ է՝ միջինում 8 օր։ Սա, ինչպես նաև ընտանեկան պատմության և կրկնությունների բացակայությունը, հակադրվում են հետծննդաբերական բիպոլյար/ցիկլոիդ փսիխոզներին։ Ապաքինումից հետո կարող է դիտվել ամնեզիա և երբեմն հետընթաց հիշողության կորուստ (ռետրոգրադ ամնեզիա), ինչպես նաև այլ մշտական ուղեղային ախտահարումներ՝ օրինակ դիսֆազիա, հեմիպլեգիա կամ կուրություն։ Էկլամպտիկ պսիխոզի մի տարբերակ նկարագրվել է Դոնկինի կողմից։ Նա ուսուցանվել էր Էդինբուրգում՝ Սիմփսոնի մոտ (ով առաջիններից էր, որ ճանաչեց ալբումինուրիայի կարևորությունը) և նկատել էր, որ էկլամպտիկ փսիխոզի որոշ դեպքեր առաջանում են առանց ցնցումների։ Սա բացատրում է ցնցումների (կամ կոմայի) և փսիխոզի միջև ընկած ժամանակահատվածը, որը որոշ դեպքերում գերազանցել է նույնիսկ 4 օրը, ցնցումները և փսիխոզը հանդիսանում են ծանր գեստոզի երկու տարբեր հետևանքներ, Դոնկինի փսիխոզը կարող է այնքան էլ հազվադեպ չլինել, բրիտանական ուսումնասիրությունների շարքում ներառված է եղել 13 հնարավոր դեպք։ Սակայն այն հետծննդյան բիպելյար խանգարումից հստակ տարբերակելու համար անհրաժեշտ են ապագային ուղղված (պրոսպեկտիվ) հետազոտություններ՝ մանկաբարձների հետ սերտ համագործակցությամբ։

### Վերնիկե-Կորսակովի փսիխոզ
Այս փսիխոզը նկարագրվել է Վերնիկեի և Կորսակովի կողմից։ Ախտաբանությունը ներառում է ուղեղի կենտրոնական հատվածների վնասում, այդ թվում՝ թալամուսի և մամիլյար մարմինների։ Դրա ամենավառ կլինիկական առանձնահատկությունը հիշողության կորուստն է, որը կարող է լինել մշտական։ Այն սովորաբար հանդիպում է ծանր ալկոհոլիզմ ունեցող անձանց մոտ, սակայն կարող է զարգանալ նաև գեստացիոն ծանր փսխումների հետևանքով, քանի որ հղիության ընթացքում թիամինի պահանջը զգալիորեն աճում է։ Նկարագրվել է գրեթե 200 դեպք։ Պատճառը վիտամին B₁-ի (թիամին) դեֆիցիտն է։ Թիամինը հասանելի է բուժման և կանխարգելման համար դեռևս 1936 թվականից ուստի տեսականորեն այս համախտանիշի առաջացումը հղիության ընթացքում պետք է այլևս չլիներ։ Այնուամենայնիվ, նման դեպքերը շարունակում են գրանցվել՝ այս դարում արդեն ավելի քան 50 դեպք, աշխարհի տարբեր երկրներից, ներառյալ բժշկական զարգացած համակարգեր ունեցող երկրները։ Դեպքերի մեծ մասը պայմանավորված է եղել ջրազրկման բուժմամբ՝ առանց վիտամինային հավելումների։ Հղի կինը, որը ծանր փսխումների հետևանքով ներկայանում է ջրազրկված վիճակում, շտապ կարիք ունի թիամինի նշանակման՝ ինչպես նաև ներերակային հեղուկների։

### Անոթային խանգարումներ
Տարբեր անոթային խանգարումներ երբեմն կարող են առաջացնել փսիխոզ, հատկապես՝ ուղեղային երակային թրոմբոզը։ Հետծննդաբերական շրջանում կանայք հակված են թրոմբոզների, հատկապես՝ ստորին վերջույթների և կոնքի երակների թրոմբոֆլեբիտին։ Ասեպտիկ թրոմբեր կարող են ձևավորվել նաև կարծր թաղանթի երակային սինուսներում և դրանց մեջ թափվող ուղեղային երակներում։ Հիվանդների մեծ մասը ներկայանում է գլխացավով, փսխումով, ցնցումներով և օջախային նյարդաբանական նշաններով՝ օրինակ հեմիպլեգիա կամ դիսֆազիա, սակայն դեպքերի փոքր մասում հիվանդությունը դրսևորվում է հիմնականում հոգեբուժական պատկերով։ Եվրոպայում և Հյուսիսային Ամերիկայում հաճախականությունը մոտավորապես 1 դեպք է 1,000 ծննդաբերությունից սակայն զգալիորեն բարձր է Հնդկաստանում, որտեղ հավաքագրվել են բազմաթիվ դեպքեր։ Փսիխոզը երբեմն կարող է ուղեկցել նաև այլ զարկերակային կամ երակային ախտահարումների։ Էպիդուրալ անզգայացումը, կարծր թաղանթի պատռման դեպքում, կարող է հանգեցնել ողնուղեղային հեղուկի արտահոսքի և սուբդուրալ հեմատոմայի ձևավորման։ Զարկերակային խցանումները կարող են առաջանալ թրոմբերով, ամնիոտիկ հյուսվածքների մասնիկներով կամ օդային էմբոլիայով։ Հետծննդյան ուղեղային անգիոպաթիան միջին տրամաչափի ուղեղային զարկերակների անցողիկ սպազմ է։ Այն սկզբում նկարագրվել է կոկաինի և ամֆետամինի օգտագործողների մոտ, սակայն կարող է բարդացնել նաև էրգոտի և բրոմոկրիպտինի կիրառումը, որոնք նշանակվում են լակտացիան ճնշելու նպատակով։ Սուբարախնոիդալ արյունազեղումը կարող է առաջանալ վիժումից կամ ծննդաբերությունից հետո։ Սովորաբար այս բոլոր վիճակները դրսևորվում են նյարդաբանական ախտանշաններով և երբեմն՝ դելիրիումով։

### Էպիլեպսիա
Կյանքի ընթացքում էպիլեպսիայի պատմություն ունեցող կանայք հղիության, ծննդաբերության և հետծննդաբերական ընթացքում հակված են փսիխոզների զարգացմանը։ Երբեմն որոշ կանանց մոտ առաջին անգամ էպիլեպսիա է զարգանում իրենց առաջին հղիության ընթացքում, և նկարագրվել են փսիխոտիկ էպիզոդներ։ Գրականության մեջ առկա է ավելի քան 30 նման դեպք։

### Հիպոպիտուիտարիզմ
Ծննդաբերությունից հետո ուժեղ արյունահոսության հետևանքով առաջացած հիպոֆիզի նեկրոզը (Շիխանի համախտանիշ) հանգեցնում է սեռական գեղձերի, մակերիկամների և վահանաձև գեղձի անբավարարության և ատրոֆիայի։ Քրոնիկ փսիխոզներ կարող են զարգանալ տարիներ անց՝ միքսեդեմայի, հիպոգլիկեմիայի կամ Ադիսոնի համախտանիշի հիմքով։ Սակայն այս հիվանդների մոտ հնարավոր են նաև սուր և կրկնվող փսիխոզներ՝ նույնիսկ հետծննդաբերական վաղ շրջանում։

### Ջրային ինտոքսիկացիա
Հիպոնատրեմիան (որը հանգեցնում է դելիրիումի) կարող է բարդացնել օքսիտոցինային բուժումը, սովորաբար՝ աբորտի հրահրման ժամանակ։ Մինչև 1975 թվականը նկարագրվել է 29 դեպք, որոնցից երեքը եղել են ծանր կամ մահացու ելքով։

### Միզանյութի ցիկլի խանգարումներ
Կրեբս–Հենսելեյթի միզանյութի ցիկլի բնածին խանգարումները հանգեցնում են հիպերամոնիեմիայի։ Կրողներ և հետերոզիգոտ անձանց մոտ էնցեֆալոպաթիան կարող է զարգանալ հղիության կամ հետծննդաբերական ընթացքում։ Նման դեպքեր նկարագրվել են կարբամոիլ ֆոսֆատ սինթետազ 1-ի, արգինոսուկցինատ սինթետազի և օրնիտին կարբամոլտրանսֆերազի դեֆիցիտի դեպքում։

### Հակա-N մեթիլ D-ասպարտատ ռեցեպտորային էնցեֆալիտ
Երեխա ունենալու հետ կապված օրգանական փսիխոզների ամենավերջին նկարագրված ձևը NMDA ռեցեպտորի դեմ հակամարմիններով պայմանավորված էնցեֆալիտն է։ Այս կանանց մոտ հաճախ առկա են ձվարանային տերատոմաներ։ Ճապոնական վերանայումներից մեկում  հայտնաբերվել է հղիության ընթացքում նկարագրված 10 դեպք և ծննդաբերությունից հետո՝ ևս 5 դեպք։

### Այլ օրգանական փսիխոզներ՝ երեխա ունենալու հետ հատուկ կապով
Սիդենհամի խորեան, որի ծանր տարբերակը համարվում է խորեա գրավիդարումը, ունի մի շարք հոգեբուժական բարդություններ, այդ թվում՝ փսիխոզ։ Փսիխոզը սովորաբար զարգանում է հղիության ընթացքում, իսկ երբեմն՝ ծննդաբերությունից կամ աբորտից հետո։ Ախտանշանների մեջ ընդգրկվում են ծանր  հալյուցինացիաները (հիպնոգոգիա) որոնք հնարավոր է պայմանավորված լինեն քնի ծայրահեղ խանգարմամբ։ Խորեայի այս ձևը առաջացել է ստրեպտոկոկային վարակների հետևանքով, որոնք ներկայումս արձագանքում են հակաբիոտիկ բուժմանը, սակայն այն դեռ կարող է հանդիպել համակարգային կարմիր գայլախտի կամ հակաֆոսֆոլիպիդային համախտանիշների դեպքում։ Նկարագրված է մոտ 50 խորեային փսիխոզ, որոնցից միայն մեկը՝ այս դարում, սակայն հնարավոր է դրա վերադարձը, եթե ստրեպտոկոկային վարակները դուրս գան վերահսկողությունից։ Ալկոհոլից հրաժարման վիճակները (դելիրիում տրեմենս) հանդիպում են կախվածություն ունեցող անձանց մոտ, երբ ալկոհոլի ընդունումը դադարեցվում է տրավմայի կամ վիրահատության պատճառով, սա կարող է տեղի ունենալ նաև ծննդաբերությունից հետո։ Հետծննդյան շփոթված վիճակներ նկարագրվել են նաև օփիատներից և բարբիտուրատներից հրաժարման ընթացքում։ Կարելի էր սպասել, որ ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշի (ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ) էնցեֆալիտը կարող է դրսևորվել հղիության կամ հետծննդաբերական ընթացքում, քանի որ այն սեռավարակ է և կարող է արագ զարգանալ։ Հայիթիից հաղորդվել է ՁԻԱՀ-ի էնցեֆալիտի մեկ դեպք, որը դրսևորվել է հղիության 28-րդ շաբաթում, և հնարավոր է, որ նման դեպքեր լինեն նաև այն երկրներում, որտեղ ՁԻԱՀ-ը լայնորեն տարածված է։ Անեմիան տարածված է հղիության և հետծննդաբերական ընթացքում, իսկ ֆոլաթթվի դեֆիցիտը կապվել է պսիխոզի զարգացման հետ։

### Պատահական օրգանական փսիխոզներ
Վերոնշյալ փսիխոզները բոլորն ունեին երեխա ունենալու հետ կապ։ Սակայն հետծննդաբերական ընթացքում արձանագրվել են նաև հոգեբուժական ախտանշաններով դրսևորվող բժշկական հիվանդություններ, որոնք հատուկ կապ չունեն ծննդաբերության հետ, այս դեպքերում համընկնումը, ըստ երևույթին, պատահական է։ Դրանց շարքին են դասվում նեյրոսիֆիլիսը, էնցեֆալիտները (ներառյալ ֆոն Էկոնոմոյի էնցեֆալիտը), մենինգիտը, ուղեղի ուռուցքները, վահանաձև գեղձի հիվանդությունները և սրտային իշեմիկ հիվանդությունը։

## Հասարակություն և մշակույթ
### Աջակցություն
Մեծ Բրիտանիայում 2011 թվականին անցկացվել է «Եվայի բացահայտումը» անվանումով աշխատաժողովների շարք, որտեղ հետծննդյան դեպրեսիա վերապրած կանայք կիսվել են իրենց պատմություններով։

### Դեպքեր
#### Հարրիետ Սառա
Հարրիետ Սառա, Լեդի Մորդոնթը (1848–1906), նախկինում՝ Հարրիետ Մոնքրիֆ, շոտլանդացի կին էր, ամուսնացած անգլիացի բարոնետի և խորհրդարանի անդամ սըր Չարլզ Մորդոնթի հետ։ Նա պատասխանող կողմ էր աղմկահարույց ամուսնալուծության գործում, որում ներգրավված էր նաև Ուելսի արքայազնը (հետագայում՝ թագավոր Էդուարդ VII-ը)։ Յոթ օր տևած հակասական դատավարությունից հետո երդվյալ ատենակալները եզրակացրին, որ Լեդի Մորդոնթը տառապում է «հետծննդաբերական մանիայով», և նրա ամուսնու ամուսնալուծության հայցը մերժվեց, իսկ Լեդի Մորդոնթը հանձնվեց հոգեբուժական հաստատության։

#### Անդրեա Յեյթս
Անդրեա Յեյթսը ունեցել է դեպրեսիա և հինգերորդ երեխայի ծննդից չորս ամիս անց ունեցել է կրկնություն՝ փսիխոտիկ հատկանիշներով։ Մի քանի շաբաթ անց նա խեղդամահ արեց իր բոլոր հինգ երեխաներին։ Տեխաս նահանգի օրենքներով նա դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման, սակայն վերադատավարությունից հետո տեղափոխվեց հոգեբուժական հիվանդանոց։

#### Լինդսի Քլենսի
Լինդսի Մարի Քլենսին ( ազգանունը՝ Մասգրոուվ,  ծնված՝ 1990 թ. օգոստոսի 11-ին) ամերիկացի կին է Դաքսբերիից (Մասաչուսեթս), որը 2023 թ. հունվարի 24-ի երեկոյան խեղդամահ արեց իր երեք երեխաներին։ Երկու երեխաները՝ 5-ամյա Քորա Քլենսին և 3-ամյա Դոուսոն Քլենսին, մահացած ճանաչվեցին նույն օրը հիվանդանոցում, իսկ երրորդը՝ 8 ամսական Քալան Քլենսին, մահացավ հունվարի 27-ին։ Երեխաներին խեղդամահ անելուց հետո Լինդսին փորձեց ինքնասպան լինել՝ պատուհանից ցատկելով, ինչի հետևանքով այժմ կաթվածահար է գոտկատեղից ներքև։ Պաշտպանության կողմի փորձագետները կարծում են, որ Քլենսին տառապել է հետծննդյան փսիխոզով և հնարավոր է՝ եղել է դեղորայքով գերդոզավորված։ Նրա փաստաբանների հաղորդմամբ՝ դեպքին նախորդող 4 ամիսների ընթացքում Լինդսիին նշանակվել էր 13 տարբեր հոգեբուժական դեղամիջոց։ Քլենսին աշխատել է որպես ծննդատան բուժքույր Մասաչուսեթսի գլխավոր հիվանդանոցում և պատրաստել է տեսանյութեր նորածին ունեցող մայրերի համար։ Դեպքից առաջ նա պայքարել է հոգեկան առողջության տարբեր խնդիրների դեմ՝ բուժում ստանալով թե՛ հոգեբույժից, թե՛ հոգեբուժական բուժքրոջ-պրակտիկից։ Նա ընդունվել էր ՄքԼինի հիվանդանոց՝ սպանություններից երեք շաբաթից էլ քիչ ժամանակ առաջ։ Դեպքը լայն քննարկում առաջացրեց սոցիալական ցանցերում, մասնավորապես ՏիկՏոկ-ում, հետծննդյան փսիխոզի և ծննդից հետո մայրերի մոտ հանդիպող այլ դժվարությունների շուրջ։ Սա խթանեց բազմաթիվ մայրերի՝ բարձրաձայնելու իրենց անձնական պատմությունները սոցիալական ցանցերում կամ լրատվամիջոցներում։ Մասաչուսեթսի նահանգային օրենսդիր մարմնում ներկայացվեցին մի շարք օրինագծեր՝ նահանգում հետծննդյան հիվանդություններին ավելի լավ արձագանքելու նպատակով։

### Գեղարվեստական գրականության մեջ
Գի դը Մոպասանը իր *«Մոն-Օրիոլ»* վեպում (1887) նկարագրել է հետծննդյան պսիխոզի կարճատև դրվագ։

Շառլոտ Պերկինս Գիլմենը իր «Դեղին պաստառ» (1892) կարճ պատմվածքում նկարագրել է ծանր դեպրեսիա՝ փսիխոտիկ հատկանիշներով, որը սկսվել է ծննդաբերությունից հետո և, հնարավոր է, նման է եղել հենց հեղինակի սեփական փորձին։

Սթեյսի Սլեյթերը, երկար տարիներ շարունակվող ԲԲՍ-ի սերիալ *EastEnders*-ի գեղարվեստական կերպար, 2016 թվականին ունեցել է հետծննդյան փսիխոզ։ Սա դարձել էր այդ տարվա սերիալի ամենախոշոր և ամենաքննարկվող սյուժետային գծերից մեկը։

*[[House, M.D]].* սերիալի «Միշտ» սերիայում դոկտոր Հաուսը զբաղվում է հետծննդյան փսիխոզ ունեցող մոր գործով։

### Իրավական կարգավիճակ
Հետծննդյան փսիխոզը, հատկապես երբ առկա է արտահայտված դեպրեսիվ բաղադրիչ, ունի երեխայի սպանության փոքր, բայց իրական ռիսկ։ Սուր մանիակալ կամ ցիկլոիդ դեպքերում այս ռիսկը մոտ 1% է։ Այս միջադեպերի մեծ մասը տեղի է ունեցել մինչև մայրը կսկսեր բուժումը, իսկ որոշ դեպքեր եղել են պատահական։ Մի շարք երկրներ, այդ թվում՝ Կանադան, Միացյալ Թագավորությունը, Ավստրալիան և Իտալիան, ճանաչում են հետծննդյան հոգեկան հիվանդությունը որպես մեղմացուցիչ հանգամանք այն դեպքերում, երբ մայրը սպանում է իր երեխային։ Միացյալ Նահանգներում, 2009 թվականի դրությամբ, նման իրավական տարբերակում գոյություն չուներ, և խելագարության պաշտպանությունը հասանելի չէ բոլոր նահանգներում։ Միացյալ Թագավորությունում գործում Մանկասպանության մասին օրենքը՝ սկսած 1922 թվականից։

## Հետծննդյան փսիխոզի և հետծննդըան բիպոլյար խանգարման մասին գրքեր
Այս փսիխոզների մասին հրատարակվել են հետևյալ գրքերը.

* Րիփփինգ, Բժիշկ (1877)Հղի կանանց հոգեկան խանգարումները, Նորաթուխ և կրծքով կերակրղ մայրեր։ Շտուտգարտ, Էնկե։
* Կնաուեր Օ (1897) Հետծննդաբերական փսիխոզի մասին ՝ պրակտիկ բժիշկների համար։ Բեռլին, Կարգեր։
* Թումեյ Տ (2009) Հասկանալով հետծննդյան փսիխոզը. ժամանակավոր խելագարություն. Վեստպորտ, Պրեգեր։
* Հարվուդ Դ (2017) Նոր ուղեղի ծնունդ՝ բժշկություն հետծննդյան բիպոլյար խանգարումից: Բրենտ Ոուդ, Փոստ Հիլզ Փրես։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Աֆեկտիվ խանգարումներ
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում
Կատեգորիա:Հոգեբուժական ախտորոշում