Հաշմանդամություն և աղետներ

Բնական և մարդու կողմից ստեղծված աղետներն ունակություն ունեն անհամաչափ ազդեցություն ունենալու հաշմանդամություն ունեցող անձանց վրա: Այս խնդիրը ճանաչված է և անդրադրված ՄԱԿ-ի «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների կոնվենցիայի» 11-րդ հոդվածում, որը նշում է.

Աղետների ժամանակ հաշմանդամություն ունեցող անձինք հաճախ մնում են անտեսված՝ նախապաշարմունքների և երբեմն նաև հաշմանդամության տեսանելի դրսևորման բացակայության պատճառով։ Կախված հաշմանդամության տեսակից՝ անձը կարող է չգիտակցել, որ աղետ է տեղի ունենում կամ որ ինքը վտանգի մեջ է։ Մյուսները, օրինակ՝ շարժունակությունը սահմանափակող հաշմանդամություն ունեցողները, կարող են դժվարություն ունենալ տարհանման ընթացքում, երբ անհրաժեշտ է իջնել աստիճաններով, վազել կամ դռներ բացել։

## Հետազոտություններ և ապագա զարգացման ուղիներ
Այս ոլորտում դեռևս սահմանափակ գիտական հետազոտություններ են իրականացվել, սակայն առկա են բազմաթիվ անհատական վկայություններ այն մասին, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ աղետները ազդում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց վրա։  Բնապահպանական աղետները հաճախ անհամաչափորեն են ազդում խոցելի խմբերի վրա, հատկապես՝ հաշմանդամություն ունեցող անձանց։«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց մասին համաշխարհային զեկույցը» նշում է, որ աշխարհում հաշմանդամության տարածվածությունը շարունակ աճում է։ Սակայն աղետների հաղթահարման և կանխարգելման ծրագրերն առ այսօր բավարար կերպով չեն հարմարեցվում այս խոցելի խմբի կարիքներին։ Հաշմանդամություն ունեցող անձինք կարող են լրջորեն տուժել բնական աղետների ժամանակ և հաճախ անտեսվում են աղետների պլանավորման գործընթացներում։ Ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար տարհանման գործընթացները կարող են վտանգավոր լինել, եթե օգնություն հասանելի չէ։ Ճանաչողական խանգարումներով մարդիկ կարող են դժվարությամբ հասկանալ աղետի ժամանակ անհրաժեշտ քայլերը։ Տեսողության, լսողության կամ այլ սենսորային խնդիրներ ունեցող անձինք կարող են դժվարություն ունենալ արտակարգ իրավիճակներում հաղորդակցվելու հարցում։

Սենսորային, շարժողական և ֆիզիկական խնդիրներ ունեցող անձինք հաճախ խոչընդոտների են բախվում տարհանման և օգնության ստացման ժամանակ։ Սակայն մտավոր, ճանաչողական կամ ընկալողական խանգարումներ ունեցող անձինք ավելի հաճախ են անտեսվում՝ հաշմանդամության ոչ տեսանելի բնույթի պատճառով։ Երբ աղետի հետևանքով խախտվում է տվյալ անձի աջակցության ցանցը, նրանք կարող են կարիք ունենալ հատուկ տարհանման և ապաստարանային պայմանների։ Աղետների ռիսկի նվազեցման քաղաքականությունները հիմնականում կենտրոնացած են այն անձանց վրա, ովքեր չունեն մտավոր, հուզական, շարժողական կամ հաղորդակցական խնդիրներ։ Բացի այդ, հաճախ ենթադրվում է, որ հաշմանդամություն ունեցող անձինք ունեն խնամող, ինչի հետևանքով անտեսվում են այն դեպքերը, երբ նման աջակցություն հասանելի չէ։ Աղետների հաղթահարման և կանխարգելման գործող ռազմավարությունները հիմնականում ուղղված են ֆիզիկապես առողջ անձանց, չնայած այն փաստին, որ աշխարհի բնակչության շուրջ 15%-ը հաշմանդամություն ունի, և այդ ցուցանիշը շարունակում է աճել։ Այս աճը հիմնականում պայմանավորված է քրոնիկ առողջական խնդիրների տարածվածության բարձրացմամբ և բնակչության ընդհանուր ծերացմամբ։ Մասնավորապես՝ երեխաների շրջանում, այս արդեն իսկ խոցելի խմբի մոտավորապես 10%-ը գնահատվում է, որ ունի որևէ տեսակի հաշմանդամություն։ Չնայած այս բարձր ցուցանիշին՝ հաշմանդամություն ունեցող երեխաները հաճախ դուրս են մնում աղետների ռիսկի նվազեցման ծրագրերից, ինչը նրանց առավել խոցելի է դարձնում՝ թե՛ կրթական, թե՛ ֆիզիկական, թե՛ հոգեբանական առումներով։ Հաշմանդամություն ունեցող երեխաները պահանջում են լրացուցիչ ֆիզիկական և կրթական աջակցություն, որը հիմնականում հաշվի չի առնվում գործող քաղաքականությունների շրջանակում։ Հատկապես աշխարհի ամենաաղքատ երկրներում հաշմանդամություն ունեցող անձինք շատ ավելի քիչ հավանականությամբ են ստանում այնպիսի ուշադրություն, ինչպիսին ունեն առավել արտոնյալ խմբերը։ Այս բոլոր գործոնները նպաստում են աղետային իրավիճակներում հաշմանդամություն ունեցող անձանց նկատմամբ ռիսկերի բազմազանության և խստության աճին։

## Խտրականություն
Աղետները սրում են այն խտրականությունը, որի բախվում են հաշմանդամություն ունեցող անձինք։ Որոշ հետազոտություններ փաստում են, որ հաշմանդամություն ունեցող անձանց նկատմամբ խտրականություն է դրսևորվում աղետի ցիկլի բոլոր փուլերում՝ նախապատրաստումից մինչև արձագանք, վերականգնում և վերակառուցում։ Ամենահաճախ հանդիպող սահմանափակումներից է ֆիզիկական հասանելիության բացակայությունը՝ շենքեր, տրանսպորտ և աղետներին վերաբերող ծառայություններ։ Այս խմբի մարդկանց բացառված լինելը մասամբ պայմանավորված է նրանով, որ արտակարգ իրավիճակների պլանավորողները և օգնության աշխատակիցները բավարար պատրաստվածություն չունեն հաշմանդամության հարցերում։ Բոլոր տեսակի հաշմանդամություն ունեցող անձինք էքսպոնենցիալ կերպով ավելի խոցելի են բնապահպանական աղետների ժամանակ։ Մտավոր խնդիրներ ունեցող անձինք նույնքան են տուժում, որքան ֆիզիկական սահմանափակում ունեցողները, չնայած վերջիններս հաճախ ավելի տեսանելի են, և առաջինների կարիքները հաճախ անտեսվում են։ Այն անձինք, որոնք ունեն «անտեսանելի» հիվանդություններ, հաճախ չեն ստանում համապատասխան ճանաչողական աջակցություն, քանի դեռ նրանց կարիքները տեսանելիորեն չեն դրսևորվում շրջապատի համար, ինչը շատ դեպքերում երբեք չի էլ լինում։ Ճանաչողական կամ ինտելեկտուալ խանգարումներով անձինք հաճախ չեն գիտակցում սոցիալական կամ գործնական վտանգները, ինչն ավելացնում է աղետներից բացասական հետևանքների հավանականությունը։ Աղետների ժամանակ ժամանակավոր ապաստարաններում իրականացվող տեսողական գնահատումներն, ի տարբերություն ֆիզիկական խնդիրների, հաճախ չեն կարողանում բացահայտել այն անձանց կարիքները, ովքեր ունեն ինտելեկտուալ կամ ճանաչողական խնդիրներ, ինչի հետևանքով նրանք չեն ստանում անհրաժեշտ աջակցություն։ Աղետների ոլորտում մշակվող քաղաքականությունները ոչ միայն անտեսում կամ խտրականություն են ցուցաբերում հաշմանդամություն ունեցող անձանց նկատմամբ, այլ նաև աղետային իրադարձություններն ինքնին կարող են ավելացնել հաշմանդամության ցուցանիշները կամ վատթարացնել առկա բժշկական վիճակները։

## Հաշմանդամությունը աղետների կառավարման պլանավորման մեջ
Հաշմանդամությունն աղետների պլանավորման մեջ որպես կարևոր գործոն աստիճանաբար սկսում է արժանանալ որոշ կառավարման մարմինների ուշադրությանը միաժամանակ, տարբեր իրավապաշտպան կազմակերպություններ, որոնք պաշտպանում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները, ակտիվորեն զբաղվում են իշխանությունների նկատմամբ իրազեկման և լոբբիստական գործունեությամբ՝ պահանջելով, որպեսզի աղետների կանխարգելման և արձագանքման ծրագրերում լիարժեք ներառվեն հասարակության հաշմանդամ անդամների կարիքները։ Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան (CRPD) ազդել է այնպիսի նախաձեռնությունների վրա, ինչպիսին է The Sphere Project-ը՝ խրախուսելով ավելի շատ հաշմանդամությանն առնչվող ուղեցույցների ներառման և տարբեր տեսակի հաշմանդամությունների համար տարբեր մոտեցումների կիրառման անհրաժեշտության ճանաչման։ Գյուղական և ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում ու շրջաններում նկատվում է էական բաց՝ նրանց միջև, ովքեր ունեն ֆինանսական և մարդկային ռեսուրսների կարիք, և նրանց միջև, ովքեր իրականում ստանում են այդ աջակցությունը, արդյունքում, հաշմանդամություն ունեցող անձինք հաճախ զրկվում են իրենց անհրաժեշտ ծառայություններից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղետներ
Կատեգորիա:Աղետներ
Կատեգորիա:Էյբլիզմ
Կատեգորիա:Հաշմանդամության իրավունքներ
Կատեգորիա:Հաշմանդամության իրավունքներ
Կատեգորիա:Հաշմանդամություն