Լոբու ծիլեր

link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:-2022-01-12_Bean_sprouts,_Trimingham,_Norfolk.JPG|աջից|մինի
**Լոբու ծիլեր**, լոբազգիների ընտանիքին պատկանող բույսերի սերմերի ջրում թրմելու և ծլեցման արդյունքում ստացվող մթերք, որոնք օգտագործվում են որպես բանջարեղեն։ Տարբեր լոբազգիներ կարող են ծլեցնել տարբեր տեսակի բողբոջներ։ Ամենահաճախ գործածվողը համարվում է մաշը, որի ծլեցված տարբերակը կոչվում է մաշի ծիլեր։ Օգտագործվում են նաև սոյայի հատիկները, ոլոռը, սիսեռը և այլ լոբազգիներ, որոնցից ստացվում են ծիլեր։ Ծիլերի արտադրությունը չի պահանջում հողի առկայություն կամ գյուղատնտեսական գործիքներ. դրանք կարող են աճեցվել պարզապես բավարար քանակությամբ ջրի առկայության դեպքում՝ փակ տարածքում։ Այդ պատճառով ծիլերը համարվում են ամենահեշտ աճեցվող բանջարեղեններից մեկը։ Բուսաբանական տեսանկյունից ծիլերը, լիենելով սերմի ծլած սաղմ, էականորեն տարբերվում է բույսի սերմերից։

## Ծագում
Լոբու ծիլերը ծագումով Չինաստանից են։ Հին չինական բժշկական գրքերում, ինչպիսիք են «Լին Շու Ծին»-ը և «Շեն Նոն Պըն Ցաո Ծին»-ը, նշվում է, որ սրանք ծլեցվում, ապա չորացվում էին՝ որպես դեղաբույս օգտագործելու համար։ Դրանք անվանում էին «Հուան Ծուան» և օգտագործում էին բժշկական նպատակներով։ Բացի այդ, դաոսականները ծլեցրած  հատիկներն օգտագործում էին որպես առողջարար սնունդ։

Նան Սոն դարաշրջանից (հիմնականում 12-րդ դարից) սկսած՝ թարմ ծիլերը սկսել են օգտագործել որպես սնունդ։ Առաջին գրավոր հիշատակումը հանդիպում է Լին Հոնի «Շան Ծիա Ցին Կոն» () գրքում, որտեղ նկարագրվում է, թե ինչպես էին Ֆու Ծիան նահանգի Ցուան Ճոուի բնակիչները  աշնան փառատոնի նախօրեին սև լոբին ջրում թրմում, այնուհետև ծլեցրած հատիկները տեղադրում ավազով լցված ամաններում, ծածկում փայտե տախտակով և թողնում, որ աճի։ Երբ դրանք աճում էին, ծածկում էին տակառով և թողնում արևի տակ՝ պաշտպանելով քամուց։ Երեք օր անց ծիլերը եփում էին ձեթով, աղով, քացախով և համեմունքներով, իսկ հետո փաթաթում խմորի մեջ՝ որպես ուտեստ։ Դրանք դեղին գույն ունեին և անվանվում էին «Ըխուան Շեն» (, «Սագի դեղին բողբոջ»)։

Սու Սոնի «Թու Ծին Պըն Ցաո» () աշխատության մեջ ասվում է.

«Մաշը բանջարեղենների մեջ լավագույններից է»։

«Արեւելյան մայրաքաղաքի երազային հիշողությունները»-ում (, «Տոն Ծին Մըն Խուա Լու») նույնպես մի քանի անգամ հիշատակվում են ծիլերը, օրինակ՝

«Կանաչ լոբին, կարմիր լոբին և ցորենը թրմվում են ջրում՝ ծիլեր աճեցնելու համար։ Դրանք մի քանի սանտիմետր երկարություն են ունենում, կապվում են կարմիր զամբյուղներով ու վառ գունավոր թելերով և կոչվում՝ Ցունշեն ()»։

«Հուանգ Ցյուան» և «Ը Հուանգ Շեն»  իրական ծիլեր չեն համարվում, դրանք պարզապես մի փոքր ծլած հատիկներ, որոնք դեռ չենն հասել վերջնական փուլին։

Առաջին անգամ «ծիլեր» () տերմինը հիշատակվում է Յուան դինաստիայի ժամանակ (1271–1368 թթ.) գրված «Ծիա Ծյու Պի Յոն» () գրքում, որտեղ մանրամասն նկարագրվում է ծիլերի աճեցման գործընթացը.

«Մաշը թրմում են ջրում երկու օր, մինչև որ այն ուռչի, ապա հավասար շերտով տարածում են հողի վրա։ Օրվա ընթացքում երկու անգամ ջրում են։ Երբ ծիլերը մեկ մատ երկարություն են ունենում, մաքրում են սերմի կեղևը, այնուհետև լցնում եռման ջրի մեջ և մատուցում՝կոճապղպեղ(), կանաչ սոխ (), ձեթ(), աղ () և քացախ () ավելացնելով»։

## Արտադրման գործընթաց
link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Sprouter.png|մինի|200x200փքս|Ջրատար տարա, որը հատուկ ստեղծված է լոբու ծիլեր աճեցնելու համար: Նկատի ունեցեք, որ ներսինն արդեն ծլել է։
Սերմերն արտածիլելու համար անհրաժեշտ է օգտագործել կենսունակ սերմեր պարունակող չոր սերմեր։ Ժամանակակից որոշ լոբազգիներ ենթարկվում են ջերմային մշակումների, ինչը կարող է խոչընդոտել դրանց արտածիլմանը։

Լվացված և զտված լոբազգիները լիովին թրջելուց հետո տեղադրվում են մաքուր տարայի հատակին՝ ոչ ավելի, քան մեկ շերտով։ Պահպանվում են դրանք սենյակային ջերմաստիճանում և ամեն օր առնվազն երկու անգամ լվացվում մաքուր ջրով։ Եթե լոբին երկար ժամանակ ջրի մեջ ե մնում և օդի հետ շփում չի ունենում, այն արագ փչանում է, ուստի անհրաժեշտ է կամ օգտագործել հատակին անցքեր ունեցող տարա (օրինակ՝ ծակերով կճուճ կամ հատուկ տարա, ինչպես ցույց է տրված աջ նկարում), կամ էլ յուրաքանչյուր լվացումից հետո ձեռքով թափել ջուրը։ Սերմերը սովորաբար սկսում են ծլել 1-2 օրվա ընթացքում, իսկ մոտ մեկ շաբաթում նրանք ունենում են մի քանի սանտիմետր երկարությամբ նուրբ ցողուններ։ Դրանք պետք է օգտագործել մինչև տերևների, կողմնային արմատների և արմատային թելիկների առաջացումը։

Ծլած լոբու հիմնական ուտելի մասը ցողունն է։ Եթե այն աճում է մթության մեջ, ցողունի գույնը մնում է սպիտակ, իսկ հյուսվածքը դառնում է ավելի նուրբ և խրթխրթան։ Չինական ավանդական մեթոդում ծլման ընթացքում լոբու վրա քարեր են դնում, ինչը ստիպում է բույսին դիմակայել ճնշմանը և արդյունքում ձևավորում է հաստ ու ամուր ցողուն։

Եթե սերմերը երկար չեն մնում, այլ օգտագործվում է հենց առաջին ծիլերը դուրս տալուն պես, ապա այն կոչվում է «ծլած լոբի»։ Դրա համն ու սննդային արժեքը ավելի շատ նման է հենց լոբուն, քան բողբոջներին, և այն համեմատելի է հնագույն «դեղին թերթիկ» () կամ «սագի դեղին լոբու ծիլ» () ուտեստների հետ։

## Օգտագործման եղանակներ
Ծլած լոբին լայնորեն օգտագործվում է Արևելյան Ասիայի և Հարավարևելյան Ասիայի խոհանոցներում։

Չինական խոհանոցում ծլած լոբին հիմնականում օգտագործվում է եփված վիճակում։ Դրա պատրաստման տարածված եղանակներն են տապակումը, շոգեխաշումը, ապուրներում օգտագործումը և եռացրած ջրով թեթև շփելուց հետո սառը աղցան պատրաստելը։

Տապակելիս այն հաճախ համադրվում է այլ բանջարեղենի կամ մսի հետ։ Օրինակ՝ Ծիան Սյու նահանգի Ճըն Ծիան քաղաքի ավանդական ուտեստը՝ "Արծաթե ծիլերով հավի շերտիկ" (), պատրաստվում է մաշի ծլած բողբոջները մանր կտրատած հավի մսի հետ տապակելով։ Շան Սի նահանգում հայտնի է "Տապակած արծաթե բողբոջ" (), որտեղ մեծ կրակի վրա արագ տապակվում են մաշի ծիլերը, սոխն ու տապակած չիլի պղպեղը՝ պահպանելով խրթխրթան կառուցվածքը։

Չինական Ցին դինաստիայի գրող Յուան Մեյը () իր «Սուեյ Յուան խոհարարական գրքում» () նշում էր, որ լոբու ծիլերը պետք է լավ տապակել, որպեսզի դրանք փափուկ դառնան և համեմունքների համը լիովին ներծծեն։

Չինաստանի հյուսիսային շրջաններում երբեմն նախ հեռացնում են ծիլերի վերին և ստորին հատվածները, այդ պատճառով տեղական խոհանոցում դրանք երբեմն անվանում են «պատառոտված բանջարեղեն» ()։

Բացի այդ, երբ ծլած լոբին օգտագործվում է մսի և սոյայի սոուսի հետ շոգեխաշած ուտեստներում, հիմնականում նախընտրում են դեղին լոբու ծիլերը, քանի որ դրանք ավելի հաստ են և ավելի լավ են կլանում ուժեղ համեր։

Ճապոնական և կորեական թերակղզու խոհանոցներում լոբու ծիլերը հիմնականում պատրաստում են տապակելով, ապուրներում օգտագործելով կամ եռացրած ջրով եփելուց հետո որպես սառը նախուտեստ մատուցելով։ Կորեայում, հատկապես, եփված մաշի ծիլերին հաճախ ավելացվում են բիբիմբապի՝ որպես լրացնող բաղադրիչ, կամ օգտագործվում են գյոզայի և մանդուի (կորեական պելմենիների) միջուկի մեջ։

Հարավարևելյան Ասիայում մաշի ծիլերը հաճախ ուտում են հում վիճակում։ Դրանք հաճախ ավելացվում են սառը աղցաններին, օգտագործվում են որպես ապուրների, բրնձային ուտեստների (Pho, Laksa) կամ գարնանային ռոլերի թարմ խավարտ։ Բացի այդ, որոշ երկրներում դրանք թթվասերում են մաղադանոսի, գազարի, կանաչ սոխի կամ բողկի հետ, ինչի արդյունքում ստացվում է թեթև թթվաշ-քաղցր խրթխրթան թթու։
Պատկեր:SZ_深圳_Shenzhen_福田_Futian_味琪蒸飯_Wei_Qi_Restaurant_food_炒豆芽菜_fried_mung_bean_sprouts_June_2024_R12S.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:SZ_%E6%B7%B1%E5%9C%B3_Shenzhen_%E7%A6%8F%E7%94%B0_Futian_%E5%91%B3%E7%90%AA%E8%92%B8%E9%A3%AF_Wei_Qi_Restaurant_food_%E7%82%92%E8%B1%86%E8%8A%BD%E8%8F%9C_fried_mung_bean_sprouts_June_2024_R12S.jpg|Չինաստանի Շըն Ճըն քաղաքի ռեստորաններում տապակած լոբու ծիլեր
Պատկեր:Stir-fried_Turnip_Cake_and_Bean_Sprouts_(5204781988).jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Stir-fried_Turnip_Cake_and_Bean_Sprouts_(5204781988).jpg|Չինաստանի Պեկին քաղաքի հյուրանոցում՝ առանց վերջույթների՝ գազարով տապակ
Պատկեր:小粒大豆もやし_(32594164444).jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:%E5%B0%8F%E7%B2%92%E5%A4%A7%E8%B1%86%E3%82%82%E3%82%84%E3%81%97_(32594164444).jpg|Ճապոնիայում վաճառվող լոբու ծիլեր
Պատկեր:Yasai-itame_001.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Yasai-itame_001.jpg|Ճապոնիայում Չինական խոհանոցի ռեստորանում մսով տապակած լոբի
Պատկեր:Korean_cuisine-Sukjunamul-01.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Korean_cuisine-Sukjunamul-01.jpg|Կորեական աղցան պատրաստված լոբու ծիլերից
Պատկեր:Kongnamul_gukbap_20230408_001.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Kongnamul_gukbap_20230408_001.jpg|Կորեական ապուր՝ լոբիով
Պատկեր:Pho,_Rice_&_Noodle,_5_Rue_Littré,_Paris_003.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Pho,_Rice_&_Noodle,_5_Rue_Littr%C3%A9,_Paris_003.jpg|Լոբին լցնել Վիետնամական ուտեստի մեջ և կարելի է անմիջապես ուտել
Պատկեր:2019_Khao_yam_mixed.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:2019_Khao_yam_mixed.jpg|Թայլանդական «խառը» աղցան պատրաստված լոբով,պեմլոով,ծովամթերքով և շատ այլ բաղադրիչներով
Պատկեր:Indonesia_Tahu_goreng.JPG|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Indonesia_Tahu_goreng.JPG|Ինդոնեզական  ուտեստ պատրաստված լոբով 
Լոբու ծիլերը ֆոտոսինթեզի շնորհիվ դառնում են կանաչ գույնի, բայց համը չի կորում։ Հաշվի առնելով ծլեցման գործընթացը կարող է բակտերիաների տարածման պատճառ դառնալ, անվտանգությունից ելնելով դրանք պետք է  եփվեն կամ տապակվեն մինչ ուտելը։

## Սնուցում
Մեկ բաժին կանաչ լոբի կամ դեղին լոբի կարող է ձևավորել ավելի քան 10 բաժին լոբու ծիլերի քաշ, ավելացած քաշը հիմնականում ջուր է: Բողբոջման ընթացքում սպառվում են լոբու հիմնական սննդարար նյութերը (շաքար, սպիտակուց, ճարպ), ուստի լոբու ծլիկները ունեն ցածր կալորիականություն, բայց վիտամին C-ն և սննդային մանրաթելերը մեծապես ավելանում են:Մեր ժամանակներում դրանք համարվում են առողջ սնունդ, որը կարող է օգնել քաշի նվազեցման մեջ:

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ
* 黃豆芽：營養成分
* 李约瑟 《中国科学技术史》 第六卷 第五分册 《发酵与食品科学》 第245-248页

Կատեգորիա:Բույսեր
Կատեգորիա:Բույսի բազմացում
Կատեգորիա:Բուսաբանություն
Կատեգորիա:Կորեական խոհանոց
Կատեգորիա:Հնդկական խոհանոց
Կատեգորիա:Ճապոնական խոհանոց
Կատեգորիա:Ուտելիքի նախընտրություններ
Կատեգորիա:Չինական խոհանոց
Կատեգորիա:Պահածոյացված սնունդ
Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Սնունդ
Կատեգորիա:Վիետնամական խոհանոց