Սոցիալական պայմանագիր

[մինի|319x319փքս| [Թոմաս Հոբսի *[[Լևիաթան (գիրք)|«Լևիաթան»]]* (1651) աշխատության բնօրինակը, որտեղ նա քննարկում է սոցիալական պայմանագրերի տեսության հայեցակարգը։]]
**Բարոյական և քաղաքական փիլիսոփայության** մեջ սոցիալական պայմանագիրը **տեսություն կամ մոդել է,** որը ծագել է Լուսավորության դարաշրջանում և սովորաբար, չնայած ոչ միշտ, վերաբերում է անհատի նկատմամբ պետության իշխանության օրինականությանը։

Սոցիալական պայմանագրերի փաստարկները սովորաբար այն են, որ անհատները բացահայտ կամ լռելյայն համաձայնել են զիջել իրենց որոշ ազատություններ և ենթարկվել իշխանությանը (կառավարողի կամ մեծամասնության որոշմանը)՝ իրենց մնացած իրավունքների պաշտպանության կամ պահպանման դիմաց։ սոցիալական կարգը։ Բնական և օրինական իրավունքների փոխհարաբերությունները հաճախ սոցիալական պայմանագրերի տեսության թեմա են։ Տերմինն իր անվանումն ստացել է **«Սոցիալական պայմանագիր»** (ֆր.՝ **Du contrat social ou Principes du droit politique**), Ժան-Ժակ Ռուսոյի 1762 թվականի գրքից, որը քննարկում էր այս հայեցակարգը։ Թեև սոցիալական պայմանագրերի տեսության նախադրյալները հայտնաբերվել են հին ժամանակներում, հունական և ստոյական փիլիսոփայության, հռոմեական և կանոնական իրավունքի մեջ, սոցիալական պայմանագրի ծաղկման շրջանը եղել է 17-րդ դարի կեսերից մինչև 19-րդ դարերի սկիզբը, երբ այն հայտնվեց որպես քաղաքական օրինականության առաջատար դոկտրին։

Սոցիալական պայմանագրերի տեսությունների մեծ մասի մեկնարկային կետը մարդկային վիճակի քննությունն է, որը բացակայում է որևէ քաղաքական կարգից (որը կոչվում է «բնության վիճակ» Թոմաս Հոբսի կողմից)։ Այս պայմաններում անհատների գործողությունները կապված են միայն նրանց անձնական ուժով և խղճով։ Այս ընդհանուր ելակետից սոցիալական պայմանագրերի տեսաբանները ձգտում են ցույց տալ, թե ինչու են ռացիոնալ անհատները կամավոր համաձայնում հրաժարվել իրենց բնական ազատությունից՝ քաղաքական կարգի օգուտներ ստանալու համար։

Սոցիալական պայմանագրի և բնական իրավունքների 17-րդ և 18-րդ դարերի նշանավոր տեսաբաններից էին **Հյուգո դե Գրոտը (1625), Թոմաս Հոբսը (1651), Սամուել ֆոն Պուֆենդորֆը (1673), Ջոն Լոկը (1689), Ժան-Ժակ Ռուսոն (1762) և Իմանուել Կանտ (1797)**, յուրաքանչյուրը յուրովի է մոտենում քաղաքական իշխանության հայեցակարգին։ Գրոտիուսը պնդում էր, որ առանձին մարդիկ ունեն բնական իրավունքներ։ Թոմաս Հոբսը հայտնի է, որ **«բնության վիճակում»** մարդկային կյանքը կլինի **«միայնակ, աղքատ, տհաճ, դաժան և կարճ»**։ Քաղաքական կարգի և օրենքի բացակայության դեպքում յուրաքանչյուր ոք կունենա անսահմանափակ բնական ազատություններ, ներառյալ **«ամեն ինչի իրավունքը»** և, հետևաբար, թալանելու, բռնաբարության և սպանության ազատությունը. կլիներ անվերջ **«բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ»** *(bellum omnium contra omnes)*: Սրանից խուսափելու համար ազատ մարդիկ միմյանց հետ պայմանավորվում են ստեղծել քաղաքական համայնք (քաղաքացիական հասարակություն) սոցիալական պայմանագրի միջոցով, որում նրանք բոլորն ապահովություն են ստանում՝ իրենց բացարձակ ինքնիշխանի, մեկ մարդու կամ տղամարդկանց ժողովի ենթարկվելու դիմաց։ Թեև ինքնիշխանության հրամանները կարող են լինել կամայական և բռնակալական, Հոբսը բացարձակ իշխանությունը տեսնում էր որպես բնական վիճակի սարսափելի անարխիայի միակ այլընտրանքը։ Հոբսը պնդում էր, որ մարդիկ համաձայն են հրաժարվել իրենց իրավունքներից՝ հօգուտ կառավարության բացարձակ իշխանության (լինի միապետական, թե խորհրդարանական)։

Որպես այլընտրանք, Լոկը և Ռուսոն պնդում էին, որ մենք քաղաքացիական իրավունքներ ենք ձեռք բերում ուրիշների իրավունքները հարգելու և պաշտպանելու պարտավորությունն ընդունելու դիմաց՝ հրաժարվելով դա անելու որոշ ազատություններից։

Սոցիալական պայմանագրերի տեսության մոտեցումների հիմնական պնդումն այն է, որ օրենքը և քաղաքական կարգը բնական չեն, այլ մարդկային ստեղծագործություններ։ Սոցիալական պայմանագիրը և նրա ստեղծած քաղաքական կարգը պարզապես նպատակին հասնելու միջոց են՝ ներգրավված անհատների շահը, և լեգիտիմ են միայն այնքանով, որքանով նրանք կատարում են համաձայնագրի իրենց մասը։ Հոբսը պնդում էր, որ կառավարությունը սկզբնական պայմանագրի կողմ չէ, և քաղաքացիները պարտավոր չեն ենթարկվել կառավարությանը, երբ այն չափազանց թույլ է արդյունավետորեն ճնշելու ֆրակցիոնիզմը և քաղաքացիական անկարգությունները։

*Մ.թ.ա*. չորրորդ դարում Էպիկուրը, թվում էր, ուներ սոցիալական պայմանագրի ուժեղ զգացում, ընդ որում արդարությունն ու օրենքը հիմնված էին փոխադարձ համաձայնության և առավելությունների վրա, ինչպես վկայում են այս տողերը, ի թիվս այլոց, նրա Հիմնական վարդապետություններից.

***31.*** *Բնական արդարադատությունը փոխադարձ օգուտի գրավական է՝ թույլ չտալ, որ մի մարդ վնասի կամ վնասի մյուսին:*

***32.''' Այն կենդանիները, որոնք ի վիճակի չեն միմյանց հետ պարտավորեցնող պայմանագրեր կնքել՝ չվնասելու կամ չվնասելու մասին, առանց արդարության կամ անարդարության են. և նմանապես այն ժողովուրդների համար, ովքեր չկարողացան կամ չէին կարող կնքել պարտադիր պայմանագրեր՝ չվնասելու կամ չվնասելու համար։''

***33.** Երբեք բացարձակ արդարադատություն չի եղել, այլ միայն պայմանավորվածություններ, որոնք կնքվել են մարդկանց միջև փոխադարձ հարաբերություններում, տարբեր վայրերում, տարբեր ժամանակներում, որոնք կանխում են վնաս պատճառելը կամ տառապելը:''

***Սոցիալական պայմանագրի հայեցակարգն ի սկզբանե դրվել է Գլաուկոնի կողմից, ինչպես նկարագրված է Պլատոնի կողմից «Հանրապետություն», Գիրք II:***

Ասում են, որ անարդարություն անելն իր բնույթով լավ է. տառապել անարդարություն, չարություն; բայց որ չարն ավելի մեծ է, քան բարին։ Եվ այսպես, երբ մարդիկ և՛ անարդարություն են գործել, և՛ կրել են անարդարություն, և երկուսն էլ փորձ են ունեցել՝ չկարողանալով խուսափել մեկից և ձեռք բերել մյուսը, նրանք կարծում են, որ ավելի լավ է միմյանց միջև համաձայնվել, որ ոչ մեկը չունենա. հետևաբար, առաջանում են օրենքներ և փոխադարձ ուխտեր. և այն, ինչ սահմանված է օրենքով, նրանց կողմից համարվում է օրինական և արդար։ Նրանք հաստատում են, որ դա արդարության ծագումն ու բնույթն է. դա միջոց է կամ փոխզիջում բոլորից լավագույնի միջև, որն է՝ անարդարություն գործել և չպատժվել, և ամենավատը, որն է՝ անարդարության ենթարկվելն առանց իշխանության։ վրեժխնդրության; և արդարությունը, լինելով երկուսի միջև միջին կետում, հանդուրժվում է ոչ թե որպես բարիք, այլ որպես փոքրագույն չարիք և հարգվում է մարդկանց անարդարություն անելու անկարողության պատճառով։ Որովհետև ոչ մի մարդ, ով արժանի է մարդ կոչվելու, երբեք չէր ենթարկվի նման համաձայնության, եթե կարողանար դիմադրել. նա կկատաղի, եթե անի։ Այդպիսին է ստացված պատմությունը, Սոկրատես, արդարության բնույթի և ծագման մասին։

**Բարոյական և քաղաքական փիլիսոփայության** մեջ **սոցիալական պայմանագիրը** տեսություն կամ մոդել է, որը ծագել է Լուսավորության դարաշրջանում և սովորաբար, չնայած ոչ միշտ, վերաբերում է անհատի նկատմամբ պետության իշխանության օրինականությանը։

Սոցիալական պայմանագրերի փաստարկները սովորաբար այն են, որ անհատները բացահայտ կամ լռելյայն համաձայնել են զիջել իրենց որոշ ազատություններ և ենթարկվել իշխանությանը (կառավարողի կամ մեծամասնության որոշմանը)՝ իրենց մնացած իրավունքների պաշտպանության կամ պահպանման դիմաց։ սոցիալական կարգը։ Բնական և օրինական իրավունքների փոխհարաբերությունները հաճախ սոցիալական պայմանագրերի տեսության թեմա են։ Տերմինն իր անվանումն ստացել է **«Սոցիալական պայմանագիր»** (ֆր.՝ **Du contrat social ou Principes du droit politique**), [[Ժան-Ժակ Ռուսո]]յի 1762 թվականի գրքից, որը քննարկում էր այս հայեցակարգը։ Թեև սոցիալական պայմանագրերի տեսության նախադրյալները հայտնաբերվել են հին ժամանակներում, հունական և ստոյական փիլիսոփայության, հռոմեական և կանոնական իրավունքի մեջ, սոցիալական պայմանագրի ծաղկման շրջանը եղել է 17-րդ դարի կեսերից մինչև 19-րդ դարերի սկիզբը, երբ այն հայտնվեց որպես քաղաքական օրինականության առաջատար դոկտրին։

Սոցիալական պայմանագրերի տեսությունների մեծ մասի մեկնարկային կետը մարդկային վիճակի քննությունն է, որը բացակայում է որևէ քաղաքական կարգից (որը կոչվում է «**բնության վիճակ»** [[Թոմաս Հոբս]]ի կողմից)։ Այս պայմաններում անհատների գործողությունները կապված են միայն նրանց անձնական ուժով և խղճով։ Այս ընդհանուր ելակետից սոցիալական պայմանագրերի տեսաբանները ձգտում են ցույց տալ, թե ինչու են ռացիոնալ անհատները կամավոր համաձայնում հրաժարվել իրենց բնական ազատությունից՝ քաղաքական կարգի օգուտներ ստանալու համար։

Սոցիալական պայմանագրի և բնական իրավունքների 17-րդ և 18-րդ դարերի նշանավոր տեսաբաններից էին ***Հյուգո դե Գրոտը (1625), Թոմաս Հոբսը (1651), Սամուել ֆոն Պուֆենդորֆը (1673), Ջոն Լոկը (1689), Ժան-Ժակ Ռուսոն (1762) և Իմանուել Կանտ (1797***), յուրաքանչյուրը յուրովի է մոտենում քաղաքական իշխանության հայեցակարգին։ Գրոտիուսը պնդում էր, որ առանձին մարդիկ ունեն բնական իրավունքներ։ [[Թոմաս Հոբս]]ը հայտնի է, որ **«բնության վիճակում»** մարդկային կյանքը կլինի «միայնակ, աղքատ, տհաճ, դաժան և կարճ»։ Քաղաքական կարգի և օրենքի բացակայության դեպքում յուրաքանչյուր ոք կունենա անսահմանափակ բնական ազատություններ, ներառյալ **«ամեն ինչի իրավունքը»** և, հետևաբար, թալանելու, բռնաբարության և սպանության ազատությունը. կլիներ անվերջ **«բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» (bellum omnium contra omnes)**: Սրանից խուսափելու համար ազատ մարդիկ միմյանց հետ պայմանավորվում են ստեղծել քաղաքական համայնք (''քաղաքացիական հասարակություն'') սոցիալական պայմանագրի միջոցով, որում նրանք բոլորն ապահովություն են ստանում՝ իրենց բացարձակ ինքնիշխանի, մեկ մարդու կամ տղամարդկանց ժողովի ենթարկվելու դիմաց։ Թեև ինքնիշխանության հրամանները կարող են լինել կամայական և բռնակալական, Հոբսը բացարձակ իշխանությունը տեսնում էր որպես բնական վիճակի սարսափելի անարխիայի միակ այլընտրանքը։ Հոբսը պնդում էր, որ մարդիկ համաձայն են հրաժարվել իրենց իրավունքներից՝ հօգուտ կառավարության բացարձակ իշխանության ''(լինի միապետական, թե խորհրդարանական)''։

Որպես այլընտրանք, **Լոկը** և **Ռուսոն** պնդում էին, որ մենք քաղաքացիական իրավունքներ ենք ձեռք բերում ուրիշների իրավունքները հարգելու և պաշտպանելու պարտավորությունն ընդունելու դիմաց՝ հրաժարվելով դա անելու որոշ ազատություններից։

**Սոցիալական պայմանագրերի** տեսության մոտեցումների հիմնական պնդումն այն է, որ օրենքը և քաղաքական կարգը բնական չեն, այլ մարդկային ստեղծագործություններ։ Սոցիալական պայմանագիրը և նրա ստեղծած քաղաքական կարգը պարզապես նպատակին հասնելու միջոց են՝ ներգրավված անհատների շահը, և լեգիտիմ են միայն այնքանով, որքանով նրանք կատարում են համաձայնագրի իրենց մասը։ **Հոբսը** պնդում էր, որ կառավարությունը սկզբնական պայմանագրի կողմ չէ, և քաղաքացիները պարտավոր չեն ենթարկվել կառավարությանը, երբ այն չափազանց թույլ է արդյունավետորեն ճնշելու ֆրակցիոնիզմը և քաղաքացիական անկարգությունները։

== Ընդհանուր ակնարկ ==
=== Սոցիալական պայմանագրի մոդել ===
''Գոյություն ունի սոցիալական պայմանագրերի տեսությունների ընդհանուր ձև, որը հետևյալն է.'' <blockquote>Ես ընտրում եմ R-ն M-ում, և դա I*-ին հիմք է տալիս հաստատել և համապատասխանել R-ին իրական աշխարհում այնքանով, որքանով որ ես ունեմ R-ն M-ում ընտրելու պատճառները (կամ կարող են լինել) կիսվել I*-ի կողմից։</blockquote>''Քանի որ M-ը խորհրդակցական միջավայր է. R կանոններ, սկզբունքներ կամ ինստիտուտներ; ԵՍ (հիպոթետիկ) մարդիկ, ովքեր գտնվում են սկզբնական դիրքում կամ բնության մեջ, որոնք կազմում են սոցիալական պայմանագիրը. և ես* լինելով իրական աշխարհում այն անհատները, որոնք հետևում են սոցիալական պայմանագրին:''

== Պատմություն ==
=== Դասական միտք ===
Սոցիալական պայմանագրերի ձևակերպումները պահպանվել են աշխարհի հնագույն գրառումներից շատերում։ Երկրորդ դարի հնդկական բուդդայական տեքստը՝ Մահավաստուն, պատմում է Մահասամմատայի մասին լեգենդը։ Պատմությունը հետևյալն է՝ Կաղապար

''Իր ռոք հրամանագրերում ասվում էր, որ հնդկական բուդդայական թագավոր Ասոկան պնդում էր լայն և հեռահար սոցիալական պայմանագրի համար։ Այդպիսի օրինակներից մեկն այն է, երբ որոշակի քաղաքի բնակիչները բողոքում էին վանականների համար, որոնք կտրում են սակա ծառերը, Բուդդան ասում է իր վանականներին, որ նրանք պետք է կանգնեն և տեղի տան սոցիալական նորմերին:''

Մ.թ.ա. չորրորդ դարում Էպիկուրը, թվում էր, ուներ սոցիալական պայմանագրի ուժեղ զգացում, ընդ որում արդարությունն ու օրենքը հիմնված էին փոխադարձ համաձայնության և առավելությունների վրա, ինչպես վկայում են այս տողերը, ի թիվս այլոց, նրա Հիմնական վարդապետություններից (տես նաև Էպիկուրյան էթիկան).

Սոցիալական պայմանագրի հայեցակարգն ի սկզբանե դրվել է Գլաուկոնի կողմից, ինչպես նկարագրված է Պլատոնի կողմից «**Հանրապետություն**», Գիրք II:

''Սոցիալական պայմանագրի տեսությունը հայտնվում է նաև **Կրիտոնում, Պլատոնի** մեկ այլ երկխոսություն։ Ժամանակի ընթացքում սոցիալական պայմանագրերի տեսությունն ավելի լայն տարածում գտավ այն բանից հետո, երբ Էպիկուրը (մ.թ.ա. 341–270), առաջին փիլիսոփան, ով արդարությունը տեսնում էր որպես սոցիալական պայմանագիր, և ոչ թե որպես գոյություն ունեցող բնության մեջ աստվածային միջամտության շնորհիվ (տես ստորև և նաև էպիկուրյան էթիկան), որոշեց. տեսությունը բերել իր հասարակության առաջին պլան։ Ժամանակի ընթացքում ավանդական քաղաքական և սոցիալական մտքի փիլիսոփաները, ինչպիսիք են **Լոկը, Հոբսը և Ռուսոն,*' առաջ քաշեցին իրենց կարծիքները սոցիալական պայմանագրի վերաբերյալ, ինչը հետագայում ստիպեց թեման դառնալ ավելի հիմնական։*

### Վերածննդի զարգացումները
Քվենտին Սքիները պնդում է, որ պայմանագրային տեսության մի քանի քննադատական ժամանակակից նորամուծություններ կան ֆրանսիացի կալվինիստների և հուգենոտների գրվածքներում, որոնց աշխատանքն իր հերթին վկայակոչվել է ցածր երկրների գրողների կողմից, ովքեր դեմ էին իրենց ենթարկվել Իսպանիային, իսկ ավելի ուշ՝ կաթոլիկները։ Անգլիա. Ֆրանցիսկո Սուարեսը (1548–1617), Սալամանկայի դպրոցից, կարելի է համարել սոցիալական պայմանագրի վաղ տեսաբան, որը տեսականացնում է բնական օրենքը՝ փորձելով սահմանափակել բացարձակ միապետության աստվածային իրավունքը։ Այս բոլոր խմբերը սոցիալական ուխտի կամ պայմանագրի միջոցով հանգեցրին ժողովրդական ինքնիշխանության մասին պատկերացումներին, և այս բոլոր փաստարկները սկսվեցին նախա«բնության վիճակի» փաստարկներով, ըստ որի քաղաքականության հիմքն այն է, որ բոլորն էլ բնություն՝ զերծ որևէ կառավարության ենթակայությունից։

Այս փաստարկները, սակայն, հիմնվում էին հռոմեական իրավունքում հայտնաբերված կորպորատիստական տեսության վրա, ըստ որի «populus»-ը կարող է գոյություն ունենալ որպես առանձին իրավաբանական անձ։ Այսպիսով, այս փաստարկները պնդում էին, որ մի խումբ մարդիկ կարող են միանալ կառավարությանը, քանի որ այն ունի մեկ կամք և որոշումներ կայացնելու մեկ ձայնով ինքնիշխան իշխանության բացակայության դեպքում, մի գաղափար, որը մերժվել է Հոբսի և հետագայում պայմանագրային տեսաբանների կողմից։

## Փիլիսոփաներ
### Թոմաս Հոբսի «Լևիաթան» (1651)
Առաջին ժամանակակից փիլիսոփան, ով ձեւակերպեց մանրամասն պայմանագրային տեսություն, Թոմաս Հոբսն էր (1588–1679): Ըստ Հոբսի, բնության վիճակում գտնվող անհատների կյանքը եղել է «միայնակ, աղքատ, գարշելի, դաժան և կարճ», մի վիճակ, որտեղ սեփական շահը և իրավունքների ու պայմանագրերի բացակայությունը խոչընդոտում էին «սոցիալական» կամ հասարակությանը։ Կյանքը «անարխիկ» էր (առանց առաջնորդության կամ ինքնիշխանության հայեցակարգի)։ Բնության վիճակում գտնվող անհատները ապաքաղաքական էին և ոչ սոցիալական։ Բնության այս վիճակին հաջորդում է սոցիալական պայմանագիրը։

Սոցիալական պայմանագիրը դիտվում էր որպես «իրադարձություն», որի ընթացքում անհատները հավաքվում էին և զիջում իրենց անհատական իրավունքներից մի քանիսը, որպեսզի մյուսները զիջեն իրենցը։ Սա հանգեցրեց պետության ստեղծմանը, ինքնիշխան սուբյեկտի, ինչպիսին նախկինում կային նրա տիրապետության տակ գտնվող անհատները, որը կստեղծեր օրենքներ սոցիալական փոխազդեցությունները կարգավորելու համար։ Այսպիսով, մարդկային կյանքն այլևս չէր «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ»։

Սոցիալական պայմանագրից բխած պետական համակարգը, սակայն, նույնպես անարխիկ էր (առանց առաջնորդության)։ Ինչպես բնական վիճակում գտնվող անհատները եղել են ինքնիշխան և այդպիսով առաջնորդվել սեփական շահերով և իրավունքների բացակայությամբ, այնպես էլ պետություններն այժմ գործում են իրենց շահերից ելնելով` մրցելով միմյանց հետ։ Ճիշտ այնպես, ինչպես բնական վիճակը, պետությունները, հետևաբար, պետք է բախվեին, որովհետև չկար ինքնիշխան (ավելի հզոր) ինքնիշխան (ավելի հզոր), որը կարող էր բոլորի վրա բռնի ուժով պարտադրել ինչ-որ համակարգ, ինչպիսին է սոցիալական-պայմանագրային օրենքները։ Իրոք, Հոբսի աշխատանքը օգնեց հիմք ծառայել միջազգային հարաբերությունների ռեալիզմի տեսությունների համար, որոնք առաջ քաշեցին Է. Հ. Կարը և Հանս Մորգենթաուն։ Հոբսը Լևիաթանում գրել է, որ մարդկանց («մեզ») անհրաժեշտ է «ինչ-որ ուժի սարսափը», հակառակ դեպքում մարդիկ չեն լսի փոխադարձության օրենքին, «(ամփոփելով) անելով ուրիշներին, ինչպես մեզ կվարվեին»։

### Ջոն Լոքի Կառավարության երկրորդ տրակտատը (1689)
Սոցիալական պայմանագրի մասին Ջոն Լոքի հայեցակարգը տարբերվում էր Հոբսիից մի քանի հիմնարար առումներով՝ պահպանելով միայն այն կենտրոնական պատկերացումը, որ բնության մեջ գտնվող անձինք պատրաստակամորեն հավաքվում են պետություն ձևավորելու համար։ Լոքը հավատում էր, որ բնության մեջ գտնվող անհատները բարոյապես կապված կլինեն Բնության օրենքով, որում մարդն ունի «ուժ... պահպանելու իր ունեցվածքը, այսինքն՝ իր կյանքը, ազատությունը և ունեցվածքը՝ ընդդեմ վնասվածքների և փորձերի։ այլ տղամարդիկ»։ Առանց կառավարության՝ պաշտպանելու նրանց նրանց դեմ, ովքեր փորձում էին վիրավորել կամ ստրկացնել նրանց, Լոքն այնուհետև կարծում էր, որ մարդիկ չեն ունենա անվտանգություն իրենց իրավունքների մեջ և կապրեն վախի մեջ։ Անհատները, Լոքի կարծիքով, միայն կհամաձայնեն ձևավորել մի պետություն, որը մասամբ կապահովի «չեզոք դատավոր», որը կգործի պաշտպանելու նրանց կյանքը, ազատությունը և ունեցվածքը, ովքեր ապրում էին այդ երկրում։

Մինչ Հոբսը վիճում էր գրեթե բացարձակ հեղինակության համար, Լոքն իր Կառավարության երկրորդ տրակտատում պնդում էր օրենքի համաձայն անխախտ ազատության մասին։ Լոքը պնդում էր, որ կառավարության լեգիտիմությունը բխում է քաղաքացիների պատվիրակությունից կառավարությունում իրենց բռնության բացարձակ իրավունքով (ինքնապաշտպանության կամ «ինքնապահպանման» անօտարելի իրավունքը վերապահելով), այլ իրավունքների տարրերի հետ միասին (օրինակ՝ գույքը պատասխանատվություն է կրելու։ հարկման) անհրաժեշտության դեպքում անվտանգության նպատակին հասնելու համար՝ պետությանը բռնության մենաշնորհ շնորհելու միջոցով, որով կառավարությունը, որպես անաչառ դատավոր, կարող է օգտագործել բնակչության հավաքական ուժը՝ օրենքը կառավարելու և կիրառելու համար, այլ ոչ թե յուրաքանչյուր մարդ հանդես է գալիս որպես իր սեփական դատավորը, երդվյալ ատենակալը և դահիճը` վիճակը բնության մեջ։

### Ժան-Ժակ Ռուսոյի Du Contrat սոցիալական (1762)
Ժան-Ժակ Ռուսոն (1712–1778) իր ազդեցիկ 1762 թվականի «Սոցիալական պայմանագիր» տրակտատում ուրվագծեց սոցիալ-պայմանագրի տեսության մեկ այլ տարբերակ՝ որպես հասարակության հիմքեր՝ հիմնված «ընդհանուր կամքի» ինքնիշխանության վրա։

Ռուսոյի քաղաքական տեսությունը կարևոր առումներով տարբերվում է Լոքի և Հոբսի տեսությունից։ Ռուսոյի կոլեկտիվիստական հայեցակարգն առավել ակնառու է «ընդհանուր կամքի» «լուսավոր հայեցակարգի» (որը նա վերագրել է Դենիս Դիդրոին) մշակելիս։ Ամփոփելով՝ «ընդհանուր կամքը» բոլոր քաղաքացիների հավաքական շահերի ուժն է՝ չշփոթել նրանց անհատական շահերի հետ։

Թեև Ռուսոն գրում էր, որ բրիտանացիներն այդ ժամանակ երկրագնդի ամենաազատ մարդիկ էին, նա չէր հավանություն տալիս նրանց ներկայացուցչական կառավարությանը, ոչ էլ ներկայացուցչական կառավարման որևէ ձևին։ Ռուսոն հավատում էր, որ հասարակությունը լեգիտիմ է միայն այն դեպքում, երբ ինքնիշխանը (այսինքն՝ «ընդհանուր կամքը») միակ օրենսդիրն է։ Նա նաև հայտարարեց, որ անհատը պետք է ընդունի «յուրաքանչյուր ասոցիացիայի ամբողջ համայնքին տոտալ օտարումը իր բոլոր իրավունքներով»։ Կարճ ասած, Ռուսոն նկատի ուներ, որ սոցիալական պայմանագիրը գործելու համար անհատները պետք է զրկվեն իրենց իրավունքներից ամբողջի նկատմամբ, որպեսզի նման պայմանները լինեն «հավասար բոլորի համար»։ Կաղապար:Blockquote

Ռուսոյի ապշեցուցիչ արտահայտությունը, որ մարդուն պետք է «ստիպել ազատ լինել», պետք է հասկանալ Կաղապար:Ըստ ում այսպես. քանի որ անբաժանելի և անօտարելի ժողովրդական ինքնիշխանությունը որոշում է, թե ինչն է լավ ամբողջի համար, եթե հնդիկը

### Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնի անհատական սոցիալական պայմանագիրը (1851)
Թեև Ռուսոյի սոցիալական պայմանագիրը հիմնված է ժողովրդական ինքնիշխանության և ոչ թե անհատական ինքնիշխանության վրա, կան այլ տեսություններ, որոնք պաշտպանում են ինդիվիդուալիստները, ազատականները և անարխիստները, որոնք չեն ենթադրում համաձայնություն բացասական իրավունքներից ավելին և ստեղծում են միայն սահմանափակ պետություն, եթե այդպիսիք կան։

Պիեռ-Ժոզեֆ Պրուդոնը (1809–1865) պաշտպանում էր սոցիալական պայմանագրի հայեցակարգը, որը չէր ներառում անհատի ինքնիշխանությունը ուրիշներին հանձնելը։ Ըստ նրա՝ սոցիալական պայմանագիրը եղել է ոչ թե անհատների և պետության միջև, այլ այն անհատների միջև, ովքեր ձեռնպահ են մնում միմյանց պարտադրելուց կամ կառավարելուց՝ յուրաքանչյուրն իր վրա պահպանելով ամբողջական ինքնիշխանություն.

### Ջոն Ռոուլսի արդարության տեսություն (1971)
Հիմնվելով Իմանուել Կանտի աշխատանքի վրա՝ պետության սահմանափակումների կանխավարկածով, Ջոն Ռոլսը (1921–2002) «Արդարության տեսություն» աշխատության մեջ (1971 թ.) առաջարկեց պայմանագրային մոտեցում, որով հիպոթետիկ «սկզբնական դիրքում» գտնվող ռացիոնալ մարդիկ մի կողմ կթողնեն։ նրանց անհատական նախասիրություններն ու կարողությունները «տգիտության շղարշի» տակ և համաձայնում են արդարադատության և իրավական կազմակերպման որոշ ընդհանուր սկզբունքների։ Այս գաղափարը կիրառվում է նաև որպես արդարության հասկացության խաղ-տեսական ձևավորում։

### Դեյվիդ Գոթիեի «Բարքերը համաձայն համաձայնագրով» (1986)
Դեյվիդ Գոթիերի «նեոհոբսյան» տեսությունը պնդում է, որ համագործակցությունը երկու անկախ և շահագրգիռ կողմերի միջև իսկապես հնարավոր է, հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է բարոյականության և քաղաքականության ըմբռնմանը։ Գոտիեն հատկապես մատնանշում է երկու կողմերի համագործակցության առավելությունները, երբ խոսքը վերաբերում է բանտարկյալի երկընտրանքի մարտահրավերին։ Նա առաջարկում է, որ եթե երկու կողմերը հավատարիմ մնան պայմանագրով նախատեսված սկզբնական համաձայնեցված պայմանավորվածությանը և բարոյականությանը, նրանք երկուսն էլ կունենան օպտիմալ արդյունք։ Սոցիալական պայմանագրի իր մոդելում գործոնները, ներառյալ վստահությունը, ռացիոնալությունը և սեփական շահը, պահում են յուրաքանչյուր կողմին ազնիվ և հետ պահում նրանց կանոնները խախտելուց։

### Ֆիլիպ Պետտի հանրապետականությունը (1997)
Ֆիլիպ Պետիտը (ծնվ. 1945թ.) «Հանրապետականիզմ. ազատության և կառավարման տեսություն» (1997թ.) աշխատության մեջ պնդում է, որ սոցիալական պայմանագրի տեսությունը, որը դասականորեն հիմնված է կառավարվողների համաձայնության վրա, պետք է փոփոխվի։ Հստակ համաձայնության համար վիճելու փոխարեն, որը միշտ կարելի է արտադրել, Փեթիթը պնդում է, որ դրա դեմ արդյունավետ ապստամբության բացակայությունը պայմանագրի միակ օրինականությունն է։

## Դիմում
### Ընտրություններ
Ժան-Ժակ Ռուսոն պնդում էր, որ հասարակական օրենքները պաշտպանում են այն քաղաքացիների հավաքական կամքը, ում նրանք ներկայացնում են։ Այսպիսով, օրենքներին ենթարկվելիս քաղաքացին «մնում է ազատ»։ Ընտրությունների շրջանակներում իսթեբլիշմենթի կամքը կոլեկտիվի կամքն է։ Բացի կոռուպցիայից, ժողովրդավարական իշխանության լեգիտիմությունը բացարձակ է։

Սոցիալական պայմանագրերի այլ տեսաբանների կարծիքով, երբ կառավարությունը չի կարողանում ապահովել իրենց բնական իրավունքները (Լոք) կամ բավարարել հասարակության լավագույն շահերը, քաղաքացիները կարող են հրաժարվել ընտրությունների կամ այլ միջոցներով ղեկավարությանը հնազանդվելու կամ փոխելու իրենց պարտավորությունից, ներառյալ, անհրաժեշտության դեպքում, բռնությունը։ Լոկը կարծում էր, որ բնական իրավունքները անօտարելի են, և, հետևաբար, Աստծո իշխանությունը փոխարինում է կառավարական իշխանություններին, մինչդեռ Ռուսոն կարծում էր, որ ժողովրդավարությունը (մեծամասնություն-իշխանություն) բարեկեցություն ապահովելու լավագույն միջոցն է՝ պահպանելով անհատի ազատությունը օրենքի գերակայության ներքո։ Սոցիալական պայմանագրի Լոքի հայեցակարգը կիրառվել է Միացյալ Նահանգների Անկախության հռչակագրում

### Դատարանի դահլիճ
Դատարանում սոցիալական պայմանագիրն օգտագործվում է հոգեկան առողջության ախտորոշման համար՝ վերջնական նպատակ ունենալով արդար դատավճիռ կայացնել։ Դատավոր Ջոն Ջեֆրի Ջոնսը դա անվանեց «ինքնապահպանման բնազդի ասպեկտ»։ Նա վատ արարքներ կատարողին տեսնում էր որպես անթափանց անձնավորություն. այդ «հազվագյուտ մարդը, ում ինտուիցիան թուլանում է և բաց թողնում ուսուցումը, մեծանում է անկաշկանդ, ուստի շարունակում է վատ արարքները»։ Ջոնսը պնդում էր, որ դատական իշխանության լեգիտիմությունը բացարձակ չէ։ Դատարանի փոխարեն հոգեբույժի գործն է ախտորոշել հոգեկան առողջությունը։

## Քննադատություն
### Կառավարվողների համաձայնությունը
Սոցիալական պայմանագրերի տեսության վաղ քննադատներից էր Ռուսոյի ընկերը՝ փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումը, ով 1742 թվականին հրապարակեց «Քաղաքացիական ազատության մասին» էսսեն։ Այս շարադրանքի երկրորդ մասը, որը վերնագրված է «Բնօրինակի պայմանագրի մասին», ընդգծում է, որ «սոցիալական պայմանագիր» հասկացությունը հարմար հորինվածք է.

Հյումը պնդում էր, որ կառավարվողների համաձայնությունն այն իդեալական հիմքն է, որի վրա պետք է հենվի կառավարությունը, բայց դա իրականում այդպես չի եղել։

### Բնական իրավունք և սահմանադրականություն
Իրավաբան Ռենդի Բարնետը պնդում է, որ թեև հասարակության տարածքում ներկայությունը կարող է անհրաժեշտ լինել համաձայնության համար, դա չի նշանակում համաձայնություն բոլոր կանոններին, որոնք հասարակությունը կարող է սահմանել՝ անկախ դրանց բովանդակությունից։ Համաձայնության երկրորդ պայմանն այն է, որ կանոնները համապատասխանեն արդարադատության և բնական և սոցիալական իրավունքների պաշտպանության հիմքում ընկած սկզբունքներին և ունենան ընթացակարգեր այդ իրավունքների (կամ ազատությունների) արդյունավետ պաշտպանության համար։ Սա քննարկվել է նաև Օ. Ա. Բրաունսոնի կողմից, ով պնդում էր, որ ինչ-որ իմաստով երեք «սահմանադրություններ» են ներգրավված. երկրորդը, հասարակության սահմանադրությունը, հասարակության համար չգրված և ընդհանուր առմամբ հասկանալի կանոնների մի շարք, որը ձևավորվել է սոցիալական պայմանագրով նախքան կառավարությունը հաստատելը, որով նա հաստատում է երրորդը` կառավարության սահմանադրությունը։ Համաձայնելու համար անհրաժեշտ պայման է, որ կանոններն այդ առումով լինեն սահմանադրական։

### Լռելյայն համաձայնություն
Անուղղակի սոցիալական պայմանագրի տեսությունը պնդում է, որ մնալով որոշ հասարակության կողմից վերահսկվող տարածքում, որը սովորաբար կառավարություն ունի, մարդիկ համաձայնություն են տալիս միանալ այդ հասարակությանը և կառավարվել նրա կառավարության կողմից, եթե այդպիսիք կան։ Այս համաձայնությունն է, որ լեգիտիմություն է տալիս նման իշխանությանը։

Այլ գրողներ պնդում են, որ հասարակությանը միանալու համաձայնությունը պարտադիր չէ, որ համաձայնություն լինի նրա կառավարությանը։ Դրա համար իշխանությունը պետք է ստեղծվի կառավարման այնպիսի սահմանադրությամբ, որը համահունչ է բնության և հասարակության գերակա չգրված սահմանադրությանը։

### Հստակ համաձայնություն
Լրացուցիչ սոցիալական պայմանագրի տեսությունը նույնպես գնում է բացահայտ համաձայնության սկզբունքների ներքո։ Լռելյայն համաձայնության և բացահայտ համաձայնության հիմնական տարբերությունն այն է, որ բացահայտ համաձայնությունը կոչված է թյուր մեկնաբանության տեղ չթողնելու համար։ Ավելին, դուք պետք է ուղղակիորեն նշեք, թե ինչ եք ուզում, և անձը պետք է պատասխանի հակիրճ ձևով, որը կա՛մ հաստատում է, կա՛մ հերքում այդ առաջարկը։

### Պայմանագրերը պետք է լինեն կոնսենսուսային
Համաձայն պայմանագրի կամքի տեսության՝ պայմանագիրը վավերական չի համարվում, քանի դեռ բոլոր կողմերը կամավոր համաձայն չեն դրան՝ լռելյայն կամ բացահայտ, առանց հարկադրանքի։ 19-րդ դարի իրավաբան Լայզանդեր Սփուները, ով վիճել է Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանի առջև և անհատների միջև պայմանագրային իրավունքի հավատարիմ ջատագովը, իր «Ոչ դավաճան» էսսեում պնդում է, որ ենթադրյալ սոցիալական պայմանագիրը չի կարող օգտագործվել պետական գործողություններ, ինչպիսիք են հարկումը արդարացնելու համար, քանի որ կառավարությունը։ ուժ կձեռնարկի յուրաքանչյուրի նկատմամբ, ով չի ցանկանում նման պայմանագիր կնքել։ Արդյունքում նա պնդում է, որ նման համաձայնությունը կամավոր չէ, և հետևաբար, ընդհանրապես չի կարող լեգիտիմ պայմանագիր համարվել։ Աբոլիցիոնիստ լինելով՝ նա նմանատիպ փաստարկներ բերեց ԱՄՆ-ում ստրկության հակասահմանադրականության մասին։

Ժամանակակից անգլո-ամերիկյան իրավունքը, ինչպես եվրոպական քաղաքացիական իրավունքը, հիմնված է պայմանագրի կամքի տեսության վրա, ըստ որի պայմանագրի բոլոր պայմանները պարտադիր են կողմերի համար, քանի որ նրանք ընտրել են այդ պայմանները իրենց համար։ Սա ավելի քիչ ճիշտ էր, երբ Հոբսը գրում էր «Լևիաթան». այն ժամանակ ավելի մեծ նշանակություն էր տրվում քննարկմանը, այսինքն՝ օգուտների փոխադարձ փոխանակում, որն անհրաժեշտ էր վավեր պայմանագրի ձևավորման համար, և պայմանագրերի մեծ մասն ունեին անուղղակի պայմաններ, որոնք բխում էին պայմանագրային հարաբերությունների բնույթից, այլ ոչ թե կողմերի կատարած ընտրությունից։ Համապատասխանաբար, պնդում են, որ սոցիալական պայմանագրերի տեսությունն ավելի համահունչ է Հոբսի և Լոքի ժամանակաշրջանի պայմանագրային իրավունքին, քան մեր ժամանակի պայմանագրային իրավունքին, և որ սոցիալական պայմանագրի որոշ առանձնահատկություններ, որոնք մեզ անոմալ են թվում, օրինակ՝ համոզմունքը. որ մենք կապված ենք մեր հեռավոր նախնիների կողմից ձևակերպված պայմանագրով, Հոբսի ժամանակակիցներին այնքան տարօրինակ չէր թվա, որքան մեզ։

## Տես նաև
* Դասական հանրապետականություն
* Համաձայնություն
* Կառավարվողների համաձայնությունը
* Սահմանադրություն
* Սահմանադրականություն
* Ինքնորոշում
* Պայմանագիր
* Epicurean ethics
* Ֆեդերալիզմ
* Մանդատ (քաղաքականություն)
* Mayflower Compact
* Մոնարխոմախներ
* Օրգանական ճգնաժամ
* Ռասայական պայմանագիր
* *[[Մարդու իրավունքներ]]*
* Ապստամբության իրավունք
* Իրավունքի գերակայություն
* Սալամանկայի դպրոց
* Սոցիալական կապիտալ
* Սոցիալական համախմբվածություն
* Սոցիալական պայմանագիր (Բրիտանիա) – Բրիտանական Լեյբորիստական կուսակցության քաղաքականություն, որը ներառում է աշխատանքի պայմանների և սոցիալական բարեկեցության փոխզիջում
* Սոցիալական քայքայում
* Լոուրենս Կոլբերգի բարոյական զարգացման փուլերը
* *[[Սոցիալական արդարադատությունը լիբերալ պետությունում]]*
* Սոցիալական իրավունքներ (սոցիալական պայմանագրի տեսություն)
* Սոցիալական համերաշխություն
* Սոցիալական փլուզում
* Համաձայնության տեսություն
* *[[Կրիտոն]]* – երկխոսություն Պլատոն
* Խուան դե Մարիանա

## Աղբյուրներ
* Foisneau, Luc. "Governing a Republic: Rousseau's General Will and the Problem of Government". ''Republics of Letters: A Journal for the Study of Knowledge, Politics, and the Arts'' 2, no. 1 (December 15, 2010)
*  Sigmund, Paul E. "Natural Law, Consent, and Equality: William of Ockham to Richard Hooker". Published on website ''Natural Law, Natural Rights, and American Constitutionalism''. A We the People project of the National Endowment for the Humanities.
* Jan Narveson. "The Contractarian Theory of Morals:FAQ". On website ''Against Politics: Anarchy Naturalized''.
* A satirical example of a social contract for the United States from the Libertarian Party. Parody.
* Social Contract: A Basic Contradiction in Western Liberal Democracy, Eric Engle. A critique of social contract theory as counter-factual myth.

## Տարընթերցում
* Ankerl, Guy. *Towards a Social Contract on a Worldwide Scale: Solidarity contracts. Research series*. Geneva: International Institute for Labour Studies [Pamphlet], 1980, .
* Carlyle, R. W. «Միջնադարյան քաղաքական տեսության պատմություն Արևմուտքում»։ Էդինբուրգ Լոնդոն. Վ. Բլեքվուդ և որդիներ, 1916 թ.
* Falaky, Faycal (2014): «Սոցիալական պայմանագիր, մազոխիստական պայմանագիր. ազատության և ենթարկվելու գեղագիտությունը Ռուսոյում». Ալբանի։ Նյու Յորքի պետական համալսարանի հրատարակչություն.
* Gierke, Otto Friedrich Von and Ernst Troeltsch. *Natural Law and the Theory of Society 1500 to 1800.* Translated by Sir Ernest Barker, with a Lecture on "The Ideas of Natural Law and Humanity", by Ernst Troeltsch. Cambridge: The University Press, 1950.
* Gough, J. W.. *The Social Contract*. Oxford: Clarendon Press. 1936.
* Harrison, Ross. *Hobbes, Locke, and Confusion's Empire: an Examination of Seventeenth-Century Political Philosophy*. Cambridge University Press, 2003.
* Hobbes, Thomas. ''Leviathan''. 1651.
* Locke, John. *[https://web.archive.org/web/20070304114414/http://oregonstate.edu/instruct/phl302/texts/locke/locke2/locke2nd-a.html Second Treatise on Government]* 1689.
* 
* Pettit, Philip. *Republicanism: A Theory of Freedom and Government*. NY: Oxford U.P., 1997, , Օքսֆորդ։ Clarendon Press, 1997 թ
* Պուֆենդորֆ, Սամուել, Ջեյմս Թալլի և Մայքլ Սիլվերթորն։ «Պուֆենդորֆ. Մարդու և քաղաքացու պարտականությունն ըստ բնական իրավունքի. Քեմբրիջի տեքստերը քաղաքական մտքի պատմության մեջ». Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն 1991 թ.
* Ռոլս, Ջոն։ «Արդարության տեսություն» (1971)
* Ռայլի, Պատրիկ։ «Որքանո՞վ է համահունչ սոցիալական պայմանագրի ավանդույթը»։ *Journal of the History of Ideas* 34: 4 (հոկտ. – դեկտ., 1973): 543–62:
* Ռայլի, Պատրիկ։ «Կամք և քաղաքական լեգիտիմություն. սոցիալական պայմանագրերի տեսության քննադատական ցուցադրություն Հոբսի, Լոկի, Ռուսոյի, Կանտի և Հեգելի մոտ»։ Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս։ Հարվարդի համալսարանի հրատարակչություն, 1982 թ.
* Ռայլի, Պատրիկ։ «Սոցիալական պայմանագիրը և դրա քննադատները», գլուխ 12 «Տասնութերորդ դարի քաղաքական մտքի Քեմբրիջի պատմությունը»։ Eds. Մարկ Գոլդի և Ռոբերտ Վոկլեր։ «Քեմբրիջի քաղաքական մտքի պատմություն» 4-րդ հատորը։ Cambridge University Press, 2006. էջ&nbsp;347–75.
* Ռուսո, Ժան-Ժակ. «Սոցիալական պայմանագիր կամ քաղաքական իրավունքի սկզբունքներ* (1762)
* Scanlon, T. M. 1998. *What We Owe To Each Other*. Cambridge, Massachusetts

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://standardebooks.org/ebooks/jean-jacques-rousseau/the-social-contract/g-d-h-cole The Social Contract, by Jean-Jacques Rousseau]
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/b008w3xm «Սոցիալական պայմանագիր»։ «Մեր ժամանակներում» (2008թ. փետրվարի 7)։ BBC ռադիոհաղորդում. Մելվին Բրեգ, մոդերատոր; Քեմբրիջի համալսարանի Մելիսա Լեյնի հետ; Սյուզան Ջեյմս, Լոնդոնի համալսարան; Կարեն Օ'Բրայեն, Ուորվիքի համալսարան:]
* [https://www.bbc.co.uk/blogs/radio4/2012/05/in_our_time_-_game_theory.html «Խաղերի տեսություն»։ *Մեր ժամանակներում* (մայիսի 10, 2012)։ BBC ռադիոհաղորդում. Մելվին Բրեգ, մոդերատոր, Ուորվիքի համալսարանի պատվավոր Յան Ստյուարտի, Էնդրյու Քոլմանի, Լեսթերի համալսարանի և Ռիչարդ Բրեդլիի, Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցի հետ:] Խաղերի տեսության քննարկում, որն անդրադառնում է խաղերի տեսության առնչությանը սոցիալական պայմանագրի հետ։
* [https://web.archive.org/web/20120413015649/http://arcade.stanford.edu/journals/rofl/files/article_pdfs/roflv02i01_Foisneau_121510.pdf Foisneau, Luc. «Հանրապետության կառավարում. Ռուսոյի ընդհանուր կամքը և կառավարության խնդիրը». «Գրերի հանրապետություններ. գիտելիքի, քաղաքականության և արվեստի ուսումնասիրության ամսագիր» 2, թիվ. 1 (դեկտեմբերի 15, 2010)]
* [http://www.nlnrac.org/classical/late-medieval-transformations Sigmund, Paul E. «Natural Law, Consent, and Equality. William of Ockham to Richard Hooker». Հրապարակված է «Բնական իրավունք, բնական իրավունքներ և ամերիկյան սահմանադրականություն» կայքում։ Հումանիտար գիտությունների ազգային հիմնադրամի «Մենք մարդիկ» նախագիծը:]
* [https://web.archive.org/web/20110510101647/http://www.againstpolitics.com/the-contractarian-theory-of-morals-faq/ Jan Narveson. "The Contractarian Theory of Morals:FAQ". On website *Against Politics: Anarchy Naturalized''.]
* A satirical example of a social contract for the United States from the Libertarian Party. Parody.
* Social Contract: A Basic Contradiction in Western Liberal Democracy, Eric Engle. A critique of social contract theory as counter-factual myth.

Կատեգորիա:Ինքնիշխանություն
Կատեգորիա:Սոցիալական տեսություններ
Կատեգորիա:Սոցիոլոգիայի տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Քաղաքական կոնցեպտներ