open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դեկտեմբերի 25

**Դեկտեմբերի 25**, տարվա 359-րդ (նահանջ տարիներին՝ 360-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 6 օր։

## Դեպքեր
* 1990` համացանցի ծննդյան օրն է։ Առաջին անգամ Թիմոտի Ջոն Բեռներս-Լիին նրան հաջողվեց ապահովել Hypertext Transfer Protoc
* 2016 - Ռուսաստանի Դաշնության Պաշտպանության նախարարությանը պատկանող Տու-154 ինքնաթիռը վթարվել է և ընկել Սև ծով։

## Ծնունդներ
*1642 - Իսահակ Նյուտոն, անգլիացի աշխարհահռչակ ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս, աստղագետ, ալքիմիկոս, փիլիսոփաև աստվածաբան (մ. 1727)
*1890 - Ալեքսանդր Հակոբյան, մեխանիկ։ ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիայի (1943), պրոֆեսոր (1937), ՀԽՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ (1940)։
* 1895 - Հավասի,հայ գուսան
* 1903 - Արաքս (Արաքս Մուրադի Ավետիսյան), հայ արձակագիր, մանկագիր (վ. 1978)։
* 1908 - Էդուարդ Սարգսյան, հայ նկարիչ
* 1910 - Իոսիֆ Մանյուշիս, խորհրդային պետական և կուսակցական գործիչ
* 1927 - Ռամ Նարայան, հնդիկ երաժիշտ։
*1930 - Արմենակ Ալաջաջյան, հայ նշանավոր բասկետբոլիստ, բասկետբոլի մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր մարզիչ
*1989 - Ադրիան ֆոն Ցիգլեր, շվեյցարացի երգահան է

## Մահեր
* 1915 - Նորայր Բյուզանդացի, բանասեր
* 1942 - Աուրել Ստոդոլա,սլովակ ինժեներ և ջերմատեխնիկ
* 1977 - Չարլի Չապլին, անգլիացի նշանավոր կինոդերասան, սցենարիստ, երգահան և ռեժիսոր, կինեմատոգրաֆի ունիվերսալ վարպետ, համաշխարհային կինեմատոգրաֆի ամենահայտնի կերպարներից մեկի՝ թափառաշրջիկ Չարլիի կերպարի ստեղծողը
* 1997 - Անիտա Կոնտի, ազգությամբ հայ, ֆրանսիացի բնախույզ, աշխարհում առաջին կին օվկիանոսագետ, լուսանկարիչ
Դեկտեմբերի 30

**Դեկտեմբերի 30**, տարվա 364-րդ (նահանջ տարիներին՝ 365-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 1 օր։

## Դեպքեր
1922. Հիմնադրվեց ԽՍՀՄ-ն

## Ծնունդներ
* 1401 - Մազաչչո, իտալացի նկարիչ, ֆլորենտական քվատրոչենտոյի խոշորագույն ներկայացուցիչ։
* 1673 - Ահմեդ III, Օսմանյան կայսրության սուլթան 1703 - 1730 թթ.։
* 1824 - Ալեքսեյ Լոբանով-Ռոստովսկի, ռուս դիվանագետ, իշխան։ 
* 1865 - Ռեդյարդ Կիպլինգ, անգլիացի հայտնի գրող, բանաստեղծ և արձակագիր։ 
*1883 - Սարգիս Լուկաշին, հայ խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, եղել է ժողկոմխորհի նախագահ։ 
* 1918 - Գիորգի Մելիքիշվիլի, վրացի պատմաբան, Վրաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս։ 
* 1980 - Էլիզա Դուշկու, ալբանական արմատներով, ամերիկացի դերասանուհի։
* 1980 - Տիգրան Գևորգյան, հայ դերասան։
*1984 - Լեբրոն Ջեյմս, ամերիկացի պրոֆեսիոնալ բասկետբոլիստ։
*1995 - Կիմ Թեհյոն, կորեացի երգիչ, վոկալիստ,վիժուալ։

## Մահեր
* 274 - Փելիքս I, Հռոմի Պապ 269 թվականի հունվարի 5-ից մինչ 274 թվականի դեկտեմբերի 30-ը։
* 1916 - Լեոպոլդ Սուլերժիցկի, ռուս ռեժիսոր, հասարակական և թատերական գործիչ, գրականագետ (ծ. 1872)։
* 1935 - Լևոն Էսաճանյան, ուսուցիչ, բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծ. 1890)։
* 2006 - Սադդամ Հուսեյն, Իրաքի նախագահ (ծ․ 1937)։
* 2014 - Լուիզա Ռայներ, դերասանուհի (ծ. 1910)։
Դեկտեմբերի 31

**Դեկտեմբերի 31**, տարվա 365-րդ (նահանջ տարիներին՝ 366-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 0 օր։

## Դեպքեր
* 1869՝ հայտնաբերվել են Արտեմիսի տաճարի ավերակները։
* 1968՝ կատարվել աշխարհում առաջին գեր­ձայ­նա­յին մար­դա­տար Տու-144 ինք­նա­թի­ռի առա­ջին թռիչ­քը։
* 1970 - Լենինգրադից Երևան թռիչքի մեկնարկին ջախջախվել է «Աէ­րո­ֆ­լոտի» ԻԼ-18Վ ինքնաթիռը։ Բոլոր 93 ուղևորները զոհվել են։
* 1990 - Գարրի Կասպարովը դարձել է շախ­մա­տի աշ­խար­հի չեմ­պի­ոն` տիտ­ղո­սը խլե­լով Անատոլի Կարպովից։
* 1994 - Ռուս-չեչենական պատերազմի ժամանակ Ռուսաստանի զինված ուժերը սկսել են Չեչնիայի մայրաքաղաք Գրոզնիի գրավման գործողությունը։
* 1999 - Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինը հրաժարական է տվել և Վլադիմիր Պուտինը դարձավ նախագահ։

## Ծնունդներ
* 1842 - Ջովանի Բոլդինի, իտալացի գեղանկարիչ։
* 1869 - Անրի Մատիս, ֆրանսիացի գեղանկարիչ։
* 1900 - Նաիրի Զարյան, հայ գրող։
* 1937 - Էնթոնի Հոփքինս, կինոյի և թատրոնի, հեռուստատեսության բրիտանացի մեծ դերասան։
* 1948 - Դոննա Սամմեր, ամերիկյան երգչուհի, ռիթմ-ն-բլյուզ և դիսկո ժանրերի երաժշտության կատարող։
* 1955 - Վիտյա Այվազյան, Հայաստանի ազգային հերոս։
* 1959 - Պետա Ռաթեր, նոր զելանդացի դերասանուհի

## Մահեր
* 1877 - Գյուստավ Կուրբե, ֆրանսիացի նկարիչ։
* 1915 - Թոմազո Սալվինի,իտալացի դերասան
* 1917 - Ֆեդերիկո Ձանդոմենեգի, իտալացի նկարիչ, իմպրեսիոնիզմի ժամանակաշրջանի կարկառուն ներկայացուցիչներից մեկը։
*1980 - Ռաուլ Ուոլշ, ամերիկացի ռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, պրոդյուսեր, Ամերիկյան կինոակադեմիայի հիմնադիրներից մեկը։
*1990 - Վասիլի Լազարև, խորհրդային տիեզերագնաց, Խորհրդային Միության հերոս։
*2009 - Միքայել Վարդանով, հայազգի ռեժիսոր վավերագրական կինոյի վարպետ, օպերատոր և սցենարիստ ։

## Հիշատակի օրեր

### Կրոնական
* Հայ Առաքելական եկեղեցին նշում է Բարսեղ Կեսարացու, նրա եղբայր Գրիգոր Նյուսացու, Սեղբեստրոս Հռովմա հայրապետի և աբբայ Եփրեմ Խուրի Ասորու հիշատակի օրը։

## Ծանոթագրություններ
Ցեղասպանություն

thumb|right|«Ցեղասպանություն» բառի ծագումը

**Ցեղասպանություն** ( - ցեղ և  - սպանում եմ), միջազգային հանցագործություն, ըստ Միավորված Ազգերի Կազմակերպության 1948 թվականի դեկտեմբերի 12-ին ընդունված «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին կոնվենցիա»՝ որևէ ազգային, կրոնական կամ էթնիկ խմբի մասնակիորեն կամ ամբողջությամբ մտադրված համակարգված ոչնչացում հետևյալ կերպով՝

* Խմբի անդամների սպանություն, 
* Խմբի անդամներին մարմնական կամ մտավոր ծանր վնասի պատճառում, 
* Միտումնավոր այնպիսի կենսապայմանների ստեղծում այդ խմբի համար, որ հաշվարկված են հանգեցնելու նրանց լիարժեք կամ մասնակի ֆիզիկական ոչնչացմանը, 
* Այնպիսի միջոցառումների պարտադրում, որ կկանխարգելեն այդ խմբի ծնելիությունը, 
* Այդ խմբի երեխաներին հարկադրաբար այլ խումբ տեղափոխելը։

1948 թվականի դեկտեմբերի 12-ին ընդունված ՄԱԿ-ի կոնվենցիայով ցեղասպանությունը համարվում է միջազգային հանցագործություն։

## Ցեղասպանության օրինակներ
* Հայերի սպանությունն ու տեղահանումը Օսմանյան կայսրությունում 1895–1923 թվականներին (տես՝ Մեծ եղեռն)։
* Հայերի ոչնչացումն Ադրբեջանում 1988–1993 թվականներին (տես՝ Մարաղայի կոտորած, Սումգայիթի ջարդեր, Բաքվի ջարդեր, Գանձակի ջարդեր)։
* Նացիստական Գերմանիայի կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հրեաների (տես Հոլոքոստ), գնչուների և խորհրդային ռազմագերիների ոչնչացումը։
* Պոլ Պոտի և Իենգ Սարիի ռեժիմի օրոք 1975 - 79 թվականներին երեք միլիոն կամբոջացիների ոչնչացումը։
* 1994 թվականին Ռուանդայում զանգվածային ջարդը, որի ժամանակ հութու ցեղը ոչնչացրեց տուտսի ցեղից 600000 հոգու։
* 1995 թվականին տեղի ունեցավ բոսնիացիների զանգվածային սպանդը։

## Տես նաև
* Հայոց ցեղասպանություն
* Հոլոքոստ
* Հայրենազրկում

## Գրականություն
* 
* Ball, P., P. Kobrak, and H. Spirer (1999). State Violence in Guatemala, 1960–1996։ A Quantitative Reflection. Washington, D.C.։ American Association for the Advancement of Science.
* 

## Արտաքին հղումներ
*Գլոբալ ֆորում ընդդեմ ցեղասպանության հանցագործության

Կատեգորիա:Ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Զանգվածային սպանություն
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունք
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Միջազգային դատական մարմիններ
Կատեգորիա:Միջազգային քրեական իրավունք
Դեկտեմբերի 23

**Դեկտեմբերի 23**, տարվա 357-րդ (նահանջ տարիներին՝ 358-րդ) օրն է։
* Տարվա ավարտին մնում է 8 օր։

## Դեպքեր
* 1876 - Սուլթան Աբդուլ Համիդը հրատարակեց Օսմանյան առաջին սահմանադրությունը։
* 1994 - ԼՂՀ Գերագույն Խորհրդի կողմից Ռոբերտ Քոչարյանն ընտրվեց անկախ Արցախի առաջին նախագահ։

## Ծնունդներ
* 1804 - Շառլ Օգյուստեն դը Սենտ-Բյով, ֆրանսիացի քննադատ և բանաստեղծ (վ. 1869)
* 1908 - Յուսուֆ Քարշ, լուսանկարիչ
* 1928 - Հովհաննես Չեքիջյան, հայ խմբավար, դիրիժոր, մանկավարժ
* 1950 - Վիսենտե դել Բոսկե, իսպանացի ֆուտբոլիստ և մարզիչ
* 1973 - Կարեն Կարախանյան, ուսանող–հրետանավոր, նշանառու, Արցախյան ազատամարտի մասնակից

## Մահեր
* 2011 - Կամո Նիգարյան, հայ նկարիչ, դիզայներ, լուսանկարիչ
*2010 - Ստեփան Ալաջաջյան, հայ գրող, արձակագիր, թարգմանիչ (ծ. 1924)
Լուսանկար

thumb|Տեսախցիկ
**Լուսանկար** () ― պատկեր, որն ստեղծվում է լույսի ազդեցության տակ լուսազգաց մարմնի վրա։

Այս օրերին մեծ մասը լուսանկարների ստեղծվում են սմարթֆոնի կամ տեսախցիկի միջոցով, որն օգտագործում է ոսպնյակ` տեսանելի լույսի ալիքների տեսարանի վրա ֆոկուսացնելու համար, որպեսզի վերարտադրվի այն, ինչ կտեսներ մարդկային աչքը: Նման պատկերներ ստեղծելու գործընթացն ու պրակտիկան կոչվում են լուսանկարչություն։

Առաջին մշտական լուսանկարը, խազագրության ավելի գաղտնաբառայն կոնտակտային ըմդունմամբ պատճենը, ստեղծվել է 1822 թվականին՝ օգտագործելով «հելիոգրաֆիա» գործընթացը, որը ելոգրաֆայի հիման վրա մշակել է Նիսեֆոր Նիեպսը: Առաջին լուսանկարները իրական տեսարանի, որոնք պատրաստված են եղել տեսախցիկի օբսկուրայի հետ, հայտնվել են մի քանի տարի անց Լա-Գրա, Ֆրանսիա, 1826 թվականին, սակայն Նիեպսի գործընթացը չափազանց զգայուն չէր, որպեսզի գործնական լիներ այս կիրառման համար. անհրաժեշտ էր տեսախցիկի տևական տևիկ, որը ժամերով կամ օրերով: 1829 թվականին Նիեպսը համագործակցեց Լուի Դագերրեի հետ, և նրանք երկուսն էլ մշակեցին նմանատիպ, սակայն ավելի զգայուն և ընդհանուր առմամբ բարելավված գործընթաց:

Երբ լուսանկարը ստեղծում է մի շարք նկարներ նպատակով ստացված պատկերները, որոնք այնուհետև կարող են տեղադրվել հետարտադրման կամ խմբագրման, այն կոչվում է ֆոտոսեսիա: Օրինակ կարող է լինել մոդելը, ով կանգնած է ստուդիայում կամ բացօթյա ֆոտոգրաֆի առաջ։ Ֆոտոսեսիայի տարբերակները կարող են ներառել սննդի և խմիչքների լուսանկարիչներ՝ ապրանքների ու կենսակերպի լուսանկարիչներ, ճարտարապետական ու ներքին տարածքների լուսանկարներ, էլեկտրոնային առևտրի լուսանկարներ, բուրժուա լուսանկարներ, ընդհանուր կենսակերպի լուսանկարներ:

Չհամակարգչային լուսանկարներ արտադրում են երկհամարային քիմիական գործընթացով: Երկհմարային գործընթացի ընթացքում լուսազգայուն ֆիլմը որսում է պատկերի նեգատիվը (գույներն ու լուսավոր / մթության հատվածները հակառակվում են): Մեծ մասամբ նեգատիվից ընտանեկան նկար ստանալու համար այն տեղափոխում են («տպագրում») լուսանկարային թղթի վրա: Թափանցիկ ֆիլմի վրա նեգատիվ տպագրող գործերը օգտագործվում են կինոֆիլմեր ստանալու համար. այլընտրանքով ֆիլմը մշակում են առկախ նեգատիվ պատկերի ինվերսիամ՝ ձեռք բերելով դրական թափանցիկ պատկեր։

## Տես նաև
* Լուսանկարչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լուսանկարչություն
Էսպերանտիստ

**Էսպերանտիստ,** էսպերանտո լեզվի տարածմանը մասնակցող անձնավորություն։ Ստուգաբանորեն, էսպերանտիստը հույս ունեցող անձն է։ Էսպերանտոյին տիրապետողները էսպերանտիստներ են, քանի որ լեզվով խոսելիս մարդիկ մասնակցում են այդ լեզվի տարածմանը։ Սակայն ոչ բոլոր էսպերանտիստներն են տիրապետում կամ խոսում լեզուն, քանի որ կան էսպերանտոյին աջակցելու բազմաթիվ ձևեր՝ բացի լեզվին տիրապետելուց։ Այս բառը կարող է նաև նշանակել մի անձ, ով տրամադրված է էսպեպրանտոյի նկատմամբ և ոչ անհրաժեշտաբար էսպերանտոյի շարժմանը համախոհ։

## Հայտնի էսպերանտիստներ
### Կարևոր էսպերանտիստներ
* Լյուդվիկ Լազարուս Զամենհոֆ, էսպերանտոյի ստեղծողը

### Քաղաքական գործիչներ
* Ֆիդել Կաստրո, Կուբայի նախագահը
:*Ես ինձ համարում եմ էսպերանտոյի զինվոր։ Կարևոր չէ թե դուք սակավաթիվ եք, ձեր մտահղացումը հաջողության կարժանանա։ Այն կհաջովի, քանզի իրավացի է։ Ամեն ազգ ունի իր լեզուն, մարդկությունն էլ պիտի ունենա իրենը՝ էսպերանտոն։* (Ճառ 1990 թ. Հավանայում անցկացվող 75րդ Համընդհանուր Հանրագումարում) 
* Էդվարդ VII, Անգլիայի թագավոր
:*Կարծում եմ էսպերանտոն մեծ օգուտ է մարդկությանը, և մաղթում եմ նրան լիագույն և աարագ հաջողություն։*
* Գանդի, Հնդիկ մարդկային իրավունքների ակտիվիստ
:*Ես կողմնակից եմ համընդհանուր օրացույցի ամբողջ աշխարհի համար, ինչպես նաև համընդհանուր դրամի ամենքի համար և էսպերանտոյի նման օժանդակ լեզվի բոլորի համար։*
* Յոսիպ Բռոզ Տիտո, Հարավսլավիայի ղեկավար
:*Էսպերանտոն պետք է ուսուցանվի մտավորականների, արտասահմանյան կապեր ունեցող յուրաքանչյուր ոքի և առավել ևս աշխատավորների կողմից։*

### Գրողներ
* Ումբերտո Էկո, Իտալացի լեզվաբան
* Ժյուլ Վեռն
:Իր մինչև 1993 թ. չտպագրված մնացած գիրքը պարունակում է էսպերանտոյով գրված 50 էջ՝ *Voyages of Study* (*Ուսուցման ճամփորդություններ*) հատվածում։ Այնտեղ իր կերպարներից մեկն ասում է.
:*Էսպերանտոն քաղաքակրթության ամենահաստատ և սրընթաց միջոցն է։*
:Եվ նա այսպես է դիմում իր ուղեկիցներին.
:*Միջազգային լեզվի բանալին, որ կորցվել է [[Բաբելոնի աշտարակ]]ում, կարելի է գտնել էսպերանտոյի գործածության մեջ*
* Լև Տոլստոյ
:*Ես գտնում եմ, որ [[վոլապուկ]] լեզուն շատ բարդ է, մինչդեռ էսպերանտոն, հակառակը, շատ պարզ է։ Այն այնքան պարզ է, որ վեց տարի առաջ ստանալով քերականական ձեռնարկ, բառարան և մի քանի հոդված այդ լեզվով, ես կարողացա երկու կարճ ժամ անց, եթե ոչ գրել, ապա գոնե հստակ այդ լեզվով կարդալ։ () Մեր եվրոպական աշխարհի յուրաքանչյուր ոք այդ լեզուն սովորելուն մի քիչ ժամանակ հատկացնելու զոհաբերությունը այնքան փոքր է, մինչդեռ արդյունքները կարող են այնքան մեծ լինել, որ հնարավոր չի ժխտել փորձել այն։* (1894)

### Գիտնականներ
* Ռուդոլֆ Դիզել, գերմանացի գյուտարար, դիզել շարժիչի ստեղծողը
:*Շատ տարիներ անց ես ինքն հետաքրքրվեցի էսպերանտոյով։ Այս միջազգային օժանդակ լեզուն համապատասխանում է սկզբունքային չափանիշներին, քանի որ բազմաթիվ մարդիկ ընդունում են այն, և սա դառնում է հիմնական լեզուների բնական կապորդը՝ իր մտերմիկ պարզունակության և կառուցվածքի տրամաբանության շնորհիվ։*


Կատեգորիա:Էսպերանտո
Նորավան (Սյունիքի մարզ)

**Նորավան**, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Սիսիան համայնքում։

## Աշխարհագրություն
Գտնվում է Որոտան գետի ձախ կողմում` մեղմաթեք սարավանդի վրա, ծովի մակարդակից մոտ 1700 մ բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Սյունիքի մարզի մարզկենտրոն Կապան քաղաքից ճանապարհով կազմում է մոտ 84 կմ, իսկ Սիսիան քաղաքից հեռու է 4-5 կմ դեպի արևելք։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1928 թվականին Սիսիանի շրջանի այլ գյուղերի բնակիչների կողմից։

## Բնակչություն
Համաձայն 2011 թվականին Հայաստանում անցկացված մարդահամարի արդյունքների՝ Նորավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 485, առկա բնակչությունը՝ 360 մարդ։ Գյուղը մշտապես բնակեցված է եղել հայերով։ Ստորև ներկայացված է Նորավան գյուղի բնակչության թվային փոփոխությունն ըստ տարիների.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիսիան համայնքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Տարոնիկ

**Տարոնիկ** (նախկին անվանումները՝ *Փոքր Զեյվա*, *Վերին Զեյվա*), գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատի տարածաշրջանում, Վաղարշապատ քաղաքից մոտ 7 կմ հարավ-արևմուտք։ Մարզկենտրոն Արմավիրից հեռավորությունը կազմում է 15 կմ, գտնվում է ծովի մակերևույթից 845 մ բարձրության վրա։ Վերանվանվել է **Տարոնիկ** 1978 թ. հունվարի 25-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Տարոնիկի մշտական բնակչությունը կազմել է 1892, առկա բնակչությունը՝ 1846 մարդ։ Մինչև 1919 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, այնուհետ` հայերով, որոնց նախնիների մի մասը 1915-1920 թվականներին գաղթել են Վանի, Բիթլիսի, Մուշի գյուղերից։

Տարոնիկի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատմական կառույցներ
Գյուղում ունի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի։ Տարոնիկ գյուղի արևմտյան կողմում է գտնվում մ.թ.ա. 4-րդ-1-ին հազարամյակների Մեծամոր բլուր-հնավայրը։ 1965 թվականից մինչև այժմ Մեծամորում պարբերաբար պեղումներ են կատարվում։ Պեղված մշակութային շերտերը վերաբերում են բրոնզի և երկաթի ժամանակաշրջաններին։ Թանգարանում հավաքվել և ցուցադրվում է հնավայրում պեղված 27 000-ից ավելի առարկա։ Առաջին հարկում ցուցադրվում են ամրոցում և դամբարանադաշտում հայտնաբերված նյութերը, որոնք վերաբերում են վաղ բրոնզի շրջանից մինչև ուշ միջնադար։ Երկրորդ հարկում ներկայացված են Մեծամորի հնագույն արհեստներն ու ծեսերը։ Նկուղային հարկում է հատուկ զետեղարանը, ուր ներկայացված են Վանի թագավորության շրջանի ոսկե, արծաթե, սաթե, կիսաթանկարժեք քարերից պատրաստված եզակի մշակութային արժեքներ։ Գյուղը գրավում է զբոսաշրջիկներին, որոնք աշխարհի տարբեր վայրերից գալիս են տեսնելու Տարոնիկի հարստությունը։

## Հայտնի մարդիկ
Այստեղ է ծնվել մեծացել ազատամարտիկ՝ Գառնիկ Զավենի Գառնիկյանը, որի անունն է կրում Տարոնիկի միջնակարգ դպրոցը։

Տարոնիկում է ապրել և ուսանել Ապրիլյան պատերազմի հերոս՝ 19 ամյա, Բորիս Ռաֆիկի Օզմանյանը, ազգությամբ եզդի։ Բորիսն այն անհետ կորած զինծառայողներից էր, որի մարմինը հակառակորդը հանձնեց ապրիլի 5-ին, զինվորների մարմինների փոխանակման ժամանակ։ Նա հերոսաբար մարտնչեց մինչև վերջին շունչը և զոհվեց հանուն հայրենիքի։

## Տես նաև
* Տարոնիկի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Շիկիբու Մուրասակի

**Շիկիբու Մուրասակի** (, ), Հեյանի շրջանի ճապոնացի բանաստեղծուհի և արձակագիր, «Ասք Գենձիի մասին» վեպի, «Մուրասակի Սիկիբուի օրագրի» հեղինակ։ Պահպանվել են նաև բանաստեղծությունների նրա անձանական հավաքածուները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Мурасаки Сикибу. «Повесть о Гэндзи», 1-5 т. / Пер., предисл., коммент. Т. Соколовой-Делюсиной. — М.։ «Наука» (Главная редакция Восточной литературы), 1991—1993.
* Дневник Мурасаки Сикибу / Перев., предисл. и коммент. А. Мещерякова — СПб.։ «Гиперион», 1997.
* Dalby, Liza. The Tale of Murasaki։ A Novel (Anchor, 2001). ISBN 0-385-49795-4.

Կատեգորիա:Ճապոնացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի գրողներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Օրդուի մարզ

**Օրդուի մարզ** () Թուրքիայի նահանգներից մեկն է, գտնվում է Սև ծովի ափին։ Նրա սահմանակից մարզերն են՝ Սամսունը հյուսիս-արևմուտքում, Թոքաթը հարավ-արևմուտքում, Սիվասը հարավում և Գիրեսունը արևելքում։ Օրդու մարզի մայրաքաղաքն Օրդու քաղաքն է։

Կատեգորիա:Օրդուի մարզ
Բանգի

**Բանգի** (, Kötä gbätä tî Bangî), Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության մայրաքաղաք և խոշորագույն քաղաք։ Բնակչության մեծամասնությունը բնակվում է հանրապետության արևմտյան շրջանում՝ Բանգի քաղաքի մոտակայքում։ Բնակչությունը՝ ։

## Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է 1889 թվականին, որպես ֆրանսիական ռազմական դիրք Ուբանգի Շարի գաղությում, ավելի ուշ անվանափոխվել է Կուբանգի Շարի և դարձել Ֆրանսիական Հասարակածային Աֆրիկայի մասը։

Քաղաքի անվանումը թարգմանաբար նշանակում է «շեմ»։ Գաղութային ժամանակաշրջանում Բանգին եղել է վարչական կենտրոն և մինչ այժմ համարվում է Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության վարչական կենտրոնը։

## Տնտեսություն
Բանգին համարվում է վարչական, առևտրային կենտրոն։ Բանկային առաջին մասնաճյուղը բացվել է 1946 թվականին, երբ Արևմտյան Աֆրիկայի բանկը քաղաքում բացեց իր մասնաճյուղը։ Բանգին արտադրում է տեքստիլ ապրանքներ, սննդամթերք, գարեջուր, կոշիկ և օճառ։ Արտահանում է բամբակ, անտառանյութ, սուրճ։ Պետության երկար տևած անկայունության պատճառով քաղաքում գործազրկության մակարդակը տատանվում էր 23%-ի սահմաններում սկսած 2001 թվականից։

## Աշխարհագրություն
Բանգին գտնվում է Ուբանգի գետի հյուսիսային ափի մոտ։ Ուբանգու գետի նավարկելի հատվածը կտրուկ թեքվում է դեպի հարավ և Բրազավիլից դեպի հարավ միանում Կոնգո գետի հետ, որպես գլխավոր հյուսիսային վտակ։ Գետով անցնում է սահմանը Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության միջև։

## Կլիմա
Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետությունը գտնվում է հասարակածից քիչ հյուսիս և, հետևաբար, տարվա ընթացքում ամեն օր գերակշռում են բարձր ջերմաստիճանները, որոնք երբեմն են իջնում 26&nbsp;°C-ից։ Բանգիում տարածված է արևադարձային սավաննաների կլիման։ Անձրևային սեզոնը տևում է մայիսից մինչև հոկտեմբեր։ Բանգին՝ գտնվելով երկրի հարավում և լինելով ավելի մոտ հասարակածին, ունի ավելի շոգ և խոնավ կլիմա, քան երկրի հյուսիսային հատվածներում։

Բանգիի որոշ արվարձանների ցածրադիր շրջաններում լինում են հաճախակի ջրհեղեղներ։ Օրինակ՝ 2009 թվականի հունիսին և հուլիսին հորդառատ անձրևները 11 հազար մարդուն անօթևան են դարձրել։ Անձրևների սեզոնին (մարտից մինչև նոյեմբեր) քաղաքում հաճախ են լինում ամպրոպներ և կայծակներ։

thumb

## Տրանսպորտ
մինի|Բեռնատար ավտոմեքենաները Բանգի քաղաքում
Բանգի քաղաքում գործում է գետային նավահանգիստը և Բանգի Մպոկո միջազգային օդանավակայանը։ Գետային լաստանավերը լողում են դեպի Բրազավիլ և Զոնգո։ Ավտոճանապարհները միացնում են Կամերուն, Չադ և Սուդան քաղաքները։

## Կրթություն
Քաղաքում գտնվում է Բանգի համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1970 թվականին։ Որպես հասարակական հաստատություն, Բանգի համալսարանը Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետությունում մենաշնորհում է ամբողջ ոչ գյուղատնտեսական բարձրագույն կրթությունը։

Պայմանագրով համալսարանում դասավանդել են Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության քաղաքներ
Կատեգորիա:1889 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Բակո Սահակյան

**Բակո Սահակի Սահակյան** (), հայ քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետության երրորդ նախագահ (2007 հուլիսի 19-2020 մայիսի 21), Հայաստանի զինված ուժերի գեներալ-գնդապետ։

2023 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Ադրբեջանը Արցախի տարածքից առևանգել է Բակո Սահակյանին, և այդ պահից նա գերու կարգավիճակով պահվում է Բաքվում։2026 թվականի փետրվարի 5ին Բաքվում կատարված շինծու դատավարության արդյունքում դատապարտվել է 20 տարվա ազատազրկման։

## Կենսագրություն
* Ծնվել է 1960 թ. օգոստոսի 30–ին Ստեփանակերտ քաղաքում, որը Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի մայրաքաղաքն էր։
* 1977 թվականին ավարտել է Ստեփանակերտի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը։
* 1978 - 1980 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։
* 1981 թ. աշխատանքի է ընդունվում Ստեփանակերտի թիվ 9 արտադրա-մեխանիզատորական կոմբինատում, որպես փականագործ-մեխանիկ։
* 1982 թ. տեղափոխվում է Ստեփանակերտի շինանյութերի կոմբինատ, որպես քարահատ բանվոր։
* 1983-1987 թթ Ստեփանակերտի պատմական հուշարձանների գիտահետազոտական մասնաճյուղում աշխատում է որպես մասնագետ։
* 1987 - 1990 թթ աշխատել է մարզային մատակարարման վարչությունում, որպես մատակարար։
* 1988 թվականից հայտնի որպես է Արցախյան շարժման առաջամարտիկներիցն է։
* 1990 թ. - մտնում է Արցախի Ինքնապաշտպանության ուժերի շարքերը։
* 1992 - 1993 թթ Արցախի Ինքնապաշտպանության ուժերի կոմիտեի ղեկավարի թիկունքի գծով տեղակալ։
* 1993 - 1995 թթ թիկունքի գծով շտաբի պետ։
* 1995 - 1996 թթ Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի հրամանատարի արտաքին հարցերով տեղակալ։
* 1996 - 1997 թթ Արցախի Հանրապետության ՊԲ 10-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի հրամանատարի թիկունքի գծով տեղակալ։
* 1997 - 1999 թթ Հայաստանի ներքին գործերի և Ազգային անվտանգության նախարարի օգնական։
* 1999 - 2001 թթ Արցախի Հանրապետության Ներքին գործերի նախարար։
* 2001 - 2007 թթ Արցախի Հանրապետության Ազգային անվտագության ծառայության նախարար։
* 2007 - 2020 թթ Արցախի Հանրապետության նախագահ։
* 2023 թ. հոկտեմբերի 3-ին նա Արցախի երկու նախկին նախագահների՝ Արկադի Ղուկասյանի, Արայիկ Հարությունյանի և Ազգային ժողովի նախկին նախագահ Դավիթ Իշխանյանի հետ ձերբակալվել է Ադրբեջանի պետական անվտանգության ծառայության կողմից և բերվել Բաքու։

## Պարգևներ
* Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշան
* «Սպարապետ Վազգեն Սարգսյան»շքանշան
* Ռուսաստանի Դաշնության «Պետրոս Մեծ» 1-ին աստիճանի շքանշան
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ
* Տիգրան Մեծի շքանշան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության նախագահներ
Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի գեներալ-գնդապետներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմագերիներ
Ալանդյան կղզիներ

**Ալանդյան կղզիներ**, կղզեխումբ և ինքնավար շրջան Հյուսիսային Եվրոպայում՝ Բալթիկ ծովի Բոտնիկ ծոցի հարավային մասում՝ Ֆինլանդիայի տարածքում։ Բաղկացած է 6,5 հզ. կղզուց (ամենամեծը՝ Ալանդ, 640 կմ²)։ Բարձրությունը մինչև 132 մետր։ Գլխավոր քաղաքն ու նավահանգիստը՝ Մարիանհամինա։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1920 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Ալանդյան կղզիներ
Կատեգորիա:Եվրոպական միության հատուկ տարածքներ
Կատեգորիա:Ինքնավար մարզեր
Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Կատեգորիա:Շվեդախոս երկրներ և տարածքներ
Արուբա

**Արուբան** կղզի է Կարիբյան ծովում։ Այն մտնում է Փոքր Անտիլյան կղզիների մեջ, Սոտավենտո կղզեխմբի ծայր արևմուտքում, 25 կմ հյուսիս-արևմուտք Վենեսուելային պատկանողդ Պարագուանա թերակղզուց, Կյուրասաո կղզուց անմիջապես արևմուտք։ Նախկինում եղել է Նիդերլանդական Անտիլյան կղզիների մասը, սակայն 1986 թ հունվարի 1-ից ճանաչվում է Նիդեռլանդների կազմի մեջ մտնող ինքնավար հանրապետություն՝ անջատված Անտիլյան կղզիներից։

Արուբան չի մտնում Եվրամիության կազմի մեջ՝ եվրոպական գերիշխանության ներքո գտնվող այլ տարածքների նմանությամբ ինչպես Գրենլանդիան, Ֆրանսիական Պոլինեզիան, Կայմանյան կղզիները։ Սակայն կան այլ տարածքներ Եվրոպայից դուրս, որ գտնվում են Եվրամիության անդամ երկրի գերիշխանության տակ, որ, այո, ինտեգրված անդամ են։ Չնայած դրան՝ Արուբայի բոլոր քաղաքացիներն ունեն հոլանդական անձնագիր, և վերջին հաշվով նրանք Եվրամիության այլ երկրների քաղաքացիների հետ համահավասար օգտվում են բոլոր իրավունքներից։

## Աշխարհագրություն
Կղզին ընդհանուր առմամբ հարթ է և առանց գետերի։ Ունի սպիտակ ավազի լողափեր, արևմտյան և հարավային ափերում։ Կղզու խորքերում կան մի քանի բլուրներ, որոնցից առավել մեծ են Հոոյիբերգը և 188 մ բարձրություն ունեցող Յամանոտա լեռը, որը կղզու ամենաբարձր կետն է։ Օրանյեստադը՝ Արուբայի մայրաքաղաքը, գտնվում է Վենեսուելայից 25 կմ հյուսիս։ Տեղային կլիման ծովային, արևադարձային, կիսաչոր է, տարեկան շատ փոքր ջերմային տատանումներով։ Արուբան ցամաքային սահմաններ չունի, իսկ ծովային՝ միայն Վենեսուելայի հետ, որոնք նշված են 1978 թ Վենեսուելայի և Նիդեռլանդների միջև կնքված պայմանագրի համաձայն։

## Կլիմա
Արուբայի կլիման չոր արևադարձային է։ Տարեկան օդի միջին ջերմաստիճանը +28&nbsp;°C, իսկ օրվա միջին ջերմաստիճանը չի գերազանցում +4&nbsp;°C: Տարեկան մթնոլորտային տեղումների քանակը կազմում է 432 մմ դրանց հիմնական մասը թափվում է հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներն։

## Տնտեսություն
**Արուբայի** ՀՆԱ-ի 70%-ը ստացվում է տուրիզմից և դրա հետ կապված զբաղվածություններից, իսկ տուրիստների 75%-ը գալիս են ԱՄՆ-ից։ Նախկինում՝ երբ Արուբան չուներ ներկայիս ինքնավար կարգավիճակը, հիմնական զբաղվածությունը կազմում էր նավթի վերամշակումը, ինչը սակայն այժմ շատ փոքր ազդեցություն ունի տնտեսության վրա։ Տնտեսության վրա փոքր դեր ունեն գյուղատնտեսությունը և արդյունաբերությունը նույնպես։ Արուբական ֆլորինի փոխարժեքը ամերիկյան դոլարի 1.79։1 է։ Արուբայի հիմնական առևտրային գործընկերներն են՝ ԱՄՆ, Վենեսուելան, Նիդեռլանդները և Միացյալ Թագավորությունը։ Արժե նշել, որ չնայած իր փոքր տարածքին՝ Արուբան, համաձայն Սուրճի Համաշխարհային Կազմակերպության 2003 թ տվյալների, աշխարհում երկրորդ տեղն է գրավում սուրճի սպառմամբ՝ զիջելով միայն Ֆինլանդիային։

Կատեգորիա:1986 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Արուբա
Կատեգորիա:Եվրոպական միության հատուկ տարածքներ
Կատեգորիա:Կարիբյան ավազանի երկրներ
Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Կատեգորիա:Հոլանդախոս երկրներ և տարածքներ
Lernu!

**lernu!** (կամ lernu.net https://lernu.net/en )՝ բազմալեզվանի վեբային անվճար նախագիծ, որի նպատակն է էսպերանտոյի տարածումն ու ուսուցանումը։ Այս անվանումը էսպերանտոյով նշանակում է՝ «սովորի՛»։ Կայքը աշխատեցվում է E@I-ի կողմից՝ միջազգային երիտասարդական Հասարակական կազմակերպություն, որն սկզիբ է առել որպես Էսպերանտոյի Համաշխարհային Երիտասարդական Կազմակերպության աշխատանքային խումբ։

Կայքի պարունակության մեծ մասը կազմված է էսպերանտո ուսանելու տարբեր գործիքներից, որոնց թվում են. վարծություններ, խաղեր, բառարաններ, քերականական ուղեցույցներ, քննական համակարգ և գրքեր, երաժշտություն, ձայնագրված պատմվածքներ և տեսահոլովակներ պարունակող մուլտիմեդիա գրադարան։ Կան նաև հաղորդակցվելու միջոցներ, որոնցից են. ակնթարթային սուրհանդակ (instant messanger), տարբեր թեմաներով քննարկումների ֆորումներ և էսպերանտոյի միջոցառումների մասին նորություններ։ Էսպերանտիստները և էսպերանտո կազմակերպությունները կարող են իրենց միջոցառումները և ծառայությունները գովազդել կայքի էջերին։

Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ կայքը են այցելում ամսական 75 հազարից ավել օգտվողներ։ Այցելուների մեծ մասը գալիս են Եվրոպայից, Հարավարևելյան Ասիայից և Ամերիկաներից http://en.lernu.net/komunikado/uzantoj/mapo.php :

## Տես նաև
* Էսպերանտո

## Արտաքին հղումներ

* *(ru) [https://lernu.net lernu!]*
* ''E@I''-ի պաշտոնական կայք
* Էսպերանտո-գիտական Հիմնադրամի (Esperantic Studies Foundation) պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Էսպերանտո
Կատեգորիա:Էսպերանտո կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Էսպերանտոյի մշակույթ
Էսպերանտոյի սիմվոլներ

Էսպերանտոյի վաղ օրերից ի վեր կանաչ գույնը օգտագործվել է որպես փոխադարձ ճանաչման սիմվոլ և այն կենտրոնական դեր է կատարում էսպերանտոյի բոլոր սիմվլոներում։

**[[Կանաչ աստղը]]** (*verda stelo*) առաջին անգամ առաջարկվել է որպես էսպերանտիստների միմյանց փոխադարձ ճանաչման սիմվոլ *La Esperantisto* (*Էսպերանտիստը*) թերթում 1892 թ. տպագրված հոդվածում։

Էսպերանտոյի դրոշը կազմված է կանաչ ֆոնի վրա վերին ձախ անկյունում տեղադրված սպիտակ քառակուսուց, որն իր հերթին պարունակում է կանաչ աստղ։ Կանաչ դաշտը խորհրդանշում է հույս, սպիտակը խորհրդանշում է խաղաղություն և չեզոքություն, և հնգաթև աստղը ներկայացնում է հինգ մայրցամաքները (ավանդական հաշվարկով)։ Դրոշը ստեղծվել է Բոլոնիայի Էսպերանտոյի Ակումբի կողմից իրենց օգտագործման համար, սակայն այնուհետև ընդունվել է համաշխարհային էսպերանտո շարժման համար 1905 թ. այդ քաղաքում անցկացվող առաջին Էսպերանտոյի Համընդհանուր Հանրագումարի որոշմամբ։

մինի|200px|ձախից|Էսպերանտոյի դրոշի չափսերի հարաբերակցությունը Համաշխարհային Էսպերանտոյի Ասոցիացիայի խորհրդի սահմանմամբ՝ դրոշը պետք է ունենա հետևյալ հարաբերակցությունները։ Դրոշի լայնության, բարձրության և սպիտակ քառակուսի կողմի երկարության հարաբերակցությունները պետք է լինել 3։2։1։ Սպիտակ քառակուսու կողմի երկարության հարաբերակցությունը աստղը արտագծող շրջանագծի սառավիղին պետք է լինի 10։3.5։

Որոշ էսպերանտիստներ ավանդական դրոշը համարում եմ չափից շատ ազգայնական բնույթի, և այս պատճառով շատ կազմակերպություններ չեն խրախուսում սրա օգտագործումը, և փոխարենը օգտագործում են հոբելյանական սիմվոլը (երկու իրար ուղղված կանաչ «E» տառեր սպիտակ դաշտի վրա)։ Այս սիմվոլը ստեղծվել է 1987 թ. մի բրազիլացի էսպերանտիստի կողմից՝ էսպերանտոյի ստեղծման հարյուրամյակը նշելու համար։ Մյուս կողմից, այս սիմվոլը ծաղրաբար անվանվել է melono (եմիշ) որոշ մարդկանց կողմից։

Սակայն էսպերանտիստները մեծամասնությամբ շարունակում է verda stelo-ն համարել միջազգային կամ վերազգային համախոհության սիրված սիմվոլ և գտնում են, որ սիմվոլի նախընտրությունը զուտ անձնական նախապատվության խնդիր է։ Էսպերանտոյի համագումարների մեծամասնության ժամանակ երեք սիմվլոներն էլ ցուցադրվում են և օգտագործվում են որպես կրծքանծաններ։

Երբեմն էսպերանտո ճանապարհորդները ցուցադրում են դրոշը, կրծքանշան են կրում սիմվլոներից մեկով կամ կանաչ երանգների հագուստներ են հագնում որպեսզի ճանաչելի լինեն այլ էսպերանտո խոսողների կողմից։

## Սիմվոլների սրահ

Պատկեր:Flag of Esperanto.svg|Էսպերանտոյի դրոշը
Պատկեր:Jubilea simbolo.svg|Հոբելյանական սիմվոլը
Պատկեր:Esperanto star.svg|Ոճավորված կանաչ աստղ


## Տես նաև

* Էսպերանտո

Սիմվոլներ
Սիմվոլներ
Մատթեոս Զարիֆյան

**Մատթեոս Զարիֆյան** (), հայ բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1894 թ. Կ.Պոլսի Կետիկ Փաշա թաղամասում։ Մանկությունն ու պատանեկությունն անցել են Կ.Պոլսի Սկյուտար թաղամասում։ Կրթությունն ստացել Իճատիեի դպրոցում, Պարտիզակի Ռոբերտ քոլեջում և Կ. Պոլսի Պերպերյան վարժարանում, որն ավարտել է 1913 թվականին՝ Պսակավոր Արվեստից տիտղոսով։ 1914 թվականին որպես անգլերենի և մարմնամարզության ուսուցիչ աշխատել է Ադանա քաղաքի հայկական դպրոցում։ Հիվանդության պատճառով 1914 թվականին անցել է Լիբանան, ապա վերադառնալով՝ զորակոչվել թուրքական բանակ։ Ենթասպաների դպրոցում սովորելիս անհաշտության և ընդդիմության համար ռազմական ատյանը նրան դատապարտել է աքսորի։ Ազդեցիկ միջամտությունների շնորհիվ դատապարտվել է երկարատև կալանավորման։ Մի քանի ամիս հետո բարեկամների միջոցով ազատվել է բանտից և զինվորական հիվանդանոցում ծառայել՝ որպես հիվանդապահ։ Զինադադարից հետո, որպես անգլիական բանակի թարգմանիչ մեկնել է գավառները՝ մասնակցելու հայության բեկորների հավաքման գործին։ 1919-1921 թթ. աշխատել է Կ.Պոլսի Պերպերյան վարժարանում՝ որպես անգլերենի և մարմնակրթանքի ուսուցիչ։ Թոքերում բուն դրած ախտը գնալով խորացել է և նրան գամել անկողնուն։ 1924 թ. Կ.Պոլսում մահացել է 30 տարեկանում։

## Գրական գործունեություն
Մատթեոս Զարիֆյանի առաջին բանաստեղծությունները մամուլում տպագրվել են զինադադարից հետո։ Պարբերական մամուլում տպագրել է բազմաթիվ բանաստեղծություններ։ 1921 թվականին Կ. Պոլսում լույս է տեսել նրա բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Տրտմության և խաղաղության երգեր»։ 1922 թվականին լույս է տեսել նրա «Կյանքի և մահվան երգեր» նոր ժողովածուն։ 1956 թվականին Բեյրութում բանաստեղծ Վահե Վահյանի խմբագրությամբ լույս է տեսել բանաստեղծի ամբողջական երկերի ստվար ժողովածուն, որը պարունակում է հեղինակի ոչ միայն տպագրված ու անտիպ բանաստեղծությունները, այլև «Օրագրության էջերը», նամակները, արձակի փորձերը։ 1963 թվականին Երևանում լույս է տեսել Մատթեոս Զարիֆյանի հատընտիրը, 1981 թվականին այն վերահրատրակվել է։

## Երկերի մատենագիտություն
* Տրտմութեան և խաղաղութեան երգեր, Կ. Պոլիս, 1921, 126 էջ։
* Կեանքի ու մահուան երգեր, Կ. Պոլիս, 1922, 112 էջ։
* Ընտիր քերթուածներ, Հալէպ, 1946, 29 էջ։ 
* Կեանքի ու մահուան երգեր, Երուսաղէմ, 1951, 109 էջ։
* Ամբողջական գործեր, Պէյրութ, 1956, 656 էջ։ 
* Երգեր, Երևան, 1965, 240 էջ։ 
* Զարիֆյան Մատթեոս, Որբերյան Ռուբեն, Սևակ Ռուբեն, Թեքեյան Վահան, Երկեր, Երևան, 1981, էջ 365-466։
* Երկեր, Անթիլիաս, 1990, 278 էջ։
* Բանաստեղծութիւններ, Վենետիկ, 1994, 96 էջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Խաժակ Վ., Եղերաբախտ քերթողներ, Բեյրութ, 1933։
* Պարսամեան Մ., Արևմտահայ բանաստեղծներ, Փարիզ, 1937։

## Արտաքին հղումներ
* Մաթէոս Զարիֆեան

Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ բանաստեղծներ
Բերմուդյան կղզիներ

**Բերմուդներ**, կամ **Բերմուդյան կղզիներ** (), Մեծ Բրիտանիայի անդրծովյան տարածքն է, որը գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսարևմտյան մասում, մոտ 900 կմ հեռավորության վրա Հյուսիսային Ամերիկայից։
Բերմուդների կազմի մեջ մտնում են ավելի քան 150 կղզիներ և խութեր, որոնցից մոտ 20 բնակեցված է և 10-ը կապված մյուսների հետ կամուրջներով, և այս տասը կղզյակները կազմում են ամենակարևոր կղզին՝ Մեյն Այլենդը։

Կատեգորիա:Անգլիախոս երկրներ և տարածքներ
Կատեգորիա:Բերմուդյան կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Կատեգորիա:Հյուսիսային Ատլանտյան օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:1612 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1612 հիմնադրումներ Հյուսիսային Ամերիկայում
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի կղզեխմբեր
Շվեդիայի դրոշ

**[[Շվեդիա]]յի դրոշը** (շվեդերեն՝ Sveriges flagga), Շվեդիայի խորհրդանիշերից մեկը, կապույտ գույնի ուղղանկյուն պաստառ դեղին գույնի սկանդինավյան խաչով, լայնքի և երկայնքի 5։8 հարաբերակցությամբ։

1916 թվականից սկսած հունիսի 6-ը նշվում է որպես Շվեդիայի դրոշի, իսկ 1983 թվականից՝ որպես Շվեդիայի ազգային օր։ Այդ օրն ընտրելու պատճառն այն է, որ 1523 թ. հունիսի 6-ին Գուստավ Վազան ընտրվեց թագավոր, և դրանով դրվեց անկախ շվեդական պետության սկիզբը։
Շվեդիայի դրոշի դեղին գույնը խորհրդանշում է առատաձեռնությունը, կապույտը խորհրդանշում է ճշմարտությունը, հավատարմությունը, հաստատակամությունը և արդարությունը։ Շվեդական դրոշի դեղին և կապույտ գույնը ներշնչված է շվեդական հերալդիկայից, որն ունի երեք հոնորար կապույտ ֆոնի վրա։

## Կառուցվածք
ձախից|մինի|180px|Շվեդիայի դրոշի կառուցվածքային ձևը։

Կատեգորիա:1906 դրոշներ
Կատեգորիա:Ազգային դրոշներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի պետական խորհրդանիշներ
Սևջուր

**Սևջուր**, *Մեծամոր*, գետ Հայաստանի Արարատի և Արմավիրի մարզերում։ Ունի 40 կիլոմետր երկարություն, Հայաստանի մյուս գետերի համեմատությամբ ամենահաստատուն ռեժիմ ունեցող գետն է։ Սկիզբ է առնում Մեծամոր լճից և սնվում Արագածի ստորոտում գտնվող աղբյուրներից, հոսում է շատ դանդաղ, մեծ մասամբ ճահճապատ ափերի միջով և ապա թափվում Արաքս։ Նրա ակունքները, ինչպես և Մեծամոր լճի ճահճացած ափերը, օգտագործում են կուղբի (ջրշան) պահպանման ու բազմացման համար։ Կուղբի կլիմայավարժեցումը այստեղ կարելի է համարել ավարտված։ Թանկարժեք մորթի ունեցող այս փոքրիկ կենդանին այժմ Սևջուր գետի հովտով հասել է Արաքս և ապա նրա ճահճապատ ափերով իջել մինչև գրեթե ընդհուպ Կուր-Արաքսյան դաշտավայրի մատույցները։

Սևջուրն Արաքսի գետախառնուրդից մոտ 15 կիլոմետր հեռավորության վրա իր մեջ է ընդունում Քասաղ գետը և դառնում Հայաստանի ամենաջրառատ գետերից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Հրազդան գետ

**Հրազդան**, գետ Հայաստանի Արարատի և Կոտայքի մարզերում, Արարատյան գոգավորությունում, Արաքսի ձախ վտակը։

## Անվանում
Գետի անվանումն առաջին անգամ հանդիպում է հին հայկական հեղինակների՝ մասնավորապես Սեբեոսի (Հուրազդան տեսքով) և Մովսես Խորենացու մոտ (ավելի հին, Հրազդան)։

Այլ անվանումներ *Բջնիի ջուր*, *Բջնիջուր*, *Բջնո գետ, Բջնու ջուր, Զանգա, Զանգագետ, Զանգու, Զանգի, Զենգի, Զենկի, Զենկիչայ, Իլդարու, Իլդարուն, Իլդարունի, Իլդարունիա, Իլտարունի*։

## Աշխարհագրություն
ձախից|մինի|299x299փքս|Հրազդանի կիրճը՝ Արգել գյուղից
Ունի 141 կմ երկարություն։ Ավազանի մակերեսը 2650 կմ² է (առանց Սևանա լճի)։ Սկիզբ է առնում Սևանա լճից, հոսում հարավարևմտյան ընդհանուր ուղղությամբ, անցնում Գեղարքունիքի, Կոտայքի մարզերով, Երևան քաղաքով, Արարատի մարզով ու թափվում Արաքսը։

Վերին հոսանքում մոտ 20 կմ հոսում է դեպի արևմուտք՝ այդ ընթացքում առաջացնելով գալարներ, միջին հոսանքում անցնում է նեղ ու խոր (120-150 մ) կիրճով, ստորին հոսանքում ուղղվում է դեպի հարավ-արևելք, դուրս գալիս Արարատյան դաշտ, դառնում հանդարտահոս ու ծովի մակարդակից 820 մ բարձրության վրա լցվում Արաքսը։

Գետի ընդհանուր անկումը կազմում է 1100 մ։ Բնական պայմաններում Հրազդանի սնումը 62,5%-ով ստորերկրյա է, հորդացումը՝ գարնանային, վարարումները՝ ամռանն ու աշնանը։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը 22,6 մ³/վրկ է, առավելագույնը՝ 138 մ³/վրկ, նվազագույնը՝ 9 մ³/վրկ, տարեկան հոսքը 712 միլիոն մ³։

Հրազդանի վրա կառուցվել են Սևանի, Հրազդանի, Արգել, Արզնիի, Քանաքեռի, Երևանի ՀԷԿ-երը, մի շարք ջրանցքներ, Երևանյան լիճը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Հրազդան գետ
Ազատ (գետ)

**Ազատ**, գետ Հայաստանի Արարատի և Կոտայքի մարզերում (թեև գլխավորապես ընկած է Արարատի մարզում)։ Երկարությունը՝ 55 կմ, ջրահավաք ավազանի մակերեսը՝ մոտ 550 կմ2։

## Աշխարհագրական դիրք
Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռնաշղթայի Սպիտակասար լեռնագագաթի հարավարևմտյան լանջերի 3000-3200 մ բարձրություններից։ Ակունքի մոտավոր կոորդիանատներն են հս.լ. 49°09՛11՛՛ արլ.ե. 45°00՛14՛՛։ Սկզբում՝ մոտ 13 կմ հոսում է հարավարևմտյան ուղղությամբ՝ անցնելով մինչև 600 մ խորություն ունեցող գեղատեսիլ հովտով։ Վերին հոսանքի այս հատվածը՝ մինչև ձախակողմյան Քաջառու (նախկին Դարբանդ) վտակը ընդունելը կոչվում է նաև Ուղտուակունք (Յոթնակունք), իսկ այս վտակի միախառնումից հետո հոսանքով դեպի ներքև՝ մինչև աջակողմյան Գողթ վտակն ընդունելը կոչվում է նաև Միլի։ Այս ընթացքում գետը հոսում է հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ՝ ընդունելով նաև աջակողմյան Սևջուր (կամ Սևկաջուր, նախկին Կարասու) վտակը (վերը ներկայացվածները Ազատի գլխավոր վտակներն են)։
մինի|Կամուրջ Ազատ գետի վրա. 11-րդ դ ( Այժմ ամբողջովին ձևափոխված ՀՀ Մշակույթի նախարարության կողմից)։Գառնի գյուղի մոտ գետը վերջնականապես թեքվում է դեպի հարավ-արևմուտք՝ սկզբնական մոտ 9 կմ անցնելով մինչև 180 մ խորություն ունեցող Գառնու կիրճով։ Լանջազատ (Զովաշեն) գյուղի մոտ Ազատի վրա կառուցված է ջրամբար և ՀԷԿ։ Ստորին հոսանքում անցնում է Արարատյան հարթավայրով ու թափվում Արաքս։ Գետաբերանի աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ հս.լ. 39°57՛37՛՛ արլ.ե. 44°29՛17՛՛։

Սնումը հիմնականում ստորերկրյա է (69%) և ձնահալոցքային (21%)։ Ջրի մակարդակի ամենամյա կրկնվող բարձրացումը տեղի է ունենում ապրիլից հունիս, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 46%-ը։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը 6,5-7 մ³/վրկ է, տարեկան հոսքը 205-220 միլիոն մ³։ Ազատը հիմնականում արագահոս է, ունի քարքարոտ, սահանքավոր հուն և մեծ անկում։ Ջրերը մասամբ օգտագործվում են գյուղատնտեսական և էներգետիկ նպատակներով։

Ազատ գետի հովիտը շատ մասերում լցված է փլուզումների հետևանքով առաջացած հսկայական ժայռաբեկորներով։ Գետահովիտն արտասավոր վեհություն ունի հատկապես Գողթ գյուղից վերև։ Գետի այս հատվածը բնության յուրօրինակ վայրերից մեկն է։ Այստեղի գեղատեսիլ անձուկ կիրճերը, ամենաբազմազան լերկ ժայռերը, տեղ-տեղ դեպի ձորն իջնող անտառապատ լեռնալանջերը և մեծ բարձրությունից գահավիժող ջրերը հովիտին տալիս են բացառիկ գրավիչ տեսք։

Ազատ գետի վերին մասում կա մի ձոր *Արջաձոր։*

## Պատկերասրահ

Ազատ գետ.gif|Ազատ գետը վերին հոսանքում
Ազատ գետը Գառնիի ձորում.jpg|Ազատ գետը Գառնիի ձորում
Ազատի կիրճը.jpg |Ազատի կիրճը
Ազատը.jpg|Ազատը
Ազատը իր կիրճում.jpg|Ազատը իր կիրճում
Ազատի կիրճը ուշ ամռանը.jpg|Ազատի կիրճը ուշ ամռանը


## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայաստանի Սովետական Հանրագիտարան, Երևան, 1974, I հատոր, էջ 95
* Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարան, Հ.Մ.Այվազյան, Երևան, 2006, էջ 139

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Թամար (վրաց թագուհի)

**Թամար թագուհի** (, մոտ ), Վրաստանի թագուհի 1184 թվականից (1178 թվականից հոր՝ Գեորգի III-ի գահակից)։

## Գործունեություն
Թամարի հայրը՝ Գեորգի III-ը (թագավորել է 1156–84 թթ.-ին), 1178 թ.-ին նրան նշանակել է գահակից։ Ինքնուրույն գահակալել է հոր մահից (1184 թ.) հետո։

Գահակալության առաջին տարիներին ֆեոդալական ավագանին հանդես է եկել թագավորական իշխանության սահմանափակելու պահանջով։ Թագուհին թեև պահպանել է օրենսդրական և գործադիր իրավունքները, սակայն զրկվել է պետական հարցերը միանձնյա լուծելու հնարավորությունից։ Թամարի օրոք վրացական պետությունը հասել է իր հզորության ու ծաղկման գագաթնակետին։

Պետության և անձամբ թագուհու նեցուկն են դարձել Սարգիս Զաքարյանը և նրա որդիներ Զաքարե Բ-ն ու Իվանե Ա-ն։ Վերջիններս ազատագրելով Հայաստանի Բագրատունիների թագավորության տարածքը ստեղծեցին Զաքարյան Հայաստանը և պետական ունիայով գործակցեցին Թամար թագուհու գլխավորած Վրաստանի պետության հետ՝ ստանձնելով այդ երկրի բարձրագույն ռազմա-քաղաքական պաշտոնները։ Նրանք գլխավորել են պայքարը կենտրոնախույս ավագանու և արտաքին թշնամիների դեմ։

1195 թ.-ին վրացական և հայկական զորքերը՝ Զաքարե Բ Մեծի հրամանատարությամբ, Շամխորի ճակատամարտում պարտության են մատնել Ատրպատականի աթաբեկ Աբուբեքիրին և նրա դաշնակիցներին։ Հաջողությամբ են պսակվել նաև Թամարի ռազմական արշավանքները Սև ծովի առափնյա շրջան (որտեղ 1204 թ.-ին հիմնադրվել էր Տրապիզոնի կայսրությունը), Խլաթի սուլթանության՝ Շահ-Արմենների դեմ և Ատրպատականի ու Պարսկաստանի խորքերը (1210 թ.)։ Վրաստանի վասալ են դարձել Գանձակի և Էրզրումի ամիրները, Երզնկայի և Խլաթի սուլթանները, հյուսիսկովկասյան լեռնականների տիրակալները։

մինի|աջից|300px|Վրաստանը Թամար թագուհու կառավարման ավարտին
Զաքարե Բ Մեծի մղած պատերազմների շնորհիվ ազատագրվել է Հյուսիս-արևելյան Հայաստանը, կազմավորվել և հզորացել է Զաքարյանների իշխանապետությունը։ Իվանե Ա-ն ճնշել է կովկասյան լեռնականների ապստամբությունը Թամարի դաժան հարկային քաղաքականության դեմ։ Թամարի թագավորության տարիները Վրաստանում և Հայաստանում նշանավորվել են շինարարական ծավալուն գործունեությամբ, մշակույթի առաջնթացով։ Թամարը 1185 թ.-ին ամուսնացել է Վլադիմիր-Սուզդալյան իշխան Անդրեյ Բոգոլյուբսկու որդու՝ Յուրիի (Գեորգի) հետ, երկրորդ անգամ՝ 1189 թ.-ին՝ ալանների արքայորդի Դավիթ Սոսլանի (մահացել է 1207 թ.-ին) հետ։

Թամար թագուհուն է նվիրված Շոթա Ռուսթավելու «Ընձենավորը» պոեմը։ Նրա կերպարին անդրադարձել է Ալեքսանդր Վերմիշևը՝ «Ամիրսպասալարը» վեպում։ Վրաց և ռուսաց եկեղեցիները Թամար թագուհուն կարգել են սրբերի դասը՝ որպես տոնելի սուրբ։ 1917 թ.-ից վրաց եկեղեցին ամեն տարի մայիսին նշում է սբ Թամարի տոնը՝ Թամարոբան։ Ախալցխայում կանգնեցվել է Թամար թագուհու հուշարձանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բագրատիոնիներ
Կատեգորիա:Վրաց թագուհիներ
Կատեգորիա:Վրացի թագուհիներ
Գեորգի III (վրաց արքա)

**Գեորգի III** (), Վրաց թագավոր 1156 թ.–ից, Բագրատունիների դինաստիայից։ Արտաքին քաղաքականության նպատակն էր թուլացնել սելջուկյան իշխանությունները և ամրացնել Վրաստանի դիրքերը։ 1161 թ.-ին Գրավել է Անին, իսկ 1162 թ.–ին՝ Դվինը։ 1173 թ.-ին վերագրավել է Անին և Դվինը։ Անիի կառավարիչ է նշանակվել Իվանե Օրբելին, օգնական՝ Սարգիս Զաքարյանը։ 1167 թ.–ին Գեորգի III հաղթել է Հյուսիսային Կովկասի ցեղերին։ Պայքարել է կենտրոնախույս ուժերի դեմ, որոնք ապստամբել էին Իվանե Օրբելիի ղեկավարությամբ և ամրացել Լոռի քաղաք–ամրոցում։ Նրանց հարած Սարգիս Զաքարյանը և ուրիշներ ապավինել են Գեորգիի ողորմածությանը։ Նա ճնշել է ապստամբությունը, ոչնչացրել Օրբելիների տոհմը, ասպարեզից հեռացրել ապստամբության հետ առնչված անձանց և պաշտոններ տվել իրեն հավատարիմ մարդկանց։ Անիի կառավարիչ է նշանակվել Սարգիս Զաքարյանը։ Վախենալով թագավորի ուժեղացումից՝ վրաց հոգևորականությունը պահանջել է վերականգնել եկեղեցու արտոնությունները՝ այն ազատել հարկերից։ Անախորժություններից խուսափելու համար Գեորգին զիջել է։ Գեորգին արու զավակ չի ունեցել և թագավորության վերջին տարիներին գահակից է դարձրել դստերը՝ Թամարին։

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Բագրատիոնիներ
Ողջի

**Ողջի** (Կապանի գետ, Հղորա գետ, Ղափան, Ղափանու գետ, Նըղուր, Ոխչի, Ոխչու գետ, Չավնդուր, Օխչի, Օխչու գետ, Օղջու գետ), գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում և Արցախի Քաշաթաղի շրջանում, Արաքսի ձախ վտակը։

## Նկարագրություն
Ողջի գետը Զանգեզուրի մեծությամբ երկրորդ գետն է՝ 85 կիլոմետր երկարությամբ։ Սկիզբ է առնում Կապուտջուղի գագաթամերձ՝ հարավարևելյան լանջից՝ 3530մ բարձրությունից, և հոսում մեծ մասամբ անտառապատ խորը կիրճով։ Արաքս է թափվում ծովի մակարդակից 350 մ բարձրությունից։ Ավազանը 1175 կմ² է (որից ՀՀ-ում՝ 788 կմ²), երկարությունը՝ 82 կմ (որից ՀՀ սահմաններում՝ 43 կմ)։

Գտնվելով մեծ մասամբ գրանիտե ժայռերի մեջ՝ Ողջիի խիստ նեղ հովիտը տեղ-տեղ ներկայացնում է մեծ անդունդ, որի մեջ մոլեգնող գետը իր հսկայական մեխանիկական ուժի շնորհիվ լեռներից վիթխարի ժայռաբեկորներ է պոկում, մանրացնում և տանում մինչև Արաքս։ Ողջի գետը ունի մեծ անկում, որը գետի վերին հոսանքում մեկ կիլոմետրի վրա հասնում է 60 մետրի։

Ողջի գետի վտակն է Վաչագան գետը։ Ավազանի մեծ մասն անտառապատ է։ Նրա ջրերով են աշխատում Կապանի և Ջրախորի ՀէԿ-երը։ Ջրերն օգտագործվում են նաև ոռոգման համար։

Սնումը խառն է, հորդացումը՝ ապրիլ-հուլիս ամիսներին։ Ունի անկայուն ռեժիմ։ Հորդացումների ժամանակ հաճախ լինում են սելավներ։ Ձախակողմյան վտակներից են՝ Գեղի, Աճանան, Արծվանիկ, աջակողմյաններից՝ Գեղանուշ, Վաչագան, Սուտսալան։ Ողջիի ափերին են գտնվում Քաջարան, Կապան և Կովսական քաղաքները։

Ողջի գետի ակունքները երբեմն կոչվել են *Գեջանան*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Հայաստանի գետեր
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզ
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Քաշաթաղի շրջան
Որոտան

**Որոտան** (նաև՝ *Ծղուկի գետ, Ծղկո գետ, Որոտն, Որոտնա գետ, Բարկուշատ*), գետ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, Արաքսի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Սյունիքի բարձրավանդակի հյուսիսարևմտյան լանջերից՝ 3045 մ բարձրության վրա գտնվող Ծալք լճակից ու հարակից աղբյուրներից, իր մեջ է ընդունում ևս մի քանի մանր լճակներից հոսող առվակների, ինչպես նաև Գորայք գյուղի աղբյուրների ջուրը, ապա դեպի հարավ-արևելք ուղղությամբ հոսում Սիսիանի, Գորիսի տարածաշրջանների տարածքով, ներառում Հագարի Աղվանո վտակը և Միջնավան կայարանից միախառնվում Արաքսին։ Երկարությունը 178 կմ է, Հայաստանի սահմաններում՝ 119 կմ, ավազանը 5650 կմ², Հայաստանի սահմաններում 2300 կմ²։

Որոտան գետի վրա կառուցված է հիդրոկայանների կասկադ՝ երեք հիդրոկայաններով՝ 404,2 մեգավատտ հզորությամբ, տարեկան 1,1 միլիարդ կՎտ·ժամ էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ, և չորս ջրամբարներով (Սպանդարյանի, Անգեղակոթի, Տոլորսի, Շամբի)։ Սպանդարյանի ջրամբարից կառուցվել է 22 կմ երկարությամբ Արփա-Սևան թունելը, որը տարեկան 200 միլիոն մ³ ջուր է տեղափոխում Սևանա լիճ։

Գետի սնումը խառն է, ջրի կեսից քիչ պակաս՝ մոտ 40 տոկոս ստացվում է լճակներից ու աղբյուրներից, որոնք բխում են առավելապես ձախափնյա լանջից, ստորերկրյա ջրերով հարուստ Սյունիքի բարձրավանդակից։

Որոտանը համեմատաբար ջրառատ գետ է. նրա տարեկան հոսքը կազմում է մինչև 600-700 միլիոն խմ։

Որոտանի հոսանքը սրընթաց է, ունի հունի մեծ անկում, որը կազմում է 0,012, այսինքն՝ մեկ կիլոմետրին 12 մետր։

Որոտան գետը վերին հոսանքում կոչվում է *Բազարչայ*, ստորին հոսանքում՝ *Բարգուշատ*։

## Որոտանի ավազանի մեջ մտնող գետեր

* Աղբաշգետ - երկարությունը՝ 10 կմ
* Այրիգետ - երկարությունը՝ 23 կմ
* Արագլիջուր - երկարությունը՝ 16 կմ
* Բռնակոթ - երկարությունը՝ 15 կմ
* Գիժգետ - երկարությունը՝ 10 կմ
* Զայ - երկարությունը՝ 14 կմ
* Զորզոր - երկարությունը՝ 12 կմ
* Լորագետ - երկարությունը՝ 23 կմ
* Կըշկոշտի - երկարությունը՝ 10 կմ
* Ձկնարածի - երկարությունը՝ 16 կմ
* Ղուռիգետ - երկարությունը՝ 17 կմ
* Մադան - երկարությունը՝ 13 կմ
* Միլիցաթոռ - երկարությունը՝ 12 կմ
* Մուխուրթորյան - երկարությունը՝ 18 կմ
* Նորավան - երկարությունը՝ 20 կմ
* Շաղատ - երկարությունը՝ 10 կմ
* Շամբ - երկարությունը՝ 12 կմ
* Շաքի - երկարությունը՝ 17 կմ
* Սալվարդ - երկարությունը՝ 12 կմ
* Սառնակունք - երկարությունը՝ 14 կմ
* Սիսիան - երկարությունը՝ 33 կմ
* Սուլթանլու - երկարությունը՝ 14 կմ
* Վաղատնի - երկարությունը՝ 12 կմ
* Ուղտիաչք - երկարությունը՝ 10 կմ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության գետեր
Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Վեդի (գետ)

**Վեդին**, *Վադա, Վեդիի ջուր, Վետե, Վետի, Ուրծաձոր, Ուրծաձորի գետ*, գետ Հայաստանի Արարատի մարզում՝ Արաքսի ձախակողմյան վտակն է։ Սկիզբ է առնում Գեղամա լեռնաշղթայի ծայր հարավում ընկած Մանկունք լեռնագագաթի հարավարևելյան լանջերի՝ մոտ 2700 մ բարձրություններից։ Հոսքի ընդհանուր ուղղությունը հարավարևմտյան է։ Վերին հոսանքում գետն ունի լեռնային բնույթ։ Ստորին հոսանքում անցնում է Արարատյան հարթավայրով ու թափվում Արաքսը Եղեգնավան գյուղից մոտ 2 կմ հարավ՝ ծովի մակարդակից մոտ 810 մ բարձրության վրա։ Ակունքի մոտավոր աշխարհագրական կոորդինատներն են , գետաբերանինը՝ ։ Վեդիի երկարությունը 58 կմ է, ջրահավաք ավազանի մակերեսը 633 կմ², որի մի մասը մտնում է Խոսրովի անտառ արգելոցի մեջ։ Խոշոր վտակներից են Մանկունքը, Սպիտակաջուր , Խոսրովը, Շաղափը ու Կոտուցը (Կետուզչայ) (վտակները ներկայացված են ըստ Վեդիի մեջ թափվելու հերթականության)։ Ջրի միջին տարեկան ծախսը մոտ 2,3 մ³/վրկ է, հոսքը՝ մոտ 72 միլիոն մ³։ Սնումը հիմնականում հալոցքային (47%), ստորերկրյա (42%) ու անձրևային է։ Հորդանում է մարտից մինչև հունիս, որի ընթացքում ձևավորվում է տարեկան հոսքի 70%-ը։ Ջուրը օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով։ Սակավաջուր տարիներին ու ոռոգման շրջանում գետը հաճախ Արաքսին չի հասնում։

«Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում, վրիպակով գետը կոչված է *Բեդիչայ*։

## Պատկերասրահ

«Վեդի գետի ավազանի» բրածո ֆաունա 1 (2).jpg
«Վեդի գետի ավազանի» բրածո ֆաունա 1 (1).jpg
«Վեդի գետի ավազանի» բրածո ֆաունա 1 (3).jpg
«Վեդի գետի ավազան».jpg
«Վեդի գետի ավազանի» բրածո ֆաունա 1.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Արաքս գետի վտակներ
Զամենհոֆի օր

[մինի|աջից|[Լ. Լ. Զամենհոֆ՝ էսպերանտո լեզվի ստեղծողը, ում ծննդյան օրը նշվում է որպես *Զամենհոֆի օր*։]]

**Զամենհոֆի օր** (էսպերանտո՝ ***Zamenhofa Tago***, Դեկտեմբերի 15), էսպերանտոյի ստեղծող՝ Լ. Լ. Զամենհոֆի ծննդյան օրը, որը նշվում է էսպերանտիստների կողմից իբրև տոն։ Բազմաթիվ էսպերանտո խոսողներ տարվա այս ժամանակաշրջանում գնում են մի նոր էսպերանտո գիրք այն նշելու համար։ Աշխարհի տարբեր մասերում նաև կազմակերպվում են հատուկ հավաքույթ-քեֆեր և այլ իրադարձություններ տոնը նշելու նպատակով, ինչը այսպիսով էսպերանտիստների համար ձմեռվա տոների շուրջ իրար հետ հանդիպելու ևս մի պատճառ է հանդիսանում։ Զամենհոֆի օրը էսպերանտոյի մշակույթում ամենալայնորեն նշվող օրն է։

Որոշ էսպերանտո խոսողներ (*blasfemuloj*), չցանկանալով չափից շատ նշել մեկ մարդու նվաճումները, առաջարկել են դեկտեմբերի 15-ը նշել իբրև **Էսպերանտո Գրականության Օր** (***Tago de Esperanto-literaturo***)։ Սրանով նրանք խրախուսում են այս օրվա առթիվ իրադարձություններ պլանավորող էսպերանտո կազմակերպություններին իրադարձությոինների ծրագրերին ավելացնել գրախոսություններ, ոտանավորների ասմունքներ կամ նոր գրքի հրատարակության մասին հայտարարություններ։ Անձնական մակարդակով յուրաքանչյուր ոք կարող է օրը նշել գիրք գնելով, մի նոր գրքի ընթերցանություն սկսելով կամ մեկ այլ կերպ էսպերանտո գրականությունը տոնելով։

Կատեգորիա:Էսպերանտոյի մշակույթ
Կատեգորիա:Էսպերանտո