Սաբանտույ

**Սաբանտույ** (,  — «գութանի տոն»), թաթարների և բաշկիրների գարնանային դաշտային աշխատանքի ավարտի ամենամյա ազգային տոնը։ Նման տոները գոյություն ունեն ինչպես Պովոլժիեի ժողովուրդների (չուվաշներ, մարիներ, մորդվաներ, ուդմուրտներ), այնպես էլ Կովկասի որոշ թյուրքական (բալկարցիներ և նողայներ) ժողովուրդների մոտ, սակայն նրանք ունեն իրենց առանձնահատկությունները։

Կան և որոշ տարբերություններ սաբանտույի տոնակատարության անվանման և տոնելու առանձնահատկությունների մեջ բաշկիր և թաթար տարբեր էթնիկական խմբերի մոտ։

## Ծագումնաբանություն
Սաբանիթը թարգմանվում է թյուրքերեն լեզվից ( и ) որպես «գութանի հարսանիք (հանդիսություն)», սաբան` գութան և տույ` տոն, հարսանիք։ Թաթարների շրջանում տարածվել է նաև *Сабан бәйрәме* անունը (բայրամը նշանակում է նաև «տոն»)։

## Նմանատիպ տոներ
Չուվաշների մոտ կա սաբանտույի հետ ընդհանուր արմատներ ունեցող նման տոն, որը նախկինում կոչվում էր  (վերին չուվաշներ) և  կամ *сапан * (ներքին չուվաշներ), այժմ այն միացյալ կոչվում է Ակատույ ():

Նմանատիպ ծագումնաբանություն ունի մարիական նույն տոնի անունը՝ Ագապայրեմ։

Թաթարստանի մորդվաների նմանատիպ տոնը՝ *Բալթայը*, ունի թաթարական ծագումնաբանություն և նշանակում է «մեղրի տոն»։

Նմանատիպ տոն  գոյություն ունի ուդմուրտների մոտ։

Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդները, բալկարցիները և նողայները նույնպես տոնում են նման տոն, որը նրանք կոչում են Սաբանտա։ Նույն բառով են անվանում նմանատիպ տոնև նաև ղազախները։

Ժամանակակից ռուսերենում «Սաբանտույ» անունը դարձել է հասարակ անուն և հաճախ նշանակում է ցանկացած (պարտադիր չէ տոնական) խնջույք։

## Սաբանտույի պատմություն
Սաբանտուի տոնի սկիզբը գնում է հին ժամանակներ և կապված է հողային պաշտամունքի հետ։ Այս ծիսակարգի սկզբնական նպատակը, հավանաբար, եղել է պտղաբերության հոգիների սիրաշահումը, որպեսզի նպաստեն նոր տարում լավ բերքի ստացմանը։

Առաջին անգամ տոնը նկարագրված է 921 թվականին արաբ ճանապարհորդ Իբն Ֆադլանի կողմից, որը ժամանել էր Թաթարստանի Բուլգար քաղաք որպես Բաղդադի դեսպան։

1979 թվականին Ֆ.Ս. Խակիմզյանովի կողմից Թաթարստանի Ալեքսեևսկի շրջանում հայտնաբերվել է բուլղարական ժամանակաշրջանի միակ տապանագիրը,որը թվագրված է 1292 թվականին և ունի «*saban tuj kon ATI*»՝ «Սաբանտույի օրօր» մակագրությունը, որը վկայում է, որ տոնակատարությունը նշվել է դեռևս Վոլգյան Բուլղարիայի ժամանակաշրջանում։

Չնայած այն հանգամանքին, որ բաշկիրների մոտ «*Һabantuy*»-ը հայտնվել է հեռավոր հեթանոսական անցյալում, որպես հնագույն հողագործական տոներից մեկը, առաջին անգամ գրավոր արձանագրվել է XVIII դարում ռուս բառարանագիր, բնագետ և ճանապարհորդ Իվան Լեպյոխինի և գերմանացի ազգագրագետ, գիտնական Գեորգի Յոհան Գոթլիբի ճամփորդական գրառումներում։

Բաշկիրների մոտ ծիսակարգը տեղի է ունեցել հետևյալ կերպ. նրանք ջրով ցողում էին հողերը, դաշտերը, բակը, խոտերը, անասուններին։ հայտնի է նաև «*Һaban butҡaһy*» ծեսը (գութանի շիլա), որի նպատակն էր հացազգիներից շիլայի պատրաստումը և դրանով հողագործներին, տարեց մարդկանց, երեխաներին հյուրասիրելը։

## Դաշնային սաբանտույ
**Դաշնային սաբանտույ** (, ), ազգային տոն, անցկացվող դաշնային (համառուսաստանյան) մակարդակով։

Սաբանտույ ազգային դաշնային տոնն անց է կացվել հետևյալ քաղաքներում.

* 2001 թվական — Սարատով
* 2002 թվական — Տոլյատի (Սամարայի մարզ)
* 2003 թվական — Դիմիտրովգրադ (Ուլյանովսկի մարզ)
* 2004 թվական — Յոշկար Օլա
* 2005 թվական — Սարանսկ
* 2006 թվական — Նիժնի Նովգորոդ
* 2007 թվական — Չելյաբինսկ
* 2008 թվական — Աստրախան
* 2009 թվական — Ուլյանովսկ
* 2010 թվական — Իժևսկ
* 2011 թվական — Եկատերինբուրգ
* 2012 թվական — Վլադիվոստոկ
* 2013 թվական — Տյումեն
* 2014 թվական — Տոմսկ
* 2015 թվական — Կրասնոյարսկ
* 2016 թվական — Նիժնի Նովգորոդ
* 2017 թվական — Աստրախան
* 2018 թվական — Չեբոքսարի
* 2019 թվական — Նովոսիբիրսկ

## Համառուսաստանյան գյուղական սաբանտույ
Համառուսաստանյան գյուղական սաբանտույի հիմնադիրներն են Թաթարների համաշխարհային կոնգրեսի գործադիր կոմիտեն, Ռուսաստանի թաթարական գյուղերի ասոցիացիան և Թաթարստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարությունը։

I (29 մայիսի 2010 թվական) — գ. Ալկինո (Պոխվիստնևսկի շրջան, Սամարայի մարզ)

II (19 հունիսի 2011 թվական) — գ. *[[Շիգիրդան]]* (Բատիրևսկի շրջան, Չուվաշիա)

III (7 հուլիսի 2012 թվական) — գ. Դուբրովկա (Կրասնոարմեյսկի շրջան, Չելյաբինսկի մարզ)

IV (29 հունիսի 2013 թվական) — գ. Բարդա (Բարդիմսկի շրջան, Պերմի երկրամաս)

V (24 մայիսի 2014 թվական) — գ. Մալիե Չապուրնիկի (Սվետլոյարսկի շրջան, Վոլգոգրադի մարզ)

VI — գ. Տատարսկայա Կարգալա (Սամարայի շրջան, Օրենբուրգի մարզ)

VII — գ. Ստարայա Կուլատկա (Ուլյանովսկի մարզ)

VIII (22 հուլիսի 2017 թվական) — գ. Սրեդնյայա Ելյուզան (Պենզայի մարզ)

IX (14 հուլիսի 2018 թվական) — գ. Ալմենևո (Կուրգանի մարզ)։

## Համաեվրոպական սաբանտույ
Համաեվրոպական սաբանտույը (, ) ազգային տոն է, որը տեղի է ունենում միջազգային մակարդակով։

Ազգային համաեվրոպական սաբանտույ տոնը անց է կացվել հետևյալ քաղաքներում.

I (7 հունիսի 2014 թվական) — Ռիգա (Լատվիա)

II (19-21 հունիսի 2015 թվական) — Բեռլին (Գերմանիա)

III (2016 թվական) — Մեծ Բրիտանիա

IV (2017 թվական) — Փարիզ (Ֆրանսիա)

## Տես նաև
* Շրջանցիկ ծեսեր
* Ակատույ
* Գերբեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Սաբանտույ *«[[Вокруг Света]]»* ամսագիր. № 12 (2567). Դեկտեմբեր 1972

## Արտաքին հղումներ
* Ֆատիխովա Ֆ.Ֆ. //Բաշկիրիայի հանրագիտարան, Ուֆա, 2015-2019, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9785881853068:
* Сабантуй: статья в «Энциклопедии Челябинск»
* Мифоритуальные основы башкирского праздника «САБАНТУЙ»
* Общеболгарские исторические корни Сабантуя 

Կատեգորիա:Բաշկորտոստան
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տոներ
Կատեգորիա:Տոներ այբբենական կարգով