Ջեքը տուփում

**Ջեքը տուփում** *(jack-in-the-box)* երեխաների խաղալիք է, որը արտաքինից նման է երաժշտական տուփի՝ բռնակով։ Երբ բռնակը պտտվում է, խաղալիքի մեջ գտնվող երաժշտական մեխանիզմը նվագում է մի մեղեդի։ Այն բանից հետո, երբ բռնակը պտտվում է բավարար քանակությամբ՝ կափարիչը հանկարծ բացվում է (օրինակ՝ մեղեդու ավարտին), և տուփից դուրս է թռչում մի կերպար՝ սովորաբար ծաղրածու կամ խեղկատակ։ Որոշ խաղալիքներ բացվում են պատահական պահերի, երբ բռնակը պտտվում է, ինչի արդյունքում անակնկալ ազդեցությունն ավելի ուժեղ է լինում։ Շատ այնպիսի տարբերակներ, որոնք օգտագործում են *Pop Goes the Weasel* երգը, բացվում են մեղեդու այն պահին, երբ երգում պետք է հնչի *pop* բառը։

2005 թվականին *ջեքը տուփում* խաղալիքը ընդգրկվել է ԱՄՆ-ի Խաղալիքների ազգային փառքի սրահում, որտեղ ցուցադրվում են այս խաղալիքի բոլոր տեսակները՝ սկսած ամենավաղ օրինակներից մինչև ամենավերջին արտադրական տարբերակները։
մինի|20-րդ դարի սկզբի հոլանդական ջեքը-տուփում խաղալիք։

## Ծագում
մինի|1863 թվականի պատկերազարդման մեջ ջեքը-տուփում խաղալիքով խաղացող երկու տղաներ
Ջեքը տուփում խաղալիքի ծագման վերաբերյալ գոյություն ունի մի տեսություն, ըստ որի այն կապվում է 14-րդ դարի անգլիացի եկեղեցական գործիչ սըր Ջոն Շորնի անվան հետ, ում հաճախ պատկերում էին՝ ձեռքին մի կոշիկ, որի մեջ փակված էր սատանան։ Ժողովրդական ավանդության համաձայն՝ նա մի անգամ հրեշին փակել է երկարաճիտ կոշիկի մեջ՝ պաշտպանելու համար Բաքինգհեմշիրում Հյուսիսային Մարսթոն գյուղը։ Ֆրանսերենում ջեքը տուփում խաղալիքը կոչվում է *diable en boîte,* բառացի՝ սատանան տուփի մեջ։

*Jack-in-the-box* արտահայտությունը գրականության մեջ առաջին անգամ հանդիպում է Ջոն Ֆոքսի «Գործեր և հուշարձաններ» գրքում, որը առաջին անգամ հրատարակվել է 1563 թվականին։ Այդտեղ նա օգտագործել է այս արտահայտությունը որպես վիրավորական բնորոշում՝ նկարագրելու համար մի խաբեբայի, որը վաճառականներին խաբում էր՝ նրանց դատարկ տուփեր վաճառելով՝ իրական ապրանքի փոխարեն։ Այս արտահայտությունը հանդիպում է նաև Լոնդոնի Գրեյֆրայարների ժամանակագրությունում (1547 թ.), որտեղ այն հիշատակվում է որպես նվաստացուցիչ արտահայտություն՝ օգտագործված Սուրբ Հաղորդության մեջ Քրիստոսի իրական ներկայությանը վերաբերելու համար։

## Պատմություն
1500-ականների սկզբին սկզբին ջեքը-տուփում խաղալիքը պատրաստվել է գերմանացի ժամագործի կողմից, որը հայտնի էր Կլաուս անունով։ Կլաուսը պատրաստել էր փայտե տուփ՝ մետաղական եզրերով և բռնակով, որի պտտման արդյունքում տուփից դուրս էր թռչում շարժվող սատանայի կերպար կամ *Ջեք*։ Խաղալիքը պատրաստվել էր որպես նվեր տեղի արքայազնի հինգ տարեկանի առթիվ։ Այս խաղալիքը տեսնելուց հետո այլ ազնվականներ ևս սկսեցին իրենց երեխաների համար պատվիրել նմանատիպ խաղալիքներ։

18-րդ դարի սկզբին խաղալիքների մեխանիզմների կատարելագործման շնորհիվ ջեքը-տուփում խաղալիքը դարձել է առավել մատչելի և տարածվել ոչ միայն արքունիքի ու ազնվականների, այլև բոլոր երեխաների շրջանում։

## Մոդելներ
[մինի|Ջեքը-տուփում՝ [Պոլ Գավարնի|Պոլ Գավարնիի ոճով]]
Սկզբնապես ջեքը-տուփում խաղալիքը պատրաստվել է  փայտից, սակայն նոր տեխնոլոգիաների շնորհիվ այն սկսեց պատրաստվել նաև տպված ստվարաթղթից։ 1930-ական թվականների մոտ ջեք-ը-տուփում խաղալիքը դարձել է մեխանիկական (զսպանակով) խաղալիք՝ պատրաստված անագից։ Բացի այդ, հազվադեպ հանդիպող ժամանակակից տարբերակները նվագում էին ոչ միայն Pop *Goes the Weasel* երգը, այլև այլ մեղեդիներ, օրինակ՝ Բրամսի օրորոցայինը, Twinkle Twinkle Little Star, *Rock-a-bye Baby* և այլ երգեր։ Տարիների ընթացքում ջեքը-տուփում խաղալիքը զարգացել է և ծաղրածու կերպարից բացի սկսել է ներկայացնել նաև այլ կերպարներ, ինչպիսիք են Վինի Թուխը, Գլխարկով կատուն, Երեք խոզուկները, ընդհանրական կատուներ, շներ, Հետաքրքրասեր Ջորջը, Սանտա Կլաուսը, Միկի Մաուսը և այլն։

## Տարածողներ
1935 թվականից սկսած և շուրջ 20 տարի շարունակ ջեքը-տուփում խաղալիքի տարածմամբ զբաղված առաջին ընկերությունը եղել է շատ փոքր մի կազմակերպություն՝ *Joy Toy* անվամբ։ Ընկերությունը գործել է ինչպես Իտալիայում, այնպես էլ Նիդերլանդներում։ Դրանից հետո ջեքը-տուփում խաղալիքի տարածման գործում կարևոր դեր են խաղացել նաև Fisher Price, Chad Valley, Mattel և Tomy ընկերությունները։

## Հանրաճանաչ մշակույթում
* Ջեքը-տուփում խաղալիքը դարեր շարունակ օգտագործվել է ծաղրանկարիչների կողմից՝ քաղաքական գործիչներին նկարագրելու և նրանց վրա հեգնանքով ծիծաղելու նպատակով։
* Ամերիկյան արագ սննդի Jack in the Box ընկերությունը 1950-ականների սկզբից սկսել է օգտագործել այս խաղալիքն ու արտահայտությունը որպես իր թալիսման։
* 1945 թվականին ստեղծված Դիսնեյի *The Clock Watcher* մուլտֆիլմում Դոնալդ բադը բազմաթիվ անհաջող փորձեր է արել փակելու ջեքը-տուփում խաղալիքը։
* 1964 թվականի *Rankin/Bass* հեռուստատեսային հատուկ թողարկումը՝ Ռուդոլֆը, ներկայացրել է *Թերի խաղալիքների կղզին*, որտեղ եղել է Չառլը-տուփում անունով կերպար՝ Ջեքը-տուփումի փոխարեն, ինչի պատճառով նա համարվել է թերի խաղալիք։
* 2009 թվականի Բույսերի ընդդեմ Զոմբիներիտեսախաղում *Jack-in-the-Box Zombie* իր հետ կրել է ջեքը-տուփում խաղալիք և նվագել այն։ Եթե զոմբին ժամանակին չի պարտվել կամ խաղալիքը չի խլվել նրանից, տուփը բացվել է և պայթել՝ ոչնչացնելով մոտակայքում գտնվող բույսերը:

## Ծանոթագրություններ