Էխիդո

**Էխիդո** (իսպ․՝ ejido*,* , լատիներեն exitum բառից), համայնքային հողատարածք է, որն օգտագործվում է գյուղատնտեսության համար, որտեղ համայնքի անդամներն ունեն ուզուսֆրուկտուսի իրավունք, այլ ոչ սեփականության իրավունք հողի նկատմամբ։ Ժամանակակից դարաշրջանում էխիդոներին պարգևատրված մարդիկ առանձին-առանձին աճեցնում են դրանք ծանրոցներով և միասին պահպանում են համայնքային տնտեսությունները՝ կառավարության վերահսկողությամբ։ Թեև էխիդոների համակարգը հիմնված էր ացտեկների կալպուլիների և միջնադարյան իսպանական էխիդոների ըմբռնման վրա, 20-րդ դարից սկսած էխիդոները կառավարվում և վերահսկվում էին կառավարության կողմից։
մինի|Էխիդո Կուահտեմոկում
Մեքսիկական հեղափոխությունից հետո մեքսիկական պետության կողմից ստեղծվել են էխիդոներ՝ գյուղացիական համայնքներին հողեր տրամադրելու համար՝ որպես սոցիալական անկարգությունները կասեցնելու միջոց։ Երբ Մեքսիկան պատրաստվում էր մտնել Հյուսիսամերիկյան ազատ առևտրի համաձայնագիր 1991 թվականին, նախագահ Կառլոս Սալինաս դե Գորտարին հայտարարել է էխիդոների շնորհման ավարտի մասին և թույլ է տվել գոյություն ունեցող էխիդոներին վարձակալել կամ վաճառել՝ վերջ տալով Մեքսիկայում հողային բարեփոխումներին։

## Գաղութատիրության ժամանակաշրջանի բնիկ համայնքի հողատերերը
Կենտրոնական Մեքսիկայում ացտեկների կայսրության իսպանացիների նվաճումից հետո (1519-1521 թթ.), բնիկ համայնքները հիմնականում անձեռնմխելի են մնացել, ներառյալ հողի սեփականության համակարգը։ Իսպանական թագը երաշխավորում էր, որ բնիկ համայնքներն ունեն հողատարածքներ իր վերահսկողության տակ (իսպ․՝ fundo legal): Այն նաև ստեղծել է Բնիկների ընդհանուր դատարանը, որպեսզի առանձին բնիկները և բնիկ համայնքները կարողանան պաշտպանել իրենց իրավունքները իսպանացիների ոտնձգություններից։ Իսպանացիները կիրառում էին իրենց տերմինաբանությունը բնիկ համայնքների հողերի նկատմամբ, և գաղութատիրության դարաշրջանի սկզբին սկսել են դրանք անվանել էխիդո։

## XIX դար
Մեքսիկան անկախացել է Իսպանիայից 1821 թվականին՝ Մեքսիկայի անկախության պատերազմից հետո, նոր ինքնիշխան ազգը վերացրել է բնիկների և բնիկ համայնքների թագի պաշտպանությունը՝ նրանց հավասարեցնելով օրենքի առաջ, այլ ոչ թե իսպանական թագի վասալներին։ Բնիկների ընդհանուր դատարանի անհետացումը անկախության հետևանքներից մեկն էր։ Անկախությունից հետո քաղաքական անկայունության և տնտեսական լճացման պայմաններում բնիկ համայնքները հիմնականում պահպանում էին իրենց հողատարածքները, քանի որ մեծ հողատարածքները չէին ընդլայնվում՝ արտադրությունը մեծացնելու համար։

19-րդ դարի մեքսիկացի լիբերալների համար բնիկների և բնիկ գյուղերի շարունակական առանձնացումը մեքսիկական ազգից համարվում էր «Հնդկացիների խնդիրը», իսկ համայնքային հողատիրության փլուզումը ճանաչվել է որպես մեքսիկական ազգի մեջ հնդկացիների ինտեգրման բանալին։ Երբ 1855-ին լիբերալները եկել են իշխանության, նրանք ձեռնարկել են խոշոր բարեփոխում, որը ներառում էր կորպորատիվ հողերի օտարումը և վաճառքը, այսինքն՝ այն հողերը, որոնք պատկանում էին բնիկ համայնքներին և Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցուն։ Լիբերալ ռեֆորմը սկզբում գործի է դրել Լերդո օրենքը՝ կոչ անելով վերջ տալ կորպորատիվ հողատիրությանը, այնուհետև այդ օրենքը ներառել է 1857 թվականի Սահմանադրության մեջ։ Այսպիսով, էխիդոները օրինականորեն վերացել են, թեև շատերը շարունակում էին գոյատևել։ Մեքսիկան ընկղմվել է քաղաքացիական անկարգությունների, քաղաքացիական պատերազմի և ֆրանսիացիների օտարերկրյա ներխուժման մեջ, ուստի մինչև 1867 թվականին ֆրանսիացիների վտարումը և ազատական վերահսկողության տակ գտնվող Մեքսիկայի հանրապետության վերականգնումը հողային բարեփոխումները սկսել են ուժի մեջ մտնել։ Լիբերալ գեներալ Պորֆիրիո Դիասի օրոք, ով իշխանության է եկել 1876 թվականին հեղաշրջման միջոցով, քաղաքական կայունությունը և տնտեսական բարգավաճումը, «կարգը և առաջընթացը» խթանելու քաղաքականությունը հանգեցրել է նրան, որ մեծ հացիենդաները սկսել են ընդարձակվել, և շատ գյուղեր կորցրել են իրենց հողերը՝ թողնելով գյուղացիներին հողազուրկ։

## XX դար
Շատ գյուղացիներ մասնակցել են Մեքսիկական հեղափոխությանը` ակնկալիքով, որ իրենց գյուղական հողերը կվերականգնվեն։ Մասնավորապես, Մորելոս նահանգի շատ գյուղացիներ, Էմիլիանո Սապատայի գլխավորությամբ, պատերազմ էին մղում նախագահ Ֆրանցիսկո Ի. Մադերոյի՝ հարուստ հողատիրոջ դեմ, որի բարեփոխական քաղաքական շարժումը ձգտում էր տապալել Պորֆիրիո Դիազի ռեժիմը։ Այդ շարքերում էր նաև Վիկտորիանո Հուերտան՝ ռեակցիոն հեղաշրջման առաջնորդը, որը տապալել է Մադերոյին և սպանվել, ինչպես նաև Վենուստիանո Կառանսան՝ հարուստ հողատեր, որը ղեկավարում էր սահմանադրագետների խմբակցությունը, որը հաղթել է բոլոր մյուսներին։ 1917 թվականին մշակվել է նոր սահմանադրություն, որը ներառում էր կառավարությանը մասնավոր ռեսուրսների օտարման իրավունքը։ Շատ գյուղացիներ ակնկալում էին, որ Սահմանադրության 27-րդ հոդվածը կհանգեցնի խոշոր հացիենդաների փլուզմանը և հողերը գյուղացիական համայնքներին վերադարձնելու։ Կառանսան լիովին դիմադրել է հացիենդաների օտարմանը և, փաստորեն, հեղափոխականների կողմից գրավվածներից շատերը վերադարձրեց իրենց տերերին։

Մեծ քանակությամբ հողերի բաշխումը սկսվել է միայն Լասարո Կարդենասի՝ 1934 թվականին նախագահ դառնալուց հետո։ Էխիդո համակարգը ներկայացվել է որպես Մեքսիկայի հողային բարեփոխումների կարևոր բաղադրիչ։ Կարդենասի օրոք հողային բարեփոխումը «ընդարձակ, արագ և որոշ առումներով կառուցվածքային նորարարական էր... նա առաջ է մղել կոլեկտիվ էխիդոն (hitherto a rare institution)՝ արդարացնելու խոշոր առևտրային կալվածքների օտարումը»։

Էխիդոյի ստեղծման բնորոշ ընթացակարգը ներառում էր հետևյալ քայլերը.

# հողազուրկ ֆերմերները, ովքեր հողերը վարձակալում էին հարուստ տանտերերից, կդիմեն դաշնային կառավարությանը՝ իրենց ընդհանուր տարածքում էխիդո ստեղծելու համար
# դաշնային կառավարությունը խորհրդակցում է տանտիրոջ հետ
# հողը կօտարվի տանտերերից, եթե կառավարությունը հաստատեր էխիդո
# կստեղծվի էխիդո, և սկզբնական դիմումատուները կնշանակվեն որպես *ejidatarios* ՝ մշակման և օգտագործման որոշակի իրավունքներով։

Ejidatarios-ն իրականում հողի սեփականատեր չէ, բայց նրանց թույլատրվում է անսահմանափակ օգտագործել իրենց հատկացված հողամասերը, պայմանով, որ նրանք երկու տարուց ավելի չեն ընդհատում հողի օգտագործումը։ Նրանք կարող են իրենց իրավունքները փոխանցել իրենց երեխաներին։

## Քննադատություն
Էխիդո համակարգի հակառակորդները մատնանշում են համատարած կոռուպցիան Գյուղական վարկի ազգային բանկի (իսպ․՝ Banco Nacional de Crédito Rural, կամ Banrural) ներսում, որը հիմնական հաստատությունն էր ejidatarios*-*ին վարկեր տրամադրելու համար, ինչպես նաև էխիդո հողերի անօրինական վաճառքն ու փոխանցումը, էկոլոգիական դեգրադացիան և ցածր արտադրողականությունը՝ որպ ես համակարգի ձախողման վկայություն։ Կողմնակիցները հակադարձում են այս փաստարկներին՝ նշելով, որ Կարդենասից ի վեր յուրաքանչյուր վարչակազմ կա՛մ անտարբեր է եղել կա՛մ բացահայտ թշնամաբար տրամադրված էխիդոների նկատմամբ, և, որ էխիդոներին հատկացված հողերը հաճախ ավելի ցածր որակի և էապես ավելի քիչ արդյունավետ են, քան մասնավոր հողերը։ Բացի այդ, գյուղատնտեսական հետազոտությունների և աջակցության մեծամասնությունը կողմնակալ է եղել առևտրային խոշոր ձեռնարկությունների նկատմամբ։ Banrural-ից բողոքող քաղաքական գործիչները կոռուպցիայի համար պատասխանատու մարդիկ էին, և անկախ արտադրողականությունից, կենսապահովումը շատ գյուղացիների համար գոյատևման կարևոր ռազմավարություն է եղել։

## Փոփոխություններ
Որպես նեոլիբերալ տնտեսական վերակազմավորման ավելի մեծ ծրագրի մի մաս, որն արդեն թուլացնում էր փոքրածավալ գյուղատնտեսության և այլ ձևերի աջակցությունը և Հյուսիսային Ամերիկայի ազատ առևտրի համաձայնագրի (NAFTA) բանակցությունները, նախագահ Կառլոս Սալինաս դե Գորտարին 1992 թվականին Կոնգրեսի միջոցով անցկացրել է մի օրինագիծ, որը փոխել է Մեքսիկայի Սահմանադրության 27-րդ հոդվածը՝ թույլ տալով մասնավոր հողերի սեփականաշնորհում և վաճառք։ Սա Չիապասի հակամարտության անմիջական պատճառն էր։

Էխիդային համակարգի փոփոխությունները հիմնականում չեն կարողացել բարելավել էխիդալ արտադրողականությունը և ընդգրկվել են որպես էական գործոններ, որոնք նպաստում են գյուղական աղքատության վատթարացմանը, հարկադիր միգրացիային և Մեքսիկայի վերափոխումը, որտեղ սկսվել է եգիպտացորենի մշակումը, եգիպտացորենի և ընդհանրապես սննդի զուտ ներմուծողի։

Գյուղացիների մեծ մասը էխիդո համակարգի մի մասն էր, որտեղ ընտանիքի ղեկավարը տղամարդ էր։ Էխիդոյի հողերում աշխատանքի հնարավորությունները սահմանափակ էին, ինչը տղամարդկանց ստիպել է գաղթել Միացյալ Նահանգներ՝ իրենց ընտանիքներն ու հողերը պահելու համար։ Մեքսիկացի միգրանտների համար ԱՄՆ-ում զբաղվածության հնարավորությունները ներառել են գյուղատնտեսական արդյունաբերություններ, որոնք նպաստել են էխիդոյի հողերի հետագա զարգացմանը և գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների զարգացմանը։ Նրանք, ովքեր ապրում էին էխիդո հողի վրա, բայց չունեին հողատարածք, ավելի հակված էին լքել նաև գյուղական հողերը։ Նրանք, ովքեր ապրում էին էխիդոյի երկրում, բայց չէին տիրապետում դրան, նույնպես ավելի հավանական էր, որ լքեին գյուղը։ Այն բանից հետո, երբ այս տղամարդիկ լքել են տնային տնտեսությունը, մնացած ընտանիքները բաղկացած էին կնոջից և նրա ամուսնու ընտանիքից, ինչը թույլ էր տալիս կանանց ավելի ակտիվորեն մասնակցել տնային տնտեսության որոշումների կայացմանը տղամարդկանց բացակայության պայմաններում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Appendini, Kirsten. “Ejido” in *The Encyclopedia of Mexico*. Chicago: Fitzroy and Dearborn 1997.
* 
* Markiewicz, Dana. *The Mexican Revolution and the Limits of Agrarian Reform, 1915-1946*. Boulder: Lynne Rienner Publishers 1993.
* McBride, George M. *The Land Systems of Mexico*. 1923, reprinted 1971
* Perramond, Eric P. "The rise, fall, and reconfiguration of the Mexican ejido." Geographical Review 98.3 (2008): 356–371.
* Simpson, Eyler N., *The Ejido: Mexico's Way Out*. Chapel Hill: University of North Carolina Press 1937.
* Yetman, David. "Ejidos, land sales, and free trade in northwest Mexico: Will globalization affect the commons?." *American Studies* 41.2/3 (2000): 211–234.

## Արտաքին հղումներ
* Rural Development Institute: Ejidos and Communidades in Oaxaca, Mexico (pdf) 
* Centro de Investigacion y Documentacion de la Casa and Sociedad Hipotecaria: Current Housing Situation in Mexico 2005 (pdf)
* David W. Connell at adip.info: CAN I BUY "EJIDO" LAND?