Հայերենի ուղղագրական բարեփոխություն (1922)

**1922 թ. ուղղագրական բարեփոխություն**, ժամանակակից հայերենի ուղղագրությունը միօրինականացնելու և կարգավորելու, ուղղագրական մեջ գործող տարբեր սկզբունքների փոխարեն մեկ միասնական սկզբունք կիրառելու նպատակով 1922 թվականի մարտի 4-ին ընդունված դեկրետով կատարված բարեփոխում։

Նախագծի հեղինակն է Մանուկ Աբեղյանը։ Բարեփոխման հիմքում, ըստ նախագծի հեղինակի, դրվում է գրական-դպրոցական արտասանությունը։ Նոր ուղղագրության համար հիմնական, ելակետային սկզբունք է ընդունվում մեկ հնչյունի (հնչույթի) համապատասխանությունը մեկ տառին։ Այդ պատճառաբանությամբ հայերենի այբուբենից դուրս են մնում *[[Է]]* և *[[Օ]]* տառերը. դրանց փոխարեն գործածվում են միայն *[[Ե]]* և *[[Ո]]* նշանագրերը։ Մյուս կողմից նոր ուղղագրությամբ փոխվում է գրաբարից ավանդված հայերեն շատ բառերի հնչյունատառային պատկերը, անտեսվում ուղղագրության ստուգաբանական պահանջն ու պատմականությունը։ Դրանով խզվում է կապը նաև հին, գրաբարով գրված ու տպագրված և նոր ուղղագրությամբ ստեղծվող գրականության միջև։ Հետագայում, երբ սփյուռքահայությունը չի ընդունում նոր ուղղագրույթյունը, ավելի են խորանում արևելահայ ու արևմտահայ ճյուղավորումների տարբերությունները։

1922 թվականի մարտի 4-ի դեկրետով ընդունվում են հետևյալ բարեփոխումները.
* *Օ* տառի փոխարեն բոլոր դեպքերում՝ բառասկզբի, բառամիջի ու բառավերջի դիրքերում, գրել *Ո*, օրինակ՝ *ոգնել, ոթևան, որհնել, ակոս, աղոթք, տնորեն, Մարո* և այլն։ *Ո* տառն անվանել *Օ*, ոչ թե՝ *ՎՈ*։
* *Է* տառի փոխարեն բառասկզբի, բառամիջի ու բառավերջի դիրքերում գրել *Ե*, օրինակ՝ եյական, գեթ, եջ, րոպե, բազե* և այլն։ *Ե* տառն անվանել *Է*, ոչ թե` *ՅԵ*։
* Երբ *ւ* (վյուն) տառն արտասանվում է *Վ*, գրել *Վ* տառը, օրինակ` *ավազ, թիվ, հարավ* և այլն։ *և* նշանը թողնել իբրև սղագրության նշան։ [[Տողադարձ]]ի ժամանակ գրել *եվ*, օրինակ` տե-վել, հոգե-վոր*։
* Բաղաձայնական (*Վ* հնչվող) *Ու* տառի փոխարեն գրել *Վ*, օրինակ՝ նուեր-նվեր, զուարթ-զվարթ, լեզուի-լեզվի*։ *Ու* տառը գրվում է *Ու* պարզ` ձայնավոր հնչույթի համար, օրինակ` *Լուիզա, հունիս, ուրախ* և այլն։

:Բաղաձայն 'Վ*-ն միշտ արտահայտվում է *Վ* տառով, ձայնավոր *Ու*-ն` *Ու* տառով. այբուբենի *ւ* (վյուն) տառը մնում է իբրև *Ու*-ի բաղադրիչ։
* *Ոյ* տառակապակցության *Ո*-ի փոխարեն գրել *ՈՒ*, երբ *Ոյ*-ն արտասանվում է *ույ*, օրինակ` *լոյս - լույս, բոյս - բույս, հոյս - հույս*։
:*Ոյ* տառակապակցությունը մնում է միայն այն դեպքերում, երբ այն արտասանվում է *ոյ*, օրինակ` *գոյական, Նոյ, հոյակապ*։
:*Ոյ* տառակապակցությունը *ու* է գրվում, երբ կարդացվում է *ու*, գրվում է *ույ*, երբ կարդացվում է *ույ*, օրինակ` *զգույշ, անուշ, աշխույժ, ուժ, բութ, շուտ*։
* Բառասկզբի դիրքերում հագագային *յ*-ի փոխարեն (երբ արտասանվում է *հ*), գրել *հ*, օրինակ` *հագենալ, հիշել, հանկարշ, համբույր, հաղթել* և այլն։ *Յ* տառն անվանվում է *յ*, ոչ թե *հի*, թույլատրվում է երբեմն առանց *յ*-ի գրել, օրինակ` *Ակոբ, Ովանես, Ոսեփ, Ոհան*։
:Պահվում է *ետև, ետք, ետինք, ետ դառնալ, ետ մնալ, ետ բերել* ձևերը, որոնք պիտի արտասանվեն *յետ*, ոչ թե *հետ*։
* *Եա, եօ, իւ* երկբարբառները գրել *յա, յո, յու* տառակապակցությունները, օրինակ` *մատյան, պատյան, սենյակ, արդյոք, յոթ, անկյուն, միություն, զեփյուռ*։
:*Իւ* գրվող որոշ բառերում պահպանվում է *Իւ* հնչումը, բայց այն արտահայտվում է *յու* տառակապակցությամբ, օրինակ` *Բյուզանդիա, Կյուրոս, Պյութագոր*։
* Չի գրվում բառավերջի դիրքում անձայն (չարտասանվող) *Յ* տառը, օրինակ` *արքա, քահանա, ձուլածո, ներքո*։
* Գրվում է ձայնավորներին նախորդող դիրքերում *Ե* տառից հետո լսվող *յ*-ն, օրինակ` *գործունեյություն, եյի, եյինք, գրեյի, րոպեյի*։
* Գրվում է բառասկզբի դիքում *Ե* տառից առաջ լսվող *Յ*-ն, օրինակ` *յեզր, յեղբայր, յերազ, յերջանիկ*։
* *Եմ* բայի խոնարհված ձևերը նախորդ բառի ձայնավորին հաջորդող դիրքերում սկզբից ստանում են *Յ*, օրինակ` *գալու յեմ, գնալու յե, ձի յե*։
* Բառասկզբի դիրքում *Ո* տառից առաջ լսվող անկայուն *Վ* հնչյունը գրվում է *Վ* տառով, օրինակ` *վոգի, վոզնի, վողկույզ, վոլորել, վոմն, վոսկի*։
* Անկայուն *Վ*-ն և *Յ*-ն չեն գրվում`
** բառամիջի դիրքերում, օրինակ` *ծնկոսկր, անոխակալ, աներես, ապերջանիկ*,
** բառամիջի դիրքերում`
*** բարբառային բառերում, երբ հնչվում են համապատասխանաբար *Է, Օ*, օրինակ` *երինջ, երնեկ, ոճորք, ոքմին*։
*** *Չ, Կ* մասնիկներից հետո, օրինակ` *կողջունեմ, չեկավ, չեղավ, կորոշվի*։
*** Երբ *Ե*-ով ու *Ո*-ով սկսվող բառի հետ միասին մեկ ընդհանուր շեշտով է արտասանվում, օրինակ` *գարոնը յեկավ, աղջիկը ողջունեց*, բայց` *գարուն եկավ, լարերն ողբացին*։

## Տես նաև
* Ուղղագրություն
* Հայերենի արդի ուղղագրություն
* 1940 թ. ուղղագրության մասնակի բարեփոխությունը

## Աղբյուրներ
* Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 2008, էջ 87-89։
* Ս. Գյուլբուդաղյան, Հայերենի ուղղագրության պատմություն, Երևան, 1973։

Կատեգորիա:Հայոց լեզվի պատմություն
Կատեգորիա:1922 Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայերենի այբուբեն
Կատեգորիա:1923 Հայաստանում
Կատեգորիա:1924 Հայաստանում