Խաչենի իշխանական տուն

**Խաչենի իշխանական տունը** իշխել է Արցախում 9-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի սկիզբ։ 12-րդ դարում Խաչենի իշխանությունը բաժանված է եղել երեք ճյուղերի՝ Հաթերք, Ծար (կամ Վերին-Խաչեն) և Ներքին-Խաչեն (Գանձասար կենտրոնով)։ Սկզբնապես գահերեց են եղել Հաթերքի իշխանները։ Սակայն Հասան Բ-ի մահից հետո Հաթերքի ճյուղը սպառվել է և նրա տիրույթները բաժանվել են Ծարի ու Ներքին Խաչենի միջև։ Իսկ 13-րդ դարի սկզբից գահերեցությունը մեկընդմիշտ անցել է Ներքին-Խաչենի իշխանները։ Հետագա դարերում Խաչենի իշխանությունը կազմված է եղել երկու նշանավոր տոհմերից՝ Դոփյաններ (Ծարում կամ Վերին-Խաչեն) և Հասան-Ջալալյաններ (Ներքին Խաչեն)։ Հասան-Ջալալյանները իշխել են Խաչենի մելիքությունում մինչև 1827 թվականը, որից հետո ավարտվել է Խաչենի իշխանական տունը։

Ստորև ներկայացված է Խաչենի իշանների ցանկը։

## Տոհմաբանություն
Խաչենի իշխանական տան տոհմակունքները ձգվում են մինչև Հայկ Նահապետը և նրա սերունդնեը։ Ըստ Խորենացու և Կաղանկատվացու, Արցախի ու Գարդմանքի իշխանատների հիմնադիրն է եղել Առանը, որդի Սիսակի "ի տոհմէն Հայկայ"։ Խորենացին մասնավորապես գրում է․ "Այս Սիսակի սերնդից էր և․․․ անվանի և քաջ Առանը, որ պարթև Վաղարշակի կողմից բյուրավոր կողմնակալ նշանակվեց"։ Կաղանկատվացու վկայությամբ, Առան Սիսակյան նահապետից են սերել հայոց Արցախ-Աղվանքի Առանշահիկ արքայատոհմի թագավորները՝ ընդհուպ մինչև հայ Աղվանքի Վաչագան Բարեպաշտ արքան։ Հիմնվելով Խորենացու, Կաղանկատվացու, Գանձակեցու և այլ պատմաբանների ու սկզբնաղբյուրների վրա, պատմաբան Բագրատ Ուլուբաբյանը ապացուցել է Հայկազնունի, Սիսակյան (Սյունի), Առանշահիկ, Վախտանգյան և Հասան-Ջալալյան ազնվական տոհմերի անմիջական-արյունակցական կապը

Խաչենի իշխանական տան տոհմաբանություն.
* Սահլ Սմբատյան Առանշահիկ, Խաչեն ամրոցի իշխան (†854)
* Ատրներսեհ ∞ Սպրամ Միհրանյան
* Գրիգոր-Համամ, Աղվանից իշխանաց իշխան
* Սահակ Սևադա, Գարդմանի և Փառիսոսի իշխան, (10-րդ դարի երկրորդ կես)
* Գրիգոր Մեծ
* Սենեքերիմ
* Գրիգոր (11-րդ դար)
* Վախտանգ-Սակառ (†1190)

## Հաթերք
* Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
* Հասան Կրոնավորյալ (1142-1182) ∞ Մամա
(1182 թ քառասուն տարի իշխելուց հետո Հասան Կրոնավորյալը իր իշխանությունը թողնում է վեց որդիներին, և կնոջ՝ Մամայի հետ կրոնավորելու է գնում Դադիվանք։)
* Վախտանգ Թագավորազն (1182-1214) ∞ Արզու-խաթուն
* Հասան Բ (1214-1216)
(1216 թ սելջուկ-թուրքերի դեմ պատերազմին զոհվում է Հասան Բ-ն, որով ավարտվում է Հաթերքի ճյուղը և նրա տարածքը միանում է Ծարին։

## Ծար (Վերին-Խաչեն)
* Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
* Հասան Ա ∞ Դոփի (Զաքարե և Իվանե Զաքարյանների քույր)
(Դոփի իշխանուհին նշանավոր դեր է խաղում Վերին-Խաչենում և նրա մահից հետո այստեղի տոհմը կոչվում է **[[Դոփյաններ|Դոփյան]]**)
* Գրիգոր Ա Դոփյան
* Հասան Բ (†1298) ∞ Մամքան (Քուրդ Ա Վաչուտյանի դուստր)
* Գրիգոր Բ (13-րդ դարի երկրորդ կես, 14-րդ դարի սկիզբ) ∞ Ասփա
* Հասան Գ (†1383)
* Վահրամ
* Ջհանշե Ա
* Հասան Դ ∞ Թաթուն (Քուրդ Բ Վաչուտյանի դուստր)
* Ջհանշե Բ (15-րդ դարի երկրորդ կես)
* Միրզաջան
* Մէլքոն

## Ներքին-Խաչեն
* Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
* Գրիգոր Ա
* Վախտանգ Ա (12-րդ դարի երկրորդ կես) ∞ Թագուհի (Սյունիքի արքայադուստր)
* Հասան Մեծ∞ Մամքան
* Վախտանգ Տանգիկ ∞ Խորիշահ (Զաքարե և Իվանե ամիրսպալասարների քույր)
* Հասան-Ջալալ, Խաչենի և Առանի իշխան, Արցախի թագավոր (1214-1261) ∞ Մամքան (Սյունիքի արքայադուստր)
(նշանավոր Հասան-Ջալալից հետո Ներքին-Խաչենի տոհմը կոչվում է **[[Հասան-Ջալալյաններ|Հասան-Ջալալյան]]**)
* Աթաբակ Իվանե Ա (1261-1287)
* Ջալալ Բ (1287-մոտ1318)
* Աթաբակ Իվանե Բ (†1361)
* Ջալալ Գ (†1431)
* Աղբաստ (15-րդ դարի կես)
* Սայտուն
* Վելիճան (մինչև 16-րդ դարի սկիզբ)
* Մեհրաբ ∞ Շահում
* Ջալալ Դ, Խաչենի թագավոր (մինչև 17-րդ դարի սկիզբ)
* Մեհրաբ Բ
* Վելիճան Գ (†1686)
* Մուլքի Բեկ (†1716)
* Մելիք-Գրիգոր Բ
* Մելիք-Ալավերդի Ա
* Մելիք Բեկ
* Մելիք Դանիել Բեկ (†1797)
* Մելիք-Ալավերդի Բ(†1827)
Մելիք Ալավերդու մահից հետո ավարտվում է Խաչենի իշխանությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Բագրատ Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան 1975
* Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանց, Արցախ. «Ամարաս» տպարան - Երևան 1996
* Xacheni ishxanutyun@ X-XVI darerum.pdf&id=117 Ուլուբաբյան, Բագրատ. Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում 

Կատեգորիա:Արցախի պատմություն
Կատեգորիա:Խաչենի իշխանություն