Վարլըք վերգիսի

**Վարլըք վերգիսի** (, «ունեցվածքի հարկ»), հարկ, որը գանձվում էր 1942 թվականին Թուրքիայում ոչ մուսուլման քաղաքացիներից՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին հնարավոր մուտք գործելու դեպքում երկրի պաշտպանության համար միջոցներ հայթայթելու նպատակով: Հարկ սահմանելու հիմնական պատճառը երկրի ոչ մուսուլման քաղաքացիների փոքրամասնությանը ֆինանսական վնաս հասցնելն էր, նրանց երկրի տնտեսության մեջ ակնառու դիրքից զրկելը և ոչ մուսուլմանների ակտիվները մուսուլմանական բուրժուազիային փոխանցելը։ Դա խտրական միջոց էր, որը ոչ մուսուլմաններին տասն անգամ ավելի բարձր հարկեր էր սահմանում և հանգեցրեց նրան, որ մուսուլմաններին զգալի քանակությամբ հարստություն և ունեցվածք է փոխանցվել։

## Նախապատմություն
Շյուքրյու Սարաջօղլուի կառավարությունը օրինագիծ է ներկայացրել նման օրենքներից մեկի մասին, որը հաստատվել է թուրքական խորհրդարանի կողմից 1942 թվականի նոյեմբերի 11-ին: Այս հարկն ուղղվել է հիմնական միջոցներին, ներառյալ հողամասերը, շենքերը, ձեռնարկությունները և արդյունաբերական ձեռնարկությունները, որոնք պատկանում են բոլոր քաղաքացիներին, բայց անհամաչափորեն ազդել են փոքրամասնությունների վրա: Հատկապես ծանր են տուժել ոչ մուսուլմանական համայնքները, ինչպիսիք են հրեաները, հույները, հայերը և լևանտացիները։ Հայերը կրել են ամենածանր հարկային բեռը։

Չնայած հարկը, ենթադրաբար, նախատեսված էր Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիների համար, այն անհամաչափորեն ծանրաբեռնում էր ոչ մուսուլմաններին չափազանց մեծ և կամայական դրույքաչափերով։ Հետևանքները ծանր էին. ոչնչացվեց մնացած ոչ մուսուլամնների առևտրական դասը, և շատ ոչ մուսուլման ընտանիքներ հայտնվեցին ֆինանսական փլուզման պայմաններում։ Հարկերը հասնում էին ապշեցուցիչ չափերի՝ երբեմն գերազանցելով անհատի ողջ հարստությունը: Օրենքը տարածվում էր նույնիսկ աղքատ ոչ մուսուլմանների վրա, ինչպիսիք են վարորդները, աշխատողները և մուրացկանները, մինչդեռ նրանց մուսուլման գործընկերների վրա սա չէր տարածվում։ Վարլըք վերգիսին Ստամբուլում մի շարք ինքնասպանությունների է հանգեցրել էթնիկ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների շրջանում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Թուրքիան «չեզոք» դիրքորոշում ուներ մինչև 1945 թվականի փետրվարը։ Հարկի ներդրման պաշտոնական հիմնավորումը պետական գանձարանի համալրումն էր՝ Նացիստական Գերմանիայի կամ Խորհրդային Միության հնարավոր ներխուժմանը նախապատրաստվելու շրջանակներում։ Սակայն հարկի ներդրման հիմնական դրդապատճառը թուրքական տնտեսության նկատմամբ ազգային վերահսկողության հաստատումն էր։ Նվազեցնելով փոքրամասնությունների ազդեցությունն ու վերահսկողությունը առևտրի, ֆինանսների և արդյունաբերության մեջ, կառավարությունը ձգտում էր ստեղծել նոր թուրք մուսուլմանական բուրժուազիա։

Հարկը չի կարող վիճարկվել ոչ իրավական, ոչ վարչական միջոցներով, բացառությամբ կրկնօրինակման դեպքերի։ Ոչ մուսուլմաններին 15 օր ժամանակ է տրվել իրենց ներդրումները կանխիկ վճարելու համար։ Նրանք, ովքեր ի վիճակի չէին կատարել այս պարտավորությունը, միջոցներ հայթայթելու համար դիմում էին ընկերներից կամ հարազատներից փոխառություններ վերցնելուն կամ հանրային աճուրդներում անշարժ գույք վաճառելուն։

Նրանք, ովքեր ի վիճակի չէին վճարել հարկերը, ուղարկվեցին Էրզրումի մոտ գտնվող Աշքալա քաղաք՝ աշխատանքային ճամբարներ։ Չնայած աշխատողները աշխատավարձ էին ստանում, դրա կեսը պահվում էր իրենց պարտքերը մարելու համար։ Տարեցները, չկարողանալով դիմանալ տքնաջան աշխատանքին, համագործակցում էին Աշքալայի երիտասարդ բնակիչների հետ՝ նրանց փոխարեն վճարելով իրենց ամենօրյա աշխատավարձը։ Աշխատանքային ճամբարներ ուղարկված բոլոր հինգ հազար մարդիկ ոչ մուսուլմաններ էին, քանի որ մուսուլման հարկատուները ավելի մեղմ հետևանքների էին բախվում։ Չնայած օրենքին, որը ազատում էր հիսունհինգ տարեկանից բարձր անձանց աշխատանքային պարտականությունից, նույնիսկ տարեցներն ու հիվանդ մարդիկ չեն ազատվել աշխատանքից։ Այս ճամբարներում զոհվել է քսանմեկ մարդ, և նրանց ունեցվածքը բռնագրավվել է թուրքական կառավարության կողմից և վաճառվել թուրք մուսուլմաններին զգալիորեն իջեցված գներով, ինչը հիմք է դրել թուրքական որոշ ժամանակակից կոնգլոմերատների։ Պետությունը նաև գույքը բռնագրավել է մերձավոր ազգականներից՝ ծնողներից, զոքանչներից, երեխաներից, եղբայրներից և քույրերից՝ վաճառելով այն հարկերի վճարման համար, նույնիսկ եթե անձը ներգրավված է եղել հարկադիր աշխատանքի մեջ։

Օտարերկրյա անձնագրերով Թուրքիայի բնակիչները, ովքեր հարկային հայտարարագիր են ներկայացրել կամ բիզնես են ունեցել, նույնպես ստիպված են եղել հսկայական հարկ վճարել ենթադրյալ կապիտալից, թեև նրանցից ոչ մեկը չի սնանկացել և ինքնասպան չի եղել: Զուրկ որևէ փաստական ​​հիմքից՝ հարկը, ներդրվել է բացառապես իշխանությունների քմահաճույքով, ինչը օտարերկրյա դեսպանատներին և հյուպատոսություններին դրդել է իրենց քաղաքացիների անունից միջամտել իրավիճակին: Այս ընթացքում թուրքական մամուլն  հրապարակել է փոքրամասնությունների դեմ ուղղված հոդվածներ և ռեպորտաժներ։

Պաշտոնական տվյալները ցույց են տվել, որ թուրքական կառավարությունը հավաքել է 324 միլիոն թուրքական լիրա (երբ 1 ԱՄՆ դոլարը հավասար էր 1,20 թուրքական լիրայի) ոչ մուսուլմանների ակտիվների բռնագրավմամբ, որը 2022 թվականին գերազանցել է 4 միլիարդ դոլարը։ Ըստ Ստամբուլի նահանգի Ֆինանսական տնօրեն Ֆաիկ Օքթեի Վարլըք վերգիսիի ընթացքում հավաքվել է 289,256,246 թուրքական լիրա ոչ մուսուլման փոքրամասնություններից, 34,226,764 թուրքական լիրա նորադարձներից և 25,600,409 թուրքական լիրա՝ մուսուլման։

## Չեղարկում և հետևանքներ
Միջազգային ճնշումը հանգեցրել է վիճահարույց օրենքի վերացմանը 1944 թվականի մարտի 15-ին, որը պայմանավորված էր Միացյալ Թագավորության և Միացյալ Նահանգների խիստ քննադատությամբ։ Այն չեղարկելուց հետո աշխատանքային ճամբարներում պահվող փոքրամասնության քաղաքացիները ազատ են արձակվել, և չնայած թուրքական կառավարությունը խոստացել է վերադարձնել վճարված հարկերը ոչ մուսուլմաններին, այդ խոստումը մնացել է չկատարված:

Ընդդիմադիր Դեմոկրատական կուսակցությունը օգտվել է իր ոչ ժողովրդականությունից 1950 թվականի ընդհանուր ընտրություններում, որոնք առաջին ժողովրդավարական համընդհանուր ընտրություններն էին Թուրքիայի Հանրապետությունում՝ դրանով իսկ ապահովելով վստահ հաղթանակ Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցության (ԺՀԿ) նկատմամբ։

Այս հարկերի շարունակական ազդեցությունը դրսևորվել է ազգային փոքրամասնությունների շրջանում ժողովրդագրական շարունակական տեղաշարժով։ Շատերը, հատկապես հույն փոքրամասնությունը, զգալով ապագայի անորոշությունը Թուրքիայում, ապաստան փնտրեցին Հունաստանում։ Նաև հակառակը, հրեական համայնքի որոշ ներկայացուցիչներ, պահպանելով ակտիվները արտերկրում, կարողացան վերադառնալ Թուրքիայում ավելի շրջահայաց կյանքի։ Հարկն արագացրել է փոքր բիզնեսի փակումը կամ վաճառքը ավելի մեծ կազմակերպություններին՝ ամրապնդելով վերահսկողությունը խոշոր բիզնեսի ձեռքում։ Այն նաև նպաստել է պետության կողմից Ստամբուլի փոքրամասնությունների ունեցվածքի զգալի մասի բռնագրավմանը, ինչը ոչ միայն փոխել է տնտեսությունը, այլև քաղաքային լանդշաֆտը։ 1935 թվականի մարդահամարի տվյալներով ոչ մուսուլմանները կազմում էին բնակչության 1,98 %-ը։ 1945 թվականին այդ ցուցանիշը նվազել էր մինչև 1,54 %։

Բացի այդ, Վարլըք վերգիսին ընդգծել է, որ իսլամին հետևելը էական հետևանքներ ունի Թուրքիայի քաղաքացիության համար։ Նրա նկատմամբ թուրքական մամուլի վերաբերմունքն ընդգծել է երկրում գործադիր իշխանության և մամուլի սերտ կապերը։

1951 թվականին Ֆաիկ Օքթեն իր հուշերում խոստովանել է, որ խտրական հարկ է կիրառել ոչ մուսուլմանների դեմ։  Թուրքական մամուլը նրան դատապարտել է որպես «հայրենիքի դավաճան»՝ նման բացահայտումներ հրապարակելու համար։

## Մշակույթում
Թուրք գրող Յըլմազ Կարակոյունլուի հեղինակած «Salkım Hanım'ın Taneleri» (Տիկին Սալքըմի մարգարիտներով վզնոցը) պատմական վեպը պատմում է Վարլըք վերգիսիի ժամանակ ոչ մուսուլմանների մասին պատմություններ և վկայություններ։ Նույն վեպի հիման վրա նկարահանվել է «Տիկին Սալքըմի մարգարիտներով վզնոցը» համանուն ֆիլմը։ Խորհրդարանի մի շարք անդամները, ինչպիսիք են Ահմեթ Չաքարը, վրդովված էին ցուցադրությունից։

Netflix-ի «The Club» սերիալը պատմում է մի հրեա կնոջ մասին, որը զոհ է դարձել հարկին և դրա հետևանքներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1940-ականներ Թուրքիայում
Կատեգորիա:Թուրքական ազգայնականություն
Կատեգորիա:Թուրքերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի Հանրապետության պատմություն
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հակասեմականությունը Թուրքիայում
Կատեգորիա:Հույն-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Ռասիզմը Թուրքիայում