Եգիպտա-իսրայելական ուժասպառության պատերազմ

**Ուժասպառության պատերազմ** (եբրայերեն՝ מלחמת ההתשה‎, արաբերեն՝ حرب الاستنزاف‎) ցածր ինտենսիվության պատերազմ էր Եգիպտոսի և Իսրայելի միջև 1967-1970 թվականներին։ Այն սկսվել է Եգիպտոսի կողմից՝ Սինայի թերակղզին վերագրավելու համար, որը Իսրայելը գրավել էր 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմում։ Պատերազմը,  սկսվել է 1969 թվականի մարտին, բայց իրականում առաջին մարտական ​​բախումները տեղի են ունեցել Վեցօրյա պատերազմում Եգիպտոսի պարտությունից մեկ ամիս անց։ Այն հիմնականում մղվել է հրետանու և օդուժի միջոցով։ Պատերազմն ավարտվել է 1970 թվականին ստորագրված հրադադարի համաձայնագրով՝ առանց որևէ տարածքային փոփոխության որևէ կողմի համար։

## Պատճառներ
Իսրայելի պաշտպանության ուժերի (ԻՊՈւ) հաղթանակը և եգիպտական ​​բանակի պարտությունը 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմում հանգեցրին Սինայի թերակղզու նկատմամբ Իսրայելի վերահսկողությանը, որը տարածվում էր մինչև Սուեզի ջրանցքի արևելյան ափը, Արևմտյան ափը և Գոլանի բարձունքները։

1967 թվականի նոյեմբերին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը միաձայն ընդունեց 242 բանաձևը, որը պահանջում էր իսրայելական ուժերի դուրսբերումը հակամարտության ընթացքում գրավված տարածքներից, կոչ էր անում անհապաղ դադարեցնել ագրեսիայի բոլոր հայտարարությունները և ցանկացած ռազմական դրություն, ճանաչել տարածաշրջանի բոլոր պետությունների ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և քաղաքական անկախությունը, ինչպես նաև ճանաչել այդ պետություններից յուրաքանչյուրի իրավունքը՝ ապրելու խաղաղության մեջ, անվտանգ և ճանաչված սահմաններում, զերծ սպառնալիքներից և բռնությունից։

ՄԱԿ-ում շվեդ դիվանագետ Գունար Յարինգը մի շարք այցելություններ կատարեց Մերձավոր Արևելք՝ փորձելով կամուրջ կառուցել երկու կողմերի միջև։ 1968 թվականի մայիսին Եգիպտոսը համաձայնեց իրականացնել բանաձևի պայմանները, եթե Իսրայելը համաձայներ դուրս գալ բոլոր գրավյալ տարածքներից։ Բանաձևն ընդունելով՝ Եգիպտոսն առաջին անգամ անվերապահորեն ճանաչեց Իսրայելի գոյության իրավունքը։ Բանաձևն ընդունելու դիմաց Եգիպտոսը ՄԱԿ-ի աջակցությունը ստացավ Սինայի վերադարձի պահանջի համար: Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպությունը (ՊԱԿ) մերժեց բանաձևը, քանի որ այն վերաբերում էր միայն «փախստականներին»՝ առանց նրանց ինքնորոշման իրավունքի մասին խոսելու: Սիրիան Ջարինգի ծրագիրը որակեց որպես «Արաֆաթի և ՊԱԿ-ի դավաճանություն»:

Իսրայելը Ջարինգի առաքելությունը մերժեց որպես անիմաստ և պնդեց, որ կողմերի միջև բանակցությունները պետք է նախորդեն տարհանմանը: Իսրայելը նաև դեմ արտահայտվեց Եգիպտոսի նախագահ Նասերի կողմից ՊԱԿ-ին աջակցելուն, որի նպատակն այդ ժամանակ «ազատագրված Պաղեստինի» տարածքում արաբական պետություն ստեղծելն էր: Նասերը պատասխանեց՝ պնդելով, որ եթե Իսրայելը հրաժարվի աջակցել 242 բանաձևին, մինչդեռ Եգիպտոսը դա անում է, ապա նա այլընտրանք չունի, քան «աջակցել քաջարի դիմադրության մարտիկներին, ովքեր ցանկանում են ազատագրել իրենց հողը»։

Լրագրող Մոհամեդ Հասանեյն Հեյկալը Եգիպտոսի նախագահ Նասերի պատերազմի արդարացումը մեջբերում է հետևյալ կերպ.

Եթե թշնամու գործողությունների արդյունքում այս արշավում զոհվի 3000 մարդ, մենք դեռ կկարողանանք շարունակել պայքարը, քանի որ ունենք մարդկային ռեսուրսների պաշարներ: Եթե ​​մեր գործողությունների արդյունքում 10,000 զոհ լինի, թշնամին ստիպված կլինի դադարեցնել մարտերը, քանի որ չունի մարդկային ռեսուրսների պաշարներ։Նասերը կարծում էր, որ Իսրայելին հրետանային, դիվերսանտային և օդային հարվածներով հաճախակի հարձակումների ենթարկելը կստիպի նրան անընդհատ զենքի տակ պահել մեծ թվով պահեստազորայինների, ինչը լուրջ ազդեցություն կունենար Իսրայելի տնտեսության վրա և Իսրայելին ավելի հնազանդ կդարձներ։ Եգիպտոսի նախագահը հրամայեց սկսել ջրանցքի արևելյան ափին գտնվող իսրայելական դիրքերի հրետանային հրետակոծությունը։ Եգիպտոսի հաջողության հնարավորությունները խրամատային պատերազմում ավելի մեծ էին, քան Իսրայելինը, որտեղ, բացի լուրջ տնտեսական լարվածությունից, հասարակական կարծիքը խիստ զգայուն էր ճակատում կորուստների նկատմամբ։ Իսրայելի պաշտպանության ուժերը (ԻՊՈւ) ավանդաբար ուժեղ էին արագ, մանևրելու համար նախատեսված պատերազմում, բայց այս դեպքում նրանց վրա պարտադրվում էր այլ տեսակի հակամարտություն։

Խորհրդային Միությունից ռազմական տեխնիկայի մատակարարման շնորհիվ Եգիպտոսը արագորեն վերականգնեց պատերազմում իր կորուստները։ Բացի սարքավորումներից, Եգիպտոս ուղարկվեցին հարյուրավոր ռազմական խորհրդականներ (պատերազմի սկզբում Եգիպտոսում կար մոտավորապես 1500 խորհրդային ռազմական խորհրդական): ԽՍՀՄ-ն փոխհատուցեց Եգիպտոսին ռազմաօդային ուժերի կորուստների համար, ինչպես նաև մատակարարեց մեծ քանակությամբ հրետանի և հակաօդային պաշտպանության համակարգեր:

## Իրադարձությունների ժամանակագրություն
1967 թվականի հուլիսի 11-ին ծովային մարտ տեղի ունեցավ իսրայելական «Էյլաթ» ականակիրի, երկու տորպեդային նավակների և երկու եգիպտական ​​տորպեդային նավակների միջև։ Երկու եգիպտական ​​նավակներն էլ խորտակվեցին մարտում։
մինի|Մարտերի ժամանակ օգտագործված F-4 Phantom II ինքնաթիռ։

1967 թվականի հոկտեմբերի 21-ին եգիպտական ​​հրթիռային նավակները խորտակեցին իսրայելական «Էյլաթ» ականակիրը, որը պարեկում էր Սինայի միջերկրածովյան ափին։ Հիսունմեկ իսրայելցի նավաստի զոհ դարձավ։ Եվս 97-ը վիրավորվեց։ Եգիպտական ​​նավակները կրակ բացեցին Պորտ Սաիդի իրենց նավահանգստից։
մինի|Հրթիռ ЗРК С-125

Իսրայելը պատասխանեց Սուեզի մոտ գտնվող եգիպտական ​​նավթավերամշակման գործարանների վրա հրետանային հարվածով։ Այս հարվածների փոխանակումից հետո 11 ամիս շարունակ առաջնագծում հարաբերական անդորր պահպանվեց։

1968 թվականի մարտի 21-ին, Ֆաթհի տասնյակ ահաբեկչական հարձակումներից հետո, իսրայելական բանակը սկսեց «Ինֆերնո» գործողությունը Հորդանանի տարածքում գտնվող Քարամեհ գյուղում գտնվող Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության (ՊԱԿ) բազայի դեմ։ Հորդանանի բանակի հետ ծանր բախումներից հետո իսրայելցիները վերադարձան իրենց տարածք՝ վերացնելով ՊԱԿ-ի հենարանը։ Այս գործողության ընթացքում տեղի ունեցավ խոշոր տանկային մարտ, որը ամենամեծն էր 1967-1973 թվականների միջև։ Երկու կողմերից էլ տասնյակ տանկեր ոչնչացվեցին։

1968 թվականի սեպտեմբերին Եգիպտոսը ջրանցքի իսրայելական ափը ենթարկեց զանգվածային հրետանային ռմբակոծության, որի հետևանքով զոհվեց 10 իսրայելցի զինվոր և վիրավորվեց 18-ը։ Իսրայելական դիրքերի վրա ևս մեկ ծանր հրետանային ռմբակոծություն տեղի ունեցավ հոկտեմբերի 26-ին։ Այս անգամ զոհվեց 13 իսրայելցի և վիրավորվեց 34-ը։ Իսրայելի պաշտպանության բանակը հակադարձեց՝ ռմբակոծելով Սուեզ և Իսմայիլիա քաղաքները և կրկին հարվածեց նավթավերամշակման գործարանի մնացորդներին։ Հոկտեմբերի 31-ի լույս նոյեմբերի 1-ի գիշերը իսրայելական դեսանտայինների մի փոքր ջոկատ ուղղաթիռով վայրէջք կատարեց Եգիպտոսի տարածքի խորքում՝ Սուեզի ջրանցքից հարյուրավոր կիլոմետրեր հեռավորության վրա։ Նրանք պայթեցրին Նեղոսի վրայով անցնող երկու կարևոր կամուրջներ և Նագ Համադիում գտնվող մեծ էլեկտրական տրանսֆորմատորային ենթակայանը, որը վերջերս կառուցվել էր խորհրդային մասնագետների կողմից («Հելեմ» գործողություն, որը նշանակում է «Շոկ»)։ Այս իսրայելական գործողությունները ապացուցեցին իրենց բարձր արդյունավետությունը, քանի որ ռազմաճակատում դադարը վերադարձավ, որը տևեց մինչև 1969 թվականի մարտը։ Այս ընթացքում երկու կողմերն էլ ինտենսիվորեն կառուցում էին ամրաշինություններ։
մինի|Եգիպտացի ռազմական ոստիկաններ, ովքեր Էյլաթում խորտակել են մի քանի իսրայելական նավեր։

1968 թվականի դեկտեմբերի 28-ին, ի պատասխան Պաղեստինի ազատագրական բանակի (Պաղեստինի ազատագրական բանակի) կողմից ահաբեկչական հարձակումների (1968 թվականի հուլիսի 22-ին Հռոմից Թել Ավիվ թռչող El Al ինքնաթիռի առևանգումը և 1968 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Աթենքի օդանավակայանում իսրայելական ինքնաթիռի խոցումը, որի հետևանքով զոհվեց Իսրայելի քաղաքացի), Բեյրութի միջազգային օդանավակայանում իրականացվեց հարձակում, որի ընթացքում օդանավակայանում ոչնչացվեցին լիբանանյան 14 ուղևորատար ինքնաթիռներ: ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը դատապարտեց Իսրայելի գործողությունները, որոնք հակասում էին միջազգային իրավունքին:

Լիբանանում ուղևորատար ինքնաթիռների վրա Իսրայելի հարձակումից հետո Ֆրանսիան պաշտոնական արգելք դրեց Իսրայելին որևէ զենքի մատակարարման վրա: Արդյունքում, իսրայելցիները ստիպված եղան «գողանալ» ֆրանսիացիներից նախկինում պատվիրված և վճարված սարքավորումներ: 1969 թվականի հունվարի 4-ին Շերբուրգում արդեն կառուցված երեք նավակների իսրայելական անձնակազմերը «բարձրացրին Իսրայելի ռազմածովային դրոշները և անարգել նավարկեցին։ Նրանք այլևս չվերադարձան։

1969 թվականի փետրվարին Նասերը հայտարարեց նոյեմբերյան հրադադարի ավարտի մասին։ Մարտի 8-ի երեկոյան եգիպտական ​​հրետանին կրկին զանգվածային ռմբակոծության ենթարկեց Իսրայելի դիրքերը։ Գործողությանը մասնակցեցին նաև ՄիԳ-21 ինքնաթիռները։ Իսրայելական հրետանին պատասխանեց կրակի։ Հաջորդ օրը՝ մարտի 9-ին, Իսմայիլիայի մոտ գտնվող խրամատին իսրայելական արկի ուղիղ հարվածից զոհվեց Եգիպտոսի գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Աբդուլ Ռիադը և նրան ուղեկցող մի քանի սպաներ, որոնք ժամանել էին առաջնագիծ՝ տեղում իրավիճակը ուսումնասիրելու համար։ Դրանից հետո հրետանային մենամարտերը դարձան կանոնավոր։ Մարտի 9-ին Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը առաջին անգամ բախվեցին խորհրդային զենիթային հրետանավորների հետ։ Խորհրդային խորհրդականի ղեկավարությամբ գործող ՀՕՊ անձնակազմը խոցեց իսրայելական Dornier Do 27 հետախուզական ինքնաթիռ՝ սպանելով մեկ օդաչուի, իսկ մյուսին կենդանի մնաց։ Իսրայելական ինքնաթիռները հարձակվեցին եգիպտական ​​ՀՕՊ հրետանու և հրթիռային մարտկոցների վրա։ Իսրայելը կրեց փոքր, բայց կանոնավոր կորուստներ, որոնք սկսեցին կայուն աճել։ Որոշ աղբյուրների համաձայն՝ մայիսին, հունիսին և հուլիսին զոհվել է 47 իսրայելցի զինվոր, իսկ 157-ը՝ վիրավորվել։ Այլ աղբյուրներ հաղորդում են մայիսին 51, հունիսին՝ 89 և հուլիսին՝ 112 կորուստների մասին։

1969 թվականի մայիսի 21-ին եգիպտական ​​ինքնաթիռները մի քանի օդային հարձակումներ են իրականացրել իսրայելական դիրքերի վրա, սակայն իսրայելցիները պատրաստ էին։ Երեք ՄիԳ-21 ինքնաթիռ խփվել է օդային մենամարտերում, իսկ մեկ ՄիԳ դարձել է «Hawk» հակահրթիռային համակարգի զոհ։ Այնուհետև եգիպտացիները որոշել են սկսել լայնածավալ օդային արշավ՝ օգտագործելով իրենց հասանելի բոլոր ինքնաթիռները։ Լ. Իոֆֆեի խոսքով՝ 1969 թվականի մայիսից մինչև նոյեմբեր Եգիպտոսի ռազմաօդային ուժերը կորցրել են 51 մարտական ​​ինքնաթիռ։ Դրանցից 34-ը խփվել են օդային մարտերում, ինըը՝ հակաօդային զենքերից, իսկ ութը՝ «Hawk» հակահրթիռային համակարգերից։ Եգիպտոսը խոստովանել է, որ 1969 թվականին կորցրել է 28 ինքնաթիռ, այդ թվում՝ ոչ մարտական ​​կորուստները։

1969 թվականի հուլիսի 9-ին եգիպտական ​​​​կոմանդոսների մի վաշտ ասպատակություն իրականացրեց Սուեզի ջրանցքի մյուս կողմում: Եգիպտացիներին հաջողվեց ճեղքել տանկերի պահեստը և ոչնչացնել երկուսից հինգ տանկ:

1969 թվականի սեպտեմբերի 9-ին իսրայելցիները հարձակվեցին Սուեզի ջրանցքի երկայնքով գտնվող եգիպտական ​​դիրքերի վրա՝ օգտագործելով գրավված խորհրդային արտադրության զրահատեխնիկա։ Գործողության ընթացքում զոհվեց 150 եգիպտացի զինվոր, այդ թվում՝ մեկ գեներալ։ Իսրայելական կողմից մեկ զինվոր թեթև վիրավորվեց։

1969 թվականի սեպտեմբերի 11-ին եգիպտական ​​ինքնաթիռները զանգվածային օդային հարված հասցրին Սինայում գտնվող իսրայելական դիրքերին։ Ամերիկյան աղբյուրների համաձայն՝ ներգրավված 70 ինքնաթիռներից 11-ը կորել են։Իսրայելական աղբյուրները պնդում են, որ կորել է ութ ինքնաթիռ։ Այդ օրը իսրայելցիները կորցրել են առնվազն մեկ ինքնաթիռ օդային մարտում։

1969 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Սուեզի ջրանցքի մոտ թռչելիս իսրայելական հետախուզական ինքնաթիռը խփվեց իսրայելական «Հոք» հրթիռով, որի հետևանքով զոհվեցին անձնակազմի բոլոր հինգ անդամները։ 1969 թվականի նոյեմբերի 15-ի լույս 16-ի գիշերը եգիպտացի գորտագնացները խորտակեցին երեք իսրայելական տրանսպորտային նավեր Էյլաթի նավահանգստում (վնասվել էին «Հեյ Դարոման» և «Դալիյան», իսկ «Բատ Յամը» խորտակվել էր)ло)։

1969 թվականի դեկտեմբերի 27-ին իսրայելական հատուկ նշանակության ուժերը Կարմիր ծովի ափին եգիպտական ​​բանակից գրավեցին խորհրդային P-12 ռադարային համակարգը և ուղղաթիռով տեղափոխեցին այն Սինայի թերակղզի։ Սա իսրայելական բանակի պատմության մեջ ամենահամարձակ գործողություններից մեկն էր. այս գործողությունից հետո եգիպտական ​​ռազմական շրջանի հրամանատարը պաշտոնանկ արվեց։ Այս դրվագը համարվում է «Մաշման պատերազմի» շրջադարձային կետերից մեկը, որը թույլ տվեց Իսրայելին առավելություն ստանալ Եգիպտոսի նկատմամբ։

1969 թվականի երկրորդ կեսին սկսված օդային հարձակման արդյունքում Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը կարողացան զգալիորեն թուլացնել Եգիպտոսի հակաօդային պաշտպանության համակարգը մինչև 1970 թվականի սկիզբը։

Դեկտեմբերի 24-ի լույս 25-ի գիշերը իսրայելցիները իրականացրին «Նոյյան տապան» գործողությունը, որի ընթացքում Շերբուրգի ֆրանսիական նավաշինարանից առևանգվեցին եգիպտացիների կողմից նախկինում պատվիրված և վճարված հինգ Jaguar տորպեդային նավակներից վերջինը և ուղարկվեցին Իսրայել։ Երկու ֆրանսիացի գեներալներ կորցրեցին իրենց պաշտոնները։

1969 թվականի վերջին գերտերությունների միջև սկսվեցին բանակցություններ՝ հակամարտությունը դադարեցնելու համար, սակայն պատերազմը շարունակվեց մինչև 1970 թվականի օգոստոսը։

1970 թվականի հունվարի 22-ին իսրայելցիները սկսեցին հարձակում եգիպտական ​​Շադվան կղզու վրա։ Արդյունքում, իսրայելցիներին հաջողվեց գրավել բրիտանական Decca ռադարային համակարգը և եգիպտական ​​բանակից զինամթերք տեղափոխող բեռնատարը։ Իսրայելցիները նաև պնդում էին, որ գերի են վերցրել 62 եգիպտացի զինվորի։Մի քանի օր անց, երբ Իսրայելի Էյլաթ նավահանգստում բեռնաթափվում էր գրավված բեռնատարը, տեղի ունեցավ պայթյուն, որի հետևանքով զոհվեց ավելի քան 40 իսրայելցի և վիրավորվեց ավելի քան 60-ը։ Իսրայելցիները պնդում էին, որ մեքենան, որը պայթեցվել էր «Տրոյական ձի», եղել է։

1970 թվականի հունվարի 26-ին եգիպտական ​​​​հրամանատարական ստորաբաժանումը խորը հարձակում իրականացրեց Սինայի վրա, որտեղ նրանք պայթեցրին Քանտարայից 30 կմ արևելք գտնվող իսրայելական ռադարային կայանը։ Իսրայելցիների շրջանում զոհեր չեղան, բայց բազմաթիվ վիրավորներ եղան։
մինի|Առաջնորդ Հուսեյնն ուսումնասիրում է խոցված  «Центурион» տանկը։

1970 թվականի փետրվարի 4-ի լույս 5-ի գիշերը եգիպտացի գորտագնացները Էյլաթ նավահանգստում պայթեցրին երկու իսրայելական նավեր (խորտակվել էր «Բաթ Գալիմ» տրանսպորտային նավը, իսկ վնասվել էր տանկային դեսանտային «Բաթ Շևա» նավը):

1970 թվականի փետրվարի 6-ին իսրայելական ինքնաթիռները Հուրգադայի մոտակայքում հարձակվեցին եգիպտական ​​նավերի վրա: Արշավի արդյունքում խորտակվեց եգիպտական ​​«Էլ Մինյա» ականակիրը:

1970 թվականի փետրվարի 9-ին եգիպտական ​​ինքնաթիռները ավիահարվածներ հասցրին Սուեզի ջրանցքի ափին գտնվող իսրայելական դիրքերին, որի հետևանքով զոհվեցին չորս իսրայելցի զինվորներ և վիրավորվեցին ևս յոթ զինվորներ և քաղաքացիական անձինք: Օդային մարտում խոցվեց առնվազն մեկ իսրայելական կործանիչ:

1970 թվականի փետրվարի 12-ին, ռադարային կայանի վրա Իսրայելի կողմից իրականացված օդային հարձակման ժամանակ, թիրախավորման սխալի պատճառով գնդակոծվեց Աբու Զաաբալի մետաղագործական գործարանը, որը կառուցվել էր խորհրդային մասնագետների օգնությամբ, որի հետևանքով զոհվեց մոտ 70 աշխատող:Իսրայելի պաշտպանության նախարար Մոշե Դայանը Կարմիր խաչի միջոցով տեղեկացրեց եգիպտական ​​իշխանություններին տեղում տեղադրված ուշացված գործողության ռումբի մասին, և այս միջադեպից հետո Իսրայելի կառավարությունը արգելեց հարվածներ հասցնել Կահիրեի կենտրոնից 20 կիլոմետր շառավղով թիրախներին:Այս միջադեպից, ինչպես նաև Բահր էլ-Բաքր գյուղի դպրոցի ապրիլի 8-ի ռմբակոծությունից հետո, որտեղ զոհվեց 46 երեխա:Եգիպտոսի նախագահ Նասերը ստիպված եղավ դիմել Մոսկվային՝ իսրայելական ինքնաթիռների դեմ «արդյունավետ հրթիռային վահան» ստեղծելու և Եգիպտոս ուղարկելու խորհրդային օդային պաշտպանության և ավիացիոն կանոնավոր ստորաբաժանումներ (չնայած ապրիլի 8-ի դպրոցական հարվածի և մեկ ամիս առաջ Եգիպտոս խորհրդային զորքերի ժամանման միջև կապը մնում է անհասկանալի):

Այս խնդրանքը բավարարվեց: 1970 թվականի հունվարի 9-ին ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության աշխատանքային խումբը՝ Խորհրդային ՀՕՊ ուժերի գլխավոր հրամանատար Պ. Ֆ. Բատիցկու գլխավորությամբ, ժամանեց Կահիրե՝ խորհրդային ռազմական ստորաբաժանումների տեղակայման վայրերը պատրաստելու համար: Եգիպտոս ուղարկվեցին երեսուներկու հազար խորհրդային զինվորներ և սպաներ (Կավկազ գործողություն). 18-րդ հատուկ հակաօդային հրթիռային դիվիզիան, 135-րդ կործանիչ ավիացիոն գունդը և 35-րդ առանձին կործանիչ ավիացիոն էսկադրիլիան։

1970 թվականի մարտի 5-ին և 8-ին Ալեքսանդրիայի նավահանգիստ ժամանեցին խորհրդային առաջին հակաօդային պաշտպանության ստորաբաժանումները «Ռոզա Լյուքսեմբուրգ» և «Գեորգի Չիչերին» նավերով։ Հակաօդային հրթիռային ստորաբաժանումները հրամանատարում էր գեներալ-մայոր Պ.Գ. Սմիրնովը, իսկ կործանիչ ավիացիայի գնդերը՝ ավիացիայի գեներալ-մայոր Գ.Ու. Դոլնիկովը։

Խորհրդային զորքերը Նիկոլաևից գաղտնի ժամանեցին. սպաները, զինվորները և սերժանտները հանձնեցին իրենց անձնական փաստաթղթերը, հագան քաղաքացիական հագուստ, իսկ Եգիպտոս ժամանելուն պես՝ եգիպտական ​​բանակի համազգեստ։ Անձնակազմի և ռազմական տեխնիկայի բեռնումն ու բեռնաթափումը, ինչպես նաև բոլոր երթերը դեպի մեկնարկի վայրեր տեղի էին ունենում միայն գիշերը։ Ցերեկային ժամերին զորքերը մնում էին այսպես կոչված «պահման գոտիներում»՝ խստորեն պահպանելով քողարկումը։ Սակայն մի քանի օրվա ընթացքում արևմտյան մամուլում հայտնվեցին հաղորդագրություններ Եգիպտոսում խորհրդային ներկայության մասին, այդ թվում՝ խորհրդային հակաօդային հրետանավորների դիրքերի ճշգրիտ կոորդինատները։ Իսրայելական ռադիոն սկսեց հեռարձակվել ռուսերենով՝ «հատուկ խորհրդային զինվորների համար»։ Ամերիկացի փորձագետների տվյալներով՝ 1970 թվականի մարտի սկզբին Եգիպտոս ժամանեցին 1500 խորհրդային զորքեր՝ զենիթահրթիռային համակարգերով և 150-200 կործանիչ օդաչուներ։ Տարվա վերջին անձնակազմի թիվը հասել էր 15,000-20,000-ի։ Կահիրեում, Ալեքսանդրիայում, Ասուանում, Ջրանցքի գոտում և այլ տարածքներում տեղակայվեցին ընդհանուր առմամբ 21 խորհրդային զենիթահրթիռային գումարտակներ։ Խորհրդային ՄիԳ-21 կործանիչ-որսիչներից բաղկացած երկու գունդ տեղակայված էին Կահիրեի, Ալեքսանդրիայի և Ասուանի մոտակայքում գտնվող ռազմական օդանավակայաններում։ Խորհրդային զորքերը կազմեցին Եգիպտոսի վրա Իսրայելի կողմից կատաղի օդային հարձակումները հետ մղելու հիմնական ուժը, որոնք վերսկսվեցին 1970 թվականի ամռանը։

1970 թվականի մարտի 7-ի լույս 8-ի գիշերը եգիպտացի գորտագնացները պայթեցրին իսրայելական նավթային բեռնանավ։

1970 թվականի մայիսի 10-ին Մոշե Դայանը հայտարարեց, որ «Իսրայելը թույլ չի տա ՍԱՄ-2 հրթիռային համակարգի տեղադրումը Սուեզի ջրանցքում»։ Հունիսի առաջին շաբաթում եգիպտական ​​​​հակաօդային պաշտպանությունը ջրանցքի ճակատում խփեց 10 իսրայելական ինքնաթիռ: Այս շաբաթը հայտնի դարձավ որպես «ինքնաթիռների խփման շաբաթ:

1970 թվականի մայիսի 13-ին եգիպտական ​​​​183 նախագծի հրթիռային նավակները խորտակեցին իսրայելական «Օրիթ» ձկնորսական նավը, որը ուղևորվում էր դեպի Պորտ Սաիդ: Նավի վրա գտնվող չորս մարդկանցից երկուսը զոհվեցին, իսկ երկուսը ողջ մնացին:

1970 թվականի մայիսի 16-ին իսրայելական ինքնաթիռները հարձակվեցին եգիպտական ​​​​Ռաս Բանաս նավահանգստի վրա: Հարձակման արդյունքում խորտակվեց եգիպտական ​​​​«Էլ Քահար» ականակիրը (նախկինում բրիտանական HMS Myngs):

1970 թվականի մայիսի 30-ին Սինայում տեղի ունեցավ խոշոր մարտ: Իսրայելական երկու զրահատեխնիկայի շարասյունները հարձակման ենթարկվեցին 70 եգիպտական ​​​​կոմանդոսների կողմից: Շարասյուները ջախջախվեցին, և իսրայելցիները կորցրեցին երկու տանկ, երկու զրահատեխնիկա, 18 զինվոր սպանվեց, երեքը գերի ընկավ և վեցը վիրավորվեց:

1970 թվականի հուլիսի 18-ին 24 իսրայելական «Ֆանտոմ» ինքնաթիռներ հարձակվեցին խորհրդային զենիթահրթիռային խմբի վրա։ Խորհրդային զենիթահրթիռայինները ոչնչացրին երկու թշնամու ինքնաթիռ և խփեցին մեկ այլ ինքնաթիռ։ Սակայն, վերալիցքավորման ժամանակ խորհրդային արձակիչի վրա ուղիղ հարվածի և հրթիռի պայթյունի հետևանքով զոհվեցին ութ խորհրդային զինծառայող։ Օգոստոսի 3-ին մի քանի իսրայելական ինքնաթիռներ կրկին խփվեցին խորհրդային զենիթահրթիռային համակարգերի կողմից, երկու օդաչու գերի ընկան և 9 խփված և 3 վնասված (խորհրդային տվյալներով)։ Կան նաև ավելի բարձր թվեր. խփվել է 25 իսրայելական ինքնաթիռ, որի հետևանքով ոչնչացվել է 6 ՀՕՊ համակարգ և վնասվել 3։ Իսրայելական աղբյուրների համաձայն, 1970 թվականի ամռանը Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը կորցրեցին օդային գերակայությունը Սուեզի ջրանցքի արևմտյան ափի նկատմամբ։ Խորհրդային օդաչուները պակաս հաջողակ էին. հուլիսի 30-ին տեղի ունեցած միակ խոշոր օդային մարտում կորսվեց 4-5 ՄիԳ-21 կործանիչ, մինչդեռ իսրայելական կողմը կորուստներ չունեցավ (վնասվեց միայն մեկ ինքնաթիռ): Վերջին օդային բախումը տեղի ունեցավ օգոստոսի 7-ին, երբ խորհրդային ՄիԳ-21-ների զույգը ստիպեց իսրայելական հետախուզական ինքնաթիռին վայրէջք կատարել Սինայի թերակղզում, իսկ նրա անձնակազմը գերի ընկավ (չնայած այդ ժամանակ Սինայի թերակղզին վերահսկվում էր Իսրայելի կողմից):

Հուսեյն թագավորը ստուգում է ոչնչացված իսրայելական «Centurion» տանկը:

Խորհրդային ռազմական ներկայության աճով մտահոգված՝ Վաշինգտոնը պահանջեց Իսրայելից հրադադար:Իսրայելի պաշտպանության նախարար Մոշե Դայանը հայտարարեց, որ իսրայելական ինքնաթիռները չեն կարողացել ոչնչացնել խորհրդային անձնակազմերի կողմից շահագործվող զենիթահրթիռային համակարգերը: 1970 թվականի օգոստոսի 7-ին եգիպտական ​​ճակատում կնքվեց հրադադար: Երկու կողմերն էլ հրադադարը համարեցին հաղթանակ: Սինայի թերակղզին մնաց Իսրայելի վերահսկողության տակ:

## Կողմերի կորուստները
Վեցօրյա պատերազմի ավարտից՝ 1967 թվականի հունիսից մինչև 1970 թվականի օգոստոսի 8-ը, Իսրայելի արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական տվյալների համաձայն, բոլոր ճակատներում զոհվել է 1424 ակտիվ և պահեստազորային զինվոր։

Զոհվել է նաև 127 քաղաքացիական անձ, իսկ ավելի քան 3000-ը՝ վիրավորվել։ Որոշ ամերիկյան աղբյուրների՝ անորոշ թվեր հղում անելով, իսրայելական կորուստները կարող էին հասնել 594-ի, որոնցից 367-ը զոհվել են եգիպտական ​​ճակատում, իսկ 999-ը՝ վիրավորվել։ Արաբական աղբյուրների համաձայն, իսրայելական զրահատեխնիկայի կորուստները կազմել են 72 տանկ, 119 զրահափոխադրիչ և 81 հաուբից և ականանետ։ Բացի այդ, անջատվել են իսրայելական ութ ռադարներских։

Իսրայելական աղբյուրների համաձայն՝ «Մաշման պատերազմի» ընդամենը 1141 օրվա ընթացքում «Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը խոցել են 113 եգիպտական ​​ինքնաթիռ, իսկ ևս 25-ը՝ հակաօդային պաշտպանության՝ հրթիռների և հակաօդային հրետանու կողմից», կորցնելով չորս ինքնաթիռ օդային մարտերում և 13-ը՝ թշնամու հակաօդային պաշտպանությանը։

Խորհրդային կորուստների ճշգրիտ թվերը անհայտ են։ Միայն Խորհրդային Միության փլուզումից և Մաշման պատերազմում ճանաչման և սոցիալական իրավունքների համար խորհրդային վետերանների պայքարի սկսվելուց հետո բացահայտվեցին զոհվածների որոշ անուններ։ Պաշտոնական տվյալները դեռևս չեն հրապարակվել։ Վիրավորների թիվը անհայտ է։ Խորհրդային տեխնիկայի կորուստները հիմնված են միայն իսրայելական մասնակի տվյալների վրա, բայց ինտերնետի տարածման հետ մեկտեղ հայտնվում են վետերանների հուշագրություններ, որոնք լույս են սփռում խորհրդային կորուստների մասշտաբի հարցի վրա։ Այս տվյալների համաձայն՝ դիտարկվող ժամանակահատվածում՝ 1967 թվականի հուլիսի 1-ից մինչև 1970 թվականի օգոստոսի 7-ը, բոլոր պատճառներով զոհվել է 33 խորհրդային զինծառայող։

Եգիպտոսի պաշտոնական տվյալների համաձայն (գեներալ Սաադ ալ-Շազլի), Եգիպտոսը մարտերում կորցրել է 2882 զինվոր և քաղաքացիական անձ, իսկ 6285-ը՝ վիրավորվել։ Արևմտյան գնահատականներով՝ եգիպտացիների կորուստները կազմել են 5000 զոհ։ Իսրայելի գնահատականներով՝ այդ թիվը կազմել է 10000։

## Հետևանքներ
1970 թվականի հուլիսի վերջին Եգիպտոսը որոշեց աջակցել ԱՄՆ պետքարտուղար Ուիլյամ Ռոջերսի խաղաղության ծրագրին, որը կոչ էր անում անհապաղ հրադադարի և Իսրայելի դուրսբերման բոլոր օկուպացված տարածքներից՝ համաձայն Անվտանգության խորհրդի 242 բանաձևի: Եգիպտոսից հետո Հորդանանը հայտարարեց Ռոջերսի ծրագրի ընդունման մասին: Գոլդա Մեյրի գլխավորած Իսրայելի կառավարությունը մերժեց ծրագիրը: Ծրագրին հակառակ՝ ԱՄՆ-ում Իսրայելամետ լոբբին առաջին անգամ մոբիլիզացվեց՝ Նիքսոնի վարչակազմի վրա ճնշում գործադրելու համար: Հանրային քարոզարշավի ընթացքում Ռոջերսին մեղադրեցին հակասեմիտիզմի մեջ: Ռոջերսի ծրագիրը մերժվեց նաև Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության կողմից, որի ձախակողմյան արմատական ​​խմբերը դեմ էին Իսրայելի հետ ցանկացած համաձայնագրի:

Պ.Ս. Կուտախով

1970 թվականի օգոստոսի 1-ին Խորհրդային ռազմաօդային ուժերի հրամանատար մարշալ Պավել Կուտախովը ժամանեց Կահիրե: Օգոստոսի 2-ին նա հրամայեց դադարեցնել ՄիԳ թռիչքները Սուեզի ջրանցքի գոտում մինչև երեք խորհրդային օդաչուների մահվան բոլոր հանգամանքների պարզաբանումը։ Օգոստոսի 5-ին Իսրայելը առաջարկեց բանակցություններ վարել ՄՀՀ-ի հետ հրադադար կնքելու համար։ Եգիպտոսը համաձայնվեց, և զինադադարը ուժի մեջ մտավ 1970 թվականի օգոստոսի 7-8-ի կեսգիշերին։ Խորհրդային զորքերը Եգիպտոսում մնացին ևս երկու տարի։ Սակայն զինադադարը պահպանվեց (բացառությամբ մի քանի միջադեպերի) մինչև 1973 թվականի հոկտեմբեր։

## Ծանոթագրություններ



## Գրականություն
* Bar-Simon Tov, Yaacov. *The Israeli-Egyptian War of Attrition, 1969-70*. New York: Columbia University Press, 1980.
* 
* Herzog, Chaim and Gazit Shlomo. *The Arab-Israeli Wars: War and Peace in the Middle East*. New York: Vintage Books, 2004.
* 
* 
* 
* Schiff, Zeev, *History of the Israeli Army 1870—1974*, Straight Arrow Books (1974). ISBN 0-87932-077-X.
* 
* Insight team of the London *[[:ru:Sunday_Times|Sunday Times]]*, *Yom Kippur War*, Doubleday & Company (1974)

## Հղումներ
* XII. THE WAR OF ATTRITION AND THE CEASE FIRE // ISRAEL’S FOREIGN RELATIONS // Selected Documents // Volumes 1-2 — 1947—1974, МИД Израиля
* 
*  waronline.org
* И.Куберский. Золотистые, как пчелы
* И.Куберский. Египет-69. Роман
* Операция «Дар» (1968)
* War of Attrition, 1969—1970, ACIG, retrieved January 2, 2007
* The Three Year War, General Mohamed Fawzi
* 40 Years Since The War of Attrition
* *Вивер М.* В Британии издана книга о военных действиях СССР против Израиля в 1967—1973 годах.

Կատեգորիա:1967 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատերազմներ
Կատեգորիա:Եգիպտոսի պատմություն
Կատեգորիա:Իսրայելի պատերազմներ
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն