open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թալիում

**Թալիում** (), քիմիական տարր է, որի նշանն է *Tl*, պարբերական համակարգի 3-րդ խմբի քիմիական տարր, կարգահամարը՝ 81, ատոմական զանգվածը՝ 204,37: Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը՝ *6s<sup>2</sup>6<sup>p</sup>*: Պատկանում է ծանր մետաղների խմբին։ Թալիումը սպիտակ-արծաթավուն, փափուկ մետաղ է։

## Պատմություն
Թալիումը սպեկտրային եղանակով հայտնաբերել է անգլիացի գիտնական Ու. Քրուկսը, 1861 թվականին։ Մաքուր մետաղական թալիումը հայտնաբերել է ֆրանսիացի քիմիկոս Կլոդոմ Օգյուստ Լամը, Քուրսկից անկախ 1862 թվականին։

### Անվան ծագում
Տարրը իր անվանումը ստացել է սպեկտրային կանաչ բծերի և կանաչ գույնի շնորհիվ։  - երիտասարդ, կանաչ ճյուղ բառից։

## Բնության մեջ
Ցրված տարր է, երկրի կեղևում նրա պարունակությունը՝ 4,5•10−5 % (ըստ զանգվածի)։ Պարունակվում է երկաթի կոլչեդանում, պղնձում, երկաթում, պոտաշում։ Թալիումը ծանր մետաղ է։ Հայտնի է թալիումի յոթ միներալներ (կրուկսիտ (Cu, Tl, Ag)2Se, լորանդիտ TlAsS2, վրբաիտ Tl4Hg3Sb2As8S20, գուտչինոսնիտ (Pb, Tl)S•Ag2S•5As2S5, ավիցեննիտ Tl2O3), որոնք հազվադեպ են հանդիպում։

Թալիումի հիմնական զանգվածը կապված է սուլֆիդների և հիմնականում երկաթի դիսուլֆիդի հետ։ Երկաթի դիսուլֆիդի կազմված է մոտ 0,1-0,2 % թալիումից, հաճախ այդ թիվը հասնում է 0,5 %-ի։ Որպես խառնուրդ առկա է մանգանի և երկաթի բնական օքսիդներում։

Թալիումի միջին պարունակությունը (ըստ զանգվածի).
* երկրի ընդերքում՝ 4,5 %
* ժայռերում՝ 10−6 %
* հիմնական ժայռերում՝ 2 %
* ծովի ջրում՝ 10−9 %

## Իզոտոպներ
Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 203T1 և 205T1, արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր է 204Tl (T1/2 = 3,5 տարի), 206Tl (Т1/2 = 4,19 ր), 207Tl (Т1/2 = 4,78 ր), 208Tl (Т1/2 = 3,1 ր) և 210Tl (Т1/2 = 1,32 ր)։



File:Lorandite-Orpiment-sea81b.jpg|
File:Hutchinsonite-169844.jpg|



## Ստացում
Թալիումը ստացվում է աղերի ջրային լուծույթների էլեկտրոլիզից և այլ եղանակներով։ Թալիումի միացությունները խիստ թունավոր են։ Մաքուր տեխնիկական թալիում այլ տարրերից մաքրում են բովման միջոցով (Ni, Zn, Cd, In, Ge, Pb, As, Se, Te)։

## Հատկություններ
մինի|(TlPbAs<sub>5</sub>S<sub>9</sub>) բյուրեղները
Թալիումը ծանր, սպիտակ-արծաթավուն, փափուկ մեաաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 303,6&nbsp;°C, եռմանը՝ 1457&nbsp;°C, խտությունը՝ 11850 կգ/մ3, միացություններում՝ միարժեք կամ եռարժեք։ Թալիումը օդում օքսիդանում է՝ պատվելով T12O օքսիդի շերտով։ Իոնիզացման էներգիան՝ Tl0→Tl2+→Tl3+→Tl4+ համապատասխանաբար 6,106; 20,42; 29,8; 50,0 թվերով։
 
Տաքացնելիս միանում է հալոգեններին, ծծմբին, ֆոսֆորին և այլն։ Բազմաթիվ մետաղների հետ առաջացնում է կայուն համաձուլվածքներ, որոնց վրա էլ հիմնված է նրա կիրառությունը։

## Կիրառություն
Թալիումը բոլոր մետաղների և համաձուլվածքների շարքում ունի ամենացածր հալման ջերմաստիճանը (tհալ. = −61&nbsp;°C)։
201Tl նուկլիդը կիրառվում է բժշկության մեջ, սրտի հետազոտությունների համար։

## Մշակույթում
Ագաթա Քրիստիի «Գունատ ձի» () դետեկտիվ պատմվածքում թալիումի աղերը օգտագործվում են որպես թույն։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Thallium at *[[The Periodic Table of Videos]]* (University of Nottingham)
* Toxicity, thallium
* NLM hazardous substances databank&nbsp;– Thallium, elemental
* ATSDR – ToxFAQs 
* CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards

Կատեգորիա:Թալիում
Կատեգորիա:Ծայրահեղ վնասակար նյութեր
Կատեգորիա:Մետաղներ
Ֆրանսիում

մինի|Ֆրանսիում

**Ֆրանսիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Fr* և ատոմային թիվը՝ 87։ Այն դասվում է ալկալիական մետաղների խմբին։ Շատ ռադիոակտիվ տարր է։ Այն տրոհվում է աստատի, ռադոնի և ռադիումի։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Ալկալիական մետաղներ
Կատեգորիա:Դմիտրի Մենդելեև
Կատեգորիա:Ֆրանսիում
Ռադիում

մինի|Ռադիում

**Ռադիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Ra* և ատոմային թիվը՝ 88։
Ռադիումը՝ որպես ուրանի ճառագայթային տրոհման արգասիք, առկա է ուրանի հանքերում։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Հողալկալիական մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Ռադիում
Ռեզերֆորդիում

մինի|Ռեզերֆորդիում
**Ռեզերֆորդիում** նաև՝ **Կուրչատովիում** () Ku, 
պարբերական համակարգի IV խմբի արհեսաականորեն ստացված ռադիոակտիվ քիմիական տարր։ Կարգահամարը 104 է։ Հայտնի են կուրչատովիումի ռադիոակտիվ 9 իզոտոպները՝ 253-261 զանգվածային թվերով։ ^{260} Ku և ^{259} Ku (կիսաքայքայման պարբերությունները՝ 0, 1 և 4, 5 վրկ) առաջինը (1964 և 1966) հայտնաբերել են Դուբնայի միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստուտում (Դ.Ն.Ֆլյորով, Յ.Հովհաննիսյան և ուրիշներ)՝ միջուկների ինքնաբերաբար քայքայմամբ, իսկ ^{261} Ku և ^{257} Ku (T½ 4, 5 և 65 վրկ) Բերկլիում (ԱՄՆ)՝ ալֆա-ճառագայթմամբ։ Կուրչատովիումը Դուբնայում սինթեզվել է միջուկների միաձուլման ռեակցիայի հաշվին՝ \frac{_{242}}{94} Pu իզոտոպը \frac{_{22}}{10} Ne-ի արագացած իոններով ռմբակոծելով։ 104-րդ տարրի անվանումն առաջարկել է ակադեմիկոս Գ.Ն.Ֆլյորովը՝ ի պատիվ Կուրչատովի։ Ամերիկացի հետազոտոդներն առաջարկել են (1969) այդ տարրի իրենց անվանումը՝ **ռեզերֆորդիում** (նշանը՝ Rf)։ Սակայն ամերիկացիներին չի հաջողվել գրանցել ^{260} Ku-ի ինքնաբերաբար բաժանումը։ 1976 թվականին Դուբնայում կրկին գրանցվեց ^{260} Ku, ըստ ^{249} Bk (^{15}N, 4n) ^{260} Ku միջուկային ռեակցիայի՝ Բերկլիի աշխատակցի ներկայությամբ։ Այդ աշխատանքում քննարկվեց և բացատրվեց նաև Բերկլիում կատարված փորձերի անճշտությունը։ Կուրչատովիումը առաջին «տրանսակտինոիդային» տարրն է։  Ku-ի ատոմների էլեկտրոնային կառուցվածքը գազային ֆազում 5f^{14}6d^27s^2 է և նման է առաջին «տրանսլանթանոիդային» հաֆնիում տարրին (Hf) 4f^{14}5d^26s^2։ Դա հաստատվում է Ku-ի և Hf-ի քիմիական հատկությունների նմանությամբ։ Այսպես, կուրչատովիումի անջուր քլորիդը ցնդելիությամբ մոտ է հաֆնիումի քառաքլորիդին (գոլորշիացման ջերմաստիճանը՝ 313&nbsp;°C) և քիչ ավելի ցնդող է, քան ակտինոիդային տարրերի քլորիդները (եռման ջերմաստիճանը բարձր է 1500&nbsp;°C-ից)։ Օգտվելով այդ հատկություններից՝ չեխոսլովակյան գիտնական Ի. Զվարան և ուրիշներ Դուբնայում իրականացրին (1966)  Ku-ի ատոմների քիմիական բաժանումը դրան ուղեկցող ակտինոիդային տարրերից։ Այսպիսով, հաստատվեց, որ կուրչատովիումը պատկանում է տարրերի պարբերական համակարգի IV խմբի երկրորդական ենթախմբին։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր
Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Տրանսուրան տարրեր
Կատեգորիա:Ռեզերֆորդիում
Դուբնիում

մինի|Դուբնիում
**Դուբնիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Db* և ատոմային թիվը՝ 105

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Նիլս Բոր
Կատեգորիա:Դուբնիում
Սիբորգիում

մինի|Սիբորգիում
**Սիբորգիում**, քիմիական տարր է որի նշանն է *Sg* և ատոմային թիվը՝ 106

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Տրանսուրան տարրեր
Կատեգորիա:Սիբորգիում
Աստատ

**Աստատ** (, հունարեն *«աստատոս» - անկայուն* բառից), քիմիական նշանը՝ **At** (կարդացվում է «աստատ»), ատոմային թիվը՝ 85, ատոմային զանգվածը՝ 209.987։ Տեղակայված է պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 7A խմբում, պատկանում է հալոգենների շարքին։ Կայուն իզոտոպներ չունի։ Հայտնի են ավելի քան 20 իզոտոպներ՝ 196-219 ատոմային թվերով։ Համեմատաբար երկարադիմացկուն են 210At (կիսատրոհման պարբերությունը T1/2 = 8.1 ժամ) և ²¹¹At (T1/2 = 7.21 ժամ)։ Չգրգռված ատոմի արտաքին էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիան է 4f145d106s²p5։ Ցուցաբերում է -1, +1, +5 օքսիդացման աստիճաներ (վալենտականությունները I և V)։ Ատոմի շառավիղը գնահատված է 0.144 նմ։ Ազատ աստատի մոլեկուլները, հավանաբար, երկատոմանի են (բանաձև՝ At2)։

## Պատմություն
Աստատն առաջին անգամ արհեստական ճանապարհով ստացել են Դ. Կորսոնը, Կ. Մակենզին և Է. Սերգեն 1940 թվականին։ 1943-1946 թվականներին բացահայտվել է բնության մեջ աստատի արագ տրոհվող իզոտոպների առկայությունը։

## Բնության մեջ
Աստատը ամենահազվագյուտ տարրն է։ Երկրի մակերևույթի 1.6 կմ հաստությամբ շերտում պարունակվում է ընդամենը 70 մգ աստատ։ Աստատի մշտական առկայությունը բնության մեջ պայմանավորված է այն փաստով, որ դրա կարճաժամկետ ռադիոնուկլիդները (210At, ²¹¹At և 219At) մտնում են Ուրանի և թորիումի ռադիոակտիվ շարքերի մեջ։ Դրանց առաջացման արագությունն անընդհատ է և հավասար է դրանց տրոհման արագությանը, այդ պատճառով երկրակեղևում պարունակվում է այս ատոմների անփոփոխ քանակություն։

## Հատկություններ
Աստատը պինդ նյութ է։ Դրա համար բնութագրական է մետաղների և ոչ մետաղների (հալոգենների) հատկությունների համակցությունը։ Ինչպես յոդը, աստատը լավ լուծվում է օրգանական լուծիչներում և հեշտությամբ դրանցով լուծազատվում է։ Ցնդողականությամբ չնչին զիջում է յոդին։ Աստատի հալման ջերմաստիճանը 244&nbsp;°C է, իսկ եռմանը՝ 309&nbsp;°C։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Лаврухина А. К., Поздняков А. А. «Аналитическая химия технеция, прометия, астатина и франция». М.: Наука, 1966*
* *Chalk in W.A., Herrmann E., «Isotopcnpraxis», 1975, Bd 11, H. 10, S. 333-40; Downs A., Adams C. G., The chemistry of chlorine, bromine, iodine and astatinev Oxf. — [a.o.].*
* *“Astatine”, Gmelin Handbook of Inorganic Chemistry, 8-th Edition, (Eds. H.K.Kugler and C.Keller), Springer, Berlin, 1985.*
* *Ю.В.Норсеев Изучение химии астата в объединенном институте ядерных исследований (Дубна). Открытие и исследование свойств новых неорганических и органических соединений астата, синтез терапевтических радиофармпрепаратов. Дубна, 2013, 65 с. ОИЯИ, Р12-2013-32.*
* *Zalutsky MR, Pruszynski M. Astatine-211: production and availability. Review. Curr Radiopharm. 2011 Jul;4(3): 177-185.*

Կատեգորիա:Աստատ
Կատեգորիա:Հալոգեններ
Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Բորիում

մինի|Բորիում
**Բորիում** (Bohrium) - քիմիական տարր է որի նշանն է *Bh* և ատոմային թիվը՝ 107

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Նիլս Բոր
Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Բորիում
Պրոմեթիում

**Պրոմեթիում** (), քիմիական տարր է, որի նշանն է *Pm*, տարրերի պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 3-րդ խմբի արհեստական ռադիոակտիվ տարր։ Պատկանում է լանթանիդների ընտանիքին։ Կարգահամարը՝ 61, ստացվել են 141-154 զանգվածի թվերով իզոտոպներ, որոնցից ամենակայունն է 145 Pm(T1/2 = 18 տարի)։

Պրոմեթիումի կայուն իզոտոպները հայտնի չեն, նրանց մեծ մասը β-ճառագայթողներ են։ f-տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4s2 4p6 4d10 4f5 5s2 5p6 6s2։

## Պատմություն
Բնության մեջ №JSP 61 տարրը հայտնաբերելու փորձերը սկսվել են 20-րդ դարի 20-ական թվականներիցо.։ Պրոմեթիումը ՝147Pm և 149Pm առաջինը ստացել են (5-10−6 գ) ամերիկացի քիմիկոսներ Ջ․ Մարինսկին, Լ․ Դլենդենինը և Չ․ Կորիելը (1945)՝ անջատելով ուրանի քայքայման արգասիքներից։

Անվանվել է ի պատիվ հին հունական դիցաբանական հերոս Պրոմեթեոսի։ Միջուկային ռեակտորներում զգալի քանակներով ստացվում է 147Pm (T1/2 = 2,64 տարի), որը կարելի է անջատել գրամներով և պրոմեթիումմ ամենալավ ուսումնասիրված իզոտոպն է։

## Բնության մեջ
Բնության մեջ պրոմեթիումը առաջանում է աննշան քանակներով, որպես միջուկային ռեակցիաների արդյունք։ Բնական պրոմեթիումը հայտնաբերվել է 1968 թվակականին և գործնական նշանակություն չունի։

## Հատկություններ
### Ֆիզիկական
Տարրական պրոմեթիումը առաջին անգամ ստացվև է 1963 թվականին, այն արծաթափայլ, դեղնավուն մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ մոտ 1080&nbsp;°C, եռմանը՝ 3200&nbsp;°C, խտությունը՝ 7260 կգ/մ3։ Միացություններում պրոմեթիումի օքսիդացման աստիճանը + 3 է։

### Քիմիական
Հայտնի են պրոմեթիումի օքսիդը՝ Pm2O3, հիդրօքսիդը՝ Pm(OH)3, ջրում լուծելի նիտրատը՝ Рm(NO3)3, քլորիդը՝ РmСl3 և այլն։ 

## Կիրառություն
Պրոմեթիումը ամենաշատ օգտագործվող (պլուտոնիումից, նեպտունիումից և տեխնիցիումից հետո) արհեստական տարրերից է, որն անջատում են միջուկային ռեակտորների բեկորային մետաղներից։

147Рm օգտագործվում է ատոմական մարտկոցներ պատրաստելու համար, որոնցում տեղի է ունենում β-ճառագայթման էներգիայի փոխարկում էլեկտրականի։ Հեռանկարային է նրանց օգտագործումը ժամացույցներում, լսողական և այլ ռադիոէլեկտրոնային սարքերում։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *[[Comprehensive Inorganic Chemistry]]*, The Lanthanides, S.&nbsp;42–44.
* James E. Huheey: *Anorganische Chemie*, 1. Auflage, de Gruyter, Berlin 1988, ISBN 3-11-008163-6, S.&nbsp;873–900.
* John Emsley: *Nature's building blocks: an A-Z guide to the elements*, Oxford University Press, 2001, ISBN 0-19-850340-7, S.&nbsp;343–346.

## Արտաքին հղումներ
* It's Elemental – Promethium
* Պրոմեթիումը Webelements-ում
* Պրոմեթիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում  

Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Կատեգորիա:Պրոմեթիում
Եվրոպիում

**Եվրոպիում** (), քիմիական տարր է, որի նշանն է *Eu*, պարբերական համակարգի 3-րդ խմբի քիմիական տարր։ Լանթանիդ է, կարգահամարը՝ 63, ատոմական զանգվածը՝ 151,96, խտությունը՝ 5259 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 826&nbsp;°C, եռմանը՝ 1430&nbsp;°C։ Ատոմի արտաքին Էլեկտրոնային թաղանթի ընդհանուր տեսքը 5p^66s^2 է։

## Պատմություն
Հայտնաբերել են Կուրկուսը (1886) և Լեկոկ դե Բուաբոդրան (1892)։ 1896 թվականին Դեմարսը տարրում հայտնաբերել է սպեկտրալ գծեր, իսկ 1901 թվականին կարողացավ առանձնացնել տարրը, նկարագրեց և տվեց նրան անվանում՝ ի պատիվ Եվրոպայի։

## Բնության մեջ
### Հանքավայրեր
Եվրոպիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնք հաճախ հանդիպում են ԱՄՆ-ում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում, Ավստրալիայում, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում և Ուկրաինայում։

## Ստացում
Մետաղական եվրոպիումը ստացվում է Eu_2O_3 վակուումում՝ լանտանի կամ ածխածնի վերականգնումով, ինչպես նաև EuCl_3 համաձուլվածքի էլեկտրոլիզով։

## Գներ
Եվրոպիումը հանդիսանում է լանթանիդներից ամենաթանկը։ 2014 թվականին մետաղական եվրոպիումի 1 կգ գինը կազմում էր 800 մինչև 2000 ԱՄՆ դոլլար, իսկ մաքուր՝ 99,9 %, եվրոպիումի օքսիդի 1 գրամի գինը մոտ 500 դոլլար։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Լանթանիդ է, կարգահամարը՝ 63, ատոմական զանգվածը՝ 151,96, խտությունը՝ 5259 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 826&nbsp;°C, եռմանը՝ 1430&nbsp;°C։ Ատոմի արտաքին Էլեկտրոնային թաղանթի ընդհանուր տեսքը 5p^66s^2 է։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եվրոպիում
Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Հասիում

մինի|Հասիում

**Հասիում** - քիմիական տարր է որի նշանն է *Hs* և ատոմային թիվը՝ 108

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր
Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Հասիում
Դիսպրոզիում

**Դիսպրոզիում** (), քիմիական տարր է, որի նշանն է *Dy*, պարբերական համակարգի 3-րդ խմբի քիմիական տարր։ Լանթանիդ է, պատկանում է հազվագյուտ հողային տարրերի խմբին, կարգահամարը՝ 66, ատոմական զանգվածը՝ 162, 50, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքն է 5p66s2։

## Պատմություն
Դիսպրոզիումը հայտնաբերել է Լեկոք դը Բուաբոդրանը 1886 թվականին, ստացել է Զ․ Ուրբեյնը 1906 թվականին։

Անվանումը  - դժվարամատչելի, ստացել է ուղեկիցներից դժվար անջատվելու պատճառով։

## Բնության մեջ
Բնության մեջ հանդիպում է իտրիումական միներալներում, նաև մոնացիտում, լոպարիտում և այլն։ Երկրակեղևում պարունակում է 5• 10−4 % դիսպրոզիում (ըստ զանգվածի), օվկիանոսի ջրում՝ 2,9:

### Հանքավայրեր
Դիսպրոզիումի հանքավայրերը գտնվում են Չինաստանում, ԱՄՆ-ում, Վիետնամում, Աֆղանստանում, Ռուսաստանում, Կիրգիզիայում, Ավստրալիայում, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում։

## Ստացում
Դիսպրոզիումը կարելի է ստանալ նրա միացություններն ալկալիական կամ հողալկալիական մետաղներով վերականգնելով կամ էլեկտրոլիզի միջոցով։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Արծաթափայլ մետաղ է, խտությունը՝ 8530 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 1407 °С, եռմանը՝ 2600 °С: Քիմիապես ակտիվ տարր է, միացություններում՝ եռարժեք։ 180-200&nbsp;°C-ից բարձր տաքացնելիս օդում օքսիդանում Է՝ առաջացնելով անգույն Dy2O3 օքսիդը։

## Քիմիական հատկություններ
Տիդրօքսիդը՝ Dy(ОН)3, թույլ հիմք է։ Դիսպրոզիումի միացությունները դեղնականաչավուն են։ Տաքացնելիս միանում է ջրածնին, ազոտին, ածխածնին։ Դիսպրոզիումը փոխազդում է բազմաթիվ օրգանական միացությունների հետ՝ առաջացնելով կոմպլեքս միացություններ։

## Իզոտոպներ
Դիսպրոզիումը f- տարր է, ունի 7 կայուն իզոտոպ։ Արհեստականորեն ստացվել են 149-167 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դիսպրոզիում Webelements-ում
* Դիսպրոզիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում
* Դիսպրոզիումի մասին գիտական վիդեո
* Dysprosium

Կատեգորիա:Դիսպրոզիում
Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Տերբիում

**Տերբիում** (), քիմիական տարր է, որի նշանն է *Tb*, պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության, 3-րդ խմբի տարր, լանթանիդ, կարգահամարը՝ 65, ատոմական զանգվածը՝ 158,9254։ f տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կաոուցվածքն է 4s2 4p6 4d10 4f95s25p66s2։ К, L, М թաղանթները լրացված են։ Պատկանում է հազվագյուտ հողային տարրերի շարքին։

## Պատմություն
Հայտնաբերել է 1843 թվականին շվեդ քիմիկոս Կ․ Դ․ Մոսանդերը (1797-1858) իտերբիտ (գադոլինիտ) միներալից անջատված իտրիումային հողում և իտերիումի ու էրբիումի նման անվանել է շվեյցարական Իտերբի գյուղի անունով։

## Բնության մեջ
Տերբիումի պարունակությունը երկրակեղևում մոտ 4,3•10−4 % է, ըստ զանգվածի։

### Հանքավայրեր
Տերբիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնց հանքավայրերը գտնվում են՝ ԱՄՆ-ում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Ավստրալիայում, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում։

## Ստացում
Տերբիումը ստանում են մոնացիտ, քսենոտիմ և էվքսենիտ միներալներից, որոնք մշակում են խիտ ծծմբական թթվով կամ ալկալիով։ Նստեցնում են ֆտորիդը կամ թրթնջկատը։

Խառնուրդներից բաժանում են էքստրահելով և քրոմատագրաֆիական եղանակով։ Մետաղական տերբիումը ստանում են ֆտորիդը կալցիումով վերականգնելով։ Մաքրում են վակուումային թորմամբ։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Բաց մոխրագույն, արծաթափայլ պլաստիկ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1450&nbsp;°C, եռմանը՝ 3227&nbsp;°C, խտությունը 8272 կգ/մ3։ 1287&nbsp;°C-ում ենթարկվում է պոլիմորֆային ձեափոխության։ Միացություններում ցուցաբերում է +3 (երբեմն +4) օքսիդացման աստիճան։

## Քիմիական հատկություններ
մինի|150px
մինի|150px
Քիմիապես ակտիվ է։ Մետաղների լարվածության շարքում գտնվում է ջրածնից առաջ, լուծվում է թթուներում (ջրում՝ դանդաղ)։

:\mathrm{ 2Tb + 3H_2SO_4O\longrightarrow 2Tb^{+3} + 3SO_2^{-4} + 3H_2}

Օդում օքսիդանում է․ օքսիդը՝ TbО3-ը, դժվարահալ է, համապատասխան հիդրատը՝ Tb(OH)3, հիմնային է, ալկալիներում չի լուծվում։

:\mathrm{ 8Tb + 7O_2 \longrightarrow 2Tb_4O_7}

Քլորիդը, նիտրատը, սուլֆատը լավ են լուծվում ջրում, ֆտորիդը, ֆոսֆատը, կարբոնատը, թրթնջկատը՝ վատ։

:\mathrm{ 2Tb + 6H_2O \longrightarrow 2Tb(OH)_3 + 3H_2}

Տերբիումը միանում է հալոգենների, տաքացնելիս՝ ջրածնի, ծծմբի, ազոտի, ֆոսֆորի, ածխածնի հետ։

:\mathrm{ 2Tb + 3X_2 \longrightarrow 2TbX_3} (X = F, Cl, Br, I)

Փոխազդում է ածխածնի օքսիդների հետ։ Առաջացնում է նաև կոմպլեքսային միացություններ, մետաղների հետ՝ համաձուլվածքներ։

## Իզոտոպներ
Բնական տերբիումը միաիզոտոպ է (159Tb)։ Ստացվել են 147-164 ատոմական զանգվածներով 17 ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից ամենաերկարակյացը 158Tb-ն է (T1/2 = 1,2•103 տարի)։

163Tb (T1/2 = 6,5 ժ) և 164Tb (23 ժ)-ը ստացվում են ջերմային նեյտրոնների ներգործությամբ՝ 235Ս-ի տրոհման ժամանակ։

## Գներ
2013 թվականին մաքուր՝ 99,9 %, տերբիումի 1 կիլոգրամի գինը կազմել 64 եվրո։

2014 թվականին Ռուսաստանում 2 գ մաքուր՝ 99,9%, տերբիումը մետաղական ձույլ խնդրում էին գնել 150 եվրոյով։

## Կիրառություն
Օգտագործվում է հետազոտական նպատակներով։ Տերբիումի օքսիդը և աղերն օգտագործվում են ռադիոտեխնիկայում, որպես լյումինաֆորներ։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տերբիումը Webelements-ում
* Տերբիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում

Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Կատեգորիա:Տերբիում
Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր
Էրբիում

**Էրբիում** ()՝ քիմիական տարր է, որի նշանն է *Er*, պարբերական համակարգի 3-րդ խմբի քիմիական տարր։ Լանթանիդ է, կարգահամարը՝ 68, ատոմական զանգվածը՝ 167,26: 

## Պատմություն
Հայտնաբերել է շվեդ գիտնական Կ. Մոսանդերը 1843 թվականին : Էրբիումի հանքանյութը հայտնաբերվել Իտտեբյու գյուղի մոտ։

## Անվանում
Քիմիական տարրերի հետևյալ շարքը՝ տերբիում, իտերբիում, իտրիում, իրենց անվանումը ստացել են Իտերբիում գյուղի պատվին, որը գտնվում է Ստոկհոլմի կղզեխմբում։

## Բնության մեջ
thumb|left|Էրբիումի (III) քլորիդ
Էրբիումը երկրի ընդերքում՝ 3,3 գ/տ է, պարունակությունը օվկիանոսների ջրում ՝2,4·10−6:

### Հանքավայրեր
Էրբիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնք շատ հազվադեպ են հանդիպում։ Լանթանիդները հանդիպում են ԱՄՆ-ում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Ավստրալիայում, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում, Սկանդինավիայում։

## Ստացում
Մետաղական էրբիումը ստանում են էրբիումի քլորիդի ErCl3 (կամ ֆտորիդի՝ ErF3) հալույթի էլեկտրոլիզով, ինչպես նաև կալցիումի աղերի ջերմային վերականգնումով։

## Հատկություններ
Էրբիումը սպիտակ-արծաթավուն, փափուկ մետաղ է, միացություններում՝ եռարժեք։ Էրբիումի խտությունը՝ 9050 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 1497&nbsp;°C, եռմանը՝ 2900&nbsp;°C: f-տարր է, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը՝ *4f<sup>12</sup> 6s<sup>2</sup>*:

Քիմիապես ակտիվ տարր է՝ վերականգնիչ հատկություններով։ Էրբիումը միացություններ է ածխածնի, թթվածնի, ազոտի, ջրածնի ն այլ տարրերի հետ։ Տաք ջրից և թթուներից դուրս է մղում ջրածին, հիմքերի հետ չի փոխազդում։

## Իզոտոպներ
thumb|Էրբիումի գունավոր ապակի
Բնական էրբիումը բաղկացած է 6 կայուն իզոտոպներից՝ 162Er, 164Er, 166Er, 167Er, 168Er և 170Er: Արհեստական իզոտոպներից արժեքավոր է 169Er (T1/2 = 9,4 օր)։ Էրբիումը կազմում է երկրակեղևի 3,3•10−4 %-ը (ըստ զանգվածի)։

## Կիրառություն
Էրբիումի օքսիդը հիմնականում կիրառում են ատոմային տեխնիկայում։ Ինչպես, օրինակ էրբիումի օքսիդի խառնուրդը և ուրանի օքսիդը զգալիորեն բարելավել են բարձր հզորությամբ ռեակտորների աշխատանքը։

Էրբիումի օքսիդի բյուրեղները օգտագործում են որպես բարձր էֆեկտիվ լազերային նյութեր։

Օպտիկական մանրաթելերի արտադրության ժամանակ էրբիումի օքսիդը ավելացնում են քվարցային համաձուլվածքներին։

Օգտագործվում է որպես կատալիզատոր, իսկ նրա միացությունները՝ ներկերի, դեղանյութերի և ապակու արտադրության մեջ։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Кремлёв А. М., Менделеев Д. И.,. Эрбий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* *Guide to the Elements – Revised Edition*, Albert Stwertka (Oxford University Press; 1998), ISBN 0-19-508083-1.

## Արտաքին հղումներ
* Էրբիումը  Webelements-ում
* Էրբիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում
* It's Elemental – Erbium

Կատեգորիա:Էրբիում
Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Թուլիում

**Թուլիում** () քիմիական տարր է, որի նշանն է **Tm**, պարբերական համակարգի 3-րդ խմբի քիմիական տարր։ Լանթանիդ է, կարգահամարը՝ 69, ատոմական զանգվածը՝ 168,9342: Թուլիումը սպիտակ-արծաթավուն մետաղ է, ունի պերամագնիսական հատկություն։

## Պատմություն
Թուլիումը սպեկտրոսկոպիկ եղանակով հայտնաբերել է շվեդ գիտնական Պեր Կլեվեն, 1879 թվականին։ 1911 թվականին Թեոդոր Ուլյամ Ռիչարդսոնը թուլիումը ստացել է մաքուր վիճակում և հաշվել նրա ատոմային զանգվածը։

## Անվանում
Անունը ստացել է  (Թուլե) կիսաառասպելական երկրից, որը հնում համարում էին Երկրի ծայր հյուսիսը։ Պեր Կլեվեն տվել է *Thulium* անվանումը ի պատիվ Թուլե կղզու։

## Ստացում
Թուլիումը ստացվում է աղերի հալույթի էլեկտրոլիզից, ինչպես նաև մետաղական կալցիումով վերականգնելիս.

::2TmF_3 + 3Ca \rightarrow 2Tm + 3CaF_2

## Հատկություններ
Թուլիումը սպիտակ-արծաթավուն մետաղ է, ունի պերամագնիսական հատկություն, խտությունը՝ 9330 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 1545&nbsp;°C, եռմանը՝ 1730&nbsp;°C: Թուլիումը f-տարր է, ատոմի արտաքին թաղանթի էլեկտրոնային կառուցվածքը՝ 5d6s2։

Քիմիապես ակտիվ է, միացություններում՝ եռարժեք։ Օդում հեշտ օքսիդանում է՝ առաջացնելով Tu2O3 օքսիդը։ Թուլիումը միացություններ է առաջացնում բազմաթիվ ոչ մետաղների հետ։ Թուլիումի հիդրօքսիդը՝ Tu(OH)3, ունի հիմնային հատկություն, ստացվում է լուծելի աղերը ամոնիակի ջրային լուծույթով մշակելիս։

Փոխազդեցությունը հալոգենների հետ.

::\mathrm{ 2Tm  + 3F_2 \longrightarrow 2Tm F_3 }

::\mathrm{ 2Tm  + 3Cl_2 \longrightarrow 2Tm Cl_3 }

::\mathrm{ 2Tm  + 3Br_2 \longrightarrow 2Tm Br_3 }

::\mathrm{ 2Tm  + 3I_2 \longrightarrow 2Tm I_3 }

## Բնության մեջ
thumb|Թուլիումի հանքանյութ
Պարունակությունը երկրակեղևում 2,7•10−5% է (ըստ զանգվածի)։ Ցրված տարր է, բնության մեջ հանդիպում է մյուս լանթանիդների հետ։ Թուլիումը սպիտակ-արծաթավուն մետաղ է, ունի պերամագնիսական հատկություն։

## Իզոտոպներ
Թուլիումի ունի մեկ կայուն իզոտոպ՝ 169Tu: Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր է 170Tu (T1/2 = 129 օր), որն օգտագործվում է գամմա-դեֆեկտոսկոպիայի համար, ինչպես նաև բժշկության մեջ՝ ռենտգենախտորոշման նպատակով։

## Կիրառություն
Կիրառվում է օրգանական և անօրգանական սինթեզներում՝ որպես կատալիզատոր։ Դժվարահալության շնորհիվ միացությունները օգտագործվում են հրակայուն խեցեգործական իրեր պատրաստելու համար։

## Գներ
Մաքուր՝ >99,9 %, մետաղական թուլիումի 1 կգ գները կազմում են 2,2 հազար դոլլար, մաքուր՝ 99,9 %, թուլիումի օքսիդի 1կգ՝ 1,1 հազար դոլլար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
* 

## Արտաքին հղումներ
* Թուլիումը Webelements-ում
* Թուլիումը Քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում

Կատեգորիա:Թուլիում
Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Հոլմիում

**Հոլմիում** () քիմիական տարր է, որի նշանն է *Ho*, պարբերական համակարգի **լանթանոիդների** խմբին պատկանող քիմիական տարր։ Լանթանիդ է։ Կարգահամարը 67 է, ատոմական զանգվածը՝ 164,9304: Բաղկացած է մեկ կայուն իզոտոպից՝ 165Ho: Ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքը *4f<sup>11</sup> 5s<sup>2</sup> 5p<sup>6</sup> 6s<sup>2</sup>* է։

## Պատմություն
Հայտնաբերել է շվեդ քիմիկոս Պ. Տ. Կլևեն, 1879 թվականին։ Անվանվել է ի պատիվ Ստոկհոլմի, *Holmia* - Ստոկհոլմի անվանումը։

## Բնության մեջ
Հազվագյուտ տարր է, պարունակությունը երկրակեղևում՝ 1,3·10−4 % ըստ զանգվածի, ծովի ջրում՝ 2,2·10−7 %: Հանդիպում է հազվագյուտ հողային այլ տարրերի՝ մոնացիտի, բաստենեզիտի, էվկսենիտի, ապատիտի հետ։

### Հանքավայրեր
Հոլիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնք հիմնականում հանդիպում են ԱՄՆ-ում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Ավստրալիայում, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում, Սկանդինավիայում։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սպիտակ արծաթափայլ, առաձգական մետաղ է, խտությունը՝ 8800 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 1461&nbsp;°C, եռմանը՝ 2600&nbsp;°C : Հոլմիումը ամենաուժեղ պարամագնիսական մետաղն է։

## Քիմիական հատկություններ
Քիմիապես ակտիվ տարր է, միացություններում՝ եռարժեք։ Տաքացնելիս փոխազդում է ջրածնի, ածխածնի, ազոտի, ֆոսֆորի, ածխածնի օքսիդների հետ։

Քայքայում է ջուրը, փոխազդում է HCl-ի, H2SO4-ի հետ՝ դուրս մղելով ջրածին։ 180-200&nbsp;°C-ից բարձր օդում արագ օքսիդանում է՝ առաջացնելով Ho2O3 օքսիդը, որին համապատասխանող հիդրօքսիդը՝ Ho(OH)3, հիմք է, ալկալիների հետ չի փոխազդում։

Ho3+ իոնը դեղին է, կոմպլեքս միացություններ է առաջացնում օրգանական շատ նյութերի հետ։
thumb|

## Ստացում
Ստացվում է քլորիդը կամ բրոմիդը կալցիումով վերականգնելիս, միացությունները էլեկտրոլիզելով հեղուկ Cd-ի և Zn-ի կաթոդով, որոնք թորում են վակուումի տակ։

## Կիրառություն
Հոլմիումը և դրա միացությունները կիրառվում են մագնիսներ պատրաստելու, ապակին, հախճապակին և ճենապակին դեղին ներկելու համար և այլուր։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հոլմիումը Webelements-ում
* Հոլմիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում 

Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Կատեգորիա:Հոլմիում
Իտերբիում

**Իտերբիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Yb*, պարբերական համակարգի 5-րդ պարբերության 3-րդ խմբի քիմիական տարր։ Կարգահամարը 39 է, ատոմական զանգվածը՝ 88,9059: Լանթանիդ է, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը՝ 6s²։ Ունի 7 իզոտոպ։

Կռելի, մածուցիկ արծաթափայլ մետաղ։ Գոյություն ունի երկու բյուրեղային մոդիֆիկացիաներ՝ α-Yb, խորանարդ բյուրեղացանցի կառուցվածքով և β-Yb, անցումային ջերմաստիճանը՝ α↔β 792 °C:

## Պատմություն
Հայտնաբերել է շվեյցարացի գիտնական Ժ․ Մարինյակը 1878 թվականին էրբիումի օքսիդից։ Ցրված տարր է, երկրակեղևում նրա պարունակությունը 3.3•10−5% է։

## Անվանում
thumb|ձախից|Իտերբիումի (III) օքսիդ բյուրեղացանցի կառուցվածքը
Իտերբիումը ևս երեք քիմիական տարրերի հետ (տերբիում, էրբիում, իտրիում) իր անվանումը ստացել են Իտերբիում գյուղի պատվին, որը գտնվում է Ռեսարո կղզում, Ստոկհոլմի կղզեխումբ։

## Բնության մեջ
Պարունակությունը երկրակեղևում 2,8-10−3 % է (ըստ կշռի), օվիկանոսի ջրում՝ 2:

## Ստացում
Ստացվում է օքսիդը (Y2O3) մագնեզիումի ներկայությամբ կալցիումով վերականգնելիս, ինչպես նաև ինտերբիումի քլորիդի հալույթի էլեկտրոլիզով։

### Գներ
Մաքուր՝ 99—99,9 %, մետաղական իտերբիումի գները 2006 թվականին 1 կգ կազմել է 260-420 դոլար։

## Հատկություններ
thumb|Իտերբիումի (III) օքսիդ
Իտերբիումը սպիտակ-արծաթափայլ, փափուկ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1525±25&nbsp;°C, եռմանը՝ 3025&nbsp;°C, խտությունը՝ 4472 կգ/մ3։ Սովորական պայմաններում կայուն է։ Քիմիական հատկություններով նման է լանթանիդներին։

Փոխազդեցությունը հալոգենների հետ.

::\mathrm{ 2Yb + 3F_2 \longrightarrow 2YbF_3 }

::\mathrm{ 2Yb + 3Cl_2 \longrightarrow 2YbCl_3 }

::\mathrm{ 2Yb + 3Br_2 \longrightarrow 2YbBr_3 }

::\mathrm{ 2Yb + 3I_2 \longrightarrow 2YbI_3 }

Թթուների հետ.

::\mathrm{ 2Yb + 3H_2SO_4 \longrightarrow 2[Yb(H_2O)_9]^{+3} + 3SO_4^{-2} + 3H_2}

### Իզոտոպներ
Ունի մեկ կայուն իզոտոպ՝ 89Y: Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր են 91Y (T1/2 = 57,5 օր) և 90Y (T1/2 = 64,24 ժ)։

## Կիրառություն
Կիրառվում է միջուկային տեխնիկայում։ Իտերբիումի համաձուլվածքները (ալյումինի հետ) օգտագործվում են ինքնաթիռաշինության մեջ։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
**Guide to the Elements – Revised Edition*, Albert Stwertka, (Oxford University Press; 1998) ISBN 0-19-508083-1

## Արտաքին հղումներ
* Իտերբիում Webelements-ում
* Իտերբիում Քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում 
*It's Elemental – Ytterbium

Կատեգորիա:Իտերբիում
Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Պրոտակտինիում

մինի|Պրոտակտինիում

**Պրոտակտինիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Pa* և ատոմային թիվը՝ 91: Տարրերի պարբերական համակարգի VII պարբերության III խմբի ռադիոակտիվ տարր։ Ակտինիդ է։ Կարգահամարը՝ 91, ատոմական զանգվածը՝ 231,0359։ f տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 5s25p6 5d10 5f26s2 6p6 6c1 7s2, K, L, M և N թաղանթները լրացված են։ Բնության մեջ հանդիպում են 231Pa և 234Pa (որոնք նախկինում համապատասխանաբար նշանակվել են UZ–ուրան–զեթ և UX2 ուրան–իքս–2) իզոտոպները, որոնք առաջանում են ուրանի ռադիոակտիվ քայքայքման հետևանքով։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Պրոտակտինիում
Մայտներիում

մինի|Մայտներիում
**Մայտներիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Mt* և ատոմային թիվը՝ 109

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Մայտներիում
Պլուտոնիում

մինի|Պլուտոնիում

**Պլուտոնիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Pu* և ատոմային թիվը՝ 94։ Պատկանում է ակտինիդների ընտանիքին, արհեստականորեն ստացվող ռադիոակտիվ տարր է։ 

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Ծայրահեղ վնասակար նյութեր
Կատեգորիա:Պլուտոնիում
Կյուրիում

մինի|Կյուրիում

**Կյուրիում** - քիմիական տարր է, որի նշանն է *Cm* և ատոմային թիվը՝ 96: Արհեստականորեն ստացված ռադիոակտիվ քիմիական տարր։ Ակտինիդ է, կարգահամարը՝ 96: Կայուն իզոտոպներ չունի։ Առաջինը ստացել են ամերիկացիներ Գ. Սիբորգը, Ռ. Ջեյմսը և Ա. Գիորսոն, 1944-ին, ըստ {}^{239}_{94}\textrm{Pu(a,  n)} և {}^{242}_{96}\textrm{Cm} միջուկային ռեակցիայի։ Անվանվել է ի պատիվ Պ. Կյուրիի և Մ. Սկլոդովսկայա–Կյուրիի։ Հայտնի են Կյուրիումի 238–250 զանգվածային թվերով իզոտոպները, որոնցից առավել երկարակյացը {}^{247}_{}\textrm{Cm}  է (T_ \frac{1}{2}= 1,64 \cdot 10^7 տարի)։ Կյուրիումը արծաթափայլ մետաղ է, հալ. ջերմաստիճանը՝ 1340&nbsp;°C, խտությունը՝ մոտավորապես 13000 կգ/մ³, օքսիդացման աստիճանը՝ + 3: Այլ ակտինիդներից անջատում են իոնափոխանակման եղանակներով։ {}^{242}_{}\textrm{Cm} և{}^{244}_{}\textrm{Cm} իզոտոպները կիրառվում են էլեկտրական հոսանքի փոքրածավալ աղբյուրներ ստեղծելու համար։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Կյուրիում
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Քիմիա
Կատեգորիա:Պարբերական աղյուսակ
Բերկլիում

մինի|Բերկլիում

**Բերկլիում** - քիմիական տարր է, որի նշանն է *Bk* և ատոմային թիվը՝ 97։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Բերկլիում
Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կալիֆոռնիում

մինի|Կալիֆոռնիում
**Կալիֆոռնիում** (), *Cf*, արհեստականորեն ստացված ռադիոակտիվ քիմիական տարր, ակտինիդ է, կարգահամարը՝ 98։ Կայուն իզոտոպներ չունի։
 
1950 թվականին Կալիֆորնիայի Բերկլի համալսարանի գիտնականներ՝ Ս. Թոմպսոնը, Ա. Դիորսոնը, Կ. Ստրիթը և Գ. Սիբորգը առաջին անգամ ստացել են այս տարրը, ըստ 242Cm(a,n)245Cf միջուկային ռեակցիայի։

Անվանվել է ի պատիվ հայտնադործման տեղի (Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ)։ Հայտնի են Cf-ի 242-256 զանգվածային թվերով իզոտոպները, որոնցից համեմատաբար կայուն են. 249Cf(Ty2= 360տարի), 250Cf (13,2 տարի), 25iCf( >800 տարի) և 252Cf (2,65 տարրի)։

Օքսիդացման առավել բնորոշ աստիճանը +3 է, ոչ բնորոշը՝ +2։ Այլ ակտինիդներից անջատում են լուծահանման և քրոմատագրության եղանակներով։ 252Cf-ի պրեպարատները կարելի է օգտագործել որպես նեյտրոնների փոքրածավալ հզոր աղբյուր։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիում
Լուտեցիում

**Լուտեցիում** (), քիմիական տարր է, որի նշանն է *Lu* և ատոմային թիվը՝ 71: Պատկանում է լանթանիդների շարքին։ Ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է՝ 4f145d16s2:

## Պատմություն
Տարրը օքսիդի տեսքով հայտնաբերել են իրարից անկախ՝ ֆրանսիացի քիմիկոս Ջորջ Ուրբենը, ավստրիացի հանքաբան Կարլ Աուեր ֆոն Վելսբախը և ամերիկացի քիմիկոս Չարլզ Ջեյմսը, 1907 թվականին։ Բոլորն էլ լուտեցիումը հայտնաբերել են իտերբիումի օքսիդի հետ՝ խառնուրդի տեսքով, որն էլ իր հերթին բացահայտվել է 1878 թվականին, որպես էրբիումի օքսիդ։ Տարրի բացահայտման առաջնայնությունը պատկանում է Ջորջ Ուրբենին։

## Անվան ծագում
Տարրի անվանումը տվել է հայտնաբերող՝ Ջորջ Ուրբենը, որը կոչվում է Փարիզի լատիներեն անունով՝ Lutetia Parisorum: Ֆոն Վելսբախը լուտեցիումի անվան համար առաջարկել է *cassiopium* անունը։ 1914 թվականին ատոմային զանգվածի Միջազգային հանձնաժողովը ընդունեց *Lutecium* անունը, որը 1949 թվականին փոխվեց և վերանվանվեց *Lutetium*: Սակայն 1960-ական թվականներին գերմանացի գիտնակաների աշխատանքներում օգտագործվել է *cassiopium* անունը։

## Ստացում
Լուտեցիումը ստանում են կալցիումը լուտեցիումի ֆտորիդի վերկանգնումով՝ LuF3։

::\mathrm{ 2LuCl_3 +3Ca \longrightarrow 2Lu + 3CaCl_2}

### Գներ
Մաքուր՝ >99, 9 %, մետաղական լուտեցիումի 1 կգ գինը կազմել է 260-420 դոլլար։ Լուտեցիում բոլոր հազվագյուտ հողային տարրերից հանդիսանում է առավել թանկ մետաղը։

## Հատկություններ
մինի|Քսենոտիմ
### Ֆիզիկական հատկությսւններ
Լուտեցիումը սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ է, հեշտությամբ ենթարկվում է մեխանիկական մշակման։ Լանթանիդներից հանդիսանում է ամենածանր տարրը, ըստ ատոմային կշռի, ինչպես նաև խտությամբ (9, 8404 գ/սմ³)։ Լուտեցիումի հալման ջերմաստիճանը՝ 1663&nbsp;°C է։

### Քիմիական հատկությսւններ
Սենյակային ջերմաստիճանում լուտեցիումը պատվում է օքսիդային ամուր շերտով, 400&nbsp;°C-ումի օքսիդանում է։ Տաքացնելիս լուտեցիումը միանում է հալոգենների, ծծմբի և այլ ոչ մետաղների հետ։

Լուտեցիումը ռեակցիայի մեջ է մտնում անօրգանական թթուների հետ առաջացնելով աղեր։

## Կիրառություն
Հանդիսանում է ինֆորմացիայի կրողներ, կիրառում են լազերային, մագնիսային նյութերում։ Օգտագործում են միջուկային ֆիզիկայում և էներգետիկայում, մետալուրգիայում։

## Իզոտոպներ
Բնական լուտեցիումը կազմված է 2 իզոտոպներից, կայուն՝ 175Lu (իզոտոպային տարածվածությունը՝ 97, 41 %) և երկարակյաց բետա-ռադիոակտիվ՝ 176Lu (իզոտոպային տարածվածությունը՝ 2, 59 %, կյանքի տևողությունը՝ 3, 78·1010 տարի)

Հայտնի է նաև լուտեցիումի 32 արհեստական իզոտոպներ (150Lu մինչև 184Lu), նրանցից մի քանիսի մոտ հայտնաբերվել են մետակայուն հատկություններ (ընդհանուր թիվը՝ 18)։




## Բնության մեջ
Պարուանկությունը երկրակեղևում 0, 00008 զանգավծ %, ծովի ջրում՝ 0, 0000012 մգ/լ։ Հիմնական միներալներն են՝ քսենոտիմ, էվկսենիտ, բաստենզիտ։

## Կենսաբանական դեր
Աղային լուծույթները փոքր-ինչ թունավոր են։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Լուտեցիումը Webelements-ում
* Լուտեցիում քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում
* Լուտեցիում 

Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Կատեգորիա:Լուտեցիում
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Ֆերմիում

մինի|Ֆերմիում
**Ֆերմիում**, քիմիական տարր, քիմիական տարրերի պարբերական համակարգի VII պարբերության, III խմբի քիմիական տարր է, նշանն է *Fm*, կարգահամարը՝ 100։

Արհեստականորեն ստացված ռադիոակտիվ տարր է, պատկանում է ակտինիդների շարքին։ f տարր է։ Ստացվել են 244—258 զանգվածի թվերով 15 ռադիոակտիվ իզոտոպները։ Առաջինը հայտնաբերվել է 1952 թվականին ամերիկացի ֆիզիկոսներ Ա․ Գիորսոի, Ս․ Թոմպսոնի և Զ․ Հիգինսի կողմից։ Անվանվել է ի պատիվ Էնրիկո Ֆերմիի։ Կշռելի քանակներով չի ստացվել։ Քիմիական հատկություններով նման է եռարժեք ակտինոիդներին, միացություններում ցուցաբերում է +3, երբեմն նաև +2 օքսիդացման աստիճաններ։ Ֆերմիումի իզոտոպներն ստացվում են Th-ը, Ս-ը կամ Pu-ը նեոնի, թթվածնի կամ ածխածնի արագացված միջուկներով ռմբակոծելիս, նաև cf-ը միջուկային ռեակտորում նեյտրոններով ճառագայթելիս։ Ֆերմիումի ստացված հետքային քանակությունները խառնուրդներից անջատում են սորբման և լուծահանման եղանակներով։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Ֆերմիում
Կատեգորիա:Էնրիկո Ֆերմի
Մենդելեևիում

մինի|Մենդելևիում
**Մենդելևիում** կամ **մենդելեևիում** - քիմիական տարր է որի նշանն է *Md* և ատոմային թիվը՝ 101

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Դմիտրի Մենդելեև
Կատեգորիա:Մենդելեևիում
Նոբելիում

մինի|Ալֆրեդ Նոբել
մինի|Նոբելիում
**Նոբելիում** (Nobelium), No, տարրերի պարբերական համակարգի VII պարբերության տարր։ Կարգահամարը՝ 102, արհեստականորեն ստացված (1963 թվական) ռադիոակտիվ տարր է, ակտինդ։ f տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթի հավանական կառուցվածքն է 5s^25p^65d^{10}5f^{14}6s^2 6p^67s^2, K, L, M, N թաղանթները լրացված են։ Նոբելիում անվանումը վիճելի է։ Այն ի պատիվ Ալֆրեդ Նոբելի, առաջարկել է Ստոկհոլմում աշխատող ամերիկյան, անգլիական և շվեդական գիտնականների խումբը, որը 1957 թվականին հաղորդեց №102 տարրի ստացման մասին։ Սակայն ամերիկյան (Բերկլի, ԱՄՆ) և խորհրդային (Դուբնա, ԽՍՀՄ) ֆիզիկոսների հետազոտությունները ցույց տվեցին այդ հաղորդման անճշտությունը։ №102 տարրը առաջինը սինթեզել են Դ․ Ֆլյորովի ղեկավարությամբ աշխատող խորհրդային ֆիզիկոսները [Դուբնա, 1963 թվականին, որոնք առաջարկեցին այն անվանել ժոլիոտիում (Joliotium, քիմ․ նշանը՝ J1), ի պատիվ Պիեռ Կյուրիի։ №102 տարրը առայժմ համընդհանուր ճանաչում գտած անվանում չունի։ Ֆլյորովը և աշխատակիցները Ne, O և N արագացված իոններով ուրանի, պլուտոնիումի և ամերիկումի իզոտոպների միջուկները ռմբակոծելով ստացան նոբելիումի 251-256 զանգվածի թվերով իզոտոպների հարյուրավոր ատոմներ (1963-67 թվականներին), որոնցից ամենակայունը {}^{255}_{102}\textrm{No}  իզոտոպն է (T_\frac{1}{2} =180 վրկ)։ Ավելի ուշ սինթեզվեցին նաև 257-259 իզոտոպները։ Ամենաերկարակյաց իզոտոպը՝ ({}^{255}_{102}\textrm{No} (T_\frac{1}{2} =1,5 \pm 0,5 ժ), ստացվել է Օկ-Ռիջում (ԱՄՆ, 1970 թվական)՝ {}^{248}_{}\textrm{Cm} իզոտոպը {}^{18}_{}\textrm{O}-ի արագացված իոններով ռմբակոծելով։ Նոբելիումի քիմիական հատկություններն առաջինն ուսումնասիրել են Ֆլյորովի աշխատակիցները։ Քիմիական հատկություններով նոբելիումը նման է ֆերմիումին և կալիֆոռնիումին։ Նոբելիումի քլորիդը քիչ ցնդող է։ Ջրային լուծույթներում կայուն է 2+ օքսիդացման աստիճան ունեցող նոբելիում։ Ուժեղ օքսիդիչները օքսիդացնում են այն մինչև 3+։ Ավելի բարձր օքսիդացման աստիճան նոբելիումի համար չի ստացվել։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Նոբելիում
Լոուրենսիում

մինի|Լոուրենսիում
**Լոուրենսիում**, պարբերական համակարգի III խմբի քիմիական տարր է, որի նշանն է *Lr*: Ակտենիդ է, ատոմային թիվը՝ 103։

Ստացվել է արհեստականորեն և կայուն իզոտոպներ չունի։ № 103 տարրը սինթեզելու առաջին փորձերն արել են ամերիկացի գիտնականները Ա. Գիորսոյի ղեկավարությամբ (1961), որոնք էլ տարրն անվանել են Լոուրենսիում, ի պատիվ ամերիկացի ֆիզիկոս Է. Լոարենսի։ Սակայն նրանց փորձերի արդյունքները հետագայում չհաստատվեցին, դրա համար էլ Լոուրենսիում անվանումը վիճելի է (պարբերական համակարգում վերցված է փակագծերի մեջ)։ 1965-ին սովետական գիտնականներն ստացան {}^{256}_{}\textrm{Lr} իզոտոպը՝ ամերիցիում {}^{243}_{}\textrm{Am}  իզոտոպն 180–ի արագացված իոններով ճառագայթելիս (Դուբնա)։ Հաստատված է, որ {}^{256}_{}\textrm{Lr}-իi միջուկներն արձակում են \alpha մասնիկներ և նրա T_{\frac{1}{2}}=35 վրկ։ 1969-ին Դուբնայում առաջին անգամ ստացվեց նաև {}^{255}_{}\textrm{Lr} իզոտոպը։ Ամերիկացի գիտնականները 1971-ին ստացան 257-260 զանգվածի թվերով իզոտոպներ, որոնցից ամենակայունը {}^{260}_{}\textrm{Lr} է (T_{\frac{1}{2}}=3 ր)։ Լոուրենսիումի բոլոր իզոտոպներն ստացվել են չափազանց քիչ քանակներով և վատ են ուսումնասիրված։ Ենթադրվում է, որ քիմիական հատկություններով պետք է նման լինի ծանր ակտինիդներին, իսկ օքսիդացման բնորոշ թիվը՝ +3:

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Լոուրենսիում
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Նեպտունիում

մինի|Նեպտունիում

**Նեպտունիում**, քիմիական տարր է, որի նշանն է *Np* և ատոմային թիվը՝ 93։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Նեպտունիում
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Էյնշտեյնիում

մինի|Էյնշտեյնիում

**Էյնշտեյնիում** - քիմիական տարր է, որի նշանն է *Es*  և  ատոմային թիվը՝ 99։

Ակտինիդների ընտանիքի արհեստական ռադիոակտիվ քիմիական տարր։ Կարգահամարը՝ 99, ստացվել է 245—256 զանգվածի թվերով 12 իզոտոպ, որոնցից ամենակայունը 254ES-ն է (T1/2 = 276 օր)։ Էյնշտեյնիումը առաջին անգամ անջատվել է 2S3Es-ի միացությունների ձևով՝ ջերմամիջուկային պայթյունի պատճառով ստացված նյութերից (Գիորզո, Սիբորգ և ուրիշներ, 1952)։ Անվանվել է ի պատիվ Ալբերտ էյնշտեյնի (1955)։ Էյնշտեյնիումի 246—254 զանգվածի թվերով իզոտոպները a-ճառագայթիչներ են։ Էյնշտեյնիումը քիմիական հատկություններով, որոնք քիչ են ուսումնասիրված, նման է հոլմիումին։ Այլ եռարժեք ակտինիդների նման, էյնշտեյնիումը համատեղ նստեցվում է LaF3-ի և La(OH)3-ի հետ և լուծահանվում։ Ետուրանային մյուս տարրերից էյնշտեյնիումը անջատում են իոնափոխանակության և լուծահանման միջոցով։

* Պարբերական աղյուսակ

Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր
Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Ակտինոիդներ
Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր
Կատեգորիա:Էյնշտեյնիում
Կատեգորիա:Ալբերտ Այնշտայն
Թումանյան (քաղաք)

**Թումանյան**, քաղաք Հայաստանի Լոռու մարզի Թումանյան համայնքում։

Գտնվում է Դեբեդ գետի ափին՝ մարզկենտրոնից՝ 38 կմ հս․-արլ․։ Սովետական Հայաստանի տարիներին Թումանյանի շրջանի կազմում էր, ուներ քաղաքատիպ ավանի (քտա) կարգավիճակ, քաղաք է 1995թ․-ից։

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում է երկրագործությամբ, իսկ մի մասը՝ նաև արդյունաբերությամբ։

## Անվանում
Նախկինում հայտնի է *Ձաղիձոր* անվամբ, Թումանյան է վերանվանվել 1951թ․՝ լոռեցի բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի պատվին։

## Բնակչություն
Թումանյանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Մշակույթ
Տարածքում է 12-13-րդ դարերի Քոբայրի վանական համալիրը (Քոբայրավանք), որի կազմում են Մարիամաշեն միանավը (1171թ․), գլխավոր (12-13-րդ դդ․, երկուսն էլ՝ միանավ, թաղածածկ) և 13-րդ դ․ թաղածածկ եկեղեցիները։

## Տես նաև
* Թումանյանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)
*Լոռու մարզ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թումանյան (քաղաք)
Կատեգորիա:Թումանյան համայնքի բնակավայրեր
Գադոլինիում

**Գադոլինիում** ()՝ քիմիական տարր է, որի նշանն է *Gd*, տարրերի պարբերական համակարգի 3-րդ խմբի քիմիական f-տարր, լանթանիդ է, կարգահամարը՝ 64, ատոմական զանգվածը՝ 157, 25։ Ատոմի էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքն է 4f75s25p65d16s2, К-, L-, M-, N- թաղանթները լրացված են

## Պատմություն
Առաջին անգամ գադոլինիտ միներալից անջատել է Ժ․ Շ․ Մարինյակը, 1880 թվականին։ Անվանվել է ի պատիվ ֆինն քիմիկոս Յ․ Գադոլինի։

## Բնության մեջ
thumb|left|150px|Գադոլինիում համաձուլվածքը
Բնության մեջ հանդիպում է այլ լանթանիդների հետ, գադոլինիտ, քսենոտիմ և այլ միներալներում։ Երկրակեղևը պարունակում է 0, 001 % (ըստ զանգվածի) գադոլինիում։ Պարունակթյունը օվիկիանոսի ջրում՝ 2, 4×10−6մգ/լ։

### Հանքավայրեր
Գադոլինիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնք հիմնականում հանդիպում են ԱՄՆ-ում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Ավստրալիայում, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում, Սկանդինավիաում։

## Ստացում
Մետաղական գադոլինիումը ստանում են GdCl2•6H2O-ի, նատրիումի ու լիթիումի քլորիդների հալված խառնուրդի էլեկտրոլիզից՝ օգտագործելով կադմիումե կաթոդ։

:\mathrm{2\ GdF_3 + 3\ Ca \longrightarrow 2\ Gd + 3\ CaF_2}

Կադմիումից անջատում են թորելով վակուում պայմաններում (1300&nbsp;°C)։

## Գներ
Մետաղական մաքուր՝ 99, 9 %, գադոլինիումի 1 կգ գինը 2014 թվականին կազմել է 132, 5 ԱՄՆ դոլլար։

## Ֆիզիկական հատկություններ
thumb|Գադոլինիում
Սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է, խտությունը՝ 7886 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 1312-1315&nbsp;°C, եռմանը՝ 2830&nbsp;°C։ Ֆեռոմագնիսական է։ Գադոլինիումը միացություններում եռարժեք է։

## Քիմիական հատկություններ
Քիմիապես ակտիվ տարր է։ Օդում դանդաղ օքսիդանում է՝ առաջացնելով Gd2O3։

:\mathrm{2\ 4Gd + 3O_2 \longrightarrow 2Gd_2O_3}

Գադոլինիումի հիդրօքսիդը թույլ հիմք է։ Տաքացնելիս գադոլինիումը միանում է ջրածնի հետ։

Աղերն անգույն են, քլորիդը, սուլֆատը, նիտրատը ջրում լուծելի են, ֆտորիդը, կարբոնատը և ֆոսֆատը՝ անլուծելի։

:\mathrm{2Gd + 3X_2 \longrightarrow 2GdX_3}

Գադոլինիումը միացություններ է առաջացնում նաև ոչ մետաղների և մետաղների հետ։

## Իզոտոպներ
Բնության մեջ գտնվում են գադոլինիումի 152, 154, 155, 156, 157, 158 և 160 զանգվածի թվերով կայուն իզոտոպներ։ Արհեստականորեն ստացվել են 145-161 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից երեքը (148, 149 և 150 զանգվածի թվերով) α-ճառագայթիչներ են։

## Կիրառություն
Գադոլինիումը ջերմային նեյտրոնների զավթման հատվածքով (70000 բառն) գերազանցում է հայտնի բոլոր տարրերին և կիրառվում միջուկային ռեակտորներում։

Գադոլինիումի որոշ աղեր, օրինակ՝ Gd2(SO4)3•8H2O, կիրառվում են գերցածր ջերմաստիճաններ (բացարձակ զրոյին մոտ) ստանալու համար։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գադոլինիում Webelements-ում
* Գադոլինիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում

Կատեգորիա:Գադոլինիում
Կատեգորիա:Լանթանոիդներ
Սոդերմանլանդ

**Սոդերմանլանդ** կամ **Սուդերմաննիա** (), ոչ մի վարչական գործառություն չունեցող, պատմական և մշակութային նշանակություն ունեցող նահանգ Շվեդիայի հարավարևելյան ծովափին։ Սահմանակից է 4 պատմական նահանգների՝ Օստերյոտլանդ, Ներքե, Վեստմանլանդ և Ուփլանդ։ Կարճ ձևով շվեդները նահանգին կոչում են նաև Սորմլանդ։ Գտնվում է Սվեալանդ նահանգում։ Բնակչությունը 2009 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով կազմում է 1,193,583 մարդ։

## Աշխարհագրություն
Սոդերմանլանդը իրենից ներկայացնում է բլրային ցածրադիր վայր, բաժանումը բաշխված է մի քանի մեծ, անհավասար մասերի։ Նահանգին բնորոշ է՝ ճեղքավոր տեղանք, ոչ շատ բարձր բլուրներ,նեղ հովիտներ և փոքրաթիվ լճեր (այդ թվում նշանավոր Մելարեն և Ելմարեն լճերը)։ Ափում կան մեծ թվով ծովացոցեր, թերակզիներ, շխերներ և կղզիներ։

## Պատմություն
Սոդերմանլանդում հայտնաբերվել են քարի դարի որսորդական մշակույթի մնացորդներ։ Ամենահին բնակավայրը թվագրվում է մոտավորապես մ.թ.ա. VIII-VII հազար դարերին։ Նահանգում բրոնզի դարից մնացել են մեծ թվով քարե արձանագրություններ, իսկ երկաթի դարից օղակավոր ամրացումներ (fornborg)։

Ժամանակակից Սոդերմանլանդի սահմանները մի փոքր տարբերվում են միջնադարում գծված սահմաններից։ Էկերեն կղզին, որը գտնվում է Մելարեն լճում Գուստավ I-ի ժամանակաշրջանում հանձնվել է Ուփլանդ նահանգինին նաև Ստոկհոլմը իր սկզբնական սահմաններով ամենայն հավանականությամբ անցել է Օրստավիկեն նահանգին։

Սոդերմանլանդում քրիստոնեությունը ընդունվել է 1100-ական թվականներին, իսկ XII դարում Ստրենգնես դարձավ տեղի եպիսկոպոսի նստավայրը։ Պատմական աղբյուրներում նահանգը նկարագրվում է որպես միասնական դատական շրջան սկսված XIII դարի կեսից։ Բայց վարչական Սոդերմանլանդը երբեք հանդես չի եկել որակական ամբողջականությամբ։ Միջանդարյան ժամանակաշրջանում նահանգում գոյություն ունեին մեծաթիվ ազնվականներ։

1569-1622 թվականներին Սոդերմանլանդի զգալի մասը Ներքեի, Վերմլանդի և Վեստերգյոտլանդի հյուսիսային շրջանի հետ միասին մտել է դքսության կազմի մեջ, պատկանելով դուքս Կառլին, իսկ հետո նրա փոքր որդի Կառլ Ֆիլիպին։

## Ծանոթագրություններ
Շվեդիայի նահանգներ

մինի
**Շվեդիայի նահանգներ** (շվեդերեն՝ **Landskap i Sverige**), պատմաաշխարհագրական տարածքային միավորներ Շվեդիայում (դրանց թվաքանակը 25 է), որոնք զրկվել են վարչաքաղաքական գործառույթից 1634 թվականից, երբ այդ երկիրը բաժանվեց վարչատարածքային 21 նոր միավորների՝ լեների։ Շվեդիայի նահանգները պահպանել են միայն պատմական և մշակութային գործառույթները՝ դրսևորելով դրանք հնարավոր լայն համատեքստում
 
:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շվեդիայի վարչական բաժանում
Ուփլանդ

**Ուփլանդ** (), նահանգ Շվեդիայի կենտրոնական մասում։ Գտնվում է Շվեդիայի արևելյան ափին, մայրաքաղաք Ստոկհոլմից մի փոքր հյուսիս։ Այն սահմանակից է Սոդերմանլանդին, Վեստմանլանդին և Գեյստրիկլանդին։ Այն նաև սահմանակից է Մելարեն լճին և Բալթիկ ծովին։

## Քաղաքներ
* Ուփսալա

## Ծանոթագրություններ