Սպանելու ժամանակը (ֆիլմ, 1996)

«**Սպանելու ժամանակը**» ( *A Time to Kill*) 1996 թվական, ամերիկյան իրավական դրամա ֆիլմ, Ջոն Գրիշեմի 1989 թվականի համանուն վեպի հիման վրա։ Ֆիլմում գլխավոր դերերում հանդես են եկել Սանդրա Բուլոքը, Սեմյուել Լ. Ջեքսոնը, Մեթյու Մաքքոնահին և Քևին Սփեյսին։ Դոնալդ և Քիֆեր Սազերլենդները հանդես են եկել երկրորդական դերերում, իսկ Օկտավիա Սպենսերը իր կինոդեբյուտն է կատարում այս ֆիլմում։ Թեև ֆիլմը ստացել է տարբեր կարծիքներ քննադատների կողմից, այն ունեցել է առևտրային հաջողություն՝ վաստակելով 152 միլիոն դոլար։ Սա ռեժիսոր Ջոել Շումախերի երկրորդ ֆիլմն է՝ հիմնված Գրիշեմի վեպի վրա․ առաջինը 1994 թվականին թողարկված *The Client* («Հաճախորդը») ֆիլմն էր եղել։

## Սյուժե
Միսսիսիպի նահանգի Քենթոն քաղաքում տասը տարեկան աֆրոամերիկացի աղջիկ Տոնյա Հեյլին առևանգում, բռնաբարում և դաժանորեն ծեծում են երկու տեղացի սպիտակամորթ տղամարդ՝ Բիլլի Ռեյ Քոբբը և Փիթ Ուիլարդը, երբ նա տուն էր վերադառնում մթերք գնելուց հետո։ Նրանք աղջկան նետում են մոտակա գետը՝ ձախողված կախաղան հանելու փորձից հետո։ Տոնյան ողջ է մնում, և Շերիֆֆ Օզի Ուոլսը ձերբակալում է Քոբբին և Ուիլարդին։ Տոնյայի հայրը՝ Կարլ Լի Հեյլին, դիմում է սպիտակամորթ փաստաբան Ջեյք Բրիգանսին, որը նախկինում պաշտպանել էր նրա եղբորը՝ Լեսթերին։ Ջեյքը նշում է, որ հնարավոր է՝ բռնարարները ազատվեն պատժից։ Դրանից հետո Կարլ Լին գնում է նահանգի դատարան և ինքնաձիգով կրակ բացում երկու բռնարարների վրա՝ սպանելով նրանց և պատահաբար վիրավորելով նաև ոստիկանի՝ Դուեյն Լունիին, որի ոտքը հետագայում անդամահատվում է։ Կարլ Լին ձերբակալվում է, և Ջեյքը համաձայնում է պաշտպանել նրան դատարանում։

Քաղաքը ցնցված է բռնաբարության և դրան հաջորդած վրեժխնդիր սպանության պատճառով, իսկ գործը լայնորեն լուսաբանվում է ազգային մամուլում։ Շրջանային դատախազ Ռուֆուս Բաքլին որոշում է ստանձնել գործի վարույթը՝ հույս ունենալով դրանով առաջխաղացում ապահովել իր քաղաքական կարիերայում։ Նա պահանջում է մահապատիժ, իսկ գործով նախագահող դատավոր Օմար Նուսը մերժում է Ջեյքի՝ դատավարության վայրի տեղափոխման միջնորդությունը դեպի ավելի էթնիկապես բազմազան շրջան։ Դա նշանակում է, որ Կարլ Լին դատվելու է ամբողջությամբ սպիտակամորթներից կազմված երդվյալ ատյանների կողմից։

Ջեյք Բրիգանսը դիմում է իր պաշտպանական խմբի օգնությանը․ նրան միանում են իրավաբանի ուսանողուհի Էլլեն Ռոարկը, նրա մտերիմ ընկեր Հարի Ռեքս Վոնները և նախկին մենթոր, քաղաքացիական իրավունքների հայտնի փաստաբան Լյուսիեն Ուիլբանքսը։ Միևնույն ժամանակ Բիլլի Ռեյի եղբայրը՝ Ֆրեդի Լի Քոբբը, որոշում է վրեժ լուծել եղբոր մահվան համար։ Նա միանում է Կու-կլուքս-կլանի Միսիսիպիի մասնաճյուղին և համագործակցում դրա առաջնորդ Ստամփ Սիսոնի հետ՝ ամեն կերպ ապահովելու Կարլ Լիի դատապարտումը և մահապատիժը։

Դատավարության առաջին օրը Կու-կլուքս-կլանը դուրս է գալիս փողոցներ և կազմակերպում հանրահավաքներ, սակայն նրանց թվաքանակը պակասում է հակահարձակվող բողոքականների համեմատ, որոնց կազմում են տեղի փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ և սպիտակ տեղացիներ, որոնք աջակցում են Կարլ Լիի արդարացմանը։ Պատերազմը վերածվում է դաժան կռվի, որը հանգեցնում է տասնյակ վիրավորների և Սիսոնի մահվան։

Կլանը սկսում է նաև ուղղորդել հարձակումներ Ջեյքի վրա՝ ծեծի ենթարկելով նրա ծերացող քարտուղարուհուն և նրա ամուսնուն, որի արդյունքում վերջինս մահանում է։ Նրանք նաև խարույկի վրա այրում են խաչ և սպառնում են Ջեյքի կնոջն ու դստերը, ինչի պատճառով Ջեյքը ստիպված է նրանց տեղափոխել դատարվարության ընթացքում։ Ջեյքը հրաժարվում է նահանջել, ինչից հետո Կլանը խստացնում է հարձակումները՝ իր մեջ ընդգրկելով Էլլեն Ռոարկի առևանգումը և ծեծկռտուքները, ինչպես նաև Ջեյքի տան այրումը։

Ջեյքը կարողանում է վարկաբեկել նահանգի հոգեբույժ, դոկտոր Վիլբերտ Ռոդիհեվերին։ Սակայն Բաքլին իր հերթին վարկաբեկում է Ջեյքի կողմից հրավիրված հոգեբույժին՝ դոկտոր Ուիլարդ Թայրել Բասին, բացահայտելով վերջինիս նախկին դատապարտված լինելը՝ անչափահասի հետ սեռական կապի համար։ Հուսահատ Ջեյքը հայտնում է Կարլ Լիին, որ արդարացման հույսը նվազում է և փորձում է համոզել նրան ընդունել մեղադրանքը, ինչը կնշանակի ողջ կյանքը բանտում, բայց կփրկի մահապատժից։ Կարլ Լին մերժում է՝ նշելով, որ հենց Ջեյքին է ընտրել որպես փաստաբան, քանի որ նա սպիտակամորթ է և հասկանում է՝ ինչպես է երդվյալ ատենակալների դատարանը ընկալում իրեն։

Եզրափակիչ ելույթների ժամանակ խորը հուզված Ջեյքը խնդրում է երդվյալ ատենակալներին փակել աչքերը և պատկերացնել Տոնյայի ապրած սարսափները։ Որոշ երդվյալներ արցունքներ են թափում։ Իր վերջին խոսքում Ջեյքը խնդրում է նրանց պատկերացնել՝ ինչ կզգային, եթե աղջիկը սպիտակամորթ լիներ։

Երդվյալ ատենակալների խորհումից հետո Կարլ Լի Հեյլին արդարացվում է բոլոր մեղադրանքներից։ Նրա կողմնակիցների շրջանում ուրախություն է տիրում, մինչդեռ Կլանը բարկանում է իրենց պարտությունից։ Այդ ընթացքում Շերիֆֆ Ուոլսը ձերբակալում է Ֆրեդի Լի Քոբբին իր հանցանքների համար, ինչպես նաև կոռումպացված մի ոստիկանի, որը նույնպես հայտնվում է որպես Քու Քլուքս Կլանի անդամ։

Որոշ ժամանակ անց Ջեյքը իր կնոջ և դստեր հետ մասնակցում է Կարլ Լիի տանը կազմակերպված ընտանեկան միջոցառմանը՝ նշելու նրա ազատությունը՝ դրանով ժխտելով Կարլ Լիի նախկին համոզմունքը, թե իրենց երեխաները երբեք չեն խաղա միմյանց հետ։

## Դերասանական կազմ
*  Սեմյուել Լ. Ջեքսոն՝ Կարլ Լի Հեյլի
*  Սանդրա Բուլոք՝ Էլեն Ռոարկ
* Մեթյու Մակքոնահի՝ Ջեյք Բրիգանս
* Քևին Սփեյսի՝ Ռուֆուս Բաքլի
* Օլիվեր Փլատ՝ Հարի Ռեքս Վոններ
* Չառլզ Ս․ Դաթոն՝ շերֆֆ Օզի Ուոլս
*  Բրենդա Ֆրիքեր՝ Էթել Թվիթի
*  Դոնալդ Սաթերլենդ՝ Լյուսիեն Ուիլբանքս
* Բեթ Գրանտ՝ Կորա Մեյ Քոբբ
*  Քիֆեր Սազերլենդ՝ Ֆրեդի Լի Քոբբ
* Փատրիկ Մակգուհան՝ դատավոր Օմար Նուս
*  Էշլի Ջադ՝ Կառլա Բրիգանս
* Տոնիա Ստյուարտ՝ Գվեն Հեյլի
* Ռեյ'Վեն Լերիմոր Քելլի՝ Տոնյա Հեյլի
* Ջոն Դայել՝ Թիմ «Միկի Մաուս» Նանլի
*  Քրիս Քուփեր՝ Դուեյն Լունի, օգնական շերիֆֆ
* Նիքի Քաթ՝ Բիլլի Ռեյ Քոբբ
* Դագ Հաթչիսոն՝ Ջեյմս Լուիս «Փիթ» Ուիլարդ
* Քըրթվուդ Սմիթ՝ Ստամփ Սիսոն
* Էնթոնի Հիլդ՝ դոկտոր Վիլբերտ Ռոդիհեվեր
*  Մայքլ Էմմեթ Ուոլշ՝ դոկտոր Ուիլարդ Թայրել Բաս
* Ջո Սենեկա՝ հովիվ Այզայա Սթրիթ
* Ջոնաթան Հադարի՝ Նորման Ռեյնֆիլդ
* Դեյվիդ Յու․ Հոջս՝ դատարանի սպասավոր
* Ռենդալ Փոնդեր՝ դատարանի սրահի պատասխանատու

*  Օկտավիա Սպենսեր՝ բուժքույր Անետ

## Արտադրություն
Ֆիլմի նկարահանումներն իրականացվել են հիմնականում Միսիսիպի նահանգի, Քենթոն քաղաքի շրջակայքում։ Քաղաքի արդյունաբերական գոտում հատուկ ֆիլմի համար կառուցվել է նկարահանման տաղավար։ Նկարահանման հիմնական վայրերից մեկը եղել է Մադիսոն շրջանի դատարանի շենքը և դրա տարածքում գտնվող նախկին շրջանի բանտը։ Այլ տեսարաններ նկարահանվել են Ջեքսոն քաղաքի մերձակայքում՝ ներառյալ Ջեքսոն-Էվերս միջազգային օդանավակայանը և Հինդսի շրջանի բժշկական կենտրոնը (ներկայում՝ Merit Health Central)։

Ջոն Գրիշամը սկզբում չէր ցանկանում վաճառել գրքի էկրանավորման իրավունքները, սակայն այնուհետև համաձայնել է՝ ռեկորդային $6 միլիոն դոլարով։ Նա ստացել է դերասանական կազմի հաստատման իրավունք և մերժել է ռեժիսոր Ջոել Շումախերի՝ գլխավոր դերում Վուդի Հարելսոնին ընդգրկելու ցանկությունը, որը պետք է մարմնավորեր հենց Գրիշամի կերպարը։ Դերակատարման համար քննարկվել է նաև Վալ Քիլմերի թեկնածությունը։ Սանդրա Բուլոքը ստացել է $6 միլիոն հոնորար՝ ֆիլմում հինգշաբաթյա աշխատանք կատարելու համար։

Տասնամյակներ անց Սամուել Լ․ Ջեքսոնը քննադատել է ֆիլմի մոնտաժային որոշումները՝ պնդելով, որ իր կերպարի համար նախատեսված մի շարք հուզական տեսարաններ հանվել են վերջնական տարբերակից՝ ինչը, ըստ նրա, «խանգարեց ինձ Օսկար ստանալ»։

## Ընդունարան
### Տոմսարկղ
**«Սպանելու ժամանակը»** ֆիլմը թողարկվել է ԱՄՆ-ում 1996 թվականի հուլիսի 24-ին։ Այն իր առաջին երկու շաբաթում գլխավորել է տոմսարկղային վարկանշաշարերը և միայն ներքին շուկայում հավաքել է ավելի քան 108 միլիոն դոլար։

### Քննադատների արձագանք
Rotten Tomatoes կայքում ֆիլմը ստացել է 67% դրական գնահատական՝ հիմնված 58 գրախոսության վրա, միջին վարկանիշը կազմելով 6.1/10։ Կայքի քննադատների միացյալ կարծիքը այս է․ «Չափազանց երկար և մակերեսային լինելով՝ *Սպանելու ժամանակը* այնուամենայնիվ հաջողում է իր վարպետ ռեժիսուրայի և բարձրակարգ դերակատարումների շնորհիվ»։ Metacritic-ում այն ունի 54 միավոր 100-ից՝ հիմնված 21 կարծիքի վրա։ CinemaScore-ի հարցված հանդիսատեսը ֆիլմին տվել է «A» գնահատական՝ ըստ A+–F սանդղակի։

Ռոջեր Էբերթը ֆիլմին տվել է չորս հնարավորից երեք աստղ՝ նշելով․ «Ես ամբողջությամբ ներգրավված էի ֆիլմի ընթացքին և գտա, որ դերասանական խաղը ուժեղ ու համոզիչ էր», հավելելով․ «Կարծում եմ՝ սա Գրիշամի վեպերի լավագույն էկրանավորումն է, և Ջոել Շումախերը վարպետորեն է այն նկարահանել»։

Ֆիլմը, սակայն, ստացել է նաև բացասական կարծիքներ։ *Chicago Reader*-ի Էնթոնի Պուչինելլին այն անվանել է «անարժեք»՝ մեկ աստղ տալով և նշելով․ «*Սպանելու ժամանակը* պաշտպանում է ինքնադատաստանային գործողությունները, սակայն քողարկում է այդ գաղափարը՝ դարձնելով վրիժառուին սևամորթ, թույլ տալով հանդիսատեսին կարծել, թե իրենց վրեժի ցանկությունն իրականում կարեկցանք է ճնշվածի հանդեպ»։ *[[Rolling Stone]]*-ի Փիթեր Թրևերսը նշել է, որ «Շումախերը և սցենարի հեղինակ Ակիվա Գոլդսմանը չափից շատ բան են փորձել տեղավորել», հավելելով․ «Սա ֆիլմի իրական էությունից շեղում է, որը Կարլ Լիի (փայլուն Սամուել Լ. Ջեքսոնը հիասքանչորեն զուսպ է) և Ջեյքի միջև կապն է՝ ընտանիք ունեցող տղամարդու, որը գիտի, որ ինքը նույնպես կկրակեր իր աղջկան բռնաբարողի վրա»։ Ջին Սիսքելը ֆիլմը բնութագրել է որպես «հոգնեցուցիչ և արհեստական դատական թրիլլեր», այն անվանելով «բանահյուսական» և եզրակացնելով․ «Այս պատմությունը վերարտադրվել է հարյուրավոր ավելի լավ ֆիլմերից»։

Ջոն Գրիշամը, սակայն, գոհ է մնացել ֆիլմից՝ նշելով․ «Երբ ամեն ինչ ավարտվեց, ես գոհ էի արդյունքից, գոհ, որ մեզ հաջողվեց գտնել մի երիտասարդ, ինչպիսին Մեթյու Մաքքոնահին է։ Դա ոչ թե հրաշալի, այլ պարզապես լավ ֆիլմ էր»։

#### Արձագանքը Ֆրանսիայում
Ֆրանսիայում ֆիլմը դարձել է հակասությունների առարկա։ Քննադատները մեղադրել են այն մահապատժի և Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքին արդարացում տալը։ Ֆրանսիական թողարկման վերնագրին ավելացվել է հարցական («*Le Droit de tuer ?*» / «Սպանելու իրավո՞ւնքը»)։

*Les Inrockuptibles* մշակութային ամսագրի Օլիվիե Նիկոլան ֆիլմը նկարագրել է որպես «սրտխառնոց առաջացնող», «սարսափելի», գրեթե «ֆաշիստական»՝ այն անվանելով «ուլտրա-պոպուլիստական սցենար», որը ստիպում է «փսխել»։ *Libération*-ի Փերոն Դիդյեն քննադատել է սցենարը՝ անվանելով այն «ծայրահեղ աղտոտված»․ թերթը նշում է, որ ֆիլմը «սևերի գործի օգտին է խոսում միայն այն նպատակով, որ բազմազան իրադարձություններից հետո (Քու Քլուքս Կլանի վերադարձ, դատարանային հնարքներ, ամենատարբեր սպառնալիքներ) օրինականացնի վրիժառու հոր «մեղսավոր» քայլը»։ Ըստ *Libération*-ի՝ ֆիլմը «արդարացնում է անարդարացվողը»՝ օգտագործելով «ծայրահեղ զգացմունքայնություն»։

*[[Լը Մոնդ|Le Monde]]*-ի Ժան Ֆրանսուա Ռոժեն գրել է․ «Ֆիլմը խառնում է քաղաքականորեն կոռեկտ՝ հակառասիստական հռետորաբանությունն ու անձնական արդարադատության արդարացումը, քանի որ մեղադրյալը սևամորթ է, իսկ գործողությունը տեղի է ունենում ԱՄՆ–ի հարավային քաղաքում։ Այս բարոյախրատական գաղափարախոսությանը միանում է ընդգծված բեմադրությունը՝ մի պատմության համար, որը լի է անտեղի շեղումներով և կերպարների այնքան պարզունակ բնութագրումով, որ այն համարյա թե սահմանակից է անմտությանը»։

### Գովասանքներ
* « Ոսկե գլոբուս» – Լավագույն երկրորդ պլանի դերասան – Սամուել Լ. Ջեքսոն – Առաջադրված

* NAACP Image Award (ԱՄՆ-ի գունավոր մարդկանց առաջխաղացման ազգային ասոցիացիայի մրցանակ) – Լավագույն գեղարվեստական ֆիլմ – Հաղթող
* NAACP Image Award – Լավագույն երկրորդ պլանի դերասան ֆիլմում – Սամուել Լ. Ջեքսոն – Հաղթող
* Blockbuster Entertainment Award – Սիրելի դերասանուհի՝ թրիլեր ժանրում – Սանդրա Բալոք – Հաղթող
* MTV Movie Award – Լավագույն կանացի դերակատարում – Սանդրա Բալոք – Առաջադրված
* MTV Movie Award – Լավագույն նորամուտային դերակատարում – Մեթյու ՄաքՔոնահի – Հաղթող

* Razzie Award (Ոչ բարեհաճ մրցանակ) – Ամենավատ գրված սցենար՝ ավելի քան 100 միլիոն դոլար վաստակած ֆիլմի համար – Աքիվա Գոլդսման – Առաջադրված

## Սաունդթրեք
Ֆիլմի երաժշտությունը հեղինակել է Էլիոթ Գոլդենթալը։ Allmusic կայքը սաունդթրեք ալբոմին տվել է հինգ հնարավորից երկու ու կես աստղ՝ մեկնաբանելով, որ այն «հատկապես արդյունավետ չի հնչում, երբ կտրված է ֆիլմի ընդհանուր համատեքստից»։

# "Defile and Lament" – 2։33
# "Consolation" – 2։23
# "Justice Wheel" – 0։46
# "Pavane for Solace" – 2։29
# "Abduction" – 2։58
# "An Asurrendering" – 1։35
# "Pavane for Loss" – 1։07
# "Take My Hand, Precious Lord" / "Retribution"  The Jones Sisters–ի – 6։50
# "Torch and Hood" – 2։02
# "Pressing Judgement" – 1։29
# "White Sheet" – 2։38
# "Pavane for Solace" (դաշնամուրային սոլո) – 2։06
# "Verdict Fanfare" (For Aaron) – 4։03
# "Take My Hand, Precious Lord"  Սիսի Հյուստոնի – 4։03

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1996 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպերի էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան քրեական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գրքերի էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Միսսիսիպիում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ջոել Շումախերի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Վեպերի էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Քրեական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր ռասիզմի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր վրեժի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում 1990-ականներին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Միսսիսիպիում
Կատեգորիա:Ֆլորիդայում նկարահանված ֆիլմեր