Սուխո կղզի

**Սուխո կղզին** արհեստական սորուն կղզի է Լադոգա լճի հարավ-արևելյան մասում։ Գտնվում է Լադոգա լճի հարավային ափից 20 կմ և Նովայա Լադոգա քաղաքից 27 կմ հեռավորության վրա և ունի անկանոն պայտի ձև՝ 90 x 60 մ չափերով։

## Պատմություն
Առաջին փարոսը կառուցվել է 1825-1826 թվականներին Սուխոյի ծանծաղուտում, որի համար ստորջրյա ծանծաղուտը վերածվել է քարերով լցված փոքրիկ կղզու։ 1834 թվականին փարոսի շուրջը հատուկ ամրացումներ են արվել՝ այն պաշտպանելու համար մինչև 6 մետր բարձրությամբ սառցաբեկորներից։ Առագաստանավերի և նյութերի առաքման հարմարության համար 1850-ականներին առաջին անգամ կառուցվել է հատուկ ծովածոց թմբկավոր կողմում։ 1885 թվականի փետրվարին փայտե փարոսը այրվեց։

1885 թվականի սեպտեմբերի 30-ին փարոսի անձնակազմը փրկեց կործանված «Ալեքսանդր Սվիրսկի» շոգենավի անձնակազմին և ուղեւորներին։

1891 թվականին շահագործման է հանձնվել նոր քարե փարոսը՝ վերանորոգված արտաքին պարիսպով և ծոցով։

## «Բրազիլ» ռազմական գործողությունը
Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Սուխո կղզին դարձավ կարևոր հենակետ, քանի որ այն գտնվում էր Նովայա Լադոգայից 37 կմ հյուսիս՝ խորհրդային շարասյունների երթուղու վրա, վերահսկում էր Լադոգա լճի հարավային մասի մի զգալի տարածք և ծածկում էր Վոլխովսկայա գուբայի և Նոր Լադոգայի մոտեցումները, որտեղ գտնվում էր Լադոգայի ռազմական նավատորմի հիմնական բազան։

1942 թվականի գարնանը գերմանացիները սկսեցին նախապատրաստվել Լադոգայի վրա «Բրազիլ» ռազմական գործողությանը։ Առաջադրանքները ներառում էին զորքերի անսպասելի վայրէջք Սուխո կղզում՝ այն գրավելու, կղզու կայազորը ոչնչացնելու և Լադոգա լճի և խորհրդային թիկունքի երկայնքով շարժման վրա վերահսկողություն հաստատելու համար: Լախդենպոխյա քաղաքում հիմնվեց գերմանական ռազմածովային բազա։ Տորպեդո նավակների 12-րդ ջոկատը ժամանեց իտալական Սպեցիա նավահանգստից։ Ֆինլանդիայով երկաթուղով փոխադրվեցին Siebel լաստանավի ապամոնտաժված ինքնագնաց դեսանտային նավերը։
Ըստ ռուս պատմաբանների՝ պաշարման երկրորդ ձմռանը «Կյանքի ճանապարհը» կասեցնելու և Լենինգրադը սովով խեղդելու համար դեսանտի գաղափարը պատկանում էր ոչ թե գերմանացիներին, այլ Ֆինլանդացի գեներալ Պաավո Տալվելային (ֆիններեն Paavo Talvela)։  Ֆիննական բանակի հրամանատար Կարլ Գուստաֆ Էմիլ Մաններհայմը աջակցեց գործողության ծրագրին և անմիջապես տվեց բոլոր անհրաժեշտ նախնական հրամանները, այդ թվում՝ գերմանական և իտալական ռազմանավերի և նրանց անձնակազմերի առաքումը Լադոգա լիճ։

1942 թվականի սեպտեմբերին կղզում տեղադրվել է  100 մմ տրամաչափի մարտկոց և երեք գնդացիր։ Սուխոյի կայազորը 90 հոգի էր, այլ տվյալներով՝ 98 հոգի։

1942 թվականի հոկտեմբերի 22-ի լույս 22-ի գիշերը վատ եղանակի քողի տակ կղզու վրա հարձակվեց թշնամու ռազմածովային ջոկատը՝ կազմված 30 նավից․ 7 ծանր նավ, 4 թեթև նավ, 3 տրանսպորտային նավ, 1 բժշկական նավ, 1 շտաբի նավ, մնացածը՝ կատերներ։ Գերմանացիների առաջին կրակոցները ոչնչացրեցին ռադիոկապի ալեհավաքը (այդ պատճառով կայազորը չի կարողացել ժամանակին հայտնել հարձակման մասին) և հեռահար սյունը։ Այնուհետև նավերի կրակի ներքո կղզու վրա վայրէջք կատարեց ավելի քան 100 գերմանացի զինվորից բաղկացած դեսանտ: Խորհրդային կայազորը մտավ կատաղի կռվի մեջ։ 

Հարձակումը բացահայտեցին խորհրդային TShch-100 ականակիր նավը և MO-171 պարեկային նավը, որոնք պարեկության մեջ են եղել, ապա հարձակվել գերմանական նավերի վրա։ Նովայա Լադոգայում տեղակայված  Լադոգայի ռազմական նավատորմի բոլոր ուժերը բերվել են պատրաստության վիճակի և ծով են դուրս եկել, մինչդեռ խորհրդային ավիացիան միաժամանակ ուղարկվել է կղզի։

*«4-րդ ժամն է, որ վարում ենք ուժեղ ձեռնամարտ։ Մարտկոցը ռմբակոծում են ինքնաթիռները։ Մեր 70 հոգուց մնաց 13-ը, 32-ը վիրավորվեցին, մնացածն ընկան։ 3 թնդանոթն արձակել են 120-ական կրակոց։ 30 նավեից 16 նավ ենք խորտակել, 1-ը գրավել ենք։ Շատ ֆաշիստներ ենք սպանել...
*Պաշտպանության հրամանատար Գուսև Ի.Կ.
*Հոկտեմբերի 22, 1942 թ»
*'''
«Հուշատախտակ Սուխո կղզում»

Ի աջակցություն կղզու կայազորի՝ Բալթյան նավատորմը և Լենինգրադի ճակատի ավիացիան իրականացրել է մոտ 200 մարտական թռիչք՝ 12 անընդմեջ հարվածներ հասցնելով նավերին և դեսանտային ուժերին։ Օդաչուները զեկուցել են առնվազն 10 խորտակված նավերի և կատերների մասին: Սակայն, ընդհանուր առմամբ, հակառակորդի ջոկատի կորուստները, ըստ տարբեր աղբյուրների, կազմել են 17- 19 կամ նույնիսկ մինչև 23 նավ: Օդային մարտերում խոցվել է հակառակորդի 14 ինքնաթիռ, խորհրդային ավիացիան կորցրել է 4 ինքնաթիռ, ևս մեկը այրվել է վթարային վայրէջքի ժամանակ վնասվելու պատճառով։

Կղզու կայազորին օգնության հասան պարեկային կատերները և փոքր հրետանային նավեր «Վիրա» և «Սելեմջա»։ Դեսանտային ուժերի մի մասը տարհանվել է, մի մասը  շրջափակվել է։ Հոկտեմբերի 22-ին, ժամը 16:00-ին, վնասներ ստանալով, «Վիրան» և «Սելեմջան» դադարեցրել են նահանջող թշնամու նավերի հետապնդումը։
Սուխո կղզու մոտ տեղի ունեցած մարտը մանրամասն նկարագրել է դրա մասնակիցը՝ Լադոգայի ռազմական նավատորմի հրացանակիր դիվիզիայի հրամանատարը Ն. Յու. Օզարովսկին «Լադոգայի ռազմանավերը. Կյանքի մոռացված ճանապարհը» գրքում՝ հիմնված իր ձեռագրերի վրա, որոնք պահվել են ընտանեկան արխիվում մինչև 2015 թվականը։

Պատերազմից հետո կղզում գտնվել է օդերևութաբանական կայան։ 1990-ականներին կղզին անմարդաբնակ դարձավ, բայց փարոսը դեռ գործում է։, հսկիչը հասնում է Սուխո կղզի ըստ անհրաժեշտության։

## Տեղանունային լեգենդ
Սուխո կղզու անվան վերաբերյալ կա հետևյալ տեղանունային լեգենդը. «Մի օր ցար Պետրոս I-ը, նավակով անցնելով Վոլխովի ծովածոցով, բախվեց ծանծաղուտի և բացականչեց. «Բայց այստեղ չո՜ր է»: Նա հրամայեց իր հայտնաբերած ծանծաղուտի տեղում հիմնել մի կղզի, և այսուհետև բոլոր նավերը, որոնք անցնում էին այս ճանապարհով, պետք է քարեր թողնեին նոր կղզու վրա, որը կոչվեց «Սուխո» (ռուսերեն «չոր»)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Картина И. И. Родионова «Бой у острова Сухо» «navy.su» կայքում
* "Волховский район, Сухо հոդվածը «blokada.otrok.ru» կայքում
* Чуковский Н. К. «Балтийское небо». Гл.10. Остров Сухо. — Л.: Лениздат, 1957 
* Маяки Ладожского озера  «regionavtica.ru» կայքում
* «Остров содрогался от выстрелов» Как разгром нацистов на Ладоге помог Красной армии прорвать блокаду Ленинграда
* Зимний велопоход на остров Сухо  «anavigator.su» կայքում