Շուկայական գերիշխանություն

**Շուկայական գերիշխանություն** (), շուկայի վերահսկողությունն ընկերության կողմից: Գերիշխող ընկերությունը տիրապետում է մրցակցությանը և շուկայական գնի վրա ազդելու ուժին: Ընկերության գերիշխանությունը բրենդի, արտադրանքի, ծառայության կամ ընկերության ուժի չափանիշ է՝ մրցակցային առաջարկների համեմատ, որի միջոցով գերիշխող ընկերությունը կարող է գործել իր մրցակիցներից կամ սպառողներից անկախ, և առանց ռեսուրսների բաշխման մասին մտահոգվելու: Գերիշխող դիրքավորումը և՛ իրավական, և՛ տնտեսական հասկացություն է, և երկուսի միջև տարբերությունը կարևոր է ընկերության շուկայական դիրքի գերիշխող լինելը որոշելիս:

Շուկայական գերիշխանության չարաշահումը հակամրցակցային պրակտիկա է, սակայն գերիշխանությունն ինքնին օրինական է:

## Շուկայում գերիշխող դիրքի աղբյուրներ
Ընկերությունները կարող են իրենց ոլորտում գերիշխող դիրք գրավել բազմաթիվ միջոցներով, ինչպիսիք են՝

* Առաջին քայլ անողի առավելությունը,
* Նորարարությունը,
* Ապրանքանիշի կապիտալը և
* Մասշտաբից տնտեսումը։

### Առաջին քայլ անողների առավելությունները
Շատ գերիշխող ընկերություններ իրենց ոլորտում առաջին «կարևոր» մրցակիցներն են: Այս ընկերությունները կարող են կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետ առավելություններ ստանալ իրենց մրցակիցների նկատմամբ, երբ նոր ոլորտում առաջինն են առաջարկ անում: Առաջինը հայտնվող ընկերությունները կարող են չափանիշ սահմանել մրցակիցների և սպառողների համար՝ կապված ապրանքի և ծառայության առաջարկի, տեխնոլոգիայի, հարմարավետության, որակի կամ գնի ակնկալիքների հետ: Այս ընկերությունները ներկայացնում են իրենց ոլորտը, և նրանց ապրանքանիշը կարող է հոմանիշ դառնալ ապրանքային կատեգորիայի հետ: Առաջինը հայտնվող ընկերության առավելությունը շուկայում գերիշխանության սահմանափակ աղբյուր է, եթե ընկերությունը դառնում է ինքնագոհ կամ չի կարողանում պահպանել մրցակիցների նորարարությունները։

### Նորարարություն
Ընդունված է, որ այն ընկերությունները, որոնք ավելի մեծ նշանակություն են տալիս ապրանքի նորարարությանը, հաճախ առավելություն ունեն այն ընկերությունների նկատմամբ, որոնք դա չեն անում: Խաղերի տեսության հետ նշանակալի կապերը ակնհայտ են, և փորձարարական ապացույցների հետ համատեղ հետազոտությունները փորձել են բացատրել, թե արդյոք ավելի գերիշխող, թե պակաս գերիշխող ընկերություններն են ավելի շատ նորարարություններ անում:

### Բրենդի կապիտալ
Անդրադառնալով բրենդինգի արժեքին ընդհանուր համարժեքի համեմատ, բրենդի կապիտալը կարող է նպաստել շուկայում գերիշխող դիրքի ձեռքբերմանը այն ընկերությունների համար, որոնք ընտրում են օգտագործել դրա արժեքը՝ գնային հավելավճար սահմանելու կամ այլ բիզնես ռազմավարության միջոցով։

### Մասշտաբից տնտեսում
Ընկերությունների ընդլայնմանը զուգընթաց արտադրությունն ավելի արդյունավետ է դառնում, իսկ ծախսերը՝ իջնում։ Փորձարարականորեն մի քանի անգամ ցույց է տրվել, որ կա հստակ կապ շահութաբերության և շուկայական մասնաբաժնի, և, հետևաբար, շուկայական գերիշխանության միջև։ Ուսումնասիրվել է նաև մասշտաբից տնտեսման և շուկայական մասնաբաժինների միջև ակնհայտ կապը։

## Շուկայի գերիշխանության չափում
Գերիշխող դիրքի որոշումը ներառում է մի քանի գործոնների կիրառում: Եվրոպական հանձնաժողովի A102 ուղեցույցում նշվում է, որ գերիշխող դիրքը բխում է գործոնների համադրությունից, որոնք առանձին վերցրած որոշիչ չեն: Հետևաբար, անհրաժեշտ է հաշվի առնել առկա մրցակիցների, այսինքն՝ տվյալ ձեռնարկության հետ մրցակցող կազմակերպությունների կողմից առկա մատակարարումների և դիրքի կողմից պարտադրված սահմանափակումները: Սա ենթադրում է շուկայում ցածր ապրանքների գների և մրցունակության պահպանման ամենօրյա անկման ճնշման դիտարկում, որի շուկայական բաժինները օգտակար են միայն որպես առաջին ցուցիչ. դրան պետք է հաջորդի այլ գործոնների, ինչպիսիք են շուկայական պայմանները և դինամիկան:

### Շուկայի մասնաբաժին
Շատ հաճախ մրցակցային միջավայրը պարունակում է աշխարհագրական տարր։ Շուկայական գերիշխանությունը սահմանելու համար անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ինչ չափով է ապրանքը, բրենդը կամ ընկերությունը վերահսկում որևէ ապրանքային կատեգորիա տվյալ աշխարհագրական տարածքում։ Շուկայական գերիշխանությունը չափելու մի քանի եղանակներ գոյություն ունեն։ Հիմնական չափանիշը շուկայական մասնաբաժինն է։ Դա այն տոկոսային մասն է, որը որևէ ընկերություն կամ բրենդ զբաղեցնում է շուկայի ընդհանուր ծավալում։ Շատ ոլորտներում տարածված է շուկայի մասնաբաժինների նվազման կարգ․ այսինքն, եթե ոլորտի առաջատարը ունի, օրինակ, 50% մասնաբաժին, ապա հաջորդ ամենամեծ մասնակիցը կարող է ունենալ 25%, հաջորդը՝ 12%, այնուհետև՝ 6%, իսկ մնացած բոլոր ընկերությունները միասին՝ 7%։

Շուկայի մասնաբաժինը շուկայական գերիշխանության կատարյալ ցուցիչ չէ։ Չնայած շուկայի մասնաբաժնի և շուկայական գերիշխանության միջև հստակ և անփոփոխ կանոններ չկան, կարելի է ներկայացնել հետևյալ ընդհանրական չափանիշները․

* Ընկերություն, բրենդ, ապրանք կամ ծառայություն, որն ունի 60%-ից բարձր համակցված շուկայական մասնաբաժին, ամենայն հավանականությամբ ունի շուկայական ուժ և գերիշխանություն։
* Եթե շուկայական մասնաբաժինը մեկ ապրանքի, բրենդի կամ ծառայության համար կազմում է 35%-ից ավելի, բայց 60%-ից քիչ, ապա դա կարող է վկայել շուկայում ուժի մասին, բայց ոչ անպայման գերիշխանության։
* Եթե շուկայական մասնաբաժինը չի գերազանցում 35%-ը, ապա դա շուկայական ուժի կամ գերիշխանության ցուցիչ չէ և կառավարական կարգավորող մարմինների համար հակամրցակցային մտահոգություններ չի առաջացնում։

Ոլորտում շուկայի մասնաբաժինները պարտադիր չէ, որ արտացոլեն նվազման միտում։ Կարող են լինել երկու ընկերություններ դուոպոլիայում, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի 50% մասնաբաժին, կամ երեք ընկերություն՝ յուրաքանչյուրն 33%, կամ էլ 100 ընկերություն՝ յուրաքանչյուրն 1% մասնաբաժնով։ Ոլորտի կոնցենտրացիայի գործակիցը կիրառվում է՝ որոշելու առաջատար ընկերությունների հարաբերական չափերը՝ ամբողջ ոլորտի համատեքստում։ Շատ տարածված է չորս ընկերությունների կոնցենտրացիայի գործակիցը, որը հաշվարկվում է՝ որպես չորս խոշորագույն ընկերությունների համակցված շուկայական մասնաբաժինը՝ տոկոսային հարաբերությամբ։ Որքան բարձր է այդ գործակիցը, այնքան մեծ է առաջատար ընկերությունների շուկայական ուժը։

#### Շուկայի գերիշխանություն և մենաշնորհներ
Շուկայական գերիշխանությունը սերտորեն կապված է մրցակցության տնտեսական հասկացության հետ: Մոնոպոլիստական ​​իշխանությունը բխում է շուկայի մասնաբաժնից և, հետևաբար, միահյուսված է գերիշխանության հետ: Եթե տեսական մենաշնորհում մեկ ընկերություն է գերիշխում, որը մատակարարում է արդյունաբերությունը, շուկայական գերիշխանությունը կարող է նկարագրել մի իրավիճակ, երբ շուկայում գործում են մի քանի ընկերություններ, սակայն մեկ ընկերությունն ունի մեծամասնության վերահսկողություն: Քանի որ տնտեսական մրցակցությունը խրախուսվում է, կարգավորումը երկրների մեծ մասում վերաբերում է ինչպես մենաշնորհային ընկերություններին, այնպես էլ շուկայում գերիշխող դիրքեր զբաղեցնող ընկերություններին: 

**Շուկայական բաժնեմասերի կարևորությունը**

Եվրոպական հանձնաժողովի կարծիքով, շուկայական մասնաբաժինները առաջին օգտակար ցուցումն են ցանկացած շուկայի կառուցվածքի և դրանում գործող տարբեր ձեռնարկությունների հարաբերական կարևորության մասին: A102 ուղեցույցի 15-րդ կետում Եվրոպական հանձնաժողովը նշում է, որ երկար ժամանակահատվածում շուկայական բարձր մասնաբաժինը կարող է լինել գերիշխող դիրքի նախնական ցուցիչ: Միջազգային մրցակցային ցանցը () շեշտում է, որ շուկայական զգալի ուժի ակնհայտ լինելը որոշելը չպետք է հիմնված լինի միայն շուկայական մասնաբաժինների վրա, այլ պետք է օգտագործվի շուկայում մրցակցային պայմաններին ազդող բոլոր գործոնների վերլուծությունը:[2]

100% շուկայական մասնաբաժինը շատ հազվադեպ է, բայց կարող է առաջանալ նիշային ոլորտներում, որի վառ օրինակ է Tetra Pak 1-ի 91.8% շուկայական մասնաբաժինը և BPB-ի կողմից գիպսաստվարաթղթի 96% շուկայական մասնաբաժինը BPB Industries Plc ընդդեմ Commission OJ-ի գործում:

### Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքս
Կա նաև Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքսը։ Այն ընկերությունների չափի չափանիշ է ոլորտի նկատմամբ և նրանց միջև մրցակցության չափի ցուցիչ։ Այն սահմանվում է որպես յուրաքանչյուր առանձին ընկերության շուկայական բաժնեմասերի քառակուսիների գումար։ Հետևաբար, այն կարող է տատանվել 0-ից մինչև 10,000՝ անցնելով շատ մեծ թվով շատ փոքր ընկերություններից մինչև մեկ մենաշնորհային արտադրող։ Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքսի նվազումը սովորաբար ցույց է տալիս գնային ուժի կորուստ և մրցակցության աճ, մինչդեռ աճը ենթադրում է հակառակը:

### Կվոկայի գերիշխանության ինդեքսը
Կվոկայի գերիշխանության ինդեքսը (\text{D}) սահմանվում է որպես յուրաքանչյուր ընկերության բաժնեմասի և շուկայում հաջորդ ամենամեծ բաժնեմասի միջև քառակուսային տարբերությունների գումար։

:\text{D} = \sum_{i=1}^{n-1} (s_i-s_{i+1})^2

որտեղ

:s_1 \ge ... \ge s_i \ge s_{i+1} \ge ... \ge s_n for all i = 1, ..., n - 1.

### Շուկայում գերիշխող դիրքի այլ չափանիշներ
Մեքսիկայի մրցակցային հանձնաժողովը միաձուլումների վերանայման գործընթացի շրջանակներում օգտագործում է Գարսիա Ալբայի գերիշխող դիրքի ինդեքսը (\text{ID}), որը նկարագրվում է որպես Հերֆինդալ-Հիրշմանի ինդեքս (\text{HHI})։

\text{ID} շուկայում ընկերությունների ներդրման քառակուսիների գումարն է : \text{ID} = \sum_{i=1}^n h_i^2 որտեղ h_i = \frac{s_i^2}{\text{HHI}}.

Ասիմետրիայի ինդեքսը (\text{AI}) սահմանվում է որպես շուկայական բաժնետոմսերի դիսպերսիա․

\text{AI}=\frac{\sum_{i=1}^n  \left(s_i- {\frac{1}{n}}\right)^2}{n}.

### Հաճախորդի ուժը
Հակազդեցիկ գնորդի ուժը () ևս մեկ չափանիշ է, որը պետք է հաշվի առնել շուկայական գերիշխանությունը հաշվարկելիս: Այն շուկայում, որտեղ գնորդներն ավելի մեծ ուժ ունեն, քան մատակարարները՝ գները կամ շուկայում փոփոխությունները որոշելու հարցում, բարձր շուկայական մասնաբաժին ունեցող ընկերությունը կարող է հեշտությամբ չօգտագործել իր լիազորությունները մրցակիցների դեմ, քանի որ այն միշտ պետք է հաշվետու լինի այն հաճախորդներին, որոնք իրեն տալիս են իր բարձր շուկայական մասնաբաժինը և չեն տատանվում ապրանքի նախապատվությունը տալ հաջորդ ընկերությանը: Նման հաճախորդները պետք է ունենան բավարար բանակցային ուժ, որը սովորաբար կբխի նրանց չափից կամ արդյունաբերական ոլորտում առևտրային նշանակությունից։

## Շուկայի գերիշխող դիրքի գրավչություն
Այն, թե ինչու են ընկերությունները ցանկանում ավելի մեծ շուկայական մասնաբաժին, տրամաբանական հասկացություն է՝ ինչպես փորձարարական, այնպես էլ տեսական հիմքերով։ Հիմնական շարժիչ սկզբունքներից մեկը ընկերության շահույթի դրդապատճառն է։ Քանի որ հետազոտությունները կապում են շուկայական մասնաբաժինը ներդրումների եկամտաբերության հետ, ակնկալվում է, որ ընկերությունները կընտրեն հետևել ռազմավարությունների, որոնք կհանգեցնեն շուկայական մասնաբաժնի աճի և շուկայում ավելի գերիշխող դիրքի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առևտուր
Կատեգորիա:Բիզնես
Կատեգորիա:Բիզնես տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Մարքեթինգ
Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն