Մենք ենք մեր սարերը

«**Մենք ենք մեր սարերը»**, Հրանտ Մաթևոսյանի վիպակներից։ Գրվել է 1962 թվականին։

## Գնահատական
Ինչպես ամեն ճշմարիտ գրողի, Հր․ Մաթևոսյանի ստեղծագործությունն էլ, բնականաբար, սկսվում է հայրենի եզերքից։ Նրա ստեղծագործությունների առանցքը «հազար թելերով աշխարհին կապված» գյուղն է, հերոսները՝ ճշմարտությունն ու սերը։ Անտառամեջը դառնում է պարզ ու բարդ հարցադրումների հանգուցակետ, հույսերի ու վհատումների մի կենտրոն, որտեղից ակունքավորվում են կենսական բոլոր ճշմարտությունները։ Անտառամեջը մեր առջև կանգնում է իբրև մարմնավորված հավերժություն, որտեղ միատեղված, միահյուսված են անցյալը, ներկան ու ապագան։ Մաթևոսյանի մենախոսությունը գյուղական կյանքի հետ գեղագիտական ընկալում է։ Մեր առջև բացվում է գյուղի մարդկանց հոգեկան հարուստ աշխարհը։ «Գյուղը հին է։ Գյուղի վանքը հազար հինգ հարյուր տարեկան է։ …Վանքն է գյուղում բույն դրել, թե գյուղն է փաթաթվել վանքի շուրջ՝ չգիտեն, գյուղի տարիքը չգիտեն»։ Այս գյուղը նման է բոլոր գյուղերին։ Նման զուգորդումներում գրողն աշխատում է անվթար պահել իր կարոտների եզերքը, նմանության մեջ ընդգծել Անտառամեջի տարբերությունը՝ նորովի հաստատելով այն հին ճշմարտությունը, որ հայրենիքի ապագան, ժողովրդի հարատևության գաղափարի նյութականացնողը երկրի հարազատ որդիներն են, երկիր մոլորակի իրենց բաժին տարածքը անդուլ աշխատանքով պարտեզի վերածող աշխատավոր մարդիկ։ Մեծ խաչուղիներից հեռու ընկած «Այս գյուղը հազար թելով կապված է աշխարհին․ հեռախոսով, հոսքագծով, փոստով, բրդի, մսի, յուղի մթերմամբ… այս գյուղը մոտիկ ու հեռու գյուղերն է ուղարկում լխտիկ հարսներ… համալսարաններին տալիս է ընդունակ աշակերտներ, բանակին՝ կենսուրախ և կարգապահ ռազմիկներ…», և ինչքան շատացել են մեծ աշխարհի հետ շփման կետերը, այնքանով էլ ավելացել են շրջապատը գնահատող մարդիկ, որոնք «այս գյուղի մարկանց ամեն անգամ որակում են համեստ»։ Գյուղը համարյա մի ամբողջ ընտանիք է, որի միակ  կենսաձևը աշխատանքն է։ Աշխատում են բոլորը՝ անհրաժեշտաբար, իբրև լինելության հաստատում։ Ֆ․ Մելոյանը «Բեռնաձիեր» հոդվածում իրավացիորեն նկատում է, որ «Մենք ենք, մեր սարերը» վիպակը ժանրային հաղթանակ է և որ իր մեջ ունի անցման ճանապարհի հետքեր։ Ինչևիցե, մեզ թվում է, թե «Մնեք ենք, մեր սարերը» վիպակը անգիր գիտե հայ ժողովուրդը ոչ միայն իբրև կինոնկար, այլ արյունով ու քրտինքով հունցված, բարությամբ ու աշխատանքով սրբագործված սեփական կենսագրություն, որ պատմում են դանդաղ, տնքալով՝ մերթ լիաթոք ծիծաղով, մերթ կոտրված կիսաժպիտներով, մերթ անծայր տխրությամբ ու ծորուն թախիծով, բայց բոլոր դեպքերում՝ անմնացորդ ազնվությամբ ու խորունկ կարոտով։

## Սյուժե
Անտառամեջը այն գյուղն է, որը հազար թելով կապված է աշխարհին.հեռախոսով, հոսքագծով, փոստով, բրդի, մսի, յուղի մթերմամբ, կոոպերացիայի խանութով, ուսուցման ծրագրերով․ ակումբային ուսումնարանն այս գյուղին տվել է թատրոնից ու գրքից հասկացող շրջանավարտներ, մոտիկ ու հեռու գյուղերն է ուղարկել  լխտիկ հարսներ, որոնք եղանը ձեռքից չեն գցում մինչև ընդհուպ ծննդաբերելը։ 

Գյուղի զավակները, երբ ամառվա ամիսներին քաղաքից գալիս էին գյուղ, իրենց հայրերը միանգամից ուղարկում էին հանդերը և գերանդին տալիս ձեռքները։ Անտառամեջն օտար լեզվի մշտական ուսուցիչ չուներ։ Դպրոցի վարիչը գնում է տնտեսության հաշվետարի՝ Գենոսե Մանուկյանի մոտ, և հարցնում է, թե կարո՞ղ է արդյոք գերմաներենի դաս տալ։ Գենոսե Մանուկյանը տառերը վեր է հիշում, և  դրանից հետո բոլոր շրջանավարտները համալսարան ընդունվելիս գերմաներենից գերազանց էին ստանում։ Տնտեսության ամենաառաջին նախագահ Աբգարը դառնում է պահակ։ 

Գյուղի վանքը հազար հինգ հարյուր տարեկան է։ Քաղաքից եկածները վանքը հարստություն են համարում։ Մի անգամ, երբ նախագահը գրասենյակում չի լինում, հեռախոսի զանգին պատասխանում է հովիվ Սաքոն, ում սարերում ամենաշատն էին ձեռ առնում։ Ընկեները ծիծաղում էին, ասելով, որ Սաքոն միանգամից զարգացավ․ ալոյով է խոսում։ Եվ այդպես խեղճ Սաքոյի անունը մնաց հեռախոսի Սաքո։ 

Սաքոն ձայնը նմանեցնում էր խանութի վարիչ Սաքոյի ձայնին։ Այդպես հեռախոսը մտնում է կենցաղ, դառնում է մահակի, սայլի,  պանրի պես մի բան։ Գյուղում կար հովիվների հանրապետություն, ով գլխավորում էր վարիչ Զավեն Քոչարյանը։ Նրան էին ենթարկվում տասնինը մարդ։ Հետո, Անտոնյան Իշխանն էր, որին խոսեցնում էին, գնում ուրիշի պատմում, ծիծաղում Իշխանի վրա․ արար աշխարհը ձեռ էր առնում Իշխանին, և արար աշխարհին ձեռ էր առնում Իշխանը։ Մյուսը Ավագ հորեղբայրն էր, ով չէր կարողանում վշտանալ, և գլխին ոչ մի սպիտակ մազ չուներ։ Չորրորդը Պավլեն էր, որին եթե չարթնացնեին՝ չէր արթնանա, չասեին քնիր՝ չէր քնի, որ ասում էր չեմ ծխի՝ չէր ծխում։ Պավլեն ամուսնանում է իրենց գյուղի Լուսիկի հետ։ 

Գողերից չորրորդը Պավլեն էր։ Ռևազի կինը նրան ուղարկում է Անտառամեջ, որպեսզի գտնի կորած ոչխարներին։ Հետո հայտնվում է ոչխարատերը, ում առջև միս են դնում, կշտացնում ու ետ ուղարկում։ Երբ Որազը հեոացել էր, մթան միջից կանչում է և ասում, թե արդյո՞ք նրանք չեն տեսել իր ոչխարներին։ Իշխանն ու ընկերները ձևացնում են, թե չեն լսում։ Երբ շատվոր են լինում, աղմուկի մեջ կորչում են գողություն, ամոթ և նման նուրբ հասկացությունները։ Գյուղ իջնելիս Իշխանի կինը իրենց հարևանի համար միս է տանում․ Արշո միլիցիոներ որդին քաղաքից եկել էր։ Արշոն ասում է, որ հիմա մի լավ խորոված կանեն ու նոր կյանք կսկսեն։ Իշխանը պատասխանում է, որ միսը քիչ է, եթե իրենք իմանային, որ պետք է՝ կպահեյին։ Արշոն ասում է, որ ով մորթել է, նա էլ կունենա։ Իշխանը պատասխանում է, որ ոչ ոք չէր մորթել, որ սխալմամբ ինքն է մորթել։ Երբ Արշոն հագնում է միլիցիոների բաճկոնը, Իշխանի սիրտը թպրտում է։ Արշոն զանգահարում է շրջկենտրոն։ Միլիցիան գտնում է Ռևազի տունը և հարցաքննում է նրան և կնոջը։ Հարցաքննությամբ պարղվում է, որ երկու օր առաջ կորել են Գետամեջ գյուղի բնակիչ Ռևազ Գևորգի Մովսիսյանի չորս ոչխարները, երկուսը՝ չորս տարեկան, մեկը՝ երեք, մեկը՝ երկու․ երկուսը՝ սպիտակ, երկուսը՝ սև, տեղական տեսակին պատկանող․ մեկը՝ մեկ տարեկանը՝ խրտնող, երեքը՝ հանգիստ հանգիստ բնավորության պատկանող։ Շունը, Գետամեջ գյուղի երեխաները, քննիչ լեյտենանտը, սերժանտն ու հետախուզական բաժնի քննիչ Հակոբյանը գնում են Անտառամեջի սարեր և տեսնում են Իշխանին,թե նա ինչպես է եզ շուռ տալիս։ 

Լեյտենանտին թվում էր, թե եզը Իշխանի համար այն է, ինչ փայտը ատաղծագործի համար։ Եվ երբ եզան վիզը շրջելիս Իշխանի աչքերը դուրս են պրծնում ու դեմքը կապտում է, լեյտենանտը հիշում է իրենց գալու նպատակն ու ամաչում։ Ինքը՝ Անուշավան Հակոբկանը լեյտենանտ է, օրենքի պաշտպան է և հովիվների մեջ է պաշտոնի բերմամբ։ Իշխանը ասում է, որ իր խնամու ոչխարներն են եղել, կերել են և փողը տվել։ Լեյտենանտը հրամայում է սերժանտ Սարգսյանին, որպեսզի բերման ենթարկի Իշխանին։ Իշխանն ասում է, որ արդեն կերել են և այդ մարդը իրենցից գանգատ չունի։ Լեյտենանտը իրեն մի պահ լավ է զգում, երբ Իշխանը ասում է, որ օրենքը նրա ձեռքին է։ Սակայն նա մերժում է բոլոր շոյումները և պատասխանում, որ ինքն էլ է օրենքի ձեռքին, Իշխանն էլ։ Հետո՝ խոսքի արանքում լսվում է Ավագի ու Պավլեի անունը, ու դրանով Իշխանը դառնում է անհետաքրքիր։ Դրանով էլ վերջանում է Իշխանի հարցաքննությունը։ Բաժին են կանչում Պավլեին, Ավագին, Զավենին, իսկ Իշխանին առաջարկվեց գյուղից չհեռանալ։ Զավենը ոչինչնչ չէր խոսում, անգամ չկարողացավ ներեղություն խնդրել։ Լեյտենանտը բաց է թողնում Զավենին, ասելով, որ շնորհակալ լինի՝ իրեն չփակելու համար։ Ամեն ինչ պարզ էր։ Քննիչը ասում է, որ ոչխար մորթելը հանցանք չէ, ոչխարը մորթելու համար է, բայց եթե մորթում ես օրենքով ուրիշին պատկանող ոչխար, դա արդեն հանցանք է։ Հաշվի չեն առնում,որ խուզի ժամանակն է և տղաներին վերցնում են կալանքի։ Տնտեսության նախագահն այդ գործով գնում է մայրաքաղաք՝ գեներալի, գյուղմինիստրի, մինիստրների մեծի, միլիցիայի պետի մոտ։ Խնդրում է, որ ազատեն տղաներին, քանի որ անմեղ տեղը կալանավորել են։ 

Գեներալը հիշում էր, թե ինչպես են մի անգամ անտառում խոճկոր մորթել և կերել։ Նախագահն ասաց, որ հիմա էլ տղաներն են սոված եղել, ոչխար են կերել և դրա համար նրանց ձերբակալել են։ Գեներալը իր կնոջն ու նախագահին պատմեց, որ պատերազմից հետո Ավագը շալվար չուներ, և ինքն իր շալվարներից մեկը տվել է Ավագին։ Նախագահն ասում է, որ այդ շալվարը Ավագը տվել է Պավլեին և հիմա Պավլեն այդ շալվարով է կալանքի տակ։ Գեներալը հորանջելով ասում էր, որ վատ բան է եղել։ Եվ նախագահն այնպես է զզվում ամեն ինչից, որ հաշտվում է տղաների երկու տարվա  բանտարկության հետ։ Մեղադրյալները դահլիճում պնդում էին, որ իրենք մեղավոր չեն և բոլորը հռհռում էին նրանց վրա։ Դատախազն ու դահլիճը այնպես էր ծաղրում, որ մարդ ամաչում էր անտառամեջցի լինելուց։ Մայորը բոլոր ծաղրողնեին սաստում է և ամենքին ուղարկում իրենց գործերին։ Իշխանը փորձելով Ավագին նմանվել, ձևացնում է, թե ինքը շատ համարձակ է և դատն իրեն չի վերաբերում։ Միջների խելոքը Զավենն էր, սպասելի էր, որ մի խելացի բան կասի։ Նա ասում էր, որ նրանք աշխարհը շինել են հաշվապահություն։ Ոչխարների դեպքից հետո, ասում են, Անտառամեջ ոչ մի գողություն չի եղել։ Զավենի կինը նրա վիզն անընդհատ ծռում էր դեպի քաղաք․ «Պավլեն որ էնտեղ ապրում է, մենք չե՞նք ապրի, շարժվիր, ես մի գործարանում հավաքարար կաշխատեմ»։ Իշխո՛ն, Իշխոն… էլ է աչքը գցել քաղաքին։ Իհա՜րկե, Իշխա՛ն, քաղաքն առանց քեզ դժվար է ապրում, քնում է, արթնանում՝ Իշխանն ինչո՞ւ չեկավ։ Գնա՛, Իշխան, քաղաքի հրապարակում կանգնիր ու շվշվացրու։ Գիշերներն արթնացիր ու պատուհանից հովվականչ սուլելով ուղեկցիր սպանդանոց քշվող հոտը։

## Կերպարներ
* Լեյտենանտ
* Բագրատ Դուրմիշյան (նախագահ)
* Գենոսե Մանուկյան 
* Երվանդ Ծառուկյան
* Արտաշես Ադիլխանյան
* Աստաբացյան (բժիշկ)
* Իշխան Անտոնյան
* Ավագ
* Պավլե
* Ռևազ Մովսիսյան
* Զավեն Քոչարյան
* Աբգար
* Ավետիք
* Հայկազ
* Սարգիս
* Խեչո
* Սաքո
* Արշո
* Հայկուշ
* Հովհաննես 
* Սանո
* Համո
* Աղասի
* Ստեփան
* Դավիթ Անտոնին

## Արտաքին հղումներ
* https://www.youtube.com/watch?v=9CbMaPXC8SI&t=1s
* https://www.youtube.com/watch?v=9dRdazcyhcw
* https://www.youtube.com/watch?v=Frjn1L4oV9Y
* https://www.youtube.com/watch?v=OL1ZiIY5VFo

## Տես նաև
* Այս կանաչ կարմիր աշխարհը
* Նարինջ զամբիկը
* Տերը
* Ալխո
* Արջը
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1962 գրքեր
Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ