Կոլորադոյի պատմություն

Տարածաշրջանը, որն այսօր Ամերիկյան Կոլորադո նահանգն է, բնակեցված է եղել բնիկ ամերիկացիներով և նրանց պալեոամերիկյան նախնիներով առնվազն 13,500 տարի և հնարավոր է նաև ավելի քան 37,000 տարի։ Լեռների Արևելյան եզրը միգրացիայի հիմնական ուղին է եղել, որը կարևոր է եղել վաղ ժողովուրդների տարածման համար ամբողջ Ամերիկայում։ Լարիմեր շրջանում գտնվող Լինդենմայերի կայանատեղին պարունակում է փաստեր, որոնք թվագրվում են Մ.թ. ա. մոտավորապես 8720 թվականին։

Երբ հետազոտողները, որսորդները և ոսկու արդյունահանողները այցելեցին Կոլորադո և բնակություն հաստատեցին այնտեղ, նահանգը բնակեցված էր ամերիկացի հնդկացիներով։ Արևմտյան ընդլայնումը եվրոպացի վերաբնակիչներին բերեց տարածք և Կոլորադոյի պատմությունը սկսվեց Մեքսիկայի և ամերիկացի հնդկացիների ժողովուրդների հետ պայմանագրերով և պատերազմներով՝ մայրցամաքային միգրացիային աջակցելու և տարածքներ նվաճելու համար։ 1876 թվականի օգոստոսի 1-ին Կոլորադոն ճանաչվել է որպես նահանգ՝ պահպանելով իր տարածքային սահմանները։

## Ամերիկայի պատմական բնիկ ժողովուրդ
thumb|250px|Ուրայը և ՉիպետանՊուեբլոանների նախնիները ժողովուրդների բազմազան խումբ են, որոնք ապրել են Կոլորադոյի սարահարթի հովիտներում և լեռնազանգվածներում։

* Ապաչի ազգը աթաբասկյան խոսող ազգ է, որն ապրել է հարթավայրերում 18-րդ դարում, այնուհետև գաղթել է հարավ՝ Տեխաս, Նյու Մեքսիկո և Արիզոնա՝ թողնելով դատարկություն հարթավայրերում, որոնք արևելքից լցված էին արապահոներով և չեյեններով։
* Արապահո ազգը ալգոնկինո լեզու ունեցող ազգ է, որը 19-րդ դարի վերջին գաղթել է արևմուտք դեպի ժայռոտ լեռների ստորոտը և բնակություն հաստատել Պիեմոնտում և Արևելյան հարթավայրերում։ Նրանք ամբողջությամբ վերաբնակեցվել են Կոլորադոյից 1865 թվականին Կոլորադոյի պատերազմից հետո։
* Չեյենի ազգը շատ սերտորեն կապված է արապահոյի հետ։ Արապահոյի նման, նրանք 18-րդ դարում գաղթել են արևմուտք՝ դեպի ժայռոտ լեռների ստորոտը։ Նրանք հաճախ ապրել են ցրված խմբերով և նույնպես վերաբնակեցվել էին Կոլորադոյից 1860-ականներին։
* Քոմանչին դրամագիտական լեզվով խոսող ժողովուրդ է, որն ապրում էր Կոլորադոյի հարավ-արևելքի բարձրադիր հարթավայրերում։ Շոշոնների հետ սերտորեն կապված՝ նրանք ձի են ձեռք բերել իսպանացիներից և թափառելով հասել մինչև Հարավային մեծ հարթավայրեր։ Իսկ հետո տեղափոխվել են հնդկական տարածք։
* Շոշոն ազգը դրամագիտական լեզվով խոսող ազգ է, որոնք բնակվում էին նահանգի հյուսիսային սահմանի երկայնքով միջլեռնային հովիտներում, հատկապես Յամպա գետի հովտում, մինչև 19-րդ դարի վերջը։ Տարածքները ներառում էին Հյուսիսային պարկը և Բրաունս պարկը։
* Յուտայի ժողովուրդը դրամագիտական լեզվով խոսող ժողովուրդ է, որը դարեր շարունակ ապրել է Հարավային և Արևմտյան Ժայռոտ լեռներում։ Նրանց առաջնորդներն էին գլխավոր Ուրայը և նրա կինը՝ Չիպետան։ Նրանք հաճախ բախումների մեջ են մտել արապահոյի և չեյենների հետ և դիմադրել այս ժողովուրդների իրենց ներխուժմանը։ Մինչև 1880-ականները Յուտան վերահսկում էր գրեթե ամբողջ Կոլորադոն մայրցամաքային բաժանումից արևմուտք, սակայն իրավիճակը վատթարացավ 1879 թվականի «արծաթե» պատերազմից հետո։ 1880-ականներին Միկերայի կոտորածի ժամանակ Սպիտակ վերաբնակիչների հետ բախվելուց հետո նրանք գրեթե ամբողջությամբ տեղափոխվեցին նահանգից Յուտա, բացառությամբ Կոլորադոյի հարավ-արևմուտքում գտնվող երկու փոքր մասերի։

## Եվրոպական բնակավայր
thumb|250px|left|Խուան դե Օնյատեն, Նոր Իսպանիայի առաջին նահանգապետը
Առաջին եվրոպացիները, ովքեր այցելել են տարածաշրջան, իսպանացի կոնկիստադորներն էին։ Խուան դե Օնյատեն, ով ապրել է մինչև 1626 թվականը, 1598 թվականի հուլիսի 11-ին Ռիո Գրանդեի պուեբլոյի շրջանում հիմնել է այն, ինչը հետագայում դարձել է իսպանական Սանտա Ֆե դե Նուևո Մեքսիկո նահանգը։ 1787 թվականին Խուան Բաուտիստա դե Անսան հիմնել է Սան Կառլոս բնակավայրը ներկայիս Պուեբլոյի մոտ, սակայն այն արագորեն սնանկացել է։ Սա իսպանացիների միակ փորձն էր Արկանզաս գետից հյուսիս բնակավայր ստեղծելու համար։ Կոլորադոն դարձավ իսպանական Սանտա Ֆե դե Նուևո Մեքսիկո նահանգի մի մասը՝ նոր Իսպանիայի փոխարքայության կազմում։ Իսպանացիները առևտուր արեցին այնտեղ ապրող բնիկ ամերիկացիների հետ և հիմնեցին «Comercio Comanchero» (comanch առևտուր) շուկան իսպանական բնակավայրերի և բնիկ ամերիկացիների համար։

1803 թվականին Միացյալ Նահանգները տարածքային պահանջներ ձեռք բերեց լեռների Արևելյան թևի նկատմամբ՝ Լուիզիանան Ֆրանսիայից գնելով։ Այնուամենայնիվ, այս պահանջները հակասում էին Իսպանիայի՝ տարածքի նկատմամբ ինքնիշխանության պահանջին։ Զեբուլոն Պիկեն ղեկավարել է ԱՄՆ բանակի հետախուզական արշավախումբը 1806 թվականին։ Պիկեն և նրա զորքերը իսպանական հեծելազորի կողմից ձերբակալվել են Սան Լուիս հովտում, տեղափոխվելով Չիուահուա։ Իսկ Թիան վտարվել է Մեքսիկայից։

Միգել Իդալգո և Կոստիլան 1810 թվականի սեպտեմբերի 16-ին հռչակել է Մեքսիկայի անկախությունը Իսպանիայից։ 1819 թվականին Միացյալ Նահանգները ամրացրեց իր պահանջները Իսպանիայի հետևում գտնվող Արկանզաս գետից հարավ և արևմուտք գտնվող հողերի նկատմամբ Ադամս-Օնիսի պայմանագրով՝ միաժամանակ գնելով Ֆլորիդան։ Մեքսիկան վերջնականապես անկախություն ձեռք բերեց 1821 թվականի օգոստոսի 24-ին ստորագրված Կորդոբայի խաղաղության պայմանագրի արդյունքում և ստանձնեց Իսպանիայի տարածքային պահանջները։ Չնայած մեքսիկացի առևտրականները մեկնում էին Հյուսիս, վերաբնակիչները մնացին Հյուսիսային մասից հարավ, մինչև Միացյալ Նահանգները խաղաղության պայմանագիր կնքեց Յուտայի ժողովրդի հետ 1850 թվականին:thumb|Առևտրային կետերը, ինչպիսիք են հին Բենտա ամրոցը, 19-րդ դարի սկզբին ծառայում էին մորթու վաճառականներին:
1832-1856 թվականներին առևտրականները, վերաբնակիչները հիմնել են առևտրային կետեր և փոքր բնակավայրեր Արկանզաս գետի երկայնքով՝ Ֆրոնտ Ռեյնջի Մոտակայքում։ Նրանց մեջ առանձնանում էին Ֆորտ Բենթսը և Ֆորտ Պուեբլոն Արկանզասում և Ֆորտ Սենթ Վրեյնը Հարավային Պլատում։ Հնդկացիների կողմից առաջարկվող առևտրի հիմնական առարկան բիզոնի մաշկն էր։

1846 թ-ին ԱՄՆ-ը պատերազմի մեջ մտավ Մեքսիկայի հետ։ Մեքսիկայի պարտությունը ստիպեց երկրին հրաժարվել իր հյուսիսային տարածքներից՝ 1848 թվականին Գվադալուպե Իդալգոյի պայմանագրով։ Սա բացեց Հարավային ժայռոտ լեռները ամերիկացիներին բնակեցնելու համար, ներառյալ այն, ինչ այժմ Կոլորադոյի ստորին հատվածն է։ Նոր ձեռք բերված հողերը բաժանվել են Նյու Մեքսիկոյի և Յուտայի տարածքների, որոնք կազմակերպվել են 1850 թվականին և Կանզասի և Նեբրասկայի տարածքների, որոնք կազմակերպվել են 1854 թվականին։ Վերաբնակիչների մեծ մասը խուսափում էր կոշտ ժայռոտ լեռներից և ուղևորվում էր Օրեգոն, Դեզերեթ կամ Կալիֆոռնիա, սովորաբար հետևելով Հյուսիսային Պլատ և Սուիթուոթեր գետերի երկայնքով դեպի Հարավային Լեռնանցք ներկայիս Վայոմինգում։

1851 թվականի ապրիլի 9-ին Նյու Մեքսիկո նահանգի Տաոս քաղաքից իսպանախոս վերաբնակիչները հիմնեցին Սան Լուիս գյուղը, որն այն ժամանակ գտնվում էր Նյու Մեքսիկոյի տարածքում, բայց այժմ դարձավ Կոլորադոյի առաջին մշտական եվրոպական բնակավայրը։

## Փայքս Փիքի ոսկու տենդ
thumb|250px|left|«Ալբերտ Բիրշտադ» վայրը
1850 թվականի հունիսի 22-ին Կալիֆոռնիա մեկնող գնացքը հատեց Սաութ Պլատ գետը և վեց մղոն անցավ Քլիր Քրիքինև դեպի արևմուտք։ Լյուիս Ռալստոնը իր ոսկե թավան թաթախեց Քլիր Քրիք թափվող առվակի մեջ և իր առաջին թավայի մեջ գտավ գրեթե 5 դոլար արժողությամբ ոսկի (տրոյական ունցիայի մոտ մեկ քառորդը)։ Ջոն Լոուրի Բրաունը, ով օրագիր էր պահում Ջորջիայից Կալիֆորնիա կատարած իր ճանապարհորդության մասին, այդ օրը գրել է. «Ցտեսություն»:Գրառման վերևում գտնվող գրառման մեջ նա գրել է. «Մենք այս առուն անվանեցինք Ռալստոն Քրիք, քանի որ այդ անունով մի մարդ այստեղ ոսկի գտավ»։

Ռալսթոնը շարունակեց ուղևորությունը Կալիֆոռնիա, բայց ութ տարի անց Գրին Ռասելի կուսակցության հետ վերադարձավ Ռալսթոն Քրիք։ Այս կուսակցության անդամները հիմնել են Ավրորան (հետագայում կլանվել է Դենվեր Սիթիի կողմից) 1858 թվականին։ «Clear Creek» և «Ralston Creek» գետերի միախառնման վայրը, որը Կոլորադոյի ոսկու առաջին հայտնաբերման վայրն է, ներկայումս գտնվում է Կոլորադոյի Արվադա քաղաքում։

1858 թ.-ին Կալիֆոռնիայի ոսկու տենդի ժամանակ ճանապարհորդող ոսկի որոնողների մի քանի խմբաքանակ փոքր քանակությամբ ոսկի հավաքեցին Հարավային Պլատ գետի հովտի տարբեր առվակներից՝ Արևմտյան Կանզասի ժայռոտ լեռների ստորոտում, այժմ՝ Կոլորադոյի հյուսիս-արևելքում։ Ոսկու նագեթները սկզբում տպավորություն չթողեցին ոսկի որոնողների վրա, բայց Ժայռոտ լեռներում ոսկու մասին լուրերը չէին հանդարտվում և մի քանի փոքր խմբաքանակներ ուսումնասիրեցին տարածաշրջանը։ 1857 թվականի ամռանը Նյու Մեքսիկոյից մի խումբ իսպանախոս ոսկի որոնողներ Հարավային Պլատ գետի երկայնքով, «Cherry Creek»-ից մոտ 5 մղոն (8 կմ) բարձրության վրա (այն, ինչ այսօր Դենվերի Օվերլենդ պարկի տարածքն է), մշակեցին մի հանքավայր։

1857 թվականի հուլիսի առաջին շաբաթվա ընթացքում Գրին Ռասելը և Սեմ Բեյթսը հայտնաբերեցին մի փոքր ցրված հանքավայր «Little Dry Creek»-ի բերանի մոտ (ժամանակակից Էնգլվուդում), որը արդյունահանեց մոտ 20 տրոյական ունցիա (622 գրամ) ոսկի, ինչը «Rocky Mountain» տարածաշրջանում ոսկու առաջին նշանակալի գտածոն էր։

Այս հայտնագործության մասին լուրը շուտով տարածվեց և արագացրեց Զոդման ոսկու շտապման գագաթնակետը։ Մոտ 100,000 ոսկի որոնողներ ժամանել են տարածաշրջան առաջիկա երեք տարիների ընթացքում։ Տարածաշրջանի գետերի և առուների երկայնքով ցրված ոսկու հանքավայրերը արագորեն սպառվեցին, բայց շուտով հանքափորները մոտակա լեռներում հայտնաբերեցին ոսկու, արծաթի և այլ օգտակար հանածոների շատ ավելի արժեքավոր հանքավայրեր։ Այս ոսկու շտապը օգնեց մարդկանց ներգրավվել պետության մեջ և հանգեցրեց ժողովրդագրական բումի։

## Ջեֆերսոնի Տարածք
Ջեֆերսոնի տարածքի ժամանակավոր կառավարությունը կազմակերպվել է 1859 թվականի հոկտեմբերի 24-ին, սակայն նոր տարածքը չկարողացավ դաշնային կառավարության կողմից պատժամիջոցներ կիրառել։ Ժամանակավոր կառավարությունը ազատորեն ղեկավարում էր տարածաշրջանը, չնայած դրա պաշտոնական կարգավիճակի բացակայությանը, մինչև 1861 թվականին կազմավորվեց ԱՄՆ Կոլորադոյի տարածքը։

## Կոլորադոյի տարածք
thumb|upright|Ուիլյամ Գիլփին, Կոլորադոյի տարածքի առաջին նահանգապետը
Կոլորադոյի տարածքը Միացյալ Նահանգների Պատմական, կազմակերպված տարածք էր, որը գոյություն Է ունեՑԵԼ 1861-1876 թվականներին։ Նրա սահմանները նույնն էին ինչ ներկայիս Կոլորադո նահանգինը։ Տարածքը դադարել է գոյություն ունենալ, երբ Կոլորադոն ընդունվել է միություն որպես պետություն 1876 թվականի օգոստոսի 1-ին։ Տարածքը ձևավորվել է 1859 թվականին «Pikes Peak Gold Rush»-ից հետո, որը հանգեցրեց տարածաշրջանում Սպիտակ բնակավայրերի առաջին խոշոր կենտրոնացմանը։ Օրգանական կրթության մասին օրենք

տարածքի ստեղծումը հաստատվեց Կոնգրեսի կողմից և ստորագրվեց նախագահ Ջեյմս Բյուքենենի կողմից 1861 թվականի փետրվարի 28-ին հարավային նահանգների անջատման ժամանակ, որն արագացրեց քաղաքացիական պատերազմը Ամերիկայում։ Տարածքի կազմակերպումն օգնեց ամրապնդել միության վերահսկողությունը ժայռոտ լեռների օգտակար հանածոներով հարուստ տարածքի վրա։

Նահանգի ստեղծումը համարվում էր բավականին անխուսափելի, քանի որ 1864 թվականի նախագահական ընտրություններին ընդառաջ հանրապետականների կողմից վերահսկվող Կոնգրեսը իրականում ձգտում էր ձեռք բերել ևս երկու հանրապետական սենատոր և ևս երեք ընտրական ձայն նախագահ Լինքոլնի վերընտրության համար։ Տարածքի նահանգապետ Ջոն Էվանսը համոզեց Կոնգրեսին ընդունել համապատասխան օրենք, բայց Կոլորադոյի քվեարկած 6,192 բնակիչների մեծամասնությունը, որոնց բնակչությունը կազմում էր մոտ 35,000 մարդ, մերժեց նահանգի Սահմանադրության առաջին փորձը և պետականության ստեղծման երկրորդ փորձը։ Ավելի ուշ՝ 1865 թվականի վերջին, պետականության նկատմամբ տարածքային հավակնությունները կրկին դադարեցվեցին, այս անգամ նախագահ Էնդրյու Ջոնսոնի վետոյի պատճառով։ Տարածքի պետականությունը կրկնվող խնդիր էր Ուլիս Գրանտի վարչակազմի օրոք, երբ Գրանտը վերակառուցման ընթացքում պաշտպանում էր պետականությունը՝ ի հեճուկս ավելի քիչ ցանկալի Կոնգրեսի։

## Կոլորադոյի պատերազմ
Կոլորադոյի պատերազմը (1863-1865) զինված հակամարտություն էր Միացյալ Նահանգների և բնիկ ամերիկացիների թույլ միության միջև (վերջին երկուսը հատկապես սերտորեն կապված էին)։ Պատերազմը կենտրոնացած էր Կոլորադոյի տարածքի Արևելյան հարթավայրերի վրա և հանգեցրեց Ամերիկայի այս չորս բնիկ ժողովուրդների վտարմանը Ժամանակակից Կոլորադոյից ժամանակակից Օկլահոմա։ Պատերազմը ներառում էր հատկապես տխրահռչակ դրվագ 1864 թվականի նոյեմբերին, որը հայտնի էր որպես Ավազի հոսք կոտորած։ Ճակատամարտ, որն ի սկզբանե ողջունվեց ԱՄՆ-ի կողմից։ Մամուլը դա մեծ հաղթանակ էր անվանում, սակայն ավելի ուշ հայտնի դարձավ, որ դա ցեղասպանության դաժանություն էր։ Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսում ԱՄՆ բանակի հրամանատար Ջոն Չիվինգթոնի կողմից կատարված հանցագործությունների վերաբերյալ լսումները բեկումնային պահ էին Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի ավարտին հնդկացիների դեմ պատերազմների վերաբերյալ սպիտակամորթների տեսակետների համար։ 1868 թվականին Ջորջ Արմսթրոնգ Կաստերի գլխավորած ԱՄՆ բանակը Ուոշիտա գետի ճակատամարտում վերսկսեց հակամարտությունը արապահո և չեյեն ցեղերի դեմ։

## Պետականություն
1875 թվականի մարտի 3-ին Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը ընդունեց թույլատրող ակտ, որը սահմանում էր Կոլորադոյի տարածքի պետություն դառնալու պահանջները։ 1876 թվականի օգոստոսի 1-ին (Միացյալ Նահանգների հարյուրամյակից 28 օր անց) ԱՄՆ նախագահ Ուլիս Ս. Գրանտը ստորագրեց թիվ 230 հռչակագիրը՝ Կոլորադո նահանգը միություն ընդունելու որպես 38-րդ նահանգ և նրան հարյուրամյա պետություն մականունը շնորհելու մասին։ Նոր նահանգի սահմանները համընկնում էին Կոլորադոյի տարածքի համար սահմանված սահմանների հետ։

1875 թվականի մարտի 3-ին Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսը ընդունեց թույլատրող ակտ, որը սահմանում էր Կոլորադոյի տարածքի պետություն դառնալու պահանջները։ 1876 թվականի օգոստոսի 1-ին (Միացյալ Նահանգների հարյուրամյակից 28 օր անց) ԱՄՆ նախագահ Ուլիս Ս.Գրանտը ստորագրեց թիվ 230 հռչակագիրը՝ Կոլորադո նահանգը միություն ընդունելու որպես 38-րդ նահանգ և նրան հարյուրամյա պետություն մականունը շնորհելու մասին։ Նոր նահանգի սահմանները համընկնում էին Կոլորադոյի տարածքի համար սահմանված սահմանների հետ։

Կանայք Կոլորադոյում քվեարկելու իրավունք ստացան 1893 թվականի նոյեմբերի 7-ին կայացած հանրաքվեով։ Կոլորադոն միության առաջին նահանգն էր, որը համաժողովրդական քվեարկության միջոցով շնորհեց համընդհանուր ընտրական իրավունք։ (Վայոմինգը հաստատեց կանանց քվեարկելու իրավունքը 1869 թ-ին՝ տարածքի Օրենսդիր ժողովի քվեարկությամբ։ 1869 թ-ին վայոմինգն ընդունեց կանանց քվեարկելու իրավունքը)։

Նահանգապետ Դևիս Հ. Ուայթը քարոզարշավ անցկացրեց սահմանադրական փոփոխության համար, որը Կոլորադոյում կանանց ձայնի իրավունք էր տալիս։ Նահանգապետ Ուեյթը հայտնի է նաև որպես այն սակավաթիվ ընտրված պաշտոնյաներից մեկը, որը երբևէ կանչել է նահանգի միլիցիան՝ պաշտպանելու հանքափորներին հանքատերերի կողմից հավաքված ուժերից։ Նահանգապետ Ուեյթը պատկանում էր պոպուլիստական կուսակցությանը։

## Հանքարդյունաբերություն Կոլորադոյում
1858-1861 թվականներին նոր ժամանածներից շատերը բնակություն հաստատեցին Դենվերի տարածքում։

Զգալի քանակությամբ ոսկի է հայտնաբերվել նաև Կենտրոնական Սիթիի տարածքում։ 1879 թվականին Լիդվիլում հայտնաբերվեց Արծաթ, ինչը հանգեցրեց Կոլորադոյի արծաթե բումին։

Հանքարդյունաբերության շատ վաղ նախագծեր համատեղ ձեռնարկություններ էին։ Այնուամենայնիվ, քանի որ հեշտ հասանելի մակերեսային հանքավայրերը զարգանում էին, հանքագործներն ավելի ու ավելի էին դիմում կոշտ ապարների արդյունահանմանը։ Նման արդյունաբերական գործողությունները պահանջում էին ավելի մեծ կապիտալ և հանքարդյունաբերության իրավունքների տնտեսական հայեցակարգը հանգեցրեց պարբերական բախումների հանքատերերի և հանքափորների միջև, որոնք ավելի ու ավելի էին վաճառում իրենց աշխատուժը հանքերում աշխատելու համար։

Հանքավայրերի խորացմանը զուգընթաց դրանք ավելի ու ավելի վտանգավոր էին դառնում, իսկ աշխատանքը՝ ավելի ու ավելի ծանր՝ պայմաններ ստեղծելով հակամարտությունների համար։ 1880 թվականին Կոլորադոյի հանրապետական նահանգապետ Պիտկինը ռազմական դրություն հայտարարեց Լիդվիլում հանքափորների դաժան գործադուլը ճնշելու համար։ 1890-ականներին Կոլորադոյի շատ հանքագործներ սկսեցին արհմիություններ ստեղծել՝ իրենց պաշտպանելու համար։ Ի պատասխան՝ ականների օպերատորները հաճախ ստեղծում էին ականների սեփականատերերի ասոցիացիաներ՝ պայմաններ ստեղծելով հակամարտության համար։ Հարդ ռոք հանքափորների և հանքերի օպերատորների միջև Հայտնի աշխատանքային վեճերը ներառում էին 1894 թվականին Կրիպլ Քրիքի գործադուլը և 1903-04 թվականներին Կոլորադոյի աշխատանքային պատերազմները։

Կոլորադոյում ածուխի արդյունահանումը սկսվեց վաղ վերաբնակիչների ժամանումից անմիջապես հետո։ Չնայած ածուխի հայտնաբերումը բումի ցիկլեր չառաջացրեց, ինչպես դա եղավ թանկարժեք մետաղների դեպքում, վաղ ածուխի արդյունահանումը նաև պայմաններ ստեղծեց հանքագործների և հանքատերերի միջև կատաղի բախումների համար։ Սովորական խնդիրները աշխատավարձերն էին, ժամերը և աշխատանքային պայմանները, բայց հանքափորները մտահոգված էին նաև իրենց անձնական կյանքի համար,ընկերության արդարության և վերահսկողության հարցերով։

Կոլորադոյի ածխի վաղ արդյունահանումը չափազանց վտանգավոր էր և նահանգն ուներ երկրում մահացության ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը։ 1884-1914 թվականների երեք տասնամյակների ընթացքում Կոլորադոյի ածխահանքերում ավելի քան 1700 աշխատող է մահացել։ Հանքագործները նաև դժգոհում էին աշխատանքի անվտանգության աշխատանքների համար վճարելու անհրաժեշտությունից, ինչպիսիք են հանքավայրերի ձևավորումը և երբեմն նրանց վճարում էին չեկերով, որոնք արժեք ունեին միայն ընկերության խանութում, ապրանքների արժեքը որոշվում էր ընկերության կողմից։

Կոլորադոյի ածուխի հանքավայրերի պատերազմը, որի կենտրոնում 1913-1914 թվականների Ամերիկայի Միացյալ հանքափորների գործադուլն էր Ռոքֆելերին պատկանող «Colorado Fuel and Iron company»- ի դեմ, տասնյակ մարդկանց մահվան պատճառ դարձավ հարավային Կոլորադոյի ածուխի հանքավայրերի մարտերում։ Լադլոուի կոտորածը բռնության գագաթնակետն էր, երբ Կոլորադոյի ազգային գվարդիան և միլիցիան կրակ բացեցին գործադուլավորների վրանային ճամբարի վրա, ինչի հետևանքով զոհվեցին շատ երեխաներ։ Բռնությունները շարունակվեցին այնքան ժամանակ, քանի դեռ Վուդրո Վիլսոնը դաշնային զինվորներին ուղարկեց զինաթափելու երկու կողմերին։

1927 թվականին ածխագործների մեկ այլ գործադուլ եղավ որը առավել հայտնի է Կոլորադոյի Կոլումբայնի առաջին կոտորած անվամբ։ 1933 թ-ին Դաշնային օրենսդրությունն առաջին անգամ թույլ տվեց Կոլորադոյի բոլոր հանքափորներին միանալ արհմիություններին՝ չվախենալով վրեժխնդրությունից՝ տուգանքներ սահմանելով հանքատերերի համար, որոնք խոչընդոտում էին կոլեկտիվ բանակցությունները։

Ինչպես ցանկացած հանքարդյունաբերություն, հանքարդյունաբերությունը բում կամ անկում է ապրում և տարիների ընթացքում ստեղծվել են շատ փոքր քաղաքներ, որոնք այնուհետև լքվել են, երբ հանքաքարը սպառվել է, շուկան փլուզվել է կամ այլ ռեսուրսներ հասանելի են դարձել։ Դենվերից հյուսիս և Բոուլդերից արևելք ընկած տարածքում կար ավելի քան հարյուր ածխահանք։ Հանքերը սկսեցին փակվել, երբ հայտնվեցին բնական գազի մատակարարման գծերը։ Կոլորադոն դեռ արդյունահանում է Ածուխ և թանկարժեք մետաղներ, սակայն վերջին տասնամյակների ընթացքում հանքարդյունաբերությունը կտրուկ փոխվել է։

Կարծիքներ Ռիկոյում, որտեղ գտնվում է «Silver Creek stockwork» մոլիբդենի հանքավայրը, ավելի ուժեղ են բաժանվել։ Այնտեղ մշակման համար նախատեսված հողը գնվում է հանքարդյունաբերական ընկերության կողքին։

Այսօր Կոլորադոյում կան բազմաթիվ փոքր հանքարդյունաբերական քաղաքներ, ինչպիսիք են Լիդվիլը, Ջորջթաունը, Կրիփլ Քրիքը, Վիկտորը և Սենթրալ Սիթին։ Չնայած շատ հանքեր այլևս չեն գործում, աշխատանքների մնացորդները կարելի է տեսնել որպես հանքերի կոճղեր, տնտեսական կառույցներ և բլուրներից հանված ժայռերի բլուրներ։ Շատ նախկին հանքարդյունաբերական քաղաքներ դիմել են մոլախաղերի՝ այցելուներին գրավելու համար, որոնց լավ օրինակներն են «Blackhock»-ը և «Creeple Creek»-ը։

## Աշխարհի ամենամեծ առողջարանը
Սկսած 1860-ականներից, երբ տուբերկուլյոզը հիմնական մահացու հիվանդությունն էր, Միացյալ Նահանգների արևելքում բժիշկները խորհուրդ տվեցին իրենց հիվանդներին տեղափոխվել արևոտ, չոր կլիմա՝ թոքերի բուժման համար։ Արդյունքում, տուբերկուլյոզով տառապող մարդկանց թիվը,  աճում էր նահանգում և նրանք չունեին ծառայություններ կամ միջոցներ իրենց կարիքները բավարարելու համար։ Չգիտակցելով, թե ինչպես կառավարել անօթևան, հիվանդ մարդկանց բնակչությունը, շատերն ուղարկվեցին բանտ։ Տուբերկուլյոզով հիվանդների և նրանց ընտանիքների մեծ քանակի պատճառով, ովքեր եկել էին Դենվեր իրենց առողջության համար, 1880-ականներին  ստացել է «Համաշխարհային Առողջարան» մականունը։ Պատմության մասնագետ Սինտիա Ստաուտը պնդում էր, որ մինչև 1900 թվականը Կոլորադոյի բնակչության մեկ երրորդը ապրում էր նահանգում տուբերկուլյոզի պատճառով։

## Քսաներորդ դար
Խոշոր եղջերավոր անասունների խարան Կոլորադոյի ռանչոյում, մոտ 1900 թվականներին։

1913-1914 թվականներին Կոլորադոյի ածուխի հանքավայրերում տեղի ունեցավ պատերազմ, այն սկսվեց որպես գործադուլ և ի վերջո, ավարտվեց արհմիության պարտությամբ, որի արդյունքում զոհվեց 232 մարդ, իսկ նահանգի հանքերում աշխատանքի կազմակերպումը կաթվածահար եղավ հաջորդ տասնամյակում։

1920-ականների սկզբին Կու կլուքս կլանը Կոլորադոյի կարևոր քաղաքական ուժ էր, բայց չկարողացավ իր առաջարկներից որևէ մեկը վերածել օրենքի և այն վերացավ մինչև 1930 թվականը։

1927-1928 թվականներին ածխագործների գործադուլը տեղի ունեցավ ամբողջ նահանգում՝ փակեցին բոլոր հանքերը։ Այն ի հայտ եկավ որպես բողոք Վանցետիի մահապատժի դեմ և ավելի լայն շարժում էր աշխատավարձերի և աշխատանքային պայմանների բարելավման համար։ Դրա ընթացքում տեղի է ունեցել Կոլումբայնի հանքավայրում սպանդ և սպանություններ Ուոլսենբուրգ հոլում, որտեղ գործադուլավորներին գնդակահարել են անվտանգության աշխատակիցներն ու ոստիկանները։ Տրինիդադում տեղի ունեցած մեկ հատուկ միջադեպի պատճառով քաղաքապետը մեղադրվում էր Կու կլուքս կլանի անդամներին գործադուլ անող բանվորներից պաշտպանելու մեջ։ Գործադուլն ավարտվեց արհմիության զգալի հաղթանակով 1928 թվականի մայիսին, աշխատավարձերի բարձրացմամբ և կազմակերպված աշխատուժի վերադարձով նահանգի ածուխի արդյունաբերության։

1940-ականներին Կոլորադոյի հանրապետական նահանգապետ Ռալֆ քարը դեմ արտահայտվեց ռասայական խտրականությանը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ճապոնացի ամերիկացիների դաշնային ինտերնացիային։

1967 թ-ին նահանգապետ Ջոն Ա․-ն  ստորագրեց երկրում առաջին ազատականացված աբորտների մասին օրենքը։ 1960-ականների վերջը նշանավորվեց Դենվերում բռնությամ՝ ռասայական անկարգությունների տեսքով և քոլեջի շենքերը այրվեցին տեղացիների կողմից։ Նույն թվականին Դենվերում բացվեց Family Dog երաժշտական հարթակը, որը սկիզբ դրեց նահանգում հիպպիների շարժմանը, դեպի քաղաքի և նահանգի ղեկավարների և ծնողների մեծ սարսափը, ինչը հանգեցրեց մի քանի քաղաքային և դաշնային դատական գործընթացների։ Հետագայում այն նաև Կոլորադոն դարձրեց հիմնական երաժշտական ուղղություններից մեկը։

1960-ականներին և 1970-ականներին Կոլորադոն չիկանո շարժման էպիկենտրոնն էր։ Կոլորադոյում բնակվում էին զգալի թվով մեքսիկացի ամերիկացիներ, իսպանախոս բնակիչներ և չիկանո։ Կոլորադոյի բնակչությունը կազմում էր մոտ 100,000 մարդ։ Կոլորադոյում տեղի ունեցան չիկանո շարժման վրա ազդող հիմնական իրադարձությունները, ինչպիսիք են Կորկի Գոնսալեսի խաչակրաց արշավանքը հանուն արդարության և Ացտլանի հոգևոր ծրագրի, Լոս Սեյս Դե Բոուլդերի մահը և Ռիկարդո Ֆալկոնի մահը։ Շարժման առաջնորդները համագործակցում էին այնպիսի ազգային գործիչների հետ, ինչպիսիք են Սեզար Չավեսը, իսկ կոլորադացիներն իրականացնում էին իրենց սեփական գործողությունները, ինչպիսիք են գործադուլը Չինայամայում։

1972 թվականին Կոլորադոն դարձավ միակ նահանգը, որը հրաժարվեց Օլիմպիական խաղերի անցկացման իրավունքից այն բանից հետո, երբ դրանք տրամադրվեցին։ Երբ լամմի ներկայացուցիչը ղեկավարեց միջոցառման հետ կապված ծախսերը հոգալու համար պարտատոմսերի թողարկումից հրաժարվելու հաջող շարժումը, Միջազգային օլիմպիական կոմիտեն 1976 թվականի ձմեռային Օլիմպիական խաղերը տեղափոխեց Ավստրիայի Ինսբրուկ։

1999 թ-ին Կոլումբինի ավագ դպրոցում տեղի ունեցած զանգվածային սպանությունը Միացյալ Նահանգների պատմության մեջ ամենակործանարար դպրոցական կոտորածն էր, նախքան 2018-ին Մարջորի Սթոունման Դուգլասի ավագ դպրոցի կրակոցները։

## Քսանմեկերորդ դար
2012 թ-ի հուլիսի 20-ին, Կոլումբինի ավագ դպրոցի վերոհիշյալ կոտորածի վայրից ոչ հեռու, 12 մարդ սպանվեց և 70 մարդ վիրավորվեց 2012 թ-ին Կոլորադոյի ավրորա քաղաքում տեղի ունեցած հրաձգության արդյունքում, երբ նյարդաբանության նախկին դոկտորանտ Ջեյմս Էգան Հոլմսը մի քանի տեսակի հրազենով մտավ Կոլորադոյի Ավրորա քաղաքի Սինեմարկ կինոթատրոն և սկսեց անկանոն կրակել այն մարդկանց վրա, ովքեր փորձում էին փախչել։ Դա Կոլորադոյի ամենամահաբեր կրակոցն էր։

Կոլորադոն այժմ 15 նահանգներից 1-ն է որտեղ օրինականացրել են ինչպես բժշկական, այնպես էլ հանգստի մարիխուանան՝ թույլ տալով նրանց գնել արտադրանքը։ 2014 թվականի հուլիսի դրությամբ՝ Կոլորադոյում հանգստի խանութները մարիխուանա վաճառելուց վեց ամիս անց, նահանգի հարկային եկամուտները կազմել են 45 միլիոն, իսկ օրացուցային տարվա ավարտին սպասվում էր 98 միլիոն։

2020 թվականի հուլիսի 9-ի դրությամբ Կոլորադոյում COVID-19 համաճարակը ազդել է ավելի քան 35,000 մարդու վրա և խլել 1544 մարդու կյանք։

2022 թվականի օգոստոսի դրությամբ Կոլորադոյում գրանցվել է COVID-19-ի ավելի քան 1,6 միլիոն դեպք, որի հետևանքով զոհվել է ավելի քան 13,000 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Noel, Thomas J., and Carol Zuber-Mallison. *Colorado: A Historical Atlas* (2nd edition 2019) online
*Abbott, Carl, et al. *Colorado: A History of the Centennial State*, 2005, textbook; 553 pages, 
* Andrews, Thomas G.  *Killing for Coal: America’s Deadliest Labor War* (Harvard University Press, 2008).
* Andrews, Thomas G. " 'Made by toile'? Tourism, labor, and the construction of the Colorado landscape, 1858–1917." *Journal of American History* 92.3 (2005): 837–863. online
* Athearn, Robert G. *Rebel of the Rockies: A History of the Denver and Rio Grande Western Railroad.* 1962.
* Baker, James H., and Leroy R. Hafen, eds. *History of Colorado.* 5 vol State Historical Society of Colorado, 1927, with many short biographical sketches
* Bancroft, Hubert Howe, *History of Nevada, Colorado, and Wyoming, 1540-1888* (1890) 828 pages; famous classic; online edition
* Belew, Ryan, and John L. Rury. "Inequality in the American West: schooling at a Colorado coal camp in the early twentieth century." *History of Education* 51.5 (2022): 649–669.
* Berwanger, Eugene W. *The Rise of the Centennial State: Colorado Territory, 1861–76,* (2007) 208 pages
* Bruno, Jasmine E., María E. Fernández-Giménez, and Meena M. Balgopal. "Identity theory in agriculture: Understanding how social-ecological shifts affect livestock ranchers and farmers in northeastern Colorado." *Journal Of Rural Studies* 94 (2022): 204–217. online
* Carber Jr, Frank H. "Colorado Volunteers: Why They Joined to Fight in the Civil War." *The Springs Graduate History Journal* 3.1 (2022): 47–74. online 
* Cassels, E. Steve. *The Archeology of Colorado.* Boulder: Johnson Books, 1983
* Collier, Grant, and Joseph Collier. *Colorado Yesterday and Today* (2005) online
* Collins, Richard, and Dale Oesterle. *The Colorado State Constitution* (Oxford University Press, 2020).
* Cronin, Thomas E. and Robert D. Loevy. *Colorado Politics & Government: Governing the Centennial State,* (1993) 
* Ellis, Elmer. *Henry Moore Teller: Defender of the West.* (1941).
* Ellis, Richard N., and Duane A. Smith. *Colorado: A History in Photographs.* (1991).
* Gulliford, Andrew. *Boomtown Blues: Colorado Oil Shale, 1885-1985.* 1989.
* Hafen, Le Roy R. *Colorado: The Story of a Western Commonwealth.*  1933.
* Hogan, Richard. *Class and Community in Frontier Colorado.* 1990. online
* Junne Jr, George H. "The Modern Civil Rights Movement in Colorado." in *Black Americans and the Civil Rights Movement in the West* (2019): 107+ online.
* Lamm, Richard D., and Duane A. Smith. *Pioneers and Politicians: 10 Colorado Governors in Profile.* 1981. popular
* Lecompte, Janet. *Pueblo, Hardscrabble, Greenhorn: The Upper Arkansas, 1832-1856*, University of Oklahoma Press, 1977, hardcover, 354 pages, 
* Lorch, Robert S. *Colorado's Government.* 5th ed. 1991. textbook
* Ormes, Robert M. *Guide to the Colorado Mountains.* 7th ed. 1979.
* Parsons, Eugene. *The Making of Colorado: A Historical Sketch* (1908) 324 pages  online edition
* Philpott, William. *Vacationland: Tourism and Environment in the Colorado High Country* (University of Washington Press; 2013) 488 pages; the post 1945 transformation of a once isolated and little-visited region into a major ski and tourist destination
* Radelet, Michael. *The history of the death penalty in Colorado* (University Press of Colorado, 2017).
* Rohrbough, Malcolm J. *Aspen: The History of a Silver Mining Town, 1879-1893.* 1986. scholarly study
* Scamehorn, Lee. *High Altitude Energy: A History of Fossil Fuels in Colorado* (2002)
* Scamehorn, Lee. *Mill & Mine: The Cf&I in the Twentieth Century* (1992) online
* Schulte, Steven C.  *Wayne Aspinall and the Shaping of the American West* (2002) online
* Schulten, Susan. "The Civil War and the Origins of the Colorado Territory," *Western Historical Quarterly*  (Spring 2013) 44#1 pp 21–46.
* Sheflin, Douglas. *Legacies of Dust: Land Use and Labor on the Colorado Plains* (U of Nebraska Press, 2019). online
* Smith, Duane A. *The Trail of Gold and Silver: Mining in Colorado, 1859–2009* (Boulder: University Press of Colorado, 2009. xiv, 282 pp.) 
* Smith, Duane A.  *Henry M. Teller: Colorado's Grand Old Man,* 2002
* Sprague, Marshall. *Money Mountain: The Story of Cripple Creek Gold* (1979) 
* Ubbelohde, Carl, Maxine Benson, and Duane Smith. *A Colorado History.* 8th ed. 2001. textbook online
* Varnell, Jeanne. *Women of Consequence: The Colorado Women's Hall of Fame*, Johnson Press, Boulder, 1999, .
* Varsanyi, Monica W. "Hispanic racialization, citizenship, and the Colorado border blockade of 1936." *Journal of American Ethnic History* 40.1 (2020): 5-39. online
* Wei, William. *Becoming Colorado: The Centennial State in 100 Objects* (University Press of Colorado, 2021) online. 
* Wiatrowski, Claude. *Railroads of Colorado: Your Guide to Colorado's Historic Trains and Railway Sites*, Voyageur Press, 2002,  160 pages, 
*Wickens, James F. "The Depression and New Deal in Colorado," in John Braeman et al. eds. *The New Deal: Volume Two - the State and Local Levels* (1975) pp 269–310
* Wright, James Edward. *The Politics of Populism: Dissent in Colorado.* (1974). on 1890s
* 
* Zappia, Natale A. *Traders and raiders: The Indigenous world of the Colorado Basin, 1540-1859* (UNC Press Books, 2014).

### Այլ աղբյուրներ
* Ubbelohde, Carl, ed. *A Colorado Reader* (2nd ed 1964)
* Fossett, Frank.  *Colorado: A Historical, Descriptive and Statistical Work on the Rocky Mountain Gold and Silver Mining Region* (1878) 470 pages  online edition
* Fossett, Frank.  *Colorado, Its Gold and Silver Mines: Farms and Stock Ranges, and Health and Pleasure Resorts* (1880),  online edition
* Parsons, Eugene. *A Guidebook to Colorado* (1911) 390 pages  online edition

## Արտաքին հղումներ
*Կոլորադո նահանգի կայքը
*Կոլորադոյի պատմության կայքը
*Կոլորադո նահանգի ուղեցույց, Կոնգրեսի գրադարանից

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պատմություն ըստ նահանգի
Կատեգորիա:Կոլորադո