Արիստիպոս Կիրենացի

**Արիստիպոս Կիրենացի** () , հեդոնիստ հույն փիլիսոփա և Կիրենյան փիլիսոփայության դպրոցի հիմնադիրը։ Նա եղել է Սոկրատեսի աշակերտը, բայց ընդունելով փիլիսոփայական այլ հեռանկարներ սովորեցնում էր, որ կյանքի նպատակը հաճույքներ փնտրելն է ՝ հարմարեցնելով հանգամանքներն ինքն իրեն և վերահսկողություն պահպանելով և՛ դժբախտությունների, և՛ բարգավաճման վրա։ Նա կարծում էր, որ հաճույքը միայն բարիք է բերում, որը կոչվում է էթիկական հեդոնիզմ։ Սոկրատեսի և իր միջև գաղափարախոսական և փիլիսոփայական տարբերությունների պատճառով Արիստիպոսը բախվեց Սոկրատեսի և նրա բազմաթիվ ընկերների արձագանքին։ Իր հեդոնիստական համոզմունքներից Արիստիպոսի ամենահայտնի արտահայտությունն էր «Ես տիրապետում եմ, ես տիրապետված չեմ»։ Չնայած երկու որդի ունենալուն՝ Արիստիպոսը ճանաչեց իր դստերը՝ Արետեին որպես իր ստեղծագործության «մտավոր ժառանգորդ», Արետեի և նրա որդու՝ Արիստիպոս կրտսերի՝ Արիստիպոսի թոռան կողմից իր աշխատանքի և Կիրենյան փիլիսոփայության դպրոցի համակարգվածության արդյունքում, իր կյանքի վերջին տարիներին և մահից հետո։

Նշումներ կան, որ Արիստիպոսին շփոթել են իր թոռան՝ Արիստիպոս Կրտսերի հետ։

## Կյանք
Արիստիպոսը՝ Արիտադեսի որդին, ծնվել է Հին Լիբիայի Կիրեն քաղաքում, մ․թ․ա․ 435 թվականին։ Օլիմպիական խաղերին մասնակցելու համար Հունաստան գալով, նա հանդիպում և հարցնում է Իսքոմաքոսին Սոկրատեսի մասին, ինչի արդյունքում Սոկրատեսին տեսնելու մեծ ցանկություն է առաջանում՝ լսելով նրա նկարագրությունը։ Փնտրելով Սոկրատեսին՝ նա գնում է Աթենք և դարձնում նրան իր վարպետը։

Թեև Սոկրատեսի աշակերտն էր, Արիստիպոսը թե՛ սկզբունքորեն, թե՛ գործնականորեն շեղվում է իր տիրոջ ուսմունքից և օրինակից։ Սոկրատեսի փիլիսոփայական հայացքներն ու արժեքները սովորելուց հետո Արիստիպոսն ավելի մեծ հետաքրքրություն է ձևավորում հաճույքի նկատմամբ՝ ի վերջո դա նրան հանգեցնում է հանրահռչակմանը և կենտրոնացմանը բացառապես էթիկական հեդոնիզմի վրա։ Սոկրատեսից իր փիլիսոփայական տարբերությունների պատճառով Արիստիպոսն այլ ուղիներ է սկսում փնտրել, որոնք տանում են նրան դեպի Դիոնիսիուս I Սիրակուզացու կամ Դիոնիսիուս Կրտսերի արքունիքը։ Արիստիպոսն արքունիքում դառնում է խորհրդական և շարունակում ավելի շատ փնտրել իր հաճույքները։ Այնտեղ նա ապրում էր շքեղությամբ և փնտրում էր զգայական հաճույք և ընկերություն տխրահռչակ Լայիսի հետ։ Բացի այդ, Արիստիպոսը Սոկրատեսի աշակերտներից առաջինն էր, ով գումար վաստակեց իր ուսուցման դիմաց, որը երբեմն ուղարկում էր Սոկրատեսին, թեև հաճախ Սոկրատեսը վերադարձնում էր հետ, քանի որ դա համարում էր վիրավորանք։ Արիստիպուսը նաև ասել է, որ ինքը բնակվել է օտար երկրում, իր հայրենի քաղաքում՝ Սոկրատեսի քաղաքականության մեջ ռուբլի ներգրավվելուց խուսափելու համար։

Շնորհիվ իր ողջ կյանքի ընթացքում հաճույքի և հաճույքի մասին փիլիսոփայական ուսմունքների՝ ընդդեմ Սոկրատեսի ուսմունքների, Արիստիպոսը իր կյանքի ընթացքում հակամարտություն էր առաջացրել Սոկրատեսի նման փիլիսոփաների և իր ընկերների միջև։ Ասում են նաև, որ նա գերի էր ընկել Արտաֆեռնեսին՝ սատրապին, ով 396 թվականին քշել էր սպարտացիներին Հռոդոսից։ Չնայած իր փիլիսոփայական հայացքների, ուսմունքների և ապրելակերպի համար ստացած հակազդեցությանը, Արիստիպոսը շարունակում էր էթիկական հեդոնիզմի իր տարածումը` իր ուսմունքը փոխանցելով իր դստերը՝ Արետեին, որն իր հերթին այն փոխանցել է որդուն՝ Արիստիպոս Կրտսերին, ով ասվում է, որ այն վերածել է Կիրենյան փիլիսոփայության դպրոցի համակարգի, որի ստեղծմանն օգնել է Արիստիպոսը։ Ծերության ժամանակ Արիստիպոսը վերադարձել է Կիրեն՝ ապրելով իր թոշակով շքեղության մեջ և հաճույքի հետևից գնալով մինչև իր մահը՝ 79 տարեկան հասակում։
[մինի|[Cyrene, Libya|Կիրեն, Լիբիա Արիստիպոսի ծննդավայրը]]
*«De architectura VI» գրքում Վիտրուվիուսը նկարագրում է Արիստիպոսին։*

## Փիլիսոփայություն
Չնայած Արիստիպոսը ուշադրություն էր դարձնում չափավորության միջացով հաճույք ստանալու արժեքին, նրա հեդոնիստական փիլիսոփայությունը հաճախ էր արժանանում Սոկրատեսի և նրա ընկերների արձագանքին։ Մինչդեռ Սոկրատեսը անձնատուր էր լինում խնջույքներին, գինի խմելուն և նվերներ ընդունելուն նրա առաքինությունն ավելի արժեքավոր էր համարվում, քան հաճույքը։ Քանի որ Արիստիպոսը ավելի շատ էր գնահատում հաճույքը, քան Սոկրատեսը, ինչպես նաև ավելի քիչ ներքին արժեք էր գտնում առաքինության մեջ, այլ փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Պլատոնը և Քսենոփոնը, պաշտպանեցին և առաջ բերեցին այն մեղադրանքը, որ Արիստիպոսը մերժել և շեղվել է Սոկրատեսի փիլիսոփայական ուսմունքներից։ Արիստոտելը նույնպես հայտնի է նրանով, որ նրան անվանել է սոփեստ։ Փիլիսոփայական արժեքների և համոզմունքների տարբերությունների պատճառով Արիստիպոսը և նրա հեդոնիստական փիլիսոփայությունը խզում են առաջացրել նրա և Սոկրատեսի, ինչպես նաև այն ժամանակվա այլ նշանավոր փիլիսոփաների միջև։ Փիլիսոփաների՝ Արիստիպոսի արժեքների հանդեպ արհամարհանքը դրսևորող ամենանշանավոր օրինակը Պլատոնի Ֆեդոնն է, որտեղ Պլատոնը նկարագրում է, որ Արիստիպոսը եղել է Էգինայում՝ հաճույքների հանգստավայրում, Սոկրատեսի մահվանը ներկա գտնվելու փոխարեն։

Արիստիպոսի մասին գրված անեկդոտներից առավել առատ են Դիոգենես Լայերտացու անեկդոտները։ Դրանցում օրինակ արվում են Արիստիպոսի վերաբերյալ հայտարարություններ և նկարագրություններ, որոնք նման են Հորացիոսի երկու հայտարարություններին, քանի որ Արիստիպոսի պատվիրանները պահպանելը նշանակում է «աշխատել հանգամանքները հարմարեցնել ինձ, ոչ թե ինքս հանգամանքներին», և որ «ամեն կյանքի երանգը, ամեն մի կայարան և հանգամանք նրբագեղ նստած էր նրա վրա»։ Մեկ այլ անեկդոտ, երբ Արիստիպոսին կշտամբում են մարմնական ինդուլգենցիաների հանդեպ իր սիրո համար, որում նկարագրված է, որ Արիստիպուսը պատասխանում է. «Լավագույնը հաճույքներից զերծ մնալը չէ, այլ դրանց նկատմամբ տիրապետում ունենալը՝ առանց երբևէ վատթարանալու»։

## Աշխատանքներ
Արիստիպոսի գործերից ոչ մեկը չի պահպանվել։ Դիոգենես Լայերտացու, Սոթիոնի և Պանաետիուսի հեղինակությամբ, տալիս է գրքերի երկար ցուցակ, որոնց հեղինակը վերագրվում է Արիստիպոսին, թեև նա նաև նշում է, որ ըստ Սոսիկրատես Ռոդեցու Արիստիպոսը երբեք ոչինչ չի գրել։ Նրան վերագրվող որոշ նամակներ կեղծիքներ են։

Հին ժամանակներում Արիստիպոսին վերագրվող աշխատություն էր *«Հին շքեղության մասին»* գիրքը (կամ *Հնագույնների շքեղության մասին*, ), թեև վաղուց համարվում էր, որ այս աշխատությունը չէր կարող գրել Արիստիպոս Կիրենացին, այն պատճառով, որ հեղինակը հիշատակում է Թեոփրաստեսին, որն ապրել է Արիստիպոսից մեկ սերունդ հետո։ Անունը, հավանաբար, ընդունվել է գրողի կողմից՝ հեդոնիստ փիլիսոփայի հետ կապ առաջացնելու համար։ Այս աշխատությունը դատելով Դիոգենես Լայերտացու կողմից պահպանված մեջբերումներից, ենթադրվում է, որ նույնպես լցված է փիլիսոփաների մասին անեկդոտներով և կուրտիզանուհիների կամ տղաների հանդեպ նրանց ենթադրյալ ճաշակով։ Քանի որ Արիստիպոսն իրեն ավելի բարձև էր գնահատում, քան իր գործընկեր փիլիսոփաները, Արիստիպոսի նման աշխատության հեղինակ լինելը համարվեց անհավանական, քանի որ նման արարքը նրա համար անկանոն ջանքերի պատճառ էր հանդիսանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Հույն գիտնականներ