Ֆրանց Վաքսման

**Ֆրանց Վաքսման** (, , ), ամերիկացի երգահան։ Հայտնի է որպես հոլիվուդյան ֆիլմերի երաժշտության հեղինակ, այդ թվում՝ «Ֆրանկենշտեյնի հարսնացուն», «Ռեբեկա», «Սանսեթ ծառուղի», «Մի տեղ արևի տակ», «Սթալագ-17», «Պատուհան դեպի բակ», «Պեյթոն Փլեյս», «Միանձնուհու պատմությունը» և «Տարաս Բուլբա»: «Օսկար» է ստացել «Սանսեթ ծառուղի» և «Տեղ արևի տակ» ֆիլմերի համար: «Տարաս Բուլբա» ֆիլմի համար արժանացել է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի։

Հորինել է երաժշտական ստեղծագործություններ, այդ թվում՝ «Ջոշուայի օրատորիան» (1959) և «Թերեզինի երգը» (1965), որոնք հիմնված են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Թերեզիենշտադտի համակենտրոնացման ճամբարի երեխաների գրած բանաստեղծությունների հիման վրա:

1947 թվականին Վաքսմանը դարձել է Լոս Անջելեսի երաժշտական փառատոնի հիմնադիրը։ Արևմտյան ափի իր ընկեր կոմպոզիտորների մասնակցությամբ նա մի քանի պրեմիերաներ է ներկայացրել։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիեր (1906–1934)
Ծնվել է Գերմանական կայսրության (այժմ՝ Լեհաստան) պրուսական գավառի Կյոնինգսհյութե քաղաքում (Սիլեզիա), հրեական ընտանիքում։ Երեք տարեկանում նա լուրջ վնասվածք է ստացել՝ աչքերը այրվել են եռացող ջրից, ինչը ընդմիշտ վնասել է տեսողությունը։

Տասնվեց տարեկանում ընդունվել է Դրեզդենի երաժշտական ակադեմիա, որտեղ սովորել է կոմպոզիցիա և դիրիժորություն։ Նա ապրել է հանրաճանաչ երաժշտություն նվագելուց վաստակած գումարով։ Այս վաստակի շնորհիվ նա կարողացել է ավարտել իր ուսումը։

*Weintraub Syncopators* պարային խմբի հետ դաշնակահար աշխատելիս, նա հանդիպել է Ֆրիդրիխ Հոլանդերին, ով նեկայացրել է Վաքսմանին նշանավոր դիրիժոր Բրունո Ուոլթերին։

Երաժիշտ աշխատելով գերմանական կինոարդյունաբերությունում՝ նա կատարել է «Կապույտ հրեշտակը» (1930) ֆիլմի երաժշտական պարտիտուրը։ Նրա առաջին դրամատիկ երաժշտական ստեղծագործությունը կատարվել է «Լիլիոմա»(1934) ֆիլմում։ Նույն թվականին նա դաժան ծեծի է ենթարկվել Բեռլինում նացիստների կողմնակիցների կողմից՝ ինչը ստիպել է նրան լքել Գերմանիան և կնոջ հետ տեղափոխվել Փարիզ և կարճ ժամանակ անց՝ Հոլիվուդ։

### Կինոերաժշտություն և Լոս Անջելեսի երաժշտական փառատոն (1935-1949)
Հոլիվուդում Վաքսմանը հանդիպել է Ջեյմս Ուեյլին, ով շատ տպավորված է Վաքսմանի երաժշտությամբ «Լիլիոմա» ֆիլմում։ «Ֆրանկենշտեյնի հարսնացուն» (1935) ֆիլմի համար նրա գրած երաժշտության ցնցող հաջողությունը հանգեցրել է նրան, որ երիտասարդ երգահանը նշանակվել է Universal Studios-ի երաժշտական ղեկավարի պաշտոնում։

Վաքսմանը, սակայն, ավելի շատ հետաքրքրված է երաժշտություն ստեղծելով, այլ ոչ թե ֆիլմերի երաժշտական ուղեկցմամբ,այդ պատճաով 1936 թվականին նա հեռացել է *Universal*-ից Մետրո-Գոլդուին-Մայեր, որտեղ աշխատում է որպես երգահան։

Հետագա մի քանի տարիների ընթացքում Վաքսմանը մի շարք կինոնկարների համար ստեղծել է պարտիտուրներ, բայց հայտնի է նա դարձել կինոռեժիսոր Ալֆրեդ Հիչքոքի «Ռեբեկա» (1940) ֆիլմով։ Վաքսմանը բազմիցս հրավիրվել է աշխատելու սարսափ ֆիլմերի կամ արկածային ֆիլմերի վրա, բայց հենց «Ռեբեկան» դարձավ Վաքսմանի ժանրային կինոյի գագաթնակետը։ Ռեբեկան Հիչքոքի առաջին հոլիվուդյան ֆիլմն է Դեյվիդ Օ. Սելզնիկի հետ պայմանագրի շրջանակում, սիմֆոնիկ երաժշտական նվագակցությունը, որում առաջին անգամ վստահվել է Վաքսմանին։

Սելզնիկը ֆինանսավորել է «Ռեբեկա» ֆիլմը այն ժամանակ, երբ նկարահանվում է«Քամուց քշվածները»։ Ինչպես Ջեք Սալիվանն է ասել, «Ռեբեկա» ֆիլմի համար Վաքսմանի պարտիտուրը միստիկ է, ոչ երկրային՝ բառացիորեն սուզվում է ենթագիտակցության խորքերը:

1943 թվականին Վաքսմանը հեռացել է *MGM*-ից և գնացել Warner Bros։ Այստեղ նա աշխատել է այնպիսի մեծ կինոկոմպոզիտորների հետ, ինչպիսիք են Մաքս Շտայները և Էրիխ Վոլֆգանգ Կորնգոլդը։ Այս ժամանակահատվածում նա գրել է «Պարոն Սքեֆինգթոն» (1944) և «Թիրախ՝ Բիրմա» (1945) ֆիլմերի երաժշտությունը։ «Թիրախ՝ Բիրմա» ֆիլմի գագաթնակետային տեսարանի երաժշտական նվագակցությունը ստացվել է ֆուգայի տեսքով, այս տեխնիկան հետագայում դարձել է Վաքսմանի այցեքարտերից մեկը, օրինակ՝ «Սենթ Լուիսի ոգին» (1957 թ.) և «Տարաս Բուլբա» (1962)։

1947 թվականին Վաքսմանը հիմնել է Լոս Անջելեսի երաժշտական փառատոնը, որտեղ նա և դիրիժոր է, և երաժշտական ղեկավար մինչև իր կյանքի վերջ ը: Ըստ Թոնի Թոմասի՝ այս փառատոնի ստեղծման ժամանակ Վաքսմանի նպատակն է՝ ծաղկուն քաղաքում սերմանել «եվրոպական մշակութային չափանիշներ»։

Բացի մեծ վարպետների ստեղծագործությունները կատարելուց (օրինակ՝ Ստրավինսկիին) նա համագործակցում է իր գործընկերների հետ, ինչպիսին է Միկլոշ Ռոզսան՝ ղեկավարելով ջութակի համերգները։

### Երաժշտական նվագակցությունը հետպատերազմյան շրջանում (1947-1959 թթ.)
Համագործակցությունը *Warner Brothers*-ի հետ երկար չի տևել, արդեն 1947 թվականին, Վաքսմանը  հեռացել է Warner Brothers-ից: Դառնալով անկախ կինոկոմպոզիտոր՝ նա աշխատել է միայն այն ամենի հետ, ինչն իրեն հետաքրքիր է, ավելի մեծ ցանկությամբ, քան ստուդիայում։

Վաքսմանի երաժշտական ուղեկցումը «Ներողություն, սխալ եք զանգել» (1948) ֆիլմի համար արժանացել է բարձր գնահատանքի՝ պասսակալիա օգտագործելու համար: Այս ֆիլմում Վաքսմանը հմտորեն օգտագործել է անտիպ երաժշտական ձևեր։ Վաքսմանը նախկինում օգտագործել է դասական ձևեր. «Ֆրանկենշտեյնի հարսնացուն» (1935) գագաթնակետային «ստեղծագործական» տողը (ինչպես պնդում է Քրիստոֆեր Փալմերը) «իրոք մեկ նոտայով գործողություն է»:

Վաքսմանը ստացել է իր առաջին «Օսկար» մրցանակը «Սանսեթ ծառուղի» (1950) ֆիլմում աշխատանքի համար։ Երաժշտական պարտիտուրը դինամիկ և հզոր է եղել՝ օգտագործելով տարբեր տեխնիկական մեթոդներ, ինչը ընդգծել է Նորմա Դեսմոնդի խելագարությունը: Օգտագործվել են ցածր զարկերակային նոտաներ (առաջին անգամ հնչել են «Ֆրանկենշտեյնի հարսնացուն» գրքում) և արագ գեղգեղանքներ: Ըստ Մերվին Քուքի, Ռիխարդ Շտրաուսի «Սալոմե» օպերան ոգեշնչել է Վաքսմանին գրել այն վայրի դայլայլները, որոնք լսվել են Դեզմոնդի վերջին կատաղի կատարման ժամանակ:

ել էՎաքսմանը ստացվ իր երկրորդ Օսկարը «Մի տեղ արևի տակ» (1951) ֆիլմի համար։ 1950-ականների սկիզբը նշանավորվել է կինոյում երաժշտական մրցանակների շնորհմամբ։ Այս տասնամյակը Վաքսմանի համար դարձել է այն ժամանակը, երբ նա սկսել է լուրջ երաժշտական ստեղծագործություններ գրել համերգների համար։ Լարային նվագախմբի և լիտավի սիմֆոնիետը հնչել է 1955 թվականին։ 1959 թվականին Վաքսմանը ավարտել է «Հիսուս Նազովրեցի» օրատորիան, որը ստեղծել է ի հիշատակ իր հանգուցյալ կնոջ։ Եբրայերենի ակտիվ ազդեցությունը և կերպարների համատարած օգտագործումը հստակ ցույց տվեցին Վաքսմանի երգահանչական ունակությունները։

### Հետագա կյանք (1960–1967)
Վաքսմանի կյանքի վերջին տարիներին նրա կոմպոզիտորական կարիերան արագ է զարգացել։ Քրիստոֆեր Փալմերը գրում է.

1960-ականներին Վաքսմանի ստեղծագործությունները, թերևս, ավելի զուսպ են, քան նախորդ տարիներին, սակայն, 1962 թվականին նա գրել է «Տարաս Բուլբա» ֆիլմի երաժշտությունը։ 1966 թվականին Վաքսմանը աշխատել է մի քանի հեռուստատեսային շոուներում, այդ թվում՝ «Զենքի ծուխը» հեռուստասերիալում։ «Թերեզինի երգը» օրատորիան (1965) հիմնված է Թերեզինի գետտոյի երեխաների գրած բանաստեղծությունների վրա։

Թերևս Վաքսմանի և այս թեմայի միջև այդքան խորը հոգևոր կապի պատճառն այն է, որ 1934 թվականին Բեռլինի փողոցներում նա ինքն էլ բախվել է նացիզմի հետ, բայց ինչ էլ որ լինի Վաքսմանի այս թեմային նվիրվածության պատճառը, «Թերեզինի երգը» դարձավ կոմպոզիտորի կյանքի օրինակելի ստեղծագործությունը: Երաժշտական ստեղծագործությունը գրվել է խառը երգչախմբի, մանկական երգչախմբի, սոպրանոյի մենակատարների և նվագախմբի համար։

1967 թվականի փետրվարին՝ իր վաթսուներորդ տարեդարձից երկու ամիս անց, Վաքսմանը մահացել է քաղցկեղից։ Այսպես է ավարտվել նրա կարիերան։

Նրանից ժառանգություն է մնացել ավելի քան 150 ֆիլմերի և բազմաթիվ կոլեկցիոն համերգային ստեղծագործություններ։

### Ժառանգություն
Վաքսմանի որոշ երաժշտական ստեղծագործությունների ձայնագրությունները վաճառվել են ձայնասկավառակների և կոմպակտ սկավառակների վրա։ Չարլզ Գերհարդը և Ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը 1970-ականների սկզբին RCA Records-ի համար նվագել է Վաքսմանի տարբեր պարտիտուրների կարևոր հատվածները, որոնք օգտագործել է *Dolby* ձայնային վերարտադրությունները: «Տառաս Բուլբա»-ի երաժշտությունը ձայնագրել է Պրահայի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը։

Ամերիկյան կինոինստիտուտի տվյալներով՝ «Սանսեթ ծառուղի» ֆիլմում Վաքսմանի պարտիտուրը զբաղեցրել է 16-րդ տեղը «100 տարվա ընթացքում ամերիկյան ֆիլմերի լավագույն երաժշտության» ցանկում։ Երաժշտական նվագակցության համար առաջադրվել են հետևյալ ֆիլմերը.

* «Ֆրանկենշտեյնի հարսնացուն» (1935)
* «Բժիշկ Ջեքիլ և պարոն Հայդը» (1941)
* «Միանձնուհու պատմությունը» (1959)
* «Փեյթոն Փլեյս» (1957)
* «Ֆիլադելֆիայի պատմությունը» (1940)
* «Մի տեղ արևի տակ» (1951)
* «Ռեբեկա» (1940)
* «Սայոնարա» (1957)
* «Սենթ Լուիսի ոգին» (1957)
* Տարաս Բուլբա (1962)

## Ֆիլմագրություն

* «Ավազակներ» (1930)
* «Մարդը փնտրում է իր մարդասպանին» (1931)
* «Սկամպոլո» (1932)
* «Կայսրուհին և ես» (1933)
* «Միակ աղջիկը» (1933)
* «Անտեսանելի մարդը» (1933)
* «Ողջույններ և համբույրներ, Վերոնիկա» (1933)
* «Լիլիոմ» (1934)
* «Վատ ժառանգականություն» (1934)
* «Ճգնաժամն անցել է» (1934)
* «Ֆրանկենշտեյնի հարսնացուն» (1935)
* «Ֆլեշ Գորդոն» (հեռուստասերիալ) (1936)
* «Զայրույթ»(1936)
* «Երբ մենք նորից կսիրենք» (1936)
* «Քաջարի կապիտաններ» (1937)
* «Գորդոնի փայլուն ճանապարհորդությունը դեպի Մարս» (հեռուստասերիալ) (1938)
* «Սուրբ Ծննդյան երգ» (1938)
* «Երիտասարդություն սրտում» (1938) (2 Օսկարի անվանակարգ)
* «Փոխառության ժամանակ» (1939)
* «Տիկինն արևադարձային շրջաններից» (1939)
* «Հեքլբերի Ֆիննի արկածները» (1939)
* «Ֆլեշ Գորդոնը նվաճում է տիեզերքը» (հեռուստասերիալ) (1940)
* «Ռեբեկա» (1940) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Ֆիլադելֆիայի պատմությունը» (1940)
* «Կասկած» (1941) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Բժիշկ Ջեքիլ և պարոն Հայդ» (1941) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Նրա ստվարաթղթե սիրեկանը» (1942)
* «Իսկական ընկերուհի» (1943)
* «Թիրախ՝ Բիրմա» (1945) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Բեռլին հյուրանոց» (1945)
* «Հումորեսկ» (1946) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Պարադայնի գործը» (1947)
* «Նիկ Բիլի կեղծանունը» (1949)
* «Фурии» (1950)
* «Մութ քաղաք» (1950)
* «Նա վազել է ամբողջ ճանապարհը» (1951)
* «Էնը Հնդկաստանից» (1951)
* «Մի տեղ արևի տակ» (1951) (Премия Академии)
* «Հեռախոսազանգ անծանոթից» (1952)
* «Վերադարձիր փոքրիկ Շեբա» (1952)
* «Որևէ մեկը տեսե՞լ է իմ աղջկան» (1952)
* «Ռազմագերի թիվ 17 ճամբար» (1953)
* «Դեմետրիուսը և գլադիատորները» (1954)
* «Պատուհան դեպի բակ» (1954)
* «Արծաթե գավաթ» (1954) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Պարոն Ռոբերթս» (1955)
* «Հանցագործություն փողոցում» (1956)
* «Փեյթոն Փլեյս» (1957)
* «Սենթ Լուիսի ոգին» (1957)
* «Դանդաղ քայլ, խորը քայլ» (1958)
* «Միանձնուհու պատմությունը» (1959) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Արևածագ Կամպոբելլոյում» (1960)
* «Սիմարոն» (1960)
* «Վերադարձ դեպի Պեյթոն Փլեյս» (1961)
* «Մեծ Բանկրոլ» (1961)
* «Իմ գեյշա» (1962)
* «Երիտասարդ Հեմինգուեյի արկածները» (1962)
* «Տարաս Բուլբա» (1962) (Օսկարի առաջադրություն)
* «Թռիչք» (1966) «Զենքի ծուխը» — 11.18 և 11.19 դրվագներ

### Համերգային ստեղծագործությունների ընտրանի
* «Ֆանտազիա «Կարմեն» օպերայի թեմաներով» (1946) ջութակի և նվագախմբի համար
* «Ֆանտազիա «Տրիստան և Իզոլդա» օպերայի թեմաներով» ջութակի, դաշնամուրի և նվագախմբի համար
* «Չորս տեսարան մանկությունից» (1948) ջութակի և դաշնամուրի համար (գրվել է Յաշա Հեյֆեցի՝ որդու՝ Ջեյի ծննդյան կապակցությամբ)
* «Auld Lang Syne Variations» (1947) ջութակի և կամերային անսամբլի համար։ Վարիացիաներ՝ «Eine kleine Nichtmusik», «Լուսնի լույսի կոնցերտ», «Chaconne is son gout» և «Հարգանքի տուրք Շոստակոֆևին»
* «Թերեզինի երգը» (1964—1965), հիմնված Թերեզիենշտադտի համակենտրոնացման ճամբարի երեխաների բանաստեղծությունների վրա
* «Հիսուս Նազովրեցի» (1959), օրատորիա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Официальный сайт Франца Ваксмана (биографический очерк, полная фильмография и дискография, список изданных сочинений и др.)
* Франц Ваксман (краткая биография и фильмография)
* Воспоминания Давида Раксина о Франце Ваксмане
* Краткая биография, фильмография, американские награды и номинации
* Биография Ваксмана и список его работ
* [Архива Ваксмана в Библиотеке [Университет Сиракуз|Сиракузского университета] (каталожное описание без оцифровки артефактов)]Сиракузского университета (каталожное описание без оцифровки артефактов)Сиракузского университета

Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոկոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Գերմանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Օսկարակիրներ