open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սուրեն Մարտիկյան

**Սուրեն Մարտիկյան**, հայ ռազմագետ-պատմաբան, փոխգնդապետ, ՀՀ ՊՆ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի ավագ դասախոս, փոխգնդապետ։

## Կենսագրություն

Սուրեն Մարտիկյանը եղել է ՀՀ զինված ուժերում գործածության դրված «Հայրենիքի պաշտպանի ազգային-գաղափարական դաստիարակության ուղեցույց-ձեռնարկի» կազմող աշխատանաքային խմբի անդամ։

## Արտաքին հղումներ
* Արցախյան ազատամարտի (1990-1994 թթ.) տարեգրությունը (Հյուր` Սուրեն Մարտիկյան)

## Աշխատություններ
* «Մեր հաղթանակները» քառահատորյակ (համահեղինակ)
* 
* «Հայոց հարյուր հաղթանակներ» քառահատորյակ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ ռազմագետներ
Կատեգորիա:Հայաստանի փոխգնդապետներ
Չեռնոգորցիներ

[մինի|[Չեռնոգորիայի թագավորություն|Չեռնոգորիայի թագավորության հռչակումը]]
**Չեռնոգորցիներ** (սերբերեն և չեռնոգորերեն՝ *Црногорци / Crnogorci*), սլավոնական էթնոս։ Ընդհանուր թիվը՝ 400-500 հազար։ Մեծամասնությունը բնակվում է Չեռնոգորիայում (280 հազար), Միացյալ Նահանգներում (40 հազար) և Սերբիայում (38 հազար)։

Խոսում են սերբա-հորվաթերենի շտոկավյան բարբառով։ Հավատացյալների մեծ մասը ուղղափառներ են, կան մուսուլմաններ։ Մշակույթում և կենցաղում շատ ընդհանրություններ ունեն սերբերի հետ, սակայն լեռնային պայմաններից բխող մեկուսացվածությունը, օսմանյան տիրապետության դեմ բազմադարյա պայքարը և դրա հետևանքով ռազմականացված կենցաղը դանդաղեցրել են Չեռնոգորիայի հասարակական-տնտեսական զարգացումը։ Ավանդական զբաղմունքը եղել է անասնապահությունն ու երկրագործությունը։

Կատեգորիա:Չեռնոգորիայի ազգեր
Կատեգորիա:Սլավոնական ազգեր
Կատեգորիա:Սերբիայի ազգեր
Մայա

մինի|Չիչեն-Իցան
**Մայա**, հնդկացի ժողովուրդ Մեքսիկայում (Յուկատան թերակղզի, 340 հազար, 1979 թվականի տվյալներով) և Բելիզում (13 հազար)։ Լեզուն պատկանում է մայա-կիչե լեզվաընտանիքին (տես Մայա-Սոկե լեզուներ)։ Որոշ մասը գիտի նաև իսպաներեն։ Կրոնը ձևականորեն կաթոլիկությունն է, բայց իրականում պահպանվում են մինչքրիստոնեական հավատալիքների վերապրուկներ։ Այժմյան մայաների հիմնական զբաղմունքը հողագործությունն է։ Մայաները հարավարևելյան Մեքսիկայում, Հոնդուրասում և Գվատեմալայում եղած՝ Ամերիկայի հին քաղաքակրթություններից մեկի ստեղծողներն են։ Հնագույն մայաները մշակել են եգիպտացորեն, լոբի, դդում, լոլիկ, արմատապտուղներ, բամբակ, պահել՝ հնդկահավեր և շներ (միսն օգտագործել են սննդի համար), զբաղվել են նաև որսորդությամբ, ձկնորսությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Մեր թվարկության I հազարամյակում մայաները կառուցել են քարակերտ շինություններով քաղաքներ (հայտնի է 100-ից ավելի քաղաք), որոնցից խոշորներն էին Տիկալը, Կոպանը, Չիչեն Իցան, Ուշմալը։ IX դ․ դրանց մեծ մասը կործանվել է տոլտեկների և հնդկացի այլ ցեղերի ներխուժման հետևանքով։ X դ․ Յուկատանում առաջացել է նոր՝ մայատոլտեկյան պետություն, որը հետագայում տրոհվել է քաղաք-պետությունների։ Հասարակության տիրապետող խավը եղել են զինվորական ավագանին ու քրմերը, զարգացել է ստրկությունը։ Մայաները պաշտել են հատկապես անձրևի և քամու աստվածությունը։ Նրանք ստեղծել են իրենց նշանագրերը (Մայա գիր), գիտելիքներ են ունեցել մաթեմատիկայի, բժշկության, աստղագիտության բնագավառներում, թողել ճարտարապետական հոյակերտ կոթողներ (բուրգեր, տաճարներ և այլն)։ Մայաների քաջարի դիմադրության հետևանքով Յուկատանի նվաճումը (1527-ից) իսպանացիների կողմից տևական է եղել։

## Հայտնագործությունները և սովորությունները
* Մայաները հանրությանը հայտնի էին շոկոլադի գյուտով։ Նրանք են առաջինը հայտնագործել շոկոլադն ու փոխանցել ացտեկներին։
* Նաև մայաներն են առաջինը հայտնաբերել ծխախոտը։ Ծխախոտի տերևներից պատրաստված քսուկներով բուժում էին հիվանդներին և վիրավորներին։
* Եվրոպացիներից առաջինը Ռոդրիգո դե Չերեզն էր, որ սովորեց մայաներից ծխելը։ Հոգևորականները տեսան թե ինչպես է նրա բերանից ծուխ դուրս գալիս և մտածեցին թե նա շփվում է սատանայի հետ, այնուհետև նրան նետեցին բանտ։
* Մարդկային զոհաբերությունները տարածված են եղել ամբողջ աշխարհում։ Սակայն մայաները մարդկային զոհաբերությունները կատարել են լոկ արտակարգ դեպքերում, դա ամենօրյա բնույթ չի ունեցել։

Կատեգորիա:Մեքսիկայի ազգեր
Կատեգորիա:Գվատեմալայի ազգեր
Կատեգորիա:Բելիզի ազգեր
Կատեգորիա:Հոնդուրասի ազգեր
Կատեգորիա:Սալվադորի ազգեր
Կատեգորիա:Հնդկացիներ
Կատեգորիա:Մայաներ
Հյուրանոց

thumb|320x320px|Հյուրանոց Բարիլոչում, Արգենտինա
**Հյուրանոց**, կարճաժամկետ հիմունքներով վճարի դիմաց գիշերակաց տրամադրող հաստատություն։ Ծառայությունների տրամադրումը կարող է տատանվել փոքր սենյակներից մինչև ավելի մեծ բարձրորակ մահճակալներով, հագուստի պահարաններով, օդափոխիչներով, խոհանոցային պարագաներով, հարմարավետ բազմոցներով, հեռուստացույցներով սենյակներով։ Ավելի մեծ, թանկ հյուրանոցները նաև տրամադրում են լրացուցիչ ծառայություններ, ինչպիսիք են լողավազանը, բիզնես կենտրոնը (համակարգիչներով, տպիչներով և գրասենյակային պարագաներով), երեխաների զբաղմունքի կենտրոններով, թենիսի կամ բասկետբոլի դահլիճներով, ռեստորաններով, սպա և հասարակական ծառայությունների վայրերով։ Հյուրանոցների համարները սովորաբար համարակալվում են, ինչը թույլ է տալի հյուրերին արագ գտնել իրենց սենյակը։ Որոշ բուտիկներ և մասնագիտացված հյուրանոցներ ունեն հատուկ ձևավորված սենյակներ։ Որոշ հյուրանոցներում սնունդը համարվում է ծառայության անբաժանելի մասը։ Միացյալ Թագավորությունում օրենքով նախատեսված է ապահովել հյուրերին սննունդով և ըմպելիքով որոշակի ժամերին։ Ճապոնիայում կապսուլային հյուրանոցները նախատեսված են միայն քնելու համար և ունեն միայն ննջասենյակներ։
[thumb|[Մանինսուլա Փարիզ հյուրանոց|320x320px]]

Հյուրանոցային գործառնությունը շատ տարբեր է իր չափսերով, գործառույթներով և գներով։ Շատ հյուրանոցներ ունեն ծառայությունների մատուցման ստանդարտներ և դասակարգվում են ըստ հյուրանոցների տեսակների։ Բարձրորակ հյուրանոցների ծառայությունների մեջ մտնում են բարեհամբյուր անձնակազմ, բնակության ամբողջական ծառայություններ, բարձրակարգ ռեստորաններ։

## Պատմություն
Անցորդների գիշերակացի ծառայություններ մատուցվել են քաղաքակրթության վաղ ժամանակներից։ Հին Հռոմում և հին Արևելքում հանգստի վայրերը և գիշերակացի վայրերը կառուցվել են շոգեբաղնիսների մետ։ Ճապոնական Նիշիյամա Օնսեն Կեյունկանը հիմնադրվել է 705 թվականին և պաշտոնապես գրանցված է Գինեսի համաշխարհային ռեկորդների գրքում որպես աշխարհի հնագույն հյուրանոց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հյուրանոցներ
Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ ըստ տեսակի
Արմեն Խաչատրյան (Թոփչյան)

**Արմեն Եղիշի Խաչատրյան (Թոփչյան)** (), ճարտարապետ, ճարտարապետության պատմաբան։

Աստվածատուր Խաչատրյանի որդեգիրը։

## Կենսագրություն
1932 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1932-1936 թվականներին աշխատել է Ալեքսանդր Թամանյանի արվեստանոցում, 1936-1946 թվականներին Մոսկվայում՝ Կարո Հալաբյանի խմբագրած «Արխիտեկտուրա ՍՍՍՌ» (ռուսերեն) ամսագրում։

Հրատարակվել են Խաչատրյանի հայկական ճարտարապետությանը նվիրված երկու հիմնարար աշխատություն՝ «Հայ ճարտարապետության վերլուծական» (1949 թվական, Դլեմոնի մրցանակ) և «Հայերի ճարտարապետությունը 4-6-րդ դարերում» (երկուսն էլ՝ ֆրանսերեն, 1971 թվական)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Հյուսիսատլանտյան հոսանք

260px|մինի|Հյուսիսատլանտյան հոսանքի սխեման

**Հյուսիսատլանտյան հոսանք**, օվկիանոսային տաք հոսանք Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսում։ Հանդիսանում է Գոլֆստրիմի անմիջական շարունակությունը։ Սկսվում է Նյուֆաունդլենդյան մեծ խրուտից, ուղղվում հյուսիս-արևելք։ Իսլանդիայի մոտ բաժանվում է երկու ճյուղի, հիմնական մասը մտնում է Նորվեգական ծով (Նորվեգական հոսանք), ավելի փոքր ճյուղը շրջվում է դեպի արևմուտք, Գրենլանդիա՝ Իրմինգերի հոսանք անվամբ։ Հյուսիս-ատլանտյան հոսանքի մեկ այլ ճյուղ Եվրոպայի արևմտյան ափերով իջևում է հարավ և միանում Կանարյան հոսանքին։ Հյուսիս-ատլանտյան հոսանքը հարավ-արևմուտքում ունի 1–2 մ/վ արագություն, Իսլանդիայի մոտ՝ 0, 1– 0, 2 մ/վ։ Ջերմաստիճանը փետրվարին հարավ-արևմուտքում –15&nbsp;°C է, հյուսիս-արևելքում՝ 0°— 2&nbsp;°C, օգոստոսին, համապատասխանաբար, 15–20&nbsp;°C և 3–5&nbsp;°C, ջրի աղիությունը 36–34 ‰ է։ Հոսանքը զգալի ազդեցություն ունի Եվրոպայի կլիմայի և բնության ձևավորման գործում։

Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի հոսանքներ
Հնչյունաշար (այլ կիրառումներ)

**Հնչյունաշար**,
# Հնչյունային որևէ համակարգի բոլոր հնչյունների կամ հիմնական աստիճանների վերընթաց կամ վարընթաց հաջորդականությունը։ 
# Լադի բոլոր աստիճանների հաջորդականությունը (տես նաև Գամմա)։ 
# Օբերտոնների հաջորդական շարքը՝ սկսած հիմնական հնչյունից (տես նաև Բնական հնչյունաշար)։ 
# Որևէ նվագարանի կամ երգչական ձայնի՝ կատարման համար մատչելի հնչյունների հաջորդական շարքը (տես նաև Դիապազոն)։
Հնչյունավերարտադրում

**Հնչյունավերարտադրում**, հեռախոսության, ռադիոընդունման, հնչյունային ֆիլմերի ցուցադրման ժամանակ ստացվող մեխանիկական տատանումների և էլեկտրական հոսանքների փոխակերպումը ձայնի։ Հայտնի են հնչյունավերարտադրման միաանցուղի, բազմանցուղի, ստերեոֆոնիկ և պսևդոստերեոֆոնիկ համակարգեր։ Առավել տարածված միաանցուղի համակարգում ձայնային ազդանշանը հաղորդման մի գծով (բազմանցուղի համակարգում՝ միաժամանակ աշխատող մի քանի անցուղիով) ընդունիչից անցնում է բարձրախոս, որպես ձայնային հաճախականության մի գումարային հոսանք։

## Ստերեոֆոնիկ համակարգ
Հնչյունավերարտադրման ստերեոֆոնիկ համակարգում բինաուրալ էֆեկտը պահպանելու համար օգտվում են միաժամանակ աշխատող մի քանի (2-ից 5) անկախ անցուղիներից։ Ստերեոֆոնիկ հնչյունավերարտադրման դեպքում բարձրախոսները տեղադրվում են այնպես, որ ստեղծված ձայնական դաշտը լինի նույնը, ինչպիսին միկրոֆոնով ընդունման տեղում է։

## Պսևդոստերեոֆոնիկ համակարգ
Պսևդոստերեոֆոնիկ համակարգում ձայնի բարձրության մակարդակը և փուլերի տեղաշարժը փոփոխող հարմարանքները կիրառվում են մի քանի բարձրախոսներում, որոնք աշխատում են ձայնահաղորդման միևնույն անցուղուց. ունկնդիրներն այն տպավորությունն են ստանում, թե հնչյունավերարտադրումն իրագործվել է ստերեոֆոնիկ հարմարանքներով։ 
Ատերեոֆոնիկ և պսևդոստերեոֆոնիկ համակարգերը կիրառվում են լայնէկրան կինոյում, ստերեոկինոյում և ձայնի ուժեղացման սարքերում։

Կատեգորիա:Թվային տեխնոլոգիաներ
Հնչույթ

**Հնչույթ**, լեզվի արտահայտության պլանի նվազագույն միավորը, ծառայում է լեզվի իմաստակիր միավորները (ձևույթները, բառերը) տարբերակելու համար։ Խոսքի մեջ արտահայտվում է մի քանի հնչյուններով, որոնց որակը պայմանավորված է դիրքով, շեշտով և այլնով։ Հնչույթն ինքնին զուրկ է որևէ իմաստից և ազդանշում է իմաստի փոփոխման մասին՝ հակադրվելով այլ հնչույթների (առանձին վերցրած ա-ն ոչ մի իմաստ չունի, սակայն տարբեր հակադրական զույգի մեջ ազդանշում է բառիմաստի փոփոխման մասին)։ Հնչույթները լեզվի մեջ կազմում են կուռ համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր հնչույթ պայմանավորված է մյուսով, և որևէ մեկի փոփոխումը առաջ է բերում համակարգի խախտում։ Հնչույթները լեզվական վերլուծության միջոցով կարելի է տարրալուծել ավելի փոքր բաղադրիչների տարբերակիչ հատկանիշների, որոնք խոսքի մեջ ինքնուրույն գոյություն չունեն, հանդես են գալիս մյուս հատկանիշների հետ։ Այսպես՝ պայտ-փայտ հակադրական զույգի մեջ շնչեղացումը դիտվում է որպես տարբերակիչ հատկանիշ, որը հանդես է գալիս մյուս հատկանիշների (հպականության, շրթնայնության, խլության) հետ միաձուլված։ Յուրաքանչյուր լեզվի մեջ հնչույթը հանդես է գալիս տարբերակիչ հատկանիշների որոշակի ամբողջությամբ։ Այս առումով ամերիկյան նկարագրական լեզվաբանության մեջ հնչույթը բնորոշվում է որպես «տարբերակիչ հատկանիշների փունջ»։

## Տես նաև
* Հնչույթաբանություն

Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Հյուսիսային Ուվալներ

**Հյուսիսային Ուվալներ** (), ալիքավոր, տեղ-տեղ ճահճակալած ջրբաժան Վոլգա և Հյուսիսային Դվինա գետերի ավազանների միջև։ Երկարությունը 600 Կմ է, բարձրությունը՝ 293 մ։ Կազմված է սառցադաշտային և ֆլյուվիոգլյացիալ նստվածքներից, առավել բարձրադիր մասերում արմատական ապարները մերկացած են։ Մեծ մասը ծածկված է փշատերև անտառներով, տեղ-տեղ՝ ճահճուտներով։ 
մինի|ձախից|Իսակովա Գոռան՝ լեռնաշղթայի ամենաբարձր կետը

Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Հնչույթաբանություն

**Հնչույթաբանություն**, լեզվաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է հնչյունների և հնչյունական միջոցների (շեշտ, հնչերանգ և այլն) գործառությունը և դերը լեզվի մեջ։ Ի տարբերություն հնչյունաբանության, որն ուսումնասիրում է հնչյունների նյութական կողմը, հնչույթաբանությունն ուսումնասիրում է դրանց գործառությունը լեզվի մեջ։ Իբրև առանձին գիտաճյուղ ձևավորվել է XX դ. 30-ական թթ., հատկապես Պրահայի լեզվաբանական խմբակի ջանքերով և Ն. Տրուբեցկոյի «Հնչույթաբանության հիմունքները» աշխատությամբ։ Տարբերակում են հնչույթաբանության երեք դպրոց՝ Պրահայի, Կոպենհագենի, ամերիկյան։ Պրահայի կամ ֆունկցիոնալ ուղղության համաձայն՝ հնչույթի ըմբռնման հիմքում ընկած է հակադրության գաղափարը։ Հնչույթների հիմնական և կարևորագույն ֆունկցիան լեզվական իմաստների (բառային կամ քերականական) տարբերակումն է, որն իրականանում է հակադրական զույգերի միջոցով. օրինակ՝ սեր-սար, բառ-տառ և այլն։ Ամերիկյան նկարագրական լեզվաբանությունը չի զբաղվում հնչույթի տեսական հարցերով, այլ ուշադրությունը կենտրոնացնում է դրանց բացահայտման ու նկարագրության վրա, որի համար օգտագործում է այսպես կոչված «բաշխական մեթոդը»։ Վերջինիս համաձայն՝ հնչույթների ինքնուրույնությունը որոշվում է տեքստում միանման դիրքերում հանդես գալով, տեր, դեր, կեր, գեր, սեր, ծեր, մեր, բեր բառերի բաղաձայն հնչյունները գտնվում են միանման դիրքում, հետևաբար տարբեր հնչույթներ են։ Դրան հակառակ, եթե երկու նման հնչյուններ հանդես են գալիս տեքստում իրար բացառող դիրքերում, ապա դրանք ինքնուրույն հնչույթներ չեն, այլ դիրքային տարբերակներ։ Օրինակ, ատյան, մատյան բառերի քմայնացած **տ** հանդես է գալիս միայն այդ դիրքում, հետևաբար այն **տ**-ի դիրքային տարբերակն է։ Կոպենհագենի դպրոցի ներկայացուցիչները գտնում են, որ կարևորը ոչ թե լեզվական միավորների նյութական կողմն է, այլ նրանց հարաբերությունը և ֆունկցիան։ Այսպես, լեզուն կարող է իրականանալ որպես բանավոր և գրավոր խոսք, վերածվել հեռախոսային ագդակների կամ Մորզեի այբուբենի, սակայն լեզվի հիմնական կառուցվածքը մնում է անփոփոխ։ Դիտելով լեզուն որպես նշանների համակարգ, այս ուղղության ներկայացուցիչները հնչույթները համարում են նշանները տարբերակող ֆիգուրներ (ցուցիչներ)։ XX դ. 70-ական թթ. սկսեց զարգանալ սերող հնչույթաբանությունը, որպես ընդհանուր սերող քերականության բաժին։ Ի տարբերություն նախորդ հնչույթաբանական դպրոցների, որոնցում հնչույթաբանության նվազագույն միավոր է ընդունվում հնչույթը, այստեղ որպես այդպիսին դիտվում է տարբերակիչ հատկանիշը։

Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Հյուսիս-բայկալյան բարձրավանդակ

**Հյուսիս-բայկալյան բարձրավանդակ** (), Բայկալ լճից հյուսիս-արևելք, Ռուսաստանի Իրկուտսկի մարզում և Բուրյաթիայի Հանրապետությունում։ Հարավում Վերխնեանգարսկի լեռնաշղթան է, հյուսիս արևմուտքում 1000-1200մ բարձրությամբ սանդղաձև իջնում է դեպի Միջին սիբիրական սարահարթը, հյուսիս արևելքում Վիտիմ գետի հովտով բաժանվում է Պատոմի բարձրավանդակից։ Հարթագագաթ լեռնաշղթաների համակարգ է մինչև 2578 մ առավել բարձրությամբ (Ինյապտուկ լեռ)։ Կազմված է մինչքեմբրի և ստորին պալեոզոյի մետամորֆային ապարներից ու գրանիտներից։ Հովիտները և լեռնալանջերը ծածկված են անտառներով։

Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Ալեքսանդր Սահինյան

**Ալեքսանդր Արամի Սահինյան** (), հայ ճարտարապետ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1961), ճարտարապետության թեկնածու (1952)։

Արձակագիր, հրապարակախոս Անահիտ Սահինյանի եղբայրն է։

## Կենսագրություն
1938-1940 թվականներին աշխատել է Հայպետնախագիծ ինստիտուտում, 1946 թվականից՝ ԽՍՀՄ ԳԱ արվեստի ինստիտուտում (1958-1982 թվականներին ճարտարապետության ամբիոնի վարիչ)։ 1952 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական դիսերտացիան «Քասաղի բազիլիկայի ճարտարապետությունը» թեմայով։

Սահինյանի նախագծերով Երևանում ստեղծվել են սանիտարաբակտերիոլոգիական ինստիտուտի շենքը (1938), կրկեսի դահլիճը (1939-1940)։

1984 թվականին հետմահու արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ Թորոս Թորամանյանի անվան մրցանակի։

## Ուսումնասիրություններ
Ուսումնասիրությունները նվիրված են Հայաստանի անտիկ և վաղ միջնադարի ճարտարապետությանը։ Մասնակցել է Գառնիի ամրոցի պեղումներին, ղեկավարել է Էջմիածնի մայր տաճարի, Երերույքի և Քասաղի բազիլիկների, Զովունիի պեղումները, կազմել Գառնիի տաճարի վերակազմության նախագիծը (1967-1968), ղեկավարել վերականգնման աշխատանքները (1969-1975, ՀԽՍՀ պետական մրցանակ՝ 1975)։

1944 թվականին Ապարանի շրջկենտրոնի Քասաղի բազիլիկի պեղումները սկսելու օրվանից մինչև կյանքի վերջը Սահինյանը նվիրվել է հայ հին ճարտարապետության ուսումնասիրության գործին։ Սահինյանը մշակել է Հայաստանի վաղ քրիստոնեական բազիլիկները և Հայաստանի նախաքրիստոնեական ճարտարապետությունը։

Էջմիածնում պեղումներ կատարելիս Սահինյանը պարզել է Մայր տաճարի բազիլիկ բնույթը (նախ՝ միանավ, ապա՝ եռանավ), որի զարգացման առանձնահատկությունն է կազմել բազիլիկի վերականգնում-վերափոխումը խաչաձև կենտոնագմբեթ շենքի` 480 թ., Վահան Մամիկոնյանի օրոք կատարված եկեղեցու վերանորոգման ժամանակ։

Հռիփսիմեի տաճարի հիմքերն ուսումնասիրելիս Սահինյանը գտել է վանքի մերձակայքում, կամ գուցե և նրա տեղում երբեմնի անտիկ կառույցի, ըստ երևույթին` տաճարի մշակված մանրամասներ։

1949 թվականին աշխատում էր Գառնիում որպես արշավախմբի ճարտարապետ։ Նրա ուսումնասիրությունների առարկան են դարձել Գառնիի ամրոցի պարիսպը, հեթանոսական տաճարը, Արշակունիների պալատական համալիրն անտիկ բաղնիքով։

## Աշխատություններ
Ալեքսանդր Սահինյանը հեղինակ է ՀՍՍՀ ԳԱ գիտական հանդեսներում տպագրված մի շարք հոդվածների, ինչպես նաև «Քասաղի բազիլիկայի ճարտարապետությունը», «Հայաստանի անտիկ ու վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանի ճարտարապետություն» գլուխները «Հայ ճարտարապետության ակնարկներում», «Գառնի-Գեղարդ», «Գառնի ամրոցի անտիկ շրջանի ճարտարապետական կառույցները», «Էջմիածին» և այլ աշխատությունների։

## Գրականություն
* Գ. Ա. Տիրացյան «Ալեքսանդր Սահինյան», պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1982, էջ 231-232

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայագետներ
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Հյուսիսարևմտյան արշավանք

**Հյուսիսարևմտյան արշավանք** (, բառացիորեն՝ *երկար արշավանք*) Չինաստանի կարմիր բանակի (ՉԿԲ) հիմնական ուժերի նահանջը Գոմինդանի ուժերից՝ Կենտրոնական և Հարավային Չինաստանի խորհրդային շրջաններից հյուսիսարևմտյան՝ Շենսի և Դանսու նահանգներ։

Կենտրոնական խորհրդային շրջանում գտնվող ՉԿԲ գոմինդանական բանակի շրջապատումից դուրս բերելու նպատակով ՉԿԿ ԿԿ 1934 թվականի սեպտեմբերին որոշեց ճեղքել շրջապատումը ՉԿԲ 1-ին ռազմաճակատի գլխավոր ուժերով։ ՉԿԲ 1-ին ռազմաճակատի ուժերը (ՉԿԿ ԿԿ հետ) 1934 թվականի հոկտեմբերի 16-ից, մարտեր մղելով գոմինդանական զորքերի դեմ, շարժվեցին հյուսիսարևմտյան, անցնելով մի քանի նահանգ, 1935 թվականի հունիսի սկզբին Սիչուան նահանգի արևմուտքում միավորվեցին ՉԿԲ 4-րդ ռազմաճակատի զորքերի հետ։ 1935 թվականի օգոստոսի սկզբին ՉԿԿ ԿԿ-ի Քաղբյուրոյի խորհրդակցությունում որոշվեց շարունակել արշավանքը երկու զորասյուների (արլ. և արմ.) միացյալ ուժերով հս.՝ ԽՍՀՄ սահմանի մոտ գտնվող շրջաններ։ Մակայն ՉԿԿ ղեկավարության մեջ պայքարի սրման (Մաո Ցզե Դունի, որը ձգտում էր զավթել կուսակցության և բանակի ղեկավարությունը, և 4-րդ ռազմաճակատի հրամանատարներից Չժան Դո Տաոյի ու նրա կողմնակիցների միջև) հետևանքով կուսակցությունը և նրա զինված ուժերը պառակտվեցին։ 1-ին ռազմաճակատի 1-ին և 3-րդ կորպուսները (մտնում էին արլ. զորասյան մեջ), որոնց հետ էին ՉԿԿ ԿԿ-ի և Քաղբյուրոյի անդամների մի մասը, այդ թվում՝ Մաո Ցզե Դունը, 1935 թվականի հոկտեմբերին հասան Շենսի և Դանսու նահանգների սահմանագծի մոտ գտնվող խորհրդային շրջանը։ ՉԿԲ մնացած զորամիավորումները (արմ. զորասյուն), 2-րդ և 6-րդ կորպուսների (2 ռազմաճակատ) հետ, 1936 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբերին հասան Շենսի և Դանսու նահանգների սահմանամերձ շրջանը։ Հյուսիսարևմտյան արշավանքն ավարտվեց։

Կատեգորիա:1934 Չինաստանում
Կատեգորիա:1935 Չինաստանում
Կատեգորիա:1936 Չինաստանում
Կատեգորիա:1934 հակամարտություններ
Կատեգորիա:1935 հակամարտություններ
Կատեգորիա:1936 հակամարտություններ
Հոբարթ

**Հոբարթ** (), քաղաք և նավահանգիստ Ավստրալիայում։ Թասմանիա նահանգի վարչական կենտրոնն է։ 2020 թվականի տվյալներով, բնակչությունը կազմում է մոտ 233 հազար։ Տրանսպորտային հանգույց է։ Զարգացած է էլեկտրամետալուրգիան, նավա և ավտոշինությունը, փայտասղոցման, սննդի արդյունաբերությունը։ Ունի համալսարան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրալիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:1803 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1803 հիմնադրումներ Ավստրալիայում
Հոբելյանական

**Հոբելյանական**, տեսակավոր կոնյակ։ Մշակվում է 1937 թ-ից, Երևանի կոնյակի գործարանում։ Թնդությունը 43% է, 
շաքարայնությունը՝ 0, 7%։ «Հոբելյանական»-ը մուգ ոսկեգույն է՝ դարչնագույն երանգով, հարմոնիկ, ունի լավ արտահայտված բուրմունք, դուրեկան համ։ Հնացման ընդհանուր ժամկետը 10 տարուց ավելի է։ Համամիութենական և միջազգային մրցույթներում ու համտեսներում «Հոբելյանական»-ին շնորհվել է 3 ոսկե, 3 արծաթե մեդալ։ 1975 թ-ից «Հոբելյանական»-ը թողարկվում է պետական որականիշով։

Կատեգորիա:Կոնյակ
Հյուսվածքային կուլտուրաներ

մինի|Սննդարար միջավայրում աճեցվող կուլտուրային բջիջներ

**Հյուսվածքային կուլտուրաներ**, **էքսպլանտացիա**, մարդու, կենդանիների կամ բույսերի օրգանիզմից անջատված փոքր օրգանների, դրանց մասերի ու հյուսվածքների երկարատև կենդանի պահպանման մեթոդ։ Հյուսվածքային կուլտուրաների առաջին հաջող փորձերը կատարվել են 1907-ին, ամերիկացի գիտնական Ռ. Հարիսոնի կողմից, որը օրգանիզմից դուրս ավշի կաթիլի մեջ տեղավորել էր գորտի սաղմի նյարդային հյուսվածքի մասնիկներ։ Նշված միջավայրում սաղմի բջիջները ապրել էին մի քանի շաբաթ, նկատվել էր նյարդային բջիջների տարբերակում, աքսոնների աճում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեցավ Ռ. Հարիսոնի առաջարկած «կախ կաթիլի մեթոդը», երբ հյուսվածքային կուլտուրաներ աճեցվում էին պլազմայի մակարդուկի (հենք) վրա պատրաստված սաղմնային մզվածքի կաթիլում։ Հետագայում այս մեթոդը կատարելագործեցին ֆրանսիացի գիտնական Ա. Կարելը, ամերիկացի գիտնական Մ. Բերոուզը, ռուս գիտնականներ Ս. Մաքսիմովը, Ն. Պոպինը, Ա. Տիմոֆեեսկին և ուրիշներ։ Ա. Կաբելը և Մ. Բերոուզը մարդու և տաքարյուն կենդանիների հուսվածքային կուլտուրաները հաջողությամբ աճեցրին արյան պլազմայի և հավի սաղմի հյուսվածքների մզվածքի վրա։ Հյուսվածքային կուլտուրաների հաջող ստացման հիմնական պայմանը վարակազերծումն է։ 1929-ին Ֆելը և Ռոբինսոնը հյուսվածքային կուլտուրաներ աճեցրին ժամացույցի ապակիների վրա՝ պլազմայի մակարդուկի մակերեսին։ Նրանք դիտել են հավի սաղմի վերջույթի մորֆոգենեզը. հոդերի առաջացումը, աճառային և ոսկրային հյուսվածքների զարգացումը։ Ֆելի հետազոտությունները հյուսվածքային կուլտուրաների նոր բնագավառի՝ օրգանների կուլտուրայի ստեղծման սկիզբը հանդիսացան։ Հյուսվածքային կուլտուրաներ կարելի է աճեցնել նաև փորձանոթներում, առանց պլազմայի հենքի։ Այդպիսի աճի համար ցանկացած հյուսվածքը կամ օրգանի մասերը նախապես մշակվում են տրիպսին պրոտեոլիտիկ ֆերմենտով, որը քայքայում է միջբջջային նյութը, բջիջներն անջատվում են միմյանցից և աճում միաշերտ անընդհատ կուլտուրայի ձևով։ Այս մեթոդով հյուսվածքային կուլտուրաների աճը կարելի է պահպանել տարիներ շարունակ։ Պարզաբանված է հյուսվածքային կուլտուրաների սննդային միջավայրի առանձին գործոնների դերը, միջավայրի pH-ի, ջերմաստիճանի, օսմոտիկ ճնշման նշանակությունը։ Բջջային կուլտուրաների համար օգտագործվում է արհեստական սննդային միջավայր, որը պարունակում է ամինաթթուներ, վիտամիններ, գլյուկոզ, արյան շիճուկ (2-10%) և անտիբիոտիկներ։ Օրգանների կուլտուրայի համար կիրառում են ֆիզիոլոգիական լուծույթով պատրաստված ագարի կամ ժելատիևի միջավայր, որին ավելացվում են վերը նշված բաղադրամասերը։ Հյուսվածքային կուլտուրաների մեթոդը մեծ գործածություն է գտել փորձառական կենսաբանության և բժշկագիտության մեջ։ Բջջային կուլտուրաները հարմար օբյեկտ են բջջի վրա ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական տարբեր գործոնների ազդեցությունն ուսումնասիրելու համար։ Հյուսվածքային կուլտուրաներով պարզվեցին մի շարք ընդհանուր կենսաբանական հարցեր, բջիջների և հյուսվածքների փոխհարաբերությունը, դրանցում կատարվող փոփոխությունները, միաոզի օրինաչափությունները, սովորական բնականոն բջջի վերածվելը քաղցկեղային բջջի և այլն։ Հյուսվածքային կուլտուրաների նշանակությունը մեծ է վիրուսաբանության, սաղմնաբանության, ուռուցքաբանության, ֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի բնագավառներում։

Կատեգորիա:Հյուսվածաբանություն
Հիքսոսներ

**Հիքսոսներ** (երբեմն՝ հյուքսոսներ), Առաջավոր Ասիայից սերող ցեղերի խումբ, որը մ.թ.ա. 17-րդ դարում գրավել են Ներքին Եգիպտոսը և հետագայում՝ մ.թ.ա. 16-րդ դարում հիմնել են XV և XVI դինաստիաները։

Եգիպտերեն «Հիքսոս» անունը, որն սկզբնապես նշանակել է «օտար թագավորներ» («հովիվների կառավարիչներ», նաև «հովիվներ»), հետագայում տրվել է այդ ցեղերի ամբողջ խմբին։ Հիքսոսների էթնիկական բուն անունը հայտնի չէ։ Դատելով հիքսոսների մոտ նկատվող սեմական և խուռիական անուններից, նրանց էթնիկական կազմը խայտաբղետ էր։ Մ.թ.ա. մոտ 1700 թվականին Առաջավոր Ասիայից ներխուժել են Եգիպտոս, հաստատվել Ստորին Եգիպտոսում, հիմնել XV և XVI դինաստիաները և Ավարիս մայրաքաղաքը։ Հին Եգիպտոսում ամենամեծ հզորության հասել են Հիան թագավորի ժամանակ (մ.թ.ա. XVII դ.)։ Նրանք առաջին անգամ Եգիպտոս ներմուծել են ձի և անվավոր փոխադրամիջոց, պարզեցրել եգիպտական գիրը՝ ստեղծելով զուտ այբբենական գիր։ Մ.թ.ա. XVI դարում սկսվել է եգիպտացիների ազատագրական շարժումն ընդդեմ հիքսոսների։ Այդ պայքարն ավարտել է փարավոն Յահմոս I-ը (մ.թ.ա. 1584—1559), որը գրավել է Ավարիսը։ Հիքսոսների մնացորդները նահանջել են Պաղեստին, և նրանց հետագա ճակատագրի վերաբերյալ հիշատակություն չկա։

Կատեգորիա:Անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Հին Եգիպտոս
Կատեգորիա:Պաղեստինի պատմություն
Կատեգորիա:Սիրիայի պատմություն
Կատեգորիա:Նեղոսի դելտա
Հոգեգալուստ

**Հոգեգալուստ**, քրիստոնեության գլխավոր տոներից՝ նվիրված առաքյալների վրա Սուրբ Հոգու «իջնելու» կրոնական ավանդությանը։ Տոնվում է Զատկից 50 օր հետո (վերջինիս շարժականության համապատասխան՝ տատանվում է մայիսի 10-ից հունիսի 13-ը)։ Հոգեգալուստը Մովսես մարգարեին Աստծո «տասը պատվիրանների» շնորհման հուդայական տոնի քրիստոնեական վերափոխումն է։ Պահպանելով հին տոնը՝ եկեղեցին նրան տվեց այլ մեկնաբանում, այդ օրը առաքյալներն Սուրբ Հոգուց ստացան քրիստոնեությունը քարոզելու «մարգարեական շնորհ», «մովսեսական օրենքը» փոխարինվեց «ավետարանական օրենքով»։ Հոգեգալուստը յուրովի նվիրված է նաև Սուրբ երրորդության (Հայր, Որդի և Սուրբ Հոգի պաշտամունքին)։ Ներսես Շնորհալի կաթողիկոսի (1166—73 թթ.) սահմանած կարգի համաձայն՝ Հայոց եկեղեցին Հոգեգալուստը տոնում է մեկ շաբաթ շարունակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քրիստոնեական տոներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Հնչուն կինո

**Հնչուն կինո**, պատկերը խոսքով, երաժշտությամբ և ձայնային էֆեկտներով ուղեկցող կինոնկարների արտադրությունն ու ցուցադրումը։ Հնչուն կինոն ամենուրեք տարածվել է 1927- 29 թթ-ին։ ժամանակակից բոլոր կինոնկարները հնչուն են։ Կինոստուդիայում նկարահանող սարքի օգնությամբ օբյեկտը նկարահանվում է կինոժապավենի վրա, որի հետ սինխրոն շարժվող (456 մմ/վրկ) մագնիսական ժապավենի վրա միաժամանակ ձայնագրող սարքը ֆիքսում է ձայնը։ Պատկերի և ֆոնոգրամի նեգատիվներից պատճենահանման ֆաբրիկաներում դրոշմվում է ֆիլմի պոզիտիվ պատճենը, որը կինոպրոյեկցիոն ապարաւոի միջոցով ցուցադրվում է էկրանին։ Հնչուն կինոյում օգտագործվում է ձայնագրման չորս հիմնական տեսակ.

## Ձայնագրման տեսակները

# Սինխրոն՝ ձայնի և պատկերի միաժամանակյա գրառում, 
# Նախնական և հետագա հնչյունավորում՝ ձայնի և պատկերի ոչ միաժամանակյա գրառումով, 
# հնչուն կինոնկարների կրկնօրինակում, 
# ձայնագրման հատուկ տեսակներ, որոնք կիրառվում են գիտական նպատակներով և հատուկ էֆեկտների ստացման համար (արձագանք, հեռախոսային խոսակցություն և այլն)։

Կատեգորիա:Կինեմատոգրաֆիա
Հովսեփ Հախվերդյան

**Հովսեփ Ալեքսանի Հախվերդյան** (ծն. 22 փետրվարի, 1924, Սիսիանի շրջան, Բարձրավան - ?), հայ խորհրդային «գյուղատնտեսական արտադրության առաջավոր», սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1948), ԽՄԿԿ անդամ (1949)։

1953-1955 թվականներին Սիսիանի շրջանի Գետաթաղ, իսկ 1964-1967 թվականներին «Բեկում» կոլտնտեսության նախագահ։ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչման է արժանացել հացահատիկի բարձր բերք ստանալու համար։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գյուղատնտեսներ
Հոգեհանգիստ

[մինի|Ռումինիայի վերջին թագավոր [Միխայ I-ի հոգեհանգիստը (2017)]]
**Հոգեհանգիստ**, հանգուցյալի հոգու հանգստյան համար կատարվող եկեղեցական արարողություն։ «Հոգեհանգիստ»-ը կատարվում է հանգուցյալի մահվան երրորդ, իններորդ, 
քսաներորդ, քառասուներորդ օրերին, ինչպես և ծննդյան ու մահվան տարելիցներին (ուղղափառների մեջ)։ Հայերի մոտ ընդունված է «Հոգեհանգիստ»-ի արարողություններ կատարել հուղարկավորման նախորդ երեկոյան, նաև մահվան յոթերորդ, քառասուներորդ օրերին, տարելիցին, կրոնական նշանավոր տոներին՝ եկեղեցական (այժմ՝ նաև աշխարհիկ) տխուր երաժշտության և աղոթքների ուղեկցությամբ։

Ընդունված է նաև այսպես կոչված քաղաքացիական «Հոգեհանգիստ»-ը, որի ընթացքում տեղի է ունենում սգո հավաք, դագաղի մոտ կարգվում է պատվո պահակ։

Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն և մահ
Հոգեվարք

250px|մինի|Պատկերազարդում (1870թ․)
**Հոգեվարք**, **ագոնիա**, կյանքի վերջին վայրկյանները կամ մահասկիզբը։

Դժվարացած շնչառություն, որն ուղեկցվում է խռխռոցով, գիտակցության կորուստ, զգացողության օրգանների գործունեության մարում, սրտի գործունեության կտրուկ անկում, մաշկի գունատություն և մուգկապտագույն երանգավորում։ 
Կարող է տևել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի ժամ։

Արտաքուստ հոգեվարքն ավարտվում է վերջին շնչառումով, իրականում՝ սրտի վերջին կծկումով։ Հոգեվարքն անդարձելի պրոցես չէ և որոշ դեպքերում (արյան կորուստ, 
շոկ, շնչահեղձություն) ժամանակին կիրառած միջոցներով կարելի է հիվանդին փրկել։

Կատեգորիա:Ռեանիմատոլոգիա
Կատեգորիա:Մահագիտություն
Արա Պապյան

**Արա Արտուշի Պապյան** (հունիսի 6, 1961, Երևան, Հայկական ԽՍՀ), հայ պատմաբան և դիվանագետ։ 2000-2006 թվականներին եղել է Կանադայում Հայաստանի դեսպան։ «Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնի նախկին ղեկավար։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ
Ծնվել է 1961 թվականի հունիսի 6-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Ծառայել է խորհրդային բանակի կազմում Աֆղանստանում որպես ռազմական թարգմանիչ։

1984 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը և նույն թվականին ստացել է բակալավրի աստիճան։ 1989 թվականին ստացել է պատմության մագիստրոսի աստիճան։ 1994 թվականին ավարտել է Ռուսաստանի ԱԳՆ դիվանագիտական ակադեմիան, իսկ 1999 թվականին Հռոմում գտնվող ՆԱՏՕ-ի պաշտպանության քոլեջը։

Լեկցիաներով հանդես է եկել Կիպրոսի Նիկոսիա քաղաքի Մելքոնյան կրթահամալիրում։

### Դիվանագիտական կարիերա
Երկար տարիներ աշխատել է ՀՀ ԱԳՆ-ում՝ զբաղեցնելով տարբեր պաշտոններ, այդ թվում եղել է ԱԳՆ բազմաթիվ վարչությունների քարտուղար և պետ։ Աշխատել է որպես քարտուղար Թեհրանում և Բուխարեստում։ Հետագայում նշանակվել է որպես Հասարակության հետ կապերի վարչության պետ։ 2000-2006 թվականներին եղել է Կանադայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։

### Հետագա կյանք
[thumb|right|300px|Արա Պապյանը [Միջազգային հարաբերությունների Մոսկվայի պետական համալսարան|ՄՀՄՊՀ-ում]]
Դիվանագիտական կարիերան թողնելուց հետո Պապյանը սկսում է ուսումնասիրել հայկական հարցի իրավաբանական կողմերը՝ Արցախյան պատերազմ, Վիլսոնյան Հայաստան և այլն։ Այդ հարցերով բազմաթիվ ելույթներ է ունեցել հայկական համայնքներում աշխարհով մեկ, այդ թվում՝ Լոս Անջելեսում։

Զբաղվում է ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների հարցերով և իր հարցազրույցներում բազմաթիվ անգամ հայտարարել է, որ Հայաստանը պետք է աջակցի Ադրբեջանում ազգային պետականությունից զրկված ժողովուրդներին (թալիշներին, լեզգիներին և այլն) սեփական պետության ստեղծման հարցում։

Հիմնել և ղեկավարում է «Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնը։

## Անձնական
Պապյանը տիրապետում է մի շարք լեզուների՝ հայերեն, անգլերեն, ռուսերեն, պարսկերեն և հունարեն։ Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ՝ Նարեկ և Տարոն։

## Տես նաև
* Ազգային ժողովրդավարական բևեռ

## Հրապարակումներ
* Ara Papian, ***Legal Bases for the Armenian Claims*** (Collection of Articles), 2008, Toronto.
* ***Arbitral Award of the President of the United States of America Woodrow Wilson: Full Report of the Committee upon the Arbitration of the Boundary between Turkey and Armenia, Washington, November 22, 1920***, (Prepared with an Introduction and Indexes by Ara Papian), 2011, Yerevan.
* Ara Papian, ***HAYRENATIRUTYUN (Reclaiming the Homeland)։ Legal Bases for the Armenian claims and Related Issues*** (Collection of Articles), 2012, Yerevan.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Մոդուս վիվենդի կենտրոն» 

Կատեգորիա:1961 ծնունդներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Կանադայում Հայաստանի դեսպաններ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Միջազգային իրավունքի մասնագետներ
Հոմանիշություն

**Հոմանիշություն**, լեզվի արտահայտության և բովանդակության (ձևի և բովանդակության) փոխհարաբերությունները բացահայտող լեզվական երևույթ, որով բնութագրվում են ձևով (հնչյունակազմով) տարբեր, սակայն իմաստով նույն կամ խիստ մոտ բառերը, ձևույթները, բառաձևերը, բառակապակցությունները, նախադասությունները և այլն։

Հոմանիշությունն ունի համակարգային բնույթ և հատուկ է լեզվական այն մակարդակներին, որոնք ունեն իմաստակիր միավորներ։

## Հոմանիշների տեսակները
Հոմանիշները լինում են բառական և քերականական։ Բառական հոմանիշները ընդգրկում են լեզվի բառական համակարգը, դրանք ձևով տարբեր, իմաստով նույն կամ նման բառերն են, որոնք կազմում են հոմանիշական շարքեր՝ քաջ-արի-խիզախ, մազ-հեր-վարս-ծամ և այլն։ Այս խմբի մեջ են մտնում նաև բառադարձվածային հոմանիշները՝ հաջողվել-գլուխ գալ, խռովել-երես դարձնել։ Քերականական հոմանիշները երևան են գալիս լեզվի քերականական համակարգում և, ի տարբերություն բառական հոմանիշների, ունեն շատ ենթատեսակներ՝ հոմանիշ ձևույթներ (ի-վա-ոջ, եր-ներ-ք-ենք և այլն), բառաձևեր (կանգնել եմ-կանգնած եմ, գրելու եմ-պիտի գրեմ), բառակապակցություններ (գիրքը դնել սեղանին—գիրքը դնել սեղանի վրա), նախադասություններ (Հեռվից նկատելի է — Հեռվից նկատվում է, ինչո՞ւ ես հուզվում — Մի՛ հուզվիր) են, որոնք խմբավորվում են «ձևաբանական և շարահյուսական հոմանիշներ» տեսակների մեջ։ Կան նաև բառաքերականական հոմանիշներ, այս դեպքում հոմանիշական շարք են կազմում բառական և քերականական միավորները (գարնան-գարնանային, արագընթաց-արագ ընթացող)։ Հոմանիշների բնորոշման համար խիստ կարևոր է այն հանգամանքը, որ նրանք, մատնանշելով նույն առարկան, հատկանիշը, առարկայական հարաբերությունը, սովորաբար ունենում են նրբիմաստային, ոճական, հուզարտահայտչական գործառական տարբերություններ։

## Նույնանիշներ և համանիշներ
Ըստ իմաստային մերձավորության հոմանիշները բաժանվում են երկու խմբի՝ նույնանիշներ (բացարձակ հոմանիշներ) և համանիշներ (հարաբերական հոմանիշներ)։ Նույնանիշները ձևով տարբեր, իմաստով լրիվ նույնական լեզվական միավորներն են, որոնք կարող են ունենալ միայն գործառական-ոճական տարբերություններ կամ գտնվել լրացուցիչ բաշխման հարաբերության մեջ (հմմտ. դրամ-փող, պարանոց-վիզ, տվեցի-տվի, ձյան-ձյունի, ի-ու-վա և այլն)։ Համանիշները ձևով տարբեր, իմաստով մոտ լեզվական միավորներն են։ Արտահայտելով նույն առարկայի, հատկանիշի հասկացությունը, ինչպես նաև նույն քերականական հարաբերությունները՝ համանիշները տարբերվում են իրարից իմաստային նրբերանգներով, հատկանիշի դրսևորման որոշ աստիճանավորումով, տվյալ իմաստի դրսևորման ինտենսիվության աստիճանով, հուզարտահայտչական երանգավորումով, ոճական-գործառական առանձնահատկություններով (հմմտ. սիրուն-գեդեցիկ-հրաշագեղ, համարձակ-հանդուգն, ծիծաղել-հռհռալ, դեմք-մռութ, կոտրատել-կտոր-կտոր անել և այլն)։ Ի տարբերություն նույնանիշների, համանիշները լեզվում ունեն կիրառության մեծ ոլորտ և լեզվի հարստության, ճկունության չափանիշ են։

## Տես նաև
* Հոմանիշ

Կատեգորիա:Բառագիտություն
Հոգեֆիզիկական խնդիր

[մինի|[Ռենե Դեկարտ|Ռընե Դեկարտի պատկերազարդումը միտք-մարմին դուալիզմի մասին. Դեկարտը կարծում էր, որ զգայարանները տեղեկությունը փոխանցում են ուղեղի էպիֆիզին, իսկ այնտեղից՝ ոչ նյութական ոգուն]]
**Հոգեֆիզիկական խնդիր**, լայն առումով՝ հոգեկան և ֆիզիկական երևույթների փոխհարաբերություն, ավելի նեղ՝ հոգեկան և ֆիզիոլոգիական (նյարդային և հումորալ) երևույթների կապի խնդիր։ Արտաքին աշխարհի երևույթների և մարմնում կատարվող պրոցեսների հոգեկան կյանքի հետ ունեցած կապը հիմնավորվել է դեռևս Հին Հունաստանի բնափիլիսոփայական ուսմունքներում։

Հոգեֆիզիկական խնդիրը հատուկ քննարկման ենթարկվեց 17-րդ դարում, երբ մեխանիկայի օրենքների հայտնագործման շնորհիվ, հոգեկան երևույթները ևս դիտվեցին իբրև մարմնից անբաժանելի։ Առաջ քաշվեց հոգեկան երևույթները տիեզերքի ընդհանուր օրենքներին ենթարկվելու միտքը։ 17-րդ դարում առաջացան հոգեֆիզիկական խնդրի լուծման երկու տարբերակներ։

## Հոգեֆիզիկական խնդրի լուծման տարբերակներ

* **[[Հոգեֆիզիկական փոխազդեցություն|Հոգեֆիզիկական փոխներգործության]]** (Ռ. Դեկարտ) և **հոգեֆիզիկական զուգահեռականության** (Գ. Լայբեից) գաղափարները։ Հոգեկանի և ֆիզիկականի փոխներգործության տեսակետը քննադատվեց գիտության և ուղեղի անբաժանելիության սկզբունքի կողմնակիցներից (Լայբնից, Ն. Մալբրանշ, Դ. Հարթլի և ուրիշներ)։ Զուգահեռականության սկզբունքը լայն տարածում գտավ 19-րդ դարում, երբ էներգիայի պահպանման օրենքի հայտնագործման շնորհիվ կասկածի տակ դրվեց գիտակցության հատուկ ուժ լինելը, կամածին կերպով օրգանիզմի վարքը փոխելու, ինչպես նաև մարմնի ու հոգեկանի միջև պատճառական կապերի գոյության հնարավորությունը։ 
* Հոգեկանը կենսական պրոցեսների ակտիվ կարգավորիչ համարելու ուսմունքից ելնելով՝ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին առաջանում է հոգեֆիզիկական խնդրի **մեխանիստական մեկնաբանությունը** (մախիզմ), ըստ որի հոգին և մարմինը կազմված են նույն տարրերից՝ զգայություններից։ 
* 20-րդ դարում հոգեֆիզիկական զուգահեռականության սկզբունքի վերակենդանացման փորձ կատարեցին '''գեշտալտ''' հոգեբանության ներկայացուցիչները, որոնք հոգեկան ամբողջական պատկերները (գեշտալաները) նկարագրեցին այնպիսի կառույցների ձևով, որոնք համապատասխանում են նեյրոնային կառույցներին, բայց նրանց հետ պատճառական կապերի մեջ չեն գտնվում։ 
* Դիալեկտիկական մատերիալիզմը ելնում է այն մտքից, որ հոգեկանը իրականության ակտիվ արտացոլումն է, որն իրագործվում է բարձր զարգացած օրգանիզմների և միջավայրի փոխներգործության պրոցեսում։ Հոգեկանը ակտիվ կարգավորիչ ֆունկցիա է կատարում այդ պրոցեսում։

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Կատեգորիա:Իմացություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական խնդիրներ
Կատեգորիա:Մտքի մետաֆիզիկա
Կատեգորիա:Նեյրոգիտություն
Տոլմաչովա քույրեր

**Անաստասիա և Մարիա Տոլմաչովաներ** (, ), ռուս երկվորյակ երգչուհիներ Կուրսկից։ Ինը տարեկանում նրանք, մասնակցելով Մանկական Եվրատեսիլ 2006 երգի մրցույթին, հաղթանակ են բերել Ռուսաստանին իրենց «Весенний джаз» (*Գարնանային ջազ*) երգով։ 2009 թվականին նրանք ներկայացել են Մոսկվայում անցկացված Եվրատեսիլի առաջին կիսաեզրափակչին։

## Եվրատեսիլ 2014
Ռուսաստանի հանրային հեռուստաընկերության որոշմամբ նրանք 2014 թվականի մայիսին ներկայացրեցին Ռուսաստանը Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթին, որտեղ կատարել են իրենց «Shine» երգը։ Մրցույթի քվեարկության արդյունքում նրանք զբաղեցրեցին 7-րդ հորիզոնականը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1997 ծնունդներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Դուետներ
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթի հաղթողներ
Կատեգորիա:Ռուս երգչուհիներ
Հակոբ Ինջիղուլյան

**Հակոբ Գևորգի Ինջիղուլյան** (), Արցախի Հանրապետության ՊԲ շարքային զինծառայող։ 2013-2014 թվականներին գտնվել է Ադրբեջանում գերության մեջ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1991 թվականի հունվարի 28-ին Արագածոտնի մարզի Ոսկեվազ գյուղում։ Սովորել է գյուղի միջնակարգ դպրոցում և դրա հետ զուգահեռ 7 տարի սովորել է երաժշտական դպրոցում։

Մինչև բանակ գնալը ուսանում էր Գևորգյան հոգևոր ճեմարանում։ Աշխատում էր Օշականի Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցում, որպես դպիր։

Մինչև զորակոչվելը ուներ առողջական խնդիրներ՝ աչքերի հետ կապված և քթի միջնապատի երկրորդ կարգի ջարդվածք։

Ծառայել է Ասկերանի 4-րդ պաշտպանական շրջանում։

2013 օգոստոսի 7-ի լույս 8-ի գիշերը, ժամը 3։ 00-ի սահմաններում, ծառայությունն իրականացնելու ժամանակ տեղանքում չկողմնորոշվելու հետևանքով Հակոբ Ինջիղուլյանը, հատելով արցախա-ադրբեջանական սահմանը, հայտնվել է հակառակորդի պահպանության տակ գտնվող տարածքում։ Մեկ օր անց նրան Բաքու են տարել։

2014 թվականի հոկտեմբերի սկզբին վերադարձել է հայրենիք։

## Արտաքին հղումներ
* «Հակոբ ինջիղուլյանի բացառիկ հարցազրույցը, որում հնչում են անգիր արված խոսքեր» 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1991 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունվարի 28 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ռազմագերիներ
Անծանոթուհին

**Անծանոթուհին** (), Իվան Կրամսկոյի 1883 թվականին ստեղծած կտավն է, հեղինակի ամենաճանաչված գործերից։ Ստեղծագործությունը ցուցադրվում է Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում։

## Ստեղծագործության նկարագիրը
Կտավին պատկերված է գեղեցիկ, վստահ, հպարտ կնոջ դիմանկար Սանկտ Պետերբուրգի Նևսկի պողոտայի վրա Անիչկովի պալատի ֆոնին։ Կինը բաց կառքի մեջ է, հագնված է ըստ 1880-ական թվականների վերջին նորաձևության։ Փետրավոր թավշե գլխարկով է, մորթե, ժապավեններով զարդարված վերարկուով։ Նուրբ կաշվե ձեռնոցներով և մորթե ձեռնամուշտակով է։ Կինը տիրական, խորհրդավոր և մի փոքր տխուր հայացքով է։ Ստեղծագործությունը դիմանկարի և թեմատիկ նկարի սահմանագծում է։

## Հերոսուհին
Բնորդուհին անհայտ է։ Հեղինակը ոչ իր նամակներում, ոչ էլ հուշերում տեղեկություն չի թողել բնորդուհու մասին։ Կա մի քանի վարկած՝

* Կրամսկոյի կենսագիրները և դուստրը՝ Կրամսկայա-Յոնկերը, պնդում են, որ ստեղծված դիմանկարը վերցված է տարբեր բնորդուհիներից։ Կրամսկոյի դուստրը նույնպես բնորդուհու դեր է կատարել նկարի համար։
* Ըստ մի այլ վարկածի նկարի հերոսուհին Կուրսկից ճորտ գյուղացի Մատրյոնա Սավիշնան է, որն ամուսնացել էր ազնվական Բեստուժևի հետ։ Նկարիչը նրանց ընտանիքի բարեկամն էր։
* Երրորդ վարկածը պնդում է, որ անծանոթուհին Ալեքսանդր II ցարի սիրուհի Եկատերինա Դոլգորուկովան էր, և որ դիմանկարը պատվիրել էր ցարը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Государственная Третьяковская галерея. Искусство XII — начала XX века, М. СканРус, 2007, 166-167, 978-5-93221-120-5
* Wachtel, Andrew, Plays of expectations, University of Washington Press, 2007, 58, 0-2959-8647-6

Կատեգորիա:1883 նկարներ
Կատեգորիա:Իվան Կրամսկոյի նկարներ
Կատեգորիա:Կանանց դիմապատկերներ
Կատեգորիա:Տրետյակովյան պատկերասրահի նկարներ
Shine (երգ, Տոլմաչովա քույրեր)

**«Shine»** (հայերեն՝ *Շողա*), Տոլմաչովա քույրերի երգը, որով նրանք ներկայացրել են Ռուսաստանը Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթին Կոպենհագենում, Դանիա։ Երգի խոսքերը գրվել են Ջոն Բալլարդի, Ռալֆ Չարլիի և Գերարդ Ջամես Բորգի կողմից, իսկ երգի երաժշտության հեղինակներն են Ֆիլիպ Կիրկորովը և Դիմիտրիս Կոնտուպոլոս։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2014 երգեր
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2014 երգի մրցույթի երգեր
Հոգևոր ասպետական միաբանություններ

**Հոգևոր ասպետական միաբանություններ**, ասպետների ռազմա-վանական կազմակերպություններ Արևմտյան Եվրոպայում։ Ստեղծվել են 12—13-րդ դարերում, խաչակրաց արշավանքների ժամանակ, կաթոլիկ եկեղեցու ղեկավարությամբ՝ արևելքում խաչակիրների տիրույթները պաշտպանելու և ընդլայնելու նպատակով, ինչպես նաև *«անհավատների»* (մուսուլմաններ, հեթանոսներ) դեմ պայքարի պատրվակով Եվրոպայում նոր հողեր նվաճելու համար։ Հոգևոր ասպետական միաբանություններից էին «հյուրընկալների», «տաճարականների», Տևտոնական միաբանությունները և այլն։ Միաբանության անդամները որպես վանականներ ուխտում էին լինել հնազանդ, ժուժկալ, որպես ֆեոդալ-ասպետներ կրում էին զենք, մասնակցում նվաճողական արշավանքների և այլն։ Հոգևոր ասպետական միաբանությունների կառուցվածքը հիերարխիկ էր։

Միաբանությունը գլխավորում էր ցմահ ընտրված և պապից հաստատված մեծ մագիստրոսը։ Նրան էին ենթարկվում «պրովինցիաների» (միաբանության տեղական ստորաբաժանումներ) պետերը, մարշալները (ֆինանսներ վարողներ), կոմանդորները (ամրոցների, դղյակների պարետներ)։ Պարգևների, զավթումների, վաշխառուական և առևտրական գործարքների միջոցով միաբանությունները ձեռք էին բերում մեծ հարստություններ, դառնում խոշոր հողատերեր և հասնում տնտեսական ու քաղաքական հզորության։ Եվրոպական պետություններում կենտրոնացված իշխանության ամրապնդման հետևանքով հոգևոր ասպետական միաբանությունները կորցրեցին իրենց նշանակությունը, թեպետ նրանցից մի քանիսը (օրինակ, Տետոնական, «հյուընկալների») գոյատևում են ցայսօր։

Կատեգորիա:Կաթոլիկություն
Հնէակոնտակտ

**Հնէակոնտակտ** (նաև՝ *հին տիեզերագնացների տեսություն* կամ *հնէատիեզերագնացություն*), նախկինում արտաերկրային ծագում ունեցող էակների Երկիր մոլորակ հիպոթետիկ այցելություն, որի մասին վկայությունները կան երկրային մշակույթների հնագույն հուշարձաններում։ Հաճախակի հնէակոնտակտի տեսությունը ենթադրում է որոշ կամ բոլոր երկրային քաղաքակրթությունների արտաերկրային ծագումը։

Հնէակոնտակտների տեսությունները զարգացնում էին և շարունակում են զարգացնել այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են Կոնստանտին Ցիոլկովսկին, Չարլզ Ֆորթը, Մատեստ Ագրեստը, Իմանուիլ Վելիկովսկին, Էրիխ ֆոն Դենիկենը, Ալեքսանդր Կազանցևը, Անդրեյ Սկլյարովը, Զաքարիա Սիտչինը, Ջորջիո Ցուկալոսը և այլք։

Ժամանակակից գրախոսվող հրապարակումներում նման հիպոթեզները լուրջ չեն ընդունվում։

Հնէակոնտակտի սյուժեն հաճախակի օգտագործվում է գիտական ֆանտաստիկայի ժանրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արտաերկրային կյանք
Կատեգորիա:Ուֆոլոգիա
Կատեգորիա:Կեղծ գիտություն
Կատեգորիա:Կեղծ հնագիտություն
Շամբ Կարնո

**Շամբ Կարնո**, ճահիճների համակարգ Հայկական լեռնաշխարհում, էրզրում քաղաքից հյուսիս, Արևմտյան Եփրատի վերին հոսանքում։ Առաջացել է էրզրումի հարթավայրում, գետի ընթացքի դանդաղելու, գետագալարների, լճացումների ու բուսապատվելու հետևանքով։ Կան ջրլող թռչուններ, կինճ։ Հնում այստեղ եղել է նաև լիճ, որը Ղազար Փարպեցին հիշատակում է «Կարնո ծով» անվամբ։

Կատեգորիա:Ճահիճներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի ջրագրություն
Կատեգորիա:Էրզրումի մարզ
Շերեփաձուկ

**Շերեփաձուկ** (), ձողաձուկազգիների ընտանիքի քաղցրահամ ջրերի ձուկ։ Մեջքի լողակները երկուսն են, կզակին ունի բեղիկ։ Թեփուկները շատ մանր են։ Մարմնի երկարությունը մինչև 1,2 մ է, կենդանի զանգվածը՝ 32 կգ։ Հանդիպում է Հյուսիսային կիսագնդի բարեխառն և ցուրտ գոտիներում, գլխավորապես՝ գետերում։ Ակտիվ է սառը ջրերում (մինչև 16&nbsp;°C)։ Սեռահասուն է դառնում 3-4 տարեկանում, դնում 33 000-5 միլիոն ձկնկիթ։ Գիշատիչ է, սնվում է ձկներով և հատակային անողնաշարավորներով։ Ձկնորսության կարևոր օբյեկտ է։

Կատեգորիա:Ձողաձկներ
Հոգնա

մինի|աջից
**Հոգնա**, **կլիզմա** (), աղիքները մաքրելու նպատակով հեղուկների, ինչպես նաև դեղորայքային լուծույթների կամ ախտորոշիչ միջոցների ներարկումը ուղիղ աղիքի մեջ։ Տարբերում են մաքրող, լուծողական, դեղորայքային և ախտորոշիչ հոգնաները։ Մաքրող հոգնայի դեպքում ներմուծում են 1-1, 5 չափի, 25- 30&nbsp;°C ջերմաստիճանի ջուր (կամ օճառաջուր), որի դեպքում աղիքների լորձաթաղանթը գրգռելու միջոցով արագանում է գալարակծկանքը և փափկում կղանքային պինդ զանգվածը։ Մաքրող հոգնայի տարատեսակ էսիֆոնային հոգնա, երբ 0, 5-1 լիտր ջուրը ներմուծվում է բազմանվագ և ռիթմիկ կերպով՝ սիֆոնի սկզբունքով։ Կիրառվում է աղիքների լուծանքի դեպքում, գալարակծկանքը վերականգնելու նպատակով։ Լուծողական հոգնա, 50-200 միլիգրամ բուսական յուղի կամ կերակրի աղի, ծծմբաթթվային մագնեզիումի, ծծմբաթթվային նատրիումի հիպերտոնիկ լուծույթի (50-100 միլիգրամ) ներարկում, որպեսզի աղիքները դատարկվելիս գերլարումներ չլինեն։ Դեղորայքային հոգնա, աղիքների լորձաթաղանթի վրա անմիջական ազդող կամ աղիքների պատերի մեջ ներծծվող դեղանյութերի ներմուծումը (օրինակ, հաճախակի փսխումների դեպքում)։ Մեծ քանակությամբ հեղուկներ օրգանիզմ ներմուծելու նպատակով կիրառվում է կաթիլային հոգնա (կաթիլները լավ են ներծծվում)։ Գլյուկոզի և ֆիզիոլոգիական լուծույթների ներմուծումը կիրառվում է հազվադեպ։ Աղիքների ռենտգենյան հետազոտության նպատակով ներմուծում են կոնտրաստային նյութեր՝ ախտորոշի հոգնա։

Կատեգորիա:Բժշկական սարքավորումներ
Կատեգորիա:Հիգիենա
Կատեգորիա:Սեքսուալ սլենգ
Թորոս Ռասթկելենյան

**Թորոս Ռասթկելենյան**, Թորոս - Թորոս Ռասթ - Կլան (), սփյուռքահայ քանդակագործ, Ֆրանսիայի Դրոմ դեպարտամենտի գրականության, գիտության և արվեստների ակադեմիայի անդամ (2003)։

## Կենսագրություն
Թորոս Ռասթկելենյանն արմատներով Արևմտյան Հայաստանի Ուրֆա քաղաքից է, ծնվել է Հալեպում 1934 թվականին։ Հորից ժառանգել է պղնձագործի ավանդական արհեստը, զբաղվել դրվագումով և արձանագործությամբ։

1966 թվականին «Ազատագրված արաբ կինը» միջազգային մրցույթում Թորոսի յոթմետրանոց «Ազատության ջահ» արձանը շահել է առաջին մրցանակը և տեղադրվել Հալեպի հրապարակներից մեկում։

1967 թվականից բնակվում է Դրոմ դեպարտամենտի Ռոման քաղաքում։ 1968 թվականից ցուցադրվում է Ֆրանսիայի և եվրոպական այլ երկրների պատկերասրահներում և ցուցահանդեսներում։

## Ստեղծագործություններ
Թորոսի բրոնզե և պղնձե մոնումենտալ 15 քանդակներ տեղադրված են Ֆրանսիայի տարբեր քաղաքներում (Հայոց ցեղասպանությունը դատապարտող՝ Մարսելի, Էքս Ան Պրովանսի, Վալանսի, Վիենի և Սենտ Էտիենի կոթողները և այլն), որոնք առանձնանում են մետաղամշակման նրբությամբ և խիստ ընդհանրացված ծավալաձևերով («Սրնգահարը», բրոնզ, 1978, տեղադրվել է Ռոմանի փոքրիկ հրապարակում, «Ընտանիք», բրոնզ, 1999, «Սիրեն», համաձուլվածք, 2001 և այլն)։

Կերտել է նաև դիմաքանդակներ՝ «Սայաթ-Նովա», «Ստեփան Շահումյան», «Գալուստ Գյուլբենկյան» և այլն։

2009 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Թորոսի կերտած Սայաթ-Նովայի բրոնզաձույլ կիսանդրին տեղադրվել է Երևանի Սայաթ-Նովայի պողոտայի և Խանջյան փողոցի խաչմերուկում։

## Մրցանակներ
* ՀՀ նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է Մովսես Խորենացու մեդալով։ 
* Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնի ասպետի I և II աստիճանների շքանշանակիր է (1984, 2000)։

## Պատկերասրահ

«Սայաթ-Նովայի» բրոնզաձույլ կիսանդրի2.jpg|Սայաթ-Նովայի կիսանդրի (Երևան)


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թորոս Ռասթկելենյանի պաշտոնական կայքը 
* Փաստավավերագրական ֆիլմ Թորոս Ռասթկելենյանի մասին
* Ֆրանսիայի Անտոնի քաղաքում բացվել է հայ արվեստագետների համատեղ ցուցահանդեսը

Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացիներ հայկական սերմամբ
Փիրի Ռեիսի քարտեզ

thumb|180px|Փիրի Ռեիսի քարտեզի (1513) պահպանված հատվածը
**Փիրի Ռեիսի քարտեզ** (), թուրք ծովակալ և քարտեզագրության մեծ սիրահար Փիրի Ռեիսի կողմից 1513 թվականին Կոստանդնուպոլսում գծած քարտեզ։ Քարտեզը բարձր ճշգրտությամբ ցույց է տալիս Եվրոպայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի արևմտյան ափեր, ինչպես նաև քարտեզին հեշտությամբ կարելի է նկատել Բրազիլիայի ծովափը և Հարավային Ամերիկայի արևելյան ծայրը։ Փիրի Ռեիսի քարտեզը բովանդակում է Ատլանտյան օվկիանոսի բազմաթիվ կղզիներ, այդ թվում Ազորյան և Կանարյան կղզիները (որպես առասպելական Անթիլիա կղզին)։ Շատերը կարծում են, որ քարտեզը բովանդակում է հարավային մայրցամաքի տարրերը, ինչը համարվում է հին քարտեզագիրների Անտարկտիդայի մասին տեղեկացված լինելու փաստը։

## Գրականություն
* .
* .
* .

Կատեգորիա:Աշխարհագրական քարտեզներ
Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոս
Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Փիրի Ռեիսի
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության պատմություն
Շևրետ

**Շևրետ** (), ոչխարի մաշկից քրոմային դաբաղմամբ ստացված կաշի։ Շևրետի երեսն ունի հավասարաչափ, մանր մերեա։ Կաշին փափուկ կառուցվածքի է, շահագործման ժամանակ երեսի շերտը հեշտությամբ պոկվում է։ Մեխանիկական ամրությունը բարձրացնելու համար կիրառում են ամրացնող պրոցեսներ՝ տոգորում պոլիմերներով։ Օգտագործվում է կոշիկի երեսացու, հագուստ և գալանտերեայի ապրանքներ պատրաստելու համար։

Կատեգորիա:Կաշի