Հալյուցինոգեններ

**Հալյուցինոգեններ** ( , «անհեթեթություն ասել», «զառանցել», «անիրական երազել» և   «ծագում»),  հոգեակտիվ նյութերի դաս, որոնք առաջացնում են հալյուցինացիաներ և գիտակցության փոփոխված վիճակներ։ Ընդհանուր հատկանիշը, որը տարբերակում է հալյուցինոգենները հոգեակտիվ նյութերի այլ տեսակներից, մտածողության օրինաչափությունը, տրամադրությունը և ընկալումը փոխելու ունակությունն է։ Հալյուցինոգենները ընդունելուց հետո առողջ մարդկանց մոտ կարող են առաջացնել ընկալման և ինքնագիտակցության այնպիսի խանգարումներ, ինչպիսիք են ապատեղեկացումը, հալյուցինոզը, պատրանքները, ինչպես նաև առաջացնել մտածողության գործընթացի խանգարումներ։ Առավել լայնորեն օգտագործվող և խորապես ուսումնասիրված հալյուցինոգեններից երեքն են փսիխոդելիկները ՝ մեսկալին, ԼՍԴ և պսիլոցիբին։

## Հալյուցինոգենների անվանումը
Բժշկական գրականության մեջ հալյուցինոգեններ անվանելու համար օգտագործվում են այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք են՝ "հոգեմետիկ", "փսիխոտոմիմետիկ", "փսիխոզոմիմետիկ" (Հին հունարեն ՝ύύχωσις "փսիխոզ" և μμμητικός "նմանակող"), "փսիխոդիզլեպտիկ" կամ "փսիխոդիսլեպտիկ" (  "հոգի", δυσ- "վատ, սխալ" նախածանցները և այլն)։

## Պատմություն
Հալյուցինոգենների օգտագործումը գրանցվել է ացտեկների ժամանակներից, որոնք իրենց կրոնական ծեսերում օգտագործում էին մեսկալին (չորացրած պեյոտլ կակտուսների տեսքով) և պսիլոցիբին (հալյուցինոգեն սնկերի տեսքով): Ֆերնանդո Հերնանդեսը 1577 թվականին ուսումնասիրել է ացտեկների կողմից օգտագործվող հալյուցինոգեն բույսերը և նշել պեյոտլ կակտուսի, պսիլոցիբին սնկերի օգտագործումը։  Հնդկացիները կարծում էին, որ հալյուցինացիաների միջոցով կարելի է կանխատեսել ապագան և այդպես կարող էին խորհուրդ տալ, օգնել շամանին հիվանդներին բուժելու գործում: Հալյուցինոգենների նման օգտագործումը այժմ առկա է Հարավային Ամերիկայի հնդկացիների շրջանում:

1943 թվականին քիմիկոս Ալբերտ Հոֆմանը, ով աշխատել է Sandoz Laboratories Ընկերությունում (այժմ միաձուլվել է Novartis International AG-ի հետ), պատահաբար հայտնաբերել է LSD-ն(լիզերգինային թթվի դիէթիլամիդ) ։  Լաբորատոր փորձի ժամանակ Հոֆմանը պատահաբար իր ձեռքին թափեց LSD-ի չնչին քանակություն: Այդ միկրոգրամները բավական էին "գիտակցությունը ընդլայնելու" և ընկալումը փոխելու համար։  Նա վառ զգաց ընկալման և մտածողության փոփոխությունները, երբ աշխատանքից տուն գնաց հեծանիվով: Հետագայում նա հայտնաբերեց այս նյութի մանրադիտակային դոզաներով գիտակցության վիճակը փոխելու հնարավորությունը (100 մկգ-ն արդեն մեծապես փոխում է ընկալումը): Դրանից հետո նա հարյուրավոր ինքնուրույն փորձեր է իրականացրել այս հալյուցինոգենի հետ:

1944 թ. - ին ԱՄՆ-ում հիմնադրվեց հնդկացիների եկեղեցին, որն իրականացնում է արարողություններ և ծեսեր ՝ օրինականորեն օգտագործելով հալյուցինոգեն պեյոտլ կակտուսը: Այս եկեղեցու հիմնական դոգման այն է, որ" պեյոտլը " սուրբ է, և նրանք այն օգտագործում են կրոնական նպատակներով ՝ որպես մեծ ոգու հետ հաղորդակցվելու միջոց:

1950-ականների սկզբին բժիշկները, հոգեբույժները փորձել են օգտագործել LSD-ն ինչպես հոգեկան խանգարումների բուժման, այնպես էլ փորձարարական փսիխոզների մոդելավորման համար, հոգեթերապևտները ՝ հիվանդների հիշողությունը բարելավելու և հուզական խանգարումները մեղմելու համար, նարկոլոգները ՝ ալկոհոլիզմի և այլ կախվածությունների բուժման համար:

1960-ականների սկզբին կամավորների վրա իրականացվել են պսիլոցիբինի և LSD-ի ուսումնասիրություններ ։

1965 թվականը շրջադարձային պահ էր․ ԱՄՆ պետական իշխանության բարձրագույն դաշնային մարմիններն արգելում են LSD-ի օգտագործումը քաղաքացիների առողջությանը սպառնացող վտանգի պատճառով ։

1960-1970 թվականներին ԽՍՀՄ-ում հայտնվեց "ասթմատոլը" ծխախոտի տեսքով ։  Այն բաղկացած էր դատուրայի (արջընկույզ) տերևներից, բելադոննայի տերևներից , բելենայի տերևներից և նատրիումի նիտրատից և ծխախոտի տեսքով վաճառվում էր բրոնխիալ ասթմայի բուժման համար ։  Այս բույսերը պարունակում են հակախոլիներգիկ հալյուցինոգեններ, ուստի նարկոլոգները ոգեթուրմ են պատրաստել ասթմատոլից և խմել այն ՝ իրենց հասցնելով ասթմատոլային զառանցանքի:Քանի որ ֆիզոստիգմինը ատրոպինի անտագոնիստն է,վերջինիս միջոցով կարող են չեզոքացնել ասթմատոլի ազդեցությունը։

## Իրավական կարգավիճակ և արգելքներ
Աշխարհի մի շարք երկրներում արգելվում են հալյուցինոգենները։

Իբոգա թփի օրինակով (լատ. Tabernanthe iboga), որի արմատից 1901 թվականին առանձնացվել է ալկալոիդ իբոգաինը. դրա օգտագործման ժամանակ մարդը սկսել է տեսնել" ստվերներ " և գունավոր ու վառ առարկաների պատկերներ : 1910 թվականին այս ալկալոիդն արգելվեց, նրա հետազոտությունները դադարեցվեցին:

Դիմեթիլտրիպտամինի և LSD-ի ուսումնասիրությունները նույնպես արգելվել են 1960-ականներին :

Շատ հալյուցինոգեններ համեմատաբար անվտանգ են օրգանիզմի համար (չնայած դրանց անընդհատ օգտագործումը վտանգավոր է, և դրանք կարող են վատ ելք ունենալ) և հազվադեպ են հակված կախվածության,ի տարբերություն ալկոհոլի և նիկոտինի ամենավնասակար հոգեակտիվ նյութերի տասնյակում: Այնուամենայնիվ, հալյուցինոգենները և փսիխոդելիկները արգելված են: Որոշ հետազոտողներ այդ արգելքները դիտարկում են որպես մարդու կոգնիտիվ ֆունկցիաների  խախտում։

## Հալյուցինոգենների տեսակները
Հալյուցինոգեններին են պատկանում փսիխոդելիկները,դիլերիանտները կամ խոլինոլիտիկները(հակախոլիներգիկ հալյուցինոգեններ)․

Լրացուցիչ․

* Ամֆետամինները կարող են հանգեցնել սիմուլյացիոն փսիխոզի և հալյուցինացիաների։
* Կարմիր ճանճասպան սունկը ունի ուժեղ հալյուցինոգեն հատկություններ, որոնք կապված են դրա մեջ պարունակվող իբոտենաթթվի և մուսցիմոլի հետ: Երբեմն հալյուցինոգեն հատկությունները սխալմամբ վերագրվում են մուսկարինին ՝ m-խոլինոմիմետիկների դասի ալկալոիդին, որը նույնպես պարունակվում է ճանճասպան սնկում: Սակայն մուսկարինը ի վիճակի չէ հաղթահարել արյունաուղեղային պատնեշը և որևէ ազդեցություն ունենալ ԿՆՀ-ի վրա։ Ճանճասպանը լայնորեն օգտագործվում է Սիբիրի շամանների կողմից որպես էնտեոգեն:

### Դիսոցիատիվներ
Դիսոցիատիվները խանգարում են ուղեղի մի հատվածից մյուսը ազդանշանների անցմանը, ինչը հանգեցնում է զգայական կորուստների և կարող է առաջացնել հալյուցինացիոն տեսիլքներ:

Բացի հալյուցինացիաներից, դիսոցիատիվները կարող են առաջացնել նաև այլ ծանր ախտանիշներ: Օրինակ ՝ ֆենցիկլիդինը (PCP), բացի հալյուցինացիաներ առաջացնելուց, ստեղծում է բազմաթիվ տհաճ զգացողություններ։  Մինչև 5 մգ.-ը առաջացնում է վերջույթների թմրածություն, տեսողության խանգարում, ատաքսիա, դիզարթրիա, նիստագմ, սառած հայացք:5-10 մգ.-ը առաջացնում է հիպերռեֆլեքսիա, տախիկարդիա, հիպերտոնիա, հիպերտենզիա, քրտնարտադրություն, հիպերսալիվացիա, փսխում, մկանային ռիգիդություն:Ավելի քան 20 մգ.-ը առաջացնում է ստուպոր, նոպաներ, կոմա և, ի վերջո, մահացու ելք :  Կարող են առաջանալ նաև այլ անցանկալի սոմատիկ ախտանիշներ:

Դիսոցիատիվ նյութերի հիմնական խմբերն են NMDA ընկալիչների անտագոնիստները (կետամին, մեթոքսետամին, դեքստրոմետորֆան, իբոգաին, ֆենցիկլիդին) և κ-օփիոիդ ընկալիչների ագոնիստները (սալվինորին A, եղեսպակի ակտիվ բաղադրիչ, նալբուֆին):

Բացի դրանցից, առանձնանում են դիսոցիատիվ նյութերի հետևյալ խմբերը․

* σ-օփիոիդային ռեցեպտորների ագոնիստներ
* կարմիր ճանճասպաններից ստացված նյութեր
* խոլինոլիտիկներ (տրոպանի ալկալոիդներ ՝ ատրոպին, սկոպոլամին և հիոսցիամին):

### Զառանցանքներ
Հոգեբուժական զառանցանք, կարճաժամկետ էկզոգեն փսիխոզ, որը բնութագրվում է գիտակցության մթագնմամբ,բազմաթիվ հալյուցինացիաներով (բոլոր զգայարանների կողմից, ավելի հաճախ ՝ տեսողական), պարեյդոլիաներով, պատրանքներով, զառանցանքային գաղափարներով, շարժողական գրգռվածությամբ, հոգեսենսորային խանգարումներով, վախի զգացումով (հազվադեպ ՝ էյֆորիա) : Կարող են նկատվել նաև ժամանակի և տարածության ապակողմնորոշում, մետամորֆոպսիաներ։ Ատրոպինը և սկոպոլամինը  բարձր դոզաներում առաջացնում են հալյուցինոգեն ազդեցություն, օրինակ դուրմանը։ Դրա մեջ պարունակվող ատրոպինը կարող է հանգեցնել զառանցանքի: 15-25 դատուրայի սերմերը բավարար են ատրոպինային զառանցանք առաջացնելու համար: Հատուկ ատրոպինային զառանցանքի դեպքում առկա են նաև խիստ տհաճ սոմատիկ ախտանիշներ ՝ տախիկարդիա, շնչառության և կուլ տալու դժվարություններ, նոպաներ, ատաքսիա, դիզարթրիա,հաճախ ՝ ամնեզիա։

Դիմեդրոլային և ցիկլոդոլային զառանցանքները նման են, բայց դիմեդրոլային զառանցանքի դեպքում հալյուցինացիաների նկատմամբ քննադատական վերաբերմունքը կարող է կորչել, և թմրամոլը կարող է վտանգավոր լինել այլ մարդկանց համար։

Ասթմատոլի ոգեթուրմը առաջացնում է ցիկլոդոլից ավելի ծանր զառանցանք, որը բնութագրվում է գիտակցության խորը մթագնմամբ, շրջապատում ապակողմնորոշմամբ և անօգնականությամբ : Ազդեցության ավարտից հետո նկատվում է ամնեզիա (պահպանվում են միայն հալյուցինացիաների մշուշոտ հիշողությունները) :

Գոյություն ունեն նաև ՝

* մուսկարինային ացետիլխոլինային ընկալիչների անտագոնիստ ատրոպին
* մուսկարինային ացետիլխոլինային ընկալիչների անտագոնիստ հիոսցիամին
* ոչ սպեցիֆիկ մուսկարինային անտագոնիստ սկոպոլամին։

Դրանք բոլորը հանգեցնում են ոչ միայն ընկալման փոփոխության, այլև ծայրաստիճան տհաճ սոմատիկ (մարմնական) ախտանիշների և սուբյեկտիվորեն խիստ խաթարում են գիտակցությունը և մտավոր գործառույթները: Շատ դեպքերում ամնեզիան նկատվում է թունավորման շրջանում։ Չափից մեծ դոզայի դեպքում հակախոլիներգիկ հալյուցինոգենները կարող են հանգեցնել շնչառական դեպրեսիայի, որն էլ իր հերթին հանգեցնում է մահվան:

### Փսիխոդելիկներ
Հոգեդելիկները ավանդաբար ներառում են սերոտոնինի ընկալիչների ագոնիստներ, օրինակ ՝ 5-HT2A ընկալիչներ (ամենահայտնի սերոտոնինի ագոնիստը LSD է), տրիպտամիններ (DMT, փսիլոցիբին, մեսկալին) և ֆենիլէթիլամիններ (2C, 25 — NB ընտանիքներ):

## Հալյուցինոգենների չափանիշները
Որոշ հետազոտողներ հալյուցինոգենների շարքին են դասում նաև այն հոգեդելիկ նյութերը, որոնք ազդում են 5-HT 2 սերոտոնինի ընկալիչների վրա, որոնք չեն առաջացնում հալյուցինացիաներ։  Ընդ որում, հետազոտողները հիմնվում են Լ․ Ե. Հոլիստերի առաջարկած "հալյուցինոգենների" չափանիշների վրա․

* այլ ազդեցությունների հետ համեմատած գերակշռում են մտքերի, ընկալման և տրամադրության փոփոխությունները,
* բացասական ազդեցությունը ինտելեկտի և հիշողության վրա պետք է լինի նվազագույնը,
* նյութի ընդհանուր ազդեցությունը չպետք է լինի ստուպոր, անզգայացում կամ գերխթանում,
* վեգետատիվ նյարդային համակարգի վրա ազդեցությունը պետք է լինի նվազագույնը,
* կախվածությունը պետք է բացակայի։

Այս իմաստով "հալյուցինոգեն" տերմինն օգտագործվում է "փսիխոտոմիմետիկ" կամ "փսիխոմիմետիկ", "փսիխոդիսլեպտիկ" և "փսիխոդելիկ"տերմինների հետ հավասար, օրինակ ՝ LSD-ի համար ։  «Փսիխոմիմետիկ»-ը և «փսիխոտոմիմետիկ» - ը հնացած անուններ են, քանի որ դրանց օգտագործման ժամանակ համարվում էր, որ այդ նյութերը ընդօրինակում են իրական հոգեկան խանգարումների ախտանիշները (Այս վարկածը հերքվել է): "Հալյուցինոգեններ" անվանումը քննադատվում է հետազոտողների կողմից այն պատճառով, որ հոգեակտիվ նյութերի այս խումբը ոչ միայն կարող է առաջացնել ընկալման խանգարումներ ՝ հալյուցինացիաներ, այլև ազդում է հոգեկանի շատ ավելի նուրբ և խորը կառուցվածքների վրա :

Բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վ․ Լ․ Գավենկոն համահեղինակների հետ առանձնացրել է հալյուցինոգենների 4 հիմնական խմբեր ՝ ելնելով գործողության մեխանիզմից։

* Սերոտոներգիկ — LSD, փսիլոցիբին, մեսկալին
* հակախոլիներգիկ— ատրոպին, սկոպոլամին (պարունակվում է մանդրագորում, բելենում, բելադոննայում, դուրմանում)
* դիսոցիատիվ անզգայացնողներ — ֆենցիկլիդին, կետամին 
* մեթիլ ամֆետամիններ— MDMA, MDA (չնայած դրանք հալյուցինացիաներ չեն առաջացնում):

## Բեդ-թրիփեր և ընդունելու բարդացումներ
Ավելի տիպիկ բարդություն է հայլուցինոգենների ընդունման ժամանակ  բեդ-թրիփը, որը կարող է հանգեցնել խուճապային ռեակցիայի։ Այն որոշ դեպքերում կարող է վտանգավոր լինել այն օգտագործողների կյանքի համար, քանի որ կարող են կորցնել հավասարակշռությունը իրենց արարքների նկատմամբ։ LSD-ների ընդունման այնպիսի բարդությունների դեպքում, ինչպիսիք են հալյուցինացիաները, խուճապի նոպաները կամ 12 ժամից ավել տևող ազդեցությունը, անհրաժեշտ է դեղաբանական բուժում։ Խուճապը և գրգռված վիճակը կարելի է չեզոքացնել բենզոդիազեպիններով, տրանկվիլիզատորներով (օրինակ դիազեպամը, լորազեպամը)։

Հալյուցինոգենները կարող են խթանել վաղ հոգեկան առողջության խնդիրները այն ընդունողների։ Հ իմնականում նրանք կարող են առաջացնել ընկալման երկարատև խանգարում, ներառյալ մակրոպսիա, միկրոպսիա, գունային ընկալման խթանում, տարածաչափական  հալյուցինացիաներ և այլ ախտանիշներ,որոնք չեն վերանում օրգանիզմից հայլուցինոգենի հեռանալուց հետո։ Հենց այդ պառճառով գոյություն ունեն որոշ սահմանափակումներ կապված փսիլոցիբինի ընդունման հետ։ Այն արգելված է օգտագործել ալկոհոլի և անտիդեպրեսանտների հետ,ինչպես նաև օգտագործել այն մարդկանց,ովքեր ունեցել են հոգեկան հիվանդություն։

Որոշ հոգեբույժների կարծիքով հալյուցինոգենները կարող են հանգեցնել էնդոգեն փսիխոզի։ Սակայն դեռ չկան գիտական ապացույցներ։

## Հալյուցինոգենների ազդեցության մեխանիզմ
Շատ փսիխոդելիկներ ակտիվ են, քանի որ դրանք սերոտոնինի անալոգներ են և կարող են կապվել ուղեղի սերոտոնինի ընկալիչների հետ: LSD-ն, օրինակ, 5-HT1A, 5-НТ2А, 5-HT2C, 5-HT5A, 5-НТ5, 5-НТ6 ընկալիչների ագոնիստ է։

Դիսոցիատիվներ դեքստրոմետորֆանը, ֆենցիկլիդինը և կետամինը NMDA ընկալիչների(N֊մեթիլ֊D-ասպարտատ) անտագոնիստներ են։ Ֆենցիկլիդինը հիմնական էֆեկտներն առաջացնում է գրգռիչ ամինաթթուների ընկալիչի միջոցով ՝ արգելափակելով NMDA ընկալիչը, որը գլուտամատային ընկալիչի ենթատեսակ է : NMDA ընկալիչում կա ֆենցիկլիդինի նկատմամբ բարձր խնամակցություն ունեցող տեղամաս, որը NMDA ընկալիչների ալիքն է: Ֆենցիկլիդինը արգելակում է կատիոնների նորմալ շարժը և գործում է որպես ոչ մրցակցային անտագոնիստ  NMDA ընկալիչների համար։ Կա հիպոթեզ,որ NMDA ագոնիստների  դիսոցիատիվները առաջացնում են ուղեղի անդարձելի վնասում։

Դելիրիանտները,ինչպիսիք են ատրոպինը, ապրոֆենը(տարեն), ցիկլադոլը, արգելակում են m֊ և n-խոլինընկալիչները ուղեղում։  Ատրոպինը կապվում է այդ ընկալիչների հետ,քանի որ նման է ացետիլխոլինին։

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 
* *Гриффитс Р., Гроб Ч.* Галлюциногены как лекарства // В мире науки : журнал. — 2011. — № 2. — С. 56—59. — ISSN 0208-0621.
* 

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Հալյուցինացիաներ
Կատեգորիա:Հոգեմետ դեղեր