Երկրաբանության պատմություն

**Երկրաբանության պատմությունը** վերաբերում է երկրաբանության բնական գիտության զարգացմանը։ Երկրաբանությունը Երկրի ծագման, պատմության և կառուցվածքի գիտական ուսումնասիրությունն է։

## Անտիկ շրջան
Մ.թ.ա. 540 թվականին Քսենոփանեսը նկարագրել է լեռներում գտնված ձկների բրածոներ և խեցիների մնացորդներ։ Նման  բրածոները նկարագրել է նաև Հերոդոտոսը (մոտ մ.թ.ա. 490 թ.)։

Երկրի ծագման մասին առաջին երկրաբանական տեսությունը զարգացել է Հին Հունաստանում։ 4-րդ դարում Արիստոտելը կատարել է երկրաբանական փոփոխությունների դանդաղ տեմպի մասին կարևոր դիտարկումներ։ Նա դիտարկել է հողի կազմությունը և ձևավորել տեսություն, համաձայն որի՝ Երկիրը փոխվում է դանդաղ տեմպերով և այս փոփոխությունները հնարավոր չէ նկատել մեկ մարդու կյանքի ընթացքում։ Արիստոտելը մշակել է Երկրի ֆիզիկական փոփոխությունների տեմպի վերաբերյալ առաջին փաստահեն հասկացություններից մեկը։

Սակայն նրա՝ Լիցեյի ժառանգորդ փիլիսոփա Թեոփրաստեսը հնագույն շրջանում ամենամեծ առաջընթացն է կատարել իր «*Քարերի մասին*» աշխատության մեջ։ Նա նկարագրել է բազմաթիվ հանքային նյութեր և հանքեր՝ ինչպես տեղական հանքերից (ինչպիսին է Աթենքի մոտ գտնվող Լավրիումը), այնպես էլ այլ վայրերից։ Նա քննարկել է նաև մարմարի տեսակները և շինարարական նյութերը՝ այնպիսիք ինչպիսին են կրաքարերը, և փորձել է հանքային նյութերի հատկությունների սկզբնական դասակարգում՝ ըստ նրանց կոշտության։

Հռոմեական կայսրության շրջանում Պլինիոս Ավագը ստեղծել է հանքային նյութերի և մետաղների ընդարձակ քննարկում։ Նա առաջիններից էր, ով ճիշտ նույնականացրեց սաթի ծագումը՝ որպես ծառերի խեժանյութի` դիտարկելով որոշ կտորներում բռնված միջատները։ Նա նաև հիմք է դրել բյուրեղաբանությանը՝ ճանաչելով ադամանդի օկտահեդրիկ կառուցվածքը։

## Միջնադար
Ալ-Բիրունի (973–1048 թվականներ) հանդիսանում էր վաղ մահմեդական երկրաբաններից մեկը, որի աշխատանքները ներառում էին Հնդկաստանի երկրաբանության վաղագույն գրառումները՝ հիպոթեզ առաջ քաշելով, որ Հնդկական ենթաշարժաշխարհը անցյալում ծով էր։

Պարսիկ գիտնական Ավիցեննան (981–1037 թթ.) զգալի ներդրումներ է ունեցել երկրաբանության և բնական գիտությունների ոլորտում (որը նա անվանում էր «*Ատտաբիեյատ*»)։ Նա գրել է հանրագիտարանային բնույթի «*Քիթաբ ալ-Շիֆա*» աշխատությունը, որի 2-րդ մասի 5-րդ բաժինը պարունակում է իր մեկնաբանությունը Արիստոտելի Հանքաբանության և Օդերևութաբանության վերաբերյալ՝ վեց գլուխներով. Լեռների առաջացում, Լեռների դերը ամպերի կազմավորման մեջ, Ջրի աղբյուրներ, Երկրաշարժերի ծագում, Հանքային նյութերի առաջացում, Երկրի ռելիեֆի

Միջնադարյան Չինաստանում Շեն Կուոն (1031–1095) առավել հետաքրքիր բնագետներից էր, զարգացած գիտնական, որը զբաղվում էր տարբեր ոլորտների ուսումնասիրություններով։ Երկրաբանության տեսանկյունից Շեն Կուոն առաջիններից էր, որը ձևակերպել է երկրաձևաբանության տեսություն։ Այս տեսությունը հիմնված է եղել նրա դիտարկումների վրա՝ սեդիմենտացիոն բարձրացում, հողի էրոզիա, նստվածքի նստեցում և ծովային բրածոներ, որոնք գտնվել են Թայհան լեռներում՝ հարյուրավոր մղոն հեռու Խաղաղ օվկիանոսից։ Նա նաև ձևակերպել է կլիմայի աստիճանական փոփոխության տեսություն՝ դիտարկելով հնագույն քարացած բամբուկներ, որոնք պահպանվել էին ստորգետնյա վիճակում Յանժոուի մոտ՝ Շաանսի պրովինցիայի չոր հյուսիսային կլիմայում։ Նա ձևակերպել է հողի կազմավորման վարկած՝ հիմնվելով լեռներում ծովից հեռու գտնված խեցիների բրածոների դիտարկումների վրա։ Նա եզրակացրել է, որ հողը կազմավորվել է լեռների էրոզիայով և նստվածքի նստեցումով։

## 17-րդ դար

17-րդ դարում երկրաբանությունը զգալի առաջընթաց է ապրել։ Այս ժամանակ այն դարձել է բնական գիտությունների առանձին ոլորտ։ Քրիստոնեական աշխարհում հայտնաբերվել է, որ Աստվածաշնչի տարբեր թարգմանություններ պարունակում են տեքստի տարբեր տարբերակներ։ Միակ հաստատուն տարրը բոլոր մեկնաբանություններում այն էր, որ Ջրհեղեղը ձևավորել է աշխարհի երկրաբանությունը և աշխարհագրությունը։ Աստվածաշնչի հավաստիությունը ապացուցելու համար մարդիկ զգացին գիտական ապացույցներով հիմնավորելու անհրաժեշտություն, որ Մեծ Ջրհեղեղը իրականում տեղի է ունեցել։ Տվյալների նկատմամբ մեծացած հետաքրքրությունը հանգեցրել է Երկրի կազմության ավելի մանրակրկիտ դիտարկումների և բրածոների հայտնաբերմանը։ Չնայած 17-րդ դարի քրիստոնեական համոզմունքների ուժին, Երկրի ծագման տեսությունները հաճախ կիրառվում էին Ջրհեղեղի գաղափարը հիմնավորելու համար։ Ամենատարածված տեսությունը Վիլյամ Վիստոնի կողմից 1696 թվականին հրապարակված «*Երկրի նոր տեսությունն*» էր։ Վիստոնը քրիստոնեական տրամաբանությամբ փորձել է «ապացուցել», որ Մեծ Ջրհեղեղը տեղի է ունեցել և ձևավորել է Երկրի ապարների շերտերը։

17-րդ դարում կրոնական և գիտական քննարկումները Երկրի ծագման մասին ավելի մեծ հետաքրքրություն առաջացրին Երկրի և նրա շերտերի նույնականացման հանդեպ։ Երկրի շերտերը սահմանվում են որպես հորիզոնական ապարների շերտեր, որոնք ունեն մոտավորապես նույն կազմությունը։ Նիկոլաս Ստենոն կարևոր նորարար էր այս գիտությունում։ 1659 թվականին նա կասկածի տակ է դրել բնական աշխարհի ընդունված գիտելիքները։ Նա հարցականի տակ է դրել բրածոների հողում աճելու գաղափարը և ապարների կազմավորման ընդունված բացատրությունները։ Նրա հետազոտությունները համարվում են ժամանակակից շերտագրության և երկրաբանության հիմնադրման կարևոր նախադրյալներ։

## 18-րդ դար

Երկրի բնույթի և ծագման նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը հանգեցրել է հանքային նյութերի և կեղևի բաղադրիչների մանրակրկիտ ուսումնասիրությանը։ 18-րդ դարի կեսերին հանքարդյունաբերության տնտեսական նշանակության աճը կարևորել է հանքերի և նրանց բնական տեղաբաշխման մասին ճշգրիտ գիտելիքների տիրապետումը։ 1774 թվականին Աբրահամ Գոտլոբ Վեռնեռը հրապարակել է «*Բրածոների արտաքին հատկանիշների մասին*» գիրքը, որը լայն ճանաչում է ստացել հանքային նյութերի նույնականացման մանրակրկիտ համակարգ ներկայացնելու համար։

18-րդ դարում Երկրի պատմության վերաբերյալ քննարկումներում կարևոր փոփոխություններ են տեղի ունեցել։ 1749 թվականին Ժորժ-Լուի Լեկլերկ դը Բյուֆոնը իր «*Բնական պատմություն*» աշխատությունում վիճարկել է աստվածաշնչյան մեկնաբանությունները՝ եզրակացնելով, որ Երկրի տարիքը մոտ 75,000 տարի է՝ ի տարբերություն աստվածաշնչյան 4,000-5,500 տարիների։ Իմանուիլ Կանտը 1755 թվականին հրապարակել է «*Համընդհանուր բնական պատմություն և երկնքի տեսություն*» աշխատությունը՝ առանց հղում կատարելու Աստծուն կամ Աստվածաշնչին։

18-րդ դարի կեսերին ընդունելի է դարձել Երկրի տարիքի վերաբերյալ հարցադրումները։ Սա ուսումնասիրությունների մեջ կարևոր փոփոխություն էր՝ հնարավորություն տալով գիտական մոտեցումներով ուսումնասիրել Երկրի պատմությունը՝ առանց կրոնական նախապաշարմունքների։

Երկրաբանական մեթոդների գիտական կիրառումը հնարավորություն է տվել երկրաբանությունը դիտարկել որպես առանձին գիտություն։ Սկզբում անհրաժեշտ էր հստակեցնել տերմինաբանությունը և երկրաբանական ուսումնասիրության սահմանումը։ «Երկրաբանություն» տերմինը առաջին անգամ տեխնիկորեն օգտագործվել է Ժնևի երկու բնագետների՝ Ժան-Անդրե Դելյուկի և Հորաս-Բենեդիկտ դը Սոսյուրի կողմից։ Սակայն տերմինը լայն ընդունելություն է ստացել միայն 1751 թվականին՝ Դենի Դիդրոյի «*Encyclopédie*»-ում ներկայացվելուց հետո։ Տերմինի հաստատումից հետո երկրաբանությունը աստիճանաբար ճանաչվել է որպես առանձին գիտություն, որը կարող է դասավանդվել կրթական հաստատություններում։ 1741 թվականին Ֆրանսիայի Բնական պատմության ազգային թանգարանը ստեղծել է առաջին դասախոսական պաշտոնը՝ հատկորոշված հատուկ երկրաբանության համար։ Սա կարևոր քայլ էր երկրաբանության՝ որպես գիտության, գիտելիքների տարածման և ճանաչման համար։

1770-ական թվականներին քիմիան սկսել է կարևոր դեր խաղալ երկրաբանության տեսական հիմքում, և զարգացան երկու հակադիր տեսություններ՝ Երկրի մակերևույթի ապարների շերտերի առաջացման մասին։ Մեկ տեսությունը առաջարկում էր, որ հեղեղը, հավանաբար աստվածաշնչյան ջրհեղեղի նման, ստեղծել է բոլոր երկրաբանական շերտերը։ Այս տեսությունը զարգացրել են Շոտլանդիայի Ջոն Վոկերը, Շվեդիայի Յոհան Գոտշալկ Վալերիուսը և Գերմանիայի Աբրահամ Վեռները։ Վեռների տեսակետները 1800 թվականի շրջանում դարձել են միջազգայնորեն ազդեցիկ։ Վեռնը պնդում էր, որ Երկրի շերտերը, այդ թվում՝ բազալտը և գրանիտը, առաջացել են ամբողջ Երկիրը ծածկող օվկիանոսից։ Նրա համակարգը ազդեցիկ էր, և նրա կողմնակիցները կոչվում էին Դիլուվիանիստներ կամ Նեպտունիստներ։ Նեպտունիստական տեսությունը ամենահայտնին էր 18-րդ դարի վերջին, հատկապես քիմիական կրթություն ունեցողների շրջանում։ Սակայն 1780-ական թթվականներին սկսել է զարգանալ մեկ այլ տեսություն։ Ջեյմս Հաթոնը առաջարկել է այլընտրանքային տեսություն՝ հիմնված տաքության վրա։ Վաղ 19-րդ դարում նրա կողմնակիցները այս տեսությունը անվանեցին Պլյուտոնիզմ՝ Երկրի կազմավորում աստիճանական պնդացման միջոցով՝ նույն գործընթացներով, որոնք տեղի են ունեցել պատմության ընթացքում և շարունակվում են այժմ։ Այս եզրակացությունը հանգեցրել է նրան, որ Երկիրը անչափ հին է և անհնար է բացատրել աստվածաշնչյան ժամանակագրությամբ։ Պլուտոնիստները համարում էին, որ հրաբխային գործընթացները հիմնական գործոն են ապարների կազմավորման համար, ոչ թե Մեծ Ջրհեղեղի ջուրը։

## 19-րդ դար

19-րդ դարի սկզբին արդյունաբերական հեղաշրջումը և հանքարդյունաբերությունը խթանել են ստրատիգրաֆիական սյան արագ զարգացումը՝ «ապարների շերտերի հաջորդականություն՝ ըստ դրանց առաջացման ժամանակի»։ 1790-ական թվականներին Անգլիայում հանքային չափագրող Ուիլյամ Սմիթը հայտնաբերել է, որ բրածոները արդյունավետ միջոց են տարբեր լանդշաֆտային շերտերը տարբերակելու համար։ Նա ստեղծել է Բրիտանիայի առաջին երկրաբանական քարտեզը։ Միաժամանակ ֆրանսիական անատոմ Ժորժ Կյուվիեն և նրա գործընկեր Ալեքսանդր Բրոգնյարին հասկացան, որ բրածոների հարաբերական տարիքը կարելի է որոշել ապարների շերտի դիրքից։ Իրենց գտածոների սինթեզի միջոցով Բրոգնիարտը և Կյուվիերը հասկացան, որ տարբեր շերտերը կարող են նույնականացվել բրածոների պարունակությամբ և այդպիսով յուրաքանչյուր շերտ կարող է հաջորդականությամբ վերագրվել յուրահատուկ դիրքի։ 1811 թվականին նրանց «Փարիզի շրջակայքի երկրաբանական նկարագրություն» գրքից հետո շերտագրությունը դարձել է շատ հայտնի գեոլոգների շրջանում։ 19-րդ դարում տարբեր երկրաբաններ՝ Ադամ Սեջվիկ, Չարլս Լայել և Ռոդերիկ Մուրչիսոն, կատարելագործեցին ստրատիգրաֆիական սյունը՝ ստեղծելով ապարների հարաբերական տարիքի որոշման գլոբալ մոտեցում։ 1833 թվականին, երբ Ադամ Սեդգվիքը քարտեզագրում էր քարերը, որոնք նա սահմանել էր որպես Քեմբրիական շրջանի, Չարլզ Լայելը առաջարկում էր Երրորդական շրջանի ենթաբաժանում։ Միևնույն ժամանակ, Ռոդերիկ Մուրչիսոնը, որը քարտեզագրում էր Ուելսից տարբեր ուղղությամբ, Սեդգվիքի *Քեմբրիանի* շրջանի վերին մասը վերագրում էր իր Սիլուրյա շրջանի ստորին մասին։ Շերտագրական սյունը կարևոր էր, քանի որ այն տրամադրում էր քարերի հարաբերական տարիքը որոշելու մեթոդ՝ դրանք տեղադրելով տարբեր դիրքերում։ Սա ստեղծել է Երկրի տարիքը որոշելու գլոբալ մոտեցում և հնարավորություն է տվել հավելյալ զուգահեռներ անցկացնել տարբեր երկրներում Երկրի կեղևի կազմի նմանություններից։ 

XIX դարի սկզբին Բրիտանիայում աղետը հարմարեցվեցլ է՝ երկրաբանական գիտությունը կրոնական ավանդույթների հետ համաձայնեցնելու նպատակով։ 1820-ական թվականներին սկզբին անգլիացի երկրաբանները, այդ թվում՝ Ուիլյամ Բաքլանդը և Ադամ Սեջվիկը, «դիլուվիալ» հանքավայրերը մեկնաբանում էին որպես Նոյի ջրհեղեղի արդյունք, սակայն տասնամյակի վերջում վերանայել են իրենց կարծիքները՝ հօգուտ տեղական ջրհեղեղների։ Չարլզ Լայելը մարտահրավեր է նետել կատաստրոֆիզմին՝ 1830 թվականին հրատարակելով իր «*Երկրաբանության սկզբունքներ*» գրքի առաջին հատորը։ Նա ներկայացրել է երկրաբանական  ապացույցներ Անգլիայից, Ֆրանսիայից, Իտալիայից և Իսպանիայից՝ Հաթոնի գաղափարների աստիճանականությունը հաստատելու համար։ Լայելը ապացույցներ է տրամադրել Համաչափականության մասին՝ եկրաբանական դոկտորին, որը պնդում է, որ գործընթացները տեղի են ունենում նույն արագությամբ ներկայում, ինչպես անցյալում։ Լայելի աշխատությունները հանրաճանաչ էին և լայնորեն ընթերցված, և միատեսակության գաղափարը մեծ տեղ է գտել երկրաբանական հասարակության մեջ։

1831 թվականին կապիտան Ռոբերտ ՖիցՌոյը, ստանձնելով *HMS Beagle*-ի ափամերձ հետազոտության արշավը, փնտրում էր համապատասխան բնագետ՝ ցամաքը հետազոտելու և երկրաբանական խորհրդատվություն տրամադրելու համար։ Նա գտել է Չարլզ Դարվինին, որը նոր էր ավարտել իր բակալավրիատը։ Ֆիցրոյը Դարվինին տվել է Լայելի «Երկրաբանության սկզբունքներ» գիրքը, և Դարվինը դարձել է Լայելի գաղափարակիցը, տեսականորեն ներկայացնելով երկրաբանական գործընթացները համաչափականության սկզբունքներով։ Դարվինը հայտնագործել է հսկայական բրածոներ, որոնք օգնել են հաստատել նրա հեղինակությունը որպես երկրաբան, և դրանց անհետացման պատճառների մասին հանգեցրել է էվոլյուցիայի տեսությանը՝ բնական ընտրության միջոցով, որը հրապարակվել է «*[[Տեսակների ծագումը|Տեսակների ծագման մասին]]*» գրքում 1859 թվականին։

19-րդ դարում տնտեսական շարժառիթները մոտիվացրեցին որոշ կառավարություններին աջակցել երկրաբանական հետազոտություններին։ Կանադան, Ավստրալիան, Մեծ Բրիտանիան և Միացյալ Նահանգները սկսել են երկրաբանական հետազոտություններ, որոնք կստեղծեին երկրների հսկայական տարածքների երկրաբանական քարտեզներ։ Երկրաբանական քարտեզագրումը տրամադրում էր օգտակար քարերի և հանքանյութերի տեղաբաշխումը, և նման տեղեկատվությունը կարող էր օգտագործվել երկրի հանքարդյունաբերության և քարհանքերի ոլորտների օգտին։ Կառավարական և արդյունաբերական ֆինանսավորման շնորհիվ, ավելի շատ անձինք սկսել են ուսումնասիրել երկրաբանությունը՝ զարգացող տեխնոլոգիաների և մեթոդների հետ համընթաց, ինչը հանգեցրել է գիտության այս ոլորտի ընդլայնմանը։ 19-րդ դարում երկրաբանական հետազոտություններն արդեն գնահատում էին Երկրի տարիքը միլիոնավոր տարիներով։ 1862 թվականին ֆիզիկոս Ուիլյամ Թոմսոնը, 1-ին բարոն Քելվինը, հրապարակել է հաշվարկներ, որոնք Երկրի տարիքը սահմանում էին 20-ից 400 միլիոն տարի միջակայքում։ Նա ենթադրում էր, որ Երկիրը ձևավորվել է որպես լրիվ հալված օբյեկտ, և գնահատեցլ է ժամանակը, որը կպահանջվեր մակերեսի մոտակա շերտին՝ հասնելու ներկա ջերմաստիճանին։ Շատ երկրաբաններ առարկում էին, որ Թոմսոնի գնահատականները բավարար չեն բացատրելու նստվածքային ապարների դիտարկված հաստությունները, կյանքի էվոլյուցիան և նստվածքային ծածկույթի տակ գտնվող բյուրեղային հիմնական ապարների առաջացումը։ Ռադիոակտիվության հայտնագործումը 20-րդ դարի սկզբին տրամադրել է Երկրի ներսում լրացուցիչ ջերմության աղբյուր, ինչը թույլ է տվել մեծացնել Թոմսոնի հաշվարկած տարիքը և միջոց է հանդիսացել երկրաբանական իրադարձությունների թվագրման համար։

## 20-րդ դար
20-րդ դարի սկզբին հայտնաբերվել էին ռադիոգեն իզոտոպները և մշակվել էր ռադիոմետրիկ թվագրումը։ 1911 թվականին Արթուր Հոլմսը, որը առաջատարներից էր ռադիոակտիվ քայքայումը երկրաբանական ժամանակը չափելու միջոց դիտարկելու գործում, Ցեյլոնից նմուշը թվագրել է 1.6 միլիարդ տարեկան` օգտագործելով կապի իզոտոպներ։ 1913 թվականին Հոլմսը աշխատում էր Կայսերական քոլեջում, երբ հրատարակել է իր հայտնի «*Երկրի տարիքը*» գիրքը, որում հզոր կերպով պաշտպանել է ռադիոմետրիկ թվագրման մեթոդները՝ ի հակադրություն երկրաբանական նստվածքայնության կամ Երկրի սառեցման մեթոդների։ Հոլմսը գնահատել է հնագույն արխայիկ ապարները 1,600 միլիոն տարեկան, սակայն չի մտորել Երկրի տարիքի մասին։ Հաջորդ տասնամյակներում տեսության խրախուսումը նրան արժանացրել է «Ժամանակակից Գեոխրոնոլոգիայի Հայր» պատվանվանը։ 1921 թվականին Բրիտանական Գիտության Առաջընթացի Ասոցիացիայի տարեկան հանդիպման մասնակիցները համաձայնել են, որ Երկրի տարիքը մի քանի միլիարդ տարի է և ռադիոմետրիկ թվագրումը արժանահավատ է։ 1927 թվականին Հոլմսը հրատարակել է «Երկրի տարիքը» գիրքը՝ ներկայացնելով 1.6-ից 3.0 միլիարդ տարվա միջակայք, իսկ 1940-ական թվականներին ավելացրել է՝ 4,500 ± 100 միլիոն տարի՝ հիմնվելով Ալֆրեդ Օ.Ս. Նիերի կողմից հաստատված ուրանի իզոտոպների հարաբերական քանակության չափումների վրա։ Այն տեսությունները, որոնք չէին համապատասխանում Երկրի տարիքը հաստատող գիտական ապացույցներին, այլևս ընդունելի չէին։

1912 թվականին Ալֆրեդ Վեգեներն առաջարկել է մայրցամաքների տեղաշարժման տեսությունը։ Այս տեսությունը ենթադրում է, որ մայրցամաքների ձևերը և որոշ մայրցամաքների համընկնող ափամերձ երկրաբանությունը ցույց են տալիս, որ դրանք անցյալում միացած էին և կազմում էին միասնական Պանգեա ցամաքը, որից հետո անջատվել և սահել են օվկիանոսի հատակով՝ հասնելով իրենց ներկա դիրքին։ Վեգեների տեսությունը նաև առաջարկում էր լեռների առաջացման հնարավոր բացատրություն. ափսեի տեկտոնիկայի տեսությունը հիմնվել է մայրցամաքների տեղաշարժման տեսության վրա։

Ցավոք, Վեգեները չի տրամադրել այս տեղաշարժի համոզիչ մեխանիզմ, և նրա գաղափարները լայնորեն ընդունելի չեն եղել նրա կենդանության ժամանակ։ Արթուր Հոլմսը ընդունել է Վեգեների տեսությունը և տրամադրել է մեխանիզմ՝ մանտիայի հոսքը, որպեսզի առաջացնի մայրցամաքների շարժում։ Սակայն միայն Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմից հետո սկսել են կուտակվել ապացույցներ, որոնք ապացուցում էին մայրցամաքների տեղաշարժման տեսությունը։ Հաջորդել է 20-ամյա ժամանակաշրջան, որի ընթացքում մայրցամաքների տեղաշարժման տեսությունը՝ սկզբում քչերի կողմից հավատալի, դարձել է ժամանակակից երկրաբանության հիմնական սյունը։ 1947 թվականից հետազոտությունները նոր ապացույցներ են տրամադրել օվկիանոսի հատակի մասին, և 1960 թվականին Բրյուս Ք. Հիզենը հրատարակել է միջին օվկիանոսային լեռնաշղթաների հասկացությունը։ Կարճ ժամանակ անց Ռոբերտ Դիցը և Հարրի Հեսը առաջարկել են, որ օվկիանոսի կեղևը ձևավորվում է, երբ ծովի հատակը բաժանվում է օվկիանոսի միջին լեռնաշղթաների երկայնքով։ Այս մոտեցումը դիտվել է որպես մանտիայի հոսքի հաստատում և հիմնական խոչընդոտը վերացվել է։ Երկրաֆիզիկական ապացույցները ցույց են տվել մայրցամաքների լայնական շարժումը և այն, որ օվկիանոսի կեղևը ավելի երիտասարդ է, քան մայրցամաքի կեղևը։ Այս երկրաֆիզիկական ապացույցները նաև խթանել են պալեոմագնիսականության վարկածը՝ մագնիսական հանքանյութերում Երկրի մագնիսական դաշտի կողմնորոշման գրառումը։ Բրիտանացի երկրաֆիզիկոս Ս. Կ. Ռունկորնը առաջարկել է պալեոմագնիսականության հասկացությունը, ըստ որի մայրցամաքները շարժվել են հարաբերականորեն Երկրի մագնիսական բևեռների նկատմամբ։ Տուզո Վիլսոնը, որը սկզբից ևեթ խրախուսում էր ծովի հատակի տարածման և մայրցամաքների տեղաշարժման վարկածը, մոդելին ավելացրել է տրանսֆորմ խզվածքների հասկացությունը՝ ավարտելով խզվածքների տեսակները, որոնք անհրաժեշտ էին մոլորակի թիթեղների շարժունությունը գործող դարձնելու համար։ 1965 թվականին Լոնդոնի Թագավորական Ընկերությունում կայացած մայրցամաքների տեղաշարժման սիմպոզիումը պետք է դիտվի որպես տեկտոնական թիթեղների ընդունման պաշտոնական սկիզբ գիտական համայնքում։ 1965 թվականին Սիմպոզիումի ամփոփագրերը հրատարակվել են Բլեկետի, Բուլարդի, Ռունկորնի կողմից։ Այս սիմպոզիումում Էդվարդ Բուլարդը և նրա գործընկերները համակարգչային հաշվարկով ցույց են տվել, թե ինչպես են Ատլանտյան օվկիանոսի երկու կողմերի մայրցամաքները լավագույնս համընկնում՝ փակելով օվկիանոսը, ինչը հայտնի է դարձել որպես հայտնի «Բուլարդի Համընկնում»։ 1960-ական թվականների վերջին ի հայտ եկող ապացույցների կշիռը մայրցամաքների տեղաշարժումը դիտարկել է որպես ընդհանուր ընդունված տեսություն։

## Ժամանակակից երկրաբանություն
Ջին Շումեյքերի կողմից Լուսնի վրա խառնարանների բաշխման շերտագրական սկզբունքների կիրառմամբ, կարելի է ասել, որ անմիջապես Լուսնի ուսումնասիրությունը աստղագետներից փոխանցվել է երկրաբաններին։

Վերջին տարիներին երկրաբանությունը շարունակում է պահպանել Երկրի՝ նրա բնույթի և ծագման, մակերևույթի առանձնահատկությունների և ներքին կառուցվածքի ուսումնասիրության ավանդույթը։ 20-րդ դարի վերջում փոխվել է երկրաբանության ուսումնասիրության տեսանկյունը։ Երկրաբանությունը այժմ ուսումնասիրվում էր ավելի ինտեգրատիվ մոտեցումով՝ դիտարկելով Երկիրը ավելի լայն համատեքստում, ներառելով մթնոլորտը, կենսոլորտը և ջրոլորտը։ Տիեզերքում տեղակայված արբանյակները, որոնք լայնածավալ լուսանկարներ են անում Երկրի մասին, տրամադրում են նման տեսանկյուն։ 1972 թվականին  «Լանդսաթ» ծրագիրը` տիեզերական առաքելությունների շարքը, որը համատեղ կառավարվում է ՆԱՍԱ-ի և ԱՄՆ Գեոլոգիական հանրույթի կողմից, սկսել է տրամադրել արբանյակային պատկերներ, որոնք կարող են երկրաբանական վերլուծության ենթարկվել։ Այս պատկերները կարող են օգտագործվել հիմնական երկրաբանական միավորներ քարտեզագրելու, ճանաչելու և համադրելու ժայռերի տեսակները լայն տարածքներում և հետևելու տեկտոնական թիթեղների շարժումներին։ Այս տվյալների կիրառությունների մի քանի օրինակներ են՝ երկրաբանորեն մանրամասն քարտեզներ ստեղծելը, բնական էներգիայի աղբյուրներ տեղորոշելը և կանխատեսելը հնարավոր բնական աղետները, որոնք կարող են առաջանալ թիթեղների շարժումների հետևանքով։

## Տես նաև
* Աշխարհագրության պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 
*
* 
* 
*
*
*

Կատեգորիա:Գիտության պատմագրություն
Կատեգորիա:Գիտության պատմություն
Կատեգորիա:Երկրաբաններ
Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Պատմություն