Մայրցամաքային իրավունք

մինի|450x450փքս|Աշխարհի իրավական համակարգի քարտեզ
**Ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիք,** համեմատական իրավունքի տերմին է, որը նշանակում է իրավական համակարգերի մի շարք, որոնք ի սկզբանե ստեղծվել են հռոմեական իրավունքի ընդունման հիման վրա և միավորված են դրանց կառուցվածքների, իրավունքի աղբյուրների ընդհանրությամբ և հայեցակարգային իրավական ապարատի նմանությամբ։

Այն միավորում է մայրցամաքային Եվրոպայի բոլոր պետությունների և երկրների իրավական համակարգերը (ներառյալ Ռուսաստանը ) և դեմ է անգլո-սաքսոնական իրավունքին։ Օրենքի հիմնական աղբյուրը նորմատիվ իրավական ակտն է։ Այն բնութագրվում է իրավական նորմերի հստակ ոլորտային բաժանմամբ։ Իր հերթին, իրավունքի գրեթե բոլոր ճյուղերը բաժանված են երկու ենթահամակարգերի՝ մասնավոր իրավունք և հանրային իրավունք, թեև իրավունքի որոշ ճյուղերի վերագրումը որևէ ենթահամակարգին շատ հակասական է և հաճախ կախված է տվյալ պետության համապատասխան ոլորտի իրավական կարգավորումից (օրինակ՝ աշխատանքային օրենսգիրք )։ Հանրային իրավունքի ոլորտը ներառում է վարչական, քրեական, սահմանադրական և միջազգային հանրային իրավունքը։ Մասնավոր իրավունքը ներառում է քաղաքացիական, ընտանեկան, աշխատանքային և միջազգային մասնավոր իրավունքը։ Պետական կամ երկրի մարմինների համակարգում կա հստակ բաժանում իշխանության օրենսդիր և իրավապահ մամինների միջև: Օրենսդրությունը, որպես գործառույթ, պատկանում են օրենսդիր իշխանության մենաշնորհին։ Այս իրավական ընտանիքի պետությունների և երկրների մեծ մասին բնորոշ է գրավոր սահմանադրության առկայությունը։

## Կազմավորման և զարգացման պատմություն
### Վաղ դարաշրջան (Հին Հունաստան և Հին Հռոմ)
Ռոմանոերմանական իրավական ընտանիքի համար սկզբնական փուլ կարելի է համարել մ.թ.ա. 9-րդ դարից սկսած մոտ 532 թվականին (մինչև Հուստինիանոսի օրենսգրքի կազմումը)։ Այս ժամանակահատվածում սկսեց ձևավորվել Հին Հունաստանի օրենքը, որի հիմնական սկզբունքները որոշ չափով ավելի ուշ ընդունվեցին Հին Հռոմի օրենքով ( Տասներկու աղյուսակների օրենքները կազմելու Դեցեմվիրների հանձնաժողովի աշխատանքը)։ Այս ժամանակաշրջանում օրենսդրության ի հայտ գալը հունական քաղաքային քաղաքականության մեջ՝ խառնվելով հին արևելյան իրավունքին, և հետագայում բարձր զարգացում ապրեց հռոմեական քաղաքակրթության, հռոմեական իրավունքի շնորհիվ։ Մինչև Հուստինիանոս կայսեր  Կորպուս յուրիս ցիվիլիս ժողովածուի ընդունումը հռոմեական իրավունքն ուներ զարգացման հազարամյա պատմություն, որը տեղ էր գտել տարբեր գիտական դպրոցների աշխատանքներում, իրավապահ պրակտիկայում և թագավորների, Սենատի և կայսրերի օրենսդրական գործունեության մեջ, ինչպես նաև առկա բազմաթիվ միջազգային իրավական սովորույթների մեջ։ Հենց այս ժամանակաշրջանում էլ ծնվել է ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքի առաջացման իրավական հիմքը։

Հռոմեական իրավունքն ինքնին անցել է իր զարգացման մի շարք հաջորդական փուլեր.

* Նախադասական հռոմեական իրավունք
* Դասական հռոմեական իրավունք
* Ուշ դասական հռոմեական իրավունք
* Հետդասական հռոմեական իրավունք ( Corpus iuris civilis- ի ընդունումից ի վեր)։

### Հուստինիանոսի կոդավորման հաջորդող ժամանակաշրջան
[մինի|230x230փքս|[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս I - բյուզանդական կայսր, որի օրոք մշակվել է հռոմեական իրավունքը]]
Եվրոպական իրավունքի և ռոմանոգերմանական իրավունքի ընտանիքի զարգացման հաջորդ փուլը մ.թ. 532 թվականից է, այսինքն՝ Հուստինիանոսի ժողովածուից մինչև 13-րդ դարի սկիզբը, երբ Եվրոպայում սկսեցին առաջանալ առաջին համալսարանները։ Այս դարաշրջանը բնութագրվում է հռոմեական իրավունքի յուրօրինակ վերածննդով Կոստանդնուպոլսում Հուստինիանոս Մեծի օրոք 534 թվականին, այնուհետև դրա հետագա տարածումը նախկին Արևմտյան Հռոմեական կայսրության (այդ ժամանակ արդեն փլուզված) արևմտյան մասում, այսպես կոչված, 554 թվականի պրագմատիկ պատժամիջոցների հրապարակման միջոցով, որը պարունակում էր դրույթ, ըստ որի` Հուստինիանոսի այդ իրավունքը տարածվում էր նաև Իտալիայի վրա (այդ ժամանակ Բյուզանդիայի կողմից նվաճված)։
[ձախից|մինի|183x183փքս|[1607 թվականի հրատարակության *Corpus iuris ciuilis* տիտղոսաթերթ]]
Հռոմեական իրավունքի հետագա պատմությունը Արևմուտքում մինչև 13-րդ դարի սկիզբը քննարկման առարկա էր։ Չկա կոնսենսուս այն մասին, թե ինչպես է գործել հռոմեական իրավունքը Արևմուտքում այս ժամանակահատվածում։ Գերիշխող տեսակետի համաձայն՝ հռոմեական իրավունքը կորել է և միայն 12-րդ դարում այն վերածնվել է Իրներիուսի շնորհիվ, Բոլոնիայում, ըստ մեկ այլ կարծիքի (Հռոմեական իրավունքը երբեք չի անհետացել և միշտ եղել է Արևմտյան Եվրոպայում, վերջապես, ըստ երրորդ կարծիքի, հռոմեական իրավունքը չի վերացել, այլ միայն դրսևորվել է տարբեր կերպ՝ կախված ժամանակից, տարածաշրջանից և քաղաքական իրավիճակից։

Ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքի պատմության այս շրջանն առանցքային է, քանի որ նյութը, որից առաջացել է ռոմանոգերմանական իրավունքը, դեռևս չէր ստեղծվել, այլ նոր էր սկսում ձևավորվել այն տեսքով, որով այն մեզ է հասել։ Այս ժամանակաշրջանին բնորոշ է, որ ժամանակակից Եվրոպայի իրավական աշխարհագրությունը բավականին բազմազան էր։ Չկար միասնական եվրոպական օրենք, ամենուր գործում էր իրավունքի սովորույթը։ Եվրոպական պետությունների տարածքում օգտագործվում էին ամենատարբեր սովորույթներ, ինչպես նաև գերմանական, սլավոնական, կելտական և այլ ցեղերի տեղական օրենքները։ Չկար նաև արդարադատության համակարգ, այն, ինչ դրա փոխարեն կար` պարզունակ էր։

Ի վերջո, այն ժամանակ գործող իրավական նորմերը համակարգելու փորձեր չեն արվել։ Դատավարություններում գերակշռում էին գերբնականին ուղղված դիմումները՝ օգտագործելով ապացույցների ինկվիզիտորական համակարգը։ Այս ընթացքում օրենքը միայն ձևական է բնույթ էր կրում, այն իրական ազդեցությունը չուներ։ Իրավագիտություն, որպես այդպիսին, և իրավունքի դասավանդում համալսարաններում գոյություն չունեին, բացի այդ, չկային բուն համալսարաններ։ Բացառություն էին կազմում միայն վանական դպրոցները, որոնք հիմնականում աշխատում էին եկեղեցու կարիքների համար։

Անհատների և սոցիալական խմբերի միջև վեճերը լուծվում էին, ըստ Ռենե Դեյվիդի, ուժեղների օրենքով կամ առաջնորդի հայեցողությամբ: Այդ դարաշրջանի Եվրոպայի քրիստոնյա բնակչությունն ավելի շատ հիմնված էր եղբայրության և գթասրտության գաղափարների վրա, քան օրենքի։

### Հռոմեական իրավունքի վերածնունդը Եվրոպայում
[մինի|[Բոլոնիայի համալսարանի ուսանողներ, որտեղից սկսվեց գլոսատորների դպրոցի ձևավորումը]]
Ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքի զարգացման հաջորդ դարաշրջանը սկսվեց 13-րդ դարում, երբ Եվրոպայում սկսեցին առաջանալ համալսարաններ (առաջինը՝ Բոլոնիայինն էր), որոնց իրավաբանական ֆակուլտետներում ուսումնասիրվում էր հռոմեական իրավունքը (այսպես կոչված. Հուստինիանոսի օրենք ) Հուստինիանոսի ժողովածուի տեքստերի մեկնաբանությունների տեսքով։ Այս դպրոցը պատմության մեջ մտավ որպես գլոսատորների դպրոց (  - *հնացած կամ հազվագյուտ բառ* ), որոնք զբաղվում էին հին Հուստինյան օրենքի այս կամ այն նորմի իմաստը մեկնաբանելով։ Որոշ ժամանակ անց գլոսատորների դպրոցը փոխարինվեց մեկնաբանների դպրոցով (հետգլոսատորներ)։ Հենց այս ժամանակաշրջանը՝ 13-րդ դարի սկզբից Եվրոպայում, ծնունդ է առնում այն, ինչ համեմատական շատ գիտնականներ հետագայում անվանեցին ռոմանոգերմանական իրավունք։

Հենց մայրցամաքային եվրոպական համալսարաններն են մշակել այսօր գերիշխող միասնական եվրոպական իրավունքի հիմնարար հիմքը, այն է՝ գրավոր իրավունքի գերակայությունը՝ դատական որոշումների նկատմամբ ( նախադեպի )։ Հետագայում՝ միջնադարի և նոր ժամանակներիսահմանագծին, իրավունքը սկսեց առաջանալ եվրոպական համալսարաններից և ավելի մեծ նշանակություն ձեռք բերել եվրոպական պետությունների աշխարհիկ կյանքում, որոնք հետագայում դարձան ազգային եվրոպական պետություններ՝ իրենց ազգային իրավական համակարգերով, որոնք հիմնված էին Հռոմեական իրավունքի ընդունման վրա։

Վերջապես, օրենքի վերադարձի անհրաժեշտությունը և դրա՝ եկեղեցական և աշխարհիկ կյանքում հարաբերությունները կարգավորող գործառույթները պարզապես գիտակցվեցին։ Առաջին ճյուղերից մեկը, որն իրերի նման կարգի խիստ կարիք ուներ, առևտուրն ու առևտրային իրավունքն էր, որը հատկապես ուժեղացավ խաչակրաց արշավանքներից և եվրոպական քաղաքների աճից հետո։ Առևտրի ոլորտում դրական իրավունքի վրա հիմնված նոր իրավական կարգի ձևավորումն անհրաժեշտություն էր այն ժամանակվա վաճառականների համար, և դրանով շահագրգռված էին նաև առևտրից մեծ եկամուտներ ստացող իշխանությունները։

Հենց 13-րդ դարում տեղի ունեցավ կրոնի և իրավունքի տարանջատումը։ Այս դարաշրջանում իրավունքը ձեռք բերեց և՛ գործնական, և՛ տեսական բնույթ։ Իրավունքը դարձավ համալսարանների գիտական ուսումնասիրության առարկա, և ստեղծվեց իրավաբան գիտնականների միջնադարյան կորպորացիա, որն ուներ իրավագիտության ակադեմիական աստիճաններ և դասավանդում էր իրավագիտություն։

Միևնույն ժամանակ, միտում կար տարբերելու աշխարհիկ (հռոմեական) իրավունքը կանոնական իրավունքից, որը կարգավորում էր եկեղեցու գործունեությունը, որն այդ ժամանակ հսկայական դեր էր խաղում Եվրոպայի միջնադարյան հասարակության մեջ։ Հասարակական հարաբերությունների հետագա զարգացման հետ փոխվել է նաև օրենքը, նրա համակարգը, դերն ու գործառույթները։ Աստիճանաբար եվրոպական համալսարաններում հռոմեական իրավունքի նկատմամբ առաջնահերթ վերաբերմունքը սկսեց փոխվել և վերածվել սկզբունքների, որոնք կարտահայտեին ոչ միայն ակադեմիական, այլև ռացիոնալիստական սկզբունքներ։ Եվրոպական իրավունքի և ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքի զարգացման մեջ սկսվում էր նոր դարաշրջան՝ բնական իրավունքի դարաշրջան։

### Լուսավորության դարաշրջանից մինչև մեր օրեր
Ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքի զարգացման հաջորդ շրջանը բնութագրվում է եվրոպական երկրների իրավական դոկտրինի վրա բնական իրավունքի ուժեղ ազդեցությամբ և, որպես հետևանք, եվրոպական երկրներում օրենսդրության աճով և օրենքի ամբողջ ճյուղերի համակագմամբ` կոդիֆիկացմամբ։

Այս շրջանը, սկսած լուսավորության դարաշրջանից` 17-18 -րդ դարերից, թեև շարունակվում է մինչև մեր օրերը, սակայն վերջին շրջանում զգալի վերափոխման է ենթարկվել։ Ռոմանոգերմանական իրավունքի զարգացման շրջանակներում պարզվեց, որ հաղթած բուրժուական հեղափոխությունները սկսեցին ամբողջությամբ վերացնել ֆեոդալական իրավունքը և հարակից իրավական ինստիտուտները։ Հենց այս ժամանակաշրջանում օրենքը դարձավ ռոմանոգերմանական իրավունքի հիմնական աղբյուրը։ Փոխվեց սուվերենի օրինաստեղծ գործառույթների բացակայության դոկտրինը։ Առաջին անգամ ընդունվեց, որ սուվերենը կարող է օրենք ստեղծել և վերանայել այն ամբողջությամբ։ Ենթադրվում էր, որ այդ լիազորությունները սուվերենին տրվել են բնական իրավունքի սկզբունքներն ամրապնդելու համար, բայց նա կարող էր խուսափել այդ նպատակից և նույնիսկ օգտագործել իշխանությունը փոխելու պետական և սոցիալական համակարգի հիմքերը՝ բնավ թքած ունենալով բնական իրավունքների վրա :

Ձևավորվող բուրժուական դասակարգը պահանջում էր կառավարության և քաղաքացու, այդ թվում՝ քաղաքացիների հարաբերությունների հստակ կանոններ։ Հենց այս անհրաժեշտությունն էլ հզոր խթան հանդիսացավ եվրոպական երկրներում դրական իրավունքի` իրավունքի և օրենսդրության զարգացման, այնուհետև` արդիականացման նպատակով դրական իրավունքի համակարգման համար։

Եվրոպական գիտության այն ժամանակվա ձեռքբերումներից էր բարդ իրավական փաստաթղթերի ստեղծումը՝ մեկ ոլորտի նորմերի, այն է՝ կոդավորված ակտերի համակարգմամբ։ Կոդավորումը հնարավորություն տվեց արդիականացնել գործող օրենսդրությունը և ազատվել հնացած արխաիզմներից։ Այն նպաստեց պրակտիկայի առկա երևույթի հաղթահարմանը, այն է՝ ազատվել իրավունքի մասնատվածությունից, բոլոր տեսակի սովորույթների բազմությունից և իրավական տեսության և պրակտիկայի միջև առկա անջրպետից: Հենց այս ժամանակվանից վերջապես ձևավորվեց ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքը։ Եվրոպական շատ երկրներում իրականացվել է օրենսդրության կոդիֆիկացում, որոնցից պետք է առանձնացնել երկու կարևորագույն քաղաքացիական իրավունքի կոդիֆիկացիաները՝ Ֆրանսիայում 1804 թվականին ՝ Նապոլեոնյան օրենսգիրքը և Գերմանիայում 1896 թվականին՝ Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը։ Հենց այս կոդիֆիկացումներն ազդեցին եվրոպական իրավունքի հետագա զարգացման վրա՝ ստեղծելով երկու տարբեր համակարգեր՝ ինստիտուցիոնալը՝ Նապոլեոնյան օրենսգրքում, և պանդեկտը Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգրքում։ Միևնույն ժամանակ, պետք է ասել, որ Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը ազդել է Ռուսաստանի ազգային իրավական համակարգի զարգացման վրա, որտեղ նույնիսկ այսօր Ռուսաստանի քաղաքացիական օրենսգիրքն ունի պանդեկտային համակարգ։

Ֆրանսիան և Գերմանիան ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքում համակարգող ազգային իրավական համակարգեր են։ Հենց այս գծով է, որ ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքը բաժանվում է երկրների երկու մեծ խմբի՝ ռոմանական և գերմանական իրավունք։ Դա պայմանավորված է այս երկրներում առկա հզոր իրավական գիտությամբ և պրակտիկայով, որոնք զգալի ազդեցություն են ունեցել եվրոպական այլ երկրների ազգային իրավական համակարգերի զարգացման վրա։

## Իրավունքի խմբեր
մինի|Ռոմանագերմանական իրավունքի խմբերը Եվրոպայում<br><br> <br><br><br>''Չեն կիրառվում.''<br><br>|295x295փքս

Ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքում առանձնանում են հետևյալ խմբերը.

* **Ռոմանական իրավունքի** խումբ ( Ֆրանսիայի, Բելգիայի, Իսպանիայի, Իտալիայի, Լյուքսեմբուրգի, Մոնակոյի, Նիդեռլանդների, Ռումինիայի, Ֆիլիպինների, Լատինական Ամերիկայի երկրների, աֆրիկյան երկրների՝ նախկին ֆրանսիական գաղութների, ինչպես նաև Մերձավոր և Մերձավոր Արևելքի որոշ երկրների իրավական համակարգեր և այլն)
* **Գերմանական իրավունքի** խումբ ( Գերմանիայի, Ավստրիայի, Հայաստանի, Բրազիլիայի, Հունգարիայի, Հունաստանի, Ինդոնեզիայի, Ղազախստանի, Լատվիայի, Պորտուգալիայի, Ռուսաստանի, Սլովակիայի, Թաիլանդի, Թուրքիայի, Ուկրաինայի, Խորվաթիայի, Չեխիայի, Շվեյցարիայի, Էստոնիայի, Հարավային Կորեայի իրավական համակարգերը, Ճապոնիա և այլն)
* **Սկանդինավյան իրավունքի** խումբ (Դանիայի, Իսլանդիայի, Նորվեգիայի, Ֆինլանդիայի, Շվեդիայի իրավական համակարգեր)։
* **Չինական իրավունքի** խումբ (բացի Հոնկոնգից և Մակաոյից) քաղաքացիական իրավունքի և սոցիալիստական իրավունքի խառնուրդ։ Ներկայումս չինական օրենքները ներառում են ընդհանուր իրավունքի համակարգի որոշ առանձնահատկություններ, հատկապես առևտրային և միջազգային գործարքների հետ կապված։ Հոնկոնգը, թեև Չինաստանի մաս է կազմում, օգտագործում է ընդհանուր իրավունքը։ Հոնկոնգի հիմնական օրենքը ապահովում է ընդհանուր իրավունքի օգտագործումը և կարգավիճակը Հոնկոնգում։ Մակաոն շարունակում է ունենալ քաղաքացիական իրավունքի պորտուգալական իրավական համակարգ։
Այնուամենայնիվ, այս իրավական համակարգերից մի քանիսը հաճախ և ավելի ճիշտ կլինի ասել, հիբրիդային բնույթ են կրում.

**Նապոլեոնյանից մինչև գերմանական** ազդեցություն. 1942 թվականի Իտալիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը փոխարինեց 1865 թվականի սկզբնական օրենսգիրքը՝ ներմուծելով գերմանական տարրեր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առանցքի դաշինքի արդյունքում։ Այս մոտեցումը ընդօրինակել են այլ երկրներ, այդ թվում՝ Պորտուգալիան (1966թ.), Նիդեռլանդները (1992թ.), Բրազիլիան (2002թ.) և Արգենտինան (2014թ.): Դրանցից շատերն ունեն իտալական օրենսդրությամբ ներդրված նորամուծություններ, այդ թվում՝ քաղաքացիական և առևտրային օրենսգրքերի միավորում։

**Գերմանականից մինչև Նապոլեոնյան** ազդեցություն։ Շվեյցարիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը համարվում է հիմնականում գերմանական քաղաքացիական օրենսգրքի ազդեցության տակ և մասամբ ազդված Ֆրանսիայի քաղաքացիական օրենսգրքով։ Թուրքիայի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրքը շվեյցարական օրենսգրքի մի փոքր փոփոխված տարբերակն է, որն ընդունվել է 1926 թվականին Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի նախագահության ժամանակ՝ որպես կառավարության առաջադեմ բարեփոխումների և աշխարհիկացման մի մաս։

Այնուամենայնիվ, քաղաքացիական իրավունքի որոշ համակարգեր այդքան էլ չեն տեղավորվում այս տիպաբանության մեջ։ Լեհական իրավունքը զարգացել է որպես ֆրանսիական և գերմանական քաղաքացիական իրավունքի խառնուրդ 19-րդ դարում։ 1918 թվականին Լեհաստանի վերամիավորումից հետո հինգ իրավական համակարգեր (ֆրանսիական Նապոլեոնյան օրենսգիրք Վարշավայի դքսությունից, գերմանական BGB արևմտյան Լեհաստանից, ավստրիական ABGB հարավային լեհաստանից, ռուսական իրավունքը արևելյան Լեհաստանից և հունգարական իրավունքը Շպիշից և Օրավայից) միավորվեցին մեկում։ Նմանապես, հոլանդական օրենքը, թեև ի սկզբանե կոդիֆիկացնված էր Նապոլեոնյան ավանդույթում, մեծապես փոխվել է ռոմանոհոլանդական իրավունքի հոլանդական բնիկ ավանդույթի ազդեցության ներքո (դեռևս գործում է նախկին գաղութներում)։ Շոտլանդիայի քաղաքացիական իրավունքի ավանդույթը մեծապես փոխառված է ռոմանոհոլանդական իրավունքից։ Շվեյցարական իրավունքը դասակարգվում է որպես գերմանական, սակայն այն ենթարկվել է Նապոլեոնյան ավանդույթի մեծ ազդեցությանը, որտեղ ավելացվել են նաև որոշ բնիկ տարրեր։

Լուիզիանայի մասնավոր իրավունքը հիմնականում նապոլեոնյան համակարգ է։ Լուիզիանան ԱՄՆ նահանգներից միակն է, որի մասնավոր քաղաքացիական իրավունքը հիմնված է ֆրանսիական և իսպանական օրենսգրքերի վրա՝ ի տարբերություն անգլիական ընդհանուր իրավունքի։ Լուիզիանայում մասնավոր իրավունքը կոդիֆիկացվել է Լուիզիանայի քաղաքացիական օրենսգրքում։ Լուիզիանայի ներկայիս օրենսդրությունը զգալիորեն համընկնում է ամերիկյան իրավունքի հետ, հատկապես նրա հանրային իրավունքի, դատական համակարգի և Միասնական առևտրային օրենսգրքի ընդունման (բացառությամբ 2-րդ հոդվածի) և ամերիկյան ընդհանուր իրավունքի որոշ իրավական գործիքկազմի։ Իրականում, ցանկացած նորամուծություն, լինի մասնավոր, թե հանրային, ի սկզբանե եղել է ընդհանուր իրավունք։

Քվեբեկի իրավունքը, որի մասնավոր իրավունքը նույնպես ֆրանսիական քաղաքացիական ծագում ունի, զարգացել է նույն գծերով՝ նույն կերպ, ինչ Լուիզիանայում` հարմարվելով կանադական ընդհանուր իրավունքի հանրային իրավունքին և դատական համակարգին։ Ի հակադրություն, Քվեբեկի մասնավոր իրավունքը նորարարություն է կատարել հիմնականում քաղաքացիական աղբյուրներից։ Ավելի փոքր չափով, նախկինում Իսպանական կայսրության մաս կազմող այլ նահանգներ, ինչպիսիք են Տեխասը և Կալիֆորնիան, նույնպես պահպանել են իսպանական քաղաքացիական իրավունքի ասպեկտները իրենց իրավական համակարգում, օրինակ՝ համայնքային սեփականությունը։ Պուերտո Ռիկոյի իրավական համակարգը նմանություններ ունի Լուիզիանայի համակարգին. քաղաքացիական օրենսգիրք, որի մեկնաբանությունները հիմնված են ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ ընդհանուր իրավունքի համակարգերի վրա։ Քանի որ Պուերտո Ռիկոյի Քաղաքացիական օրենսգիրքը հիմնված է 1889 թվականի Իսպանիայի քաղաքացիական օրենսգրքի վրա, հասանելի իրավագիտությունը հակված է հենվել ընդհանուր իրավունքի նորամուծությունների վրա՝ հաշվի առնելով օրենսգրքի տարիքը և շատ դեպքերում՝ հնացած բնույթը։

Մի քանի իսլամական երկրներ ունեն քաղաքացիական իրավունքի համակարգեր, որոնք պարունակում են իսլամական իրավունքի տարրեր։ Որպես օրինակ՝ Եգիպտոսի 1810 թվականի քաղաքացիական օրենսգիրքը, որը մշակվել է 19-րդ դարի սկզբին, որը գործում է Եգիպտոսում, հիմք է հանդիսանում Արաբական աշխարհի շատ երկրներում քաղաքացիական իրավունքի համար, որտեղ կիրառվում է քաղաքացիական իրավունքը, հիմնված է նապոլեոնյան կոդիֆիկացիայի վրա, սակայն դրա հիմնական հեղինակ Աբդ Էլ-Ռազակ Էլ-Սանհուրին փորձել է ինտեգրել իսլամական օրենքի սկզբունքներն ու առանձնահատկությունները՝ նկատի ունենալով Եգիպտոսի հասարակության յուրահատուկ հանգամանքները։

Ճապոնիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը համարվում է խառնուրդ` հիմնված մոտավորապես 60% -ը Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգրքի, մոտավորապես 30% -ը Ֆրանսիայի քաղաքացիական օրենսգրքի, 8% -ը ճապոնական սովորութային իրավունքի և 2% -ը անգլիական իրավունքի վրա։ Վերջինիս վերաբերյալ օրենսգիրքը փոխառում է ultra vires դոկտրինը և Hadley v Baxendale նախադեպը անգլիական ընդհանուր իրավունքի համակարգից։

Սոցիալիստական իրավունքը, թեև այն գալիս է ռոմանոգերմանական իրավական ընտանիքից, այն հաճախ բաժանվում է առանձին իրավական ընտանիքի:

## Տես նաև
* Հռոմեական իրավունք
* Նապոլեոնյան օրենսգիրք
* Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգիրք
* Քաղաքացիական իրավունքի նոտար

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* Glendon, Mary Ann, Paolo G. Carozza, & Colin B. Picker. *Comparative Legal Traditions in a Nutshell*, 4th edn. West Academic Publishing, 2015.
* Glendon, Mary Ann, Paolo G. Carozza, & Colin B. Picker. *Comparative Legal Traditions: Text, Materials and Cases on Western Law*, 4th edn. West Academic Publishing, 2014.
* Glenn, H. Patrick. *Legal Traditions of the World*, 5th edn. Oxford: Oxford University Press, 2014 (1st edn 2000).
* Hamza, G. "Origine e sviluppo degli ordinamenti giusprivatistici moderni in base alla tradizione del diritto romano", Andavira Editora, Santiago de Compostela, 2013.
* Kischel, Uwe. *Comparative Law*. Trans. Andrew Hammel. Oxford: Oxford University Press, 2019.
* 
* MacQueen, Hector L. "Scots Law and the Road to the New Ius Commune." *Electronic Journal of Comparative Law* 4, no.&nbsp;4 (December 2000).
* Moreno Navarrete, M. A. ''The Concept of Civil Law. Historical Dimension''. Revista de Derecho Actual, vol. III, 2017.
* John Henry Merryman & Rogelio Pérez-Perdomo. *The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America*, 4th edn. Stanford University Press, 2018.
* Moustaira, Elina N. *Comparative Law: University Courses (in Greek)*, Ant. N. Sakkoulas Publishers, Athens, 2004, 
* 

## Հղումներ
* ՄԱԿ-ի անդամ երկրների բաշխումն ըստ իրավական համակարգերի
* Աշխարհի իրավական համակարգեր
* Համաշխարհային փաստերի գիրք 
* Հռոմեական իրավունքի ռեսուրսների հավաքածու, որը պահպանվում է պրոֆեսոր Էռնեստ Մեցգերի կողմից: 
* Պրոֆեսոր Իվ Լեսարդի և Ալեքսանդր Կոպտևի հռոմեական իրավունքի գրադարանը 
* Այբբենարան քաղաքացիական իրավունքի համակարգի մասին 
* Բրազիլիայի իրավունքի հոդվածներ անգլերեն լեզվով 
* Քաղաքացիական իրավունքից ընդհանուր իրավունքի բառարան *Լուիզիանայի իրավունքի վերանայում* (1994) 
* Բրեհոնի իրավունք (King Ollamh Fodhla) 
* ''The Concept of Civil Law. Historical Dimension''. Moreno Navarrete, Miguel Ángel

Կատեգորիա:ԱԽՎ նախագծի հոդվածներ
Կատեգորիա:Իրավական համակարգեր
Կատեգորիա:Համեմատական իրավագիտություն
Կատեգորիա:Հռոմեական իրավունք