Արդաբիլ

**Արդաբիլ** (, հայկական աղբյուրներում նաև **Արտավետ**), քաղաք Իրանի հյուսիս-արևմուտքում, Արդաբիլի օսթանում, վերջինիս վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը՝ ։

## Աշխարհագրություն
Տեղակայված է Սաբալան լեռանից դեպի արևելք տարածվող հարթավայրում` Արաքսի աջ վտակ Կարասու գետի ակունքներից մեկի վրա։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 1351 մետր բարձրության վրա։ Հեռավորությունը Կասպից ծովից կազմում է մոտ 50 կմ, Ադրբեջանի հանրապետության հետ սահմանից` մոտ 35 կմ։

## Բնակչություն
Բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 529 374 մարդ, որոնք կազմում էին 158 627 տնտեսություն։ Արդաբիլը բնակչությամբ Արդաբիլի օսթանի ամենախոշոր և Իրանական Ադրբեջանի երրորդ ամենախոշոր քաղաքն է Թավրիզից և Ուրմիայից հետո։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

Բնակիչները հիմնականում իրանական ադրբեջանցիներ են։

## Պատմություն
Համաձայն հին պարսկական աղբյուրների` քաղաքը կառուցվել է Սասանյան Պերոզ I թագավորի (459-484) կողմից և կոչվել Բադան Պերոզ, սակայն քաղաքի նախաիսլամական պատմության մասին ոչինչ հայտնի չէ։

Արաբների կողմից Ատրպատականի նվաճման ժամանակ Արդաբիլը եղել է մարզպանի նստավայրը և հանձնվել է արաբներին պայմանավորվածության արդյունքում։ Արաբների տիրապետության ժամանակ Մարաղայի հետ մեկտեղ շարունակել է հանդիսանալ Ատրպատականի կուսակալի նստավայրերից մեկը։

1209 թվականին քաղաքը գրավվել է Վրաստանի զորքերի կողմից և ավերվել, ինչի արդյունքում քաղաքի շուրջ 12 000 բնակիչներ սպանվել են։ 1220 թվականին պաշարման երկու անհաջող փորձերից հետո գրավվել և հիմնովին ավերվել է մոնղոլների կողմից։ Քաղաքը համեմատաբար արագ վերականգնվել է, սակայն կորցրել իր երբեմնի նշանակությունը` զիջելով Ատրպատականի հիմնական քաղաքի դերը Թավրիզին։

1252 թվականին Արդաբիլում է ծնվել շեյխ Սեֆի ադ-Դինը, որի գործունեության արդյունքում քաղաքը դարձել է Սաֆավիե աղանդի կենտրոնը։ Նրանից սերող Իսմայիլը Գիլանից վերադարձավ քաղաք և այդտեղից սկսեց վճռական պայքարն ընդդեմ ակ-Կոյունլուների` հաղթելով նրանց, թագադրվելով որպես Իրանի շահ 1501 թվականին Թավրիզում և հիմնադրելով Սեֆյան արքայատոհմը։

Սեֆյանների օրոք քաղաքը դարձավ սրբավայր։ Շահ Աբբասը հատկապես հարստացրեց Սեֆի ադ-Դինի դամբարանի համալիրը` մասնավորապես նվիրելով չինական ճենապակու հարուստ հավաքածու։ XVIII դարի սկզբում Սեֆյանների անկման դարաշրջանում Օսմանյան կայսրությունը կարճ ժամանակով գրավեց քաղաքը, սակայն Նադիր շահն այն հետ գրավեց` թագադրվելով ոչ հեռու գտնվող Մուղանի տափաստաններում։

Ղաջարների օրոք XIX դարի սկբում քաղաքը թագաժառանգ և Ադրբեջանի կառավարիչ Աբբաս Միրզայի հիմնական նստավայրն էր։ Այն ամրացվել է ֆրանսիական գեներալ Գարդանի կողմից, սակայն 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ քաղաքը ժամանակավորապես գրավվել է ռուսների կողմից։ Այդ ժամանակ Սեֆի ադ-Դինի սրբարանի հարուստ գրադարանը ռուս գեներալ Իվան Պասկևիչի կողմից տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ և այլևս չի վերադարձվել։

## Տնտեսություն
Խճուղային ճանապարհների հանգույց։ Ունի գորգագործական, կաշվի և տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ։ Հայտնաբերված են հանքային աղբյուրներ։

## Տեսարժան վայրեր
Տեսարժան վայրերից են
* Շեյխ Սեֆի ադ-Դին սրբարանի համալիրը, որի տարբեր մասերը կառուցվել են XIV-XVIII դարերում։ Այստեղ են գտնվում շեյխի և Սեֆյան առաջին շահ Իսմայիլ I-ի դամբարանները։ Համալիրը 2010 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ճանաչվել է որպես համաշխարհային մշակույթի ժառանգության օբյեկտ։
* Ենթադրաբար դեռ սելջուկների կառավարման օրոք (XI-XII դարերում) կառուցված Մայր մզկիթի ավերակները
* Միրզա Ալի Աքբարի մզկիթը և մեդրեսեն
* Սեֆյանների ժամանակներում կառուցված Արդաբիլի բազարը (շուկան)
* Քաղաքից մոտ 2 կմ հյուսիս գտնվող շեյխ Ջեբրաիլի դամբարանը

Ընդհանուր առմամբ Արդաբիլը հայտնի է իր XVI—XVII դարերի պաշտամունքային հուշարձաններով, որոնց կոմպոզիցիոն արտահայտչականությունը, հախճասալե զարդարումները վկայում են Իրանի ճարտարապետական լավագույն ավանդների մասին։

## Հայերն Արդաբիլում
Արդաբիլում հայերը բնակություն են հաստատել սկսած IV դարից։ XX դարի սկզբին այստեղ կար շուրջ 20 տուն հայ, որոնք ունեին դպրոց ու եկեղեցի` կառուցված 1875 թվականին, որը պահպանվում է առ այսօր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արդաբիլի նահանգ
Կատեգորիա:Իրանի հնագիտական վայրեր
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Իրանում
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ