open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կարո Չարչօղլյան

**Կարո Չարչօղլյան** (), հայ երաժիշտ, դուդուկահար։ Հայտնի էր որպես դուդուկահար Փանչո Կարո։

## Կենսագրություն
Կարո Չարչօղլյանը ծնվել է 1905 թվականին Ալեքսանդրապոլում (այժմ Գյումրի)։ Որոշ ժամանակ նվագել է Վարդան Բունու ղեկավարած Արևելյան Սիմֆոնիկ նվագախմբում, նաև Ռադիոյի ժողգործիքների անսամբլում (ղեկավար՝ Արամ Մերանգուլյան)։ Կյանքի երկրորդ կեսը ապրել է Բաքվում, նվագել է Բաքվի ժողգործիքների պետական նվագախմբում։ Հուզեիր Հաջիբեկովի համահեղինակությամբ դուդուկի դասագիրք է գրել։ Երկար տարիներ Բաքվում նվագել է բժիշկ Ավանես Իոաննիսյսնի հայտնի նվագախմբում, իսկ 1930 թվականին արժանացել է համամիութենակն մրցույթի դափնեկրի կոչման։

Կարո Չարչօղլյանը բացի ազգային նվագացանկից դուդուկով կատարել է նաև արևելքի դասական երաժշտության մուղամաթի նմուշներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դուդուկահարներ
Կատեգորիա:Հայ կլառնետահարներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Մակրոկլիմա

**Մակրոկլիմա** (՝ մեծ և կլիմա), խոշոր տարածաշրջանների՝ բնական զոնաների, մայրցամաքների և օվկիանոսների կամ ամբողջ Երկիր մոլորակի կլիման։ Բավականաչափ միատարր է իր աշխարհագրական գործոններով և բնորոշվում է մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառությամբ։ Համեմատաբար ոչ մեծ տարածքների կլիման բնութագրվում է որպես մեզոկլիմա, փոքր տարածքներինը՝ միկրոկլիմա։

Կատեգորիա:Կլիմա
Ֆերմատա

thumb|100px|Ֆերմատա նոտայի վրա
**Ֆերմատա** ( - բառացի՝ կանգառ), երաժշտական նոտագրության նշան, որը ոչ որոշակի ժամանակով (սովորաբար 1.5 -2 անգամ) ավելացնում է հնչման տևողությունը։

Դրվում է նոտայի, ակորդի, դադար վրա, շատ հաճախ ստեղծագործության կամ դրա մասի վերջում։ Ֆերմատայով նշված հնչյունի կամ պաուզայի տևականությունը որոշվում է կատարողի գեղարվեստական հայեցողությամբ։ Տակտի գծի վրա դրված ֆերմատան նշանակում է անորոշ տևողության դադար։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Երաժշտական նոտագրման եղանակներ
Գիյոմ Բիգուրդան

**Գիյոմ Բիգուրդան** (, ), ֆրանսիացի աստղագետ, գիտության պատմաբան և օդերևութաբան։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թարն-է-Գարոն դեպարտամենտի Սիստել քաղաքում։ Գիյոմը եղել է գյուղացու ընտանիքում ավագ որդին։ Ծնողները ջանք են գործադրել որդուն կրթություն ապահովելու համար։ Նա ստացել է բակալավրի աստիճան 1870 թվականին և հետագայում ստացել է ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի գիտական աստիճաններ 1874 և 1876 թվականներին համապատասխանաբար։

1877 թվականից սկսած աշխատել է Տուլուզյան աստղադիտարանում որպես Ֆրանսուա Տիսերանի օգնական, իսկ 1879 թվականից տեղափոխվել է Փարիզի աստղադիտարան։ Կատարել է մի շարք ճանապարհորդություններ, մասնավորապես 1882 թվականին դեպի Մարտինիկա կղզի դիտելու համար Վեներայի անցումը Արեգակի սկավառակով, և 1883 թվականին Սանկտ Պետերբուրգ։

1885 թ. ամսուսնացել է Փարիզյան աստղադիտարանի տնօրեն ադմիրալ Ամադեյ Մուշեի դուստր Սոֆիի հետ։ Նրանց ընտանիքում ծնվեցին ինն երեխա։

1886 թ. Բիգուրդանը պաշտպանեց իր դոկտորական դիսերտացիան, որը անվանվում էր՝ «Կրկնակի աստղերի չափումների հավասարման մասին»։ Զբաղվել է կրկնակի աստղերի, աստերոիդների, գիսաստղների, միգամածությունների միջորեականական դիտարկումներով։ Կազմել է 6380 միգամածությունների տեղաբաշխման կատալոգ։ Նրա աշխատությունների մի մասը վերաբերվում են եգիպտական և բաբելական օրացույցների ուսումնասիրություններին։ 1903 թ. դարձել է Երկայնությունների բյուրոյի անդամ և Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս։ Բիգուրդանի 5 հատորյա աշխատությունը, որը նվիրված էր միգամածություններին և հրատարակվեց 1911 թ. բերեց նրան միջազգային ճանաչում։

1919 թ. Բիգուրդանին շնորհվեց Թագավորական աստղագիտական միության ոսկե մեդալ, իսկ 1883 և 1891 թթ.՝ Փարիզյան գիտությունների ակադեմիայի Լալանդի մրցանակ։ Բիգուրդանը Պատվո Լեգիոնի շքանշանի ասպետ էր։

1920 թ. Բիգուրդանին նշանակեցի Ժամանակի միջազգային բյուրոյի տնօրեն, իսկ 1924 թ. նա դարձավ Գիտությունների ակադեմիայի և Ֆրանսիայի ինստիտուտի նախագահ։ Թոշակի է անցել 1926 թ.։

Մահացել է 1932 թ. փետրվարի 28-ին Փարիզում, հուղարկավորվել է Մոնպառնաս գերեզմանատանը կնոջ հետ միասին ընտանեկան դամբարանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի աստղագետներ
Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Աստերոիդ հայտնաբերողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի աստղագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսալեզու գրողներ
Որոտ

thumb|220px

**Որոտ**, ամպրոպի ժամանակ կայծակին ուղեկցող ձայնը մթնոլորտում։ Առաջանում է կայծակի պայթյունի պահին ճնշման ակնթարթային բարձրացման հետևանքով օդի տատանումներից։ Որոտի դղրդոցն ու ձայնի աստիճանականությունը պայմանավորված են նրանով, որ կայծակն ունի շատ մեծ երկարություն․ նրա տարբեր մասերից ձայնն ականջին հասնում է ոչ միաժամանակ, ինչպես նաև ամպերից անդրադառնալուց հետո։

Կատեգորիա:Մթնոլորտ
Կատեգորիա:Ձայն
Կատեգորիա:Կայծակ
Սուրեն Թովմասյան (դուդուկահար)

**Սուրեն Վարդանի Թովմասյան** (), հայ երաժիշտ դուդուկահար, Հայաստանի վաստակավոր արտիստ։ Մյուս կատարող Սուրեններից տարբերելու համար հաճախ անվանել են «Չորնի Սուրիկ»։

## Կենսագրություն
Սուրեն Թովմասյանը ծնվել է 1924 թվականին Երևանում։ Որմնադիր հայրը սիում էր երաժշտություն և սրինգ էր նվագում։ Հորից սովորել է նվագել և արդեն 12 տարեկան հասակում նվագում էր վարպետ դուդուկահարների կողքին Հայաստանի ժողոգործիքների անսամբլիում (ղեկավար՝ Արամ Մերանգուլյան)։ Միաժամանակ սովորում էր և կատարաելագործվում։ Մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, մի քանի անգամ վիրավորվել է։ Պատերազմի ավարտից հետո աշխատանքի է անցել Հայաստանի ժողովրդական երգի և պարի անսամբլում (ղեկավար՝ Թաթուլ Ալթունյան)։

Երևանի «Արևելյան երաժիշտների բյուրոյում» Սուրեն Թովմասյանը աշխատել է 25 տարի, որտեղ կրթել և դաստիարակել է շատ երիտասարդ կատարողների։

1974 թվականին մասնակցել է Սախալինում հայ երաժշտության օրերին։ 1979 թվականին «Մեր դուդուկի հորովելը. համերգի ժամանակ Սուրեն Թովմասյանը աչքի է ընկել առանձնահատուկ կատարումներով։ Ռադիոյի և հեռուստատեսության ֆոնդում ունի բազմաթիվ ձայնագրություններ։ Արժանացել է Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր արտիստի կոչման։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դուդուկահարներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Ցող

250px|մինի
**Ցող**, ջրի մանր կաթիլներ, որոնք առաջանում են դրական ջերմաստիճանի դեպքում՝ երկրի մակերևույթի, բույսերի գետնամերձ առարկաների վրա՝ երեկոյան, գիշերը և առավոտյան՝ օդի սառչելու և ջրային գոլորշիների խտանալու հետևանքով (բացասական ջերմաստիճանի դեպքում առաջանում է եղյամ)։ Ցողի առաջացմանը նպաստում է պարզկա, անհողմ եղանակը։

## Հայաստանում
Հայաստանում ցողը դիտվում է գարնանը և աշնանը, հիմնականում արևածագից առաջ, երբ օդի ջերմաստիճանը հասնում է նվազագույնի։

Կատեգորիա:Մթնոլորտային տեղումներ
Կատեգորիա:Ջուր
Ֆերմայի սկզբունք

**Ֆերմայի սկզբունք**, երկրաչափական օպտիկայի հիմնական սկզբունքը։ Պարզագույն ձևակերպումը հետևյալն է․ երկու կետերի միջև լույսի ճառագայթը տարածվում է այն գծով, որով անցնելու ժամանակն ավելի կարճ է այղ կետերը միացնող ցանկացած այլ գծով անցնելու ժամանակից։

Ձևակերպել է Պիեռ Ֆերման։ Բեկման ո գործակից ունեցող միջավայրում լույսի՝ 1 ճանապարհն անցնելու ժամանակը համեմատական է ճանապարհի s օպտիկական երկարությանը։ Հետևաբար, կարելի է ասել, որ Ֆերմայի սկզբունքը ճանապարհի նվազագույն օպտիկական երկարության սկզբունքն է։

Ըստ սկզբնական ձևակերպման (մոտ 1660 թ.) Ֆերմայի սկզբունքն ուներ լույսի տարածման առավել ընդհանուր օրենքի իմաստ, որից հետևում էին երկրաչափական օպտիկայի (այն ժամանակ արդեն հայտնի) բոլոր օրենքները։ Ավելի խիստ ձևակերպումով Ֆերմայի սկզբունքն այսպես կոչված, վարիացիոն սկզբունք է, որի համաձայն լույսի իրական ճառագայթը մի կետից մյուսն է տարածվում այն գծով, որով անցնելու համար պահանշվում է նշված կետերը միացնող բոլոր այլ գծերով անցնելու ժամանակների համեմատությամբ էքստրեմումային (նվազագույն կամ առավելագույն) կամ միևնույն ժամանակը։

Կատեգորիա:Երկրաչափական օպտիկա
Կորի (գավառ)

**Կորի**, **Կոր** կամ **Տկորի**, գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգում։ Աշխարհագրական դիրքը տակավին անորոշ է։ Ղևոնդ Ալիշանը, Հ. Հյուբշմանը, Ս. Երեմյանը ենթադրում են, որ Կորին տարածվել է Կորո ձոր կամ Բուլանըք գետի (այժմ՝ Կորսու կամ Քյոռ-սու-դերեսի) վերին հոսանքի շրջանում։

Կատեգորիա:Տուրուբերանի գավառներ
Բադախոտ

**Բադախոտ** (), փսիկախոտ, դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 50 (այլ տվյալներով՝ 40), Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝ ,  և ։

## Ձևաբանություն
Ունի սողացող կոճղարմատ։ Ցողունն ուղղաձիգ է կամ հիմքում ծնկաձև ծալված, բարձրությունը՝ 20-150 սմ։ Տերևները նեղ են, գծաձև, լեզվակավոր։ Ծաղկաբույլը խիստ ճյուղավոր, փռված հուրան է, հասկիկները՝ բազմածաղիկ։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսիև։ Պտուղը հատիկ է։ Ուտելի է։ Հատիկներից պատրաստում են մանրաձավար։ Կերաբույս է ընտանի, վայրի կենդանիների և ջրլող թռչունների ու ձկների համար։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։ Ճահճային խոնավասեր բույս է, աճում է լճերի, գետերի, արհեստական ջրամբարների ափերին։

Կատեգորիա:Հացազգիներ
Բազիդիավոր սնկեր

**Բազիդիավոր սնկեր**, **բազիդիոմիցետներ** (), բարձրակարգ սնկերի դաս, որոնք ունեն բազմացման հատուկ օրգաններ՝ բազիդիումներ (ձևավորվում են սեռական պրոցեսի ընթացքում)։ Հայտնի է շուրջ 30 հազար, Հայաստանում՝ մոտ 1500 տեսակ, հիմնականում՝ գլխարկավոր սնկեր։

Բազիդիավոր սնկերը լինում են ուտելի (սպիտակ սունկ, կաթնասունկ, ականջասունկ, յուղասունկ, ագարիկոն և այլն), թունավոր (կարմիր և դժգույն ճանճասպան, կեղծ կոճղասունկ և այլն), ծառերի և խոտաբույսերի մակաբույծներ, գյուղատնտեսական բույսերի և ծառատեսակների հիվանդությունների հարուցիչներ (ժանգասնկեր, մրիկասնկեր, տնային սունկ և այլն)։ Այդ սնկերի որոշ տեսակներ մասնակցում են բնության մեջ նյութերի շրջապտույտին, իսկ որոշներն էլ միկոռիզային են (միկոռիզ՝ սնկամարմնի և բարձրակարգ բույսի արմատների փոխշահավետ համակեցություն)։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Լայնորեն տարածված են Հայաստանի բոլոր մարզերի մարգագետիններում, արոտավայրերում, տափաստաններում, անտառներում և այլ ֆիտոցենոզներում։

Կատեգորիա:Բազիդիավոր սնկեր
Փայլակ

[մինի|[Լուիսվիլ (ԱՄՆ Կենտուկի նահանգ) քաղաքի երկնքում նշմարվող փայլակ]]
**Փայլակ**, հորիզոնում կայծակից հետո երևացող կարճատև լուսային երևույթ, դիտվում է հիմնականում երեկոյան և գիշերային ժամերին։ Փայլակի ժամանակ կայծակի մեծ հեռավորության (15-100&nbsp;կմ) պատճառով լուսավորվող ամպերը չեն երևում, չի լսվում որոտը։ Փայլակի հաճախականությունը կապված է մթնոլորտի ցիկլոնային գործունեության և ներզանգվածային շարժընթացների հետ։ Հայաստանում փայլակը դիտվում է գարնանը։

Կատեգորիա:Մթնոլորտային երևույթներ
Ալթայի Հանրապետություն

**Ալթայի հանրապետություն** (), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Գորնո-Ալթայսկ քաղաքը։

Հյուսիս-արևմուտքում սահմանակից է Ալթայի երկրամասի, արևելքում՝ Տիվա հանրապետության և Խակասիայի, հյուսիս-արևելքում Կեմերովոյի մարզի, հարավ-արևմուտքում՝ Ղազախստանի, հարավում՝ Չինաստանի և Մոնղոլիայի հետ։

## Բնակչություն

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:250
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:yellow width:1 
   from:0 till:99 width:15  text:99&nbsp;666 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1926 color:orange width:1 
   from:0 till:6 width:15  text:5691(5,7 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1939 color:yellow width:1 
   from:0 till:162 width:15  text:162&nbsp;179 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1939 color:orange width:1 
   from:0 till:24 width:15  text:24045(14,8 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:157 width:15  text:157&nbsp;161 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:orange width:1 
   from:0 till:30 width:15  text:29764(18,9 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:168 width:15  text:168&nbsp;261 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:orange width:1 
   from:0 till:40 width:15  text:39717(23,6%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:172 width:15  text:172&nbsp;040 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:orange width:1 
   from:0 till:47 width:15  text:47203(27,4%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:191 width:15  text:190&nbsp;831 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:orange width:1 
   from:0 till:52 width:15  text:51649(27,1%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:203 width:15  text:202&nbsp;947 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:orange width:1 
   from:0 till:54 width:15  text:53538(26,4%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:206 width:15  text:206&nbsp;168 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:orange width:1 
   from:0 till:57 width:15  text:56933(27,6%) textcolor:green fontsize:8px


; Ազգային կազմը ըստ մարդահամարի (1926—2010)

## Տես նաև
* Ալթայի հանրապետության սահմանադրություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ալթայի հանրապետության պաշտոնական կայք 
* Ալթայի հանրապետությունով տուրիստական ուղեցույց 

Կատեգորիա:Ալթայի հանրապետություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Կատեգորիա:1922 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Սիբիր
Կատեգորիա:Ասիայի թյուրքական ժողովուրդներ
Բալախ

**Բալախ** (), մոմիկ, աղաբույս, թելուկազգիների ընտանիքի միամյա խոտաբույսերի, հազվադեպ՝ թփերի ցեղ։ Հայտնի է 30 (այլ տվյալներով՝ 35), ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ բալախ եվրոպական կամ խոտանման (*Salicornia europaea, S. herbacea*)։
## Ձևաբանություն
Ցողունը մսալի է, հոդավոր, բարձրությունը՝ 10-50 սմ, հակադիր ճյուղավորվող, մուգ կանաչ, աշնանը՝ կարմրավուն։ Տերևներն աննկատելի են, հակադիր՝ կարճ տերևածոցերում պարփակված։ Ծաղկաբույլը հասկանման է, ծաղիկները՝ մանր, անգույն։ Ծաղկում է օգոստոսին։ Սերմերը մանր են, կարթաձև, թավոտ։
## Քիմիական բաղադրություն
Պարունակում է թրթնջկաթթվային աղեր, մագնեզիումի քրոմիտ և մագնեզիումի յոդիտ։ Ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվում է որպես միզամուղ։ Բալախ հողերի քլորիդային աղերի առկայությունն արտացոլող ցուցիչ է։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Սահմանափակ տարածված է Արմավիրի, Արարատի մարզերում։ Աճում է գերխոնավ, խիստ աղակալած հողերում, ցամաքուրդների մոտակայքում։ Երբեմն առաջացնում է ոչ խոշոր բուսուտներ։

Կատեգորիա:Թելուկազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ասիայի բուսական աշխարհ
Փոթորիկ

**Փոթորիկ**, հանկարծակի, ուժգին, ուղղությունը հաճախ փոխող կարճատև քամի։ Սովորաբար ընդգրկում է մի քանի&nbsp;կմ լայնության տարածք։ Դիտվում է բարեխառն լայնության մթնոլորտային ճակատների գոտում, ինչպես նաև կոնվեկցիայի ժամանակ։ Ուղեկցվում է տեղատարափ անձրևներով, ամպրոպներով, կարկուտով կամ նախորդում է դրանց։

[Փոթորիկ [Եվրոպայում|մինի]]

## Հայաստանում
Հայաստանում փոթորիկներ առաջանում են տարվա տաք ամիսներին (80%)՝ հյուսիսային լեռնահովտային քամիների ժամանակ։Առավել ուժգին (30-32 մ/վ) փոթորիկներ դիտվում են Երևանում, Սիսիանի լեռնանցքում՝ հիմնականում օրվա երկրորդ կեսին (95%), և տևում են ավելի քան 6 րոպե։ Սովորաբար քամու արագությունը փոթորիկների ժամանակ 15-20 մ/վ է, երբեմն' ավելի քան 40 մ/վ։ Փոթորիկն առաջացնում է ավերածություններ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մթնոլորտային երևույթներ
Բազմոտիկ

մինի|Սովորական բազմոտիկ
**Բազմոտիկ** (), պասբայջ, կճութ, բազմոտիկազգիների ընտանիքի բազմամյա կոճղարմատավոր պտեր։ Հայտնի է 75, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ ։
## Ձևաբանություն
Կոճղարմատը սողացող է, քաղցրահամ՝ թուխ թեփուկներով ծածկված։ Տերևները խոշոր են, կաշեկերպ, փետրաբաժան, բաց կանաչավուն։ Հուլիսին տերևների ստորին մակերեսին հիմնադրվում են դեղնանարնջագույն, հասունացման ժամանակ՝ դարչնագույն, նոր սորուսներ (սպորանգիումների կույտեր), որոնք դասավորվում են գլխավոր ջիղի երկու կողմերում։ Դեղաբույս է. պարունակում է սապոնիններ, աղաղանյութ։ Կոճղարմատի եփուկն օգտագործում են որպես լուծողական, լեղամուղ և ճիճվամուղ միջոց։ Տևական օգտագործումը բարերար է ազդում շաքարախտի ժամանակ։ Գեղազարդիչ է։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Տարածված է Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերի անտառներում, հաճախ բուսուտներ է առաջացնում հաճարենու, բոխու, լորենու և թանթրվենու տարածքներում, հումուսով հարուստ սևահողերում։

Կատեգորիա:Բազմոտիկազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կրակատաու

**Կրակատաու** (), կղզի և գործող հրաբուխ Ինդոնեզիայում, Զոնդյան նեղուցում, Ճավա և Սումատրա կղզիների միջև։ Տարածությունը 10, 5 կմ2 է, բարձրությունը՝ 813 մ։

## Անվանում
Տեղական անվանումն է Kerakatau, որն առաջացել է ճավայերեն rekatak ― «ճարճատել» բառից։

## Պատմություն
Հայտնի է 1883 թվականի օգոստոսի ուժեղ ժայթքմամբ (դուրս են նետվել մոտ 19 կմ3 հրաբխային մոխիր և այլ նյութեր)։ 1927-1929 թվականների ստորջրյա ժայթքման ժամանակ առաջացել է Անակ Կրակատաու հրաբխային կղզին։ Վերջին անգամ ժայթքել է 1950-1952 թվականներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ակտիվ հրաբուխներ
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Ագարակաձորի սելավ

**Ագարակաձորի սելավ**, սելավ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, Արփայի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Վայքի լեռնաշղթայի արևմտյան լանջերից։ Երկարությունը 14&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 45&nbsp;կմ²։ Ագարակաձորի սելավի ավազանում սելավային երևույթները կրկնվում են 3-10 տարին մեկ։ Ավերիչ են եղել հատկապես 1974 թվականի օգոստոսի 28-ի և սեպտեմբերի 2-ի սելավները, որոնք առաջացել են տեղատարափ անձրևներից և հողի նախնական գերխոնավությունից։ Սելավն անվտանգ դարձնելու նպատակով կառուցվել են հակասելավային, քարալիցքային ցանցարկղերով ափապաշտպան հենապատեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սելավներ
Բակլա

**Բակլա** (*Vicia faba*), բակլազգիների (թիթեռնածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Մշակվում են մոտ 150 տեսակներ և սորտեր, որոնք բաժանվում են 2 խմբի՝ կերային և պարենային (բանջարային), ՀՀ-ում՝ Լոռու, Արարատի, Սյունիքի մարզերում, սիլոսի համար՝ ամենուրեք։

## Ձևաբանություն
Արմատն առանցքային է, իլիկաձև, ցողունը՝ ճյուղավորվող, քառակող, մերկ, սնամեջ, կանգուն, բարձրությունը՝ 50-150 սմ։ Տերևները բարդ զույգփետրաձև են։ Ծաղկաբույլը կարճ ողկույզ է, ծաղիկները՝ տերևաևութային, խոշոր, սպիտակ կամ վարդագույն։ Ծաղկում է մայիսի սկզբին։ Պտուղն ունդ է, սերմը՝ ձվաձև, գնդաձև, երիկամաձև, վարդագույն, կանաչ, մանուշակագույն, սև, երբեմն՝ գորշ։
## Կիրառական նշանակություն
Պարենային է, օգտագործում են ապուրների, աղցանների մեջ, նաև պահածոյում։ Բակլան հարուստ է սպիտակուցներով, ածխաջրերով և վիտամիններով։ Հնագույն մշակաբույս է։

Կատեգորիա:Բակլազգիներ
Կատեգորիա:Մշակաբույսեր
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Ալարեքս

**Ալարեքս**, *Ալերեքս, Չամախչի*, գետ Հայաստանի Լոռու մարզում, Փամբակի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Հալաբի լեռնաշղթայի Բովաքար լեռնագագաթի հյուսիսային լանջից՝ 2550&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 21 կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 115 կմ²։ Գետահովիտը V-աձև է, տիպիկ լեռնային գետ է՝ քարքարոտ հունով, սահանքներով և ջրվեժներով։ Սնումը ձնաանձրևային է, վարարումը՝ ապրիլ-հունիսին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի գետեր
Կատեգորիա:Փամբակ գետի վտակներ
Բուրյաթիայի Հանրապետություն

**Բուրյատիա** (, ), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Ուլան-Ուդե քաղաքը։

Հյուսիս-արևմուտքում սահմանակից է Ալթայի երկրամասի, արևելքում՝ Տիվայի Հանրապետության և Խակասիայի, հյուսիս-արևելքում Կեմերովոյի մարզի, հարավ-արևմուտքում՝ Ղազախստանի, հարավում՝ Չինաստանի և Մոնղոլիայի հետ։

Հյուսիսից սահմանակից է Իրկուտսկի մարզի հետ, արևմուտքում Տիվա հանրապետության և Անդրբայկալյան երկրամասի, իսկ հարավում Մոնղոլիային հետ։

## Անվանում
Անվանումն ստացել է բուրյաթ ժողովրդի անունից (բուրյաթ ազգությունը կազմավորվել է մոտ 10-րդ դարի սկզբին)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բուրյաթիայի հանրապետության պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Բուրյաթիա
Կատեգորիա:1923 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:1923 հիմնադրումներ ԽՍՀՄ-ում
Բալենի

**Բալենի** (), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի բազմամյա ծառերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է 150, Հայաստանում վայրի վիճակում՝ 3 (4)՝ , , ։

## Ձևաբանություն
Բարձրությունը 2-10&nbsp;մ է։ Տերևները հերթադիր են, ամբողջական էլիպսաձև, աղեղնասղոցաեզր, մուգ կանաչ։ Ծաղկաբույլը հովանոցանման է կամ կարճ ողկուզանման, ծաղիկները՝ սպիտակ։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը բաց կամ մուգ կարմիր, մսալի, հյութալի, թթվաշ-քաղցր համով կորիզապտուղ է։

## Քիմիական բաղադրություն և կիրառություն
Պարունակում է շաքարներ, սախարոզ, ինոզիտ, օրգանական թթուներ, քիչ քանակությամբ՝ աղաղանյութեր և ներկանյութեր, սերմերը՝ ճարպայուղ, ամիգդալին, եթերայուղ։ Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (չիր, կոմպոտ, մուրաբա, դոշաբ, հյութ, գինի և այլն), բժշկության մեջ՝ պտուղը, հյութը, օշարակը։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հանդիպում է Կոտայքի, Սյունիքի, Վայոց ձորի և այլ մարզերում։ Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, չոր քարքարոտ լանջերին, թփուտներում և այլն։ Հայաստանի գրեթե բոլոր մարզերում մշակվում է բալենի սովորականը, որոշ վայրերում վայրի է։
250px|մինի|ձախից|Բալենու ծաղիկներ

## Գեղարվեստական գրականության մեջ
* Բալենի։ Աննա Սաքսե, «Հեքիաթներ ծաղիկների մասին», Ե., Դարակ, 2020, էջ 16-17։

Կատեգորիա:Վարդազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Խաչիկ Խաչատրյան

**Խաչիկ Բադալի Խաչատրյան** (), հայ դուդուկահար, ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1978)։

## Կենսագրություն
Խաչիկ Խաչատրյանը ծնվել է 1924 թվականին Բջնիի դուդուկի՝ 200 տարվա տոհմական ավանդույթներով հարուստ և երաժշտության սիրահար ընտանիքում։ Խաչիկի պապը եղել է 1920-ական թվականների Հայաստանի լավագույն դուդուկահարներից մեկը, ով 1939 թվականին հայկական ռադիոյի ժողգործիքների անսամբլի կազմում մասնակցել է Մոսկվայում Հայաստանինարվեստի և գրականության տասնօրյակին։ Հայրը նույնպես նվագել է դուդուկ, նաև զուռնա և կլառնետ։

Սովորել է Բջնիի միջնակարգ դպրոցում և երաժշտության դասատուից սովորել է նոտագրություն։

1934-1935 թվականներին ընտանիքով տեղափոխվել են Երևան։ Սովորել է Պիոներ պալատի ժողգործիքների խմբակում Մարգար Մարգարյանի մոտ։ 1940 թվականին Մարգար Մարգարյանը նրան ներկայացնում է Ժողովրդական անսամբլի հիմնադիր և ղեկավար Արամ Մերանգուլյանին, որը լսելով երիտասարդ կատարողին, անմիջապես ընդունում է անսամբլ։

1942 թվականից մեկնում է ռազմաճակատ՝ մասնակցում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 1947 թվականին, զորացրելուց հետո, սկսում է աշխատել Արամ Մերանգուլյանի անվան ժողգործիքների անսամբլում։ Դասավանդել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում։ 1978 թվականին արժանացել է ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստի կոչման։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ երաժիշտ կատարողներ
Կատեգորիա:Հայ դուդուկահարներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Բաղեղ

**Բաղեղ** (), բաղեղազգիների ընտանիքի մշտադալար բույսերի ցեղ։ Հայրենիքը Հարավային Եվրոպան, Հյուսիսային Աֆրիկան և Ասիան է (Կովկաս)։ Հայտնի է մոտ 15, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ ։

## Ձևաբանություն
Փաթաթվող, օդային կլանող արմատներով բույս է։ Ցողունի բարձր, մինչև 20&nbsp;մ է, փռվում է նաև հողի մակերևույթին, ստեղծում համատարած կանաչ բուսածածկոց։ Տերևները բազմաձև են, հերթադիր, կաշեկերպ։ Ծաղկաբույլը գնդաձև ողկույզ է, ծաղիկները՝ մանր, կանաչադեղնավուն։ Ծաղկում է աշնանը։ Պտուղը հատապըտղանման է, կլոր, կապտասև, սերմերը՝ ձվաձև, եռակող։ Պարունակում է գլիկոզիդներ, ճարպայուղ։

Հատկապես լավ է զգում զով բնակարաններում։ Վարակվում է լվիճներով։

Բարձրաբուն արալիայի () վրա պատվաստված բաղեղներն ամեն կողմից կախվելով ներքև, դեկորատիվ էֆեկտ են ստեղծում։

## Տեսակներ
Մշակության մեջ հանդիպում է սովորական բաղեղ, խայտաբղետ տերևավոր Hedera maderensis fol. var. և Hedera hibernica scotica Hort. այլատեսակները, որոնք հիանալի կերպով կարող են աճել սենյակներում։

**[[Hedera algeriensis]]* Hibberd – Algerian ivy. Algeria, Tunisia (Միջերկրական ծովի ափամերձ հատված),
**[[Hedera canariensis]]* Willd. – Canaries ivy, Կանարյան կղզիներ
**[[Hedera colchica]]* (K.Koch) K.Koch – Persian ivy. Էլբուրս, Կովկաս, Թուրքիա.
**[[Hedera cypria]]* McAllister – Cyprus ivy (syn. *H. pastuchovii* subsp. *cypria* (McAll.) Hand). Կիպրոս (Տրուդոս լեռնաշղթա)
**[[Hedera iberica]]* (McAllister) Ackerfield & J.Wen – Iberian ivy. Պիրենեյան թերակղզու ափամերձ հատված,
**[[Hedera maderensis]]* – Madeiran ivy. Մադեյրա.
**[[Hedera maroccana]]* McAllister – Moroccan ivy. Մարոկկո.
**[[Hedera nepalensis]]* K.Koch – Himalayan ivy (syn. *H. sinensis* (Tobl.) Hand.-Mazz.). Հիմալայներ, Չինաստանի հարավ-արևմուտք.
**[[Hedera pastuchovii]]* G.Woronow – Pastuchov's ivy. Կովկաս, Էլբուրս.
**[[Hedera rhombea]]* (Miq.) Siebold ex Bean – Japanese ivy. Ճապոնիա, Կորեա, Թայվան.
**[[Hedera azorica]]* Carrière – Azores ivy. Ազորյան կղզիներ.
**[[Hedera helix]]* L. – Common ivy (syn. *H. caucasigena* Pojark., *H. taurica* (Hibberd) Carrière). Եվրոպա.
**[[Hedera hibernica]]* (G.Kirchn.) Bean – Atlantic ivy (syn. *H. helix* subsp. *hibernica* (G.Kirchn.) D.C.McClint.). Արևմտյան Եվրոպա

### Սովորական բաղեղ
Սովորական բաղեղը () մշտադալար բույս է։ Օդային արմատիկների ծծող-կառչող հատկության շնորհիվ առանց կողմնակի օգնությամբ կառչում է խոնավ պատերին, ծառերին և բարձրանում է վեր։ Բույսի հայրենիքում երկարությունը կարող է հասնել տասնյակ մետրերի։ Բաղեղն իրեն շատ լավ է զգում ստվերախիտ վայրերում, այդ իսկ պատճառով հիանալի կարող է աճել սենյակային պայմաններում։

## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հանդիպում է Տավուշի և Սյունիքի մարզերի կաղնու-հաճարենու, բոխու խառնանտառներում, գետափերին, ծառերի վրա։

## Գեղարվեստական գրականության մեջ
* Բաղեղ։ Աննա Սաքսե, «Հեքիաթներ ծաղիկների մասին», Ե., Դարակ, 2020, էջ 81-83։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արալիազգիներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի բուսականություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի բուսական աշխարհ
Մայկոպ

**Մայկոպ** (, , թարգմանաբար՝ խնձորենիների հովիտ), քաղաք Ռուսաստան Դաշնության հարավում, Ադըղեայի Հանրապետության մայրաքաղաքն է և Մայկոպի քաղաքային օկրուգի վարչական կենտրոնը։

## Կլիմա
Քաղաքի կլիման մեղմ բարեխառն է։ 2010 թվականի փետրվարի 15-ին գրանցվեց ձմռան ամիսների բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը՝ + 23,4°С.




## Բնակչություն
 թվականի տվյալներով քաղաքում բնակվում է  բնակիչ։ Ըստ բնակչության թվաքանակի՝ Ռուսաստանի քաղաքների թվում գտնվում է 126-րդ հորիզոնականում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1857 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:1857 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Ադըղեա
Կատեգորիա:Ադըղեայի Մայկոպի քաղաքային օկրուգի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ադըղեայի քաղաքային բնակավայրեր
Բամիա

**Կուտատուկ,Բամիա**,(*Hibiscus esculentus*), փիփերթազգիների (մոլոշազգիներ, տուղտազգիներ) ընտանիքի միամյա բույս։ Հայաստանում հիմնականում մշակվում է Արարատյան դաշտում։

## Ձևաբանություն
Ցողունը ճյուղավորվող է, բարձրությունը՝ 30-200 սմ։ Տերևները երկարակոթուն են, խոշոր, թաթաձև-բլթակավոր կամ թաթաձև-բաժանված, թավոտ։ Ծաղիկները երկսեռ են, խոշոր։ Ծաղկում է ամռանը։ Պտուղը երկարավուն, կարճ մազմզուկներով ծածկված, բազմասերմ տուփիկ է։ Սերմերը կանաչ են, կլորավուն։ Չհասունացած տուփիկներն օգտագործվում են որպես սնունդ (թարմ, չորացրած, թթու դրած), սերմերը փոխարինում են սուրճին։ Մշակվում է բամիայի տեղ. սորտ-պոպուլացիան։ Ստացվել է Սոնա սորտը։

Կատեգորիա:Փիփերթազգիներ
Կատեգորիա:Մշակաբույսեր
Բանգի (բույս)

**Բանգի** (), աղշբանգ, բատրատ, խոպոպիկ, խոզի բակլա, խելառ խոտ և այլն, մորմազգիների ընտանիքի միամյա, երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 20, Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝ ,  և ։

## Ձևաբանություն
Ցողունն ամուր է, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ մինչև 100 սմ։ Բույսն ամբողջովին պատված է փափուկ խավով, կպչուն է, ունի տհաճ հոտ։ Տերևները երկարավուն են, նշտարաձև, խոր, փետարաձև կտրտված կամ ամբողջական. արմատամերձ տերևները նստադիր են, ցողունայինները՝ կոթունավոր։ Ծաղկաբույլը հասկանման է կամ ողկուզանման, ծաղիկները՝ խոշոր, դեղնավուն՝ դեղնամանուշակագույն ջղերով։ Ծաղկում է մայիսի սկզբին։ Պտուղը երկբուն տուփիկ է՝ կափարիչով, սերմերը՝ մանր, փայլուն։
## Կիրառական նշանակություն
Դեղաբույս է, թունավոր, պարունակում է ալկալոիդներ (հիոսցիամին, ատրոպին և այլն)։ Բժշկության մեջ տերևների լուծամզվածքը որպես հակակծկանքային և ցավազրկող միջոց օգտագործվում է շնչուղիների և մարսողական որոշ հիվանդությունների ժամանակ։ Բանգիից ստանում են յուղ, որը որպես ցավազրկող քսուք օգտագործվում է վնասվածքների, նստանյարդի բորբոքման ժամանակ և այլն։
Բույսով թունավորվելիս առաջանում է ուժեղ գրգռվածություն, բիբերի լայնացում, զգայախաբություն, զառանցանք, հնարավոր է նաև մահ։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Տարածված է Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում, ավազոտ, քարքարոտ վայրերում, ճամփեզրերին, ամայի տարածություններում, դաշտերում՝ որպես մոլախոտ։

Կատեգորիա:Թունավոր բույսեր
Կատեգորիա:Մորմազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Աղբյուրակի ջրամբար

**Աղբյուրակի ջրամբար**, *Աղփարայի ջրամբար, Հրազդանի ջրամբար*, ջրամբար Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ Հրազդան գետի վրա՝ համանուն քաղաքի տարածքում։ Շահագործման է հանձնվել 1953 թվականին։ Մակերեսը 1,7&nbsp;կմ² է, ջրատարողությունը՝ 5,6 միլիոն մ³, օգտակարը՝ 4,1 միլիոն մ³։ Սնվում է Հրազդան և Մարմարիկ գետերից։ Աղբյուրակի ջրամբարը մտնում է Սևան-Հրազդան կասկադի մեջ. Արգելի գլխամասային և Արգելի ՀԷԿի կարգավորիչ ջրամբարն է։ Պատվարը քարալիցքային է, երկարությունը՝ 117 մ, առավելագույն բարձրությունը՝ 14,5 մ։ Ձմռանը սառցակալում է։

## Պատկերասրահ

Aghbyurak Reservoir, Monument in the water - panoramio.jpg|Քանդակագործ Խաչատուր Հակոբյանի «Փարվանա» քանդակը ջրամբարի ափին
Aghbyurak Reservoir and Makravan District, Tsaghkadzor - Աղբյուրակի ջրամբարը և Ծաղկաձորի Մաքրավան թաղամասը.jpg|Աղբյուրակի ջրամբարը և Հրազդանի Մաքրավան թաղամասը


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրազդանի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի ջրամբարներ
Կաքավարան

**Կաքավարան**, պարելու տեղ, շրջանաձև պարահրապարակ հին և միջնադարյան Հայաստանում։ Վաղ միջնադարյան հայերեն թարգմանական բնագրերում Կաքավարանը համապատասխանում է հունարեն օրխեստրա տերմինին։ Այս հանգամանքը ենթադրել է տալիս որոշ ֆունկցիոնալ նմանություն անտիկ թատրոնի խաղահրապարակի և հայ միջնադարյան պարահրապարակի միջև։ 

Կատեգորիա:Հայկական պարեր
Ժորա Սիմոնյան

**Ժորա Արտավազդի Սիմոնյան** (), հայտնի նաև *Չախալ Ժորա* մականվամբ, հայ երաժիշտ դուդուկահար։

## Կենսագրություն
Ժորա Սիմոնյանը ծնվել է 1927 թվականին Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի)։ 12 տարեկանից ելույթներ է ունեցել Լենինական ժողգործիքների մանկական անսամբլում, որտեղ նրան նկատել է Լևոն Մադոյանը և հրավիրել աշխատելու ֆիլհարմոնիայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դուդուկահարներ
Կալմիկիա

**Կալմիկիա Հանրապետություն** (, կալմիկերեն՝ Хальмг Таңһч), հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի ֆեդերացիայի միավոր։ Մայրաքաղաքն է Էլիստա քաղաքը։

Սահմանակից է հարավում Դաղստանի, հարավ-արևմուտքում՝ Ստավրոպոլի երկրամասի, արևմուտքում՝ Ռոստովի մարզի, հյուսիս-արևմուտքում՝ Վոլգոգրադի մարզի, իսկ արևելքում Աստրախանի մարզի հետ։

## Անվանում
Անվանումն առաջացել է կալմիկ ժողովրդի անունից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Կալմիկիա հանրապետության պաշտոնական կայք 
* Կալմիկիա հանրապետության ղեկավարի պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Կալմիկիա
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Կատեգորիա:1958 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Բավեղ

**Բավեղ** (), խռնդուկ, խուլեղինջազգիների (շրթնածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի կամ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է ավելի քան 100, Հայաստանում՝ 3 տեսակ՝ , , ։
200px|thumb

## Ձևաբանություն
Ցողունը պարզ է կամ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 20-150 սմ։ Տերևները երկարավուն-նշտարաձև են, ամբողջաեզր կամ ատամնաեզր։ Ծաղիկները կեղծ տերևանութներում են, առաջացնում են ընդհանուր հասկանման ծաղկաբույլ։ Ծաղկապսակը վարդագույն է կամ բաց մանուշակագույն, երբեմն՝ դեղին։ Ծաղկում է ամռանը։ Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, ալկալոիդներ։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Տարածված է Վայոց ձորի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Շիրակի մարզերում, Երևանի շրջակայքում։ Աճում է թեք քարքարոտ լանջերին, թփուտներում, անտառի բացատներում և այլն։

Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Շրթնածաղկավորներ
Ամբերդ (գետ)

**Ամբերդ** *Ամպառլու, Ամպուր, Ամպուրտ, Անբերդ, Խամպուրտչայ, Խամբուրդդարասի, Խամբուրդտերեսի, Համբերդ, Համբուրդ*, գետ Հայաստանի Արագածոտնի մարզում, Քասաղի աջ վտակը։ Սկիզբ է առնում Արագածի հարավային լանջից՝ 3700&nbsp;մ բարձրությունից։ Երկարությունը 36&nbsp;կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 141&nbsp;կմ2։ Գետահովիտը վերին հոսանքում V-աձև է, միջինում և ստորինում՝ խորը, Ս-աձև։

Սնումը խառն է, հիմնականում՝ ձնաանձրևային և ստորերկրյա, վարարումը՝ գարնան վերջին և ամռան սկզբին։ Տարեկան միջին ծախսը՝ 1,05 մ³/վ է։ Գետահովտում կան հանգստյան տներ, դպրոց, ճամբարներ, գեղատեսիլ պուրակներ, հանքային ջրերի ելքեր։

Ամբերդ և Արքաշեն գետերի միախառնման տեղում (2300&nbsp;մ բարձրության վրա) գտնվում է Ամբերդ հայկական միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձանը։

## Պատկերասրահ

Ամբերդ գետը և կիրճը.jpg|Ամբերդ գետը և կիրճը
Ամբերդ գետակի հովիտը.jpg|Ամբերդ գետակի հովիտը
Ամբերդի պահպանվող տարածք.jpg|Ամբերդի պահպանվող տարածք


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արագածոտնի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Քասաղ գետի վտակներ
Կենոտրոն

150px|thumb|Կենոտրոն 1Ц21П, U<SUB>обр</SUB>=25&nbsp;кВ
**Կենոտրոն**, էլեկտրավակուումային դիոդ, նախատեսված է գլխավորապես արդյունաբերական հաճախականության փոփոխական հոսանքի համուղղման համար։ Կիրառվում է ռադիոընդունիչ, ուժեղացուցիչ և չափիչ ապարատների, ռենտգենյան սարքավորումների և այլ համուղղիչներում։ Ցածրավոլտ Կենոտրոնները (անոդի թույլատրելի հակադարձ լարումը՝ մինչև 2 կվ, ուղիղ հոսանքի թույլատրելի ուժը՝ մինչև մի քանի ա) ունեն օքսիդային ուղիղ կանալային կամ տաքացվող կատոդներ, սևացված կամ փայլատված կողավոր անոդներ հաճախ երկու)։ Բարձրավոլտ կենոտրոննները (լարումը՝ մինչև 100 կվ, հոսանքի ուժը՝ 500 մա) ունեն օքսիդային կամ կարբիդացված կաթոդ, ինչպես նաև սևացված կողավոր անոդ (մեկ)։ Կիսահաղորդչային տեխնիկայի զարգացմամբ ցածրավոլտ կենոտրոննները փոխարինվում են կիսահաղորդչային դիոդներով։

Կատեգորիա:Դիոդներ
Կատեգորիա:Էլեկտրական լամպեր
Վլադիմիր Կռոյան

**Վլադիմիր Ներսեսի Կռոյան** (), հայ երաժիշտ, դուդուկահար։

## Կենսագրություն
Վլադիմիր Կռոյանը ծնվել է 1928 թվականին Կիրովականում (այժմ՝ Վանաձոր)։ Դուդուկ նվագելը սովորել է դուդուկահար Մկրտիչից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ինքնագործ խմբերի հետ շրջել է Լոռվա գյուղերում և համերգներ տվել։ 1947 թվականից Կիրովականի նորաբաց քաղաքային մշակույթի տան մենակատարն է եղել; Որոշ ժամանակ աշխատել է Հայաստանի ժողովրդական երգի-պարի պետական անսամբլում։ 1949-1959 թվականներին ղեկավարել է Կիրովականի մշակույթի և տրիկոտաժի ֆաբրիկայի երգի-պարի անսամբլները։ Անդրկովկասյան մրցույթի դափնեկիր է։ Դասավանդել է Կիրովականի երաժշտական ուսումնարանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դուդուկահարներ
Բեգոնիա

**Բեգոնիա** (), փղականջ, բեգոնազգիների ընտանիքի մշտադալար կամ տերևաթափ բազմամյա խոտաբույսերի, կիսաթփերի, լիանների, երբեմն՝ սուկուլենտ բույսերի ցեղ։ Հայտնի է 1000 (այլ տվյալներով՝ 800) տեսակ։ ՀՀ-ում տարածված են բազմաթիվ գեղազարդիչ տեսակներ, որոնք օգտագործվում են ծաղկային ձևավորումներում և բնակարաններում աճեցնելու համար։ 150px|thumb|left|Բեգոնիայի ծաղիկ

## Ձևաբանություն
Արմատը սողացող է կամ պալարաձև հաստացած կոճղարմատով։
Ցողունը կանգուն է, սողացող, փռված կամ փաթաթվող։ Տերևները պարզ են, հերթադիր կամ հակադիր, մերկ կամ խավածածկ, ատամնաեզր, ամբողջական կամ մատնաձև, տարբեր գույների՝ հաճախ պատված կանաչ, շագանակագույն մազիկներով (որոնք բույսին թավշյա տեսք են տալիս), կետերով ու բծերով։ Տերևակոթունները նույնպես բազմագույն ու թավշածածկ են։ Ծաղկաբույլը միայնակ ողկույզ է կամ հուրան, ծաղիկները՝ բազմերանգ, անկանոն, միասեռ, միատուն։ Ծաղկում է երկար և առատ։ Պտուղը թևավոր տուփիկ է, հազվադեպ՝ հատապտուղ, սերմերը՝ մանր։

Կատեգորիա:Բեգոնազգիներ
Կատեգորիա:Սենյակային բույսեր
Կամավորական շարժում (1914-1918)

մինի|Սպիտակ շարժման քարոզչական պաստառներից
**Կամավորական շարժում** (), երբեմն նաև՝ **Սպիտակ գործ** (*Белое дело*), Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակաշրջանում Սպիտակ շարժման գաղափարական հոսանք, որը միտված էր միավորելու ջանքերն ու ռեսուրսները «Միացյալ և անբաժանելի Ռուսաստանի» ստեղծման համար

Հայ ազգային շրջանները, օգտվելով ցարական կառավարության 1914 թվականի հուլիսի 23-ի՝ ռուսական բանակը կամավորներով համալրելու մասին որոշումից և հույս ունենալով, որ ռուսական բանակում հայկական զինված ջոկատների ստեղծմամբ կնպաստեն Արևմտյան Հայաստանի ազատագրմանը թուրքական բռնապետությունից, բանակցություններ սկսեցին Կովկասի փոխարքա Իլարիոն Վորոնցով–Դաշկովի հետ, երբ դեռ չէր սկսվել պատերազմը։ Ցարական Ռուսաստանը, ելնելով Մերձավոր Արևելքում իր հետապնդած շահերից և համոզված լինելով Ռուսաստանի հանդեպ հայ ժողովրդի նվիրվածության մեջ, 1914 թվականի սեպտեմբերին թույլատրեց կազմակերպելու հայկական կամավորական ջոկատներ՝ մշուշապատ խոստումներ տալով Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության մասին։

Հայկական ազգային կուսակցությունները, հավատալով ցարական կառավարության՝ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման վերաբերյալ հավաստիացումներին, ակտիվ գործունեություն ծավալեցին այդ ուղղությամբ։ Ռուսական կայսրության մեջ բնակվող 2.054 հազար հայերից ցարական բանակ էր զորակոչվել 250 հազար զինվոր։ Հայ հոգևոր և աշխարհիկ շրջանների ներկայացուցիչները, Վորոնցով-Դաշկովի խորհրդով, ինչպես գաղթավայրերում, այնպես էլ Անդրկովկասում, կոչ էին անում հայությանը՝ Արևմտյան Հայաստանը թուրքական լծից ազատագրելու նպատակով 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կեգել

**Կեգել** (), տպագրական տառատեսակի չափս։ Կեգելի մեջ մտնում են բարձրությունը (կետ) և, այսպես կոչված, ուսիկները (կետի վերևի և ներքևի ազատ տարածությունը, որը կազմում է տպագրված գրքի, թերթի և այլ տեքստի տողերի միջակայքը)։ Կեգելը չափվում է տպագրական պունկտերով (պունկտը հավասար է 0, 376 մմ) կամ կվադրատներով (48 պունկտ)։ ՀՍՀ հոդվածների հիմնական տեքստերը շարված են 7 Կեգել տպատառով (Մնացականյանի հանրագիտական գարնիտուր)։ 

Կատեգորիա:Տիպոգրաֆիկա
Մագաս

**Մագաս** (), քաղաք Ռուսաստանի հարավում։ Ձևավորում է Մագաս քաղաքի քաղաքային շրջանը։ Ինգուշեթիայի Հանրապետության մայրաքաղաքն է։

Վերջին տասնամյակի այն քիչ քաղաքներից մեկն է, որն ի սկզբանե հիմնադրվել է որպես մայրաքաղաք։

## Աշխարհագրություն
Մագասը գտնվում է Նազրան քաղաքից 4&nbsp;կմ հարավ-արևելեք հեռավորության վրա։ Բացարձակ բարձրությունը ծովի մակարդակից 520 մինչև 650&nbsp;մ է։

## Բնակչություն

## Հերալդիկա
Քաղաքի զինանշանը հաստատվել է Ինգուշեթիայի նախագահի հրամանագրով, 2008 թվականի հոկտեմբերի 11-ին։

## Պատկերասրահ



Պատկեր:Magas001.jpg|Մագաս, Ինգուշեթիայի նախագահի ադմինիստրացիայի շենք
Պատկեր:Magas-2.PNG|Մագաս, Հանրապետության ծառուղի 



## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1995 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Բերենիկե

**Բերենիկե**,**Գետնի կաղնվո** (), ջղախոտազգիների ընտանիքի միամյա, բազմամյա խոտաբույսերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 300, ՀՀ-ում՝ 35 տեսակ։ Առավել տարածված են , , ,  և այլ տեսակները։

## Տարածումը Հայաստանում
Հանդիպում է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է խոնավ վայրերում, գետափերին, այգիներում, ցանքերում, մարգագետիններում, չոր, քարքարոտ լանջերին և այլուր։

## Նկարագրություն
Ցողունը պարզ կամ ճյուղավորվող է, կանգուն կամ գետնատարած, բարձրությունը՝ 5-150 սմ։ Տերևները հակադիր են, ամբողջական կամ հատված։ Տերևածոցային ծաղիկները մեկական են, գագաթնայինները՝ ողկույզներով։ Ծաղկապսակը սպիտակ է, երկնագույն, կապույտ։ Ծաղկում է ապրիլ-հուլիսին։ Պտուղը տուփիկ է, սերմերը՝ մանր։ Բերենիկեի տեսակներից շատերը դեղաբույսեր են, պարունակում են գլիկոզիդներ, սապոնիններ, աղաղանյութեր, եթերայուղեր և այլն։ Պատրաստուկներն օգտագործում են որպես լեղամուղ, միզամուղ, արյունահոսությունը դադարեցնող միջոց։ Մեղրատու է։

## Գրականություն
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Вероника в народной медицине 
* Лекарственные растения Дальнего Востока 
* Вероника  // agbina.com 
* Вероника // Энциклопедия декоративных садовых растений 

Կատեգորիա:Ջղախոտազգիներ
Կատեգորիա:Դեղաբույսեր
Կատեգորիա:Մեղրատու բույսեր
Այգեձորի ջրամբար

**Այգեձորի ջրամբար**, ջրամբար Հայաստանի Տավուշի մարզում՝ համանուն գետի վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1975 թվականին։ Մակերեսը 0,27&nbsp;կմ² է, ջրատարողությունը' 4 միլիոն մ³, օգտակարը՝ 3,7 միլիոն մ³։ Ունի սեզոնային կարգավորում։ Պատվարը հողային է՝ ավազակավային երեսապատումով, երկարությունը՝ 260 մ, առավելագույն բարձրությունը՝ 36 մ։ Ջուրը բաց է թողնվում խորքային ձագարաձև ջրընդունիչի (ջրթողքը՝ 1,2 մ³/վ) միջոցով։ Ոռոգում է Այգեձոր, Մոսեսգեղ, Չորաթան գյուղերի հողատարածքները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջրամբարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Տավուշի մարզի ջրամբարներ
Անգեղակոթի ջրամբար

**Անգեղակոթի ջրամբար**, ջրամբար ՀՀ Սյունիքի մարզում՝ Որոտանի վրա։ Շահագործման է հանձնվել 1977 թվականին։ Մտնում է Որոտանի կասկադի մեջ։ Մակերեսը 0, 54&nbsp;կմ² է, ջրատարողությունը՝ 3.4 միլիոն մ³։ Պատվարը բետոնախճաքարային է, երկարությունը՝ 70 մ, բարձրությունը՝ 29.4 մ։ Անգեղակոթի ջրամբարից Տոլորսի ջրամբար հոսող Որոտանի մեջ բաց թողնվող ջրերը կարգավորվում են հատակային ջրթող կառուցվածքով (ջրթողքը՝ 2, 9 մ³/վ)։ Օգտագործվում է նաև ոռոգման նպատակով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ջրամբարներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի ջրամբարներ
Բզրուկ

մինի|''Eremogone capillaris''
**Բզրուկ** (), ավազախոտ, մեխակազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 100 (այլ տվյալներով՝ 250), Հայաստանում՝ 11 տեսակ՝ , , ,  և այլն։

## Նկարագրություն
Ցողունի բարձր, մինչև 20 (25) սմ է։ Տերևները մանր են, հակադիր ձվաձև, գծաձև կամ բզաձև։ Ծաղկաբույլը հուրանանման է, ծաղիկները՝ սպիտակ։ Ծաղկում է ապրիլ-հուլիսին։ Պտուղը 6 ատամիկևերով բացվող տուփիկ է։

## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է մինչև ալպյան գոտի։ Աճում է քարքարոտ, չոր, ավազոտ, խոտածածկ լանջերին, առվակների ափերին, խոնավ վայրերում և այլն։

Կատեգորիա:Մեխակազգիներ
Բթաթեփուկ

**Բթաթեփուկ** (), դաշտավլուկազգիների (հացազգիներ) ընտանիքի միամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Ունի 8 տարատեսակ, որոնք ընդգրկված են  տեսակի մեջ։
## Տարածումը
ԱՊՀ երկրների սահմաններում հայտնաբերվել է միայն ՀՀ-ում՝ Ջրվեժ, Ողջաբերդ և Մուշավան գյուղերի միջնամասում՝ բլուրների հարավային քարքարոտ լանջերին։
## Նկարագրություն
Արմատները փնջաձև են, ցողունը՝ ծղոտ։ Տերևները կազմված են տերևապատյանից և տերևաթիթեղից։ Ծաղկաբույլը բարդ հասկ է, պտուղը՝ միասերմ հատիկ։ Բթաթեփուկը տետրապլոիդ և հեքսապլոիդ ցորենների երկրորդ գենոմի (13) կրողներից է. գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Հացազգիներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր
Կենի

**Կենի**, **կարմրածառ, գեղձի, բզենի** (), կենազգիների ընտանիքի ասեղնատերև, մշտադալար ծառերի ցեղ։

## Կենսաբանական նկարագիր
Բարձրությունը՝ 10-20 (25) մ է։ Տերևները հերթադիր են՝ խիտ դասավորված երկու շարքով, մուգ կանաչ։ Կոները միայնակ են, կարմիր, հյութալի, հատապտղանման։ Սաղարթը խիտ է։ Ապրում է 2-3 հազար տարի։ Բազմանում է սերմերով և կտրոններով։ Ասեղնատերևները հերթադիր են, խիտ, 2 շարքով դասավորված, մուգ կանաչ գույնի։ Արական հասկիկները (միկրոստրոբիլները) միայնակ են, գնդաձև։ Կոները (մեգաստրոբիլները) միայնակ են, կարմիր, հյութալի, հատապտուղների տեսքով։ Բույսը թունավոր է, պարունակում է տաքսին ալկալոիդ։
 
## Տեսակներ
Հայտնի է մոտ 10 (այլ տվյալներով՝ 8), Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ 
*Կենի սովորական կամ հատապտղային (*T. baccata*)

## Տարածվածություն
Տարածված է Եվրոպայում, Ազորյան կղզիներում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Փոքր Ասիայում, Կովկասում։ Հայաստանում հանդիպում է Իջևանի, Շամշադինի շրջաններում, Զանգեզուրում (մոտ 60 հա), ամենամեծ ծառուտը գտնվում է Ախնաբադի ձորում (Մալախ գյուղի մոտ, 25 հա)։ Հայաստանում տարածված է սովորական կամ հատապտղային կենին (*Taxus baccata*), որին բնափայտի գույնի, ամրության և գեղեցկության համար կոչում են նաև գեղձի, բզենի, նետածառ, մահեկ։ Ստվերադիմացկուն է, անտառում զբաղեցնում է երկրորդ շարահարկը։ Աճում է դանդաղ, ապրում 2-3 հազար տարի։ Հազվադեպ՝ ստորին և միջին լեռնային գոտիներում (1000-1800 մ բարձրություններում), առաջացնում մաքուր ծառուտներ։ Ամենամեծը (25 սմ) գտնվում է Տավուշի մարզի Աղավնավանք գյուղի մոտակայքում։

## Նշանակություն
Բազմանում է սերմերով, կտրոններով։ Բնափայտը արժեքավոր է, ամուր, գորշակարմրավուն, կիրառվում է կահույքի արտադրության, ատաղձագործության մեջ։ Բազմաթիվ պարտեզային ձևեր աճեցվում են դեկորատիվ նպատակով։ Օգտագործվում է կահույքի արտադրության, ատաղձագործության մեջ։
Ասեղնատերևները, կոները և ընձյուղները պարունակում են տաքսին ալկալոիդ, տերևները՝ նաև եթերայուղեր։ Բույսն ամբողջովին թունավոր է։ 
Մեղրատու է։ Երրորդային դարաշրջանի մնացորդ է. գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։

Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Կենազգիներ
Կարելիա (այլ կիրառումներ)

* Կարելիա - հանրապետություն Ռուսաստանի կազմում։
* (1391) Կարելիա - աստերոիդ։
Կլարենս Զեեդորֆ

**Կլարենս Զեեդորֆ** (, ամբողջական անունը՝ , ), հոլանդացի ֆուտբոլային մարզիչ, նախկին ֆուտբոլիստ (կիսապաշտպան)։ 6 ամիս մարզել է իտալական Միլան ակումբը (2014 թ.-ի հունվարի 16-ից մինչև հունիսի 9-ը)։

Ֆուտբոլի պատմության մեջ առաջին ֆուտբոլիստն է, ով չորս անգամ երեք տարբեր թիմերի հետ դարձել է Չեմպիոնների Լիգայի հաղթող (1995-ին Այաքսի հետ, 1998-ին Ռեալ Մադրիդի, 2003-ին և 2007-ին՝ Միլանի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Զեեդորֆի պաշտոնական կայքէջ

Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ինտեր Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Մադրիդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սամպդորիայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Աշոցք (գետ)

**Աշոցք**, գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Ախուրյանի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Ջավախքի լեռնաշղթայի Քարախաչի լեռնանցքի մոտակայքից՝ 2350 մ բարձրությունից։ Երկարությունը 20 կմ է, ջրհավաք ավազանը՝ 197 կմ²։ Գետահովիտը վերին հոսանքում կիրճանման է, տեղտեղ՝ ճահճապատ, ստորինում առաջացնում է բազմաթիվ գալարներ։ Սնումը հիմնականում ստորերկրյա 85% և հալոցքային (14%) է, վարարումը՝ մայիս-հունիսին։ Տարեկան միջին ծախսը 4,1 մ³/վ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ախուրյան գետի վտակներ
Կոտորակային բյուրեղացում

**Կոտորակային բյուրեղացում**, նյութերի բաժանման և մաքրման եղանակ։ Իրականացնում են լուծույթը սառեցնելով, լուծելիությունը փոքրացնող քիչ քանակի նյութ ավելացնելով կամ հաստատուն ջերմաստիճանում լուծիչը հեռացնելով։ Բաժանման արդյունավետությունը կախված է բաղադրիչների քանակների հարաբերությունից, լուծելիությունից, ինչպես նաև բյուրեղացման պայմաններից։ Կոտորակային բյուրեղացումը բազմափուլ պրոցես է և կիրառում են քիմիական հատկություններով մոտ նյութերը. օրինակ, նիոբիումի ու տանտալի, ռադիումի և բարիումի միացությունները իրարից բաժանելու համար։

Կատեգորիա:Անալիտիկ քիմիա
Բյուրատերևուկ

**Բյուրատերևուկ** (), բյուրատերևուկազգիների ընտանիքի բազմամյա ջրային խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 45 (այլ տվյալներով՝ 50), ՀՀ-ում՝ 2 տեսակ՝  և ։
## Տարածումը Հայաստանում
Տարածված է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Սյունիքի և այլ մարզերի քաղցրահամ ջրերում՝ լճերում, լճակներում, դանդաղահոս գետերում ու գետակներում, լճացած ջրերում կաբույլը հասկանման է՝ ջրից դուրս։
## Նկարագրություն
Ծաղիկները միասեռ են, միատուն, գագաթնային, մանր, սպիտակ։ Ծաղկում է հունիսին։ Պտուղը չոր կորիզապտուղ է։ Ակվարիումային բույս է։ Լողացողների մոտ երբեմն առաջացնում է ալերգիկ երևույթներ, մաշկ, ցան և բրոնխային հեղձուկ։

Արմատամերձ տերևները կոթունավոր են, մյուսները՝ նստադիր, նշտարաձև կրկնակի կամ եռակի փետրաձև։ Պտուղը մանր սերմիկ է։ Սերմերը հասունանում են հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Պտղակալում է կանոնավոր, ձմեռում՝ լավ, հեշտ է տանում երաշտն ու շոգը, լավ է աճում աղքատ հողերում։ Բազմանում է սերմերով և վեգետատիվ ճանապարհով։ Երբեմն բյուրատերևուկին անվանում են նաև >, քանի որ նրա` արյունահոսություն դադարեցնող հատկությունից օգտվում են վիրավոր զինվորները։

## Քիմիական բաղադրություն
Ծաղիկներում և տերևներում հայտնաբերված է մինչև 1% մուգ կապույտ եթերայուղ, որը պարունակում է ազուլեն, բարդ եթերներ, կամֆորա, տույոլ, ցինեոլ, բորնեոլ, բորնիլացետատ, խամազուլեն, կարիոֆիլեն, ինչպես նաև՝ մրջնաթթու, քացախաթթու, իզովալերիանաթթու, ակոնիտաթթու, դաբաղանյութեր, խեժ, դառը նյութեր, C, E, K վիտամիններ, կարոտին, սապոնիններ, ալկալոիդներ, նիտրատներ, խոլին, ասպարագին, ամինաթթուներ, ֆիտոնցիդներ, քիմիական տարրերից՝ ալյումին, երկաթ, քրոմ, պղինձ, մանգան։

## Բուժական նշանակություն
Բուժման համար օգտագործում են բույսերի վերգետնյա հատվածը, որը հավաքում են ծաղկման փուլում, չորացնում են չոր տեղում, միջանցուկ քամու տակ՝ կախած կամ բարակ շերտով փռված վիճակում։ Պատրաստի հումքը պահում են թիթեղյա տուփերի մեջ։ Դեղաբույսը հայտնի է եղել Հին Հունաստանում և Հռոմում։ Դիսկորիդը բյուրատերևուկն անվանել է herba vulnenaria, այսինքն՝ վերքի խոտ, քանի որ այն լայնորեն կիրառվել է վերքերի բուժման համար։ Գերմանիայում դեղաբույսն արմատով օգտագործվում է որպես ախոժակը լավացնող միջոց։ Ֆրանսիայում դեղաբույսը համարվում է օրգանիզմը տոնուսավորող միջոց, օգտագործվում է ընդհանուր թուլության, որոշ հիվանդությունների և ցավոտ դաշտանի ժամանակ։ Բուլղարիայում և Լեհաստանում ծաղիկների և տերևների եփուկը օգտագործվում է գեղձախտի, ռևմատիզմի, լյարդի հիվանդությունների ժամանակ ինչպես նաև ճիճվակրության և գլխացավերի ժամանակ։ Այդ դեղաբույսը օգտագործում են նաև անասնաբուժության մեջ՝ հիմանականում ստամոքսաաղիքային տրակտի ժամանակ։
left|մինի|180px|

Կատեգորիա:Բյուրատերևուկազգիներ
Սմոլենսկի մարզ

**Սմոլենսկի մարզ** (), մարզ Ռուսաստանի կազմում, Ռուսաստանի Դաշնության միավոր։ Մայրաքաղաքն է Սմոլենսկ քաղաքը։

Սահմանակից է Ռուսաստանի Մոսկվայի, Կալուգայի, Բրյանսկի, Պսկովի և Տվերի մարզերի հետ, ինչպես նաև Բելառուսի Մոգիլյովի և Վիտեբսկի մարզերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սմոլենսկի մարզի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Սմոլենսկի մարզ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի դաշնային բաժանում
Էնդեմիկ բույսեր

**Էնդեմիկ բույսեր**, **բնաշխարհիկ բույսեր,** աշխարհագրական որևէ ոչ մեծ տարածքում սահմանափակորեն տարածված բույսեր։ Բաժանվում են երկու խմբի՝ պալեո- և նեո- էնդեմիկներ։ ՀՀ տարածքում բուսաբան-կարգաբանների կողմից տարբեր ժամանակներում (առաջին անգամ) բացահայտվել և նկարագրվել է շուրջ 400 տեսակ, որոնցից 115-ը հանդիպում է միայն Հայաստանում (285-ը հայտնաբերվել է նաև հարևան երկրներում)։

## Էնդեմիկ բույսերը Հայաստանում
**Հայաստանի էնդեմիկ բույսերից են
[[նաիրյան նշենի]]ն, 
[[Թախտաջյանի կաթնուկ]]ը, 
[[Թամամշյանի օշան]]ը, [[Թանթրվենի, Տիգրանի|Տիգրանի թանթրվենին]],
[[Մաղաքյանի Կզնագի]]ն-(Մաղաքյանի ստելերոպսիս), 
[[հայաստանյան արոսենի]]ն, 
[[Արարատի իշամառոլ]]ը, 
[[Բարսեղյանի վուշ]]ը և այլն։ 
ՀՀ-ում տարածված են նաև մշակաբույսերի վայրի էնդեմիկ տեսակները (նախնիները)՝ 
[[տանձենի]], 
[[խնձորենի]], 
[[կեռասենի]], [[Սալորենի|Շլորի]], [[սալորենի]] 
[[արոսենի]], 
[[սզնի]], 
[[ոլոռ]], 
[[ոսպ]], 
[[ճակնդեղ]] և այլն։ Առանձնահատուկ տեղ են գրավում վայրի էնդեմիկ [[հացազգիներ]]ը (ցորեն, գարի, աշորա և այլն), որոնք օժտված են ներտեսակային խիստ բազմազանությամբ և արժեքավոր հատկանիշներով (երաշտադիմացկունություն, վաղահասություն, պրոտեինի և հում սոսնձանյութի պարունակություն և այլն)։**

**Էնդեմիկ բույսերը ՀՀ բուսաշխարհի ամենաարժեքավոր գենոֆոնդն են, ունեն մեծ գիտական և գործնական նշանակություն։ Դրանց կարգաբանական, բջջաբանական, էկոլոգոգիական բնութագրումը, աշխարհագրական տարածման և փոշոտման առանձնահատկությունների բացահայտումը մեծ նշանակություն ունեն առանձին ֆլորիստիկ. համալիրների ծագման բացատրման ժամանակ, նաև առանձին կարգաբան, խմբերում տեսակագոյացման երևույթների ճշգրիտ լուսաբանման համար։**

Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Կատեգորիա:Էնդեմիկներ
Կատեգորիա:ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսեր