Հանս Հասս

250px|մինի|Հանս Հասսի  XARIFA առագաստանավը Մոնակոյի նավահանգստում, 2007 թ.
250px|մինի|Հանս և Լոտտե Հասսերի շիրիմը Վիեննայի Կենտրոնական գերեզմանատանը
**Հանս Հասս** (, ), դայվինգի ասպարեզում առաջին ավստրիացիներից մեկը, ծովային կենսաբան, բնապահպան, կինոռեժիսոր, գրող, ով լայն ճանաչման է արժանացել հատկապես շնաձկների կյանքի մասին իր նկարահանած կինոնկարներով և ուղեգրություններով։

## Կենսագրություն
### Վաղ շրջան
Ծնվել է Ավստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայում։ 1937 թվականին այստեղ գիմնազիան ավարտելով՝ ամառն անց է կացրել ֆրանսիական ռիվիերայում, որտեղ ծանոթացել ու հրապուրվել է ստորջրյա որսով, ապա նաև ստորջրյա լուսանկարչությամբ։ Ջանացել է բարելավել դայվինգի համար օգտագործվող սարքավորումներն ու հարմարանքները. ստեղծել է ինքնատիպ լողաթաթեր, ստորջրյա նկարահանումների համար հարմարեցված խցիկ... 1939 թվականին ընկերների հետ դայվ-արշավի է մեկնել Կարիբյան ծով ու կղզիներ, որից հետո վճռել է փոխել իր մասնագիտացումը. համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը թողնելով՝ տեղափոխվել է կենսաբանության ֆակուլտետ, որն էլ 1943 թվականին ավարտել է մագիստրոսի աստիճանով։

1939 թվականին Կարիբյան ծովում իրականացրած դայվ-արշավի ընթացքում Հանսը նկարահանել է պատմության մեջ առաջին ստորջրյա փաստավավերագրական կինոնկարը՝  “*Pirsch unter Wasser*” խորագրով։ *Universum Film AG (UFA)* կինոստուդիան դրա հիման վրա 16-րոպեանոց կարճամետրաժ ֆիլմ է թողարկել և 1940 թվականին ցուցադրել կինոթատրոններում։ 1942 թվականին Կրետե կղզում ու Էգեյան ծովում Հանսը նկարահանել է 84-րոպեանոց “*Menschen unter Haien*” («*Մարդիկ շնաձկների մեջ*») փաստավավերագրական կինոնկարը, որը տարբեր երկրների կինոթատրններում ցուցադրվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1948 թվականին։
### Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին
Նկատի առնելով, որ Հանսը ջրասուզակի հմտություններ ունի, նրան պատերազմի տարիներին զորակոչել են գերմանական բանակ և ընդգրկել «*Ծովային կործանիչներ*» անվանումը կրող գումարտակում, որի մարտիկներն իրենց կոչում էին «*գերմանական առաջին գորտ-մարդիկ*»։ 1943 թվականին հիմնադրված այդ ստորաբաժանումը, որ ռազմական հետախուզության մաս էր կազմում, 1944-ին արդեն դարձել էր ծովամարտերի՝ *Kriegsmarine*-ի մասնակցող ամենակարևոր հատուկ ստորաբաժանումներից մեկը՝ “*Kleinkampfverband*“ անվամբ։ Նրա գլխավոր խնդիրն էր հետախուզել հակառակորդի նավահանգիստները և շարքից հանել խարսխված ռազմանավերը։ Այդ ստորաբաժանման մասին քիչ բան է հայտնի, քանի որ նրան վերաբերող փաստաթղթերը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել են, իսկ ողջ մնացած վետերաններն էլ, հավատարիմ մնալով ժամանակին իրենց տված  երդմանը, գաղտնիքները չեն բացահայտում։
### Պատերազմից հետո
Երկրորդ աշխարհամարտից հետո վերադառնալով իր ստեղծագործակական աշխատանքին՝ Հասսը 1950 թվականին նկարահանել է «*Abenteuer im Roten Meer*» («*Արկածներ Կարմիր ծովում*») ֆիլմը, որին  Վենետիկի 1951 թվականի միջազգային կինոփառատոնում առաջին կարգի մրցանակ է շնորհվել «*Լավագույն փաստավավերագրական ֆիլմ*» անվանակարգում։ Այդ նույն տարում նա ձեռք է բերել *Xarifa* առագաստանավը, շրջել տարբեր լայնությունների ջրերում։ 1954 թվականին նկարահանել է “*Unternehmen Xarifa*” ֆիլմը, որը, փաստացի, տեխնոկոլոր եղանակով նկարահանված առաջին գերմանական ֆիլմն է։

Դեպի Արևելյան Աֆրիկա և Հարավային Ասիա կատարած գիտարշավներից հետո, օգտագործելով իր կուտակած փաստավավերագրական հարուստ նյութը, Հանս Հասսը 1959 թվականին ստեղծել է իր առաջին հեռուստատեսային ֆիլմաշարը, 1961-ին էլ նկարահանել է ցամաքային ֆաունայի մասին իր առաջին կինոնկարը։ Կենդանիների վարքի վերաբերյալ հավաքած նյութի հիման վրա նա 1963-ից 1966 թվականներին մշակել ու զարգացրել է էներգոն տեսությունը։ 1970 թվականից Հանս Հասսի հետաքրքրությունները շրջվել են դեպի բնապահպանական հիմնախնդիրներ։ Այդ նույն տարում նա ընտրվել է Վիեննայի համալսարանի պրոֆեսոր։

## Երկեր
(ընտրանի)
* 1939: Jagd unter Wasser mit Harpune und Kamera.
* 1941: Unter Korallen und Haien.
* 1942: Fotojagd am Meeresgrund.
* 1947: Drei Jäger auf dem Meeresgrund.
* 1949: Menschen und Haie.
* 1952: Manta, Teufel im roten Meer.
* 1954: Ich fotografierte in den 7 Meeren.
* 1957: Wir kommen aus dem Meer.
* 1958: Fische und Korallen.
* 1961: Expedition ins Unbekannte.
* 1968: Wir Menschen. Das Geheimnis unseres Verhaltens.
* 1970: Energon. Das verborgene Gemeinsame.
* 1971: In unberührte Tiefen. Die Bezwingung der tropischen Meere.
* 1972: Vorstoß in die Tiefe. Ein Magazin über Abenteuer bei der Erforschung der Meere.
* 1973: Welt unter Wasser. Der abenteuerliche Vorstoß des Menschen ins Meer.
* 1976: Eroberung der Tiefe. Das Meer – seine Geheimnisse, seine Gefahren, seine Erforschung.
* 1976: Der Hans-Hass-Tauchführer. Das Mittelmeer. Ein Ratgeber für Sporttaucher und Schnorchler.
* 1977: Der Hai. Legende eines Mörders.
* 1978: Zusammen mit Horst Lange-Prollius: Die Schöpfung geht weiter. Station Mensch im Strom des Lebens.
* 1979: Wie der Fisch zum Menschen wurde. Die faszinierende Entwicklungsgeschichte unseres Körpers.
* 1980: Im Roten Meer. Wiederkehr nach 30 Jahren.
* 1985: Stadt und Lebensqualität.
* 1986: Abenteuer unter Wasser. Meine Erlebnisse und Forschungen im Meer.
* 1987: Der Ball und die Rose.
* 1988: Der Hai im Management. Instinkte erkennen und kontrollieren.
* 1991: Vorstoß in unbekannte Meere.
* 1994: Die Hyperzeller. Das neue Menschenbild der Evolution.
* 1996: Aus der Pionierzeit des Tauchens. In unberührte Tiefen.
* 2004: Erinnerungen und Abenteuer.
* 2005: Lebe deinen Traum.
* 2016 (posthum): Aufbruch in eine neue Welt.

1939-ից 2005 թվականն ընկած ժամանակահատվածում Հանս Հասսը հեղինակել է 32 գիրք, որոնց մի մասը թարգմանվել է տարբեր լեզուներով։ Ամենից շատ թարգմանվել ու լույս են ընծայվել 1957 թվականին առաջին անգամ գերմաներեն հրատարակված *Wir kommen aus dem Meer* գիրքյ (12 թարգմանված հրատարակություն) և բնագրով 1947 թվականին առաջին անգամ լույս տեսած *Drei Jäger auf dem Meeresgrund*-ը (11 թարգմանված հրատարակություն)։

**Հոդված**
* *Die Welt im Blauen Licht.* (տպագրվել է «Գեո» ամսագրում. *Geo (Zeitschrift)*, Hamburg, 1980, 4, S.&nbsp;106–124 (Text zu Fotos von Leni Riefenstahls Tauchausflügen).

## Ֆիլմագրություն
(ընտրանի՝ շուրջ 70 հեռուստաֆիլմերից)
* 1942: *Pirsch unter Wasser*
* 1947: *Menschen unter Haien*
* 1951: *Abenteuer im Roten Meer*
* 1954: *Unternehmen Xarifa*
* 1956: *Dving to Adventure.* հեռուստատեսային 6 սերիա, յուրաքանչյուրը 30 րոպե տևողությամբ, անգլերեն, BBC-ի համար, նախորդած գիտարշավների մասին
* 1958–1962: *Expedition ins Unbekannte*
* 1966: *Wir Menschen*
* 1971: *Das Geheimnis der Cheviot Bay.* Reise mit Hans Hass zur Cheviot Bay bei Melbourne, (59 րոպե).
* 1971: *Unsere Reise mit Kapitän Cook.* Erster Teil der Reise mit Irenäus Eibl-Eibesfeldt, Gattin Lotte und Tochter Meta zum Großen Barrierriff, wo das Team zweihundert Jahre nach James Cook dessen Reise bis Kap York nachvollzieht (59 րոպե).
* 1972: *Die verzauberten Inseln.* Fortsetzung der Reise nach Tahiti (59 րոպե).
* 1972: *Die Pirateninsel.* Über die Geschichte von Jamaika und das moderne Jamaika der Touristen (59 րոպե).
* 1972: *Die Teufelsinsel.* Hass durchforscht die Inseln vor der Küste von Französisch-Guayana und folgt den Spuren von Alfred Dreyfus und Henri Charrière (59 րոպե).
* 1974: *Schüsse in der Tiefe.* Hass plädiert für ein weltweites Verbot der Unterwasserjagd (55 րոպե).
* 1974: *Das Wrack der Toten.* Über ein 1943 von der US-Luftwaffe versenktes japanisches Unterseeboot bei Truk und der Bergung der darin umgekommenen Besatzung (45 րոպե).
* 1976: *Wohnen im Meer.* Über die schwimmenden Städte des japanischen Architekten Kiyonori Kikutake und eine vor der japanischen Küste errichtete Unterwasservilla (45 րոպե).
* 1977: *Rausch ohne Drogen.* Rückkehr nach Curaçao, wo 1939 die Unterwasser-Abenteuer von Hass begannen (45 րոպե).
* 1977: *Fisch unter Fischen.* Über den Tauchtourismus auf Bonaire (45 րոպե).
* 1979: *Tauchen nach Geld.* Über den amerikanischen Unterwasserkameramann Stan Waterman (45 րոպե).
* 1980: *Das Monstrum.* Über den Korallenwuchs an zwei Wracks bei Port Sudan (45 րոպե).
* 1983: *Ein Herr und sein Hund.* Über den Panzertauchanzug JIM und ein Unterwasserfahrzeug (45 րոպե).
* 1983: *Komm ins Meer!* 3-teilige Serie, je 30&nbsp;Min. über die Evolution des Menschen.
* 1984: *Das verwandelte Paradies.* Über die Untersuchung der ökologischen Veränderungen durch den Tauchtourismus auf den Malediven.
* 1985: *Meine Abenteuer und Forschungen im Meer.* 13-teilige Serie, je 45&nbsp;Min. des Süddeutscher Rundfunk (SDR)
* 2011: Das Mädchen auf dem Meeresgrund

### Ֆիլմեր Հանս Հասսի մասին
* 1994: *Ein Leben zwischen Abenteuer und Wissenschaft* (50 րոպե). Hans-Hass-Special zum 75.&nbsp;Geburtstag. Buch und Regie: Helmut Edelmann. Produktion: Mavis Film, München.
* 1995: *Zeugen des Jahrhunderts* (60 րոպե). Հանս Հասսի հարցազրույցը Վոլկեր Պանցերի հետ
* 1999: *Tierzeit – Hans Hass wird 80* (30 րոպե). Հանս Հասսի հարցազրույցը Հելմուտ Մյուլֆարտի հետ 
* 1999: *Hans Hass – der Mann, der das Meer entdeckte* (52 րոպե). Փաստավավերագրական ֆիլմ Հանս Հասսի կյանքի մասին։ ORF-ի, Telcast International München-ի և Cosmos Factory Wien-ի համատեղ արտադրություն։ Ռեժիսորներ՝ Մանֆրեդ Քրիստ և Հարալդ Պոկիսեր։ 
* 2006: *Dem Paradies auf der Spur* (15 րոպե)
* 2011: *Das Mädchen auf dem Meeresgrund* (90 րոպե),  ZDF-ի և ORF-ի համատեղ արտադրություն։ Ռեժիսոր՝ Բեն Վերբոնգ
* 2014: *Wilde Reise: Der letzte Tauchgang* (45 րոպե)
* 2019: *Exploring Hans Hass* (100 րոպե)

## Պարգևներ
* 1949: Դաշնային կանցլերի առաջին կարգի մրցանակ
* 1950: Վիեննայի լուսանկարիչների ընկերության ոսկե մեդալ
* 1951: Վենետիկի միջազգային կինոփառատոնի առաջին կարգի մրցանակ *Abenteuer im Roten Meer*(«Արկածներ Կարմիր ծովում») փաստավավերագրական լիամետրաժ ֆիլմի համար 
* 1956: *Diving to Adventure* ֆիլմաշարը ճանաչվել է BBC-ի «Տարվա լավագույն ծրագիր»
* 1959: ճանաչվել է *Outstanding Underwater Photographer of the Year* (Underwater Photographic Society, USA, International Underwater Filmfestival 1959)
* 1974: ակվալանգիստների գերմանական ընկերության պատվավոր անդամ
* 1977: պրոֆեսորի կոչում
* 1978: Կրթության եվրոպական ընկերակցության պատվավոր անդամ -Verlags&nbsp;GmbH, Stuttgart
* 1984: ջրասուզակների համադաշնության (Confédération Mondiale des Activités Subaquatiques - (CMAS)) ոսկե մեդալ  
* 1987: Լինց քաղաքի մեդալ՝ գիտական վաստակի համար
* 1989: *IADS Lifetime Achievement Award*՝ դայվինգի դպրոցների միջազգային ընկերակցության կողմից
* 1994: գերմանացի մարզիկ-դայվերների ընկերության (VDST) ոսկե պատվանշան, Մարզական դայվինգի ընկերակցության պատվավոր նախագահ, բրիտանական  Reg Vallintine պարգև 
* 1995: Մալդիվներում ջրասուզման համար ընտրած վարը կոչվել է *Hans Hass Place*
* 1997: Reaching out-Award DEMA (Diving Equipment & Marketing Association) USA. Diving Pioneer-Trophy ամերիկյան Historical Diving Society-ից, Diving Pioneer-Award իտալական Historical Diving Society-ից, ավստրիական պատվո մեդալ գիտության և արեստի համար (Österreichisches Ehrenzeichen für Wissenschaft und Kunst)
* 1998: երկու NOGI-Awards մրցանակ՝ գիտական վաստակի համար (ԱՄՆ)
* 1999: դաշնայինմայրաքաղաք Վիեննայի պատվո ոսկե մեդալ, Լիխտենշտեյնի PEN-Club-ի պատվավոր նախագահ, Konrad-Lorenz-Preis շրջակա միջավայրի պահպանության համար, Լուսանկարիչների ավստրիական համադաշնության ոսկե պատվանշան
* 2001: *Dieter Plage Lifetime Achievement Award* կինոյում առանձնահատուկ նվաճումների համար (Jackson Hole Wildlife Film Festival, Վայոմինգ, ԱՄՆ)
* 2004: *Christopher Parsons Award* կինոյում առանձնահատուկ նվաճումների համար (Wildscreen-Festival, Բրիսթոլ)
* 2005: մասնավոր դպրոցների ու համալսարանների ընկերակցության մրցանակ
* 2006: Կայմանյան կղզիներում գործող Ջրասուզակների փառքի սրահում տեղի հատկացում, Wyland ICON Award մրցանակ, ստորջրյան գիտական աշխատանքի համար հատուկ մրցանակ, Pannatura-Preis՝ վայրի բնության մասին նկարահանած ֆիլմերի համար 
* 2009: Schmitz-Salue-Medaille, Դյուսելդորֆ
* 2009: Elisabeth-Mann-Borgese-Meerespreis մրցանակ
* 2011: DIVA մրցանակ (Deutscher Entertainment Preis)
* 2012: Romy Platin՝ ողջ կյանքի վաստակի համար, ֆիլիպինյան ջրերում տարածված ոստրեի մի տեսակ Հանս Հասսի պատվին անվանվել է *(Protoconus hanshassi)*
* 2018: Վեննայի զբոսայգիներից մեկը անվանակոչվել է ի պատիվ նրա՝ „Hans-Hass-Park“ getauft.

ԱՄՆ-ի  Historical Diving Society ընկերությունը 2002 թվականին սահմանել է *Հանս Հասսի անվան հատուկ մրցանակ*, որն ամեն տարի շնորհվում է օվկիանոսի հետազոտման գործում նվաճումների հասած անձանց։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* * KLEPAL, Jaroslav. *Hans Hass* [online]. Dostupné online.
* Osobní stránka Hanse Hasse
* Hans-Hass-Institut für Submarine Forschung und Tauchtechnik 

Կատեգորիա:Ավստրիական «Գիտության և արվեստի համար» պատվո խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ավստրիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գրողներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ