Նյու Հեմփշիր նահանգ

**Նյու Հեմփշիր նահանգ,** անգլիական գաղութ, իսկ ավելի ուշ՝ բրիտանական նահանգ Նոր Անգլիայում։ Համապատասխանում է Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան ափին գտնվող Մերիմակ և Պիսկատակուա գետերի միջև ընկած տարածքին։ Այն անվանվել է հարավային Անգլիայի Հեմփշիր կոմսության պատվին, կապիտան Ջոն Մեյսոնի կողմից 1629 թվականին: 1776 թվականին նահանգը ստեղծել է անկախ պետություն և կառավարություն՝ Նյու Հեմփշիր նահանգը և միացել տասներկու այլ գաղութների՝ ստեղծելով Միացյալ Նահանգները։

Եվրոպացիները առաջին անգամ Նյու Հեմփշիրում բնակություն են հաստատել 1620-ական թվականներին, և տարածաշրջանը շատ տարիներ բաղկացած էր մի քանի փոքր համայնքներից, որոնք գտնվում էին ծովափին, Պիսկատակու գետի և Մեծ ծոցի շուրջ։ 1641 թվականին համայնքները կազմակերպվեցին Մասաչուսեթսի ծովածոցի գաղութի կառավարության ներքո, մինչև Չարլզ II-ը նահանգի համար գաղութային կանոնադրություն է թողարկել և 1679 թվականին Ջոն Քաթին նշանակել Նյու Հեմփշիրի նախագահ:

Կարճ ժամանակահատվածով առանձին մարզ լինելուց հետո, տարածքը 1686 թվականին միավորվել է Նոր Անգլիայի Դոմինիոնի հետ։ Դոմինիոնի փլուզումից հետո 1691 թվականի հոկտեմբերի 7-ին Նյու Հեմփշիրը կրկին բաժանվել է Մասաչուսեթսից և դարձել Անգլիայի թագավորական գաղութ։ Նրա կանոնադրությունը ուժի մեջ է մտել 1692 թվականի մայիսի 14-ին, Անգլիայի, Շոտլանդիայի և Իռլանդիայի համատեղ միապետներ Ուիլյամի և Մերիի իշխանության օրոք։ Այս գործընթացն ամբողջությամբ ավարտվել է 1741 թվականին, երբ նահանգապետ է նշանակվել Բենինգ Ուենթվորթը։ Ուենթվորթը գավառի անունից պահանջ է ներկայացրել Կոնեկտիկուտ գետից արևմուտք, Հադսոն գետից արևելք և Մասաչուսեթսից հյուսիս՝ տրամադրելով վիճելի հողային դրամաշնորհներ, որոնք վիճարկվում էին Նյու Յորքի նահանգի կողմից, որը նույնպես հավակնում էր այդ տարածքին: Այս վեճերը հանգեցրին Վերմոնտի Հանրապետության և ԱՄՆ Վերմոնտ նահանգի ձևավորմանը:

Մարզի տնտեսությունը գերակշռում էր անտառահատման և ձկնորսության ոլորտներով։ Ատառահատման առևտուրը, թեև շահավետ էր, հակասությունների առարկա էր թագավորի հետ, որը ձգտում էր լավագույն ծառերը պահել որպես նավի կայմ օգտագործելու համար: Թեև Մասաչուսեթսի  առաջնորդները երկար տարիներ կառավարում էին նահանգը, Նյու Հեմփշիրի բնակչությունը կրոնական առումով բազմազան էր՝ մասամբ սկզբնավորվելով Մասաչուսեթսի կրոնական տարբերություններին ընդդիմացող փախստականներով:

1680-ական թվականներից մինչև 1760 թվականը Նյու Հեմփշիրը հաճախ էր գտնվում Նոր Ֆրանսիայի և Աբենակի ժողովրդի հետ ռազմական հակամարտությունների առաջին գծում՝ տեսնելով մեծ հարձակումներ իր համայնքների վրա Ուիլյամի թագավորի, Դամերի պատերազմի և Թագավոր Ջորջի պատերազմի ժամանակ: Նահանգը սկզբում կտրականապես կողմ չէր անկախությանը, բայց Լեքսինգտոնում և Կոնկորդում զինված հակամարտությունների բռնկմամբ նրա շատ բնակիչներ միացան հեղափոխական գործին: Այն բանից հետո, երբ նահանգապետ Ջոն Ուենթվորթը փախավ Նյու Հեմփշիրից 1775 թվականի օգոստոսին, բնակիչները սահմանադրություն ընդունեցին 1776 թվականի սկզբին։ Անկախությունը, որպես Միացյալ Նահանգների մաս, հաստատվեց 1783 թվականի Փարիզի պայմանագրով։

## Գաղութացումից առաջ
Մինչ անգլիական գաղութացումը, տարածքը, որն այժմ գտնվում է Նոր Անգլիայի հյուսիս-արևելքում, բնակեցված էր Աբենակիների խմբերով, որոնք ապրում էին մեծ տների գյուղերում։ Կախված եղանակից, նրանք կա՛մ կմնային իրենց գյուղերի մոտ ձկնորսության, բույսեր հավաքելու,շաքարեղեգի հետ աշխատանքը կատարելու,առևտուր անելու կամ հարևանների հետ պայքարելու, գնում էին մոտակա թռչունների որսի և որսորդական տարածքներ։ Հետագայում նրանք նաև զբաղվում էին ծխախոտի մշակությամբ,լոբու և դդումի աճեցմամբ։ Ծովափը առաջին անգամ հայտնաբերվել է 17-րդ դարի սկզբին անգլիացի և ֆրանսիացի հետախույզների կողմից, այդ թվում՝ Սամուել դե Շամպլենը և Ջոն Սմիթը։

## Վաղ անգլիական բնակություն
Անգլիացիների մշտական բնակեցումը սկսվել է այն բանից հետո, երբ 1622 թվականին Ջոն Մեյսոնին և Սըր Ֆերդինանդո կիրճերին տրվել են հողային դրամաշնորհներ Մերրիմակ և Սագադահոկ (Քեննեբեկ) գետերի միջև ընկած տարածքի համար, որը մոտավորապես ընդգրկում է ներկայիս Նյու Հեմփշիրը և Արևմտյան Մենը: Բնակիչները, որոնց վաղ առաջնորդները էին Դեյվիդ Թոմսոնը, Էդվարդ Հիլթոնը և նրա եղբայր Ուիլյամ Հիլթոնը, սկսել են բնակություն հաստատել Նյու Հեմփշիրի ափին արդեն 1623 թվականին և ի վերջո տարածվել են Պիսկատակուա գետի և Մեծ ծովածոցի ափերի երկայնքով: Այս բնակիչները հիմնականում մտադիր էին շահույթ ստանալ տեղական ձկնորսությունից: Մեյսոնը և Գորջեսը, որոնցից ոչ մեկը երբևէ չէր եղել Նոր Անգլիա, 1629 թվականին բաժանել են իրենց իրավասությունը Պիսկատակուա գետի երկայնքով: Մեյսոնը գրավել է Պիսկատակուայի և Մերիմաքի միջև ընկած տարածքը և այն անվանել «Նյու Հեմփշիր»՝ անգլիական Հեմփշիր շրջանի անունով։

Մեյսոնի և Գորջեսի կողմից տրված դրամաշնորհների սեփականատերերի միջև կոնֆլիկտները՝ կապված իրենց սահմանների հետ, ի վերջո հանգեցրին ավելի ակտիվ կառավարման անհրաժեշտության: 1630 թվականին կապիտան Ուոլթեր Նիլը ուղարկվեց որպես գլխավոր գործակալ և կառավարիչ Պիսկատակուայի ստորին բնակավայրերի (ներառյալ Սթրոբերի Բենքը, ներկայիս Պորտսմութը ), իսկ 1631 թվականին կապիտան Թոմաս Վիգին ուղարկվեց կառավարելու վերին բնակավայրերը, որոնք ներառում էին ներկայիս Դովերը, Դուրմը և Ստրաթհեմը։

Այն բանից հետո, երբ Մեյսոնը մահացավ 1635 թվականին, Մեյսոնի գաղութարարներն ու աշխատակիցները յուրացրին իրենց ունեցվածքից շատերը։ Էքսեթերը հիմնադրվել է 1638 թվականին Ջոն Վիհելրայթով, երբ նա վտարվել էր հարևան Մասաչուսեթսի Բեյի գաղութից՝ իր փեսայի, Անն Հաթչինսոնի ուսմունքները պաշտպանելու համար։ Մասոնների հետ կապված որևէ մեկի կողմից լիազորություն չտրամադրելու դեպքում Ուիլռայթի կուսակցությունը հողը գնեց տեղացի հնդիկներից: Նրա կուսակցությունը ներառում էր Ուիլյամ Ուենթուորթը, որի հետնորդները մեծ դեր խաղացին գաղութատիրության պատմության մեջ։ Միևնույն ժամանակ, մյուսները, որոնք դժգոհ էին Մասաչուսեթսի խիստ պուրիտանական իշխանությունից, հաստատվեցին Դովերում, մինչդեռ Մասաչուսեթսի պուրիտանները հաստատեցին այն, ինչ ի վերջո դարձավ Հեմփթոն։

Կառավարության ընդհանուր բացակայության պատճառով Նյու Հեմփշիրի բնակավայրերը փնտրում էին հարավում գտնվող իրենց ավելի մեծ հարևանի՝ Մասաչուսեթսի ծովածոցի գաղութի պաշտպանությունը: 1641 թվականին նրանք միասին համաձայնեցին կառավարվել Մասաչուսեթսից՝ պայմանով, որ քաղաքները պահպանեն ինքնակառավարումը, և որ ժողովական եկեղեցու միությունը պարտադիր չէր նրանց ընտրողների համար (ինչպես դա եղավ Մասաչուսեթսում): Բնակավայրերը կազմում էին այդ գաղութի մի մասը մինչև 1679 թվականը՝ ներկայացուցիչներ ուղարկելով Մասաչուսեթսի օրենսդիր մարմին Բոստոնում։ Մեյսոնի ժառանգները միևնույն ժամանակ ակտիվ էին Անգլիայում՝ ձգտելով վերականգնել իրենց տարածքի վերահսկողությունը, և Մասաչուսեթսը գտնվում էր Չարլզ II թագավորի կողմից ավելի մեծ վերահսկողության տակ: 1679 թվականին Չարլզը հրապարակեց կանոնադրություն՝ հիմնելով Նյու Հեմփշիր նահանգը, որի առաջին նախագահն էր Ջոն Քաթը։

## Առաջին թագավորական կանոնադրություններ
1680 թվականի հունվարին Քաթը ստանձնեց պաշտոնը՝ վերջ տալով Մասաչուսեթսի կառավարմանը։ Այնուամենայնիվ, Քաթը և նրա իրավահաջորդը՝ Ռիչարդ Ուոլդրոնը, կտրականապես դեմ էին Մեյսոնի ժառանգներին և նրանց պահանջներին: Հետևաբար, Չարլզը 1682 թվականին թողարկեց երկրորդ կանոնադրությունը՝ Էդվարդ Քրենֆիլդով որպես նահանգապետ։ Քրենֆիլդը խստորեն աջակցում էր Մեյսոնի ժառանգներին՝ այդ գործընթացում ստեղծելով այնքան տեղական թշնամիներ, որ նա հետ կանչվեց 1685 թվականին։ 1686 թվականին տարածքը մտցվեց Նոր Անգլիայի տիրապետության տակ՝ փորձելով միավորել Նոր Անգլիայի բոլոր գաղութները մեկ կառավարության մեջ: Նյու Հեմփշիր քաղաքները այնքան չեն տուժել  Էդմունդ Անդրոսի իշխանության ներքո, որքան Մասաչուսեթսը: Այն բանից հետո, երբ Փառահեղ հեղափոխության մասին լուրերը հասան Բոստոն, Մասաչուսեթսի իշխանությունները դավադրություն կազմակերպեցին, որպեսզի Անդրոսը ձերբակալվի և հետ ուղարկվի Անգլիա: Դա թողեց Նյու Հեմփշիր քաղաքները առանց գաղութային վարչակազմի, ճիշտ այն ժամանակ, երբ թագավոր Ուիլյամի պատերազմը բռնկվեց նրանց շուրջ: Ենթարկվելով ֆրանսիացիների և հնդկացիների զգալի արշավանքների՝ նրանք դիմել են Մասաչուսեթսի նահանգապետ Սայմոն Բրեդստրիթին, ով վերահսկում էր դրանք մինչև Ուիլյամ III-ը և Մերի II-ը 1691 թվականին թողարկեցին նոր, առանձին կանոնադրություններ ինչպես Մասաչուսեթսի, այնպես էլ Նյու Հեմփշիրի համար:

## 1691 թվականի կանոնադրություն
Սամուել Ալենը, գործարար, ով ձեռք էր բերել Մեյսոնի պահանջները, նշանակվեց առաջին նահանգապետը 1691 թվականի կանոնադրության համաձայն: Նա նույնքան անհաջող էր մեյսոնների հողային պահանջները հետապնդելու հարցում, և 1699 թվականին նրան փոխարինեց կոմս Բելլոմոնտը: Բելոմոնտն առաջինն էր նահանգապետերի շարքից, ով կառավարում էր ինչպես Նյու Հեմփշիրը, այնպես էլ Մասաչուսեթս Բեյ նահանգը: Մինչև 1741 թվականը նահանգապետերը կիսվում էին, և նահանգապետն իր ժամանակի մեծ մասն անցկացնում էր Մասաչուսեթսում: Արդյունքում փոխմարզպետները զգալի իշխանություն ունեցան։ Երկակի նահանգապետը խնդրահարույց դարձավ մասամբ Մասաչուսեթսի և Նյու Հեմփշիրի միջև տարածքային պահանջների պատճառով: Քանի որ սկզբնական մեյսոնական դրամաշնորհի հարավային սահմանը Մերրիմակ գետն էր, և Մասաչուսեթսի կանոնադրությունը սահմանում էր նույն գետից երեք մղոն հյուսիս, պահանջները հակասում էին և, ի վերջո, ներկայացվում էին թագավորի ուշադրությանը: 1741 թվականին Ջորջ II թագավորը որոշում կայացրեց, թե ինչ է այժմ որն է սահմանը Մասաչուսեթսի և Նյու Հեմփշիրի միջև, և առանձնացրեց նահանգապետերին՝ հանձնաժողով տալով Բենինգ Ուենթուորթին ՝ որպես Նյու Հեմփշիրի նահանգապետ։

Ուենթվորթը լայնորեն մեկնաբանեց Նյու Հեմփշիրի տարածքային պահանջները՝ հավատալով, որ Կոնեկտիկուտ գետից արևմուտք գտնվող տարածքները պատկանում են Նյու Հեմփշիրին։ Մի սխեմայով, որն արդյունավետ էր իր գրպանները փակելու համար, նա այս տարածքում հողային դրամաշնորհներ վաճառեց համեմատաբար ցածր գներով, բայց պահանջեց, որ դրամաշնորհների մի մասը հատկացվի իրեն: Այս դրամաշնորհները Նյու Հեմփշիրին հակասության մեջ բերեցին Նյու Յորք նահանգի ՝ տարածքի մյուս հավակնորդների հետ: Թագավոր Ջորջ III-ը 1764 թվականին իշխեց հօգուտ Նյու Յորքի՝ պայքար մղելով Նյու Հեմփշիրի դրամաշնորհների սեփականատերերի և Նյու Յորքի իշխանությունների միջև, որն ի վերջո հանգեցրեց Վերմոնտ նահանգի ձևավորմանը: Վեճը նաև հանգեցրեց նրան, որ Վենթուորթին փոխարինեց նրա եղբորորդին՝ Ջոնը, որը դարձավ նահանգի վերջին թագավորական կառավարիչը:

Քանի որ նահանգը գտնվում էր Նոր Ֆրանսիային սահմանակից հյուսիսային մասում, նրա համայնքները հաճախակի հարձակման ենթարկվեցին Ուիլյամի թագավորի պատերազմի և թագուհի Աննայի պատերազմի ժամանակ, իսկ հետո կրկին 1720-ականներին Դումերի պատերազմի ժամանակ: Այս պատերազմների պատճառով Հնդկաստանի բնակչությունը գավառի հյուսիսային մասերում կրճատվեց, բայց բնակավայրերը միայն դանդաղորեն ընդլայնվեցին դեպի գավառի ներքին տարածքները: 1769 թվականին նահանգը բաժանվեց գավառների ՝ ավելի ուշ, քան մյուս տասներկու գաղութները, որոնք ապստամբեցին Բրիտանական կայսրության դեմ։

## Ամերիկյան հեղափոխություն
Տասներկու այլ գաղութներ միացան Նյու Հեմփշիրին՝ ընդդիմանալով բրիտանական խորհրդարանի կողմից հարկեր սահմանելու փորձերին: 1775 թվականի ապրիլին Ամերիկյան հեղափոխական պատերազմի սկսվելուց հետո նահանգը հավաքագրեց գնդեր, որոնք ծառայում էին Բոստոնի պաշարմանը և առաջին նախկին եվրոպական գաղութն էր, որը պաշտոնապես ստեղծեց անկախ կառավարություն, որպես Նյու Հեմփշիր նահանգ, 1776 թվականի հունվարին:

## Ժողովրդագրություն
1630-1780 թվականներին Նյու Հեմփշիրի բնակչությունը 500-ից հասել է 87802-ի։    1623 թվականին ստեղծվեցին անգլիական առաջին մշտական բնակավայրերը՝ Դովերը և Ռայը, մինչդեռ Պորտսմութը 1773 թվականին ամենամեծ քաղաքն էր՝ 4372 բնակչությամբ։ Գաղութի սևամորթ բնակչությունը 1640 թվականին 30-ից հասել է 674-ի 1773 թվականին, սակայն մինչև 1780 թվականը նվազել է մինչև 541։

Նյու Հեմփշիրում, ի տարբերություն Նոր Անգլիայի մի քանի այլ գաղութների, պուրիտանական միաբանության եկեղեցին գաղութում հաստատված եկեղեցին չէր։ Առաջին Մեծ զարթոնքից հետո (1730–1755), Նյու Հեմփշիրում կանոնավոր պաշտամունքի վայրերի թիվը 1750 թվականին աճել էր մինչև 46-ի (40 ժողովական, հինգ պրեսբիտերական և մեկ անգլիկան ), և մինչև 125 կանոնավոր պաշտամունքի վայրեր: 1776 (78 ժողովական, 27 պրեսբիտերական, 13 բապտիստ, քվակերներ, երկու եպիսկոպոսական և մեկ նոր լույս միաբանություն )։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* Belknap, Jeremy. *The History of New Hampshire* (1791–1792) 3 vol. classic history
*
* Daniell, Jere. *Colonial New Hampshire: A History* (1982)
* Morison, Elizabeth Forbes and Elting E. Morison. ''New Hampshire: A Bicentennial History'' (1976) 
* Squires, J. Duane. ''The Granite State of the United States: A History of New Hampshire from 1623 to the Present'' (1956) 

Կատեգորիա:13 գաղութների պատմություն
Կատեգորիա:1629 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Նյու Հեմփշիր