Ծամոն

thumb|Ծամոնի բարձիկներ
thumb|Ծամոն լավաշի տեսքով**Ծամոն** (մաստակ), հրուշակեղենային արտադրանք, պատրաստված անուտելի էլաստիկ հումքից և տարբեր համային և անուշահոտ հավելումներից։ Օգտագործման ընթացքում ծամոնը ծավալով գրեթե չի փոքրանում, բայց բոլոր հավելումները աստիճանաբար չքանում են, որից հետո հումքը դառնում է անհամ և այն սովորաբար նետում են։ Մի շարք ծամոններից զվարճանալու համար կարելի է փուչիկներ անել, որն էլ անգլիալեզու երկրներում ծամոնին ավելացրել է ևս մեկ անվանում՝ bubble gum (թարգմանաբար նշանակում է «ռետին փուչիկների համար»)։ Ռուսաստանում և ԱՊՀ երկրներում այս անվանումը մարդկանց մեջ մտավ որպես «բուբլ գում», քանի որ այն հենց այդպես էր հնչում «Անառակ թութակի վերադարձը» մուլտիպլիկացիոն ֆիլմում։
225px|thumb|Orbit ապրանքատեսակի ծամոն

## Պատմություն
### Նախապատմություն
Ժամանակակից ծամոնի նախատիպերը կարելի էր գտել աշխարհի բոլոր ծայրերում։ Նրանցից հնագույնը գտնվել է Յուլի-Լիում (Ֆինլանդիա), թվագրվում է հինգ հազար տարի հնությամբ (Նեոլիթի դարաշրջան)։

Հայտնի է, որ դեռևս հին հույները շնչառությունը թարմացնելու և սննդի մնացորդներից ատամները մաքրելու համար ծամում էին մաստիկայի ծառի խեժը։ Այս նպատակով օգտագործվում էին նաև մեղրամոմ։

Մայաի ցեղերը ոպես ծամոն օգտագործում էին կաուչուկ՝ հևեայի սառած հյութ։ Ամերիկայի հյուսիսում հնդկացիները ծամում էին մերկասերմերի խեժը, որը ստանում էին խարույկի վրա գոլորշիացմամբ։

Սիբիրում օգտագործում էին այսպես կոչված սիբիրյան ձյութը, որով ոչ միայն ատամներն էին մաքրում այլ նաև ամրացնում էին լնդերը, ինչպես նաև բուժում էին տարբեր հիվանդություններ։ Սիբիրում ծամում էին կուենի չորացած խեժը (ուղղակի կոճղերից հավաքում էին կոշտացած մակածորուկը և ծամում, այն ըստ կազմության ուներ ծամոնի հատկություններ), որը որոշ վայրերում անվանում էին ձյութ։ Կուենի խեժը կարելի է հալել խարույկի վրա ջրային գոլորշիով, այդ դեպքում կստացվի պատրաստի ապրանք՝ ձյութ։ Կարելի է ծամել սոճու խեժը, երբ այն երկար ժամանակ գտնվում է ջրի մեջ բնափայտի լուղարկման ժամանակ (մակածորուկները, որ մնում են խեժ հավաքելու ժամանակ արված խեժակտրվածքներից, ստանում են պլաստիլինի կազմություն), ծամելու ընթացքում դառնում է սպիտակ, ծամոնի նման զնգված։

Բաշկիրները ևս ունեին իրենց ծամոնի տարբերակը, այն հատուկ կերպով պատրաստում էին թեղիից և մերկասերմերի խեժից։ Այն օգտագործվել է որպես ժողովրդական բժշկության միջոց, ատամներն ու լնդերը ամրացնելու համար։

Հնդկաստանում և Հարավարևելյան Ասիայում ժամանակակից ծամոնի նախատիպ էր պղպեղային բետելիայի տերևների, արեկա արմավենու սերմերի և կիրի խառնուրդը։ Այս խառնուրդը ոչ միայան հականեխում էր բերանի խոռոչը, այլ նաև համարվում էր աֆրոդիզիակ։ Որոշ ասիական երկրներում այն մինչ օրս ծամում են։

Եվրոպայում ծամոնի օգտագործման առաջին նախադրյալները հայտնվել են 16-րդ դարում, երբ ծովագնացները Վեստ Ինդիայից բերեցին ծխախոտը։ Աստիճանաբար սովորությունը տարածվեց դեպի Միացյալ Նահանգներ։

Սա շարունակվեց երեք հարյուր տարի, քանի որ ծամելու ծխախոտը՝ մոմով, պարաֆինով կամ այլ նյութերով փոխարինելու բոլոր փորձերը պսակվում էին անհաջողությամբ։

Ծամոն արտադրող առաջին գործարանը հիմնադրվել է Բանգոր քաղաքում (ԱՄՆ, Մեն նահանգ)։ Այս պահից սկսած ծամոնի պատմությունը զարգացավ շատ արագ։ Մինչ այդ պահը ծամոնի արտադրությունը չուներ ինքնուրույն արդյունաբերություն, իսկ ծամոնը չէր համարվում առևտրային տարածում ունեցող լայն գործածության ապրանքների մաս։ Շնորհիվ կոնվեյերային արտադրության ծամոնը վերածվեց ապրանքի, իսկ ծամելու նորաձևությունը տարածվեց Ամերիկայից ողջ աշխարհով։

### Առաջին փորձերը
1848 թվական։ Ջոն Քորտիսը սկսում է ծամոնի արդյունաբերական արտադրությունը։ Նրա գործարանում կար ընդամենը չորս կաթսա։ Մեկում գոլորշիացվում էր մերկասերմերի խեժից խառնուդը, մյուսներում՝ պատրաստվում էր ապրանիք համար անհրաժեշտ զանգվածը, թեթև բուրահաղորդիչների ավելացմաբ։ Առաջին ծամոններն ունեին «Սպիտակ սար», «Շաքարով սերուցք» և «Մատուտակ Լուլու» անվանումները։

1850-ական թվականներ։ Արտադրությունը մեծանում է։ Քորտիսին սկսում է օգնել եղբայրը։ Ծամոնը սկսում են կտրել բարձիկների տեսքով։ Հայտնվում է առաջին թղթե փաթեթավորումը։ Երկու մասակը վաճառում է մեկ ցենտով։

Եղբայրների կողմից հիմնադրված Curtis Chewing Gum Company ընկերությունը նոր գործարան է կառուցում Փորթլենդում։ արտադրությունում աշխատում էին 200-ից ավել մարդիկ, ավելանում է արտադրանքի տեսականին։ Հայտնվում են «Չորսը ձեռքում», «Ամերիկայի դրոշ», «Սոճիների մայրուղի», «Յանկիների սոճի» և այլ անվանումներով մատակներ։

1860-ական թվականներ։ Քորտիս եղբայրների արտադրությունը այդպես էլ դուրս չեկավ Մեն նահանգի տարածքներից։ Անհրապույր արտաքին տեսքը և վատ մշակումը (ծամոնների մեջ հանդիպում էին անգամ սոճու ասեղներ) վխեցնում էին հաճախորդներին։ Իսկ քաղացիական պատերազմի սկզբը ստիպեց դադարեցնել արտադրությունը։

1869 թվական։ Նյու Յորքյան հայտնի նկարիչ Ադամս Թոմը մեքսիկացի գեներալ Անտոնիո դե Սանտա Աննաից գնում է կաուչուկի մեծ խմբաքանակ։ Վուլկանացման անհաջող փորձերից հետո նա տնային պայմաններում արտադրեց մեքսիկական chicle հիշեցնող ծամոն։ Ծամոնը փաթեթավորած էր վառ և գույնզգույն թղով և վաճառվում էր մի քանի խանութնորում։

### Արտոնագրված  ծամոն
Նույն թվականի դեկտեմբերի 28-ին Օհայո նահանիգի ատամնաբուժը ծամոնի համար ստանում է առաջին արտոնագիրը

1870-ական թվականներ։ Թոմաս Ադամսը կառուցում է ծամոնի արտադրության գործարան։ Վաճառքը մեծանում է հասնելով մեկ տարում մոտ 100 հազարի։ Հայտնվում է Black Jack անունով առաջին քաղցրրմատի համով ծամոն։

1871 թվական։ Թոմաս Ադամսը ստանում է առաջին արտոնագիրը ծամոն արտադրելու գործիքի համար։ «Ադամսի Նյու Յորքյան ծամոն», վաճառվում էր մեկ հատը 5 ցենտով (մի տուփը մեկ դոլար)։ Առաջին խմբաքանակը Ադամսը անվճար բաժանում է դեղատներին, պայմանով որ նրանք կցուցադրեն դրանք ցուցափեղկերում։

1879 թվական։ Լուիսվիլի (ԱՄՆ) դեգաործ Ջոն Կոլգանը, պատվիրված 100 ֆուտ կաուչուկի փոխարեն սխալմամբ ստանում է 1500 ֆուտ (ավելի քան 680 կգ)։ Որպեսիզի կարողանա մշակել տվյալ խմբաքանակը, նա հիմնադրում է ծամոնի արտադրության ընկերություն՝ Colgan’s Taffy Tolu Chewing Gum։

1880-ական թվականներ։ Վիլյամ Վեյտը հայտնի նաև Բարնում անունով (  նշանակում է հացահատիկի պահեստ) ստեղծում է «Յուկատան» ծամոն, խառնելով կաուչուկ, եգիպտացորենի օշարակ և անանուխ։

Ջոն Կոլգոնը առաջին անգամ մինչև ռետինե մասսային խառնելը, իրար է խառնում բուրահաղորդիչները և շաքարը։ Սա թույլ է տալիս պատրաստի ծամոնին ավելի երկար պահել համը և բույրը։ Այս հայտնագործության արտոնագիրը նա վաճառում է Wrigley ընկերության հիմնադիր Վիլյամ Ռիգլին։

Ծամոնը աղջիկների շրջանում մասսայականացնելու համար գործարար Ջոնաթան Պրիմլին ստեղծում է Kiss me ապրանքատեսակը։

1888 թվական։ Ադամսի գործարանում արտադրվում է «Տուտտի-Ֆրուտտի» մրգային համով ծամոն, որը լայն տարածում է ստանում Ամերիկայում։ Ադամսի Adams Tutti-Frutti ընկերությունն առաջին անգամ ծամոն վաճառող ավտոմատ խցիկներ է տեղադրում Նյու Յորքի երկաթուղային կայարաններում։

1891 թվական։ Շուկա է գալիս նոր խաղացող՝ Wrigley ընկերությունը, որին շատ կարճ ժամանակահատվախում հաջողվում է նեղել Ադամսի ընկերությանը։ Վիլյամ Ռիգլին արտադրում էր օճառ, բայց տեսնելով որ ցուցափեղկերում հայտնված Lotta և Vassar ծամոններն ավելի լավ են վաճառվում քան իր արտադրանքը, շատ արագ վերափոխում է իր արտադրությունը։

1893 թվական։ Ռիգլիի գործարանում սկսում են արտադրել Spearmint` անանուխի համով և Juicy Fruit` մրգային համով ծամոնները։

1898 թվական։ Բժիշկ Էդվարդ Բիմանը ծամոնի մեջ ավելացնում է պեպսինի փոշի և այն վաճառում է որպես մարսողական համակարգին նպաստող միջոց։

1899 թվական։ Նյու Յորքյան դեղատներից մեկի մենեջեր Ֆրենկլին Կաննինգը, առաջին անգամ շուկա է հանում հատուկ ծամոն, որն ըստ գովազդի «կանխում է ատամների քայքայումը և թարմացնում է շնչառությունը»։ Այն ստանում է Dentyn անվանումը։ Նրա յուրահատուկ առանձնահատկություն է համարվում հատուկ վարդագույնը։

Adams Gum (Ադամս), Yucatan Gum (Վեյտ), Beeman’s Gum (Բիման), Kiss-Me Gum (Պրիմպի) և S. T. Britten (Բրիտտեն) ընկերությունների միավորման արդյունքում առաջացավ նոր՝ American Chicle ընկերությունը։

1900-ական թվականներ։ Գործընկեր Հենրի Ֆլիերը սկսում է իր սեփական պլանտացիայից կաուչուկ մատակարարել ծամոնի շուկա։

1906 թվական։ Հենրի Ֆլիերի եղբայր՝ Ֆրենկ Ֆլիերը արտադրում է Blibber-Blabber ծամոն, այն շատ թեթև էր և օգտագործողների շրջանում մասսայականություն չունեցավ։

Վիլյամ Ռիգլին ծամոնի շուկայում դառնում է իսկական նորարար։ Նա փոխում է ծամոնի ավանդական տեսքը, քառակողիկները դարձնելով 5 առանձին թերթիկներ։ Թերթիկները փաթաթվում էին մոմած թուղթի մեջ, որպեսիզի դրանք մեկը մյուսին չկպնեին։ Նրա արտադրանքի գովազդը հայտնվում է տրամվայներում և հանրակառքերում։ Ակցիաներ անցկացնեղ աղջիկները դրանք բաժանում էին մեգապոլիսների փողոցներում։

1910 թվական։ Wrigley ընկերությունը գործարան է բացում նահանգների տարածքից դուրս՝ Կանադայում։

1914 թվական։ Wrigley ընկերությունը արտադրում է Wrigley Doublemint ապրանքատեսակը։

American Chicle ընկերությունը գնում է կաուչուկի վերամշակման ընկերություն։

1915 թվական։ Wrigley ընկերությունը գործարան է ստեղծում Ավստրիայում։ Որպեսիզի ծամոն մասայականություն գտնի երեխաների շրջանում արտադրվում է «Սագ մայրիկը» գիրքը, բանաստեղծություններով և գունավոր նկարազարդումներով։ Գովազդային նպատակներով ծամոնի թերթիկներ են բաժանվում Նյու Յորքի բոլոր այն բնակիչներին, ում անունը կար քաղաքային հեռախոսային գրքույկում։ Ավելի ուշ ծամոնի թերթիկները բաժանում էին բոլոր ներգաղթյալներին, ովքեր Էլլիս Այլենդից անցնելիս մտնում էին ԱՄՆ։ Այսպիսով Վիլյամ Ռիգլիի ծամոն դարձավ ԱՄՆ-ի խորհրդանիշը։

1920-ական թվականներ։ Ամերիկայում ընդունվում է էթիլ սպիրտ պարունակող ապրանքների շրջանառությունը արգելող օրենք։ Շատ բառերում ընդհատակյա վաճառում էին հատուկ տիպի «կրկնակի անանուխով» ծամոններ։ Սկսվում է Wrigley ընկերության նոր գործարանի հիմնումը Չիկագոյում։

1923 թվական։ Wrigley ընկերության բաժնետոմսերը հայտնվում են Արևմտյան ֆոնդային բորսաներում։

1927 թվական։ Շուկա են դուրս գալիս Dulce և P.K ապրանքատեսակները։ Երկուսն էլ մինչև 1975 թվականը գոյություն են ունեցել։

Այս թվականին շուկայում հայտնվեց նաև Dandy ընկերությունը։

Անգլիայում կառուցվում է Wrigley գործարան։

Գրանցվում է Kent Gida A.S ընկերությունը, որը իր գործունեությունը սկսել է միայն 1960 թվականին։

### Ժամանակակից ծամոն
1928 թվական։ Քսանչորսամյա հաշվապահ Վոլտեր Դիմերը դուրս բերեց ծամոնի իդեալական ֆորմուլա, որին հետևում են մինչ օրս, 20 % կաուչուկ, 60 % շաքար (կամ փոխանյութ), 19 % եգիպտացորենի օշարակ և 1 % բուրահաղորդիչ։ Այս ծամոնի առանձնահատկությունը առվել մեծ էլաստիկությունն էր։ Իր ծամոն Դիմերը անվանեց Dubble Bubble, քանի որ նրանից կարելի էր փչել պղպջակներ (փուչիկ)։ Փոխվեց ծամոն գույնը, այն դարձավ վարդագույն և սկսեց ավելի շատ գրավել երեխաներին։

1996 թվականի Վոլտեր Դիմերի հարցազրույցից՝

Սա շատ պատահական ստացվեց։ Ես զբաղված էի չգիեմ ինչով, և ավարտեցի զբաղմունքս չգիտեմ ինչով բայց փուչիկներով։

Այս նույն թվականին հիմնադրվել է Thomas Brothers Candy Company ընկերությունը, որի առանձնահատկությունն էր իր գտնվելու վայրը՝ Մեմֆիս (Թենեսի) քաղաքի թույների գործարանը։

1930-ական թվականներ։ Վիլյամ Ռիգլին մտածում է նոր մարկետինգային քայլ։ Ծամոնների մեջ հայտնվում են բեյսբոլի չեմպիոնների և կոմիքսների հերոսների պատկերներով ներդիրներ, սրանք առաջ վաճառում էին ծխախոտի հետ, այժմ սկսեցին վաճառել ծամոնի հետ։ Նկարները տպվում էին սահմանափակ քանակով, այդ պատճառով էլ վերածվում էին հավաքածուի իրերի։

Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսոր Հոլլինգվորտը տպում է նոր աշխատանք «Ծամելու հոգեբանական դինամիկան», որտեղ ապացուցում է, որ ծամելը նպաստում է մկանային ձգվածության թուլացմանը, օգնում է հանգստանալ (թուլանալ), հանել սթրեսը։ Ծամոնը ներառվում է զինվորական մթերաբաժին մեջ (ըստ սննդակարգի մեկ օրվա համար նախատեսվում էր մստակի մի թերթիկ)։

1933 թվական։ Ծամոնների ներդիրները արտադրվում են վճրովի ստվարաթղթի վրա։

Վաճառքի են հանվում անսավոր «ածուխե ծամոններ», որոնք գովազդվում էին Փիթեր Պոլի ընկերության Mounds և այն կոնֆետնորի փաթեթավորման վրա։

1937 թվական։ Հիմնադրվել է Dubble Bubble ընկերությունը։

1938 թվական։ Հիմնադրվել է The Topps Company Inc ընկերությունը։

Կանադական Hamilton Chewing Gum Ltd ընկերությունը արտադրում է Հոլիվուդի աստղերի պատկերով ներդիրներով ծամոն։

1939 թվական։ Ըստ սննդի, դեղագործություն և կոսմետիկայի հանձնաժողովների ծամոն մտնում է սննդսյին ապրանքների դասակարգման մեջ։ Արտադրողներն ազտվում են փաթեթավորման վրա բաղադրությունն ամբողջությամբ գրելու պարտականությունից։

Wrigley-ն գործարան է բացում Նոր Զելանդիայում։

1941 թվական։ Dubble Bubble ընկերությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ սկսում է արտադրել զինվորիների ծամոնները։

1944 թվական։ Շուկայում է հայտնվում Wrigley ընկերության Orbit ապրանքատեսակը։ Ծամոնն արտադրվում էր հատուկ ամերիկացի զինվորների համար։

Dubble Bubble ընկերությունը երկու նոր՝ խաղողի և խնձորի համերով ծամոն է արտադրում։

1948 թվականի հունվարի 7-ին Իլինոյսում (ԱՄՆ) ատամնաբուժ Բրունո Պետրուլիսը հիմնադրում է Amurol Confections Company ընկերությունը։

Այս նույն թվականին բացվում է նաև Lotte Company ընկերութունը։

Շուկայում հայտնվու է Super Bubble ծամոն։

1950-ական թվականներ։ Շաքարի փոխարինողների լայն տարածման կապակցությամբ շուկայում հայտնվում է առաջին «առանց շաքարի» ծամոն։ Նրա շրջանառությունը կառուցվում էր ատամների և բերանի խոռոչի համար անվնաս լինելու վրա։

1954 թվական։ Dubble Bubble-ը կազմակերպում է ծամոնից փուչիկներ փչելու առաջին հեռուստատեսային մրցույթը։

1956 թվական։ Bowman և Topps Chewing Gum ընկերությունները միավորվում են։

1957 թվական։ Բրունո Պետրուլին Amurol Confections Company ընկերությունը վաճառում է Wrigley-ին։

1960-ական թվականներ։ Amurol Confections Company արտադրում է առանց շաքար Blammo փափուկ ծամոն։

Lotte Company ընկերությունը արտադրում է Coolmint Gum, որի փաթեթավորման վրա պատկերված էր պինգվին։

Kent Gida-ն սկսում է ծամոնի արտադրություն։

1962 թվական։ Գինեսի ռեկորդների գիրքում գրանցվում է աշխարհում տարիքով ամենամեծ «ծամոն ծամողը»։ Նա Մերի Սպենդիս Ստաբսն էր, ով այդ պահին 106 տարեկան էր։

1965 թվական։ Ամերիկացի տիեզերագնացները անցկացնում են ծամոնի հետ առաջին փորձերը, ուսումնասիրելով ձգողականութունը։

Wrigley ընկերությունը գործարան է բացում Մանիլաում (Ֆիլիպիններ)։

1967 թվական։ Wrigley ընկերությունը Ֆրանսիայում կառուցում է գործարան։

1969 թվական։ General Mills ձեռք է բերում Donruss Company-ին։

Imperial և Zivilski kombinat ZITO ընկերությունները միավորվում են և սկսում են պատրաստել ծամոն։

1970-ական թվականներ։ Առաջին խորհրդային ծամոն արտադրվել է Երևանում։ Ավելի ուշ արտադություն է բացվում նաև Էստոնիայում։ Մոսկովյան «Ռոտ-Ֆրոնտ» գործարանում ծամոն սկսում են արտադրել 1980 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերին ընդառաջ։

Wrigley-ին գործարան է բացում Քենիայում

Cadbury ընկերությունը գնում է Chappies Gum ընկերությունը։

1971 թվական։ Ծամոնի արտադրությունում արգելվում է շաքարի փոխանյութ՝ նատրիումի ցիկլամատի օգտագործումը։

1974 թվական։ Ծամոնի փաթեթավորման վրա հայտնվում է շտրիխ կոդ, որն արագացնում է վաճառքը կասսայում։

1975 թվական։ Շուկայում հայտնվում է Wrigley ընկերության առաջին բարձիկներով ծամոն՝ Freedent-ը։

Հայտնվում է Bubble Yum ծամոն։
1975 թվականի մարտին տեղի է ունեցել ծամոնի հետ կապված Սոկոլնիկի ստադիոնի ողբերգական իրդարձությունները։ Կանադա - ԲԿՄԱ հանդիպման ժամանակ մոտ երկու տասնյակ մարդ հրմշտկոցից մահացավ, երբ կանադացիները սկսեցին անվճար ծամոն բաժանել։

1976 թվական։ Wrigley ընկերությունը արտադրում է Big Red շականակագույն ծամոն։

1978 թվական։ Շուկայում է հայտնվում դանիական Fertin Pharma ընկերությունը, որը հիմնադրվել է, որպես Dandy Group-ի դուստր կազմակերպություն։ Այն զբաղվում էր ծամոնի մշակմաբմ և հետազոտմամբ, որպես դեղանյութերի առաքման համակարգ։

1978 թվական։ Wrigley ընկերությունը գործարան է կառուցում Թայվանում։

Տալլինյան «Կալև» գործարանում բացվում է արտահանման համար նախատեսված ծամոնի արտադրության առաջին գիծը։

Lotte Company-ին մասնաճյուղ է բացում ԱՄՆ-ում

1979 թվական։ Wrigley ընկերությունը արտադրում է Hubba Bubba ծամոն։

Հայտնվում է Mork Bubble Gum ծամոն։

Սեուլում Lotte Company-ին կառուցում է Lotte հյուրանոցը, որը գրանցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում, որպես Կորեայի ամենամեծ հյուրանոց։

1980-ական թվականներ։ Wrigley ընկերությունը թողարկում է Big League Chew ծամոն։

1983 թվական։ Ծամոնի արտադրության մեջ սկսում են օգտագործել ասպարտամ և ացեսուլֆամ։

1984 թվական։ Wrigley ընկերությունը շուկայում ներկայացնում է Extra Sugarfree ծամոն։ Հայտնվում է Wrigley Winterfresh-ը։ Wrigley-ն արտադրում է Կանադայում՝ Arrowmint, Քենիայում՝ Big Gin, իսկ Ֆրանսիայում՝ Big Boy ծամոնները։

1985 թվական։ Շուկայում հայտնվում է Concord Confections ընկերությունը։

Warner-Lambert ընկերությունը Nostalgia Gum Program ծրագրի շրջանակներում վերսկսում է Black Jack ծամոնի արտադրությունը։

1988 թվական։ Շուկայում է հայտնվում Guandong Fanyu Candy Company ընկերությունը։

1989 թվական։ Lotte ընկերությունը Սաուլում բացում է նույնանուն առևտրի կենտրոն։ Շվեյցարիայում մեկնարկում է «Ատամների համար անվնաս քաղցրավենիքներ» ոչ առևտրային նախագիծը։ Այս կազմակերպության նշանը՝ ատամ անձրևանոցի տակ, հայտնվում է բոլոր այն մթերքների, այդ թվում նաև ծամոնների վրա, որոնք ճանչվել են ատամների համար անվնաս։

1991 թվական։ Wrigley ընկերությունը գործարան է բացում Գուանչժոուում (Չինաստան)։

1992 թվական։ Սինգապուրում արգելվում է ծամոնի արտադրությունը, ներկրումն ու վածառքը։ Մաքսանենգության դեպքում սպառնում էր մեկ տարի ազատազրկում և տուգանք 5500 դոլարի չափով։
 
1992—1996 թվականներ։ Նախկին ԽՍՀՄ երկրներում առկա ծանր իրավիճակի պատճառով, ծամոնի արտադրության բոլոր գործարանները փակվում են մեկը մյուսի հետևից։ Առավել մասսայական են դառնում ներկրվող ապրանքները։

1993 թվական։ Lotte ընկերությունը սկսում է վաճառել Blueberry Sugarless Gum ծամոն։

Այս նույն թվականին Lotte-ն գործարան է բացում ինդոնեզիայում։

1994 թվական։ Wrigley ընկերությունը գործարան է բացում Բանդալորում (Հնդկաստան)։

1996 թվական։ Fertin Pharma-ն սկսում է նիկոտինի ծամոնի արտադրությունը։

1996 թվական։ Wrigley ընկերությունը գործարան է բացում Պոլշայում։

1997 թվական։ Թուրքական Baycan ընկերությունը Ուզբեկստանի ներկայացուցիչների միջոցով Ռուսաստանի հետ ստեղծում է առաջին շուկայական հարաբերությունները։ Սսվում է Bombibom և Top Gum ծամոնների արտադրությունը, փաթեթավորման վրա ռուսերեն տառերով։

1998 թվականի հունվարի 8-ին սրտի կաթվածից մահացել է ժամանակակից ծամոնի գյուտարար Վոլտեր Դիմերը։

1998 թվական։ Wrigley ընկերությունը թողարկում է Airwawes Mentol Eucalyptus Gum ծամոն։ Յուրաքանչյուր տուփի հետ տրամադրվում էր խաղալիքից զինվոր։

1999 թվական։ Dubble Bubble ծամոն թողարկվում է գնդիկների տեսքով։

Դուբլինում (Իռլանդիա) հիմնադրվում է ZED Gum ընկերությունը։

Շուկայում հայտնվում է Ford Gum & Machine Company ընկերության Yowser! ծամոն։

ԱՄՆ-ում ծխախոտի և սիգարների տեսքով մաստանկների արտադրությունը արգելող օրենքի նախագիծ է ներկայացվում։

2000-ական թվականներ։ Fertin Pharma-ն ներկայացնում է աշխարհում առաջին նիկոտինե մաստաը, պատված թաղանթով։ Այդ պահից սկսած թաղանթով ծամոնները դարձան արդյունաբերական ստանդարտ։

2000-ական թվականներ։ Ռուսաստանում վերսկսվում է ծամոնի արտադրություը։ Դրանց թողարկումով զբաղվում են «Մենշեվիկ» (Մոսկվա) և «Սլադկի միր» (Սանկտ Պետերբուրգ) ընկերությունները։

Wrigley ընկերութունը թողարկում է «բևեռային թարմության համով» Extra Sugarfree Gum ծամոն։

Հայտնվում է մեղրի և լիմոնի, ինչպես նաև հաղարջի համով Airwawe ծամոն։

2001 թվական։ Fertin Pharma A/S ներկայանում է որպես Bagger-Sorensen & Co. A/S ընկերության դուստր ընկերություն։ Մեկ տարի անց Dandy և Stimorol ու V6 ապրնքանիշերը վաճառվում են Cadbury Schweppes-ին (ներկայիս՝ Mondelez)։

2001 թվական։ Զիմբաբվեում քաղաքական գործողությունների արդյունքում փակվում է Dandy ընկերությունը։

Առաջին անգամ Wrigley-ի գովազդում հայտնվում են սպորտի աստղերը՝ թենիսի չեմպիոններ Վենուս Ուիլյամսը և Սերենա Ուիլյամսը։

2002 թվական։ Հայտնվում է Concord Confections ընկերության նոր՝ Dubble Bubble Duo ծամոն։ Այս նույն թվականին ընկերությունը հայտնվում է ռուսկան շուկայում, մասնաճյուղ բացլով Նիժնի Նովգորոդում։

2004 թվական։ Fertin Pharma ընկերությունը ներկայացնում է Medicew® բազմաշերտ մամլած ծամոնի արտադրության արտոնագրված տեխնոլոգիան։

Cadbury Schweppes ընկերությունը Dandy գնում է Stimorol, Dirol և V6 ապրանքատեսակները և Նովգորոդի ծամոնի գործարանը։ Dandy ընկերությունը վերանվանվում է Gumlink։

Սինգապուրը հանում ծամոնի արգելքը, թույլ տալով դրա օգտագործումը միայն համապատասխան բժշկական թույլտվությամբ։

Չինաստանում՝ Պեկինի գլխավոր հրապարակում, Ազգային օրվա տոնակատարությունից հետո, ծախսվել է 120 հազար դոլար մայթերը ծամոնից մաքրելու համար։ Այդ նույն թվականին օրենք է ընդունվել, համաձայն որի փողոցում ծամոն նետելու համար սահմանվում է տուգանք 50 յուանի սահմանաչափով։

## Բաղադրություն
Ժամանակակից ծամոն առաջին հերթին կազմված է ծամելի հումքից (առավելապես սինթետիկ պոլիմերներից), որի մեջ երբեմն ավելացնում են սապոդիլլա ծառի հյութից կամ մերկասերմերից ստացված կոմպոնենտներ։

Ծամոնը պարունակում է նաև համային հավելումներ, բուրահաղորդիչներ, կոնսերվանտներ և այլ սննդյին հավելումներ։ Վերջին 15-20 տարիների ընթացքում ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, Դանիայում, Գերմանիայում, Ճապոնիայում և Ֆրանսիայում մեծացել է բժշկական ծամոնների թողարկումը, որոնք պարունակում են կենսաբանական ակտիվ հավելումներ՝ վիտամիններ, ֆերմենտներ, սպիտակեցնող նյութեր, մակերևութային ակտիվ նյութեր, դեղաբույսերի հյութեր և այլ։

## Օգուտ և վնաս
Ծամելու ժամանակ ուժեղանում է թքարտադրությունը, ինչը նպաստում է ռեմենելիզացիային և ատամների մաքրմանը, ծամոնի պլաստիկ և ֆիզիկոմեխանիկական հատկությունների շնորհիվ ծամող մկանները ստանում են հավսարաչափ, բալանսավորված ճնշում, մերսվում են լնդերը, ինչ-որ չափով այն հանդիսանում է նաև պրոֆիլակտիկ պարադոնտոզ։

Մասնագետները խորհուրդ են տալիս ծամոնն օգտագործել անմիջապես ուտելուց հետո և օրվա մեջ ոչ ավել քան 5 րոպե։ Հակառակ դեպքում այն նպաստում է դատարկ ստամոքսում ստամոքսահյութի արտադրմանը, ինչը կարող է նպաստել ստամոքսի խոցի և գաստրիտ առաջացմանը։ Սակայն այրոցով տառապող մարդկանց մոտ ուտելուց հետո, ծամոն ծամելը նպաստում է դրա սիմպտոմների կանխմանը։ Արտադրվող թուքը որը կուլ են տալիս ունի հիմնային ռեակցիա։ Թթու պարունակությունը կերակրափողի ստոծանու շրջանում չեզոքանում է։ Այս դեպքում թքի անընդհատ մատակարարումը ապահովում է ստոծանու շրջանի մաքրումը։

Ծամոնի որոշ լուծվող բաղադրիչներ օրգանիզմի համար անբարենպաստ են, եթե շատ քանակով են հայտնվում օրգանիզմի մեջ։ Օրինակ սորբիտը, որպես ծամոններում լայն տարածում ունեցող շաքարավազի փոխարինող, ունի թուլացնող ազդեցություն, ինչի մասին արտադրողները զգուշացնում են փաթեթավորման վրա առկա գրառմամբ։

## Ծամոնը ՍՍՀՄ-ում
Սովետական Միությունում ծամոն ենթարկվում է գաղափարախոսական հալածանքների։ Այն համարվում էր «անխոհ կյանքի» սիմվոլ, ինչպես նաև եկրի ներսում այն երկար ժամանակ չէր արտադրվում, իսկ հետագայում հայրենական ծամոնները ներմուծված ծամոններին զիջում էին շատ հանկանիշներով (մասնավորապես իրենց փչվելիությամբ և փաթեթավորման գունազարդմամբ), ներմուծված ծամոն շատ ցանկալի էր աշակերտների համար, այն դարձել էր պաշտամունքի առարկա երեխաների և պատանիների շրջանում։ Նրանք ում մանկությունը անցել է 70-ականերին կհիշեն, թե ինչպես էին ծամոնի մի թերթիկը ծամում միասին, ինչպես էին հավաքում և միմյանց հետ փոխում փաթաթանները և ներդիրները։

Երեխաները հաճախ մստակ էին խնդրում օտարերկրացիներից։ Լենինգրադում, քանի որ այն մոտ էր Ֆինլադիային, երեխաներին անվանում էին "պուրուկումշիկի" ֆիններեն` purukumi ծամոն բառից։

Երկրի ղեկավարությունը իր դիրքորոշումը փոխեց 1975 թվականի մարտին, Սոկոլնիկիում Կանադայի պատանիների և ԲԿՄԱ-ի հոկեյիստների միջև կայացած ընկերական հանդիպման ժամանակ տեղի ունեցած ողբերգության պատճառով։ Այդ ժամանակ կանադացիները երկրպագուներին սկսեցին ծամոն բաժանել։ Ինչի հետևանքով առաջացաց հրմշտոցից մահացել է 20 մարդ։ Արդյունքում 1976 թվականին ՍՍՀՄ-ը սկսվեց ծամոնի արտադրությունը։

Ծամոնի արտադրման թվով առաջին գիծը թողարկվել է երևանում, երկրորդը Դոնի Ռոստովում (մակարոնի գործարանում)։ Թողարկվեց երկու տեսակի արտադրանք՝ «Ծամոն» և «Դե, սպասիր» ծամոնները, համապատասխանաբար մրագային և մի քիչ ավելի անանուխային համերով։ Էստոնական հրուշակեղենային գործարանը թողարկեց «Նարնջի» և «Անանուխի» համերով ծամոն, այն ուներ ուղղանկյունների տեսք և հարմարավետության համար բաժանված էր 5 մասի, փաթեթավորված էր մոմե թղթով, փայլաթիթեղի նկարազարդ շերտով, վաճառվում էր մի հատը 20 կոպեկով։

1980-ական թվականներին մոսկովյան «Ռոտ ֆրոնտ» գործարանը արտադրել է չորս տսակի ծամոն՝ «Անանուխի», «Նարնջի», «Ելակի» և «Սուրճի» համերով։ Ավեի ուշ թողարկվեց ևս մի տեսակ՝ «Կաթնային»։

## Հետաքրքիր փաստեր
thumb
thumb|200px|Կալիֆոռնիայի Սան Լուիս Օբիսպո շրջան, ծամոնով պատված պատ200px|right|Ծամոնով պատված ծառ|thumb
* Ծամոնի ամենամեծ փուչիկը գրանցվել է 1994 թվականի հուլիսին Նյու Յորքի «ABC» հեռուստաընկերության ստուդիայում։ Այն փչել է Սյուզան Մոնտգոմերը ԱՄՆ-ից, փուչիկի տրամագիծը կազմում էր 58,5 սանտիմետր
*Գինեսի ռեկորդների գիրքը մեզ հայտնում է ոմն Գարի Դուչլեի մասին, ով ծամոնի թղթերից սարքել է ամենաերկար շղթան։ Շղթան ունեցել է 164,2 կգ զանգված, բաղկացած է եղել 1 231 516 մասնիկներից և 615 758 ծամոնի փաթեթավորումից։ Շղթայի երկարությունը՝ 9370,77 մետր է
*Բժշկական ծամոն շուկա է մտել ԱՄՆ-ում 1924 թվականին, Aspergum® բրենդի անվան տակ, այն արտադրվել է 82 տարի, մինչև 2006 թվականը
*Ամբողջ աշխարհի գիտնականները երկար տարիներ փորձում են ստեղծել քիմիկատներ, որոնք կլուծեին ծամոն, առանց շրջակա միջավային վնաս հասցնելու։
*Սան Լուիս Օբիսպոում կա պատ ուր ցանկացողները կարող են փակցնել իրենց ծամոնները։ Սա համարվում է տեղի տեսարժան վայրերից մեկը։ Այսպիսի պատ կա նաև Սիեթլում։ Գերմանիայում այս նպատակով օգտագործվում են ծառի ճյուղերը
* Ըստ արտադրողների հայտարարության գոյություն ունեն ծամոններ, որոնք օգնում են ծխելը թողնելուն
*Հայտնի հոլիվուդյան ռեժիսոր Դեյվիդ Լինչը հավաքում է օգտագործված ծամոններ։ Նա ասում է, որ այն նման է մարդու ուղեղիին

## Տես նաև
*Կոնֆետ
*Կարամել
*Իրիս (կոնֆետ)
*Chupa Chups

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ծամոն ծամելու մասին 
* Արդյո՞ք վնասակար է ծամոն ծամելը

Կատեգորիա:Հրուշակեղեն
Կատեգորիա:Ծամոններ