Կոգնիտիվ-վարքային թերապիա

**Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիա** (անգլերեն՝ Cognitive Behavioral Therapy), ժամանակակից հոգեթերապիայի հիմնական մոտեցումներից մեկը, որը միավորում է մի շարք այնպիսի հոգեթերապևտիկ ուղղություններ, ինչպիսիք են ռացիոնալ-էմոտիվ վարքաբանական թերապիան, կոգնիտիվ թերապիան, դիալեկտիկական թերապիան, կոգնիտիվ-կոնցեպտուալ թերապիան և այլն։ Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան հասցեագրված է դիսֆունկցիոնալ հույզերին, ոչ ադապտիվ վարքատեսակներին և ճանաչողական (կոգնիտիվ) գործընթացներին։ Մոտեցման անվանումը կապված է վարքաբանական թերապիայի և կոգնիտիվ թերապիայի հետ, ինչպես նաև, դասական բիհեյվիորիզմի և կոգնիտիվ հոգեբանության տեսական սկզբունքների և հետազոտական տվյալների վրա հիմնված թերապիայի հետ։

__TOC__

## Ներածություն
Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան ի սկզբանէ զարգացվել է վարքային թերապիայի կամ վարքի փոփոխության (եզրույթն առաջին անգամ կիրառել է Էդվարդ Թորնդայկը) և կոգնիտիվ հոգեբանության հետազոտական տվյալների ինտեգրացիայի արդյունքում։ Կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի, որպես մոտեցման զարգացման գործում մեծ ներդրում ունեն Աարոն Բեկը, Ալբերթ Էլլիսը և Դոնալդ Մեյխենբաումը։

CBT-ն (Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիա) լայնորեն կիրառվող խոսքային թերապիայի ձև է, որը հիմնված է բիհեյվիորիզմի և կոգնիտիվ հոգեբանության հիմնարար սկզբունքների համադրության վրա։ Այն տարբերվում է հոգեթերապիայի այլ մոտեցումներից, օրինակ՝ հոգեվերլուծական մոտեցումից, որտեղ թերապևտը փորձում է բացահայտել վարքագծերի անգիտակցական իմաստները և կազմել ախտորոշում։ Ի տարբերություն այս մոտեցման, կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան "խնդիրների վրա կենտրոնացած" և «գործողությունների վրա հիմնված» թերապիայի ձև է, ինչը նշանակում է, որ այն կիրառվում է հոգեկան խանգարումով ախտորոշված խնդիրների լուծման համար։ Թերապևտի դերը կայանում է նրանում, որ օգնի հաճախորդին գտնել և կիրառել արդյունավետ ռազմավարություններ՝ նախատեսված նպատակներին հասնելու և խանգարման ախտանիշները մեղմելու համար։  

Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան համեմատած հոգեակտիվ դեղամիջոցների հետ, ըստ վերանայողական ուսումնասիրությունների, միայնակ կիրառման դեպքում նույնքան արդյունավետ է համարվում ավելի մեղմ դեպրեսիայի բուժման համար, ինչպես նաև Սահմանային անձնային խանգարման դեպքում։ Որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան առավել արդյունավետ է դառնում, երբ համատեղվում է դեղամիջոցների հետ՝ խոշոր դեպրեսիվ խանգարման բուժման համար։  

Ինտերպերսոնալ հոգեթերապիայի (IPT) հետ միասին, CBT-ն նշվում է որպես հոգեսոցիալական բուժման հիմնական մոտեցում։ Այն խորհուրդ է տրվում Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի, Ամերիկյան հոգեբանների ասոցիացիայի, և Բրիտանական ազգային առողջապահական ծառայության  կողմից։

## Պատմություն
### Վաղ արմատներ
Հետազոտությունների գերակշռող մասն անընդհատ ցույց է տալիս, որ որևէ հավատքի կամ համոզմունքի համակարգի պահպանումն ընդհանուր առմամբ դրական ազդեցություն է ունենում հոգեկան առողջության վրա։ Կրոնական հաստատությունները ակտիվորեն հիմնել են բարեգործական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Սամարացիները՝ հոգեկան առողջության խնդիրները լուծելու համար։ Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան ենթարկվել է ուսումնասիրության, քանի որ կրոնական համոզմունքների և սովորույթների ազդեցությունն ուսումնասիրող հետազոտությունները մեծ նշանակություն են ձեռք բերել: Բազմաթիվ պատահականացված վերահսկվող փորձարկումներ ուսումնասիրել են կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիայի հարաբերակցությունը տարբեր կրոնական շրջանակներում, ներառյալ հուդայականության, տաոիզմի և հիմնականում քրիստոնեության։

### Բուդդիզմ
Բուդդիզմի ծագող սկզբունքները զգալիորեն ազդել են կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիայի տարբեր նոր ձևերի էվոլյուցիայի վրա, ընդգրկելով դիալեկտիկական վարքային թերապիան, մտածողության վրա հիմնված ճանաչողական թերապիան, հոգևոր արժեքների վրա հիմնված կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիան:

### Փիլիսոփայություն
Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիայի որոշ հիմնարար կողմերի նախադրյալները հայտնաբերվել են հին փիլիսոփայական տարբեր ուղղություններում, հատկապես՝ ստոիկյան փիլիսոփայությունում։ Ստոիկ փիլիսոփաները, հատկապես՝ Էպիկտետոսը, կարծում էին, որ տրամաբանությունը կարող է օգտագործվել կեղծ համոզմունքները բացահայտելու և բացառելու համար, որոնք հանգեցնում են կործանարար էմոցիաների։ Սա մեծապես ազդել է ժամանակակից կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապևտների վրա, որոնք բացահայտում են այն կոգնիտիվ խանգարումները, որոնք նպաստում են դեպրեսիայի և անհանգստության առաջացմանը։ Աարոն Թ. Բեքի դեպրեսիայի բուժման նախնական ձեռնարկում նշվում է․ ««Կոգնիտիվ թերապիայի փիլիսոփայական ակունքները կարելի է գտնել մինչև ստոիկ փիլիսոփաները»»։ ԿԲԹ-ի զարգացման վրա ազդող կարևոր փիլիսոփայական գործիչներից էր Ջոն Սթյուարտ Միլը, ով ստեղծեց Ասոցիատիվ տեսությունը, որը նախորդում է դասական պայմանավորման տեսությանն ու բիհեյվիորիզմին։  
ԿԲԹ-ի ժամանակակից արմատները կարելի է գտնել 20-րդ դարի սկզբի բիհեյվիորալ թերապիայի զարգացման մեջ, 1960-ականների կոգնիտիվ թերապիայի ստեղծման մեջ և դրանց հետագա միաձուլման մեջ։

## Բժշկական կիրառություններ
Մեծահասակների մոտ Կոգնիտիվ վարքաբանական թերապիան (CBT) ցույց է տվել արդյունավետություն հետևյալ խանգարումների բուժման համար՝ տագնապ, մարմնի դիսմորֆիկ խանգարում, դեպրեսիա, քրոնիկական մեջքի ցավ, անձի խանգարումներ, փսիխոզ, շիզոֆրենիա, թմրանյութերի օգտագործում։ Երեխաների կամ դեռահասների դեպքում Կոգնիտիվ վարքագծային թերապիան (ԿՎԹ) հանդիսանում է արդյունավետ մեթոդ տագնապի, մարմնի դիսմորֆիկ խանգարումի, դեպրեսիայի և ինքնասպանության մտադրությունների, ինչպես նաև՝ սնման խանգարումների և գիրության դեպքում։  

ԿՎԹ-ն օգտագործվում է նաև Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման (ՕԿԽ), hետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (PTSD), տիկի, տրիքոտիլոմանիայի և այլ կրկնվող վարքագծային խանգարումների դեպքում։  

ԿՎԹ-ն ապացուցված է որպես ամենաարդյունավետ մեթոդներից մեկը երեխաների շրջանում մի շարք խանգարումների, ներառյալ դեպրեսիայի և տարբեր տագնապային խանգարումների բուժման համար։ Այն նաև արդյունավետ է նրանց համար, ովքեր ենթարկվել են հոգեբանական բռնության։  

ԿՎԹ-ի կարևոր բաղադրիչներից են՝
*Հույզերի կարգավորումը՝ օգնում է երեխաներին հասկանալ և վերահսկել իրենց հույզերը։
**Վարքային թերապիաներ՝ նպատակ ունի խթանել դրական վարքագծերը։
**Խոսքային թերապիաներ՝ ուղղված են երեխայի հետ կոնֆլիկտների, տագնապի և անհանգստության հաղթահարմանը։
**ԿՎԹ-ն համարվում է առանց դեղորայքի ամենաարդյունավետ մոտեցումներից մեկը երեխաների հետ աշխատանքում, հատկապես նրանց համար, ովքեր տառապում են տագնապային խանգարումներից կամ ունեն զարգացնող սոցիալական հմտությունների կարիք։
Կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի քննադատությունը հաճախ ուղղված է այնպիսի ծրագրերի (ինչպիսին է Մեծ Բրիտանիայի IAPT) իրականացմանը, որոնք կարող են սկզբնական շրջանում հանգեցնել ցածր որակի թերապիայի՝ ոչ պատշաճ պատրաստված մասնագետների կողմից:

Ապացույցները վկայում են, որ հիպնոթերապիան՝ որպես ԿՎԹ-ի լրացուցիչ մեթոդ, բարձրացնում է բուժման արդյունավետությունը տարբեր կլինիկական խանգարումների դեպքում:  

Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության և խնամքի գերազանցության ազգային ինստիտուտը (NICE) առաջարկում է ԿՎԹ-ն ընդգրկել Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման, Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման, նյարդային բուլիմիայի և կլինիկական դեպրեսիայի բուժման պլաններում:  

### ԿՎԹ-ի առավելություններ
*Երկարատև արդյունքներ՝
ԿՎԹ-ն սովորեցնում է գործնական հմտություններ, որոնք կարող են կիրառվել կյանքի ընթացքում՝ օգնելու հաղթահարել խնդիրներ և նվազեցնել սթրեսի մակարդակը։

*Անվտանգություն՝
այն չի պահանջում դեղորայքային բուժում, ինչը նվազեցնում է կողմնակի ազդեցությունների հավանականությունը։

*Անհատականացված մոտեցում՝
թերապիան հարմարեցվում է յուրաքանչյուր անհատի կարիքներին՝ հիմնվելով նրանց առանձնահատկությունների և խնդիրների վրա։

### ԿՎԹ-ի սահմանափակումներ
*Ժամանակատար գործընթաց՝
թերապիան պահանջում է պարբերական հանդիպումներ, որոնք կարող են տևել մի քանի ամիս։

*Մոտիվացիայի անհրաժեշտություն՝
ԿՎԹ-ն պահանջում է հաճախորդի ակտիվ մասնակցություն և մոտիվացիա, ինչը միշտ չէ, որ հնարավոր է՝ հատկապես ծանր դեպքերում։

*Ոչ բոլորին համապատասխանող մեթոդ՝
Չնայած իր արդյունավետությանը, ԿՎԹ-ն կարող է չաշխատել բոլոր դեպքերում՝ հատկապես, եթե թերապիայի հիմքում ընկած մեթոդները չեն համապատասխանում մարդու անհատական կարիքներին։

### Դեպրեսիա և տագնապ
  
Կոգնիտիվ-վարքային թերապիան ապացուցվել է որպես արդյունավետ մեթոդ՝ կլինիկական դեպրեսիայի բուժման համար: Մեծ դեպրեսիվ խանգարման հոգեթերապևտիկ մոտեցումներից՝ կոգնիտիվ-վարքային թերապիան և ինտերպերսոնալ թերապիան խորհուրդ են տրվում կլինիկական պրակտիկայի ուղեցույցներով, ներառյալ Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի (APA) ուղեցույցները (ապրիլ, 2000 թ.):  
APA-ն նաև հաստատում է Վետերանների գործերի (VA) կլինիկական ուղեցույցները:  

2024 թվականին հրապարակված համակարգված վերանայումը բացահայտեց, որ Էքսպոզիցիոն և պատասխան արձագանքի կանխարգելման թերապիան (ERP), որը կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի հատուկ ձև է, համարվում է առաջնային մոտեցում մանկական օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման (OCD) բուժման համար։

### Ենթադրություններ
Շալուլտը, Նգոն, Կուզինոն և Գուլեն փորձել են սահմանել կոգնիտիվ թերապիայի հիմնական ենթադրությունները, որոնք օգտագործվում են Կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի (ԿՎԹ) շրջանակներում։ 

Նրանք նկարագրում են տասնչորս ենթադրություններ․
#Մարդկային հույզերը հիմնականում պայմանավորված են մարդկանց մտքերով և ընկալումներով, այլ ոչ թե իրադարձություններով:
#Իրադարձությունները, մտքերը, զգացմունքները, վարքագիծը և ֆիզիոլոգիական արձագանքները փոխազդում են միմյանց վրա:
#Դիսֆունկցիոնալ հույզերը սովորաբար պայմանավորված են անհամարժեք մտքերով: Դրանց նվազեցման համար անհրաժեշտ է գիտակցել ոչ ռացիոնալ մտքերը և փոխել դրանք:
#Մարդիկ ունեն ներքին հակվածություն՝ զարգացնելու ոչ ռացիոնալ մտքեր, ինչը միջավայրը հաճախ ուժեղացնում է:
#Մարդիկ հիմնականում պատասխանատու են իրենց դիսֆունկցիոնալ զգացմունքների համար, քանի որ նրանք պահպանում և ամրապնդում են իրենց համոզմունքները:
#Դիսֆունկցիոնալ մտքերը, զգացմունքները և վարքագիծը փոխելու համար անհրաժեշտ է շարունակական ջանք:
#Ռացիոնալ մտածողությունը սովորաբար նվազեցնում է դիսֆունկցիոնալ զգացմունքների հաճախականությունը, ինտենսիվությունը և տևողությունը, այլ ոչ թե վերացնում է զգացմունքները:
#Դրական թերապևտիկ հարաբերությունը կարևոր է կոգնիտիվ թերապիայի հաջողության համար:
#Կոգնիտիվ թերապիան հիմնված է ուսուցիչ-ուսանող հարաբերության վրա, որտեղ թերապևտը կրթում է հաճախորդին:
#Կոգնիտիվ թերապիան օգտագործում է սոկրատեսական հարցում՝ մարտահրավեր նետելու կոգնիտիվ խեղաթյուրումներին:
#Տնային աշխատանքը կոգնիտիվ թերապիայի կարևոր մասն է, որը ամրապնդում է թերապիայի ընթացքում սովորած հմտությունները:
#Կոգնիտիվ մոտեցումը ակտիվ, ուղղորդված և կառուցվածքային է:
#Կոգնիտիվ թերապիան սովորաբար կարճ է:
#Կոգնիտիվ թերապիան հիմնված է կանխատեսելի քայլերի վրա:

Այս քայլերը ներառում են ԿՎԹ մոդելի մասին ուսուցում, մտքերի, զգացմունքների, վարքագծի և ֆիզիոլոգիական արձագանքների միջև կապերի բացահայտում, դիսֆունկցիոնալ զգացմունքների հայտնաբերում, ոչ ռացիոնալ մտքերի փոխարինում ավելի իրատեսականով, վարքագծի փոփոխում իրադարձությունների նոր մեկնաբանությունների հիման վրա և, որոշ դեպքերում, հիմնական համոզմունքների և վերաբերմունքների փոխում:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կոգնիտիվ-վարքաբանական թերապիա - Մեդեքս

Կատեգորիա:Կախվածություններ
Կատեգորիա:Կլինիկական հոգեբանություն
Կատեգորիա:Կոգնիտիվ-վարքային թերապիա
Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Հոգեթերապիա