Աննա Ֆրանսիացի

**Աննա Ֆրանսիացի** (կամ **Աննա դը Բոժյե,** ) ֆրանսիացի արքայադուստր և ռեգենտ, Լյուդովիկոս XI-ի և Շառլոտա Սավոյացու ավագ դուստրը։ Աննան Շառլ VIII-ի քույրն էր, որի ռեգենտն է եղել 1483-1491թթ․՝ մանկության տարիներին։ Ռեգենտության տարիներին նա տասնհինգերորդ դարի Եվրոպայի ամենահզոր կանանցից էր և կոչվում էր «**Մադամ լա Գրանդե»**։ 1503 և 1521 թվականների ընթացքում դե ֆակտո եղել է Բուրբոնի Դքսության ռեգենտ՝ իր դստեր՝ Սյուզան դը Բուրբոնի ղեկավարման ժամանակ։

## Վաղ կյանք

Աննան ծնվել է 1461 թվականի ապրիլի 3-ին՝ Բրաբանտ նահանգի Ժենապ քաղաքում, Լյուդովիկոս XI-ի և Շառլոտա Սավոյացու ողջ մնացած ավագ դուստրն է։ Նրա եղբայրը՝ Շառլը հետագայում փոխարինում է հորը որպես Շառլ VIII Ֆրանսիացի։ Նրա կրտսեր քույր Ժաննան կարճ ժամանակով եղել է Ֆրանսիայի թագուհի՝ ամուսնանալով Լյուդովիկոս XII-ի հետ։

## Ամուսնություն
Աննան ի սկզբանե նշանված է եղել Լոթարինգիայի դուքս Նիկոլասի հետ և 1468 թվականին ամուսնության ակնկալիքով ճանաչվել է Տուարսի վիկոնտեսուհի։ Սակայն Նիկոլասը նրան փոխարինեց Մարիա Բուրգունդացու հետ և 1473 թվականին անսպասելի մահացավ՝ դրդելով Լյուդովիկոսին ետ վերցնել ավատը։ Նույն տարվա նոյեմբերի 3-ին Աննան ամուսնացավ Պիեռ Բուրբոնացու հետ և ստանձնեց Բոժոլեի ղեկավարմումը նույն ժամանակահատվածում, երբ իր ամուսնու եղբայրը՝ Նուրբոնի դուքսը նրան շնորհել էր «Բոժյեի տիրակալ» տիտղոսը։ Այդ ժամանակ Աննան ընդամենը տասներկու տարեկան էր։

## Ռեգենտությունը Ֆրանսիայում

Աննայի եղբոր՝ Շառլ VIII-ի մանկության տարիներին Փիթերն ու Աննան եղել են Ֆրանսիայի ռեգենտը։ Ռեգենտությունը տևել է 1483-ից մինչև1491թվականը։ Աննան ռեգենտության ժամանակ հաղթահարել է մի շարք դժվարություններ, ներառյալ Լուի XI-ի ճնշումներից հալածված մագնատների անհնազանդությունները։ Փիթերն ու Աննան միասին պահպանեցին արքայական իշխանությունը և թագավորության միասնությունը Օռլեանների կուսակցության դեմ, որը բացահայտ ապստամբության մեջ էր «Խենթ պատերազմի» ժամանակ, և որը տևեց 1483-ից մինչև 1488 թվականը։ Կատարվեցին զիջումներ, որոնցից շատերը զոհաբերեցին Լուի թագավորի ֆավորիտներին և հողերը վերադարձվեցին թշնամի ազնվականներրից շատերին, ներառյալ ապագա թագավոր Լուի XII Ֆրանսիացուն, այն ժամանակ Օռլեանի դուքս։ Լուին փորձեց ստանալ ռեգենտությունը, սակայն Գլխավոր շտատները աջակցեց Աննային։

Որպես Ֆրանսիայի ռեգենտ Աննան տասնհինգերորդ դարավերջի ամենահզոր կանանցից մեկն էր, և նրան կոչում էին «Մադամ լա Գրանդե» (Մեծ Տիկին)։ Բացի ուժեղ, հստակ անհատականություն ունենալուց, Աննան նաև չափազանց խելացի, խորաթափանց և եռանդուն էր։ Հայրը նրան անվանել է «Ֆրանսիայի ամենավերջին հիմար կինը»։ Աննան թխահեր էր՝  լայն ճակատով  և կամարաձև հոնքերով։ Նա ուներ շագանակագույն աչքեր, սուր քիթ, նեղ շրթունքներ, նիհար ձեռքեր և «նիզակի նման հստակ կեցվածք»։

Աննան խնամել և դաստիարակել է մի շարք արիստոկրատ երեխաների, ներառյալ Դիանա դը Պուատյեին և Լուիզա Սավոյացուն։ Նրան են վերագրում այս երիտասարդներին նոր «բարեկիրթ» վարքագծին ծանոթացնելը, ինչպես օրինակ՝ քիթը սրբել ոչ թե մատներով, այլ «գործվածքի կտորով»։ Լուիզա Սավոյացին հետագայում մի քանի անգամ իր որդու՝ Ֆրանցիսկի թագավորության շրջանում եղել է ռեգենտ։ Մեծանալով Աննայի դաստիարակությամբ՝ նա հնարավորություն է ունեցել սովորելու Ֆրանսիայի և դրա ղեկավարման մասին։ Աննան նաև վերահսկում էր Մարգարիտա Ավստրիացու խնամակալությունը, որը Աննայի եղբոր՝ Շառլի հարսնացուն էր։ Մարգարիտան հետագայում դարձավ Հաբսբուրգի կառավարիչ։

Նա աջակցեց Հենրի VII-ին նրա հակառակորդի՝ Ռիչարդ III-ի դեմ, երբ Հենրին օգնություն խնդրեց Ռիչարդին վտարելու համար, որը շատերի կարծիքով զավթիչ էր։ Աննան 1485 թվականի արշավանքի համար նրան տրամադրեց ֆրանսիական զորքեր,որը գագաթնակետին հասավ օգոստոսի 22-ին՝ Բոսվորտի ճակատամարտում, որտեղ հաղթելով գահ բարձրացավ Հենրի VII-ը։

Աննան կնքեց էտապլեսյան դաշինքը՝ հարյուրամյա պատերազմի վերջին դաշինքը, և 1491թվականին (չնայած ավստրիական և անգլիական ընդդիմության) կազմակերպեց իր եղբոր՝ Շառլի և Աննա Բրետանացու ամուսնությունը, Բրետանը ֆրանսիական գահին միացնելու համար։ Երբ 1491 թվականին Շառլն ավարտեց ռեգենտությունը, Աննան և Փիթերը դարձան նոր թագուհու ցասման զոհը, որի դքսության անկախությունը վտանգված էր։

Աննան եղբորից հետո պահպանեց ամուսնու ժառանգությունը՝ Բուրբոնի դքսությունը՝ նրա եղբորորդուն ապօրինի ճանաչելով։ Սա հակադրվում էր ինչպես իր հոր, այնպես էլ նրա նախկին՝ ֆեոդալական ինքնավարության դեմ թագավորական ցենտրալիզմի քաղաքականությանը։  Ենթադրվում է, որ պատճառը եղել է իր և իր դստեր համար անձնական տարածքի ապահովման ցանկությունը, քանի որ նրա եղբայրը՝ թագավորը քսան տարեկան էր, և նա հասկացավ, որ երկար չի տևի իր ռեգենտությունը։

Նա աստիճանաբար կորցրեց Ֆրանսիայի ռեգենտի պաշտոնը 1491–92 թվականների իրադարձությունների ժամանակ։ 1491 թվականի հունիսի 28-ին Օռլեանի դուքսը վերադարձավ արքունիք և հաշտվեց թագավորի հետ, դեկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցավ թագավորի հարսանիքը, և, վերջապես, 1492 թվականի հուլիսի 5-ին թագավորն ու թագուհին՝ Օռլեանի դուքսը և Աննան փոխադարձ երդում տվեցին միշտ սիրել և պաշտպանել միմյանց։ Երդումից հետո Աննան ամուսնու և դստեր հետ մեկնեց Բուրբոնի դքսություն և այսպիսով ավարտվեց նրա ռեգենտությունը։

## Ռեգենտությունը Բուրբոնում
Աննայի և Փիթերի միակ ողջ մնացած դուստրը՝ Սյուզանը ծնվել է 1491 թվականի մայիսի 10-ին։ Աննան վաղ հղիություն է ունեցել, սակայն այս մասին հակասական կարծիքներ կան․ ոմանք ասում էին, որ նա վիժել է կամ երեխան մահացած է ծնվել, բայց մյուսները փաստում են, որ առողջ որդի է ծնվել՝ Շառլը, որը 1488 թվականին կոչվել է Կլերմոնտի կոմս, ինչպես ընդունված էր անվանել Բուրբոնների դքսության ժառանգորդին, որը մահացել է 1498 թվականին՝ 22 տարեկան հասակում և թաղվել է Օվրենում՝ Սուվինիի աբբայությունում։

1503 թվականին Փիթերի մահից հետո նրան հաջորդեց Սյուզանը որպես Բուրբոնի դքսուհի։ Աննան, այնուամենայնիվ, միշտ իշխում էր ամուսնության մեջ և մնաց Բուրբոնի հողերի ղեկավար նրա մահից հետո՝ պաշտպանելով այն արքայական ոտնձգություններից։ Նա բնակվում էր Շանտելում գտնվող իր արքունիքում։

1505 թվականին Աննան Սյուզանին ամուսնացրեց Բուրբոնի մեկ այլ արքայազնի՝ Շառլ Մոնպենսյեի հետ, որը դարձավ Շառլ III։

Նրա դուստրը և փեսան, սակայն, չկարողացան ողջ ժառանգ պարգևել, և Սյուզանը մահացավ նախքան մայրը։ Երբ 1522 թվականին Աննան մահացավ, և իր, ինչպես նաև հայրական ազգը վերացավ։ Աննա Լավալացին, Աննայի մորաքույր Իոլանդա Վալուայի հետնորդը համարվում է նրա ժառանգը։

## Գրություններ
Աննան դստեր համար հրահանգների գիրք է գրել։ Այն կոչվում է «*Դասեր իմ դստեր համար»։* Գրքում նա դստերը խորհուրդ է տալիս շրաջապատել իրեն համեստ մարդկանցով, և որ իսկական ազնվականությունը բխում է խոնարհ, բարեհամբույր և քաղաքավարի լինելուց: Սրանց բացակայությամբ մնացյալ արժեքները ոչինչ չարժեն։

## Գեղարվեստական գրականությունում
Նրա կյանքի և Լուի XII-ի հետ ենթադրյալ սիրավեպի մասին Մյուրիել Ռոյ Բոլթոնը 1947 թվականին գրել է *The Golden Porcupine* գեղարվեստական գիրքը։ Քանի որ դա պատմական սիրավեպ է, այն չի կարող համարվել կենսագրական վեպ։ Աննան որպես երկրորդական կերպար ներկայացված է նաև Մայքլ Էննիսի «*Միլանի դքսուհին»* վեպում։ Նա նշանավոր կերպար է նաև Լուի XI-ի վերջին օրերի մասին պատմող «*Louis XI, le pouvoir fracassé»* ֆիլմում։

Նա անցողիկ կերպով ներկայացվում է նաև Վիկտոր Հյուգոյի «Փարիզի Աստվածամոր տաճարը» վեպում․ մեզ ասված էր, որ 1481 թվականի դեկտեմբերին Յոսասի Արքսարկավագ Կլոդ Ֆրոլլոն, անհաջող փորձերեր էր անում նրա մուտքը եկեղեցի արգելելու համար, քանզի նա կին էր, հետո հրաժարվում է ընդունել նրան։ Ենթադրաբար, քանզի նա տենչում էր Էսմերալդային, վախենում էր կորցնել վերահսկողությունը մեկ այլ երիտասարդ կնոջ նկատմամբ, ով գրավում էր իրեն։

2020 թվականին Ռիաննոն Դրեյքը հնչյունավորել է Մոր պատերազմը ֆիլմը, որը Սպիտակ և կարմիր վարդերի պատերազմի մասին է։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:15-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:16-րդ դարի անձինք
Կատեգորիա:Թագավորների դուստրեր
Կատեգորիա:Միջնադարյան Ֆրանսիայի կանայք
Կատեգորիա:Վալուաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի ազնվականություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի թագուհիներ և կայսրուհիներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կին գրողներ