Էդրիան Ուեյդվից

**Էդրիան Ուեյդվից** (, ), ամերիկացի գրականագետ, 18-րդ դարի անգլիական գրականության մասնագետ, Վիքիպեդիայի հայտնի վիքիպեդիստ և մեկնաբան, ֆեմինիզմի և գենդերային խնդիրների ուսումնասիրող։ Կյանքի վերջին տարիներին նաև զբաղվել է ժայռամագլցմամբ, մահացել է՝ ընկնելով ժայռից և ստանալով գլխի վնասվածք։

## Վաղ տարիներ
thumb|right|Ուեյդվիցի նկարը ''Editing Wikipedia'' բրոշյուրի շապիկին

Էդրիան Ուեյդվիցը ծնվել է 1977 թվականի հունվարի 6-ին Նեբրասկա նահանգի Օմահա քաղաքում և եղել է ընտանիքի միակ երեխան։ Հայրը՝ Նաթան Ռ․ Ուեյդվիցը (), եղել է լյութերական հովիվ, մայրը՝ Բեթի Մ․-ն (), որը սկզբում աշխատում էր որպես հիվանդապահուհի, հետագայում դարձել է փաստաբան։ 1995 թվականին ավարտել է *North Platte High School*-ը (Նորթ Պլատ, Նեբրասկա)։ Ապա ընդունվել է Կոլումբիայի համալսարան, որտեղ սովորել է անգլերեն գրականություն և 1999 թվականին ստացել է անգլերենի բնագավառում գիտական աստիճան։ 2011 թվականին ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան Ինդիանայի համալսարանում և ընդունվել է Արևմտյան քոլեջին կից Թվային ուսուցման և հետազոտությունների կենտրոնի () հետդոկտորանտուրա։ Ընտրել է աշխատել  «Mellon Digital Scholarship Postdoctoral Fellow» և «HASTAC scholar» կրթաթոշակային ծրագրերով։

## Գիտական աշխատանք
### Կրթություն
Էդրիան Ուեյդվիցը Կոլումբիայի համալսարանում ստացել է մեծ պատվո դիպլոմ (magna cum laude), ապա՝ Ինդիանայի համալսարանում՝ անգլիական գրականության գծով մագիստրոսի փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան՝ 18-րդ դարի գրականության բնագավառի լարցուցիչ մասնագիտացմամբ։ Մագիստրոսի որակավորման աշխատանքի թեման () էր «Կասակածող Թոմասը․ կրոնական յուրացման անհաջողությունը Բանականության Դարում» (, 2003 год), իսկ փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան ստանալու ատենախոսության թեման ()՝  «Պահպանեք համակրանքը, ձեռքբերումները և երեխային. զգայունությունը, անհատականությունը և հասունացող ընթերցողը 1775-1815 թվականներին» ()։

Էդրիան Ուեյդվիցի ատենախոսությունում տեղ են գտել արխիվներում նրա աշխատանքի, մանկական գրականության և գենդերային խնդիրների հետազոտությունների արդյունքները։ Մասնավորապես, Ուեյդվիցը դիտարկել է լեզվական և բանավիճային ռազմավարությունների օգտագործումը, ինչպիսիք են Մարի Վոլսթոնքրաֆթի, Աննա Լետիցիա Բարբոյի, Շառլոտա Սմիթի, Մարիա Էջուորթի և այլ հեղինակների գրքերում երեխաների համար ներկառուցված պատմվածքները։ Նա պնդում է, որ այս գրքերի ընթերցման շնորհիվ երեխաների մոտ պահպանվում է «ինքնահամակրանքի» () կերտումը, որը «կոլեկտիվային է, բարյացակամ և փոխաբերական»։ Նա նաև պնդում է, որ սուբյեկտիվության տեսակները, որոնք նկատվում են 18-րդ դարի մանկական գրականության մեջ, չեն համապատասխանում «Լոկեանի գերիշխող մոդելին» ()։

### Թվային հումանիտար գիտություններ
2009 թվականին Ուեյդվիցը սկսել է առցանց տեղադրել *The New England Primer*-ը, իսկ 2012 թվականին ավարտել է, դրանից հետո այդ պատմական գիրքը ունի մշտական ազատ հասանելիություն։ Բացի 18-րդ դարի մանկական գրականությունից, նրա հրապարակումների թեմաներն են եղել նաև պատմական ուսումնասիրության մեջ ոչ միանշանակ լինելը և Վիքիպեդիայի օգտագործումը ուսումնական դասարաններում։

Վիքիպեդիան ուսումնական գործընթացում օգտագործելու վերաբերյալ աշխատություններում նա ապացուցել է, որ բացի ավանդական հետազոտական և գրելու հմտություններից, ուսանողները պետք է զարգացնեն տեղեկատվության մուլտիմեդիա աղբյուրների օգտագործման հմտությունները և բարձրացնեն տեխնոլոգիական գրագիտությունը։ Ընդգծվել է նաև տեղեկատվության աղբյուրներին ազատ հասանելիության անհրաժեշտությունը, փաստերի վրա հիմնված տեքստի և համոզիչ տեքստի միջև տարբերությունը, ուշադրություն է դարձվել իշխանության և լեգիտիմության խնդիրներին։ Նա նպաստել է վերապատրաստման դասընթացներին, որոնք ներառում են տեքստի համատեղ գրելը, գրելու հմտությունների զարգացումը «պրակտիկայի համայնքի» համատեքստում և գլոբալ ընթերցողական լսարանի հաշվարկով։

## Աշխատանք Վիքիպեդիայում և Վիքիպեդիայի համար
thumb|350px|«Վիքիպեդիայի ազդեցությունը» ()՝ Ուեյդվիցի տեսանյութը

2004 թվականին Էդրիան Ուեյդվիցը իր առաջին խմբագրումն է արել Վիքիպեդիայում, հետագայում սկսել է հոդվածներ ստեղծել կանանց՝ գրողների և գիտնականնների մասին․ նրա գրած հոդվածներից մի քանիսը Վիքիպեդիայում ստացել են ընտրյալ հոդվածի կարգավիճակ։ Առաջին մի քանի տարին Էդրիանը եղել է Վիքիպեդիայի անանուն խմբագիր և միայն հետագայում է բացահայտել իր իրական անունն ու գենդերային պատկանելությունը։ Ընդհանուր առմամբ նա հասցրել է անել մոտ 50 000 խմբագրում։

Ուեյդվիցը ձգտում էր ավելի շատ կանանց ներգրավել Վիքիպեդիայի աշխատանքներում որպեսզի վերացվի դրանում առկա գենդերային անհավասարակշռությունը և նրա կողմից առաջ քաշվող «սիստեմատիկ տեղաշարժը»։ Մասնավորապես նա ասում էր, որ «մեզ պետք են ավելի շատ կին-խմբագիրներ, ավելի շատ ֆեմինիստներ (ցանկացած գենդերի) և ավելի շատ կանանց վերաբերող բովանդակության վրա աշխատել ցանկացողներ։ Վիքիպեդիայում կա քիչ թե շատ ներկայանալի խումբ․ դա երեխաներ ունեցող «գունավոր» կանայք են»։

Ուեյդվիցի ժողովրդականությունը մեծացել է, և նրան ավելի ու ավելի հաճախ են ընկալել որպես Վիքիպեդիայի հեղինակավոր մասնագետ, հատկապես հանրագիտարանի՝ գենդերային խնդիրների վերաբերյալ. նրա խոսքերը մեջ են բերել բազմաթիվ հայտնի կազմակերպություններ, այդ թվում՝ BBC-ն։

Նա նաև Wiki Education Foundation վարչության անդամ էր։

## Մահ
thumb|Արևմտյան քոլեջում Էդրիան Ուեյդվիցի հիշատակին թվային հարգանքի տուրք

2014 թվականի գարնանը Էդրիան Ուեյդվիցը Ջոշուա Թրի ազգային պարկում ընկել է ժայռից և ստացել գլխի ծանր վնասվածք, որից էլ մի շաբաթ անց 2014 թվականի ապրիլի 8-ին մահացել է։ Վիքիմեդիա Հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Սյու Գարդները Ուեյդիցի մահը համարել է «մեծ կորուստ» և ասել, որ Էդրիան Ուեյդվիցը Վիքիպեդիայի խմբագիրների շարքում եղել է նա, ով ամենամեծ ներդրումն է ունեցել կին-հեղինակների և պատմության մեջ կանանց մասին հոդվածներ գրելու մեջ։

Մահախոսականներ են հրապարակվել *[[The New York Times]]*, *[[Los Angeles Times]]*, *[[The Washington Post]]*, *[[The Sydney Morning Herald]]*, *[[Corriere della Sera]]* թերթերում և մի շարք այլ ԶԼՄ-ներում։ *The Sydney Morning Herald-ը* նաև հրապարակել է Էդրիան Ուեյդվիցի կատարած վերջին բլոգային գրառումներից մեկը։ Ուեյդվիցը գրել է այն մասին, թե որքան դժվար է ուսանողներին սովորեցնել հաղթահարել դժվարությունները և ուրախանալ յուրաքանչյուր փոքրիկ հաջողությամբ նպատակին հասնելու ճանապարհին։ «Ի վերջո, ոչինչ այնքան չի օգնել ինձ, որքան կրկնվող անհաջողությունները» — գրել է Ուեյդվիցը՝ ցանկանալով, որ իր ուսանողներն էլ հասկանան, որ անհաջողությունները ևս ուսուցման մի մասն են և նրանցում ամոթալի ոչինչ չկա։ «ABO» ամսագիրը, որտեղ Ուեյդվիցը աշխատել էր 2011-2012 թվականներին նրա հիշատակին է նվիրել ամսագրի 2014 թվականի մարտի համար։

## Մատենագրություն
* With Pamela Gay-White. «Introduction: 'Performing the Didactic'». *The Lion and the Unicorn* 33.2 (2009): v-vii.
* With Pamela Gay-White (eds.) *The Lion and the Unicorn*, special issue on didacticism in 18th-century children’s literature. 2009.
* . Order Number 3466388. Indiana University. (Doctoral dissertation)
* With Anne Ellen Geller and Jon Beasley-Murray. «Wiki-hacking: Opening up the Academy with Wikipedia», *Hacking the Academy*. In Tom Scheinfeldt and Daniel J. Cohen (eds.).  
* With Mica Hilson. «A Doctor for Who(m)?: Queer Temporalities and the Sexualized Child», *Bookbird: A Journal of International Children’s Literature* 52.1 (January 2014): pp. 63–76 (Abstract)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Wadewitz — страница участницы Эдрианн Уэдвиц в англоязычном разделе Википедии.
* 
* Wadewitz’s blog on the Humanities, Arts, Science and Technology Alliance and Collaboratory website
* Alex Juhasz and Anne Balsamo, Tribute to Adrianne Wadewitz, The New School, FemTechNet blog, April 10, 2014.
* «Dr. Adrianne Wadewitz» Fort Wayne, Indiana Newspapers, April 23, 2014.
* Wadewitz Google Website.
* 

Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի կին գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Վիքիպեդիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ
Կատեգորիա:Զոհված ալպինիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ