Մաքքոյի տայպան

մինի|250փքս|Մաքքոյի թայպան
**Մաքքոյի տայպան** (),  տայպանների ցեղին և ասպիդների ընտանիքին՝ () պատկանող թունավոր օձերի տեսակ, որը բնակվում է կենտրոնական Ավստրալիայում։ Համարվում է աշխարհի ամենաթունավոր օձը, թեև մարդու համար մահվան դեպքեր նրա խայթոցից հայտնի չեն:

### Տեսակաբանական դասակարգում
Հյուսիսային Ավստրալիայի հարավ-արևելքում՝ ներկայիս Գոյդեր լագուն կոչվող տարածքում ապրող աբորիգեն ժողովուրդները ինլենդ տայպանին անվանում էին դանդարաբիլլա։

Ինլենդ տայպանը գիտականորեն առաջին անգամ նկարագրվել է 1879 թվականին։ Վիկտորիայի հյուսիսարևմտյան մասում՝ Մուրեյ և Դառլինգ գետերի միախառնման վայրում, հայտնաբերվեցին այս օձի երկու նմուշներ։ Դրանք նկարագրեց Ֆրեդերիկ Մաքքոյը, ով տեսակին տվեց () անունը, որը նշանակում է «փոքր մասշտաբներով շագանակագույն օձ»։

1882 թվականին, Նոր Հարավային Ուելսի Բուրկ քաղաքին մոտ գտնվել է երրորդ նմուշը, որը Վիլյամ Ջոն Մակլեյը նկարագրեց որպես նոր տեսակ՝ ()՝ կարծելով, թե դա այլ տեսակ է։ Այդուհետ որևէ նոր նմուշ չհավաքվեց մինչև 1972 թվականը։

1896 թվականին Ջորջ Ալբերտ Բուլենջերը երկուսն էլ դասակարգեց որպես նույն ցեղի՝ (Pseudechis) (սև օձեր), համապատասխանաբար՝ () և ()։

1956 թվականին Ջեյմս Ռոյ Քինգհորնը, հիմնվելով միայն տպագրված նկարագրությունների և գրառումների վրա, ()-ը համարեց ()-ի համանուն և առաջարկեց նոր ցեղ՝ ()։

1963 թվականին Էրիկ Ուորելը համարեց, որ () և () (այդ ժամանակ պարզապես՝ «թայպան») պատկանում են նույն տեսակին։

1972 թվականի սեպտեմբերին, Քուինսլենդի հեռավոր հարավարևմտյան մասում գտնվող Վինդորահ քաղաքի մերձակայքից մի անորոշ օձի գլուխ ուղարկվեց Քուինսլենդի թանգարան։ Դրանից հետո հերպետոլոգներ Ժանեթ Քովաչևիչը և Չարլզ Թանները մեկնեցին տարածք և հայտնաբերեցին 13 կենդանի նմուշ, վերստին բացահայտելով երկար ժամանակ անհայտ կորած () տեսակին։

1976 թվականին Քովաչևիչն ու Վոմբին պնդեցին, որ այս տեսակն արժանի է առանձին ցեղի դասակարգման, ինչին համաձայն էր նաև Հարոլդ Քոգերը։

1981 թվականին Քովաչևիչը, Մակ Դոուելը, Թանները և Մենգդենը՝ համեմատելով այս օձերի անատոմիական առանձնահատկությունները, քրոմոսոմները և վարքագիծը՝ ապացուցեցին, որ և՛ () (ծովափնյա տայպան), և՛ () պատկանում են մեկ ընդհանուր ցեղի։ Քանի որ () անունը (1923) ավելի վաղ էր կիրառվել, այն դարձավ ընտրված ցեղի պաշտոնական անունը։

() անվանումը որպես այս սարսափելի օձի գիտական անուն գործածվում է 1980-ականների սկզբից։

Ցեղի անունը՝ (), գալիս է հունարենից՝

* oxys՝ «սուր, ասեղանման»
* ouranos՝ «կամար» (բացարձակապես՝ երկնքի կամար)

Անվանումը վերաբերում է օձերի քիմքի վերևի հատվածում գտնվող ասեղանման ելունին։

Տեսակի անվանումը () և նշանակում է «փոքր թեփուկավոր», ինչից էլ ծագում է օձի տարածված անգլերեն անվանումը՝ () (փոքր թեփուկներով օձ)։

1981 թվականին Կովաչևիչը և գործընկերները պարզեցին, որ նախկինում () անունով հայտնի օձը իրականում պատկանում է () ցեղին, այսինքն՝ տայպանների խմբին։ Այդ պահից, (), որը մինչ այդ հայտնի էր որպես պարզապես "տայպան", վերանվանվեց ափամերձ տայպան կամ արևելյան տայպան։
մինի|250փքս|Օձերի տարածման խտությունը

### Արտաքին տեսք և սեզոնային փոփոխություն
Հասուն օձը կարող է հասնել 1.9 մ երկարության, հազվադեպ՝ մինչև 2.5 մ:

Մեջքի գույնը տատանվում է մուգ շագանակագույնից մինչև ծղոտագույն: Մաքքոյի տայպանը Ավստրալիայի միակ օձն է, որը փոխում է գույնը՝ կախված եղանակից։ Ձմռանը (հունիս-օգոստոս), երբ այդքան էլ շոգ չէ, այս օձը նկատելիորեն ավելի մուգ է: Գլուխը, ընդհանուր առմամբ, կարող է ձեռք բերել փայլուն սև գույն։ Գույնը փոխվում է ըստ տարվա եղանակի։ Ձմռանը՝ մուգ երանգներ՝ ավելի լավ ջերմություն ներծծելու համար։ Ամռանը՝ բաց գույն՝ արևի շոգից պաշտպանվելու համար։ Այս սեզոնային փոփոխությունը նպաստում է ջերմակարգավորման գործընթացին։:

### Տարածվածություն
Այն հանդիպում է Ավստրալիայում՝ Քվինսլենդի արևմուտքում և հյուսիս-արևմուտքում, Հյուսիսային տարածքի հյուսիս-արևելքում և Նոր Հարավային Ուելսի ծայր արևմուտքում: Այս տեսակի մասին կան նաև հին գրառումներ Վիկտորիայի սահմանին[4]: Այս օձերը բնակվում են չոր հարթավայրերում և անապատներում՝ թաքնվելով հողի ճեղքերում և ճեղքերում, ինչը նրանց հայտնաբերելը դարձնում է չափազանց դժվար:

### Կենսակերպ
Հասանելի գաստրոլոգիական տվյալները (աղիքային պարունակություն, կղանքի ուսումնասիրություն) ցույց են տալիս՝ այս օձը սնվում է բացառապես կաթնասուններով։ Շատ խաղաղասեր օձ է, խուսափում է մարդկանցից։ Ճնշող մեծամասնությամբ սնվում է կաթնասուններով՝ հատկապես փոքր կրծողներով օրինակ՝ տափաստանային առնետներով։

### Բազմացում
Այս օձը ձվածին է։ Այն դնում է մոտավորապես 12-ից 24 ձու մեկ ձվադրման շրջանի ընթացքում։ Ձվերը սովորաբար դրվում են  կրծողների լքված բներում կամ բնական խոր ճեղքվածքներում։ Ինկուբացիոն շրջանը տևում է 66 օր՝ կախված շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանից և խոնավությունից։ Ձվից դուրս գալուց հետո ձագերն արդեն թունավոր են և կարողանում են ինքնուրույն գոյատևել։

Սննդի ազդեցությունը որոշակիորեն ազդում է վերարտադրության վրա։ Վերարտադրությունը զգայուն է սննդի մատչելիության նկատմամբ։ Եթե շրջակայում առնետների քանակը քիչ է, օձը կարող է ընդհանրապես չձվադրել տվյալ սեզոնին։ Եթե առկա է սննդի առատություն, ձվադրման հավանականությունն ու ձվերի քանակը մեծանում են։

### Թույն
Մաքքոյի տայպանը համարվում է աշխարհի ամենաթունավոր օձի տեսակը։ Դրա թույնը մոտավորապես 180 անգամ ավելի ուժեղ է, քան կոբրայինը։ Դրա կիսամահացու դոզան 0.01 մգ/կգ է։

Միջին հաշվով, մեկ օձը տալիս է 44 մգ թույն, որը բավարար է 100 մարդու կամ 250,000 մկան սպանելու համար։ Այնուամենայնիվ, Մաքքոյի տայպանը պակաս ագրեսիվ է, քան սովորական տայպանը. առաջինի կողմից բոլոր փաստաթղթավորված խայթոցները տեղի են ունեցել անզգույշ վարվելակերպի հետևանքով։

## Տես նաև
**[[Օձի խայթոց]]**

**[[Տայպան]]**

**[[Օձեր]]**

**[[Ֆրեդերիկ ՄաքՔոյ]]**

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ասպիդներ
Կատեգորիա:Ավստրալիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սողուններ
Կատեգորիա:Օձեր