Ակադեմիական ազատությունը Մերձավոր Արևելքում

**Ակադեմիական ազատությունը Մերձավոր Արևելքում,** վիճարկվող և քննարկվող խնդիր, որը գրավել է ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ միջազգային ուշադրություն։ Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածաշրջանում, ընդհանուր առմամբ, բռնապետական ռեժիմները որոշակի չափով ընդդիմացել են ազատության բոլոր տեսակներին՝ ներառյալ ակադեմիական ազատությունը՝ անկախ այն բանից, թե ինչպիսի հիմքով է գործում ռեժիմը։ Գիտնականների՝ ուսումնասիրություն կատարելու, հետազոտելու, դասավանդելու և գաղափարներ հաղորդելու կամ փաստեր հաղորդելու ազատությունը՝ առանց սպառնալիքի, հետապնդման, պաշտոնը կորցնելու, գրաքննության կամ ճնշման ենթարկվելու վախի, գտնվում է վտանգի տակ։ Ակադեմիական ազատության խախտմանը նպաստում է այն հանգամանքը, որ դա ռեժիմների իշխանությունը պահպանելու կարևոր միջոց է։ Բացի այդ, միջպետական և քաղաքացիական պատերազմները, ներքին անկարգություններն ու արտաքին միջամտությունները նույնպես կարող են վնաս հասցնել կրթական կառույցներին և հաստատություններին։ Բռնապետական ռեժիմի տեսանկյունից՝ անվտանգության կամ ազգային սպառնալիքը կարող է ծառայել որպես պատրվակ՝ ակադեմիական հետազոտությունն ու բանավեճը ճնշելու կամ դադարեցնելու համար։ Ակադեմիական ազատության սահմանափակումները վերաբերում են նաև հետազոտության թեմաներին, որոնք գտնվում են խիստ վերահսկողության ներքո, չնայած որ դրանք կարող են բարձր հետաքրքրություն ներկայացնել և արժանի լինել ուսումնասիրման։

## Նախապատմություն
Գոյություն ունեն մի շարք կազմակերպություններ, որոնք վերահսկում են ակադեմիական ազատության խախտումները և գիտնականների ձայները լսելի դարձնում՝ հրապարակելով նամակներ, ուղղված հանրային գործիչներին և միջազգային հանրությանը։

### Վտանգված գիտնականներ
Վտանգված գիտնականներ կազմակերպությունը () միջազգային ցանց է, որը գործում է ԱՄՆ-ի Նյու Յորքի Նյու Յորքի համալսարանում։ Կազմակերպության նպատակը վտանգված գիտնականներին աջակցելն է, ինչպես նաև ակադեմիական ազատության խթանումը և պաշտպանությունը։ Այս ցանցի նախագծերից մեկն է **ակադեմիական ազատության մոնիտորինգի նախագիծը (Academic Freedom Monitoring Project)**։

#### Ակադեմիական ազատության մոնիտորինգի նախագծի կողմից զեկուցված դեպքեր
Ակադեմիական Ազատության Մոնիտորինգի Նախագիծը զեկուցում է ակադեմիական ազատության և բարձրագույն կրթության ոլորտի համայնքների դեմ հարձակումների մասին։ Նախագիծը հիմնված է հավաստի տեղեկատվության աղբյուրների վրա՝ ներառյալ կամավոր մոնիտորների զեկույցները, որոնք ենթարկվում են ստուգման։ Այս նախագիծը, որը գրանցում է դեպքեր սկսած 2010 թվականից մինչ օրս, տարանջատում է խախտումները տարբեր կատեգորիաների։ Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի առումով դեպքեր են գրանցվել հետևյալ երկրներում՝ Թուրքիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Իրան, Լիբանան, Սիրիա, Իսրայել, Քուվեյթ, Եմեն, Իրաք, Պաղեստին (Օկուպացված Պաղեստինյան Տարածքներ), Բահրեյն, Սաուդյան Արաբիա, Հորդանան, Եգիպտոս, Մարոկկո, Լիբիա և Թունիս։

#### Խախտումների տեսակներ
Academic Freedom Monitoring Project-ը տարբերակում է հետևյալ խախտումները՝

* Սպանություններ, բռնություն կամ անհետացումներ
* Անօրինական բանտարկություն/կալանավորում
* Անօրինական դատավարություններ
* Ճամփորդության կամ տեղաշարժման սահմանափակումներ
* Վրեժխնդրորեն պաշտոնից ազատում կամ ուսումից հեռացում
* Այլ նշանակալի իրադարձություններ

### Ակադեմիական ազատության hանձնաժողով
Մերձավոր Արևելքի Ուսումնասիրությունների Ասոցիացիան () միավորում է գիտնականների և ՄԵՆԱ տարածաշրջանով հետաքրքրված գիտակից մարդկանց։  Այս ասոցիացիան հրատարակում է «Միջին Արևելքի Ուսումնասիրությունների Միջազգային Հանդեսը» () և նպատակ ունի խթանել համագործակցությունը, հաղորդակցությունն ու սովորելու գործընթացը Մերձավոր Արևելքի վերաբերյալ:  Այս ասոցիացիան կարևոր դեր ունի նաև ակադեմիական ազատության ոլորտում։  Այն ստեղծել է **Ակադեմիական Ազատության Հանձնաժողով (****)**, որի նպատակն է վերացնել գիտելիքի փոխանակման խոչընդոտները և կառավարությունների կողմից գիտնականների նկատմամբ սահմանափակումները:

## Թուրքիա
### Պատմություն
Թուրքիայում ակադեմիական ազատությունը ենթարկվել է բազմաթիվ փոփոխությունների և տատանումների: Այն հաճախ անկանոն է, անբավարար և սերտորեն կապված երկրի քաղաքականության հետ: Թուրքիայի պատմության ընթացքում մի շարք բարեփոխման նախաձեռնություններ են ձեռնարկվել, որոնք նպատակ ունեն վերակառուցել բարձրագույն կրթության կառավարումը՝ այդպիսով ազդելով ակադեմիական ազատության վրա:  Առաջին բարեփոխումը տեղի է ունեցել 1933թ., երբ Մալխեն հրավիրվեց Աթաթուրքի կողմից՝ վերակառուցելու Ստամբուլի համալսարանը (): Այդ բարեփոխումներից մեկը, որը ներառվեց 2252 օրենքում, համալսարաններին տրամադրում էր ավելի մեծ ազատություն։ 1946 թվականին ընդունված 4936 օրենքը համալսարաններին տվեց աննախադեպ իրավունքներ, քանի որ գիտնականները դիտարկվում էին որպես ժողովրդավարության պահապաններ՝ երկրորդ՝ զինվորականներից հետո:  Սակայն 1953 թվականին Դեմոկրատական կուսակցությունը ընդունեց օրենքներ, որոնք նվազեցնում էին համալսարանների վերահսկողությունը իրենց բյուջեի, ակադեմիականների կենսաթոշակային իրավունքի և աշխատանքային պայմանների նկատմամբ: Այս քայլերը միտված էին քաղաքական պայքարին խառնված պրոֆեսորներին սահմանափակելուն, ինչի հետևանքով ակադեմիկոսների նկատմամբ կիրառվեցին պաշտոնազրկումներ և առաջխաղացման արգելքներ:1960թ. հեղաշրջումը դիտարկվեց որպես համալսարանական ինքնավարության սահմանափակման հակադարձման խոստում, քանի որ ակադեմիկոսներ ներգրավվեցին պետական պաշտոններում, սահմանադրության մշակման և այլ կարևոր գործընթացներում։ Սակայն այդ հեղաշրջման խունտան անակնկալ կերպով ազատեց 147 ակադեմիկոսների, ովքեր համաձայն չէին իրենց որոշ անդամների հետ: 1973 թվականին բարձրագույն կրթությունը վերակառուցվեց՝ մեծացնելով Միջհամալսարանական խորհրդի () ինքնիշխանությունը, միևնույն ժամանակ համալսարաններին տրամադրվեց լիարժեք ինքնավարություն:

#### Բարձրագույն կրթության խորհուրդ (YÖK)
1981 թվականին, 1980 թվականի հեղաշրջումից հետո, ընդունվեց ներկայումս գործող Բարձրագույն կրթության մասին օրենքը: Օրենքը սահմանում է, որ «համալսարանները իրավական կառուցվածքներ են, որոնք ղեկավարվում և վերահսկվում են իրենց շարքերում ընտրված մարմինների կողմից։ Համալսարանական մարմինները, ակադեմիկոսներն ու դասախոսները չեն կարող պաշտոնանկ արվել արտաքին իշխանությունների կողմից առանց պատճառի» (YÖK, 2007):Սակայն ակադեմիական ազատությունը չափազանց մեծ կախվածություն ունեցավ Բարձրագույն կրթության խորհրդից (), քանի որ բարեփոխումները կենտրոնացվեցին YÖK-ի շուրջ՝ հատկապես բյուջեի, աշխատակազմի և ուսանողների ընտրության հարցերում: Օրենքը սահմանում է յուրաքանչյուր ֆակուլտետի կամ մասնագիտական դպրոցի անունը, քանակը և մասնագիտությունը: Չնայած համալսարանները կարող են հիմնադրել բաժիններ, դրանց հաստատումը պետք է կատարվի խորհրդի կողմից:

### Ակադեմիկոսները հանուն խաղաղության
2016 թվականի հունվարի 11-ին հրապարակվեց «Մենք այս հանցանքի կողմնակիցը չենք լինելու» վերնագրով հայտարարություն: Թուրքիայի 89 համալսարաններից 1,128 ակադեմիկոսներ, ինչպես նաև արտասահմանից ավելի քան 355 գիտնականներ ու հետազոտողներ՝ ներառյալ Նոամ Չոմսկին, Ջուդիթ Բաթլերը, Էթյեն Բալիբարը, Իմանուել Վալերսթայնը և Դեյվիդ Հարվին ստորագրել էին տեքստ, որը կոչ էր անում Թուրքիային դադարեցնել բռնությունները և վերականգնել բանակցային գործընթացը։ Հայտարարությունը դատապարտում էր Թուրքիայի պետության գործողությունները՝ կապված Քրդական բնակչության դեմ իրականացվող գործողությունների հետ և կոչ էր անում վերսկսել խաղաղության գործընթացը։ Ի պատասխան՝ նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հրապարակայնորեն քննադատեց ակադեմիկոսներին՝ համեմատելով նրանց ահաբեկիչների հետ և պահանջելով պատժամիջոցներ: 2016թ. մարտի 15-ին Մյուզաֆեր Քայան, Էսրա Մունգանը և Քըվանչ Էրսոյը կալանավորվեցին։ Էրսոյը Միմար Սինան համալսարանի մաթեմատիկայի ամբիոնում էր աշխատում, Մունգանը՝ Բոսֆորի համալսարանի հոգեբանության ամբիոնում, իսկ Քայան՝ Նիշանտաշը համալսարանի սոցիալական աշխատանքի բաժնում։ Քայան հեռացվել էր Նիշանտաշ համալսարանից խնդրագիրը ստորագրելու համար։ Նրանք ձերբակալվեցին այն բանից հետո, երբ Էրդողանը հայտարարեց, որ ահաբեկչության հանցագործության սահմանումը պետք է ընդլայնել՝ ընդգրկելով այնպիսի արտահայտություններ, որոնք, ըստ նրա, ծառայում են ահաբեկիչների նպատակներին և որը կթիրախավորեր այնպիսի մասնագիտություններին ինչպես են լրագրողները,պատգամավորները և ակտիվիստնեռը։ Անկարա քաղաքի կենտրոնում մարտի 13-ին սպանվեցին 37 մարդ։

Հուլիսի 15-ի հեղաշրջման փորձից և դրան հաջորդած արտակարգ դրությունից հետո ակադեմիական ազատությունների խախտումներն ավելի սրվեցին: Հանուն խաղաղության ակադեմիկոսներից շուրջ 822-ը կանգնեցին դատարանի առաջ, ավելի քան 200 հոգի դատապարտվեցին, իսկ որոշները՝ մեղադրվելով «ահաբեկչական կազմակերպության քարոզչություն իրականացնելու մեջ»՝ համաձայն Քրեական օրենսգրքի 7(2) հոդվածի: Մոտ 549 ակադեմիկոսներ հեռացվել են աշխատանքից և արգելվել են հանրային ծառայության ոլորտում աշխատել՝ հրամանագրերով, պաշտոնանկ արվել, հարկադրաբար թոշակի անցել կամ հրաժարական տվել:

2019 թվականի հուլիսի 26-ին Թուրքիայի Սահմանադրական դատարանը պատմական որոշում կայացրեց՝ հայտարարելով, որ «Հանուն խաղաղության ակադեմիկոսների» դեմ առաջադրված մեղադրանքները՝ «ահաբեկչական կազմակերպության քարոզչություն» համարվելու մասով, խախտում են արտահայտվելու ազատությունը: Ի պատասխան Սահմանադրական դատարանին 1066 ակադեմիկոսներ տարբեր համալսարաններից դեմ եղան այդ հայտարարությանը, որակավորելով դա որպես «հակասող հանրային գիտակցությանն»: Սկզբնական հայտարարությունը ստորագրվել էր 1071 հոգու կողմից, սակայն հետագայում պարզվել էր, որ որոշ ստորագրություններ կրկնվել կամ տրվել էին առանց համաձայնության, ինչի արդյունքում թիվը նվազեց մինչև 1066-ի: Չնայած Սահմանադրական դատարանի որոշմանը՝ «Հանուն խաղաղության ակադեմիկոսների» իրավունքների խախտումները դեռ շարունակվում են, և շատերը դեռ չեն փոխհատուցվել կամ վերականգնվել իրենց պաշտոններում:

## Եգիպտոս
### Պատմություն
Եգիպտոսը այն երկրներից է, որտեղ ակադեմիական ազատությունը չի համարվում ազատ վայելվող իրավունք։ 1990-ականներից սկսած՝ Եգիպտոսում գիտաշխատողները բախվել են տարբեր ձևերի ճնշումների և խախտումների՝ սկսած դատական մեղադրանքներից, հանրային պախարակումից մինչև ֆիզիկական բռնություն՝ ինչպես պետական պաշտոնյաների, այնպես էլ մասնավոր անձանց ու խմբերի՝ հատկապես իսլամիստների կողմից։ Մի կողմից՝ Եգիպտոսի պետական իշխանությունները՝ ոստիկանության, քաղաքական նշանակումներով պաշտոնյաների ու օրենքների միջոցով, վերահսկում են համալսարանական կյանքը։ Մյուս կողմից՝ իսլամիստ զինյալները ֆիզիկական բռնությամբ և հանրային հարձակումներով փորձում են ազդեցություն ունենալ բարձրագույն կրթության բովանդակության վրա։ Համալսարանական կյանքի բոլոր կողմերը՝ դասասենյակներից մինչև ուսանողական միջոցառումներ, հետազոտություններ և ցույցեր, ենթարկվում են պետական և մասնավոր ճնշումների։ Դասախոսներն ու ուսանողները հայտնվում են գրաքննության պայմաններում և չեն կարողանում հատել «կարմիր գծերը», որոնք վերաբերում են քաղաքականությանը, կրոնին և սեռականությանը։ Դասախոսների նշանակումները և առաջխաղացումները վերահսկվում են պետության կողմից։ Դասարանից դուրս ուսանողական գործունեությունը սահմանափակվում է, իսկ բողոքի ցույցերը հաճախ ենթարկվում են բռնի ճնշման։ Այս բոլոր գործոնները նպաստում են Եգիպտոսում ակադեմիական ազատության վիճակի վատթարացմանն ու կրթական միջավայրի ընդհանուր անկմանը։

#### Սիսիի փուլ
Թեև 2014 թվականի Սահմանադրության 21-րդ հոդվածը, որը ստեղծվել է Աբդել Ֆաթթահ Էլ-Սիսիի իշխանության օրոք, նշում է, որ «պետությունը երաշխավորում է համալսարանների, գիտական և լեզվաբանական ակադեմիաների անկախությունը» և «պարտավորվում է պետական համալսարաններում և ինստիտուտներում ապահովել անվճար համալսարանական կրթություն՝ համաձայն օրենքի և համաշխարհային որակական չափանիշների» Եգիպտոսի պետությունը շարունակում է խախտել իր սահմանադրական դրույթները՝ տարբեր ճնշիչ մեթոդներով՝ ակադեմիական ազատությունը սահմանափակելու նպատակով։ Սահմանադրության 23-րդ հոդվածը նշում է, որ «պետությունը երաշխավորում է գիտական հետազոտությունների ազատությունը և խրախուսում է համապատասխան հաստատությունները»։ Սակայն գիտական հետազոտությունների ազատությունը հաճախ խանգարվում է և նույնիսկ կասեցվում պետական մարմինների կողմից։ Սիսիի իշխանության օրոք Եգիպտոսի համալսարանները նկարագրվում են որպես «ակադեմիական ազատության ամենացածր մակարդակն ունեցող ժամանակաշրջան»: Շատ դիտորդների կարծիքով՝ Էլ-Սիսիի օրոք ակադեմիկոսների դեմ խախտումների թիվը գերազանցում է այն, ինչ եղել է Մուբարաքի ժամանակ։ 2014-2015 ուսումնական տարում արձանագրվել է 761 ուսանողի ձերբակալություն և 281 ուսանողի արտաքում:  Բացի այդ, պետությունը մահապատժի է դատապարտել մի համալսարանի պրոֆեսորի՝ ռեժիմին քննադատական հոդվածներ գրելու համար՝ նրան մեղադրելով «Եգիպտոսի ազգային անվտանգության վտանգման համար դավադրություն կազմակերպելու մեջ»,  բազմաթիվ այլ ակադեմիկոսներ ևս ձերբակալվել են՝ ռեժիմը քննադատելու համար։ Պետությունը վերահսկում է ոչ միայն այն, թե ինչ գաղափարներ են առաջանում համալսարաններում, այլև ինչ տեղեկություն է ներմուծվում։ Մի քանի համալսարաններ չեղարկել են արտերկրի ուսման ծրագրերը կամ խզել են համագործակցությունը օտարերկրյա հաստատությունների հետ։ Օրինակ՝ Կահիրեի Աին Շամս համալսարանը չեղարկել է ուսման ծրագիրը դեպի Թուրքիա, իսկ Դամանհուրի համալսարանը դադարեցրել է իր կապերը օտարերկրյա ինստիտուտների հետ։ Բացի այդ, Սիսին հրամանագիր է ստորագրել, որով արգելվում է ակադեմիական ուղևորությունները Եգիպտոսից դուրս առանց Պետական Անվտանգության նախնական թույլտվության։ Այս կերպ պետությունը վերահսկում է, թե որ գիտաժողովներին կարող են մասնակցել գիտնականները և ինչ աղբյուրներ օգտագործել։ Թեև այս հրամանագիրը և նմանատիպ խախտումները հակասահմանադրական են, դրանք շարունակում են կիրառվել։

### Խախտումներ
Եգիպտոսում ակադեմիական ազատության խախտումների բազմաթիվ օրինակներ կան։ Ահա դրանցից մի քանիսը։ Պրոֆեսոր Խուլուդ Սաբերի արտասահմանյան կրթաթոշակը չեղարկվել է Կահիրեի համալսարանի կողմից։ Նա դոկտորական ուսումնասիրություն էր անցկացնում Լյովենի Կաթոլիկ համալսարանում՝ Բելգիայում, որն սկսվել էր 2015 թվականի հոկտեմբերին, սակայն նրան հրամայվել է վերադառնալ Եգիպտոս՝ Բարձրագույն կրթության նախարարության առաջարկությամբ 2015 թվականի դեկտեմբերին։  Ֆրանսիացի մագիստրոսուհի Ֆանի Օյեն ձերբակալվել և հետագայում արտաքսվել է Եգիպտոսից։ Նա ուսումնասիրում էր «Ապրիլ 6» երիտասարդական շարժումը, որը արգելվել էր կառավարությանը պետական վարկաբեկման և լրտեսության մեղադրանքով։ Թեև նրան ձերբակալելու պատճառ պաշտոնապես չի ներկայացվել, հաղորդվում է, որ նա լսել է ոստիկաններին ասելով՝ «նա կասկածելի ընկերներ ունի»։

Մեկ այլ դեպքով՝ գիտնական և լրագրող Իսմայիլ Ալեքսանդրանիին ձերբակալել են 2015 թվականի նոյեմբերին՝ Գերմանիայում մասնակցած սեմինարից հետո Եգիպտոս վերադառնալիս։ Եգիպտոսի դեսպանատունը Բեռլինում, ըստ տեղեկությունների, խորհուրդ էր տվել Ալեքսանդրանիին՝ ով հաճախ է քննադատել Եգիպտոսում մարդու իրավունքների խախտումներն ու Սինայի տարածաշրջանում հակահաբեկչական քաղաքականությունը, չմասնակցել «Իսլամիստական Եգիպտոսի ապամոնտաժումը» խորագրով սեմինարին։ Եգիպտոս վերադառնալիս՝ նրա անձնագիրը առգրավվել է, և նրան հարցաքննել են ավելի քան 19 ժամ՝ մինչև ձերբակալվելը՝ մեղադրելով «ահաբեկչական կազմակերպության անդամ դառնալու և աջակցելու» ու «սուտ լուրեր տարածելու, որոնք կարող են խաթարել հանրային անվտանգությունը և վնասել հանրային շահին»։

Պատրիկ Զաքին Եգիպտոսից Իտալիայում՝ Բոլոնիայի համալսարանում սովորող մագիստրոս ուսանող է, ով ձերբակալվել է Եգիպտոսում 2020 թվականի փետրվարի 7-ին Զակին մասնակցում է Erasmus Mundus կանանց և գենդերային ուսումնասիրությունների մագիստրոսական ծրագրին։ Իտալիայի Եվրոպական խորհրդարանի 26 անդամներ նամակ են հղել Կահիրեում Իտալիայի դեսպան Ջամպաոլո Կանտինիին՝ կոչ անելով վճռականորեն աջակցել Պատրիկ Զակիի ազատ արձակման հարցում։

### Ջուլիո Ռեգենիի դեպք
Ակադեմիական ազատության վիճակի համատեքստում ամենաշատ լուսաբանված պատմություններից մեկը Ջուլիո Ռեգենիի դեպքն էր։ Ռեգենին իտալացի ասպիրանտ էր՝ ուսանող Քեմբրիջի համալսարանում, ով անհետացել էր 2016 թվականի հունվարի 25-ին՝ Եգիպտոսի հեղափոխության հինգերորդ տարելիցին, և մեկ շաբաթ անց նրա մարմինը հայտնաբերվել էր Կահիրեի մերձակայքում՝ բռնության և խոշտանգումների ակնհայտ հետքերով։ Ռեգենին ուսումնասիրում էր Եգիպտոսի աշխատավորական շարժումները՝ Ամերիկյան համալսարանում։ Չնայած իշխանությունները պնդում էին, որ նրան առևանգել ու սպանել էր հանցախումբ, իրավապաշտպանները և միջազգային շրջանակները կարծում են, որ նա թիրախավորվել էր հենց իր հետազոտության պատճառով՝ Եգիպտոսի կառավարության կողմից Ռեգենիի սպանությունը մինչ օրս չի բացահայտվել։ Այս դեպքը, ինչպես նաև հարյուրավոր գիտնականների և հազարավոր ուսանողների շարունակվող բանտարկությունը, ակադեմիական ազատությունների վրա սահմանված բազմաթիվ սահմանափակումները վկայում են, որ Եգիպտոսում բարձրագույն կրթության ոլորտում ոչ թե առաջընթաց է գրանցվում, այլ տեղի է ունենում վերահսկողության էլ ավելի ուժեղացում, ինքնավարության և ազատության կորստի խորացում, ինչպես նաև քննադատական մտածողության և ազատ բանավեճի հնարավորությունների կրճատում։

## Իսրայել
### Պատմություն
Իլան Փափեի համաձայն՝ Երկրորդ ինտիֆադայից հետո իսրայելական ակադեմիական շրջանակներում նվազել է բաց լինելը բազմակարծության հանդեպ՝ հատկապես վիճահարույց հարցերում, օրինակ՝ 1948 թվականի պատերազմի վերաբերյալ վերանայող պատմության քննարկումների ժամանակ։ Դա մասնավորապես կապված էր Իսրայելի ձախակողմյան կուսակցությունների նվազող ազդեցության հետ։

### Պաղեստինյան ակադեմիա
Որոշ միջազգային դերասաններ նշում են, որ ռազմական օկուպացիայի պայմանները՝ ներառյալ կոլեկտիվ պատժամիջոցների քաղաքականությունը,մուտքի արգելքները,ինչպես նաև Իսրայելի և Արևմտյան ափի միջև պատի կառուցումը, ազդել են պաղեստինցիների կրթության հասանելիության վրա օկուպացված տարածքներում։  Առաջին ինտիֆադայի մեկնարկից հետո Արևմտյան ափի համալսարանների ուսանողների կրթական հնարավորությունները սահմանափակվեցին, իսկ 2006 թվականին պաղեստինցի ուսանողների համար, ովքեր սովորում էին իսրայելական համալսարաններում, մուտքի արգելք սահմանվեց Իսրայել։ Բացի այդ, մուտքի և բնակության արգելքները՝ թե՛ արտասահմանյան անձնագիր ունեցողների, թե՛ պաղեստինցի ծնված ուսանողների ու գիտնականների համար, վտանգում էին պաղեստինյան համալսարաններում կրթական և գիտական մակարդակի ապահովումը։

Մարդու իրավունքների պաշտպանը() կազմակերպությունը հայտնել է տարբեր խախտումների մասին, որոնք իրականացվել են իսրայելական իշխանությունների կողմից ուսանողների նկատմամբ՝ ակադեմիական և կրթական միջավայրում։ 2007 թվականին Գազայի հատվածից 670 ուսանող զրկվել է բարձրագույն կրթություն ստանալու հնարավորությունից Եգիպտոսում, Հորդանանում, Գերմանիայում, Բրիտանիայում և Միացյալ Նահանգներում, քանի որ նրանց մերժվել են ելքի թույլտվությունները։

2008 թվականի հունիսին կազմակերպությունը կրկին հաստատեց, որ իսրայելական իշխանությունների խտրական մոտեցումները խոչընդոտում են Գազայի հատվածի բազմաթիվ ուսանողների՝ արտասահման կամ Արևմտյան ափ մեկնելու և ավելի լավ կրթություն ստանալու հնարավորությունը: 2008 թվականին, երբ որոշ պաղեստինցի ուսանողներ ԱՄՆ-ում կրթություն ստանալու համար դրամաշնորհներ էին ստացել, այդ միջոցները տեղափոխվեցին Արևմտյան ափի ուսանողներին, քանի որ Իսրայելը չթույլատրեց Գազայի ուսանողներին լքել տարածքը։ Քանի որ հնարավոր չէր վիզա ստանալ, Գազայի ուսանողները զրկվեցին այդ հնարավորությունից։ HRW-ն ընդգծեց, որ Գազայի ուսանողները պետք է հնարավորություն ունենան ստանալու բարձրագույն կրթություն արտասահմանում, քանի որ տեղում կրթական հնարավորությունները սահմանափակ են՝ առկա չորս համալսարաններում չկա լայն մասնագիտությունների ընտրություն, իսկ դոկտորական ծրագրեր լիովին բացակայում են։ Օտարերկրյա դասախոսներն ու գիտնականները գրեթե երբեք չեն կարողանում մուտք գործել Գազա՝ դասավանդելու համար:

Այս շրջափակումը ներկայացվում է որպես Ժնևի չորրորդ կոնվենցիայի խախտում, քանի որ Իսրայելի պարտականությունն է երաշխավորել օկուպացիայի տակ գտնվող ժողովրդի իրավունքները՝ ներառյալ շարժման ազատությունն ու կրթության իրավունքը: Այնուամենայնիվ, ըստ միջազգային իրավունքի, Գազան չի համարվում օկուպացված, քանի որ Իսրայելը չունի ռազմական ներկայություն Գազայում և այն ունի սեփական անկախ կառավարություն։

### Իսրայելական ակադեմիական շրջանակներ
Ակադեմիական ազատության սահմանափակումները վերաբերում են նաև իսրայելցի գիտնականներին, ինչպիսին է Իլան Փափեն՝ իսրայելացի հրեա պատմաբանը, ով 2007 թվականին ստիպված էր հրաժարական տալ Հայֆայի համալսարանից իր ակադեմիական գործունեության և քաղաքական հայացքների պատճառով, այդ թվում՝ Իսրայելի ակադեմիական բոյկոտին աջակցելու։ Նա սկսել է ուսումնասիրել Իսրայելի պետության ստեղծման պատմությունը՝ ներկայացնելով վերանայող տեսանկյուն 1948 թվականի պատերազմի վերաբերյալ։ Փափեն և իր ընտանիքը սպառնալիքներ են ստացել իրենց կյանքի հանդեպ։

2014 թվականի փետրվարին՝ Ma’an News-ին տված հարցազրույցում, նրան հարցրին Իսրայելում ակադեմիական ազատության և իր անձնական փորձի մասին։ Նա պատասխանեց․«Իսրայելում ակադեմիական արտահայտվելու ազատությունը մի փոքր նման է Իսրայելը որպես հրեական ժողովրդավարություն գաղափարին։ Դու վերցնում ես մի համընդհանուր հասկացություն՝ բոլորը իրավունք ունեն արտահայտվելու, բոլորը իրավունք ունեն ժողովրդավարության մեջ մասնակցելու — սակայն մեկ պայմանով․ այդ համընդհանուրությունը չի տարածվում սիոնիզմի քննադատության վրա, իսկ ժողովրդավարությունը միշտ պետք է ապահովի հրեական մեծամասնություն՝ անկախ ժողովրդագրական կամ աշխարհագրական իրողություններից»։

## Իրան
### Պատմություն
1979 թվականի Իրանի հեղափոխության ընթացքում հարյուրավոր ակադեմիկոսներ և ուսանողներ սպանվեցին՝ մի ծայրահեղ բռնի արշավի արդյունքում, որը նպատակ ուներ ճնշել ակադեմիական ազատությունը, լռեցնել ընդդիմախոսությունը և պարտադրել միատեսակ մտածողություն։ Խոսքի, միավորման և խաղաղ հավաքների ազատությունները խախտվեցին հազարավոր ուսանողների և դասախոսների նկատմամբ՝ դաժանության, խոշտանգումների և կալանավորումների տարբեր եղանակներով։ Ձերբակալությունների և խոշտանգումների պատճառները բազմազան էին՝ «ապօրինի հավաքներին մասնակցելուց» մինչև «համակարգի դեմ քարոզչություն» և «Գերագույն առաջնորդին կամ պետական պաշտոնյաներին վիրավորելը»։  Տասնյակ հազարավոր ուսանողներ և դասախոսներ ստիպված եղան լքել իրենց կրթությունն ու մասնագիտական ուղին՝ աքսորի մեջ անցնելով։ Այս հարձակումները ակադեմիական ազատության վրա շարունակվեցին 1980-ականներին և դարձան նորաստեղծ հանրապետության խիստ բնութագրական կողմերից մեկը։ Պարադոքսալ կերպով՝ հենց համալսարաններում էին ստեղծվում և տարածվում հեղափոխական առաջին «գրվածքները», որոնք ուղղված էին շահին տապալելուն։ Իրականում, համալսարանները դարձան փաստացի այն «տարածքները», որտեղ ընթանում էր բաց և քննադատական մտքի զարգացում։ Սակայն մոնարխիայի անկումից և Այաթոլլա Խոմեյնու իշխանության գալուց հետո հենց դրանք դարձան հիմնական թիրախ։

#### Ժամանակակից փուլ
Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում Իրանի իշխանությունները անողոք ճնշում են գործադրել ակադեմիական ազատության դեմ։ Ակադեմիկոսներն ու ուսանողները պարբերաբար ենթարկվել են ձերբակալությունների, հալածանքների և համալսարանից վտարման՝ իրենց համոզմունքների, քաղաքական պատկանելության և խաղաղ ակտիվիզմի պատճառով։ Այս ճնշումներն ավելի սրվեցին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի պաշտոնավարման սկզբից՝ 2005 թվականից հետո։ Նա փորձեց «իսլամացնել» ուսումնական ծրագիրը՝ մաքրելով այն աշխարհիկ և «արևմտյան» ազդեցություններից։ Բազմաթիվ ուսանողներ և ակադեմիկոսներ արգելափակվեցին համալսարաններից՝ «աստղանշման» քաղաքականության միջոցով, որը պատժում էր նրանց, ովքեր չէին համապատասխանում պետության քաղաքական և սոցիալական պատկերացումներին։ Ահմադինեժադի կառավարությունը նաև ներմուծեց քվոտաների համակարգ՝ սահմանափակելու կանանց մասնակցությունը համալսարաններին և կանխելու նրանց ընդունելությունը մի շարք մասնագիտությունների, որոնք համարվում էին «տղամարդկանց համար ավելի հարմար»։ Իրանի իշխանությունները պահպանեցին խիստ վերահսկողություն համալսարանների վրա՝ թույլ տալով պետական անվտանգության և հետախուզական մարմիններին վերահսկել կարգապահական գործընթացները։

2013-ին պաշտոնը ստանձնած նախագահ Հասան Ռուհանին՝ շատերի կողմից համարվելով «բարեփոխիչ», որոշակի քայլեր ձեռնարկեց՝ թույլ տալով որոշ արգելված ուսանողների և դասախոսների վերադարձը համալսարան։ Սակայն ակադեմիական ազատության վիճակը շարունակում էր մնալ լուրջ. հարյուրավոր ուսանողներ դեռ բանտում էին, իսկ նորերը ձերբակալվում էին հենց Ռուհանիի կառավարման տարիներին։ Նրա ղեկավարությամբ ուսումնական տարին ավարտվելիս՝ Ահմադինեժադի օրոք ներմուծված սահմանափակումները հիմնականում պահպանվել էին։

### Խախտումներ
Իրանը մի շարք միջազգային պայմանագրերի կողմ է՝ ներառյալ Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիրը (ICESCR), Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը, և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Կրթության մեջ խտրականության դեմ կոնվենցիան, որոնք երաշխավորում են կրթության իրավունքը առանց խտրականության։ Բացի այդ, ՄԱԿ-ի Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագիրը և Ռասայական խտրականության վերացման միջազգային կոնվենցիան (CERD) պաշտպանում են անձանց միավորման, արտահայտման, կարծիքի և խաղաղ հավաքների ազատությունը, ինչպես նաև արգելում են խտրականությունը սեռի, ռասայի, դավանանքի, ազգության կամ քաղաքական հայացքների հիման վրա։

Սակայն Իրանում ուսանողներն ու ակադեմիկոսները շարունակ ենթարկվում են խտրականության և իրավախախտումների՝ կապված իրենց սեռի, դավանանքի, ազգության և քաղաքական հայացքների հետ։ 2009 թվականի մարտից մինչև 2012 թվականի փետրվար ընկած ժամանակահատվածում առնվազն 396 ուսանող արգելվել է ուսուցումից խաղաղ ակտիվիզմի պատճառով։ Նույն ժամանակահատվածում առնվազն 634 ուսանող ձերբակալվել է անվտանգության մարմինների կողմից։ Ուսանող ակտիվիստները պարբերաբար ենթարկվել են կասեցումների, սպառնալիքների, ձերբակալությունների և հետապնդումների՝ ռեժիմի հանդեպ խաղաղ քննադատության համար։ Իրանի պաշտոնյաները նաև փակել են հարյուրավոր ուսանողական հրատարակություններ, հավաքներ և անկախ կազմակերպություններ։ Հետախուզական և ռազմապարամիլիտար մարմինները խիստ ներկայություն ունեն համալսարանական տարածքներում՝ երբեմն հարձակվելով խաղաղ հավաքների կամ ուսանողական հանրակացարանների վրա, ինչը հանգեցնում է ծանր վիրավորումների և նույնիսկ զոհերի։ Իրանում ապրող փոքրամասնությունները նույնպես համակարգված խտրականության և զրկանքների են ենթարկվում բարձրագույն կրթության ոլորտում։ Բացառիկ օրինակ է Բահաի համայնքը, ում արգելված է համալսարաններում ուսանել՝ իրենց կրոնական պատկանելության պատճառով։ Փոքրամասնությունների իրավունքների համար պայքարող ուսանողները ենթարկվում են առավել դաժան պատիժների՝ սկսած բռնի ձերբակալություններից մինչև ծանր դատավճիռներ, այդ թվում մահապատիժ։ Կանայք ևս բախվում են խտրականությանը կրթության ոլորտում։ Կանանց թիվը համալսարաններում սահմանափակող քվոտաների համակարգը խախտում է նրանց իրավունքները։ Կանանց մասնագիտությունների ընտրությունը սահմանափակող լրացուցիչ արգելքներ ևս պահպանվում են։ Սեռական տարանջատումը շարունակում է գոյություն ունենալ՝ չապահովելով կանանց որակյալ կրթություն։ Ակադեմիկոսները ևս ենթարկվում են խտրականության և իրավունքների խախտման։ Միայն 2009 թվականի ընտրություններից հետո ավելի քան հարյուր դասախոսներ հեռացվել են աշխատանքից՝ իշխանություններին քննադատելու կամ այլախոհության համար։  Բազմաթիվ համալսարանական պրոֆեսորներ նաև բանտարկվել են՝ միայն խաղաղ կարծիք արտահայտելու համար։

### Պրոֆեսոր Հոմա Հուդֆարի դեպք
Հոմա Հուդֆարը՝ Կանադա-իրանական ծագմամբ մարդաբան պրոֆեսոր Մոնրեալի Կոնկորդիա համալսարանից, ձերբակալվել է Իրանում 2016 թվականի հունիսի 6-ին։ Հոմա Հուդֆարը՝ Կանադա-իրանական ծագմամբ մարդաբան պրոֆեսոր Մոնրեալի Կոնկորդիա համալսարանից, ձերբակալվել է Իրանում 2016 թվականի հունիսի 6-ին։ Նրան երեք ամիս հարցաքննել են, որից հետո փակել Էվինի բանտի մեկուսարանակում։ Էվինի բանտը հաճախ անվանում են «Էվինի համալսարան»՝ այնտեղ պահվող մտավորականների մեծ թվի պատճառով։ Պրոֆեսոր Հուդֆարը բանտում անցկացրել է 112 օր՝ մեղադրվելով «ֆեմինիզմի և անվտանգության հարցերում միջամտելու» մեջ։ Նա ազատ է արձակվել 2016 թվականի սեպտեմբերին «հումանիտար նկատառումներով»՝ Կանադայի համագործակցությամբ Օմանի, Շվեյցարիայի և Իտալիայի հետ, քանի որ Կանադան 2012 թվականին խզել էր իր դիվանագիտական կապերը Իրանի հետ։

Պրոֆեսորը հետագայում հայտնել է, որ թեև իրեն ֆիզիկական բռնության չեն ենթարկել,բայց հարցաքննությունները եղել են հոգեբանորեն ծանր։ Հարցաքննությունները տևել են առավոտյան 9-ից մինչև երեկոյան 7-ը՝ նկուղում, որտեղ նա կանգնած է եղել պատի կամ հայելու դիմաց՝ առանց iներին տեսնելու։ Հոգեբանական ճնշման օրինակներից մեկը եղել է այն, որ հարցաքննության ժամանակ միացրել են նրա ամուսնու թաղման արարողության երաժշտությունը, որը տեղի էր ունեցել երկու տարի առաջ։ Մեկ այլ անգամ նրան ցույց են տվել մոր լուսանկարը՝ կանգնած հոր գերեզմանի մոտ։

### Պրոֆեսոր Ահմադ Ռեզա Ջալալիի դեպք
Ահմադ Ռեզա Ջալալին՝ իրանահայազգի-շվեդ բժիշկ, դասախոս և աղետների բժշկության հետազոտող է։ Նա աշխատել է մի շարք եվրոպական համալսարաններում՝ ներառյալ Շվեդիայի Կարոլինսկա ինստիտուտը, Իտալիայի Պիեմոնտեի Արևելյան համալսարանը, Բելգիայի Բրյուսելի ազատ համալսարանը։

Նա ձերբակալվել է 2016 թվականի ապրիլին՝ այցելելով Իրան, Թեհրանի և Շիրազի համալսարանների հրավերով։ Նրան մեղադրել են լրտեսության և Իսրայելի հետ համագործակցության մեջ՝ դատապարտելով մահվան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրաքննություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Մերձավոր Արևելքում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում