Ռիֆի պատերազմ

**1921-1926 թվականների իսպանա-ֆրանկո-մարոկկոյան պատերազմ** (հայտնի է նաև որպես Երկրորդ Մարոկկոյան, Երրորդ Ռիֆյան կամ պարզապես Ռիֆյան պատերազմ)՝ Իսպանիայի և (1925 թ.-ից) Ֆրանսիայի գաղութային պատերազմն էր ընդդեմ Հյուսիսային Մարոկկոյում ապստամբության արդյունքում ստեղծված բերբերական Ռիֆի հանրապետության: Հիմնական իրադարձությունը՝ Անվալի ճակատամարտն էր, որում ռիֆյան զորքերը ծանր պարտություն հասցրին իսպանացիներին՝ առաջին տարիների ընթացքում պահպանելով ռազմական նախաձեռնությունը։ Ավարտվեց Ռիֆի հանրապետության վերացմամբ՝ իսպանական և ֆրանսիական զորքերի համատեղ հարձակումից հետո։

## Հիմնական տեղեկություն
«Երկրորդ մարոկկյան» պատերազմ անվանումը բխում է այն կարծիքից, որ «առաջին մարոկյան» պատերազմը 1859-1860 թվականների պատերազմն էր, իսկ այս հակամարտությունը 1893 թվականին սկսված «երկրորդ» պատերազմի մի մասն է։ «Երրորդ ռիֆյան» անվանումը բխում է պայմանական «երկրորդ մարոկյան» պատերազմի բաժանումից՝ 1893-1894 թվականների պատերազմի, 1909 թվականի պատերազմի և անմիջականորեն 1921-1926 թվականների պատերազմի։

Ռիֆյան պատերազմը երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակաշրջանի ամենաարյունալի և դաժան պատերազմներից էր։ Մի կողմից, հենց այստեղ առաջին անգամ ցուցադրվեց փոքր ժողովրդի հնարավորությունը, որը զգալիորեն զիջում էր հակառակորդին զորքերի թվաքանակով և զինամթերքով, սակայն կիրառելով գրագետ մարտավարություն և ակտիվորեն օգտագործելով տեղանքի ռելիեֆը, երկար ժամանակ դիմակայել միանգամից երկու առաջատար բանակների։ Մյուս կողմից՝ հենց այստեղ, և ոչ թե Երկրորդ իտալո-եթովպական պատերազմում, եվրոպացիները առաջին անգամ քիմիական զենք կիրառեցին դիմադրող «անքաղաքակիրթ» ժողովրդի դեմ։

## Մարոկկոյի իսպանական նվաճման սկիզբ
Հայտնի է, որ XIX դարի սկզբի Լատինական Ամերիկայի հեղափոխություններից և 1898 թվականի իսպանա-ամերիկյան պատերազմից հետո (և 1899 թվականին Օվկիանիայի հյուսիսային մասում գտնվող գաղութների՝ Գերմանիային վաճառքից հետո) Իսպանիան կորցրեց գրեթե բոլոր իր գաղութները։ XIX դարի երկրորդ կեսում նրա գաղութային քաղաքականությունն ուղղված էր, ըստ էության, միայն երեք տարածաշրջանների՝ Արևմտյան Սահարա, Իսպանական Գվինեա, որտեղ հաջողվեց ընդլայնել հին գաղութային տիրույթները, և հենց ապագա Իսպանական Մարոկկո, Մարոկկոյի ներկայիս հյուսիսային և հարավային տարածքները, որոնց նկատմամբ Իսպանիան հետաքրքրություն էր ցուցաբերում դեռևս XVII դարից, բայց իրական ներթափանցումն այնտեղ սկսվեց միայն XIX դարի 50-ական թվականներից։

Ձևականորեն Մարոկկոյի հյուսիսային մասի նկատմամբ իսպանական պրոտեկտորատը հաստատվել է 1912 թվականին (չնայած այն հանգամանքին, որ Իսպանիան բավականին երկրորդական դեր էր խաղում XX դարի սկզբի «մարոկկոյան ճգնաժամերում»՝ Տանժերյան և Ագադիրյան, որտեղ հիմնական մասնակիցները Ֆրանսիան և Գերմանիան էին), սակայն իրականում դա յուրատեսակ «ենթապրոտեկտորատ» էր, քանի որ իսպանացիներին հանձնված տարածքը ծովափնյա համեմատաբար փոքր հատված էր՝ շրջապատված հարավից և արևելքից ֆրանսիական տիրույթներով (Մարոկկոյի հիմնական մասը դարձավ ֆրանսիական պրոտեկտորատ Ֆեսի պայմանագրի կնքումից հետո), ինչպես նաև եվրոպացիների կողմից Մարոկկոյի գրավումից հետո հաստատված բարդ քաղաքական համակարգի պատճառով։

Հյուսիսում Իսպանիային հանձնված տարածքները կազմում էին 20 948 քառակուսի կիլոմետր, կամ ներկայիս Մարոկկոյի տարածքի 5%-ը, և ներառում էին այդ թվում Ռիֆ լեռնային շրջանը, որը Մարոկկոյի չորս լեռնաշղթաներից մեկն է։ Իսպանական պրոտեկտորատը ներառում էր չորս ցեղերի հողեր (արևմուտքից արևելք).

* Ջեբալա — Լուկուս, Տանժերի (հյուսիսում) և Ալկազարքևիրի (ալ-Քասր ալ-Քեբիր) միջև (հարավում);
* Գոմարա, Լաուի (հյուսիսում) և Շաուենի միջև (հարավում);
* Կենտրոնական Ռիֆ, Ալուսեմասի ծոցի (հյուսիսում) և Դար-Դրիզի միջև (հարավում);
* Արևելյան Ռիֆ և Կերտ, Մելիլյայից հարավ։

Թե՛ ֆրանսիական, թե՛ իսպանական պրոտեկտորատի «գոտիներում» ողջ տնտեսական, քաղաքական և ռազմական իշխանությունը գտնվում էր եվրոպացի պաշտոնյաների ձեռքում, սակայն Մարոկկոյի նախկին իշխանական կառույցներից շատերը պահպանվել էին, թեև նրանց լիազորությունները սահմանափակվում էին, ըստ էության, միայն առանձին կրոնական հարցերում միջամտությամբ։ Ձևականորեն Մարոկկոն շարունակում էր համարվել, այնուամենայնիվ, միասնական երկիր. սուլթանը ուներ անվանական գերագույն իշխանություն և գտնվում էր ֆրանսիացիների իրական ենթակայության տակ, իսկ իսպանական «գոտում» կառավարում էր նրա «հոգևոր վասալը», որն ուներ խալիֆի տիտղոս, իրականում ենթարկվելով արդեն իսպանացիներին։ Իսպանական Մարոկկոյում, ի տարբերություն ֆրանսիական տիրույթների, իսպանացի վերաբնակիչների ընդհանուր թիվը շատ փոքր էր, ընդ որում՝ իրականացվում էր կոշտ խտրականության քաղաքականություն իսպանացիների և տեղաբնիկների (արաբների և բերբերների) նկատմամբ կյանքի բոլոր հարցերում։

Տեղի բնակիչների, առաջին հերթին բերբերների կողմից իսպանացիների դեմ դիմադրությունը սկսվեց գրեթե անմիջապես իսպանական զորքերի՝ Հյուսիսային Մարոկկո մտնելուց հետո։ Դիմադրության առաջին օջախը դարձավ Մելիլյայի շրջակայքը, որտեղ Մոհամմեդ էլ Միզանը ապստամբություն բարձրացրեց դեռ մինչև Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև Մարոկկոյի բաժանման մասին պաշտոնական համաձայնագրի ստորագրումը. այս ապստամբությունը զանգվածային բնույթ չուներ և ճնշվեց մի քանի ամիս անց։ Երբ իրական իսպանական օկուպացիայի տարածքը սկսեց ընդլայնվել, տեղի ունեցավ նոր, ավելի մեծ ապստամբություն՝ այս անգամ Ջաբալայում՝ Ատլանտյան օվկիանոսի ափից մինչև Ռիֆի նախալեռներն ընկած տարածաշրջանում, որը ներառում էր նաև պրոտեկտորատի վարչական կենտրոն Թետուան քաղաքը, Ահմեդ ալ-Ռասուլի գլխավորությամբ, որը վերահսկում էր Ասիլա քաղաքը և երկրի արևմտյան ափի մի մասը. այս ծովահենի և պարտիզանական առաջնորդի ապստամբությունը, որը հայտնի էր դարձել եվրոպացիների առևանգմամբ և փրկագնի պահանջով, վերջնականապես ճնշվեց միայն 1921 թվականին, և այն էլ միայն այն պատճառով, որ ալ-Ռասուլը վերջում պարզապես անցավ իսպանացիների կողմը։

Այսպիսով, մինչև Ռիֆյան պատերազմի սկիզբը իսպանացիների դեմ բոլոր ապստամբությունները անհաջող էին, բայց առաջին հերթին այն պատճառով, որ բերբերական ցեղերը գործում էին անջատ՝ չկարողանալով միավորվել մեկ առաջնորդի ղեկավարության ներքո, իսկ ֆրանսիացիներն ու իսպանացիները հաջողությամբ կիրառում էին «բաժանիր և տիրիր» մեթոդը։ Սակայն դեռ Երկրորդ մելիլյան արշավանքի ժամանակ իսպանացիների դեմ հանդես էին գալիս համեմատաբար մեծ ուժեր, ուստի Մարոկկոյի հյուսիսային մասի գրավումից հետո իսպանական կառավարությունը, զգալով իր տիրապետության սպառնալիքը, իրավիճակի կայունացման համար տարածաշրջան ուղարկեց հսկայական բանակ՝ մինչև 140000 մարդ, իսկ տեղի գաղութային պաշտոնյաները հավաքեցին 3000 մարդուց բաղկացած աշխարհազոր, հիմնականում տեղաբնիկներից, որոնք հետագայում անցան ռիֆերի կողմը։

## Պատերազմի նախապատրաստում
350px|thumb|left|Մարոկկոյի իսպանական պրոտեկտորատի քարտեզ։
1920 թվականի հունվարի 30-ի թագավորական հրամանագրով Իսպանական Մարոկկոյում բոլոր ուժերի հրամանատար նշանակվեց գեներալ-մայոր Մանուել Ֆերնանդես Սիլվեստրեն, ով տարված էր Ալուսեմասի ծոցի նկատմամբ իրական իսպանական վերահսկողություն հաստատելու գաղափարով։

1920 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Ալբերտո Կաստրո Խիրոնայի հրամանատարությամբ զորաջոկատը գրեթե առանց դիմադրության գրավեց ֆրանսիական տիրույթների սահմանին մոտ գտնվող «սուրբ քաղաք» Խաենը։ Այս տարածաշրջանի վերահսկողությունն ապահովելու և այնտեղ գտնվող զորքերի մատակարարման համար կառուցվել էր մի քանի փոքր ամրոցներից և բլոկհաուսներից բաղկացած գիծ՝ Տետուան տանող ճանապարհի մոտ, Մարտին գետի վերին հովտում, Լաու հովտի ափին։ Լեռնային տարածքում նույնպես ամրոցներ էին կառուցվել, այն էլ ամենաբարձր գագաթներին, սակայն ջրամատակարարման համակարգից զրկված լինելով՝ դրանք պահանջում էին գրեթե ամենօրյա ջրի մատակարարում ջորիներով, ինչը հուսալի չէր, քանի որ քարավանը ճանապարհին կարող էր բերբերների դարանի մեջ ընկնել։ Սա ստիպեց ալ-Ռասուլին մարտական գործողությունները սահմանափակել միայն Ջեբալայի տարածաշրջանում, սակայն չխանգարեց նրան հաջողությամբ դիմակայել գեներալ Դամասո Բերենգերին 1920 թվականին և Ալկասարկևիրը պաշտպանող Գոնսալո Կեյպո դե Լյանոյին։

Պատմաբան Ռիկարդո դե լա Սերվան այդ ժամանակի մասին գրել է. 

Էդուարդո Դատոյի սպանությունից հետո թագավորը կառավարության նախագահ նշանակեց Մանուել Ալենդեսալասարին։ Նրա երդման օրը՝ 1921 թվականի մարտի 12-ին, գեներալ Ֆերնանդես Սիլվեստրեի զորքերը առաջ շարժվեցին Մարոկկոյում՝ վայրէջք կատարելով Սիդի-Դրիսում, որը գտնվում է Ադ-Քեբիրի գետաբերանում, որն այժմ հայտնի է որպես Ամեկրան գետ։ Այս գործողությանը նախորդել էր Ալֆրայում վայրէջքը, որը տեղի էր ունեցել 1921 թվականի հունվարի 12-ին։

Քեբիրի և Կերտի՝ Ալուսեմասի ծոցի չոր վտակների մոտ գտնվում է ձորերի գոտի, և Սիլվեստրը անզգուշորեն խորացավ Տենսաման՝ «բարեկամական» կաբիլների ցեղերի վերահսկողության տակ գտնվող տարածք, գրավելով Անվալ քաղաքը և այնտեղ ճամբար խփելով։

Գրեթե անմիջապես այն բանից հետո, երբ գեներալ Խոսե Վիլեբա Ռիկելմեն բանակցությունների միջոցով ստիպեց ալ-Ռասուլին դադարեցնել դիմադրությունը իսպանացիներին, սկսվեց բերբերական ցեղերի ապստամբությունը Ռիֆի կենտրոնական մասում՝ այս անգամ ապստամբեցին բենի-ուրագել և բենի-տուզին ցեղերը։ Ապստամբների առաջնորդ դարձավ Մուհամմեդ Աբդ ալ-Կրիմ ալ-Խատտաբին, ով իսպանական և համաշխարհային պատմագրության մեջ ստացավ Աբդ ալ-Կրիմ անունը, Աթ-Յուսուֆ կլանից, նախկինում՝ կադի (իսլամական դատավոր) Մելիլյայից և «Տելեգրամմա դել Ռիֆ» թերթի խմբագիր։ Այս պահից սկսվում է բուն Ռիֆյան պատերազմը։

## Կողմերի ուժեր

### Իսպանական բանակ
Մարոկոյում իսպանական զորքերը սկզբնապես բաղկացած էին հիմնականում իսպանացի զորակոչիկներից և տեղական վարձկաններից։ Նրանցից ոչ մեկը չէր տարբերվում լավ մարտական ոգով, իսկ բանակի մատակարարումը, թեև ուներ մեծ թվաքանակ և ժամանակակից զինամթերք, ներառյալ հրետանին, շատ վատ էր։ Բացի այդ, թերակղզու շատ զորակոչիկներ աչքի էին ընկնում շատ վատ ռազմական պատրաստվածությամբ և երբեմն նույնիսկ չէին կարողանում պատշաճ կերպով կրակել, չխոսելով արդեն լեռնային տեղանքում մարտական գործողությունների իմացության մասին. ևս մեկ բացասական գործոն էր սպայական կազմում առկա կոռուպցիան։ Ճիշտ է, պատերազմի սկզբին այս ուժերը, որոնք իրականում չէին կարող դիմակայել ռիֆերին, ուժեղացվեցին ավելի պրոֆեսիոնալ զինվորների հաշվին՝ այսպես կոչված «Աֆրիկյան բանակի», որը 1911 թվականից ներառվել էր մարոկյան զորքերի «Ռեգուլարես»-ի կազմում։

Ռիֆերից կրած առաջին դժվարություններից և պարտություններից հետո Մարոկոյում իսպանական գաղութային բանակը սկսեց ակտիվորեն օգտագործել Ֆրանսիական Օտարերկրյացիների լեգեոնի փորձը՝ Իսպանական լեգեոնը (, բառացիորեն՝ «օտարերկրացիների գունդ») հայտնվեց դեռևս 1920 թվականին։ Այս լեգեոնի հրամանատարի տեղակալը դարձավ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոն՝ ապագա իսպանացի կառավարիչ-բռնապետը։ Լեգեոնի զինվորների մոտ 25%-ը ազգությամբ իսպանացի չէին, իսկ լեգեոնի կեսը կազմում էին Լատինական Ամերիկայի երկրներից սերող ներգաղթյալների սերունդները։ Լեգեոնն աչքի էր ընկնում բարձր շարժունակությամբ և կարգապահությամբ, բայց «հռչակվեց» նաև իր ծայրահեղ դաժանությամբ։ Պատերազմի ընթացքում նրանում զինվորների թիվն ավելանում էր, և նա ավելի ու ավելի ակտիվորեն էր իրականացնում հարձակողական գործողություններ հիմնականում զորակոչիկներից բաղկացած բանակի կրած առաջին պարտություններից հետո։

Իսպանական բանակի կողմում էին տանկերը. 1921 թվականին Իսպանիան Ֆրանսիայից գնեց 12 Renault FT-17 տանկ, 11-ը զինված էին Հոչկիս գնդացիրներով, որոնք վերափոխված էին իսպանական Մաուզեր փամփուշտի համար, և 1 տանկ՝ պաշտպանված զրահապատ խցիկով՝ մեքենայի հրամանատարական տարբերակ՝ ռադիոկայանով։ Մասնակցում էին նաև Ֆրանսիայից գնված 6 Շնեյդեր CA-1 տանկեր։ Սա տանկերի առաջին օգտագործումն էր Աֆրիկայում։

### Ռիֆյան բանակ
Ռիֆ տարածաշրջանի բերբերական ցեղերը վաղուց հայտնի էին իրենց ռազմական արվեստով, որը համատեղում էր ճշգրիտ կրակոցներ, տեղանքում քողարկման և դարանակալման գերազանց կազմակերպում, ինչպես նաև բարձր բարոյական ոգի և քաջություն։ Կարևոր գործոն էր նաև ապստամբության առաջնորդ Աբդ ալ-Քերիմի քաղաքական փորձը և ռազմական տաղանդը։ Ռիֆյան բանակի ճշգրիտ թվաքանակը հայտնի չէ։ Իսպանացի գեներալ Գոդան այն գնահատում էր հետևյալ կերպ. սկզբում ռիֆերին հաջողվեց հավաքել 3000 մարդուց բաղկացած ցեղային աշխարհազոր, հետագայում այն զգալիորեն ավելացավ, սակայն նրա էական մասը կազմում էին այն ցեղերից ռազմիկները, որոնք ուղղակիորեն ենթակա չէին ալ-Կրիմին, բայց միացել էին ապստամբությանը՝ իրենց տարածքները պաշտպանելու համար, և հետևաբար պարտավոր չէին ծառայել զորքում իրենց կլանների հողերից հեռու տասնհինգ օրից ավելի անընդմեջ։ Ռիֆյան բանակի էլիտան՝ անմիջականորեն ալ-Կրիմին ենթակա զորքերը, կազմում էին մոտ 6000-7000 մարդ։ Ընդհանուր առմամբ, ապստամբության գագաթնակետին ռիֆյան բանակը հաշվում էր շուրջ 80000 մարդ։

## Պատերազմի սկիզբ
1921 թվականի հունիսի 1-ին Անվալում գտնվող Սիլվեստրեն որոշեց սկսել հարձակում Մոնտե-Տխեի վրա՝ կաբիլյան Տենսանամում՝ Ալուսեմասի ծոցի առջև վերջին խոչընդոտի վրա, որտեղից բացվում էր տեսարան դեպի Բենի-ուրագել ցեղի ափամերձ տարածքները։ Անվալից դուրս եկավ ջոկատը, որը մի քանի ժամում գրավեց այս դիրքը, սակայն ջոկատի կազմում գտնվող տեղաբնիկներից կազմված աշխարհազորայինները հանկարծակի հարձակվեցին իսպանացի հրետանավորների վրա (հարձակվողներին հաջողվեց ջախջախել)։

Через несколько дней испанцы заняли гору Игурибен, чтобы защитить Анвал с юга. 21 июля рифы осадили эту позицию и взяли её; из трёхсот пятидесяти человек гарнизона спастись удалось только одиннадцати.

Հաջորդ օրը՝ հուլիսի 22-ին, 3000 ռիֆերը պաշարեցին հենց Անվալը։ Նրանց դեմ կանգնած իսպանական կայազորը, որը բաղկացած էր 5000 մարդուց, լքեց Անվալը և սկսեց նահանջել։ Ռիֆերը սկսեցին կրակել նահանջող զորքերի վրա և հասան նրանց լիակատար ոչնչացմանը։ Գեներալ Սիլվեստրեն նույնպես զոհվեց մարտի ընթացքում․ նրա մարմինը այդպես էլ չգտնվեց։ Իսպանական զորքերի մի մասին այնուամենայնիվ հաջողվեց դուրս պրծնել և միանալ գեներալ Ֆիլիպե Նավարրոյի ջոկատին, որը գալիս էր Սիլվեստրեին օգնության։ Իսպանացիները ամրապնդվեցին Մոնտե-Առուիտ ճամբարում, Անվալից 80 կմ հեռավորության վրա, որտեղ գրեթե անմիջապես շրջապատվեցին ռիֆերի կողմից, որոնց միացան նոր ցեղեր։ Պաշարումը տևեց երկու շաբաթ։ Զրկված ջրից և սննդից՝ Նավարրոյի ջոկատը կապիտուլյացիայի ենթարկվեց։ Զենքը հանձնելուց հետո ռիֆերը, խախտելով համաձայնությունը, նենգաբար հարձակվեցին իսպանացիների վրա և զանգվածային կոտորած սարքեցին։ Անվալի և Մոնտե-Առուիտի տակ իսպանացիների ընդհանուր կորուստները կազմեցին ավելի քան 13 000 մարդ։ Մոտ 600 մարդ, ներառյալ հենց Նավարրոն, գերի ընկան։

Անվալի պարտությունը հսկայական հետևանքներ ունեցավ Իսպանական Մարոկկոյի համար՝ մետրոպոլիայի հեղինակությունը խիստ խարխլվեց։ Այս ճակատամարտից հետո բազմաթիվ բերբերական ցեղեր սկսեցին ապստամբություններ իսպանական պրոտեկտորատի ողջ տարածքում և զանգվածաբար միացան Աբդ ալ-Կրիմի բանակին, որի հեղինակությունը նրանց շրջանում բարձրացավ աննախադեպ մակարդակի։ Պարտության արդյունքում իսպանացիները հետ մղվեցին դեպի Մելիլյա, և ստեղծվեց քաղաքի՝ ապստամբների կողմից գրավման իրական սպառնալիք, ուստի անհրաժեշտ եղավ մետրոպոլիայից լրացուցիչ զորքեր մտցնել քաղաք։ Ալ-Կրիմը միևնույն ժամանակ շարունակում էր հարձակողական գործողությունները. Անվալից կարճ ժամանակ անց գրավվեց Խաենը։

## Ռիֆի հանրապետություն
1921 թվականի սեպտեմբերի 19-ին տասներկու բերբերական ցեղեր միավորվեցին Ռիֆի հանրապետության մեջ՝ կենտրոնացված վարչակազմով պետություն, որը գլխավորեց Աբդ ալ-Կրիմը՝ նախագահի պաշտոնում։ Վարչապետ դարձավ նրա եղբայրը՝ Մուհամմեդ ալ-Խատտաբը, ռազմական նախարար՝ Ահմեդ Բուդրան, ներքին գործերի նախարար՝ Լյազիդը, նախկինում հայտնի գող, արտաքին գործերի նախարար՝ Ազերկանը, ֆինանսների նախարար՝ Աբդ էս-Սալամ ալ-Խատտաբը, արդարադատության և կրթության նախարար՝ ֆակիհ Զերհունին։

Այս հաստատությունները ամրապնդվեցին մի շարք օրենքների ընդունմամբ, որոնք հիմնված էին վեճերի արդարացի լուծման վրա և արգելում էին հանրապետության տարբեր ցեղերի միջև բախումները, ինչը չափազանց կարևոր էր կլանների հողերի բաժանված տարածքի համար, որտեղ արյան վրեժը պատմականորեն օրենքից վեր էր։ Բացի այդ, սկսվեց կրոնական ծառայողների, կադիների և ֆակիհների ինտենսիվ ուսուցում, որոնց պարտականությունների մեջ մտնում էր նաև բնակչության մեջ իսլամական հավատի ամրապնդումը և երկրում թեյի ու ծխախոտի օգտագործման արգելքի պատճառների բացատրությունը (և՛ մեկը, և՛ մյուսը արգելված էին Ռիֆի հանրապետությունում)։

Բանակը նախատեսվում էր ստեղծել նախկին սուլթանական մարոկյան բանակի օրինակով։ Նախատեսվում էր ուսուցանել և մոբիլիզացնել 16-ից 50 տարեկան 20000-30000 մարդ՝ բաժանելով նրանց «հարյուրյակների», որոնք իրենց հերթին բաժանվում էին 25-50 մարդանոց խմբերի, և զինել նրանց ժամանակակից եվրոպական զենքով։

1922 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Ռիֆի հանրապետությունը վերափոխվեց Ռիֆի ցեղերի Կոնֆեդերատիվ Հանրապետության։

## Իսպանիայի սկզբնական պարտությունների պատճառներ
Իսպանական բանակը փորձում էր վերահսկողություն հաստատել Հյուսիսային Մարոկկոյի վրա՝ փոքր ամրոցների և բլոկհաուսների համակարգի միջոցով, որոնք հիմնականում տեղակայված էին լեռնային շրջաններում՝ միմյանցից 30 կմ հեռավորության վրա և հաճախ չունեին ջրամատակարարում, ինչը նրանց կախվածության մեջ էր դնում ջրի մատակարարումից, որը պետք է տեղափոխվեր ջորիներով մի քանի մղոն հեռավորությունից։ Այս քարավանները դառնում էին հեշտ թիրախ ռիֆյան հրաձիգների համար, և հենց այս հանգամանքը համարվում է գլխավոր պատճառներից մեկը, որը թույլ տվեց փոքր բանակին, որն ուներ ընդամենը մի քանի հրետանային զենք և ընդհանրապես չուներ նավատորմ և ավիացիա, հաջողությամբ դիմակայել և նույնիսկ հաղթանակներ տանել իսպանական բանակի նկատմամբ, որն ուներ հսկայական առավելություն կենդանի ուժի և զինամթերքի առումով։ Հաջողության մյուս գործոնները, անշուշտ, ռիֆերի կողմից իրենց հայրենի տեղանքի գերազանց իմացությունն էր և բարձր մոտիվացիան։ Իսպանական բանակը, ինչպես արդեն նշվել է, մարտական գործողությունների սկզբնական փուլում հիմնականում բաղկացած էր վատ պատրաստված զորակոչիկներից, ովքեր վախենում էին կռվել և ցանկանում էին միայն տուն վերադառնալ, և տեղական ցեղերից վարձկանների, ովքեր կարող էին դավաճանել իսպանացիներին ցանկացած պահի (և հաճախ անում էին դա)։ Իսպանական գաղութային բանակը անմոտիվացված էր, անկազմակերպ և կոռումպացված, մինչդեռ Ռիֆյան բանակի կազմակերպումը դարձավ պարտիզանական պատերազմի ապագա տեսության հիմքերից մեկը և հետագայում օգտագործվեց XX դարի կեսերի բազմաթիվ հակամարտություններում։ Սակայն իրավիճակը Իսպանական Մարոկկոյում սկսեց փոխվել այն բանից հետո, երբ ակտիվ մարտական գործողություններին միացավ 1920 թվականին Ֆրանսիական Օտարերկրյա Լեգեոնի նմանությամբ ստեղծված Իսպանական լեգեոնը, որի ղեկավարներն էին Խոսե Միլյան Աստրայը և Ֆրանցիսկո Ֆրանկոն։

Ինչպես արդեն նշվել է, Անվալի ճակատամարտում հաղթանակից հետո ռիֆերը շարունակեցին հարձակումը և շուտով գրավեցին ռազմավարական կարևոր Խաեն քաղաքը, որը գտնվում էր բուն Ռիֆյան հանրապետության սահմաններից դուրս՝ այդպիսով սպառնալիք ստեղծելով Տետուանի համար, սակայն այդ նույն ժամանակ իսպանացիները (արդեն մեծապես Իսպանական լեգեոնի ուժերով) սկսեցին հակահարձակում Մելիլյայից, որը հանգեցրեց կորցրած շատ տարածքների նկատմամբ իսպանական վերահսկողության վերականգնմանը՝ Դար-Դրիսը, Կերտ վտակը, Նադորը, Զիլյանը, Մոնտե-Առուիտը, որտեղ իսպանացի զինվորների աչքերի առջև հայտնվեցին ռիֆերի հետ մարտերում զոհված ծառայակիցների փտած մարմինները, որոնք նույնիսկ թաղված չէին։

## Արձագանքն Իսպանիայի ներսում
Առաջին անհաջողություններն ու Անվալի աղետը մեծ ազդեցություն ունեցան իրավիճակի վրա ոչ միայն պրոտեկտորատում, այլև մետրոպոլիայում։ Իսպանացի քաղաքական գործիչ Ինդալեսիո Պրիետոն գրել է. 

1923 թվականի սեպտեմբերի 13-ին գեներալ-կապիտան Միգել Պրիմո դե Ռիվերան ապստամբություն բարձրացրեց Իսպանիայում՝ կառավարության դեմ և թագավորի աջակցությամբ իրականացրեց ռազմական հեղաշրջում։ Երկրում հաստատվեց փաստացի ռազմական դիկտատուրա, որը իր գլխավոր նպատակներից մեկը համարեց Ռիֆյան պատերազմում հաղթանակը։ Զինվորականները վախենում էին, որ բանակում դեռևս գերիշխում են պարտվողական տրամադրությունները, ինչպես դա եղել էր մինչև հեղաշրջումը. այնուամենայնիվ, նրանք որոշեցին ամրապնդել իսպանական ռազմական ներկայությունը Մարոկկոյում ռազմական հաղթանակի միջոցով (Ալհուսեմասում ափ իջնելը), որը կլիներ մի քանի տարվա պարտությունների արժանի ավարտը (գործողությունն իրականում հաջողվեց ֆրանսիական զորքերի մասնակցության շնորհիվ, սակայն վերջնական հաղթանակ չբերեց)։

Աբդ ալ-Կրիմն այդ ընթացքում իրեն հռչակեց Մարոկկոյի սուլթան, ինչը, բնականաբար, չճանաչեցին երկրի հիմնական տարածքում գտնվող ֆրանսիական գաղութային իշխանությունները։ Ճիշտ է, այս հռչակման մեջ նա ընդգծեց, որ կասկածի տակ չի դնում այդ ժամանակվա Մարոկկոյի սուլթան Մուլայ Յուսուֆի հեղինակությունը, և առաջարկեց նրան համատեղ պայքարել եվրոպացիների դեմ՝ ամբողջ Մարոկկոն նրանց ներկայությունից ազատելու համար։ Ռիֆերի հարձակումները իսպանական դիրքերի վրա շարունակվեցին ամբողջ 1924 թվականի ընթացքում, սակայն դեկտեմբերին իսպանացիներին հաջողվեց վերադարձնել Խաենը։

## Ֆրանսիայի մուտքը պատերազմ
Ռիֆերի հաջողությունները Իսպանիայի դեմ պատերազմում խթան հանդիսացան շատ մարոկկական ցեղերի ապստամբության համար, այդ թվում՝ ֆրանսիական «գոտում» բնակվողների համար. բացի այդ, նորից սկսվեցին անկարգություններ Ջաբալում։ Այսպիսով, 1924 թվականին Հյուսիսային Մարոկոյում իսպանացիների իրական վերահսկողության տակ էին միայն Սեուտան, Մելիլյան, Տետուանը, Լարաշը և Արսիլան։ Հակամարտության մեջ Ֆրանսիայի մասնակցության փաստացի սկիզբը դարձավ իսպանական տիրույթների սահմանին հենակետերի տեղակայումը, թեև ֆրանսիացիները երկար ժամանակ սպասողական դիրք էին գրավել։ 1924 թվականի ամռանը ֆրանսիական զորքերը հանկարծակի գրավեցին Ուերգա գետի բերրի հովիտը՝ Ռիֆի հացահատիկային շտեմարանը, նրա պարենի մատակարարման միակ աղբյուրը։ Ի պատասխան Ուերգայի հովտի գրավման՝ ռիֆյան բանակը 1925 թվականի ապրիլին սկսեց ռազմական գործողություններ։ Ապրիլի 13-ին մոտ 8000 մարդ Աբդ ալ-Կրիմի հրամանատարությամբ հարձակվեցին Ուերգայի պաշտպանական գծի վրա և կտրեցին կապը մարոկկական պրոտեկտորատի և Ալժիրի միջև։ Երկուսուկես ամսվա մարտերի ընթացքում տարածաշրջանում 66 ֆրանսիական հենակետերից ոչնչացվեց 48-ը։ Ամռան վերջում ֆրանսիացիները ընդունեցին պարտությունը և նահանջեցին Ուերգայից հարավ։ Ռիֆի Հանրապետության դեմ պայքարում անհաջողությունները ստիպեցին ֆրանսիական կառավարությանը դիմել Իսպանիայի օգնությանը։ Երկու կողմերը պարտավորվեցին իրականացնել համակարգված ռազմական գործողություններ և համատեղ շրջափակում կիրառել Ռիֆի նկատմամբ։

1925 թվականի օգոստոսին Մարոկոյում ֆրանսիական զորքերի թիվը հասնում էր 200 հազար մարդու, իսպանականը՝ ավելի քան 100 հազարի։1925 թվականի սեպտեմբերի 8-ին իսպանական զորքերը ափ իջան Ալուսեմասի ծովախորշում, իսկ սեպտեմբերի 26-ին հարձակում սկսեցին Ռիֆյան հանրապետության մայրաքաղաք Աջդարի ուղղությամբ։ Միաժամանակ, ֆրանսիական բանակը՝ Յուբեր Լիոտեին փոխարինած Ֆիլիպ Պետենի հրամանատարությամբ, զանգվածային հարձակում սկսեց ռիֆերի տարածքի վրա հարավից։ 1925 թվականի սեպտեմբերի 7-ին ստեղծվեց պլացդարմ Ջեբել-Ամեկրանի մոտ՝ ալ-Կրիմի «արծվի բույնում», որը գրավվեց սեպտեմբերի 22-ին։ Ֆրանսիացիները առաջինն էին, որ ռիֆերի դեմ կիրառեցին քիմիական զենք՝ մանանեխային գազ։ Ռիֆերը հուսահատորեն դիմադրեցին, սակայն չկարողացան դիմակայել դաշնակից զորքերի միավորված գործողություններին. նրանց հիմնական ուժերը մեծ կորուստներ կրեցին և պարտություն կրեցին։ Ֆրանսիական և իսպանական բանակները սկսեցին լայնամասշտաբ հարձակում համընկնող ուղղություններով (հարավից և հյուսիսից), և պատերազմի ելքը կանխորոշված էր։ Ճանապարհը դեպի Աջդար բաց էր։
Այնուամենայնիվ, գրեթե նույն ժամանակ՝ 1925 թվականի աշնանը, Ֆրանսիան և Իսպանիան գաղտնի բանակցություններ էին վարում ռիֆերի հետ, սակայն դրանք ձախողվեցին նրանց անընդունելի պահանջների պատճառով։

## Պատերազմի ավարտ
Պատերազմի վերջում ալ-Կրիմը ձեռնարկեց բացարձակապես հուսահատ փորձ՝ հարձակում Իսպանական Մարոկկոյի մայրաքաղաք Տետուան քաղաքի վրա։ Նրան հաջողվեց մոտենալ քաղաքին և ճակատամարտում զգալի կորուստներ հասցնել Իսպանական լեգեոնի զորքերին (նրա հրամանատարներից մեկը՝ Խոսե Միլյան-Աստրայը, վիրավորվել էր այս ճակատամարտում), սակայն պատերազմի ընթացքը փոխել այլևս հնարավոր չէր, առավել ևս, որ ֆրանսիացիների և իսպանացիների կողմից քիմիական զենքի կիրառումը ռիֆերի դեմ շարունակվում էր։ 1926 թվականի մայիսի 27-ին Աբդ ալ-Կրիմը հանձնվեց ֆրանսիական զորքերին։ Ռիֆերի բոլոր իսպանացի ռազմագերիները ազատ արձակվեցին, սակայն որոշ սպաներ Իսպանիա վերադառնալուց հետո մահապատժի ենթարկվեցին վախկոտության համար։

Իսպանիան, բնականաբար, պահանջում էր Աբդ ալ-Կրիմի մահապատիժը, սակայն ֆրանսիական կառավարությունը նախընտրեց նրան ցմահ աքսորել Հնդկական օվկիանոսում գտնվող Ռեյունյոն կղզի. քսանմեկ տարի անց նա թույլտվություն ստացավ մուտք գործել Ֆրանսիա՝ քաղաքական գործունեությունից հրաժարվելու պայմանով, սակայն ճանապարհին փախավ շոգենավից, հասավ Եգիպտոս և ապրեց մինչև 1963 թվականը՝ մահանալով բնական մահով Կահիրեում և ակտիվորեն զբաղվելով քաղաքական գործունեությամբ՝ ղեկավարելով Արաբական Մաղրիբի ազատագրման կոմիտեն։

## Քիմիական զենքի կիրառում
Ինչպես արդեն նշվել է վերևում, ֆրանսիական և իսպանական բանակները ռիֆերի դեմ կիրառել են քիմիական զենք՝ մանանեխային գազով (իպրիտով) ռումբեր, որոնք ստեղծվել են Գերմանիայում և 1924 թվականից նետվել են Farman F.60 ինքնաթիռներից։ Իսպանացիների քիմիական հարձակումներից տուժած մարոկկացիների սերունդները այսօր միավորված են ասոցիացիայում, որը պահանջում է փոխհատուցում իսպանական խորհրդարանից։

## Հետևանքներ
thumb|right|Իսպանական ճամբարի ավերակները Թանագոբ գյուղում, Խաենից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա:
Իսպանական Մարոկկոյում տեղի ունեցած պատերազմը բացասաբար էր ընկալվում այդ ժամանակվա իսպանական հասարակության մեծ մասի կողմից և հանգեցրեց լուրջ ներքին հակամարտությունների։ Հասարակության զգալի շերտերը շատ բան չգիտեին ռիֆերի և հակամարտության պատճառների մասին, ուստի շատերը չէին հասկանում, թե ինչի համար է այս թանկարժեք և արյունալի պատերազմը, որը բնակչության կողմից ընկալվում էր միայն որպես «սկզբունքի հարց»։ Մյուս կողմից, նույնիսկ չնայած Իսպանական լեգեոնի ստեղծմանը, ռազմական կորուստները մեծ էին, ուստի զորակոչիկներին շարունակում էին ուղարկել ռազմաճակատ։ Սակայն շատ հարուստ երիտասարդներ, ովքեր չէին ուզում մահանալ, կարող էին խուսափել զինվորական ծառայությունից՝ վճարելով, որպեսզի իրենց փոխարեն զորակոչեն աղքատներից մեկին, ով չէր կարող փրկագին վճարել։ Հետևաբար հենց Իսպանիայում հաճախ էին ասում, որ կառավարությունը «աղքատների որդիներին» է ուղարկում մահվան Մարոկկոյում։

Անուալի ճակատամարտը նույնպես կարևոր հետևանքներ ունեցավ։ Պարտությունից հետո ռազմական նախարարությունը ստեղծեց պարտության պատճառները հետաքննող հատուկ հանձնաժողով՝ գեներալ Խուան Պիկասոյի գլխավորությամբ, որը պատրաստեց այսպես կոչված «Պիկասոյի զեկույցը», որը, չնայած այնտեղ նշված բազմաթիվ ռազմական սխալներին, չհանգեցրեց բոլոր մեղավոր պաշտոնյաների պատժին. չէ՞ որ նույնիսկ ինքը՝ թագավորը, սկզբնապես չէր առարկում Սիլվեստրեի՝ թիկունքի պատշաճ ծածկույթ չունենալով Մելիլյայից թշնամու տարածք անխոհեմ խորանալու դեմ։ «Պիկասոյի զեկույցը» խորհրդարանում քննարկելուց հետո գեներալ Միգել Պրիմո դե Ռիվերան 1923 թվականի սեպտեմբերի 13-ին հեղաշրջում իրականացրեց, որը սկիզբ դրեց ռազմական դիկտատուրային։

Ռիֆյան պատերազմը դարձավ մի քանի հանգամանքներից մեկը, որոնք հանգեցրին Ալֆոնսո XIII թագավորի միապետության ճգնաժամին և նրա հետագա տապալմանը 1931 թվականին։
## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* David Montgomery Hart, *The Aith Waryaghar of the Moroccan Rif: an ethnography and history*. Published for the Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research [by] University of Arizona Press, c1976. xxiii, 556 p.: ill. ; 28&nbsp;cm. ISBN 0-8165-0452-0: Series Viking Fund publications in anthropology; no. 55, Notes. Bibliography: pages 533—546.* (Tucson, Arizona, (1976)
* Dirk Sasse: *Franzosen, Briten und Deutsche im Rifkrieg 1921—1926. Spekulanten und Sympathisanten, Deserteure und Hasardeure im Dienste Abdelkrims.* Oldenbourg, München 2006, ISBN 3-486-57983-5 (*Pariser Historische Studien* Bd. 7).
* Fouzia El-Asrouti: *Der Rif-Krieg 1921—1926. Eine kritische Untersuchung der Transformationsprozesse unter Muhammad Ibn Abd al-Karim al Hattabi.* Klaus Schwarz Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-87997-338-5
* Rudibert Kunz, Rolf-Dieter Müller: Giftgas gegen Abd el Krim: Deutschland, Spanien und der Gaskrieg in Spanisch-Marokko, 1922—1927. Verlag Rombach, 1990
* Jörg Tiedjen: Abdelkrim, die Schlacht von Anoual und der Rif-Krieg, erschienen in: inamo Nr. 26, Jahrgang 7, Sommer 2001

== Արտաքին հղումներ ==
* Steven Thomas, [https://web.archive.org/web/20081218211945/http://www.balagan.org.uk/war/iberia/1909/index.htm 1911 — 1927 Rif War / Second Moroccan War]
* [https://web.archive.org/web/20120728074547/http://www.onwar.com/aced/data/romeo/rif1919.htm The Rif War 1893] (*sic'') on OnWar.com.
* Rif war
* Literatur zum Rifkrieg im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
* The Rif Republik
* Franzosen, Briten und Deutsche im Rifkrieg 1921—1926

Կատեգորիա:Իսպանիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ
Կատեգորիա:Միջպատերազմական ժամանակաշրջան
Կատեգորիա:1923 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Մարոկկոյի պատմություն
Կատեգորիա:Անկախության պատերազմներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի ժողովուրդների պատերազմներ
Կատեգորիա:1920-ականներ
Կատեգորիա:1920-ականներ Աֆրիկայում
Կատեգորիա:20-րդ դարը Մարոկկոյում
Կատեգորիա:1920-ականների հակամարտություններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիական Մարոկկո
Կատեգորիա:20-րդ դարն Իսպանիայում
Կատեգորիա:Բերբեր
Կատեգորիա:Ռազմական հանցագործություններ
Կատեգորիա:Պատերազմ