Եվպատորիական դեսանտ

**Եվպատորիական դեսանտ**՝ Կարմիր բանակի մարտավարական ծովային դեսանտ, որն իջեցվել է 1942 թվականի հունվարի 5-ին Եվպատորիայում՝ նպատակ ունենալով շեղել Վերմախտի ուժերը պաշարված Սևաստոպոլից՝ Կերչի թերակղզուց, ինչպես նաև սկսել Ղրիմի ազատագրման գործողությունը:

## Նախորդող իրադարձությունները
1941 թվականի դեկտեմբերի 5-ի լույս 6-ի գիշերը Եվպատորիա նավահանգստում Սևծովյան նավատորմի շտաբի հետախուզական խումբը՝ կապիտան Թոփչիևի և գումարտակի կոմիսար Լատիշևի հրամանատարությամբ, Սևծովյան նավատորմի երկու պարեկային նավերից իջեցվեց մարդատար նավակառանում և Խլեբնայա նավամատույցում: Նավակառանի վրա կանգնած գերմանացի պահակը, լսելով գերմանական խոսակցություն, տագնապ չտվեց և անաղմուկ գերեվարվեց, այնուհետև հետախույզները անաղմուկ զինաթափեցին, կապեցին և կատերի վրա տեղափոխեցին նավահանգիստը պարեկող երկու այլ զինվորների, ինչը թույլ տվեց դեսանտի իջեցումը գաղտնի պահել: Դրանից հետո հետախույզները բաժանվեցին՝ ավագ Մ. Անիկինի հրամանատարությամբ խումբը շարժվեց դեպի օդանավակայան՝ այնտեղ տեղակայված ինքնաթիռները ոչնչացնելու համար (բայց հայտնաբերել է, որ օդանավակայանը դատարկ է, գերի վերցնելով օդանավակայանի անձնակազմից մեկին, վերադարձել կատերի վրա), հիմնական ուժերը՝ միչման Վոլոնչուկի հրամանատարությամբ գրավեցին ոստիկանական բաժանմունքը՝ սպանելով այնտեղ գտնվող ոստիկաններին, հավաքեցին զենքերը և ազատ արձակեցին ձերբակալվածներին, այնուհետև ոչնչացրել են 30 հիտլերականներից բաղկացած ջոկատը և հրկիզել ժանդարմերիայի շենքը։ Վերադառնալով կատերի վրա, հետախույզները մնացած մոլոտովի կոկտեյլները նետեցին նավամատույցի և երկկայմ առագաստանավի վրա: Այս արշավանքի արդյունքում հետախուզական խումբը կորուստներ չի կրել (նրանց միացել է ոստիկանական բաժանմունքից ազատված ոստիկանը), սպանվել է ավելի քան 10 հիտլերական (այդ թվում՝ քաղաքի փոխոստիկանապետը և գերմանացի սպա), 12 հոգի գերեվարվել է, ոստիկանական բաժանմունքի փաստաթղթերով չհրկիզվող պահարանը, զենք և զինամթերք։ Հիմքեր կան ենթադրելու, որ այս գործողության հաջողությունը նպաստեց խորհրդային ռազմական հրամանատարության որոշմանը` ավելի մեծ ուժերով Եվպատորիայի տարածքում նոր դեսանտային օպերացիա իրականացնելու վերաբերյալ:

1942 թվականի հունվարի 2-ին Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբը հաստատեց գործողությունների պլանը, որը ներառում էր ծովային դեսանտի իջեցումն Ալուշտա, Յալթա, Պերեկոպ և Եվպատորիա շրջաններում: Եվպատորիայի շրջանում դեսանտի իջեցման պլանավորումը Կովկասյան ճակատի հրամանատարությունը հրամայել է Սևաստոպոլի պաշտպանական շրջանի շտաբին:

## Կողմերի ուժերը
ԽՍՀՄ ռազմածովային նավատորմի Սևծովյան նավատորմի նավերից դեսանտի իջեցման համար ստեղծվեց դեսանտային ջոկատ 2-րդ աստիճանի կապիտան Ն.Վ.Բուսլաևի և գնդի կոմիսար Ա.Բոյկոյի հրամանատարությամբ՝ բազային ականազերծիչ նավ «Վզրիվատել», «ՄՕ-IV» տեսակի 7 պահականավակ և ծովային «ՍՊ-14» քարշանավ.:

Եվպատորիայի դեսանտը բաղկացած էր ծովային հետևակի ուժեղացված գումարտակից (700 զինծառայող՝ կապիտան Բուզինովի հրամանատարությամբ), որի կազմի մեջ մտել են.
* ծովային հետևակի գումարտակ (հրամանատար՝ կապիտան Գ. Կ. Բուզինով, կոմիսար՝ գումարտակի կոմիսար Մ. Գ. Պալեն)
* Սևծովյան նավատորմի շտաբի հետախուզական ջոկատի հետախուզական խումբ (60 հոգի, հրամանատար՝ կապիտան Վ. Վ. Թոփչիև)
* Եվպատորիայի քաղաքային ոստիկանության բաժանմունքի մի խումբ աշխատակիցներ
* Սևծովյան նավատորմի ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի հատուկ բաժանմունքի օպերատիվ-չեկիստական խումբը գումարտակի կոմիսար Գալուշկինի (խմբի ղեկավար Շուստերման) գլխավորությամբ Սևծովյան նավատորմի ՆԳԺԿ հատուկ վարչության կցված հատուկ ջոկատի (վաշտի) հետ (հրամանատար՝ կապիտան-լեյտենանտ Լիտովչուկ, ավագ քաղղեկ Ցիբուլին),
* Եվպատորիայից,  Սակիից, Ակ-Մեչետից, Ֆրայդորֆից և Սիմֆերոպոլից մի խումբ կուսակցական և խորհրդային աշխատողներ (Ֆ.Ա. Պավլով՝ Ղրիմի մարզկոմի կազմբյուրո).:

Դեսանտին միացել է նաև համակենտրոնացման ճամբարից ազատագրված գերիներից կազմված ջոկատը (մոտ 200 հոգի)։

Գերմանա-ռումինական օկուպացիոն ուժերը Եվպատորիայում ներառում էին քաղաքի ոստիկանական կայազորը (որի կազմը բաղկացած էր 80-100 զինվորներից, որոնք ենթակա էին քաղաքի ռազմական պարետին), նավահանգստի կոմենդատուրային (50 գերմանական ռազմածովային ուժերի զինծառայող՝ նավահանգստի պարետ՝  Երկրորդ աստիճանի կապիտան ֆոն Ռիխտգոֆենի հրամանատարությամբ, զինված երկու կամ երեք ձկնորսական կատերներով, երկու 76-մմ ռազմաավարային հրանոթներով և երկու գնդացիրներով), ինչպես նաև առափնյա հրետանային ստորաբաժանումներ (48-րդ առափնյա հրետանային գնդի 1-ին դիվիզիայի և 145-րդ առափնյա հրետանային դիվիզիայի մարտկոց՝ զինված 120 մմ տրամաչափի հրանոթներով):

## Գործողության ընթացքը
Հունվարի 4-ի երեկոյան սկսվեց զորքերի նստեցումը նավեր։ Ըստ գործողության պլանի՝ զորքերի իջեցումը պետք է իրականացվեր երկու էշելոնով, ուստի դեսանտայիններով նավերը դուրս եկան Սևաստոպոլից՝ բաժանվելով երկու խմբի։
* Ժամը 21:00 Սևաստոպոլից դուրս եկավ ամենադանդաղընթաց նավը՝ ծովային «ՍՊ-14» քարշանավը (կապիտան՝ Ի. Մ. Սապեգա) 50 դեսանտայիններով, որոնց պաշտպանությունն ապահովում էին ՄՕ-0105 և ՄՕ-0125 կատերները:
* Ժամը 23:00 Սևաստոպոլից դուրս եկավ ականազերծող «Վզրիվատել» նավը, այնուհետև ՄՕ-081, ՄՕ-036, ՄՕ-062, ՄՕ-0102, ՄՕ-041 կատերները:

Դեսանտայինները վայրէջք կատարեցին նավահանգստի մասամբ ավերված նավամատույցների վրա (ականազերծող «Վզրիվատել» նավը դեսանտն իջեցրեց ուղևորական նավահանգստի, ՄՕ-036 և ՄՕ-081 կատերները՝ Տովարնայա նավահանգստի, ՄՕ-062 և ՄՕ-0102 կատերները՝ Խլեբնայա նավահանգստի վրա, որոնց հաջորդեցին ՄՕ-0105 և  ՄՕ-0125 կատերները, որոնք դեսանտ իջեցրեցին ուղևորական նավահանգստում և գրավել նավամատույցները՝ առանց կրակոց արձակելու։ Դրանից հետո Տովարնայա նավահանգստում հաղորդակցության համար մնացել է միայն ՄՕ-036 կատերը, իսկ ջոկատի մնացած նավերը նահանջեցին դեպի ծով: Դեսանտայինները (որոնց մեջ կային բազմաթիվ եվպատորացիներ, ովքեր լավ կողմնորոշվում էին տեղանքում) սկսեցին գաղտնի ներթափանցել քաղաք։

Եկեղեցու շենքից գնդացիրը կրակ է բացել ՄՕ-036-ի վրա, որը մնացել էր Տովարնայա նավամատույցում: Զոհվել են 2-րդ կարգի ավագներ Ն. Ա. Նովիկովը և Ա. Մ. Զուբը, ինչպես նաև ծանր վիրավորում է ստացել Կարմիր նավատորմի նավաստի Վ. Կասինը: ՄՕ-036 կոմենդորները կրակ են բացել և ճնշել գնդացիրների դիրքը, իսկ դեսանտայինները սկսել են հակառակորդի վրա գրոհը: Առաջացած քաոսի մեջ ծովային հետևակի վաշտը՝ լեյտենանտ Յա. Ֆ. Շուստովի գլխավորությամբ, արագորեն առաջ էր գնացել քաղաքի խորքերը, մսի կոմբինատի տարածքում հայտնաբերել և ազատել են խորհրդային ռազմագերիների մի մեծ խումբ։

Միևնույն ժամանակ քաղաքում ապստամբություն բռնկվեց, որին մասնակցեցին քաղաքի բնակչության մի մասը և օգնության հասած պարտիզանները։

Քաղաքում գտնվող ուժերը չկարողացան կանխել դեսանտի իջեցումը և ճնշել ապստամբությունը, ռումինական հրետանային գունդը լքեց իր դիրքերը։

Տեղի բնակիչների օգնությամբ սկսվեց նավահանգստի նավամատույցների վերականգնումը, որպեսզի արագացվի դեսանտի իջեցումը:

Գերմանացիները, ուշքի գալով, սկսեցին լուսավորել նավահանգիստն ու ծովածոցը և հրետանա-ականանետային կրակ բացեցին այդ ուղղությամբ։ Գնդակոծումը սկսելուց հետո դեսանտի հետ կապ հաստատելու համար ՄՕ-041 կատերը մնաց ուղևորական նավահանգստի մոտ, իսկ ջոկատի մնացած նավերն ու կատերները հեռացան ափից և սկսեցին մանևրել ծոցում՝ կրակ բացելով ի աջակցություն դեսանտայինների:
Շարունակելով գրոհը, առավոտյան ժամը 6:00-ին դեսանտայինները գրավեցին քաղաքի հարավային մասը, ամրապնդեցին «Ղրիմ» հյուրանոցի շենքը (որտեղ գտնվում էր ծովային հետևակի գումարտակի շտաբը), բայց լեյտենանտ Շևչենկոյի հրամանատարությամբ վաշտի հետագա առաջխաղացումը կանգնեցվեց հանգստավայրի պոլիկլինիկայի շենքում:
слева|մինի|Գերմանացի հետևակայինները առաջ են գնում Դյոմիշևի փողոցով

Վերմախտի 11-րդ բանակի հրամանատարությունը ուժեր ուղարկեց դեսանտի դեմ՝ սկզբում համակցված գումարտակ, որը ներառում էր Եվպատորիայի տարածքում տեղակայված ուժեր (հետևակայիններ, երկաթուղային զորքերի զինծառայողներ, զենիթային հրանոթների մարտկոց երկու լուսարձակներով և այլն), այնուհետև Եվպատորիա ժամանեցին 22-րդ հետևակային դիվիզիայի հետախուզական գումարտակը, 70-րդ սակրավորային հումարտակը և մի քանի գերմանական և ռումինական հրետանային մարտկոցներ, որին հաջորդեց 72-րդ հետևակային դիվիզիայի 105-րդ հետևակային գունդը:

1942 թվականի հունվարի 5-ին, ժամը 10:00-ին, Ա.Ս. Բոյկոն ականազերծող նավից ռադիոգրամմա է փոխանցել, որ իրավիճակը վտանգավոր է, և դեսանտայիններին անհապաղ օգնություն է անհրաժեշտ։ Ժամը 11:00-ին գումարտակի հետ կապը կորել է։

Ծովում սկսված երկարատև փոթորիկը թույլ չտվեց օգնություն տրամադրել դեսանտայիններին և աջակցող ուժեր իջեցնել նավահանգստում։ Նավատորմի նավերը, որոնց վրա գտնվում էր դեսանտի երկրորդ էշելոնը (էսկադրային ականակիր, ականազերծող նավ և չորս կատեր) երկու անգամ դուրս են եկել Սևաստոպոլից ծով, բայց ստիպված են եղել հետ վերադառնալ։

Գերմանական ինքնաթիռները ռմբակոծել են նավերը, օդային հարձակման ժամանակ ՄՕ-041 նավը վնասվել է, ինչի հետևանքով զոհվել է կատերի հրամանատար, լեյտենանտ Ի. Ի. Չուլկովը և Կարմիր նավատորմի երկու նավաստի, մահացու վիրավորում է ստացել նաև անձնակազմի մեկ անդամ: Արդյունքում ՄՕ-041-ը ստիպված է եղել հետ քաշվել Սևաստոպոլ։

1942 թվականի հունվարի 6-ին «Սմիշլյոնի» էսկադրոնային ականակիր ուղարկվեց Եվպատորիա, սակայն այն չկարողացավ կապ հաստատել դեսանտայինների հետ, քանի որ ափից գնդակոծվեց տանկերով, վնասվեց և ստիպված եղավ վերադառնալ։

Հաջորդ գիշեր Եվպատորիա ուղարկվեցին «Տաշքենդ» առաջնորդ նավը (հետախուզական խմբով) և «մեծ որսորդ» տիպի երկու  կատեր (400 հոգանոց դեսանտով)։ Երբ նավերը մոտեցան նավամատույցին, գերմանական տանկերը հայտնվեցին ամբարտակի վրա և կրակ բացեցին ափին մոտեցող «Տաշքենդ»-ի վրա։ Նավը ստիպված էր նահանջել դեպի ծով և իջեցրել մակույկ, որը հետախուզական խումբ տեղափոխեց ափ՝ Եվպատորիայի փարոսի մոտ: Հետախույզները պարզեցին, որ գնդացիրներ են տեղադրվել նավամատույցներում, Եվպատորիայի նավամատույցներում գերմանացիներ են գտնվում, իսկ դեսանտն ոչնչացվել է։

Քաղաքում մարտերը գնում էին ամեն տան համար և շարունակվեցին երեք օր: Քաղաքից դուրս պրծնել փորձող մի քանի դեսանտայինների հաջողվեց հասնել քարհանքերին և որոշ ժամանակ շարունակեցին մարտերը, մինչդեռ ևս մի քանիսին հաջողվեց դուրս գալ քաղաքից։

Յոթ հարյուր դեսանտայիններից կենդանի մնաց հարյուրից պակասը։

Եվպատորիայի դեսանտը թշնամու ուժերի մի մասը շեղեց Սևաստոպոլից, ինչպես նաև նպաստեց խորհրդային զորքերի հաջողությունների ամրապնդմանը Կերչի թերակղզում։

Իր հուշագրություններում 11-րդ բանակի նախկին հրամանատար՝ գեներալ-ֆելդմարշալ Է. Մանշտեյնը՝ գիտակցելով դեսանտի հետևանքով ստեղծված իրավիճակի լրջությունը, գրել է. «Եթե հնարավոր չլիներ անմիջապես վերացնել կրակի այս նոր օջախը, եթե ռուսները կարողանային նոր զորքեր իջեցնել այստեղ՝ տեղափոխելով նրանց մոտակա Սևաստոպոլից, ապա ոչ ոք չէր կարող երաշխավորել հետևանքները»։

## Հիշողություններ
մինի|աջից|Եվպատորիական դեսանտի մասնակիցների եղբայրական գերեզմանը Կոլոսկիում: Հուշարձանի հեղինակ՝ քանդակագործ Ս.Ս. Կարտաշյով
մինի|աջից|Փողոց Եվպատորիայում
* Դեսանտային խմբի մասնակիցներից գրեթե ոչ մեկը դրա համար որևէ պարգև չստացավ։ Հավանաբար, միակը, ով հասավ Սևաստոպոլ, հատուկ նշանակության ջոկատի նավաստի Ալեքսեյ Լավրուխինն էր, ով պարգևատրվեց «Մարտական ծառայության համար» մեդալով։
* Նավաստի-դեսանտայինների հուշարձանը, որը կանգնեցված էր 1970 թվականի հունիսի 7-ին Սակի քաղաքից մի քանի կիլոմետր,  Եվպատորիայի փարոսից 50 կաբելտով հեռավորության վրա (քանդակագործ՝ Ն. Ի. Բրացուն, ճարտարապետներ՝ Վ. Ն. Ենիոսով և Ս. Ի. Կուլև): Հուշարձանը հստակ երևում է Սիմֆերոպոլ տանող ճանապարհից։ Քանդակագործը պատկերել է մի խումբ նավաստի-դեսանտայիններ, որոնք մտնում են մարտի մեջ՝ այդպիսով անմահացնելով մինչև արյան վերջին կաթիլը կռված հերոսների անմահ սխրանքը։ Այս հուշարձանից առաջ նույն տեղում կանգնած էր մեկ այլ նավաստու քանդակ, որի գլխավերևում նռնակ էր բարձրացված։
* Հուշարձան (հարթաքանդակով կոթող) Եվպատորիայում՝ Դյոմիշև և Ռևոլյուցիայի փողոցների խաչմերուկում։
* Վ. Ս. Վիսոցկու «Чёрные бушлаты» երգը, որը նա գրել է Եվպատորիայում 1972 թվականին, նվիրված է եվպատորիական դեսանտին:
* Փողոց Եվպատորիայում:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Исаев А. В.* Десанты в Евпатории и Судаке. // Битва за Крым. 1941—1944 гг. — М.: Эксмо; Яуза, 2016. — 896 с. — ISBN 978-5-699-92485-1. — С.157—179.
* *Кропотов В.* Тактический десант. Евпаторийская десантная операция 4-5 января 1942 года. — Симферополь: «Н.Оріанда», 2018. — 216 с., ил. — ISBN 978-5-604-09040-4.
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* Памятник морякам-десантникам на месте гибели тральщика // История Евпатории. От Керкинитиды до наших дней.
* Евпаторийский десант на сайте Евпатории // История Евпатории. От Керкинитиды до наших дней.
* Памятник на месте основной высадки десанта в Евпатории // История Евпатории. От Керкинитиды до наших дней.
* Памятник участникам Евпаторийского десанта 1942 года // Новые снимки 2015 года на Gorod-Evpatoriya.RU
* ПАМЯТНИК ГАЛУШКИНУ АЛЕКСАНДРУ
* О неудачном тактическом десанте 
* Марина Елисеева. Трагедия и подвиг Евпаторийского десанта // «Красная Звезда». 2018, 1 февраля.

Կատեգորիա:Եվպատորիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ