Հաղթեցին ապրելով (գիրք)

**Հաղթեցին ապրելով**, փաստավավերագրական գիրք, որում ներկայացված են Ալեքսանդրապոլում տեղակայված Պոլիգոնի, Կազաչի պոստի, Սևերսկու ամերիկյան որբանոցներում մեծացած 34 աղջկա կյանքի իրական պատմությունները։ Գրքի հեղինակն է լեզվաբան, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու Անի Մանուկյանը, ում մայրական կողմի հայրն ու մայրը նույնպես Եղեռնից փրկված և Ալեքսանդրապոլի Պոլիգոն որբանոցում մեծացած մարդիկ էին։ 
Գրքի հիման վրա նկարահանվել է համանուն ֆիլմը (ռեժիսորը՝ Լիլիթ Մխիթարյան), որը ներկայացվել է մի քանի միջազգային հեղինակավոր կինոփառատոնների։ Ֆիլմը հաղթել է 2024 թվականի նոյեմբերին Տորոնտոյում կայացած Նուռ Ֆիլմերի 17-րդ Միջազգային Փառատոնի լավագույն կարճ փաստագրական ֆիլմ անվանակարգում, ինչպես նաև անվանակարգվել է ԱՄՆ-ում ԱՐՓԱ միջազգային ֆիլմերի փառատոնին (*ARPA international film festival (USA*)։

«Հաղթեցին ապրելով» գրքի շնորհանդեսը տեղի է ունեցել 2022 թվականի հուլիսի 28-ին Երևանում՝ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի գիտաժողովների սրահում։

## Պատմական ակնարկ
Հայոց ցեղասպանությունից փրկված հազարավոր որբեր տարբեր ազգերի միսիոներների և քաղաքական գործիչների բարի կամքի շնորհիվ ողջ
մնացին: ԱՄՆ-ից «բարի սամարացիների» թվում էին Հարիսոն Մայնարդը (Harrison Maynard), Մերի Ուայթ Մայնարդը (Mary White Maynard), Էռնեստ Յարոն (Ernest Yarrow), Ջեյն Տաքլի  Յարոն (Jane Tuckley Yarrow), Ջորջ Ռայնոլդսը (George Raynolds) և ուրիշներ։

1915 թվականի սեպտեմբերին Հենրի Մորգենթաուն կոտորածներից փրկվածներին սատարելու համար հատուկ կոմիտե ստեղծելու խնդրանքով նամակ է ուղարկում ԱՄՆ Պետդեպարտամենտ:
Նույն թվականի հոկտեմբերից սկսած՝ գաղթականներին ու որբերին օգնելու նպատակով դրամահավաքով է սկսում զբաղվել Հայկական նպաստամատույց հանձնախումբը (*Armenian Relief Committee*), որին միանալով՝ Մերձավոր Արևելքում արդեն գործող նմանատիպ կոմիտեները ձևավորում են Հայ-սիրիական ամերիկյան նպաստամատույց հանձնախումբ՝ *American Committee for
Armenian and Syrian Relief (ACASR)*: Այն ստեղծվում է Հենրի Մորգենթաուի ակտիվ մասնակցությամբ և ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի անմիջական աջակցությամբ:
Հայ-սիրիական ամերիկյան նպաստամատույց հանձնախումբն ԱՄՆ-ից մարդասիրական օգնություն էր ուղարկում Կոստանդնուպոլսի Ամերիկյան դեսպանատուն, որտեղից միսիոներների միջոցով բաժանվում էր կարիքավորներին: Հանձնախմբի օգնությունը դադարում է, երբ ԱՄՆ ներքաշվում է Առաջին աշխարհամարտի մեջ ընդդեմ Գերմանիայի և Թուրքիայի: Պատերազմի ավարտից հետո այն ընդլայնում է աշխարհագրությունը՝ ներառելով նաև Ռուսահայաստանը, որտեղ հանգրվանել էին հազարավոր գաղթականներ ու որբեր: Հանձնախմբի ներկայացուցիչները շրջում էին Ալեքսանդրապոլում (Լենինականում), Ղարաքիլիսայում (Վանաձորում), Դիլիջանում և հիմնում ճաշարաններ, երեխաների համար կաթ բաժանելու կենտրոններ, բժշկական կլինիկաներ և որբերի կացարաններ:

1918 թվականից Հայ-սիրիական ամերիկյան նպաստամատույց հանձնախումբ կրում էր նաև Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտե՝ **Ամերկոմ** () անվանումը: ԱՄՆ Կոնգրեսի՝ 1919 թվականի օգոստոսի 6-ի որոշմամբ կոմիտեն վերանվանվում է Մերձավոր Արևելքի Նպաստամատույց (*Near East Relief*)՝ ՄԱՆ, որն իր գործունեության 15 տարիների ընթացքում ավելի քան 100 միլիոն դոլարի մարդասիրական օգնություն է տրամադրել Մերձավոր Արևելքում և Կովկասում՝ օգնելով Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներին:

1915 թվականին Ալեքսանդրապոլում գաղթականների թիվը հասնում էր 22000-ի: Առաջին որբանոցը բացվում է 1915 թվականին Երիտասարդական միության կողմից, որը գործում է մինչև 1916 թվականը:
Ալեքսանդրապոլում Պոլիգոնի, Կազաչի և Սևերսկի պոստերի մանկատներում 21000 որբ էր ապրում: Նրանցից բացի՝ 200000 գաղթական էր ապավինում ՄԱՆ-ի օգնությանը:
1922 թվականին  Ալեքսանդրապոլում և քաղաքից դուրս գտնվող որբերի թիվը հասնում էր 31000-ի:

## Բովանդակություն

«Հաղթեցին ապրելով» գիրքը Ալեքսանդրապոլի որբանոցներում միասին մեծացած 34 կանանց մասին է։ Պատմությունները վավերագրվել են նրանց ժառանգների պատմածի շնորհիվ։ Գյումրու որբանոցներում ապաստան գտած հայ կանայք, փրկվելով Թուրքիայի կողմից իրականացված Հայոց ցեղասպանությունից, կարողացել են ընտանիք կազմել, սերունդ թողնել։
Հեղինակը այցելել է որբանոցներում ապստանած հայուհիների ժառանգներին, զրուցել, գրառել փաստական նյութերը։ Յուրաքանչյուր պատմության սկզբում նկարագրվում է հանդիպումը ժառանգի հետ:
Ամեն զրույցից հետո նյութը մշակվել է, հարստացվել որբերի և նրանց անձնական իրերի լուսանկարներով, Հայաստանի ազգային արխիվում պահվող փաստաթղթերով։

Գրքում ներկայացված են հետևյալ հայ կանանց պատմությունները․
# Անահիտ Տեր-Գևորգյան- Քոչարյան (1910, Կարս – 1991, Գյումրի) 
# Հայաստան Սարգսյան- Կոստանյան  
# Սաթենիկ Ղազարյան  
# Սաթենիկ Համալբաշյան  
# Անուշ Մելքոնյան  
# Անուշ Գրիգորյան 
# Ոսկեհատ Գրիգորյան (Օ ծո) 
# Մարգարիտա Գևորգյան 
# Քրիստինե Գաբրիելյան  
# Հռիփսիմե (Հոռոմ) Գալստյան 
# Եղիսաբեթ Ղազարյան  
# Սաթենիկ (Գյոզալ)-Ռոզա Մովսիսյան- Շահինյան  
# Ֆլորա Հովհաննիսյան  
# Արեգ (Արեգնազան) Հովհաննիսյան- Մանդալյան 
# Անահիտ Գրիգորյան  
# Ծաղիկ Սեդրակյան  
# Փիրուզա (Ռոզա) Գասպարյան  
# Օվսաննա Ոսկանյան-Ավետիսյան  
# Պերճանուշ Մելիքյան- Կարապետյան  
# Մարգարիտ Գյուրջիան (Գյուրջիև) 
# Նոյեմ Բաբայան  
# Սրբուհի Եղիազարյան  
# Արեգ (Արեգնազան), Գայանե Մկրտչյաններ 
# Անիկ Նիկողոսյան  
# Մարիա (Մարիամ) Ուզունյան- Պետրոսյան  
# Փեփ րոն Խաչատրյան  
# Ազնիվ Հովհաննիսյան  
# Ալմաստ Ղարիբջանյան  
# Հրանուշ Մանուկյան 
# Երանակ Պողոսյան 
# Մարո Էյրամջյան 
# Սիրանուշ Ավետիսյսն 
# Եպրաքսյա Վարդանյան  
# Աստղիկ Բադալյան

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*«Հաղթեցին ապրելով» գիրք, Զանգակ գրատան կայքէջում 
*Հաղթեցին ապրելով գիրքը eastview․ցօմ առցանց գրախանութի կայքում
*«Հաղթեցին ապրելով» գիրքը՝ նախնիների կամքի նոր խորհրդանիշ, Tsayg.am
*Հաղթեցին ապրելով ֆիլմի թրեյլերը

Կատեգորիա:Վավերագրական գրականություն
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության հետազոտողներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության ականատեսներ
Կատեգորիա:Ալեքսանդրապոլ քաղաքում մահացածներ