Գանայի տնտեսություն

**Գանայի տնտեսությունն** ունի բազմազան և հարուստ ռեսուրսների բազա, ներառյալ թվային տեխնոլոգիական ապրանքների արտադրությունն ու արտահանումը, ավտոմոբիլային և նավերի շինարարությունը և արտահանումը, ինչպես նաև բազմազան ու հարուստ ռեսուրսների արտահանումը, ինչպիսիք են ածխաջրածինները և արդյունաբերական օգտակար հանածոները։

Գանայի ներքին տնտեսությունը 2012 թվականին կենտրոնացված է եղել ծառայությունների շուրջ, որոնք կազմում էին ՀՆԱ-ի 50%-ը և աշխատուժի 28%-ը։ Բացի հանքանյութերի և նավթի հետ կապված արդյունաբերականացումից, Գանայում արդյունաբերական զարգացումը մնում է հիմնական, հաճախ կապված պլաստիկի հետ (օրինակ՝ աթոռներ, պլաստիկ տոպրակներ, ածելիներ և գրիչներ)։

Գանան ձեռնամուխ է եղել արժույթի վերահաշվարկի իրականացմանը՝ սեդիից (₵) մինչև նոր արժույթ՝ Գանա սեդի (GH₵) 2007 թվականի հուլիսին։ Փոխանցման տոկոսադրույքը կազմում է 1 Գանա սեդի յուրաքանչյուր 10,000 Սեդիի դիմաց։

Գանան Աֆրիկայի ոսկու ամենամեծ արտադրողն է՝ 2019 թվականին շրջանցելով Հարավաֆրիկյան Հանրապետությանը և կակաոյի մեծությամբ երկրորդ արտադրողը (Կոտ դ’Իվուարւց հետո)։ Երկիրը հարուստ է նաև ադամանդներով, մանգանով կամ մանգանով, բոքսիտով և նավթով։ Երկրի պարտքի մեծ մասը չեղարկվել է 2005 թվականին, սակայն կառավարության ծախսերը հետագայում թույլ են տվել աճել։ Նավթի գների անկման հետ մեկտեղ դա հանգեցրել է տնտեսական ճգնաժամի, որը ստիպել է կառավարությանը 2015 թվականի ապրիլին Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) կողմից 920 միլիոն դոլարի երկարաձգված վարկի շուրջ բանակցություններ վարել։

## Հարկավորում
Ավելացված արժեքի հարկը սպառման հարկ է, որը կառավարվում է Գանայում։ 1998 թվականին սկսված հարկային ռեժիմն ուներ մեկ դրույքաչափ, սակայն 2007 թվականի սեպտեմբերից մտել է բազմակի դրույքաչափի ռեժիմ։ 1998 թվականին հարկի դրույքաչափը եղել է 10%, իսկ 2000 թվականին փոփոխվել է և դարձել 12,5%։ Եկամտահարկի և կորպորատիվ հարկի բարձրագույն դրույքաչափերը կազմում են 25%։ Ավելացված արժեքի հարկի (ԱԱՀ) հետ ներառված այլ հարկերն են ազգային առողջության ապահովագրության տուրքը և կապիտալի շահույթի հարկը։ Ընդհանուր հարկային բեռը 2013 թվականին կազմել է Գանայի ընդհանուր ներքին եկամտի 12,1%-ը։

## Արտադրություն
Գանայի արդյունաբերական բազան համեմատաբար առաջադեմ է։ Ներմուծման փոխարինող արդյունաբերությունը ներառում է էլեկտրոնիկայի արտադրությունը։ Rlg Communications-ը առաջին բնիկ աֆրիկյան ընկերությունն է, որը հավաքում է դյուրակիր համակարգիչներ, աշխատասեղաններ և բջջային հեռախոսներ և հանդիսանում է Արևմտյան Աֆրիկայի տեղեկատվական և հաղորդակցության տեխնոլոգիաների (ՏՀՏ) և բջջային հեռախոսների արտադրության ամենամեծ ընկերությունն է։

Գանան սկսել է իր ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը SMATI Turtle 1 անունով ամուր ամենագնաց նախատիպի կառուցմամբ, որը նախատեսված է եղել աֆրիկյան կոշտ տեղանքում օգտագործելու համար։ Այն նախագծվել և արտադրվել է Suame Magazine Industrial Development կազմակերպության արհեստավորների կողմից։ Քաղաքային էլեկտրական մեքենաները Գանայում արտադրվում են 2014 թվականից։

2012 թվականի դրությամբ տեքստիլի ոլորտում գործել են չորս խոշոր ընկերություններ՝ Akosombo Textiles Limited, Tex Style Ghana Limited, Printex Ghana և Ghana Textile Manufacturing Company:

Ghana National Petroleum Corporation-ը և Ghana Oil Company-ն զբաղվում են հում նավթի և գազի հետախուզմամբ, շահագործման և վերամշակմամբ։

## Հեռահաղորդակցություն
2022 թվականի հունվարի վերջին Գանայում ձայնային բաժանորդագրությունների ընդհանուր թիվը կազմել է 41,380,751։ Սա 1,28% տոկոսային աճ է 2019 թվականի դեկտեմբերի 40,857,007 ցուցանիշի համեմատ։ Ընդհանուր ներթափանցման մակարդակը կազմում է 136,79%։ Գանայում բջջային հեռախոսակապի ընկերությունների միջև մրցակցությունը հեռահաղորդակցության ոլորտի աճի կարևոր մասն է, ներկայիս առաջատարը MTN-ն է՝ 23,150,485 ձայնային բաժանորդագրությամբ, որը ներկայացնում է շուկայի 55,95%-ը, որին հաջորդում է Vodafone-ը՝ 9,075,795 ձայնային բաժանորդագրությամբ։

Գանայի զանգվածային լրատվության միջոցները Աֆրիկայում ամենաազատականներից են, իսկ համաշխարհային մամուլի ազատության ինդեքսով Գանան զբաղեցնում է երրորդ ամենաազատը Աֆրիկայում և 30-րդը՝ ամենաազատը աշխարհում։ Գանայի Սահմանադրության 12-րդ գլուխը երաշխավորում է Գանայի մամուլի ազատությունը և զանգվածային լրատվության միջոցների անկախությունը, իսկ 2-րդ գլուխն արգելում է գրաքննությունը։ Գանայի մամուլի ազատությունը վերականգնվել է 1992 թվականին։

Գանան Աֆրիկայի առաջին երկրներից էր, որը միացել է համաշխարհային ցանցին։ 2010 թվականին Գանայում եղել է 165 լիցենզավորված ինտերնետ ծառայություններ մատուցողներ, որոնք օգտագործում էին 29 օպտիկամանրաթել, 176 VSAT օպերատոր, որոնցից 57-ը գործում էին, իսկ 99 ինտերնետային օպերատորներ լիազորված էին հանրային, մասնավոր տվյալների և փաթեթների համար, անջատված ցանցի օպերատորները եղել են 25-ը։

## Տվյալներ
մինի|Գանայի մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի փոփոխություն, 1870–2018 թթ. Թվերը ճշգրտված են 2011 թվականի միջազգային դոլարի գնաճով:
մինի|Ժամանակի ընթացքում ծայրահեղ աղքատության մեջ գտնվող բնակչության մասնաբաժինը 1981-ից մինչև 2019 թվականը:
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 1980–2023 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները։ 5%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։

## Ներմուծում և արտահանում
2016 թվականին Գանայի արտահանման առաջատար ապրանքներն են եղել հում նավթը (2,66 միլիարդ դոլար), ոսկին (2,39 միլիարդ դոլար), կակաոյի հատիկները (2,27 միլիարդ դոլար), կակաոյի մածուկը (382 միլիոն դոլար) և կակաոյի կարագը (252 միլիոն դոլար)։ 2016 թվականին Գանայի արտահանման գլխավոր ուղղությունները եղել են Շվեյցարիան (1,73 միլիարդ դոլար), Չինաստանը (1,06 միլիարդ դոլար), Ֆրանսիան (939 միլիոն դոլար), Հնդկաստանը (789 միլիոն դոլար) և Նիդեռլանդները (778 միլիոն դոլար)։

2016 թվականին Գանա ներմուծման հիմնական կատեգորիաները եղել են զտված նավթը (2,18 միլիարդ դոլար), հում նավթը (546 միլիոն դոլար), ոսկին (428 միլիոն դոլար), բրինձը (328 միլիոն դոլար) և փաթեթավորված դեղամիջոցները (297 միլիոն դոլար)։ 2016 թվականին Գանա ներմուծման ամենաբարձր արժեք ունեցող երկրներն են եղել Չինաստանը (4,1 միլիարդ դոլար), Նիդեռլանդները (1,58 միլիարդ դոլար), Միացյալ Նահանգները (1,1 միլիարդ դոլար), Նիգերիան (920 միլիոն դոլար) և Հնդկաստանը (668 միլիոն դոլար)։

## Մասնավոր բանկինգ
Գանայի ֆինանսական ծառայությունները վերջին տարիներին բազմաթիվ բարեփոխումներ են տեսել։ 2007 թվականին բանկային (թոփոխություն) ակտը ներառում էր բանկային գործունեության ընդհանուր լիցենզիա շնորհելը որակավորված բանկերին, որը թույլ է տալիս միայն Գանայի բնիկ օֆշորային բանկերին աշխատել Գանա երկրում։ Գանայի բնիկ մասնավոր բանկ Capital Bank-ն առաջինն է եղել, ինչը ստացել է ընդհանուր բանկային լիցենզիա Գանայում, ինչպես նաև Գանայի բնիկ մասնավոր բանկերը՝ UniBank, National Investment Bank և Prudential Bank Limited: Հետևաբար, Գանայի ոչ ռեզիդենտ անհատների կամ ռեզիդենտների և օտարերկրյա ընկերությունների կամ Գանայի բնիկ ընկերությունների համար հնարավոր է դարձել Գանայում բացել բնիկ Գանայի օֆշորային բանկային հաշիվներ։ Գանայի բնիկ մանրածախ և խնայողական բանկերը ներառում են Գանայի գյուղատնտեսական զարգացման բանկը, CAL Ban-ը, GCB Bank Ltd-ը, Home Finance Compan-ը և UT Bank-ը, ինչպես նաև Գանայի բնիկ խնայողական և վարկային  ABii National և Savings և Loans Company հաստատությունները։

## Ֆոնդային բորսա
Գանայի ֆոնդային բորսան Աֆրիկայում ամենամեծերից մեկն է, որի շուկայական կապիտալիզացիան կազմում է 57,2 միլիարդ ԳՀ կամ 180,4 միլիարդ CN¥: Հարավային Աֆրիկայի

Յոհանեսբուրգի ֆոնդային բորսան ամենամեծն է։

## Էներգիա

2018 թվականի դրությամբ Գանան սպառել է մոտ 10 միլիոն տոտ առաջնային էներգիա, որը հիմնականում բաղկացած է կենսազանգվածից (40%), նավթից և դիզելից (40%), որին հաջորդում են հիդրոէներգիան (10%) և բնական գազը (10%)։
### Նավթ և գազ
Գանան ծովում նավթի և բնական գազի զգալի պաշարներ է հայտնաբերել 2000-2010-ական թվականներին։ Երկիրը պաշտոնապես դարձել է նավթի և գազի արտադրող 2010 թվականին՝ «Tullow Oil»-ի կողմից Jubilee հանքավայրը շահագործման հանձնելով և ներկայումս արդյունահանում է երեք խոշոր օֆշորային հանգույցներից՝ Jubilee, TEN և OCTP: 2021 թվականին դրա արդյունահանումը կազմել է օրական մոտ 150,000 բարել նավթ։ 2010 թվականից արդյունահանման մեկնարկից ի վեր Գանան դարձել է նավթի 34-րդ խոշորագույն ազգային արտադրողը։

2021 թվականին Գանան արտահանել է ավելի քան 71 միլիոն բարել նավթ։ Չինաստանը Գանա նավթի խոշորագույն ներկրողն էր՝ ստանալով արտահանման ավելի քան 41%-ը Հարավային Աֆրիկայից, որը երկրորդ խոշոր ներկրողն է՝ 13,9%-ով։

### Արևային էներգիա
Գանան արագ կերպով սկսել է արևային կայանների կառուցումը իր արևով հարուստ հողատարածքում՝ նպատակ ունենալով դառնալ առաջին երկիրը, որն իր էներգիայի 6%-ը կստանա արևային էներգիայի արտադրությունից։ 2010-ականների սկզբին շինարարությունը սկսվելուց ի վեր արևային էներգիայից էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 2014 թվականին զրոյական ԿՎտժ-ից հասել է ավելի քան 60 ԳՎտժ-ի 2020 թվականին, ինչը կազմում է Գանայի էլեկտրաէներգիայի սպառման 0,46%-ը։

### Քամու էներգիա
մինի|240x240փքս|Հողմատուրբիններ հողմաէլեկտրակայանում:
Գանան ունի 4-6 դասի քամու ռեսուրսներ և ուժեղ քամիների տեղանքներ, ինչպիսիք են Նկվանտան, Աքրայի հարթավայրերը և Կուահու և Գամբագա լեռները։ Առավելագույն էներգիան, որը կարելի է օգտագործել Գանայի քամու հասանելի ռեսուրսից էլեկտրաէներգիայի համար, գնահատվում է մոտ 500–600 ԳՎտժ /տարի։ Հեռանկարներ տալու համար 2011 թվականին, նույն էներգետիկ հանձնաժողովի տվյալներով, միայն Գանայի ամենամեծ Ակոսոմբո հիդրոէլեկտրական ամբարտակը արտադրել է 6,495 ԳՎտժ էլեկտրաէներգիա և, հաշվի առնելով Գանայի ողջ երկրաջերմային էներգիայի արտադրությունը, այդ տարում արտադրված ընդհանուր էներգիան կազմել է 11,200 ԳՎտժ։ Այս գնահատումները հաշվի չեն առնում հետագա սահմանափակող գործոնները, ինչպիսիք են հողօգտագործման սահմանափակումները, գոյություն ունեցող ցանցը (կամ որքան հեռու կարող է լինել քամու ռեսուրսը ցանցից) և հասանելիությունը։

### Կենսաէներգիա
մինի|240x240փքս|Հիբրիդային Սորգո աճեցման դաշտ:
Գանան ներդրել է մեխանիզմներ՝ ներդրումներ ներգրավելու իր կենսազանգվածի և կենսաէներգիայի ոլորտներում՝ խթանելու գյուղական զարգացումը, ստեղծելու աշխատատեղեր և խնայելու արտարժույթը։ Կենսաէներգիայի ենթաոլորտում հիմնական ներդրումները եղել են արտադրության ոլորտներում, դրանք են՝ փոխադրումը, պահեստավորումը, բաշխումը, իրացումը, շուկայավարումը և արտահանումը։

Գանան նպատակ ունի կայուն հիմունքներով արդիականացնել և ուսումնասիրել կենսաէներգիայի օգուտները։ Կենսազանգվածը Գանայի էներգիայի գերիշխող ռեսուրսն է օժտվածության և սպառման առումով, ընդ որում սպառվող երկու հիմնական կենսավառելիքներն են էթանոլը և բիոդիզելը։ Այդ նպատակով Գանայի էներգետիկայի նախարարությունը 2010 թվականին մշակել է իր էներգետիկ ոլորտի ռազմավարությունը և զարգացման ծրագիրը։ Ռազմավարության կարևորագույն կետերը ներառում են փայտի վառելիքի մատակարարման և արդյունավետ օգտագործման ապահովումը՝ միաժամանակ ապահովելով, որպեսզի դրանց օգտագործումը չհանգեցնի անտառահատումների:Ծրագիրը կաջակցի մասնավոր հատվածի ներդրումներին կենսավառելիքի հումքի մշակման, կենսանավթի արդյունահանման և այն երկրորդական արտադրանքի վերամշակման մեջ՝ դրանով իսկ ստեղծելով ֆինանսական և հարկային խթաններ։ Գանայի նորացման էներգիայի ակտը տրամադրում է անհրաժեշտ հարկաբյուջետային խթաններ մասնավոր հատվածի կողմից վերականգնվող էներգիայի զարգացման համար, ինչպես նաև մանրամասնում է Գանայում կենսավառելիքի և փայտի վառելիքի նախագծերի վերահսկումն ու կառավարումը։ Գանայի նավթի ազգային մարմնին հանձնարարվել է 2011 թվականի Վերականգնվող էներգիայի ակտով Գանայի կենսավառելիքի խառնուրդը գնահատել նավթի գնագոյացման սահմանված բանաձևի համաձայն։

Կլիմայի փոփոխության և գլոբալ տնտեսական խառնաշփոթի համակցված հետևանքները հրատապության զգացում են առաջացրել Գանայի քաղաքականություն մշակողների, արդյունաբերության և զարգացման մասնագետների մոտ՝ գտնելու կայուն և կենսունակ լուծումներ կենսավառելիքի ոլորտում։

### Էներգիայի սպառում
Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը Գանայի ազգային տնտեսության զարգացմանը հասնելու առանցքային գործոններից մեկն է։ Գանայի էլեկտրաէներգիայի ազգային սպառումը 2009 թվականին մեկ շնչի հաշվով կազմել է 265 կՎտ Էլեկտրաէներգիայի դեֆիցիտը հանգեցրել է dumsor-ի (անջատումների), մեծացնելով հետաքրքրությունը վերականգնվող աղբյուրների նկատմամբ։

## Ածխաջրածին և հանքարդյունաբերություն
մինի|500x500փքս|
մինի|350x350փքս|Գանայի նավթի արտահանումնների վիճակագրություն:
Գանան ունի 5 միլիարդ բարել (790×106 մ3)-ից մինչև 7 միլիարդ բարել (1,1×109 մ3) նավթի պաշար։ 2007 թվականին հայտնաբերվել է նավթի խոշոր հանքավայր, որը պարունակում էր մինչև 3 միլիարդ բարել (480×106 մ 3) հում նավթ։ Քանի որ այս հայտնագործությունները Գանան կայուն կերպով ավելացնում է արդյունահանումը, երկրների ներկայիս գագաթնակետը կազմում է օրական 200,000 բարել։ Ներկայիս արդյունահանումը կազմում է օրական 179900 բարել։

Գանան ունի բնական գազի հսկայական պաշարներ, որոնք օգտագործում են Գանայում գործող բազմաթիվ օտարերկրյա բազմազգ ընկերություններ։ Ածխաջրածնային արդյունաբերությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել Գանայի տարածաշրջանային և քաղաքային զարգացմ

Հանքարդյունաբերությունը Գանայի տնտեսության մեջ մեծ նշանակություն է ձեռք բերել 21-րդ դարի սկզբից՝ 2007 թվականին աճելով մոտ 30%։ Հանքարդյունաբերության հիմնական արդյունահանումներն են բոքսիտը, ոսկին (Գանան աշխարհի խոշորագույն ոսկու արտադրողներից մեկն է), և ֆոսֆատները : Ան վրա, և դրանք, հավանաբար, զգալիորեն կաճեն գալիք տարիներին։

Հանքարդյունաբերությունը Գանայի տնտեսության մեջ մեծ նշանակություն է ձեռք բերել 21-րդ դարի սկզբից՝ 2007 թվականին աճելով մոտ 30%։ Հանքարդյունաբերության հիմնական արդյունահանումներն են բոքսիտը, ոսկին (Գանան աշխարհի խոշորագույն ոսկու արտադրողներից մեկն է), և ֆոսֆատները։

## Զբոսաշրջություն
մինի|500x500փքս|
Զբոսաշրջության նախարարությունը մեծ ուշադրություն է դարձրել զբոսաշրջության հետագա աջակցության և զարգացման վրա։ 2009 թվականին զբոսաշրջությունը կազմել է ՀՆԱ-ի 4,9%-ը՝ գրավելով շուրջ 500,000 այցելու։ Զբոսաշրջային ուղղությունները ներառում են Գանայի բազմաթիվ ամրոցներ և ամրոցներ, ազգային պարկեր, լողափեր, բնական արգելոցներ, լանդշաֆտներ և Համաշխարհային ժառանգության շենքեր և վայրեր։

2011 թվականին *[[Ֆորբս|Forbes]]* ամսագիրը Գանան դասակարգել է աշխարհի տասնմեկերորդ ամենաբարեկամ երկիրը։ Պնդումը հիմնված էր 2010 թվականին ճանապարհորդների մի հատվածի հարցման վրա։ Աֆրիկյան մայրցամաքի բոլոր երկրներից, որոնք ընդգրկվել են հետազոտության մեջ, Գանան ամենաբարձրն է։

Գանա մուտք գործելու համար անհրաժեշտ է ունենալ Գանայի կառավարության կողմից լիազորված վիզա, բացառությամբ գործուղումների մեջ գտնվող որոշ ձեռնարկատերերի։

## Գյուղատնտեսություն
2013 թվականին գյուղատնտեսությունը զբաղեցրել է Գանայի ընդհանուր աշխատուժի 53,6%-ը։ Ագրոբիզնեսը կազմում է համախառն ներքին արդյունքի մի փոքր մասը։ Հիմնական բերքահավաքներն են եգիպտացորենը, սոսիը, բրինձը, կորեկը, սորգո, մանասավան և հեմը։ Ի տարբերություն գյուղատնտեսական անասնաբուծության, անտառային և ձկնորսության ոլորտների, բերքի ոլորտը առանցքային է Գանայի գյուղատնտեսական արդյունաբերության համար։

Գանայում 2018 թվականին արտադրվել է՝

* 20,8 միլիոն տոննա կասավա (աշխարհի 4-րդ խոշորագույն արտադրողը, զիջելով միայն Նիգերիային, Թաիլանդին և Կոնգոյին)
* 7,8 միլիոն տոննա յամ (աշխարհի 2-րդ ամենամեծ արտադրողը, զիջում է միայն Նիգերիային)
* 4,1 միլիոն տոննա սոսի (աշխարհի 2-րդ խոշորագույն արտադրողը, Կոնգոյից անմիջապես հետո)
* 2,6 միլիոն տոննա արմավենու յուղ (աշխարհում 8-րդ ամենամեծ արտադրողը)
* 2,3 մլն տոննա եգիպտացորեն 
* 1,4 միլիոն տոննա տարո (աշխարհի 4-րդ խոշորագույն արտադրողը, զիջելով միայն Նիգերիային, Չինաստանին և Կամերունին)
* 947 հազար տոննա կակաո (աշխարհում 2-րդ ամենամեծ արտադրողը, զիջելով միայն Կոտ դ'Իվուարին)
* 769 հազար տոննա բրինձ 
* 753 հազար տոննա նարինջ (19-րդ ամենամեծ արտադրողն աշխարհում)
* 713 հազար տոննա արքայախնձոր (11-րդ ամենամեծ արտադրողն աշխարհում)
* 521 հազար տոննա գետնանուշ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արդյունաբերական հեղափոխություն
Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Գանա