Sci-Hub

**Sci-Hub**, կայք է, որը թույլատրում է ներբեռնել 70 միլիոնից ավելի գիտական հոդվածներ և այլ աշխատություններ։ Առաջին հայտնի վեբ-կայքն է, որի միջոցով մեծ մասշտաբներով կարելի է անվճար ներբեռնել գիտական հոդվածների ամբողջական տարբերակները։

Այն շրջանցում է հրատարակչի վճարումները` թույլ տալով ուսումնական հաստատության վստահված անձանց միջոցով անվճար մուտք գործել գիտական հոդվածների ամբողջական տարբերակներ։ Sci-Hub-ը գիտական ամսագրերը պահում է իր սեփական քեշի մեջ` հետագա հարցումներն արագացնելու համար։

Sci-Hub-ը հիմնադրվել է 2011 թ․-ին,  Ղազախստանի ասպիրանտ Ալեքսանդրա Էլբակյանի կողմից` գիտելիքների տարածմանը նպաստելու նպատակով՝ ի պատասխան վճարովի հետազոտական աշխատանքների բարձր արժեքների՝ մոտ 30 ԱՄՆ դոլար յուրաքանչյուր հոդվածի համար։

2015 թ. ակադեմիական հրատարակիչ *Elsevier-*ն բողոք է ներկայացրել Նյու Յորքում Sci-Hub-ի դեմ` հեղինակային իրավունքի խախտման համար։ Հետազոտությունների արդյուքում պարզվեց, որ 2017թ․-ի հուլիսին PeerJ ամսագրում տպագրված հոդվածները հասանելի դարձնելու շնորհիվ՝ Sci-Hub-ը բավարարել է օգտատերերի հարցումների 99,3 %-ը, և հոդվածների միայն 0,7 %-ը մնացին անհասանելի հետազոտողների հարցումներում։

Հաջորդող դատական գործընթացի արդյունքում 2015թ․-ի նոյեմբերին բնօրինակ sci-hub.org կայքն արգելափակվեց։ Առաջին դոմենի կորստի արդյունքում, նախագիծն վերականգնեց իր աշխատանքը նույն ամսում ․io դոմենով, այնուհետև Sci-Hub-ը ցիկլային տեղափոխվել է մի շարք այլ դոմենների միջոցով, որոնցից մի քանիսն արգելափակվել են որոշ երկրներում։ Sci-Hub-ը հակասական գովասանքի է արժանացել գիտական և ակադեմիական համայնքների կողմից և դատապարտվել՝ մի շարք հրատարակիչների կողմից։

## Պատմություն
alt=|մինի|300x300փքս|Մեկ շնչի հաշվով ներբեռնված հոդվածների քանակը երկրում
Sci-Hub նախագիծն մեկնարկվել է 2011թ․ի սեպտեմբերի 5-ին՝ Ղազախստանից ծրագրավորող և նեյրոտեխնոլոգիաների հետազոտող Ալեքսանդրա Էլբակյանի կողմից։ Նրա նպատակն է նպաստել գիտելիքների տարածմանը` թույլ տալով, որ ավելի շատ մարդիկ ունենան վճարովի ծառայությունների հասանելիություն։ Էլբակյանը պնդում է, որ ինքը չէր կարող կատարել հետազոտություն Ղազախստանի համալսարանում, եթե նա նմանապես կերպով «չգողանար» հոդվածներ փորձի փոխանակման ֆորումների միջոցով՝ հաշվի առնելով հարյուրավոր հոդվածների պահանջը՝ յուրաքանչյուրը 32 դոլար արժողությամբ։ Ակտիվ զբաղվելուց և հարյուրավոր հոդվածներ ուղարկելուց հետո՝ նա սկսեց մշակել գործընթացի ավտոմատացման ուղիներ։

### Համագործակցություններ
2011թ․-ի սեպտեմբերից մինչ 2013թ․- ի սկիզբը կայքը գործարկվում էր առանց պահեստարանների։

2013թ․-ին Sci-Hub-ը սկսեց համագործակցել Ռուսաստանում գտնվող ուսումնական գրքերի և փաստաթղթերի պահոց՝ Գիտական Ժառանգության (LibGen-ի) հետ։ Մինչ 2014թ․-ի ավարտը Sci-Hub-ն հիմնվում էր LibGen-ի վրա․ որպես պահոց․ օգտատերերի կողմից հարցում ստացած փաստաթղթերը հարցում էին կատարվում LibGen-ից և առաքվում էին, եթե այնտեղ հասանելի էին, հակառակ դեպքում՝ ստացվում էին այլ միջոցներով, այնուհետև պահպանվում էին LibGen-ում։ Մշտական պահեստը թույլ էր տալիս ավելի շատ օգտվողների սպասարկել, քան պահեստավորված բովանդակությունը 6 ժամ հետո վերացնելու նախկին համակարգը։

Հետագայում մեծ քանակությամբ, հիմնականում Չինաստանից, ներբեռնումների հարցումներից և կոշտ սկավառակի հետ կապված խնդիրների պատճառով LibGen-ի պահեստներից 40,000-ից ավելի հավաքած փաստաթղթերի կորստից հետո՝ Էլբակյանը թողարկեց զանգվածային ֆինանսավորման քարոզարշավ, որպեսզի LibGen ի տվյալների բազայում ունենա Sci-Hub-ի հոդվածների սեփական կրկնօրինակներ։ 2014թ․-ին մշակվել է կոդ, որը թույլ էր տալիս Sci-Hub-ին ինքնուրույն ներբեռնել գիտական հոդվածներ, և այդ տարվա վերջում ստեղծվեցին մի քանի հայելային վեբ կայքեր, որոնք, ներկայումս,  Sci-Hub-ի միակ պահոցներն են և անկախ են LibGen-ից։ 2015 թվականից ի վեր Sci-Hub-ն ունի սեփական պահեստարան։ Գրքերը չեն պահեստավորվում Sci-Hub-ի կողմից և հարցումները վերափոխանցվում են LibGen-ին։

Նախագծի Sci-Hub.org անունը կրող բնօրինակի աշխատանքը դադարեցվել է նոյեմբերի սկզբին` դատական կարգով։ Ծրագիրը կրկին սկսեց գործել նույն ամսվա ընթացքում .io դոմենով։ Հետագայում  այն նույնպես դադարեցվեց Elsevier-ի բողոքից հետո, որը ուղղված էր կայքի չինական գրանցամատյան՝ Now.cn։ Չնայած ռեգիստրի հետ քաշքշուկներին՝ Sci-Hub-ը մինչ այսօր հասանելի է այլընտրանքային .tw և ․se դոմեններով (.bz դոմենը փակվել է 2017 թ․-ի հունվար- փետրվար ամիսներին, այնուհետև կրկին հասանելի դարձավ նույն տարվա վերջում)։ .io և .ac դոմենները նախկինում ակտիվ էին։ Երբեմն Sci-Hub-ը հասանելի էր նաև  IP հասցեի (80.82.77.83) մուտքագրմամբ կամ էլ .onion Tor գաղտնի ծառայության (scihub22266oqcxt.onion) միջոցով, որը TorrentFreak-ի հաղորդմամբ հարցումների նկատմամբ "առավել անտարբեր" է։

Հոդվածները կարող են  ստացվել Telegram հաղորդագրությունների ակնթարթային փոխանակման ծառայության միջոցով։

Կայքը լայն տարածում ունի ինչպես զարգացած․ այնպես էլ զարգացող երկրներում, ինչպիսիք են ՝ ԱՄՆ-ն, Հնդկաստանը, Ինդոնեզիան, Պակիստանը, Իրանը, Ճապոնիան, Ռուսաստանը և Բրազիլիան։ 2016թ․-ի սկզբին Էլբակյանի հրապարակած տվյալները ցույց են տալիս, որ զարգացած երկրներում ներբեռնումների քանակն ավելի մեծ է և հիմնականում հարցումները ստանում են ԱՄՆ-ից և Եվրոպական Միության երկրներից։

## Կայքի ստեղծման պատմություն
Կայքերի ավելի լայն ցանցի մի մասն ազատ մուտքի հնարավորություն է տալիս գիտական թերթերին, սակայն Sci-Hub-ը առաջինն է, ով կատարելագործել է վճարովի ծառայությունները շրջանցելու ուղին։  Գիտական գրականության փոխանակման ավանդական միջոցները ենթադրում են հոդվածի հեղինակներին կամ դրա նկատմամբ իրավունքներ ունեցող մարդկանց (օրինակ՝  #ICanHazPDF-ը Թվիթթերում) ուղղված հարցման անհրաժեշտություն։ 

Վճարովի գիտական և ակադեմիական հոդվածները հասանելի դարձնելու այլ միջոցը «կանաչ» ինքնաարխիվացումն է, որտեղ հեղինակները տեղադրում են հոդվածներն իրենց ինստիտուցիոնալ պահոցներում։ Որոշ հրատարակիչներ փորձում են արգելափակել ինքնաարխիվացումը․ վերջինիս տևողությունը կարող է լինել հրատարակումից հետո 6-12 ամիս կամ ավել։ Արգելքի հետ կապված կանխավճարի պատճառով որոշ ինստիտուցիոնալ պահեստներ ունեն կրկնօրինակման հարցման կոճակներ (օրինակ DSPACE կամ EPrints), որի միջոցով օգտատերերը կարող են հարցում կատարել, և հեղինակները կարող են տրամադրել նրանց հոդվածի մեկ օրինակ սեղմելով նշված կոճակը։ Այս միջոցները հաճախ վստահելի չեն և կարող են բերել աշխատանքում երկար ուշացումների։ Ըստ Ալեքսանդրա Էլբակյանի՝ ծրագրի ստեղծման միտքը ծնվեց այսպես․
Գիտական հոդվածներ մուտք գործելու կարևորությունը ոչ այնքան հայտնի բուհերի ուսանողների համար Էլբակյանը գիտակցեց, երբ սովորում էր Ղազախստանի համալսարանում՝ «Վճարել 32 դոլար յուրաքանչյուր հոդվածի համար ուղղակի խենթություն է, հատկապես, երբ գիտական աշխատանքի համար Ձեզ անհրաժեշտ են տասնյակ կամ հարյուրավոր հոդվածներ կարդալ։ Ես ստացել եմ նրանց մուտք գործելու հնարավորությունը ծովահենության միջոցով»։

Sci-Hub ծրագիրը սկսեց իր աշխատանքը 2011թ․-ի սեպտեմբերի 5-ին։ Կայքը դարձավ շատ հանրահայտ զարգացող երկրներում, ինչպիսիք են  Հնդկաստանը և  Ինդոնեզիան, ինչպես նաև Իրանը, Չինաստանը, Ռուսաստանը և Բրազիլիան։

Կայքի աշխատանքը ֆինանսավորվում է օգտատեր-ներդրողների կողմից ՝ բիթքոին վճարման համակարգի միջոցով։

### Նախորդ դոմեններ
Ստորև ներկայացված են 2018թ․-ի  մայիս ամսվա դրությամբ Sci-Hub-ին ծառայող դոմենները, որոնք այժմ հասանելի չեն․

* sci-hub.ac
* sci-hub.biz
* sci-hub.bz
* sci-hub.cc
* sci-hub.ga
* sci-hub.gq
* sci-hub.hk
* sci-hub.io
* sci-hub.is
* sci-hub.la
* sci-hub.mn
* sci-hub.name
* sci-hub.nu
* sci-hub.org
* sci-hub.tv
* sci-hub.wang
* sci-hub.ws
* scihub22266oqcxt.onion

## Աշխատանքի սկզբունք
Sci-Hub կայքը հասանելի է դարձնում հոդվածները՝ չպահանջելով բաժանորդագրություն կամ վճարումներ։ 2016թ․-ի փետրվար ամսվա դրությամբ, ըստ նույն կայքի տվյալների, այն օրական սպասարկել է ավելի քան 200 000 հարցումների, որը միջինում 80 000 հարցումով ավելի է 2015թ․-ի համեմատ, երբ «sci-hub.org»-ը արգելափակվեց։

2017 թ.-ի մարտին կայքը հավաքել է 62 մլն փաստաթուղթ՝ այդ թվում դրանց 85% - ը հրապարակվել են վճարովի գիտական ամսագրերում։ Կարլ Մալամուդ կարծիքով, sci-hub-ի  միլիոնավոր թերթեր հանրային տիրույթում են ԱՄՆ-ում, քանի որ հեղինակային իրավունքի ժամամակաշրջանը լրացել է՝ դրանց հրապարակման ամսաթվից կախված (1923 կամ նախկինում)։

Թեև Sci-Hub-ը չի սահմանափակվում գիտական հոդվածներով՝ հումանիտար և սոցիալական գիտությունների հրատարակված հետազոտությունները կարող այնքան հաճախ չնեբեռնվել՝  կազմելով Sci-Hub-ի 100 լավագույն ներբեռնումների 10 տոկոսը։

Sci-Hub-ը պահպահում է մի քանի տասնյակ միլիոն գիտական հոդվածներ իր պահոցներում։ Յուրաքանչյուր օր ներբեռնվում են նոր փաստաթղթեր .edu-փոխանորդի վրա հիմնված համակարգի միջոցով։ Հարցման դեպքում ստուգվում է, թե արդյոք առկա է նշված աշխատանքը բազայում․ եթե այն առկա է, ապա ալգորիթմը շրջանցում է ցանկալի ամսագրի կամ հրատարակչության վճարման արգելքը (): Ալեքսանդրա Էլբակյանի խոսքով, նշված շրջանցման ալգորիթմը կայքի հիմնական գործառույթն է, որում ծրագրավորման ամենաշատ աշխատանքներն են կատարվել։ Հասանելության բանալիները տրամադրում են այն գիտնականները կամ համալսարանները, որոնք միացված են այս կամ այն տվյալների բազային։ Յուրաքանչյուր անգամ հոդվածը, որը առաջին անգամ է հարցում ստանում, ավելացվում է Sci-Hub-ի սերվերներում, ինչպես նաև ներբեռնվում են մեկ այլ ծովահեն կայքի՝ *[[LibGen]]*-ի տվյալների բազա։

Օգտատերերը կարող են մուտք գործել կամայական աղբյուրից վերցրված հոդված՝ միասնական ծրագրերի համակարգի միջոցով, այդ թվում՝ կենտրոնական կայքէջում որոնման դաշտում DOI-ի կամ URL-հասցեի (օրինակ՝ որոշ ակադեմիական հղումների) մուտքագրմամբ, ինչպես հրատարակչի URL-հասցեի դոմենում (օրինակ՝ որոշ ակադեմիական փոխանորդների) Sci-Hub դոմենի ավելացմամբ։

Այս ծրագրային համակարգը օգտատերերի կողմից ընկալվում է որպես գերակա օգտագործվող և տիպական ծրագրերի համեմատ հարմարավետ ու հասանելի հարթակ։ Sci-Hub-ը վերահղում է հարցումները որոշակի վճարովի հասանելիությամբ աշխատանքներին, որոնք հայտնաբերվել են ''CrossRef''-ի և ''Unpaywall''-ի տվյալների մետատվյալներ բազայում։ Որոշ հարցումներ փոխադրվում են CAPTCHA-ի միջոցով։ Որոշ հարցումներ անմիջապես սպասարկվում են, այն դեպքում, երբ ուրիշները պահանջում են սպասման ժամանակ, որը հաստատում է, որ կատարվում է փոխանորդներով ցիկլիկ փոխանցում։

2016 թ. ապրիլին Էլբակյանը  «Գիտություն» ամսագրում ասել է, որ աշխարհի բազմաթիվ անանուն գիտնականներ իրենց հավատարմագրերը նվիրում են կամավոր, ինչը հետագայում հստակեցրել է՝ ասելով, որ ինքը չի բացահայտի հավատարմագրերի աղբյուրները։ Հրատարակիչներն ասում են, որ Sci-Hub-ը ապավինում է ֆիշինգի միջոցով ստացված հավատարմագրերին։ Էլբակյանն ի պատասխան նշում է, որ չնայած նա չի կարող երաշխավորել, որ լիազորագրերից ոչ մեկը ֆիշինգի միջոցով չեն ստացվել, բայց նա երբեք չի զբաղվել նման գործունեությամբ։

Sci-Hub-ն ունի հավաստագրեր, որոնց միջոցով կարող է ներբեռնել JSTOR- ին, Springer-ին, Sage-ին և Elsevier- ին պատկանող հարթակներից։ Կայքն ուսումնասիրել է մինչգրադարանային փոխառությունները (ILL, DDS), որտեղ օգտատերերը հարցում են կատարում իրենց գրադարանից որևէ հրապարակում ստանալու համար, իսկ իրենց գրադարանն էլ փոխանցում է հարցումը իր ցանցում գտնվող մեկ այլ գրադարանի։

## Ընդունում
[ձախից|մինի|Sci-hub կայքի հիմնադիր՝ [Ալեքսանդրա Էլբակյանը Հարվարդի համալսարանի գիտաժողովում (2010թ․)]]
Sci-Hub-ն անվանվել է «փոխակերպում» և, որ «փոխել է գիտելիքի հասանելիության միջոցները», այն դեպքում, երբ մի շարք հրատարակիչներ շատ քննադատաբար են մոտենում այդ հարցին, քանի որ պնդում են, որ Sci-Hub-ը խաթարում է ազատ հասանելիության նախաձեռնության տարածումը և որ այն անտեսում է, թե ինչպես են հրատարակիչները ջանք գործադրում, որպեսզի աղքատ երկրներում հասանելիությունը ավելի հեշտ տրվի։ Այն նաև քննադատվում է գրադարանային հետազոտությունների կողմից՝ մինչգրադարանային ցանցից օգտվելու ցանկության բացակայության համար։ Այնուամենայնիվ, անգամ խոշոր արևմտյան հաստատությունները, ինչպիսիք են Հարվարդը և Կոռնելլը, ստիպված էին կրճատել նրանց հասանելիությունը՝ գրանցման վրա աճող ծախսերի պատճառով, որը կարող է բերել հայտնի համալսարաններով Ամերիկյան քաղաքներում Sci-Hub-ի օգտագործման ցուցանիշների բարձրացման (սակայն դա կարող է կապված լինել նաև կայքի հարմարավետության հետ, այլ ոչ թե հասանելիության բացակայության հետ)։

Sci-Hub-ը կարելի է դիտարկել որպես տենդենցային մի հարթակ, որտեղ հետազոտությունները դառնում են առավել հասանելի։ Շատ գիտնականներ, համալսարանական գրադարանավարներ և ազատ գիտական հետազոտությունների նախկին կողմնակիցներ ենթադրում են, որ Էլբակյանը «ակադեմիական հրատարակիչներին տալիս է իր նապաստերը («Napster moment»)` hիմնվելով երաժշտության փոխանակման անօրեն ծառայության վրա, որը «խախտել է և մշտապես փոփոխել ծրագիրը»։

Իր գործողությունների և Sci-Hub-ի ստեղծման համար Էլբակյանը կոչվել է «Աարոն Շարտցի հոգևով ժառանգորդը» և հերոսը։ Նա նաև համեմատվել է Էդվարդ Սնոուդենի հետ, քանի որ վերջինս թագնվում է Ռուսաստանում ամերիկյան օրենսդրությունից փաստաթղթերի արտահոսք առաջացնելուց հետո։ Ալեքսանդրային նաև անվանում են ժամանակակից «Ռոբին Հուդ» և «Գիտության Ռոբին Հուդ»։

2016թ․-ի Ամերիկյան հրատարակիչների ասոցիացիան նամակ ուղարկեց Կալիֆոռնիայի պետական համալսարանից հրատարակիչ՝ Գաբրիել Գարդներին, ով Sci-Hub-ի և նման կայքերի մասին հոդվածներ էր գրել։ Նամակում ասոցիացիայի անդամները խնդրում էին Գարդներին դադարեցնել կայքի աջակցությունը, որի մասին նա ասել էր Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի տարեկան նստաշրջանին։ Արդյունքում հրատարակչային հաստատությունը ենթարկվեց քննադատության՝ այս թեմայի օրինական ուսումնասիրմանը խոչընդոտելու փորձ կատարելու համար, և նամակը այդ օրվանից հրապարակվել է ամբողջական տարբերակով և նրան պատասխանել է համալսարանի գրադարանային ծառայությունների դեկան՝ Կալ Ուայթ Լայբա Բիչը՝ աջակցելով Գարդների աշխատանքին։ 2016թ․-ի դեկտեմբերին «''Nature''» հրապարակչական խումբն Ալեքսանդրա Էլբակյանին անվանեց 2016թ․-ի ամենաշատ հետաքրքրություն առաջացրած 10 մարդկանցից մեկը։

2017թ․-ի հունիսին հանրային շահերի պաշտպան Կարլ Մալամուդը թվիթթերում հանդես եկավ մի շարք հրապարակումներով, որոնցում նա հաստատում է, որ Հանրային ռեսուրսը իրականացրել է Sci-Hub-ի պարունակության հաշվեքննություն և հայտնաբերել ավելի քան 2 մլն վճարովի կետեր, որոնք պետք է լինեն հասանելի հանրության համար։ Նա նաև տեղեկացնում է, որ Հանրային շահերը հարցում է կատարել Ամերիկյան իրավաբանների ասոցիացիային՝ օգոստոսին այս հարցը Պատվիրակությունների պալատի կողմից քննարկելու համար։

## Sci-Hub-ի ՎԿ խումբ
Ալեքսանդրա Էլբակյանը օգտագործում է ռուսական ծառայության սոցկայքերի ցանց՝ ՎԿ-ի Sci-Hub-ի խումբը, որպեսզի տեղեկացնի օգտվողներին ծառայությունների թարմացման և քաղաքական նորությունների մասին, դրդի գիտության ազատությանը։ Գրառումնեը ռուսերեն լեզվով են։

### Հակամարտություն Թագավորող տուն հիմնադրամի հետ
2015թ․-ի մայիսին Ռուսաստանի Արդարադատության նախարարության նախարարությունը ստեղծեց Թագավորական տուն («Династия») հիմնադրամի արտասահմանյան գործակալների ցուցակը։ Արդյունքում հիմնադրամը փակվեց նույն տարվա ընթացքում, որպեսզի խուսափի օտարերկրյա գործակալ լինելուց։ Մի քանի հազար գիտնականներ առակցություն հայտնեցին հիմնադրամին, որը դրամաշնորհներ էր տրամադրել հետազոտությունների և գիտական հրատարակությունների համար։

Արդարադատության նախարարության և հիմնադրամի փակման մասին հայտարարության միջև ընկած ժամանակահատվածում 2015 թ.-ի հուլիսին Էլբակյանը աջակցում էր նախարարության գործողություններին՝ օգտագործելով այդ խումբը։ Խումբը հարցաքննություն էր կատարում, թե որ կառույցն է ավելի կարևոր Ռուսաստանում գիտական հետազոտությունների համար՝ Sci-Hub-ը թե՞ հիմնադրամը։ Վերջինիս օգտատերերը մշտապես արգելված էին խմբի կողմից։ Հարցազրույցում, որը նաև տեղադրված էր խմբում, Էլբակյանը հայտարարեց, որ հիմնադրամը հիմնականում աջակցում է ընդդիմական և արևմտամետ դիրքորոշում ունեցող մարդկանց, և հիմնադրամի կողմնակիցներն աջակցությունն են հայտնում իրենց հետազոտության համար ստացած դրամաշնորհների պատճառով։

## Դատական հետապնդություն
2015թ․-ին առաջացավ դատական վարույթ ''Elsevier-ի'' հետ։ Հրատարակչությունը պնդում էր, որ Sci-Hub-ը անօրեն կերպով հասանելիություն է ստանում ուսանողների, ասպիրանտների և ակադեմիական հաստատությունների որոշ գիտական գրառումների համար, որպեսզի ապահովվի հոդվածներ մուտք գործելու հնարավորություն նրանց գիտական ուղղու (''sciencedirect'') հարթակի միջոցով։  Որոշ լրագրողների կարծիքով գործը բարդացավ այն պատճառով, որ կայքը տեղակայված է Սանկ-Պետերբուրգում (Ռուսաստան), որը բարդացրեց ԱՄՆ իրավական համակարգում հալածանքը։  Որոշները այս գործում տեսնում են Elsevier-ի փորձերը՝ խոչընդոտելու գիտելիքի ազատ տարածմանը և կասկածում են Elsevier-ի այն մոտիվներին, որոնք միաժամանակ փորձում են դառնալ Վիքիպեդիայի գործընկեր՝ հանրագիտարանի որոշ բեղմնավոր խմբագիրներին տրամադրելով վճարովի ծառայություններից անվճար օգտվելու հնարավորություն։ Չնայած սա կարող է բարձրացնել Վիքիպեդիայում գիտական էջերի որակը՝ այսպիսի պրակտիկան բերում է աղբյուրների հղումների օգտագործմանը, որոնք ազատ հասանելի չեն։ Այլք տեսնում են այս գործում  վիրավորանք Վիքի-համայնքի նկատմամբ։ Նման վարույթ իրականացվում է նաև Գրադարանային Ժառանգության՝ *[[Library Genesis]]*-ի (LibGen) դեմ, որը տեղակայված է Նիդերլանդներում կամ, հնարավոր է, որ Ռուսաստանում։ Չնայած 2015թ․-ի հոկտեմբերի 28-ի Նյու-Յորքի շրջանային դատարանի որոշման համաձայն կայքերի արգելափակմանը՝ այն մինչ այժմ էլ հասանելի է այլընտրանքային դոմեններով։ Կայքերը հասանելի են նաև Tor համակարգի միջոցով։

Ալեքսանդրա Էլբակյանը հիմնվում է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 27.1 հոդվածի վրա՝ «Յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի ազատ մասնակցել հասարակության մշակութային կյանքին, վայելել արվեստը, մասնակցել գիտական առաջընթացին և օգտվել նրա բաարիքներից»։ Էլեկտրոնային սահմանների ֆոնդը ցուցաբերել է դրամական օգնություն Sci-Hub-ի և LibGen-ի ծառայություններին։ Դատական վարույթը առաջ բերեց Elsevier-ի նկատմամբ լայնածավալ քննադատություն։

Իր վերաբերմունքը հայցման նկատմամբ Sci-Hub-ի հիմնադիրը արտահայտել է դատարանին ուղղված նամակում՝ «Հարցի իմաստային տեսանկյունից ծովահենությունը ինֆորմացիայի կրկնօրինակումն է, որի ժամանակ վերջանյութ-ինֆորմացիան դառնում է ավելի շատ, այն դեպքում, երբ գողության դեպքում առարկան մի սուբյեկտի մոտ անհետանում է, իսկ 2-րդի մոտ՝ ի հայտ գալիս։ Դա սկզբունքայնորեն կարևոր տարբերություն է։ Բավական հայտնի Բուդդայի ասացվածքում նշվում է՝ «Հազարավոր մոմեր կարելի է վառել մի մոմով, և նրա կյանքը չի դառնա այդքան կարճ։ Երջանկությունը չի դառնում ավելի քիչ, երբ կիսում ես այն ուրիշների հետ»։ Կարելի է ավելացնել, որ ինֆորմացիան չի պակասում, երբ այն կրկնօրինակում են։ Հասկառակը՝ այն դառնում է ավելի շատ»։

2017թ․-ի հունիսի 21-ին Elseiver-ի հարցումը ԱՄՆ դատարանում բավարարվել է 15մլն․ դոլարով։ Այնուամենայնիվ լրատվամիջոցները համարում են, որ հրատարակչությունը դժվար թէ ստանա փոխհատուցումը, իսկ գիտական ծովահենները կշարունակեն իրենց գործունեությունը։

2017թ․-ի նոյեմբերին Վիրջինիայի շրջանային դատարանը բավարարեց Sci-Hub-ին ուղղված Ամերիկյան քիմիական հասարակության պահանջը։ Նյութերի համաձայն գործը պարունակում էր հեղինակային իրավունքի խախտումներ և տիրույթը պարտավոր էր վճարել փոխհատուցում՝ 4,8 մլն․ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ, իսկ դոմենային անուններ փնտրող համակարգերը, պրովայդերները, գրանցողները պետք է սահմանափակեն Sci-Hub-ին հասանելություն տրամադրող բոլոր կայքերի գործունեությունը։

## Գործադուլ Ռուսաստանում
Կայքի գործունեության ողջ ընթացքում ծառայության հասանելությունը երկու անգամ դադարեցվել է կայքի հիմնադրի կողմից։ Ալեքսանդրա Էլբակյանի բացատրությամբ դրա հիմքում չի եղել ռուսների գիտական հոդվածներ կարդալու արգելափակման նպատակը։ Հասանելիության սահմանափակման գործողությունը բողոքի ակցիա էր։

2017թ․-ի սեպտեմբերի 5-ին Ալեքսանդրա Էլբակյանը սահմանափակեց Ռուսաստանի տարածքից օգտատերերի կայք մուտք գործելու հնարավորությունը՝ տեղեկացնելով, որ իր գործողության պատճառը դարձավ «ռուս գիտնականների ծայրահեղ ոչ ադեկվատ, վիրավորական վերաբերմունքը ծառայության հիմնադրի նկատմամբ»։ Որպես հետևանք Ալեքսանդրան հարցազրույցի ժամանակ հայտարարել է, որ կարող է վերականգնել կայքի աշխատանքը Ռուսաստանում, եթե  «ռուսաստանյան գիտական հասարակությունը հանրայնորեն և պաշտոնապես կքննադատի հեգնանքը Sci-Hub-ի հիմնադրի նկատմամբ, կհրապարակվեն իմ մասին Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի աշխատակիցների տարածած զրպարտության ժխտումներն և այդ աշխատակիցները կհեռացվեն աշխատանքից»։ Ծրագրի ՎԿ սոցկայքի խմբում մեկնաբանությունների մեջ Ալեքսանդրա Էլբակյանը նշել է, որ ըստ իրեն, համացանցում տարածվում է այն տեղեկատվությունը, որ կայքի հիմնադիրը «խելագար է», իսկ նրա անձը «խիստ վարկաբեկվում է»։ Նա դա կապեց այն բանի հետ, որ տվյալ տեղեկատվության տարածողները օգտվում են համընդհանուր աջակցությունից, իսկ ոմանք «անգամ զբաղեցնում են պաշտոններ Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայում»։ Դրա նկատմամբ իր վերաբերմունքը Ալեքսանդրան ամփոփեց հետևյալ կերպ՝ «ռուսական գիտությունը մի զամբյուղի մեջ զամբիկից էլ թեթև է»։ Ալեքսանդրայի կարծիքով իր վարկաբեկումը տեղի է ունենում «լիբերալ ընդդիմության» կողմից, և նշված կոնտեքստում նա մեկնաբանեց, որ «որոշ երկրներ արժանի չեն գիտությանը»։

Սեպտեմբերի 6-ին ՎԿ սոցկայքում ստեղծվել է «Շնորհակալություն Ալեքսանդրա Էլբակյանին!» խումբը, որտեղ «ուսանողները և գիտնականները շնորհակալություն են հայտնում Sci-Hub ռեսուրսի հիմնադրին… դրանով իսկ ցանկանում են ցույց տալ, որ գիտության հետ առընչություն ունեցող մարկանց մեծ մասը շնորհակալ են Ալեքսանդրային իր գիտական ամսագրերից հոդվածներն անվճար ներբեռնելու հնարավորություն ստեղծած ծրագրի համար, իսկ իր վարկաբեկումը կազմակերպած անբայացակամների խումբը բավականին փոքր է»։

2017թ․-ի սեպտեմբերի 9-ին Էլբակյանը վերականգնեց կայքի աշխատանքը Ռուսաստանում։ Նրա մեկնաբանությամբ նա ստացել է ծրագրի աշխատանքի համար բազմաթիվ շնորհակալական նամակներ և այն հավաստիացմամբ, որ «այսպես կոչված «գիտության լուսաբանողները» կամ ժողովրդականացնողները, որոնք սահմանափակում են համացանցում հարձակումները, վտարանդի են»։

Սեպտեմբերի 11-ին Ալեքսանդրան հարցազրույցի ընթացքում նշել է, որ Ռուսաստանի տարածքում կայքի արգելափակումը «գործադուլ» էր և փորձում էր ցույց տալ, որ «մարդու աշխատանքի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքը լուրջ խնդիր է», իսկ ծրագրի վրա աշխատանքը ներառում է ոչ միայն ինտելեկտուալ, այլ նաև ֆիզիկական ներդրում։ Չնայած նրան, որ Ալեքսանդրան ինքը կայքի աշխատանքը ներկայացնելուց մանրամասն նկարագրել է, թե ինչպես շրջանցել «արգելափակումը», որպեսզի շարունակել կայքից օգտվել գործադուլի ժամանակ՝ շատ բլոգներ և ԶԼՄ-ներ սկսեցին խոսել և գրել այդ «արգելափակումը» շրջանցելու միջոցների մասին այնպես, իբրև իրենք են գտել այդ ուղին՝ Ալեքսանդրայի ցանկությանը հակառակ։ Էլբակյանը նշեց, որ կայքի աշխատանքի սահմանափակումը «արգելափակում» չէ.
Սեպտեմբերի 15-ին հարցազրույցում Ալեքսանդրան բացատրեց, որ քաղաքավարի չէ Ռուսաստանի տարածքում ծրագրի սահմանափակումն անվանել «հասանելիության արգելափակում»․
Նշված արարքը հրահրեց գիտական հասարակության տարբեր ներկայացուցիչների կողմից ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական արձագանքների ի հայտ գալուն։ Վարկաբեկման մասին խոսելիս՝ Ալեքսանդրան ի նկատի ուներ մի շարք լիբերալ ընդդիմության գիտնականների, օրինակ՝ կենսաբան և գիտությունների հանրայնացնող Ալեքսանդրա Պանչինայի հետ նշված բախումը։ վերջինս, իր հերթին, նշված բախման մեջ արտահայտել է իր ափսոսանքը, որ իր՝ կոնկրետ մարդկանց նկատմամբ ունեցած անձնական դժգոհությունների պատճառով տուժեց բոլորի համար կարևոր նախագիծը։

### 2018թ․-ի փետրվար
2018թ․-ի փետրվարի 6-ին հայտնի դարձան ԿԳՆ «Գիտությանը հավատարիմ լինելու համար» մրցանակի դափնեկիրները։ 2 օր անց՝ 2018թ․-ի փետրվարի 8-ին Sci-Hub կայքի աշխատանքը դադարեցվեց մեկ օրով։ Համաձայն Ալեքսանդրա Էլբակյանի մեկնաբանության՝ Sci-Hub-ը դեմ կանգնեց ԿԳՆ «Գիտությանը հավատարիմ լինելու համար» մրցանակների բաշխման անարդար գործընթացին․ մրցանակի եզրափակիչ փուլ անցած մասնակիցների և դափնեկիրների շարքում երբևէ չի եղել Sci-Hub-ը, որը ոչ թե խոսքով, այլ գործով ապացուցեց իր հավատարմությունը գիտությանը։ ԿԳՆ բացատրությամբ Sci-Hub չի հավակնել մրցանակի այն պատճառով, որ ոչ մեկ հայցում չի ներկայացրել կայքը թեկնածուների շարքում ընդգրկելու համար։

## Տես նաև
* Ալեքսանդրա Էլբակյան
* LibGen
* Գիտական ծովահենություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*http://www.sci-hub.tw
*http://www.sci-hub.se
*https://vk.com/sci_hub

Կատեգորիա:2011 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Գիտական կայքեր
Կատեգորիա:Որոնողական համակարգեր