Անուղղակի պայմանագիր

Տնտեսագիտության մեջ **անուղղակի պայմանագրերը** վերաբերում են երկու կողմերի միջև կնքված կամավոր և ինքնաիրագործելի երկարաժամկետ համաձայնագրերին՝ ապրանքների կամ ծառայությունների ապագա փոխանակման վերաբերյալ։ **Անուղղակի պայմանագրերի տեսությունը** սկզբում մշակվել է բացատրելու համար, թե ինչու են աշխատաշուկայում անկումների ժամանակ գնային ճշգրտումների (աշխատավարձերի անկում) փոխարեն քանակական ճշգրտումներ (աշխատանքից ազատումներ) առաջանում։

Անուղղակի պայմանագրային տեսության ակունքները կայանում են այն համոզմունքի մեջ, որ աշխատավարձերի և զբաղվածության դիտարկվող տատանումները չեն կարող բավարար կերպով բացատրվել մրցակցային աշխատաշուկայով, որտեղ աշխատավարձերը միշտ հավասար են աշխատանքի սահմանային արդյունքին և աշխատաշուկան միշտ հավասարակշռության մեջ է։

Աշխատաշուկայի համատեքստում անուղղակի պայմանագիրը գործատուի և աշխատողի միջև կնքված աշխատանքային համաձայնագիր է, որը սահմանում է, թե որքան աշխատուժ է մատակարարվում աշխատողի կողմից և որքան աշխատավարձ է վճարվում գործատուի կողմից ապագայում տարբեր հանգամանքներում։ Անուղղակի պայմանագիրը կարող է լինել բացահայտ գրավոր փաստաթուղթ կամ լուռ համաձայնագիր (որոշ մարդիկ առաջինը անվանում են «բացահայտ պայմանագիր»): Պայմանագիրն ինքնակիրառվող է, ինչը նշանակում է, որ երկու կողմերից ոչ մեկը չի պատրաստ լինի խախտել անուղղակի պայմանագիրը որևէ արտաքին հարկադրանքի բացակայության դեպքում, քանի որ հակառակ դեպքում երկու կողմերն էլ ավելի վատ վիճակում կլինեն։

Անուղղակի պայմանագրերում միջանձնային բանակցություններն ու համաձայնությունը հակադրվում են ապակենտրոնացված մրցակցային շուկաներում անձնազուրկ և ոչ բանակցային որոշումների կայացմանը։ Ինչպես Արթուր Մելվին Օկունն է ասում՝ պայմանագրային շուկան «անտեսանելի ձեռքսեղմման» նման է, այլ ոչ թե անտեսանելի ձեռքի։

## Անուղղակի պայմանագրեր աշխատաշուկայում

### Աշխատանքից ազատման հանելուկ
Ավանդական տնտեսագիտության տեսության մեջ աշխատողը իր աշխատավարձը վերցնում է տրվածի պես և որոշում, թե քանի ժամ է աշխատում։ Ընկերությունը նաև աշխատավարձը վերցնում է տրվածի պես և որոշում, թե որքան աշխատուժ գնի։ Այնուհետև շուկայում որոշվում է աշխատավարձը՝ ապահովելու համար, որ աշխատուժի ընդհանուր առաջարկը հավասար լինի աշխատուժի ընդհանուր պահանջարկին։ Եթե աշխատողները մատակարարում են ավելի շատ աշխատուժ, քան ընկերությունները պահանջում են, ապա աշխատավարձի մակարդակը պետք է նվազի, որպեսզի աշխատողները աշխատեն ավելի քիչ ժամեր, իսկ ընկերությունները պահանջեն ավելի շատ աշխատուժ։ Հետևաբար, երբ ընկերությունները կրճատում են աշխատուժի պահանջարկը անկման ժամանակ, մենք պետք է ակնկալենք նաև աշխատավարձերի անկում։ Սակայն, իրականում, ընկերությունները ազատում են ավելորդ աշխատողներին՝ պահպանելով աշխատավարձը անփոփոխ մնացած աշխատուժի համար և աշխատավարձի փոխհատուցումը զգալիորեն ավելի քիչ է տատանվում, քան զբաղվածությունը բնորոշ բիզնես ցիկլում։ Հետևաբար առաջարկի և պահանջարկի օրենքը բավարար չէ աշխատավարձերի և զբաղվածության օրինաչափությունները բացատրելու համար։

### Անուղղակի պայմանագրերը որպես ապահովագրություն
Աշխատանքից ազատման հանելուկը բացատրելու համար, 1974 և 1975 թվականներին Մարտին Բեյլին, Դոնալդ Գորդոնը և Կոստաս Ազարիադիսը անկախ կերպով մշակեցին անուղղակի պայմանագրերով մոդելներ։ Նրանց մոդելներում ընկերությունը և դրա աշխատողները պարզապես աշխատանքային ծառայությունների գնորդներ և վաճառողներ չեն հաջորդական սպոտ շուկայում . փոխարենը, գործատուն և աշխատողները երկարաժամկետ հարաբերությունների մեջ են, որը հնարավորություն է տալիս կիսել ռիսկերը։ Հիմնական եզրակացությունն (կամ ենթադրությունն) այն է, որ գործատուները չեզոք են ռիսկի նկատմամբ, մինչդեռ աշխատողները՝ խուսափում են ռիսկից։ Ռիսկի նկատմամբ վերաբերմունքի այս տարբերությունը հնարավորություն է տալիս երկու կողմերին էլ օգտվել երկարատև աշխատանքային հարաբերություններից։ Անուղղակի պայմանագրի համաձայն՝ աշխատողը կարող է նվազեցնել իր աշխատանքային եկամտի տատանումները, իսկ գործատուն՝ մեծացնել իր միջին շահույթը։ Հետևաբար, երկու կողմերն էլ ավելի լավ վիճակում են, քան սփոթ շուկայում լինելը։ Հետևաբար, աշխատողի և գործատուի միջև կնքված անուղղակի պայմանագիրը նման է ապահովագրության, որն օգտագործվում է աշխատուժի սպոտ շուկայում ռիսկը հեջավորելու համար։ Աշխատանքից ազատումները գործում են որպես ապահովագրական վճար, որը աշխատողները վճարում են ապահովագրական գրաֆիկի երկարաժամկետ կայունության համար։

### Աշխատանքի տնտեսագիտության տեսության անկում
Չնայած 1980-ականներին անուղղակի պայմանագրերի տեսության ժողովրդականությանը, աշխատանքի տնտեսագիտության մեջ անուղղակի պայմանագրերի տեսության կիրառությունները անկում են ապրել 1990-ականներից ի վեր։ Այս տեսությունը փոխարինվել է որոնման և համապատասխանեցման տեսությամբ՝ աշխատաշուկայի թերությունները բացատրելու համար։

## Անուղղակի պայմանագրերը կապիտալի շուկայում
Կապիտալի շուկան ունի վերը քննարկված աշխատաշուկայի որոշ «անկատարելություններ»՝ բանկերի և վարկառուների միջև երկարաժամկետ հարաբերությունները գործում են ինչպես գործատուի և նրանց աշխատողների միջև երկարաժամկետ աշխատանքային հարաբերությունները։ Ինչպես աշխատաշուկայում կրճատումների դեպքում, ֆինանսական շուկայում նույնպես կա վարկային ռացիոնալացում։ Բացի այդ, տիպիկ վարկային պայմանագիրը նման է վերևում պատկերված աշխատանքային պայմանագրին. վարկի մարումը ֆիքսված է բոլոր բնական վիճակներում, քանի դեռ վարկառուն վճարունակ է։ Հետևաբար, բնականաբար, տնտեսագետները փորձեցին ընդլայնել և կիրառել անուղղակի պայմանագրային տեսությունը՝ կապիտալի շուկայում այս երևույթները բացատրելու համար։

Կապիտալի շուկաներում անուղղակի պայմանագրային մոդելներ կիրառող ամենավաղ ուսումնասիրությունները վարկային ռացիոնավորման գոյությունը տեսնում են որպես բանկի և նրա հաճախորդի միջև հավասարակշռված ռիսկի բաշխման պայմանավորվածության մի մաս. բանկը ռիսկի նկատմամբ չեզոք է, իսկ վարկառուն՝ ռիսկից խուսափող, հետևաբար, նրանք շահույթ են ստանում երկարատև հարաբերություններից՝ տոկոսադրույքի ռիսկը վարկառուից բանկին փոխանցելով։ Եթե վարկերը բանակցվում են սպոտ շուկայում, ապա վարկառուն ենթարկվում է իր վարկի սպոտ շուկայի տոկոսադրույքների տատանումների։ Փոխարենը, եթե վարկառուն բանկի հետ կնքում է անուղղակի պայմանագիր, բանկը կարող է պաշտպանել վարկառուին սպոտ շուկայի տատանումներից՝ առաջարկելով նրան վարկի հաստատուն տոկոսադրույք և դրա դիմաց երկարաժամկետ հեռանկարում ստանալ ավելի բարձր միջին տոկոսադրույք։ Սակայն, եթե յուրաքանչյուր բանկ գանձի ավելի բարձր տոկոսադրույք, քան սպոտ շուկայի միջին տոկոսադրույքը, ապա կլինի վարկային ռացիոնավորում։ Այս մոտեցումը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ գործակալները (բանկը և վարկառուն) տարբեր վերաբերմունք ունեն ռիսկի նկատմամբ։ Այնուամենայնիվ կապիտալի շուկաների ավելի վերջին ուսումնասիրությունները չեն հիմնվում ռիսկի նկատմամբ տարբեր վերաբերմունքի վրա, փոխարենը դրանք կենտրոնանում են ասիմետրիկ տեղեկատվության և կապիտալի շուկաներում չվճարման ռիսկի վրա։ Բացի այդ, անուղղակի պայմանագրերը կարևոր դեր են խաղացել ասիմետրիկ տեղեկատվության պայմաններում վարկային ռացիոնալացման բացատրության մեջ։

### Անբարենպաստ ընտրության պայմաններում անուղղակի պայմանագրեր
Ոմանք պնդում են, որ պարտատեր-պարտապան երկարաժամկետ հարաբերությունները ծագում են բանկ-ընկերություն բազմիցս փոխազդեցությունների միջոցով բացահայտված արժեքավոր «ներքին տեղեկատվությունից»։ Այս «ներքին տեղեկատվությունը» նվազեցնում է տեղեկատվական ասիմետրիան և բացահայտում ամենաարդյունավետ ընկերությունները (նրանք, որոնք ունեն ավելի ցածր դեֆոլտի ռիսկեր): Հետևաբար բանկը կարողանում է ավելի լավ բաշխել ֆինանսական ռեսուրսները և ապահովել, որ ավելի շատ կապիտալ ուղղվի ավելի բարձր որակի ընկերություններին։ Այս տեսակետը սովորաբար անվանում են հարաբերությունների բանկային գործունեություն և այն գրավել է զգալի հետազոտական հետաքրքրություններ ֆինանսների ոլորտում։ Հարաբերությունների բանկային գործունեության վերաբերյալ էմպիրիկ ապացույցները խառը են։ Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ «նույն վարկատուից կրկնակի փոխառությունները հանգեցնում են վարկային սփրեդների 10-17 բազային կետով նվազմանը և որ հարաբերությունները հատկապես արժեքավոր են, երբ վարկառուների թափանցիկությունը ցածր է»՝ օգտագործելով ԱՄՆ-ից ստացված տվյալները: Սակայն Ճապոնիայում անցկացված հարցման տվյալների հիման վրա՝ մեկ այլ վերջերս կատարված ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ վարկառուի և վարկատուի միջև երկարաժամկետ հարաբերությունները «որոշ դեպքերում ավելացրել են ծախսերը՝ անթափանցիկ վարկառուների և փոքր բանկերից ֆինանսավորում ստացող վարկառուների համար ավելի ամուր հարաբերությունների պատճառով: Այս վերջին արդյունքները ենթադրում են, որ հարաբերություններ ունեցող վարկառուները կարող են տուժել գրավման էֆեկտից»:

### Անուղղակի պայմանագրեր բարոյական վտանգի ներքո
Բանկային հարաբերությունների մոտեցումը կենտրոնանում է անբարենպաստ ընտրության վրա՝ որպես վարկատուի և վարկառուի միջև տեղեկատվական անկատարության հիմնական հետևանք։ Սակայն գոյություն ունի նաև բարոյական վտանգի խնդիրը։ Ընդհանուր առմամբ, կապիտալի շուկայի հետ կապված կան երկու բարոյական վտանգի խնդիրներ։ Նախ, վարկառուները կարող են ստել իրենց ֆինանսական վիճակի մասին և ամբողջությամբ չվճարել իրենց պարտքերը։ Եթե վարկատուն չկարողանար ստուգել, թե արդյոք վարկառուն ստում է, ապա շուկայում կարող է ընդհանրապես վարկավորում չլինել, հատկապես, երբ պարտքը չապահովագրված է։ Երկրորդ, երբ վարկառուն, օրինակ՝ ընկերությունը, կայացնում է վատ որոշում, որը հանգեցնում է նրա սնանկացմանը, այն չի կրում իր սխալի ամբողջական հետևանքները, քանի որ ծախսերի մի մասը կրելու է նախագիծը ֆինանսավորող բանկը։ Հետևաբար, ընկերությունը, հավանաբար, ավելի ռիսկային որոշումներ կկայացնի, երբ ներդրումը ֆինանսավորվում է բանկի կողմից, քան երբ ներդրումը ֆինանսավորվում է ընկերության սեփական գրպանից։ Տնտեսագետները ցույց են տալիս, որ այս խնդիրները կարող են լուծվել անուղղակի պայմանագրով, որի համաձայն վարկառուն պետք է վճարի որոշակի ծախսեր, երբ չի կարողանում մարել պարտքը։ Վարկառուի չվճարման արժեքը կարող է լինել փաստաբանների և հաշվապահների վարձման ծախսը՝ վարկատուին իր ֆինանսական դժվարության մեջ համոզելու համար, կապիտալի շուկայից և ապագա փոխառություններից զրկվելու կամ տնտեսական պատժամիջոցների դեպքում, եթե վարկառուն երկիր է։ Սակայն, քանի որ այս ծախսերից մի քանիսը կնվազեցնեն սնանկության դեպքում վարկատուից գանձվող գումարը, սպասվող եկամտաբերության մակարդակը ավելի ցածր է, քան եթե բարոյական վտանգի խնդիրներ չլինեին։ Հետևաբար, ներդրումների մակարդակը նույնպես ավելի ցածր կլինի, ինչը կհանգեցնի վարկերի չափի վարկային ռացիոնալիզացիայի։

### Անուղղակի պայմանագրերը ժամանակակից հետազոտություններում
Վարկերի չափի վարկային ռացիոնավորումը հայտնի է նաև որպես փոխառության սահմանափակումներ։ Վերջին տարիներին շատ մակրոտնտեսագետներ հետաքրքրվել են ընկերությունների մակարդակի տվյալներով և ընկերությունների վարքագծով։ Կան լայնորեն տարածված ապացույցներ, որոնք հաստատում են այն ենթադրությունը, որ փոխառության սահմանափակումները կարող են լինել ընկերության աճի և գոյատևման կարևոր որոշիչներ։ Այս ուսումնասիրություններից շատերը մոդելավորում են փոխառության սահմանափակումը որպես օպտիմալ անուղղակի պայմանագրի հետևանք, երբ փոխառուի և վարկատուի միջև կա ասիմետրիկ տեղեկատվություն։ Այսպիսով, չնայած աշխատանքի տնտեսագետների շրջանում իր ժողովրդականության նվազմանը, անուղղակի պայմանագրերի տեսությունը դեռևս կարևոր դեր է խաղում կապիտալի շուկայի թերությունները հասկանալու գործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Քեյնսականություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ