Խաջե

**«Խաջե»**, հայ արձակագիր Հրաչյա Քոչարի պատմվածքը։ Հրատարակվել է 1931 թվականին։

## Գնահատական
Քոչարի առաջին լավագույն պատմվածքը «Խաջե» խորագրով վերարտադրում է քուրդ կնոջ պայքարը նոր, սոցիալիստական կենսաձևի համար։ Այս պայքարում երիտասարդ Խաջեին օգնում են հայ երիտասարդ Արամը և նրա քույրը: Հանձին սրանց՝ Քոչարը գեղարվեստորեն կոնկրետացրել է հայ և քուրդ ժոդովուրդների բարեկամությունը, վերհանել հայ ժողովրդի կուլտուրական օգնությունն ու օժանդակությունը քուրդ ժողովըրդին։ Բացի դրանից՝ այդ պատմվածքում Քոչարը ցույց է տվել, որ նոր կենցաղի համար սկսված պայքարը, ըստ էության, հանդիսանում էր դասակարգային պայքարի յուրահատուկ ձևերից մեկը՝ այն չափով, որ չափով այդ պայքարը նախ և առաջ ուղղվում էր նախկին տիրապետող դասերի,Նադո բեկերի դեմ, որոնք իրենց ազդեցությունը ժողովրդի վրա պահելու համար ամբողջ ուժով կառչել էին հին կենցաղին և հանդես էին գալիս իբրև բարոյականության, ադաթի պաշտպաններ՝ թեև, ըստ էության, հենց իրենք էին ամենամեծ անբարոյականության օրինակները տալիս (Նադոյի աղջկա պատմությունը)։ Այս երևույթները բնութագրական էին ոչ միայն քուրդ ժողովրդի, այլև հայ ժողովրդի, հայ հասարակական կյանքի համար, հատկապես այն շրջանում, երբ նոր էր Սովետական իշխանությունն իր առաջին քայլերն անում։ Այսպիսով, Քոչարն այդ պատմվածքում նկարագրելով կենցաղի շուրջն սկսված պայքարը հօգուտ նոր, սոցիալիստական փոխարարերությունների, հասել է գեղարվեստական զգալի ընդհանրացման։ Պատմվածքի մյուս արժանիքն այն է, որ Քոչարը երևան է բերում քուրդ Ժողովրդի կյանքի, կենցաղի լայն ճանաչողություն։ Հատկապես շատ լավ են տրված քուրդ աղջիկների տարազը, քոչվորական կյանքի մի քանի  մանրամասնություններ։ Քոչարն այստեղ հանդես է եկել իբրև կազմակերպված, ռեալիստ արվեստագետ։ Նա աշխատում է ամեն կերպ ստեղծել տիպական խարակտերներ, նրանց հանդես բերելով տիպական հանգամանքներում։ Նա լավ ծանոթ է հերոսներին շրջապատող բնական-հասարակական միջավայրին, գիտե նրանցից ամեն մեկի բնավորության առանձնահատկությունները,  այդ միջավայրին հատուկ կոնֆլիկտների բնույթը, նրանց վեճերի առարկան և այլն։ Այսպիով, նրան հաջողվել է հիմնական գծերով ճշգրիտ պատկերացում տալ տնտեսության վերականգնման շրջանի քուրդ քոչվորների կյանքի մասին։ Քոչարի «Խաջե» պատմվածքը հրամայական պահանջ ստեղծեց գեղարվեստական խոսքի մեջ ներառելու բանավոր, առօրյա խոսակցական, բանահյուսական ու խոսքի բարձր ոճին պատկանալ լեզվական ու ոճական հսկայական գանձերը, այդ ոճերին բնորոշ պատկերավոր, գեղարվեստական մտածելակերպը արտացոլող բազմահարուստ ու բազմաբովանդակ միջոցները և այլն: Խոսելով գեղարվեստական խոսքի նյութական բազայի մասին՝ անհրաժեշտ է ընդգծել նաև տաղանդի դերը և դրանով պայմանավորված արդյունավետ ստեղծագործական աշխատանքի բարձր արգասիքները այս ոճի կազմավորման գործում, նրա կայացման ողջ ընթացքում:

## Սյուժե
Պատմվածքի սկզբում հեղինակը ներկայացնում է, թե ինչպես Եզդուհիներն իլիկ էին մանում։ Նրանց արտաքին տեսքը տարբերվող էր` ճակատներին դրամներ էին շարված, թևերին ապարանջաններ գցած, իսկ պարանոցներին կապել էին հուլունքներ։ Կանայք ապրում էին իրենց կյանքի գարնան օրերը, հույզերի տարերքը։ Նրանցից մեկն էր շատ ակտիվ` Զայնեն։ Չորս աղջիկ կալանավորներ երգում էին ու իլիկ մանում, իսկ երկուսը խոսում էին ու կարդում։ Ներկայացվում է, թե ինչպես ծառի տակ նստած կարդում էին Հասմիկն ու Խաջեն, երբ գիրքը ձեռքին նրանց է միանում նաև Հասմիկի եղբայրը` Արամը։ Հեղինակը նշում է, որ նրանք տանջված էին երկար էին դիմացել ու դեռ երկար պետք է ապրեն ստրուկի պես։ Այն չորս աղջիկները միշտ բամբասում էին Խաջեին` անվանելով անամոթ։ Զայնեի մայրը` Խանումը, միշտ կշտամբում էր նրանց։ Շատերն իրենց աղջիկներին չէին թողնում դուրս գալ օբայից, որպեսզի նամուսով դաստիարակեն, Խաջեին էլ անբարո էին անվանում։ Օբա է գանում Սայրեն` Խաջեի մայրը, ում վատաբանում են և դուրս անում այնտեղից։ Մայրը Խաջեին խնդրում էր չգնաց Հասմիկենց մոտ, որովհետև իրենց դուրս են գցում ու անուն կպցնում։ Երբ ամուսինը մահացել էր, նա Խաջեի հետ էկել էր Արագած, որ աղաների համար իլիկ մանի, ապրեն։ Խաջեի սիրտը լցված էր, ինքը վատ բան չէր արել, հայերն էլ իրենց բարեկամներն էին։ Խաջեն հիշում էր, թե ինչպես էր հայրը գրենական պիտույքներ գնել և իրեն դպրոց ուղարկել։ Լավ էր հիշում որբանոցում եղած ժամանակ ստացած վիրավորանքները, թե ինչպես էին իրեն ծաղրում։ Աղջիկը կարծում էր, որ իրենց վատաբանողներին չլսեն, ամեն բան կանցնի, չէ՞ որ շուտով սարից իջնելու են։ Խաջեի հետ ամուսնացած էր հովիվ Ջմշիդը, ում ևս թուքումուր են տալիս կնոջ պահվածքի համար։ Երբ ամուսինը ասում է, թե Խաջեն իրենց նամուսը գետնովն է տվել, աղջիկը վիրավորվում է, որովհետև իրեն վատաբանող բոլորն էլ անբարո էին։ Հասմիկը նրան ստիպում էր լինել առաջին քուրդ կինը, ով կհամառի և կհասնի իր նպատակին, կարհամարհի բոլորի կարծիքներն ու կապրի իր կյանքով։ Նադո աղան հայհոյանքներ թափելուց հետո Խաջեի մորը դուրս է անում իրենց օբայից, իսկ Խաջեն գնում է գյուղ։ Աղան պատրաստ էր նոր հարսնացու գտնել Ջմշիդի համար։ Ջմշիդը իր մորից իմանում է, որ Խաջեն գյուղ է գնացել, իսկ երբ մայրն ասում է, որ հայի տղայի հետ է գնացել, արյունը տալիս է նրա գլխին։ Խաջեի մայրն ուրիշների համար էր աշխատում, սրտի թախիծը գնալով ավելանում էր, և այնտեղ էլ նրան հանգիստ չէին թողնում։ Մի անգամ Սայրեն Խաջեից չիթ է նվեր ստանում։ Հիմա Խաջեն առևտրական էր և աշխատում էր քառասուն մանեթ։ Հիսունից ավել տարի Սայրեն նոր չուստեր չէր հագել, հիմա նա երջանիկ էր։ Մի քանի օրից հետո Սայրեն էլ Փոփոլի հետ ճամփա է ընկնում դեպի գյուղ։ Այժմ բոլորը բամբասում էիբ Խաջեի մեջքի հետևում, նրա ներկայությամբ բոլորը լուռ էին։ Խաջեի խանութ շատերն էին գնում, և բոլորն էլ խոսում էին սիրալիր։ Նրանից միայն եզդիներն առևտուր չէին անում։ Խաջեի նախկին ամուսնու քույրը` Զինան, ևս այնտեղ չէր գնում, այլ գնում էր ուրիշ գործակատարների մոտ։ Խաջեի մոտ Զարեն բարեկամ էր, իսկ երբ Խաջեն իրենց մոտ չէր լինում, նրան անամոթ էր անվանում և բոլորին պատմում հայ տղայի և Խաջեի արարքները։ Նադոյի կինը բարկանում էր Զարեի վրա և լիրբ անվանում, չէր թողնում, որ Զարեն գնա նրանց մոտ։ Շուտով աղայի հետ մի գառան պատճառով լարվում է նաև Ջմշիդի ընտանիքը։ Գյուղխորհրդի ժողով էր, ինչին հրավիրել էին նաև Հասմիկին և Խաջեին, որպեսզի քննարկեն եզդի բատրակներին գիտակցության բերելու հարցը։ Երբ գալիս է Խաջեի խոսելու հերթը, սրահ է մտնում ծեծված ու արյունլվիկ մի երիտասարդ։ Աղջկա խոսքն ընդհատվում է։ Խաջեն մի ճիչ է արձակում, Ջմշիդի մայրն ու քույրը հայհոյում էին Նադոյին. ծեծվածը Ջմշիդն էր։ Խաջեն, Զինեն ու նրա մայրը որոշել էին դատարանով պատժել Նադոյին։ Երբ դատ նշանակվեց հովվական վարձի համար, Խաջեն վկա դարձավ, նա այդ ժամանակ սարում էր։ Վերջապես Նադոն հայտնվեց դատարանում։ Ժողովին բոլորը ծափահարում էին Խաջեին և նրա հոգին լցնում հրճվանքով։ Խաջեն խոսում էր քուրդ կնոջ դերի մասին, չէ՞ որ նրանք ամբողջ կյանքում ստրուկ են եղել, ժամանակն էր փոխվելու։ Խաջեն այժմ զգում էր, որ Ջմշիդին ավելի շատ է սիրում, իսկ իր պահվածքի համար իր հանդեպ համակրանք էին զգում Ջմշիդի մայրն ու քույրը։ Սրանից հետո Խաջեի մորը մնում էր աղջկան տանել Ջմշիդենց տուն։ Այժմ Խաջեի կյանքում ամեն ինչ լավ էր։ Խաջեին սիրում էր նաև Մուշեղը, ում սիրուն չէր կարող պատասխանել Խաջեն։ Սրանից հետո երբ Խաջեն, Ջմշիդն ու Զարեն դուրս էին գալիս փողոց և Նադոյին ու կնոջը տեսնում հեգնական տոնով էին խոսում նրանց հետ և ծիծաղում նրանց վրա։ Հնչում է հեղինակի խորհուրդը, որ պետք է շարունակել ճանապարհները, և թող մարդիկ խոսեն, ինչ կուզեն։ 

## Կերպարներ

* Եգոր
* Փոփոլ
* Դիլբար խանըմ
* Մստո
* Ընկեր Լևոն
* Փարիշան
* Արամ
* Զայնե
* Խաջե
* Հասմիկ
* Ջմշիդ
* Զինա
* Սայրե

## Տես նաև
* Երգը
* Կարոտը
* Մի կնոջ պատմածից
* Հերոսների ծնունդը
* Նախօրյակին

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* ՄԵՐ ՄԵԾԵՐԸ․ՀՐԱՉՅԱ ՔՈՉԱՐ

Կատեգորիա:Հրաչյա Քոչարի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1931 գրքեր