Ֆանտազիա (հոգեբանություն)

աջից|մինի|240x240փքս| ''Հոգեկան առեղծվածը`'' Մարգրետ Հոֆհայնց-Դորինգ
**Ֆանտազիա,** մտավոր փորձառությունների լայն շրջանակ, որը միջնորդվում է մարդու ուղեղի երևակայության ունակությամբ և նշանավորվում է վառ մտավոր պատկերների միջոցով որոշակի ցանկությունների արտահայտությամբ: Ֆանտազիաները հիմնականում կապված են անհնարին կամ քիչ հավանական սցենարների հետ:

## Գիտակցված ֆանտազիա
Առօրյա կյանքում մարդիկ հաճախ նկատում են, որ իրենց մտքերը «տարվում են իրենց անելիք կամ արդեն արված գործողությունների, տիրապետման, սեփական ընտրության, երազանքների ֆանտազիաներով ...»:  

Ջորջ Էման Վեյլանտը պաշտպանական մեխանիզմների իր ուսումնասիրության մեջ որպես առանցքային օրինակ նշել է,որ «ֆանտազիան ոչ հասուն պաշտպանության ձև է. ապրել «Ուոլթեր Միտի» երազանքների աշխարհում, որտեղ  պատկերացնում եք, որ հաջողակ եք և հանրաճանաչ՝ փոխարենը իրական ջանքեր գործադրելու ընկերներ ձեռք բերելու և հաջողության հասնելու համար»: 

Այլ հետազոտողներ և տեսաբաններ  պարզել են, որ ֆանտազիան ունի օգտակար տարրեր՝ ունենալով վերականգնողական ազդեցություն փոքր անհաջողությունների կամ ցանկությունների չկատարվելու դեպքում: Դեյդրե Բարեթի հետազոտությունը հայտնում է, որ տարբեր մարդկանց մոտ ֆանտազիաները տարբեր են՝ կախված դրանց արտահայտչականությունից և ինտենսիվությունից, և նրանք, ովքեր ունեն առավել մանրակրկիտ ձևավորված ֆանտազիաներ, հաճախ այն մարդիկ են, որոնք արդյունավետորեն օգտագործում են իրենց երևակայությունը արվեստի, գրականության մեջ, և հատկապես ստեղծագործ և նորարար են ավելի ավանդական մասնագիտություններում:

## Ֆրեյդը և ֆանտազիան
Ըստ Զիգմունդ Ֆրեյդի, ֆանտազիան կառուցված է բազմաթիվ, հաճախ ճնշված ցանկությունների շուրջ և քողարկում է  պաշտպանական գործընթացները, որոնց միջոցով դրսևորվում է ցանկությունը:  Սուբյեկտի պահանջմունքը՝ հեռավորություն պահպանել ճնշված ցանկությունից և միաժամանակ զգալ այն կատարված վիճակում, թույլ է տալիս ֆանտազիան: Հետևաբար, ֆանտազիայում կարելի է ամեն ինչ բազմակի տեսանկյուններից դիտել. տեսնել ինքն իրեն և խախտել սուբյեկտիվությունը: Երբ անձը դադարում է կենտրոնանալ իր վրա, կենտրոնացումը տեղի է ունենում այլ բաների համար, օրինակ՝ ինչպես է ճանաչում ինքն իրեն, ինչպես է տեսնում և իմաստավորում իր շուրջը եղածը:

Ֆրեյդի համար սեքսուալությունը հենց սկզբից կապված է ֆանտազիայի օբյեկտի հետ: Այնուամենայնիվ,  «վերագտնվող օբյեկտը ոչ թե կորցրածն է, այլ այն, ինչով դա փոխարինվել է...»։

Ֆանտազիան կարող է սկսվել, երբ երեխայի կաթով կերակրման կարիքը չի բավարարվում: Կաթ ստանալու մասին ուղղակիորեն մտածելու փոխարեն երեխան պատկերացնում է մոր կուրծքը, որը սերտորեն կապված է այդ կարիքի հետ: Այժմ մարմնական հաճույքը բխում է հենց մոր կուրծքը ծծելուց։ Բերանը, որը ժամանակին օգտագործվում էր միայն  սնունդ ընդունելու համար, այժմ ծառայում է որպես ծծելու գործընթացից հաճույք ստանալու միջոց: Սա նշանակում է, որ իրական կաթը կրծքի գաղափարով փոխարինելը և կուրծքը ֆանտազիայի վերածելը ներառում է ավելի խորը մտավոր կամ զգացմունքային շերտ: Դա ոչ միայն ֆիզիկական կարիքների մասին է, այլև ներառում է ավելի բարդ հոգեբանական գործընթացներ: Երեխան պետք է ստեղծի կաթի մտավոր պատկերը՝ այն վայելելու համար: «Օբյեկտի հայտնաբերումն իրականում դրա վերագտնումն է»: Ցանկությունը ստեղծվում է բնազդներից հեռանալու և դրանք այլ ձևերով գործարկելու հետևանքով:

## Ֆրեյդը և երազները
[աջից|մինի|298x298փքս| ''Rêverie'' ( [Երազանք|Daydream ), 1901, Փոլ Սեզար Հելլեու]]
Ֆանտազիայի մասին Զիգմունդ Ֆրեյդը ունեցել է դրական տեսակետ և համարել է  այն պաշտպանական մեխանիզմ: Նա կարծում էր, որ տղամարդիկ և կանայք «չեն կարող գոյատևել այն սակավ բավարարվածությունից, որը նրանք կարող են կորզել իրականությունից: Ինչպես ասել է Թեոդոր Ֆոնտանը, մենք պետք է լրացուցիչ մտավոր գաղափարներ և ֆանտազիաներ ստեղծենք, որպեսզի կարողանանք գոյատևել:  Երբ երեխաները սովորում են գործ ունենալ իրական կյանքի պահանջների հետ, նրանց մտածողության մի մասը կենտրոնացած է միայն հաճույքի վրա և չի առնչվում իրականությանը: Այս հատվածը դառնում է ֆանտազիա կամ երազկոտություն:  Նա ֆանտազիան համեմատել է բնական արգելոցի հետ, որտեղ ամեն ինչ, նույնիսկ անպետք կամ վնասակար իրերը կարող են ազատորեն աճել և տարածվել: 

Այսպիսով, Ֆրեյդի համար երազները արժեքավոր ռեսուրս են: «Դրանք ստեղծվում են մեծ հետաքրքրությամբ,  խնամքով փայփայվում  են սուբյեկտի կողմից և սովորաբար թաքցվում են մեծ զգայունությամբ... նման ֆանտզիաները կարող են լինել ինչպես անգիտակից, այնպես էլ գիտակցված»: Նա կարծում էր, որ ֆանտազիաները ցույց են տալիս, թե ով ենք մենք իրականում։ Վճռական մարդը իրականություն է դարձնում իր ֆանտազիաները, մինչդեռ արտիստը դրանք վերածում է արվեստի՝ թույլ չտալով, որ դրանք հոգեկան առողջության հետ կապված խնդիրներ առաջացնեն:

## Քլայն և անգիտակից ֆանտազիա
Մելանի Քլայնը ընդլայնել է Ֆրեյդի ֆանտազիայի հայեցակարգը, որպեսզի լուսաբանի զարգացող երեխայի հարաբերությունները ներաշխարհի օբյեկտների հետ: Այս տեսակի ներքին «խաղը» նա անվանում է «անգիտակցական ֆանտազիա»: Եվ այդ ֆանտազիաները հաճախ շատ բուռն և ագրեսիվ են: Դրանք տարբերվում են սովորական երազներից կամ «ֆանտազիաներից»: 

«Ֆանտազիա» տերմինը դարձել է Բրիտանական հոգեվերլուծական հասարակության մեջ առանձնահատուկ ուղղության՝ Քլայնյան խմբի զարգացման առանցքային խնդիր  և պատերազմի տարիներին հակասական կարծիքներ է առաջացրել: «Սյուզան Այզեքսի (1952) աշխատությունը «Ֆանտազիայի բնույթն ու գործառույթը»… ընդհանուր առմամբ ընդունվել է Լոնդոնի Քլայն խմբի կողմից որպես իրենց դիրքորոշման հիմք»:  Իբրև բնորոշ հատկանիշ՝ «Քլայնյան հոգեվերլուծաբանների կարծիքով անգիտակցականը կազմված է առարկաների հետ փոխհարաբերությունների ֆանտազիաներից: Դրանք առաջնային և բնածին են, և հանդես են գալիս որպես բնազդների մտավոր արտահայտություններ և պաշտպանական մեխանիզմների հոգեբանական համարժեքներ մարդու մտքում»։ 

Այզեքսը գտնում էր, որ «անգիտակցական ֆանտազիաները շարունակական ազդեցություն են թողնում կյանքի ընթացքում, ինչպես նորմալ, այնպես էլ նևրոտիկ մարդկանց մոտ, տարբերությունը կայանում է դոմինանտ ֆանտազիաների առանձնահատկությունների մեջ»: Հոգեվերլուծական մտքի դպրոցներից շատերն այժմ կընդունեն, որ և՛ վերլուծության մեջ, և՛ կյանքում մենք իրականությունն ընկալում ենք անգիտակից ֆանտազիայի շղարշի միջոցով:  Այզեքսը կարծում էր, որ ցանկությունների կատարման, ինտրոյեկցիայի և պրոյեկցիայի մասին Ֆրեյդի գաղափարները կարևոր են ֆանտազիաները հասկանալու համար: Բանավեճերի հիմնական խնդիրն այն է, թե արդյոք անգիտակցական ֆանտազիան ընդամենը Ֆրեյդի գաղափարների ընդլայնումն է, թե հոգեվերլուծության բոլորովին նոր մոտեցում:

## Լական, ֆանտազիա և ցանկություն
Լականը դեռ վաղ շրջանից ուսումնասիրել է Մելանի Քլայնի բացահայտած ֆանտազիաները, ներառյալ մոր կերպարը և բացասական ներքին առարկաները, որոնք վերաբերում են Երևակայական կոչվածին: Ի վերջո, Լականն ավելի շատ կենտրոնացել է Ֆրեյդի այն գաղափարի վրա, որ ֆանտազիան գործում է որպես «էկրան-հիշողություն» ավելի կարևոր բանի համար, որոնց հետ կապված է: Լականը հավատում էր, որ ֆանտազիան պարզապես քողարկում է ինչ-որ հիմնական և կարևոր բան, որը կապված է կրկնվող օրինաչափությունների հետ: 

Ֆանտազիան և՛ կապում է, և՛ թաքցնում է անհատի ամենախոր անգիտակցական միջուկը: «Սուբյեկտն» ու «իրականը» գտնվում են այս երկատման հակառակ կողմերում՝ ֆանտազիայի միջոցով դիմադրություն ստեղծելով: Սա նշանակում է, որ ֆանտազիան սերտորեն կապված է մարդու անհատականության և նրա ներքին հակամարտությունների հետ: Մարդիկ հիմնում են իրենց ինքնազգացողությունը իրենց երևակայությունների վրա: Սովորաբար, նրանց ֆանտազիաները պտտվում են մեկ հիմնական թեմայի շուրջ, որը կոչվում է «հիմնական ֆանտազիա», որը նրանց ցանկությունները պահում է հետևողական և կառավարելի:  

Այսպիսով, թերապիայի նպատակն է « *la traversée du fantasme*, գլխավոր ֆանտազիայի հետ աշխատանք և հաղթահարում»: Լականի համար ֆանտազիայի հետ աշխատանքը նշանակում է նոր մոտեցում ցուցաբերել ուրիշների հետ լեզվի և ցանկության առնչությամբ: Այս գործընթացը ներկայացնում է հուսադրող պահ, որը դուրս է գալիս նևրոզի սահմաններից: Լականին հետաքրքրել է, թե ինչի է վերածվում այն մարդը, որը հաղթահարել է իր ֆանտազիաները:

## Ֆանտազիայի սկզբունքը
21-րդ դարի պոստմոդեռն միջսուբյեկտիվությունը նոր հետաքրքրություն է առաջացրել ֆանտազիայի նկատմամբ՝ որպես միջանձնային հաղորդակցության ձև: Այստեղ ասվում է, որ մենք պետք է նայենք հաճույքի, իրականության և կրկնվող օրինաչափությունների մասին Ֆրեյդի պատկերացումներից այն կողմ, որպեսզի  կենտրոնանանք «ֆանտազիայի սկզբունքի» վրա։ Ֆանտազիաները որպես ցանկություն դիտելու փոխարեն, մենք պետք է հաշվի առնենք տարբեր զգացմունքային կողմեր: Սա կարող է օգնել մեզ դուրս գալ կարծրատիպերից և ստեղծել մարդկանց հետ հարաբերությունների ավելի բարդ ձևեր:  

Այս տեսակետը զգացմունքները դիտարկում է որպես միմյանց մասին անձնական ֆանտազիաներ ստեղծելու բանալին, որը չի ձևավորվում ընդհանուր կարծրատիպերով կամ ընդհանրացումներով:

## Նարցիստիկ անձնային խանգարում
Նարցիստիկ անձնային խանգարում ունեցող անձի երկու առանձնահատկություններն են՝

* Մեծամտության համատարած օրինաչափություն (ֆանտազիայի կամ վարքի մեջ)
* Անսահմանափակ հաջողության, ուժի, գեղեցկության կամ իդեալական սիրո ֆանտազիաներով տարվածություն

## Շիզոֆրենիա
Ֆանտազիան տարածված ախտանիշ է շիզոֆրենիայով տառապող մարդկանց մոտ: Այս մարդիկ իրենց ուղեղի պասիվ ռեժիմի աշխատանքում ցուցաբերում են բարձր նյարդաբանական գործունեության հատուկ օրինաչափություններ, որոնք, ամենայն հավանականությամբ ձևավորում են այդ ֆանտազիաները:

## Տես նաև
* Էսկապիզմ

## Ծանոթագրություններ

## Հավելյալ ընթերցանություն
* Michael Vannoy Adams, *The Fantasy Principle: Psychoanalysis of the Imagination* (East Sussex 2004)
* Julia Segal, *Phantasies in Everyday Life* (1995)
* Riccardo Steiner ed., *Unconscious fantasy* (Karnac 2003)
* G. Vaillant, *Adaptation to Life* (Boston 1977)
* https://www.futurehealth.org/articles/1/The-Psychology-of-Fantasy-by-Saberi-Roy-100901-178.html
* https://www.theguardian.com/books/booksblog/2007/apr/23/bridgingthegapswhyweneed
* https://quizlet.com/338506094/unit-6-altered-states-flash-cards/
* https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691636382/a-specter-is-haunting-europe

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Երևակայություն
Կատեգորիա:Նարցիսիզմ
Կատեգորիա:Պաշտպանական մեխանիզմեր