Արետա Ֆրանկլին

**Արետա Լուիզա Ֆրանկլին** (, ), ամերիկացի երգչուհի, հանդես է եկել ռիթմ ընդ բլյուզ, սոուլ, գոսպել ժանրերում։ Մեծ հաջողությունների է հասել 1960-ական թվականների կեսին և 1970-ական թվականներին։ Ի շնորհիվ իր ուժեղ վոկալային տվյալների՝ նրան համարում են *[[սոուլ]]ի թագուհի* կամ *Լեդի Սոուլ*։ 1987 թվականի հունվարի 3-ին նա դարձել է առաջին կինը, որի անունը գրվել է Ռոքնռոլի փառքի սրահում։ 2008 թվականի նոյեմբերին «Rolling Stone» ամսագիրը նրան անվանել է ամբողջ պատմության մեծագույն երգչուհի։

## Վաղ տարիներ
Արետա Ֆրանկլինը մեծացել է Դետրոյթում, քահանայի ընտանիքում։ Քույրերի հետ երգել է եկեղեցական երգչախմբում։ Արդեն 14 տարեկանում ձայանգրվել են նրա առաջին վոկալային ստեղծագործությունները։ Երիտասարդ տաղանդով հետաքրքրվել է դետրոյթական լելյբլ «Motown»-ը, սակայն ի շնորհիվ Ջոն Հեմոնդի Արետան պայմանագիր է կնքել Columbia Records-ի հետ։

1966 թվականին, երբ Ֆրանկլինը ձայնագրվել է այդ լեյլբլում, համարվել է կարևոր քայլ նրա կյանքում։ Նրա երգերը հայտվել են հիթ շքերթների առաջին հորիզոնականներում և նրա շնորհիվ սոուլը մեծ առաջխաղացում է ունեցել։

## Ոսկե տարիք
1966 թվականի վերջին Ջերի Ուեկսլերը  դարձել է Ֆրանկլինի պրոդյուսերը։ Երգչուհին պայմանագիր է կնքել Atlantic Records Ատլանտյան ձայնագրությունների կորպորացիայի հետ և դարձել է նրա գլխավոր աստղը։ «I Never Loved a Man (The Way I Love You)» հուզիչ ռիթմ ընդ բլյուզ ժանրի սինգլի ձայնագրման համար Ջերի Ուեկսլերը նրան տարել է Ալաբամա, որտեղ Արետան ձայնագրվել է ամերիկյան լավագույն երաժիշտների հետ։

1967 թվականի սկզբի 18 ամիսներին և 1968 թվականին Արետան հայտնվում է փոփ աղյուսակներում․ այդ ժամանակ նրա տասը երգերը, որոնց շարքում են դասական սոուլի այնպիսի մարգարիտները, ինչպիսիք են` «Chain of Fools» և «(You Make Me Feel Like) A Natural Woman», հայտնվում են Billboard Hot 100-ի լավագույն տասնյակում, իսկ Օթիս Ռեդինգի «Respect» երգի՝ Արետայի կրքոտ կատարումը դառնում է ֆեմինիզմի հիմն և գլխավորում է հիթ շքերթները՝ ըստ վաճառքի։ Ինչպես նաև 1968 թվականին Արետա Ֆրանկլինը ստանում է իր կարիերայի առաջին Գրեմմի մրցանակը։

Երգչուհին խառնելով սոուլ և գոսպել ժանրերը դառնում է Ամերիկայի սև դեմքը՝ պայքարելով քաղաքացիական իրավունքների համար։ Նրա վստահ և սուր վոկալը նորարական գործիքավորումներում դարձել է դասական սոուլի չափանիշ։ 1972 թվականին նա ձայնագրել է մաքուր գոպել ժանրում ալբոմ՝ «Amazing Grace», որը վաճառվել է այնքան, որքան ռիթմ ընդ բլյուզ ժանրի սկավառակները։ Թեև Արետա Ֆրանկլինը առաջին անգամ փառքի է արժանացել որպես մեծագույն վոկալիստ, շատ քչերը գիտեն, որ նրա մի շարք ձայնագրություններում հենց ինքն է նվագել ստեղնաշարային գործիքների վրա։

«Սոուլի թագուհու» համար ամենամեծ խնդիրը եղել է իր երգացանկը։ Իր մշտական երգահանի բացակայության ժամանակ Արետան կատարել է այլ երաժիշտների երգերը՝ The Drifters («Spanish Harlem»), Դայոն Ուորիկ («I Say a Little Prayer»), The Rolling Stones, The Beatles, Simon & Garfunkel, Սեմ Կուկ։ Կատարվել է Արետայի մի շարք երգերի քավեր տարբերակները, որոնք նույնպես մեծ հաջողություն են ունեցել։

## Վերջին տարիներ
250-350px|մինի|աջից|Արետա Ֆրանկլինը չի կարողանում զսպել արցունքները ազատության մեդալի հանձման ժամանակ[thumb|Արետա Ֆրանկլինը երգում է ԱՄՆ 44-րդ նախագահ [Բարաք Օբամայի երդմնակալության ժամանակ 2009 թվականի հունվարի 20|alt=]]Արետա Ֆրանկլինի վերջին մեծ հաջողությունը աղյուսակներում դաձրել է Սթիվի Ուանդերի «Until You Come Back to Me» (1974) երգի քավեր տարբերակը։ Այս ձայնագրությամբ փակել է Ֆրանկլինի կյանքի աստղային փառքի շրջանը։ Սոուլ երաժշտության «Ոսկե դար»-ը արդեն անցյալում էր, և նրա «թագուհին» շատ լավ հասկանում էր դա։ Վերջնական հարվածը Արետայի համար եղավ հոր կաթվածը։

1978-1984 թվականներին Արետան ամուսնացած է եղել հայտնի դերասան Գլին Թորմանի հետ, սակայն ավելի ուշ նրանք բաժանվել են։

Տարիքի հետ Ֆրանկլինի ձայնագրություններում զգացմունքայնությունը պակասել է և նա սկսել է կատարել ավանդական փոփ ժանրում՝ հիմնականում երիտասարդ կատարողների հետ։ Ջորջ Մայքլի և Արետայի դուետը 1986 թվականին գլխավորել է Մեծ Բրիտանիայի հիթ շքերթը, իսկ նրա ավելի հաջողակ «A Rose Is Still a Rose» (1998) սինգլը 1990-ական թվականներին ձայնագրվել է Լորին Հիլի հետ։

Ձայնագրվել են մի շարք դուետներ «թագուհու» և նրա խորթ աղջկա՝ Ուիթնի Հյուսթոնի, Մրայա Քերիի, Էնի Լենոքսի, Մերի Ջեյ Բլայջի, Ֆրենկ Սինատրայի, Գլորիա Էստեֆանի, Քրիստինա Ագիլերայի և մյուս կատարողների հետ։ 2007 թվականին թողարկվել են առանձին սկավառակի վրա «Jewels in the Crown: All-Star Duets with the Queen»: Երկու տարի հետո Արետան ստացել է ԱՄՆ-ի Ազատության մեդալ։

Մահացել է Դետրոյթում 2018 թվականի օգոստոսի 16-ին։

## Սկավառակագրություն

### Ստուդիական ալբոմներ
* 1956 - *The Gospel Soul of Aretha Franklin*
* 1961 - *Aretha: With The Ray Bryant Combo*
* 1962 - *The Electrifying Aretha Franklin*
* 1962 - *The Tender, the Moving, the Swinging Aretha Franklin*
* 1963 - *Laughing on the Outside*
* 1964 - *Unforgettable - A Tribute to Dinah Washington*
* 1964 - *Runnin' Out of Fools*
* 1965 - *Yeah!!!*
* 1965 - *Once in a Lifetime*
* 1966 - *Soul Sister*
* 1967 - *Take It Like You Give It*
* 1967 - *I Never Loved a Man the Way I Love You*
* 1967 - *Aretha Arrives*
* 1967 - *Take A Look *
* 1968 - *Lady Soul*
* 1968 - *Aretha Now*
* 1969 - *Soul '69*
* 1969 - *Soft and Beautiful*
* 1970 - *This Girl's in Love with You*
* 1970 - *Spirit in the Dark*
* 1972 - *Young, Gifted & Black*
* 1973 - *Hey Now Hey (The Other Side of the Sky)*
* 1974 - *Let Me In Your Life*
* 1974 - *With Everything I Feel in Me*
* 1975 - *You *
* 1976 - *Sparkle*
* 1977 - *Sweet Passion*
* 1978 - *Almighty Fire*
* 1979 - *La Diva*
* 1980 - *Aretha (1980)*
* 1980 - *Aretha Sings the Blues*
* 1981 - *Love All the Hurt Away*
* 1982 - *Jump to It*
* 1983 - *Get It Right*
* 1984 - *Never Grow Old*
* 1985 - *Who's Zoomin' Who?*
* 1986 - *Aretha (1986)*
* 1986 - *Soul Survivor*
* 1989 - *Through the Storm*
* 1991 - *What You See Is What You Sweat*
* 1998 - *A Rose Is Still a Rose*
* 2003 - *So Damn Happy*
* 2007 - *Jewels in the Crown: All-Star Duets with the Queen*
* 2008 - *This Christmas*
* 2011 - *Aretha: A Woman Falling Out of Love*
* 2014 - *Aretha Franklin Sings the Great Diva Classics*

### Համերգային ալբոմներ
* 1968 - *Aretha in Paris*
* 1971 - *Aretha Live at Fillmore West*
* 1972 - *Amazing Grace (альбом)|Amazing Grace*
* 1987 - *One Lord, One Faith, One Baptism*
* 2005 - *Don't Fight the Feeling: Live at Fillmore West*
* 2007 - *Oh Me Oh My: Aretha Live in Philly, 1972*

## Ֆիլմագրություն
* *[[Black Rodeo]]* (1972) (վավերագրական)
* *[[Բլյուզ եղբայրներ (ֆիլմ)|Բլյուզ եղբայրներ]]* (1980)
* *Listen Up: The Lives of Quincy Jones* (1990) (վավերագրական)
* *[[Բլյուզ եղբայրներ 2000]]* (1998)
* *Tom Dowd & the Language of Music* (2003) (վավերագրական)
* *[[The Zen of Bennett]]* (2012) (վավերագրական)
* *[[Muscle Shoals (film)|Muscle Shoals]]* (2013) (վավերագրական)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արետա Ֆրանկլինի կենսագրությունը *All Music Guide* երաժշտական հանրագիտարանում
*[ Billboard chart history]
*The Official Charts.com, UK chart history

Կատեգորիա:1942 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:RCA Records-ի արտիստներ
Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի դեմոկրատական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մեցցո-սոպրանոներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փոփ երգիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փոփ երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացիների իրավունքների շարժման ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Մարտի 25 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ երաժիշտներ