Քաղաքացինե՛ր, հրետակոծության ժամանակ փողոցի այս կողմն առավել վտանգավոր է

404x404px|մինի|Լենինգրադը շրջափակման ավարտից հետո. 1944 թվական
**Քաղաքացինե՛ր, հրետակոծության ժամանակ փողոցի այս կողմն առավել վտանգավոր է**, մակագրություն, որը կիրառվել է քաղաքի բազմաթիվ շենքերի պատերին՝ տրաֆարետի օգտագործմամբ Լենինգրադի բլոկադայի ժամանակ։

## Գրության առաջացման պատմություն
«! ПРИ АРТОБСТРЕЛЕ  ОПАСНА» («Քաղաքացինե՛ր, հրետակոծության ժամանակ փողոցի այս կողմն առավել վտանգավոր է») գրությունները արվել են Լենինգրադում՝ փողոցների հյուսիսային և հյուսիս-արևելյան կողմերում, քանի որ քաղաքի հրետակոծությունն իրականացվել է հարավային (Պուլկովոյի բարձունքներ) և հարավ-արևմտյան (Ստրելնա) ուղղություններից։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ հրետակոծությունն իրականացվել է միայն գերմանացիների կողմից գրավված տարածքներից, մինչդեռ Լենինգրադից հյուսիս ընկած տարածքները գրավել են ֆիննական զորքերը, որոնք չունեին բավականաչափ հեռահար հրետանի, որպեսզի այնտեղից հրետակոծեն Լենինգրադը։ Կրոնշտադտում մակագրությունները տեղադրվել են հարավ-արևմտյան կողմերում, քանի որ գրավված Պետերհոֆի կողմից հրետակոծություն էր սպառնում։ Վտանգի այս տեսակը կապված է խոչընդոտների առկայության (բարձր շենքեր), արկի բալիստիկ հետագծի առանձնահատկությունների և պայթյունի (բեկորներ, հարվածային ալիք) վնասակար գործոնների ազդեցության հետ։

Գրությունները Նևսկու պողոտայի «արևոտ» կողմում, որը համարվում էր ամենավտանգավորը, արվեցին 1943 թվականի ամռանը Տեղական հակաօդային պաշտպանության մարտիկներ Տատյանա Կոտովայի, Անաստասիա Պաշկինայի և Լյուբով Գերասիմովայի կողմից։ Նրանք հերթական հերթապահության ժամանակ ստացել էին այս առաջադրանքը՝ վրձին, շաբլոն և ներկով լի դույլ:

Սանկտ Պետերբուրգի պատմության և մշակույթի հուշարձանների պահպանության, օգտագործման և պետական հսկողության կոմիտեի (КГИОП) նամակից՝

Առկա տվյալների համաձայն՝ Սանկտ Պետերբուրգում չեն պահպանվել պատերազմի տարիների իսկական նախազգուշացնող գրությունները։ Գոյություն ունեցող հուշահամալիրները վերստեղծվել են 1960-1970-ական թվականներին՝ որպես հարգանքի տուրք լենինգրադցիների սխրանքին։
 

## Վերստեղծված գրություններ

Պատկեր:Nevsky-14_Blockade_Sign.jpg|Նևսկու պողոտա, տուն14
Պատկեր:Lesnoy-61_Blockade_Sign.jpg|Լեսնոյի պողոտա, շենք 61
Պատկեր:Memorial_V.O._22_Liniya,_7.jpg|Վասիլևսկի կղզի, 22-րդ գիծ, շենք 7
Պատկեր:Кронштадт._Эхо_войны..JPG|Ամերմանի փողոց, տուն 25
Պատկեր:Kalinin_str_3.jpg|Գրությունը մեր օրերում (Կալինինի փողոց, 6)
Ներկայումս գրությունները տեղադրված են հետևյալ շենքերի պատերին․

* Նևսկու պողոտա, շենք №14 (չափսերը՝ 62×91 սմ),
* Լեսնոյ պողոտա, շենք №61 (չափսերը՝ 61×80 սմ),
* Վասիլևսկի կղզու 22-րդ գիծ, շենք №7 (չափսերը՝ 60×80 սմ),
* Կրոնշտադտ, Պոսադսկայա փողոց, շենք №17/14 (չափսերը՝ 65×90 սմ),
* Կրոնշտադտ, Ամերմանի փողոց, շենք №25 (չափսերը՝ 65×92 սմ)։

Ժամանակակից գրությունները արվել են սպիտակ ներկով՝ կապույտ (երկնագույն) ֆոնի վրա, որը տարածված է շաղախի վրա։ 

Կրոնշտադտում օգտագործված գրության տեքստը տարբերվում է Պետերբուրգի տարբերակից. այն հետևյալն է․

«Քաղաքացինե՛ր, հրետակոծության ժամանակ փողոցի այս կողմը առավել վտանգավոր է» (*«Граждане! Во время артобстрела эта сторона улицы наиболее опасна!»*)։

Սանկտ Պետերբուրգում գտնվող բոլոր գրություններին կից տեղադրված են մարմարե հուշատախտակներ հետևյալ տեքստով.

*«*900-օրյա շրջափակման օրերին լենինգրադցիների հերոսության և խիզախության հիշատակին պահպանվել է այս գրությունը» (*«В память о героизме и мужестве ленинградцев в дни 900-дневной блокады города сохранена эта надпись»*)*։*

Իսկ Կրոնշտադտում տեղադրված հուշատախտակների տեքստը տարբերվում է. 

«900-օրյա շրջափակման օրերին կրոնշտադտցիների հերոսության և խիզախության հիշատակին պահպանվել է այս գրությունը» (*«В память о героизме и мужестве кронштадтцев в дни 900-дневной блокады сохранена эта надпись»*)։

Այս գրություններից առաջինը վերականգնվել է 1962 թվականին՝ Նևսկու պողոտայի վրա գտնվող №210 դպրոցի շենքի վրա, բանաստեղծ Միխայիլ Ալեքսանդրովիչ Դուդինի նախաձեռնությամբ։ Սկզբնական գրությունը եղել է կարմիր և շագանակագույն գույներով։ Հուշատախտակի (չափսերը՝ 19×69 սմ) հեղինակը ճարտարապետ Վ. Դ. Պոպովն էր եղել։

Այնուհետև գրությունները վերականգնվեցին 1968 թվականին Լեսնոյ պողոտայում և 1969 թվականին Վասիլևսկի կղզում։ Այն հուշատախտակները, որոնք պատրաստել էին վարպետներ Ա. Ի. Իվանովը և Ռ. Ի. Գելլերշտեյնը, կրկնում էին Նևսկու պողոտայի վրա տեղադրված հուշատախտակի ձևը։

Գրությունները Կրոնշտադտում վերականգնել են 1973 թվականին՝ տեղադրելով նմանատիպ մարմարե հուշատախտակներ։

Բացի այդ, գոյություն ունեն նաև նմանատիպ գրություններ՝ արված սև ներկով, Պիոներսկայա փողոց, շենք №36 և Կալինինի փողոց, շենք №6/2 հասցեներում։ Դրանք ոչ պատմական են և պատրաստվել են 2000-ական թվականների շրջափակման մասին ֆիլմի նկարահանումների համար։

## Արվեստում
* Մ. Ա. Դուդինի «Նևսկին լի էր գրություններով. Բոլոր պատերը գոռում էին. «Ուշադրություն, հրետանային հրետակոծության ժամանակ այս կողմը վտանգավոր է»: Բոլոր պատերը գոռում էին. «Ուշադրություն, հրետանային հրետակոծության ժամանակ այս կողմը վտանգավոր է» բանաստեղծությունից։

* Պատերազմի տարիների գրությունների վրա նվիրված է **«***Особое задание***»** կարճամետրաժ ֆիլմը, որը ցուցադրվել է «9 մայիս. անձնական վերաբերմունք» հեռուստաալմանախում (2008)։

* Ալեքսանդր Ռոզենբաումի Զբոսանք Նևսկու երկայնքով» երգում կա հետևյալ խոսքերը. *«Եկեք քայլենք այս գեղեցիկ երեկոյին՝ իմ հին Նևսկով, և այդ կողմով, որ ավելի մութ և վտանգավոր էր հրետակոծման ժամանակ»*։

* «*Zero people*» խմբի «*Ремесло*» երգում հետևյալ խոսքերն են՝ «Եվ այս կողմն ավելի վտանգավոր է, քան այն, եթե կրակի տակ ես»։
thumb|385x385px|Ռոգովի տունը քանդելուց առաջ, փայտամածին կցված է ծաղրական պաստառ

## Ժամանակակից իմիտացիա
Քաղաքային ճարտարապետության պաշտպանների կողմից այս արտահայտության ժամանակակից մեկնաբանություններից մեկը հայտնի է որպես իշխանությունների և կառուցապատողների գործողություններից բխող սպառնալիքի խորհրդանիշ:

2010 թվականի դեկտեմբեր ամսին քաղաքի փողոցներում հայտնվել էր պաստառի նոր տարբերակը, որը ակնարկում էր չմաքրված սառնամանիքներից ու սառույցից փողոցների մասին։ Պաստառի տեքստը հետևյալն էր. «Քաղաքացինե՛ր! Վ. Ի. Մատվիենկոյի կառավարման ժամանակ փողոցի ցանկացած կողմ վտանգավոր է կյանքի համար!»:

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Артиллерийские обстрелы 1941-44 // Энциклопедия «Санкт-Петербург»
* Дзенискевич А. Р., Ковальчук В. М., Соболев Г. Л., Цамутали А. Н., Шишкин В. А. Непокоренный Ленинград. Краткий очерк истории города в период Великой Отечественной войны. — Ленинград: Наука (Ленинградское отделение), 1970

Կատեգորիա:1940-ականների հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Լենինգրադի բլոկադա
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պաշտպանություն