Ֆիզիկական վնաս

**Ֆիզիկական վնաս (****),**  ցանկացած փոփոխություն որևէ բանում՝ հաճախ ֆիզիկական առարկայի դեպքում, որը այն փոփոխում է իր սկզբնական վիճակից՝ նվազեցնելով դրա որակը կամ արժեքը։ Այն լայն իմաստով կարելի է սահմանել որպես «համակարգում ներմուծված այնպիսի փոփոխություններ, որոնք բացասաբար են ազդում դրա ներկայիս կամ ապագա աշխատանքի վրա»։ Վնասը «պարտադիր չէ, որ ենթադրի համակարգի ամբողջական գործառութային կորստի առկայություն, այլ նշանակում է, որ համակարգը այլևս չի գործում իր առավել օպտիմալ եղանակով»։ Ֆիզիկական առարկաների վնասը «կամաց-կամաց ընթացող ֆիզիկական գործընթաց է, որի արդյունքում դրանք կոտրվում են» և ներառում է մեխանիկական լարումներ, որոնք թուլացնում են կառույցը, նույնիսկ եթե դա տեսանելի չէ:

## Ֆիզիկական վնաս
աջից|մինի|Էլեկտրաքարշի վնասը ավտովթարի պատճառով Վրանանիում
աջից|մինի|Փոթորիկը վնաս է հասցրել Տեխասի բենզալցակայանին
աջից|մինի|Միջատների վնասը կաղամբի տերևներին
աջից|մինի|Պարսից ծոցի պատերազմի ժամանակ ռազմական գործողությունների պատճառած վնասը
Բոլոր ֆիզիկական վնասները սկսվում են ատոմային մակարդակում՝  քիմիական կապերի տեղաշարժով կամ խզմամբ, և ցանկացած ֆիզիկական առարկայի վնասման արագությունը հիմնականում պայմանավորված է տվյալ նյութում այդ կապերի առաձգականությամբ և պլաստիկությամբ, երբ այն ենթարկվում է լարվածության։ Վնաս կարող է առաջանալ նաև այն դեպքում, երբ ատոմային կապերը ամբողջությամբ չեն խզվում, սակայն փոխվում են՝ ստեղծելով նյութի մեջ խտացման և տարածման անկայուն գոտիներ, որոնք հետագայում առավել ենթակա են կոտրման։ Արտաքին ուժերի ազդեցությունը նյութի վրա կախված է վերջինիս հարաբերական առաձգականությունից կամ պլաստիկությունից․ եթե նյութը հակված է առաձգականության, ապա դրա կառուցվածքում առաջացած փոփոխությունները վերադարձելի են, և այն կարող է վերականգնվել հնարավոր վնասից։ Իսկ եթե նյութը հակված է պլաստիկության, ապա այդպիսի փոփոխությունները մշտական են, և յուրաքանչյուր նման փոփոխություն մեծացնում է ճեղք կամ թերություն առաջանալու հավանականությունը։

Թեև ատոմական մակարդակում բոլոր վնասները դրսևորվում են ատոմային կապերի խզմամբ, սակայն մակրոմասշտաբում վնասի դրսևորումը կախված է նյութի բնույթից և կարող է ներառել ճեղքեր ու ձևախախտումներ, ինչպես նաև կառուցվածքային թուլացում, որը տեսանելի չէ։

### Վնաս առարկաներին
Կառույցների և այլ առարկաների վնասը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր, օրինակ՝ հրդեհի հետևանքով առաջացած վնաս, ջրային վնաս՝ այն նյութերի դեպքում, որոնք ջրի ազդեցությանը դիմակայելու ունակ չեն, ինչպես նաև ճառագայթային վնաս՝ իոնացնող ճառագայթման հետևանքով։ Վնասի որոշ տեսակներ հատուկ են տրանսպորտային միջոցներին և մեխանիկական կամ էլեկտրոնային համակարգերին, օրինակ՝ օտար նյութերի կամ առարկաների, մնացորդների առկայությունից առաջացող վնաս, ջրածնային վնաս՝ մետաղների և ջրածնի փոխազդեցության արդյունքում առաջացած, և վնասամեխանիկա, որը ներառում է նյութերի վնասումը ցիկլային մեխանիկական բեռներից։ Երբ որևէ առարկա վնասվել է, հնարավոր է այն վերանորոգել՝ վերականգնելով դրա սկզբնական վիճակը կամ ապահովելով այնպիսի նոր վիճակ, որը թույլ է տալիս առարկային գործել, նույնիսկ վնասի առկայության դեպքում։

Վնասը կարող է լինել դիտավորյալ կամ պատահական։ Երբ որևէ առարկա կամ շենք միտումնավոր վնասվում է, այդ գործողությունը կարող է սոցիալական նշանակություն ստանալ՝ որպես առարկայի իմաստը նսեմացնելու միջոց։ Թեև իրերը կարող են ունենալ բազմաթիվ իմաստներ, այն իրավիճակներում, երբ դրանք դիտավորյալ վնասվում են, դրանցից մեկ իմաստը՝ որը պայմանավորում է գործողությունը, դառնում է գերակա։

### Վնաս կենդանի օրգանիզմներին
Կենդանի օրգանիզմի վնասումը կարող է անվանվել վնասվածք։ Կենդանի էակների մոտ հանդիպող վնասների տեսակները տատանվում են միկրոսկոպիկ ԴՆԹ-ի վնասումից և անուղղակի ԴՆԹ-ի վնասումից, ինչպես նաև կենսաբանական բջիջներում առաջացող բջջային վնասումից, մինչև ավելի խոշոր համակարգերի վնասումներ, օրինակ՝ նյարդերի, ուղեղի կամ հոդաճառների վնասում։ Մարմնի ավելի լայնածավալ վնասումը հաճախ կոչվում է տրավմա։ Ծերացման գործընթացին ուղեկցում է օրգանիզմի՝ տարբեր կենսաբանական վնասներից արագ վերականգնվելու ունակության կորուստը։ Վնասումը համարվում է կենսաբանական ծերացման վրա ազդեցություն ունեցող երկու գործոններից մեկը (մյուսը ծրագրավորված գործոններն են, որոնք հետևում են կենսաբանական ժամանակացույցին)։ Վնասի հետ կապված գործոնները ներառում են ներքին և արտաքին միջավայրի ազդեցությունները կենդանի օրգանիզմների վրա, որոնք կուտակային վնաս են առաջացնում տարբեր մակարդակներում։

## Վնասի այլ տեսակներ
Վնասը, որը տեղի է ունենում դիտավորյալ կատարված փորձի արդյունքում՝ որպես ոչ նախատեսված հետևանք, օրինակ՝ ռազմական գործողության ժամանակ, կոչվում է կողմնակի վնաս։ Իսկ հանրային կամ մասնավոր գույքին դիտավորյալ հասցված վնասը կոչվում է գույքային վնաս։ Ընդհանրացված իմաստով «վնաս» տերմինը կիրառվում է նաև ոչ նյութական արժեքների արժեզրկման նկարագրության համար, օրինակ՝ փոխհարաբերությունների, ինքնընկալման, հեղինակության և բարի համբավի։

### Վնասի տնտեսական կողմեր
Ֆիզիկական առարկաների և համակարգերի, ինչպես նաև ոչ նյութական հատկանիշների վնասման հավանականությունը ներառված է այն ապրանքների և ծառայությունների գների մեջ, որոնք կախված են դրանց մատակարարումից, հատկապես որպես ապահովագրական ծախսերի բաղադրիչ։ Իրավունքի մեջ «վնասահատուցումը» նշանակում է փոխհատուցման ձևով, սովորաբար գումարի, տրամադրված փոխհատուցում այն անձին, ով կրել է կորուստ կամ վնասվածք (այսինքն՝ տնտեսական կամ ֆիզիկական վնաս)։

### Ինստիտուցիոնալ վնաս
Ինստիտուցիոնալ վնասը լայն իմաստով սահմանվում է որպես անհատի համար առաջացած ոչ կանխատեսված հետևանք, որը տեղի է ունենում այն հաստատության հետ փոխազդեցության արդյունքում, որն ունի նրա խնամքի պատասխանատվությունը։ Այդ անհատը կարող է լինել հիվանդանոցում բուժվող պացիենտ, դպրոցում սովորող երեխա կամ բանտարկյալ։ Ինստիտուցիոնալ վնասի որոշ տեսակներ, օրինակ՝ բժշկական սխալները կամ հիվանդանոցում ձեռք բերված վարակները, համեմատաբար հեշտ է չափել, մինչդեռ մյուսները՝ ինչպես զարգացման կամ հոգեկան առողջության երկարաժամկետ վնասները, զգալիորեն դժվար է գնահատել։ Կա վեճ այն հարցի շուրջ, թե արդյոք այդպիսի վնասը հնարավոր է չափել և իրականում տեղի ունի՞ արդյոք։

Չնայած այս տերմինը լայնորեն օգտագործված չէ, այն իրավական տեսանկյունից ունի նշանակալի կարևորություն, քանի որ այն չափազանց տարածված է, հատկապես այն երկրներում, որտեղ բանտարկյալների և այլ ինստիտուցիոնալ խնամքի ներքո գտնվող անձանց մարդու իրավունքները չեն հարգվում կամ երաշխավորված չեն օրենքով։ Սահմանադրական իրավունքները, քաղաքացիական իրավունքի և քրեական իրավունքի օրենսգրքերը պարունակում են բազմաթիվ դրույթներ՝ անհատներին պաշտպանելու համար այն վնասներից, որոնք պատճառվել են այնպիսի հաստատությունների կողմից, որոնցում նրանք գտնվում են իրենց կամքին հակառակ։ Այս օրենքների ծավալն ու դրանց նկատմամբ հարգանքը լայնորեն տարբերվում են տարբեր երկրներում և համայնքներում։ Այս հակասությունները առնչվում են կառավարություն և անհատի միջեւ հին վեճին, որը դեռ հին Հունաստանից ներթափանցել է փիլիսոփայության և քաղաքական գիտության դաշտ։

#### Վնաս հաստատություններին
Սակայն այս նույն արտահայտությունը օգտագործվում է նաև հակառակ իմաստով՝ որպես հաստատություններին հասցված վնաս, ի տարբերություն անհատներին հասցված վնասի։ Օրինակ, արտակարգ դրություն, ինչպես Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ ժամանակավոր դադարեցումը, կարող են վնասել ժողովրդավարություն ինստիտուտներին։ Այլ օրինակներ են՝ հանրային շենքերի վանդալիզմը, շատ խոշոր համաճարակներ, որոնք խափանում են հասարակության ինստիտուտների նորմալ գործունեությունը, օրինակ՝ Աֆրիկայում ՄԻԱՎ(AIDS) համաճարակը, արտաքին ռազմական միջամտությունը, ինչպես ԱՄՆ-ի և դաշնակից երկրների ներխուժումը Իրաք, և նույնիսկ (պարադոքսալ կերպով) այն արտաքին օգնությունը, որը տրամադրվում է երկրներին, որոնք հարուստ են բնական ռեսուրսներով, բայց ունեն աղքատ տնտեսություն և/կամ կոռումպացված կառավարություն (հայտնի «ռեսուրսների անիծյալություն»)։

Արձանագրված երկու հասկացություններ՝ հաստատությունների կողմից պատճառված վնասը և հաստատություններին հասցված վնասը, շատ դեպքերում կապված են։ Դեմոկրատական երկրներում լայնածավալ քաղաքական դատավարությունների («Վհուկների որս») ժամանակ, օրինակ՝ 1940-ականների հայտնի Միացյալ Նահանգների «House Committee on Un-American Activities»-ի դեպքին, վնասը նշվում էր երկու ուղղություններով․ ոչ միայն մի շարք անհատների կյանքերը, ընտանիքները և մասնագիտական գործունեությունը տուժել են հասարակության բացահայտումից, այլ նաև անհատի իրավունքների և ազատության քաղաքական ինստիտուտները Միացյալ Նահանգներում նույնպես վնասվել են Կոմիտեի գործունեության արդյունքում։

## Տես նաև
* Մահ
* Դեֆորմացիա
* Վիրուսներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Metzgar, Jack. Institutional Damage. Stories about the damage wrought on individuals who were subjected to the \'s investigations in the 1940s.
* Harford, T. and Klein, M. Aid and the Resource Curse. World Bank article on the damage to institutions of [] caused by external aid.


[Կատեգորիա:Արտակարգ իրավիճակ
Կատեգորիա:Փոփոխություն