Գրիգոր Խալաթյանց

**Գրիգոր Աբրահամի Խալաթյանց** (), հայագետ, պատմաբան-բանասեր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1903), պրոֆեսոր (1906)։

## Ուսում և գործունեություն
1868-1877 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում, 1877-1880 թվականներին՝ Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, ապա՝ տեղափոխվել պատմա-լեզվաբանական ֆակուլտետը և ավարտել 1884 թվականին։ Այնուհետև կատարելագործվել է Գերմանիայում։ 1886 թվականից մինչև կյանքի վերջն աշխատել է Լազարյան ճեմարանում՝ դասավանդելով հայագիտական տարբեր առարկաներ։ 1890 թվականից գլխավորել է նաև հայագիտության ամբիոնը, իսկ 1897-1903 թվականներին եղել ճեմարանի տեսուչը։

Գործուն կերպով մասնակցել է Մոսկվայի, Պետերբուրգի, Թիֆլիսի, Կ. Պոլսի, Էրզրումի, Էջմիածնի հայ մշակութային կյանքին, նպաստել Ռուսաստանում հայագիտության զարգացմանը։ Աշխատակցել է հայ և օտար պարբերական մամուլին։ Գրել է (աշխարհաբար, գրաբար, ռուսերեն և գերմաներեն) ավելի քան 30 գիտական աշխատություն ու հոդված՝ հայ ժողովրդի պատմության, մատենագրության, բանասիրության և ազգագրության տարբեր հարցերի ու խնդիրների վերաբերյալ։ Խալաթյանցի անդրանիկ գործն է «Սասունցի Դավիթ» հայ ժողովրդական էպոսի ռուսերեն թարգմանությունը (1881), որը հրատարակվել է նաև գերմաներեն (1886)։

Գրիգոր Խալաթյանց Լազարյան ճեմարանում աշխատել է այնպիսի հանրահռչակ անձանց հետ, ինչպիսիք են՝ Ալեքսեյ Վեսելովսկին, արևելագետ ու սլավոնագետ Ֆ․ Կորշը, ազգագրագետ, հնէաբան Վ․ Միլլերը, գիտնականներ Վ․ Գերյեն, Վ․ Մինորսկին, Ա․ Կրիմսկին, Ի․ Խոլմոգորովը, Վ․ Գորդոլևսկին և այլք։

Գր․ Խալաթյանցը մեծ համբավ ունի նաև որպես հրատարակիչ։ Նրա գրչին է պատկանում Ռաֆայել Պատկանյանի երկասիրությունների բավականին հաջողված հրատարակությունը, ինչպես նաև հայ բանաստեղծների լավագույն գրվածքների ռուսերեն թարգմանության «Армянская муза» խորագրով ժողովածուն։ Նրա թարգմանական գործունեության թագն է համարվում Լազարյան ճեմարանի ձեռագիր ավետարանը։ Այս ձեռագիրը նշանավոր է իբրև ամենահինը հայկական ձեռագրերի մեջ, գրված լինելով 887թ-ին։ Ճեմարանը բարձր գնահատելով այդ ավետարանը, որոշում է նրա 1000-ամյակը հարգել՝ նրա լուսատիպ հրատարակությամբ, ու այդ գործը հանձնարարում է Խալաթյանցին։ Կատարելով հանձնարարականը, Խալաթյանցը առաջաբանում տալիս է ձեռագրի լայնածավալ նկարագրությունը, այնուհետև տալիս նրա գնահատականը։

Խալաթյանցը գիտական գործունեությունից դուրս սիրում էր մասնակցություն ունենալ նաև ազգային-հասարակական խնդիրներում: Նա հայտնի էր Մոսկվայում որպես շիտակ և եռանդոտ հասարակական գործիչ: Այսպես ճանաչում էին նրան և դրսում, որտեղ նա ծանոթ էր բոլորին յուր բազմաթիվ յոդվածներով, որոնք լույս էին տեսնում հայ պարբերական մամուլի մի քանի օրգանների մեջ: Հանձին Գր. Խալաթյանցի հայ գիտությունը ողբում է յուր կարող ներկայացուցիչներից մեկի, իսկ հայ հասարակությունը յուր լավագույն անդամներից մեկի վաղաժամ և անփոխարինելի մահը:

## Հայ պատմիչներին նվիրված քննադատություն
Խալաթյանցին առանձնապես հետաքրքրել է Մովսես Խորենացին։ Զբաղվելով նրա, Եղիշեի և Ղազար Փարպեցու երկերի աղբյուրների ու դրանց փոխադարձ առնչությունների քննությամբ՝ ուշադրություն է դարձրել այդ երկերում առկա միևնույն նյութերի բովանդակությունից բխող որոշ նմանություններին, դրանք համարել նույնություններ, անգամ՝ արտագրություններ և փորձել տալ դրանց լուսաբանումը։ Սկզբում ընդունելով, որ երեքն էլ V դարի պատմիչներ են և որ Ղազար Փարպեցին մի փոքր ավելի ուշ է գրել առաջիններից, անհիմն կերպով մեղադրել է նրան, պնդելով, թե նա իր «Հայոց պատմություն»-ը գրելիս իբր առատորեն օգտվել, որոշ դեպքերում՝ նույնիսկ արտագրել է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» և Եղիշեի «Վարդանի և Հայոց պատերազմի մասին» երկերից, սակայն դիտավորյալ լռել ու չի նշել թե՝ դրանք, թե՝ դրանց հեղինակներին («Ղազար Փարպեցի և գործք նորին», 1883, Խալաթյանցի առաջին գրաբար աշխատությունը)։ Բայց հետո Խալաթյանցը հրաժարվել է այդ տեսակետից և դիտումնավորության մեջ մեղադրել նախ՝ Եղիշեին, ընդունելով, թե նա VII դարի պատմիչ է, հետևաբար օգտվող-արտագրողը նա է («Նամակ առ խմբագրություն Եղիշեի աղբյուրների առթիվ», «ՀԱ», 1895, № 4), իսկ այնուհետև՝ Մովսես Խորենացուն։ Ընկնելով ծայրահեղության մեջ՝ Խալաթյանցը նրան համարել է ոչ վաղ, քան VIII դարի հեղինակ, նրա երկը՝ դիտումնավոր, կողմնակալ գրվածք և անվստահելի աղբյուր։ Ըստ Խալաթյանցի, Մովսես Խորենացին ինքն է հորինել, կազմել «Հայոց վեպ», որի նյութը վերցրել է գլխավորապես Սուրբ Գրքից։ Խալաթյանցի կարծիքով այդ վեպն արհեստական է և կապ չունի իրական պատմության հետ («Հայոց վեպը Մովսես ԽորենացուՊատմության մեջ», 1896, ռուսերեն։ Այս աշխատության համար Խալաթյանցը ստացել է մագիստրոսի կոչում)։ Մովսես Խորենացու և նրա «Հայոց պատմության» աղբյուրների քննությանն են նվիրված Խալաթյանցի նաև այլ աշխատություններ. «Մովսես Խորենացի և յուր աղբյուրները» (1898), «Մովսես Խորենացու նորագույն աղբյուրների մասին» (1898) և այլն։

## Արշակունիներին նվիրված քննդատություն
Հայ Արշակունիների և նրանց մասին Մովսես Խորենացու տեղեկությունների առնչությունների խնդրին է նվիրված «Հայ Արշակունիները Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ» (1903, ռուսերեն) ստվարածավալ աշխատությունը՝ Խալաթյանցի գլուխգործոցը, որի համար Պետերբուրգի կայսերական ակադեմիան Խալաթյանցին շնորհել է դոկտորի կոչում։ 1903 թվականին Խալաթյանցը մասնակցել է նաև արևելագետների միջազգային համաժողովին (Համբուրգ), որտեղ գերմաներեն լեզվով երկու դասախոսություն է կարդացել հնագույն հայոց պատմության վերաբերյալ։ Հայ ժողովրդի պատմությանն է նվիրված նաև «Ակնարկ Հայաստանի պատմության...» (1910, ռուսերեն) մեծարժեք երկը, որում Խալաթյանցը շարադրել է երկրի քաղաքական ու տնտեսական պատմությունը հնագույն շրջանից մինչև քրիստոնեության պաշտոնական մուտքը Հայաստան։

## Այլ աշխատություններ
Խալաթյանցի բանասիրական գործերից ուշագրավ է «Հայ ժողովրդական հեքիաթների ընդհանուր ուրվագիծ» (1885 ռուսերեն, նաև՝ գերմաներեն 1886) աշխատությունը, որում աշխատել է ցույց տալ հայոց, սլավոնների և գերմանացիների ժողովրդական հեքիաթների միջև եղած կապը։ Գիտության համար չափազանց արժեքավոր էին «Ա և Բ Մնացորդաց գրքերի նորագիւտ հայ թարգմանութհւնը» (1896) և «Գիրք Մնացորդաց ըստ հնագոյն հայ թարգմանութեան» (1899) երկերի հրատարակությունները, որոնք անմիջապես իրենց վրա բևեռեցին նշանավոր արևելագետների ու հայագետների ուշադրությունը և որոնք կարևոր ներդրում են Սուրբ Գրոց հայ թարգմանության պատմության լուսաբանման, ընդհանրապես, Աստվածաշնչի պատմության ուսումնասիրման համար։ «Ծրագիր հայ ազգագրության և ազգային իրավաբանական սովորությունների» (1887) գործով Խալաթյանցը մատնանշել է այն ուղին, որով պետք է ընթանա ազգագիր-բանահավաքը (տես Ազգագրական հարցարան)՝ Խալաթյանցի նախաձեռնությամբ է հիմնվել «Էմինյան ազգագրական ժողովածուին (անձամբ խմբագրել է 1—8 գրքերը)։ Թեպետ Խալաթյանցը որոշ երկերում թույլ է տվել սխալ դրույթներ ու տեսակետներ, որոնք հետագայում մերժել է հայագիտությունը, սակայն այսօր էլ Խալաթյանցի բազմաթիվ երկեր պահպանել են իրենց գիտական արժեքը։

Խալաթյանցի կարևորագույն պատմական գրվածքներից պետք է համարել նաև «Очерки Истории Армении в связи общим ходом событий В  Передней Азии>>. Перiодъ I: Древняя исторiя, Москва, 1910» կազմված նրա դասախոսություններից, որոնք համապատասխանելով արդի գիտության պահանջներին, պարունակում են խիստ կարևոր կապակցված տեղեկություններ Հայոց պատմության նախնական շրջանից: Մինչև այժմ լույս է տեսել դժբախտաբար միայն Ա. մասը, որ ընդգրկում է հին շրջանը մինչև Տրդատ և քրիստոնեության մուտքը Հայաստան: Թերևս հանգուցյալի անտիպ աշխատությունների մեջ գտնվեն դասընթացի մյոըս մասերն ևս, որոնց հրատարակությունը շատ ցանկալի է։ Այս գեղեցիկ աշխատությունը կարող է ուղեցույց ծառայել մեր թեմական և այլ դպրոցների Հայոց պատմութեան ուսուցիչներին: Խալաթյանցի խմբագրությամբ լոյւս են տեսել «Էմինեան ազգագրական ժողովածուի» 8 հատոր, որոնց մեջ մի քանիսը շատ արժեքավոր գործեր են:

Խալաթյանցը թաղվել է Թիֆլիսում։

## Խալաթյանի մասին
Խալաթյանին լավագույնս բնորոշել է իր դասընկեր Սմբատ Շահազիզը․ *«Սովորում էր նա միջին առաջիդությամբ, շատ հաջող և առաջընթաց էր հայոց լեզվի գիտության մեջ։ Վարք ու բարքով խոնարհ էր ու հնազանդ, բայց իրեն թանկ գնահատողներից էր, շատ մեծամիտ և իր մեջ կենտրոնացած։ Մի խոսքով, նա այն աշակերտներից էր, որոնց մասին կար մի լատինական ասույթ՝ Ձեռք մի տաք ինձ, մի կպչեք ինձ, ապա թե ոչ, ատամներ ունեմ, կխածնեմ»*։ Շահազիզը պատմում է, որ մի անգամ ինչ որ միջոցառման անհրաժեշտ է Խալաթյանցի մոտ գտնվող Վարդանանց պատերազմի ձեռագիրը։ Ոչ մեկ չհարձարկվեց դա նրանից ուժել, բացի Շահազիզից։ Սմբատ Շահազիզը պատմում է, որ հետագայում նրանք ընկերացան։

## Երկեր
* Ղազար Փարպեցի եւ գործք նորին ։ Պատմական եւ գրական քննութիւն, 1883։
* Общий очерк армянских сказок, 1885.
* Ծրագիր հայ ազգագրութեան եւ ազգային իրաւաբանական սովորութիւնների, 1887։
* Մովսէս Խորենացու "Հայոց պատմութիւնը" : Քննադատութիւն, 1890։
* Եղիշէի Վարդանանց պատմութիւնը, 1892։
* Զենոբ Գլակ, Վնտ., 1893: 
* Ընտիր երկասիրութիւններ։ Երեք հատորով, 1893։
* Մարաբա Մծուրնացի կամ կեղծ-Ագաթանգեղոս։ Համեմատական ուսումնասիրութիւն, 1896։
* Յիշատակարան աղէտից, պատմական վիպասանութիւն, 1897։

* Մարաբա Մծուրնացի կամ կեղծ Ագաթանգեղոս, Վնտ., 1898:

* Գիրք մնացորդաց ըստ հնագոյն հայ թարգմանութեան, 1899։
* Армянские Аршакиды в "Истории Армении" Моисея Хоренскаго : Опыт критики источников, 1903.
* Հայ Արշակունիք ըստ Մովս. Խորենացւոյ կամ նոր ուսումնասիրութիւններ Մովս. Խորենացւոյ մասին, 1906։

* Խաչատուր Հովհաննիսյանի հրատարակած Եղիշեի Վարդանանց պատմության քննադատությունը, 1983թվական, հայերեն
* Եղիշեի պատմության աղբյուրների առթիվ, «Հանդէս ամսօրեայ», 1893 թվական, հայերեն
* Նորագյուտ պարալիպոմենն Ս․գրքերի մասին հայկական հնագույն թարգմանությամբ, Վաղարշապատ, 1896 թվական
* Պատկանյանը։ Մի տեսություն նրանց գիտական գործունեության մասին, ռուսերեն
* Հայկական վեպը (էպոսը) Մովսես Խորենացու պատմության մեջ։ Մի փորձ քննադատական ուսումնասիրության, 1896 թվական
* Մովսես Խորենացու նորագույն աղբյուրների առթիվ (հայ թագմանություններ Սոկրատի Եկեղեցական պատմությունից)։ Քննդատական ուսումնասիրություն, 1898 թվական, հայերեն
* Եդեսիո Աբգար թագավորի մասին ըստ Մովսես Խորենացու, 1900 թվական, Մոսկվա
* Հին Հայաստանի մի քանի աշխարհագրական անունների մասին, Վանի արձանագրությունների տվյալների կապակցությամբ, 1901 թվական
* Դավիթ Սասունցի։ Մի նմուշ Հայկական էպոսից, 1881 թվականի հոկտեմբեր։

## Գրականություն
* Շահնազարյան Ա., Պրոֆ. Գրիգոր Աբրահամյան Խալաթյան, «ԱՀ», 1912, գիրք 12, № l։ 
* Աբրահամյան Ռ., Գրիգոր Խալաթյանց («Արարատ», 1912, 3)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Եղիշե Մադաթյանի և Գրիգոր Խալաթյանցի նամակագրությունից 

Կատեգորիա:Լազարյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ