Ֆիրդուսիի գերեզման

**Ֆիրդուսիի գերեզման** (, *Ârâmgâh-e Ferdowsi*), գերեզմանային համալիր, բաղկացած սպիտակ մարմարե հիմքից և դեկորատիվ շենքից՝ կառուցված պարսից բանաստեղծ Ֆիրդուսիի հիշատակին՝ գտնվելով Իրանի Տուս քաղաքում, Ռազավի Խորասանի մարզում։ Այն կառուցվել է 1930-ական թվականների սկզբին՝ Ռեզա Շահի ռեժիմի ներքո, և հիմնականում ներառում է աքեմենյան ճարտարապետության տարրեր՝ Իրանի հարուստ մշակույթն ու պատմությունը ցուցադրելու համար։ Մաուսոլեյի կառուցումը և նրա գեղագիտական դիզայնը արտացոլում են Իրանի մշակութային և աշխարհաքաղաքական կարգավիճակը այդ ժամանակ։

## Պատմություն
Ֆիրդուսին, ազդեցիկ պարսից բանաստեղծը և պարսկական էպոսի՝ Շահնամեի հեղինակը, մահացել է 1020 թվականին Տուս քաղաքում (Պարսկաստան), նույն քաղաքում, որտեղ ծնվել էր։ Իր գրական ներդրման համար, Ֆիրդուսին իր կենդանության օրոք այդպես էլ ճանաչում չի ունեցել։ Միայն նրա մահից հետո նրա բանաստեղծությունները նրան ճանաչություն տվեցին։ Հարյուրավոր տարիներ շարունակ նրա հանգրվանի տեղը եղել է ընդամենը մի փոքրիկ գմբեթ-սրբավայր, որը կառուցվել էր Խորասանի Ղազնավյան կառավարչի կողմից, առանց մշտական կառույցի՝ այն այգում, որտեղ Ֆիրդուսիի դուստրը նրան թաղել էր։ 20-րդ դարի սկզբնական տարիներին Իրանը սկսեց գիտակցել նրա կարևոր դերը Իրանի ինքնության սահմանման մեջ։

Միայն 1934 թվականին Իրանի կառավարությունը, որը գտնվում էր Պահլավի դինաստիայի առաջին թագավոր Ռեզա Շահի հսկողության ներքո, ճանաչեց Ֆիրդուսիի մշակութային և գրական արժեքը և կանգնեցրեց նրա հիշատակին նվիրված մշտական գերեզման։ Բանաստեղծի համար անցկացվեց հազարամյակի տոնակատարություն, որին հրավիրվեցին գիտնականներ մի քանի երկրներից՝ ներառյալ խորհրդային Տաջիկստանը, Հնդկաստանը, Հայաստանը և Եվրոպայի երկրները (Գերմանիա, Ֆրանսիա, Անգլիա)։ Հավաքվեցին միջոցներ, հիմնականում պարսի գիտնականների նվիրատվություններով, որպեսզի հնարավոր լիներ կանգնեցնել բանաստեղծի արձանը նրա գերեզմանի վրա։ Պահլավի ընտանիքը Ֆիրդուսիին օգտագործեց Իրանի մշակութային հեղինակությունը բարձրացնելու համար, սակայն դա գրեթե արժեցավ Ֆիրդուսիի գերեզմաը, քանի որ իսլամական հեղափոխությունից հետո դժգոհությունները Իրանի Շահից գրեթե հանգեցրին գերեզմանի ոչնչացմանը հեղափոխականների կողմից։

thumb|right|200px

Գերեզմանը սկզբնապես նախագծվել է իրանցի ճարտարապետ Հաջ Հոսեյն Լուրզադեի կողմից, ով Ֆիրդուսիի գերեզմանից բացի նաև ստեղծել է 842 մզկիթ, ինչպես նաև Ռամսարի մասնավոր պալատը, Մարմար պալատի որոշ մասեր, Թեհրանի Իմամ Հոսեյնի մզկիթը, Մոտահարիի մզկիթը և Իրաքի Կարբալա քաղաքի Հազրաթ-ի-Սեյյեդ-օ-Շուհադա սրբավայրի տարբեր մասեր։ Կառույցի ներկա դիզայնը հիմնականում վերագրվում է Կարիմ Թահերզադեին, ով Լուրզադեի հին գմբեթաձև դիզայնը փոխարինել է ժամանակակից խորանարդաձև դիզայնով։

Ֆիրդուսիի գերեզմանը, որը նման է Կյուրոս Մեծի գերեզմանին, կառուցված է աքեմենյան ճարտարապետության ոճով։ Առկա է հստակ կապ այս ճարտարապետական ոճի ընտրության և այդ ժամանակվա Իրանի քաղաքականության միջև։ Չորս տարի մինչև Ռեզա Շահի իշխանության գալը 1922 թվականին, աշխարհիկ իրանցի բարեփոխողների խումբը ստեղծել էր «Ազգային ժառանգության ընկերություն» (ԱԺԸ, կամ պարսկերենով *anjoman-e asar-e meli*)։ Հիմնականում արևմտյան կրթություն ստացած, բարեփոխումներ կողմնակից մտավորականներից՝ ինչպիսիք են Աբդոլհոսեյն Թեյմուրթաշը, Հասան Պիռնիան, Մոսթովֆի օլ-Մամալեքը, Մոհամմադ Ալի Ֆորուղիին, Ֆիրուզ Միրզա Ֆիրուս Նոսրաթ ալ-Դովլեն և Կեյխոսրով Շահրոխը։ ԱԺԸ-ն կարևոր դեր խաղաց իրանական պառլամենտից միջոցների ստացման գործում։ Կեյխոսրով Շահրոխը, Իրանի զրադաշտական ներկայացուցիչը իրանական պառլամենտում, հատկապես ակտիվ էր աքեմենյան և սասանյան ճարտարապետությունը Իրանում վերականգնելու գործում 1930-ական թվականներին։

Պատկեր:Tomb of Ferdowsi, Old.jpg|Ֆերդուսիի գերեզմանը մոտ 1930-ականներին, Անդրե Գոդարի և Թեյմուրթաշի կողմից։
Պատկեր:3rd architecture design of Ferdowsi mausoleum, by Taherzade Behzad.jpg|Ֆերդուսիի դամբարանի 3-րդ ճարտարապետական նախագիծը Թահերզադե Բեհզադի կողմից
Պատկեր:BAKHTAZMAYI TICKET FERDOWSI TOMB 1924.jpg|Ֆերդուսու հազարամյակի համար վաճառված առաջին տոմսերից մեկը հստակ ցույց է տալիս դամբարանի շերտավոր կառուցվածքը։
Պատկեր:Ferdowsi tomb1.jpg|Ֆերդուսիի դամբարանը, Տուս, Իրան



Պատկեր:Embelem for National Society of Iran.jpg|Ազգային ժառանգության ընկերություն
Պատկեր:Abdolhossein Teymourtash.jpg|Աբդոլհոսեյն Թեյմուրթաշ
Պատկեր:Arbab kaykhosro shahrokh.jpg|Քեյխոսրո Շահրոխ
Պատկեր:Foroughi PM1314.jpg|Մոհամմադ Ալի Ֆորուղի
Պատկեր:Seyyed Hassan Taqizadeh.jpg|Հասան Թաքիզադե
Պատկեր:Ali Asghar Hekmat.jpg|Ալի-Ասղար Հեքմաթ
Պատկեր:Hosein Ala.jpg|Հոսեյն Ալա
Պատկեր:Am Djanhanbani.jpg|Ամանոլլահ Ջահանբանի
Պատկեր:Hassan Pirnia 3.jpg|Հասան Փիրնիյա
Պատկեր:ESFANDIAARI.jpg|Հասան Էսֆանդիյարի
Պատկեր:Hassan Mostowfi al-Mamalek young.jpg|Հասան Մոստովֆիյոլ Մամալեք
Պատկեր:1000th of ferdowsi 1313.jpg|Ֆերդուսիի հազարամյակի տոնակատարության հուշամեդալ


## Կառուցվածքի մանրամասներ
Գերեզմանի հիմնական կառուցվածքը ուղղանկյուն է՝ մեծ այգով շրջապատված և փորձելով փոխազդել կառույցի հետ պարսկական այգեգործության ոճով, որը հայտնի է Չար-բաղ (կամ Չահարբաղ՝ թարգմանաբար նշանակելով *չորս այգիներ* պարսկերենով)։ Այգու ոտքերով ստեղծված խաչաձև կենտրոնում գտնվում է հիմնականում սպիտակ մարմարից պատրաստված կառույց։ Կառույցը կարող է բաժանվել հիմքում գտնվող «լայն սրահի» և վերևում տեղակայված խորանարդաձև կառույցի՝ չորս սյուներով շրջապատված, որի վրա պատկերված են Շահնամեի էպոսի տեսարաններ և որը զարդարված է տեքստով։ Բանաստեղծի մարմինը փաստացիորեն թաղված է լայն ուղղանկյուն սրահի կենտրոնում՝ վերևի չորս սյուներով խորանարդի ներքո։ Տասներկու (12) աստիճաններ տանում են լայն սրահի ամենացածր կետից մինչև խորանարդի մակարդակ։ Լայն հիմքի ընդհանուր բարձրությունը 16 մ է։ Կառույցը ունի հավասար 30 մ չափեր յուրաքանչյուր կողմում։

Ահա կից են գերեզմանի լայն հիմքի և կառույցի բաժնի օդային տեսքի և տոպոգրաֆիայի սխեմատիկ սխեմաները։

Ֆիրդուսիի գերեզմանի դիզայնի եզակի առանձնահատկությունը նրա նմանությունն է Պասարգադում գտնվող Կյուրոս Մեծի գերեզմանին։ Կյուրոսի գերեզմանն էլ ունի ուղղանկյուն կառույց՝ տեղակայված աստիճանաբար բարձրացող ուղղանկյուն հիմքի վրա։ Այս նմանությունը միտումնավոր է, քանի որ այս կառույցի դիզայները ցանկանում էր վերականգնել աքեմենյան ճարտարապետության ոճը։ Փաստորեն, կառույցի յուրաքանչյուր այլ նիստ ունի զրադաշտական Ֆարավահար նշանը։ Սա պատահական չէ։ Դրա բազմաթիվ կիրառություններ կան աքեմենյան ճարտարապետության մեջ, հիմնականում այսօրվա Պերսեպոլիսում՝ Ֆարս նահանգում։ «Իրանի ազգային ժառանգության ընկերությունը» (ԱԺԸ) խիստ հենվում էր Ֆարավահարի օգտագործման վրա, քանի որ դա աքեմենյան ժամանակներից սկսած հին Իրանի խորհրդանշական ներկայացուցիչն էր։ 1930-ական թվականներին կառուցված շատ շենքեր, այդ թվում՝ այն ժամանակվա Իրանի ազգային բանկը, օգտագործում էին Ֆարավահար, ինչը սպասելի է՝ հաշվի առնելով, որ Ֆիրդուսիի գերեզմանը ստեղծած նույն ճարտարապետը ստեղծել է նաև Իրանի ազգային բանկը։
Պատկեր:Perspolis.jpg|Պերսեպոլիսում լավ պահպանված սյուն։ Ուշադրություն դարձրեք երկու ցուլերին և զարդաքանդակներին։
Պատկեր:The Edifice of Ferdowsi.jpg|Շենքի օդային և պրոֆիլային տեսքը, երբ այն գտնվում է լայն հիմքի վերևում
Պատկեր:Tomb of Ferdowsi - Front facade.jpg|Ֆերդուսիի դամբարանի շենքի ճակատային ճակատը; Ուշադրություն դարձրեք սյուներին և երկու ցուլերին։
Պատկեր:Persepolis - carved Faravahar.JPG|Լուսանկարը Պերսեպոլիսից, որը ցույց է տալիս Ֆարավահարը և նաև նշում ծաղկազարդը։ Նմանատիպ, եթե ոչ ճշգրիտ ծաղկային զարդարանք օգտագործվում է Ֆերդուսիի դամբարանում։
Պատկեր:Bank Melli Building - Ferdowsi Ave..jpg|Իրանի ազգային բանկը 1946 թվականին՝ Ֆարավահար խորհրդանիշով գագաթին։
Պատկեր:Perspolisic Abstract Patterns of Ferdowsi Tomb.jpg|Պարսկական սյունակի Perspolisic Abstract Patterns - Ֆերդուսի գերեզմանի ինտերիեր
Պատկեր:Decorative motives2 griffins frieze Louvre Sb3323.jpg|Դեկորատիվ նախշեր, դետալ գրիֆինների ֆրիզից Դարեհի պալատում Սուսայում։ Ապակեպատ սիլիցի աղյուսներ, մոտ. մ․թ․ա․ 510 թվական։
Պատկեր:Iran-Documentary-Hamid-Mojtahedi.jpg|Շենքի պրոֆիլը, որը պատկերում է Ֆարավահարի խորհրդանիշը, ինչպես նաև պարսկական պոեզիան՝ փորագրված դռների վահանակներում։
Պատկեր:Wide base.jpg|Դամբարանի ուղղանկյուն «լայն հիմքի» օդային և պրոֆիլային տեսքը։
Պատկեր:FerdoHexagon.jpg|Այս կրկնվող վեցանկյուն նախշը օգտագործվում է «լայն հիմքի» հատակը զարդարելու համար։
Պատկեր:Pond and fountains of Ferdowsi mausoleum.jpg|Ֆերդուսիի դամբարանի և Թոս Ռազավի հիվանդանոցի լճակ և շատրվաններ։
Պատկեր:Prodows Building 1.jpg|Ֆերդուսիի դամբարանի ևս երկու շենք
Պատկեր:Prodows Building 2.jpg|Ֆերդուսիի դամբարանի ևս երկու շենք


Կառույցի մանրակրկիտ զննումը ցույց է տալիս, որ ուղղանկյուն կառույցի անկյուններում կան չորական սյուներ՝ յուրաքանչյուր անկյունում, ինչպես նաև երկու կիսա-թաղված սյուներ, որոնք դուրս են ցցվում կառույցի յուրաքանչյուր նիստի խոր ֆրիզով։ Յուրաքանչյուր ֆրիզային սյան մոտ կա արկղ, որին հաջորդում է երկու եղջյուրանի եզան նշան, որը շատ նման է, եթե ոչ ճշգրիտ կրկնօրինակում, Պերսեպոլիսի սյան դիզայնին։ Սյուները զարդարված են փորվածքներով՝ ներքևի 3/4 մասում՝ վերջին հատվածը թողնելով անշարժ։ Ընդհանուր արդյունքը նպատակ ունի ստեղծել մեծ հուշարձանական շարժ։ Սյուները այնքան բարձր են, որքան կառույցը, որը 30 մետր բարձրություն ունի (կառույցը նաև ունի 30 մ լայնություն)։ Մարմարե զարդարանքները օգտագործվում են «լայն հիմքի» կառույցի կողային մասը, հատակը և պատերը զարդարելու համար։ Պարսկական ծաղիկների դիզայները (կենտրոնական շրջանի շուրջ յոթ (7) ձվաձև թերթիկներով կենտրոնական շրջանաձև ծաղիկ) և վեցանկյուն մարմարե դիզայները լայնորեն օգտագործվում են կառույցում։

## Պատմական համատեքստ
Իրանի պատմությունը սերտորեն կապված է աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների հետ, որոնք տեղի են ունեցել Աքեմենյան կայսրության հիմնադրումից սկսած՝ մինչև ժամանակակից Իրանը։ Երկու խոշոր իրադարձություններ կարևոր նշանակություն ունեն Իրանի պատմության, հատկապես նրա գրական պատմության համար՝ կապված Ֆիրդուսիի հետ. Պարսկաստանի արաբական նվաճումը և Պարսկաստանի մոնղոլական արշավանքը։ Ֆիրդուսին ապրել է որպես աղքատ մարդ՝ շարունակաբար տեղաշարժվելով արքունիքից արքունիք և վերջնականապես մահացել է որպես աղքատ այրի՝ կորցնելով իր միակ որդուն։ Տուսը մի ժամանակ շռայլ քաղաք էր Մեծ Խորասանի տարածաշրջանում, սակայն բազմիցս թալանվել է օղուզ թուրքերի, մոնղոլների և ստեպի ուզբեկների կողմից։ Սա և Մաշհադի՝ որպես Խորասանի քաղաքական և կրոնական կենտրոնի աճող ազդեցությունը ձևավորել են Ֆիրդուսիի փորձառությունը և շատ կերպ ազդել նրա գրելաոճի վրա՝ քանի որ Տուսը կորցրել էր իր հեղինակությունը։ Բացի այդ, արաբերենը նվաճված հողերում վայելում էր հեղինակություն, և սպառնալիք կար, որ միջին պարսկերենը (պահլավի) կորչի արաբերենի օգտին։ Ֆիրդուսիի դերը կարևոր է նրանով, որ՝ օգտագործելով նվազագույն փոխառված բառեր, նա միջին պարսկերենը (պահլավի) փոխակերպեց ժամանակակից պարսկերենի (ֆարսի)։

Մաուսոլեյի կառուցումը նախորդող ժամանակահատվածում ազգայնական զգացումները Իրանում բարձր էին։ Ազգային ինքնության նոր զգացում առաջացավ մասամբ օտար տերությունների՝ հատկապես անգլո-պարսկական քաղաքական պայքարի ճնշումների պատճառով, որը հիմնականում կապված էր նավթի հարցերի հետ, և մասամբ՝ Ղաջար դինաստիայի՝ Իրանի հողերը ռուսներից և արևելքում բրիտանացիներից պաշտպանելու անկարողության պատճառով։ Անգլո-իրանական նավթային ընկերությունը (AIOC) կարևոր վեճի աղբյուր էր իրանցիների համար։ Այդ ժամանակաշրջանի ուսումնասիրող մեկ լրագրող իր և իր գործընկերների անձնական փորձառությունը արտահայտում է այսպես.


Պատկեր:Negare (1) (Statues) of Ferdowsi.jpg
Պատկեր:Negare (Statues)(2).jpg
Պատկեր:Negare (Statues)(3).jpg


Ֆիրդուսիի գերեզմանի ճարտարապետությունը նաև ազդված է բանաստեղծի անձնական կյանքից՝ արտացոլելով աղքատ բանաստեղծի և անգործ թագավորի միջև շարունակական պայքարը, նեղությունը և հույսը։ 1930-ականներին Ազգային ժառանգության ընկերությունը, հիմնվելով բանաստեղծի՝ պարսկական լեզուն վերածնելու փորձի վրա, նաև փորձեց վերականգնել պարսկական մշակույթը և իրանական ինքնությունը ճարտարապետության միջոցով։ Սա շատ իմաստներով բառացիորեն իրականացվել է՝ Շահնամեից պարսկական բանաստեղծությունները փորագրելով բանաստեղծի մաուսոլեյի սպիտակ մարմարե նիստերին։

Իրանական հեղափոխությունից հետո, Ֆիրդուսիի գերեզմանը և նույնիսկ Կյուրոս Մեծի մաուսոլեյը գոյատևեցին սկզբնական քաոսի ընթացքում։ Կառույցի ամենավտանգավոր սպառնալիքներից մեկը այն էր, որ այն կնույնացվեր ուշ Պահլավի դինաստիայի հետ և կոչնչացվեր նոր ռեժիմի կողմից։ Սակայն դա տեղի չունեցավ, և փոխարենը նոր տեղական կառավարությունը իրեն մոտ զգաց, քանի որ հայտարարվեց, որ Ֆիրդուսին նվիրյալ շիա մուսուլման էր։


Պատկեր:Negare (Statues)(4).jpg|Ֆերդուսու դամբարանի վնասված քանդակը, հեղինակ՝ Ֆերեյդուն Սադեղին։


## Ինտերիեր դիզայն
thumb|Տեսարան ներսից

Ֆիրդուսիի *Շահնամեն* ներշնչում է հերոսական գործողությունների պատմություններ՝ հերոսների կողմից իրենց հակառակորդների դեմ պայքարելով։ Այս իմաստով այն ազգային էպոս է, որը ընդգրկում է ոչ միայն վերացական և գրական կերպարներ, այլև ներառում է նախաիսլամական Իրանի պատմության մասերը։ Սա հանգեցրել է նրան, որ Ֆիրդուսիի կառույցի ներսը արտացոլում է նույն հերոսական տեսարանները։ Ֆիրդուսիի գերեզմանի ներքին դիզայնի համար պատասխանատու գլխավոր ճարտարապետը Ֆերայդուն Սադեղին է, ով ստեղծել է խոր ֆրիզի տեսարաններ՝ օգտագործելով եռաչափ արձաններ, որոնք յուրաքանչյուրը պատկերում է տեսարան *Շահնամեից*։ Գրքի հերոս Ռոստամը կենտրոնական տեղ է գրավում կառույցի ներսում եղած տեսարանների մեծ մասում։ Քանի որ *Շահնամեն* ըստ էության տեքստ է, նրա հերոսական տեսարանների գեղարվեստական վերարտադրությունները բազմաթիվ են։ Կառույցի կենտրոնում, ֆրիզի տեսարաններով և այլ գեղարվեստական ձեռնարկներով շրջապատված, գտնվում է բանաստեղծի գերեզրանաքարը։ Գերեզրանաքարի վրա պարսկերենով փորագրված է Ֆիրդուսիի՝ պարսկախոս ժողովրդի համար ունեցած ներդրման նկարագրությունը, իսկ վերջում նշված է բանաստեղծի ծննդյան ամսաթիվը, մահվան ամսաթիվը և մաուսոլեյի կառուցման ամսաթիվը։

thumb|Ֆերդուսիի գերեզմանը՝ կից տեքստով
Գերեզրանաքարի պարսկերեն մակագրությունը՝

بنام خداوند جان و خرد. این مکان فرخنده آرامگاه استاد گویندگان فارسی‌زبان و سراینده داستان‌های ملی ایران، حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی است که سخنان او زنده‌کننده کشور ایران و مزار او در دل مردم این سرزمین جاودان است. تاریخ تولّد։ ۳۲۹ هجری قمری – تاریخ وفات։ ۴۱۱ هجری  قمری – تاریخ بنای آرامگاه։ ۱۳۵۳ هجری قمری 

Ազատ հայերեն թարգմանությունը՝

Ավելի ճշգրիտ հայերեն թարգմանություն


Պատկեր:Ferdowsi phoenixferdowsi.jpg|Գերեզմանի ներսում ֆրիզային քանդակի տեսարան, որը պատկերում է միստիկ թռչուն Սիմուրղին և հերոսին
Պատկեր:Tus shahnameh.jpg|Մեկ այլ ֆրիզ տեսարան, սա պատկերում է մի տեսարան Շահնամեից։


## Ժառանգություն
Այսօր Ֆիրդուսիի գերեզմանը Իրանում ամենաշատ լուսանկարվող գերեզմաններից մեկն է։ Տարեկան միլիոնավոր այցելուներ Իրանի տարբեր մարզերից գալիս են տեսնելու գերեզմանը։ Արտասահմանյան պաշտոնյաները, զբոսաշրջիկները և այլ պարսկախոս մարդիկ Եվրոպայից, Ասիայից և Միջին Արևելքից նույնպես այցելում են այս վայրը։ Վերջին այցը եղել է Իրաքի զբոսաշրջության նախարարի կողմից՝ 2013 թվականի հուլիսին։ Այս վայրը ներշնչել է նաև շատ պարսից բանաստեղծների, այդ թվում՝ իրանական բանաստեղծ Մեհդի Ախավան-Սալեսին, ով ֆիզիկապես թաղված է Ֆիրդուսիի գերեզմանից ոչ հեռու՝ իր սեփական գերեզմանում Ֆիրդուսիի համալիրի տարածքում։ Իրանական դասական երգիչ Մոհամմադ Ռեզա Շաջարյանը նույնպես թաղված է համալիրում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1935 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Աքեմենյան պետություն
Կատեգորիա:Դամբարաններ
Կատեգորիա:Իրանական ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Իրանի դամբարաններ
Կատեգորիա:Իրանի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Ճարտարապետության պատմություն
Կատեգորիա:Մաշհադի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Ֆիրդուսի