Կոնգոյի Հանրապետության պատմություն

**Կոնգոյի Հանրապետության պատմությունը** ձևավորվել է տարբեր քաղաքակրթությունների ազդեցությամբ՝ տեղաբնիկ, ֆրանսիական և անկախությունից հետո։

## Նախագաղութային պատմություն
Սկզբում Կոնգոյի տարածքը բնակեցված է եղել պիգմեյներով, որոնք զբաղվել են որսորդությամբ և հավաքչությամբ։

Մ․թ․ա․ II-I հազարամյակներում բանտուները հյուսիսից սկսել են գաղթել։ Կենտրոնական Աֆրիկայում առանձնացել են մարդկային գործունեության երկու ակտիվ շրջաններ՝ մ․թ․ա․ 800-ից մինչև մ․թ․ 400 թվականը և 1000-ից մինչև 1900 թվականը։

Վաղ երկաթի դարաշրջանի բանտու լեզվով խոսող համայնքների առաջին հոսքը հիմնականում վերացել է Կոնգոյի անձրևային անտառների տարածքից մինչև մ.թ. 600 թվականը։ Բնակչության կտրուկ նվազումը մոտ 400-600 թվականներին համընկել է տարածաշրջանում ավելի խոնավ կլիմայի ձևավորման հետ և, հնարավոր է, պայմանավորված է եղել երկարատև համաճարակով։

Բանտու ցեղերը (Կոնգո, Վիլի, Յոմբե, Տեկե և այլն) զբաղվել են ցախի, կտրատելու և այրելու գյուղատնտեսությամբ (հիմնական մշակաբույսերը եղել են սորգոն, հատիկաընդեղենը և այմը): Մինչ եվրոպացիների ժամանումը բանտուները հիմնականում ապրել են պարզունակ համայնքային համակարգում, սակայն որոշ ցեղեր արդեն ստրկությունն ընդունած են եղել:

1482 թվականին առաջին եվրոպական արշավախումբը այցելել է Կոնգո գետի գետաբերան՝ պորտուգալացի նավաստիները ՝ Դիոգո Կաոյի հրամանատարությամբ: 16-րդ դարի սկզբից պորտուգալացիները սկսել են Կոնգոյից Բրազիլիա արտահանել ծովափնյա ցեղերից գնված ստրուկներ։

## Ֆրանսիայի գաղութ
19-րդ դարի վերջին Կոնգո գետի ավազանում հայտնվել են ֆրանսիացիները։ 1880 թվականին ֆրանսիական նավատորմի սպան Պիեռ դը Բրազզան հիմնել է Նկունա բեռնակայանը (այժմ՝ Բրազավիլ, Կոնգոյի Հանրապետության մայրաքաղաք)։ 1883 թվականին ֆրանսիացիները պրոտեկտորատի պայմանագրեր են կնքել ծովափնյա ցեղերի բոլոր առաջնորդների հետ, ինչը հանգեցրել է ֆրանսիական Կոնգոյի ձևավորմանը։
մինի|303x303փքս|Ֆրանսիական Կոնգո 1911 թվական
1906 թվականից ի վեր ժամանակակից Կոնգոյի Հանրապետության տարածքը, Ֆրանսիական Կոնգոյի բաժանումից հետո, դարձել է «Միջին Կոնգոյի» գաղութի մի մասը, այնուհետև դարձել է ֆրանսիական Հասարակածային Աֆրիկայի մի մասը:

1947 թվականին Կոնգոյի գաղութային տիրապետությանն է շնորհվել Ֆրանսիայի անդրծովյան տարածքի կարգավիճակ, իսկ 1958 թվականից՝ ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ Ֆրանսիական համայնքի կազմում։

Այդ ժամանակ Կոնգոյում ձևավորվել են մի քանի քաղաքական կուսակցություններ, որոնցից ամենամեծն են եղել Դեմոկրատական միությունը և Աֆրիկյան սոցիալիստական շարժումը։ Ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ ստանալուց հետո այս կուսակցությունների կողմնակիցների միջև սկսվել են արյունալի բախումներ, որոնք ուղեկցվել են ազգամիջյան բախումներով (հատկապես մբոշիների և լալիների միջև)։ Ի վերջո, հաղթել է Դեմոկրատական միությունը՝ փաստացի հաղթելով սոցիալիստներին։

## Անկախություն
1960 թվականի օգոստոսի 15-ին հռչակվել է Կոնգոյի Հանրապետության անկախությունը։ Առաջին նախագահը եղել է Ֆուլբերտ Յուլուը: Նա վարել է արևմտամետ քաղաքականություն՝ կենտրոնանալով հիմնականում Ֆրանսիայի և Միացյալ Նահանգների վրա։ Յուլուի կառավարման շրջանը բնութագրվել է վարչական կոռուպցիայով և տնտեսական դժվարություններով։

1963 թվականի օգոստոսին նախագահ Յուլուն գահընկեց է արվել արհմիությունների բողոքի ցույցերի արդյունքում, որոնց աջակցել է բանակի մի մասը: Ժամանակավոր կառավարությունը գլխավորել է ձախ քաղաքական գործիչ, ով նախագահ է ընտրվել տարեվերջին չվիճարկվող ընտրություններում։ Աբբահ Յուլուին մեղադրել են ապազգային քաղաքականության մեջ, վտարել են երկրից և մահացել է աքսորում 1972 թվականին։

Մասսամբա-Դեբատի վարչակազմը վարել է սոցիալիստական քաղաքականություն՝ ուղղված դեպի Չինաստան, ԽՍՀՄ և Կուբա։ Քաղաքական որոշումների կենտրոնը կենտրոնացած է եղել ոչ պաշտոնական *«Մպիլա գրուպում»*, որը միավորել է առաջատար մարքսիստ գաղափարախոսներին և տեխնոկրատներին։ Քաղաքական ընդդիմությունը դաժանորեն ճնշվել է, կիրառվեցին արտադատական մահապատիժներ։ Միևնույն ժամանակ, Մասամբա-Դեբայի կառավարման շրջանը նշանավորվել է տնտեսական աճով, ինտենսիվ ինդուստրացման և սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացմամբ։ 1966 թվականի հունիսին փորձ է արվել տապալել Մասսամբա-Դեբատին, սակայն Կուբայի զինվորականների գործողությունների շնորհիվ այն ձախողվել է։ Սակայն 1966 թվականի վերջին Կուբայի հիմնական զորախումբը դուրս է բերվել Կոնգոյից։

1968 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին բանակի մի խումբ սպաներ՝ պարաշյուտային գումարտակի հրամանատար Մարիան Նգուաբիի գլխավորությամբ, սկսել են նոր ռազմական ապստամբություն։ Իշխանությունն անցել է *Հեղափոխության Ազգային խորհրդին*։ 1968 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Մասսամբա-Դեբատը հրաժարական է տվել իշխանությունից։ Տարեվերջին նախագահ է հռչակվել Մարիան Նգուաբին։

Նգուաբիի քաղաքականությունն ընդհանուր առմամբ շարունակել է Մասսամբա-Դեբատի սոցիալիստական կուրսը, բայց ավելի արմատական և խիստ պրոկոմունիստական տարբերակով։ Նահանգը կոչվել է Կոնգոյի Ժողովրդական Հանրապետություն։ Իշխող Կոնգոյի Աշխատանքային կուսակցությունը (CPT) իրեն դիրքավորել է որպես մարքսիստ-լենինիստական, և խիստ գաղափարական վերահսկողություն է հաստատվել հասարակության վրա: Արտաքին քաղաքականությունն ամբողջությամբ ուղղված է եղել դեպի ԽՍՀՄ։

1970 թվականի մարտի 23-ին մայրաքաղաքում տեղի է ունեցել զինված ապստամբություն աջ հակակոմունիստների կողմից, որոնք աջակցել են Աբբատ Յուլուին և ղեկավարվել են Պիեռ Կինգանգայի կողմից։ Ապստամբությունը ճնշվել է կառավարության զորքերի կողմից։ Կուսակցական-պետական ապարատի բյուրոկրատիան, կոռուպցիան և անգործունակությունը ընդդիմություն են առաջացրել հենց Կոնգոյի Աշխատանքային Կուսակցության (ԿԱԿ) ներսում։ 1972 թվականի փետրվարի 22-ին իշխանությունների կողմից ճնշվել է պետական հեղաշրջման փորձը, որը նույնպես ձախողվել է իշխանությունների կողմից։ Արդյունքում ձևավորվել է ծայրահեղ ձախական «Փետրվարի 22-ի շարժումը», որը հաջողվեց ոչնչացնել միայն 1973 թվականին՝ կանոնավոր բանակի ուժերով։

1977 թվականի մարտի 18-ին Մարիան Նգուաբին սպանվել է: Փաստացի մարդասպանը եղել է կապիտան Կիկադիդին։ Մեղադրանք է առաջադրվել նաև նախկին նախագահ Մասսամբա-Դեբատին, որը բերվել է տրիբունալ և մահապատժի է ենթարկվել մեկ շաբաթ անց։ Իշխանությունն անցել է *կուսակցության Ռազմական կոմիտեին՝* Կոնգոյի բանակի առաջին գեներալ Խոակիմ Յոմբի-Օպանգոյի գլխավորությամբ։ Երկու տարի անց Յոմբի-Օպանգոն իշխանությունից հեռացվել է գեներալ Դենիս Սասու Նգեսսոյի կողմից:

Սասու Նգեսսոյի 13-ամյա իշխանությունը բնորոշվել է է որոշակի կայունացմամբ։ Նա վարել է պրագմատիկ քաղաքականություն։Մարքսիզմին հավատարմություն հայտնելով և պահպանելով քաղաքական կապեր Խորհրդային Միության հետ, տնտեսապես կողմնորոշվել է դեպի Ֆրանսիան և Միացյալ Նահանգները։

1990-1991 թվականներին Կոնգոյում, ինչպես և ամբողջ Աֆրիկայում, խորհրդային պերեստրոյկայի ազդեցության տակ սկսվել է քաղաքական ժողովրդավարացումը: 1991 թվականի սկզբին Սասու Նգեսսոյի նախագահությամբ տեղի է ունեցել *Ազգային-պետական համաժողով*։ Հռչակվել է մարքսիզմ-լենինիզմի մերժումը որպես պետական գաղափարախոսություն և անցումը դեպի բազմակուսակցական ժողովրդավարություն ու շուկայական տնտեսություն։ Բացի այդ, պաշտոնանկ արված նախագահներ Ֆուլբերտ Յուլուն, Ալֆոնս Մասամբա-Դեբատը և Խոակիմ Յոմբի-Օպանգոն քաղաքական և իրավական ռեաբիլիտացիայի են ենթարկվել (առաջին երկուսը հետմահու): Անկախության շրջանի պատմությունը նոր մեկնաբանություն է ստացել՝ որպես ազգային զարգացման շարունակական գործընթաց, որտեղ բոլոր պետությունների ղեկավարները, անկախ քաղաքական կողմնորոշումից, ունեցել են իրենց արժանիքները։ Երկիրը կրկին հայտնի է դարձել որպես Կոնգոյի Հանրապետություն։

Առաջին ազատ ընտրությունները տեղի են ունեցել 1992 թվականի օգոստոսին։ Իշխող ԽԿԿ-ն պարտություն է կրել և անցել ընդդիմություն։ Սոցիալ-դեմոկրատիայի համաաֆրիկյան միության առաջնորդ Պասկալ Լիսուբան, ով ժամանակին զբաղեցրել է տեխնոկրատական պաշտոններ Մասամբա-Դեբատի և Նգուաբիի կառավարություններում, ընտրվել է նախագահ:

Նախագահ Լիսուբան նախաձեռնել է բարեփոխումներ, որոնք ուղղված են եղել տնտեսության ազատականացմանը և կառավարման ապակենտրոնացմանը: Այնուամենայնիվ, 1992-ից 1997 թվականներն ընկած ժամանակահատվածը կրկին բնութագրվել է քաղաքական ապակայունացմամբ։ Հակամարտությունները պարբերաբար վերաճել են զինված բախումների։ Չնայած մակրոտնտեսական որոշակի ձեռքբերումներին, ընդհանուր տնտեսական իրավիճակը նկատելիորեն բարդացել է։ 1997 թվականի ամռանը և աշնանը, հաջորդ ընտրությունների նախօրեին, Կոնգոյում սկսվել է քաղաքացիական պատերազմ Լիսուբայի և Սասու Նգեսսոյի կողմնակիցների միջև։ Սասու Նգեսսոյի վերջնական հաղթանակի մեջ որոշիչ դեր է խաղացել Անգոլայի ռազմական աջակցությունը։ Ապստամբների փոքրածավալ գործունեությունը շարունակվում է մինչ օրս։

2001-2002 թվականներին Սասու Նգեսսոն օրինականացրել է իր իշխանությունը որպես քաղաքական վերակառուցման գործընթացի մաս (2002 թվականին հանրաքվեով ընդունվել է նոր սահմանադրություն), իսկ 2002 թվականին նա ընտրվել է Հանրապետության նախագահ յոթ տարի ժամկետով։
[մինի|400x400փքս|Սասու Նգեսսոն և [Ջորջ Ու. Բուշ|Բուշ կրտսերը օվալաձև գրասենյակում, 2006 թվական]]
Այն բանից հետո, երբ Կոնգոյում իշխանության  է վերադարձել Դենիս Սասու Նգեսոն, հաստատվել է «Անգոլական մոդելի» ռեժիմը ՝ ուղղված դեպի Լուանդա (միայն 2015 թվականին Դոս Սանտոսը նախազգուշացրել է, որ կդադարի աջակցել Սասու Նգեսոյին, եթե սահմանադրական բարեփոխումները չդադարեցնեն Կոնգոյում բռնությունները): Ֆորմալ առումով ժողովրդավարական և շուկայական սկզբունքները հռչակված են եղել, սակայն քաղաքական իշխանությունն ու տնտեսական ակտիվների, մասնավորապես նավթային ոլորտի վերահսկողությունը կենտրոնացված են եղել նախագահական ընտանիքի և նրա անմիջական շրջապատի ձեռքում։ Սասու Նգեսսոյի ռեժիմի կայունությունն ապահովել են երկրի բնական պաշարները, առաջին հերթին նավթը։ Նա կարողացել է ապահովել ներքաղաքական կայունությունը և դրա շնորհիվ, արտասահմանյան ներդրողների, մասնավորապես ֆրանսիական *Total* նավթային ընկերության գործունեության անվտանգությունը։ Նավթի գների անկումը նշանակել է Կոնգոյի տնտեսական իրավիճակի վատթարացում։ Սա արտացոլվել է նաև քաղաքական ասպարեզում՝ նախագահը փոխարինել է կառավարության ղեկավարին, երիտասարդ տեխնոկրատները ստացել են կաբինետի պաշտոններ, առաջին անգամ հայտնվել են կին նախարարներ։

2009 թվականին Սասու Նգեսսոն վերընտրվել է երկրորդ յոթնամյա ժամկետով, իսկ 2015 թվականի մարտի 27-ին նա հայտարարել է գալիք հանրաքվեի մասին, որը վերացնելու է սահմանադրական նախագահական ժամկետի սահմանափակումը և թույլ են տալու նրան առաջադրվել երրորդ ժամկետի համար։ Հանրաքվեն տեղի է ունեցել 2015 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, կողմ է քվեարկել ընտրողների 92,96%-ը։ 2016 թվականի մարտին Սասու Նգեսոն կրկին առաջադրվել է նախագահի պաշտոնում և վերընտրվել է ձայների 60%-ով։ 2021 թվականի նախագահական ընտրություններում Սասու Նգեսսոյի արդյունքն արդեն կազմել է ձայների 88,57%-ը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության պատմություն