Չորրորդական երկրաբանություն

**Չորրորդական երկրաբանություն**, երկրաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է չորրորդականի (անթրոպոգենի) համակարգը և Երկրի պատմության նրա համապատասխան ժամանակաշրջանը։ Չորրորդական երկրաբանությունը սերտորեն առնչվում է Երկրի ժամանակակից պատկերը և նրա օրգանական աշխարհը ուսումնասիրող գիտությունների՝ գեոմորֆոլոգիայի, կլիմայաբանության, հողագիտության, կենսաբանության, մարդաբանության, հնագիտության, ինժեներային երկրաբանության հետ են։

Չորրորդական երկրաբանությունը առանձնացումը որպես ինքնուրույն գիտություն կապված է ուսումնասիրվող օբյեկտի մի շարք առանձնահատկությունների և նրա հետազոտությունների մեթոդների ու լուծման ենթակա պրոբլեմների հետ։ Չորրորդական առաջացումները բնորոշվում են մի շարք յուրահատուկ նշաններով՝ նրանց տարածումը ամենուրեք ծովերում ու մայրցամաքներում, ցամաքային նստվածքների գերակշռությունը մայրցամաքներում, համեմատաբար ոչ մեծ հաստությունը և մեղմ տեղադրումը, փխրությունն ու լավ պահպանվածությունը։ Բացի ամբողջ երկրաբանության համար ընդհանուր մեթոդներից, չորրորդական երկրաբանությունում օգտագործվում են նաև հատուկ մեթոդներ՝ ապարների բացարձակ հասակի որոշման ֆիզիկական մեթոդներ (ռադիում-ածխածնային, կալիում–արգոնային, ջերմա–լյումինեսցենտային), հնամագնիսական, կրիոլիթոլոգիական, ժապավենաձև կավերի ուսումնասիրման երկրաժամանակագրական, դիատոմային վերլուծության, բեղմնիկ–ծաղկեփոշային վերլուծության, հնէամարդաբանական և հնագիտական մեթոդներ։ Չորրորդական երկրաբանությունը որպես ինքնուրույն գիտություն ձևավորվել է 1920–1930-ին։

1932-ից կիրառվում է չորրորդական համակարգի ստորաբաժանման քառանդամ սխեման՝ ստորին (էո), միջին (մեզո), վերին (նեո) պլեյստոցեն և հոլոցեն։ Քանի որ չորրորդական ժամանակաշրջանի ընթացքում ֆլորայի ու ֆաունայի կազմության մեջ քիչ թե շատ էական փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել, կենսաշերտագրական տվյալները հիմք են հանդիսանում համակարգի միայն անմենագլխավոր ստորաբաժանումներն առանձնացնելու համար։ Չորրորդական նստվածքների մանրամասն շերտագրական մասնատման դեպքում առաջատար նշանակություն է ստանում կլիմայաշերտագրական հատկանիշը։ Նման մասնատումը հիմնվում է հնէաբանական, լիթոլոգամիներալային, պալինոլոգիայի, երկրաքիմիայի և այլ մեթոդների կոմպլեքսի օգտագործման վրա։ Դա հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու կլիմայի բազմակի և խիստ փոփոխությունները՝ սառցապատում, սառցադաշտերի առաջացում միջսառցադաշտային ժամանակահատվածներով հանդերձ։ Չորրորդական ժամանակաշրջանի ամենաբնորոշ հատկանիշն է Երկրի կլիմայի ընդհանուր սառեցումը, որի ֆոնի վրա պարբերաբար կրկնվել են խիստ ցրտեցման փուլերը (սառցապատում), որը հատկապես արտահայտվել է Հյուսիսային կիսագնդի մայրցամաքների հյուսիսային լայնություններում, որտեղ առաջացել են լայնածավալ սառցադաշտային ծածկույթներ։ Այս ժամանակահատվածներում խիստ փոփոխվել է կլիմայի և բուսականության զոնալությունը ցամաքում։ Մերձարևադարձային և արևադարձային գոտիների ժամանակակից անապատների և կիսաանապատային զոնաներում սառցադաշտային ժամանակահատվածներին համապատասխանում էին կլիմայի զգալի խոնավացման փուլեր, որոնց ժամանակ առաջանում էին քաղցրահամ և աղի խոշոր լճային ջրավազաններ (այժմ չորացած)։ Հայաստանում դրանցից էին Արարատյան, Շիրակի, Սևանի, Փամբակի լճերը։ Միջսառցադաշտային ժամանակամիջոցներին վերականգնվում էր ներկա զոնալությանը մոտ զոնալություն, և կլիման երբեմն դառնում էր ավելի տաք, քան ներկայումս։ Անապատների և կիսաանապատների զոնաներում այդ նույն ժամանակ տեղի էին ունենում կլիմայի չորացմաս ֆազեր։ Հայաստանի տարածքում չորրորդական ժամանակաշրջանի ամենանշանավոր առանձնահատկությունը լեռնային սառցադաշտերի առաջխաղացումն ու նահանջն էր սառցադաշտային և միջսառցադաշտային էպոխաներում և բուռն հրաբխայնությունը, որը համընկել է միջսառցադաշտային էպոխաների և սառցադաշտային էպոխաների վերջի հետ։ Կոմպլեքսային վերլուծության մեթոդի միջոջով Հայաստանի ցամաքային պլեյստոցենի նստվածքների համար առանձնացվում են երկու շերտագրական հորիզոն՝ Անիի (ստորին պլեյստոցեն) և Առափիի (միջին պլեյստոցեն), որոնք բնորոշվում են համապաաասխանաբար ալյուվիալ և արիդ կլիմայական պայմաններով։ Հայաստանի լեռնաշղթաները իրենց վրա կրում են երկու սառցապատումների՝ միջին պլեյստոցենի և վերին պլեյստոցենի անժխտելի հետքեր։ Ստորին պլեյստոցենի սառցապատման հետքերը հավանաբար լվացվել են կամ թաղված են հրաբխային լավաների տակ։ 

## Տես նաև
*  Չորրորդական ժամանակաշրջան

Կատեգորիա:Երկրաբանության բաժիններ
Կատեգորիա:Կայնոզոյ