Ռալու Կարացա

**Ռալու Կարացա-Արգիրոպուլոս** (երբեմն նաև **Կարացիս** կամ **Կարաջա**; ; , սովորաբար **, «Տիկին Ռալու»; ; ) ֆանարիոտ հույն դերասանուհի, թատրոնի ռեժիսոր և դրամատուրգ, հիշատակվում է նաև որպես Հունաստանի անկախության պատերազմի մասնակից: Որպես Վալախիայի արքայազն Ջոն Կարաջայի (1812–1818) երկրորդ դուստրը, նա նշանակալի տեղ է զբաղեցրել Կարաջա ընտանիքում։ Ամուսնացել է Գեորգիոս Արգիրոփուլոսի՝ իր հոր վստահելի պալատականի հետ՝ դառնալով Օլթենիայի Մեծ թագավորության տիտղոսավոր կինը 1812–1813 թվականներին։ Դեռահաս տարիքում նա հայտնի է եղել նորաձևության միտումներ սահմանելով և արևմտյան մշակութային ազդեցությունների պաշտպանությամբ։ Միաժամանակ խոսակցություններ են եղել, որ նա ունեցել է բազմաթիվ ռոմանտիկ հարաբերություններ։ Մոտ 1816 կամ 1818 թվականներին Ռալուն համոզել է հորը աջակցել իր գեղարվեստական ​​հավակնություններին, ինչն էլ հանգեցրել է Բուխարեստի *Cișmeaua Roșie*-ում առաջին պալատական ​​թատրոնի հիմնադրմանը։ Այս նախագիծը, որը ներառել է այնպիսի ներդրողների, ինչպիսիք են Կոնստանտինոս Արիստիասը և Իորդախե Սլատինեանուն, նրան դարձրել է ժամանակակից հունական լուսավորության գործիչ և ենթադրվում է, որ նա նաև դարձել է հունալեզու թատրոնի առաջին ռեժիսորը։ Նրա հիմնական ներդրումը ինչպես ժամանակակից հունական, այնպես էլ ռումինական թատրոնում լայնորեն նշանակալի ճանաչում ունի, սակայն դրանք կտրուկ հակադրվում են նրա երիտասարդության առավել վիճելի տարրերին, ինչպիսիք են նրա աջակցությունը հոր կոռուպցիոն գործողություններին և նրա ավտորիտար քայլերին, ներառյալ հագուստի մեջ սպիտակ գույնի օգտագործումը արգելելը։

Ռալուն, ի սկզբանե Օսմանյան կայսրության հպատակ լինելով, ենթարկվել է հունական ազգայնականության խոր ազդեցությանը և ակտիվորեն աջակցել օսմանյան տիրապետությունից ազատագրվելու գաղափարին։ Նրա թատրոնում ներգրավվածությամբ ցույց է տրվել նրա աջակցությունը և հնարավոր ներգրավվածությունը Ֆիլիկի Էթերիային։ Այնուամենայնիվ, էթերիստներին դաստիարակելու նրա և հոր ջանքերը կտրուկ դադարել են 1818 թվականի վերջին, երբ օսմանյան վրեժխնդրության սպառնալիքը ստիպել է Կարաջա ընտանիքին հեռանալ Վալախիայից։ Նրանք իրենց կյանքն անցկացրել են աքսորի մեջ՝ ապրելով Շվեյցարիայում վերականգնման ժամանակաշրջանում և հետագայում տեղափոխվելով Տոսկանայի Մեծ Դքսություն։ Այս շրջանում Ռալուն կապեր է հաստատել ֆիլհելլենների, այդ թվում՝ Մերի Շելիի հետ և ակտիվորեն աջակցել Առաջին հունական հանրապետությանը։ 1830 թվականից սկսած՝ նա և Կարաջա ընտանիքի մյուս անդամները հաստատվել են նորաստեղծ հունական նահանգում, իսկ ավելի ուշ՝ հաջորդող թագավորությունում, որտեղ արքայազն Ջոնը մահացել է 1844 թվականին։ Վալախի ժողովրդի համար Ռալուն դիտվել է որպես միշտ բացակայող հողատեր, որը հաճախ վեճեր է ունեցել իր վարձակալների հետ՝ ներառյալ Պլոեշտիի բոլոր բնակիչների հետ։

Արքայադուստր Կարաջան մշակութային խմբակներ է կազմակերպել իր քրոջ՝ Ռոքսանի Սութզոսի և նրա ընկեր Արիստիայի հետ՝ միաժամանակ հունարեն թարգմանելով Մադամ դը Լամբերտի և Ջոն Գիլիսի ստեղծագործությունները։ Նա ամուսնուն ուղեկցել է Սաքսոնիայի թագավորություն, որտեղ էլ մահացել է 70 կամ 71 տարեկան հասակում։ Այդ ժամանակ նա որպես գրական գործիչ հայտնի է դարձել Պանայոտիս Սուցոսի և Նիկոլայ Ֆիլիմոնի ստեղծագործությունների միջոցով։ Ռումինական գրականությունը շարունակում էր ընդգծել նրա՝ ֆեմինիստուհու ինտրիգային և առանձնահատուկ էությունը, որի կերպարը պատկերվել է Բուկուրա Դումբրավայի, Մատեյու Կարագիալեի և Պետրու Մանոլիուի վեպերում։ Նրա կենսագրության տարրերը 1970-ականներին ադապտացվել են գեղարվեստական ​​գրականության մեջ, այդ թվում՝ Ալեքսանդրու Միտրուի մանկական պիեսում և Դինու Կոչայի երկու ֆիլմերում։

## Կենսագրություն
### Բուխարեստի արքայադստեր վաղ կյանքը
Ռալուն ծնվել է 1799 թվականին Ստամբուլում՝ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքում։ Նա երեք դուստրերից երկրորդն է եղել Ջոն Կարաջայի և Էլենի Կարաջայի ամուսնությունից, որոնք ծագումով Ֆանարիոտ Սկանավի բանկային ընտանիքից էին։ Պատմաբան Նիկոլայ Յորգան, հետևելով Կարաջա ընտանիքի հեռավոր «ասիական ծագմանը», Սկանավիսների տոհմը կապում է Քիոսի հետ։ Ռալուի ավագ քույրը՝ Ռոքսանին (կամ Ռոքսանդրան), ծնվել է 1783 թվականին և ամուսնացել Մայքլ Սութզոսի հետ 1812 թվականին, մինչդեռ նրա կրտսեր քույրը՝ Սմարագդան, ամուսնացել է Սպիրիդոն Դեմետրիոս Մավրոգենիսի հետ։ Նա նաև ունեցել է երկու եղբայր՝ Գեորգիոսը և Կոնստանտինոսը, վերջինս ծնվել է մոտ 1799 թվականին։ Ռալուի հայրը Ջոն Կարաջան է եղել, այսինք Ռալուն եղել է Հովհաննես II Մավրոկորդատոսի ծոռնուհին, որը 1740-ական թվականներին Մոլդովիայի ֆանարիոտ արքայազն է եղել և 15-րդ դարի Մոլդովայի տիրակալ Շտեֆան Մեծի հեռավոր ազգականը։ Ռալուի մանկության տարիներին հայրը հայտնիություն է ձեռք բերել որպես Օսմանյան կայսրության դիվանագետ՝ մեկնելով Վալախիա, լուծելով վեճերը Հաբսբուրգյան միապետության հետ և նույնիսկ հասնելով Պրուսիայի թագավորություն։ Ռալուն հիմնական կրթություն է ստացել՝ գերազանց լինելով երաժշտության և հունական գրականության մեջ։ Ըստ Իոան-Նիկոլա Պոպայի՝ նա վարժ տիրապետել է հունարենին, ֆրանսերենին, գերմաներենին և օսմաներեն թուրքերենին, թեև Լեդի Մորգանը, ով հանդիպել է նրան 1819 թվականին, պնդել է, որ նա և իր քույրերը միայն հունարեն են իմացել։

Կարաջան կարճ ժամանակով ծառայել է որպես Մեծ Դրագոման 1808 թվականի վերջին և կրկին 1812 թվականին՝ սուլթան Մահմուդ II-ի իշխանության գալու ժամանակ։ 1812 թվականի օգոստոսին Մահմուդը նրան նշանակել է Վալախիայի կառավարիչ։ Որպես արքայազն՝ նա խիստ կառավարիչ է եղել և երբեմն ընդգրկել է դստերը դատական ​​գործերի մեջ՝ նրան վեր դասելով տեղի ազնվականությունից։ 1813 թվականի փետրվարին Օգյուստ դե Լագարդը գրել է, որ Կարաջան պատժել է պալատական ​​բոյարին, որը մեղադրվել է արքայադուստր Ռալուին վիրավորելու մեջ։ Արքայադուստրն ավելի ուշ ամուսնացել է Գեորգիոս Արգիրոպուլոսի հետ, ով նախկինում աշխատել է իր հոր վարչակազմում։ Գեորգիոսը ծառայել է որպես Վալախիայի ռեգենտ 1812 թվականի օգոստոսի 27-ից մինչև հոկտեմբերի 22-ը, մինչև Կարաջան պաշտոնապես ստանձնել է իշխանությունը։

Պատմաբան Փոլ Չերնովոդեանուն նշել է, որ 1813 թվականի մայիսին զույգն ապրել է Կրայովայում, որտեղ Արգիրոպուլոսը զբաղեցրել է Օլթենիայի Մեծ Բանի պաշտոնը։ Որպես ապացույց ծառայել է բրիտանացի վիրաբույժ Ուիլյամ Վիտմանի օրագիրը, ով այցելել է Կրայովա և հանդիպել «հույն պետին» և նրա «շատ գեղեցիկ», բայց թեթև հագնված կնոջը։ Ուիթմանը նկարագրել է Բանին որպես կուլտուրական մարդ, որը խոսում է մի քանի լեզուներով և մասնակցում Կարակալի մոտ հնագիտական ​​պեղումներին։ 1812 թվականի դեկտեմբերին Վալախյան արձանագրություններում Արգիրոպուլոսը նշվել է որպես «նախկին Մեծ Բան», ընդ որում Դումիտրախ Ռակովիցիան ծառայել է որպես Օլթենիայի *Caimacam*։ 1813 թվականի հունվարի 13-ին Արգիրոպուլոսը բանաձևում օգտագործել է իր *Caimacam-*ի կնիքը, որը ներառել է խորհրդանիշներ Օլթենիայի բոլոր գավառներից։ Նրա իրավահաջորդը՝ ոչ հույն Ռադու Գոլեսկուն, այդ պաշտոնը ստանձնել է նույն տարվա հունիսին։

Թատերական պատմաբան Յոան Մասոֆը հայտնում է Ռալուի շարունակական անառակության մասին լուրերը և նշում, որ նա մի քանի անգամ երեխա է լույս աշխարհ բերել, որոնց այնուհետև թողել է Բուխարեստի եկեղեցիների առջև և այս մասին տեղյակ է եղել նրա ընտանիքը։ 1822 թվականի նամակում պրուսացի դիվանագետ Լյուդվիգ Կրեյչելի ֆոն Շվերդտբերգը պնդել է, որ արքայազն Կարաջան «երեխա է ունեցել իր իսկ դստերից, որը դեռ ողջ է» (*de sa propre fille eut un enfant, qui vit encore*): Այս մեկնաբանությունը, որը, հնարավոր է, ակնարկում է Ռալուին, Յորգան դիտում է որպես զրպարտություն։ Ռալուն ներգրավված է եղել հոր կոռուպցիոն գործողությունները թաքցնելու մեջ։ 1815 թվականի փետրվարին նա 115 հազար թալերով գնել է Կոնցեստի գյուղը Կարաջայի կողմնակից Յոան Հագի Մոսկուից, բայց օգոստոսին վաճառել է այն զգալիորեն ավելի ցածր գնով։ Արքայադուստրն ունեցել է իր շքախումբը, որի կազմում է եղել բոյարուհի Սուլթանա Գալաշեսկուն։ Համաձայն հանրաճանաչ լեգենդի (մասամբ հաստատվել է գիտնականներ Մ. Շոպենի և Աբդոլոնիմ Ուբիչինիի կողմից) Սուլթանան օգտագործել է իր ազդեցությունը արքունիքում՝ փրկելու հաջդուկ Յանկու Ջիանուին մահապատժից (հայտարարվել էր արքայազն Ջոնի կողմից)՝ համաձայնելով ամուսնանալ նրա հետ։

Արքայադուստրն անձամբ ներգրավված է եղել նաև արևմտականացման աշխատանքներում, որը նրա հայրը ի վերջո սկսել է հանդուրժել։ Նա հավանություն է տվել տեղի պրուսացիներին, որոնք արքունիքում նրան և մյուսներին են ներկայացրել իրենց լագերը, և որոնք օդապարիկ են արձակել Դեալուլ Սպիրիից 1818 թվականի հունիսին։ Թեև որոշ պատմություններ ցույց են տալիս, որ Ռալուի ներգրավվածությունը թատրոնում սկսվել է դեռևս 1812 թվականին, հելլենիստ Արիադնա Կամարիանո-Կիորանը կարծում է, որ արքայադուստր Կարացան սկսել է իր գործունեությունը 1817 թվականին՝ համեստորեն իմպրովիզացված պիեսներ կատարելով իր առանձնատանը՝ մի փոքր խմբի տղաների համար։ Ըստ գիտնական Վալտեր Պուչների, տեղեկությունն իրականում վերաբերում է Ռալուի աշխատանքին «Իսկական ակադեմիայի Հունական սիրողական բեմում» (Բուխարեստի արքայազն ակադեմիայում, որի հոգաբարձուների թվում է եղել նաև նրա ամուսինը՝ Բանը)։ Խումբը սկսել է կատարել Հոմերոսի ստեղծագործությունների ադապտացիաները 1816 թվականին, և արքայադուստրը եղել է խմբի ղեկավարը 1817 թվականի գարնանից մինչև աշուն։ Նա ստեղծել է նոր թատերախումբ՝ աստղային աշակերտ Կոնստանտինոս Արիստիասի մասնակցությամբ։ Նրանք տեղափոխվել են արքայական համալիրի բեմ և կատարել՝ Եվրիպիդեսի, Լոնգոսի, Սոֆոկլեսի, Վիտորիո Ալֆիերիի և Վոլտերի ստեղծագործությունների ադապտացիաները։

### Cișmeaua Roșie
Ըստ Մասոֆի, Ռալուն ոգեշնչվել է ֆրանսիական թատրոնի զարգացումներով, մասնավորապես՝ *[[Կոմեդի Ֆրանսեզ]]ով*։ Նա հավանաբար իմացել է ավստրիական թատրոնի մասին նաև Ֆրիդրիխ ֆոն Գենցի՝ Ավստրիայի կանցլեր Կլեմենս ֆոն Մետեռնիխի քարտուղարի հետ ունեցած ընկերական կապերի շնորհիվ։ Հաղորդվում է, որ արքայազն Ջոնը աջակցություն է ցուցաբերել՝ ներկա լինելով առնվազն մեկ բեմադրության, որտեղ իր դուստրը հանդես է եկել մելպոմենեի հագուստով։ Պատմաբան Յանիս Սիդերիսը նրան համարում է ժամանակակից հունական թատրոնի պատմության առաջին ռեժիսորը։ Ռալուն նաև պիեսներ է թարգմանել հունարեն։ Ըստ տարբեր աղբյուրների՝ Ռալուն կազմակերպել է նաև երաժշտական ​​երեկույթներ, որոնք ներառում էին Լյուդվիգ վան Բեթհովենի առաջին կատարումները Վալախիայում (նվագվում էր Բուխարեստի միակ դաշնամուրի վրա)։ Անհասկանալի աղբյուրներում նշվում է, որ Ռալուն ինքը նվագել է *Appassionata*-ն։ Գիտնական Ջորջ Դ. Ֆլորեսկուն կասկածում է այս պնդումին՝ ենթադրելով, որ թեև Ռալուն «լավ երաժիշտ էր», նա, հավանաբար, չէր կարող հասնել նման նշանակալի սխրանքի։ Նա կարծում է, որ կատարողը օտարերկրյա հյուր է եղել, որի անունը չի նշվում։

Ինքնավար հաստատությունը, որը վերջնականապես ստեղծվել է Ռալուի կողմից *Cișmeaua Roșie*, Podul Mogoșoaiei-ում (դեկտեմբեր 1817) Պոպայի կողմից նկարագրվում է որպես «ռումինական հողերում առաջին պրոֆեսիոնալ (հունալեզու) թատերախումբը»։ Կամարիանո-Սիորան վիճարկում է այս պնդումները՝ նշելով, որ Ռալուն համագործակցել է *Gerger* կամ *Gherghy*՝ Տրանսիլվանիայից գերմանախոս թատերախմբի հետ, որը կատարել է Ջոակինո Ռոսինիի *L'italiana in Algeri*-ն 1818 թվականի սեպտեմբերի 8-ին։ Ի սկզբանե ոգևորված վալախցիները ի վերջո դադարել են հաճախել շոուներին՝ լեզվական խոչընդոտի պատճառով։ Այս վաղ թատերական տարիների մանրամասները մնում են որոշ չափով անհասանելի, քանի որ առաջնային աղբյուրները և մատենագիտությունները հակասական տեղեկություններ են տալիս։ Անվստահելի պնդումներից մեկն այն է, որ Ռալուն Արիստիային ուղարկել է Փարիզ՝ Ֆրանսուա Ժոզեֆ Տալմայի մոտ դերասանական վարպետություն սովորելու, սակայն Պուչները նշում է, որ դա հաստատող «ոչ մի ապացույց չկա»։

Որոշ պատմաբաններ կասկածի տակ են դնում Ռալուի կարգավիճակը՝ որպես առաջին վալախական թատերական ռեժիսոր։ Անկա Հաթիգանը, հղում անելով Մասոֆի ավելի վաղ աշխատանքին, ենթադրում է, որ 1783–1784 թվականներին Բուխարեստում թատրոնն արդեն գործել է։ Կոնստանտին Գանեն նշում է 1798 թվականին Բուխարեստում ելույթ ունեցող ֆրանկո-իտալական թատերախմբի մասին, սակայն նաև պնդում է, որ այդ ժամանակաշրջանի շոուների մեծ մասը փողոցային ներկայացումներ էին։ Նա եզրակացնում է, որ Ռալուից առաջ «Բուխարեստի ժողովուրդը գաղափար անգամ չի ունեցել, թե ինչ է թատրոնը»։ Մ. Վալսան պնդում է, որ Կոնստանտինոս Իատրոպուլոսը Բուխարեստում հունական թատրոն է հիմնել դեռևս 1810 թվականին։ Նրա պատմությունը վիճարկվում է Կամարիանո-Սիորանի կողմից, ով կարծում է, որ Վալսան սխալ է կարդացել փաստաթղթերը, որոնք վերաբերում են 1820 թվականին և, հետևաբար, գործողությունները տեղի են ունեցել Ռալուից հետո։ Ռալուի մասին պնդումների դեմ մեկ այլ մարտահրավեր է ներկայացվել նրա թոռան՝ Կոնստանտին Կարաջանի կողմից, ով նշում է, որ 1810-ականների սկզբին Բուխարեստի ռուսական օկուպացիայի ժամանակ Միխայիլ Կուտուզովը եղել է Վալախիա տեղափոխված իտալական և լեհական ընկերությունների հովանավորը։ Պոպան կարծում է, որ Ռալուի աշխատանքին կարող էր աջակցել Վալախի բոյար Յորդաչե Սլատինեանուն, ով նախկինում արևմտյան պիեսներ է թարգմանել ռումիներեն։

1817 թվականին *Cișmeaua-ն* դարձել է հունական ազգայնականության և Ֆիլիկի Էթերիա հասարակության կենտրոնը։ Մինչ արքայազն Ջոնը խուսափել է էթերիստներին բացահայտորեն աջակցելուց, նա թույլ է տվել իր որդուն՝ Կոնստանտինոսին և եղբորորդուն՝ Ալեքսանդրոս Մավրոկորդատոսին միանալ նրանց։ Մշակույթի պատմաբան Էլիսավետ Պապալեքսոպուլուն նշում է, որ չկա հստակ ապացույց, որ Ռալուն միացել է Էթերիային։ Սակայն նա, ինչպես իր քույր Ռոքսանին, կրել է հասարակության ազդեցությունը, սատարել է նրա հեղափոխական նպատակներին, տեղյակ է եղել նրա գործունեությունից։ Մասոֆը նշում է, որ Ռալուն պահպանողական նախասիրություններ է ունեցել և օգնել է հաստատել մի կանոն, որը սպիտակ գույնը վերապահում էր թագավորական ընտանիքի համար։ Նա ենթադրում է, որ դրա վրա ազդել է սպիտակ գույնի կապը վերականգնված Ֆրանսիայի Թագավորության միապետության հետ։ Բոյարուհի Տարսիտա Ֆիլիպեսկուն անտեսել է արգելքը և արքայազն Ջոնը հրապարակավ նվաստացրել է նրան իր անհնազանդության համար։

Ռալուն և նրա ընտանիքը հանկարծակի լքել են Վալախիան 1818 թվականի աշնանը։ Նրանք փախել են՝ խուսափելու նույն ճակատագրից, ինչ տարածաշրջանի մյուս ֆանարիոտական ​​կառավարիչները, որոնք մահապատժի էին ենթարկվում։ Արքայազնի ծառա Ալեքսանդրու Բրատաշանուն ճշգրտորեն նշել է, որ Ռալուն և նրա ամուսինը լքել են Բուխարեստը սեպտեմբերի 29-ի առավոտյան (կամ հոկտեմբերի 11)։ Նրա գրության համաձայն Արքայազնը և նրա սերունդները հեռացել են մյուս պալատականների և ընտանիքի անդամների հետ, ներառյալ Մավրոկորդատոսը, Կոնստանտին Վլահուցին և Աղա Վլանգարուն. Սոֆիիտա (կամ Սոֆիիկա) անունով մի կին օգտագործվել է որպես հետախույզ։ Ըստ Շոպենի և Ուբիչինիի, նախկին Մեծ Բանը և նրա կինը ծրագրել էին, որ արքայազն Կարաջան հանդիպեր իրենց Բանեասայում։ Դրանից հետո նրանք միասին մեկնել են Ավստրիական Տրանսիլվանիա։

Ըստ Պապալեքսոպուլուի Ռալուն ստիպված է եղել այնքան արագ լքել երկիրը, որ հնարավորություն չի ունեցել ելույթ ունենալ *Cișmeaua Roșie*-ի բեմում։ *Cișmeaua-*ում շարունակել են իրականացվել թատերական միջոցառումներ նրա հեռանալուց հետո։ 1819 թվականին ստեղծվել է թատերական կոմիտե, որը ներկայացրել է հունալեզու պիեսների ծրագիր։ Տեղական բեմադրություններից մեկը Ժան Ռասինի *Phèdre*-ն էր՝ և՛ ֆրանսերեն, և՛ հունարեն լեզուներով։ Դերասանական կազմում ընդգրկված են եղել Մարգիոալա Բոգդանեասկան՝ ռումինացի առաջին հայտնի բեմական դերասանուհին և մեկ այլ դերասանուհի Ելենա անունով, որի ծագումն անհայտ է։ Կարացաս ընկերության որոշ անդամներ, ներառյալ հայտնի Էթերիստ Արիստիան, կարողացել են շարունակել ելույթները այդ վայրում։ 1820 թվականի վերջերին ֆրանսիացի այցելու Ֆ. Գ. Լորենսոնը նկատել է, որ տղաները, որոնք սովորաբար անկանխատեսելի հետաքրքրություններ են ունենում, հաստատուն համակրանք էին ձեռք բերել թատրոնի նկատմամբ։ *Cișmeaua*-ի վայրը վերջնականապես ավերվել է 1826 թվականի սկզբի հրդեհի ժամանակ։ Միևնույն ժամանակ Ռալուի ներգրավվածությունը երաժշտական ​​կյանքում շարունակել է նրա զարմուհին՝ երգչուհի Էսմերալդա Արգիրոպուլոս-Ղիկան։

### Անկախության պատերազմ և հետագա կյանք
Կարաջաները ճանապարհորդել են Տրանսիլվանիայի, Հունգարիայի և Ավստրիայի միջով՝ մարդկանց մեծ խմբի ուղեկցությամբ։ Նրանց վերջնական նպատակակետը Ժնևն էր՝ վերականգնված Շվեյցարիայի Համադաշնությունում։ Այստեղ երկար մնալու ընթացքում նրանք հաճախել են բուսաբան Ավգուստին Պիրամուս դե Քանդոլին։ Վերջինս 1862-ին նշել է, որ Ռալուն և նրա քույրերը, թեև ոճային էին, սակայն ի վիճակի չէին զրույց վարել (ինչպես նշում է պատմաբան Անդրեյ Պիպիդիին, նման պնդումները կասկածելի են)։ Շվեյցարիայում վեց ամիս մնալուց հետո Կարաջաները տեղափոխվել են Տոսկանայի Մեծ Դքսություն, որտեղ Ռալուն ժամանակն անցկացրել է Պիզայում և Ֆլորենցիայում։ Արքայազնը գտնվել է Տոսկանայի իշխանությունների անմիջական պաշտպանության ներքո, գրաքննիչները միջամտել են տեղական թերթերում նրա հասցեին հնչող ցանկացած քննադատություն և անմիջապես հեռացրել դրանք։ Պիզայում Ռալուն քաղաքական նամակագրություն է սկսել Փարիզում ապրող իր հոր գործակալ Ցաննի Կուտումասի հետ։ Նա ուներ փոքր դուստր՝ Էլենին։ Մոտ 1819 թվականին նա պատվիրել է իր հոր դիմանկարը, որը 1790-ականների ավելի վաղ ստեղծագործության կրկնօրինակն էր, բայց Էլենը ավելացվել էր հոր գրկում։ Նաև 1819 թվականին Ռալուն թարգմանել է Մադամ դը Լամբերտի *Avis d'une mère à sa fille*-ը, որպես *Παραινέσεις μητρός προς θυγατέρα*: Նա հունարեն է թարգմանել նաև Ջոն Գիլիսի Հին Հունաստանի պատմությունը։

Ընտանիքը մասնակցել է Հունաստանի անկախության պատերազմին։ Նախկին Արքայազնն աջակցություն է ցուցաբերել` գումար տալով ազգայնականներին և ֆիլհելեններին։ Նա նաև պարբերաբար նվերներ է ուղարկել այնպիսի մարտիկներին, ինչպիսիք են Գեորգիոս Կարայսկակիսը, Ապոստոլիս Կոլոկոտրոնիսը և Անդրեաս Միաուլիսը։ Կոնստանտինոսը՝ նրա ավագ որդին, կարճ ժամանակ ներգրավված է եղել Էտոլիայի պատերազմի թատրոնում։ Միևնույն ժամանակ, Ջոնի տունը Պիզայում դարձել է հույների կողմնակիցների (այդ թվում՝ հայտնի գործիչների, ինչպիսիք են Լորդ Բայրոնը և Փերսի Բիշի Շելլին) հավաքատեղի։ Մինչև 1822 թվականի սեպտեմբեր Ռալուն կապվել է այս խմբի հետ և նամակներ գրել Մերի Շելիին։ Նա իր ցավակցությունն է հայտնել Մերիի ամուսնու՝ Պերսիի մահվան կապակցությամբ և նշել, որ կարդում է Ուիլյամ Գոդվինի ստեղծագործությունները։ Շելին «Վերջին մարդը» վեպի կերպարին անվանել է «Արգիրոպոլո»՝ հավանաբար որպես հարգանքի տուրք իր Պիզայի ծանոթներին։

Պատերազմի ժամանակ Պանայոտիս Սուցոսը, մի ֆանարիոտ, որը երիտասարդ տարիքում գաղտնի սիրել է Ռալուին, նրա պատմությունից ոգեշնչվելով գրել է *Ο Οδοιπόρος* («Թափառականը»)։ Ըստ Պուչների այս ստեղծագործությունը ռոմանտիկ գրականության մեջ հունական ամենավաղ ավանդներից մեկն է։ Արքայադուստրը տեղափոխվել է նոր Հունական Պետություն 1830 թվականին, մոտավորապես նույն ժամանակ, ինչ իր հայրը։ Նրա ընկեր Հագի Մոսկուն Վալախիայում եղած ժամանակ Ռալուի հոր պարտքերը լուծելով է զբաղվել։ Նա Ռալուից պարտքով վերցրած է եղել 1000 թալեր և մինչև 1828 թվականը նրան ամեն ամիս վճարել է 50 թալեր։ Ռալուն եկամուտ է ստացել Վալախիայում որպես հողատեր, և որպես խորհրդանշական կալվածք, ստացել է Պլոեշտի քաղաքը եղբոր՝ Կոնստանտինոսից։ 1829 թվականին նա նամակ է գրել Բոյարների դիվանին, որտեղ բացատրել է, որ իր վարձակալները ընդդիմանում և դիվերսիա են կազմակերպում իր դեմ, ինչն անհնար է դարձնում այդ տարածքից եկամուտ ստանալը։

Ռալուն և նրա քույր Ռոքսանին իրենց տները վերածել են մշակութային կենտրոնների՝ այսպիսով խթանելով կանանց կրթությունը Հունաստանում։ 1840-ականների սկզբին, երբ Հունաստանը դարձել է թագավորություն, արքայազն Ջոնն օգնել է իր դստեր ընկեր Արիստիային՝ ստեղծելու Աթենքի ֆիլոդրամատիկական ընկերությունը։ Ջոնը մահացել է Աթենքում 1844 թվականի դեկտեմբերի 27-ին։ Ըստ Ա. Բուշոնի, հավասարազոր աթենացիները դեռևս չեն սիրել ֆանարիոտներին։ Դա ստիպել է Ռալուին ամուսնանալ սովորական բնակիչ Կոնստանտինոս Կոլոկոտրոնիսի հետ։ Այնուամենայնիվ, զեկույցում խոսվում է երկու տարբեր Ռալուների մասին՝ Կարացա-Արգիրոպուլոսը և նրա զարմուհին, որը Գեորգիոսի դուստրն է եղել։

Իրենց վերջին տարիներին Ռալուն և Գեորգիոս Արգիրոպուլոսները վերաբնակվել են Սաքսոնիայի թագավորության Լայպցիգի մոտ գտնվող Թոնբերգ քաղաքում։ Նրանք թողել են իրենց Աթենքի կալվածքը Ջոնի մյուս ժառանգների խնամքի տակ։ Ռալուն մահացել է այդ քաղաքում 1870 թվականի ապրիլի 16-ին, արքայադուստր Ռոքսանիից մոտ երկու տարի անց։ Նա թողել է երկու ժառանգ՝ Էլենին, ով ամուսնացել է բարոն դը Ռուենի հետ, և որդի՝ հույն դիվանագետ Էմանուիլ Արգիրոպուլոսը (Պուլհերիա Կանտակուզինո-Պաշկանուի ամուսինը)։ Ինչպես պնդում է հերալդիստ Թյուդոր-Ռադու Տիրոնը, Արգիրոփուլոսի հետ ամուսնությունը կարող է պատճառ հանդիսանալ Արգիրոփուլոսի ազգի այլ ճյուղերի կողմից Կարաջայի զենքի օգտագործման համար՝ նույնիսկ ընդգրկելով նրանց, ովքեր ուղղակիորեն չեն սերում Ռալուից։

## Ժառանգություն
1972 թվականին մշակութային պատմաբան Ալեքսանդրու Դյուցուն նշել է, որ արքայադուստր Կարաձան նպաստել է Ռումինիայում կանանց ազատագրմանը՝ Քեթրին Սուցոսի և Ռոքսանա Սամուրկաշի հետ միասին։ Այնուամենայնիվ, նա մատնանշել է, որ նրանց ջանքերը հիմնականում ազդել են բոյարների սովորույթների վրա և հիմնականում աննկատ են մնացել ընդհանուր բնակչության կողմից։ Իր կյանքի ընթացքում Ռալուն և նրա հայրը քննադատության են ենթարկվել ռումինացի ազգայնականների կողմից։ Նրանցից մեկը՝ Իոան Դոբրեսկուն, խիստ հակակրանքով է վերաբերվել հույներին և մեղադրել է Կարաջային գյուղացիներին դաժանորեն շահագործելու մեջ։ Դոբրեսկուն գրել է այն մասին, թե որքան ուրախ է եղել տեսնել կրակից ավերվող *Cișmeaua-*ն։ Նա հավատում էր, որ Արքայադուստրը, որին նա սխալմամբ անվանել է «Ռարու» կամ «Ռարո», տղաներին հեռացրել է իրենց քրիստոնեական հավատքից։ Նա նաև պնդում էր, որ շենքը նման է «հունական աստվածների տաճարի» և ներկայացնում է սատանայի պաշտամունքը։ Շենքի մնացորդները դեռևս 1880-ականներին կարելի էր տեսնել, և դրանք զբաղեցնում էին Ֆանտանեյ փողոցի մի մասը։

Ռալուն հիացրել է Վալախիայի, իսկ ավելի ուշ՝ Ռումինիայի մտավորականներին, թեև նրա կյանքի որոշ հատվածներ պարզ չէին։ 1937 թվականին Մասոֆը գրել է, որ Ռալուի մշակութային ներդրումը քող է գցել նրա անցյալի սխալների վրա, բայց նաև նկարագրել է նրա ներդրած ջանքերը որպես «ստեղծագործական սնոբիզմ»։ Մասոֆը նաև նշել է, որ տեղյակ չի եղել, թե ինչ է պատահել արքայադստեր հետ Բուխարեստից հեռանալուց հետո. «Արդյոք նա ծերացել է Պիզայում, որտեղ հայրն անցել էր թոշակի, թե՞ երիտասարդ է մահացել»։ Ռալուն հայտնվում է որպես երկրորդական կերպար Նիկոլա Ֆիլիմոնի 1862 թ. *Ciocoii vechi și noi* («Հին ու նոր սկիզբները») վեպում։ Վեպը հիմնականում ճանաչվել է հորը դրական լույսի ներքո պատկերելու համար։ Նրա ժառանգությունը շարունակվում է պատմական գեղարվեստական ​​գրականության շնորհիվ, ներառյալ 1903 թվականին Բուկուրա Դումբրավայի գերմանալեզու վեպը, որում նա և Սուլթանա Գալաշեսկուն ներկայացվում են որպես «իդեալական կանանց» օրինակներ։ 1916 թվականի սկզբին Ադելա Քսենոպոլը՝ ֆեմինիստուհի Յաշից, ղեկավարել է *Domnița Caragea* («Արքայադուստր Կարագեա») կոչվող մասնավոր թատերախումբը։ Անունով պատվել է այն կնոջը, որը ստեղծել է Բուխարեստի առաջին թատրոնը։ Ընկերությունը ցուցադրել է կանանց կողմից գրված պիեսներ, այդ թվում՝ Քսենոպոլի սեփական ստեղծագործությունները։ Ակտիվիստ Մարիա Կ. Բյութուրեանուն անդրադարձել է արքայադստերը որպես ֆեմինիստական ​​սրբապատկեր՝ նրան ներկայացնելով իր գրքում *Femeia. Studiu social* («Կինը. Սոցիալական ուսումնասիրություն»), որը հրատարակվել է 1921 թվականին։

Մատեյու Կարագիալեի 1929 թվականի *Craii de Curtea-Veche* վեպում Ռալուն պատմության մի մասն է՝ որպես սյուժեի հերոս։ Գլխավոր հերոսը՝ Փաշադիան, պնդում է, որ սերում է արքայադստեր հորինված սիրեկանից, և թագուհին նրան պարգևատրել է ազնվական կոչումով՝ հոր հետ ռոմանտիկ հարաբերության համար։ Պատմությունը միախառնում է Բրունսվիկի կյանքի իրական մանրամասները Կարագիալեի սեփական Ֆանարիոտների ընտանիքի պատմության տարրերի հետ։ 1939 թվականին Պետրու Մանոլիուն գրել և հրատարակել է Ռալուի կենսագրությունը։ Կենսագրությունը ռոմանտիկացված է եղել, բայց նաև քննադատության է արժանացել իրականությանը չհամապատասխանելու համար։ 1964 թվականին Օլեգ Դանովսկին ստեղծել է *Iancu Jianu* բալետը, որտեղ արքայադստեր դերը խաղացել է Կորա Բենադորը։ Ջոն Կարաջայի գահակալությունը ցուցադրվել է նաև Դինու Կոչայի երկու արկածային-կատակերգական ֆիլմերում՝ *Haiducii lui Șaptecai* և *Zestrea domniței Ralu*, որոնք եթեր են դուրս եկել 1971 թվականին։ *Iancu Jianu-*ից հետո՝ 1973 թվականին, Ալեքսանդրու Միտրուն և Աուրել Տիտան համատեղ գրել են մանկական պիես։ Պիեսը ներառել է Կարաջային և նրա պալատի մյուս անձանց։ Դանիելա Անենցովն ընտրվել է Ռալլուի դերը կատարելու համար։

## Գրառումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Անձինք Կոստանդնուպոլսից
Կատեգորիա:Թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Թատրոնի դերասաններ
Կատեգորիա:Հույն դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հույն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված գրողներ
Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված դերասանուհիներ