Արյան շաքարի մակարդակ

[thumbnail|300px|Արյան շաքարի (կարմիր) և շաքարն իջեցնող հորմոնի՝ [ինսուլինի (կապույտ), երեք անգամյա սնունդով օրվա ընթացքում, տատանումները: Պատկերված է շաքարով հարուստ և օսլայով հարուստ սննդի ազդեցությունը:]]

**Արյան շաքարի մակարդակը**, **արյան շաքարի կոնցենտրացիան**,  **արյան գլյուկոզայի մակարդակը**, կամ **գլիկեմիան** արյան մեջ խտացված գլյուկոզի չափումն է։ Մարմինը խստորեն կարգավորում է արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը՝ որպես նյութափոխանակության հոմեոստազի մի մաս։

70 կգ (154 ֆունտ) մարդու համար մոտավորապես չորս գրամ լուծված գլյուկոզա (նաև կոչվում է «արյան գլյուկոզա») մշտապես պահվում է արյան պլազմայում։ Գլյուկոզը, որը չի շրջանառվում արյան մեջ, պահվում է կմախքի մկաններում և լյարդի բջիջներում՝ գլիկոգենի տեսքով, ծոմ պահող մարդկանց մոտ արյան գլյուկոզան պահպանվում է հաստատուն մակարդակում՝ լյարդում այդ գլիկոգենի պաշարներից բավականաչափ գլյուկոզ արտազատելով և կմախքի մկանների հոմեոստազը պահպանելու համար։ Գլյուկոզը արյան հոսքով աղիքներից կամ լյարդից կարող է տեղափոխվել մարմնի այլ հյուսվածքներ։ Բջջային գլյուկոզի կլանումը հիմնականում կարգավորվում է ենթաստամոքսային գեղձում արտադրվող հորմոնով՝ ինսուլինով։--> Բջջի ներսում արդեն գլյուկոզը կարող է հանդես գալ որպես էներգիայի աղբյուր, քանի որ այն գլիկոլիզիի է ենթարկվում։

Մարդկանց մոտ գլյուկոզայի պատշաճ մակարդակը պահելն անհրաժեշտ է մի շարք հյուսվածքների՝ ներառյալ ուղեղի, որը ծոմ պահող և նստակյաց մարդկանց մոտ սպառում է արյան գլյուկոզայի մոտավորապես 60%-ը, նորմալ գործելու համար։ Արյան մեջ գլյուկոզայի մշտական բարձրացումը հանգեցնում է գլյուկոզայի թունավորության, որը նպաստում է բջիջների դիսֆունկցիայի և պաթոլոգիայի՝ շաքարախտի բարդությունների։

Գլյուկոզի մակարդակը սովորաբար ամենացածրն է առավոտյան՝ օրվա առաջին կերակուրից առաջ, իսկ ուտելուց հետո մեկ կամ երկու ժամով բարձրանում է մի քանի միլիմոլով։

Աննորմալ մշտական բարձր գլիկեմիան կոչվում է [հիպերգլիկեմիա],; ցածր մակարդակը կոչվում է [հիպոգլիկեմիա։ Շաքարային դիաբետը բնութագրվում է տարբեր պատճառներով մշտական հիպերգլիկեմիայով, և դա ամենահայտնի հիվանդությունն է, որը կապված է արյան շաքարի կարգավորման ձախողման հետ։ Արյան շաքարի մակարդակը ստուգելու և չափելու տարբեր մեթոդներ կան։

Ալկոհոլի օգտագործումը հանգեցնում է արյան շաքարի սկզբնական աճի, իսկ հետագայում հակված է նվազեցնելու մակարդակը։ Բացի այդ, որոշ դեղամիջոցներ կարող են բարձրացնել կամ նվազեցնել գլյուկոզայի մակարդակը։

## Միավորներ
Արյան գլյուկոզի մակարդակը չափելու երկու եղանակ կա՝ Միացյալ Թագավորությունում և Համագործակցության երկրներում (Ավստրալիա, Կանադա, Հնդկաստան և այլն) և նախկին ԽՍՀՄ երկրներում մոլային կոնցենտրացիան՝ չափված մմոլ/լ-ով (միլիմոլ/լ կամ միլիմոլար, կրճատ՝ mM): ). Միացյալ Նահանգներում, Գերմանիայում, Ճապոնիայում և շատ այլ երկրներում զանգվածային կոնցենտրացիան չափվում է մգ/դլ-ով (միլիգրամ մեկ դեցիլիտրում)։

Քանի որ C6H12O6 գլյուկոզայի մոլեկուլային զանգվածը մոտավորապես 180 գ/մոլ է, երկու միավորների միջև տարբերությունը կազմում է մոտ 18 գործակից, ուստի 1 մմոլ/լ գլյուկոզա համարժեք է 18 մգ/դլ-ի։

## Արժեքների նորմալ միջակայք
### Մարդկանց մոտ
Արյան գլյուկոզայի նորմալ մակարդակը (ստուգվում է սոված փորին) ոչ դիաբետիկների մոտ պետք է լինի 3,9 - 5,5 մմոլ/լ (70 -100 մգ/դլ)։

Ըստ Ամերիկյան դիաբետի ասոցիացիայի՝ շաքարախտով հիվանդների համար  արյան գլյուկոզի թիրախային միջակայքը սոված փորին պետք է լինի 3,9-7,2 մմոլ/լ (70-130 մգ/դլ), իսկ ուտելուց երկու ժամ հետո՝ 10 մմոլ/լ-ից (180 մգ/դլ) պակաս (չափված արյան գլյուկոզի մոնիտորով)։

Արժեքների նորմալ միջակայքերը լաբորատորիաների միջև կարող են մի փոքր տարբերվել։ Գլյուկոզայի հոմեոստազը, երբ նորմալ գործում է, վերականգնում է արյան շաքարի մակարդակը մոտ 4,4-ից 6,1 մմոլ/լ (79-ից 110 մգ/դլ) նեղ միջակայքում (ինչպես չափվում է սոված փորին արյան գլյուկոզի թեստով)։

Սոված փորին արյան պլազմայում գլյուկոզի միջին մակարդակը մոտ 5,5 մմոլ/ արյան լ (100 մգ/դլ) է, սակայն, այս մակարդակը տատանվում է օրվա ընթացքում։ Արյան շաքարի մակարդակը շաքարախտ չունեցողների համար սոված փորին պետք է լինի 6,9 մմոլ/լ-ից (125 մգ/դլ) ցածր։

Ոչ դիաբետիկ մարդկանց մոտ չնայած սննդի ընդունման փոփոխական ընդմիջումներին կամ ածխաջրերի զգալի բեռով կերակուրների սպառմանը, արյան գլյուկոզի մակարդակը հակված է մնալ նորմալ միջակայքում։ Այնուամենայնիվ, ուտելուց անմիջապես հետո արյան գլյուկոզի մակարդակը ոչ դիաբետիկների մոտ ժամանակավորապես  կարող է բարձրանալ մինչև 7,8 մմոլ/լ (140 մգ/դլ) կամ մի փոքր ավելի։

Արյան և մարմնի հեղուկների մեջ գլյուկոզի իրական քանակը շատ փոքր է։ 75 կգ (165 ֆունտ) քաշ ունեցող չափահաս տղամարդու մոտ, որի արյան ծավալը 5 լ է, գլյուկոզի մակարդակը 5,5 մմոլ/լ (100 մգ/դլ) կազմում է 5 գ, որը համարժեք է մոտ մեկ թեյի գդալ շաքարավազի։  Գլյուկոզի այդքան փոքր քանակի պատճառներից մեկն այն է, որ բջիջներում գլյուկոզի ներհոսքը պահպանելու համար ֆերմենտներն այն մոդիֆիկացնում են՝ դրան ավելացնելով ֆոսֆատ կամ այլ խմբեր։.

### Այլ կենդանիներ
Ընդհանուր առմամբ, սովորական ընտանի որոճողների մոտ արյան շաքարի մակարդակն ավելի ցածր է, քան շատ միաստամոքսային կաթնասունների մոտ։ Այնուամենայնիվ, այս ընդհանրացումը չի տարածվում վայրի որոճողների կամ ուղտերի վրա։ Շիճուկի գլյուկոզի էտալոնային միջակայքը մգ/դլ-ով, 42-ից 75 է կովերի, 44-ից 81՝ ոչխարների և 48-ից 76՝ այծերի համար, բայց 61-ից 124՝ կատուների, 62-ից 108՝ շների, 62-ից 114՝ ձիերի համար, 66-ից 116 խոզերի, 75-ից 155 նապաստակների, 90-ից 140 լամաների համար։ Հետազոտությունները ցույց են տվել լեռնային այծերի արյան շիճուկի գլյուկոզի 90 տոկոս միջակայքը 26-ից 181 մգ/դլ է։  Բելուգա կետերի համար շիճուկի գլյուկոզայի 25-75 տոկոս միջակայքը գնահատվել է 94-ից 115 մգ/դլ։  Սպիտակ ռնգեղջյուրի համար մեկ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ 95 տոկոսի միջակայքը կազմում է 28-ից 140 մգ/դ։  տավիղ փոկերի համար շիճուկի գլյուկոզայի միջակայքը 4,9-ից 12,1 մմոլ/լ է։

## Կարգավորում
Մարմնի հոմեոստատիկ մեխանիզմը արյան գլյուկոզայի մակարդակը պահպանում է նեղ միջակայքում։ Այն կազմված է մի քանի փոխազդող համակարգերից, որոնցից ամենակարևորը հորմոնների կարգավորումն է։

Արյան գլյուկոզի մակարդակի վրա փոխադարձ հակազդող նյութափոխանակության հորմոնների երկու տեսակ կա․
* կատաբոլիկ հորմոններ (օրինակ՝ գլյուկագոն, կորտիզոլ և կատեխոլամիններ), որոնք բարձրացնում են արյան գլյուկոզան,
* և մեկ անաբոլիկ հորմոն (ինսուլին), որը նվազեցնում է արյան գլյուկոզան։

Այս հորմոնները արտազատվում են ենթաստամոքսային գեղձի կղզիներից (էնդոկրին հյուսվածքների կապոցներ), որոնք չորս տեսակ են՝ ալֆա (A) բջիջներ, բետա (B) բջիջներ, դելտա (D) բջիջներ և F բջիջներ։ Գլյուկագոնն արտազատվում է ալֆա բջիջներից, իսկ ինսուլինը` բետա բջիջներից։ Նրանք միասին կարգավորում են արյան գլյուկոզի մակարդակը բացասական հետադարձ կապի միջոցով, մի գործընթաց, որտեղ մի ռեակցիայի վերջնական արդյունքը խթանում է մեկ այլ ռեակցիայի սկիզբը։ Ինսուլինը նվազեցնում է արյան մեջ գլյուկոզի կոնցենտրացիան։ Արյան մեջ գլյուկոզի ցածր մակարդակը (ինսուլինի սեկրեցիայի արդյունք) խթանում է գլյուկագոնի սեկրեցումը և կրկնում է ցիկլը։

Արյան գլյուկոզայի մակարդակը կայուն պահելու համար, ինսուլինի, գլյուկագոնի, էպինեֆրինի և կորտիզոլի փոփոխություններ  են կատարվում։ Այս հորմոններից յուրաքանչյուրը, արյան գլյուկոզի մակարդակը կարգավորելու մեջ, տարբեր պատասխանատվություն է կրում։ Երբ արյան շաքարը չափազանց բարձր է, ինսուլինը մկաններին հրամայում է ավելորդ գլյուկոզը վերցնել՝ գլիկոգենի տեսքով պահեստավորման համար։ Գլյուկագոնը արձագանքում է արյան գլյուկոզի չափազանց ցածր մակարդակին. այն տեղեկացնում է հյուսվածքին գլիկոգենի պաշարներից որոշ գլյուկոզ ազատելու անհրաժեշտության մասին։ Էպինեֆրինը ակտիվացնում է մկանները և շնչառական համակարգը «կռվել կամ փախչել» արձագանքիի դեպքում։ Վերջապես, կորտիզոլը մարմնին վառելիք է մատակարարում ծանր սթրեսի ժամանակ։

## Անոմալիաներ
### Արյան բարձր շաքարr

Եթե արյան մեջ շաքարի մակարդակը շատ բարձր է մնում, մարմինը կարճ ժամանակով ախորժակը սեղմում է։ Երկարատև հիպերգլիկեմիան առաջացնում է բազմաթիվ առողջական խնդիրներ, այդ թվում՝ սրտի հիվանդություններ, քաղցկեղ, աչքի, երիկամների և նյարդերի վնաս։

Արյան շաքարի 16,7 մմոլ/լ-ից (300 մգ/դլ) բարձր մակարդակը կարող է մահացու ռեակցիաներ առաջացնել։ Կետոնները շատ բարձր կլինեն (մագնիտուդով ավելի բարձր, քան շատ ցածր ածխաջրերով դիետա ուտելիս), որը կառաջացնի կետոացիդոզ։ ADA-ն (Շաքարախտի դեմ պայքարի ամերիկյան ասոցիացիան) խորհուրդ է տալիս դիմել բժշկի, եթե արյան գլյուկոզան հասնում է 13,3 մմոլ/լ (240 մգ/դլ), իսկ արյան գլյուկոզի 15 մմոլ/լ (270 մգ/դլ) չափի դեպքում, եթե առկա են կետոններ, խորհուրդ է տրվում շտապ բուժօգնության  դիմել։ Հիպերգլիկեմիայի ամենատարածված պատճառը շաքարախտն է։ Երբ պատճառը շաքարային դիաբետն է, բժիշկները որպես բուժում սովորաբար առաջարկում են հակադիաբետիկ դեղամիջոց։ Հիվանդների մեծամասնության տեսանկյունից՝ մետֆորմինով բուժումը, վիճակը կառավարելու ամենաանվտանգ, ամենաարդյունավետ, ամենաքիչ ծախսերով և առավել հարմարավետ ճանապարհն է։: Բուժումը տարբեր է շաքարախտի տարբեր ձևերի համար և կարող է տարբերվել անձից անձ՝ կախված այն բանից, թե նա ինչպես է արձագանքում բուժմանը։ Սննդակարգի փոփոխությունը և ֆիզիկական մարզումները նույնպես կարող են լինել շաքարախտի բուժման ծրագրի մի մաս։

Որոշ դեղամիջոցներ կարող են շաքարախտով հիվանդների մոտ շաքարի բարձրացում առաջացնել, օրինակ՝ ստերոիդ դեղամիջոցները, այդ թվում՝ կորտիզոնը, հիդրոկորտիզոնը, պրեդնիզոլոնը, պրեդնիզոնը և դեքսամետազոնը։

### Արյան ցածր շաքար

Երբ արյան շաքարի մակարդակը ցածր է 70 մգ/դլ-ից, դա կոչվում է արյան շաքարի ցածր մակարդակ։ Արյան շաքարի ցածր մակարդակը շատ հաճախ է հանդիպում 1-ին տիպի դիաբետով հիվանդների մոտ։ Արյան շաքարի նվազման մի քանի պատճառներ կան` չափից ավելի ինսուլինի ընդունումը, բավարար ածխաջրեր չօգտագործելը, ալկոհոլ խմելը, մեծ բարձրության վրա ժամանակ անցկացնելը, սեռական հասունացումը և դաշտանը։ Եթե արյան շաքարի մակարդակը շատ ցածր է, ապա զարգանում է պոտենցիալ մահացու վիճակ, որը կոչվում է հիպոգլիկեմիա։ Ախտանիշները կարող են ներառել անտարբերություն, մտավոր գործունեության խանգարում, դյուրագրգռություն, դող, ցնցումներ, ձեռքերի և ոտքերի մկանների թուլություն, դեմքի գունատ երանգ, քրտնարտադրություն, գիտակցության կորուստ։

Մեխանիզմները, որոնք վերականգնում են արյան գլյուկոզի բավարար մակարդակը ծայրահեղ հիպոգլիկեմիայից հետո (2,2 մմոլ/լ-ից կամ 40 մգ/դլ-ից ցածր) պետք է արագ և արդյունավետ լինեն, քանի որ գլյուկոզան շատ կարևոր է նյութափոխանակության և սնուցման և մարմնի օրգանների ճիշտ աշխատանքի համար։ Սա հատկապես վերաբերում է այն օրգաններին, որոնք մետաբոլիկ ակտիվ են կամ պահանջում են արյան շաքարի մշտական, կարգավորվող մատակարարում (օրինակ՝ լյարդը և ուղեղը)։ Սիմպտոմատիկ հիպոգլիկեմիան, ամենայն հավանականությամբ, կապված է շաքարախտի և լյարդի հիվանդության հետ (հատկապես գիշերվա ընթացքում կամ հետճաշից հետո), առանց բուժման կամ սխալ բուժման, հնարավոր է ածխաջրերի անբավարար կլանման, ֆիզիկական գերլարման կամ թմրամիջոցների հետ համատեղ։ Շատ այլ քիչ հավանական հիվանդություններ, ինչպիսիք են քաղցկեղը, նույնպես կարող են պատճառ հանդիսանալ։ Սովը, հնարավոր է ուտելու խանգարումների պատճառով, ինչպես անորեքսիան, նույնպես ի վերջո կհանգեցնի հիպոգլիկեմիայի։ Հիպոգլիկեմիկ դրվագները կարող են մեծապես տարբերվել մարդկանց միջև և ժամանակ առ ժամանակ՝ թե՛ սրությամբ և թե՛ սկզբի արագությամբ։ Ծանր դեպքերում շտապ բժշկական օգնությունը կարևոր է, քանի որ ուղեղի և այլ հյուսվածքների վնասումը և նույնիսկ մահը կհանգեցնեն արյան գլյուկոզի բավական ցածր մակարդակի հետևանքով:.

## Գլյուկոզի չափում

Նախկինում արյան գլյուկոզը չափելու համար անհրաժեշտ էր արյան նմուշ վերցնել, ինչպես բացատրվում է ստորև, սակայն 2015 թվականից հնարավոր դարձավ օգտագործել նաև գլյուկոզի անընդհատ մոնիտոր, որը ներառում է մաշկի տակ տեղադրված էլեկտրոդ։ 2023 թվականի դրությամբ, երկու մեթոդներն էլ, տարվա կտրվածքով օգտագործման համար, հարյուրավոր դոլարներ կամ եվրո  արժեն։

### Նմուշի աղբյուր
Սոված փորին գլյուկոզի թեստը զարկերակային, երակային և մազանոթային արյան մեջ գլյուկոզի համեմատելի մակարդակ է ցույց տալիս։ Սակայն ուտելուց հետո մազանոթային և զարկերակային արյան գլյուկոզի մակարդակը կարող է զգալիորեն ավելի բարձր լինել, քան երակային մակարդակը։ Չնայած այս տարբերությունները շատ տատանվում են, մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ 50 գրամ գլյուկոզի օգտագործումից հետո «մազանոթային արյան գլյուկոզի միջին կոնցենտրացիան 35%-ով ավելի բարձր է, քան երակային գլյուկոզի միջին կոնցենտրացիան։»
### Նմուշի տեսակ
Գլյուկոզը չափվում է ամբողջ արյան, պլազմայի կամ շիճուկի մեջ։ Պատմականորեն, արյան գլյուկոզի արժեքները տրվում էին ամբողջ արյան հաշվարկով, սակայն այժմ լաբորատորիաների մեծ մասը գլյուկոզայի մակարդակը չափում է պլազմայում կամ շիճուկում։ Քանի որ կարմիր արյան բջիջները (էրիթրոցիտները) ունեն սպիտակուցի (օրինակ՝ հեմոգլոբին) ավելի բարձր կոնցենտրացիա, քան շիճուկը, շիճուկն ունի ավելի բարձր ջրի պարունակություն և, հետևաբար, ավելի շատ լուծված գլյուկոզ, քան ամբողջ արյան մեջ։ Ամբողջ արյան գլյուկոզը 1,14-ով բազմապատկելով ընդհանուր առմամբ տալիս է գլյուկոզի շիճուկ/պլազմային մակարդակը։
### Չափման տեխնիկա
Գլյուկոզի չափման երկու հիմնական մեթոդ է օգտագործվել։ Առաջինը, որը դեռ որոշ վայրերում օգտագործվում է, քիմիական մեթոդ է, որը ցուցիչ նյութի հետ ռեակցիայի մեջ մտնելիս օգտագործում է գլյուկոզի ոչ սպեցիֆիկ քայքայող հատկությունը, որը քայքայվելիս փոխում է գույնը։: Քանի որ արյան այլ միացություններ ևս ունեն քայքայող հատկություն (օրինակ՝ միզանյութը, որը կարող է աննորմալ բարձր լինել ուրեմիկ հիվանդների մոտ), այս տեխնիկան որոշ իրավիճակներում կարող է սխալ ցուցանիշներ առաջացնել (հայտնվել է 5–15 մգ/դլ)։ Գլյուկոզին հատուկ ֆերմենտների օգտագործմամբ վերջին տեխնիկան նմանօրինակ սխալների ավելի քիչ է ենթակա։ Երկու առավել տարածված կիրառվող ֆերմենտներն են գլյուկոզ օքսիդազը և հեքսոկինազը։ Արյան մեջ գլյուկոզի միջին կոնցենտրացիան նույնպես կարելի է չափել։ Այս մեթոդը չափում է գլիկացված հեմոգլոբինի մակարդակը, որն իրենից ներկայացնում է արյան գլյուկոզի միջին մակարդակը վերջին՝ մոտավորապես 120 օրվա ընթացքում։

երկու դեպքում էլ, քիմիական համակարգը սովորաբար պարունակում է թեստ սթրիփը, որը մտցվում է գլյուկոմետրի մեջ, այնուհետև վերցվում է արյան նմուշ։ Թեստ սթրիփների ձևերը և դրանց ճշգրիտ քիմիական բաղադրությունը տարբերվում են գլյուկոմետրից գլյուկոմետր տարբեր են և չեն կարող փոխանակվել։ Արյան գլյուկոզի ավելի ճշգրիտ չափումներ կատարվում են բժշկական լաբորատորիաներում՝ օգտագործելով հեքսոկինազ, գլյուկոզ օքսիդազ կամ գլյուկոզադեհիդրոգենազ ֆերմենտներ։

Մեզում գլյուկոզի ցուցումները, անկախ չափման եղանակից, քիչ օգտակար են։ Պատշաճ գործող երիկամներում գլյուկոզը մեզի մեջ չի հայտնվում, քանի դեռ այն երիկամային շեմը չի գերազանցել։ Այն էապես գերազանցում է գլյուկոզի ցանկացած նորմալ մակարդակ և վկայում է առկա ծանր հիպերգլիկեմիկ վիճակի մասին։ Արյան գլյուկոզի մոնիտորինգը շատ նախընտրելի է։ Մեզում գլյուկոզի առողջ մակարդակը առաջին անգամ ստանդարտացվել և հրապարակվել է 1965 թվականին, Հանս Ռենսլերի կողմից։

Գլյուկոզի մակարդակը վերահսկելու համար նմուշառման ոչ ինվազիվ մեթոդ է ի հայտ եկել արտաշնչված շնչառական կոնդենսատի միջոցով։ Այնուամենայնիվ, այս մեթոդը պահանջում է գլյուկոզի նկատմամբ շատ զգայուն բիոսենսորներ։.

## Ծանոթագրություններ