Օրսկ

**Օրսկ** (), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնության Օրենբուրգի մարզում, Օրսկի քաղաքային շրջանի վարչական կենտրոնը։ Օրսկ քաղաքը ներառում է երեք վարչական շրջաններ՝ Լենինսկի, Օկտյաբրսկի, Սովետսկի։ Քաղաքի ընդհանուր մակերեսը քաղաքի սահմաններում 621,33 կմ² է, որից բնակելի կառուցապատումը զբաղեցնում է 31,84 կմ², արդյունաբերական ձեռնարկությունների տարածքը՝ 91,57 կմ², գյուղատնտեսական նշանակության հողերը՝ 314,74 կմ²։ Բնակչությունը` 189 195 մարդ (2021 թ.)։

Քաղաքը գտնվում է Օրենբուրգից 286 կմ արևելք։ Արևմուտքում Օրսկը սահմանակից է Նովոտրոիցկին. քաղաքների միջև հեռավորությունը 8 կիլոմետր է: Ռուս-ղազախական սահմանին տրանսպորտային միջոցների անցակետը գտնվում է Օրսկից 15 կմ հարավ։

Օրսկը բնակչությամբ և արդյունաբերական կարևորությամբ երկրորդ քաղաքն է Օրենբուրգի մարզում։

2022 թվականի նոյեմբերի 15-ին ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հրամանագրով քաղաքին շնորհվել է «Աշխատանքի հերոսության քաղաք» կոչումը։

## <big>Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր</big>
**<big>Աշխարհագրական դիրք</big>**

Քաղաքը գտնվում է Ուրալյան լեռների հարավային հոսանքներում՝ Օրի գետի` Ուրալ գետին միախառնման վայրում։ Վերջինս քաղաքը բաժանում է երկու մասի՝ եվրոպական (Նոր քաղաք) և ասիական (Հին քաղաք):

**<big>Ժամային գոտի</big>**

Օրսկը գտնվում է MSC+2 ժամային գոտում: UTC-ի նկատմամբ կիրառվող ժամանակի շեղումը +5:00 է:

**Կլիմա**

Օրսկի կլիման կտրուկ ցամաքային է՝ ցուրտ ձմեռներով և տաք ամառներով այս լայնության համար։ Տեղումների տարեկան  միջին քանակը 322 մմ է։

## Բնակչություն
**Ազգային կազմ**

Տոկոսային առումով քաղաքի բնակչության ազգային կազմը ըստ 2010 թվականի մարդահամարի՝ ռուսներ՝ 197,455 (81,7%), ղազախներ՝ 12,891 (5,3%), թաթարներ՝ 9170 (3,9%), ուկրաինացիներ՝ 6587 (2,7 %), բաշկիրներ՝ 4044 (1,7%), գերմանացիներ՝ 2621 (1,1%), մորդովացիներ՝ 1654 (0,7%), ադրբեջանցիներ՝ 1353 (0,5%), հայեր՝ 1144 (0,5%), այլ ազգություններ՝ 1,9%[55]։

## Պատմություն
Հին ժամանակներում ժամանակակից Օրսկի տարածքում անցնում էր առևտրային ճանապարհ, որը բաշկիրների շրջանում հայտնի էր որպես «Կանիֆայի ճանապարհ» («Kanifa Yuly»): Ըստ որոշ գիտնականների, միջնադարյան բաշկիրական Նամջան քաղաքը, որը նկարագրել է արաբ աշխարհագրագետ ալ-Իդրիսին (1100-1165), գտնվում էր ներկայիս Օրսկի տեղում։ Ըստ ալ-Իդրիսիի, Նամջանը փոքրիկ բարգավաճ առևտրային քաղաք է, որտեղից պղնձի հանքաքարն ու մորթիները արտահանվում էին Կենտրոնական Ասիայի քաղաքներ և Կասպից ծովի ափեր[8]։

1731 թվականի հոկտեմբերի 10-ին (21) Ղազախ ավագների զգալի մասը՝ Աբուլխայր Խանի գլխավորությամբ, հանդես եկավ Ղազախների կրտսեր Ժուզի Ռուսական կայսրությանը կամավոր միանալու մասին ակտ ընդունելու օգտին: 1734-ին Աբուլխայր Խանը ռուս դիվանագետ Ա.Ի. Թևկելևի հետ ուղարկեց դեսպանատուն իր որդուն՝ Էրալիին, ով իր հոր անունից խոստացավ պաշտպանել ռուսական սահմանների անվտանգությունը իր հորդաների հողերի հարևանությամբ. Ղազախստանի տափաստաններով անցնելիս ռուսական առևտրական քարավանները պաշտպանելու համար, ինչպես բաշկիրներն ու կալմիկները, անհրաժեշտության դեպքում օգնական զորքեր և տուրք տան: Որպես վարձատրություն դրա համար Աբուլխայր խանը խնդրեց իր ընտանիքում հաստատել խանի գահաժառանգությունը հավերժական գահին և Օր գետի վրա ամրոցով քաղաք կառուցել, որտեղ նա կարող էր ապաստան գտնել վտանգի դեպքում[9]։ Օրսկը հիմնադրվել է 1735 թվականի օգոստոսի 15 (26) -ին Օրենբուրգի արշավախմբի կողմից՝ Իվան Կիրիլովիչ Կիրիլովի գլխավորությամբ՝ որպես ամրոց Պրեոբրաժենսկայա լեռան մոտ՝ Յայիկ (Ուրալ) գետի ձախ ափին, Օր գետի միախառնման վայրում, որը սկիզբ է առնում Ակտոբեից։ Ղազախստանի շրջան. Or բառը թյուրքական ծագում ունի։ Բաշկիրներն ու ղազախները քաղաքն անվանում են Յաման-Կալա/Ժամանկալա (Վատ քաղաք)[11]։ Տարածքը քոչվորական տարածք է եղել Ժետիրու ցեղի ղազախների համար [աղբյուրը չի նշվում ]։ Պրեոբրաժենսկայա լեռան վրա կառուցվել է միջնաբերդ, իսկ լեռան մոտ եղել է Սուրբ Անդրեաս կոչվող առաջին փայտե եկեղեցին։

Բնակավայրի սկզբնական անվանումն էր Օրենբուրգ; այն նախատեսված էր քոչվորներից պաշտպանվելու համար և ամրացված էր։ Դրա կառուցումը նշանավորեց Յայիկի երկայնքով սահմանային ռազմական գծի առաջացման սկիզբը և դարձավ 1735-1740 թվականների բաշկիրական ապստամբության հիմնական պատճառներից մեկը: Բաշկիրական ապստամբությունների ժամանակ այստեղ տեղակայվել են կառավարական զորքեր, իրականացվել են ապստամբ բաշկիրների մահապատիժները։ Կայսրուհի Աննա Իվանովնայի 1739 թվականի օգոստոսի 20-ի (31) հրամանագրով բերդը վերանվանվել է Օրսկայա; միևնույն ժամանակ Օրենբուրգն ինքը տեղափոխվեց Յայկի (Ուրալ) հոսանքով վար։ 

Այստեղով անցնում էր  երկրի հարավ-արևելքի առևտրի ուղիներից մեկը.

1749 թվականին, սաստիկ ջրհեղեղից հետո, եկեղեցին, որը կոչվում է Տիրոջ Պայծառակերպություն, տեղափոխվեց Պրեոբրաժենսկայա լեռան գագաթը։ 1751 թվականին եկեղեցին ընդունեց իր առաջին ծխականներին։

1782 թվականի ապրիլի 30-ին (մայիսի 11) Օրսկի շրջանը կազմավորվել է Ուֆայի նահանգապետության Օրենբուրգի շրջանի կազմում։ 1796 թվականի դեկտեմբերի 12-ին (23) շրջանը մտավ Օրենբուրգ նահանգի կազմի մեջ[12]։

Շատ նշանավոր մարդիկ այցելեցին Օրսկի ամրոց, իսկ ավելի ուշ՝ Օրսկ՝ աստղագետ Քրիստոֆեր Էյլերը, հայտնի մաթեմատիկոս Լեոնարդ Էյլերի որդին, որը Սանկտ Պետերբուրգի Գիտությունների ակադեմիայի հանձնարարությամբ 1769 թվականի մայիսի 23-ից մինչև հունիսի 3-ը (14) Պրեոբրաժենսկայա լեռը, ժամանակավոր աստղադիտարանից, դիտել է Վեներայի անցումը Արեգակի սկավառակի դիմաց; 1769 թվականի հուլիսի 13-ին (24) գերմանացի ճանապարհորդ և ռուս ակադեմիկոս Պ. Ս. Պալլասը գտնվում էր Օրսկի ամրոցում. 1829 թվականին գերմանացի գիտնական Ալեքսանդր Հումբոլդտի կողմից։ 1837 թվականին, Ռուսաստանով ճանապարհորդելիս, Ցարևիչ Ալեքսանդր Նիկոլաևիչը (ապագա ցար Ալեքսանդր II) այցելեց Օրսկի ամրոց: 1847 թվականի հունիսի 22-ից (հուլիսի 4)-ից մինչև 1848 թվականի մայիսի 11-ը (23) ուկրաինացի բանաստեղծ և նկարիչ Տարաս Շևչենկոն աքսորված էր Օրսկի ամրոցում։ 1891 թվականին քաղաք այցելեց Ցարևիչ Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Ռոմանովը (ապագա ցար Նիկոլայ II):

1840-ական թվականներին հին ամրոցի կենտրոնում՝ Սուրբ Անդրեաս Առաջին կոչվող փայտե սկզբնական եկեղեցու տեղում, կառուցվել է մեկ այլ տաճար` Պայծառակերպություն եկեղեցին։ Շևչենկոն նշում է նրան. Եկեղեցու շինարարությունն ավարտվել է 1852 թվականին։

1861 թվականին բերդը վերացվեց և վերածվեց Օրենբուրգի կազակական բանակային գյուղի։

1865 թվականին Օրսկը ստացավ Օրենբուրգ նահանգի Օրսկի շրջանի քաղաքի և կենտրոնի կարգավիճակ։

1866 թվականին շրջանային քաղաքն ուներ 435 տնտեսություն, իսկ բնակչությունը կազմում էր 3088 մարդ, այդ թվում՝ 1679 տղամարդ և 1409 կին։ Քաղաքն ուներ՝ մեկ ուղղափառ եկեղեցի, մեկ մզկիթ, գյուղի կազակական դպրոց, իսլամական դպրոց (մեդրեսե), 2 փոստային կայան (գծային և տափաստանային) և յոթ գործարան[14]։

Քաղաքի ինտենսիվ զարգացումը սկսվել է 1870-ական թվականներին։ Բնակչությունը զբաղվում էր անասնաբուծության և հացահատիկի առևտուրով, գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակմամբ, արհեստներով։ Շատ կանայք զբաղված էին Օրենբուրգի հայտնի փունջ շարֆերի և բացված ցանցերի հյուսմամբ: Քաղաքի տնտեսության ակտիվ զարգացմանը նպաստել է Տուրգայ-Օրսկ բեռնափոխադրման ճանապարհի բացումը 1881 թվականին։ Չորս տարի անց Օրսկում արդեն կային մոտ 20 փոքր գործարաններ, գործարաններ և մանուֆակտուրաներ։ 1888 թվականին ստեղծվել է Օրսկի կանանց համայնքը՝ աղջիկների դպրոցով։

Փայտե Սուրբ Միքայել Հրեշտակապետ եկեղեցին կառուցվել է 1880 թվականին, իսկ քարեն՝ 1916 թվականին։ Երկու եկեղեցիներն էլ գտնվում էին ներկայիս Մալիշևսկու այգու տեղում։ 1890 թվականին կառուցվել է Բարեխոս կանանց համայնքի փայտե Պարասկևի եկեղեցին (1898 թվականից՝ վանք)։ Մոտակայքում 1908 թվականին կառուցվել է բարեխոսության քարե եկեղեցին։ 1894 թվականից Պրեոբրաժենսկայա լեռան վրա՝ 1888 թվականին այրված կիսաքար եկեղեցու տեղում, Սանկտ Պետերբուրգի ճարտարապետ Մ.Ա.Շչուրուպովի նախագծով կառուցվել է Նիկոլսկայա նոր եկեղեցի։ Կառուցվել է 1903 թվականին։

20-րդ դարի սկզբին քաղաքում հայտնվեցին Մ.Է.Սմիրնովի կոնֆետի գործարանը, Վ.Ի.Նազարովի թորման արտադրամասերը, կինոթատրոն։ Օրսկի շրջանում արագ զարգանում էր ոսկու արդյունահանման արդյունաբերությունը։ 1913 թվականին սկսվեց Օրսկ կայարանի շենքի շինարարությունը՝ գրեթե միաժամանակ Օրենբուրգից Օրսկ երկաթուղու կառուցման հետ։ 1916 թվականին կայանի շինարարությունը հիմնականում ավարտվեց։ Նախագծային և շինարարական աշխատանքներն իրականացրել են գերի ընկած գերմանացիներն ու սլովակները։ Շենքը նախագծվել է գերմանական կլասիցիզմի ոճով։ Երկրում տեղի ունեցած հեղափոխությունն ու ընդհանուր ավերածությունները խանգարեցին աշխատանքների ավարտին (ավարտել դեպի կայարան գծերի կառուցումը)։ Տասներեք տարի անց՝ 1929 թվականի փետրվարին, երբ կառուցվեց Ուրալ գետի վրայով երկաթուղային կամուրջը, կայարանը բացվեց։ 1913 թվականին քաղաքի բնակչությունը կազմում էր ավելի քան 21 հազար մարդ։ 1917-ին կար 11 եկեղեցի (որոնցից 6-ը՝ ուղղափառ) և մզկիթ, 16 տարբեր տեսակի և մակարդակի դպրոց։ 1918-1919 թվականներին քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քաղաքը դիմակայել է եռամսյա պաշարմանը, ապա չորս անգամ գրավվել պատերազմող կողմերի կողմից։

1920 թվականի օգոստոսին Օրսկը մտավ ՌՍՖՍՀ - Ղազախական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետության կազմում ձևավորված  Օրենբուրգ-Տուրգայի նահանգի մաս։ 1921 թվականի դեկտեմբերի 8-ից Օրենբուրգի նահանգում[15] Օրսկի շրջանի կենտրոնն է եղել:

1930-ական թվականներին Ուրալի աջ ափին սկսվեց խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների կառուցումը, որոնք գործում էին այս տարածքում հայտնաբերված հարուստ օգտակար հանածոների հանքավայրերի հիման վրա։ 1931-1935 թվականներին կառուցվել է մսի փաթեթավորման գործարան, իսկ 1936 թվականի հունվարի 6-ին Օրսկի նավթավերամշակման գործարանն արտադրել է առաջին բենզինը։ 1938 թվականի նոյեմբերին սկսեց գործել Orskaya CHPP-1-ը։ Ընդամենը չորս տարվա ընթացքում կառուցվեց գունավոր մետալուրգիայի հսկա՝ Յուժուրալնիկել գործարանը։ 1938 թվականի դեկտեմբերին արտադրվել է 20% նիկել պարունակող առաջին կիսաֆաբրիկատը։ Ռուսաստանում արտադրել է ամենամաքուր էլեկտրոլիտիկ նիկելը, կոբալտի սուլֆատը, մետաղական կոբալտը և նիկելը սուլֆատում; փակվել է 2012թ.

1939 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքն ուներ 66300 բնակիչ։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Օրսկ են տարհանվել 28 ձեռնարկություններ և հիմնարկներ։ Պատերազմի տարիներին քաղաքում գործել է 8 հիվանդանոց; ամենամեծը գտնվել է թիվ 49 դպրոցում՝ տեղավորելով մինչև 600 վիրավոր։

Պատերազմի առաջին երկու տարիներին Օրսկ են ժամանել տասնյակ հազարավոր մարդիկ (նույն ժամանակաշրջանում հազարավոր գերմանացի հատուկ գաղթականներ աքսորվել են քաղաք), որոնցից շատերը մնացել են այստեղ ապրելու։ 1942 թվականի գարնանը քաղաքը մեծ ջրհեղեղ ապրեց[16]։ Պատերազմի տարիներին քաղաքի բնակչությունը հասել է 131 հազարի։ Մարդիկ ստիպված էին վերակառուցել իրենց կյանքը դժվարին պայմաններում։ Քաղաքում սկսեցին կառուցել թեթև շինություններ։ Մինչև 1945 թվականը բնակարանների 59 տոկոսը կազմում էին բլինդաժներ, զորանոցներ և քարե տներ:

1945 թվականին քաղաքի ձեռնարկությունները արտադրել են այնքան տարբեր ապրանքներ, որքան ամբողջ Ուրալը արտադրել է 1913 թվականին։ Իրենց անձնվեր աշխատանքի համար շքանշաններ ու մեդալներ են ստացել ավելի քան 22 հազար քաղաքացի։

1971 թվականի հունվարի 22-ին ԽՍՀՄ Զինված ուժերի նախագահության հրամանագրով Օրսկը պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով՝ արդյունաբերական արտադրության զարգացման 8-րդ հնգամյա պլանի իրականացման գործում ձեռք բերված հաջողությունների համար։

2022 թվականի նոյեմբերի 15-ին 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում հաղթանակի հասնելու գործում քաղաքի բնակիչների նվիրումի և աշխատանքային հերոսության համար քաղաքին շնորհվել է Ռուսաստանի Դաշնության «Աշխատանքային քաջարի քաղաք» պատվավոր կոչում[5]։

2024 թվականի ապրիլի 5-ին Ուրալ գետի ջրհեղեղը ճեղքեց պաշտպանիչ ամբարտակը, որը հանգեցրեց քաղաքի մի քանի տարածքների հեղեղմանը[17]։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Հոդվածներ Վիքիտվյալներից աղբյուրներով
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով պարգևատրված քաղաքներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:1735 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Օրենբուրգի մարզ
Կատեգորիա:Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ