Մեծամոր (Հրանտ Մաթևոսյան)

**Մեծամոր**, Հրանտ Մաթևոսյանի Էսսեներից։ Գրվել է 1981 թվականին։

## Գնահատական
«Մեծամոր» էսսեն գեղագիտական-փիլիսոփայական կարևոր հենք ունի Մաթևոսյանի աշխարհայացքը հասկանալու համար: Գրողը դիտմամբ ընտրում է պատումային-մենախոսական ձևը, որն ընդմիջարկվում է ներքին երկխոսություններով: Գիտակցական հոսքի սկզբունքով կառուցված այս էսսեում կան բազմաթիվ կերպարներ, սակայն գրողը բոլորին վերահսկում է՝ իր ասելիքի պարտադրանքից ելնելով: Մի առիթով գրականագետ Ժենյա Քալանթարյանը դիտարկում է. «Պատումը հանձնելով հերոսներին՝ գրողն ստեղծում է տեղապտույտի վտանգ, որովհետև, այսպես թե այնպես, բոլոր հերոսները պետք է անդրադառնան նույն դեպքին և միայն նոր մեկնաբանության, նոր մանրամասնի, նոր անվան հավելումով է միայն հնարավոր շարունակել պատմության ընթացքը» Էսսեի հղացքը պիտի որ այսկերպ պայմանավորված լինի, այսինքն՝ գրողը տեսնում է, որ «մեր փրկիչն էլ, մեր թշնամին էլ մեր մեջ են», և նույն դեպքն անընդհատ աչքի առաջ ունենալով (Մեծամորի թանգարանի բացում) գրում է մեր վաղվա պատմությունը: Թե պատմությունից դաս քաղել իմացար՝ կփրկվես, թե չիմացար՝ թշնամաբար ինքդ քեզ ես վնասելու: Այս իմաստով խիստ արդիական կոդեր են հանդիպում «Մեծամոր»-ում: Բարձրացված հարցադրումները բազմաթիվ են, և ի ցավ սրտի՝ պետք է փաստել, որ դրանք արդիական են ինչպես երեկ, ինչպես երեկ չէ առաջին օրը, ինչպես դար ու հազարամյակ առաջ:Հրանտ Մաթևոսյանի «Մեծամոր» էսսեն ծրագրային բնույթ ունի, և գրողը փնտրում է հավերժորեն մեզ հետապնդող՝ «ո՞վ ենք մենք և ո՞ւր ենք գնում» հարցերի լուծումը և հարցերն այնպես է բարձրաձայնում, որ դրանցում ի հայտ են գալիս նաև կարևոր պատասխանները: Մնում է՝ ճանաչենք մեզ գրողի պարզած հայելում և ճիշտ հետևություններ անենք՝ մեր երկրի կառուցման ու ազգային արժեքների գիտակցման ճանապարհին:։
Ինչ-որ կերպ չփաստված պատմություններ են սրանք, որ վերաբերում են բարոյական սկզբի գերազանցությանը, սակայն այդ գերազանցությամբ պատմություն չի գրվում, հորինվում է ինչ-որ բարոյական հաղթանակ կամ պարտություն, կամ հյուսվում է խոհագրություն, միտք ու զգացմունքով շարադրված փորձագրություն, ինչպիսին հեղինակի «Մեծամոր» էսսեն է, որտեղ 1918-ին անդրադարձ կա՝ կապված Սարդարապատի ճակատամարտի հետ, և կա տեղի ունեցածի զգացմունքային գնահատականը:

## Սյուժե
Նեֆզատ Ուստյուն, թուրք առաջադեմ գրողը, հրաժեշտ տալու պահին ասում էր, որ մեծ ուրախությամբ կրկին կայցելեր Խորհրդային Միություն, սակայն այժմ շատ անելիքներ ունի։ Նրա խոսքերով՝ թուրք վիպասանները փնտրված հեղինակներ են ֆրանսացի հրատարակիչների շրջանում։ Նա պատմեց, որ ձեռքին ունի ավարտին մոտ մի գործ, ինչից հետո պատրաստվում է սկսել նոր գիրք քսանական թվականներին թուրք ժողովրդի ազգային–ազատագրական պայքարի մասին։ Սակայն իրականությունը, որին նա չէր անդրադառնում, շատ ավելի մռայլ էր։ Նրա «ազգային-ազատագրական» բանակը քսաներորդ դարի սկզբին Շիրակի շրջանում ոչնչացրել էր շուրջ երկու հարյուր հազար հայ։ Նեֆզատը, լինելով միլիոնատիրոջ որդի և ներկայացնելով ուժեղ պետություն, իր ժողովրդին պատկերացնում էր անխուսափելիորեն աճող ու զարգացող։ Սակայն, երբ հարց բարձրացվեց այդ զանգվածային սպանությունների մասին, պարզ չէր՝ նա արդյոք կասեր՝ «զավթիչներ էին, ոչնչացրինք», թե՞ կժխտեր՝ ասելով «նրանք մեզ ոչնչացրին», կամ գուցե արդարացներ՝ «լավ ենք արել»։ Այս բոլորի դիմաց մնաց միայն՝ «դու և քո խիղճը, Նեֆզատ Ուստյուն», քանի որ ոչ ոք այլևս չի կարող ստիպել նրան պատասխան տալ։ Մինչդեռ ուրիշ մի մարդ՝ ազնիվ Օքիոփերիձեն, իր հորենական ազգանունով՝ Խաչթովմասյանը, դեռ փնտրում էր իր ընտանիքը՝ ծնված Արևմտյան Հայաստանի Բիթլիս քաղաքում՝ հայրը Համազասպ, մայրը՝ Արուսյակ, եղբայրները՝ Անդրանիկ, Պռոշ, Անուշավան, Մանուկ, Հարություն, Համբարձում, Գառնուկ (որին ընտանիքում այդպես էին անվանում), քույրերը՝ Արփեն, Մարիամ, Շուշան, ինչպես նաև հորեղբայրները և նրանց բազմաթիվ զավակները։ Բոլորն անհետացել էին 1915 թվականին։ Ազնիվին, ըստ տեղեկությունների, փրկել էր մի լեհ սպա։ Կային լուրեր, որ հարազատներից մի քանիսը գուցե կենդանի էին ու բնակվում էին Արգենտինայում, Ավստրալիայում կամ Ռուսաստանում։ Նա բոլոր տվյալներն ուղարկել էր «Հայրենիքի ձայն» թերթի խմբագրություն՝ հույսով գտնելու իր ընտանիքին։
Մինչ այս ամենը, Սովետական Հայաստանը շարունակում էր իր առօրյա ընթացքը։ Մայրերին, ովքեր տասը և ավելի զավակ էին դաստիարակել, շնորհվում էր «Հերոսուհի մայր» կոչում և շքանշաններ, օրինակ՝ Սիսիանի և Արագածի շրջաններից ընտրված կանայք։ Միևնույն ժամանակ, Երևանում անցկացվում էր միջազգային աստղաֆիզիկոսների գիտաժողով՝ մասնակցությամբ Հոլանդիայի Յան Օորտի, ամերիկացի պրոֆեսորներ Ցվեկիի, Մինկովսկու, ֆրանսիացի դոկտոր Լեքյոյի, ԽՍՀՄ-ի ակադեմիկոս Զիլդովիչի և այլոց։ Գիտաժողովի նպատակն էր քննարկել գալակտիկաներում առկա անկայուն երևույթները։ Գիտության առաջընթացը երևում էր նաև հնագիտական աշխատանքներում։ Հրազդանից մինչև Մեծամոր, որտեղ պեղումներով բացահայտվում էին հազարավոր կավե ամաններ, մետաղյա իրեր, բրոնզե դաշույններ, կառքեր և հնագույն մեհյաններ։ Գիտնականների կարծիքով՝ հատկապես Մեծամորի մետաղաձուլական արտադրամասերի հայտնաբերումը կարող էր հստակ ուղի ցույց տալ դեպի հիքսոսների առեղծվածը։ Այդ հյուսիսից եկող, երկաթե սրերով և անիվներով հեծելազորով շարժվող ցեղը, որ կոչվում էր հիքսոս, մի ժամանակ ներխուժել էր Եգիպտոս ու կործանել փարավոնների տասնյոթերորդ հարստությունը։ Նրանք եղել էին տիրող, ուսուցանող, բայց հետո իրենց իսկ ուժից հալված ու մոռացված...

## Կերպարներ
*Նեֆզատ Ուստյուն
*Ազնիվ Օքիոփերիձեն (Խաչթովմասյան)

## Արտաքին հղումներ

* https://www.youtube.com/watch?v=Kyy0bZeSmSY

## Տես նաև
* Ահնիձոր (Հրանտ Մաթևոսյան)
* Գոմեշը
* Ալխո (վիպակ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործություններ