Ալիքոլի Միրզա Ղաջար

**Ալիքոլի Միրզա Քաջար** (),  Ղաջարների տոհմի իրանցի արքայազն և գիտնական, ծառայել է որպես Ղաջար Իրանում որպես գիտության առաջին նախարար: Ֆաթհ Ալի շահի քառասունյոթերորդ որդին ( 1797–1834 թվականներ), Իրանի թագավոր։ Ալիքոլի Միրզան հիացած է եղեկ եվրոպական լուսավորությամբ և փորձել է իր իդեալները տարածել Իրանում։ Դար ուլ-Ֆունուն վարժարանի ծաղկման շրջանում եղել է դպրոցի տնօրենը և առանցքային դեր է ունեցել նրա գոյատևման գործում:

1860 թվականին շահ Նասր ալ-Դին Շահը հիմնել է գիտության նախարարությունը և Ալիքոլի Միրզային նշանակել գիտության առաջին նախարար։ Ծառայեց 22 տարի և զբաղեցրել է տարբեր այլ պաշտոններ, ինչպիսիք են՝ հանքերի նախարարը և կրթության և արհեստների տեսուչը: Պատասխանատու է եղել Պարսկաստանի առաջին հեռագրական գծի կառուցման համար, ղեկավարել է կառավարական տպարանը և ղեկավարել է Մալայերի և Թույսերկանի նահանգները։ Ղեկավարել է մի քանի թերթեր, ինչպիսիք են *«Ruznameh-ye Mellati»* և *«Ruznameh-ye elmiya-ye dawlat aliya-ye Iran»-ը՝* առաջին պարսկական գիտական ամսագիրը:

## Վաղ կյանք
Ալիքոլի Միրզան ծնվել է 1822 թվականի դեկտեմբերի 7-ին, եղել է Ֆաթհ-Ալի շահի քառասունյոթերորդ որդին Թբիլիսիից իր հայ *կանիզ* Գոլ-Փիրհան Խանումից։ Ստացել է ավանդական իշխանական կրթություն և, հնարավոր է, սովորել է ժամանակակից գիտությունների հիմունքները՝ ծառայելով հոր արքունիքում որպես սպասավոր։ Ալիքոլի Միրզան ամենամոտն եղել է իր կրտսեր եղբոր՝ Ջալալ ալ-Դին Միրզայի հետ, որը նույնպես դարձավ գիտնական։ Նրա կես դրույքով դաստիարակ Միրզա Ասղար Խան Աֆշարը եղել է Ֆրանսիայում Իրանի դեսպանը և երիտասարդ արքայազնին սովորեցրել է իր գիտելիքներ արևմտյան աշխարհի մասին՝ ծանոթացնելով նրան Լուսավորության դարաշրջանի այնպիսի գրողների հետ, ինչպիսիք են Ռուսոն և Վոլտերը։ Նրան սովորեցրել են նաև նետաձգություն, ձիավարություն և, իր կամքով, ֆրանսերեն։

Երիտասարդ արքայազնը հետաքրքրություն է ունեցել նաև իրանական պոեզիայի, հատկապես Օմար Խայամի նկատմամբ։ Խայամը ազդեցիկ դեր է ունեցել Ալիքոլի Միրզայի կյանքում, քանի որ, ըստ նրա, երբեք չի քնել՝ առանց Խայամի բանաստեղծություններից գոնե մեկը կարդալու։ Ալիքոլի Միրզան ականատես է եղել բաբիզմի վերելքին և իր երիտասարդության տարիներին ընկերացել է բազմաթիվ բաբիստների հետ։ Նրանցից մեկը եղել է Աբդոլ-Ռահիմ Հերավին, որն օգնել է նրան գրադարան հավաքել։

Ալիքոլի Միրզան իր առաջին պատմագիտական գիրքը՝ *Էքսիր ալ-Տավարիխը*, գրել է 1837 թվականին։
[ձախից|մինի|271x271փքս|''Ալիքլի Միրզա Էթեզադ ալ-Սալթանահը և նրա ծառաները'', [Աբուլ Հասան Գաֆֆարի|Սանի ալ Մուլկի կողմից, մոտավորապես 1840-ական թվականներ։]]

## Կարիերա

### Վեճ Ամիր Քաբիրի հետ
Ալիքոլի Միրզան Քաջար Իրանի քաղաքականություն է մտել 1840-ականների սկզբին, երբ նրա եղբորորդին՝ Մոհամմադ Շահը, նրան նշանակել է ռեգենտ, իսկ ավելի ուշ՝ եղել է նախարար Մալեք Ջահան Խանոմի օրոք։ Ղեկավարել է նրա գործերը, այդ թվում՝ Ադրբեջանի Խալխալի նահանգապետարանը, որի եկամուտը փոխանցվում էր Մալեք Ջահանին և օգտագործվում էր նրա տնային տնտեսության մեջ։ 1848 թվականին Մոհամմադ Շահը մահացավ, և ստեղծվել է պետական գործիչների խորհուրդ, որը կոչվել է Ժողովրդական խորհուրդ, որը նախագահել է Մալեք Ջահան Խանոմը: Ալիքոլի Միրզան Միրզա Նազար Ալի Խանի հետ եղել է անդամ և նաև վարչապետի թեկնածու։ Սակայն, երբ նոր շահը՝ Նասեր ալ-Դինը, ժամանել է Թեհրան՝ Միրզա Թակի Խան Ամիր Քաբիրի հետ որպես իր ընտրած վարչապետ, խորհուրդը վերացավ: Միրզա Նազար Ալիին ուղարկել են աքսոր, և Մալեք Ջահանի պաշտոնական դերը կտրուկ նվազեց, բայց Ալիքոլի Միրզան պահպանեց իր նախարարի պաշտոնը։ Սակայն խորհրդում նրա նախնական ներկայությունը ստիպել է Ամիր Քաբիրին անվստահություն հայտնել նրան, ինչը պահպանվել է մինչև վարչապետի մահը։

1850 թվականի փետրվարին Ամիր Քաբիրի գործակալները բացահայտել են Բաբիի ենթադրյալ դավադրությունը՝ սպանելու թե՛ վարչապետին, թե՛ Թեհրանի ուրբաթ օրվա իմամին։ Ալիքոլի Միրզան խիստ կասկածի տակ էր, երբ թագավորական պահակները գտան Աբդոլ-Ռահիմ Հերավին իր տանը թաքնված։ Իրավիճակը մեղմելու համար ստիպված է եղել ոչ միայն հանձնել Աբդուլ Ռահիմին, այլև կազմակերպել նրա ծառաների արշավանքը Թեհրանում։ Սակայն Ալիքոլի Միրզան միջնորդեց, որ Աբդոլ-Ռահիմը միայն բանտարկվի, հետագայում ապաստանել է Օսմանյան Իրաքում։ Ավելի ուշ, մեղադրանքներից իրեն պաշտպանելու համար, Ալիքոլի Միրզան գրել է *Բաբի Ֆիթնան*։ Թեև Ալիքոլի Միրզան կարող էր համագործակցել Ամիր Քաբիրի հակառակորդների հետ, սակայն չկա որևէ ապացույց, որը կհաստատի այն միտքը, որ նա եղել է Ամիր Քաբիրի պաշտոնանկության և մահապատժի ծրագրածների թվում: Նա նույնիսկ հայտարարել է, որ Ամիր Քաբիրի մահով «Մահացավ նաև Պարսկաստանը»։

### Դար ուլ-Ֆունունի տնօրեն
Ալիքոլի Միրզայի առաջին գործունեությունը Դար ուլ-Ֆունունում եղել է 1852 կամ 1853 թվականներին, երբ  նշանակվել է Ամիր Քաբիրի նոր կառավարական քոլեջի գլխավոր քննիչ և տեսուչ։ Թեև այլևս չի գտնվել Մալեք Ջահանի ծառայության մեջ, բայց նա լավ հարաբերություններ է պահպանել նրա հետ՝ չկորցնելու իր հզոր դաշնակցին։ Անգամ նրա օրհնությամբ ամուսնացել է շահի արքունիքի պարուհի Մահ Սուլթան Խանումի հետ։ Նա նաև ստացել է Թարոմի նահանգապետարանը, որը նախկինում Մալեք Ջահանի կալվածքն էր, Մալայերի և Թույսերկանի հետ միասին։ 1857 թվականին նրան շնորհվել է Էթեզադ օս-Սալթանեհ տիտղոսը, հիմնականում այն պատճառով, որ նրա *«Աֆղանստանի իրադարձությունների և դժբախտ պատահարների պատմությունը* » գիրքը Խուշաբի ճակատամարտն անվանել է պատվավոր ձախողում։

Ալիքոլի Միրզան 1858 թվականին պաշտոնապես դարձել է Դար ուլ-Ֆունունի տնօրենը և մնաց մինչև իր կյանքի վերջը։ Նշանակել է երիտասարդ Ռեզա-Քոլի խան Հեդայաթին որպես քոլեջի տնօրեն և առօրյա գործերի կառավարիչ և կառուցել է մեծ գրադարան, որը լցված էր օտար ուսուցիչների բերած իր գրքերով և գրքերով։ Միրզա Մելքոմ խանի և եվրոպացի ուսուցիչների խրախուսմամբ՝ 1858 թվականին Ալիքոլի Միրզան շահին առաջարկել է կառուցել առաջին հեռագրական գիծը, որը ղեկավարվում էր Պարսկաստանում, Թեհրանի և Թավրիզի միջև։ Հեռագրական գիծը մշակվել է Դար ուլ-Ֆունունի ուսուցիչներից Ահմադ Քարզբարի կողմից։ 1859 թվականի հուլիսին, երբ շահը բանակեց Սոլթանիեում, պետք է օգտագործվեր գիծը մայրաքաղաքի և Զանջանի ճամբարի միջև, և շուտով այն հասավ Թավրիզ։ Նույն թվականին անհաջող մահափորձը և Մալքամ Խանի մասոնականության ոգեշնչված Ֆարամոշ Խանեի հասցեին հնչեցված մեղադրանքները Նասեր ալ-Դին Շահին դրդեցին փակել Դար ուլ-Ֆունունը, բայց Ալիքոլի Միրզան իր ազդեցությամբ կանխեց դա։

### Պաշտոններ
ձախից|մինի|Ալիքոլի Միրզան որպես գիտությունների նախարար ''Ռուզնամե-իե Դովլաթ-է Ալիյե-ի Իրանում'', 1861 թվականին հեռագրային գծերի կարևորության մասին:
1860 թվականին Նասեր ալ-Դին Շահը ստեղծել է գիտությունների նախարարությունը և իր մոր խորհրդով Ալիքոլի Միրզային նշանակել է Պարսկաստանի առաջին գիտությունների նախարար։ Նրա որոշումը հիմնականում պայմանավորված է եղել Ալիքոլի Միրզայի՝ թե՛ արդիականության և թե՛ ավանդույթների ասպեկտների խառը աջակցությամբ, քանի որ շահը ցանկանում էր կանխել հոգևորականության արձագանքը։ Նաև դրա մի մասը այն պատճառով էր, որ Ալիքոլի Միրզան պատկանում էր Կառավարության Խորհրդատվական խորհրդին, որը ձևավորվել էր Նասեր ադ-Դին Շահի կողմից 1860-ականների սկզբին։ Որպես նախարար՝ Ալիքոլի Միրզան քառասուներկու ուսանողներից բաղկացած խումբ է ուղարկել Ֆրանսիա՝ գիտական, տեխնիկական և բժշկական ոլորտներում հետագա կրթության համար և մի քանի ֆրանսերեն հոդվածներ է թարգմանել և հրատարակել *Ruznameh-ye elmiya-ye dawlat aliya-ye Iran-ում*, ինչը Պարսկաստանի առաջին գիտական ամսագիրն է։ Կառավարության կողմից ֆինանսավորվող այս խումբը, որը միակն էր, որը կազմակերպվել էր Նասեր ադ-Դին շահի օրոք, ընտրվել էր ամբողջովին ելնելով նրանց գիտական արժեքից, այլ ոչ թե ընտանեկան կարգավիճակից։ 1860–1861 թվականներին Ալիքոլի Միրզան Աբուլ-Հասան խան Ղաֆարիին նշանակել է Պարսկաստանի պաշտոնական թերթի  *Ռուզնամե-իե Դովլաթ-է Ալիեհ-իե Իրանի*խմբագիր, որը հայտնի է իր վիմագրական նկարազարդումներով։ Ալիքոլի Միրզան եղել է նաև «*Ռուզնամե-իե Մելլաթի»-*ի տնօրենը*, որը* նախկինում հայտնի է եղել որպես *«Ռուզնամե-յե մելլաթ-է սանիա-իե Իրան»,* շաբաթաթերթ, որը հիմնադրվել է 1866 թվականին՝ Հակիմ Սեմնանիի խմբագրությամբ: Սկզբում այն նպատակ է ունեցել արտացոլել հասարակական կարծիքը, սակայն շուտով վերածվել է գրական հանդեսի և հրատարակել է կենսագրական հոդվածներ դասական և ժամանակակից պարսիկ բանաստեղծների մասին։

Տասնամյակի վերջում դարձել է կրթության և արհեստների վերահսկիչ, Դար ուլ-Ֆունունի եվրոպական մոդելի հանրային հիվանդանոցի տնօրեն և Թեհրանի և նահանգների կառավարական թերթերի և տպարանների տնօրեն: Կառուցել է հեռագրական գծեր և ժամանակակից գործարաններ և կառավարել է իր կալվածքը, որի եկամուտը ծախսել է Դար ուլ-Ֆունունի ընդլայնման համար։ 1865–1866 թվականներին Ալիքոլի Միրզան Բուշերի և Ջոլֆայի միջև կառուցել է ևս մեկ հեռագրական գիծ, որը կապում էր Կովկասի բրիտանական և ռուսական գծերի հետ։ Քանի որ Պարսկաստանում հեռագիրն արագ աճեց, Նասեր ադ-Դին Շահը 1876–1877 թվականներին ստեղծել է հեռագրատունը, որի նախարարն եղել է Ալիքոլի խան Մոկբեր ալ-Դոուլը։ Առևտրի, հանքերի և արդյունաբերության պարտականությունները նույնպես վերապահվեցին նոր նախարարություններին, թեև որոշ ժամանակ 1876–1877 թվականներին Ալիքոլի Միրզան վերականգնեց հանքերի վերահսկողությունը;

Ալիքոլի Միրզան ուղեկցում էր շահին 1873 թվականին Եվրոպա կատարած իր ուղևորության ժամանակ և հանդիսանում էր Ռոյթերի զիջման ստորագրողներից մեկը։ Սկսել է իր ամենակարևոր գիտական ներդրումը, առաջին ժամանակակից պարսկական հանրագիտարանը՝ *Նամե-իե Դանեշվարան*, թագավորական հրամանագրով 1877 թվականին։

1873 թվականին շահը նոր վարչապետ Միրզա Հոսեյն խան Սեպահսալարի խորհրդով կազմակերպել է Բարեգործական բարեփոխումների խորհուրդը։ Ալիքոլի Միրզան սկզբում հույս ուներ, որ խորհուրդը կդառնա եվրոպական ոճի խորհրդարան, բայց հիասթափվել է՝ իմանալով, որ նա հանդես է գալիս որպես «անպարկեշտ քարոզչական խամաճիկի» և հրաժարվել է իր պաշտոնից։ Այնուհետև միացել է Սեպահսալարի ընդդիմությանը՝ հիմնականում դիրքերը կորցնելու վախի պատճառով։

### Անկում և մահ
1870-ականների կեսերին Ալիքոլի Միրզան նկատել է Մոհամմադ Հասան Խան Էթեմադ ոս-Սալթանեի չափազանց մեծ ներկայությունը շահի կողքին, քանի որ նա ինքն էլ դառնում էր Նասեր ադ-Դին Շահի համար ոչ այնքան կարևոր կերպար, հատկապես Մալեք Ջահանի մահից հետո։ Մրցակցություն է ձևավորել Էտեմադ ալ-Սալթանայի հետ, երբ վերջինս շահի հրամանով դարձավ «արքունիքի մատենագիր»։ 1877 թվականին Ալիքոլի Միրզայի զբաղեցրած պաշտոնների մեծ մասը շահի հրամանով փոխանցվել է Էտեմադ ալ-Սալթանահին։ 

Ալիքոլի Միրզան մահացել է 1880 թվականի դեկտեմբերի 14-ին և թաղվել Շահ Աբդոլ-Ազիմ տաճարում։ Ամուսնանալու ժամանակ ունեցել է մեկ որդի և մեկ դուստր։ Նրա դուստրը՝ Շիրին ալ-Մամալեքը, հիմնել է գրական ամենահայտնի շրջանակներից մի քանիսը և կարևոր դեր է ունեցել Թեհրանի հաղթանակի գործում։ Նրա որդին՝ Մոհամմադ Հասան Միրզան, հոր մահից հետո ծախսեց իր ողջ հարստությունը և այդպիսով ստիպված եղավ դառնալ թագավորական ծառա։ Մոզաֆար ադ-Դին Շահի օրոք նրան շնորհվել է Մոթազեդ Ալ-Սալթանա տիտղոսը և մահացել 1904 թվականից հետո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանցի գիտնականներ