Պալմիրական կայսրություն

**Պալմիրական կայսրությունը** հռոմեական կայսրությունից անջատված պետություն էր ՝ երրորդ դարի ճգնաժամի հետևանքով: Իր մայրաքաղաք Պալմիրայի անունը կրելով այն ընդգրկում էր Պաղեստինյան Սիրիա, Արաբիա Պետրեա և Եգիպտոս հռոմեական նահանգները, ինչպես նաև Փոքր Ասիայի մեծ մասը:

Պալմիրենյան կայսրությունը ղեկավարում էր Զենոբիաթագուհին՝ պաշտոնապես որպես ռեգենտ իր որդու՝ Վաբալաթուսի համար, ով գահը ժառանգեց 267 թվականին տասը տարեկանում։ 270 թվականին Զենոբիան արագորեն գրավեց հռոմեական արևելքի մեծ մասը։ 271 թվականին նա հավակնեց կայսերական տիտղոսին թե՛ իր, թե՛ իր որդու համար՝ կարճ պատերազմ մղելով հռոմեական կայսր Ավրելիանոսի հետ, որը նվաճեց Պալմիրան և գերեվարեց Զենոբիային։ Մեկ տարի անց Պալմիրացիները ապստամբեցին, ինչի պատճառով Ավրելիանոսը Պալմիրան հավասարեցրեց հողի։

Չնայած իր կարճատև գոյությանը, Պալմիրական կայսրությունը հիշվում է նրանով, որ ղեկավարվել է հնության ամենանպատակասլաց և հզոր կանանցից մեկի կողմից: Նաև այն կարևոր դեր է խաղում որպես սիրիական ազգայնականության խորհրդանիշ:

## Նախապատմություն
235 թվականին հռոմեական կայսր Ալեքսանդրոս Սևերոսի սպանությունից հետո, շատ գեներալներ փորձեցին կայսրության վերահսկողությունը իրենց ձեռքը վերցնել, սակայն դա միայան վեճերի առիթ դարձավ, որի պատճառով կայսրության սահմանները անտեսվեցին և ենթարկվեցին հաճախակի հարձակումների Կարպիների, Գոթերի և Ալեմանների կողմից, իսկ արևելքում Սասանյանները նոր արշավանքներ էին կազմակերպում։ Վերջապես, Պարսից Շապուհ I-ը 260 թվականին՝ Եդեսիայի ճակատամարտում, կործանարար պարտության մատնեց հռոմեացիներին հռոմեական կայսր Վալերիանոսին գերի վերցնելով, իսկ շուտով Կվիետոսը և Մակրիանոսը ապստամբեցին Վալերիանոսի որդի Գալիենոսի դեմ և յուրացրին կայսերական իշխանությունը Սիրիայում։

Պալմիրայի առաջնորդ Օդենաթուսը հռչակվեց թագավոր, և անվանականորեն հավատարիմ մնաց Գալիենուսին ՝ ստեղծելով Պալմիրացի և սիրիացի գյուղացիների բանակ՝ Շապուհի վրա հարձակվելու նպատակով։ 260 թվականին Օդենաթուսը վճռական հաղթանակ տարավ Շապուհի նկատմամբ Եփրատի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում։ Այնուհետև Օդեենաթուսը 261 թվականին պարտության մատնեց ուզուրպատորներին և իր կյանքի մնացած մասը անցկացրեց պարսիկների դեմ կռվելով։ Օդենաթուսը ստացավ *Արևելքի կառավարիչ* տիտղոսը և կառավարեց Սիրիան որպես կայսերական ներկայացուցիչ և իրեն հռչակեց Արքայից արքա։ Օդենաթուսը իր որդի՝ Հայրանի հետ միասին, սպանվեց 267 թվականին; ըստ Ջոաննես Զոնարասի և *Historia Augusta-ի*, նա սպանվել է իր զարմիկի կողմից, որի անունը վերջին աղբյուրը տալիս է որպես Մայոնիուս: Մայոնիուսի թագավորության վերաբերյալ ոչ մի արձանագրություն կամ ապացույց չկա, և նա հավանաբար սպանվել է Օդենաթուսին սպանելուց անմիջապես հետո։

Օդենաթուսին հաջորդեց նրա անչափահաս որդին՝ տասնամյա Վաբալաթուսը Վաբալաթուսը մնաց ստվերում, մինչ նրա մայրը՝ Զենոբիան, ստանձնեց փաստացի իշխանությունը: Թագուհին զգույշ եղավ, որպեսզի չպատերազմի Հռոմի դեմ, և իր և իր որդու համար վերցրեց այն տիտղոսները, որոնք ուներ իր ամուսինը և Պարսկաստանի ու Հավրանի վտանգավոր Թանուխիդ ցեղերի հետ անվտանգ սահման հաստատեց:

## Հիմնադրում
մինի|199x199փքս| Վաբալաթուսը (աջից) որպես թագավոր Անտոնինիանոսի դիմերեսին: Ձախ կողմում Ավրելիանոսը՝ որպես Օգոստոս՝ հակառակ կողմում։
Զենոբիան արշավանք սկսեց Թանուխիդների դեմ 270 թվականի գարնանը՝ Կլավդիոս Գոթիկուս կայսրի կառավարման ժամանակ իր զորավարների՝ Սեպտիմիուս Զաբբայի և Սեպտիմիուս Զաբդասի գլխավորությամբ։

Զաբդասը կողոպտեց Բոսրան, սպանեց հռոմեական կառավարչին և արշավեց դեպի հարավ՝ գրավելով Հռոմեական Արաբիան : Հայտնի պարսիկ աշխարհագրագետ Իբն Խորդադբեհը և շատ ուրիշները, Զենոբայի մասին պատմելով նրան հաճախ շփոթում են  արաբ թագուհի ալ-Զաբբայի հետ։

270 թվականի հոկտեմբերին Պալմիրական 70000 հոգանոց բանակը ներխուժեց Եգիպտոս և Զենոբիան հռչակվեց Եգիպտոսի թագուհի։ Հռոմեական զորավար Թենագինո Պրոբուսը նոյեմբերին կարողացավ վերականգնել Ալեքսանդրիան, բայց պարտություն կրեց և փախավ Բաբելոնի ամրոց, որտեղ նա Զաբդասի կողմից գերևարվեց և ինքնասպան եղավ, իսկ Զաբդասը շարունակեց իր երթը դեպի հարավ ու գրավեց Եգիպտոսը: Այնուհետև, 271 թվականին, Զաբբայը սկսեց գործողությունները Փոքր Ասիայում, և նույն տարվա գարնանը նրան միացավ Զաբդասը: Պալմիրացիները հնազանդեցրին Գաղատան և գրավեցին Անկիրան ՝ նշելով Պալմիրայի երբևէ ամենամեծ տարածքը։ Չնայած Քաղկեդոնի նվաճման փորձերն անհաջող էին։

Պալմիրենի նվաճումները կատարվել են Հռոմի ենթակայության պաշտպանիչ քողարկության տակ: Զենոբիան մետաղադրամ է թողարկել Կլավդիոսի իրավահաջորդ Ավրելիանոսի անունով, որտեղ Վաբալաթուսը պատկերված է որպես թագավոր։ Սակայն 271 թվականի վերջերին Վաբալաթուսը մոր հետ վերցրեց *Օգոստոսի* կոչումը։

## Հռոմի վերանվաճումը
ձախից|մինի| Վաբալաթուսը որպես Օգոստոս, Անտոնինիանուսի դիմերեսին։
մինի|Զենոբիան՝ որպես Ավգուստա, Անտոնինիանուսի դիմերեսին։
մինի|Ավրելիանոս-Զենոբիա պատերազմ.
272 թվականին Ավրելիանոսը հատեց Բոսֆորի նեղուցը և արագ առաջ շարժվեց Անատոլիայի միջով։ Ըստ մի վկայության՝ Մարկուս Ավրելիոս Պրոբուսը վերադարձրեց Եգիպտոսը Պալմիրայից, մինչ կայսրը շարունակեց իր երթը և հասավ Թիանա։ Թիանայի անկումը լեգենդի պատճառ դարձավ, քանի որ Ավրելիանոսը մինչ այդ ավերել էր իրեն դիմադրող բոլոր քաղաքները, բայց նա խնայեց Թիանային այն բանից հետո, երբ երազում տեսավ մեծ փիլիսոփա Ապոլլոնիոս Թիանացուն, որին նա մեծապես հարգում էր: Ինչ էլ որ լինի նրա ողորմության պատճառը, Ավրելիանոսի կողմից Թիանային խնայելը արդյունք տվեց. շատ ավելի շատ քաղաքներ ենթարկվեցին նրան՝ տեսնելով, որ կայսրը վրեժ չի լուծի իրենցից:

Մտնելով Իսոս և շարժվելով դեպի Անտիոք, Ավրելիանոսը հաղթեց Զենոբիային Իմմայի ճակատամարտում : Զենոբիան նահանջեց Անտիոք, այնուհետև փախավ Էմեսա: Վերախմբվելուց հետո հռոմեացիները սկզբում ոչնչացրեցին Պալմիրայի կայազորը, որը տեղակայված էր Դաֆնե ամրոցում, և շարժվեցին հարավ դեպի Աֆամեա, այնուհետև շարունակեցին դեպի Էմեսա և կրկին ջախջախեցին Զենոբիային Էմեսայի ճակատամարտում, ստիպելով նրան նահանջել դեպի մայրաքաղաք։ Ավրելիանոսը արշավեց անապատով և ոտնձգությունների ենթարկվեց Պալմիրային հավատարիմ բեդվինների կողմից, բայց քաղաքի դարպասների մոտ հասնելուն պես նա բանակցեց բեդվինների հետ, որոնք դավաճանեցին Պալմիրային և սկսեցին հռոմեական բանակին ջուր և սնունդ մատակարարել: Ավրելիանոսը պաշարեց Պալմիրան 272 թվականի ամռանը և փորձեց բանակցել Զենոբիայի հետ, սակայն վերջինս մերժեց Ավրելիանոսին։ Հռոմեացիները մի քանի անգամ փորձեցին ճեղքել քաղաքի պաշտպանությունը, բայց նրանք ետ մղվեցին, սակայն, երբ իրավիճակը վերահսկողությունից դուրս եկավ, Զենոբիան լքեց քաղաքը և ուղղվեց արևելք, որպեսզի պարսիկներից օգնություն խնդրի։ Հռոմեացիները հետևեցին կայսրուհուն, նրան գերի վերցրին Եփրատի մոտ ու հետ բերեցին կայսրի մոտ։ Շուտով Պալմիրայի քաղաքացիները խաղաղություն խնդրեցին, և քաղաքը կապիտուլյացիայի ենթարկվեց։

### Հետևանք
[մինի| Ավրելիանոսը՝ [Հելիոս|Սոլի անձնավորումը, հաղթում է Պալմիրական կայսրությանը և տոնում ORIENS AVG-ը՝ Օգոստոսի Ծագող Արևը:]]
Ավրելիանոսը խնայեց քաղաքը, սակայն ոչնչացրեց քաղաքի պաշտպանությունը ու առգրավեց ռազմական տեխնիկայի մեծ մասը։ Զենոբիան և նրա խորհուրդը տարվեցին Էմեսա ու ներկայացվեցին դատի առաջ: Պալմիրայի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից շատերը մահապատժի ենթարկվեցին, մինչդեռ Զենոբիայի ու Վաբալաթուսի ճակատագրերն անորոշ են։

273 թվականին Պալմիրան ապստամբեց Սեպտիմիոս Ափսաիոս անունով մի քաղաքացու գլխավորությամբ և կապ հաստատեց Միջագետքի հռոմեական պրեֆեկտ Մարցելինոսի հետ ՝ առաջարկելով նրան օգնել յուրացնելու կայսերական իշխանությունը։ Մարցելինոսը լուր ուղարկեց հռոմեական կայսրին, մինչդեռ ապստամբները կորցրեցին իրենց համբերությունը և Զենոբիայի ազգական Անտիոքոսին հայտարարեցին որպես Օգոստոս։ Ավրելիանոսը արշավեց Պալմիրայի դեմ և կրկին գրավեց այն։

Ավրելիանոսը խնայեց Անտիոքոսին, բայց ավերեց Պալմիրան։ Ամենաարժեքավոր հուշարձանները կայսրը վերցրեց՝ զարդարելու իր Սոլի տաճարը։ Տեղի բնակչությունը կոտորվեց, իսկ Պալմիրայի ամենասուրբ տաճարը կողոպտվեց։

## Գնահատում և ժառանգություն
Քսաներորդ դարի կեսերին Պալմիրական կայսրության նկատմամբ հետաքրքրությունը կարճ ժամանակով աճեց սիրիական ազգայնականության հայտնվելուն պես: Ժամանակակից սիրիացի ազգայնականները կայսրությունը դիտում էին որպես յուրահատուկ սիրիական քաղաքակրթություն, որը փորձում էր ազատագրել Լևանտի բնակչությանը հռոմեական բռնակալությունից: Զենոբիան եղել է Սիրիայի պաշտպանության նախկին նախարար Մուստաֆա Թլասսի կողմից գրված կենսագրության թեման:

## Հղումներ


## Մատենագիտություն
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

Կատեգորիա:270 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Լևանտի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Լևանտ
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմական պետություններ
Կատեգորիա:Նախկին կայսրություններ
Կատեգորիա:Նախկին միապետություններ