Գրքափոխանակություն

**Գրքափոխանակություն** (), գրքերի փոխանակում, գրադարանային և տեղեկատվական ոլորտում կիրառվող գործընթաց, որի միջոցով գրադարանները, կազմակերպությունները կամ անհատները միմյանց  միջև փոխանակում են գրքեր, պարբերականներ կամ այլ հրատարակություններ։

## Գրքափոխանակության պատմություն
Գրքափոխանակությունը գրադարանային և տեղեկատվական գործունեության կարևոր ուղղություններից է, որի նպատակները պայմանավորված են գրադարանային հավաքածուների զարգացման, տեղեկատվության հասանելիության և հաստատությունների միջև համագործակցության ընդլայնման անհրաժեշտությամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս գրադարաններին ձեռք բերել մասնագիտական, գիտական և հազվագյուտ հրատարակություններ։ Որպես գիտելիքի և մշակութային արժեքների տարածման միջոց գրքափոխանակությունն ունի բազմադարյա պատմություն։ Այն ձևավորվել է գրավոր մշակույթի զարգացմանը զուգընթաց և տարբեր ժամանակաշրջաններում ունեցել է տարբեր դրսևորումներ։

Ձեռագրական մշակույթի ժամանակաշրջանում գրքափոխանակությունն իրականացվում էր հիմնականում վանական կենտրոնների, դպրոցների և գիտական օջախների միջև։ Ձեռագրերը փոխանակվում էին ինչպես ուսումնական, այնպես էլ կրոնական և գիտական նպատակներով։ Միջնադարյան Հայաստանում ձեռագրերի փոխանակումը կարևոր դեր է ունեցել կրթության և մատենագրական ժառանգության պահպանման գործում։

Տպագրության հայտնագործությունից հետո գրքափոխանակությունը դարձավ ավելի համակարգված։ Եվրոպայում և այլ տարածաշրջաններում համալսարաններն ու գիտական ընկերությունները սկսեցին փոխանակել տպագիր գրքեր և հանդեսներ։ Այս շրջանում գրքափոխանակությունը նպաստեց գիտական տեղեկատվության արագ տարածմանը և միջազգային գիտական կապերի ձևավորմանը։

19-20-րդ դարերում գրքափոխանակությունը լայնորեն կիրառվեց գրադարանային գործի մեջ։ Ազգային, համալսարանական և գիտական գրադարանները սկսեցին գրքափոխանակություն իրականացնել կազմակերպված ձևով՝ պայմանագրերի և պաշտոնական ծրագրերի շրջանակում։ Հատկապես խորհրդային ժամանակաշրջանում գրքափոխանակությունը կարևոր միջոց էր գրադարանային հավաքածուների համալրման համար՝ ներառելով ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային փոխանակում։

Ժամանակակից փուլում գրքափոխանակությունը շարունակվում է ինչպես տպագիր, այնպես էլ էլեկտրոնային ձևով։ Թվային տեխնոլոգիաների զարգացումը հնարավորություն է տվել փոխանակել նաև էլեկտրոնային հրատարակություններ և տվյալների շտեմարաններ։ Գրքափոխանակությունը շարունակում է մնալ գրադարանների միջև մշակութային և գիտական համագործակցության կարևոր գործիք։

## Գրքափոխանակության հիմնական ձևերը
Գրքափոխանակությունը կարող է իրականացվել՝ կախված մասնակիցների կարգավիճակից, փոխանակվող գրականության տեսակից և համագործակցության մակարդակից։ Գրադարանային պրակտիկայում ընդունված են գրքափոխանակության հետևյալ հիմնական ձևերը։

### Գրադարանների միջև գրքափոխանակություն
Գրադարանների միջև գրքափոխանակությունը առավել տարածված ձևերից է։ Այն իրականացվում է ազգային, համալսարանական, գիտական և հանրային գրադարանների միջև՝ նպատակ ունենալով համալրել գրադարանային հավաքածուները, փոխանակել կրկնօրինակ հրատարակությունները և ապահովել մասնագիտական գրականության հասանելիությունը։

### Միջազգային գրքափոխանակություն
Միջազգային գրքափոխանակությունը իրականացվում է տարբեր երկրների գրադարանների, գիտական հաստատությունների և մշակութային կազմակերպությունների միջև։ Այն նպաստում է ազգային հրատարակությունների տարածմանը, գիտական տեղեկատվության փոխանակմանը և մշակութային համագործակցության զարգացմանը։ Տարբեր երկրների գրադարանների միջև գրքափոխանակության սկզբունքները և ձևերը մշակվում և համաձայնեցվում են Գրադարանային ասոցիացիաների և հաստատությունների միջազգային դաշնության կողմից:

### Ներքին գրքափոխանակություն
Ներքին գրքափոխանակությունը տեղի է ունենում մեկ երկրի կամ մեկ կազմակերպության շրջանակում՝ տարբեր գրադարանների կամ ստորաբաժանումների միջև։ Այն կիրառվում է հավաքածուների լավարկման և կրկնվող նյութերի արդյունավետ օգտագործման նպատակով։

### Հրատարակությունների փոխանակում կազմակերպությունների կամ անհատների միջև
Գիտական ընկերությունները, համալսարանները և հետազոտական կենտրոնները կամ անհատները հաճախ փոխանակում են իրենց հրատարակությունները՝ ժողովածուներ, հանդեսներ և գիտական աշխատություններ։ Այս ձևը հատկապես տարածված է գիտական հաղորդակցության ոլորտում։

## Գրքափոխանակության դերը գրադարանային ֆոնդի ձևավորման մեջ
Գրքափոխանակությունը գրադարանային հավաքածուների ձևավորման կարևոր միջոցներից է, որը լրացնում է գրքերի գնման և նվիրատվությունների միջոցով համալրման գործընթացները։ Այն հնարավորություն է տալիս գրադարաններին ձեռք բերել անհրաժեշտ հրատարակություններ՝ նվազագույն ֆինանսական ծախսերով և արդյունավետ օգտագործել առկա ռեսուրսները։

Գրքափոխանակության միջոցով գրադարանները կարող են համալրել իրենց հավաքածուները մասնագիտական, գիտական և հազվագյուտ գրականությամբ, որը հաճախ դժվար է ձեռք բերել առևտրային ճանապարհով։ Հատկապես գիտական և համալսարանական գրադարանների համար գրքափոխանակությունը կարևոր դեր է խաղում մասնագիտացված հրատարակությունների ձեռքբերման գործում։

Գրքափոխանակությունը նպաստում է նաև գրադարանային հավաքածուների որակական բարելավմանը։ Կրկնօրինակ կամ քիչ օգտագործվող նյութերի փոխանակման միջոցով հնարավոր է հավաքածուն դարձնել ավելի նպատակային և համապատասխան ընթերցողների պահանջներին։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս գրադարաններին պահպանել հավաքածուների հավասարակշռված կառուցվածքը։

Միջազգային գրքափոխանակության շրջանակում գրադարանային հավաքածուները հարստանում են օտարալեզու և արտասահմանյան հրատարակություններով, ինչը կարևոր է գիտական տեղեկատվության բազմազանության ապահովման և մշակութային փոխադարձ ճանաչման համար։ Այս գործընթացը համարվում է գրադարանների միջազգային համագործակցության արդյունավետ գործիք։

Ժամանակակից փուլում գրքափոխանակությունը շարունակում է պահպանել իր նշանակությունը նաև թվային ռեսուրսների ոլորտում։ Թեև տպագիր գրքերի փոխանակման ծավալները որոշ դեպքերում նվազել են, գրքափոխանակության սկզբունքները կիրառվում են նաև էլեկտրոնային հրատարակությունների և տվյալների շտեմարանների հասանելիության ընդլայնման գործում։ Այս գործընթացի նպատակները ներառում են նաև տեղեկատվական անհավասարության նվազեցումը և գիտելիքի ազատ շրջանառության խթանումը։ Այս համատեքստում գրքափոխանակությունը դիտարկվում է որպես գրադարանների սոցիալական և կրթական առաքելության իրականացման միջոց։ 

Մեկ այլ կարևոր նպատակ է կրկնօրինակ հրատարակությունների արդյունավետ օգտագործումը։ Գրքափոխանակության միջոցով գրադարանները կարող են փոխանակել այն նյութերը, որոնք չեն օգտագործվում կամ կրկնվում են հավաքածուներում՝ փոխարենը ստանալով իրենց ընթերցողների համար առավել անհրաժեշտ հրատարակություններ։

Գրքափոխանակությունը նպաստում է գիտական և մշակութային համագործակցության զարգացմանը։ Միջազգային և միջգրադարանային փոխանակումների շնորհիվ ապահովվում է ազգային հրատարակությունների տարածումը, օտարալեզու գրականության հասանելիությունը և տարբեր երկրների մշակութային կապերի ամրապնդումը։

## Գրքափոխանակության կազմակերպման կարգ
Գրքափոխանակությունը գրադարանային գործի մեջ իրականացվում է կազմակերպված ձևով և ներառում է փոխանակման ենթակա հրատարակությունների ընտրություն, գործընկեր հաստատությունների հետ համաձայնեցում, փոխանակման պայմանների սահմանում և ստացված նյութերի հաշվառում։ Փոխանակումը կարող է իրականացվել երկկողմ կամ բազմակողմ համաձայնագրերի հիման վրա և ենթադրում է հաշվետվության վարում։

Գրքափոխանակությունը կարգավորվում է գրադարանային գործունեությունը սահմանող ազգային օրենսդրությամբ և միջազգային նորմերով։ Միջազգային գրքափոխանակության դեպքում հաշվի են առնվում հեղինակային իրավունքի վերաբերյալ պայմանագրերը և միջազգային կազմակերպությունների մշակած ուղեցույցները, որոնք սահմանում են փոխանակվող հրատարակությունների օգտագործման պայմանները։

Հայաստանում գրքափոխանակությունը կիրառվել է հատկապես խորհրդային շրջանում։ Հայաստանի ազգային, համալսարանական և գիտական գրադարանները մասնակցել են ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային գրքափոխանակության ծրագրերի։ Այժմ հայաստանյան գրադարանները կարող են համագործակցել այլ պետությունների գրադարանների և կազմակերպությունների հետ և սահմանված կարգով իրականացնել միջազգային գրքափոխանակություն, միջազգային միջգրադարանային բաժնույթի ծառայություններ, գրադարանային-տեղեկատվական սպասարկման զարգացման համատեղ ծրագրեր։  

Գրադարանների համագործակցության տարբեր միջոցներ են գրքափոխանակությունը և միջգրադարանային փոխառությունը։ Գրքափոխանակության դեպքում հրատարակությունները մշտապես են ընդգրկվում ստացող գրադարանի հավաքածուի մեջ, մինչդեռ միջգրադարանային փոխառության ժամանակ նյութերը տրամադրվում են ժամանակավոր օգտագործման համար։ Երկու ձևերն էլ նպաստում են տեղեկատվության հասանելիության ընդլայնմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրադարանագիտություն
Կատեգորիա:Գրադարանային գործ
Կատեգորիա:Գրականություն
Կատեգորիա:Գրքեր
Կատեգորիա:Ընթերցանություն
Կատեգորիա:Համագործակցություն