Վիվիսեկցիա

[մինի|[Մկներ|Մկները կենդանիների հետազոտությունների համար ամենատարածված կաթնասուն տեսակներն են։ Նման հետազոտությունը երբեմն նկարագրվում է որպես վիվիսեկցիա։]]
**Վիվիսեկցիան** փորձարկման նպատակով կենսաթույլ օրգանիզմի վրա կատարվող վիրաբուժական միջամտությունն է, սովորաբար կենտրոնական նյարդային համակարգ ունեցող կենդանիների մեջ, որի միջոցով դիտարկում են դրանց կենդանի ներքին կառուցվածքը։ Շարունակաբար՝ առավել ընդարձակ իմաստով, այս բառը օգտագործվում է որպես ժխտական ընդհանուր տերմին, ողջ կենդանիների հետփորձեր կատարող կազմակերպությունների գործունեությունը բնորոշելու համար, սակայն այդ տերմինը հազվագյուտ է կիրառվում պրակտիկ գիտնականների կողմից։ Մարդու վիվիսեկցիան, օրինակ՝ կենդանի օրգանների հանումը, դիտարկվում է որպես խոշտամգման ձև։

## Կենդանիների վիվիսեկցիա
[մինի|Անզգայացված [Խոզեր|խոզ, որն օգտագործվում է վիրաբույժի վերապատրաստման համար]]

### Կանոնակարգեր և օրենքներ
Այդպիսի հետազոտություններ, որոնց դեպքում միայն վիվիսեկցիայի տեխնիկան կարող է բավարարել հետազոտական նպատակները, հաճախ ենթարկվում են արտաքին էթիկական գնահատման թե նախագծման, թե իրականացման փուլերում, և շատ իրավասություններում օրենքով պարտադիր է եղել անեսթեզիայի (նեյրոէնդեզիայի) կիրառումը այնպիսի վիրահատությունների ժամանակ, որոնք կարող են ցավ պատճառել որևէ ողնաշարավոր կենդանու:

Միացյալ Նահանգներում «Կենդանիների բարեկեցության մասին» օրենքը հստակ պահանջում է, որ ցանկացած, հնարավոր հիվանդացուցիչ ցավ պատճառող ընթացակարգի ընթացքում կիրառվեն «հանգստացնող միջոցներ, ցավազրկողներ և անզգայացնողներ», բացառությամբ դեպքերի, երբ դա «գիտականորեն անհրաժեշտ է»։ Օրենքը չի սահմանում «գիտական անհրաժեշտություն» հասկացությունը և չի կարգավորում կոնկրետ գործընթացներ, սակայն յուրաքանչյուր դաշնային ֆինանսավորմամբ լաբորատորիայում առանձին մեթոդների հաստատումը կամ մերժումը որոշվում է յուրաքանչյուր դեպքի համար առանձին՝ Կենդանիների խնամքի և օգտագործման ինստիտուցիոնալ կոմիտեի կողմից, որը ներառում է առնվազն մեկ անասնաբույժ, մեկ գիտնական, մեկ ոչ գիտնական և համալսարանից դուրս մեկ այլ անձ։

Միացյալ Թագավորությունում վիվիսեկցիա ներառող ցանկացած փորձ պետք է լիցենզավորվի Ներքին գործերի նախարարի կողմից: 1986 թվականի «Կենդանիների (գիտական ընթացակարգերի) մասին» օրենքը «բացահայտորեն հրահանգում է, որ փորձարարական նախագծի համար լիցենզիա տրամադրելը որոշելիս պետքարտուղարը պետք է կշռադատի համապատասխան կենդանիների վրա հնարավոր անբարենպաստ ազդեցությունները՝ հավանական օգուտի հետ համեմատած»։

Ավստրալիայում գործելակերպի կանոնագիրքը «պահանջում է, որ բոլոր փորձերը հաստատվեն կենդանիների փորձերի էթիկայի կոմիտեի կողմից», որը ներառում է «կենդանիների բարեկեցությամբ հետաքրքրված անձ, որը չի աշխատում փորձը իրականացնող հաստատությունում, և լրացուցիչ անկախ անձ, որը չի մասնակցում կենդանիների վրա փորձերի»։

### Վիվիսեկցիայի դեմ շարժում
Կենդանիների բարեկեցության և կենդանիների իրավունքների շարժումների ի հայտ գալու գործում դեր են խաղացել վիվիսեկցիայի դեմ հանդես եկողները՝ պնդելով, որ կենդանիներն ու մարդիկ ունեն նույն բնական իրավունքները, ինչ կենդանի արարածները, և որ բնույթով անբարոյական է մեկ այլ կենդանի արարածի ցավ կամ վնասվածք պատճառելը՝ անկախ մարդկության համար նպատակից կամ պոտենցիալ օգուտից։

#### 19-րդ դար
19-րդ դարի սկզբին բժշկությունը վերափոխման փուլում էր։ Հիվանդանոցների ի հայտ գալը և ավելի առաջադեմ բժշկական գործիքների, ինչպիսին է ստեթոսկոպը, մշակումը բժշկական ոլորտի փոփոխություններից միայն մի քանիսն են։ Նաև ավելի ու ավելի մեծացավ այն գիտակցումը, որ բժշկական պրակտիկան պետք է բարելավվի, քանի որ ներկայիս թերապևտիկ մեթոդներից շատերը հիմնված էին չապացուցված, ավանդական տեսությունների վրա, որոնք կարող էին օգնել կամ չօգնել հիվանդին ապաքինվել։ Ավելի արդյունավետ բուժման պահանջարկը շեշտը դրեց հետազոտությունների վրա՝ հիվանդության մեխանիզմները և անատոմիան հասկանալու նպատակով։ Այս փոփոխությունն ունեցավ մի քանի հետևանքներ, որոնցից մեկը հիվանդների վրա փորձարկումների աճն էր, որը հանգեցրեց որոշ բարոյական հարցերի այն մասին, թե ինչն էր ընդունելի կլինիկական փորձարկումներում և ինչը՝ ոչ։ Բարոյական խնդրի հեշտ լուծումը կենդանիների օգտագործումն էր վիվիսեկցիայի փորձերի համար, որպեսզի չվտանգեն մարդկային հիվանդներին։ Սակայն սա ուներ իր սեփական բարոյական խոչընդոտների շարքը, որոնք հանգեցրին վիվիսեկցիայի դեմ շարժմանը։

##### Ֆրանսուա Մագենդի (1783–1855)
[մինի|420x420փքս|Վիվիսեկցիայի դեմ [մուլտֆիլմ 1911 թվականին]]
Վիվիսեկցիայի դեմ շարժման մեջ բևեռացնող դեմքերից մեկը Ֆրանսուա Մագենդին էր: Մագենդին ֆիզիոլոգ էր Ֆրանսիայի Բժշկության թագավորական ակադեմիայում, որը հիմնադրվել է 19-րդ դարի առաջին կեսին։ Մագենդին մի քանի հեղափոխական բժշկական հայտնագործություններ կատարեց, բայց կենդանիների վրա փորձերի կիրառման հարցում շատ ավելի ագրեսիվ էր, քան իր որոշ ժամանակակիցներ: Օրինակ, մեջքային և որովայնային ողնաշարի նյարդային արմատների տարբեր ֆունկցիոնալությունների հայտնաբերումը կատարվել է ինչպես Մագենդիի, այնպես էլ շոտլանդացի անատոմ Չարլզ Բելլի կողմից: Բելլը անգիտակից նապաստակ էր օգտագործում «դիսեկցիայի երկարատև դաժանության» պատճառով, ինչը նրան ստիպեց չհասկանալ, որ մեջքային արմատները նույնպես պատասխանատու են զգայական տեղեկատվության համար: Մյուս կողմից, Մագենդին իր սեփական փորձերի համար օգտագործում էր գիտակից, վեց շաբաթական շան ձագեր։ Մինչդեռ Մագենդիի մոտեցումն այսօր կհամարվեր կենդանիների իրավունքների չարաշահում, և՛ Բելը, և՛ Մագենդին վիվիսեկցիայի համար օգտագործում էին նույն ռացիոնալացումը. կենդանիների վրա փորձերի արժեքը արժե այն մարդկության օգտին։

Շատերը Մագենդիի աշխատանքը համարում էին դաժան և անհարկի տանջալից։ Մեկ նշում է, որ Մագենդին իր փորձերի մեծ մասն իրականացրել է անզգայացման ի հայտ գալուց առաջ, բայց նույնիսկ եթերի հայտնաբերումից հետո այն չի օգտագործվել իր որևէ փորձի կամ դասընթացի ժամանակ: Նույնիսկ անզգայացումից առաջ ընկած ժամանակահատվածում մյուսները իրենց զզվանքն էին արտահայտում նրա աշխատանքի կազմակերպման վերաբերյալ։ Այդպիսի այցելող ամերիկացի ֆիզիոլոգներից մեկը կենդանիներին նկարագրում է որպես «զոհեր» և այն ակնհայտ սադիզմի, որը Մագենդին ցուցաբերում էր իր դասընթացները դասավանդելիս։ Մագենդիի փորձերը մեջբերվել են 1876 թվականի «Կենդանիների նկատմամբ դաժանության մասին» բրիտանական օրենքի և 1822 թվականի «Անասունների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի մասին» ակտի, որը հայտնի է նաև որպես Մարտինի օրենք, նախագծման մեջ: Վերջին օրինագծի անվանակիցը՝ իռլանդացի պատգամավոր և դաժանության դեմ պայքարի հայտնի ակտիվիստ Ռիչարդ Մարտինը, Մագենդիին անվանել է «հասարակության համար անպատվություն», իսկ նրա հանրային վիվիսեկցիաները՝ «անատոմիական թատրոններ», որոնք տեղի են ունեցել գրեյհաունդ շան երկարատև դիսեկցիայի հետևանքով, որը լայն հանրային մեկնաբանություններ է առաջացրել: Մագենդին լայն դիմադրության արժանացավ բրիտանական հասարակության, ինչպես նաև իր ժամանակակիցների, այդ թվում՝ Ուիլյամ Շարփիի կողմից, ով իր փորձերը, բացի դաժան լինելուց, նկարագրեց որպես «աննպատակ» և «առանց բավարար նպատակի», այս զգացումը, ըստ նրա, կիսում էին նաև այլ ֆիզիոլոգներ:

##### Դեյվիդ Ֆերիերը և կենդանիների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի մասին 1876 թվականի օրենքը
[մինի|Մինչև կրթական նպատակներով վիվիսեկցիան, այս սովորական ավազագորտին որպես անզգայացնող միջոց ներարկվել է [քլորոֆորմ։]]
Մեծ Բրիտանիայում 1876 թվականին ընդունված «Կենդանիների նկատմամբ դաժանության մասին» օրենքը սահմանում էր, որ կենդանիների վրա կարելի է վիվիսեկցիա իրականացնել միայն պետության կողմից տրված համապատասխան լիցենզիայի դեպքում, և որ ֆիզիոլոգի կատարած աշխատանքը պետք է լինի ինքնատիպ և բացարձակապես անհրաժեշտ։ Նման օրենսդրության համար հիմքերը պատրաստեց ֆիզիոլոգ Դեյվիդ Ֆերիեն: Ֆերիեն ուղեղի ըմբռնման ռահվիրա էր և 1873 թվականին կենդանիներին օգտագործեց՝ ցույց տալու համար, որ ուղեղի որոշակի տեղանքներ համապատասխանում են մարմնի այլ մասերի շարժմանը: Նա քնեցրեց այդ կենդանիներին և ստիպեց նրանց անգիտակցաբար շարժվել զոնդի միջոցով: Ֆերիեն հաջողության հասավ, բայց շատերը դատապարտեցին նրա կողմից կենդանիների օգտագործումը իր փորձերում: Այս փաստարկներից մի քանիսը կրոնական տեսանկյունից էին: Ոմանք մտահոգված էին, որ Ֆերիեի փորձերը գիտության անունից կբաժանեն Աստծուն մարդու մտքից։ Անգլիայում վիվիսեկցիայի դեմ շարժման որոշ արմատներ ունեին ավետարանչական և քվակերական շարժումների մեջ: Այս կրոններն արդեն անվստահություն ունեին գիտության նկատմամբ, որն ավելի սրվեց Դարվինի էվոլյուցիայի տեսության վերջերս՝ 1859 թվականին հրապարակմամբ։

Կողմերից ոչ մեկը գոհ չէր 1876 թվականի «Կենդանիների նկատմամբ դաժանության մասին» օրենքի ընդունումից: Գիտական հանրությունը զգում էր, որ կառավարությունը սահմանափակում է իրենց կարողությունը՝ մրցակցելու արագ զարգացող Ֆրանսիայի և Գերմանիայի հետ՝ նոր կանոնակարգերով: Վիվիսեկցիայի դեմ շարժումը նույնպես դժգոհ էր, քանի որ նրանք կարծում էին, որ դա զիջում է գիտնականներին՝ թույլ տալով վիվիսեկցիան շարունակել։ Ֆերիեն շարունակեց իր փորձերով նյարդայնացնել վիվիսեկցիայի դեմ շարժմանը Մեծ Բրիտանիայում, երբ նա բանավեճ ունեցավ իր գերմանացի հակառակորդ Ֆրիդրիխ Գոլցի հետ: Նրանք փաստացի մտան վիվիսեկցիայի ասպարեզ, որտեղ Ֆերիեն ներկայացրեց մի կապիկ, իսկ Գոլցը՝ մի շուն, որոնցից երկուսն էլ արդեն վիրահատվել էին: Ֆերիեն հաղթեց բանավեճում, բայց չուներ լիցենզիա, ինչը հանգեցրեց վիվիսեկցիայի դեմ շարժման դատի տալուն նրան 1881 թվականին: Ֆերիեն մեղավոր չճանաչվեց, քանի որ նրա օգնականն էր աշխատում, և նրա օգնականն ուներ լիցենզիա։ Ֆերիեն և նրա գործունեությունը հանրային աջակցություն ստացան, ինչը վիվիսեկցիայի դեմ շարժմանը թողեց անկայունության մեջ: Նրանք բերեցին այն բարոյական փաստարկը, որ վերջին զարգացումների պատճառով գիտնականները կդիմեն ավելի ծայրահեղ մեթոդների՝ վիրահատելով «հաշմանդամներին, համրերին, հիմարներին, դատապարտյալներին, աղքատներին՝ [ֆիզիոլոգի] փորձերի «հետաքրքրությունը» բարձրացնելու համար»։

#### 20-րդ դար
20-րդ դարի սկզբին վիվիսեկցիայի դեմ շարժումը գրավեց կանանց ընտրական իրավունքի հետ կապված բազմաթիվ կին կողմնակիցների։ Ամերիկյան վիվիսեկցիայի դեմ ընկերությունը պաշտպանում էր վիվիսեկցիայի լիակատար վերացումը, մինչդեռ մյուսները, ինչպիսին է Վիվիսեկցիայի կարգավորման ամերիկյան ընկերությունը, ցանկանում էին ավելի լավ կարգավորում՝ հսկողության ներքո, այլ ոչ թե լիակատար արգելք։ Ֆիզիոլոգների բացառապես տղամարդկանցից բաղկացած խմբից կազմված Հետազոտական պաշտպանության ընկերությունը հիմնադրվել է 1908 թվականին՝ վիվիսեկցիան պաշտպանելու համար: 1920-ական թվականներին վիվիսեկցիայի դեմ հանդես եկողները զգալի ազդեցություն ունեցան բժշկական ամսագրերի խմբագրական որոշումների վրա։

## Մարդու վիվիսեկցիա
Հնարավոր է, որ մարդկային վիվիսեկցիան կիրառվել է Ալեքսանդրիայում մ.թ.ա. 3-րդ դարում որոշ հույն անատոմների կողմից: Ցելսոսը «Դե Բժշկություն» աշխատության մեջ նշում է, որ Ալեքսանդրիայի Հերոֆիլոսը վիվիսեկցիա է կատարել թագավորի կողմից ուղարկված որոշ հանցագործների: Վաղ քրիստոնյա գրող Տերտուլիանոսը նշում է, որ Հերոֆիլոսը վիվիսեկցիա է կատարել առնվազն 600 կենդանի բանտարկյալների, չնայած այս պնդման ճշգրտությունը վիճարկվում է շատ պատմաբանների կողմից։

Մ.թ. 12-րդ դարում անդալուզացի արաբ Իբն Թուֆաիլը մանրամասնել է մարդկային վիվիսեկցիան իր «Հայ իբն Յաքզան» տրակտատում: Թեմայի վերաբերյալ ծավալուն հոդվածում իրանցի ակադեմիկոս Նադիա Մաֆտունիի կարծիքով նա դիահերձման և վիվիսեկցիայի վաղ կողմնակիցներից մեկն է։

Ճապոնական կայսերական բանակի կենսաբանական և քիմիական պատերազմի հետազոտման և մշակման 731-րդ ստորաբաժանումը մահացու մարդկային փորձեր է իրականացրել Երկրորդ չինա-ճապոնական պատերազմի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1937–1945) ժամանակահատվածում: Ֆիլիպինյան Մինդանաո կղզում Մորո մուսուլման ռազմագերիները ճապոնացիների կողմից ենթարկվել են վիվիսեկցիայի տարբեր ձևերի, շատ դեպքերում՝ առանց անզգայացման։

Նացիստական մարդկային փորձերը ներառում էին բազմաթիվ բժշկական փորձեր կենդանի սուբյեկտների վրա, ինչպիսիք են Յոզեֆ Մենգելեի կողմից վիվիսեկցիաները, սովորաբար առանց անզգայացման։

## Տես նաև

*Alternatives to animal testing
*American Anti-Vivisection Society
*Animal testing regulations
*Bionics
*Cruelty to animals
*Dissection
*Experimentation on prisoners, ներառելով վիվսեկցիա 
*History of animal testing
*Human subject research
*Intrinsic value (animal ethics)
*Lingchi, մահապատժի մեթոդ կայսերական Չինաստանում
*New England Anti-Vivisection Society
*Pro-Test
*Speaking of Research

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական հետազոտություն
Կատեգորիա:Գիտական փորձեր
Կատեգորիա:Կենդանիներ
Կատեգորիա:Կենդանիների իրավունքներ
Կատեգորիա:Կենսաբանական հետազոտությունների մեթոդներ
Կատեգորիա:Կենսաբանության փորձեր
Կատեգորիա:Հետազոտական մեթոդներ