Սառը պատերազմի թանգարան (Մոսկվա)

**Սառը պատերազմի թանգարան** (*Բունկեր-42 ցուցահանդեսային համալիր*), ռազմական պատմության թանգարան և ժամանցային համալիր Մոսկվայի կենտրոնում, Կոտելնիչեսի 5-րդ նրբանցքում, մետրոյի Տագանսկայա կայարանի մոտ: Հիմնադրվել է 2006 թվականին: Այն գտնվում է ավելի քան 7000 մ² մակերեսով ստորգետնյա բունկերում ՝ 65 մետր խորության վրա՝ ԽՍՀՄ նախկին դասակարգված ռազմական օբյեկտի՝ Հեռահար ավիացիայի պահեստային հրամանատարական կետի տարածքում (օբյեկտ թիվ 20):

## Պատմություն
մինի|250x250փքս| 1950, 1953 և 1954 թվականների աշխատանքային գծագրեր
մինի|250x250փքս|Բունկերի մուտքը 2011 թվականին
մինի|250x250փքս|Աղյուսե պատով ծածկույթից դեպի բետոնե գմբեթ մուտքը, 2011 թվական

### Շենքի պատմություն
Մոսկվայի կենտրոնում ստորգետնյա բունկերի նախագծումը սկսվել է 1945 թվականին՝ կապված ԱՄՆ- ում ատոմային ռումբի ստեղծման հետ: Իոսիֆ Ստալինի անձնական հրահանգով խորհրդային գիտնականները սկսել են մշակել իրենց միջուկային զենքերը և դրանց դեմ պաշտպանության միջոցները:

1947 թվականի աշնանը «Մետրոգիպոտրանս» (*Метрогипротранс*) ինստիտուտի գիտնականները պատրաստել են բունկերի տեխնիկական նախագիծը։ Այն ստացել է «Օբյեկտ 02» ծածկագիրը (ChZ-293) և պետք է գտնվեր Կրեմլի մոտ ( Տագանսկի բլրի տարածքում), որպեսզի ԱՄՆ-ի հետ միջուկային պատերազմի դեպքում Ստալինը և խորհրդային կառավարությունը արագ հասնեն ապաստարան և շարունակեն կառավարել պետությունը և բանակը: Նախագծման ընթացքում օգտագործվել են «ChZ-572» և «ChZ-293» գծագրական ինդեքսները, իսկ «կառուցվածք» սյունակում գրվել է «1-ին հատվածի իջնող ենթակայան»։ Ըստ Վլադիմիր Ս. Գոնիկի, շինարարությունն իրականացվել են «Գուլագի» բանտարկյալների ուժերով:

ԽՍՀՄ-ում ատոմային ռումբի առաջին փորձարկումներից հետո, որոնք տեղի են ունեցել 1949 թվականին, ի հայտ են եկել հակամիջուկային բունկերին առաջադրվող հստակ պահանջները՝ 60 մետր խորություն, ամուր թուջե թունելներ և 400 տարի ծառայության ժամկետ։ Օբյեկտի շինարարությունը Մոսկվայում սկսվել է 1950 թվականին։ Ստորգետնյա համալիրը կառուցվել է նույն տեխնոլոգիայով, որը կիրառվել է Մոսկվայի մետրոյի կառուցման ժամանակ: Մետրոյի թունելները միացված էին երկու գավիթներով «Շրջանային» գծի «Տագանսկայա» կայարանի հետ։ Առաջին գավիթը, որը ստեղծվել էր օբյեկտը մատակարարելու համար, տանում էր դեպի «Շրջանային» գծի «Կուրսկայա» և «Տագանսկայա» կայարանների միջև գտնվող թունել, երկրորդը՝ անմիջապես մետրոյի տեխնիկական տարածք և հենց կայարան, որտեղից կարելի էր դուրս գալ Շրջանային գիծ և քաղաքի մակերես դուրս գալ:

1952 թվականին ավարտվել է բունկերի հիմնական կառույցների շինարարությունը, իսկ 1953 թվականի ամռանը՝ կենսապահովման համակարգերի տեղադրումը։ 1954 թվականի գարնանը կապավորները, որոնք պատասխանատու էին հեռահաղորդակցության գծերի անցկացման և սարքավորումների տեղադրման համար, սկսել են աշխատանքները:

1956 թվականին հաստատությունը հաստատել է պետական հանձնաժողովը և փոխանցել է ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարությանը։ Նրա տարածքը ստացվել է ավելի քան 7000 մ²։ Ստալինի մահից հետո որոշվել է այն վերածել հեռահար ավիացիայի գլխավոր շտաբի հրամանատարական կետի։ Ռազմական և քաղաքացիական մասնագետները հերթափոխով աշխատել են բունկերում՝ պահպանելով կապի սարքավորումների և կենսապահովման համակարգերի աշխատանքը։ Զորավարժությունների ժամանակ մարտական տագնապի դեպքում օբյեկտ է ուղարկվել չորս հերթափոխ՝ ունակ մարտական հերթապահություն իրականացնելու և Հեռահար ավիացիայի շտաբի աշխատանքներին աջակցելու համար:

1950-ականների կեսերին բունկերում տեղակայվել է սարքավորումներ և հաստատվել է նոր ռազմավարական ռմբակոծիչ գնդերի և ստորաբաժանումների հետ կապն ամբողջ երկրում: ԽՍՀՄ կապի նախարարությունը պատասխանատու էր գաղտնի կառավարական և ռազմական գաղտնի հաղորդագրությունների փոխանցման, ինչպես նաև Խորհրդային Միության և «Վարշավայի պայմանագրի» երկրների ռադիոկենտրոնների հետ կապի համար:

1960-ական թվականներին բունկերը սարքավորումներով լիովին հագեցած պատրաստ էր հնարավոր միջուկային հարվածի դեպքում. այնտեղ առկա էին սննդի պաշարներ, վառելիք և ուներ երկու արտեզյան հորեր՝ խմելու ջրով: Օդի մաքրման համակարգերը կարող էին երկար ժամանակ ապահովել անձնակազմի մարտական պարտականությունների կատարումը: 1962 թվականին, Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի գագաթնակետին, օբյեկտը գործել է ինքնավար՝ սպասելով Մոսկվայի վրա միջուկային հարվածին. այդ ժամանակ նրա տարածքում հերթապահել է մինչև 2500 մարդ:

1970-ականներին և 1980-ական թվականների վերջերին որոշում է կայացվել վերակառուցել բունկերը տեխնիկական պատճառներով՝ ջրամեկուսացումը վնասվել էր և օբյեկտը ջրով լցվել, նաև հերմետիկ դռների ոչ ավտոմատ շարժիչների, դիզելային գեներատորների և օդափոխության համակարգերի մաշվածության պատճառով: 1980-ականների կեսերին տարածքը մաքրվել է սարքավորումներից. նախատեսվել է վերազինել այն` հեռագրային կարիքների համար։ Սառը պատերազմի ավարտից և Ռուսաստանի և Արևմուտքի հարաբերությունների կարգավորումից հետո օբյեկտի ռազմական նպատակը կորցրել է իր արդիականությունը, և 2000 թվականին այն ամբողջությամբ գաղտնազերծվել է։

### Թանգարանի ստեղծում
մինի|250x250փքս|Ժամանակակից շենքը վթարային ելքի գլխավերևում 2011 թվականին
2006 թվականին նախկին բունկերը գնել է «Նովիկ-Սերվիս» (*Новик-Сервис*) ընկերությունը։ Տարածքի վերականգնումը սկսվել է. նախկին գաղտնի հաստատությունից մնացել են միայն զրահապատ հերմետիկ դռներն ու պողպատե պատերի երեսպատումը: Վերականգնումից հետո սառը պատերազմի ապագա թանգարանի ցուցանմուշները հավաքվել են զորամասերից և ռազմական պահեստներից։ Ռազմական հաստատության ներքին հարդարանքից պահպանվել են միայն հին հեռախոսը և Կարլ Մարքսի դիմանկարը։ Բունկերում տեղ-տեղ լսվում է մետրոյի անցնող գնացքների դղրդոցը, թեև ներկայումս այն ուղղակի կապ չունի մետրոյի հետ. թունելը թաղված է և արգելափակված երկաթբետոնե կնիքով:

2006 թվականին բացված թանգարանի առաջին այցելուները ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարությունից ստացել են տոմս՝ վառ կարմիր անցագրի տեսքով, որի վրա պատկերված էր հակագազ անհայտ անձի լուսանկարով և, ըստ շրջագայության կանոնների, պետք է հագնեին թիկնոց-վրան:

2007 թվականին թանգարանն օգտագործվել է որպես ռեժիսոր Ռադիոն Նահապետովի «Վարակում» (*Contamination* կամ «Գժանոց») թրիլլերի նկարահանման վայր, որում գլխավոր դերը կատարել է հոլիվուդյան դերասան Էրիկ Ռոբերթսը։ 2008 թվականին թանգարանում տեղի է ունեցել Դմիտրի Գլուխովսկու *«Metro 2033»*  հետապոկալիպտիկ վեպի շնորհանդեսը (որի հիման վրա ստեղծվել է ''Metro 2033'' համակարգչային խաղ) և «*Command & Conquer»* շարքի *«Red Alert 3»* համակարգչային խաղի համաշխարհային պրեմիերան: Այստեղ նկարահանվել է նաև ՍՄԵՌՇ-XXI (*СМЕРШ* *- СМЕРть Шпионам!*) մարտաֆիլմը, որը հիմնված է ռուս ֆանտաստ գրող Վասիլի Գոլովաչովի համանուն վեպի վրա։ Այսպիսով, բունկերը սկսել է զարգանալ ոչ միայն որպես թանգարան, այլ նաև որպես մշակութային կենտրոն։

Թանգարան կարելի է այցելել միայն որպես էքսկուրսիա՝ խմբակային կամ անհատական: Առաջարկվում են մի քանի ժամային և թեմատիկ երթուղիներ, որոնցից կարելի է ընտրել, օրինակ՝ «Հատուկ օբյեկտ», «Կարիբյան ճգնաժամ», «Պատմության լեգենդներ» և այլն:

Թանգարանում անցկացվում են նաև Նախնական ռազմական պատրաստության վարպետության դասեր, պատմության դասեր դպրոցականների համար, որոնումներ և խաղեր, ստեղծագործական երեկոներ արվեստագետների և գիտաֆանտաստիկ գրողների համար, վավերագրական և գեղարվեստական ֆիլմերի և հեռուստատեսային ռեպորտաժների նկարահանումներ:

### Ցուցադրություն
Թանգարանի ցուցադրության հիմնական տարրը հենց ստորգետնյա բունկերն է, որը պահպանել է իր միջանցքների և սրահների պատմական ճարտարապետությունը։ Թանգարանի տարածքը ներառում է ինժեներական սենյակներ, կինոդահլիճ, կենտրոնական հրամանատարական կետի կրկնօրինակը, ցուցասրահը, ճաշասենյակը և ժամանցի տարածքը։ 

Ցուցասրահում ներկայացված են 20-րդ դարի կեսերի խորհրդային ռադիոկայաններ, քիմիական պաշտպանության կոստյումներ, հակագազեր, Գեյգերի հաշվիչ և խորհրդային քարոզչական պաստառներ: Յուրաքանչյուր այցելու ստանում է Խորհրդային պաշտպանության նախարարության իր անունով վառ կարմիր գույնի կտրոն, որի վրա պատկերված է հակագազով անհայտ անձի լուսանկար:  Թանգարանում ցուցադրվում են նաև վավերագրական ֆիլմեր՝ նվիրված Սառը պատերազմի տարիների ԽՍՀՄ պատմությանը։

Թանգարանը մասնակցում է նախագահական «Հաղթանակի երթուղիներ» ազգային ծրագրին։ Բացի անհատական այցելուներից և էքսկուրսիոն խմբերից, այն այցելում են քաղաքական գործիչների, ուսանողների և երիտասարդների միջազգային պատվիրակություններ՝ ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության, Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարության և այլ պետական կառույցների հրավերով:

; Էքսկուրսիաներ

* Օբյեկտ ЧЗ-293
* Особый протокол
* Ստալինի բունկեր
* Տագանկայի հատուկ օբյեկտ
* Դիմակայություն
* Դաս թանգարանում
* Խորհրդային Ռուսաստան
* Կարիբյան ճգնաժամ
* Գաղտնազերծված է (գրիֆը հանված է)
* КМБ Պատանի մարտիկի դասընթաց
* Փայլատակում բունկերում:

## Կառույցի նկարագրություն
մինի|Գմբեթի դիագրամ, 2011 թվական

### Պաշտպանական գմբեթ
Բունկերի հիմնական մուտքը քողարկող շենքը դեկորատիվ գործառույթ ունի։ Բունկերի փակուղային միջանցքներից մեկը սահմանակից է բնակելի շենքին, որտեղ ապրել են ստալինյան դարաշրջանի խորհրդային զորահրամանատարները: Աղյուսե պատերի ետևում թաքնված է բետոն գմբեթը: Ի սկզբանե այն նախատեսված է եղել խոշոր տրամաչափի զենքերից և միջուկային պայթյունի հարվածային ալիքից հորանցքը պաշտպանելու համար: Գմբեթի պատի հաստությունը 6 մետր է, իսկ զանգվածեղ հիմնահատակը պաշտպանում է այն տեղաշարժվելուց, սեղմումից և հարվածային ալիքի որևէ ազդեցությունից: Գմբեթի ներսում տեղադրված են ևս մի քանի պաշտպանիչ միջոցներ։ Պաշտպանական միջանցքում տեղադրված են երկու շարժական դռներ՝ յուրաքանչյուրը 40 սանտիմետր հաստությամբ և 1,5 մետր լայնությամբ, ներսից լցված բետոնով: Դրանք ավտոմատ կերպով փակվում են հնարավոր հարվածային ալիքի ընթացքում, որպեսզի օդի հոսքը չկարողանա բացել դրանք: Երկար առաջին միջանցքը հարվածային ալիքն ուղղում է դռանը զուգահեռ՝ մուտքը ճնշման ուժեղացման ազդեցությունից պաշտպանելու համար: Միջանցքները շարունակվում են փակուղիներով՝ հարվածային ալիքը դռների կողքով շեղելու համար։ Երկրորդ միջանցքի փակուղում գտնվող ջրհորի տեսքով «օդանքը», որը փակված է խցանով, նախատեսված է ալիքը դեպի վեր դուրս բերելու համար, որը կարող է օգտագործվել նաև որպես լրացուցիչ տարհանման ելք բունկերից: Նեղ միջանցքներն իրենց շրջադարձերով և ճյուղավորումներով նախատեսված են ալիքը մի քանի անգամ թուլացնելու համար, նույնիսկ բաց դռների դեպքում: Լաբիրինթանման ձևավոր միջանցք կա, որը նաև ունի ատոմային պայթյունի թափանցող ճառագայթման ազդեցությունից պաշտպանական նշանակություն. դրա երկու շրջադարձը մինչև 500-1000 անգամ նվազեցնում են ճառագայթման ինտենսիվությունը մուտքի մակարդակից:

Գմբեթի մեջ բետոնի մեծ զանգվածը նպաստում է կառուցվածքի ավելի մեծ ամրությանը և պաշտպանում է ճառագայթումից և օդի բարձր արագության հոսքի ճնշումից: Սանդուղքն ու վերելակը բաժանված են մի քանի ներքին հսկիչ անցակետերով և չորս պորտալներով՝ երկու պաշտպանիչ և երկու հերմետիկ դռներով։ Բացի մուտքից, գմբեթի ներսում կա երկու նկուղային հարկ՝ օդափոխման սարքավորումների և փոխարինող ֆիլտրերի սենյակներով։ Այստեղ են գտնվում նաև սանդուղքների առաջին շարքը, որոնք միացնում են գմբեթի բոլոր երեք հարկերը։


Պատկեր:Таганский ЗКП внутренний КПП.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_внутренний_КПП.JPG|alt=Первый коридор оголовка, 2011|Գմբեթի առաջին միջանցք
Պատկեր:Таганский ЗКП оголовок второй КПП.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_оголовок_второй_КПП.JPG|alt=КПП в тупике оголовка, 2011|Ստուգման անցակետ՝ գմբեթի փակուղում
Պատկեր:Таганский ЗКП силовая дверь.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_силовая_дверь.JPG|alt=Первая силовая дверь (не действует), 2011|Առաջին էլեկտրական դուռ (չի աշխատում)
Պատկեր:Таганский ЗКП второй коридор.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_второй_коридор.JPG|alt=Второй коридор и вторая (действующая) силовая дверь|Երկրորդ միջանցքը և երկրորդ (ակտիվ) էլեկտրական դուռը
Պատկեր:Таганский ЗКП оголовок продух.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_оголовок_продух.JPG|alt=Продух в оголовке, 2011|Օդանցքը գմբեթթում



Պատկեր:Таганский ЗКП вход в оголовок.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_вход_в_оголовок.JPG|alt=Фойе, КПП и вход в оголовок через металлоискатель, 2011|Ճեմասրահ, անցակետ և մուտք դեպի գմբեթ մետաղորսիչով
Պատկեր:Таганский ЗКП герметическая дверь.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_герметическая_дверь.JPG|alt=Герметичные двери, 2011|Հերմետիկ դռներ
Պատկեր:Таганский ЗКП оголовок вентилятор.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_оголовок_вентилятор.JPG|alt=Технический этаж оголовка, 2011|Գմբեթի տեխնիկական հարկը
Պատկեր:Таганский ЗКП оголовок дверь в фильтровой этаж.jpg|link=Файл:Таганский_ЗКП_оголовок_дверь_в_фильтровой_этаж.jpg|alt=Вход с лестницы в помещение для фильтров, 2011|Մուտքը աստիճաններից դեպի ֆիլտրերի սենյակ


### Հորանցք և բ'''ունկեր'''
Գմբեթն օբյեկտին միացված է 6 մետր տրամագծով և 60 մետրից ավելի խորությամբ ուղղահայաց հորանցքով, որն ունի վերելակ, աստիճաններ և կոմունիկացիաներ։ 310 աստիճանով  երկկողմանի սանդուղքը գետնի մակերեսից դեպի ներքև բաժանված է 18 հարկերի։ Յուրաքանչյուր աստիճանի միջին բարձրությունը 20 սանտիմետր է, լայնությունը՝ 25 սանտիմետր: Սանդղավանդակի չափը 8 մ² է (2 x 4 մետր), ինչը փոքր է, քան սովորական խրուշչովյան ժամանակաշրջանի շենքում, մինչդեռ առաստաղի բարձրությունը գերազանցում է 3 մետրը:

Բունկերը բաղկացած է չորս թունելային բլոկներից՝ յուրաքանչյուրը 9,5 մ տրամագծով և ավելի քան 7000 մ² ընդհանուր մակերեսով։ Նրանք գտնվում են մոտավորապես նույն մակարդակի վրա, միմյանց զուգահեռ և միացված են անցումներով:
Պատկեր:Таганский ЗКП лестница 2.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_лестница_2.JPG|alt=Лестница шахты, 2011|Հորանցքի սանդուղք, 2011 թ
Պատկեր:Cold War Museum, Moscow, -18 floor.JPG|link=Файл:Cold_War_Museum,_Moscow,_-18_floor.JPG|alt=На нижнем уровне, 2011|Ամենացածր մակարդակում
Պատկեր:Таганский ЗКП шахта запасной выход.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_шахта_запасной_выход.JPG|alt=Макет шахты запасного выхода, 2011|Հորանցքի վթարային ելքի մոդել
Պատկեր:Таганский ЗКП подземка КПП.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_подземка_КПП.JPG|alt=КПП в переходе из шахты в командный пункт, 2011|Հորանցքից հրամանատարական կետ մտնելու անցակետ
Պատկեր:Cold War Museum, Moscow, bunker.JPG|link=Файл:Cold_War_Museum,_Moscow,_bunker.JPG|alt=Блок № 1, 2011|Բլոկ թիվ 1
Պատկեր:Cold War Museum, Moscow, tunnel.JPG|link=Файл:Cold_War_Museum,_Moscow,_tunnel.JPG|alt=Один из коридоров бункера, 2011|Բունկերային միջանցքներից մեկը
Պատկեր:Таганский ЗКП экскурсия.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_экскурсия.JPG|alt=Экскурсия в подземной части, 2011|Էքսկուրսիա ստորգետնյա հատվածում
Պատկեր:Таганский ЗКП учения ПВО.JPG|link=Файл:Таганский_ЗКП_учения_ПВО.JPG|alt=Экскурсанты за пультом управления, 2011|Էքսկուրսիա կառավարման վահանակի մոտ


## Նմանատիպ կառույցների միջուկային փորձարկումներ
* ՌԴՍ-1- Խորհրդային Միությունում միջուկային զենքի առաջին փորձարկումը 1949 թվականի օգոստոսի 29-ին (Սեմիպալատինսկի միջուկային փորձարկումների պոլիգոն). 30 մ բարձրության աշտարակի վրա 22 կտ լիցք: Աշտարակի տակ 10, 20 և 30 մետր խորություններում կառուցվել են ոչ մեծ երեք շտրեկ (հորանցքի հորիզոնական միջանցք)` տարբեր ամրացումներով երկաթբետոնից և մետաղից, էպիկենտրոնից դուրս եկող ճառագայթներով: Շտրեկներից դեպի երկրի մակերես կառուցվել են հանքափողեր փոքր երկաթբետոնե գմբեթներով, որոնք բոլորը էպիկենտրոնից 52 մ հեռավորության վրա էին: Պայթյունի ժամանակ բոլոր գմբեթները փլվել են, հանքափողերը ճզմվել են, իսկ շտրեկները փլուզվել են 10 և 20 մետր խորության վրա. հորանցքն ուսումնասիրելու համար այն գրեթե ամբողջությամբ վերակառուցվել է։ Կառույցներում փորձարարական կենդանիները բոլոր խորություններում սատկել են: Պայթյունի կենտրոնից 50 մետր շառավղով հարվածային ալիքի պարպման լուսավոր ճակատի տարածման արագությունը կազմել է 14 կմ / վ, ճակատային ճնշումը` մոտ 200 ''ՄՊա'' (~2000 ''մթնոլորտ''), ինչը բավարար էր ցանկացած ամենաամուր կառույցների ոչնչացման համար: 1946 թվականին պոլիգոնի կառուցման նախնական նախագծերից մեկը նախատեսում էր էպիկենտրոնային կառույցների մեկ այլ, հնարավոր է՝ ավելի համարժեք տարբերակ մոտիկ ատոմային պայթյունի համար։ Նախատեսվում էր հինգ շտրեկ կառուցել 10, 20, 30, 40 և 50 մետր խորություններում՝ մեկ հանքափողի ելքով, փորձարկման դաշտի կենտրոնից 100 մետր հեռավորության վրա, ինչը կարող էր ավելի ճշգրիտ ցույց տալ, թե էպիկենտրոնից և խորություններից ինչ հեռավորության վրա մետրոյանման կառույցը կդիմանա հարվածին և կփրկի կենդանի էակներին:
* ՌԴՍ-2. 1951 թվականի սեպտեմբերի 24-ին՝ 30 *մետր* բարձրության վրա գտնվող աշտարակի վրա 38 ''կտ'' լիցք։ Էպիկենտրոնից 235 *մետր* հեռավորության վրա կառուցվել է հզոր գմբեթ, և հանքափողը, որը տանում էր դեպի  18 մետր խորության վրա կառուցված մետրոյատիպի ստորգետնյա ապաստարան՝ չուգունի պատերով տյուբինգներ (հանքահորի մետաղե սեգմենտաձև սալեր) և մոնոլիտ երկաթբետոնե: Պայթյունի ազդեցության տակ կառույցը ստացել է փոքր դեֆորմացիաներ։ Ենթադրվում էր, որ նման կառույցը կարող է դիմակայել ատոմային պայթյունին 150 *մետրից* ոչ ավելի հեռավորության վրա: 38 *[[Տոննա|կտ]]* պայթյունի հարվածային ալիքի ճնշումը 235 *մետր* հեռավորության վրա ~1.5 *[[Պասկալ (չափման միավոր)|ՄՊա]]* էր, 150 *մետր* հեռավորության վրա` ~5 *ՄՊա*: 
* ՌԴՍ-37. 1955 թվականի նոյեմբերի 22-ին 1,6 *մտ* ավիառումբի օդային պայթյուն 1,6 *կմ* բարձրության վրա։ Ենթադրվող էպիկենտրոնի տարածքում կառուցվել են մետրոյի տիպի մի քանի ստորգետնյա կառույցներ՝ 10-50 *մետր* խորության վրա, որը նման էր ՌԴՍ-1 փորձարկման նախնական նախագծին: Պայթյունի բավարար բարձրության շնորհիվ էպիկենտրոնում հարվածային ալիքի ազդեցությունը չի եղել չափազանց կործանարար  (0,3-0,5 *ՄՊա*), կառույցները մնացել են կանգուն, կենդանիները չեն վնասվել.

## Տես նաև
* Սառը պատերազմ
* Միջուկային պատերազմ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Thomas Kunze: *Russlands Unterwelten: Eine Zeitreise durch geheime Bunker und vergessene Tunnel.* Berlin: Ch. Links Verlag, 2008. ISBN 978-3-86153-490-7, S. 159—161.

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Բունկեր Տագանսկայայի վրա, մաս 1 և մաս 2.  

Կատեգորիա:1950-ականների ճարտարապետություն
Կատեգորիա:2006 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Բունկերներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ռազմաբազաներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի թանգարաններ
Կատեգորիա:Սառը պատերազմի տակտիկա