open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ներքին այրման շարժիչ

մինի
**Ներքին այրման շարժիչ** (ICE), ջերմային շարժիչի տեսակ, որի դեպքում վառելիքի խառնուրդը այրվում է անմիջապես շարժիչի ներսում։ Այրման արտադրանքները կազմում են աշխատանքային հեղուկը։ Նման շարժիչը առաջնային է, քիմիական է և վառելիքի այրման էներգիան վերածում է մեխանիկական աշխատանքի [1]։ Գոյություն ունեն մեծ թվով տարբեր ներքին այրման շարժիչներ, որոնք տարբերվում են նպատակներով, էներգիայի մատակարարման եղանակով և այլ պարամետրերով։
Շոգեշարժիչն աշխատում է երկու փուլով, կրակը կաթսայի մեջ առաջացնում է գոլորշի, որը գլանի մեջ ընդարձակվելով՝ աշխատեցնում է մեքենան։

## Պատմություն
Մինչև 19-րդ դարի կեսերը մարդիկ փորձում էին ստեղծել փոքրածավալ և արդյունավետ շարժիչներ՝ վառելիքն այրելով հենց գլանի մեջ։ Սակայն պիտանի վառելիք գտնելու, շարժիչի մեջ լցնելու և այրելու խնդիրները դեռևս լուծված չէին։ Դա արեց գերմանացի ճարտարագետ Նիկոլաուս Օտտոն (1832-1891), որը 1861 թվականին ստեղծեց բենզինով աշխատող առաջին շարժիչը, իսկ 1876 թվականին՝ քառատակտ շարժիչը՝ ժամանակակից մեքենաների շարժիչների նախատիպը։

Օտտոն վառելիքի և օդի խառնուրդը բոցավառելու համար օգտագործեց էլեկտրական կայծը։ 1893 թվականին գերմանացի մեկ այլ ճարտարագետ՝ Ռուդոլֆ Դիզելը (1858-1913), ստեղծեց այնպիսի շարժիչ, որի մեջ խառնուրդը բռնկվում է սեղմվելով։ Թեև դիզելային շարժիչր ծանր է, սակայն առավել հուսալի ու խնայողական է, քան բենզինային շարժիչը։

Շարժիչների մեծ մասն աշխատում է քառատակտ շրջապտույտով, քառագլան շարժիչում յուրաքանչյուր պտույտի ընթացքում բոցավառումը կատարվում է երկու անգամ։ Առավել սահուն շարժում ապահովելու համար գլաններից ամեն մեկն աշխատում է մյուսներին ոչ համաքայլ։

## Ներարկում
Երբ ծնկաձև լիսեռը մխոցը ձգում է ներքև, բռնցքավոր լիսեռը բացում Է ներարկման կափույրը, և օդը զտիչով ներս Է լցվում։ Վառելիքի ճշգրիտ չափավորված քանակությունն էլեկտրոնային վերահսկողությամբ ներարկվում Է օդի հոսքի մեջ։

## Սեղմում
Ծնկաձև լիսեռի հաջորդ կիսապտույտի ժամանակ երկու կափույրն էլ փակ են։ Մխոցը հրվում է վեր՝ սեղմելով վառելիքի և օդի խառնուրդը։ Հենց որ մխոցը հասնում է վերին կետին, բռնկման համակարգը բարձր լարում է ստեղծում վառոցքամոմի վրա՝ առաջացնելով կայծ։

## Էներգիա
Վառելիքի և օդի խառնուրդը կայծից բռնկվում է և պայթյունով այրվում, առաջացնելով ջերմաստիճանի կտրուկ բարձրացում։ Հենց այդ պահին ջերմային էներգիան փոխարկվում է մեխանիկական էներգիայի, մխոցը հրվում է ներքև՝ պտտելով ծնկաձև լիսեռը։

## Արտանետում
Արտանետման կափույրը բացվում է, և ծնկաձև լիսեռը շարժվում է ծանր թափանիվում պահեստավորված էներգիայով (իսկ բազմագլան շարժիչի դեպքում՝ նաև այլ գլանի ուժով) ու նորից մխոցը հրում վեր։ Գլանն արտամղում է այրված գազերը։

Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Ջերմային շարժիչներ
Կատեգորիա:Հայտնագործություններ
Կատեգորիա:17-րդ դարի հայտնություններ
Ռեակտիվ շարժիչ

**Ռեակտիվ շարժիչ** շարժիչ, որը սկզբնական էներգիան փոխակերպում է աշխատանքային մարմնի ռեակտիվ շիթի կինետիկ էներգիայի և ստեղծում շարժման համար անհրաժեշտ քարշուժ։ Ռեակտիվ շարժիչի մեջ զուգակցված են բուն շարժիչն ու շարժասարքը, այսինքն ռեակտիվ շարժիչը իր սեփական շարժումն ապահովում է առանց միջանկյալ մեխանիզմների մասնակցության։ Ռեակտիվ քարշուժ ստեղծելու համար անհրաժեշտ են․ սկզբնական էներգիայի աղբյուր (քիմիական վառելանյութ, միջուկային վառելիք ևն), աշխատանքային մարմին (օրինակ, օդ, ջուր, ապարատի բաքերում կամ խցիկում գտնվող նյութը) և ռեակտիվ շարժիչը ինքը՝ որպես էներգիայի փոխակերպիչ։ Ժամանակակից ռեակտիվ շարժիչներում, որպես սկզբնական էներգիա, առավել հաճախ օգտագործվում է քիմիական էներգիան։ Այդ դեպքում աշխատանքային մարմինն իրենից ներկայացնում է շիկացած գազեր՝ քիմիական վառելիքի այրման արգասիք։ Ռեակտիվ շարժիչի աշխատանքի ժամանակ այրվող նյութերի քիմիական էներգիան փոխակերպվում է այրման արգասիքի ջերմային էներգիայի, իսկ տաք գազերի ջերմային էներգիան՝ ռեակտիվ շիթի համընթաց շարժման մեխանիկական էներգիայի։

Կախված նրանից, ռեակտիվ շարժիչի աշխատանքի ժամանակ շրջապատող միջավայրն օգտագործվում է թե ոչ, ռեակտիվ շարժիչները բաժանվում են երկու հիմնական դասի՝ օդառեակտիվ շարժիչներ (ՕՌՇ) և հրթիռային շարժիչներ (ՀՇ)։ Բոլոր ՕՌՇ–ները ջերմային շարժիչներ են, որոնց աշխատանքային մարմինը ստեղծվում է օդի թթվածնով վառելանյութի օքսիդացման հետևանքով։ Մթնոլորտից մատուցվող օդը կազմում է ՕՌՇ–ի աշխատանքային մարմնի հիմնական զանգվածը։ Այսպիսով, ՕՌՇ–ով ապարատը իր վրա է կրում էներգիայի աղբյուրը (վառելանյութը), իսկ աշխատանքային մարմնի մեծ մասը ստանում է շրջապատող միջավայրից։ Ի տարբերություն ՕՌՇ–ի, ՀՇ–ի աշխատանքային մարմնի բոլոր բաղադրիչները գտնվում են ռեակտիվ շարժիչով հանդերձված ապարատի վրա։ Շրջապտող միջավայրի հետ փոխազդող շարժասարքի բացակայության և ապարատի վրա աշխատանքային մարմնի բոլոր բաղադրիչների առկայության շնորհիվ ՀՇ տիեզերքում աշխատելու համար միակ պիտանի շարժիչն է։ Գոյություն ունեն նաև համակցված ռեակտիվ շարժիչներ, որոնք կարծես երկու հիմնական տեսակների զուգակցումն են։

Ռեակտիվ շարժման սկզբունքը հայտնի է շատ վաղուց։ Ռեակտիվ շարժիչի նախատիպը կարելի է համարել Հերոնի գունդը։ Պինդ վառելիքով աշխատող հրթիռային շարժիչները՝ վառոդային հրթիռները, ի հայտ են եկել Չինաստանում մ․ թ․ X դ․։ 1903-ին Կ․ է․ Ցիոլկովսկին առաջին անգամ առաջ է քաշել հեղուկա-հրթիռային շարժիչների տեսության հիմնական դրույթները և առաջարկել հեղուկ վառելիքով աշխատող ՀՇ–ի կառուցվածքի հիմնական տարրերը։ Ռեակտիվ շարժիչի ստեղծման գործում կարևոր դեր են խաղացել Ա․ Մ․ Նեժդանովսկու, Ի․ Վ․ Մեշչերսկու, Ն․ Ե․ Ժուկովսկու տեսական աշխատանքները, ինչպես նաև ֆրանսիացի գիտնական Ռ․ Էնո–Պելտրիի, գերմանացի գիտնական Հ․ Օբերթի աշխատությունները։

Ռեակտիվ շարժիչները լինում են տարբեր նշանակման։ Դրանք առավելապես օգտագործվում են տարբեր տիպի թռչող ապարատներում։ Տուրբառեակտիվ շարժիչներով են սարքավորված ռազմական և քաղաքացիական ինքնաթիռներն ու ուղղաթիռները։ Ռռեակտիվ շարժիչի հիմնական բնութագրերն են․ ռեակտիվ քարշուժը, տեսակարար իմպուլսը, շարժիչի տեսակարար զանգվածը։ Գոյություն ունեցող ռեակտիվ շարժիչների քարշուժը տատանվում է լայն տիրույթում (գրամի տասնորդական մասերից մինչև հարյուրավոր տոննա)։ 

Առաջին անգամ ռեակտիվ շարժիչը արտոնագրել է Ֆրենկ Ուիթլը։

## Տես նաև
* Ռեակտիվ շարժում

Կատեգորիա:Ավիացիա
Կատեգորիա:Ջերմային շարժիչներ
Կատեգորիա:Հայտնագործություններ
Ֆրենկ Ուիթլ

**Ֆրենկ Ուիթլ** (, ), բրիտանացի օդաչու, որն ընդամենը 23 տարեկան էր, երբ արտոնագրեց ռեակտիվ շարժիչը։ Նա երիտասարդ օդաչու էր Արքայական օդային ուժերում և չէր կարողանում համոզել վերադասներին, որ իր արտասովոր գաղափարն իրագործելի է։ Բայց Ուիթլը գիտեր, որ իր ժամանակի ինքնաթիռների շարժիչների հզորությունը սահմանափակ է և մեծ բարձրությունում նվազում է։ Ռեակտիվ շարժիչն խոստանում էր մեծ արագություն մեծ բարձրություններում, և 1936 թվականին Ուիթլը հիմնեց ընկերություն, որը զբաղվեց ռեակտիվ շարժիչի մշակմամբ։ 1944 թվականին ռեակտիվ շարժիչը կիրառվեց կործանիչ ինքնաթիռներում, սակայն արդեն ուշ էր, որպեսզի դա մեծ ազդեցություն ունենար Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) ընթացքի վրա։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1907 ծնունդներ
Կատեգորիա:1996 մահեր
Կատեգորիա:Անգլիացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Բաղնիքի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Աերոտիեզերական ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Արա Գեղեցիկ

thumb|Արա Գեղեցիկ, հայոց թագավոր
[մինի|[Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիակի մոտ (նկար)|«Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիակի մոտ»։ Նկարիչ՝ Վարդգես Սուրենյանց]]
**Արա Գեղեցիկ,** Հայկի սերնդից սերող հայոց արքա Արամի որդին է։ Մարմնավորում է հեթանոս հայերի հավատալիքները մեռնող և հառնող աստծու, բնության զարթոնքի, նաև ընտանեկան առաքինության և ողջամտության մասին։ Շարունակել է Ասորեստանի դեմ ուղղված հոր սկսած հայոց ազգային ազատագրական պայքարը։ Արայի պաշտամունքի վերջին և զարգացած փուլը տեղ է գտել «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ» առասպելում։ Արային նվիրված տոնախմբությունները կատարվում էին գարնանը և կապված էին բնության զարթոնքի հետ։ Արայի պաշտամունքի լայն տարածվածության մասին են վկայում Այրարատ, Արագած, Արայի լեռ, Արայի դաշտ, Արայի գյուղ և բազմաթիվ այլ տեղանուններ։ Արային էր նվիրված հայոց հեթանոսական տոմարի վեցերորդ ամիսը, որը կոչվում էր Արաց։

Որոշ ուսումնասիրողներ, ինչպես Արամին նույնացնում են Արամե Ուրարտացու հետ, այնպես էլ ըհդհանուր պատմական զուգահեռներ են գտնում Արա Գեղեցիկի և Արգիշտի Ա Ուրարտացու միջև։

## Արա Գեղեցիկի տեղը Մովսես Խորենացու հայ ժողովրդի ծննդաբանության շարքում

* **[[Նոյ]]**
* Հաբեթ
* Գամեր
* Թիրաս
* Թորգոմ
* **[[Հայկ նահապետ|Հայկ]]**
* Արամանյակ
* Արամայիս
* Ամասիա
* Գեղամ
* Հարմա
* Արամ
* Արա Գեղեցիկ

## Կենսագրություն
Արա Հայոց Թագավորն ուներ կապույտ աչքեր։ Այստեղից էլ նրա անվանումը` Արա Գեղեցիկ։ Մարմնավորում է հեթանոս հայերի հավատալիքները մեռնող և հարություն առնող Աստծուն։ Արան ամուսնացել է հայուհի կնոջ՝ Նուարդի հետ։ Արայի և Նուարդի սիրո ու նվիրվածության մասին հայտնի էր բոլորին։ Նուարդ թագուհու մասին տեղեկություները քիչ են, գրեթե չկան, սակայն պահպանվել են արտաքին նկարագրության մասին որոշ տեղեկություններ։ Նուարդն ուներ շագանակագույն աչքեր, սև մազեր և գեղեցիկ կազմվածք։ Նուրադ անունը պարսկական անվաննում է, այստեղից էլ ենթադրվում է, որ Թագուհին ինչ֊որ կապ է ունեցել Պարսկաստանի հետ։

Արան իր Հայոց աշխարհի նվիրյալն էր ու պաշտպանը։ Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը սիրահարված էր Արային։ Սակայն պարզվեց, որ թագուհու սերը Արայի հանդեպ խարդավանք էր Հայաստանին տիրելու համար։ Ըստ նկարագրության, Շամիրամը բարձրահասակ էր և ուներ փոքր քիթ։

Արան չէր ենթարկվում Շամիրամին, իսկ դա թագուհուն դուր չէր գալիս։ Շամիրամը պատերազմ է հայտարարում Հայաստանի դեմ։ Արայի դաշտում տեղի է ունենում ճակատամարտ, որի ընթացքում, կռվելով իր զորքի առջևի գծում, Արան զոհվում է հերոսի մահով։ Բայց Շամիրամի սպասելիքները չեն իրականանում, որովհետև զինվորներին հանձնարարվել էր պատերազմից հետո իր մոտ *կենդանի* հասցնել հայոց թագավորին։

## Տես նաև
* Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ
Կատեգորիա:Հայկական դիցաբանություն
Օփենմոկո

**Օփենմոկոն** նախագիծ է, որի նպատակն է ստեղծել սմարթֆոն -ի պլատֆորմ, որը կհետևի ազատ և բաց կոդով ծրագրերի փիլիսոփայությանը։

Օփենմոկոն օգտագործում է OpenEmbedded կառուցման համակարգը և ipkg փաթեթների համակարգը։

## Ծրագրային ապահովում
### Միջուկ
Լինուքս 2.6.20.2

### Օգտագործողի մակարդակի
*X.Org Server 7.1
*Matchbox պատուհանների ղեկավար
*GTK+ 2.6.10
*Evolution Տվյալների սերվեր

Ծրագրային ապահովումը հասանելի է այստեղից՝ openmoko.org .

## Սարքային ապահովևմ
### Neo1973
Առաջին OpenMoko սարքը կլինի FIC GSM Neo1973 սմարթֆոնը, կառուցողների տարբերակը հասանելի կլինի 2007 - ի ապրիլին US$350 գնով։ Իսկ հասարակական տարբերակը՝ 2007 - ի սեպտեմբերի 11 - ին։ Neo1973 - ը օգտագործում է օպտիմիզացված linux որպես աշխատանքի հիմք և ipkg - ն որպես փաթեթների ղեկավար։

Neo -ն անվանված է բջջային հեռախոսների ստեղծման տարվիով։ 

Phase 0 - ի կառուցողները արդեն ստացել են իրենց հեռախոսները։ received 

## Աղբյուրներ

* World Debut։ The First Completely Open Mobile Phone, a video https://www.youtube.com/watch?v=jRvtAAXTIlg
* Buchanan, Matt, and Robischon, Noah. "First Look: the Anti-iPhone, OpenMoko's Neo1973" , Gizmodo, 2007-02-15. Retrieved on 2007-02-23
* 
* OpenMoko Announcement
* First Look: the Anti-iPhone, OpenMoko's Neo1973 
* 1 hour Talk at FOSdem 2007 on the OpenMoko platform, and the Neo1973 phone  
* FOSDEM Slides 


## Արտաքին հղումներ
* Official website 
* Development portal
* 

Կատեգորիա:ARM ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Բջջային հեռախոսներ
Սմարթֆոն

[մինի|200px|[Անդրոիդով աշխատող Սամսունգ սմարթֆոններ]]
[մինի|200px|[Նոկիա E71 սմարթֆոնը։]]
մինի|200px|Nokia Communicator 9000, 9110, 9210, 9500
մինի|200px||xda IIi

**Սմարթֆոն** կամ (հայերեն՛ **խելախոս**), շարժական ՕՀով գործող բջջային հեռախոս է, որն ունի ավելի լայն հնարավորություններ քան միջին դասի () հեռախոսը։ Սմարթֆոնների ամենակարևոր հատկություններից է սարքի վրա անհրաժեշտ ծրագրեր տեղեդրելու հնարավորությունը ի տարբերություն սովորական հեռախոսների, որոնք օգտագործում են sandboxed (անփոփոխ) ծրագրեր։ Սմարթֆոնների վրա կարող են արտադրվել սարքը արտադրողի, բջջային ցանցի օպերատորի կամ ցանկացած այլ ծրագրավորողի կողմից ստեղծված ծրագրեր։

## Սահմանում
Ժամանակի ընթացքում ավելի ու ավելի բարդ է դառնում սահմանել, թե ինչ է նշանակում սմարթֆոն։ Սմարթֆոնները շատ հաճախ պարզապես բարձր գնի բջջային հեռախոսներ են։ Այսպիսով հեռախոսի սմարթֆոն լինել-չլինելը որոշ չափով պայմանավորված է գնի հետ։

Էլ-փոստարկղի (Microsoft Outlook կամ Lotus Notes) գործածելիությունը սովորաբար դիտարկվում է որպես անհրաժեշտ պահանջ։ Սմարթֆոնները նաև հնարավորություն են տալիս տվյալները սինխրոնացնում համակարգչի հետ, երբեմն նաև միանալ ներքին ցանցերին։ Հաճախ սմարթֆոններն ունենեն սենսորային էկրան։ Քաշը տատանվում է 100 և 200 գրամի միջև։

Այսօր համարյա բոլոր բջջային հեռախոսները ունեն PDA - ի որոշակի հատկություններ, ինչպիսին են հեռախոսահամարների գիրքը, օրագիրը, և այլն։ Ավելին՝ BREW և Java ME սարքերը թույլ են տալիս հավելյալ ծրագրերի տեղադրումը, բայց չեն համարվում սմարթֆոններ։

Ամենատարածված օպերացիոն համակարգերից են. Անդրոիդ և «iOS» ՕՀ-ները։

Google Wallet-ի ներդրմամբ, այժմ կարելի է նաև սմարթֆոնը գործածել որպես էլեկտրոնային վճարում կատարելու միջոց։

## Խելախոս
Ռ. Թարումյանի կողմից առաջարկվել է հայերենում «սմարթֆոնի» փոխարեն գործածել բառացի «խելախոս» բառը։

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* hy.am - Սմարթֆոնների վրա հայերեն կարդալու և գրելու հնարավորություն տեղադրման փաթեթներ 

Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Սմարթֆոններ
Մոկկո

thumb|Մոկկաչինո
thumb

**Մոկկո** ( այլընտրանքային անվանումները՝ **մոկկաչինո**, **մոկաչինո** կամ **մոկկաչչինո**. ԱՄՆ-ում ստեղծված, լատտեի տարատեսակ հանդիսացող սրճային ըմպելիք (շոկոլադի ավելացմամբ)։

«Մոկաչինո» անվանումը կիրառվում է Եվրոպայում։ Հյուսիսային Ամերիկայում այս ըմպելիքը հայտնի է որպես «մոկկո» («մոկկա»)։

## Պատմություն
Մոկկոն սուրճի տեսակ է, որն իր անվանումը կրում է Կարմիր ծովի ափին գտնվող եմենական նավահանգստային քաղաքի Մոհա նավահանգստի անունից, որտեղ XVIII դարում կատարվում էր սուրճի ամենաակտիվ առևտուրը։  Քանի որ այն ժամանակ աշխարհին սուրճ էր մատակարարվում հիմնականում Եմենից, այդ իսկ պատճառով այդպես սկսեցին անվանել սուրճի ցանկացած տեսակ։ Այսօր ևս Եմենում աճում է այս անվանումը կրող սուրճի բույսը, որն իրենից ներկայացնում է սուրճի բացառիկ տեսակ՝ շատ սուր համով։ Այն անվանում են նաև «*լորդերի սուրճ*»։ Իսկ մեր օրերում «մոկկո» անվան տակ վաճառվող սուրճն իրենից ներկայացնում է եմենական, եթովպական և բրազիլական սուրճերի խառնուրդ։ Պետք է նշել, որ մոկկոն նաև մաս է դարձել սուրճի տարբեր բաղադրատոմսերի համար, ինչպես օրինակ՝ «Մոկկո թուրքական ձևով», «Մոկկո ֆրանսիական ձևով», «Մոկկո շեյխի համար» և այլն։

## Պատրաստում
Ինչպես և դասական լատտեն, մոկկաչինոն նույնպես պատրաստվում է էսպրեսոյից և տաք կաթից։ Բացի այդ, մոկկաչինոյի բաղադրության մեջ մտնում է շոկոլադ (սովորաբար փոշի կակաոյի տեսքով, սակայն օգտագործվում է նաև շոկոլադե օշարակ)։

Մոկկո պատրաստելիս կարող է կիրառվել սև, կաթնային կամ սպիտակ շոկոլադ։

## Սպասքավորում

Մոկկոն մատուցվում է բարձր ապակյա գավաթներով, և, ինչպես և կապուչինոն, զարդարվում է փրփրեցված կաթով կամ հարած սերուցքով, ինչպես նաև ընպելիքի մակերևույթին ցանվում է կակաոյի փոշի կամ դարչին։ Որպես զարդարանք՝ օգտագործվում է նաև զեֆիր։

## Տես նաև
* Սուրճ
* Կապուչինո
* Լատտե
* Էսպրեսո
* Ռաֆ սուրճ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*
*Ինչպե՞ս պատրաստել մոկկո 

Կատեգորիա:Սուրճ
Կատեգորիա:Սրճային ըմպելիքներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան խոհանոց
Կատեգորիա:Համաշխարհային խոհանոց
Կապուչինո

**Կապուչինո** (, ՝ կապուցին), իտալական խոհանոցի սրճային ըմպելիք, էսպրեսոյի հիման վրա՝ դրան փրփրեցված կաթ ավելացնելով։

## Պատմություն
Ըմպելիքի անվանման ծագումը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ 17-րդ դարում Եվրոպայում կապուցինների (կնգուղակիր կաթոլիկ վանականների) միաբանության անվանումը ծառայում էր մասնավորապես այդ միաբանության վանականների փարաջայի բնորոշիչ գույնը (կարմրաշագանակագույն) մատնանշելու համար, 18-րդ դարում այդպես սկսեցին անվանել նաև այն սրճային ըմպելիքը, որը պատրաստվում էր ձվի դեղնուցից և սերուցքից, որն սկսեցին պատրաստել Ավստրիայում (): Ըմպելիքի անվանման իտալական ձևը՝ *cappuccino*-ն, ձևավորվում է միայն 20-րդ դարից։

## Պատրաստում
Իտալական դասական ըմպելիքը պատրաստվում է հետևյալ բաղադրատոմսով. կերամիկական բաժակի մեջ սուրճի սարքից լցվում է մեկ բաժին էսպրեսո, ինչից հետո բաժակի մեջ լցվում է գոլորշու վրա տաքացված և փրփրեցված կաթ։ Երբեմն կաթն էսպրեսոյի վրա լցնելիս բարմենը հատուկ շարժումներով գեղեցիկ պատկերներ է ստեղծում ըմպելիքի մակերեսային հատվածում, այդպիսի տեխնիկան կոչվում է «լատտե-արտ»։ Էսպրեսոյի քանակը, կաթի ջերմաստիճանը, նրա կոնսիստենցիան և համաչափությունը շատ կարևոր են լավ կապուչինո ստանալու համար։ Ըմպելիքի հիմքը կաթի և էսպրեսոյի հարաբերակցության վրա է դրված՝ 5-ը 1-ի նկատմամբ։ Փրփրեցված կաթի տեքստուրան պետք է լինի մանր դիսպերացված և ապակյա մակերևույթին նմանվող, իսկ ջերմաստիճանը պետք է լինի 60-65&nbsp;°C-ի սահմաններում։ Տվյալ ջերմաստիճանին հասնելու դեպքում՝ կաթի մեջ տեղի է ունենում լակտոզի ճեղքում՝ գլյուկոզի և գալակտոզի, ինչը կաթը քաղցրացնում է։

Ավանդական կապուչինոն մատուցվում է համեմատաբար տաքացրած կերամիկական բաժակի մեջ՝ 210 մլ-ից ոչ ավելի ծավալով։ Իտալիայում կապուչինոն մատուցվում է հատուկ բաժակով՝ տացցայով, որն իր ձևով հիշեցնում է բռնակով ճաշաման։ Տացցան միշտ պատրաստվում է հաստ պատերով կերամիկայից։ Ինչպես և էսպրեսոյի դեպքում. կապուչինոյի բաժակը ևս պետք է լինի որոշ չափով տաքացված, այդ իսկ պատճառով սրճարաններում այդ բաժակները գտնվում են սուրճի սարքերի մեջ, որոնք ջեռուցվում են բոյլերների տաքությամբ։ Իտալիայում կապուչինոն սովորաբար խմում են նախաճաշին՝ բուլկու հետ միասին։

## Տես նաև
* Լատտե-արտ
* Սուրճ
* Էսպրեսո
* Մելանժ
* Մոկկո
* Ռաֆ սուրճ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ

*  Free newsletter featuring articles on the quality of espresso, chemical and sensory analysis, and market trends.
* 
* 

Կատեգորիա:Իտալական խոհանոց
Կատեգորիա:Համաշխարհային խոհանոց
Կատեգորիա:Սուրճ
Կատեգորիա:Սրճային ըմպելիքներ
Կատեգորիա:Սրճի տեսակներ
Blu-ray Disc

**Blu-ray Disc** (տարածված հապավում է՝ **BD**, հայերեն՝ **Կապույտ ճառագայթ սկավառակը** կրճատ **ԿՃՍ**) բարձր խտության օպտիկական սկավառակի ֆորմատ է, նախատեսված թվային ինֆորմացիայի (այդ թվում բարձր խտության տեսանյութերի) պահպանման համար։

Ստանդարտի անվանումը գալիս է անգլերեն blue ray (կապույտ ճառագայթ) բառերից, և պայամանվորված է նրանով, որ BD սկավառակներում ինֆորմացիան կարդալու և գրելու համար օգտագործվում է կապտա-մանուշակագույն լազեր։ Ավելի կարճ ալիքի երկարության հաշին (405 նմ), հնարավոր է զգալիերոն ավելի շատ ինֆորմացիան տեղադրել սկավառակի վրա, քան նրան նախորդող DVD ստանդարտի սկավառակների վրա, որոնցում կիրառվում էր կարմիր (650 նմ) լազեր։
Միաշերտ Blu-ray սկավառակի տարողությունն է 25 գիգաբայթ (ԳԲ), իսկ երկշերտանի սկավառակի վրա՝ 50 ԳԲ, DVD սկավառակի տարողությունն է համապատասխանաբար 4.7 և 8.5 ԳԲ։

Blu-ray ստանդարտը ներկայումս գտնվում է հակամարտության մեջ իր անմիջական մրցակից՝ HD DVD ստանդարտի հետ։

## Պատմություն
### Վաղ պատմություն
180px|մինի|ձախից|Քես Շաուհամեր Իմմինկը ստացել է անձնական Էմմի մրցանակ՝ DVD-ի և Blu-ray սկավառակի մեջ իր ռահվիրա ներդրման համար:
ԹԲՍ ձևաչափի տեղեկատվության խտությունը սահմանափակվում էր օգտագործվող լազերային դիոդների ալիքի երկարությամբ։ Երկարատև զարգացումից հետո արտադրական հիմունքներով հասանելի դարձան կապույտ լազերային դիոդներ, որոնք աշխատում էին 405 նանոմետրով, ինչը թույլ է տալիս մշակել ավելի խիտ պահեստավորման ձևաչափ, որը 1998 թվականի հոկտեմբերին 407 նանոմետր մի փոքր ավելի երկար ալիքի դիոդներով պատրաստված սկավառակների նախատիպով։ Sony-ն սկսեց երկու նախագիծ Panasonic-ի, Philips-ի և TDK-ի հետ՝ կիրառելով նոր դիոդներ՝ UDO (Ultra Density Optical), և DVR Blue (Pioneer-ի հետ միասին), վերագրանցելի սկավառակների ձևաչափ, որը ի վերջո կդառնա Blu-ray սկավառակ (ավելի կոնկրետ՝ BD-RE): Ձևաչափերի հիմնական տեխնոլոգիաները նման են. Առաջին DVR Blue նախատիպերը ներկայացվեցին Sony-ի կողմից CEATEC ցուցահանդեսում 2000 թվականի հոկտեմբերին։ «Կապույտ սկավառակի» տարբերանշանի ապրանքանիշը ներկայացվել է 2001 թվականի փետրվարի 9-ին։ 2002 թվականի փետրվարի 19-ին նախագիծը պաշտոնապես հայտարարվեց որպես Blu-ray Disc և Blu-ray Disc Founders-ը հիմնադրվեց ինը սկզբնական անդամների կողմից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2006 հայտնված արտադրանքներ
Կատեգորիա:2006 տեխնոլոգիայում
Կատեգորիա:Բարձր հստակության հեռուստատեսություն
Կատեգորիա:Կենցաղային էլեկտրոնիկա
Կատեգորիա:Հեռուստատեսային տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Ճապոնական հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Ջավա
Կատեգորիա:Տեսանյութի կրիչներ
Կատեգորիա:Օպտիկական սկավառակներ
Գառնի (գյուղ)

**Գառնի**, գյուղ Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ մարզկենտրոնից 63 կմ հարավ, Երևան քաղաքից 28 կմ հեռավորության վրա։ Գտնվում է Ազատ գետի աջ ափին՝ հովտում։ Հայտնի է նույնանուն հեթանոսական տաճարով։ 1225 թ-ին այստեղ է տեղի ունեցել Գառնու ճակատամարտը։

Ավերվել է 1679 թ.-ի աղետաբեր երկրաշարժից և նորից վերականգնվել է 1828-1829 թթ.-ին՝ Պարսկահայաստանից գաղթած հայերի կողմից։

## Բնակչություն
Գառնու ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, պտղաբուծությամբ, խաղողագործությամբ, բանջարաբուծությամբ և մեղվաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գառնին հարուստ է պատմաճարտարապետական հուշարձաններով։ Գանռիում է գտնվում Գառնի ամրոցից ու Միհր աստծուն նվիրված 1-ին դ. հեթանոսական տաճարը։

Բացի այդ, այստեղ են գտնվում 4 դարի միանավ եկեղեցու ավերակները, Սբ. Պողոս-Պետրոս (XII-XIII դար) և Սբ. Սարգիս (XI դար) եկեղեցիները, XII դար կենտրոնագմբեթ Մաշտոց Հայրապետի եկեղեցին, “Թուխ Մանուկ” և Սբ. Սարգիս (IX դար) մատուռները, Գառնու կամուրջը (XI դար)։

## Պատմական ակնարկներ
Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է. որպես բնակավայր հիշատակվում է դեռևս մ.թ.ա. 2166 թվականին։ Ըստ կիսաավանդական պատմության՝ կառուցվել է մ. թ. ավելի քան 2000 տարի առաջ։ Խորենացին նրա կառուցումը վերագրում է Հայկ Նահապետի ծոռ Գեղամին։ Իբր վերջինիս թոռան՝ Գառնիկի անունով էլ կոչվել է Գառնի։ Առաջին անգամ հիշատակում է հռոմեական պատմագիր Տակիտոսը՝ Գորնեա անունով։ Հայկական աղբյուրները հիշատակում են նաև Գեղամի բերդ, Գեղամի դաստակերտ անուններով։ Հավանաբար հիմնադրվել է մ.թ.ա. 3-2-րդ դարերում։ Մ.թ.ա. առաջին դարի կեսերին գյուղն ավերվել է հռոմեական զորքերի կողմից, նորից վերականգնվել Տրդատ Ա- ի օրոք՝ հավանաբար 77 թ.։ Արտաշիսյանների և Արշակունիների օրոք եղել է զորակայան, ամառանոց, եպիսկոպոսանիստ։ Ամրոցը արաբական նվաճումների ժամանակ ավերվելուց հետո նորից վերականգնվել է Աշոտ Բ -ի օրոք, իսկ դրան կից ավանը ոչ միայն շարունակում էր պահպանել իր գոյությունը, այլև 10-րդ դարից համարվում էր գյուղաքաղաք։ Գառնիում հայտնաբերվել են վաղ բրոնզեդարյան բնակավայրեր, ուշ բրոնզեդարյան դամբարաններ, հնագիտական զանազան նյութեր, Արգիշտի թագավորի մի սեպագիր արձանագրություն և այլն։

## Պատկերներ

Image:Map of Geghard.gif|Գառնու քարտեզը
Image:Armenia Garni side.jpg|Գառնու տաճարը
Image:Garni Mashtots Hayrapet Church.JPG|Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին (Մաշտոց հայրապետ, ՞Սումպենց վանք՞), 12-13 դդ.
File:Garni, Surb Astvatsatsin Church.jpg|Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին, 17-19 դդ.
File:Garni, Khumarzham (Khonarvats) Church ruins06.jpg|Եկեղեցի (Խոնարհված եկեղեցի, Խումարաժամ), 4-5 դդ.
Image:Garni Gorge Armenia (31).JPG|Քարերի Սիմֆոնիա
Image:Havuts Tar Complex.JPG|Հավուց Թառի վանք, 11-13 դդ.
Image:Aghjots Vanq.jpg|Աղջոց վանք, 13 դ.
|Գառնու կամուրջի նախկին (2009 թ.) և ներկայս տեսքը (2014 թ.)


## Տես նաև
* Գառնիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)
* Գառնու հեթանոսական տաճար
* Քարերի սիմֆոնիա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գառնու ամրոց
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի տեսարժան վայրեր
Հոբբի

**Հոբբի** ( անգլերեն hobby գերմաներեն Hobby), շահույթ չհետապնդող ժամանցի տեսակ, որոշակի զբաղմունք, հետաքրքրություն, որով զբաղվում են ազատ ժամանակ, անձնական հետաքրքրությունը բավարարելու համար։

Հոբբին կարող է լավ միջոց լինել սթրեսի դեմ պայքարելուց։ Այն օգնում է ինքնադրսևորվել, գտնել համախոհ ընկերների և հաճախ նաև գիտելիքներ ձեռք բերել։

Այն, ինչ մեկի համար հոբբի է, մյուսի համար կարող է լինել մասնագիտություն։ Օրինակ՝ ուտելիք պատրաստելը կամ ծաղիկ աճեցնելը։

*
Միխայելովկա (Լոռու մարզ)

**Միխայելովկա**, գյուղ Հայաստանի Լոռու մարզի Տաշիր համայնքում։

Գտնվում է Տաշիր քաղաքից մոտ 2 կմ հյուսիս։ Գյուղը գտնվում է Տաշիր գետի ձախ ափին՝ ծովի մակարդակից 1530 մետր բարձրության վրա։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Միխայելովկայի մշտական բնակչությունը կազմել է 713, առկա բնակչությունը՝ 663 մարդ։ 19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարի գրեթե բացառապես ռուսներ, հետագայում՝ հայեր, ռուսներ և, մինչև 1989 թ., ադրեջանցիներ։ Ռուս բնակիչների նախնիները գաղթել են Ռուսաստանի Վորոնեժի և Սարատովի նահանգներից։

Միխայելովկայի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Տես նաև
* Լոռու մարզ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լոռու մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Լոռու մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Տաշիր համայնքի բնակավայրեր
Եզոպոս

**Եզոպոս, Եզովպոս, Այզովպոս** (, ), անտիկ աշխարհի առակախոս։ Նրանով է պայմանավորված համաշխարհային գրականության մեջ  առակագրության զարգացումը՝ իբրև առանձին ժանրի։ Եզոպոսի մասին տեղեկությունները պատմական չեն։ Ամենահին հիշատակությունը մ.թ.ա. 5-րդ դարի պատմիչ Հերոդոտոսի մոտ է, որտեղից ենթադրվում է, որ Եզոպոսը ապրել է մ.թ.ա. VI դ. Սամոսում, եղել ոմն Յադմոնի ստրուկը և սպանվել Դելփիքում։ Կան նաև ենթադրություններ, ըստ որոնց, նա թրակացի կամ փռուգացի ստրուկ էր։ XIII դ. տարածվել է Եզոպոսի կենսագրությանը Մաքսիմոս Պլանուդեսի օրինակը։ Կենսագրության երկրորդ ընդարձակ մասը մ.թ.ա. VII դ. ապրած ասորա–բաբելոնական իմաստուն Ախիկարի սյուժեն է։ Հայ հին մատենագրության մեջ մինչև 1356 դ. Եզոպոսի կենսագրությունը թարգմանելու փորձ չի արվել։ Թարգմանվել են միայն «Առակք Ողիմպիանու» առակը։ V դ. արդեն հայերին ծանոթ էր Ախիկարի զրույցը՝ «Պատմութիւն և խրատք Խիկարայ Իմաստնոյ»։ Եզոպոսյան կամ ախիկարյան սյուժեի տարածման գործում մեծ դեր ունի հայկական տարբերակը, որն այժմ պահպանվում է և հնագույնն է։ Այն թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով։ Առակներում դեմոկրատական աշխարհայեցողության դիրքերից է արտահայտել անտիկ Հայաստանի բարոյականությունը և վարքը, նշավակել մարդկային մոլությունները, արատները և կենդանիների վարքից բերված օրինակներով փորձել ուղղել դրանք։

Մեզ հասած եզոպոսյան առակների հիմնական ժողովածուն (500-ից ավելի առակներ) կազմվել է I–II դարերում։ Հետագա դարաշրջանների առակագիրները (օրինակ՝ ֆրանսիացի Ժան դը Լաֆոնտենը, ռուս Իվան Կռիլովը և ուրիշներ) օգտվել են Եզոպոսի առակների սյուժեներից և փոխադրել դրանք։ Հին Հունաստանում ծագել է եզոպոսյան լեզու արտահայտությունը, երբ թե բանավոր, թե գրավոր խոսքում մտքերը Եզոպոսի նման արտահայտում են քողարկված, փոխաբերական արտահայտություններով։ Հայ գրականության մեջ եզոպոսյան լեզուն վարպետորեն օգտագործել է առակագիր Վարդան Այգեկցին։ V դարում հայերն արդեն ծանոթ էին եզոպոսյան առակներին։

## Եզոպոսը հայերեն
* Խոհարար և շուն; Նապաստակք և գորտք; Բու և գիշերահաւ; Աղուէս և շուն; Աղվեսն և հովազը; Ոչխար և շուն։ «Արշալոյս Արարատեան», 1851, № 388: Հունարեն բնագրից թարգմ.՝ Աբել Մխիթարյան։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Աշխարհի առաջին առակագիրը - Եզոպոս
* Երեք պատմություն Եզոպոսի կյանքից
* Եզոպոսի առակները անգլերեն

Կատեգորիա:Ստրուկներ
Կատեգորիա:Հին հույն առակագիրներ
Կատեգորիա:Հին հույն գրողներ
Կատեգորիա:Սպանված գրողներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի գրողներ
Կատեգորիա:Հունարեն գրողներ
Կատեգորիա:Առակագիրներ
Նետ

300px|մինի|Տռադիցիոն նշանակետային նետ և հաաման միջնադարյան նետ։
մինի|աջից| |alt=

**Նետ ու աղեղ**, հնագույն հեռահար զենք։

Գործածվել է որսորդության և ռազմական նպատակներով։ Օգտագործել են աշխարհի գրեթե բոլոր ժողովուրդները (բացի Ավստրալիայի ու Միկրոնեզիայի բնիկներից)՝ մեզոլիթից մինչև XVII դ., որոշ ժողովուրդները՝ մինչև XX դ.։

Հասարակ աղեղը բաղկացած է փայտյա ճկած ձողից և ծայրերը պիրկ կապող լարից (բուսական թել, աղիք), նետը՝ եղեգնյա կամ բարակ փայտյա ձողից (մի ծայրը սլաք, մյուսին՝ փետուր ագուցված)։ Աղեղնափայտի և լարի միջև եղած տարածությունը կոչվում է լիճ։ Որքան լայնալիճ է աղեղը, այնքան այն առաձգական է և հեռանետ։ Միջին դարերում նետն ու աղեղը երկար ժամանակ գործածվել է հրազենին զուգահեռ։ Հին և միջնադարյան բանակներում գործել են նետաձիգների զորական ստորաբաժանումներ։ Նետաձգությունը հայտնի է նաև որպես հնագույն մարզաձև։

## Տես նաև
* Գնդերիթ
* Հարպուն
* Տեգ
* Ֆլեշետտա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Ю. Худяков. О символике стрел кочевников Центральной Азии  // Этнографическое обозрение. № 1, 2004, с. 102—111

## Արտաքին հղումներ
* Луки и стрелы (компилятивное исследование)
* Как сделать стрелы для лука своими руками? Наглядная инструкция 
* http://www.russianamerica.com/common/arc/story.php/809528?id_cr=140

Կատեգորիա:Զենք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նետաձգություն
Ավան (բնակավայրի տեսակ)

**Ավան** անունը պատկանում է այն տեղանունների թվին, որոնք իրենց նախնական նշանակությամբ հասարակ են, բայց հետագայում դարձել են աշխարհագրական հատուկ անուն։

Ավան բառը հայերենում փոխառված է պահլավերենից։ Նա ունի «գյուղի» կամ «շենի» իմաստ։ Ի դեպ, անցյալում սովորաբար ավան են կոչվել այն բնակավայրերը, որոնք պարսպապատ չեն եղել և դրանով էլ հենց տարբերվել են քաղաքներից։ Ավան մասնիկը միացվել է մեր շատ տեղանունների։ Այդ ձևով են առաջացել Ստեփանավան, Գեղամավան, Արտավան և այլ անուններ։

Ավանը եղել է Այրարատյան նահանգի Կոտայք գավառի նշանավոր բնակավայրերից մեկը։ Նա դեռ յոթերորդ դարի սկզբում եղել է կաթողիկոսանիստ վայր։ Անցյալի հուշարձաններից նշանավոր է վեցերորդ դարի ճարտարապետական հուշարձաններից՝ Ավանի տաճարը, որը եղել է միջնադարյան հայ ճարտարապետության աչքի ընկնող կոթողներից մեկը։

Տաճարը կառուցել է հակաթոռ կաթողիկոս Հովհան Սյունականը։ Դա այն շրջանն էր, երբ Հայաստանը կրկին բաժանվեց Պարսկաստանի և Հունաստանի միջև։ Այդ ժամանակներում էր, որ Ավանում Հովհան կաթողիկոսը (519—602) հիմնեց այս տաճարը և Ավանն էլ դարձրեց կաթողիկոսանիստ վայր, ի հակադրություն Էջմիածնի կաթողիկոսարանի։ Դրա համար էլ ասում են հակաթոռ կաթողիկոս կամ քաղկեդոնական կաթողիկոսություն։ Այսինքն՝ հայ եկեղեցական օրենքով ընտրված կաթողիկոսին հակառակ։ Ավանի տաճարի նախատիպը եղել է Էջմիածնի Մայր Տաճարը։ Այդ առթիվ ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանը գրում է՝ «Այս Հովհան կաթողիկոսը Ավանում շինեց 6-րդ դարու մեջ մի եկեղեցի, որ նմանություն էր բերում Էջմիածնին. այս նմանությունն այն ժամանակ պատշաճ էր համարվում, որովհետև Հովհանը նստում էր հակաթոռ կաթողիկոս, հակառակ Էջմիածինի, ուստի շինած կաթողիկոսական եկեղեցին ևս պիտի ունենար Էջմիածնի ավանդական ձևը, իբրև կաթողիկոսական լուսավորչական ձև»։

Ավանը իր ժամանակին եղել է շատ բազմամարդ և ընդարձակ բնակավայր, ունեցել է այլ եկեղեցիներ ու վանքեր ևս, որոնց փլատակներն են մեզ հասել, որպես լուռ վկաներ նրա անցյալի պատմության։
Բյութանիա

|մինի|Բյութանիա հռոմեական պրովինցիան շուրջ 120 թվականին
**Բյութանիա** (, ), մ.թ.ա. 5-րդ դարից մինչ մ.թ.ա. 64 թ. Փոքր Ասիայի հյուսիսում գոյություն ունեցած թագավորություն։ Աչքի էր ընկնում բարձր մշակույթով և զարգացած քաղաքներով (Նիկոմեդիա, Քաղկեդոն և այլն)։ Մ.թ.ա. 64 թ. միացվում է Պոնտոսին և ընդգրկվում Հռոմեական պետության կազմի մեջ՝ որպես մեկ վարչական միավոր՝ պրովինցիա։ Գրավել է Փոքր Ասիա թերակղզու հյուսիսարևմտյան՝ Սև և Մարմարյա ծովերին հարող մասը։ Վարչական տեսակետից Բյութանիայի մեջ մտել են հայաբնակ մի քանի գավառներ՝ Նիկոմիդիա (Իզմիթ), Ատաբազար, Գասթեմունի, Բուրսա և այլն։ Պատմական Բյութանիայից Երևան են ներգաղթել գլխավորապես Ատաբազարի և Նիկոմեդիայի հայերի բեկորները։

Կատեգորիա:Արևելքի պրետորիական պրեֆեկտուրա
Կատեգորիա:Թուրքիայի հին հունական հնավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Հին աշխարհի պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Պատմական երկրներ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Կատեգորիա:Փոքր Ասիա
Կատեգորիա:Փոքր Ասիայի պատմական շրջաններ
Հաբեթ

**Հաբեթ** (դաս. ուղղագրությամբ՝ **Յաբեթ**) ( *Yép̄eṯ*, in pausa  *Yā́p̄eṯ*;  **; ), ըստ Աստվածաշնչի՝ Նոյի կրտսեր որդին։ Հաբեթի որդիներ Գամերը, Մագովգը, Մադայը, Հավանը, Թոբելը, Մոսոքը և Թիրասը համարվում են հնդեվրոպական մի շարք ժողովուրդների ազգահայրերը։ Արաբական ավանդազրույցը Հաբեթին վերագրում է 11 որդի, որոնք դարձել են 11 ասիական ժողովրդի ազգահայրը։ Միջնադարյան և վաղ նորդարյան հեղինակները Հաբեթին համարում են եվրոպական ժողովուրդների նախահայրը։ Հայկական ավանդությունը նրա ավագ որդի Գամերի կրտսեր որդուն՝ Թորգոմին, համարում է Հայոց անվանադիր նախնի Հայկի հայրը։ Այդ պատճառով հայ մեկնիչները Հաբեթի անունով հայերին անվանում են «Յաբեթեան տոհմ»։ Հեթանոսական աղբյուրներում հայտնի է Հաբետոսթե անունով։
thumb|250px|right|Քարտեզում ցույց է տրված Նոյի հետնորդների տարածումը ըստ Ազգերի աղյուսակի: Հաբեթի հետնորդները նշված են կարմիրով:

Ծննդոց գրքի 10-րդ գլխում բերված է Ազգերի աղյուսակը, որտեղ արտացոլված է, թե ջրհեղեղից հետո աշխարհն ինչպես է բնակեցվել Նոյի հետնորդների կողմից՝ սկսած Հաբեթի հետնորդներից։

Ժամանակակից գիտության մեջ վարկածներ են առաջ քաշվել (միջնադարյան և վաղ նորդարյան հեղինակների կողմից, հնդեվրոպական ժողովուրդների նախահայրը համարվող) Հաբեթի նախնյաց տան գտնվելու վայրի վերաբերյալ։ Ներկայացվող ամենատարածված տարբերակներից է համարվում «Հայկական․» (երբեմն նաև անվանված՝ «Մերձավորարևելյան կամ Առաջավորասիական․») վարկածը, որը ենթադրում է, որ նախահնդեվրոպական լեզուն ծագել է Հայկական լեռնաշխարհից։ 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*
* Easton Bible dictionary about Japheth
* Smith's Bible Dictionary about Japheth
* International Standard Bible Encyclopedia: Japheth
* Japheth in the Jewish Encyclopedia
* Japheth's family tree at complete-bible-genealogy.com

Կատեգորիա:Հին Կտակարանի անձինք
Բել

**Բել** (Բելոս, Բահաղ), բաբելոնյան գերագույն աստված, Բաբելոն քաղաքի հովանին։ Սեմական ցեղերը նախապես Բել են անվանել ամեն մի կուռքի, յուրաքանչյուր ցեղ ունեցել է իր Բելին։ Բնակություն հաստատելով Միջագետքում և ընդունելով շումերական հնագույն դիցարանը՝ սեմական ցեղերն ու ժողովուրդները Շումերի գլխավոր աստված Էնլիլին անվանել են Բել։ Բելը նույնացվել է նաև Մարդուկ աստծուն, և նրա հիշատակը տոնվել Նոր տարվա սկզբին, Բաբելոն քաղաքի գլխավոր տաճարում։ Բելի ոսկե անդրին տեղադրվել է «Բաբելոնի աշտարակի 7-րդ հարկի վրա կառուցված «կապույտ տաճարում»։ Բելը նույնացվել է Սատուրն մոլորակին։ Աստվածաշնչում Բելը հիշատակված է Քամյան Քուշի որդի Նեբրովթ անունով՝ որպես քաջ և հսկա որսորդ, որը, հռչակվելով Բաբելոնի առաջին թագավոր, ընդարձակել է տիրակալությունը։ Ենթադրվում է, որ Բել–Նեբրովթի պաշտամունքը Բաբելոն է ներմուծվել Եթովպիայից։ Մովսես Խորենացին նույնպես Բել–Նեբրովթին անվանում է բնիկ եթովպացի։ Բելի կերպարն արտացոլվել է «Հայկ և Բել» հայ դիցաբանական առասպելի մեջ։

## Տես նաև
* Մարդուկ

Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Աքքադյան դիցաբանություն
Կատեգորիա:Գերագույն աստվածներ
Կատեգորիա:Միջագետքի աստվածություն
Գյումրիի զինանշան

**Գյումրիի զինանշան**, հաստատվել է 2001 թվականի մարտի 29-ին՝ Գյումրիի ավագանու կողմից։ Հեղինակ՝ ՀՀ նկարիչների միության անդամ, Գյումրիի գլխավոր նկարիչ Լյովա Ղուկասյան։

Զինանշանի վերևում հովազի տեսքով պատկերված է Բագրատունիների զինանշանը․ վերջիններիս նստավայրը եղել է Շիրակի մարզում։
Կամարը, դրա մեջ պատկերված Արագած սարը և եկեղեցին խորհրդանշում են Գյումրուն բնորոշ բնության ու ճարտարապետության տարրեր։ 
Արագածի վերևում պատկերված է Լուսավորչի կանթեղը․ ըստ լեգենդի Արագածի գագաթների միջև կախված է Գրիգոր Լուսավորչի կանթեղը։
Ուղղալարը արհեստների խորհրդանիշն է, ցորենի հասկերը՝ լիության, գիրքն ու քնարը՝ կրթության ու գիտության, արվեստի ու մշակույթի խորհրդանիշերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյումրի
Կատեգորիա:Հայկական զինանշաններ
Էլեկտրոնիկա

մինի
մինի
մինի|200px
**Էլեկտրոնիկան** համեմատաբար նոր տեխնոլոգիա է։ Տրանզիստորները՝ միկրոսխեմաների կարևոր բաղադրամասերը, հայտնագործել են 1947 թվականին։ ժամանակակից էլեկտրոնային տեխնոլոգիան պայմանավորող միկրոսխեմաներն անհայտ էին մինչև 1962 թվականը։ էլեկտրոնիկայի հիմքում էլեկտրականության օգտագործման ձևերն են՝ փոքր քանակության էլեկտրաէներգիայով մեծ քանակության էլեկտրաէներգիա վերահսկելու հնարավորությունը։ էլեկտրոնային անջատիչը, ի տարբերություն սովորական լույսի անջատիչի, կարելի է աշխատեցնել մի այլ էլեկտրոնային անջատիչով։ Ուստի պարզ միկրոսխեմայում կարելի է հավաքել անջատիչների (տրանզիստորների) հսկայական հանգույցներն, մեկով վերահսկել մյուսը՝ բարդ հաջորդականությամբ իրականացնելով գործողություններ, որոնք էլեկտրականության մի տեսակը փոխարկում են մյուսին։ էլեկտրոնիկայի զարգացման ապշեցուցիչ արագությունն ապահովում է հենց էլեկտրոնիկան, այնպես, ինչպես հենց համակարգիչների օգնությամբ են ստեղծում առավել կատարյալ համակարգիչներ։ Համակարգիչներն այսօր կատարում են հազարավոր անգամ ավելի շատ գործողություններ, քան 50 տարի առաջ։

## Սիլիցիումի մշակումը
էլեկտրոնային սխեմաները պատրաստում են՝ մաքուր սիլիցիումիս խառնուրդներ ավելացնելով և մշակելով։ Միկրոսխեմաներն օգտագործում են՝ էլեկտրական հոսանքը վերահսկող մանրաչափ սարքեր ստեղծելու համար։ Այստեղ ճարտարագետը ստուգում է վակուումային խցիկը։

## Տրանզիստոր
Տրանզիստորներն աշխատում են Էլեկտրոնների շարժումը կառավարելով, բայց նրանցում մասնիկները շարժվում են պինդ մարմնի և ոչ թե վակուումի միջով ու անջատվելու համար տաքացման կարիք չունեն։ Անհատական տրանզիստորներն օգտագործում Են տարբեր սարքեր կառավարելու համար։ Քանի որ տրանզիստորները պատրաստում են միայն մի նյութի՝ սիլիցիումի մշակմամբ, ապա մեկ սխեմայի վրա կարելի Է հավաքել հազարավոր տրանզիստորներ։

## Առաջին Էլեկտրոնային Լամպը
1904 թվականին հայտնագործեցին, որ էլեկտրոն կոչվող շատ փոքր մասնիկները, պոկվելով տաք | լարերից և թափառելով վակոտւմամ, կարող են օգտագործվել էլեկտրական շղթայում։ 1906 թվականին ամերիկացի Լի դը Ֆորեսթը (1873-1961) հայտնագործեց այդ էլեկտրոններն էլեկտրականությամբ կառավարելու եղանակ և ստեղծեց առաջին Էլեկտրոնային սարքը՝ Էլեկտրոնային լամպը։

## Հզորացված Միկրոսխեմա
Միկրոսխեմաների շնորհիվ Էլեկտրոնիկան վերածվեց աշխարհը վերափոխող ուժի։ Առաջին փորձնական սիլիցիումային սխեման ստեղծվեց 1958 թվականին։ Առաջին արդյունաբերական սխեմաները պարունակում Էին ընդամենը մի քանի տասնյակ, իսկ ներկայիս
սխեմաները՝ միլիարդից ավելի տրանզիստորներ։ Առաջին պրոցեսորը, որը պարունակել է միլիարդից ավել տրանզիստորներ, արտադրվել է Intel ընկերության կողմից 2006 թ.:

## Սկավառակի Շարժաբեր
Համակարգչի գլխավոր արժանիքը հիշողությունն Է, առանց որի բոլոր տեղեկություններն ու հրահանգները ձեռքով պիտի հաղորդեինք մեքենային և հետ ստանայինք։ Համակարգիչներն ունեն արագընթաց Էլեկտրոնային հիշողություն, որը պահեստավորում է ընթացիկ բոլոր տեղեկությունները։ Ավելի դանդաղընթաց հիշողությունը, ինչպիսին Է անհատական համակարգչի այս մագնիսական սկավառակի հիշողությունը, օգտակար Է այլ տվյալների համար. սա Էժան Է և հոսանքի անջատման դեպքում հիշողությունը չի կորցնում։ Համակարգիչը սկավառակի վրա գտնվող տվյալները գտնում Է մեկ ակնթարթում։

Կատեգորիա:Տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա
Արածանի

**Արածանի**, գետ Հայկական լեռնաշխարհում։ Երկարությունը 722 կմ է, ավազանը՝ 40000 կմ2։ Հին ժամանակներում գետն ամբողջությամբ հոսել է Մեծ Հայքի թագավորության տարածքով։ Ներկայումս հոսում է Թուրքիայի տարածքով։ 

## Անվանումներ
Հին հունա-հռոմեական աղբյուրներում կոչվել է Արսանիաս (), ներկայումս թուրքերը կոչում են Մուրատ (թուրք.՝ Murat Nehri)։ Կոչվել է նաև Արևելյան Եփրատ, Արզանիա(ս), Արսինես և այլն։ Միանալով Արևմտյան Եփրատին՝ առաջացնում է Եփրատ գետը։ Երբեմն Արածանիի այն հատվածը, որն անցնում է Բալուի շրջանով անվանել են Բալուա գետ։

Ասորեստանյան աղբյուրներում ասորերեն անվանումը Արսանիս։ Քյաթիբ Չելերիի վկայությամբ թուրqերը երբեմն կոչել են Արմանի։ Հանդիպում են ջրվեժներ, որոնցից հիշակատվում է «Գվագվա» անունով ջրվեժը։

## Ջրագրություն
Հին մատենագիրները Արածանին հիշում են որպես ինքնուրույն գետ և ոչ որպես Եփրատի վտակ։ Սկիզբ է առնում Ծաղկանց լեռների հյուսիսային մասից՝ մոտ 3060 մ բարձրությունից։ Վերին հոսանքում անցնում է խոր կիրճով դեպի հյուսիս, ապա հյուսիս-արևմուտք, դուրս գալիս Ալաշկերտի դաշտ և հոսում հարավարևմտյան ուղղությամբ։ Արածանի գլխավոր վտակներն են Բագրևանդը, Խնուսը, Բյուրակնը (աջից), Մանազկերտը, Մեղրագետը, Ճապաղջուրը (ձախից)։ Հորդանում է ապրիլ-մայիսին, դաշտային մասերում ողողում շրջակա տարածությունները. ցածր մակարդակը՝ հուլիս-օգոստոսին։ Ձմռանը սառցակալում է։ Դեռևս ուրարտական ժամանակներից օգտագործվում է ոռոգման նպատակներով։

Արածանին ընդունում է բազմաթիվ վտակներ, որոնցից է Աղի ջուրը։

## Պատմություն
Արածանու ավազանում են գտնվում Վաղարշակերտ, Մուշ, Բալու, Խարբերդ քաղաքները։ Արածանին, որի հովիտը հայ ժողովրդի բնօրրաններից է, Հայաստանի սրբազան պաշտամունքի գետն է։ Նրա ակունքների մոտ էր գտնվում Հայոց զորքի գլխավոր բանակատեղին՝ Շահապիվանը, որտեղ գումարվում էին աշխարհաժողովներ և կատարվում նավասարդի տոները։ Մ.թ.ա. 68-ին Արածանի ափին տեղի ունեցավ Արածանիի ճակատամարտը՝ հայոց և հռոմեական զորքերի միջև։ Հայաստանում քրիստոնեությունը պաշտոնական կրոն հռչակելիս Արածանիում մկրտվեցին Հայոց թագավոր Տրդատ Գ, զորքը և ժողովուրդը։ Արածանի ավազանի բնակչությունը մինչև Մեծ եղեռնը հիմնականում կազմում էին հայերը։ Ըստ նրանց մեջ տարածված ավանդության, Արածանու հովտում է եղել դրախտը։

## Լեռնագրություն
Գետի հովտի ստորին հոսանքում կա *Բեյրիմաս* դաշտ։ Ունի հորդաբուխ աղբյուրներ՝ պաղ ու անուշահամ ջրերով։ Նշմարվել է աղահանք։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եփրատ գետի վտակներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գետեր
Հայրապետ Հովհաննիսյան

**Հայրապետ Հակոբի Հովհաննիսյան** (), հայ աշխարհագետ, մանկավարժ։ Պրոֆեսոր (1935)։ Հիմնադրել ու ղեկավարել է Երևանի պետական համալսարանի աշխարհագրության ամբիոնը, նախաձեռնել է Հայկական աշխարհագրական ընկերության ստեղծումը, հեղինակել է աշխարհագրությանն ու երկրաբանությանը նվիրված մենագրություններ, դպրոցական դասագրքեր։ Բնագիտական թեմաներով նրա կարդացած հրապարակային բազմաթիվ դասախոսությունները լույս են տեսել առանձին գրքով՝ «Մարդ և տիեզերք» վերնագրով։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1878 թվականի փետրվարի 28-ին Նախիջևանի Օրդուբադի շրջանի Հանդամեջ գյուղում (այժմ՝ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն)։ Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Թիֆլիսի երկրորդ արական գիմնազիայում, որն ավարտել է 1896 թվականին։ 1904 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի բնագիտական բաժինը։ Վախճանվել է 1938 թվականի մարտի 5-ին Երևանում։

## Աշխատանք
1907-1914 թվականներին եղել է բնագիտության և աշխարհագրության ուսուցիչ Թիֆլիսի օրիորդաց գիմնազիաներում, 1914-1917 թվականներին՝ բնագիտության ուսուցիչ Բաքվի գիմնազիաներում։ 1918 թվականին եղել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության լուսավորության նախարարի օգնական, 1919-1927 թվականներին՝ Երևանի արական գիմնազիայի (Խաչատուր Աբովյանի անվան դպրոց) վերատեսուչ, ապա տնօրեն, 1923-1938 թվականներին՝ աշխարհագրության դասախոս Երևանի պետական համալսարանում, 1929 թվականին ղեկավարել է ԵՊՀ ֆիզիկական աշխարհագրության ամբիոնը, դոցենտ (1929), 1933 թվականին որպես պատգամավոր մասնակցել է Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) գումարված աշխարհագետների համամիութենական համագումարին և ընտրվել նախագահության անդամ։ 1935-1937 թվականներին եղել է ԵՊՀ աշխարհագրական-երկրաբանական ֆակուլտետի դեկան, պրոֆեսոր (1935)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ԵՊՀ Աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի ուսանողական կայք
* Հայրապետ Հովհաննիսյանի մասին ԵՊՀ կայքում 

Կատեգորիա:Հայ աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Գալուստ Խանենց

**Գալուստ Խանենց** (Խանյան, ), իրանահայ բանաստեղծ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թեհրանում 1910 թվականի հունվարի 25-ին։ Ուսումը եղել է տեղական դպրոցներում և Լիսե Սան Լուի ֆրանսիական դպրոցում։ Հետագայում աշակերտել է ճարտարապետ Մարգար Էլգալի մոտ և ուսանել է ճարտարապետություն նրա դասընթացներում, նա ստացել է պատվո նշան ժամանակակից Թագավորից իր կրած նեղությունների համար Գոլեստան պալատի Նորոգման համար։

Նա մանուկ հասակից զբաղվել է գրականությամբ, հրատարակված ունի ութը չափածո հատորներ՝ «Ամբողջ սրտով», «Հրաշալի զորություն», «Բարև քեզ, մարդ», «Հայ ժողովրդի վերածնունդը», «Լուսամուտը», ինչպես և պարսկերենի թարգմանված՝ «Հրաշալի զորություն» և «Բարև քեզ մա՛րդ» հատորները։

Գալուստ Խանենցը եղել է «Նոր էջ» գրական խմբակցության հիմնանդամներից, այս խումբը 1935 թվականին հրատարակեց իր առաջին հատորը «Նոր էջ» անունով, որպես «ժողովածու իրանահայ երիտասարդ գրողների»։

Գալուստ Խանենցը քանիցս մեծարանքի է արժանացել Հայաստանյան և արտասահմանյան մի շարք կազմակերպությունների կողմից։ Նաև շնորհվել է երեք գրական մրցանակներ, Խանենցի ստեղծագործությունների արժեքավորումը տվել է Թորոս Թորամանյանը, նրան նվիրած (Հալեպում հրատարակած) իր «Մարդերգակ բանաստեղծը» գրքի մեջ։

Գալուստ Խանենցը մահացել է 1998 թվականի հունիսի 4-ին Թեհրանում։

## Երկեր
* Սփյուռքահայ բանաստեղծություն (ժողովածու), Երևան, 1981։

## Թարգմանություններ

* Ֆրանսիական պոեզիա.- Երևան։ Երևանի համալս. հրատ., 1984.- 480 էջ.- (Ուսանողի գրադարան).- Բովանդ-ից՝ Ժյուլ Սյուպերվիել. Բռնել; Նավահետքը։

## Գրականություն
* Թորանեան Թ., Մարդերգակ բանաստեղծը՝ Գալուստ Խանենց, Հալէպ, 1995։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Գալուստ Խանենցի գործերից armenian-poetry.blogspot.com կայքում
* ՀՈԳԵԳԱԼՈՒՍՏ ԵՒ…ԳԱԼՈՒՍՏ ԽԱՆԵՆՑ 

Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ
Անի Դիֆրանկո

**Անի Դիֆրանկո** (, ), ամերիկացի երգիչ, երաժիշտ, բանաստեղծ և ակտիվիստ է : Նա ավելի քան 20 ալբոմ է թողարկել։ Դիֆրենկոն իր ողջ կարիերայի ընթանցքում դրական արձագանք է ստացել քննադատողների կողմից։

Դիֆրենկոյի երաժշտությունը դասակարգվել է ֆոլկ ռոքի և ալտերնատիվ ռոքի, չնայած, որ այն ներառում է նաև փանկ ռոք, ֆանկ ռոքի, հիփ հոփի և ջազի լրացուցիչ ազդեցություն։ Նրա բոլոր ալբոմները թողարկված են իր սեփական լեյբլով՝ Righteous Babe, ընձեռելով էական ստեղծագործական ազատություն։

Դիֆրենկոն նաև աջակցել է մի շարք հասարակական և քաղաքական շարժումների՝ բարեգործական համերգներ տալով, թողարկելով բարեգործական ալբոմներ և ելույթ ունենալով հանրահավաքներին։ Իր խորհրտատուներից նա հաշվի է նստել ամերիյան ֆոլկ երգիչ ու երգահան Փիթ Սիգերի հետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1970 ծնունդներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի աթեիստներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգիչներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կին կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգահաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ռոք կիթառահարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ-ն երաժշտության մեջ
Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ երաժիշտներ
Հայկ (համաստեղություն)

**Հայկ** կամ **Օրիոն** (լատիներեն՝ *Orion*), համաստեղություն է՝ Ցուլ, Երկվորյակներ, Միաեղջյուր, Նապաստակ, Էրիդան համաստեղությունների միջև։

Ամենապայծառ աստղերը 0,1 (Ռիգել), 0,3-1,2 (Բետելգեյզե), 1,6 (Բելատրիքս) տեսանելի աստղային մեծության են։ Համաստեղության երեք աստղերը կազմում են նրա «գոտին», որին հայերն անվանել են Շամփուրք Հայկի, Քար ու կշեռք։ Համաստեղությունում է գտնվում անզեն աչքով տեսանելի Մեծ միգամածությունը (գազափոշային ամենախոշոր ամպերից մեկը), որն ամենամոտն է Արեգակնային համակարգին։ Համաստեղությունում կան մեծ թվով փոփոխական աստղեր և կրկնակի աստղեր։ Դիտումների համար բարենպաստ են նոյեմբեր – հունվար ամիսները։

## Պատմություն
Ըստ հին հունական լեգենդներից մեկի՝ Օրիոնը ծովերի աստված Պոսեյդոնի որդին է, որի տարերքը եղել է որսորդությունը։ Մի անգամ այնպես է պատահում, որ որսի թեժ պահին նա անխտիր ոչնչացնում է բոլոր գազաններին։ Որսի աստվածուհի Արտեմիսը, ցանկանալով փրկել մնացած գազաններին, Օրիոնի մոտ է ուղարկում Կարիճին, որի խայթոցից էլ նա մահանում է։ Իսկ քանի որ նա արել էր նաև բարի գործեր՝ ոչնչացնելով գիշատիչներին, ապա բարձրացվում է երկինք ու դասվում համաստեղությունների շարքը։

## Անվանումը
Հայերն Օրիոն համաստեղությունը կոչել են Հայկ՝ մեր անվանադիր նահապետի անվամբ։

[մինի|200px|[Հայկ նահապետը Հայկ համաստեղության խորքին, 1997 թվականի ՀայՓոստի նամականիշ]]

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատաստերիզմներ
Կադմոս

**Կադմոս**, ըստ ավանդության՝ հայ ժողովրդի անվանադիր Հայկ Նահապետի թոռը՝ Արամանյակի որդին։ Կադմոսը Հայկից ժառանգություն է ստացել կալվածք և տուն Արարատի երկրում՝ Վանա լճից հարավ։ Երբ Ասորեստանի թագավոր Տիտանյան Բելը ներխուժում է Հայաստան, Կադմոսը շտապում է Հայք և առաջինն է Հայկին տեղեկացրում բռնակալի հարձակման մասին։ Բելի դեմ ճակատամարտում Կադմոսը՝ որպես կորովի աղեղնավոր և սուսերամարտիկ, գտնվում էր Հայկի ձախ թևում։ Բելին սպանելուց հետո Հայկը Կադմոսին պարգևում է հարուստ ավար և անվանի մարդիկ իր ընդոծիններից։

Կատեգորիա:Հայոց նահապետեր
Անդրանիկ Բաղդասարյան

**Անդրանիկ Բախշիի Բաղդասարյան** (), հայ աշխարհագետ։ Աշխարհագրական գիտությունների դոկտոր (1952), պրոֆեսոր (1960), ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1971)։ ՀԽՍՀ վաստակավոր գործիչ (?)։

## Կենսագրություն
1942 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1943 թվականից զբաղվել է կլիմայի ուսումնասիրությամբ։

1958-1991 թվականներին ղեկավարել է ՀԽՍՀ ԳԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի աշխարհագրական բաժինը։ 1955-1975 թվականներին եղել է Հայկական աշխարհագրական ընկերության նախագահ։ 1975-1986 թվականներին զբաղեցրել է ՀԽՍՀ ԳԱ Երկրի մասին գիտական բաժանմունքի ակադեմիական քարտուղարի տեղակալի պաշտոնը։ Եղել է ԽՍՀՄ աշխարհագրական ազգային կոմիտեի անդամ, Միջազգային աշխարհագրական ընկերության անդամ (1964-1976)։

Դասախոսել է ԵՊՀ-ում, Երևանի Խ. Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտում (1948-1968)։

## Աշխատություններ
Հատկապես արժեքավոր են կլիմայագիտության, լանդշաֆտագիտության և բժշկական աշխարհագրության բնագավառում կատարած հետազոտությունները։ Հեղինակ է մենագրությունների, քարտեզների ու ատլասների։ Ղեկավարել է ՀԽՍՀ կոմպլեքսային առաջին ատլասի աշխատանքները։

Կազմել և հրատարակել է Հայաստանի տարածքի ուղղաձիգ կլիմայական և ագրոբիոկլիմայական գոտիների քարտեզները, եղել է Հայաստանի տարածքի ատլասի գլխավոր խմբագիր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Աշխարհագրական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ