17-րդ դարի փիլիսոփայություն

[180px|մինի|[Կոնֆուցիոսի քառագրքի լատիներեն թարգմանությունը, Փարիզ, 1687 թվական]]
17-րդ դարից սկսած փիլիսոփայությունը բուռն զարգացում է ապրում և աշխարհը հարստանում է բազմաթիվ փիլիսոփայական հայեցակարգերով և մոտեցումներով։ Սուրբ գրությունները՝ որպես գիտության հիմնական աղբյուր, մի կողմ մղվեցին և փիլիսոփաները նորից վերադարձան փիլիսոփայական հիմնական հարցերին։ Եվրոպայում, սկսած Վերածննդի դարաշրջանից, թարգմանվում և համակարգվում էին անտիկ փիլիսոփաների պահպանված աշխատանքները։

## Իրադարձություններ
[thumb|[Ջորդանո Բրունո|Ջորդանո Բրունոյի այրումը խարույկի վրա, փորագրված է Կամիլ Ֆլամարիոնի կողմից։]]
* 1600 – Ջորդանո Բրունոն՝ իտալացի փիլիսոփա, բանաստեղծ, ալքիմիկոս, աստղագետ, տիեզերաբանական տեսաբան և էզոթերիկ մտածող, մեղադրվելով հերետիկոսության մեջ՝ կենդանի այրվեց՝ Հռոմի Կամպո դե Ֆիորի հրապարակում։
* 1611 – Ֆեդերիկո Չեզիի կողմից հիմնադրվում է առաջին Accademia dei Lincei գիտական ընկերությունը, որտեղ քննարկվում են գաղափարներ, որոնք մերժում են ավանդական արիստոտելյան աշխարհընկալումը։
* 1620 – Ֆրենսիս Բեկոնի գիտական մեթոդի ձևավորումը խթանում է փիլիսոփայության մեջ փորձարարական (էմպիրիկ) ապացույցների վերանայումը։
* 1633 – Հռոմեական ինկվիզիցիան Գալիլեոյին հայտարարում է «հերետիկոսության ծանր կասկածյալ» այն բանից հետո, երբ նա պաշտպանում է հելիոցենտրիզմը՝ հակադրվելով ավանդական արիստոտելյան տիեզերաբանությանը
* 1641 – Ռենե Դեկարտը իր «Մտորումներ առաջին փիլիսոփայության մասին» աշխատությունում ձևակերպում է մարմնի և մտքի հարաբերության խնդիրը։
* 1643 – Բոհեմիայի արքայադուստր Էլիզաբեթը և Ռենե Դեկարտը փոխանակում են նամակներ՝ քննարկելով իրենց տարբեր դիրքորոշումները հոգու, մտքի և անմահության վերաբերյալ։
* 1649 – Շվեդիայի թագուհի Քրիստինան հրավիրում է Ռենե Դեկարտին՝ ուսուցանելու նրա փիլիսոփայական հայացքները, հատկապես կապված կաթոլիկ դավանանքի մասին նրա ըմբռնման հետ։
250px|thumb|Թագուհի Քրիստինան (աջ կողմի սեղանի մոտ) զրուցում է ֆրանսիացի փիլիսոփա Ռենե Դեկարտի հետ (1884)։
* 1653 – Բլեզ Պասկալը հոգևոր տեսիլք է ունենում կրակի մասին, ինչից հետո նա իր կյանքը նվիրում է աստվածաբանական և փիլիսոփայական ուսումնասիրություններին։
* 1656 – Պորտուգալացի-հրեա փիլիսոփա Բենեդիկտ Սպինոզան` հրեական համայնքից վտարվում է Ամստերդամ, հարցականի տակ դնելով ռաբբինական հեղինակությունը։
* 1660 – Մեծ Բրիտանիայում հիմնադրվում է Լոնդոնի թագավորական ընկերությունը, երբ Գրեշեմ քոլեջի 12 բնափիլիսոփաներ որոշում են ստեղծել «Ֆիզիկա-մաթեմատիկական փորձարարական ուսումնառությունը խթանող քոլեջ»։
* 1668 – Գոտֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը զբաղեցնում է դիվանագիտական պաշտոն Մայնցում, ինչը նրան բացում է լայն մտավոր դաշտ և դառնում է խորը փիլիսոփայական աշխատանքի սկիզբ։
* 1670 – Ներկայացվում է Պասկալի գրազը՝ ստիպելով փիլիսոփաներին վերլուծել Աստծո հանդեպ հավատքի ռացիոնալությունը՝ Ծախս-եկամուտ վերլուծության տեսանկյունից։
* 1687 – Իսահակ Նյուտոնի «Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները» ցույց են տալիս, որ տիեզերքը գործում է տրամաբանական և բացահայտելի օրենքների համաձայն՝ ամրապնդելով էմպիրիզմի և ռացիոնալիզմի դիրքերը։

## 17-րդ դարի փիլիսոփաներ
* Ֆրանցիսկո Սուարես (1548—1617)
* Ֆրենսիս Բեկոն (1561—1626)
* Սեբաստիան Իսկյերդո (1601–1681)
* Գալիլեո Գալիլեյ (1564—1642)
* Մուլլա Սադրա (1571—1640)
* Ռոբերտ Ֆլադդ (1574—1637)
* Թոմաս Հոբս (1588—1679)
* Մերսեն, Մարեն (1588–1648)
* Պիեռ Գասենդի (1592–1655)
* Ռենե Դեկարտ (1596—1650)
* Ինոկենտի Գիզել (մոտ 1600–1683)
* Թոմաս Բրաուն (1605—1682)
* Ջոն Միլթոն (1608—1674)
* Անտուան Առնո (1612–1694)
* Վան Ֆու-չժի (1619—1692)
* Յոհան Կլաուբերգ (1622–1665)
* Բլեզ Պասկալ (1623—1662)
* Գեյլինկս, Արդնոլդ (1624–1669)
* Պիեռ Նիկոլ (1625–1695)
* Բենեդիկտ Սպինոզա (1632—1677)
* Ջոն Լոք (1632—1704)
* Բալթազար Բեկքեր (1634–1698)
* Նիկոլա Մալբրանշ (1638—1715)
* Իսահակ Նյուտոն (1642—1727)
* Գոթֆրիդ Լայբնից (1646—1716)
* Պիեռ Բեյլ (1647—1706)

## Եվրոպա
Արևմուտքում 17-րդ դարի փիլիսոփայությունը սովորաբար դիտարկվում է սկսած Ռենե Դեկարտի աշխատանքներից, որը թողեց հսկայական ժառանգություն հետագա մտածողների համար։ Այս ժամանակաշրջանը Եվրոպայում մարմնավորվում է մեծ փիլիսոփաներով, ովքեր ուսումնասիրում էին այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են էպիստեմոլոգիա, մետաֆիզիկան, տրամաբանությունը, էթիկան, ինչպես նաև հաճախ՝ քաղաքականությունն ու բնագիտությունը:
[thumb|[Ռենե Դեկարտ, 1596 -1650]]
Իմանուել Կանտը իր նախորդներին բաժանում էր երկու ուղղության՝ ռացիոնալիստների և էմպիրիստների։ Երեք հիմնական ռացիոնալիստների շարքում սովորաբար նշվում են Ռենե Դեկարտը, Բենեդիկտ Սպինոզան և Գոտֆրիդ Լայբնիցը։ Էմպիրիստների մեջ առանձնանում են Ֆրենսիս Բեկոնի երեք հետևորդները՝ Թոմաս Հոբսը, Ջոն Լոքը և Ջորջ Բերքլին։
[thumb|[Թոմաս Հոբս (1588-1679)]]
Այս երկու հոսանքների տարբերությունը կայանում էր նրանում, որ ռացիոնալիստները հավատում էին, թե ճանաչումը հնարավոր է բանականությունով։ Իսկ էմպիրիստները հենվում էին փորձի վրա և պնդում, որ իսկական գիտելիքը գալիս է զգայություններից՝ փորձից։ Այսպիսով, ռացիոնալիստները գիտելիքի հիմքում դրեցին մաթեմատիկական մոդելը, մինչդեռ էմպիրիստները՝ ֆիզիկական գիտությունները։ Առաջինները կիրառում էին ճանաչման դեդուկտիվ մեթոդը (ընդհանուր ենթադրությունից դեպի մասնավոր եզրակացություններ), իսկ էմպիրիստները (Ֆրենսիս Բեկոն) հանգեցին այն մտքին, որ պետք է կիրառել ինդուկտիվ մեթոդը (մասնավոր դեպքերից դեպի ընդհանուր եզրակացություն)։

Այս ժամանակաշրջանը նաև դարձավ քաղաքական մտածողության դասական շրջանի ծնունդը, հատկապես Թոմաս Հոբսի «Լևիաթան» գործի, ինչպես նաև Ջոն Լոքի «Երկու տրակտատ իշխանության մասին» աշխատության շնորհիվ

## Հայ փիլիսոփայությունը

Հայ փիլիսոփայությունը 17-րդ դարում նշանավորվում է որպես ուշ միջնադարյան հայ մշակույթի վերակենդանացման և գաղափարական վերելքի շրջան։ 15-րդ դարի վերջից հետո հայ հոգևոր-մշակութային կյանքը երկար ժամանակ գտնվել էր անկման փուլում, սակայն 17-րդ դարի առաջին տասնամյակներից սկսած՝ Նոր Ջուղայում, Լվովում, Կ. Պոլսում և Էրզրումում ձևավորվեցին կրթական, գիտական և փիլիսոփայական կենտրոններ, որոնք դարձան հայ մտավորության նոր հենարաններ:
[thumb|[Սպահանի, Նոր ջուղայի Սուրբ Ամենափրկիչ վանքի գավիթ]]
Այս շրջանի փիլիսոփայական միտքը միաժամանակ պահպանեց միջնադարյան աստվածաբանական ավանդույթները և արտացոլեց արևմտյան գիտական և հումանիստական գաղափարների ազդեցությունը։ Հայ մտածողները ձգտում էին համադրել քրիստոնեական հավատքը բանականության հետ՝ ստեղծելով ինքնատիպ փիլիսոփայական համադրություններ:

### Սիմեոն Ջուղայեցի

thumb|Սիմեոն Ջուղայեցի
Սիմեոն Ջուղայեցի (մոտ 1596 – 1647)՝ հայ փիլիսոփա, աստվածաբան, գիտնական և կրթական գործիչ, XVII դարի հայ փիլիսոփայական մտածողության կենտրոնական դեմքերից։ Նրա գործունեությունը կապված է հիմնականում Նոր Ջուղայի մշակութային վերածննդի հետ, որտեղ ձևավորվեց ուշ միջնադարյան հայ մտքի նոր փիլիսոփայական ուղղությունը:
Սիմեոն Ջուղայեցու փիլիսոփայական ժառանգությունը ներառում է մի շարք կարևոր աշխատություններ՝

thumb|Սիմէոն վրդ. Ջուղայեցւոյ Քերականութիւն
* «Գիրք տրամաբանութեան» – հիմնական գործը, որտեղ ամփոփված է նրա տրամաբանական համակարգը։
* «Արտադրութիւն վասն անձին մարդոյ»
* «Մեկնութիւն Պրոկղի»

Այս աշխատությունները տարածվել են ձեռագրերով և ազդեցություն թողել Նոր Ջուղայի, Կ. Պոլսի և Լվովի կրթական միջավայրերի վրա:

### Հովհաննես Մրքուզ Ջուղայեցի

Հովհաննես Մրքուզ Ջուղայեցի (1643-1715)` 17-րդ դարի երկրորդ կեսի հայ փիլիսոփայության նշանավոր դեմքերից է հասարակական գործիչ, աստվածաբան, փիլիսոփա, գեղանկարիչ:

Հովհաննես Մրքուզ Ջուղայեցու գլխավոր աշխատությունն է  «Գիրք որ կոչի սրբազնագործութիւն», որում էլ շարադրված են նրա գոյաբանական, իմացաբանական և հասարակական-քաղաքական ու բարոյագիտական հայացքները։ Հովհաննես Ջուղայեցու կրոնական աշխարհայացքի հիմքում ընկած են միաստվածության և արարչապաշտության, մեղսագործության և փրկության գաղափարները:
Հովհաննես Ջուղայեցին հայտնի է իր աստվածաբանական և  փիլիսոփայական աշխատություններով, որոնք գրված են հայերեն և պարսկերեն կամ արաբերեն։ Նրա երկերից են՝
* «Գիրք որ կոչի սրբազնագործութիւն»
* «Տրամակացութիւն ճշմարտութեան»
* «Աստուածաբանութիւն»
* «Քերականութիւն»
* «Համառօտ տրամաբանութիւն

### Ստեփանոս Լեհացի

Ստեփանոս Լեհացի` 17-րդ դարի հայ փիլիսոփայության խոշորագույն մտածողներից  էր փիլիսոփա, աստվածաբան, եկեղեցական գործիչ, հանրագիտակ մի մտածող, որը հայտնի է  նաև իր թարգմանական գործունեությամբ:
Թարգմանել է միջնադարում կազմված և կաթոլիկադավան երկրներում տարածված «Հայելի վարուց» բարոյախրատական զրույցների ժողովածուն, Հովսեփոս Փլավիոսի «Հրեական պատերազմի մասին» և կրոնական ու բարոյախոսական բնույթի այլ երկեր, այդ թվում՝ «Ղուրանը»: Նա լատիներենից թարգմանել է Պրոկլեսի «Գիրք պատճառաց»-ը, Կեղծ-Դիոնիսիոս Արեոպագացու չորս աշխատությունները և Թղթերը, դրանց՝ Մաքսիմոս Խոստովանողի կողմից կատարած մեկնությունները: Արեոպագիտյան երկերը նա բաժանել է գլուխների` յուրաքանչյուր գլխից առաջ համառոտակի շարադրելով դրա բովանդակությունը, Մաքսիմոս Խոստովանողի մեկնությունները լրացրել այլուստ քաղած մտքերով, կատարել խմբագրական փոփոխություններ: Նա լատիներենից վերաթարգմանել է Հովհան Անգլիացու «Համառօտ հաւաքումն յաղագս հոգւոյ և զօրութեանց նորին» երկը, որը դեռևս 1337 թվականին թարգմանել էր Հակոբ Քռնեցին։ Ենթադրվում է, որ նա թարգմանել է նաև Արիստոտելի «Հոգու մասին» աշխատությունը: Ստեփանոս Լեհացու թարգմանչական բեղուն գործունեության ամենալուրջ արգասիքը Արիստոտելի «Մետաֆիզիկա» երկի թարգմանությունն է: Այդ երկը մինչ այդ թարգմանվել էր միայն արաբերեն և լատիներեն: Պահպանվել են «Մետաֆիզիկայի» նրա երկու տարբերակով կատարած մեկնությունները, որոնց լուսանցքներում նա ներայացրել է իր տեսակետները: Լեհացին որակական նոր քայլ է կատարել Արիստոտելի փիլիսոփայության յուրացման, տարածման ու զարգացման ուղղությամբ` շարունակելով միջնադարյան հայ արիստոտելականության ներկայացուցիչներ Դավիթ Անհաղթի, Բարդուղիմեոս Բոլոնիացու, Պետրոս Արագոնացու, Հովհան Որոտնեցու և այլոց ավանդույթները: 
Լեհացու գրչին են պատկանում փիլիսոփայական աշխատություններ, որոնցից ամենաարժեքավորը և, ընդհանրապես, 17-րդ դարի հայ փիլիսոփայական մտքի կարևոր հուշարձաններից է «Բանք  իմաստասիրականք և աստուածաբանականք...» ծավալուն բառարանը, որում ընդգրկված է 262 բառ:

### Խաչատուր Էրզրումցի

17-18 դարերի կաթոլիկադավան հայազգի մտածողներից ամենանշանավորը Խաչատուր Էրզրումցին (1666-1740) է, որի գրչին են պատկանում աստվածաբանությանը, փիլիսոփայությանը, բարոյագիտությանը, տրամաբանությանը, քերականությանը, ճարտասանությանը, մաթեմատիկային, բնագիտությանը և այլ գիտություններին վերաբերող աշխատություններ։
Խաչատուր Էրզրումցու ստեղծագործության գլուխգործոցը «Համառօտական իմաստասիրության» երկհատորանաց հանրագիտարանային բնույթի երկն է։ Նրա պատկերացմամբ՝ իմաստասիրությունն ընդգրկում է բազում գիտություններ ու արվեստներ, այդ թվում՝ ճարտասանությունը, տրամաբանությունը, քերթողությունը, բանաստեղծությունը, բնական գիտությունները, բժշկագիտությունը, բարոյագիտությունը, քաղաքագիտությունը, մաթեմատիկան՝ իր բոլոր մասերով հանդերձ, և մետաֆիզիկան։ Իր աշխատություններում Էրզրումցին քննարկում է աստվածաբանական, գիտական ու փիլիսոփայական բազմապիսի հարցեր, հայ ընթերցողին ներկայացնում եվրոպական գիտության նվաճումները։ Հետևելով Օգոստինոս Երանելու և Թովմա Աքվինացու հայացքներին՝ նա աստվածաբանությունը համարում է «գիտությունների գիտություն», «իմաստությունների իմաստություն», «Տիրուհին իմաստութեանց», իսկ բնական գիտությունները, այդ թվում՝ մետաֆիզիկան՝ աստվածաբանության աղախինը:
Երկեր `
* Գիրք քերականութեան, Լիվոռնո, 1696։ 
* Համառօտ մեկնութիւն երգոյ երգոցն Սողոմոնի, ԿՊ, 1700։ 
* Համաոօտութիւն բարոյականի աստուածաբանութեան, Վնտ., 1709: 
* Բանք և քարոզք յաղագս տէրունական տօնից (Քարոզգիրք), հ. 1, Վնտ., 1710: 
* Համառօտական իմաստասիրութիւն, հ. 1–2, Վնտ., 1711: 
* Ճարտասանութիւն, Վնտ., 1713: 
* Լիակատար աստուածաբանութիւն, հ. 1–2, Վնտ., 1729 – 1734: 
* Ներածումն առ քրիստոնէական կատարելութիւն, Վնտ., 1733: 
* Կարճառօտագունեղ համաոօտութիւն ընդհանրականի աստուածաբանութեան, Վնտ., 1736:

## Ծանոթագրություններ