Մոզամբիկի տնտեսություն

**Մոզամբիկի տնտեսություն**, ազգային տնտեսություն, որը 2018 թվականի դրությամբ կազմում էր 14,396 միլիարդ դոլար՝ ՀՆԱ-ով և զարգացել է Մոզամբիկի քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո (1977–1992): 1987 թվականին կառավարությունը ձեռնամուխ եղավ մի շարք մակրոտնտեսական բարեփոխումների, որոնք կոչված էին կայունացնելու տնտեսությունը։ Այս քայլերը, զուգորդված դոնորների օգնության և քաղաքական կայունության հետ 1994 թվականի բազմակուսակցական ընտրություններից հետո, հանգեցրել են երկրի աճի տեմպի կտրուկ բարելավման։ 1990-ական թվականների վերջին գնաճը հասավ միանիշ թվի, թեև 2000-2002 թվականներին այն վերադարձավ երկնիշ թվերի։ Հարկաբյուջետային բարեփոխումները, ներառյալ ավելացված արժեքի հարկի, ներդրումը և մաքսային ծառայության բարեփոխումը, բարելավել են կառավարության եկամուտների հավաքագրման կարողությունները։

Չնայած այս ձեռքբերումներին, Մոզամբիկը իր տարեկան բյուջեի մեծ մասի համար մնում է կախված արտաքին օգնությունից։ Կենսապահովման գյուղատնտեսությունը շարունակում է զբաղեցնել երկրի աշխատուժի ճնշող մեծամասնությունը։ Առևտրի զգալի անհավասարակշռությունը պահպանվում է։ Այնուամենայնիվ, *Mozal* ալյումինի ձուլարանի բացումը, որը երկրի մինչ օրս ամենամեծ օտարերկրյա ներդրումային նախագիծն է, ավելացրել է արտահանման եկամուտը։ Լրացուցիչ ներդրումային ծրագրերը տիտանի արդյունահանման և վերամշակման և հագուստի արտադրության ոլորտում պետք է ավելի շատ փակեն ներմուծման/արտահանման բացը։ Մոզամբիկի երբեմնի զգալի արտաքին պարտքը կրճատվել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամի «Ծանր պարտք ունեցող աղքատ երկրների» (*HIPC*) և ընդլայնված *HIPC* նախաձեռնությունների ներման և վերանախագծման միջոցով և այժմ գտնվում է կառավարելի մակարդակի վրա։ Ըստ ՄԱԿ-ի՝ Մոզամբիկը ամենաքիչ զարգացած երկիրն է։

## Պատմություն

Չնայած պորտուգալացիները մասնակցել են Արևելյան Աֆրիկայի առևտրային ցանցերին դեռևս 16-րդ դարում, նրանք մինչև 19-րդ դարը չեն հաստատել հեգեմոն (ընդհանուր) գաղութային գերիշխանություն ամբողջ տարածքում, որն այժմ ներառում է Մոզամբիկը մինչև 19-րդ դարը։ Պորտուգալիան հիմնեց բնակավայրեր, առևտրային կետեր, բերդեր և նավահանգիստներ։ Քաղաքներ և գյուղեր հիմնադրվել են ամբողջ տարածքում պորտուգալացիների կողմից, ինչպիսիք են Լոուրենսո Մարկեսը, Բեյրան, Վիլա Պերին, Վիլա Ժունկեիրոն, Վիլա Կաբրալը և Պորտո Ամելիան։ Մյուսները մեծապես ընդլայնվեցին և զարգացան պորտուգալական տիրապետության ներքո, ինչպիսիք են Քելիմանեն, Նաամպուլան և Սոֆալան։ Այդ ժամանակ Մոզամբիկը դարձել էր Պորտուգալիայի գաղութ, սակայն կառավարումը թողնված էր առևտրային ընկերություններին (ինչպես *Mozambique Company և Niassa Company*), որոնք երկարաժամկետ վարձակալություններ էին ստացել Լիսաբոնից։ 1920-ականների կեսերին պորտուգալացիները ստեղծեցին խիստ շահագործող և հարկադիր վերաբնակիչների տնտեսություն, որտեղ աֆրիկացի բնիկները ստիպված էին աշխատել պորտուգալացի վերաբնակիչների կողմից գրավված բերրի հողերում։ Բնիկ աֆրիկացի գյուղացիները հիմնականում արտադրում էին կանխիկ բերք, որոնք նախատեսված էին Պորտուգալիայի շուկաներում վաճառքի համար։ Հիմնական կանխիկ մշակաբույսերը ներառում էին բամբակ, հնդկական, թեյ և բրինձ։ Այս պայմանավորվածությունն ավարտվեց 1932 թվականին՝ Անտոնիո դե Օլիվեյրա Սալազարի նոր կառավարության կողմից Պորտուգալիայի իշխանությունը գրավելուց հետո։ Դրանից հետո Մոզամբիկը, պորտուգալական այլ գաղութների հետ միասին, անցավ Լիսաբոնի անմիջական վերահսկողության տակ։ 1951 թվականին այն դարձել է անդրծովյան նահանգ։ 1950-1960-ական թվականներին տնտեսությունը արագորեն ընդլայնվեց՝ երկիր ներգրավելով հազարավոր պորտուգալացի վերաբնակիչների։ Հենց այդ ժամանակ էր, որ Տանզանիայում և աֆրիկյան այլ երկրներում սկսեցին ձևավորվել առաջին ազգայնական պարտիզանական խմբերը։ Արդյունաբերական և գյուղատնտեսական հզոր զարգացումը, որը տեղի ունեցավ 1950-1970-ական թվականներին, հիմնված էր Պորտուգալիայի զարգացման ծրագրերի վրա և ներառում էր նաև բրիտանական և հարավաֆրիկյան ներդրումներ։

1959–60 թվականին Մոզամբիկի հիմնական արտահանումը ներառում էր բամբակ, հնդկական ընկույզ, թեյ, շաքար, կոպրա և սիսալ։ Պորտուգալական անդրծովյան նահանգի ընդլայնվող տնտեսությունը սնվում էր օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներով և պետական ներդրումներով, որոնք ներառում էին պետության կողմից կառավարվող զարգացման հավակնոտ ծրագրեր։ Բրիտանական կապիտալը պատկանում էր շաքարավազի խոշոր կոնցեսիաներից երկուսին (երրորդը՝ պորտուգալական), այդ թվում՝ Սենայի հայտնի նահանգները։ *Matola Oil Refinery*, *Procon*-ը վերահսկվում էր Անգլիայի և ԱՄՆ-ի կողմից։ 1948 թվականին նավթի կոնցեսիան տրվել է *Mozambique Gulf Oil Company*-ին։ *Maotize*-ում ածուխ է արդյունահանվել. արդյունաբերությունը հիմնականում ֆինանսավորվում էր բելգիական կապիտալով։ *Compagnie de Charbons de Mozambique*-ի կապիտալի 60%-ը պատկանում էր *Societe Miniere et Geologique Belge*-ին, 30%-ը՝ Մոզամբիկ ընկերությանը, իսկ մնացած 10%-ը՝ տարածքի կառավարող իշխանություններին։

Գործում էին երեք բանկ՝ *Banco Nacional Ultramarino*, *Portuguese*, *Barclays Bank*, *D.C.O.*, *British*, և *Banco Totta e Standard de Moçambiqu*e (Հարավային Աֆրիկայի *Standard Bank*-ի և Պորտուգալիայի մայրցամաքային *Banco Totta & Açores*-ի համատեղ ձեռնարկություն)։ Քսաներեք ապահովագրական ընկերություններից ինը պորտուգալական էին։ Կյանքի ապահովագրության 80%-ը օտարերկրյա ընկերությունների ձեռքում էր, ինչը վկայում է տնտեսության բաց լինելու մասին։ Պորտուգալական անդրծովյան Մոզամբիկ նահանգը Պորտուգալիայի առաջին տարածքն էր, ներառյալ եվրոպական մայրցամաքը, որը տարածեց Coca-Cola-ն։ *Lourenço Marques* նավթավերամշակման գործարանը հիմնադրվել է *Sociedade Nacional de Refinação de Petróleo* (SONAREP) կողմից՝ ֆրանկո-պորտուգալական սինդիկատ։ Սիսալի պլանտացիաներում ներդրվել է շվեյցարական կապիտալ, իսկ կոպրա կոնցեռններում ներդրվել է պորտուգալական, շվեյցարական և ֆրանսիական կապիտալի համադրություն։ Թե՛ պորտուգալական, թե՛ միջազգային ծագման կապիտալի մեծ հասանելիությունը, որը կապված է բնական ռեսուրսների լայն շրջանակի և քաղաքային բնակչության աճի հետ, հանգեցնում է տնտեսության տպավորիչ աճի և զարգացման։ 1950-ական թվականներին սկսված բարձր աճի և զարգացման հսկայական ջանքերի այս նշանավոր ժամանակաշրջանի վերջին փուլերից էր պորտուգալացիների կողմից Կահորա Բասսա ամբարտակի կառուցումը, որը սկսեց լցվել 1974 թվականի դեկտեմբերին 1969 թվականին շինարարության մեկնարկից հետո։

Ի դեմս անզիջողական կառավարող պորտուգալական իշխանությունների՝ հիմնական ազգայնական շարժումը՝ *FRELIMO*-ն, սկսեց պարտիզանական պատերազմ, որն աստիճանաբար պորտուգալացիներից խլեց տարածքի ամենահյուսիսային շրջանների մի մասի վերահսկողությունը։ Մոզամբիկի անկախության պատերազմն ավարտվեց 1974 թվականին Պորտուգալիայում ձախակողմյան ռազմական հեղաշրջումից հետո։ Լիսաբոնի ձախակողմյան նոր կառավարությունը կայսրություն պահպանելու ցանկություն չուներ, և անմիջապես սկսվեցին բանակցությունները երկրի անկախության շուրջ։ 1975 թվականին Պորտուգալիայում 1974 թվականի ապրիլի 24-ի ձախակողմյան ռազմական հեղաշրջումից հետո, որը տապալեց Էստադո Նովոյի ռեժիմը, ավարտվեցին 1960-ական թվականների սկզբից տարբեր աֆրիկյան պորտուգալական տարածքներում մոլեգնող գաղութային պատերազմները։ Անկախության ժամանակ Մոզամբիկի արդյունաբերական բազան լավ զարգացած էր Ենթասահարյան Աֆրիկայի չափանիշներով, շնորհիվ 1960-1970-ական թվականների ներդրումների աճի։ Արդյունաբերականացումը կասեցվեց էթնիկ պորտուգալացի քաղաքացիների 90 տոկոսի հապճեպ արտագաղթով անկախության գործընթացի ընթացքում և դրանից հետո, որն ավարտվեց 1975 թվականի հունիսի 25-ին։ Իրավիճակը սրվեց Մոզամբիկյան քաղաքացիական պատերազմը (1977–1992) հաջորդ տարիների ընթացքում, որը ոչնչացրեց մնացած հարստությունը և նախկին Պորտուգալիայի Անդրծովյան նահանգը թողեց անմխիթար վիճակում։

### Անկախ Մոզամբիկ

Մոզամբիկն անկախ պետություն դարձավ 1975 թվականին։ Պատրաստված պորտուգալացի բանվորների արտագաղթը և 1977 թվականին Մոզամբիկյան քաղաքացիական պատերազմի բռնկումը՝ *FRELIMO*-ին հակադրելով, երկիրը հասցրեց բացարձակ քաոսի։ Մոզամբիկը դարձավ անկախ հանրապետություն և իշխանությունը ստանձնեց *Frente de Libertacao de Mocambique* (*FRELIMO*) սոցիալիստական պարտիզանական կազմակերպությունը, որը կռվել էր Պորտուգալիայի դեմ գաղութային պատերազմում։ Հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում *FRELIMO*-ն վարեց բազմաթիվ սոցիալիստական քաղաքականություն, ներառյալ հողերի և խոշոր արդյունաբերության ազգայնացումը, կենտրոնացված պլանավորումը և ազգային կրթական և առողջապահական համակարգերի մեծ ֆինանսավորումը, որոնք, սակայն, տասնամյակներ շարունակ թույլ մնացին անկախ Մոզամբիկում։

1975 թվականին անկախությունից հետո պորտուգալացիների արտագաղթը նպաստեց մոզամբիկցիների կողմից բազմաթիվ խանութների գրավմանը։ Արտագաղթը, որը կազմեց ավելի քան 275,000 էթնիկ պորտուգալացի, հանգեցրեց նաև մասնագետների, արտադրողական մեքենաների, ձեռնարկատերերի և հմուտ աշխատողների հսկայական կորստի։ 1980-ական թվականների սկզբին Մոզամբիկը դարձավ այն, ինչ Ջոզեֆ Հանլոնը («Խաղաղություն առանց շահույթի. Ինչպես է ԱՄՀ-ն արգելափակում Մոզամբիկում վերակառուցումը» գրքի հեղինակ), կոչեց «*Սառը պատերազմի մարտադաշտ*»։ Եզրույթը վերաբերում է իրավիճակին, երբ սոցիալիստ *FRELIMO*-ն, Խորհրդային աջակցությամբ, ստիպված եղավ երկարատև քաղաքացիական պատերազմ (Մոզամբիկական քաղաքացիական պատերազմ) պայքարել *RENAMO* անունով մոզամբիկցիների հակաապստամբական շարժման դեմ, որը ֆինանսավորվում և ղեկավարվում էր Հարավաֆրիկյան ապարտեիդի հարևան սպիտակ փոքրամասնության պետությունների կողմից։ Սառը պատերազմը բնորոշվում էր կապիտալիստական և սոցիալիստական համաշխարհային տերությունների թշնամությամբ, և չնայած առաջինների և վերջինների միջև երբեք բացարձակ ռազմական հակամարտություն չի եղել, յուրաքանչյուրը համապատասխանաբար ֆինանսավորում էր հակաապստամբական շարժումներն իրենց կողմից նախընտրելի կառավարությունների դեմ։ Հարավային Աֆրիկայի և Զիմբաբվեի կապիտալիստական կառավարությունները մտավախություն ունեին, որ հաջողությամբ կառավարվող աֆրիկյան սոցիալիստական համակարգը կարող է հեղափոխության և ինքնակառավարման ուղերձ հղել։

*FRELIMO*-ն 1986 թվականին բանակցել է իր կառուցվածքային ճշգրտման առաջին փաթեթը (*SAP*) Համաշխարհային բանկի և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի հետ։ Այնուհետև հաջորդած *SAP*-ների շարքը պահանջում էր խոշոր արդյունաբերության սեփականաշնորհում, ավելի քիչ պետական ծախսեր, տնտեսության ապակարգավորում և առևտրի ազատականացում։ Այսպիսով, *SAP*-ները հիմնականում կենտրոնացել են անկաշկանդ ազատ շուկայական տնտեսության իրականացման վրա։

Այսօր Մոզամբիկի տնտեսության մեջ շարունակում է գերակշռել գյուղատնտեսությունը։ Հիմնական արտահանումները ներառում են ծովախեցգետին, բամբակ, հնդկական ընկույզ, շաքար, ցիտրուս, կոպրա և կոկոս, ինչպես նաև փայտանյութ։ Արտահանման գործընկերներն իրենց հերթին ներառում են Իսպանիան, Հարավային Աֆրիկան, Պորտուգալիան, ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան, Մալավին, Հնդկաստանը և Զիմբաբվեն։ Ներմուծումը, ինչպիսիք են գյուղտեխնիկան և տրանսպորտային սարքավորումները, կապիտալ ապրանքներ են, որոնք ավելի մեծ արժեք ունեն, քան գյուղատնտեսական արտադրանքը, այստեղից էլ Մոզամբիկի առևտրի մեծ դեֆիցիտը։ Երկիրը ներմուծում է նաև սննդամթերք, հագուստ և նավթամթերք։ Ներմուծման գործընկերներն են Հարավային Աֆրիկան, Զիմբաբվեն, Սաուդյան Արաբիան, Պորտուգալիան, ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան և Հնդկաստանը։ Անցած մի քանի տարիների ընթացքում ներմուծման արժեքը գերազանցում էր արտահանման արժեքը 5-ից 1-ով կամ ավելի, ինչը ստիպում է Մոզամբիկին մեծապես կախված լինել օտարերկրյա առևտրային բանկերի և Բրետտոն Վուդսի ինստիտուտների (*BWIs*) արտաքին օգնությունից և վարկերից։ Միայն 1995 թվականին Մոզամբիկը ստացել է 1,115 միլիարդ դոլարի օգնություն։ 1999 թվականին ընդհանուր արտաքին պարտքը կազմել է 4,8 մլրդ դոլար։ Բարեբախտաբար, նույն տարում տեղի ունեցավ զգալի տնտեսական վերականգնում, քանի որ ՀՆԱ-ի իրական աճի տեմպը հասավ 10 տոկոսի։

## Ոլորտներ
Տնտեսական բոլոր ոլորտները՝ սկսած արտադրությունից և գյուղատնտեսությունից մինչև զբոսաշրջություն և ֆինանսներ, կտրուկ անկում ապրեցին 1975 թվականին Պորտուգալիայից անկախանալուց հետո, բայց 2000-ական թվականներին Մոզամբիկական քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո ակտիվացան, թեև դրանք դեռևս իրենց հնարավորություններից շատ ցածր են։

### Գազի և նավթի պաշարներ

Արևելյան Աֆրիկայում նավթի և գազի վերջին բացահայտումները, հատկապես Մոզամբիկում և Տանզանիայում, տեսել են տարածաշրջանը որպես նոր խաղացող համաշխարհային նավթի և գազի արդյունաբերության մեջ։

Բացահայտումները բերել են միլիարդավոր դոլարների տարեկան ներդրումներ տարածաշրջան։ Ըստ *BMI*-ի գնահատումների՝ վերջին մի քանի տարիների գտածոներն ավելի շատ են, քան աշխարհի ցանկացած այլ տարածաշրջանում, և ակնկալվում է, որ հայտնագործությունները կշարունակվեն առաջիկա մի քանի տարիներին։

### Գյուղատնտեսություն, ձկնորսություն, անտառային տնտեսություն
Մոզամբիկում գյուղատնտեսությունը տնտեսության հենարանն է, և երկիրն ունի ոլորտում աճի մեծ ներուժ։ Գյուղատնտեսությունն աշխատում է աշխատուժի ավելի քան 80 տոկոսը և ապահովում է ապրուստի միջոցներ՝ ավելի քան 23 միլիոն բնակչի ճնշող մեծամասնությանը։ Գյուղատնտեսությունը 2009 թվականին կազմել է ՀՆԱ-ի 31,5 տոկոսը, մինչդեռ առևտրին և ծառայություններին բաժին է ընկել 44,9 տոկոսը։ Ի հակադրություն, 2009 թվականին արտահանման ընդհանուր արժեքի 20 տոկոսը գոյացել է գյուղատնտեսության ոլորտից՝ հիմնականում ձկան (ծովախեցգետին), փայտանյութի, կոպրայի, հնդկական ընկույզների և ցիտրուսների, բամբակի, կոկոսի, թեյի և ծխախոտի արտահանման հաշվին։

Գյուղատնտեսական ներուժը բարձր է, հատկապես բերրի հյուսիսային շրջաններում, որոնք կազմում են երկրի գյուղատնտեսական հավելուրդի հիմնական մասը։ Հիմնական մշակաբույսերն են շաքարի ճակնդեղը, կոպրան, հնդկական ընկույզը, թեյը և ծխախոտը։ Ակնկալվում էր, որ 2000-ական թվականներին շաքարավազի ընդհանուր արտադրությունը կավելանա 160%-ով, ինչը երկիրը կդարձնի խոշոր զուտ արտահանող՝ անկախությունից ի վեր առաջին անգամ։ Սեփականաշնորհվել են բոլոր պլանտացիաներն ու նավթավերամշակման գործարանները։ Ծովային արտադրանքը, մասնավորապես՝ ծովախեցգետինը, Մոզամբիկի ամենամեծ արտահանումն է։ Կա ծովային ռեսուրսների առատություն, որոնք ամբողջությամբ չեն շահագործվում։ Մոզամբիկական քաղաքացիական պատերազմից հետո ներքին տեղահանվածների վերադարձը և գյուղական շուկաների աստիճանական վերականգնումը Մոզամբիկին հնարավորություն են տվել կտրուկ ավելացնել գյուղատնտեսական արտադրանքը։

2018 թվականին գյուղատնտեսական այլ փոքրածավալ արտադրություններից բացի Մոզամբիկում արտադրվել է՝
*8,5 միլիոն տոննա կասավա (9-րդ ամենամեծ արտադրողն աշխարհում);
*3 միլիոն տոննա շաքարեղեգ;
*1,6 մլն տոննա եգիպտացորեն;
*625 հազար տոննա կարտոֆիլ;
*578 հազար տոննա բանան;
*343 հազար տոննա լոլիկ;
*273 հազար տոննա կարտոֆիլ;
*227 հազար տոննա կոկոս;
*138 հազար տոննա սոխ;
*134 հազար տոննա բրինձ;
*108 հազար տոննա հնդկական ընկույզ (աշխարհում 11-րդ ամենամեծ արտադրողը);
*107 հազար տոննա գետնանուշ;
*93 հազար տոննա ծխախոտ;
*90 հազար տոննա սորգո;
*89 հազար տոննա սիսեռ;
*85 հազար տոննա գերչակի հատիկ;
*66 հազար տոննա արքայախնձոր;
*65 հազար տոննա քնջութի սերմ;
*50 հազար տոննա լոբի;
*48 հազար տոննա բամբակ;

### Սննդի անվտանգություն, խոցելիություն և ռիսկերի կառավարում
Մոզամբիկի բնակչության 64 տոկոսը պարենային անապահով վիճակում է։ Տարածվածությունն ավելի բարձր է հարավային տարածաշրջանում (75 տոկոս)։ Մոզամբիկը սննդամթերքի զուտ ներմուծող է։ Հացահատիկի ներմուծման տարեկան ընդհանուր պահանջները միջինը կազմում են 0,89 մլն տոննա (0,14 մլն եգիպտացորեն, 0,39 բրինձ և 0,36 ցորեն)։ Մոզամբիկը պետք է նաև ներմուծի զգալի քանակությամբ միս և անասնաբուծական արտադրանք։

Չնայած հողի և ջրի լավ հասանելիությանը, պարենային համակարգի մեծ մասը հենվում է մանր ֆերմերների վրա, որոնք խոցելի են բնական աղետների նկատմամբ՝ սրելով պարենային անապահովության մարտահրավերները։

### Հանքարդյունաբերություն
Կան մեծ օգտակար հանածոների հանքավայրեր, սակայն հետախուզումը սահմանափակվել է քաղաքացիական պատերազմի (1977–1992) և վատ ենթակառուցվածքների պատճառով։ Համաշխարհային բանկը գնահատել է, որ մինչև 2005 թվականը կար 200 մլն ԱՄՆ դոլարի արտահանման ներուժ. 1990-ական թվականների վերջին դրանք կազմում էին 3,6 մլն ԱՄՆ դոլար՝ ընդհանուր արտահանման մոտ 1%-ը և ՀՆԱ-ի 2%-ից պակաս ներդրում։ Ներկայումս արդյունահանվող օգտակար հանածոները ներառում են մարմար, բենթոնիտ, ածուխ, ոսկի, բոքսիտ, գրանիտ, տիտան և թանկարժեք քարեր։ Արհեստագործական արտադրությունից ապօրինի արտահանումը գնահատվում է 50 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

Մոզամբիկը ածուխի առաջին խմբաքանակն արտահանել է 2011 թվականին և ակնկալում էր դառնալ աշխարհի ամենամեծ ածուխ արտահանողը։ Այն նաև ծախսում է մոտ 50 միլիարդ ԱՄՆ դոլար ենթակառուցվածքային ծրագրերում՝ ածխի պաշարները մուտք գործելու համար։ Հաղորդվում է, որ Մոզամբիկը բնական գազի պաշարներով չորրորդն է աշխարհում՝ Ռուսաստանից, Իրանից և Կատարից հետո։

### Արտադրություն
Չնայած 1960-1970-ական թվականների սկզբին շատ լավ զարգացած էր, սակայն ինդուստրալիզացիան արագորեն անկում ապրեց անկախությունից հետո պորտուգալացիների մեծ մասի հեռացմամբ։ 1995 թվականից ի վեր արտադրությունը կտրուկ աճել է և ակնկալվում էր, որ 2001 թվականին կաճի 33%-ով` 2001 թվականի կեսերին հաստատված *Mozal* ալյումինի ձուլարանի ընդլայնման (ծախսելով 860 մլն ԱՄՆ դոլար) շնորհիվ։ Երկրի երբևէ ամենամեծ օտարերկրյա ներդրումը` *Mozal*-ը, քիչ ազդեցություն ունի զբաղվածության վրա, բայց զգալի ներդրում է կատարում վճարային հաշվեկշռում գոյացած հարկերի միջոցով։ 2001 թվականի առաջին եռամսյակում առաջացած արտահանումը կազմել է 85,3 ԱՄՆ դոլար, ինչը հիմնական գործոնն է տվյալ ժամանակահատվածում Մոզամբիկի արտահանման 172% ընդլայնման համար։ Ձուլարանի ավարտի արդյունքում ալյումինը կազմել է արտահանման մինչև 70%-ը։ Հիմնական ենթաճյուղերն էին շինարարական նյութերը, գյուղատնտեսության վերամշակումը, խմիչքները և սպառողական ապրանքները։

### Զբոսաշրջություն
Այս ոլորտը կտրուկ անկում ապրեց Պորտուգալիայից անկախանալուց հետո, սակայն զարգացած է, թեև այն դեռևս պոտենցիալից ցածր մակարդակում է։ Ազգային ռազմավարությունը բարձրարժեք, ցածր ծավալի զբոսաշրջության խթանումն է։ «Խաղաղության զբոսայգի» նախաձեռնության առաջին բաժինը, որը կապում է Հարավային Աֆրիկայի Կրյուգեր պարկի և Զիմբաբվեի Գոնարեժոուի հետ, զբոսաշրջության զարգացմանն ուղղված նախագիծ էր։

### Հեռահաղորդակցություն
Երկարատև քաղաքացիական պատերազմից անմիջապես հետո՝ 1992 թվականին, երկիրը սկսեց բարեփոխել հեռահաղորդակցության ոլորտում։ Բջջային ենթաոլորտը գերազանց աճի տեմպեր է գրանցել 2003 թվականին *Vodacom Mozambique*-ի և *mCel*-ի՝ ազգային հեռահաղորդակցական ընկերության բջջային կապի գործող դուստր ձեռնարկության միջև։ Կառավարությունը մտադիր է մրցակցություն մտցնել նաև ֆիքսված կապի ոլորտում, սակայն վարանում է մասնավորեցնել *TDM*-ը։ Բոլոր մյուս ծառայությունները բաց են մրցակցության համար՝ ենթակա են լիցենզավորման ոլորտի կարգավորող մարմնի՝ *INCM*-ի կողմից։

Երկրում ինտերնետի օգտագործումը խոչընդոտվել է ֆիքսված կապի անբավարար ենթակառուցվածքի և միջազգային թողունակության բարձր գնի պատճառով, սակայն շուկայի այս հատվածը սկսել է արագանալ տարբեր տեսակի լայնաշերտ ծառայությունների ներդրումից հետո, ներառյալ *ADSL*, կաբելային մոդեմներ, *WiMAX* անլար լայնաշերտ և բջջային տվյալների ծառայություններ, իսկ հետո առաջին միջազգային սուզանավային օպտիկամանրաթելային մալուխի ներմուծումը երկիր(*SEACOM*) 2009 թվականին։ Երկրորդ միջազգային օպտիկամանրաթելային (*EASSy*) մալուխը ներդրվեց 2010 թվականին։ Թողունակության ավելի ցածր արժեքը սկսել է իջնել՝ սպառողական գների իջեցման համար որոշ ծառայությունների հատվածներում, մինչդեռ մյուսները մնացել են անփոփոխ։

### Ֆինանսներ
Բանկային համակարգը, որտեղ գերակշռում էին պորտուգալացիները, փլուզվեց 1975 թվականին անկախությունից հետո։ Ավելի վաղ (1980-ական թվականներին) տնտեսության կենտրոնական կառավարության վերահսկողության դիրքից Մոզամբիկը վերջին տարիներին նախաձեռնել է արագ բարեփոխումներ՝ արագացնելով շուկայական տնտեսական քաղաքականության իրականացումը և պարտավորվել հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականությանը։ 1995 թվականին կառավարությունը ներկայացրեց իր միջնաժամկետ տնտեսական աճը, ռազմավարությունը, որը շարունակում է վարել։ 1990-ական թվականների վերջից ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային բանկային գործունեությունը ստեղծեց միջավայր արագ տնտեսական աճի և ֆինանսական համակարգի զարգացման համար։ 2012 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Մոզամբիկի կառավարությունը ձեռք բերեց *BNI Banco Nacional de Investimento*-ի պորտուգալական բաժնետոմսերը՝ դառնալով բանկի 100%-ի սեփականատերը և այն վերածելով երկրի զարգացման բանկի և առաջադրեց Մոզամբիկի բանկի նախկին կառավարիչ Ադրիանո Մալեյանեին՝ որպես գործադիր տնօրեն։

## Մակրոտնտեսական ակնարկ
1992 թվականին քաղաքացիական պատերազմի ավարտին Մոզամբիկը դասվում էր աշխարհի ամենաաղքատ երկրների շարքին։ Այն շարունակում է դասվել ամենաքիչ զարգացած երկրների շարքում՝ շատ ցածր սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների։ Վերջին տասնամյակում, սակայն, այն նկատելի տնտեսական վերականգնում է ապրել։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն 2000 թվականին գնահատվել է $222, 1980-ական թվականների կեսերին այն կազմում էր 120 դոլար։ Ունենալով բարձր արտաքին պարտք (ի սկզբանե $5,7 մլրդ 1998 թվականին զուտ ներկա արժեքով) և տնտեսական բարեփոխումների լավ փորձառությամբ՝ Մոզամբիկը առաջին աֆրիկյան երկիրն էր, որը պարտքի նվազեցում ստացավ «Ծանր պարտք ունեցող աղքատ երկրների» (*HIPC*) սկզբնական նախաձեռնության շրջանակներում։ 2000 թվականի ապրիլին Մոզամբիկը նույնպես որակավորվեց *Enhanced HIPC* ծրագրին և հասավ դրա ավարտական կետին 2001 թվականի սեպտեմբերին։ Դա հանգեցրեց նրան, որ Փարիզի ակումբի անդամները 2001 թվականի նոյեմբերին համաձայնեցին էականորեն կրճատել մնացած երկկողմ պարտքը։ Սա կհանգեցներ երկկողմանի զգալի ծավալի պարտքի ամբողջական ներմանը, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ին։

## Վերականգնվող աճ
Պատերազմից փախստականների վերաբնակեցումը և հաջող տնտեսական բարեփոխումները հանգեցրել են բնական աճի բարձր ցուցանիշի. միջին աճի տեմպը 1993-1999 թվականներին կազմել է 6,7%; 1997 թվականից մինչև 1999 թվականը տարեկան միջինը կազմել է ավելի քան 10%։ 2000 թվականի սկզբի ավերիչ ջրհեղեղները դանդաղեցրել են ՀՆԱ-ի աճը մինչև 2,1%; գնահատականները ցույց են տալիս, որ 2001 թվականին լիակատար առողջացում կա։ Կառավարության ծրագրերը պատճառ են դարձել, որ հաջորդ 5 տարիներին տնտեսությունը շարունակի աճել տարեկան 7%-10%-ի սահմաններում, թեև ապագայում արագ ընդլայնումը կախված է մի քանի խոշոր օտարերկրյա ներդրումային ծրագրերից, շարունակական տնտեսական բարեփոխումներ և գյուղատնտեսության, տրանսպորտի և զբոսաշրջության ոլորտների աշխուժացում։ Բնակչության ավելի քան 75%-ը զբաղվում է փոքրածավալ գյուղատնտեսությամբ, որը դեռևս տառապում է անբավարար ենթակառուցվածքներից, առևտրային ցանցերից և ներդրումներից։ Այնուամենայնիվ, Մոզամբիկի վարելահողերի 88%-ը դեռ անմշակ է։ Այս ոլորտում տնտեսական աճի կենտրոնացումը մեծ մարտահրավեր է կառավարության համար։

### Ցածր գնաճ
Կառավարության կողմից ծախսերի և փողի զանգվածի խիստ վերահսկողությունը, զուգորդված ֆինանսական հատվածի բարեփոխման հետ, հաջողությամբ նվազեցրեց գնաճը 1994-ի 70%-ից մինչև 5%-ից պակաս՝ 1998-1999 թվականներին։ Այնուամենայնիվ, 2000 թվականին տեմպերը բարձրացան մինչև 12,7%՝ պայմանավորված ավերիչ ջրհեղեղներից բխող տնտեսական խափանումներով։ 2001 թվականից սկսած գնաճը եղել է 5% և 12% միջակայքում։

*2003 - 5,2%; 
*2004 - 7,5%; 
*2005 - 7,6%; 
*2006թ.՝ 11,8%; 
*2007 - 7,4%; 
*2008 - 8,4%; 
*2009 - 4,2%; 
*2010 - 10.0%; 
*2011թ.- 11,1%

## Ընդարձակ տնտեսական բարեփոխումներ
Մոզամբիկում տնտեսական բարեփոխումները ծավալուն են եղել։ Սեփականաշնորհվել է ավելի քան 1200 պետական ձեռնարկություն (հիմնականում փոքր)։ Մասնավորեցման և/կամ հատվածի ազատականացման նախապատրաստական աշխատանքները շարունակվում են մնացած պետական կառույցների համար, ներառյալ հեռահաղորդակցությունը, էլեկտրաէներգիան, ջրային ծառայությունները, օդանավակայանները, նավահանգիստները և երկաթուղին։ Կառավարությունը հաճախ է ընտրում ռազմավարական օտարերկրյա ներդրողին, երբ մասնավորեցնում է պետական կազմակերպությունը։ Բացի այդ, կրճատվել են մաքսատուրքերը, իսկ մաքսային կառավարումը բարելավվել և բարեփոխվել է։ Կառավարությունը 1999 թվականին ներդրեց ավելացված արժեքի հարկ՝ որպես ներքին եկամուտների ավելացման իր ջանքերի մի մաս։ 2001-2002 թվականնեւին ծրագրերը ներառում են Առևտրային օրենսգրքի բարեփոխում, համապարփակ դատաիրավական բարեփոխումներ, ֆինանսական հատվածի ուժեղացում, շարունակական քաղաքացիական ծառայության բարեփոխումներ, բարելավված պետական բյուջեն, աուդիտը և տեսչական կարողությունները, և խոշոր քաղաքներում ջրային համակարգերի մասնավոր կառավարման ներդրում։ Մոզամբիկում ազատականացման գործընթացը Համաշխարհային բանկի նախաձեռնությունն էր։ 1990-ական թվականների կեսերին Համաշխարհային բանկը երկրին անհրաժեշտություն դրեց ազատականացնել հնդկահավի արդյունաբերությունը։ Մոզամբիկում հնդկահավի արդյունաբերության համար պաշտպանողական միջոցառումների չեղարկումը փորձ էր մեծացնել ֆերմերների եկամուտները և նվազեցնել աղքատությունը երկրում։ Ազատականացման այս քաղաքականությունը եղել է ամենավիճելի քաղաքականություններից մեկը։

## Բարելավում
Վերջին տարիներին ներմուծման արժեքը գրեթե 2:1-ով գերազանցել է արտահանմանը, ինչը բարելավվել է հետպատերազմյան անմիջական տարիների 4:1 հարաբերակցության նկատմամբ։ 2000 թվականին ներմուծումը կազմել է 1217 մլն դոլար, իսկ արտահանումը` 723 մլն դոլար։ Զարգացման գործընկերների կողմից տրամադրվող աջակցության ծրագրերը հիմնականում փոխհատուցել են վճարային հաշվեկշռի պակասուրդը։ Արտահանման միջնաժամկետ հեռանկարը հուսադրող է, քանի որ մի շարք օտարերկրյա ներդրումային ծրագրեր պետք է հանգեցնեն արտահանման զգալի աճի և ավելի լավ առևտրային հաշվեկշռի։ *Mozal*-ը՝ ալյումինի խոշոր ձուլարանը, որն արտադրությունը սկսել է 2000 թվականի կեսերին, զգալիորեն ընդլայնել է երկրի առևտրի ծավալը։ Մոզամբիկական ավանդական արտահանումը ներառում է հնդկահավ, ծովախեցգետին, ձուկ, կոպրա, շաքարավազ, բամբակ, թեյ և ցիտրուսային մրգեր։ Այս արտադրությունների մեծ մասը վերականգնվում է։ Մոզամբիկը դառնում է ավելի քիչ կախված հիմնական սննդամթերքի և արտադրական ապրանքների ներմուծումից՝ տեղական արտադրության կայուն աճի պատճառով։

## Վիճակագրություն
ՀՆԱ՝ գնողունակության համարժեքություն՝ 39,16 մլրդ դոլար (2018)

**ՀՆԱ** - **իրական աճի տեմպ**՝ 3% (2017)

**ՀՆԱ** - մեկ շնչի հաշվով. գնողունակության համարժեքություն - $1,327,9 (2018)

ՀՆԱ - կազմը ըստ ոլորտների.
*գյուղատնտեսություն՝ 22.3% (2017)
*արդյունաբերություն՝ 23% (2017)
*ծառայություններ՝ 54.7% (2017)

**Ընտանիքի եկամուտը** կամ սպառումը ըստ տոկոսային մասնաբաժնի.
*ամենացածր 10%՝ 1,9% (2008)
*ամենաբարձր 10%՝ 36,7% (2008)

**Ընտանեկան եկամուտների բաշխում**, Ջինիի գործակից՝ 47.3 (2002)

Գնաճի մակարդակը (սպառողական գներ)՝ 15.3% (2017)

Աշխատուժ՝ 12,98 միլիոն (2017)

Աշխատուժ՝ ըստ մասնագիտության՝ 
*գյուղատնտեսություն 74.4%, 
*արդյունաբերություն 3.9%, 
*ծառայություններ 21.7% (2017)

Գործազրկության մակարդակը՝ 24,5% (2017)

Բյուջե`
**եկամուտներ**՝ 2,758 միլիարդ դոլար (2017)
**ծախսեր**՝ 3,607 միլիարդ դոլար (2017)

Արդյունաբերություն՝ 
*սննդամթերք, խմիչքներ, 
*քիմիական նյութեր (պարարտանյութ, օճառ, ներկեր), ալյումին, 
*նավթամթերք, տեքստիլ, ցեմենտ, ապակի, ասբեստ, ծխախոտ

**Արդյունաբերական արտադրության աճի տեմպը**՝ 10,5% (2017)

Էլեկտրաէներգիա - արտադրություն՝ 19,58 միլիարդ կՎտժ (2015)

**Էլեկտրաէներգիա - սպառում**` 13,86 միլիարդ կՎտժ (2015)

**Էլեկտրաէներգիա – արտահանում**` 12,88 մլրդ կՎտժ (2015)

**Էլեկտրաէներգիա - ներմուծում**` 10,55 մլրդ կՎտժ (2015)

Նավթի սպառում. 14,390 բարել/օր (2,288 մ3/օր) (2006)

**Նավթի ապացուցված պաշարներ**՝ 0 բարել (0 մ3) (2006)

Բնական գազ - արտադրություն՝ 5,695 մլրդ խմ (2015)

**Բնական գազ - սպառում**` 1,895 միլիարդ խորանարդ մետր (2015)

**Բնական գազ - արտահանում**` 3,8 մլրդ խմ (2015)
**
Բնական գազ - ներմուծում**` 0 խմ (2013)

**Բնական գազի ապացուցված պաշարներ**՝ 2,832 տրիլիոն խորանարդ մետր (2017 թվականի հունվարի 1)

Գյուղատնտեսություն - ապրանքներ՝ 
*բամբակ, 
*հնդկական ընկույզ, 
*շաքարեղեգ, 
*թեյ, 
*կասավա (տապիոկա), կոկոս, սիսալ, ցիտրուս և արևադարձային մրգեր; 
*կարտոֆիլ, 
*արևածաղիկ, 
*տավարի միս, թռչնամիս

Արտահանում` 4,773 միլիարդ դոլար (2017)

**Արտահանում - ապրանքներ**`
*ալյումին, 
*ծովախեցգետին, 
*հնդկահավ, 
*բամբակ, 
*շաքար, 
*ցիտրուս, 
*փայտանյութ; 
*էլեկտրաէներգիա

**Արտահանում - գործընկերներ**՝ 
*Հնդկաստան 28.1%, 
*Նիդեռլանդներ 24.4%, 
*Հարավային Աֆրիկա 16.7% (2017)

Ներմուծում` 5,021 միլիարդ դոլար (2017)

**Ներմուծում - ապրանքներ**`
* մեքենաներ և սարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ, 
*վառելիք, քիմիական նյութեր, 
*մետաղական արտադրանք, 
*սննդամթերք, տեքստիլ

**Ներմուծում - գործընկերներ**՝ 
*Հարավային Աֆրիկա 36.8%, 
*Չինաստան 7%, ԱՄԷ 6.8%, 
*Հնդկաստան 6.2%, 
*Պորտուգալիա 4.4% (2017)

Արտաքին պարտք՝ 10,27 միլիարդ դոլար (2017 թվականի դեկտեմբերի 31-ի գնահատական)

Արժույթը՝ 1 մետիկալ (մթ) = 100 ցենտավո

Փոխարժեքներ՝ մոզամբիկական մետիկալ (*MZM*) ԱՄՆ դոլարի դիմաց՝ 24,125 (2008 ), 26,264 (2007), 25,4 (2006)

Ֆինանսական տարի՝ օրացուցային տարի

## Արտաքին հղումներ
* Mozambique latest trade data on ITC Trade Map
* MBendi Mozambique overview
*  Chamber of Commerce of Portugal-Mozambique
* Bank of Mozambique - the central bank - w/ English language pagelink

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մոզամբիկ
Կատեգորիա:Տնտեսություններ