Պոիսևո

**Պոիսևո** (), գյուղ Թաթարստանի Հանրապետության Ակտանիշի շրջանում։ Պոիսևսկոե գյուղական բնակավայրի մունիցիպալ կազմավորման վարչական կենտրոն: Հիմնադրվել է 18-րդ դարի սկզբին յասաչի թաթարները։ 1913 թվականին բնակչությունը հասել է 2568 մարդ, իսկ 2019 թվականին այն կազմել է 1431 մարդ:

## Աշխարհագրություն

### Աշխարհագրական դիրք
Գտնվում է անտառատափաստանային գոտում՝ Արևելյան Անդրկովկասի ցածրադիր հյուսիս-արևելյան մասում՝ Նախաուրալյան մարզի Բուգուլմինո-Բելեբեևյան բարձրության հյուսիսային ճյուղավորումների սահմաններում՝ Սարաշլի գետի վրա: Գտնվելու վայրը շրջկենտրոնից՝ Ակտանիշ գյուղից, 48 կմ դեպի հարավ-արևմուտք: Ծովի մակարդակից բարձրությունը՝ 116 մետր է:

### Կլիմա
Ըստ Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման՝ գյուղի կլիման դասակարգվում է որպես խոնավ մայրցամաքային կլիմա տաք ամառներով։ Այստեղ միջին ջերմաստիճանը 4,5 °C է։ Տարեկան միջին տեղումների քանակը 619 մմ է:

## Պատմություն
Հիմնադրել են 18-րդ դարի սկզբին յասաչի թաթարները, որոնք այստեղ՝ Բուլարսկայա վոլոստի հողերում, բնակություն են հաստատել 1683 թվականի հրամանագրի հիման վրա: «1701 թվականի սեփական հիշողություն» փաստաթղթում առաջին անգամ հաղորդվում է Մուշուգինսկի երկրամասի 29 բնակավայրերի մասին, այդ թվում՝ Պոիսեւո («Պոյուսեւո») գյուղի մասին:

18-րդ և 19-րդ դարերում բնակիչները պատկանում էին տեպտյարների դասին: 1701 թվականի «Սեփական հիշողությունը» փաստաթղթում նշվում են գյուղում ապրող «բոբիլների» անունները: Այս աղբյուրում բնակիչների ճնշող մեծամասնության ազգությունը թաթարներ են: 1703 թվականի Մենզելինսկի հրամանի խրճիթի փաստաթղթերում բնակիչները կոչվում են թաթարներ: 1722-ից 1762 թվականներին 1-ից 3 պետական ռևիզիաների նյութերը արձանագրել են այստեղ թաթարական բնակչության հարկվող խմբերի (յասակով թաթարներ և տեպտյարներ) բնակությունը: 1762 թվականի վերստուգման հեքիաթների համաձայն՝ Բուլյարի շրջանի Մինեյ Բեկբովովի ավագի թիմում գրանցվել են Պոիսևոյի «տեպտյարներ և բոբիլներ»: 1764 թվականի տվյալներով՝ բնակիչները կոչվում են Յասակի թաթարներ՝ Ումյատկուլ Թեուկելև ավագի հրամանատարության ներքո (նա այդ պաշտոնում փոխարինել է Մինեյ Բեկբովին): 1773-1775 թվականների գյուղացիական պատերազմի տարիներին բնակիչները միացան Պուգաչովի կողմնակիցներին: 1816 թվականի Մենզելինսկի գավառի վերստուգման մատյանների համաձայն՝ գյուղում հաշվվում էր 272 արական և 260 իգական սեռի հոգի 83 տնտեսություններում: «Վեդոմոստի»-ի տվյալներով, որը կազմվել է Մենզելինսկի երկրային դատարանի կողմից բաշկիրական գյուղերի և նրանց պատկանող հողում բնակվող տարբեր դասերի բնակիչների մասին՝ նշելով 7-րդ վերանայման տվյալներով հոգիների թիվը (1822 թ.), գյուղն ունեցել է միատարր «տեպտյարական» կազմ (272 արական սեռի հոգի): 1855 թվականից մի շարք գյուղերի «տեպտյարներին» (այդ թվում՝ Պոիսևոյի) սկսեցին անվանել «բաշկիր-ընդունելներ»: 1859 թվականի ռևիզյան հեքիաթը այստեղ արձանագրել է 606 արական և 567 իգական սեռի «տեպտյարների» հոգի, ընդհանուր 1173 մարդ (220 տուն):

Բացի ավանդական համատարած երկրագործությունից և անասնապահությունից, բնակիչների սովորական զբաղմունքներն էին նաև կալաչային և լապտային արհեստները: 1892 թվականին գյուղական համայնքը տիրապետում էր 3019 տասանորդ և 1900 քառակուսի Տնկիների հողատարածք: 20-րդ դարի սկզբին տնտեսական շինություններից նշվում էր չորս դարբնոցի, հողմաղացի, խոտի ընդունման կետի առկայությունը։ Երեքշաբթի օրերին անցկացվում էին շուկաներ և տոնավաճառներ՝ հունիսի 1-7-ը և սեպտեմբերի 29-ից հոկտեմբերի 6-ը:

1880-ական թվականներին Մենզելինսկի գավառական զեմստվոյի ժողովի որոշմամբ այստեղ ձևավորվել է բժշկական տեղամաս: Ինքը՝ գավառական հիվանդանոցը, կառուցվել է 1905-1907 թվականներին։ Երկու շենքերում եղել են մանկաբարձական, թերապևտիկ, վիրաբուժական, ինֆեկցիոն բաժանմունքներ:1-ին համաշխարհային և Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ օգտագործվել է որպես զինվորական հոսպիտալ: 1907 թվականին գյուղում բացվել է փոստային կայան: 20-րդ դարի սկզբին գտնվում էին վոլոստնոյե վարչությունը և զեմսկայա հիվանդանոցը: 1911 թվականին կառուցվել է երրորդ թաղի մզկիթը 20-րդ դարի սկզբին գյուղում գործում էր երեք մզկիթ, երեք մեկտեբե տղաների և մեկը՝ աղջիկների համար:

1918 թվականի հոկտեմբերի 19-ին գյուղը գրավվել է Համառուսաստանյան Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի արշավախմբային պարտիզանական ջոկատի ուժերի կողմից՝ Չեխոսլովակյան կորպուսի թիկունքում կատարված արշավի ընթացքում։ Հետագայում այստեղ կենտրոնացան ջոկատի հիմնական ուժերը: 1943 թվականի տվյալներով՝ Պոիսևո է տարհանվել Պրոմշինանյութերի ժողկոմատի գործարանի մոսկովյան մանկապարտեզը՝ 47 սաներով:

1929 թվականին գյուղում կազմավորվել է «1 մայիսի» անվան կոլտնտեսություն։ 1944 թվականին այն բաժանվել է երկու կոլտնտեսության՝ «Ուզյակ», «1 մայիսի»։ 1958 թվականին դրանք կրկին միավորվել են «Ուզյակ» կոլտնտեսության մեջ։ 1959 թվականին այն ստացել է Նուրա Բայանի անունը։ 1995-ից 2002 թվականներին գյուղի կոլտնտեսությունը վերակազմավորվել է կոոպերատիվների միավորման, ավելի ուշ՝ սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության։ 1935 թվականին գյուղում ստեղծվել է մեքենա-տրակտորային կայան, 1958 թվականից՝ վերանորոգման-տեխնիկական կայան, 1980 թվականից՝ «Սելխոզխիմիա»-ի Ակտանիշի բաժին: Մինչև 1979 թվականը միջնակարգի հետ միասին գործում էր թաթարական դասարաններով ութամյա դպրոց:

Մինչև 1920 թվականը գյուղը եղել է Ուֆայի նահանգի Մենզելինսկի գավառի մեջ մտնող Պոիսևյան վոլոստի կենտրոնը։ 1920 թվականից այն ընդգրկվել է Թաթարական ԻԽՍՀ կազմավորված Մենզելինսկի կանտոնի կազմում (1924 թ․ - գավառական կենտրոն): Հանրապետությունում կանտոնային բաժանումը վերացվելու կապակցությամբ, 1930 թվականի օգոստոսի 10-ին մտել է կազմավորված Մենզելինսկի շրջանի կազմի մեջ, 1935 թվականի փետրվարի 10-ին դարձել է Կալինինսկի շրջանի կենտրոնը։ 1959 թվականի հոկտեմբերի 12-ին անցել է Ակտանիշի շրջան։ Վարչատարածքային բաժանման բարեփոխման արդյունքում, 1963 թվականի փետրվարի 1-ին մտել է Մենզելինսկի կազմի մեջ, իսկ 1965 թվականի հունվարի 12-ին՝ Ակտանիշի շրջան:

## Բնակչություն

2021 թվականի մարդահամարի տվյալներով գյուղում բնակվել է 1215 մարդ։ 1215-ից ազգություններից նշած կային 1181 թաթար, 21 ռուս և 13 այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ։ Ռուսերենը մայրենի լեզու էր 21 մարդու համար (ընդ որում այն գործածում էր 1171 մարդ), թաթարերենը՝ 1182-ի համար (գործածում էր 1179 մարդ): 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 1409 մարդ: 2002 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ 1383 բնակիչ (թաթարներ' 97%):

## Տնտեսություն
Գյուղում գործում է գյուղատնտեսական ձեռնարկություն՝ «Նուրա Բայանի անվան» սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունը: Ընկերության գյուղատնտեսական արտադրության գոտում գտնվում են խոշոր եղջերավոր անասունների ֆերմա (1850 գլուխ), խոզաբուծական ֆերմա (4000 գլուխ), մեքենատրակտորային պարկ, հացահատիկի հոսքագիծ, հանքային պարարտանյութերի պահեստ: Կա անասնաբուժական կլինիկա, հացի փուռ: Բացի այդ, գյուղում գտնվում է արտադրական ձեռնարկություն՝ «Նուր» սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունը: Բնակիչները հիմնականում աշխատում են «Նուրա Բայանի անվան» ՍՊԸ-ում, գյուղատնտեսական քիմիայի և գյուղատնտեսական տեխնիկայի ձեռնարկություններում։ Զարգացած է դաշտավարությունը, անասնապահությունը:

## Տրանսպորտ
Գյուղի հյուսիսային եզրով անցնում է «Վոլգա» դաշնային մայրուղին: Գյուղը միացված է շրջկենտրոնին տարածաշրջանային նշանակության ընդհանուր օգտագործման ավտոմոբիլային ճանապարհով՝ «Ակտանիշ - Պոիսևո»: Պոիսևոն միջանկյալ կանգառ է «Ակտանիշ-Կազան-Ակտանիշ» միջհամայնքային կանոնավոր փոխադրումների երթուղու վրա: Կազանից մինչև գյուղ կա մշտական ավտոբուսային կապ:

## Ենթակառուցվածքներ
Գյուղում միջնակարգ դպրոց գործում է 1937 թվականից, 1959 թվականից՝ տարեցների և հաշմանդամների տուն-ինտերնատ: Գյուղում կա մանկապարտեզ, Ակտանիշ գյուղի մանկական ստեղծագործական կենտրոնի մասնաճյուղ, տեղամասային հիվանդանոց, փոստային բաժանմունք, Սբերբանկի մասնաճյուղ, բասկետբոլի և վոլեյբոլի համար նախատեսված բազմաֆունկցիոնալ մարզական հրապարակ,6,6 հա մակերեսով գերեզմանատուն:

2015 թվականի դրությամբԳյուղի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 272,7 հա: Գյուղում 16 փողոց կա: Բնակարանային ֆոնդը կազմում է 45,9 հազար քմ: Գյուղը գազաֆիկացված է և էլեկտրաֆիկացված։ Ջրամատակարարումն իրականացվում է ստորգետնյա աղբյուրներից՝ արտեզյան ջրհորների և ջրմղիչ աշտարակների միջոցով։ Ջրամատակարարման ցանցերի ընդհանուր երկարությունը 8,5 կմ է։ Կենտրոնացված կոյուղի չկա։ Բնակչությունը օգտվում է սեպտիկներից կամ փոսերից։ Անհատական և հասարակական կառույցների ջեռուցումն իրականացվում է գազով աշխատող տեղական ջերմամատակարարման աղբյուրներից:

## Մշակույթ և կրոն
Գյուղում կան հանրապետական նշանակության մշակութային ժառանգության օբյեկտներ․

* 1911 թվականի տաճարային մզկիթի փայտե միահարկ շենքը էկլեկտիկ ոճին պատկանող պաշտամունքային ճարտարապետության հուշարձան է
* 1918 թվականին սպիտակգվարդիականների կողմից գնդակահարված պարտիզանների եղբայրական գերեզման
* գավառական հիվանդանոցի շենքեր (1905-ից 1907 թվականներ) քաղաքացիական ճարտարապետության հուշարձան, որը պատկանում է էկլեկտիկայի «աղյուսային» ուղղությանը
* դպրոցի շենք (1930-ական թվականներ), շրջանավարտների թվում է ԹՀ առաջին նախագահ Մ. Շ. Շայմիևը
* մեկհարկանի առևտրական կրպակի շենք (20-րդ դարի սկիզբ)

Գյուղում գործում է ստեղծագործական կոլեկտիվ՝ «Յաշլեկ» պարարվեստական անսամբլը: 1962 թվականից գործում է գյուղական մշակույթի տունը, իսկ 1918 թվականից՝ գյուղական գրադարան: Գյուղում գտնվում է տեղական մուսուլմանական կրոնական կազմակերպություն՝ Թաթարստանի Հանրապետության մուսուլմանների հոգևոր վարչության «Ազատ Հաջի» մզկիթի թեմը, կառուցվել է 2006 թվականին:

## Հայտնի բնիկներ
Գյուղում ծնվել են․

* Ազատ Խամաև (ծնվել է 1956 թվականին), ռուսաստանցի պետական և քաղաքական գործիչ: Պետական դումայի պատգամավոր (1995-ից 1999 թվականներ)
* Լենա Շահիրզյան (1945-2017 թվականներ) խորհրդային և ռուսական թաթար բանաստեղծուհի, հրապարակախոս, գրականագետ։ Թաթարստանի Հանրապետության ժողովրդական բանաստեղծ, Թաթարստանի Հանրապետության արվեստի վաստակավոր գործիչ։ Գաբդուլլա Տուկայի անվան Թաթարստանի Հանրապետության պետական մրցանակի դափնեկիր։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ռուսաստանի Թաթարստան հանրապետության Ակտանիշսկի շրջանի բնակավայրեր