Չարլզ Սփիրման

**Չարլզ Էդվարդ Սփիրման** (), Թագավորական ընկերության անդամ (*FRS*), անգլիացի հոգեբան, որը հայտնի է վիճակագրության բնագավառում կատարած իր աշխատանքով,  գործոնի վերլուծության պիոներ լինելով և Սփիրմանի աստիճանի կորելացիայի գործակիցով։ Նա նաև նշանակալից աշխատանք է կատարել մարդկային ինտելեկտի մոդելների վրա՝ ներառյալ նրա տեսությունը, որ  անհամեմատելի իմացական թեսթի միավորները արտացոլում են մեկ Ընդհանուր ինտելեկտի գործոն, և ջի գործոնի ներմուծումը։

## Կենսագրություն
Սփիրմանը հոգեբանի համար անսովոր փորձ ուներ։ Մանկության տարիներին նա հավակնում էր ունենալ ակադեմիական կարիերա։ Նա սկզբում բանակին միացավ որպես ինժեներների սովորական սպա 1883 թվականի օգոստոսին և կապիտան առաջադրվեց 1893 թ.-ի հուլիսի 8-ին ՝ ծառայելով Մյունստերի Ֆուսիլիերում։ 15 տարի անց 1897թ-ին նա հրաժարական տվեց փորձարարական հոգեբանության ասպիրանտուրայում սովորելու համար։  Բրիտանիայում հոգեբանությունն ընդհանուր առմամբ դիտվում էր որպես փիլիսոփայության ճյուղ, և Սփիրմանը որոշեց սովորել  Լայպցիգում Վիլհելմ Վունդտի ղեկավարության ներքո, քանի որ այն «նոր հոգեբանության» էպիկենտրոն էր, որը օգտագործեց գիտական մեթոդը մետաֆիզիկական ենթադրությունների փոխարեն։  Քանի որ Վունդտը հաճախ բացակայում էր իր բազմաթիվ պարտականությունների և ժողովրդականություն պատճառով, Սփիրմանը հիմնականում աշխատել է Ֆելիքս Կրուգերի և Վիլհելմ Վիրթի հետ, որոնց երկուսով էլ հիանում էր։ Նա սկսեց 1897թ․-ին, և որոշ ընդհատումներից հետո (բանակ է զորակոչվել Բուարայի Երկրորդ պատերազմի տարիներին, և 1900թ․-ի փետրվարից ծառայել է որպես գեներալի տեղակալի օգնական)  իր կոչումը ստացավ 1906 թվականին։ Նա արդեն տպագրել էր ինտելեկտի գործոնի վերլուծության վերաբերյալ իր արժեքավոր հոդվածը (1904)։ Սփիրմանը հանդիպեց և տպավորություն գործեց հոգեբան Վիլյամ Մակդուգալի վրա, ով կազմակերպեց, որ Սփիրմանը փոխարինի իրեն, երբ լքեց իր պաշտոնը Լոնդոնի համալսարանական քոլեջում։Սփիրմանը մնաց համալսարանական քոլեջում մինչև թոշակի անցնելը 1931 թ.-ին։ Սկզբում նա դասախոս էր և փոքր հոգեբանական լաբորատորիայի ղեկավար։ 1911թ․-ին նա առաջադրվեց Մտքի և տրամաբանության փիլիսոփայության Գրոտեի պրոֆեսորության։ Նրա կոչումը փոխվեց հոգեբանության պրոֆեսորի 1928թ․-ին, երբ ստեղծվեց հոգեբանության առանձին ֆակուլտետ։

Երբ 1924թ․-ին Սփիրմանը ընտրվեց Թագավորական ընկերության անդամ, մեջբերվեց.

«Դոկտոր Սփիրմանը կատարել է բազմաթիվ հետազոտություններ փորձարարական հոգեբանության մեջ։ Նրա բազմաթիվ հրատարակված հոդվածները ընդգրկում են լայն ոլորտ, սակայն նա առանձնանում է հատկապես իր պիոներական աշխատանքով մարդու մտքի վերլուծության համար մաթեմատիկական մեթոդների կիրառման և այս ոլորտում հարաբերակցության օրիգինալ ուսումնասիրություններով։ Նա ոգեշնչել և ուղղորդել է բազմաթիվ աշակերտների հետազոտական աշխատանքները»։

Այս նվաճումների շարքում գլխավորը մարդկային ինտելեկտի ընդհանուր գործոնի բացահայտումն էր, «ջի» տեսության  հետագա զարգացումը  և ընդունակությունների վրա էմպիրիկ աշխատանքի սինթեզը։

Սփիրմանը մեծապես ներշնչվել է Ֆրենսիս Գալթոնի աշխատանքից։ Գալթոնը պիոներական աշխատանք է կատարել հոգեբանության ոլորտում և զարգացրել է կորելացիան՝ Սփիրմանի կողմից օգտագործված հիմնական վիճակագրական գործիքը։

Վիճակագրության մեջ Սփիրմանը մշակեց աստիճանի կորելացիան (1904)՝ պայմանական Պիրսոն կորելացիայի ոչ պարամետրային տարբերակը, ինչպես նաև՝  և՛ լայնորեն կիրառվող թեթևացման կորելացիան (1907), և՛ «գործոնի վերլուծության» ամենավաղ վարկածը (Lovie & Lovie, 1996, էջ 81)։ Նրա վիճակագրական աշխատանքը չգնահատվեց համալսարանական քոլեջի իր գործընկեր Կառլ Փիրսոնի կողմից և նրանց միջև երկար տարաձայնություններ առաջացան։

Թեև Սփիրմանը իր ժամանակաշրջանում ստացավ մեծ ճանաչում իր վիճակագրական աշխատանքի համար, նա այս աշխատանքը համարում էր երկրորդական հոգեբանության հիմնարար օրենքների  որոնման համեմատ, և այժմ նա նույնքանով ճանաչված է երկուսի համար էլ։

Չարլզ Սփիրմանը միշտ պնդում էր, որ իր աշխատանքը պետք է կիրառվի հոգեբուժության ոլորտում, և այն հարկադրեց Թագավորական Մեդիկո-հոգեբանական ասոցիացիային իր Մաուդսլիի դասախոսության ժամանակ համար դիմել Թագավորական Մեդիկո-հոգեբանական ասոցիացիային։ Թեև այս տողերի վրա որոշակի աշխատանքներ են տարվել նրա աշակերտների և նրա գործընկերների կողմից, գործոնի վերլուծության մշակումը, որպես հոգեբուժության գործիք, անցել է այլ ուղի, քան նա նախատեսել էր։ Այնուամենայնիվ, նրա անուղղակի ներդրումը հոգեբուժության ոլորտում զգալի էր։

Սփիրմանի կյանքը սկսվել և ավարտվել է Լոնդոն քաղաքում։ Նա ուներ երեք դուստր և մեկ որդի, որը մահացավ վաղ՝ 1941թ․-ին Կրետեյում։

## Ինտելեկտի տեսություն
Կարնեգիի հովանավորած միջազգային քննությունների հետազոտական հանդիպումների ընթացքում գրառում է կատարվել *ջի*-ի վերաբերյալ Սփիրմանի (նաև Գոդֆրի Թոմսոնի և Էդվարդ Թորնդիկեի) հայացքների մասին։

Այստեղ Սփիրմանը տալիս է իր բացահայտումների և *ջի*-ի տեսության համառոտ ամփոփագիրը.

«Որն է Ջի-ն հարցին պատասխանալու համար պետք է տարբերակել տերմինների ու իրերի մասին փաստերի նշանակությունը։ Ջի-ն նշանակում է վիճակագրական գործողություններից բխող որոշակի քանակություն։ Որոշակի պայմաններում հոգեբանական թեստի անձի միավորը կարելի է բաժանել երկու գործոնի, որոնցից մեկը միշտ նույնն է բոլոր թեստերում, մինչդեռ մյուսը տատանվում է մի թեստից մյուսը. առաջինը կոչվում է ընդհանուր գործոն կամ Ջի, իսկ մյուսը կոչվում է հատուկ գործոն։ Սա այն է, ինչ  Ջի տերմինը նշանակում է՝ գնահատական-գործոն և ոչինչ ավելին։ Բայց այս նշանակությունը բավարար է տերմինը լավ սահմանված ներկայացնելու համար, որպեսզի հիմքում ընկած երևույթը ենթակա լինի գիտական քննության․ մենք կարող ենք անցնել այս գնահատական-գործոնի կամ Ջի գործոնի մասին փաստեր բացահայտելուն։ Մենք կարող ենք պարզել հոգեկան գործողությունների այն տեսակը, որում այն գերիշխող դեր է խաղում համեմատած մյուս կամ հատուկ գործոնի հետ։ Եվ այսպիսով, հայտնաբերվել է, որ Ջի-ն գերակշռում է այնպիսի գործողություններում, ինչպիսիք են բանականությունը կամ լատիներեն սովորելը, մինչդեռ այն իսկապես շատ փոքր դեր է խաղում այնպիսի գործողությունների մեջ, ինչպիսիք են մեկ տոնը մյուսից տարբերակելը․․․ Ջի-ն հակված է գերիշխել, քանի որ կատարումը ներառում է հարաբերությունների ընկալում կամ ինչպես դա պահանջում է, որ մի իրավիճակում դիտված հարաբերությունները պետք է փոխանցվեն մյուսին․․․ Ապացույցները կշռադատելով ՝ մեզանից շատերը ասում էին, որ այս Ջի-ն կարծես չափում է մտավոր էներգիայի ինչ-որ ձև։ Բայց, առաջին հերթին, նման առաջարկը կարող է անտեղի հակասություններ առաջացնել։ Դրանից կարելի է խուսափել` ավելի զգուշորեն ասելով, որ Ջի-ն իրեն պահում է այնպես, կարծես էներգիա է չափում։ Երկրորդ հերթին, սակայն, թվում է, որ կա հիմնավորված պատճառ էներգիայի հասկացությունը  «ուժի»  փոխելու համար (ինչը, իհարկե, էներգիան է կամ աշխատանքը՝ բաժանված ըստ ժամանակի)։ Այս նույն ձևով կարելի է խոսել մտքի ուժի մասին, ինչպես ձիուժի մասին․․․․ Ջի-ն ներսից որոշված իրադարձությունների բնականոն ընթացքի մեջ է. մարդն կարող այլևս չմարզվել այն ավելի բարձր աստիճանի ունենալու համար, երբ կարող է մարզվել ավելի բարձրահասակ լինելու համար (էջ 156–157)»:

Կար նաև Սփիրմանի կողմից առաջարկված մեկ այլ գործակից, որը հատուկ ինտելեկտ է։ Հատուկ ինտելեկտը վերաբերում է նույն թեստերում մեծ հաջողություններ գրանցած անձանց։ Այնուամենայնիվ, ավելի ուշ Սփիրմանը ներկայացրեց խմբային գործոն, որը հատուկ էր այն կորելացիաներին, որոնք ջի կամ էս գործոնի արդյունք չեն։ Նրա գաղափարները 1938 թ.-ին  գրավոր քննադատության ենթարկվեց հոգեբան Լուի Լ. Տուրստոնեն, ով պնդում էր, որ իր սեփական փորձերը ցույց են տվել, որ ինտելեկտը ձևավորում է յոթ հիմնական կատեգորիա՝ թվային, փաստարկային, տարածական, ընկալողական, հիշողություն, բանավոր սահունություն և բանավոր ըմբռնում։ Տուրստոնեն, ի վերջո, համաձայնվեց Սփիրմանի հետ, որ ընդունակության չափումների մեջ կա ընդհանուր գործոն։ Հետագայում Ռայմոնդ Քեթթելը (1963) նույնպես աջակցեց Սփիրմանի կողմից տեսականացված ընդհանուր ընդունակության հայեցակարգը, բայց կարևորվեց ընդունակության երկու ձև, որոնք առանձնանում են ավելի մեծ տարիքում դրանց զարգացմամբ` հեղուկ և բյուրեղացված ինտելեկտ։

Ժամանակի ընթացքում Սփիրմանը ավելի ու ավելի էր պնդում, որ ջի-ն, հոգեբանական տեսանկյունից, մի ընդունակություն չէ, այլ բաղկացած է երկու շատ տարբեր ընդունակություններից, որոնք սովորաբար սերտորեն համագործակցում են։ Դրանք նա անվանում էր «դաստիարակչական» և «վերարտադրողական» ընդունակություն։ Առաջին տերմինը գալիս է լատինական  «educere» արմատից, որը նշանակում է «դուրս բերել» և, այդպիսով, վերաբերում է խառնաշփոթը իմաստավորերլու ընդունակությանը։ Նա պնդում էր, որ այս տարբեր ընդունակությունները հասկանալու համար «իրենց հստակ հակադրությամբ, իրենց համատարած  համագործակցությամբ ու  գենետիկական փոխկապակցվածությամբ» «անհատական տարբերությունների և նույնիսկ ինքնության ճանաչման» ուսումնասիրության համար կլինի «իմաստության հենց սկիզբը»։

Չնայած Սփիրմանը պնդում էր, որ ջի-ն այն է, ինչը ծագում է թեստերի լայն մարտկոցից, այսինքն՝ այն կատարյալ չափված չէ որևէ մեկ թեստով, այն փաստը, որ ջի-ի տեսությունը ենթադրում էր, որ կարողությունների մեծ մասը հնարավոր է ներկայացնել մեկ գործոնով, և նրա առաջարկությունը, որ «հարաբերությունների և կորելացիայի բացահայտումը» ենթադրում է, որ այս ընդհանուր գործոնը հանգեցրեց ընդհանուր ունակության թեստերի որոնմանը։ Ռավենի առաջադիմական մատրիցները կարելի է համարել դրանցից մեկը, թեև Ռավենն ինքը հստակ ասում էր, որ իր թեստերը չպետք է համարվեն «ինտելեկտի» թեստեր։

Չնայած հետևողականորեն պնդելով, որ ջի-ն հաշվարկում է «ընդունակության» անհատական տարբերությունները (չափվում են թեստերով, որոնք «դպրոցներում տեղ չունեն»), Սփիրմանը նաև խոստովանեց, որ «Յուրաքանչյուր նորմալ տղամարդ, կին և երեխա… ինչ-որ բանի հանճար է…Մնում է բացահայտել, թե ինչի․․․»։ Նա կարծում էր, որ հանճարեղության այս ոլորտները հայտնաբերելը պահանջում է «ներկայումս օգտագործվող ստուգման որևէ ընթացակարգից» շատ տարբեր ընթացակարգեր, թեև նա կարծում էր, որ դրանք կարող են «հսկայական բարելավում» առաջացնել։

Սփիրմանը կարծում էր, որ թեև ջի-ն կարող է հայտնաբերվել ճանաչողական չափումների ցանկացած բավարար լայն հավաքածուի մեջ, նա զգաց, որ այն թեստերը, որից ի հայտ է եկել իր ջի-ն, «դպրոցներում տեղ չունեն», քանի որ դրանք «շեղում էին» ուսուցիչների, աշակերտների, ծնողների և քաղաքական գործիչների ուշադրությունը կրթության բիզնեսից։

Սփիրմանի մոդելը ազդեցիկ էր, բայց նաև քննադատվում էր այլոց կողմից, օրինակ ՝ Գոդֆրի Թոմսոնի։ Մասնավորապես, անցումը հոգեբանական ջի-ից կենսաբանական ջի-ի՝  սանիտարական կենսաբանական մեխանիզմ կամ մեխանիզմներ, որը շարունակում է մնալ ակտիվ հետազոտությունների առարկա։

## Գործոնի վերլուծություն
Գործոնների վերլուծությունը վիճակագրական թեստ է, որն օգտագործվում է բազմաթիվ փոխկապակցված չափանիշների միջև փոխհարաբերություններ գտնելու համար, և Սփիրմանը հստակ դեր է խաղացել դրա մշակման մեջ։ Սփիրմանը  ներմուծեց գործոնի վերլուծություն տերմինը և այն լայնորեն օգտագործեց ճանաչողական կատարողականի բազմաթիվ չափանիշների վերլուծության մեջ։ Դա գործոնային վերլուծական տվյալ էր, որը Սփիրմանին ուղղորդեց պայմանավորել իր օրիգինալ ընդհանուր և հատուկ ընդունակությունների գործոնային մոդելները։ Սփիրմանը կիրառեց մաթեմատիկական ընթացակարգերը հոգեբանական երևույթների նկատմամբ և իր վերլուծության արդյունքը ձևակերպեց որպես տեսություն, որը մեծապես ազդել է ժամանակակից հոգեբանության վրա։ Գործոնի վերլուծությունը և դրա ժամանակակից հարաբերությունները հաստատող գործոնների վերլուծությունը և կառուցվածքային հավասարումների մոդելավորումը հիմք են հանդիսանում վարքի ժամանակակից հետազոտությունների մեծ մասի համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* Charles Spearman at Human Intelligence 

## Արտաքին հղումներ
* Charles Spearman on the Portraits of Statisticians page.

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ