open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հարսանեկան պոեզիա

**Հարսանեկան պոեզիա**, **էպիտալամա** (հունարեն՝ ἡ ἐπιθαλάμιος ῷδή), **հիմենեյ** - հարսանիքի պատվին երգ։

Հարսանեկա ավանդական ծեսի հետ կապված ժողովրդական ստեղծագործություն, որի մեջ մտնում են երգեր, խրատներ, հարսանքապետի վճիռներ, հմայախոսություններ, փոխաբերական երկխոսություններ, առածներ, ասույթներ, հանելուկներ, մաղթանքներ և այլն։

Գրական ձևավորում է ստացել անտիկ պոեզիայում՝ հասնելով ամբողջական պոեմի աստիճանի (Կլավդիանոս)։ Գրվել են ինչպես իրական անձանց պատվին (*Արտաշես և Սաթենիկ*), այնպես էլ առասպելական թեմաներով։ Կան նաև հարսանեկան հայրեններ։

Հարսանեկան պոեզիայի հիմնական բովանդակությունը հարսի ճակատագիրն է ու նրա ապրումները։ Ընտանիքի, ամուսնության և հարսանեկան ծեսի պատմական զարգացումը պայմանավորել է մոգական տարրերի խաղայինի վերածվելը և աստիճանաբար մարելը։


Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն Արտաշիսի,
Տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան Սաթինկանըն։


Հայոց հարսանեկան երգերի մեջ «ծաղկոցը» փեսայի և հարսի՝ թագավորի և թագուհու գովքն է, գալիս է թագավորական հարսանիքներից. գովերգվում են հարսի և փեսայի արժանիքները, գեղեցկությունը, զգեստները և այլն։ Հարս ու փեսայի գովաբանությանը հետևում է մաղթանքը։

Հարսանեկան պոեզիայի նմուշ է Ռուբեն Սևակի «Հարսներգ»-ը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Գրական ժանրեր
Իրիս

**Իրիս** (հին հունարեն՝ Ἶρις) , հին հունական դիցաբանության մեջ՝ ծիածանի աստվածուհի, Զևսի և Հերայի հանձնակատարը։ Իրիսը Զեֆիրի կինն էր և ըստ որոշ տվյալների նրանից Էրոսին է ունեցել։

Իրիսի հիմնական առաքելությունը աստվածների հանձնարարությունների տարածումն էր, ինչը նա անում էր քամու արագությամբ երկրի վրա, ջրում և անգամ ընդերքում։ Զևսը նրան ուղարկում էր Սթիքսից ջուր բերելու։

Որպես ծիածանի աստվածուհի, որը դուրս էր գալիս անձրևից հետո, Իրիսը մոտ էր ծովային աստվածություններին։ Որոշ պոետների համար նա Հերա աստվածուհու աղախինն էր, կատարում էր նրա բոլոր առաջադրանքները։

Իրիսը հաճախակի ներկայացվում է ձեռքին գավաթ և լայն բացված թևերով թռչելիս։

Նրա անունով է կոչվել իրիս ծաղիկը, իր բազմերանգության համար և Իրիդիում քիմիական տարրը, որի քիմիական միացությունները ևս բազմերանգ են։

Իրիսի անունով է կոչվել նաև համանուն աստերոիդը, որը հայտնաբերվել է 1847 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հունական աստվածներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Սիզիփոս

thumb
**Սիսիփոս** (հին հունարեն՝ Σίσυφος), ըստ հին հունական առասպելաբանության՝ եղել է Կորնթոս քաղաքի հիմնադիրը և թագավորը։

Հոմերոսը Սիզիփոսին  նկարագրել է որպես աստվածների ու մարդկանց օրենքներին անհնազանդ, խորամանկ, փառասեր ու արատավոր մարդ: Զայրացած Զևսի կամքով մահվան աստված Թանատոսը երբ ժամանել է Սիզիփոսի մոտ, վերջինս ճարպկորեն շղթայել ու բանտարկել է նրան՝ առժամանակ մարդկանց ազատելով մահվան ճիրաններից։ Մի քանի տարի անց, Արես աստծո միջամտությամբ փրկված Թանատոսը Սիզիփոսին ուղեկցել է մեռյալների աշխարհը։ Բայց Հադեսի թագավորությունում Սիզիփոսը խորամանկությամբ խաբելով Պերսեփոնեին՝ վերադարձել է երկիր։ Բազում մեղքերի համար Սիզիփոսին վերստին նետվել է Հադեսի թագավորություն և այնտեղ դատապարտվել դաժան պատժի, նրան հարկադրել են հավերժորեն բարձր լեռան կատարը գլորել ծանր քարը, որն ամեն անգամ գահավիժում էր ստորոտ։ Այդ պատիժը խորհրդանշել է աստվածներին հաղթելու փորձերի ապարդյունությունը։

«**Սիզիփոսյան աշխատանք**» և «**Սիզիփոսյան քար**» թևավոր արտահայտություններն ստացել են տանջալից, անվերջանալի և անարդյունք աշխատանքի նշանակություն։ 

## Մեկնաբանություններ
Ըստ արեգակնային տեսության Սիզիփոս թագավորը ամեն օր արևելքում ծագող արևի սկավառակն է, որը երեկոյան մայր է մտնում արևմուտքում։ Այլ փիլիսոփաներ նրան համեմատում են վեր բարձրացող և թափվող ալիքների կամ ալեկոծության հետ։ Մ․թ․ա․ 1-ին դարում, էպիկուրյան փիլիսոփա Լուկեցիոսը մեկնաբանում է պատմությունը որպես իշխանափոխության և փառքի փոփոխություն։ Սյորեն Կիերկեգորը գտնում է, որ Սիզիփոսի պատմությունը վերաբերվում է այն ամենին, ինչ անձը սիրում է՝ «Զվարճալի է, որ հոգեկան հիվանդություն ունեցող անձը կարող է պատահական քար վերցնել և համարել այն փող ու միևնույն ժամանակ Դոն Ժուանը կարող է ունենալ 1003 սիրեկան, որոնց քանակը նշանակում է, որ նրանք արժեք չունեն։ Դրա համար «սեր» բառը տարբեր նշանակություն ունի բոլորի համար»։ Ֆրիդրիխ Ուելքերը համարում է, որ այս պատմությունը խորհրդանշում է մարդու գիտելիքի ձգտման անհուսալիությունը, իսկ Սողոմոն Ռայնախը գտնում է որ Սիզիփոսի քարը խորհրդանշում է Սիզիփեումի (Կորնթոսի ամրոցի) կառուցումը։ 1942 թվականի իր «Սիզիփոսի առասպելը։ Էսսե աբսուրդի մասին» էսսեում, Ալբեր Կամյուն Սիզիփոսի մեջ տեսնում է մարդու կյանքի և գոյության աբսուրդային բնույթը․ Կամյուն եզրակացնում է՝ «Սիզիփոսին պետք է երջանիկ պատկերացնել», քանի որ «հենց միայն գագաթներ նվաճելու համար թափված ջանքերը բավական են, որ լցնեն մարդու սիրտը»։

Տրված հանձնարարության իմաստի կորստի հետևանքով աշխատողների ունեցած վիճակն անվանում են «սիզիփոսյան վիճակ»։ Գիտափորձերից կատարած երկու հիմնական եզրակացությունները հետևյալն են՝ մարդիկ ավելի լավ են աշխատում, եթե աշխատանքը իմաստալից է թվում և մարդիկ թերագնահատում են իմաստի և մոտիվացիայի միջև եղած հարաբերությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական առասպելաբանություն
Կատեգորիա:Քաղաք հիմնադրած անձինք
Մարկոս Կրասսոս

**Մարկոս Լիկինիոս Կրասսոս** (; ), հռոմեացի զորավար և քաղաքական գործիչ, եռապետ, իր ժամանակի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը։

Մեծ հարստություն է կուտակել Սուլլայի պրոսկրիպցիաների ժամանակ։ 71 թվականին Գնեոս Պոմպեոսի հետ ճնշել է Սպարտակի ապստամբությունը։ 70 թվականին ընտրվել է կոնսուլ։ 60 թվականին Հուլիոս Կեսարի և Պոմպեոսի հետ ստեղծել է առաջին եռապետությունը։ Մ. թ. ա. 55 թվականին երկրորդ անգամ ընտրվել է կոնսուլ, ստացել Ասորիքի կառավարումը։

Մ. թ. ա. 54 թվականին հարձակվել է Պարթևաստանի վրա, գրավել մի քանի քաղաք, ապա վերադարձել Ասորիք՝ ձմեռելու։ Հայոց արքա Արտավազդ Բ-ն Մեծ Հայքը հռոմեական և պարթևական զորքերի հարձակումներից զերծ պահելու համար այցելել է Կրասսոսին, առաջարկել պարթևների դեմ արշավել Հայաստանի վրայով և ոչ Միջագետքի ամայի տարածություններով, ինչպես որոշել էր Կրասսոսը։ Մերժելով այդ ծրագիրը՝ Կրասսոսը մ. թ. ա. 53 թ. գարնանը իր զորքերով՝ մոտավորապես 52-54 հազար մարտիկ, անցնում է Հռոմի և Պարթևաստանի սահման հանդիսացող Եփրատ գետը՝ նախաձեռնելով Պարթևական արշավանքը։ 53 թ. հունիսի 9-ին Խառանի (ժամանակակից Ուրֆայի հարավում) մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հռոմեական զորքերը ջախջախվում են։ Ճակատամարտում զոհվում են Կրասսոսը և նրա որդին, սպանվում է 20, 000 և գերի վերցվում մոտավորապես 10, 000 հռոմեական զինվոր։ Հարուստ ավարի հետ միասին պարթևները գրավում են լեգեոնների արծվադրոշները, ինչը մեծագույն անարգանք էր հռոմեական զենքի և Հռոմի փառքի համար։ Պարթևական զորավար Սուրենը Մեծ Հայքում գտնվող պարթևաց արքա Որոդես II-ին է ուղարկել Կրասսոսի գլուխը, որը ցուցադրվել է Արտաշատում՝ Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիներ»-ի ներկայացման ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հռոմեացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հռոմեացի զորավարներ
Կատեգորիա:Հռոմեական հանրապետության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
Կելեստինոս V

**Կելեստինոս V** (, աշխարհիկ անունը՝ Պիետրո Անջելարի դել Մուրոնե, Pietro da Morrone; ), Հռոմի պապ 1294 թ. հուլիսի 5-ից առ դեկտեմբերի 13-ը, կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ։ Պապ է ընտրվել ծեր տարիքում, բայց հինգ ամիս հետո հրաժարվեց պապությունից՝ իրեն զուրկ համարելով եկեղեցին ղեկավարելու անհրաժեշտ հատկություններից։ Ասում են, որ նա քահանայապետությունից հրաժարվել է կարդինալ գայետանիի սադրանքների պատճառով (Կելեստինոս V-ին հաջորդել է Բոնիֆացիոս VIII պապ անունով)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաթոլիկ եկեղեցու սրբեր
Կատեգորիա:Կրոնական առաջնորդներ այբբենական կարգով
Մինոս

thumb
**Մինոս** (հին հունարեն՝ Μίνως), հին հունական առասպելաբանության մեջ Կրետեի թագավոր, Զևսի և Եվրոպեի որդին, Հռադամանթիսի և Սարպեդոնի եղբայրը, Պասիփայայի ամուսինը, Արիադնեի և Անդրոգեոսի հայրը։ Առասպելները Մինոսին պատկերում են որպես իմաստուն և արդարադատ կառավարիչ։ Աթենական ավանդություններում Մինոսը հունական մայր ցամաքի թշնամին է։ Մինոսի մասին զրույցներից ամենատարածվածները կրետական ցլի՝ Մինոտավրոսի, Մեգարայի նվաճման և Մինոսի որդու՝ Անդրոգեոսի սպանության պատճառով աթենացիների հետ ծագած պատերազմի մասին առասպելներն են։

Մինոսի մահը կապել են Դեդալոսի մասին առասպելի հետ։ Դեդալոսը Կրետե կղզուց փախչելուց հետո ապաստան է գտնում Սիկիլիայի թագավոր Կոկալոսի մոտ։ Երբ Մինոսը հասնում է այնտեղ և պահանջում է իր ձեռքը հանձնել Դեդալոսին, Կոկալոսի դուստրերը սպանում են Մինոսին։ Մահից հետո Մինոսը դառնում է մեռյալների դատավոր։ Էպոսում նա դեռ միայն վճռում է ստվերների միջև ծագած վեճերը. դասական շրջանի առասպելներում Մինոսը (Հռադամանթիսի և Էակոսի հետ) Աիդում որոշում է ստվերների հետագա ճակատագիրը, պատիժ սահմանելով մեղավորների ոգիներին։ Այս առասպելում կարելի է տեսնել մ. թ. ա. 5-րդ դարի հույների մոտ անդրշիրիմյան հատուցման ուսմունքի հանդես գալը։ Մինոսի մասին առասպելներում, ըստ երևույթին, արտացոլվել են իր իշխանությունը Արևելյան Հունաստանի ծովափի մի մասի վրա տարածած Կրետեի երբեմնի հզորության մասին հիշողությունները։ Մինոսի մասին առասպելին է նվիրված եղել Եվրիպիդեսի՝ մեզ չհասած «Կրետացի կանայք» ողբերգությունը։

Մինոսի անունով հին կրետական մշակույթը, որը հայտնաբերել է հնագետ Արթուր Էվանսը, կոչվել է մինոսյան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հին հունական առասպելաբանություն
Կատեգորիա:«Աստվածային կատակերգության» կերպարներ
Կատեգորիա:Կրետե արքաներ
Դիդոնե

**Դիդոնե** (), Կարթագեն քաղաքի առասպելական հիմնադիր թագուհի։ Ըստ ավանդության ինքնասպանություն է գործել, երբ լքվել է Էնեասից, որի սիրո համար դրժել էր իր հանգուցյալ ամուսին Սիքեի հիշատակին հավատարիմ մնալու իր խոստումը։ Էնեասի և Դիդոնեի սիրո պատմությունը նկարագրված է Վերգիլիոսի «Էնեական» վիպերգական պոեմի Ա և Դ երգերում։ Նրա կերպարը ներկայացված է Հեկտոր Բեռլիոզի «Տրոյացիներ» օպերայում, գրական, երաժշտական և կերպարվեստի մի շարք այլ ստեղծագործություններում և մինչև անգամ թունիսյան թղթադրամների վրա։

## Պատկերասրահ

Guérin Énée racontant à Didon les malheurs de la ville de Troie Louvre 5184.jpg|Էնեասը Դիդոնեին պատմում է Տրոյական պատերազմի մասին
Dosso Dossi 041.jpg|
Meister des Vergilius Vaticanus 001.jpg|Դիդոնեի վախճանը
Affresco romano - Enea e di.jpg|Դիդոնեն և Էնեասը (հինհռոմեական որմնանկար. Պոմպեյ)
Dido Cochet Louvre ENT2000.10.jpg|Դիդոնե (քանդակագործ՝ Քրիստոֆեր Կոշե)
Guercino Morte di Didone.jpg|Դիդոնեի վախճանը
Jongen S191a Didon.jpg|Դիդոնե (քանդակագործ՝ Քրիստին Յոնգեն, 2007-2008 թթ.)
10 TND - 2005 - obverse.jpg|10 դինար արժողությամբ թունիսյան թղթադրամ՝ Դիդոնեի դիմապատկերով


### Կինոյում
* Ռեժիսոր Լինա Մանյակարպեի *Didone non è morta* («Դիդոնեն չի մահացել») գեղարվեստական ֆիլմը, 1987.
*Լուիջի Մաջիի *Didon abandonnée* կինոնկարը, 1910.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:«Աստվածային կատակերգության» կերպարներ
Կատեգորիա:Կարթագենի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Քաղաք հիմնադրած անձինք
Ֆրանչեսկա դա Ռիմինի

**Ֆրանչեսկա դա Ռիմինի** (իտալերեն՝ Francesca da Rimini, Francesca da Polenta, ), ազնվական իտալական տիկին, Դանթեի «Աստվածային կատակերգություն» պոեմի գործող անձ, ողբերգական սիրո գրական տիպար։

Ֆրանչեսկա դա Ռիմինին Ռավեննայի սինյոր Գուիդո դա Պոլենտայի դուստրն էր։ Նրան ամուսնացրին Ռիմինիի ազնվական Ջանչոտտո Մալատեստայի հետ, որը կաղ ու տգեղ էր։ Այդ ամուսնությունը, որը կնքվեց իրար հետ երկար ժամանակ գժտված երկու իշխանավորների միջև խաղաղությունը վերահաստատելու համար, թելադրված էր զուտ քաղաքական նկատառումներով։ Ապա Ֆրանչեսկան սիրահարվեց Ջանչոտտոյի եղբորը՝ Պաոլոյին. մի օր երկուսն էլ հանցանքի վրա բռնվեցին և սպանվեցին ամուսնու կողմից։ Ֆրանչեսկան հորաքույրն էր Ռավեննայի սինյոր Գուիդո Նովելլո դա Պոլենտայի, որի մոտ մոտ ապաստանեց աքսորական Դանտեն իր կյանքի վերջին տարիներին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պարույր Սևակ ՖՐԱՆՉԵՍԿԱ ԴԱ ՌԻՄԻՆԻ (ԸՍՏ ԴԱՆԹԵԻ)
* Ֆրանչեսկա դա Ռիմինի
* Шесть этюдов из Данте, А. Шендерович 
* Паоло и Франческа — легенда и история, воплощения в литературе, музыке, кинематографе, изобразительном искусстве. 
*Հոդված letteraturaalfemminile.it կայքում 

Կատեգորիա:Գրական կերպարներ
Հիլմենդ

մինի|250px
**Հիլմենդ** (,  — *Хильменд*;  — *Хирменд*, գետ Աֆղանստանում (ստորին հոսանքը՝ Իրանում)։ Սկիզբ է առնում Հինդուկուշ լեռներում, վերջանում Սիստան անհոսք իջվածքում՝ սնելով Համուն լիճը։ Երկարությունը 1150 կմ է։

## Ստուգաբանություն
Մ. թ. ա. 4-րդ դարում հիշատակվում է Haetumat անունով, ինչը ենթադրաբար, նշանակել է «կամուրջներ ունեցող»։ Ավելի ուշ շրջանում հունական աղբյուրներում հանդիպող *Հերիմանթոս*, ինչպես նաև այժմյան Հիլմենդ անվանումները, գտնում են, որ սկզբնական անվանման ձևափոխություններն են։

## Ջրագրություն
Հիլմենդ գետը սկիզբ է առնում Բաբա լեռնաշղթայից, Իրանի տարածքում թափվում է Հանում գետը՝ ձևավորելով ճահճացած դելտա, որի վտակները հաճախակի ենթարկվում են փոփոխության։ Գլխավոր վտակը Առգանդաբն է։ Գետը հիմնականում սնվում է ձյան և սառույցի ջրերով։ Նկատելի է գարնանային-ամառային վարարում և ջրի մակարդակի նվազում աշնանային-ձմեռային ժամանակաշրջանում (երբեմն ջրի մակարդակը բարձրանում է ձնհալի արդյունքում)։ Տարեկան ջրի միջին հոսքը 200 մ³/վրկ է, ջրառատության դեպքում՝ 500-700 մ³, առավելագույնը 15000 մ³ վրկ, իսկ ձմռանը՝ 100-120 մ³ վրկ։ Ամենափոքր հոսքը եղել է նոյեմբերին՝ 97,4 մ³/վրկ, սեպտեմբերին լեռներից դուրս գալու դեպքում՝ 62,9 մ³/վրկ։ Միջին և ստորին հոսանքներում գետը ոռոգում է Ռեգիստան և Դաշտի-Մարգո անապատների միջև ընկած նեղ շերտը, ինչպես նաև՝ Գիրկուկի օազիսը։ Խիստ բնակեցված է Հելմանդ Դելտայի տարածքը, գետի ջրերը լայնորեն օգտագործվում են ոռոգման համար։ Հելմենդի վտակների վրա կառուցվել են մի քանի ջրամբարներ, որոնցից ամենակարևորը Սիստանական է։ Գետն անցնում է Սիստան և Գիռիշկ քաղաքներով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Կատեգորիա:Աֆղանստանի գետեր
Կատեգորիա:Ներքին ցամաքային ավազանների գետեր
Օննիկ Կյուրեղյան

**Օննիկ Կյուրեղյան** (), հայ դերասան, թատերական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Պոլսում։ Բեմական ասպարեզ է մտել 1871 թվականին։ Խաղացել է Հակոբ Վարդովյանի թատերախմբում, իսկ 1877-1878 թվականներին՝ Օրթագյուղի թատրոնոմ։ Սերովբե Պենկլյանի օպերաետային խմբի հետ շրջագայել է մի շարք երկրներ՝ Հունաստան, Եգիպտոս և այլն։ Մեծ ժողովրդականություն է վայելել Տիգրան Չուխաճյանի, Լըքոքի, Օֆենբախի օպերետներում։ 1880-ականներին ստեղծել է թատերախումբ և տվել թուրքերեն ներկայացումներ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Կատեգորիա:Հայ թատերական գործիչներ
Հենրիկ Բաբախանյան

**Հենրիկ Սարիբեկի Բաբախանյան** (), հայ բանաստեղծ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1984 թվականից։

Ծնվել է Երևանում։ 1962 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը։ 1964 թվականին զորակոչվել է խորհրդային բանակ և ծառայել մինչև 1966 թվականը։ Զորացրվելուց հետո շարունակել է ուսումը և համալսարանն ավարտել 1969 թվականին։ 1970-1983 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների պետական կոմիտեում որպես ավագ խմբագիր։ 1983 թվականից եղել է Հայգրքի Երևանի թիվ 33 բուկինիստական խանութի տնօրեն։

## Երկերի մատենագիտություն
* Սպիտակ բացատներ (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1976, 68 էջ։
* Մարտ առանց զենքի (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 72 էջ։
* Արևի տաճարը, Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 80 էջ։
* Դիցարան (բանաստեղծություններ և պոեմ), Երևան, 1988, 152 էջ։
* Գիրք մերկության (բանաստեղծություններ), Երևան, 2003, 72 էջ։ 
* Մարդու առեղծվածը (բանաստեղծություններ), Երևան, 2011, 616 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Հյուսիսային Դվինա

**Հյուսիսային Դվինա** (ռուսերեն՝ *Се́верная Двина́*), գետ Ռուսաստանի եվրոպական մասի հյուսիսում, Վոլոգդայի և Արխանգելսկի մարզերում։ Կազմավորվում է Սուխոնա և Յուգ գետերի միախառնումից, թափվում Սպիտակ ծովի Դվինայի խորշը՝ առաջացնելով դելտա (շուրջ 900 կմ քառակուսի)։ Երկարությունը 744 կմ է, նավարկելի։ Սուխոնա գետով, Կուբենսկոյե լճով, Շեկսնա գետով միացված է Վոլգա-Բալթյան ջրային ուղղուն (Հյուսիս-դվինյան ջրային համակարգ)։ Գետաբերանում Արխանգելսկ քաղաքն է։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արխանգելսկի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Դվինսկո Պեչարսկի ավազանային շրջանի գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Սպիտակ ծովի ավազանի գետեր
Դայանա Վիկերզ

**Դայանա Վիկերզ** (, ), անգլիացի երգչուհի, երգահան, դերասանուհի է։ 2009 թ. դուրս եկավ նրա առաջին «Songs from the Tainted Cherry Tree» (Սոնգզ ֆրոմ դը տեյնտըդ չեռի տրի) ալբոմը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1991 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Փոփ երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացի դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կինոդերասանուհիներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի երգահաններ
Կատեգորիա:RCA Records-ի արտիստներ
Փայխներ

**Փայխներ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Արճեշ քաղաքից 15 կմ հյուսիս, Զելան գետի աջ օժանդակի ակունքների շրջանում։

## Անվան ստուգաբանություն
Գյուղի անվանումը առաջացել է հայակական փարախներ բառից։ Այս գյուղում են գտնվել վանքի փարախները։

## Պատմություն
1896 թվականի կոտորածների ժամանակ զոհվել են մեծ թվով հայեր։ Գյուղի հայ բնակչությունը կոտորվել կամ բռնագաղթեցվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչություն
1896 թվականին ուներ 34 տուն հայ, 1909 թվականին՝ 16 տուն հայ, 7 տուն քուրդ, իսկ 1915 թվականին՝ 30 տուն քուրդ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղից 1-2 կմ արևմուտք, ձորամիջին գտնվում էր Մեծոփա վանքը։

## Կրթություն
Այստեղ է ծնվել արձակագիր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր պրոֆեսոր Հարություն Մկրտչյանը (1903-1992)։

## Տես նաև
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Մթնշաղ։ Նորալուսին

**«Մթնշաղ։ Նորալուսին»** (), ռեժիսոր Քրիս Վայցի գեղարվեստական ֆիլմ Ստեֆանի Մայերի համանուն վեպի սյուժեով։

Ֆիլմը չնայած կինոքննադատների կողմից արժանացել է բացասական կարծիքների (առաջադրվել է 4 *Razzie* մրցանակի, որպես տարվա լավագույն ֆիլմերից մեկը), սակայն կինոյի պատմության ամենաշահութաբեր ֆիլմերից է։
մինի|Քրիս Վայց, Քրիստիան Ստուարտ, Թեյլոր Լոտներ,Ռոբերտ Փեթինսոն, լուսանկարը՝ Ֆրանսիայում 2009 թվականի նոյեմբերի 10-ին
մինի|Մայքլ Շին, վամպիրի դերակատար՝ Արո

## Դերասաններ
### Կալանների ընտանիք
* Էդվարդ Կալլեն - Ռոբերտ Փեթինսոն
* Կառլայլ Կալլեն - Պիտեր Ֆաչինելի
* Էսմի Կալլեն - Էլիզաբեթ Ռիզեր
* Էլիս Կալլեն - Էշլի Գրին
* Ջասպեր Հեյլ - Ջեքսոն Ռետբոուն
* Ռոզալի Հեյլ - Նիկի Ռիդ
* Էմմետ Կալլեն - Քելեն Լատս

### Քոչվոր վամպիրներ
* Ջեյմս - Քեմ Ժիգանդե
* Վիկտորիա - Ռաշել Լեֆևր
* Լորան - Էդի Գատեգի

### Մարդիկ
* Բելլի Սվոն - Քրիստեն Ստյուարտ
* Չառլի Սվոն - Բիլի Բյորք
* Ռենե Դուաեր - Սառա Կլարկ
* Ջեյկոբ Բլեք - Թեյլոր Լոթներ
* Ջեսսիկա Սթենլի - Աննա Քենդրիկ
* Անժելա Վեբեր - Քրիստիան Սերատոս
* Մաքյ Նյուտոն - Մայքլ Ուելշ
* Էրիկ Յորք - Ջասթին Չոն
* Բիլլի Բլեք - Ջիլ Բիրմինգհեմ
* **[[Ջեյկոփ Բլեկ]]** - Թեյլոր Լոտներ
* **[[Սեմ Ադլի|Սեմ]]Ադլի** - Չեսկ Սպենսեր
* **[[Էմբրի Կոլ]]** - Կայովա Գորդոն
* **[[Փոլ Լեյխոթ]]** - Ալեկս Մերազ
* **[[Ջարեդ Կեմերոն]]** - Բրոնսոն Պելետյե
* **Արո** - Մայքլ Շին
* **Կայ** - Ջեյմի Կեմպբել Բաուեր
* **Մարկ** - Քրիստոֆեր Հեյրդալ
* **Ջեյն** - Դակոտա Ֆենինգ
* **Ալեկ** - Կեմերոն Բրայտ
* **Ֆելիկս** - Դանիել Կադմոր
* **Դիմիտրի** - Չարլի Բյուլի
* **Հայդի** - Նուտ Սիար

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:2000-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:2000-ականների ֆիլմեր
Կատեգորիա:2009 ֆիլմեր
Կատեգորիա:New Line Cinema
Կատեգորիա:Summit Entertainment ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան սիքվել ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպերի էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Մթնշաղ
Կատեգորիա:Նյու Լայն Սինեմայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ստեֆանի Մայերի երկերի էկրանիզացիաներ
Կատեգորիա:Վանկուվերում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Քրիս Վայցի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր դեռահասների համար
Կատեգորիա:Ֆիլմեր մարդագայլերի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր վամպիրների մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր-սիքվելներ
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Վաշինգտոն նահանգում
Պեմզաշեն

**Պեմզաշեն,** գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Արթիկ համայնքում։

## Անվանում
Նախկինում կոչվել է Մահմուդջուղ, Կարմիրքենդ։ 1940 թվականի մարտի 2-ին գյուղը վերանվանվել է Պեմզաշեն։

## Աշխարհագրություն
Բնակավայրը տեղակայված է Արագած լեռան արևմտյան ստորոտում և ծովի մակարդակից բարձր է 1780 մ։

Գյուղը համայնքային կենտրոն Արթիկ քաղաքից հեռու է 6․2 կմ դեպի հարավ-արևմուտք, իսկ մարզկենտրոն Գյումրի քաղաքից հեռու է 26 կմ դեպի հարավ-արևելք։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ

2002 թվականին Պեմզաշենում գտնվող թվով 45 միավոր հուշարձան, որոնք թվագրվում են մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակից մինչև մ․թ․ 20-րդ դար և ներառված են պետության կողմից պաշտպանվող հուշարձանների ցանկում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Պեմզաշենի մշտական բնակչությունը կազմել է 3244, առկա բնակչությունը՝ 3218 մարդ։ Նախնիների մի մասը 1829-1831 թթ.-ին գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Ալաշկերտի, Բասենի, Մուշի և այլ շրջաններից։

Պեմզաշենի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է բնական շինանյութերի հանույթով, ծխախոտագործությամբ և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

### Օգտակար հանածոներ
Պեմզաշենն ունի վարդագույն և կարմիր տուֆի, պեմզայի պաշարներ, որոնք արդյունահանվում են։

## Պատկերասրահ

Եկեղեցական համալիր «Պեմզաշեն» (3).jpg|«Պեմզաշեն» եկեղեցի
Arakelots Vank Northwest.JPG|Առաքելոց վանք
Makaravank Pemzashen (2).jpg|Պեմզաշենի Մակարավանք
Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին (Անապատ) 3.JPG|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի


## Տես նաև
* Պեմզաշենի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պեմզաշենի եկեղեցական համալիր 

Կատեգորիա:Արթիկի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Ֆերենց Սալաշի

**Ֆերենց Սալաշի** (հունգարերեն՝ Szálasi Ferenc, ), հունգար քաղաքական գործիչ, հունգարական նացիստների նախագահ։ Հունգարիայի նախագահ, Հունգարիայի նացիստների «Խաչված նետեր» կուսակցության եվրոպական գրասենյակի ղեկավար, Ադոլֆ Հիտլերի վերջին դաշնակիցը։

## Կենսագրություն
Սալաշի հայրը եղել է պրոֆեսիոնալ զինվոր ավստրո-հունգարական միապետության բանակում։ Նրա նախնիները եղել են հունգարացիներ, սլովակներ և հայ էմիգրանտներ։

1925–35-ին՝ Գլխավոր շտաբի սպա։ 1935-ին հիմնադրել է ֆաշիստական Կամքի կուսակցությունը։ 1944-ի օգոստոսից հիտլերականների աջակցությամբ նախապատրաստել է իշխանության զավթումը, նպատակ ունենալով թույլ չտալ Հունգարիային դուրս գալու երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939–45)։ 1944-ի հոկտեմբերից – 1945-ի մարտին իշխանության ղեկավարն էր («ազգի առաջնորդ») գերմանա–ֆաշիստական օկուպացիայից Հունգարիայի դեռևս չազատագրված մի մասում։ 1946-ին Հունգարիայի ժողովրդական դատարանը Սալաշիին՝ որպես ռազմ, հանցագործի, դատապարտել է մահապատժի։ Մահապատժի է ենթարկվել կախաղան հանվելու միջոցով։

## Աղբյուրներ
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստի հանցագործներ
Կատեգորիա:Հունգարացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Հունգարացի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ
Կատեգորիա:Ֆաշիստ առաջնորդներ
Միքայել Կյուրճյան

**Միքայել Մահակի Կյուրճյան** (), հայ արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Պոլսում։ Կրթությունն ստացել է Սկյուտարի ճեմարանում։ 1895 թվականին նրանց ընտանիքը տեղափոխվել է Եգիպտոս, բնակություն հաստատել Կահիրեում։ Այստեղ էլ սկսել է գրական գործունեությունը։ 1898 թվականին Լոնդոնում լույս տեսնող «Նոր կյանք» պարբերականում մաս-մաս տպագրել է «Մարտիկ աղա» վեպը։ Այդ տարիներին աշխատակցել է «Անահիտ» (Փարիզ), Պետերբուրգի «Բանբեր գրականության և արվեստի», Ալեքսանդրիայի «Շիրակ» և այլ պարբերականների, գրելով հիմնականում արձակ երկեր։

1906 թվականին Երվանդ Օտյանի հետ գրել են «Չարշըլը Արթին աղա կամ Ֆրանքո-թուրքական պատերազմը» կատակերգությունը, որը նույն տարում բեմադրվել է Եգիպտոսում, հետագայում բազմաթիվ քաղաքներում, նաև Երևանի երաժշտական կոմեդիայի թատրոնում։

Օսմանյան սահմանադրությունից հետո, ի թիվս բազմաթիվ այլ հայ գրողների, նա էլ վերադարձել է Կ. Պոլիս, դարձել Վահան Թեքեյանի խմբագրությամբ լույս տեսնող «Շիրակ» հանդեսի հիմնական աշխատակիցներից մեկը։ Գրել է նաև այլ պարբերականներում։ Այդ տարիներին են լույս տեսել նրա լավագույն պատմվածքներից մի քանիսը՝ «Փախած ձիեր», «Սրճարանը», «Իմաստուն վճիռ» և այլն։ Մեծ եղեռնից հետո հազվադեպ է երևացել մամուլում։ Այդ տարիների ննրա միակ ծավալուն գործը՝ «Քսան տարի ետք» կատակերգությունն է «Չարշըլը Արթին աղայի»։ Մամուլում տպագրել է նաև ուշագրավ հոդվածներ արևմտաեվրոպական դասական գրողների մասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եգիպտահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Արտաշես Բաբայան

**Արտաշես Մնացականի Բաբայան** (), հայ դրամատուրգ, թատերագետ, թարգմանիչ։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1975), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1964 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1945 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Սարուխան գյուղում։ 1941-1945 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1951 թվականին ավարտել է Երևանի թատերական ինստիտուտի թատերագիտական ֆակուլտետը։ 1953-1966 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ կուլտուրայի մինիստրությունում որպես խաղացանկային բաժնի պետ, գլխավոր խմբագիր, վարչության պետի տեղակալ։ 1966-1974 թվականներին եղել է Երևանի Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի տնօրեն ու գեղարվեստական ղեկավարը։ 1974 թվականին եղել է Հայկական թատերական ընկերության նախագահի առաջին տեղակալ։

Անդրկովկասի հայկական պետական թատրոններն ու թատերական ինքնագործ խմբերը բեմադրել են նրա «Հայրը» (1951), «Հարազատներ» (1957), «Մոր սիրտը չի խաբի», «Նրա որդին», «Նրանք նորից հանդիպեցին», «Տոսկանա, Տոսկանա...», «Քեռիների քեփը կիսատ մնաց» (Ղափան, 1979), «Հեռու և մոտիկ գիշեր» (Արտաշատ, 1979), «Խոզուկի և արջուկի արկածները» (տիկնիկային թատրոն, 1979), «Լեգենդ սիրո և պատերազմի մասին» (Ստեփանակերտ, 1984) պիեսները։ Նրա «Հարազատները» դրաման բեմադրել են նաև Բուլղարիայի հայկական թատերախմբերը։ Ա. Բաբայանը պիեսի է վերածել Րաֆֆու «Ոսկե աքաղաղը», որը բեմադրվել է Կիրովականում (այժմ՝ Վանաձոր), Ղափանում (այժմ՝ Կապան) և Կամոյում (այժմ՝ Գավառ)։ Թարգմանել է մի շարք պիեսներ։

Մահացել է Երևանում։

## Ա. Բաբայանի երկերի մատենագիտություն
* Պիեսների ժողովածու (գրքում տեղ է գտել Ա. Բաբայանի «Հայրը» պիեսը), Երևան, ժողստեղծագործության ռեսպուբլիկական տուն, 1955, 167 էջ։
* Հարազատներ (դրամատիկական նովել), Երևան, ՀՍՍՀ կուլտուրայի մինիստրության կուլտլուս հիմնարկների գործերի վարչության ժողովրդական ստեղծագործության ռեսպուբլիկական տուն, 1957, 36 էջ։
* Պիեսների ժողովածու, գիրք 5 (գրքում տեղ է գտել Ա. Բաբայանի «Հարազատներ» պիեսը), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 768 էջ։
* Նրա որդին (պիեսներ), Երևան, Հայպետհրատ, 1963, 92 էջ։
* Որտե՞ղ ես, Ջոնի (տիկնիկային ժամանակակից հեքիաթ-պիես), Երևան, «Հայաստան», 1969, 56 էջ։
* Հանդիպում նորից (չորս պիես), Երևան, Հայկական թատերական ընկերություն, 1976, 244 էջ։
* Զմրուխտե սափոր (մանկական պիեսների ժողովածու), Երևան, «Լույս», 1980, 183 էջ։
* Պիեսներ, Երևան, «Սովետական գրող», 1984, 184 էջ։

## Ա. Բաբայանի կատարած թարգմանությունները (ռուսերենից)
* Վլադիմիր Դիխովիչնի, Մորիս Սլոբոդսկոյ, Հանգուցյալի հարությունը (պիես), Երևան, ՀՍՍՀ կուլտ. մինիստրության ժող. ստեղծագործ. տուն, Երևան, 1956, 56 էջ։
* Միխայիլ Օվչիննիկով, Նվիրական երգ (պիես մեկ գործողությամբ, երկու պատկերով), Ե., Հայպետհրատ, 1958, 27 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ թատերագետներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Ֆիլետիզմ

**Ֆիլետիզմ** կամ **ֆիլետականություն** (՝ ռասիզմ, տրայբալիզմ) կամ էթնոֆիլետականություն (՝ «ժողովուրդ» +  «ցեղ», «տոհմ»), համաեկեղեցական շահերը ազգային-քաղաքականին զոհաբերելու տեղական քրիստոնյա ուղղափառ եկեղեցիների միտումը։

Դատապարտված է որպես հերետիկոսություն 1872 թվականին Կ.Պոլսում կայացած եկեղեցական ժողովի կողմից։ Այս հասկացությունը ի հայտ է եկել ուղղափառ հունալեզու միջավայրում՝ կիրառվելով 19-րդ դարի 60-70-ական թվականներին ազգային անկախությանը հասնելուն զուգահեռ Բուլղարիայի եկեղեցու անկախացման շարժման նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղանդներ
Կատեգորիա:Ուղղափառություն
Սվաներեն

**Սվաներեն** (ինքնանվանումը՝ ლუშნუ ნინ lušnu nin, svanuri ena), սվանների լեզու, պատկանում է քարթվելական կամ հարավ-կովկասյան լեզուների թվին։ Տարածված է Վրաստանի հյուսիս-արևմուտքում՝ Մեսթիայի և Լենթեխիի շրջաններում, որոնք միավորված են Սվանեթի պատմական շրջանում։ Խոսողների թիվը շուրջ 30,000 է։

Սվաներենը գիր չունի։ 19-րդ դարում կատարվել են առանձին փորձեր ստեղծելու սվաներենի համար գրեր, մասնավորապես 1864 թ. կիրիլյան այբուբենի հիման վրա, սակայն նորաստեղծ գրերը տարածում չեն ստացել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի լեզուներ
Ռագըփ Զարաքօլու

**Ռագըպ Զարաքօլու** (, ), թուրք մտավորական, ակտիվիստ, մարդու իրավունքների պաշտպան և Բելգե հրատարակչության հիմնադիր-տնօրեն, հեղինակն է շատ հրատակությունների, որոնց թեման է մասնավորապես Թուրքիայի փոքրամասնությունների խնդիրները և ազատությունը։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1948 թ. Ստամբուլից ոչ հեռու գտնվող Բույուքադա կղզում։ Այդ ժամանակ նրա հայրը Ռեմզի Զարաքօլուն այդ կղզու ղեկավարն էր։ Մեծացել է հույն և հայ փոքրամասնությունների շրջապատում։ 1968 թ. սկսեց գրել «Անտ» և «Յենի Ուֆուկլար» թերթերի համար։

1971 թ. հինգ ամիս անցկացրել է բանտում «Ամնեստի Ինտերնեյշնալի» հետ գաղտնի կապեր ունենալու մեղադրանքով։ 1972 թ. Ռագըփ Զարաքօլուին դատապարտեցին 2 տարվա ազատազրկման իր «Երդում» հոդվածի համար, որ Հո Չի Մինհի և Վիետնամի պատերազմի մասին էր։

Բելգե հրատարակչատունը հիմնադրել են Ռեգիպ Զարաքօղլուն և նրա կինը՝ Այշենուրը 1977 թ.։ Ամուսինները հետագայում ենթարկվել են անև ազատազրկման իրենց հրատարակչությունների պատճառով։ Հրարակել է մի շարք գրքեր Հայոց հարցի, հունական գրականության և Թուրքիայում հրեաների մասին։

Հրատարակել է նաև մի շարք գրքեր Հայոց ցեղասպանության մասին, օրինակ՝ «Ճշմարտությունը մեզ կազատի. Հայերը և թուրքերը հաշտեցված» և այլ գրքեր, որ 2005 թ. կրկին դատարանում հայտնվելու պատճառ հանդիսացան։ 2007 թ. նոյեմբերին հրատարակել է Դավիդ Գաունտի «Ջարդեր, դիմադրություն, պաշպանողներ» վերնագրով գիրքը, որը ասորիների ցեղասպանության մասին։

## Տես նաև
* Հայեր, ներեցեք մեզ

Կատեգորիա:Թուրք մտավորականներ
Կատեգորիա:Բույուքադա քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Թուրք իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Թուրք հրատարակիչներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Թուրք լրագրողներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների թուրք ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Թուրք կալանավորներ և ձերբակալվածներ
Կատեգորիա:Թուրք սոցիալիստներ
Կատեգորիա:Գրաքննությունը Թուրքիայում
Հոնգհա

**Հոնգհա** (; ), գետ Չինաստանում և Վիետնամում։ Սկիզբ է առնում Յուննանի բարձրավանդակից և թափվում Հարավչինական ծովի Բակբո ծոցը՝ առաջացնելով դելտա (տարած. 15 հզ. կմ²)։ Երկարությունը 1183 կմ, ավազանը՝ 158 000 կմ²։

## Անվանումը
Հայտնի է նաև *Կարմիր գետ* անունով, որը վիետնամերեն Հոնգհա անվանման բառացի թարգմանությունն է։ Անվանումը կապված է բերուկների առատության հետ, բերուկներ, որոնք գետի ջրերին տալիս են կարմիր երանգ։ Գետը Վիետնամում հայտնի է նաև *Սոնգկոյ* անունով, իսկ Չինաստանում՝ *Լիշեհե* և *Յուանցզյան* անուններով։

## Աշխարհագրություն
Սկիզբ է առնում Յուննանի բարձրավանդակից, թափվում Հարավ-Չինական ծովի Բակբո ծոցը։ Հիմնական վտակները՝ Լո և Դա։ Սնումը անձրևային է վարարումը՝ ամռանը։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը մոտ 3800 մ³/վ է, առավելագույնը՝ մինչև 35 000 մ³/վ։ Տարեկան ծովն է հասցնում մոտ 130 միլիոն տ բերվածք, որը ջրին տալիս է կարմիր երանգ։ Օգտագործվում է ոռոգման համար։ Նավարկելի է մինչև Հանոյ (175 կմ՝ ծովից)։ Հոնգհայի վրա են Հակոու, Լաոկայ, Ենբայ, Հանոյ քաղաքները և Հայֆոն ծովային նավահանգիստը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ասիայի միջազգային գետեր
Կատեգորիա:Հարավչինական ծովի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Չինաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վիետնամի գետեր
Կովկասի լեզուներ

[right|250px|thumb|[Կովկասի լեզվային խմբերը]]
Կովկասի լեզուները Կովկասի տարածքում գործածվող բոլոր լեզուների ամբողջությունն է։ Այն պատճառով, որ Կովկասի սահմանները վերջնականորեն որոշված չեն, լեզուների թիվը կարող է տարատեսակել։ Պետք է տարբերել կովկասյան լեզուներ և *Կովկասի լեզուներ* տերմինները, որոնց մեջ կա մեծ տարբերություն, քանի որ առաջինը կոնկերտ ընտանիքին պատկանող լեզուներին է վերաբերվում, իսկ երկրորդը Կովկասի տարածքում ապրող ազգերի կամ ազգությունների կողմից օգտագործվող լեզուներն են։

## Դասակարգում
Կովկասի լեզուների մեջ ներառված են, առաջին հերթին, կովկասյան լեզուները (Իբերակովկասյան լեզվաընտանիք)՝
* աբխազա-ադըղեական (հյուսիս–արևմտյան)
* քարթվելական (հարավային)
* նախ-դաղստանյան (հյուսիսարևելյան)։

Կովկասյան լեզուների դասկարգման հարցում միանշանակ մոտեցում չկա։ Դրանցից մեկի համաձայն վերոհիշյալ 3 լեզվաընտանիքներն անկախ ընտանիքներ են համարվում, սակայն որոշ մասնագետներ 1-ին և 2-րդ ընտանիքները միավորում են Հյուսիս-Կովկասյան ընտանիքի մեջ, իսկ ոմանք էլ նաև քարթվելական լեզուների ընտանիքն է միավորում այդ լեզվաընտանիքի մեջ։

Բացի տեղական լեզվաընտանիքներից, Կովկասում տարածված են նաև աշխարհում լայն տարածում ունեցող 3 լեզվաընտանիքներ, դրանք են՝

* **[[Հնդեվրոպական լեզուներ|Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք]]**
** հայերեն
** իրանական լեզուներ
*** օսերեն
*** թալիշերեն
*** թաթերեն
*** քրդերեն
** հունական ճյուղ
*** պոնտոսերեն
** սլավոնական լեզուներ
*** ռուսերեն
*** ուկրաիներեն
* **[[ալթայական լեզուներ|Ալթայական լեզվաընտանիք]]**
** թյուրքական լեզուներ
*** թուրքերեն
*** ադրբեջաներեն
*** կարաչայ-բալկարերեն
*** կումիկերեն
*** նողայերեն
** մոնղոլական լեզուներ
*** կալմիկերեն
* **[[Սեմական լեզուներ|Սեմական լեզվաընտանիք]]**
** Նոր արամեերեն

## Տես նաև
* Կովկասյան լեզուներ

## Արտաքին հղումներ
* TITUS Language map by Jost Gippert
* Atlas of the Caucasian Languages with Language Guide (by Yuri B. Koryakov)
Երվանդ Կոպելյան

**Երվանդ Կոպելյան** (), հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Ռումելիհիսարի Թադեոսյան վարժարանում։ 1937 թվականին ավարտել է Էսայան վարժարանը։ Գրական առաջին փորձերը կատարել է 1947 թվականից՝ «Մարմարա» օրաթերթում տպագրելով պատմվածքներ։ Հետագայում բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, քննադատական և այլ բնույթի հոդվածներ է տպագրել պոլսահայ գրեթե բոլոր պարբերականներում։ Եղել է վարիչ-խմբագիրը «Լույս» (1948-1950), «Դեպի լույս» (1950-1951) գրական շաբաթաթերթի։ Աշխատակցել է Բեյրութում լույս տեսնող «Այգ» օրաթերթին և Փարիզի «Լուսաղբյուրին»։ 1948 թվականին լույս է ընծայել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն «Երանի թե» խորագրով։ Օգտագործել է *Ե. Նորենց, Մաքսուտ, Երանոսյան, Գայլ Վահան, Շահան Մելիք-Շահինյան, Անարժան դպիր, Աքլոր եղբայր, Դավիթ* ծածկանունները։

Հիմնել է «Կոպէլ» հրատարակչությունը և 1970 թվականին լույս ընծայած «Փարձանք» գրական-հասարակական-երգիծական շաբաթաթերթը, որը տպագրվել է 9 համար։

Աշխատակցել է «Երջանիկին Տարեգիրքը»-ին, «Ակօս»-ին, Փարիզի «Լուսաղբիւր»-ին, «Այսօր»-ին, «Ճառագայթ»-ին, «Ժպիտ» մանկապատանեկան ամսաթերթին։ Թարգմանել է Բորիս Պաստեռնակի, Ռ.Սթիվենսոնի, Հերբերտ Ուելսի, Չարլզ Դիքենսի, Լուիս Քերոլի, Ջոնաթան Սվիֆթի և այլոց ստեղծագործություններից։ Պաստեռնակի «Դոկտոր Ժիվագո»-ի նրա թարգմանությունը 1960-ականներին տպագրվել է «Մարամարա»-ում։ 1992 թվականին Անարժան Դպիր գրչանունով հրատարակել է «Եօթն օրը հեղ մը» քրոնիկները։ Օգտագործել է Ե. Նորենց, Մաքսուտ, Երանոսյան, Գայլ Վահան, Շահան Մելիք-Շահինյան, Անարժան դպիր, Աքլոր եղբայր, Դավիթ, Տիրացու ծածկանունները։

## Պարգևներ
* Հայ եկեղեցու «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշան, 1998

## Ժողովածուներ
* «Երանի թե», 1948, բանաստեղծությունների ժողովածու 
* «Խճանկարներ»,1968
* «Աշխարհի իններորդ հրաշալիքը», 1972
* «Երազ չունեցող մարդիկ», 1984
* «Մենք անունը «Հայ Ծաղիկ» դրինք», 1991
* «Հողով մկրտուածները», 1992
* «Կեանքի լուսանցքէն», 1998, 2003, պատմվածքների ժողովածուներ

## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
* Երվանդ Կոպելյանը գրապահարանում 
* Երվանդ Կոպելյանը zarkfoundation.com կայքում

Կատեգորիա:Թուրքահայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Զեստափոն

**Զեստափոն** (), քաղաք է Վրաստանի Իմերեթի մարզ երկրամասում։ Բնակչությունը՝ ։

## Տես նաև
* Իմերեթ

## Արտաքին հղումներ
* Զեստափոնի ֆուտբոլային ակումբի պաշտոնական կայք 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զեստափոնի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Վան (Վրաստան)

**Վան** (), քաղաք Վրաստանում։ Գտնվում է Իմերեթի մարզում, Վանի շրջանի վարչական կենտրոնն է։ Բնակչությունը՝ ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հնագիտական վայրեր Վրաստանում
Կատեգորիա:Վանի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Պետրոս առաքյալի առաջին ընդհանրական թուղթ

**Պետրոս առաքյալի առաջին ընդհանրական թուղթը** Նոր Կտակարանի 27 գրքերից է, մաս է կազմում Ընդհանրական նամակների։ 

## Հեղինակը
Նամակի հեղինակը համարվում է Պետրոս առաքյալը։ Նամակի սկզբում կարդում ենք հետևյալ վկայությունը. *Պետրոսը՝ առաքեալը Յիսուս Քրիստոսի, ձեզ՝ պանդուխտներիդ, որ... * . 5։12 համարում էլ հեղինակն ակնարկում է, որ նամակը գրվել է Սիղվանուսի միջոցով։ Եկեղեցական ավանդության մեջ (Պոլիկարպոս, Պապիաս, Կղեմես Ալեքսանդրացի, Իրինեոս և Տերտուղիանոս) Պետրոսի առաջին նամակի հեղինակության և կանոնի հարցը երբեք կասկածի տակ չի դրվել։ 
Որոշ գիտնականներ, հաշվի առնելով նամակի լեզուն, հունարեն թարգմանված հինկտակարանյան մեջբերումները, աստվածաբանական գաղափարների նմանությունը Պողոսի նամակների հետ, կասկածի տակ են առնում այն փաստը, որ Պետրոսն է հեղինակը այս նամակի։ Սակայն նշված փաստարկները չեն դիմանում հակառակն ապացուցող մի շարք ծանրակշիռ ապացույցներին։

## Հասցեատերը
Նամակում հեղինակը նշում է, թե ում է ուղղում իր գրությունը. *ձեզ՝ պանդուխտներիդ, որ Պոնտոսի, Գաղատիայի ու Կապադովկիայի, Ասիայի ու Բիւթանիայի սփիւռքում էք, ընտրեալներիդ...* 1։1-2։ Նամակի բովանդակությունից երևում է, որ հասցեատերերը հալածվում են քրիստոնյա լինելու պատճառով (4։14), ինչպես նաև պակաս ունեն հոգևոր փորձառության (2։2)։

## Գրության վայրը և ժամանակը

Հեղինակի խոսքերով նամակը գրվել է Բաբելոնում (5։13), որը խորհրդանշում է Հռոմը։ Գրության ժամանակը համարվում է 63/64 թվականը։

## Բովանդակությունը
* Ողջույն 
* Քրիստոնյաների կենդանի Հույսը 
* Հավատարմություն Քրիստոսին
* Սուրբ կյանքով ապրելու հիշեցում 
* Հնազանդություն իշխանություններին
* Ծառայական պարտականություններ
* Հնազանդություն ամուսիններին
* Խաղաղասիրության կոչ
* Տարբեր հորդորներ
* Վերջաբան

## Գրականության ցանկ

* Եզնիկ ծ. վրդ. Պետրոսյան, Ներածություն Նոր Կտակարանի, Էջմիածին, 1996, էջ 123-124։
* Ա. Գայայան, Նոր Կտակարանի ընդհանուր ներածություն, 2003։
* Ուդո Շնելլե, Ներածություն Նոր Կտակարանի, Գյոթինգեն, 2005։

## Արտաքին հղումներ
* Պետրոսի առաջին նամակը
* Սուրբ Պետրոս Առաքյալ 

## Տես նաև
* Ընդհանրական նամակներ
* Պետրոս առաքյալի երկրորդ ընդհանրական թուղթ

Կատեգորիա:Նոր Կտակարանի գրքեր
Կատեգորիա:Աստվածաշունչ
Սամտրեդիա

**Սամտրեդիա** (), քաղաք Վրաստանի Իմերեթ երկրամասում։ Բնակչությունը՝ ։ Գտնվում է Կոլխիդայի դաշտավայրում, Քութայիսից 25 կմ դեպի արևմուտք։ Կլիման մերձարևադարձային է, մեղմ, խոնավ։ Քաղաքի մոտ հանդիպում են իրար Ռիոն և Ցխենիսծղալի գետերը։

Սամտրեդիան Հարավային Կովկասի կարևոր երկաթուղային հանգույցներից է (գծեր դեպի Թբիլիսի, Բաթում)։ Սամտրեդիայից 10 կմ հեռավորության վրա գտնվում է Կոպիտնարի միջազգային օդանավակայանը։

Հյուսիսից քաղաքին հարում է Կուլաշի ավանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1880 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Սամտրեդիայի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Ջոան Սազերլենդ

**Ջոան Էլսթոն Սազերլենդ** (, ), ծագումով ավստրալիացի հայտնի օպերային երգչուհի (քնարակոլորատուրային սոպրանո)։

Սովորել է Սիդնեյի կոնսերվատորիայում։ 1951-ից ապրում է Լոնդոնում, 1952-ից՝ «Քովենտ–Գարդեն»-ի մեներգչուհի, հայտնի է դարձել Լյուչիայի դերերգի (Դոնիցետտիի «Լյուչիա դի Լամերմուր») կատարմամբ (1959)։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել Վիեննայում, Փարիզում, Նյու Յորքում, Միլանում և այլուր։ Նրա բացառիկ գեղեցիկ ձայնը աչքի է ընկնում տեմբրային նրբերանգների բազմազանությամբ, հատկապես ազատ է տիրապետում բարձր ռեգիստրին։ Արտիստականությունը զուգակցում է վիրտուոզ վոկալ տեխնիկային։ Դերերգերից են՝ Ամելիա, Աիդա, Վիոլետա (Վերդիի «Պարահանդես–դիմակահանդես», «Աիդա», «Տրավիատա»), Դոննա Աննա, Կոմսուհի (Մոցարտի «Դոնժուան», «Ֆիգարոյի ամուսնությունը»), Լակմե (Դելիբի «Լակմե») ևն։ 1973-ից հանդես է գալիս նաև օպերետում։

## Օպերային դերերը
* 1947 - Դիդոնե («Դիդոնե և Էնեաս», Սիդնեյ)
* 1951 - Առաջին տիկին («Կախարդական սրինգ», Մոցարտ, «Կովենտ-Գարդեն», Լոնդոն)
* 1954 - Աիդա («Աիդա», «Կովենտ-Գարդեն», Լոնդոն),
* 1954 - Ագաթա («Կախարդական հրաձիգ», «Կովենտ-Գարդեն», Լոնդոն
* 1956 - 1960 - մասնակցություն Գլայնդբորնի փառատոնում (Կոմսուհու («Ֆիգարոյի ամուսնությունը», Մոցարտ), դոննա Աննայի («Դոն Ժուան», Մոցարտ) դերերը)
* 1957 - Ալչինա («Ալչինա», Հենդել, «Կովենտ-Գարդեն», Լոնդոն).
* 1960 - Լյուչիա («Լյուչիա դի Լամմերմուր», Դոնիցետտի, «Կովենտ-Գարդեն», Լոնդոն)
* 1963 - Նորմա («Նորմա», Բելլինի, Վանկուվեր)
* 1966 - Մարիա («Գնդի դուստրը», Դոնիցետտի)
* 1970 - Ստելլա, Օլիմպիա, Ջուլիետտա, Անտոնիա («Հոֆմանի հեքիաթները», Օֆենբախ, Սիեթլ)
* 1976 - Լակմե («Լակմե», Դելիբ, Սիեթլ)
* 1977 - Մարիա Ստյուարտ («Մարիա Ստյուարտ» Դոնիցետտի, «Կովենտ-Գարդեն», Լոնդոն),
և այլն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրալիացի օպերային երգչուհիներ
Կատեգորիա:Ավստրալիացի սոպրանոներ
Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգչուհիներ
Թերջոլա

**Թերջոլա** (), քաղաք Վրաստանի արևմտյան մասում՝ Իմերեթ երկրամասում։ Նույնանուն շրջանի վարչական կենտրոնն է։  Ընկած է Չխարա գետի աջ ափին, Թբիլիսի-Զեստափոնի ավտոմայրուղու մերձակայքում, Թբիլիսիից 190,  Զեստափոնից 14 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։ 2014 թվականի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 4.644.: Բնակչությունը՝ ։

Առաջին անգամ հիշատակվել է 17-րդ դարի պատմական աղբյուրներում։ Քաղաքի կարգավիճակ է ստացել 1983 թվականին։

Թերջոլայում ու նրա շրջակայքում պահպանվել են պատմա-մշակութային մի շարք ուշագրավ հուշարձաններ, որոնցից են Սկանդե բերդը, Գոգնի բերդի ու եկեղեցու մնացորդները, Չխալթիի եկեղեցական համալիրը՝ բազմաթիվ հնություններով, որոնց մի մասը ցուցադրվում է Վրաստանի թանգարաններում

## Անվանի անձինք
* Միրիան Գիորգաձե (ծնվ. 1976 թ.), հունա-հռոմեական ոճի ըմբշամարտիկ, 2005 թ. Եվրոպայի առաջնության բրոնզե մեդալակիր, 2000 և 2004 թթ. օլիմպիական խաղերի մասնակից

## Տես նաև
* Իմերեթ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թերջոլայի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Տղիբուլ

**Տղիբուլ** (), քաղաք Վրաստանի Իմերեթի մարզում. նույնանուն մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոնը։ Ընկած է Ռաճայի լեռնաշղթայի Նակարելա սարի հարավարևմտյան լանփերին՝ Քութայիսից 42 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք, Թբիլիսիից 165 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Ռիոն-Թբիլիսի-Տղիբուլ երկաթգծի վերջին կետն է։ Բնակչությունը՝ ։ Քաղաքի մերձակայքում կառուցվել են Տղիբուլի և Շաորայի հիդրոէլեկտրակայանները։ Կա քարածխի հանքավայր, որտեղ անվտանգության կանոնները չպահպանելու հետևանքով 2018 թվականին փլուզումներ են տեղի ունեցել՝ խլելով ընդհանուր առմամբ 18 ածխահատի կյանք։

Քաղաքապետարանի շենքի մոտ կանգնեցված է եղել Իոսիֆ Ստալինի արձանը, որը դրված է եղել դեռևս վերջինիս կենդանության օրոք, բայց հետագայում ապամոնտաժվել է։ Շևարդնաձեի նախագահության շրջանում նրա իսկ կարգադրությամբ վերականգնվել է, հետագայում դարձյալ ապամոնտաժվել՝ կապված քաղաքի կենտրոնի վերակառուցման աշխատանքների հետ:

## Պատկերասրահ

River Tkibula in Tkibuli.jpg|Գետը
Tkibuli. A street in the city centre (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Կենտրոնի փողոցներից մեկը
Tkibuli Theatre (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Թատրոնը
House in Tkibuli (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Բնակելի շենք
Tkibuli train station from inside (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Երկաթուղային կայարանը



## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* «Современный толковый словарь» изд. «Большая Советская Энциклопедия», 1997 г.

## Արտաքին հղումներ
* описание города Ткибули
* Ролик о Ткибули на youtube
* Железная дорога Кутаиси — Ткибули на «Сайте о железной дороге» Сергея Болашенко

## Տես նաև
* Իմերեթ

Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Տղիբուլի շրջան
Խոն

**Խոն** (), քաղաք Վրաստանի Իմերեթի երկրամասում։ Բնակչությունը՝ ։

## Տես նաև
* Իմերեթ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խոնի շրջան
Կատեգորիա:Վերանվանված քաղաքներ
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Ծղալտուբո

**Ծղալտուբո** (), քաղաք է Վրաստանի Իմերեթ երկրամասում։ Ծղալտուբոյի շրջանի վարչական շրջանը, գտնվում է Քութայիսից 9 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Բնակչությունը՝ ։ Գործում է երկաթուղային կայարան, որը Բրոցեուլա-Քութայիս-Ծղալտուբո ճյուղի վերջին կանգառն է։ Մինչև Թբիլիսի հեռավորությունը երկաթուղային գծով կազմում է 242 կմ։

## Պատմություն
Ծղալտուբոյի մասին առաջին հիշատակությունները պատկանում են VII դարին։ XII-XIII դարերում այն հիշատակվում էր որպես առողջարարական բնակավայր։ «Բեռլինի բնության համայնքում» հիշատակվել է 1782 թվականին։ 1787 թվականին ռուսազգի ակադեմիկոս Սիմոն Պալլասը գերմաներեն լեզվով մշակել և հրապարակել է Ծղալտուբոյի մասին Ի. Գյուլդենշտեյնի «Ճանապարհային գրառումները»։

1920 թվականին աղբյուրները անցնում են պետության վերահսկողության տակ և ստանում հանքաջրաբուժական հանգստավայրի գործառույթները։ Հանգստավայրի զարգացումը սկսվել է 1926 թվականին։ 1931 թվականին այնտեղ է այցելել Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար Իոսիֆ Ստալինը ոտքերի հիվանդությունները բուժելու համար։ 1931-32 թվականներին Ծղալտուբոյում անցկացվել են լայնամասշտաբ գիտա-հետազոտական և հիդրոերկրաբանական ուսումնասիրություններ։

## Բնական պայմաններ
Գտնվում է Կոլխիդայի դաշտավայրի արևելյան ծայրամասում, Ծղալտուբո գետի հովտում, որը թափվում է Գուբիսցկալ գետի մեջ (Ռիոնի գետի աջ վտակը)։ Հյուսիս-արևելքից քաղաքին են հարում Մեծ Կովկասի Սամգուրալիի լեռնաճյուղավորումները։ Շրջակա լեռները ծածկված են սաղարթավոր անտառներով (կաղնի, հաճարենի, բոխի), մանրանտառներում՝ մշտադալար թփուտներով։ Հանգստավայրային այգիներում ներկայացված են մերձարևադարձային մոտ 100 բուսատեսակներ։

Կլիման խոնավ մերձարևադարձային է։ Ձմեռը շատ մեղմ է, առանց ձյան տեղումների, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ +5&nbsp;°C: Ամառը շատ տաք է, արևային, չափավոր խոնավ, օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը՝ +24&nbsp;°C: Սև ծովից եկող տաք քամիների ներթափանցման դեպքում Ծղալտուբոյում հաստատվում է այսպես կոչվող խոնավ արևադարձային եղանակը (սովորաբար դիտվում է օգոստոսին), իսկ ֆյոն տիպի քամիների դեպքում՝ հակառակը, դիտվում է շատ շոգ և շատ չոր եղանակ։ Աշունը երկարատև է, տաք, արևային։ Տեղումների տարեկան քանակը՝ 1700 մմ, մասնավորապես հորդառատ անձրևների տեսքով, որոնք թափվում են ապրիլից մինչև հոկտեմբեր։ Արևային օրերի քանակը տարեկան հասնում է 2000-ի։ Առավել ուժեղ քամիները (արևմտյան և արևելյան) լինում են գարնանը և ձմռանը։

## Սպորտ
Քաղաքում գործում է «Սամգուրալի» ֆուտբոլային ակումբը, որը հիմնադրվել է 1945 թվականին։
2015 թվականին հիմնադրվել է «Ծղալտուբո» բասկետբոլային ակումբը։

## Տես նաև
* Իմերեթ
*Քութայիս

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծղալտուբոյի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի առողջարաններ
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Ճիաթուրա

**Ճիաթուրա** ти лох 

Բնակչությունը՝ ։

Գտնվում է Ղվիրիլա գետի (Ռիոնի գետի վտակ) ձորում և դրա հարակից սարահարթի վրա։ Երկաթուղային ճանապարհով մինչև Թբիլիսի հեռավորությունը կազմում է 220 կմ։ Ճիաթուրայի շրջանները քաղաքի կենտրոնական հատվածի հետ կապված են ուղևորատար ճոպանուղիներով։

## Պատմություն
Ռուսական կայսրության տարիներին ժամանակակից Ճիաթուրայի տեղում գտնվող բնակավայրը կոչվում էր Ղվիրիլա՝ ի պատիվ համանուն գետի, որն այժմ անցնում է քաղաքի միջով։ Քաղաքի կարգավիճակը ստացել է 1921 թվականին։

## Տնտեսություն
Մանգանի արդյունահանում և հարստացում (Ճիաթուրայի մանգանի հանքավայր), կվարցային ավազի, մարմարի արդյունահանում։ Ճիաթուրայում գործում են սիլիկատային աղյուսի, թեյի և կարի գործարաններ։

## Մշակույթ
Քաղաքում աշխատում են գավառագիտական թանգարանը, Ճիաթուրայի Ա. Ծերեթելիի անվան վրացական թատրոնը, պիոներների պալատը, մշակույթի պալատը։

## Տեսարժան վայրեր
* Ջարբելի քարանձավեր
* Միջնադարյան ամրոց
* Քաղաքի մոտակայքում, Կացխի գյուղում պահպանվել է գմբեթավոր Մացխովարի տաճարը (X-XI դդ.)։
* Բազմաթիվ գործող ճոպանուղիներ։

## Քույր քաղաքներ
*  Նիկոպոլ, Ուկրաինա
*  Կեիլա, Էստոնիա
*  Սիգուլդա, Լատվիա

## Տես նաև
* Իմերեթ

## Արտաքին հղումներ
* Stalin’s Rope Roads Ֆոտոռեպորտաժ Ճիաթուրայից // theatlantic.com, 20.08.2013

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1879 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ճիաթուրայի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Մ.թ.ա. 540

**Մ.թ.ա. 540**, մ.թ.ա. 6-րդ դարի յոթերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 530-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 541 և մ.թ.ա. 539 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Քարել

**Քարել** (), քաղաք Վրաստանի Շիդա Քարթլի երկրամասում, երկրի մայրաքաղաք Թբիլիսիից մոտավորապես 95 կիլոմետր դեպի արևմուտք։ Նույնանուն մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոնն է։ Բնակչությունը՝ ։

## Պատմություն
Պատմական փաստաթղթերում առաջին անգամ հիշատակվել է 1715 թվականին։ 1962 թվականին ստացել է քաղաքատիպ ավանի կարգավիճակ։

## Տես նաև
* Իմերեթ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Քարելի շրջան
Մ.թ.ա. 529

**Մ.թ.ա. 529**, մ.թ.ա. 6-րդ դարի ութերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 520-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 530 և մ.թ.ա. 528 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 520

**Մ.թ.ա. 520**, մ.թ.ա. 6-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 510-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 521 և մ.թ.ա. 519 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 510

**Մ.թ.ա. 510**, մ.թ.ա. 6-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 500-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 511 և մ.թ.ա. 509 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ