Արտաշես Էնֆիաջյան

**Արտաշես Էնֆիաջյան,** ՀՀ Ելևմուտքի նախարար, ֆինանսների նախարար, քաղաքական գործիչ Առաջին հանրապետության ժամանակաշրջանում։

XIX դարի II կեսից սկսած Թիֆլիսի նահանգում  բուռն վերելեք ապրող տնտեսությունում իրենց դերակատարությունն ունեին հայերը։ Մասնավորապես հայ ընտանիքներից հայտնի էր Էնֆիաջյանների ընտանիքը։ 
Էնֆիաջյանները դեռևս 18-19-րդ դարերից քաղաքական և հասարակական ու ազգանվեր ակտիվ գործունեություն էին ծավալել Անդրկովկասում։ 
մինի|Արտաշես Էնֆիաջյան

## Ընտանիք
Էնֆիաջյան ընտանիքը ունեցել է ֆաբրիկա, որը ղեկավարել է Համբարձում Էնֆիաջյանը։ Վերջինս  եղել է նաև   դումայի պատգամավոր, քաղաքային Հասարակական կառավարչության և Փոխադարձ վարկի ընկերության անդամ, նաև թիֆլիսյան Վերնատան գլխավոր հովանավորներից մեկը։ 1860-1863 թթ. Համբարձում Էնֆիաջյանը  հովանավորել է այնպիսի ամսագրեր, ինչպիսիքն են «Կռունկ Հայոց աշխարհի» «բարոյական, բանասիրական, նկարագրական և վիճակագրական», «Նախնի եւ արդի Հայաստանեայց» նվիրված ամսագիրը։ Հատկանշական է, որ Էնֆիաջյան ընտանիքը իր վճռորոշ դերն է ունեցել հասարակական, կրթական կյանքում։ 
1855 թ. Համբարձում Էնֆիաջյանը Թիֆլիսում հիմնում է ծխածոտի առաջին  խանութներ, դրանցից  մեկը գտնվում էր Երևանյան հրապարակում,  մյուսը գտնվում էր  Վելյամինովսկայա փողոցում,  
Հ. Էնֆիաջյանցն աոաջինն էր, որ զբաղվեց ծխախոտի արդյունաբերական արտադրությամբ։ 
Նրա հիմնած ֆաբրիկաններում աշխատում էին փորձառու ծխախոտագործներ, որոնք հիմնականում հայեր էին, իր այս քայլերով Էնֆիաջյանը ցույց է տալիս իր մարդասիրությունը սեփական հայրենակիցների նկատմամբ ։ Հ․ Էնֆիաջյանը  մեծ հեղինակություն ու հարգանք էր վայելում Թիֆլիսում։ Ահա հենց այս ընտանիքում է ծնվել ու մեծացել Ա․Էնֆիաջյանը։

## Կյանքը
Արտաշես Էնֆիաջյանը  ծնվել է Թիֆլիսում 1866 թվականին։ Նա ավարտել է տեխնիկական դպրոց, որի տարիներից սկսել է վարել ակտիվ հասարակական կյանք։ Արտաշես Էնֆիաջյանը եղել է Թիֆլիսի շրջանի ֆաբրիկանտների և գործարանատերերի ընկերության անդամ, կենտրոնական հաշտարար ատյանի նախագահի օգնական, Թիֆլիսի առևտրական դպրոցի հոգաբարձության անդամ, Թիֆլիսի Մանթաշյան առևտրական դպրոցի հոգաբարձության փոխնախագահ։ Բացի սրանցից, նա Թիֆլիսի արքունական պալատի ընդհանուր ատյանի, ինչպես նաև եկամտային հարկի համար կազմված նահանգական ատյանի անդամն էր։ Նա եղել է  Թիֆլիսի քաղաքային խորհրդի պատգամավոր,սակարանային կոմիտեի անդամ, նա միաժամանակ Ալ. Մանթաշյանցի առևտրական դպրոցի հոգեբարձական խորհրդի անդամ էր։  1909 թ. Ա. Էնֆիաջյանը հանգուցյալ հորը պատկանող 300 կտոր հայերեն գրքերը նվիրաբերեց «Թբլիսի հայոց բարեգործական ընկերությանը»։ Ա․ Էնֆիաջյանի ջանքերով և հովանավորությամբ հիմնվում է Ատլաս ծխախոտի ֆաբրիկան։ Ընդամենը 79 բանվոր ունեցող այս ֆաբրիկան տարեկան թողարկում էր 750 հազար ռուբլու ծխախոտ։ 1912 թ. Թիֆլիսի նահանգում ամենամեծը Էնֆիաջյան ընտանիքին պատկանող ֆաբրիկան էր։ Այստեղ արտադրվում էր տարեկան 1 մլն ռուբլու ծխախոտ։ Ֆաբրիկան թողարկում էր «Ինտելիգենտնիյե», «Էքստրա» անվանումներով գլանակներ, որոնք արտահանվել են Եվրոպա և ԱՄՆ։ Արտաշես Էնֆիաջյանը իր մեծ դերն է ունեցել  1912 թ. նոյեմբերի 30-ին հիմնված Թիֆլիսի Վաճառականների բանկի ստեղծման համար, որը տարեկան տալիս էր 5 մլն․ ռուբլու եկամուտ։

## Քաղաքական կյանք
Արտաշես Էնֆիաջյանը զբաղվել է ակտիվ քաղաքական կյանքով։ Եղել է հայ ժողովրդական կուսակցության անդամ։ Ա. Էնֆիաջյանը հատկապես գործուն մասնակցություն է ունեցել ՀԺԿ-ի ծրագրի տնտեսական հատվածի մշակմանը, որում ՀԺԿ-ն հայտարարեց, որ պաշտպանում էր կապիտալի, մասնավոր սեփականության և շուկայական հարաբերությունների գերակայությունը։ Հայաստանի Առաջին հանրապետության գոյության հենց սկզբից, Ա. Էնֆիաջյանը մյուս բոլոր հայերի նման ոգևորված էր սեփական պետականության ստեղծման փաստով, սակայն կառուցողական ընդդիմության դիրքերից հաճախակի հանդես էր գալիս նաև ՀՀ կառավարության գործունեության քննադատությամբ։ Առաւին հանրապետության ժամանակ նոյեմբերի 4-ին Հայոց ազգային խորհուրդը գումարեց նիստ, որտեղ դաշնակցական և ժողովրդական պատգամավորների քվեով ընդունվեց Քաջազնունու կառավարության հրաժարականը և Դ․ Զուրյանի և Հ․ Ազատյանի քննդատություններից հետո հանձնարարվեց հենց նույն Քաջազնունուն կազմել նոր կառավարություն։ Նույն նիստում Քաջազնունին հայտարարեց կառավարության նոր կազմը՝ վարչապետ՝ Քաջազնունի, արտաքին գործերի նախարար՝ Ս․ Տիգրանյան, օգնական՝ Գ․ Մելիք Ղարագյոզյան, զինվորական նախարար՝ Հ․ Հախվերդյան, ելմուտքի նախարար Ա․ Էնֆիադյան, արդարադատության՝ Ս Հարութունյան,Հանրային կրթության՝ Մ․ Աթաբեկյան, պարենավորման՝ Լ․Ղուլյան, Խնամատարության՝ Խ․ Կարճիկյան։ Նորանշանակ ֆինանսների նախարար Ա․ Էնֆիաջյանը հայտարարեց, թե նոր տարվանից ներկայացնելու է կայուն պետական բյուդջե, և միջոցներ է ձեռք առնելու՝ ստեղծելու սեփական դրամ։ Առաջին հանրապետության վատ պայմանները ստիպեցին մի քանի գործիչներին  այդ թվում նաև Ա. Էնֆիաջյանին, լքել  Երևանը, քանի որ մի կողմից Երևանում  կյանքի պայմաններն էին շատ ծանր, իսկ մյուս կողմից հատկապես Ներքին գործերի նախարար Արամ Մանուկյանի հետ կյին խնդիրներ։ Այնուամենայնիվ Ա. Էնֆիաջյանի աշխատանքի շնորհիվ ծրագրվեց պետության բյուջեն և մշակվեց համապատասխան օրինագիծ, որը Քաջբերունին ներկայացրեց Հայաստանի Խորհրդարանին։ Ա Էնֆիաջյանի  ծրագիրը կյանքի կոչելու համար խորհրդարանը փետրվար 4-ին որոշեց հանձնարարել վարչապետ Քաջազնունուն մեկնել Եվրոպա, այնուհետև Ամերիկա, որպեսզի Հայաստանի համար օգնություն բերելու համար։ Ուղևորության ծախսերը հոգալու համար վարճապետին տրվեց 550 հազարռուբլի վարկ, որը նախատեսված էր Էնֆիաջյանի նախագծում։  Փետրվարի 15-ին, վարչապետի պաշտոնակատար նշանակվեց Ալեքսանդր Խատիսյանը, Քաջբերունին մեկնեց Թիֆլիս, որտեղից անգլիական հրամանատարության միջամտությամբ կարողացավ  ապպրիլի 2-ին նորից ստանձնել վարչապետի պատոնը և միայն ապրիլ 16-ին կարողացավ Երևան` «իր հետ տանելով ելեւմտական նախարար Արտաշէս Էնֆիաջեանը, գիւղատնտես Յ. Փիրալեանը եւ սպայ Ս. Մելիքեանը»։ Մայիսի 28-ին հայոց ազգային խորհրդի  ընդունված անկախության ակտը չնդունվեց ՀԺԿ-ի կողմից, քանի որ նրանք աջակցում էին Պողոս Նուբար փաշային, ով չէր ընդունում դաշնակցականներին նրանց կառավարությանը համարելով վարժապետների կառավարություն։  
Ի վերջո, քաղաքական փոփոխությունների և անկայուն վիճակի պատճառով Ա. Էնֆիաջյանը  հեռացավ Հայաստանից և հաստատվեց Բելգիայում։ Ա․ Էնֆիաջյանը մասնակցում էր նաև Սևրի բանակցություններին։ Վերջինս  Ավետիս Ահարոնյանի պատվիրակության կազմում էր։ Ա․Էնֆիաջյանը մահացել է  1924 թ. մարտի 4-ին։

## Ծանոթագրություններ