Դենեբ

**Դենեբ** (անգլ․՝ Deneb), առաջին մեծության աստղ Կարապ համաստեղությունում։ Դենեբը աստղանիշի գագաթներից մեկն է, որը հայտնի է որպես Ամառային եռանկյունի և Հյուսիսային խաչի «գլուխ»։ Դա Կարապ համաստեղության ամենապայծառ աստղն է և գիշերային երկնքի 19-րդ ամենապայծառ աստղը՝ +1,25 միջին տեսանելի մեծությամբ։ Կապույտ-սպիտակ գերհսկա Դենեբը մրցակցում է Ռիգելի հետ՝ որպես առաջին մեծության ամենապայծառ աստղ։ Այնուամենայնիվ, դրա հեռավորությունը և, հետևաբար, պայծառությունը ոչ շատ լավ են հայտնի. նրա պայծառությունը մոտ 55000 է և 196000 անգամ գերազանցում է Արեգակին։ Նրա Բայեր անվանումն է **α Cygni**, լատիներեն՝ **Alpha Cygni**, հապավումը **Alpha Cyg** կամ **α Cyg**:

## Անվանում
thumb|left|upright|Դենեբը ամենապայծառ աստղն է Կարապի համաստեղության մեջ
α Կարապի (լատիներեն՝ Alpha Cygni) աստղի նշանակումնանվանումն  է, որը տրվել է Յոհան Բայերի կողմից 1603 թվականին։ Ավանդական Դենեբ անունը ծագել է արաբերեն «պոչ» բառից՝ «ذنب الدجاجة Dhanab al-Dajājah» կամ «հավի պոչը» բառից։ Աստղերի անուններով ՄԱՄ աշխատանքային խումբը ճանաչել է Դենեբ անունը այս աստղի համար և այն մուտքագրվել է նրանց աստղային անունների ցուցակում։

Դենեբադիջեն օգտագործվել է Ալֆոնսինի ցուցակներում, այլ տարբերակները ներառում են նաև Դենեբ Ադիջ, Դենեբադիջեջ և Արիդեդ։ Այս վերջին անունը ծագել է Ալ Ռիդհադից՝ համաստեղության անունից։ Յոհան Բայերն այն անվանել է Արիոֆ, որը առաջացել է Արիդֆից և Ալ Րիդֆից՝ «ամենավերջին» կամ Գալինայյից։ Գերմանացի բանաստեղծ և գրող Ֆիլիպոս Կեսիոսը այն անվանել է Օս Ռոսաե կամ գերմաներեն Ռոզմունդ կամ Ուրոպիգիում՝ քահանայի քիթը։ Արիդեդ և Արիդիֆ անունները դուրս են եկել գործածությունից։

Ավելի հին ավանդական անունն է Արիդեդ, արաբերեն՝ «ar-ridf», հայերեն՝ «նա նստած է հեծյալի հետևում» (կամ պարզապես «հետևորդը»), հավանաբար նկատի ունենալով Կարապի համաստեղության մյուս գլխավոր աստղերը, որոնք կոչվում էին հեծյալներ (արաբերեն՝ «*al-fawāris*»):

## Դիտարկում
left|thumb|upright=1.2|Ամառային եռանկյուն
Գիշերային երկնքի 19-րդ ամենապայծառ աստղը՝ Դենեբը, իր գագաթնակետին է հասնում ամեն տարի հոկտեմբերի 23-ին՝ երեկոյան 6-ին և սեպտեմբերի 7-ին՝ երեկոյան 9-ին, ինչը համապատասխանում է հյուսիսային կիսագնդի ամառային երեկոներին։ Այն երբեք չի իջնում հորիզոնից ներքև հյուսիսային լայնության 45° կամ ավելի բարձր, պարզապես թեթև դիպչում է հյուսիսային հորիզոնին իր ամենացածր կետում՝ այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են Մինեապոլիսը, Մոնրեալը և Թուրինը։ Հարավային կիսագնդում Դենեբը չի երևում հարավում  45° զուգահեռ հարավից, ուստի այն հազիվ է բարձրանում հորիզոնից Հարավային Աֆրիկայում, Հարավային Ավստրալիայում և Հյուսիսային Նոր Զելանդիայում հարավային ձմռան ընթացքում։

Դենեբը գտնվում է Հյուսիսային Խաչի աստղանիշի ծայրում, որը կազմված է Կարապի համաստեղության ամենապայծառ աստղերից, մյուսներն են՝ Ալբիերո (Beta Կարապի), Gamma Կարապի, Delta Կարապի և Epsilon Կարապի։ Այն նաև գտնվում է նշանավոր և լայնորեն տարածված աստերիզմի մեկ գագաթում, որը կոչվում է Ամառային եռանկյունի, որը կիսում է առաջին մեծության աստղերի՝ Վեգայի հետ՝ Քիրայի համաստեղությունում և Ալթեյրում՝ Ակվիլայում։ Աստղերի այս ուրվագիծն ուղղանկյուն եռանկյունու մոտավոր ձև է,  որտեղ Դենեբը գտնվում է սուր անկյուններից մեկում։

Alpha Կարապի սպեկտրը դիտվել է աստղագետների կողմից առնվազն 1888 թվականից, իսկ 1910 թվականին փոփոխական ճառագայթային արագությունն ակնհայտ է դարձել։ Սա հանգեցրեց Է․ Բ․ Ֆրոսթի վաղ առաջարկին, որ սա կրկնակի աստղային համակարգ է։ 1935 թվականին Գ. Ֆ. Փադոքի և մյուսների աշխատանքը պարզեց, որ այս աստղը փոփոխական է պայծառությամբ՝ 11,7 օր գերիշխող ժամանակաշրջանով և, հնարավոր է, այլ՝ ավելի ցածր ամպլիտուդի ժամանակաշրջաններով։ Մինչև 1954 թվականը աստղի ֆրաունհոֆերյան գծերի ավելի մանրամասն ուսումնասիրությունը ցույց տվեց անշարժ միջուկ, որը ցույց տվեց, որ փոփոխական արագությունը առաջանում է աստղի մթնոլորտի շարժումից։ Այս փոփոխությունը տատանվում էր +6-ից 9 կմ/վ աստղի միջին ճառագայթային արագության շուրջ։ Պարզվել է, որ այլ, նմանատիպ գերհսկաներ ունեին փոփոխական արագություններ, ընդ որում այս աստղը բնորոշ անդամ է։

### Բևեռային աստղ
Երկրի առանցքի առաջացման պատճառով Դենեբը կլինի մոտավոր բևեռային աստղ (հյուսիսային երկնային բևեռից 7° հեռավորության վրա) մոտ 9800 թվականին։ Մարսի հյուսիսային բևեռը ցույց է տալիս Դենեբն ու Ալդերամին աստղը միացնող գծի միջին կետը։

## Ֆիզիկական բնութագիր
Դենեբի ընդունած հեռավորությունը Երկրից մոտ 802 պարսեկ է (2620 լուսատարի)։ Սա ստացվում է մի շարք տարբեր մեթոդներով, ներառյալ սպեկտրային լուսավորության դասերը, մթնոլորտային մոդելավորումը, աստղային էվոլյուցիայի մոդելները, Սագնուս OB7 ասոցիացիայի ենթադրյալ անդամակցությունը և անկյունային տրամագծի ուղղակի չափումը։ Այս մեթոդները տալիս են տարբեր հեռավորություններ, և բոլորն էլ ունեն զգալի սխալի սահմաններ։ Հիպպարկոս աստղաչափական արբանյակի չափումների միջոցով պարալաքսի սկզբնական ստացումը տվել է 1,01 ± 0,57 mas անորոշ արդյունք, որը համապատասխանում է այս հեռավորությանը։ Այնուամենայնիվ, վերջին վերլուծությունը տալիս է շատ ավելի մեծ պարալաքս, որի հեռավորությունը հազիվ ներկայիս ընդունված արժեքի կեսն է։ Հիպարքոսի տվյալների օգտագործմամբ 2008 թվականի մեկ հաշվարկը ամենահավանական հեռավորությունը որոշում է 475 պարսեկ (1550 լուսատարի), մոտ 15% անորոշությամբ։ Հիպպարկոսի ուղղակի չափումները կարող են անտեսվել անուղղակի աստղային մոդելների և միջաստեղային հեռավորության սանդղակների լայն շրջանակի օգտին, թե ոչ, նման է Պլեյադների ավելի հայտնի իրավիճակին:.

Դենեբի բացարձակ մեծությունը գնահատվում է որպես −8,4՝ դասելով այն տեսողականորեն հայտնի ամենապայծառ աստղերի շարքում, որոնց պայծառությունը գնահատվում է գրեթե 200000 արևային լուսատվություն։ Սա վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում հրապարակված արժեքների վերջն է, որոնք տատանվում են 55000Լ-ից մինչև 196000Լ, մինչդեռ Հիպպարկոսի պարալաքսի վրա հիմնված հեռավորությունը համապատասխանում է մոտ 40000 արևային լուսատվություն։

Դենեբը առաջին մեծության ամենալուսավոր աստղն է, այսինքն՝ 1,5-ից ավելի պայծառ տեսանելի մեծությամբ աստղ է։ Դենեբը նաև 30 ամենապայծառ աստղերից ամենահեռավորն է գրեթե 2 գործակցով։ Ելնելով նրա ջերմաստիճանից և պայծառությունից, ինչպես նաև նրա փոքրիկ անկյունային տրամագծի ուղղակի չափումներից (ընդամենը 0,002 վայրկյան աղեղ), Դենեբը, ունի տրամագիծ և մոտ 200 անգամ ավելի, քան Արեգակը։ Եթե տեղադրվի Արեգակնային համակարգի կենտրոնում, Դենեբը կտարածվի մինչև Երկրի ուղեծիր։ Այն հայտնի ամենամեծ սպիտակ «A» սպեկտրալ տիպի աստղերից մեկն է։

Դենեբը «A2Ia» սպեկտրալ տիպի կապտասպիտակ աստղ է, որի մակերեսի ջերմաստիճանը 8500 կելվին է։ 1943 թվականից նրա սպեկտրը ծառայել է որպես կայուն հղումներից մեկը, որով դասակարգվում են մյուս աստղերը։ Նրա զանգվածը գնահատվում է 19 ։ Աստղային քամիների պատճառով նյութը կորչում է տարեկան միջին արագության չափով, որը 100000 անգամ գերազանցում է Արեգակի զանգվածի կորստի արագությունը կամ համարժեք է մոտ մեկ Երկրի զանգվածին 500 տարում։

### Էվոլյուցիա
Դենեբն իր վաղ կյանքի մեծ մասն անցկացրել է որպես O-տիպի հիմնական հաջորդականության աստղ մոտավորապես , բայց այժմ այն սպառել է իր միջուկի ջրածինը և ընդլայնվել՝ դառնալով գերհսկա։ Դենեբի զանգվածային տիրույթի աստղերն ի վերջո ընդարձակվում են՝ դառնալով ամենալուսավոր կարմիր գերհսկաները, և մի քանի միլիոն տարվա ընթացքում նրանց միջուկները կփլուզվեն՝ առաջացնելով գերնոր աստղի պայթյուն։ Այժմ հայտնի է, որ մինչև որոշակի զանգվածի կարմիր գերհսկաները պայթում են որպես սովորաբար դիտվող II-P տիպի գերնոր աստղեր, սակայն ավելի զանգվածայինները կորցնում են իրենց արտաքին շերտերը՝ նորից ավելի տաքանալու համար։ Կախված իրենց սկզբնական զանգվածից և զանգվածի կորստի արագությունից՝ նրանք կարող են պայթել որպես դեղին հիպերհսկաներ կամ լուսավոր կապույտ փոփոխականներ, կամ կարող են դառնալ Վոլֆ-Ռայեի աստղեր՝ նախքան Ib կամ Ic տիպի գերնոր աստղերի պայթելը։ Պարզելը, թե արդյոք Դենեբը ներկայումս զարգանում է դեպի կարմիր գերհսկա, թե ներկայումս կրկին զարգանում է դեպի կապույտ, արժեքավոր սահմանափակումներ կդնի աստղերի դասերի վրա, որոնք պայթում են որպես կարմիր գերհսկաներ և նրանց, որոնք պայթում են որպես ավելի տաք աստղեր։

Առաջին անգամ կարմիր-զարգացող աստղերը, ամենայն հավանականությամբ, միաձուլում են ջրածինը հելիումի միջուկի շուրջ պատյանում, որը դեռ այնքան չի տաքացել, որ սկսի միաձուլվել ածխածնի և թթվածնի հետ։ Կոնվեկցիան սկսել է փորել միաձուլման արտադրանքները, բայց դրանք մակերեսին չեն հասնում։ Ակնկալվում է, որ հետկարմիր գերհսկա աստղերը կցուցադրեն այդ միաձուլման արտադրանքները մակերեսի վրա՝ կարմիր գերհսկայի փուլում ավելի ուժեղ կոնվեկցիայի և աստղի մթնեցնող արտաքին շերտերի կորստի պատճառով։ Ենթադրվում է, որ Դենեբը բարձրացնում է իր ջերմաստիճանը կարմիր գերհսկայի ժամանակաշրջանից հետո, չնայած ներկայիս մոդելները ճշգրիտ չեն վերարտադրում իր սպեկտրում ցուցադրվող մակերեսային տարրերը։

### Փոփոխական աստղ
thumb|left|Տեսողական խմբի լույսի կորը Դենեբի համար, հարմարեցված Յուսեից և Ադելմանից (2019)
Դենեբը Ալֆա Կարապի (α Cygni) փոփոխական աստղերի նախատիպն է, որի փոքր անկանոն ամպլիտուդները և արագ իմպուլսացիաները կարող են հանգեցնել 1,21-ից 1,29-ի միջև եղած մեծության։ Նրա փոփոխական արագությունը հայտնաբերվեց Լիի կողմից 1910 թվականին, սակայն այն պաշտոնապես որպես փոփոխական աստղերի եզակի դաս չեղավ մինչև 1985 թվականի փոփոխական աստղերի ընդհանուր ցուցակի 4-րդ հրատարակությունը։ Ալֆա Կարապի փոփոխական աստղերի իմպուլսացիաների պատճառները լիովին պարզված չեն, սակայն նրանց անկանոն բնույթը, թվում է, պայմանավորված է բազմաթիվ պուլսացիոն ժամանակաշրջանների բաբախմամբ։ Ճառագայթային արագությունների վերլուծությունը ընդունեց 16 տարբեր ներդաշնակ պուլսացիայի ռեժիմներ՝ 6,9-ից 100,8 օրվա միջև ընկած ժամանակահատվածներով։ Գոյություն ունի նաև ավելի երկար ժամկետ՝ մոտ 800 օր։

### Հնարավոր սպեկտրոսկոպիկ ուղեկից
Դենեբը հաղորդվել է որպես հնարավոր մեկ գծի երկուական սպեկտրոսկոպիկ` մոտ 850 օր ժամկետով, որտեղ աստղից սպեկտրային գծերը հուշում են ցիկլային շառավղային արագության փոփոխությունները։ Հետագայում կատարված հետաքննությունները ուղեկցողի գոյությունը հաստատող որևէ ապացույց չեն գտել։

## Ստուգաբանություն և մշակութային նշանակություն
thumb|upright=1.2|Ամառային եռանկյունու և Ծիր Կաթինի լայնադաշտի տեսարան: Դենեբը գտնվում է նկարի ծայրամասային ձախ կենտրոնում, Ծիր Կաթինի մութ գծի վերջում:Դենեբին նման անուններ տրվել են առնվազն յոթ տարբեր աստղերի, հատկապես՝ Դենեբ Կայտոսը՝ Կետուսի համաստեղության ամենապայծառ աստղը․ Դենեբ Ալգեդին՝ Այծեղջյուրի համաստեղության ամենապայծառ աստղը և Դենեբոլան՝ Առյուծի համաստեղության երկրորդ ամենապայծառ աստղը։ Այս բոլոր աստղերը վերաբերում են կենդանիների պոչին, որոնք ներկայացնում են իրենց համապատասխան համաստեղությունները։

Չինարեն «Տյանցզին(天津)» նշանակում է երկնային ֆորդ, նշանակում է աստղանիշ, որը բաղկացած է Դենեբից, Գամմա Կարապից, Դելտա Կարապից, 30 Կարապից, Նու Կարապից, Տաու Կարապից, Ուպսիլոն Կարապից, Զետա Կարապից և Էպսիլիան Կարապից։ Հետևաբար, Դենեբի չինական անվանումը «天津四» է (Tiān Jīn sì, հայերեն.՝ Երկնային ֆորդի չորրորդ աստղ)։

Չինական Չի Սիի սիրո պատմության մեջ Դենեբը նշում է Կաչաղակի կամուրջը Ծիր Կաթինի վրա գտնվող, որը թույլ է տալիս բաժանված սիրահարներին՝ Նիու Լանգին (Ալտաիր) և Չժի Նուին (Վեգա) վերամիավորվել տարվա մեկ հատուկ գիշերում՝ ամառվա վերջին։ Պատմության այլ տարբերակներում Դենեբը փերի է, ով հանդես է գալիս որպես ուղեկցորդ, երբ սիրահարները հանդիպում են։

### Անվանակիցներ
«ԱՄՆ Արիդեդ»-ը Միացյալ Նահանգների ռազմածովային ուժերի «Կրատեր» դասի բեռնատար նավ էր, որն անվանվել է աստղի պատվին։ «ՍՍ Դենեբ»-ը իտալական առևտրային նավ էր, որը կրում էր այս անունը 1951 թվականից մինչև 1966 թվականը։

### Գեղարվեստական գրականության մեջ
Դենեբ աստղը և նրա շուրջ պտտվող հիպոթետիկ մոլորակները բազմիցս օգտագործվել են գրականության, կինոյի, տեսախաղերի և երաժշտության մեջ։ Օրինակները ներառում են Աստղային ճանապարհ հեռուստասերիալի մի քանի դրվագներ, Արծաթյա սերֆինգիստ կոմիքսներ, Rush ալբոմներ A Farewell to Kings and Hemispheres, «Մեծ պատերազմ» համակարգչային խաղ, «Ստելարիս» և գիտաֆանտաստիկ վեպ «Հիպերիոն»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստղեր
Կատեգորիա:Փոփոխական աստղեր