Դարի պայմանագիր

**Դարի պայմանագիր** (), հայտնի է նաև որպես Գյուլիստանի պայմանագիր, 1994 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Բաքվի «Գյուլիստան» պալատում աշխարհի 8 պետություն ներկայացնող, նավթի արդյունահանմամբ մասնագիտացած 13 խոշոր ընկերությունների միջև ստորագրված լայնածավալ միջազգային պայմանագիր՝ Կասպից ծովի ադրբեջանական հատվածում «Ազերի-Չիրաղ-Գյունեշլի» երեք նավթային հանքավայրերի համատեղ մշակման վերաբերյալ, որն իր մեծ նշանակության պատճառով ստացել է «Դարի պայմանագիր» անվանումը։

10 միլիարդ դոլար գնահատվող «Դարի պայմանագիրը» ներառվել է խոշորագույն համաձայնագրերի ցանկում ինչպես ածխաջրածնային պաշարների քանակով, այնպես էլ ենթադրվող ներդրումների ընդհանուր ծավալով։

## Նախապատմություն
1990-ականների սկզբին Ադրբեջանի տնտեսությունը գտնվում էր խորը ճգնաժամի մեջ և ծանր տուժել էր այնպիսի գործոնների պատճառով, ինչպիսիք են՝ հանրապետության ղեկավարության փոփոխությունը, Ղարաբաղյան առաջին պատերազմի հետևանքները, նախկին ԽՍՀՄ առևտրային կապերի խզման հետևանքով առաջացած ցնցումը և Ռուսաստանի կողմից շրջափակումը՝ ի պատասխան Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի հարցի վերջնական լուծման բացակայության պայմաններում իր ծովային նավթահանքերի մշակումը սկսելու Ադրբեջանի որոշման։

1991-1995 թվականներին երկրի ՀՆԱ-ի մակարդակը նվազեց ավելի քան 60 %-ով, գանձարանի եկամուտները 1990 թվականի ՀՆԱ-ի 32,9 %-ից 1995 թվականին իջան մինչև 15 %-ից ցածր ցուցանիշի։ Բյուջեի պակասուրդն աճեց՝ կազմելով ՀՆԱ-ի 10 %-ը։ Դրամական էմիսիան, որին դիմեց կառավարությունը պակասուրդը ծածկելու համար, հանգեցրեց ազգային արժույթի 1300 % արժեզրկման 1994 թվականին և սպառողական ապրանքների գների 24000 % աճի՝ 1995 թվականին, բնակչության կենսամակարդակը կտրուկ նվազեց. նվազագույն աշխատավարձը կազմում էր 2 դոլար՝ մեկ շնչի հաշվով 45 դոլար կենսապահովման նվազագույն շեմի պայմաններում, իսկ արժութային պահուստները զրոյին մոտ էին։

Հանածո վառելիքը, նավթն ու բնական գազը համաշխարհային շուկա դուրս բերելու համար օտարերկրյա ներդրողներ ներգրավելու հնարավորությունն Ադրբեջանի մոտ առաջացավ միայն 1994 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում հրադադարի մասին համաձայնագրի կնքումից հետո:

## Մասնակիցներ
«Դարի պայմանագրում» ներկայացված էին 13 ընկերություններ (Amoco, BP, McDermott, Unocal, Լուկօյլ, Statoil, TPAO, Pennzoil, Ramco, SOCAR, ExxonMobil, Itochu, Delta) աշխարհի 8 պետություններից (Ադրբեջան, Թուրքիա, ԱՄՆ, Ճապոնիա, Մեծ Բրիտանիա, Նորվեգիա, Ռուսաստան և Սաուդյան Արաբիա)։ Ավելի ուշ BP-ն՝ որպես խոշորագույն օտարերկրյա բաժնետեր, ստանձնեց պայմանագրի կատարման ամբողջ պատասխանատվությունը՝ կոնսորցիումի ծախսերը նվազագույնի հասցնելու նպատակով։ «Դարի պայմանագիրը» ճանապարհ բացեց ևս 26 համաձայնագրերի ստորագրման համար՝ աշխարհի 19 պետությունից 41 նավթային ընկերության մասնակցությամբ։

Ժամանակի ընթացքում կոնսորցիումի մասնակիցների կազմը և նրանց բաժնեմասային մասնակցությունը բազմիցս փոփոխվել է։ Այսպես, թուրքական TPAO ընկերությունը ստացավ SOCAR-ի բաժնեմասի 5 %-ը, իսկ 1994 թվականի նոյեմբերին Բաքվում ստորագրված համաձայնագրի համաձայն՝ ևս 5 %-ը փոխանցվում էր Իրանի գազի արտահանման ազգային ընկերությանը։ Սակայն շուտով, ԱՄՆ-ի կողմից բողոքներից և պայմանագրից դուրս գալու սպառնալիքներից հետո, Իրանին մերժեցին «Դարի պայմանագրին» մասնակցելու հարցում. «փոխարենը» նրան բաժնեմաս հատկացվեց «Շահ Դենիզ» գազային հանքավայրում։

## Իրավական հիմք
«Դարի պայմանագրի» ստորագրումից հետո դրա մասնակիցները ստեղծեցին աշխատանքային կառույցներ՝ ղեկավար կոմիտե, Ադրբեջանի միջազգային օպերացիոն ընկերությունը (ԱՄՕԸ) և Խորհրդատվական խորհուրդ։ Նրանք սկսեցին գործել իրավական իրավասություն ձեռք բերելուց՝ 1994 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևի կողմից հատուկ հրամանագրի ստորագրումից հետո։ Իսկ 1994 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ադրբեջանի Միլլի մեջլիսը (խորհրդարանը) վավերացրեց «Դարի պայմանագիրը», որից հետո պայմանագիրը ստացավ լիակատար իրավաբանական ուժ։

Պայմանների համաձայն՝ պայմանագրի գործողության ժամկետը 30 տարի էր, իսկ 2016 թվականի վերջին այն երկարաձգվեց մինչև 2050 թվականը։

«Դարի պայմանագրի» շրջանակներում ընդհանուր զուտ շահույթի 80 %-ը բաժին է հասնում Ադրբեջանին, 4 %-ը՝ SOCAR-ին, իսկ մնացած 16 %-ը՝ օտարերկրյա ներդրողներին։

## Տեխնիկական և տնտեսական նշանակություն
thumb|left|Ազերի-Չիրաղ-Գյունեշլի հանքավայրը

«Դարի պայմանագրի» ստորագրման և իրականացման մեկնարկից ի վեր Ադրբեջանի տնտեսության մեջ լուրջ առաջընթաց գրանցվեց։ Նախ, 1995 թվականին նավթի նախնական արդյունահանման շրջանակներում, միջազգային չափանիշներին համապատասխան, վերազինվեց «Չիրաղ-1» հարթակը՝ ավելի մեծ թեքությամբ հորատանցքեր հորատելու նպատակով, ինչի համար վերին մոդուլը վերակառուցվեց և հագեցվեց նորագույն սարքավորումներով։ Հորատման նոր կայանքը հնարավորություն էր տալիս հորատել հորիզոնական հորատանցքեր։ Առավելագույն թեքությամբ հորատված A-18 (թեք հատվածի երկարությունը՝ 5500 մ) և A-19 (թեք հատվածի երկարությունը՝ 6300 մ) հորատանցքերը սկսեցին մեծ քանակությամբ նավթ տալ։ 1997 թվականին սկսվեց նավթի արդյունահանումը «Չիրաղ» հանքավայրից։

«Դարի պայմանագիրը» նախատեսում էր ափից 100 կմ հեռավորության վրա գտնվող Կասպից ծովի շելֆում «Ազերի-Չիրաղ-Գյունեշլի» հանքավայրերի բլոկի մշակումը, որոնք հայտնաբերվել էին դեռևս մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը, սակայն խորհրդային նավթարդյունաբերության տեխնոլոգիաների մակարդակի պատճառով փաստացի չէին մշակվել՝ չնայած ծանծաղ ջրերում սկսված մշակումներին։

Նախնական հաշվարկներով՝ նավթի ենթադրյալ պաշարները սկզբում կազմում էին 511 միլիոն տոննա, սակայն գնահատողական հորատումը ցույց տվեց 730 միլիոն տոննա նավթի առկայություն, ինչի կապակցությամբ հանքավայրերի մշակման համար անհրաժեշտ ներդրումների ծավալն աճեց՝ հասնելով 11,5 միլիարդ դոլարի։

«Դարի պայմանագրի» իրականացման շնորհիվ Ադրբեջանում նավթի արդյունահանման տարեկան ծավալը 1994 թվականի 9,56 միլիոն տոննայից աճեց՝ 2010 թվականին հասնելով պիկային արժեքի՝ 50,4 միլիոն տոննայի։

1999 թվականի դեկտեմբերին ադրբեջանական նավթով լցված առաջին երկու լցանավերի նավթը հանվեց վաճառքի համաշխարհային շուկաներում։ Այդ վաճառքից ստացված բոլոր միջոցները փոխանցվեցին Հեյդար Ալիևի նախաձեռնությամբ ստեղծված «Նավթային հիմնադրամի» հաշիվներին։ Վերականգնվեց և արդիականացվեց նաև Բաքու-Նովոռոսիյսկ հյուսիսային ուղղության նավթամուղի՝ 231 կմ երկարությամբ և 720 մմ խողովակի տրամագծով ադրբեջանական հատվածը։ 1997 թվականի հոկտեմբերի 25-ին ադրբեջանական նավթը հասավ Նովոռոսիյսկ նավահանգիստ։

## Քաղաքական դեր
[thumb|Ադրբեջանի [փոստային նամականիշ՝ նվիրված «Դարի պայմանագրի» ստորագրման 20-ամյակին]]
Ներքաղաքական և տնտեսական ճգնաժամի, ինչպես նաև Ղարաբաղյան առաջին պատերազմի հետևանքների պայմաններում «Դարի պայմանագիրը» նպաստեց քաղաքական կայունության և տնտեսական անկախության ապահովմանը։ Սկսվեց ազգային նավթային ռազմավարության իրականացումը, ապահովվեց օտարերկրյա ներդրումների հոսքը հանրապետության նավթագազային պաշարների լայնածավալ շահագործման համար։ Ադրբեջանին հաջողվեց արագացնել ինտեգրացիոն գործընթացները համաշխարհային տնտեսության մեջ ներգրավվելու համար, ամրապնդել իր դիրքերը միջազգային ասպարեզում և ապահովել փոխշահավետ համագործակցության զարգացումը նավթային պայմանագրերին մասնակցող երկրների հետ՝ հայտարարելով իր մասին որպես նավթի և գազի հուսալի արտադրող և մատակարար։

Չնայած պայմանագրին ռուսական «Լուկօյլ» ընկերության մասնակցությանը, դրա կնքումը ստացավ բացասական գնահատականներ և առաջացրեց Ռուսաստանի Դաշնության ծայրահեղ դժգոհությունը, որը բողոքի նոտա հղեց Ադրբեջանին և հայտարարեց, որ դրա ստորագրումն անօրինական է միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, քանի որ Ռուսաստանը նախկինի պես հանդես էր գալիս Կասպից ծովի համատեղ օգտագործման օգտին։ Ռուսաստանի ԱԳՆ տեղեկատվության և մամուլի դեպարտամենտի տնօրեն Գրիգորի Կարասինը հայտարարեց, որ «միակողմանի գործողությունները, հատկապես Կասպից ծովի պաշարների վերաբերյալ, հակասում են միջազգային իրավունքին և կարող են վնաս հասցնել ծովի էկոլոգիական համակարգին»։ Ռուսաստանի դեսպանատան հաղորդագրության մեջ ասվում է.1994 թվականի հոկտեմբերին ադրբեջանական նավերին արգելվեց օգտագործել Ռուսաստանի ներքին ջրերի ռեսուրսները, ինչպես նաև մերժվեց Կասպից ծովում նավթարդյունահանող սարքավորումների նկատմամբ սեփականության իրավունքը։

Այս պայմանագրի բանակցություններում և կնքման գործում բրիտանական «BP»-ի հետ մեկտեղ, որը մեծացրել էր իր կշիռը Ադրբեջանի հասարակական կյանքում, առաջատար դեր խաղացին նաև ամերիկյան «Amoco», «Pennzoil», «Exxon» և «Unocal» ընկերությունները, որոնք, հետազոտող Արիֆ Յունուսովի բնորոշմամբ, դարձան գործնականում «ադրբեջանական լոբբի ԱՄՆ-ում»։ Սամիր Հասանովի կարծիքով՝ «Դարի պայմանագիրը» դարձավ Վաշինգտոնի և ԱՄՆ-ի գլխավորած արևմտյան կոալիցիայի աշխարհաքաղաքական հաղթանակը Ռուսաստանի նկատմամբ

## «Դարի պայմանագիրը» և հնագիտական հետազոտությունները Ադրբեջանում
Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի և Հարավկովկասյան գազատարի շինարարության ողջ երկայնքով 2001-2005 թվականներին Ադրբեջանի և այլ երկրների գիտնականների կողմից իրականացվել են հնագիտական աշխատանքներ։ Մասնավորապես, պեղումներ են կատարվել 41 տեղամասում, որոնց լայնությունը կազմում է 44 մետր։ Այդ ընթացքում հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել են հարյուրավոր պատմական կառույցներ (այդ թվում՝ դամբարանային հուշարձաններ, հին բնակավայրեր), որոնք ընդգրկում են էնեոլիթի վերջից (մ.թ.ա. IV հազ. I կես) մինչև Միջնադարը ներառյալ ընկած ժամանակաշրջանները։ Այդ հուշարձանները հիմնականում կենտրոնացած են Ադրբեջանի արևմտյան շրջաններում՝ Կուր գետի միջին հոսանքում։ Այս տարածաշրջանը դեռ հնագույն ժամանակներից իր նպաստավոր աշխարհագրական պայմաններով գրավել է երկրագործա-անասնապահական ցեղերի ուշադրությունը։

Հայտնաբերվել և պեղվել են նաև դամբարանաբլուրներ, որոնք վերաբերում են վաղ բրոնզեդարյան Կուր-արաքսյան մշակույթին։ Տվյալ դամբարանաբլուրները թվագրվում են մ.թ.ա. III հազարամյակի 3-րդ քառորդով։ Մասնավորապես, Շամքիրչայի ձախ ափին ուսումնասիրվել է երեք այդպիսի դամբարանաբլուր։ Տեղ-տեղ այդ դամբարանաբլուրների տրամագիծը գերազանցում էր 20 մետրը։ Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են զարդեր և կենցաղային իրեր (ոսկե ուլունքներ և բրոնզե հայելի), կավե կուժեր և անոթներ, տարբեր տեսակի զենքեր։ Շամքիրչայի երեք դամբարանաբլուրների պեղումները օգտակար տեղեկություններ տվեցին ժամանակակից Ադրբեջանի տարածքում վաղ բրոնզի դարաշրջանի թաղման ծեսերի վերաբերյալ։

## Ադրբեջանի նավթագործների օր
2001 թվականի օգոստոսի 16-ին Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևը հրամանագիր ստորագրեց, որի համաձայն՝ «Դարի պայմանագրի» ստորագրման օրը՝ սեպտեմբերի 20-ը, նշվում է որպես Ադրբեջանի նավթագործների օր։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Мир-Бабаев М.Ф. Торжество нефтегазовой стратегии общенационального лидера (к 25-летию подписания "Контракта века") // Азербайджанское нефтяное хозяйство, 2019, № 9, с.82-86.

Կատեգորիա:1994 Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Ադրբեջանի ժամանակակից պատմություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանի նավթարդյունաբերություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանի պայմանագրեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Ադրբեջանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կասպից ծով
Կատեգորիա:Նավթային տնտեսություն
Կատեգորիա:Նավթի հանքավայրեր ըստ երկրի