Կարպմանի եռանկյունի

250px|մինի|Ճակատագրի դասական եռանկյունի. հետապնդող, փրկարար և զոհ

**Կարպմանի եռանկյունի** (, այլ անվանում — «ճակատագրի եռանկյունի»), տրանսակցիոն վերլուծությունում մարդկանց փոխազդեցության հոգեբանական և սոցիալական մոդել է։ Առաջին անգամ նկարագրվել է Սթիվեն Կարպմանի (Stephen Karpman) կողմից 1968 թվականին, նրա՝ Fairy Tales and Script Drama Analysis հոդվածում։ Այս մոդելն օգտագործվում է հոգեբանության և հոգեբուժության մեջ։

## Երեք դերեր
Մոդելը նկարագրում է 3 սովորական հոգեբանական դերեր (կամ դերային խաղեր), որոնք մարդիկ հաճախ օգտագործում են իրավիճակներում. 
* Գործող անձ, ով խաղում է զոհի դեր (victim): Ունի ճնշված, տանջված, մշտապես հետապնդվող դեր
* Գործող անձ, ով ճնշում, պարտադրում կամ հետապնդում է զոհին. հետապնդող (persecutor)
* Փրկարար (rescuer), ով գալիս է օգնության զոհին։ Ցանկություն ունի փրկել իրավիճակը կամ թույլին
Դրանցից առավել ակնհայտ դերը փրկարարինն է։ Ճակատագրի եռանկյունու պայմաններում փրկարարն այն մարդը չէ, ով օգնում է ինչ-որ մեկին արտակարգ իրավիճակում, այլ այն մարդն է, ով ունի խառը կամ թաքնված շարժառիթ, ինչը իրականում էգոիստաբար ձեռնտու է նրան, ով փրկում է։ Փրկարարն ունի խնդրի լուծման մակերեսային շարժառիթ և, թվում է, թե մեծ ջանքեր է գործադրում դրա համար։ Սակայն նա ունի նաև թաքնված շարժառիթ` չհաղթահարել իրավիճակը կամ հասնել հաջողության այնպես, որը ձեռնտու է իրեն։ Օրինակ, նա կարող է ունենալ ինքնահարգանքի զգացում, կամ զգալ «փրկարարի» կարգավիճակը, կամ հաճույք ստանալ, տեսնելով, որ իրենից ինչ-որ բան կախված է կամ իրեն ինչ-որ մեկը վստահում է։ Կարող է թվալ, որ նա ամեն ինչ անում է, որպեսզի օգնի, բայց ավելի խորը մակարդակում նա խաղում է զոհի հետ։ Տրանսակցիոն վերլուծաբան Կլոդ Շտայները ասել է.

Իրավիճակը խաղարկվում է, երբ ստեղծվում է իրավիճակ, որտեղ մարդը սկսում է խաղալ զոհի կամ հետապնդողի դեր։ Այդ ժամանակ այլ մարդիկ վերցնում են այլ դերեր։ Այնուհետև «2 խաղացողներ տեղափոխվում են եռանկյունով, այդպիսով տեղի է ունենում անցում մի դերից՝ մյուսը»։ Օրինակ, զոհը փոխակերպվում է փրկարարի, փրկարարը՝ հետապնդողի կամ, ինչպես հաճախ պատահում է, փրկարարը փորձում է դուրս գալ իրավիճակից և հայտնվում է զոհի դերում։

Յուրաքանչյուր խաղացողի գաղտնի նպատակն ու իրավիճակում գտնվելն այն է, որ յուրաքանչյուրը բավարարում է իր չարտահայտած (երբեմն անգիտակցական) հոգեբանական ցանկությունները, պահանջմունքները այնպես, ինչպես թույլատրելի է համարում։ Այդպիսով, յուրաքանչյուր խաղացող հանդես է գալիս՝ ելնելով իր սեփական կարիքներից և ոչ թե՝ իրական պատասխանատվությունից և այլասիրությունից։

Տրանսակցիոն վերլուծությունում ճակատագրի եռանկյունին երբեմն նշվում է ինտելեկտուալ խաղերի համատեքստում. «անգիտակից խաղերը խաղում են անմեղ մարդկանց հետ»։ Օրինակ այսպիսիները՝ եթե դուք չլինեիք, ինչո՞ւ է դա միշտ պատահում ինձ հետ, տեսեք, թե ինչ արեցիք, այդ դուք ներքաշեցիք ինձ սրա մեջ, ես ընդամենը փորձում եմ ձեզ օգնել։ Զոհի և փրկարարի հարաբերությունները կարող են ընդունել փոխկախվածության ձևերից մեկը։ Փրկարարն օգնում է զոհին՝ պահելով նրան կախվածության մեջ։ Զոհը բավարարում է իր պահանջմունքները՝ ունենալով փրկարարին, ով հոգում է իր մասին։ 
### Փրկարար
Փրկարարի դերը տարբերվում է արտակարգ իրավիճակում իրական փրկողից, օրինակ՝ հրշեջից, ով փրկում է զոհին վառվող շինությունից, կամ փրկարարից, ով փրկում է խեղդվողին։ Այլ նման է դրամատիկական դերի, որտեղ կա խառը շարժառիթ կամ մղում, որպեսզի հայտնվի փրկողի դերում և ունենա զոհ, որին կարելի է օգնել։ Իրականում, «Կարպմանի եռանկյունու խաղը կանգնեցնում է խնդրի իրական լուծումը... առաջացնում է խառնաշփոթ, այլ ոչ թե որոշում»։

Դրամատիկական փրկարարը իր դերը հիմնականում խաղում է նրա համար, որ նա ստիպված է փրկել, որպեսզի խուսափի իր սեփական անհանգստություններին և գաղտնի զգացմունքներին ուղղված հայացքից։

Ըստ Էրիկ Բեռնի. «Առաջին խումբը խաղում է՝ ես ընդամենը փորձում եմ ձեզ օգնել, այն դեպքում երբ երկրորդներն իրականում օգնում են մարդկանց»։

## Ակնարկ և տեսություն
Տրանսակցիոն վերլուծությունում խաղն իրենից ներկայացնում է զուգահեռ (փոխկապված) կամ թաքնված փոխազդեցություններ, որոնք տանում են կանխորոշված արդյունքի։ Խաղացողների թիվը կարող է լինել տարբեր։

Խաղի համար հաճախ կարևոր է դիտարկել 3 քանակական մեծություններ.
* Ճկունություն. «Խաղացողների կարողությունն է փոխելու խաղի արժույթը (այսինքն գործիքը, որն իրենք օգտագործում են)։ Որոշ խաղերի համար հարմար է արժույթի միայն մի ձև, այն ժամանակ, երբ ուրիշներն, ինչպիսիք՝ ցուցադրական խաղերն են, հանդիսանում են ավելի ճկուն»։
* Համառություն. «Որոշ մարդիկ հեշտությամբ են թողնում իրենց խաղը, իսկ որոշներն ավելի համառ են»։
* Ինտենսիվություն. «Որոշ մարդիկ խաղում են իրենց խաղը հանգիստ վիճակում, որոշներն ավելի լարված են ու ագրեսիվ»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Berne, Eric. Games People Play. — New York: Ballantine Books, 1996. — ISBN 978-0-345-41003-0.
* Berne, Eric. What Do You Say After You Say Hello?. — London: Bantam Books, 1973. — ISBN 978-0-553-23267-7.
* Harris, Thomas A., MD. I’m OK, You’re OK. — Galahad Books, 2004. — ISBN 978-1-57866-075-9.
* Womeldorff, David Emerald. The Power of TED* (*The Empowerment Dynamic). — Second edition (Updated and Revised). — Polaris Publishing Group. — ISBN 978-0-9771441-1-2.
* Zimberoff, Diane. Breaking Free from the Victim Trap: Reclaiming Your Personal Power. — 5th edition. — Wellness Press, 2011. — ISBN 978-0-9622728-0-6.

## Արտաքին հղումներ
* 
* FAIRY TALES AND SCRIPT DRAMA ANALYSIS,Transactional Analysis Bulletin, Vol 7, No. 26, April 1968, Stephen B. Karpman, M.D.
* THE NEW DRAMA TRIANGLES, USATAA/ITAA conference lecture, August 11, 2007, Stephen B. Karpman, M.D. 
* Drama Triangle — Stephen Karpman’s site including the original articles
* Karpman Drama Triangle Summary — An enhanced diagram of the KDT with links to several articles on its interpersonal manifestations by a neuropsychologist.
* The Drama Triangle  — TA-Tutor.com

Կատեգորիա:Հոգեբանություն
Կատեգորիա:Մարդկային վարք