Գենդեր և զարգացում

**Գենդեր և զարգացում** հետազոտական և կիրառական ուսումնասիրության միջառարկայական ոլորտ է, որն իրականացնում է ֆեմինիստական ​​մոտեցումն հասկանալու համար,թե այն ինչպես է  անդրադառնում մարդկանց վրա տնտեսական զարգացման և գլոբալիզացիայի անհամաչափ ազդեցությամբ՝ կապված նրանց գտնվելու վայրից, սեռից, դասակարգից և այլ սոցիալ-քաղաքական ինքնություններից։ Զարգացման խիստ տնտեսական մոտեցումը երկրի զարգացումը դիտարկում է քանակական առումով, ինչպիսիք են աշխատատեղերի ստեղծումը, գնաճի վերահսկումը և բարձր զբաղվածությունը, որոնք բոլորն էլ նպատակ ունեն բարելավել երկրի «տնտեսական բարեկեցությունը» և նրա բնակչության կյանքի որակը։ Տնտեսական զարգացման տեսանկյունից կյանքի որակը սահմանվում է որպես անհրաժեշտ իրավունքների և ռեսուրսների հասանելիություն, ներառյալ որակյալ կրթությունը, բժշկական հաստատությունները, մատչելի բնակարանները, մաքուր միջավայրը և հանցագործության ցածր մակարդակը։ Գենդերը և զարգացումը հաշվի են առնում այս նույն գործոններից շատերը,այնուամենայնիվ,գենդերը և զարգացումը համատեղ բացատրում են,թե որքան բազմակողմանի են այս խնդիրները մշակույթի, կառավարության և գլոբալիզացիայի խճճված համատեքստում։ Հաշվի առնելով այս կարիքը, «Գենդերը և զարգացումը», իրականացնում են էթնոգրաֆիկ հետազոտություններ, որոնք ուսումնասիրում են որոշակի մշակույթ կամ մարդկանց խումբ՝ հետազոտողին ֆիզիկապես ներքաշելով ուսումնասիրվողների միջավայրի և առօրյա՝ համակողմանիորեն հասկանալու համար, թե ինչպես է զարգացման քաղաքականությունը և պրակտիկան ազդում է թիրախային խմբերի  առօրյա կյանքի վրա։

Այս ոլորտի պատմությունը սկսվում է 1950-ական թվականներից, երբ տնտեսական զարգացման ուսումնասիրություններն առաջին անգամ անրադարձան կանանց ՝ կենտրոնանալով կանանց վրա որպես բարեկեցության քաղաքականության սուբյեկտներ, հատկապես պարենային օգնության և ընտանիքի պլանավորման հարցում։  Վերջին տասնամյակներում զարգացման մեջ կանանց խնդիրների վրա ուշադրությունը մեծացավ  և  1962 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեան կոչ արեց Կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովին համագործակցել Գլխավոր քարտուղարի և ՄԱԿ-ի մի շարք այլ ոլորտների հետ առաջատար զարգացող երկրներում մշակելու երկարամյա ծրագիր նվիրված կանանց։ Մեկ տասնամյակ անց լույս տեսավ ֆեմինիստ տնտեսագետ Էսթեր Բոսերուպի «Կանանց դերը տնտեսական զարգացման մեջ» (1970)առաջին գիրքը, որն արմատապես փոխեց զարգացման հեռանկարները և նպաստեց նոր ոլորտի ծննդին գենդերում և զարգացման մեջ։

Քանի որ Բոզերապը կարծում էր, որ զարգացումը տարբեր կերպ է ազդում տղամարդկանց և կանանց վրա,այդ պատճառով զարգացման հետ գենդերային կապի ուսումնասիրությունը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրեց գիտնականների և միջազգային քաղաքականություն մշակողների շրջանում։ Այս ոլորտը ենթարկվեց տեսական մեծ տեղաշարժի սկսած Կանայք զարգացման մեջ (WID), անցնելով Կանայք և զարգացումը (WAD) և վերջապես դարձավ ժամանակակից Գենդեր և զարգացում (GAD) ձևաչափին։ Սրանցից յուրաքանչյուրը առաջացել է որպես իր նախորդի էվոլյուցիա՝ նպատակ ունենալով ընդգրկել թեմաների և հասարակագիտության տեսակետների ավելի լայն շրջանակ։ Ի հավելումն այս շրջանակների, միջազգային ֆինանսական կառույցները, ինչպիսիք են Համաշխարհային բանկը և Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) իրականացրել են գենդերային և զարգացման վերաբերյալ քաղաքականություն  և ծրագրեր ՝ նպաստելով նեոլիբերալ և խելամիտ տնտեսագիտական ​​մոտեցման ներդրում հետազոտություններում։ Այսպիսի քաղաքականության և ծրագրերի օրինակները ներառում են կառուցվածքային վերափոխում, միկրոֆինանսավորում, աութսորսինգ և հանրային ձեռնարկությունների սեփականաշնորհում, որոնք բոլորն ուղղված են տնտեսական աճին,ինչն էլ հուշում է, որ դրան կհետևի առաջընթաց դեպի գենդերային հավասարություն։ Այս մոտեցումները վիճարկվել են այլընտրանքային հեռանկարներով, ինչպիսիք են մարքսիզմը և էկոֆեմինիզմը, որոնք համապատասխանաբար մերժում են միջազգային կապիտալիզմը և շրջակա միջավայրի գենդերային շահագործումը գիտության, տեխնիկայի և կապիտալիստական ​​արտադրության միջոցով։  Զարգացման մարքսիստական մոտեցումները ​​պաշտպանում են հարստության և իշխանության վերաբաշխման տեսանկյունները,աշխատուժի գլոբալ շահագործումը` դասակարգային անհավասարությունները նվազեցնելու նպատակով, մինչդեռ էկոֆեմինիստական ​​հեռանկարները դիմակայում են զարգացմանը ուղեկցող արդյունաբերական ազդեցությանը՝ ներառյալ անտառահատումը, աղտոտումը, շրջակա միջավայրի դեգրադացումը և էկոհամակարգերի ոչնչացումը։

**Գենդերի դերը երեխայի զարգացման գործընթացում**

Վաղ մանկության շրջանում գենդերային ինքնության ձևավորումը երեխայի զարգացման կարևոր ասպեկտ է, որի ժամանակ ձևավորում է անհատի ընկալումը  իր և ուրիշների սեռի տեսանկյունից(Martin & Ruble, 2010)։ Այն  իր մեջ ներառում է սեռի հետ կապված սոցիալական նորմերի յուրացում, դերերի և ակնկալիքների ըմբռնում կապված կոնկրետ սեռի հետ։ Ժամանակի ընթացքում ավելի են  շատանում գենդերային դերերի վրա ազդելու միջոցները՝ նոր տեղեկատվական միջոցների ավելացման պատճառով։ Զարգացման գործընթացը վաղ  է սկսվում և գտնվում  տարբեր գործոնների ազդեցության տակ՝ ներառյալ սոցիալականացումը, մշակութային նորմերը և անհատական ​​փորձը։ Մանկության շրջանում սեռային դերերի ըմբռնումը և առաջացած խնդիրների լուծումը կարևոր է առողջ  ինքնության զարգացման և գենդերային հավասարության խթանման գործընթացում (Martin & Ruble, 2010)։

Գենդերային ինքնության ձևավորման գործընթացի դիտարկումներ

Երեխաների գենդերային ինքնության արտահայտման վերաբերյալ մանկավարժները բազմաթիվ դիտարկումներ են արել։ Ավելի վաղ տարիքից երեխաները սեռի մասին տեղեկատվություն են ստանում տարբեր աղբյուրներից, ներառյալ ընտանիքը, հասակակիցները, լրատվամիջոցները և հասարակական նորմերը (Halim, Ruble, Tamis-LeMonda, & Shrout, 2010 թ.): Այս ազդեցությունները ձևավորում են նրանց ընկալումները և վարքագիծը, որոնք կապված են սեռի հետ, ինչը նրանց ստիպում է համապատասխանել կամ մարտահրավեր նետել գենդերային կարծրատիպերին։ Օրինակ կարող է լինել, երբ երեխաները  նախապատվություններ տան որոշակի խաղալիքների, գործունեության կամ հագուստի նկատմամբ՝ հիմնվելով իրենց ընկալվող սեռի հետ կապված հասարակության ակնկալիքների վրա, քանի որ  այն նրանց փոխանցվել է  հեղինակություն հանդիսացող մարդկանց կողմից՝ հիմք դնելով բազային մակարդակը։

Մանկավարժական հետազոտություններ

Մանկավարժների հետազոտությունները վճռորոշ դեր ունեն  երեխաների զարգացման գործընթացում գենդերային դերերի ընկալման հարցում։ Մանկավարժները հաճախ  տեսնում են երեխաների վարքագծի նմանությունները, որոնք արտացոլում են հասարակության գենդերային նորմերը, օրինակ՝ տղաները խաղում են կոպիտ խաղեր կամ աղջիկները զբաղվում են դաստիարակչական գործունեությամբ (Solomon, 2016 թ.)։ Այս դիտարկումները խթանում են ավելի շատ ուսումնասիրել այս վարքագծին նպաստող գործոնները ՝ ներառյալ դասասենյակի նյութերը, ուսուցիչների ակնկալիքները և սոցիալական փոխազդեցությունները, ուսումնասիրելով այս գործոնները, մանկավարժները կարող են պատկերացում կազմել այն մասին, թե ինչպես են գենդերային կարծրատիպերը պահպանվում և մշակել գենդերային հավասարությունը դասարանում խթանելու ռազմավարություններ։ Քանի որ ուսուցիչներն ունեն համապատասխան կրթություն և կարող են վերահսկել և տեսնել գործընթացները, դա նրանց թույլ է տալիս   իրենց առարկայի շրջանակներում լինել հիանալի հետազոտողներ։

Նյութերի և ուսուցչի ակնկալիքների ազդեցությունը

Դասարանում տրամադրվող նյութերը և ուսուցիչների կողմից սահմանված պահանջները կարող են ազդել երեխաների վարքի և փոխազդեցությունների վրա (Solomon, 2016): Օրինակ, խաղալիքների, գրքերի և գործունեության բազմազան տեսակներ առաջարկելով կարելի է խրախուսել երեխաներին ուսումնասիրել ոչ ավանդական գենդերային դերեր,որոնք փորձում են հաստատվել արտաքին աղբյուրների կողմից (Martin & Ruble, 2013)։ Նաև ստեղծելով այնպիսի միջավայր, որտեղ բոլոր երեխաներն իրենց գնահատված են զգում անկախ սեռից, կարող է օգնել մարտահրավեր նետել կարծրատիպերին և խթանել սոցիալականացման իդեալական փորձը։ Տեղյակ լինելով դասարանում հաղորդվող նյութերից և տեղեկատվությունից մանկավարժները կարող են ստեղծել այնպիսի միջավայր, որը կխթանի գենդերային բազմազանությունը և երեխաներին հնարավորություն կտա անկեղծորեն ինքնադրսևորվել  (Solomon 2016 թ.)։

Երեխայի ցանկության և ուժի որոնում

Երեխաները ակտիվորեն փնտրում/արտահայտում են ցանկություն ուրիշների հետ փոխհարաբերություններում իշխելու ՝ հաճախ ելնելով նրանց գենդերային իդեալիստական ​​ըմբռնումից։ Օրինակ՝ նրանք կարող են օգտագործել գենդերային նորմերի իմացությունը ուրիշների վրա իշխանություն կամ վերահսկողություն հաստատելու համար, օրինակ՝ բացառել ուրիշների խաղին մասնակցելու հնարավորությունը գենդերային կարծրատիպի պատճառով, օրինակ՝ աղջիկները չեն կարող խաղալ սպորտային խաղեր կամ խաղեր, որոնք ներառում են կոպիտություն։ Այս վարքագծերը ցույց են տալիս երեխաների փորձերը մաղել սոցիալական հիերարխիան և ակնկալիքներին համապատախանել։ Այս զարգացումները կանխատեսելով և անդրադառնալով՝ մանկավարժները կարող են նպաստել երեխաների միջև առավել ներառական և արդար փոխգործակցությանը։

Գենդերային դերերի վաղ ձեռքբերում

Գենդերային դերերի յուրացումը  երեխաների մոտ սկսում է վաղ տարիքից, հաճախ դեռ մանկության շրջանից սկսած։ Նախադպրոցական տարիքում շատ երեխաների մոտ արդեն  զարգացած են լինում գենդերային կարծրատիպեր և ակնկալիքների վերաբերյալ որոշակի հասկացողություններ (Քինգ, 2021 թ.)։ Այս կարծրատիպերը ձևավորվում են տարբեր աղբյուրների միջոցով ․ընտանիքի, ընկերների, լրատվամիջոցների և մշակութային իդեալների միջոցով՝ ձևավորելով երեխաների հասկացողությունն ու գենդերային վարքագիծը։ Կրթական համակարգը, ծնողների ազդեցությունը,այդ թվում լրատվամիջոցներն ու խանութների ազդեցությունը կարող են նպաստել կարծարատիպի ձևավորմանը,որ տարբեր գույները, ձևերը, խաղալիքները համապատասխանում են որոշոկի սեռին։

Գենդերային զարգացումն արտացոլող արտահայտություններ և վարքագիծ

Երեխաների կողմից արված արտահայտությունները թույլ են տալիս պատկերացում կազմել գենդերային դերերի և փոխհարաբերությունների մասին։ Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է կարողանալ  հուզական կարգավորում տալ, երբ անհատը կարիք ունի ավելի մեծ ինտենսիվության ճիշտ հուզական արձագանքի (Sanchis et. al. 2020 թ.)։ Որոշ երեխաներ կարող են կոշտ արձագանքել  գենդերային կարծրատիպերի ըմբռնումանը՝  ցուցաբերելով կողմնակալություն կամ խտրականություն նրանց նկատմամբ, ովքեր չեն համապատասխանում այդ նորմերին։ Մեծ է ուսուցիչների դերը  այս համոզմունքներին հակազդելու գործում ՝ տալով հնարավորություն արտացոլելու և խթանելու կարեկցանք ու հարգանք տարբեր գենդերային ինքնությունների նկատմամբ (Martin & Ruble, 2010 թ.)։

Կրթական ռազմավարություններ

Եզրափակելով գենդերային հավասարության խթանումը և վաղ մանկության շրջանում ավանդական գենդերային դերերին մարտահրավեր նետելով, հարկավոր է լրացուցիչ  կրթական ռազմավարություններ մշակել։ Սա ներառում է բազմասեռ գործողությունների իրականացում, տարբեր օրինակների տրամադրում և ստեղծագործականությունը խրախուսող գործունեության համար հասանելի նյութեր (Martin & Ruble, 2010 թ.)։ Ստեղծելով ներառական ուսումնական միջավայրեր, որոնք հաստատում և նշում են գենդերային բազմազանությունը, հետազոտողները և անհատները կարող են աջակցել երեխաներին զարգացնելով առողջ և դրական ինքնություն, որը դուրս է մղում նեղ կարծրատիպերը և խթանում սոցիալական արդարությունը։

## Վաղ մոտեցումներ
### Կանայք զարգացման մեջ (WID)
Տեսական մոտեցում

«Զարգացման մեջ գտնվող կանայք» տերմինն ի սկզբանե ստեղծվել է Վաշինգտոնում գործող կանանց զարգացման մասնագետների ցանցի կողմից 1970-ականների սկզբին, ովքեր  կասկածի տակ էին դնում զարգացման գոյության  տեսությունները,պնդելով, որ տնտեսական զարգացումն ունեցել է նույն ազդեցությունը տղամարդկանց և կանանց վրա։«Կանայք զարգացման մեջ» շարժումը (WID) թափ  հավաքեց 1970-ականներին,ինչին նպաստեց զարգացած երկներում ֆեմինիստական շարժումների վերածնունդով, մասնավորապես, ԱՄՆ-ում հավասար իրավունքների և աշխատանքային հնարավորությունների ձգտող ազատական ​​ֆեմինիստների ակտիվության միջոցով։ Լիբերալ ֆեմինիզմն առաջարկում էր հասարակության մեջ կանանց համար ստեղծել բարենպաստ պայմաններ՝ կանանց ավելի լավ կրթություն առաջարկելով և հավասար հնարավորությունների ծրագրեր ներդնելով, որն էլ զգալի ազդեցություն թողեց WID մոտեցումների ձևակերպման վրա։

1970-ականների ֆեմինիստական ​​շարժումների ուշադրությունը և զարգացման օրակարգում զբաղվածության հնարավորությունների վերաբերյալ նրանց բազմիցս կոչերը նշանակում էին, որ առանձնահատուկ ուշադրություն հատկացվեց կանանց արտադրողական աշխատանքին՝ մի կողմ թողնելով վերարտադրողական մտահոգությունները և սոցիալական բարեկեցությունը։ Այս մոտեցումն առաջ է մղվել WID-ի պաշտպանների կողմից, արձագանքելով վաղ գաղութատիրական իշխանությունների և հետպատերազմյան զարգացման իշխանությունների կողմից պահպանվող ընդհանուր քաղաքականությանը, որտեղ կինը հանդես էր գալիս որպես արտադրող, քանի որ նրանց վերագրվում էր միայն  կնոջ և մոր դերը։ WID-ի հակադրությունը այս «բարեկեցության մոտեցմանը» մասամբ պայմանավորված էր դանիացի տնտեսագետ Էսթեր Բոսերուպի աշխատանքով 1970-ականների սկզբին, որը վիճարկեց նշված մոտեցումը և ընդգծեց կանանց դերը գյուղատնտեսական արտադրության և տնտեսության մեջ։

Ռիվզը և Բադենը ​​(2000) նշում են, որ WID մոտեցումը  զարգացման գործընթացում կարևորում է կանանց ավելի մեծ դերակատարման անհրաժեշտությունը։ Համաձայն այս հեռանկարի կանանց ակտիվ ներգրավվածությունը քաղաքականության մշակման մեջ կհանգեցնի ընդհանուր առմամբ ավելի հաջող քաղաքականության։ Այսպիսով, WID-ի շրջանակներում գերիշխում էր այն մտածողությունը,որ կանանց հիմնախնդիրները պետք է կապել զարգացման հետ՝ ընդգծելով, թե ինչպես են նման հարցերը խոչընդոտում տնտեսական աճին։ Այս «արդիական» մոտեցումը բխում է WID  փորձից, որը ցույց է տալիս, որ ավելի արդյունավետ է, եթե կանանց համար հավասարության և սոցիալական արդարության պահանջները փոխկապակցված են զարգացման հիմնախնդիրների հետ՝ փորձելով զարգացնել  WID քաղաքականության նպատակները։ «Կանայք զարգացման մեջ» մոտեցումը առաջին ժամանակակից շարժումն էր, որը հատուկ ինտեգրեց կանանց զարգացման ավելի լայն օրակարգում և հանդես եկավ որպես հետագա շարժումների, ինչպիսիք են Կանայք և զարգացումը (WAD) ու Գենդեր և զարգացում մոտեցումները՝ շեղելով որոշ ուղղություններին WID-ին վերագրվող քննադատություններից։

**Քննադատություն**

WID շարժումը բախվեց մի շարք քննադատությունների. նման մոտեցումը որոշ դեպքերում ունեցել է անցանկալի հետևանք՝ պատկերելով կանանց որպես միավոր, որի պահանջները պայմանավորված են  արտադրողական արժեքով, կնոջ կարգավիճակի բարձրացումը կապելով կանանց կյանքում կանխիկ եկամուտի արժեքի հետ։ WID-ի տեսակետը և արևմտյան ֆեմինիզմի վրա հիմնված նմանատիպ դասակարգումները հանգեցրին կանանց կարգավիճակի, փորձառությունների, ներդրումների մասին  ընդհանուր սահմանման և  աշխարհի երրորդ երկրներում կանանց խնդիրների լուծման։ Ավելին, թեևWID-ն ավելի  շատ պաշտպանում էր գենդերային հավասարությունը, չանդրադառնալով կանանց բացառման և գենդերային ենթակայության հիմքում ընկած գենդերային անհավասար հարաբերություններին և դերերին, այլ ոչ թե անդրադառնում էր տղամարդկանց կարծրատիպային ակնկալիքներին։ Ավելին, Երրորդ աշխարհի կանանց ազգային տնտեսության հետ ինտեգրվելու կոչի հիմքում ընկած էր այն միտքը, որ կանայք դեռ չեն մասնակցում զարգացմանը, այդպիսով նսեմացնելով կանանց դերը տնային արտադրության և ոչ ֆորմալ տնտեսական և քաղաքական գործունեության մեջ։ WID-ը քննադատվեց իր տեսակետի համար, որ կանանց կարգավիճակը բարելավվում էր «արտադրողական զբաղվածության» անցնելու հաշվին, ինչը ենթադրում էր, որ «ժամանակակից շրջան» անցնելը պետք է կատարվի «ավանդական» հատվածից ինքնազարգացման համար։ Այնուհետև ենթադրում է, որ զարգացող աշխարհում կանանց կողմից հաճախ զբաղեցրած «ավանդական» աշխատանքային դերերը խանգարում են ինքնազարգացմանը։

### Կանայք և զարգացումը (WAD)
Կանայք և զարգացումը (WAD) զարգացման տեսական և գործնական մոտեցում է։ Այն ներդրվել է գենդերային հետազոտությունների կրթաթոշակում 1970-ականների երկրորդ կեսին, հետևելով դրա ծագմանը, որը կարելի է տեսնել 1975 թվականին Մեխիկոյում Կանանց վերաբերյալ առաջին համաշխարհային համաժողովին կազմակերպված ՄԱԿ-ի կողմից։ Սա շեղում է նախկինում գերակշռող տեսությունից՝ WID (Զարգացման մեջ գտնվող կանայք) ​​և հաճախ սխալմամբ շփոթում են WID-ի հետ, սակայն այն ունի շատ հստակ բնութագրեր։

Տեսական մոտեցում

WAD-ն առաջացել է զարգացման մեջ կանանց դերի մասին մտածողության փոփոխությունից և  սահմանափակումների վերաբերյալ արդիականացման տեսության բացատրությամբ։ Թեև նախկինում գտնում էին, որ զարգացումը կանանց առաջխաղացման միջոց է, նոր մոտեցմամբ կարծում էին, որ զարգացումը հնարավոր է միայն կանանց ներգրավմամբ, այլ ոչ թե նրանք պարզապես զարգացման օգնության պասիվ ստացողներ են, նրանց պետք է ակտիվ ներգրավվեն զարգացման ծրագրերում։ WAD-ն այս մտածողությունը զարգացրեց և առաջարկեց այն, որ կանայք միշտ եղել են զարգացման անբաժանելի մասը և հանկարծակի չեն հայտնվել 1970-ականներին՝ էկզոգեն զարգացման ջանքերի արդյունքում։ WAD մոտեցումը ենթադրում է, որ գոյության ունեն միայն կանանց զարգացման ծրագրեր, որոնք միտված են հեռացնելու կանանց հայրիշխանության ​​գերիշխանությունից, որը գոյություն կունենար, եթե կանայք մասնակցեին զարգացմանը տղամարդկանց կողքին հայրիշխանական մշակույթի մեջ,այս հայեցակարգը բուռն քննարկվել է ոլորտի տեսաբանների կողմից։ Այս առումով, WAD-ը տարբերվում է WID-ից այն տեսական մասով, որի վրա այն կառուցվել է։ Փոխանակ կենտրոնանալ հատկապես կանանց զարգացման հետ փոխհարաբերությունների վրա, WAD-ը կենտրոնանում է հայրշխանության և կապիտալիզմի միջև փոխհարաբերությունների վրա։ Այս տեսությունը ձգտում է հասկանալ կանանց խնդիրները նեոմարքսիզմի և կախվածության տեսության տեսանկյունից, թեև WAD-ի մասին տեսությունների մեծ մասը մնում է չփաստագրված՝ զարգացման աշխատանքների մշտական ​​և հրատապ բնույթի պատճառով, որում ներգրավված են շատ WAD տեսաբաններ։

**Գործնական մոտեցում**

WAD պարադիգմը շեշտում է կանանց միջև փոխհարաբերությունները և այն աշխատանքը, որը նրանք կատարում են իրենց հասարակություններում որպես տնտեսական ներկայացուցիչ, ինչպես հասարակական, այնպես էլ կենցաղային ոլորտներում։ Այն  ընդգծում է նաև  հասարակությունների պահպանման և զարգացման գործում կանանց դերերի առանձնահատուկ բնույթը, հասկանալով, որ զուտ կանանց ինտեգրումը զարգացման գործընթացում կծառայի հայրիշխանության հասարակություններում առկա անհավասարության ամրապնդմանը։ Ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում է, որ WAD-ն առաջարկում է կանանց դիրքի ավելի քննադատական ​​պատկերացում համեմատած WID-ի հետ։

WAD մոտեցումը ընդգծում է կանանց գիտելիքների, աշխատանքի, նպատակների և պարտականությունների տարբերակիչ բնույթը, ինչպես նաև հանդես է գալիս նրանց յուրօրինակությունը ճանաչելու հարցում։ Այս փաստը, զուգորդված զարգացման  և հայիշխանության շահերի գերակայության ճանաչման հետ, ընկած է WAD-ի բաժանորդների կողմից միայն կանանց նախաձեռնությունների հիմքում։

**Քննադատություն**

WAD-ի մոտեցման ընդհանուր քննադատություններից մի քանիսը ներառում են մտահոգություններ, որ միայն կանանց համար նախատեսված զարգացման ծրագրերը  կձախողվեն իրենց մասշտաբների և այդ կանանց մարգինալ կարգավիճակի պատճառով։ Ավելին, WAD-ի տեսակետը թերի է այն առումով,որ կնոջը  դասակարգում է  և քիչ ուշադրություն է դարձնում կանանց միջև եղած տարբերություններին (ինչպես, օրինակ, ֆեմինիստական ​​փոխհարաբերությունների հայեցակարգը), ներառյալ ռասայական և էթնիկ պատկանելությունը, և նախատեսում է զարգացման ներդրում, որոնք կարող են ծառայել միայն որոշակի խմբի կարիքների լուծմանը։ Չնայած WID-ի բարելավմանը, WAD-ը չի կարողանում ամբողջությամբ հաշվի առնել հայիշխանության, արտադրության ձևերի և կանանց մարգինալացման հարաբերությունները։ Այն նաև ենթադրում է, որ կանանց դիրքերն ամբողջ աշխարհում կբարելավվեն, երբ միջազգային պայմաններն ավելի արդար դառնան։ Բացի այդ, WAD-ը քննադատության է ենթարկվել կանանց աշխատանքի և զբաղվածության համար մտահոգությաունների համար, մինչդեռ այն անտեսում է կանանց աշխատանքի և կյանքի վերարտադրողական կողմը։ Հետևաբար, WID/WAD միջամտության ռազմավարությունները հակված են կենտրոնանալու եկամուտ ստեղծող գործունեության զարգացման վրա առանց հաշվի առնելու այն ժամանակային բեռը, որը նման ռազմավարությունները դնում են կանանց վրա։ Արժեքը դրվում է եկամուտ ստեղծող գործունեության վրա, և ոչինչ չի վերագրվում սոցիալական և մշակութային վերարտադրությանը։

### Գենդեր և զարգացում (GAD)
**Տեսական մոտեցում**

Գենդեր և զարգացում (GAD) մոտեցումը կենտրոնանում է տղամարդկանց և կանանց միջև սոցիալապես ձևավորված տարբերությունների, գոյություն ունեցող գենդերային դերերին ու հարաբերությունների վրա, և զարգացման  դասակարգային տարբերությունների ստեղծման ու ազդեցության վրա։ Այս մոտեցման վրա մեծապես ազդել են այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են Օքլին (1972) և Ռուբինը (1975), ովքեր պնդում են, որ տղամարդկանց և կանանց միջև սոցիալական հարաբերությունները կանոնավոր կերպով ենթարկում են կանանց, այնպիսի տնտեսագետ գիտնականներ Լուրդես Բեներիայի և Ամարտյա Սենի (1981) հետ միասին, ովքեր գնահատում են գաղութատիրության ազդեցությունը զարգացման և գենդերային անհավասարության վրա։ Նրանք նշում են, որ գաղութատիրությունը զարգացող երկրներին պարտադրել է ավելին, քան «արժեքային համակարգ», այն ներմուծել է տնտեսագիտության համակարգ, որը «նախագծված է խթանելու կապիտալի կուտակումը, որն առաջացրել է դասակարգային տարբերակում»։

GAD-ը հեռանում է WID-ից, որը քննարկում էր կանանց ենթակայության և միջազգային զարգացման քննարկումներում նրանց ընդգրկվածության բացակայությունը՝ առանց գենդերային հարաբերությունների ավելի լայն համակարգեր ուսումնասիրելու։ Այս աշխատանքի ազդեցությամբ 1970-ականների վերջին, զարգացման ոլորտում աշխատող որոշ պրակտիկներ կասկածի տակ դրեցին մեկուսացված կանանց վրա կենտրոնանալու հարցը։ GAD-ը վիճարկել է WID-ի ուշադրությունը կանանց վրա որպես կարևոր «թիրախային խումբ» և զարգացման համար «չօգտագործված ռեսուրսներ»։ GAD-ը նշեց, որ պետք է հասկանալ, թե ինչպես են կանայք և տղամարդիկ սոցիալապես կառուցված, և ինչպես են «այդ կառույցները ամրապնդվում սոցիալական գործողություններով, որոնք և՛ սահմանում են, և՛ սահմանվում են նրանց կողմից»։ GAD-ը հիմնականում  կենտրոնանում է  գենդերի  և սեռի բաժանման վրա՝ որպես համակարգերում ներդրված իշխանության հարաբերակցություն։ Հետևաբար, այս մոտեցման մեջ օգտագործվում են երկու հիմնական շրջանակներ՝ «գենդերային դերերը» և «սոցիալական հարաբերությունների վերլուծությունը»։ «Գենդերային դերերը» կենտրոնանում է տնային տնտեսության ներսում ինքնության սոցիալական կառուցման վրա։ Այն նաև բացահայտում է ակնկալիքները «արականից և կանացիությունից» ռեսուրսների իրենց հարաբերական հասանելիության մեջ։«Սոցիալական հարաբերությունների վերլուծությունը» բացահայտում է սոցիալական ինստիտուտներում ներդրված հիերարխիկ ուժային հարաբերությունների սոցիալական չափերը, ինչպես նաև դրա որոշիչ ազդեցությունը «հասարակության մեջ տղամարդկանց և կանանց հարաբերական դիրքի» վրա։ Այս հարաբերական դիրքը հակված է կանանց նկատմամբ խտրականության։

Ի տարբերություն WID-ի, GAD մոտեցումը վերաբերում է ոչ կոնկրետ կանանց, այլ այն բանին, թե հասարակությունը ինչպես է բաշխում դերերը, պարտականությունները և ակնկալիքները,ինչպես կանանց, այնպես էլ տղամարդկանց համար։ GAD-ը կիրառում է գենդերային վերլուծություն՝ բացահայտելու այն ուղիները, որոնցով տղամարդիկ և կանայք աշխատում են միասին՝ արդյունքները ներկայացնելով տնտեսության և արդյունավետության չեզոք տեսանկյունից։ Փորձելով ստեղծել գենդերային հավասարություն (նշանակում է, որ կանայք ունեն նույն հնարավորությունները, ինչ տղամարդիկ, ներառյալ հասարակական ոլորտում մասնակցելու կարողությունը), GAD-ի քաղաքականությունը նպատակ ունի վերասահմանել ավանդական գենդերային դերի ակնկալիքները։ Ակնկալվում է, որ կանայք կկատարեն տնային տնտեսության կառավարման խնդիրները, տնային արտադրությունը, ինչպես նաև երեխաներ կրելը և դաստիարակելը և ընտանիքի անդամներին խնամելը։ Ինչ վերաբերվում է երեխաների, նրանք  զարգացնում են սոցիալական կառուցվածքներ  դիտարկումների միջոցով ավելի փոքր տարիքում, քան կարծում են շատերը։ Երեխաները հակված են սովորել իրենց միջավայրից տղամարդկանց և կանանց գործողությունների և օգտագործման առարկաների միջև եղած տարբերությունների մասին դիտարկման միջոցով  (Chung & Huang 2021)։ Մոտ երեք տարեկանում երեխաները իմանում են գենդերային կայունության մասին և ցուցադրում են կարծրատիպեր, ինչպես մեծահասակները կապված խաղալիքների, հագուստի, գործունեության, խաղերի, գույների և նույնիսկ անհատականության հատուկ նկարագրությունների հետ։ (2021)։ Հինգ տարեկանում նրանք սկսում են ձևավորել ինքնություն և ունենալ անձնական-սոցիալական հատկանիշների կարծրատիպեր (2021)։ Այդ տարիքում երեխաները կարծում են, որ իրենք ավելի նման են իրենց նույն սեռի հասակակիցներին և, ամենայն հավանականությամբ, իրենց համեմատում են գենդերային կարծրատիպին համապատասխանող հատկանիշների հետ։ Տարրական դպրոց ընդունվելուց հետո երեխաների գենդերային կարծրատիպերը տարածվում են ավելի շատ հարթություններում, ինչպիսիք են կարիերայի ընտրությունը, սպորտը, առարկաներ սովորելու դրդապատճառները, որոնք ազդում են մարդու ճանաչողության ընդունակությունների վրա (2021)։  Կնոջ դերը հիմնականում ասոցացվում որպես «մայրության պարտականություններ»։ Սակայն  ակնկալվում է, որ տղամարդը կլինի կերակրողը ՝ կապված վճարովի աշխատանքի և շուկայական արտադրության հետ։ Աշխատաշուկայում կանայք հակված են ավելի քիչ վաստակել, քան տղամարդիկ։ Օրինակ՝ «Հավասարության և մարդու իրավունքների հանձնաժողովի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Միացյալ Թագավորության որոշ առաջատար ֆինանսական ընկերություններում աշխատավարձերի հսկայական անհավասարություններ կան, կանայք մոտ 80 տոկոսով ավելի քիչ աշխատավարձ են ստացել, քան իրենց տղամարդ գործընկերները»։ Ի պատասխան համատարած գենդերային անհավասարության, Պեկինի Գործողությունների պլատֆորմը 1995 թվականին ստեղծեց գենդերային քայլարշավ որպես ռազմավարություն բոլոր քաղաքականության ոլորտներում գենդերային հավասարության հասնելու համար։

GAD-ը հիմնականում օգտագործվել է զարգացման վերաբերյալ բանավեճերում, սակայն այս միտումը չի երևում զարգացման բաժիներում և զարգացման ծրագրերի իրական պրակտիկայում։ Քերոլայն Մոզերը պնդում է, որ WID-ը պահպանվում է GAD-ի բարդ բնույթի պատճառով, սակայն Շիրին Մ. Ռայը հակադարձում է այս պնդմանը՝ նշելով, որ իրական խնդիրը կայանում է քաղաքականության մեջ WID-ի և GAD-ի կրկօրինակման մեջ է։ Հետևաբար, դա հնարավոր կլինի միայն այն դեպքում, եթե զարգացման բաժինները լիովին ընդունեն բացառապես GAD լեզուն։ Քերոլայն Մոզերը 1980-ականներին մշակեց Մոզերի գենդերային պլանավորման շրջանակը GAD-ի վրա հիմնված զարգացման պլանավորման համար՝ աշխատելով Լոնդոնի համալսարանի Զարգացման պլանավորման բաժնում։ Աշխատելով Քարեն Լևիի հետ նա ընդլայնեց այն գենդերային քաղաքականության և պլանավորման մեթոդաբանության մեջ։ Մոզերը հետևում է Գենդերային և Զարգացման մոտեցմանը` ընդգծելով գենդերային հարաբերությունների կարևորությունը։ Ինչպես WID-ի վրա հիմնված Հարվարդի անալիտիկ համակարգի  դեպքում, այն ներառում է քանակական էմպիրիկ փաստերի հավաքածու։ Ավելին, նա ուսումնասիրում է այն պատճառներն ու գործընթացները, որոնք հանգեցնում են մուտքի և վերահսկողության համաձայնության։ Մոզերը ներառում է գենդերային դերերի նույնականացում, գենդերային կարիքների գնահատում, տնային տնտեսության ներսում ռեսուրսների և որոշումների կայացման բաշխման հսկողություն, աշխատանքային և տնային պարտականությունների հավասարակշռման պլանավորում, միջամտությունների տարբեր նպատակների տարբերակում և պլանավորման մեջ կանանց և գենդերային իրազեկ կազմակերպությունների ներգրավում։

Քննադատություն

GAD-ը քննադատության է ենթարկվել տղամարդկանց և կանանց միջև սոցիալական տարբերություններն ընդգծելու համար՝ միաժամանակ անտեսելով նրանց միջև կապերը, ինչպես նաև դերերի փոփոխությունները։ Մեկ այլ քննադատություն այն է, որ GAD-ը բավականաչափ  չի խորանում սոցիալական հարաբերություններում և, հետևաբար, չի կարող բացատրել, թե ինչպես կարող են այդ հարաբերությունները խոչընդոտել կանանց ուղղված ծրագրերին։ Այն նաև չի բացահայտում փոխզիջումների տեսակները, որոնք կանայք պատրաստ են անել հանուն ամուսնության կամ մայրության իրենց իդեալներին հասնելու համար։ Մեկ այլ քննադատություն այն է, որ GAD-ի հեռանկարը տեսականորեն տարբերվում է WID-ից, սակայն գործնականում ծրագրերը կարծես թե ունեն միանման էլեմենտներ։ Թեև զարգացման շատ բաժիններ այժմ հավատարիմ են գենդերային մոտեցմանը, գործնականում առաջնային ինստիտուցիոնալ հեռանկարը շարունակում է կենտրոնացած մնալ WID մոտեցման վրա։ Մասնավորապես, GAD-ի լեզուն ներառվել է WID ծրագրերում։ Իրականում կա հետընթաց, որտեղ գենդերային ինտեգրումը հաճախ հիմնված է մեկ նորմատիվ տեսանկյան վրա, որտեղ հոմանիշը կինն է։ Զարգացման ջատագովները դեռևս առաջ են տանում գենդերային վերափոխումը, ինչը նշանակում է կանանց տնտեսական բարելավում։ GAD-ի հետագա քննադատությունը մշակույթի նկատմամբ ոչ բավարար ուշադրությունն է, փոխարենը առաջարկվում է նոր մոտեցում․կանայք, մշակույթը և զարգացումը (WCD)։ Այս մոտեցումը, ի տարբերություն GAD-ի, չի դիտարկի կանանց որպես զոհերի, այլ ավելի շուտ կգնահատի երրորդ աշխարհի կանանց կյանքը՝  պրակտիկ  լեզվի և գենդերի համատեքստում։

## Նեոլիբերալ մոտեցումներ
### Գենդերային և նեոլիբերալ զարգացման ինստիտուտներ
Նեոլիբերալիզմը բաղկացած է քաղաքականություններից, որը կբերի  պետական ​​արդյունաբերության սեփականաշնորհման,  ցանկացած օրենքների կամ քաղաքականության չեղարկման, որոնք խանգարում են շուկայի ազատ հոսքին և կրճատում են բոլոր սոցիալական ծառայությունները։ Այս քաղաքականությունները հաճախ ներկայացվել են շատ ցածր եկամուտ ունեցող երկրներին՝ Համաշխարհային բանկի և Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) կողմից կառուցվածքային ճշգրտման ծրագրերի (SAPs) միջոցով։ Նեոլիբերալիզմը ամրագրվեց որպես գլոբալ քաղաքականության գերիշխող շրջանակ 1980-ական և 1990-ական թվականներին։  Ինչպես ցույց են տալիս Համաշխարհային բանկի օրինակները,  զարգացման հաստատությունների համար գենդերային խնդիրները գնալով դառնում են տնտեսական զարգացման օրակարգերի մաս։ Միջազգային կազմակերպությունների կողմից գենդերային խնդիրների լուծման անհրաժեշտության իրազեկվածությունը մեծացել է վերջին տասնամյակների ընթացքում։ Համաշխարհային բանկը և տարածաշրջանային զարգացման բանկերը, դոնոր կազմակերպությունները և կառավարության նախարարությունները բազմաթիվ օրինակներ են բերել գենդերային հավասարության համար գործիքային փաստարկների համար, օրինակ՝ ընդգծելով կանանց կրթության կարևորությունը՝ որպես տնային տնտեսությունում և շուկայում արտադրողականությունը բարձրացնելու միջոց։ Նրանց մտահոգությունները հաճախ ուղղված են եղել կանանց ներգրավմանը տնտեսական աճին, այլ ոչ թե կանանց կրթության կարևորությանը` որպես կանանց հզորացման և նրանց կարողությունները բարձրացնելու միջոց։  Համաշխարհային բանկը, օրինակ, սկսել է կենտրոնանալ գենդերային հարցերի վրա 1977 թվականին նշանակելով  կանաց զարգացման հարցերով տեղակալ։ 1984 թվականին բանկը հանձնարարեց, որ իր ծրագրերն է հաշվի առնել կանանց խնդիրները։ 1994թվականին բանկը թողարկել է գենդերային և զարգացման վերաբերյալ քաղաքական փաստաթուղթ, որն արտացոլում է տվյալ թեմայի վերաբերյալ ներկայիս մտածողությունը։ Այս քաղաքականությունը նպատակ ունի լուծելու քաղաքականության և ինստիտուցիոնալ սահմանափակումները, որոնք պահպանում են սեռերի միջև անհավասարությունը և այդպիսով սահմանափակում զարգացման ծրագրի արդյունավետությունը։ Կանանց զարգացման առաջին խորհրդատուի նշանակումից երեսուն տարի անց, այսպես կոչված, գենդերային գործողությունների պլանը մեկնարկեց՝ ընդգծելով թեմայի կարևորությունը զարգացման ռազմավարությունների շրջանակներում և ներկայացնելով Խելացի տնտեսության նոր ռազմավարությունը։

1995-ի Պեկինի գործողությունների պլատֆորմի կողմից հանձնարարված գենդերային ինտեգրումն անհատների կյանքի բոլոր ասպեկտներում՝ կապված գենդերային հավասարության քաղաքականության մշակման հետ։ Համաշխարհային բանկի 2007-10 թվականներին գենդերային գործողությունների ծրագիրը հիմնված է գենդերային հավասարության համար Բանկի գենդերային ռազմավարության վրա։ Գենդերային գործողությունների ծրագրի նպատակն էր նպաստել կանանց տնտեսական հզորացմանը՝ հողի, աշխատանքի, ֆինանսական և ապրանքային շուկաներում նրանց մասնակցության միջոցով։ 2012 թվականին Համաշխարհային զարգացման զեկույցը գենդերային հավասարությունն ու զարգացումն ուսումնասիրող  առաջին զեկույցն էր։ Եվրոպական հանձնաժողովի Եվրոպական քաղաքացիական պաշտպանության և մարդասիրական օգնության գործառնությունների  ղեկավար Ֆլորիկա Ֆինկ-Հույջերը ներկայացրել է դրամական աջակցություն, ինչպես նաև տրամադրել է օգնություն հաշվի աենելով սեռը և տարիքը։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) և Համաշխարհային բանկի ինստիտուցիոնալ ֆինանսական հաստատությունների փաստարկն այն է, որ նրանք աջակցում են կապիտալիստական ​​իդեալներին գլոբալ երկրների տնտեսական աճի և համաշխարհային տնտեսության և կապիտալիստական ​​համակարգերում իրենց մասնակցության միջոցով։ Բանկերը որպես ինստիտուտներ իրենց դերը  տնտեսության մեջ նոր աշխատատեղերի  ստեղծմամբ արտացոլում են նեոլիբերալ զարգացող իդեալները, որոնք նույնպես առկա են նեոլիբերալ զարգացող ինստիտուտների քննադատության մեջ։ Մեկ այլ քննադատություն, որը արվում է շուկայի և հաստատությունների հասցեին, այն է, որ այն նպաստում է գենդերին առնչվող արդյունքների քաղաքականության և օգնության ստեղծմանը։ Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի վերաբերյալ փաստարկն այն է, որ այն ստեղծում է նեոլիբերալ գերակայություն, որը շարունակում է գենդերային նորմերի կառուցումն ու վերակառուցումը միատարր կատեգորիայի կանանց կողմից, այլ ոչ թե գենդերային անհավասարություններին իր քաղաքականության մեջ։

### Սեռը և աութսորսինգը
Նեոլիբերալ մոտեցումներում խրախուսվող զարգացման առանձնահատկություններից է աութսորսինգը։ Աութսորսինգն այն է, երբ արևմտյան աշխարհի ընկերությունները իրենց բիզնեսի մի մասը տեղափոխում են այլ երկիր։ Պատճառները, թե ինչու են այս ընկերությունները որոշում կայացնում տեղափոխվելու, հաճախ էժան աշխատուժի պատճառն է։ Թեև աութսորսինգը վերաբերում է բիզնեսին, այն ուղղակիորեն կապված է սեռի հետ, քանի որ այն մեծապես ազդել է կանանց վրա։ Սեռի հետ կապված պատճառն այն է, որ կանայք հիմնականում այն ​​մարդիկ են, ովքեր աշխատանքի են ընդունվում այս էժան աշխատատեղերի համար և ինչու են նրանց աշխատանքի ընդունում։

Գործարանների տեղափոխման հայտնի վայրի օրինակներից մեկը Չինաստանն է։ Չինաստանում մարդիկ հիմնականում, ովքեր աշխատում են այդ գործարաններում, կանայք են, այս կանայք իրենց հայրենի քաղաքներից տեղափոխվում են հեռու քաղաքներ՝ գործարանի աշխատանքի համար։ Այս կանանց տեղափոխության պատճառն այն է, որ կարողանան աշխատավարձ ստանալ ոչ միայն իրենց, այլև իրենց ընտանիքների կարիքներն հոգալու համար։ Հաճախ այդ կանանցից ակնկալվում է, որ ստանան այս աշխատանքները։

Մեկ այլ  երկրի օրինակ, որտեղ կարի արդյունաբերությունը աշխատում է արտասահմանում ՝ Բանգլադեշում, որն ունի աշխատուժի ամենացածր ծախսերից մեկը՝ համեմատած երրորդ աշխարհի այլ երկրների հետ (տես ԱՄԿ-ի տվյալները ներկայացված նկար 1-ում)։  Ցածր աշխատուժի հետ կապված, գործարաններում աշխատանքային ստանդարտները նույնպես վատն էին։  Բանգլադեշի գործարանի աշխատողները կարող են զգալ իրենց իրավունքների մի քանի տեսակի խախտումներ։ Այդ խախտումները ներառում են.աշխատանքային ժամի երկարաձգում առանց ընտրության իրավունքի, բացի հավելաճվարից,ինչպես նաև սանիտարական և անվտանգության նորմերի բացակայություն։

Թեև աութսորսինգի շուրջ քննարկումները հաճախ չեն ներառում կանանց վրա ունեցած ազդեցությունները, կանայք ամեն օր հանդուրժում են դրա հետևանքները։ Կանայք այն երկրներում և տարածքներում, որտեղ կարող են չաշխատել և սեփական եկամուտ չստանալ, այժմ հնարավորություն ունեն ապահովելու իրենց և իրենց երեխաներին։ Սեռին ուշադրություն է դարձվում, քանի որ գործազրկությունը երբեմն վտանգ է ներկայացնում կանանց համար։ Դրա սպառնալիք լինելու պատճառն այն է, որ առանց աշխատանքի և սեփական եկամուտների կանայք կարող են դառնալ խտրականության կամ բռնության զոհ։ Շատ կանանց համար շատ կարևոր է ունենալ եկամտի աղբյուրը, աութսորսինգը հնարավորություն է տալիս այն երկրների կանանց, որոնք  դժվարությամբ են գտնում աշխատանք իրենց երկներում, այն կարող է հնարավորություն տալ հեշտությամբ աշխատանք գտնել։ Շատ անգամ գործարանատերերը քննարկում են, թե քանի կին են ցանկանում իրենց առաջարկած աշխատանքը։

Աշխատատեղերի առկայության և թվացյալ առավելությունների հետ մեկտեղ առաջանում է անհանգստություն այս  աշխատատեղերում աշխատանքային պայմանների վերաբերյալ։ Թեև որոշ կանայք աշխատանք են ձեռք բերել, աշխատանքային պայմանները կարող են ապահով կամ իդեալական չլինել։ Ինչպես նշվեց վերևում, աշխատատեղերը խիստ պահանջարկ ունեն, քանի որ որոշակի շրջաններում աշխատանքի տեղավորման հնարավորությունները սահմանափակ են։ Սա հանգեցնում է այն մտքին, որ կանայք աշխատավայրում միանգամյա օգտագործման համար են։ Սրա արդյունքում այս գործարաններում աշխատողները դժգոհելու տեղ չունեն։ Նրանք նաև չեն կարողանում ակնկալել անվտանգ աշխատանքային պայմաններ իրենց աշխատանքային միջավայրում։ Կանայք ստիպված են հեռանալ իրենց հայրենի քաղաքներից և ընտանիքներից՝ գործարանային այս աշխատատեղերում աշխատելու համար։ Ժամերը երկար են, և քանի որ նրանք տանը չեն, նրանք սովորաբար տեղափոխվում են հանրակացարաններ և ապրում իրենց աշխատանքում։

### Սեռը և միկրոֆինանսավորումը
Կանայք որոշ զարգացման ինստիտուտների կողմից ճանաչվել են որպես հաջողության զարգացման բանալին, օրինակ՝ ֆինանսական ներառման միջոցով։ Միկրովարկը աղքատության մեջ գտնվող մարդկանց առանց գրավի փոքր վարկեր է տալիս։ Սա առաջին անգամ սկսեց Մուհամմադ Յունուսը, ով Բանգլադեշում ստեղծեց Grameen Bank-ը։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կանայք ավելի հավանական է, որ մարեն իրենց պարտքը, քան տղամարդիկ, և Grameen Bank-ը կենտրոնացած է կանանց օգնելու վրա։ Այս ֆինանսական հնարավորությունը կանանց թույլ է տալիս հիմնել սեփական բիզնեսը ՝ կայուն եկամուտ ստանալու համար։ Կանայք միկրովարկերի ուշադրության կենտրոնում են եղել իրենց հետագա բարձրացված կարգավիճակի, ինչպես նաև տան ընդհանուր բարեկեցության բարելավման համար, երբ տրվել է կանանց, քան տղամարդկանց։

Տանզանիայում բազմաթիվ դեպքերի ուսումնասիրություններ են կատարվել SACCOS-ի (խնայողական և վարկային կոոպերատիվ կազմակերպության) և երկրի տնտեսական զարգացման դերի հարաբերակցության վերաբերյալ։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ միկրոֆինանսական քաղաքականությունը չի իրականացվել ամենաարդյունավետ եղանակներով՝ շահագործման պատճառով։ Մի դեպքի ուսումնասիրության արդյունքում հայտնի դարձավ, որ այս ֆինանսական ծառայությունը կարող է ավելի հավասար հասարակություն ապահովել Տանզանիայի կանանց համար։

Թեև կան դեպքեր, երբ կանայք կարողացել են դուրս գալ աղքատությունից, կան նաև դեպքեր, երբ կանայք ընկել են աղքատության ծուղակը, քանի որ չեն կարողացել մարել իրենց վարկերը։ Նույնիսկ խոսվում է, որ միկրովարկավորումն իրականում «հակազարգացման» մոտեցում է։ Միկրոֆինանսավորման գոյության 30 տարիների ընթացքում այս կանանց զգալի զարգացման մասին քիչ ապացույցներ կան։ Հարավային Աֆրիկայում գործազրկությունը բարձր է միկրոֆինանսների ներդրման պատճառով, ավելի շատ, քան ապարտեիդի ժամանակ էր։ Միկրովարկավորումն ուժեղացրեց աղքատությունը Յոհանեսբուրգում, Հարավային Աֆրիկա, քանի որ աղքատ համայնքները, հիմնականում կանայք, որոնք պետք է մարեին պարտքը, ստիպված էին աշխատել ոչ ֆորմալ հատվածում։

Որոշ փաստարկներ, որ միկրովարկավորումն արդյունավետ չէ, պնդում են, որ տնտեսության կառուցվածքը` խոշոր ոչ ֆորմալ և գյուղատնտեսական ոլորտներով, չի ապահովում այնպիսի համակարգ, որտեղ վարկառուները կարող են հաջողակ լինել։ Նիգերիայում, որտեղ ոչ ֆորմալ տնտեսությունը կազմում է տնտեսության մոտավորապես 45-60%-ը, դրանում աշխատող կանայք չեն կարողացել մուտք գործել միկրովարկ՝ ֆորմալ հատվածում գործազրկության բարձր մակարդակի պատճառով վարկերի մեծ պահանջարկի պատճառով։ Այս ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նիգերիացի կանայք ստիպված են մտնել «խռովություն» և ոչ ֆորմալ տնտեսության մեծ ռիսկ, ինչը անկանխատեսելի է և նպաստում է վարկերը մարելու կանանց անկարողությանը։ Բանգլադեշի Արամպուր քաղաքում անցկացված ուսումնասիրության մեկ այլ օրինակ ցույց է տվել, որ ագրարային համայնքում միկրովարկավորման ծրագրերը արդյունավետորեն չեն օգնում վարկառուին վճարել իրենց վարկը, քանի որ վարկի պայմանները համատեղելի չեն գյուղատնտեսական աշխատանքների հետ։ Եթե ​​պարզվել է, որ MFI-ները պարտադրում են վարկառուներին մարել մինչև բերքահավաքի սեզոնի սկիզբը և որոշ դեպքերում դիմանալ վարկով ֆինանսավորվող բաժնետոմսերի մշակման աշխատանքներին։

Չնայած բանավեճեր կան այն մասին, թե որքանով է արդյունավետ միկրովարկավորումն ընդհանուր առմամբ աղքատության հաղթահարման գործում, կա փաստարկ, որ միկրովարկը հնարավորություն է տալիս կանանց մասնակցել և իրականացնել իրենց հնարավորությունները հասարակության մեջ։ Օրինակ, Մալայազիայում անցկացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ միկրովարկավորման իրենց տարբերակը  AIM-ը, դրական ազդեցություն է ունեցել մուսուլման կանանց հզորացման վրա՝ թույլ տալով նրանց ավելի շատ վերահսկողություն ունենալ ընտանիքի պլանավորման և տանը ընդունվող որոշումների վրա։

Ի հակադրություն, 205 տարբեր ՄՖՀ-ների վրա կատարված ուսումնասիրության արդյունքում նրանք եզրակացրեցին, որ դեռևս առկա է գենդերային խտրականություն հենց միկրոֆինանսական հաստատություններում և միկրովարկերը, որոնք ազդում են նաև համայնքներում առկա խտրականության վրա։ Բանգլադեշում Grameen-ի որոշ ստացողների համար տեսած մեկ այլ արդյունքն այն էր, որ նրանք բախվեցին ընտանեկան բռնության, քանի որ իրենց ամուսինները վտանգված էին կանանց ավելի շատ եկամուտ բերելու պատճառով։ Ուգանդայում անցկացված հետազոտությունը նաև նշել է, որ տղամարդիկ վտանգ են զգում կանանց ֆինանսական գերիշխանության աճի պատճառով, ինչը մեծացնում է տանը կանանց խոցելիությունը։

«Կառուցողական ֆեմինիստական ​​դիրքորոշման» միջոցով կանայք կարող են հասկանալ, որ այն սահմանափակումները որոնց իրենք հանդիպում են  իրականում «կառուցված» են ավանդական գենդերային դերերով, որոնց կարելի է մարտահրավեր նետել սեփական փոքր բիզնես ստեղծելով։ Այս կապակցությոամբ ուսումնասիրվել է Միջազգային  Օգնության Հիմնադրամի (FINCA) ներգրավվածությունը և ազդեցությունը Պերուում, որտեղ կանայք տեղեկացված են «արական սեռի» հայրիշխանական մշակույթի մասին, որտեղ նրանք ապրում են փոքր ձեռնարկությունների ստեղծման շնորհիվ։ Հնդկաստանի Ռաջաստան բնակավայրում մեկ այլ միկրովարկավորման ծրագրին մասնակցող կանանց արդյունքների ուսումնասիրությունը ցույց տվեցին տարբեր արդյունքներ։ Թեև շատ կանայք չկարողացան վերադարձնել իրենց վարկերը, սակայն շատերը դեռ ցանկանում էին պարտքեր վերցնել, քանի որ նրանց միկրոֆինանսական մասնակցությունը հնարավորություն է ստեղծում լուծելու համայնքի ներսում առկա այլ անհավասարությունները։

Մեկ այլ օրինակ է Կանանց զարգացման բիզնեսը (WDB) Հարավային Աֆրիկայում, Grameen բանկի միկրոֆինանսավորման նմանօրինակը։ Համաձայն WDB-ի նպատակն է ապահովել «…, որ գյուղաբնակ կանանց տրվեն գործիքներ՝ ազատվելու աղքատության շղթաներից …»՝ ֆինանսական ռեսուրսներն ուղղելով կանանց ՝ նրանց  ձեռնարկատիրականհմտւթյունների զարգացման ծրագրերի միջոցով։ Գաղափարն այն է, որ միկրոֆինանսավորումը օգտագործվի որպես շուկայի զարգացման  գործիք՝ անապահով և ցածր եկամուտ ունեցող մարդկանց համար ֆինանսական ծառայությունների հասանելիությունն ապահովելու համար, հետևաբար, կխթանվի ֆինանսական ընդգրկման միջոցով տնտեսական զարգացումը։

Միկրոֆինանսավորման և կանանց ձեռներեցության խթանման վերաբերյալ մեկ այլ օրինակ. Ինչո՞վ է բացատրվում գենդերային բացը ձեռներեցության մեջ և ինչպես լուծել այն։ Վոսենբերգը (2013) գրում է,չնայած կանանց շրջանում ձեռներեցությոան աճին,այնուամենայնիվ դեռ առկա է գենդերային ոչ հավասարաչափ զարգացվածությունը։ Հեղինակը նշում է, որ «գենդերային խզումը տղամարդկանց և կանանց միջև  սովորաբար արդյունք է ձեռներեցությամբ զբաղվող կանանց և տղամարկանց թվաքաբակի բիզնես սկսելու կամ վարելու դրդապատճառների, արդյունաբերական ընտրության և բիզնեսի կատարողականի և աճի առումով» (Վոսենբերգ, 2)։ Հոդվածն ուսումնասիրում է, թե ինչպես է Արևելյան Եվրոպայում   քիչ են կին ձեռներեցները։ Թեև հեղինակը քննարկում է, թե ինչպես է Աֆրիկայում կանանց գրեթե հիսուն տոկոսը ձեռնարկատերեր են դարձել։

Որպես տնտեսական զարգացման ֆեմինիստական ​​գրականության արձագանք արդի թեման է միկրոֆինանսների «գենդերավորումը», քանի որ կանայք ավելի ու ավելի շատ են դառնում  թիրախ գյուղական միկրովարկերի տրամադրման ժամանակ։ Այն, իր հերթին, ստեղծում է «ռացիոնալ տնտեսական կնոջ», ինչը կարող է սրել գոյություն ունեցող սոցիալական հիերարխիան։ Հետևաբար, քննադատությունն այն է, որ միկրոֆինանսների միջոցով տնտեսական զարգացման ենթադրությունը հաշվի չի առել բոլոր հնարավոր արդյունքները, հատկապես կանանց վրա ազդող արդյունքները։

Բրետտոն Վուդսի ինստիտուտների և նմանատիպ այլ կազմակերպությունների ծրագրերի ազդեցությունը սեռի վրա վերահսկվում է Գենդերային գործողությունների խմբի կողմից, որը հիմնադրվել է 2002 թվականին Էլեյն Ցուկերմանի կողմից, ով Համաշխարհային բանկի նախկին տնտեսագետ է։

### Գենդեր, ֆինանսական ճգնաժամեր և նեոլիբերալ տնտեսական քաղաքականություն
Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը և նրան հաջորդող խնայող կանացի  քաղաքականությունը  ստեղծեցին  լայն շրջանակներ գենդերային և ֆեմինիստական  ​​բանավեճերի համար  նեոլիբերալիզմի և կանանց վրա ճգնաժամի ազդեցության վերաբերյալ։ Տեսակետներից մեկն այն է, որ ճգնաժամը անհամաչափ է ազդել կանանց վրա, և որ կա այլընտրանքային տնտեսական կառույցների կարիք, որտեղ սոցիալական վերարտադրության մեջ ներդրումները պետք է ավելի մեծ կշիռ տրվեն։ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը (ԱՄԿ) գնահատեց համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի ազդեցությունը աշխատողների վրա և եզրակացրեց, որ թեև ճգնաժամն ի սկզբանե ազդել է արդյունաբերության վրա, որտեղ գերակշռում են տղամարդ աշխատողները (ինչպիսիք են ֆինանսները, շինարարությունը և արտադրությունը), այնուհետև այն տարածվել է նաև այն ոլորտների վրա, որտեղ հիմնականում կանայք են աշխատողները։ Այս ոլորտների օրինակներն են ծառայությունների ոլորտը կամ մեծածախ-մանրածախ առևտուրը։

Ֆեմինիստների շրջանում տարբեր տեսակետներ կան այն մասին, թե արդյոք նեոլիբերալ տնտեսական քաղաքականությունը ավելի դրական կամ բացասական ազդեցություն ունի կանանց վրա։ Հետպատերազմյան դարաշրջանում ֆեմինիստական գիտնականները, ինչպիսիք են Էլիզաբեթ Վիլսոնը  քննադատել են պետական կապիտալիզմը եւ բարեկեցության պետությունը որպես կանանց ճնշելու գործիք։ Հետեւաբար, նեոլիբերալ տնտեսական քաղաքականությունը, որը ներառում է մասնավորեցում եւ վերակարգավորում, հետեւաբար, պետության ազդեցության նվազում եւ ավելի շատ անհատական ազատություն, պնդվում էր, որ բարելավում է կանանց պայմանները։ Բարեկեցության պետության դեմ այս մտածողությունը, հավանաբար, հանգեցրել է նեոլիբերալ գաղափարների ֆեմինիստական աջակցությանը, որը սկսում է մակրոտնտեսական քաղաքականության մակարդակի վերացմանը եւ պետության դերի նվազեցմանը։

Հետեւաբար, այս ոլորտի որոշ գիտնականներ պնդում են, որ ֆեմինիզմը, հատկապես իր երկրորդ ալիքի ընթացքում, նեոլիբերալիզմին նպաստել է առանցքային գաղափարներով, որոնք, ըստ այս հեղինակների, ստեղծում են անհավասարության եւ շահագործման նոր ձեւեր։

Որպես արձագանք այն երեւույթին, որ ֆեմինիզմի որոշ ձեւեր ավելի ու ավելի են զուգորդվում կապիտալիզմի հետ, ֆեմինիստական գրականության մեջ բազմաթիվ առաջարկներ են առաջացել, թե ինչպես անվանել այդ շարժումները։ Օրինակներ են "ազատ շուկայի ֆեմինիզմը" կամ նույնիսկ "կեղծ ֆեմինիզմը**"**:

### Խելացի տնտեսագիտություն/տնտեսություն
Համաշխարհային բանկի կողմից է hիմնականում պաշտպանվում խելացի տնտեսագիտությունը գենդերային հավասարության տեսանկյունից որպես տնտեսական զարգացման անբաժանելի մաս սահմանելու մոտեցումը և նպատակ ունի խթանել զարգացումը կանանց և աղջիկների մեջ ավելի արդյունավետ ներդրումներ կատարելու միջոցով։ Այն ընդգծում է, որ տղամարդկանց և կանանց միջև առկա բացը մարդկային կապիտալի, տնտեսական հնարավորությունների և ազդեցության մեջ գլխավոր խոչընդոտն է առավել արդյունավետ զարգացման հասնելու համար։ Որպես մոտեցում, այն հանդիսանում է WID-ի կողմից ընդունված արդյունավետության մոտեցման անմիջական ժառանգորդը, որը «ռացիոնալացնում է «ներդրումները» կանանց և աղջիկների մեջ՝ ավելի արդյունավետ զարգացման արդյունքների համար։ Ինչպես նշված է WID-ի բաժնում, զարգացման արդյունավետության հարցում կանանց ներգրավածությունը ճիշտ ձևակերպվել է Քերոլայն Մոզերի կողմից 1980-ականների վերջին։ Շարունակելով WID-ի հոսքը՝ խելացի տնտեսագիտության վերլուծության հիմնական միավորը կանայք են որպես անհատներ, և այն հատկապես կենտրոնանում է այն միջոցների վրա, որոնք նպաստում են գենդերային բացը կրճատելուն։ Նրա մոտեցումը ցույց է տալիս, որ կանայք զարգացման համեմատաբար քիչ մասնակցային ռեսուրս են, և այն համարում է  ավելի բարձր եկամտաբեր ներդրումների հնարավորություն։ «Գենդերային հավասարությունն ինքնին այստեղ ներկայացված է որպես խելացի տնտեսագիտություն, քանի որ այն կանանց հնարավորություն է տալիս իրենց առավելագույն հմտություններն ու էներգիան ներդնել համաշխարհային տնտեսական զարգացման նախագծում»։ Այս ձևակերպմամբ խելացի տնտեսագիտությունը պաշտպանում է նեոլիբերալ տեսանկյունը՝ դիտարկելով բիզնեսը որպես փոփոխությունների կենսական միջոց  և կիսում  լիբերալ ֆեմինիզմի դիրքորոշումը։

Խելացի տնտեսագիտության հիմքում ընկած գաղափարը գալիս է  առնվազն 1980-ականներին վերջին տասնամյակի Կառուցվածքային ճշգրտման քաղաքականությունից (SAPs)։ 1995 թվականին Համաշխարհային բանկը հրապարակեց իր գլխավոր հրապարակումը գենդերային հարցերի վերաբերյալ  և ընդլայնեց կանանց մասնակցությունը տնտեսական զարգացման գործընթացում  (Համաշխարհային բանկ 1995 թ.)։ Այս զեկույցը կարևոր հիմք հանդիսացավ «Խելացի» տնտեսության զարգացման համար. «Կանանց մեջ ներդրումների փոխհատուցումը» վերնագրված գլխում Բանկը հայտարարեց, որ կանանց  տնտեսության մեջ ներգրավելով «արագանում է տնտեսական զարգացումը` բարձրացնելով արտադրողականությունը և խթանելով ռեսուրսների ավելի արդյունավետ օգտագործումը. այն ապահովում է զգալի սոցիալական եկամուտներ, բարելավվում է երեխաների գոյատևումը և նվազեցնում պտղաբերությունը, և ապահովում է զգալի օգուտ սերնդից սերունդ»։ Բանկը նաև ընդգծեց իր հետ կապված սոցիալական օգուտները, որոնք առաջանում են կնոջ մեջ ներդրումներ կատարելու արդյունքում։ Օրինակ, Բանկը դիմել է Ուայթհեդի հետազոտություններին, որոնք ցույց են տվել, որ տնային տնտեսությունների եկամուտների նկատմամբ կանանց ավելի մեծ վերահսկողությունը կապված է երեխաների բարեկեցության ավելի լավ արդյունքների հետ և Ջեֆերին, ով վերլուծեց կանանց կրթության և ծնելիության ցածր մակարդակի միջև դրական հարաբերակցությունը։ 2000-ականներին խելացի տնտեսագիտության մոտեցումն ավելի զարգացավ տարբեր շրջանակների և նախաձեռնությունների միջոցով։ Առաջին քայլը Համաշխարհային բանկի Գենդերային գործողությունների ծրագիրն էր (GAP) 2007-/2010 թթ., որին հաջորդեց «Գենդերային ինտեգրման 2010-13թթ. եռամյա ճանապարհային քարտեզը»։ 2010-13 թվականների ծրագիրը դարձավ  նախորդի վերաբերյալ քննադատությունների արձագանքը՝ ներառեով որոշ թեմատիկ առաջնահերթություններ։ Վերջապես, բայց ոչ պակաս կարևոր, վճռական շրջադարձը եղավ 2012 թվականը, որը նշանավորվեց «Համաշխարհային զարգացման զեկույցով  2012թ. Գենդերային հավասարություն և զարգացում» հրապարակմամբ։ Այս Բանկի առաջին համապարփակ ուշադրությունը գենդերային հիմնախնդիրների վրա ողջունվել է տարբեր գիտնականների և պրակտիկ աշխատողների կողմից՝ որպես  լրջության ցուցանիշ։ Օրինակ, Շահրա Ռազավին զեկույցը գնահատեց որպես «ցանկալի հնարավորություն ինտելեկտուալ տարածքը ընդլայնելու համար»։

Այլ միջազգային կազմակերպություններ, մասնավորապես ՄԱԿ-ը, մինչ այժմ հավանություն են տվել խելացի տնտեսագիտության մոտեցումներին։ Ուսումնասիրելով երեխաների բարեկեցության և գենդերային հավասարության հարաբերությունները, օրինակ՝ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը նաև անդրադարձավ «Գենդերային հավասարության կրկնակի շահաբաժնին»։ Դրա բացահայտ կապը Հազարամյակի զարգացման նպատակների ավելի լայն շրջանակի հետ (որտեղ 3-րդ նպատակը գենդերային հավասարության և կանանց հզորացման խթանումն է) ավելի լայն ժառանգություն էր պահանջում տնտեսական արդյունավետությունից դուրս։ 2007թ.-ին Բանկը հայտարարեց, որ «ՀԶՆ 3-ում ներդրումներ կատարելու բիզնես հնարավորությունը ուժեղ է. դա ոչ այլ ինչ է, քան խելացի տնտեսագիտություն»։  Բացի այդ, «զարգացնող կազմակերպություններն ու կառավարությունները միացել են «տնտեսապես հիմնավորված» գենդերային հավասարությանը և կանանց իրավունքների ընդլայնման բիզնեսի և ձեռնարկությունների կողմից, որոնք շահագրգռված են նպաստել սոցիալական բարօրությանը»։ Լավ օրինակ է Nike հիմնադրամի կողմից ձեռնարկված «Girl Effect» նախաձեռնությունը։ Տնտեսական հրամայականի և ավելի լայն սոցիալ-տնտեսական ազդեցության պահանջը բավարարեց նաև ՀԿ-ների և համայնքային կազմակերպությունների ռազմավարական կարիքը, որը փորձում է արդարացնել իրենց ծրագրերի ֆինանսավորումը։ Այսպիսով, որոշ ՀԿ-ներ, օրինակ՝ Plan International-ը, տարվեց այս միտքով և ներառեցին իրենց ծրագիրում։ Համաշխարհային բանկի այն ժամանակվա նախագահ Ռոբերտ Բ. Զելլիկին մեջբերել է Plan International-ը, որում ասվում է. «Դեռահաս աղջիկների վ րա ներդրումներ կատարելը հենց այն կատալիզատորն է, որն անհրաժեշտ է աղքատ երկրներին միջսերնդային աղքատությունից խախտելու և եկամուտների ավելի լավ բաշխում ստեղծելու համար։ Դրանցում ներդրումներ կատարելը ոչ միայն արդարացի է, այլև խելացի տնտեսական քայլ է»։ Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը և խոշոր դոնոր երկրների կողմից ձեռնարկված խնայողության միջոցառումները հետագայում սատարեցին այս մոտեցմանը, քանի որ միջազգային ֆինանսական հաստատությունները և միջազգային ՀԿ-ները ավելի մեծ ճնշում ստացան դոնորների և համաշխարհային հանրության կողմից՝ նախագծելու և իրականացնելու առավելագույն ծախսարդյունավետ ծրագրեր։

**Քննադատություններ** ․2000-ականների կեսերից «Խելացի տնտեսության» մոտեցումը և դրա գլխավոր ջատագով Համաշխարհային բանկը, հանդիպեցին քննադատությունների և դատապարտումների լայն շրջանակի։ Այս դժգոհությունները կարելի է լայնորեն դասակարգել երեք հիմնական պահանջների. ներքին արժեքի ստորադասում, համակարգային փոխակերպման անհրաժեշտության անտեղյակություն,պատասխանատվության կանացիացում, գերընդգծված արդյունավետություն և օպորտունիստական ​​պրագմատիզմ։ Սա քննադատությունների սպառիչ ցանկ չէ, սակայն ցանկը նպատակ ունի առանձնացնել առկա քննադատությունների տարբեր շեշտադրումները։

Համաշխարհային բանկի գենդերային քաղաքականությունը նպատակ ունի վերացնել աղքատությունը և խթանել տնտեսական աճը` անդրադառնալով զարգացմանը խոչընդոտող գենդերային անհավասարություններին և անհավասարություններին։ Ոմանք Համաշխարհային բանկի գենդերային քաղաքականությունն անվանում էին «գենդերային կույր» և գենդերային անհավասարությանը պատշաճ կերպով չանդրադարձ չի կատարվում։ Ավելի շուտ քննադատության է ենթարկվում այն, որ Համաշխարհային բանկի գենդերային քաղաքականությունն օգտագործում է գենդերային հավասարությունը որպես նպատակային միջոց, այլ ոչ թե վերլուծում է տնտեսական անհավասարության և գենդերային հավասարության հիմնական պատճառները։

Խելացի տնտեսագիտության կողմից կանանց ստորադասումը զարգացման հիմնավորման ներքո բուռն քննադատությունների տեղիք տվեց։ Չանթն իր խորը մտահոգությունն է հայտնում, որ «Խելացի տնտեսագիտությունը զբաղված է կանանց կարողությունների կառուցմամբ՝ ի շահ զարգացման, այլ ոչ թե խթանելով կանանց իրավունքները հանուն իրենց»։ Նա համաձայն չէ, որ կանանց վրա ներդրումները պետք է խթանվեն դրա գործիքային օգտակարության պատճառով. «հարկավոր է հարցնել արդյոք կանանց վրա ներդրումների նպատակը հիմնականում գենդերային հավասարության և կանանց «հզորացման» խթանումն է, թե՞ «էժան գնով» զարգացում ապահովելը կամ նպաստել հետագա տնտեսական ազատականացմանը»։  Չնայած խելացի տնտեսագիտությունը ուրվագծում է, որ գենդերային հավասարությունն ունի ներքին արժեք (գենդերային հավասարության գիտակցումը ինքնին նպատակ է) և գործիքային արժեք (գենդերային հավասարության գիտակցումը ավելի արդյունավետ զարգացման միջոց է),  շատերը նշում են, որ Բանկը գրեթե բացառիկ ուշադրություն է դարձնում վերջինիս՝ իր շրջանակն ու ռազմավարությունը սահմանելիս։ Ցուկերմանը նաև արձագանքել է այս կետին՝ նշելով «տնտեսական հիմքն [որը] անտեսում է կանանց իրավասություն տալու բարոյական հրամայականը՝ հասնելու կանանց մարդու իրավունքներին և տղամարդկանց հետ լիարժեք հավասար իրավունքներին»։ Մի խոսքով, Չանթը կասկածի տակ է դնում այն միտքը, որ «հնարավոր չէ նպաստել իրավունքների ընդլայնման ուտիլիտարիզմի միջոցով»։

Գիտնականների և պրակտիկ աշխատողների լայն շրջանակները քննադատել  են այն, որ խելացի տնտեսագիտությունը ավելի շուտ հավանություն է տալիս գենդերային անհավասարության ներկայիս ստատուս քվոյին և լռում է ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների պահանջի մասին։ Նրա մոտեցումը «չի ենթադրում օրենքների, քաղաքականության և գործելակերպերի փոփոխություն հասարակության կողմից, որոնք սահմանափակում են անձնական և խմբային ազատ գործելաոճը»։ Նաիլա Քաբիրը նույնպես պնդում է, որ «կոլեկտիվ գործողությունների նկատմամբ ուշադրության նվազումը, միտված է նրան, որ կանանց հնարավորություն տրվի մարտահրավեր նետել համակարգային խտրականությանը։ Պարզապես, խելացի տնտեսագիտությունը կարծում է, որ կանայք լիովին ի վիճակի են ավելի  շատ նպաստել տնտեսական աճին անգամ  իրենց կարողությունների իրացման ճանապարհին հանդիպելով շարունակական կառուցվածքային խոչընդոտներ ։

Սիլվիա Չանտի (2008) մոտեցումը «պատասխանատվության և/կամ պարտավորության կանացիացումն է», որտեղ խելացի տնտեսությունը մտադիր է ապահովել աճը պարզապես կանանցից ավելին պահանջելով ժամանակի, աշխատուժի, էներգիայի և այլ ռեսուրսների տեսքով։ Նա նաև համաձայն է, որ «Խելացի տնտեսագիտությունը ձգտում է օգտագործել կանանց և աղջիկներին՝ աշխարհը շտկելու համար»։ Նա այնուհետև պարզաբանում է, որ «Ավելի քիչ են գովաբանվում կանայք, ովքեր արդեն իսկ հսկայական գումարներ են ներդրել ինչպես արտադրության, այնպես էլ չվճարվող վերարտադրության մեջ՝ այն ռոմանտիկացնելով և որպես աշխարհի փրկիչ  ներկայացնելով»։

Չանթը մտահոգված է, որ «Երիտասարդ կանանց և աղջիկների վրա հիմնված արդյունավետության  կենտրոնացումը խելացի տնտեսագիտությունը դուրս է թողնում աշխարհի բնակչության այս կարևոր հատվածը»։  Խելացի տնտեսագիտությունը ենթադրում է, որ բոլոր կանայք ունեն  իրենց արտադրողականությունը և սխալ կերպով անտեսված են տարեց  կամ հաշմանդամություն ունեցող կանայք։ Նա կոչ է անում ճանաչել «բոլոր կանանց և աղջիկների հավասար իրավունքները անկախ տարիքից և նրանց տնտեսական ներդրումից»։  Բացի այդ, նրա մոտեցումը չի խոսում տղամարդկանց և կանանց միջև  համագործակցության մասին, այդպիսով տղամարդկանց և տղաներին ամբողջովին դուրս թողնելով տեսադաշտից։

Չանթը շեշտում է, որ «խելացի տնտեսագիտության մոտեցումը լավագույն ներկայացնում է պրագմատիկ տնտեսական վերակառուցման և խնայողության ժամանակաշրջանում»։   Խելացի տնտեսագիտությունը կարող է ավելի լայն ճանաչում և օրինականություն ստանալ, քանի որ հիմա այն ​​ժամանակն է, երբ արդյունավետությունն ամենաշատն է պահանջված, ոչ թե այն պատճառով, որ  ուտիլիտարիզմի կարիք ունի համընդհանուր գրավչության։ Նա նաև զգուշացնում է, որ ֆեմինիստները պետք է շատ զգույշ լինեն «աջակցելու և կոալիցիայի մեջ աշխատելու այն անհատների և հաստատությունների հետ, ովքեր մոտենում են գենդերային հավասարությանը խելացի տնտեսագիտության ոսպնյակի միջոցով։ Այն կարող է գրավիչ լինել ռազմավարական առումով, ինչը հնարավորություն կտա մուտք գործելու աշխատանքի ռեսուրսներ՝ աջակցելով կանանց և աղջիկներին կենտրոնանալու անհատական ​​ազատության վրա, որը սակայն վտանգում է խորացնելով բարդ խնդիրներից շատերը, որոնք գենդերն ու զարգացումը փորձում են վերափոխել»։

## Այլընտրանքային մոտեցումներ
Տարբեր պարադիգմներով այլ մոտեցումները նույնպես պատմականորեն կարևոր դեր են խաղացել սեռի և զարգացման տեսությունների և պրակտիկայի առաջխաղացման գործում։

### Մարքսիզմ և նեոմարքսիզմ
Կառուցվածքային ​​բանավեճը սկզբում սկսվեց մարքսիստ և սոցիալիստ ֆեմինիստների կողմից։ Մարքսիզմը, մասնավորապես Չինաստանում և Կուբայում կիրառվող պետական ​​սոցիալիստական ​​զարգացման այլընտրանքային մոդելների միջոցով, ժամանակի ընթացքում վիճարկեց գերիշխող լիբերալ մոտեցումը։ Նեոմարքսիստների կողմնակիցները կենտրոնացել էին   զարգացման մեջ հետգաղութային պետության դերի վրա, ինչպես նաև տեղայնացված դասակարգային պայքարի վրա։ Մարքսիստ ֆեմինիստները  քննադատեցին լիբերալ մոտեցումնեը և նշանակալի ազդեցություն ունեցան ժամանակակից բանավեճի վրա.

### Կախվածության տեսություն
Կախվածության տեսաբաններն ընդդիմանում էին, որ զարգացման լիբերալ մոդելները, ներառյալ գոյություն ունեցող համաշխարհային կապիտալիզմի մեջ կանանց ներգրավելու փորձը, իրականում ոչ այլ ինչ է, քան «թերզարգացման զարգացում»։ Այս տեսակետը նրանց ստիպեց առաջարկել, որ համաշխարհային կապիտալիզմի կառուցվածքային ճնշումից անջատվելը մարդկային հավասարակշռված զարգացման հասնելու միակ ճանապարհն է։ 1980-ականներին ի հայտ եկավ նաև «հետստրուկտուալիստական ​​քննադատների կողմից զարգացման պարադիգմը որպես առաջընթացի նկարագրություն և որպես հասանելի ձեռներեցություն»։

### Հիմնական կարիքների, կարողությունների մոտեցում և էկոֆեմինիզմ
Կանանց և զարգացման լիբերալ պարադիգմում ի հայտ են եկել տարբեր քննադատություններ։ Հիմնական կարիքների (BN) մոտեցումը սկսեց դիտարկել աճը և եկամուտները որպես զարգացման ցուցիչներ։ Դրա վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Սենի և Նուսբաումի կարողությունների մոտեցումը, որն ավելի զգայուն էր գենդերային առումով, քան BN-ը և կենտրոնացած էր մարդու ազատության ընդլայնման վրա։ BN-ն մասնավորապես առաջարկեց զարգացման մասնակցային մոտեցում և վիճարկեց կաթիլային էֆեկտների գերիշխող դիսկուրսը։ Մարդկային ազատության վրա կենտրոնացած այս մոտեցումները հանգեցրին այլ կարևոր հասկացությունների մշակմանը, ինչպիսիք են մարդկային զարգացումը և մարդկային անվտանգությունը։ Կայուն զարգացման տեսանկյունից էկոֆեմինիստները շարադրեցին ուղիղ կապը գաղութատիրության և շրջակա միջավայրի դեգրադացիայի միջև, ինչը հանգեցրեց հենց կանանց կյանքի դեգրադացիայի։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* Bertrand, Tietcheu (2006). Being Women and Men in Africa Today: Approaching Gender Roles in Changing African Societies.
* Bradshaw, Sarah (May 2013). "Women’s role in economic development: Overcoming the constraints". UNSDSN. UNSDSN. Retrieved 22 November 2013.
* 
* 
* Development Assistance Committee (DAC), 1998, p.&nbsp;7
* Eisenstein, Hester (2009). Feminism Seduced: How Global Elites Use Women's Labor and Ideas to Exploit the World. Boulder: Paradigm Publishers. . Retrieved 25 November 2013.
* Elizabeth Wilson. Women and the Welfare State. Routledge.
* Elson, Diane; Pearson, Ruth (27 September 2013). "Keynote of Diane Elson and Ruth Pearson at the Gender, Neoliberalism and Financial Crisis Conference at the University of York".Soundcloud. Retrieved 27 November 2013.
* Frank, Andre Gunder (1969). Capitalism and underdevelopment in Latin America: historical studies of Chile and Brazil (Rev. and enl. ed. ed.). New York: Monthly Review P. .
* Fraser, Nancy (2012). "Feminism, Capitalism, and the Cunning of History". Working paper. Fondation Maison des sciences de l'homme. p.&nbsp;14. Retrieved 2 November 2013.
* Harcourt, W. (2016). The Palgrave handbook of gender and development: critical engagements in feminist theory and practice. .
* ILO. Employment, growth, and basic needs: a one-world problem: report of the Director-General of the International Labour Office. Geneva: International Labour Office. 1976..
* Irene Tinker (1990). Persistent Inequalities: Women and World Development. Oxford University Press. p.&nbsp;30. .
* Jackson, edited by Cecile; Pearson, Ruth (2002). Feminist visions of development: gender analysis and policy (1. publ. ed.). London: Routledge. p. Jeffrey, P., & Jeffrey, R. (1998). Silver Bullet or Passing Fancy? Girl's Schooling and Population Policy. .
* Kabeer, Naila (2003). Gender mainstreaming in poverty eradication and the Millennium development goals a handbook for policy-makers and other stakeholders. London: Commonwealth secretariat. .
* 
*
* McRobbie, Angela (2009). The Aftermath of Feminism: Gender, Culture and Social Change. London: Sage. . Retrieved 25 November 2013.
* Merchant, Carolyn (1980). The death of nature: women, ecology, and the scientific revolution: a feminist reappraisal of the scientific revolution(First edition. ed.). San Francisco: Harper & Row..
* Mies, Maria; Bennholdt-Thomsen, Veronika; Werlhof, Claudia von (1988). Women: the last colony (1. publ. ed.). London: Zed Books..
* 
* Moser, Caroline (1993). Gender Planning and Development. Theory, Practice and Training. New York: Routledge. p.&nbsp;3.
* Moser, Caroline O.N. (1995). Gender planning and development: theory, practice and training(Reprint. ed.). London [u.a.]: Routledge..
* Nalini Visvanathan ... [et. The women, gender and development reader (2nd ed. ed.). London: Zed Books. p.&nbsp;29..
* New York Times. "Nike Harnesses ‘Girl Effect’ Again.". New York Times, November 10, 2010. Retrieved 1 December 2013.
* 
* Pearce, Samir Amin. Transl. by Brian (1976).Unequal development: an essay on the social formations of peripheral capitalism (al-Ṭabʻah 4. ed.). Hassocks: Harvester Pr. .
* Plan International.Summary_ENGLISH_lo_resolution.pdf ‘Because I Am a Girl: The State of the World’s Girls 2009. Girls in the Global Economy. Adding it All Up.’. Plan International. p.&nbsp;11 and 28.
* 
* Rankin, Katharine N. (2001). "Governing Development: Neoliberalism, Microcredit, and Rational Economic Woman". Economy and Society (Fondation Maison des sciences de l'homme) 30: 20. Retrieved 2 November 2013.
* Rathgeber, Eva M. 1990. “WID, WAD, GAD: Trends in Research and Practice.” The Journal of Developing Areas. 24(4) 289-502
* Razavi, S. ‘World Development Report 2012: Gender Equality and Development: An Opportunity Both Welcome and Missed (An Extended Commentary)’.  p.&nbsp;2.
* Razavi, Shahrashoub; Miller, Carol (1995)."From WID to GAD: Conceptual shifts in the Women and Development discourse". United Nations Research Institute Occasional Paper series (United Nations Research Institute for Social Development) 1: 2. Retrieved 22 November 2013.
* Reeves, Hazel (2000). Gender and Development: Concepts and Definitions. Brighton. p.&nbsp;8. .
* Robert Connell (1987). Gender and power: society, the person, and sexual politics. Stanford University Press. .
* 
*
* Sen, Amartya (2001). Development as freedom(1. publ. as an Oxford Univ. Press paperback ed.). Oxford [u.a.]: Oxford Univ. Press..
*
* Singh, Shweta. (2007). Deconstructing Gender and development for Identities of Women, International Journal of Social Welfare, Issue 16, pages. 100–109.
* True, J (2012). Feminist Strategies in Global Governance: Gender Mainstreaming. New York: Routledge. p.&nbsp;37.
* UNICEF (2006). The state of the world's children 2007: women and children: the double dividend of gender equality. United Nations Children's Fund.
* UNU. The quality of life a study prepared for the World Institute for Development Economics Research (WIDER) of the United Nations University (Repr. ed.). Oxford: Clarendon Press. 1995. .
*
* "World Bank Gender Overview". World Bank. World Bank. 3 May 2013. Retrieved 5 November 2013.
* WDB about page". Women's Development Business. WDB. 2013. Retrieved 28 November 2013.
* World Bank (1995). Enhancing Women's Participation in Economic Development(Washington, DC: World Bank). p.&nbsp;22.
* World Bank. "Applying Gender Action Plan Lessons: A Three-Year Road Map for Gender Mainstreaming (2011- 2013).". World Bank Report. World Bank. Retrieved 1 December 2013.
* World Bank. "World Development Report 2012: Gender Equality and Development.".World Development Report. World Bank. Retrieved 1 December 2013.
* World Bank. Global Monitoring Report 2007: Millennium Development Goals: Confronting the Challenges of Gender Equality and Fragile States (Vol. 4). World Bank-free PDF. p.&nbsp;145.
* Young, edited by Kate; Wolkowitz, Carol; McCullagh, Roslyn (1984). Of marriage and the market: women's subordination internationally and its lessons (2nd ed.). London: Routledge & Kegan Paul. p. Whitehead, A. (1984) ‘I’m hungry, mum: the politics of domestic budgeting.’..

## Առընթեր ընթերցանություն

* Benería, L., Berik, G., & Floro, M. (2003). Gender, development, and globalization: Economics as if all people mattered. New York: Routledge.
* Counts, Elad (2008). Small Loans, Big Dreams: How Nobel Prize Winner Muhammad Yunus and Microfinance Are Changing the World. John Wiley & Sons, Incorporated.
* Visvanathan, N., Duggan, L., Nisonoff, L., & Wiegersma, N. (Eds.). (2011). The women, gender, and development reader. 2nd edition. New Africa Books.
* Ruble, D. N., Martin, C. L., & Berenbaum, S. A. (1998). Gender development. Handbook of child psychology.
* Golombok, S., & Fivush, R. (1994). Gender development. Cambridge University Press.
* 
* 
* 
* Gender and Development Resources (WIDNET)

Կատեգորիա:Economic development
Կատեգորիա:Feminist economics
Կատեգորիա:Social constructionism
Կատեգորիա:Women's rights
Կատեգորիա:Գենդերային հետազոտություններ
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներ
Կատեգորիա:Կանանց կրթություն
Կատեգորիա:Մշակութային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Տնտեսական զարգացում
Կատեգորիա:Ֆեմինիստական տերմիններ