open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հարավարևելյան Ասիա

300px|մինի|աջից|հարավարևելյան Ասիան աշխարհի քարտեզի վրա
**Հարավարևելյան Ասիան** (բենգալերեն՝ দক্ষিণ-পূর্ব%20এশিয়া দক্ষিণ-পূর্ব এশিয়া, չինարեն՝ 東南亞 東南亞, թայերեն՝ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้, վիետնամերեն՝ Đông am Đông Nam Á), տարածաշրջան Ասիայ ում։

## Աշխարհագրական դիրք
290px|մինի|ձախից|հարավարևելյան Ասիայի քարտեզը

Հարավարևելյան Ասիան գտնվում է Հարավային Ասիայից արևելք և Արևելյան Ասիայից հարավ։ Հարավարևելյան Ասիան իր տարածքի մեծությամբ (4.5 միլիոն կմ քառ.) հավասար է Հարավային Ասիային։ Մայրցամաքային ենթատարածաշրջանի արևմտյան մասում Մյանման է՝ Յանգոն մայրաքաղաքով, Մյանմայից արևելք է գտնվում Թաիլանդը, նրան է պատկանում նաև Մալակկա թերակղզու նեղ մասը։ Թաիլանդին սահմանակից են հարավում Կամբոջան, հյուսիս-արևելքում՝ Լաոսը, որը տարածաշրջանի միակ ցամաքային (ծովափից զուրկ) երկիրը։ Հնդկաչին թերակղզու արևելյան ծովափնյա գոտում Վիետնամ պետությունն է։ Կղզային ենթատարածաշրջանի հարավում Ինդոնեզիա պետությունն է՝ ավելի քան 17 հազար կղզու վրա, իսկ հյուսիսում Ֆիլիպինները՝ 7 հազար կղզու վրա, այս երկու պետությունների միջև է Մալայզիա պետությունը, որն զբաղեցնում է Մալակա թերակղզու մի մասը և Բոռնեո կղզու հյուսիսային մասը, Սինգապուր քաղաք-պետությունը և Բրունեյ Դարուսալամ (Բրունեյ) պետությունը, Արևելյան Թիմորը, որն անկախացավ 2002 թվականին Ինդոնեզիայից և դարձավ ինքնիշխան պետություն Թիմոր Լեշթի անվանմամբ։

### Ընդհանուր աշխարհագրական ակնարկ
Հարավարևելյան Ասիա տարածաշրջանը զբաղեցնում է Հարավային Ասիայի տարածաշրջանից արևելք ընկած թերակղզային տարածքները՝ Հնդկաչին թերակղզին և մի շարք կղզիներ ու կղզեխմբեր։ Դրանք են Փոքր Զոնդյան, Ֆիլիպինյան, Մոլուքյան կղզեխմբերը, Նոր Գվինեա կղզին։ Տարածաշրջանը միավորում է թվով 10 անկախ պետություններ։ Հարավարևելյան Ասիան ունի շատ հարմար աշխարհագրական դիրք։ Այստեղով են անցնում Հնդկական և Խաղաղ օվկիանոսների ավազանները և դրանցում գտնվող երկրները միացնող կարևոր ծովային ճանապարհները։

### Զարգացման բնական նախադրյալներ
Հարավարևելյան Ասիա տարածաշրջանը բարձրաբերձ լեռների, ընդարձակ ծովափնյա հարթավայրերի, լեռնային հովիտների շրջան է։ Լեռնակազմական երևույթները այժմ էլ շարունակվում են, որի վկան են գործող հրաբուխները, հաճախակի կրկնվող երկրաշարժերը, ցունամիները։ Գտնվում է արևադարձային կլիմայական գոտում, ուստի և եղանակները ամբողջ տարին խոնավ են ու տաք, առատ տեղումներով։ Միայն ծովից հեռու ներքին շրջաններում երբեմն լինում են չորային եղանակներ։ Հարթավայրային շրջանները ծածկված են ալյուվիալ, բերրի հողերով։

## Պետություններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Topography of Southeast Asia in detail  
* CityMayors.com article
* Southeast Asian Archive  
* Southeast Asia Digital Library 
* "Documenting the Southeast Asian Refugee Experience" 
* Southeast Asia Visions, a collection of historical travel narratives 
* SoutheastAsia.org Official website of the ASEAN Tourism Association 

Կատեգորիա:Ասիա
Հյուսիսային Ասիա

thumb|right|Հյուսիսային Ասիա
[մինի|300px|[Ասիայի տարածաշրջանները ըստ ՄԱԿ-ի՝

]]

**Հյուսիսային Ասիա** (), Ասիա աշխարհամասի հյուսիսային մասն է, որը կազմված է Ռուսաստանի ասիական մասից։ Ժամանակակից Ռուսաստանում դա Ուրալյան, Սիբիրյան և Հեռավոր-արևելյան ֆեդերալ օկրուգներն են։ Անգլալեզու աշխարհագրական աղբյուրներում «Հյուսիսային Ասիա» տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է 1882 թվականին։

## Աշխարհագրություն
Հյուսիսային Ասիան ձգվում է Ուրալյան լեռներից մինչ Խաղաղ Օվկիանոս ու Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսից մինչ Ռուսաստանի հարավային սահման։ Գրեթե ողջ տարածքը ծածկված է տայգայով։

Խոշորագույն գետերն են՝ Օբ, Ենիսեյ, Լենա։

Խոշորագույն լճեր՝ Բայկալ, Թայմիր, Խանկա, Ուբսու-Նուր, Չանի։

Խոշորագույն քաղաքներ՝ Նովոսիբիրսկ, Եկատերինբուրգ, Օմսկ, Չելյաբինսկ, Կրասնոյարսկ, Բառնաուլ, Իրկուտսկ, Տյումեն, Խաբարովսկ, Նովոկուզնեցկ, Կեմերովո, Տոմսկ, Վլադիվոստոկ։

## Բնակչություն
Բնակչության մեծ մասը կազմում են ռուսները։ Այնտեղ բնակվում են նաև ուկրաինացիներ, թաթարներ, յակուտներ, բուրյատներ, գերմանացիներ, բաշկիրներ, բելառուսցիներ, ղազախներ և այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ։

Կատեգորիա:Ասիա
Հարավային Ասիա

## ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՍԻԱ:ԿԼԻՄԱ:ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ...
thumb|Հարավային Ասիա.|ձախից
Հարավային Ասիան, բնական մարզ Ասիայում. ընդգրկում է Հնդստան թերակղզին՝ մերձակա կղզիներով, Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայրը և նրա լեռնային եզերապատումը (Հիմալայների, Հինդուկուշի հարավային լանջերը, Իրանական բարձրավանդակի հարավ-երևելայան եզրամասը)։ Տարածքը՝ 4,5 միլիոն կմ²։

Հարավային Ասիայի սահմաննների վերաբերյալ կան նաև այլ մոտեցումներ։ Երբեմ Հարավային Ասիայի մեջ են մտցնում Հարավարևելյան Ասիան։

Հարավային Ասիան աշխարհի հնագույն քաղաքակրթության օջախներից է։ Ինդոսի հովիտը սանսկրիտ լեզվով անվանվել է Սինդհու, որը թեթև փոփոխությունից հետո դարձել է **Հինդու,** Հինդ։ Մոտավորապես 3500 տարի առաջ Սինդհու ներթափանցած արիացիներից փոխառվեց և ավելի զարգացվեց նրանց հավատը, որն անվանվեց **հնդուականություն**։ Հարավային Ասիայի պատմական դերը կապված է նաև **բուդդայականության** հետ։

  Պատմական երկարատև շփումների շնորհիվ **հինդի** լեզվի ազդեցությունը տարածվեց եվրոպական ժամանակակից լեզուների վրա, դրա հիման վրա էլ կազմվեց հնդեվրոպական լեզվաընտանիք։

**Բնական պայմաններն ու ռեսուրսները**։ Հարավային Ասիան բնական հսկայական տարբերությունների տարածաշրջանն է, որում առանձնանում է ֆիզիկաաշխարհագրական երեք գոտի. հյուսիսային՝ բարձրլեռնային, միջին՝ գետհովտային-դաշտավայրային և հարավային՝ թերակղազային-սարահարթային։

   Տարածաշրջանի արևմտյան մասում՝ Թար անապատում, տարեկան տեղումների քանակը նույնիսկ բավարար չէ հողագործության համար, ուստի հոը ոռոգվում է, մինչդեռ Բենգալիայում, ընդհակառակը, տեղումների քանակը այնքան մեծ է, որ դրա հետևանքով մշտապես լինում են ջրհեղեղներ։

    Հարավային Ասիայի ընդերքի հարստություններից առանձնանում են քարածուխը, երկաթի և մանգանի, քրոմի, տիտանի հանքաքարերը։
Պատկեր:India 78.40398E 20.74980N.jpg|**ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՍԻԱՆ ՏԻԵԶԵՐՔԻՑ**
   Հարավային Ասայի մեծ մասում կլիման մերձհասարակածային մուսսոնային է՝ առատ տեղումներով։

Բնակչություն։ Բնակչության թվով խոշորագույն տարածաշրջանն է աշխարհում (1,6 մլրդ մարդ)։ Տարածաշրջանում կա երեք երկիր, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի ավելի քան 100 մլն բնակիչ։

Տարածաշրջանի քաղաքներում բնակվում է ամբողջ բնակչության 36%-ը։

**Հարավային Ասիայի մեջ մտնող պետությունները.**

* Պակիստան-Իսլամաբանդ
* Հնդկաստան-Դելի
* Նեպալ-Կատմանդու
* Բանգլադեշ-Դաքա
* Շրի Լանկա-Կոլոմբո
* Մալդիվներ-Մալե
* Բութան-Թհիմփհու

Կատեգորիա:Հարավային Ասիա
Կատեգորիա:Ասիայի տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Պետություններ
Ոստան Հայոց

**Ոստան Հայոց՝ (Ոստան)** գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում, «ոստան» բառը նշանակում է՝ «իշխանանիստ» կամ «թագավորանիստ», իր անունը, հավանաբար, ստացել է, որ գավառում են գտնվում Արտաշատ և Դվին քաղաքները, որոնք Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորությունների ժամանակաշրջանում եղել են Հայաստանի մայրաքաղաքներ։ Ոստանը գրավում էր Ազատ գետի միջին և ստորին հոսանքների հովիտը։ Ենթադրվում է, որ Ոստանի մեջ էր մտնում նաև Շարուրի դաշտը, որը տարածվում էր Արփա գետի ստորին հոսանքի շրջանում։

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Մասյացոտն

**Մասյացոտն** (գրաբար՝ **Ոտն Մասեաց**, թարգմանություն՝ *«Մասիսների ստորոտ»*)՝ գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում, իր անունն ստացել է համանուն լեռնագագաթների անունից։ Տարածվում էր Մեծ և Փոքր Մասիսների հրաբխային զանգվածների շրջանում, ծիտս լեռնային գավառ է, ունի սուր կլիմա։ Մասյացոտնի պատմական վայրերից նշանավոր է Ակոռի գյուղը, որտեղ Սասանյան Պարսկաստանի դեմ ծավալված երկրորդ ապստամբության ժամանակ (481-484 թթ.) Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ հայկական 400 հոգանոց զորագունդը ջախջախել է իրեն թվաքանակով մի քանի անգամ գերազանցող պարսկական զորքերին։
Հայկական մի փոքրիկ զորամաս 481 թվականին փայլուն հաղթանակ տարավ թշնամու մի քանի հազար զինվորներից բաղկացած խոշոր զորագնդի դեմ։ Հենց այդ կարևոր դեպքով էլ Ակոռի անշուք գյուղը նշանավորվեց հայ ժողովրդի պատմության մեջ։
Ակոռի գյուղը գտնվում է Մեծ Մասսի հյուսիսարևմտյան լանջին։ Նա հիմնովին կործանվեց 1840 թվականին Մասսի շրջանում տեղի ունեցած երկրաշարժի հետևանքով։ Ներկայումս նրա գտնված տեղից ոչ հեռու գոյություն ունի մի այլ գյուղ, որը ևս կոչվում է Ակոռի։ Պատմական Ակոռի գյուղը վերջինից տարբերելու համար ընդունված է կոչել Հին Ակոռի։

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Արշարունիք

**Արշարունիք**՝ գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում, հնում հայտնի էր նաև *Երասխաձոր* անունով։ Սկզբնապես պատկանում էր Արշակունիների արքունական տանը, սակայն հետագայում տրվում է Արշակունիների տան ճյուղերից մեկին՝ Կամսարական նախարարական տանը։ Ենթադրվում է, որ իր անունը ստացել է գավառի առաջին տիրակալ՝ Արշավիր Կամսարականի անունից։ Գավառը տարածվում էր Երասխ և Ախուրյան գետերի կազմած արևմտյան անկյունում։ Արշարունիքում էին գտնվում Կաղզվանի հայտնի աղահանքերը։

Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանում Հայաստանի բազմաթիվ այլ նախարարական տների հետ միասին աստիճանաբար իրենց քաղաքական ազդեցությունը կորցնում են և Կամսարականները։ VIII դարի վերջին Կամսարականները Շիրակի և Արշարունիքի իրենց կալվածքները դրամով վաճառում են Բագրատունիներին։ Արշարունիքն առանձնապես կարևոր դեր է խաղացել Բագրատունիների թագավորության շրջանում։

Գավառի առավել նշանավոր պատմական վայրերն են՝ Երվանդաշատ, Երվանդակերտ, Բագարան քաղաքները և Արտագերս ամրոցը։

Արաքսի վերին հոսանքի շրջանում դաշտ կոչվել է *Արշարունյաց դաշտ*։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Կենտրոնական Եվրոպա

thumb|300px|Կենտրոնական Եվրոպան
**Կենտրոնական Եվրոպան** աշխարհագրական առումով կազմված է հետևյալ երկրներից՝

* Ավստրիա
* Լիխտենշտայն
* Հունգարիա
* Գերմանիա
* Լեհաստան
* Սլովակիա
* Սլովենիա
* Խորվաթիա
* Չեխիա
* Շվեյցարիա
* Սերբիա (մասամբ)

Կատեգորիա:Եվրոպա
Կատեգորիա:Եվրոպայի տարածաշրջաններ
Կատեգորիա:Պատմական մարզեր
Աղվաններ

**Աղվաններ**, նախա-դաղստանական լեզվախմբի լեզգինյան ենթախմբի աղվաներենով խոսող ցեղեր, Աղվանք երկրի կամ «Աղվանից բուն աշխարհի» անդրածին բնակիչները։

Հելլենիստական դարաշրջանում աղվանական ցեղերն անցել են դասակարգային հասարակության։ Մ.թ.ա. I դարում ձևավորվել է աղվանական ստրկատիրական պետությունը։ Ըստ հույն պատմիչ Ստրաբոնի՝ գեղեցիկ ու բարձրահասակ աղվանները խիզախ պատերազմողներ էին, հիմնականում զբաղվում էին պարզունակ փոխանակային առևտրով։ Հեթանոս աղվանները պաշտել են լուսինը (գլխավոր աստված), արեգակը և այլն։ 370-ական թվականներին Ուռնայր թագավորի օրոք, աղվանները պաշտոնապես ճանաչել են քրիստոնեությունը։ Դաշնակցային և դրացիական դարավոր կապերի մեջ գտնվելով Մեծ Հայքի հետ՝ աղվանները խորապես կրել են նրա ազդեցությունը։ Մեսրոպ Մաշտոցը աղվան Բենիամինի հետ միասին ստեղծեց աղվանական այբուբենը։ Սելջուկ–թուրքերի և մոնղոլ–թաթարների տիրապետության ժամանակներում (XI-XIV դարեր), երբ Մերձկասպյան շրջանները վերածվեցին նորեկ քոչվորների ձմեռային արոտավայրերի, աղվանների մնացորդները ձուլվեցին Ատրպատականից դեպի հյուսիս շարժվող միջինասիական ծագմամբ օղուզա–թուրքմենական ցեղերին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* История древнего мира. т.3. Упадок древних обществ. М., Главная редакция восточной литературы, 1989. стр. 286—287
* Все о лезгинах и лезгинских народностях

Կատեգորիա:Աղվանք
Մետրոպոլիտեն (այլ կիրառումներ)

**Մետրոպոլիտեն** եզրը կարող է օգտագործվել հետևյալ նշանակությամբ՝

* Մետրոպոլիտեն - մետրո, քաղաքային արտափողոցային երկաթուղի ուղևորների զանգվածային շտապ փոխադրումների համար։
* Մետրոպոլիտեն թանգարան - Նյու Յորքում, ԱՄՆ-ի ամենահարուստ գեղարվեստական հավաքածուն։
* Մետրոպոլիտեն օպերա - Առաջատար օպերային թատրոն ԱՄՆ-ում՝ Նյու-Յորք քաղաքի Լինքոլնի կենտրոնում։
* Մետրոպոլիտենյան ստանդարտ տարածքներ - վիճակագրական հաշվառման համար ԱՄՆ-ում ընդունված տերիտորյալ միավոր։
Բագրևանդ

**Բագրևանդ**, , գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում, տարածվում էր Արածանիի վերնագավառում՝ Հայկական Պարի, Ծաղկանց և Դիադինի լեռների միջև։ Հնում Բագրևանդը գրավել է ավելի մեծ տարածք՝ նրա մեջ մտել է նաև Ծաղկոտն գավառը։

## Աշխարհագրական նկարագրություն
Բագրևանդի տարածքի մեծ մասը կազմում էր իր բերրիությամբ հայտնի Ալաշկերտի դաշտը։

## Պատմություն և անվան ստուգաբանություն
Ըստ վարկածներից մեկի, Բագրևանդը եղել է Բագրատունիների տոհմական գավառը, և Բագրևանդ ու Բագրատունի անունները կապ ունեն իրար հետ։ Գավառի պատմական նշանավոր վայրերն են՝ Վաղարշակերտ բերդը, Բագավան քաղաքը, Ձիրավի դաշտը։
Մինչև Թ դարը Բագրևանդը պատկանել է Մամիկոնյաններին, իսկ Թ–ԺԱ դարերում՝ մտել է Բագրատունյաց Հայոց թագավորության կազմի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ.1, էջ 536։

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Ծաղկոտն

**Ծաղկոտն** (Ծաղկեոտն, Ծաղկոոտն, Ծաղկուտն), գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում։ «Աշխարհացույց»-ում (VII դ.) հիշատակված է որպես Այրարատ նահանգի յոթերորդ գավառ։ Տարածվում էր Ծաղկանց լեռների շրջանում։ Պատկանում էր Գնունիների նախարարական տանը, հետագայում, անցնում է Արշակունիների արքունիքին։ Լեռնային զով կլիմա ունենալու պատճառով ծառայում էր որպես հայկական զորքերի ճամբարային կայանատեղի։ Ծաղկոտնի պատմական հիշարժան վայրերն են՝ Զարեհավան քաղաքը, Շահապիվան բնակավայրը, Անգղ բերդն ու գյուղաքաղաքը։ Ծաղկոտնի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին, փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում։

## Աշխարհագրական դիրք
Ծաղկոտնը հյուսիս-արևելքից սահմանակից էր Կոգովիտ, արևմուտքից՝ Բագրևանդ գավառներին, հարավից՝ Վասպուրական, հարավ-արևմուտքից՝ Տուրուբերան նահանգներին։ Տարածվում էր Արածանի գետի վերին ավազանում, Ծաղկանց (Ալադաղ) լեռների լանջերին, որտեղից սկիզբ է առնում Եփրատի ամենամեծ վտակը՝ Արածանին։ Ծաղկոտնի հարավային մասում ձգվում են Ծաղկանց, իսկ հյուսիսում՝ Դիադինի լեռները։

## Պատմություն
Ծաղկոտնում հայկական ցեղերը բնակվել են վաղ ժամանակներից։ Ենթադրվում է, որ ուրարտական շրջանում (մ.թ.ա. IX-VI դարեր) Ծաղկոտնը կոչվել է *Lusa*, որից մնացել է գավառի ուշ շրջանի իշխանական տոհմի ներկայացուցիչների «Ալուզ» անունը։ Արտաշեսյանների և Արշակունիների տիրապետության ժամանակ (մ.թ.ա. 189-մ.թ.428) Ծաղկոտնը հաճախ ենթարկվել է պարսիկների և հռոմեացիների հարձակումներին։ 368-369 թվականներին պարսից Շապուհ II ավերել է Զարեհավան քաղաքը և գերեվարել 13 000 ընտանիք, որից 5 000 հայ։ Ծաղկոտն սկզբում պատկանել է Գնունիների նախարարական տանը, հետո անցել է Արշակունիների արքունիքին։

Հայաստանի առաջին բաժանումով (387) Ծաղկոտն անցել է Պարսկաստանին, 591 թվականին՝ Բյուզանդիային, իսկ VII դարի 2-րդ կեսից՝ արաբներին։ X դարի 2-րդ կեսին Հայաստանի մեծ մասը, այդ թվում Ծաղկոտնը, անցավ Բագրատունիներին. XI դարի կեսին Ծաղկոտնը գրավել են սելջուկ-թուրքերը։ XII դարի սկզբին հայ-վրացական միացյալ զորքերը Զաքարե Զաքարյանի հրամանատարությամբ ազատագրել են Ծաղկոտնը։ 1236-1237 թվականներին Ծաղկոտնը գրավել են մոնղոլները, 1387 թվականին՝ Լենկթեմուրի զորքերը, XV դարում՝ ակ-կոյունլու և կարա-կոյունլու թուրքմեն ցեղերը, իսկ XV դարի սկզբին՝ օսմանյան թուրքերը։ XIX դ.-XX դ. սկզբին ռուսական զորքերը երեք անգամ՝ 1828 թ, 1877 թ, 1916 թ գրավել են Ծաղկոտնը։

## Մշակույթ
Ծաղկոտնը Հայաստանի մշակութային կենտրոններից էր։ Գավառի նշանավոր բնակավայրերից էր Զարեհավան քաղաքը, որտեղ, բացի հայերից, բնակվել են նաև հրեաներ (նրանց մ.թ.ա. I դարում գաղթեցրել էր Տիգրան Բ Մեծը)։ 450 թվականին Ծաղկոտնում ապստամբները կոտորել են պարսից մոգերին։ Ծաղկոտնում էին գտնվում Շահապիվան ավանը և վանքը, որի տեղադրությունը վերջնականապես չի ճշտված։ 443 թվականին (կամ 444 թ) Շահապիվանում գումարվել է ժողով, որը հաստատել է մի շարք կրոնական-եկեղեցական օրենքներ և կանոններ՝ հիմնականում ուղղված մծղնեական աղանդավորական շարժման դեմ։ Ծաղկոտնում հիշատակվում են նաև Անգղ բերդը և գյուղաքաղաքը։

Ծաղկոտն գավառում՝ այժմյան գյուղաքաղաքի շրջանում գտնվում է *Ավետյաց խաչ* վայր, բնույթն՝ անորոշ։

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Անուշավան Վարդանյան

**Անուշավան Հայրապետի Վարդանյան** (), հայ դրամատուրգ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1907 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Նախիջևանի Ցղնա գյուղում։ 1891 թվականին մեկնել է Թիֆլիս և աշխատել Մալյան-Սահակյան և Տեր-Ղազարյան մասնավոր արհեստանոցում, ապա Ադելխանովի և «Սոգոր» կոշիկի ֆաբրիկաներում։ 1919 թվականին փոխադրվել է Ղարաքիլիսա։ 1921-1929 թվականներին եղել է Երևանի կաշվի գործարանի կառավարիչը, 1933-1935 թվականներին՝ Դիլիջանի առողջարանի տնօրենը։ Հետագայում աշխատել է հեղինակային իրավունքների պաշտպանության վարչության պետ։

1912 թվականին Թիֆլիսում բեմադրվել է նրա «Գործադուլ» պիեսը։ 1908 թվականին գրել է «Անարխիստը», 1913 թվականին՝ «Ուրվականներ կամ Սունդուկենց Գաբոյի տանը» պիեսները։ Վերջինը նվիրված է Գաբրիել Սունդուկյանի հիշատակին։

Հետագայում գրել է «Բանդիտներ» (1925), «Նախօրյակին» (1926), «Ժողովը» (1926), «Դանել աղա» (1926), «Դիրքերում» (1931), «Ազնիվ քաղաքացիներ» (1930), «Ազդանշան» (1931), «Կարմիր պարտիզաններ» (1937), «Արաքսի ափին» (1940), «Հերոսներ», «Հայրենասերներ», «Հայրենիքի կարոտը», «Ճակատի և թիկունքի միասնությունը», «Կովկասի դարպասների մոտ» (1946) պիեսները։

Մահացել է Երևանում։

## Երկեր
* Անարխիստը, Թիֆլիս, 1908, 32 էջ։
* Ուրվականներ կամ Սունդուկենց Գաբոյի տանը, Թիֆլիս, 1916, 36 էջ։
* Բանդիտներ (պիես), Ղարաքիլիսա, 1924, 92 էջ։
* Գործադուլ կամ տգիտության զոհեր (դրամա), Երևան, Պետհրատ, 1924, 68 էջ։
* Դանիել աղա, Երևան, Պետհրատ, 1926, 36 էջ։
* Ժողովը, Երևան, Պետհրատ, 1926, 38 էջ։
* Նախօրյակին, Երևան, պետհրատ, 1926, 56 էջ։
* Բանդիտներ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 51 էջ։
* Գործադուլ կամ տգիտության զոհեր, Երևան, պետհրատ, 1928, 61 էջ։
* Ազդանշան (պիես), Երևան, Պետհրատ, 1931, 83 էջ։
* Դիրքերում (պիես), Երևան, Պետհրատ, 1931, 139 էջ։
* Դրամակիկական երկեր, Երևան, Պետհրատ, 1937, 394 էջ։
* Արաքսի ափին (պիես), Երևան, Պետհրատ, 1940, 105 էջ։
* Կովկասի դարպասների մոտ, Երևան, Հայպետհրատ, 1947, 60 էջ։
* Պիեսներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1949, 222 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգներ
Բասեն

**Բասեն**, նաև **Բասյանք** (Բասեանք), գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում, անունը ծագում է հնում գավառի տարածքում բնակվող բասյաններ ժողովրդի անվան հետ (հիշատակվում է հույն պատմիչների, մասնավորապես՝ Քսենոֆոնի կողմից Մ.թ.ա. 5–րդ դարում)։

Բասենը մեծագույն մասով լայնատարած հովիտ է 1750-ից 1800 մետր բարձրության վրա և աշխարհագրականորեն բաժանված է երկու գոտիների. Վերին կամ Փոքր և Ստորին կամ Ներքին Բասենի։ Վերին Բասենը ընդգրկում է Քարկապասարի լեռներից մինչև Մուրցի և Արաքսի գետախառնունքը տարածվող գոտին և հասնում է մինչև Վանանդ. անտառազուրկ է և կոչվում է նաև Անփայտ Բասեն։ Իսկ Ստորին Բասենը տարածված է մինչև Սողանլուի լեռները։ Ստորին Բասենի հյուսիսային մասը մայրիի անտառներով է ծածկված։ Տարածված է վայրի հոնին, խնձորենին, տանձենին և սալորենին։

Բասենը տարածվում էր Կարինից արևելք, Արաքսի ձախ կողմում, այժմյան Բասեն (Բասինլար) սանջակի տեղում։ Բասենը հարթավայրային է, երկրագործության համար ունի նպաստավոր հողակլիմայական պայմաններ։ 4-րդ դարում Բասենում իշխում էր Որդունի նախարարական տունը, որոնք Ապահունիք և Հարք գավառներում իշխող Մանավազյանների տան հետ ֆեոդալական կռիվներ մղելու պատճառով սրի են քաշվում Խոսրով Կոտակի հրամանով Վաչե Մամիկոնյան սպարապետի կողմից, իսկ նրանց կալվածքներն ամբողջությամբ տրվում են եկեղեցուն։ Բասենի հիշարժան վայրերից են՝ Որդորու և Դու բնակավայրերը, Վաղարշավան ավանը, Օկումի ավանը, Բողբերդը, Ավնիկ բերդը։ Նույն տարածքում է գտնվում Բասուտ գետը, որի անվանումը ծագում է այստեղից։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ
Խույթ

**Խույթ**, գրաբար՝ **Խոյթ** (արտասանվում է *Խույթ*), գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի կազմում, գտնվում է Սասունի արևելյան կողմում, Տարոն գավառից հարավ-արևելք, Սանասունք լեռան հարավային կողմում։ Խիստ լեռնային գավառ է, ցուրտ կլիմայով և աղքատ բնությամբ։

## Կլիմա
Ուներ մոտ 1190 կմ² տարածություն՝ շրջապատված անտառապատ լեռներով։ Կլիման բարեխառն է, մակերևույթը՝ հարթ։ Կենտրոնն էր համանուն բերդը։ Գավառի միջով հոսում է Բռնաշեն գետը։ Խույթը սահմանակից էր Սասուն գավառին, ուստի աղբյուրներում հաճախ այդ երկու տեղանունները գործածված են միևնույն նշանակությամբ։

## Պատմություն
4-րդ դարի երկրորդ կեսին միացվում է Տարոնի Մամիկոնյանների նախարարությանը, իսկ արաբական տիրապետության շրջանում և ավելի ուշ Սասունի հետ կազմում էր մեկ իշխանություն։ Խույթի հայությունը հայտնի էր օտար լուծի նկատմամբ իր ոչ հնազանդ վերաբերմունքով, Խույթից էր Հովնանը, որը 9-րդ դարի կեսերին Հայաստանում արաբական լծի դեմ ծավալված ապստամբության նշանավոր առաջնորդներից էր։

Խութեցիները հնուց հայտնի էին իրենց ազատասեր ու քաջակորով բնավորությամբ։ Նրանց կենցաղը, բարքերը, նիստուկացը նկարագրել է IX—X դդ. պատմագիր Թովմա Արծրունին՝ 851—852 թթ.-ի ժողովրդական ապստամբության առնչությամբ։ Այս ապստամբության ժամանակ Խույթի լեռնականները, Հովնան Խութեցու գլխավորությամբ, 851 թ.-ի գարնանամուտին, իջնելով լեռներից, ծանր պարտության են մատնել արաբական խալիֆայության զորքին, սպանել նրա զորապետ Յուսուփին։ Այդ դրվագը արտացոլվել է «Սասունցի Դավիթ» էպոսում։ Ապստամբությունը հիշատակում են նաև արաբ մատենագիրներ Բելազուրին և Թաբարին, Հայաստանի անկախության կորստից հետո էլ Խույթը պահպանել է իր կիսանկախ վիճակը։

1459—1460 թթ.-ին հակաթուրքական պայքարին մասնակցելու նպատակով Խույթից, որպես բանագնաց, Հռոմ է մեկնել (պապի հետ բանակցելու) Հեթումը։ 1514 թվականից հետո Խույթն ընկել է օսմանյան Թուրքիայի տիրապետության տակ։ Թուրքիայի կազմում Խույթը մտնում էր Բիթլիսի վիլայեթի մեջ՝ Բռնաշենի հետ կազմելով առանձին նահիե։

## Ճարտարապետական կոթողներ
Խույթում XV դարում հիշվում է Քեռգու գյուղաքաղաքը։ Այդտեղ էր գտնվում Սբ. Աղբյուրիկ (Աղբերկա) կամ Վանդիր վանքը, որը կառուցվել էր V—VI դդ.։ Վանքը եպիսկոպոսանիստ էր, ուր իր կյանքի վերջին տարիներին եղել է Գրիգոր Մագիստրոսը։ Գմբեթավոր էր, պարսպապատ և ծառայում էր որպես ամրոց։ X—XIII դդ. այն եղել է Սասունի իշխանների դամբարանը։

## Եղեռնի տարիներին
1915 թ.-ին Խույթն ուներ 19 հայաբնակ գյուղ։ Բնակչության մեծ մասը զոհվել է 1915 թ.-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ 1916 թ.-ի գարնանը ռուս կազակների մի զորամաս մտել է Խույթ և ազատել նրա մնացած բնակիչներին (որոնք եղեռնի ժամանակ թաքնվել էին լեռնածերպերում) և տեղափոխել Մուշ՝ ապահովելով նրանց սննդամթերքով։ 1917 թ.-ի վերջին Խույթի ողջ մնացած բնակիչներն անցել են Արևելյան Հայաստան և բնակություն հաստատել Աշտարակի ու Թալինի շրջանների գյուղերում։

Խույթի Կոռ գյուղում է ծնվել հայ նշանավոր փիլիսոփա, Գլաձորի համալսարանի հիմնադիր Ներսես Մշեցին (XIII—XIV դդ.)։

## Տես նաև
* Տուրուբերան
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ. Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»
* Պետոյան Վ., Սասնա ազգագրությունը, Ե., 1965

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տուրուբերանի գավառներ
Ապահունիք

**Ապահունիք** (նաև՝ *Աբագունիք*), գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի կազմում, Տարածվում էր Վանա լճի առափնյա շրջաններում։

## Աշխարհագրություն
Տարածվում էր Հարքից հյուսիս-արևելք՝ Արածանիի ափերին։

## Այլ անվանումներ
Ապահունիք գավառի հետ է նույնացվում Հնագույն Հայաստանում եղած *Աբագունիք* երկրամասը։ Բացի այդ, «Աբաենի» անունով այն հիշատակված է Ասորեստանի թագավոր Թիգլաթպալասար I-ի կողմից մ․ թ․ ա․ 1114 թվականին Նաիրիում նվաճված 23 երկրների շարքում, որը Գրիգոր Ղափանցյանը տեղադրում է հետագայի Մանազկերտի և Բագրևանդի միջև։

## Պատմություն
Տանուտիրական Հայքի դարաշրջանում, պատկանել է Հայկ Նահապետից սերած Ապահունիների իշխանական տանը։ Գավառի տարածքում էին գտնվում Մանավազկերտ քաղաքը և Ծումբ բերդը։

Գավառի նշանավոր պատմական վայրերից էր Թոնդուրակ (Թոնդրակա) բնակավայրը, որից իր անունն է ստացել 9-11-րդ դարերում Հայաստանում լայն տարածում ստացած թոնդրակյան աղանդավորական շարժումը։

## Տես նաև
* Տուրուբերան
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն», Թ.Խ. Հակոբյան, «Միտք», Երևան, 1981։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Ապահունիք
Կատեգորիա:Տուրուբերանի գավառներ
Արշակ Վարդանյան

**Արշակ Վարդանյան** (), հայ արձակագիր, մանկավարժ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1936 թվականից։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թիֆլիսում։ 1910 թվականին ավարտել է Ներսիսյան դպրոցը, հետագայում Զ. Փալիաշվիլու անվան կոնսերվատորիան։ Այնուհետև ուսուցչություն է արել տարբեր դպրոցներում։ Միաժամանակ գործուն մասնակցություն է ունեցել Վրաստանի գրողների միության հայկական սեկցիայի աշխատանքներին։ Մահացել է Թբիլիսիում։

## Ա. Վարդանյանի երկերի մատենագրություն
* Չեզոք գոտի, Երևան, Պետհրատ, 1934։
* Իմ ժամանակակիցները, Թբիլիսի, 1956։
* Պատմվածքներ և հուշեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 132 էջ։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:1892 ծնունդներ
Կատեգորիա:1958 մահեր
Կատեգորիա:Թբիլիսի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Բիբի Հեյբաթ մզկիթ

**Բիբի Հեյբաթը** () մզկիթ է Բաքվի ծովախորշում, որը կառուցել է XIII դարում Աբուլ-Ֆաթհ Ֆարուխզադ շիրվանշահը։ 1936 թվականին բոլշևիկներն ավերել էին մզկիթը, սակայն այն վերակառուցվել է 1999 թվականին։ Մզկիթը դարձել է որոշ հայտնի մարդկանց համար գերեզմանատուն։ Բիբի Հեյբաթ իր ժամանակներում այցելել են Ալեքսանդր Դյուման, Խուրշուդբանու Նաթավանը և Աբասղուլի Բաքիխանովը։ Տեղի բնակչությունն անցյալում անվանում էր սա «Ֆաթիմայի մզկիթ»։ Այդպես էր նաև նկարագրում 1840-ներում մզկիթը Ալեքսանդր Դյուման։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Շահլա Նուրուզադեհը Բիբի Հեյբաթի մասին  
* Հեյդար Ալիևի խոսքը 1998 թվականի հուլիսի 12-ի մզկիթի բացման ժամանակ 
* Բիբի Հեյբաթ մզկիթի պատկերներ 

Կատեգորիա:Բաքվի մզկիթներ
Կատեգորիա:Իրանական-կովկասյան ճարտարապետություն
Լևոն Տեր-Մելիքսեթյան

**Լևոն Ստեփանի Տեր-Մելիքսեթյան** (մականուն՝ **Բրսեի Լևոն**) (), հայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1887 թվականի Բաշգյառնի գյուղում (այժմ Գառնի)։ Սկզբնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի ծխական դպրոցում, այնուհետև ուսումը շարունակել է Էջմիածնի Գևորգյան Հայոց Հոգևոր ճեմարանում։ Անդամակցել է Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությանը։ 1909-1911 թվականններին Պարսկական հեղափոխության ժամանակ Նիկոլ Դումանի խմբում մասնակցել է Թավրիզի պաշտպանությանը։ Թավրիզից անցել է Սալմաստ, ապա Վան և հետո Բայազետ։ 1914 թվականին մասնակցել է Դրոյի կողմից կամավորական գումարտակ կազմակերպելու գործին, նրա կազմում հանդիսացել է վաշտի հրամանատար, հետագայում դարձել խմբապետ Յապոնի օգնականը, անցել Արևմտյան Հայաստան և կռվել մեր դարավոր թշնամու դեմ։ Ունենալով առաջադեմ հայացքներ, զբաղվել է հասարակական քաղաքական գործունեությամբ, եղել է գլավա, հեծյալ հարյուրակի հրամանատար (հարյուրապետ)։ Որպես հեծյալ զորախմբի հրամանատար տարբեր տարիների մարտնչել է թուրքերի դեմ, մասնակցել 1916-1917 թվականների հայերի ինքնապաշտպանական գործողություններին, 1918 թվականի Բաշ-Ապարանի ճակատամարտին։ Լինելով ազգային ազատագրական պայքարի նվիրյալ՝ աչքի է ընկել առանձնահատուկ խիզախությամբ։ Ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Հայրենիքի Փրկության Կոմիտեի ստեղծմանը, 1921 թվականի Փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբությանը։ 1921 թվականի փետրվարի 18-ին նա իր հարյուրակով հարձակվել Երևանի բերդի վրա և ազատել զինակիցներին։ Ապստամբության պարտությունից հետո նահանջել է Զանգեզուր, այնուհետև անցել Իրան, որտեղ նրան ձերբակալում են։ 1922 թվականին փախչում է բանտից, վերադառնում Հայաստան։ 1922 թվականի օգոստոսի 24-ին Հայաստանի ՉԿ-ի կոլեգիայի կողմից, հակասովետական գործունեություն ծավալելու համար, ազատազրկվել է հինգ տարով և ուղարկվել համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ անցկացրել է երեք տարի։ Հետագայում՝ ԳՔՎ (*ГПУ*)-ի կողմից 1930 թվականին ձերբակալվել է և բանտարկվել Մետեխի բանտում, որը սովետական ժամանակաշրջանում ծառայել է որպես քաղաքական բանտ։ ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ եռյակի 1937 թվականի դեկտեմբերի 28-ի որոշմամբ, որպես «ընդհատակյա հակահեղափոխական դաշնակցական կազմակերպության անդամ», դատապարտվել է բարձրագույն պատժի՝ գնդակահարության։ Կնոջը՝ Արփենիկ Մելիքսեթյանին, իր երեխաների՝ Հերիքնազի, Մաքսիմի, Հռիփսիկի, Կալիպսեի հետ միասին ԽՍՀՄ ՊԱՄ-ին կից հատուկ խորհրդակցության 1949 թվականի նոյեմբերի 30-ի որոշմամբ, որպես դաշնակի ընտանիքի անդամների, արտաքսել են Ալթայի երկրամաս։

Վրեժ լուծելու և մեր պապերի նվիրական երկրին տեր դառնալու մղումով Լևոն  Տեր-Մելիքսեթյանը  իր  կյանքը  նվիրել  է հայրենիքի  ազատագրական պայքարին,  որը  լի  է  եղել  հերոսական  դրվագներով, բայց  և  անմոռանալի  ու խիստ  ցավալի  դեպքերով։ Ափսոսանքով  պետք  է  նշել,  որ նրա  հայրենանվեր գործը  անհրաժեշտ  ուշադրության  չի  արժանացել մեր  տարեգիրների  կողմից։

Կատեգորիա:1887 ծնունդներ
Կատեգորիա:1937 մահեր
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 28 մահեր
Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում
Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր
Կուրտինա

[մինի|[Ֆրանսիական Մոնրեալ ամրոցի կորտինան]]
**Կուրտինա**, բերդի կամ քաղաքի երկու աշտարակի (բաստիոնի) միջև ընկած պաշտպանական պատը։ Պաշարումների ժամանակ պարիսպների հենց այս հատվածն է փորձվել ճեղքել։

## Անտիկ դարաշրջան
Անտիկ դարաշրջանում կառուցված կուրտինաների մասին կան տեղեկություններ հին եգիպտական և ասորեստանյան արձանագրություններում։ Պահպանվել են նաև որոշների ավերակները։

## Միջնադար
Միջնադարյան առավել հին նմուշների կուրտինաների ունեին բավական մեծ բարձրություն և ունեին խրամատ իրենց դիմացը։ Սակայն հետագայում, բաստիոնային պաշտպանական համակարգի ձևավորմամբ, կուրտինաների բարձրությունը նվազեց։

## Տես նաև
* Ֆորտիֆիկացիա

## Գրականություն
*
*
*
* Horst W. Böhme, Reinhard Friedrich, Barbara Schock-Werner (Hrsg.)։ *Wörterbuch der Burgen, Schlösser und Festungen.* Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-010547-1.
* Hartwig Neumann: *Festungsbau - Kunst und -Technik.* Bechtermünz, Augsburg 2000, ISBN 3-8289-0395-9.

Կատեգորիա:Ամրաշինական կառույցներ
Կատեգորիա:Պաշտպանական կառույցներ
Ողական

**Ողական**, ամրոց Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Տարոն գավառում, ի սկզբանե Սլկունի նախարարական և քրմական տոհմի, այնուհետև Մամիկոնյան նախարարական տան ոստանը։ Գտնվել է Արածանի գետի ձախ ափի բարձրադիր բլրի վրա, այն մասում, որտեղ գետը մտնում է Մշո դաշտը։ Ներկայիս անվանումը՝ Մերջիմեք-քալե։ Աշխարհագրական կոորդինատները՝ 38°57'30.53"N, 41°31'24.46"E։

Հիմնադրման ժամկետն անհայտ է։ Առաջինը հիշատակվել է հույն աշխարհագիր Ստրաբոնը՝ Օլանե ձևով։ Մինչև 320-ական թվականները եղել է Սլկունի տոհմի իշխանանիստ կենտրոնը։ Տրդատ Բ Մեծի դեմ Սլկունյաց Սլուկ իշխանի ապստամբությունից և նրա սպանությունից հետո Տրդատի հրամանով Ողականը տրվել է Մամիկոնյան նախարարական տոհմին՝ որպես ժառանգական սեփականություն՝ դառնալով նրանց կենտրոնատեղին։ Պապ թագավորի գահակալման տարիներին (369-374) Ողականը պատականել է Տարոնի իշխան Մուշեղ Մամիկոնյանին։ Վերջինս Ողական հրավիրելով Հայր Մարդպետին՝ նրան նետել է զնդան, այնուհետև՝ մահապատժի ենթարկել։ Արաբական նվաճումների ժամանակ Գագիկ Արծրունին Ողականում մեկ տարի դիմադրել է բերդը պաշարած արաբներին։ Ողականի մասին աղբյուրներում այլ տեղեկություններ չեն հանդիպում։

Կատեգորիա:4-րդ դարի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Բերդեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մուշի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Տարոն
Կատեգորիա:Տուրուբերանի բնակավայրեր
Ռշտունիք

**Ռշտունիք**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Տարածվում էր Վանա լճի հարավային առափնյա շրջանում, նրա մեջ էին մտնում նաև Աղթամար ու Առտեր կղզիները։

## Պատմություն
Ենթադրվում է, որ Ռշտունիք անունը Ուրարտու (Ուրաշտու) անվան հայկական ձևերից մեկն է։ Մինչև 8-րդ դարը պատկանում էր Ռշտունի նախարարական տներին, իսկ 9-րդ դարում անցնում է Արծրունիներին։ Ռշտունիքի պատմական վայրերից ուշադրության են արժանի Ոստան ավանը, Նարեկա վանքը, Աղթամարը, Մանակերտ բերդը։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Տոսպ

մինի|աջից|275px|Տոսպ
**Տոսպ**, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Տարածվում էր Վան քաղաքի շրջակայքում՝ համապատասխանելով ուրարտական Բիայնա երկրի կենտրոնական շրջանին։

## Պատմություն
Ուներ արգավանդ հողեր, որոնք ոռոգվում էին Վանի թագավոր Մենուա Ա-ի կողմից կառուցված ջրանցքով (հայկական ավանդությունները ջրանցքի կառուցումը վերագրում են Շամիրամին)։ Գավառի պատմական վայրերից են՝ Վան քաղաքը, Առեստ ավանը, Վարագավանքը։

Տոսպ անունն առաջացել է ուրարտական Տուշպա մայրաքաղաքի անունից։ Տոսպը տարածվում էր Վանա լճի Հարավ-արևելյան առափնյա շրջաններում։ Նա պարզապես իր մեջ ընդգրկում էր Վան քաղաքի շրջակայքը, որը հնագույն շրջանում հանդիսանում էր ուրարտական Բիայնա երկրի կենտրոնական մասը։

## Տես նաև
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վասպուրականի գավառներ
Հայիթիի երկրաշարժ (2010)

**Հայիթիի 2010 երկրաշարժ, **տեղի է ունեցել 2010 թ. հունվարի 12-ին, տեղական ժամանակով ժամը 16։53-ին, Հայիթիի մայրաքաղաք Պորտ-օ-Պրենսից ոչ շատ հեռու։ Երկրաշարժի էպիկենտրոնը գտնվում էր մայրաքաղաքից արևմուտք, 25 կմ հեռավորության վրա, Լեոգան կոչվող փոքրիկ քաղաքի մոտ։

## Ցնցումները
Երկրաշարժի մագնիտուդը (ուժգնությունը) 7 բալ էր։ Դրան հետևեցին բազմաթիվ աֆտերշոկներ, ընդհանուր քանակով՝ առնվազն 52 (4,5 բալ կամ ավելի)՝ հունվարի 24-ի դրությամբ։

## Հետևանք
Զոհվել է 316.000 մարդ, վիրավորվել է 311.000 մարդ, անհայտ կորել է 870 մարդ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկրաշարժեր
Կատեգորիա:Հայիթի
Սարգիս Սարյան (գրականագետ)

**Սարգիս Սարյան** (*Սարգիս (Սարիկ) Մարտիրոսի Սարյան*, (), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1956 թվականից։ ԽՄԿԿ անդամ 1954 թվականից։

Գեղանկարիչ Մարտիրոս Սարյանի որդին է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Նոր Նախիջևան քաղաքում։ 1939 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1945-1947 թվականներին սովորել է ԽՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ 1950 թվականին «Վերածննդի դարաշրջանի իտալական նովելի զարգացման նոր աստիճանը Մ. Բանդելլոյի ստեղծագործություններում» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1951-1962 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող։ Կազմել է «Չարենցը գրականության մասին» ժողովածուն (Երևան, 1957)։

Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Հետպատերազմյան սովետահայ գրականությունը» (Երևան, 1956) և «Սովետահայ գրականությունը» (Երևան, 1964) գրքերը։ Մահացել է Երևանում 1962 թվականին՝ Երևան-Սևան մայրուղու վրա տեղի ունեցած ավտովթարից։

2017 թվականին Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանում կազմակերպվել է Սարգիս Սարյանի 100-ամյակին նվիրված ժամանակավոր ցուցադրություն։

## Ս. Սարյանի երկերի մատենագրություն
* Հետպատերազմյան սովետահայ գրականությունը խաղաղության համար մղվող պայքարում, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1954, 103 էջ։
* Սովետահայ արդի պատմվածքը, Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ, 1959, 128 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Կատեգորիա:1917 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 մահեր
Կատեգորիա:Բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը (ֆիլմ)

**Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը**, Ակսել Բակունցի «Միրհավ» պատմվածքի հիման վրա նկարահանված ֆիլմ։

## Սյուժե
Գեղջուկ սիրահարներ Դիլանի և Սոնայի ողբերգական սիրո պատմությունն է։ Սոնային ամուսնացնում են համագյուղացի հարուստ տղայի հետ, որին նա չի սիրում։ Ֆիլմի սցենարի հեղինակը Հրանտ Մաթևոսյանն է։

## Դերերում
* Սվետլանա Ցխովրեբովա - *Սոնա*
* Հակոբ Ազիզյան - *Դիլան*
* Սոս Սարգսյան
* Գուժ Մանուկյան
* Կ. Կարապետյան - *երեխա*
* Սարգիս Գրիգորյան - *երեխա*
* Գալյա Նովենց- *Սոնայի մայրը*
* Սոֆիկ Սարգսյան

## Դրվագներում
* Մարգո Մուրադյան, Մ. Մկրտումյան, Վերջալույս Միրիջանյան, Ռ. Միսկարյան, Հ. Հայրապետյան

## Ստեղծագործական խումբ
* ռեժիսոր - Յուրի Երզնկյան, Էռնեստ Մարտիրոսյան
* ռեժիսորի ասիստենտներ - Լ. Երզնկյան, Վ. Սակկիլարի, Ա. Թադևոսյան, Ժ. Հովսեփյան
* օպերատոր - Ռուդոլֆ Վաթինյան
* օպերատորի ասիստենտներ - Հ. Հովհաննիսյան, Շ. Վարդանյան
* զգեստերի նկարիչ - Գ. Մանուկյան
* նկարիչ-դիմահարդար - Խ. Զահալյան
* նկարիչներ - Մինաս Ավետիսյան, Վ. Վարդանյան
* հնչյունային օպերատոր - Յուրի Սայադյան
* մոնտաժ - Ի. Միքայելյան, Ս. Վաթինյան
* տնօրեն - Գ. Կարապետյան

## Համակցական նկարահանումներ
* օպերատոր - Ս. Մարտիրոսյան
* նկարիչ - Հ. Հովհաննիսյան
* պրեմիերան՝ դեկտեմբերի 20 1975 թ

## Արտաքին հղումներ
* «Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը» ֆիլմի մասին Հայկական Կինո կայքում 
* Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը յություբում

Կատեգորիա:1975 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Հայֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Էռնեստ Մարտիրոսյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հայկական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Յուրի Երզնկյանի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմերի երաժշտություն ըստ Տիգրան Մանսուրյանի
Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)

**Մետրոպոլիտեն թանգարան** (), Նյու Յորքում, ԱՄՆ-ի ամենահարուստ գեղարվեստական հավաքածուն։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է 1870 թվականին, բացվել՝ 1872 թվականին։ Գտնվում է Նյու Յորքի Կենտրոնական զբոսայգում, մասնաճյուղը՝ Ֆորտ-Թրայոն զբոսայգում։ Թանգարանի հավաքածուն հիմնականում ստեղծվել է թանգարանին նվիրաբերված մասնավոր հավաքածուներից։ Այժմ թանգարանի ֆոնդերի քանակը անցնում է 3 մլնը, իսկ ցուցասրահների ընդհանուր մակերեսը 130.000 մ² է։ Բացի մշտական ցուցադրության սրահներից թանգարանում առկա են նաև ժամանակավոր ցուցադրություններ՝ փոփոխվող ցուցահանդեսներով։ Տարեկան Մետրոպոլիտեն է այցելում 5 միլիոն մարդ։

Մետրոպոլիտեն թանգարանում պարբերաբար հրատարակվում են «The Metropolitan Museum of Art Bulletin»-ը և «Calender of Events»-ը։

2014-2015 թթ. Հայաստանի պատմության թանգարանը մասնակցել է «Մետրոպոլիտեն» թանգարանում բացված «Ասորեստանից մինչև Իբերիա. մայրցամաքների քառուղիներով դասական դարաշրջանի արշալույսին» միջազգային ցուցահանդեսին, որտեղ ներկայացված են եղել 300 նմուշ։ Հայաստանի պատմության թանգարանը ցուցահանդեսին ներկայացրել է արժեքավոր վկայության առանձնահատուկ կարևորություն ունեցող ուրարտական արվեստի ինը բացառիկ նմուշ։
մինի|300px|Մետրոպոլիտեն թանգարանի շենքը

## Թանգարանի բաժիններ
Ներկայումս գործող բաժինները.
* *Ամերիկյան դեկորատիվ արվեստ*
* *Ամերիկյան գեղանկարչություն և քանդակագործություն*
* *Հին Միջին արևելքի արվեստ*
* *Զենք ու զրահի*
* *Աֆրիկայի, Օվկիանիայի և Ամերիկայի բնիկների արվեստ*
* *Ասիական արվեստ*
* *Միջնադարի պատկերասրահ (The Cloisters)*
* *Հագուստ*
* *Գծանկար և լիտոգրաֆիա*
* *Հին Եգիպտոսի արվեստ*
* *Եվրոպական գեղանկար*
* *Եվրոպական քանդակ և դեկորատիվ արվեստ*
* *Հին Հունաստանի և Հռոմի արվեստ*
* *Իսլամի արվեստ*
* *Ռոբերտ Լեմանի հավաքածու*
* *Գրադարաններ*
* *Միջնադարի արվեստ*
* *Ժամանակակից արվեստ*
* *Երաժշտական գործիքներ*
* *Լուսանկարչություն*

## Պատկերասրահի հավաքածուից

Պատկեր:Claude Monet - 1867 - Garden at Sainte-Adresse.jpg|Կլոդ Մոնե «Սանդղավանդ Սենտ-Ադրեսում»
Պատկեր:Georges de La Tour 016.jpg|Ժորժ Լատուր «Գուշակուհի»
Պատկեր:George Caleb Bingham 001.jpg|Ջորջ Բինհեմ «Մորթեղենի վաճառականներ»
Պատկեր:The Great Wave off Kanagawa.jpg|Հոկուսայի «Մեծ ալիք Կոնագավայում»
Claude Monet - 1867 - Garden at Sainte-Adresse.jpg|Պատշգամբ Սենտ-Ադրեսում
Պատկեր:El Greco View of Toledo.jpg|Էլ Գրեկո «Տեսարան տոլեդոյից»
Պատկեր:Perseus Metropolitan.jpg|ՊերսևսԱնտոնիո Կանովա.
Պատկեր:Paris_(myth).jpg|Պարիս


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մետրոպոլիտեն թանգարանի կայքը

Կատեգորիա:1870 հիմնադրումներ Նյու Յորք նահանգում
Կատեգորիա:1870 հիմնադրված թանգարաններ
Կատեգորիա:Երաժշտական գործիքների թանգարաններ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի թանգարաններ
Կատեգորիա:Նյու Յորքի թանգարաններ
Մետրոպոլիտենյան ստանդարտ տարածքներ (ԱՄՆ)

thumb|300px|Կարմիրով ընդգծված են թեմական ստանդարտ տարածքները
**Մետրոպոլիտենյան ստանդարտ տարածքներ** (), վիճակագրական հաշվառման համար ԱՄՆ-ում ընդունված տարածքային միավոր, որի կազմի մեջ մտնում է մեկ կամ մի քանի կոմսություն՝ անկախ դրանց նահանգային պատկանելիությունից, եթե դրանցից թեկուզ մեկում կա ավելի քան հարյուր հազար բնակիչ ունեցող քաղաք, իսկ մյուս բնակավայրերն էլ այդ քաղաք միջուկի հետ ունեն սոցիալական և տնտեսական սերտ կապեր։ ԱՄՆ-ի բնակչության ավելի քան 2/3-ը բնակվում է մետրոպոլիտենյան ստանդարտ տարածքներում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1949 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի բնակչություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի մերձքաղաքային շրջաններ
Նփրկերտ

**Նփրկերտ** (**Նփռետ**), գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Տարածվում էր Քաղրիդ գետի միջին և ստորին հոսանքի վրա ընկած շրջաններում։ Հարավում, հավանաբար, ընդգրկել էր Տիգրիս գետից հարավ ընկած որոշ շրջաններ։ Նփրկերտը տաք և չոր կլիմայով, անտառազուրկ, հարթավայրային գավառ է։ Հյուսիսային մասն ունի լեռնային ռելիեֆ՝ ձգվում են Իլիջայի ոչ բարձր լեռները։ Նփրկերիտի պատմական վայրերից են՝ Տիգրանակերտ քաղաքը Թուխ գետակը և Կլեսուր լեռնանցքը։

## Պատմություն
Գավառը կարևոր նշանակություն է ունեցել Տիգրան Բ Մեծի օրոք (մ.թ.ա. առաջին դար), երբ այնտեղ հիմնադրվում է Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը։ 896 թվականին Թուխ գետի ափին, Կղեսուր լեռնանցքի ամրությունների մոտ տեղի է ունեցել ճակատամարտ հայկական և Հյուսիսային Միջագետքի ամիրայի զորքերի միջև։ Տասնվեցերորդ դարից Նփրկերտը մտնում է Դիարբեքրի վիլայեթի մեջ՝ կազմելով առանձին (Միաֆարկինի) սանջակ։ Հետագայում այն համապատասխանում էր Բշերիկի (Սիլվանի) գավառին։

## Տես նաև
* Աղձնիք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Դարանաղի

**Դարանաղի**, գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհում։ Համապատասխանում է ուշ ժամանակների Կամախին (Քեմախ)։ Հայտնի էր իր արգավանդ հողերով և հանքային ջրերով։

## Անվանում
Գավառը պատմության մեջ հիշատակվում է տարբեր անվանումներով՝ *Աղյաց գավառ, Դարալիստե, Դարանա, Դարանալիս, Դարանաղ, Դարանաղե, Դարանաղիկ, Դարանաղիք, Դարանաղյաց աշխարհ, Դարանաղյաց գավառ, Դարանաղյաց երկիր, Դարանաղյաք, Դարանիսա, Դարյաց գավառ*։

Լատիներեն աղբյուրներում նույնացված է Անալիբլայի հետ, որը համարվում է 7-րդ դարի «Աշխարհացույց»-ի Աղյուն կամ Առյուծ գավառը։ Հարուստ էր աղահանքներով, որի պատճառով էլ նրա անունը սովորաբար կապում են աղի հետ։

## Աշխարհագրություն
Տարածվում էր Արևմտյան Եփրատի հովտում։ Հնում մտնում էր Ստրաբոնի հիշատակած Ակիլեսենեի (հետագայում՝ Եկեղեցյաց գավառ) կազմի մեջ։

Իր տարածքով համապատասխանում է այժմյան Թուրքիայի Կամախի շրջանին, գտնվում էր Երզնկայից հարավ-արևմուտք։ Հրաբխային սարահարթ է, ունի սառնորակ աղբյուրներ, հարուստ է հանքային ջրերով։ Պատմաաշխարհագրական վայրերից նշանավոր են Թորդան գյուղը և Անի ամրոցը։

Գավառի կենտրոնը Անի ավանն էր՝ Արևմտյան Եփրատի առ ափին, որի մոտ էր գտնվում Կամախը՝ նույն գետի ձախ ափին։ Մյուս պատմական վայրերից են Սեպուհ լեռը, Մանյա այրքը և Թորդան ավանը։

## Պատմություն
Հայ պատմագիրներից Դարանաղիի գավառը առաջին անգամ հիշատակում է Փավստոս Բուզանդը, ով այդ Եկեղեցյաց գավառները համարել է Լուսավորչի տոհմի սեփականությունը։

Հեթանոսության շրջանում Դարանաղի գավառը կրոնական մեծ կենտրոն էր․ այստեղ էին գտնվում (Անի ամրոցում) Արամազդ աստծո մեհյանը, Արշակունի թագավորների պանթեոնը։ Ըստ Փավստոս Բյուզանդի, 4-րդ դարի 2-րդ կեսին՝ 360 թվականին, երբ Սասանյան Շապուհ II արքայի զորքերն ավերել են Արշակունյաց դամբարանը, նրանք միայն չեն կարողացել քանդել Սանատրուկի շիրիմը Դարանաղյաց Անի բերդում՝ Արշակունիների հանգստարանում, որը «հսկայաշեն, հաստապինդ և ճարտարագործ կառուցվածք էր»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարձր Հայքի գավառներ
GCC

**GNU Compiler Collection**-ը (**GCC**) GNU Project-ի կողմից ստեղծված կոմպիլյատորների համակարգ է, որն ապահովում է տարբեր ծրագրավորման լեզուներ։ GCC-ն GNU-ի գործիքների բազմության հիմնական բաղադրիչներից է։ Բացի GNU օպերացիոն համակարգի պաշտոնական կոմպիլյատոր լինելուց, GCC-ն նաև հարմարեցված է որպես ստանդարտ կոմպիլյատոր շատ այլ ժամանակակից Unix-անման օպերացիոն համակարգերի կողմից, ինչպիսիք են՝ Linux-ը, BSD ընտանիքը և macOS-ը։ GCC-ն ներդրվել է շատ պրոցեսորների ճարտարապետությունների մեջ, և լայնորեն օգտագործվել է կոմերցիոն և արտոնագրված ծրագրային գործիքների մեջ։ GCC-ն նաև առկա է ներդրված պլատֆորմների մեծամասնությունում, ինչպիսիք են՝ Symbian-ը, AMCC-ն և Freescale Power Architecture-ի վրա հիմնված միկրոսխեմաները։

Իրականում GNU C Compiler անվանումն առաջացել է սկզբում միայն C ծրագրավորման լեզվի հետ կապ ունենալու պատճառով։ GCC 1.0-ն ստեղծվել է 1987 թվականին և կոմպիլյատորը ընդլայնվել է ապահովելու համար նաև C++ լեզուն։ Ավելի ուշ այն ընդլայնվել է Fortran, Pascal, Objective-C, Java, Ada և այլ ծրագրավորման լեզուներ ապահովելու համար։

Free Software Foundation-ը (FSF) տարածում է GCC-ն GNU General Public License (GNU GPL) արտոնագրով։ GCC-ն համարվում է անվճար ծրագրային ապահովման լավ օրինակ։

## Արտաքին հղումներ
* GCC homepage

Կատեգորիա:Ծրագրավորման գործիքներ
Կատեգորիա:Կազմարկիչներ
Binutils

**GNU Binary Utilities**-ը (անգլ. **binutils**) օբյեկտային ֆայլերի և արխիվների հետ աշխատելու համար նախատեսված ծրագրային գործիքների փաթեթ է։ Ընթացիկ տարբերակները գրվել են Cygnus Solutions-ի ծրագրավորողների կողմից՝ օգտագործելով Binary File Descriptor library (libbfd), ն։ Որպես կանոն դրանք օգտագործվում են GNU Compiler Collection-ի, make-ի և GDB-ի հետ միասին։
Սկզբում փաթեթը բաղկացած էր միայն երկրորդական ծրագրային գործիքներից, սակայն հետագայում ներառվել են նաև GNU Assembler (GAS), ը և GNU Linker (GLD), ը։
binutils-ի ծրագրերի մեծ մասը բավականին պարզ է։ Բարդությունների մեծ մասը պարփակված է Binary File Descriptor library և libopcodes գրադարանների մեջ։

## Արտաքին հղումներ
* GNU Binutils homepage

Կատեգորիա:Ծրագրավորման գործիքներ
Երխեթք

**Երխեթք** (Սերխեթք), գրաբար՝ **Երխէթք**, գավառ Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի կազմում։ Տարածվում էր Բիթլիս գետի ստորին հոսանքի շրջանում՝ Աղձն գավառից անմիջապես արևելք։ Գտնվում էր Աղձնիքի դաշտային մասում։ Իր տարածությամբ Սերխեթքը Նփրկերտից և Արզնից անհամեմատ փոքր է։ Սղերթն այժմ էլ գոյություն ունի որպես բնակավայր և գտնվում է Արևելյան ու Արևմտյան Տիգրիսի միախառնման տեղից ոչ հեռու՝ Բիթլիս գետի ստորին հոսանքի շրջանում։ Հազվադեպ է հիշատակվում պատմագիրների և աշխարհագիրների կողմից։ Գավառի հիշատակելի բնակավայրերից է Սղերթ (Սերխեթ) բնակավայրը, որը հնում ճանապարհային կայան էր հանդիսանում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Թ.Խ. Հակոբյան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Երևան։ «Միտք»։

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

Կատեգորիա:Աղձնիքի գավառներ
Հարգ

մինի
**Հարգ**, ազնիվ մետաղների, ոսկու, արծաթի, պլատինի կամ պալադիումի քանակական պարունակությունը լիգատուրային համաձուլվածքներում, որից պատրաստում են ոսկերչական իրեր, ատամի պրոթեզներ, դրամներ, մեդալներ և այլն։

## Կիրառում
Հարգը երաշխավորում է պետությունը, որի համար իրերն անպատճառ ենթարկվում են հարգային ստուգման (նմուշարկում, անալիզ), և նրանց վրա դրվում է հարգադրոշմներ։ Պետական հարգային հսկողություն ունեցող երկրներում ազնիվ մետաղներից պատրաստված իրերի առևտուրն առանց հարկադրոշմների արգելված է, իսկ հարկադրոշմի կեղծումը հետապնդվում է օրենքով։ Մի շարք երկրներում՝ (ԱՄՆ, Ավստրալիա, Բելգիա, Գերմանիա, Դանիա, Իտալիա, Շվեյցարիա, Շվեդիա) հարկային հսկողությունը պարտադիր չէ կամ թույլ է իրականացվում։

## Մետրական համակարգ
Բազմաթիվ երկրներում ընդունված է հարգի նշանակման մետրական համակարգ։ Ըստ այդ համակարգի հարգը հավասար է լիգատուրային համաձուլվածքի 1000 մասերում (ըստ զանգվածի) ազնիվ մետաղի մասերի թվին։ Հայաստանում այն կիիրառվում է սկսած խորհրդային տարիներից՝ 1927 թվականի նոյեմբերի 15-ից։

Առավել տարածված հարգեր՝
* ոսկի&nbsp; - 375, 500, 583, 585, 750, 958, 996, 999,9 (օգտագործվում է տիեզերական արդյունաբերությունում)
* արծաթ&nbsp; - 750, 800, 875, 916, 925, 960
* պլատին&nbsp; - 950
* պալադիում&nbsp; - 500, 850

## Կարատային համակարգ
ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում և Շվեյցարիայում ընդունված է հարգի կարատային համակարգ, որը համապատասխանում է մետրականին 24 պայմանական միավորների՝ կարատների։

## Համակարգերի հարաբերությունը
*999 → համարժեքն է 24 կարատ, առավելապես հայտնի է որպես «երեք ինը»,
*916 → համարժեքն է 22 կարատի,
*833 → համարժեքն է 20 կարատի,
*750 → համարժեքն է 18 կարատի,
*625 → համարժեքն է 15 կարատի,
*585 → համարժեքն է 14 կարատի,
*417 → համարժեքն է 10 կարատի,
*375 → համարժեքն է 9 կարատի,
*333 → համարժեքն է 8 կարատի, 1884 թվականից հետո մինիմալ հարգը Գերմանիայում։

Կատեգորիա:Մետալուրգիա
Կատեգորիա:Չափման միավորներ
Կատեգորիա:Ոսկի
Որսիրանք

**Որսիրանք**, գավառ Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Ընկած էր Տիգրիս գետի ձախակողմյան վտակ՝ Մեծ Զաբի Որսիրանց (այժմ՝ Գավառ կամ Նեհիլ) վտակի հովտում։ Գավառի տարածքում էին գտնվում Թվայ գյուղը և Արյան լիճը։ Սրանց մոտ Վասպուրականի զորքերը 852 թվականին մեծ դիմադրություն են ցույց տվել Բուղայի բանակին, որը Խալիֆայության կողմից ուղարկված էր՝ Հայաստանում, Վրաստանում և Աղվանքում ծավալված ժողովրդա-ազատագրական ապստամբությունները ճնշելու։

## Պատմություն
Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումից հետո Որսիրանքը Կորճայքի հետ անցավ Սասանյան Պարսկաստանին։ Յոթերորդից իններորդ դարերում մտել է արաբական Ջազիրա կուսակալության մեջ։ Իններորդ դարում Արծրունիները այն ազատագրել են նվաճողներից և միացրել իրենց տիրույթներին։ Տասնմեկերորդ դարի կեսից դարձյալ անցել է օտար նվաճողների ձեռքը։ Օսմանյան տիրապետության հաստատումից հետո կազմել է Վանի փաշայության Հեքյարի սանջակի Գավառ Նահիեն։

## Աղբյուրներ
Երեմյան Ս., Հայաստանն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Երևան,1963

## Տես նաև
* Կորճայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կորճայքի գավառներ
Փոքր Աղբակ

**Փոքր Աղբակ**, գավառ Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգի կազմում։

## Աշխարհագրություն
Արևելքից հարևան էր Վասպուրականի Մեծ Աղբակ գավառին։ Գավառը հայտնի է իր Ջլմար և Սրինգ բերդերով։ Այստեղ փռված է *Երեցի ձոր* ձոր, ըստ ավանդության՝ Բարդուղիմեոս առաքյալն այստեղ քար է դարձրել մի ոմն երեցի։

## Տես նաև
* Կորճայք
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանում

## Արտաքին հղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կորճայքի գավառներ