Պանչատանտրա

[thumb|right|մինի|[Նապաստակներ|Նապաստակը, փղերի արքան և լուսնի արտացոլանքը առվակի մեջ։ «Քալիլա և Դիմնայի», Սիրիական նկարազարդում, 1354]]
[thumb|'''«Ընկերության կորուստը».''' Շնագայլ Դիմնան, որ փորձում է խորամանկել Առյուծ արքային։ [1426 թվականի պարսկական մի ձեռագրից (Հերաթ)]]
**«Պանչատանտրա»** (, բառացիորեն՝ «Հինգ գիրք», «Հինգ ձեռնարկ» կամ «Հինգ ուղեցույց»), սանսկրիտ պատմողական արձակի հուշարձան։ Կազմվել է մոտավորապես III—IV դարերում, ունի վաղնջական բանահյուսական ակունքներ։ «Պանչատանտրայի» ամենավաղ պահպանված սանսկրիտ ձեռագիրը թվագրվում է XI դարով։ Հեղինակը, գրքի ստեղծման պատմությունը, նրա «բանահյուսականության» և «գրական մշակման» աստիճանը ցայժմ գիտական որոշակի լուծում չի ստացել։ Ավանդույթն իբրև հեղինակ հիշատակում է ոմն բրահման Վիշնուշարմանի (Վիշնու Շարման), ով ապրելիս է եղել V—VI դարերում, և ով ոմն ռաջայի ՝ պետությունը իմաստնորեն կառավարել սովորեցնելու խնդրանքով կազմել է այս ուսուցողական պատմություններով այլաբանական ժողովածուն։ Այն հիմնված է վաղնջագույն բանավոր ավանդույթների վրա, ներառյալ «կենդանիների մասին առակները, որոնք այնքան հին են, որ ընդունակ ենք պատկերացնել», ինչպես նաև բուդդհիստական Ջատակա պատմվածքները։

## Բովանդակություն
«Պանչատանտրան» բաժանվում է հինգ տանտրա-պատմությունների, որոնք միավորված են շուրջանակի կոմպոզիցիաներով։ Ընդ որում՝ յուրաքանչյուր տանտրա նմանապես բովանդակում է նրբերված բանաստեղծական պատմություններից (ինչը տեղիք է տվել որոշ հետազոտողների այն համարել նաև պոետական անթոլոգիա)։ «Պանչատանտրայի» մեջ հերոսները կենդանիներն են, որոնց հանրույթներն ու բարքերը մարդկայինի պատճենումն են։ Իբրև պատմողներ հանդես են գալիս շնագայլեր Կարատական և Դամանական։ Հինգ տանտրաները կրում են հետևյալ անվանումները՝
* **«Ընկերության կորուստը»** (բովանդակում է 22 պատմվածք), मित्रभेद (*Mitra-bheda*)
* **«Ընկերների ձեռքբերումը»** (7 պատմվածք). मित्रलाभ կամ मित्रसंप्राप्ति (*Mitra-lābha կամ Mitra-samprāpti*)
* **«Պատմություն ագռավների և բվերի պատերազմի մասին»** (17 պատմվածք). काकोलुकीयम् (*Kākolūkīyam*)
* **«Ձեռքբերումների վախճանը»** (12 պատմվածք). लब्धप्रणाश (*Labdhapraṇāśam*)
* **«Անխոհեմ արարքները»** (15 պատմվածք). अपरीक्षित कारक (*Aparīkṣitakārakaṃ*)

«Պանչատանտրայի» բովանդակությունը պատմողական ոճով կառավարչի առջև ծառացած բարդ իրավիճակների քննարկումն է։ Նպատակը ազնվազարմ տոհմերի երիտասարդ ներկայացուցիչներին լավ սանսկրիտ և դիվանագիտություն սովորեցնելն է։

## Թարգմանություններ
Սյուժեների բանահյուսական բնույթը, պարզությունն ու զվարճալի ձևը ապահովել են «Պանչատանտրայի» բացառիկ լայն տարածվածությանը։ Ըստ այդմ «այն Հնդկաստանի ամենահաճախ թարգմանված ստեղծագործությունն է»։ 
[ձախից|մինի|Էջ «[Քալիլա և Դիմնա» կամ «Յոթ իմաստունների պատմությունը» 1740 թվականի հայերեն թարգմանությունից,  թարգմանություն՝ Հակոբ Թոխատեցու]]
Գիտությանը հայտնի առաջին՝ (փահլևի) թարգմանությունն իրականացվել է 570 թվականին Իրանում՝ սասանյան Խոսրով Ա Անուշիրվան արքայի ցուցումով, բայց որը չի պահպանվել։ VIII դարի կեսերին կատարվել է արաբերեն թարգմանությունը՝ պարսիկ գրող Իբն-ալ-Մուքաֆֆայի կողմից։ Այն վերնագրված է «Քալիլա և Դիմնա» (, ; պատմող կենդանիների անուններով)։ 

932 թվականին պարսիկ բանաստեղծ Ռուդաքին արաբերենից պարսկերեն է թարգմանել «Քալիլա և Դիմնա»-ից հատվածներ բանաստեղծորեն, և այս անունով պոեմը հայտնի է դարձել Մերձավոր և Միջին Արևելքում։ 1762 թվականին «Քալիլա և Դիմնա»-ն ֆրանսերեն բնօրինակից թարգմանվել է ռուսերեն՝ «Հնդիկ փիլիսոփա Փիլփեյի քաղաքական և բարոյական առակները» վերնագրով։
[մինի|«[Քալիլա և Դիմնա» արաբերեն գրքից **«Պատմություն ագռավների և բվերի պատերազմի մասին»**. ագռավներն իրենց թևերով թեժացնում են կրակը, բվերն այրվում են. Լևանտացի նկարիչ, մոտ 1310 թվական]]
Բյուզանդիայում, իսկ ապա և սլավոնական երկրներում «Պանչատանտրան» հայտնի է Սիմեոն Սիփայի թարգմանությամբ (1081), որտեղ կենդանիները հայտնի են Ստեֆանիտ և Իխնիլատ անուներով։ XIII դարում հայտնվում են իսպանական անանուն թարգմանությունը, ռաբբի Իոէլի հրեական թարգմանությունը, Յոհան Կապուանացու լատիներեն թարգմանությունը, որն էլ հիմնականում ընկած է գերմաներեն (1265 թվականից ոչ վաղ), իսպաներեն և իտալերեն տարբերակի հիմքում։ Ընդհանուր առմամբ զանազան տարբերակներով և թարգմանություններով հաշվվում է ավելի քան 200 թարգմանություն՝ 60 լեզուներով։

19-րդ դարի կեսերից պատմությունների բանավոր տեղաշարժի հարցը դեպի Չինաստան, Հարավարևելյան Ասիայի երկրներ և Հին Հունաստան, դրանց կապը Եզոպոսի առակների, կենդանական էպոսների, կենդանիների մասին հեքիաթների հետ և պատմվածքի ժանրի ձևավորման վրա ունեցած ազդեցության մասին։ 

Պանչատանտրայի սյուժեների հետքերը (իսկ 17-րդ դարից ի վեր, երբ հայտնվեցին թարգմանությունները (պարսկերենից կամ արաբերենից) ժամանակակից եվրոպական լեզուներով և ուղղակի փոխառություններով, հայտնաբերվել են եվրոպական գրականության շատ դասականներում՝ Բոկաչիո, Չոսեր, Լա Ֆոնտեն, Գյոթե և այլն։

Պանչատանտրան նաև արաբական Հազար ու մի գիշեր ժողովածուի, Սինդբադի մի քանի պատմվածքների և արևմտյան շատ մանկական ոտանավորների և բալլադների հիմքն է։

Ռեդյարդ Քիփլինգն իր «Ռիկի-Տիկի-Տավի» պատմվածքի մեջ վերցրել է մանգուստի և օձի պատմությունը «Պանչատանտրայի» 5-րդ գրքից։

## Տես նաև
* Թափառող սյուժե
* Արտհաշաստրա
* Հազար ու մի գիշեր
* Ասքերի օվկիանոս
* Վեպ աղվեսի մասին
* Ստեֆանիտ և Իխնիլատ
* Հիտոպադեշա
* Շուկասապտատի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առակներ
Կատեգորիա:Ժողովրդական հեքիաթներ
Կատեգորիա:Նովելներ
Կատեգորիա:Պարսկերեն գրականություն
Կատեգորիա:Սանսկրիտ գրականություն