Շվեյցարիայի մշակույթ

**Շվեյցարիայի մշակույթն** ընդգրկում է այն բազմազան առանձնահատկությունները, որոնք կամ բացառապես Շվեյցարիային են բնորոշ, կամ էլ ընկալվում են որպես շվեյցարական մշակույթի հատկանիշներ։ Օրինակ, շվեյցարական կալվինիստական աշխատանքային էթիկան, որը նպաստել է ոչ միայն շվեյցարական ժամացույցների և մեքենաների ճշգրտությանը, այլև ձևավորել է բարձր չափանիշներ՝ պանիրի և շոկոլադի որակի նկատմամբ։

Կանտոնների տարբեր լեզուների և առանձնահատկությունների պատճառով տարածաշրջանային մշակույթները երբեմն մեծապես տարբերվում են միմյանցից և մշակութային ուսումնասիրությունների տեսանկյունից՝ բացառությամբ ռոմանշական մշակույթի, կարող են դասվել վերազգային գերմանական, ֆրանսիական և իտալական մշակութային և լեզվական տարածքների շարքին։ Միևնույն ժամանակ, լեզվական շրջանների միջև աճող շարժունության և Շվեյցարիայի հարևան երկրների մշակույթներից երբեմն գիտակցաբար առանձնանալու միտման շնորհիվ, կարելի է խոսել ոչ միայն լեզվական շրջաններին բնորոշ ինքնության, այլև ձևավորվող ընդհանուր շվեյցարական մշակութային ինքնության մասին։

Շատ արվեստագետներ, գիտնականներ, ճարտարագետներ, ճարտարապետներ, հյուրանոցային գործի մասնագետներ, հրուշակագործներ և այլ մասնագիտությունների ներկայացուցիչներ՝ որոնք տարբեր ժամանակներում՝ օրինակ՝ 1816-1817 թվականների սովի տարիներին, ստիպված են եղել արտագաղթել Շվեյցարիայից, հետագայում հայտնի մարդիկ են դարձել։ Միևնույն ժամանակ, Շվեյցարիայի քաղաքական չեզոքությունը գրավել է բազմաթիվ արտասահմանյան արվեստագետների և հատկապես գրողների, որոնց թվում են Գեորգ Բյուխները, Հերման Հեսսեն, Թոմաս Մանը, Էրիխ Մարիա Ռեմարկը, Պաուլ Կլեեն, Մերետ Օպենհայմը, Էռնստ Լյուդվիգ Կիրխները և այլք։

## Մեդիա

մինի|''Neue Zürcher Zeitung''
Շվեյցարիայում թերթերը հիմնականում տարածաշրջանային բնույթ ունեն և լույս են տեսնում տվյալ շրջանի պետական լեզվով։ Լայն տարածում ունեցող օրաթերթերի թվում են Ցյուրիխում լույս տեսնող «*[[Tages-Anzeiger]]*»-ը և Ժնևում՝ «*[[Le Temps]]*»-ը։ Բացի այդ, կան նաև շաբաթաթերթեր, օրինակ՝ աջակողմյան պահպանողական «*Weltwoche*», ձախակողմյան «*WoZ*», ինչպես նաև արվեստին նվիրված «*Du*» ամսագիրը։ Միջազգային հեղինակություն ունեցող միակ գերմանախոս շվեյցարական օրաթերթը լիբերալ-պահպանողական «*[[Neue Zürcher Zeitung]]*»-ն է։

Շվեյցարիայի ազգային հեռուստատեսությունը ներառում է վեց ալիք՝ երկուական յուրաքանչյուր երեք հիմնական լեզվական տարածաշրջանի համար։ Բացի տեղական ալիքներից, մեծ ժողովրդականություն ունեն նաև հարևան երկրների նույն լեզվով հեռարձակվող հեռուստաալիքները։ Կառավարությունը սուբսիդավորում է ռոմանշերեն լեզվով հեռարձակումները՝ այդ փոքրամասնության մշակույթը պահպանելու նպատակով։ Ամերիկյան ֆիլմերն ու հեռուստասերիալները տարբեր աստիճանի ազդեցություն ունեն Շվեյցարիայի լեզվական շրջաններում․ հատկապես գերմանախոս Շվեյցարիայի կինոթատրոններում, ծրագրերի զգալի մասը կազմում են ամերիկյան արտադրանքները։

## Ավանդույթներ, ժողովրդական և դաշնային փառատոներ
Շվեյցարիայի տարբեր շրջաններում հասարակական կազմակերպություններն և միությունները պահպանում են տեղական ավանդույթները, որոնք հիմնականում ներառում են երաժշտություն, պար, թատրոն, պոեզիա, փորագրություն և ասեղնագործություն։ Շատ ավանդույթներ և ժողովրդական տոնախմբություններ կապված են տարվա եղանակների հետ։

Յոդլը, որը հաճախ համարվում է Շվեյցարիային բնորոշ երգարվեստ, սկզբնապես ծառայել է որպես հաղորդակցության միջոց՝ ձայների օգնությամբ մեծ հեռավորությունների վրա ազդանշաններ փոխանցելու համար։ Ալպհորնը՝ բնական փայտե շեփորը, հայտնի է առնվազն 16-րդ դարից։ Շվիցերյորգելին () ակորդեոնի տարատեսակ է և օգտագործվում է շվեյցարական ժողովրդական երաժշտության մեջ և ներկայացվում է տարածաշրջանային տարբեր գործիքավորմամբ, ինչպիսին է ապենցելյան ցիթրան ()։ Շատ ժողովրդական երգեր գովաբանում են գյուղական Շվեյցարիան և ծագել են արդյունաբերականացման շրջանում։
[մինի|Դրոշ ծածանողները [Շվեյցարիայի ազգային օր|Շվեյցարիայի ազգային տոնին՝ Օգոստոսի 1-ին]]
Հոռնուսենը, շվինգենը (), դրոշի ծածանումը և հրաձգությունը, որոնք կիրառվում են բազմաթիվ դաշնային փառատոներում, և՛ ավանդույթի, և՛ սպորտի տարրեր են ներառում։

Փայտագրությունը Շվեյցարիայում հիմնականում կիրառվում է կենցաղային իրեր զարդարելու համար․ օրինակ կով կթելու համար զարդարված աթոռակներ, զանգակներ, փայտե գդալներ և քայլելու ձեռնափայտեր, ինչպես նաև փայտե արձաններ և հատկապես սուրբծննդյան արձանիկներ: Հատկապես բողոքական Բեռնի բարձրավանդակում () ֆերմերային տների ճակատները զարդարված են փորագրություններով. կաթոլիկ շրջաններում նման զարդարանքները շատ ավելի հազվադեպ են հանդիպում: Փորագրության մասնագիտությունը մինչ օրս կարելի է սովորել Բրիենցի փայտի փորագրության դպրոցում:
[մինի|[Միշել Օբաման ամուսնու երդմնակալության արարողության ժամանակ՝ 2009 թվականի հունվարի 20-ին, կրում է Սանկտ Գալլենի ժանյակե հագուստ]]

Ասեղնագործությունը Շվեյցարիայում ունի հին և հարուստ ավանդույթ։ Այն, մասնավորապես, կիրառվում է ազգային տարազների զարդարանքի մեջ, որոնք տարբեր տարածաշրջաններում ունեն իրենց բնորոշ ձևերն ու ոճական առանձնահատկությունները։ Անցյալում ասեղնագործությունը Շվեյցարիայում հանդիսացել է հայրենական արդյունաբերության կարևոր ճյուղերից մեկը։ Այսօր այդ ավանդույթը պահպանում են միայն մի քանի ձեռնարկություններ, այդ թվում աշխարհահռչակ Սանկտ Գալլենի ասեղնագործական արտադրությունները, որոնք մեծ պահանջարկ ունեն բարձր նորաձևության շրջանում և Սանկտ Գալենը դարձրել է Շվեյցարիայի հարուստ քաղաքներից մեկն իր ծաղկման շրջանում։ Բացի ասեղնագործությունից, Շվեյցարիան 19-րդ դարից հայտնի է նաև իր նուրբ ժանյակներով։ Դրանք արդեն վիկտորիանական դարաշրջանի նորաձևության մեջ կիրառվել են կանանց կիրակնօրյա տարազների զարդարանքների համար՝ հատկապես գլխաշորերի և ձեռնոցների պատրաստման մեջ։

Համաշվեյցարական ժողովրդական տոնախմբություններ հազվադեպ են անցկացվում։ 1999 թվականին, օրինակ, Վևե քաղաքում նշվել է միայն յուրաքանչյուր 25 տարին մեկ անցկացվող «*Fête des Vignerons*»՝ Գինեգործների տոնախմբությունը։ Վերջին *Unspunnenfest*-ը տեղի է ունեցել 2011 թվականին՝ Ինտերլակենում։ Շվեյցարիայում պարբերաբար անցկացվում են տարբեր դաշնային փառատոներ՝ ազգային տարազների, հրաձգության, երգի և այլ թեմաներով, որոնք սովորաբար կազմակերպվում են ամեն անգամ նոր վայրում։ Մոտավորապես յուրաքանչյուր 25 տարին մեկ անցկացվում է նաև ազգային ցուցահանդես (Landesausstellung)․ այդպիսի ցուցահանդեսներ տեղի են ունեցել՝ 1914 թվականին Բեռնում, 1939 թվականին՝ Ցյուրիխում, 1964 թվականին՝ Լոզանում, իսկ վերջինը՝ Expo.02,՝ 2002 թվականին Յուրայի լճերի շրջանում։

Յուրաքանչյուր տարածաշրջան ունի իր ժողովրդական փառատոները: Ամենամեծ ամենամյա փառատոներն են՝ Լյուցեռնի և Բազելի Ֆասնախտը (Բարեկենդան), Վինտերտուրի Ալբանիֆեստը, Բեռնի *Zibelemärit*-ը («Սոխի շուկա»), Նյոշատելի տոնավաճառը, Ցյուրիխի Սեխսելոյթենը և հրաձգության տարբեր փառատոներ։

2011 թվականից ի վեր Մշակույթի դաշնային գրասենյակը պահպանում է Շվեյցարիայի կենդանի ավանդույթների ցանկը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասին» կոնվենցիայի շրջանակներում։

## Խոհանոց

Շվեյցարական խոհանոցն առանձնանում է բազմազան մասնագիտացված ուտեստներով, որոնց ստեղծումը կապված է երկրի տարբեր կանտոնների հետ։ Գոյություն ունեն բազմաթիվ տարածաշրջանային կերակուրներ, որոնք լայնորեն հայտնի են ոչ միայն ամբողջ Շվեյցարիայում, այլև նրա սահմաններից դուրս։

## Ժամագործություն
Շվեյցարիան հայտնի է իր բարձրարժեք շքեղ ժամացույցների արտադրությամբ, որոնք համարվում են որակի և ճշգրտության խորհրդանիշ։ Աշխարհում վաճառվող շքեղ ժամացույցների ավելի քան կեսը ստեղծվում է Շվեյցարիայում։ Ամենահայտնի շվեյցարական ժամացույցային բրենդներից են Rolex, Omega, Patek Philippe և Audemars Piguet ընկերությունները։

## Ճարտարապետություն
[մինի|[Սուրբ Գալլի վանքի գրադարանի բարոկկո դահլիճ]]
Շվեյցարիան ունի հարուստ ճարտարապետական ժառանգություն։ Գյուղական ճարտարապետությունը ձևավորել է յուրաքանչյուր տարածաշրջանին բնորոշ ավանդական ֆերմերական տների ոճ։ Այդ շինությունների օրինակներին կարելի է ծանոթանալ Բալլենբերգի բացօթյա թանգարանում (Freilichtmuseum Ballenberg), որը գտնվում է Բեռնի Օբերլանդ շրջանում` Բրիենցի և Մայրինգենի միջև։

12-րդ դարի ռոմանական ոճն ակնհայտ է Բազելի, Սյոնի, Խուրի, Ժնևի և Լոզանի տաճարներում, ինչպես նաև բազմաթիվ ամրոցներում ու բերդերում։ Իսկ Բեռնի, Շաֆֆհաուզենի, Ցուգի և Ցյուրիխի տաճարները կառուցված են գոթական ոճով, մինչդեռ Այնզիդելնի, Զոլոթուրնի և Սանկտ Գալլենի տաճարները բարոկկո ճարտարապետական ոճով են կառուցված։

Վերածննդի դարաշրջանում շատ ճարտարապետներ, մասնավորապես Շվեյցարիայի Տիչինո կանտոնից, ստեղծել են բազմաթիվ հայտնի շենքեր Իտալիայում և Ռուսաստանում, ի թիվս այլ վայրերի: Վենետիկում գտնվող Դոժերի պալատի մոտ տեղակայված բանտերն ու Ռիալտո կամուրջը կառուցել է Անտոնիո դա Պոնտեն, Հառաչանքների կամուրջը՝ Անտոնիո Կոնտինոն։ Դոմենիկո Ֆոնտանան մասնակցել է Հռոմի Լաթերանի պալատի վերակառուցմանը, ինչպես նաև Նեապոլի Թագավորական պալատի ճակատի ձևավորմանը։

[մինի|Սպիտակ տուն [Լա Շո դը Ֆոնում, ճարտարապետ՝ Շառլ-Էդուար լը Կորբյուզիե]]

Հռոմում Դոմենիկո Ֆոնտանայի զարմիկ Կառլո Մադեռնան եղել է Սուրբ Պետրոսի տաճարի գլխավոր ճարտարապետը և հեղինակել է նրա ճակատային մասը։ Ֆրանչեսկո Բորրոմինին նախագծել է Սան Կառլո ալե Քուատրո Ֆոնտանե եկեղեցին, Պալացո Սպադայի պատկերասրահը և Ֆիլիպինների վանքը։ Իսկ Կառլո Ֆոնտանան պատասխանատու է եղել Սան Մարչելո ալ Կորսո եկեղեցու և Մոնտեչիտորիայի պալատի ճակատների նախագծման համար։

Բալդասարե Լոնգենան նախագծել է Վենետիկի Սանտա Մարիա դելլա Սալյուտե և Scuola Grande dei Carmini եկեղեցիները:

Հետագայում Ջ. Բ. Ջիլարդին մասնակցել է Մոսկովյան Կրեմլի մի շարք շինությունների վերակառուցմանը, իսկ նրա որդին՝ Դոմենիկո Ժիլյարդին, ստացել է հանձնարարություն վերականգնելու Մոսկվայի պետական համալսարանը։ Դոմենիկո Տրեզինին Պետրոս I-ի պատվերով նախագծել է մի շարք պալատներ Սանկտ Պետերբուրգում։

Շվեյցարացի ամենահայտնի ճարտարապետը Լե Կորբյուզիեն է։ Շվեյցարիայի սահմաններից դուրս հայտնի են նաև մի շարք շվեյցարական ճարտարապետական ընկերություններ, այդ թվում՝ Atelier 5 (Բեռն), Մարիո Բոտտա, Diener & Diener։ Շվեյցարական ճարտարապետությունն ունի երկու Պրիցկերի մրցանակի դափնեկիր՝ Հերցոգ և դե Մյորոն (Herzog & de Meuron) և Պետեր Ցումտոր։

## Նկարչություն և քանդակագործություն
[մինի|[Ֆերդինանդ Հոդլեր. Ժնևի լիճ]]
16-րդ դարում Ռեֆորմացիան և Վերածնունդը խոր ազդեցություն են ունեցել շվեյցարական կերպարվեստի վրա: Հանս Հոլբայն Կրտսերը Բազելից էր, իսկ Նիկլաուս Մանուելը Ռեֆորմացիայի ժամանակ աշխատել է Բեռնում:

[մինի|ձախից|[Ժան Թենգլիի «Հեուրեկան»]]
18-րդ դարի հայտնի նեոդասական նկարչուհի Անգելիկա Քաուֆմանը ծնունդով Քուրից էր։ Բանաստեղծ Սալոմոն Գեսները նաև նկարիչ էր, Ժնևից Ժան-Էթիեն Լիոտարը հայտնի պաստելային և էմալային նկարիչ էր, իսկ Յոհան Հայնրիխ Ֆյուսլին 18-րդ դարի վերջին հայտնի էր հատկապես Անգլիայում։

Բազելցի Առնոլդ Բյոկլինը համարվել է 19-րդ դարի ամենանշանավոր կերպարվեստի վարպետներից մեկը։ 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբի հայտնի նկարիչներից են Ալբերտ Անկերը, Ջովաննի Սեգանտինին և Ֆերդինանդ Հոդլերը։ 20-րդ դարում միջազգային ճանաչում են ստացել Պաուլ Կլեեն, Յոհաննես Իտտենը, Սոֆի Թոյբեր-Արփը, Ալբերտո Ջակոմետին, Մերետ Օպենհայմը, Ժան Թենգլիը, Դանիել Շպյորին և Մաքս Բիլլը։

Միջազգային ճանաչում ունեցող ժամանակակից արվեստագետների թվում են Պիտեր Ֆիշլին և Դեյվիդ Վայսը, Սիլվի Ֆլյուրին, Ֆրանց Գերչը, Հանս Ռուդի Գիգերը, Բեռնհարդ Լուգինբյուլը և Պիպիլոտտի Ռիստը։

Շվեյցարիայի քաղաքներում և գյուղերում կան մի շարք հայտնի պետական և մասնավոր թանգարաններ և հավաքածուներ։

## Ֆիլմարտադրություն

Շվեյցարիայում կինոարտադրությունը սկսվել է համեմատաբար ուշ։ 1930-ական թվականներից ձևավորվող շվեյցարական կինեմատոգրաֆիայի կարևորագույն անձնավորությունը Գալիցիայում ծնված Լազար Վեխսլերն էր, որը իր հաջողությամբ աչքի ընկած *Praesens Film* կինոընկերության միջոցով ստացել է բազմաթիվ մրցանակներ։ 1950-ական թվականներից նրան մրցակից դարձավ *Gloria Film* ընկերությունը։

Շվեյցարիայի պաշտոնական մշակութային քաղաքականությունը, որը 1937 թվականից ի վեր ծառայում էր ազգային համախմբվածությանը և բնութագրվում էր որպես «մտավոր ազգային պաշտպանություն», շվեյցարական կինոյին ծաղկման շրջան բերեց 1938-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում, քանի որ խոշոր մշակութային ֆինանսական աջակցությունները նույնպես օգուտ բերեցին կինոյին։

1952 թվականի «Հայդի» հայրենական արտադրության ֆիլմը համաշխարհային հաջողություն ունեցավ, իսկ դրա շարունակությունը՝ «Հայդի և Պետերը» (1955), որը նաև Շվեյցարիայի առաջին գունավոր ֆիլմն էր, էլ ավելի մեծ հաջողություն ունեցավ։ Բնության գեղեցիկ լեռնային պատկերները՝ ծաղկած ալպյան մարգագետիններով ու «կատարյալ աշխարհ» պատկերմամբ, մեծ պահանջարկ ունեին միջազգային ասպարեզում։

Այսօր Շվեյցարիայում իրական ֆիլմարտադրություն գոյություն չունի, սակայն պետական աջակցությունն իրականացվում է մշակույթի դաշնային գրասենյակի կինոյի բաժնի միջոցով։ Կինոգործիչները, որպես կանոն, ապավինում են նաև մասնավոր աջակցությանը: Շվեյցարական ֆիլմերից քչերն են միջազգային ճանաչում ստանում, և շվեյցարական կինոթատրոնները հիմնականում ցուցադրում են ամերիկյան արտադրության ֆիլմեր:

Փոփոխված պայմաններում, 20-րդ դարի երկրորդ կեսին ի հայտ եկավ այսպես կոչված «Երիտասարդ շվեյցարական կինոն», որի շարքում չի դասվում 
Nouvelle Vague-ի հիմնադիր, ֆրանսիացի-շվեյցարացի ռեժիսոր Ժան-Լյուկ Գոդարը, որը իր հայտնի ֆիլմերը նկարահանել է Ֆրանսիայում։ 1960-ական թվականներից ի վեր Շվեյցարիայի ֆրանսախոս հատվածի ռեժիսորները, ինչպիսիք են Կլոդ Գորետտան, Միշել Սութերը և Ալեն Թանները, նպաստել են շվեյցարական կինոյի ճանաչմանը: Շվեյցարացի այլ ռեժիսորների թվում են Ռոլֆ Լիսին, Ֆրեդի Մ. Մյուրերը, Դանիել Շմիդը և Միխայել Շտայները:

Ամենահաջողված ֆիլմերից մեկը Ռոլֆ Լիսիի «Շվեյցարացիներ կերտողները» () կինոնկարն է, որը հումորային ձևով ներկայացնում է Շվեյցարիայի քաղաքացիություն ստանալու դժվարությունները։ Ֆրեդի Մ. Մյուրերի «Լեռնային կրակը» () ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունենում շվեյցարական լեռներում։ Ֆիլմն անդրադառնում է մեկուսացած լեռնային շրջաններում արյունակցական հարաբերությունների (ինցեստի) թեմային։ Իվ Իերսենի «Փոքրիկ փախուստներ» () ֆիլմը նույնպես ներկայացնում է գյուղական միջավայր և 2001 թվականին շվեյցարական *SonntagsZeitung* թերթի կողմից ճանաչվել է բոլոր ժամանակների լավագույն շվեյցարական ֆիլմ։

[մինի|[Լոկառնո (քաղաք)|Լոկառնոյի Պիացցա Գրանդե հրապարակը Միջազգային կինոփառատոնի ժամանակ]]

Քսավիեր Քոլլերի «Հույսի ճանապարհորդություն» () ֆիլմը 1991 թվականին արժանացել է «Օսկար»-ի: 2005 թվականին Կլաուս Շեդելինի համանուն գրքի հիման վրա նկարահանված «Իմ անունը Էուժեն/Եվգեն է» ֆիլմը հաջողություն է ունեցել:

Այսօր միջազգային կինոբիզնեսում հաջողակ շվեյցարացի պրոդյուսերներից է Արթուր Կոնը, ով իր ֆիլմերի համար արժանացել է մի քանի «Օսկար» և բազմաթիվ այլ մրցանակների: Հոլիվուդում հաջողություններ է  արձանագրել գերմանա-շվեյցարացի ռեժիսոր Մարկ Ֆորսթերը:

Զոլոտուրնի կինոփառատոնում հունվարի վերջին շնորհվում է Շվեյցարական կինոմրցանակ: Լոկառնոյի կինոփառատոնը, որն աշխարհի ամենակարևոր միջազգային կինոփառատոներից մեկն է, տեղի է ունենում ամեն տարի օգոստոսին: Համեմատաբար նոր է Ցյուրիխի կինոփառատոնը, որն առաջին անգամ անցկացվել է 2005 թվականին:

## Գրականություն

մինի|Յոհաննա Սփիրի։ Հայդիի ուսման և ճանապարհորդության տարիները, առաջին հրատարակություն
Շվեյցարական գրականությունը բաժանված է չորս ազգային լեզուների՝ գերմաներեն, ֆրանսերեն, իտալերեն և ռոմանշերեն: Գերմանախոս Շվեյցարիայում գերմաներենից բացի կա նաև բարբառային գրականություն:

Շվեյցարական Միության ամենահայտնի գրական պատկերումը պատկանում է Ֆրիդրիխ Շիլլերին, որը 1803-1804 թվականներին գրել է իր հանրահայտ «Վիլհելմ Տելլ» պիեսը, որն առաջին անգամ բեմադրվել է 1804 թվականի մարտի 17-ին Վայմարի արքունական թատրոնում։

Շվեյցարիայի ամենահայտնի գիրքը Յոհաննա Սփիրիի 1881 թվականին հրատարակված «Հայդի» վեպն է: Այն բոլոր ժամանակների ամենահայտնի մանկական և աշխարհի ամենաշատ թարգմանված գրքերից մեկն է: Այնտեղ Յոհաննա Սփիրին ստեղծել է Շվեյցարիայի ռոմանտիկ և իդեալականացված պատկերը, որը մինչ օրս լայնորեն տարածված է:

## Թատրոն
մինի|Tellspielhaus-ը Ալտդորֆում
Շվեյցարիայի բոլոր խոշոր քաղաքներն ունեն քաղաքային թատրոն։ Ամենահայտնին Ցյուրիխի «Շաուշպիլհաուս»-ն է, որը, հատկապես նացիստական բռնապետության տարիներին Գերմանիայից բազմաթիվ արվեստագետների արտագաղթի շնորհիվ, դարձել է գերմանախոս աշխարհի կարևորագույն թատերաբեմերից մեկը։ Մեծ թատրոններից բացի, քաղաքների մեծ մասն ունի նաև փոքր թատրոններ։

Ժողովրդական թատրոնը տարածված է և գերմանախոս Շվեյցարիայում գրեթե միշտ բեմադրվում է բարբառով: Ժողովրդական սիրելի դերասաններ՝ ինչպիսիք են Վալտեր Ռոդերերը, Վալո Լյոնդը, Ցարլի Կարիջեթը, Շագի Շտրոյլին և Յորգ Շնայդերը, հայտնի են դարձել ոչ թե կինոյում կամ հեռուստատեսությունում, այլ ժողովրդական թատրոններում ունեցած մասնակցությամբ։

Շվեյցարիայում սիրողական թատրոնի հարուստ ավանդույթ կա․ յուրաքանչյուր 100 շվեյցարացիներից մեկը 600 թատերական ասոցիացիաներից մեկի անդամ է: Շվեյցարական ժողովրդական թատրոնների կենտրոնական միությունը հանդիսանում է տեղական թատերախմբերի և միությունների գլխավոր կազմակերպությունը։ Գյուղական շրջանների մշակութային կյանքը աշխուժացնող տեղական թատերախմբերից բացի ամառային ամիսներին Շվեյցարիայում անցկացվում են նաև բազմաթիվ տարածաշրջանային բացօթյա ներկայացումներ։ Դրանցից առավել հայտնի են, օրինակ, «Տելլի թատերախաղեր»՝ Ինտերլակենում կամ Ալտդորֆում, ինչպես նաև շատ այլ ներկայացումներ, որոնք հաճախ կազմակերպվում են կիսապրոֆեսիոնալ մակարդակով։

Վերջին տասնամյակներում սիրողական թատրոնի համար բարբառային պիեսներ են գրել այնպիսի հայտնի հեղինակներ, ինչպիսիք են Հանսյորգ Շնայդերը կամ Թոմաս Հյուրլիմանը։

## Մյուզիքլ
Շվեյցարիայում մյուզիքլի ոլորտը ունի երկար տարիների ավանդույթ։ Միջազգային մյուզիքլների բեմադրություններից բացի, Շվեյցարիայում ստեղծվել են նաև մի շարք հաջողված տեղական մյուզիքլներ՝ «Սև գայլաձուկը» (Der schwarze Hecht, 1939) և «Փոքր Նիդերդորֆյան օպերան» (Die kleine Niederdorfoper, 1951), «Տիեզերական երազանք» (Space Dream, 1994), «Հավերժական սեր» (Ewigi Liebi, 2004), ինչպես նաև առաջնախաղերը՝ «Հայդի – Մյուզիքլը» (2005 և 2007), «Դելլեբախ Կարի» (2010) և «Գոթհելֆ – Մյուզիքլը» (2011)։ Բացառությամբ «Սև գայլաձուկը» մյուզիքլի, բոլոր շվեյցարական հաջողված մյուզիքլները բեմադրվում են շվեյցարական գերմաներեն բարբառով։

## Կրկես
Շվեյցարիայում ձևավորվել և զարգացել է հարուստ ու բազմաշերտ կրկեսային մշակույթ՝ բազմամյա ավանդույթներով, որոնցից ամենահին և ամենահեղինակավորը  *Knie* կրկեսն է։ Գործել և գործում են այլ հայտնի կրկեսներ, ինչպիսիք են՝ «*Circus Monti*»-ն, «*Circus Stey*»-ն և նախկին «*Circus Nock*»-ը: Կան նաև մի շարք կրկեսային դպրոցներ:

## Երաժշտություն
Շվեյցարական ավանդական մշակույթում կարևոր տեղ ունի շվեյցարական ժողովրդական երաժշտությունը, որը Ալպյան ժողովրդական երաժշտության մաս է կազմում։ Շվեյցարական գործիքներն են ալպհորնը և շվիցերյորգելին, բայց տարածված են նաև ջութակը, կոնտրաբասը և կլառնետը։ Ժողովրդական երաժշտության տարբեր ոճերը ընդհանուր առմամբ անվանում են լենդլեր երաժշտություն կամ հանրաճանաչորեն հայտնի որպես Հուդիգեգգելեր (): Ի տարբերություն գերմանախոս այլ տարածքների, Շվեյցարիայում լենդլերը նշանակում է ոչ միայն 3/4 տակտ ժողովրդական մեղեդիներ, այլ նաև 20-րդ դարի սկզբի 19-րդ դարի ժողովրդական երաժշտությունից ձևավորված պարային և ժամանցային երաժշտության տեսակ։
մինի|Mosibuebä շվիցերյորգելի քառյակը Ինգենբոլից։ Հետին պլանում Շվիցն է և Մյութենը

Բազմաթիվ տեղական խմբեր պահպանում և զարգացնում են շվեյցարական գործիքային ժողովրդական երաժշտությունը։ Կատարողների մեծ մասն ունի սիրողական կարգավիճակ, որոշները հայտնի են ամբողջ Շվեյցարիայում, ինչպիսիք են Streichmusik Alder-ը, Կառլո Բրունները կամ Swiss Ländler Gamblers-ը։ Երաժշտությունը հիմնականում պարային է՝ օրինակ՝ լենդլերը կամ շոտիշը, սակայն հաճախ կատարվում է նաև առանց պարի ուղեկցության։ Տարածված են նաև փողային նվագախմբերը, Դաշնային երաժշտական փառատոնը համարվում է աշխարհի ամենամեծ փողային երաժշտության փառատոնը։ Ավանդական երգարվեստում կան բազմաթիվ տեղական յոդլերային խմբեր։ Շվեյցարական Յոդլերների ֆեդերացիան () ունի շուրջ 25000 անդամ։ 2008 թվականին Լյուցեռնում անցկացված Շվեյցարական Յոդլերների փառատոնին մասնակցել է մոտ 360000 այցելու։

20-րդ դարի երկրորդ կեսից գերմանախոս Շվեյցարիայի ժամանակակից ժամանցային երաժշտության մեջ, անգլերենի հետ մեկտեղ ամրապնդվել է նաև բարբառի (շվեյցարական գերմաներենի) կիրառությունը։ Վաղ շրջանի ներկայացուցիչներն էին Բեռնի տրուբադուրները () և Մանի Մատտերը, ավելի ուշ՝ Շտեֆան Այխերը և Պոլո Հոֆերը: Հայտնի փոփ և ռոք երաժիշտների և խմբերի թվում են «Patent Ochsner»-ը, «Züri West»-ը, Ֆլորիան Աստը, «Rumpelstilz»-ը, «Yello»-ն, «Krokus»-ը, DJ Bobo-ն, Gotthard»-ը, Ջոն Բրաքը, «Plüsch»-ը, Սինան և «Lovebugs»-ը:

20-րդ դարում Շվեյցարիան տվել է մի շարք հայտնի լուրջ (կամ դասական) երաժշտության կոմպոզիտորներ, որոնց թվում են Արթուր Հոնեգերը, Օթմար Շյոքը և Ֆրանկ Մարտենը։

Անդրեաս Ֆոլլենվայդերը միակ շվեյցարացի կոմպոզիտորն ու երաժիշտն է, որը 1987 թվականին արժանացավ Գրեմմի մրցանակի։ Հետագայում նա ևս երկու անգամ առաջադրվեց այդ մրցանակին, վերջին անգամ՝ 2007 թվականին։ Նրա ձայնագրությունները ամբողջ աշխարհում վաճառվել են ավելի քան 15 միլիոն օրինակով։

Շվեյցարիայի մեծ և միջին քաղաքներում գործում են մեկ կամ մի քանի նվագախմբեր։ Մեծ քաղաքներն ունեն նաև օպերային թատրոններ։ Շվեյցարիայի ամենահայտնի օպերային թատրոնը Ցյուրիխի օպերային թատրոնն է, որը համարվում է աշխարհի կարևորագույն օպերային բեմերից մեկը։

Լյուցեռնը ամեն տարի հյուրընկալում է ամենահեղինակավոր միջազգային երաժշտական փառատոներից մեկը՝ Լյուցեռնի փառատոնը: Նմանատիպ, թեև ավելի փոքր, միջոցառումներ են տեղի ունենում նաև այլ վայրերում:

Ամեն տարի անցկացվում են բազմաթիվ բացօթյա փոփ և ռոք երաժշտության փառատոներ: Ամենահններից մեկը Բեռնի մոտ գտնվող Գուրտենում անցկացվողն է, իսկ ամենահայտնին՝ Սանկտ Գալլենի բացօթյա փառատոնը: Մոնտրյոյի ջազ փառատոնը, որը Ժնևի լճի ափին անցկացվում է 1967 թվականից, թերևս ամենաճանաչված միջազգային ջազ փառատոնն է:

## Ազգային տարազներ

Շվեյցարիայում գոյություն ունի ավելի քան 700 տարբեր ազգային տարազ։ Դրանք տարբերվում են ոչ միայն կանտոնից կանտոն, այլև նույն կանտոնի ներսում՝ հատկապես կանանց տարազների դեպքում։ Գործնականում բոլոր տարածաշրջաններում տարանջատում են տոնական և առօրյա տարազներ։

Այսօր ազգային տարազները Շվեյցարիայի առօրյա փողոցային կյանքում գրեթե չեն հանդիպում։ Դրանք կրում են միայն տոնական միջոցառումների ժամանակ՝ ինչպես Շվեյցարական ազգային տոների, պետական տոնի, կամ որոշ շրջաններում՝ Քրիստոսի մարմնի և արյան տոնի, ինչպես նաև մշակութային միջոցառումների՝ ավանդական տարազներով խմբերի և երգչախմբերի ելույթների ժամանակ։

## Գիտություն
[մինի|[Հանս Հոլբայն Կրտսեր. Էրազմ Ռոտերդամցի]]
Շվեյցարիայի մի քանի կանտոններ ունեն համալսարան, այդ թվում՝ Բազելը, Բեռնը, Ֆրիբուրգը, Լյուցեռնը, Նյոշատելը, Ժնևը, Սանկտ Գալլենը և Վոն (Լոզան): Բացի այդ, Շվեյցարիայում գործում են երկու դաշնային տեխնիկական բարձրագույն դպրոցներ՝ Լոզանում՝ Լոզանի դաշնային տեխնիկական համալսարանը (EPFL) և Ցյուրիխում՝ Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցը (նախկինում՝ Պոլիտեխնիկ): Շվեյցարիայի ամենահին համալսարանը՝ Բազելի համալսարան, հիմնադրվել է 1460 թվականին:

Կանայք և ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչները Շվեյցարիայի համալսարաններում ավելի վաղ են ընդունվել, քան Եվրոպայի այլ երկրների համալսարաններում։ Այս հանգամանքը Շվեյցարիայի համալսարաններին ապահովել է մեծ թվով օտարերկրյա ուսանողներով և դասախոսներով, որոնց թվում են եղել Ալբերտ Այնշտայնը, Ռիկարդա Հուխը և Ռոզա Լյուքսեմբուրգը։

Պարացելսը (իսկական անունը՝ Ֆիլիպ Աուրեոլ Թեոֆրաստ Բոմբաստ ֆոն Հոհենհայմ), որը ծնվել է 1493 թվականին Այնզիդելնի մոտակայքում, ուսանել է Բազելում և հետագայում ծառայել է որպես Բազելի քաղաքի բժիշկ՝ իրավունք ունենալով դասավանդելու համալսարանի բժշկության ֆակուլտետում։ 1527-1528 թվականներին Պարացելսը Բազելում կարդացել է բժշկության դասախոսություններ, որոնք, հակառակ ժամանակի ընդունված սովորույթին, անցկացվել են միայն գերմաներենով, քանի որ, ինչպես նա ինքն էր ասում, «ճշմարտությունը պետք է միայն գերմաներենով ուսուցանվի»։ Այս հանգամանքը, ինչպես նաև նրա աշակերտության ընթացքում բժշկական և դեղաբանական մասնագիտությունների նկատմամբ հնչեցրած կոշտ քննադատությունները հանգեցրել են սպառնալիքների, և նա լքել է Էլզասը:

Հումանիստ Էրազմ Ռոտերդամցին 1524-1529 թվականներին և 1535 թվականից մինչև իր մահը՝ 1536 թվական, ապրել է Բազելում։ Նրա ժառանգության մի մասը ցուցադրվում է Բազելի պատմական թանգարանում։ Հարգանքը, որը հումանիստը վայելել է կենդանության օրոք, ապացուցվում է այն փաստով, որ որպես կաթոլիկ քահանա, նա թաղվել է բողոքական Բազելի տաճարում՝ դավանանքային կատաղի հակամարտության ժամանակաշրջանում։

Ծնունդով Նիդեռլանդներից Բեռնուլի ընտանիքը Բազելում բնակություն է հաստատել մոտ 1620 թվականին և այնտեղ քաղաքացիություն ստացել։ Յակոբ I Բեռնուլին (Բեռնուլիի թիվ), Յոհան I Բեռնուլին և Դանիել Բեռնուլին հատկապես հայտնի են դարձել որպես մաթեմատիկոսներ և ֆիզիկոսներ։ Հաջորդ դարերերի ընթացքում ընտանիքից սերել են բազմաթիվ բնագետներ, նաև մի շարք արվեստագետներ։ Ճարտարապետ Հանս Բեռնուլին նույնպես հին մաթեմատիկոսների ազգականն է։

1707 թվականին Բազելում ծնված մաթեմատիկոս Լեոնարդ Էյլերը (Leonhard Euler) հիմք է դրել այսօր կիրառվող մաթեմատիկական մեծ մասի սիմվոլիկայի համար (օրինակ՝ e, π, i, գումարման նշան ∑, f(x) որպես ֆունկցիայի ներկայացում): Էյլերի անունով է կոչվել Էյլերի թիվը՝ e = 2,718281828459..., որը կարևոր դեր է կատարում դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշիվներում:

Բեռնից Ալբրեխտ ֆոն Հալլերը ոչ միայն բնագետ և բժիշկ, այլ նաև բանաստեղծ, 18-րդ դարի ամենահայտնի գիտնականներից մեկն է եղել։ Նրա անատոմիայի վերաբերյալ հրապարակումները մեծ նշանակություն ունեն բժշկության պատմության համար։ Նրա ութ հատորից բաղկացած հիմնական աշխատությունը՝ «Մարդու մարմնի ֆիզիոլոգիայի հիմունքները» (Elementa physiologiae corporis humani, 1757–1766), վերահրատարակվել է մինչև 20-րդ դարը։ Մարմնի առանձին մասերի զգայունությունն ու դյուրագրգռությունը որոշելու համար կենդանիների վրա կատարված իր փորձերի միջոցով նա հիմնադրել է ժամանակակից փորձարարական ֆիզիոլոգիան և լայնածավալ վեճեր առաջ բերել ամբողջ Եվրոպայում։ Իր «Ալպերը» բանաստեղծությամբ Հալլերն առաջինն է ստեղծել շվեյցարական լեռնային բնության դրական պատկերը, որը մինչ այդ ընկալվում էր որպես ահասարսուռ ու անապատային վայր։ Այդ ստեղծագործությամբ նա, առանց կանխամտածելու, հիմք է դրել մեր օրերի լեռնային տուրիզմի ձևավորմանը։

Հալլերի եղբորորդին՝ ժնևցի Օրաս-Բենեդիկտ դը Սոսյուրն, համարվում է ժամանակակից Ալպագիտության հայրը, ինչպես նաև երկրաբանության և բուսաշխարհագրության հիմնադիրներից մեկը։

Ֆերդինանդ դը Սոսյուրը, Օրաս-Բենեդիկտ դը Սոսյուրի ծոռը, համարվում է ժամանակակից լեզվաբանության և կառուցվածքային վերլուծության հիմնադիրը։ 1906–1911 թվականներին նա դասախոսություններ է կարդացել Ժնևի համալսարանում, որոնք նրա մահվանից հետո տպագրվել են «Ընդհանուր լեզվաբանության դասընթաց» վերնագրով։
[մինի|Ալբերտ Այնշտայնը [Բեռնի պատմության թանգարանում]]
Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցը և շվեյցարական այլ համալսարաններ տվել են մեծ թվով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ։ Ամենահայտնի Նոբելյան մրցանակակիրն Ալբերտ Այնշտայնն է, որը 1896 թվականին՝ դեռ դպրոցական տարիքում, Գերմանիայից եկել է Շվեյցարիա և 1901 թվականին ստացել շվեյցարական քաղաքացիություն, որը նա պահպանել է ողջ կյանքի ընթացքում, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ դարձել է ԱՄՆ քաղաքացի, տարբեր մյուս քաղաքացիությունների հետ, որոնք ունեցել է իր կյանքի ընթացքում։ Այնշտայնի հիմնական աշխատանքը՝ հարաբերականության տեսությունը, հրատարակվել է 1905 թվականին՝ «Annus mirabilis» («Հրաշքների տարի»), երբ Այնշտայնն ապրել է Բեռնում և աշխատել արտոնագրային գրասենյակում։

## Մշակութային վարքագիծ
Շվեյցարիայի բնակիչների մշակութային վարքագծի վերաբերյալ Դաշնային վիճակագրական գրասենյակի կողմից 2008 թվականին անցկացված ուսումնասիրությունը, ի թիվս այլ տվյալների, ցույց է տվել հետևյալը․
* 2008 թվականին մշտական բնակչության 93%-ը այցելել է առնվազն մեկ մշակութային հաստատություն. 66%-ը՝ համերգներ, հուշարձաններ և պատմական վայրեր, թանգարաններ և ցուցահանդեսներ կամ կինոթատրոններ, 44%-ը՝ գրադարաններ և մեդիա գրադարաններ, 42%-ը՝ թատրոններ և 35%-ը՝ փառատոներ,
* 62%-ը զբաղվում է սեփական մշակութային գործունեությամբ. 20-23%-ը զբաղվում է սիրողական լուսանկարչությամբ կամ կերպարվեստով, 19%-ը նվագում է որևէ գործիք, իսկ 16%-ը՝ երգում,
* Գրեթե բոլորն օգտվում են թերթերից, հեռուստատեսությունից (յուրաքանչյուրը 97%) և ռադիոյից (92%): 86%-ը լսում է երաժշտություն, 81%-ը կարդում է գրքեր անձնական կամ մասնագիտական նպատակներով, 79%-ը օգտվում է ինտերնետից,
* Մշակութային կյանքին մասնակցության աստիճանը մեծապես կախված է կրթական մակարդակից: Մշակութային միջոցառումների մեծ մասի մասնակցության մակարդակն ամենաբարձրն է գերմանախոս Շվեյցարիայում, սակայն արվեստն ու արհեստները և պարը ավելի տարածված են Տիչինոյում, մինչդեռ փառատոները, կոմիքսները և անհատական երաժշտության ունկընդրումն ավելի տարածված է ֆրանսախոս Շվեյցարիայում:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Thomas Küng, Peter Schneider: Gebrauchsanweisung für die Schweiz, Piper 7566, München / Zürich 2008, ISBN 978-3-492-27566-8.

## Արտաքին հղումներ
* Die lebendigen Traditionen der Schweiz ()
* Schweizer Volksmusik ()
* Museen in der Schweiz ()
* Verschiedene Berichte zur Schweizer Kultur auf swissinfo.ch ()
* Kultur aus der Schweiz: Der Kulturkalender für Deutschland ()

Կատեգորիա:Շվեյցարիա
Կատեգորիա:Շվեյցարիայի մշակույթ