Շիրակ (գավառ)

**Շիրակ**, գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում։

## Աշխարհագրություն
Շիրակ գավառը զբաղեցնում է Ախուրյան գետի միջին և ստորին հոսանքի ավազանը։ Գավառի տարածքը կազմում է 3730 կմ²։ Շիրակի սարահարթի միջին բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 1530 մետր։ Գավառով հոսող ամենամեծ գետը Ախուրյանն է, որը սկիզբ է առնում Արփի լճից ու այդպիսով կիսում է Շիրակը սարահարթը երկու մասի ու հարավում միախառնվում է Արաքսին։ Գետն ունի մի քանի վտակներ, որոնք ոռոգում են դաշտավայրը։

Շիրակը պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի գավառներից մեկն է։ Այն գրավում է Ախուրյան գետի միջին և ստորին հոսանքի ավազանը և ունեցել է մոտ 3730 քառակուսի կիլոմետր տարածք:

Շիրակ պատմական գավառի տարածքը բնակեցվել է դեռևս վաղ քարի դարի ժամանակաշրջանում։ Տարածքի ֆլորան և բրածո կենդանիների հայտնաբերված մնացորդներով փաստված ֆաունան նպաստավոր են եղել հավաքչության և որսորդության համար, իսկ վանակատի, կայծքարի, դացիտի ելքերը առատ հումք են տվել քարե գործիքների պատրաստման համար։ 

## Պատմություն
Մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակի վերջերում Շիրակում սկսվում է բրոնզի դարի ժամանակաշրջանը, որը հանդես է գալիս բազմաթիվ հուշարձաններով՝ բնակավայրեր, դամբարանադաշտեր, ամրոցներ և այլն։ Չնայած Շիրակում էնեոլիթյան հուշարձաններ առայժմ ուսումնասիրված չեն, սակայն վաղ բրոնզիդարյան հարուստ մշակույթը անկասկած պետք է ժառանգորդվեր նախորդից։ Վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանում իրացվում են Շիրակի ոչ միայն նախալեռնային, այև բարձր լեռնային շրջանները, որոնք ծովի մակերևույթից ունեն 2000 և ավելի մետր բարձրություն։ Միջին և ուշ բրոնզի ժամանակաշրջաններում /մ.թ.ա. 20-12-րդ դարեր/ տեղի է ունենում տնտեսության, մշակույթի և հասարակական հարաբերությունների անշեղ զարգացում, որը փաստվում է բազմաթիվ հուշարձաններով և հնագիտական գտածոներով։ 

Այս ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհում, ըստ խեթական և ասորեստանյան աղբյուրների, կազմավորվում են ցեղային միություններ։ 

Մ.թ.ա. 12-րդ դարից Հայկական լեռնաշխարհում և Շիրակում սկսվում է երկաթի մշակումը, որը էապես ազդում է տնտեսության և հասարակական հարաբերությունների զարգացման վրա։ Ծաղկում են երկրագործությունը, անասնապահությունը և արհեստները։ 

Մ.թ.ա. 9-րդ դարում Վանա լճի ավազանում ստեղծվում է Ուրարտական պետությունը, որը հզորացմանը զուգընթաց սկսում է նվաճել և հպատակեցնել հարևան ցեղերին՝ նրանց տարածքները ընդգրկելով պետության կազմի մեջ։ Շիրակի տարածքում պահպանվել են ուրարտական Արգիշտի 1-ն արքայի /մ.թ.ա. 786-760թ.թ./ երկու սեպագիր արձանագրությունները, ուր նա պատմում է Էրիախի՝ Շիրակ երկրի նվաճման և զավթած ավարի մասին։ 

Վանի թագավորության արքաների թողած հաղթական արձանագրությունները հարուստ նյութ են պարունակում Շիրակի բնակչության, բարձր զարգացած երկրագործության և անասպահության մասին։ Կա կարծիք, որ Շիրակ անունը ծագում է ուրարտական արձանագրությունների Էրիախի անվանումից։ 

Շիրակը հազարամյակներ շարունակ եղել և մնում է Հայաստանի հացահատիկային կուլտուրաների մշակման հիմնական օջախներից մեկը։

Ուրարտական պետության անկումից հետո Շիրակը Հայկական թագավորության կազմում էր, որը հետագայում վերածվեց Աքեմենյան Պարսկաստանի սատրապության։ 

Շիրակի այս ժամանակաշրջանի մշակույթի լավագույն հուշարձաններից է Բենիամինի անտիկ բնակավայրը, որի մ.թ.ա. 5-2 դարերի պալատական շենքում հստակորեն ուրվագծվում են աքեմենյան պաշտոնական մշակույթի ազդեցությունը և դրանց տեղական դրսևորումները։ 

Երվանդ վերջին թագավորի գահակալության ժամանակ՝ մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջերին, արքայական նստավայրը Արմավիր մայրաքաղաքից տեղափոխվում է նորակառույց Երվանդաշատ քաղաքը, որը գտնվում էր Շիրակի հարավում, Արաքս և Ախուրյան գետերի միախառնման մասում։

Արտաշիսյան հարստության գահակալության տարիներին՝ մ.թ.ա. 1891թ. Հայաստանը տնտեսական և մշակութային մեծ վերելք է ապրում, իսկ Տիգրան Մեծի գահակալության շրջանում՝ մ.թ.ա. 70-60 ական թվականներ, վեր է ածվում աշխարհակալ պետության։ 

Գրավոր աղբյուրների վկայությամբ, Շիրակը տարանցիկ առևտրի ճանապարհներով կապվում էր հարևան երկրների մշակութային կենտրոնների հետ։ Պևտինգերյան տախտակների մեջ բերված Արտաշատ-Սեբաստապոլիս ճանապարհն անցնում էր Շիրակով, այնտեղից Վրաստան ու Աբխազիա։ Այս ճանապարհ իր նշանակությունը պահպանել էր նաև միջնադարում։ 

Արշակունյաց հարստության հաստատումից հետո՝ մթ. 1-ին դարի կեսեր, երբ երկրում ձևավորվում են ֆեոդալական հարաբերությունները, նախկինում արքայապատկան Շիրակ գավառը որպես ավատ տրվում է Կամսարական հզոր նախարարական տոհմին։

4-րդ դարի սկզբում Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելուց հետո Շիրակում սկսվում է նոր տիպի հոգևոր կառույցների շինարարություն, որոնցից է 5-րդ դարի Երերույքի բազիլիկը և այլ տաճարներ մինչ այժմ կանգուն են և հանդիսանում են վաղ միջնադարյան հայ ճարտարապետության գլուխգործոցներ։ Արշակունյաց հարստության անկումից և Հայաստանի արաբական նվաճումից հետո էլ Կամսարական նախարարական տոհմը շարունակում է իր իշխանությունը Շիրակում։ Նրանց իշխանության տարիներին գավառը տնտեսական և մշակութային վերելք է ապրում, հռչակվում մտավորական ու զինվորական գործիչներով, բազմաթիվ հոյակերտ ճարտարապետական կոթողներով։ 

Բագրատունյաց օրոք՝ /9-11-րդ դարերում/ Շիրակը նոր վերելք է ապրում։ 961 թվականին Անին հռչակվում է մայրաքաղաք և կարճ ժամանակում դառնում արևելքի ամենախոշոր և նշանավոր քաղաքներից մեկը։ Քաղաքի բնակչությունը 11-13-րդ դարերում հասնում էր մոտ 100.000-ի։ Անիի արագ զարգացումը պայմանավորված էր ոչ միայն երկրի ընդհանուր տնտեսական վերելքով ու մայրաքաղաք դառնալով, այլև աշխարհագրական հարմար դիրքով։ Այն գտնվում էր Բագրատունյաց թագավորության գրեթե կենտրոնում և մի շարք հարմար ճանապարհներով կապված էր ինչպես Հայաստանի տարբեր մասերի, այնպես էլ Վրաստանի, Աղվանքի, Իրանի, Միջագետքի, Բյուզանդիայի և Սև ծովի առափնյա շրջանների հետ։ Քաղաքում ծաղկում էին արհեստները, առևտուրն ու մշակույթը։ Անին ուներ ընդարձակ շուկայական հրապարակ, բազմաթիվ իջևաններ և հյուրանոցներ: 

10-րդ դարի կեսերից Շիրակում իրենց գործունեությունն են ծավալում ասպարեզից հեռացած Կամսարականների շառավիղ՝ Պահլավունի նախարարական տոհմի ներկայացուցիչները, որոնք զգալի դեր են կատարել Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային կյանքում։ Նրանց կողմից Անիում և Շիրակում կառուցվում են վանքեր, ամրոցներ, զորանոցներ և այլն, նպաստում են դպրության և մշակույթի զարգացմանը։ Վանքային համալիրները՝ Հառիճ, Հոռոմոս, Խծկոնք, Մարմաշեն և այլն, բացի հոգևոր և մշակութային կենտրոններ լինելուց, նաև արտադրական և տնտեսական խոշոր միավորներ էին: 

Պահլավունիների շինարարական գործունեության մասին Շիրակում, բացի դեռևս կանգուն պատմաճարտարապետական հուշարձաններից, պահպանվել են բազմաթիվ վիմագիր արձանագրություններ, իսկ Մարմաշենի վանքում՝ նրանց տոհմային գերեզնանոցը։

Բագրատունյաց թագավորության կործանումից և բյուզանդական /1045-1064թ.թ./, այնուհետև սելջուկյան թուրքերի տիրապետության հաստատումից հետո Շիրակում տնտեսական և մշակութային կյանքն անկում ապրեց։

Շիրակի հետագա վերելքը կապվում է 1199թ. սելջուկյան նվաճողներից ազատագրման և այստեղ Զաքարյանների իշխանության հաստատման հետ։ Զաքարյանների օրոք Անին և Շիրակը տնտեսական, առևտրաարդյունագործական և մշակութային բուռն զարգացում են ապրում։ 12-13-րդ դարերում զարգանում են արհեստները, ապրանքադրամական հարաբերությունները, արտաքին ու տարանցիկ առևտուրը։ Շիրակով անցնող տարանցիկ առևտրի զարգացման գործոններից էր նաև տարանցիկ առևտրի բնագավառում եղած տեղաշարժերը։ Պարսկաստանի և Փոքր Ասիայի սելջուկյան ամիրայությունների ներքին կռիվների, մաքսերի, չափերի և կշիռների բազմազանությունը խոչընդոտում էին տարանցիկ առևտրի զարգացմանը։ Այս իրադրությունում անդրկովկասյան առևտրում սկսում են մեծ տեղ բռնել հյուսիսային երկրները, սերտ կապեր են հաստատվում Սև ծովի նավահանգիստների, Լեհաստանի և Ռուսաստանի հետ։

Շիրակի կարճատև վերելքն ընդհատվեց մոնղոլ-թաթարների արշավանքի և երկրի նվաճման հետևանքով, որոնց գերիշխանությունը տևեց 13-14-րդ դարերում։ 15-16-րդ դարերում Շիրակը բազմիցս ենթարկվում է թուրքմենական ցեղերի, Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի ավերիչ արշավանքներին։

1555 թվականին Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև կնքված հաշտության պայմանագրով Հայաստանը բաժանվում է նրանց միջև։ Սահմանային Ախուրյան գետով Շիրակը բաժանվում է երկու մասի, որոնցից արևելյանը անցնում է Պարսկաստանին, արևմտյանը՝ Թուրքիային։ Այս դրությունը որոշ փոփոխություններով պահպանվեց մինչև 19-րդ դարի սկիզբը։ 1804-1813 թ.թ. ռուս-պարսկական պատերազմից հետո Գյուլիստանի պայմանագրով արևելյան Շիրակն անցավ Ռուսաստանին։ 1829-1830 թվականներին արևմտյան Շիրակից, Կարսից և Կարինից այստեղ են գաղթում բազմաթիվ հայ ընտանիքներ: 

1837 թվականին Շիրակ է այցելում Ռուսաստանի Նիկոլայ 1-ին կայսրը։ Գումրի գյուղի մոտ՝ Ախուրյանի բարձրադիր ափին կառուցվում է ռուսական հզոր ամրոց և բերդաքաղաք, որն ի պատիվ կայսրուհու անվանվում է Ալեքսանդրապոլ, հետագայում՝ 1924 թվականից Լենինական, 1992-ից Գյումրի։ Գյումրին Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է։ Քաղաքի տարածքում կան վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանից մինչև զարգացած միջնադարով թվագրվող մի քանի հուշարձաններ՝ բնակավայրեր, ամրոց-բնակատեղի, դամբարանադաշտեր, եկեղեցիներ, որոնք ցույց են տալիս, որ կյանքն այստեղ անընդհատ գոյատևել է մոտ 5000 տարի։ Մատենագրության մեջ այն առաջին անգամ հիշատակվում է 8-րդ դարի պատմիչ Ղևոնդի մոտ Կումայրի ձևով։ Այստեղ՝ Շիրակ գավառի Կումայրի ավանում 774 թվականին տեղի է ունեցել հաղթական ճակատամարտ արաբական նվաճողների դեմ։ Կումայրին հետագա դարերում հիշատակվում է Կումիրի, Կիմիրի, Գումրի ձևերով։ 1992 թվականին քաղաքը կրկին վերանվանվում է Գյումրի։ 

1849 թվականին կազմավորվում են Երևանի նահանգը և Ալեքսանդրապոլի գավառը, որը իր սահմաններով հիմնականում համապատասխանում էր պատմական Շիրակի արևելյան մասին։ Շիրակի հետագայում ազատագրված արևմտյան մասը ընդգրկվում է Կարսի մարզի մեջ։ 

Ալեքսանդրապոլ քաղաքը և գավառը կարճ ժամանակահատվածում մեծ վերելք են ապրում։ 1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ալեքսանդրապոլի գավառն ուներ 120 գյուղ՝ շուրջ 131417 բնակչությամբ։ Շուտով Ալեքսանդրապոլը դառնում է Անդրկովկասի մեծ և բարգավաճ քաղաքներից մեկը, 1899 թվականին երկաթգծի կառուցումից հետո, նաև կարևոր տրանսպորտային հանգույց։ 20-րդ դարի սկզբին քաղաքն ուներ 51000 բնակչություն։ Զարգանում էին արդյունաբերությունը, արհեստները, առևտուրը, կրթությունը և մշակույթը։ 

Առաջին համաշխարհային պատերազմը, հեղափոխությունները, 1918-1920 թվականների թուրքական ինտերվենցիան, որն ուղեկցվում էր կոտորածներով ու թալանով, քայքայեցին գավառի տնտեսությունը, տասնյակ հազարավոր մարդկանց տարագրության պատճառ դարձան։ Առանձնապես ծանր էր Ալեքսանդրապոլի և գավառի 1920-1921 թվականների թուրքական օկուպացիան։ Սովետական իշխանության և խաղաղության հաստատումից հետո սկսվում է զարգացման մի նոր փուլ։ 1924 թվականից Ալեսանդրապոլը վերանվանվում է Լենինական, իսկ գավառը Լենինականի գավառի, որը լուծարվում է 1930 թվականին։ Ըստ վարչատարածքային նոր բաժանման Շիրակը բաժանվում է 5 շրջանների։ 1926 թվականին քաղաքի բնակչության թիվը 54857 մարդ է, իսկ 1988-ին 204.000 մարդ։ Զարգացան տնտեսությունը, գիտությունն ու մշակույթը, որը տևեց մինչև 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժը և ՍՍՀՄ քայքայումը։ 

Հայաստանի հանրապետության նոր վարչական բաժանմամբ նույն տարածքում կազմվում է Շիրակի մարզը Գյումրի կենտրոնով: 

## Արտաքին հղումներ
* Շիրակ Աշխարհի Պատմություն 
* Մեծ Հայքի Նահանգներն ըստ «Աշխարհացույցի»  

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Այրարատի գավառներ