Իսպանացիների կողմից Նավառայի նվաճումը

**Իսպանացիների կողմից Նավառայի նվաճումը** նախաձեռնել է Ֆերդինանդ II Արագոնացին և ավարտվել նրա թոռ և իրավահաջորդ Կառլոս V- ի օրոք՝ 1512-1524 թվականներին տևած մի շարք ռազմական արշավների ընթացքում։ Ֆերդինանդը և՛ Արագոնի թագավորն էր, և՛ Կաստիլիայի ռեգենտը 1512 թվականին։ Երբ 1511 թվականի վերջին Հռոմի պապ Հուլիոս II-ը Ֆրանսիայի դեմ Սուրբ Լիգա հայտարարեց, Նավառան փորձեց չեզոք մնալ: Ֆերդինանդն օգտագործեց դա որպես առիթ, որպեսզի հարձակվի Նավառայի վրա՝ նվաճելով այն, քանի որ նրա պոտենցիալ պաշտպանը՝ Ֆրանսիան, շրջապատված էր Անգլիայի, Վենետիկի և Ֆերդինանդին պատկանող իտալական բանակների կողմից:

Կաստիլիայի ներխուժումից անմիջապես հետո մի քանի փորձեր արվեցին վերանվաճելու Պիրենեյներում գտնվող Նավառան։ 1516թ․-ին տեղի ունեցավ կիսատ փորձ, իսկ 1521թ․-ին ֆրանկո-նավառական լավ կազմակերպված արշավանք։ Բոլոր վերանվաճման փորձերը իսպանացիները տապալեցին, և բախումները դադարեցվեցին 1528 թվականին, երբ իսպանական զորքերը լքեցին Ստորին Նավառան՝ Պիրենեյներից հյուսիս։ 1529 թվականին Իսպանիայի և Ֆրանսիայի միջև Կամբրայի պայմանագիրը կնքեց Նավարայի բաժանումը Պիրենեյների երկայնքով:

Կաստիլիայի կողմից միացված հատվածը նաև հայտնի դարձավ որպես *Վերին Նավառա*, մինչդեռ Պիրենեյներից հյուսիս գտնվող հատվածը, որը նաև կոչվում էր *Ստորին Նավառա*, մնաց անկախ թագավորություն,սերտ կապեր էր պահպանում Ֆրանսիայի հետ: Թագավորությունը 1589 թվականից հետո անձնական միության մեջ էր Ֆրանսիայի հետ և 1620 թվականին ամբողջովին միացվեց Ֆրանսիային։ Որպես վարչական բաժանում դադարել է գոյություն ունենալ 1790 թվականից։ Վերին Նավառան կորցրեց թագավորության իր կարգավիճակը Առաջին Կարլիստական պատերազմի ավարտին։

## Նախապատմություն
մինի|Քաղաքացիական պատերազմ, արտաքին միջամտություն և տարածքային կորուստ (1463)
Նավարան անկայունության մեջ էր 15-րդ դարի կեսերից, երբ Նավարայի ազնվականությունը բաժանվեց երկու պատերազմող խմբավորումների Բանդաների պատերազմում, պայքարը գնում էր մասնավորապես՝ Բոմոնտների և Ագրամոնցների միջև։ Սա Բասկերի Երկրում հետևանքներ առաջացրեց ինչպես Նավառայի ներսում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս և այդ պատճառով եղավ արտաքին միջամտություն: 1461 թվականին կաստիլիական զորքերը ներխուժեցին Նավառա, ինչի արդյունքում Սոնսիերայի տարածքը, ինչպես նաև մի քանի հենակետեր կաստիլացիները գրավեցին։ Սկսած 1474 թվականից, Ֆերդինանդ II Արագոնացին շատ ջանքեր գործադրեց, որպեսզի ապահովի հարևան թագավորությունների վերահսկողությունը: Սա ներառում էր Նավառան Կաստիլիայի *փաստացի* պրոտեկտորատի վերածումը 1476 թվականին: Այնուամենայնիվ, Նավառայի նկատմամբ հավակնությունները գալիս էին ոչ միայն Պիրենեյների հարավից, այլև կոմս Ջոն Ֆուան նույնպես ձգտումներ ուներ իր թագի վրա՝ հիմնված Նավառայի համար խորթ Սալիական Օրենսգրքի հիման վրա: 

 Միևնույն ժամանակ, Անտոնիո Պալավիչինիի նշանակումը Պամպլոնայի եպիսկոպոս դարձավ Հռոմի հետ մեկ այլ վիճաբանության առարկա, քանի որ դա հաշվի չէր առնում Նավառայի միապետների հավանությունը: 1498 թվականի ապրիլին Լյուդովիկոս XII-ի գահ բարձրանալը Ֆրանսիայի գահին փոխադարձ թշնամանք բռնկեց։ Ալեն Ալբրեթը փորձեց մեղմել հարաբերությունները՝ աջակցելով Լյուդովիկոս XII-ի՝ Աննա Բրետտանացու հետ ամուսնանալու հավակնություններին, ինչպես նաև Ալբրետի Կարլոտան առաջարկելով Պապ Ալեքսանդր VI- ին՝ որպես Չեզարե Բորջայի հարսնացու։ Նավառայի, Ֆրանսիայի և Կաստիլիա-Արագոնի միջև կնքված հաշտության պայմանագրերը թագավորության համար 4-ամյա կայունության ժամանակաշրջան բացեցին։  

### Լերինի կոմսը պարտություն կրեց և դրան հետևեց խաղաղություն
Ֆերդինանդը նաև ցանկանում էր չարախոսել իր փեսային և իրավահաջորդ Ֆիլիպին ՝ Կաստիլիայի նոր թագավորին: Միապետներ Եկատերինան և Ջոնը նախընտրեցին աջակցել Ֆիլիպին 1506 թվականի հուլիսին Ֆերդինանդ II-ին Կաստիլիայի քաղաքականությունից վտարելուց հետո, որի արդյունքում կնքվեց Թուդելա դե Դուերոյի պայմանագիրը։ Այս քայլը հզորացրեց Նավառայի թագը, բայց քչացրեց լավ հարաբերությունները Լյուդովիկոս XII-ի հետ: Մյուս կողմից նրանք վաստակեցին Մաքսիմիլիան կայսրի աջակցությունը հատկապես Ֆրանսիայի։ 

1507 թվականի դրությամբ, երբ Ֆերդինանդը կրկին ղեկավարում էր Կաստիլիայի քաղաքականությունը որպես ռեգենտ, Նավառայում Ֆերդինանդի առանցքային դաշնակից Լերին՝ Լուի Բոմոնտի անհնազանդ կոմսը ապստամբեց այլ տերերի հետ միասին։ Բայց, թագավորական իշխանությունը՝ Եկատերինան և Հովհաննես III-ը, նախազգուշացրել են Ֆերդինանդին, որ այս անգամ ոչ մի ներում չի տրվի Լերինի կոմսին։ Կաստիլիայի ազնվականության մի խմբակցություն Ֆիլիպի մահից հետո սկսեց աջակցել Նավառայի միապետներին ընդդեմ Ֆերդինանդ II-ի։ 

Հենց 1507 թվականին, Վիանայի համար կռվի ժամանակ, *կոնդոտյերո* Չեզարե Բորջան, որը Մաքսիմիլիանի գործակալն էր, որն այն ժամանակ ծառայում էր Ջոնին, սպանվեց Բոմոնտի ասպետների կողմից: 1508 թվականին, մեկ տարի տևած ընդհարումից հետո, Նավառայի թագավորները հարձակում սկսեցին կոմսի ապստամբությունը ճնշելու համար։ Լերինը գրավված էր, և Լուիին դաժան պարտություն կրեց։ Կոմսի պարտությունը թագավորության համար բացեց խաղաղության և կայունության կարճ շրջան:

### Հարձակման նախապատրաստություն
1510 թվականի ամռանը միջազգային տեսարանը կտրուկ շրջադարձ կատարեց իտալական պատերազմներում։ Հռոմի Պապ Հուլիոս II-ը դարաշրջանի ամենանպատակասլաց գործիչներից էր: Նա 1508 թվականին Վենետիկի դեմ հայտարարել էր Սուրբ Լիգա և հաղթել նրան։ Այնուհետև նախկինում դաշնակից պապական մարզը և Ֆրանսիան պատերազմեցին միմյանց դեմ: Հուլիոս II-ը օգոստոսի 4-ին Ֆրանսիայի դեմ նոր Սուրբ Լիգա հայտարարեց1511 թվականի օգոստոսին Իտալիայում իշխանության համար ֆրանս-իսպանական պայքարում Ֆերդինանդ թագավորի կողմն անցնելուց հետո: Նավառան հրաժարվեց միանալ և չեզոքություն հայտարարեց։ Ֆերդինանդ II-ը պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային 1512 թվականի մարտին։

Լյուդովիկոս թագավորը դարձավ ավելի հաշտարար Եկատերինա թագուհու և Հովհաննես III թագավորի հետ՝ հետ կանգնելով իր տարածքային պահանջներից։ Եկատերինան և Հովհաննես III-ը սկսեցին բանակցել Ֆերդինանդի հետ, ում առաջարկություններն ու սպառնալիքները ստիպեց, որպեսզի զորքերը տեղաշարժվեն Նավառայի սահմաններ։  Նավառայի իշխանությունները պաշտպանության միջոցներ ձեռնարկեցին, մինչդեռ Ֆերդինանդը նախագծեց թագավորություն ներխուժելու ծրագիր, որը ներառում էր քարոզչական սխեման, որում Նավառայի թագը պիտակավորվում էր որպես կաթոլիկությունից բաժանում քարոզող՝ Հռոմի պապ Հուլիոսի պապական բուլլայի աջակցությամբ: Այդ մասին պապական համաձայնություն ստանալու համար կաստիլացի դիվանագետները ամիսներ շարունակ բանակցել են Հռոմի հետ։ 

## Կաստիլա-Արագոնյան արշավանքը 1512 թ․-ին
### Նավառայի վրա հարձակումը
աջից|մինի| Օլիտի ամրոց, հիմնական ամրացում և թագավորական վայր (կենտրոնական Նավառա)
Նավառո-ֆրանսական բանակցությունները հանգեցրին Բլուայի չորրորդ պայմանագրին1512 թվականի հուլիսին՝ նախատեսելով փոխօգնություն՝ Նավառայի չեզոքությունը պահպանելու համար։ Հաջորդ օրը Ֆերդինանդն իր զորքերն ուղարկեց Ալավայից դեպի Նավառա սահմանը, որի հրամանատարն էր գեներալ Դոն Ֆադրիկե դե Տոլեդոն՝ Ալբայի դուքսը, ով մասնակցել էր Գրանադայի գրավմանը: Այդ ժամանակ գիպուզկոյան(Կաստիլիայի սյուզերենը)աշխարհազորը ներխուժել էր Նավարա հյուսիս-արևմուտքից և հուլիսի 10-ին գրավել Գոյզուետա, գյուղը և ամրոցը, որը սահմանակից էր Գիպուզկոային։ 

Մի քանի օրվա ընթացքում կաստիլական զորքերը առանց դիմադրության առաջ են շարժվեցին դեպի Պամպլոնայի ծայրամասեր, որտեղ Ֆերդինանդի դաշնակից կոմս Լուի Բոմոնցին հյուրընկալել է ներխուժող զորքերին իր ամրացված Արազուրի պալատում: Արշավախմբի գրոհայինները կազմում էին 6000 վետերան, սակայն ամբողջ քարավանը՝ ներառյալ թիկունքը, կազմում էր 15000։ Պամպլոնայի բնակչությունը 10000-ից պակաս էր։ Եկատերինան և Հովհաննես III-ը մեկնեցին Թուդելա՝ հույս ունենալով զորք հավաքել հավատարիմ լորդերի շրջանում, բայց կարողացան հավաքագրել ընդամենը 500 հոգու Իսպանական արշավախմբի հսկայական չափերից ճնշված՝ նրանք թեքվեցին դեպի արևելք։

Պամպլոնայի ազնվականները խուսափելով քաղաքի ավերումից հուլիսի 25-ին հանձնեցին քաղաքը։ Մոտակա ամրոցներին հրամայվեց հանձնվել, սակայն մի մասը շարունակեց պայքարը։ Պամպլոնայի ազնվականները չհպատակվեցին Ֆերդինանդին, քանի որ նրանց թագավոր Հովհաննես III-ը ողջ էր։ 1512թ․-ի ուշ օգոստոսին Ֆերդինանդը փաստացի դարձավ Նավառայի թագավոր։

### Իսպանական բնակեցումը և դրա հետևանքները
Կաստիլիան և Նավառան իրարից տարբերվում էին ինստիտուցիոնալ ու իրավական համակարգերով և ունեին տարբեր սոցիալական ու էթնիկ կառուցվածքներ: Երբ կաստիլացի և արագոնյան զինվորականները հաստատեցին իրենց գրավումը բոլոր հենակետերի վրա, հողը հարթվեց առաջադեմ ինստիտուցիոնալ վերահսկողության համար, որը նշանավորվեց իսպանա-կաստիլիական թագի կենտրոնացմամբ։ Դիվանագետ և գրող Նիկոլո Մաքիավելին ակնկալում էր Ֆերդինանդ II-ի արագ և հեշտ փոխըմբռնումը Ֆրանսիայի հետ «միակ պայմանով՝ Նավառան պահելու, փոխարենը հրաժարվելով Միլանի դքսությունից՝ հելվետացիների մոտ գտնվելու պատճառով»: 

## 1516 վերանվաճման փորձ
մինի|Կարդինալ Սիսներոսի հրամանով մասամբ քանդվել է Խավիերի ամրոցը, որտեղ գտնվում էր Հովհաննես Յասոյի տունը։

### Ձախողված արշավ
Հովհաննես III-ը զորք հավաքեց և որոշեց սկսել վերանվաճումը։ Նա զորքը բաժանեց երկու մասի(առաջինի գլխավորը նա էր, երկրորդինը՝ Նավառայի մարշալ Պեդրոն)։ Երկու զորքն էլ քիչ թվաքանակի և իսպանական հետախուզության պատճառով իր նպատակին չհասան։ Երբ վերանվաճման փորձը ձախողվեց,1516 թվականի օգոստոսին 14-ին Ֆրանսիայի Ֆրանցիսկոս I-ի և Չարլզ V-ի միջև ստորագրվեց Նոյոնի պայմանագիրը, որում Չարլզը համաձայնվեց ավելի լայն համաձայնագրի համատեքստում վերանայել իր իրավունքները Նավառայի թագավորության նկատմամբ և լսել Եկատերինա թագուհու բանագնացներին: Այնուամենայնիվ, ֆրանկո-իսպանական լարվածությունը կրկին աճեց, Եկատերինան մահացավ 1517 թվականի սկզբին, և պայմանագրով նախատեսված Նավառայի վերաբերյալ դրույթները երբեք չկիրառվեցին: 

## 1521 ֆրանկո-նավառական արշավանքը
### Նոր հույսեր երիտասարդ սերնդի համար
աջից|մինի| Ֆրենսիս Քսավյեն և նրա ընտանիքը ներգրավված էին և վատ ազդեցություն են ունեցել Նավառայի պաշտպանության գործում
1520 և 1521 թվականներին Կաստիլիան թուլացավ կոմուներների ապստամբության պատճառով : Եղբայրությունների ապստամբության հետևանքով Արագոնի թագը նույնպես հայտնվել էր շատ ծանր վիճակում: Արդյունքում, Իսպանիայի թուլացման պատճառով այն դարձավ Ֆրանսիայի թագավոր Ֆրանցիսկոս I-ի թիրախը: Միևնույն ժամանակ, Նավառայի երիտասարդ թագավոր Հենրի II- ը, որը հիմնված էր Բեարնում, տեսավ Նավառան վերանվաճելու լավ հնարավորություն։ Օգտվելով Ֆրանսիայի աջակցությունից՝ Հենրին հիմնեց 12000-անոց բանակ, հիմնականում՝ գասկոնցիներ և նավառացի աքսորյալներ։ Այս ֆրանկո-նավառական բանակը ղեկավարում էր գեներալ Ասպարոսը (կամ Էսպարը): Այն բաղկացած էր 12000 հետևակներից, 800 հեծյալ ասպետներից և 29 հրետանուց։

Նավառացիները զայրացել էին տեղի կաստիլական եկեղեցական, վարչական և դատական հաստատությունների վրա, ուստի նրանք ոտքի կանգնեցին ի պաշտպանություն Հենրի II-ի՝ լսելով Հենրի II-ի արշավախումբ սկսելու լուրը: Կաստիլացիներին արտաքսելու համար շատ վայրերում ստեղծվեցին կամավորական խմբեր։ Երբ ֆրանկո-նավառական բանակը մոտեցավ Պամպլոնային, քաղաքացիները ապստամբեցին և պաշարեցին Կաստիլիայի ռազմական նահանգապետ Իգնատիուս Լոյոլացուն, իր նորակառույց դղյակում։ Կայազորը հանձնվեց մի քանի օր դիմադրությունից հետո 1521 թվականի մայիսի վերջին Պամպելունայի ճակատամարտում։ Երեք շաբաթից էլ քիչ ժամանակում ամբողջ Նավառան վերանվաճվեց։ 

Այդուհանդերձ, ամեն ինչ կարգավորված չէր։ Հենրի II-ի բացակայությունը անհանգստացնում էր բնակչությանը: Բացի այդ, զորքերը զորավար Ասպարոսի գլխավորությամբ Վիանա ժամանելուն պես սկսեցին տարածքը թալանել և վատ վիճակում թողնել՝ թողնելով շատերին զայրացած ու հիասթափված արշավանքից, որը նախատեսված էր նրանց ազատագրելու համար: Այնուհետև ֆրանկո-նավառական բանակը դուրս եկավ Նավառայի հիմնական տարածքից և մտավ Կաստիլիա՝ անցնելով Էբրոն և պաշարելով Լոգրոնյո քաղաքը, որտեղ տեղակայված էր Լերինի կոմսը 4000-անոց զորքով: 

### Կաստիլիայի հակագրոհը
[մինի| [Իգնատիոս դե Լոյոլա|Իգնատիուս Լոյոլացին 1521 թվականի մայիսին Պամպլոնայում ծանր վիրավորվել է ոտքի վրա Նավառյան թնդանոթի գնդակից։]]
Ցավոք Նավառայի թագավորի և ֆրանսիացիների համար Կոմուներոսների ապստամբությունը ջախջախվեց Վիլլարի ճակատամարտում ապրիլին: Կաստիլիայի կառավարությունը ոչ միայն կարողացավ հետ ուղարկել իր զինվորներին Նավառա, այլև մեծ թվով կաստիլացի ազնվականներ, ովքեր աջակցում էին կոմուներոսներին կամ տատանվում էին կողմերի միջև, այժմ հնարավորություն տրվեց ապացուցելու իրենց հավատարմությունը Կաստիլիային: Նախկինում ապստամբների վերահսկողության տակ գտնվող շատ քաղաքներ զինվորներ ուղարկեցին Նավառա: Հանկարծակի վերամիավորված Կաստիլիայի աջակցությամբ 30000-անոց բանակը մոտեցավ Նավառային: Հունիսի 11-ին Ասպարոսը լքեց Լոգրոնիոյի իր պաշարումը և նահանջեց դեպի Տիեբաս, Նավառա: Ասպարոսը հուսահատորեն օգնություն խնդրեց Բեարնից, բայց Հենրի II-ը մերժեց խնդրանքը, քանի որ հաղթելու շանսերը քիչ էին: 

30-ին Պամպլոնայի մոտ գտնվող Էսկիրոզի (Նոին) ճակատամարտում(1521 թ․-ի հունիսին) ֆրանկո-նավառացիները լիովին ջախջախվեցին։ Ֆրանս-Նավառական ուժերը չունեին բավարար հրետանի՝ պաշտպանվելու համար, և նրանց թվաքանակը անհամեմատ քիչ էր: Ֆրանսիական և Նավառական կորուստները կազմել են ավելի քան 6000 զոհ, և գեներալ Ասպարոսը գերվեց, սակայն հետո ազատ արձակվեց 10,500 դուկատ փրկագնի և Պամպլոնայի հանձնման դիմաց։

Կաստիլիայի զոհերի թիվը հասնում էր 50-ից 300-ի: Հաղթանակին հաջորդեց օկուպացիան, որտեղ Նավառացիները ենթարկվում էին չարաշահումների, կողոպուտի, և աքսորի: Այս իրավիճակը հուսահատություն առաջացրեց շատ Նավառացիների մոտ, քանի որ շատ նավառական լորդեր նախընտրեցին անցնել հաղթական կաստիլացիների կողմը: Կաստիլիացիները շարունակեցին օժանդակ ուժեր ուղարկել տարածք, քանի որ Չարլզ V-ի և Ֆրանսիայի միջև պատերազմը տարածվեց ամբողջ Եվրոպայով  :

Տեղայնացված փոքրքմասշտաբ ռազմական բախումները այժմ սահմանափակվում էին Ներքին Նավարայի հարավային ծայրերով: 1525թ․-ին իսպանացիների հարձակումը կրկին գրավեց Սեն-Ժան-Պիեդ-դե-Պորտը, այն պահեցին իսպանացիները գրեթե երկու տարի, բայց 1527-ին Լյուքսի տիրակալը և Միոսենսի տիրակալ՝ Էստեբան դե Ալբրետը նորից գրավեցին այն։ Ֆրանսիայի կորուստը լայնածավալ պատերազմում՝ 1525 թվականի փետրվարին Պավիայի ճակատամարտում Ֆրանցիսկոս թագավորի և Հենրիխ II-ի գրավմամբ, կնքեց Նավառայի բաժանումը։ Մինչ Հենրի II-ին հաջողվեց փախչել բանտից, Մադրիդի պայմանագիրը 1526 թվականի հունվար 1-ին և 1529 թվականի Կամբրայի պայմանագիրը հաստատեցին իսպանացիների վերահսկողությունը Նավառայի Պիրենեյան մասի վրա. Ֆրանցիսկոս I-ը պարտավորվել էր մերժել Հենրի II-ին օգնելու ամեն տեսակի հնարավորություն։

## Հետևանքները
մինի|Գլխավոր մուտքը և կամուրջը դեպի Սեն-Ժան-Պիեդ-դե-Պորտ
Չարլզ V-ի կողմից ընդունված հաջորդական ներումները նպատակ ուներ օգնել Նավառայի ինտեգրմանը Հաբսբուրգյան Իսպանիային : Որոշվել է նաև մի շարք ներում շնորհել հոգևորականներին, ովքեր անցել էին Նավառայի միապետների կողմը, առաջինը 1512 թվականի ներխուժումից անմիջապես հետո: Այնուամենայնիվ, Նավառացիների հավատարմության հանդեպ անվստահությունը պահպանվեց ողջ 16-րդ դարում, մինչդեռ բողոքական և անկախ Նավառան գոյություն ուներ Պիրենեյների հյուսիսում՝ մինչև 1620 թվականին պաշտոնապես Ֆրանսիայի մեջ ինտեգրվելը: Հենրի II-ին հավատարիմ հպատակներից բռնագրավված ունեցվածքը սկսեցին վերադարձվել։

## Ծանոթագրություններ


## Հղումներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1510-ականներ Իսպանիայում
Կատեգորիա:Իսպանիայի պատերազմներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատերազմներ