open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ագապե

**Ագապէ** (, սեր, ի տարբերություն իմաստով ոչ այնքան համարժեք  բառի, որը գերազանցապես ակնարկում է զգայական սերը), սուրբ Հաղորդությունից սերված արարողություն։

## Պատմություն
Ագապեի նախատիպեր եղել են ինչպես հրեաների, այնպես էլ հույների և հռոմեացիների մոտ։ Նախնական շրջանում ագապեն աղքատներին տրվող սիրո ճաշ էր, վաղ եկեղեցում ս. Հաղորդության հետ կապված պաշտոնական ճաշ, որի ժամանակ համայնքի բոլոր անդամներն օգտվել են միևնույն սեղանից։ Մատուցվել է ի հիշատակ Քրիստոսի Վերջին ընթրիքի (Ա Կորնթ. 11.23)։ Սակայն ժամանակի ընթացքում ագապեի այդ իմաստը խեղաթյուրվել է։

Գանգրայի ժողովը (380) փորձել է վերականգնել ագապեի նախկին բովանդակությունը, սակայն՝ ապարդյուն։

7-րդ դարի վերջին Արևմուտքում ագապեն մեկընդմիշտ վերացավ, սակայն արևելյան որոշ եկեղեցիներում (ղպտիների որոշ հատվածի և հայերի մոտ) մնաց իբրև ս. Պատարագին հաջորդող սիրո ճաշ։

Սահակ Ա Պարթև կաթողիկոսի կանոնների մեջ հրահանգվում է քահանաներին ագապեի պաշտոնն ու Պատարագը չմատուցել առանց Ավետարան կարդալու։ Ագապեի հրավիրված աշխարհականները Պատարագից առաջ հաց չպետք է ուտեն։ Ժողովուրդը պետք է սիրով մատուցի նախնյաց՝ ագապեի համար սահմանված ընծաները։ Ներսես Բ Բագրևանդցի կաթողիկոսի օրոք գումարված Դվինի ժողովի ԱԳԱՊԵ 14 (554) 22-րդ կանոնն ամբողջովին նվիրված է Ագապեի կանոնադրությանը։

Ագապեներ մատուցվել են նաև ննջեցյալների հոգու հանգստության համար (Պարտավի եկեղեցական ժողովի ԺԸ կանոն)։ Ագապե են կոչվել նաև մատաղի համար ընծայաբերված կենդանիները։ Հետագայում դրանց վերապրուկներն արտահայտվել են ս. Զատկին մատաղ անելու սովորության մեջ։

## Գրականություն
* Հովսեփյան Գ․, Ագապի հաստատութիւնը Հայոց եկեղեցւո մեջ, «Արարատ», 1912, էջ 997-1001։
* Марр Н., След ἀγάπη у армян, "Христианский Восток", т. 1, 1913, с. 145-147.

Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Ալեքսանդր Բ Բյուզանդացի

**Աղեքսանդր Բ Բյուզանդացի**, Ղարաղաշ (), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1753–1755 թվականներին։ Հաջորդել է Մինաս Ա Ակնեցուն։

Աբրահամ Գ Կրետացու օրոք (1734–1737) եղել է կաթողիկոսական փոխանորդ։ Աղեքսանդր Բ Բյուզանդացու անունով մեզ են հասել մի քանի մանր գրություններ, որոնցից հետաքրքրություն են ներկայացնում հատկապես Հիշատակարանը (նրա կաթողիկոս ընտրվելու մանրամասնություններով), Վրաց կաթողիկոս Անտոն I-ին (1744–1755) ու Վրաց արքա Թեյմուրազին (1744–1767) հղած թղթերը և մի կոնդակ՝ ուղղված համայն հայությանը՝ Արտազի Սբ. Թադե վանքի շինարարության համար միջոցներ հանգանակելու վերաբերյալ։

Կաթողիկոսական գահին Աղեքսանդր Բ Բյուզանդացուն հաջորդել է Հակոբ Ե Շամախեցին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հ. 2, ԿՊ, 1914։ Անասյան Հ., Հայկական մատենագիտություն, հ. 1, Ե., 1959։

Կատեգորիա:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Լիվիոս Անդրոնիկոս

**Լիվիուս Անդրոնիկուս** (Livius Andronicus, )։ Հռոմեական դրամատուրգիայի առաջին ներկայացուցիչն է։

## Կյանքը և գրական գործունեությունը
Նրա կյանքի և գրական գործունեության մասին քիչ տեղեկություն է հասել գրականության պատմությանը։ Լիվիուսի մասին կենսագրական տեղեկություն հաղորդում է հռոմեական ուշ շրջանի գրող Սվետոնիոսը, որն ապրել է մ.թ. 75-160 ժամանակաշրջանում։ Լիվիուսը հույն էր և ստրուկ։ Երբ հռոմեացիները մ.թ.ա. 272 թվականին գրավում են Հարավային Իտալիայի Տարենթոն քաղաքը, Լիվիուսը որպես ստրուկ բաժին է ընկնում հռոմեական կոնսուլ Մարկոս Լիվիուս Սալինատորին։ Լիվիուսը կատարում էր իր տիրոջ գրագրությունները, արտագրում էր տեքստեր, տիրոջ երեխաներին սովորեցնում էր հունարեն և լատիներեն։ Անդրոնիկուսը դառնում է լիբերտի և կրում է իր տիրոջ տոհմային անունը ու իրեն անվանում Լուցիուս Լիվիուս Անդրոնիկուս։ Լիվիուսը զբաղվում էր ուսուցչությամբ, ուսուցման գործը դյուրացնելու նպատակով նա լատիներեն է թարգմանում հունական «Ոդիսական» էպոսը։ Կիկերոնը Լիվիուսի այդ թարգմանության մասին հայտնում է բացասական կարծիք։ Սակայն Լիվիուսի այդ գործի նշանակությունն այն է, որ դա լատինական թարգմանության առաջին երևույթն է։

Կատեգորիա:Հռոմեացի դրամատուրգներ
Երևանի պետական կամերային երաժշտական թատրոն

**Երաժշտական կամերային պետական թատրոն**, թատրոն Երևանում։

## Պատմություն
1987 թվականին հիմնադրել է Երևանի պետական մանկական երաժշտական թատրոնը (գեղարվեստական ղեկավար՝ Դավիթ Զալյան)։ 1997 թվականին պետական մանկական երաժշտական թատրոնը վերանվանվել է երաժշտական կամերային պետական թատրոնի, և հանդիսանում է նրա իրավահաջորդը։

## Բեմադրություններ
*Է. Խաղագործյան “Շունն ու կատուն” (մանկական օպերա),
*Վ. Աճեմյան «Կիկոս» (օպերա),
*Տ․ Մանսուրյան «Ձյունե թագուհին» (բալետ),
*Ջ․ Բ․ Պերգոլեզի «Stabat Mater»,
*Ս. Լուսիկայն «Ճպուռն ու մրջյունը» (բալետ),
*Պ. Չայկովսկի «Տարվա եղանակները» (բալետ),
*Բ. Բիտտեն «Նոյան Տապան» (միրակլ օպերա),
*Լ. Վեբեր «Կատուներ» (մյուզիքլ),
*Ա. Սաթյան «Լիլիթ» (փոփ -օպերա),
*Խ. Չալիկյան «Ջայլամը ասֆալտի վրա» (մոնո ներկայացում),
*Ս. Կոսյան «Ուշացողները»,
*Ս. Դանիելյան «Սերոժիկ» (մոնո ներկայացում),
*Հովհ. Թումանյան «Անուշ»,
*Վիլյամ Սարոյան «Հեյ, ո՞վ կա այդտեղ» (կամերային օպերա)։
*Հովհ. Թումանյան «Սասունցի Դավիթ»
*Շառլ Պերրո «Մոխրոտիկը»
*Ս. Կոսյան «Կյանքը վանդակի կողքով»
*Կ. Խոդիկյան «Լույսը կբացվի» /մոնո ներկայացում/,
*«Քվազիմոդո և Էսմերալդա»
*«Բրոդվեյ-Բրոդվեյ»
*«Հրեշը և Գեղեցկուհին»
*Ռ.Կունի «Սեքսուալ խառնաշփոթ հյուրանոցում»
*«Սեր ֆրանսիական ձևով»
*Վ.Ստեփանյան «Տերն ու ծառան»
*«Կրիսպի մկնիկը»
*Հ. ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ «Անուշ»

## Պատկերասրահ

Yerevan State Musical Chamber Theater (2).jpg
The State Chamber Musical Theather.jpg|Պետական կամերային երաժշտական թատրոն ՊՈԱԿ


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1987 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի երաժշտական թատրոններ
Սարգիս Դ Վրաստանցի

**Սարգիս Դ Վրաստանցի** (ծ. թ. անհայտ – 1536), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1520 թվականից։ Հաջորդել է Զաքարիա Բ Վաղարշապատցուն։

Աթոռակից էր Զաքարիա Բ-ին, սակայն մինչև նրա մահը նստել է Վրաստանում՝ լինելով Վիրահայոց թեմի առաջնորդ։ Սարգիս Դ Վրաստանցու գահակալության տարիները համընկել են թուրք-պարսկական պատերազմների վերսկսմանը, և Հայոց եկեղեցին, շրջապատված արտաքին թշնամիներով, խառնաշփոթ և տկար վիճակում էր, ինչը խոչընդոտում էր Էջմիածնի գահակալներին, այդ թվում և Սարգիս Դ Վրաստանցուն, արդյունավետ գործունեություն ծավալել։ Հոգևոր-մշակութային ու շինարարական ձեռնարկումներից առավել հայրապետի խնդիրն է եղել Մայր աթոռը պահպանել ավերածության վտանգներից։ Սարգիս Դ Վրաստանցուն հաջողվել է ապահովել Մայր Աթոռի անվտանգությունն ու եկեղեցու շուրջը համախմբել ցրված միաբանությանը։
Կաթողիկոսական գահին Սարգիս Դ Վրաստանցուն հաջորդել է Գրիգոր ԺԱ Բյուզանդացին։

## Գրականություն
* Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հատ. Բ, Ս. Էջմիածին, 2001

## Արտաքին հղումներ
«Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002

Կատեգորիա:Վիրահայոց թեմի առաջնորդներ
Կատեգորիա:16-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Աբրահամ Բ Խոշաբեցի

**Աբրահամ Բ Խոշաբեցի** (հայտնի է նաև որպես՝ Բաղիշեցի, Մշեցի, Քեղեցի, 1677–1734, թաղվել է Վաղարշապատի Սբ. Գայանե վանքում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1730 թվականից։ Հաջորդել է Կարապետ Բ Ուլնեցուն։

1708 թվականին՝ Մշո Առաքելոց վանքի առաջնորդ, 1717–1730 թվականներին՝ Տարոնի Սբ. Կարապետ վանքի վանահայր։ 1727 թվականին ուխտագնացություն է կատարել Երուսաղեմ։ Շինարարական աշխատանքներ է կատարել Էջմիածնի վանքում, պատկերազարդել է տվել Մայր տաճարի երկու խորանները, որմերն ու սյուները, նորոգել մի շարք կառույցներ։ Աբրահամ Բ Խոշաբեցու անունով մեզ են հասել 7 ներբողական ու հոգևոր տաղեր և կոնդակներ։

Կաթողիկոսական գահին Աբրահամ Բ Խոշաբեցուն հաջորդել է Աբրահամ Գ Կրետացին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հ. 2, մաս 3, 2 հրտ., Պեյրութ, 1959, էջ 2871—2882
* Անասյան Տ. Ս., Հայկական մատենագիտություն, հ. 1, Ե., 1959, էջ 101 — 103

Կատեգորիա:18-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Անաստաս Ա Ակոռեցի

**Անաստաս Ա Ակոռեցի** (ծ. թ. անհայտ, գ. Ակոռի – 667, Ակոռի, ամփոփվել է իր կառուցած եկեղեցու բակում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 661 թվականից։ Հաջորդել է Ներսես Գ Տայեցուն, եղել է կաթողիկոսի սենեկապետը, վերջինիս կարգադրությամբ հսկել է Զվարթնոցի Սբ. Գրիգոր կաթողիկեի շինարարությունը։
652–659 թվականներին վարել է հայրապետական ընթացիկ գործերը։ Կաթողիկոսության տարիներին իր ծննդավայր Ակոռի գյուղում կառուցել է եկեղեցի՝ կից հյուրանոցով և աղքատանոցով ( կործանվել է 1840 թվականի երկրաշարժից)։ Անանիա Շիրակացու միջոցով Հայոց շարժական տոմարն անշարժ է դարձրել։
Կաթողիկոսական գահին Անաստաս Ա Ակոռեցուն հաջորդել է Իսրայել Ա Ոթմսեցին։

## Արտաքին հղումներ
«Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002

Կատեգորիա:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:7-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Սուրմակ կաթողիկոս

**Սուրմակ** (հայտնի է նաև որպես Սուրմակ Մանազկերտացի, ծ.թ. անհայտ- 443), Հայոց կաթողիկոս ՝ 428 թ., երկրորդ անգամ՝ 437-443 թթ., ծագմամբ ասորի, նախքան ձեռնադրվելը Մանազկերտի եպիսկոպոս, նրա անունը հայ կաթողիկոսների գավազանագրքերում ընդգրկված չէ։ Սուրմակին կաթողիկսական գահի վրա հաջորդել է Հովսեփ Ա Հողոցմեցին։

## Արտաքին հղումներ
ՍՈՒՐՄԱԿ ԵՒ ԲՐՔԻՇՈՅ 

Կատեգորիա:5-րդ դարի ասորի կաթողիկոսներ
Սարգիս Բ Աջատար

մինի|150px|Գրիգոր Լուսավորչի աջը
**Սարգիս Բ Աջատար** (ծ. թ. անհայտ – 1474, Վաղարշապատ), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1469 թ.-ից։ Հաջորդել է Արիստակես Բ Աթոռակալին։

1460 թ.-ին եղել է Էջմիածնի կաթողիկոսական գահին առժամանակ տիրած Զաքարիայի օգնականը, 1462 թ.-ից՝ Գրիգոր Ժ Ջալալբեկյանցի, 1465 թ.-ից՝ Արիստակես Բ Աթոռակալի առաջին աթոռակիցը։ «Աջատար» կոչվել է 1460 թ.-ին կաթողիկոս դառնալու նպատակով Գրիգոր Լուսավորչի Աջը (աջ ձեռքի մասունքները, որոնք V դարում ամփոփվել են բազկի և մատների ձև ունեցող արծաթե պատյանում) Էջմիածնից վերցնելու և Թավրիզ տանելու համար։ Կաթողիկոս ընտրվելուց հետո փորձել է վերադարձնել Աջը, որը Զաքարիա Գ տարել էր Աղթամար։ Այդ նպատակով Վրթանես եպիսկոպոսին հանձնարարել է Աղթամարի կաթողիկոսությունից հափշտակել Աջը։ Սակայն մինչ Սարգիս Բ Աջատարի նպատակը կիրագործվեր, մահացել է։ 1470 թ.-ին աթոռակից է օծել Հովհաննես եպիսկոպոսին։

Կաթողիկոսական գահին Սարգիս Բ Աջատարին հաջորդել է Հովհաննես Է Աջակիրը, որի օրոք էլ Լուսավորչի Աջը վերադարձվել է Էջմիածին։

## Արտաքին հղումներ
* «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002

Կատեգորիա:15-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Խոսրովիկ Թարգմանիչ

**Խոսրովիկ թարգմանիչ** (աղբյուրներում հիշատակվում է նաև որպես **Խոսրովիկ Հռետոր**, ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ են), VIII դարի առաջին կեսի հայ նշանավոր մատենագիր և աստվածաբան։ Մասնակցել է 719 թ. Հովհաննես Գ Օձնեցի կաթողիկոսի կողմից հրավիրած Մանազկերտի եկեղեցական ժողովին, որի նպատակն էր հարթել հայ և ասորական եկեղեցիների միջև ծագած տարաձայնությունները՝ Փրկչի մարմնի անապականության վարդապետության հարցում։ Հովհան Օձնեցի կաթողիկոսի գլխավորությամբ, հայ 7 վարդապետների և 23 եպիսկոպոսների հետ, մասնակցել է Մանազկերտի (Ապահունյաց գավառ) 726 թվականի եկեղեցական ժողովին։

Խոսրովիկ Թարգմանիչից պահպանվել է դավանաբանական բնույթի 7 երկ (գլխավորապես՝ ուղերձներ (թղթեր)), որոնցում քննադատվում ու մերժվում են քաղկեդոնականությունը և ասորական քրիստոնեական միաբնակ եկեղեցու երկու ծայրահեղ հերձվածները (սևերյան և հուլիանական)։ Հանդես է եկել որպես հայ եկեղեցու դավանաբանության ու ծեսերի ջատագով։ Նրա թղթերից 5-ը, որոնք մեկ ամբողջություն են կազմում և առնչվում են վերոհիշյալ ժողովին, գրվել են 726 - 727 թվականներին։ Դրանք նվիրված դավանաբանական և ծիսական խնդիրներին։ Դավանաբանական վեճ մղելով Հայ եկեղեցու գաղափարական հակառակորդների դեմ՝ հեղինակը քննադատել և մերժել է քաղկեդոնականությունը և ասորական եկեղեցու մեջ տարածում գտած սևերյան և հուլիանոսական հերձվածները, հանդես եկել որպես Հայ եկեղեցու դավանաբանական առանձնահատկությունների ու ծեսերի ջատագով։

Առաջին թուղթը գրված է քաղկեդոնականության դեմ, դրանում մերժվում է քաղկեդոնական դավանության էությունը և հաստատվում է Հայ եկեղեցու քրիստոսաբանությունը։ Երկրորդ և երրորդ թղթերը, որոնք իրենց բովանդակությամբ նման են Հովհաննես Գ Օձնեցու «Ընդդեմ երևութականաց» ճառին, Հուլիանոս Հալիկառնասցու հետևորդների վարդապետության աստվածաբանական հերքումն են։ Պաշտպանել և հիմնավորել է քրիստոսաբանական այն մեկնակետը, համաձայն որի որ Աստծո մարդեղացումը կատարվել է ոչ թե Բանի և մարմնի սոսկական նույնացմամբ (*«ըստ բնության մի բնություն»*, որ է՝ Բանի և մարմնի համագոյություն), այլ՝ *«ըստ անճառ միավորության»*։ Ի հակակշիռ հուլիանական 'այն տեսակետի, որ Քրիստոսի մարմինն «ըստ բնության անչարչարելի և անմահ» է և անհաղորդ է մարդկային կրքերին, նա պաշտպանել է Հայ եկեղեցու վարդապետության այն սկզբունքը, համաձայն որի, Տերունական մարմինը բնությամբ չարչարելի է, մահկանացու և լիովին հաղորդակից մեղքից զերծ մարդկային կրքերին, իսկ միավորված Բանով՝ Աստվածությամբ, անմեղ, անչարչարելի և անմահ է։

Չորրորդ թուղթն ուղղված է Անտիոքի Աթանաս պատրիարքին (724–740), դրանով Խոսրովիկը իրազեկ է պահում պատրիարքի ուղարկած եպիսկոպոսներից մեկի՝ Թեոդորոսի գաղափարներում Սևերոս Անտիոքացու վարդապետության տարրերի առկայության մասին։

Հինգերորդ թղթում Խոսրովիկը անդրադարձել է Սևերոս Անտիոքացու և Հուլիանոս Հալիկառնասցու հերձվածների առաջացմանը, բնորոշել դրանց տեսական առանձնահատկությունները։

## Գրականություն
* Տաշեան Յ., Խոսրովիկ և Գիրք հերձուածոց, տե՛ս նրա «Մատենագրական մանր ուսումնասիրությունք», մաս 1, Վիեննա, 1895։
* Յովսէփեան Գ., Խոսրովիկ Թարգմանիչ, Վաղարշապատ, 1899։
* Ակինյան Ն., Խոսրովիկ Թարգմանիչ և իր երկասիրություն ները, «ՀԱ», 1904, 1905

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Կարապետ Բ Ուլնեցի

**Կարապետ Բ Ուլնեցի** (ծ. թ. անհայտ, գ. Ուլն (Զեյթուն գավառ) – 9.10.1729, Վաղարշապատ, թաղվել է Սբ. Հռիփսիմե տաճարի արևմտյան կողմում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1726 թվականից։ Հաջորդել է Աստվածատուր Ա Համադանցուն։

## Կենսագրություն
Սովորել և եպիսկոպոս է ձեռնադրվել Սսի կաթողիկոսարանում։ 
thumb|Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Կարապետ Բ Ուլնեցու գերեզմանը
Եղել է Գաղաթիո հայոց թեմակալ։ 1725 թվականի աշնանը, երբ դժբախտ պատահարից վախճանվում է Աստվածատուր Ա Համադանցին, Հայաստանում ընթանում էին պատերազմներ․ թուրքերը գրավել էին Այրարատը, իսկ Սյունիքում և Արցախում շարունակվում էին ազատագրական կռիվները։ Սբ. Էջմիածնի միաբանները ցրված էին և  Վաղարշապատում հնարավոր չէր անցկացնել կաթողիկոսի ընտրություն։ Այդ պատճառով էլ Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցու նախաձեռնությամբ և Կ. Պոլսի, Սսի և Երուսաղեմի հայոց աշխարհիկ ու հոգևոր գործիչների համաձայնությամբ ընտրությունը տեղի է ունեցել Կ. Պոլսում։ Կարապետ Բ Ուլնեցին օծվում է 1726 թվականի փետրվարի 27-ին՝ Կ. Պոլսի Սբ. Աստվածածին Մայր եկեղեցում։ 1727 թվականի հունիսին Կ. Պոլսից մեկնում է Վաղարշապատ՝ ճանապարհին այցելելով հայոց հոգևոր թեմերի մի շարք կենտրոններ (Բրուսա, Անկյուրա, Եվդոկիա և այլն)։ Էջմիածին է հասնում 1728 թվականի սկզբին։ Համախմբում է ցրված միաբաններին, կարգավորում վանքապատկան կալվածագրերը և նպաստում հոգևոր-մշակութային կյանքի վերակենդանացմանը։ Կարապետ Բ Ուլնեցու պատվերով Հակոբ Հովնաթանյանը նկարում է 12 առաքյալների պատկերները Մայր տաճարի խորանի կամարին։

Կաթողիկոսական գահին Կարապետ Բ Ուլնեցուն հաջորդել է Աբրահամ Բ Խոշաբեցին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:18-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Նունե

**Նունե** (հայտնի է նաև որպես **սուրբ Նունե կույս**, վրացական աղբյուրներում՝ **սուրբ Նինո** (წმინდა ნინო), մոտ 296 – մոտ 340, Վիրք), III դարի վերջի – IV դարի 1-ին կեսի ճգնավոր, տոնելի սրբուհի, Հայաստանում և Վրաստանում քրիստոնեություն քարոզիչ։ Ըստ ավանդության, նրա քարոզչությամբ և Հիսուս Քրիստոսի անունով կատարած հրաշագործությունների շնորհիվ քրիստոնեություն է ընդունել վրաց թագավոր Միհրանը, արքունիքը և ապա՝ ամբողջ ժողովուրդը։ Ըստ հայկական աղբյուրների, Նունեն եղել է Հռիփսիմյանց կույսերից մեկը, նրանց հետ Հռոմից հասել է Հայաստան։ Վարագ լեռան մոտ առանձնացել է ընդհանուր խմբից և մեկնել Վիրք, ճգնողական կյանքը շարունակել Մցխեթ քաղաքի մոտակայքում։ Այստեղ քրիստոնեություն է քարոզել և «Սուրբ Հոգու զորությամբ» կատարել բժշկումներ։ Ըստ ավանդության, կույսը բուժել է Վրաց Միհրան թագավորի հիվանդ զավակին՝ նրան խաչակնքելով, ապա բժշկել նաև հիվանդացած Նանա թագուհուն։

Դրանից քիչ անց, Միհրանը, մի անգամ որսորդության գնալիս, հանկարծակի շրջափակվել է մութ մառախուղով։ Որոշել է աղոթք հղել Նունեի քարոզած Աստծուն, ինչից հետո խավարը փարատվել է։ Վերադառնալով պալատ՝ թագավորը հրաման է արձակում՝ ընդունել Հիսուս Քրիստոսին որպես Բարձրյալ Աստծո Որդու, իսկ Նունեին՝ որպես առաքելուհու։ Թագավորի գործակցությամբ Նունեն քանդել է տվել Կուր (Քուռ) գետի ափին՝ բլրի վրա կանգնեցված Արամազդի (Արմազի) արձանը և փոխարենը կանգնեցրել Քրիստոսի խաչի նշանը։

Նունեի խորհրդով Վրաց թագավորը պատգամավորներ է ուղարկել Կոստանդիանոս կայսրին (ըստ վրաց վկայաբանության) կամ Գրիգոր Ա Լուսավորչին (ըստ հայկական վկայաբանության), որպեսզի հոգևորականներ առաքվեն Վիրք։ Կուր գետում տեղի է ունեցել ժողովրդի մկրտություն, ապա Մցխեթում կառուցվել է Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Սուրբ Նունեն նաև շրջել է Վիրքի մյուս գավառներում՝ քարոզելով քրիստոնեական հավատը։

Վախճանվել է խաղաղությամբ՝ բնական մահով։ Գերեզմանի վրա կառուցվել է եկեղեցի, որն ուխտավայր է դարձել։

Ըստ վրացական աղբյուրների՝ սուրբ Նունեն դեպի Վիրք իր ուղևորության սկզբում եղել է Ջավախքում, Փարվանա լճի մոտ։ Այստեղ նա մնացել է 2 օր, կերակուր խնդրել ձկնորսներից, հովիվների հետ խոսել հայերեն։ Վրաստանում սուրբ Նունեի հիշատակի տոնը տոնվում է հունվարի 14-ին։ Հայ եկեղեցին ներկայումս այն նշում է Տոն Կաթողիկեին (Տոն Ս. Էջմիածնի) հաջորդող երեքշաբթի օրը՝ Սուրբ Մանե կույսի հիշատակի հետ միասին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վրաց ուղղափառ եկեղեցու սրբեր
Կատեգորիա:4-րդ դարի քրիստոնեական սրբեր
Կատեգորիա:Կապադովկիայի հույներ
Աարե (գետ)

**Աարե** (, ), գետ Շվեյցարիայում, Հռենոսի ձախ վտակը, երկարությունը՝ 295 կմ, ավազանը՝ 17, 8 հազար կմ քառակուսի։

## Անվան ստուգաբանություն
Անվանումը՝ «Աարե» (արտասանվում է նաև *Արե*) ունի հնդեվրոպական ծագում, նրա հիմքում ընկած է «ar» «հոսել, շարժվել» արմատը։

## Ընթացք
Գետն սկիզբ է առնում Բեռնյան Ալպերի սառցադաշտերից։ Վերին հոսանքում, գահավիժելով 46 մ բարձրությունից, առաջացնում է Հանդեկ ջրվեժը։ Անցնում է Բրիենց և Թուն լճերով։ Թուն քաղաքից սկսած՝ նավարկելի է։ Աարեի ափին է Բեռն քաղաքը։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Շվեյցարիայի գետեր
Կատեգորիա:Հռենոս գետի վտակներ
Գամբիա (այլ կիրառումներ)

**Գամբիա** կարող է վերաբերել՝

* Գամբիա - պետություն Արևմտյան Աֆրիկայում։
* Գամբիա (գետ) - գետ Գվինեայում, Սենեգալում, Գամբիայում։
Գամբիա (գետ)

**Գամբիա,** գետ Գվինեայում, Սենեգալում և Գամբիայում։ Սկիզբ է առնում Ֆուտա-Ջալոն սարավանդից, թափվում է Ատլանտյան օվկիանոսը՝ առաջացնելով էստուարիա։ Երկարությունը 1200 կմ. նավարկելի է գետաբերանից 350 կմ։ Գետաբերանում է Բանջուլ նավահանգիստը։

Անվանման (Gambia) հիմքում ընկած է բնիկների լեզվի **գամբու** «գետ» բառը, որը պորտուգալացիների կողմից ձևափոխվելով (ավելացվել է երկրի իմաստ արտահայտող *-իա* մասնիկը) իբրև հատուկ անուն օգտագործվել է ոչ միայն գետը, այլև նրա ավազանում ընկած երկիրը նշելու համար։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Աֆրիկայի գետեր
Կատեգորիա:Գամբիայի գետեր
Կատեգորիա:Գվինեայի գետեր
Կատեգորիա:Սենեգալի գետեր
Ալժիր (այլ կիրառումներ)

**Ալժիր** կարող է վերաբերել՝

* Ալժիր - պետություն հյուսիսարևմտյան Աֆրիկայում։
* Ալժիր (քաղաք) - Ալժիրի մայրաքաղաքը։
Ղազար Ա Ջահկեցի

**Ղազար Ա Ջահկեցի**, (հայտնի է նաև որպես Ճահկեցի, ծ. թ. անհայտ, Ճահուկ գավառ – 1751, ամփոփված է Վաղարշապատի Ս. Գայանե եկեղեցու գավթում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1737 թվականից, մատենագիր, աստվածաբան։ Ղազար Ա Ջահկեցին հաջորդել է Աբրահամ Գ Կրետացուն։

## Կենսագրություն
Նախքան կաթողիկոս ընտրվելը եղել է հայրապետական նվիրակ Զմյուռնիայում։ Պարսկական իշխանություններից հալածվել և աքսորվել է Սևանա կղզի, 1747 թվականին ազատվել և վերահաստատվել է կաթողիկոսական գահին։ Կառուցել է Էջմիածնի վանքի Վեհարանը և Ղազարապատ հյուրանոցը։ Երկասիրել է «Գիրք Աստուածաբանական որ կոչի Դրախտ ցանկալի»-ն (1735)՝ նվիրված Հայ եկեղեցու դավանանքի պաշտպանությանը, «Գիրք Աղօթից որ կոչի Աստուածաղերս»-ը (1744, 2 հրտ., 1786)։ Գրել է նաև տաղեր, որոնք ամփոփված են իր «Գիրք Նորաբոյս որ կոչի Երգարան»-ում (1737)։

Կաթողիկոսական գահին Ղազար Ա Ջահկեցուն հաջորդել է Մինաս Ա Ակնեցին։

## Աշխատություններ
* Ղազար Ջահկեցի, Գիրք աստուածաբանական, որ կոչի Դրախտ ցանկալի, Կ. Պոլիս, 1735։ 
* Գիրք նորաբոյս, որ կոչի Երգարան, Կ. Պոլիս, 1737։
* Ղազար Ջահկեցի, Գիրք աղօթից, որ կոչի Աստուածաղերս, Կ. Պոլիս, 1742։ 
* Ղազար Ջահկեցի, Գիրք աղօթից, որ կոչի Աստուածաղերս, 2-րդ հրատ., Նոր Նախիջևան, 1792։ 

## Գրականություն
* Ք. Կոստիկյան, Հայոց եկեղեցու շահերի եւ հայապահպանության համար Ղազար Ջահկեցի կաթողիկոսի ձեռք բերած շահական հրովարտակների մասին,- «Բանբեր Մատենադարանի», 18, Երեւան, 2008, էջ 111-124։
*Հայգիտական համազգային կենտրոն:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:18-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Հռոմի կայսրերի ցանկ

մինի|200px|աջից| Հռոմի առաջին կայսր Օգոստոսը

## Պրինցիպատ

## Առաջին միջթագավորություն

## Փլավիոսները

## Անտոնինոսներ

## Երկրորդ միջթագավորություն

## Սևերոսներ

## III դարի ճգնաժամ
### Զինվորական կայսրեր

### Իլիրիական կայսրեր

## Դոմինատ
### Չորրորդապետություն

### Կոստանդիանոսի հարստություն

### Վաղենտինիանոսի հարստություն

### Թեոդոսիոսի հարստություն

## Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն
395 թ-ից հետո պետության երկու մասերը այլևս չեն ունեցել ընդհանուր կառավարիչ, թեև կայսրությունը համարվում էր միասնական, միայն երկու կայսրերի և երկու արքունիքների կողմից կառավարվող։ Թեոդոս Մեծը վերջին կայսրն էր, որը միասնական Հռոմեական կայսրության կառավարիչն էր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միապետների ցանկեր
Կատեգորիա:Ցանկեր:Պատմություն
Սարգիս Ա Սևանցի

**Սարգիս Ա Սևանցի** (, ամփոփվել է Հոռոմոսի վանքում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 992–1019 թվականներին։ Հաջորդել է Խաչիկ Ա Արշարունուն։ Ուսանել է Սևանավանքում։ Շողագավանքի, այնուհետև՝ Սևանավանքի վանահայրն էր։ Սարգիս Ա Սևանցուն կաթողիկոս ընտրվելը տեղի է ունեցել Հայոց թագավոր Գագիկ Ա Բագրատունու հովանավորությամբ։ 992 թվականին կաթողիկոսական աթոռը Արգինայից տեղափոխում է Անի։ 1006 թվականին Սյունյաց Վասակ թագավորի խնդրանքով և Կատրանիդե թագուհու (Գագիկ Ա Բագրատունու կինը, Սյունյաց Վասակ թագավորի դուստրը) միջնորդությամբ Սարգիս Ա Սևանցի վերահաստատել է Սյունիքի եպիսկոպոսության աթոռի նախկին առանձնաշնորհումները։

Մասնակցել է Ատրպատականի ամիրա Մամլանի Հայաստան հարձակման դեմ պայքարին (X դ. վերջ)՝ քաջալերելով ժողովրդին։ Պայքարել է Ապահունիք, Մանանաղի, Հարք գավառներում հզորացող թոնդրակյան շարժման դեմ։ Հայտնի է իր շինարարական գործունեությամբ, 1010 թվականին Անիի Մայր տաճարի հարևանությամբ հիմնել է Սբ. Հռիփսիմյանց վկայարան և Վաղարշապատից այստեղ փոխադրել սրբերի մասունքների մի մասը։ Շարակնոցում նրա գրչին է պատկանում Հանգստյան կարգի «Սարսափելի որոտմամբ» սկզբնատողով, Ահեղ դատաստանի տեսարանները պատկերող *Տեր երկնիցը*, որը գրված է անվանական ակրոստիքոսի ձևով և հոդում է հեղինակի անունը։

Սարգիս Ա Սևանցին 1019 թվականին ինքնակամ հրաժարվել է կաթողիկոսական աթոռից և իր ձեռքով կաթողիկոս օծել Պետրոս Ա Գետադարձին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայոց պատմությունը Սարգիս Սևանցի կաթողիկոսի օրոք 

Կատեգորիա:10-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:11-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Անձինք Գերմանիայի մետաղադրամների վրա

**Անձինք Գերմանիայի մետաղադրամների վրա**

## Գերմանական Կայսրություն
[մինի|կենտրոն|200px|[Օտտոն I ՝ X դարի արծաթե դրամի վրա։]]

**[[Գերմանիա]]ն՝ [[Հռոմեական Սրբազան Կայսրություն]]ից մինչև [[1918]] թ.։ **

### Սաքսոնիա

**[[Սաքսոնիայի իշխանություն]] (մինչև [[1806]] թ.) և [[Սաքսոնիայի թագավորություն]] ([[1806]] - [[1918]] թթ.։)**

## Վայմարյան Հանրապետություն

**[[Գերմանիա]]ն՝ [[1918]] - [[1933]] թթ.։**

## Երրորդ Ռայխ
**[[Գերմանիա]]ն՝ [[1933]] - [[1945]] թթ.։**
[մինի|կենտրոն|200px|[Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը՝ 1936 թ. 5 մարկ մետաղադրամի վրա։]]

## Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետություն (ԳԴՀ)

**Արևելյան Գերմանիան՝ [[1949]] - [[1990]] թթ.։**

## Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն (ԳՖՀ)

**Արևմտյան Գերմանիան՝ [[1945]] - [[1990]] թթ. և Միացյալ Գերմանիա [[Գերմանիայի վերամիացում|վերամիացումից]] (1990) հետո։**

## Արտաքին հղումներ
* ԳՖՀ դրամներ (Բունդեսբանկի կայք)  *(գերմաներեն)*
* ԳՖՀ մետաղադրամներ  *(ռուսերեն և անգլերեն)*

## Աղբյուրներ
* Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. (17th Century)
* Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. (18th Century)
* Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. (19th Century), 2nd Edition.
* Chester L. Krause and Clifford Mishler. Standard Catalog of World Coins. Iola, WI. 2002 Edition (20th Century)

*(շարունակելի)*

Կատեգորիա:Մետաղադրամ
Կատեգորիա:Արծաթե դրամներ
Կատեգորիա:Ոսկե դրամներ
Կատեգորիա:Թալեր
Կատեգորիա:Դուկատ
Կատեգորիա:Մարկ
Կատեգորիա:Գերմանիայի մետաղադրամներ
Կատեգորիա:Հոբելյանական դրամներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Մովսես Գ Տաթևացի

**Մովսես Գ Տաթևացի**, (աղբյուրներում հիշատակվում է նաև որպես՝ Մովսես Գ Սյունեցի, Աճանանցի, Խոտանանցի, ծնվել է 1578, գ. Խոտանան (Սյունիք) – 1632, Երևան, ամփոփվել է Կոզեռնի գերեզմանոցում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1629 թվականից։ Հաջորդել է Դավիթ Դ Վաղարշապատցուն։

## Կենսագրություն
Կրթություն ստանալով Տաթևի վանքում՝ 1592 թվականին ձեռնադրվում է կուսակրոն աբեղա, մեկնում Ամիդ և մինչև 1606 թվականը աշակերտում Սրապիոն Եդեսացուն (Ուռհայեցի)։ 1610 թվականից Երուսաղեմում դարձել է Սբ. Հարություն տաճարի լուսարար։ 1613 թվականին վերադառնում է Տաթև, մտնում Սյունյաց Մեծ անապատ։ Նախքան կաթողիկոս դառնալը՝ հիմնել է դպրոցներ, զբաղվել դրանց բարեկարգման հարցերով, կարգավորել Սյունիքի վանքերը։

Մոտ 1620 թվականին Երևանում քարոզում է Սուրբ Կաթողիկե եկեղեցում, վերաշինում Երևանի Սբ. Անանիա առաքյալ անապատը, կարգավորում է Այրարատի եկեղեցիներն ու վանքերը, վերաբացում Հովհաննավանքի և Սաղմոսավանքի վանական դպրոցները։ 1623 թվականին ձեռնադրվում է եպիսկոպոս, 1626 թվականին Սպահանում է։ Պարսից շահ Աբբաս I-ը, 1627 թվականի հունվարին ներկա գտնվելով և հիանալով Սուրբ Ծննդյան տոնի՝ նրա կատարած արարողությամբ, պարգև է առաջարկել և տվել խնդրածը՝ Սբ. Էջմիածնի վանքի լուսարարի պաշտոն և վանքը նորոգելու թույլտվություն-հրովարտակ։ 1627 թվականի հունիսից վերանորոգում է Սբ. Էջմիածնի վանքը, Վեհարանը, օժանդակ կառույցները և պարիսպները։ 1628 թվականի սկզբից հիշատակվում է որպես «ընտրեալ կաթողիկոս», պաշտոնապես օծվում է 1629 թվականի հունվարի 13-ին։

Մովսես Գ Տաթևացին շահից ստանում է իր կաթողիկոսության հաստատման և Ս. Էջմիածնի վանքի պարտքի զիջման հրովարտակներ։ Իր աշակերտների և հետևորդների (Փիլիպոս Աղբակեցի, Խաչատուր Կեսարացի, Եսայի Կարճավանցի և ուրիշներ) հետ վերակենդանացնում է ավերված Արևելյան Հայաստանի մշակութային, կրթական, լուսավորական և գրական կյանքը, վերականգնում ու բարվոքում եկեղեցիներն ու վանքերը։

Կաթողիկոսական գահին Մովսես Գ Տաթևացուն հաջորդում է Փիլիպոս Ա Աղբակեցին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ներսէս Ակինեան, Մովսէս Գ. Տաթեւացի Հայոց կաթողիկոսն եւ իր ժամանակը, Վիեննա, 1936։
* Կարապետ եպս. Ամատունի, Մովսէս Գ Տաթեացի կաթողիկոս Էջմիածնի, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1992 (Հայագիտական մատենաշար «Բազմավէպ» 39)։

## Աղբյուրներ
* Առաքել Դաւիրժեցի, Գիրք պատմութեանց, Երեւան, 1990։

## Արտաքին հղումներ
* Մովսես Գ Տաթևացին «Նոյյան տապանի» հիշարժան տարեթվերում
* Մայիսի 14-ը Մովսես Տաթեւացու հիշատակության օրն է։

Կատեգորիա:17-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Արտեմի Այվազյան

**Արտեմի Այվազյան** (), հայ կոմպոզիտոր, խմբավար, թավջութակահար, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ։

Հայ ազգային էստրադային երաժշտության հիմնադիր։

## Կենսագրություն
մինի|ձախից|250px|Արտեմի Այվազյանի հուշատախտակը Երևանի Սայաթ-Նովա փողոցում
Ծնվել է Բաքվում։ Երաժշտական տարրական կրթությունն ստացել է Բաքվի ուսումնարանում։ 1923 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի, 1932 թվականին՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիաները։ Որպես ուսուցիչ պաշտոնավարել է Երևանի կոնսերվատորիայում։ 1927-1930 թթ. եղել է Լենինականի երաժշտական ստուդիայի տնօրենը։ 1938 թ. կազմակերպել է Հայաստանի պետական էստրադային նվագախումբը (1938-1956 թթ.՝ գեղարվեստական ղեկավար), 1943-1945 թվականներին՝ ԵԵԿԹ գեղարվեստական ղեկավար։

## Ստեղծագործություններ
Հեղինակ է «Թափառնիկոս» (բեմ.՝ 1937 թվական), «Պարոն Մինթոևը Փարիզում» (1963 թվական) կոմիկ օպերաների, խորհրդահայ առաջին օպերետների՝ «Ատամնաբույժն արևելյան» (բեմ.՝ 1944 թվական), «Աշուղ Ղարիբ» (բեմ.՝ 1945 թվական), «Սեր աստղերի տակ» (բեմ.' 1969 թվական), սյուիտների, կոնցերտների, 2 կվարտետի, կինոերաժշտության։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Խորհրդահայեր
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ թավջութակահարներ
Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ ջազմեններ
Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանց

**Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանց** (), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1439–1441 թվականներին։ Հաջորդել է Կոստանդին Զ Վահկացուն։

Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցը ժողովրդականություն չի վայելել։ Կիլիկիայի իսլամադավան կառավարողների աջակցությամբ ընտրվել է կաթողիկոս։ Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցի կառավարումը արգացրել է Սսի կաթողիկոսության տեղափոխությունը Էջմիածին։

Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցի օրոք կաթողիկոսական աթոռը Էջմիածին տեղափոխելու համար շարժում է սկսվել՝ Հովհաննես Հերմոնեցու և Թովմա Մեծոփեցու գլխավորությամբ։ Նրանց նախաձեռնությամբ 1441 թվականին Էջմիածնում ժողով է հրավիրվել, որը որոշել է կաթողիկոսական աթոռը Սսից փոխադրել Էջմիածին։ Արևելյան վարդապետները հրավիրել են Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցին՝ գահակալելու Մայր աթոռում։ Սակայն անհայտ պատճառներով նա մերժել է հրավերը և շարունակել աթոռակալել Սսում (մինչև 1446 թ)։

Կաթողիկոսական գահին Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցուն հաջորդել է Կիրակոս Ա Վիրապեցին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:15-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Ռուդի Ֆյոլեր

**Ռուդի Ֆյոլլեր** (գերմաներեն՝ **Rudolf Völler**, ), գերմանացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող։ Հանդես է եկել «Կիկերս», «Մյունխեն 1860», «Վերդեր», «Ռոմա», «Մարսել», «Բայեր 04» թիմերում։ 1990 թ. աշխարհի չեմպիոն, Եվրոպայի չեմպիոնների գավաթակիր 1993 թ.։ Մարզել է Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը, որն աշխարհի 2002 թ առաջնությունում դարձել է երկրորդ մրցանակակիր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:Բունդեսլիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռոմա ՖԱ մարզիչներ
Կատեգորիա:Ռոմայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Աստվածատուր Ա Համադանցի

**Աստվածատուր Ա Համադանցի** (ծ. թ. անհայտ – 10.10.1725), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1715 թվականից։ Հաջորդել է Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցուն։

## Կենսագրություն
Կաթողիկոսության շրջանը համընկել է Արևելյան Հայաստանում թուրք-պարսկական հակամարտության ծավալման հերթական սրման հետ։ Աստվածատուր Ա Համադանցին աջակցում էր Դավիթ Բեկի գլխավորած ազատագրական շարժմանը։
thumb|Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Աստվածատուր Ա Համադանցու գերեզմանը
Ռուսաստանի հետ կապեր ունենալու ամբաստանությամբ պարսիկները հալածել են նրան։ Աստվածատուր Ա Համադանցու խնդրանքով Պարսից Թահմազ շահը 1724-ին հատուկ հրովարտակով Պարսկաստանում վերացրել է իսլամ ընդունած հայերի բացառիկ իրավունքը հայրենական ժառանգության նկատմամբ (ըստ այդ իրավունքի, քրիստոնյա ընտանիքի մի անդամը կարող էր դառնալ այդ ընտանիքի միակ ժառանգորդը, եթե իսլամ ընդուներ)։ Նույն թվականին վերացնել է տվել նաև գլխահարկի հավելումները։ Այդ առիթով նա երկիր վերադառնալու կոչ է ուղղել խտրականության հետևանքով այլ երկրներում հաստատված արևելահայ վաճառականներին։ Հատուկ կոնդակով Շամախու, Շիրվանի և Շաքիի թեմերը հռչակել է տերունի և հանել Գանձասարի կաթողիկոսության իրավասությունից։ Սակայն Եսայի Հասան-Ջալալյանի՝ Էջմիածին այցելելուց հետո կրկին դրանք հանձնել է Գանձասարի աթոռի իրավասությանը։ Շինարարական աշխատանքներ է կատարել Էջմիածնի Մայր տաճարում, Էջմիածնի կալվածների մի մասն ապահովել վավերացված կալվածագրերով։

Աստվածատուր Ա Համադանցուց մեզ են հասել մի շարք երկեր՝ հիմնականում մատենագրական վկայությունների քաղվածներ և կոնդակներ։ Նրա պատվերով Ավետիք Տիգրանակերտցին կազմել է մի Գավազանագիրք։ Վախճանվել է լուսնի խավարումը դիտելու ժամանակ տանիքից ընկնելով։ Ամփոփվել է Էջմիածնի Հռիփսիմեի տաճարի գավթում։

Կաթողիկոսական գահին Աստվածատուր Ա Համադանցուն հաջորդել է Կարապետ Բ Ուլնեցին։

## Գրականություն
* Հակոբ Անասյան, Աստուածատուր Համադանեցի,- Հակոբ Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հատոր Բ, Երևան, 1976, էջ 676-685։
* Աստվածատուր Համադանցու 1721 թ. նոյեմբերի 10-ի կոնդակի հրապարակումը տե՛ս Կարապետյան Մ. Մ., «Իմամ Ջաֆարի» օրենքը և արևելահայերը (XVII—XVIII դարեր).- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1988, № 1, էջ 219-221։

## Ծանոթագրություններ

### Արտաքին հղումներ
«Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002

Կատեգորիա:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Նահապետ Ա Եդեսացի

**Նահապետ Ա Եդեսացի** կամ **Ուռհայեցի** (, թաղվել է Սուրբ Շողակաթ եկեղեցու բակում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1691 թվականից։ Հաջորդել է Եղիազար Ա Այնթապցուն։

Եղել է Եդեսիայի եպիսկոպոսը, կաթողիկոսի խորհրդակիցն ու գործակիցը։ Կաթողիկոս է օծվել Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի միաբանության ընտրությամբ։ Հայտնի է շինարարական աշխատանքներով։ Կառուցել է Օշականի կամուրջը, Մայր աթոռի վանատունը, վերակառուցել Էջմիածնի Շողակաթ եկեղեցին (1694), վանատունն ու հարակից շինությունները, նորոգել Երևանի, Ձորագյուղի, Կոնդի, Քանաքեռի եկեղեցիները, Հրազդանից ջրանցք է անցկացրել վանքապատկան հողերը ոռոգելու համար, ընդարձակել է Էջմիածնի վանքի կալվածքները։ Նահապետ Ա Եդեսացու գահակալության օրոք, Աղթամարի Թովմաս կաթողիկոսը 1693-ին խզել է հարաբերությունները Սուրբ Էջմիածնի հետ։ Նահապետ Ա Եդեսացին Թովմասին զրկել է կաթողիկոսությունից և Աղթամարի կաթողիկոս է ձեռնադրել Ավետիս եպիսկոպոսին։ Սակայն Թովմասը թուրք կուսակալի օգնությամբ Ավետիսին վտարել է Աղթամարից և աթոռակից օծել Սահակ Արծկեցի եպիսկոպոսին (որպեսզի իր ծերության պատճառով աթոռը թափուր չմնա և անկախ լինի Սուրբ Էջմիածնից)։ 1697-ին Թովմաս կաթողիկոսը թուրք կուսակալի միջոցով վտարել է Սուրբ Էջմիածնի հպատակ Վանի եպիսկոպոսին և Վանի եպիսկոպոսությունը ենթարկել Աղթամարի կաթողիկոսությանը։

Մայր աթոռի միաբանները, դժգոհ Նահապետ Ա Եդեսացու կառավարումից, Նախիջևանի և Գողթնի եպիսկոպոսների գլխավորությամբ դիմել են Նոր Ջուղայի հայերին՝ կաթողիկոսին գահընկեց անելու և Իրանա-Հնդկաստանի թեմի առաջնորդ Ստեփանոս Ջուղայեցուն կաթողիկոս կարգելու խնդրանքով։ Կաթողիկոսը անցել է Թավրիզ, իսկ Ստեփանոս Ջուղայեցին ժամանել է Սուրբ Էջմիածին և 1695-ին օծվել կաթողիկոս։ Սակայն տասը ամիս անց Նահապետ Ա Եդեսացին Իրանի շահ Սուլթան Հուսեյնի օժանդակությամբ գահընկեց է արել նրան և, վերադառնալով Էջմիածին, վերականգնվել կաթողիկոսական գահին։ Պարսկական իշխանությունների հետ հարաբերությունները չվատացնելու նպատակով 1699-ին մերժել է Իսրայել Օրու՝ դավանափոխության միջոցով ազգային-ազատագրական պայքար ծավալելու ծրագիրը։

Կաթողիկոսական գահին Նահապետ Ա Եդեսացուն հաջորդել է Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նահապետ Ա Եդեսացու մասին հոդված Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի ՔՐԻՍՏՈՆՅԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆ շաբաթաթերթում (Մաս Ա)
* Նահապետ Ա Եդեսացու մասին հոդված Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի ՔՐԻՍՏՈՆՅԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆ շաբաթաթերթում (Մաս Բ)
* «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002

Կատեգորիա:1705 մահեր
Կատեգորիա:17-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի հայ կաթողիկոսներ
Լալեշ

**Լալեշ** կամ *Լալիշ* (), տաճար Իրաքի հյուսիսային մասում, 60 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք Մոսուլ քաղաքից։ Եզդիների ուխտագնացության սրբավայրն է։

Մինչև քրիստոնեական ժամանակաշրջանը Լալեշը Արևի տաճար էր։ Ըստ եզդիական լեգենդի, արաբական գրավումից հետո տաճարում բնակվել են նեստորականներ մուսուլմանների օգնությամբ։ 12-րդ դարում եզդիները հետ են բերել տաճարը եզդիական կրոնական սահմանադրության հիմնադիր Շեյխ Ադիի օգնությամբ, որը ապրում էր այստեղ, 1162 թվականին մահացել էր և աստեղ էլ թաղվել։

## Արտաքին հղումներ
* Եզդիական Լալեշ տաճարը  

Կատեգորիա:Եզդիականություն
Կատեգորիա:Իրաքի տաճարներ
Մ.թ.ա. 3-րդ դար

**Մ․թ․ա․ 3-րդ դար**, մ.թ.ա. 300 թվականից մ.թ.ա. 201 թվականն ընկած մեկ հարյուրամյակ, և մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի առաջին դարը։ Նախորդել է մ.թ.ա. 2-րդ դարին և հաջորդել մ.թ.ա. 4-րդ դարին։

Համաշխարհային պատմության մեջ հանդիսանում է անտիկ շրջանի ընթացք։
մինի|250px|ձախից|Չինական պատը
## Իրադարձություններ
* Մոտ 270 թ. հռոմեացիները իրենց են ենթարկել ողջ Իտալիան
* Կելտերն արշավում են արևմուտք։ Գաղատները գրավում են Հելլասը։
* Չինաստանի միավորվում։ Սկսվում է Չինական մեծ պարիսպի կառուցումը

## Ակնառու դեմքեր
* Արքիմեդես, հույն բնագետ և մաթեմատիկոս
* Հաննիբալ, կարթագենացի զորավար և ստրատեգ
* Ցին Շի Հուանդի, Չինական կայսրության առաջին կայսր
* Մար Աբաս Կատինա,  Ասորի պատմագիր, ով Վաղարշակ թագավորի կողմից ուղարկվեց իր եղբայր Արշակ մեծի մոտ, տեղեկություններ հավաքելու Հայաստանի նախկին թագավորների կենսագրության մասին։

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 299

**Մ.թ.ա. 299**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 290-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 300 և մ.թ.ա. 298 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 290

**Մ.թ.ա. 290**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 280-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 291 և մ.թ.ա. 289 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մալաք Թավուս

240px|մինի|Մալաք Թավուսի պատկերը

**Մալաք Թավուս** (թարգմանությունը՝ *«հրեշտակ-սիրամարգ»*), եզդիականությունում գլխավոր հրեշտակն է։ Սիրամարգը խորհրդանշում է բազմազանությունը, ամրությունը և իշխանությունը։ Աստված տվել է ամբողջ աշխարհը յոթ հրեշտակների, այդ թվում Մալաք Թավուսին։

## Ավանդություն
Ըստ եզդիական հավատալիքների, Աստված տիեզերքն ստեղծել է Մալաք Թավուսի օգնությամբ՝ նրա հետ միասին։ Իսկ որոշ բանավոր լեգենդներում էլ նա է անմիջապես հանդես գալիս որպես արարիչ։ Մալաք Թավուսը եզդիական դավանանքում երբեմն հանդես է գալիս որպես աստված, երբեմն՝ նրա տեղակալ, երբեմն էլ՝ որպես նախկինում աստծու մերձավոր և հետագայում դրախտից վտարված հրեշտակ։ Մալաք Թավուսի կերպարի վերջին ընկալումը եզդիական հավատալիքներում բավական թույլ է արտահայտված։ Եզդիական սույն աստվածությանը վերագրվել է ավելի շուտ եզդիների նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված իսլամադավան հարևանների կողմից՝ Արևելքում տարածված հայտնի այն ավանդության ազդեցությամբ, ըստ որի Սատանան նախկինում եղել է Աստծո մերձավոր հրեշտակներից, ով դրդել է Ադամին ու Եվային ուտելու արգելված ցորենի հասկերը (աստվածաշնչային ավանդության խնձորի փոխարեն), և դրանով պատճառ դարձել վերջիններիս վտարմանը դրախտից։ Ըստ արևելյան նույն ավանդության, Սատանային օգնել է Օձը՝ նրան իր բերանում թաքցրած դրախտ մտցնելով։ Աստված զայրանում է այդ արարքի համար և Սատանային վտարում է դրախտից, իսկ Օձին՝ զրկում ձեոքերից ու ոտքերից և դատապարտում հավերժ սողալու երկրի վրա։

Մալաք Թավուսը եզդիների ծիսական առարկաների համակարգում պատկերվում է աքաղաղի կերպարանքով՝ ամրացված աշտանակին։ Նման ձևի պղնձե արձանիկներ պահվում են Լալեշում և ամեն տարի ղավալների (եզդի հոգևորականության ստորին դասերից մեկը) կողմից պտտեցվում են եզդիաբնակ շրջաններում։ Դրանց միջոցով հավատացյալ համայնքից նյութական հանգանակություն է գանձվում՝ հօգուտ հոգևոր կենտրոնի։ Այդ արձանիկները կոչվում են սանգակներ և խիստ գաղտնի են պահվում այլադավաններից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Եզդիականություն
Կատեգորիա:Հրեշտակներ
Ֆրանկ Ռայկարդ

**Ֆրանկ Ռայկարդ** (հոլանդերեն՝ Franklin Edmundo Rijkaard, ), հոլանդացի ֆուտբոլիստ կենտրոնական կիսապաշտպան և մարզիչ։ Խաղացել է Հոլանդիայի «Այաքս», Պորտուգալիայի «Սպորտինգ», Իսպանիայի «Սարագոսա», «Բարսելոնա», Իտալիայի «Միլան» թիմերում։ Ազգային հավաքականում անցկացրել է 73 խաղ, խփել 10 գոլ։ 1988 թ Եվրոպայի չեմպիոն, միջմայրցամաքային գավաթի խաղարկման հաղթող (1989-90 և 1995). երկու անգամ՝ «Միլանի», մեկ անգամ՝ «Այաքսի» կազմում։

## Մարզչական գործունեություն
1995 - 1998 թվականներին Հոլանդիայի հավաքականի մարզչի օգնական, 
1998 - 2000 թվականներին Հոլանդիայի հավաքականի մարզիչ, 
2001 - 2002 թվականներին Ռոտերդամի «Սպարտայի» մարզիչ, 
2003 - 2008 թվականներին Իսպանիայի «Բարսելոնայի» մարզիչ, 
2009 - 2010 թվականներին Թուրքիայի «Գալաթասարայի» մարզիչ։ 
2011 - 2013 թվականներին Սաուդյան Արաբիայի հավաքականի մարզիչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Իտալիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ
Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Միլանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռեալ Սարագոսայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Եվրոպայի չեմպիոններ
Կատեգորիա:Սպորտինգ Լիսաբոնի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Բարսելոնա ՖԱ մարզիչներ
Կոռնելիուս Նեպոս

**Կորնելիուս Նեպոս** (, , ), հինհռոմեական պատմիչ (տարեգիր) և կենսագիր։ Սալլուստիոսի և Կիկերոնի ժամանակակիցը և կայսրության սկզբի հռոմեական պատմագիրներից մեկն է։ Նրա մասին կենսագրական տեղեկություններ գրեթե չեն պահպանվել։ Բարեկամական հարաբերությունների մեջ է եղել Կիկերոնի, Կատուլլուսի և Ատիկուսի հետ։ Ունեցել է բեղուն գրիչ, բայց նրա գրվածքների գերակշռող մասը մեզ չի հասել։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Վերին Իտալիայում՝ Վերոնայի մերձակա գյուղերից մեկում։ Մտերիմ է եղել Տիտուս Ատտիկուսին, Կիկերոնին. վերջինս նրան «*անմահ*» է անվանել, համեմատել աստվածության հետ, իսկ Կատուլլը իր համերկրացի Նեպոսին բանաստեղծությունների մի ամբողջ գիրք է նվիրել։ Կիկերոնի նամակներից մեկում հիշատակված է, որ Կոռնելիուսը որդի է ունեցել, որը վաղաժամ մահացել է մեր թվականությունից առաջ 44 թվականին։

Նեպոսի ստեղծագործական վաղ շրջանի խոշոր ստեղծագործություններից է, սիրային-էրոտիկ բանաստեղծություններից զատ, «*Ժամանակագրություն*»-ը, որը բաղկացած է եղել երեք գրքից և ըստ երևույթին գրվել է մ. թ. ա. 54 թվականին։ Այնտեղ ներկայացված են եղել համաժամանակյա աղյուսակներ՝ Հունաստանի և Հռոմի պատմությունների կարևորագույն իրադարձությունների համադրմամբ։

Նեպոսի վերջին աշխատությունները գրվել են Մարկուս Վառոնի ազդեցությամբ։ Դրանց մեջ են «Exempla»-ի հինգ գրքերը, Կատոն Ավագի և Կիկերոնի հանգամանալի կենսագրականները «Նշանավոր մարդկանց մասին» () մեծածավալ երկը, որը բաղկացած էր 16 գրքից և պարունակում էր անվանի հռոմեացիների ու օտարազգիների զուգադիր կենսագրականները։

Նեպոսին է վերագրվում «*[[Si vis pacem, para bellum]]*» («Խաղաղաղություն ես ուզում՝ պատրաստվիր պատերազմի») հանրահայտ լատինական ասացվածքի հեղինակությունը։

## Ստեղծագործությունները
*«Խրոնիկա» կամ «Տարեգրություն», բաղկացած է երեք գրքից, որոնց մեջ շարադրել է ոչ միայն հռոմեական, այլև, ըստ պատմական հաղորդումների, հունական պատմությունը։
* «Պատմական օրինակների ժաղովածու»։
* «Նշանավոր հրամանատարների կյանքը»։
* «Գիրք նշանավոր մարդկանց», բաղկացած է 16 գրքից և նրա ամենախոշոր աշխատությունն է. պարունակում է մեծ մարդկանց՝ հրամանատարների, պոետների, պատմաբանների և այլոց կյանքի նկարագիրը։ Ենթադրվում է, որ հրապարակվել է 35-34 թվերին։ Այս գրքի մեջ շարադրված են Կատոն Ավագի և Կիկերոնի կենսագրությունները։ Այս գրքերից գրեթե ոչինչ չի հասել մեզ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Латинские тексты
* ;
* *[[Виссова, Георг|Wissowa G]]*. Cornelius 275 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). — 1900. — Bd. IV, 1. — Kol. 1408—1417.
*Works by Cornelius Nepos at Perseus Digital Library
*Dickinson College Commentaries: ''Life of Hannibal''
*Works of Nepos, in Latin, at the Latin Library
*Cornelius Nepos at tertullian.org (Rev. John Selby Watson's translation of the *Lives*, with preface and translation of the fragments by Roger Pearse)
*

Կատեգորիա:Հին հռոմեացի պատմագիրներ
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:Կենսագիրներ
Կատեգորիա:Հռոմեական ոսկեդարի գրողներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի աշխարհագրագետներ
Մ.թ.ա. 279

**Մ.թ.ա. 279**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի երրորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 270-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 280 և մ.թ.ա. 278 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 270

**Մ.թ.ա. 270**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի չորրորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 260-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 271 և մ.թ.ա. 269 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 260

**Մ.թ.ա. 260**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի հինգերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 250-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 261 և մ.թ.ա. 259 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 250

**Մ.թ.ա. 250**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի վեցերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 240-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 251 և մ.թ.ա. 249 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Կասպից ծովի հարավային և հարավարևելյան շրջաններում առաջացել է Պարթևաստան պետությունը, որի բնիկ ժողովուրդը՝ պարթևները մ.թ.ա. 3-2 դարերի ընթացքում կարողացան իրենց տիրապետությանը ենթարկել Հնդկաստանից մինչև Միջագետք ընկած ընդարձակ տարածքները

## Ծնունդներ
* Տիտոս Մակկիոս Պլավտոս, ծագումով ստրուկ հռոմեացի դրամատուրգ

## Մահեր
* Էվգեմերոս, հույն միստիկ Մակեդոնիայի արքա Կասանդրոսի գահակալության շրջանում։

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 249

**Մ.թ.ա. 249**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի վեցերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 240-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 250 և մ.թ.ա. 248 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 240

**Մ.թ.ա. 240**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի յոթերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 230-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 241 և մ.թ.ա. 239 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 230

**Մ.թ.ա. 230**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի ութերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 220-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 231 և մ.թ.ա. 229 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
* Արտաշես Ա Բարեպաշտ, Մեծ Հայքի արքա (մ.թ.ա. 189-160)
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 222

**Մ.թ.ա. 222**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի ութերորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 220-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 223 և մ.թ.ա. 221 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
* Հռոդոսի կոթողը կործանվեց երկրաշարժից 
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 220

**Մ.թ.ա. 220**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի իններորդ տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 210-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 221 և մ.թ.ա. 219 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Մ.թ.ա. 210

**Մ.թ.ա. 210**, մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ մ.թ.ա. 200-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է մ.թ.ա. 211 և մ.թ.ա. 209 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ
## Ծնունդներ
## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
Վանգա

**Վանգա** (, )՝ ծննդյան անունը **Վանգելիա Պանդևա Դիմիտրովա** () (ամուսնությունից հետո՝ **Վանգելիա Գուշտերովա** ()), կույր բուլղարացի գուշակ։ Նա իր կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Բուլղարիայի, Հունաստանի և Մակեդոնիայի Հանրապետության սահմանին գտնվող Պետրիչ գյուղում։ Կյանքի վերջին 20 տարիներին գուշակն այցելուներին ընդունել է Ռուպիտեում։

## Կենսագրություն
Վանգան ծնվել է Ստրումիցայում, որն այն ժամանակ գտնվել է Օսմանյան կայսրության կազմում, այնուհետև հաջորդաբար եղել է Բուլղարիայի թագավորության, Հարավսլավիայի թագավորության, այնուհետև նորից Բուլղարիայի, Սոցիալիստական Հարավսլավիայի Դաշնային Հանրապետության, իսկ այժմ՝ Մակեդոնիայի Հանրապետության կազմում։ Այս շրջանի՝ բուլղարացիների կողմից երկրորդ անգամ գրավումից հետո (1941-1944 թթ.) Վանգան տեղափոխվում է Պետրիչ (այն ժամանակ և հիմա գտնվում է Բուլղարիայում)։ Վանգան վաղաժամ էր ծնվել (9 ամսից շուտ) և առողջական խնդիրներ ուներ։ Տեղի ավանդույթների համաձայն՝ երեխային անուն չէր տրվում, քանի դեռ նա կենդանության նշաններ ցույց չէր տվել։ Եվ ահա, երբ երեխան առաջին անգամ ճչաց, ցույց տվեց կենդանության նշաններ, դայակը դուրս եկավ փողոց և անծանոթից խնդրեց մի անուն ասել։ Անծանոթն առաջարկեց Էնդրոմեհա (Andromaha (Andromache)) անունը, սակայն սա շատ հունական էր, իսկ ահա երկրորդ անծանոթի առաջարկած անունը՝ Վանգելիա, որը նշանակում է «բարի լուր բերող», դուր եկավ դայակին, և նա ընտրեց այդ անունը, չնայած այն նույնպես հունական ծագում ուներ, բայց այդ տարածքներում տարածված անուն էր։

350px|Վանգայի տունը Պետրիչ քաղաքում
[250px|Վանգայի տունը [Ռուբիտե|Ռուպիտեում]]

250px|Վանգայի գերեզմանը

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կույրեր
Ջիբութիի աշխարհագրություն

մինի|200px|Ջիբութիի քարտեզը

**[[Ջիբութի]]ն** պետություն է Աֆրիկայի հյուսիս-արևելքում, Աֆրիկյան եղջյուրի շրջանում։ Սահմանակցում է Եթովպիայի, Էրիթրեայի և Սոմալիի հետ։ Տարածքը 22 հազ. կմ² է։ Պետական սահմանի ընդհանուր երկարությունը 508 կմ է, իսկ առանձին՝ Էրիթրեայի հետ 113 կմ, Եթովպիայի 337 կմ, Սոմալիի հետ 58 կմ։ Ջրափնյա գիծը 314 կմ է։ Ամենաբարձր կետը Մուսա Ալի (Moussa Ali) սարն է։ Կլիման արևադարձային, անապատային, տոթ և չոր է։

## Արտաքին հղումներ
* kruzo.com.ua  

Կատեգորիա:Ջիբութիի աշխարհագրություն
Ջիբութի (քաղաք)

**Ջիբութին** (, ), համանուն պետության մայրաքաղաքն է (1977 թվականից)։
Ջիբութիի տարածաշրջանների հետ հավասար հանդիսանում է անկախ վարչական միավոր։ Բնակչությունը՝ ։

## Պատմություն
Ջիբութի քաղաքը հիմնադրված է 1888 թվականում, 1892 թվականից Սոմալի Ֆրանսիական Ափ գաղութի վարչական կենտրոնն էր, իսկ 1981 թվականից ազատ նավահանգիստ։

## Աշխարհագրություն
Քաղաքը գտնվում է Ադենի ծոցի ափին, Սոմալի թերակղզում, համանուն պետության սահմանից 21 կմ հեռավորության վրա։ Քաղաքը շրջապատում են անապատները կամ կիսաանապատները։

## Կլիմա
Ջիբութիի կլիման չափազանց շոգ է, նման է Խարթումի կլիմային և համարվում է արևադարձային անապատային կլիմա։ Այստեղ բնորոշ են ջերմաստիճանի ոչ մեծ սեզոնային տատանումներ։ Ձմեռը չափավոր շոգ է, տեղումների ոչ մեծ քանակությամբ։ Քաղաքում ամառը չափազանց շոգ է։ Պատմության ընթացքում գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը կազմում էր +54&nbsp;°C: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է +25&nbsp;°C, իսկ հուլիսինը՝ +36&nbsp;°C: Տեղումները շատ քիչ են՝ 160 մմ, բոլորը թափվում են աշուն-ձմեռ ժամանակահատվածում։

## Տնտեսություն
Հնդկական օվկիանոսի Թաջուրա ծոցի ափին գտնվող նավահանգիստը տրանզիտ է հանդիսանում Սուեզի ջրանցքով փոխադրվող բեռների համար։ Հիմնականում արտահանվում է կաշի և մորթիներ, ինչպես նաև սուրճ Եթովպիայից, ներմուծվում է նավթ և նավթամթերքներ, պատրաստի արդյունաբերական ապրանքներ։ Գործում է տրանսպորտային հանգույց, միջազգային օդանավակայան, նավաշինարան։

## Տես նաև
* Ջիբութիի վարչական բաժանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*  
* Густерин П.В.: Города Арабского Востока, 2007

Կատեգորիա:1888 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկ
Կատեգորիա:Ջիբութիի երկրամասեր
Կատեգորիա:Ջիբութիի քաղաքներ
Կատեգորիա:Քաղաք-պետություններ