Արցախը միջնադարում

**Արցախը միջնադարում** հիմնականում ներկայացված էր որպես հայկական պետականության մաս՝ Արցախ նահանգ, որը, սակայն, ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում էր օտար տիրապետության ներքո։ Այսպես, վաղ միջնադարում Արցախը Արշակունիների թագավորության (66-428) մաս էր կազմում, սակայն Հայաստանի առաջին բաժանումից (387) հետո այն ոչ թե մնաց Սասանյան Իրանի ենթակա Հայկական մարզպանության, այլ Աղվանից մարզպանության կազմում։ Արաբական նվաճումներից հետո ստեղծվեց Արմինիա կուսակալությունը, ապա Հայաստանն անկախացավ Բագրատունիների շնորհիվ․ նորաստեղծ պետությունում (885-1045), ինչպես նաև Զաքարյան իշխանապետության (1200-1360) կազմում Արցախը ներառված էր։

## Վաղ միջնադար
4-րդ դարի սկզբին Արցախը հենակետ է եղել հյուսիսարևելյան Հայաստանում և հարևան բուն Աղվանքում քրիստոնեություն տարածելու համար։ Աղվանից ու Վրաց եպիսկոպոս, Աղվանից եկեղեցու հիմնադիր Գրիգորիսը (Գրիգոր Ա Լուսավորչի թոռը) մեծ դեր է խաղացել Արցախի և Ուտիքի, ինչպես նաև բուն Աղվանքի մի շարք գավառներում քրիստոնեությունը քարոզելիս, որտեղ էլ նահատակվել է Մազքթաց թագավոր Սանեսանի կարգադրությամբ։ 5-րդ դարի սկզբին, հայերեն գրերի ստեղծման շնորհիվ, ինչպես Հայաստանի մյուս նահանգներում, այնպես էլ Արցախում սկսվել է կրթամշակութային աննախադեպ վերելք։ Ընդ որում՝ սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցն Արցախի Ամարասի վանքում հիմնադրել է առաջին հայկական դպրոցներից մեկը։ 5-6-րդ դարերում Արցախը մտել է պարսկահպատակ Աղվանից մարզպանության մեջ։

Ավարայրի ճակատամարտում (451-ի մայիսի 26) Արցախի այրուձին գլխավորել է Առանշահիկ Բակ իշխանը, որը ճակատամարտից հետո վերադարձել է Արցախ։ Օգտվելով Պարսից արքունիքի զիջումներից (Հայաստանից իր զորքերի հետ կանչելը և այլն)՝ Արցախի Առանշահիկները Վաչագան Գ Բարեպաշտի (մոտ 487-510) գլխավորությամբ ստեղծել են թագավորություն, որն ընդգրկել է Ուտիքը և բուն Աղվանքը։ Վերջինս թագավորանիստ է դարձրել իր հիմնադրած Դյուտական ավանը (Թարթառ գետի ափին)։ Ծավալվել է եկեղեցական, լուսավորական և քարոզչական բուռն գործունեություն, կառուցել է բազմաթիվ վանքեր ու եկեղեցիներ (Բաքվում առաջին հայկական եկեղեցին կառուցվել է 500 թվականին), բացել դպրոցներ։ Թագավորության վարչական հիմքերն ամրապնդելու նպատակով Վաչագան Գ Բարեպաշտը ձեռնամուխ է եղել ներքին կարգուկանոնն ապահովող օրենքների մշակմանը։ Ժամանակի նշանավոր մտածողների (Մատթե, Աբրահամ Մամիկոնյան, Պետրոս Սյունեցի) աջակցությամբ և եկեղեցական նախկին կանոնների ու պետական կազմակերպության մասին պահպանված մատենագրական նյութերի հիման վրա Վաչագան Գ Բարեպաշտի կազմած «Սահմանադրութիւն կանոնական...» հաստատվել է Աղվենի եկեղեցական ժողովում։ 552 թվականին հիմնադրվել է Գանձասարի կաթողիկոսությունը։

## Զարգացած միջնադար
7-րդ դարի 9-րդ դարի վերջը Արցախը եղել է արաբական գերիշխանության տակ։ Առանշահիկ և Միհրանյան տոհմերի շուրջ 200-ամյա պայքարը (վերջիններս Ուտիք էին թափանցել 7-րդ դարում) 9-րդ դարի սկզբին ավարտվել է առաջինի հաղթանակով։ 9-րդ դարի առաջին կեսից մինչև 853-ը Առանշահիկների 2 ճյուղերը՝ խաչենցիները՝ Սահլ Սմբատյանի գլխավորությամբ, և դիզակցիները՝ Գտիչի (Քթիշ ամրոց) հերոս Եսայի Աբու-Մուսեի ղեկավարությամբ, դիմադրել են արաբական զորքերին։ Արցախի ու հարակից հայկական գավառների ապստամբությունները ճնշվել են, իսկ կազմակերպիչներից շատերը՝ աքսորվել։ Այդուհանդերձ, հակաարաբական ապստամբությունն ավարտվել է հայերի հաղթանակով։

9-րդ դարի վերջին Արցախի իշխանական տան 2 ճյուղերը վերստին հզորացել են և Բագրատունյաց թագավորության (885-1045) ենթակայությամբ ստեղծել 2 փոքր իշխանություններ՝ մեկը՝ Դիզակում Եսայիի թոռ Գագիկի գահակալությամբ, մյուսը՝ Խաչենում՝ Սահլ Սմբատյանի թոռ Համամ-Գրիգոր Բարեպաշտի (Համամ Արևելցի) ղեկավարությամբ։ Վերջինիս տիրապետությունը տարածվել է Սևանա լճի հարավարևելյան ափերից մինչև Մուղանի դաշտը, իսկ հյուսիսում ընդգրկել է Ուտիքի արևմտյան գավառներն ու հայաբնակ Կամբեճան գավառը (հետագայում Շաքի)։

Համամ-Գրիգոր Բարեպաշտի 4 որդիները նրա թագավորության սահմաններում 10-րդ դարի սկզբին ստեղծել են 4 նոր իշխանություններ՝ Վերին Խաչենում (Սոդք, Ծար, Հաթերք), Ներքին Խաչենում (Գանձասարը՝ իր հարակից տարածքով, Մեծ Առանքը՝ Խաչենագետի ու Կարկառի հովիտները, և Հաբանդի մի մասը), Փառիսոսի թագավորությունը (Փառնես-Փառիսոս գավառով, Շամքորը՝ իր հարակից տարածքով, Գարդմանն ու Ձորագետի կողմերը) և Կամբեճան-Շաքիի թագավորությունը, որը X դ-ի կեսին կտրվել է հայկական միջավայրից, որովհետև Համամի թոռ Իշխանիկն ու նրա մայրը՝ Դինարը (վրաց իշխանաց իշխան Գուրգենի քույրը), բնակչությանը քաղկեդոնական են դարձրել և հեռացրել Հայոց եկեղեցուց ու պետությունից։ Փառիսոսի թագավորությունը գոյատևել է շուրջ 150 տարի. Գանձակի Փալդուն ամիրայի հարձակումների հետևանքով դադարել է գոյություն ունենալուց։

10-րդ դարից «Արցախ» անունը կորցրել է իր նախկին վարչաքաղաքական նշանակությունը և գործածվել է որպես աշխարհագրական հասկացություն։ Եվ քանի որ նահանգի գերակշիռ մասն ընդգրկվել է Խաչենի իշխանության մեջ, նախկին անվանմանը փոխարինել է «Խաչենը»։ Այն գլխավորել է նախկին Ծավդեք-Արցախի նախարարական-իշխանական տան տոհմաճյուղը։ Արաբական գերիշխանության վերջին շրջանում Գանձակում գոյացած քրդական ամիրությունը յուրացրել է Ուտիքի մի շարք գավառներ և Արցախի Մուխանք գավառը. Բագրատունյաց թագավորության օրոք արդեն նախկին Ծավդեք-Արցախի նախարարական տունը, որ բաժանված էր 2 ճյուղի, հիմնականում իշխել է նահանգի լեռնային ու նախալեռնային տարածքներում։ Նահանգի արևելյան եզրը հասել է Մուխանք (Միլ-Մուղան) դաշտին, իսկ արևմուտքում ընդգրկել է Գեղամա (Սևանա) լճի ամբողջ արևելյան ափը՝ Սողք գավառով։ 9-րդ դարի կեսից Խաչենի իշխանությունը տարածվել է նաև Ուտիքի հարավային ու արևմտան գավառների վրա։ Սահլ Սմբատյանի (9-րդ դարի առաջին կես) նվաճումների հետևանքով Մեծ Սյունիքի հյուսիս-արևմտյան մասը (Գեղամա գավառ) նույնպես անցել է Խաչենի իշխանությանը։

10-րդ դարից առավել կարևորվել է բերդ-ամրոցներով հարուստ Արցախի կենտրոնական մասը՝ Խաչենը (Թարթառ, Խաչեն ու Կարկառ գետերի հովիտները)։ Անկախ տոհմաճյուղերի քանակից՝ Խաչենի իշխանությունը միշտ հանդես է եկել որպես մեկ ամբողջություն՝ ճյուղերից մեկի գահերեցությամբ։ Բյուզանդիայի Կոստանդին VII Ծիրանածին կայսրը (913-920 և 944-959), թվարկելով Հայաստանի պետական կարևորագույն կազմավորումները, որոնց հետ բյուզանդական արքունիքը գրագրություն ուներ, հիշատակել է նաև Խաչենի իշխանին։ Այսինքն՝ Մեծ Հայքի Ծավդեք-Արցախի նախարարության անընդմեջ ժառանգորդ Խաչենի իշխանությունը շարունակել է մնալ Հայաստանի ամենաազդեցիկ վարչական միավորներից։ Օրենսդիր և առակագիր Մխիթար Գոշը ի դեմս Խաչենի իշխանության ու Կիլիկիայի հայկական իշխանապետության (1080-1198) տեսել է հայրենի թագավորության այն հզոր բեկորները, որոնց հետ կապված են հայ ժողովրդի քաղաքական միասնության վերականգնման բաղձանքները։

11-րդ դարում սելջուկ թուրքերի տիրապետության դեմ մղած մարտերի և Զաքարյան իշխանների ձեռնարկած ռազմաքաղաքական միջոցառումների հետևանքով Խաչենի իշխանությունը բաժանվել է նոր ճյուղավորումների. 12-րդ դարի վերջին արդեն 3-ն էին՝ Ներքին Խաչեն, Հաթերք և Վերին Խաչեն (Ծար)։ Այս ճյուղերի գործարար հովանավորությամբ շեն ու բարգավաճ են մնացել հոգևոր-մշակութային կենտրոնները՝ Դադիվանքը, Գանձասարի, Խադարի և այլ վանքեր, որոնց գրչության կենտրոններն ու դպրատները մեծ համբավ են ունեցել Հայաստանում և հաջողությամբ գլխավորել Խաչենի իշխանության ու հարակից շրջանների մշակութային կյանքը։ Արցախը դարձել է Զաքարյան իշխանապետության մաս։

Մոնղոլ-թաթարների տիրապետության նախօրեին Ներքին Խաչենի ու Վերին Խաչենի իշխանությունները խնամիական կապեր են հաստատել Զաքարյան զորապետների հետ և վայելել նրանց հովանավորությունն ու աջակցությունը։ Իվանե աթաբեկի նախաձեռնությամբ Հաթերքի իշխանությունը նույնպես միացվել է Վերին Խաչենին։

## Ուշ միջնադար
Մոնղոլ-թաթարների տիրապետության տևական շրջանը (13-14-րդ դարի երկրորդ կես) ծանր ազդեցություն է ունեցել Խաչենի իշխանության քաղաքական ու մշակութային կյանքի վրա։ 13-րդ դարի առաջին կեսին վերացել է Հաթերքի իշխանությունը, իսկ նրա տիրույթներն անցել են Ներքին Խաչենի Հասան-Ջալալյաններին ու Վերին Խաչենի Դոփյաններին։ Հակամոնղոլական շարժումները գլխավորելու համար 1261 թվականին սպանվել է Հասան-Ջալալ Դոլան, որը շուրջ 40 տարի Խաչենի գահերեց իշխանն էր և հովանավորում էր ամբողջ հյուսիսարևելյան Հայաստանի մշակույթը, իսկ մոնղոլների տիրապետության առաջին շրջանում աչքի է ընկել հայրենի իշխանությունները միավորելու, մոնղոլ տիրակալների հետ արդյունավետ բանակցություններ վարելու շրջահայաց քաղաքականությամբ։ 1387 թվականին Լենկթեմուրի հրոսակները կոտորել են հայրենիքի պաշտպանության համար ոտքի ելած Ծարի տեր Հասանին ու նրա 6 որդիներին։

Կարակոյունլու և ակկոյունլու թուրքմենական ցեղերի տիրապետության շրջանում (15-րդ դար) բովանդակ Հայաստանում Խաչենի իշխանությունն իր գոյությունն անընդմեջ պահպանած միակ պետական կազմավորումն էր։ 16-րդ դարի երկրորդ կեսի թուրք-պարսկական պատերազմների տարիներին Խաչենի իշխանության մաս կազմող գավառական մանր տոհմակից իշխանություններն արդեն ունեին որոշակի սահմաններ և քաղաքական-տնտեսական կյանքի ինքնուրույն բնագավառներ։ Մնում էր գերագույն տիրապետողի իշխանության վավերացումը, որը տեղի է ունեցել Սեֆյան Պարսկաստանի Շահ Աբբաս I-ի օրոք. 1603 թվականին Խաչենի իշխանության գավառների իշխանավորներին նա օժտել է մելիքական տիտղոսով ու որոշակի իրավունքներով։

Կատեգորիա:Արցախի պատմություն
Կատեգորիա:միջնադարյան Հայաստան