Ջրամատակարարման սեփականաշնորհումը Հայաստանում

Հայաստանում ջրի սեփականաշնորհում կամ ավելի ճշգրիտ` մասնավոր ընկերությունների կողմից ջրամատակարարման ապահովում, Հայաստանի կառավարության հետ կնքված պայմանագիր, որը նախապատրաստվել է 1990-ականների կեսերից։ Հայաստանի ջրամատակարարման առաջին կառավարման պայմանագիրը, որը ընդգրկել է մայրաքաղաք Երևանը ստորագրվել է 1999 թվականին՝ Համաշխարհային բանկի ֆինանսական աջակցությամբ։ 2010 թվականի դրությամբ գրեթե 2.1 միլիոն մարդ կամ Հայաստանի բնակչության մոտ երկու երրորդը՝ ներառյալ ամբողջ քաղաքային բնակչությունը խմելու ջուրը ստացել է մասնավոր ընկերություններից։ Սանիտարական պայմանները չեն ներառվում մասնավոր հատվածի պայմանագրերում և մնում են հանրային պատասխանատվություն։

## Կառավարման պայմանագրերի հիմունքներ
Կառավարման պայմանագրի համաձայն՝ մասնավոր ընկերությունը կառավարության անունից մատուցում է որոշակի ծառայություններ, ինչպիսիք են ջրային համակարգերի շահագործումը, ինչպես նաև հաշիվ-ապրանքագրերի կազմումը և եկամուտների գանձումը։ Սակայն մասնավոր ընկերությունները չեն տիրապետում հավաքագրված եկամուտներին։ Նրանց վճարում է կառավարությունը՝ ֆիքսված և կատարողականի վրա հիմնված փոփոխական վճարների միջոցով, այնպես որ սակագների մակարդակի և մասնավոր ընկերության վարձատրության միջև կապ չկա։ Մասնավոր ընկերությունները մասամբ ֆինանսավորվում են արտաքին դոնորների, ինչպիսիք են Համաշխարհային բանկը, Ասիական զարգացման բանկը և գերմանական օգնությունը, տրամադրված վարկերից և դրամաշնորհներից։ Ներդրումները ֆինանսավորվում են արտաքին դոնորների կողմից՝ Հայաստանի կառավարությանը տրամադրված արտոնյալ վարկերի միջոցով։

## Իրավիճակը մասնավորեցումից առաջ
1990-ականների առաջին կեսին և կոմունիստական համակարգի փլուզումից հետո Հայաստանի տնտեսությունը փլուզվեց՝ ՀՆԱ-ն նվազելով 50%-ով, իսկ գնաճը հասնելով 5000%-ի։ Սա հանգեցրել է նրան, որ շատ մարդիկ չվճարեցին իրենց ջրի վարձերը և ջրամատակարարման համակարգը չպահպանվեց։ Երևանում հավաքագրման արդյունավետությունը 1997 թվականին գնահատվել էր ընդամենը 45% և 1999 թվականին էլ ավելի էր նվազել մինչև 19%։ Չհաշվառված ջուրը գնահատվել է 72%։ Բնակելի տարածքներում ջրի միջին սպառումը գնահատվել է օրական 250 լիտր մեկ միացման համար, ինչը կրկնակի ավելի է, քան, օրինակ, Գերմանիայում։ Հետագայում պարզ է դարձել, որ այս թվերից մի քանիսը լրջորեն թերագնահատված են եղել։ Օրինակ, բնակելի տներում միջին սպառումը կազմել է մոտ 800 լիտր մեկ միացման համար մեկ օրում։ Սակագները սահմանվեցին մեկ խորանարդ մետրի համար 0.10 ԱՄՆ դոլարի համարժեք, որը բավարար չէր նույնիսկ շահագործման ծախսերը հոգալու համար։ Մայրաքաղաքից դուրս իրավիճակը նման էր կամ ավելի վատ։ Չնայած Հայաստանի առատ ջրային պաշարներին, երկրի մեծ մասում ջրամատակարարումը ընդհատումներով էր։ Երևանում ջուրը մատակարարվում էր օրական միջինը 6 ժամ։ Հայաստանի ջրային ոլորտում անարդյունավետության ֆինանսական բեռը կառավարության համար գնահատվել է զգալի՝ կազմելով ՀՆԱ-ի 2.7%-ը։

## Ոլորտային բարեփոխումներ
Մասնավոր հատվածի մասնակցությունը Հայաստանի ջրային ոլորտում ուղեկցվել է ոլորտի համապարփակ բարեփոխումներով։

Բարեփոխումների գործընթացը մեկնարկել է 2000 թվականին՝ մայրաքաղաք Երևանին վերաբերող առաջին կառավարման պայմանագրի ստորագրումից կարճ ժամանակ անց։ Որպես առաջին քայլ՝ ջրի սակագինը բարձրացվեց։ Այնուհետև Երևանի համար պատասխանատու կոմունալ ծառայությունը, որին կառավարման պայմանագրի համաձայն օժանդակում էր մասնավոր ընկերությունը, քաղաքացիական ծառայության կանոններին ենթարկվող կառավարական գերատեսչությունից վերափոխվել է հանրային սեփականության՝ առևտրային կողմնորոշմամբ բաժնետիրական ընկերության։ 2002 թվականին ընդունվել է նոր Ջրային օրենսգիրք՝ որպես բարեփոխումների գործընթացի կենտրոնական մաս։ Ստեղծվել է Ջրային տնտեսության պետական կոմիտե (ՋՏՊԿ) հզոր մարմին՝ որպես ոլորտային քաղաքականության հիմնական որոշում կայացնող մարմին, բացառությամբ սակագնային վերանայումների։ Հաջորդ տարի ստեղծվել է ինքնավար կարգավորող մարմին՝ Հանրային ծառայությունների կարգավորման հանձնաժողովը, որը պետք է վերանայեր սակագնային ճշգրտումների հայտերը օբյեկտիվ չափանիշների հիման վրա։ Այս բարեփոխումները կարևոր տարր էին ոլորտում ձեռք բերված օգուտներն ապահովելու համար։ Բարեփոխումներից առաջ Երևանում կառավարման պայմանագրի առաջին երկու տարիները մարտահրավերներով լի են եղել՝ բնութագրվելով կառավարության և մասնավոր ընկերության միջև կասկածամտությամբ և նույնիսկ թշնամանքով։ Բարեփոխումների իրականացումից հետո իրավիճակը բարելավվեց։

## Մասնավոր ջրամատակարարման ընկերությունների հետ կնքված պայմանագրերի ամփոփում
Մասնավոր ընկերությունները գործում են կառավարության հետ կնքված երեք պայմանագրերի շրջանակներում՝

* 10 տարվա վարձակալության պայմանագիր Երևանի ջրմուղ-կոյուղու ընկերության համար, որը սպասարկում է 1.1 միլիոն բնակչի։ Պայմանագիրը պատկանում է ֆրանսիական «Վեոլիա Ջուր» ընկերությանը։ 2005 թվականին ստորագրված պայմանագրին նախորդել էր 5-ամյա կառավարման պայմանագիր, որը կնքվել էր իտալական Acea ընկերության գլխավորած կոնսորցիումի կողմից։ Զուգահեռ ներդրումային ծրագիր է ֆինանսավորվում Համաշխարհային բանկի կողմից։
* «Հայջրմուղկոյուղի» ընկերության (ՀՋԿ) սպասարկման տարածքի կառավարման պայմանագիր, որը սպասարկում է երկրի 37 քաղաք և 280 գյուղ՝ մոտ 600,000 բնակչությամբ։ Պայմանագիրը սկզբնապես կնքվել է 2004 թվականի հոկտեմբերին՝ 3 տարի ժամկետով, ապա երկարաձգվել է ևս 3 տարով։ Այն պատկանում է ֆրանսիական SAUR International ընկերությանը։ Նախագիծը ֆինանսավորվում է Ասիական զարգացման բանկի կողմից։
* Կառավարման պայմանագիր՝ նույնպես սկզբնական 3 տարվա տևողությամբ, երեք տարածաշրջանային ջրամատակարար ընկերությունների (Շիրակ, Լոռի և Նոր Ակունք) համար, որոնք սպասարկում են Հայաստանի հյուսիսում գտնվող 375,000 բնակչություն ունեցող 5 քաղաքներ և 37 գյուղեր։ 2009 թվականի օգոստոսին ստորագրված պայմանագիրը պատկանում է գերմանական MVV ընկերությանը։ Նախագիծը ֆինանսավորվում է Գերմանիայի զարգացման համագործակցության կողմից՝ KfW զարգացման բանկի միջոցով։

## Նպատակներ և ազդեցություն
Կառավարման պայմանագրերի հիմնական նպատակներն են՝ մատակարարման, հաշվառման և եկամուտների հավաքագրման շարունակականության բարձրացումը, ինչպես նաև ջրի կորուստների և էներգիայի սպառման կրճատումը։ Ջրամատակարարման խողովակաշարային հասանելիության ընդլայնումը պայմանագրերի նպատակ չի եղել։

**Երևանում** 1999-2005 թվականների կառավարման պայմանագրի ազդեցությունը մեծ մասամբ դրական է եղել։ Մասնավորապես՝

* Ջրամատակարարման միջին անընդհատությունը մոտ 7 ժամից աճել է մինչև մոտ 18.5 ժամ օրական և 2005 թվականին Երևանի բնակիչների ավելի քան 70 տոկոսը ստացել է անընդհատ ծառայություն։
* Էներգիայի սպառումը նվազել է մոտ 48 տոկոսով՝ համեմատած նախատեսված 20 տոկոս նվազման հետ, ինչը պայմանավորված է ինքնահոս ջրամատակարարման աղբյուրների օգտագործման, արդյունավետության բարձրացման և բարձրահարկ բնակարանների համար բակային պոմպերի քանակի կրճատմամբ։
* Ջրաչափ ունեցող միացումների մասնաբաժինը 10 տոկոսից աճել է մինչև 80 տոկոս կամ 277,000 ջրաչափ, ինչը զգալիորեն գերազանցում է ջրաչափ ունեցող միացումների թիվը 20,000-ով ավելացնելու պայմանագրային նպատակը։
* Հավաքագրման արդյունավետությունը՝ վճարված հաշիվների բաժինը թողարկված հաշիվների համեմատ, աճել է 19%-ից (ըստ Համաշխարհային բանկի) կամ 40%-ից (ըստ Ասիական զարգացման բանկի) մինչև 80%։

Եկամուտների հավաքագրումը և ջրաչափերի համակարգը ցածր են մնացել մինչև կառավարության կողմից 2002 թվականին Ջրային օրենսգրքի ընդունումը։ Օրենսգիրքը թույլ է տվել կոմունալ ծառայություններին մասամբ ներել չվճարված հաշիվներից առաջացած պարտքը՝ հաշվիչ տեղադրելու դիմաց։ Այնուհետև հաճախորդները չվճարված մնացած հաշիվները վճարում էին մաս-մաս։ Մատակարարման շարունակականության բարելավումը նաև օգնել է հաճախորդներին ընդունել հաշվառման և սակագների բարձրացումը։ Կոդը նաև թույլ է տվել անջատել չվճարող հաճախորդների հաշիվները։ Այսպիսով, հավաքագրման արդյունավետության և հաշվառման բարելավումը պայմանավորված է ոչ միայն մասնավոր հատվածի մասնակցությամբ, այլև կառավարության քաղաքականության փոփոխությամբ։

**«Հայաստանի ջրմուղկոյուղի» ընկերության** կողմից սպասարկվող տարածքում առաջին 2.5 տարիների ընթացքում կառավարման կապալառուն 24%-ով ավելացրել է եկամուտների հավաքագրումը, 15%-ով կրճատել էներգիայի ծախսերը և 20%-ով կրճատել ջրի կորուստները։ Հաշվիչով միացումների թիվը աճել է 76%-ով:

## Սակագներ և մատչելիություն
Երևանում սակագինը 2000 թվականին բարձրացավ՝ 0.10 դոլար/մ3 համարժեքից դառնալով 56 հայկական դրամ ($0.18)՝ ներառյալ ավելացված արժեքի հարկը։ 2004 թվականի ապրիլին, վարձակալության պայմանագրի նախապատրաստման շրջանակներում, սակագները բարձրացել են մինչև 90.2 դրամ ($0.29), իսկ 2005 թվականի մայիսին՝ մինչև 125.1 դրամ ($0.40): 2006 թվականի մայիսին Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովը հաստատել է Երևանի համար 172.8 դրամ (0.56 դոլար) ընդհանուր սակագին, որը ներառում է ջրամատակարարման և կեղտաջրերի հեռացման ծառայությունները։ 2005 թվականի մակարդակով ջրի միջին վճարը կազմում է միջին տնային տնտեսության ծախսերի 2.4%-ը։ Կառավարությունը լայնածավալ տեղեկատվական արշավ է ձեռնարկել սակագների բարձրացման պատճառների և կառավարման պայմանագրի հնարավոր բարելավումների վերաբերյալ։

## Կարգավորում
Ջրային օրենսգրքի հիման վրա, Տարածքային կառավարման նախարարության Ջրային համակարգերի պետական կոմիտեն (նախկինում հայտնի որպես Ջրային տնտեսության պետական կոմիտե) պատասխանատու է Հայաստանի կառավարության ներսում ջրային քաղաքականության համար։ Այն նախատեսում է բոլոր կառավարման պայմանագրերը վերածել երկարաժամկետ վարձակալության պայմանագրերի, որոնք ավելի շատ պատասխանատվություններ են վերապահում մասնավոր օպերատորներին՝ հետևելով «Երևան»-ի օրինակին։ Ջրի սակագները սահմանվում են կիսանկախ մարմնի՝ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի կողմից։

## Կոռուպցիայի մեղադրանքներ
Բոլոր երեք կառավարման պայմանագրերը և վարձակալության պայմանագիրը շնորհվել են միջազգային մրցութային մրցույթից հետո։ Կոռուպցիայի մասին մեղադրանքներ կային՝ կապված Համաշխարհային բանկի կողմից Երևանում ջրամատակարարումը բարելավելու համար տրամադրված վարկի հետ։ Սակայն Համաշխարհային բանկի ներքին հետաքննությունը նման կոռուպցիայի որևէ ապացույց չի հայտնաբերել։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Հայաստանի ջրային համակարգերի պետական կոմիտե
* Հայաստանի Հանրային ծառայությունների կարգավորման հանձնաժողով 
* «Հայաստանի ջրմուղագործության և կոյուղու ընկերություն»
Կատեգորիա:Բարեփոխումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Ջրամատակարարումը և ջրահեռացումը Հայաստանում
Կատեգորիա:Հայաստանի կառավարություն
Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն