Երկրների ցանկ ըստ մարդկային զարգացման ինդեքսի

**Միավորված ազգերի զարգացման ծրագիր** (**ՄԱԶԾ**), տարեկան մարդկային զարգացման զեկույց։ Կազմվել է 193 երկրների մարդկային զարգացման ինդեքսը (ՄԶԻ): Ինդեքսը հաշվի է առել տվյալ երկրի առողջապահությունը, կրթությունը, եկամուտը և կենսապայմանները՝ մարդկային զարգացման այնպիսի չափանիշ ստանալու համար, որը համեմատելի է երկրների միջև ժամանակի ընթացքում։

Մարդկային զարգացման ինդեքսը (HDI) մարդկային զարգացման ամենատարածված ցուցանիշն է և փոխել է այս հասկացության նկատմամբ մարդկանց վերաբերմունքը։ Այնուամենայնիվ, ինդեքսի մի քանի ասպեկտներ քննադատության են ենթարկվել։ Որոշ գիտնականներ քննադատել են, թե ինչպես են կշռադատվում գործոնները, մասնավորապես՝ ինչպես է կյանքի տևողության մեկ լրացուցիչ տարին տարբեր կերպ գնահատվում տարբեր երկրներում և այլ սահմանափակ գործոններ։ Առաջինին ի պատասխան՝ ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագիրը (ՄԱԶԾ) իր 2010 թվականի զեկույցում ներկայացրել է անհավասարության վրա ճշգրտված մարդկային զարգացման ինդեքսը (ՄԶԶԻ), իսկ վերջինիս ի պատասխան՝ 1995 թվականի զեկույցում ներկայացրել է գենդերային զարգացման ինդեքսը (ԳԶԻ)։ Մյուսները քննադատել են յուրաքանչյուր երկրի համար մեկ թիվ օգտագործելու ենթադրյալ չափազանց պարզեցումը։

Երկրների ներսում զարգացման տարբերությունները արտացոլելու համար, Նիդեռլանդների Ռադբուդի համալսարանի գլոբալ տվյալների լաբորատորիան 2018 թվականին ներդրել է ենթաազգային ՄԶԻ (ՄԶԻ), որը ներառել է ավելի քան 1600 տարածաշրջանների տվյալներ։ 2020 թվականին ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագիրը (ՄԶԳ) ներդրել է մեկ այլ ինդեքս՝ մոլորակային ճնշմանը համապատասխանեցված մարդկային զարգացման ինդեքսը (ՄԶԶԻ), որը նվազեցրել է ավելի բարձր էկոլոգիական հետք ունեցող երկրների միավորները։

## Չափերը և ցուցիչները
ՄԶԻ-ն առաջին անգամ հրապարակվել է 1990 թվականին՝ նպատակ ունենալով լինել մարդկային զարգացման ավելի համապարփակ չափանիշ, քան զուտ տնտեսական չափանիշները, ինչպիսին է համախառն ներքին արդյունքը: Ինդեքսը ներառել է մարդկային զարգացման երեք չափանիշ՝ երկար և առողջ կյանք, գիտելիքներ և արժանապատիվ կենսամակարդակ: Տարբեր ցուցանիշներ են օգտագործվում՝ քանակականացնելու համար, թե ինչպես են երկրները գործում յուրաքանչյուր չափանիշի համաձայն: 2022 թվականի զեկույցում օգտագործված ցուցանիշներ են եղել ծննդյան պահին կյանքի տևողությունը, երեխաների համար նախատեսված ուսման տարիները, մեծահասակների համար նախատեսված միջին ուսման տարիները և մեկ շնչի հաշվով համախառն ազգային եկամուտը: Ցուցանիշներն օգտագործվել են առողջության, կրթության և եկամտի ինդեքսներ ստեղծելու համար, որոնցից յուրաքանչյուրը 0-ից 1 արժեք ունի: Երեք ցուցանիշների երկրաչափական միջինը, այսինքն՝ ցուցանիշների արտադրյալի խորանարդային արմատը, մարդկային զարգացման ինդեքսն է: 0.800-ից բարձր արժեքը դասակարգվում է որպես շատ բարձր, 0.700-ից 0.799-ը՝ բարձր, 0.550-ից 0.699-ը՝ միջին, իսկ 0.550-ից ցածրը՝ ցածր։

ՄԶԻ-ն հաշվարկելու համար օգտագործվող տվյալները հիմնականում ստացվել են Միավորված ազգերի կազմակերպության գործակալություններից և միջազգային հաստատություններից, ինչպիսիք են՝ Միավորված ազգերի կրթության, գիտության և մշակույթի կազմակերպությունը (ՅՈՒՆԵՍԿՕ), ՄԱԿ-ի տնտեսական և սոցիալական հարցերի դեպարտամենտը, Համաշխարհային բանկը, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը (OECD): Հազվադեպ, երբ ցուցանիշներից մեկը բացակայել է, օգտագործվել են միջերկրային ռեգրեսիոն մոդելներ: Տվյալների և մեթոդաբանության թարմացումների բարելավման շնորհիվ ՄԶԻ արժեքները համեմատելի չեն մարդկային զարգացման տարբեր զեկույցներում. փոխարենը, յուրաքանչյուր զեկույց վերահաշվարկել է ՄԶԻ-ն որոշ նախորդ տարիների համար։

## Ցուցակ
Մարդկային զարգացման զեկույցը ներառել է տվյալներ Միավորված ազգերի կազմակերպության բոլոր 193 անդամ պետությունների համար ինչպես նաև Հոնկոնգի հատուկ վարչական շրջանի և Պաղեստինի համար: Սակայն, մարդկային զարգացման ինդեքսը չի հաշվարկվում ՄԱԿ-ի երկու անդամ պետությունների՝ Մոնակոյի և Հյուսիսային Կորեայի համար, այս երկու երկրների համար հաշվարկվում են միայն ինդեքսի որոշ բաղադրիչներ: Կուկի կղզիները, Սուրբ Աթոռը (Վատիկան) և Նիուեն Միավորված ազգերի կազմակերպության համակարգի միակ երեք անդամ պետություններն են, որոնք չեն ներառվել զեկույցում։ Ընդհանուր առմամբ, HDI-ն հասանելի է 192 երկրների և մեկ տարածքի համար։

2023 թվականին 1-ից 74-րդ տեղերը զբաղեցնող երկրները համարվել են «շատ բարձր» ՄԶՀ, 75-ից 124-րդ տեղերը զբաղեցնող երկրները՝ «բարձր», 125-ից 167-րդ տեղերը զբաղեցնող երկրները՝ «միջին», իսկ 168-ից 193-րդ տեղերը զբաղեցնող երկրները՝ «ցածր» ՄԶՀ։

Տվյալները 2023 թվականի համար են։

## Տարածաշրջաններ և խմբեր
Մարդկային զարգացման զեկույցը նաև ներկայացնում է տարբեր երկրների խմբերի ՄԶՀ-ն։ Դրանք ներառում են տարածաշրջանային խմբավորումներ՝ հիմնված ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի տարածաշրջանային դասակարգումների վրա, ՄԶՀ խմբերը, ներառյալ տվյալ ՄԶՀ խմբի մեջ մտնող երկրները, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության անդամները և ՄԱԿ-ի տարբեր այլ խմբավորումներ։ Ընդհանուր մարդկային զարգացման ինդեքսի արժեքները հաշվարկվում են նույն կերպ, ինչպես առանձին երկրների համար, որտեղ մուտքային տվյալները խմբում առկա տվյալներ ունեցող բոլոր երկրների կշռված միջինն են։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* UN Human Development Reports

Կատեգորիա:Մարդու զարգացում
Կատեգորիա:Տնտեսական զարգացում