Այդ նույն Մյունխհաուզենը

**«Այդ նույն Մյունխհաուզենը»,**  սովետական կատակերգական դրամա, գեղարվեստական երկմաս հեռուստաֆիլմ, նկարահանված 1980 թվականին «Մոսֆիլմ» ստուդիայում՝ ԽՍՀՄ Կենտրոնական հեռուստատեսության պատվերով։ Գրիգորի Գորինի սցենարը ստեղծվել է Ռուդոլֆ Էրիխ Ռասպեի ստեղծագործություններից վերցված ազատ մոտիվներով, որոնք նվիրված են բարոն Մյունխհաուզենի արկածներին։ Ֆիլմը համարվում է Մարկ Զախարովի և Օլեգ Յանկովսկու ստեղծագործական կարիերայի կարևորագույն աշխատանքներից մեկը։ Պրեմիերան կայացել է 1980 թվականի հունվարի 1-ին ԽՍՀՄ կենտրոնական հեռուստատեսությամբ։

## Սյուժե
### 1 սերիա
Ֆիլմի գործողությունները սկսվում են 1779 թվականի մայիսի 30-ին՝ Հանովերում և նրա շրջակայքում։ Բարոն Կարլ Մյունխհաուզենը հաճախ պատմում է իր շրջապատին անհավանական պատմություններ սեփական արկածների մասին, սակայն գրեթե ոչ ոք նրան չի հավատում․ մարդիկ նրան ընկալում են որպես հորինող, որն ապրում է իր երևակայության աշխարհում և այդպիսով խախտում է հասարակական կարգը։ Սակայն այսպես կոչված «ֆանտազիաները» տարօրինակ կերպով իրականանում են։ Օրինակ՝ երբ որսի ժամանակ Մյունխհաուզենը պատմում է, թե ինչպես է կրակել եղջերուի վրա բալենու կորիզով, բոլորը ծիծաղում են, սակայն քիչ անց նրանք սեփական աչքերով տեսնում են անտառից դուրս եկող եղջերուին՝ եղջյուրների միջև փոքրիկ բալենու ծառով։ Բարոնը հպարտորեն նշում է, որ իր փառքը չի բխում միայն սխրանքներից, այլև այն փաստից, որ ինքը երբեք չի ստում։

Մյունխհաուզենը ապրում է իր ամրոցում Մարթա անունով մի աղջկա հետ։ Նրանք վաղուց են մտածում ամուսնանալու մասին, սակայն բարոնն արդեն պաշտոնապես ամուսնացած է․ երիտասարդ տարիներին ծնողների կամքով և խիստ գործնական նկատառումներով նա ամուսնացել է Յակոբինա ֆոն Դուտտենի հետ, ում նկատմամբ երբեք չի ունեցել ջերմ զգացմունքներ։ Յակոբինան ապրում է առանձին՝ նրանց չափահաս որդի Թեոֆիլի հետ։ Մյունխհաուզենը ձգտում է ստանալ ամուսնալուծության թույլտվություն, որը կարող է տալ միայն հերցոգը, սակայն Յակոբինան և նրա սիրեկանը՝ Հենրիխ Ռամկոպֆը, ամեն կերպ խոչընդոտում են, մատնանշելով Կարլի ոչ պաշտոնական կարգավիճակը՝ որպես «խնդրահարույց անձ»։

Մի օր հերցոգը, կնոջ հետ վեճից գրգռված, ստորագրում է Մյունխհաուզենի ապահարզանի խնդրանքը՝ ասելով. «Ազատություն բոլորին, ազատություն»։ Մարթան երջանիկ է, սակայն նա խորապես անհանգստացած է, որ Մյունխհաուզենը դատարանի նիստում, որը պետք է հաստատի ամուսնալուծությունը, կարող է անել հերթական կատակ և փչացնել ամեն ինչ։

Դատարանի նիստում այդպես էլ պատահում է․ ստորագրելով ապահարզանի փաստաթղթերը, Մյունխհաուզենը ամսաթվի դաշտում գրում է «մայիսի 32»՝ իր հաշվարկներով օրացույցում սխալ կա, և այդ տարի պետք է ավելացվի ևս մեկ օր։ Նրա մտքերը և աստղագիտական դիտարկումները ոչ ոքի չեն հետաքրքրում, և բոլորը դա ընկալում են որպես հերթական մարտահրավեր հասարակական կարգին։ Առաջանում է սկանդալ, և դատարանը հրաժարվում է հաստատել ապահարզանը։ Բարոնից պահանջում են գրավոր հրաժարում ստորագրել՝ ճանաչելով, որ իր բոլոր պատմությունները պարզապես դատարկ հորինվածքներ են և հերթով հրաժարվել բոլոր ասածներից ու գրվածներից։ Նրա ընկերները, ծառաները և նույնիսկ Մարթան հորդորում են ենթարկվել։

Վերջնական հարվածը Մարթայի պահանջն է․ նա բարոնին դնում է ընտրության առաջ՝ կամ Շեքսպիրի և Նյուտոնի հետ հանդիպումների մասին իր պատմությունները, կամ ինքը։ Հասկանալով, որ ոչ ոք իրեն չի ընդունում այնպիսին, ինչպիսին կա, բարոնը հանձնվում է․ նա ստորագրում է իր անձից հրաժարումը, այդ նույն երեկո այրում է իր բոլոր ձեռագրերը և մտնում է սենյակ՝ ձեռքին ատրճանակ։ Լսվում է կրակոց։

### 2 սերիա
Երեք տարի է անցել բարոն Մյունխհաուզենի պաշտոնապես հաստատված մահից։ Եվ ահա, կենդանի «խնդրահարույց անձից» բարոնը դարձել է մահացած հանրահայտ անձ. Յակոբինան հրատարակում է «Բարոնի արկածները», որոնցում Մյունխհաուզենի հուշերը ոչ միայն խմբագրված էին, այլև զարդարված ու լրացված բացահայտ հորինվածքներով։ Մյունխհաուզենի մասին երգեր էին երգում պանդոկներում և նկարներ ստեղծում։ Նրան կոչում էին «մեծ մարդ, որին ժամանակակիցները չհասկացան», իսկ մայիսի 32-ին, նրա մահվան երրորդ տարելիցին, քաղաքի գլխավոր հրապարակում բացում էին նրա հուշարձանը։

Ռամկոպֆը բերդում կազմակերպում էր զբոսաշրջային էքսկուրսիաներ և ներկայացնում էր գիտական հիմնավորում՝ ինքն իրեն մազերից բարձրացնելու հնարավորության մասին։ Ֆեոֆիլը ապարդյուն փորձում էր կրկնել հոր սխրանքները՝ բարձրանալ մազերից քաշելով և բադերին կրակել ծխնելույզից։ Մյունխհաուզենի նախկին սպասավորը՝ Թոմասը (նրա քիչ թվով լիակատար կողմնակիցներից մեկը), ծաղկավաճառ Մյուլլերի խանութ մտնելիս ծաղկավաճառի մեջ ճանաչում է իր նախկին տիրոջը։ Պարզվում է, որ ինքնասպանությունն ու հետագա թաղումը բեմադրված էին, և դրանցից հետո բարոնը, ամբողջ ունեցվածքը թողնելով օրինական ժառանգներին, դարձել էր Մյուլլեր անունով ծաղկավաճառ, ինչի շնորհիվ ամուսնացել էր Մարթայի հետ և ապրել նրա հետ։

Սակայն առօրյա կյանքը զգալիորեն փոխել էր բարոնին. ուրախ և երևակայող մարդը վերածվել էր մռայլ ու հաշվենկատ ցինիկի («Իմ թաղումից ստացա ավելի շատ գումար, քան ամբողջ նախորդ կյանքումս»)։ Վերջում Մարթան լքում է նրան՝ չդիմանալով փոխված սիրելիի հետ կյանքին։ Մյունխհաուզենը որոշում է վերադարձնել Մարթային և հասկանում. «նրան վերադարձնելու համար պետք է ինքս ինձ վերադարձնեմ»։ Սակայն կենդանի տեսնել նրան ուզում էին միայն Թոմասն ու Մարթան, իսկ մյուսները նախընտրում էին ապրել «լռության մեջ» առանց նրա։

Երբ բարոնը իր գաղտնիքին տեղյակներին պատմում է «վերակենդանանալու» որոշման մասին, քաղաքապետը, երբևէ նրա մտերիմ ընկերը, «հասարակական անդորրը պահպանելու համար» հայտարարում է նրան ինքնակոչ և ուղարկում բանտ՝ «անձը պարզելու» նպատակով։ Դատարանը, որը պետք է հաստատեր նրա ինքնությունը, վերածվում է բեմականացված ներկայացման. նախկին ծանոթները, հարազատներն ու ընկերները մեկը մյուսի հետևից հրաժարվում են ճանաչել նրան։ Վերջին պահին դատարան է գալիս Մարթան՝ պատրաստ Մյունխհաուզենի ինքնությունը հաստատելու, ինչի պատճառով նիստը դադարեցվում է։ Սակայն բարոնեսսան և Ռամկոպֆը սպառնալիքներով ստիպում են Մարթային կեղծ վկայություն տալ։ Մարթան համաձայնվում է՝ ամուսնուն բանտից կամ նույնիսկ մահից  փրկելու համար, ինչի մասին հետո պատմում է նրան անձնական հանդիպման ժամանակ։

Վերջին և վճռորոշ փորձությունը կայանում է նրանում, որ բարոնին առաջարկում են կամ ճանաչել իրեն Մյուլլեր, կամ իր ինքնությունը ապացուցելու համար կրկնել թնդանոթով թռիչքը դեպի Լուսին։ «Հետաքննողական փորձը» տեղի է ունենում 1783 թվականի մայիսի 32-ին՝ հանդիսավոր պայմաններում, ըստ նախապես կազմված ծրագրի։ Տատանվող Մարթան սկզբում հանձնում է հերցոգին ներում հայցող գրություն իր «խելագար ամուսին Մյուլլերի» համար, սակայն հետո չի դիմանում և խոստովանում է սիրելիին, որ թնդանոթը լիցքավորել են խոնավ վառոդով, որպեսզի գունդը, մի քանի մետր անցնելով, ծիծաղ առաջացնի և ապացուցի բարոնի ինքնակոչ լինելը։

Թոմասը Մյունխհաուզենի հրահանգով բերում է չոր վառոդով պարկ, որով անմիջապես լիցքավորում են թնդանոթը։ Փորձի մասնակիցները խուճապի մեջ են ընկնում. նրանք ուզում էին ծաղրել բարոնին, բայց ոչ սպանել։ Հենց տեղում համոզում են հերցոգին ճանաչել բարոնի ինքնությունը հաստատված և նրա նոր Լուսին ճամփորդությունը՝ կայացած։ Բարոնին առաջարկում են «վերադառնալ ճամփորդությունից» փառքի մեջ։ Նախապես ծրագրված «ընդհանուր ուրախությունը» սկսվում է գրեթե առանց փոփոխության, պարզապես այլ առիթով՝ այդ վերադարձը նշելու համար։

Յակոբինան արդեն պատմում է, թե ինչպես է ինքն էլ Լուսին ուղեկցել բարոնին և պատրաստվում է հրատարակել այդ մասին հուշեր։ Բարոնին կամաց շշնջում են. «Աննկատ միացեք»։ Մյունխհաուզենը որոշ ժամանակ շրջում է խմբերից խմբեր, տեսնելով իր վերադարձի համար բարձրացված գավաթները և լսելով կոչերը՝ «Միացեք, բարոն», ապա վերադառնում է բերդի պատնեշին՝ թնդանոթի մոտ և արտասանում իր եզրափակիչ մենախոսությունը։Տեր, եթե միայն իմանայիք, թե որքան եք բոլորդ ինձ հոգնեցրել։ Հասկացեք վերջապես, բարոն Մյունխհաուզենի փառքը ոչ թե նրանում է, որ նա թռել է, թե չի թռել, այլ նրանում, որ նա երբեք չի ստում։ Եթե ես խոստացել եմ, որ կրկին կթռչեմ Լուսին, ապա պետք է դա անեմ։  Ես հասկացա, թե ինչու՞մն  է ձեր խնդիրը. դուք չափազանց լուրջ եք։ Խելացի դեմքը, պարոնայք, դեռ խելքի նշան չէ։ Երկրի վրա բոլոր հիմարությունները կատարվում են հենց այդ արտահայտությամբ։ Ժպտացեք, պարոնայք։ Ժպտացեք։Բարոնը տալիս է հանձնարարություններ իր վերադարձի օրվա համար, ապա սկսում է բարձրանալ պարանե սանդուղքով դեպի թնդանոթի փողը։ Տեսանկյունը փոխվում է, և պարզվում է, որ սանդուղքը դարձել է շատ երկար, և թնդանոթն արդեն չկա. բարոնը պարզապես բարձրանում է սանդուղքով դեպի երկինք։

## Դերերում

## Նկարահանող խումբ
* Սցենարի հեղինակ**՝** Գրիգորի Գորին
* Բեմադրող ռեժիսորներ**՝** Մարկ Զախարով
* Երկրորդ ռեժիսոր՝ Լեոնիդ Չերտոկ
* Պրոդյուսեր՝ Լազար Միլքիս
* Բեմադրող օպերատորներ՝ Վլադիմիր Նախաբցև
* Օպերատոր՝ Սերգեյ Արմանդ
* Բեմադրող  դիզայներ՝ Գեորգի Կոլգանով
* Հնչյունային օպերատոր՝ Յուրի Ռաբինովիչ
* Կոմպոզիտոր՝ Ալեքսեյ Ռիբնիկով
* Տեքստերի հեղինակ՝ Յուրի Էնթին
* Դիրիժոր՝ Սերգեյ Սկրիպկա
* Կոստյումների դիզայներ՝ Նատալյա Ֆիրսովա
* Դիմահարդարում՝ Ն. Մինաևա

## Նախապատմություն և դերասանների ընտրություն
Սցենարի հիմքում ընկած գրական նյութը Գրիգորի Գորինի «Ամենաճշմարտախոսը» պիեսն էր, որը մեծ հաջողությամբ բեմադրվել էր Սովետական բանակի թատրոնում (Մյունխհաուզենը՝ Վլադիմիր Զելդին)։ Մարկ Զախարովին դուր էր եկել ներկայացումը, և նա որոշեց այն վերափոխել հեռուստատեսային ֆիլմի։ Սցենարի վրա աշխատելու ընթացքում պիեսը լուրջ վերամշակման ենթարկվեց և զգալիորեն փոխվեց թատերական տարբերակից։ Ալեքսեյ Ռիբնիկովի երաժշտությունը նույնպես սկզբնապես գրվել էր ներկայացման համար։

Օլեգ Յանկովսկին, որը հենց նոր էր նկարահանվել կախարդի դերում «Սովորական հրաշք» հեռուստաֆիլմում, ռեժիսորի կարծիքով լիովին համապատասխանել է Մյունխհաուզենի դերակատարին։ Այնուամենայնիվ, Մարկ Զախարովին բավական երկար ժամանակ պահանջվեց համոզելու կինոստուդիայի գեղխորհրդին։ Մինչ այդ Յանկովսկու դերակատարումները հիմնականում համարվել են հերոսական բնույթի, իսկ գրքի և ներկայացման հիման վրա ձևավորված բարոնի կերպարը համապատասխանել է տարիքով ավելի մեծ մարդու, որն ունի չափահաս որդի։ Յանկովսկին, սակայն, նկարահանումների սկզբին ընդամենը 35 տարեկան է եղել։ Վերջում ռեժիսորին հաջողվեց պաշտպանել իր տեսակետը։

Դերասանական կազմի հիմքը կազմեց Լենկոմ թատրոնի խումբը։ Լեոնիդ Բրոնևոյին հաստատեցին դերակատարի առանց փորձերի։ Ֆեոֆիլի դերի համար սկզբում փորձվել է Սատիրայի թատրոնի դերասան Յուրի Վասիլևը, սակայն հաստատվել է Լեոնիդ Յարմոլնիկը։ Բարոնեսայի դերի համար դիտարկվել է Եկատերինա Վասիլևան, սակայն հաստատվել է Իննա Չուրիկովան։ Որոշ դժվարություններ առաջացան Մարթայի դերի ընտրության հարցում։ Սկզբում այդ դերի համար փորձվել են Տատյանա Դոգիլևան, Իրինա Մազուրկևիչը և այլ դերասանուհիներ։ Երկար որոնումներից հետո ֆիլմի ստեղծողներին բավարարեց Ելենա Կորենևայի թեկնածությունը։

## Ֆիլմի նկարահանում
Ֆիլմը նկարահանվել է ԳԴՀ-ում (իրական Մյունխհաուզենը ապրել է Հաննովերի մոտ գտնվող Բոդենվերդեր քաղաքում, որը գտնվում էր ԳՖՀ տարածքում)։ Ընկերական սոցիալիստական ԳԴՀ տարածքում նկարահանումները կազմակերպելը շատ ավելի հեշտ էր, այդ պատճառով որպես նկարահանման հարթակ ընտրվել էին Վերնիգերոդե քաղաքի փողոցները, որոնք պահպանել էին «ավանդական» տեսք և գրեթե չէին տուժել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։

Զանգվածային տեսարաններում և էպիզոդներում մասնակցել են գերմանացի դերասաններ և քաղաքաբնակներ։ Մասնավորապես, ամենասկզբի տեսարանում՝ Յանկովսկու և Կատին-Յարզևայի հետ, մնացած որսորդները գերմանացիներ էին։ Դա նկատելի է հատկապես գերմանական արտաբերությունից, որը չի համընկնում ռուսերեն դուբլյաժի հետ։

Ի տարբերություն Զախարովի մյուս աշխատանքների, ֆիլմը հարաբերականորեն հեշտ անցել է գրաքննական արգելքները։ Կտրած է եղել միայն մեկ տեսարան՝ որտեղ որսորդները ուսումնասիրում են բարոն Մյունխհաուզենի աշխատությունները։

## Փաստեր
* 1990-ականներին ֆիլմի առաջին սերիայից հանվել է Մյունխհաուզենի և պաստորի երկխոսության մի մասը։ Մյունխհաուզենի «*Դուք, եկեղեցու ծառայող, առաջարկում եք ի՞նձ ապրել սուտով*» խոսքերից հետո այժմ ցուցադրվում է, թե ինչպես պաստորը հեռանում է կառքով։։ Նախկինում այս խոսքից հետո երկխոսությունը շարունակվում էր․ պաստորը ասում էր․ «*Ես կարդացել եմ… ձեր գիրքը… ինչ անհեթեթություն եք այնտեղ հորինել*», որին բարոնը պատասխանում էր․ «*Ես էլ ձերն եմ կարդացել — այն ավելի լավը չէ*»։ Պաստորը հարցնում էր․ «*Ո՞ր գիրք», իսկ բարոնը պատասխանում* *էր․ «[[Աստվածաշունչ|Աստվածա]]**[[Աստվածաշունչ|շունչը]]*»։
* Օլեգ Յանկովսկին ակամայից փոխեց ֆիլմի վերջնական տեսարանի իր հերոսի խոսքերի իմաստը։ Սկզբնական սցենարում Մյունխհաուզենի հայտնի արտահայտությունը հնչում էր այսպես․ «**Լուրջ** դեմքը դեռ խելքի նշան չէ, երկրի բոլոր հիմարությունները արվում են հենց այդ արտահայտությամբ»։ Սակայն ֆիլմի ձայնագրման ժամանակ Յանկովսկին սխալվեց՝ ասելով․ «**Խելացի** դեմքը դեռ խելքի նշան չէ»։ Այդ ձևով արտահայտությունը, չնայած Գրիգորի Գորինի դժգոհությանը, մնաց ֆիլմում։
* Էպիզոդը, որտեղ Մարթան և Մյունխհաուզենը խոսում են սիրո մասին, իսկ Մարթան փորձում է հեռանալ բարոնից, կրկնվել է ՕՌՏ հեռուստաալիքի «Հին երգեր գլխավորի մասին 3» ֆիլմում։ Այդ տարբերակում Մարթային մարմնավորել է Քրիստինա Օրբակայտեն, իսկ Մյունխհաուզենին՝ Վլադիմիր Պրեսնյակով-կրտսերը։
* Լեոնիդ Բրոնևոյի կերպարը ֆիլմում կոչվում է «հերցոգ» և ըստ սյուժեի հանդիսանում է Հանովերի կառավարիչը։ Սակայն XVIII դարի վերջում Հանովերի ղեկավարի պաշտոնական տիտղոսը եղել է կուրֆյուրստ։ Բացի այդ, այդ ժամանակ Հանովերի կուրֆյուրստը եղել է Գեորգ III-ը, որը միության արդյունքում միաժամանակ հանդիսանում էր նաև Մեծ Բրիտանիայի թագավոր։ Այսպիսով, երբ Մյունխհաուզենը պատերազմ հայտարարեց Մեծ Բրիտանիային, նա փաստացի պատերազմ հայտարարեց ինչպես Բրոնևոյի կերպարին անձամբ, այնպես էլ ողջ Հանովերին, որը տվյալ պահին արդեն մասնակցում էր ԱՄՆ անկախության պատերազմին՝ Մեծ Բրիտանիայի կողմում։

## Մրցանակներ և պարգևներ
* 1980 - ՄՏՖ«Zlata Prague» Պրահայում, Լրագրողների ժյուրիի մրցանակ, ռեժիսուրայի մրցանակ (Մարկ Զախարով)
* 1981 - ՎՏՖ, մրցանակ «Բարձր հմտության և ինքնատիպ ստեղծագործական որոնման համար» (Մարկ Զախարով)

## Մայիսի 32
* Ամեն տարի Դունտա քաղաքի բարոն Մյունխհաուզենի թանգարանը նշում է հարձակումը մայիսի 32-ին:
* Կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Պիտերսկին 2009 թվականի մայիսին Օլեգ Յանկովսկու մահից մի քանի օր անց հասանելի դարձրեց դերասանին նվիրված ստեղծագործություն՝ «1783 թվականի մայիսի 32» վերնագրով։ Վերնագիրը հղում է «հետախուզական փորձի» ամսաթվին, որն ավարտեց «Այդ նույն Մյունխհաուզենը» ֆիլմը, որտեղ գլխավոր դերը խաղում էր Յանկովսկին։
* Մարկ Գալեյը, փորձնական օդաչուի իր գրառումներում, խոսում է ամսվա երեսուներկու, երեսուներեք և այլն օրերի մասին. նրանք «գալիս» են ձեռնարկություն, երբ աշխատանքը չի կարող ավարտվել ժամանակին, բայց դա հրամայական է. ավարտվող ամսվա ընթացքում զեկուցել դրա ավարտի մասին
* «Մայիսի 32» հեղինակային երգի միջազգային փառատոն
* 2010 թվականին Սանկտ Պետերբուրգում անցկացվեց մարդու իրավունքներին նվիրված «Մայիսի 32» կինոփառատոնը
* 2015 թվականից Սարատովի «Տերեմոկ» տիկնիկային թատրոնում անցկացվում է «Մայիսի 32» երիտասարդական թատրոնների միջազգային փառատոնը։
* Նոյեմբերի 27, 2020 Ռուսական փանկ ռոք խումբ Խավարասերներ! թողարկել է «Մայիսի 32» սինգլը։ Երգի խոսքերում հղումներ կան Զախարովի ֆիլմին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/7191/annot/ Фильм на сайте *Кинотеатр.ру*
* Фильм «Тот самый Мюнхгаузен» на сайте «Энциклопедия отечественного кино»

Կատեգորիա:1979 ֆիլմեր
Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային կինոկատակերգություններ
Կատեգորիա:Խորհրդային մելոդրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Խորհրդային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Հեռուստաֆիլմեր
Կատեգորիա:Ռուսերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆենտեզի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր այբբենական կարգով