Դումիրտրու Թոփչիու

**Դումիտրու** կամ **Դիմիտրի Գեորխե Թոփչիու** (, , ), ռումինացի քաղաքական գործիչ և գյուղատնտես, ծագումով բեսարաբացի և գագաուզ էթնոս։ Ի սկզբանե եղել է Ռուսական կայսրության հպատակը, նա իր համբավը հաստատել է որպես իրավաբանի և գյուղացիների բարեկեցության ջատագով, ինչպես նաև կապեր է հաստատել բեսարաբական գագաուզների, ռումինացիների և բուլղարների միջև։ Նա Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ձևավորել է բուլղար-գագաուզական խումբ՝ փնտրելով ներկայացուցչություն Ռուսաստանի Հանրապետությունում և ընդհանուր առմամբ խուսափելով ռումինական ազգայնականությունից։ Այն բանից հետո, երբ նրա մանդատը Հոկտեմբերյան հեղափոխությամբ ընդհատվել  Ռուսաստանի Հանրապետության ժամանակավոր խորհրդում նրա մանդատը, նա ուղարկվել է *Սֆաթուլ Շարիի*, որը գործել է որպես Մոլդովայի Դեմոկրատական Հանրապետության օրենսդիր մարմին։ Թոփչուն բացակայել է 1918 թվականի մարտին Ռումինիայի հետ այդ քաղաքականության միության վերաբերյալ քվեարկության ժամանակ, իր իսկ վկայությամբ նա օգնել է ռումինական արշավախմբին՝ որպես Բենդեր Ույեզդի ժամանակավոր ղեկավար։ Դնեստրի երկայնքով իր ենթադրյալ մաքսանենգ գործունեության համար հետապնդումից խուսափելուց հետո նա հաստատվել է Տիգինայում՝ մտնելով Ռումինիայի քաղաքականություն որպես Ժողովրդական կուսակցության անդամ։

Միջպատերազմյան Մեծ Ռումինիայում Թոփչուն դարձել է գագաուզների ձուլման ջատագովը՝ ընդունելով ռումինական ազգայնականության ձևերը, որոնք սկսել են ծաղրի առարկա դառնալ մամուլում, նա նաև բացահայտ դիմադրություն է ցույց տվել գագաուզների վերաթուրքացմանը։ Զուգահեռաբար, նա եղել է Տիգինա շրջանի Գյուղատնտեսական սինդիկատի ղեկավարը, գինեգործների կորպորատիվ շահերի պաշտպանը և միևնույն ժամանակ ժուժկալության ակտիվիստ, որը դեմ էր բեսարաբական լուսնի լույսի օգտագործմանը։ Նա իր առաջին մանդատը Պատգամավորների ասամբլեայում ստացել է 1926 թվականի ընտրություններից հետո՝ 1931 թվականին վերադառնալով որպես Դեմոկրատական ազգայնական կուսակցության անդամ։ Որոշ ժամանակ անց, ագրարիզմից անցել է դեպի ֆաշիզմ՝ անդամակցելով Ազգային ագրարայիններին (1932), Ազգային քրիստոնեական կուսակցությանը (1935) և Ազգային գիտակցության միությանը (1939)։ Մեծ ներդրում է ունեցել Ռումինիայի ծայրահեղ աջ խմբերի գագաուզների ձայները հավաքելու գործում։

Թոփչուն հավաքագրվել է թագավոր Քերոլ II-ի կողմից իր ազգային Վերածննդի ճակատում, ինչը հանգեցրել է նրա քաղաքական գործունեության գագաթնակետին, որպես Գիգուրտու կաբինետում գյուղատնտեսության գծով պետքարտուղարի տեղակալ (1940 թվական)։ Աջակցել է Յոն Անտոնեսկուի կողմից երկիրը կառավարելուն, ինչպես նաև առանցքի ուժերի հետ նրա դաշինքին։ 1940 թվականին խորհրդային ներխուժման հետևանքով վտարվելով Բեսարաբիայից՝ դարձել է իր փախստականներին օգնելու պաշտոնական և ոչ պաշտոնական ջանքերի կազմակերպիչը։ Թոփչյուին հաջողվել է գոյատևել 1948 թվականին Ռումինիայի կոմունիստական ռեժիմի հաստատումից, թեև նա դեռևս հետապնդվում էր և ստիպված էր տուգանք վճարել սև շուկայում իր ներգրավվածության համար։ Ի վերջին տասնամյակն ապրել է անհայտության մեջ՝ Բուխարեստի իր նոր տանը։

## Կենսագրություն
### Վաղ կյանք և ''Սֆաթուլ''
Թոփչուն ծնվել է 1888 թվականի սեպտեմբերի 2-ին գագաուզների շրջանում Բեսարաբիայի նահանգում (այժմ՝ Մոլդովայի Գագաուզի ինքնավար միավորում)։ Նրա հայրանունը ռումիներեն թարգմանվել է որպես *Gheorghe* (կրճատվել է *Gh.*), թեև որոշ ռուսական գրառումներում նշվում է *Դավիդովիչ*, նրա քաղաքական գործընկեր Գեորխե Կուզան նրան ճանաչում էր հիմնականում որպես *Միտիա* (ռուսական ընտանի կենդանիների անունը՝ *Միտյա*)։ Թոփչուն իր գագաուզական ինքնությունը կապել է ավելի շուտ արևելյան քրիստոնեության, քան թուրքականության հետ, քանի որ, ինչպես նա է բացատրել 1937 թվականի հունվարի իր ելույթում, գագաուզները «երբեք չեն անցել նույնիսկ Փոքր Ասիայի միջով»։ Չճշտված համալսարանում որպես իրավաբան սովորելուց հետո դարձել է բեսարաբյան գյուղացիների անունից ակտիվիստ և հաճախակի այցելել է Քիշնևի քաղաքական շրջանակները։ Ինչպես իր ընկերակից գագաուզ Պավել Գուչյուժնան, նա նույնպես համակրում էր բեսարաբիայի ռումինացիների ձգտումներին, ներառյալ փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանի Հանրապետության ներսում ինքնավարության հասնելու նրանց ձգտումը։ Ծանոթ է եղել ակտիվիստ Գերման Պանտեայի հետ, որը իբր հետևել է Թոփչիուի խորհրդին, երբ 1917 թվականի ապրիլին հանդիպել է ռուս բոլշևիկների առաջնորդ Վլադիմիր Լենինի հետ՝ հետաքննելու նրան ազգային վճռականության հարցում ծայրահեղ ձախերի տեսակետների մասին;

Թոփչուն աջակցում է այն ինքնավարության ծրագրին, երբ մասնակցում էր Բեսարաբիայի կոոպերատիվիստների համագումարին 1917 թվականի վերջին։ 1917 թվականի սեպտեմբերի 3-ին դարձել է Բենդեր (Տիգինա) Ույեզդի ժամանակավոր խորհրդի նախագահ։ Հոկտեմբերի 7-ին նշանակվել է Պետրոգրադում հանրապետության ժամանակավոր խորհրդի գյուղացիների պատվիրակ, բայց կորցրել է իր տեղը նոյեմբերի 7-ին բոլշևիկյան հեղաշրջման արդյունքում։ Թոփչիուի քաղաքական հակառակորդները պնդել են, որ հայտնաբերել են ապացույցներ, որ նա եկել էր ընդդիմանալու ռումինական ազգայնականությանը, որը մարմնավորված էր Ազգային Մոլդովական կուսակցության կողմից՝ ստեղծելով և նախագահելով բուլղարների և գագաուզների կոմիտե։ *Cuvântul* թերթում 1926 թվականի գրառման մեջ ասվում է, որ Թոփչուն՝ «բնիկ գագաուզ, պատկանում էր 1917 թվականին բուլղարա-գագաուզական խորհրդին, որը ստեղծվել էր հարավային Բեսարաբիայում ՝ մոլդովներին պաշտպանելու համար»։ 1937 թվականին *Դրեպտատեան* վերահրատարակել է մանիֆեստը, որն օգտագործել է Թոփչուն 1917 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսների օրենսդրական ընտրությունների համար իր քարոզարշավում՝ վիճարկելով Բեսարաբիայի տեղը Ռուսաստանի Սահմանադիր ժողովում։ Այս փաստաթղթում խոսվել է «մոլդովացիների» մասին, քանի որ նրանք զբաղված են եսղել ռուսական պետականության յուրացման և Բեսարաբիայի նահանգի բռնի ռումինացման մեջ՝ համեմատելով նրանց սև հարյուրավորների հետ։

Համաժամանակյա կորպորատիվ ընտրություններից հետո գագաուզինորը և բուլղարացիները հինգ տեղ ստացան ինքնավար օրենսդրական խորհուրդ՝ *Սֆաթուլ Տարիիում*, որը հետագայում դարձել է Քիշնևում գտնվող Մոլդովական Դեմոկրատական Հանրապետության խորհրդարանը։ Թոփչուն ընտրվածների թվում եղել է ինչ-որ «բուլղար-գագաուզական կազմակերպության» կողմից, որը հավանաբար ներառել է ավելի փոքր միավորումներ։ Նաև այդ ժամանակ ընտրված Կրստե Միսիրկովն ի սկզբանե նշել է, որ ինքը ներկայացնում է Բուլղարիայի ազգային կուսակցությունը Բեսարաբիայում։ Պատմաբան Իվան Դումինիցան հայտնում է, որ 19 պատգամավոր, ներառյալ Թոփչուն, ունեցել են գագաուզ կամ բուլղարական էթնիկ ամբողջական կամ մասնակի պատկանելություն, թեև ոմանք, ինչպիսիք են Նիկոլայ Ալեքսանդրին և Ալեքսեյ Կուլևան, չէին ներկայացնում այդ էթնիկ դաշինքը։ Բուլղարիայի և Գագաուզի պատգամավորներից Թոփչուն և Անտոն Նովակովը բացակայել են 1918 թվականի մարտի 27-ի *Սֆաթուլի* նիստում, որտեղ մեծամասնությունը քվեարկել է Ռումինիայի հետ միանալու օգտին։ Բուլղար-գագաուզ կազմակերպության ներսում նրանց գործընկերները ձեռնպահ են մնացել, իսկ բուլղարացի Շտեֆան Բալմեզը դեմ է քվեարկել միությանը։ Փաստից 10 տարի անց և՛ Նովակովը, և՛ Թոփչուն բացատրել են, որ բացակայում են ծառայողական պարտականություններից՝ հանրապետական միլիցիայի համար դրույթներ ապահովելու համար, այս առաքելությունն ընթացել է Բեսարաբիայում ռումինական ռազմական միջամտությանը զուգահեռ, որտեղ Թոփչուն նաև կապ էր գործում Ռումինիայի ցամաքային զորքերի համար Տիգինայում։

Թոփչիուի մանդատը *Սֆաթուլում* ավարտվել է 1918 թվականի մայիսի 18-ին, երբ բուլղար-գագաուզների պատվիրակությունը նրան փոխարինել է համայնքի մեկ այլ անդամով։ Նրա մանդատը Բենդեր Ույեզդում տևել է մինչև 1919 թվականի մարտի 22-ը, թեև նա շարունակել է ապրել Տիգինայում մինչև 1940 թվականը։ Ինչպես նշում է քաղաքական գործիչ և հուշագիր Կոնստանտին Արգետոյանուն, մոտ 1920 թվականին «իմ ընկեր Թոփչյուն» մաքսանենգությամբ զբաղվել է Դնեստրի երկու ափերին։ Այդ ժամանակ ռումինական իշխանությունները խոստացել էին հին ռուբլին փոխանակել լեյի հետ այն փոխարժեքով, որը որոշ չափով ձեռնտու էր ռուբլու տերերին։ Ենթադրվում է, որ Թոփչուն գերևարվել է Ռումինիա մուտք գործելիս այն ռուբլով, որը նա ձեռք էր բերել Խորհրդային Ուկրաինայում։ Արգետոյանը զբաղեցրել է ֆինանսների և ներքին գործերի նախարարի պաշտոնները, և որպես այդպիսին պնդում է, որ դա «փրկեց [իրեն] բանտից՝ թույլ տալով նրան կառուցել հայրենասիրական ազգայնականի փայլուն կարիերա»։ 1920-ականների սկզբին Թոփչուն միացել է տեղական Գյուղատնտեսական վարկերի պալատին որպես ադմինիստրատոր-պատվիրակ՝ *Սֆաթուլի* իր գործընկերներ Բալմեզի և Գեորգի Կարայի հետ։ Թոփչուն ի վերջո հավաքագրվել է Ալեքսանդրու Ավերեսկուի Ժողովրդական կուսակցության (ԺԿ) կողմից։  Գլխավորել է Պատգամավորների ասամբլեայի ցուցակը 1922 թվականի մարտին Տիգինայում կայացած օրենսդրական ընտրությունների համար, որտեղ բուլղարացիներ Նիկոլաե Պետրովը և Յակով Կունևը եղել են երկրորդ հորիզոնականում։

### Ռումինական ագրարիզմ
Թոփչուի համակրանքը ռումինական ազգայնականության նկատմամբ ակնհայտ է դարձել 1926 թվականից հետո, երբ նա սկսել է համագործակցել Օնիսիֆորա Գիբուի «România Nouă» ամսագրի հետ։ Յոն Դիմիտրեսկուի 1934 թվականի փետրվարի հոդվածը ցույց է տալիս, որ նրա քաղաքական գործընկերներին շատ էր զվարճացրել ռումիներեն ճիշտ խոսելու նրա շարունակական անկարողությունը՝ նրա «շատ օրիգինալ» հնչյունաբանությունը և «դեռևս ամբողջությամբ չհղկված տաղանդավոր առոգանությունը» ( ): Նույն կետը բարձրացրել է խորհրդարանական լրագրող Ք. Բալշը, որը մեկնաբանել է, որ Թոփչուն «դեռևս չի հաշտվել [ռումիներենի] քերականության հետ»։ Որպես Թոփչիուի քաղաքական մրցակից՝ Վիրջիլ Մադջարուն մի անգամ առերեսվել է նրա լեզվական անկարողության մասին, ինչին Թոփչուն պատասխանել է (նշելով Մաջեարուի սեփական ոչ ռումինական ծագումը) «Ես խոսում եմ գագաուզերեն, իսկ դուք՝ արոմաներեն, ամեն մեկն այնպես է խոսում, ինչպես կարողանում է»։

Թոփչուն պահպանել է իր քաղաքական նկարագիրը, երբ հին Ույեզդը վերածվել է Տիգինա շրջանի, ծառայելով որպես ԺԿ-ի շրջանային օթյակի ղեկավար։ Այս պաշտոնում աջակցել է ազգային լիբերալների հետ դաշինքին 1925 թվականի օգոստոսին գյուղատնտեսական պալատների ընտրությունների համար, ի տարբերություն Բեսարաբիայի ԺԿ-ի այլ զինյալների, ներառյալ իր գագաուզ գործընկեր Գուչյուջնան։ Ինքը՝ Թոփչուն, ուղարկվել է Համագումար 1926 թվականի մայիս-հունիսի ընտրություններից հետո, ինչը *Կուվանտուլը* պիտակել է որպես զարմանալի հաղթանակ։ Եղել է այդ շրջանի Ժովորդական կուսակցության չորս պատգամավորներից առաջինը, որտեղ Վլադիմիր Չիորեսկուն, Իոն Մ. Լեոնը և Նիկոլաե Ստոյանոգլոն զբաղեցրին մյուս երեք տեղերը, իսկ ընդդիմադիր Գյուղացիական կուսակցության Մադջարուն զբաղեցրել է մնացած հինգերորդ տեղը։ Թոփչուն ավելի մեծ ուշադրության և ծաղրի է արժանացել *Cuvântul-ի* լրագրողների կողմից հուլիսին, երբ նա դուրս եկավ ամբիոնից և հայտարարեց, որ «Ես էի, որ միավորեցի Բեսարաբիան Ռումինիայի հետ»։

1927 թվականի հուլիսի ընտրություններից հետո նախկին պատգամավոր Թոփչյուն հայտնվել է Բրատյանուի կաբինետի կողմից հետաքննության մեջ։ Օգոստոսին Տիգինայում գտնվող նրա տունը գրոհել է տեղի դատախազությունը։ Առգրավվել են տարբեր փաստաթղթեր, իսկ Թոփչիուի ձերբակալությունը հայտարարվել է մոտալուտ։ 1928 թվականի մարտի 11-ին նրա և Լեոնի միջև «դիմաց թշնամությունը» վերածվել է դաժանության։ Նշվում  է, որ Թոփչուն ազատություն է վերցրել նախագահելու շրջանի խորհրդի նիստը, որի անդամը չի եղել, այս անկանոնությունը վրդովեցրել է Լեոնին, որը ներխուժել է դահլիճ և հարվածել Թոփչյուին, մինչև որ ռումինական ոստիկանության ուժերը դուրս են հանել նրան։

1930 թվականի մայիսին Թոփչուն եղել է Բուխարեստում կայացած ԺԿ համագումարում Տիգինա շրջանի պատվիրակը։ 1931 թվականի հունիսին նոր ընտրությունների ժամանակ միավորվել է Դեմոկրատական ազգայնական կուսակցությանը (ԴԱԿ) կամ «Ազգային Միությանը» լինելով նրանց ցուցակում  զբաղեցրել է երրորդ հորիզոնականը Տիգինայի խորհրդարանում՝ Լեոնից և Տանկրեդ Կոնստանտինեսկուից հետո։ Նրա հեռացումը կազմակերպել է տեղական ԺԿ-ն, օգոստոսին ակադեմիկոս Ֆլորին Սիոնին կանչել են Յասիից՝ որպես նրան փոխարինող։ Նոյեմբերին Բուխարեստ ճանապարհորդելով՝ Թոփչուն օգնել է ձևավորել մշակութային և քաղաքական հասարակություն, որը կոչվել է Ռումինիայի ագրարային երիտասարդություն, որը նախագահել է Նիկոլա Դ. Կորնեցեանուն։ 1932 թվականի սկզբին եղել է նաև Տիգինայի գյուղատնտեսական սինդիկատի նախագաըհ։ Այս պաշտոնում ղեկավարել է Տիգինայի Կապիտոլ կինոթատրոնի հանրային խորհրդակցությունը, որի ընթացքում նրա գործընկերները դժգոհել են Մեծ դեպրեսիայի հետևանքներից և ՊՆԴ-ի կողմից պարտադրված պարտքերի մարման քաղաքականության ընդհանուր անհիմնությունից։

Թոփչուն այն ժամանակ պոետ-ակտիվիստ Օկտավիան Գոգայի կողմնակիցն, որը հրաժարվել է ԺԿ-ից՝ ստեղծելով իր սեփական Ազգային ագրարային կուսակցությունը (ԱԱԿ)։ Դեմոկրատական ազգայնական կուսակցության ղեկավար և վարչապետ Նիկոլայ Յորգան 1932 թվականի ապրիլի 10-ին նշել է, որ Թոփչուն և Սերգիու Նիցիան «խաբվել են» (*smomiți*) Գոգայի կողմից և ընդհանրապես լքել են կառավարական կամարը։ Այդ ամսից սկսած Թոփչուն օգնել է Գագաուզի շրջաններում Ազգային ագրարային կուսակցություն բաժինների ձևավորմանը և «հասցրել է իր եղբայրներից շատերին ներգրավել կուսակցության մեջ»։ Հուշերում որոնք թողել է Գ.Հ. Կուզան, Կուսան պնդում է, որ իրեն նոր խմբում գրավել է իր անունը, որը ենթադրում էր նվիրվածություն հիմնական ագրարային շարժմանը, այլ ոչ թե դրա ծայրահեղ աջ բաղադրիչը։

Թոփչուն հիասթափված է եղել օրենքից, որը հողեր են շնորհել *Սֆաթուլի* բոլոր ռումինամետ անդամներին, քանի որ նա տեխնիկապես որակազրկվել էր արհմիության քվեարկությանը մասնակցելու պատճառով։ Ինչպես Նովակովը, 1928 թվականին նա դատի է տվել Գյուղատնտեսության նախարարությանը։ Թոփչուի գործը վերանայվել է 1932 թվականի փետրվարին, երբ նրան շնորհվեցլ էՉադիր Լունգում գտնվող 50 հեկտար կալվածք, և կրկին օգոստոսին, երբ նրան հրամայվել է վերադարձնել այն։ Նախկին շրջանի նախագահը գլխավորել է ԱԱԿ-ի ցուցակը Սկուպշչինայի ընտրություններում 1932 թվականի հուլիսին և «Դիմինեատա» օրաթերթը նրան նկարագրել է որպես «բավականին հայտնի գյուղերում և շրջապատված արժեքավոր մարդկանցով»։ Ընդհանուր առմամբ, Ազգային ագրարային կուսակցությունը զբաղեցրել է ընդամենը 8-րդ հորիզոնականը, հաբաքելով 1,783 ձայն  խոշոր հաղթանակ է գրանցել Ազգային գյուղացիական կուսակցությունը հավաքելով՝ 10,770 ձայն:, Այդ ժամանակ խումբը գտնվում էր ծայրահեղ ազգայնական Ազգային քրիստոնյաների պաշտպանության լիգայի (LANC) ստվերում, ինչը նպաստել է  Թոփչիուի պարտությունը։ Թոփչուն կրկին մասնակցել է Տիգինայի ընտրություններին 1933 թվականի դեկտեմբերին։ Հավաքել է ձայների 12,4%-ը, և Սուրբ Ծննդյան օրը հաստատվել է որպես այդ ընտրատարածքում տեղ զբաղեցրած ընդդիմության միակ թեկնածուն։ Հաղթելուց հետո նա դժգոհել է, որ իր ԱԱԿ-ի գործընկերների ընտրությունը կանխվել է Դուկայի կաբինետի կողմից՝ ժանդարմների ուղղակի ահաբեկմամբ։

### Արմատականացում
Մոտավորապես նույն ժամանակ Թոփչուն համագործակցել է Կոնստանտին Գարոֆլիդի և Էֆթիմի Անտոնեսկուի հետ, որոնք եղլե են գինեգործներ Սինդիկատից։ 1934 թվականի հունիսին կայացած Imobiliara Hall-ի հանդիպման ժամանակ նա դատապարտել է սամագոնի մրցակցությունը, պնդելով. «Բեսարաբիայում գրեթե բոլոր բնակիչները հարբած են ալկոհոլային խմիչքով, ինչը շատ մտահոգիչ իրավիճակ է ստեղծում»։ Որպես սթափության շարժման ակտիվիստ, Իուլիու Սկրիբանը նաև մեջբերել է նրա խոսքերը, որ «Բեսարաբիայում նրանք երկու անգամ ավելի շատ են խմում, քան ռուսների օրոք»։ Թոփչուն դարձել է նաև «Գոգա» կուսակցության տեղական ղեկավարը Տիգինայում՝ պահպանելով այս պաշտոնը 1935 թվականի հուլիսից հետո, քանի որ խումբը դարձավ Ազգային քրիստոնեական կուսակցություն (ԱՔԿ)՝ միաձուլվելով Ազգային քրիստոնյաների պաշտպանության լիգային։ *Դրեպտատեայի* կողմից նկարագրվել է որպես նախկին « հակառումինացի» և «ներկայումս նացիստ»։  

1935 թվականի օգոստոսի 25-ին Քիշնևում տեղի է ունեցել Ազգային քրիստոնեական կուսակցության Բեսարաբիայի առաջին համագումարը։ Այս գործը հիմնականում կազմակերպվել է Թոփչիուի կողմից. «Մարդկանց Քիշնև տեղափոխելու համար նա հրամայել է 6 երկաթուղային վագոն բերել Տիգինա կայարանում և 2 վագոն՝ Ceadîr-Lunga կայարանում»։ Նիստի ընթացքում նա ներկայացրել է նաև միակ կին ներկայացուցչին, որը Կուզայի կողմից նկարագրվել է որպես «գագաուզ կամ բուլղարուհի, թեև չեմ կարող հստակ ասել» «Նրա ելույթի անծանոթ մեղեդին ժպիտ առաջացրեց ամբիոնի ետևում նստածների դեմքին», Կուզան և Ազգային քրիստոնեական կուսակցության Բեսարաբիայի առաջնորդ Կոնստանտին Ն. Տոմեսկուն ի սկզբանե վիճել են Թոփչիուի հետ, որը, որպես հին ժամանակների ագրարագետ, «չէր հասկանում ազգային պայքարի նոր ռիթմի անհրաժեշտությունը [և] չէր ցանկանում ենթարկվել կուզիստական գաղափարախոսության խիստ կարգապահությանը»։ Այս հակամարտությունը տեղի տվեց «սերտ ընկերակցությանը, [որում] ես սովորեցի գնահատել նրա որակներն ու թերությունները»։ Երկու տղամարդիկ հրապարակայնորեն կապված են եղել միմյանց և Նիչիֆոր Ռոբուի հետ դեռևս 1936 թվականի հունվարին, երբ նրանք շրջագայել են Սուչավա շրջանում միջանկյալ ընտրություններում քարոզարշավ իրականացնելու համար։ Տեղական Ազգային լիբերալ թերթը՝ Գլասուլ Բուկովինին, այն ժամանակ պնդում էր, որ իրենք զբաղվել են ընտրական ահաբեկմամբ, այդ թվում՝ ժամանակավորապես «առևանգելով» Կաչիկայում Ազգային քրիստոնեական կուսակցության թեկնածուներին, մասնավորապես՝ Միխայիլ Գելմեգեանուն և Թեոֆիլ Սաուչուկ-Սավեանուին։

Կուզան իր գագաուզ գործընկերոջը համարում էր լիովին համատեղելի Ազգային քրիստոնեական կուսակցության դոկտրինների հետ, քանի որ դրանք վերաբերում էին բոլոր «քրիստոնեական հավատքի ռումինական փոքրամասնություններին՝ հանուն ընդհանուր բարօրության եղբայրական համագործակցության նպատակի»։ Համատեղ հարթակը կենտրոնացած է եղել հակասեմականության վրա, հրեաները, որոնք գնահատվում էին որպես նախկին դաշնակիցներ, վերածվում էին «ռումինացիների անհաշտ թշնամիների»։ Համագումարի իր ելույթներում Թոփչուն ինքը պնդում էր, որ գագաուզները, որոնց գնահատում էր մոտ 120,000 անհատ, պետության հավատարիմ հպատակներն էին և Ռումինական Ուղղափառ Եկեղեցու հետևորդները, ինչպես նշել է *[[Lupta|Lupta-]]* ի խորհրդարանական թղթակիցը, ուղերձը նպատակ ուներ սաստել այն գագաուզ ակտիվիստներին, ովքեր քեմալիզմ և պանթուրքիզմ էին մշակում։ Այն նաև նախազգուշացրել է պոտենցիալ իսլամացման և թուրքացման դեմ՝ հարցականի տակ դնելով, թե արդյոք Գագաուզի 40 համայնքներում տեղին է ունենալ «մուսուլման ուսուցիչներ», որոնք դասեր են տալիս թուրքերենով։ Թոփչիուի նույնականացումը ռումինական ուղղափառության հետ ի հայտ եկավ նաև Ռումինիայի Կոնկորդատը չեղարկելու օրենքի նախագծի հովանավորմամբ, քանի որ դա պետական ճանաչում էր տվել հռոմեական կաթոլիկությանը։ Ուղղափառ խոսափողը՝ *Telegraful Român-ը*, գովաբանել է նրան որպես ռումինացի հայրենասերի։

Միևնույն ժամանակ, ագրարային խնդիրների շուրջ Թոփչիուի հակամարտությունները ազգային հակասություն են առաջացրել, 1934 թվականին նա մեղադրել է Բեսարաբիայի ուղղափառ մետրոպոլիտ Գուրի Գրոսուին Բումբատայում և Ռեզինայում հողերի անօրինական զավթման մեջ 1936 թվականի հունիսի 4-ին նա դարձավ եպիսկոպոսության հետ կապված մեկ այլ սկանդալի մասնակից այն բանից հետո, երբ նա հայտնվեց Քիշնևում եկեղեցական ժողովում Տոմեսկուի հետ միասին, որի շրթունքին պատկերված էր սվաստիկա։ Ազգային գյուղացիական կուսակցությունից Պան Հալիպան բողոքել է այս «հեթանոսական» ցուցադրության դեմ։ Թոփչուն ընդհատել է իր ելույթը՝ իր հերթին հարվածելով Հարալամբի Մարկետին։ Նիկ.Իոնեսկուն, ազգայնական «Prut și Nistru» ամսաթերթից, Թոփչիուի միջամտությունը համարել է կարգուկանոն վերականգնելու փորձ Հալիպայի և Գուչյուջնայի դեմ։ Թոփչուն տեղում իմպրովիզացիա է արել,և դուրս եկել սենյակից։ Սեպտեմբերի 27-ին Թոփչուն և գնդապետ Եուջեն Ադամովիչը նախագահել են Կոմրատում Ազգային քրիստոնեական կուսակցության հանրահավաքը, որի ժամանակ թոփչուին շնորհվեց կազմակերպչական դրոշ։ Այդ առիթով նա հայտարարել է իր հավատարմությունը Ռումինիայի թագին՝ տեղեկացնելով գագաուզների հանրությանը , որ քրիստոնյաները պաշտպանական պատերազմի մեջ էին «կիկեների» դե։ Նա նաև առաջարկել է վերակառուցել գյուղատնտեսական պալատները և կոոպերատիվները՝ սկսելով հրեական բիզնես շահերի վերացումից։

1937 թվականի հուլիսի տեղական ընտրություններում Թոփչուն ապահովել է իր հաղթանակը՝ ներառելով իր համար տեղ շրջանային խորհրդում։ Ընդամենը օրեր անց նրա դիրքորոշումները պառակտումներ ստեղծեցին իր ԱՔԿ-ի մասնաճյուղում, Ազգային քրիստոնյաների պաշտպանության լիգայի նախկին անդամները ապստամբեցին նրա ղեկավարության դեմ՝ նկարագրելով նրան որպես շահամոլ, որը շահարկել էր իրենց ժողովրդականությունը։ Նրանք նաև զայրացան նրան այն բանի համար, որ նա քաղաքական պաշտոններ է նշանակել Ազգային քրիստոնեական կուսակցության նոր նորակոչիկներին, ներառյալ Վլադիմիր Սերեդան, որը նախկինում եղել է Ազգային գյուղացիական կուսակցությունից։ Թոփչուն վեճը բնութագրել է որպես Վլադիմիր Կրոյտորուի կողմից մեկ անձի ինտրիգ, որին նա հեռացրել է կուսակցությունից սեպտեմբերին, մինչ այդ Սերեդան հաստատվել էր որպես Բուլբոակա քաղաքում Ազգային քրիստոնեական կուսակցության կազմակերպիչ։ Դեկտեմբերին կայանալիք նոր օրենսդրական ընտրություններից առաջ  շրջագայել է Բեսարաբիայում Կուզայի և երկու բուլղարական Ազգային քրիստոնեական կուսակցության-ականների՝ Գեորգե Կոլաչի և Վլադիմիր Նովիչիի հետ։ Նրան խանգարել է քարոզարշավ իրականացնել այնպիսի վայրերում, ինչպիսին է Կոմրատը, իր առաջին կնոջ՝ Եվդոխիայի մահացու հիվանդություն պատճառով, որը մահացել է նույն տարվա օգոստոսին։

## Ազգային Վերածննդի ճակատի վերելք և անկում
[մինի|320x320փքս|Բեսարաբները փախչում են [Բեսսարաբիայի և Հյուսիսային Բուկովինայի օկուպացիան Խորհրդային Միության կողմից|խորհրդային ներխուժումից, Ռումինական Կարմիր Խաչի կայարանում Իլֆով կոմսությունում]]
Թոփչուն վերադարձվել է վեհաժողով՝ որպես Տիգինայի ընտրված ԱՔԿ միակ պատգամավորը (19,9% ձայնով)։ Հետագայում նա ընդգծել է ազգային միասնությունը՝ պնդելով, որ «Ազգային քրիստոնեական կուսակցությունն այստեղ է՝ աջակցելու յուրաքանչյուր մարդու՝ անկախ նրանց քաղաքական համոզմունքից»։ 1938 թվականի հունվարի 31-ին նրան հանձնարարվել է կազմել Տիգինայի ԱՔԿ ցուցակները նախատեսված ընտրությունների համար։ Լիբերալ դեմոկրատիային վերջ է  դրվել մեկ ամսից պակաս ժամանակաշրջանում թագավոր Քերոլ II- ի կողմից, որը ինքնահեղաշրջում է կատարել և հռչակել է իր ավտորիտար սահմանադրությունը, ներառյալ անվանական արգելքը բոլոր կուսակցությունների համար։ Թոփչուն հայտնվել է քրեական հետապնդման մեջ՝ այդ ամսաթվից հետո դեռևս կուսակցական քարոզչությամբ զբաղվելու համար, սակայն հունիսին արդարացվել է Բեսարաբիայի ռազմական դատարանի կողմից։ Մինչև տարեվերջ Քերոլը սկսլ էց իր բռնապետական իշխանությունն իրականացնել Ազգային Վերածննդի ճակատի (ԱՎՃ) միջոցով։ Որպես Ա. Կ. Կուզայի ազգային ինքնագիտակցության միության քարտուղար՝ Թոփչուն, հետևելով կուսակցության մյուս առաջնորդներին, միացավ ընկերությանը 1939 թվականի հոկտեմբերին։

Թոփչուն տեղ է գրավել Ռումինիայի Սենատում 1939 թվականի հունիսի 2-ի միակուսակցական ընտրություններում։ Ընտրվելով որպես գյուղատնտեսական մասնագիտության ներկայացուցիչ, նա համահովանավորել է օրենսդրությունը՝ ամբողջությամբ վերականգնելու գիլդիայի համակարգը։ Հալիպայի և մյուսների կողքին հյուր է գնացել 1940 թվականի հունվարի 6-ին Քիշնևում կայացած Մկրտության տոնին, որն օգտագործվում էր Քերոլի կողմից որպես Մեծ Ռումինիայի տոնակատարություն։ 1940 թվականի փետրվարին նա նաև աշխատել է որպես Գինեգործների սինդիկատի կառավարիչ։ Այս պաշտոնում նա օգնել է ռումինական գինու պաշտպանության մասին նոր օրենքի մշակմանը։ Հունվարի 7-ին նա երկրորդ անգամ ամուսնացել է սոցիոլոգ և քաղաքական գործիչ Միհայ Ռալեայի քրոջ Լուկրեսիա Ֆասիե-Ռալեայի հետ։ Նա դարձել է իր երկու որդիների՝ Ռադու և Միրչա Ֆասիեի օրինական դաստիարակը։ Քերոլը հույս ուներ սահմանափակ վարձատրություն ստանալ իր «կուզանների» համար՝ խոստանալով նրանց երեք պրեֆեկտուրա, որոնցից երկուսը գտնվում էին Բեսարաբիայու։ .Թոփչուն պետք է ղեկավարեր Տիգինա շրջանը, Իսկ Գ. Հ. Կուզեն նշանակվել է Բելցի շրջանում։ Փետրվարի 11-ին թագավորը նվազեցրել է իր առաջարկը՝ միայն պաշտոններ նշանակելով Թոփչյուին և Իստրատե Միչեսկուին (վերջինս հրաժարվեց նման բոլոր նշանակումներից՝ ի նշան բողոքի Կուզա խմբակցության մարգինալացման դեմ)։

Թոփչուն լքել է իր բեսարաբական կալվածքները 1940 թվականի հունիսի 28-ին, անմիջապես այն բանից հետո, երբ շրջանը գրոհեց և բռնակցվեց սովետների կողմից։ Ինչպես նշում է Դումինիկան, նա վախեցել է ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի կողմից ձերբակալությունից Թոփչյուն մշտապես տեղափոխվել է Բուխարեստ, որտեղ նա դարձել էր տանտեր՝ իր համար կառուցելով 6-հարկանի առանձնատուն Թունարի և Էմինեսկու փողոցների անկյունում։ Հուլիսի 4-ին ձևավորվել է Գիգուրտու կաբինետը, որն ազդարարել է Ռումինիայի մերձեցման փորձը նացիստական Գերմանիայի հետ, և Դումիտրուն միացել է դրան՝ որպես գյուղատնտեսության հարցերով պետքարտուղարի տեղակալ։ Հուլիսի 7-ին Դումիտրու օգնել է ստեղծել Փախստական գյուղատնտեսներին աջակցող կոմիտե, որը կապված է եղել Գյուղատնտեսական սինդիկատների միությանը և վերահսկվել է Գարոֆլիդի կողմից։

Կարոլ-Գիգուրտու ռեժիմը տապալվել է 1940 թվականի սեպտեմբերի 4-ին, երբ Յոն Անտոնեսկուն եկավ որպես գործադիր առաջնորդ կամ *[[Դիրիժոր|կոնդուցտոր]]*։ Թոփչիուին թույլ է տրվել պահպանել իր պաշտոնը ևս տասը օր մինչև երկաթե գվարդիայի կառավարության՝ «Ազգային լեգեոնական պետության» հռչակումը։ Սեպտեմբերի 17-ին նա տեղափոխվել է արտաքին գործերի նախարարություն ՝ որպես փախստականների հարցերով նոր գլխավոր կոմիսարիատի ղեկավար։ Թոփչուն այլևս ոչ մի պաշտոնական պաշտոնում չի եղել 1941 թվականի փետրվարին, երբ նա միջնորդություն էր ներկայացնում Գյուղատնտեսության նախարարությանը՝ որպես Գինեգործների սինդիկատի պատվիրակ։ Ապրիլին նա և իր կինը 250,000 լեյ են ստացել Ֆալցյու շրջանի օրինական բնակավայրից։ Թոփչուն ականատես է  եղել Արևելյան ճակատում առանցքի ուժերի հետ Ռումինիայի գործընկերությանը և Բեսարաբիայի ժամանակավոր (1941–1944) վերականգնմանը։ 1942 թվականի կեսերին նա հրապարակել է երկու քաղաքական էսսեներ Գերմանական Նոր կարգի շրջանակներում Ռումինիայի ագրարային տնտեսության դիրքավորման մասին։ Ինչպես վերափոխված է *[[Universul]]* օրաթերթի կողմից, սրանք խորհուրդ են տվել ռումինացիներին «աջակցել մեր ամենահայրենասեր մարշալ Անտոնեսկուի ջանքերին, ով պարտավորվել է Ռումինիան դարձնել ավելի գեղեցիկ և ուժեղ»։ 1944 թվականի օգոստոսի հակաԱնտոնեսկուի հեղաշրջումից անմիջապես հետո ձերբակալվել է Կարանսեբեշի ճամբարում՝ որպես քաղաքական գերի, բայց շուտով նրան ազատ են արձակել։ Հետագայում շարունակել է օգնել գագաուզ փախստականներին, ինչպիսին է Յոն Կապսասը Տոմայից, որը դարձել է իր Թունարի գրասենյակների դռնապանը և որը, իր հերթին, օգնել է մյուսներին, ովքեր փախել են Բուդջակից։

1940–1944 թվականներին վարչակարգերի բոլոր այլ պաշտոնյաների հետ միասին Թոփչյուին օրինականորեն զրկվել է ձայնի իրավունքից  1946 թվականի նոյեմբերի ընտրություններից առաջ։ Նույն թվականի ապրիլին Ռումինիայի ժողովրդական տրիբունալը, որը հետաքննում էր ռազմական հանցագործությունները, հրավեր է ուղարկեցլ «Բուխարեստից Դ. Թոփչուին, վերջին հայտնի բնակության վայրը Թունարի փողոց, տուն 6»՝ հարցաքննությանը մասնակցելու համար։ Նա վերապրել է Ռումինիայի կոմունիստական ռեժիմի հաստատումը 1948 թվականի սկզբին, բայց հունիսին ձերբակալվլեէ ց դիվերսիայի կասկածանքով և քրեական հետապնդման ենթարկվեց հոկտեմբերին։ Մեղադրանքները վերաբերում էին նրա կարգավիճակին՝ որպես Նիստրիանա-Մատեքս ընկերության մենեջեր 1941-1944 թվականներին։ Մասնավորապես, նա և այլ վեց հոգի, ներառյալ Դումիտրու Դ. Թոփչուն, որը իր որդին էր, պետք է դատարանի առաջ կանգնեին սև շուկայում «հազարավոր մետր մետաքսի» ենթադրյալ թրաֆիքինգի համար։ 1948 թվականի դեկտեմբերին նա դատապարտվել է 6000 լեյ տուգանքի վճարման, նրա որդուն մեղադրանք չի առաջադրվել։ Հայտնի է, որ Թոփչուն իր վերջին տարիներն ապրել է Բուխարեստում՝ մահանալով այնտեղ 1958 թվականին։ Թաղվել է տեղի Բելու գերեզմանատանը։ Քաղաքական գործչի կինը Լուկրեսիան, մահացել է 1974 թվականի նոյեմբերին, իսկ նրա երկու երեխաները՝ Դումիտրու կրտսերը եղել է պատրաստված իրավաբան, և Եվգենիան, որը աշխատել է որպես բժիշկ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Constantin Argetoianu,
** *Memorii. Pentru cei de mâine. Amintiri din vremea celor de ieri. Volumul al VI-lea, Partea a VI-a (1919—1922)*. Bucharest: Editura Machiavelli, 1996.
** *Însemnări zilnice. Volumul VIII: 1 ianuarie—21 iulie; 25 octombrie—31 decembrie 1940*. Bucharest: Editura Machiavelli, 2007.
* Ivan Duminică,
** "Бессарабские болгары и гагаузы во взглядах румынского писателя и политика Георге А. Куза", in Ivan Duminică, Kalcho Kalchev, Gheorghe Gonța, Nadejda Cara, Maria Paslar, Sergiy Strashnyuk, Yekaterina Chelak (eds.), *България метрополия и диаспора. Сборник по случай 65-годишнината на д.и.н. Николай Червенков*, pp.&nbsp;301–318. Chișinău: Academy of Sciences of Moldova & Gregory Tsamblak State University, 2013.  
** "Chapter Sixteen. Policy Options of the Bulgarians of Bessarabia during 1918–1940", in Sorin Radu, Oliver Schmitt (eds.), *Politics and Peasants in Interwar Romania: Perceptions, Mentalities, Propaganda*, pp.&nbsp;513–541. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2017.  
** "К вопросу о болгарах и гагаузах в Сфатул Цэрий", in Ivan Duminică *et al.* (eds.), *Буджак: от прошлого к настоящему. Сборник статей к 80-летию Ивана Федоровича Грека*, pp.&nbsp;289–314. Chișinău: Lexon-Prim, 2019.  
* Nic. Ionescu, "Stanțe prozaice dela un... congres eparhial", in *Prut și Nistru*, Vol. III, Issue 22, June 1936, pp.&nbsp;2–4.
* Anatol Măcriș, *Găgăuzii*. Bucharest: Editura Paco, 2008.

 

Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի քաղաքական գործիչներ