Հին Իսրայելի և Հուդայի պատմություն

**Հին Իսրայելի և Հուդայի պատմություն**, Քանանի լեռներում իսրայելացիների վաղ ի հայտ գալուց՝ մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի վերջին, մինչև մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի կեսեր, իսրայելական երկու թագավորությունների հիմնադրումն ու հետագա անկումը։ Այս պատմությունը ծավալվում է Հարավային Լևանտում երկաթի դարաշրջանում: «Իսրայել» ժողովրդի մասին ամենավաղ արձանագրության հիշատակումը հայտնվում է Մերնեպտահի քարի վրա՝ հին եգիպտական ​​գրությունում, որը թվագրվում է մոտ․ մ.թ.ա. 1208 թվականին։ Հնագիտական ​​ապացույցները ցույց են տալիս, որ հին իսրայելական մշակույթը առաջացել է նախապես գոյություն ունեցող քանանական քաղաքակրթությունից։ Երկաթի դարի 2-րդ դարի ժամանակաշրջանում առաջացան երկու իսրայելական թագավորություններ՝ ընդգրկելով Քանանի մեծ մասը՝ Իսրայելի թագավորությունը հյուսիսում և Հուդայի թագավորությունը հարավում։

Եբրայերեն Աստվածաշնչի համաձայն՝ Իսրայելից և Հուդայից կազմված «Իսրայելի հրեական թագավորություն»-ը գոյություն է ունեցել դեռևս մ.թ.ա. 11-րդ դարում՝ Սավուղի, Դավթի և Սողոմոնի օրոք։ Մեծ թագավորությունը հետագայում բաժանվեց երկու փոքր թագավորությունների՝ Իսրայելը, որտեղ կային Սյուքեմ և Սամարիա քաղաքները հյուսիսում, և Հուդան, որտեղ էր Երուսաղեմը և Սողոմոնի տաճարը, հարավում: Իսրայելի հրեական թագավորության պատմական բնույթը քննարկվում է, քանի որ չկա դրա հնագիտական ​​մնացորդները, որոնք ընդունված են որպես համաձայնություն, սակայն պատմաբաններն ու հնագետները ընդունում են, որ Իսրայելը և Հուդան գոյություն են ունեցել որպես առանձին թագավորություններ մոտ․ մ․թ․ա 900թվականին և մոտ․ մ․թ․ա․ 850թվականին համապատասխամաբար։ Թագավորությունների պատմությունն ավելի մանրամասն է հայտնի, քան Լևանտի մյուս թագավորությունների պատմությունը, հիմնականում շնորհիվ Աստվածաշնչում ներառված Սամուելի, Թագավորների և Մնացորդաց գրքերի ընտրված պատմությունների։

Իսրայելի հյուսիսային թագավորությունը կործանվեց մ.թ.ա. մոտ 720 թվականին, երբ այն նվաճվեց Նեո-ասորական կայսրության կողմից: Թեև այս ընթացքում Հուդայի թագավորությունը մնաց անձեռնմխելի, այն դարձավ նախ Նեո-ասորական կայսրության, ապա Նեո-բաբելոնյան կայսրության Հաճախորդ պետություն: Այնուամենայնիվ, բաբելոնացիների դեմ Հուդայի ապստամբությունները հանգեցրին Հուդայի կործանմանը մ.թ.ա. 586 թվականին Բաբելոնի թագավոր Նաբուգոդոնոսոր II-ի իշխանության ներքո։ Ըստ աստվածաշնչյան պատմության՝ Նաբուգոդոնոսոր II-ի զորքերը պաշարեցին Երուսաղեմը մ.թ.ա. 589-ից 586 թվականներին, ինչը հանգեցրեց Սողոմոնի տաճարի կործանմանը և հրեաներին Բաբելոն աքսորելուն. այս իրադարձությունը գրանցվել է նաև Բաբելոնյան տարեգրություններում: Աքսորական շրջանը տեսավ իսրայելի կրոնի զարգացումը հուդայականության մեջ:

Աքսորն ավարտվեց Բաբելոնի անկմամբ Աքեմենյան պետության տակ մոտավորապես մ․թ․ա 538 թվականին: Այնուհետև Աքեմենյան թագավոր Կյուրոս Բ Մեծը հրապարակեց մի հրովարտակ, որը հայտնի է որպես Կյուրոսի հրաման, որը լիազորում և խրախուսում էր աքսորված հրեաներին վերադառնալ Հուդա։ Կյուրոսի հրովարտակով սկսվեց աքսորյալների վերադարձը Սիոն՝ սկիզբ դնելով այն ձևավորման շրջանին, երբ ավելի հստակ հրեական ինքնություն ձևավորվեց Պարսկաստանի Եհուդ նահանգում։ Այս ընթացքում ավերված Սողոմոնի տաճարը փոխարինվեց Երկրորդ Տաճարով՝ նշանավորելով Երկրորդ Տաճարի շրջանի սկիզբը։

## Ժամանակաշրջաններ
մինի|''Հուդայի ևԻսրայելի թագավորություն'' ներկայացված Էդվարդ Ուելերի կողմից, մոտավորապես 1890 թվականին
* Երկաթի 1-ին դար։  1150–950 մ․թ․ա
* Երկաթի 2-րդ դար: 950–586 մ․թ․ա

Երկաթի 2-րդ դար շրջանը հաջորդում են նվաճող կայսրությունների անուններով, օրինակ՝ Նեո-բաբելոնացիները դարձել են բաբելոնյան ժամանակաշրջանի «կնքահայրերը»:

Այլ ակադեմիական տերմիններ հաճախ օգտագործվում են`

* *Իսրայելի ժամանակաշրջանի առաջին տաճար (մոտավորապես մ․թ․ա 1000 – 586 դարեր)*

Վերադարձը Սիոն և Երկրորդ Տաճարի կառուցումը նշանավորեցին Երկրորդ Տաճարի շրջանի սկիզբը (մոտ․ մ․թ․ա 516-մ․թ 70):

## Նախապատմություն ուշ բրոնզի դար (մ․թ․ա.1550–1150)
Միջերկրական ծովի արևելյան ափը ձգվում է 400 մղոն հյուսիսից հարավ՝ Տավրոսի լեռնային համակարգից մինչև Սինայի թերակղզի, և 100-150 կմ արևելքից արևմուտք՝ ծովի և Արաբական անապատի միջև։ Հարավային Լևանտի ափամերձ հարթավայրը, հարավից լայն և դեպի հյուսիս նեղանալով, իր ամենահարավային հատվածում պաշտպանված է նախալեռնային գոտիով՝ հովիտներով։ Ինչպես հարթավայրը նեղանում է դեպի հյուսիս վերջանալով Կարմեղոս լեռան հրվանդանով: Հարթավայրից և հովիտներից արևելք լեռնաշղթա է, հարավում՝ «Հուդայի լեռը», դրանից հյուսիս՝ «Եփրեմի լեռը», հետո Գալիլեայի և Լիբանանի լեռը։ Դեպի արևելք նորից ընկած է զառիթափ հովիտը, որը զբաղեցնում է Հորդանան գետը, Մեռյալ ծովը և Արաբայի վադին, որը շարունակվում է մինչև Կարմիր ծովի արևելյան կողմը։ Բարձրավանդակից այն կողմ Սիրիայի անապատն է, որը բաժանում է Լևանտը Միջագետքից: Հարավ-արևմուտքում Եգիպտոսն է, հյուսիս-արևելքում՝ Միջագետքը։ Նեղ Լևանտի դիրքը և աշխարհագրական առանձնահատկությունները տարածքը դարձրին մարտադաշտ այն շրջապատող հզոր էությունների միջև։

Ուշ բրոնզի դարաշրջանում Քանանը դարեր առաջ եղածի ստվերն էր. շատ քաղաքներ լքված էին, մյուսներն էլ զգալիորեն նվաճվեցին, և բնակչության ընդհանուր թիվը հավանաբար հարյուր հազարից շատ չէր։ Բնակավայրը կենտրոնացած էր ափամերձ հարթավայրով գտնվող քաղաքներում և հաղորդակցության հիմնական ուղիների երկայնքով։ Կենտրոնական և հյուսիսային բլուր երկիրը, որը հետագայում կդառնա Իսրայելի աստվածաշնչյան թագավորությունը, սակավաբնակ էր։ չնայած Եգիպտոսի արխիվներից եկած նամակները ցույց են տալիս, որ Երուսաղեմն արդեն քանանական քաղաք-պետություն էր, որը ճանաչում էր Եգիպտոսի գերիշխանությունը։ Քաղաքական և մշակութային առումով գերակշռում էր Եգիպտոսը, յուրաքանչյուր քաղաք իր տիրակալի ներքո, մշտապես ընդդիմանում էր իր հարևանների դեմ և դիմում էր եգիպտացիներին՝ դատելու իրենց տարբորությունները։
մինի|Մերնեպտահի քար, թեև գոյություն ունեն այլընտրանքային թարգմանություններ, աստվածաշնչյան հնագետների մեծամասնությունը մի շարք հիերոգլիֆներ թարգմանում է որպես «Իսրայել», որը ներկայացնում է Իսրայել անվան առաջին օրինակը պատմական գրառումներում:
Քանանի պետական ​​համակարգը քանդվեց ուշ բրոնզի դարաշրջանի փլուզման ժամանակ և քանանի մշակույթն այնուհետև աստիճանաբար տարածվեց փղշտացիների, փյունիկեցիների և իսրայելացիների մեջ։ Գործընթացը աստիճանաբար տեղի ունեցավ և եգիպտոսի ​​ուժեղ ներկայությունը շարունակվեց մինչև մ.թ.ա. 12-րդ դարին, և, մինչ Քանանի որոշ քաղաքներ ավերվեցին, մյուսները շարունակեցին գոյություն ունենալ երկաթի 1-ին դարում։

«Իսրայել» անվանումն առաջին անգամ հայտնվում է Մերնեպտահի արձանագրության վրա, գրված ՝«Իսրայելը կործանված է, և նրա սերմն այլևս չկա»։  «Իսրայելը» մշակութային էր և, հավանաբար, քաղաքական ինքնություն էր, բավական լավ ձևավորված, որպեսզի եգիպտացիներն այն ընկալեն որպես հնարավոր մարտահրավեր, բայց ավելի շուտ էթնիկ խումբ, քան կազմակերպված պետություն։

## Երկաթի 1-ին դար (մ․թ․ա․1150–950)
Ուշ բրոնզի դարի լեռնաշխարհում կային ոչ ավելի, քան մոտ 25 գյուղ, բայց երկաթի 1-ին դարի վերջում այդ թիվը հասավ 300-ի, մինչդեռ բնակչության թիվը կրկնապատկվեց՝ 20,000-ից հասնելով 40,000-ի։ Գյուղերն ավելի շատ ու մեծ էին հյուսիսում և, հավանաբար, կիսում էին լեռնաշխարհը հովվական քոչվորների հետ, որոնք հետք չեն թողել։ Հնագետներն ու պատմաբանները, որոնք փորձում են հետագծել այս գյուղացիների ծագումը, անհնար է որևէ տարբերակիչ հատկանիշ գտնել, որը կարող է բնորոշել նրանց որպես տիպիկ իսրայելացիներ։ Պիֆոսը և չորս սենյականոց տներ հայտնաբերվել են լեռնաշխարհից դուրս և, հետևաբար, չեն կարող օգտագործվել իսրայելական վայրերը տարբերելու համար, թեև բարձր լեռնային գյուղերի ավելի սահմանափակ տարածքների խեցեղենը զարգանում է բարձր լեռնաշխարհի սահմանափակ վայրերից: Այն տիպաբանորեն դուրս է եկել քանանական խեցեղենից, որը եղել էր առաջ։ Իսրայել Ֆինկելշտեյնն առաջարկել է, որ ձվաձեւ կամ շրջանաձև դասավորությունը, որը տարբերում է ամենավաղ լեռնաշխարհի վայրերը, և խոզի ոսկորների զգալի բացակայությունը բլուրների տեղանքներից, կարող են ընկալվել որպես էթնիկ պատկանելության նշաններ, սակայն մյուսները զգուշացրել են, որ դրանք կարող են լինել «ընդհանուր իմաստով» հարմարեցում բարձրլեռնային կյանքին և պարտադիր չէ, որ բացահայտեն ծագումը: Արամեական այլ վայրեր նույնպես ցույց են տալիս այդ ժամանակ խոզերի մնացորդների բացակայությունը, ի տարբերություն ավելի վաղ քանանացիների և ավելի ուշ փղշտացիների պեղումների։
մինի|Վերակառուցված իսրայելական տուն, մ.թ.ա. 10–7-րդ դարեր։ Էրեց-Իսրայել թանգարան. Թել Ավիվ
Աստվածաշնչի բացահայտումները գրքում (2001) Իսրայել Ֆինկելշտեյնն և Սիլբերմանը ամփոփել են վերջին ուսումնասիրությունները: Նրանք նկարագրեցին, որ մինչև 1967 թվականը արևմտյան Պաղեստինի լեռնաշխարհում գտնվող իսրայելական կենտրոնը փաստացի հնագիտական ​​անհայտ տարածք էր: Այդ ժամանակվանից ի վեր ինտենսիվ հետազոտությունները ուսումնասիրել են Հուդայի, Բենիամինի, Եփրեմի և Մանասեի ցեղերի ավանդական տարածքները։ Այս հարցումները բացահայտեցին նոր մշակույթի հանկարծակի ի հայտ գալը, որը հակադրվում էր փղշտացիների և քանանացիների հասարակություններին, որոնք գոյություն ունեն Քանանում երկաթի դարում: Այս նոր մշակույթին բնորոշ է խոզի մնացորդների պակասը (այն դեպքում, երբ խոզի միսը տեղ-տեղ կազմում էր փղշտացիների սննդակարգի 20%-ը), բարձր զարդարված խեցեղեն ունենալու փղշտացիների/քանանացիների սովորույթից հրաժարվելով և թլպատման գործընթացով։ Իսրայելական էթնիկ ինքնությունը ծագել է ոչ թե Աստվածաշնչի ըստ Ելքի կամ Հեսույի գրքերի, այլ գոյություն ունեցող քանանական-փղշտական ​​մշակույթների փոխակերպումից։Հետևաբար, ժամանակակից գիտնականները տեսնում են, որ Իսրայելը խաղաղ և ներքուստ առաջանում է Քանանի լեռնաշխարհում գոյություն ունեցող մարդկանցից։

Լայնածավալ հնագիտական ​​պեղումները ցույց են տվել իսրայելի հասարակության պատկերը վաղ երկաթի դարաշրջանում։ Հնագիտական ​​վկայությունները ցույց են տալիս գյուղի նման կենտրոնների հասարակություն, բայց ավելի սահմանափակ ռեսուրսներով և փոքրաթիվ բնակչությամբ: Այս ժամանակահատվածում իսրայելացիներն ապրում էին հիմնականում փոքր գյուղերում, որոնցից ամենամեծը մինչև 300 կամ 400 բնակչություն ուներ։ Նրանց գյուղերը կառուցվել են բլուրների վրա։ Տները խմբերով կառուցված էին ընդհանուր բակի շուրջ։ Երեք-չորս սենյականոց տներ կառուցում էին ցեխից՝ քարե հիմքով, երբեմն՝ փայտից պատրաստված, երկրորդ հարկով։ Բնակիչներն զբաղվում էին հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Նրանք բլուրների լանջերին հողագործություն անելու համար տեռասներ են կառուցել՝ տնկելով տարբեր մշակաբույսեր և մշակելով այգիներ։ Գյուղերը հիմնականում տնտեսապես ապահովված էին, և տնտեսական փոխհարաբերությունները գերակշռում էր: Ըստ Աստվածաշնչի, մինչև Իսրայելի միապետության վերելքը, վաղ իսրայելացիները ղեկավարվում էին աստվածաշնչյան դատավորների կամ պարագլուխների կողմից, ովքեր ծառայում էին որպես ռազմական առաջնորդներ ճգնաժամի ժամանակ: Գիտնականները հակամետ էին այս պատմության փաստերի վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, հավանական է, որ տարածաշրջանային ղեկավարություններն ու քաղաքականությունն ապահովեցին անվտանգությունը: Փոքր գյուղերը պարսպազերծ էին, բայց, հավանաբար, այդ տարածքի խոշոր քաղաքի հպատակներն էին: Գրավոր խոսքը տարածված էր և հասանելի էր արձանագրման համար, նույնիսկ փոքր կայքերում։

## Երկաթի 2-րդ դար(մ․թ․ա․950–587)
Ըստ Իսրայել Ֆինկելշտեյնի, այն բանից հետո, երբ հանկարծակի ձևավորվեց պետությունը Գաբեոն-Գաբեա բարձրավանդակի վրա հիմնված և ավերված Շոշենք I-ի կողմից, ըստ աստվածաշնչի՝ Սիսակի, մ.թ.ա 10-դարում, փոքր քաղաք-պետությունների վերադարձը տարածվել էր Հարավային Լևանտում, սակայն մ․թ․ա․ 950-900 թվականներին մեկ այլ մեծ քաղաքականություն ստեղծվեց հյուսիսային լեռնաշխարհում, որի մայրաքաղաքը ի վերջո Թիրզան էր, որը կարելի է համարել Իսրայելի թագավորության նախահայրը: Հուդայի թագավորությունը սկսեց ծաղկել մ.թ.ա. 9-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Իսրայելի Թագավորությունը համախմբվեց որպես կարևոր տարածաշրջանային տերություն մ.թ.ա. 9-րդ դարի առաջին կեսին[1], մինչև մ.թ.ա.9-րդ դարի 2-րդ կեսեր։

Երկաթի 2-րդ դարի առաջին երկու դարերի անսովոր բարենպաստ կլիմայական պայմանները հանգեցրին բնակչության, բնակավայրերի և առևտրի ընդլայնմանը ամբողջ տարածաշրջանում։ Կենտրոնական լեռնաշխարհում դա հանգեցրեց թագավորության միավորմանը, որի մայրաքաղաքը Սամարիա էր, հավանաբար, մ.թ.ա. 10-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ եգիպտացի ​​փարավոն Շոշենք Առաջինը  գրանցում է մի շարք արշավներ՝ ուղղված այդ տարածքին։ Իսրայելը ակնհայտորեն առաջացել էր մ.թ.ա. 9-րդ դարի առաջին կեսին։ Սա վկայում է, երբ Ասորեստանի թագավոր Սալմանասար III-ը Քուրխի մոնոլիտների վրա Քարքարի ճակատամարտում (մ.թ.ա. 853) իր թշնամիների շարքում անվանում է «Աքաաբ Սիրլիթին»։ Այս «Sir'lit»-ը ամենից հաճախ մեկնաբանվում է որպես «Իսրայել»: Այդ ժամանակ Իսրայելը, ըստ երևույթին, եռակողմ մրցակցության մեջ էր Դամասկոսի և Տյուրոսի հետ՝ հյուսիսում Հեզրայելի հովտի և Գալիլեայի վերահսկողության համար, իսկ արևելքում՝ Մովաբի, Ամմոնի և Արամ Դամասկոսի հետ՝ Գաղաադի վերահսկողության համար։ (այսինքն՝ Իսրայել): Այն, ինչ, ընդհանուր առմամբ գրված է ամենահին արտաաստվածաշնչի «Եհովա» անվանը մեջբերմամբ։ Մեկ դար անց Իսրայելը սկսեց աճող հակամարտություն արագ զարգացող Նեո-Ասորական կայսրության հետ, որը սկզբում բաժանեց իր տարածքը մի քանի փոքր միավորների, այնուհետև ավերեց իր մայրաքաղաք Սամարիան (մ.թ.ա. 772-րդ դար): Ե՛վ աստվածաշնչյան, և՛ ասորական աղբյուրները խոսում են Իսրայելից մարդկանց զանգվածային արտաքսման և կայսրության այլ մասերից վերաբնակիչներով փոխարինելու մասին. նման բնակչության փոխարինումը ասորական կայսերական քաղաքականության հաստատված մասն էր, հին ուժային կառուցվածքը կոտրելու միջոց, և նախկին Իսրայելն այլևս չդարձավ անկախ քաղաքական ուժ։
[մինի|Իսրայելի Հեու թագավորի պատկերը, որը հարգանքի տուրք է մատուցում [ասորեստանի թագավոր Սալմանասար III-ին սև օբելիսկի վրա]]
Ֆինքելշտեյնը գտնում է, որ Հուդան որպես գործող թագավորություն ի հայտ եկավ Իսրայելից մի փոքր ավելի ուշ՝ մ.թ.ա. 9-րդ դարի երկրորդ կեսին, սակայն այդ թեման զգալի հակասությունների տեղիք է տալիս։ Կան ցուցումներ, որ մ.թ.ա. 10-րդ և 9-րդ դարերի ընթացքում հարավային լեռնաշխարհը բաժանված է եղել մի շարք կենտրոնների միջև, որոնցից ոչ մեկը հստակ գերակայություն չունի։ Եզեկիայի օրոք մոտ․ 715 և 686դդ-ի միջև կարելի է նկատել Հուդայի պետության հզորության զգալի աճ։ Սա արտացոլված է հնագիտական ​​վայրերում և գտածոներում, ինչպիսիք են Երուսաղեմի պատը՝ պաշտպանական քաղաքային պարիսպ Երուսաղեմում և Սիլովամի ջրմուղը, որը նախատեսված է Երուսաղեմին ջրով ապահովելու համար Սինաքերիբի գլխավորած Նոր-Ասորական կայսրության կողմից մոտալուտ պաշարման ժամանակ, իսկ Սիլովամի արձանագրությունը, որը վերնագիր արձանագրություն է, գտնվել է նրա գերեզմանի դռան մոտ, վերագրվել է հսկիչ Շեբնային։ Պահպանման սափորների բռնակների վրա «պատկանում է թագավորին» կնիքները, որոնք պեղվել են Սենեքերիբի կործանման հետևանքով ձևավորված շերտերից և շրջակայքում, ըստ երևույթին օգտագործվել են Սենեքերիբի 29-ամյա թագավորության ընթացքում, ինչպես նաև կնքված փաստաթղթերի բուլլաները, որոնց մի մասը պատկանում էր Եզեկիային, իսկ մյուսները՝ նրա ծառաների անուններին։

Հնագիտական ​​արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ Իսրայելի թագավորությունը բավականին բարգավաճ էր։ Ուշ երկաթի դարաշրջանում Իսրայելում քաղաքաշինության աճ է գրանցվել: Մինչդեռ նախկինում իսրայելացիներն ապրում էին հիմնականում փոքր և անկայուն բնակավայրերում, Իսրայելի Թագավորության վերելքը նպաստեց քաղաքների աճի և պալատների, թագավորական ամուր մեծ պարիսպների ու դարպասների կառուցմանը։ Իսրայելը սկզբում ստիպված էր զգալի ռեսուրսներ ներդնել պաշտպանության համար, քանի որ ենթարկվում էր Արամեացիների ներխուժումներին և հարձակումներին, սակայն այն բանից հետո, երբ Արամեացիները ենթարկվեցին ասորիներին, և Իսրայելը կարող էր իրեն թույլ տալ ավելի քիչ ռեսուրսներ ներդնել իր տարածքը պաշտպանելու համար, նրա ճարտարապետական ​​ենթակառուցվածքը կտրուկ աճեց: Դանի, Մեգիդոյի և Թել Հազորի նման քաղաքների շուրջ կառուցվել են ընդարձակ ամրություններ՝ ներառյալ մոնումենտալ և բազմաշտարակ քաղաքների պարիսպները և դարպասներով լի մուտքի համակարգերը։ Իսրայելի տնտեսությունը հիմնված էր բազմաթիվ արդյունաբերության վրա: Այն ուներ տարածաշրջանում ձիթապտղի յուղի արտադրության ամենամեծ կենտրոնները, որոնք օգտագործում էին առնվազն երկու տարբեր տեսակի ձիթապտղի յուղի սարքեր, ինչպես նաև ուներ գինու արդյունաբերություն՝ խաղողի այգիների կողքին կառուցված գինու հնձաններով։

Ի հակադրություն, Հուդայի թագավորությունը զգալիորեն ավելի քիչ առաջադիմություն ուներ։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ այն փոքր ցեղային միավոր էր, որը շրջափակված էր Երուսաղեմով և նրա անմիջական շրջակայքով։ 10-րդ և 9-րդ դարերի սկզբին Հուդայի տարածքը, ըստ երևույթին սակավ բնակչություն ուներ ՝ սահմանափակված փոքր և հիմնականում անկայուն բնակավայրերով։ Երուսաղեմի կարգավիճակը մ.թ.ա 10-րդ դարում գիտնականների քննարկման հիմնական առարկան էր։ Ըստ որոշ գիտնականների, Երուսաղեմը ցույց չի տվել Իսրայելի գործունեության որևէ ապացույցներ մինչև մ.թ.ա. 9-րդ դարը։ Ուրիշ գիտնականներ պնդում են, որ վերջին հայտնագործությունները և ռադիոածխածնի փորձարկումները Դավթի քաղաքում, թվում է, ցույց են տալիս, որ Երուսաղեմն արդեն նշանակալի քաղաք էր մ.թ.ա. 10-րդ դարում։ Նշանակալից վարչական կառույցները, ինչպիսիք են աստիճանավոր քարե կառուցվածքը և բերդը որոնք ի սկզբանե կազմում էին մեկ կառույցի մաս, նույնպես պարունակում են նյութական մշակույթ մ.թ.ա. 10-րդ դարից կամ ավելի վաղ։ Հուդայական նշանակալի ռազմական ամրոցի՝ Թել Արադի ավերակները նույնպես հայտնաբերվել են Նեգևում, և այնտեղ հայտնաբերված զինվորական հրամանները ցույց է տալիս, որ գրագիտությունը առկա է հուդայի բանակի շարքերում: Սա խոսում է այն մասին, որ գրագիտությունը չի սահմանափակվում փոքր վերնախավով, ինչը վկայում է Հուդայում կրթական զգալի ենթակառուցվածքի առկայության մասին։
մինի|Սիլվամի արձանագրություն գտնված Սիլովամի թունելում, Երուսաղեմ (մոտ. մ․թ․ա․ 700 դար)
7-րդ դարում Երուսաղեմն աճեց՝ բազմապատիկ ավելի մեծ թվով բնակչություն պարունակելով, քան նախկինում, և հասավ հստակ գերիշխանության իր հարևան պետությունների նկատմամբ: Սա տեղի ունեցավ միևնույն ժամանակ, երբ Իսրայելը կործանվում էր Նեո-Ասորական կայսրության կողմից, և հավանաբար ասորեստանցիների հետ համագործակցության արդյունք էր Հուդան որպես ասորական վասալ պետություն, որը վերահսկում էր ձիթապտղի արժեքավոր արդյունաբերությունը:Հուդան բարգավաճում էր որպես վասալ պետություն (չնայած Սինաքերիբի դեմ աղետալի ապստամբությանը), բայց մ.թ.ա. 7-րդ դարի վերջի կեսերին Ասորեստանը հանկարծակի փլուզվեց, և Եգիպտոսի և Նեո-բաբելոնական կայսրության միջև մրցակցությունը երկրի վրա վերահսկողության համար հանգեցրեց Հուդայի կործանմանը 1-ից մինչև 5-րդ արշավների ժամանակ։

## Հետևանքները՝ ասորական և բաբելոնյան ժամանակաշրջաններ
Հուդայի անկումից հետո Իսրայելի նախկին թագավորությունը դարձավ ասորական Սամերինա նահանգը, որը մոտ մեկ դար անց անցավ Նեո-բաբելոնյան կայսրությանը, որը ստեղծվել էր բաբելոնացիների ապստամբությունից և նրանց կողմից Նեո-ասորական կայսրությանը հաղթանակից հետո։
[մինի|Ալ Եհուդի տախտակներից մեկը գրված [Աքքադերեն, որը վկայում էր Բաբելոնի աքսորված հրեական համայնքի վիճակը]]
Բաբելոնի Հուդան կտրուկ անկում ապրեց ինչպես տնտեսության, այնպես էլ բնակչության թվով և կորցրեց Նեգևը, Շեփելան և Հուդայի լեռնաշխարհի մի մասը, ներառյալ Քեբրոնը, Եդոմի և այլ հարևան երկրների ոտնձգությունների պատճառով։ Երուսաղեմը, ավերված, բայց, հավանաբար, ամբողջությամբ լքված չէր, շատ ավելի փոքր էր, քան նախկինում, և նրան շրջապատող բնակավայրերը, ինչպես նաև նախկին թագավորության արևմտյան սահմաններում գտնվող քաղաքները բոլորն ավերվեցին բաբելոնյան արշավանքի արդյունքում: Բենիամինի Մասփա քաղաքը թագավորության համեմատաբար անվնաս հյուսիսային հատվածում դարձավ նոր բաբելոնական Եհուդ նահանգի մայրաքաղաքը։ Սա բաբելոնյան ստանդարտ պրակտիկա էր. երբ 604 թվականին գրավվեց փղշտացիների Աշկալոն քաղաքը, քաղաքական, կրոնական և տնտեսական էլիտան (բայց ոչ բնակչության մեծ մասը) աքսորվեց, և վարչական կենտրոնը տեղափոխվեց նոր վայր։ Նաև մեծ հավանականություն կա, որ Բենիամինի Բեթելի տաճարը մեծամասամբ կամ ամբողջ ժամանակահատվածում փոխարինել է Երուսաղեմի տաճարին՝ բարձրացնելով Բեթելի քահանաների (Ահարոնացիների) հեղինակությունը Երուսաղեմի (զադոկացիների) նկատմամբ, որոնք այժմ աքսորվել են Բաբելոն։

Բաբելոնի նվաճումը հանգեցրեց ոչ միայն Երուսաղեմի և նրա տաճարի կործանմանը, այլև ամբողջ ենթակառուցվածքի ոչնչացմանը, որը դարեր շարունակ պահպանում էր Հուդան։ Ամենակարևոր զոհը «սիոնական աստվածաբանության» պետական ​​գաղափարախոսությունն էր,այն գաղափարը, որ Իսրայելի աստվածն ընտրել էր Երուսաղեմն իր բնակության վայրի համար, և որ Դավթի դինաստիան այնտեղ հավիտյան թագավորելու էր։ Քաղաքի անկումը և Դավթի թագավորության վերջը ստիպեցին վտարանդի համայնքի ղեկավարներին՝ թագավորներին, քահանաներին, դպիրներին և մարգարեներին, վերակազմավորել համայնք, հավատք և քաղաքականություն հասկացությունները։ Այսպիսով, Բաբելոնի աքսորյալ համայնքը դարձավ Եբրայերեն Աստվածաշնչի զգալի հատվածների աղբյուրը. Եսայի 40–55 գլուխներում, Եզեկիել, Երեմիայի վերջնական տարբերակը; ենթադրյալ քահանայական աղբյուրի աշխատանքը Թորայում. և Իսրայելի պատմության վերջնական ձևը Երկրորդ Օրենքից մինչև Բ Թագավորներ։ Աստվածաբանորեն, բաբելոնացի աքսորյալները պատասխանատու էին անհատական և ունիվերսալիզմի ուսմունքների համար (հայեցակարգը, որ մեկ աստված վերահսկում է ողջ աշխարհը) և մաքրության և սրբության վրա մեծ շեշտադրումների համար։ Ամենակարևորն այն է, որ աքսորի փորձի տրավման հանգեցրեց եբրայական ինքնության ուժեղ զգացողության զարգացմանը, որը տարբերվում էր այլ ժողովուրդներից այդ տարբերությունը պահպանելու համար այնպիսի խորհրդանիշների վրա, ինչպիսիք են թլփատությունը և շաբաթ օրը նշելը։

Հանս Մ. Բարստադը գրում է, որ աստվածաշնչյան գրությունների կենտրոնացումը Բաբելոնում աքսորվածների փորձառության վերաբերյալ քողարկում է, որ բնակչության մեծ մասը մնացել է Հուդայում. նրանց համար Երուսաղեմի անկումից հետո կյանքը հավանաբար շարունակվեց այնպես, ինչպես նախկինում էր։ Հնարավոր է, որ նույնիսկ բարելավվել է, քանի որ նրանք պարգևատրվել են տեղահանվածների հողով և ունեցվածքով, ինչը բարկացրել է Բաբելոնում մնացած աքսորյալների համայնքը։ Եվ հակառակը, Ավրահամ Ֆաուստը գրում է, որ հնագիտական ​​և ժողովրդագրական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Հուդայի բնակչությունը զգալիորեն կրճատվել է մինչև աքսորը 10%-ով։ 582 թվականին Բաբելոնի կառավարչի սպանությունը Դավթի նախկին թագավորական տան դժգոհ անդամի կողմից հրահրեց բաբելոնյան ճնշմանը, որը, հնարավոր է, արտացոլված է Աստվածաշնչօի «Երեմիայի ողբեր»-գրքում, սակայն իրավիճակը, կարծես, շուտով կրկին կայունացավ։ Այնուամենայնիվ, այդ չպարսպապատ քաղաքներն մնացին, ենթարկվեցին փյունիկեցիների ստրուկների արշավանքների և նրանց ներքին գործերի սամարացիների, արաբների և ամմոնացիների միջամտությանը։

## Կրոն
Թեև իսրայելացիների կողմից միաստվածություն ընդունելու կոնկրետ գործընթացն անհայտ է, սակայն հաստատ է, որ անցումը աստիճանաբար է եղել և ամբողջությամբ չի իրականացվել Առաջին Տաճարի ժամանակաշրջանում։ Այս ժամանակաշրջանում գրավոր խոսքը տարածված էր։ Իսրայելացիների պաշտած աստվածների թիվը պակասեց, և փոխաբերական պատկերները անհետացան նրանց սրբավայրերից։ Եհովայիզմը, ինչպես որոշ գիտնականներ անվանում են այս համոզմունքային համակարգը, հաճախ նկարագրվում է որպես հենոտեիզմի կամ մենատիրության ձև: Միևնույն ժամանակ, Իսրայելում և Հուդայում շարունակվում էր ժողովրդական կրոնը։ Այս սովորույթները ազդվել են շրջակա էթնոսների բազմաստվածային հավատալիքների վրա և դատապարտվել են մարգարեների կողմից։

Բացի Երուսաղեմի Տաճարից, ամբողջ Իսրայելում և Հուդայում ժողովրդի երկրպագություն էր կատարվում սրբավայրերում, դրսում և քաղաքի դարպասներին մոտ: Մ.թ.ա. 8-րդ և 7-րդ դարերում Հուդայի Եզեկիա և Հովսիա թագավորները իրականացրեցին մի շարք կարևոր կրոնական բարեփոխումներ, որոնց նպատակն էր կենտրոնացնել Իսրայելի Աստծո երկրպագությունը Երուսաղեմում և վերացնել օտար սովորույթները։

### Հենոթեիզմ
մինի|Էլ, քանանացիների արարիչ աստված, Մեգիդո, Սթրատում VII, ուշ բրոնզ II, մ.թ.ա. 1400–1200 թթ., բրոնզ ոսկու տերևով – Արևելյան ինստիտուտի թանգարան, Չիկագոյի համալսարան – DSC07734 Քանանացի Էլ աստվածը, որը կարող էր լինել իսրայելի Եհովա աստծո նախադրյալը:
Հենոթեիզմը մեկ աստծո երկրպագություն է, առանց ժխտելու այլ աստվածությունների գոյությունը։ Շատ գիտնականներ կարծում են, որ հին Իսրայելում միաստվածությունից առաջ եղել է անցումային շրջան, որտեղ իսրայելական կրոնի շատ հետևորդներ երկրպագում էին Եհովա աստծուն, բայց չէին ժխտում ողջ տարածաշրջանում ընդունված այլ աստվածությունների գոյությունը։ Օրինակները ներառում են Քեմոսը Մովաբում, Քոսը՝ Եդոմում, Միլկոմը՝ Ամմոնում և Աշուրը՝ Ասորեստանում։

Քանանի կրոնը միավորել է հարևան մշակույթների տարրերը, հիմնականում հին միջագետքի կրոնական ավանդույթները։ Քանանի կրոնը որպես հիմք օգտագործելը բնական էր, քանի որ նրա մշակույթը կար նույն տարածաշրջանում մինչև իսրայելական մշակույթի առաջացումը։ Իսրայելի կրոնը բացառություն չէր, քանի որ անցումային ժամանակաշրջանում Եհովան ու Էլը գտնվում էին իսրայելի պանթեոնում[։ Էլն արդեն բավականին կարևոր տեղ էր զբաղեցնում իսրայելի կրոնում։ Նույնիսկ «Իսրայել» անունը հիմնված է Էլ անվան վրա, այլ ոչ թե Եհովա։ Իսրայելի և քանանին կրոնական մտքի այս սկզբնական ներդաշնակեցումն էր, որ հանգեցրեց նրան, որ Եհովան աստիճանաբար կլանեց մի քանի առանձնահատկություններ քանանական աստվածություններից՝ իր հերթին ամրապնդելով իր սեփական դիրքը՝ որպես ամենակարող «Մեկ»: Նույնիսկ այնուհանդերձ, միաստվածությունը հին Իսրայելի և Հուդայի տարածաշրջանում տեղի չունեցավ մի գիշերվա ընթացքում, և միջանկյալ փուլերի ընթացքում ենթադրվում է, որ մարդկանց մեծ մասը մնացել էՀենոթեիստ։

Հենոթեիզմի այս ժամանակաշրջանի կեսերին շատ ընտանիքներ պաշտում էին տարբեր աստվածների: Կրոնը շատ կենտրոնացած էր ընտանիքի շուրջ, ի տարբերություն համայնքի: Իսրայելի և Հուդայի շրջանը Մովսեսի օրոք սակավաբնակ էր։ Որպես այդպիսին, շատ տարբեր տարածքներ պաշտում էին տարբեր աստվածների՝ սոցիալական մեկուսացման պատճառով։ Միայն ավելի ուշ Իսրայելի պատմության մեջ մարդիկ սկսեցին միայնակ երկրպագել Եհովային և լիովին ընդունել միաստվածության արժեքները: Այդ փոփոխությունը տեղի ունեցավ Իսրայելի թագավորության և նրա կառավարիչների հզորության և ազդեցության աճով։ Սրա մասին լրացուցիչ մանրամասները ներկայացված են ստորև բերված երկաթի դարաշրջանի Եհովայիզմի բաժնում: Աստվածաշնչից ստացված ապացույցները հուշում են, որ հենոտեիզմը իսկապես գոյություն ուներ՝ . «Նրանք(եբրայեցիները) գնացին ծառայեցին ուրիշ աստվածների և երկրպագեցին դրանց, աստվածներ, որոնց բնավ չէին ճանաչել, և նա(Եհովան) դրանք չէր սահմանել նրանց համար» (Բ Օրենք 29:26):

Շատերը կարծում են, որ այս մեջբերումը ցույց է տալիս, որ վաղ իսրայելական թագավորությունը հետևել է հին Միջագետքի ավանդույթներին, որտեղ յուրաքանչյուր խոշոր քաղաքային կենտրոն ուներ գերագույն աստված։ Յուրաքանչյուր մշակույթ ընդունում էր իր հովանավոր աստծուն, բայց չէր ժխտում այլ մշակույթների հովանավոր աստվածների գոյությունը: Ասորեստանում հովանավոր աստվածն էր Աշուրը, իսկ հին Իսրայելում՝ Եհովան; Այնուամենայնիվ, և՛ իսրայելական, և՛ ասորական մշակույթներն այս ժամանակաշրջանում ճանաչում էին մեկը մյուսի աստվածներին։ Որոշ գիտնականներ Աստվածաշունչն օգտագործել են որպես ապացույց՝ պնդելու, որ եբրայերեն Աստվածաշնչում պատմված իրադարձությունների ընթացքում ապրող մարդկանց մեծ մասը, այդ թվում՝ Մովսեսը, ամենայն հավանականությամբ հենոթեիստներ էին։ Եբրայերեն Աստվածաշնչից բազմաթիվ մեջբերումներ կան, որոնք օգտագործվում են այս տեսակետը հաստատելու համար։ Հրեական ավանդույթի նման մեջբերումներից մեկն առաջին պատվիրանն է, որն ամբողջությամբ ասվում է.«Ես եմ քո Եհովան Աստվածը, որ քեզ հանեցի Եգիպտոսի երկրից՝ ստրկության տնից։ Ինձնից բացի ուրիշ աստվածներ չպիտի ունենաս»։ Այն պարզապես նշում է, որ հրեաները պետք է Եհովային կամ Աստծուն գերագույն աստված համարեին, որն անհամեմատելի է այլ գերբնական էակների հետ: Որոշ գիտնականներ հրեշտակների և դևերի գաղափարը վերագրում են հուդայականության և քրիստոնեության մեջ հենոթեիզմի ավանդույթին: Այլ գերբնական էակների գաղափարից ամբողջությամբ ազատվելու փոխարեն, այս կրոնները դարձրին նրանց հրեշտակներ և դևեր։

### Երկաթե Դարաշրջան Եհովաիզմ
[մինի|Քանանացիների աստված Բահալը, մ.թ.ա. 14-12-րդ դարեր ([Լուվրի թանգարան, Փարիզ)]]
Երկաթի I դարաշրջանի իսրայելացիների կրոնը, ինչպես Հին Քանանի կրոնը, որից այն առաջացել է և հին Մերձավոր Արևելքի այլ կրոններից, հիմնված էին նախնիների պաշտամունքի և ընտանեկան աստվածների («հայրերի աստվածների») պաշտամունքի վրա։ Երկաթի 2-րդ դարաշրջանի սկզբում միապետության ի հայտ գալու հետ թագավորները հռչակեցին իրենց ընտանիքի աստծուն՝ Եհովային, որպես թագավորության աստված, սակայն թագավորական պալատից դուրս կրոնը շարունակվեց լինել և՛ բազմաստվածային, և՛ ընտանիքակենտրոն։ Հիմնական աստվածները շատ չէին. Էլը, Աշերան և Եհովան, որոնց թվում էր Բահաղը որպես չորրորդ աստված, և, հավանաբար, Շամաշը (արևը) վաղ շրջանում[։ Վաղ փուլում Էլը և Եհավան միաձուլվեցին, և Աշերան  որպես առանձին պետական ​​պաշտամունք չհամարվեց։ Չնայած նա շարունակեց հանրաճանաչ լինել համայնքային մակարդակում մինչև պարսկաստանի ժամանակները։

Եհովան՝ և՛ Իսրայելի, և՛ Հուդայի ազգային աստվածը, կարծես թե ծագել է Եդոմից և Մադիանից՝ հարավային Քանանում և հնարավոր է, որ Իսրայել է եկել քետացիների և մադիացիների կողմից վաղ շրջանում։ Գիտնականների միջև ընդհանուր համաձայնություն կա, որ Աստվածաշնչում նկարագրված առանձնահատուկ կրոնի առաջացման առաջին ձևավորող իրադարձությունը սկիզբ է առել Ասորեստանի կողմից Իսրայելի ոչնչացմամբ մոտ մ․թ․ա․ 722-րդ դարում։ Հյուսիսային թագավորությունից փախստականները փախան Հուդա՝ իրենց հետ բերելով օրենքներ և Եհովայի մարգարեական ավանդույթը։ Այս կրոնը հետագայում ընդունվեց Հուդայի հողատերերի կողմից, որտեղ մ.թ.ա. 640 թվականին. Հուդան այս ժամանակ Ասորեստանի վասալ պետությունն էր, սակայն Ասորեստանի իշխանությունը փլուզվեց 630-ականներին, և մոտ 622 թվականին Հովսիան և նրա կողմնակիցները նախաձեռնեցին անկախության հայտ՝ արտահայտված որպես «միայն Եհովա» հավատարմությամբ։

### Բաբելոնյան աքսորը և հուդայականության երկրորդ տաճարը
Ըստ Աստվածաշնչի Երկրորդ Օրենք գրքի դպրոցի ինչպես գիտնականներն անվանում են այս հուդայական ազգայնականներին, Եհովայի հետ խոստմամբ  նա հնարավորություն կտա պահպանել և՛ քաղաքը, և՛ թագավորին՝ ժողովրդի երկրպագության և հնազանդության դիմաց: Երուսաղեմի, նրա տաճարի և Դավթի դինաստիայի ոչնչացումը Բաբելոնի կողմից մ.թ.ա. 587-586 թթ. շատ տրավմատիկ էր և հանգեցրեց բաբելոնյան աքսորի ժամանակ ազգային առասպելների վերանայմանը: Այս վերանայումն արտահայտվել է Երկրորդ Օրենքի գրքում, Հեսուի, Դատավորների, Սամուելի և Թագավորների գրքերում, որոնք Բաբելոնի կործանումը մեկնաբանում էին որպես աստվածային պատիժ՝ Իսրայելի թագավորների կողմից Եհովային չերկրպագելու համար՝ բացառելով բոլոր մյուս աստվածներին։

Երկրորդ Տաճարի ժամանակաշրջանը (մ.թ.ա 520 մ.թ.ա. ––70) էականորեն տարբերվում էր նախկինից։ Խիստ միաստվածություն ի հայտ եկավ Տաճարի քահանաների մեջ մ.թ.ա. յոթերորդ և վեցերորդ դարերի ընթացքում, ինչպես նաև հրեշտակների և դևերի վերաբերյալ հավատալիքները։ Այս ժամանակ թլփատությունը, սննդակարգի օրենքները և Շաբաթ օրը ավելի մեծ նշանակություն ձեռք բերեցին որպես հրեական ինքնության խորհրդանիշներ, և ժողովարանի ինստիտուտը դարձավ ավելի կարևոր, և աստվածաշնչյան գրականության մեծ մասը, ներառյալ Թորան, էականորեն վերանայվեց այս ընթացքում։
մինի|"Հուդայի թագավոր Աքազի որդի Եզեկիային" – թագավորական կնիք, որը գտնվել է Երուսաղեմի Օֆելի պեղումների ժամանակ։
Ինչպես ընդունված էր հին Մերձավոր Արևելքում, մի թագավոր իշխում էր Իսրայելի և Հուդայի թագավորությունների վրա։ Եհովա ազգային աստվածը, ով ընտրում է նրանց, ովքեր կառավարելու են իր թագավորությունը և իր ժողովրդին, եբրայերեն Աստվածաշնչում պատկերված է որպես թագավորական հաստատության ստեղծման գործում: Այս առումով ճշմարիտ թագավորը Աստված է, և թագավորը ծառայում է որպես նրա երկրային բանագնաց և հանձնարարված է կառավարել իր թագավորությունը։ Սաղմոսներ գրքի որոշ հատվածներում, որոնք կարծես կապված են թագավորների թագադրման հետ, նրանք հիշատակվում են որպես «Եհովայի որդիներ»։ Թագավորները, ըստ էության, պետք է հաջորդեին միմյանց՝ ըստ տոհմական սկզբունքի, թեև ժառանգությունը երբեմն որոշվում էր պետական ​​հեղաշրջումների միջոցով։ Թագադրումը կարծես տեղի էր ունենում սուրբ վայրում և նշանավորվում թագավորի օծմամբ, որն այնուհետև դառնում է «Եհովայի օծյալը (māšîaḥ, Մեսիա բառի ծագումը)»; ծեսի ավարտը, թվում է, նշանավորվում է ժողովրդի (կամ գոնե նրանց ներկայացուցիչների՝ երեցների) խրախուսանքով, որից հետո խնջույք էր լինում։

Դավթի և Սողոմոնի գահակալության ժամանակների բարձրաստիճան անձանց ցուցակների վերաբերյալ Աստվածաշնչի նկարագրությունները ցույց են տալիս, որ թագավորին աջակցում են մի խումբ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ։ Նրանց թվում են բանակի պետը (եբրայերեն՝ שר הצבא, հռոմ.՝ śar haṣṣābā), մեծ դպիրը (եբրայերեն՝ שר הצבא, ռոմ. מזכיר, ռոմանիզացված՝ mazkir), ինչպես նաև քահանայապետը (եբրայերեն՝ כהן הגדול, հռոմ․՝ kōhēn hāggādôl) և պալատի պետը (եբր.՝ על הביס: bay, ביס: sōkēn), ով սկզբում կատարում է թագավորի տան խնամակալության գործառույթը և կարծես թե դառնում է Հուդայի իրական կառավարիչը հետագա ժամանակաշրջաններում։ Այս բարձրաստիճան պաշտոնյաներից շատերի վերագրումները դեռևս վիճելի են, ինչպես ցույց է տալիս, մասնավորապես, Սողոմոնի օրոք հիշատակված «թագավորի բարեկամ» շատ քննարկված դեպքը։

## Ծանոթագրություններ

### Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Arnold, Bill T.; Hess, Richard S., ''Ancient Israel's History: An Introduction to Issues and Sources'' (Baker, 2014)
* Brettler, Marc Z., ''The Creation of History in Ancient Israel'' (Routledge, 1995)
* Cook, Stephen L., ''The social roots of biblical Yahwism'' (Society of Biblical Literature, 2004)
* Day, John (ed.), ''In search of pre-exilic Israel: proceedings of the Oxford Old Testament Seminar'' (T&T Clark International, 2004)
* Frevel, Christian, ''History of Ancient Israel'' (SBL Press, 2023)
* Hess, Richard S., ''Israelite religions: an archaeological and biblical survey'' (Baker, 2007)
* Keimer, Kyle H.; Pierce, George A. (eds.), ''The Ancient Israelite World'' (Taylor & Francis, 2022)
* Kelle, Brad E.; Strawn, Brent A. (eds.), ''The Oxford Handbook of the Historical Books of the Hebrew Bible'' (Oxford University Press, 2020)
* Knauf, Ernst Axel; Niemann, Hermann Michael ''Geschichte Israels und Judas im Altertum'' (Walter de Gruyter, 2021)
* Lemche, Neils Peter, ''The Old Testament between theology and history: a critical survey'' (Westminster John Knox Press, 2008)
* Levine, Lee I., ''Jerusalem: portrait of the city in the second Temple period (538 B.C.E.–70 C.E.)'' (Jewish Publication Society, 2002)
* Na'aman, Nadav, ''Ancient Israel and its neighbours'' (Eisenbrauns, 2005)
* Niditch, Susan (ed.), ''The Wiley Blackwell Companion to Ancient Israel'' (John Wiley & Sons, 2016)
* Sparks, Kenton L., ''Ethnicity and identity in ancient Israel'' (Eisenbrauns, 1998)
* Vanderkam, James, ''An introduction to early Judaism (2nd edition)'' (Eerdmans, 2022)

Կատեգորիա:Երկաթի դար
Կատեգորիա:Իսրայելի և հրեաների հնագույն պատմություն
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Հին Կտակարան
Կատեգորիա:Հին Մերձավոր Արևելք
Կատեգորիա:Հուդայականություն
Կատեգորիա:Հրեաների հին պատմություն
Կատեգորիա:Մերձավոր Արևելքի պատմություն
Կատեգորիա:Պաղեստինի պատմություն