Արքայական գամբիտ

**Արքայական գամբիտ**, շախմատային սկզբնախաղ, որը սկսվում է   **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. f2-f4** քայլերով։ 
Այս սկզբնախաղի գաղափարն է e5 զինվորի վերացումը, f ուղղագծի բացումը, կենտրոնի գրավումը d4 քայլով և հարձակումը f7 դաշտի վրա։ Սա բաց սկզբնախաղերի խմբին պատկանող սուր և բարդ սկզբնախաղերից մեկն է։

Սկզբնախաղի հետագա շարունակությունը կախված այն բանից, թե սևերը կընդունեն զինվորի զոհաբերությունը, թե ոչ։
*Ընդունված արքայական գամբիտ
*Մերժված արքայական գամբիտ
Սևերը կարող են նաև առաջարկել հակագրոհ՝ սեփական զինվորի հետ ստեղծելով լրացուցիչ բարդություններ։
*Ֆալկբեերի հակագամբիտ

## Պատմություն
Արքայական  գամբիտն առաջին անգամ հիշատակվել է իսպանացի քահանա Ռույ Լոպես դե Սեգուրայի «Գիրք շախմատային հնարամտության մասին» աշխատությունում, որը հրատարակվել է 1561 թվականին։  Այն գրվել է Հռոմ կատարած այցից հետո, որը համընկնում է  նոր պապի ընտրության հետ: Իտալիայում Սեգուրան մրցել է այնտեղի ուժեղագույն շախմատիստների հետ ու հաղթել նրանց։ Հայտնի չէ, թե  Սեգուրան ինքն է հորինել գամբիտը, թե այն փոխառել է իտալացի շախմատիստներից։ Իր գրքում Սեգուրան առաջին անգամ շախմատի պատմության մեջ կարևորություն է տալիս կենտրոնական դաշտերի համար պայքարին, մասնավորապես՝  **f2-f4 քայլով:**

1574 թվականին Իտալիայի լավագույն վարպետներ Լեոնարդոն, Բոյին և Պոլերիոն այցելել են Մադրիդ։ Նրանք խաղացել են իտալական ոճով՝  ձգտելով արագ զարգացնել ֆիգուրները՝ հաճախ անտեսելով նյութական կորուստները։ Պոլերիոյի ձեռագրերում երևում է, որ նրանց խաղերում տարբեր սկզբնախաղեր են օգտագործվել, մասնավորապես՝ Արքայական գամբիտը։

18-րդ դարի կեսերին Արքայական գամբիտն օգտագործել է իր ժամանակների ամենաուժեղ  շախմատիստ, շախմատային տեսաբան Ֆրանսուա Անդրե Ֆիլիդորը։ Չնայած նրա «Զինվորը շախմատի հոգին է» կարգախոսին, այնուամենայնիվ  նա առաջարկել է զոհաբերել «f» զինվորը, որից հետո զարգացնել արքայական ձին։

1851 թվականին Լոնդոնում անցկացվել է առաջին միջազգային շախմատային մրցաշարը, որի հաղթող է դարձել մաթեմատիկայի ուսուցիչ Ադոլֆ Անդերսենը։ Այդ մրցաշարում խաղացվել է «Անմահ խաղը»՝ Անդերսեն-Քիզերիցկի հանդիպումը, որտեղ սպիտակներն Արքայական գամբիտ սկզբնախաղով  զոհաբերել են խաղաքարեր և հաղթանակ տարել։ 1858 թվականին Պոլ Մորֆին նույն սկզբնախաղով հաղթել է Անդերսենին։ Նրա սիրելի սկզբնախաղերն էին Արքայական գամբիտը և Էվանսի գամբիտը։

19-րդ դարի 70-ական թվականներից Արքայական գամբիտն աստիճանաբար դուրս է եկել ասպարեզից։ Դրան նպաստել են  Վիլհելմ Ստեյնիցի ուսումնասիրությունները, որոնք կասկածի տակ էին դնում հին կոմբինացիաները և քննադատում գամբիտային ոճը։  Այն անընդհատ օգտագործել է միայն Ռուսական կայսրության լավագույն շախմատիստ Միխայիլ Չիգորինը։ 1903 թվականին Վիեննայում տեղի ունեցած թեմատիկ մրցաշարի մի շարք խաղեր սկսվել են  Արքայական գամբիտով։ Մրցաշարի հաղթող է դարձել Չիգորինը։ Նմանատիպ մրցաշարեր անցկացվել են Օպատիայում (1912) և Բադենում (1914)։ Մրցաշարերի հաղթող է ճանաչվել վարպետ Ռուդոլֆ Շպիլմանը: Սակայն 1920-ական թվականներին Շպիլմանը բազմաթիվ պարտությունների պատճառով դադարել է օգտագործել գամբիտը։

1930-ականներին Արքայական գամբիտը սկսել է կիրառել երիտասարդ Պաուլ Կերեսը։ 1945 թվականին նրան է միացել Դավիդ Բրոնշտեյնը։ 1960-ականներին Արքայական գամբիտը պարբերաբար օգտագործել է աշխարհի 10-րդ չեմպիոն Բորիս Սպասկին։ Արքայական գամբիտով խաղացել է նաև Ռոբերտ Ֆիշերը (11-րդ չեմպիոն) և Միխայիլ Տալը (8-րդ չեմպիոն)։ 

Այսօր Արքայական գամբիտը շարունակում են կիրառել ռուս գրոսմայստեր Ալեքսանդր Մորոզևիչը, հունգարացի շախմատիստուհի Յուդիթ Պոլգարը, որին ռուս գրոսմայստեր Սերգեյ Շիպովն անվանել է «Արքայական գամբիտի իսկական ասպետ», ինչպես նաև 2020/2021 թթ. շախմատի հավակնորդների մրցաշարի հաղթող Յան Նեպոմնյաշչին։

## Տարբերակներ
### Ընդունված արքայական գամբիտ
**2. … ef**

Զոհաբերած զինվորն ընդունելուց հետո սևերը կարող են ընտրել երկու ռազմավարություններից մեկը՝
*Սպիտակների հարձակմանը դիմակայելով պաշտպանել շահած զինվորը
* Վերադարձնել զինվորն՝ ժամանակ շահելու և ներդաշնակ զարգացում ապահովելու համար

#### Հազվագյուտ հանդիպվող գամբիտային համակարգեր
##### Բրեյերի գամբիտ 3. Թf3
Այս տարբերակը մշակվել է հունգարացի շախմատիստ Դյուլա Բրեյերի կողմից։ Ժամանակակից մրցաշարերում այն հազվադեպ է հանդիվպում, քանի որ սևերը հասցնում են գրավել կարևոր դաշտեր, իսկ սպիտակները դժվար պայքար են մղում հավասարություն ստանալու համար։

##### Իսպանական գամբիտ 3. d4
XVI֊XVII դարերի իտալացի մեծագույն շախմատիստ Ջուլիո Չեզարե Պոլերիոյի վկայությամբ այս տարբերակը XVI դարում Իսպանիայում շատ հայտնի սկզբնախաղ է եղել։

##### [[Մեզոնի գամբիտ]] 3. Ձc3
Առաջին անգամ այս շարունակությունը հանդիպվել է Մեզոն֊Ռոզենթալ խաղում (Փարիզ, 1878)x Այս տարբերակի հիմքում ընկած է այն գաղափար, որը նման է Ստեյնիցի գամբիտին *1. e4 e5 2. Ձc3 Ձc6 3. f4 ef 4. d4 Թh4+ 5. Աe2*

##### [[Պետրովի գամբիտ]] 3. Փe2
Այս շարունակությանը առաջինը անգամ անդրադարձել է ռուս շախմատային վարպետ Ալեքսանդր Պետրովը՝ XIX դարի 40-ական թվականներին։

##### Ստամայի գամբիտ 3.h4
Այս տարբերակը մշակվել է XVIII դարի արաբ շախմատիստ Ֆիլիպ Ստամայի կողմից։

#### Փղի գամբիտ
**3. Փc4**

Փղի գամբիտի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է Ռուի Լոպեսի գրքում։ Այս տարբերակով խաղացվել է մի շարք գեղեցիկ պարտիաները, այդ թվում՝ հայտնի «անմահ խաղը»։

#### Ձիու գամբիտ
**3. Ձf3**

Ձիու գամբիտը Արքայական գամբիտի տարածված շարունակություններից է։ Այդ տարբերակով սպիտակները կանխում են Թh4 քայլը և պատրաստվում են 4. d4 քայլով կենտրոնը գրավել։

* **3. … g7-g5 **
** **4. d2-d4 g5-g4 5.Ձf3-e5**֊ Սորենսենի գամբիտ
** **4. Ձb1-c3** ֊Կվադեի գամբիտ
** **4. Փf1-c4**
*** **4… Ձb8-c6 **֊ Բլաչլիի գամբիտ
*** **4… g5-g4 **
**** *5. Ձf3-e5*֊Սալվիոյի գամբիտ.
***** *5… Թd8-h4+ 6. Աe1-f1
****** *6… Ձg8-h6 7. d2-d4 f4-f3*֊[[Զիլբերշմիդտի գամբիտ]]
****** *6… f4-f3*֊Կոխրենի գամբիտ
****** *6… Ձb8-c6*֊[[Հերցֆելդի գամբիտ]]
**** *5. 0-0*֊Պոլերիո-Մուցիոյի գամբիտ
***** *5… g4xf3. 6. Թd1xf3
****** *6… Թd8-f6 7. e4-e5 Թf6xe5 8. Փc4xf7+*֊Մուցիոյի կրկնակի գամբիտ
****** *6… Թd8-e7*֊Ֆրոմի պաշտպանություն
****** *6… Ձb8-c6*֊ Հոլովեի պաշտպանություն
***** *5… Թd8-e7*֊Քլինգի և Գորվիցի հակահարձակում
***** *5… d7-d5*֊Բրենտանոյի պաշտպանություն
**** *5. Ձb1-c3*֊Մաք-Դոնելիի գամբիտ
**** *5. d2-d4*֊Գուլամ Կասիմի գամբիտ.
*** **4… Փf8-g7 **
**** *5. h4*֊Ֆիլիդորի գամբիտ
***** *5… h7-h6 6. d2-d4 d7-d6 7. Թd1-d3*֊Շուլցի տարբերակ
**** *5. 0-0*֊Գանշտեյնի գամբիտ
** **4. d2-d4**֊Ռոզենտրետերի գամբիտ
** **4. h2-h4 g5-g4**
**** *5. Ձf3-g5*֊Ալգայերի գամբիտ.
**** *5. Ձf3-e5*֊Կիզերիցկու գամբիտ.
* **3. … h7-h6**֊Բեկերի պաշտպանություն
* **3. … d7-d6**֊Ֆիշերի պաշտպանություն
* **3. … Ձb8-c6**
* **3. … Փf8-e7**֊Կանինգեմի գամբիտ
** *4. Փf1-c4 Ձg8-f6*֊Էյվեի պաշտպանություն
** *4. Փf1-c4 Փe7-h4 5. g2-g3 f4xg3 6. O-O g3xh2 7.Աg1-h1*֊Երեք զինվորի գամբիտ
* **3. … Ձg8-f6**֊Շալոպի պաշտպանություն
* **3. … d7-d5**֊Ժամանակակից պաշտպանություն
** **4. e4xd5 Ձg8-f6 5. Փf1-b5 c7-c6 6. d5xc6 b7xc6 7. Փb5-c4 Ձf6-d5'' ֊Բոտվինիկի տարբերակ
* **3. … Ձg8-e7**֊Բոնչա-Օսմոլովսկու տարբերակ
* **3. … f7-f5**֊Ջանուցիոյի հակագամբիտ

=== Մերժված արքայական գամբիտ ===
==== Ֆիգուրային հակախաղ կենտրոնում ====
* **2. … Փf8-c5** ֊Դասական տարբերակ
** **3. Ձg1-f3 d7-d6 4. Ձb1-c3 Ձg8-f6 5. Փf1-c4 Ձb8-c6 6. d2-d3 Փc8-g4 7. h2-h3 Փg4xf3 8. Թd1xf3 e5xf4**֊Սվենոնիուսի տարբերակ
** **3. Ձg1-f3 d7-d6 4. c2-c3 Փc8-g4 5. f4xe5 d6xe5 6. Թd1-a4+**֊Մարշալի գրոհ
** **3. Ձg1-f3 d7-d6 4. Ձb1-c3 Ձb8-d7**֊Հենեմայի տարբերակ
** **3. Ձg1-f3 d7-d6 4. c2-c3 f7-f5 5. f4xe5 d6xe5 6. d2-d4 e5xd4 7. Փc4**֊Ռետիի տարբերակ։
** **3. Ձg1-f3 d7-d6 4. f4xe5**֊Սոլդատյոնկովի տարբերակ
** **3. Ձg1-f3 d7-d6 4. b2-b4**֊Հիտայի տարբերակ
* **2. … Ձg8-f6**

==== Արքայական հակագամբիտ ====
**2. … d7-d5**
* **3. e4xd5**
** ''3. … c7-c6''֊[[Նիմցովիչի հակագամբիտ]]
** ''3. … e5-e4''֊[[Ֆալկբերի հակագամբիտ]]
* **3. Ձg1-f3** ֊Մերժված հակագամբիտ

==== Հազվագյուտ շարունակություններ ====
* **2. … Թd8-h4+ 3. g2-g3 Թh4-d8**֊Քինի պաշտպանություն։
* **2. … Ձb8-c6 3. Ձg1-f3 f7-f5**֊Ադելաիդի հակագամբիտ
* **2. … c7-c5**֊Մաֆիա֊պաշտպանություն
* **2. … Թd8-f6**֊Նորվալդի պաշտպանություն
** **3. Ձg1-f3 Թf6-f4 4. Ձb1-c3 Փf8-b4 5. Փf1-c4'''֊Բյուկերի գամբիտ

## Գրականություն
*Глазков И. Б., Эстрин Я. Б. Королевский гамбит. — М.: Физкультура и спорт, 1988. — 255 с. — (Теория дебютов). — 100 000 экз. — ISBN 5-278-00041-4.
*Калиниченко Н. М. Королевский гамбит. М., 2011. 384 с. ISBN 978-5-8183-1634-5.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*The Bishop's Gambit
*Not quite winning with the Allgaier Gambit
*The Double Muzio
*Boris Spassky vs Robert James Fischer
*Boris Spassky vs Susan Polgar
*Boris Spassky vs David Bronstein

Կատեգորիա:Շախմատ
Կատեգորիա:Շախմատային եզրույթներ
Կատեգորիա:Շախմատային սկզբնախաղեր
Կատեգորիա:Շախմատի տեսություն