Մշակովի կանեփ

**Մշակովի կանեփ** (),  կանեփի ցեղի երկփեղկավոր բույսերի ընտանիքի *(Cannabaceae)* միակ կենսաբանական տեսակ։
Մշակվում է աշխարհի շատ երկրներում՝ թմրամիջոցը տարածելը կանխելու համար։

## Համակարգչություն
Բուսաբանական տաքսոնոմիայում այն ներկայացված է մեկ տեսակով և երկու ենթատեսակով.
* Cannabis sativa subsp. indica (Ժան Բատիստ Լամարկ)  E.Small & Cronquist — *Հնդկական կանեփ*
* Cannabis sativa (Կառլ Լիննեյ) sativa — մշակովի կանեփը, մի փոքր տարբերվում է մոլախոտերի կանեփից — autoflowering բացակայություն և հոգեներգործուն նյութերի բարձր պարունակություն։
Ավելի վաղ ներկայացված շատ այլ սորտեր ներկայումս ճանաչված չեն տաքսիստագետների մեծամասնության կողմից
* Cannabis sativa var. ruderalis  (Janisch.) S.Z.Liou — *Մոլախոտերի կանեփ*
* Cannabis sativa subsp.intersita (Soják) Soják
* Cannabis sativa L. var. indica (Ժան Բատիստ Լամարկ) Wehmer
* Cannabis sativa var. kafiristanica (Նիկոլայ Վավիլով) E.Small & Cronquist
* Cannabis sativa var. sativa L.
*Cannabis sativa var. spontanea Նիկոլայ Վավիլով

## Անվանում
Կանեփը, բացի գրականության մեջ ամուր արմատավորված *Սերմանող կանեփ* ռուսական հայտնի անվանումից, որոշ հրապարակումներում օգտագործվում է * օգտակար կանեփ* տարբերակը, որը թարգմանվել է անգլերենից ():
Այս անունը նշանակում է նույն տեսակի մշակովի կանեփ, սակայն այդ անվան գործածումը ոչ մի կերպ արդարացված կամ ցանկալի չէ։ Անվան մեկ այլ անհիմն տարբերակ է *սովորական կանեփ* անվանումը, որը ավելի քիչ է տարածված։

## Կենսաբանական նկարագիր
thumb|Կանեփ ցանելը, Բուսաբանական նկարազարդում Կյոլերի ''Medizinal-Pflanzen'' գրքից, 1887 թվական
Կանեփը տարեկան ունենում է, ինչպես արական (կոշտ), այնպես էլ իգական (պիստիլատ) ծաղիկներ:։
Ռուսաստանում կանանց ծաղիկներ կրող բույսի անհատներին անվանում են արգանդ, մայր կամ պարզապես կանեփ, իսկ արական բույսերը՝ անպտուղ ծաղիկներ կամ բարքեր։
Կանեփի արմատը առանցքային է, թափանցում է 1,5-2 մ խորության վրա։ Արմատների հիմնական մասը զարգանում է մինչև 40 սմ շերտով։ Արմատները քաշով դեպի ներքև 2-3 անգամ պակաս են մոր արմատներից։
Ցողունը կանգուն է, պարզ, պակաս հաճախ ճյուղավորված, ներքևում կլորացված, վերին մասում՝ վեցանկյուն, ակոսավոր, ծածկված գեղձային մազերով։ Սովորաբար այն հասնում է 1 մ բարձրության, և որոշ սորտերի մեջ այն շատ ավելի բարձր է, ինչպես օրինակ ՝ *var: chinensis* (չինական կանեփ), այն կարող է լինել մինչև 3-6 մ։
Տերևները երկարատև կոճղավորված են, ստորինները՝ կլեպաձև, 5-7 կամ հազվադեպ 9, նեղ թռուցիկներով, որոնք կտրված են եզրերի երկայնքով։ Վերինները եռաթև կամ ամուր են, միջանկյալները երկար են։ Ստորին տերևները հակառակ են, վերինները `հերթափոխով։ Տերևի մոտ երկու անվճար կոճղ է մշակվում։
Մշակովի կանեփի ճյուղավորումը (ի տարբերություն տարածված վայրի աճող ) սկսվում է ավելի ուշ՝ օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Օրվա մութ ժամանակի զգալի երկարացումը ազդանշան է ծառայում ծաղկման սկիզբը։
Ծաղիկները միասեռ են, երկակի բույս է, արական բույսերը ծաղկում են մի փոքր շուտ։ Քամուց փոշոտվում է։
Արական ծաղկաբույլերը (բարդ ցեղատեսակներ կամ Հուրան) տեղադրվում են կողային ճյուղերի կամ հասկի վերին մասում, տերևի առանցքներում զարգանում են կանացի փշոտ ծաղկաբույլեր։ Հինգապատիկ տիպի արական ծաղիկներ՝ կանաչավուն դեղին գույնով, հինգ առէջ, որոնք ունեն մեծ քանակությամբ ծաղկափոշու երկար փոշանոթ։
Իգական ծաղիկները բաղկացած են մեկ տերևի ծածկույթից, մեկ վարսանդի տաշտակից և երկու թելանման փետուրավոր խարայից։
Սաղմը ծալված է, սերմը ՝ առանց սպիտակուցի։
Պտուղը բաց մոխրագույն երկփեղկ ընկույզ է, որը հաճախ ունի խճանկարային նախ։ Պտղի տրամագիծը 2-5 մմ է։ 1000 սերմերի զանգվածը 9-22 գ է։

## Տարածում
Կանեփը հաճախ հանդիպում են անմշակ վայրերում։ Վայրի ձևը հաճախ համարվում է որպես անկախ բուսաբանական տեսակ՝ մոլախոտի կանեփ (Cannabis ruderalis Janisch):

## Քիմիական բաղադրություն
Կանեփի սերմերը պարունակում են 30-38% ճարպային յուղ, որոնք հիմնականում բաղկացած են հագեցած ճարպաթթուներից (լինոլիկ, լինոլենային և Կարագաթթու) գլիցերիդներից։ Հայտնաբերվել են նաև սպիտակուցներ, ամինաթթուներ (գլիկոլ, ալանին, վալին, լեյցին, իզոլեցին, ֆենիլալանին, թրեոնին, թիրոզին, ասպարագինաթթու, տրիգոնելին, հիդրոքսիպրոլին և այլն), ածխաջրեր, կեբրախտի սպիրտ, ֆենոլային միացություններ (կանաբինոլ և կանաբիդիոլ) և ալկալոիդների հետքեր։

## Օգտագործում
Հերոդոտոսը նկարագրել է թրակիացիների կողմից կանեփի օգտագործումը կտավատի փոխարեն հագուստ պատրաստելու համար, իսկ սկյութները `պաշտամունքային ծեսեր անցկացնելու համար, որի ընթացքում տաք քարերի վրա այրված կանեփի սերմերը արարողության մասնակիցների մոտ հարբեցողություն են առաջացրել։

74. Կանեփը աճում է սկյութական երկրում - բույս, որը շատ նման է կտավատի, բայց շատ ավելի խիտ և մեծ։ Այս կերպ կանեփը զգալիորեն գերազանցում է կտավատին։ Այնտեղ բուծվում է, բայց կա նաև վայրի կանեփ։ Թրակիացիները կանեփից պատրաստում են այնպիսի հագուստներ, որոնք այնքան նման են սպիտակեղենին, որ մարդը, ով առանձնապես լավ ճանաչում է այդ բույսը է,  չի կարող տարբերել դրանք սպիտակեղեն են, թե կանեփ։ Եվ ով երբևէ չի տեսել կանեփի գործվածք, կարող է շփոթել կտավատի հետ։
75. Վերցնելով կանեփի այս սերմը սկյութները նետում են դրանք տաք քարերի վրա։ Սա այնպիսի ուժեղ ծուխ և գոլորշի է բարձրացնում, որ ոչ մի հելլենական գոլորշու բաղնիք չի կարող համեմատվել այդ բաղնիքի հետ։ Վայելելով դրանից սկյութները հաճույքից բարձրաձայն գոռում են։ Այս գոլորշիացումը նրանց ծառայում է լոգանքի փոխարեն, քանի որ դրանք ընդհանրապես չեն լվանում ջրով։ Սկյութացի կանայք կոպիտ քարի վրա մանրացնում են կիպրեսի, մայրու և խնկերի կտորներ և ավելացնում ջուր։ Դրանից հետո նրանք շփումից ստացված խմորը քսում են ամբողջ մարմնին և դեմքին։ Մարմինը ձեռք է բերում հաճելի հոտ, և երբ հաջորդ օրը լվացվող շերտը լվանում են, այն նույնիսկ դառնում է մաքուր և փայլուն։

Հին հույները հատուկ ըմպելիք էին պատրաստում սերմերից, որոնք կոչվում էին *νηπενθής* (բառացիորեն ՝ տառապանքը հանգցնելը)։

20-րդ դարի սկզբին կանեփը շատ մարզերում լայնորեն մշակվում էր որպես Տեխնիկական բույսեր` հանուն կեղևի մանրաթելերի։

XX դարի 60-ական թվականներին կանեփը բամբակներից և կտավից հետո մանող բույսերի մեջ գրավեց 3-րդ տեղը։

Մշակաբույսերի, արական և իգական բույսերի քանակը մոտավորապես նույնն է։ Մոր համեմատ` այն ավելի փոքր է, տերևավորը քիչ են և շուտ է հասունանում։ Ուստի բերքի մեջ նրանց մասնաբաժինը տարբեր է։ Ասկետիկը տալիս է ոչ ավելի, քան 33, իսկ մայրը` մանրաթելերի ընդհանուր բերքի 66% -ը։ Մանրաթելն անցնում է պարանների, Ճոպանների, պարանների, բարակ, կտավների, խստության, շաղ տալու համար։
Պտտվող թափոններ - քարշակ ՝ օգտագործվում են ծալման, փաթեթավորման համար։

Սերմերը պարունակում են յուղ, որն օգտագործվում է սննդի և ներկերի համար։

Բժշկության մեջ օգտագործվում են բույսի կամ տերևների իգական ծաղիկների ճյուղերի չոր մրգատու գագաթներ, ինչպես նաև թուրմ և խոտաբույսերից քաղվածք։

Ծղոտը գնահատվում է որպես անկողին անկողնու համար, քանի որ այն լավ է կլանում խոնավությունը։

Ներկայումս կանեփը ստացել է ժողովրդականություն ՝ որպես տարածված, այսպես կոչված, «փափուկ թմրամիջոցների» աղբյուր, ուստի դրա մշակումը հնարավոր է միայն լիցենզիայով, առանց լիցենզիայի մշակումը բերում է վարչական և քրեական հետապնդման։

## Սորտեր
Հայտնի են կանեփի սերմերի մի շարք տեսակներ, որոնք բնութագրվում են տետրահիդրոկաննաբինոլի ցածր (<0,06%) պարունակությամբ, որը որոշ երկրներում մշակվում է որպես Տեխնիկական բույսեր։ Միևնույն ժամանակ կան կանեփի բազմաթիվ հոգեմետ սորտեր, որոնք հատուկ բուծվել են տարբեր ժամանակներում ՝ ինչպես բժշկական օգտագործման, այնպես էլ թմրամիջոցներ ձեռք բերելու համար։

## Այլ քիմիական բաղադրիչներ
Բացի կանաբինոիդներից, կանապի քիմիական կազմը ներառում է մոտավորապես 120 համակցություններ, որոնք պատասխանատու են դրա բնորոշ հոտի համար։ Մեծամասամբ դրանք թափանցիկ տերպեններ և սեսկվիտերպեններ են։ 
* α- Պինեն 
* Մירցեն 
* Լինալոոլ 
* Լիմոնեն 
* Տրանս-β- օցիմեն 
* α- Տերպինոլեն 
* Տրանս- կարիոֆիլեն 
* α- Գումուլեն  նպաստում է կանախի հատուկ հոտին։
* Կարիոֆիլեն, որի միջոցով մարզում են որոշ շներ, որոնք որոնում են գաշիշը ։

Կանապի տարբեր տեսակներ պարունակում են տարբեր քանակությամբ ԹԳԿ, որը արտահայտվում է տոկոսներով։ Այս մակարդակը կարող է լինել 10%-ից ցածր կամ նույնիսկ 20%-ից բարձր։ Դրա հիման վրա որոշվում է արդյունավետությունը, սակայն նշանակություն ունեն նաև այլ համակցություններ։

1980 թվականի ուսումնասիրությունը, որ նվիրված էր C. sativa բաղադրիչների որոշմանը, բացահայտեց 19 հիմնական քիմիական ընտանիքներ (ընտանեկան խմբում քիմիական նյութերի քանակը)։ 

* Միացումներ (18)
* Սպիրտեր (6)
* Ալդեհիդներ (12)
* Ամինաթթուներ (18)
* Կանաբինոիդներ (55)
* Էթերներ/Լակտոններ (11)
* Ֆլավանոիդներ Գլիկոզիդներ (14)
* Ճարպային թթուներ (20)
* Հանքանյութեր (46)
* Կետոններ (13)
* Ազոտային միացություններ (18)
* Ոչ կանաբինոիդ ֆենոլներ (14)
* Ֆիտոկանաբինոիդներ (111)
* Պիգմենտներ (2)
* Բալաններ (7)
* Ստերոիդներ (9)
* Շաքարեր (32)
* Տերպեններ (98)
* Վիտամիններ (1)

Կանապը նաև արտադրում է բազմաթիվ թափանցիկ սիրմած միացություններ, որոնք նպաստում են բույսի հոտի առաջացմանը, որը հիշեցնում է սկունի հոտը։ Պրենիլթիոլը (3-մեթիլ-2-բուտեն-1-թիոլ) համարվում է հիմնական ջերմահոտը։ Այս միացությունները հանդիպում են զգալիորեն ավելի ցածր կոնցենտրացիաներով, քան հիմնական տերպեններն ու սեսկվիտերպեններն։ Ես այժմ խորապես յուղի զգացողությամբ, որ պեմփների պատճառով մտրիրսնամ հարվածի հետևանքով հեղուկը չի խառնվում, ինչը կարևոր նշանակություն ունի կանապի կտրուկ հոտի ձևավորմանը շնորհիվ դրանց ցածր հոտառության շեմի՝ ինչպես հաճախ հանդիպում է թիոլների կամ այլ սիրման բաղկանակար միացությունների դեպքում։

Տարբեր տեսակի համային նոտաներում, որոնք յուրահատուկ են որոշ տարբեր տեսակների համար, գործում են մի շարք հատուկ հոտային միացություններ։ Դրանց թվում են թափանցիկ սիրման միացությունների մեկ այլ դաս, որոնք կոչվում են տրոպիկական թափանցիկ սիրման միացություններ, որոնց թվում են 3-մերկապտոգեքսանոլ, 3-մերկապտոգեքսիլացետատ և 3-մերկապտոգեքսիլբուտիարատ։ Այս միացությունները ամենափոքր կոնցենտրացիաներում ունեն ուժեղ և բնորոշ հատապտղային, տրոպիկական և կիտրոնային հոտեր, օրինակ՝ որոշ կանապի տեսակներում։ Այս միացությունները կարևոր դեր են խաղում նաև հոպի, գարեջրի, գինիի և տրոպիկական հատապտուղների կիտրոնային և տրոպիկական հոտերի ձևավորման մեջ։ Թափանցիկ սիրման միացություններից բացի, հետերոցիկլիկ միացություններ ինդոլը և սկատոլը (3-մեթիլ-1H-ինդոլ) նպաստում են որոշ տեսակների քիմիական կամ կծվիչ հոտերի ձևավորմանը։ Ինքնին, սկատոլը հայտնաբերվել է որպես այդ հոտի գլխավոր բաղկացուցիչը։ Այս միացումը պարունակվում է մզկիթավոր կենդանիների արտաթորման մեջ և օգտագործվում է պարմանյութիկ արդյունաբերությունում։ Այն ունի բարդ հոտ, որը շատ է կախված կոնցենտրացիայից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1895. — Т. XVI (31) : Конкорд — Коялович. — 480 с.
* Блинова К. Ф. и др./ Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк., 1990. — С. 196. — 
*/ Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк., 1990. — С. 196. —
* . — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 38. —

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:1753 թվականին նկարագրված բույսեր
Կատեգորիա:Բույսեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կանեփազգիներ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի բնակչություն