Մահվան ջոկատներ Սալվադորում

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sansalvador-1981.jpg|աջից|մինի|220x220փքս|Մահվան ջոկատի զոհերը Սան Սալվադորում, 1981թ.
**Մահվան ջոկատներ Սալվադորում** () դրանք ծայրահեղ աջակողմյան ռազմականացված խմբեր էին, որոնք գործում էին ընդդեմ մարքսիստ-լենինիստական պարտիզանական ուժերի, մասնավորապես՝ Ֆարաբունդո Մարտիի անվան ազգային ազատագրական ճակատի (ՖՄԱԱԱՃ), և նրանց դաշնակիցների՝ քաղաքացիական բնակչության շրջանում, մինչև Սալվադորի քաղաքացիական պատերազմը, դրա ընթացքում և դրանից հետո։ Մահվան ջոկատները կատարել են սպանությունների և ջարդերի ճնշող մեծամասնությունը 1979-1992 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում և սերտորեն կապված էին Միացյալ Նահանգների կողմից աջակցվող կառավարության հետ։

Ըստ Մարդու իրավունքների պաշտպանության փաստաբանի (ՄԻՊՓ), մահվան ջոկատները շարունակում են գործել Սալվադորում։ ՄԻՊՓ-ը 2022 թվականի մայիսից մինչև 2023 թվականի մայիսն ընկած ժամանակահատվածում գրանցել է հանցախմբի անդամների 25 արտադատական մահապատիժ, որոնք, ըստ ՄԻՊՓ-ի, տեղի են ունեցել երկրում հանցախմբերի դեմ պայքարի ընթացքում մահվան ջոկատների գործունեության հետևանքով։

## Պատմություն
### Նախաքաղաքացիական պատերազմ
1960-ական և 1970-ական թվականներին բազմաթիվ քաղաքական խմբեր ոտքի ելան՝ ընդդեմ Ազգային համերաշխության կուսակցության (ԱՀԿ) ռազմական կառավարության։ Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցությունը (ՔԴԿ) ԱՀԿ-ի գլխավոր հակառակորդն էր՝ զգալի ազդեցություն ձեռք բերելով Օրենսդիր ժողովում։ 1972 թվականի նախագահական ընտրություններում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հայտարարեց, որ ՔԴԿ-ի թեկնածու Խոսե Նապոլեոն Դուարտեն, Ազգային ընդդիմության միության (ԱԸՄ) դրոշի ներքո, հաղթել է 6000 ձայնով, սակայն արդյունքը չեղարկվեց, և Օրենսդիր ժողովը ԱՀԿ-ի թեկնածու Արտուրո Արմանդո Մոլինային ընտրեց նախագահ։

Այլ, ավելի քիչ քաղաքական խմբեր, որոնք հայտնվեցին, ներառում էին Հեղափոխական գործողությունների միացյալ ճակատը (ՀԳՄՃ), Վերակառուցման կուսակցությունը (ՎԿ), Սալվադորի միասնական սինդիկալ ֆեդերացիան (ՍՄՍՖ) և Սալվադորի գյուղացիների քրիստոնեական ֆեդերացիան (ՍԳՔՖ)։ Կառավարության քաղաքական և ռազմական ընդդիմության դեմ պայքարելու համար նախագահ Խուլիո Ադալբերտո Ռիվերա Կարբալյոն ստեղծեց Ազգայնական դեմոկրատական կազմակերպությունը (ԱԴԿ)։ Կազմակերպությունը ղեկավարում էր գեներալ Խոսե Ալբերտո Մեդրանոն և այն դրված էր Սալվադորի Ազգային անվտանգության գործակալության (ՍԱԱԳ) կառավարման ներքո։ ԱԴԿ-ը կառավարության կողմից վերահսկվող մի քանի մահվան ջոկատներից բաղկացած խումբ էր, որոնք օգտագործվում էին քաղաքական ընդդիմախոսներին ձերբակալելու և տանջելու, ընտրողներին վախեցնելու, ընտրությունները կեղծելու և գյուղացիներին սպանելու համար։ ԱԴԿ-ը պնդում էր, որ իր գործունեության գագաթնակետին՝ 1960-ականների վերջին, ուներ 50,000-ից մինչև 100,000 անդամ։

### Քաղաքացիական պատերազմի ընթացքը
Սալվադորի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում Սալվադորի Հեղափոխական կառավարական խունտան պաշտոնապես լուծարեց Ազգայնական դեմոկրատական կազմակերպությունը՝ թույլ տալով նրա ռազմականացված կազմավորումներին ինքնուրույն գործել։ Ռազմականացված կազմավորումները բացահայտ թիրախավորում էին ՖՄԱԱԱՃ-ի անդամներին և քաղաքացիական անձանց, մասնավորապես՝ մարդու իրավունքների կազմակերպությունների աշխատակիցներին։

Չնայած կառավարության հետ պաշտոնապես որևէ կապ չունենալուն, մահվան ջոկատների և ռազմականացված կազմավորումների անդամները գրեթե միշտ Սալվադորի զինված ուժերի զինվորներ էին, ինչը նշանակում է, որ մահվան ջոկատներն անուղղակիորեն ֆինանսավորվում և զինվում էին Միացյալ Նահանգների կողմից։ Լրացուցիչ ֆինանսավորում էր գալիս նաև աջակողմյան քաղաքական գործիչներից և գործարարներից։ Մի քանի մահվան ջոկատներ ֆաշիստական գաղափարախոսություններ ունեին։

### Քաղաքացիական պատերազմից հետո
Քաղաքացիական պատերազմը դադարեցնելու բանակցությունների ընթացքում, որոնք այժմ հայտնի են որպես Չապուլտեպեկի խաղաղության համաձայնագրեր, պայմանավորվածություններից մեկն այն էր, որ Սալվադորի կառավարությունը պետք է պայքարի և ճնշի այն ռազմականացված կազմավորումներին, որոնք պատերազմի ընթացքում կռվում էին իր կողքին։ Համաձայնագրերում նշվում էր, որ կառավարությունը պետք է «[ճնշի] ռազմականացված կազմավորումները (Քաղաքացիական պաշտպանության պարեկային խմբեր)»։

Երկրում քաղաքացիական պատերազմից առաջ և դրա ընթացքում գոյություն ունեցող ռազմականացված կազմավորումների մեծ մասն այժմ դադարել է գործել, սակայն մեկ նշանավոր բացառություն՝ «Սոմբրա Նեգրա»-ն, շարունակում է գործել երկրում՝ թիրախավորելով MS-13 և 18-րդ փողոցի ավազակախումբ հանցախմբերի անդամներին՝ որպես ինքնադատաստանի ձև։

## Մարդու իրավունքների խախտումներ
Սալվադորի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում ռազմականացված կազմավորումները, որոնք հաճախ կոչվում էին մահվան ջոկատներ, հանրության ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին, երբ 1980 թվականի մարտի 24-ին Սան Սալվադորի արքեպիսկոպոս Օսկար Ռոմերոն սպանվեց պատարագ մատուցելու ժամանակ։ Սալվադորի կառավարությունը հետաքննություն անցկացրեց, սակայն չկարողացավ պարզել, թե ով է սպանել Ռոմերոյին։ Հետաքննության արդյունքում պարզվեց, որ սպանությունը պատվիրել է մայոր Ռոբերտո Դ’Օբուիսոնը՝ նեոֆաշիստ, ով քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում ղեկավարում էր մի քանի մահվան ջոկատ։

Սալվադորի բանակի ԱՄՆ-ում պատրաստված «Ատլակատլ» գումարտակը պատասխանատու էր քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում տեղի ունեցած երկու ամենամեծ ջարդերի համար՝ Էլ Մոսոտեի և Էլ Կալաբոզոյի ջարդերի։

«Սոմբրա Նեգրա»-ն տանջում էր զոհերին, որոնք հիմնականում հանցախմբի անդամներ էին, և սպանում նրանց՝ գլխին կրակելով մոտ տարածությունից։

## Կողային կազմավորումների ցանկ
* Ատլակատլի գումարտակ (*Batallón Atlácatl*; BA)
* Արևելքի հակակոմունիստական բրիգադ (*Brigada Anticomunista de Oriente*; BACO)
* Կենտրոնական Ամերիկայի ազատագրման հակակոմունիստական ճակատ (*Frente Anticomunista para la Liberación de Centroamérica*; FALCA)
* Հակակոմունիստական քաղաքական ճակատ (*Frente Político Anticomunista*; FPAC)
* Հակակոմունիստական ազատագրական զինված ուժեր՝ ոչնչացման պատերազմ (*Fuerzas Armadas de Liberación Anticomunista – Guerra de Eliminación*; FALANGE)
* Սև ստվեր (*Sombra Negra*; SN)
* Գեներալ Էուսեբիո Բրակամոնտե գումարտակ (*Batallón General Eusebio Bracamonte*; BGEB)
* Գեներալ Մանուել Խոսե Արսե գումարտակ (*Batallón General Manuel José Arce*; BGMJA)
* Սոցիալական ոչնչացման խումբ (*Grupo de Exterminio Social*; GES)
* Կարիբյան լեգեոն (*Legión del Caribe*; LC)
* Մաքսիմիլիանո Էռնանդես Մարտինես հակակոմունիստական բրիգադ (*Brigada Anticomunista Maximiliano Hernández Martínez*; MHM)
* Սալվադորի ազգային անվտանգության գործակալություն (*Agencia Nacional de Seguridad Salvadoreña*; ANSESAL)
* Ազգայնական դեմոկրատական կազմակերպություն (*Organización Democrática Nacionalista*; ORDEN)
* Կոմունիզմից ազատագրման կազմակերպություն (*Organización para la Liberación del Comunismo*; OLC)
* Ազատության կամ ստրկության հայրենասիրական ասոցիացիա (*Asociación Patriótica de Libertad o Esclavitud*; APLE)
* Սալվադորի հակակոմունիստական բրիգադ (*Brigada Anticomunista Salvadoreña*; BACSA)
* Սալվադորի հակակոմունիստական ​​հրամանատարություն (*Comando Anticomunista Salvadoreño*; CAS)
* Սալվադորի պրոլետարական բրիգադ (*Brigadas Proletarias Salvadoreñas*; BPS)
* Գաղտնի հակակոմունիստական բանակ (*Ejército Secreto Anticomunista*; ESA)
* Մահվան էսկադրիլիա (*Escuadrón de la Muerte*; EM)
* Սպիտակ զինվորների միություն (*Unión Guerrera Blanca*; UGB, also called Mano Blanca)

## Ծանոթագրություններ
### Մեջբերումներ


## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Սպանություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական բռնաճնշումներ