Հոգեկան վիճակի մոդել

Հոգեբանության մեջ **մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը** վերաբերում է այլ մարդկանց հասկանալու կարողությանը` նրանց հոգեկան վիճակներ վերագրելով (այսինքն` ենթադրելով, թե ինչ է կատարվում նրանց մտքում)։ Սա ներառում է գիտելիքը, որ ուրիշի հոգեկան վիճակը կարող է տարբերվել մեր սեփական հոգեվիճակից․ դրանք ներառում են համոզմունքներ, ցանկություններ, մտադրություններ, հույզեր և մտքեր։ Ֆունկցիոնալ հոգեկան վիճակի մոդել ունենալը կարևոր է համարվում ամենօրյա մարդկային սոցիալական փոխազդեցություններում հաջողության հասնելու համար։ Մարդիկ օգտագործում են այս մոդելը ուրիշների վարքագիծը վերլուծելիս, դատելիս և ուրիշի պահվածքի մասին եզրակացություն անելիս։ Հոգեկան վիճակի մոդելի հայտնաբերումն ու զարգացումը հիմնականում առաջացել են կենդանիների և նորածինների հետ կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում։ Գործոնները, ներառյալ թմրամիջոցների և ալկոհոլի օգտագործումը, լեզվի զարգացումը, ճանաչողական հապաղումները, տարիքը և մշակույթը կարող են ազդել մարդու հոգեկան վիճակի մոդելի ցուցադրելու կարողության վրա։

Ենթադրվում է, որ մարդու հոգեկան վիճակի մոդելի պակասները կարող են առաջանալ աուտիզմով, նյարդային անորեքսիայով, շիզոֆրենիայով, դիսֆորիայով, ուշադրության պակասի, գերակտիվության խանգարումով, կոկաինից կախվածությամբ և ալկոհոլի նեյրոտոքսիկությամբ պայմանավորված ուղեղի վնասվածքով։ Ափիոնային կախվածության հետ կապված պակասները վերականգնվում են երկարատև բացակայությունից հետո։ Մարդու հոգեկան վիճակի մոդել ունենալը նման է կարեկցանքի կամ համակրանքի ընդունակությանը, բայց դրանք նույնական չեն։

Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը զարգանում է մանկության ընթացքում, քանի որ զարգանում է նախաճակատային հատվածը։ Սպասումների խախտման ընթացակարգը օգտագործում է նորածինների հակվածությունը՝ ավելի երկար նայելու անսպասելի և զարմանալի իրադարձություններին։ Սովորաբար զարգացող երեխաների մեծամասնությունը կարող է անցնել Կեղծ հավատքի առաջադրանքը մոտ չորս տարեկանից։ Իրանի և Չինաստանի երեխաները կոլեկտիվիզմի մշակույթում ավելի վաղ են զարգացնում գիտելիքների հասանելիությունը և հասկանում տարբեր համոզմունքները, քան արևմտյան երեխաները՝ անհատականության մշակույթի մեջ։

Նեյրոպատկերումը ցույց է տալիս, որ ուղեղի շրջանները, որոնք ներգրավված են մարդու հոգեկան վիճակի մոդելում, ներառում են միջանկյալ նախաճակատային հատվածը և վերին քունքային ակոսի շրջակայքը, իսկ երբեմն՝ նախակյունուսը և ամիգդալյան/քունքային մասը։ Առջևի բլթի կամ ժամանակավոր պարիետալ հանգույցի վնասվածքներով հիվանդները դժվարանում են մարդու հոգեկան վիճակի մոդելի որոշ առաջադրանքներից։

Շատ հետազոտողներ կենտրոնանում են կենդանիների մտադրության, հայացքի, հեռանկարի կամ գիտելիքի ըմբռնման վրա։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ օրանգուտաններն ու շիմպանզեները հասկանում են պատահական և դիտավորյալ արարքների տարբերությունը։ Ուիլյամ Ֆիլդը և Սյու Սևեյջ-Ռամբոն կարծում են, որ բոնոբոները զարգացրել են մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը։

Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը տարբերվում է մտքի փիլիսոփայությունից, որը վերաբերում է մտքի հիմնական բնույթին, և թե ինչպես է ուղեղը այն աշխատեցնում։

## Սահմանում
Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը «տեսություն» է, քանի որ դիմացինի վարքագիծը, ինչպիսիք են օրինակ նրանց պնդումներն ու արտահայտությունները, միակ բանն են, որ ուղղակիորեն դիտարկվում են։ Նրանց միտքը և դրա բովանդակությունը չեն կարող ուղղակիորեն դիտարկվել, ուստի պետք է եզրակացնել մտքի գոյությունն ու բնույթը։ Այն ենթադրությունը, որ ուրիշներն ունեն խելք, կոչվում է մտքի տեսություն, քանի որ յուրաքանչյուր մարդ կարող է դիտարկել միայն իր միտքը (ինքնախոհության միջոցով)․ ոչ ոք ուղղակիորեն չի կարող մուտք գործել մեկ ուրիշի խելք։ Սովորաբար ենթադրվում է, որ մյուսները ունեն իրենց բնորոշ մտքեր։ Այս ենթադրությունը հիմնված է փոխադարձ սոցիալական փոխազդեցության վրա, ինչպես դիտարկվել է համատեղ ուշադրության, լեզվի ֆունկցիոնալ օգտագործման, ուրիշների զգացմունքների և գործողությունների ըմբռնման մեջ։ Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը թույլ է տալիս մարդկանց վերագրել մտքերը, ցանկությունները և մտադրությունները ուրիշներին, կանխատեսել կամ բացատրել նրանց գործողությունները և ներկայացնել նրանց մտադրությունները։ Այն հնարավորություն է տալիս հասկանալու, որ հոգեկան վիճակները կարող են լինել այլոց վարքագծի պատճառ, և այդպիսով կարող են օգտագործվել բացատրելու և կանխատեսելու ուրիշների վարքագիծը։  Հոգեկան վիճակները ուրիշներին վերագրելը և հասկանալը դրանք որպես վարքագծի պատճառ, մասամբ ենթադրում է, որ մարդը պետք է կարողանա պատկերացնել միտքը որպես «ներկայացումների գեներատոր»։ Եթե մարդը չունի մտքի հասուն հոգեկան վիճակի մոդել, դա կարող է լինել ճանաչողական կամ զարգացման խանգարման նշան։

Մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը, ըստ երևույթին, մարդու բնածին պոտենցիալ կարողություն է, որը պահանջում է երկար տարիների սոցիալական և այլ տեսակի փորձեր իր լիարժեք զարգացման համար։ Տարբեր մարդիկ կարող են զարգացնել մարդու հոգեկան վիճակի մոդել։ Կոգնիտիվ զարգացման նեո-պիաժետյան տեսությունները պնդում են, որ մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը  մտքի ավելի լայն գերճանաչողական ունակության կողմնակի արդյունք է՝ գրանցելու, վերահսկելու և ներկայացնելու իր սեփական գործունեությունը։

Կարեկցանքը՝ ուրիշների հոգեվիճակների ճանաչումն ու ըմբռնումը, ներառյալ նրանց համոզմունքները, ցանկությունները և հատկապես զգացմունքները, հարակից հասկացություն է։ Կարեկցանքը հաճախ բնութագրվում է որպես «իրեն ուրիշի տեղը դնելու» ունակություն։ Կենդանիների վարքագծի վերջին նեյրոէթոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ կրծողները կարող են դրսևորել կարեկցող ունակություններ։ Թեև կարեկցանքը հայտնի է որպես հուզական հեռանկարի ընդունում, մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը սահմանվում է որպես ճանաչողական հեռանկարի ընդունում։

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հոգեկան վիճակի մոդելը, մարդկանց, կենդանիների, մեծահասակների և երեխաների մոտ, որոնք մեծանում են նորմալ կամ ոչ բնորոշ կերպով, արագորեն զարգանում է տարիների ընթացքում Պրեմակի և Գայ Վուդրաֆի 1978թ ուսումնասիրությունից սկսած՝ արդյոք շիմպանզեն ունի հոգեկան վիճակի մոդել։ Սոցիալական նյարդաբանության ոլորտը նույնպես սկսել է անդրադառնալ այս բանավեճին՝ պատկերելով մարդկանց ուղեղները, մինչ նրանք կատարում են այնպիսի առաջադրանքներ, որոնք պահանջում են ուրիշների մտադրության, համոզմունքի կամ այլ հոգեկան վիճակի ըմբռնում։

## Փիլիսոփայական և հոգեբանական արմատներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի քննարկումներն իրենց արմատներն ունեն փիլիսոփայական բանավեճի մեջ՝ սկսած Ռենե Դեկարտի Երկրորդ մեդիտացիայի ժամանակներից, որը հիմք դրեց մտքի գիտությունը դիտարկելու համար։

Փիլիսոփայական գրականության մեջ հոգեկան վիճակի մոդելի երկու հակադիր մոտեցումներն են տեսություն-տեսությունը և սիմուլյացիոն տեսությունը։ Տեսաբանը ներկայացնում է իրական տեսություն՝ «ժողովրդական հոգեբանություն», որը մարդիկ օգտագործում են ուրիշների մտքերը տրամաբանելու համար։ Նման տեսությունը մշակվում է ինքնաբերաբար և բնածին, թեև այն դրսևորվում է սոցիալական փոխազդեցությունների միջոցով։ Այն նաև սերտորեն կապված է սոցիալական հոգեբանությունում անձի ընկալման և վերագրման տեսության հետ։

Սովորական և ինտուիտիվ է ենթադրել, որ ուրիշները մտածում են։ Մարդիկ մարդկանց բնորոշ հատկանիշներ են վերագրում ոչ մարդկային արածներին, անշունչ առարկաներին և նույնիսկ բնական երևույթներին։ Դանիել Դենեթն այս միտումն անվանեց որպես իրերի նկատմամբ «դիտավոր դիրքորոշում». մենք ենթադրում ենք, որ նրանք մտադրություններ ունեն՝ օգնելու կանխատեսել իրենց ապագա վարքագիծը։ Այնուամենայնիվ, կա կարևոր տարբերություն ինչ-որ բանի նկատմամբ «դիտավորյալ դիրքորոշման» և դրա հետ «ընդհանուր աշխարհ» մտնելու միջև։ Դիտավորյալ դիրքորոշումը տեսություն է, որին մենք դիմում ենք միջանձնային փոխազդեցությունների ժամանակ։ Համատեղ աշխարհն ուղղակիորեն ընկալվում է, և դրա գոյությունը ընկալողի համար ինքնին իրականությունն է կառուցվածքում։ Այն ոչ միայն ինքնաբերաբար կիրառվում է ընկալման վրա. այն շատ առումներով ընկալման մասն է դառնում։

Հարաբերական շրջանակների տեսության փիլիսոփայական արմատները նշում են, որ հոգեկան վիճակի մոդելը  բխում է համատեքստային հոգեբանությունից, որը վերաբերում է օրգանիզմների (ինչպես մարդկային, այնպես էլ ոչ մարդկային) ուսումնասիրությանը, որոնք փոխազդում են պատմական և ընթացիկ իրավիճակային համատեքստում :Դա համատեքստայնության վրա հիմնված մոտեցում է, փիլիսոփայություն, որտեղ ցանկացած իրադարձություն մեկնաբանվում է որպես ընթացիկ և պատմական համատեքստից անբաժան շարունակական ակտ, և որում որդեգրվում է ճշմարտության և իմաստի նկատմամբ արմատապես գործառական մոտեցում։ Որպես համատեքստայնության տարբերակ, արմատական գործառական մոտեցումը  կենտրոնանում է գործնական, գիտական գիտելիքների ձևավորման վրա։ Համատեքստային հոգեբանության այս գիտական ձևը գործնականում հոմանիշ է օպերանտ հոգեբանության փիլիսոփայության հետ։

## Զարգացում
Ուսումնասիրությունը բացահայտում է հոգեկան վիճակի մոդելի մի քանի վարքային նախադրյալներ, թե որ կենդանիներն են ի վիճակի գիտելիք և հոգեկան վիճակներ վերագրել ուրիշներին, ինչպես նաև այս ունակության զարգացումը մարդու օնտոգենեզում և ֆիլոգենիայում։ Ուշադրությունը, ուրիշների մտադրությունների ըմբռնումը և ուրիշների հետ իմիտացիոն փորձը հոգեկան վիճակի մոդելը բնորոշ գծերն են, որոնք կարող են դիտվել այն տեսության զարգացման սկզբում, որը հետագայում դառնում է լիարժեք տեսություն։

Սայմոն Բարոն-Կոհենն առաջ բերեց այն ենթադրությունը, որ նորածինների կողմից ուրիշների ուշադրության ըմբռնումը գործում է որպես հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման «քննադատական նախադրյալ»։ Ուշադրության ըմբռնումը ներառում է այն գործընթացը, որ տեսնելը կարող է ընտրողաբար ուղղորդվել որպես ուշադրություն, դիտողը տեսած առարկան գնահատում է «հետաքրքիր» և տեսնելը կարող է համոզմունք առաջացնել։ Նորածինների մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի հնարավոր օրինակը համատեղ ուշադրությունն է։ Համատեղ ուշադրությունը վերաբերում է նրան, երբ երկու հոգի նայում և հետևում են նույն բանին։ Ծնողները հաճախ օգտագործում են մատնացույց անելու գործողությունը, որպեսզի հուշեն նորածիններին ներգրավել համատեղ ուշադրությունը։ Այս հուշումը պահանջում է, որ նորածինները հաշվի առնեն մեկ այլ անձի հոգեկան վիճակը և հասկանան, որ անձը նկատում է որևէ առարկա կամ այն հետաքրքիր է համարում։ Բարոն-Կոհենը ենթադրում է, որ աշխարհում որևէ առարկայի ինքնաբերաբար նշելու հակումը որպես հետաքրքրություն՝ մատնացույց անելով («նախադեկլարատիվ մատնանշում») և նույնպես գնահատելու ուրիշի ուղղված ուշադրությունը, կարող է լինել մարդկային բոլոր հաղորդակցությունների հիմքում ընկած շարժառիթը։

Ուրիշների մտադրությունների ըմբռնումը ևս մեկ կարևոր նախադրյալ է ուրիշների մտքերը հասկանալու համար, քանի որ դիտավորությունը կամ «մոտավորությունը» հոգեկան վիճակների և իրադարձությունների հիմնական հատկանիշն է։ «Դիտավորյալ դիրքորոշումը» Դենիել Դենեթը սահմանեց որպես հասկացողություն, որ ուրիշների գործողությունները նպատակաուղղված են և բխում են որոշակի համոզմունքներից կամ ցանկություններից։ Նույնիսկ ավելի վաղ օնտոգենեզում Էնդրյու Ն. Մելցոֆը պարզել էր, որ 18 ամսական նորածինները կարող են կատարել թիրախային մանիպուլյացիաներ, որոնք փորձել են մեծահասակների փորձարարները և ձախողվել՝ ենթադրելով, որ նորածինները կարող են ներկայացնել մեծահասակների օբյեկտների մանիպուլյացիայի վարքագիծը որպես նպատակներ և մտադրություններին հասնելու միջոց։ Մինչդեռ մտադրության վերագրումը (արկղային նշումը) և գիտելիքը (կեղծ հավատքի առաջադրանքներ) ուսումնասիրվում է երիտասարդ մարդկանց և կենդանիների մոտ՝  հոգեկան վիճակի մոդելի պրեկուրսորները հայտնաբերելու համար։ Գագլիարդին և այլք նշել են, որ նույնիսկ չափահաս մարդիկ միշտ չէ, որ գործում են վերագրման տեսակետին համապատասխանող ձևով։ Իրենց փորձի ժամանակ չափահաս մարդիկ ընտրություն էին կատարում խայծով տարաների միջև, երբ առաջնորդվում էին այն մարդկանց կողմից, ովքեր չէին կարող տեսնել (և այդպես չէին կարող իմանալ), թե որ տարայում է խայծը։

Զարգացման հոգեբանության հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նորածնի՝ ուրիշներին ընդօրինակելու կարողությունը ընկած է ինչպես հոգեկան վիճակի մոդելի, այնպես էլ սոցիալական-ճանաչողական այլ նվաճումների միջև, ինչպիսիք են հեռանկարը և կարեկցանքը։ Ըստ Մելցոֆի, նորածնի բնածին ըմբռնումը, որ ուրիշները «ինձ նման են», թույլ է տալիս նրան ճանաչել համարժեքությունը ֆիզիկական և հոգեկան վիճակների միջև, որոնք ակնհայտ են ուրիշների և նրանց միջև, որոնք զգում է երեխան։ Օրինակ՝ երեխան օգտագործում է իր սեփական փորձը՝ ուղղելով իր գլուխը/աչքերը դեպի հետաքրքրություն ներկայացնող առարկան, որպեսզի հասկանա մյուսների շարժումները, ովքեր շրջվում են դեպի առարկան, այսինքն՝ նրանք, ընդհանուր առմամբ, կհետաքրքրվեն կարևոր առարկաներով։ Համեմատական գիտակարգերի որոշ հետազոտողներ վարանել են չափազանց ծանր կշիռ դնել նմանակման վրա՝ որպես մարդու առաջադեմ սոցիալ-ճանաչողական հմտությունների կարևոր նախադրյալ, ինչպիսիք են մտայնացումը և կարեկցանքը, հատկապես, եթե իրական նմանակումն այլևս չի օգտագործվում մեծահասակների կողմից։ Ալեքսանդրա Հորովիցի կողմից նմանակման թեստը ցույց տվեց, որ չափահաս սուբյեկտները նմանակում էին փորձարարին շատ ավելի քիչ, ով ցույց էր տալիս նոր առաջադրանքը, քան երեխաները։ Հորովիցը նշում է, որ նմանակման հիմքում ընկած ճշգրիտ հոգեբանական վիճակը ինքնին հստակ չէ և ինքնին չի կարող օգտագործվել մարդկանց հոգեկան վիճակների վերաբերյալ եզրակացություններ անելու համար։

Թեև շատ հետազոտություններ են կատարվել նորածինների վրա, հոգեկան վիճակի մոդելը շարունակաբար զարգանում է մանկության և մինչև ուշ պատանեկության ընթացքում, քանի որ զարգանում են նախաճակատային հատվածի սինապսները (նեյրոնային կապերը)։ Ենթադրվում է, որ նախաճակատային հատվածը ներգրավված է պլանավորման և որոշումների կայացման մեջ։ Երեխաները, կարծես, զարգացնում են հոգեկան վիճակի մոդելի հմտությունները հաջորդաբար։ Առաջին հմտությունը, որը պետք է զարգանա, ճանաչելու կարողությունն է, որ ուրիշներն ունեն տարբեր ցանկություններ։ Երեխաները շուտով կարողանում են հասկանալ, որ ուրիշները տարբեր համոզմունքներ ունեն։ Հաջորդ հմտությունը, որը պետք է զարգացնել, դա գիտակցելն է, որ ուրիշներին հասանելի են տարբեր գիտելիքների բազաներ։ Վերջապես, երեխաները կարող են հասկանալ, որ ուրիշները կարող են կեղծ համոզմունքներ ունենալ, և որ մյուսները կարող են թաքցնել զգացմունքները։ Թեև այս հաջորդականությունը ներկայացնում է հմտությունների ձեռքբերման ընդհանուր միտումը, թվում է, որ  մշակույթների որոշ հմտությունների վրա ավելի մեծ շեշտ է դրվում, ինչը հանգեցնում է ավելի արժեքավոր հմտությունների զարգացմանը, քան նրանք, որոնք համարվում են ոչ այնքան կարևոր։ Օրինակ,անհատական մշակույթներում, ինչպիսին Միացյալ Նահանգներն է, ավելի մեծ շեշտադրում է տրվում ուրիշների կարծիքներն ու համոզմունքները ճանաչելու ունակության վրա։ Կոլեկտիվիստական մշակույթում, ինչպիսին Չինաստանն է, այս հմտությունը կարող է այդքան կարևոր չլինել և, հետևաբար, չզարգանա։

### Լեզու
Ապացուցված է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացումը սերտորեն փոխկապակցված է մարդկանց լեզվի զարգացման հետ։ Մեկ մետա-վերլուծություն ցույց է տվել չափավոր և ուժեղ հարաբերակցություն (r = 0.43) հոգեկան վիճակի մոդելի և լեզվական առաջադրանքների կատարման միջև։ Ե՛վ լեզուն, և՛ հոգեկան վիճակի մոդելը երեխաների մոտ սկսում են զարգանալ մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում (երկու և հինգ տարեկանների միջև), բայց շատ այլ կարողություններ նույնպես զարգանում են նույն ժամանակահատվածում, և նրանք այդքան բարձր հարաբերակցություններ չեն առաջացնում ոչ միմյանց, ոչ էլ հոգեկան վիճակի մոդելի հետ։

Հաղորդակցման պրագմատիկ տեսությունները ենթադրում են, որ նորածինները հասկանում են ուրիշների համոզմունքները և հոգեկան վիճակները՝ եզրակացնելու հաղորդակցական բովանդակությունը, որը հմուտ լեզվի օգտագործողները մտադիր են փոխանցել։ Քանի որ բանավոր արտասանությունը հաճախ թերորոշված է և, հետևաբար, այն կարող է ունենալ տարբեր իմաստներ՝ կախված իրական համատեքստից, մարդու հոգեկան վիճակի մոդելը կարող է վճռորոշ դեր խաղալ ուրիշների հաղորդակցական և տեղեկատվական մտադրությունները հասկանալու և բառերի իմաստը պարզելու գործում։ Որոշ էմպիրիկ արդյունքներ ցույց են տալիս, որ նույնիսկ 13 ամսական նորածիններն ունեն հաղորդակցման միտքը կարդալու վաղ կարողություն, ինչը նրանց հնարավորություն է տալիս եզրակացնել, թե ինչ տեղեկատվություն է փոխանցվում հաղորդակցվողների միջև, ինչը ենթադրում է, որ մարդկային լեզուն գոնե մասամբ հիմնված է հոգեկան վիճակի մոդելի հմտությունների վրա։

Քերոլ Ա. Միլլերը այս հարաբերությունների հետագա հնարավոր բացատրությունները տվեց։ Հավանաբար, ընտանիքում երեխաներին ներգրավված բանավոր հաղորդակցության և զրույցի չափը կարող է բացատրել հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը։ Նման լեզվական բացահայտումը կարող է օգնել երեխային ծանոթացնել ուրիշների տարբեր հոգեկան վիճակներին և տեսակետներին։ Էմպիրիկ բացահայտումները ցույց են տալիս, որ ընտանեկան քննարկմանը մասնակցելը կանխատեսում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների գնահատականները, և որ խուլ երեխաները, ովքեր ունեն լսող ծնողներ և չեն չկարողանա շատ շփվել իրենց ծնողների հետ զարգացման վաղ տարիներին, հակված են ավելի ցածր գնահատականներ ստանալ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքներից։

Լեզվի և հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման տեսության միջև փոխհարաբերությունների մեկ այլ բացատրություն կապված է երեխայի մտավոր վիճակի բառերի ըմբռնման հետ, ինչպիսիք են «մտածել» և «հավատալ»։ Քանի որ հոգեկան վիճակն չի դիտարկվում վարքագծից, երեխաները պետք է սովորեն հոգեկան վիճակներ նշող բառերի իմաստները միայն բանավոր բացատրություններից, որոնք պահանջում են լեզվի շարահյուսական կանոնների, իմաստային համակարգերի և պրագմատիկայի իմացություն։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հոգեկան վիճակի այս բառերի ըմբռնումը կանխատեսում է չորս տարեկան երեխաների մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացմանը։

Երրորդ վարկածն այն է, որ ամբողջ նախադասությունը («Ջիմին կարծում է, որ աշխարհը հարթ է») իր ներկառուցված լրացումից («աշխարհը հարթ է») տարբերելու կարողությունը և հասկանալու, որ մեկը կարող է ճշմարիտ լինել, իսկ մյուսը՝ կեղծ, այն կապված է հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման տեսության հետ։ Այս նախադասական լրացումները ճանաչելը որպես մեկը մյուսից անկախ համեմատաբար բարդ շարահյուսական հմտություն է և փոխկապակցված է երեխաների մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների բարձրացված միավորների հետ։

Ապացուցված է, որ լեզվի և հոգեկան վիճակի մոդելի համար պատասխանատու ուղեղի հատվածները սերտորեն կապված են։ Քունքագագաթային հանգույցը  ներգրավված է նոր բառապաշար ձեռք բերելու, ինչպես նաև բառեր ընկալելու և վերարտադրելու ունակության մեջ։ Քունքագագաթային հանգույցը նաև պարունակում է հատվածներ, որոնք դեմքերի, ձայների և կենսաբանական շարժումների ճանաչման և հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության մեջ մեծ դեր են խաղում։ Քանի որ այս բոլոր տարածքները գտնվում են միմյանց հետ այնքան սերտորեն, խելամիտ է կասկածել, որ նրանք աշխատում են միասին։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ քունքագագաթային հատվածում ակտիվության աճ է գրանցվել, երբ հիվանդները կլանում են տեղեկատվություն կարդալու կամ այլ մարդկանց համոզմունքների վերաբերյալ պատկերների միջոցով, բայց ոչ ֆիզիկական վերահսկողության խթանիչների մասին տեղեկատվությունը դիտարկելիս։

### Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն
Նեյրոտիպիկ մեծահասակները ունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հասկացություններ, որոնք նրանք զարգացրել են մանկության տարիներին (հայեցակարգեր, ինչպիսիք են հավատը, ցանկությունը, գիտելիքը և մտադրությունը)։ Ինչպե՞ս են նրանք օգտագործում այս հասկացությունները սոցիալական կյանքի բազմազան պահանջները բավարարելու համար՝ սկսած արագ որոշումներից, թե ինչպես խաբել մրցակցին մրցակցային խաղում, մինչև, թե  արագ խոսակցության մեջ հետ չմնալը և մեղադրյալին դատելը դատարանում։

Բոազ Քեյսարը, Դեյլ Բարը և գործընկերները պարզել են, որ մեծահասակները հաճախ չեն կարողանում օգտագործել իրենց հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության կարողությունները խոսնակի ուղերձը մեկնաբանելու համար, թեև նրանք հիանալի գիտեին, որ բանախոսը չունի խորը գիտելիքներ։ Այլ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ մեծահասակները հակված են «էգոցենտրիկ կողմնակալությունների», որոնցով նրանք ազդում են իրենց սեփական համոզմունքների, գիտելիքների կամ նախասիրությունների վրա, երբ դատում են ուրիշների կարծիքը, կամ նրանք ամբողջովին անտեսում են այլ մարդկանց տեսակետները։ Ապացուցված է, որ ավելի մեծ հիշողությամբ, կանխող կարողություններով և ավելի մեծ մոտիվացիա ունեցող մեծահասակները ավելի շատ կօգտագործեն իրենց հոգեկան վիճակի մոդելի կարողությունները։

Ի հակադրություն այլ մարդկանց հոգեկան վիճակների և անուղղակի ազդեցությունների՝  ապացույցվել է, որ մեծահասակները երբեմն կարող են ինքնաբերաբար օգտագործել իրենց հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը։ Ագնես Կովաչը և գործընկերները չափել են այն ժամանակը, որը պահանջվում էր մեծահասակներից՝  գնդակի առկայությունը հայտնաբերելու համար, քանի որ այն բացահայտվում էր խցանիչի հետևից։ Նրանք պարզել են, որ մեծահասակների արձագանքման արագությունը կախված է նրանից, թե տեսարանում գտնվող մարդը կարծում է՝ խցանողի հետևում գնդակ կա, թեև մեծահասակներին չեն խնդրել ուշադրություն դարձնել, թե ինչ է մտածում այս մարդը։ Դանա Սամսոնը և գործընկերները չափել են այն ժամանակը, որը պահանջվում է մեծահասակներից սենյակի պատի կետերի քանակը գնահատելու համար։ Նրանք պարզել են, որ մեծահասակները ավելի դանդաղ են արձագանքում, երբ սենյակում կանգնած մարդը  ավելի քիչ կետեր է տեսնում, քան նրանք, նույնիսկ երբ նրանց երբեք չեն խնդրել ուշադրություն դարձնել, թե ինչ կարող է տեսնել ajd մարդը։ Հարցականի տակ է դրվել, թե արդյոք այս «այլկենտրոնական կողմնակալությունները» իսկապես արտացոլում են մեկ այլ անձի մտածածի կամ տեսածի ինքնաբուխ մշակումը, և արդյոք դրանք արտացոլում են ուշադրությունը և հիշողության ազդեցությունները, որոնք արտահայտվում են ավատարի կողմից, բայց չներառելով նրանց մտածածի կամ տեսածի որևէ ներկայացում։

Տարբեր տեսություններ փորձում են բացատրել նման արդյունքները։ Եթե հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը ինքնաբուխ է, այն կօգնի բացատրել, թե ինչպես են մարդիկ հետևում մրցակցային խաղերի և արագընթաց խոսակցությունների հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության պահանջներին։ Այն կարող է նաև բացատրել այն փաստը, որ նորածինները և որոշ ոչ մարդկային տեսակներ երբեմն կարող են հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության ընդունակ լինել՝ չնայած հիշողության և ճանաչողական հսկողության նրանց սահմանափակ ռեսուրսներին։ Եթե հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը ջանքեր է գործադրում և ոչ ինքնաբուխ, մյուս կողմից, սա բացատրում է, թե ինչու է դժվար է որոշել՝ մեղադրյալը մեղավոր է, թե անմեղ, կամ արդյոք բանակցողը բլեֆ է անում, և ջանքերի տնտեսումը կօգնի բացատրել, թե ինչու են մարդիկ երբեմն չեն  օգտագործում իրենց հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը։

Յան Ափերլին և Սթիվեն Բաթերֆիլը առաջարկեցին, որ մարդիկ ունեն «երկու համակարգ» հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության համար,  ընդհանուր առմամբ հոգեբանության շատ այլ ոլորտներում «երկու համակարգերի» հաշվի են առնում  : Այս հաշվում «համակարգ 1»-ը ճանաչողականորեն արդյունավետ է և ակտիվացնում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը սահմանափակ, բայց օգտակար հանգամանքներով։ «Համակարգ 2»-ը ճանաչողական ջանքեր է գործադրում, բայց ակտիվացնում է  հոգեկան վիճակի մոդելի կարողությունների շատ ավելի ճկունություն։ Փիլիսոփա Փիթեր Քարութերսը համաձայն չէ՝ պնդելով, որ հոգեկան վիճակի մոդելի կարողությունների նույն հիմնական տեսությունը կարող է օգտագործվել ինչպես պարզ, այնպես էլ բաղադրյալ ձևերով։ Հաշվետվությունը քննադատության է ենթարկվել Սելիա Հեյսի կողմից, ով առաջարկում է, որ «համակարգ 1» հոգեկան վիճակի կարողությունների տեսությունը չի պահանջում այլ մարդկանց հոգեկան վիճակների ներկայացում, և, հետևաբար, ավելի լավ է դիտարկել որպես «ենթամենթալիզացնող» :

### Ծերացում
Ավելի մեծ տարիքում հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության կարողությունները նվազում են՝ անկախ այն բանից, թե կոնկրետ ինչպես են դրանք փորձարկվում (օրինակ՝ պատմություններ, աչքեր, տեսանյութեր, կեղծ համոզմունքներ-տեսանյութեր, կեղծ համոզմունքներ-այլ և այլն)։ Այնուամենայնիվ, այլ ճանաչողական գործառույթների անկումն ավելի ուժեղ է, ինչը հուշում է, որ սոցիալական ճանաչողությունը ավելի լավ է պահպանվում։ Ի տարբերություն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության, կարեկցանքը ծերության մեջ որևէ խանգարում չի ցույց տալիս։

Գոյություն ունի հոգեկան վիճակի մոդելի ներկայացման երկու տեսակ՝ ճանաչողական (վերաբերում է ուրիշների հոգեկան վիճակներին, համոզմունքներին, մտքերին և մտադրություններին) և աֆեկտիվ (մյուսների հույզերին վերաբերող)։ Հոգեկան վիճակի մոդելի ճանաչողական տեսությունը հետագայում բաժանվում է առաջին կարգի (օրինակ՝ ես կարծում եմ, որ նա այդպես է կարծում) և երկրորդ կարգի (օրինակ՝ նա կարծում է, որ նա այդպես է կարծում)։ Ապացուցված է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի  գործընթացների ճանաչողական և աֆեկտիվ տեսությունը նշանակալիորեն անկախ են միմյանցից։ Ալցհեյմերի հիվանդության ուսումնասիրություններում, որը սովորաբար տեղի է ունենում մեծահասակների մոտ, հիվանդները ցուցադրում են հոգեկան վիճակի մոդելի երկրորդ կարգի ճանաչողական տեսության խանգարումներ, բայց սովորաբար ոչ առաջին կարգի ճանաչողական կամ աֆեկտիվ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հետ։ Այնուամենայնիվ, դժվար է տարբերակել հոգեկան վիճակի մոդելի տատանումների տեսության հստակ օրինաչափությունը տարիքի պատճառով։ Մինչ այժմ հավաքագրված տվյալների մեջ շատ անհամապատասխանություններ են եղել, հավանաբար փոքր նմուշի չափերի և տարբեր առաջադրանքների օգտագործման պատճառով, որոնք ուսումնասիրում են հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության միայն մեկ կողմը։ Շատ հետազոտողներ ենթադրում են, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարումը պարզապես պայմանավորված է ճանաչողական ֆունկցիայի անկմամբ։

### Մշակութային տարբերություններ
Հետազոտողները ենթադրում են, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հինգ հիմնական ասպեկտները հաջորդաբար զարգանան երեքից հինգ տարեկան բոլոր երեխաների մոտ՝ բազմազան ցանկություններ, բազմազան համոզմունքներ, գիտելիքների հասանելիություն, կեղծ համոզմունքներ  և թաքնված հույզեր։ Ավստրալացի, ամերիկացի և եվրոպացի երեխաները հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն են ձեռք բերում հենց այս հաջորդականությամբ, և Կանադայի, Հնդկաստանի, Պերուի, Սամոայի և Թաիլանդի երեխաների հետ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նրանք բոլորը միաժամանակ անցնում են կեղծ համոզմունքների առաջադրանքը, ինչը հուշում է, որ երեխաների մոտ զարգանում է հետևողականորեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը  ամբողջ աշխարհում։

Այնուամենայնիվ, Իրանի և Չինաստանի երեխաների մոտ զարգանում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը մի փոքր այլ կարգով։ Չնայած նրանց մոտ սկսում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացումը մոտավորապես նույն ժամանակ, այս երկրների փոքրիկները հասկանում են գիտելիքի հասանելիությունը  արևմտյան երեխաներից շուտ, բայց ավելի երկար ժամանակ է պահանջվում տարբեր համոզմունքները հասկանալու համար։ Հետազոտողները կարծում են, որ զարգացման կարգի այս փոխանակումը կապված է Իրանում և Չինաստանում կոլեկտիվիզմի մշակույթի հետ, որն ընդգծում է փոխկախվածությունը և կիսված գիտելիքները՝ ի տարբերություն արևմտյան երկրների անհատականության մշակույթի, որը խթանում է անհատականությունը և ընդունում է տարբեր կարծիքներ։ Այս տարբեր մշակութային արժեքների պատճառով իրանցի և չինացի երեխաներին կարող է ավելի երկար ժամանակ պահանջվել հասկանալու, որ այլ մարդիկ տարբեր համոզմունքներ և կարծիքներ ունեն։ Սա ենթադրում է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացումը համընդհանուր չէ և բացառապես որոշվում է բնածին ուղեղի գործընթացներով, այն նաև ազդում է սոցիալական և մշակութային գործոնների վրա։

### Պատմագրություն
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը կարող է օգնել պատմաբաններին ավելի ճիշտ հասկանալ պատմական դեմքերի կերպարները, օրինակ՝ Թոմաս Ջեֆերսոնինը։ Էմանսիպացիոնիստները, ինչպիսիք են Դուգլաս Լ. Ուիլսոնը և Թոմաս Ջեֆերսոնի հիմնադրամի գիտնականները, Ջեֆերսոնին դիտարկում են որպես ստրկության հակառակորդ իր ողջ կյանքում՝ նշելով Ջեֆերսոնի փորձերը ստրկությունը վերացնելու իր սահմանափակ հնարավորությունների շրջանակում,  ինչպես նաև. որ նա ապահովել է ստրուկներին և պաշտպանել նրանց ավելի մարդասիրական վերաբերմունքը։ Այս տեսակետը հակադրվում է Փոլ Ֆինկելմանի  ռեվիզիոնիստների տեսակետին, որը քննադատում է Ջեֆերսոնին ռասիզմի, ստրկության և կեղծավորության համար։ Այս կեղծավորության վերաբերյալ էմանսիպացիոնիստական հայացքները գիտակցում են, որ եթե նա փորձեր հավատարիմ մնալ իր խոսքին, ապա դա կհեռացներ իր ընկերակից Վիրջինիացիներին։ Մեկ այլ օրինակում Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը չմիացավ ռասայական անհավասարությունների պայքարի առաջնորդներին դաշնային  օրենսդրություն առաջ քաշելու հարցում, քանի որ կարծում էր, որ նման օրենսդրությունը դժվար թե ընդունվի, և որ իր աջակցությունը դրան կվանի հարավային կոնգրեսականներին, այդ թվում՝ Ռուզվելտի գործընկեր դեմոկրատներից շատերին։

## Էմպիրիկ ուսումնասիրություն
Հետազոտողների միջև բանավեճի թեմա է, թե արդյոք երեք կամ չորս տարեկանից փոքր երեխաները ունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն։ Դա դժվար հարց է, քանի որ դժվար է գնահատել, թե նախալեզվական վիճակում գտնվող երեխաները ինչ են հասկանում ուրիշների և աշխարհի մասին։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացման հետազոտության մեջ օգտագործվող առաջադրանքները պետք է հաշվի առնեն չխոսող երեխայի էությունը։

### Կեղծ հավատքի առաջադրանք
Հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման տեսության ամենակարևոր հանգրվաններից մեկը կեղծ համոզմունք վերագրելու կարողությունն է, այլ կերպ ասած՝ հասկանալ, որ այլ մարդիկ կարող են հավատալ այն բաներին, որոնք ճիշտ չեն։ Պետք է հասկանալ, թե ինչպես է ձևավորվում գիտելիքը, մարդկանց համոզմունքները հիմնված են նրանց գիտելիքների վրա,  հոգեկան վիճակները կարող են տարբերվել իրականությունից, և որ մարդկանց վարքագիծը կարելի է կանխատեսել նրանց հոգեկան վիճակներով։ Կեղծ համոզմունքների առաջադրանքների բազմաթիվ տարբերակներ են մշակվել՝ հիմնվելով  Ուիմերի և Փըրնրի  կողմից ստեղծված սկզբնական առաջադրանքի վրա (1983 թ.):

Կեղծ համոզմունքների առաջադրանքի ամենատարածված տարբերակում (հաճախ կոչվում է «Սալի-Էնն» թեստ» կամ «Սալի-Անն» առաջադրանք) երեխաներին պատմում կամ ցույց են տալիս մի պատմություն, որը ներառում է երկու տիկնիկներ՝ Սալլին և Էնը, որոնք. համապատասխանաբար ունեն զամբյուղ և տուփ։ Սալին նաև մարմար ունի, որը նա դնում է իր զամբյուղի մեջ և դուրս է գալիս սենյակից։ Մինչ նա սենյակում չէ, Աննը զամբյուղից վերցնում է մարմարը և դնում տուփի մեջ։ Սալին վերադառնում է, և երեխային հարցնում են, թե որտեղ է Սալին փնտրելու մարմարը։ Երեխան անցնում է առաջադրանքը, եթե նա պատասխանում է, որ Սալին կնայի զամբյուղի մեջ, որտեղ Սալին դրեց մարմարը, երեխան ձախողում է առաջադրանքը, եթե նա պատասխանում է, որ Սալին կանդրադառնա այն տուփի մեջ, որտեղ երեխան գիտի, որ մարմարը թաքնված է, թեև Սալին չի կարող դա իմանալ, քանի որ այնտեղ թաքնված չի տեսել մարմարը։ Առաջադրանքը կատարելու համար երեխան պետք է կարողանա հասկանալ, որ իրավիճակի ուրիշի մտավոր պատկերը տարբերվում է իրենցից, և երեխան պետք է կարողանա կանխատեսել վարքագիծը՝ հիմնվելով այդ ըմբռնման վրա։

Մեկ այլ օրինակ պատկերում է մի տղայի, ով շոկոլադ է թողնում դարակի վրա, իսկ հետո դուրս է գալիս սենյակից։ Մայրը դնում է սառնարանը։ Առաջադրանքը կատարելու համար երեխան պետք է հասկանա, որ տղան վերադառնալուն պես կեղծ համոզմունք ունի, որ իր շոկոլադը դեռ դարակում է։

Կեղծ համոզմունքի առաջադրանքների կիրառմամբ հետազոտության արդյունքները բավականին համահունչ են եղել. սովորաբար զարգացող երեխաների մեծ մասը կարողանում է առաջադրանքները հանձնել չորս տարեկանից սկսած։ Հատկանշական է, որ չնայած երեխաների մեծ մասը, ներառյալ Դաունի համախտանիշ ունեցողները, կարող են անցնել այս թեստը, մեկ ուսումնասիրության արդյունքում աուտիզմ ախտորոշված երեխաների 80%-ը չի կարողացել դա անել։

Մեծահասակները կարող են նաև պայքարել կեղծ համոզմունքների դեմ, օրինակ, երբ նրանք ցույց են տալիս ետին հայացքի կողմնակալություն՝ «արդեն տեղի ունեցած իրադարձությունները ավելի կանխատեսելի տեսնելու հակում, քան դրանք եղել են նախքան դրանց իրականացումը»։ Փորձարկումներից մեկում չափահաս սուբյեկտները, որոնց խնդրել էին ինքնուրույն գնահատական տալ, չկարողացան անտեսել փաստացի արդյունքի մասին տեղեկատվությունը։ Նաև բարդ իրավիճակների հետ կապված փորձերի ժամանակ, երբ գնահատում են ուրիշների մտածելակերպը, մեծահասակները կարող են ճիշտ չնկատել իրենց տրված որոշակի տեղեկատվությունը։

### Անսպասելի բովանդակություն
Այլ առաջադրանքներ են մշակվել՝ փորձելով ընդլայնել կեղծ հավատքի առաջադրանքը։ «Անսպասելի բովանդակություն» կամ «Խելացիներ» առաջադրանքում փորձարարները երեխաներին հարցնում են, թե իրենց կարծիքով ինչ կա տուփի մեջ, որը կարծես թե «խելացիներ» կոչվող կոնֆետ է պահում։ Այն բանից հետո, երբ երեխան կռահում է (սովորաբար) «խելացիներ» է ցույց տրվում, և տուփի մեջ իրականում մատիտներ են եղել։ Այնուհետև փորձարարը նորից փակում է տուփը և հարցնում երեխային, թե իր կարծիքով ինչ կպատասխանի մեկ այլ անձ, ում ցույց չի տրվել տուփի իրական պարունակությունը։ Երեխան անցնում է առաջադրանքը, եթե նա պատասխանում է, որ մեկ այլ անձ կկասի, որ տուփում կան «խելացիներ» կոնֆետներ, բայց ձախողում է առաջադրանքը, եթե նա պատասխանում է, որ մեկ ուրիշը կասի, թե տուփը պարունակում է մատիտներ։ Գոպնիկը և Աստինգտոնը պարզել են, որ երեխաները անցնում են այս թեստը չորս կամ հինգ տարեկանում։

### Այլ առաջադրանքներ
«Կեղծ լուսանկար» առաջադրանքը չափում է նաև հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման տեսությունը։ Այս առաջադրանքում երեխաները պետք է տրամաբանեն, թե ինչ է ներկայացված լուսանկարում, որը տարբերվում է ներկա վիճակից։ Կեղծ լուսանկարչական առաջադրանքի շրջանակներում կա գտնվելու վայրի կամ ինքնության փոփոխություն։ Տեղորոշման փոփոխության առաջադրանքում քննողն իրը դնում է մեկ վայրում (օրինակ՝ շոկոլադը բաց կանաչ պահարանում), որից հետո երեխան լուսանկարում է դեպքի վայրը Պոլարոիդ լուսանկարճական ապարատով։ Մինչ լուսանկարը մշակվում է, ուսումնասիրողը առարկան տեղափոխում է այլ վայր (օրինակ՝ կապույտ պահարան), որը թույլ է տալիս երեխային դիտել ուսումնասիրողի գործողությունները։ Ուսումնասիրողը երեխային տալիս է երկու վերահսկող հարց. «Երբ մենք առաջին անգամ նկարեցինք, որտե՞ղ էր առարկան»։ և «Որտե՞ղ է այժմ օբյեկտը»։ Սուբյեկտին տրվում է նաև «կեղծ լուսանկար» հարց. «Որտե՞ղ է պատկերված առարկան»։ Երեխան հանձնում է առաջադրանքը, եթե նա ճիշտ է նույնացնում նկարում առարկայի գտնվելու վայրը և հարցի պահին առարկայի իրական գտնվելու վայրը։ Այնուամենայնիվ, վերջին հարցը կարող է սխալ մեկնաբանվել որպես «Որտե՞ղ է այս սենյակում գտնվող առարկան, որը պատկերված է նկարում»։ և, հետևաբար, որոշ ուսումնասիրողներ օգտագործում են այլընտրանքային ձևակերպում։

Որպեսզի հեշտացնեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների հասկանալն ու կատարելը կենդանիների, փոքր երեխաների և դասական (Լեո Կանների տիպի) աուտիզմով անհատների համար, հետազոտողները մշակել են թեստեր, որոնցում բանավոր հաղորդակցությունն ընդգծված չէ ինչի կատարումը չի նեչառում ուսումասիրողի կողմից բանավոր հաղորդակցություն, հաջող կատարումը չի պահանջում բանավոր հաղորդակցություն սուբյեկտի կողմից կամ 2-ը միասին վերցրած։ Առաջադրանքների մեկ կատեգորիան օգտագործում է արտոնյալ տեսքի հարացույց՝ որպես կախյալ փոփոխական դիտելու ժամանակ։ Օրինակ, ինը ամսական նորածինները նախընտրում են նայել մարդու ձեռքի շարժումներին, քան անշունչ ձեռքի նմանվող առարկայի։ Մյուս հարացույցները դիտարկում են նմանակող վարքագծի տեմպերը, նպատակաուղղված անավարտ գործողությունները կրկնելու և ավարտելու կարողությունը և ձևական խաղի տեմպերը։

### Նախկին տարբերակներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության վաղ տարբերակների վերաբերյալ հետազոտությունները եղանակներ են հորինել՝ դիտարկելու այլ մարդկանց հոգեկան վիճակների, այդ թվում՝ ընկալման և համոզմունքների մասին նախաբանային նորածինների ըմբռնումը։ Օգտագործելով մի շարք փորձարարական ընթացակարգեր, ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նորածիններն իրենց կյանքի առաջին տարվանից անուղղակիորեն հասկանում են, թե ինչ են տեսնում այլ մարդիկ և ինչ գիտեն։ Նորածինների հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունն ուսումնասիրելու համար օգտագործվող հանրաճանաչ հարացույցը սպասումների չիրականացման ընթացակարգն է, որն օգտագործում է նորածինների հակվածությունը՝ ավելի երկար նայելու անսպասելի և զարմանալի իրադարձություններին՝ համեմատած ծանոթ և սպասվող իրադարձությունների հետ։ Իրադարձությանը նայելու ժամանակը հետազոտողներին ցույց է տալիս, նորածինների ենթադրությունները կամ իրադարձությունների անուղղակի ըմբռնումը։ Այս հարացույցը օգտագործող մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ 16 ամսական երեխաները հակված են համոզմունքներ վերագրել այն անձին, ում տեսողական ընկալումը նախկինում ականատես է եղել որպես «հուսալի», համեմատած այն մարդու հետ, ում տեսողական ընկալումը «անվստահելի» է եղել։ Մասնավորապես, 16 ամսական երեխաները վերապատրաստվել են՝ ակնկալելու, որ մարդու ոգևորված ձայնը և հայացքը դեպի տարայի մեջ կապված կլինի  խաղալիք գտնելու( հուսալի տեսք ունեցող) կամ խաղալիքի բացակայության հետ(անհուսալի տեսք ունեցող)։ Այս վերապատրաստման փուլից հետո նորածինները օբյեկտների որոնման առաջադրանքում տեսան նույն մարդկանց, ովքեր խաղալիք են փնտրում ճիշտ կամ սխալ վայրում, այն բանից հետո, երբ նրանք երկուսն էլ ականատես եղան խաղալիքի թաքնված գտնվելու վայրին։ Հուսալի տեսք ունեցող պայմաններում նորածինները զարմանում էին և, հետևաբար, ավելի երկար էին նայում, երբ անձը որոնում էր խաղալիքը ոչ ճիշտ տեղում՝ համեմատած ճիշտ վայրի հետ։ Ի հակադրություն նորածինների փնտրման ժամանակը չի տարբերվում որոնման վայրերից ոչ մեկում։ Այս բացահայտումները ցույց են տալիս, որ 16 ամսական նորածինները կարող են տարբեր կերպ վերագրել համոզմունքները խաղալիքի գտնվելու վայրի վերաբերյալ՝ հիմնվելով անձի տեսողական ընկալման նախնական տվյալների վրա։

### Մեթոդաբանական խնդիրներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը փորձարկելու համար օգտագործվող մեթոդներով փորձարարականորեն ցույց է տրվել, որ շատ պարզ ռոբոտները, որոնք արձագանքում են միայն ռեֆլեքսներով և կառուցված չեն որևէ բարդ ճանաչողություն ունենալու համար, կարող են անցնել հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության կարողությունների թեստերը, որոնք ենթադրում են հոգեբանության դասագրքերը։ Այն բացառություն է չորս կամ հինգ տարեկանից բարձր երեխաների համար։ Անկախ նրանից, թե արդյոք այդպիսի ռոբոտը անցնում է թեստը, թե ոչ, կախված է բոլորովին ոչ ճանաչողական գործոններից, ինչպիսիք են առարկաների տեղադրումը և ռոբոտի մարմնի կառուցվածքը, որն ազդում է ռեֆլեքսների իրականացման վրա։ Հետևաբար, ենթադրվում է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության թեստերը չեն կարող իրականում ստուգել ճանաչողական կարողությունները։

## Մտավոր խնդիրներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի խանգարման տեսությունը կամ մտավոր տկարությունը նկարագրում է այն դժվարությունը, որ ինչ-որ մեկը կարող է ունենալ հեռանկարային տեսակետից։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարում ունեցող անհատները տառապում են երևույթները այլ տեսանկյունից տեսնելու պատճառով, քան իրենցը:Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության դեֆիցիտ ունեցող անհատները դժվարանում են որոշել ուրիշների մտադրությունները, չեն հասկանում, թե իրենց վարքագիծն ինչպես է ազդում ուրիշների վրա և դժվարություն են ունենում սոցիալական փոխադարձության հետ։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խնդիրներ են նկատվել աուտիզմի սպեկտրի խանգարումներ, շիզոֆրենիա, ոչ խոսքային ուսուցման խանգարում, ուշադրության պակաս, գերակտիվության խանգարում, ալկոհոլի և թմրամիջոցների ազդեցության տակ գտնվող, քնից զրկված, էմոցիոնալ կամ ուժեղ ցավ ապրող մարդկանց մոտ։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խնդիրներ նկատվել են նաև խուլ երեխաների մոտ, ովքեր ուշ են ստորագրում (այսինքն՝ ծնված են լսող ծնողներից), սակայն նման խնդիրը պայմանավորված է լեզվի ուսուցման ուշացումով, ոչ թե որևէ ճանաչողական խնդրով, և, հետևաբար, անհետանում է, երբ երեխան սովորում է նշանների լեզուն։

### Աուտիզմ
1985 թվականին Սայմոն Բարոն-Կոհենը, Ալան Մ. Լեսլին և Յուտա Ֆրիթն առաջ բերեցին մի փաստ, որ աուտիզմով երեխաները չեն կիրառում հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը, և որ աուտիկ երեխաները հատուկ դժվարություններ ունեն այն առաջադրանքների հետ, որոնք երեխայից պահանջում են հասկանալ մեկ այլ անձի համոզմունքները։ Այս դժվարությունները պահպանվում են, երբ երեխաներին համապատասխանեցնում են խոսքային հմտությունները, և դրանք համարվում են աուտիզմի հիմնական հատկանիշ։ Թեև 2019-ի վերանայման ժամանակ Գերնսբախերը և Յերգոն պնդում էին, որ «պնդումը, որ աուտիկները չունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն, էմպիրիկորեն կասկածելի է», քանի որ եղել են դասական ուսումնասիրությունների բազմաթիվ ձախողումներ, և նման կրկնօրինակումների մետավերլուծական էֆեկտի չափերը հասցվել են նվազագույնի։

Շատ անհատներ, որոնք դասակարգվում են որպես աուտիկ, լուրջ դժվարություններ ունեն ուրիշներին հոգեկան վիճակներ վերագրելու հարցում, և ոմանք կարծես թե չունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հնարավորություններ։ Հետազոտողները փորձում են բացատրել աուտիզմի և հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության միջև կապը տարբեր ձևերով։ Մի պատմություն ենթադրում է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը դեր է խաղում հոգեկան վիճակները ուրիշներին վերագրելու և մանկության մեջ ձևական խաղի մեջ։ Ըստ Լեսլիի, հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության մտքերը, համոզմունքները և ցանկությունները մտովի ներկայացնելու կարողությունն է՝ անկախ այն հանգամանքից, թե արդյոք առկա հանգամանքները իրական են, թե ոչ։ Սա կարող է բացատրել, թե ինչու որոշ օտիստիկ անհատներ ցուցաբերում են ծայրահեղ թերություններ ինչպես մտքի տեսության, այնպես էլ ձևական խաղի մեջ։ Այնուամենայնիվ, Հոբսոնն առաջարկում է սոցիալ-աֆեկտիվ հիմնավորում, որտեղ աուտիկ մարդկանց մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խնդիրները առաջանում են զգացմունքների ընկալման և արձագանքման խեղաթյուրման հետևանքով։ Նա ենթադրում է, որ սովորաբար զարգացող անհատները, ի տարբերություն աուտիկների, ծնվում են հմտություններով (օրինակ՝ սոցիալական մատնանշելու կարողություն), որը հետագայում թույլ է տալիս նրանց հասկանալ և արձագանքել այլ մարդկանց զգացմունքներին։ Այլ գիտնականներ ընդգծում են, որ աուտիզմը ներառում է որոշակի զարգացման հապաղում, այնպես որ աուտիկ երեխաները տարբերվում են իրենց խնդիրներով, քանի որ նրանք դժվարություններ են ունենում աճի տարբեր փուլերում։ Շատ վաղ անհաջողությունները կարող են փոխել համատեղ ուշադրության վարքագծի պատշաճ զարգացումը, ինչը կարող է հանգեցնել հոգեկան վիճակի մոդելի ամբողջական տեսության ձևավորման ձախողման։

Ենթադրվել է, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը գոյություն ունի շարունակականության վրա՝ ի տարբերություն ավանդական տեսակետի՝   ներկայության կամ բացակայության մասին։ Մինչ որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ որոշ աուտիկ պոպուլյացիաներ ի վիճակի չեն հոգեկան վիճակները վերագրել ուրիշներին, հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության վերաբերյալ երկդիմի տեսակետը նպաստում է աուտիկ մեծահասակների խարանմանը, որոնք ունեն հեռանկարներ ընկալելու ունակություն։ Այն ենթադրությունը, որ աուտիկները կարեկցանք չունեն, կարող է դառնալ ապամարդկայնացման հիմնավորում։

Ընդհանրապես, հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության ավելի զարգացած կարողություններ ունեցող երեխաները ցուցաբերում են ավելի առաջադեմ սոցիալական հմտություններ, ավելի մեծ հարմարվողականություն նոր իրավիճակներին և ավելի մեծ համագործակցություն ուրիշների հետ։ Արդյունքում այս երեխաներին սովորաբար շատ են սիրում։ Այնուամենայնիվ, «երեխաները կարող են օգտագործել մտքերը կարդալու իրենց ունակությունները՝ մանիպուլյացիայի ենթարկելու, գայթակղելու, ծաղրելու կամ խաբելու իրենց հասակակիցներին»։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության ցածր հմտություններ ունեցող անհատները, ինչպիսիք են աուտիզմի սպեկտրի խանգարում ունեցող երեխաները, կարող են սոցիալականորեն մերժվել իրենց հասակակիցների կողմից, քանի որ նրանք չեն կարողանում արդյունավետ հաղորդակցվել։ Ապացուցված է, որ սոցիալական մերժումը բացասաբար է անդրադառնում երեխայի զարգացման վրա և կարող է երեխային դնել դեպրեսիվ ախտանիշների զարգացման ավելի մեծ վտանգի տակ։

Հասակակիցների միջնորդավորված միջամտությունները (ՀՄՄ)  աուտիզմի սպեկտրի խանգարում ունեցող երեխաների և դեռահասների համար դպրոցական բուժման մոտեցում են, որտեղ հասակակիցները սովորում են լինել օրինակելի՝ սոցիալական վարքագիծը խթանելու համար։ Լաղին և այլք ուսումնասիրել են, թե արդյոք հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության պրոսոցիալական (գեղեցիկ) և հակասոցիալական (վատ) վարքագծի վերլուծությունը կարող է օգտագործվել  ուսուցիչների առաջարկներով,ՀՄՄ ծրագրերի համար համապատասխան թեկնածուներ ընտրելու համար։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադեմ հմտություններ ունեցող երեխաների ընտրությունը, որոնք օգտագործում են դրանք պրոսոցիալական ձևերով, տեսականորեն ծրագիրն ավելի արդյունավետ կդարձնի։

Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության վրա հիմնված միջամտությունների վերաբերյալ 2014թ. Քոքրեյնի պարզեց, որ նման տեսությունը կարող է ուսուցանվել աուտիզմով տառապող անձանց, սակայն հմտության պահպանման, այլ պարամետրերի ընդհանրացման կամ հարակից հմտությունների վրա զարգացման ազդեցությունների մասին քիչ ապացույցներ կան։

21-րդ դարի որոշ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ աուտիկների վրա հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության թեստերի որոշ ուսումնասիրությունների արդյունքները կարող են սխալ մեկնաբանվել՝ հիմնվելով կրկնակի կարեկցանքի խնդրի վրա, որն առաջարկում է, որ ոչ թե աուտիկները ունեն հատուկ խնդիրներ  հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հետ, այլ աուտիստները և ոչ աուտիկ մարդիկ նույն դժվարությամբ են հասկանում միմյանց՝ իրենց նյարդաբանական տարբերությունների պատճառով։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ աուտիզմով տառապող մեծահասակները ավելի լավ են հանդես գալիս հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության թեստերում, երբ զուգակցվում են աուտիկ այլ մեծահասակների, ինչպես նաև, հնարավոր է, աուտիկ ընտանիքի անդամների հետ։ Ակադեմիկոսները, ովքեր ընդունում են կրկնակի կարեկցանքի խնդիրը, նաև առաջարկում են, որ, ամենայն հավանականությամբ, աուտիկները ոչ աուտիկներին ավելի լավ են հասկանում, քան հակառակը՝ ոչ աուտիկ հասարակության մեջ գործելու անհրաժեշտության պատճառով։

### Շիզոֆրենիա
Շիզոֆրենիայով ախտորոշված անհատները կարող են ցույց տալ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության թերություններ։ Միրջամ Սփրոնգը և նրա գործընկերները ուսումնասիրել են խանգարումը` ուսումնասիրելով 29 տարբեր հետազոտություններ, որոնց ընդհանուր թիվը կազմում էր ավելի քան 1500 մասնակից։ Այս մետավերլուծությունը ցույց տվեց շիզոֆրենիա ունեցող մարդկանց հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զգալի և կայուն պակաս։ Նրանք վատ էին կատարում կեղծ համոզմունքների առաջադրանքները, որոնք ստուգում են կարողությունը հասկանալու, որ ուրիշները կարող են կեղծ համոզմունքներ ունենալ աշխարհի իրադարձությունների վերաբերյալ, ինչպես նաև մտադրություն-եզրակացություն առաջադրանքների վրա, որոնք գնահատում են կարճ պատմվածք կարդալուց հերոսի մտադրությունը եզրակացնելու կարողությունը։ Բացասական ախտանիշներով շիզոֆրենիայով հիվանդները, ինչպիսիք են հույզերի, մոտիվացիայի կամ խոսքի բացակայությունը, ունեն մտքի տեսության ամենաշատ խանգարումները և չեն կարողանում ներկայացնել իրենց և ուրիշների հոգեկան վիճակը։ Պարանոիդ շիզոֆրենիկ հիվանդները նույնպես վատ են հանդես գալիս, քանի որ նրանք դժվարանում են ճշգրիտ մեկնաբանել ուրիշների մտադրությունները։ Մետավերլուծությունը նաև ցույց է տվել, որ մասնակիցների IQ-ն, սեռը և տարիքը էականորեն չեն ազդում մտքի տեսության առաջադրանքների կատարման վրա։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարումը բացասաբար է անդրադառնում կլինիկական պատկերացումների վրա՝ հիվանդի հոգեկան հիվանդության իրազեկվածության վրա։ Խորաթափանցությունը պահանջում է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսություն; հիվանդը պետք է կարողանա որդեգրել երրորդ անձի տեսակետը և տեսնել ինքն իրեն այնպես, ինչպես տեսնում են ուրիշները։ Լավ խորաթափանցություն ունեցող հիվանդը կարող է ճշգրիտ ներկայացնել ինքն իրեն՝ համեմատելով իրեն ուրիշների հետ և իրեն նայելով ուրիշների տեսանկյունից։ Խորաթափանցությունը թույլ է տալիս հիվանդին ճանաչել և պատշաճ կերպով արձագանքել իր ախտանիշներին։ Խորաթափանցություն չունեցող հիվանդը չի գիտակցում, որ ինքը հոգեկան հիվանդություն ունի, քանի որ անկարող է ճշգրիտ ներկայացնել ինքն իրեն։ Թերապիաները, որոնք հիվանդներին սովորեցնում են հեռանկարներ ընդունելու և ինքնադրսևորելու հմտություններ, կարող են բարելավել սոցիալական նշանները կարդալու և մեկ այլ անձի տեսակետն ընդունելու կարողությունները։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հոգեկան վիճակի մոդելի  տեսության պակասը շիզոֆրենիայի կայուն հատկանիշն է։ Իրականացված մետավերլուծությունը ցույց է տվել, որ ռեմիսիայի մեջ գտնվող հիվանդները դեռևս ունեին հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարումներ։ Սա ցույց է տալիս, որ մտավոր խնդիրը զուտ շիզոֆրենիայի ակտիվ փուլի հետևանք չէ։

Շիզոֆրենիկ հիվանդների հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության պակասը խաթարում է նրանց փոխազդեցությունը ուրիշների հետ։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը հատկապես կարևոր է ծնողների համար, ովքեր պետք է հասկանան իրենց երեխաների մտքերն ու վարքագիծը և համապատասխանաբար արձագանքեն։ Ոչ ֆունկցիոնալ դաստիարակությունը կապված է հոգեկան վիճակի մոդելի առաջին կարգի տեսության, մեկ այլ մարդու մտքերը հասկանալու ունակության հետ, իսկ հոգեկան վիճակի մոդելի երկրորդ կարգի տեսության մեջ՝ եզրակացնելու, թե ինչ է մտածում մեկը մյուսի մտքերի մասին։ Համեմատած առողջ մայրերի հետ՝ շիզոֆրենիայով հիվանդ մայրերը ավելի հեռու են, լուռ, ինքնամփոփ, անզգայուն, անպատասխանատու և ավելի քիչ գոհացուցիչ փոխհարաբերություններ ունեն իրենց երեխաների հետ։ Նրանք նաև հակված են սխալ մեկնաբանելու իրենց երեխաների հուզական նշանները և հաճախ չեզոք դեմքերը ընկալում են բացասական։ Գործողությունները, ինչպիսիք են դերախաղը և անհատական կամ խմբակային նստաշրջանները, արդյունավետ միջամտություններ են, որոնք օգնում են ծնողներին բարելավել հեռանկարային և հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը։ Ուժեղ կապ կա հոգեկան վիճակի մոդելի   տեսության պակասի և ծնողական դերի դիսֆունկցիայի միջև։

### Ալկոհոլի պատճառով առաջացած խանգարումներ
Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարումները, ինչպես նաև այլ սոցիալ-ճանաչողական թերությունները սովորաբար հայտնաբերվում են ալկոհոլի օգտագործման խանգարումներ ունեցող մարդկանց մոտ՝ կապված ուղեղի, հատկապես նախաճակատային հատվածի ալկոհոլի նեյրոտոքսիկ ազդեցության հետ։

### Դեպրեսիա և դիսֆորիա
Խոշոր դեպրեսիվ վիճակում գտնվող անհատները, որոնք բնորոշվում են սոցիալական խանգարումներով, ցույց են տալիս հոգեկան վիճակի մոդելի վերծանման խնդիրներ։ Հոգեկան վիճակի մոդելի վերծանման տեսությունը անմիջական միջավայրում առկա տեղեկատվությունը (օրինակ՝ դեմքի արտահայտություն, ձայնի տոնայնություն, մարմնի կեցվածք) օգտագործելու ունակությունն է՝ ուրիշների հոգեկան վիճակները ճշգրիտ պիտակավորելու համար։ Հակառակ օրինաչափությունը՝ հոգեկան վիճակի մոդելի ուժեղացված տեսությունը, նկատվում է դեպրեսիայի նկատմամբ խոցելի անհատների մոտ, այդ թվում՝ նախկինում խոշոր դեպրեսիվ խանգարումներով (ԽԴՀ), դիսֆորիկ անհատների և ԽԴՀ-ի մայրական պատմություն ունեցող անհատների մոտ։

### Լեզվի զարգացման խանգարում
Երեխաները, որոնց մոտ ախտորոշվել է լեզվի զարգացման խանգարում  ստանդարտացված թեստերի ընթերցանության և գրելու բաժիններում շատ ավելի ցածր միավորներ են ցուցադրում, սակայն ունեն նորմալ ոչ խոսքային IQ: Լեզվական այս խնդիրները կարող են լինել բառապաշարի իմաստաբանության, շարահյուսության կամ պրագմատիկայի ցանկացած հատուկ պակաս կամ բազմաթիվ խնդիրների համակցություն։ Նման երեխաները հաճախ ավելի վատ սոցիալական հմտություններ են ցուցաբերում, քան սովորական զարգացող երեխաները, և թվում է, թե խնդիրներ ունեն ուրիշների համոզմունքների վերծանման հարցում։ Վերջերս կատարված մետավերլուծությունը հաստատեց, որ լեզվի զարգացման խանգարումով երեխաները զգալիորեն ավելի ցածր միավորներ ունեն հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքներից, քան համեմատած սովորական զարգացող երեխաները։ Սա ամրապնդում է այն պնդումը, որ լեզվի զարգացումը կապված է հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության հետ։

## Ուղեղի մեխանիզմներ
### Նեյրոտիպիկ մարդկանց մոտ
Աուտիզմի մեջ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության վերաբերյալ հետազոտությունը հանգեցրեց այն տեսակետին, որ մենթալիզացիայի ունակությունները պահպանվում են հատուկ մեխանիզմներով, որոնք կարող են որոշ դեպքերում խաթարվել, մինչդեռ ընդհանուր ճանաչողական գործառույթը հիմնականում անփոփոխ է մնում։

Նեյրոպատկերավորման հետազոտությունը աջակցում է այս տեսակետը, ցույց տալով, որ ուղեղի հատուկ շրջանները հետևողականորեն ներգրավված են հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների ժամանակ։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիայի հետազոտությունը, օգտագործելով պատմվածքների բանավոր և պատկերավոր ըմբռնման առաջադրանքները, բացահայտում է ուղեղի մի շարք շրջաններ, ներառյալ միջողնային և քունքային հատվածը, երբեմն նաև նախաճակատային և գագաթաճակատային հատվածը։ Հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության նեյրոնային հիմքի վերաբերյալ հետազոտությունները բազմազան են՝ հետազոտության առանձին ուղղություններով, որոնք կենտրոնացած են համոզմունքների, մտադրությունների և մտքի ավելի բարդ հատկությունների ըմբռնման վրա, ինչպիսիք են հոգեբանական հատկությունները։

Ռեբեկա Սաքսի լաբորատորիայի ուսումնասիրությունները, օգտագործելով կեղծ հավատքի և կեղծ լուսանկարի առաջադրանքի հակադրությունը, որը նպատակաուղղված է մեկուսացնել կեղծ հավատքի առաջադրանքի մտայնացման բաղադրիչը, հետևողականորեն հայտնաբերել են ակտիվացում աջ հատվածi նախաճակատային և քունքային հանգույցում։ Մասնավորապես, համապատասխան գագաթաքունքային հատվածն է ընտրողաբար ներգրավված է ուրիշների համոզմունքները ներկայացնելու գործում։ Համաձայն որոշ բանավեճերի, քանի որ նույն գագաթաքունքային շրջանը հետևողականորեն ակտիվանում է տեսողական ուշադրության տարածական վերակողմնորոշման ժամանակ, Ջին Դեսեթին Չիկագոյի համալսարանից և Ջեյսոն Միտչելը՝ Հարվարդից, այսպիսով առաջարկում են, որ աջ գագաթաքունքային հատվածը ստանձնում է ավելի ընդհանուր գործառույթ, որը ներգրավված է ինչպես կեղծ համոզմունքների ըմբռնման, այնպես էլ ուշադրության վերակողմնորոշման մեջ, այլ ոչ թե սոցիալական ճանաչողության համար մասնագիտացված մեխանիզմի մեջ։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր է, որ համոզմունքների և ուշադրության վերակողմնորոշման համար համընկնող շրջանների դիտարկումը կարող է պարզապես պայմանավորված լինել հարակից, բայց տարբեր նեյրոնային պոպուլյացիաներով, որոնք կոդավորում են յուրաքանչյուրի համար։ Տիպիկ ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային  ուսումնասիրությունների լուծումը կարող է բավականաչափ լավ չլինել՝ ցույց տալու համար, որ տարբեր/հարակից նեյրոնային պոպուլյացիաները կոդավորում են այս գործընթացներից յուրաքանչյուրի համար։ Դեսթիին և Միտչելին հաջորդած ուսումնասիրության ժամանակ Սաքսը և նրա գործընկերներն օգտագործել են ավելի բարձր լուծաչափով ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային  ուսումնասիրություն և ցույց են տվել, որ ուշադրության վերակողմնորոշման համար ակտիվացման գագաթնակետը մոտավորապես 6-10 մմ բարձր է հավատալիքների ներկայացման գագաթնակետից։ Հետագայում հաստատելով, որ նեյրոնների տարբեր պոպուլյացիաները կարող են կոդավորել յուրաքանչյուր գործընթացի համար, նրանք ոչ մի նմանություն չգտան  ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային  ուսումնասիրության արձագանքի ձևավորման տարածության մեջ։

Օգտագործելով մարդու դորսոմեդիալ նախաճակատային հատվածի միաբջիջ ձայնագրությունները՝ Մասչուսեթսի հիվանդանոցի հետազոտողները հայտնաբերել են նեյրոններ, որոնք կոդավորում են այլոց համոզմունքների մասին տեղեկությունները, որոնք տարբերվում էին սեփական համոզմունքներից, տարբեր սցենարներում կեղծ համոզմունքների առաջադրանքում։ Նրանք այնուհետև ցույց տվեցին բարձր յուրահատկություն՝ հիմնված մյուսների համոզմունքների բովանդակության վրա և կարողացան ճշգրիտ կանխատեսել՝ արդյոք այդ համոզմունքները ճշմարիտ են, թե կեղծ։ Այս բացահայտումները ենթադրում են հստակ նեյրոնային պոպուլյացիաների կարևոր դեր դորսոմեդալ նախաճակատային հատվածի համար, որը լրացվում է գագաթաքունքային հանգույցով։

Ֆունկցիոնալ պատկերումը նաև լուսավորում է հոգեկան վիճակի մասին տեղեկատվության հայտնաբերումը Հեյդեր Սիմերի անիմացիաներում, որում տիպիկ մարդիկ ինքնաբերաբար  ընկալվում են որպես մտադրություններով և զգացմունքներով լի սոցիալական փոխազդեցություններ։ Երեք ուսումնասիրություններ հայտնաբերել են նման անիմացիաների ընկալման ժամանակ ակտիվացման զգալի օրինաչափություններ՝ ընդդեմ պատահական կամ դետերմինիստական շարժման վերահսկման․  նախաճակատային հատվածը, դեմքը վերահսկող իլիկաձև հատվածը և ամիգդալան ընտրողաբար ներգրավված էին հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության ընթացքում։ Մեկ այլ ուսումնասիրություն առարկաներին ներկայացրեց երկու կետերի անիմացիայով, որոնք շարժվում էին դիտավորության պարամետրացված աստիճանով (հաշվարկելով, թե որքանով են կետերը հետապնդում միմյանց)։

Առանձին հետազոտություններ ներգրավում են հետևի վերին քունքային սուլկուսը մարդու գործողության միտումնավորության ընկալման մեջ։ Այս հատվածը ներգրավված է նաև կենսաբանական շարժման ընկալման մեջ, ներառյալ մարմնի, աչքի, բերանի և կետային լույսի ցուցադրման շարժումը։ Օրինակ եթե մարդը  ձեռքը շարժի, առարկայի կողքին գտնվող դատարկ տարածության վրա, որպեսզի առարկան բռնի, մարդու հայացքը ուղղում է դեպի դատարկ տարածություն՝  հայացքը դեպի թիրախը. անբեռ մարդն իր ծնկով լույս է վառում կամ լիքը գրքեր ձեռքին՝ ծնկով է վառում լույսը. և քայլող մարդը կանգ է առնում գրադարակի հետևից անցնելիս՝ ընդդեմ մշտական արագությամբ քայլելու։ Այս ուսումնասիրություններում գործողությունները «համապատասխան» դեպքում ունեն ուղղակի նպատակ և հեշտ է բացատրել դերասանի մտադրության տեսանկյունից։ Մյուս կողմից, անհամապատասխան գործողությունները պահանջում են լրացուցիչ բացատրություն (ինչու՞ ինչ-որ մեկը ոլորում է հանդերձանքի կողքին դատարկ տարածությունը)։ Այս շրջանը տարբերվում է գագաթաքունքային հատվածից, որն ակտիվանում է կեղծ համոզմունքների առաջադրանքների ժամանակ։ Ակտիվացումը վերը նշված հետազոտություններից շատերում հիմնականում աջակողմյան էր՝ հետևելով սոցիալական ճանաչողության և ընկալման նեյրոպատկերավորման ուսումնասիրությունների ընդհանուր միտումին։

Նյարդահոգեբանական ապացույցները լրացնում են նեյրոպատկերավորման արդյունքներին՝ կապված հոգեկան վիճակի մոդելի նյարդային հիմքի հետ։ Ճակատային բլթերի և ուղեղի գագաթաքունքային հանգույցների (քունքային բլթի և պարիետալ բլթի միջև) ախտահարում ունեցող հիվանդների հետ անցկացված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նրանք դժվարություններ ունեն հոգեկանմ վիճակի մոդելի տեսության որոշ առաջադրանքների հետ։ Սա ցույց է տալիս, որ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսությունը կապված է մարդու ուղեղի որոշակի մասերի հետ։ Այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ միջողնային նախաճակատայինկեղևը և քունքային-պարիետալ հանգույցը անհրաժեշտ են հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջադրանքների համար, չի նշանակում, որ այդ շրջանները հատուկ են այդ գործառույթի համար։ Քունքագագաթային հանգույցը և նախաճակատային հատվածը կարող են կատարել հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության համար անհրաժեշտ ավելի ընդհանուր գործառույթներ։

Վիտտորիո Գալլեսեի, Լուչիանո Ֆադիգայի և Ջակոմո Ռիզոլատիի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ որոշ զգայական շարժողական նեյրոններ, որոնք կոչվում են հայելային նեյրոններ և առաջին անգամ հայտնաբերվել են ռեզուս կապիկների նախաշարժական կեղևում, կարող են ներգրավված լինել գործողությունների ընկալման մեջ։ Մեկ էլեկտրոդի ձայնագրությունը ցույց տվեց, որ այս նեյրոնները ակտիվանում են, երբ կապիկը կատարում էր գործողություն, ինչպես նաև երբ կապիկը դիտում էր նույն գործողությունը կատարող մեկ կապկի։ Մարդկային մասնակիցների հետ ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային պատկերման հետազոտությունները ցույց են տալիս ուղեղի շրջանները (ենթադրվում է, որ պարունակում են հայելային նեյրոններ), որոնք ակտիվ են, երբ մի մարդ տեսնում է մեկ այլ անձի նպատակային գործողությունը։ Այս տվյալները որոշ հեղինակների ստիպեցին ենթադրել, որ հայելային նեյրոնները կարող են հիմք հանդիսանալ ուղեղում հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության համար և աջակցել հոգեկան վիճակի մոդելի վերծանման մոդելավորման տեսությանը։

Կան նաև ապացույցներ հայելային նեյրոնների և հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության միջև կապի դեմ։ Նախ, մակակա կապիկները ունեն հայելային նեյրոններ, բայց կարծես թե չունեն «մարդանման» ունակություն՝ հասկանալու հոգեկան վիւճակի մոդելի և հավատքի տեսությունը։ Երկրորդ, հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության ֆունկցիոնալ մագնիառեզոնանսային պատկերման ուսումնասիրությունները սովորաբար հայտնում են նախաճակատային կեղևի, քունքային բևեռների և քունքագագաթային հանգույցի ակտիվացման մասին, սակայն ուղեղի այդ հատվածները հայելային նեյրոնային համակարգի մաս չեն կազմում։ Որոշ հետազոտողներ, ինչպիսիք են զարգացման հոգեբան Էնդրյու Մելցոֆը և նյարդաբան Ժան Դեսեթին, կարծում են, որ հայելային նեյրոնները պարզապես հեշտացնում են ուսումը նմանակման միջոցով և կարող են նախադրյալ հանդիսանալ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության զարգացման համար։ Մյուսները, ինչպես փիլիսոփա Շոն Գալագերը, ենթադրում են, որ հայելային-նեյրոնների ակտիվացումը մի շարք հանգամանքներով չի համապատասխանում սիմուլյացիայի սահմանմանը, ինչպես առաջարկվում է մտքի վերծանմանը մոդելավորման տեսության կողմից։

### Աուտիկ մարդկանց մոտ
Նեյրոպատկերավորման մի քանի հետազոտություններ ուսումնասիրել են Ասպերգերի համախտանիշով և բարձր ֆունկցիոնալ աուտիզմ ունեցող անձանց մոտ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության խանգարման նյարդային հիմքը։ Աուտիզմի մեջ հոգեկան վիճակի մոդելի տեսության առաջին պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիայի ուսումնասիրությունը (նաև առաջին նեյրոպատկերման ուսումնասիրությունը, որն օգտագործում էր աուտիզմում առաջադրանքով պայմանավորված ակտիվացման հարացույցը) կրկնում էր նեյրոտիպիկ անհատների նախորդ ուսումնասիրությունը, որն օգտագործում էր պատմություն-ըմբռնման առաջադրանք։ Այս ուսումնասիրությունը հայտնաբերել է աուտիզմով հիվանդների մոտ նախաճակատային կեղևի ակտիվացումը աուտիզմով սուբյեկտների մոտ։ Այնուամենայնիվ, քանի որ ուսումնասիրությունն օգտագործել է աուտիզմով միայն վեց սուբյեկտ, և քանի որ պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիա պատկերման տարածական լուծումը համեմատաբար վատ է, այս արդյունքները պետք է նախնական համարվեն։

Հետագա ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային պատկերման ուսումնասիրությունը սկանավորեց նորմալ զարգացող մեծահասակների և մեծահասակներին, մինչ կատարում էին «կարդա միտքը աչքերում» առաջադրանքը՝ դիտելով մարդու աչքերի լուսանկարը և ընտրելով, թե երկու ածականներից որն է ավելի լավ նկարագրում մարդու հոգեկան վիճակը՝ առանց սեռային խտրականության վերահսկման։ Հեղինակները հայտնաբերել են ակտիվություն օրբիտոճակատային կեղևում, և ամիգդալայում նորմալ հիվանդների մոտ, իսկ աուտիկների մոտ հայտնաբերել են ավելի քիչ ամիգդալայի ակտիվացում։

Վերջին պոզիտրոնային էմիսիոն տոմոգրաֆիայի հետազոտությունը ուսումնասիրել է ուղեղի ակտիվությունը Ասպերգերի համախտանիշ ունեցող անհատների մոտ, մինչ նրանք դիտում են Հայդեր-Սիմելի անիմացիաները (տես վերևում)՝ ընդդեմ պատահական շարժման վերահսկման։ Արտաքին շրջաններում V3 և LO ակտիվությունը նույնական էր երկու խմբերում, ինչը ենթադրում է աուտիկների ավելի ցածր մակարդակի տեսողական մշակում։

Ֆունկցիոնալ մագնիսառեզոնանսային պատկերման ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ աուտիզմով ավելի բարձր ֆունկցիոնալությամբ մեծահասակների աջ գագաթաքունքային հանգույցը ընտրովի չէր ակտիվացված՝ մտավոր դատողությունների համար՝ համեմատած սեփական անձի և ուրիշների մասին ֆիզիկական դատողությունների հետ։ Մտածողության համար աջ ճակատաքունքային հանգույցի ընտրողականությունը կապված էր նաև սոցիալական խանգարումների  անհատական տատանումների հետ, այն անհատները, որոնց աջ հատվածը  ավելի ակտիվ էր մենթալիզացիայի համար, համեմատած ֆիզիկական դատողությունների, ավելի քիչ էին սոցիալապես խաթարված, մինչդեռ նրանք, ովքեր փոքր-ինչ տարբերություն ցույց տվեցին մենթալիզացիայի կամ ֆիզիկական դատողությունների նկատմամբ եղել են սոցիալապես ամենահզորները։ Այս ապացույցը հիմնված է տիպիկ զարգացման աշխատանքի վրա, որը ենթադրում է, որ աջ քունքագագաթային հանգույցը կարևոր նշանակություն ունի հոգեկան վիճակի մասին տեղեկատվությունը ներկայացնելու համար՝ անկախ նրանից՝ դա իր, թե ուրիշների մասին է։ Այն նաև մատնանշում է նյարդային մակարդակի բացատրությունը աուտիզմի համատարած հոգեկան վիճակի մոդելի կուրության դժվարությունների համար, որոնք ակնհայտ են ողջ կյանքի ընթացքում։

### Շիզոֆրենիկների մոտ
Մտքի տեսության հետ կապված ուղեղի շրջանները ներառում են վերին քունքային գալարը, գագաթաքունքային հանգույցը, միջողնային նախաճակատային կեղևը, նախակյունուսը և ամիգդալան։ Շիզոֆրենիա ունեցող անհատների նախաճակատային կեղևի նվազեցված ակտիվությունը կապված է հոգեկան վիճակի մոդելի պակասի հետ և կարող է բացատրել շիզոֆրենիա ունեցող մարդկանց սոցիալական ֆունկցիայի խանգարումները։ Նախաճակատային կեղևի նեյրոնային ակտիվության բարձրացումը կապված է ավելի լավ հեռանկարային ընկալման, զգացմունքների կառավարման և սոցիալական գործունեության բարձրացման հետ։ Ուղեղի գործունեության խանգարումը հոգեկան վիճակի մոդելի հետ կապված ոլորտներում կարող է մեծացնել սոցիալական սթրեսը կամ անտարբերությունը սոցիալական փոխազդեցության նկատմամբ և նպաստել շիզոֆրենիայի հետ կապված սոցիալական դիսֆունկցիայի առաջացմանը։

## Գործնական վավերականություն
Խմբի անդամների հոգեկան վիճակի մոդելի կարողությունների միջին միավորները, որոնք չափվում են « Կարդալ աչքերում մտքերը» թեստի միջոցով, հնարավոր է, որ խմբի հաջող կատարման շարժիչ ուժն են։ Խմբի բարձր միջին միավորները թեսթում փոխկապակցված են կոլեկտիվ ինտելեկտի c գործոնի  հետ, որը սահմանվում է որպես մտավոր առաջադրանքների լայն շրջանակ կատարելու խմբի կարողություն, խմբային ինտելեկտի չափում, որը նման է g գործոնին ընդհանուր անհատական ինտելեկտի համար։ Այն հոգեկան վիճակի մոդելի թեստ է մեծահասակների համար, որը ցույց է տալիս թեստի-վերափորձարկման բավարար հուսալիություն և մշտապես տարբերում է վերահսկիչ խմբերը ֆունկցիոնալ աուտիզմով կամ Ասպերգերի համախտանիշով անհատներից։ Սա մեծահասակների մոտ մտքի տեսության ընդունված և լավ վավերացված թեստերից մեկն է։

## Կենդանիների ուսումնասիրություն
Բաց հարց է, թե արդյոք  կենդանիները ունեն գենետիկ օժտվածություն և սոցիալական միջավայր, որը թույլ է տալիս նրանց ձեռք բերել հոգեկան վիճակի մոդել, ինչպես դա անում են մարդկանց երեխաները։ Սա վիճելի հարց է, քանի որ դժվար է կենդանիների վարքագծից ենթադրել մտածողության կամ որոշակի մտքերի, կամ ինքնագիտակցության, գիտակցության և որակի հայեցակարգի առկայություն։ Հոգեկան վիճակի մոդելի ոչ մարդկային ուսումնասիրությունների հետ կապված դժվարություններից մեկը բավարար թվով նատուրալիստական դիտարկումների բացակայությունն է, որոնք պատկերացում են տալիս էվոլյուցիոն ճնշումների մասին, որոնք կարող են լինել տեսակների հոգեկան վիճակի մոդելի զարգացման վրա։

Այս ոլորտում դեռևս մեծ տեղ են զբաղեցնում ոչ մարդկային հետազոտությունները։ Այն հատկապես օգտակար է լուսաբանելու համար, թե որ ոչ բանավոր վարքագիծը նշանակում է մտքի տեսության բաղադրիչները և մատնանշելու սոցիալական ճանաչողության այդ ասպեկտի էվոլյուցիայի հնարավոր քայլերը։ Թեև դժվար է ուսումնասիրել մտքի և հոգեկան վիճակների մարդու նման տեսությունը այն տեսակների համար, որոնց պոտենցիալ հոգեկան վիճակները մենք թերի ենք հասկանում, հետազոտողները կարող են կենտրոնանալ ավելի բարդ կարողությունների ավելի պարզ բաղադրիչների վրա։ Օրինակ, շատ հետազոտողներ կենտրոնանում են կենդանիների մտադրության, հայացքի, հեռանկարի կամ գիտելիքի (մեկ այլ էակի տեսածի) ըմբռնման վրա։ Ուսումնասիրությունը, որն ուսումնասիրել է օրանգուտանների, շիմպանզեների և երեխաների մտադրության ըմբռնումը, ցույց է տվել, որ բոլոր երեք տեսակները հասկանում են պատահական և դիտավորյալ արարքների տարբերությունը։

Անհատները ցուցադրում են հոգեկան վիճակի մոդելի՝ էքստրապոլյացիայի ենթարկելով ուրիշի ներքին հոգեկան վիճակները իրենց դիտելի վարքագծից։ Այսպիսով, հետազոտության այս գծի մարտահրավերներից մեկն այն է, որ դա տարբերվի ավելի արդիական խթանիչ-պատասխան ուսուցումից, իսկ մյուսի դիտարկելի վարքագիծը խթան է հանդիսանում։

Վերջերս հոգեկան վիճակի մոդելի ոչ մարդկային հետազոտությունների մեծ մասը կենտրոնացած է կապիկների և մեծ կապիկների վրա, որոնք առավել հետաքրքրված են մարդու սոցիալական ճանաչողության էվոլյուցիայի ուսումնասիրությամբ։ Մտքի վերագրումների տեսությանն առնչվող այլ ուսումնասիրություններ են անցկացվել՝ օգտագործելով ծաղրածուներ և շներ, որոնք ցույց են տալիս ուշադրությունը հասկանալու նախնական ապացույցներ՝ հոգեկան վիճակի մոդելի նախադրյալներից մեկը։

Որոշ հակասություններ են եղել այն ապացույցների մեկնաբանության շուրջ, որոնք ենթադրում են, որ կենդանիների հոգեկան վիճակի մոդելի կարողության կամ անկարողության տեսությունը։ Օրինակ, Պովինելին և այլք. շիմպանզեներին ներկայացրին երկու փորձագետների ընտրություն, որոնցից պետք է սնունդ պահանջեն. մեկը, ով տեսել էր, թե որտեղ է թաքնված սնունդը, և մեկը, ով տարբեր մեխանիզմներից մեկի ուժով (դույլ կամ պայուսակ ունենալով իր գլխին, աչքերը կապած։ աչքերը, կամ խայծից շեղվելը) չգիտի և կարող է միայն կռահել։ Նրանք պարզել են, որ կենդանիներին շատ դեպքերում չի հաջողվել «գիտակցից» սնունդ պահանջել։ Ի հակադրություն, Քոլը և Տոմազելոն պարզեցին, որ ենթակա շիմպանզեները կարող էին օգտագործել գերիշխող մրցակից շիմպանզեների գիտելիքների վիճակը՝ որոշելու համար, թե թաքնված սննդի որ ամաններով են նրանք մոտենում։ Ուիլյամ Ֆիլդը և Սյու Սևեյջ-Ռամբոն կարծում են, որ բոնոբոները մշակել են հոգեկան վիճակի մոդել և որպես ապացույց նշում են իրենց շփումները փակի տակ պահվող բոնոբոյի՝ Կանզիի հետ։

Մի փորձի ժամանակ ագռավները հաշվի են առել չտեսնված համախոհների տեսողական հասանելիությունը։ Հետազոտողները պնդում էին, որ «ագռավները կարող են ընդհանրացնել իրենց սեփական ընկալման փորձից՝ եզրակացնելու տեսանելի լինելու հնարավորությունը»։

Էվոլյուցիոն մարդաբան Քրիստոֆեր Կրուպենյեն ուսումնասիրել է հոգեկան վիճակի մոդելի և հատկապես կեղծ համոզմունքների գոյությունը ոչ մարդ պրիմատների մոտ։

Քերեն Հարուշը և Զիվ Ուիլյամսը ուրվագծեցին պրիմատների ուղեղի մի խումբ նեյրոնների դեպքը, որոնք եզակիորեն կանխատեսում էին իրենց փոխազդող զուգընկերոջ ընտրությունը։ Այս պրիմատների նեյրոնները, որոնք տեղակայված են ռեզուս կապիկների առջևի օղակաձև կեղևում, դիտարկվել են մեկ միավորի ձայնագրման միջոցով, մինչ կապիկները խաղում էին կրկնվող բանտարկյալների երկընտրանքի խաղի տարբերակը։ Բացահայտելով բջիջները, որոնք ներկայացնում են խաղի գործընկերոջ դեռևս անհայտ մտադրությունները, Հարուշ և Ուիլյամսի ուսումնասիրությունը առաջ է բերում այն գաղափարը, որ հոգեկան վիճակի մոդելը կարող է լինել հիմնարար և ընդհանրացված գործընթաց, և առաջարկում է, որ կեղևի առաջի նեյրոնները կարող են լրացնել հայելային նեյրոնների գործառույթը սոցիալական փոխանակման ընթացքում։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցանության համար
* Excerpts taken from: Davis, E. (2007) "Mental Verbs in Nicaraguan Sign Language and the Role of Language in Theory of Mind." Undergraduate senior thesis, Barnard College, Columbia University.

## Արտաքին հղումներ
* Eye Test Simon Baron Cohen 
* The Computational Theory of Mind
* The Identity Theory of Mind
* Sally-Anne and Smarties tests
* Functional Contextualism
* Theory of Mind article in the *Internet Encyclopedia of Philosophy*

Կատեգորիա:Գիտակցության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Կատեգորիա:Կոգնիտիվ գիտություն
Կատեգորիա:Հոգեբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանության պատմություն
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկական տեսություններ
Կատեգորիա:Մետաֆիզիկայի հասկացություններ
Կատեգորիա:Մտքի մետաֆիզիկա
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:ԲՊՀ հոդվածներ 2023
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ