open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սանգար կիկլոպյան ամրոց

**Սանգար** (ժայռապատ, հանույթ 60), գտնվում է Ձորագյուղից 2 կիլոմետր դեպի արևմուտք, որը ամենահզոր ու ամենախոշոր ամրոցն է Սևանի ավազանում։ Այն կառուցված է խորը կիրճի հյուսիսային, համարյա ուղղաձիգ ու ժայռապատ լանջերով սարահարթի վրա, որը մի ընդարձակ հրվանդանի ձևով մտնում է երեք կողմերից գավահեժ ձորերի մեջ։ Սարահարթը փոքր-ինչ հարմարավետ է իր հյուսիսային և հյուսիս-արևմտյան կողմերից։
## Սանգարի ընդհանուր նկարագրությունը
Սարահարթը, որի վրա գտվնում են ամրոցի ավերակները, շրջապատի ձորերի հատակից բարձր է 300-500 մետր։ Այդ բարձունքից երևում են գեղատեսիլ Սևանը և նրան պարփակող լեռները։
Սանգարը պարսպապատված է հրվանդանի եզրերով անցնող գծով։ Նրա պարագիծը հավասար է 650 մետրի։ Երկարությունը 250 մետր է, միջին լայնությունը՝ 160 մետր, շուրջ 40.000 քառակուսի մետր ընդհանուր մակերեսով։
Ամրոցն ունի միջնապարիսպ, որը նրան բաժանում է 2 ոչ հավասար մասի, որից փոքրը՝ ձորաբերանի մասը, հանդիսացել է միջնաբերդը։ Գրավում է մոտ 17000 քառակուսի մետր։
### Ամրոցի ավերակներում գտնված փաստերը
Ամրոցի ներսում կան բնակարանների ավերակների հետքեր՝ առավելապես միջնաբերդում։ Կացարանների հետքեր երևում են նաև նրա պարիսպներից դուրս, հարավ-արևմտյան կողմում։
Միաշար պարսպի կրկնակի հետքեր կան ամրոցի հյուսիսային կողմում, որոնք մերթ հեռանալով գլխավոր պարսպից և մերթ մոտենալով, նրա արևմտյան կողմով գալիս, միանում են հարավարևմտյան աշտարակի հիմքին։ Ամրոցից դեպի հյուսիս կան բոլորաձև դամբարաններ։
Ամրոցի արտաքին պարիսպների վրա երևում են տարբեր մեծության աշտարակներ, միջնապարսպի վրա կան ավելի փոքրերը, որոնք դարձված են դեպի ամրոցի գլխավոր մուտքը։ Աշտարակները միմյանցից համարյա հավասար հեռավորության վրա են դասավորված՝ առաջին աշտարակը գտնվում է ամրոցի հարավ-արևմտյան անկյունում, այնուհետև, մեկը մյուսից 20-30 մետր հեռավորության վրա դասավորված են 3 աշտարակ, երկրորդ խոշոր աշտարակը կանգնած է միջնապարսպի և արտաքին պարսպի կենտրոնն է, հաջորդ աշտարակը միջին մեծությամբ գտնվում է նշված աշտարակի և մուտքի միջև։ Մուտքի երկու կողմերում միջին մեծության աշտարակների ավերակներն են։
## Գրականություն
* Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ էջ 33

Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Սադա (Լա Կորունյա)

**Սադա** (), քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Լա-Կորունյայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Գալիսիա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Կորունյա շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 27,26 կմ2։ Բնակչությունը՝ 14734 (2010 թվականին)։

## Պատկերասրահ

Indicador no complexo de Cerámicas do Castro.JPG|
Casa en Sada.jpg|
Vista desde Sada.jpg|
Cruceiro en Sada - Galiza-2.jpg|
Atracción nas festas de Sada - Galiza.jpg|
Igrexa de carnoedo.jpg|
Amanece en Sada - A Coruña.jpg|
Sada - 01 - Monumento ao emigrante.jpg|


## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* Web del Ayuntamiento de Sada
* Web de Turismo del Ayuntamiento de Sada

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Վլադիմիր Դերժավին

**Վլադիմիր Վասիլևիչ Դերժավին** (), ռուս խորհրդային բանաստեղծ, թարգմանիչ։

1936 թվականին լույս է ընծայել բանաստեղծությունների ժողովածու։ Հայտնի են Խաքանիից, Ֆիրդուսուց, Սաադիից, Նավոիից, Ֆրանկոյից, Փշավելայից, Ռայնիսից կատարած նրա թարգմանությունները։ Թարգմանել է Հովհաննես Թումանյանի «Անուշ» պոեմը, մասնակցել «Սասունցի Դավիթ» էպոսի թարգմանությանը։

Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Պերեդելկինոյի գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Խորհրդային բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Արտանիշ գյուղի կիկլոպյան ամրոց

** Արտանիշ գյուղի կիկլոպյան ամրոց**, Ամրոցը գտնվում է գյուղի արևմտյան ծայրամասում եղած բարձունքի հարավային լանջում։ Գրավում է մոտ մեկ հեկտար տարածություն։ Նրա ներսում և դրսում նկատելի են կացարանների հետքեր։

## Ընդհանուր նկարագրություն
Ամրոցի պարիսպների բարձրությունը 3 մետր է, կացարանների պատերը ավելի նեղ են, չնայած կառուցման տեխնիկան նույնն է։ Ամրոցի մակերեսը պատերով բաժանված է երեք մասի, որից երկուսը հավասար մեծություն ունեն, մեկը ավելի մեծ է և գրավում է բարձունքի ավելի բարձր մասը և հավանական է, որ միջնաբերդի դեր է խաղացել։ Մյուս երկուսը եղել են որպես թաղամասեր, որոնք ընդհանուր պատնեշով միացել են միմյանց հետ։ Ամրոցի մուտքը եղել է նրա արևմտյան մասում։

## Ամրոցի տարիքը և ժամանակաշրջանը
Չնայած ամրոցի տարածքում կան շատ խեցեղենի մանր բեկորներ, սակայն դրանցով իրական ժամանակաշրջանը որոշել անհնար է։ Միայն պարիսպները, որ շարված են կոպիտ, անտաշ, ճեղքված բազալտ ժայռաբեկորներից, առանց միացնող շաղախի և մանր քարերի լիցքի, ենթադրել են տալիս, որ այս ամրոցը ավելի հին է քան 2-րդ հազարամյակի առաջին կեսերինները։

## Շրջակայքը
Ամրոցից դեպի հարավ՝ լանջերը, ստորոտը ծածկված են միջնադարյան հայկական գերեզմաններով, իսկ նրանցից էլ դեպի հարավ՝ Սևանա լճի ցամաքած հարթավայրերում հայտնաբերվել է դամբարանի դաշտ, որը կարող է առնչվել ամրոցի ժամանակաշրջանի հետ։

## Բուն կիկլոպյան կառույցը
Ամրոցից դեպի հարավ պահպանվել է մի առանձին կիկլոպյան կառույցի հետք։ Այն հավանական է, որ եղել է դիտակետ։ Այն ունի կիսաշրջանաձև, երկու մետր լայնությամբ, ավելի մանր քարերով պատված պատեր, որոնց երկու ծայրերը միանում են հյուսիսարևելյան կողմից բարձրացող ժայռաբեկորին։ Պատերից պահպանվել է միայն մի շարը։

Ամրոցի, ինչպես նաև դիտակետի շրջակայքում ջուր չկա։
[մինի|300px|աջից||Կիկլոպյան կառույց [Միքեններում (Հունաստան)]]
## Այլ կիկլոպյան ամրոցներ
* Նորաշենի կիկլոպյան ամրոց

## Աղբյուրներ
* http://serials.flib.sci.am/openreader/hushardzanner_1/book/index.html#page/46/mode/2up- Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցներ

Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Հայացք (թերթ, Նիկոսիա)

**Հայացք** (արևմտահայերեն՝ **Հայեացք**), պատկերազարդ ամսաթերթ։ Լույս է տեսնում 1998 թվականից, Նիկոսիայում՝ հայերեն (6 էջ), անգլերեն (4 էջ), բուլղարերեն (1 էջ), հունարեն (1 էջ)։ Մելգոնյան կրթական հաստատության հրատարակություն։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Եղիա Գայայան։ Լուսաբանում է հաստատության կրթական գործունեությունը, կիպրահայության ազգային կյանքը։ Թերթի էջերն ունեն իրենց բաժանումները՝ Մելգոնյանի առօրյան, Շրջանավարտներ, Գրական վարձեր, Հայ դատ, Խճանկար (դերասանների և արվեստագետների մասին), աշակերտական ծաղրանկարներ և այլն։

Կատեգորիա:Կիպրոսի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գիտական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Սիրանուշ Գևորգյան

**Սիրանուշ Երեմի Գևորգյան** (), հայ գեղանկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1967)։

## Կենսագրություն
1928 թվականին ավարտել է Երևանի Գեղարդ տեխնիկումը, սովորել է Վխուտեմասում, 1934 թվականին՝ Լենինգրադի նկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ինստիտուտում։ 1940-1943 թվականներին որպես նկարիչ աշխատել է Գորիսի և Կոտայքի թատրոններում։ 1934 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1964 թվականին անհատական ցուցահանդես է ունեցել Երևանում։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործություններ
* «Ծաղիկներ և մրգեր»
* «Գառնիի աղբյուրը»
* «Արևոտ օր Հայաստանում»
* «Լեռնային լանդշաֆտ»
* «Երևանյան մրգեր»
* «Գորիսի ձորը»
* «Վարդագույն լեռներ»
* «Արայի սարը»
* «Արագած»
* «Գառնի»
* «Գառնու հին կամուրջը»
* «Սևան»

## Մատենագրություն
* Ս. Գևորգյան, Ստեղծագործությունների ցուցահանդեսի կատալոգ, Երևան, 1964 թ.
* Н. Арамян, Сирануш Геворкян (Буклет), Ереван, 1971 г.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարչուհիներ
Եքիդնաներ

**Եքիդնա** (), ապրում է խիտ մացառուտներով կամ անտառածածկ լեռնոտ վայրերում։ Արտաքինով ոզնի է հիշեցնում, սակայն նրանից չորս անգամ մեծ է։ Վտանգի դեպքում ոզնու նման կծիկ է դառնում և նույնպես փշեր ունի։ Եքիդնան և բադակտուցը մոտիկ ազգակիցներ են և շատ ընդհանրություններ ունեն. եքիդնան ձու է դնում, նրա մարմնի ջերմաստիճանը փոփոխվում է՝ շրջապատի ջերմաստիճանից կախված, ապրում է Ավստրալիայում, սնվում միջատներով։

## Անվանումը
Այս կենդանիների անունը համապատասխանում է հին հունական ἔχιδνα՝օձ։

## Կենսակերպը
Եքիդնան արագ վազում է, ճարպկորեն փորում հողը, լավ մագլցում նույնիսկ զառիկող լանջերով։ Եքիդնան և բադակտուցը երկրագնդի միակ կենդանիներն են, որոնք ունեն լրիվ գեղձային ստամոքս։ Եքիդնայինների ընտանիքը ներառում է 4 տեսակի կենդանիներ՝ կորակտուց եքիդնայի 3 տեսակներ և ավստրալիական եքիդնա։ Եքիդնան ցամաքային կենդանի է, անհրաժեշտության դեպքում կարող է լողալով հաղթահարել ջրային արգելքները։ Սնվում է հիմնականում մրջյուններով ու տերմիտներով, հազվադեպ այլ միջատներով ու որդերով։ Ատամներ չունի, երկար դնչով ու կպչուն լեզվով ճարպկորոն որսում է մրջյուններին ու կուլ տալիս։ Եքիդնան շատ նման է ոզնու, նրա ողջ մարմինը ծածկված է ասեղներով և վտանգի դեպքում ոզնու նման կծկվում է։ Ունի սուր տեսողություն, անմիջապես նկատում է վտանգը և թաքնվում։ Եթե շրջակայքում թաքնվելու հնարավորություն չկա, եքիդնան կծիկ է դառնում։ Եքիդնան բադակտուցի նման ձվադրում է, բայց ոչ թե գետնին, ինչպես բադակտուցը, այլ իր փորի վրա գտնվող հատուկ պարկի մեջ, որտեղ էլ սկզբնական շրջանում կրում է ձվից դուրս եկած իր ձագին։ Եքիդնաներն ապրում են մինչև 30 տարի։
250px|մինի|Եքիդնան ստեղծում է պաշտպանիչ բույն

## Ընդհանուր բնութագիրը
Կորակտուց եքիդնայի  3 տեսակները բնակվում են Նոր Գվինեա կղզում։ Այս կենդանիները խոշոր են ավստրալիական եքիդնայից,  ունեն 45-77 սմ երկարությամբ մարմին և մինչև 16 կգ քաշ։ Ապրում են անտառային և լեռնային շրջաններում, սնվում են հիմնականում անձրևաորդերով, երբեմն՝ բզեզներով։ Մարմնի կառուցվածքով նման են ավստրալիական եքինդային, այն տարբերությամբ, որ ասեղներն ավելի կարճ են, իսկ վերջույթներն ու կտուցը երկար։ Երկար ու կոր կտուցի համար կոչվում է կորակտուց եքիդնա։
Ավստրալիական եքիդնան ավելի փոքր է, մարմնի երկարությունը 30-45 սմ է, քաշը՝ մինչև 5 կգ։ Ապրում է Ավստրալիայում, Տասմանիա և Նոր Գվինեա կղզիներում։ Կտուցն ավելի կարճ է։ Տասմանիայում ապրող եքիդնայի ենթատեսակն ավելի խոշոր է, մարմնի երկարությունը մինչև 55 սմ է։

## Դասակարգում
Եքիդնաների ընքանիքը ներառում է հետևյալ տաքսոնները․
* Պրոեքիդնայի տեսակ (Zaglossus) 
** Բարտոնի պրոեքիդնա (Zaglossus bartoni)
** Բրյունի պրոեքիդնա (Zaglossus bruijni)
** Ատենբորոյի պրոեքիդնա (Zaglossus attenboroughi)
** † Zaglossus hacketti
** † Zaglossus robustus
* Եքիդնաների տեսակ (Tachyglossus)
** Ավստրիալական եքիդնա (Tachyglossus aculeatus)
*† Род Megalibgwilia 
** † Megalibgwilia ramsayi

## Մշակույթ
* Ավստրալիական եքիդնան պատկերված է մի շարք ավստրիալական փոստային նամականիշների վրա, ինչպես նաև ավստրիալական 5 մետաղադրամի վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 

Կատեգորիա:Կաթնասունների ընտանիքներ
Կատեգորիա:Վտանգված տեսակներ
Կատեգորիա:Անհետացող կենդանիներ
Կատեգորիա:Ողնաշարավորներ
Դենիտրիֆիկացում

285px|մինի|Ազոտի շրջափուլերը
**Դենիտրիֆիկացում** (—նախածանց․ այստեղ նշանակում է գործողության ավարտ, nitrogenium — ազոտ և facio — կատարում եմ), նիտրատների (NO3−) վերականգնումը մոլեկուլային ազոտի, որը կատարվում է բակտերիաների միջոցով։ Անաերոբ պայմաններում դենիտրիֆիկացման ընթանում է նիտրիտների (NO2−) և ազոտի ենթօքսիդի (N2O) առաջացմամբ։ 2НNОз—>2HN02—>N20+N2։ Նիտրատների վերականգնման համար պահանջվող Էներգիան բակտերիաներն ստանում են օրգանական նյութերի (օրինակ, ածխաջրերի, սպիտակուցների, օրգանական թթուների) օքսիդացումից։

Դենիտրիֆիկացումը խիստ ճնշվում և ամբողջությամբ դադարում է մոլեկուլային թթվածնի առկայությամբ։ Դենիտրիֆիկացումից պետք է տարբերել կեղծ դենիտրիֆիկացումը, երբ բնության մեջ կամ բակտերային կուլտուրայում տեղի է ունենում ամոնիումային աղերի, ամիդների, ամինների մաքուր քիմիական փոխազդեցություն՝ մոլեկուլային ազոտի առաջացմամբ։ 1 գ հողում պարունակվում են հարյուր-հազարավոր դենիտրիֆիկացնող բակտերիաներ։ Այնուամենայնիվ, դենիտրիֆիկացված հողում կարող է տեղի ունենալ միկրոօրգանիզմների կողմից քայքայվող օրգանական նյութերի և նիտրատների բավարար քանակության և օպտիմալ ջերմաստիճանի (25-30&nbsp;°C) պայմաններում։

Դենիտրիֆիկացումի հետևանքով հողում ազոտի քանակը խիստ նվազում է և ընկնում բերքատվությունը։ Դենիտրիֆիկացումը նվազեցնելու լավ միջոցներ են հողի բավարար օդավորումը (աերացիա), խոնավության պակասեցումը (որոշ շրջանում) և մշակովի բույսերով հողի հարստացումը։
 

Կատեգորիա:Բջջային շնչառություն
Կատեգորիա:Ազոտ
Սլովենիան Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթում

Սլովենիան 2014 թ. օգոստոսի 19-ին հայտարարեց, որ առաջնելույթ է կատարում Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթում։
Ներկայումս Սլովենիայի լավագույն արդյունքը 3-րդ հորիզոնականն է։
2015-ից հետո հեռացել է մրցույթից և չի վերադարձել, բայց հետաքրքրվել է դրանով 2022-ին։

## Մասնակցումներ

Կատեգորիա:Երկրներ Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթում
Աղի բերդ

**Աղի բերդ**ը գտնվում է Յոնջալղի միջնաբերդից մոտ 3 կիլոմետր դեպի հյուսիս։ Այն Կամո քաղաքի շրջակայքում եղածներից ամենահեռավորն է և գտնվում է իր շրջապատի բլուրներից ամենաբարձրի վրա։

## Կառուցվածք

Բարձունքը խիստ քարքարոտ է և ունի ժայռապատ կողեր։ Չնայած այդպիսի անհարմարություններին, այնտեղ երևում են բնակարանների ավերված պատերի հիմքեր և պարիսպների մնացորդներ։
Ամրոցի գրեթե բոլոր կողմերում սփռված են բնակավայրերի ավերակներ, որոնք կառուցված են եղել անտաշ, բազալտ խոշոր քարերից, առանց որևէ միացնող շաղախի։
Ամրոցի պարիսպները կառուցված են բլրի եզրերով, վայրի տեղադրությանը համապատասխան։ Այն ունի 2 բաժանմունք՝ բլրի դարափին համապատասխան, բաժանված միջնապարսպով։ Ամրոցի 2 բաժանմունքն էլ համարյա հավասար են, ունեն մեկ հեկտարից քիչ պակաս տարածություն։ Հնարավոր է, որ երկրորդ բաժինը, որը կառուցված է ցածի դարատափի վրա, ավելի ուշ ժամանակվա կառույց է։ Ամրոցից քիչ հեռու, դեպի հարավ-արևելք, ավելի ցածր, հարթ և քիչ քարքարոտ դարավանդի վրա, կա երկարաձգված, բոլորաձև, պատնեշապատ 1000 կմ2 տարածությամբ մի հրապարակ։
Ամրոցի և շրջակա բնակավայրերի տարածքում առուներ կամ ջրամբարներ չկան։/

## Պարիսպները

Ամրոցի պարիսպները լավ են պահպանվել, տեղ-տեղ նրանց բարձրությունը հասնում է 5 և ավելի մետրի։ Պաիսպների վրա երևում են 3 աշտարակների հետքեր, որոնցից երկուսը դասավորված են հյուսիսարևելյան և հարավարևմտյան անկյուններում, երրորդը՝ հյուսիսարևմտյան պարսպին կից և զբաղեցնում է պարսպի երկարության 2/3 մասը նրա կենտրոնական մասում։ Այս աշտարակն ամենամեծն է և դրա մեծությունը բացատրվում է նրանով, որ ամրոցի այդ կողմից վտանգն ավելի մեծ է եղել։

## Աղբյուրներ
* Գ.Հ.Միքայելյան, «Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները» Առաջին Հատոր, էջ 30

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Միխայիլ Դերեգուս

**Միխայիլ Գորդեևիչ Դերեգուս** (, ), ուկրաինացի խորհրդային նկարիչ։ ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1963)։ ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի թղթակից անդամ (1958)։ ԽՄԿԿ անդամ 1951 թվականից։ Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Ժողովուրդների բարեկամության, «Պատվո նշան» շքանշաններով, մի շարք մեդալներով։

## Հիշատակ
* 2004 թվականին՝ նկարչի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ Ուկրաինայի ազգային բանկը շրջանառության մեջ է դրել նրա դիմապատկերով հուշամետաղադրամ։
* 2004 թվականին Ուկրաինայի նկարիչների ազգային միությունը սահմանել է Մ. Դերեգուսի անվան մրցանակ։
* Կիևում՝ այն տան պատին, որտեղ երկար տարիներ ապրել ու ստեղծագործել է նկարիչը, փակցվել է բրոնզե հուշատախտակ։
* 2019 թվականին Ուկրաինայի մայրաքաղաքի՝ Կիևի փողոցներից մեկը կոչվել է Միխայիլ Դերեգուսի անունով։

## Կենսագրություն

1923-1930 թվականներին սովորել է Խարկովի գեղարվեստի ինստիտուտում (1932-1941 թվականներին՝ դասախոս)։ Գեղանկարչական գործերից են՝ «Կոլտնտեսային տոն» (1935), «Տարաս Բուլբան գլխավորում է զորքը» (1952, երկուսն էլ ՈւԽՍՀ կերպարվեստի թանգարան, Կին)։ Ստեղծել է «Կատերինա» (օֆորտ, 1936-1938), «Պատերազմի ճամփաներով» (օֆորտ, 1943), «Ուկրաինական ժողովրդական դումաներ և պատմական երգեր» (օֆորտ, 1947-1950) գրաֆիկական շարքերը։ Նկարազարդել է Ի․ Պ․ Կոտլյարևսկու, Ն․ Վ․ Գոգոլի, Տ. Շևչենկոյի, Լ. Տոլստոյի և ուրիշների գրքերը։ Արժանացել է Տ․ Շևչենկոյի անվան ՈւԽՍՀ պետական մրցանակի (1969)։

Միխայիլ Դերեգուսի դուստրերը՝ Նատալյան և Վիկտորյա-Մարիան, գնացել են իրենց հոր ճանապարհով և նույնպես նկարիչ են դարձել։ Ընդ որում՝ նկարչուհի և քանդակագործ Նատալյա Դերեգուսն արժանացել է Ուկրաինայի ժողովրդական նկարչի կոչման։

## Գրականություն

* Михаил Гордеевич Дерегус. — М.: Советский художник, 1954.
* Врона I. I. М. Г. Дерегус. — Киев, 1958.
* Мистецтво України: Енциклопедичний довідник. — Киев, 1997. — С. 200—201.
* Шевченківські лауреати. 1962—2001: Енциклопедичний довідник. — Киев, 2001. — С. 132—134.

## Ծանոթագրություններ

250px|մինի|ձախից|Խորհրդային փոստային նամականիշ՝ Դերեգուսի աշխատանքներից մեկի վերատպությամբ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային նկարիչներ
Կատեգորիա:Ուկրաինական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Դերձակություն

մինի|Դերձակն աշխատանքի ժամանակ
**Դերձակություն**, արհեստ։ Հնուց տարածված էր նաև Հայաստանի գրեթե բոլոր գավառներում։ Ըստ արաբական աղբյուրների, հայկական գործվածքները և զգեստները վաճառվել են Հայաստանի և այլ երկրների շուկաներում։ Անիում պեղված դերձակի արհեստանոցից գտնվել են մատնոց և ասեղ։ Դերձակների արհեստանոցները կառուցվել են առանձին շարքերով։ Ֆեոդալներն ու հոգևորականները հագել են ֆեոդալական աստիճանակարգում իրենց բռնած տեղի համեմատ հատուկ զգեստներ, որոնք կարել են պալատական կամ վանքապատկան դերձակնևրը։ Թագավորական կամ իշխանական զորքերի հանդերձանքը կարել են մասնագիտացված արհեստավորներ։ Հնում դերձակությամբ զբաղվել են բացառապես տղամարդիկ։ Մինչև 19-րդ դարի վերջերը հագուստները կարել են ձեռքով, այնուևետե՝ մեքենայով։ 1880 թվականին մեքենայով կարող դերձակների թիվը միայն Վասպուրականում հասել է շուրջ 100-ի։ Այժմ Հայաստանում կան բազմաթիվ կարի արհեստանոցներ և ֆաբրիկաներ։

Կատեգորիա:Արհեստ
Դավիթ Դելյանով

**Դավիթ Արտեմի (Հարությունի) Դելյանով (Դելաքյան)** (), հայկական ծագումով ռազմական գործիչ, 1812 թվականի հայրենական պատերազմի մասնակից, ռուսական բանակի գեներալ-մայոր։ Դելյանովներ ռուսական ազնվական ընտանիքից։ Ազնվականական զինանշան կրելու իրավունք է ստացել 1827 թվականին։

Նրա որդին` Իվան Դելյանովը եղել է Ռուսական կայսրության կրթության նախարարը։

## Գործունեություն
Սովորել է կադետական կորպուսում (Պետերբուրգ)։ Մասնակցել է 1792 թվականի և 1794 թվականի լեհական արշավանքներին, Նապոլեոնի դեմ պատերազմին, աչքի է ընկել Ֆրիդլյանդի ճակատամարտում (1807 թվական)։ 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի ժամանակ Դելյանովը Սումիի հուսարական գնդի հրամանատարն էր․ մասնակցել է Բորոդինոյի և Մոժայսկի ճակատամարտերին, ռուսական բանակի 1813-1814 թվականների արտասահմանյան արշավանքներին, ռուսական զորքերի հետ մտել Փարիզ։ Հետագայում ծառայել է դրագունյան և հուսարական դիվիզիաներում։ Պարգևատրվել է շքանշաններով։

## Զինանշան
Դավիթ Դելյանովի տոհմական զինանշանի վահանի վերին մասը պսակված է ազնվականական սաղավարտով և երեք փետուրներով զարդարված թագով։ Վահանը հորիզոնական գծով բաժանված է երկու մասի։ Վահանի վերին մասում ոսկեզօծ դաշտի վրա գլուխը դեպի աջ թեքած ճախրող արծիվ է պատկերված, իսկ ստորին մասում լազուրագույն ամպերից դուրս եկող սպառազեն բազուկ է դեպի վեր ուղղած թրով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսահայ գեներալներ
Կատեգորիա:Հայերն Աստրախանում
Կատեգորիա:Ռուսահայ ռազմական գործիչներ
Ահվազ

**Ահվազ** ( — *Ahvâz*,  — al-Aḥwāz), քաղաք Իրանի հարավ-արևմուտքում` Խուզեստան օսթանում (նահանգում), վերջինիս վարչական կենտրոնը։ Հանդիսանում է նաև Ահվազ շաhրեստանի վարչական կենտրոնը։ Բնակչությունը վերջին մարդահամարի տվյալներով կազմում է ։

Գտնվում է Քարուն գետի ափին, խոշոր նավթահանքերի կենտրոնում։ Երկաթուղային հանգույց և գետային նավահանգիստ է, ունի օդանավակայան։ Կան տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ, պողպատագլանման գործարան։ Ահվազով է անցնում Թեհրան տանող նավթամուղը։ Այստեղ 1968 թվականի դրությամբ ապրում է մոտ 1000 հայ (1968)։ Կա հայկական եկեղեցի։

## Բնակչություն
Քաղաքի բնակչությունը 2016 թվականի մարդահամարի տվյալներով կազմում էր 1 184 788 մարդ, որոնք կազմում էին 331 556 տնտեսություն։ Ահվազը բնակչությամբ Խուզեսթան օսթանի ամենախոշոր և Իրանի ութերորդ ամենախոշոր քաղաքն է։ Քաղաքի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բերված է աղյուսակում ստորև.

Բնակիչները հիմնականում պարսիկներ են, Խուզեսթանի արաբներ և բախտիարներ։

## Պատկերասրահ

Iran - Khuzestan - Ahvaz - White Bridge & Karoon River.jpg
Image:AJUMSHOSPITAL.JPG
Image:Ahvaz White Bridge1.jpg
Image:Darmangah.jpg
Image:JOUNDOSHAPOUR.jpg


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Խուզեսթան
Կատեգորիա:Խուզեստանի քաղաքներ
Դեղաչափ

200px|մինի|Դեղատուփ, դեղ
**Դեղաչափ**, **դոզա**, օրգանիզմ ներմուծվող դեղանյութի որոշակի քանակություն։ Կարող են լինել միանվագ (սահմանվում է թունավոր և ուժեղ ներգործող դեղանյութերի համար), ինչպես նաև բուժիչ, թունավոր և մահացու։ Դեղանյութերը չափվում են գրամներով և գրամի մասերով (սանտի-միլի, միկրոգրամներով)։ Հեղուկները՝ միլիլիտրերով կամ գդալներով (ճաշինը՝ 15-25 մլ, անուշեղեևինը՝ 8 - 10 մլ, թեյինը՝ 4-5 մլ) և կաթիլներով (միջինը՝ 0,05 գ)։ Անտիբիոտիկների, մի քանի հորմոնային պատրաստուկնևրի և վիտամինների դեղաչափերը որոշվում են ազդեցության (ED), միջազգային (ME) և իետերնացիոնալ (UE) միավորներով։

Կատեգորիա:Դեղեր
Շտրեկ

**Շտրեկ** (), դեպի երկրի մակերևույթ ելք չունեցող ստորգետնյա հորիզոնական հանքափորվածք, որ սովորաբար փորվում է օգտակար հանածոյի տարածման ուղղությամբ կամ ապարների միջով (դաշտային շտրեկ)։ Ըստ նշանակման լինում են գլխավոր, պանելային, հարկային, հանույթի, միջանկյալ, տրանսպորտային, օդափոխման և այլ շտրեկներ։ 

Կատեգորիա:Հանքաարդյունաբերություն
Պահմտոցի (խաղ)

right|150 px
right|150 px
**Պահմտոցի**, մանկական խաղ։

Խաղը խաղում են հետևյալ կերպ. խաղացողներից մեկը պետք է աչքերը փակի որևէ մի տեղ (սովորաբար պատի կամ ծառի մոտ), ապա սկսի հաշվել մինչև նախնական պայմանավորված թիվը։ Փակողը հաշվելը ավարտելուց հետո պետք է սկսի որոնել թաքնված խաղացողներին, իսկ այդ ընթացքում թաքնվող խաղացողները պետք է հարմար պահ գտնեն և վազելով մոտենան այն տեղը, որտեղ որոնող խաղացողը ի սկզբանե փակել էր աչքերը, և ասեն որոշակի պայմանավորված արտահայտություն, սակայն կարող է որոնող խաղացողը ավելի արագ տեղ հասնել և նույն արտահայտությունը կատարել և այդպես մինչև վերջին խաղացող։ Հաջորդ փակող խաղացողը դառնում է առաջին բացահայտված թաքնված խաղացողը։

Խաղի կանոնները տարբեր տարածաշրջաններում կամ ըստ խաղացողների ցանկության կարող են իրարից տարբերվել։

## Արտաքին հղումներ
* Պահմտոցի 

Կատեգորիա:Խաղեր
Քրմերի դերը հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանում

մինի|300px
**Քրմերի դերը հասարակական կյանքում,** Մեհյանները և քրմական դասը իրենց ձեռքում էին կենտրոնացրել գիրը, գրականությունը, դպրոցն ու կրթությունը, քաղաքացիական ակտերի (ծնունդ, ամուսնություն, ընտանիք և ընտանեկան հարաբերություններ ) կարգավորումն ու տնօրինումը, օրենքների սահմանագրումը, դատական իրավասությունը, գուշակությունն ու աստվածների առջև բարեխոսությունը, անգամ բժշկությունը, մի խոսքով, ողջ հոգևոր կյանքը։ Այսպիսով, կրոնն ու քրմությունը բավականաչափ մեծ ուժ էին ներկայացնում։ Մանավանդ, որ կրոնական հաստատությունները՝ մեհյաններն ունեին մեծամեծ հողային տիրույթներ, անշարժ ու շարժական գույք, ոսկեղեն և արծաթեղեն բազմազան և մեծաքանակ իրեր, գանձեր, որ նրանք ձեռք էին բերում ամեն եղանակով և որ նրանց նվերաբերում էին ամենքը՝ հասարակ շինականից կամ ռամիկից սկսած մինչև մեծամեծերն ու արքաները։

## Աղբյուրներ
* Հայ Ժողովրդի Պատմություն գրքից
* Հեղինակները Աղայան Ծ. Պ., Առաքելյան Բ.Ն,

Կատեգորիա:Քրմեր
Կատեգորիա:Հելլենիստական Հայաստան
Քռայի կիկլոպյան ամրոց

**Քռայի կիկլոպյան ամրոց**, Վարդաձոր գյուղից 2 կմ դեպի արևելք կա ոչ բարձր, հյուսիս-արևելքից դեպի հարավ-արևմուտք ձգվող մի բարձունք, որին տեղացիները Քռա անունն են տվել քարքարոտ լինելու պատճառով (մինչ ուրարտացիները այդ ամրոցը հավանորեն Թուլիխու է կոչվել)։
Ամրոցը գտնվում է բարձունքի գագաթին, բոլոր կողմերց շրջապատված է 4 մ լայնության պարիսպով։ Երևում են 2-րդ պարսպի հետքերը, որոնք ավելի թույլ են, անցնում են ամրոցի արևելյան մուտքից կիսաշրջանաձև դեպի հյուսիս, ապա, թեքվելով հյուսիս-արևմուտք ու արևմուտք, վերջանում համարյա նույն կետում, որտեղից սկսվում են։
Իրեն շրջապատող բնակատեղիով այն գրավում է ավելի քան 6 հա տարածություն, որից ավելի քան 1 հա-ն՝ ամրոցը։ Ամրոցն ունի 8 աշտարակ, բոլորը գրեթե հավասար մեծության։ Դրանցից 4-ը գտնվում են արևելյան և հարավարևմտյան մուտքերի աջ ու ձախ կողմերում, 2-ը՝ արևմտյան պարսպի, իսկ մյուս 2-ը՝ հյուսիսային պարսպամասերի վրա։ Մի խոշոր քառանկյունաձև աշտարակի հիմք գտնվում է 2-րդ պարսպի վրա, բարձրությունը պահպանվել է 3,7 մ, հավանաբար սա մի առանձին դիտակետ է եղել։
Ինչպես ամրոցի ներսում, նույնպես և նրանից դուրս երևում են բոլորաձև ու քառանկյունի բնակարանների պատերի հետքեր։
Ուրարտացիները, գրավելով այդ ամրոցը, ըստ երևույթին վերաշինություններ են կատարվել այնտեղ և օգտագործել իրենց նպատակներին։ Դա նկատվում է ամրոցի հարավարևմտյան և հյուսիսարևելյան պարիսպների կառուցման տեխնիկայից, որոնք ավելի կանոնավոր են շարված, ունեն ուղիղ գիծ։
Ամրոցի շրջակայքում գտնվել է ուրարտական սեպագիր արձանագրություն, որի մեջ հիշատակվում է, թե Ռուսան, Սարդուրի որդին գրավել է Լուերուխի երկիրը, որտեղից և մենք իմանում ենք այդ տերիտորիայի անունը։
Ամրոցը և բնակավայրը հարուստ են վերերկրյս զանազան հնագույն մշակույթի մնացորդներով, սակայն նրանք այնքան մանրացված են, որ դժվար է նրանց միջոցով որևէ բան ասել ամրոցի անցյալի վերաբերյալ։
Բնակավայրի արևմտյան կողմով հոսում է մի գետակ, որը կարող էր գոյություն ունենալ նաև հին ժամանակ և ջուր մատակարարել բնակիչներին։

## Արտաքին հղումներ
* Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Կիկլոպյան ամրոցներ
Ժերար Դեզարգ

**Ժերար Դեգարզ** (, ), ֆրանսիացի մաթեմատիկոս։ Պրոյեկտիվ և գծագրական երկրաչափության հիմնադիր։ Եղել է զինվորական ինժեներ։ Հետազոտություններում հետևողականորեն կիրառել է հեռանկարային պատկերումը։ Տվել է պրոյեկտիվ երկրաչափության հիմնական թեորեմաներից մեկը (Գեզարգի թեորեմա), ըստ որի, Եթե երկու եռանկյունիների համապատասխան կողմերը հատվում են մի ուղղի վրա գտնվող երեք կետերում, ապա համապատասխան գագաթները միացնող ուղիղները կհատվեն մի կետում։
thumb|''Pratique du trait a preuves'' (1643)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ռազմական գործիչներ
Շտրեյկբրեխերներ

frameless|աջից
**Շտրեյկբրեխերներ** (, Streik — գործադուլ և brechen — կոտրել, խափանել), **գործադուլաբեկ**, անձ, որն աշխատում է՝ չնայած շարունակվող գործադուլին

Կատեգորիա:Աշխատանքային իրավունք
Կամբրե (Լա Կորունյա)

**Կամբրե**, քաղաք և համայնք Իսպանիայում, մտնում է Լա-Կորունյայի մեջ, որն էլ իր հերթին մտնում է Գալիսիա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը մտնում է Կորունյա շրջանի կազմի մեջ։ Տարածքը՝ 41 կմ2։ Բնակչությունը՝ 23621 (2010)։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* պաշտոնական կայք
* Página web oficial del Ayuntamiento de Cambre
* Web alternativa de Cambre 

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Դեսանտային նավեր

մինի|Juan Carlos I (L-61)
**Դեսանտային նավեր**, ծովային դեսանտներ փոխադրող և ափ հանող վերջրյա մարտանավերի կարգ։ Ըստ նշանակման լինում են մեծ, միջին ու փոքր դեսանտային նավեր և կատերներ։ ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում և այլ երկրներում դեսանտային նավերը լինում են ունիվերսալ, հետևակայիև և տանկային, կան նաև դեսանտային, փոխադրովի նավանորոգարաններ, ուղղաթիռակիրներ և այլն։ Ժամանակակից դեսանտային նավերը ունեն փոքր թաղվածք, դեսանտային տախտակամածի ու ներքին զետեղարանների մեծ տարողություն, կարող են դեսանտներ ընդունել և իջեցնել սարքավորված (նավահանգիստ, նավակայան) ու չսարքավորված (լողափ, ջրադաշտ և այլն) ափերում, փոթորկի ժամանակ հաղթահարել մեծ հեռավորություն։ Դեսանտային նավերի տակտիկա-տեխնիկական ցուցանիշները կախված են նրանց նշանակումից (ամերիկյան խոշոր տանկա-դեսանտային նավերի ջրատարողությունը չորսից ութ հազար տոննա է, արագությունը՝ 22-37 կմ/ժ, տարողությունը՝ չորս դեսանտային կատեր, երեսուն տանկ, հինգ հարյուրից յոթ հարյուր մարդ)։ Բոլոր դեսանտային նավերն ինքնապաշտպանության համար զինվում են հրետանիով (գլխավորապես զենիթային)։ Դեսանտային գործողությունների ժամանակ գործում են նավատորմի մարտանավերի և ավիացիայի պաշտպանությամբ։

Կատեգորիա:Նավի տեսակներ
Դեմագոգոս

[մինի|[Խոսե Կլեմենտե Օրոսկո - Դեմագոգոս]]
**Դեմագոգոս** (), Հին Հունաստանում, մասնավորաբար դասական ժամանակների Աթենքում, դեմոկրատ քաղաքական գործիչների (Թեմիստոկլես, Պերիկլես ) անվանումը։ Դեմոկրատիայի քաղաքական հակառակորդները հետագայում դեմագոգոսին վերագրեցին բացասական իմաստ՝ այդպես անվանելով փառասեր քաղաքական այն գործիչներին, որոնք ձգտում էին հանրաճանաչ դառնալ կեղծ, շողոքորթ և ստահոդ այլ միջոցներով։ Վերջին նշանակությամբ դեմագոգոսը գործածվում է ժամանակակից քաղաքական բառարանում։
Դեզուրբանիզմ

**Դեզուրբանիզմ** (  *dez* և  - քաղաքային), 20-րդ դարի քաղաքաշինության ուղղություն, որ ժխտում է խոշոր քաղաքների դրական սոցիալական դերը և քարոզում դրանց սահմաններից բնակչության ապակենտրոնացում։ Ի հայտ է եկել քաղաքի և գյուղի հակասությունների սրման և կապիտալիստական քաղաքի ճգնաժամի պայմաններում։

Դեզուրբանիզմի գաղափարները արտացոլվել են տակավին 19-րդ դարի սկզբի սոցիալական ուտոպիաներում (փոքր կոմունաներ բնության մեջ), անգլիացի սոցիոլոգ Էբենիզեր Հովարդի «Վաղը» (1898 թվական) աշխատության մեջ։ Առավել հետեվողականորեն դրանք ձևակերպվել են Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի «Անհետացող քաղաքը» (1932 թվական) գրքում և քաղաքի նրա նախագծում (1935 թվական), ուր առաջարկվում էր բնակելի և հասարակական շենքեր տեղադրել գյուղատնտեսական վայրերում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո դեզուրբանիզմի գաղափարները մասամբ արտացոլվել են քաղաքարբանյակների նախագծերում։

Կատեգորիա:Քաղաքաշինություն
Վլադիմիր Շատալով

**Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչ Շատալով ** (, ), խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչու, ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ (1975), Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս (հունվարի 22, 1969 և հոկտեմբերի 22, 1969), տեխնիկական գիտությունների թեկնածու (1972)։

1956 թվականին ավարտել է կարմրադրոշ ռազմաօդային ակադեմիան։ Խորհրդային տիեզերագնացների խմբում է ընդգրկվել 1963 թվականից։ 1969 թվականի հունվարի 14-17-ը, որպես հրամանատար, թռիչք է կատարել «Սոյուզ-4» տիեզերանավով։ Իրականացրել է Բորիս Վոլինովի վարած «Սոյուզ-5» տիեզերանավի հետ մերձեցումը և կցումը, ապահովել Ալեքսեյ Ելիսեևի և Եվգենի Խրունովի՝ բաց տիեզերքով անցումը «Սոյուզ-4» տիեզերանավ։

1969 թվականի հոկտեմբերի 13-18-ը, որպես հրամանատար, Ելիսեևի հետ երկրորդ թռիչքն է կատարել «Սոյուզ-8» տիեզերանավով։ 118 ժ 11 ր-ում տիեզերանավը խմբային թռիչք է կատարել «Սոյուգ-6» և «Սոյուզ-7» տիեզերանավերի հետ։ 1971 թվականի ապրիլի 23-24-ը, որպես հրամանատար, Ելիսեևի և Նիկոլայ Ռուկավիշնիկովի հետ, երրորդ թռիչքն է կատարել «Սոյուզ-10» տիեզերանավով։ Թռիչքը տևել է 47 ժ 46 ր, որի ընթացքում իրականացվել է 1971 թվականի ապրիլի 19-ից ուղեծրում գտնվող «Սալյուտ» ուղեծրակայանի հետ կցումը։ Երեք թռիչքների ընթացքում Շատալովը տիեզերքում եղել է 237 ժ 18 ր։ Եղել է ԽՍՀՄ 9-րդ գումարման Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի 3 շքանշանով։ Շատալովի անունով է կոչվում Լուսնի չերևացող կողմի խառնարաններից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1927 ծնունդներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ռուս տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:«Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչուներ
Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 4-րդ աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի 850-ամյակի հուշամեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանակիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:Լենինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 27-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Դևեբոյնի լեռնաշղթա

**Դևեբոյնի լեռներ**, ջրբաժան շղթա հայկական բարձրավանդակում՝ Արաքս և Արևմտյան Եփրատ գետերի միջև։ Երկարությունը 40 կմ է, բարձրությունը՝ 2200-2300 մ։ Արևելքում լանջերը զառիթափ են, սանդղաձև, արևմուտքում՝ ալիքավոր, փոքրաթեք։

Հարմարավետ լեռնանցքը, որով անցնում է Կարս-Էրզրում երկաթուղին, ունի 2150 մ բացարձակ և 250-300 մ հարաբերական բարձրություն։ Դևեբոյնի լեռնաշղթան բարդ հորստային բեկոր է՝ կազմված կավճի և պալեոգենի ծալքավոր կրաքարերից, թերթաքարերից, ֆլիշային ապարներից, ինրուզիաների ելուստներից, որոնց հարթ մակերևույթի վրա տարածված է պլիոցեևի լավային ծածկույթը։ Կատարներից են Վերին և Ստորին Թյու լեռները։

Լանջերն անտառազուրկ են։ Տիրապետում են տարախոտահացազգիները և տափաստանային մարգագետինները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դևեբոյնի լեռնաշղթա
Ներքին դեմեր ամրոց շեն

**Ներքին դեմեր ամրոց շեն**ը գտնվում է Քռա ամրոցից ոչ հեռու, դեպի Ադամխան գյուղը։ Այստեղ պարիսպների հետքեր չեն երևում, սակայն ներսում եղել է բնակատեղի, որը պարիսպապատվել է։ Ամրոցի ամենաբարձր մասում նկատելի են բոլորաձև, 25 մետր տրամագծով կառույցի հետքեր. այս ամրոցը հավանաբար կապված է եղել Քռայի ամրոցի հետ։ Բնակատեղիի և ամրոցի միջանկյալ տարածության վրա նկատելի են բոլորաձև դամբարաններ։

## Աղբյուրներ
* Գ.Հ.Միքայելյան, «Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները» Առաջին Հատոր, էջ 32

Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Ադրբեջան)
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Սպորավորների տիպ

Սպորավորները բացառապես մակաբույծ նախակենդանիներ են։ Դրանցից են մալարիայի պլազմոդիումը՝ մալարիա հիվանդության հարուցիչը։ Այդ հիվանդությունը նախկինում չարիք էր Հայաստանի և հատկապես հարավային շրջանների բնակիչների համար։ Այն գրեթե վերացվեց, սակայն հիմա էլ նույն վայրերում երբեմն նկատվում են մալարիայով հիվանդության դեպքեր։
## Մոծակի վտանգը մարդու համար
Մարդը վարակվում է մալարիայով վարակված մոծակի խայթոցից։ Մարդու օրգանիզմում մակաբույծն ապրում է արյան կարմիր գնդիկներում, որտեղ ակտիվորեն սնվում ու բազմանում է՝ քայքայելով դրանք և արտադրելով թունավոր նյութեր։
մինի|աջից|Մալարիայի հարուցիչով մոծակ
Հիվանդի ջերմությունը պարբերաբար՝ ամեն 3-4 օրը մեկ, բարձրանում է մինչև 40-41 աստիճան։
## Բազմացում
Հիվանդ մարդուց մակաբույծն անցնում է մալարիայի մոծակին, որի ստամոքսում կատարվում է սեռական բազմացում։ Առաջանում են արական և իգական սեռական բջիջներ, տեղի է ունենում բեղմնավորում, ձևավորվում է զիգոտ, որի հետագա բազմակի բաժանումից առաջանում են բազմաթիվ սպորազոիդներ։ Մոծակի խայթելու պահին սպորներն անցնում են առողջ մարդուն։
## Մալարիայի դեմ պայքարի միջոցները
Մալարիայի մոծակը տարբերվում է սովորական մոծակից առարկայի վրա նստելու դիրքով (նստում է թեք)։
Մալարիայի դեմ պայքարի միջոցառումներն իրականացվում են հիմնականում երկու ուղղությամբ։ Մի դեպքում հիվանդներին հայտնաբերում և բուժում են դեղամիջոցներով՛ վարակի աղբյուրը կանխելու համար, իսկ մյուս դեպքում ոչնչացնում են մոծակներին ճահիճները չորացնելով, որտեղ էլ զարգանում են մոծակների թրթուրները։
## Նախակենդանիների նշանակությունը բնության մեջ և մարդու կյանքում
Բազմաթիվ ծովային նախակենդանիներ ունեն կարծր կմախք՝ խեցի, որը նրանց մահանալուց հետո իջնում է ջրի հատակ՝ միլիոնավոր տարիների ընթացքում առաջացնելով կրի, կավճի, կանաչ ավազաքարի նստվածքներ։ Ծովային նախակենդանիների կմախքից են հիմնականում կազմված կավիճը, որն օգտագործում են ուսումնական պարապմունքների ժամանակ, և կիրը, որով սպիտակեցնում են պատերը։ Բացի այդ, նախակենդանիների աոանձին տեսակների կմախքների հայտնաբերմամբ հնարավոր է որոշ գաղափար կազմել մոտակայքում նավթի առկայության մասին։

Նախակենդանիները սնվում են ջրամբարներում եղած բակտերիաներով և փտած օրգանական նյութերով՝ դրանով իսկ մաքրելով ջուրը, իսկ հողում նպաստում են հողագոյացմանը։ Միաժամանակ այդ նախակենդանիները կեր են ծառայում ձկների, խեցգետնակերպերի, մոծակների թրթուրների համար։Որոշ նախակենդանիներ, հատկապես հողաթափիկ ինֆուզորիան և սովորական ամեոբան, օգտագործվում են գիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ։

Կատեգորիա:Նախակենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սպորավորների տիպ
Դեղձանիկ

thumb

**Դեղձանիկ** (), ճնճղուկազգիների կարգի, սերինոսազգիների ընտանիքի թռչուն։ Մարմնի երկարությունը՝ 12-14 սմ։ Էգը դեղնականաչավուն է, մուգ բծերով, կուրծքը դեղին, արուն՝ կանաչավուն։ Տարածված է Մադեյրայում, Ազորյան և Կանարյան կղզիներում, Հյուսիս-Արևմտյան Աֆրիկայում։

Հայաստանում հանդիպում է կարմրակատար սերինոսը։ Բնադրում է անտառներում, այգիներում, պուրակներում։ Սնվում է սերմերով։ Բազմանում է տարին 2 անգամ, դնում 3-5 ձու։ Թխսում է արուն (13 օր)։

Դեղձանիկը հաջողությամբ բազմանում է նաև տնային պայմաններում։ Երգում են միայն արուները։

Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Մարի Գյուերեքմեզյան

**Մարի Գյուերեքմեզյան** (), հայ քանդակագործ։ Առաջին հայ կին քանդակագործը։ Բազմաթիվ դիմաքանդակների հեղինակ է։

## Կենսագրություն
Մարի Գյուերեքմեզյանը ծնվել է Օսմանյան կայսրության Կայսերիի Թալաս գյուղում։ Նա հաճախել է տեղի Վարդ Բասրիգ նախակրթական հայկական դպրոցը։ Մարին տեղափոխվել է Ստամբուլ, որտեղ հաճախել է Եսայան հայկական դպրոցը։ Եսայանում սովորելու ընթացքում Գյուերեքմեզյանը հնարավորություն է ունեցել հանդիպելու հայտնի թուրք գրող Ահմեդ Համդի Թանփընարին։ Թանփընարը ոգեշնչել է Գերեքմեզյանին փիլիսոփայության բակալավրի աստիճան ստանալ։ Նա շարունակել է ուսումը Ստամբուլի համալսարանում։ Գյուերեքմեզյանը դարձել է հրավիրված ուսանող Միմար Սինանի անվան գեղարվեստի համալսարանի (նախկինում՝ Ստամբուլի գեղարվեստի ակադեմիա) քանդակագործության բաժնում, որտեղ Բեդրի Ռահմի Էյուփօղլուն աշխատում էր որպես ասիստենտ։ Նա պատրաստել է նրա կիսանդրին։  Ակադեմիայում նրան դասավանդել է հայտնի գերմանացի քանդակագործ Ռուդոլֆ Բելինգը։ Բազմիցս ցուցադրվել է Անկարայում։ 

Գյուերեքմեզյանը արվեստի և հայոց լեզվի ուսուցչուհի է եղել Ստամբուլի Կետրոնական հայկական ավագ դպրոցում և Էսայան ավագ դպրոցներում։ Նա նաև դասավանդել է Ստամբուլի Արթի կրթարան նախակրթարանում, որը գործում է մինչ օրս։ 

1946 թվականին Գյուերեքմեզյանը հիվանդացել է տուբերկուլյոզային մենինգիտով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին դեղորայքը շատ թանկ է եղել։ Բեդրի Ռահմին վաճառել է իր նկարներից շատերը, բայց չի կարողացել փրկել Մարիին։ Գյուերեքմեզյանը մահացել 1947 թվականին՝ 35 տարեկան հասակում։ Նա թաղված է Շիշլիի հայկական գերեզմանատանը։

## Մատենագրություն
* Onnig Avedissian, Peintres et sculpteurs Armeninens. Le Caire, 1959

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի նկարչուհիներ
Կատեգորիա:Անձինք Կեսարիայից
Կատեգորիա:Թուրքահայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայ կին քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Շրոտ

**Շրոտ** (, հիմնական նշանակությունը՝ մանր կտորներ), ձիթարդյունաբերության երկրորդական արտադրանք, ստացվում է ձիթատու բույսերի սերմերից ձեթը լուծահանելով։ Արժեքավոր սպիտակուցային կեր է։ Ըստ հումքի տեսակի տարբերում են արևածաղկի, բամբակենու, գետնանուշի, եգիպտացորենի, կանեփի, հլածուկի, սոյայի, տզկանեփի, վուշիենի շրոտներ։ Ընդհանուր սննդարարությամբ համազոր են հատիկային կերերին, իսկ պրոտեինի պարունակությամբ (մինչև 35—45%) գերազանցում են դրանց։ Շրոտները պարունակում են նաև E և В խմբի վիտամիններ, հարուստ են կալիումով և ֆոսֆորով, աղքատ՝ կալցիումով ու նատրիումով։ 100 կգ արևածաղկի շրոտը պարունակում է 100 կերային միավոր և 37,6 կգ մարսելի պրոտեին։ Շրոտները օգտագործելիս պետք է հաշվի առնել դրանցում թունավոր (արևածաղկի շրոտում՝ հոսիպոլը, խաչածաղկավորների շրոտում՝ եթերամանանեխային յուղերը, տզկանեփի շրոտում՝ ռիցինը) և վնասակար նյութերի առկայությունը։ Նպատակահարմար է օգտագործել համակցված կերերի հետ։ Շրոտները պետք է պահել չոր, մաքուր և ախտահանված շենքերում։

Կատեգորիա:Բուսական հումք
Դաշթե Լութ

**Դեշտե-Լուտ** (), անապատ Իրանական բարձրավանդակի կենտրոնական մասում։ Երկարությունը մոտ 550 կմ է, լայնությունը՝ 100-200 կմ, գերակշռող բարձրությունը՝ 500-600 մ։ Մակերևույթը կազմված է 200-500 մ բարձրությամբ հարթահատակ անհոսք իջվածքներից և 1000 - 2000 մ բարձրությամբ լեռնային պատնեշներից։ Հանդիպում են մինչև 100-200 մ բարխանային և բուսականությամբ թույլ ամրացված թմբաշարային ավազուտներ։ Ֆիզիկական հողմահարումից առաջացել են բազմաթիվ «սյուներ», «սնկեր», ռելիեֆի այլ ձևեր։ Զգալի տարածություններ ծածկված են թաքիրներով, խճաքարերով և աղուտներով։

## Անվանում
Անվանումը կազմված է պարսկերեն դաշտ՝ «անապատ» և լութ՝ «մերկ» բառերից։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրանի անապատներ
Պարաշյուտ

**Պարաշյուտ** կամ **անկարգել**, անկում կատարող օբյեկտների (նաև մարդու) արագությունը փոքրացնող և փափուկ վայրէջք ապահովող սարքեր են։
Միջին քաշով մարդու համար ազատ անկման արագությունը մոտ 200 կմ/ժ է և զարգանում է թռիչքի պահից ընդամենը 10 վայրկյան անց։ Ահա այդ արագությունն է անհրաժեշտ նվազեցնել մինչև մարդու համար անվտանգ մեծություն։
մինի|Կլոր պարաշյուտ
Պարաշյուտներն օգտագործվում են ռազմական գործողությունների ժամանակ՝ ճանապարհազուրկ ու գետազուրկ վայրեր բեռներ փոխադրելու համար։ Իսկ ամերիկյան «Սփեյս Շաթլ» և բազմակի օգտագործման այլ տիեզերանավերի վայրէջքի ժամանակ օգտագործվել են արգելակային վիթխարի պարաշյուտներ։
Պարաշյուտի գաղափարը գիտականորեն հիմնավորել է Լեոնարդո դա Վինչին` դեռևս 1495 թվականին։
Առաջին գործող պարաշյուտը կազմված էր բամբուկի շրջանակի վրա քաշած կտորից։ Դրա ստեղծողը՝ Անդրե Գառներենը, իր վտանգավոր թռիչքը կատարել է 1797 թվականին Փարիզի արվարձաններից մեկում։
մինի|ձախից|Պարաշյուտը Չինական նամականիշի վրա
Ժամանակակից պարաշյուտները, սովորաբար, նայլոնից պատրաստված հովանոցաձև գմբեթներ են և անկման ժամանակ կատարում են արգելակների դեր։ Օդի հանդիպակաց հոսքերին դիմադրություն ցույց տալով` պարաշյուտը հնարավորություն է տալիս փափուկ վայրէջք կատարել։ Ռազմական պարաշյուտներն ունեն օժանդակ փոքրիկ գմբեթներ, որոնք ձգում-բացում են հիմնական գմբեթը։

## Պարաշյուտային սպորտ

Ներկայումս այս սպորտաձևը մեծ ժողովրդականություն է վայելում։ Մարզական պարաշյուտներն աղեղնաձև են, փոքրաչափ և կառավարվում են քարշափոկերով։ Դրանք կարող են դելտապլանի նման ճախրել և պտտվել օդում։ Երբեմն հարկ է լինում պարաշյուտի վրա անցքեր թողնել, որոնք կայունություն են հաղորդում նրան և թույլ չեն տալիս փակվել։ Պարաշյուտորդները թռիչքներ են կատարում հատուկ ինքնաթիռներից։ Ինչպես պարաշյուտի բացվելուց առաջ, այնպես էլ հետո մարզիկներն օդում բազմապիսի վարժություններ են կատարում։ Երբեմն անցկացվում են վայրէջքի ճշգրտության մրցումներ։ Պարաշյուտի բացվելուց առաջ կատարված թռիչքը կոչվում է ազատ անկում։ Օդում կատարելով ակրոբատիկական հնարքներ և փոխելով իրենց մարմնի դիրքը՝ պարաշյուտորդները կարող են փոխել անկման արագությունը։ Երբ պարաշյուտորդների խմբի անդամներն օդում միանում են իրար և կազմում տարբեր պատկերներ, ապա թռիչքն անվանում են խմբային ցատկ։ Կան նաև զվարճանքի պարաշյուտներ, որոնց օգնությամբ նախ օդ են բարձրանում՝ բաց պարաշյուտները մեծ արագությամբ քաշելով, ապա ինքնուրույն վայրէջք կատարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պարաշյուտային սպորտ
Կատեգորիա:Չինական հայտնագործություններ
Էդմոնդո դե Ամիչիս

**Էդմոնդո դե Ամիչիս** (De Amicis) (), իտալացի գրող։ Հռչակվել է «Սիրտը» (1886, հայերեն թարգմանվել է 1889 թվականին) վիպակով, որը գրված է դպրոցականի ծրագրի ձևով։ Կրթության հարցերին են նվիրված «Ուսուցչի սիրավեպը» (1890) և մի շարք պատմվածքներ։ 1886 թվականի հոկտեմբերի 17-ին հրատարակել է մանկական վեպ՝ «Սիրտը»՝ ստեղծված մի դպրոցականի օրագրից, որը շատ արագ նրան համաշխարհային ճանաչում։ Մի քանի ամսում, նա տպագրում է ավելի քան քառասուն իտալական հրատարակությունների և թարգմանվել են տասնյակ լեզուներով (այդ թվում ռուսերեն)։ Ակնարկների գիրք «Օվկիանոսում», որը լույս է տեսել 1889 թվականին, նվիրված է ծանր պայմաններում ապրող իտալական ներգաղթածների կյանքին. 1890 թվականին ազատ է արձակվել «Ուսուցչի ռոմանտիկա» վեպը, որտեղ ուշադրություն է դարձրել կրթության խնդիրներին։ 1908 թվականին առաջադրվել է գրականության Նոբելյան մրցանակի։ Էդմոնդո դե Ամիչիսը մահացել է 1908 թ. Բորդիգերեում, 61 տարեկանում։

## Էդմոնդո դե Ամիչիսը հայերեն
* Սիրտ, ֆրանսերենից թարգմանեց Փիլիպպոս Վարդանյան, 1889
* Անձնվեր տղան (պատմվածք), Մոսկվա, ԽՍՀՄ Ժողկենտհրատ, 1926, 16 էջ։ Ռուսերենից թարգմ.՝ Բ. Մար.:
* Ապենիններից մինչև Անդեր (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1956, 64 էջ։ Բովանդակություն՝ Ապենիններից մինչև Անդեր; Չիչիլիո; Ջուլիո։ Ռուսերենից թարգմ.՝ Ս. Այունց։
* Սիրտը։ Աշակերտի հուշատետրը. Ե., Հայաստան, 1969, 322 էջ։ Ռուսերենից թարգմ.՝ Ս. Այունց։
* Սիրտը. Հոկտեմբեր - Գարուն ամսագիր

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Իտալացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Յոթն աղբյուր (բնակատեղի)

**Յոթն աղբյուր բնակատեղին**, Ազատ քաղաքից դեպի հարավ-արևելք, Նորատուս տանող ճանապարհի ձախ կողմի սարահարթում փռված է միջնադարյան լայնանիստ, ավերակ մի հնավայր, որին տեղացիները «Յոթն աղբյուր» անունն են տալիս կամ «Աբլլու» կամ էլ «Ասլան-Ղափլան»։ Վերջին անունը կապված է այդ ավերակներից ոչ հեռու գտնվող քարե մահարձանի գազանակերպ գծագրության հետ, որոնք հիշեցնում են առյուծի ու վագրի պատկերներ։

Այդ բնակատեղին մինչև այժմ դիտվել է, ինչպես Ազատ քաղաքը, իբրև սոսկ միջնադարյան մի ավերակ գյուղ, սակայն հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ այս գյուղի տակ գտնվում է հնագույն ամրոց-շեն։
Կիկլոպյան միջնաբերդը գտնվում է սարահարթի հյուսիս-արևմտյան վերջավորության վրա, ունենալով անկանոն 350 մետր երկարություն ունեցող պարիսպ, որը ընդգրկում է 3/4 հեկտար տարածություն։

Միջնաբերդը բոլոր կողմերից շրջապատված է կցարաններով, որտեղ պարզ երևում են ծայրամասերի բնակարանների արտաքին պատերի միացումները, որոնցով ամբողջ բնակավայր ստացել է մի ուրույն պարսպապատում։

Սարահարթը, որի վրա կառուցված է միջնաբերդը, երեք՝ արևմտյան, հյուսիսային և արևելյան կողմերով դժվարամատչելի է, ունի խիստ թեք լանջեր, որոնք շրջապատից բարձր են 250-30 մետր, իսկ հարավային ու հարավարևելյան կողմերով լանջերն աստիճանաբար իջնում են և միաձուլվում դաշտի ընդհանուր մակերևույթին։

Միջնաբերդն ունի մուտք՝ դարձված դեպի հյուսիս, որտեղից ճանապարհը դուրս գալով թեքվում է դեպի արևմուտք և ապա հարավ ու կորչում բնակավայրում։ Միջնաբերդն ունեցել է երեք աշտարակ, որոնցից երկուսը գտնվում են պարսպի արևելյան հատվածում, իսկ մեկը՝ արևմտյան։ Նրանք ունեցել են 5x5 մետր հարթակ, սակայն նրանց բարձրության մասին դժվար է որևէ բան կռահել։
Միջնաբերդից դեպի հյուսիս և հյուսիս-արևելք, լճի մակարդակն իջնելուց հետո, հարթության վրա երևում են հնագույն կացարանների հետքեր, իսկ այդ ավերակներից այն կողմ նշմարվում են մի քանի, բավականին խոշոր դամբարաններ։

Այս ամրոց-շենում ջրի մատակարարման հարցը, ըստ երևույթին, լուծված է եղել։ Ջուրը վերցրել են «Յոթն աղբյուրից», որոնք գոյություն ունեին մի քանի տասնյակ տարի առաջ։ Այժմ աղբյուրները ցամաք են հավանորեն լճի իջեցման պատճառով։

## Արտաքին հղումներ
* Սևանի կիկլոպյան ամրոցներ

Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Նախնադարյան Հայաստան
Դեպոզիտ

**Դեպոզիտ**, (epositum պահպանման տրված իր),
* 1 բանկերի և խնայդրամարկղերի պահպանմանը տրված նյութական արժեք (սովորաբար դրամ կամ արժեթուղթ)։ Դեպոզիտ լինում է ժամկետային և ցպահանջ։ Դեպոզիտ հանձնված դրամական գումարները հայցային վաղեմության ժամկետը լրանալուց հետո փոխանցվում են պետբյուջե։
* 2 Դեպոզիտներ են անվանվում նաև բանկերի և խնայդրամարկղերի ավանդները։

Կատեգորիա:Բանկային գործ
Դեկատրոն

մինի|Ութնաբազային դեկատրոն

**Դեկատրոն** (դեկա և տրոն), թվարկության տասնական համակարգում՝ թվային հաշվարկ կատարող և Էլեկտրական շղթան հոսանքափոխող բազմաէլեկտրոդ իոնային սարք։ Դեկատրոնի աշխատանքի հիմքում ընկած է մարմրող պարպման ուղղորդված փոխանցումը մի էլեկտրոդից մյուսին։ Փոխանցումը պայմանավորված է էլեկտրոդների պոտենցիալների տարբերությամբ, որը ստեղծվում է կառավարող իմպուլսներով։ Դեկատրոնները լինում են համաչափ և անհամաչափ էլեկտրոդներով, միա- և երկիմպուլս, հաշվային և այլն։

Դեկատրոնը կիրառվում է ավտոմատիկայում, չափիչ տեխնիկայում, միջուկային և արդյունաբերական էլեկտրոնիկայում։

Դեկատրոնների (1968) հիմնական պարամետրերն են. 

* վերահաշվարկի գործակիցը (մուտքի և ելքի իմպուլսների թվերի հարաբերությունը)՝ 10
* հաշվման արագությունը՝ մինչև 1 *Մհց*
* աշխատանքային հոսանքի ուժը՝ մինչև 1,5 *մա*։ 

## Գրականություն

* Липкин В. М., Декатроны и их применение, М.-Л., 1960.

Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա
Կատեգորիա:Էլեկտրական լամպեր

Կատեգորիա:Իմպուլսային տեխնիկա
Շրթհարմոն

**Շրթհարմոն**, փողային լեզվակավոր նվագարան։ Բաղկացած է երկու ծայրերից ամրացված մետաղյա լեզվակներից և դրանց կից, փայտյա կամ պլաստմասսայի թիթեղից, որի վրա օդը դեպի լեզվակները մղելու համար կան անցքեր։ Լեզվակները տատանման մեջ են դրվում թե՛ ներշնվող և թե՝ արտաշնչվող օդով։

Լինում են դո, ֆա, սոլ մաժոր և լյա մինոր հնչյունաշար ունեցող շրթհարմոններ։ Տարածված են Ռիխտեր համակարգի (ոչ լրիվ 3 օկտավա ձայնածավալով), կնիտլինգենյան (ձայները հնչում են օկտավային կամ երկօկտավային կրկնապատկումներով) և վիեննական (ունի «դողդոջուն հնչեցնելու հարմարանք) շրթնահարմոնները։ Կան նաև մեկ օկտավային, ինչպես և «կրկնակի» (տարբեր լարվածքի երկու գործիք համատեղող) տեսակներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1821 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Փայտյա փողային գործիքներ
Սատրապական դրամներ

**Սատրապական դրամներ**, Աքեմենյանների տիրակալության վերջին շրջանում՝ մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջերից և առավելապես 4-րդ դարում, տեղական սատրապները նվաճել էին սեփական դրամներ թողարկելու իրավունքը։ Այդ սատրապական դրամների շարքում պահպանվել են այնպիսի դրամական միավորներ, որոնք թողարկվել են Հայաստանի աքեմենյան կառավարիչների՝ Տիրիբազի և Օրոնտասի կողմից։

Տիրիբազի դրամները դրվագվել են Կիլիկիայի Իսսոս, Սոլի, Մալլոս և Տարսոն քաղաքներում, մ.թ.ա. 386 — 380 թվականներին։ Դրանց վրա նշված են Տիրիբազի և հիշյալ քաղաքների անունները, ըստ որում թե՛ միայն հունարեն և թե՛ երկլեզվյան՝ հունարեն ու արամեերեն արձանագրություններով։ Տիրիբազի դրամները կրում էին իրենց վրա Ահուրամազդայի, Բահալի, Հերակլեսի, Անահիտի, Դիոնիսի պատկերները, ինչպես նաև իր՝ Տիրիբազի դիմանկարները։
225px|մինի|աջից|Օրոնտաս II-ի ոսկյա դրամի օրինակը
Կշռային տվյալներով դրանք պատկանում են աքեմենյան սիստեմին, ըստ որում թողարկվել են բացառապես արծաթից։ Դրանք մեծ մասամբ կրկնակի դրախմաներ (11,20 գրամ) և այդ նույն սիստեմի փոքր արժեչափի միավորներ՝ օբողոսներ են։ Ծագելով Կիլիկիայից, Տիրիբազի դրամները շրջանառության մեջ են եղել ոչ միայն Կիլիկիայում, այլև Փոքր Ասիայի ու Միջագետքի տարանցիկ առևտրի համար կարևոր նշանակություն ունեցող Ծոփքի և հավանաբար Փոքր Հայքի տնտեսական կենտրոններում, որոնք ենթակա էին նրա անմիջական իշխանությանը։
 
Հայաստանի սատրապ Օրոնտասի (Երվանդ) դրամները հայտնի են ոսկյա, արծաթյա և պղնձյա օրինակներով, թողարկված մ.թ.ա. 362 թվականին Լամպսակ, Կլազոմեն և այլ քաղաքներում։ Դրանց թողարկումը պայմանավորված էր տեղական պահանջներով, Օրոնտասի դրամների վրա դրոշմվել են հեթանոսական աստվածներ Զևսի, Աթենասի պատկերները և արևի պաշտամունքին վերաբերող խորհրդանշաններ, ինչպես նաև աքեմենյան տիրակալների ու իրեն Օրոնտասի դիմանկարները։

## Աղբյուրներ
* http://serials.flib.sci.am/-Հայ Ժողովրդի պատմությունը

Կատեգորիա:Սատրապական Հայաստանի դրամներ
Կատեգորիա:Դրամագիտություն