Մարդու իրավունքներն Իրանում

**Մարդու իրավունքներն Իրանում** (), տարբեր դինաստիաների օրոք Իրանում մարդկանց իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված իրավական համակարգի ամբողջությունը։ 

Կայսերական Փահլավիների դինաստիայից (1925-1979 թթ․) մինչև Իսլամական հեղափոխությունը (1979 թ․) և Իրանի Իսլամական Հանրապետության դարաշրջանը (1979 թ․-ից մինչ օրս), Իրանի քաղաքացիների իրավունքների նկատմամբ կառավարության վերաբերմունքը քննադատության է ենթարկվել իրանցիների, միջազգային մարդու իրավունքների պաշտպանների, գրողների և ՀԿ-ների կողմից: Մինչ շահերի կառավարման ներքո գտնվող միապետությունը լայնորեն քննադատվել է արևմտյան վերահսկող կազմակերպությունների մեծ մասի կողմից՝ մարդու իրավունքների ոլորտում վատ ցուցանիշներ ունենալու համար, դրան հաջորդած Իսլամական Հանրապետության կառավարությունը շատերի կողմից համարվում է ավելի վատը: Տասնամյակների ընթացքում տարբեր խմբեր, այդ թվում՝ քաղաքական այլախոհներ, կրոնական փոքրամասնություններ և էթնիկ համայնքներ, բախվել են համակարգված ճնշումների, որոնց պետական քաղաքականությունը հաճախ ուղղված է եղել ոչ միայն քաղաքական ընդդիմությանը, այլև մշակութային և լեզվական ինքնությանը: 

Փահլավի դինաստիան երբեմն նկարագրվել է որպես «արքայական բռնապետություն» կամ «միանձնյա կառավարում» և կիրառվել է գաղտնի ոստիկանություն, խոշտանգումներ և մահապատիժներ՝ քաղաքական այլախոհությունը ճնշելու համար: Մոհամմադ Ռեզա Փահլավիի գահակալության տարիներին մահապատժի ենթարկված քաղբանտարկյալների թվի գնահատականները տատանվում են 100-ից պակասից մինչև 300։

Իսլամական Հանրապետության օրոք բանտային համակարգը կենտրոնացված էր և կտրուկ ընդլայնված. վաղ շրջանում (1981–1985 թթ․) մահապատժի է ենթարկվել ավելի քան 7900 մարդ։ Իսլամական Հանրապետությունը քննադատության է ենթարկվել ինչպես Իսլամական Հանրապետության սահմանադրությանը և օրենքներին, այլ ոչ թե մարդու իրավունքների միջազգային նորմերին համապատասխանող սահմանափակումների և պատիժների համար (խիստ պատժամիջոցներ հանցագործությունների համար, զոհ չհանցագործությունների համար պատիժ, խոսքի և մամուլի ազատության սահմանափակումներ, հավատքի ազատության սահմանափակումներ և այլն), այնպես էլ «դատական» գործողությունների համար, որոնք չեն համապատասխանում ոչ մեկին, ինչպիսիք են թերթերի գրասենյակների հրկիզումները, քաղբանտարկյալների և այլախոհների/քաղաքացիական անձանց ծեծը, խոշտանգումները, բռնաբարությունը և առանց դատի սպանությունները։

## Փահլավիների դինաստիա (1925-1979 թթ․)
Իրանի կայսերական պետությունը` Պահլավիների դինաստիայի օրոք, գոյատևել է 1925 թ․-ից մինչև 1979 թ․: Մի պատմության համաձայն՝ Պահլավիների գահակալության ընթացքում բանտարկյալների նկատմամբ կտտանքների և բռնության կիրառումը տարբեր է եղել՝ կախված ժամանակից: Երկու միապետներն էլ՝ Ռեզա շահ Պահլավին և նրա որդի Մոհամմադ Ռեզա շահ Պահլավին, կիրառել են գրաքննություն, գաղտնի ոստիկանություն, կտտանքներ և մահապատիժներ:

### Ռեզա Շահի դարաշրջանը
Ռեզա Շահի գահակալությունը ավտորիտար և բռնապետական էր այն ժամանակ, երբ ավտորիտար կառավարություններն ու բռնապետությունները տարածված էին թե՛ տարածաշրջանում, թե՛ աշխարհում, իսկ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը մի քանի տարի հետո է հաստատվել։ Ռեզա Շահի օրոք մամուլի ազատությունը, աշխատողների իրավունքները և քաղաքական ազատությունները սահմանափակված էին։ Անկախ թերթերը փակվել են, քաղաքական կուսակցությունները՝ նույնիսկ հավատարիմ Վերածնունդ կուսակցությունը, արգելվել են։ Կառավարությունը 1927 թվականին արգելել է բոլոր արհմիությունները։

Ֆիզիկական ուժ է կիրառվել որոշ տեսակի բանտարկյալների՝ սովորական հանցագործների, կասկածյալ լրտեսների և թագավորասպանության դավադրության մեջ մեղադրվողների նկատմամբ։ Մասնավորապես, գողերին ենթարկում էին բաստինադոյի (ոտքերի ներբաններին հարվածելու) և ստրապադոյի (զոհերի ձեռքերին կապած պարանով օդում կախված պահելու)՝ «նրանց թաքցրած ավարը բացահայտելու» համար։ Կասկածելի լրտեսներին և մարդասպաններին «ծեծում էին, զրկում քնից և ենթարկում կապանիի (ձեռքերը մեջքի ետևում ամուր կապելը), որը երբեմն հոդերի ճաքերի պատճառ էր դառնում։ Սակայն Ռեզա շահի կառավարման օրոք քաղաքական բանտարկյալների՝ հիմնականում կոմունիստների, համար «կտտանքների ակնհայտ բացակայություն» կար։ Ճնշման հիմնական ձևը մենախցումն էր և «գրքերի, թերթերի, այցելուների, սննդի փաթեթների և պատշաճ բժշկական օգնության» զրկումը։ Թեև հաճախ սպառնում էին կապանիով, քաղաքական բանտարկյալները «հազվադեպ էին ենթարկվում դրան»։

### Մոհամմադ Ռեզա Շահի դարաշրջանը

Մոհամմադ Ռեզան դարձել է միապետ, երբ նրա հոր իշխանությունը տապալվել է 1941 թվականին անգլո-խորհրդային ներխուժումից հետո։ Քաղաքական բանտարկյալները (հիմնականում կոմունիստներ) ազատ են արձակվել օկուպացիոն տերությունների կողմից, և շահը (այդ ժամանակվա թագաժառանգը) այլևս չուներ խորհրդարանի վերահսկողությունը։ Սակայն 1949 թվականին շահի դեմ մահափորձից հետո նա կարողացավ հայտարարել ռազմական դրություն, բանտարկել կոմունիստներին և այլ հակառակորդներին, ինչպես նաև սահմանափակել թագավորական ընտանիքի քննադատությունը մամուլում։

Շահամետ հեղաշրջումից հետո, որը տապալել է վարչապետ Մոհամմադ Մոսադեղին 1953 թվականին, շահը կրկին ճնշել է իր հակառակորդներին, և քաղաքական ազատությունը նվազել է։ Նա օրենքից դուրս է հայտարարել Մոսադեղի քաղաքական խումբը՝ «Ազգային ճակատը», և ձերբակալել դրա առաջնորդների մեծ մասին։ Թուդեհ կուսակցության ավելի քան 4000 քաղաքական ակտիվիստներ ձերբակալվել են (ներառյալ 477-ը՝ զինված ուժերում), քառասունը մահապատժի են ենթարկվել, ևս 14-ը մահացավ խոշտանգումների տակ, իսկ 200-ից ավելի մարդիկ դատապարտվել են ցմահ ազատազրկման։

Իր իշխանության գագաթնակետին շահի գաղտնի ոստիկանությունը, գործնականում անսահմանափակ լիազորություններ ուներ։ Գործակալությունը սերտորեն համագործակցում էր Կենտրոնական հետախուզական վարչության հետ։

Ըստ Amnesty International-ի՝ 1974-1975 թվականների տարեկան զեկույցի՝ «քաղաքական բանտարկյալների ընդհանուր թիվը 1975 թվականի ընթացքում որոշ ժամանակ տատանվում էր 25,000-ից մինչև 100,000։

#### 1971–77
1971 թվականին ժանդարմերիայի դիրքի վրա պարտիզանական հարձակումը (որտեղ սպանվել են երեք ոստիկան և ազատ արձակվել երկու պարտիզան, որը հայտնի է որպես «Սիահկալի միջադեպ») կառավարության դեմ «ինտենսիվ պարտիզանական պայքար» և կառավարության կողմից կոշտ հակազդեցություններ են առաջացրել։ Շահին տապալելու համար «զինված պայքար» ծավալող պարտիզանները, որոնք ոգեշնչվել էին միջազգային Երրորդ աշխարհի հակաիմպերիալիստական հեղափոխականներից (Մաո Ցզե Դուն, Հո Շի Մին և Չե Գևարա), բավականին ակտիվ էին 1970-ականների առաջին կեսին, երբ նրանցից հարյուրավորները զոհվել են կառավարական ուժերի հետ բախումներում, իսկ տասնյակ իրանցիներ մահապատժի են ենթարկվել։ Ըստ Ամնեսթի ինթերնեյշնլի՝ շահը իրականացրել է առնվազն 300 քաղաքական մահապատիժ:

Խոշտանգումները կիրառվել են զենքի թաքստոցներ, անվտանգ տներ և պարտիզանների հանցակիցներ գտնելու, ինչպես նաև պետության թշնամիներին իրենց կողմնակիցներ դարձնելու փորձերի ժամանակ։

1975 թվականին Ամնեսթի ինթերնեյշնլ մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող խումբը, որի անդամակցությունը և միջազգային ազդեցությունը մեծապես աճել են 1970-ականներին, զեկույց է հրապարակել Իրանում քաղբանտարկյալների նկատմամբ վերաբերմունքի մասին, որը «լայնորեն լուսաբանվել է եվրոպական և ամերիկյան մամուլում»։ 1976 թվականին այս ճնշումները զգալիորեն մեղմացան «բազմաթիվ միջազգային կազմակերպությունների և օտարերկրյա թերթերի», ինչպես նաև Միացյալ Նահանգների նորընտիր նախագահ Ջիմի Քարթերի հրապարակայնության և ուսումնասիրության շնորհիվ։

#### Իսլամական հեղափոխություն
1978–79 թվականների Իրանական հեղափոխությունը, որը տապալել է Փահլավիի կառավարությունը, սկսվել է 1977 թվականի հոկտեմբերի ցույցերով և ավարտվել 1979 թվականի փետրվարի 11-ին՝ շահի զորքերի պարտությամբ։ Հեղափոխության ընթացքում զորքերը կրակել են ցուցարարների վրա, իսկ բանտարկյալները մահապատժի են ենթարկվել։ Մարդու իրավունքների իրական և երևակայական խախտումները անմիջականորեն նպաստել են շահի անկմանը (ինչպես նաև նրա խղճահարությունը՝ չխախտել մարդու իրավունքները այնքան, որքան նրան կոչ էր անում իր գեներալը, ըստ որոշ կարծիքների)։

Հայտնի և ազդեցիկ մոդեռնիստական իսլամիստ առաջնորդ Ալի Շարիաթիի և այաթոլլա Ռուհոլլա Խոմեյնիի որդու՝ Մոստաֆայի մահը 1977 թվականին համարվում էր ՍԱՎԱԿ-ի կողմից կատարված սպանություններ՝ շատ իրանցիների կողմից։ 1978 թվականի սեպտեմբերի 8-ին (Սև ուրբաթ) զորքերը կրակ են բացել Ժալեհ (կամ Ջալեհ) հրապարակում կրոնական ցուցարարների վրա։ Հոգևորական ղեկավարությունը հայտարարել է, որ «սիոնիստական զորքերի կողմից կոտորվել են հազարավոր մարդիկ» (այսինքն՝ իսրայելական զորքերը, որոնց մասին լուրեր էին շրջանառվում, որ օգնում են շահին), Միշել Ֆուկոն հայտնել է, որ սպանվել է 4000 մարդ, իսկ մեկ այլ եվրոպացի լրագրող հայտնել է, որ զինվորականները «կոտորած» են թողել իրենց հետևից։ «Ֆուկոն Իրանում, 1978–1979» գրքի հեղինակ Յոհան Բոյքսը նշում է, որ «Ֆուկոն, կարծես, հավատարիմ է մնացել Ջալեհ հրապարակում մահացածների այս չափազանցված թվին, որը տարածել էին իրենք՝ ապստամբ զանգվածները։ Հազարավոր մարդիկ են վիրավորվել , բայց զոհերի թիվը, հավանաբար, հարյուրից ավելի չէր»։

Հեղափոխությունից հետո կառավարական Նահատակների և վետերանների հարցերով հիմնադրամի ներկայացուցիչ Էմադեդին Բաղիի կողմից կատարված հաշվարկը պարզել է, որ Սև Ուրբաթ օրը սպանվել է 88 մարդ՝ 64 (ներառյալ երկու կին) Ջալեհ հրապարակում, իսկ 24 (ներառյալ մեկ կին)՝ մայրաքաղաքի այլ մասերում: Ռազմական պատմաբան Սպենսեր Ս. Թաքերի խոսքով՝ Սև Ուրբաթ օրը սպանվել է 94 մարդ, որոնցից 64-ը ցուցարարներ են, իսկ 30-ը՝ կառավարական անվտանգության ուժերի: Իրանագետ Ռիչարդ Ֆոլցի խոսքով՝ Ջալեհ հրապարակում զոհվել է 64 ցուցարար:

## Իսլամական Հանրապետություն (1979 թվականից)
### Հետհեղափոխական ժամանակաշրջան

#### Նոր Սահմանադրություն
Իսլամական Հանրապետության նոր սահմանադրությունը ընդունվել է հանրաքվեի միջոցով 1979 թվականի դեկտեմբերին։ Թեև այաթոլլա Խոմեյնին հեղափոխության անվիճելի առաջնորդն էր, նա ուներ բազմաթիվ կողմնակիցներ, որոնք հույս ունեին, որ հեղափոխության արդյունքում շահը կփոխարինվի ժողովրդավարությամբ։ Արդյունքում, սահմանադրությունն ընդգրկել է ավանդական լիբերալ ժողովրդավարական դրույթներ՝ ընտրված նախագահ և օրենսդիր մարմին, ինչպես նաև քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ, սակայն միաժամանակ պարունակում էր Խոմեյնիի ցանկալի թեոկրատական տարրեր։ Սակայն գերակշռողը թեոկրատիան էր։ Սահմանադրությունը ինքնիշխանությունը վերագրել էց Աստծուն, սահմանել է ոչ ընտրվող կառավարման մարմիններ, որոնք վերահսկում էին ընտրյալներին, և քաղաքացիական/քաղաքական իրավունքները ստորադասել է իսլամի օրենքներին, սկզբունքներին ու կանոններին։

Իսլամական Հանրապետության օրենքների մի շարք տարրեր հակասության մեջ էին Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի հետ 1979 թվականից հետո, մասնավորապես՝

**Իսլամական դասական իրավունքի (շարիաթ) կիրառումը**, օրինակ՝

* Հանցագործություններ առանց զոհերի՝ «մարգարեին վիրավորելը», «դավաճանություն հավատից», շնություն, նույնասեռական հարաբերություններ (բոլորը՝ մահապատժով պատժելի), ալկոհոլ օգտագործելը, կին լինելու դեպքում՝ հիջաբ չկրելը,
* Խիստ պատիժներ՝ քարկոծելով սպանություն, անդամահատում, մտրակահարություն, փոխհատուցում (կիսաս՝ «ակն ընդ ական»)՝ ներառյալ հանցագործի կուրացնելը,
* Կանանց անհավասար իրավունքներ մի շարք ոլորտներում՝
** Կնոջ «արյան գինը» (դիյա) ավելի ցածր է, քան տղամարդունը։
** Կինը ժառանգության և դատարանում վկայության հարցում չի հավասարվում տղամարդուն (ինչը գրեթե անհնար է դարձնում բռնաբարության համար դատապարտումը)։
** Կնոջը անհրաժեշտ է ամուսնու թույլտվությունը՝ երկրից դուրս գալու կամ աշխատելու համար։
** Մազերի ծածկումը պարտադիր է։

* Տրանսգենդեր կանայք դիտվում են որպես սեռական ծառայություններ մատուցողներ և վտանգի են ենթարկվում օրենքով սահմանված կարգով։

**Կրոնական ազատությունների և հավասարության սահմանափակումներ․**

* Միայն շիա մուսուլմանները կարող են դառնալ գերագույն առաջնորդ կամ նախագահ,
* Կրոնական հիմքով պատիժներ՝ Աստծուն հայհոյելու համար,
* Իսլամից այլ կրոնների անցումը (ապոստասիա) արգելված է և կարող է մահապատժով ավարտվել՝
** Սա լայնորեն դիտարկվում է որպես պատճառ Բահայի համայնքի նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի։ Նրանք բխում են իրանական շիաներից և հավատում են, որ Բաբը շիա իսլամի Մահդին է և նրա հայտնությունները գերազանցում են Ղուրանը,
** ԻԻՀ-ն պնդում է, որ Բահայիներն «դավաճաններ» և «քայքայիչներ» են,
* Եթե մուսուլման տղամարդը շնանում է մուսուլման կնոջ հետ՝ ստանում է 100 մտրակահարություն, եթե ոչ մուսուլման է՝ մահապատիժ,
* Այլ կրոնների ներկայացուցիչներ, որոնք ենթարկվում են խտրականության՝
** բողոքական քրիստոնյաներ (քանի որ նրանք պատրաստ են ընդունել մուսուլմանների որպես հավատացյալներ),
** անհավատներ և նույնիսկ շիա ուղղափառներ, որոնք հարցականի տակ են դնում գերագույն առաջնորդի նկատմամբ «քաղաքական խնամակալության» դոկտրինը։

**Երեխաների իրավունքներ․**

* Միջազգային ստանդարտով չափահաս դառնալու տարիքը 18 է, իսկ շիա Ճաֆարի ուսմունքի (և Իրանի քաղաքացիական օրենսգրքի) համաձայն՝
** աղջիկը չափահաս է դառնում 8 տարեկան և 9 ամսականում (9 լուսնային տարի),
** տղան՝ 14 տարի և 7 ամսում (15 լուսնային տարի),
Սա հանգեցրել է Իրանում բազմաթիվ անչափահասների մահապատիժների։

**ԻԻՀ օրենքները ճշգրիտ չեն կրկնում շարիան, և 1979-ից հետո որոշ փոքր բարեփոխումներ են իրականացվել․**

* 2002 թ․ սահմանվել է քարկոծմամբ մահապատժի դադարեցում, սակայն 2018-ին կանայք դեռ ստանում էին այդ դատավճիռը։
* 2004-ին «արյան գինը» որոշ չափով հավասարեցվել է․
** Դասական շարիայի համաձայն՝ «դիյան» տարբերվում է՝ կախված զոհի սեռից և կրոնից,
** 2004-ին ԻԻՀ խորհրդարանը և պահապանների խորհուրդը հավասարեցրել են դիյան մուսուլման, քրիստոնյա, հրեա և զրադաշտական տղամարդկանց միջև,
* 2012 թ․ փետրվարի 10-ին Իրանի խորհրդարանը բարձրացրել է չափահասության նվազագույն տարիքը՝ 18 արևային տարով։

#### Առաջին տասնամյակ

Քաղբանտարկյալների սպանությունների մեծ մասը տեղի է ունեցել Իսլամական Հանրապետության առաջին տասնամյակում, որից հետո բռնի ճնշումները նվազել են:

Հեղափոխությունից հետո նոր ռեժիմը աշխատել է ամրապնդել իր իշխանությունը: Մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող խմբերը գնահատել են իսլամական կառավարության ցուցարարների և բանտարկյալների կողմից կրած զոհերի թիվը մի քանի հազար: Առաջինը մահապատժի են ենթարկվել հին համակարգի անդամները՝ ավագ գեներալներ, որոնց հաջորդել են ավելի քան 200 բարձրաստիճան քաղաքացիական պաշտոնյաներ: Նրանց դատավարությունները կարճ էին և զուրկ էին պաշտպաններից, ատենակալներից, թափանցիկությունից կամ մեղադրյալների համար իրենց պաշտպանելու հնարավորությունից: 1980 թվականի հունվար ամսին մահապատժի է ենթարկվել «առնվազն 582 անձ»: 1979 թվականի օգոստոսի կեսերին մի քանի տասնյակ թերթեր և ամսագրեր, որոնք դեմ էին իրավաբանների կողմից թեոկրատական կառավարման գաղափարին, փակվել են: Համալսարանների մաքրագործումը սկսվել է 1980 թվականի մարտին։

1980 թվականի հունվարից մինչև 1981 թվականի հունիսը տեղի է ունեցել ևս 900 մահապատիժ (առնվազն)՝ թմրանյութերի և սեռական հանցագործություններից մինչև «երկրի վրա կոռուպցիա», հակահեղափոխության դավադրություն կազմակերպելուց և Իսրայելի օգտին լրտեսությունից մինչև ընդդիմադիր խմբերին անդամակցություն։ Եվ դրանից հետո մեկ տարի մահապատժի է ենթարկվել առնվազն 8000 մարդ։ Ռազմական պատմաբան Սփենսեր Ս. Թաքերի կողմից տրամադրված գնահատականների համաձայն՝ 1980-1985 թվականներին ձերբակալվել է 25,000-ից 40,000 իրանցի, դատվել է 15,000 իրանցի և մահապատժի է ենթարկվել 8,000-ից 9,500 իրանցի։

1988 թվականի հուլիսից մինչև սեպտեմբերի սկիզբը Գերագույն առաջնորդ այաթոլլահ Ռուհոլլա Խոմեյնիի հրամանով մահապատժի է ենթարկվել մոտ 3000-ից 30,000 քաղբանտարկյալ։ Մինչ կառավարությունը փորձում էր գաղտնի պահել մահապատիժները, 2020 թվականին ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողները նամակ էին ուղարկել ԻԻՀ՝ սպանությունները որակելով որպես «մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ»։

#### 1990-ականները և շղթայական սպանություններ
1990-ականներին տեղի են ունեցել մի շարք չբացահայտված սպանություններ և անհետացումներ մտավորականների և քաղաքական ակտիվիստների, որոնք այս կամ այն կերպ քննադատում էին Իսլամական Հանրապետության համակարգը: 1998 թվականին այս բողոքները գագաթնակետին հասան երեք այլախոհ գրողների (Մոհամմադ Ջաֆար Պույանդե, Մոհամմադ Մոխտարի, Մաջիդ Շարիֆ), քաղաքական առաջնորդի (Դարիուշ Ֆորուհար) և նրա կնոջ սպանությամբ երկու ամսվա ընթացքում, որը հայտնի դարձավ որպես «Շղթայական սպանություններ» կամ 1998 թվականի Իրանի սերիական սպանություններ: Ընդհանուր առմամբ, մի քանի տարիների ընթացքում սպանվել է ավելի քան 80 գրող, թարգմանիչ, բանաստեղծ, քաղաքական ակտիվիստ և սովորական քաղաքացի:

Մինչ բարեփոխիչ լրագրողներն ու լրատվամիջոցները կարողացան բացահայտել սպանությունները, շղթայական սպանությունների բացահայտման համար պատասխանատու անձը՝ Սաիդ Հաջարյանը, հետախուզության նախարարության գործակալ, որը դարձավ լրագրող և բարեփոխիչ, մոտ էր սպանությանը և ծանր հաշմանդամ դարձավ Բասիջի անդամի կողմից։ Իսկ տեղեկատվության նախարարության անվտանգության փոխնախարար Սաիդ Էմամին, որին մեղադրում էին սպանությունների մեջ, մահացավ բանտում՝ ենթադրաբար ինքնասպան լինելով, չնայած շատերը կարծում են, որ նա սպանվել է, և որ «սպանությունների համար պատասխանատու են եղել բարձրաստիճան պաշտոնյաներ»։

Իրանական բարեփոխիչ շարժման վերելքի և 1997 թվականին Իրանի չափավոր նախագահ Մոհամմադ Խաթամիի ընտրությամբ բազմաթիվ քայլեր ձեռնարկվել են Իրանի քաղաքացիական և քրեական օրենսգրքերը փոփոխելու համար՝ մարդու իրավունքների իրավիճակը բարելավելու նպատակով։ Գերակշռող բարեփոխիչ խորհրդարանը մշակել է մի քանի օրինագծեր, որոնք թույլ են տալիս ընդլայնել խոսքի ազատությունը, գենդերային հավասարությունը և արգելել խոշտանգումները։ Դրանք բոլորը մերժվել կամ զգալիորեն մեղմացվել են Պահապանների խորհրդի և այդ ժամանակվա Իրանի կառավարության առաջատար պահպանողական գործիչների կողմից։

#### 21-րդ դարի սկիզբը և զանգվածային բողոքի ցույցեր
 
2007 թվականին *The Economist* ամսագիրը գրել է.
Տասը տարի առաջվա Թեհրանի գարունն այժմ իր տեղը զիջել է մռայլ քաղաքական ձմռանը։ Նոր կառավարությունը շարունակում է փակել թերթերը, լռեցնել այլախոհ ձայները և արգելել կամ գրաքննել գրքերն ու կայքերը։ Խաթամիի դարաշրջանի խաղաղ ցույցերն ու բողոքի ցույցերը այլևս չեն հանդուրժվում. 2007 թվականի հունվարին անվտանգության ուժերը հարձակվել են Թեհրանում գործադուլ անող ավտոբուսների վարորդների վրա և ձերբակալել նրանց հարյուրավորներին։ Մարտին ոստիկանությունը ծեծի է ենթարկել հարյուրավոր տղամարդկանց և կանանց, որոնք հավաքվել էին Կանանց միջազգային օրը նշելու համար։

Տեղի ունեցած մի քանի խոշոր բողոքի շարժումներ՝ 1999 թվականի հուլիսի իրանցի ուսանողական բողոքի ցույցերը, 2009 թվականի Իրանի նախագահական ընտրությունների բողոքի ցույցերը, 2017–18 թվականների իրանական բողոքի ցույցերը, 2019–2020 թվականների իրանական բողոքի ցույցերը, դիմավորվել են Բասիջի «զուգահեռ հաստատության» կողմից բռնի ճնշումներով՝ զանգվածային ձերբակալություններով, մարտական փամփուշտներով, ցուցադրական դատավարություններով։ 2019 թվականի նոյեմբերի բողոքի ցույցերը հանգեցրել են հարյուրավոր քաղաքացիական անձանց մահվան և հազարավոր վիրավորների, ինչպես նաև կառավարության կողմից համազգային ինտերնետի անջատման, «կալանքի տակ գտնվողների շրջանում բռնության և խոշտանգումների մասին հաղորդումների» և Գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի կողմից «այս անզուսպ բռնությունների» «կանաչ լույսի» արժանացման: Սպանվածների թիվը տատանվում է 200-ից մինչև 1500։

2018-ից 2020 թվականներին մարդու իրավունքների վերաբերյալ բողոքները ներառում էին մահապատիժների բարձր մակարդակ, «լրագրողների, առցանց լրատվամիջոցների ակտիվիստների և մարդու իրավունքների պաշտպանների» թիրախավորում «անվտանգության ապարատի և Իրանի դատական համակարգի» կողմից՝ «միջազգային և ներպետական իրավական չափանիշների ակնհայտ անտեսմամբ», ներառյալ մարդու իրավունքների պաշտպանների համար «տասնամյակներ տևած բանտարկության դատավճիռները», «չափազանց ուժի կիրառումը... կամայական զանգվածային ձերբակալությունները և պատշաճ դատավարության լուրջ խախտումները»՝ ի պատասխան հանրության տնտեսական բողոքների:

##### 2022 թվականի Մահսա Ամինիի բողոքի ցույցեր
2022 թվականի սեպտեմբերին սկսվել է «համազգային» բողոքի նոր փուլ, որը «տարածվել է սոցիալական դասերի, համալսարանների, փողոցների [և] դպրոցների վրա» և անվանվել է Իրանի կառավարության համար «ամենամեծ սպառնալիքը»՝ Իսլամական հեղափոխության հիմնադրումից ի վեր։ Անկարգությունները սկսվել են Մահսա Ամինիի մահով՝ Իրանի բարոյականության իսլամական ոստիկանության ձեռքով, այն բանից հետո, երբ նա ձերբակալվել է հիջաբ սխալ կրելու մեղադրանքով։ Իրանի մարդու իրավունքների պաշտպանության կազմակերպության տվյալներով՝ 2023 թվականի սեպտեմբերի 15-ի դրությամբ սպանվել է առնվազն 551 մարդ, այդ թվում՝ կանայք և առնվազն 68 անչափահաս։ Մոտավորապես 18,170 մարդ ձերբակալվել է 134 քաղաքներում և 132 համալսարաններում։ Իրանի ներքին անվտանգության ուժերից բացի, որոշ հաղորդագրություններ ցույց են տվել, որ բողոքի ցույցերի ճնշմանը մասնակցել են Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի հետ կապված օտարերկրյա աշխարհազորայիններ, ինչպիսիք են Լիբանանից, Իրաքից և Աֆղանստանից եկած խմբերը։

### Իսլամական Հանրապետության հեռանկարը
1984 թվականին ՄԱԿ-ում Իրանի ներկայացուցիչ Սաի Ռաջայիե-Խորասանին հայտարարել է, որ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը ներկայացնում է «հրեա-քրիստոնեական ավանդույթի աշխարհիկ ըմբռնում», որը չի «համապատասխանում Իրանի Իսլամական Հանրապետության կողմից ճանաչված արժեքների համակարգին» և որի դրույթները ԻԻՀ-ն «չէր վարանի խախտել»։

Իսլամական Հանրապետության պաշտոնյաները քննադատությանը պատասխանել են՝ նշելով, որ Իրանն ունի «մարդու իրավունքների լավագույն ցուցանիշը» մուսուլմանական աշխարհում (2012), որ այն պարտավոր չէ հետևել մարդու իրավունքների «Արևմուտքի մեկնաբանությանը» (2008), և որ Իսլամական Հանրապետությունը «թշնամիների կողմնակալ քարոզչության» զոհ է, որը «իսլամ աշխարհի դեմ ավելի մեծ ծրագրի մի մասն է» (2008):

Մինչդեռ 2004 թվականին բարեփոխիչ նախագահ Մոհամմադ Խաթամին հայտարարել է, որ Իրանում անկասկած կան «մարդիկ, որոնք բանտում են իրենց գաղափարների համար»։ Ընդհանուր առմամբ, իրանցի պաշտոնյաները հերքել են, որ Իրանում կան քաղբանտարկյալներ (դատական համակարգի ղեկավար այաթոլլա Մահմուդ Հաշեմի Շահրուդին 2004 թվականին), կամ պնդել են, որ Իրանի մարդու իրավունքների վիճակը ավելի լավն է, քան այն քննադատող երկրների վիճակը (նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը 2007 և 2008 թվականներին), կամ ավելի լավ, քան Իսրայելինը։

### Հարաբերական բացություն
Իսլամական Հանրապետությունում մարդու իրավունքների վիճակի վերաբերյալ որոշ ոչ կառավարական անձանց կողմից արված դիտարկումներից մեկն այն է, որ դրանք այնքան լուրջ չեն, որ իրանական հանրությունը վախենա հրապարակավ քննադատել իր կառավարությունը անծանոթների առջև։ Մինչդեռ հարևան Սիրիայում (մոտավորապես 2005թ.) «տաքսու վարորդները հազվադեպ են խոսում քաղաքականության մասին. իրանցիները ուրիշ ոչնչի մասին չեն խոսում»։

Սա բացատրելու պատճառներից են շիա իսլամի հոգևորականների միջև «բանավեճի և քննարկման» կարևորությունը, որը տարածվել է նաև իրանական հանրության վրա (լրագրող Էլեյն Սկիոլինո), և այն, որ «ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների մասին պատկերացումները» այժմ շատ ավելի խորը արմատներ ունեն իրանցիների շրջանում, քան շահի օրոք (Ակբար Գանջի, Արզու Օսանլու, Հուման Մաջդ), իրականում «գրեթե գերիշխող» են (Արզու Օսանլու), այնպես որ շատ ավելի դժվար է նրանց մեջ վախ տարածել, նույնիսկ մինչև այն աստիճան, որ եթե իրանական հետախուզական ծառայությունները «ձերբակալեին կառավարության մասին անձնական զրույցներում վատ խոսող յուրաքանչյուրին, նրանք պարզապես չէին կարողանա բավականաչափ արագ խցեր կառուցել իրենց բանտարկյալներին պահելու համար» (լրագրող Հուման Մաջդ):

### Համեմատություն
Ենթադրվում է, որ իսլամական հեղափոխությունն ունի մարդու իրավունքների ոլորտում զգալիորեն ավելի վատ ցուցանիշներ, քան Փահլավիների տապալած դինաստիան։ Քաղաքական պատմաբան Երվանդ Աբրահամյանի խոսքով՝ «մինչ 1971-1979 թվականների միջև մահապատժի է ենթարկվել 100-ից պակաս քաղբանտարկյալ, 1981-1985 թվականների միջև մահապատժի է ենթարկվել ավելի քան 7900 մարդ»:

ՄԱԿ-ի զեկույցները ցույց են տալիս, որ 2024 թվականին Իրանում մահապատիժների թիվն աճել է 2023 թվականի համեմատ: Տարվա ընթացքում մահապատժի է ենթարկվել ընդհանուր առմամբ 901 մարդ, այդ թվում՝ 40-ը՝ մեկ շաբաթվա ընթացքում:

### Մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող մարմիններ և տեղեկատվության աղբյուրներ
Իսլամական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր մարդու իրավունքների խախտումները եղել են Միավորված Ազգերի Կազմակերպության և դրա մարդու իրավունքների մարմինների, ինչպես նաև Եվրոպայի խորհրդի, Եվրոպական խորհրդարանի և Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի բանաձևերի և որոշումների առարկա։ 1980 թվականի սկզբին Իրանը դարձավ այն քիչ երկրներից մեկը (որտեղ պայմանները բավականին վատ էին), որը երբևէ հետաքննվել է ՄԱԿ-ի երկրի զեկուցողի կողմից՝ ՄԱԿ-ի հատուկ ընթացակարգերի բաժնի շրջանակներում։ Չորս տարի անց ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը նշանակել է Իրանի հարցերով հատուկ ներկայացուցիչ՝ ուսումնասիրելու մարդու իրավունքների իրավիճակը, և 2001 թվականի դրությամբ այդ դերը կատարել են երեք տղամարդ։ ՄԱԿ-ի հանձնաժողովից բացի, մարդու իրավունքների խախտումների վերաբերյալ ավելի շատ տեղեկություններ են տրամադրել մարդու իրավունքների ՀԿ-ները և ազատ արձակված քաղբանտարկյալների հուշագրությունները, որոնք հասանելի են դարձել 1990-ականներին։ Ըստ «Փոքրամասնությունների իրավունքների խմբի», 1985 թվականին Իրանը դարձավ «Միավորված Ազգերի Կազմակերպության պատմության մեջ չորրորդ երկիրը», որը ներառվել է Գլխավոր ասամբլեայի օրակարգում՝ «մարդու իրավունքների այս պատմության լրջության և ծավալի» պատճառով։

Ի պատասխան, Իսլամական Հանրապետությունը ոչ միայն չի իրականացրել պայմանները բարելավելու առաջարկությունները (ըստ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի), այլև հակադարձել է «փորձագետներին ցուցմունք տված վկաների դեմ»: ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը բազմիցս բանաձևեր է ընդունել, որոնցում քննադատվում են Իրանի կրոնական փոքրամասնությունների, մասնավորապես՝ բահայիների նկատմամբ մարդու իրավունքների խախտումները, ինչպես նաև Իսլամական Հանրապետությունում «խոշտանգումների, քարկոծման՝ որպես մահապատժի և պատժի մեթոդի, ինչպիսիք են մտրակահարությունը և անդամահատումները» և հացադուլավորի (Ֆարհադ Մեյսամի) իրավիճակը։

Բացի այդ, ոչ կառավարական մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող խմբերը, ինչպիսիք են Human Rights Watch-ը, Ամնեսթի ինթերնեյշնլը, Իրանի Մարդու իրավունքների կենտրոնը, զեկույցներ են հրապարակել և մտահոգություն հայտնել այնպիսի հարցերի վերաբերյալ, ինչպիսիք են կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ վերաբերմունքը, բանտային պայմանները, բանտարկյալների բժշկական վիճակը, բանտարկյալների մահը (Վահիդ Սայադի Նասիրի), հակակառավարական ցուցարարների զանգվածային ձերբակալությունները: Իրանն ունի աֆղան փախստականներին և միգրանտներին վատ վերաբերվելու փորձ, ընդ որում՝ Human Rights Watch-ը արձանագրել է խախտումներ, այդ թվում՝ ֆիզիկական բռնություն, անմարդկային և ոչ սանիտարական պայմաններում կալանք, տեղափոխման և տեղահանման ճամբարներում տեղավորման համար հարկադիր վճարում, հարկադիր աշխատանք և ընտանիքների հարկադիր բաժանում:

## Ծանոթագրություններ

### Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

* ‘We are ordered to crush you.’ Expanding Repression of Dissent in Iran.  Amnesty International 2012
* Iran: Human Rights in the spotlight on the 30th Anniversary of the Islamic Revolution, 5 February 2009
* Amnesty International report 2010 on Iran 
* 
* Iran Human Rights
* Amnesty International's Concerns about Iran
* 
* Freedom House: Freedom in the World Country Report: Iran
*Freedom House: Freedom of the Press 2010 Report: Iran 
*Freedom House: Freedom on the Net 2011: Iran 
* Human Rights Watch – Iran Documents
* Human Rights Watch's Developments in Iran
* Human Rights Watch 2005 report 
*Iran Charter of Rights and Freedoms
* Various human rights news stories at ''Iran Focus''
* , IFEX
*  
* Guardian Newspaper – Special Report – Death of a Teenager
* Iran Human Rights Documentation Center
* Foundation for the Promotion of Human Rights and Democracy in Iran
* Translation of the Islamic Penal Code of Iran Mission for Establishment of Human Rights in Iran (MEHR Iran)
* Translation of the Iranian Civil Code by Alavi and Associates

Կատեգորիա:Իրան
Կատեգորիա:Իրանի իրավունք
Կատեգորիա:Իրանի հասարակություն
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքներն Իրանում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն Ասիայում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն Իրանում