Վիքիպեդիան և Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինա

2022 թվականին Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժումը լայնորեն լուսաբանված է Վիքիպեդիայում բազմաթիվ լեզուներով: Այս լուսաբանումը ներառում է հոդվածներ, որոնք պարունակում են օբյեկտիվ տեղեկատվություն ինչպես ներխուժման, այնպես էլ դրան առնչվող իրադարձությունների մասին, ինչպես նաև նախկինում գոյություն ունեցող հոդվածների թարմացումներ՝ ագրեսիայի վերաբերյալ տվյալները արտացոլելու համար: Վիքիպեդիայում և Վիքիմեդիայի այլ նախագծերում այս պատերազմի մասին տեղեկատվությունը, ինչպես նաև այն, թե ինչպես է կամավոր խմբագիրների համայնքը հասել նման լուսաբանման, զգալի ուշադրություն է գրավել տարբեր երկրների (Ռուսաստան, Ուկրաինա, Վրաստան և այլն) լրատվամիջոցների և կառավարությունների մոտ:

## Պատմություն
2022 թվականի մարտի 1-ին՝ Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժման սկսվելուց մեկ շաբաթ անց, Վիքիպեդիա առցանց հանրագիտարանի ռուսալեզու բաժինը հայտնել է, որ Ռուսաստանի կառավարությունը սպառնացել է երկրում արգելափակել կայքի մուտքը: Ռուսաստանի կառավարությունը հղում է կատարել ռուսական Վիքիպեդիայում ներխուժման մասին հոդվածներում ներկայացված ենթադրաբար «անօրինականորեն տարածված տեղեկատվությանը», այդ թվում՝ ռուս զոհերի և ուկրաինացի քաղաքացիական անձանց հետ վարվելակերպի մասին:

Լրագրողները նշել են, որ 2022 թվականին Kiwix-ից ռուսալեզու բաժնի տեղական ներբեռնումները օֆլայն օգտագործման համար աճել են ավելի քան 4000%-ով՝ Ռուսաստանի կողմից արգելափակման մտավախությունների պատճառով ներխուժման սկսվելուց հետո, իսկ մարտի առաջին կեսին կատարվել է ավելի քան 105,000 ներբեռնում:

Բելառուսում ռուսերեն Վիքիպեդիայի խմբագիր Մարկ Բերնշտեյնը (Pessimist2006) ձերբակալվել է այն բանից հետո, երբ ռուսական ծայրահեղ աջակողմյան «Մրակոբորեց» Telegram ալիքը անօրինական կերպով հրապարակել է նրա անձնական տվյալները՝ Բերնշտեյնի պատերազմի մասին հոդվածներ խմբագրելու և գրելու պատճառով, որից հետո ռուսական Վիքիպեդիայի Արբիտրաժային կոմիտեն որոշել է թաքցնել բոլոր մասնակիցների անունները ռազմական թեմաներով հոդվածների խմբագրման պատմությունից:

2022 թվականի մարտի 1-ին ռուսական Վիքիպեդիայի Twitter-յան էջը հրապարակել է Ռուսաստանի պետական լրատվամիջոցների կարգավորող Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և զանգվածային հաղորդակցության բնագավառի վերահսկողության դաշնային ծառայությունից ստացված հայտարարությունը, որը սպառնում էր արգելափակել կայք մուտքը Ռուսաստանում «Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժումը (2022 թվականից)» հոդվածի պատճառով՝ պնդելով, որ հոդվածը, ենթադրաբար, պարունակում է «անօրինականորեն տարածված տեղեկատվություն», այդ թվում՝ «հաղորդագրություններ Ռուսաստանի Դաշնության զինծառայողների, ինչպես նաև Ուկրաինայի քաղաքացիական բնակչության, այդ թվում՝ երեխաների շրջանում բազմաթիվ զոհերի մասին»:

2022 թվականի մարտի 16-ին Ռուսաստանի իրավական և դատական տեղեկատվության գործակալությունը (տեղեկատվական գործակալություն, որը հիմնադրվել է ՌԻԱ Նովոստիի, Ռուսաստանի Սահմանադրական դատարանի, Ռուսաստանի Գերագույն դատարանի և Ռուսաստանի Գերագույն արբիտրաժային դատարանի կողմից 2009 թվականին) հրապարակել է հարցազրույց Ռուսաստանի Դաշնության Հանրային պալատի տեղեկատվական հասարակության, լրատվամիջոցների և զանգվածային հաղորդակցությունների զարգացման հանձնաժողովի փոխնախագահ Ալեքսանդր Մալկևիչի հետ։ Այս հարցազրույցում Մալկևիչը նշել է, որ Վիքիպեդիան (թե՛ ռուսերեն, թե՛ այլ լեզուներով) իբր դառնում է «Ռուսաստանի դեմ «տեղեկատվական պատերազմի» ցատկահարթակ։ Նա նաև հայտարարել է, որ Ռուսաստանի իրավապահ մարմինները բացահայտել են տասներեք անձանց, որոնք իրականացրել են Վիքիպեդիայի հոդվածների «քաղաքականապես կողմնակալ խմբագրում», և մոտ 30,000 բլոգերների, որոնք «մասնակցել են Ռուսաստանի դեմ «տեղեկատվական պատերազմին»:

Ըստ «Նովայա գազետայի», կրեմլամետ կառույցները, որոնք կապված են նաև օլիգարխ Եվգենի Պրիգոժինի հետ, ակտիվորեն մասնակցում են «Ռուսաստանի դեմ տեղեկատվական հարձակման համակարգողների», այդ թվում՝ Վիքիպեդիայի խմբագիրների դեմ ուղղված հանցագործությունների բացահայտմանը։ «Նովայա գազետան» նաև հայտարարել է, որ Ռուսաստանի հատուկ կապի և տեղեկատվության ծառայության ( Դաշնային պահպանության ծառայության ստորաբաժանում) աշխատակիցները փորձում են տարածել կրեմլամետ քարոզչություն՝ խմբագրելով Վիքիպեդիայի հոդվածները:

Մարտի 31-ին Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և զանգվածային հաղորդակցության բնագավառի վերահսկողության դաշնային ծառայությունը պահանջել է, որ Վիքիպեդիան հեռացնի պատերազմի մասին ցանկացած տեղեկատվություն, որը ենթադրաբար «ապատեղեկացնում է» ռուսներին, հակառակ դեպքում կարող է տուգանք գանձվել մինչև 4 միլիոն ռուբլու չափով: 2022 թվականի հունիսին Վիքիմեդիա հիմնադրամը բողոքարկել է տուգանքը՝ պնդելով, որ Ռուսաստանի բնակիչներն իրավունք ունեն ազատորեն մուտք գործել ներխուժման մասին տեղեկատվությանը:

2022 թվականի ապրիլին EU vs Disinfo-ն պարզել է, որ չորս ռուսամետ ապատեղեկատվական լրատվամիջոցներ հիշատակվել են Վիքիպեդիայի առնվազն 625 հոդվածներում։ Այս հղումների մեծ մասը գտնվել են ռուսերեն (136 հոդված), արաբերեն (70), իսպաներեն (52), պորտուգալերեն (45) և վիետնամերեն Վիքիպեդիաներում (32): Անգլերեն բաժինը հեռացրել է այս ռեսուրսների հղումների մեծ մասը:

2022 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին Ռուսաստանի իշխանությունները Վիքիպեդիայի մի քանի հոդվածներ ավելացրել են արգելված կայքերի ցանկին։ Ցանկում ներառած են եղել «Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինա (2022)», «Ռաշիզմ» հոդվածները, ռուս-ուկրաինական պատերազմի ընթացքում ռազմական գործողություններին և ռազմական հանցագործություններին նվիրված մի քանի հոդվածներ, ինչպես նաև Վլադիմիր Պուտինի մասին հոդվածի 2 բաժին:

2022 թվականի հուլիսի 20-ին, Վիքիպեդիայի կողմից ռուս-ուկրաինական պատերազմի մասին հոդվածները հեռացնելու մերժման կապակցությամբ, Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և զանգվածային հաղորդակցության բնագավառի վերահսկողության դաշնային ծառայութան որոնողական համակարգերին հրամայել է Վիքիպեդիան նշել որպես Ռուսաստանի օրենսդրությունը խախտող:

2022 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ռուսաստանի դատարանը Վիքիմեդիա հիմնադրամին տուգանել է 2 միլիոն ռուբլով՝ ռուսական Վիքիպեդիայից երկու հոդված («Ուկրաինայի քաղաքացիական բնակչության ոչ բռնի դիմադրությունը ռուսական ներխուժման ժամանակ» և «Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժման գնահատականները (2022)») չհեռացնելու համար:

2023 թվականի փետրվարի 28-ին Մոսկվայի Տագանսկի դատարանը Վիքիմեդիա հիմնադրամին տուգանել է 2 միլիոն ռուբլով՝ ռուսական բանակի երկու մոտոհրաձգային բրիգադների մասին հոդվածները չհեռացնելու և Խարկովում, Լիսիչանսկում և Մարիուպոլում ռուսական բանակի գործողությունների մասին ենթադրաբար կեղծ տեղեկատվություն տեղադրելու համար:

2023 թվականի ապրիլի 6-ին Մոսկվայի Տագանսկի դատարանը Վիքիմեդիա հիմնադրամին տուգանել է 800 հազար ռուբլով՝ «Փսիխեյա» խմբի ծայրահեղական համարվող երգերից տեքստերը չհեռացնելու համար:

2023 թվականի ապրիլի 13-ին Մոսկվայի Տագանսկի դատարանը Վիքիմեդիա հիմնադրամին տուգանել է 2 միլիոն ռուբլով «Զապորոժիեի մարզի ռուսական օկուպացիա» հոդվածը չհեռացնելու համար:

## Վիքիպեդիայի գործողություններ
[մինի|[Վրացերեն Վիքիպեդիայի գլխավոր էջի էկրանի նկար՝ Ուկրաինայի դրոշի գույներով լոգոտիպով, 2022 թվականի փետրվար]]
Վրացերեն և ուկրաիներեն Վիքիպեդիաները փոխել են իրենց լոգոները՝ դրանք դարձնելով Ուկրաինայի դրոշի կապույտ և դեղին գույներով:

2022 թվականի մարտի 1-ին Վիքիմեդիա հիմնադրամը հայտարարություն է տարածել, որում կոչ էր անում «անվճար և բաց գիտելիքներին շարունակական հասանելիություն ապահովել» և «հակամարտության անհապաղ և խաղաղ լուծում գտնել»:

Մարկ Բերնշտեյնի ձերբակալությունից հետո Ռուսերեն Վիքիպեդիայի Արբիտրաժային կոմիտեն որոշել է թաքցնել ռազմական թեմաներով հոդվածների բոլոր խմբագիրների տվյալները:

## Վիքիպեդիստներ որոնք զոհվել են ներխուժման ժամանակ
Ռուսաստանի Ուկրաինա ներխուժման հետևանքով զոհվել են Վիքիպեդիայի մի քանի հայտնի խմբագիրներ։

2022 թվականի գարնանը, ռուսական զորքերի կողմից իր հայրենի Կապիտոլովկա գյուղի օկուպացիայի ժամանակ, սպանվել է ուկրաինացի հասարակական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ և ուկրաիներեն Վիքիպեդիայի խմբագիր Վլադիմիր Վակուլենկոն։ Նրա մարմինը հայտնաբերվել է Իզյումի մոտ գտնվող զանգվածային գերեզմաններից մեկում:

2023 թվականի մարտի 16-ին Լիսիչանսկի մոտակայքում ականանետային հարձակման հետևանքով զոհվել է ռուս բալկանյան պատմաբան, ռուսերեն և սերբերեն վիքիների խմբագիր Վադիմ Սոկոլովը:

2024 թվականի մարտի 28-ին Դոնեցկի մարզի Բախմուտի շրջանի Կրասնոե գյուղի մոտակայքում, ռուսական զանգվածային հրետակոծության ժամանակ, մահացել է ուկրաինացի պատմաբան, բանաստեղծ և վիքիպեդիստ, Հին Ռուսաստանի մասնագետ, ռուսերեն Վիքիպեդիայի ադմինիստրատոր Յուրի Վլադիմիրովիչ Լուշչայը:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի ներխուժումն Ուկրաինա (2022)
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա
Կատեգորիա:Վիքիպեդիայի պատմություն