Ացտեկների քարե օրացույց

**Քարե արև** (), **Հինգ դարաշրջանների քար** կամ երբեմն (սխալմամբ) անվանում են **Ացտեկների քարե օրացույց**, ուշ դասական մեքսիկական քանդակ, որը գտնվում է Մեխիկոյի Անթրոպոլոգիայի ազգային թանգարանում։ Ացտեկական ամենահայտնի քանդակն է։ Քարն ունի 358 սմ տրամագիծ, 98 սմ լայնություն, կշռում է մոտ 24 տոննա։ Իսպանական նվաճումից անմիջապես հետո մոնոլիտ քանդակը թաղել են Մեխիկոյի գլխավոր հրապարակում՝ Սովկալոյում։ Այն կրկին հայտնաբերվել է 1790 թվականի դեկտեմբերի 17-ին՝ Մեխիկոյի մայր տաճարի վերանորոգման ժամանակ: Հայտնաբերումից հետո քարե օրացույցը տեղադրվել է Մայր տաճարի արտաքին պատին, որտեղ մնացել է մինչև 1885 թվականը։ Շատ գիտնականներ կարծում են, որ քարը փորագրվել է 1502-1521 թվականներին, թեև ոմանք կարծում են, որ այն մի քանի տասնամյակ ավելի մեծ է։

## Ֆիզիկական նկարագրություն
thumb|right|250px|Մոնոլիտի երկու ամենավերջին շրջանակների մանրամասները
Քարի մակերեսը ծածկող քանդակված մոտիվները վերաբերում են Մեքսիկայի կոսմոգոնիայի կենտրոնական մասերին։

### Կենտրոնական սկավառակ
Մոնոլիտի կենտրոնում արևի աստծո՝ Տոնատիուի դեմքն է, որը «շարժման» համար գտնվում է գլիֆի կենտրոնում (Nahuatl: *Ōllin*): Կենտրոնական ֆիգուրը պատկերված է մարդու սիրտը ձեռքի մեջ, իսկ լեզուն ներկայացված է քարե զոհաբերական դանակի տեսքով (Tecpatl):

#### Հինգ նախկին արևներ կամ դարաշրջաններ
մինի|ձախից|Կենտրոնական սկավառակ՝ դեմքը, 4 դարաշրջանները և աշխարհի կողմերը
Կենտրոնում գտնվող աստծուն շրջապատող 4 քառակուսները ներկայացնում են հինգ նախկին արևները կամ դարաշրջանները, որոնք նախորդել են ներկայիս էրային՝ **4 շարժումներ** (Nahuatl: *Nahui Ōllin*): Ացտեկները փոխել են արևների հերթագայությունը և ներկայացրել են «4 շարժում» ներկայացնող արևին, երբ իրենց իշխանությունը կորցրեցին կենտրոնական բարձրավանդակում։ Յուրաքանչյուր դարաշրջանն ավարտվում է աշխարհի և մարդկության ոչնչացմամբ, որոնք այնուհետև կրկին ստեղծվում են հաջորդ դարաշրջանում։

* Վերևի աջ անկյունի քառակուսին ներկայացնում է **4 յագուար** (Nahuatl: **Nahui Ōcēlotl**), այն օրը, երբ առաջին դարաշրջանն ավարտվել է 676 տարի տևելուց հետո, հայտնված հրեշները կործանել են մարդկությունը։
* Վերևի ձախ անկյունի քառակուսին ներկայացնում է **4 քամի** (Nahuatl: **Nahui Ehēcatl**), 364 տարի տևելուց հետո այն օրը, երբ մրրիկներն ավերել են երկիրը և մարդիկ վերածվել են կապիկների։
* Ներքևի ձախ անկյունի քառակուսին ներկայացնում է **4 անձրև** (Nahuatl: **Nahui Quiyahuitl**), այս դարաշրջանը տևել է 312 տարի, մինչև կրակե անձրևը ավերել է երկիրը և մարդիկ վերածվել են հնդկահավերի։
* Ներքևի աջ անկյունի քառակուսին ներկայացնում է **4 ջուր** (Nahuatl: **Nahui Atl**), դարաշրջանը տևել է 676 տարի և ավարտվել է, երբ աշխարհը հեղեղվել է ջրով և մարդիկ վերածվել են ձկների։

thumb|120px|Օլլին, Տեկպատլ, Կիաուիտլ և Շոչիտլ նշաններ (ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ)

#### Աշխարհի կողմեր
Կենտրոնական սկավառակի վրա՝ դարաշրջանների միջև, պատկերված են նաև աշխարհի կողմերի նշանները. հյուսիսի նշանը՝ **1 կայծքար (Tecpatl)**, հարավի նշանը՝ **1 անձրև (Atl)**. արևելք՝ արքայական թագ (**Xiuhuitzolli**) և արևմուտք՝ **7 կապիկ (Ozomahtli)**: Դեպի արևելք՝ արևի ծագելու տեղն է, թագը և կայծքարը խորհրդանշում են Տենոչտիտլանի գերակայությունը և ացտեկների բարեխոս հովանավոր Ուիցիլոպոչտլիի ծննդյան ամսաթիվը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Mysteries of the Fifth Sun: The Aztec Calendar
* Introduction to the Aztec Calendar
* The Aztec Sun Stone
* The Sun Stone
* The Aztec Sunstone Calendar
* Library of Congress digital edition of Leon y Gama's 1792 work on the Calendar Stone (72MB)

## Աղբյուրներ
* León y Gama, Antonio de. Descripción histórica y cronológica de las dos piedras: que con ocasión del empedrado que se está formando en la plaza Principal de México, se hallaron en ella el año de 1790. Impr. de F. de Zúñiga y Ontiveros, 1792. An expanded edition, with descriptions of additional sculptures (like the Stone of Tizoc), edited by Carlos Maria Bustamante, published in 1832. There have been a couple of facsimile editions, published in the 1980s and 1990s.
* Matos Moctezuma, Eduardo, and Felipe Solís. The Aztec Calendar and other Solar Monuments. Grupo Azabache, Mexico. 2004.
* Mills, K., W. B. Taylor & S. L. Graham (eds.), Colonial Latin America: A Documentary History, 'The Aztec Stone of the Five Eras'
* Solis, Felipe. "La Piedra del Sol." Arqueologia Mexicana 7(41):32-39. Enero - Febrero 2000.
* Villela, Khristaan D., and Mary Ellen Miller (eds.). The Aztec Calendar Stone. Getty Publications, Los Angeles. 2010. (This is an anthology of significant sources about the Calendar Stone, from its discovery to the present day, many presented in English for the first time.)
Umberger, Emily. "The Structure of Aztec History." Archaeoastronomy IV, no. 4 (Oct-Dec 1981): 10-18.

Կատեգորիա:Մեզոամերիկյան քարե քանդակներ
Կատեգորիա:Քարե առարկաներ
Կատեգորիա:Օրացույց