Հիպոկենտրոն

**Հիպոկենտրոն** ( =  (տակ) +  (կենտրոն), արտասանվում է` *իպոկենտրոն*, բառացի` *կենտրոնի տակ*), որը նաև կոչվում է **գրաունդ զրո** (*ground zero*):  

Երկրի մակերևույթի վրա տեղի ունեցած միջուկային պայթյունի դեպքում հիպոկենտրոնը գետնի վրա` անմիջապես պայթյունի տակն է, իսկ օդում երկնաքարի պայթյունի կամ օդում գտնվող այլ պայթյունի դեպքում` անմիջապես պայթյունի տակը։ 

Սեյսմոլոգիայում երկրաշարժի հիպոկենտրոնը երկրաշարժի սկզբնակետն է գետնի տակ, հոմանիշն է երկրաշարժի **կիզակետ, օջախ** անվանումները: Երկրի մակերևույթի վրա հիպոկենտրոնի պրոյեկցիան կոչվում է երկրաշարժի էպիկենտրոն:

Ընդհանրապես, *գրաունդ զրո* տերմինն օգտագործվում է նաև համաճարակների և այլ աղետների առնչությամբ՝ նշելու պատճառած լրջագույն վնասի աշխարհագրական դիրքը: *Գրաունդ զրո* տերմինը տարբերվում է *զրոյական կետ* (*zero point*) տերմինից նրանով, որ պայթյունի դիրքը կարող է լինել նաև օդում, ստորգետնյա կամ ստորջրյա վայրում:

## Միջուկային պայթյուն
[աջից|մինի|Ատոմային ռումբի ազդեցությունը քարտեզագրելիս (ինչպես օրինակ այստեղ [Հիրոսիմա քաղաքի դեպքում) համակենտրոն շրջաններ են գծվում պայթյունի տակ գտնվող կետի շուրջը և համարակալված 305 մետր (1000 ֆուտ) ճառագայթային հեռավորությունների վրա: Պայթյունի ներքևում գտնվող  կետը կոչվում է «Ground Zero»:]]
[մինի|Հուշարձան, որի վրա նշած է [Հիրոսիմա|Հիրոսիմայի վրա ատոմային ռումբի պայթյունի հիպոկենտրոնը կամ «Ground Zero»:|ձախից|205x205փքս]]

«Ground Zero» կամ «Գրաունդ զրո» տերմինն ի սկզբանե վերաբերվել է միջուկային զենքի Թրինիթի փորձարկման հիպոկենտրոնին (Ջորնադա դել Մուերտո անապատում՝ Սոկորոյի մոտ, Նյու Մեքսիկո) և Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծություններին Ճապոնիայում: Ատոմային հարձակումների վերաբերյալ *Միացյալ Նահանգների ռազմավարական ռմբակոծության հետազոտությունը*, որը հրապարակվել է 1946 թվականի հունիսին, «Ground Zero» տերմինի օգտագործման համար հատուկ սահմանում է տվել:

Մանհեթենի նախագծի հրամանատարությանն առընթեր ռազմական թղթակից Ուիլյամ Լոուրենսը նույնպես հաղորդել է, որ «Գրաունդ զրո» «կոդային անվանում է, որը տրվել է Թրինիթի [Trinity] փորձարկման համար ընտրված վայրին» 1945 թվականին:

*[[Օքսֆորդի անգլերեն բառարան|Օքսֆորդի բառարանը]]*, վկայակոչելով 1946 թվականին ավերված Հիրոսիմա քաղաքի մասին *[[Նյու Յորք Թայմս|New York Times]]* թերթի զեկույցում տերմինի օգտագործումը, *«Գրաունդ զրո»* սահմանում է որպես «երկրի այն հատվածը, որը գտնվում է անմիջապես պայթող ռումբի տակ, հատկապես՝ ատոմային»:

Տերմինը ռազմական ժարգոն է, որն օգտագործվել է Թրինիթի փորձարկման վայրում, որտեղ առաջին միջուկային զենքի համար նախատեսված ռազմական աշտարակը գտնվում էր *«զրոյական կետում»*, և ընդհանուր շրջանառության մեջ է մտել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից շատ կարճ ժամանակ անց: Իսկ Հիրոսիմայում հարձակման հիպոկենտրոնը Շիմա հիվանդանոցն է եղել՝ Այոյ կամրջի ծրագրված նպատակակետից մոտավորապես 240 մետր հեռավորության վրա:

## Պենտագոն
մինի|«Cafe Ground Zero» Պենտագոնի կենտրոնական բակում գտնվող հոթ-դոգի կրպակը

Սառը պատերազմի ժամանակ Պենտագոնը ԽՍՀՄ-ի հստակ թիրախավորված կետն է եղել միջուկային պատերազմի դեպքում: Պենտագոնի կենտրոնում գտնվող բաց տարածքը ոչ պաշտոնապես հայտնի է եղել որպես «Գրաունդ զրո»: Իսկ այդ բաց տարածքի կենտրոնում նախկինում գտնվող Հոթ-դոգ խորտկարանը ստացել է «Cafe Ground Zero» մականունը: Այդ կրպակը երկար ժամանակ եղել է սառը պատերազմի ենթադրությունների, բանահյուսության և լեգենդների աղբյուր: Սառը պատերազմի ժամանակ Խորհրդային Միությունում կարծել են, որ հոթ-դոգ խորտկարանը տանում է դեպի գաղտնի ստորգետնյա բունկեր:

## Համաշխարհային առևտրի կենտրոն
[աջից|մինի|[Համաշխարհային առևտրի կենտրոն|Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի տարածքի տեսքը օդից 2001 թվականի սեպտեմբերին:]]
2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի հարձակումների ժամանակ երկու ինքնաթիռ առևանգվել են Ալ-Քաիդայի 10 ահաբեկիչների կողմից և թռչել Նյու Յորքի Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի զույգ աշտարակներ՝ պատճառելով հսկայական վնաս և հրդեհներ առաջացնելով, որոնք հանգեցրել են հարվածից թուլացած 110 հարկանի երկնաքերերի փլուզմանը: Ավերված Համաշխարհային Առևտրի Կենտրոնի վայրը շուտով հայտնի է դարձել որպես «գրաունդ զրո»: Փրկարարներն օգտագործել են նաև «The Big Momma!» տերմինը՝ նկատի ունենալով փլատակների կույտը, որը մնացել է շենքերի փլուզումից հետո:

Նույնիսկ այն բանից հետո, երբ տեղանքը մաքրվել էր և նոր Առևտրի համաշխարհային կենտրոնի և Սեպտեմբերի 11-ի Ազգային Հուշահամալիրի և Թանգարանի շինարարությունը լավ ընթացքի մեջ էր, տերմինը հաճախ օգտագործվել է տեղանքին վերաբերյալ: 

Սեպտեմբերի 11-ի իրադարձությունների 10-րդ տարելիցին ընդառաջ` 2011 թվականին նախատեսված Park51 նախագծի հակառակորդներն այն անվանել են  «Գրաունդ Զրո մզկիթ»: Անվանումը պայմանավորված էր նրանով, որ «միջկրոնական երկխոսությունը խթանելու» ակնկալիքով նախատեսված էր կառուցել 13-հարկանի իսլամական համայնքի կենտրոն և մզկիթ Ստորին Մանհեթենում` երկնաքերերի վայրից երկու թաղամաս հեռավորության վրա (ինչը մեծ դիմադրության է արժանացել, «քանի որ կխորհրդանշեր իսլամի հաղթանակն այդ տարածքում քրիստոնեության նկատմամբ»): 

Նյու Յորքի քաղաքապետ Մայքլ Բլումբերգը հորդորել է հրաժարվել տարածքն անվանել «Գրաունդ Զրո»` ասելով. «...ժամանակն է անվանել այդ 16 ակրը [6,5 հեկտարը] այն, ինչ նրանք են՝ Համաշխարհային առևտրի կենտրոն և Սեպտեմբերի 11-ի ազգային հուշահամալիր և թանգարան»:

## Պայթյուն մթնոլորտում
Երկնաքարի, աստերոիդի կամ գիսաստղի պայթյունի հիպոկենտրոնը, այսինքն երբ պայթյունը տեղի է ունենում մթնոլորտում, այլ ոչ թե որևէ մակերեսի հետ բախումից, պայթյունի մակերևույթի ամենամոտ կետն է: 

Տունգուսյան իրադարձությունը տեղի ունեցել Սիբիրում 1908 թվականին և մոտ 80 միլիոն ծառ տապալվել են 2150 կմ2 տարածքի վրա: Պայթյունի հիպոկենտրոնի ծառերը մնացել են կանգուն, բայց նրանց ամբողջ սաղարթը քշվել է հարվածային ալիքից: 2013 թվականի Չելյաբինսկի երկնաքարի հիպոկենտրոնը Ռուսաստանում ավելի բնակեցված վայրում է եղել, քան Տունգուսյանը, ինչը հանգեցրե է քաղաքացիական վնասների և վնասվածքների՝ հիմնականում կոտրված պատուհաններից թռչող ապակու բեկորների պատճառով:

## Երկրաշարժ
մինի|240x240փքս|Երկրաշարժի հիպոկենտրոն (օջախ) և էպիկենտրոն. ''հիպոկենտրոնի խորությունը'' կետագծված է
Երկրաշարժի հիպոկենտրոնը, կիզակետը կամ օջախը այն դիրքն է, որտեղ առաջին անգամ արձակվում է ապարում կուտակված մեխանիկական լարվածության էներգիան. այն կետ է, որտեղ խզվածքը սկսում է պատռվել: Սա տեղի է ունենում անմիջապես էպիկենտրոնի տակ, այն հեռավորության վրա, որը հայտնի է որպես *հիպոկենտրոնի խորություն* կամ *օջախի կամ կիզակետի խորություն*:

Օջախի խորությունը կարելի է հաշվարկել սեյսմիկ ալիքային երևույթների վրա հիմնված չափումներով: Ինչպես ֆիզիկայի բոլոր ալիքային երևույթների դեպքում, նման չափումների մեջ կա անորոշություն, որն աճում է ալիքի երկարության հետ, ուստի այս երկարալիք (ցածր հաճախականության) ալիքների աղբյուրի օջախի խորությունը դժվար է ճշգրիտ որոշել: Շատ ուժեղ երկրաշարժերի դեպքում դրանց էներգիայի մեծ մասը ճառագայթում է շատ երկար ալիքի երկարությամբ սեյսմիկ ալիքներով, և, հետևաբար, ավելի ուժեղ երկրաշարժը ենթադրում է ավելի մեծ լեռնազանգվածի էներգիայի արտազատում:

Երկաշարժերին նախորդող ցնցումների, հիմնական ցնցումների և հետցնցումների հիպոկենտրոնների հաշվարկը թույլ է տալիս գծագրել այն խզվածքի եռաչափ պատկերը, որի երկայնքով շարժում է տեղի ունենում: Երկրաշարժի ճեղքվածքից ալիքի ճակատը տարածվում է վայրկյանում մի քանի կիլոմետր արագությամբ: Այս սեյսմիկ ալիքն էլ չափվում է մակերևույթի տարբեր կետերում, որպեսզի երկրաչափականորեն որոշվի հիպոկենտրոնի նախնական տեղը: Ալիքը հասնում է յուրաքանչյուր սեյսմիկ կայանին՝ կախված այն բանից, թե որքան հեռու է եղել այն հիպոկենտրոնից: Պետք է հաշվի առնել մի շարք բաներ, որոնցից ամենակարևորն է ալիքների արագության փոփոխությունները՝ կախված այն նյութերից, որոնցով դրանք անցնում են:

Արագության փոփոխության ճշգրտումներով կատարվում է հիպոկենտրոնի նախնական գնահատումը, այնուհետև ստեղծվում է գծային հավասարումների շարք՝ յուրաքանչյուր կայանի համար: Հավասարումներն արտահայտում են դիտարկված ժամանման ժամանակների և նախնական գնահատված հիպոկենտրոնից հաշվարկված ժամանակների միջև տարբերությունը:

Այս հավասարումները լուծվում են նվազագույն քառակուսիների մեթոդով, որը նվազագույնի է հասցնում դիտարկված և հաշվարկված ժամանման ժամանակների միջև եղած տարբերությունների քառակուսիների գումարը, որից հետո հաշվարկվում է նոր գնահատված հիպոկենտրոնը: Համակարգը կրկնում է այս գործողությունն այնքան ժամանակ, մինչև տեղանքը մատնանշվի` արագության հաշվարկների սխալի սահմաններում:

## Տես նաև
* *[[Փաստարկ (ֆիլմ)|Փաստարկ]]*, 2020 թվականի ֆիլմ, որն իր սցենարում ներառում է ստորգետնյա միջուկային «հիպոկենտրոն»

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ


## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակում
Կատեգորիա:Երկրաշարժեր
Կատեգորիա:Երկրաչափական կենտրոններ
Կատեգորիա:Պայթյուններ
Կատեգորիա:Սեյսմոլոգիա