Գենային թերապիա

**Գենային թերապիա**, բժշկական տեխնոլոգիա, որի նպատակն է արտադրել թերապևտիկ էֆեկտ՝ գենային արտահայտման մանիպուլյացիայի միջոցով կամ կենդանի բջիջների կենսաբանական հատկությունները փոխելու միջոցով։

Մարդու ԴՆԹ-ի փոփոխման առաջին փորձը կատարվել է 1980 թվականին Մարտին Քլայնի կողմից, սակայն մարդկանց միջուկային գենի առաջին հաջող փոխանցումը, որը հաստատվել է Առողջապահության ազգային ինստիտուտի կողմից, կատարվել է 1989 թվականի մայիսին։ Գենի փոխանցման առաջին թերապևտիկ օգտագործումը, ինչպես նաև մարդու ԴՆԹ-ի առաջին ուղղակի ներդրումը միջուկային գենոմում իրականացվել է ֆրանս Անդերսոնի կողմից 1990 թվականի սեպտեմբերին սկսված փորձարկումներում։ 1989 թվականից մինչև 2018 թվականի դեկտեմբերն անցկացվել են ավելի քան 2900 կլինիկական փորձարկումներ՝ ավելի քան դրանց կեսը I փուլում։ 2003 թվականին Gendicine-ը դարձավ առաջին գենային թերապիան, որը ստացավ կարգավորող հաստատում։ Այդ ժամանակվանից ի վեր հաստատվել են գենային թերապիայի հետագա դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են՝ Glybera (2012), Strimvelis (2016), Kymriah (2017), Luxturna (2017), Onpattro (2018), Zolgensma (2019), Abecma (2021), Adstiladrin, Roctavian and Hemgenix (բոլորը 2022 թ.): Այս մոտեցումներից շատերն օգտագործում են ադենո ասոցացված վիրուսներ (AAVs) և lentiviruses՝ համապատասխանաբար in vivo և ex vivo գեների ներդրման համար։ AAV-ները բնութագրվում են վիրուսային կապսիդի կայունացմամբ, ցածր իմունոգենությամբ, ինչպես բաժանվող, այնպես էլ չբաժանվող բջիջները փոխակերպելու ունակությամբ, տեղանքը հատուկ ինտեգրելու և in-vivo բուժման մեջ երկարաժամկետ արտահայտման հասնելու ներուժով։ ASO/siRNA մոտեցումները, ինչպիսիք են Alnylam-ի և Ionis Pharmaceuticals-ի կողմից իրականացված մոտեցումները, պահանջում են ոչ վիրուսային առաքման համակարգեր և օգտագործում են այլընտրանքային մեխանիզմներ լյարդի բջիջներ GalNAc փոխադրողների միջոցով թրաֆիկինգի համար։

Ոչ բոլոր բժշկական ընթացակարգերը, որոնք փոփոխություններ են մտցնում հիվանդի գենետիկական կառուցվածքի մեջ, կարող են համարվել գենային թերապիա։ Պարզվել է, որ ոսկրածուծի փոխպատվաստումը և ընդհանրապես օրգանների փոխպատվաստումը հիվանդների մեջ օտար ԴՆԹ են ներմուծում։

## Նախապատմություն
Գենային թերապիան առաջին անգամ հայեցակարգվեց 1960-ականներին, երբ սկսեց ուսումնասիրվել կաթնասունների բջիջներին նոր գենետիկական գործառույթներ ավելացնելու իրագործելիությունը։ Դրա համար փորձարկվել են մի քանի մեթոդներ, այդ թվում՝ միկրոպիպետով գեների ներարկումն ուղղակիորեն կենդանի կաթնասունի բջիջի մեջ և բջիջները ենթարկվում ԴՆԹ-ի նստվածքի, որը պարունակում է ցանկալի գեներ։ Գիտնականները տեսություն են ներկայացրել, որ վիրուսը կարող է օգտագործվել նաև որպես փոխադրամիջոց կամ վեկտոր՝ նոր գեներ բջիջներ փոխանցելու համար։

Առաջին գիտնականներից մեկը, ով զեկուցել է ֆունկցիոնալ ԴՆԹ-ի հաջող ուղղակի ներգրավման մասին կաթնասունների բջիջում, կենսաքիմիկոս դոկտոր Լորեն Մարկվարտ Քրաուսն էր (6 սեպտեմբերի 1922թ. – 1 հուլիսի 2016թ.): ԱՄՆ-ի Թենեսի նահանգի Թենեսիի համալսարանում։ 1961 թվականին նրան հաջողվել է գենետիկորեն փոխել ոսկրածուծի բջիջների հեմոգլոբինը, որը վերցվել է հիվանդ բջջային անեմիայով հիվանդից։ Նա դա արեց՝ ինկուբացնելով հիվանդի բջիջները հյուսվածքային կուլտուրայում ԴՆԹ-ով, որը արդյունահանվել էր նորմալ հեմոգլոբինով դոնորից։ 1968 թվականին ԱՄՆ-ի Առողջապահության ազգային ինստիտուտի (NIH) Բեթեսդա նահանգի հետազոտողներ Թեոդոր Ֆրիդմանը, Ջեյ Զիգմիլլերը և Ջոն Սուբակ-Շարփը հաջողությամբ շտկեցին Լեշ-Նիհան համախտանիշի հետ կապված գենետիկական արատները՝ ավելացնելով օտարերկրյա Հիվանդությամբ տառապող հիվանդներից հավաքված մշակված բջիջների ԴՆԹ։

Գենային թերապիայի առաջին, անհաջող փորձը (ինչպես նաև մարդկանց մեջ օտար գեների բժշկական փոխանցման առաջին դեպքը, չհաշված օրգանների փոխպատվաստումը) կատարել է գենետիկ Մարտին Քլայնը Կալիֆոռնիայի համալսարանից, Լոս Անջելես, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ։ հուլիսի 10-ին, 1980 թ.: Քլայնը պնդում էր, որ իր հիվանդների գեներից մեկը վեց ամիս անց ակտիվ է եղել, թեև նա երբեք չի հրապարակել այս տվյալները և չի ստուգել դրանք։

1980-ականների ընթացքում կենդանիների վրա լայնածավալ հետազոտություններից և մարդկանց վրա բակտերիալ գեների պիտակավորման փորձարկումից հետո, առաջին գենային թերապիան, որը լայնորեն ընդունված էր որպես հաջող, ցուցադրվեց 1990 թվականի սեպտեմբերի 14-ին սկսված փորձարկումներում, երբ Ashanthi DeSilva-ն բուժվում էր ADA-SCID-ի համար։

Առաջին սոմատիկ բուժումը, որն առաջացրել է մշտական ​​գենետիկական փոփոխություն, սկսվել է 1993 թվականին։ Նպատակն էր բուժել գլխուղեղի չարորակ ուռուցքները՝ օգտագործելով ռեկոմբինանտ ԴՆԹ՝ ուռուցքային բջիջները դեղամիջոցի նկատմամբ զգայուն դարձնելու գենի միջոցով, որն իր հերթին կհանգեցնի ուռուցքային բջիջների մահվան։

Պոլիմերները կա՛մ վերածվում են սպիտակուցների, կա՛մ խանգարում են թիրախային գեների արտահայտմանը, կա՛մ հնարավոր է ուղղում գենետիկ մուտացիաները։ Ամենատարածված ձևն օգտագործում է ԴՆԹ, որը կոդավորում է ֆունկցիոնալ, բուժական գենը՝ փոխարինելու մուտացված գենը։ Պոլիմերային մոլեկուլը փաթեթավորված է «վեկտորի» մեջ, որը մոլեկուլը տեղափոխում է բջիջների ներսում:Կաղապար:Հարկավոր է բժշկական մեջբերում

Վաղ կլինիկական ձախողումները հանգեցրին գենային թերապիայի հեռացմանը։ 2006 թվականից ի վեր կլինիկական հաջողությունները կրկին գրավեցին հետազոտողների ուշադրությունը, թեև 2014 թվականի դրությամբ դա դեռ հիմնականում փորձարարական տեխնիկա էր։ Դրանք ներառում են ցանցաթաղանթի հիվանդությունների բուժում Լեբերի բնածին ամաուրոզը և քորոիդեմիա, X-կապակցված SCID, ADA-SCID, ադրենոլեյկոդիստրոֆիա, քրոնիկ լիմֆոցիտային լեյկոզ(CLL), սուր լիմֆոցիտային լեյկոզ(ALL), բազմակի միելոմա, հեմոֆիլիա, և Պարկինսոնի հիվանդություն։ 2013 թվականից մինչև 2014 թվականի ապրիլն ընկած ժամանակահատվածում ամերիկյան ընկերությունները ոլորտում ներդրել են ավելի քան 600 միլիոն դոլար։

Առաջին կոմերցիոն գենային թերապիան՝ Gendicine-ը, հաստատվել է Չինաստանում 2003 թվականին՝ որոշ քաղցկեղի բուժման համար։ I2011 թվականին Neovasculgen-ը գրանցվել է Ռուսաստանում որպես առաջին դասի գենային թերապիայի դեղամիջոց՝ ծայրամասային զարկերակների հիվանդության, ներառյալ վերջույթների կրիտիկական իշեմիայի բուժման համար 2012 թվականին Glybera-ն՝ հազվագյուտ ժառանգական խանգարման՝ լիպոպրոտեին լիպազի անբավարարության բուժումը, դարձավ առաջին բուժումը, որը հաստատվել է կլինիկական օգտագործման համար Եվրոպայում կամ Միացյալ Նահանգներում՝ Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից դրա հաստատումից հետո։

Բակտերիաների, բջիջների և փոքր կենդանիների գենետիկական ինժեներիայի վաղ զարգացումներից հետո գիտնականները սկսեցին մտածել, թե ինչպես կիրառել այն բժշկության մեջ։ Դիտարկվել է երկու հիմնական մոտեցում՝ թերի գեների փոխարինում կամ խախտում։ Գիտնականները կենտրոնացել են միայնակ գենային արատներով առաջացած հիվանդությունների վրա, ինչպիսիք են կիստոզային ֆիբրոզը, հեմոֆիլիան, մկանային դիստրոֆիան, թալասեմիան և մանգաղ բջջային անեմիան։ Գլիբերան բուժում է նման հիվանդություններից մեկը, որն առաջացել է լիպոպրոտեին լիպազի թերության պատճառով։

ԴՆԹ-ն պետք է իրականացվի, հասնի վնասված բջիջներին, մտնի բջիջ և կա՛մ արտահայտի, կա՛մ խանգարի սպիտակուցը. Բազմաթիվ առաքման տեխնիկա են ուսումնասիրվել։ Սկզբնական մոտեցումը ԴՆԹ-ն ներառում էր մշակված վիրուսի մեջ՝ ԴՆԹ-ն քրոմոսոմ փոխանցելու համար. Ուսումնասիրվել են նաև մերկ ԴՆԹ-ի մոտեցումները, հատկապես պատվաստանյութի մշակման համատեքստում։

Ընդհանուր առմամբ, ջանքերը կենտրոնացած են գենի տնօրինման վրա, որն առաջացնում է անհրաժեշտ սպիտակուցի արտահայտում։ Բոլորովին վերջերս, նուկլեազի ֆունկցիայի ավելի մեծ ըմբռնումը հանգեցրել է ԴՆԹ-ի ավելի անմիջական խմբագրման՝ օգտագործելով այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսիք են ցինկի մատների նուկլեազները և CRISPR-ը։ Վեկտորը գեները ներառում է քրոմոսոմների մեջ։ Այնուհետև արտահայտված նուկլեազները նոկաուտ են անում և փոխարինում քրոմոսոմի գեներին։ 2014 թվականի դրությամբ այս մոտեցումները ներառում են հիվանդներից բջիջների հեռացում, քրոմոսոմի խմբագրում և վերափոխված բջիջները հիվանդներին վերադարձնում։

Գենային խմբագրումը մարդու գենոմը փոխելու պոտենցիալ մոտեցում է գենետիկ հիվանդությունները բուժելու համար, վիրուսային հիվանդություններ, և քաղցկեղ։ 2020 թվականի դրությամբ այս մոտեցումներն ուսումնասիրվում են կլինիկական փորձարկումներում։

## Դասակարգում
### Սահմանման լայնությունը
1986 թվականին Բժշկության ինստիտուտում կայացած հանդիպման ժամանակ գենային թերապիան սահմանվեց որպես գենի ավելացում կամ փոխարինում թիրախային բջիջների տիպում։ Նույն թվականին FDA-ն հայտարարեց, որ իրավասու է հաստատել «գենային թերապիան»՝ առանց տերմինը սահմանելու։ FDA-ն 1993 թվականին ավելացրել է ցանկացած բուժման շատ լայն սահմանում, որը «կփոփոխի կամ շահարկի գենետիկական նյութի արտահայտումը կամ կփոխի կենդանի բջիջների կենսաբանական հատկությունները»։ 2018 թվականին սա կրճատվեց որպես «արտադրանքներ, որոնք միջնորդում են իրենց ազդեցությունը փոխանցված գենետիկական նյութի տառադարձմամբ կամ թարգմանությամբ կամ հատուկ փոփոխելով ընդունող (մարդու) գենետիկական հաջորդականությունը»։

Գրելով 2018 թվականին, Journal of Law and the Biosciences ամսագրում, Շերկովը և այլք. պնդում էր գենային թերապիայի ավելի նեղ սահմանումը, քան FDA-ն՝ հաշվի առնելով նոր տեխնոլոգիան, որը բաղկացած կլինի ցանկացած բուժումից, որը միտումնավոր և մշտապես փոփոխում է բջջի գենոմը, գենոմի սահմանմամբ՝ ներառյալ միջուկից դուրս էպիզոմները, բայց բացառելով փոփոխությունները, որոնք պայմանավորված են էպիզոմների կորստի պատճառով։ ժամանակի ընթացքում։ Այս սահմանումը կբացառի նաև բջիջների ներմուծումը, որոնք բխում են ոչ թե հիվանդից, այլ ներառում են ex vivo մոտեցումները և կախված չեն լինի օգտագործվող վեկտորից։

COVID-19 համաճարակի ժամանակ որոշ գիտնականներ պնդում էին, որ COVID-ի համար mRNA պատվաստանյութերը գենային թերապիա չեն, որպեսզի կանխեն սխալ տեղեկատվության տարածումը, որ պատվաստանյութը կարող է փոխել ԴՆԹ-ն, այլ գիտնականներ պնդում էին, որ պատվաստանյութերը գենային թերապիա են, քանի որ դրանք գենետիկ նյութ են ներմուծում։ մի բջիջ Փաստերի ստուգումներ, օրինակ՝ «Ամբողջ փաստ»։ Reuters, PolitiFact,  and FactCheck.org ասաց, որ պատվաստանյութերը գենային թերապիա անվանելը ճիշտ չէ։ Փոդքասթի հաղորդավար Ջո Ռոգանը քննադատության ենթարկվեց mRNA պատվաստանյութերը գենային թերապիա անվանելու համար, ինչպես դա արեց բրիտանացի քաղաքական գործիչ Էնդրյու Բրիջենը, իսկ փաստերի ստուգիչ Full Fact-ը կոչ էր անում Բրիջենին հեռացնել պահպանողական կուսակցությունից այս և այլ հայտարարությունների համար։

### Ներկա կամ ավելացված գեներ
Գենային թերապիան ներառում է բջիջին տարբեր նուկլեինաթթուներ ավելացնելու բազմաթիվ ձևեր։ Գենի ավելացումը բջիջին ավելացնում է սպիտակուցի նոր կոդավորման գեն։ Գենի ավելացման ձևերից մեկը գենային փոխարինող թերապիան է, որը բուժում է մոնոգեն ռեցեսիվ խանգարումների համար, երբ մեկ գենը գործունակ չէ, ավելացվում է լրացուցիչ ֆունկցիոնալ գեն։ Բազմաթիվ գեներով կամ գերիշխող գենով առաջացած հիվանդությունների դեպքում գեների լռեցման կամ գեների խմբագրման մոտեցումներն ավելի նպատակահարմար են, սակայն գեների ավելացումը՝ գեների ավելացման մի ձև, որտեղ ավելացվում է նոր գեն, կարող է բարելավել բջիջների գործառույթը՝ առանց փոփոխելու խանգարում առաջացնող գեները։

### Բջիջների տեսակները
Գենային թերապիան կարելի է դասակարգել երկու տեսակի՝ ըստ այն բջիջների տեսակի, որոնց վրա ազդում է.

Սոմատիկ բջջային գենային թերապիայի (SCGT) դեպքում թերապևտիկ գեները տեղափոխվում են ցանկացած այլ բջիջ, բացի սեռական բջիջներից, սեռական բջիջներից, գամետոցիտներից կամ չտարբերակված ցողունային բջիջներից։ Ցանկացած նման փոփոխություն ազդում է միայն առանձին հիվանդի վրա և չի ժառանգվում սերունդների կողմից։ Սոմատիկ գենային թերապիան ներկայացնում է հիմնական և կլինիկական հետազոտություններ, որոնցում թերապևտիկ ԴՆԹ-ն (կամ ինտեգրված գենոմում, կամ որպես արտաքին էպիզոմ կամ պլազմիդ) օգտագործվում է հիվանդության բուժման համար։ SCGT-ի օգտագործմամբ ավելի քան 600 կլինիկական փորձարկումներ են ընթանումԿաղապար:When in the US. Մեծամասնությունը կենտրոնանում է ծանր գենետիկ խանգարումների վրա, ներառյալ իմունային անբավարարությունները, հեմոֆիլիան, թալասեմիան և կիստիկ ֆիբրոզը։ Նման մեկ գենային խանգարումները լավ թեկնածուներ են սոմատիկ բջջային թերապիայի համար։ Գենետիկական խանգարումների ամբողջական շտկում կամ բազմաթիվ գեների փոխարինում դեռևս հնարավոր չէ։ Փորձարկումներից միայն մի քանիսն են առաջադեմ փուլում։ 

Բողբոջային գենային թերապիայի (GGT) դեպքում սեռական բջիջները (սպերմատոզոիդներ կամ ձվաբջիջներ) փոփոխվում են՝ իրենց գենոմներում ֆունկցիոնալ գեների ներմուծմամբ։ Սեռական բջիջի փոփոխումը հանգեցնում է նրան, որ օրգանիզմի բոլոր բջիջները պարունակեն փոփոխված գենը։ Հետևաբար, փոփոխությունը ժառանգական է և փոխանցվում է հետագա սերունդներին։ Ավստրալիա, Կանադա, Գերմանիա, Իսրայել, Շվեյցարիա և Նիդեռլանդներ արգելել GGT-ի կիրառումը մարդկանց մեջ՝ տեխնիկական և էթիկական պատճառներով, ներառյալ ապագա սերունդների համար հնարավոր ռիսկերի մասին անբավարար գիտելիքները և ավելի բարձր ռիսկեր՝ ընդդեմ SCGT: ԱՄՆ-ը չունի դաշնային հսկողություն, որը հատուկ վերաբերում է մարդու գենետիկ մոդիֆիկացմանը (ընդհանուր առմամբ թերապիայի համար FDA կանոնակարգերից դուրս)։

### In vivo ընդդեմ ex vivo թերապիաների

In vivo գենային թերապիայի ժամանակ հիվանդին ներմուծվում է վեկտոր (սովորաբար՝ վիրուս), որն այնուհետև հասնում է ցանկալի կենսաբանական էֆեկտին՝ գենետիկ նյութը (օրինակ՝ բացակայող սպիտակուցի համար) փոխանցելով հիվանդի բջիջներին։ Ex vivo գենային թերապիաներում, ինչպիսիք են CAR-T թերապևտիկները, հիվանդի սեփական բջիջները (ավտոլոգ) կամ առողջ դոնորային բջիջները (ալոգեն) փոփոխվում են մարմնից դուրս (հետևաբար, ex vivo)՝ օգտագործելով վեկտոր՝ որոշակի սպիտակուց արտահայտելու համար, օրինակ՝ քիմերային հակագենի ընկալիչ։

In vivo գենային թերապիան համարվում է ավելի պարզ, քանի որ այն չի պահանջում միտոտիկ բջիջների հավաքում։ Այնուամենայնիվ, ex vivo գենային թերապիան ավելի լավ է հանդուրժվում և ավելի քիչ կապված է իմունային ծանր արձագանքների հետ։ Ջեսսի Գելսինջերի մահը համակարգային բորբոքային ռեակցիայի պատճառով ադենովիրուսային վեկտորային բուժման փորձարկումների ժամանակ հանգեցրեց գենային թերապիայի փորձարկումների ժամանակավոր դադարեցմանը Միացյալ Նահանգներում։ 2021 թվականի դրությամբ in vivo և ex vivo թերապևտիկները երկուսն էլ համարվում են անվտանգ։

### Գենային խմբագրում
Գենային թերապիայի հայեցակարգը գենետիկ խնդիրն իր սկզբնաղբյուրում ամրագրելն է։ Եթե, օրինակ, որոշակի գենի մուտացիան առաջացնում է դիսֆունկցիոնալ սպիտակուցի արտադրություն, որը հանգեցնում է (սովորաբար ռեցեսիվ) ժառանգական հիվանդության, գենային թերապիան կարող է օգտագործվել այս գենի պատճենը փոխանցելու համար, որը չի պարունակում վնասակար մուտացիա և դրանով իսկ առաջացնում է. ֆունկցիոնալ սպիտակուց։ Այս ռազմավարությունը կոչվում է գենային փոխարինող թերապիա և կարող է օգտագործվել ցանցաթաղանթի ժառանգական հիվանդությունների բուժման համար։

Թեև գենային փոխարինող թերապիայի հայեցակարգը հիմնականում հարմար է ռեցեսիվ հիվանդությունների համար, առաջարկվել են նոր ռազմավարություններ, որոնք կարող են նաև բուժել ժառանգականության գերիշխող օրինակով պայմանները։
* CRISPR գեների խմբագրման ներդրումը նոր դռներ է բացել գենային թերապիայի մեջ դրա կիրառման և օգտագործման համար, քանի որ գենի մաքուր փոխարինման փոխարեն այն հնարավորություն է տալիս շտկել կոնկրետ գենետիկ արատը։ Բժշկական խոչընդոտների լուծումները, ինչպիսիք են մարդու իմունային անբավարարության վիրուսի (ՄԻԱՎ) թաքնված ռեզերվուարների վերացումը և մանգաղ բջջային հիվանդություն առաջացնող մուտացիայի շտկումը, ապագայում կարող են հասանելի լինել որպես թերապևտիկ տարբերակ։ 
* Պրոթեզային գենային թերապիան նպատակ ունի թույլ տալ մարմնի բջիջներին ստանձնել այն գործառույթները, որոնք նրանք ֆիզիոլոգիապես չեն իրականացնում։ Օրինակներից մեկը, այսպես կոչված, տեսողության վերականգնման գենային թերապիան է, որի նպատակն է վերականգնել տեսողությունը ցանցաթաղանթի վերջին փուլի հիվանդություններով հիվանդների մոտ։ Ցանցաթաղանթի վերջին փուլի հիվանդությունների դեպքում ֆոտոընկալիչները, որպես ցանցաթաղանթի լուսազգայուն առաջնային բջիջներ, անդառնալիորեն կորչում են։ Պրոթեզային գենային թերապիայի միջոցով լուսազգայուն սպիտակուցները փոխանցվում են ցանցաթաղանթի մնացած բջիջներին՝ դրանք լուսազգայուն դարձնելու և դրանով իսկ հնարավորություն տալով նրանց ուղեղին տեսողական տեղեկատվություն հաղորդել։
In vivo-ում, CRISPR-ի օգտագործմամբ գեների խմբագրման համակարգերը օգտագործվել են մկների հետ հետազոտությունների ժամանակ քաղցկեղը բուժելու համար և արդյունավետ են եղել ուռուցքները նվազեցնելու համար։ In vitro CRISPR համակարգը օգտագործվել է HPV քաղցկեղի ուռուցքների բուժման համար։ Ադենո-ասոցիացված վիրուսը, Lentivirus-ի վրա հիմնված վեկտորները պետք է ներկայացնեն գենոմը CRISPR համակարգի համար։

## Վեկտորներ
ԴՆԹ-ի առաքումը բջիջներ կարող է իրականացվել բազմաթիվ մեթոդներով։ Երկու հիմնական դասերն են՝ ռեկոմբինանտ վիրուսները (երբեմն կոչվում են կենսաբանական նանոմասնիկներ կամ վիրուսային վեկտորներ) և մերկ ԴՆԹ կամ ԴՆԹ համալիրներ (ոչ վիրուսային մեթոդներ)։

### Վիրուսներ

Վերարտադրվելու համար վիրուսներն իրենց գենետիկական նյութը ներմուծում են հյուրընկալող բջիջ՝ խաբելով հյուրընկալողի բջջային մեխանիզմին՝ այն օգտագործել որպես վիրուսային սպիտակուցների նախագիծ։ Ռետրովիրուսները ավելի հեռուն են գնում՝ իրենց գենետիկ նյութը պատճենելով հյուրընկալող բջջի միջուկային գենոմում։ Գիտնականները դա օգտագործում են՝ վիրուսի գենետիկ նյութի մի մասը փոխարինելով բուժական ԴՆԹ-ով կամ ՌՆԹ-ով։ Ինչպես վիրուսներում առկա գենետիկական նյութը (ԴՆԹ կամ ՌՆԹ), այնպես էլ թերապևտիկ գենետիկական նյութը կարող է նախագծվել այնպես, որ ծառայի որպես ժամանակավոր նախագիծ, որը բնականաբար քայքայվում է, ինչպես ոչ ինտեգրատիվ վեկտորներում, կամ մտնելու հյուրընկալողի միջուկը՝ դառնալով հյուրընկալողի մշտական մասը։ միջուկային ԴՆԹ վարակված բջիջներում։

Մարդու գենային թերապիայի համար օգտագործվել են մի շարք վիրուսներ, այդ թվում՝ վիրուսներ, ինչպիսիք են lentivirus, adenoviruses, herpes simplex, vaccinia և adeno-associated virus:

Ադենովիրուսային վիրուսային վեկտորները (Ad) ժամանակավորապես փոփոխում են բջջի գենետիկական արտահայտությունը գենետիկ նյութով, որը ինտեգրված չէ ընդունող բջջի ԴՆԹ-ում։ 2017 թվականի դրությամբ նման վեկտորներն օգտագործվել են գենային թերապիայի փորձարկումների 20%-ում։ Adenovirus vectors are mostly used in cancer treatments and novel genetic vaccines such as the Էբոլայի դեմ պատվաստանյութ, ՄԻԱՎ-ի և SARS-CoV-2-ի կամ քաղցկեղի դեմ պատվաստանյութերի կլինիկական փորձարկումներում օգտագործվող պատվաստանյութեր։

Լենտիվիրուսային վեկտորները, որոնք հիմնված են ռետրովիրուսի վրա, կարող են փոփոխել բջջի միջուկային գենոմը՝ գենը մշտապես արտահայտելու համար, թեև վեկտորները կարող են փոփոխվել՝ ինտեգրումը կանխելու համար։ Ռետրովիրուսները օգտագործվել են փորձարկումների 18%-ում մինչև 2018թ.: Libmeldy-ն ex vivo ցողունային բջիջների բուժում է մետախրոմատիկ լեյկոդիստրոֆիայի համար, որն օգտագործում է լենտիվիրուսային վեկտոր և հաստատվել է եվրոպական բժշկական գործակալության կողմից 2020 թվականին։

Ադենո ասոցացված վիրուսը (AAV) վիրուս է, որն ունակ չէ փոխանցվել բջիջների միջև, քանի դեռ բջիջը չի վարակվել մեկ այլ վիրուսով՝ օգնական վիրուսով։ Ադենովիրուսը և հերպեսի վիրուսները գործում են որպես AAV-ի օգնական վիրուսներ։ AAV-ը երկար ժամանակ պահպանվում է բջջի միջուկային գենոմից դուրս գտնվող բջջի ներսում՝ հիմնականում որպես էպիզոմներ կազմակերպված կոնկատեմերների ձևավորման միջոցով։ AAV վեկտորներից ստացված գենետիկական նյութը ցածր հաճախականությամբ ինտեգրվում է ընդունող բջջի միջուկային գենոմում և, հավանաբար, միջնորդավորված հյուրընկալող բջջի ԴՆԹ-մոդիֆիկացնող ֆերմենտներով։ Կենդանական մոդելները ցույց են տալիս, որ AAV գենետիկական նյութի ինտեգրումը հյուրընկալող բջջի միջուկային գենոմում կարող է առաջացնել հեպատոցելուլյար քաղցկեղ՝ լյարդի քաղցկեղի մի ձև։

### Ոչ վիրուսային
Ոչ վիրուսային վեկտորներ գենային թերապիայի համար ներկայացնում են որոշակի առավելություններ վիրուսային մեթոդների նկատմամբ, ինչպիսիք են լայնածավալ արտադրությունը և հյուրընկալողի ցածր իմունոգենությունը։ Այնուամենայնիվ, ոչ վիրուսային մեթոդներն ի սկզբանե հանգեցրել են տրանսֆեկցիայի և գեների արտահայտման ավելի ցածր մակարդակների և այդպիսով ավելի ցածր թերապևտիկ արդյունավետության։ Ավելի նոր տեխնոլոգիաները խոստանում են լուծել այս խնդիրները՝ բջիջներին հատուկ թիրախավորման և ենթաբջջային թրաֆիքինգի վերահսկման գալուստով։

Ոչ վիրուսային գենային թերապիայի մեթոդները ներառում են մերկ ԴՆԹ-ի ներարկում, էլեկտրոպորացիա, գենային ատրճանակ, սոնոպորացիա, մագնիտոֆեկցիա, օլիգոնուկլեոտիդների, լիպոլեքսների, դենդրիմերների և անօրգանական նանոմասնիկների օգտագործումը։ Այս թերապևտիկ միջոցները կարող են կիրառվել ուղղակիորեն կամ փայտամածի հարստացման միջոցով։

Ավելի վերջին մոտեցումները, ինչպիսիք են Ligandal-ի նման ընկերությունները, առաջարկում են գենային թերապիայի տարբեր եղանակների, ներառյալ ՌՆԹ, ԴՆԹ և գեների խմբագրման գործիքներ, ինչպիսիք են CRISPR-ը, ստեղծելու բջիջներին հատուկ թիրախավորման տեխնոլոգիաներ։ Այլ ընկերություններ, ինչպիսիք են Arbutus Biopharma-ն և Arcturus Therapeutics-ը, առաջարկում են ոչ վիրուսային, ոչ բջիջներին ուղղված մոտեցումներ, որոնք հիմնականում դրսևորում են լյարդի տրոֆիզմ։ Վերջին տարիներին այնպիսի ստարտափներ, ինչպիսիք են Sixfold Bio-ն, GenEdit-ը և Spotlight Therapeutics-ը, սկսել են լուծել ոչ վիրուսային գեների առաքման խնդիրը։ Ոչ վիրուսային տեխնիկան առաջարկում է կրկնակի չափաբաժինների և գենետիկական բեռների ավելի հարմարեցվածության հնարավորություն, ինչը ապագայում ավելի հավանական է, որ կտիրի վիրուսների վրա հիմնված առաքման համակարգերին։

Ընկերություններ, ինչպիսիք են Editas Medicine, Intellia Therapeutics, CRISPR Therapeutics, Casebia, Cellectis, Precision Biosciences, bluebird bio, Excision BioTherapeutics և Sangamo, մշակել են ոչ վիրուսային գեների խմբագրման տեխնիկա, սակայն հաճախ դեռևս օգտագործում են վիրուսներ՝ գենային ներդիրի նյութը փոխանցելու համար։ առաջնորդվող նուկլեազներ. Այս ընկերությունները կենտրոնանում են գեների խմբագրման վրա և դեռևս բախվում են առաքման լուրջ խոչընդոտների։

BioNTech-ը, Moderna Therapeutics-ը և CureVac-ը կենտրոնանում են mRNA բեռների առաքման վրա, որոնք անպայմանորեն ոչ վիրուսային առաքման խնդիրներ են։

Alnylam-ը, Dicerna Pharmaceuticals-ը և Ionis Pharmaceuticals-ը կենտրոնանում են siRNA-ի (հակազգայական օլիգոնուկլեոտիդների) առաքման վրա՝ գեների ճնշելու համար, ինչը նաև պահանջում է ոչ վիրուսային առաքման համակարգեր։

Ակադեմիական համատեքստում մի շարք լաբորատորիաներ աշխատում են PEGylated մասնիկների առաքման վրա, որոնք ձևավորում են շիճուկ սպիտակուցի կորոններ և հիմնականում ցուցադրում են LDL ընկալիչների միջնորդավորված կլանումը բջիջներում in vivo։

## Բուժում
### Քաղցկեղ

Քաղցկեղի բուժման փորձեր են եղել՝ օգտագործելով գենային թերապիա։ 2017 թվականի դրությամբ գենային թերապիայի փորձարկումների 65%-ը վերաբերում էր քաղցկեղի բուժմանը։

Ադենովիրուսային վեկտորները օգտակար են քաղցկեղի որոշ գենային թերապիաների համար, քանի որ ադենովիրուսը կարող է ժամանակավոր կերպով գենետիկ նյութ ներդնել բջջի մեջ՝ առանց բջջի միջուկային գենոմը մշտապես փոփոխելու։ Այս վեկտորները կարող են օգտագործվել քաղցկեղին անտիգեններ ավելացնելու համար, որոնք առաջացնում են իմունային պատասխան կամ խոչընդոտում են անգիոգենեզին՝ արտահայտելով որոշակի սպիտակուցներ։ Ադենովիրուսային վեկտորն օգտագործվում է Gendicine և Oncorine առևտրային արտադրանքներում։ Մեկ այլ առևտրային արտադրանք՝ Rexin G-ն, օգտագործում է ռետրովիրուսի վրա հիմնված վեկտոր և ընտրողաբար կապվում է ընկալիչների հետ, որոնք ավելի շատ արտահայտված են ուռուցքներում։

Մոտեցումներից մեկը՝ ինքնասպանության գենային թերապիան, գործում է՝ ներմուծելով գեներ, որոնք կոդավորում են ֆերմենտները, որոնք կհանգեցնեն քաղցկեղի բջիջների մահվան։ Մեկ այլ մոտեցում է օնկոլիտիկ վիրուսների օգտագործումը, ինչպիսին է Oncorine-ը, որոնք վիրուսներ են, որոնք ընտրողաբար վերարտադրվում են քաղցկեղային բջիջներում՝ թողնելով անփոփոխ մնացած բջիջները։

mRNA-ն առաջարկվել է որպես քաղցկեղի գենային թերապիայի ոչ վիրուսային վեկտոր, որը ժամանակավորապես կփոխի քաղցկեղային բջիջի ֆունկցիան՝ ստեղծելով հակագեններ կամ սպանել քաղցկեղային բջիջները, և մի քանի փորձարկումներ են եղել։

### Գենետիկ հիվանդություններ
Առաջարկվել են գենային թերապիայի մոտեցումներ՝ անսարք գենը առողջ գենով փոխարինելու համար և ուսումնասիրվում են որոշ գենետիկ հիվանդությունների բուժման համար։ 2017 թվականի դրությամբ գենային թերապիայի կլինիկական փորձարկումների 11.1%-ը ուղղված է եղել մոնոգեն հիվանդություններին։

Հիվանդությունները, ինչպիսիք են մանգաղ բջջային հիվանդությունը, որոնք առաջանում են աուտոսոմային ռեցեսիվ խանգարումներով, որոնց դեպքում մարդու նորմալ ֆենոտիպը կամ բջջային ֆունկցիան կարող է վերականգնվել հիվանդություն ունեցող բջիջներում մուտացիայի ենթարկված գենի նորմալ պատճենով, կարող են լավ թեկնածու լինել գենային թերապիայի համար։ բուժում. Մանգաղ բջջային հիվանդության գենային թերապիայի հետ կապված ռիսկերն ու օգուտները հայտնի չեն։

Աչքի մեջ կիրառվել է գենային թերապիա։ Աչքը հատկապես հարմար է ադենո ասոցացված վիրուսի վեկտորների համար։ Luxturna-ն հաստատված գենային թերապիա է Լեբերի ժառանգական օպտիկական նյարդաբանության բուժման համար։ Glybera-ն՝ գենետիկական վիճակով առաջացած պանկրեատիտի բուժումը, և Zolgensma-ն՝ ողնաշարի մկանային ատրոֆիայի բուժման համար, երկուսն էլ օգտագործում են ադենո ասոցացված վիրուսային վեկտոր։

### Վարակիչ հիվանդություններ
2017 թվականի դրությամբ գենետիկ թերապիայի փորձարկումների 7%-ը ուղղված է եղել վարակիչ հիվանդություններին։ Փորձարկումների 69,2%-ը ուղղված է եղել ՄԻԱՎ-ին, 11%-ը՝ հեպատիտ B-ին կամ C-ին, և 7,1%-ը մալարիային։

## Անբարենպաստ ազդեցությունները, հակացուցումները և օգտագործման խոչընդոտները
### Որոշ չլուծված խնդիրներ ներառում են.
* Թիրախից դուրս ազդեցություններ – Գենոմի անցանկալի, հավանական վնասակար փոփոխությունների հնարավորությունը մեծ խոչընդոտ է հանդիսանում այս տեխնոլոգիայի համատարած ներդրման համար։ gRNA-ների և Cas enzymes-ի առանձնահատկությունների բարելավումները ներկայացնում են այս խնդրի կենսունակ լուծումները, ինչպես նաև CRISPR-ի առաքման մեթոդի կատարելագործումը։ Հավանական է, որ տարբեր հիվանդություններ կշահեն առաքման տարբեր մեթոդներից։
* Կարճատև բնույթ. Մինչ գենային թերապիան կարող է դառնալ հիվանդության մշտական բուժում, թիրախային բջիջներ ներմուծված բուժական ԴՆԹ-ն պետք է մնա ֆունկցիոնալ, իսկ բուժիչ ԴՆԹ պարունակող բջիջները պետք է կայուն լինեն։ Միջուկային գենոմում բուժական ԴՆԹ-ի ինտեգրման հետ կապված խնդիրները և շատ բջիջների արագ բաժանվող բնույթը խանգարում են երկարաժամկետ օգուտների հասնելուն։ Հիվանդները պահանջում են բազմաթիվ բուժում։

* Իմունային պատասխան – Ամեն անգամ, երբ օտար առարկան ներթափանցվում է մարդու հյուսվածքների մեջ, իմունային համակարգը խթանվում է զավթիչի վրա հարձակվելու համար։ Հնարավոր է խթանել իմունային համակարգը այնպես, որ նվազեցնի գենային թերապիայի արդյունավետությունը։ Իմունային համակարգի ուժեղացված արձագանքը վիրուսներին, որոնք նախկինում տեսել է, նվազեցնում է կրկնակի բուժման արդյունավետությունը։

* Վիրուսային վեկտորների հետ կապված խնդիրներ – Վիրուսային վեկտորները կրում են թունավորության, բորբոքային պատասխանների, ինչպես նաև գեների վերահսկման և թիրախավորման հետ կապված խնդիրներ։

* Բազմագենային խանգարումներ – Որոշ հաճախ հանդիպող խանգարումներ, ինչպիսիք են սրտի հիվանդությունը, արյան բարձր ճնշումը, Ալցհեյմերի հիվանդությունը, արթրիտը և շաքարախտը, ազդում են բազմաթիվ գեների տատանումներից, որոնք բարդացնում են գենային թերապիան։

* Որոշ թերապիաներ կարող են խախտել Վայսմանի արգելքը (սոմայի և սաղմնային գծի միջև)՝ պաշտպանելով ամորձիները, պոտենցիալ փոփոխելով բողբոջային գիծը, խախտելով այն երկրների կանոնակարգերը, որոնք արգելում են վերջիններիս պրակտիկան։

* Ներդիրային մուտագենեզ. Եթե ԴՆԹ-ն ինտեգրված է գենոմի զգայուն կետում, օրինակ՝ ուռուցքը ճնշող գենում, թերապիան կարող է առաջացնել ուռուցք։ Սա տեղի է ունեցել կլինիկական փորձարկումների ժամանակ X-կապակցված ծանր համակցված իմունային անբավարարությամբ (X-SCID) հիվանդների համար, որոնցում արյունաստեղծ ցողունային բջիջները փոխակերպվել են ուղղիչ տրանսգենով՝ օգտագործելով ռետրովիրուս, և դա հանգեցրել է T բջջային լեյկեմիայի զարգացմանը 20 հիվանդներից 3-ում։ Հնարավոր լուծումներից մեկն այն է, որ ինտեգրվող ԴՆԹ-ին ֆունկցիոնալ ուռուցքը ճնշող գեն ավելացնելն է։ Սա կարող է խնդրահարույց լինել, քանի որ որքան երկար է ԴՆԹ-ն, այնքան դժվար է այն ինտեգրվել բջջային գենոմներին։ CRISPR տեխնոլոգիան թույլ է տալիս հետազոտողներին շատ ավելի ճշգրիտ գենոմի փոփոխություններ կատարել ճշգրիտ վայրերում։
* Արժեքը – Alipogene tiparvovec-ը կամ Glybera-ն, օրինակ, մեկ հիվանդի համար 1,6 միլիոն դոլար արժողությամբ, 2013 թվականին հայտարարվել է աշխարհի ամենաթանկ դեղամիջոցը։

### Մահվան դեպքեր | մահացություններ
Երեք հիվանդների մահ է գրանցվել գենային թերապիայի փորձարկումների արդյունքում՝ ոլորտը դնելով խիստ հսկողության տակ։ Առաջինը Ջեսսի Գելսինջերն էր, ով մահացավ 1999 թվականին իմունային մերժման պատասխանի պատճառով X-SCID մեկ հիվանդ մահացել է լեյկոզից 2003 թվականին։ 2007 թվականին ռևմատոիդ արթրիտով հիվանդը մահացել է վարակից. Հետագա հետաքննությունը եզրակացրեց, որ մահը կապված չէ գենային թերապիայի հետ։

## Կանոնակարգեր
Գենետիկական մոդիֆիկացիան ընդգրկող կանոնակարգերը մարդու կողմից ներգրավված կենսաբժշկական հետազոտությունների ընդհանուր ուղեցույցների մասն են կազմում։

Հելսինկյան հռչակագիրը (Մարդկային սուբյեկտների մասնակցությամբ բժշկական հետազոտությունների էթիկական սկզբունքները) փոփոխվել է Համաշխարհային բժշկական ասոցիացիայի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 2008 թվականին։ Այս փաստաթուղթը տրամադրում է սկզբունքներ, որոնք բժիշկներն ու հետազոտողները պետք է հաշվի առնեն մարդկանց որպես հետազոտության առարկա ներգրավելիս։ 2001թ.-ին Մարդու գենոմի կազմակերպության (HUGO) կողմից նախաձեռնված գենային թերապիայի հետազոտության մասին հայտարարությունը, որը իրավական հիմք է տալիս բոլոր երկրների համար։ HUGO-ի փաստաթուղթն ընդգծում է մարդու ազատությունը և մարդու իրավունքներին հավատարիմ մնալը և առաջարկություններ է առաջարկում սոմատիկ գենային թերապիայի համար, ներառյալ նման հետազոտությունների վերաբերյալ հանրային մտահոգությունների ճանաչման կարևորությունը:.

### Միացյալ Նահանգներ
Ոչ մի դաշնային օրենսդրություն չի սահմանում արձանագրություններ կամ սահմանափակումներ մարդու գենետիկական ինժեներիայի վերաբերյալ։ Այս թեման կարգավորվում է տեղական և դաշնային գործակալությունների համընկնող կանոնակարգերով, ներառյալ Առողջապահության և մարդկային ծառայությունների դեպարտամենտը, FDA-ն և NIH-ի Ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ի խորհրդատվական կոմիտեն։ Հետազոտողները, ովքեր փնտրում են դաշնային միջոցներ՝ հետազոտական նոր դեղամիջոցի կիրառման համար (սովորաբար մարդու սոմատիկ գենետիկական ճարտարագիտության դեպքում), պետք է ենթարկվեն մարդկային սուբյեկտների պաշտպանության միջազգային և դաշնային ուղեցույցներին։

NIH-ը ծառայում է որպես գենային թերապիայի հիմնական կարգավորող դաշնային ֆինանսավորմամբ հետազոտությունների համար։ Մասնավոր ֆինանսավորվող հետազոտություններին խորհուրդ է տրվում հետևել այս կանոնակարգերին։ NIH-ը ֆինանսավորում է հետազոտությունների համար, որոնք զարգացնում կամ ընդլայնում են գենետիկական ինժեներիայի տեխնիկան և գնահատելու ընթացիկ հետազոտությունների էթիկան և որակը։ NIH-ը պահպանում է մարդու գենետիկական ինժեներիայի հետազոտության արձանագրությունների պարտադիր գրանցամատյան, որը ներառում է դաշնային կողմից ֆինանսավորվող բոլոր նախագծերը։

NIH խորհրդատվական կոմիտեն հրապարակեց մի շարք ուղեցույցներ գենային մանիպուլյացիայի վերաբերյալ։ Ուղեցույցները քննարկում են լաբորատորիայի անվտանգությունը, ինչպես նաև մարդկանց փորձարկման առարկաները և տարբեր փորձարարական տեսակներ, որոնք ներառում են գենետիկ փոփոխություններ։ Մի քանի բաժիններ հատուկ վերաբերում են մարդու գենետիկական ճարտարագիտությանը, ներառյալ III-C-1 բաժինը։ Այս բաժինը նկարագրում է վերանայման պահանջվող գործընթացները և այլ ասպեկտներ, երբ հավանություն է տրվում՝ սկսելու կլինիկական հետազոտություն, որը ներառում է գենետիկական փոխանցում մարդու հիվանդի մեջ։ Գենային թերապիայի կլինիկական փորձարկման արձանագրությունը պետք է հաստատվի NIH-ի Ռեկոմբինանտ ԴՆԹ-ի խորհրդատվական կոմիտեի կողմից՝ նախքան կլինիկական փորձարկումների սկիզբը. սա տարբերվում է ցանկացած այլ տեսակի կլինիկական փորձարկումից։

Ինչպես այլ տեսակի դեղերի դեպքում, FDA-ն կարգավորում է գենային թերապիայի արտադրանքի որակն ու անվտանգությունը և վերահսկում է, թե ինչպես են այդ արտադրանքները կլինիկականորեն օգտագործվում։ Մարդու գենոմի թերապևտիկ փոփոխությունը ենթակա է նույն կարգավորող պահանջների, ինչ ցանկացած այլ բժշկական բուժում։ Մարդկային առարկաների հետ կապված հետազոտությունները, ինչպիսիք են կլինիկական փորձարկումները, պետք է վերանայվեն և հաստատվեն FDA-ի և Ինստիտուցիոնալ վերանայման խորհրդի կողմից։

## Գենային դոպինգ
Մարզիկները կարող են որդեգրել գենային թերապիայի տեխնոլոգիաներ՝ իրենց կատարողականությունը բարելավելու համար։ Հայտնի չէ, որ գենային դոպինգ է լինում, սակայն բազմաթիվ գենային թերապիաները կարող են նման ազդեցություն ունենալ։ Kayser et al. պնդում են, որ գենային դոպինգը կարող է հավասարեցնել խաղադաշտը, եթե բոլոր մարզիկները հավասար հասանելիություն ստանան։ Քննադատները պնդում են, որ ցանկացած թերապևտիկ միջամտություն ոչ թերապևտիկ/բարելավման նպատակներով վնասում է բժշկության և սպորտի էթիկական հիմքերը.

## Գենետիկական ուժեղացում
Գենետիկական ճարտարագիտությունը կարող է օգտագործվել հիվանդությունները բուժելու համար, բայց նաև փոխելու ֆիզիկական տեսքը, նյութափոխանակությունը և նույնիսկ բարելավելու ֆիզիկական կարողությունները և մտավոր ունակությունները, ինչպիսիք են հիշողությունը և ինտելեկտը։ Էթիկական պնդումները բակտերիալ ինժեներիայի վերաբերյալ ներառում են համոզմունքներ, որ յուրաքանչյուր պտուղ իրավունք ունի մնալ գենետիկորեն չձևափոխված, որ ծնողներն իրավունք ունեն գենետիկորեն ձևափոխել իրենց սերունդներին, և որ յուրաքանչյուր երեխա իրավունք ունի ծնվել առանց կանխարգելելի հիվանդությունների։ Ծնողների համար գենետիկական ճարտարագիտությունը կարող է դիտվել որպես երեխայի բարելավման ևս մեկ տեխնիկա՝ ավելացնելու դիետան, վարժությունը, կրթությունը, մարզումները, կոսմետիկան և պլաստիկ վիրաբուժությունը։ Մեկ այլ տեսաբան պնդում է, որ բարոյական մտահոգությունները սահմանափակում են, բայց չեն արգելում բողբոջային ճարտարագիտությունը։

Bioethics ամսագրի 2020թ.-ի համարը նվիրված էր մարդկանց մեջ գենետիկական ինժեներիայի հետ կապված բարոյական խնդիրներին։

Կարգավորման հնարավոր սխեմաները ներառում են ամբողջական արգելք, տրամադրում բոլորին կամ մասնագիտական ինքնակարգավորում։ Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայի էթիկայի և դատական հարցերի խորհուրդը հայտարարեց, որ «հատկանիշները բարելավելու գենետիկական միջամտությունները պետք է թույլատրելի համարվեն միայն խիստ սահմանափակ իրավիճակներում. 1) հստակ և իմաստալից օգուտներ պտղի կամ երեխայի համար. բնութագրերը կամ գծերը, և (3) գենետիկ տեխնոլոգիային հավասար հասանելիություն՝ անկախ եկամուտից կամ այլ սոցիալ-տնտեսական բնութագրերից։

Դեռևս 1990 թվականին կենսատեխնոլոգիայի պատմության մեջ եղել են գիտնականներ, որոնք դեմ են եղել այս նոր գործիքների միջոցով մարդու բողբոջային գիծը փոփոխելու փորձերին, և նման մտահոգությունները շարունակվել են տեխնոլոգիայի առաջընթացի հետ մեկտեղ։ CRISPR-ի նման նոր տեխնիկայի հայտնվելով, 2015թ. մարտին մի խումբ գիտնականներ կոչ արեցին համաշխարհային մորատորիում սահմանել գեների խմբագրման տեխնոլոգիաների կլինիկական օգտագործման համար՝ մարդու գենոմը ժառանգաբար փոխանցելու համար։ 2015 թվականի ապրիլին հետազոտողները հակասությունների տեղիք տվեցին, երբ նրանք զեկուցեցին CRISPR-ի միջոցով ոչ կենսունակ մարդկային սաղմերի ԴՆԹ-ի խմբագրման հիմնական հետազոտության արդյունքների մասին։ Ամերիկյան գիտությունների ազգային ակադեմիայի և բժշկության ազգային ակադեմիայի հանձնաժողովը որակյալ աջակցություն է ցուցաբերել մարդու գենոմի խմբագրմանը 2017թ. երբ պատասխաններ են գտնվել անվտանգության և արդյունավետության խնդիրների վերաբերյալ, «բայց միայն խիստ հսկողության տակ գտնվող լուրջ պայմանների համար»։

### Թարգմանություն
Tisagenlecleucel-ը B-բջիջների սուր լիմֆոբլաստիկ լեյկեմիայի համար ընդունվող բջիջների փոխանցման թերապիա է։ Քաղցկեղով հիվանդ մարդուց T բջիջները հեռացվում են, գենետիկորեն մշակվում՝ ստեղծելու հատուկ T-բջիջների ընկալիչ (քիմերիկ T բջիջների ընկալիչ կամ «CAR-T»), որը արձագանքում է քաղցկեղին և հետ է ուղարկվում մարդուն։ T բջիջները նախագծված են, որպեսզի թիրախավորեն CD19 կոչվող սպիտակուցը, որը տարածված է B բջիջների վրա։ Սա գենային թերապիայի առաջին ձևն է, որը հաստատվել է ԱՄՆ-ում։ Հոկտեմբերին նմանատիպ թերապիա, որը կոչվում է axicabtagene ciloleucel, հաստատվել է ոչ Հոջկինի լիմֆոմայի համար:.

Հոկտեմբերին կենսաֆիզիկոս և բիոհաքեր Ջոսիա Զեյները հայտարարեց, որ կատարել է մարդու գենոմի առաջին in-vivo խմբագրումը ինքնուրույն թերապիայի տեսքով։

Նոյեմբերի 13-ին բժիշկ գիտնականները, ովքեր աշխատում էին Sangamo Therapeutics-ի հետ, որի կենտրոնակայանը գտնվում է Ռիչմոնդում, Կալիֆորնիա, հայտարարեցին մարդու գեների խմբագրման առաջին թերապիայի մասին։ Բուժումը, որը նախատեսված է Հանթերի համախտանիշ առաջացնող թերի գենի առողջ տարբերակն ընդմիշտ ներդնելու համար, տրվել է 44-ամյա Բրայան Մադոյին և հանդիսանում է աշխարհում առաջին հետազոտության մի մասը, որը մշտապես փոփոխում է ԴՆԹ-ն մարդու մարմնի ներսում։ Ավելի ուշ հաստատվեց գենի ներդրման հաջողությունը։ Կլինիկական փորձարկումները Sangamo-ի կողմից, որոնք ներառում են գեների խմբագրում ցինկի մատների նուկլեազի (ZFN) օգտագործմամբ, շարունակվում են։

Դեկտեմբերին հրապարակվեցին արյան մակարդման VIII գործոնով ադենո ասոցացված վիրուսի օգտագործման արդյունքները հեմոֆիլիա A-ով ինը հիվանդների բուժման համար։ Բարձր դոզայի ռեժիմով յոթ հիվանդներից վեցը բարձրացրել են արյան մակարդման VIII մակարդակը մինչև նորմալ մակարդակ։ Ցածր և միջին չափաբաժինների ռեժիմները ոչ մի ազդեցություն չեն ունեցել հիվանդի արյան մակարդման մակարդակի վրա։

Դեկտեմբերին FDA-ն հաստատեց Luxturna-ն՝ առաջին in vivo գենային թերապիան Լեբերի բնածին ամաուրոզի պատճառով կուրության բուժման համար։ Այս բուժման արժեքը Կաղապար:US$ է երկու աչքերի համար։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Բժշկական գենետիկա
Կատեգորիա:Բիոէթիկա
Կատեգորիա:Գենետիկական ճարտարագիտություն
Կատեգորիա:Զարգացող տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Կենսատեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Կիրառական ծագումնաբանություն
Կատեգորիա:Մոլեկուլային կենսաբանություն