Ռուսներն Ադրբեջանում

**Ռուսներն Ադրբեջանում** երրորդ ամենամեծ էթնիկ խումբն են (ադրբեջանցիներից և լեզգիներից հետո) և ժամանակակից Ռուսաստանից դուրս գտնվող ամենամեծ ռուսական սփյուռքերից մեկը։ 19-րդ դարում Ադրբեջան տեղափոխվելուց ի վեր ռուսները նշանակալի դեր են խաղացել երկրի կյանքի բոլոր ոլորտներում, հատկապես խորհրդային շրջանում և հիմնականում մայրաքաղաք Բաքվում։

## Պատմություն
### Ռուսական բնակչության ի հայտ գալը
Ադրբեջանում առաջին ռուսական բնակավայրերը սկսել են հայտնվել միայն 1830-50-ական թվականներին՝ Թուրքմենչայի պայմանագրի կնքումից հետո: Ն. Շավրովի խոսքերով՝ «առաջին ռուսական բնակավայրերը առաջացել են աղանդավորներին տեղավորելու անհրաժեշտությունից ելնելով: Նրանց բնակեցումը սկսվել է 1838 թվականին (և շարունակվել է մինչև 1960-ականների կեսերը)»: Վերաբնակեցումը թույլատրող առաջին օրենսդրական ակտը 1830 թվականի հոկտեմբերի 20-ի կառավարության որոշման ընդունումն էր՝ հերձվածողների և աղանդավորների «Անդրկովկասյան նահանգներ» վերաբնակեցման մասին: Ռուսները վերաբնակեցվել են ներքին նահանգներից: Սենատոր Կուզմինսկու խոսքով՝ առաջին կամավոր ռուս վերաբնակիչները մոլոկաններ էին, որոնք 1830 թվականին տեղափոխվել էին Օրենբուրգի նահանգից։ 1833 թվականին հիմնադրվել է Կարաբուլագ գյուղը։ Առաջին ռուսական բնակավայրերի թվում էին Վելը, Պրիվոլնոյեն, Պրիշիբը, Նիկոլաևկան և Իվանովկան։ 1833 թվականի կեսերից սկսած՝ ռուս աղանդավորները սկսեցին վերաբնակվել Շամախիի և Շուշիի, ապա՝ Լենքորանի շրջանում: Որոշ ժամանակ «աղանդավորներին» արգելվում էր բնակություն հաստատել քաղաքներում: Մի փոքր անց նրանք բնակավայրեր հիմնեցին Շամախիում և Լենքորանում, և միայն 1859 թվականին նրանց թույլատրվեց բնակավայր հիմնել Բաքվում։ 1841-1847 թվականներին Ելիզավետպոլի նահանգում հիմնադրվեցին Սլավյանկա, Նովոգորելովկա, Նովո-Տրոիցկոյե և Նովո-Սպասսկոյե գյուղերը, որոնք բաղկացած էին բացառապես դուխոբորներից, ինչպես նաև Գոլովինո, Բորիսի և Միխայլովկա գյուղերը: 1850 թվականին հիմնադրվեց Նովոսարատովկա գյուղը, 1854 թվականին՝ Նովոիվանովկա գյուղը, 1870 թվականին՝ Միխայլովկա անունով մեկ այլ գյուղ։
մինի|ձախից|Ռուսական եկեղեցին 1887 թվականին Ջալիլաբադի շրջանի Գոյթեփե քաղաքում
Արխիվային տվյալների համաձայն՝ 1852 թվականին ռուսներին ավելի շատ հող հատկացվեց մշակման համար, քան տեղի բնակիչներին՝ 60 դեսիատին։ 1899 թվականի ապրիլին Ռուսական կայսրության նախարարների կոմիտեն օրենք հրապարակեց, որը թույլ էր տալիս Կովկասում դատարկ պետական ​​հողերը փոխանցել միայն բնիկ ռուսական ծագում ունեցող գյուղացիներին։

Ռուսական միգրացիայի հաջորդ ալիքը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին և հիմնականում կապված է եղել արդյունաբերության, մասնավորապես նավթի զարգացման և քաղաքների աճի հետ։ Բաքվում ռուս միգրանտների թիվը 1897-1913 թվականների միջև 38,975-ից աճել է մինչև 76,288։ Ռուս աշխատողները հիմնականում բնակություն են հաստատել Սև և Սպիտակ քաղաքում, որը Բաքվի հյուսիսարևելյան ծայրամասում գտնվող արդյունաբերական գոտի է։ Բաքվի նավթարդյունաբերության մեջ ռուսների թիվը 1902 թվականին կազմել է բոլոր գրանցված աշխատողների 29.4%-ը։ Վարչական ապարատում գերիշխում էին ռուսները։ 1910 թվականի դրությամբ Բաքվում գործունեություն էին ծավալում 107 փաստաբաններ և նրանց օգնականները, որոնցից 38-ը ռուսներ էին՝ զիջելով միայն հայերին (48), մինչդեռ միայն չորսը մուսուլմաններ էին։

Մուղանում առաջին մեկուսացված ռուսական բնակավայրերը հայտնվել են 1860-ական թվականներին։ Կովկասում քաղաքացիական ծառայության գլխավոր հրամանատար Ա. Մ. Դոնդուկով-Կորսակովի հրամանով 1887 թվականին Ջավադ շրջանային քաղաքը լուծարվեց։ Նրա տեղում թույլատրվեց բնակություն հաստատել մի խումբ ներգաղթյալների։ Այսպիսով, Մուղանում առաջին ռուսական բնակավայրը՝ Պետրոպավլովկան, ի հայտ եկավ։ Սակայն Մուղանում ակտիվ բնակություն սկսվեց 20-րդ դարի սկզբին։ Ն. Վոլկովայի խոսքով՝ Մուղանում ռուսական բնակավայրերի պատմությունը սկսվում է 1897 թվականից, որտեղ մինչև 1917 թվականը ի հայտ էր եկել 48 գյուղ։ Օ. Դ. Կոմարովայի խոսքով՝ ընդամենը 15 տարվա ընթացքում՝ 1902-1917 թվականներին, Մուղանում հիմնադրվել է մոտ 55 ռուսական բնակավայր՝ ավելի քան 20,000 բնակչությամբ։ Նույն այդ տարիներին Կասպից ծովի ափին ձևավորվել են մի քանի տասնյակ ռուսական բնակավայրեր՝ հյուսիսային մասում՝ Ղուբայի շրջանում, իսկ հարավում՝ Լենքորանի շրջանում։ 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին Ադրբեջանում հայտնվել էին հարյուրից ավելի ռուս ուղղափառ գյուղեր։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին հրատարակված Բրոկհաուսի և Էֆրոնի հանրագիտարանային բառարանի համաձայն՝ Լենքորանի շրջանում բնակվում են ռուս մոլոկաններ և այլ աղանդավորներ, որոնք այստեղ աքսորվել են Նիկոլայ I կայսեր օրոք. նրանք ապրում են մեծ բարեկեցության մեջ և, բացի գյուղատնտեսությունից, զբաղվում են նաև բեռնափոխադրմամբ: Շամախիի շրջանում կա նաև աղանդավորների հաստատված ռուսական բնակչություն: Հրեաների աղանդը լայնորեն տարածված է նրանց շրջանում: Աղանդավորներից բացի, այս շրջանների ռուսները զգալի թվով ապրում են միայն Բաքվում, նավթահանքերում և գնդային շտաբներում, բայց նրանք սովորաբար երկար չեն մնում տարածաշրջանում։

1897 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Բաքվի նահանգում կար 73,632 ռուսախոս բնակիչ, իսկ Ելիզավետպոլի նահանգում կար 14,146 մարդ։ 1901-1904 թվականներին ի հայտ եկան նոր ռուսական բնակավայրեր՝ Երմոլովոն և Կոզլյակովոն Մուղանում, Ալեքսեևկան, Պոկրովկան, Գրիգորիևսկոեն, Նովո-Գոլիցինոն և Նովո-Երմոլովկան Լենքորանի շրջանում, Շիրվանսկոեն Ղուբայի շրջանում, իսկ Նիկոլաևկան, Ալեքսանդրովկան և Միխայլովկան Ջավադի շրջանում։

Ցարական վարչակազմը հատուկ շեշտադրում էր կատարում Միլի և Մուղանի տափաստանների գաղութացման վրա։ Մեծ ձեռնարկում էր Մուղանի ոռոգումն ու զարգացումը, որը իշխանությունները հույս ունեին վերածել արդյունաբերական բամբակի արտադրության բազայի։ Մինչև 1916 թվականը նախատեսվում էր ավարտել ամբողջ տարածքի ոռոգումը և ապահովել մինչև 100,000 մարդու վերաբնակեցումը այս տարածքում։ Կառավարության աշխատանքը, ինչպես նաև 1912 թվականին ընդունված «Մուղանի տափաստանում պետական ​​ոռոգվող հողերի բաշխման մասին» հատուկ օրենքը, ակնհայտորեն պրոտեկցիոնիստական ​​բնույթ ունեին՝ վերաբնակիչներին զգալի արտոնություններ տալով հողօգտագործման և սեփականության իրավունքների առումով։
մինի|Ռուս վերաբնակիչներ Մուգանի տափաստանում (20-րդ դարի սկիզբ)
Այնուամենայնիվ, այստեղ ցարական կառավարության տնտեսական շահերը սերտորեն միահյուսված էին քաղաքական շահերի հետ: Երբ Կովկասում քաղաքացիական գործերի գլխավոր հրամանատարի գրասենյակը լուր ստացավ որոշ հարուստ մուսուլմանների մտադրության մասին՝ «իրենց կապիտալը (միլիոնավոր ռուբլով), նավթարդյունաբերության փոխարեն, բամբակի գործարանների կառուցման մեջ ներդնելու, որպեսզի բամբակի մշակումը կենտրոնացնեն Մուգանի տափաստանում», գրասենյակը չհապաղեց տեղեկացնել Բաքվի նահանգապետին, «որ Իրանին հարակից նշված տափաստանի մուսուլման բնակչության կողմից բնակեցումը քաղաքական տեսանկյունից բացարձակապես անընդունելի է, և որ քաղաքական նպատակներով այս տափաստանը պետք է բնակեցվի... ռուս ժողովրդի կողմից...»: Նույնը վերաբերում էր նաև Միլի տափաստանին: Ելիզավետպոլի նահանգի վիճակի մասին 1901 թվականի զեկույցում նշվում էր, որ Միլի տափաստանի բնակեցումը ռուսների կողմից, «ժամանակակից պետական ​​և տնտեսական պահանջները բավարարելու հետ մեկտեղ, կունենա նաև զգալի քաղաքական նշանակություն, քանի որ Անդրկովկասի շիա մուսուլմաններով բնակեցված նահանգների և նրանց համակրոն Պարսկաստանի միջև կլինի բնիկ ռուսներով բնակեցված լայն շերտ…»:

Վերաբնակեցման քաղաքականություն վարելիս իշխանությունները երբեմն անտեսում էին սովորութային իրավունքի վրա հիմնված տեղական հողային սեփականության կանոնակարգերը՝ այդպիսով ոտնձգություն կատարելով տեղական գյուղացիության հողային հարաբերություններին, ինչը հակամարտություն էր առաջացնում ռուս վերաբնակիչների և ադրբեջանցի քոչվոր գյուղացիների միջև: Այսպիսով, Արևելյան Անդրկովկասում քոչվորական անասնապահության տնտեսական հիմքը կազմված էր քոչվոր գյուղացիների համայնքային օգտագործման արոտավայրերից: Քոչվորական տնտեսությունում հողօգտագործման բացակայությունը չխանգարեց ցարական վարչակազմին արոտավայրեր հատկացնել նոր վերաբնակեցման տարածքներ ստեղծելու համար: Նման միջոցառումների հետևանքներից մեկը Բաքվի նահանգում տեղի ունեցած միջադեպն էր, երբ ռուս վերաբնակիչները տեղակայվեցին Լենքարան շրջանի Ալար քոչվորական համայնքին պատկանող հողերի վրա, մինչդեռ գյուղացիներն իրենք բռնի կերպով վտարվեցին՝ առանց հող տրամադրելու: Սա անխուսափելիորեն հանգեցրեց տեղի գյուղացիների և վերաբնակիչների միջև բախումների: Նման դեպքեր շատ են եղել։ Նույնիսկ Վլադիմիր Լենինը գրել է Ալար համայնքի հետ կատարվածի մասին իր «Վերաբնակեցման հարցը» աշխատության մեջ։

### Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն
19-րդ դարի երկրորդ կեսին տեղի ունեցավ ուղղափառ ռուսների, հիմնականում հողազուրկ գյուղացիների, անօրինական վերաբնակեցում Եվրոպական Ռուսաստանից: Այս գործընթացը զանգվածային բնույթ ստացավ այս տեսակի միգրացիայի օրինականացումից հետո՝ 1899 թվականի ապրիլի 15-ի հատուկ հրամանագրով: 1914 թվականին Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգների շրջաններում։

Ռուսների զանգվածային միգրացիա նկատվեց նաև քաղաքներում: Բաքվում բարենպաստ տնտեսական իրավիճակը գրավեց տարբեր մասնագիտությունների բազմաթիվ մարդկանց ամբողջ Ռուսական կայսրությունից: Եթե ​​1897 թվականին միայն Բաքու քաղաքում ապրում էր 37,4 հազար ռուս, ապա 1903 թվականին՝ 57,0 հազար, իսկ 1913 թվականին՝ արդեն 76,3 հազար։
[մինի|[Սամեդ Վուրղունի անվան ռուսական դրամատիկական թատրոն]]
1918 թվականի դեկտեմբերին Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության խորհրդարանի բացման ժամանակ նրա առաջնորդներից մեկը՝ Մահմուդ Էմին Ռասուլզադեն, հայտարարեց, որ «մեր անջատումը Ռուսաստանից Ռուսաստանի նկատմամբ թշնամանքի ակտ չէ»: «Մենք որևէ թշնամանք չենք զգում ռուս ժողովրդի նկատմամբ, որն ավելի շատ է տուժել բռնապետությունից, քան մենք»: «Ռուսական սլավոնական ընկերության» երեք պատգամավորներ մտան խորհրդարան: 1918 թվականի սեպտեմբերին Բաքվի նկատմամբ ԱԴՀ կառավարության կողմից վերահսկողություն հաստատելուց հետո, ռուսները, հայերի հետ միասին, շարունակեցին զբաղեցնել վարչական ապարատի և արդարադատության մարմիններում կարևոր պաշտոններ: Դատավորների և դատախազների շարքում գերակշռում էին ռուսները, իսկ ռուսական իրավաբանական կորպուսը պահպանում էր գերիշխող դիրք քաղաքներում։ Ինչպես ավելի ուշ գրել է այդ ժամանակվա ռուս պաշտոնյաներից մեկը՝ Պետական ​​խորհրդական Կ. Դ. Կաֆաֆովը. «Ադրբեջանի պետական ​​հաստատություններում աշխատողների զգալի մասը կազմված էր ռուսներից»: Տեղական իշխանությունների և բնակչության վերաբերմունքը նրանց նկատմամբ ամենաբարյացակամն էր, և այս հարաբերությունները չեն կարող համեմատվել վրացիների և հայերի միջև եղած հարաբերությունների հետ»: Չնայած այն հանգամանքին, որ ադրբեջաներենին տրվել էր պետական ​​լեզվի կարգավիճակ, պետական ​​պաշտոնական օրգան՝ «Ադրբեջան» թերթը, հրատարակվում էր միայն ռուսերենով: Ռուս ռազմագերիները կազմում էին ադրբեջանական բանակի սպայական կորպուսը, իսկ «Կասպիական» թերթը իր ընթերցողներին հրահանգում էր ռուս սպաներին վերաբերվել «սիրով և հարգանքով»։ Մուսավաթական կառավարությունը երաշխավորում էր ռուս բնակչության իրավունքների պահպանումը իրենց պատկանող հողերի նկատմամբ։

Միևնույն ժամանակ, Ռուսական կայսրության փլուզումը և անկախ Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ի հայտ գալը 1918 թվականին ուղեկցվեցին տարածաշրջանում բնակչության խոշոր տեղաշարժերով: Պատճառը Առաջին համաշխարհային պատերազմն էր: Տնտեսական ավերածությունները, գյուղատնտեսական ճգնաժամը, հացի պակասը և միջէթնիկական բախումները ստիպեցին վերջերս եկած ռուս վերաբնակիչների գրեթե կեսին լքել իրենց տները և վերադառնալ Ռուսաստանում իրենց նախկին բնակության վայրերը։ Մուղանի ռուս բնակչության զգալի մասը 1918 թվականին մեկնեց Հյուսիսային Կովկաս։ Նրանց կեսից պակասը (2800 մարդ) վերադարձավ 1921 թվականին։ Հատկանշական է, որ վերադարձի միգրացիան հիմնականում ազդեց երկրորդ ալիքի վերաբնակիչների վրա և գործնականում չազդեց աղանդավորական գյուղերի վրա (ներառյալ Մուղանի գոտում գտնվողները)։
thumb|Բաքվի ռուսական եկեղեցին
Որոշ դեպքերում նման էթնիկ տեղաշարժերը կապված էին նաև Մուսավաթի կառավարության ներքին քաղաքականության հետ: Մասնավորապես, չկարողանալով լուծել այն ժամանակվա գյուղատնտեսական ճգնաժամը, կենտրոնական և տեղական իշխանությունները փորձեցին լուծել խնդիրը ռուս բնակչության հաշվին: Ինչպես գրել է Բ. Լ. Բայկովը. «Շամախիի շրջանի հյուսիսարևելյան մասում, որը հիմնականում բնակեցված էր մոլոկաններով, ռուս բնակչությունը ենթարկվեց թաթարական (այսինքն՝ ադրբեջանական - խմբ.) բնակչության կողմից մեծածախ թալանի, որը գլխավորում էին տեղացի թաթար ադմինիստրատորները: Բնակչությունը թալանվեց հացահատիկից, անասուններից, գյուղատնտեսական գործիքներից և կենցաղային ապրանքներից: ... Ադրբեջանի կառավարության ակնհայտ համաձայնությամբ ձեռնարկվեցին բոլոր միջոցները՝ բնիկ ռուս բնակչությանը ստիպելու լքել իրենց տները ... և ընդհանրապես լքել Ադրբեջանը»: Դատարկված հողերը այնուհետև վարձակալության տրվեցին ադրբեջանական գյուղական համայնքներին՝ կառավարության ներկայացուցիչներից բաղկացած հատուկ ստեղծված հանձնաժողովների կողմից: Սակայն դա չլուծեց գյուղատնտեսական հարցը, քանի որ եկամուտը նվազագույն էր, և մուսուլման գյուղացիները շարունակում էին պահանջել հողերի ընդհանուր վերաբաշխում։

### Խորհրդային շրջան
1920-ական թվականներին ռուսները, հայերի և հրեաների հետ միասին, լիովին գերիշխում էին Ադրբեջանի կառավարման մեջ։ 1923 թվականի ամռանը Ադրբեջանի կոմունիստական ​​կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեում կար 13 ռուս, մի ​​փոքր զիջելով 16 ադրբեջանցիների։ Նույնիսկ 1925 թվականին ռուսները կազմում էին Ադրբեջանի կուսակցական ապարատի 38%-ը (համեմատության համար՝ Վրաստանում այս ժամանակահատվածում կուսակցական ապարատի 73%-ը վրացիներ էին, Հայաստանում՝ 93%-ը՝ հայեր): 1927 թվականի դրությամբ Բաքվի կուսակցական կազմակերպությունում գերակշռում էին ռուսները (43%): Աստիճանաբար նրանց սկսեցին փոխարինել տեղական ազգային կադրերը, ինչին նպաստեց նաև բնիկացման քաղաքականությունը: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանում, մինչև վերջ, ի տարբերություն Հայաստանի և Վրաստանի, բյուրոկրատիայում ռուսների և հայերի տոկոսը մնաց զգալիորեն ավելի բարձր, քան նրանց համամասնությունը բնակչության մեջ: Հետպատերազմյան տարիներին կուսակցական-վարչական կառավարման համակարգում ցածրաստիճան ղեկավար պաշտոնները շարունակեցին զբաղեցնել ռուս ազգությամբ անձինք: Օրինակ՝ Բաքվի քաղաքային կուսակցական կոմիտեի երկրորդ քարտուղարի պաշտոնը անընդհատ զբաղեցնում էին ռուս ազգությամբ անձինք (Վորոբյով, Ա. Մալյուտին, Յա. Կիրսանով, Սերգեև): Մինչև 1950 թվականը Բաքվի բանվորների տեղակալների խորհրդի գործադիր կոմիտեի ղեկավարի պաշտոնը նույնպես զբաղեցնում էին ռուս ազգության անձինք (Կոզլով, Բուզդակով, Սերգեև): Ռուսները հաճախ ղեկավարում էին ադրբեջանական ուժային կառույցները։

1938 թվականին առաջին գումարման Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդում ընտրվեց 36 ռուս։ 7-րդ գումարման Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի (1967-1970) պատգամավորներից 41-ը ռուս էին։ 1979 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Ադրբեջանական ԽՍՀ Կոմունիստական ​​կուսակցության անդամ էր 30,118 ռուս, ինչը կազմում էր ընդհանուր թվի 9.6%-ը։ 1921 թվականի գյուղատնտեսական մարդահամարի տվյալներով՝ Ադրբեջանում կար մոտավորապես 80 ռուսական գյուղ, որոնցից 30-ը աղանդավորական էին (մոտ 30,000 բնակիչ), իսկ մնացածը՝ ուղղափառ (մոտ 12,000 մարդ): Միգրացիայի միտումները շարունակվեցին նաև խորհրդային ժամանակաշրջանում, երբ Խորհրդային Միության այլ մասերից որակավորված մասնագետներ տեղափոխվեցին Ադրբեջան (հիմնականում քաղաքներ): 1928 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1933 թվականի հունվարը նավթարդյունաբերության մեջ աշխատող ռուս աշխատողների թիվը 21,883-ից աճել է մինչև 40,721 մարդ, որը կազմում էր «Ազնեֆտ»-ում աշխատողների 58.5%-ը: 1926 և 1939 թվականների մարդահամարների համաձայն՝ ռուսները շարունակում էին մնալ Բաքվի ամենամեծ էթնիկ տարրը: Կիրովաբադում 1926 թվականին ռուսները կազմում էին բնակչության 8.2%-ը: Ընդհանուր առմամբ, 1926 թվականին Ադրբեջանի քաղաքային բնակչության 26.6%-ը և 1939 թվականին 35.7%-ը ռուսներ էին: Ռուսների Ադրբեջան գաղթի վերջին զանգվածային ալիքը դիտվել է 1949 թվականին՝ կապված Բաքվից մի քանի կիլոմետր հյուսիս գտնվող համամիութենական նշանակության արդյունաբերական քաղաքի՝ Սումգայիթի կառուցման հետ: 1950-ական թվականներին այն գյուղերի թիվը, որտեղ ապրում էր ռուսական բնակչությունը, գերազանցեց 120-ը։ Սակայն, մեկ տասնամյակ անց սկսվեց հակառակ միտումը՝ ռուսական գյուղական բնակչության կտրուկ և կայուն անկում։ Ռուսների արտահոսքը Ադրբեջանից, որը սկսվեց 1960-ական թվականներին և ուժգնացավ 1980-ականների սկզբից, հիմնականում տեղի ունեցավ հանրապետության գյուղական վայրերից։ Սա պայմանավորված էր ռուսական բնակչության ավելի արագ քաղաքայնացմամբ։ 1970-ական և 1990-ական թվականներին այնպիսի հին գյուղեր, ինչպիսիք են Խաչմազի շրջանի Ավլովկան և Ալեքսեևկան, Ղուբայի շրջանի Վլադիմիրովկան, Շամախիի շրջանի Աստրախանովկան և Խիլմիլին, ինչպես նաև մյուսները գրեթե ամբողջությամբ զրկվեցին ռուսական բնակչությունից։

### Անկախության շրջան
[մինի|[Վլադիմիր Պուտինը հանդիպում է ռուսական համայնքի ներկայացուցիչներին, 2001 թվական]]
ԽՍՀՄ փլուզումը և երկու անդրկովկասյան հանրապետությունների՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև Արցախյան հակամարտությունը հանգեցրին հետագա զանգվածային էթնիկական միգրացիաների: Տնտեսական ճգնաժամը, Բաքվում տեղի ունեցած «Սև հունվարի» իրադարձությունները, ներքաղաքական անկայունությունը, ռուսաց լեզվի օգտագործման սահմանափակումը, հոգեբանական անհարմարության աճը, խորհրդային զորքերի դուրսբերումը Ադրբեջանից (որոշ գնահատականներով՝ նրանց ընդհանուր թիվը, ներառյալ ընտանիքի անդամները, հասել է 70-80 հազար մարդու) և այլն, այս ամենը հանգեցրեց ռուս բնակչության զգալի արտահոսքի հանրապետությունից և հանգեցրեց այն փաստին, որ Ադրբեջանի անկախության առաջին տարիներին ռուսները մեծապես օտարացան երկրի քաղաքական կյանքից: Ռուսների ամենամեծ արտահոսքը Ադրբեջանից Ռուսաստան նկատվեց 1990 թվականի «Սև հունվարի» իրադարձություններից հետո և կրկին 1992 թվականին, որից հետո այն զգալիորեն նվազեց:

Ռուսաստանի բնակչությունն ընդհանուր առմամբ անվստահությամբ դիմավորեց Ադրբեջանի ազգային-դեմոկրատական ​​ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) ակտիվացումը և հետագա իշխանության գալը 1992 թվականին, չնայած հայ-ադրբեջանական հակամարտության բռնկման հետ մեկտեղ տեղական ռուսական հասարակական կազմակերպությունները միաձայն աջակցեցին Ադրբեջանի դիրքորոշմանը Արցախի հարցում: Այսպես, 1989 թվականին Իվանովկա գյուղի բնակիչները դիմում ուղարկեցին ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորներին, որում նրանք խնդրում էին «զսպել Լեռնային Ղարաբաղից և Հայաստանից ծայրահեղական ուժերը»։ Սկզբում Ղարաբաղում գործող հիմնական մարտական ​​ուժը ադրբեջանական ՕՄՕՆ-ն էր, որը 80%-ով ռուս էր։ Հետագայում Ադրբեջանի կողմից կռվեցին բազմաթիվ ռուս կամավորներ և վարձկաններ, որոնք ներկայացված էին ինչպես տեղացի բնիկներով, այնպես էլ Խորհրդային Միության այլ հանրապետություններից եկածներով։ Մի քանի ռուսներ արժանացան Ադրբեջանի ազգային հերոսի կոչման՝ թե՛ տեղացի (Ի. Վ. Մակեև, Յու. Պ. Կովալև), թե՛ այլ խորհրդային հանրապետություններից (Ե. Ն. Կարլով, Վ. Վ. Սերեգին, Ս. Ա. Սենյուշկին և այլն)։ Ռուս/ռուս զինվորական անձնակազմը նույնպես կռվել է որպես տանկային մեխանիկներ և վարորդներ, իսկ 1992 թվականի հունիսին նրանք ղեկավարել են ադրբեջանական բանակի հարձակումը, որը կասեցվել է ռուսական ուժերի կողմից, բայց այս անգամ՝ հայկական կողմից։

Ադրբեջան-Ռուսաստան հարաբերությունների վատթարացումը և դրան հաջորդած Ժողովրդական ճակատի հակառուսական քարոզչությունը էական դեր խաղացին ռուս բնակչության Ադրբեջանում իրենց ապագայի վերաբերյալ անհանգստության մեջ: Չնայած, ըստ Ադրբեջանում Ռուսաստանի այն ժամանակվա դեսպան Վալտեր Շոնիայի, նոր կառավարությունը չէր վարում ռուս բնակչության վերացման քաղաքականություն, մամուլում և որոշ կուսակցական պաշտոնյաների կողմից խրախուսվում էին ազգայնական տրամադրությունները՝ Ռուսաստանին անվանելով հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ Հայաստանի դաշնակից և Ադրբեջանին նորաստեղծ անկախությունից զրկելու ձգտող ուժ։ Պատերազմի ավարտից հետո ռուսախոս ադրբեջանցիները, հիմնականում Բաքվի բնակիչները, միացան երկրից հեռացողներին։

Ներկայումս ռուսները շարունակում են որոշակի դեր խաղալ Ադրբեջանի կյանքում: 1993 թվականի մայիսից ի վեր երկրում պաշտոնապես գրանցվել է Ադրբեջանի ռուսական համայնքը: Դրա նախագահ Միխայիլ Զաբելինը 2000 թվականից ի վեր Ադրբեջանի Միլլի Մեջլիսի անդամ է:

Բաքվում ռուսական գերեզմանատները պարբերաբար պղծվում են։ 44-օրյա պատերազմին մասնակցած երկու ռուսներ՝ Ադրբեջանի բնիկներ և քաղաքացիներ, զոհվեցին ադրբեջանական բանակի շարքերում՝ Դմիտրի Սոլնցևը (թաղված է Շեհիդների 2-րդ նրբանցքում) և Դենիս Պրոնինը։

Մոսկվայի հռչակագրի (2022) 40-րդ կետը պարտավորեցնում է երկու երկրներին «ապահովել Կողմերի տարածքներում բնակվող ազգային փոքրամասնությունների պատմական, մշակութային և կրոնական ժառանգության, ինչպես նաև էթնիկ, լեզվական և մշակութային ինքնության պաշտպանությունը, պահպանումը և զարգացումը, և ստեղծել պայմաններ նրանց ներկայացուցիչների սոցիալ-քաղաքական, մշակութային և սոցիալ-տնտեսական կյանքին ակտիվ մասնակցության համար՝ համաձայն ազգային օրենսդրության»։

## Վերաբնակեցում
Ռուսների ամենամեծ թիվը (ընդհանուր թվի մոտավորապես երկու երրորդը) ապրում է քաղաքներում։ 1999 թվականի դրությամբ բոլոր ռուսների 84.3%-ը բնակվում էր Բաքվում, որտեղ նրանք կազմում էին մայրաքաղաքի բնակչության 6.7%-ը, ինչը նրանց դարձնում է քաղաքի երկրորդ ամենամեծ էթնիկ խումբը։ Նրանք նաև բնակվում են Ադրբեջանի Իսմայիլիի (Իվանովկա գյուղ), Խաչմազի, Գադաբայի (Սլավյանկա, Նովոսարատովկա և Նովովիվանովկա գյուղեր), Ջալիլաբադի (Պրիվոլնոյե գյուղ) և Գորանբոյի (Ռուս Բորիս գյուղեր) շրջաններում։

Ռուս բնակչության դինամիկան Ադրբեջանում

## Կրթություն

Մինչև խորհրդային իշխանության հաստատումը, ռուսերենը ադրբեջանական դպրոցներում ուսուցման գերիշխող լեզուն էր։ Ցարական դարաշրջանում ռուսական կրթական հաստատությունների ցանցը ակտիվորեն զարգանում էր: Տարրական դպրոցներում ուսուցումը երկար ժամանակ անցկացվում էր ռուսերենով, բայց նույնիսկ այդ ժամանակ ռուսական դպրոցների ցանցը մնում էր բավականին սահմանափակ: «Տարրական դպրոցների մասին կանոնակարգի» ընդունումը, որը թույլատրում էր գյուղական վայրերում տարրական դպրոցների ստեղծումը և թույլ էր տալիս գյուղացի երեխաների ընդունելություն, նպաստեց ռուսական դպրոցների թվի աճին 1870-ական թվականներին: 19-րդ դարի վերջին ի հայտ եկան ռուս-թաթարական (այսինքն՝ ռուս-ադրբեջանական) դպրոցներ, որտեղ ուսուցումն անցկացվում էր երկու լեզուներով: Ռուսական կրթական հաստատությունների ցանցի ի հայտ գալը և զարգացումը նպաստեցին բնակչության ծանոթացմանը ռուսական գիտության և մշակույթի հետ: Ադրբեջանական մշակույթի գործիչները (Միրզա Ախունդով, Ս. Ա. Շիրվանի) մեծ նշանակություն էին տալիս ռուսական դպրոցներին և իրենց երեխաներին ուղարկում էին այնտեղ: Բանաստեղծ Սեյիդ Ազիմ Շիրվանին, որը 1870 թվականին Շամախիում դպրոց բացեց, առաջինն էր, որ Ադրբեջանում ներդրեց ռուսերենի դասավանդումը։

Խորհրդային իշխանության առաջին տարում (1921/1922 ուսումնական տարի) ռուսերենով ուսուցում առաջարկող դպրոցների թիվը կտրուկ նվազեց: Այն աստիճանաբար աճեց, և 1940/1941 ուսումնական տարում այն ​​հասավ 178 դպրոցի։ 1926 թվականից սկսած՝ ռուսերենը սկսեց ուսումնասիրվել նաև ոչ ռուսական դպրոցներում՝ սկսած երրորդ դասարանից։ Ոչ պակաս ուշադրություն էր դարձվում համալսարաններում ռուսերենի ուսումնասիրությանը: 1929 թվականին Ադրբեջանական ԽՍՀ Կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի առընթեր պետական ​​գիտական ​​խորհուրդը ընդունեց «Հետազոտողների պատրաստման կանոնների մասին կանոնակարգը», որը խորհուրդ էր տալիս ասպիրանտներին, բացի իրենց հետազոտություններից, ուսման ընթացքում ուսումնասիրել նաև ռուսերեն։ Սակայն, մինչև 1938 թվականը, շատ ուսումնական հաստատություններ ռուսաց լեզվի ուսուցիչներ չունեին։ 1937/38 ուսումնական տարում Ադրբեջանի 2995 ոչ ռուսական դպրոցներում աշխատում էր մի փոքր ավելի քան 440 ռուսաց լեզվի ուսուցիչ։

1938 թվականի մարտի 13-ին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը և Համամիութենական կոմունիստական ​​կուսակցության (բոլշևիկների) Կենտրոնական կոմիտեն որոշում ընդունեցին «Ռուսաց լեզվի պարտադիր ուսուցման մասին ազգային հանրապետությունների և շրջանների դպրոցներում»։ Դրանից հետո, մարտի 23-ին, ԱԶԿ (բոլշևիկներ) Կենտրոնական կոմիտեն և Ադրբեջանական ԽՍՀ Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը որոշում ընդունեցին «Հանրապետության ոչ ռուսական դպրոցներում ռուսաց լեզվի պարտադիր ուսուցման մասին»։ Ադրբեջանի պետական ​​մանկավարժական ինստիտուտում, որը կոչվում էր Վ. Ի. Լենինի անվան պետական ​​համալսարանում, ստեղծվեց ռուսաց լեզվի ուսուցիչների պատրաստման բաժին, ինչպես նաև մանկավարժական քոլեջներ Բաքվում, Կիրովաբադում, Լենքորանում և այլ տարածաշրջանային կենտրոններում։ Կազմակերպվեցին հատուկ դասընթացներ, որոնց շրջանակներում մոտ 2000 ռուսաց լեզվի ուսուցիչ պատրաստվեց գյուղական վայրերի ոչ ռուսական դպրոցների համար: Սակայն, այս ամենից անկախ, այդ ժամանակ ոչ ռուսական դպրոցներում ռուսաց լեզվի ուսուցիչների պակասը չէր կարող լուծվել։ Ռուսերենով ուսուցումը լիովին ներդրվել էր նաև Մ. Ֆ. Ախունդովի անվան Ադրբեջանի ռուսաց լեզվի և գրականության մանկավարժական ինստիտուտում և Սաբիրի մանկավարժական ուսումնարանում: Ս. Ագամալիօղլուի Ադրբեջանի գյուղատնտեսական ինստիտուտն ուներ ռուսական սեկտոր, որը մասնագիտացած էր գյուղատնտեսության մեքենայացման և էլեկտրաֆիկացման մեջ։

Ներկայումս ռուսերենով ուսուցումն իրականացվում է երկրի ավելի քան 300 հանրակրթական դպրոցներում, 18 տեղական համալսարաններում և 38 միջնակարգ մասնագիտացված ուսումնական հաստատություններում Ադրբեջանում: 2000 թվականի հունիսի 13-ին Բաքվում հիմնադրվեց Բաքվի սլավոնական համալսարանը՝ Մ. Ֆ. Ախունդովի անվան Ադրբեջանի ռուսաց լեզվի և գրականության մանկավարժական ինստիտուտի տարածքում։ Ադրբեջանի ռուսաց լեզվի ուսումնական հաստատությունների ուսուցիչների ասոցիացիան նույնպես ակտիվ է: 2009 թվականի նոյեմբերի 24-ին Ադրբեջանի մայրաքաղաքում բացվեց հետխորհրդային տարածքում առաջին «Ռուսական գրքերի տունը», որին մասնակցեց Ռուսաստանի նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Սերգեյ Նարիշկինը։

## Մշակույթ
մինի|Պուշկինի հուշարձանը Բաքվում
Բաքվում գործում է Սամեդ Վուրգունի անվան Ադրբեջանի պետական ​​ռուսական դրամատիկական թատրոնը։

1994 թվականին գրանցվել է Ադրբեջանի կազակների ասոցիացիան։ 1996 թվականին, արտասահմանում հայրենակիցներին աջակցելու գործում ներգրավված ռուսական պետական ​​և հասարակական կազմակերպությունների հետ ավելի սերտ կապեր հաստատելու նպատակով, ստեղծվել է Ադրբեջանում ռուս հայրենակիցների հասարակական կազմակերպությունների համակարգող խորհուրդը։

2009 թվականին Բաքվում հիմնադրվել է Ռուսական տեղեկատվական և մշակութային կենտրոնը (2021 թվականից՝ «Ռուսական տուն»)՝ Ռոսսոտրուդնիչեստվոյի արտասահմանում գտնվող ներկայացուցչություններից մեկը։ 2025 թվականի փետրվարին Ռուսական տունը դադարեցրել է իր գործունեությունը Բաքվում։ Եվ 2025 թվականի վերջին Բաքվում գտնվող Ռուսական տեղեկատվական և մշակութային կենտրոնի լուծարման գործընթացն ամբողջությամբ ավարտվեց։

## Լեզու
Ադրբեջանում ռուսները ռուսերենը խոսում են որպես իրենց մայրենի լեզու։ Սակայն, Բաքվի խոսակցական ռուսերենը (ինչպես ռուսների, այնպես էլ ռուսախոս ադրբեջանցիների շրջանում) ցուցաբերում է մի շարք բնորոշ գծեր հնչյունաբանության, ձևաբանության և բառապաշարի մեջ, որոնք համարվում են ադրբեջաներենի ազդեցության տակ։ Ավելին, Ադրբեջանի ներքին մասում ապրող ռուս «աղանդավորների» սերունդների բարբառը, որը էապես հարավային ռուսերեն է, դեռևս պարունակում է բազմաթիվ հնացած հին ռուսերեն ձևեր, որոնք կորել են գրական ռուսերենում։ Ռուս բնակչության մի մասը նույնպես խոսում է ադրբեջաներեն։ 1989 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ տեղի ռուսների միայն 15.7%-ն է հայտնել ադրբեջաներենի տիրապետման մասին։

1939 թվականին հանրապետությունում ռուսերենով հրատարակվել է 46 թերթ։ 1968 թվականի տվյալներով՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում տպագիր նյութերի 38%-ը հրատարակվել է ռուսերեն։ 1972 թվականին Ադրբեջանում ռուսերենով հրատարակվել է 343 գիրք, 47 ամսագիր, տեղեկագիր և այլ պարբերական։ 1989 թվականից ի վեր Հանրապետության Կենտրոնական կոմիտեի օրգանը՝ «Ադրբեջանի կոմունիստ» ամսագիրը, հրատարակվում է ռուսերենով։[80] Հետխորհրդային դարաշրջանում ադրբեջաներենի դիրքերի նկատելի ամրապնդմանը հակառակ, ռուսերենը մնում է Բաքվում խոսակցական լեզուն. դրանում հրատարակվում են պարբերականներ («Զերկալո», «Էխո», «Բակինսկիյ Ռաբոչիյ», «Վիշկա», «Նովոյե Վրեմյա», «Ազերբայջանսկիե Իզվեստիա», «Բաքու» ամսագիրը և այլն) և այլ գրականություն։ Գործում է ռուսախոս գրողների «Լուչ» (Ռայ) ասոցիացիան։ Անկախ Ադրբեջանում, ի տարբերություն Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների, ռուսները շատ ավելի հակված են ուսումնասիրել ադրբեջաներենը, և շատերը լավ տիրապետում են դրան։

## Կրոն
Հանրապետության ռուս բնակչությունը ավանդաբար հավատարիմ է ուղղափառությանը, չնայած կա աթեիստների զգալի թիվ։ Բաքվի նահանգի եկեղեցիների քահանա, ավագ քահանա Ալեքսանդր Յունիցկին 1906 թվականին ուղղափառ ռուսների կենսակերպը նկարագրել է հետևյալ կերպ.

Բաքվի առաջին ուղղափառ բնակիչների բարոյականության և բարեպաշտության պարզությունը, զուգորդված որոշակի պատրիարխալ բնույթի հետ, աչքի էր ընկնում։ Նրանք ապրում էին հանգիստ, համեստ և խստորեն պահպանում էին իրենց ընտանեկան օջախը։ Անկեղծ երկյուղածությամբ նրանք փորձում էին զարդարել իրենց տները սրբապատկերներով և սրբազան-պատմական նկարներով... Ամեն կիրակի, ամեն մեծ տոնի ժամանակ, ընտանիքի ղեկավարը, նախքան ամբողջ տնային տնտեսությամբ եկեղեցի գնալը պատարագի, առավոտյան ընդհանուր աղոթք էր անում:

Ադրբեջանում կա հինգ ուղղափառ եկեղեցի, որոնք գտնվում են Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Բաքվի և Կասպիական թեմի իրավասության ներքո՝ երեքը Բաքվում, մեկը՝ Գյանջայում և մեկը՝ Խաչմազում։ Մոլոկան համայնքները պաշտոնապես գրանցված են Բաքվում, Սումգայիթում և Շամախիում:

## Տես նաև
* Ռուսները Թուրքիայում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* *Мурадов Г. Л., Полоскова Т. В., Затулин К. Ф. и др.* Справочник российского соотечественника // : «Русский мир», 2006. 2-е издание — стр. 11-14
* *Заплетин Г., Ширин-заде Г.* Русские в истории Азербайджана. — Б.: 2008

## Արտաքին հղումներ
* Казаки Азербайджана
* Русская община Азербайджана
* Русское село Ивановка Азербайджанской Республики (русский)
* Координационный совет общественных организаций российских соотечественников Азербайджанской Республики
* Список русских поселений на территории Азербайджана в 30-е гг. 19 в. — начало 20 в. (русский)
* Русские азербайджанцы, сюжет программы «Городские истории»
* Русские в Азербайджане, репортаж программы «Время»
* «Тетя Маруся из Гедабека», док. фильм про жизнь русских староверов, молокан и духоборов, в Азербайджане. МГТРК «Мир», 2007 год.
* Молокане в Азербайджане, репортаж итоговой программы «Вместе» телерадиокомпании «Мир»
* «Духоборы или молокане: история и традиции», Документальный фильм
* Русский язык в Азербайджане

Կատեգորիա:Ադրբեջանի ազգեր
ա