Ոչ-գիտություն

**Ոչ-գիտություն՝** () տերմին է, որը նկարագրում է գիտականի սահմաններից դուրս գտնվող ոլորտները։ Ոչ-գիտականի ոլորտը ընդգրկում է ուսումնասիրության այն թիրախները, որոնք գիտական չեն, հատկապես նրանք, որոնք չեն համարվում բնական կամ հասարակական գիտություն, կամ գիտական հետազոտության օբյեկտ: Ըստ այս սահմանման, պատմությունը, արվեստը և կրոնը ոչ-գիտականի  օրինակներ են:

## Գիտելիքների դասակարգում
17-րդ դարից ի վեր որոշ գրողներ օգտագործել են *գիտություն* բառը՝ ուսումնասիրությունների որոշ ոլորտներ, ինչպիսիք են արվեստը և ազատական արվեստները,քննարկումից հանելու համար: *Ոչ-գիտություն* տերմինը, որը բնութագրում է ոչ գիտական ակադեմիական առարկաները, առաջին անգամ օգտագործվել է 19-րդ դարի կեսերին:

Գիտականի և ոչ-գիտականի ճշգրիտ սահմանազատումը որոշ դեպքերում կարող է դժվար լինել: Այդ դժվարությունը կոչվում *սահմանազատման խնդիր* () և դրա լուծմամբ զբաղվողները ուսումնասիրում և անհատականորեն որոշում են, թե ուսումնասիրության որոշակի ոլորտը որպես ինչ պիտի դիտարկվի։ Դեռևս չի մշակվել որևէ թեստ, որը կարող է հստակորեն տարանջատել գիտությունը ոչ-գիտությունից, սակայն հաշվի են առնվում որոշ գործոններ, որոնք դիտարկվում են որպես  ամբողջություն։ Պատմաբան և փիլիսոփա Թոմաս Կունի կարծիքով՝ այս գործոններից մեկն այն է, թե արդյոք գիտնականները ցանկություն ունեն ուսումնասիրելու այս կամ այն հարցը: Գիտության մասին Կունի տեսակետը նույնպես կենտրոնացած է ոչ թե արդյունքի, այլ գիտական հետազոտության գործընթացի վրա:

Որոշ մասնագետներ համարում են, որ գիտության և ոչ-գիտության միջև սահմանը սոցիալական կոնստրուկտ է, ոչ թե օբյեկտիվ գոյութոյւն ունեցող տարանջատում գիտության և ոչ-գիտության միջև: Այն համոզմունքը, որ գիտական ոլորտները (օր.՝ կենսաբանությունը) ավելի արժեքավոր են, քան գիտելիքի այլ ձևերը (օրինակ՝ էթիկա), կոչվում է *[[Սցիենտիզմ|գիտամոլություն]]*։

## Ոչ-գիտական ոլորտներ
Ոչ-գիտությունը ներառում է ուսումնասիրության  ոլորտները, որոնք ճշգրիտ գիտություն չեն, դրանց մեջ են մտնում բոլոր հումանիտար գիտությունները, ներառյալ.

* պատմություն, Ներառյալ գիտության պատմությունը,
* լինգվիստիկ արվեստները, ինչպիսիք են գրականությունը և լեզվի ուսուցումը, 
* փիլիսոփայությունը, էթիկան և կրոնը, և 
* արվեստը, ներառյալ երաժշտությունը, կատարողական արվեստը, կերպարվեստը և ձեռագործությունը.

Փիլիսոփա Մարտին Մահներն առաջարկել է այս ակադեմիական ոլորտներն անվանել *պարագիտություն* ()՝  ոչ գիտության անվայել ձևերից, ինչպիսին է կեղծ գիտությունը, դրանց տարբերելու համար:

Ոչ-գիտությունները տեղեկատվություն են տալիս կյանքի իմաստի, մարդկային արժեքների, մարդկային վիճակի և այլ մարդկանց հետ փոխգործակցության ձևերի մասին, ներառյալ մշակույթների, բարոյականության և էթիկայի ուսումնասիրությունները:

## Տարաձայնությունների ոլորտներ

Փիլիսոփաները համաձայնության չեն գալիս այն հարցի շուրջ, թե արդյոք ուսումնասիրության ոլորտները, որոնք ներառում են վերացական հասկացություններ, ինչպիսիք են մաքուր մաթեմատիկան, գիտական են, թե ոչ-գիտական:

Միջառարկայական ուսումնասիրությունները կարող են ներառել գիտելիք ստեղծող աշխատանքը, որը ներառում է ինչպես գիտական, այնպես էլ ոչ-գիտական ուսումնասիրություններ: Հնագիտությունն այդպիսի բնագավառի օրինակ է, որը փոխառում է ինչպես բնական գիտություններից, այնպես էլ պատմությունից:

Հարցման դաշտերը կարող են ժամանակի ընթացքում փոխել կարգավիճակը: Շատ դարեր շարունակ ալքիմիան ընդունված էր որպես գիտական. այն տարածում էր որոշ օգտակար տեղեկություններ և աջակցում էր փորձերին և բաց հետազոտություններին՝ ֆիզիկական աշխարհը հասկանալու համար: 20-րդ դարից այն համարվում է կեղծ գիտություն։ Ժամանակակից քիմիան, որը զարգացել է ալքիմիայից, համարվում է հիմնական բնական գիտություն:

## Այլընտրանքային համակարգեր
Որոշ փիլիսոփաներ, օրինակ՝ Փոլ Ֆեյերաբենդը, դեմ են գիտելիքը գիտականի և ոչ-գիտականի դասակարգմանը: Նրանք համաձայն են, որ տարբերակումը արհեստական է, քանի որ քիչ է կամ ընդհանրապես չկա ընդանրություն, որը կմիավորի գիտելիքի այն բոլոր մարմինները, որոնք կոչվում են «գիտություն»:

Գիտելիքի կազմակերպման որոշ համակարգեր տարանջատում են համակարգված գիտելիքը ինչ-որ բան իմանալու կամ սովորելու ոչ համակարգված մեթոդներից, ինչպիսիք են անձնական փորձը, ինտուիցիան և բնածին գիտելիքները: Առաջադրվում է Վիզենշաֆթ () տերմինը․ դա լայն հասկացություն է, որով սահմանվում է վստահելի գիտելիքներ հավաքելու պրոցեսը՝ առանց առարկայական ոլորտի միջև տարբերություն դնելու: Վիզենշաֆթի հայեցակարգն ավելի օգտակար է, քան գիտելիքը գիտության և ոչ-գիտության բաժանումը: Այս հայեցակարգն օգտագործվում է 2006 թվականին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության կողմից հրապարակված *Գիտության և տեխնոլոգիաների ոլորտների* ցանկում, որը որպես «գիտություն և տեխնոլոգիա» սահմանում է բոլոր հումանիստական առարկաները, ներառյալ կրոնը և կերպարվեստը:

## Տես նաև
* Գիտության ճյուղեր
* Ազատ արվեստներ
* Ազատ գիտություն

## Ծանոթագրություն


## Արտաքին հղումներ
* Science and Non-Science in Liberal Education in ''The New Atlantis''
*Why the distinction between science and non-science matters to people
Science Should Not Try to Absorb Religion and Other Ways of Knowing in *[[Scientific American]]*

Կատեգորիա:Գիտություն

zh-yue:非科學