Սանդական

**Սանդական** (), քաղաք Մալայզիայի արևելյան հատվածում, Սաբահ նահանգում՝ Կալիմանտան կղզու հյուսիս-արևելքում, Սուլու ծովի ափին։ Այն համանուն շրջանի կենտրոնն է։

Բնակչությունը 2018 թվականի դրությամբ կազմել է մոտ 366 հազար մարդ, տարածքը՝ 2266 կմ²: Մեծ ծովային նավահանգիստ է, արդյունաբերական և ենթակառուցվածքային կենտրոն: Կա օդանավակայան, որն ընդունում է ներքին չվերթներ:

1883 թվականից 1947 թվականներին այն տեղական բրիտանական գաղութային տիրապետության՝ Բրիտանական Հյուսիսային Բոռնեոյի վարչական կենտրոնն էր (որը ներառում էր Սաբահի ամբողջ տարածքը):

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ այն ճապոնական օկուպացիոն վարչակազմի կարևոր կենտրոն էր և մեծ վնասներ է կրել մարտերի ժամանակ։ 1945 թվականին մեծ թվով ավստրալիացի ռազմագերիների այստեղից ոտքով տեղափոխումը, որը հայտնի է որպես «Սանդականի մահվան երթեր», հանգեցրել է գրեթե բոլոր ավստրալիացի ռազմագերիների մահվան։

## Պատմություն
### Նախագաղութային շրջան
thumb|left|230px|Սուլուի սուլթանության դրոշը, որի մաս էր կազմում Սանդականը 1650-ականներից մինչև 1880-ական թվականները
Միջնադարում ներկայիս Սանդականի տարածքում գտնվել են տարբեր տեղական ցեղային կազմավորումների գյուղեր, որոնք պարբերաբար ճանաչել են Մալայան կղզեխմբի տարբեր նահանգների ինքնիշխանությունը։ 15-րդ դարի սկզբին Բրունեյի սուլթանության իշխանությունը տարածվել է այս հողերի վրա, որը 1658 թվականին դրանք զիջել է Սուլուի սուլթանությանը։

1865 թվականին այս տարածքը, ինչպես նաև ներկայիս Սաբահի ամբողջ տարածքը, վարձակալության է տրվել Բրունեյում ամերիկյան հյուպատոսական գործակալ Կլոդ Լի Մոզեսին ()։ Նա շուտով վաճառել է Լոնդոնում տեղակայված «Բոռնեո ամերիկյան առևտրային ընկերության» օգտագործման իրավունքները, որն իր հերթին դրանք վերավաճառել Ավստրո-հունգարական հյուպատոս Բարոն Գուստավ ֆոն Օվերբեկին (), որը ակտիվորեն զբաղվում էր տարածաշրջանում առևտրային գործունեությամբ։ Սեփականության կամ վարձակալության այս բազմափուլ փոխանցումը, որն ավելի է բարդացել Սուլուի և Բրունեյի սուլթանների միջև կնքված համաձայնագրերը հաստատող հուսալի իրավական փաստաթղթերի բացակայությամբ, հետագայում հանգեցրել է անկախ Մալայզիայի և Ֆիլիպինների միջև Սաբահի շուրջ երկարատև տարածքային վեճի։

*Սանդական* անվանման ծագումը, որը սուլու լեզվով նշանակում է «գրավադրված, վարձակալված», կապված է քաղաքի ներկայիս տարածքում՝ Սանդական ծոցի Թիմբանգ փոքրիկ կղզում (), առաջին եվրոպական բնակավայրի ստեղծման հետ. 1872 թվականին բրիտանացի ինժեներ Ուիլյամ Քլարկ Քաուին ()  այնտեղ հիմնադրել է փոքր առևտրային կետ՝ Սուլուի սուլթանից թույլտվություն ստանալով որպես զենքի մաքսանենգության պարգև։ Միևնույն ժամանակ, Գ. ֆոն Օվերբեկի կողմից Սաբահի նկատմամբ պահպանված իրավունքները հանգեցրել են մեծ թվով ավստրիացի և գերմանացի գաղութարարների ակտիվ ներհոսքի նոր վայր, որի արդյունքում հաստատված բնակավայրը ստացել է երկրորդ անվանումը՝ *Կամպունգ Հերման* *(, բառացի՝ «Գերմանական գյուղ»)*, որն ավելի հայտնի է եղել վաղ տարիներին։ Գերմանական բնակավայր 1878 թվականի հունվարին Գ. ֆոն Օվերբեկը, իր գործընկերների հետ միասին Սուլուի սուլթանին վճարելով 5000 ամերիկյան դոլար, նրանից ստացել է «Սանդականի գերագույն պահապան և ռաջա» տիտղոսը։

### Գաղութային ժամանակաշրջան
#### 1879-1942 թվականներ
thumb|left|230px|Սյուներով տներ Բուլի Սիմ Սիմի ափամերձ տարածքում՝ Սանդականի հիմնադրման վայրում
1879 թվականի հունիսի 15-ին՝ բրիտանացի գործընկերների կողմից Գ. ֆոն Օվերբեքից Սաբահի տնտեսական շահագործման իրավունքը գնելուց և այդ տարածքը կառավարելու թագավորական արտոնագիր ստացած Բրիտանական Հյուսիսային Բոռնեոյի լիազորված ընկերության (ԲՀԲԸ) հիմնադրումից կարճ ժամանակ անց, Սանդականում հրդեհ է բռնկվել, որը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացրել է քաղաքը։ Հունիսի 21-ին ԲՀԲԸ-ի կողմից նշանակված տարածքային կառավարիչ՝ բնակիչ Ուիլյամ Փրայերը որոշել է (), որ աննպատակահարմար է կղզում վերստեղծել բնակավայրը և հրամայել այն տեղափոխել ծոցի արևելյան ափ՝ մալայզիական Բուլի Սիմ-Սիմ գյուղի տարածք ()։ Վերակառուցված բնակավայրը ստացել է *Էլոպուրա* պաշտոնական անվանումը (բառացիորեն՝ «Գեղեցիկ քաղաք»,  - «սիրուն, գեղեցիկ» և  -«քաղաք»), որը, տարածում չի գտել և գործածությունից դուրս է մղվել նախորդ բնակավայրի՝ Սանդականի անվամբ։ Այսպիսով, Սանդականի ներկայիս վայրում հիմնադրման պաշտոնական ամսաթիվը համարվում է 1879 թվականի հունիսի 21-ը։

[thumb|right|230px|Սուրբ Միքայելի և բոլոր հրեշտակների [Անգլիկան եկեղեցի|անգլիկան եկեղեցին, կառուցված 1893 թվականին]]
thumb|right|230px|Սանդականի փողոցներից մեկը 1939 թվականին

1883 թվականին ԲՀԲԸ-ի վարչական կենտրոնը, որը սկզբնապես գտնվել է Կուդատ գյուղում, տեղափոխվել է Սանդական, ինչը պայմաններ է ստեղծել բնակավայրի զգալի աճի համար: 1884 թվականին անցկացված մարդահամարի համաձայն՝ ունեցել է 3771 մարդ, որոնց մեծամասնությունը սուլու և չինացի ժողովուրդների ներկայացուցիչներ են եղել։

1888 թվականին, երբ Հյուսիսային Բոռնեոն դարձել է բրիտանական պրոտեկտորատ, Սանդականը պահպանել է իր կարգավիճակը որպես վարչական կենտրոն։

Բնակավայրի շահավետ աշխարհագրական դիրքը՝ խորջրյա նավահանգստի ելքի մոտ, արժեքավոր արևադարձային անտառանյութով հարուստ ջունգլիների տարածքների մոտ, ապահովել է դրա արագացված տնտեսական և սոցիալական զարգացումը։ 1880-ական և 1890-ական թվականներին կառուցվել են բազմաթիվ վարչական շենքեր, եվրոպական ոճի բնակելի թաղամասեր, դպրոցներ և տարբեր հավատքների խոշոր կրոնական շինություններ: Քաղաքի հիմնական տեսարժան վայրերն են 1886 թվականին կառուցված չինական Սամ-Սինգ-Կունգ տաճարը և 1893 թվականին կառուցված Սուրբ Միքայելի և բոլոր հրեշտակների անգլիկան եկեղեցին, որոնք պահպանվել են մինչ օրս։

Նավահանգստային ենթակառուցվածքը արագ է զարգացել՝ հիմնականում կենտրոնանալով արևադարձային փայտանյութի արտահանման վրա։ 1930-ական թվականներին Սանդականը տարեկան մոտ 180,000 մ³ փայտանյութ է մատակարարել արտաքին շուկաներին (հիմնականում Մեծ Բրիտանիա, Չինաստան և Ավստրալիա), ինչը քաղաքը դարձրել է աշխարհի առաջատար փայտանյութ արտադրողներից մեկը։ Այս բիզնեսի մեծածավալությունը և բարձր շահութաբերությունը ապահովել են քաղաքի հետագա ընդլայնումը և հաջող զարգացումը։

#### Ճապոնական օկուպացիայի ժամանակաշրջան
thumb|left|340px
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Սանդականը, ինչպես բրիտանական Հյուսիսային Բոռնեոյի մնացած մասը, գրավել են ճապոնական ուժերը։ Օկուպացիան սկսվել է 1942 թվականի հունվարի 19-ին, երբ դաշնակից փոքրաթիվ ուժերը քաղաքը հանձնել են թշնամուն։

Քաղաքը դարձել է Հյուսիսային Բոռնեոյի ճապոնական օկուպացիոն վարչակազմի կենտրոնը և ծառայել որպես կարևոր ամրոց ճապոնական զորքերի տեղական խմբի համար, մինչդեռ նրա անունը պաշտոնապես անվանել են *Էլոպուրա*։ Քաղաքում և նրա շրջակայքում բնակվել են դաշնակիցների հազարավոր ռազմագերիներ (հիմնականում ավստրալիացիներ) և ինդոնեզացի հարկադիր աշխատողներ, որոնց շահագործել են օդանավակայաններ և այլ ռազմական ու լոգիստիկ ենթակառուցվածքներ կառուցելու համար։

thumb|right|230px|Ավստրալիայի զինված ուժերի շտաբը ազատագրված Սանդականում։ Ճապոնացի ռազմագերու հարցաքննությունը։ Լուսանկարը՝ 1945 թվականի հոկտեմբերից։

Հարավարևելյան Ասիայում դաշնակիցների հակահարձակման սկսվելուց հետո, որը ներառել է Հյուսիսային Բոռնեոյի և մասնավորապես Սանդականի ծանր ռմբակոծություններ և հրետակոծություններ, 1944 թվականի վերջին ճապոնական հրամանատարությունը կազմակերպել է մոտ 2400 ավստրալացի ռազմագերիների և 3600 ինդոնեզացի ռոմուշաների ոտքով տեղափոխումը Սաբահի ներքին շրջաններ։ Գործողությունը տևել է մինչև 1945 թվականի մարտը։ Տեղափոխման ընթացքում, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես «Սանդականի մահվան երթեր», և Ռանաու քաղաքում գտնվող նրանց նոր բազա ժամանելուց կարճ ժամանակ անց, գրեթե բոլոր ավստրալացիները մահացել են սովից և զրկանքներից կամ սպանվել իրենց պահակների կողմից (հայտնի է, որ միայն վեցն են ողջ մնացել)։ Սանդականի մահվան երթերը համարվում են ավստրալացի քաղաքացիների դեմ կատարված ամենամեծ պատերազմական հանցագործությունը։

Ճապոնական զորքերը որոշ ժամանակ մնացել են Սանդականում ճապոնացիների կապիտուլյացիայից և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո և զինաթափվել 9-րդ ավստրալական դիվիզիայի կողմից միայն 1945 թվականի հոկտեմբերի 19-ին։ Այդ ժամանակ քաղաքը գրեթե ամբողջությամբ ավերված է եղել։

#### Հետպատերազմյան շրջան
Պատերազմի ընթացքում Սանդականին հասցված ավերածությունները այնքան ծանր են եղել, որ բրիտանացիները, վերականգնելով քաղաքի նկատմամբ վերահսկողությունը, անհնար են համարել այն շարունակաբար օգտագործել որպես Սաբահի վարչական կենտրոն, որը 1946 թվականին ստացել է թագի գաղութի կարգավիճակ: Արդյունքում, համապատասխան վարչական գործառույթները փոխանցվել են Ջեսլեթոն քաղաքին, որը հետագայում վերանվանվել է Կոտա Կինաբալու: 1940-ական և 1950-ական թվականներին Սանդականը վերականգնվել է և կրկին ձեռք բերել կարևոր տնտեսական նշանակություն, այդ թվում՝ որպես նավահանգիստ։

1963 թվականի սեպտեմբերին Մալայզիայի անկախ Դաշնության ստեղծումից հետո Սանդականը նշանակվել է Սաբահ նահանգի համանուն շրջանի մայրաքաղաք։ Անկախության շրջանում այն ​​մնացել է Սաբահի երկրորդ կարևորագույն քաղաքը՝ տնտեսական, սոցիալական և մշակութային առումներով։

## Ֆիզիկական և աշխարհագրական բնութագրեր
### Աշխարհագրական դիրք, ռելիեֆ
Սանդականի աշխարհագրական կոորդինատները՝ 

Քաղաքը գտնվում է Սաբահի հյուսիսարևելյան հատվածում՝ Սուլու ծովի ափին։ Այն գտնվում է ձախ ափին։ ։

Քաղաքի ափամերձ տարածքը հարթ է, մինչդեռ մնացած տարածքը ունի բազմաթիվ բլուրներ և փոքր բարձրություններ։ Քաղաքի ներսում ափամերձ գիծը խիստ նեղացած է՝ բազմաթիվ փոքր ծոցերով և ծովախորշերով։ Քաղաքով հոսում են մի քանի փոքր գետեր, որոնք թափվում են Սանդականի ծոցը։

### Կլիմա
Կլիման հասարակածային է և խոնավ։ Տարեկան միջին առավելագույն ջերմաստիճանը +40 °C է։ Օրական առավելագույն և նվազագույն ջերմաստիճանների տարբերությունը փոքր է՝ միջինում 6 °C։ Տեղական օդերևութաբանական ծառայությունների կողմից գրանցված բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը +40 °C է, բացարձակ նվազագույնը՝ +16 °C։

## Բնակչություն
[thumb|right|230px|Չինական ծիսական միաեղջյուրի պարը բուդդայական [Ամանորը Չինաստանում|Նոր տարվա տոնակատարության ժամանակ Սանդականի փողոցներից մեկում]]
Սանդականի բնակչությունը, 2017 թվականի գնահատականների համաձայն, կազմում է մոտ 366 հազար մարդ, բնակչության խտությունը՝ 161.5 մարդ մեկ կմ²-ի վրա։

**Սանդականի բնակչության աճի դինամիկան**

Քաղաքային բնակչության էթնիկ կազմը բավականին բազմազան է: Երկրի տիտղոսակիր ազգի՝ մալայզիացիների ներկայացուցիչները կազմում են տեղի բնակիչների ոչ ավելի, քան 10%-ը: Քաղաքի բնակիչների համեմատական ​​մեծամասնությունը՝ մոտ 30%-ը, պատկանում է Սաբահի տարբեր բնիկ ժողովուրդներին. ամենաշատը բաջաուներն են, իսկ Կադազան-Դուսուն և Մուրուտ համայնքները՝ բավականին նշանակալի: Չինացիների համամասնությունը ավանդաբար մեծ է՝ ավելի քան 20%, ինչպես նաև Ինդոնեզիայից եկածների՝ առնվազն 10%։

Կրոնական կազմը նույնպես տարասեռ է։ Գրեթե բոլոր մալայզիացիները, ինդոնեզական ծագում ունեցող մարդիկ և բնիկ սաբահ ժողովուրդների մեծ մասը սուննի մուսուլմաններ են։ Չինացիների շրջանում կան բուդդիզմի և դաոսիզմի հետևորդներ, ինչպես նաև քրիստոնյաներ՝ և՛ բողոքականներ, և՛ կաթոլիկներ։ Բնիկ սաբահանների որոշակի թիվ նույնպես դավանում է քրիստոնեություն։

2007 թվականից ի վեր Սանդականը Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու թեմի կենտրոնն է։ Քաղաքում է գտնվում Սուրբ Կույս Մարիամի կաթոլիկ տաճարը։

Քաղաքի գրեթե բոլոր բնակիչները տիրապետում են երկրի պաշտոնական լեզվին՝ մալայերենին, և մեծ մասը խոսում է անգլերեն։ Միևնույն ժամանակ, նրանցից շատերը ակտիվորեն օգտագործում են իրենց մայրենի լեզուները առօրյա կյանքում։

## Տնտեսություն
thumb|right|Սանդականի կենտրոնական հրապարակ
Սանդականը Սաբահի երկրորդ խոշորագույն արդյունաբերական և տնտեսական կենտրոնն է Կոտա Կինաբալուից հետո։ Քաղաքի տնտեսության հիմնական արդյունաբերությունը արմավենու յուղի արտադրությունն է. տեղական ձեռնարկությունների արտադրանքը վաճառվում է ինչպես մալայզիական, այնպես էլ միջազգային շուկաներում։ Արտադրական օբյեկտների մեծ մասը գտնվում է հատուկ կահավորված արդյունաբերական պարկում։(), զբաղեցնելով ավելի քան ։

Կան նաև սննդի արդյունաբերության այլ ոլորտներում գործող ձեռնարկություններ, մասնավորապես՝ ափամերձ ջրերում որսացված ձկան և ծովամթերքի վերամշակմամբ զբաղվող, ինչպես նաև տեքստիլ և քիմիական արդյունաբերություններով զբաղվող ձեռնարկություններ: Փայտամշակումը, որը մի ժամանակ քաղաքի տնտեսության ամենակարևոր ոլորտն էր, այժմ համեմատաբար քիչ նշանակություն ունի։ Քաղաքում կան գրեթե բոլոր մալազիական և բազմաթիվ միջազգային բանկերի մասնաճյուղեր։

## Տրանսպորտ և ենթակառուցվածքներ
thumb|left|230px
Սանդականը Մալայզիայի ամենամեծ նավահանգիստն է Սուլու ծովում և ծովային բեռնափոխադրումների կարևոր տարածաշրջանային հանգույց։ Քաղաքի նավահանգստային տարածքը զբաղեցնում է 257 կմ²։ Նավահանգստից արտահանվող բեռների մեջ գերակշռում են գյուղատնտեսական արտադրանքները՝ արմավենու յուղ, կակաոյի հատիկներ, ծխախոտ, աբակա, սագո։

Ճանապարհների և երկաթուղիների ցանցը քաղաքը կապում է Արևելյան Մալայզիայի բոլոր խոշոր քաղաքների, ինչպես նաև Բրունեյի հետ։

Քաղաքի օդանավակայանը գտնվում է Սանդականից 13 կմ հեռավորության վրա, սպասարկում է մալայզիական ընկերությունների չվերթները և չունի միջազգային կարգավիճակ։ 2017 թվականին ուղևորաշրջանառությունը կազմել է 896,347 մարդ (տարեկան գնահատված 1.5 միլիոն մարդ տարողունակությամբ), բեռնաշրջանառությունը՝ 2,211 տոննա, սպասարկված չվերթների քանակը՝ 10,859։ Օդանավակայանի տարածքը կազմում է 8,645 քմ, միակ թռիչքուղու երկարությունը՝ 2,134 մետր։ Օդանավակայանը վերջին անգամ վերանորոգվել է 2014 թվականին։

## Մշակույթ, կրթություն, սպորտ
Քաղաքն ունի մի քանի թանգարաններ, հանրային գրադարաններ, թատրոն և մեծ թվով կինոթատրոններ։ Քաղաքի ամենամեծ համալսարանները ազգային համալսարանների՝ Սաբահ համալսարանի Մալայզիայի և Մալայզիայի բաց համալսարանի տեղական մասնաճյուղերն են։

thumb|right|230px|Պու Ջի Շին Սանդականի ժամանակակից բուդդայական տաճարներից մեկն է

Քաղաքն ունի լավ զարգացած սպորտային ենթակառուցվածքներ։ Ռեգբին հատկապես տարածված է քաղաքի բնակիչների շրջանում. տեղական թիմերը պարբերաբար հաջողությունների են հասնում ազգային առաջնություններում և վայելում են բավականին բարձր միջազգային հեղինակություն։

## Զբոսաշրջություն և տեսարժան վայրեր
Սանդականը Սաբահի ամենակարևոր զբոսաշրջային կենտրոնն է՝ ոչ այնքան քաղաքի տեսարժան վայրերի, որքան նրա անմիջական մոտակայքում գտնվող բազմաթիվ բնական տեսարժան վայրերի շնորհիվ։ Հիմնական էկոտուրիստական ​​վայրերն են Կրիաների կղզիների ազգային պարկը, Կինաբատանգան գետի գեղատեսիլ ափերը և Գոմանտոնգ քարանձավները։

Քաղաքի գլխավոր տեսարժան վայրերի թվում են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զոհերի հուշարձանը, Օրանգուտանների վերականգնողական կենտրոնը, հին քաղաքային շուկան, պատմական եկեղեցիները, մզկիթները և բուդդայական տաճարները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:1879 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Մալայզիայի պատմություն
Կատեգորիա:Մալայզիայի քաղաքներ