Տրանզիտոր իշեմիկ գրոհ

**Տրանզիտոր իշեմիկ գրոհ** (**ՏԻԳ**), նյարդաբանական դիսֆունկցիայի կարճ դրվագ, որն առաջանում է գլխուղեղի, ողնուղեղի և ցանցաթաղանթի  արյունամատակարարման իջեցման (իշեմիայի) պատճառով՝ առանց մահ առաջացնելու։ Տրանզիտոր իշեմիկ գրոհների հիմքում ընկած է նույն իշեմիկ կաթվածների մեխանիզմը։ Երկուսն էլ առաջանում են ուղեղի արյունահոսքի խանգարման պատճառով։ ՏԻԳ բնորոշումը կախված է նյարդաբանական ախտանիշների տևողությունից։ Ներկայումս համատարած ընդունված բնորոշումը կոչվում է «հյուսվածք-հիմնված», որովհետև այն հինված է պատկերավորման, ոչ թե ժամանակի վրա։ Ամերիկյան սրտային ասոցիացիան և ամերիկյան կաթվածի ասոցացիան ներկայումս բնորոշում են, որ ՏԻԳ-ը անոթային պատճառով նյարդաբանական դիսֆունկցիայի դրվագ է, որի կլինիկական ախտանիշները տևում են 1 ժամից քիչ և ռենտգեն պատկերավորումով չի հայտնաբերվում ինֆարկտ։

ՏԻԳ-ը առաջացնում է կաթվածին բնորոշ ախտանիշները, որոնցից են մարմնի մեկ կեսում թուլությունը և թմրածությունը։ Սովորաբար թուլությունը և թմրածությունը առաջանում են ախտահարված ուղեղի կիսագնդին հակառակ մարմնի կեսում։ ՏԻԳ-ը կարող է առաջացնել հանկարծակի տեսողության վատացում, աչքերի դիմաց սևացում, խոսելու, լեզու հասկանալու դժվարություն, խառնաշփոթ։

ՏԻԳ-ը և իշեմիկ կաթվածը ունեն ընդհանուր պատճառ։ Երկուսն էլ առաջանում են դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ արյունահոսքի խանգարումից։ Իշեմիկ կաթվածի դեպքում ախտանիշները տևում են 7 օրից շատ։ ՏԻԳ-ի դեպքում ախտանիշները անցնում են 1 ժամվա ընթացքում։ ՏԻԳ-ի առաջացումը կաթվածի առաջացման ռիսկի գործոն է։ Երկուսն էլ կապված են մահվան և հաշմանդամության բարձր ռիսկի հետ։ ՏԻԳ հայտնաբերումը թույլ է տալիս սկսել բուժում՝ կաթվածը կանխարգելելու համար։ ՏԻԳ-ը սովորաբար ուղեկցվում է ախտանիշներով, իսկ կաթվածը կարող է լինել անախտանիշ։ Լուռ կաթվածի դեպքում, որը հայտնի է նաև որպես լուռ ուղեղային ինֆարկտ, պատկերավորմամբ հայտնաբերվում է ինֆարկտ, սակայն այդ պահին չեն լինում երևացող ախտանիշներ։ Լուռ կաթվածը կարող է առաջանալ ՏԻԳ-ից, կաթվածից առաջ կամ հետո։

## Նշաններ և ախտանիշներ
ՏԻԳ-ի ախտանիշները, նշանները տարբեր են և կարող են նմանակել այլ նյարդաբանական վիճակների՝ դարձնելով կլինիկական մանրակրկիտ հետազոտումը և ֆիզիկալ քննությունը շատ կարևոր ախտորոշումը կատարելու համար։ ՏԻԳ-ի ամենահաճախ ախտանիշներն են ֆոկալ նյարդաբանական դեֆիցիտները, որոնք ներառում են (բայց չեն սահմանափակվում)՝
* Անցավ, ժամանակավոր տեսողության կորուստ
* Միակողմանի դիմային մկանների թուլացում
* Միակողմանի շարժողական թուլություն
* Երկտեսություն
* Հավասարակշռության պահպանման դժվարություն
Մանրամասն նյարդաբանական քննությունը՝ ներառյալ գանգային նյարդերի մանրամասն քննությունը շատ կարևոր է իրականացնել ՏԻԳ ախտորոշման և նմանակող հիվանդությունները բացառելու համար։ Միակողմանի թուլությունը, ժամանակավոր կուրությունը, երկտեսությունը ավելի շատ են ՏԻԳ-ի մասին խոսում, քան հիշողության կորուստը, գլխացավը, մշուշված տեսողությունը։ Ստորև ներկայացվում է ՏԻԳ-ի ախտանիշները և նրանց հանդիպման տոկոսը ի համեմատ ՏԻԳ նմանակող հիվանդությունների։ Հիմնականում ֆոկալ նյարդաբանական դեֆիցիտները ավելի հավանական են դարձնում ՏԻԳ ախտորոշումը, բայց ֆոկալ նյարդաբանական նշանների բացակայությունը չի բացառում ՏԻԳ-ի ախտորոշումը և անհրաժեշտ է լինում կատարել ավելի մանրամասն հետազոտում։

### ՏԻԳ ըննդեմ նմանակող հիվանդությունների

ՏԻԳ ախտանիշները կարող են տևել միքանի րոպեից մինչև 1-2 ժամ, բայց կարող է տևել և ավելի երկար։ ՏԻԳ-երը նախկինում բնորոշվել են որպես իշեմիկ երևույթներ գլխուղեղում, որոնք տևում են 24 ժամից քիչ, բայց հաշվի առնելով ախտանիշների տևողության տարբերությունը, այս բնորոշում ունի պակաս նշանակություն։ ՏԻԳ-ով 808 հիվանդների հետազոտությունը 10 հիվանդանոցների ցույց տվեց, որ 60%-ը տևել է 1 ժամից քիչ, 71%-ը տևել է 2 ժամից քիչ, 14%-ը տևել է 6 ժամից շատ։ Կարևոր է նշել, որ մեկ ժամից երկար տևող ախտանիշներով ավելի հավանական է, որ կունենան կայուն նյարդաբանակ վնասում, ինչը դարձնում է համապատասխան ախտորոշումը և բուժումը շատ կարևոր այս դեպքում։

## Պատճառ
Հիմքում ընկած ամենահաճախ պատճառն է նախասրտերի ֆիբրիլյացիան, երբ կծկողականության խանգարման պատճառով առաջանում են մակարդուկներ նախասրտում, որոնք կարող են ընկնել արյունահոսք և հասնել ուղեղի անոթներին։ Ի տարբերություն կաթվածի, արյունահոսքը վերականգնվում է մինչև ինֆարկտի զարգացումը, ինչը բերում է նյարդաբանական ախտանիշների բարելավման։ ՏԻԳ մեխանիզմներից մյուսը ընդհանուր քնային զարկերակի աթերոսկլերոտիկ վահանիկն է, որը առավել հաճախ հայտնաբերվում է զարկերակի երկատման մասում։ Վահանիկի մի մասը կարող է պոկվել և բերել ուղեղային անոթների էմբոլիայի։

Տեղային թրոմբոզի դեպքումխցանում առաջանում է անմիջականորեն ուղեղային անոթներում, ի տարբերություն էմբոլիզմի, որի դեպքում խցանը գալիս է այլ մասից։ Մեխանիզմ է նաև քնային զարկերակի նեղացումը (ստենոզ) աթերոսկլերոտիկ ախտահարման ժամանակ։ Քնային զարկերակի ստենոզով հիվանդների մոտ կարող են հայտնաբերվել ՏԻԳ ախտանիշներ, սակայն մի մասը նաև կարող է լինել անախտանիշ։

### Ռիսկի գործոններ
ՏԻԳ ռիսկի գործոնները դասակարգվում են որպես կառավարելի և ոչ-կառավարելի։ Ոչ-կառավարելի ռիսկի գործոններից են 55-ից մեծ տարիքը, սեռը, ընտանեկան անամնեզը, ժառանգական գործոնները, ռասան/էթնիկ խումբը։ Կառավարելի ռիսկի գործոններից են ծխելը, հիպերտենզիան, շաքարային դիաբետը, հիպերլիպիդեմիան, քնային զարկերակի ստենոզի աստիճանը (ախտանիշային կամ անախտանիշ) և ֆիզիկական ակտիվությունը։ Կառավարելի ռիսկի գործոնները կարևոր թիրախ են ՏԻԳ և կաթվածի ռիսկը մինիմալի հասցնելու համար։

## Ախտածագում
Կան ուղեղի իշեմիայի երեք հիմնական մեխանիզմներ՝ էմբոլիան, տեղային թրոմբոզը և անոթների ստենոզը, ինչի արդյունքում արյունահոսքը դեպի ուղեղ թուլանում է։ Ընդհանուր առմամբ առավել հաճախ ախտահարվող անոթը միջին ուղեղային զարկերակն է։ Էմբոլները կարող են սկիզբ առնել մարմնի տարբեր մասերից։

ՏԻԳ և կաթվածի հաճախակի ախտանիշներ՝

## Ախտորոշում
ՏԻԳ ախտորոշելու համար հարկավոր է հավաքել անամնեզ, կատարել ֆիզիկալ հետազոտություն, գլխի պատկերավորում։ Անամնեզ հավաքելուց պետք է հայտնաբերել ախտանիշները և փնտրել ՏԻԳ նմանակող ախտանիշներ։ Հիվանդի մոտ գտնված մարդիկ կարող են օգտակար տեղեկություն տալ ՏԻԳ ժամանակ եղած ախտանիշների վերաբերյալ։ Ժամանակը (սկիզբը, տևողությունը, ելքը), ուղեկցող երևույթները, ռիսկի գործոնները պարզելը հատկապես կարևոր է։ Վերջիվերջո, ախտանիշների մանրակրկիտ հետազոտումը շատ կարևոր է տարբերակիչ ախտորոշում կատարելու համար։ Ախտորոշման մեթոդներից են՝

### Լաբորատոր հետազոտում
Լաբորատոր հետազոտությունների շեշտը դրված է նյութափոխանակային հիվանդությունների վրա, որոնք նմանակում են ՏԻԳ-ին (հիպոգլիկեմիայից առաջացած հոգեկան խնդիրներ)։ Լաբորատոր հետազոտությունները թույլ են տալիս պարզել հիվանդի ռիսկի գործոնները։ Բոլոր հիվանդներին անհրաժեշտ է կատարել արյան ընդհանուր անալիզ, հաշվել թրոմբոցիտների քանակը, արյան գլյուկոզը, պրոթրոմբինային ժամանակը/ընդունված նորմալ պրոթրոմբինային ժամանակը, ակտիվացված մասնակի թրոմբոպլաստինային ժամանակը։ Այս եղանակները օգնում են արյունահոսության, հիպերկոագուլյացիայի սկրինինգ կատարելուց։ Անհրաժեշտ է կատարել ԷՍԳ՝ սրտի ռիթմի խանգարումները (նախասրտերի ֆիբրիլյացիա) պարզելու համար։ Այլ լաբորատոր թեստեր պետք է կատարվեն կախված կլինիկական իրավիճակից։ Լիպիդների քանակի հետազոտությունը թույլ է տալիս հասկանալ հետագայում աթերոսկլերոզի և իշեմիկ երևույթների ռիսկի աստիճանը։

### Պատկերավորում
Ըստ ամերիկյան սրտի ասոցացիայի և ամերիկյան կաթվածի ասոցացիայի, ՏԻԳ-ով հիվանդներին 24 ժամվա ընթացքում պետք է կատարել գլխի պատկերավորում, նախընտրելի է մագնիսառեզոնանսային շերտագրություն։ ՄՌՇ ավելի նպատակահարմար է կիրառել ՏԻԳ ախտորոշման համար, քան համակարգչային շերտագրությունը, քանզի այն ավելի լավ է հայտնաբերում և նոր և հին երևույթները, քան ՀՇ-ն։ ՀՇ-ն ավելի շատ օգտագործվում է ներգանգային արյունազեղումները պատկերավորելու համար։ ՄՌՇ-ով վնասված հատվածների հայտնաբերումը խոսում է կաթվածի բարձր ռիսկի մասին։

Գլխի և պարանոցի անոթների պատկերավորումը թույլ է տալիս հայտնաբերել անոթների աթերոսկլերոտիկ ախտահարում, ինչը թույլ է տալիս հետագայում կատարել կարոտիդ էնդարտերէկտոմիա։ Անոթները կարող են պատկերավորվել հետևյալ միջոցներով՝ մագնիսառեզոնանսային անգիոգրաֆիա (ՄՌՇ), ՀՇ անգիոգրաֆիա, քնային զարկերակների սոնոգրաֆիա։ Քնային զարկերակների սոնոգրաֆիան թույլ է տալիս հայտնաբերել քնային զարկերակների ստենոզ, քանզի այն օգտագործման համար միշտ պատրաստ միջոց է, ինվազիվ չէ, չի ճառագայթում հիվանդին։ Այնուամենայնիվ այն բոլոր պատկերավորման մեթոդները ունեն տարբեր զգայունություն և սպեցիֆիկություն։ Այս հետազոտման մեթոդները լրացնում են մեկը մյուսին և օգնում են ախտորոշումը հաստատել։ Քնային զարկերակի ստենոզը շատ կարևոր է պարզել քնային էնդարտերէկտոմիա կադարելու համար, քանզի այդ միջամտությունը կարող է առաջացնել սրտի հիվանդության և կաթվածի մեծ ռիսկեր։

### Տարբերակիչ ախտորոշում

Հիվանդության անամնեզ հավաքելուց հետո, անհրաժեշտ է կատարել մանրակրկիտ նյարդաբանական քննություն՝ ֆոկալ նյարդաբանական խանգարումները հայտնաբերելու համար։ Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել գանգային, շարժողական, զգայական նյարդերի ֆունկցիաներին։ Անամնեզ հավաքելուց և ֆիզիկալ հետազոտություն կատարելուց հետո անհրաժեշտ է կատարել լաբորատոր հետազոտություն և պատկերավորում։

## Կանխարգելում
Չնայած նրա, որ բացակայում են հուսալի հետազոտությունները ապրելակերպի փոփոխության վերաբերյան ՏԻԳ կանխման համար, շատ մասնագետներ խորհուրդ են տալիս փոխել ապրելակերպը։ Դրանցից են՝
* Խուսափել ծխելուց
* Օգտագործվող ճարպի քանակի իջեցումը ազդում է աթերոսկլերոտիկ վահանիկի կուտակման վրա
* Առողջ սննդի օգտագործում (մրգեր և բանջարեղեն)
* Աղի քանակի պակասեցում՝ ճնշումը իջեցնելու նպատակով
* Կանոնավոր վարժություններ
* Ալկոհոլի, հոգեխթանիչ դեղերի, սիմպատոխթանիչների օգատործման պակասեցում
* Առողջ քաշի պահպանում
Որպես հավելում, շատ կարևոր է կառավարել հիվանդությունների ընթացքը, որոնք կարող են մեծացնել կաթվածի կամ ՏԻԳ-ի ռիսկը։ Դրանցից են՝
* Զարկերակային գերճնշումը
* Խոլեստերոլի բարձր քանակը
* Շաքարային դիաբետը
* Նախասրտերի ֆիբրիլյացիան

## Բուժում
Ըստ բնորոշման, ՏԻԳ-երը անցողիկ են, ինքնուրույն լուծվող և չեն առաջացնում մնայուն վնասում։ Այնուամենայնիվ, նրանք կապված են իշեմիկ կաթվածի մեծ ռիսկի հետ, ինչը կարող է բերել հաշմանդամության։ Այդպիսով, հիվանդի վարումը կենտոնացած է հետագա կաթվածի կանխարգելման վրա։ Օպտիմալ բուժման ընթացքը կախված է ՏԻԳ-ի հիմքում եղած պատճառից։

### Ապրելակերպի փոփոխություն
Ըստ հետազոտությունների, ապրելակերպի փոփոխությունները չեն իջեցնում կաթվածի ռիսկը ՏԻԳ-ից հետո։ Չնայած նրա, որ հետազոտություններով չի հայտնաբերվել սննդակարգ, որով կկանխարգելվի կաթվածը, բայց որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ միջերկրածովյան սննդակարգը կարող է իջեցնել կաթվածի ռիսկը ուղեղի անոթների հիվանդություն չունեցող մարդկանց մոտ։ Միջերկրածովյան սննդակարգը հարուստ է մրգերով, բանջարեղենով, ձավարեղենով, սահմանափակում է կարմիր մսի և քաղցրավենիքի քանակը։ Վիտամինային հավելումների օգտագործումը օգտակար չէ կաթվածի կանխարգելման համար։

### Հակաթրոմբոցիտային դեղորայքներ
Հակաթրոմբոցիտային դեղերը՝ ասպիրինը և կլոպիդոգրելը խորհուրդ են տրվում օգտագործել կաթվածի կանխարգելման համար, բարձր ռիսկի ՏԻԳ ունեցող հիվանդների դեպքում։ Կլոպիդոգրելի օգտագործումը կարելի է դադարեցնել 10-ից 21 օր հետո։ Բացառություն են կազմում ՏԻԳ-երը, որոնք առաջանում են սրտից սկիզբ առնող մակարդուկների պատճառով, ինչի դեպքում խորհուրդ է տրվում օգտագործել հակամակարդիչներ։ ՏԻԳ-ից կամ փոքր կաթվածից հետո ասպիրինի օգտագործումը իջեցրել է կարճ ժամանակում կաթվածի կրկնվելու հավանականությունը 60-70%-ով, իսկ երկար ժամանակում 13%-ով։

Տիպիկ բուժումը իր մեջ կարող է ներառել միայն ասպիրին, ասպիրինի և դիպիրիդամոլի կոմբինացիա, կամ միայն կլոպիդոգրել։ Կլոպիդոգրելը և ասպիրինը ունեն նմանատիպ արդյունավետություն և կողմնակի ազդեցություններ։ Կլոպիդոգրելը ավելի թանկ է և ունի ստամոքսաղիքային արյունահոսության ցածր ռիսկ։ Մեկ այլ հակաթրոմբոցիտային դեղ՝ տիկլոպիդինը հազվադեպ է օգտագործվում՝ կողմնակի ազդեցությունների պատճառով։

### Հակամակարդիչ դեղորայք
Հակամակարդիչների օգտագործումը սկսվում է նախասրտերի ֆիբրիլյացիան որպես ՏԻԳ-ի պատճառ կասկածելու դեպքում։ Նախասրտային ֆիբրիլյացիան սրտի ռիթմի խանգարում է, որի ժամանակ առաջանում են մակարդուկներ նախասրտի խոռոչում։ Մակարդուկները հետագայում կարող են անցնել ուղեղ և առաջացնել ՏԻԳ կամ իշեմիկ կաթված։ Նախասրտերի ֆիբրիլյացիան մեծացնում է կաթվածի ռիսկը 5 անգամ, առաջացնում է ԱՄՆ-ում իշեմիկ կաթվածների 10-12%-ը։ Հակամակարդիչ բուժումը կարող է իջեցնել նախասրտերի ֆիբրիլյացիայով հիվանդների մոտ իշեմիկ կաթվածի ռիսկը 67%-ով։ Հակամակարդիչներից հաճախ օգտագործվում է վարֆարինը, սակայն ուղղակի ազդող օրալ հակամակարդիչները, օրինակ՝ ապիքսաբանը շատ արդյունավետ են և իջեցնում են արյունահոսության ռիսկը։ Սովորաբար հակամակարդիչները և հակաթրոմբոցիտար դեղերը միասին չեն օգտագործվում, քանզի առկա է արյունահոսության բարձր ռիսկ՝ առանց կաթվածի ռիսկի իջեցման։ Այնուամենայնիվ, կոմբինացված հակաթրոմբոցիտար և հակամակարդիչ բուժումը կարող է կիրառվել ախտանիշային կորոնար զարկերակների հիվանդություն ունեցողների դեպքում։

Երբեմն, սրտմկանի ինֆարկտը կարող է բերել սրտի խոռոչներից մեկում մակարդուկի առաջացման։ Եթե պարզվում է, որ դա է պատճառը, ապա օգտագործվում է վարֆարինային կամ այլ հակամակարդիչ դեղով բուժում՝ հետագայում կաթվածի ռիսկը իջեցնելու նպատակով։

### Արյան ճնշման կարգավորում
Արյան ճնշման կարգավորումը կատարում են ՏԻԳ-ից հետո՝ իշեմիկ կաթվածի ռիսկը իջեցնելու նպատակով։ Վերջերս կաթված տարած հիվանդների մոտ 70%-ը ունենում են նաև հիպերտենզիա (սիստոլիկ ճնշումը > 140 մմ ս.ս., դիաստոլիկ ճնշումը > 90 մմ ս.ս.)։ Մինչ 2010 թվականի առաջին կեսը, արյան նպատակային ճնշումը եղել է < 140 մմ ս.ս. սիստոլիկ և < 90 մմ ս.ս. դիաստոլիկ։ Այնուամենայնի, նոր հետազոտություները ասում են, որ սիստոլիկ նպատակին ճնշումը պետք է լինի <130 մմ ս.ս.։ Արյան ցանկալի ճնշմանը հասնում են միզամուղների, կամ միզամուղների և ԱՓՖ պաշարիչների օգագործմամբ։

### Խոլեստերոլի մակարդակի կարգավորում
Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ՑԽԼ մակարդակները ազդում են ՏԻԳ-ից հետո կաթվածի առաջացման ռիսկի վրա։ Բարձրացած խոլեստերոլի մակարդակը մեծացնում է իշեմիկ կաթվածի ռիսկը սակայն իջեցնում է հեմոռագիկ կաթվածի ռիսկը։ Ստատինի ազդեցությունը կաթվածի ռիսկի վրա պարզ չէ, սակայն այն իջեցնում է մահացության տոկոսը և խորհուրդ է տրվում օգտագործել ՏԻԳ-ից հետո։

### Շաքարային դիաբետի կարգավորում
Շաքարային դիաբետը մեծացնում է իշեմիկ կաթվածի ռիսկը 1.5-3.7 անգամ, պատասխանատու է առաջին անգամ ծագած իշեմիկ կաթվածների 8%-ի համար։ Գլյուկոզի մակարդակի կարգավորումը կարող է կանխարգելել դիաբետի բարդություններից երիկամի վնասումը և ծիածանաթաղանթի վնասումը։ Փոքր քանակի ապացույցներ կան նրա վերաբերյալ, որ գլյուկոզի մակարդակի կարգավորումը իջեցնում է կաթվածի և մահվան ռիսկը։ Այնուամենայնիվ, 2017 թվականի տվյալներով մետֆորմինը, պիոգլիտազոնը և սեմագլուտիդը իջեցնում են կաթվածի ռիսկը։

### Վիրահատություն
Եթե ՏԻԳ առաջանում է քնային զարկերակով սնվող մասում, ապա քնային զարկերակի սոնոգրաֆիան կարող է ի հայտ բերել անոթի նեղացումը։ Արտագանգային քնային զարկերակի նեղացման դեպքում, եթե քնային զարկերակը 70-99%-ով նեղացած է, ապա քնային էնդարտերէկտոմիան կարող է իջեցնել 5 տարվա ընթացքում իշեմիկ կաթվածի ռիսկը կիսով չափ։ Արտագանգային քնային զարկերակի նեղացման դեպքում, եթե քնային զարկերակը 50-69%-ով նեղացած է, ապա քնային էնդարտերէկտոմիան կարող է իջեցնել 5 տարվա ընթացքում իշեմիկ կաթվածի ռիսկը 16%-ով։ 50%-ից քիչ արտագանգային ստենոզի դեպքում, քնային էնդարտերէկտոմիան չի իջեցնում կաթվածի ռիսկը, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ բարձրացնում է ռիսկը։ Քնային էնդարտերէկտոմիայի արդյունավետությունը կաթվածի ռիսկը իջեցնելու հետ կապված դեռ հայտնի չէ։

Քնային էնդարտերէկտոմիայի ժամանակ, վիրաբույժը կատարում է կտրվածք պարանոցի վրա, բացում է քնային զարկերակը, հեռացնում է անոթը փակող վահանիկը։ Զարկերակը հետագայում կարող է բերանորոգվել՝ այլ անոթից վերցրած տրանսպլանտատով։ ՏԻԳ-ից կամ փոքր կաթվածից հետո քնային էնդարտերէկտոմիա կատարելու դեպքում, 30 օրվա ընթացքում մահվան կամ կաթվածի ռիսկը 7% է։

Քնային զարկերակի ստենտավորումը ավելի քիչ ինվազիվ այլընտրանք է քնային էնդարտերէկտոմիային՝ քնային զարկերակի արտագանգային նեղացման դեպքում։ Այս միջամտության ժամանակ վիրաբույժը կատարում է փոքր կտրվածք աճուկային շրջանում և ներմուծում են ճկվող խողովակ՝ կաթետեր, դեպի հիվանդի զարկերակային համակարգ, իսկ հետագայում կաթետերով հասնում են քնային զարկերակ։ Նեղացման հատվածում փչում են հատուկ բալոն, որը լայնացնում է քնային զարկերակը։ Անոթը լայնացած պահելու համար տեղադրում են փոքր պարույր՝ ստենտ։ Ստենտը մնում է անոթի այդ հատվածում, իսկ բալոնը հեռացնում են։

70 տարեկանից մեծ հիվանդների դեպքում, քնային զարկերակի էնդարտերէկտոմիան կապված է ավելի քիչ հետվիրահատական մահերի և կաթվածների հետ, քան քնային զարկերակի ստենտավորման դեպքում։ Ավելի երիտասարդ հիվանդների դեպքում չկա ելքի զգալի տարբերություն քնային էնդարտերէկտոմիայի և ստենտավորման դեպքում։ Քնային էնդարտերէկտոմիայի կամ քնային զարկերակի ստենտավորում կատարելուց հետո հիվանդներին տալիս են հակաթրոմբոցիտար դեղեր, ստատիններ, և այլ միջամտություններ։

## Կանխատեսում
ՏԻԳ ախտորոշումով հիվանդները ունեն կաթվածի առաջացման բարձր ռիսկ։ ՏԻԳ-ի դեպքում արյունամատակարարման կարճատև թուլացումը չի բերում ուղեղի կայուն վնասման։ Իշեմիկ կաթվածի դեպքում արյունամատակարարման թուլացումը ավելի երկար է տևում և արյունամատակարարվող մասին համապատասխան ուղեղի նյարդային բջիջները մահանում են՝ բերելով կայուն նյարդաբանական վնասման։ ՏԻԳ-ով հիվանդների 1/3-ը նորից ունենում է ՏԻԳ, իսկ ևս 1/3-ւ հետագայում ունենում է իշեմիկ կաթված։ Այլ աղբյուրներ ցիտում են, որ ՏԻԳ-ով հիվանդների 10%-ի մոտ զարգանում է կաթված 90 օրվա ընթացքում, որոնցից կեսի մոտ դա կզարգանա ՏԻԳ-ից հետո երկու օրվա ընթացքում։ ՏԻԳ-ից հետո կաթվածի ռիսկը կարելի է կանխատեսել, օգտագործելով ABCD² սանդղակը։ ABCD² սանդղակը ունի մեկ սահմանափակում՝ այն չի կարողանում կանխատեսել քնային զարկերակի ստենոզի աստիճանը, ինչը ՏԻԳ-ով հիվանդների մոտ կաթվածի ամենամեծ պատճառն է։ Հիվանդի տարիքը ամենահուսալի ռիսկի գործոնն է քնային զարկերակի ստենոզի աստիճանը կանխատեսելու համար։

## Համաճարակաբանություն
Ելնելով ՏԻԳ ախտորոշման դժվարությունից, նրա ոչ սպեցիֆիկ ախտանիշներից, նմանակող հիվանդությունների առկայությունից՝ հիվանդության հստակ տարածվածությունը անհայտ է։ Ներկայումս ընդունված է, որ ԱՄՆ-ում մոտ 200,000-500,000 դեպքեր են լինում տարեկան՝ ըստ ամերիկյան սրտի ասոցացիայի։ ՏԻԳ տենդենցները նման են կաթվածին։ Տենդենցները տարբերվում են կախված տարիքից, ռասայից/էթնիկ խմբից։ Կապ ունեցող ռիսկի գործոններից են 60 կամ ավելի մեծ տարիքը, արյան սիստոլիկ 140 և ավել, դիաստոլիկ 90 և ավել ճնշումը, կոմորբիդ հիվանդությունները (շաքարային դիաբետ, հիպերտենզիա, աթերոսկլերոզ, նախասրտերի ֆիբրիլյացիա)։ Ենթադրվում է, որ կաթվածների 15-30%-ը ունենում է իրանցից առաջ տրանզիտոր իշեմիկ գրոհ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կաթված
Կատեգորիա:Նյարդաբանական խանգարումներ
Կատեգորիա:Նյարդաբանություն