Վիլհելմ Բրասե

**Վիլհելմ Բրասե** (, ), լեհ պրոֆեսիոնալ լուսանկարիչ, որ 1940 թվականին ուղարկվել է Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբար։ Նա ճանաչման է արժանացել ղեկավարության հանձնարարությամբ կալանավորներին լուսանկարելու շնորհիվ։ Նրա կյանքն ու գործը ներկայացված է «Դիմանկարիչը» («Portrecista») ֆիլմում, որը ցուցադրվել է լեհական TVP1 ալիքով 2006 թվականի հունվարի 1-ին։

Վիլհելմ Բրասեի հայրը եղել է ավստրիացի, մայրը՝ լեհ։ Նա սովորել է լուսանկարել Կատովիցեում՝ իր ազգականուհու արվեստանոցում։ Վերմախտի՝ Լեհաստանի ներխուժելուց և Վիլհելմի հայրենի քաղաքի՝ Ժիվեցի (տեղակայված է Լեհաստանի հարավում) օկուպացումից հետո Բրասեին հարցաքննել է ՍՍ սպան։ Վիլհելմը հրաժարվել է Հիտլերին հավարատմության երդում տալ և ուղարկվել է բանտ երեք ամսով։ Բանտից դուրս գալուց հետո Բրասեն փորձել է խուսափել ֆոլկսլիստում ընդգրկվելուց և գերմանական բանակ զորակոչվելուց՝ փախչելով Հունգարիա, որպեսզի միանա Ֆրանսիայում գտնվող լեհական զորքերին։ Լեհ-հունգարական սահմանին Վիլհելմն ու մի քանի այլ երիտասարդներ ձերբակալվել են ու ուղարկվել Աուշվից-Բիրկենաու համակենտրոնացման ճամբար. այնտեղ Բրասեն ստացել է 3444 ճամբարային համարը։ Քանի որ Վիլհելմ Բրասն աշխատել էր որպես լուսանկարիչ Սիլեզիայում, ճամբարի ղեկավարությունը նրան հանձնարարել է լուսանկարել կալանավորներին, նրանց կատարած աշխատանքը, ինչպես նաև կալանավորների վրա կատարվող բժշկական փորձարկումները։ Բրասեն ենթադրել է, որ ինքն արել է 40-50 հազար անհատական լուսանկարներ 1940-1945 թվականներին՝ նախքան կտեղափոխվեր Էբենզե (Մաուտհաուզենի մասնաճյուղ), որն ազատագրվել է 1945 թվականի մայիսին։

Վիլհելմ Բրասեի լուսանկարների մեծ մասը չի պահպանվել, սակայն դրանցից մի քանի հարյուրը ցուցադրվում են Աուշվից-Բիրկենաու թանգարանում և Յադ Վաշեմում։ Նրա լուսանկարները, մասնավորապես կալանավոր Չեսլավա Կվոկայի նկարը, ոգեշնչման աղբյուր են ծառայել *Painting Czesława Kwoka* գրքի ստեղծման համար, որն արժանացել է «LIFE Award» մրցանակի։

## Կենսագրություն
Վիլհելմ Բրասեն ծնվել է 1917 թվականի դեկտեմբերի 3-ին։ Նրա հայրը եղել է ավստրիացի գաղութարարների սերունդներից, կռվել է լեհական բանակում Խորհրդա-լեհական պատերազմի ժամանակ։ Արվեստանոցում, որտեղ աշխատել է Բրասեն, նկատել են նրա տաղանդն ու ունակությունը՝ հաճախորդներին օգնելու մոռանալ լարվածությունն ու չնյարդանանալ։

1940 թվականի օգոստոսի 31-ին Բրասեն փակվել է նորաստեղծ Աուշվից-Բիրկենաու համակենտրոնացման ճամբարում։

1941 թվականի փետրվարին Վիլհելմին ու մի շարք այլ կալանավորների կանչել են ճամբարի պարետ Ռուդոլֆ Հյոսի  աշխատասենյակ, որտեղ ստուգել են նրանց լուսանկարելու ունակությունը։ Բրասեին հատկապես առանձնացրել են լաբորատորիայում աշխատանքի ունակության և ֆոտոխցիկի հետ աշխատել իմանալու, ինչպես նաև գերմաներենի իմացության պատճառով, ինչից հետո նրան հանձնարարել են զբաղվել վավերագրական նկարահանումներով «Erkennungsdienst» աշխատանքային խմբում, որում Վիլհելմից բացի ընդգրկվել է ևս չորս մարդ։ Բրասեն հարցազրույցի ժամանակ ասել է, որ ամոթ է զգացել նրանց առաջ, ում լուսանկարել է, սակայն չի կարողացել ոչնչով օգնել նրանց՝ վախենալով խախտել հրամանը։ Մեկուկես տարի անց Վիլհելմը հանդիպել է բժիշկ Ժոզեֆ Մենգելեին, որն անցկացնում էր բժշկական փորձարկումներ կալանավորների վրա։ Բժշկին դուր են եկել Բրասեի լուսանկարները, և նա հրամայել է լուսանկարել մի քանի երկվորյակների, ինչպես նաև բնածին արատներ ունեցող կալանավորների, որոնց վրա փորձեր է կատարել ինքը։ Մասնավորապես նա ստիպված է եղել լուսանկարել կալանավորների սպանությունը Ցիկլոն B գազով։ Կալանավորներից բացի լուսանկարվելու գնացել են նաև ճամբարի վարչակազմի աշխատակիցներ։ Դրա շնորհիվ Բրասեն ստացել է ծխախոտ և ուտելիք։ Վիսլա-Օդերյան գործողության արդյունքում խորհրդային զորքերի՝ Լեհաստան ներխուժելուց հետո Վիլհելմին հազարավոր այլ կալանավորների հետ քշել են Էբենզե համակենտրոնացման ճամբար, որտեղ նրանց 1945 թվականի մայիսի սկզբին ազատագրել են ամերիկյան զորքերը։

Վերադառնալով Ժիվեց՝ Վիլհելմը փորձել է վերսկսել լուսանկարչությամբ զբաղվելը, սակայն հիշողություններն ու տեսած պատկերները շարունակել են հետապնդել նրան լուսանկարման ժամանակ. «Ամեն անգամ, երբ ես նայում էի դիտանով, այնտեղ հայտնվում էին հրեա աղջիկներ»։ Արդյունքում նա թողել է լուսանկարչությունն ու սկսել զբաղվել երշիկի թաղանթի բիզնեսով։

Բրասեն այցելել է Աուշվից-Բիրկենաու թանգարան, որպեսզի իր հուշերը պատմի այցելուներին, ու թեև նրա մոտ եղել է նախապատերազմյան փոքրիկ Kodak ֆոտոխցիկ, նա ոչ մի լուսանկար չի արել։

Վիլհելմ Բրասեն ամուսնացած է եղել և ունեցել է երկու երեխա ու հինգ թոռ։ Նա իր կնոջ հետ ապրել է Ժիվեցում մինչև իր մահը 94 տարեկան հասակում։ Բրասեի մահվան մասին հայտարարել է Աուշվից-Բիրկենաու թանգարանի պատմաբանը։

## Օսվենցիմում արված լուսանկարներ
thumb|Չեսլավա Կվոկա
Բժիշկ Մենգելեն պնդել է, որ Վիլհելմը յուրաքանչյուր կալանավորի նկարիչ երեք անգամ՝ դեմուղիղ, կիսադիմի և երեք քառորդ։ Լուսանկարման համար առանձնացվել է սենյակ, որտեղ եղել է շարժվող հենահարթակի վրա տեղադրված աթոռ։ Լուսանկարիչը կարող էր շրջել աթոռը՝ լուսանկարվողին չստիպելով վեր կենալ։ Առաջին 35 000 կալանավորները լուսանկարվել են իրար հետևից, սակայն դրանից հետո հրեաներին այլևս չեն ուղարկել  Վիլհելմի մոտ, որովհետև նրանք միանգամից ուղարկվել են գազի խցիկ։

Երբ նահանջելուց առաջ ճամբարի ղեկավարությունը լուսանկարիչներին հրամայել է ոչնչացնել լուսանկարները, վերջիններս իրենց աշխատանքները նետել են կրակը, սակայն հազիվ էր ղեկավարությունը դուրս եկել շենքից, Բրասեն ջուր է լցրել նկարների վրա ու փրկել դրանց մի մասը։

Նմանատիպ լուսանկարներ, ներառյալ նաև Բրասեի հեղինակածները, հասանելի են Հոլոքոստի թանգարանում և նրա կայքում։

## Վիլհելմին ու նրա լուսանկարներին նվիրված աշխատանքներ
* Աուշվից։ Նացիստները և «Վերջնական լուծումը» (, Բի-բի-սի, 2005), «Surprising Beginnings» և «Orders & Initiatives» (1 և 2 սերիաներ),
* *Դիմանկարիչը* (*Portrecista*, TVP1, Լեհաստան, 2005)։ 52 րոպեանոց լեհական ֆիլմ, որի ռեժիսորն է Աննա Իրեկ Դոբրովոլսկին, պրոդյուսերը՝ Աննա Դոբրովոլսկայան։ Պրեմիերան կայացել է 2006 թվականի հունվարի 1-ին, կինոէկրանին ցուցադրվել է 2007 թվականի մարտի 19-ին Արևմտյան Լոնդոնի սինագոգում։ Ֆիլմում Բրասեն պատմում է այն մասին, թե ինպես է ինքը հայտնվել ճամբարում, ինչպես նաև այնտեղ իր կատարած աշխատանքի և մի քանի լուսանկարների մասին։
* Կալանավոր երեխաների լուսանկարները, որ արվել են Վիլհելմի կողմից և ցուցադրվում են Աուշվից-Բիրկենաու թանգարանում, մասնավորապես Չեսլավա Կվոկայի լուսանկարը, ոգեշնչել են բանաստեղծուհի Թերեզա Էդվարդսին և նկարչուհի Լորի Շրայներին ստեղծելու «Նկարելով Չեսլավա Կվոկային» («Painting Czesława Kwoka») գիրքը։ Համաձայն այն ցուցահանդեսի կատալոգի, որին մասնակցել են Բրասեի ու Շրայների աշխատանքները, նպատակը եղել է հավերժացնել Հոլոքոստի զոհ դարձած, ինչպես նաև պատերազմում սպանված երեխաների հիշատակը։ 2007 թվականին գիրքն արժանացել է «Tacenda Literary Award» մրցանակի որպես լավագույն համատեղ աշխատանք։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Kubica, Helena. *The Extermination at KL Auschwitz of Poles Evicted from the Zamość Region in the Years 1942—1943*. «New Book from Auschwitz-Birkenau Museum: Memorial Book … The Expulsion of Polish Civilians from the Zamosc Region». Auschwitz-Birkenau State Museum, Poland. 17 July 2004. Retrieved 29 August 2008. (Press release.)
* *[https://web.archive.org/web/20060930051312/http://www.auschwitz.org.pl/publikacje/index.php?language=EN&ksiazka=218&mode=ksiazka&submode=info Nie wolno o nich zapomnieć/Man darf się nie vergessen Najmłodsze ofiary Auschwitz/Die jüngsten Opfer von Auschwitz]*. Auschwitz-Birkenau State Museum Publications. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, 2002. ISBN 83-88526-30-8 (10). ISBN 978-83-88526-30-5 (13). (Polish-German version.) 
* Lucas, Ryan. «Auschwitz Photographer Haunted by Memories». *[[Los Angeles Times]]*, 5 March 2006: [in print ed.: A-3]. Retrieved 10 October 2008.
* Lukas, Richard C. *[http://www.projectinposterum.org/docs/lucas2.htm Did the Children Cry? Hitler’s War against Jewish and Polish Children, 1939—1945] *. New York: Hippocrene Books, 2001. *Project InPosterum: Preserving the Past for the Future*, *projectinposterum.org*. Retrieved 28 August 2008. (Excerpts from text.)
* *Forgotten Holocaust: The Poles under German Occupation, 1939—1944*. 1986. Rev. ed. New York: Hippocrene Books, 2001. ISBN 0-7818-0901-0 (10). ISBN 978-0-7818-0901-6 (13). (Rev. by Rooney.)
* *[http://www.admit2.net/edwards_et_schreiner.htm Painting Czesława Kwoka] *, by Theresa Edwards (verse) and Lori Schreiner (art) after a series of photographs by Wilhelm Brasse. *AdmitTwo* (a2), 19  (September 2007). *admit2.net*. Retrieved 28 August 2008.
* *The Portraitist* (*Portrecista*, Poland, 2005) — 5th Polish Film Festival Programme. Spiro Ark and the Polish Cultural Institute  (UK). West London Synagogue, London. 19 March and 22 April 2007. (In Polish; with English subtitles.)
* Rees, Laurence. *[https://books.google.am/books?id=LgdSdwWaz_UC&dq=Wilhelm+Brasse&source=gbs_summary_s&cad=0 Auschwitz: A New History]*. PublicAffairs, 2006. ISBN 1-58648-357-9 (10). ISBN 978-1-58648-357-9 (13). Google Books. Retrieved 29 August 2008. (Provides hyperlinked «Preview».) [Companion book for *Auschwitz: Inside the Nazi State*.]
* Rooney, David «The Forgotten Holocaust: The Poles under German Occupation, 1939—1944». *National Review*, 26 September 1986. *FindArticles.com*. Retrieved 29 August 2008. (Rev. of Lukas, *Forgotten Holocaust*.)
* Struk, Janina. " I will never forget these scenes' ". *Guardian.co.uk* (Guardian Media Group), 20 January 2005. Retrieved 28 August 2008. (Interview with Wilhelm Brasse.)
* *[https://books.google.am/books?id=P0CnKQpDIL8C&dq=Wilhelm+Brasse&source=gbs_summary_s&cad=0 Photographing the Holocaust: Interpretations of the Evidence]*. New York and London: I.B.Tauris, 2004. ISBN 1-86064-546-1 (10). ISBN 978-1-86064-546-4 (13). Google Books. Retrieved 29 August 2008. (Provides hyperlinked «Preview».)
* Words & Images: A Collaboration. Curators: Stuart Copans and Arlene Distler. Windham Art Gallery, Brattleboro, Vermont, 1 June — 1 July 2007. (Exhibition.)
* Zychowicz, Piotr. «The Brothels at Auschwitz: A Little-Known Aspect of the History of the Nazi German Camp». Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum. Auschwitz-Birkenau State Museum, Poland. Rpt. from *Rzeczpospolita*, 21 July 2007. Retrieved 29 August 2008. [Includes interview with «Wilhelm Brasse (number 3444), the famous photographer of Auschwitz.»]
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* *[https://web.archive.org/web/20080917100635/http://www.ushmm.org/research/collections/archives/ Archives]*. United States Holocaust Memorial Museum (USHMM). 
* *[https://web.archive.org/web/20081210022111/http://www.auschwitz.org.pl/ Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum]*. 
* «Auschwitz-Birkenau State Museum Publications: Albums, Catalogues». 
* Photographs of Wilhelm Brasse 
* «Portraitist» («Portrecista»)
*  (2005) 
* «Resources & Collections: About the Photo Archive», Yad Vashem.

Կատեգորիա:Լեհ լուսանկարիչներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստից փրկվածներ