open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Խաչիկ Բաբայան

**Խաչիկ Պավլեի Բաբայան** (սեպտեմբերի 14, 1920, Նյուզգեր, Շամխորի շրջան, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - դեկտեմբերի 27, 1998, Երևան, Հայաստան), հայ ֆիզիկոս, ֆիզիկա-մաթեմատեմատիկական գիտությունների դոկտոր (1976)։

## Կենսագրություն
1941 թ. ավարտել է Բաքվի համալսարանը։ 1954-1970 թթ.-ին՝ Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի փոխտնօրեն։ Ուսումնասիրել է տիեզերական ճառագայթների բաղադրությունը և անկայուն մասնիկների հատկությունները։ Հետազոտել է բարձր էներգիայի մասնիկների միջուկային փոխազդեցությունները վերահսկելի ֆոտոէմուլսիաների մեթոդով։ Զբաղվել է տիեզերական ճառագայթների փոփոխակման ուսումնասիրությամբ՝ Արագածի կայանում՝ իր ղեկավարությամբ ստեղծված կայանքով, ինչպես նաև վերնոլորտում՝ գունդզոնդերի արձակման միջոցով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1920 ծնունդներ
Կատեգորիա:1998 մահեր
Կատեգորիա:Բաքվի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 27 մահեր
Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
IPhone 6

**iPhone 6** և **iPhone 6 Plus**, սմարթֆոններ, նախագծվել է Apple Inc., աշխատում են iOS 8 օպերացիոն համակարգով։ Հեռախոսները ներկայացվել են Apple Live-ի ժամանակ (սեպտեմբերի 9, 2014), Apple Watch-ի հետ միասին։

Դիսփլեյի անկյունագիծը մեծացել է՝ 4-ից հասնելով 4,7 և 5,5 դյույմի։ A8 նոր 64 բիթ հզորությամբ պրոցեսոր՝ 84 անգամ ավելի հզոր առաջին iPhone-ի պրոցեսորից։ A7-ի հետ համեմատած, նոր պրոցեսորը դարձել է 20%-ով ավելի արագ, իսկ գրաֆիկան բարելավվել է շուրջ 50%-ով։

## Տես նաև

* iPhone
* Apple
* iOS

## Աղբյուրներ

iPhone 6

Կատեգորիա:Էփլ
Կատեգորիա:IPhone
Կատեգորիա:IPhone 6
Կատեգորիա:Սմարթֆոններ
Կարեն Բաբայան (մաշկավեներաբան)

**Կարեն Ռշտունու Բաբայան** (), հայ մաշկավեներաբան, առողջապահության կազմակերպիչ։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր (2002), պրոֆեսոր (2003)։

## Կենսագրություն
1971 թվականին ավարտել է Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը։ 1972 թվականից աշխատում է ԵԲԻ մաշկավեներաբանության ամբիոնում (1998 թվականից՝ վարիչ), միաժամանակ, 1993 թվականից՝ ՀՀ առողջապահության նախարարության մաշկաբանության և սեռավարակների ԳԲԿ տնօրեն։ ՀՀ մաշկավեներաբանական ընկերակցության (1972 թվականից), Սեռավարակների դեմ պայքարի միջազգային միության (2004 թվականից) անդամ։ 1987-1993 թվականներին Երևան քաղաքի, 1993 թվականից՝ ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր մաշկավեներաբան։

Աշխատանքները վերաբերում են սնկաբանության, էլեկտրոնային մանրադիտման, մաշկային հիվանդությունների, վարակիչ մաշկախտերի, սեռավարակների տարածվածության, համաճարակաբանության և կանխարգելման, սեռական գիտելիքների տարածման խնդիրներին։

Համահեղինակ է «Սեռական բառարանի» (2003), «Սիֆիլիս» (1999) ատլասի։

Մահացել է կորոնավիրուսից, 2021 թվականի հոկտեմբերի 31-ին։

## Անդամակցություն
* Սեռավարակների դեմ պայքարի միջազգային միության անդամ (2004)։

## Պարգևներ
* ՀՀ Մխիթար Հերացու մեդալ (2002)

## Երկեր
* Սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդություններ, Ե., 1992։ 
* Մաշկային և սեռափոխանցվող հիվանդությունների լաբորատոր ախտորոշումը, Ե., 1997 (համահեղինակ)։
* Սեռական առողջություն և սեռավարակների կանխում, Ե., 2000։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ մաշկավեներաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Մխիթար Հերացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:COVID-19-ից մահացածներ
Մոգվաց ջուր (գետ)

**Մոգվաց ջուր**, գետ Հայաստանի Շիրակի մարզում, Սևգետի ձախ վտակը։ Սկիզբ է առնում Արփի լճի ջրամբարի հարավարևելյան լճամերձ գոգավորությունից և Գտաշեն գյուղից 4 կմ հյուսիս-արևմուտքում դուրս գալիս Թուրքիայի տարածք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Սևգետ գետի վտակներ
Սմբատ Դանիելյան

**Սմբատ Մելիքի Դանիելյան** (), զինվորական գործիչ, գվարդիայի գնդապետ (1940), դիվիզիայի հրամանատար։

## Կենսագրություն
1916 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի ենթասպաների դպրոցը, 1931 թվականին՝ Մոսկվայի «Վիստրել» դասընթացները։ Մասնակցել է Առաջին աշխարհամարտին (1914-1918)՝ Կովկասյան ռազմաճակատում։ 1923-1932 թվականներին ծառայել է Հայկական հրաձգային դիվիզիայում, ապա՝ ԲԳԿԲ Բաքվի ուսումնական կենտրոնում։ Հայրենական պատերազմի (1941-1945) ժամանակ, որպես բրիգադի հրամանատար, մասնակցել է Կալինինյան ռազմաճակատի գործողություններին, Կովկասի ճակատամարտին (1942-1943)։ 1944 թվականին 1-ին մերձբալթյան ռազմաճակատում եղել է 18-րդ գվարդիայի հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, մասնակցել Բելառուսիայի («Բագրատիոն» ռազմագործողություն) և Լիտվայի ազատագրմանը, որտեղ և զոհվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Համլետ Բաբայան

**Համլետ Հրանտի Բաբայան** (), հայ ռադիոֆիզիկոս, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1995)։

## Կենսագրություն
1965 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ ՀՃԱ ակադեմիկոս (2003 թ.)։ 1992 թվականից՝ «Նեյտրոն» ԳԱՄ-ի գլխավոր տնօրեն։ Աշխատանքները վերաբերում են կիսահաղորդչային ֆիզիկային և միկրոէլեկտրոնիկային։ Մշակել է զանգվածային արտադրատեսակների թողարկման շարժուն ինքնաշխատ արտադրությունների ստեղծման տեսական և տեխնոլոգիական հիմունքները։ 1991 թվականից ՀՀ Կառավարությանն առընթեր ռազմաարդյունաբերական հանձնաժողովի անդամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ ռադիոֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Իոսիֆ Բաբայան

**Իոսիֆ Ստեփանի Բաբայան** (), հայ նկարիչ-ձևավորող, խեցեգործ։

## Կենսագրություն
1965 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1969 թվականից դասավանդում է ԵԳԱ-ում (պրոֆեսոր՝ 1991 թվականից)։ Ստեղծագործում է քանդակի, գրաֆիկայի, դեկորատիվ ձևավորումների և արծաթագործության բնագավառներում։

Գործերից են «Արծիվ» (1966, Երևան), «Առյուծ» (1967, Տոկիո), «Կենաց ծառ» (1970, ՀՀ գեղարվեստի ֆոնդ), «Արգիշտի» (1970, ԵՏԹ) քանդակները, «Ձգտում» (1980), «ճգնաժամ» (1987, Սարդարապատի ազգագրական թանգարան) կոմպոզիցիաները և այլն։ Հեղինակ է նաև մի շարք վարչական շենքերի ձևավորումների։ Մասնակցել է ցուցահանդեսների ձևավորումների՝ Թունիսում (1980), Ֆրանսիայում (1984), Հնդկաստանում (1985) և այլ երկրներում։ Գործերից ցուցադրվել են Մոսկվայում, Լոս Անջելեսում և այլուր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ խեցեգործներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Լևոն Բաբայան (պատմաբան)

**Լևոն Հովհաննեսի Բաբայան** (), հայ պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր (1962)։

## Կենսագրություն
1940 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։ 1948-1960 թվականներին կատարել է կուսակցական պետական աշխատանք։ 1969-1985 թվականներին՝ ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմության ինստիտուտի պատմագրական բաժնի վարիչ։

Աշխատությունները վերաբերում են Հայաստանի միջնադարյան պատմությանը («Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դդ.», 1964) և պատմագրությանը («Հայաստանի ֆեոդալիզմի դարաշրջանի պատմության ուսումնասիրությունը սովետահայ պատմագրության մեջ», 1970:

## Երկեր
*Դրվագներ Հայաստանի վաղ ֆեոդալիզմի դարաշրջանի պատմագրության (V-VIII դարեր), Ե., 1977: 
*Դրվագներ Հայաստանի զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանի պատմագրության (IX-XIII դդ.), Ե., 1981: 
*Դրվագներ Հայաստանի XIV-XVIII դարերի պատմագրության, Ե., 1984:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների դոկտորներ
Բեգլար Ամիրջանյան

**Բեգլար Աստվածատուրի Ամիրջանյան (Ամիրջան)** (), հայ երգիչ (բարիտոն)։

## Կենսագրություն
Բեգլար Ամիրջանյանը ծնվել է Թիֆլիսում։ 1885 թվականին ավարտել է Ներսիսյան դպրոցը և հանդես է եկել մենահամերգներով։ Մակար Եկմալյանի հրավերով 1886 թվականին երգել է Սանկտ Պետերբուրգի հայկական եկեղեցում։ 1886-1889 թվականներին սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում, 1894 թվականին ավարտել Միլանի կոնսերվատորիան։ 1895 թվականին իտալական օպերային թատրոնի կազմով հանդես է եկել Մոսկվայում։ 1895-1916 թվականներին՝ Մոսկվայի Մեծ, Թիֆլիսի արքունական թատրոնների, Սանկտ Պետերբուրգի ժողովրդական տան օպերայի մեներգիչ։ 1899-1916 թվականներին հանդես է եկել Պերմում, Իրկուտսկում, Դոնի Ռոստովում, Օդեսայում, Նիժնի Նովգորոդում, Կազանում, Սարատովում, Վորոնեժում, Բաքվում, Սիմֆերոպոլում, Աստրախանում, Կիևում, Խարկովում և այլուր։

1913 թվականից երգեցողություն է դասավանդել Պետերբուրգում, 1916 թվականից՝ Թիֆլիսում։ 1921 թվականին Ամիրջանյանի նախաձեռնությամբ բացվել են 5 ժողովրդական երգի դպրոցներ, որոնցից մեկում նա դասավանդել է մինչ 1932 թվականը։ Համագործակցել է Կոմիտասի, Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի հետ։ 1932 թվականին նկարահանվել է «Շակիր» ֆիլմի գլխավոր դերում։

## Դերերգեր
* Դև՝ Ռուբինշտեյնի «Դև»
* Ամոնասրո՝ Ռիգոլետտո Վերդիի «Աիդա»
* Ռիգոլետտո՝ Վերդիի «Աիդա», «Ռիգոլետտո»
* Վալենտին՝ Գունոյի «Ֆաուստ», 1894
* Ռուսլան՝ Գլինկայի «Ռուսլան և Լյուդմիլա»
* Իգոր իշխան, Ա Բորոդինի օպերան
* Իվան Ահեղ՝ Ռիմսկի-Կորսակովի «Պսկովուհի»
* Իշխան Ելեվկի՝ Չայկովսկու «Պիկովայա դամա»
* Վասիլի Լենոտևիչ Կոչուբեյ՝ Չայկովսկու «Մազեպա»
* Ֆիգարո՝ Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ»
* Մեֆիստոտել՝ Գունոյի «Ֆաուստ»
* Մարսել՝ Պուչչինիի «Բոհեմ»
* Էսկամիլո՝ Բիզեյի «Կարմեն»
* Յագո՝ Վերդիի «Օթելլո»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բարիտոններ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ
Թույլ փոխազդեցություն

մինի|աջից|Բետա-մինուսի փլուզումը ատոմային կորիզում
**Թույլ փոխազդեցություն**, չորս հիմնարար փոխազդեցություններից մեկը, որը հատուկ է տարրական մասնիկներին և ինտենսիվությամբ միջանկյալ տեղ է գրավում էլեկտրամագնիսական և գրավիտացիոն փոխազդեցությունների միջև։ Նրան բնորոշ է փոքր ինտենսիվությունը (ուժը), որով և պայմանավորված է անվանումը՝ թույլ փոխազդեցություն։ Տարրական բոլոր մասնիկները, բացառությամբ ֆոտոնի, ենթարկվում են թույլ փոխազդեցության։ Ատոմային միջուկների և ազատ նեյտրոնի քետա-տրոհումը, մեզոնների և հիպերոնների տրոհումները, նեյտրինոյի փոխազդեցությունները էլեկտրոնների և հադրոնների հետ թույլ փոխազդեցության դրսևորումներից են։

## Պատմություն
1933 թվականին Էնրիկո Ֆերմին առաջարկեց թույլ փոխազդեցության առաջին տեսությունը, որն այժմ հայտնի է որպես Ֆերմիի փոխազդեցություն։ Նա ենթադրեց, որ բետա տրոհումը կարող է բացատրվել չորս ֆերմիոնների ներգրավմամբ՝ շփման ուժով, որը տեղի է ունենում առանց տարածական ընդգրկման (կարճ տիրույթում)։
1950-ականների կեսերին Չեն-Նին Յանը և Ցզունգ Դաո Լին առաջինն էին, որ առաջարկեցին, թե թույլ փոխազդեցության ժամանակ մասնիկների սպիների կողմնակալությունը կարող է խախտել պահպանման օրենք կամ համաչափություն։

1957 թվականին Չիեն Շյունգ Վուիի և նրա գործընկերների կողմից իրականացված հայտնի փորձը՝ Վուի փորձը, հաստատեց թույլ փոխազդեցության մեջ համաչափության խախտումը։

1960-ականներին Շելդոն Գլաշոունը, Աբդուս Սալամը և Սթիվեն Վայնբերգը միավորեցին էլեկտրամագնիսական ուժը և թույլ փոխազդեցությունը՝ ցույց տալով, որ դրանք մեկ ընդհանուր ուժի տարբեր դրսևորումներ են։ Այդ միավորված տեսությունը հայտնի է որպես էլեկտրաթույլ փոխազդեցություն։

W- և Z-բոզոնների գոյությունը, որոնք կանխատեսվել էին տեսականորեն այդ միավորված մոդելով, փորձարարորեն հաստատվեց միայն 1983 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դաշտի քվանտային տեսություն
Կատեգորիա:Հիմնարար փոխազդեցություններ
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի հասկացություններ
Սանտոնյա (քաղաք)

**Սանտոնյա** (իսպ.՝ Santoña) քաղաք և մունիցիպալիտետ Իսպանիայում։ Մտնում է Կանտաբրիա պրովինցիայի, Կանտաբրիա ինքնավար համայնքի կազմի մեջ։ Մունիցիպալիտետը գտնվում է *Տրասմիերա* շրջանում։ Տարածքը կազմում է 11.5 կմ2, բնակչությունը 11584 մարդ(2010 թվականի տվյալներով)։ Գտնվում է պրովինցիայի վարչական կենտրոնից 48 կմ հեռավորության վրա։

Քաղաքի հովանավորն է համարվում սուրբ Մ. դե Պուերտոն։

700px|մինի|ձախից|Սանտոնյա. համայնապատկեր

## Սանտոնյայի տեսարժան վայրեր

Cantabria Santoña Berria 01 lou.JPG|
Cantabria Santoña Santa Maria Puerto 02 lou.JPG|
Cantabria Santoña Chiloeches lou.JPG|
Cantabria Santoña palacio de Manzanedo 01 lou.JPG|
Cantabria Santoña fuerte Sancarlos 02 lou.JPG|
Cantabria Santoña fuerte Sanmartin 01 lou.JPG|
Cantabria Santoña Juan de la Cosa 01 lou.JPG|
Cantabria Santoña Carrero Blanco 01 lou.JPG|


## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Ayuntamiento de Santoña 
* Las defensas de Santoña
* Santa María del Puerto 
* Foto de Google

Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ
Շերլոկ Հոլմսի արկածները (ժողովածու)

**Շերլոք Հոլմսի արկածները** (), Արթուր Կոնան Դոյլի հեղինակած պատմվածքների ժողովածուն է՝ բաղկացած 12 ստեղծագործությունից։ Հրատարակվել է 1892 թվականին և համարվում է Հոլմսի մասին պատմվածքների առաջին հավաքածուն։ Ի դեպ տասներկու պատմվածքներից չորսում հանցագործությունը, որպես այդպիսին, բացակայում է։ Մի շարք պատմվածքներում հանցագործները, այս կամ այն պատճառով, մնում են անպատիժ, ինչպես նաև անընդհատ առկա է սխալ մեղադրվածի արդարացման թեման։

## Պատմվածքները

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արթուր Կոնան Դոյլի ստեղծագործություների ամբողջական տեքստերը և աուդիոգրքերն անգլերենով անվճար՝ Գուտենբերգ ծրագրում
* «Շելոկ Հոլմսի արկածները» պատմվածաշարի վերաբերյալ նյութը վիքիպահեստում

Կատեգորիա:Անգլիական գրականություն
Կատեգորիա:Շերլոկ Հոլմս
Կատեգորիա:Անգլերեն գրքեր
Կատեգորիա:Անգլերեն գրականություն
Անուշավան Թումանյան

**Անուշավան Գևորգի Թումանյան** (), Անդրկովկասի հեղափոխական շարժումների մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ 1899 թվականից։

Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ Եղել է 1899 թվականին Ջալալօղլիում Ս. Շահումյանի կազմակերպած մարքսիստական խմբակի անդամ։ Մասնակցել է Լեջանի (1906 թվական) և Հաղպատի (1907 թվական) բոլշևիկյան կոնֆերանսներին։ 1918 թվականին հեղափոխական գործունեություն է ծավալել դաշնակների Լոռու գնդի զինվորների շրջանում։ 1921-1938 թվականներին մանկավարժական և կուսակցական աշխատանք է կատարել Ստեփանավանում և Կիրովականում, 1939-1954 թվականներին եղել է կուսակցական արխիվի տնօրեն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Թրթուրավոր շարժասարք

մինի|Բուլդոզերի թրթուրավոր շարժասահք
**Թրթուրավոր շարժասարք**, ինքնագնաց մեքենաների շարժասարք, որն ապահովում է մեծ անցունակություն։ Թրթուրավոր շարժասարքի մեծ մակերեսի շնորհիվ մեքենայի ճնշումը գետնին ավելի փոքր է (0,3-0,5 կգ-սմ²), քան մարդու ոտքինը, որով և ապահովվում է թրթուրավոր շարժասարք ունեցող մեքենաների երթը ճանապարհազուրկ վայրով, ճահճով են։ Թրթուրավոր շարժասարքով մեքենան կարող է զարգացնել 50-70 կմ/ժ արագություն։

Կատեգորիա:Մեխանիկա
Բագրատ Ալեքյան

**Բագրատ Գևորգի Ալեքյան** (), հայ գրող, լրագրող։ Հայաստանի գրողների միության անդամ (1988 թվականից)։

## Կենսագրություն
Բագրատ Ալեքյանը ծնվել է Ախալքալաքի շրջանի Կարծախ գյուղում։ 1973 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ 1991-1993 թվականներին՝ «Հայ գրող» թերթի խմբագիր, 1993-1996 թվականներին՝ «Պարույր Սևակ», 2002 թվականից՝ Հայաստանի գրողների միության հրատարակչությունների տնօրեն։

Հեղինակ է «Բաց արմատներ» (1960 թվական), «Բառերի լույսը» (1984 թվական), «Ծանրացող երակ» (1989 թվական), «Վարուժան» (1995 թվական), «Արծվախաչ» (2001 թվական), «Դարավերջի քամին» (2004 թվական) և այլ գրքերի։

## Մրցանակներ
* ՀԳՄ Պարույր Սևակի անվան մրցանակ
* Վախթանգ Անանյանի անվան մանկապատանեկան գրականության մրցանակ «Լեռան թագը» գրքի համար, 2012 թվական
* «Գրականություն պատանիներին» մրցանակաբաշխության պոեզիայի անվանակարգում արժանացել է առաջին մրցանակի, 2006 թվական

## Երկեր
* Լեռան թագը, Երևան, 2012
* Մերկ Լեռը, Երևան, 2010
* Հրաբխե գիշերներ, Երևան, 2008
* Դարավերջի քամին, Երևան, 2004
* Բաց արմատներ, Երևան, 1980
* «Ահավոր ողջույն»

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բագրատ Ալեքյան 

Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայաստանի գրողների միության անդամներ
Ատամի քար

thumb|170px|Ատամնաքար
**Ատամնաքար**, ատամների վրա մուգ մոխրագույն կամ դեղնավուն ամուր նստվածք։ Ատամնաքարը ախտաբանական կրացված գոյացություն է, որը կուտակվում է ատամների այն մասերում (ատամների արանքներ, վզիկներ), որոնք սնունդը ծամելիս բավարար չափով չեն ինքնամաքրվում։ Գոյություն ունեն 2 տեսակ ատամնաքարեր՝ վերլնդային և ենթալնդային։ Երկու տեսակներն էլ տարբերվում են ոչ միայն տեղակայմամբ, այլև քիմիական կազմով, առաջացման մեխանիզմով և հանքային բաղադրիչների աղբյուրներով։Ատամնաքարը կարող է ծածկել  ատամի ամբողջ մակերևույթը, հատկապես, երբ ատամը ծամելուն չի մասնակցում (ոսկրափուտային խոռոչի առկայության կամ հակադիր ատամի բացակայության դեպքում), ինչպես նաև ատամները վատ խնամելիս։

Ատամի քարի առաջացման սկզբնական փուլը փափուկ ատամնափառն է՝ բաղկացած եղջերացած էպիթելի բջիջներից, սննդի մնացորդներից, բակտերիաներից և այդ ամբողջ զանգվածը սոսնձող լորձից։ Փառը լավ է մաքրվում ատամները ճիշտ խնամելիս և կոշտ սնունդը երկկողմանի ծամելիս։ Ծխողների ատամնափառը և ատամի քարը դարչնագույն կամ նույնիսկ սև է, քանի որ պարունակում է ծխախոտի այրուքի մնացորդներ։ Այդպիսի ատամի քար կուտակվում է հիմնականում ատամների ներսային մակերևույթին և շատ դժվարությամբ է հեռացվում։ Երեխաների և դեռահասների ատամների վզիկների շրթնային մակերևույթին նկատվում է կանաչ եզրաշերտ։ Այդ կանաչ փառն ամուր միանում է ատամի արծնին և դժվարությամբ է մաքրվում նույնիսկ խոզանակով (դեղանյութով)։ Կանաչավուն փառի առաջացումը բացատրվում է փառին միկրոօրգանիզմների (գունածին բակտերիաներ) միացումով։ Եթե փափուկ ատամնափառը ժամանակին չի հեռացվում, ապա այն աստիճանաբար ներծծվում է կրային աղերով և վերածվում կարծր ատամի քարի, որի նստվածքը հետզհետե ավելանում է։ Երբեմն ատամի քարը կարող է կուտակվել լնդերի եզրերի տակ և նույնիսկ ատամների արմատների մակերևույթին։

Ատամի քարը հետզհետե հեռացնում է լինդը, գրգռում այն, որի հետևանքով լինդն սկսում է արյունահոսել։ Անուշադրության դեպքում հնարավոր է լնդաբորբ՝ թարախային արտադրությամբ, կարող է բերանից տհաճ հոտ գալ։ Ատամի քարի նստվածքը նախատրամադրում է հարատամնաբորբի։ Ատամի քարը հեռացնում է ստոմատոլոգը՝ հատուկ գործիքներով, երբեմն՝ անդրաձայնային սարքերով։

Կատեգորիա:Ատամներ
Թույլտվածքներ և նստվածքներ

**Թույլտվածքներ և նստվածքներ** մեքենաշինության մեջ, մեքենամասերի պատրաստման ու մեքենայի հավաքման ճշգրտության չափանիշ։ Թույլտվածքը մեքենամասի երկրաչափական, մեխանիկական, ֆիզիկա-քիմիական և այլ պարամետրերի առավելագույն ու նվազագույն թույլատրելի արժեքների տարբերությունն է և ցույց է տրվում որպես տվյալ պարամետրի առավելագույն ու նվազագույն սահմանային արժեքներ։ Տեխնիկական փաստաթղթերում տալիս են հանգույցի կամ մեքենամասի նոմինալ (հաշվարկային) չափը։ Նոմինալ և իրական չափերի տարբերությունը կոչվում է շեղում։ Թույլտվածքը նաև սահմանային չափերի կամ վերևի ու ներքևի շեղումների տարբերությունն է։ Մեքենամասերի չափերի թույլտվածքները ներկայացվում են դաշտերի տեսքով, որոնց վերևի ու ներքևի կողմերը համապատասխանում են վերևի ու ներքևի սահմանային շեղումներին։ Նոմինալ չափին համապատասխանում է զրոյական գիծը, որից վերև տեղադրվում են դրական շեղումները, իսկ ներքև՝ բացասական։ Մեքենամասերի միմյանց միացումը լինում է շարժական կամ անշարժ։ Երկու մեքենամասերի միացման բնույթը կոչվում է նստեցվածք։ Մեկը մյուսի մեջ մտնող մեքենամասերի միացումներում տարբերվում են ընդգրկող (անցքի) և ընդգրկվող (լիսեռի) մակերևույթներ։ Սահմանված է անցքի և լիսեռի համակարգ։ Անցքի համակարգում անցքի թույլտվածքը միշտ դրական է, իսկ լիսեռի թույլտվածքը՝ դրական կամ բացասական։ Նստեցվածքը անցքի և լիսեռի թույլտվածքի գումարն է։ Նստեցվածքները բաժանվում են երեք խմբի՝ բացակով, ձգվածքով և անցումային։ Թույլտվածքներ և նստվածքները դասակարգվում են ըստ ստանդարտների և ներկայացվում անցքի ու լիսեռի համակարգերում անցքի ու լիսեռի սահմանային շեղումների աղյուսակներով։

Կատեգորիա:Մեքենաշինություն
Մենիմաստություն

**Մենիմաստություն**, բառի մեջ միայն մեկ իմաստի առկայությունը։

Սովորաբար մենիմաստ են լինում տերմինները կամ գիտաբառերը։ Օրինակ՝ *[[թթվածին]], [[ածխածին]], [[մանրէ]], [[թոքաբորբ]], [[անկյունագիծ]], [[քանորդ]], [[խնձորենի]], [[թխկի]]* և այլն։

Տերմինաբանական արժեք ունեցող բառերից բացի՝ մենիմաստ կարող են լինել առարկա և հատկանիշ ցույց տվող որոշ գոյականներ ու ածականներ, մակբայներ, դերանուններ, ինչպես նաև ձայնարկությունները։ Գոյականներից մենիմաստ են՝ *գրասեղան, գդալ, բազմոց, սպասքապահարան* և այլն։

Ածականներից մենիմաստ են այնպիսինները, որոնք գլխավորապես ցույց են տալիս ինչ նյութից լինելը կամ վերացական հատկանիշ, օրինակ՝ *փայտե, փղոսկրյա, անդորր, մեծադղորրդ, լայնաշառաչ, հասարակական, գյուղային* և այլն։

Մենիմաստ են նաև․ 
* Դերանունները, օրինակ՝ *ես, դու, մենք, այնքան, այստեղ, ինչպես* և այլն,
* մակբայների մեծ մասը, օրինակ՝ *երեկ, ուշ, շուտ, կրկին* և այլն,
* Ձայնարկությունները, օրինակ՝ *վա՜խ, հե՜յ, ա՜խ* և այլն։

Չթեքվող խոսքի մասերին պատկանող բառերի մենիմաստությունը բացատրվում է նրանով, որ դրանք բառային ընդհանուր իմաստ են արտահայտում, և առարկաների ու երևույթների զուգորդման, հետևաբար և փոխաբերության հնարավորությունը դրանցում բացառվում է։

## Տես նաև
*Բազմիմաստություն
## Գրականություն
*Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965։
*Է. Աղայան, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Երևան, 1984։
*Ա. Մուրվալյան, Հայոց լեզվի բառային կազմը, Երևան, 1955։
*Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 1982։
*Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987։

Կատեգորիա:Բառագիտություն
Ձևույթ

**Ձևույթ,** իմաստային տեսակետից բառի անբաժանելի, այլևս չտրոհվող մասը, իմաստի ու ձևի տեսակետից լեզվի նվազագույն միավորը։
## Բառ և ձևույթ
Բառն ու ձևույթը լեզվական տարբեր իրակություններ են, ունեն և՛ նման, և՛ տարբեր հատկանիշներ։ Նրանք նման են նրանով, որ լեզվի իմաստային (իմաստակիր) միավորներն են, ունեն որոշակի հնչույթային (հնչյունական) կազմ։

Բառերն ու ձևույթներն իրարից տարբերվում են նրանով, որ.
* բառերն արտահայտում են կոնկրետ իմաստ, մինչդեռ ձևույթների իմաստը կոնկրետ չէ, այլ ընդհանուր,
* բառերն օժտված են քերականական ձևավորվածությամբ, ձևույթները՝ ոչ,
* բառերը գործածության տեսակետից ինքնուրույն, անկախ միավորներ են, որոնցով նախադասություն են կազմում, հետևաբար մտնում են նախադասության մեջ, ձևույթները զուրկ են ինքնուրույնությունից և անկախությունից, մտնում են բառի կազմի մեջ, կազմում են բառի մի մասը, նրա բաղադրատարրը։

## Ձևույթների տեսակները
Ձևույթները բաժանվում են երկու տիպի՝ հիմնական և երկրորդական։

### Հիմնական ձևույթներ
Հիմնական ձևույթը բառի նվազագույն, պարտադիր այն մասն է, որ պարունակում է բառի հիմնական բառական իմաստը։ Օրինակ՝ *պտղաբանջարաբուծություն* բառը կազմված է պտղ, բանջար, բուծ հիմնական ձևույթներից, որոնցից յուրաքանչյուրն իր մեջ պարունակում է բառի հիմնական ընդհանուր բառային իմաստը։

Հիմնական ձևույթները բառի բառային իմաստ պարունակող միավորներն են, որոնք հիմնականում հանդես են գալիս իբրև արմատներ` հնչյունափոխված կամ չհնչյունափոխված ձևերով։

Լեզվում ինքնուրույն գործածություն ունեցող ձևույթներն արմատական բառերն են, երբ արմատի և բառի բառային իմաստները համընկնում են, օրինակ` հայերեն բոլոր պարզ բառերը` սպիտակ, մարմին, դանդաղ, այգի և այլն։

Հիմնական ձևույթների մյուս մասը լեզվում ինքնուրույն գործածություն չունի։ Այդ կարգի միավորներն այն բառարմատներն են, որոնք ածանցման, բառաբարդման կամ մասնիկավորման շնորհիվ վեր են ածվում բառերի, օրինակ` *վազ-ք - վազք, վազ-ել - վազել, հաց-թուխ - հացթուխ* և այլն։

### Երկրորդական ձևույթներ
Երկրորդական են կոչվում այն ձևույթները, որոնք արտահայտում են բառակազմական (ածանցային) կամ ձևակազմական (քերականական) իմաստներ։ Դրանք բառի կամ բառերի տարրերը կամ մասերն են։

Երկրորդական ձևույթները բաժանվում են՝ քերականական (կամ իրահարաբերական) ձևույթների և բառակազմական (ածանցային) ձևույթների։ Բառակազմական ու քերականական ձևույթները զուրկ են բառային ինքնուրույն իմաստից։

Բառակազմական իմաստներ արտահայտող երկրորդական ձևույթներն ածանցներն են և կոչվում են երկրորդական բառակազմական ձևույթներ։ Երկրորդական բառակազմական ձևույթները կամ ածանցները, միանալով հիմնական ձևույթներին (բառին կամ արմատին), փոխում են նրանց իմաստները և կազմում են նոր բառեր։ Օրինակ՝ *անհանդուրժողականություն* բառը կազմված է *հանդուրժ* հիմնական ձևույթից և *-ան, -ող, -ական, -ություն* երկրորդական բառակազմական ձևույթներից՝ ածանցներից։

## Տես նաև
* Արմատ
* Ածանց
* Հոդակապ
* Վերջավորություն

## Գրականություն
* Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965։
* Է. Աղայան, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Երևան, 1984։
* Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Երևան, 1982։
* Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երևան, 1987։

Կատեգորիա:Բառագիտություն
Առաքել Մարտիկյան

**Առաքել Մարատի Մարտիկյան** (), հայ ռազմական գործիչ, Հայաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ (2022-2023), ՀԱՊԿ-ում ՀՀ մշտական ներկայացուցչության ՀՀ զինված ուժերի ներկայացուցիչ (2013-2017), գեներալ-մայոր։

## Կրթություն
* 1985 թ. ավարտել է Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտը։
* 2000 թ. ավարտել է Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի համազորային ակադեմիան։

## Զինվորական ծառայությունը
* 1985-87 թթ. ծառայել է Խորհրդային բանակում։
* 1992 թվականից ծառայում է ՀՀ զինված ուժերում։
* Զբաղեցրել է հատուկ նշանակության գնդի շտաբի պետի, Ռուսաստանում ՀՀ դեսպանության ռազմական կցորդի պաշտոնները։
* 2006 թ. նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի գլխավոր շտաբի կազմակերպչական-զորահավաքային վարչության պետ։
* 2013 թ. հունիսի 10-ին ՀՀ Նախագահի հրամանգրով ազատվել է Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի գլխավոր շտաբի կազմակերպչական-զորահավաքային վարչության պետի պաշտոնից։
* 2013 թ. սեպտեմբերի 30-ին ՀՀ պաշտպանության նախարարի հրամանով նշանակվել է Հավաքական անվտանգության մասին պայմանագրի կազմակերպությունում (ՀԱՊԿ) ՀՀ մշտական ներկայացուցչության ՀՀ զինված ուժերի ներկայացուցիչ։
* 2017 թվականին նշանակվել է ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հետախուզության վարչության պետ։
* 2019 թվականի դեկտեմբերին նշանակվել է ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ հետախուզության գլխավոր վարչության պետ-ԶՈՒ գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ։ Այդ պաշտոնից ազատվել է 2019 թվականի օգոստոսի 9-ին։
* 2022 թվականի հունվարի 10-ին նշանակվել է ՀՀ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ։
*
*

## Պարգևներ
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2011)։
* Մեդալներ, ՀՀ ՊՆ գերատեսչական մեդալներ, պատվոգրեր։

Ամուսնացած է, ունի 2 դուստր։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի գեներալ-մայորներ
Ռաֆայել Համբարձումյան (քանդակագործ)

**Ռաֆայել Երվանդի Համբարձումյան** (), հայ քանդակագործ։ ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։

## Կենսագրություն
1953 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Դիպլոմային աշխատանք՝ Հովհաննես Բաղրամյան։ 1955 թվականից մասնակցում է ցուցահանդեսների։ 1958 թվականին Բրյուսելի միջազգային ցուցահանդեսում արժանացել է բրոնզե մեդալի։ Նրա գործերից են՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի Օբրազցովայի դիմաքանդակը, Ռասուլ Համզաթովի դիմաքանդակը, Մոսկվայի կենտրոնում՝ Սվերդլովի հրապարակում դրված Սվերդլովի մոնումենտը , «Չենթարկվողները», «Ձկնորսը», «Աղջկա դիմաքանդակ», «Անուշ», «Քրդուհի», «Ցուլը և վագրը», «Ընձառյուծները և փիղը», «Լողացողներ»։

Մահացել է 1981 թվականին, Մոսկվայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամներ
Հովհաննես Համբարձումյան (նկարիչ)

**Հովհաննես Կարապետի Համբարձումյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1948 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1955 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1955 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Զբաղվել է մանկավարժությամբ։

## Ստեղծագործություններ
* «Սանահին. «Մագիստրոսի ճեմարանը» 1954 
* «Գրիբոյեդովը Հայաստանում»  1956 
* «Մենապարուհի»  1959 
* «Սևանի ձկնորսը» 
* «Ալագյազը Հնաբերդից»
* «Աթարբեկյանի ջրամբարտակը»
* «Մղձավանջային օրեր»
* «Երևանի հերոսական պաշտպանությունը», 1960 
* «Եղեռն. 1915», 1961 
* «Ձորագյուղի պաշտպանությունը»
* «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ», 1960 
* «Լոռվա ձորի ճակատամարտ», 1960  
* «Քննությունից առաջ» (նկարչի ավարտական աշխատանքը) 
* «Ծխախոտագործ բրիգադիրը Ծովինար գյուղից»

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «Հովհաննես Վանիկ  Համբարձումյան»։ Ալբոմ. Վարդան Վարդանյան, Արմեն Առուստամյան (հայերեն, անգլերեն), «Նոյան  Տապան» հրատարակչություն, Երևան, 2019։

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Հովհաննես Համբարձումյան (այլ կիրառումներ)

**Հովհաննես Համբարձումյան** անունը կարող է վերաբերվել.
* Հովհաննես Համբարձումյան, ֆուտբոլիստ։ 
* Հովհաննես Համբարձումյան, նկարիչ։
Համբար Համբարձումյան

**Համբար Համբարձումյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1928 թվականին ավարտել է «Լեոնարդո դա Վինչի» դպրոցը։ 1939 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1939, 1944 թվականներին անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Կահիրեում։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործություններ
Ստեղծել է նատյուրմորտներ, բնանկարներ։ Գլխավոր գործերից են՝
* «Արևելյան փողոցի անկյուն. Եգիպտոս»
* «Փողոց»
* «Փողոց Պալմիրայում»
* «Փողոց Ալեքսանդրիայում»
* «Ծառեր»
* «Գեղեցիկ եգիպտուհին»

## Մատենագրություն
* Onnig Avedissian, Peintres et sculpteurs Armeniens. Le Caire, 1959.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Հարութ Սասունյան

**Հարություն Մանուգ Սասունյան** (ավելի հայտնի որպես **Հարութ Սասունյան**, ), ամերիկահայ գրող, հասարակական ակտիվիստ, «Կալիֆոռնիա Կուրիեր» () թերթի գլխավոր խմբագիր և հրատարակիչ։

## Կրթություն
Ստացել է միջազգային հարաբերությունների մագիստրոսի աստիճան Կոլումբիայի համալսարանում և գործարար կառավարման մագիստրոսի աստիճան Պեպերդայնի համալսարանում։

## Աշխատանքային գործունեությունը
*1978-1982 թթ. աշխատել է «Procter and Gamble» ընկերության Ժնևի ներկայացուցչությունում որպես միջազգային մարքեթինգի գործադիր պատասխանատու։
*10 տարի հանդիսացել է ՄԱԿ Ժնևի գրասենյակում հասարակական պատվիրակ մարդու իրավունքների հարցերով։
*1983 թ. Գլենդելում հիմնել և ցայսօր հրատարակում է «Կալիֆորնիա կուրիեր» հայկական անգլալեզու թերթը, որը հայտնի է Սասունյանի շաբաթական հեղինակային սյունակով։
*1989 թ. հիմնադրել և ղեկավարում է Միացյալ հայկական հիմնադրամը, որը Հայաստանում իրականացրել է 650 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ծրագրեր։
*1997-2008 թթ. հանդիսացել է «Լինսի» հիմնադրամի փոխնախագահ և վերահսկել է Հայաստանում ենթակառուցվածքների բարելավման ծրագրի իրականացումը՝ 240 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ և դպրոցաշինության ծրագրերի իրականացումը՝ 60 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ։

## Հասարակական գործունեությունը
*Իրականացնում է լոբբինգ հօգուտ ԱՄՆ կողմից Հայոց Մեծ ցեղասպանության ճանաչման, մասնավորապես, դիմել է ԱՄՆ նախկին պետական քարտուղարներ Մադլեն Օլբրայթին և Ուիլյամ Կոենին՝ կոչ անելով նրանց ետ վերցնել իրենց ստորագրությունը չընդդիմանալ Կոնգրեսի կողմից համապատասխան բանաձևի ընդունմանը։
*Ունեցել է առանցքային դեր 1985 թ. ՄԱԿ կողմից Հայոց Մեծ ցեղասպանության ճանաչման գործում։

## Աշխատությունները
*Նրա վերջին գիրքը՝ «Հայոց ցեղասպանություն. խոսում է աշխարհը։ 1915-2005, փաստաթղթեր և հռչակագրեր» (The Armenian Genocide։ The World Speaks Out, 1915-2005, Documents & Declarations) հրատարակվել է 2005 թ. ապրիլին։ Այն թարգմանվել է ֆրանսերեն, իսպաներեն, ռուսերեն, հայերեն, արաբերեն և թուրքերեն։

## Պարգևներ
* Անանիա Շիրակացու մեդալ
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2008)
* Հայաստանի ժուռնալիստների միության «Ոսկե գրիչ» մրցանակ, 2016

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սիրիահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական ակտիվիստներ
Շմավոն Հակոբյան

**Շմավոն Արամի Հակոբյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1956 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Գործերից են՝ «Ամաղուի ձորը», «Արենի», «Արարատը Չարբախից», «Արդյունաբերական Երևան»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1918 ծնունդներ
Կատեգորիա:Այգեստան գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Նորիկ Մեսրոպյան

**Նորիկ Հապետնակի Մեսրոպյան** (), խորհրդային և հայ նախկին ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ Սպորտի վարպետ։

## Կարիերան
Հայկական ֆուտբոլի սան է։ Ողջ կարիերան անց է կացրել Երևանի «Արարատ»-ում, որի կազմում ԽՍՀՄ առաջնության բարձրագույն խմբում, մասնակցել է 337 խաղի, խփել 3 գոլ, դարձել ԽՍՀՄ չեմպիոն, արծաթե մեդալակիր, կրկնակի գավաթակիր։ Մասնակցել է 16 եվրագավաթային խաղի։ 1971 թ. անց է կացրել 3 խաղ ԽՍՀՄ օլիմպիական հավաքականում։

1992-1994 թթ. եղել է Հայաստանի ազգային հավաքականի երկրորդ մարզիչ, ապա Երևանում զբաղվել է ռեստորանային բիզնեսով։

2013 թ. հոկտեմբերի 10-ին Հայկական ֆուտբոլի զարգացման գործում ներդրած նշանակալի ավանդի և ձեռք բերած փայլուն նվաճումների համար պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալով։

## Նվաճումները
թիմային՝
 Արարատ
* ԽՍՀՄ չեմպիոն՝ 1973
* ԽՍՀՄ առաջնության արծաթե մեդալակիր՝ 1971
* ԽՍՀՄ գավաթակիր՝ 1973, 1975։
* ԽՍՀՄ գավաթի եզրափակիչի մասնակից՝ 1976։

անհատական՝
* Ընդգրկվել է ԽՍՀՄ 33 լավագույն ֆուտբոլիստների ցանկում՝ թիվ 3 — 1971, 1973։
* «Արարատի» ռեկորդակիրն է ԽՍՀՄ առաջնության բարձրագույն խմբում առանց փոխարինումների անընդմեջ անցկացրած խաղերի քանակով՝ 87 խաղ (08.06.1970 - 28.04.1973)
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արարատի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1946 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլային մարզիչներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլային մարզիչներ
Նաիրա Հակոբյան

**Նաիրա Սուրենի Հակոբյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1952 թվականին ավարտել է Մոսկվայի միջնակարգ գեղարվեստական դպրոցը, 1958 թվականին Սուրիկովի անվան գեղարվեստի ինստիտուտը։ 1957 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Բնանկարների ու նատյուրմորտների հեղինակ է՝ «Հայաստանի քարերը», «Ճանապարհհ դեպի Սաղմոսավանք», «Կժեր»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1932 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Հրանուշ Հակոբյան (քանդակագործ)

**Հրանուշ Հակոբի Հակոբյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1946 թվականին ավարտել է Երևանի բժշկական ուսումնարանը, 1951 թվականին՝ Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1957 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1958 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1959 թվականին եղել է Երևանի ոսկերչական ֆաբրիկայի նկարիչը։ Նրա գործերից են՝ «Ծովափին», «Աղջկա դիմաքանդակ», «Բանվորուհի»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կին քանդակագործներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Սուինդոն

**Սուինդոն** ( ) քաղաք Անգլիայի հարավարևմտյան Ուիլթշիր կոմսությունում, Սուինդոն միացյալ միավորի վարչական կենտրոնը։ Բնակչության թիվը՝ 185 609 մարդ (2011)։

## Արդյունաբերություն
Սուինդոն ավանը քաղաք է դարձել, երբ Իզամբարդ Բրյունելը այստեղ գործարան է կառուցում, որը արտադրում էր լոկոմոտիվներ Մեծ Արևմտյան երկաթուղայինի ( *Great Western Railway*) համար։ Սուինդոնը մինչ օրս հանդիսանում է Անգլիայի կարևոր տրանսպորտային հանգույց։ Այս և շատ այլ պատճառներով այստեղ են գտնվում միջազգային խոշոր ընկերությունների գործարանները և գրասենյակները։

### Սուինդոնում գտնվող ընկերությունները և գրասենյակները, որոնք հաշվառում են 800 և ավելի մարդ՝
գործարան Honda, Alcatel-Lucent, Motorola, BMW (գործարան Mini), Intel, WHSmith, RWE, Zurich IFA Group, Arval, Tyco Electronics, Catalent։

## Տրանսպորտ
մինի|ձախից|Մոգական շրջան
Սուինդոնի մոտով անցնող հիմնական մայրուղին է տրասսա М4, որը միացնում է Լոնդոնը և Ուելսը։

Քաղաքը հայտնի է իր ոլորապտույտ ճանապարհներով, որոնցից ամենահայտնին է *«magic roundabout»* կոչվող ճանապարհը։

Տեղական ավտոբուսային օպերատորներն են՝ *Thamesdown* և *Stagecoach*

Միջքաղաքային ավտոբուսային օպերատորներն են՝ *National Express* և *Megabus*

Քաղաքում սկսվում է «Հարավ- Ուելսյան գլխավոր գիծը», որը պատկանում է երկաթուղայինի «Մեծ արևմտյան գլխավոր գծին» ։

Քաղաքում է գտնվում երկաթուղայինի թանգարանը։ Ցուցադրանմուշներից մեկն է GWR 6000 գնացքը։

Սուինդոնում է գտնվում էսպես կոչված «Մոգական շրջանը» ()՝ շրջանաձև խաչմերուկ, որը բաղկացած է մեկ մեծ շրջանի շուրջ ոլորվող հինգ փոքր շրջաններից։

## Հայտնի մարդիկ
Դիանա Դորս՝ դերասանուհի, նկարահանվել է 1940-ական թվականների վերջից մինչև 1980-ական թվականներ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Swindon Community-Center-Railway-Village.jpg
Պատկեր:Railway Village Swindon - geograph.org.uk - 110372.jpg
Պատկեր:Blick ueber Swindon 1 db.jpg
Պատկեր:Swindon Dance School db.jpg
Պատկեր:Swindon OldTownHall N.jpg
Պատկեր:The Beehive pub, Prospect Hill, Swindon - geograph.org.uk - 508395.jpg
Պատկեր:Swindon-view.jpg
Պատկեր:Swindon Town Hall.JPG
Պատկեր:England 259.JPG
Պատկեր:Swindon.train.arp.750pix.jpg
Պատկեր:Swindon.shopping.arp.750pix.jpg
Պատկեր:King George V pulling the Bristolian.JPG
Պատկեր:Canal walk swindon.jpg
Պատկեր:Wilts-and-Berks-Canal-Swindon.jpg
Պատկեր:Swindon Mela, Town Gardens, Swindon (2) - geograph.org.uk - 508277.jpg
Պատկեր:Swindonmap 1933.jpg
Պատկեր:Swindon town centre, taken from Radnor Street Cemetery, Spring 2012.jpg
Պատկեր:'Jewel in the Crown', Swindon - geograph.org.uk - 365165.jpg
Պատկեր:Hay Lane mobile home site, Swindon - geograph.org.uk - 291316.jpg
Պատկեր:Swindon Railway-Village.jpg
Պատկեր:Plymouth Street, Swindon - geograph.org.uk - 1626896.jpg
Պատկեր:Horses-at-Lydiard-Park-in-Swindon.jpg
Պատկեր:Swindon Old Town Prospect Hill db.jpg


## Աղբյուրներ
* Swindon Borough Council
* Swindon Advertiser

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքներ
Սուրիկ Մարտիրոսյան

**Սուրիկ Լևոնի Մարտիրոսյան** (ավելի հայտնի որպես Սուրեն Մարտիրոսյան, ), խորհրդային և հայ նախկին ֆուտբոլիստ, պաշտպան։ ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ։

## Կարիերան

Հայկական ֆուտբոլի սան է։ Կարիերայի մեծ մասն անց է կացրել Երևանի «Արարատ»ում, որի կազմում 1966-1977 թթ. խաղացել է ԽՍՀՄ առաջնության բարձրագույն խմբում, ուր մասնակցել է 140 խաղի, խփել 1 գոլ, դարձել ԽՍՀՄ չեմպիոն, արծաթե մեդալակիր, կրկնակի գավաթակիր։ Մասնակցել է 13 եվրագավաթային խաղի։

1978-1979 թթ. խաղացել է ԽՍՀՄ առաջնության երկրորդ խմբում՝ Աբովյանի «Կոտայք» ակումբում, ապա Ստեփանակերտի «Ղարաբաղ»ում։

1987-1989 թթ. եղել է Երևանի «Արարատի» մարզիչ։ 2003 թ. աշխատել է գործարանի տնօրենի տեղակալ։

2013 թ. հոկտեմբերի 10-ին Հայկական ֆուտբոլի զարգացման գործում ներդրած նշանակալի ավանդի և ձեռք բերած փայլուն նվաճումների համար պարգևատրվել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալով։

## Նվաճումները
 Արարատ
* ԽՍՀՄ չեմպիոն՝ 1973
* ԽՍՀՄ առաջնության արծաթե մեդալակիր՝ 1976 (գարուն)։
* ԽՍՀՄ գավաթակիր՝ 1973, 1975։
* Ընդգրկվել է ԽՍՀՄ 33 լավագույն ֆուտբոլիստների ցանկում՝ թիվ 2 (1973)։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Արարատի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1949 ծնունդներ
Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վարպետներ
Կատեգորիա:Կոտայքի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ չեմպիոններ
Հարություն Սահակյան

**Հարություն Գրիգորի Սահակյան** (), հայ թատերական նկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր մանկավարժ (1965)։

## Կենսագրություն
Սովորել է Լենինականի նկարչական դպրոցում։ 1941 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1941-1944 թվականներին աշխատել է Երևանի պատանի հանդիսատեսի և Կիրովականի դրամատիկ թատրոններում։ Ձևավորել է «Մաշենկա», «Խաթաբալա», «Զոյա», «Չար ոգի», «Պաղտասար աղբար» բեմադրությունները։ 1945-1960 թվականներին Լենինականի թատրոնում ձևավորել է՝ «Գաղտնի պատերազմ», «Կանար փողոց», «Պատվի համար», «Նամուս» բեմադրությունները։ Զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ, 1965 թվականին արժանացել է Հանրապետության վաստակավոր մանկավարժի պատվավոր կոչման։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1916 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ալեքսանդրապոլ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ թատերական նկարիչներ
Հրանտ Հակոբյան (նկարիչ)

**Հրանտ Ստեփանի Հակոբյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1941 թվականին ավարտել է Թբիլիսիի գեղարվեստի ակադեմիան։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*) գործողություններին մասնակցելուց հետո մինչև 1945 թվականն աշխատել է որպես նկարիչ Անդրկովկասի զինվորակական շտաբում։ 1945-1952 թվականներին աշխատել է Թբիլիսիի Պատանի հանդիսատեսի և Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի անվան թատրոններում որպես դեկորատոր, որտեղ ձևավորել է «Բոռը», «Աղջիկները»։ 1952 թվականին տեղափոխվել է Երևան։ 1953 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ Աշխատանքներից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։

## Ստեղծագործություններ
Գլխավոր գործերից են՝
* «Ձորագետի կիրճը»
* «Հերհեր»
* «Կուրթանի ձորը»
* «Այրիվանք»
* «Ժայռերը Սևանում»
* «Պուշկինյան լեռնանցք»
* «Արագածն Այղր լճից»
* «Լոռի»

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կարուշ Հակոբյան

**Կարուշ Վահրամի Հակոբյան** (), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրություն
1951 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1958 թվականին՝ Լատվիայի գեղարվեստի ակադեմիան։ 1956 թվականից մասնակցել է ցուցահանդեսների։ 1962 թվականին անհատական ցուցահանդես է ունեցել Ռիգայում, իսկ 1965 թվականին՝ Ռիգայում և Երևանում։ Գլխավոր գործերից են՝ Ֆիդել Կաստրոյի դիմաքանդակը, «Ուսանողուհի», «Զանգեզուր», «Հայրենիք», «Լիտվացի» քանդակաշարքը, ինչպես նաև «Իմ Հայաստան», «Հաց» գրաֆիկական թերթերը։

## Մատենագրություն
* Каталог ресональной выставки скульпторов Х. Спринзиса и К. Акопяна, Рига, 1962 г.
* Каталог ресональной выставки художника К. Акопяна, Рига-Ереван, 1965 г.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Նվեր Սաֆարյան (նկարիչ)

**Նվեր Հակոբի Սաֆարյան** (), հայ ձևավորող նկարիչ։

## Կենսագրություն
Նվեր Սաֆարյանը ծնվել է 1939 թվականին Իրաքում։ 1964 թվականին ներգաղթել է Հայաստան։ 1969 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Զբաղվել է մանկավարժությամբ։ Ցուցադրվում է 1970 թվականից։ Գործերից են՝ «Անահիտի դիմանկարը», «Գնչուհիներ», «Կակտուս», «Գուշակուհի», «Հայկական նատյուրմորտ»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1939 ծնունդներ
Կատեգորիա:Քիրքուք քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Իրաքից Հայաստան արտագաղթածներ
Նվեր Սաֆարյան (այլ կիրառումներ)

**Նվեր Սաֆարյան** անունը կարող է վերաբերել.

* Նվեր Սաֆարյան, ռազմական գործիչ, ԽՍՀՄ գեներալ-մայոր։
* Նվեր Սաֆարյան, ձևավորող նկարիչ։
Հրանտ Դինք (միջազգային մրցանակ)

**«Հրանտ Դինք» միջազգային մրցանակ** (թուրքերեն՝ Uluslararası Hrant Dink Ödülü) սահմանվել է Հրանտ Դինք հիմնադրամի (Թուրքիա) կողմից՝ ի հիշատակ նշանավոր պոլսահայ լրագրող, «Ակոսի» գլխավոր խմբագիր Հրանտ Դինքի։

## Մրցանակաբաշխություն
2009 թվականից սկսած Հիմնադրամն ամեն տարի սեպտեմբերի 15-ին՝ Դինքի ծննդյան օրը, կազմակերպում է մրցանակաբաշխություն։ Ամեն տարի մրցանակը շնորհվում է երկու անձի. մեկը՝ Թուրքիայից, մեկը՝ արտասահմանից։ Բուն մրցանակից բացի, ամենամյա ուսումնասիրություններից և քննությունից հետո, մրցանակաբաշխության հանձնաժողովը կատարում է անհատների, կառույցների, կազմակերպությունների և նախաձեռնությունների ընտրություն, որոնք գործունեություն են ծավալում Հրանտ Դինքի անվան մրցանակաբաշխության սկզբունքներին համապատասխան՝ այդ անունները մրցանակաբաշխության արարողության ժամանակ հանրությանը ներկայացնելով «Ոգեշնչման աղբյուր» խորագրի ներքո։

Մրցանակը հանձնվում է խտրականությունից, ազգայնականությունից, բռնությունից զերծ, ազատ ու արդար աշխարհի ձգտող, այս գաղափարին հասնելու համար անձնական զոհողություններ ցուցաբերող, կարծրատիպեր վերացնող, այս պայքարի մեջ հասարակությանը խրախուսող անհատների, խմբերի և կազմակերպությունների։

## Նպատակ
Հրանտ Դինք հիմնադրամն այս մրցանակով ցանկանում է զորակցել նման գործիչներին։ Ցանկանում է խրախուսել նրանց պայքարը՝ հիշեցնելով, որ նկատվում, գնահատվում են նրանց գործն ու նվիրումը։

## Արտաքին հղումներ
* Հրանտ Դինք հիմնադրամ
* Հրանտ Դինք մրցանակ

Կատեգորիա:Մրցանակներ
Կատեգորիա:Միջազգային մրցանակներ
Կատեգորիա:Լրագրություն
Դորենց Սահակյան

**Դորենց Հովհաննեսի Սահակյան** (), հայ նկարիչ, կիրառական արվեստի գծով քանդակագործ, ազատամարտիկ։ Մասնակցել է բազմաթիվ մարտերի ՀՀ֊ում և Արցախում։ Վիրավորվել է բազմաթիվ անգամ, բայց ծառաել է ՀՀ զինված ուժերում  մինչև մահ։ Արժանացել է բազմաթիվ պարգևների և շքանշանների։

## Կենսագրություն
1966 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1964 թվականից մասնակցում է ցուցահանդեսների։ Զբաղվում է դրվագման արվեստով, ինչպես նաև դրվագվող մետաղների տեխնոլոգիայով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1936 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Հմայակ Բաբայան

**Հմայակ Գրիգորի Բաբայան** (), Խորհրդային բանակի գեներալ-մայոր (1944), Խորհրդային Միության հերոս (հետմահու,1945, մայիսի 31)։

## Կենսագրություն
Հմայակ Բաբայանը ծնվել է 1901 թվականին Կարսում։ 1917 թվականին որպես կամավոր միացել է արքայական բանակին, որի կազմում մարտնչել է թուրքական զորքերի դեմ։ Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո հաջորդ տարվա մայիսին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության զորքերի հետ մասնակցել է Սարդարապատի ճակատամարտին։ 1924 թվականին ավարտել է Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան հայկական միացյալ ռազմական և 1926 թվականին՝ Կիևի հրամանատարական դպրոցները, 1944 թվականին՝ ռազմական ակադեմիաների կատարելագործման դասընթացներ։ Ծառայել է 76-րդ հայկական լեռնահրաձգային դիվիզիայում, 1938 թվականից՝ Մինսկի զինվորական օկրուգում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի (*«[[Հայրենական մեծ պատերազմ (տերմին)|Հայրենական մեծ պատերազմ]]»*, 1941-1945) գործողությունների սկզբին նրա գունդը ծանր մարտեր է մղել Բելոստոկ, Վոլկովիսկ, Բարանովիչի և Ելեց քաղաքների շրջանում։
մինի|ձախից|Հմայակ Բաբայանի հուշատախտակը Երևանում
1942 թվականի ապրիլ-մայիսին Բաբայանը Կերչում ղեկավարել է (հրամանատար Ս. Զաքյանի զոհվելուց հետո) 390-րդ հայկական դիվիզիայի մարտական գործողությունները։ 1945 թվականին 1-ին բելառուսական ռազմաճակատում, որպես բրիգադի հրամանատար, մասնակցել է Լեհաստանի ազատագրմանը, ապա՝ Բեռլինի գրավմանը։ Հերոսի կոչմանն արժանացել է Լինդենբերգի մոտ մղված մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար։

## Պարգևներ
* Կարմիր դրոշի շքանշան
* Լենինի շքանշան
* Խորհրդային Միության հերոս
* Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշան
* «Բանվորագյուղացիական Կարմիր բանակի 20 տարի» հոբելյանական մեդալ
* II աստիճանի Կուտուզովի շքանշան

## Գրականություն
* Казарян А. В. «Война, люди, судьбы», Книга I, Ереван, 1975
* Амирханян М. Д. Армяне - Герои Советского Союза. - Ер., 2005. - 202 с.: ISBN 99930-4-342-7.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. - М.: Воениздат, 1987. - Т. 1 /Абаев - Любичев/. - 911 с. - 100 000 экз. - ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԶՈՒ հայ գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՀ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Թուրք գրականություն

**Թուրք գրականության** () ձևավորման համար հիմք են հանդիսանում այն բանավոր ստեղծագործություններն ու գրավոր տեքստերը, որոնք գրված են թուրքերենով ինչպես իր օսմանյան ոճով, այնպես էլ Ժամանակակից Թուրքիայի խոսակցական լեզվով։ Օսմանյան թուրքերենը, որը ձևավորում է գրավոր ստեղծագործությունների մեծ մասի հիմքը, կրել է պարսկերենի և արաբերենի ազդեցությունը։ Օգտագործվել է Օսմանյան թուրքերենի այբուբենը։

Թուրքական գրականությունը ունի մոտավորապես 1300 տարվա պատմություն։ Գրավոր թուրքերենի հնագույն արձանագրությունները Օրհոնյան գրերն են, որոնք 7-րդ դարում հայտնաբերվել են կենտրոնական Մոնղոլիայում գտնվող Օրհոնյան գետի հովտում։ Հետագայում՝ 9-11-րդ դարերում, Կենտրոնական Ասիայի թուրք քոչվորական ժողովուրդների մոտ զարգանում է բանավոր բանահյուսության ավանդույթները, ինչպիսին են, օրինակ՝ ժամանակակից թուրքերի լեզվական և մշակութային նախնի՝ օղուզ թուրքերի «Դեդե Քորքուդի գիրքը» կիրգիզ ժողովրդի «Մանաս» էպոսը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Թուրքերեն գրականություն
Վաղինակ Զաքարյան (ԽՍՀՄ հերոս)

**Վաղինակ Սիմոնի Զաքարյան ** (]), Խորհրդային Միության հերոս (հետմահու, 27․06․1945), գվարդիայի ավագ լեյտենանտ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Երևանի Պետական Համալսարանում։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ եղել է տանկային դասակի հրամանատար։ Նրա դասակը աչքի է ընկել Ուկրաինայի և Լեհաստանի ազատագրման Ժամանակ։ Լեհական Իվանովիցա գյուղի մոտ Վաղինակ Զաքարյանը վիրավոր վիճակում քաջաբար շարունակել է անհավասար մարտը և զոհվել։

## Պարգևներ
Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր աստղի, Հայրենական պատերազմի 1-ին աստիճանի, Կարմիր դրոշի շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Սիմոն Զաքյան

**Սիմոն Գևորգի Զաքյան (Զաքիյան)** (), խորհրդային բանակի գնդապետ, դիվիզիայի հրամանատար։

## Կենսագրություն
Կարմիր բանակում ծառայել է 1918 թվականից։ Մասնակցել է Բաքվի կոմունայի պաշտպանությանը, խորհրդային կարգերի հաստատմանն ու ամրապնդմանը Ադրբեջանում, Հայաստանում և Վրաստանում։

1923 թվականին ավարտել է Երևանի կարմիր հրամանատարների առաջին դասընթացները։ Դասավանդել է Երևանի Ա․ Մյասնիկյանի անվան ռազմական դպրոցում (1923-1926)։ Ծառայել է հայկական հրաձգային դիվիզիայի տարբեր գնդերում, Մ․ Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան ավարտելուց հետո (1934)՝ Ուկրաինական ռազմական օկրուգում։ 1935 թվականից տեղափոխվել է Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգ, եղել է լեռնահրաձգային գնդի, ապա՝ 76-րդ հայկական դիվիզիայի հրաձգային գնդի հրամանատար։

1941 թվականի օգոստոսին Զաքյանի գունդը ռազմական անհրաժեշտությամբ Իրանի տերիտորիան մտած զորքերի կազմում էր։

Զաքյանը եղել է 89-րդ հայկական դիվիզիայի առաջին հրամանատարը։

1942 թվականի մարտին նշանակվել է Ղրիմում կազմակերպված 390-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար և մարտերի մեջ մտել թշնամու դեմ Կերչում։ Մահացել է անհավասար մարտում ստացած ծանր վերքերից։ Թաղված է Երևանի մանկական զբոսայգում, որտեղ կանգնեցված է նրա կիսանդրին (հեղինակ՝ Արա Հարությունյան)։

Երևանի կենտրոնում նրա անունով կա փողոց։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գնդապետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Հենրիկ Զաքարյան

**Հենրիկ Ալեքսանի Զաքարյան** (), Բելառուսիայի Դիմադրության շարժման հերոսներից, կրտսեր լեյտենանտ։

## Կենսագրություն
մինի|Հենրիկ Զաքարյանի հուշատախտակը Վանաձորում
1940 թվականին զորակոչվել է խորհրդային բանակ։ Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբին մասնակցել է Մոգիլյովի պաշտպանությանը։ Վիրավոր վիճակում Մոգիլյովի հիվանդանոցում գերվել է։ Մի խումբ ռազմագերիների հետ ստեղծել է «Անհնազանդներ» կազմակերպությունը, որը գործել է Մոգիլյովի ընդհատակյա մարզկոմի ցուցումներով, համագործակցելով «Կարմիր բանակին աջակցող կոմիտեի» և պարտիզանների հետ։ Հ. Զաքարյանը կազմակերպել և ղեկավարել է դիվերսիաներ, տարածել հակաֆաշիստական թռուցիկներ, փրկել մեծ թվով ռազմագերիների և Գերմանիա աքսորվող սովետական քաղաքացիների, պայթեցրել է Մոգիլյովի ջերմաէլեկտրակայանը, գերմանական շտաբից ձեռք բերել քաղաքի և նրա շրջակայքի ռազմական օպերատիվ քարտեզը։ Մատնությամբ ձերբակալվել և ենթարկվել է խոշտանգումների՝ մահից առաջ (մարտի 3) վերջին շնչում խեղդելով գերմանացի քննիչին։

## Հիշատակ
Զաքարյանի անունով է կոչվում Վանաձորի փողոցներից մեկը, 18-րդ գիշերօթիկ դպրոցը, մետաքսաթելի գործարանի արտադրամասերից մեկը։
Վանաձորում կա Հենրիկ Զաքարյանի նվիրված հուշատախտակ։

Հենրիկ Զաքարյանի սխրանքներիին է անդրադառնում 1969 թվականին Հայֆիլմ կինոստուդիայում ռեժիսոր Յուրի Երզնկյանի նկարահանած Կամուրջներ մոռացության վրայով ֆիլմը, որտեղ հերոսին մարմնավորում է Գուժ Մանուկյանը։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ պարտիզաններ