Շվեյցարիայի դաշնային բյուջե

**Շվեյցարիայի դաշնային բյուջե**, վերաբերում է Շվեյցարիայի Համադաշնության տարեկան եկամուտներին (ստացված գումար) և ծախսերին (ծախսված գումաար)։ Քանի որ բյուջետային ծախսերը տարեկան կտրվածքով հրապարակվում են կառավարության՝ դաշնային խորհրդի կողմից և պետք է հաստատվեն խորհրդարանի կողմից, դրանք արտացոլում են երկրի հարկաբյուջետային քաղաքականությունը։

Բյուջետային սկզբունքները սահմանվում են Շվեյցարիայի Սահմանադրությամբ և վերջերս վերահաստատվել են կոնֆեդերացիայի 1999 թվականի հարկաբյուջետային ուղեցույցներում:

2014 թվականին **Շվեյցարիայի դաշնային բյուջեն** կազմել է 66.353 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկ կամ երկրի ՀՆԱ-ի 10.63%-ը։

Շվեյցարիայի *դաշնային* բյուջեն կազմում է Շվեյցարիայի պետական ծախսերի միայն 31.7%-ը, մնացածը կառավարվում է կանտոնների, համայնքների և սոցիալական ապահովագրության համակարգի կողմից: Շվեյցարիայի դաշնային ֆինանսների վարչությունը հաղորդում է, որ Շվեյցարիայի ընդհանուր կառավարման հատվածը (կենտրոնական + ենթազգային + սոցիալական ապահովագրություն) 2022 թվականին ունեցել է 251.8 միլիարդ և 245.0 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկի եկամուտներ և ծախսեր (6.8 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկի ավելցուկ):

## Ընդհանուր ակնարկ
մինի|300x300փքս|1990-2010 թվականների միջև հինգ հարկերի մշակումը, որոնք կազմում են տարեկան եկամտի 80-85%-ը։
Քանի որ Շվեյցարիայի դաշնային համակարգը երկիրը բաժանում է կառավարման երեք մակարդակի՝ կոնֆեդերացիայի, կանտոնների և համայնքների, դաշնային բյուջեն վերաբերում է միայն ազգային մակարդակի եկամուտներին և ծախսերին։ Մարզային (կանտոնային) բյուջեները, ինչպես նաև ավելի քան 2500 համայնքների բյուջեները չեն գտնվում դաշնային կառավարության կամ խորհրդարանի իրավասության ներքո։ Հետևաբար, նրանց եկամուտներն ու ծախսերը չեն հաշվարկվում որպես դաշնային բյուջեի մաս, բայց դրանք միասին կազմում են ընդհանուր պետական ծախսերի ավելի քան 60%-ը։ Այնուամենայնիվ, տարբեր բյուջետային մակարդակները ֆինանսապես կապված են միմյանց հետ։ Կան քաղաքական գործիքներ, օրինակ՝ «նոր ֆինանսական ներդաշնակեցման» օրենքը (Neuer Finanzausgleich), որը կարգավորում է դաշնային կառավարության կողմից կանտոններին և համայնքներին, ինչպես նաև ֆինանսապես ավելի ուժեղ կանտոններից դեպի ֆինանսապես ավելի քիչ հզոր կանտոնները կատարվող ֆինանսական վճարումները:

Այս կարևոր շրջանակներում կարգավորվում են գումարի բաշխման բազմաթիվ սկզբունքներ, օրինակ՝ թե ինչպես կարելի է իրականացնել տարբեր նախագծեր՝ օգտագործելով համայնքների, կանտոնների և կոնֆեդերացիայի համատեղ միջոցները։ Այս իմաստով, տարբեր բյուջետային մակարդակները ֆինանսապես փոխկապակցված են, բայց քաղաքականապես առանձնացված են միմյանցից։

Չնայած բյուջետային ծախսերի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու իրավունքը, վերջին հաշվով, պատկանում է խորհրդարանին, վերաբաշխման այս մեխանիզմները սահմանափակում են դրա կարողությունը՝ իրականացնելու այս իրավունքը։ Քանի որ այս տրանսֆերային ծախսերը նպատակային են՝ կապված կա՛մ իրավական, կա՛մ սահմանադրական շրջանակների հետ, դրանք հեշտությամբ չեն կարող փոփոխվել և, հետևաբար, ամրագրված են կարճաժամկետ հեռանկարում։ Նման ֆիքսված ծախսերի չափը 2010 թվականին կազմել է մոտավորապես 55%։

## Բյուջետային սկզբունքներ
1999 թվականին Շվեյցարիայի կառավարությունը հրապարակել է իր նոր հարկաբյուջետային ուղեցույցները, որոնք նշում են երկրի նպատակները, սկզբունքները և հիմնական գործիքները՝ հանրության համար օգտակար հարկաբյուջետային քաղաքականություն իրականացնելու համար։ Այս ուղեցույցներում հայեցակարգված են նաև մարտահրավերները և դրանց հաղթահարման համար անհրաժեշտ բարեփոխումները։ Առաջարկվող բարեփոխումներից շատերը գործընթացներ են, որոնցից մի քանիսը իրականացվել են այդ ընթացքում, ինչպես օրինակ՝ վերը նշված 2008 թվականի նոր հարկաբյուջետային ներդաշնակեցման օրենքը, իսկ որոշները դեռևս շարունակական բարեփոխումների փուլում են (այսինքն՝ տարբեր սոցիալական ապահովության ծրագրերը): Ընդհանուր առմամբ, դաշնային բյուջեն պետք է գործի որպես կառավարության տնտեսական հենասյուն և թույլ տա նրան իրականացնել իր գլխավոր նպատակը՝ ժողովրդի բարեկեցությունը։ Այս գերակա նպատակին հասնելու համար Դաշնային խորհուրդը սահմանեց իր հարկաբյուջետային քաղաքականության երեք հիմնական նպատակներ՝

* Բաշխման նպատակը՝ Ռեսուրսները պետք է օգտագործվեն և կառավարվեն այնպես, որ արդյունքում ստացված արդյունքները հնարավորինս մեծ օգուտ բերեն մարդկանց։ Այս նպատակով շուկայական տնտեսությունը բաշխման ամենաարդյունավետ միջոցն է։ Հետևաբար, ցանկացած տրված խնդրի համար պետք է փնտրել շուկայական լուծումներ։
* Բաշխման նպատակը՝ Շուկայական ապրանքների բաշխումը մարդկանց շրջանում պետք է տեղի ունենա «սոցիալապես արդար» ձևով: Այն, ինչ համարվում է «արդար», լայնածավալ քաղաքական քննարկման մաս է կազմում։ Դաշնային բյուջեի բաշխման նպատակը պետք է հարգի և արտացոլի կայացված որոշումները և փոփոխի երկրի շուկայական տնտեսությունը «սոցիալական չափման» միջոցով՝ այդպիսով այն դարձնելով «սոցիալական շուկայական տնտեսություն»։
* Կայունության նպատակը՝ Դաշնային բյուջեն պետք է օգտագործվի տնտեսությունը կայունացնելու համար։ Հետևաբար, կառավարությունը պետք է ձգտի խնայել ռեսուրսները տնտեսապես ուժեղ ժամանակներում, բայց խթանի տնտեսությունը ներդրումների միջոցով անկումների ժամանակ։

Այս նպատակներից ելնելով՝ դաշնային խորհուրդը մշակել է բյուջետային սկզբունքների ցանկ, որը ներառում է թափանցիկության, արդյունավետությանը միտված ներդրումների, շուկայի ազատության, պետական-մասնավոր գործընկերության, արդար հարկման, անուղղակի հարկերի նախընտրելիության, հավասարակշռված ծախսերի և այլնի սկզբունքները։

## Ապրանքագրերի կատեգորիաներ
մինի|350x350փքս|Շվեյցարիայի դաշնային բյուջեի եկամուտների կատեգորիաները 2010 թվականին (կլորացված տոկոս)
Կոնֆեդերացիայի տրամադրության տակ գտնվող գումարի առյուծի բաժինը գալիս է նրա կողմից հավաքագրվող դաշնային հարկերից։ 2010 թվականի համար կոնֆեդերացիաների բոլոր եկամուտների 92.6%-ը (ընդհանուր 62.833 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկ) ստացվել է հարկային եկամուտներից։ Դրա ամենամեծ մասը՝ 32.9%-ը, ստացվել է ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ): 2010 թվականին երկրորդ ամենակարևոր հարկային եկամուտը ուղղակի դաշնային հարկն էր, որը կազմել է ամբողջ բյուջեի 28.5%-ը։ Բացի այդ, դաշնային բյուջեին ավելացել են նաև պահվող հարկը (7.5%), հանքային նավթի հարկը (8.2%), դրոշմանիշային տուրքը (4.5%) և ծխախոտի հարկը (3.7%), ինչպես նաև այլ հարկեր (7.2%)։

Ընդհանուր առմամբ, Շվեյցարիայում այս դաշնային հարկերից ստացված եկամուտը կազմում է ՀՆԱ-ի մոտավորապես 10.5%-ը։ Դաշնային բյուջեի որոշ ոչ հարկաբյուջետային եկամուտներ են, օրինակ, Շվեյցարիայի ազգային բանկի շահույթում դրա բաժինը (1.3%), տարբեր վճարումներից ստացված եկամուտները (2%) կամ ներդրումներից ստացված եկամուտները (0.5%)։

Քանի որ հարկերը բյուջեի հիմնական աղբյուրն են, և քանի որ հարկերը տատանվում են երկրի տարեկան տնտեսական կատարողականի համաձայն, դաշնային բյուջեի եկամտային կողմն ավելի դժվար է կանխատեսել, քան ծախսերը։ Նոր կազմված բյուջեում եկամուտների արժեքները պարզապես սպասումներ են, որոնք կառուցված են վիճակագրական մոդելների վրա, մինչդեռ ծախսերը փողի քաղաքականապես պլանավորված օգտագործումն են և, հետևաբար, ավելի հեշտությամբ կանխատեսելի են։ Շվեյցարիայի դեպքում, հատկապես պահվող հարկի կանխատեսումը հաճախ անճշգրիտ է լինում հարկի խիստ անկայուն բնույթի պատճառով; Այն կարող է տարեցտարի տատանվել մի քանի միլիարդ շվեյցարական ֆրանկի սահմաններում (օրինակ՝ 1998 թվականի 5.3 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկից մինչև ընդամենը 1.6 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկ 1999 թվականին)։ 2001-2010 թվականների միջև կանխատեսումների սխալների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ընդհանուր առմամբ դաշնային եկամուտները գերագնահատվում են անկման ժամանակ։ Տնտեսական վերականգնման հաջորդող ժամանակահատվածներում դրանք սովորաբար թերագնահատվում են։

## Ծախսերի կատեգորիաներ
2010 թվականին կոնֆեդերացիան ընդհանուր առմամբ ծախսել է 59,266 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկ (ՀՆԱ-ի 10.7%-ը): Ամենամեծ մասը՝ 31.1%-ը, ծախսվել է սոցիալական ապահովության վրա, որին հաջորդել է ֆինանսական և հարկային նպատակներով ծախսված 17.1%-ը։ Այլ ծախսերը ներառում են տրանսպորտի ոլորտին հատկացված 13.9%-ը, կրթությանը և հետազոտություններին՝ 10.2%-ը, ազգային պաշտպանությանը հատկացված 7.4%-ը, գյուղատնտեսությանը և սննդին հատկացված 6.2%-ը և արտաքին հարաբերություններին հատկացված 4.4%-ը։

Անցյալ բյուջեների համեմատ՝ Շվեյցարիայի Համադաշնության ծախսերը աճել են ՀՆԱ-ի 7%-ից 1960 թվականին մինչև 9.7% 1990 թվականին և մինչև 10.7% 2010 թվականին։ Բյուջեի ամենամեծ փոփոխությունները տեղի են ունենում սոցիալական ապահովության, ֆինանսների և հարկերի ոլորտներում։ Այս երկու ոլորտները 1990 թվականի 35%-ից աճել են մինչև 2010 թվականի 48.2%, և Ֆինանսների դաշնային դեպարտամենտը գնահատում է, որ մինչև 2015 թվականը դրանք կկազմեն դաշնային բյուջեի ծախսերի կեսից ավելին։ Մյուս կողմից, նույն ժամանակահատվածում ծախսերի զգալի կրճատում է տեղի ունեցել գյուղատնտեսության և ազգային պաշտպանության ոլորտներում՝ 26.5%-ից մինչև 12.4% (2015 թվականի գնահատական)։

### Բյուջեի օրինակ
alt=Pie chart of Switzerland government spending by sector for 2022|մինի|Շվեյցարիայի կառավարության ծախսերի շրջանաձև դիագրամ ըստ ոլորտների 2022 թվականի համար։
2022 ֆինանսական տարվա բյուջեն (որը նաև ցույց է տալիս բյուջեի հիմնական կառուցվածքը) կարող եք գտնել ստորև (բոլոր արժեքները միլիարդ շվեյցարական ֆրանկով)։

Դաշնային բյուջեն այլ կերպ դիտարկելով՝ պրոֆեսոր Ռ. Ֆրեյը նշում է, որ «[Շվեյցարիայի] դաշնային բյուջեն մեծ մասամբ փոխանցման բյուջե է»; Սա նշանակում է, որ նայելով, թե ով է օգտագործում գումարը (և ոչ թե ինչի վրա է այն ծախսվում), դաշնային բյուջեի ճնշող 74.6%-ը (2010 թվական) պարզապես փոխանցվում է այլ հաստատությունների, ինչպիսիք են, օրինակ, շվեյցարական կանտոնները, համայնքները և սոցիալական ապահովության տարբեր հաստատությունները։ Այս տեսանկյունից, կոնֆեդերացիան իր բյուջեի ընդամենը 20.5%-ն է օգտագործում սեփական ծախսերի համար (անձնակազմի, շահագործման և պաշտպանության հետ կապված ծախսեր)։ Այս ցածր սեփական ծախսերի պատճառն այն է, որ Շվեյցարիայում ազգային օրենքների կանոնավոր կիրառումը և վերահսկողությունը հաճախ ոչ թե կոնֆեդերացիայի, այլ առանձին կանտոնների իրավասությունների մաս է կազմում։ Բացառություններ են կազմում ազգային պաշտպանությունը, սահմանային վերահսկողությունը, արտաքին հարաբերությունները և այլն: Սակայն այլ թանկարժեք պաշտոններ, ինչպիսիք են դպրոցական գործունեությունը, ոստիկանությունը կամ հասարակական տրանսպորտը, (հիմնականում) կազմակերպվում և ֆինանսավորվում են կանտոնային մակարդակով:

## Խնդիրներ և բանավեճեր
**Պարտքի արգելակ (Schuldenbremse)**

1990-ականներին բյուջետային ծախսերի զարգացման պատճառով, Շվեյցարիայի խորհրդարանը, իսկ հետագայում՝ ժողովուրդը, 2001 թվականին քվեարկեցին կառավարության պարտքը կրճատելու նոր հարկաբյուջետային գործիքի օգտին։ Այսպես կոչված պարտքի արգելակը ընդունվել է 2003 թվականին և ամրապնդել է սահմանադրական այն սկզբունքը, որ ծախսերը պետք է հիմնականում ֆինանսավորվեն եկամուտների, այլ ոչ թե պետական պարտքի աճի միջոցով։ Պարտքի արգելակի մեխանիզմը գործում է այնպես, որ ներմուծում է ծախսերի առաստաղ, որը հաշվարկվում է տարեկան հիմունքներով։ Գերազանցված բյուջեների համար կան ճշգրտման պատժամիջոցներ, որոնք, իրենց հերթին, կնվազեցնեն պետական պարտքը հաջորդ տարիներին։ Կարևոր է, որ պետական բոլոր տեսակի ծախսերը հավասարապես ծածկվում են պարտքի արգելքով։ Այս կանոնից միակ բացառությունը արտահերթ ծախսերն են, որոնք պետք է հաստատվեն խորհրդարանի երկու պալատների կողմից։ Այս բացառությունը ենթադրաբար թույլ կտա կառավարությանը արձագանքել արտակարգ իրավիճակներին, ինչպիսիք են, օրինակ, աղետների հետևանքների վերացման կամ UBS-ի 2008 թվականի փրկարարական ծրագրի դեպքում։

Չնայած տնտեսական դանդաղ աճին (նույնիսկ բացասական 2009 թվականին), Շվեյցարիայի բյուջետային պարտքը 2005 թվականի 130.3 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկից նվազել է մինչև 110.5 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկ 2010 թվականին։ Դա կազմում է անվանական պարտքի 15.2%-ի կրճատում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

*
*

## Արտաքին հղումներ
* Շվեյցարական հետազոտություն հարկաբյուջետային ֆեդերալիզմի վերաբերյալ

Կատեգորիա:Շվեյցարիայի կառավարություն