Սավոյի արքայատոհմ

**Սավոյի արքայատոհմը** () իտալական արքայատոհմ է, որը հիմնադրվել է 1003 թվականին պատմական Սավոյի մարզում։ Աստիճանական ընդարձակումների միջոցով ընտանիքը հզորացավ՝ սկզբում կառավարելով Իտալիայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող փոքր ալպյան շրջանը, իսկ ավելի ուշ՝ ձեռք բերելով Սիցիլիայի թագավորության բացարձակ իշխանությունը: 1713-ից 1720 թվականներին նրանց հանձնվեց Սարդինիա կղզին և այդ պահից կսկսի նրանց անմիջական կառավարումը։

Սավոյների արքայատոհմի կրտսեր մասոնաճյուղի (Սավոյ-Կարինյանո) իշխանության օրոք եղավ Իտալիայի միավորումը 1861 թվականին և նրանք կառավարեցին Իտալիայի թագավորությունը, նաև 19-րդ դարում կարճ ժամանակ կառավարել են Իսպանիայի թագավորությունը։ Իտալիայի Սավոյարդ թագավորներն էին Վիկտոր Էմանուիլ II-ը, Ումբերտո I-ը, Վիկտոր Էմանուիլ III-ը և Ումբերտո II-ը : Ումբերտո II-ը թագավորեց ընդամենը մի քանի շաբաթ՝ որպես Իտալիայի վերջին թագավոր, մինչև գահընկեց արվեց 1946 թվականի ինստիտուցիոնալ հանրաքվեից հետո, որից հետո հռչակվեց Իտալիայի Հանրապետությունը։

## Պատմություն
Անունը ծագել է Սավոյի պատմական շրջանից՝ Ալպյան տարածաշրջանում ներկայիս Ֆրանսիայի և Իտալիայի սահմանների միջև։ Ժամանակի ընթացքում Սավոյի տունն ընդլայնեց իր տարածքն ու ազդեցությունը խելամիտ ամուսնությունների և միջազգային դիվանագիտության միջոցով: Այսպիսով, սկսելով փոքր տարածքից, հետագայում՝ դինաստիայի թագավորությունը ընդգրկեց գրեթե ողջ Ապենինյան թերակղզին։

### Վաղ պատմություն
Տունը սերում է Սաբաուդիայի կոմս Հումբերտ I- ից (Ումբերտո I «Բիանկամանո») (1003–1047 կամ 1048): Համբերտի ծագումն անորոշ է, քանի որ ժամանակակից փաստաթղթերում ոչ մի հիշատակում չկա նրա հոր մասին: Ի սկզբանե կար կարծիք, որ նրա ընտանիքը եկել է Սաքսոնիայից, սակայն ավելի ուշ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նա եկել է Վիենի կոմսությունից, որտեղ և՛ Համբերտը, և՛ նրա հարազատները մեծ ունեցվածք ունեին, որպես ավելի հավանական ծագում: Սաբաուդիան ի սկզբանե աղքատ շրջան էր, բայց վերջինիս կոմսերը դիվանագիտորեն հմուտ էին և կարողացան վերահսկողություն ձեռք բերել Ալպերում գտնվող ռազմավարական նշանակություն ունեցող լեռնանցքների վրա: Համբերտի որդիներից երկուսը վանահայրեր էին Սուրբ Մորիսի աբբայությունում, Ագաունում, Ռոն գետի վրա, Ժնևի լճից արևելք, և Սուրբ Մորիսը դեռ շարունակում է մնալ Սավոյի արքայատոհմի հովանավորը:

Համբերտի որդին՝ Օտտո Սավոյացին, տիտղոսը նվաճեց 1051 թվականին՝ իր ավագ եղբոր ՝ Ամադեուս I Սավոյացու մահից հետո և ամուսնացավ Թուրինի մարկիզուհու՝ Ադելաիդայի հետ՝ Սաբաուդիային միացնելով Թուրինի մարկիզությունը (Թուրին և Պիներոլո քաղաքները)։

Նրանք ժամանակին հավակնություններ ունեին ժամանակակից Վո կանտոնի վրա, որտեղ նրանք գրավել էին Շվեյցարիայի Շիլիոն դղյակը, սակայն նրանց մուտքը դեպի Ժնևը դադարեց բողոքական ռեֆորմացիայի ժամանակ, որից հետո այն գրավվեց Բեռնի կողմից: Ավելի ուշ Պիեմոնտը միացավ Սաբաուդիայի հետ, և անունը վերածվեց «Սավոյի» ().
[ձախից|մինի|200x200փքս| [Hautecombe Abbey|Հոթքոմի աբբայությունը, որտեղ թաղված են դքսերից շատերը]]

### Ընդարձակում, նահանջ և բարգավաճում
14-րդ դարի վերջին Ամադեուս VIII-ի իշխանության գալու ժամանակ Սավոյի տոհմը անցել էր տարածքային աստիճանական ընդարձակումների միջով, և նա Սրբազան Հռոմեական կայսր Սիգիզմունդի կողմից 1416 թվականին հռչակվեց, որպես Սավոյի դուքս
ձախից|մինի| 1494թ․-ի Իտալիայի քարտեզը
1494 թվականին Ֆրանսիայի թագավոր Շառլ VIII-ը Իտալիայի և Նեապոլի վրա հարձակման ճանապարհին անցավ Սավոյի տարածքով, որը սկիզբ դրեց 1494–98 թվականների իտալական պատերազմին։ 1521–1526 թվականների իտալական պատերազմի բռնկման ժամանակ Կառլոս V կայսրը կայսերական զորքեր տեղակայեց Սավոյում։ 1536 թվականին Ֆրանսիայի Ֆրանցիսկոս I-ը ներխուժեց Սավոյ և Պիեմոնտ՝ այդ տարվա ապրիլին գրավելով Թուրինը։ Սավոյի դուքս Չարլզ III-ը փախավ Վերչելլի։

Երբ Էմանուիլ Ֆիլիբերտը եկավ իշխանության 1553 թվականին,այդ ժամանակ նրա ընտանիքին պատկանող տարածքների մեծ մասը գտնվում էր ֆրանսիացիների ձեռքում, ուստի նա որոշեց ծառայել Ֆրանսիայի առաջատար թշնամի Հաբսբուրգների տանը ՝ հույս ունենալով վերականգնել իր հողերը: Նա 1555-1559 թվականներին ծառայել է Ֆիլիպ II-ին որպես Նիդեռլանդների նահանգապետ։ Այս պաշտոնում նա գլխավորեց իսպանական արշավանքը հյուսիսային Ֆրանսիա և հաղթանակ տարավ Սենթ Քվենտինի ճակատամարտում 1557 թվականին Նա օգտվեց Եվրոպայում տիրող խառը իրավիճակից, որպեսզի կամաց-կամաց վերադարձնի տարածքներ թե՛ ֆրանսիացիներից, և թե՛ իսպանացիներից, ներառելով Թուրին քաղաքը, նա դքսության մայրաքաղաքը Շամբերիից տեղափոխեց Թուրին։

17-րդ դարը տնտեսական զարգացում բերեց Թուրինի տարածքին, և Սավոյի տունը օգուտ քաղեց դրանից: Չարլզ Էմանուել II-ը զարգացրեց Նիսի նավահանգիստը և ճանապարհ կառուցեց Ալպերով միջով դեպի Ֆրանսիա: Եվ քաղաքական հմտության շնորհիվ շարունակվեց տարածքային ընդլայնումը։ 18-րդ դարի սկզբին իսպանական ժառանգության համար պատերազմում Վիկտոր Ամադեուսը փոխեց կողմը՝ օգնելով Հաբսբուրգներին և Ուտրեխտի պայմանագրի միջոցով նրանք նրան պարգևատրվեցին մեծ հողակտորներով Իտալիայի հյուսիս-արևելքում ու նրանց հանձնվեց Սիցիլիայի գահը: Սավոյական իշխանությունը Սիցիլիայում տևեց ընդամենը յոթ տարի (1713–20):

### Իտալիայի թագավորություն
ձախից|մինի| 1796թ․-ի Իտալիայի քարտեզը
Սիցիլիայում թագավորելու հեղինակությունը և Պալերմոյի հարստությունը նպաստեցին Սավոյի տան հետագա ամրապնդմանը: 1720 թվականին նրանք ստիպված եղան փոխանակել Սիցիլիան Սարդինիայի հետ ՝ քառյակ դաշինքի պատերազմի արդյունքում։ Մայրցամաքում տոհմը շարունակեց իր ծավալապաշտական քաղաքականությունը։ Լեհական ժառանգության և Ավստրիական ժառանգության պատերազմի ժամանակ շահեկան դաշինքների միջոցով Չարլզ Էմանուել III-ը նոր հողեր ձեռք բերեց Ավստրիայի կողմից վերահսկվող Միլանի դքսության հաշվին:

1792 թվականին Պիեմոնտ-Սարդինիան միացավ Առաջին կոալիցիային ՝ ընդդեմ Ֆրանսիայի Առաջին Հանրապետության։ Այն պարտություն կրեց Նապոլեոնից 1796թ․-ին և ստիպված էր կնքել անբարենպաստ Փարիզի պայմանագիրը (1796թ․), որը ֆրանսիական բանակին ազատ անցում տվեց Պիեմոնտով: 1798 թվականին Ժուբերը գրավեց Թուրինը և ստիպեց Չարլզ Էմանուել IV-ին հրաժարվել գահից ու մեկնել Սարդինիա կղզի։ Ի վերջո, 1814 թվականին թագավորությունը վերականգնվեց և ընդլայնվեց, քանի որ Վիեննայի Վեհաժողովը նրանց հատկացրեց նախկին Ջենովայի հանրապետության տարածքը:

Միևնույն ժամանակ, այնպիսի ազգայնական գործիչներ, ինչպիսին Ջուզեպպե Մացցինին էր, ազդեցին ժողովրդական կարծիքի վրա: Մացինին կարծում էր, որ Իտալիայի միավորումը հնարավոր է միայն համաժողովրդական ապստամբության միջոցով, սակայն 1848 թվականի Իտալիայի ապստամբությունների անհաջողությունից հետո իտալացի ազգայնականները սկսեցին նայել Սարդինիայի թագավորությանը և նրա վարչապետ կոմս Կամիլլո Բենսո Կավուրին որպես միավորման շարժման առաջնորդներ: 1848 թվականին Կառլ Ալբերտը գրեց Սարդինիայի թագավորությանՍահմանադրությունը, որը հայտնի դարձավ որպես *[[Ստատուտո Ալբերտինո|Statuto Albertino]]*, որը մնաց թագավորության իրավական համակարգի հիմքը նույնիսկ այն բանից հետո, երբ եղավ Իտալիայի միավորումը, և Սարդինիայի թագավորությունը վերաճեց Իտալիայի թագավորության 1861 թվականին:

Իտալիայի թագավորությունը առաջին իտալական պետությունն էր, որը ներառում էր ապենինյան թերակղզին Հռոմեական կայսրության անկումից հետո : Բայց երբ 1861 թվականին Վիկտոր Էմանուիլ II-ըթագադրվեց Իտալիայի թագավոր, նրա թագավորությունը չէր ներառում Վենետիան(Լոմբարդո-Վենետիկյան թագավորություն) (այդ շրջանը ենթարկվում է Հաբսբուրգներին), Լացիոն (ներառյալ Հռոմը), Ումբրիան, Մարկեն և Ռոմանիան (Պապական Բոլոնյա քաղաքը ներառյալ): Այնուամենայնիվ, Սավոյի արքայատոհմը շարունակեց կառավարել Իտալիան մի քանի տասնամյակ շարունակ, Իտալիայի անկախության պատերազմների ժամանակ, երբ իտալական միավորումը շարունակվում էր և նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մոլեգնում էր Առաջին համաշխարհային պատերազմը 20-րդ դարի սկզբին:

### Կորտորածներ
ձախից|մինի| Իտալիայի քարտեզը 1843 թ
1655 թվականի ապրիլին, հիմնվելով բողոքական կրոնական փոքրամասնության՝ վալդենսների, հեռավոր լեռնային հովիտներում վերաբնակեցնելու ծրագրին, Չարլզ Էմանուիլ II-ը հրամայեց նրանց ընդհանուր կոտորածը։ Կոտորածն այնքան դաժան էր, որ վրդովմունք առաջացրեց ողջ Եվրոպայում: Օլիվեր Կրոմվելը, որն այն ժամանակ Անգլիայի կառավարիչն էր, սկսեց վալդենսցիների անունից խնդրագրեր գրել, նամակներ գրել, նվիրատվություններ հավաքել, Անգլիայում ընդհանուր ծոմ հրավիրել սպառնալով ուղարկել ռազմական ուժեր: Կոտորածը ոգեշնչեց Ջոն Միլթոնին գրել հանրահայտ սոնետը ՝ «Պիեմոնտում ուշ կոտորածի մասին»:

1898 թվականին Միլանում Բավա Բեկկարիսի կոտորածի ընթացքում թնդանոթներ կիրառվեցին անզեն ցուցարարների (ներառյալ կանանց և տարեցների) դեմ հացի թանկացման պատճառով անկարգությունների ժամանակ։ Թագավոր Ումբերտո I- ը(Սավոյի արքայատոհմից) շնորհավորեց գեներալ Ֆիորենցո Բավա Բեկկարիսին կոտորածի համար և նրան պարգևատրեց Սավոյի զինվորական մեծ պաշտոնյայի շքանշանի մեդալով՝ խիստ զայրացնելով հասարակական կարծիքի զգալի մասը։ Արդյունքում, Ումբերտո I-ը սպանվեց 1900 թվականի հուլիսին Մոնցայում Գաետանո Բրեշիի կողմից՝ ամբոխի մեջ կոտորված կանանցից մեկի եղբայրը, ով սպանության համար Միացյալ Նահանգներից վերադարձել էր Իտալիա: Թագավորին նախկինում նախկինում ուզեցել են սպանել անարխիստներ Ջովանի Պասանանտեի և Պիետրո Ակիարիտոն:

### Ֆաշիզմը և միապետության ավարտը
Երբ ավարտվեց Առաջին աշխարհամարտը, Վերսալի պայմանագիրը չհամապատասխանեց Իտալիային Լոնդոնի պայմանագրում խոստացվածին: Պատերազմից հետո Իտալիայի տնտեսությունը վատթարացավ, ժողովրդական դժգոհությունը շատացավ և դրա հետ մեկտեղ սկսեցին աճել իտալական ֆաշիզմի սերմերը, ինչը հանգեցրեց Բենիտո Մուսոլինիի երթին դեպի Հռոմ :

Գեներալ Պիետրո Բադոլիոն խորհուրդ տվեց թագավոր Վիկտոր Էմանուիլ III-ին, որ ինքը հեշտությամբ կարող է լուծել Մուսոլինիի և նրա սև շապիկների բանակի հարցերը, բայց Վիկտոր Էմանուիլը որոշեց հանդուրժել Մուսոլինիին և 1922 թվականի հոկտեմբերի 28-ին նրան նշանակեց վարչապետ: Թագավորը լուռ մնաց, չնայած որ Մուսոլինին 1924 թվականից ի վեր իշխանությունը չարաշահում էր, և չմիջամտեց 1925-26 թվականներին, երբ Մուսոլինին հրաժարվեց ժողովրդավարության բոլոր հիմունքներից: 1928 թվականի վերջում Մուսոլինիին պաշտոնից հեռացնելու թագավորի իրավունքը, գոնե տեսականորեն, նրա իշխանության միակ ստուգումն էր։ Հետագայում թագավորի ձախողումը, Մուսոլինիի բռնապետական կարգերի դեմ դուրս գալու, հանգեցրեց բազմաթիվ քննադատությունների և ունեցավ ապագա սարսափելի հետևանքներ Իտալիայի և բուն միապետության համար:

Իտալիան նվաճեց Եթովպիան 1936 թվականին և Վիկտոր Էմանուիլը թագադրվեց Եթովպիայի կայսր։ Նա ավելացրեց նաև ալբանական թագը 1939 թվականին, բայց կորցրեց Եթովպիան երկու տարի անց՝ 1941 թվականին։ Այնուամենայնիվ, քանի որ Մուսոլինին և Առանցքի ուժերը ձախողվեցին Երկրորդ աշխարհամարտում 1943 թվականին, իտալական արքունիքի մի քանի անդամներ սկսեցին հակահիտլերական դաշինքին տրամադրել դաշնակիցներ, որոնք իրենց հերթին տեղեկացրին, որ Մուսոլինին պետք է հեռանա: Հուլիսի 24-ին Ֆաշիստական Մեծ խորհրդի կողմից Մուսոլինին անվստահության քվե ստանալուց հետո Վիկտոր Էմանուիլը նրան պաշտոնանկ արեց, հրաժարվեց Եթովպիայի և Ալբանիայի թագերից ու վարչապետ նշանակեց Պիետրո Բադոլիոյին։ Չնայած որ սեպտեմբերի 8-ին կնքվեց զինադադար, Վիկտոր Էմանուիլը ևս մեկ կոպիտ սխալ թույլ տվեց, երբ նա ու իր կառավարությունը փախան հարավ՝ դեպի Բրինդիզի ՝ թողնելով իր բանակը առանց հրամանների:

Դաշնակիցներն ու դիմադրությունը աստիճանաբար վռնդում էին նացիստներին և ֆաշիստներին թերակղզուց, այդ ժամանակ պարզ դարձավ, որ Վիկտոր Էմանուիլը չափազանց չսիրված էր Մուսոլինիին նախկինում ցուցաբերած իր աջակցության պատճառով և հետպատերազմյան դերակատարություն ունենալ չէր կարող: Ըստ այդմ, Վիկտոր Էմանուիլը իր լիազորությունների մեծ մասը փոխանցեց իր որդուն՝ թագաժառանգ Ումբերտոյին 1944 թվականի ապրիլին։ Երկու ամիս անց Հռոմն ազատագրվեց, և Վիկտոր Էմանուիլը իր մնացած լիազորությունները փոխանցեց Ումբերտոյին և նրան անվանեց թագավորության գեներալ-լեյտենանտ: Մեկ տարվա ընթացքում հասարակական կարծիքը դրդեց հանրաքվե անցկացնել ՝ որոշելու միապետությունը պահպանվի, թէ Իտալիան դառնա հանրապետություն: 1946 թվականի մայիսի 9-ին, միապետությունը փրկելու վերջին փորձի համար, Վիկտոր Էմանուիլը պաշտոնապես հրաժարվեց գահից՝ հօգուտ իր որդու, որը դարձավ Ումբերտո II։ Սակայն դա չօգնեց, քանի որ Իտալիայի սահմանադրական հանրաքվեն, 1946 թ., հաղթել են հանրապետականները՝ հավաքելով ձայների 54%-ը։ Վիկտոր Էմանուիլը աքսորվեց Եգիպտոս և մեկ տարի անց այնտեղ մահացավ:

1946 թվականի հունիսի 12-ին Իտալիայի թագավորությունը պաշտոնապես ավարտվեց։ Ումբերտոն իր լիազորությունները փոխանցեց վարչապետ Ալչիդե դե Գասպերիին և կոչ արեց իտալացիներին աջակցել նոր հանրապետությանը: Այնուհետև նա աքսորվեց Պորտուգալիա, այլևս չվերադարձավ։ Նա մահացել է 1983թ.

Իտալիայի Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն՝ կառավարման հանրապետական ձևը չի կարող ենթարկվել սահմանադրական փոփոխությունների, այդպիսով խափանելով միապետությունը վերականգնելու ցանկացած փորձ՝ բացառությամբ ամբողջովին նոր սահմանադրության ընդունման: Սահմանադրությունը նաև արգելում էր Սավոյի արքայատոհմի արական սեռի ժառանգներին մուտք գործել Իտալիա։ Այս դրույթը հանվել է 2002 թվականին, սակայն Վիտորիո Էմանուելեն ՝ Սավոյի տան վերջին հավակնորդը, հրաժարվեց գահի նկատմամբ բոլոր հավակնություններից։ Նա մահացել է 2024 թվականի փետրվարի 3-ին։

## Կառավարիչների ցուցակ
### Սավոյի կոմսեր

* Համբերտ I «Բիանկամանո» («Սպիտակ ձեռք»), կոմս 1003–1047/1048 (մոտ 972/975–1047/48)
** Ամադեուս I, կոմս 1048–1051 (dc 1052)
** Օտտո, կոմս 1051–1060 (մոտ 1020–1060)
*** Պետրոս I, կոմս 1060–1078 (1048/49–1078)
*** Ամադեուս II, կոմս 1060–1080 (մոտ 1046–1080)
**** Համբերտ II, կոմս 1080–1103 (մոտ 1072–1103)
***** Ամադեուս III, կոմս 1103–1148 (մոտ 1095–1148)
****** Համբերտ III, կոմս 1148–1189 (1136–1189)
******* Թոմաս I, կոմս 1189–1233 (1178–1233)
******** Ամադեուս IV, կոմս 1233–1253 (1197–1253)
********* Բոնիֆաս, կոմս 1253–1263 (1244-1263)
******** Պետրոս II, կոմս 1263–1268 (1203–1268)
******** Ֆիլիպ I, կոմս 1268–1285 (1207–1285)
******** Թոմաս II, ռեգենտ 1253–1259 (1199-1259)
********* Ամադեուս V, կոմս 1285–1323 (1249–1323)
********** Էդվարդ I, Կոմս 1323–1329 (1284–1329)
********** Էյմոնե, կոմս 1329–1343 (1291–1343)
*********** Ամադեուս VI, կոմս 1343–1383 (1334–1383)
************ Ամադեուս VII, կոմս 1383–1391 (1360–1391)
************* Ամադեուս VIII, կոմս 1391–1416 (1383–1451) 


### Սավոյի դուքսեր

* Amadeus VIII, Duke of Savoy 1416–1434, Antipope Felix V 1439–1449 (1383–1451), abdicated (from both)
**  Louis I, Duke of Savoy 1434–1465 (1413–1465)
*** Amadeus IX, Duke of Savoy 1465–1472 (1435–1472)
**** Philibert I, Duke of Savoy 1472–1482 (1465–1482)
****  Charles I, Duke of Savoy 1482–1490 (1468–1490)
*****  Charles (II) John Amadeus, Duke of Savoy 1490–1496 (1490–1496)
***  Philip II, Duke of Savoy 1496–1497 (1438–1497)
**** Philibert II, Duke of Savoy 1497–1504 (1480–1504)
****  Charles III, Duke of Savoy 1504–1553 (1486–1553)
*****  Emmanuel Philibert, Duke of Savoy 1553–1580 (1528–1580)
******  Charles Emmanuel I, Duke of Savoy 1580–1630 (1562–1630)
******* Victor Amadeus I, Duke of Savoy 1630–1637 (1587–1637)
******** Francis Hyacinth, Duke of Savoy 1637–1638 (1632–1638)
********  Charles Emmanuel II, Duke of Savoy 1638–1675 (1634–1675)
*********  Victor Amadeus II, Duke of Savoy 1675–1730, later King of Sicily then Sardinia (see below) (1666–1732), abdicated
*******  Thomas Francis, 1st Prince of Carignano 1620–1656 (1596–1656), ancestor of all remaining dynasties

### Սիցիլիայի թագավորները
* Վիկտոր Ամադեուս II, Սիցիլիայի թագավոր 1713–1720 (1666–1732)

### Սարդինիայի թագավորները

* Charles Emmanuel I, Duke of Savoy 1580–1630 (1562–1630)
** Victor Amadeus I, Duke of Savoy 1630–1637 (1587–1637)
***  Charles Emmanuel II, Duke of Savoy 1638–1675 (1634–1675)
****  Victor Amadeus II, King of Sardinia 1720–1730 (1666–1732), abdicated
*****  Charles Emmanuel III, King of Sardinia 1730–1773 (1701–1773)
******  Victor Amadeus III, King of Sardinia 1773–1796 (1726-1796)
******* Charles Emmanuel IV, King of Sardinia 1796–1802 (1751–1819), abdicated
******* Victor Emmanuel I, King of Sardinia 1802–1821 (1759–1824), abdicated
*******  Charles Felix, King of Sardinia 1821–1831 (1765–1831)
**  Thomas Francis, 1st Prince of Carignano 1620–1656 (1596–1656)
***  Emmanuel Philibert, 2nd Prince of Carignano 1656–1709 (1628–1709)
****  Victor Amadeus I, 3rd Prince of Carignano 1709–1741 (1690–1741)
*****  Louis Victor, 4th Prince of Carignano 1741–1778 (1721–1778)
******  Victor Amadeus II, 5th Prince of Carignano 1778–1780 (1743–1780)
*******  Charles Emmanuel, 6th Prince of Carignano 1780–1800 (1770–1800)
********  Charles Albert, 7th Prince of Carignano 1800–1831, King of Sardinia 1831–1849 (1798–1849), abdicated
*********  Victor Emmanuel II, King of Sardinia 1849–1861 (1820–1878)

### Իտալիայի թագավորներ

* Victor Emmanuel II, King of Italy 1861–1878 (1820–1878)
**  Umberto I, King of Italy 1878–1900 (1844–1900)
***  Victor Emmanuel III, King of Italy 1900–1946 (1869–1947), abdicated
****  Umberto II, King of Italy 1946 (1904–1983), deposed

### Եթովպիայի կայսրեր
* Վիկտոր Էմանուիլ III, Եթովպիայի կայսր 1936–1941 (1869–1947) - վիճարկվել է վտարանդի կայսր Հայլե Սելասիե I- ի կողմից։

### Ալբանիայի թագավորները
* Վիկտոր Էմանուիլ III, Ալբանիայի թագավոր 1939–1943 (1869–1947)

### Իսպանիայի թագավորները
* Ամադեո I, Իսպանիայի թագավոր 1870–1873 (1845–1890), Իտալիայի Վիկտոր Էմանուել II- ի որդին

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Խորվաթիա
1941 թվականին Խորվաթիայի ֆաշիստական խամաճիկ պետությունում արքայազն Աիմոնը՝ Աոստայի դուքսը, Իսպանիայի Ամադեո I- ի թոռը, պաշտոնապես նշանակվեց թագավոր Տոմիսլավ II անունով, բայց գործնականում երբեք չկառավարեց, քանի որ մնացել էր Իտալիայում և պաշտոնապես հրաժարվեց գահից 1943 թվականին, երբ Իտալիան այլևս Առանցքի ուժերի մաս չէր կազմում :

### Կիպրոս, Երուսաղեմ և Հայաստան
1396 թվականին Կիլիկիայի հայկական թագավորության վերջին արքա Լևոն 6-րդի տիտղոսն ու արտոնությունները փոխանցվեցին նրա զարմիկին և Կիպրոսի թագավոր Հակոբոս I- ին։ «Հայոց թագավոր» տիտղոսն այսպիսով միավորվեց «Կիպրոսի թագավորի» և «Երուսաղեմի թագավոր» տիտղոսների հետ։ Տիտղոսը մինչև վերջերս կրում էր Սավոյի արքայատոհմը:&#x5B; ** &#x5D;

## Տես նաև
* Սավոյի դքսություն
* Սարդինիայի թագավորություն
* Իտալիայի թագավորություն

## Հղումներ


## Հետագա ընթերցում
* Ֆրանչեսկո Կոգնասո. *I Savoia nella politica europea* . Միլանո, 1941 (Storia e politica).
* Ռոբերտ Կաց. *Սավոյայի տան անկումը.* *A Study in the Relevance of the Commonplace or the Vulgarity of History*, Լոնդոն 1972:
* Յուջին Լ. Քոքս. *Սավոյայի արծիվները.* *Սավոյայի տունը տասներեքերորդ դարի Եվրոպայում* . Փրինսթոն, Նյու Ջերսի, 1974 թ.
* Դենիս Մակ Սմիթ. *Իտալիան և նրա միապետությունը*, Նյու Հեյվեն, 1992 թ.
* Թոբի Օսբորն. *Դինաստիան և դիվանագիտությունը Սավոյայի դատարանում.* *Քաղաքական մշակույթը և երեսնամյա պատերազմը* (Cambridge Studies in Italian History and Culture), Քեմբրիջ 2002 թ.
* Պաոլո Կոզցո: *Սավոյայի աշխարհագրական սելեստի դյուչի:* *Religione, devozioni e sacralità in uno Stato di età moderna (secoli XVI-XVII)*, Bologna, il Mulino, 2006, 370 pp.
* Էնրիկո Կաստելնուովո (a cura di): *La Reggia di Venaria ei Savoia:* *Arte, magnificenza e storia di una corte Եվրոպա* . Հատ. 1–2. Turin, Umberto Allemandi & C., 2007, 364 + 309 pp.
* Վալտեր Բարբերիս (a cura di): *Ես Սավոյա:* *I secoli d'oro di una dinastia eu* ropea. Torino, Giulio Einaudi Editore, 2007, 248 pp.

Կատեգորիա:1003 հիմնադրումներ Եվրոպայում
Կատեգորիա:Եվրոպական թագավորական ընտանիքներ