Բուրունդիի պատմություն

**Բուրունդիի պատմություն,** ժամանակակից Բուրունդիի տարածքում տեղի ունեցած իրադարձությունները՝ այնտեղ մարդկանց բնակեցման սկզբից մինչև այսօր:

## Հին ժամանակաշրջան
Բուրունդիի հին և միջնադարյան պատմությունը լավ ուսումնասիրված չէ։  Առաջին բնակիչները եղել են պիգմեյները, որոնք վտարվել են մոտավորապես մ. թ. 1000 թվականին հութուների կողմից: 15-16-րդ դարերում այստեղ են բնակություն հաստատել տուտսի քոչվոր-անասնապահները:

17-րդ դարում ժամանակակից Բուրունդիի տարածքում ձևավորվել է Բուրունդիի անկախ ֆեոդալական թագավորությունը։ Առաջին հայտնի մվամին (թագավոր) Նտարե I-ն էր (1720-1760), որը միավորել է այս տարածքում գոյություն ունեցող ցրված պետությունները և ստեղծել մեկ թագավորություն:

Նտարե II-ի (1825-1852) կառավարման տարիներին թագավորությունը բավականին ծաղկում է ապրել։ Հարևան երկրների հետ բազմաթիվ պատերազմների ընթացքում Նտարե II-ը ընդլայնել է իր թագավորության տարածքը՝ հասցնելով այն գրեթե ժամանակակից սահմաններին։ 19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը մվամի Մվեզի II-ի կառավարման տարիներին, պետությունում ընթացել են ներքին պատերազմներ:

## Գաղութային ժամանակաշրջան
Առաջին եվրոպացին, որը ոտք է դրել ժամանակակից Բուրունդիի տարածք, Ջոն Հանիգ Սփիկն է՝ 1858 թվականին Ռիչարդ Բերթոնի հետ Տանգանիկա լճի շրջանում ճանապարհորդելիս։ Նրանք անցել են լճի հյուսիսային ծայրը՝ Նեղոսի փնտրտուքների նպատակով։ 1871 թվականին Հենրի Մորտոն Ստենլին և Դավիդ Լիվինգսթոնը, հասնելով Բուժումբուրա, սկսել են Ռուզիզի շրջանի ուսումնասիրությունները։ 1884-1885 թվականների Բեռլինի համաժողովից հետո Արևելյան Աֆրիկայում գերմանական ազդեցության գոտին ընդլայնվել է՝ հասնելով ժամանակակից Ռուանդայի և Բուրունդիի սահմաններին: 1894 թվականին գերմանացի Կոմս ֆոն Գյոտցենը հայտնաբերել է Քիվու լիճը։ Չորս տարի անց ժամանակակից Բուրունդիի տարածք այցելել են  առաջին միսիոներները։

1890-ական թվականներին Բուրունդին դարձել է գերմանական գաղութ, իսկ առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո անցել Բելգիային։ Այս տարածաշրջանը գաղութարարների կողմից դիտարկվել է որպես միասնական պետություն՝ Ռուանդա-Ուրունդի անվանումով։ 1925 թվականից Ռուանդա-Ուրունդին դարձել է Բելգիական Կոնգոյի մաս, բայց եթե Կոնգոն կառավարվում էր բացառապես Բրյուսելի կողմից, ապա Ռուանդա-Ուրունդիում իշխանությունը մնում էր թութսի ազնվականությանը։ 1950-ական թվականների ընթացքում Բելգիայի կառավարությունը, չնայած միջազգային ճնշումներին, հրաժարվել է անկախություն շնորհել իր գաղութներին։ Այնուամենայնիվ, գաղութներում իրավիճակը վերահսկողությունից դուրս է եկել, և 1959 թվականին սկսվել են Կոնգոյի և Ռուանդա-Ուրունդիի անկախության շնորհման նախապատրաստական աշխատանքները:

1961 թվականին Բուրունդիում կայացած ընտրություններում, ի հեճուկս գաղութային վարչակազմի ցանկության, հաղթել է ՈՒՊՐՈՆԱ կուսակցությունը (), որը հավաքել է ձայների 80%-ը և օրենսդիր մարմնի 64 տեղերից ստացավ 58-ը։  Արքայազն Լուի Ռվագասորեն նշանակվել է վարչապետ, բայց հոկտեմբերի 13-ին Բուրունդիի ընդդիմադիր Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցության գործակալները նրան սպանել են: Նրա մահը վերջ է դրել հութուների և թութսիների համախմբվածությունը, որի համար նա պայքարում էր երկար տարիներ:

## Ժամանակակից պատմություն
1962 թվականի հուլիսի 1-ին Բուրունդին հռչակվել է անկախ թագավորություն: Անկախացումից ի վեր երկրում իշխանությունը հայտնվել է թութսիների ձեռքում, որոնք նոր պետությունում ազգային փոքրամասնություն են հանդիսացել։  Մվամի Մվամբուցա IV-ը իշխող ՈՒՊՐՈՆԱ կուսակցության աջակցությամբ երկրում ավտորիտար ռեժիմ է հաստատվել։ Անկախություն ձեռք բերելու առաջին տարիներից ՈՒՊՐՈՆԱ-ի կառավարությունը հրաժարվում էր հութուներին հավասար իրավունքներ տրամադրել։ Նման քաղաքականությունը երկրում հրահրում էր միջէթնիկական հակասություններ։  

1965 թվականի հոկտեմբերին հութուները ձեռնարկել են ռազմական հեղաշրջման անհաջող փորձ, որն ավարտվել է այս էթնիկ խմբի ներկայացուցիչների նոր ձերբակալություններով և մահապատիժներով: Այդ ժամանակ լուրջ տարաձայնություններ են սկսվել թութսի ղեկավարների միջև։ Հութուների ապստամբությունը ճնշելուց մեկ տարի անց՝ 1966 թվականի հուլիսի 8-ին, թագաժառանգ Չարլզ Նդիզիյեն գնդապետ Միշել Միչոմբերոյի գլխավորած բանակի աջակցությամբ իրականացրել է հեղաշրջում՝ գահընկեց անելով իր հորը և գահ բարձրանալով որպես Նտարե V: Նոյեմբերին՝ հերթական ռազմական հեղաշրջման ժամանակ, նա պաշտոնանկ է արվել գնդապետ Միչոմբերոյի կողմից, որը Բուրունդին հռչակել է հանրապետություն, իսկ իրեն՝ հանրապետության առաջին նախագահ։ Սակայն միապետները չէին հրաժարվում իշխանությունը վերադարձնելու մտքից,: 1972 թվականին, ի վերջո, հութու և թութսի ազգերի մի մասը անհաջող փորձ է կատարել՝ տապալելու Միչոմբերոյի ռեժիմը, որն ավարտվել է հութուների զանգվածային սպանություններով (ապստամբությունը ճնշելու ժամանակ մահացել է նախկին թագավոր Նտարե V-ը)։

Հետագայում երկիրը վերապրել է հեղաշրջման ևս մի քանի փորձ, որոնց ընթացքում երկրում հաստատվել է ռազմական բռնապետություն։ 1987 թվականին ռազմական հեղաշրջման արդյունքում իշխանության է եկել մայոր Պիեռ Բույոյան, որի օրոք սկսվել են լուրջ էթնիկ բախումներ թութսի և հութու ազգերի միջև։

1993 թվականի հունիսի 1-ին տեղի ունեցած երկրի պատմության մեջ առաջին ժողովրդավարական նախագահական ընտրություններում պետության ղեկավար է դարձել Բուրունդիում ՖՐՈԴԵԲՈՒ կուսակցության () հութու ներկայացուցիչ Մելքիոր Նդադայեն, որը շուտով գահընկեց է արվել և սպանվել թութսի զինվորականների կողմից։  Հետագայում երկրում քաղաքացիական պատերազմ է սկսվել երկու էթնիկ խմբերի միջև։

Այս ամենին հաջորդել է խաղաղության շրջան, և 1994 թվականին Ազգային ժողովը ընտրել է հանրապետության նոր նախագահ՝ Սիփրիեն Նտարյամիրույին, որի մահը առաջացրել է ազգամիջյան բախումների նոր ալիք: Այս անկարգությունների ֆոնին 1996 թվականի հուլիսին տեղի է ունեցել նոր ռազմական հեղաշրջում և իշխանության է եկել թութսի մայոր Պիեռ Բույոյան։  ՄԱԿ-ը և ԱՄԿ-ը դատապարտել են նոր ռազմական ռեժիմը և Բուրունդիի դեմ սահմանել մի շարք տնտեսական պատժամիջոցներ։

Հետագայում երկիրը վերապրել է հեղաշրջման ևս մի քանի փորձեր, որոնց ընթացքում երկրում հաստատվել է ռազմական բռնապետություն։ 1987 թվականին ռազմական հեղաշրջման արդյունքում իշխանության է եկել մայոր Պիեռ Բույոյան, որի օրոք սկսվել են լուրջ էթնիկ բախումներ թութսի և հութու ազգերի միջև:

Մի քանի տարվա քաղաքացիական պատերազմից և ազգամիջյան բախումներից հետո Բուրունդիում հաստատվել է հարաբերական խաղաղություն՝ հիմնականում երկրում միջազգային ներկայության շնորհիվ: Հակամարտությունը պաշտոնապես ավարտվել է միայն 2005 թվականի օգոստոսին Պիեռ Նկուրունզիզայի նախագահական պարտականությունների ստանձմամբ: Քաղաքացիական պատերազմում զոհվել է մոտ 300 հազար մարդ։

2010 թվականի հունիսի 28-ին տեղի են ունեցել ընտրություններ, սակայն ընդդիմության թեկնածուները հրաժարվել են մասնակցել ընտրություններին մայիսի 24-ի տեղական ընտրություններում տեղի ունեցած խախտումներից հետո, և Նկուրունզիզան մնացել է նրանց միակ թեկնածուն։ Ընտրություններում Նկուրունզիզան ստացել է ընտրողների 91,62% աջակցություն՝ 76,98% մասնակցության դեպքում։

2015 թվականի ապրիլի 26-ին՝ այն լուրից հետո, որ Նկուրունզիզան պատրաստվում է առաջիկա նախագահական ընտրություններում առաջադրվել երրորդ անգամ, սկսվել են բողոքի ակցիաներ և ցույցեր։

Մայիսի 13-ին գեներալ-մայոր Գոդֆրուա Նիյոմբարեն հայտարարել է ռազմական հեղաշրջում, զինվորականները շրջափակել են հեռուստառադիոընկերության շենքը և հայտարարել Նկուրունզիզայի իշխանությունից հեռացման մասին պահանջը: Իշխանությունները այդ պահին հայտարարել են, որ նախագահը բողոքի ակցիայի ժամանակ գտնվել է Տանզանիայում։  Մայիսի 15-ին հայտարարվել է, որ բուրունդիացի զինծառայողները ձերբակալել են գեներալ Գոդֆրուա Նյիոմբարային, որը փորձել է տապալել նախագահին, իսկ ավելի վաղ ձերբակալվել էին նաև երեք ապստամբ գեներալներ։ Սակայն ավելի ուշ նախագահի մամուլի քարտուղարը հերքել է Նյիոմբարայի ձերբակալության մասին լուրը։

2015 թվականի հուլիսին Պիեռ Նկուրունզիզան երրորդ անգամ է հաղթանակ տարել նախագահական ընտրություններում ՝ ստանալով ձայների 69,41%-ը։  Ընդդիմության ղեկավար Ագաթոն Ռվասան հրաժարվել է ճանաչել երկրի գործող նախագահ Պիեռ Նկուրունզիզայի հաղթանակն ընտրություններում և պահանջել է կրկնակի քվեարկություն անցկացնել։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Աֆրիկայի պատմություն
Կատեգորիա:Բուրունդի