Վերգիլիոս

**Պուբլիոս Վերգիլիոս** (կամ **Վիրգիլիոս**) **Մարո** (լատիներեն՝ Publius Vergilius Maro; )), Հին Հռոմի մեծագույն բանաստեղծներից մեկը, հռոմեացիների ծագումը գովերգող «Էնեական»-ի, հինհռոմեական գրականության գլուխգործոցներ համարվող «Բուկոլիկներ», «Գեորգիկներ» պոեմների և այլ ստեղծագործությունների հեղինակ։
Որոշ ուսումնասիրողներ նրան են վերագրում նաև  *[[Appendix Vergiliana]]*-ում ժողովված ավելի փոքրածավալ չափածո ստեղծագործությունները։

Վերգիլիոսը (գործածական է նաև անվան կրճատ՝ **Վիրգիլ** ձևը) ավանդաբար դասվում է Հին Հռոմի մեծագույն պոետների շարքում։ Նրա ստեղծագործությունը լայնորեն ու խորությամբ ազդել է արևմտաեվրոպական ու ամերիկյան գրականությունների վրա։ Այդ ազդեցությունն առանձնապես նկատելի է Դանթեի, նրա «Աստվածային կատակերգություն» նշանավոր պոեմի վրա, որտեղ Վերգիլիոսը հանդես է գալիս դժոխքով ու քավարանով Դանթեին առաջնորդողի դերում։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Հարավային Իտալիայում՝ Անդես գյուղում, որտեղ նրա հայրը փոքր հողատեր էր։ Կրթություն է ստացել նախ Կրեմոնայում, ապա Հռոմում, ուր հմտացել է ճարտասանական արվեստում։ Գերադասելով գյուղական կյանքը՝ 28 տարեկանում վերադարձել է իր ծննդավայրը։ Մ.թ.ա. 41 թ. նրա հայրական հողամասը բռնագրավվում է հօգուտ կայսերական բանակի զինվորների, սակայն շուտով մտավորականների հայտնի հովանավոր Մեկենասի միջնորդությամբ Վերգիլիոսը նոր հողակտոր է ստանում։ Այնուհետև մինչև կյանքի վերջը վայելել է Օգոստոս կայսեր բարյացակամությունը։ Մահացել է անժամանակ՝ մ.թ.ա. 19 թ.՝ 49 տարեկան հասակում։

Ապրել և ստեղծագործել է Հռոմի հանրապետության կործանման ժամանակաշրջանում։ Եղել է նոր կարգերի հենարան հանդիսացող հասարակական միջին խավերի տրամադրությունների արտահայտիչն ու գաղափարախոսը։ Վերգիլիոսի վաղ շրջանի ստեղծագործությունները (10 Էկլոգ) ընդգրկված են «Բուկոլիկա» («Հովվական երգեր»,մ. թ. ա. 42-38) ժողովածուում։ Մեր թվարկությունից առաջ 37-30 թվականներին Վերգիլիոսը գրել է «Գեորգիկա» պոեմը, որն արտահայտում է բանաստեղծի սերը բնության և երկրագործական աշխատանքների հանդեպ։ Պոեմում կան որոշ ներբողներ՝ ձոնված Օկտավիանոս կայսրին։ Վերջինիս է ձոնված նաև Վերգիլիոսի գլուխգործոցը՝ «էնեական» պոեմը, որ մտահղացված է որպես «Իլիականի» և «Ոդիսականի» հռոմեականին զուգահեռ։

## Ստեղծագործությունները
300px|մինի|Վերգիլիոսը կարդում է իր «Էնեականը» Օգոստոս Օկտավիանոս կայսեր համար
300px|մինի|Վերգիլիոսի դամբանը
300px|մինի|Վերգիլիոսի տապանաքարի մակագրությունը
Վերգիլիոսը գրել է երեք մեծ պոետիկ ստեղծագործություն՝ բոլորը հեկզամետրիկ (վեցաչափյան) հանգով։ Դրանք են՝ «Բուկոլիկներ» («Հովվականք», «Հովվական բանաստեղծություններ»), գրության թվականը՝ մ.թ.ա. 42–39 (կամ 37)թթ, «Գեորգիկներ» («Մշակականք», մ.թ.ա. 37-30 թթ.) և «Էնեական» (մ.թ.ա. 29–19 թթ)։ Միջնադարում Վերգիլիոսին վերագրվում էին ևս մի քանի փոքր պոևմներ (Appendix Vergiliana)։

«Բուկոլիկներ» հովվերգական պոեմում Վերգիլիոսը, հելլենիստական դարաշրջանի հույն բանաստեղծ Թեոկրիտեսի նմանությամբ, նկարագրում է գյուղական կենցաղը, գավառի գունավետ և ծաղկավետ աշխարհը, հովվական խաղաղ ապրելակերպը։ Պոեմը բաղկացած է 10 էկլոգներից։ Դրանցից առաջինում ու իններորդում պատկերված են հողի բռնազավթումներն ու դրա հետևանքները հռոմեական գյուղաշխարհի վրա։ Երկրորդն ու երրորդը հովվերգական են և էրոտիկ (արծարծված է նաև հոմոսեքսուալ սերը)։ Չորրորդ էկլոգում, որն անվանվում է նաև "Messianic Eclogue" կամ «Pollio»՝ հռոմեացի կոնսուլ Գայուս Պոլլիոնի անունով, նկարագրված են մարդկության ոսկեդարն ու մոտ ապագայում մի մանկան ծնունդը, որը միանգամից փոխելու է կյանքի ընթացքը երկրի վրա, մարդիկ երջանկանալու են, աշխատանքը դառնալու է ավելորդ, և ամեն ոք ամենուր առանց չարչարանքի գտնելու է այն ամենը, ինչ հարկավոր է իրեն։ 5-րդ և  8-րդ էկլոգներում ներկայացված են Դափնիսի առասպելը և երգի մի մրցույթ (որոշ ուսումնասիրողներ վիրգիլյան Դափնիսին նույնացնում են Հուլիոս Կեսարի հետ)։ 6-րդ էկլոգում խնջույքի աստվածություն Սիլենուսի առասպելական ու տիեզերական երգն է, յոթերորդում ներկայացված է երգի ևս մեկ թեժ մրցույթ, տասներորդում պատկերված են հեղինակի ժամանակակից եղերեգու պոետ Կոռնելիուս Գալուսի տառապանքները։ Այս վերջին էկլոգում Վերգիլիոսն արտահայտել է ատելությունը պատերազմի նկատմամբ, խաղաղ, ստեղծարար կյանքի ծարավը - ապրումներ, որոնք համակել էին հեղինակի ժամանակակից հռոմեական ողջ հասարակությանը։ «Բուկոլիկներ»-ի հեղինակը համարվում է իդեալական, երազային-ուտոպիական, բանաստեղծական Արկադիա երկրի ստեղծագործողը, երկիր, որ բանաստեղծի մահից հետո էլ դեռ երկար դարեր իր արձագանքն է գտել  եվրոպական գրականության ու արվեստների մեջ։

Էկլոգների գեղարվեստական գլխավոր նշանակությունը կայանում է դրանց տաղաչափական կերպավորման կատարելության մեջ, որով գերազանցում են մինչ այդ հանրապետական Հռոմում արարված բոլոր չափածո ստեղծագործություններին։ Վերգիլիոսն իր այս պոեմով ճանապարհ է հարթել իրեն հաջորդած մի շարք գրողների՝ Կալպուրնիուս Սիկուլուսի, Նեմեսիանուսի և հովվերգությունների բազմաթիվ այլ հեղինակների համար։

«Գեորգիկներ» պոեմը դիդակտիկ բնույթ ունի, նախորդի տրամաբանական շարունակությունն է, նվիրված է գավառի ստեղծարար կյանքին, գյուղատնտեսությանը։ Պոեմը բաղկացած է չորս մասից, առաջինը նվիրված է հողագործությանը, երկրորդը՝ այգեգործությանը, երրորդը՝ անասնապահությանը և չորրորդը՝ մեղվաբուծությանը։ Նկարագրում է գյուղատնտեսական աշխատանքները, տալիս բազմաթիվ օգտակար գործնական խորհուրդներ։

Վերգիլիոսի լավագույն երկը և հին հռոմեական գրականության գլուխգործոցը «Էնեական» էպիկական պոեմն է։ Պոեմում էպիկական լայն կտավի վրա պատմվում է հռոմեացիների ծագման, նրանց առասպելական նախահոր՝ Էնեասի թափառումների, քաջագործությունների և հերոսական կերպարի մասին։ Պոեմը բաղկացած է 12 գրքից, որոնց վերջնական տեսքի բերել հեղինակը չի հասցրել։ Պոեմի առաջին վեց երկերը պատմում են Էնեասի թափառումների, իսկ մյուսները՝ Իտալիայի բնիկների հետ նրա ունեցած կռիվների մասին։ Հատկապես հռչակավոր է պոեմի այն հատվածը, որտեղ պատմվում է Կարթագենում Էնեասի ապաստանելու և Դիդոնե թագուհու հետ նրա սիրային կապի մասին։

Վերգիլիոսը չի ցանկացել իր երկն անավարտ վիճակով հրապարակել ու մահվանից առաջ պատվիրել է այն ոչնչացնել, սակայն Օգոստոս կայսրը, հակառակ բանաստեղծի վերջին կամքի, հրապարակել է «Էնեականը»։

## Թարգմանություններ
Վերգիլիոսի ստեղծագործությունը դարձել է կլասիցիզմի ժամանակաշրջանի հռետորական և էպիկական պոեզիայի նմուշ։ Վերգիլիոսի երկերի հայերեն առաջին թարգմանությունները լույս են տեսել Վենետիկում; 1814 թվականին հրապարակվել է «Գեորգիկա»-ից մի հատված։ Վերգիլիոսի «Էնեական»-ի առաջին ամբողջական հայերեն (գրաբար) թարգմանությունը կատարել է Էդգար Հյուրմուզյանը՝ 1845 թվականին, երկրորդը՝ Հ․ Ղազիկյանը, «Գեորգիկա»-ի առաջին հայերեն (գրաբար) թարգմանությունը (հրատարակություն 1847, «Մշակականք» խորագրով) կատարել է Հ․ Բագրատունին, երկրորդը (հրատարակություն 1923)՝ Հ․ Ղազիկյանը (վերջինս թարգմանել է նաև «Բուկոլիկան», հրատարակություն 1825, «Հովուականք» խորագրով)։ 2018 թ․ «Զանգակ» հրատարակչությունը լույս է ընծայել «Էնեականի»՝ լատիներեն բնագրից Գոհար Մուրադյանի և Արամ Թոփչյանի արևելահայերեն նոր բանաստեղծական թարգմանությունը՝ ուսումնասիրությամբ ու մեկնություններով։

## Գրականություն
* Anderson, W. S., and L. N. Quartarone. *Approaches to Teaching Vergil's Aeneid*. New York: Modern Language Association of America, 2002.
* Buckham, Philip Wentworth; Spence, Joseph; Holdsworth, Edward; Warburton, William; Jortin, John. ''Miscellanea Virgiliana: In Scriptis Maxime Eruditorum Virorum Varie Dispersa, in Unum Fasciculum Collecta''. Cambridge: Printed for W. P. Grant, 1825.
* 
* Farrell, J., and Michael C. J. Putnam, eds. *A Companion to Vergil's Aeneid and Its Tradition*. Blackwell Companions to the Ancient World. Literature and Culture.   Chichester/Malden, MA:  Wiley-Blackwell, 2010.
* Farrell, J. "The Vergilian Century". *Vergilius* (1959–), vol. 47, 2001, pp.&nbsp;11–28.
* Farrell, J. *Vergil's Georgics and the Traditions of Ancient Epic: The Art of Allusion in Literary History*. New York: Oxford University Press, 1991.
* Fletcher, K. F. B. *Finding Italy: Travel, Nation and Colonization in Vergil's 'Aeneid*'. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2014.
* Hardie, Philip R., ed. *Virgil: Critical Assessments of Ancient Authors*. 4 vols. New York: Routledge, 1999.
* Henkel, J. "Vergil Talks Technique: Metapoetic Arboriculture in 'Georgics' 2." *Vergilius* (1959–), vol. 60, 2014, pp.&nbsp;33–66.
* Horsfall, N. *The Epic Distilled: Studies in the Composition of the Aeneid*. Oxford and New York: Oxford University Press, 2016.
* Mack, S. *Patterns of Time in Vergil*. Hamden: Archon Books, 1978.
* Panoussi, V. *Greek Tragedy in Vergil's "Aeneid": Ritual, Empire, and Intertext*. Cambridge and New York: Cambridge University Press, 2009. 
* Quinn, S., ed. *Why Vergil? A Collection of Interpretations*. Wauconda: Bolchazy-Carducci, 2000.
* Rossi, A. *Contexts of War: Manipulation of Genre in Virgilian Battle Narrative*. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2004.  
* Sondrup, Steven P. (2009). "Virgil: From Farms to Empire: Kierkegaard's Understanding of a Roman Poet" in *Kierkegaard and the Roman World*, ed. Jon Bartley Stewart. Farnham: Ashgate.
* Syed, Y. *Vergil's Aeneid and the Roman Self: Subject and Nation in Literary Discourse*. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2005. 
* Syson, A. *Fama' and Fiction in Vergil's 'Aeneid*. Columbus: Ohio State University Press, 2013.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Պուբլիուս Վերգիլիուս Մարոն Զանգակում
* 
* Works of Virgil at the Perseus Digital Library
** Latin texts, translations and commentaries
** *[[Aeneid]]* translated by T. C. Williams, 1910
** *Aeneid* translated by John Dryden, 1697
** *Aeneid*, *[[Eclogues]]* and *[[Georgics]]* translated by J. C. Greenough, 1900
* Works of Virgil at Theoi Project
** *Aeneid*, *Eclogues* and * Georgics* translated by H. R. Fairclough, 1916
* Works of Virgil at Sacred Texts
** *Aeneid* translated by John Dryden, 1697
** *Eclogues* and *Georgics* translated by J.W. MacKail, 1934
* P. Vergilius Maro at The Latin Library
* Virgil's works: text, concordances and frequency list.
* Virgil: The Major Texts: contemporary, line by line English translations of *Eclogues*, *Georgics*, and *Aeneid*.
*  Virgil in the collection of Ferdinand, Duke of Calabria at Somni:
** ''Publii Vergilii Maronis Opera'' Naples and Milan, 1450.
** ''Publii Vergilii Maronis Opera'' Italy, between 1470 and 1499.
** ''Publii Vergilii Maronis Opera'' Milan, 1465.
* 
* Suetonius: ''The Life of Virgil'' , an English translation.
* Vita Vergiliana, Aelius Donatus' *Life of Virgil* in the original Latin.
* Virgil.org: Aelius Donatus' ''Life of Virgil'' translated into English by David Wilson-Okamura
* Vergil: A Biography by Tenney Frank
* Vergilian Chronology  (in German).
* The Vergil Project.
* "A new ''Aeneid'' for the 21st century" . A review of Robert Fagles's new translation of the *Aeneid* in the TLS, February 9, 2007.
* Virgilmurder (Jean-Yves Maleuvre's website setting forth his theory that Virgil was murdered by Augustus)
* The Secret History of Virgil, containing a selection on the magical legends and tall tales that circulated about Virgil in the Middle Ages.
* Interview with Virgil scholar Richard Thomas and poet David Ferry, who recently translated the "Georgics", on ThoughtCast
* SORGLL:  ''Aeneid'', Bk I, 1–49; read by Robert Sonkowsky 
* SORGLL:  ''Aeneid'', Bk IV, 296–396; read by Stephen Daitz 
* Comprehensive bibliographies on all three of Virgil's major works, downloadable in Word or pdf format
* Bibliography of works relating Vergil to the literature of the Hellenistic age
* A selective Bibliographical Guide to Vergil's ''Aeneid'' 
* Virgil in Late Antiquity, the Middle Ages, and the Renaissance: an Online Bibliography

Կատեգորիա:Հռոմեացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հին հռոմեացի գրողներ
Կատեգորիա:«Աստվածային կատակերգության» կերպարներ
Կատեգորիա:Հռոմեական ոսկեդարի գրողներ