Ռուսական կոլաբորացիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում

[մինի|200x200փքս|[Ռուսաստանի դրոշ|Ռուսական եռագույնը օգտագործվել է Ռուսաստանի ժողովրդական բանակի (ՌԺԲԲ) կողմից 1942 թվականի մարտին և «Ռուսլանդ» դիվիզիայի կողմից, իսկ 1945 թվականի փետրվարին դարձել է Անդրեյ Վլասովի Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտեի (ՌԺԱԿ) և  Ռուսաստանի ազատագրական բանակի (ՌԱԲ) պաշտոնական խորհրդանիշը]]

[մինի|200x200փքս|Անդրեևյան դրոշը՝ Վլասովի [Ռուսական ազատագրական բանակ|Ռուսաստանի ազատագրական բանակի (ՌԱԲ) և Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտեի (ՌԺԱԿ) պաշտոնական խորհրդանիշը, օգտագործվել է նաև ռուս օստարբայտերների ազգային նշանի վրա]]

[մինի|200x200փքս|«Կամինցևների» դրոշը, որն օգտագործվում է Ռուսաստանի ազգային-սոցիալիստական աշխատանքային կուսակցության, Ռուսաստանի ազատագրական ժողովրդական բանակի և [Լոկոտի ինքնավարություն|Լոկոտի ու Լեպելի վարչակազմի կողմից՝ Գևորգիևյան խաչի և Սուրբ Գևորգ Հաղթանակածի հետ միասին]]

**Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ռուսական կոլաբորացիա,** Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ռուս ազգության խորհրդային քաղաքացիների, ինչպես նաև նախկին Ռուսական կայսրության հպատակներից գաղթած սպիտակ էմիգրանտների քաղաքական, տնտեսական և ռազմական համագործակցություն Նացիստական Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների օկուպացիոն իշխանությունների հետ։ Ներառում է նաև կազակական կոլաբորացիոնիզմը։

Հետխորհրդային Ռուսաստանում «կոլլաբորացիոնիզմ» տերմինը, որը վերաբերում է նացիստական օկուպացիոն ռեժիմի հետ տարբեր ձևերով համագործակցած անձանց, վերջերս է գործածվել, քանի որ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1943 թվականի ապրիլի 17-ի հրամանագրի համաձայն՝ նրանք պաշտոնապես պիտակվել են «*գերմանա-ֆաշիստական չարագործներ, [[Լրտեսություն|լրտեսներ]], [[Պետական դավաճանություն|պետական դավաճաններ]]*», հետևաբար, խորհրդային պատմական գիտության և իրավագիտության մեջ սովորաբար օգտագործվում էին «դավաճան», «հայրենիքի դավաճան», «հայրենիքի դավաճանի ընտանիքի անդամ», «հանցակից», «մեղսակից» և այլ նմանատիպ նվաստացնող ձևակերպումները:

## Պատճառներ և մասշտաբներ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բոլոր պատերազմող պետությունների շարքում քաղաքական և ռազմական համագործակցության ամենաբարձր տոկոսը գրանցվել Է Ֆրանսիայի և ԽՍՀՄ քաղաքացիների շրջանում ː ԽՍՀՄ քաղաքացիների համագործակցությունը օկուպանտների հետ զարգացել է տարբեր ձևերով` ռազմական, քաղաքական, տնտեսական, վարչական։ Պատճառները, որոնք մարդկանց դրդում էին այս քայլին, ունեին բարդ և երկակի բնույթ, որոնք առաջացել էին հոգեբանական, աշխարհայացքային, առօրյա (շահադիտական) տարբեր հանգամանքներից, և երբեմն կրոնական առումներով (օրինակ, հնադավանությունը)ː

Անվիճելի է, որ այդ մարդկանց մեջ զգալի շերտ կար հակասովետական տրամադրված քաղաքացիներ, ովքեր բարեխղճորեն և հավատարմորեն ծառայել են գերմանական օկուպացիոն իշխանություններինː Ստալինյան կոշտ տոտալիտար ռեժիմը, կոլեկտիվացումը, կուլակաթափությունը և կազակաթափությունը, ամբողջ ժողովուրդների բռնի տեղահանությունն ու վերաբնակեցումը, համատարած սովի աղետները (1932—1933), ստալինյան բռնաճնշումները և 1930-ականների համատարած տեռորը, բալթյան պետությունների ազգային անկախության կորուստը և բոլշևիկների առաջացրած այլ վերափոխումների հետևանքներն են, որ առաջացրել են բնակչության զգալի մասի դժգոհությունը, և երևույթը կրել է զանգվածային բնույթː

Ըստ ոմանց՝ 1941-1945 թվականներին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և Մեծ Հայրենականի շրջանակներում ԽՍՀՄ-ում բռնկվել է քաղաքացիական պատերազմի երկրորդ փուլը, երբ երկրի միլիոնավոր քաղաքացիներ կրկին հայտնվել են բարիկադների տարբեր կողմերում՝ զենքը ձեռքին միմյանց դեմ: Այս ամենն ակտիվորեն օգտագործել է նացիստական քարոզչությունը` ԽՍՀՄ-ի ստրկացած ժողովուրդների ազատագրման պատրվակով իրականացնելով խորհրդային պետության ժողովուրդների դեմոնացման քաղաքականություն և  թաքցնելով սեփական տեռորը օկուպացված տարածքներումː

Ոչ պակաս կարևոր գործոն է եղել նաև շարունակվող հակասովետական գործունեությունը Սպիտակ գվարդիական էմիգրացիայի արտագաղթը, հատկապես նրա այն հատվածը, որը ԽՍՀՄ-ում գոյություն ունեցող ռեժիմի նկատմամբ զբաղեցրել էր «անհաշտ դիրքորոշում», և Հայրենական մեծ պատերազմի հենց սկզբից «պարտվողականության» դիրք էր գրավելː

Մոտ 70 միլիոն խորհրդային քաղաքացիներ հայտնվել են նացիստական Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների կողմից օկուպացված տարածքներում: 1940-ից 1945 թվականներին Վերմախտում ծառայել է ԽՍՀՄ մինչև 1.5 միլիոն քաղաքացի (միայն 1944 թվականին՝ մինչև 1 միլիոն ), իսկ ևս 3 միլիոնը նացիստական Գերմանիայում ենթարկվել է հարկադիր աշխատանքի՝ որպես օստարբայտերներ:

Ս. Մ. Մարկեդոնովի խոսքերով՝ «1941 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1945 թվականի ապրիլը կազակական ստորաբաժանումներից գերմանական կողմ անցել է մոտ 80,000 մարդ, որոնցից, հավանաբար, ոչ ավելի, քան 15-20 հազար մարդ ծագումով կազակներ չէին»։ Սակայն այս թվերը ներառում են նաև այն կազակներին, ովքեր 1941 թվականին ԽՍՀՄ քաղաքացիներ էին և նացիստական օկուպացիայից հետո ընտրեցին համագործակցության ուղին։ 1943 թվականի հունվարի տվյալների համաձայն՝ կազմավորվել է կազակների 30 ջոկատ, որոնց ընդհանուր թիվը կազմում էր մոտ 20,000 մարդ ː

Կիրիլ Ալեքսանդրովի տվյալներով՝ 1941-1945 թվականներին Գերմանիայի կողմից ծառայել է ԽՍՀՄ մոտավորապես 1,24 միլիոն քաղաքացի՝ 400 հազար ռուս (այդ թվում՝ 80 հազար կազակական կազմավորումներում), 250 հազար ուկրաինացի, Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդների 180 հազար ներկայացուցիչներ, 90 հազար լատվիացիներ, 70 հազար էստոնացիներ, Վոլգայի շրջանի ժողովուրդների 40 հազար ներկայացուցիչներ, 38,5 հազար ադրբեջանցիներ, 37 հազար լիտվացիներ, Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդների 28 հազար ներկայացուցիչներ, 20 հազար բելառուսներ, 20 հազար վրացիներ, 20 հազար ղրիմցի թաթարներ, 20 հազար ռուս գերմանացիներ և ֆոլկսդոյչերներ, 18 հազար հայեր, 5 հազար կալմիկներ, 4.5 հազար ինգերմանլանդցիներ (ուգրո-ֆիննական ազգեր, հիմնականում ֆիննական բանակում)։ Մոլդովացիների թվի վերաբերյալ ճշգրիտ տվյալներ չկան:
մինի|280x280փքս|Բերքահավաք նացիստական ​​Գերմանիայի և նրա դաշնակիցների կողմից ԽՍՀՄ-ի ժամանակավորապես օկուպացված տարածքներում։ Այս տեսակի դաշտային աշխատանքը նույնպես հավասարեցվում էր թշնամու հետ համագործակցության։

### Կոլաբորանտների տեսակետներ
Նացիստական ​​ռուսալեզու «Զա Ռոդինու» թերթի խմբագիր Անատոլի Մակրիդին բացատրել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում իր և Ռուսաստանի հետ համագործակցության պատճառներն այսպես.

Ա. Գ. Մակրիդիի տեսակետին նման տեսակետ է արտահայտել Ռուսական ազատագրական բանակի համակիր Լիդիա Տիմոֆեևնա Օսիպովան (իսկական անունը՝ Օլիմպիադա Գեորգիևնա Պոլյակովա) «Կոլլաբորանտի օրագիր» հրապարակման մեջ, որը հրապարակվել է պատմաբան Օլեգ Բուդնիցկիի  «Իրականացավ։ Եկան գերմանացիները» ժողովածուումː

Պատմաբանն ինքը զավթիչների հետ համագործակցության նման դրդապատճառները համարել է անիմաստ և բազմիցս դրանք անվանել է «գործարք սատանայի հետ»ː Ռոման Ռեդլիխը`  Ռուսաստանի համերաշխության ժողովրդական աշխատանքային միության (НТС) ակտիվիստ, որը համագործակցել է Վերմախտի հետ և որի գաղափարն էր՝ «Ոչ թե Հիտլերի, ոչ թե Ստալինի, այլ ռուս ժողովրդի հետ», որոշ գործիչների, օրինակ՝ РОНА հիմնադիր Բրոնիսլավ Կամինսկու համագործակցության դրդապատճառները սահմանել է որպես բացառապես հակասովետականː

«Երրորդ ուժը» հայտնի գրքի հեղինակ, կոլաբորացիոնիստ Ալեքսանդր Կազանցևը գրել է, որ շատ ռուս համագործակցողներ իրենց համարում էին «երրորդ ուժ», որին նա ինքն իրեն էլ էր դասումː Նրանք հարկադրված էին համագործակցում գերմանացիների հետ, թշնամուն էին ծառայությում ռուս ժողովրդին ստրկացրած «ամենադժվար կոմունիստական գերդիկտատուրան» հաղթելու և, ի վերջո, որոշակի ռուսական նպատակին հասնելու համար:

## Սկզբնական փուլ
1941 թվականին գերմանական հրամանատարությունը համագործակցային շարժումը համակարգող որևէ մարմին ստեղծելու որևէ ծրագիր չի ունեցել։ Ռուսաստանի ընդհանուր զինվորական միության (РОВС) որոշ սպաներ և Սպիտակ բանակի վետերաններ մեկնել են ռազմաճակատ որպես Վերմախտի թարգմանիչներ: ԽՍՀՄ-ում անհատ կամավորները` հիվի (, օգնելու պատրաստ; *Ost-Hilfswilligen*, արևելյան կամավորներ) Վերմախտի կողմից օգտագործվել են գործնականում արշավանքի սկզբից, իսկ օկուպացված տարածքներում ձևավորվել են օժանդակ ոստիկանական ստորաբաժանումներ։ Խորհրդային ռազմագերիների առաջին կազմավորումները սկսվել են 1941 թվականի ամռան վերջին։

1941 թվականի օգոստոսին Վելիժ քաղաքում 6-րդ հետևակային դիվիզիայի կազմում կազմավորվել է ռուսական ջոկատ՝ կապիտան Ա. Զաուստինսկու հրամանատարությամբ, որը մասնակցել է Վյազմայի և Ռժևի մոտ տեղի ունեցած մարտերին։ Եվ 9-րդ բանակի կազմում, նրա թիկունքում, 1941 թվականի վերջին 2 ռուսական վաշտ կռվել է պարտիզանների դեմ:

1941 թվականի վերջին և 1942 թվականի սկզբին համակենտրոնացման ճամբարներում հակասովետական Կարմիր բանակի գերիներից սկսել են ձևավորվել ինքնաբուխ ակտիվիստների խմբեր՝ հույս ունենալով ստանալ գերմանական հրամանատարության աջակցությունը։ Սմոլենսկում «Կենտրոն» խմբի շտաբում ստեղծվել է ռուսախոսներից կազմված քարոզչական գումարտակ, որը տեղի բնակչությանը համոզում էր չաջակցել պարտիզաններին:

1942 թվականի հունիսին Դորոգոբուժում նախկին սպիտակ գվարդիական էմիգրանտ և գերմանական հետախուզության կապիտան Վ. Բիշլերը ստեղծել է «Արևելքի որսորդների ռազմական ջոկատ», որը բաղկացած էր 600 հոգուց։ Այս «Բիշլերի ջոկատը» մի քանի ամսվա ընթացքում ոչնչացրել է շրջակա տարածքի պարտիզաններին, և վերջիններս այլևս չեն կարողացել վերսկսել իրենց գործունեությունը:

## Վլասովյան շարժում (КОНР և РОА)
[մինի|Էռնստ-Ավգուստ Քյոստրինգ, 1945 թվականի սկիզբ. հետին պլանում երևում են Վլասովյան շարժման խորհրդանիշները՝ Վլասովի դիմանկարը, Սուրբ Անդրեասի դրոշը և [Ռուսաստանի դրոշ|Ռուսաստանի սպիտակ-կապույտ-կարմիր դրոշը]]

**[[Ռուսական ազատագրական բանակ]]** **(РОА),** կոլաբորացիոնիստական ռազմական ստորաբաժանում, որը ձևավորվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Գերմանիայում խորհրդային ռազմագերիներից: Բացի նախկին ռազմագերիներից, РОА-ի գործունեության մեջ ոչ մեծ թվով մասնակցում էին վտարանդիներ և սպիտակգվարդիական սպաներ: 1945 թվականի հունվարին РОА-ն գլխավորել է ԲԳԿԲ-ի նախկին լետենանտ-գեներալ Անդրեյ Վլասովը, ով 1944 թվականի նոյեմբերից գլխավորում էր Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտեն (КОНР)։

Վլասովյան շարժման գլխավոր խնդիրն էր ռազմական ճանապարհով տապալել իշխանությունը ԽՍՀՄ-ում: Ի տարբերություն եվրոպական քաղաքական համագործակցողների, Վլասովականները հռչակեցին ժողովրդավարության, սոցիալական արդարության և 1917 թվականի հեղափոխության իդեալները, ինչը ամրագրվել է Պրահայում կայացած КОНР-ի մանիֆեսում:

Նացիստական ​​քարոզչության նախարարության աշխատակից Է. Տաուբերտը Վլասովի շարժումը բնութագրել է որպես «լիբերալ և բոլշևիկյան գաղափարախոսությունների հեղուկ թուրմ»՝ «ուժեղ անգլոֆիլ համակրանքներով» և «հնարավոր ուղղության փոփոխության գաղափարով», այսինքն՝ նացիզմի հետ համագործակցությունից հրաժարվելով, որը «չի պայքարում հրեականության դեմ և ընդհանրապես չի ճանաչում հրեական հարցը», և Վլասովին հակադրել է Կամինսկու հետ՝ հօգուտ վերջինիս ː

1945 թվականի մայիսին РОА-ի 1-ին դիվիզիան մասնակցել է Պրահայի հակաֆաշիստական ապստամբությանը։ Վլասովի և նրա համախոհների մահապատժից հետո փորձեր են եղել վերածնել էմիգրանտական շարժումը, ինչին նպաստել է մենշևիկ Բորիս Ի. Նիկոլաեւսկին ː

Երրորդ Ռեյխի քարոզչության նախարարության կողմից «Վլասովի բանակին» աջակցելու արշավը սկսելուց հետո (որն իրականում գոյություն չի ունեցել մինչև 1944 թվականի նոյեմբերը), 1942 թվականի վերջում, խորհրդային քարոզչության մեջ (և ավելի ուշ, և երկար ժամանակ ամբողջ խորհրդային պատմագրության մեջ) «վլասովականներ» սկսել են ընդհանուր առմամբ անվանել բոլոր խորհրդային քաղաքացիներին, որոնք այս կամ այն կերպ ծառայել են վերմախտին և ՍՍ-ին ː Նրանց թվում, այսպես են անվանել նաև բազմաթիվ այսպես կոչված հիվիներին (*, հիլսվիլիգեր* - կամավոր օգնականներ) վերմախտի և լուֆթվաֆեի ստորաբաժանումների կազմում, որոնք ոչ մի կապ չունեին ոչ РОА-ի, ոչ Վլասովի, ոչ էլ ՍՍ-ի հետ, որոնց հագեցնում էին սովորական գերմանական և նույնիսկ ավարից ստացած համազգեստ, բայց գերմանական կոկարդներով և նշանաքուղերով:
[մինի|175x175փքս|ROA-ի համազգեստի թևի հեծանակ (Шеврон ) ներկայացնում է Անդրեևյան խաչը. համատեղում է սպիտակը, կապույտը և կարմիրը՝ռուսական  [ազգային գույները, բայց չի պարունակում դրոշի շերտերին նման հաջորդական շերտեր]]
КОНР-ը ստեղծվել է 1944 թվականի նոյեմբերի 14-ին։ КОНР-ի քաղաքական կառավարման մարմինը դարձել է КОНР-ի նախագահությունը, որը գլխավորում էր Անդրեյ Վլասովը և որի կազմում էին գեներալ-մայոր Ֆ. Ի. Տրուխին և Վ. Ֆ. Մալիշկինը, գեներալ-մայոր պրոֆեսոր Դ. Ե. Զակուտնին, գեներալ-լեյտենանտ Գ. Ն. Ժիլենկովը և Եվգենի Ի. Բալաբինը, պրոֆեսորներ Ֆ. Պ. Բոգատիրչուկը (ներկայացրել է Ուկրաինայի Ազգային Խորհուրդը ), Ն. Ն. Բուդզիլովիչը (ներկայացրել է Բելառուսի Ազգային Խորհուրդը) և Ս. Մ. Ռուդնևը։ КОНР-ի գաղափարախոսական հարթակի վրա ազդեցություն է ունեցել Վլասովի գործընկեր Միլետի Ա. Զիկովը, որը սպանվել է նացիստների կողմից։ Նա հրեա էր, որն իրեն մարքսիստ էր անվանում և սկզբում վլասովականների գլխավոր գաղափարախոսն էր: Գերմանական բանակում ծառայած կապիտան Շտրիկ-Շտրիկֆելդտը շատ է նպաստել РОА-ն ստեղծելու գործին:

РОА-ի կազմում եղել են նախկին սպիտակ գվարդիականներ՝ գնդապետներ Կոնստանտին Գ. Կրոմիադին, Իգոր Կ. Սախարովը, փոխգնդապետ Անդրեյ Դ. Արխիպովըː Վլասովին աջակցել են գեներալներ ԱԱլեքսեյ Ա. Ֆոն Լամպեն, Աբրամ Մ. Դրագոմիրովը, Նիկոլայ Ն. Գոլովինը, Ֆյոդոր Ֆ. Աբրամովը, Եվգենի Ի. Բալաբինը, Իվան Ա. Պոլյակովը, Դոնի ատաման Գրիգորի Վ. Տատարկինըː

Սպիտակգվարդիական շատ էմիգրանտներ ծառայել են նաև այլ ռուսական կամավորական կազմավորումներում, որոնք սկզբում կապված չէին РОА-ի հետ, բայց պատերազմի վերջին ամիսներին և օրերին պաշտոնապես միացել են РОА-ի Ռուսական կորպուսին, մասնավորապես, գեներալ Անտոն Վ. Տուրկուլի բրիգադին Ավստրիայում, 1-ին Ռուսական ազգային բանակին` գնդապետ Միխայիլ Ա. Սեմենովի «Վարյագ» կամավորական գնդին (*«Waräger»*), գնդապետ Կրժիժանովսկու առանձին գնդին, բազմաթիվ կազակական ստորաբաժանումներում (ՍՍ-ի 15-րդ կազակական հեծելազորային կորպուս և կազակական ճամբար) և շատ ուրիշներ։

## Կամինսկու շարժում (НСТПР) և ՍՍ-ի 1-ին ռուսական դիվիզիա
[աջից|մինի|186x186px|«Կամինականների» տարբերանշանը «РОНА»` ՍՍ-ի 1-ին ռուսական դիվիզիայի (ՍՍ-ի 29-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիա) ստեղծումից հետո՝ իրենց գլխավոր խորհրդանիշով՝ [Գեորգիևյան խաչ|Սուրբ Գևորգի խաչով։]]

Ռուսական ազատագրական ժողովրդական բանակ (РОНА, Կամինսկու բրիգադ), կոլլաբորացիոն ռազմական կազմավորումներ, որոնք ստեղծել է Բրոնիսլավ Վ. Կամինսկին «Լոկոտի Հանրապետության» տարածքում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ Այն ձևավորվել է որպես «Լոկոտի Հանրապետության» օժանդակ զինված կազմավորում, որը Կոնստանտին Պ. Վոսկոբոյնիկի, իսկ ավելի ուշ՝ Կամինսկու գլխավորած համագործակցային վարչակազմն է եղել։

1941 թվականին Կամինսկին և Վոսկոբոյնիկը կազմակերպել են իրենց սեփական ռուսական նացիստական կուսակցությունը, որը 1943 թվականին ստացել է *Ռուսաստանի ազգային-սոցիալիստական աշխատանքային կուսակցություն* (ՌԱԱԿ) անվանումը և իրականացրել է նացիստական գաղափարախոսության վրա հիմնված քաղաքականություն։

Կամինսկին հույս ուներ պատերազմից հետո գլխավորել ռուսական նացիստական պետությունը և իրեն համարում էր Վլասովի մրցակից, որի նկատմամբ նա բացասաբար էր տրամադրվածː Կամինսկին այդ ժամանակ, ի տարբերություն Վլասովի, ուներ իրական զինված կազմավորում, և այդ առումով նա ավելի ուժեղ էր, բայց նա վախենում էր, որ քանի որ Վլասովի հարթակը գաղափարապես նացիստական չէր, Վլասովի շարժումը ապագայում կդավաճաներ Հիտլերին և «հրեա-բոլշևիզմի» դեմ պայքարի գործին, որում նա ճիշտ դուրս եկավ, մինչդեռ Կամինսկին ինքը, որը հավատարիմ մնաց նացիզմին, հետագայում գնդակահարվեց ՍՍ-ի կողմից ː

Սկզբնապես РОНА կազմավորումները գործել են Բրյանսկի շրջանի պարտիզանների դեմ։ 1943 թվականի ամռանը՝ պատերազմի շրջադարձային պահին, պարտիզանական շարժումը վերականգնվել է սկզբնական պարտություններից հետո, և РОНА-ն սկսել է ծանր կորուստներ կրել՝ չնայած գերմանական օգնությանը։ Կամինսկու կյանքի դեմ մի քանի պարտիզանական մահափորձեր են եղել։

РОНА-ի անդամները մասնակցել են գերմանական բանակի համար Կուրսկի աղեղի վրա անհաջող «Ցիտադել» գործողությանը, որից հետո նրանք ստիպված եղան լքել Լոկոտի Հանրապետությունը՝ նրանց միացած 50 հազար քաղաքացիական անձանց և նահանջող գերմանական ստորաբաժանումների հետ միասին։

1944 թվականին Կամինսկի բրիգադը վերանվանվել է «ՍՍ-ի 29-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիա (1-ին ռուսական)» (*29. Waffen-Grenadier-Division der SS «RONA» (russische Nr. 1)* ): Այս ժամանակահատվածում ստորաբաժանումը գործել է ՍՍ-ի 36-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիայի` Դիրլեվանգերի բրիգադի հետ համատեղ՝ մասնակցելով Բելառուսում պարտիզանական շարժումը ճնշելու գործողություններին, որի համար Կամինսկին պարգևատրվել է Երկաթե խաչով։

ՍՍ-ի 29-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիան (1-ին ռուսական) (**') կազմավորվել է 1944 թվականի օգոստոսին [[Լեհաստան]]ի տարածքում՝ РОНА գրոհային բրիգադի հիման վրա և համալրված էր [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] [[Սլավոններ|սլավոնական ազգությունների]] քաղաքացիներով։ [[1944|1944 թվականի]] հոկտեմբերին, ակնհայտ անհաջողության պատճառով, կազմավորումը դադարեցվել է, և համարը փոխանցվել է ՍՍ-ի [[Իտալիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում|իտալական դիվիզիայի]]` ՍՍ-ի 29-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիա «Իտալիա» (1-ին իտալական)։ Դիվիզիայի անձնակազմը տեղափոխվել է 600-րդ հետևակային դիվիզիայի կազմավորման մեջː

[[1944|1944 թվականի]] [[Օգոստոսի 1|օգոստոսի 1-ին]], երբ «Կրայովի բանակը» (, [[Պատկեր:Flaga_PPP.svg|frameless|34x34փքս]] բառացի` «''Հայրենական բանակ''») ապստամբություն է սկսել [[Վարշավայի ապստամբություն|Վարշավայում]], Կամինսկու բրիգադն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել դրա ճնշմանը՝ աչքի ընկնելով խաղաղ բնակիչների սպանություններով և թալանով։ Կամինսկու մահապատժից հետո նրա բրիգադի մնացորդները միացել են Վլասովի РОА-ին։

Պատերազմի ավարտից հետո РОНА-ի որոշ անդամներ շարունակել են պայքարը, օրինակ՝ Նիկոլայ Կոզինի ջոկատը։ [[Բրյանսկի մարզ|Բրյանսկի]] և [[Օրյոլի մարզ|Օրյոլի]] շրջաններում ԽՍՀՄ [[ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ|ՆԳԺԿ]] ստորաբաժանումների հետ զինված բախումները շարունակվել են մինչև 1951 թվականը։ Օրինակ՝ 1951 թվականին, [[Կոմարիչիի շրջան (Բրյանսկի մարզ)|Կոմարիչիի շրջանի]] Լագերևկա գյուղի բնակիչներից կազմված ապստամբական ջոկատի լուծարման ժամանակ, ԽՍՀՄ պետական անվտանգության նախարարության սպաների կողմից սպանվել և վիրավորվել է մի քանի տասնյակ մարդ, այդ թվում՝ շրջանի պետական անվտանգության վարչության կապիտան Կովալյովը:

== Համազգեստ և տարբերանշաններ ==
[[Պատկեր:Warsaw_Uprising_-_Kaminski_(1944).jpg|մինի|285x285փքս|Հրամանատար՝ մայոր Իվան Դենիսովիչ Ֆրոլովը (կենտրոնում) РОНА սպաների հետ [[Վարշավայի ապստամբություն|Վարշավայի ապստամբության]] ժամանակ։ Իվան Ֆրոլովի աջ կողմում գտնվող սպան լեյտենանտ Միխալչևսկին է։ Աջ կողմում տանկիստի համազգեստով և [[Ռուսական ազատագրական բանակ|''ROA'']] զինանշանով սպան Միխայիլ Օկտանն է՝ քարոզիչ, մի շարք օկուպացիոն թերթերի խմբագիր և օկուպացված Օրյոլ քաղաքի փաստացի [[Բուրգոմիստեր|բուրգոմիստր]]<br>(''Լեհաստան, 1944 թվականի օգոստոս)'']]

Բրիգադը արտաքին տեսքով շատ չի տարբերվել պարտիզանական ստորաբաժանումներից։ Հատուկ համազգեստ չկար։ [[1942|1942 թվականի]] վերջին РОНА-ն ստացել է նախկին չեխոսլովակյան բանակի հին համազգեստները: 1943 թվականի մայիսին ներդրվել է թևի վահան՝ սպիտակ դաշտում սև Սուրբ Գևորգի խաչով և «РОНА» դեղին տառերով։ Բրիգադի սպաները կրում էին [[Ռուսական ազատագրական բանակ]]ի, [[Վերմախտ]]ի և [[ՍՍ (կազմակերպություն)|ՍՍ-ի]] զորքերի ուսադիրներ և օձիքներ, մինչդեռ զինվորները հաճախ առանց որևէ տարբերանշանի էին:

Նույն տարածքում, РОНА-ի հեռանալուց հետո, բնակչության դիմադրությունը խորհրդային իշխանության մարմիններին, որը ուղեկցվում էր ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ստորաբաժանումների հետ հաճախակի զինված բախումներով, շարունակվել է Բրյանսկի և Օրյոլի մարզերի տարածքում մինչև [[1951|1951 թվականը]]:

=== Միխայիլ Օկտանի ''Բոլշևիզմի դեմ պայքարի միություն'' ===
[[Պատկեր:Emblem_of_the_Sicherheitsdienst_des_Reichsführers-SS_(SD).svg|մինի|299x299փքս|Ռայխսֆյուրեր-ՍՍ-ի անվտանգության ծառայության (SD)  աշխատակցի տարբերանշանը, որը համազգեստի վրա կրել է Միխայիլ Օկտանը]]

1944 թվականին հայտնվել է Կամինսկու մրցակիցը` Միխայիլ Օկտան, քարոզիչ, մի շարք օկուպացիոն թերթերի խմբագիր և դե ֆակտո  օկուպացված [[Օրյոլ]] [[Օրյոլ|քաղաքի]] [[Քաղաքապետ|բուրգոմիստր]], Գերմանիայի անվտանգության ծառայության (SD) աշխատակազմի աշխատակից:

1944 թվականի գարնանը [[Բոբրույսկ]]ում նա հայտարարություն է տարածել «Բոլշևիզմի դեմ պայքարի միություն» ''()'', քաղաքական կազմակերպության ստեղծման մասին, որն ուղղված էր գերմանական իշխանությունների հետ աշխատանքային և ռազմական համագործակցությանըː Այդպես ձևավորվել են ռազմականացված ջոկատները՝ անվտանգության դրուժինաներ (ОД), որոնք պետք է պաշտպանեին օկուպացիոն իշխանությունները տեղի բնակիչների ուժերով և պայքարեին պարտիզանների դեմ։

Կամինսկու НСТПР-ի և Օկտանի СБПБ-ի գործառույթները նման էին. երկուսն էլ քարոզում էին աշխատանքի գնալ երրորդ Ռայխում և գրանցվել իրենց ստեղծած օժանդակ ռազմական կազմավորումներում (''РОНА'' և ОД)ː Երկուսն էլ գաղափարականորեն նման էին. հիմնվում էին կոպիտ և կտրուկ հակասեմականության վրա և կոչ էին անում պայքարել «[[Հրեական բոլշևիզմ|ջհուդաբոլշևիզմի]]» դեմː Օկտանն ու Կամինսկին երկուսն էլ դիրքավորվում էին որպես ազգայնականներ, չնայած Կամինսկին ստեղծում էր ռուսական կուսակցություն, իսկ Օկտանը պատրաստ էր իր շարքերն ընդունել նաև այլազգիներիː  Նման էին նրանց խորհրդանիշները.  երկու կազմակերպությունների հիմնական խորհրդանիշը Սուրբ Գեորգիևյան խաչն էր, բայց Օկտանը նաև օգտագործում էր Գեորգիևյան ժապավենը, որի վրա հիմնված էր նաև նրա դրոշը: Կազմակերպությանը միանալու համար անհրաժեշտ էր անձամբ երդվել Հիտլերին։

1944 թվականի օգոստոսին Օկտանը կամինսկիականների հետ մասնակցել է [[Վարշավայի ապստամբություն|Վարշավայի ապստամբության]] ճնշմանը ː Կազմակերպությունը դադարել է գոյություն ունենալ 1945 թվականին՝ Գերմանիայի պարտությամբ ː

== ՍՍ-ի 30-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիա (2-րդ ռուսական) ==
[[Պատկեր:30th_Waffen_Grenadier_Division_of_the_SS.svg|ձախից|մինի|213x213փքս|ՍՍ-ի 30-րդ դիվիզիայի զինանշանը (ոճավորված Յագելոնյան խաչ)]]

ՍՍ-ի 30-րդ կամավորական [[Հետևազոր|հետևակային]] դիվիզիան (**' ձևավորվել է 1944 թվականի օգոստոսից։ Այն ձևավորվել է «Զիգլինգ» ոստիկանական բրիգադի հիման վրա, որը բաղկացած էր ուկրաինական և բելառուսական ոստիկանական գումարտակներից։ Արդյունքում, այն ձևավորվել է որպես ՍՍ-ի 30-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիա (1-ին բելառուսական) և լուծարվել 1944 թվականի դեկտեմբերին։ Անձնակազմը ուղարկվել է Վլասովի բանակ, իսկ գերմանացի սպաները՝ 25-րդ դիվիզիա և ՍՍ-ի 38-րդ «Նիբելունգենի» դիվիզիա:

1944 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ հիմնական մարտական ստորաբաժանումներն էին` 75-րդ, 76-րդ և 77-րդ ՍՍ հետևակային (նռնակադիր) գնդերը, ՍՍ 30-րդ հրետանային գունդը, 30-րդ հակատանկային գումարտակը, 30-րդ ինժեներական գումարտակը, 30-րդ կապի գումարտակը։

## Ցեպպելինի կազմակերպություն
«Ցեպելին» հետախուզա-դիվերսիոն կազմակերպության կողմից () կամավորների հավաքագրման շրջանակներում ռազմագերիների ճամբարներում ստեղծվել են այնպիսի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Ռուս ազգայնականների մարտական միությունը» և «Բոլշևիզմի դեմ պայքարի քաղաքական կենտրոնը»։ Առաջինը գլխավորել է փոխգնդապետ Վլադիմիր Վ. Գիլը, որը վերցրել էր *Ռոդիոնով* կեղծանունը։ Երկրորդը ստեղծվել է Կարմիր բանակի նախկին բրիգադի հրամանատար Իվան Գ. Բեսոնովի ջանքերով։ Այս կազմակերպությունները գոյություն են ունեցել համեմատաբար կարճ ժամանակ։

«Ցեպելին» կազմակերպության ամենահայտնի գործողությունը Ստալինի դեմ մահափորձն էր 1944 թվականին։

### Բեսսոնովի «Բոլշևիզմի դեմ պայքարի քաղաքական կենտրոն»
Կարմիր բանակի նախկին հրամանատար Իվան Բեսսոնովը ստեղծել է «Բոլշևիզմի դեմ պայքարի քաղաքական կենտրոն» (*ПЦБ*), որը 1930-ականներին ծառայել է «ԽՍՀՄ ԺողԿոմԽոր-ին առընթեր Միայցալ պետական քաղաքական վարչությունում» (*ОГПУ при СНК СССР*) և ՆԿՎԴ-ումː

Բեսսոնովի հիմնական գաղափարն էր ստեղծել ռազմաքաղաքական կազմակերպություն, որը, ներմուծվելով  ԳՈՒԼԱԳ ուղղիչ աշխատանքային ճամբարներում, կարող էր այնտեղ իրականացնել հաջող զինված ապստամբություններː Այս բազայի վրա Բեսսոնովը հույս ուներ ստեղծել ապստամբական շարժում: Բեսսոնովի առաջարկներով հետաքրքրվել է «Ռեյխի անվտանգության գլխավոր գրասենյակը» (**', կրճատ` ''RSHA''), և 1942 թվականի հունիսին [[Բուխենվալդ]]ում ''ПЦБ''-ն սկսել է իր աշխատանքըː

''ПЦБ''-ի ներքո թողարկվել են քարոզչական նյութեր, գրվել քաղաքական ծրագիր, որը նախատեսում էր բոլշևիզմի տապալումից հետո ԽՍՀՄ տարածքում ռազմական բռնապետության ներդրում, որին պետք է հաջորդեին ընդհանուր ընտրությունները: Բեսոնովը կազմել էր մի ծրագիր, որի համաձայն նախկին ռազմագերիների դեսանտը պետք է զինված ապստամբություն կազմակերպեր սովետական ճամբարներում և շարժվեր դեպի հարավ՝ տիրանալով Ուրալի արդյունաբերական կենտրոններին. ենթադրվում էր նաև [[Ֆինլանդիայի զինված ուժեր|Ֆինլանդիայի]] աջակցությունը:

Իր ''ПЦБ''-ի տեղակայման ընթացքում, մինչև 1943 թվականի մայիսը, Բեսոնովը կատարել է РСХА-ի մի շարք պատասխանատու առաջադրանքներ: Իր ծրագրի իրականացումից առաջ Բեսոնովը ցանկանում էր երաշխիքներ ստանալ նացիստների կողմից ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ զավթողական մտադրությունների բացակայության մասին։ Արդյունքում, բազմաթիվ քաղաքական պահանջների պատճառով, նացիստները Բեսոնովին առաջարկել են այդ մասին խոսել Վլասովի հետː Հանդիպման գնալու ճանապարհին Բեսոնովը ձերբակալվել և տեղափոխվել է Զակսենհաուզեն՝ հատուկ արտոնյալ կալանքի ռեժիմի, և նրա խմբերը հանձնվել են գերմանական հրամանատարությանը և լուծարվել Բեսոնովի մի շարք ամենամոտ ուղեկիցների դասալքությունից հետո։

Որպես ուժերի փորձարկման նմուշ կազմակերպվել է «ԳՈՒԼԱԳ օպերացիան». 1943 թվականի հունիսին, [[Կոմի Հանրապետություն|Կոմի հանրապետությունում]] իջեցվել են գերմանացի դիվերսանտների երկու փոքր խմբեր՝ ՆԳԺԿ-ի համազգեստով, որոնց անդամները սպանվել կամ գերեվարվել են և այլևս կապի դուրս չեն եկել ː

=== Գիլ Ռոդիոնովի «Դրուժինան» ===
Ռուս ազգայնականների մարտական միությունը (БСРН), կամ «Դրուժինա թիվ 1»-ը, ստեղծվել է 1942 թվականի գարնանը։ Այն ստեղծվել է Սուվալկիի (Լեհաստան) ռազմագերիների ճամբարում և Գերմանացիների «Զաքսենհաուզեն»  [[համակենտրոնացման ճամբար]]ում (որը հետագայում դարձել է խորհրդային ճամբար)ː Հաստատվելուց հետո այն տեղակայվել է Լեհաստանում և մասնակցել լեհ պարտիզանների դեմ գործողություններին։

БСРН անդամները նաև ԽՍՀՄ տարածք էին ուղարկվում դիվերսիոն և հետախուզական խմբերով։ Մայիսին այս կազմավորման հիման վրա ստեղծվել է ՍՍ-ի 1-ին ռուսական ազգային բրիգադը՝ «Դրուժինա»։ 1943 թվականի օգոստոսին բրիգադն անցել է խորհրդային պարտիզանների կողմը և վերանվանվել 1-ին հակաֆաշիստական պարտիզանական բրիգադ։

== Սպիտակգվարդիական էմիգրացիայի կազմավորում ==
=== «Ռուսաստանի ազգային ժողովրդական բանակ» ===
«Ռուսաստանի ազգային ժողովրդական բանակ» (**', տառադարձ.`  Զոնդերվերբանդ «Գրաուկոպֆ») զինված կիսառազմական կազմավորում, որը ձևավորվել է ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքում և մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նացիստական ​​Գերմանիայի կողմից (1942 հունիսից - 1943 օգոստոսի 16) ː

Ստորաբաժանման խնդիրներն էին՝ օկուպացված տարածքում անվտանգության ծառայությունը և պարտիզանների դեմ մարտերը, իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ մարտական ​​գործողություններ ռազմաճակատում։ 1943 թվականի օգոստոսին Բելառուսում բրիգադն անցել է խորհրդային պարտիզանների կողմը և շարունակել է պատերազմը նացիստական ​​Գերմանիայի դեմ (1943 օգոստոսի 16 - 1944 հուլիս)։

### «Ռուսլանդ» դիվիզիա
մինի|182x182փքս|«R» Ռուսլանդ Հատուկ դիվիզիաի թևի տարբերանշաններից մեկը

«Ռուսլանդ» դիվիզիան (1945 թվականի մարտից՝ 1-ին Ռուսական ազգային բանակ) ռազմական կազմավորում էր, որը գործել է Վերմախտի կազմում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ գեներալ Հոլմսթոն-Սմիսլովսկու (Վերմախտի գեներալ-մայոր, որը գործում էր *Արթուր Հոլմսթոն* կեղծանվամբ) գլխավորությամբ։

Այն ձևավորվել է և ունեցել է տարբեր կարգավիճակներ ու անուններ 1941 թվականի հուլիսից ի վեր։ Այն Ռուսական ազատագրական բանակի (ROA) մաս չի կազմել և անկախ կազմավորում էր՝ Հոլմսթոն-Սմիսլովսկու և ROA-ի առաջնորդ, գեներալ Վլասովի միջև եղած տարաձայնությունների արդյունքում։

### «Ռուսական կորպուս»
ձախից|մինի|«Ռուսական անվտանգության կորպուսի» տարբերանշան

«Ռուսական կորպուս» (**', Ռուսական անվտանգության կորպուս, Ռուսական կորպուս Սերբիայում), կազմակերպվել է [[1941]] թվականին [[Հարավսլավիա]]յի նացիստական օկուպացիայից հետո: Այդ ժամանակ Հարավսլավիայում ապրում էին բազմաթիվ սպիտակգվարդիական սպաներ։ 1941 թվականի ամռանը սերբ կոմունիստ պարտիզանների կողմից ռուս ներգաղթյալների և նրանց ընտանիքների սպանությունների ալիքն էր տարածվել Հարավսլավիայում:

Գեներալ-մայոր Մ. Ֆ. Սկորոդումովը հանդես է եկել ռուսական ստորաբաժանում կազմակերպելու նախաձեռնությամբ՝ էմիիգրանտ բնակչությանը պաշտպանելու համար։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 12-ին նա հրամայել է ստեղծել առանձին ռուսական կորպուս՝ ստանալով գերմանացի գնդապետ Կևիշի համաձայնությունը։ Սկորոդումովը փորձել է կորպուսի համար առավելագույն ինքնավարություն ապահովել գերմանական հրամանատարությունից, ինչը հանգեցրել է հակասության, և Սկորոդումովը շուտով ձերբակալվել է գերմանացիների կողմից։ Սակայն կորպուսի ձևավորումը շարունակվել է մեկ այլ ռուս էմիգրանտի՝ Բորիս Շտեյֆոնի հրամանատարությամբ։

Կորպուսը հիմնականում օգտագործվել է Հարավսլավիայի տարածքը [[Իոսիպ Տիտո|Տիտոյի]] [[Հակաֆաշիստական դիմադրության շարժում|հակաֆաշիստական]] պարտիզաններից պաշտպանելու համար։ Կորպուսը ընդհանուր առմամբ չեզոք հարաբերություններ է պահպանել Դրագոլյուբ Միխայլովիչի [[չետնիկներ]]ի հետ։ 1944 թվականին գերմանացիները հրամայել են կորպուսին ծածկել Հունաստանից իրենց նահանջը։ Այս ժամանակ կորպուսը մասնակցում էր մարտերի ոչ միայն Տիտոյի պարտիզանների, այլև Կարմիր բանակի կանոնավոր ստորաբաժանումների և նրա նոր ռումինացի և բուլղարացի դաշնակիցների հետ։ 1944-1945 թվականների ձմռանը, [[Ռուսական ազատագրական բանակ|Ռուսաստանի ազատագրական բանակի ստեղծումից հետո,]] Բորիս Շտեյֆոնը հանդիպել է Վլասովի հետ, և նրանք համաձայնել են կորպուսը ներառել РОА-ում: Այդ ժամանակ կորպուսը նահանջում էր Սլովենիա։

== Կազակներ ==
[[Պատկեր:1st_Cossacks_Division.svg|մինի|188x188փքս|1-ին կազակական հեծելազորային դիվիզիայի տարբերանշան]]

Ի տարբերություն [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] նախկին քաղաքացիներից ազգային ստորաբաժանումներ կազմավորելու այլ նախագծերի, [[Ադոլֆ Հիտլեր|Հիտլերը]] և նրա մերձավոր շրջապատը դրականորեն են վերաբերվել [[Կազակություն|կազակական]] ստորաբաժանումներ կազմավորելու գաղափարին, քանի որ նրանք հավատարիմ էին այն տեսությանը, որ կազակները [[գոթեր]]ի սերունդներն են և, հետևաբար, պատկանում են ոչ թե [[Սլավոններ|սլավոնական]], այլ [[Արիներ|արիական]] [[ռասա]]յին։ Ավելին, Հիտլերի քաղաքական կարիերայի սկզբում նրան աջակցել էին որոշ կազակ առաջնորդներ:

Երրորդ Ռեյխը կարողացել է իր կողմը գրավել բավականին մեծ թվով կազակների։ Հենց [[Հայրենական մեծ պատերազմ|Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին,]] պարտված [[Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմ|քաղաքացիական պատերազմի]] համար վրեժ լուծելու, կազակական պետականության ձեռքբերման և նացիստական Գերմանիայի օգնությամբ «Կազակիա» անկախ պետության ստեղծման գաղափարը նոր կյանք էր ստացել և [[Վերմախտ]]ի կազմում գտնվող կազակական ստորաբաժանումները վերածել խորհրդային իշխանության դեմ պայքարի զենքի։

ԽՍՀՄ-ի դեմ Գերմանիայի ռազմական գործողությունների առաջին իսկ օրը Մեծ Դոնի բանակի աքսորյալ կազակ ատաման Պյոտր Նիկոլաևիչ Կրասնովը դիմել է կազակներին` կոչ անելով միանալ գերմանական զորքին կոմունիստների դեմ պայքարելու համարː



=== «Կազակական ճամբար» ===
[[1942|1942 թվականի]] հոկտեմբերին գերմանական զորքերի կողմից օկուպացված [[Նովոչերկասկ]]ում գերմանական իշխանությունների թույլտվությամբ տեղի է ունեցել կազակական ժողով, որի ժամանակ ընտրվել է Դոնի բանակի շտաբը։ [[Վերմախտ]]ի շրջանակներում սկսվել է կազակական կազմավորումների կազմակերպումը՝ թե՛ օկուպացված տարածքներում, թե՛ [[Արտագաղթ|էմիգրանտական]] միջավայրում։ Կազակական ստորաբաժանումների ստեղծումը գլխավորել է ցարական բանակի նախկին [[գնդապետ]] Սերգեյ Վասիլևիչ Պավլովը, որը խորհրդային տարիներին որպես ինժեներ աշխատել էր Նովոչերկասկի գործարաններից մեկում։ Պավլովի նախաձեռնությանն աջակցել է [[Սպիտակ շարժում|սպիտակ շարժման]] ատաման, Դոնի կազակնեի հեծելազորի գեներալ Պյոտր Նիկոլաևիչ Կրասնովըː

1943 թվականի գարնանը Բեռլինում լույս է տեսել «Կազակական դիրքերում» (''На казачьем посту'') ամսագրի առաջին համարը, որում Կրասնովը գրել է.



=== Պանվվից դիվիզիա և ՍՍ-ի 15-րդ կազակական հեծելազորային կորպուս ===
Այլ կազակական կազմավորումներից բացի, 1943 թվականի հուլիսի 1-ին կազմավորվել է 1-ին կազակական դիվիզիան, որի հրամանատար է նշանակվել գերմանացի գեներալ-մայոր Հելմուտ ֆոն Պանվիցը։ 1943 թվականի սեպտեմբերի 25-ից դիվիզիան կռվել է [[Խորվաթիայի անկախ պետություն|Խորվաթիայի]] [[Խորվաթիայի անկախ պետություն|անկախ պետության]] տարածքում Հարավսլավիայի Ժողովրդա-ազատագրական բանակի դեմ։ 1944 թվականի օգոստոսին Վերմախտի օտարերկրյա կազմավորումների փոխանցումը ՍՍ-ին նույնպես ազդել է 1-ին կազակական հեծելազորային դիվիզիայի ճակատագրի վրա։

1944 թվականի սեպտեմբերի սկզբին Հիմլերի շտաբում ֆոն Պաննվիցի և կազակական կազմավորումների այլ հրամանատարների մասնակցությամբ կայացած խորհրդակցության ժամանակ որոշում է կայացվել ֆոն Պաննվիցի 1-ին կազակական հեծելազորային դիվիզիան, որը համալրվել էր այլ ճակատներից տեղափոխված ստորաբաժանումներով, վերակազմակերպել կորպուսի։ Միաժամանակ նախատեսվել է զորահավաք անցկացնել Ռայխի տարածքում հայտնված կազակների շրջանում, որի նպատակով ՍՍ-ի գլխավոր շտաբում ստեղծվել է հատուկ մարմին՝ կազակական զորքերի պահեստազոր, որը գլխավորում էր գեներալ-լեյտենանտ Անդրեյ Գ. Շկուրոն։ 1944 թվականի մարտից ի վեր, գեներալ Պյոտր Ն. Կրասնովը ղեկավարել է Արևելյան նախարարության հովանու ներքո ստեղծված ''Կազակական զորքերի գլխավոր վարչությունը''ː Շկուրոն և Կրասնովը կոչ են արել կազակներին ապստամբել և պայքարել բոլշևիզմի դեմ:

Կազակական զորամասերի հրամանատարների շարքում շատ գունեղ դեմք էր [[Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1939-1940)|խորհրդա-ֆիննական պատերազմի]] մասնակից, [[Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակ|Կարմիր բանակի]] մայոր, [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր]] [[Կարմիր աստղի շքանշան|աստղի շքանշանով]] պարգևատրված, իսկ ավելի ուշ` [[Վերմախտ]]ի գնդապետ, 1-ին և 2-րդ կարգի [[Երկաթե խաչ]]երով պարգևատրված Իվան Կոնոնովը:

1945 թվականի փետրվարի 25-ի հրամանով Պաննվիցի դիվիզիան վերափոխվել է ՍՍ-ի զորքերի 15-րդ կազակական հեծելազորային կորպուսի։ 1-ին և 2-րդ բրիգադները վերանվանվել են դիվիզիաների՝ առանց փոխելու դրանց թվաքանակը կամ կազմակերպչական կառուցվածքը։ Իվան Կոնոնովի ղեկավարած Դոնի 5-րդ գնդի հիման վրա սկսվել է երկու գնդերից բաղկացած Պլաստունի բրիգադի ձևավորումը՝ 3-րդ կազակական դիվիզիայի կազմում տեղակայման հեռանկարով։

Դիվիզիաներում [[հեծելազոր]]ա-[[Հրետանային զենք|հրետանային]] դիվիզիաները վերակազմակերպվել են գնդերի։ Կորպուսի ընդհանուր թիվը հասնում էր 25,000 զինվորի և սպաների, այդ թվում՝ 3,000-ից 5,000 գերմանացի։ Բացի այդ, պատերազմի վերջին փուլում, 15-րդ կազակական կորպուսի հետ մեկտեղ, գործել են այնպիսի կազմավորումներ, ինչպիսիք են Կալմիկյան հեծելազորային գունդը (մինչև 5000 մարդ), Կովկասյան հեծելազորային դիվիզիան, ՍՍ-ի ուկրաինական գումարտակը և [[Ռուսական ազատագրական բանակ|ROA]] տանկերի խումբը, հաշվի առնելով, որ գրուպենֆյուրեր և ՍՍ-ի զորքերի [[գեներալ-լեյտենանտ]] ( [[1945|1945 թվականի]] [[Փետրվարի 1|փետրվարի 1-]] ից) Գ. ֆոն Պաննվիցի հրամանատարության ներքո եղել է 30-35 հազար մարդ։

1945 թվականի մարտին 15-րդ կազակական կորպուսի ստորաբաժանումները մասնակցել են [[Բալատոնի պաշտպանական ռազմագործողություն|Վերմախտի վերջին խոշոր հարձակողական գործողությանը]], հաջողությամբ գործելով բուլղարական ստորաբաժանումների դեմ [[Բալատոնի պաշտպանական ռազմագործողություն|Բալատոնի]] աղեղի հարավային լանջին:

=== Կազակական զորքերի գլխավոր վարչություն ===
1944 թվականի մարտի 31-ին ստեղծվել է «Արևելյան օկուպացված տարածքների կայսերական նախարարության կազակական զորքերի գլխավոր վարչությունը» ()՝ [[Նացիստական Գերմանիա]]յի «Գրավյալ արևելյան տարածքների Ռայխի նախարարության» կազմում գործող ստորաբաժանում, որը կատարում էր կազակական մարտական ստորաբաժանումների և փախստականների զանգվածների գերագույն կառավարման մարմնի գործառույթները, այն նաև ուներ ոչ պաշտոնական անվանումներ՝ «Ժամանակավոր կազակական կառավարություն արտասահմանում», «Ժամանակավոր կազակական կառավարություն օտար երկրում», «Ժամանակավոր կազակական կառավարություն Գերմանիայում»ː Կազակների գլխավոր վարչության ստեղծումից հետո Գերմանիայի տարածքում և նրա վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում կազակների ողջ ղեկավարությունը կենտրոնացվել է ատաման Պ. Ն. Կրասնովի ձեռքումː Կրասնովը ժողովրդականություն էր վայելում կազակական շրջանակներում, և ոչ թե տասնյակ ատամաններ՝ տարբեր քաղաքական հայացքներով, ինչպես դա եղել էր դրա ստեղծումից առաջ:

Վլասովը ենթարկվում էր Արևելյան նախարարության ղեկավար՝ Ռեյխի նախարար [[Ալֆրեդ Ռոզենբերգ]]ին։

[[1994]] թվականին [[Մոսկվա]]յում հուշարձան է կանգնեցվել Հելմուտ ֆոն Պաննվիցի, Անդրեյ Շկուրոյի, Պյոտր Կրասնովի, [[Սուլթան Քլըչ Գիրեյ|Սուլթան Կլիչ-Գիրեյի]], Տիմոֆեյ Դոմանովի և այլ ռուս կոլաբորացիոնիստների համար։ Այն տեղադրվել է Վսեխսվյատսկոյե գյուղի Բոլոր Սրբերի եկեղեցու  (Մոսկվա, Սոկոլի մարզ) մոտ «Ռուսական համազորային միության, ռուսական կորպուսի, կազակական ճամբարի, ՍՍ-ի 15-րդ հեծելազորային կորպուսի կազակների զինվորներին, ովքեր զոհվել են հավատքի և հայրենիքի համար» վերնագրով ː Հուշարձանը մինչ օրս [[մամուլ]]ում խառը արձագանք է առաջացնում՝ նեոնացիստական խմբավորումների կենտրոնական հավաքատեղի լինելու պատճառով։ Հուշարձանը կանգնեցվել է Գեներալ ֆոն Պաննվիցի անունը կրող ՍՍ-ի 15-րդ կազակական հեծելազորային կորպուսի միության միջոցներով, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի գերմանացի վետերանների և ռուս սպիտակգվարդիական էմիգրանտների խմբի օգնությամբ: [[2007|2007 թվականի]] [[Մայիսի 8|մայիսի 8-ին]]՝ [[Հաղթանակի օր|Հաղթանակի օրվա նախօրեին,]]հուշարձանը ոչնչացվել է անհայտ անձանց կողմից:

== Հիվի ==
[[Պատկեր:Hiwi_-_Armband.jpg|մինի|Հիվիի թևկապ]]

Հիվի (**', օգնելու պատրաստակամ; Ost-Hilfswilligen, արևելյան կամավոր օգնականներ), Վերմախտի կամավոր օգնականներ, որոնք հավաքագրվել են (ներառյալ բռնի զորահավաքը) ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքների տեղական բնակչությունից և խորհրդային ռազմագերիներից ː

Սկզբում նրանք ծառայել են օժանդակ զորամասերում և ստորաբաժանումներում որպես մեխանիկներ, կառապաններ, բեռնակիրներ, սակրավորներ, սանիտարներ, հուղարկավորության և փրկարարական ջոկատներում, զինամթերք են հասցրել առաջնագիծ և այլն: Հետագայում հիվիները սկսել են անմիջականորեն մասնակցել մարտական ​​գործողություններին, ռազմական գործողություններին և այսպես կոչված «պատժիչ» գործողություններին:

Յուրաքանչյուր հիվիին տվել են գերմանացի զինվորի լիարժեք սննդի չափաբաժին, իսկ երկամսյա փորձաշրջանից և «օժանդակ ծառայության կամավորի» կարգավիճակում զորակոչվելուց հետո՝ նաև աշխատավարձ և լրացուցիչ նպաստ։

### Ռուս համագկոլաբորացիոնիստներին նվիրված հուշարձաններ և կոթողներ
[մինի|Պրահայի ապստամբության մասնակցած РОА-ի հիշատակին նվիրված «Ռուսական ազատագրական բանակի մարտիկների հուշարձան»՝ [հուշատախտակով և

frameless|34x34փքսմետաղական կայմի վրա տանկի փոքրիկ քանդակով, 2020 թվական]]
[մինի|Ա. Ա. Վլասովի և ROA մարտիկների հուշարձանը [Նյու Յորքի Նովոդիվեևսկու Ռուսական Ուղղափառ Վանքի գերեզմանատանը]]

* Հուշակոթող ավստրիական  Լինց քաղաքում, նվիրված ատամաններ Կրասնովին, Շկուրոյին, գերմանացի գեներալին ֆոն Պաննվիցին և ՍՍ-ի 15-րդ հեծելազորային կորպուսի բոլոր կազակներին և նրանց ընտանիքների անդամներինː
* Հուշատախտակ «Վլասովի Ռուսական ազատագրական բանակի զինվորներին»  Պլատլինգ քաղաքում (Մյունխենի մոտակայքում Գերմանիա)ː
* «Ռուսական ազատագրական շարժման զինվորներին և РОА-ի շարքայիններին» հուշակոթող, ուղղափառ մատուռ- հուշարձան «Ռուսական կորպուսի զինվորներին, ովքեր կռվել են Բալկաններում 1941—1945 թվականներին», Նովո-Դիվեևո քաղաք, Նյու Յորքի արվարձան, ԱՄՆː
* Կազակական ճամբարի կազակների հուշարձան (Գլենդոր, Լոս Անջելես, ԱՄՆ)ː
* Կազակական ճամբարի կազակների հուշարձան, որը տեղադրված է Ուղղափառ Սուրբ Վլադիմիրի գերեզմանատանը (Նյու Ջերսի, ԱՄՆ)ː
* Սուրբ Աստվածածնի կաթոլիկ եկեղեցի, որը նվիրված է ՍՍ-ի 15-րդ հեծելազորային կորպուսի կազակների հիշատակին (Հյուսիսային Իտալիա, գյուղ Տիմաու, մարզ Ֆրիուլի)
* Օլշանսկի գերեզմանատանը տեղադրված «Ռուսական ազատագրական բանակի զինվորներին (РОА)» խաչ-հուշարձան (Պրահա, Չեխիա)ː
* Հուշաքար նվիրված ֆոն Պաննվիցին, Ա. Գ. Շկուրոյին, Պ. Ն. Կրասնովին, Սուլթան Կլիչ-Գիրեյին, Տ. Ն. Դոմանովին և այլն`  «Ռուսական համազորային միության զինվորներին, ռուսական կորպուսի, կազակական ճամբարին,  ՍՍ-ի 15-րդ հեծելազորային կորպուսի կազակներին, ովքեր ընկան հավատքի և հայրենիքի համար» (Բոլոր Սրբերի տաճար, Մոսկվա, Ռուսաստան): 2007 թվականի մայիցի 8-ին, Հաղթանակի Օրվա նախօրեին հուշարձանն ավերվել է հակաֆաշիստների կողմից ː  Տաճարի վանահայր Վասիլի Բաբուրինը նշել է, որ այս սալաքարը ոչ մի կապ չունի Բոլոր Սրբերի տաճարի հետ։ Հուշարձանից մի փոքր բեկոր էր մնացել, մինչև 2014 թվականին այն փոխարինվել է սալաքարով. «*Կազակներին, ովքեր ընկել են հանուն հավատքի, ցարի և հայրենիքի*»ː
* 2007 թվականի օգոստոսի 4-ին Ելանսկայա ստանիցայում (Ռոստովի մարզ) տեղի է ունեցել «Դոնի կազակները բոլշևիկների դեմ պայքարում» հուշահամալիրի և Պ. Ն. Կրասնովի հուշարձանի բացումը և օծումը։ Հուշահամալիրը ներառում է թանգարան և արխիվ ː
* «Ռուսական հուշարձան» (1980, Հինտեր-Շելենբերգ, Լիխտենշտեյն)
* «Ռուսական ազատագրական բանակի հուշարձան և հուշատախտակ» Պրահայի արևմուտքում գտնվող Ռժեպորիեում, բացվել է 2020 թվականի ապրիլի 30-ին՝ Պրահայի ապստամբության և Չեխոսլովակիայի նացիստական օկուպացիայից ազատագրման 75-ամյակին։ Հուշարձանի տեղադրումը բողոքի ալիք է բարձրացրել ՌԴ ԱԳՆ-ն։

## Վերականգնման փորձեր
Ռուսաստանի Դաշնությունում և արտերկրում ազգայնական և միապետական կազմակերպությունները բազմիցս դիմել են Ռուսաստանի պետական մարմիններին՝ առանձին ռուս կոլաբորանտների վերականգնման խնդրանքով։ Այս խնդրանքների հիմնականում հիմնավորվում է այն տեսակետով, որ ռուս կոլաբորանտները պայքարում էին ոչ թե Գերմանիայի, այլ պատմական Ռուսաստանի ժառանգության համար, շարունակում էին սպիտակների գործը և կատարում էին ուղղափառ քրիստոնյաների պարտականությունը։ Որպես ռեաբիլիտացիայի օրինակ բերվել են հետևյալներին՝ Սև Հարյուրյակների առաջնորդ Մարկով, Սև Հարյուրյակների անդամ Մելսկի, Ռուսականից դուրս Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու ղեկավար Անաստաս, Ռուսական Ուղղափառ Եկեղեցու Բալթյան երկրների էկզարխ Սերգեյ (Վոսկրեսենսկի), սպիտակ գեներալներ Կրասնով, Շկուրո, Դոմանով, Տուրկուլ, Սախարով, Սմիսլովսկի, Կաուլբարս, Սկորոդումով, Շտեյֆոն և ուրիշներ։

Ռուսաստանի Դաշնության Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիայի 1997 թվականի դեկտեմբերի 25-ի որոշմամբ Պ. Ն. Կրասնովը, Ա. Գ. Շկուրոն, Սուլթան Կլիչ-Գիրեյը, Ս. Ն. Կրասնովը և Տ. Ի. Դոմանովը ճանաչվել են արդարացիորեն դատապարտված և վերականգնման ենթակա չեն, ինչի մասին տեղեկացվել են այդ անձանց վերականգնման հարցով վերաքննիչ բողոքներ նախաձեռնող բոլոր անձանց:

## Ռուսական կոլաբորացիոնիստական կազմավորումների և կազմակերպությունների ցանկ
### Ռազմական և ոստիկանական կազմավորումներ

* Ռուս ազգայնականների մարտական միություն
* Ասանոյի Բրիգադ - Կվանտուն բանակի ռուսական ստորաբաժանումներ
* «Ռուսլանդ» դիվիզիա («Ռուսաստան» դիվիզիա / հատուկ նշանակության կանաչ բանակ/ 1-ին ռուսական ազգային բանակ)
* «Ֆյուրստ ֆոն Ուրախ» հեծելազորային դիվիզիոն
* Կազակական Ճամբար (ինչպես նաև` ՍՍ-ի 15-րդ ՍՍ կազակական հեծելազորային կորպուս, 1-ին կազակական դիվիզիա
* Կազմակերպություն «Zeppelin»
* Ռուսաստանի ազգային ժողովրդական բանակ  (**'), հատուկ միավորում «Ճերմակագլուխ»
* «''RONA», ՍՍ-ի 29-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիա (1-ին ռուսական)''
* [[Ռուսական ազատագրական բանակ]]  ***«***ROA»
** KONR (Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտե) ռազմաօդային ուժեր
** 1-ին դիվիզիա ***«***ROA / KONR»  (600-Վերմախտի հետևակային դիվիզիա)
** 2-ին դիվիզիա ***«***ROA / KONR»  (650-րդ հետևակային դիվիզիա)
** 3-ին դիվիզիա ***«**'ROA / KONR»  (700-րդ հետևակային դիվիզիա)
* Ռուսական պահակային ընկերություն «Գոմել»
* Ռուսական կորպուս
* Վերմախտի 9-րդ բանակի ռուսական ջոկատ
* Ռուսական արևելյան գումարտակ «Շելոն»
* Ռուսական օժանդակ ոստիկանություն (շուցմանշաֆտ` անվտանգության ոստիկան Գերմանիայում)
** Մուրավյովի գումարտակ
** «Ռուսական քաղաքացիական օժանդակ ոստիկանություն», Սևաստոպոլ
** «Զիգլինգ»  օժանդակ ոստիկանության բրիգադ
* Խիվի
* 1-ին արևելյան պահեստային գունդ «Կենտրոն»
* 601-րդ ՕՍՏ-գումարտակ «Բերեզին»
* 602-րդ ՕՍՏ-գումարտակ
* 645-րդ գումարտակ
* 654-րդ ՕՍՏ-գումարտակ
* Դաշտային ժանդարմերիայի 581-րդ գումարտակ
* Ռուսական ֆաշիստական կուսակցության գվարդիա
* Ռուսական միապետական կուսակցության կորպուս
* Ռուսները Ճապոնական և [[Մանջուրներ|մանջուրական]] հատուկ ծառայությունները [[Մանջոու-Գո]] ծառայության մեջ
* ՍՍ-ի կազմում
** ՍՍ-ի «Ռոնա» կամավորական 29-րդ հետևակային դիվիզիա (1-ին ռուսական)
** ՍՍ-ի կամավորական 30-րդ հետևակային դիվիզիա (2-րդ ռուսական)
** ՍՍ-ի 1-ին ռուսական ազգային բրիգադ «Դրուժինա». հայտնի է նաև որպես ՍՍ-ի 1-ին ռուսական ազգային ջոկատ
** ՍՍ-ի «Վարյագ» կամավորական գունդ
** ՍՍ-ի «Դեսնա» կամավորական գունդ
** ՍՍ-ի 28-րդ կամավորական հետևակային դիվիզիա «Վալոնիա» (1-ին Վալոնական դիվիզիա) ռուսական անձնակազմ
** ՍՍ-ի «Դիռլևանգեր» դիվիզիայում ռուսական անձնակազմ
** ՍՍ-ի «Շառլեման» դիվիզիայում ռուսական անձնակազմ

=== Քաղաքական կազմակերպություններ ===
* Համառուսական ազգային կուսակցություն
* Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտե (KONR)
** Ռուսական կոմիտե
* Ռուսաստանի համերաշխության ժողովրդական աշխատանքային միություն
* [[Լոկոտի ինքնավարություն|Լոկոտի և Լեպելի հանրապետություններ]]
** Ռուսաստանի Ազգային-սոցիալիստական աշխատանքային կուսակցություն (Ռուսաստանի ժողովրդական-սոցիալիստական կուսակցություն «Վիկինգ» / «Վիտյազ»)
* Ռուսաստանի երիտասարդության ազգային կազմակերպություն
* Բոլշևիզմի դեմ պայքարի քաղաքական կենտրոն (Բեսոնով, Իվան Գեորգիևիչ)
* [[Զուևի հանրապետություն|Զուևայի Հանրապետություն]]
* Ռուսական կայսերական միության օրդեն
* Ռուսական ֆաշիստական կուսակցություն
* Ռուսական ազգային ինքնավար կուսակցություն
* Ռուսական Ազգային աշխատանքային կուսակցություն
* Ռուսական ազգային-սոցիալական շարժում (ROND/PRO-RNSD/RNSD)
* Ռուսական աշխատանքային ժողովրդական կուսակցություն
* Բոլշևիզմի դեմ պայքարի միություն
* Ռուսաստանի երիտասարդության միություն
* Շկլովի Հանրապետություն

=== Քարոզչություն ===
[[Պատկեր:Двинский_вестник.jpg|մինի|Լատվիական օկուպացիոն «Դվինսկի Վեստնիկ» թերթը՝ [[Նիկոլայ Լեսկով]]ին նվիրված խմբագրականով։]]

* Նացիստական Գերմանիայի թռուցիկներ ԽՍՀՄ-ի համար
* Պարբերականներ ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ
** «Ղրիմի ձայնը» (թերթ)
** «Դվինսկի Վեստնիկ» (թերթ)
** «Հայրենիքի համար» (օկուպացիոն գերմանական թերթ)
** «Նոր ուղի» (օկուպացիոն գերմանական թերթ)
** Ռ«ուսական թերթերի ակնարկ» (օրաթերթ)
* «Լենինի հին գվարդիան» (ռադիոկայան)

=== Այլ ===
* Ռուս սպաների համար նախատեսված բարձրագույն գերմանական դպրոց
* Պսկովի ուղղափառ առաքելություն
* «Russen» (Ռուսաստան) - լրատվության և քարոզչության գործակալությունː

== Մշակույթում ==
=== Գրականությունում ===

* *Վասիլ Բիկով*. [http://lib.ru/PROZA/BYKOW/sotnikov.txt Сотников.] / Վեպեր. Днепропетровск: Проминь, 1987
* *Ալեքսանդր Կարասյով*. [http://magazines.gorky.media/ural/2009/8/ka5.html Предатель.] (պատմվածք) // «Урал» № 8, 2009

=== Ֆիլմագրություն ===
* 1964 թվականին «Պետական ​​հանցագործը» (*Государственный преступник*), խորհրդային լիամետրաժ սև-սպիտակ գեղարվեստական ​​ֆիլմ
* 1985 թվականին «Դիմակայություն»  (*Противостояние*), խորհրդային գունավոր վեց մասից բաղկացած հեռուստատեսային գեղարվեստական ​​ֆիլմ (1985):

== Տես նաև ==
[[Պատկեր:The_Monument_of_the_SS-Galicia_in_Lviv_Ukraine.jpg|մինի|[[Լվով]]ում գտնվող ՍՍ-ի [[Գալիցիա]]յի դիվիզիային նվիրված հուշարձան (2008)]]

* [[Կոլլաբորացիոնիզմ]]
* [[Հավաքագրում (զինված ուժեր)]]
* [[Ուկրաինայի համագործակցությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում|Ուկրաինական կոլաբորացիոնիզմ]]
* [[Լոկոտի ինքնավարություն]]
* [[Զուևի հանրապետություն]]
* [[1-ին կազակական դիվիզիա (վերմախտ)|Վերմախտի 1-ին կազակական դիվիզիա]]
* [[Ռուսական ազատագրական բանակ]]
*[[Կոլաբորացիոնիզմը Հայրենական մեծ պատերազմում]]
*[[Ռուսական ազատագրական շարժում]]
*[[Հակակոմինտերական պակտ]]
*[[Ազգային միասնություն կուսակցություն (Նորվեգիա)]]
*[[Քուիսլինգի վարչակարգ]]
*[[Նորվեգական լեգեոն]]
*[[Հայկական լեգեոն (Ֆաշիստական Գերմանիա)]]
*[[Թուրքեստանական լեգեոն]]
*[[Տրավնիկիի համակենտրոնացման ճամբար]]
*[[Խորվաթիայի անկախ պետություն]]

== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
=== Հրապարակախոսություն ===

* 
* *Залесский К. А.* Кто был кто во Второй мировой войне. Союзники Германии. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, 2004. — Т. 2. — 492 с. — .
* 
* [https://polit.ru/article/2006/05/04/kollaboracionism/ *Цыганок А. Д.* О коллаборационизме граждан СССР во Второй мировой войне.] ПОЛИТ.РУ 04 мая 2006

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://web.archive.org/web/20070526155512/http://www.pobeda-vitebsk.com/shadow/?force=kaminski ՌՈՆԱ։] [https://web.archive.org/web/20070526155512/http://www.pobeda-vitebsk.com/shadow/?force=kaminski Բրոնիսլավ Կամինսկու բրիգադը]
* [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1187672 Ն. Դ. Ժդանով, Ռուս ազգային սոցիալիստները Գերմանիայում (1933-1939) // Ռուսաստանը և ժամանակակից աշխարհը։] [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1187672 Թողարկում 3 (20):] [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1187672 — 1998]
* [https://censor.net/ru/forum/2314505/quotkak_kazachki_fashistam_pomogaliquot_ili_quotpochemu_v_tsentre_moskvy_stoit_pamyatnik_fashistskomu «Ինչպես կազակ կանայք օգնեցին ֆաշիստներին» կամ «Ինչո՞ւ է Մոսկվայի կենտրոնում կանգնեցված ֆաշիստ գեներալի հուշարձանը»։]
* *Ս. Տուրչենկո''։ Նաև կազակներ։ / « Տրուդ-7 », 2005թ.
* Հակասովետական դիմադրություն
* «Ռուսական արտագաղթը նացիստական Գերմանիայում» - «Ոչ այնքան» սյունակը «Էխո Մոսկվի» ռադիոկայանում, հեռարձակվել է 2010 թվականի դեկտեմբերի 25-ին
* «Գաղափարախոսական կոլաբորացիան Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ» — «Այդպես չէ» սյունակը «Էխո Մոսկվի» ռադիոկայանով, հեռարձակվել է 2011 թվականի հունիսի 4-ին։ շարունակությունը, հեռարձակվել է 2011 թվականի հունիսի 11-ից
* «Ստալինի բազեները» Լյուֆտվաֆեում
* Գեներալ Վլասովի ավիացիան

Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Գերմանիայի դիվիզիաներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Գերմանիայի ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բանակային միավորներ և կազմավորումներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ռուսական ազգայնականություն