Աթաթուրքի անձի պաշտամունք

[մինի|300x300px| [Թուրքիայի դրոշ|Թուրքական դրոշներով և Աթաթուրքի պատկերով շենքի ճակատը ]]
[մինի|300x300px| Աթաթուրքի մեծ քանդակն [Իզմիրում ]]
**Աթաթուրքի անձի պաշտամունքը** հիմնականում սահմանվել է 1930-ական թվականների վերջից սկսած Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հետնորդների կողմից՝ 1938 թվականին նրա մահից հետո։ Այն աջակցվում էր ինչպես իշխող Ժողովրդահանրապետական կուսակցության անդամների, այնպես էլ ընդդիմադիր կուսակցությունների ներկայացուցիչների կողմից։ Անձի պաշտամունքի որոշ տարրեր ներկա են եղել նաև նախագահի կենդանության օրոք՝ նրա սոցիալական և քաղաքական բարեփոխումները ժողովրդականացնելու և ամրապնդելու նպատակով, այդ թվում՝ հանրապետության, աշխարհականությունը, կանանց քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքների ներմուծումը, ինչպես նաև լեզվի և այբուբենի բարեփոխումը։ Աթաթուրքի պաշտամունքը նկարագրվել է որպես «աշխարհի ամենաերկարատև անձի պաշտամունք»։

## Ամփոփում
Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Օսմանյան կայսրության նսեմացուցիչ պարտությունից և դաշնակիցների կողմից բաժանումից հետո Մուստաֆա Քեմալն իր երկիրն անցկացրել է Հունաստանի, Հայաստանի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և այլ ինտերվենտ երկրների դեմ անկախության համար մղվող պատերազմի միջով։ Նրա ղեկավարության ներքո 1923 թվականին հռչակվել է Թուրքիայի Հանրապետությունը։ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը 1934 թվականին նրան շնորհել է Աթաթուրք («թուրքերի հայր») անունը։ Նրա մյուս տիտղոսները՝ Մեծ Առաջնորդ, Հավերժական հրամանատար, Գլխավոր ուսուցիչ և Հավերժական առաջնորդ։

Աթաթուրքի հիշատակը մնում է 21-րդ դարում թուրքական քաղաքական դիսկուրսի կարևոր մասը։ Թուրքիայի գրեթե յուրաքանչյուր քաղաքում կան փողոցներ, որոնք անվանվել են նրա պատվին, և նրա արձանները սովորաբար կարելի է գտնել քաղաքային հրապարակներում, դպրոցներում և պետական հաստատություններում, որոնք նույնպես հաճախ զարդարված են նրա դիմանկարով։ «Ne mutlu Türküm diyene» () արտահայտությունը, որը Աթաթուրքն օգտագործել է 1933 թվականին՝ Հանրապետության 10-րդ տարեդարձի իր ելույթում, լայնորեն մեջբերվում է Թուրքիայում։

մինի|300x300px| Շատ թուրքեր Աթաթուրքի հիշատակի երթեր և հանրահավաքներ են այցելում նոյեմբերի 10-ին՝ նրա մահվան օրը։ «Իմ բարոյական ժառանգությունը գիտությունն ու բանականությունն է»
Աթաթուրքի անձի պաշտամունքը երբեմն համեմատվում է Կենտրոնական Ասիայի երկրների ավտորիտար կառավարիչների պաշտամունքի հետ, ինչպիսիք են Նուրսուլթան Նազարբաևը և Սապարմուրատ Նիյազովը, սակայն այն զգալիորեն տարբերվում է Թուրքիայում Աթաթուրքի ժողովրդավարական և առաջադեմ բարեփոխումների շնորհիվ, ինչպես նաև այն պատճառով, որ նրա արձանների և հուշարձանների մեծ մասը նրա մահից հետո է կառուցվել։ Օրինակ, մինչև 1950-ական թվականները թուրքական արժույթի վրա հայտնվում էր միայն Թուրքիայի գործող նախագահի կերպարը, սակայն վարչապետ Ադնան Մենդերեսը (1950-1960) քաղաքական հարվածով նախագահ Իսմեթ Ինյոնյուին օրենք է ընդունել հանգուցյալ Աթաթուրքի պատկերը արժույթի վրա վերականգնելու մասին։

2012 թվականին The Economist շաբաթաթերթը գրել է, որ անձի պաշտամունքը «երկիրը ծածկում է մեծ մարդու կիսանդրիներով և դիմանկարներով» և որ դա «աճեցրել են թուրք գեներալները, որոնք նրա անունն օգտագործել են չորս կառավարությունները տապալելու, վարչապետին կախաղան բարձացնելու և հանրապետության թշնամիների վրա հարձակվելու համար»։ Բրիտանական շաբաթաթերթի համաձայն՝ «խիստ իսլամիստներն արհամարհում են Աթաթուրքին այն բանի համար, որ նա 1924 թվականին վերացրել է խալիֆայությունը և բարեպաշտությունը ջնջել է հանրային տարածությունից։ Նրանց թվում կան խոսակցություններ, որ նա կնամոլ, հարբեցող և կրիպտոհրեա է եղել»։

### Օրենք Աթաթուրքի մասին
Մենդերեսի կառավարությունը, թեև դեմ էր հանդես գալիս Աթաթուրքի Ժողովրդահանրապետական կուսակցությանը (որն ընդդիմադիր կուսակցություն էր Մենդերեսի ժողովրդավարական կուսակցության կառավարության խորհրդարանում), շարունակում էր օգտագործել Աթաթուրքի ժողովրդականությունը Թուրքիայի քաղաքացիների շրջանում՝ 1953 թվականին՝ նրա մահվանից 15 տարի անց նրա մարմինը տեղափոխելով «վիթխարի» դամբարան։ Բացի այդ, 1951 թվականին ընդունվել է օրենք, որը քրեական պատասխանատվություն է նախատեսում «Աթաթուրքի հիշատակը» վիրավորելու համար։

2011 թվականին 48 մեղադրական դատավճիռ է կայացվել «Աթաթուրքին վիրավորելու» համար, իսկ նրա հիշատակը վիրավորելը պատժվում է մինչև երեք տարի ժամկետով ազատազրկմամբ։

### ՅուԹյուբի արգելափակում
2007 թվականի մարտին, երբ ՅուԹյուբում հայտնաբերվել են Աթաթուրքին վիրավորող բազմաթիվ տեսանյութեր, Թուրքիայի Գերագույն դատարանը երկրում արգելափակել է այդ հարթակը։ Էջում գրված է հետևյալ տեքստը։ «Մուտքն այս կայք արգելափակվել է դատարանի որոշմամբ։ Մուտքը դեպի YouTube.com կայքը կասեցվել է Ստամբուլի առաջին քրեական խաղաղ դատարանի թիվ 2007/384 որոշման համաձայն, որն ընդունվել է 06.03.2007-ին»։ Թուրքիայի պետական դատախազ Կուրսատ Կայրալն՝ հետաքննություն անցկացնելու համար ԱՄՆ կառավարությունից պահանջել է ՅուԹյուբի այն օգտատերերի ինքնությունը, որոնք վիրավորում են Աթաթուրքին, Թուրքիան և երկրի դրոշը։ ՅուԹյուբի արգելափակումը հանվել է 2010 թվականի նոյեմբերին։

## Աթաթուրքի անվան վայրերի ցանկ
[thumb|250px|[Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայան ]]
Թուրքիայում շատ վայրեր անվանվել են Աթաթուրքի՝ ազգի հիմնադիր հոր պատվին։ Դրանց թվում են․

*Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայան
*Աթաթուրքի կամուրջ
*Աթաթուրքի անվան օլիմպիական մարզադաշտ
*Աթաթուրքի հրապարակ

## Արձաններ
Աթաթուրքի առաջին արձանը քանդակվել է 1926 թվականին Ստամբուլի Սարայբուրնու շրջանում ավստրիացի քանդակագործ Հենրիխ Քրիփելի կողմից։ Այսօր Աթաթուրքի արձանները կարելի է գտնել Թուրքիայի բազմաթիվ վայրերում։

### Թուրքիայում
**Անկարա**
Պատկեր:Young Fiancé of the Young Republic (13080138763).jpg|Մարշալ Աթաթուրքի արձան (Ուլուս, 1927)
Պատկեր:Mareşal Atatürk Anıtı.jpg|Նույն արձանը 2008 թվականին
Պատկեր:Ankara-Turkey-viewP5280011.JPG|Անկարայի ազգագրական թանգարան
Պատկեր:AtaturkStatueinAnkara.JPG|Անկարա
Պատկեր:Yargıtay önü atatürk heykeli.jpg|Անկարա
Պատկեր:Tarımcı Atatürk heykeli 2.JPG|Անկարա
**Ստամբուլ**
Պատկեր:Cumhuriyet Aniti.JPG|Հանրապետության հուշարձան, Ստաբմուլ
Պատկեր:Sarayburnu Atatürk Anıtı.jpg|Ստամբուլ
Պատկեր:Mustafa Kemal Sirkeci.jpg|Ստամբուլի Սթիրքեջի կայարան
Պատկեր:Taksim Cumhuriyet Anıtı.jpg|Թաքսիմ հրապարակ
Պատկեր:Istanbul University campus March 2008d.JPG|Ստամբուլի համալսարանի կամպուս
Պատկեր:Mustafa Kemal.jpg|Էյուփ


File:Adalar 5536.jpg|Իշխանաց կղզիներ
File:Alanya Atatürk statue.jpg|Ալանիա
File:Atatürk Alanya.JPG|Ալանիա
File:Amasya Tamimi Anıtı.jpg|Ամասիա
File:20180111 Atatürk@Antalya 5207 (39398723384).jpg|Անթալիա
File:Statue of Atatürk in Bursa.jpg|Բուրսա
File:Kemal Ataturk statue in Büyükada.JPG|Բյույուքադա
File:Çanakkale 4877.jpg|Չանաքքալե
File:Statue of Atatürk in Denizli.jpg|Դենիզլի
File:Dumlupınar Şehitliği 2.JPG|Դումլուփինար
File:Adalar 6985.jpg|Հեյբելիադա
File:Hacettepe Atatürk anıtı.JPG|Հաքեթեփ
File:Ac ataturk2.jpg|Գալիպոլի
File:Bronze statue of Turkish politician Mustafa Kemal Atatürk, Gulhane Park, Istanbul, 2017.jpg|Գյուլհանե այգի
File:Güllük'te Atatürk anıtı.jpg|Գյուլյուկ
File:Iczmeler, pomnik - 26 września 2011 r.SDC12039.jpg|Իչմելեր
File:AtaturkinIzmir.jpg|Աթաթուրքի դիման
File:Atatürk Monument in İzmir.JPG|Աթաթուրքի արձան
File:KadıköyAtatürk.JPG|Քադըքյոյ
File:Atatürk Kemer Atatürk bulvari.jpg|Քեմեր
File:Kırklareli 5199.jpg|Քիրքլարելի
File:Atatürk-Konya-Denkmal.JPG|Քոնյա
File:Kuşadası - statue Atatürk.jpg|Քուշադասը
File:Atatürk statue in Marmaris.jpg|Մարմարիս
File:Nusaybin365.jpg|Մծբին
File:Onur Anıtı.JPG|Սամսուն
File:Saitabat 7142.jpg|Սաիթաբաթ
File:Ac ataturk1.jpg|Սարայբուրնու
File:Statue of Mustafa Kemal Atatürk in Şile.jpg|Շիլե
File:Statue of Atatürk in Üsküdar.jpg|Սկյուտար


### Թուրքիայից դուրս
*Բուդապեշտ, Հունգարիա
*2015 թվականի մարտին Կալիֆոռնիա նահանգի Կարսոն քաղաքի քաղաքային խորհուրդը միաձայն դեմ է քվեարկել Աթաթուրքի քանդակի տեղադրմանը։


Պատկեր:Kemal Atatürk Memorial, ANZAC Parade.jpg|Քեմալ Աթաթուրքի հուշարձան, Կանբերրա, Ավստրալիա
Պատկեր:Atatürk's statue in Bucharest.jpg|Բուխարեստ, Ռումինիա
Պատկեր:Tulcea2008-Atatürk.jpg|Տուլչա, Ռումինիա
Պատկեր:Plaza Kemal Atatürk 2000 001.jpg|Բարուտա, Վենեսուելա
Պատկեր:Mustafa Kemal Ataturk Reforma Mex D.F.jpg|Մեխիկո, Մեքսիկա
Պատկեր:Statue of Mustafa Kemal Atatürk, Turkish Embassy, Washington, D.C.jpg|Աթաթուրքի արձան, Թուրքիայի դեսպանատուն, Վաշինգտոն ԿՇ
Պատկեր:Mustafa Kemal Ataturk Memorial next to the Turkish Soldiers Monument in Beersheba.jpg|Աթաթուրքի հուշարձանը թուրք զինվորների արձանի մոտ, Բեեր Շևա, Իսրայել
Պատկեր:Atatürkün Bakıdakı heykəli - panoramio.jpg|Բաքու, Ադրբեջան
Պատկեր:Dipkarpaz (31667330493).jpg|Ռիզոկարպասո, Հյուսիսային Կիպրոս
Պատկեր:Kemal Ataturk Statue with Northern Cypriot Flag - Girne (Kyrenia) - Turkish Republic of Northern Cyprus.jpg|Կիրենիա, Հյուսիսային Կիպրոս
Պատկեր:Kemal Ataturk room in Bitola Museum.jpg|Մանաստիր, Հյուսիսային Մակեդոնիա


## Ծանոթագրություններ

## Մատենագրություն
*Copeaux, Etienne, ″La transcendance d’Atatürk″, in Mayeur-Jaouen Catherine (ed.), *Saints et héros du Moyen-Orient contemporain*, Paris, Maisonneuve et Larose, 2002, pp.&nbsp;121–138.
*
*Mandel, Mike, and Zakari, Chantal, *The State of Ata. The Contested Imagery of Power in Turkey*, Eighteen Publications, Boston, 2010, 256-xvi p.

Կատեգորիա:Թուրքիայի մշակույթ
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք