Դերբայական դարձվածի շարադասությունն ու կետադրությունը

Դերբայական դարձվածը նախադասության մեջ ունի ազատ շարադասություն․ այն կարող է հանդես գալ **առաջադաս, միջադաս** և **վերջադաս** դիրքերում**։**

Օրինակ՝

Հպարտության զգացումով լցված՝ մայրը բանակ ճանապարհեց որդուն։

Մայրը, հպարտության զգացումով լցված, բանակ ճանապարհեց որդուն։

Մայրը բանակ ճանապարհեց որդուն՝ հպարտության զգացումով լցված։

Դերբայական դարձվածները լինում են կետադրվող (տրոհվող) և չկետադրվող (չտրոհվող)։

### Կետադրվող դերբայական դարձված
Կետադրվող են համարվում որպես գերադաս անդամ հանդես եկող **անորոշ** և **հարակատար** դերբայներով կազմված դերբայական դարձվածները (հիմնականում ձևի, երբեմն նաև ժամանակի կամ պատճառի պարագայի պաշտոն)։

Կետադրվող առաջադաս և վերջադաս դերբայական դարձվածները նախադասությունից տրոհվում են բութով, իսկ միջադասը՝ երկու կողմից ստորակետով։

Օրինակ՝

**Առաջադաս**

**Տեսնելով արդեն սենյակ մտած Մարիամին՝** նա շփոթվեց (Ս․ Խ․)։

**Վերջադաս**

Նրան սպասողները հեռվում տեսան հեծյալ մի զորամաս՝ **նետերով, նիզակներով և սրերով զինված** (Ստ․ Զ․)։

**Միջադաս**

Ձիերը, **անգղների կռնչոցից վախեցած,** խլշեցին ականջները, իրար մոտեցան (Ակ․ Բ․)։

Կետադրվում են նաև՝

* զիջման պարագա դերբայական դարձվածը բոլոր դիրքերում։

*Օրինակ՝*

**Չնայած բավականաչափ միջոցներ ունենալուն՝** իրեն շատ համեստ էր պահում։

* Նպատակի պարագան վերջադաս դիրքում, *ինչպես՝*

Տղաներն անմիջապես դուրս թափվեցին բակերից՝ **հեռվից ժամանած իրենց հյուրերին դիմավորելու**։

* Հետադաս որոշիչ դերբայական դարձվածը, *ինչպես՝*

Աղջնակը՝ **բարձր ու զիլ ձայնով երգող**, միանգամից լռեց։

* Եթե կետադրվող դերբայական դարձվածից առաջ կա նախադասության որևէ այլ անդամ, ապա դերբայական դարձվածը համարվում է միջադաս։

*Օրինակ՝*

Սեղանի տակ, **փափուկ բարձը գրկած**, քնել էր փոքրիկը։

* Եթե դերբայական դարձվածը հաջորդում է շաղկապին, կարող է կետադրվել թե՛ բութով (առաջադաս), թե՛ ստորակետով (միջադաս)։

*Օրինակ՝*

Նա անցավ ու **տեսնելով փթթող երկիրը**՝ նախանձից քարացրեց այն։

Նա անցավ ու, **տեսնելով փթթող երկիրը**, նախանձից քարացրեց այն։

* Եթե նախադաս դերբայը կամ դերբայական դարձվածը ունի իրեն լրացնող ստորադաս նախադասություն, ապա կարելի է տրոհել թե՛ բութով, թե՛ ստորակետով։

*Օրինակ՝*

Մտածելով, **որ իրեն չեն նկատի,** (՝) տղան դուրս գնաց։

* Եթե վերջադաս դերբայական դարձվածը ընկած է շաղկապից առաջ, պետք է տրոհել։

*Օրինակ՝*

Հակոբը կանգնեց՝ **վերցնելով գինու բաժակը**, և շնորհավորեց ընկերոջը։

Եթե դերբայական դարձվածը գտնվում է բարդ նախադասության կազմում, ապա կետադրությունը որոշվում է ըստ այնմ, թե բաղադրիչ ո՛ր նախադասության մեջ է այն հանդես եկել և ի՛նչ դիրքում։

### Չկետադրվող դերբայական դարձված
Դերբայական դարձվածը չի կետադրվում, եթե կատարում է ենթակայի, ստորոգելիի, հատկացուցչի, նախադաս որոշչի, խնդիրների պաշտոն։

orinak՝

**Անծանոթ մարդկանց ներս գալը** (ենթակա) նրան զարմացրեց (Ակ․ Բ․):

Ձախողման պատճառը **այդ մարդուն վստահելն** (ստորոգելի) էր։

**Խոսելու չափուկշիռը պահողի** (հատկացուցիչ) հարգանքն անչափ մեծ է։

Նա միանգամից որոշեց, որ **գործի անցնելու** (որոշիչ) ժամանակը եկել է։

Անահիտն ուզում էր **անվերջ բղավել** (խնդիր)։

Ընդհանրապես չի կետադրվում համակատար դերբայով արտահայտված դերբայական դարձվածը, որը կատարում է ժամանակի պարագայի պաշտոն։

Օրինակ՝

**Բերդի մուտքը նկարելիս** մատիտը մի պահ ձեռքին մնաց (Ակ․ Բ․):

**Մանկությունս հիշելիս** սիրտս դառնում է գինով… (Ե․ Չ․)։

Եթե առաջադաս կամ միջադաս դերբայական դարձվածին հաջորդում է օժանդակ բայը, ապա դերբայական դարձվածը չի տրոհվում։

Օրինակներ՝

**Ամանները լվանալով էր** անցկացրել իր առաջին օրը հյուրանոցի խոհանոցում։

Զինվորները **դեռ լույսը չբացված էին** հեռացել գյուղից։

## Տես նաև
* Դերբայական դարձված
* Դերբայ
* Շարադասություն
* Կետադրություն

## Աղբյուր
* Հովհաննես Բարսեղյան, Փառանձեմ Մեյթիխանյան, Հայոց լեզու 9-րդ դասարանի համար, «Աստղիկ գրատուն» հրատարակչություն, Երևան, 2018, էջ 22-25։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դերբայական դարձված
* Դաս 14- Դերբայական դարձված

Կատեգորիա:Կետադրություն