Պլատին

**Պլատին** (), քիմիական տարր, որի նշանն է *Pt*, տարրերի պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 8-րդ խմբի տարր։ Ազնիվ մետաղ է, պատկանում է պլատինային տարրերի շարքին։ Կարգահամարը՝ 78, ատոմական զանգվածը՝ 195,09։ d տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 5s2 5p6 5d9 6s4, К, L, M, N թաղանթները լրացված են։ Պլատինը արծաթասպիտակ, կռելի, կոռոզիակայուն ծանր մետաղ է։

## Պատմություն
Բնածին պլատինը, որը պլատինային համաձուլվածք է, հայտնի էր վաղ ժամանակներում (Եթովպիա, Եգիպտոս, Հարավային Ամերիկա)։ 16-րդ դարում իսպանացիներն այն նորից «հայտնաբերեցին» Հարավային Ամերիկայում։ Ոսկու հետ հանդիպող ծանր, արծաթանման մետաղը նրանք անվանեցին *Platina*, որը արծաթ (*Plata*) բառի փոքրացուցիչ ձևն է՝ արծաթիկ, որովհետև կարծում էին, թե այն արծաթի համաձուլվածք է։

Մաքուր պլատինը անջատվել է 1803 թվականին (Ու․ Հ․ Ուոլաստոն, Անգլիա)։ Ավելի ուշ ստացվեց կոփածո պլատին։ 19-րդ դարի կեսերին ֆրանսիացի քիմիկոս Ա․ Սենտ-Քլեր Դևիլը (1818-1881) առաջարկեց պլատինը հալելու և մաքրելու եղանակ։

## Անվանում
Պլատին իսպաներենից () թարգմանաբար բառացիորեն նշանակում է «արծաթիկ»։ Ավանումը տվել են կոնկիստադորները։ Քանի որ նա շատ դժվարահալ է, երկար ժամանակ նրա համար չէին կարողանում գտնել կիրառություն։ Այդ իսկ պատճառով նա գնահատվում էր երկու անգամ էժան արծաթից։

## Բնության մեջ
Պլատինը հազվագյուտ տարր է, նրա պարունակությունը երկրակեղևում մոտ 10−6 զանգված % է։ Առավել հաճախ հանդիպում է բնածին պլատինը։ Պլատինի երկրաքիմիան կենսոլորտում վատ է ուսումնասիրված, հայտնի չէ նրա պարունակությունը ջրոլրրտում և կենդանի նյութում։

Պլատինի պարունակությունը մեծ է մանգանի նստվածքային ապարներում (մինչև 10−3 %), որոշ ֆոսֆորիտներում և պլատինի հանքավայրերի շրջանում աճող ծառերից ստացվող մոխիրում։

### Հանքավայրեր
մինի|ձախից|170px
Պլատինը դասվում է հազվագյուտ մետաղների շարքին, երկրի ընդերքում միջինում պարունակվում է 5·10−7 % ըստ զանգվածի պլատին։

Հիմնական հանքավայրերը գտնվում են Հարավային Աֆրիկայում, ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում, Զիմբաբվեում, Չինաստանում։

Ռուսաստանում պլատինի հանքավայրեը հիմնականում գտնվում են՝ Օկտյաբրսկում, Կրասնոյարսկի երկրամասում, Մուրմանսկի մարզում, Խաբարովսկի երկրամասում, Սվերդլովսկի մարզում։

### Իզոտոպներ
Բնական պլատինը բաղկացած է 194Pt (32,9 %), 195Pt (33,8 %), 196Pt (25,2 %), 198Pt (7,23 %) կայուն և 199Pt(0,0127 %, T1/2 = 6,9•1011 տարի), 192Pt(0,78 %, T1/2=1015 տարի) թույլ ռադիոակտիվ α ճառագայթող իզոտոպներից։ Ստացվել են 173-201 զանգվածի թվերով 22 ռադիոակտիվ իզոտոպ։

## Ստացում
Հայտնի են մեծ թվով պլատին-օրգանական միացություններ, որոնցից պարզագույնը (СН3)3РtI ստացվել է դեռ 1907 թվականին (Ու․ Զ․ Պոուպ)։ Պլատինը ունի կատալիտիկ մեծ ակտիվություն, հատկապես օքսիդացման-վերականգնման ռեակցիաների համար։ Հայտնի առաջին հետերոգեն կատալիզատորն է (Հ․ Դևի, 1818)։

Պլատինի ստացման (աֆինաժի) հիմնական հումքերը բնածին պլատինի և նիկելի ու պղնձի էլեկտրոլիզի անոդային շլամներից ստացվող պլատինային մետաղների կոնցենտրատներն են։ Հումքը նախ լուծում են «արքայաջրում»։ Պլատինի հետ (H2PtCl6) լուծույթ են անցնում նաև պլատինային մյուս մետաղները և ոսկին։

Իրիդիումը և պալադիումը վերականգնում են ընտրողաբար (համապատասխանաբար մինչե +2 և + 3), ապա անջատում ոսկին։ Այնուհետև ավելացնում են NH4Cl-ի լուծույթ և նստեցնում ամոնիումի քլորպլատինատը։ (NH4)2PtCl6։ Նստվածքը լվանում են և շիկացնում (800&nbsp;°C)։

:: \mathsf{3(NH_4)_2[PtCl_6] \xrightarrow{T}\ 2N_2\uparrow + 2NH_3 \uparrow + 18HCl + 3Pt}

Ստացվում է 99,7-99,8 % մաքրության պլատինային սպունգ։ Ավելի մաքուր պլատին ստանալու համար սպունգը լուծում են և վերանստեցնում։ Պլատինը թողարկվում է փոշու, ձուլվածքի, թիթեղների, լարի ձևով։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Պլատինը արծաթասպիտակ, կռելի, կոռոզիակայուն ծանր մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 1769&nbsp;°C, եռմանը՝ մոտ 4530&nbsp;°C, խտությունը՝ 21450 կգ/մ3։ Պարամագնիսական է, ջերմության, էլեկտրականության լավ հաղորդիչ։ Պլաստիկ է, հեշտությամբ մամլվում է։ Նրանից կարելի է գլանել մինչև 0,0025 մմ հաստության նրբաթերթեր և ձգել 0,001 մմ տրամագծով լարեր։

Խառնուրդները, անգամ չնչին քանակներով, մեծացնում են կարծրությունը։ Քիմիապես պասսիվ տարր է։ Ձուլածո պլատինը օդում և թթվածնում չի օքսիդանում, անգամ շիկացնելիս։ Մետաղների լարվածության շարքում գտնվում է ջրածնից, պղնձից և ոսկուց աջ։ Միացություններում ունի +2, +4, երբեմն +3 և հազվադեպ +6, +1 օքսիդացման աստիճաններ։


File:Hexachloridoplatinat-Ion.svg|Հեքսաքլորպլատինի իոն
File:Zeise's-salt-anion-3D-balls.png|
File:Dichloro(cycloocta-1,5-diene)platinum(II)-from-xtal-3D-balls-E.png|Պլատինի դիքլոր (II)
File:Cisplatin-3D-balls.png|



## Քիմիական հատկություններ
right|thumb|300px|Պլատինը «արքայաջրում»
Սենյակային ջերմաստիճաններում չի փոխազդում թթուների, հիմքերի, աղերի և այլ տարրերի հետ, դանդաղ փոխազդում է բրոմի հետ, լուծվում է «արքայաջրում»։

:: \mathsf{3Pt + 4HNO_3 + 18HCl \rightarrow 3H_2[PtCl_6] + 4NO \uparrow + 8H_2O}

Դանդաղ լուծվում է տաք, խիտ ազոտական և եռացող ծծմբական թթուներում։

Ալկալիական մետաղների օքսիդների, հիդրօքսիդների, ցիանիդների և սուլֆիդների հալույթներում օքսիդիչների (Օ2 և այլն) առկայությամբ պլատինը ենթարկվում է կոռոզիայի։

Ջրածինը լուծվում է պլատինի փոշում (1 ծավալ պլատինը 20&nbsp;°C-ում կլանում է 114 ծավալ H2)։

Թթվածնի մթնոլորտում տաքացնելիս (8 մթնոլորտում 500° С) պլատինի փոշին օքսիդանում է՝ առաջացնելով PtO, որը մոխրաման ուշակագույն փոշի է և ավելի բարձր տաքացնելիս՝ քայքայվում է։

Պլատինի (II) հիդրօքսիդը՝ Pt(OH)2, սև փոշի է, չորացնելիս քայքայվում է, օդում՝ օքսիդանում։ PtO2-ի սև բյուրեղներն առաջացնում են դեղին եռհիդրատ՝ PtO2•3H2O, որը լուծվում է ալկալիներում և թթուներում, իսկ 100&nbsp;°C-ից բարձր՝ փոխարկվում է միահիդրատի՝ PtO2•H2O, որը չի լուծվում թթուներում։

:: \mathsf{Na_2[PtCl_4] + 2NaOH \rightarrow 4NaCl + Pt(OH)_2\downarrow}
:: \mathsf{Na_2[PtCl_6] + 4NaOH \rightarrow 6NaCl + Pt(OH)_4\downarrow}

Պլատինի (IV) հիդրօքսիդը՝ Pt(OH)4, ամֆոտեր է․ ալկալիների հետ առաջացնում է [Pt(OH)6]2+, ծծմբական թթվի հետ՝ Pt(SO4)2։

:: \mathsf{Pt(OH)_2 + 2NaOH \rightarrow Na_2[Pt(OH)_4]}
:: \mathsf{Pt(OH)_2 + 4HBr \rightarrow H_2[PtBr_4] + 2H_2O}
:: \mathsf{Pt(OH)_4 + 2NaOH \rightarrow Na_2[Pt(OH)_6]}
:: \mathsf{Pt(OH)_4 + 6HBr \rightarrow H_2[PtBr_6] + 4H_2O}

Տաքացնելիս պլատինը միանում է հալոգենների, շիկացնելիս՝ նաև ուրիշ ոչ մետաղների (Те, Se, Տ, P, As, Si) հետ։ Պլատինի հալոգենիդները բյուրեղական նյութեր են, որոնք հեշտությամբ առաջացնում են կոմպլեքս միացություններ, օրինակ, [PtCl2(CO)2], H2[PtCl4(OH)2], H2[PtCl4], H2[PtCl6] և այլն։

Կարեոր նշանակություն ունի ջրում և NH4Cl-ի լուծույթում անլուծելի ամոնիումի քլորպլատինատը՝ (NH4)2 [PtCl6]։

Կոմպլեքս միացություններում երկարժեք պլատինի կոորդինացիոն թիվը սովորաբար 4 է, քառարժեքինը՝ 6։ Սուլֆիդները PtS և PtS2 սև բյուրեղական նյութեր են, թթուներում և ալկալիներում չեն լուծվում, դժվարությամբ են լուծվում «արքայաջրում»։

Մի շարք մետաղներ (Fe, Со, Ni, Сu, Аu, Pd և այլն) պլատինի հետ առաջացնում են լուծույթներ և ներմետաղական միացություններ։ Արծաթի լուծելիությունը պինդ պլատինում սահմանափակ Է։

## Արդյունահանում և արտադրություն
Մինչև 1748 թվականը պլատինը արդյունահանում և արտադրում էին միայն Ամերիկայում։

Երբ պլատինը սկսեցին առաքել Եվրոպայում, նրա գինը 2 անգամ ցածր էր արծաթի գնից։ Ոսկերիչներ արագ հայտնաբերեցին, որ պլատինը հեշտությամբ փոխազդում է ոսկու հետ։

1819 թվականին պլատինը հայտնաբերեցին Ուրալում, իսկ 1824 թվականին հայտնաբերվեց Նիժնի Տագիլի շրջանում։

## Կիրառություն
Պլատինից և նրա համաձուլվածքներից պատրաստում են քիմիական արդյունաբերության մեջ օգտագործվող կոռոզիակայուն սարքեր, անոթներ, էլեկտրոդներ, ֆիլերներ, տիգելներ, կատալիզատորներ են։

Պլատինը (ավելացված 5-10% Rh) ազոտական թթվի արտադրության համար օգտագործվող անփոխարինելի կատալիզատորն է (ամոնիակի կատալիտիկ օքսիդացում)։

Պլատին օգտագործում են նաև  էլեկտրական անջատիչներ, ջեռուցիչներ, ճշգրիտ էլեկտրաչափիչ սարքեր, բժշկական գործիքներ, թերմոզույգեր, ջերմաչափեր, ոսկերչական իրեր պատրաստելու համար։

## Տես նաև
* Պարբերական աղյուսակ
* Պլատինային մետաղներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ազնիվ մետաղներ
Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ
Կատեգորիա:Կատալիզատորներ
Կատեգորիա:Պլատին
Կատեգորիա:Պլատինի խմբի մետաղներ