Լոնդոնիում

**Լոնդոնիում** կամ **Լոնդինիում**, (, այժմ Լոնդոն) քաղաք Հռոմեական Բրիտանիայում, հիմնադրված մոտավորապես մ.թ.ա. 43 թվականին։ Այն Հռոմեական Բրիտանիայի հիմնական առևտրային և իշխանական կենտրոնն էր 2-րդ դարի վերջից մինչև դրա կործանումը 5-րդ դարում։ Լոնդինիումը գտնվում էր Թեմզա գետի վրա, որը կապ էր ապահովում ինչպես ծովի, այնպես էլ Բրիտանիայի ներքին շրջանների հետ։

Ըստ հին հեղինակների կցկտուր հիշատակումների և հնագիտական պեղումների, քաղաքի տարածքում կարելի է մասամբ վերականգնել նրա զարգացման ընդհանուր պատմությունը։ Հռոմեական քաղաքի հասարակական շենքերից միայն մի մասն է հնարավոր նույնականացնել պեղումների միջոցով։ Ընդհանուր առմամբ, դրանք չեն պահպանվել։ Ֆորումի չափերն ու կառուցվածքը, որը Ալպերից հյուսիս ամենամեծն էր, թույլ են տալիս պատկերացում կազմել Լոնդինիումի տնտեսական դիրքի մասին։ Նրա հզոր առևտրային և տնտեսական կապերը հաստատվում են նաև գետի ափին գտնվող պահեստների մնացորդներով։

## Հիմնադրում և անվանում
thumb|right|160px|Լոնդինիումը հռոմեական դարաշրջանի վերջում
Լոնդինիումը հիմնադրվել է հռոմեացիների ներխուժումից հետո 43 թվականին կայսր Կլավդիոսի առաջնորդությամբ։

Հռոմեական զորքերի գալուց առաջ, ամենայն հավանականությամբ, Լոնդոնի տարածքով հոսում էին բազմաթիվ գետակներ, ինչպիսիք են Ուոլբրուկը։ Լոնդինիումը կառուցվել է մի վայրում, որտեղ Թեմզան բավականին նեղ էր կամուրջ կառուցելու համար և բավականին խոր՝ ծովային նավերի անցման համար։ Հռոմեական նավահանգստի զանգվածային մնացորդներ հայտնաբերվել են ժամանակակից Լոնդոնի կամրջի մոտ։

Ընդունված է կարծել, որ Լոնդինիումը կառուցվել է որպես խաղաղ բնակավայր, չնայած կան որոշ ապացույցներ, որ նրա տարածքում եղել է հռոմեական ամրոց։ Սակայն, քանի որ հնագետներին չի հաջողվել գտնել ռազմական ճամբարի հետքեր, շատ գիտնականներ կարծում են, որ Լոնդոնը խաղաղ քաղաք էր։ Նրա դիրքը զբաղված գետի վրա այն դարձնում էր իդեալական առևտրի համար։

*Լոնդինիում* անվանումը համարվում է հռոմեացիներից առաջ գոյություն ունեցող (և հնարավոր է, նախակելտական) անվանում, սակայն դրա նշանակության վերաբերյալ հաստատված տեսություն չկա։ Հռոմեացիները հաճախ վերցնում էին բնիկ ժողովուրդների կողմից օգտագործվող տեղանունները։ Ընդունված տեսության համաձայն, անվանումը ծագում է կելտական *Լոնդինիոն* տեղանունից, որը կապված է *lond* բառի հետ, որը նշանակում է «վայրի»։

Մեկ այլ տեսության համաձայն, անվանումը ծագում է հնաուրոպական գետանունից, որը համարվում է Եվրոպայի տեղանվերի ամենահին շերտի մաս Հանս Կրաեի տեսության համաձայն։ Ըստ այս վարկածի, «Լոնդոն» անվանումը գալիս է նախակելտական *Plowonida* բառից, որը բաղկացած է *plew* և *nejd* արմատներից և, հնարավոր է, նշանակում է «հորդառատ գետ» կամ «լայնորեն հոսող գետ»։ Այսպիսով, *Լոնդինիում* կարող է նշանակել «բնակավայր հորդառատ գետի ափին»։ Ենթադրվում է, որ գետը վերին հոսանքում կոչվել է Թեմզա, որտեղ այն նեղ էր, և *Plowonida*՝ ներքևում, որտեղ այն լայն էր անցման համար։

Որոշ գրառումներ և գրաֆիտի, որոնք հայտնաբերվել են հնագետների կողմից, ցույց են տալիս, որ հիմնական լեզուն լատիներենն էր։ Սակայն Լոնդոնի շատ բնակիչներ, հավանաբար, խոսում էին կելտական լեզվով, որը հռոմեացիները անվանում էին *lingua Gallica* (գալլերեն)։

## Լոնդինիումի կարգավիճակ
Լոնդինիումի *կարգավիճակը* հստակ չէ։ Այն չէր հանդիսանում *civitas*-ի մայրաքաղաք, թեև Կլավդիոս Պտղոմեոսը այն նկարագրում է որպես Կանտիացիների քաղաքներից մեկը։ Սկզբնական փոքր ամրոցը, որը նախատեսված էր Թեմզայի վրայով կամուրջը պաշտպանելու համար, վերածվել է կարևոր առևտրային նավահանգստի, որը կապում էր Բրիտանիան մայրցամաքի հռոմեական նահանգների հետ։ Մասնավոր վիլլաների բացակայությունը (որոնք բնորոշ էին մնացած շրջաններին) ենթադրում է, որ հողերը պատկանել են either բանակին, կամ կայսրին։ Բուդիկայի ապստամբության ժամանակ Տակիտոսը գրել է. «Լոնդինիումը... թեև չունի հատուկ *գաղութի* կարգավիճակ, սակայն հաճախ է այցելվում վաճառականների և առևտրային նավերի կողմից»։ Բուդիկայի ապստամբությունից հետո Բրիտանիայի նահանգային կառավարման մարմինները տեղափոխվել են Կամուլոդունից (ժամանակակից Քոլչեսթեր Էսսեքսում) Լոնդինիում։ Ճշգրիտ ժամանակը անհայտ է, թեև հայտնաբերվել են 2-րդ դարի կղմինդրներ *P.PR.BR.LON* մակագրությամբ՝ «Բրիտանիայի նահանգային պրոկուրորը Լոնդինիումում»։ Ոչ մի աղբյուրում Լոնդինիումը չի կոչվել Բրիտանիայի մայրաքաղաք, սակայն կան հիմքեր այն այդպիսին համարելու համար, օրինակ՝ Հռոմեական նահանգապետի պալատը, 2-րդ դարի սկզբի ռազմական շինությունները, ինչպես նաև պետական պաշտոնյաների մի քանի դամբարաններ։

## Պատմություն և զարգացում
### 1-ին դար
[thumb|Լոնդոնի 85-90 թվականների մոդելը [Լոնդոնի թանգարան|Լոնդոնի թանգարանում, որը պատկերում է Թեմզայի վրա կառուցված առաջին կամուրջը]]
Հիմնադրվելուց հետո՝ 1-ին դարի կեսերին, վաղ Հռոմեական Լոնդոնը զբաղեցնում էր համեմատաբար փոքր տարածք, որը մոտավորապես հավասար էր Հայդ Պարկի չափերին՝ մոտ 1,4 կմ²։

Հնագետները հայտնաբերել են բազմաթիվ ապրանքներ, որոնք Լոնդոն էին բերվել ողջ Հռոմեական կայսրությունից, ինչը ցույց է տալիս, որ վաղ Հռոմեական Լոնդոնը բազմամշակութային համայնք էր, որտեղ ապրում էին վաճառականներ Եվրոպայի տարբեր ծայրերից։

#### Բուդիկայի ապստամբությունը
Մինչև 60 թվականը Լոնդինիումը արդեն դարձել էր քաղաք, «թեպետ այն գաղութ չէր կոչվում, սակայն շատ մարդաշատ էր, քանի որ այնտեղ կուտակված էին բազմաթիվ վաճառականներ և ապրանքներ»։ Սակայն հենց այդ տարի այն թալանվել է իցենների զորքերի կողմից, որոնց առաջնորդում էր Բուդիկան։ Պեղումներն ապացուցել են, որ հրդեհ է տեղի ունեցել, քանի որ հայտնաբերվել է կարմիր մոխրի շերտ։

Սկզբում Բուդիկայի զորքերը գրավել են Կամուլոդունը, ապա հաղթել են հռոմեական լեգեոնին, որը Լինդումից (Լինքոլն) ուղարկվել էր քաղաքը պաշտպանելու համար։ Դրանից հետո նրանք շարժվել են Լոնդինիումի ուղղությամբ։ Հռոմեական զորավար Գայոս Սվետոնիոս Պավլինոսը փոքրաթիվ զորախումբ ուղարկել է Լոնդինիում, մինչև այնտեղ կհասնեին Բուդիկայի զորքերը։ Այն, ինչ հաջորդել է, նկարագրել է հռոմեացի պատմաբան Պուբլիոս Կորնելիոս Տակիտոսը.

Այնուհետև Տակիտոսը գրում է, որ ապստամբները սպանել են ավելի քան թիվ 70000 հռոմեացիների և նրանց դաշնակիցների։ Վճռական դարձավ Բուդիկայի վերջին ճակատամարտը։ Տակիտոսը ճակատամարտի վայրը նկարագրում է այսպես. «Ճակատամարտի համար նա [Սվետոնիոսը] ընտրել է տեղանք՝ նեղ կիրճով առջևում և անտառով պաշտպանված թիկունքում՝ նախապես համոզվելով, որ թշնամին միայն առջևից է և որ բաց դաշտը հնարավորություն է տալիս խուսափելու որևէ անակնկալ գրոհից»։

### 1-ին և 3-րդ դարեր
[thumb|left|Բրոնզե կիսանդրի [Հադրիանոսի, գտնված Լոնդոնում]]
Ապստամբության ավարտից հետո հռոմեացիները վերակառուցել են քաղաքը տասը տարվա ընթացքում։ 1-ին դարի վերջին տասնամյակներում Լոնդինիումը դարձավ Հռոմեական Բրիտանիայի խոշորագույն քաղաքը՝ փոխարինելով Քոլչեսթերին որպես «մայրաքաղաք»։ Ուոլբրուկի արևմուտքում կառուցվել են քարե հասարակական շենքեր՝ ֆորում, պրետորիում, թերներ, բազիլիկա։ Մոտ 120 թվականին ֆորումը ընդլայնվել է։ Քաղաքի հյուսիս-արևմտյան մասում կառուցվել է կաստրում՝ 4 հեկտար տարածքով, իսկ մոտակայքում գտնվում էր ամֆիթատրոն։

Քաղաքի մեծ մասը կառուցված էր փայտից, ինչը հաճախ բերում էր հրդեհների։ Ամենամեծ հրդեհը, ենթադրաբար, տեղի է ունեցել կայսր Հադրիանոսի օրոք։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել է նոր գալլիական տեռա սիգիլատա խեցեղենի այրված պահեստ։ Սակայն, չնայած հնագիտական ապացույցների առկայությանը, դասական հեղինակների մոտ այս հրդեհի մասին հիշատակություն չկա։

2-րդ դարում Լոնդինիումը հասավ իր բարգավաճման գագաթնակետին։ 140 թվականին նրա բնակչությունը կազմել է մոտ 45000–60000 մարդ։ Քաղաքի կարևորության ապացույցներից մեկն այն է, որ այնտեղ թաղվել է հռոմեական նահանգային պաշտոնյաներից մեկը։ Հնարավոր է, որ հենց Հադրիանոս կայսրի 122 թվականին Լոնդինիում կատարած այցից հետո կառուցվել են մի շարք մեծ հանրային շինություններ։

1980-ականների պեղումները ցույց տվել են մեծ հռոմեական նավահանգիստի համալիր Լոնդոնի կամուրջի տարածքում, ինչպես նաև գետի մյուս կողմում՝ Սաութվարքում, ինչը փաստում է, որ այդ ժամանակ Լոնդինիումը եղել է խոշոր առևտրային և կոմերցիոն կենտրոն։

2-րդ դարի երկրորդ կեսին, ամենայն հավանականությամբ, Լոնդինիումը նվազել է իր չափերով և բնակչության թվով։ Չնայած ճշգրիտ պատճառը հայտնի չէ, ժանտախտը համարվում է ամենահավանական գործոնը, քանի որ 165-190 թվականների ընթացքում ժանտախտը ծանր հարված հասցրել է Արևմտյան Եվրոպային։ Մեկ այլ վարկած է, որ Հադրիանոսի՝ կայսրության սահմանները չընդլայնելու որոշումը կարող էր հանգեցնել Լոնդոնի վաճառականների եկամուտների կորստին և տնտեսական ճգնաժամի։

Չնայած Լոնդինիումը մնաց կարևոր քաղաք մինչև Հռոմեական կայսրության անկումը, այն երբեք լիովին չի վերականգնվել այս ճգնաժամից, և սկսվել է նրա աստիճանական անկումը։

#### Լոնդոնի պարիսպը
190-225 թվականների միջև հռոմեացիները կառուցել են Լոնդոնի պարիսպը։ Սա քաղաքի շուրջ պաշտպանական կառույց էր, որը հասնում էր մինչև գետի ափը։ Հադրիանոսի պատը և Հռոմեական ճանապարհները համարվում են Հռոմեական Բրիտանիայի ամենախոշոր շինարարական նախագծերը։ Պարիսպը մոտ 5 կիլոմետր երկարություն ուներ, 6 մետր բարձրություն և 2.5 մետր հաստություն։
thumb|Լոնդոնի պարիսպի պահպանված հատված
Չնայած պարիսպի կառուցման ճշգրիտ պատճառը հայտնի չէ, ենթադրվում է, որ այն կառուցվել է պիկտերից պաշտպանվելու համար, ովքեր 180-ական թվականներին գրավել էին Հադրիանոսի պատը։ Որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ Լոնդոնի պատի կառուցումը կարող է կապված լինել 190 թվականի քաղաքական ճգնաժամի հետ, երբ Սեպտիմիոս Սևերոսն ու Բրիտանիայի կառավարիչ Կլոդիոս Ալբինոսը պայքարում էին կայսերական գահի համար։ Պատերը կարող էին կառուցվել Ալբինոսի հրամանով՝ իր տարածքը պաշտպանելու համար, սակայն 197 թվականին Սեպտիմիոսը հաղթել է նրան։

Տնտեսական զարգացումը և Սեպտիմիոսի նվաճումները Կալեդոնիայում վերականգնել են Լոնդոնի դիրքերը։ Հնագիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ 2-րդ դարի սկզբին քաղաքում ակտիվ շինարարություն է ընթացել։ Մոտ 200 թվականին Սեպտիմիոսը բաժանել է Հռոմեական Բրիտանիան երկու նահանգի՝ Վերին և Ներքին Բրիտանիա։ Լոնդինիումը դարձավ Վերին Բրիտանիայի մայրաքաղաքը, իսկ Էբորակումը՝ Ներքին Բրիտանիայի։

Պարիսպը պահպանվել է 1600 տարի և երկար ժամանակ սահմանազատում էր Լոնդոնի Սիթիի տարածքը։ Մոտավորապես այն այժմյան Սիթիի սահմանների ուղեցույց է նաև մեր օրերում։

3-րդ դարի վերջին սաքսոնական ծովահենները մի քանի անգամ հարձակումներ են կատարել Լոնդոնի վրա։ Սա հանգեցրել է լրացուցիչ պաշտպանական կառույցների կառուցմանը գետի երկայնքով։

#### Կարաուզիոսի ապստամբությունը
thumb|right|Լոնդինիումում հատված Կարաուզիոսի մետաղադրամը. Լոնդոնի դրամահատարան

286 թվականին Հռոմեական Բրիտանիայի կառավարիչ Կարաուզիոսը դադարել է ենթարկվել Հռոմի իշխանությանը և հռչակել է իրեն Բրիտանիայի կայսր։ Նա իշխել է յոթ տարի, մինչև 293 թվականին սպանել է իր գանձապետ Ալլեկտը, որը դարձավ հաջորդ կառավարիչը։

296 թվականին Կոստանցիոս I Քլորը ժամանել է Բրիտանիա՝ այն կրկին Հռոմի տիրապետության տակ վերադարձնելու համար։ Այդ ընթացքում ֆրանկ վարձկանները, որոնք ենթարկվում էին Ալլեկտին, թալանում էին քաղաքը։ Հռոմեական զորքերը կարողացան հասնել քաղաքը Թեմզայով, և մուտք գործելուց հետո սկսել են ոչնչացնել ֆրանկներին քաղաքի փողոցներում։ Այսպիսով, Ալլեկտի իշխանությունը Բրիտանիայում ավարտվել է։

Այս իրադարձության պատվին հատվել է *Տրիերյան մեդալը*։ Մեդալի մեկ կողմում պատկերված է Կոստանցիոս Քլորը, իսկ մյուս կողմում՝ ծնկաչոք կին՝ զինվորի առջև։ Այն հատվել է Տրիերում (ներկայիս Գերմանիա) և հայտնաբերվել է 1920-ականներին Արասում (Ֆրանսիա)։

### 4-րդ դար
4-րդ դարի առաջին կեսը Բրիտանիայում համարվում էր բարգավաճման ժամանակաշրջան, հատկապես բազմաթիվ հռոմեական վիլլաների համար, որոնք կառուցվել էին քաղաքի շրջակայքում։ Այդ ժամանակ Լոնդոնի քաղաքում արդեն գործում էր եպիսկոպոսություն։ Դարի կեսերին բարբարոսները սկսել են ավելի հաճախ ներխուժել Բրիտանիա։ 340 թվականից սկսած՝ պիկտերը և սկոթները հարձակվում էին Բրիտանիայի հյուսիսի վրա։ 360 թվականին հարձակումներն այնքան հաճախակի դարձան, որ Հուլիանոս II Ուրացող կայսրը ստիպված եղավ այնտեղ ուղարկել զորքեր։ Նույն ժամանակ Լոնդոնում մեծ ջանքեր գործադրվել են քաղաքի պաշտպանության համար։ Այդ շրջանում կառուցվել էառնվազն 20 բաստիոն։

367 թվականին պիկտերի և սկոթների նոր ներխուժում տեղի ունեցավ։ Դրությունը վերահսկելու և կարգուկանոն վերականգնելու համար Հռոմից ուղարկվել է Թեոդոսիոս Ավագը։ Նա Լոնդինիումը օգտագործել է որպես իր հիմնական բազա։ Մոտ 368 թվականին Լոնդինիումը վերանվանվել է *Augusta*։ Նույն դարում Բրիտանիան ընդգրկվել է Գալլիական պրեֆեկտուրայի կազմում և բաժանվեց 4 նահանգի։ Լոնդոնը դարձավ *Maxima Caesariensis* նահանգի մայրաքաղաքը։

Բացի արտաքին թշնամիների ներխուժումներից, Հռոմեական Բրիտանիան բախվում էր նաև ներքին խնդիրների։ 382 թվականին բրիտանական լեգեոնները ապստամբել են Հռոմի դեմ և իրենց «կայսր» հռչակել են Մագնոս Մաքսիմոսին։ Շուտով նա իր շուրջն է համախմբել ամբողջ հռոմեական բանակը Բրիտանիայում և անցաել Լա-Մանշը։ Նա կառավարել է կայսրության արևմտյան մասը մինչև Ֆեոդոսիոս I Մեծի կողմից 388 թվականին կրած պարտությունը։ 4-րդ դարի վերջում Հռոմեական Բրիտանիայի բազմաթիվ քաղաքներ անկում էին ապրում, և Լոնդոնը բացառություն չէր։ Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ այդ ժամանակի շատ հասարակական շենքեր կիսավեր էին։

### Անկում և անհետացում
5-րդ դարի սկզբին Հռոմեական կայսրությունը կործանվել է։ 407-409 թվականների միջև մեծ թվով բարբարոսներ ներխուժել են Գալիա և Իսպանիա։ Սա թուլացրել է Հռոմի և Բրիտանիայի միջև կապերը։ Բրիտանական զորքերը ընտրել են իրենց առաջնորդներին, որոնցից մեկը՝ Կոնստանդին III, իրեն հռչակել է Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կայսր և իր բանակով անցավ Լա-Մանշը՝ Բրիտանիայում թողնելով միայն փոքրաթիվ զորք։ 410 թվականին բրիտանացիները հրաժարվել են Կոնստանտինին հավատարմության երդում տալուց և օգնություն խնդրել են կայսր Հոնորիոսից։ Սակայն նա պատասխանել է, որ բրիտանացիները պետք է իրենք հոգ տանեն իրենց անվտանգության մասին։ Այսպիսով, պաշտոնապես ավարտվել է Հռոմի տիրապետությունը Բրիտանիայում (*տե՛ս նաև Հռոմեական Բրիտանիայի ավարտը*)։

Հռոմեական կայսրության անկումից հետո Բրիտանիան խոցելի դարձավ գերմանական ցեղերի՝ անգլերի, սաքսերի և յուտերի հարձակումների համար։ Կան շատ քիչ աղբյուրներ, որոնք փաստում են, թե ինչ է տեղի ունեցել Լոնդոնի հետ հետհռոմեական շրջանում։ Սակայն Հռոմեական կայսրության անկման հետևանքով պետք է խափանվեին առևտրային կապերը, իսկ պետական ծառայողների աշխատավարձերի դադարեցումը պետք է հանգեցներ կառավարման համակարգի կրճատմանը։

Վաղ հեղինակների, ինչպիսիք են Վսեմաշնորհ Բեդան և Գիլդասը, աշխատությունների համաձայն՝ որոնք հետագայում միավորվել են անգլոսաքսոնական տարեգրությունների մեջ, 449 թվականին անգլերը, սաքսերը և յուտերը հրավիրվել են Բրիտանիա թագավոր Վորտիգերնի կողմից որպես վարձկաններ՝ պաշտպանելու Բրիտանիան պիկտերից և սկոթներից։ Բեդան գրում է, որ յուտերը հաստատվել են Կենթում, իսկ 457 թվականին Հենգիստի և Հորսայի գլխավորությամբ ապստամբել են բրիտանացիների դեմ և հաղթել նրանց Կրեգանֆորդի ճակատամարտում (ժամանակակից Քրեյֆորդ)։ Բրիտանացիները սարսափով փախել են Լոնդոն։ Այնուամենայնիվ, մնում է անորոշ, թե ինչ է տեղի ունեցել Լոնդոնի հետ այս ժամանակ, քանի որ պատմական աղբյուրները հակասական և անորոշ են։

Հնագետները գտել են որոշ ապացույցներ, որ քաղաքի շուրջ գտնվող վիլլաներում ապրող որոշ ընտանիքներ շարունակել են հռոմեական ապրելակերպը մինչև 5-րդ դարի կեսերը։ Սակայն դարի վերջում Լոնդինիումի տարածքն արդեն գրեթե անմարդաբնակ էր։ Բնակավայրի մեծ մասը տեղափոխվել էր Լոնդոնի պարիսպներից դուրս՝ Ֆլիտ գետի մյուս կողմը։ Մոտ 500 թվականին այդտեղ ձևավորվելէ անգլոսաքսոնական Լյունդենվիկը։

## Քաղաքային կառույցներ
### Շինություններ

Կենտրոնական փողոցային կայարանի շրջակայքում հայտնաբերվել են մեծ շինության մնացորդներ։ Ենթադրվում է, որ դա եղել է նահանգապետի պալատի (*Պրետորիում*) պահպանված հատվածը։ Այն ունեցել է այգի, մեծ ավազաններ և մի քանի սրահներ՝ զարդարված խճանկարներով։ Շինության ամբողջական հատակագիծը հնարավոր է միայն ենթադրել։ Այն կառուցվել է I դարի երկրորդ կեսին և օգտագործվել մինչև 300 թվականը։ Պալատը մի քանի անգամ վերանորոգվել և վերակառուցվել է։

Քաղաքի կենտրոնում գտնվել է Ալպերից դեպի հյուսիս ամենամեծ ֆորումը՝ գրեթե կատարյալ քառակուսի տեսքով, որի չափերը կազմել են 168 x 167 մ։ Ֆորումի կառուցման երկու հիմնական փուլ է առանձնացվում։ Սկզբնական շրջանում, Բուդիկայի ապստամբությունից հետո կառուցված ֆորումը ներկայացնում էր բաց բակ՝ շրջապատված մի քանի խանութներով։ Հնարավոր է, որ այդ շինությունները սկզբում անգամ ֆորումի մաս չեն եղել։ 2-րդ դարի սկզբին խանութների համալիրը զգալիորեն ընդարձակվել է։ Ֆորումը ոչ միայն հրապարակ ու խանութներ ուներ, այլև մեծ բազիլիկա։ Այն գոյություն է ունեցել մոտավորապես մինչև 300 թվականը։ Ռազմական ճամբարի հարավում գտնվել են ամֆիթատրոնի հիմքի մնացորդները։ Դրա չափերը կազմել են մոտավորապես 130 × 110 մ։ Ամֆիթատրոնը կառուցվել է 2-րդ դարում, սակայն լքվել է 4-րդ դարի կեսերին։

Լոնդինիումում եղել են մի քանի բաղնիքներ կամ թերներ։ Հաճախ պեղումների ժամանակ հնարավոր չէ հստակ որոշել՝ արդյոք բաղնիքը հանրային էր, թե մասնավոր։ Լավ պահպանված հասարակական բաղնիք է հայտնաբերվել Հյուիջին-Հոլում (Թեմզայի մոտ)։ Այն կառուցվել է I դարի երկրորդ կեսին և ավերվել մոտ 200 թվականին։

Լոնդինիումի տարածքում ակվեդուկի մնացորդներ չեն հայտնաբերվել։ Ամենայն հավանականությամբ, քաղաքի ջրամատակարարումն ապահովվել է Թեմզայով և նրա վտակներով։ Քաղաքի տարբեր հատվածներում հայտնաբերվել են կոյուղու փայտե խողովակներ։

### Տաճարներ
thumb|Միտրայի տաճարի մնացորդները, հայտնաբերված Լոնդոնում

Քաղաքում գտնվել են մի քանի կարևոր տաճարներ։ Հայտնաբերված արձանագրություններում հիշատակվում է Յուպիտերի տաճարի կառուցումը, սակայն այն դեռևս չի գտնվել։ Իսիդայի տաճարի մասին գրավոր հիշատակումներ հայտնաբերվել են Սաութվարքում։

Տաճարային շինություններ գտնվել են հին ֆորումի մոտ, ինչպես նաև քաղաքի արևելքում գտնվել է ութանկյուն կառույց։ Հնարավոր է, որ տաճար է եղել նաև Պետեր Հիլլի մոտ, որտեղ հնագետները հայտնաբերել են ամուր հիմք՝ բնորոշ եկեղեցական շինությունների համար։

Հայտնաբերված ոչ մի տաճարում չի պահպանվել այն աստծու անունը, որին այնտեղ երկրպագել են, բացառությամբ Միտրայի տաճարի, որը պեղվել է 1954 թվականին։ Այնտեղ գտնվել են մի քանի արձաններ, որոնք նվիրված էին Միտրայի պաշտամունքին։

### Տներ
thumb|left|Մոզայկայով հատակ Լոնդինիումի տան մեջ

1-ին դարում գրեթե բոլոր քաղաքային տները կառուցված էին փայտից, և միայն 2-րդ դարում դրանք մասամբ վերակառուցվել են քարով։ 2-րդ դարում Լոնդինիումը հասավ իր բարգավաճման գագաթնակետին։ Քաղաքի որոշ շրջաններում կառուցվում էին Դոմուսներ կամ թաունհաուսներ։ 2-րդ դարի վերջում քաղաքի մեծ մասը կառուցված էր քարից, ինչը նվազեցրել է բնակելի տարածքների խտությունը։ Փոքր փայտե տների փոխարեն սկսել են կառուցվել հարմարավետ, մեծ քարե շինություններ։

Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ դրանցից շատերը ճոխորեն զարդարված էին պատերի որմնանկարներով և հատակի մոզայկայով։

Շատ տներում եղել է հատակի տակ գտնվող հիպոկաուստ՝ տարածքը տաքացնելու համար, ինչը վկայում է բնակիչների հարստության և բարեկեցության մասին։

## Լոնդինիումի նավահանգիստը
Հռոմեական նավահանգստի մեծ մասը կառուցվել է Բուդիկայի ապստամբությունից հետո։ Նավամատույցը լայնացվել է խճաքարերով, ինչը թույլ է տվել կառուցել ամուր հարթակ՝ ափին ուղղահայաց տեղադրված։ Նավահանգստի շինարարությունը տեղի է ունեցել երեք հիմնական փուլով՝ սկսած I դարից մինչև 3-րդ դար։ Հայտնաբերված զրահի բեկորները, կաշվե գոտիները և ռազմական նշանները կառուցվածքային փայտանյութի վրա վկայում են այն մասին, որ նավահանգստի շինարարության համար օգտագործվել է ռազմական ուժ։

Լոնդինիումը բարգավաճում էր հիմնականում իր առևտրային ցանցերի շնորհիվ։ Նրբագեղ կերամիկական և ոսկերչական իրերի, ինչպես նաև գինու ներմուծումն անհրաժեշտ էր, քանի որ քաղաքն ինքնուրույն արտադրություն չուներ և չէր ապահովում համապատասխան նյութեր դրանց պատրաստման համար։

Հնագետները նավահանգստի տարածքում հայտնաբերել են ընդամենը երկու մեծ հին շինություն, որոնք, ըստ ենթադրությունների, եղել են պահեստներ։ Այս գտածոն աջակցում է այն տեսությանը, որ Լոնդինիումը խոշոր առևտրային կենտրոն էր, այլ ոչ թե փոքր անցումային նավահանգիստ։ Եթե այն լիներ ընդամենը կանգառ՝ դեպի խոշոր նավահանգիստներ տանող ճանապարհին, ապա այնտեղ երկարաժամկետ պահպանման համար նախատեսված պահեստներ չեն պահանջվի։

## Հնագիտական պեղումներ
Լոնդինիումի հետ կապված առաջին խոշոր հնագիտական պեղումները իրականացվել են 17-րդ դարում, Մեծ Լոնդոնյան հրդեհից հետո՝ 1666 թվականին։ 19-րդ դարում սկսված և 20-րդ դարում շարունակված լայնածավալ շինարարական աշխատանքները հնարավորություն տվել են պեղել հին Լոնդոնի զգալի հատվածը։ Հռոմեական Լոնդոնի հիմնական գտածոները, այդ թվում՝ մոզայկաները, պատերի բեկորները և հին շինությունների մասերը, տեղափոխվել են Բրիտանական թանգարան։

1970-ական թվականներին հնագետները սկսել են առաջին լայնածավալ պեղումները հռոմեական Լոնդոնի նավահանգստի տարածքում։ Նրանց բացահայտումները ցույց տվել են, որ նավահանգիստը կառուցվելուց հետո արագորեն ընդլայնվել է, որոշ ժամանակ բարգավաճել, բայց 5-րդ դարում արագորեն անկում է ապրել։ Այն, ինչը չէր հայտնաբերվել այդ ժամանակ, այժմ գրեթե անհնար է պեղել, քանի որ այդ տարածքը կառուցապատվել է ժամանակակից շինություններով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Billings, Malcolm (1994), *London: a companion to its history and archaeology*, ISBN 1-85626-153-0
* Brigham, Trevor. 1998. «The Port of Roman London.» In Roman London Recent Archeological Work, edited by B. Watson, 23—34. Michigan: Cushing-Malloy Inc. Paper read at a seminar held at The Museum of London, 16 November.
* Hall, Jenny, and Ralph Merrifield. Roman London. London: HMSO Publications, 1986.
* Haverfield, F. «Roman London.» The Journal of Roman Studies 1 (1911): 141—72.
* Inwood, Stephen. *A History of London* (1998) ISBN 0-333-67153-8
* John Wacher: *The Towns of Roman Britain*, London/New York 1997, p. 88—111. ISBN 0-415-17041-9
* Gordon Home: *Roman London: A D 43—457* Illustrated with black and white plates of artefacts. diagrams and plans. Published by Eyre and Spottiswoode (London) in 1948 with no ISBN.
* Milne, Gustav. The Port of Roman London. London: B.T. Batsford, 1985.
* *Клаут Х.* История Лондона. М., 2002.

## Արտաքին հղումներ

* *R. Merrifield.* London, city of the Romans
* Roman London — From Britannia.com
* The eastern cemetery of Roman London: excavations 1983—1990 Museum of London Archive
* The eastern cemetery of Roman London: excavations 1983—1990 Museum of London Archive
* 

Կատեգորիա:1-ին դարում հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Լոնդոն
Կատեգորիա:Լոնդոնի պատմություն
Կատեգորիա:Լոնդոնի տեսարժան վայրեր
Կատեգորիա:Հնագիտական օբյեկտներ
Կատեգորիա:Հռոմեական Բրիտանիա
Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության բնակավայրեր
Կատեգորիա:Քաղաքներ