Ապստամբություն Սալվադորում (1932)

**Ապստամբություն Սալվադորում** (), գյուղացիական ապստամբություն, որը տեղի է ունեցել 1932 թվականի հունվարին Սալվադորում, առաջին կոմունիստական ապստամբությունը Լատինական Ամերիկայում։ Համաշխարհային ճգնաժամի, սովի և բռնաճնշումների, ինչպես նաև Մաքսիմիլիանո Էրնանդես Մարտինեսի ռազմական հեղաշրջման և ընտրությունների դադարեցման պատճառով բնակչության կտրուկ աղքատացման հետևանքով ապստամբությունը տևել է ընդամենը երեք օր և ճնշվել է բանակի, ազգային և քաղաքացիական գվարդիայի կողմից։ Ավարտվել է հնդկացիների էթնոցիդով, որի պատճառով այդ իրադարձությունները հայտնի են որպես Լա Մատանսա ( – «Կոտորած»)։

1932 թվականին Սալվադորում Մաքսիմիլիանո Էրնանդես Մարտինեսի ռազմական բռնապետության դեմ կոմունիստական կուսակցության գլխավորած ապստամբությունը խստորեն ճնել է Սալվադորի զինված ուժերը, որի հետևանքով զոհվել է 30,000 գյուղացի։ 

## Ապստամբության նախապայմաններ
1930-ականների սկզբին, համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի պատճառով, Սալվադորի տնտեսության վիճակը զգալիորեն վատթարացել է:

Սուրճի գները, որը երկրի տնտեսության հիմքն էր (արտահանման 90%-ը), 1929-1932 թվականներին նվազել են 44-ից մինչև 12 կոլոն մեկ կվինտալի համար (1 կվինտալ = 46 կիլոգրամ)։ Երկրում աճում է գործազրկությունը, սկսվում է բնակչության զանգվածային աղքատացում։

Առավել ծանր էր վիճակը գյուղում․ սկսվում է սով, լատիֆունդիստները ավերում են գյուղացիական տնտեսությունները, ոչնչացնում մշակաբույսերը, արածեցնում անասուններ հող մշակողների վարձակալած տարածքներում, զանգվածաբար աշխատանքից են հեռացնում գյուղատնտեսական աշխատողների։ Ըստ Միգել Մարմոլի, 1930 թվականից ի վեր հողատերերի և պետության կողմից գյուղացիության դեմ գործադրվել է համակարգված բռնություն։

Այդպիսով, ազգային գվարդիան գնդակահարել է արհմիութենական ժողովի մասնակիցներին, որը 1931 թվականի սկզբին արգելվել է տեղի լատիֆունդիստի՝ Լա Լիբերտադ դեպարտամենտի «Ասուչիլո» կալվածքում։

1931 թվականի մարտի 1-ից նախագահ է ընտրվել Արտուրո Արաուխոն, ով ընտրվել է․․․

Արաուխոն ազդարարել ագրարային բարեփոխումների ընթացքը, սակայն արագորեն կորցնում է բնակչության աջակցությունը։ Երկրում գյուղացիությունը սկսում է ակտիվանալ և հակվել դեպի Սալվադորի կոմունիստական կուսակցությանը:

Սալվադորի կոմունիստական կուսակցությունը հիմնադրել են բանվորական շարժման ակտիվիստները 1930 թվականի մարտի 30-ին։ Ամենանշանավոր առաջնորդներից մեկը Ֆարաբունդո Մարտին է, որը եղել է Նիկարագուայում Գվատեմալայի առաջին կոմունիստական կուսակցության ստեղծման և Աուգուստո Սեսարա Սանդինոյի պարտիզանական պատերազմի մասնակից: Մի քանի անգամ արտաքսվելով՝ Ֆարաբունդոն եղել է անօրինական դիրքում, բայց «Ասուչիլյոյում» գնդակահարությունը ստիպել է նրան դուրս գալ ընդհատակաից և գնալ նախագահ Արաուխոյի մոտ, որի հետ հանդիպումից հետո նրան բանտարկել են, որտեղ ֆարաբունդոն հացադուլ է հայտարարել: Սա մեծ արձագանքի է արժանանում մամուլում։ 1931 թվականի մայիսի 17-ին Սասոնատում անցկացվում է ժողովրդական ցույց՝ Ֆարաբունդոին ազատ արձակելու պահանջով, որի դեմ իշխանությունները դուրս են բերում հեծելազոր։ Այս ամենը անդրադառնում է նախագահ Արաուխոյի հեղինակության վրա, որի զգալիորեն ընկնում է:

1931 թվականի դեկտեմբերի 4-ին ռազմական հեղաշրջման արդյունքում իշխանության է գալիս գեներալ Մարտինեսը։

Հունվարի 7-ին կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն հունվարի 16-ը ընտրում է ապստամբության մեկնարկի ամսաթիվը։ Սակայն դեռ հունվարի 14-ին հայտնի է դարձել, որ կառավարությունը տեղյակ է զինված գործողության նախապատրաստման մասին։ Հունվարի 16-ին 6-րդ գնդացրային գնդի կոմունիստական հայացքներ ունեցող զինվորները սպանվել կամ բանտ են նետվել գործողությանը նախապատրաստվելիս: Կուսակցության կենտրոնական կոմիտեն ապստամբության օրը տեղափոխել է հունվարի 19-ը։ 18-ի լույս 19-ի գիշերը ձերբակալվել են կոմկուսի առաջնորդները, մասնավորապես Ֆարաբունդո Մարտին, Ալֆոնսո Լունոն և Մարիո Սապատան: Այնուամենայնիվ, ապստամբության նախապատրաստումը շարունակվել է և մեկնարկի ամսաթիվը կրկին հետաձգվել է այս անգամ հունվարի 22-ին:

## Ապստամբության ընթացք
Ապստամբությունը սկսվել է հունվարի 22-ին, ինչպես և կոմկուսը նախատեսել է։ Այն հիմնականում ընդգրկել է երկրի արևմտյան մասը՝ Աուաչապան, Սանտա Անա, Սոնսոնատե և Լա Լիբերտադ դեպարտամենտները։ Իսալկո և Նաուիսալկո քաղաքները դիմադրել են երեք օր։ Որոշ ժամանակ ապստամբները գրավել են Տակուբան, Ատակոն, Սալկոատիտանը, Կոլոնը, Սոնսակատեն, Թուրինը, Սան Խուլիանը, սակայն կառավարական զորքերը նրանց այնտեղից դուրս են մղել։ Գրավված մի շարք քաղաքներ (Իսալկո, Սան Խուլիան) ենթարկվել են օդային ռմբակոծման։

Մեծ մասամբ ապստամբները եղել են գյուղացիներ, որոնք զինված էին միայն մաչետեով։

Մարտինեսի կառավարությունը, սակայն, ներգրավել է բանակը, Ազգային գվարդիան և ինչպես նաև Քաղաքացիական գվարդիան։  Մոբիլիզացվել է երկրի արևելյան շրջանների բնակչությունը, որտեղ անկարգություններ գրեթե չեն նկատվել։

## Ապստամբության արդյունքներ
Մահացել է 4 հազար մարդ, իսկ Ֆարաբունդո Մարտին դատապարտվել է մահապատժի։ 1932 թվականին Սալվադորի բնակչությունը կրճատվել է 30,000-ով։ Մարմոլի հաշվարկներով՝ ապստամբության առաջին օրերին և դրանից հետո կառավարությունը սպանել է մոտ 2000 մարդ, այնուհետև՝ ավելի քիչ։ Ապստամբության ճնշումը վերաճել է հնդիկների էթնոցիդի։ Արդյունքում Սալվադորը կորցրել է ընդհանուր բնակչության 2,5 %–ը։

Ապստամբության սկսվելուց հետո կառավարությունը երկրում հայտարարել է «արտակարգ դրություն», որը դադարեցվել էմիայն 1941 թվականին։

Ապստամբության սկսվելուց տաս օր անց Սալվադորի ափ են ժամանել ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի մեկ մարտական նավ (USS «Rochester») և Մեծ Բրիտանիայի ռազմածովային ուժերի երկու մարտական նավ («Skeena» և «Vancouver»)։

1932 թվականի հուլիսի 11-ին Սալվադորի խորհրդարանն ընդունել է թիվ 121 օրենքը, որը շնորհել է «ամբողջական և անվերապահ համաներում» բոլոր պետական պաշտոնյաներին, սպաներին, զինվորներին, ոստիկաններին և քաղաքացիական անձանց՝ ապստամբության ճնշման և դրա մասնակիցների հետապնդման ընթացքում օրենքի խախտումների համար։։

## Հետաքրքիր փաստեր
Ապստամբությանը մասնակցել են և ճնշումից հետո ստիպված են եղել փախչել Նիկարագուա Ռենե Սերնան և Խուլիանա Խուարեսը՝ Լենին Սերնայի ծնողները, որը Նիկարագուայի սանդինիստական ազգային ազատագրական ճակատի ապագա նշանավոր գործիչ և սանդինիստական անվտանգության ղեկավար է:

Ապստամբության ճնշումն առաջնորդել է գեներալ Խոսե Տոմաս Կալդերոնը՝ աջակողմյան Արենա կուսակցության խոշոր քաղաքական գործիչներ Արմանդո Կալդերոն Սոլի (1994–1999 թվականներին Սալվադորի նախագահ) և Միլենա Կալդերոն Սոլ դե Էսկալոնի (նշանավոր սալվադորցի պատգամավոր, Սանտա Անայի ալկալդ) պապը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ապստամբություններ
Կատեգորիա:Ապստամբություններ