Տրանսպորտային հիերարխիկ մոդել

**Տրանսպորտային հիերարխիկ մոդել**, տրանսպորտային համակարգի հիերարխիկ կազմակերպություն, որը թույլ է տալիս մոդելավորել տրանսպորտային հոսքերի շարժումը, գնահատել տրանսպորտային ենթակառուցվածքների զարգացման տարբեր տարբերակներ, օպտիմալացնել տրանսպորտային համակարգի աշխատանքը, գիտական առարկայի կողմից ուսումնասիրված տրանսպորտի աշխարհագրությունը, որն առաջին անգամ առաջարկել է 1863 թվականին Լեոն Լալանը և 1841 թվականին Յոհան Գեորգ Կոլի աշխատություններում:

Գերմանացի աշխարհագրագետ Ի. Կոլը, որպես օրինակ օգտագործելով Մոսկվայի ճանապարհային համակարգը, եղել է առաջինն, որը առաջարկել է ճանապարհների կառավարման հիերարխիկ մոդել, որտեղ նշել է ճանապարհների հիերարխիայի գոյությունը, այսինքն՝ նշանակալի խոշոր ճանապարհները, իսկ երկրորդականները՝ փոքր ճանապարհները, որոնք կենտրոնում միանում են գրաֆիկի տեսքով, իսկ ֆրանսիացի ինժեներ Լ. Լալանն եղել է առաջինն, որը վերլուծել է ճանապարհային ցանցի խտությունը, որտեղ գնահատել է այն որպես հակադարձ համեմատական մեծության, որը յուրաքանչյուր կետը ցանցի ամենամոտ հատվածից բաժանող միջին հեռավորությանը բաժանող միջին հեռավորությանն է հավասար։

## Կոլի տրանսպորտային հիերարխիկ մոդել
Կոլի տրանսպորտային հիերարխիկ մոդելը տրանսպորտային ցանցի հիերարխիկ համակարգ է, որն իր աշխատանքում առաջարկել է Յոհան Կոլը 1841 թվականին: Հրապարակել է գետային ցանցի դիագրամ՝ առաջին և երկրորդ կարգի վտակները միանում են գլխավոր կենտրոնին, առավելագույն ճյուղավորումը ավազանի վերին մասում է, նվազագույնը՝ ստորին մասում, և վտակի ներհոսքի անկյան համապատասխանությունը հոսքի ծավալին, այսինքն՝ որքան փոքր է հոսքի ծավալը, այնքան մեծ է անկյունը: Առաջին կարգի, ապա երկրորդ կարգի և ավելի ցածր կարգի վտակների միացման կետերում տեղակայվում են բնակավայրեր։

1837 թվականին Մոսկվա այցելելուց հետո Ի. Կոլը նկարագրել է նաև ճանապարհների կառավարման հիերարխիկ մոդելը:

# Ճանապարհներ, որոնք կապում են տարածաշրջանային մակարդակի քաղաքները մայրաքաղաքի հետ և ունեն համազգային նշանակություն։
# Ճանապարհներ, որոնք ունեն մարզային նշանակություն և կապում են կենտրոնը տվյալ մարզի կամ շրջանի այլ քաղաքների հետ։
# Ճանապարհներ, որոնք ունեն շրջանային նշանակություն և կապում են փոքր ու միջին քաղաքները, ինչպես նաև այլ բնակավայրերը։

Ճանապարհային համակարգը ունի ծառի տեսք՝ գրաֆ, որի գագաթները դասավորված են հիերարխիկ կարգով, ամենաբարձր մակարդակի մեկ գագաթը միացված է երկրորդ մակարդակի մի քանի գագաթների, որոնցից յուրաքանչյուրը իր հերթին կողերով միացված է երրորդ մակարդակի մի քանի գագաթների և այլն (նվազող հիերարխիայի տարբերակ, երբ գլխավոր գագաթը պատկերված է վերևում): Հնարավոր է նաև աճող հիերարխիայի հակառակ տարբերակը: Քաղաքները համարվում են ճանապարհային համակարգի տրանսպորտային հանգույցներ, և, համապատասխանաբար, այդ ճանապարհների հիերարխիան որոշում է քաղաքների հիերարխիան: Քաղաքների գործառույթը տրանսպորտային սպասարկումն է:

Ի. Կոլը ուսումնասիրել է ֆիզիկական և աշխարհագրական գործոնների (ռելիեֆ, տարածքի ուրվագծի ձև) ազդեցության առանձնահատկությունները, տարածության տրանսպորտային անցանելիության, հաղորդակցության հնարավորությունների, տրանսպորտային ուղիների կառուցվածքի, ինչպես նաև քաղաքական, մշակութային և տնտեսական գործոնների ազդեցությունը բնակչության կենտրոնացման և տրանսպորտային կապերի վրա: Այս աշխատանքը հիմք դրեց տրանսպորտային աշխարհագրության տեսական հիմքերի համար:

## Լեոն Լալանի մոդել
Մոդելը առաջարկվել է Լեոն Լալանի կողմից 1863 թվականին որպես տրանսպորտային ցանցի խտությունը որոշելու գրաֆիկական-վերլուծական մեթոդ (քարտեզագրական հետազոտության մեթոդ), որտեղ այն հավասար է ցանցի ամենամոտ հատվածից յուրաքանչյուր կետը բաժանող միջին հեռավորությանը հակադարձ համեմատական արժեքի։

Այս մեթոդը ներառում է ուրվագծերի բաժանարար գծի գտնումը, ձևավորում է հավասարակողմության և բազմակի հեռավորությունների օրենքը և որոշում է երկաթուղային ցանցերի կոնֆիգուրացիան:

Լեոն Լալանը վերլուծել է քաղաքային ցանցի հիերարխիայի և տրանսպորտային ցանցերի զարգացման փոխհարաբերությունները՝ օգտագործելով Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի ի հայտ եկող ազգային երկաթուղային ցանցերի օրինակը և առաջարկել է, որ յուրաքանչյուր քաղաքից պետք է բխեն 6 կամ 12 տրանսպորտային ճառագայթներ՝ կենտրոնի շուրջ ձևավորելով ճանապարհային ցանցի կանոնավոր եռանկյունաձև բջիջներ, այսինքն՝ տրանսպորտային ցանցերը հակված են ձևավորել եռանկյունաձև բջիջներ, որոնք հավաքվում են վեցանկյուններում։ Իդեալական տրանսպորտային ցանցը կլինի տրանսպորտային ցանցի վեցանկյուն ցանցը, որը Լալանն առաջարկել է Վ. Քրիստալերի կենտրոնական վայրերի տեսության ձևավորումից շատ առաջ:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տնտեսական աշխարհագրություն