Վալբժիխ

մինի|300 px|Քսյոնժ ամրոցը (19-րդ դարի նկար)
մինի|300 px|Տեխնիկայի տունը
մինի|300 px|Չետրիցով ամրոցը, որտեղ ներկայումս գործում է ''Angelus Silesius'' քոլեջը
մինի|300 px|Ավետարանչական եկեղեցին
thumb|300 px|Քաղաքապետարանը (կառուցվել է 1879 թ.)
thumb|300 px|Պահապան հրեշտակաց եկեղեցին
thumb|300 px|''Palm House''-ը
thumb|300 px|''Courthouse''-ը (c. 1890)
**Վալբժիխ** (, գերմաներեն՝ **Waldenburg**, **Waldenburg**; Lower Silesian: **Walmbrig** կամ **Walmbrich**;  կամ **Valdenburk**), քաղաք Լեհաստանի հարավ-արևելքում՝ Ստորին Սիլեզիա վոևոդությունում։ 1975–1998 թվականներին եղել է Վալբժիխի վոևոդության վարչական կենտրոնը։ Ներկայումս նույնանուն գավառի վարչական կենտրոնն է։ Ընկած է վոևոդության վարչական կենտրոն Վրոցլավից մոտավորապես 70 կիլոմետր դեպի հարավ-արևմուտք և Չեխիայի հետ Լեհաստանի ունեցած պետական սահմանից շուրջ 30 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Ունի մոտավորապես 112.600 բնակիչ (բնակչության թվաքանակով երկրորդ տեղն է զբաղեցնում վոևոդությունում և 33-րդը՝ երկրում)։

Վալբժիխը մի ժամանակ ածխի արդյունահանման և ընդհանրապես՝ արդյունաբերական խոշոր կենտրոն էր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին գրեթե չի վնասվել և պահպանել է պատմաճարտարապետական իր հարուստ ժառանգությունը։ Հուշարձաններից ամենահամբավավորը Քսյոնժ ամրոցն է, որ իր մեծությամբ առաջին տեղն է գրավում Ստորին Սիլեզիայում և երրորդ տեղը՝ ամբողջ Լեհաստանում։

## Ստուգաբանություն
Քաղաքի պաշտոնական կայքէջի հավաստմամբ՝ բնակավայրի լեհական հնագույն անվանումը եղել է Լեսոգրոդ (*Lasogród*, այսինքն՝ *անտառային ամրոց*)։ Գերմանական *Վալենբուրգ* (*Waldenburg*, որ նույնպես նշանակում է *անտառային ամրոց*) անվանումն առնչվում է *Նովի Դվոր* (*Nowy Dwór*, գերմաներեն՝ *Burg Neuhaus*) ամրոցի հետ, որի ավերակները պահպանվել են ներկայիս քաղաքի հարավային մասում։ Այս վերջին անվանումը վերագրվել է ամբողջ բնակավայրին։ Այն առաջին անգամ գործածվել է 15-րդ դարում; Ժամանակակից լեհերեն *Wałbrzych* անվանումն առաջացել է գերմաներեն *Walbrich*-ից, որ ավել հին *Wallenberg* կամ *Walmberg* անվանումների ուշ միջնադարյան լեզվական մի տարբերակ է։

## Պատմություն
Լեհական աղբյուրները պնդում են, որ Վալբժիխի «նախնին»՝ Լեսոգրոդը, եղել է վաղ միջնադարյան սլավոնական բնակավայր, որի բնակիչներն զբաղվել են որսորդությամբ, հավաքչությամբ (մասնավորապես՝ վայրի մեղր են հավաքել), հետագայում՝ նաև գյուղատնտեսությամբ։ Լեսոգրոդն աստիճանաբար վերածվել է պաշտպանական ամրոցի, որի մնացորդները ավերվել են 19-րդ դարում, ռազմական գործողությունների ժամանակ։ Այնինչ՝ գերմանական որոշ աղբյուրներ վստահեցնում են, որ դեռևս չի հայտնաբերվել հնագիտական որևէ գտածո կամ գրավոր որևէ արձանագրություն, որը կվկայեր հին սլավոնական բնակավայրի կամ 13-րդ դարից առաջ գոյություն ունեցած ամրոցի մասին։ Ըստ գերմանական այդ աղբյուրների՝ ներկայիս Վալբժիխի տարածքը միջին դարերում եղել է դեռևս անբնակ սիլեզիական անտառի մի մասը (*[[Silesian Przesieka]]*).:

17-րդ դարի լեհ պատմիչ Էֆրաիմ Նազոյի հավաստմամբ՝ 1191 թվականին Վալբժիխը մի փոքրիկ գյուղ է եղել։ Բայց 19-րդ դարի գերմանական աղբյուրներն ու գերմանացի պատմագիր Հուգո Վեչերկան ժխտում են այդ տեսակետը։ Վերջինիս կարծիքով՝ քաղաքը հիմնադրվել է 1290-1293 թվականների միջակայքում, 1305 թվականին էլ հիշատակվել է *Waldenberc* անվանումով։ Նա տեղադրում է քաղաքը Նովի Դվորի մերձակայքում (German: *Neuhaus*), որը կառուցել է Պիաստների արքայատոհմի ներկայացուցիչ Բոլկո Առաջինը։ Իսկ քաղաքի պաշտոնական կայքէջում որպես ամրոցի կառուցման տարեթիվ նշված է 1290-ը։ Նովի Դվոր ամրոցի մասը հանդիսացած դաստակերտը, որ հիմնվել էր 17-րդ դարում, 19-րդ դարում ավերվել է։

Բնակավայրը որպես քաղաք առաջին անգամ հիշատակվել է 1426 թվականին, սակայն դեռ մի որոշ ժամանակ նրան չեն շնորհվել շուկա ունենալու և այլ արտոնություններ։

Քաղաքի ներկայիս տարածքում ածխի հանույթի մասին առաջին հիշատակումը վերաբերում է 1536 թվականին; 19-րդ դարի վերջին, 20-րդի սկզբին բնակավայրն արդեն վերափոխվել էր արդյունաբերական կենտրոնի, որտեղ ծաղկում էին ապրում ածխի արդյունահանումը, գործվածքեղենի, ապակեղենի, սպասքեղենի արտադրությունը։

1939 թվականին քաղաքն ուներ շուրջ 65.000 բնակիչ։ 1945 թվականի մայիսի 8-ին, երբ Եվրոպայում պատերազմն արդեն ավարտվել էր, և տոնվում էր հաղթանակը, այն գրավվել է խորհրդային զորքերի կողմից։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, խորհրդային իշխանությունների պահանջով, Վալդենբուրգն ընդգրկվել է Լեհաստանի կազմում։ Քաղաքում բնակվող բազմաթիվ գերմանացիներ հեռացել են կամ բռնի ուժով արտաքսվել այնտեղից, և բնակավայրը վերանվանվել է Վալբժիխ։ Վալբժիխն այն սակավաթիվ վայրերից է, ուր բազում գերմանացիներ հետագայում վերադարձել են՝ տնտեսության, մասնավորապես՝ ածխի արդյունահանման բնագավառում անփոխարինելի լինելու պատճառով An ethnic German society has been maintained in Walbrzych since 1957.: 1990-ական թվականների սկզբներին, հասարակական ու տնտեսական նոր պայմաններից ելնելով, որոշում է կայացվել փակել ածխի հանքերը (այդտեղ՝ տարածաշրջանի ամենահին ածխահանքում՝ KWK THOREZ-ում 1995 թվականից սկսել է գործել Արդյունաբերության և տեխնոլոգիայի թանգարանը)։

2005 թվականին Վալբժիխում է նկարահանվել *[[Komornik (film)|Komornik]]* կինոֆիլմը։

2015-ին Վալբժիխը լայնորեն համբավվել է նացիստների ոսկով բեռնված գնացքի որոնումների վայր դառնալու շնորհիվ։

## Կրթություն
* *Angelus Silesius* պետական համալսարան (պաշտոնական կայք )
* Վրոցլավի տեխնիկական համալսարանի մասնաճյուղ (պաշտոնական կայք )
* Wałbrzyska Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości պաշտոնական կայք
* Իգնացի Յան Պադերևսկու անվան ավագ դպրոց (պաշտոնական կայք)
* Հուգո Կոլոնտայի անվան ավագ դպրոց (պաշտոնական կայք)
* Նիկոլայ Կոպեռնիկոսի անվան ավագ դպրոց (պաշտոնական կայք)
* Քաղաքում գործում է Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի գիտահետազոտական կենտրոնը։

## Անվանի անձինք
* Վոլֆգանգ Մենցել (1798–1873), գերմանացի բանաստեղծ, քննադատ, գրականության պատմաբան
* Գերհարդ Մենցել (1894–1966), գերմանացի գրող
* Աբրահամ Ռոբինսոն (1918–1974), գերմանա-հրեա-ամերիկյան մաթեմատիկոս
* Կլաուս Տոյպֆեր (ծնվ. 1938), գերմանացի քաղաքական գործիչ
* Քրիստիան Բրյուկներ (ծնվ. 1943), գերմանացի դերասան
* Մարսել Ռայֆ (ծնվ. 1949), գերմանացի մարզական ժուռնալիստ 
* Ուրշուլա Վլոդարչիկ (ծնվ. 1965), լեհ թեթևաթլետ
* Յոաննա Բատոր (ծնվ. 1968), լեհ մրցանակակիր վիպասանուհի, ժուռնալիստ, ֆեմինիստ, ակադեմիկոս
* Քշիշտոֆ Իգնաչակ (ծնվ. 1978), լեհ վոլեյբոլիստ
* Սեբաստիան Յանիկովսկի (ծնվ. 1978), լեհ-ամերիկյան նախկին ֆուտբոլիստ
* Ադրիան Մրովեց (ծնվ. 1983), լեհ ֆուտբոլիստ
* Բարտոշ Կուրեկ (ծնվ. 1988), լեհ վոլեյբոլիստ

## Միջազգային կապեր
### Քույր քաղաքներ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Վալբժիխի պաշտոնական կայքէջ
* Վալբժիխի տեղեկատվական կայքէջ 
* Jewish Community in Wałbrzych on Virtual Shtetl
* Wałbrzych - Waldenburg, Borowieck (tylko w 1945) na portalu polska-org.pl 
* Տեղական նորությունների կայք (pol)
* Լուսանկարների պատկերասրահ և տեղական նորություններWałbrzych photo gallery and local news 

## Պատկերասրահ

Wałbrzych - Słowackiego Street 07.jpg|thumb|Սլովացկու փողոցը
Wałbrzych SK.JPG|thumb|Գիտության և մշակույթի *Stara Kopalnia* կենտրոնը
Wałbrzych, dworzec kolejowy - 25.04.2009 r.DSC04711.JPG|մինի|Երկաթուղային կայարանը
Wałbrzych-Podzamcze panorama.jpg|մինի|Նորակառույց թաղամաս Վալբժիխում
Wałbrzych - Rynek 03.jpg|thumb|Շուկայի հրապարակը


Կատեգորիա:Լեհաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ներքին Սիլեզիա վոևոդության քաղաքներ