Կակաոյի արտադրությունը Կոտ դ՚Իվուարում

Կոտ դ'Իվուարը (Ivory Coast) համարվում է Կակաոյի աշխարհում առաջատարը շոկոլադի պատրաստման մեջ օգտագործվող կակաոյի հատիկների արտադրությամբ և արտահանմամբ։ Ըստ 2024 թվականի տվյալների՝ ապահովել է աշխարհի կակաոյի 45%-ը։

Արևմտյան Աֆրիկան ընդհանուր առմամբ մատակարարում է աշխարհի կակաոյի բերքի երկու երրորդը, որի մեջ Կոտ դ'Իվուարը առաջատարն է․ 2017 թվականի տվյալներով արտադրել է 1.8 միլիոն տոննա։ Նրան հաջորդում են Գանան, Նիգերիան, Կամերուն և Տոգոն, որոնք միասին արտադրում են ևս 1.55 միլիոն տոննա։ Կոտ դ'Իվուարը 1978 թվականին առաջ է անցնում Գանայից և դառնում կակաոյի ամենախոշոր արտադրողը։ Այսօր երկիրը մեծապես կախված է այս մշակաբույսից, որը կազմում է ազգային արտահանման եկամուտների 40%-ը։ Կոտ դ'Իվուարի ոչ աֆրիկյան հիմնական մրցակիցը Ինդոնեզիան է, որը 1970-ականներին գրեթե չուներ Կակաոոյի արդյունաբերություն, սակայն 2000-ականների սկզբին դառնում է խոշոր արտադրող։ ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (FAO) տվյալներով՝ Ինդոնեզիան 2006 թվականին առաջ անցավ Գանայից և դարձավ աշխարհում երկրորդ խոշոր արտադրողը։ Չնայած տարբեր աղբյուրներ տարբեր թվեր են ներկայացնում Ինդոնեզիայի արտադրության վերաբերյալ՝ Համաշխարհային Կակաոյի հիմնադրամը (World Cocoa Foundation) հաստատում է, որ այն Արևմտյան Աֆրիկայից դուրս ամենախոշոր արտադրողն է։ Խոշոր շոկոլադի արտադրողներ, ինչպիսիք են Cadbury, Hershey's և Նեստլե, գնում են Կոտ դ'Իվուարի Կակաոյի ֆյուչերսային գործարքները և օպցիոնները Եվրոպական նոր տեխնոլոգիական բորսայի միջոցով, որտեղ ձևավորվում են համաշխարհային գները։

## Կակաոյի ծառ

Կակաոյի ծառը ստվերասեր ծառ է, որը բնականաբար աճում է խոնավ անտառների ստորին շերտերում՝ Անդերի նախալեռների ցածրադիր տարածքներում, ինչպես նաև Հարավային Ամերիկայի Ամազոնի և Օրինոկոյի խոշոր հասարակածային գետավազաններում։ Այս ծառը նախընտրելի մշակաբույս է ցածր կամ փոքր բարձրության վայրերի համար, որոնք ունեն բարենպաստ հողեր և արևադարձային կլիմային բնորոշ կայուն խոնավություն, ինչպիսին է, օրինակ, Զուլու շրջանը։

## Մշակումը և արտադրությունը
մինի|Կակաո աճեցնող կոտդիվուարցի ֆերմերը կակաոյի հատիկները դնում է արևի տակ չորանալու համար
Կոտ դ'Իվուարում կակաոն հիմնականում աճեցնում են փոքր ֆերմերները՝ 1-3 հեկտար հողատարածքներում։ Կակաոյի պատիճները հավաքում են, երբ բավականաչափ հասունացած են, ապա բացում՝ սերմերն ու պալպը (միջուկային հյութը) արտաքին կեղևից առանձնացնելու համար։ Սովորաբար սերմերն ու պալպը թողնում են ֆերմայում՝ խմորման գործընթացի անցնելու համար, ապա սերմերը տեղափոխում են կենտրոնական վայր՝ չորացման համար։ Չորացած սերմերը գնում է traitant-ը (տեղական գնորդ), որը շրջում է գյուղերով բերքը կշռելու, գնելու և հավաքելու համար։ Այնուհետև traitant-ը (տեղացի գնորդը) բերքը տեղափոխում է խոշոր քաղաքներից մեկի  պահեստ, որտեղ խոշոր արտահանող ընկերությունները գնում են կակաոն և կազմակերպում նրա արտահանումը Կոտ դ'Իվուարից։

Այս ամբողջ գործընթացում ներգրավված են տարբեր աշխատողներ՝ ֆերմերները, ովքեր տիրապետում են դաշտերին, նրանց աշխատողները (հաճախ ընտանիքի անդամներ), գյուղի մյուս բնակիչները, ովքեր հավաքում են պատիճները և մասնակցում են խմորման գործընթացին, տեղական գնորդները, միջնորդները, ովքեր կապ են ապահովում գնորդների և արտահանողների միջև։

Արևմտյան Աֆրիկայում՝ մասնավորապես Գանայում և Կոտ դ'Իվուարում, կակաոյի մշակմամբ զբաղված է շուրջ 2 միլիոն երեխա։ 2018 թվականին մանկական ստրկությունն ու մարդկանց թրաֆիքինգը լուրջ խնդիրներ էին կակաոյի արդյունաբերությունում։ Չնայած միջազգային ջանքերին՝ երեխաների աշխատանքային պայմանների բարելավման փորձերը մեծ դժվարությունների էին հանդիպում՝ պայմանավորված հետևյալ գործոններով՝ մշտական աղքատություն, դպրոցների բացակայություն, կակաոի աճող համաշխարհային պահանջարկ, կակաոյի ավելի ինտենսիվ գյուղատնտեսություն, երեխաների աշխատանքի շարունակական շահագործում։
մինի|Կոտդիվուարցի կակաոյի ֆերմերները կակաոյի հատիկները փաթեթավորում են Սուբրայում

## Մանկական աշխատանք
Կոտ դ'Իվուարը և Արևմտյան Աֆրիկայի մյուս կակաոյի արտադրող երկրները կտրուկ քննադատության են ենթարկվել Արևմուտքում՝ մանկական ստրկության կիրառման համար, հատկապես՝ Կոտ դ'Իվուարի կակաոյի ֆերմաներում։ 2001 թվականին հրապարակված «A Taste of Slavery: How Your Chocolate May be Tainted» զեկույցը պնդում է, որ մարդկանց թրաֆիքինգի էին ենթարկում և երեխաներին խաբում են՝ խոստանալով վարձատրվող աշխատանք, կացարան և կրթություն, սակայն իրականում նրանք ստիպված են աշխատել ծանր պայմաններում և ենթարկվում են լուրջ բռնությունների։ Որոշ երեխաներ բռնի ուժով պահվում են ֆերմաներում և աշխատում են շաբաթական մինչև 100 ժամ։ Փախչելու փորձ կատարած երեխաները ծեծի են ենթարկվում։ BBC-ն հայտնել է, որ շուրջ 15,000 մալիացի երեխա, այդ թվում՝ 11 տարեկանից փոքրեր, աշխատում էին Կոտ դ'Իվուարի կակաոյի արտադրությունում։ Save the Children Fund-ի Մալիի մասնաճյուղի ղեկավարը նկարագրել է, թե ինչպես են երեխաները կրում 6 կգ-անոց կակաոյի պարկեր, որոնք այնքան ծանր են, որ նրանց ուսերը վերքերով են պատվում։ 2001 թվականին շոկոլադի արտադրողների ասոցիացիան (Chocolate Manufacturers Association) ընդունել է, որ որոշ կակաոյի բերք ստացվել է ստրկական աշխատանքի միջոցով։

2018 թվականի «Cocoa Barometer» զեկույցի համաձայն՝ 100 միլիարդ դոլար արժողությամբ կակաոյի արդյունաբերությունում ոչ մի ընկերություն կամ կառավարություն չի մոտեցել մանկական աշխատանքի վերացման նպատակին։ New Food Economy-ի նույն տարվա զեկույցում նշվում է, որ Մանկական աշխատանքի վերահսկման և վերացման համակարգերը (Child Labour Monitoring and Remediation Systems), որոնք ներդրվել են International Cocoa Initiative-ի և նրա գործընկերների կողմից, որոշ չափով արդյունավետ են, բայց նրանք դեռևս հասնում են երկու միլիոն տուժած երեխաների միայն 20%-ին։ Սա ցույց է տալիս, որ չնայած միջազգային ուշադրությանը և ջանքերին, մանկական աշխատանքը կակաոյի արտադրությունում շարունակում է մնալ լուրջ խնդիր։

## Միգրանտ աշխատուժ
Կոտ դ'Իվուարի կակաոյի պլանտացիաներում աշխատուժի մեծ մասը կազմում են Բուրկինա Ֆասոյից և Մալիից ներգաղթած ֆերմերները։

## Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցություն
Եվրամիության և Կոտ դ'Իվուարի անտառային նախարարության տվյալներով՝ 1960-2010 թվականների ընթացքում Կոտ դ'Իվուարի անտառների ավելի քան 80%-ը կորել է։ Կակաոյի արտադրությունը համարվում է երկրի անտառահատման հիմնական պատճառը, և Կոտ դ'Իվուարից արտահանվող կակաոյի մեծ մասը աճեցվում է իրավախախտաբար պաշտպանված անտառային տարածքներում և ազգային պարկերում։ Սրանք տեղի են ունենում, երբ կակաոյի ֆերմերները պաշտպանված տարածքների վրա ապօրինի կերպով ընդլայնում են իրենց դաշտերը՝ մաքրելով բուսածածկը, տնկելով կակաո և ապա այրելով բարձր ծառերի արմատները՝ դրանք ոչնչացնելու և ավելի շատ լույս ապահովելու համար կակաոյի ծառերի համար։ Կակաոյի արտադրությունը նաև լուրջ վտանգ է ներկայացնում Կոտ դ'Իվուարում գտնվող շիմպանզեների ամենամեծ պահպանված բնակավայրերում։ Երկիրը նախկինում համարվել էր Արևմտյան Աֆրիկայի Գվինեական անտառների տարածաշրջանում բիոդիվերսության վառ օրինակ, սակայն ապօրինի կակաոյի արտադրությունը խաթարել է այդ պատկերն ու հետևանքները բացասական են։

Կակաոյի արտադրության արդյունքում անտառահատումները տեղի են ունենում նաև Կոտ դ'Իվուարում շիմպանզեների ամենամեծ պահպանված բնակավայրերում:

Անտառահատումը նաև լուրջ վտանգ է ներկայացնում Կոտ դ'Իվուարի վերջին մնացած շիմպանզեների կենսամիջավայրերի համար։ Սրանք արտացոլում են կակաոյի արտադրության հետևանքները, որտեղ որոշակի տարածքներում՝ օրինակ՝ Mount Peko ազգային պարկում, կակաոյի արտադրությունը հանգեցրել է անտառների լայնամասշտաբ ոչնչացման՝ տարեկան մոտ 10,000 տոննա կակաոյի արտադրանքով, որի արժեքը գերազանցում է 28 միլիոն դոլար։ Այս պահին պարկի տարածքում հաշվվում է շուրջ 30,000 ապօրինի բնակիչ։

## Շուկաներ
2022 թվականի դրությամբ Կոտ դ'Իվուարը հանդիսանում էր աշխարհի խոշորագույն կակաոյի հատիկների արտահանողը՝ $3.33 միլիարդ դոլարի արտահանում: Կակաոյի արտահանման հիմնական շուկաները եղել են Նիդեռլանդներ, Բելգիա, Միացյալ Նահանգներ, Մալայզիա և Գերմանիա: Միաժամանակ, Բրազիլիան, Կանադան և Մեքսիկան դիտվում էին որպես 2021-2022 թվականներին արագ զարգացող արտահանման շուկաներ։ Անտեսելով աշխարհում առաջատար արտահանող լինելը, Կոտ դ'Իվուարը բավականին քիչ կակաոյի հատիկներ է ներմուծել՝ հիմնականում Միացյալ Արաբական Էմիրաթներից, Ֆրանսիայից, Ղանա և Բելգիայից։ Վառ արտահայտված ընկերություններից մեկը, Barry Callebaut, մեծ դեր է խաղացել 2023 թվականին Կոտ դ'Իվուարից կակաոյի հատիկների արտահանման մեջ՝ ուղարկելով դրանք Միացյալ Նահանգներ։

## Սեռային տարբերությունները
Կակաոյի ֆերմաներում կինը կատարում է աշխատանքների մոտ 70%-ը, սակայն ստանում է եկամուտի միայն 20%-ը։ 25%-ը շուկայի սեփականատերերից կանայք են։

Այս խտրականությունը լուծելու ուղղությամբ տարվող ջանքերից մեկն է Fairtrade Africa-ի կողմից բացված Կանանց առաջնորդության դպրոցը։

## Կարգավորում
Կոտ դ'Իվուարի և Ղանայի կառավարությունները ստեղծել են կակաոյի կարտելը, որը լայնորեն հայտնի է որպես COPEC։

2020 թվականի հունիսին Միացյալ Նահանգների առաջին շրջանի Վերաքննիչ դատարանը միաձայն որոշեց, որ նահանգի արտադրանքի պիտակավորման մասին օրենքները չեն պահանջում, որ Nestlé, Mars Inc. կամ the Hershey Company-ն շոկոլադի փաթաթանների վրա նշի, թե արդյոք օգտագործված բաղադրիչները արտադրվել են երեխաների աշխատանքի միջոցով:

2022/23 թվականների արտադրական սեզոնին Կոտ դ'Իվուարը 102 ընկերությունների և համագործակցությունների սահմանեց արտահանման իրավունք՝ ներառելով 52 արտահանող ընկերություն, 41 համագործակցություն և 9 մշակման ընկերություն։ Այս թույլտվությունը տրվել է Կոֆե և Կակաոյի խորհրդի (CCC) կողմից՝ արդյունաբերության կարգավորող մարմինը։

## Վնասատուներ
*Cacao swollen shoot virus
*Phytophthora megakarya

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*