Բոլոտնիկովի ապստամբություն

255px|մինի|Բոլոտնիկովի զորքերի ճակատամարտը ցարի զորքերի հետ մերձմոսկովյան Նիժնիե Կոտլի գյուղի մոտակայքում

**Բոլոտնիկովի ապստամբություն** (, ռուսական պատմագիտության մեջ՝ **Գյուղացիական պատերազմ Իվան Բոլոտնիկովի գլխավորությամբ (գյուղացիական ապստամբություն)**), խոշոր գյուղացիական, կազակական և ազնվականական ապստամբություն Ռուսաստանում՝ Իվան Բոլոտնիկովի և այլ առաջնորդների գլխավորությամբ 1606–1607 թվականներին։ Պատճառը 16-րդ դարի վերջին գյուղացիության շահագործման ուժեղացումն էր։ 1601-1603 թվականների սովի հետևանքով շատ գյուղացիներ և խոլոպներ փախել են երկրի հարավային շրջանները 1606 թվականի կեսերին գյուղացիների տարերային ելույթները վերածվել են ապստամբության, որը գլխավորել է Բոլտոնիկովը։

Շարժմանը մասնակցել են գյուղացիներ, ստրելեցներ, կազակներ, սկզբում՝ նաև ազնվականական ջոկատներ։ Ապստամբությունը սկսվել է հարավարևմտյան Ռուսաստանում, տարածվել Լեհաստանում և Ուկրաինայում՝ ընդգրկելով ավելի քան 70 քաղաք։ Մի քանի ճակատամարտերում պարտության մատնելով ցարական զորքերին՝ Բոլոտնիկովը պաշարել է Մոսկվան (1606 թվականի հոկտեմբերի 7-ին), սակայն վճռական պահին ցար Վասիլի Շույսկու կողմն են անցել Սումբուլովի և Լյապունովի ազնվականական ջոկատները, այնուհետև՝ Պաշկովի ջոկատը։

Ապստամբները դեկտեմբերի 2-ին վճռական ճակատամարտում պարտվեցին, նահանջելով Կալուգա և 1606-1607 թվականներին ձմեռն անցկացրենելով այդտեղ, այնուհետև ճեղքելով պաշարման օղակը՝ անցան Տուլա և միացան Մուրոմեցի ջոկատներին։ Տուլայում, չորսամսյա պաշարումից հետո, երբ Շույսկին խոստացավ խնայել պաշարվածների կյանքը, ապստամբները հանձնվեցին։ Հակառակ ցարի խոստման, Բոլոտնիկովը և Մուրոմեցը մահապատժի ենթարկվեցին։

Ապստամբությունը Ռուսաստանում ճորտատիրության դեմ առաջին խոշոր ելույթն էր։

## Պատճառները
16-րդ դարի վերջում Ռուսաստանում ձևավորվում էր ճորտատիրությունը։ Ֆեոդալական կեղեքման ուժեղացմամբ առաջացած գյուղացիների դժգոհությունն արտահայտվել է 16-րդ դարի վերջի վանական գյուղացիների ելույթներում, իսկ 1601-1603 թվականների սովի ժամանակ դեպի հարավային շրջաններ զանգվածային արտագաղթում։ 1603 թվականին տեղի ունեցավ ճորտերի և գյուղացիների խոշոր ապստամբություն (ապստամբություն)՝ Բամբակյա Կռուկշանկերի հրամանատարությամբ։բ 
Կեղծ Դմիտրի I-ի մահից հետո ամբողջ Մոսկվայում լուրեր տարածվեցին, որ պալատում սպանվել է ոչ թե Դմիտրին, այլ մեկ ուրիշը։ Այս խոսակցությունները շատ անկայուն դարձրին ընտրված ցար Վասիլի Իվանովիչ Շույսկու դիրքորոշումը։ Բոյար ցարից դժգոհները շատ էին, և նրանք բռնեցին Դմիտրիի անունը։ Ոմանք, քանի որ նրանք անկեղծորեն հավատում էին նրա փրկությանը. մյուսները, քանի որ միայն այս անունը կարող էր «օրինական» կերպար տալ Շուիսկիի դեմ պայքարին:
Գյուղացիների ստրկացումը, ցար Ֆեդոր Իվանովիչի կողմից «դասերի տարիների» ներդրումը, քաղաքական անկայունությունը, սովը - դրա հետևանքով ապստամբությունն ուներ հստակ հակաբոյարական բնույթ:

## Ապստամբության մասնակիցներ
* Գյուղացիներ և ճորտեր (Իվան Իսաևիչ Բոլոտնիկով);
* Սեվերսկի կազակներ (Սևրյուկներ);
* Թերեք, Վոլգա և Զապորոժյան կազակներ (Իլեյկա Մուրոմեց);
* Ռյազան (Պրոկոպի Լյապունով), Տուլա (Իստոմա Պաշկով) և Սևերսկի (Անդրեյ Անդրեևիչ Տելյատևսկի) ազնվականություն;
* Տասը հազար լենդսկնեխտից բաղկացած վարձկան բանակ՝ հրետանու հետ։

Ընդհանուր առմամբ Մոսկվայի դեմ երթին մասնակցել է մոտ 30 հազար ապստամբ։ Այսպիսով, ապստամբությունը կարելի է համարել քաղաքացիական պատերազմ, քանի որ մասնակցում էին այն ժամանակվա հասարակության բոլոր շերտերը։

## Ապստամբության սկիզբ
Դոն կազակ Իվան Բոլոտնիկովը արքայազն Անդրեյ Անդրեևիչ Տելյաևսկու մարտական ​​ճորտն էր։ Վերադառնալով Եվրոպայով թուրքական գերությունից՝ Սամբիրում (Յուրի Մնիշեկի ամրոցում) նրան ծանոթացրել են մի անձի հետ, ով իրեն անվանում էր «Ցար Դմիտրի Իվանովիչ»։ Ըստ երևույթին, դա արկածախնդիր Միխայիլ Անդրեևիչ Մոլչանովն էր՝ Կեղծ Դմիտրի I-ի համախոհը, ով փախել էր Մոսկվայից և ով այժմ «արքայական կանոնադրություններ» էր ուղարկում Ռուսաստանի հարավում՝ կնքված իր կողմից գողացած ոսկե թագավորական կնիքով։ Ցար Դմիտրիի մոտալուտ վերադարձի մասին ազդարարող նամակները շատերի կողմից ընկալվեցին որպես լիովին վստահելի: Փորձառու ռազմիկ Բոլոտնիկովը նշանակվեց Սամբորում «մեծ հրամանատար» և ուղարկվեց Պուտիվլ արքայազն Գրիգորի Պետրովիչ Շախովսկոյի մոտ, ով սկսել էր բարձրացնել Սևերսկի հողերի հարցը Վասիլի Շույսկու դեմ։
մինի|Բոլոտնիկովը Վասիլի Շուսկու առաջ
 
3 տարում Բոլոտնիկովի բանակը պաշարեց Մոսկվան. Նոյեմբերին Իլեյկա Մուրոմեցի կազակները միացան ապստամբությանը, բայց Պաշկովի և Լյապունովի Տուլայի և Ռյազանի բանակները անցան Շույսկու կողմը: Դրա պատճառը մասամբ ապստամբների շերտավորումն էր կազակների և ազնվականների, մասամբ էլ պատրիարք Հերմոգենեսի ակտիվ գրգռումը ապստամբների դեմ։ Շույսկու կառավարությանը հաջողվեց համոզել մոսկվացիներին, որ եթե քաղաքը գրավվի բոլոտնիկովցիների կողմից, ապա նրանք վրեժխնդիր կլինեն կեղծ Դմիտրի I-ի սպանության համար, ուստի քաղաքաբնակները վճռական էին: Կաղապար:OldStyleDate Թուլացած ապստամբները ջախջախվեցին և նահանջեցին դեպի Կալուգա (Բոլոտնիկով) և Տուլա (Իլեյկա Մուրոմեց):

## Կալուգայի փուլ
Ցարական բանակը Կալուգայում պաշարեց ապստամբներին[1]։ 1607 թվականի սկզբին ապստամբներին օգնության հասավ Զապորոժյան կազակների մի մեծ ջոկատ։ Պաշարումը մշտապես փորձում էին խախտել դրսից այլ ապստամբ ուժեր՝ կապված Իլեյկա Մուրոմեցի և նրա հետ կապված ապստամբության նշանավոր դեմքերի հետ: Նրանց պայքարը կառավարական զորքերի հետ տարբեր հաջողություններով էր: Վենևի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում արքայազն Անդրեյ Անդրեևիչ Տելյաևսկին, ով միացել էր ապստամբներին, կարողացավ հաղթել, բայց հետո ցարի հրամանատարները պարտություն կրեցին «գողերին» Վիրկայի և Սերեբրյանյե Պրուդիի մարտերում: Ապստամբներն այս պարտությունները փոխհատուցեցին Տուլայի և Դեդիլովի ճակատամարտերում հաղթանակներով։ Այնուամենայնիվ, ապստամբության այս փուլում նրանց ամենամեծ հաջողությունը 1607 թվականի մայիսին Պչելնյայի ճակատամարտն էր: Դա Կալուգայի դեմ ապստամբական զորքերի երկրորդ արշավի արդյունքն էր, որը ձեռնարկեց Իլեյկա Մուրոմեցը` նպատակ ունենալով օգնություն ցուցաբերել պաշարված Բոլոտնիկովին: Արքայազն Տելյաևսկին դրվեց դեպի Կալուգա գնացող բանակի գլխին։ Դրանից հետո Բոլոտնիկովը վերացրեց Կալուգայի պաշարումը բարոյալքված ցարական գնդերի դեմ թռիչքով։

Այնուամենայնիվ, շուտով Բոլոտնիկովի բանակը, որը պատրաստվում էր միավորել ուժերը Կեղծ Պետրոսի զորքերի հետ Տուլայում, մեծ պարտություն կրեց Ութերորդի ճակատամարտում: Դա թույլ տվեց ցարի զորքերին վճռական արշավ ձեռնարկել Տուլայի դեմ։

## Տուլայի պաշտպանություն
Բոլոտնիկովը ցար Վասիլի Շույսկուն խոստովանում է. Տարին ցարի զորքերը, հաղթելով Տուլայի ծայրամասում գտնվող Վորոնյա գետի ճակատամարտում, մոտեցան ապստամբ քաղաքի պարիսպներին։ Տուլայի պաշարումն անձամբ ղեկավարել է ցար Վասիլի Շույսկին։ Պաշարողների դիրքորոշումը բարդանում էր նրանով, որ նոր խաբեբա՝ Կեղծ Դմիտրի II-ը հայտնվեց Ստարոդուբում և տեղափոխեց իր բանակները՝ օգնելու «տուլայի բանտարկյալներին»: Տուլայի Կրեմլը գրավել է Շույսկին։ Պաշարման ժամանակ ցարի զորքերը պատնեշեցին քաղաքով հոսող Ուպա գետը՝ դրանով իսկ ջրհեղեղ առաջացնելով քաղաքում։ Պաշարման այս մեթոդի գաղափարը Շույսկուն առաջարկել է բոյար Իվան Կրովկովը, որից Բոլոտնիկովը պահանջել է սննդի մեծ պաշարներ։ Ապստամբները փորձել են պայթեցնել ամբարտակը, սակայն նույն Կրավկովը զգուշացրել է Շույսկուն, և փորձը ձախողվել է։

Բոլոտնիկովին աքսորել են Կարգոպոլ, կուրացրել ու խեղդվել։ Իլեյկո Մուրոմեցը կախաղան է բարձրացվել. Վոյևոդ Շախովսկուն ստիպողաբար վանական են դարձրել։ Ըստ լեգենդի, Վասիլի Շույսկին խոստացել է «չթափել արյունը» ապստամբներին, ովքեր համաձայնել են հանձնվել: Իր խոստումը պաշտոնապես պահելու համար ապստամբների դեմ հետագա հաշվեհարդարի ժամանակ նա կիրառել է մահապատժի «անարյուն» մեթոդ՝ խեղդվելով։

## Պարտության պատճառները
Ապստամբների շարքերում միասնականության բացակայություն. ապստամբությանը մասնակցում էին բնակչության տարբեր շերտերից մարդիկ և բոլորն էլ հետապնդում էին իրենց նպատակները։

Միասնական գաղափարախոսության բացակայություն.

Բանակի մի մասի դավաճանություն. ազնվականությունը արագ անցավ Շույսկու կողմը:

Թշնամու ուժերի թերագնահատում. Բոլոտնիկովը հաճախ շատ էր ստիպում իրադարձություններին՝ բանակին ուժեր կուտակելու հնարավորություն չտալով։

## Հետևանքները
Չնայած ապստամբության ճնշմանը, Ռուսաստանում դժվարությունների ժամանակը չավարտվեց։ Բոլոտնիկովի ողջ մնացած «գողերը» միացան Ստարոդուբից եկող Կեղծ Դմիտրի II-ի ապստամբ բանակին և միացան Տուշինոյի ճամբարին։ Այնուհետև այդ «գողերը» մասնակցել են Առաջին (Պրոկոպի Պետրովիչ Լյապունով) և Երկրորդ աշխարհազորայիններին (Գրիգորի Պետրովիչ Շախովսկոյ):

## Գրականություն
* *Брусенцов О. А., Дедук А. В., Шебанин Г. А., Шеков А. В.* К географии восстания Ивана Болотникова 1606—1607 гг. // Российское государство в XVI — начале XVIII века: Сб. ст. к 70-летию Андрея Павловича Павлова. — , 2022;
* Восстание И. И. Болотникова. Документы и материалы / Сост. А. И. Копанев и А. Г. Маньков. — , 1959;
* *[[Зимин, Александр Александрович|Зимин А. А.]]* К изучению восстания Болотникова // Проблемы общественно-политической истории России и славянских стран. Сборник статей к 70-летию акад. М. Н. Тихомирова. — , 1963;
* *[[Зимин, Александр Александрович|Зимин А. А.]]* Некоторые вопросы истории Крестьянской воины в России в начале XVII века // Вопросы истории. — 1958. — № 3;
* *[[Корецкий, Вадим Иванович|Корецкий В. И.]]* Из истории Крестьянской воины в России начала XVII века // Вопросы истории. — 1959. — № 3;
* *[[Корецкий, Вадим Иванович|Корецкий В. И.]]* Новые документы по истории восстания И. И. Болотникова // Советские архивы. — 1968. — № 6;
* Крестьянские войны в России XVII—XVIII вв. — —, 1966;
* Крестьянские войны в России XVII—XVIII вв. Проблемы, поиски, решения / Отв. ред. Л. В. Черепнин. — , 1974;
* *[[Маковский, Даниил Павлович|Маковский Д. П.]]* Первая крестьянская война в России. — Смоленск, 1967;
* *[[Овчинников, Реджинальд Васильевич|Овчинников Р. В.]]* Некоторые вопросы Крестьянской войны начала XVII века в России // Вопросы истории. — 1959. — № 7;
* О Крестьянской войне в Русском государстве в начале XVII века. (Обзор дискуссии) // Вопросы истории. — 1961. — № 5;
* *[[Платонов, Сергей Фёдорович|Платонов С. Ф.]]* Очерки по истории смуты в Московском государстве. — , 1937;
* *Скляр И. М.* О начальном этапе Первой крестьянской войны в России // Вопросы истории. — 1960. — № 6;
* *[[Смирнов, Иван Иванович (историк)|Смирнов И. И.]]* Восстание Болотникова 1606—1607. — 2-е изд. — , 1951;
* *[[Смирнов, Иван Иванович (историк)|Смирнов И. И.]]* Краткий очерк истории восстания Болотникова. — : Гос. изд-во политической литературы, 1953;
* *[[Смирнов, Иван Иванович (историк)|Смирнов И. И.]]* О некоторых вопросах истории борьбы классов в Русском государстве начала XVII века // Вопросы истории. — 1958. — № 12;
* *[[Смирнов, Иван Иванович (историк)|Смирнов И. И.]], [[Маньков, Аркадий Георгиевич|Маньков А. Г.]], [[Подъяпольская, Елена Петровна|Подьяпольская Е. П.]], [[Мавродин, Владимир Васильевич|Мавродин В. В.]]* Крестьянские войны в России XVII—XVIII вв. — —, 1966;
* *Шепелев И. С.* Освободительная и классовая борьба в Русском государстве. 1609—1610. — Пятигорск, 1957.

## Հղումներ
* Восстание Болотникова // Общеобразовательный портал /вебархив/
* Восстание Болотникова  // wordweb.ru
* [Восстание Болотникова (1606—1607 гг.)](http://interpretive.ru/dictionary/449/word/%C2%EE%F1%F1%F2%E0%ED%E8%E5+%C1%EE%EB%EE%F2%ED%E8%EA%EE%E2%E0+(1606%971607+%E3%E3.))// interpretive.ru /
* Восстание Ивана Болотникова
* Гражданская война. Восстание Болотникова 
* Смутное время в России. Бунт Болотникова // world-history.ru
* «Принципиально разные цели»: почему восстание Ивана Болотникова закончилось провалом // RT, 20 октября 2022
*  / д.и.н. профессор Дмитрий Михайлович Володихин // Историческая перспектива. — 2020. — 15 июля.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ապստամբություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն