Pump and dump

*Pump and dump*' (*«P&D»*')  (անգլերենից՝ «pump and dump»)  արժեթղթերի, կրիպտոարժույթների կամ այլ նմանատիպ ակտիվների շուկաներում փոխարժեքի մանիպուլյատիվ բարձրացման սխեմա՝ դրանց հետագա ուժեղ փլուզմամբ։ Հիմքը՝ կեղծ, չհիմնավորված առաջարկությունների միջոցով ինքնարժեքը բարձրացնելու փորձն է։ Նաև տերմինն օգտագործվում է որպես առևտրային ռազմավարություն, որը հիմնված է կարճ ժամանակում (մի քանի ժամից մինչև մի քանի շաբաթ) էժան արժեթղթերի (ավելի քան 50%) արագ աճի վրա։
Մինչ խարդախները նախկինում ապավինում էին սառը զանգերին, ինտերնետն այժմ առաջարկում է ավելի էժան և հեշտ ճանապարհ՝ մեծ թվով պոտենցիալ ներդրողների հասնելու համար՝ սպամի էլ.փոստի, ներդրումային հետազոտական ​​կայքերի, սոցիալական լրատվամիջոցների և ապատեղեկատվության միջոցով։

## Պատմություն
Այս ռազմավարությունը ծագել է ամերիկյան կոպեկների ֆոնդային շուկայում։ Pump&Dump սխեման հաջողությամբ գործեց 2000-ականների սկզբին, երբ խարդախ կազմակերպությունները, ֆոնդային շուկայում ընդհանուր հետաքրքրության ֆոնին, «մղեցին» էժան ընկերությունների բաժնետոմսերը՝ գրավելով դյուրահավատ ներդրողների ուշադրությունը դրանց վրա, իսկ ավելի ուշ՝ կարճ ժամանակում, գցել է նախկինում կուտակված բոլոր ակտիվները։

## Սցենարներ
Pump-and-dump սխեմաները կարող են տեղի ունենալ ինտերնետում, օգտագործելով էլ. փոստի սպամի արշավը, լրատվամիջոցների միջոցով կեղծ մամուլի հաղորդագրության միջոցով կամ «կաթսայատան» բրոքերային տներից հեռավաճառքի միջոցով (օրինակ, որը ներկայացվել է 2000 թվականին «Կաթսայատան սենյակ» ֆիլմում։
Հաճախ բաժնետոմսերի պրոմոուտերը կպնդի, որ ունի «ներքին» տեղեկատվություն մոտալուտ նորությունների մասին։ Լրատուները կարող են հավակնել առաջարկել անկողմնակալ առաջարկություններ, այնուհետև ընկերությունն անվանել «թեժ» բաժնետոմս՝ իրենց շահի համար։ Խթանողները կարող են նաև հաղորդագրություններ տեղադրել առցանց չաթի խմբերում կամ ինտերնետային ֆորումներում՝ խրախուսելով ընթերցողներին արագ գնել բաժնետոմսերը։

Եթե ​​բաժնետոմսերը «պոմպացնելու» պրոմոութերների արշավը հաջող լինի, այն ակամա ներդրողներին կգրավի գնելու թիրախային ընկերության բաժնետոմսերը։ Բաժնետոմսերի աճող պահանջարկը, գինը և առևտրի ծավալը կարող են ավելի շատ մարդկանց համոզել հավատալ հիպին և գնել նաև բաժնետոմսեր։ Երբ սխեմայի ետևում գտնվող խթանողները վաճառում են (թափում) իրենց բաժնետոմսերը և դադարում բաժնետոմսերի առաջմղումը, գինը կտրուկ անկում է ապրում, և մյուս ներդրողները մնում են բաժնետոմսերի ձեռքում, որը զգալիորեն ավելի քիչ արժեք ունի, քան նրանք վճարել են դրա համար։

Խարդախները հաճախ օգտագործում են այս հնարքը փոքր, մանր առևտրով զբաղվող ընկերությունների հետ, որոնք հայտնի են որպես «կոպեկային բաժնետոմսեր», որոնք սովորաբար վաճառվում են առանց բաժնետոմսերի (ԱՄՆ-ում դա կնշանակի այնպիսի շուկաներ, ինչպիսիք են «OTC Bulletin Board»-ը կամ «Pink Sheets»), այլ ոչ այնպիսի շուկաներ, ինչպիսիք են Նյու Յորքի ֆոնդային բորսան («NYSE») կամ «NASDAQ»-ը, քանի որ ավելի հեշտ է շահարկել բաժնետոմսերը, երբ առկա են քիչ կամ բացակայում են անկախ տեղեկատվություն ընկերության մասին The same principle applies in the United Kingdom, where target companies are typically small companies on the AIM or OFEX: Նույն սկզբունքը կիրառվում է Միացյալ Թագավորությունում, որտեղ թիրախային ընկերությունները սովորաբար փոքր ընկերություններ են «AIM» կամ «OFEX»-ում։

Ավելի ժամանակակից պտույտ այս հարձակման վրա հայտնի է որպես թալանել, մղել և թափել։ Այս ձևով անձը գնում է կոպեկի բաժնետոմսեր և այնուհետև օգտագործում է վտանգված բրոքերային հաշիվներ՝ մեծ քանակությամբ այդ բաժնետոմս գնելու համար։ Զուտ արդյունքը գների աճն է, որը հաճախ առաջ է մղվում ամենօրյա առևտրականների կողմից՝ տեսնելով բաժնետոմսերի արագ առաջընթաց։ Այնուհետև սկզբնական բաժնետերը կանխիկացնում է հավելավճարը։ Pump-and-dump սխեմաները ներթափանցում են նաև կրիպտո-շուկա՝ թիրախավորելով հատկապես ցածր շուկայական, ոչ իրացվելի մետաղադրամները կրիպտոարժույթների բորսաներում։

## Օրինակներ
### Ստրետտոն Օկմոնտ
1990-ականների սկզբին «Stretton Oakmont» բրոքերային տունը արհեստականորեն բարձրացրեց իր պեննի բաժնետոմսերի արժեքը՝ կեղծ դրական տեղեկություններ տարածելով՝ ավելի բարձր գնով վաճառելու նպատակով։
#### Յոնաթան Սվան
«Dot-com»-ի ժամանակաշրջանում, երբ ֆոնդային շուկան եռում էր, և շատ մարդիկ շատ ժամանակ էին ծախսում ինտերնետային հաղորդագրությունների տախտակների վրա, Ջոնաթան Լեբեդ անունով 15-ամյա մի երիտասարդ սկսեց հաջող առցանց «Pump&Dump»-ը։ Ջոնաթանը գնեց կոպեկներ արժեցող թղթեր, այնուհետև դրանք գովազդեց ցուցատախտակների վրա, որպեսզի հետաքրքրություն առաջացնի դրանց նկատմամբ և շուտով վաճառի դրանք ավելի թանկ գնով։ Նման գործողությունների արդյունքում Ջոնաթանը կարողացավ զգալի շահույթ ստանալ, մինչդեռ ներդրողներին մնացին բաժնետոմսեր, որոնք ըստ էության անարժեք էին։
### Enron
2001 թվականի ապրիլին՝ մինչ սնանկացումը, ամերիկյան «Enron» էներգետիկ կորպորացիան մասնակցեց pump&dump սխեմային։ Օգտագործելով կասկածելի հաշվապահական պրակտիկա՝ «Enron»-ն արտադրեց կեղծ շահույթի թվեր՝ դրանով իսկ ուռճացնելով իր բաժնետոմսերի արժեքը։ Ընկերության 29 ներկայացուցիչներ ուռճացված գներով վաճառել են ավելի քան մեկ միլիարդ դոլարի բաժնետոմսեր՝ մինչ կորպորացիան սնանկ հայտարարելը։
### Park Financial Group
«Park Financial Group»-ը, «Spear & Jackson»-ը և «International Media Solutions», «LLC»-ն ներգրավված են եղել մի սխեմայի մեջ, որտեղ մեկ բաժնետոմսի գինը աճել է 14,00 դոլարով և ամեն օր վաճառվել է ավելի քան 100,000 բաժնետոմս՝ զիջելով «Spear & Jackson»-ին՝ $3 միլիոն շահույթ։ 2005 թվականին «Spear & Jackson»-ը և «International Media Solutions»-ը տուգանվեցին ավելի քան 8 միլիոն դոլարով, ներառյալ նրա երկու գործադիր տնօրենները՝ Քերմիտ Ջ. Սիլվան և Յոլանդա Վելասկեսը, յուրաքանչյուրը լրացուցիչ 420,000 դոլար վճարելով իրենց անձնական հաշիվներից։ 2007 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Պարկին և ընկերության նախագահին պարտավորեցրել են վճարել ավելի քան 113,000 դոլար տուգանքների տեսքով։
#### Langbar International
Սկսվելով որպես «Crown Corporation», «Langbar International»-ը խոշորագույն խարդախությունն էր Լոնդոնի ֆոնդային բորսայի մաս հանդիսացող Այլընտրանքային ներդրումային շուկայում։ Ընկերությունը մի պահ գնահատվում էր ավելի քան 1 միլիարդ դոլար՝ հիմնված Բրազիլիայում գոյություն չունեցող ենթադրյալ բանկային ավանդների վրա։ Ներդրողները, ովքեր կորցրել են 100 միլիոն ֆունտ ստերլինգ, դատի են տվել խարդախներից մեկին և վերադարձրել 30 միլիոն ֆունտ:։
### Մորի Թոբին
2018 թվականի ապրիլին Մորի Թոբինը և մյուսները, օգտագործելով օֆշորային հաշիվները, ավելի քան 165 միլիոն դոլար են շահել «մղում և թափում» սխեմայից։ Դաշնային գործակալների կողմից հարցաքննվելիս Թոբինը գործակալներին ասաց, որ ինքը ներգրավված է մեկ այլ սխեմայի մեջ, որը ներառում է Յեյլի համալսարանի ֆուտբոլային մարզիչ, որն իր հերթին հանգեցրել է 2019 թվականին քոլեջի ընդունելության կաշառքի սկանդալի։ 2019 թվականի փետրվարին Թոբինն իրեն մեղավոր ճանաչեց դավադրության և արժեթղթերի խարդախության մեջ։ 2019 թվականի հունիսի 7-ին դաշնային դատավորը 4 միլիոն դոլարի բռնագրավմամբ հարվածեց Թոբինին։
### Կրիպտոարժույթ

Լինելով չկարգավորված շուկա և փոքր թվով մարդկանց ձեռքերում կրիպտոարժույթի մեծ քանակի կենտրոնացման պատճառով շատ կրիպտոարժույթների գինը, ինչպիսին է «Bitcoin» շատ զգայուն է մղման և թափման սխեմաների նկատմամբ։ Կան կազմակերպված սխեմաներ, որոնք գործում են սոցիալական մեդիայի հարթակներում, ներառյալ «Telegram»  և «Discord»։
### Խարդախություն
Pump-and-dump stock խարդախությունը տարածված է Email հարթակում, որը կազմում է սպամ էլփոստի հաղորդագրությունների մոտ 15%-ը։ 2004 թվականի հունվարից մինչև 2005 թվականի հուլիսն ընկած ժամանակահատվածում ուղարկված 75000 չպահանջված էլ-նամակների հարցումը եկել է այն եզրակացության, որ սպամերները կարող են միջինը 4,29% եկամուտ ունենալ՝ օգտագործելով այս մեթոդը, մինչդեռ հասցեատերերը, ովքեր գործում են սպամ հաղորդագրության վրա, սովորաբար կորցնում են իրենց ներդրումների մոտ 5,5%-ը երկու օրվա ընթացքում։ Բոհմեի և Հոլցի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս նմանատիպ էֆեկտ։ Սպամի թիրախային բաժնետոմսերը գրեթե միշտ կոպեկային բաժնետոմսեր են, որոնք վաճառվում են 5 դոլարից պակաս մեկ բաժնետոմսի համար, չեն վաճառվում խոշոր բորսաներում, սակավ առևտուր են անում և դժվար կամ անհնար է վաճառել արագ։ Սպամերները ձեռք են բերում բաժնետոմսեր հաղորդագրություններն ուղարկելուց առաջ և վաճառում այն ​​օրը, երբ ուղարկվում է հաղորդագրությունը։
### Համեմատություն այլ տեսակի սխեմաների հետ
Pump-and-dmp scam-ը տնտեսական պղպջակների տեսակ է, որի հիմնական տարբերությունն այս սխեմայի և փուչիկների այլ տեսակների միջև այն է, որ պղպջակների պղպջակը դիտավորյալ արվում է վնասակար գործունեության արդյունքում։ Pump-and-dump սխեման շատ առումներով նման է 
Պոնզի՝ «Ponzi» սխեմային (որովհետև խարդախության երկու տեսակներն էլ օգտագործում են խեղաթյուրումներ՝ փորձելով հարստացնել խթանողներին և/կամ սկզբնական ներդրողներին հետագա ներդրողների փողերով), սակայն կան մի շարք  տարբերություններ խեմաների միջև․

* Պոնզիի տիպի ներդրումները մասնավոր առուվաճառքի են ենթարկվում, հաճախ անհատների միջև, որոնք ծանոթ են միմյանց, մինչդեռ պոմպային սխեմաները սովորաբար վաճառվում են հանրության համար և վաճառվում են հանրային ֆոնդային բորսաներում, իսկ զոհերն ու հանցագործները ծանոթ չեն միմյանց հետ։
* Պոնզիի սխեմաները սովորաբար խոստանում են ներդրումների շատ կոնկրետ եկամուտներ և/կամ ներառում են կեղծված գրառումներ, որոնք ենթադրում են հետևողական և կայուն եկամուտներ, մինչդեռ պոմպային սխեմաները գալիս են միայն զգալի շահույթի ընդհանուր և/կամ ենթադրյալ խոստումներով։
* Պոնզի սխեմաները սովորաբար գալիս են շահույթի ակնկալիքով համեմատաբար երկար ժամանակով և սովորաբար տևում են ամիսներ, տարիներ կամ նույնիսկ տասնամյակներ, մինչև դրանց անխուսափելի փլուզումը։ Համեմատության համար նշենք, որ խարդախությունները նախագծված են չափազանց արագ շահույթ ստանալու համար և իրականացվում են շաբաթների, օրերի կամ նույնիսկ ժամերի ընթացքում։
* Պոնզի սխեմաները երբեմն արդյունք են ներդրումային միջոցների, որոնք ի սկզբանե նախատեսված են լինել օրինական, բայց, ի վերջո, չեն կարողանում կատարել սպասվածը։ Համեմատության համար նշենք, որ Pump-and-dmp սխեմաներն իրենց գաղափարից ի վեր միշտ նախատեսված են խաբեություն լինելու համար, թեև «պոմպ ու թափել» սխեմաների կողմից կիրառվող բավականին տարածված մարտավարությունն է՝ ստանձնել երբեմնի օրինական բիզնեսը (որը կա՛մ ձախողվում է, կա՛մ անգործունակ), կամ նույնիսկ պարզապես նրա անունը՝ իր պաշարները մղելու և թափելու համար։
Վերոնշյալ բոլոր պատճառներով Պոնզիի սխեմաները հակված են թողնելու ապացույցների շատ ավելի ընդարձակ հետք։ Դրանք, որպես կանոն, շատ ավելի հեշտ է հետապնդել նրանց հայտնաբերումից հետո, և հաճախ հանգեցնում են շատ ավելի խիստ քրեական պատիժների։
Pump-and-dmp scams-ը տարբերվում է սպամի շատ այլ ձևերից (օրինակ՝ կանխավճարի խարդախության նամակները և վիճակախաղի խարդախության հաղորդագրությունները) նրանով, որ այն չի պահանջում, որ ստացողը կապվի սպամի հետ՝ ենթադրյալ «շահումները» հավաքելու կամ ենթադրյալ գումարից գումար փոխանցելու համար։  Սա դժվարացնում է սպամի աղբյուրին հետևելը, ինչպես նաև առաջացրել է «մինիմալիստական» սպամի, որը բաղկացած է փոքր անհետագծելի պատկերի ֆայլից, որը պարունակում է ֆոնդային խորհրդանիշի նկար։

## Կանոնակարգ
Pump-and-dump-ի մանիպուլյատորների կարգավորման և սահմանափակման մեթոդներից մեկն այս սխեմայի հետ առավել հաճախ կապված պաշարների կատեգորիայի թիրախավորումն է։ Այդ նպատակով, կոպեկների պաշարները եղել են ուժեղացված կիրարկման ջանքերի թիրախ։

Միացյալ Նահանգներում կարգավորիչները սահմանել են կոպեկի պաշար որպես արժեթուղթ, որը պետք է համապատասխանի մի շարք հատուկ ստանդարտների։ Չափանիշները ներառում են գինը, շուկայական կապիտալիզացիան և նվազագույնը բաժնետերերի սեփական կապիտալը։ Ազգային ֆոնդային բորսայում վաճառվող արժեթղթերը, անկախ գնից, ազատված են կարգավորող կողմից որպես պեննի բաժնետոմս, քանի որ կարծում են, որ բորսայում վաճառվող արժեթղթերը ավելի քիչ խոցելի են շուկայի մանիպուլյացիայում։ Հետևաբար, «Citigroup»  և «NYSE»-ի այլ ցուցակված արժեթղթերը, որոնք 2008-2009 թվականների շուկայի անկման ժամանակ վաճառվում էին $1.00-ից ցածր, մինչդեռ պատշաճ կերպով համարվում էին «ցածր գներով» արժեթղթեր, տեխնիկապես «կոպեկային պաշարներ» չէին։ Թեև ԱՄՆ-ում պեննի ֆոնդային առևտուրն այժմ հիմնականում վերահսկվում է կանոնների և կանոնակարգի միջոցով, որոնք պարտադրվում են Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովի և Ֆինանսական արդյունաբերությունը կարգավորող մարմնի («FINRA») կողմից, այս վերահսկողության ծագումը գտնվում է պետական արժեթղթերի մասին օրենքում։

Ջորջիա նահանգը առաջին նահանգն էր, որը  ստեղծեց բաժնետոմսերի արժեթղթերի մասին համապարփակ օրենք։ Պետքարտուղարը, որի գրասենյակը կիրառում էր պետական արժեթղթերի մասին օրենքները օրենսդրության հիմնական ջատագովն էր։ Ներկայացուցիչ Չեսլի Վ. Մորթոն  Ջորջիայի Գլխավոր ասամբլեայի  միակ օրինագծի գլխավոր հովանավորն էր։ Այնուհետև վիճարկվեց Ջորջիայի պեննի բաժնետոմսերի մասին օրենքը։ Այնուամենայնիվ, օրենքը ի վերջո պահպանվեց և կանոնադրությունը դարձավ այլ նահանգներում ընդունված օրենքների ձևանմուշ։ Դրանից կարճ ժամանակ անց և՛ «FINRA»-ն, և՛ «SEC»-ն ընդունեցին իրենց կոպեկների բաժնետոմսերի կանոնակարգերի համապարփակ վերանայումները։ Այս կանոնակարգերը արդյունավետ են եղել կամ փակելու կամ մեծապես սահմանափակելու բրոքերներին/դիլերներին, ինչպիսիք են «Blinder», «Robinson & Company», որոնք մասնագիտացած են կոպեկների բաժնետոմսերի ոլորտում։ Մեյեր Բլինդերը բանտարկվել է արժեթղթերի խարդախության համար 1992 թվականին՝ իր ընկերության փլուզումից հետո։ Այնուամենայնիվ, այս հատուկ կանոնակարգերի ներքո սահմանված պատժամիջոցները չունեն արդյունավետ միջոցներ՝ չգրանցված խմբերի և անհատների կողմից իրականացվող խարդախության սխեմաներին անդրադառնալու համար։

## Լուսաբանում կինոարտադրության մեջ
«Pump&dump»-ի մանիպուլյացիայի սխեման ընդգծվել է մի քանի ֆիլմերում՝ «Կաթսայատուն» և «Ուոլ Սթրիթի գայլը»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արժեթղթերի շուկա
Կատեգորիա:Կրիպտոարժույթներ
Կատեգորիա:Սուտ
Կատեգորիա:Սպամ
Կատեգորիա:Ֆինանսական խարդախություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական շուկաներ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ