Ազատ բանկային գործունեություն

**Ազատ բանկային գործունեություն,** դրամական կարգավորման ձև, որի դեպքում բանկերն ազատ են թողարկելու իրենց սեփական թղթադրամը (բանկնոտերը ())՝ միաժամանակ չենթարկվելով որևէ հատուկ կանոնակարգման՝ բացի այն կանոններից, որոնք կիրառելի են գրեթե բոլոր ձեռնարկությունների նկատմամբ։

Ազատ բանկային համակարգում շուկայական ուժերը կարգավորում են բանկային թղթադրամների և ավանդների ընդհանուր ծավալը, որը կարող է պահպանվել դրամական պահուստների որոշակի պաշարով, որտեղ այդ պահուստները կազմված են կամ սահմանափակ ռեսուրսներից (օրինակ՝ ոսկուց), կամ կենտրոնական բանկի կողմից արհեստականորեն սահմանափակված թղթային արժույթների (ֆիատ փող) պաշարից։

Ազատ բանկային գործունեության առավել արմատական մոդելներում կենտրոնական բանկը կամ որևէ դերակատարում չունի, կամ նրա կողմից թողարկվող դրամական զանգվածը պետք է մնա անփոփոխ։ Այսպիսով, չկա պետական մի կառույց, որը միայնակ իրավունք ունի վարկ տրամադրելու ֆինանսական դժվարություններ ունեցող բանկերին, այսինքն՝ գործի որպես մենաշնորհային «վերջին ատյանի վարկատու», երբ նրանք այլ աղբյուրներից փոխատվություն ստանալ չեն կարողանում։ Այդ դերը փոխարենը իրականացնում են մասնավոր ընկերությունները, ինչպես որ եղավ Միացյալ Նահանգներում 1907 թվականի ֆինանսական խուճապի ժամանակ։ Բացի այդ, բացակայում է նաև բանկային թղթադրամների կամ բանկային ավանդների պետական ապահովագրությունը։

Ազատ բանկային գործունեության նշանավոր կողմնակիցներից են Միլթոն Ֆրիդմենը, Ֆրեդ Ֆոլդվարին, Դեյվիդ Դ. Ֆրիդմենը, Ֆրիդրիխ Հայեկը, Ջորջ Սելգինը, Սթիվեն Հորվիցը և Ռիչարդ Թիմբերլեյքը։

## Պատմություն
Բանկային գործունեությունը տարբեր ժամանակներում ու վայրերում կարգավորվել է տարբեր աստիճաններով, իսկ որոշ դեպքերում կարգավորումը գրեթե բացակայել է, ինչի արդյունքում ունեցել ենք քիչ թե շատ ազատ բանկային գործունեության դեպքեր։ Ազատ բանկային համակարգեր գոյություն են ունեցել ավելի քան 60 երկրներում։ Թղթադրամների մրցակցային թողարկման առաջին համակարգը սկիզբ է առել ավելի քան 1000 տարի առաջ Չինաստանում (տես ստորև)։ Ազատ բանկային գործունեությունը լայն տարածում ուներ 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին։ Քևին Դոուդի խմբագրությամբ 1992 թվականին Լոնդոնում Routledge հրատարակչության կողմից լույս տեսած «Ազատ բանկային գործունեության փորձը» գրքում ներկայացված են ազատ բանկային գործունեության ներկայումս հայտնի դեպքերը, և որոշակի խորությամբ վերլուծվում են դրանցից մի քանիսը, այդ թվում՝ Կանադան, Կոլումբիան, Ֆուչժոուն, Ֆրանսիան և Իռլանդիան։

Ազատ բանկային գործունեության բոլոր ձևերը մինչև 20-րդ դարի կեսերը դադարեցին գոյություն ունենալ՝ իրենց տեղը զիջելով թղթադրամների մենաշնորհային թողարկում ունեցող դրամական համակարգերին, ինչպիսիք են կառավարական գանձապետական թողարկումները, արժութային խորհուրդները և կենտրոնական բանկային գործունեությունը։ Ազատ բանկային գործունեության անկման մի քանի հիմնական պատճառ կար.

* Տնտեսագիտական տեսությունները հիմնավորում էին կենտրոնական բանկային գործունեության առավելությունը։

* Ավելի զարգացած տնտեսություններ ունեցող երկրների, մասնավորապես Մեծ Բրիտանիայի ինստիտուտները կրկնօրինակելու ձգտումը։ Անգլիայի բանկը հետագայում ստեղծված բազմաթիվ կենտրոնական բանկերի, նույնիսկ Բրիտանական կայսրությունից դուրս, նախատիպն էր։
* Ազգային կառավարությունների՝ թղթադրամների թողարկումից սենյորաժ (թողարկման եկամուտ) հավաքելու ցանկությունը։
* Որոշ ազատ բանկային համակարգերում տեղի ունեցած ֆինանսական ճգնաժամերը, որոնք պահանջներ առաջացրին ազատ բանկային գործունեությունը փոխարինելու մեկ այլ համակարգով, որի կողմնակիցները հույս ունեին, որ ավելի քիչ խնդիրներ կունենա։

18-րդ և 19-րդ դարերի որոշ նշանավոր տնտեսագետներ, առավելապես Ադամ Սմիթը, պաշտպանում էին ազատ բանկային գործունեությունը՝ ի հակադրություն իրական պահանջագրերի դոկտրինի՝ առևտրային իրական գործարքների ապահովմամբ թղթադրամների թողարկման սկզբունքի։ Սակայն 19-րդ դարի կեսերից հետո դրամական հարցերով հետաքրքրվող տնտեսագետներն իրենց ուշադրությունը կենտրոնացրին դեպի ուրիշ կողմ, և ազատ բանկային գործունեությունը քիչ ուշադրության արժանացավ։ Որպես տնտեսագետների շրջանում նոր բանավեճի առարկա՝ ազատ բանկային գործունեությունը իր ժամանակակից սկիզբը դրեց 1976 թվականին տնտեսագետ Ֆրիդրիխ Հայեկի «Փողի ապազգայնացումը» աշխատությամբ, որը պնդում էր, որ ազգային կառավարությունները դադարեցնեն արժույթի թողարկման մենաշնորհը պահանջելը և թույլ տան մասնավոր թողարկողներին, ինչպիսիք են բանկերը, կամավոր կերպով մրցել այդ հարցում։

1980-ականներին այս ամենը վերածվեց ազատ շուկայական փողի և բանկային գործունեության ավելի մշակված տեսության, որի կողմնակիցներ Լոուրենս Ուայթը, Ջորջ Սելգինը և Ռիչարդ Թիմբերլեյքը իրենց աշխատություններն ու հետազոտությունները գնալով ավելի շատ կենտրոնացնում էին այս հասկացության շուրջ՝ անդրադառնալով կամ ժամանակակից տեսությանն ու կիրառմանը, կամ ուսումնասիրելով ինքնաբերաբար ազատ բանկային գործունեության պատմությունը։

### Ավստրալիա
19-րդ դարի վերջին Ավստրալիայում բանկային գործունեությունը գրեթե չէր կարգավորվում։ Գոյություն ուներ չորս խոշոր բանկ՝ յուրաքանչյուրը ավելի քան 100 մասնաճյուղով, որոնք միասին վերահսկում էին բանկային գործունեության մոտ կեսը, իսկ մասնաճյուղային և ավանդային բանկային գործը զգալիորեն ավելի զարգացած էր, քան ավելի կարգավորվող երկրներում, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան և ԱՄՆ-ը։ Բանկերը միմյանց թղթադրամներն ընդունում էին անվանական արժեքով։ Տոկոսային մարժան կազմում էր մոտ 4% տարեկան։ 1890-ականներին հողի գների կտրուկ անկումը հանգեցրեց բազմաթիվ փոքր բանկերի և շինարարական ընկերությունների սնանկացմանը։ Այդ ժամանակ ընդունված սնանկության մասին օրենսդրությունը բանկային պարտապաններին շահավետ պայմաններ էր տալիս վերակառուցվելու համար, և բանկերի մեծ մասը դա օգտագործեց իրենց օգտին պարտքերը վերակառուցելու համար, նույնիսկ եթե դրա կարիքն իրականում չկար։

### Շվեցարիա
19-րդ դարում Շվեյցարիայի մի քանի կանտոններ ապակարգավորեցին՝ դերեգուլյացրին բանկային գործունեությունը՝ թույլ տալով ազատ մուտք և թղթադրամների թողարկում։ Կանտոնները պահպանեցին իրենց իրավասությունը բանկային գործունեության նկատմամբ մինչև 1881 թվականի Դաշնային բանկային օրենքի ընդունումը։ Թղթադրամների թողարկման կենտրոնացումը նվազեցրեց «տարբեր որակի, տատանվող փոխարժեքներով զարմանալի բազմազան թղթադրամների» գոյության խնդիրը։

### Շոտլանդիա
Շոտլանդիայի ազատ բանկային գործունեությունը տևեց 1716-ից մինչև 1845 թվականը և, թերևս, ազատ բանկային գործունեության ամենաշատ հետազոտված և զարգացած օրինակն է։ Համակարգը կազմակերպված էր երեք արտոնագրված բանկերի՝ Շոտլանդիայի բանկի, Շոտլանդիայի թագավորական բանկի և «British Linen Company»-ի, ինչպես նաև բազմաթիվ չարտոնագրված բանկերի շուրջ։ Արդյունքում ձևավորվեց խիստ կայուն և մրցունակ բանկային համակարգ։

### Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Թեև ԱՄՆ-ում 1837-ից մինչև 1864 թվականն ընկած ժամանակահատվածը հաճախ անվանում են «Ազատ Բանկային Դարաշրջան», սակայն վերևում տրված ազատ բանկային գործունեության սահմանման տեսանկյունից այդ տերմինը սխալ է։ Մինչև Քաղաքացիական պատերազմը Միացյալ Նահանգներում ազատ բանկային գործունեությունը վերաբերում է տարբեր նահանգների բանկային համակարգերին, որոնք հիմնված էին այն ժամանակ «ազատ բանկային օրենքներ» կոչվողների վրա։ Այս օրենքների համաձայն՝ նոր մասնակիցները պարտավոր էին արտոնագրեր ձեռք բերել, որոնցից յուրաքանչյուրը հաստատվում էր նահանգի օրենսդիր ժողովի քվեարկությամբ՝ ստեղծելով կոռուպցիայի ակնհայտ հնարավորություններ։ Այս ընդհանուր բանկային օրենքները նաև էականորեն սահմանափակում էին բանկերի գործունեությունը։ Առավել կարևոր է այն, որ ԱՄՆ-ում ազատ բանկերը սահմանափակված էին մեկ գրասենյակով և պարտավոր էին իրենց թղթադրամների թողարկումն ապահովել ոչ միայն ոսկու պահուստներով, այլև պետական բանկային կարգավորողներին ներկայացնելով նահանգի օրենսդրությամբ ընդունելի որոշակի արժեթղթեր։ Այդ արժեթղթերը հիմնականում ներառում էին նահանգային կառավարությունների պարտատոմսեր։ Այդ պարտատոմսերի արժեզրկումը տարբեր դեպքերում, երբ նահանգի բազմաթիվ բանկեր սնանկանում էին, բանկային ձախողումների գլխավոր պատճառն էր։ Մասնաճյուղային բանկային գործի բացակայությունը, իր հերթին, հանգեցնում էր նահանգի կողմից թողարկված թղթադրամների արժեզրկմանը տարբեր տոկոսադրույքներով, հենց որ դրանք զգալի հեռավորություն էին անցնում իրենց թողարկման վայրից, ինչը անհարմարություն էր։ Ակտիվների ընդհանուր արժեզրկումը նույնպես օգտագործվում է ձախողումները բացատրելու համար։ Մի շարք հեղինակներ ԱՄՆ-ում «Ազատ Բանկային Դարաշրջան»-ի բանկային ձախողումների բարձր մակարդակը հիմնականում պայմանավորում են բանկերի ակտիվների կառուցվածքի սահմանափակումներով։ Այնուհետև, 1863-ից մինչև 1913 թվականը, որը հայտնի է որպես «Ազգային Բանկերի Դարաշրջան», նահանգային արտոնագրված բանկերը գործում էին ազատ բանկային համակարգում։ Որոշ գիտնականներ պարզել են, որ այդ համակարգը բավականին կայուն էր՝ համեմատած այդ դարաշրջանի Ազգային Բանկերի հետ։

### Շվեդիա
Շվեդիան ունեցել է ազատ բանկային գործունեության երկու շրջան՝ 1830–1860 և 1860–1902 թվականներին։ 1857 թվականի բանկային ճգնաժամից հետո աճեց մասնավոր բանկերի և մասնավոր դրամ թողարկողների (հատկապես 1856 թվականին հիմնադրված «Stockholms Enskilda Bank»-ի) հանրային աջակցությունը։ 1864 թվականին խորհրդարանը ընդունեց բանկային նոր օրենք, որով ապակարգավորվեց տոկոսադրույքը։ Հաջորդ տասնամյակները Շվեդիայում ազատ բանկային գործունեության ծաղկման շրջանն էին։ 1874 թվականից հետո նոր մասնավոր բանկեր չհիմնադրվեցին։ 1901 թվականին արգելվեց մասնավոր դրամի թողարկումը։ Շվեդիայի ազատ բանկային գործունեության դարաշրջանի վերաբերյալ հետազոտությունները վկայում են կայունության և 70 տարվա ընթացքում խարդախության հետ կապված մեկ բանկի սնանկացման մասին։

### Չինաստան
Ցզյաոզին թղթադրամի մի տեսակ էր, որը հայտնվել է մոտավորապես 10-րդ դարում Չինաստանի Սիչուան նահանգի մայրաքաղաք Չենդուում։ 960-1004 թվականներին թղթադրամներն ամբողջությամբ կառավարվում էին մասնավոր առևտրականների կողմից։ Ենթադրյալ աճող խարդախությունների և վեճերի պատճառով կառավարությունը որոշեց կարգավորել այդ գործունեությունը՝ տրամադրելով 16 արտոնագիր ամենախոշոր առևտրականներին։

## Տես նաև
* 1844 թվականի Բանկային ակտ, Մեծ Բրիտանիայի օրենք, որը վերջ դրեց բանկերին որպես արժույթ գործող թղթադրամներ թողարկելու թույլտվությանը

## Բովանդակություն

## Գրականություն
* Selgin, George. *[[The Theory of Free Banking]]*. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 1988. Print.
* White, Lawrence H. *Competition and Currency: Essays on Free Banking and Money.* New York University Press, 1992. Print.

Կատեգորիա:Անարխիստական տեսություն
Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Բանկային եզրեր
Կատեգորիա:Բանկեր
Կատեգորիա:Բիզնես
Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Մակրոտնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ
Կատեգորիա:Ֆինանսներ