Նան-Լուգարի ծրագիր

[thumb|right|250px|Նանը և Լուգարը [Սպիտակ տուն|Սպիտակ տնից դուրս գալիս 1991 թվականին ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ ավագի մոտ Նան-Լուգարի ծրագրով անցկացված խորհրդակցությունից հետո]]

**Սպառնալիքի համատեղ նվազեցման ծրագիր** (, նաև **Նան-Լուգարի ծրագիր** սենատորներ Սեմյուել Նանի և Ռիչարդ Լուգարի պատվին), 1991 թվականի դեկտեմբերի 12-ից Ռուսաստանի և ԱՊՀ երկրների նկատմամբ DTRA-ի (ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության սպառնալիքի նվազեցման գործակալության) մասնակցությամբ իրականացվող նախաձեռնություն։ Ծրագրի հայտարարված նպատակներն էին՝
* միջուկային, քիմիական և զանգվածային ոչնչացման այլ տեսակի զենքի ոչնչացում,
* զենքի փոխադրումը, պահումը, շահագործումից հանումը և շահագործումը դրա ոչնչացման կապակցությամբ ապահովելը,
* զենքի տարածմանը խոչընդոտող հսկվող նախազգուշական միջոցների սահմանումը,
* սպառազինությունների ստեղծման ոլորտում փորձի և գիտելիքների անցանկալի օգտագործման կանխարգելումը,
* արդյունաբերության պաշտպանական ճյուղերի ապառազմականացման և ռազմական կարողությունների և տեխնոլոգիաների փոխակերպման գործընթացի ապահովում,
* ԱՄՆ-ի և ԱՊՀ երկրների միջև ռազմական հարցերի շուրջ շփումների ընդլայնում։

Ծրագրի շրջանակներում 1991-2012 թվականներին, ըստ ԱՄՆ-ի պաշտոնական տվյալների, հատկացվել է 8,79 մլրդ դոլար։ Այդ գումարով Ռուսաստանին, Ուկրաինային, Ղազախստանին և Բելառուսին տրամադրվել են սարքավորումներ, ծառայություններ և խորհրդատվություն։ Նաև վերահսկողություն է իրականացվել ամերիկացի մասնագետների կողմից, որպեսզի հատկացվող սարքավորումներն ու տեխնոլոգիաներն օգտագործվեն միայն զենքի վերացման համար։

Ծրագրի քննադատները նշել են, որ ծրագրով հատկացվող միջոցների զգալի մասը ծախսվել է ամերիկացի կապալառուների և խորհրդատուների պատվերների վրա, իսկ ամերիկացի մասնագետները ստուգումների ընթացքում կարող էին ստանալ գաղտնի տեղեկատվության հասանելիություն։

## Ծրագրի արդյունքներ
Ըստ Ռիչարդ Լուգարի կայքի տեղեկատվության՝ 2012 թվականի հոկտեմբերին ծրագրի գործողության ընթացքում ապաակտիվացվել է 7610 միջուկային մարտագլխիկ (պլան մինչև 2017 թվականը՝ 9265)։ Ոչնչացվել են՝

* 902 միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռներ,
* 498 հանքահումքային կայան,
* 191 բջջային պիտակի տեղադրում,
* 33 ատոմային սուզանավեր,
* սուզանավերի 684 բալիստիկ հրթիռ,
* միջուկային մարտագլխիկներով «օդ-երկիր» դասի 906 հրթիռ,
* 155 պայթեցուցիչներ,
* 194 միջուկային փորձարկման թունել։

Բացի այդ, արտադրվել է 590 միջուկային զենք երկաթուղային տրանսպորտով, բարելավվել է անվտանգությունը միջուկային զենքի 24 պահեստարաններում, կառուցվել և մատակարարվել է կենսաբանական սպառնալիքների մոնիթորինգի 39 կայան։ Ուկրաինան, Ղազախստանն ու Բելառուսը դարձել են միջուկային զենք չունեցող երկրներ։

Միևնույն ժամանակ ռուս մասնագետները նշել են, որ Միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռի և Սուզանավերի բալիստիկ հրթիռների զգալի մասը ոչնչացվել է Ռուսաստանի հաշվին՝

չնայած ԱՄՆ-ի զգալի աջակցությանը, 2003 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Ռազմավարական հարձակողական / սպառազինությունների մեծ մասը վերացվել է մեր երկրի ջանքերով՝ Ռուսաստանի միջոցների հաշվին

Ծրագրի շրջանակներում ստեղծվել է Միջազգային գիտատեխնիկական կենտրոն (ՄԳԿ), որն ապահովել է նախագծերի կարճաժամկետ (1-3 տարի) ֆինանսավորումը, որոնց մասնակցել են ավելի քան 30 հազար գիտնականներ և մասնագետներ ԱՊՀ-ի գիտական հիմնարկներից, այդ թվում՝ նախարարության (Փորձառական ֆիզիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտ, Տեխնիկական ֆիզիկայի համառուսաստանյան գիտահետազոտական ինստիտուտ և այլն) հաստատություններից, որոնք ավելի վաղ զբաղվում էին Զանգվածային ոչնչացման զենքերի մշակմամբ և փորձարկումներով և դրա առաքման միջոցներով։

## Պատմություն
Ծրագիրն ընդունվել է պետքարտուղար Ջեյմս Բեյքերի նախաձեռնությամբ, որը Ջ․ Բուշի վարչակազմին առաջարկել է ամեն տեսակի օգնություն ցուցաբերել ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններին։

1991 թվականի նոյեմբերին ծրագիրը հավանության է արժանացել ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից։

1992 թվականի հունիսի 17-ին ստորագրվել է «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Ռուսաստանի Դաշնության միջև զենքի անվտանգ և հուսալի փոխադրումների, պահպանման և ոչնչացման և զենքի տարածման կանխարգելման մասին» 7 տարվա պայմանագիր։

1999 թվականի հունիսի 15-16-ը ձևակերպվել է հատուկ արձանագրություն, որը 1992 թվականի համաձայնագրի գործողության ժամկետը երկարացրել է ևս 7 տարով։

2002 թվականի մարտից մինչև 2003 թվականի հունվարը ծրագրի ֆինանսավորումը դադարեցվել է ԱՄՆ-ի կողմից այն կասկածների պատճառով, որ Ռուսաստանը թաքցնում է իր քիմիական և մանրէաբանական զենքի մասին տեղեկատվությունը։

2002 թվականի վերջին շահագործման է հանձնվել Սարատովի մարզի Գորնի ավանում քիմիական զենքի ոչնչացման գործարանը (իպրիտ, լյուիզիտ)։ Այն ստեղծվել է Գերմանիայի մասնակցությամբ։

2009 թվականի մայիսին քիմիական զենքի ոչնչացման գործարան է բացվել (այդ թվում՝ զարինի և V-գազերի) Կուրգանի մարզի Շչուչյե քաղաքում։ Գործարանի արժեքի մոտ մեկ երրորդը՝ մոտ 1 մլրդ դոլար, տրամադրվել է Նան-Լուգարի ծրագրի շրջանակներում։

2012 թվականի հոկտեմբերին Ռուսաստանը որոշել էր, որ չի երկարաձգի համաձայնագրի գործողությունը «առանց դրա պայմանների էական վերանայման»։

2013 թվականի հունիսի 16-ին լրացել են ծրագրի ընթացիկ պայմանավորվածությունները։

2013 թվականի հունիսի 17-ին Ռուսաստանի և ԱՄՆ նախագահները քննարկել են Նան-Լուգարի ծրագրի շրջանակներում սկսված համագործակցության հարցերի վերաբերյալ փոփոխությունները և կնքել նոր համաձայնագիր։ Դրանում, ելակետային ծրագրի համեմատությամբ, կրճատվել է համատեղ նախագծերի քանակը (բացառված են ՄԲՀ-ի վերացման, քիմիական զենքի ոչնչացման, ԱԷԿ-ի միջուկային անվտանգության և մարտագլխիկների ֆիզիկական պաշտպանության հարցերը) և զգալիորեն սահմանափակված է ամերիկացի տեսուչների մուտքը։ Այս համաձայնագիրը հիմնված է 2003 թվականի շրջանակային համաձայնագրի վրա՝ ՌԴ բազմակողմանի միջուկային-էկոլոգիական ծրագրի և դրան 2013 թվականի հունիսի 14-ի լրացումների մասին։

## Տես նաև
* Միջուկային զինաթափում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Նան-Լուգարի ծրագրի էջը սենատոր Ռիչարդ Լուգարի կայքում
* Kenneth Luongo and William Hoehn, «An ounce of prevention», Bulletin of the Atomic Scientists, March/April 2005. Discusses disagreements between U.S. and Russian officials, which the authors argue is undermining cooperative threat reduction programs.

Կատեգորիա:20-րդ դարի պայմանագրեր
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Զանգվածային ոչնչացման զենք
Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Միջուկային զենք
Կատեգորիա:Պայմանագրեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ
Կատեգորիա:Սպառազինության սահմանափակման պայմանագրեր
Կատեգորիա:Սպառազինության սահմանափակում