Խայմե Էսկալանտե

**Խայմե Ալֆոնսո Էսկալանտե Գուտիերես** (  () բոլիվիա -ամերիկացի մանկավարժ, որը հայտնի էր 1974-1991 թվականներին Արևելյան Լոս Անջելեսի Գարֆիլդի ավագ դպրոցում աշակերտներին մաթեմատիկական անալիզ դասավանդելով։ Էսկալանտեն 1988 թվականի «*Stand and Deliver*» ֆիլմի հերոսն էր, որտեղ նրան մարմնավորել է Էդվարդ Ջեյմս Օլմոսը։

## Կենսագրություն
Էսկալանտեն ծնվել է 1930 թվականին Բոլիվիայի Լա Պաս քաղաքում։ Նրա երկու ծնողներն էլ ուսուցիչներ էին։ Էսկալանտեն հպարտանում էր իր այմարական ծագմամբ։

### Դասավանդում Բոլիվիայում և ԱՄՆ-ում
Էսկալանտեն 12 տարի դասավանդել է մաթեմատիկա և ֆիզիկա Բոլիվիայում, նախքան Միացյալ Նահանգներ ներգաղթելը: Նա աշխատել է տարբեր աշխատանքներում՝ միաժամանակ սովորելով անգլերեն և ստանալով ևս մեկ աստիճան, նախքան ի վերջո վերադառնալը դասավանդման գործին:

1974 թվականին նա սկսել է դասավանդել Գարֆիլդի ավագ դպրոցում, հիմնականում աղքատ, հաճախ լատինոամերիկյան ծագում ունեցող երեխաների մոտ։ Սկզբում Էսկալանտեն այնքան հուսահատված էր իր աշակերտների անպատրաստությունից, որ զանգահարել է նախկին գործատուին և խնդրել վերադարձնել իր նախկին աշխատանքը։ Էսկալանտեն, ի վերջո, փոխել է իր միտքը՝ գտնելով 12 աշակերտի, որոնք պատրաստ էին մասնակցել իր հանրահաշվի դասընթացին:

Գարֆիլդի ավագ դպրոց ընդունվելուց կարճ ժամանակ անց Էսկալանտեի հավատարմագրումը վտանգի տակ էր, և նա AP Calculus քննության համար առաջարկում էր խորացված մաթեմատիկայի դասընթաց: Ստատուս քվոն փոխելու վճռականությամբ՝ Էսկալանտեն մի քանի ուսանողների համոզել է, որ լավ կրթությամբ նրանք կարող են աշխատանք գտնել ճարտարագիտության, էլեկտրոնիկայի և համակարգիչների ոլորտներում, եթե սովորեն մաթեմատիկա:

Էսկալանտեի՝ որպես ուսուցչի վաղ տարիներին դպրոցի վարչակազմը հաճախ էր նրան բախվում։ Փոխտնօրենը սպառնում էր նրան աշխատանքից ազատել՝ չափազանց շուտ գալու, չափազանց ուշ հեռանալու և վարչական հաստատում չստանալու համար՝ խորացված ուսուցման ծրագրով քննությունների համար միջոցներ հավաքելու համար։ Դա փոխվել է նոր տնօրենի՝ Հենրի Գրադիլասի գալուստով, ով վերանայել է ուսումնական ծրագիրը։

Էսկալանտեն շարունակել է դասավանդել Գարֆիլդում և 1978 թվականին դասավանդել է իր առաջին բարձրագույն մաթեմատիկայի դասընթացը։ Նա հրավիրել է իր գործընկեր պրոֆեսոր Բեն Խիմենեսին և մաթեմատիկական անալիզ դասավանդել հինգ ուսանողի, որոնցից երկուսը հանձնել են բարձրագույն մաթեմատիկայի քննությունը։ Հաջորդ տարի դասարանի աշակերտների թիվը մեծացել է մինչև 9 աշակերտ, որոնցից 7 հանձնել են քննությունը։ 1981 թվականին դասարանն արդեն 15 ուսանող էր, որոնցից 14-ը հանձնել են քննությունը։ Էսկալանտեն մերժում էր ուսանողներին առաջինից վերջինը դասակարգելու տարածված պրակտիկան, բայց հաճախ իր ուսանողներին ասում էր, որ լավագույնս կատարեն առաջադրանքները։

### Ազգային ուշադրություն
1982 թվականին Էսկալանտեն առաջին անգամ լրատվամիջոցների ուշադրությունը գրավել է, երբ նրա 18 ուսանողներ հանձնել են «Advanced Placement Calculus» քննությունը: Կրթական թեստավորման ծառայությունը արդյունքները կասկածելի է համարել, քանի որ նրանք բոլորը նույն մաթեմատիկական սխալն էին թույլ տվել 6-րդ խնդրի լուծման ժամանակ և օգտագործել էին նույն անսովոր փոփոխականների անունները: Հանձնողներից տասնչորսի պահանջել են վերահանձնել քննությունը: Բոլոր տասներկուսը, ովքեր համաձայնվել են հանձնել քննությունը, հաստատել են իրենց միավորները:
մինի|Վեսթլեյք թատրոնի շենքը, կողային պատի որմնանկարը՝ Ջեյմի Էսկալանտեի և Էդվարդ Ջեյմս Օլմոսի պատկերներով։
1983 թվականին մաթեմատիկական անալիզի քննությանը գրանցվող և հանձնող ուսանողների թիվը կրկնապատկվել է։ Այդ տարի քննությունը հանձնել է 33 ուսանող, որոնցից 30-ը հաջողությամբ հանձնել է։ Նույն թվականին նա սկսել է մաթեմատիկական անալիզ դասավանդել Արևելյան Լոս Անջելեսի քոլեջում: 1987 թվականին 83 ուսանող հանձնել էր AB մակարդակի քննությունը, իսկ ևս 12-ը՝ BC մակարդակը։ Սա ծրագրի գագաթնակետն էր։ Նույն թվականին Գրադիլյասը ակադեմիական արձակուրդ է վերցրել՝ դոկտորական աստիճան ստանալու համար՝ հույս ունենալով վերադառնալուց հետո վերականգնվել տնօրենի պաշտոնում:

1988 թվականին թողարկվել են Ջեյ Մեթյուզի «*Էսկալանտե*. Ամերիկայի լավագույն ուսուցիչը» գիրքը և «*Կանգնիր* և առաքիր» (*Stand and Deliver*) ֆիլմը՝ հիմնված 1982 թվականի իրադարձությունների վրա։ Էսկալանտեն «Կանգնիր և առաքիր» ֆիլմը նկարագրել է որպես «90% ճշմարտություն, 10% դրամա» և պնդել, որ ֆիլմից մի քանի կետեր բաց են թողնվել։

Ուսուցիչներն ու այլ հետաքրքրվողները խնդրում էին թույտվություն մասնակցել նրա դասընթացներին։ Նա նրանց հետ կիսվել է. «Երիտասարդների հետ իմ հաջողության գրավականը շատ պարզ և ժամանակի փորձություն անցած ավանդույթ է՝ ուսուցչի և աշակերտի քրտնաջան աշխատանքը»։ Էսկալանտեին այցելել են քաղաքական առաջնորդներ և հայտնիներ, այդ թվում՝ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը և դերասան Առնոլդ Շվարցենեգերը : 1990 թվականին Էսկալանտեն համագործակցել է Գիտության և կրթության զարգացման հիմնադրամի հետ՝ ստեղծելու *«Ապագաներ»* տեսաշարքը, որը արժանացել է Պիբոդի մրցանակին:

### Գարֆիլդից հեռանալը
Գարֆիլդում իր վերջին տարիներին Էսկալանտեն սպառնալիքներ և ատելության նամակներ էր ստանում։ 1990 թվականին նա կորցրել էր մաթեմատիկայի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը։ Էսկալանտեի «Advanced Placement» ծրագիրը ընդլայնվել էր՝ ներառելով ավելի քան 400 ուսանող։ Որոշ դեպքերում նրա դասարաններում ուսանողների թիվը գերազանցել էր 50-ը, ինչը զգալիորեն գերազանցում էր ուսուցիչների միության կողմից սահմանված 35 ուսանողի սահմանաչափը։ 1991 թվականին Գարֆիլդի «Advanced Placement» և այլ թեստեր հանձնող ուսանողների թիվը հասել էր 570-ի։ Նույն թվականին Էսկալանտեն և Խիմենեսը լքել են Գարֆիլդը՝ վկայակոչելով վարչակազմի քաղաքականությունը և նախանձը։ Էսկալանտեն նոր աշխատանք է գտել Սակրամենտոյում, Կալիֆոռնիա, գտնվող Հայրամ Վ. Ջոնսոնի անվան ավագ դպրոցում։ Էսկալանտեի հաջողության գագաթնակետին Գարֆիլդի շրջանավարտները Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարան են ընդունվել ավելի մեծ թվով, քան Արևելյան Լոս Անջելեսի աշխատավոր շրջանի մյուս բոլոր ավագ դպրոցները միասին վերցրած ։ Նույնիսկ AP թեստը չհանձնածները հաճախ ընդունվում էին Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի պետական համալսարան։

Էսկալանտեի կողմից ընտրված դասախոսներից մեկը՝ Անջելո Վիլյավիչենսիոն, Էսկալանտեի հեռանալուց հետո ստանձնել է ծրագրի ղեկավարությունը և հաջորդ տարվա ընթացքում դասավանդել մնացած 107 ուսանողներին երկու դասարաններում։ Նրանցից 67-ը հանձնել են AP քննությունը, որից 47-ը հանձնել են հաջողությամբ։ Գարֆիլդում մաթեմատիկայի ծրագրի անկումը ակնհայտ է դարձել Էսկալանտեի, Վիլյավիչենսիոյի և դրա մշակմանը նպաստած մյուս ուսուցիչների հեռանալուց հետո։ Ընդամենը մի քանի տարվա ընթացքում Գարֆիլդի մաթեմատիկայի ծրագիրը հանձնող ուսանողների թիվը նվազել էր ավելի քան 80%-ով։ 1996 թվականին Վիլյավիչենսիոն կապ է հաստատել Գարֆիլդի նոր տնօրեն Թոնի Գարսիայի հետ և առաջարկել վերադառնալ՝ մեռնող ծրագիրը վերակենդանացնելու համար, սակայն նրա առաջարկը մերժվել է։

## Հետագա կյանք
մինի|Էսկալանտեն 2000-ականներին
1990-ականների կեսերին Էսկալանտեն դարձել է միայն անգլերենով լեզվով կրթության ակտիվ պաշտպան։ 1997 թվականին նա միացել է Ռոն Ունզի «Անգլերեն երեխաների համար» նախաձեռնությանը, որը, ի վերջո, վերջ է դրել երկլեզու կրթությանը Կալիֆոռնիայի դպրոցներում:

2001 թվականին, Կալիֆոռնիայում երկար տարիներ դասավանդելուց հետո, Էսկալանտեն վերադարձել է հայրենի Բոլիվիա։ Նա ապրում էր կնոջ հայրենի քաղաքում՝ Կոչաբամբայում, և դասավանդում էր Վալյեի մասնավոր համալսարանում։ Նա հաճախ վերադառնում էր Միացյալ Նահանգներ՝ երեխաներին այցելելու։

2010 թվականի սկզբին Էսկալանտեն իր վերջին ուղևորությունը կատարեց Միացյալ Նահանգներ՝ միզապարկի քաղցկեղի բուժում ստանալու համար։ Երբ նա ֆինանսական դժվարությունների հանդիպեց քաղցկեղի բուժման արժեքի պատճառով, Էսկալանտեի մի շարք նախկին ուսանողներ և նրա մասին նկարահանված ֆիլմի դերասանական կազմը, այդ թվում՝ Էդվարդ Ջեյմս Օլմոսը, հավաքեցին անհրաժեշտ միջոցները նրա բժշկական ծախսերը վճարելու համար։

## Մահ և ժառանգություն
Էսկալանտեն մահացել է 2010 թվականի մարտի 30-ին որդու տանը՝ միզապարկի քաղցկեղի բուժման ընթացքում։ Նա 79 տարեկան էր։

2010 թվականի ապրիլի 1-ին Գարֆիլդի ավագ դպրոցում տեղի է ունեցել Էսկալանտեի հիշատակին նվիրված արարողություն: Աշակերտները մեկ րոպե լռությամբ հարգեցել են նրա հիշատակը համալսարանի աստիճանների մոտ։ Հիշատակի արարողություն տեղի է ունեցել 2010 թվականի ապրիլի 17-ին դպրոցի դասարանում։

Էսկալանտեն թաղված է Ուիթիեր Լեյքսայդ Գարդենսի Ռոուզ Հիլզի հուշահամալիրում։ 2016 թվականին Միացյալ Նահանգների փոստային ծառայությունը թողարկել է նրա պատկերով հիշատակի առաջին կարգի նամականիշ։

## Մրցանակներ
* 1988 — Կրթության բնագավառում ցուցաբերած բացառիկ նվաճումների համար նախագահական մեդալ, հանձնված նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի կողմից։
* 1988 — Hispanic Heritage Awards մրցանակի դափնեկիր։
* 1990 — Կալիֆորնիայի պետական համալսարանի (Լոս Անջելես) պատվավոր հումանիտար գիտությունների դոկտոր։
* 1990 — Կոնկորդիայի համալսարանի (Մոնրեալ) պատվավոր իրավաբանական գիտությունների դոկտոր։
* 1990 — Հյուսիսային Կոլորադոյի համալսարանի պատվավոր իրավաբանական գիտությունների դոկտոր։
* 1990 — Jefferson Awards ամենամյա մրցանակ՝ բացառիկ ծառայությունների համար հասարակությանն օգտակար, հատկապես անապահովներին աջակցելու գործում։
* 1991 — Մասաչուսեթսի համալսարանի (Բոստոն) բնագիտական գիտությունների պատվավոր  դոկտոր։
* 1998 — Վիտտենբերգի համալսարանի պատվավոր հումանիտար գիտությունների դոկտոր։
* 1998 — «Ազատ ոգի» մրցանակ Freedom Forum-ի կողմից։
* 1998 — Անդրես Բելյոյի մրցանակ՝ Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունից։
* 1999 — Ներառվել է ԱՄՆ-ի ուսուցիչների ազգային փառքի սրահում։
* 2002 — Նախագահի խորհրդատվական հանձնաժողովի անդամ՝ իսպանախոս ամերիկացիների կրթական բարելավման հարցերով։
* 2005 — Երիտասարդների քաղաքացիության կենտրոնի բարձրագույն պետական մրցանակ։
* 2005 — Հյուսիսային Ամերիկայի լավագույն ուսուցիչ (Freedom Forum)։
* 2014 — Foundational Award մրցանակի հիմնադիր դափնեկիր (Գենրի Գրադիլյասի և Անդժելո Վիլյավիսենսիոյի հետ միասին), հետմահու հանձնված Ֆաբիոլա Էսկալանտեին՝ Էսկալանտե-Գրադիլյաս մրցանակ կրթության բնագավառում ցուցաբերած բացառիկ նվաճումների համար։

1993 թվականին նրա անունով կոչվել է **5095 Էսկալանտե** աստերոիդը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Профиль Зала славы
* 
 
Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ