Ասպազիյա (բանաստեղծուհի)

**Ասպազիյա** կամ **Ասպազիա** (, ի ծնե՝ Յոհա՛ննա Էմի՛լիյա Լիզե՛տե Ռո՛զենբերգա (), ամուսնությունից հետո՝ Էլզա Պլիեկշանե (), ), լատիշ բանաստեղծուհի և դրամատուրգ։

Գրող, հասարակական գործիչ Յան Ռայնիսի կինն է եղել։

Ասպազիյան Ասպասիայի լատիշերեն տառադարձումն է։

## Կենսագրություն
Ասպազիյան ծնվել և մեծացել է 1865 թվականին հարուստ գյուղացու ընտանիքում Լատվիայի Ելգավա քաղաքից ոչ հեռու գտնվող բնակավայրում, որտեղ էլ միջնակարգ կրթություն է ստացել և երիտասարդական կազմակերպությունների ակտիվ մասնակիցներից է եղել։ Ուսումնառության վերջին տարում նա թողել է գիմնազիան, իսկ 1886 թվականին նա ամուսնացել է Վիլհելմ Մաքս Վալտերի հետ։

Հետագայում Ասպազիան հետաքրքրվել է գրականությամբ, հիմնականում գերմանական հեղինակների ստեղծագործություններով։ Ելգավայում դպրոցական տարիներին տասնչորսամյա Էլզան սկսել է բանաստեղծություններ գրել գերմաներեն։ Գրականության հանդեպ նրա հետաքրքրասիրության ու խանդավառության համար ընկերներն ու ուսուցիչները նրան տվել են «Ասպազիա» մականունը՝ նկատի ունենալով հնագույն հռետոր և փիլիսոփա Ասպասիային, որը նա օգտագործել է նաև 1887 թվականին *Դիենաս Լապա* («Dienas Lapa») սոցիալ-դեմոկրատական շարժման օրաթերթի հավելվածում իր առաջին բանաստեղծությունը տպագրելիս։

Ասպազիան առաջին անգամ ամուսնացել է 1886 թվականին։ Ամուսնությունը դժբախտ է եղել, և նրա ամուսինը հարսանիքից անմիջապես հետո փախել է ԱՄՆ, այլևս երբեք չտեսնվելով։ 1891 թվականին նա ամուսնալուծվել է և մինչև 1893 թվականը մասնավոր ուսուցիչ է աշխատել Ելգավայի Յաունսվիրլաուկաս շրջանում ()։

Իր հարբեցող հոր, հոգեկան հիվանդ մոր, կրտսեր եղբայրների ու քույրերի և իր հոգսերը հոգալու համար Ասպազիան աշխատել է որպես դերձակուհի, հացթուխ, իսկ 1891-1893 թվականներին՝ որպես դաստիարակ։ 1893 թվականին նա բնակություն է հաստատել Ռիգայում և սկսել է աշխատել որպես լրագրող։

1891-1893 թվականների ընթացքում Ասպազիան գրել է իր առաջին պիեսները և «Արևի դուստրը» («Saules meita») պոեմը, որը, սակայն, հրատարակիչ չի գտել։ Այն տպագրվել է միայն 1894 թվականին, այն բանից հետո, երբ նա համբավ է ձեռք բերել Ռիգայում բեմադրված իր առաջին՝ *Վաիդելոտե* և *Կորցնել իրավունքը* (Vaidelote և Zaudētās tiesības) պիեսներով, որոնցից մի քանիսը սկանդալային էին։

## Սոցիալ-դեմոկրատական հայացքներ
Ասպազիան լրագրությամբ զբաղվելու տարիներին հանդիպել է Յանիս Պլիեկշանսին (Janis Pliekšāns, ավելի հայտնի էր որպես Ռայնիս)։ Նա բանաստեղծ էր, իրավաբան, 1891-1896 թվականների ընթացքում «Ամենօրյա թերթիկ» (Dienas Lapa) թերթի խմբագիրն էր և «Նոր հոսանք» (Jaunā strāva) ձախ սոցիալ-դեմոկրատական զանգվածային շարժման առաջնորդ։ Ռայնիսի ազդեցության ներքո Ասպազիան միացել է այդ շարժմանը։

1897 թվականին «Նոր հոսանք» շարժումը ճնշվել է։ Ասպազիան և Ռայնիսը տեղափոխվել են Պանևեժիս (Լիտվա) և ամուսնացել են։ Նույն թվականին Ասպազիան հրատարակել է բանաստեղծությունների իր առաջին ժողովածուն։ Ռայնիսն իր գործունեության համար բանտարկվել է և հետագայում դատապարտվել հինգ տարվա աքսորի Ռուսաստան (1897-1903 թթ.)։ Ասպազիան հետևել է նրան։ Նրանք միասին լատվիերեն են թարգմանել Գյոթեի բազմաթիվ ստեղծագործություններ։ Ավելի ուշ նրանք վերադարձել են Լատվիա և շարունակել են գրել, իսկ Ռայնիսը մասնակցել է նաև սոցիալիստական քաղաքականությանը։

Ռուսաստանում 1905 թվականի հեղափոխությունը սկսվել է Սանկտ Պետերբուրգում հունվարյան բողոքի ցույցերից։ Մի քանի օրվա ընթացքում բողոքի ակցիաները հասել են Ռիգա և 1905 թվականի հունվարի 13-ին շատերը սպանվել են։ Ասպազիայի «Վայդելոտե» պիեսը ներկայացվել է հունվարին և մեկնաբանվել որպես իմպերիալիստական Ռուսաստանի փլուզման կոչ։ Ռայնիսը նաև հրատարակել է «Փոթորիկի դեմքը» (Vētras Seja) հեղափոխական բանաստեղծությունների ժողովածուն։

Ցարի հրամանով հաշվեհարդար է եղել շատերի նկատմամբ։ Բազմաթիվ հեղափոխականներ ձերբակալվել և սպանվել են 1905-1906 թվականներին։ Այդ պատճառով Ռայնիսը և Ասպազիան արտագաղթել են Շվեյցարիա և 1905-1920 թվականներին բնակություն հաստատել Լուգանո լճի ափին գտնվող Կաստանյոլա բնակավայրում։

Ասպազիան էմանսիպացիայի կողմնակից էր և պաշտպանում էր իր ամուսնու սոցիալ-դեմոկրատական հայացքները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ նրանք վերադարձել են անկախ Լատվիա, նրանք ջերմ ընդունելություն են գտել և ի պատիվ նրանց անվանակոչվել են Ռիգայի ամենագեղեցիկ փողոցները։ Ասպազիան դարձել է ֆեմինիստական շարժման ակտիվ մասնակից. նա ակտիվորեն պաշտպանում էր կանանց իրավունքները։ Ասպազիան նաև դարձել է Լատվիայի 1904 թվականին ստեղծված սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության անդամ և 1920 թվականի ապրիլի 17-18-ին տեղի ունեցած Լատվիայի առաջին Սահամանադրական ժողովի () ընտրություններում պատգամավոր ընտրված հինգ կանանցից մեկը (որը գործել է 1920 թվականի մայիսի 1-ից 1922 թվականի նոյեմբերի 7-ը)։

## Կյանքի վերջին տարիներ
[մինի|[Յան Ռայնիս|Ռայնիսի և Ասպազիայի հուշատախտակ Ցյուրիխի Ուշտերիշտրասե 14 փողոցում (Շվեյցարիա)]]
Ռայնիսի մահից հետո, 1929 թվականին Ասպազիան մենակյաց կյանք է վարել՝ բնակվելով Ռիգայում կամ Դուբուլտիի իր ամառանոցում։

Ասպազիան մահացել է 1943 թվականի նոյեմբերի 5-ին, Դուբուլտիում (Յուրմալա), որտեղ բանակվում էր 1933 թվականից սկսած։ Ասպազիան թաղված է Ռիգայի Ռայնիսի գերեզմանոցում, իր ամուսնու կողքին։

## Ստեղծագործություն
Ասպազիայի առաջին աշխատանքները իրատեսական են, բայց նրա աշխատանքների մեծ մասը նեոռեալիստական են։ Դրանցից որոշները դեպի անցյալ կարոտախտով են լեցուն։ Օրինակ, 1894 թվականին գրված *Վաիդելոտե* (դիցաբանության աստվածների աղախինը) պիեսում գործողությունները տեղի են ունենում 14-րդ դարում Լիտվական մեծ դքսությունում։ *Պարզ ճշմարտություններ* և *Չիրականացված նպատակներ* պիեսները բազմաթիվ քննարկումների տեղիք են տվել, քանի որ բողոքում են հայրիշխանական հասարակության դեմ։ *Արծաթե ծածկոց* (Sidraba šķidrauts) պիեսը համարվում է նրա լավագույն աշխատանքը։ 1923 թվականին նա գրել է «Ասպազիյա» վերնագրված պիես։

«Կարմիր ծաղիկներ» բանաստեղծությունների ժողովածուում պարզ և հասարակ բաները դիտվում են ռոմանտիկ լույսի ներքո։ Միևնույն ժամանակ նրա բանաստեղծությունները լի են լույսով, ֆանտազիայով, և ապստամբ տրամադրություններով։ «Հոգու մթնշաղներ» (1904 թ.) ժողովածուն լի է հոռետեսական տրամադրություններով։

Արտասահմանում ապրելով Ասպազիան գրել է «Արևային անկյուն» և «Թևերը տարածել» բանաստեղծությունների ժողովածուները, որոնք պարունակում են ավելի քիչ սոցիալական ասպեկտներ և ավելի մտերմիկ տեքստեր, ավելի պակաս հասարակական բողոք և ավելի անձնական զգացումներ։

## Հիշատակ
Բանաստեղծուհու անունն է կրում Ռիգայի կենտրոնական փողոցներից մեկը՝ *Ասպազիյա փողոց*։

2015 թվականին Լատվիայում թողարկվել է Ռայնիսի և Ասպազիայի հիշատակին նվիրված նամականիշ։ Լատվիայի բանկը թողարկել է Ասպազիայի ծննդյան 150 ամյակին նվիրված հատուկ մետաղադրամ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Latvijas Universitāte – Ekonomikas un vadības fakultāte.jpg|Ասպազիյա փողոցի վրա գտնվող Լատվիայի համալսարանի Տնտեսագիտության ֆակուլտետը
Պատկեր:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Ասպազիյա փողոցի վրա գտնվող Լատվիայի ազգային օպերայի շենքը
Պատկեր:Aspazijas nams Dubultos.JPG|Ասպազիայի ամառանոցը Յուրմալայի Դուբուլտիում



Պատկեր:LV-2015-5euro-Rainis-b.png|դիմերես
Պատկեր:LV-2015-5euro-Rainis-a.png|դարձերես


## Տես նաև
* Ռայնիսի և Ասպազիյայի տուն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Stahnke, Astrida B. Aspazija։ her life and her drama. Lanham, MD.։ Univ. Press of America, 1984. ISBN 0-8191-3681-6 ; ISBN 0-8191-3682-4
* Meskova, Sandra (2003). Two mothers of Latvian literature։ Aspazija and Anna Brigadere. Journal of Baltic studies. 34.3, 276–297
* Nesaule, Agate (1992). What happened to Aspazija? In search of feminism in Latvia. Hecate. 18.2, 112–125. ISSN 0311-4198

Կատեգորիա:Լատիշ դրամատուրգներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստ ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Կին դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Լատիշ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լատիշ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Լատվիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Լատվիայի կին քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Լատիշ կին գրողներ
Կատեգորիա:Լատիշ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Կին լրագրողներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Կանանց իրավունքների իրավապաշտպաններ