Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ժամանակագրություն

Ստորև ներկայացված է **[[Ֆրանսիական հեղափոխություն|Ֆրանսիական հեղափոխության]] ժամանակագրությունը**։

## 1788 — թագավորական գանձարանը դատարկ է․ հեղափոխության նախերգանք
* 7 հունիս — Գրենոբլում տեղի է ունենում «Կղմինդրների օրը» (ֆր. *Journée des Tuiles*)՝ թագավորի դեմ ուղղված առաջին խոշոր ապստամբությունը։
* 21 հուլիս — տեղի է ունենում Վիզիլի ժողովը՝ Դոֆինե նահանգի Գլխավոր շտատների ներկայացուցիչների հավաքը։
* 8 օգոստոս — հայտարարվում է, որ թագավորական գանձարանը դատարկ է։ Փարիզի պառլամենտը հրաժարվում է բարեփոխել հարկային համակարգը կամ թագին նոր վարկ տրամադրել։ Ֆինանսական բարեփոխումների համար աջակցություն ստանալու նպատակով ֆինանսների նախարար Բրիենը հայտարարում է, որ 1789 թվականի մայիսի 5-ին կհրավիրվի Գլխավոր շտատների ժողովը՝ ազնվականության, հոգևորականության և հասարակ ժողովրդի (երրորդ դաս) ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Այդպիսի ժողով Ֆրանսիայում չէր գումարվել 1614 թվականից։
* 16 օգոստոս — գանձարանը դադարեցնում է կառավարության պարտքերի վճարումները։
* 25 օգոստոս — Բրիենը հրաժարվում է ֆինանսների նախարարի պաշտոնից, և նրան փոխարինում է շվեյցարացի բանկիր Ժակ Նեքերը, որը մեծ ժողովրդականություն էր վայելում երրորդ դասի շրջանում։ Ֆրանսիացի բանկիրներն ու գործարարները, որոնք բարձր էին գնահատում Նեքերի հեղինակությունը, համաձայնվում են պետությանը տրամադրել 75 միլիոն լիվր վարկ՝ պայմանով, որ Գլխավոր շտատները լիազորություններ կունենան իրականացնելու համակարգի բարեփոխումներ։
* 27 դեկտեմբեր — չնայած ազնվականության դիմադրությանը, Նեքերը հայտարարում է, որ Երրորդ դասի ներկայացուցիչների թիվը կրկնապատկվելու է, և որ ազնվականներն ու հոգևորականները նստելու են նույն ժողովում երրորդ դասի ներկայացուցիչների հետ։

## 1789 – Հեղափոխության սկիզբ, Գլխավոր շտատներ և Սահմանադիր ժողով
**Հունվար 1789**

* Հունվար — աբբա Էմանուել Ժոզեֆ Սիեյեսը հրատարակում է իր հայտնի բրոշյուրը՝ *«Ի՞նչ է երրորդ դասը»*։ Դրանում նա գրում է. «Ի՞նչ է երրորդ դասը։ Ամեն ինչ։ Ի՞նչ էր այն մինչ այժմ քաղաքական առումով։ Ոչինչ։ Ի՞նչ է պահանջում։ Դառնալ ինչ-որ բան»։
* 24 հունվար — թագավոր Լուի XVI-ը հայտարարում է Գլխավոր շտատների պատվիրակների ընտրությունների մասին։

**Ապրիլ 1789**

* 27 ապրիլ — Փարիզում տեղի են ունենում անկարգություններ՝ կազմակերպված Ռևեյոնի պաստառների գործարանի աշխատողների կողմից Սեն-Անտուան արվարձանում։ Ոստիկանության հետ բախումների ընթացքում սպանվում է 25 աշխատող։

**Մայիս 1789**

* 2 մայիս — Վերսալում Գլխավոր շտատների պատգամավորները ներկայացվում են թագավորին։ Հոգևորականությունն ու ազնվականությունը մասնակցում են հանդիսավոր արարողություններին և երթերին, իսկ երրորդ դասը՝ ոչ։
* 5 մայիս — Վերսալում տեղի է ունենում Գլխավոր շտատների հանդիսավոր բացումը։
* 6 մայիս — Երրորդ դասի պատգամավորները հրաժարվում են հավաքվել առանձին, զբաղեցնում են գլխավոր դահլիճը և հրավիրում հոգևորականներին ու ազնվականներին միանալ իրենց։
* 11 մայիս — Ազնվականությունը հրաժարվում է հանդիպել երրորդ դասի հետ, իսկ հոգևորականությունը տատանվում է և հետաձգում է իր պատգամավորների հաստատումը։
* 20 մայիս — Հոգևորականությունը հրաժարվում է հարկային հատուկ արտոնություններից և ընդունում ֆինանսական հավասարության սկզբունքը։
* 22 մայիս — Ազնվականությունը նույնպես հրաժարվում է հարկային արտոնություններից, սակայն երեք դասերը չեն կարողանում համաձայնության գալ ընդհանուր ծրագրի շուրջ։
* 25 մայիս — Փարիզից ընտրված երրորդ դասի պատգամավորները, որոնք ուշացել էին ընտրական ընթացակարգերի պատճառով, ժամանում են Վերսալ։

**Հունիս 1789**

* 3 հունիս — գիտնական Ժան Սիլվեն Բայլին ընտրվում է երրորդ դասի պատգամավորների առաջնորդ։
* 4 հունիս — Լուի XVI-ի ավագ որդու՝ յոթամյա Լուի Ժոզեֆ Քսավիե Ֆրանսուայի մահից հետո նրա չորսամյա եղբայրը՝ Լուի-Շառլը, Նորմանդիայի դուքսը, դառնում է Ֆրանսիայի նոր դոֆենը (թագաժառանգը)։
* 6 հունիս — ազնվականության ներկայացուցիչները մերժում են ֆինանսների նախարար Ժակ Նեքերի առաջարկած փոխզիջումային ծրագիրը։
* 10 հունիս — Սիեյեսի առաջարկով երրորդ դասի պատգամավորները որոշում են անցկացնել իրենց սեփական ժողովը և մյուս դասերին հրավիրում են միանալ։
* 13–14 հունիս — հոգևորականության ինը պատգամավոր որոշում է միանալ երրորդ դասի ժողովին։
* 17 հունիս — Սիեյեսի առաջարկով երրորդ դասի պատգամավորները հայտարարում են իրենց Ազգային ժողով։ Ժողովը հայտարարում է նաև, որ հարկերը պետք է վճարվեն միայն ժողովի գործունեության ընթացքում՝ ապահովելու համար ժողովրդի աջակցությունը։
* 19 հունիս — 149 ձայնով ընդդեմ 137-ի հոգևորականության պատգամավորները միանում են երրորդ դասի ժողովին։
* 20 հունիս — Լուի XVI-ի հրամանով երրորդ դասի նիստերի դահլիճը փակվում է։ Պատգամավորները հավաքվում են թենիսի խաղի դահլիճում և երդվում են չցրվել, մինչև Ֆրանսիան չստանա նոր սահմանադրություն (Թենիսի դահլիճի երդում)։
* 21 հունիս — թագավորական խորհուրդը մերժում է ֆինանսների նախարար Նեքերի ֆինանսական ծրագիրը։
* 22 հունիս — նոր Ազգային ժողովը հանդիպում է Վերսալի Սուրբ Լուիի տաճարում։ Ներկա են նաև հոգևորականության 150 պատգամավոր և ազնվականության երկու ներկայացուցիչ։
* 23 հունիս — Լուի XVI-ը Գլխավոր շտատների առաջ հանդես է գալիս հատուկ նիստում (*Séance royale*) և անվավեր է հայտարարում Ազգային ժողովի որոշումները՝ պահանջելով, որ երեք դասերը շարունակեն նիստերը առանձին։ Սակայն երրորդ դասի պատգամավորները հրաժարվում են հեռանալ։ Պատգամավոր Օնորե Գաբրիել Միրաբոն հայտարարում է. «Մենք այստեղ ենք ժողովրդի կամքով և կհեռանանք միայն սվինների ուժով»։
* 25 հունիս — 48 ազնվական՝ գլխավորությամբ Օռլեանի դուքս Լուի Ֆիլիպ II-ի, միանում են ժողովին։
* 27 հունիս — Լուի XVI-ը փոխում է իր դիրքորոշումը և հրամայում է ազնվականությանը և հոգևորականությանը միանալ մյուս դասերին՝ ճանաչելով նոր ժողովը։ Միաժամանակ նա Փարիզ է ուղարկում հուսալի զորամասեր, հիմնականում շվեյցարացի և գերմանացի վարձկաններից կազմված։
* 30 հունիս — ամբոխը ներխուժում է Սեն-Ժերմեն-դե-Պրեի աբբայության բանտ և ազատում զինվորներին, որոնք բանտարկվել էին քաղաքական ակումբների ժողովներին մասնակցելու համար։

**Հուլիս 1789**

* 6 հուլիս — Ազգային ժողովը ստեղծում է 30 անդամից կազմված հանձնաժողով՝ նոր սահմանադրություն մշակելու համար։
* 8 հուլիս — լարվածության աճի պայմաններում Միրաբոն պահանջում է Փարիզից դուրս բերել Ֆրանսիական գվարդիայի գունդը և քաղաքում ստեղծել նոր քաղաքացիական գվարդիա։
* 9 հուլիս — Ազգային ժողովը վերափոխվում է Սահմանադիր ժողովի։

### 1789 թվականի հուլիսի 14 - Բաստիլի պաշարումը և հանձնումը։
ձախից|մինի|Փարիզում Թագավորական գվարդիայի գերմանացի և ֆրանսիական գվարդիայի զինվորների միջև ընդհարում (1789 թվականի հուլիսի 12):

* 14 հուլիս — Բաստիլի պաշարումը։ Զինված մեծ բազմություն պաշարում է Բաստիլը, որտեղ պահվում էին ընդամենը յոթ բանտարկյալներ, սակայն այնտեղ գտնվում էր վառոդի մեծ պաշար, որն անհրաժեշտ էր ապստամբներին։ Մի քանի ժամ դիմադրությունից հետո բերդի կառավարիչ դը Լոնեն հանձնվում է, սակայն դուրս գալու պահին սպանվում է ամբոխի կողմից։ Նույն օրը սպանվում է նաև Փարիզի առևտրականների ավագ Ժակ դը Ֆլեսելը։

մինի|Բաստիլի գրավումը (1789 թվականի հուլիսի 14)

* 15 հուլիս — աստղագետ և մաթեմատիկոս Ժան Սիլվեն Բայլին նշանակվում է Փարիզի քաղաքապետ, իսկ Մարկիզ դը Լաֆայետը՝ նորաստեղծ Ազգային գվարդիայի հրամանատար։

* 16 հուլիս — թագավորը վերականգնում է Նեքերին ֆինանսների նախարարի պաշտոնում և դուրս է բերում թագավորական զորքերը քաղաքի կենտրոնից։ Նոր ընտրված Փարիզի քաղաքային ժողովը քվեարկում է Բաստիլի քանդման օգտին։ Նմանատիպ կոմիտեներ և աշխարհազորային ջոկատներ ձևավորվում են նաև Լիոնում, Ռենում և Ֆրանսիայի այլ խոշոր քաղաքներում։

* 17 հուլիս — թագավորը այցելում է Փարիզ, որտեղ Hôtel de Ville-ում նրան դիմավորում են Բայլին և Լաֆայետը։ Թագավորին նվիրում են եռագույն կոկարդա, որը նա կրում է։ Մոտալուտ իրադարձությունները կանխազգալով՝ մի շարք ազդեցիկ ազնվականներ, այդ թվում՝ Արտուայի կոմսը, Կոնդեի արքայազնը, Էնգիենի դուքսը, բարոն դը Բրետեյլը, Բրոյլի դուքսը, Պոլինյակի դուքսը և նրա կինը, լքում են Ֆրանսիան՝ դառնալով արտագաղթող ազնվականների առաջին ալիքը։
* 18 հուլիս — Կամիլ Դեմուլենը սկսում է հրատարակել «La France libre» թերթը՝ պահանջելով շատ ավելի արմատական հեղափոխություն և կոչ անելով ստեղծել հանրապետություն՝ պնդելով, որ հեղափոխական բռնությունը արդարացված է։
* 19 հուլիս – 6 օգոստոս — «Մեծ վախ»։ Ֆրանսիայի ողջ տարածքում տարածվում է համընդհանուր խուճապ։
* 22 հուլիս — Գրևի հրապարակում զինված ամբոխը սպանում է Փարիզի ինտենդանտ Բերտիե դը Սովինյիին և նրա աներոջը՝ նրանց մեղադրելով հացահատիկի շահարկման մեջ։
* 21 հուլիս – 1 օգոստոս — տեղի են ունենում խռովություններ և գյուղացիական ապստամբություններ Ստրասբուրգում (21 հուլիս), Լե Մանում (23 հուլիս), Կոլմարում, ինչպես նաև Էլզասում և Էնոյում (25 հուլիս)։

մինի|345x345փքս|Լաֆայետը 1791 թվականին
28 հուլիս — Ժակ Պիեռ Բրիսոն սկսում է հրատարակել «Le Patriote français» թերթը, որը դառնում է ժիրոնդիստական հեղափոխական շարժման ազդեցիկ մամուլ։

**Օգոստոս 1789**

* 4 օգոստոս — թագավորը Նեքերի շուրջ ձևավորում է բարեփոխական նախարարների կառավարություն։ Ժողովը քվեարկում է ազնվականության արտոնությունների և ֆեոդալական իրավունքների վերացման օգտին։
* 7 օգոստոս — հրապարակվում է Ժան-Պոլ Մարատի «Դավադրության բացահայտումը՝ ժողովրդին հանգստացնելու նպատակով» աշխատությունը, որտեղ նա քննադատում է օգոստոսի 4-ի բարեփոխումները որպես անբավարար և պահանջում շատ ավելի արմատական հեղափոխություն։ Մարատը շուտով դառնում է հեղափոխության ամենաակտիվ խմբերից մեկի՝ սանկյուլոտների, ձայնը։
* 23 օգոստոս — ժողովը հռչակում է կրոնական համոզմունքների ազատությունը։
* 24 օգոստոս — ժողովը հռչակում է խոսքի ազատությունը։
* 26 օգոստոս — Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը
* 26 օգոստոս — ժողովը ընդունում է Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը, որի հիմնական հեղինակներից մեկը Լաֆայետն էր։
* 28 օգոստոս — ժողովը քննարկում է թագավորին վետոյի իրավունք տալու հարցը։
* 30 օգոստոս — Դեմուլենը Պալե-Ռուայալում կազմակերպում է ապստամբություն՝ փորձելով թույլ չտալ թագավորին վետոյի իրավունք ստանալ և ստիպել նրան վերադառնալ Փարիզ։ Ապստամբությունը ձախողվում է։
* 31 օգոստոս — ժողովի սահմանադրական հանձնաժողովը առաջարկում է երկպալատ խորհրդարան և թագավորի վետոյի իրավունք։
* 9 սեպտեմբեր — Տրուա քաղաքի քաղաքապետը սպանվում է ամբոխի կողմից։
* 11 սեպտեմբեր — Ազգային ժողովը թագավորին տալիս է օրենքների նկատմամբ ժամանակավոր վետոյի իրավունք երկու օրենսդրական նստաշրջանի ընթացքում։
* 15 սեպտեմբեր — Դեմուլենը հրապարակում է «Discours de la lanterne aux Parisiens» արմատական պամֆլետը, որը արդարացնում է քաղաքական բռնությունը և գովաբանում փարիզյան ամբոխը։
* 16 սեպտեմբեր — լույս է տեսնում Ժան-Պոլ Մարատի «Ժողովրդի բարեկամը» թերթի առաջին համարը, որտեղ առաջարկվում է արմատական սոցիալական և քաղաքական հեղափոխություն։
* 19 սեպտեմբեր — Փարիզում անցկացվում են նոր քաղաքային ժողովի ընտրություններ՝ 300 անդամով, որոնք ընտրվում են շրջաններով։
* 1 հոկտեմբեր — Վերսալում թագավորական գվարդիայի բանկետի ժամանակ (banquet des Gardes du Corps du Roi), որին մասնակցում էին Լուի XVI-ը, Մարիա-Անտուանետան և դոֆենը, գվարդիականները կրում էին սպիտակ թագավորական կոկարդան։ Լուրը, թե նրանք ոտնատակ են տվել եռագույնը, արագ տարածվում է Փարիզում և առաջացնում է մեծ վրդովմունք։
* 6 հոկտեմբեր 1789 — Կանանց երթը դեպի Վերսալ։
* 5 հոկտեմբեր — Մարատի թերթը կոչ է անում երթ կազմակերպել դեպի Վերսալ՝ եռագույն կոկարդայի վիրավորանքի դեմ բողոքելու համար։ Երթին մասնակցում են հազարավոր կանայք, որոնց երեկոյան միանում է նաև Փարիզի Ազգային գվարդիան՝ Լաֆայետի գլխավորությամբ։
* 6 հոկտեմբեր — կազմակերպված երթից հետո կանանց ամբոխը ներխուժում է պալատ։ Նրանք պահանջում են, որ թագավորը և նրա ընտանիքը իրենց հետ վերադառնան Փարիզ, և թագավորը համաձայնվում է։ Ազգային ժողովը նույնպես որոշում է տեղափոխվել Փարիզ։
* 10 հոկտեմբեր — ժողովը Լաֆայետին նշանակում է Փարիզի և նրա շրջակայքի կանոնավոր բանակի հրամանատար։ Ժողովը նաև փոխում է թագավորի տիտղոսը՝ «Ֆրանսիայի և Նավարայի թագավոր» անվանումը դարձնելով «Ֆրանսիայի թագավոր»։ Բժիշկ և ժողովի անդամ Ժոզեֆ Իգնաս Գիլյոտենն առաջարկում է հրապարակային մահապատժի նոր՝ ավելի «մարդասիրական» մեթոդ, որը հետագայում կոչվում է նրա անունով՝ գիլյոտին։
* 12 հոկտեմբեր — Լուի XVI-ը գաղտնի նամակ է գրում Իսպանիայի թագավոր Կառլոս IV-ին՝ բողոքելով իր նկատմամբ վերաբերմունքից։ Արտուայի կոմսը գաղտնի դիմում է Յոզեֆ II-ին՝ Ֆրանսիա ռազմական ներխուժում կազմակերպելու խնդրանքով։
* 19 հոկտեմբեր — Ազգային ժողովը Փարիզում անցկացնում է իր առաջին նիստը՝ արքեպիսկոպոսի նստավայրի մատուռում՝ Աստվածամոր տաճարի հարևանությամբ։
* 21 հոկտեմբեր — ժողովը հայտարարում է ռազմական դրություն՝ ապագա ապստամբությունները կանխելու նպատակով։
* 2 նոյեմբեր — ժողովը քվեարկում է եկեղեցու ունեցվածքը ազգի տնօրինությանը փոխանցելու օգտին։
* 9 նոյեմբեր — ժողովը տեղափոխվում է Մանեժի դահլիճ՝ Տյուիլրի պալատի մոտ գտնվող նախկին ձիավարության դպրոց։
* 28 նոյեմբեր — լույս է տեսնում Դեմուլենի շաբաթաթերթի առաջին համարը՝ *«Histoire des Révolutions de France et de Brabant»*, որը կտրուկ հարձակումներ է գործում ռոյալիստների և արիստոկրատների դեմ։
* Նոյեմբեր — Փարիզում, Սուրբ Հակոբի դոմինիկյան վանքում, վերակազմավորվում է Բրետոնական ակումբը, որի անդամները հայտնի են որպես յակոբիններ՝ «Սահմանադրության բարեկամների ընկերություն» անվամբ։
* 1 դեկտեմբեր — Տուլոնում տեղի է ունենում ֆրանսիական նավատորմի նավաստիների ապստամբություն, որի ընթացքում նրանք ձերբակալում են ծովակալ դ’Ալբերին։
* 9 դեկտեմբեր — ժողովը որոշում է Ֆրանսիան բաժանել դեպարտամենտների՝ նախկին նահանգների փոխարեն։
* 19 դեկտեմբեր — շրջանառության մեջ են դրվում ասիգնատները՝ արժույթի տեսակ, որը հիմնված էր ոչ թե արծաթի, այլ պետության կողմից բռնագրավված եկեղեցական ունեցվածքի արժեքի վրա։
* 24 դեկտեմբեր — ժողովը որոշում է, որ բողոքականները կարող են զբաղեցնել պետական պաշտոններ, մինչդեռ հրեաներին այդ իրավունքը դեռ չի տրամադրվում։

## 1790 թվական – քաղաքական ակումբների ծաղկման շրջան
* 7 հունվար — Վերսալում տեղի է ունենում խռովություն՝ հացի գների իջեցման պահանջով։
* 18 հունվար — Ժան-Պոլ Մարատը հրապարակում է պամֆլետ, որտեղ կտրուկ քննադատում է ֆինանսների նախարար Ժակ Նեքերին։
* 22 հունվար — Փարիզի քաղաքային ոստիկանությունը փորձում է ձերբակալել Մարատին՝ կառավարության քննադատության համար, սակայն նրան պաշտպանում է սանկյուլոտների ամբոխը, և նա փախչում է Լոնդոն։
* 13 փետրվար — Ժողովը արգելում է կրոնական ուխտերի ընդունումը։
* 23 փետրվար — Ժողովը պահանջում է, որ Ֆրանսիայի բոլոր եկեղեցիներում կյուրեները (ծխական քահանաները) բարձրաձայն ընթերցեն Ժողովի որոշումները։
* 28 փետրվար — Ժողովը վերացնում է այն պահանջը, ըստ որի բանակի սպաները պետք է լինեին միայն ազնվականներ։
* 8 մարտ — Ժողովը որոշում է շարունակել պահպանել ստրկության ինստիտուտը ֆրանսիական գաղութներում, սակայն թույլատրում է ստեղծել գաղութային ժողովներ։
* 12 մարտ — Ժողովը թույլատրում է համայնքապետարաններին վաճառել եկեղեցական ունեցվածքը։
* 29 մարտ — Հռոմի պապ Պիոս VI-ը գաղտնի կոնսիստորիայում դատապարտում է Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը։
* 5 ապրիլ – 10 հունիս — Ֆրանսիայի նահանգներում տեղի է ունենում պրոկաթոլիկական և հակահեղափոխական խռովությունների շարք՝ Վանում (5 ապրիլ), Նիմում (6 ապրիլ), Թուլուզում (18 ապրիլ), Տուլոնում (3 մայիս) և Ավինյոնում (10 հունիս)՝ հակակղերական միջոցների դեմ բողոքելով։
* 17 ապրիլ — հիմնադրվում է Կորդելիերների ակումբը, որը հավաքվում է նույնանուն նախկին վանքում և դառնում է արմատական փոփոխությունների ամենաակտիվ կողմնակիցներից մեկը։
* 30 ապրիլ — անկարգություններ Մարսելում։ Երեք ամրոց գրավվում են, իսկ Սեն-Ժանի ամրոցի հրամանատար դը Բոսսեն սպանվում է։
* 12 մայիս — Լաֆայետը և Բայլին հիմնադրում են 1789 թվականի ակումբը։
* 15 մայիս — ընդունվում է օրենք, որը թույլ է տալիս փրկագնել մանորիալ հարկերը։
* 18 մայիս — Մարատը վերադառնում է Փարիզ և վերսկսում «Ժողովրդի բարեկամը» թերթի հրատարակությունը։
* 22 մայիս — Ժողովը որոշում է, որ միայն ինքը կարող է որոշել պատերազմի և խաղաղության հարցերը, սակայն պատերազմ չի կարող հայտարարվել առանց թագավորի առաջարկի և համաձայնության։
* 30 մայիս — Լիոնում հեղափոխությունը նշվում է Ֆեդերացիայի տոնով (*Fête de la Fédération*)։ Նմանատիպ միջոցառումներ տեղի են ունենում Լիլում (6 հունիս), Ստրասբուրգում (13 հունիս) և Ռուանում (19 հունիս)։
* 3 հունիս — ապստամբություն ֆրանսիական գաղութ Մարտինիկայում։
* 19 հունիս — Ժողովը վերացնում է ժառանգական ազնվականության տիտղոսները, շքանշանները և այլ արտոնությունները։
* 26 հունիս — Ավինյոնը, որը գտնվում էր պապական իշխանության տակ, խնդրում է միանալ Ֆրանսիային։ Ժողովը որոշումը հետաձգում է՝ խուսափելու համար Հռոմի պապ Պիոս VI-ի հետ հակամարտությունից։
* 26 հունիս — Անգլիայի, Ավստրիայի, Պրուսիայի և Միացյալ Նահանգների դիվանագետները հանդիպում են Ռայխենբախում՝ քննարկելու Ֆրանսիայի դեմ հնարավոր ռազմական միջամտությունը։ Հանդիպման արդյունքում ստորագրվում է Ռայխենբախի կոնվենցիան։
* 12 հուլիս — Ժողովը ընդունում է ֆրանսիական հոգևորականության կարգավիճակի վերջնական օրենքը։ Քահանաները կորցնում են իրենց հատուկ կարգավիճակը և պարտավոր են երդվել կառավարության հանդեպ հավատարմության մասին։ձախից|մինի|Ֆեդերացիայի օր (1790 թվականի հուլիսի 14)

### 14 հուլիս 1790 — Ֆեդերացիայի տոն
* 14 հուլիս — Փարիզում՝ Մարսյան դաշտում, հեղափոխության առաջին տարեդարձի առթիվ անցկացվում է Ֆեդերացիայի տոնը։ Միջոցառմանը մասնակցում են թագավորն ու թագուհին, Ազգային ժողովը, կառավարությունը և հսկայական բազմություն։ Լաֆայետը տալիս է քաղաքացիական երդում՝ «միշտ հավատարիմ լինել ժողովրդին, օրենքին և թագավորին և ամբողջ ուժով պաշտպանել Սահմանադրությունը»։ Նույն երդումը տալիս են նրա զորքերը և նաև թագավորը։ Սա հեղափոխության ընթացքում Փարիզում տարբեր խմբավորումները միավորած վերջին խոշոր միջոցառումն էր։

* 23 հուլիս — Պապը գաղտնի նամակ է գրում Լուի XVI-ին՝ խոստանալով դատապարտել հոգևորականության հատուկ կարգավիճակի վերացումը։
* 26 հուլիս — Մարատը հրապարակում է պահանջ՝ հեղափոխությունը փրկելու համար 500–600 արիստոկրատների անհապաղ մահապատժի ենթարկելու մասին։
* 28 հուլիս — Ժողովը հրաժարվում է թույլ տալ, որ ավստրիական զորքերը անցնեն Ֆրանսիայի տարածքով՝ Բելգիայում ապստամբությունը ճնշելու համար։
* 31 հուլիս — Ժողովը որոշում է միջոցներ ձեռնարկել Մարատի և Դեմուլենի դեմ՝ հեղափոխական բռնության կոչերի համար։
* 16 օգոստոս — Ժողովը ամբողջ երկրում ստեղծում է հաշտարար դատավորների պաշտոններ՝ փոխարինելու ազնվականներին պատկանող ավանդական դատարաններին։
* 16 օգոստոս — Ժողովը կոչ է անում վերականգնել կարգապահությունը բանակում։
* 31 օգոստոս — Նանսիում տեղի են ունենում մարտեր ապստամբ զինվորների և քաղաքային Ազգային գվարդիայի միջև, որը աջակցում էր Լաֆայետին և Ժողովին։
* 4 սեպտեմբեր — Նեքերը ազատվում է ֆինանսների նախարարի պաշտոնից։ Ազգային ժողովը ստանձնում է պետական գանձարանի վերահսկողությունը։
* 16 սեպտեմբեր — Բրեստի մոտ տեղի է ունենում ֆրանսիական նավատորմի նավաստիների ապստամբություն։
* 6 հոկտեմբեր — Լուի XVI-ը նամակ է գրում իր զարմիկ Կառլոս IV-ին՝ արտահայտելով իր դժգոհությունը ֆրանսիական հոգևորականության նոր կարգավիճակից։
* 12 հոկտեմբեր — Ժողովը լուծարում է Սանտո Դոմինգոյի (ներկայիս Հայիթի) տեղական ժողովը և վերահաստատում ստրկությունը։
* 21 հոկտեմբեր — Ժողովը որոշում է, որ եռագույն դրոշը կփոխարինի ֆրանսիական միապետության սպիտակ դրոշին և ֆլյոր-դը-լիս խորհրդանիշին։
* 4 նոյեմբեր — ապստամբություն ֆրանսիական գաղութ Իլ-դը-Ֆրանսում (ներկայիս Մավրիկիոս)։
* 25 նոյեմբեր — սևամորթ ստրուկների ապստամբություն Սանտո Դոմինգոյում։
* 27 նոյեմբեր — Ժողովը որոշում է, որ հոգևորականության բոլոր անդամները պետք է երդվեն ազգին, օրենքին և թագավորին։ Ֆրանսիայի քահանաների մեծ մասը հրաժարվում է այդ երդումը տալ։
* 3 դեկտեմբեր — Լուի XVI-ը գաղտնի նամակ է գրում Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ II-ին՝ խնդրելով եվրոպական միապետներին ռազմական միջամտություն իրականացնել՝ իր իշխանությունը վերականգնելու համար։
* 27 դեկտեմբեր — Ժողովի 39 պատգամավորներ, որոնք նաև հոգևորականներ էին, երդվում են հավատարմություն կառավարությանը, սակայն մեծ մասը շարունակում է հրաժարվել։

## 1791 — թագավորական ընտանիքի անհաջող փախուստը Փարիզից
* 1 հունվար — Օնորե Գաբրիել Միրաբոն ընտրվում է Ժողովի նախագահ։
* 3 հունվար — քահանաներին հրամայվում է 24 ժամվա ընթացքում երդվել ժողովրդին։ Ժողովում գտնվող քահանաների մեծ մասը հրաժարվում է։
* 19 փետրվար — Լուի XV-ի դուստրերը՝ Մադամները, լքում են Ֆրանսիան և գնում աքսոր։
* 24 փետրվար — պետությանը երդում տված սահմանադրական եպիսկոպոսները փոխարինում են հին եկեղեցական հիերարխիային։
* 28 փետրվար — «Դաշույնների օրը»։ Լաֆայետը հրամայում է ձերբակալել շուրջ 400 զինված ազնվականների, որոնք հավաքվել էին Թյուիլրի պալատում՝ թագավորական ընտանիքը պաշտպանելու համար։ Նրանք ազատվում են մարտի 13-ին։
* 2 մարտ — վերացվում են ավանդական արհեստավորական գիլդիաները։
* 3 մարտ — Ժողովը հրամայում է եկեղեցուն պատկանող արծաթյա իրերը հալեցնել և վաճառել՝ կառավարության ֆինանսավորման համար։
* 10 մարտ — Պապ Պիոս VI-ը դատապարտում է հոգևորականության քաղաքացիական սահմանադրությունը։
* 25 մարտ — Ֆրանսիայի և Վատիկանի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները խզվում են։
* 2 ապրիլ — մահանում է Միրաբոն։
* 3 ապրիլ — Ժողովը առաջարկում է Սուրբ Ժենևևի եկեղեցին վերածել Պանթեոնի՝ Ֆրանսիայի նշանավոր քաղաքացիների դամբարանի։ Մայիսի 4-ին Միրաբոյի աճյունը առաջինը տեղափոխվում է այնտեղ։
* 16 մայիս — Ռոբեսպիերի առաջարկով Ժողովը արգելում է իր անդամներին առաջադրվել հաջորդ ժողովի ընտրություններում։
* 14 հունիս — ընդունվում է Լե Շապելիեի օրենքը, որը արգելում է աշխատավորական միությունները և գործադուլները։

ձախից|մինի|Լյուդովիկոս XVI թագավորը վերադառնում է Փարիզ փախուստի փորձից հետո (1791 թվականի հունիսի 25):

### 20–21 հունիս 1791 — թագավորական ընտանիքի փախուստը
* 20–21 հունիս — Վարեննի փախուստ։ Գիշերը թագավորը, թագուհին և նրանց երեխաները գաղտնի լքում են Թյուիլրի պալատը և կառքով շարժվում դեպի Մոնմեդի։
* 21–22 հունիս — թագավորը ճանաչվում է Վարեննում։ Ժողովը հայտարարում է, որ նրան առևանգել են և հանձնաժողով է ուղարկում նրան Փարիզ վերադարձնելու համար։
* 25 հունիս — Լուի XVI-ը վերադառնում է Փարիզ։ Ժողովը ժամանակավորապես դադարեցնում է նրա լիազորությունները։
* 17 հուլիս — Մարսյան դաշտի գնդակահարությունը։ Ազգային գվարդիան կրակ է բացում հանրահավաքի մասնակիցների վրա․ մոտ հիսուն մարդ զոհվում է։
* 27 օգոստոս — Պիլնիցի հռչակագիր։ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ II-ը և Հռոմեական կայսրության կայսր Լեոպոլդ II-ը հայտարարում են, որ պատրաստ են աջակցել Լուի XVI-ին։ Ֆրանսիայում դա ընկալվում է որպես արտաքին միջամտության սպառնալիք։
* 3 սեպտեմբեր — ուժի մեջ է մտնում սահմանադրական միապետությունը։
* 13–14 սեպտեմբեր — Լուի XVI-ը պաշտոնապես ընդունում է նոր Սահմանադրությունը։
* 27 սեպտեմբեր — Ժողովը հայտարարում է, որ Ֆրանսիայում բնակվող բոլոր մարդիկ ազատ են՝ անկախ մաշկի գույնից, սակայն գաղութներում ստրկությունը պահպանվում է։ Ֆրանսիայի հրեաներին տրվում է քաղաքացիություն։
* 30 սեպտեմբեր — Ազգային սահմանադիր ժողովի գործունեության վերջին օրը։
* 1 հոկտեմբեր — սկսում է աշխատել նոր Օրենսդիր ժողովը։

* 16 հոկտեմբեր — Ավինյոնում տեղի են ունենում խռովություններ հեղափոխական կոմունայի (քաղաքային կառավարության) դեմ։ Կոմունայի պաշտոնյայի սպանությունից հետո սպանվում են նաև հակակառավարական բանտարկյալները, որոնք պահվում էին Պապական պալատի նկուղներում։
* 9 նոյեմբեր — արտագաղթած ազնվականներին կրկին հրամայվում է մինչև 1792 թվականի հունվարի 1-ը վերադառնալ Ֆրանսիա՝ հակառակ դեպքում սպառնալով ունեցվածքի կորստով և մահապատժով։ Թագավոր Լուի XVI-ը նոյեմբերի 11-ին վետո է դնում այդ հայտարարության վրա, սակայն միաժամանակ խնդրում է իր եղբայրներին վերադառնալ Ֆրանսիա։
* 14 նոյեմբեր — Ժերոմ Պետիոն դը Վիլնևը ընտրվում է Փարիզի քաղաքապետ՝ ստանալով 6728 ձայն՝ Լաֆայետի 3126 ձայնի դիմաց։ Քվեարկելու իրավունք ունեցող մոտ 80 հազար ընտրողներից 70 հազարը ձեռնպահ են մնում։
* 25 նոյեմբեր — Օրենսդիր ժողովը ստեղծում է վերահսկողական կոմիտե՝ կառավարության գործունեությունը վերահսկելու համար։
* 29 նոյեմբեր — քահանաներին կրկին պարտադրում են երդում տալ կառավարությանը։
* 3 դեկտեմբեր — թագավորը գաղտնի նամակ է գրում Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ II-ին, հորդորելով նրան սկսել ռազմական ներխուժում Ֆրանսիա՝ «կանխելու այն չարիքը, որը տեղի է ունենում այստեղ, նախքան այն հասնի Եվրոպայի մյուս պետություններին»։
* 3 դեկտեմբեր — Լուի XVI-ի եղբայրները՝ Պրովանսի և Արտուայի կոմսերը, հրաժարվում են վերադառնալ Ֆրանսիա՝ հայտարարելով, որ թագավորը գտնվում է «բարոյական և ֆիզիկական գերության մեջ»։
* 14 դեկտեմբեր — Մարկիզ դը Լաֆայետը ստանում է Ֆրանսիայի սահմանները պաշտպանելու համար ստեղծված երեք նոր բանակներից մեկի՝ Կենտրոնական բանակի հրամանատարությունը, որի շտաբը գտնվում էր Մեցում։ Մյուս երկու բանակները ղեկավարում էին Ռոշամբոն (Հյուսիսային բանակ) և Նիկոլա Լյուկները (Ռեյնյան բանակ)։
* 28 դեկտեմբեր — Ժողովը քվեարկում է Ֆրանսիայի սահմանների պաշտպանության համար կամավորների զանգվածային բանակ ստեղծելու օգտին։

## 1792 – Պատերազմ և միապետության տապալում
ձախից|մինի|Թագավորը ստիպված է լինում փռյուգիական գլխարկ դնել և խմել ժողովրդի համար (1792 թվականի հունիսի 20):
մինի|Ֆրանսիայի հաղթանակը պրուսացիների նկատմամբ Վալմիի ճակատամարտում (1792 թվականի սեպտեմբերի 29)
մինի|Սան-կյուլոտները գրավում են Թյուիլրիի պալատը և սպանում շվեյցարական գվարդիային (1792 թվականի օգոստոսի 10)

* 23 հունվար — Հայիթիում ստրուկների ապստամբությունը Փարիզում առաջացնում է շաքարի և սուրճի սուր պակաս։ Սկսվում են սննդի պակասից առաջացած խռովություններ, թալանվում են բազմաթիվ մթերային խանութներ։

**Հունվար — մարտ** — սննդի պակասի պատճառով խռովություններ Փարիզում։

* 1 փետրվար — Ֆրանսիայի քաղաքացիները երկրի ներսում ճանապարհորդելու համար պարտավոր են ունենալ անձնագիր։
* 7 փետրվար — Ավստրիան և Պրուսիան Բեռլինում ստորագրում են ռազմական կոնվենցիա՝ Ֆրանսիա ներխուժելու և միապետությունը պաշտպանելու նպատակով։
* 9 փետրվար — Ժողովը որոշում է արտագաղթածների ունեցվածքը բռնագրավել հօգուտ ազգի։
* 23 փետրվար — Բեթյունում տեղի է ունենում բախում բանակի և ամբոխի միջև՝ հացահատիկի բաշխման հարցի շուրջ։
* 7 մարտ — Բրաունշվայգի դուքսը նշանակվում է Ավստրո-պրուսական համատեղ ներխուժման գլխավոր հրամանատար Ֆրանսիա։
* 4 ապրիլ — Ժողովը Հայիթիում ազատ գունավոր բնակիչներին տալիս է հավասար իրավունքներ։
* 5 ապրիլ — Ժողովը փակում է Սորբոնը՝ պահպանողական աստվածաբանության կենտրոնը։
* 20 ապրիլ — Ժողովը պատերազմ է հայտարարում Բոհեմիայի և Հունգարիայի թագավորին, այսինքն՝ Սրբազան Հռոմեական կայսրությանը։
* 25 ապրիլ — Ստրասբուրգում առաջին անգամ հնչում է Կլոդ Ժոզեֆ Ռուժե դը Լիլի «Մարսելյեզը»։
* 28 ապրիլ — պատերազմի սկիզբը։ Ռոշամբոյի բանակը ներխուժում է Ավստրիական Նիդեռլանդներ։
* 30 ապրիլ — կառավարությունը պատերազմը ֆինանսավորելու համար թողարկում է երեք հարյուր միլիոն ասինյատ։
* 5 մայիս — Ժողովը հրամայում է կազմավորել 31 նոր գումարտակ։
* 6 մայիս — Թագավորական գերմանական հեծելազորային գունդը, որը կազմված էր գերմանացի վարձկաններից, դասալքում է ֆրանսիական բանակից և միանում ավստրո-պրուսական կոալիցիային։
* 12 մայիս — Սաքսայի և Բերչենիի հուսարական գնդերը դասալքում են ֆրանսիական բանակից և միանում կոալիցիային։
* 27 մայիս — Ժողովը հրաման է արձակում արտաքսել այն քահանաներին, որոնք չեն ստորագրել կառավարության նկատմամբ հավատարմության երդումը (Քաղաքացիական հոգևոր կարգի մասին օրենք)։
* 8 հունիս — Ժողովը հրամայում է հավաքել քսան հազար կամավորից բաղկացած բանակ և տեղակայել այն Փարիզի մոտ։
* 11 հունիս — Լուի XVI-ը վետո է դնում քահանաների արտաքսման և Փարիզից դուրս նոր բանակ ստեղծելու մասին օրենքների վրա։
* 20 հունիս — ստեղծվում է գաղտնի ապստամբական կոմիտե, որը աջակցություն է ստանում Փարիզի կոմունայից և ղեկավարվում է դատախազներ Պիեռ Լուի Մանուելի և Ժորժ Դանտոնի կողմից։
* 20 հունիս — 1792 թվականի հունիսի 20-ի ցույցը։ Ամբոխը ներխուժում է Թյուլերի պալատ, և Լուի XVI թագավորը ստիպված է կրել կարմիր ֆրիգիական գլխարկ և խմել ժողովրդի առողջության համար։
* 21 հունիս — Ժողովը քաղաքում արգելում է զինված քաղաքացիների հավաքները։
* 28 հունիս — Լաֆայետը հանդես է գալիս Ժողովում՝ դատապարտելով յակոբինների և այլ արմատական խմբերի գործողությունները։ Նրա առաջարկը՝ Փարիզում կազմակերպել Ազգային գվարդիայի զորահանդես, մերժվում է Փարիզի քաղաքապետ Պետիոնի կողմից։
* 30 հունիս — Լաֆայետը լքում է Փարիզը և վերադառնում իր բանակ։ Ռոբեսպիերը դատապարտում է նրան, իսկ Պալե-Ռոյալում ամբոխը այրում է նրա պատկերով արձանը։
* 11 հուլիս — մինչ ավստրիական բանակը դանդաղորեն մոտենում է Փարիզին, Ժողովը հայտարարում է, որ հայրենիքը վտանգի մեջ է։
* 15 հուլիս — Ժողովը որոշում է քաղաքի սահմաններից հեռու ուղարկել կանոնավոր բանակի այն ստորաբաժանումները, որոնց սպաները հիմնականում աջակցում էին Լաֆայետին։
* 15 հուլիս — Կորդելյեների ակումբի անդամները Դանտոնի գլխավորությամբ պահանջում են գումարել Կոնվենտ՝ փոխարինելու Օրենսդիր ժողովին։
* 25 հուլիս — Ժողովը թույլ է տալիս Փարիզի շրջանային ժողովներին (սեկցիաներին), որոնցից շատերը վերահսկվում էին յակոբինների և կորդելյեների կողմից, անցկացնել մշտական նիստեր։
* 25 հուլիս — Բրաունշվայգի մանիֆեստը։ Ավստրիական հրամանատարը հայտարարում է, որ եթե թագավորական ընտանիքին վնաս հասցվի, կհետևի «ցուցադրական վրեժ, որը կհիշվի հավերժ»։
* 28 հուլիս — Բրաունշվայգի մանիֆեստը լայնորեն տարածվում է Փարիզում և թագավորի դեմ մեծ զայրույթ առաջացնում։
* 30 հուլիս — Ժողովի հրամանագրով աշխատավոր դասի քաղաքացիներին (նրանք, ովքեր հարկ չէին վճարում) թույլատրվում է անդամակցել Ազգային գվարդիային։
* 30 հուլիս — Փարիզ են հասնում Մարսելի կամավորական ջոկատները։ Նրանք երգում են Ռեյնյան բանակի նոր ռազմական օրհներգը, որը հետագայում սկսում են կոչել «Մարսելյեզ»։ Նոր կամավորների և Լաֆայետին հավատարիմ Ազգային գվարդիայի զինվորների միջև ծեծկռտուքներ են սկսվում։
* 3 օգոստոս — Փարիզի 48 շրջաններից 47-ը, որոնք հիմնականում վերահսկվում էին կորդելյեների և յակոբինների կողմից, Ժողովին ուղարկում են խնդրագրեր՝ պահանջելով գահընկեց անել թագավորին։ Դրանք ներկայացնում է քաղաքապետ Պետիոնը։
* 4 օգոստոս — Փարիզի 80-րդ սեկցիան հայտարարում է, որ օգոստոսի 10-ին ապստամբություն կսկսի, եթե Ժողովը չհեռացնի թագավորին։ Թագավորական պալատի խնդրանքով Թյուլերի շվեյցարական գվարդիան ստանում է ուժեղացում, որոնց միանում են բազմաթիվ զինված ազնվականներ։
* 9 օգոստոս — Ժորժ Դանտոնը և նրա կորդելյե դաշնակիցները վերցնում են Փարիզի քաղաքային կառավարության վերահսկողությունը և ստեղծում Հեղափոխական Փարիզյան կոմունան։ Նրանք գրավում են Օտել-դը-Վիլը և կոմունայի պատգամավորների թիվը հասցնում 288-ի։ Օգոստոսի 10-ին Ժողովը նրանց ճանաչում է Փարիզի օրինական կառավարություն։

### 1792 թվականի օգոստոսի 10 — Թյուլերի գրոհը, թագավորի գահընկեցությունը
* 10 օգոստոս — Թյուլերի պալատի գրոհը։ Ապստամբած Փարիզյան կոմունայի Ազգային գվարդիան և Մարսելից ու Բրետանից եկած հեղափոխական կամավորները հարձակվում են պալատի վրա։ Թագավորը և նրա ընտանիքը ապաստան են գտնում Օրենսդիր ժողովում։ Պալատը պաշտպանող շվեյցարական գվարդիականները սպանվում են։ Ժողովը ժամանակավորապես կասեցնում է թագավորի իշխանությունը և հրամայում ընտրել նոր կառավարություն՝ Կոնվենտ։
* 11 օգոստոս — Ժողովը ստեղծում է նոր Գործադիր կոմիտե՝ փոխարինելով կառավարությանը։ Դանտոնը նշանակվում է արդարադատության նախարար։ Քաղաքային իշխանություններին թույլատրվում է ձերբակալել հեղափոխության կասկածյալ թշնամիներին, իսկ ռոյալիստական թերթերը արգելվում են։
* 13 օգոստոս — թագավորական ընտանիքը բանտարկվում է Տամպլում։
* 14 օգոստոս — Լաֆայետը ապարդյուն փորձում է համոզել իր բանակին շարժվել դեպի Փարիզ՝ փրկելու թագավորական ընտանիքը։
* 17 օգոստոս — Ռոբեսպիերի և Փարիզի կոմունայի պահանջով ստեղծվում է Հեղափոխական տրիբունալ, և որոշվում է գումարել Ազգային կոնվենտ։
* 18 օգոստոս — Ժողովը լուծարում է կրթական հաստատություններ և հիվանդանոցներ պահող կրոնական օրդենները։
* 19 օգոստոս — Լաֆայետը լքում է իր բանակը և գնում աքսոր։ Բրաունշվայգի դուքսի ղեկավարությամբ կոալիցիոն բանակը անցնում է Ֆրանսիայի սահմանները։
* 21 օգոստոս — Հեղափոխական տրիբունալի առաջին դատավարությունը և ռոյալիստ Լուի Կոլենո դ’Անգրեմոնի գիլյոտինով մահապատիժը։
* 22 օգոստոս — Փարիզի կոմունան հրամայում է, որ այսուհետ բոլորը միմյանց դիմեն «քաղաքացի» և «քաղաքացիուհի» ձևերով։
* 22 օգոստոս — ռոյալիստական ապստամբություններ Բրետանում, Վանդեայում և Դոֆինեում։
* 2 սեպտեմբեր — Վերդեն քաղաքը առանց մարտի հանձնվում է Բրաունշվայգի զորքերին։

ձախից|մինի|Փարիզի բանտերում բանտարկյալների կոտորածներ (սեպտեմբերի 2-7, 1792)

### 1792 թվականի սեպտեմբերի 2–7 — Փարիզի բանտերի կոտորածները
* 2–7 սեպտեմբեր — Վերդենի հանձնման լուրից հետո Փարիզի կոմունան հրամայում է սպանել բանտարկյալներին։ Սպանվում է 1400–2000 մարդ, որոնց մեծ մասը սովորական հանցագործներ էին։
* 10 սեպտեմբեր — կառավարությունը բռնագրավում է բոլոր ոսկե և արծաթե եկեղեցական առարկաները։
* 19 սեպտեմբեր — ստեղծվում է Լուվրի թանգարանը՝ թագավորական գանձարանների արվեստի գործերով։
* 20 սեպտեմբեր — ընդունվում է օրենք, որը թույլատրում է քաղաքացիական ամուսնություններ և ամուսնալուծություն։

### 1792 թվականի սեպտեմբերի 20 — Վալմիի հաղթանակը
* 20 սեպտեմբեր — ֆրանսիական բանակը Դյումուրիեի և Կելերմանի հրամանատարությամբ հաղթում է պրուսացիներին Վալմիի ճակատամարտում։
* 20 սեպտեմբեր — նոր ընտրված Ազգային կոնվենտը անցկացնում է իր առաջին նիստը։ 749 պատգամավորներից 113-ը յակոբիններ էին, որոնք նստում էին դահլիճի վերին նստարաններին և կոչվում էին մոնտանյարներ։
* 22 սեպտեմբեր — Կոնվենտը հայտարարում է թագավորության վերացումը և Ֆրանսիայի Առաջին Հանրապետությունը։
* 29 սեպտեմբեր — ֆրանսիական զորքերը գրավում են Նիցցան և Սավոյայի մի մասը։
* 3 հոկտեմբեր — ֆրանսիական զորքերը գրավում են Բազելը և հայտարարում այն անկախ հանրապետություն։
* 23 հոկտեմբեր — ֆրանսիական զորքերը գրավում են Ֆրանկֆուրտ-նամ-Մայնը։
* 27 հոկտեմբեր — Դյումուրիեի բանակը ներխուժում է Ավստրիական Նիդեռլանդներ և նոյեմբերի 14-ին գրավում Բրյուսելը։
* 19 նոյեմբեր — Կոնվենտը հայտարարում է, որ իրավունք ունի ռազմական միջամտություն կատարել ցանկացած երկրում, որտեղ ժողովուրդը ցանկանում է վերականգնել իր ազատությունը։
* 20 նոյեմբեր — Թյուլերի պալատում հայտնաբերվում է գաղտնի երկաթե պահարան, որը պարունակում էր Լուի XVI-ի գաղտնի նամակագրությունը Միրաբոյի և արտասահմանյան միապետների հետ։
* 27 նոյեմբեր — Կոնվենտը հայտարարում է Նիցցայի և Սավոյայի միացումը Ֆրանսիային։
* 28 նոյեմբեր — ֆրանսիական բանակը գրավում է Լյեժը։
* 3 դեկտեմբեր — Ռոբեսպիերը պահանջում է թագավորի մահապատիժը։
* 4 դեկտեմբեր — Բրյուսելի պատվիրակները Կոնվենտում շնորհակալություն են հայտնում Ֆրանսիային և խնդրում ճանաչել Բելգիայի անկախությունը։
* 6 դեկտեմբեր — Մարատի առաջարկով Կոնվենտը որոշում է, որ յուրաքանչյուր պատգամավոր պետք է բացահայտ և անհատապես հայտարարի իր ձայնը թագավորի մահապատժի հարցում։

## 1792 թվականի դեկտեմբերի 10 - 1793 թվականի հունվարի 21 - Լյուդովիկոս XVI-ի դատավարություն և մահապատիժ
* 10 դեկտեմբեր — սկսվում է Լուի XVI-ի դատավարությունը։
* 11 դեկտեմբեր — Լուի XVI-ը ներկայանում է Կոնվենտի առաջ։ Նա անձամբ ներկայանում է երկու անգամ՝ դեկտեմբերի 11-ին և 26-ին։
* 26 դեկտեմբեր — թագավորի պաշտպանությունը ներկայացնում է նրա փաստաբան Ռայմոն դը Սեզը։
* 27–28 դեկտեմբեր — Կոնվենտում առաջարկվում է կազմակերպել համաժողովրդական քվեարկություն թագավորի ճակատագրի վերաբերյալ։ Դրան դեմ է հանդես գալիս Ռոբեսպիերը, հայտարարելով. «Լուին պետք է մահանա, որպեսզի ազգը կարողանա ապրել»։ Կոնվենտը մերժում է առաջարկը։
* 15 հունվար — Կոնվենտը 707 ձայնով Լուի XVI-ին հայտարարում է մեղավոր հասարակական ազատության դեմ դավադրության մեջ։ Դեմ ձայն չի լինում։
* 17 հունվար — 21 ժամ տևած քվեարկության ընթացքում 361 պատգամավոր քվեարկում է մահապատժի օգտին, իսկ 360-ը՝ դեմ (26-ը՝ մահապատժի օգտին, սակայն հետագա ներումով)։ Կոնվենտը մերժում է նաև ժողովրդի վերջին դիմումը։
* 21 հունվար — Լուի XVI-ի մահապատիժը։ Առավոտյան 10:22-ին Լուի XVI-ը գլխատվում է Հեղափոխության հրապարակում։ Մահապատժի հրամանատար Անտուան Ժոզեֆ Սանտերը հրամայում է թմբուկների ձայնով խլացնել թագավորի վերջին խոսքերը։

ձախից|մինի|Հեղափոխական դատարանը գործողության մեջ, 1793թ.
մինի|Լյուդովիկոս XVI-ի մահապատիժը (1793 թվականի հունվարի 21)

### 1793 — Ֆրանսիան պատերազմում է Եվրոպայի դեմ, յակոբինները գրավում են իշխանությունը, սկսվում է ահաբեկչության ժամանակաշրջանը
* 24 հունվար — Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները խզվում են։
* 1 փետրվար — Կոնվենտը պատերազմ է հայտարարում Անգլիային և Հոլանդական Հանրապետությանը։
* 14 փետրվար — Կոնվենտը միացնում է Մոնակոյի իշխանությունը Ֆրանսիային։
* 14 փետրվար — Ժան-Նիկոլա Պաշը ընտրվում է Փարիզի նոր քաղաքապետ։
* 1 մարտ — Կոնվենտի հրամանագրով Բելգիան միացվում է Ֆրանսիային։
* 3 մարտ — Բրետանում սկսվում է ռոյալիստների զինված ապստամբությունը Կոնվենտի դեմ։
* 7 մարտ — Կոնվենտը պատերազմ է հայտարարում Իսպանիային։

### Վանդեի ապստամբությունը
* 7 մարտ — սկսվում է Վանդեի ապստամբությունը։ Ֆրանսիայի արևմտյան կենտրոնական Վանդե շրջանում սկսվում է զինված ապստամբություն Կոնվենտի իշխանության դեմ, հատկապես բանակ զորակոչի պատճառով։
* 10 մարտ — Փարիզում ստեղծվում է Հեղափոխական տրիբունալը, պետական մեղադրող նշանակվում է Ֆուկյե-Տենվիլը։
* 10 մարտ — Փարիզում տեղի է ունենում անհաջող ապստամբություն «բորբոքվածներ» (ultra-հեղափոխականներ) խմբի կողմից, նախկին քահանա Ժակ Ռուի ղեկավարությամբ։
* 18 մարտ — Կոնվենտը մահապատիժ է սահմանում արմատական տնտեսական ծրագրերի կողմնակիցների համար։ Օրենքը ուղղված էր «բորբոքվածների» դեմ։
* 19 մարտ — Կոնվենտը մահապատիժ է սահմանում Վանդեի ապստամբությանը մասնակցող ցանկացած անձի համար։
* 21 մարտ — բոլոր կոմունաներում ստեղծվում են հեղափոխական վերահսկողական կոմիտեներ։
* 27 մարտ — գեներալ Դյումուրիեն դատապարտում է հեղափոխական անարխիան։
* 30 մարտ — Կոնվենտը հրամայում է Դյումուրիեին վերադառնալ Փարիզ և ուղարկում է հանձնակատարների՝ նրան ձերբակալելու համար։
* 1 ապրիլ — Դյումուրիեն ձերբակալում է Կոնվենտի հանձնակատարներին և նրանց հանձնում ավստրիացիներին։
* 3 ապրիլ — Կոնվենտը Դյումուրիեին հայտարարում է օրենքից դուրս։
* 3 ապրիլ — ձերբակալվում է Ֆիլիպ Էգալիտեն, Օռլեանի տան ղեկավարը և պատգամավոր, որը կողմ էր քվեարկել Լուի XVI-ի մահապատժին։
* 4 ապրիլ — Դյումուրիեն չի կարողանում համոզել իր բանակին շարժվել դեպի Փարիզ և անցնում է ավստրիացիների կողմը։
* 5 ապրիլ — Ժան-Պոլ Մարատը ընտրվում է Յակոբինյան ակումբի ղեկավար։

### 1793 թ․ ապրիլի 6 — Հանրային փրկության կոմիտե
* 6 ապրիլ — ստեղծվում է Հանրային փրկության կոմիտեն, որը վերահսկում էր նախարարությունները և դառնում կառավարության գլխավոր գործադիր մարմինը։ Առաջին անդամներից էին Բերտրան Բարերը, Պիեռ-Ժոզեֆ Կամբոնը և Ժորժ Դանտոնը։
* 6 ապրիլ — Հեղափոխական տրիբունալի առաջին նիստը։
* 12 ապրիլ — Կոնվենտը քվեարկում է Մարատի ձերբակալության օգտին՝ նրա «Ժողովրդի բարեկամ» թերթի միջոցով բռնության կոչեր անելու համար։ Մարատը թաքնվում է։
* 15 ապրիլ — Փարիզի քաղաքապետ Պաշը պահանջում է Կոնվենտից հեռացնել 23 ժիրոնդիստ պատգամավորների։
* 24 ապրիլ — Մարատը կանգնում է Հեղափոխական տրիբունալի առաջ և ամբողջությամբ արդարացվում է։
* 3 մայիս — Վանդեի ապստամբները գրավում են Բրեսյուիրը։
* 4 մայիս — սահմանվում է հացահատիկի առավելագույն գինը։
* 24 մայիս — Կոնվենտը հրամայում է ձերբակալել «բորբոքվածների» առաջնորդներին՝ Ժակ-Ռենե Էբերին և Ժան Վարլեին։
* 25 մայիս — Փարիզի կոմունան պահանջում է նրանց ազատ արձակել։
* 26 մայիս — Ռոբեսպիերը և Մարատը կոչ են անում ապստամբության Կոնվենտի դեմ։
* 27 մայիս — Էբերը և Վարլեն ազատ են արձակվում։
* 30 մայիս — Լիոնի ղեկավարները ապստամբում են Կոնվենտի դեմ։

ձախից|մինի|Սանսկյուլոտները սպառնում են պատգամավոր Լանժուինեին ամբիոնի վրա՝ Կոնվենցիայի գրավման ժամանակ (1793 թվականի հունիսի 2):

### 1793 թ․ մայիսի 31 — հունիսի 2 — Յակոբինյան պետական հեղաշրջում
* 31 մայիս — զինված սանկյուլոտների ամբոխը գրոհում է Կոնվենտը։
* 2 հունիս — Կոնվենտը ստիպված քվեարկում է 29 ժիրոնդիստ պատգամավորների ձերբակալության օգտին։
* 6 հունիս — հակահեղաշրջումային ապստամբություններ Մարսելում, Նիմում և Թուլուզում։
* 7 հունիս — Բորդոն հրաժարվում է ճանաչել նոր կառավարությունը։
* 10 հունիս — մոնտանյարները վերահսկողություն են ստանում Հանրային փրկության կոմիտեի վրա։
* 10 հունիս — բացվում է Բնական պատմության ազգային թանգարանը։
* 13 հունիս — շուրջ 60 դեպարտամենտ ապստամբում են Փարիզի կառավարության դեմ։
* 24 հունիս — ընդունվում է նոր սահմանադրություն։
* 25 հունիս — Ժակ Ռուն ներկայացնում է իր ծրագրերը Կոնվենտում։
* 26 հունիս — Ռոբեսպիերը դատապարտում է «բորբոքվածներին»։
* 30 հունիս — Ռոբեսպիերը պահանջում է նրանց հեռացնել Կորդելյեների ակումբից։

### 1793 թ․ հուլիսի 13 — Մարատի սպանությունը
* 13 հուլիս — Շառլոտ Կորդեն սպանություն է գործում Ժան-Պոլ Մարատի նկատմամբ նրա լոգարանում։ Դատարանում նա ասում է. «Ես սպանեցի մեկ մարդու՝ հարյուր հազարին փրկելու համար»։
* 17 հուլիս — Կորդեն դատապարտվում է մահապատժի և գլխատվում գիլյոտինով։
* 27 հուլիս — Ռոբեսպիերը ընտրվում է Հանրային փրկության կոմիտեի անդամ։
* 27 հուլիս — Կոնվենտը մահապատիժ է սահմանում ապրանքների թաքցնողների համար։
* 1 օգոստոս — Կոնվենտը հայտարարում է այրած հողի քաղաքականություն ապստամբ դեպարտամենտների դեմ։
* 1 օգոստոս — ընդունվում է մետրական համակարգը։
* 1 օգոստոս — Սեն-Դենիում պղծվում են Ֆրանսիայի թագավորների գերեզմանները։
* 2 օգոստոս — Մարիա-Անտուանետտան տեղափոխվում է Կոնսիերժերի բանտ։
* 8 օգոստոս — Լիոնի պաշարման համար ուղարկվում է բանակ։
* 22 օգոստոս — Ռոբեսպիերը ընտրվում է Կոնվենտի նախագահ։
* 23 օգոստոս — հայտարարվում է ընդհանուր զորակոչ։
* 25 օգոստոս — Կոնվենտի զորքերը գրավում են Մարսելը։
* 27 օգոստոս — Տուլոնի ապստամբները օգնության են կանչում բրիտանական նավատորմը։
* 4 սեպտեմբեր — սանկյուլոտները պահանջում են նոր հեղափոխական բանակ։

### 1793 թ․ սեպտեմբերի 17 — ահաբեկչության ժամանակաշրջանի սկիզբ
* 17 սեպտեմբեր — ընդունվում է Կասկածյալների մասին օրենքը, որը թույլ էր տալիս արագ ձերբակալել հեղափոխության թշնամիներին։
* 18 սեպտեմբեր — Բորդոյում վերականգնվում է հեղափոխական կառավարությունը։
* 21 սեպտեմբեր — բոլոր կանայք պարտավոր են կրել եռագույն կոկարդա։
* 29 սեպտեմբեր — ընդունվում է առավելագույն գների օրենքը։
* 3 հոկտեմբեր — Մարիա-Անտուանետտան կանգնում է Հեղափոխական տրիբունալի առաջ։
* 5 հոկտեմբեր — ընդունվում է Հանրապետական օրացույցը։
* 9 հոկտեմբեր — Լիոնը գրավվում է Կոնվենտի բանակի կողմից։
* 10 հոկտեմբեր — Կոնվենտը հայտարարում է, որ Ֆրանսիայի կառավարությունը կլինի հեղափոխական մինչև խաղաղության հաստատումը։
* 12 հոկտեմբեր — որոշվում է Լիոնը ավերել և վերանվանել Վիլ-Աֆրանշի։

### 1793 թ․ հոկտեմբերի 16 — Մարիա-Անտուանետտայի մահապատիժը
* 16 հոկտեմբեր — Մարիա-Անտուանետտան դատապարտվում է և գլխատվում Հեղափոխության հրապարակում։
* 17 հոկտեմբեր — Կոնվենտի բանակը հաղթում է վանդեացիներին Շոլեի ճակատամարտում։
* 20 հոկտեմբեր — Կոնվենտը հրամայում է ճնշել «բորբոքվածներին»։
* 30 հոկտեմբեր — 21 ժիրոնդիստ պատգամավոր դատապարտվում է մահապատժի։
* 31 հոկտեմբեր — 21 ժիրոնդիստ գիլյոտինով մահապատժի է ենթարկվում։
* 3 նոյեմբեր — կանանց իրավունքների պաշտպան Օլիմպիա դը Գուժը մահապատժի է ենթարկվում։
* 7 նոյեմբեր — Ֆիլիպ Էգալիտեն մահապատժի է ենթարկվում։
* 8 նոյեմբեր — Մադամ Ռոլանը մահապատժից առաջ բացականչում է. «Ազատություն, ինչ հանցագործություններ են կատարվում քո անունով»։
* 10 նոյեմբեր — Փարիզի Աստվածամոր տաճարը վերանվանվում է Բանականության տաճար։
* 12 նոյեմբեր — նախկին քաղաքապետ Ժան Սիլվեն Բայլին մահապատժի է ենթարկվում։
* 23 նոյեմբեր — Փարիզում փակվում են բոլոր եկեղեցիները։
* 25 նոյեմբեր — Կոնվենտը որոշում է Պանթեոնից հեռացնել Միրաբոյի աճյունը և փոխարենը այնտեղ տեղադրել Մարատի աճյունը։
* 5 դեկտեմբեր — Կամիլ Դեմուլենը հրապարակում է ազգային հաշտեցման կոչ։
* 12 դեկտեմբեր — Լե Մանում պարտության է մատնվում Վանդեի ապստամբ բանակը։
* 19 դեկտեմբեր — բրիտանացիները հեռանում են Տուլոնից՝ երիտասարդ հրետանային սպա Նապոլեոն Բոնապարտի հաջող գործողությունից հետո։
* 23 դեկտեմբեր — Վեստերմանի բանակը ոչնչացնում է վերջին վանդեական բանակը Սավենեում։
* 24 դեկտեմբեր — Կոնվենտը ապստամբ Տուլոն քաղաքը վերանվանում է Պորտ-լա-Մոնտանյ։

## 1794 թվական – ահաբեկչության գագաթնակետ, Գերագույն էակի պաշտամունք և Ռոբեսպիերի անկում
մինի|Մաքսիմիլիան Ռոբեսպիեր

* 8 հունվար — Յակոբինների ժողովում Մաքսիմիլիան Ռոբեսպիերը քննադատում է Ֆաբր դ’Էգլանտինին, որը սեպտեմբերյան կոտորածների կազմակերպիչներից էր, հանրապետական օրացույցի հեղինակներից մեկը և Ժորժ Դանտոնի դաշնակիցը։
* 13 հունվար — Ֆաբր դ’Էգլանտինը ձերբակալվում է պետական միջոցների յուրացման մեղադրանքով։
* 29 հունվար — վանդեականների ռոյալիստ առաջնորդ և զորահրամանատար Անրի դե Լարոշժակլենը զոհվում է Նուայեի ճակատամարտում։
* 4 փետրվար — Կոնվենտը քվեարկությամբ վերացնում է ստրկությունը ֆրանսիական գաղութներում։
* 5 փետրվար — Ռոբեսպիերը Կոնվենտում ելույթ է ունենում ահաբեկչության անհրաժեշտության մասին․

*«Հեղափոխության ժամանակ ժողովրդական կառավարության հիմքերը առաքինությունն ու ահաբեկչությունն են. ահաբեկչությունը առանց առաքինության կործանարար է, իսկ առաքինությունը առանց ահաբեկչության անզոր է։ Հեղափոխական կառավարությունը ազատության դեսպոտիզմն է բռնակալության նկատմամբ»**։*

* 6 փետրվար — բրիտանացիներին Տուլոնից դուրս մղելու գործում ունեցած դերի համար Նապոլեոն Բոնապարտը ստանում է գեներալի կոչում։
* 6 փետրվար — Ժան-Բատիստ Կարրիեն հետ է կանչվում Նանտից։ Որպես Կոնվենտի պաշտոնական ներկայացուցիչ՝ նա պատասխանատու էր Նանտում մինչև 10 հազար վանդեական բանտարկյալների խեղդամահ անելու համար։
* 10 փետրվար — Ժակ Ռուն բանտում ինքնասպանություն է գործում։
* 22 փետրվար — կորդելյեների ակումբում իր ելույթում Ժակ Էբերը հարձակվում է Դանտոնի և Ռոբեսպիերի խմբավորումների վրա։
* 4 մարտ — կորդելյեների ակումբում Ժան-Բատիստ Կարրիեն կոչ է անում ապստամբության Կոնվենտի դեմ։
* 11 մարտ — Հանրային փրկության կոմիտեն և Հանրային անվտանգության կոմիտեն դատապարտում են կորդելյեների ծրագրած ապստամբությունը։
* 13 մարտ — Կոնվենտի նախագահ Լուի Անտուան դը Սեն-Ժյուստը դատապարտում է ազատության և ֆրանսիական ժողովրդի դեմ դավադրությունը։ Էբերը և կորդելյեների շատ անդամներ ձերբակալվում են։
* 15 մարտ — Ռոբեսպիերը հայտարարում է Կոնվենտում.
* «Բոլոր խմբակցությունները պետք է կործանվեն մեկ հարվածով»։
* 20 մարտ — ձերբակալվում է գեներալ Լազար Գոշը, որը կորդելյեների անդամ էր։ Նա ազատվում է օգոստոսին՝ Ռոբեսպիերի անկումից հետո։
* 21 մարտ — սկսվում է էբերտիստների դատավարությունը։ Նրանց վարկաբեկելու համար նրանց դատում են օտարերկրյա բանկիրների, արիստոկրատների և հակահեղափոխականների հետ միասին։
* 24 մարտ — Էբերը և կորդելյեների առաջնորդները դատապարտվում են մահապատժի և գիլյոտինով գլխատվում։
* 27 մարտ — ձերբակալվում է փիլիսոփա և մաթեմատիկոս Մարկիզ դը Կոնդորսեն։ Երկու օր անց նրան գտնում են մահացած իր խցում։

### 1794 թ․ մարտի 30 — Դանտոնի և Դեմուլենի ձերբակալությունը և դատավարությունը
* 30 մարտ — ձերբակալվում են Ժորժ Դանտոնը, Կամիլ Դեմուլենը և նրանց կողմնակիցները։
* 2 ապրիլ — Դանտոնի դատավարությունը սկսվում է Հեղափոխական տրիբունալում։ Նա օգտագործում է հնարավորությունը՝ ծաղրելու և վիրավորելու իր հակառակորդներին։
* 4 ապրիլ — Կոնվենտը որոշում է, որ արդարադատության համակարգը վիրավորող ցանկացած անձ զրկվում է ելույթ ունենալու իրավունքից։ Այսպիսով Դանտոնը չի կարողանում պաշտպանել իրեն։
* 5 ապրիլ — Դանտոնը և Դեմուլենը դատապարտվում են և նույն օրը գիլյոտինով մահապատժի ենթարկվում։

### Ահաբեկչության շրջանի շարունակությունը
* 8 ապրիլ — յակոբինների ժողովում Ռոբեսպիերը մեղադրանքներ է ներկայացնում Կոնվենտի ներկայացուցիչ Ժոզեֆ Ֆուշեի դեմ։
* 10 ապրիլ — Լյուքսեմբուրգի ենթադրյալ դավադրության մասնակիցները կանգնում են դատարանի առաջ։ Յոթը արդարացվում են, իսկ 19-ը դատապարտվում են մահապատժի, այդ թվում՝

# Լյուսիլ Դեմուլենը (Դեմուլենի այրին),
# գեներալ Արթուր Դիլոնը,
# Պիեռ Գասպար Շոմետը,
# Ֆրանսուազա Էբերը (Ժակ Էբերի այրին),
# նախկին եպիսկոպոս Ժան-Բատիստ Գոբելը։

* 14 ապրիլ — Ռոբեսպիերի պահանջով Կոնվենտը որոշում է Ժան-Ժակ Ռուսոյի աճյունը տեղափոխել Պանթեոն։
* 15 ապրիլ — Սեն-Ժյուստը Կոնվենտին ներկայացնում է զեկույց ոստիկանության ավելի կենտրոնացված վերահսկողության մասին՝ Հանրային փրկության կոմիտեի վերահսկողության տակ։
* 19 ապրիլ — Հաագայի պայմանագրով Մեծ Բրիտանիան համաձայնվում է ֆինանսավորել 62 հազար պրուսացի զինվորներից բաղկացած բանակ, որը պետք է շարունակի պատերազմը Ֆրանսիայի դեմ։
* 20 ապրիլ — պատգամավոր Ժակ-Նիկոլա Բիյո-Վարենը Կոնվենտում իր ելույթում քողարկված հարձակում է գործում Ռոբեսպիերի վրա՝ հայտարարելով.
* «Բոլոր մարդիկ, ովքեր գնահատում են իրենց ազատությունը, պետք է զգոն լինեն նույնիսկ նրանց նկատմամբ, ովքեր զբաղեցնում են բարձր պաշտոններ»։
* 22 ապրիլ — մահապատժի են ենթարկվում Մալզերբը և պատգամավորներ Իսահակ Ռենե Գի լե Շապելիենը և Ժակ-Գիյոմ Տուրեն։
* 23 ապրիլ — Ռոբեսպիերը ստեղծում է ոստիկանության նոր բյուրո Հանրային փրկության կոմիտեի կազմում՝ հակակշռելու Հանրային անվտանգության կոմիտեի ոստիկանությանը։
* 7 մայիս — Ռոբեսպիերը Կոնվենտին առաջարկում է հայտարարել, որ ֆրանսիական ժողովուրդը ճանաչում է Գերագույն Էակի գոյությունը և հոգու անմահությունը, և կազմակերպել նոր պաշտամունքի տոնակատարություն։
* 8 մայիս — քիմիկոս Անտուան Լավուազիեն և ևս 26 նախկին հարկահավաքներ դատապարտվում են և գիլյոտինով մահապատժի ենթարկվում։
* 10 մայիս — ձերբակալվում է Փարիզի նախկին քաղաքապետ Ժան Նիկոլա Պաշը։ Նրան փոխարինում է Ռոբեսպիերի դաշնակից Ժան-Բատիստ Ֆլյորիո-Լեսկոն։
* 10 մայիս — մահապատժի է ենթարկվում Ելիզավետա Ֆրանսիացին, Լուի XVI-ի քույրը։
* 2 հունիս — Ուեսանի մոտ տեղի է ունենում ծովային ճակատամարտ բրիտանական և ֆրանսիական նավատորմերի միջև։ Ֆրանսիան կորցնում է յոթ ռազմական նավ, սակայն ԱՄՆ-ից եկող հացահատիկի շարասյունը հասնում է Բրեստ։
* 4 հունիս — Ռոբեսպիերը միաձայն ընտրվում է Կոնվենտի նախագահ։

## 1794 թվականի հունիսի 8 – Գերագույն էակի տոն, սարսափի ուժեղացում
ձախից|մինի|Տեսարան Բարձրյալի տոնից (1794 թվականի հունիսի 8)
մինի|Ֆրանսիական հաղթանակը Ֆլյորի ճակատամարտում (1794 թվականի հունիսի 26)
ձախից|մինի|250x250փքս|Բանաստեղծ Անդրե Շենյեն և ահաբեկչության մյուս զոհերը սպասում են դատավարությանը Կոնսիերժերիում (1794 թվականի հուլիսի 25):

* 1794 թ․ հունիսի 8 — Գերագույն Էակի տոն, անցկացված Ռոբեսպիե՛րի կողմից։ Որոշ պատգամավորներ բացահայտ դժգոհություն են հայտնում նրա վարքի նկատմամբ տոնակատարության ժամանակ։
* 1794 թ․ հունիսի 10 — 22 պրերիալյան օրենքը։ Թյուրիմաց տրտմի պատճառով բանտերը լցված են, և Կոնվենցիան արագացնում է դատավարությունները մեղադրյալների նկատմամբ։ Մարտավարները այլևս պարտավոր չեն ցուցմունք տալ։ 11 հունիսից մինչև 27 հուլիս 1376 բանտարկյալներին դատապարտել են մահապատժի՝ առանց որևէ արդարացնող որոշման, նախորդ 14 ամսում մահապատժի 1251 վճռի համեմատ։ Կոնվենցիան նաև իրեն տալիս է բացառիկ իրավունք ձերբակալելու իր անդամներին։
* 1794 թ․ հունիսի 12 — Ռոբեսպիերը Կոնվենցիայում առանց անուններ հնչեցնելու հայտարարում է, որ կպահանջի «խարդախների» գլուխները, ովքեր դավադրություն են հյուսում Կոնվենցիայի դեմ։
* 1794 թ․ հունիսի 24 — Կառնոն հեռակառավարչական կամպանիայի համար ուղարկում է Փարիզի նահատակների մեծ մասը։
* 1794 թ․ հունիսի 26 — Ֆրանսիական զորքերը Ժուրտանի հրամանատարությամբ հաղթում են ավստրիացիներին Ֆլերյուսի ճակատամարտում։
* 1794 թ․ հունիսի 29 — Քննարկում Կոմիտե հասարակական փրկության մեջ։ Բիյո-Վարեն, Կառնոն և Կոլո դ’Էրբոան մեղադրում են Ռոբեսպիերին դիկտատուրայի վարքագծի համար։ Նա հեռանում է կոմիտեից և չի վերադառնում մինչև հուլիսի 23-ը։
* 1794 թ․ հուլիսի 1 — Ռոբեսպիերը հանդես է գալիս Յակոբինների ակումբում՝ դատապարտելով իր դեմ դավադրությունը Կոնվենցիայում, հասարակական փրկության կոմիտեում և հասարակական անվտանգության կոմիտեում։
* 1794 թ․ հուլիսի 8 — Ֆրանսիական զորքերը Ժուրտանի և Պիշեգրյուի հրամանատարությամբ դուրս են բերել Բրյուսելն ավստրիացիներից։
* 1794 թ․ հուլիսի 9 — Ռոբեսպիերը կրկին Յակոբինների ակումբում հայտարարում է, որ դեռևս չի կազմել ձերբակալման ցուցակ և հրաժարվում է բացահայտել անունները։
* 1794 թ․ հուլիսի 14 — Ռոբեսպիերի խնդրանքով Ժոզեֆ Ֆուշե ակումբից հեռացվում է։
* 1794 թ․ հուլիսի 23 — Ալեքսանդր դե Բոգարն դատապարտվում և մահապատժի ենթարկվում է։ Նրա կինը՝ Ժոզեֆինա, դառնում է Նապոլեոն Բոնապարտի սիրուհին և 1796-ին՝ կին։
* Ռոբեսպիերը մասնակցում է примирительном ժողովին Կոմիտեների հետ, և, ըստ երևույթին, տարաձայնությունները կարգավորվում են։
* 1794 թ․ հուլիսի 25 — Գիլյոտինավորվում է բանաստեղծ Անդրե Շենիե։
* 1794 թ․ հուլիսի 27 — Մոնակոյի Մարի Տերեզա դե Շուազյոլը գիլյոտինավորվում է։
* 1794 թ․ հուլիսի 26-28 — Ռոբեսպիերի ձերբակալությունը և մահապատիժը; ահաբեկության դարաշրջանի ավարտը։
* 1794 թ․ հուլիսի 26 — Ռոբեսպիերը կոշտ ելույթ է ունենում՝ պահանջելով «ձախորդների» ձերբակալություն և պատիժ, բայց Կոնվենցիան պահանջում է անուններ, նա քննադատվում է և ելույթը ուղարկվում է կոմիտեների հետագա ուսումնասիրության համար։
* 1794 թ․ հուլիսի 27 — Տերմիդորական հեղաշրջում. Կոնվենցիան ձերբակալում է Ռոբեսպիերին, նրա եղբորը, Սեն-Ժուստին, Կուտոնին և Լեբային։
* 1794 թ․ հուլիսի 28 — Ժողովրդի կողմից հավատարմորեն ձերբակալված զինված զորքերը գրավում են Օթել-դե-Վիլը։ Ռոբեսպիերը կրակային վիրավորում է ստանում, և առավոտյան նրան ու նրա կողմնակիցներին հասցնում են Ռեւոլյուցիոն դատարան, որտեղ բոլորն գիլյոտինավորվում են (22 մարդ)։
* 1794 թ․ հուլիսի 29 — Տերմիդորական արձագանք. Ռոբեսպիերի 73 կողմնակիցները ձերբակալվում են, ընդհանուր գիլյոտինավորվում է 106 ռոբեսպիերական։
* 1794 թ․ օգոստոսի 5 — Փարիզի բանտերի բոլոր ձերբակալվածները ազատվում են։
* 1794 թ․ օգոստոսի 9 — Նապոլեոն Բոնապարտը ձերբակալվում է Նիցցայում, ազատվում է օգոստոսի 20-ին։
* 1794 թ․ օգոստոսի 24 — Կոնվենցիան վերակազմավորում է կառավարությունը, իշխանությունը բաժանելով 16 տարբեր կոմիտեների։
* 1794 թ․ օգոստոսի 29 — Փարիզում առաջին հակակոբինյան ցույցը՝ երիտասարդ միջին խավի ներկայացուցիչների կողմից, որոնք կոչվում են մյուսկանդեն։
* 1794 թ․ օգոստոսի 30 — Ֆրանսիական բանակը ազատում է Կոնդե-սյուր-լ’Էսկո, և ամբողջ տարածքը ազատվում է օտարերկրյա օկուպացիայից։
* 1794 թ․ օգոստոսի 31 — Փարիզը դրվում է ազգային կառավարության անմիջական վերահսկողության տակ։
* 1794 թ․ սեպտեմբերի 1 — Հիմնադրվում է Ֆրանսիական հուշարձանների թանգարանը՝ կրոնական արվեստի պահպանության նպատակով։
* 1794 թ․ սեպտեմբերի 13 — Աբբե Գրեգուարը Կոնվենցիայում մտնում է «վանդալիզմ» տերմինը՝ Ֆրանսիայում կրոնական հուշարձանների ավերման համար։
* 1794 թ․ սեպտեմբերի 18 — Կոնվենցիան դադարեցնում է պաշտոնապես վարձատրվող հոգևորականներին վճարումները և կասեցնում եկեղեցու սեփականությունը։
* 1794 թ․ սեպտեմբերի 21 — Մարեի մնացորդները տեղափոխվում են Պանթեոն։
* 1794 թ․ հոկտեմբերի 1 — Փարիզի սեկցիաների հարձակումների ժամանակ բախումներ են տեղի ունենում սատարողների և ընդդիմադիրների միջև։
* 1794 թ․ հոկտեմբերի 3 — Փարիզում ձերբակալվում են զինված սանկյուլոտների խմբերի առաջնորդները։
* 1794 թ․ հոկտեմբերի 6 — Ֆրանսիական բանակը գրավում է Կյոլնը։
* 1794 թ․ հոկտեմբերի 22 — Հիմնադրվում է Ազգային հասարակական աշխատանքների կենտրոնական դպրոցը, հետագայում՝ Պոլիտեխնիկական դպրոցը։
* 1794 թ․ նոյեմբերի 9 — Մյուսկանդենները հարձակվում են Յակոբինների ակումբի վրա։ Հարձակումը կրկնվում է նոյեմբերի 11-ին։
* 1794 թ․ նոյեմբերի 12 — Կոնվենցիան դադարեցնում է Յակոբինների ակումբի նիստերը։
* 1794 թ․ նոյեմբերի 19 — Լոնդոնի պայմանագիրը՝ ԱՄՆ-ի և Անգլիայի միջև, պահանջում է համատեղ պայքար ֆրանսիական կորսարների և նավահանգիստների շրջափակման դեմ։
* 1794 թ․ դեկտեմբերի 3 — Կոնվենցիան ձևավորում է 16 անդամներից կազմված կոմիտե՝ 1793-ի Սահմանադրության ավարտի համար։
* 1794 թ․ դեկտեմբերի 8 — 73 կենդանի մնացած жирոնդիստ պատգամավորները կրկին ստանում են իրենց տեղերը Կոնվենցիայում։
* 1794 թ․ դեկտեմբերի 16 — Յակոբին Կարպիեի դատապարտումն ու մահապատիժը՝ Վանդեի 10 000 գերիների ջարդի հրաման տվածի համար։
* 1794 թ․ դեկտեմբերի 24 — Կոնվենցիան չեղարկում է օրենքը՝ սահմանելով սննդի և հացահատիկի առավելագույն գները։

## 1795 - Տեղեկատուն փոխարինում է Կոնվենցիային
* 1795 թ․ հունվարի 19 — գեներալ Շառլ Պիշեգրյուի հրամանատարությամբ ֆրանսիական բանակը գրավում է Ամստերդամը։
* 1795 թ․ հունվարի 21 — ֆրանսիական հեծելազորը գրավում է հոլանդական նավատորմը, որը սառույցի մեջ էր մնացել Դեն Հելդերի մոտ։
* 1795 թ․ փետրվարի 2 — Փարիզի փողոցներում բախումներ են տեղի ունենում մյուսկադենների և սանկյուլոտների միջև։
* 1795 թ․ փետրվարի 5 — կիսապետական «Le Moniteur universel» թերթը դատապարտում է Մարատի և նրա դաշնակիցների նախկին կոչերը դեպի բռնություն և ահաբեկչություն։
* 1795 թ․ փետրվարի 8 — Մարատի և երեք այլ ծայրահեղ յակոբինների աճյունները հանվում են Պանթեոնից։
* 1795 թ․ փետրվարի 14 — Լիոնում սպանվում են նախկին յակոբինյան առաջնորդներից մի քանիսը, որոնք այնտեղ իրականացնում էին ահաբեկչության քաղաքականություն։ Սա համարվում է այսպես կոչված Առաջին սպիտակ ահաբեկչության սկիզբը։
* 1795 թ․ փետրվարի 17 — նախկին վանդեական ապստամբներին տրված համաներումը վերականգնում է կրոնական ազատությունը։
* 1795 թ․ փետրվարի 21 — Բուասի դ’Անգլայի առաջարկով Կոնվենտը հայտարարում է կրոնի ազատություն և եկեղեցու անջատում պետությունից։
* 1795 թ․ փետրվարի 22 — պատգամավոր Ռովերը Կոնվենտում պահանջում է պատժել ահաբեկչություն իրականացրած յակոբիններին։ Մի քանի քաղաքներում ձերբակալվում են նախկին յակոբինյան առաջնորդներ։ Նիմում սպանվում են չորս յակոբիններ։
* 1795 թ․ մարտի 2 — Կոնվենտը հրամայում է ձերբակալել Բարերին, Բիյո-Վարենին, Կոլո դ’Էրբուային և Վադիեին, որոնք մասնակցել էին Ռոբեսպիերի տապալմանը։
* 1795 թ․ մարտի 5 — Տուլոնում ձերբակալվում են յակոբիններ, որոնք իրականացրել էին զանգվածային մահապատիժներ։
* 1795 թ․ մարտի 8 — Տուլոնում սանկյուլոտները ապստամբում են և մահապատժի ենթարկում յոթ արտագաղթած ազնվականների։
* 1795 թ․ մարտի 17 — Փարիզում սկսվում են սննդի պակասի պատճառով բողոքի ցույցեր։
* 1795 թ․ մարտի 19 — Փարիզում հացահատիկի պաշարները սպառվում են։ Ասիգնատների արժեքը ընկնում է սկզբնական արժեքի 8%-ի։
* 1795 թ․ մարտի 21 — Էմանուել Սիեյեսի առաջարկով Կոնվենտը սահմանում է մահապատիժ այն շարժումների առաջնորդների համար, որոնք փորձում են տապալել կառավարությունը։
* 1795 թ․ մարտի 28 — սկսվում է Անտուան Ֆուկյե-Տենվիլի դատավարությունը՝ Հեղափոխական տրիբունալի նախկին դատախազի։

### Ժերմինալյան ապստամբություն
* 1795 թ․ ապրիլի 1 — Ժերմինալյան ապստամբություն․ սանկյուլոտները ներխուժում են Կոնվենտի նիստերի դահլիճ, սակայն նահանջում են Ազգային գվարդիայի ժամանելուց հետո։ Փարիզում հայտարարվում է պաշարման դրություն։
* 1795 թ․ ապրիլի 1 — Կոնվենտը որոշում է Ֆրանսիական Գվիանա արտաքսել Բարերին, Բիյո-Վարենին և Կոլո դ’Էրբուային, ինչպես նաև ձերբակալել ութ ծայրահեղ ձախ պատգամավորների։
* 1795 թ․ ապրիլի 2 — Պիշեգրյուի հրամանատարությամբ ֆրանսիական բանակը ճնշում է Սեն-Անտուան թաղամասում տեղի ունեցած զինված ապստամբությունը։
* 1795 թ․ ապրիլի 5 — Բազելում ստորագրվում է խաղաղության պայմանագիր Պրուսիայի և Ֆրանսիայի միջև։ Պրուսիան ընդունում է Ռեյնի ձախ ափի միացումը Ֆրանսիային։
* 1795 թ․ ապրիլի 10 — Կոնվենտը հրամայում է զինաթափել ահաբեկչության մեջ ներգրավված յակոբիններին։
* 1795 թ․ ապրիլի 11 — վերականգնվում են 1793 թ․ մայիսի 31-ից հետո օրենքից դուրս հայտարարված քաղաքացիների քաղաքացիական իրավունքները։
* 1795 թ․ ապրիլի 19 — Բուրկ-ան-Բրես քաղաքում սպանվում են ահաբեկչությանը մասնակցած վեց յակոբիններ։
* 1795 թ․ ապրիլի 23 — Կոնվենտը ստեղծում է ութ անդամից կազմված հանձնաժողով՝ սահմանադրության վերանայման համար։
* 1795 թ․ մայիսի 2 — Վանդեի վերջին ապստամբները համաձայնվում են վայր դնել զենքը՝ համաներման դիմաց։
* 1795 թ․ մայիսի 4 — Լիոնի բանտում սպանվում են 25 յակոբիններ։
* 1795 թ․ մայիսի 7 — Ֆուկյե-Տենվիլը և Հեղափոխական տրիբունալի 14 երդվյալներ դատապարտվում են և գիլյոտինով մահապատժի ենթարկվում։

### 1795 թ․ մայիսի 20–24 — յակոբինների և սանկյուլոտների վերջին ապստամբությունը Փարիզում
* 1795 թ․ մայիսի 20 — Պրերիալյան ապստամբություն։ Յակոբիններն ու սանկյուլոտները ներխուժում են Կոնվենտի դահլիճ և սպանում պատգամավոր Ժան Բերտրան Ֆերոյին։ Բանակն արագորեն վերականգնում է կարգը։ Կոնվենտը քվեարկում է ապստամբությանը մասնակցած պատգամավորների ձերբակալության օգտին։
* 1795 թ․ մայիսի 21 — նոր ապստամբություն Փարիզում։ Ապստամբները գրավում են Հոթել դը Վիլը։
* 1795 թ․ մայիսի 22 — ապստամբության երրորդ օրը։ Կոնվենտը հրամայում է բանակին գրավել Սեն-Անտուան թաղամասը։
* 1795 թ․ մայիսի 24 — բանակը վերահսկողության տակ է վերցնում Սեն-Անտուանը և ձերբակալում ապստամբներին։
* 1795 թ․ մայիսի 28 — ձերբակալվում են վերջին յակոբինները, որոնք նախկինում եղել էին հանրային փրկության և հանրային անվտանգության կոմիտեների անդամներ։
* 1795 թ․ մայիսի 31 — Կոնվենտը լուծարում է Հեղափոխական տրիբունալը։

* 1795 թ․ հունիսի 8 — մահանում է 10-ամյա Լուի XVII-ը, որը պահվում էր Տամպլի բանտում։ Նրա հորեղբայրը՝ արտագաղթում գտնվող Պրովանսի կոմսը, ժառանգում է Ֆրանսիայի թագավորի տիտղոսը՝ որպես Լուի XVIII։
* 1795 թ․ հունիսի 10 — Կոնվենտը վերացնում է քրեական պատասխանատվությունը այն արտագաղթյալների նկատմամբ, որոնք փախել էին Ֆրանսիայից յակոբինների իշխանության գալուց հետո։
* 1795 թ․ հունիսի 12 — մայիսի ապստամբությանը աջակցած պատգամավորները հանձնվում են դատարանին։
* 1795 թ․ հունիսի 17 — ապստամբությանը մասնակցելու համար մահապատժի դատապարտված վեց պատգամավորներ ինքնասպանություն են գործում։

մինի|Երկու մուսկադեն Փարիզում (1795)

### 1795 թ․ հունիսի 25 — հուլիսի 27 Վանդեի ապստամբության վերականգնում և ռոյալիստների ներխուժումը Բրետան
* 1795 թ․ հունիսի 23 — Ֆրանսուա դը Շարետի հրամանատարությամբ վանդեական ապստամբները վերսկսում են պայքարը։
* 1795 թ․ հունիսի 23 — Ժոզեֆ դը Պյուիզեի գլխավորությամբ արտագաղթած ռոյալիստների բանակը իջնում է Կիբերոնում։
* 1795 թ․ հունիսի 26 — բրիտանական նավատորմը Բրետանիայի Կառնակի ծոցում իջեցնում է 4000 ռոյալիստ-էմիգրանտների բանակ։
* 1795 թ․ հունիսի 30 — գեներալ Լազար Գոշի բանակը Վանի մոտ պարտության է մատնում ռոյալիստներին։
* 1795 թ․ հունիսի 30 — շուանները լքում են Օրեն։ Ռոյալիստները նահանջում են Կիբերոնի թերակղզի։
* 1795 թ․ հուլիսի 15 — ևս 2000 ռոյալիստ-էմիգրանտներ իջնում են Կիբերոնում, սակայն հայտնվում են Գոշի շրջափակման մեջ։
* 1795 թ․ հուլիսի 17 — ֆրանսիական բանակը գեներալ Բոն-Ադրիան դը Մոնսեյի հրամանատարությամբ գրավում է Վիտորիա-Գաստեյսը և Բիլբաոն Իսպանիայում։
* 1795 թ․ հուլիսի 21 — Կիբերոնի ռոյալիստական բանակը հանձնվում է։ 748 էմիգրանտ գնդակահարվում են։
* 1795 թ․ հուլիսի 22 — Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև կնքվում է Բազելի խաղաղությունը։ Ֆրանսիան ստանում է Սանտո Դոմինգո կղզու արևմտյան մասը (ներկայիս Դոմինիկյան Հանրապետություն)։

### Դիրեկտորիայի հաստատումը
* 1795 թ․ օգոստոսի 9 — Կոնվենտը հրամայում է ձերբակալել Ժոզեֆ Ֆուշեին և մի քանի այլ մոնտանյար պատգամավորների։
* 1795 թ․ օգոստոսի 15 — Կոնվենտն ընդունում է ֆրանկը որպես Ֆրանսիայի դրամական միավոր։

### 1795 թ․ օգոստոսի 22 – սեպտեմբերի 23 ընդունվում է նոր սահմանադրություն
* 1795 թ․ օգոստոսի 22 — ընդունվում է III տարվա Սահմանադրությունը, որով ստեղծվում է երկպալատ խորհրդարան՝

# Հինգհարյուրների խորհուրդ,
# Ծերերի խորհուրդ,

և հինգ անդամից կազմված գործադիր իշխանություն՝ **Դիրեկտորիա**։

* 1795 թ․ սեպտեմբերի 23 — սահմանադրությունը հաստատվում է հանրաքվեով և ուժի մեջ մտնում։

ձախից|մինի|Պոլ Բարասը Ֆրանսիայի ռեժիսորի հանդիսավոր զգեստով

### 1795 թ․ հոկտեմբերի 5 — ռոյալիստների ապստամբությունը Փարիզում
* Վանդեմիերյան ապստամբություն։ Ռոյալիստների զինված ապստամբությունը սպառնում է Կոնվենտին։ Պոլ Բարրասի հրամանով պաշտպանությունը ղեկավարում է գեներալ Նապոլեոն Բոնապարտը, որը հրետանու օգնությամբ ցրում է ապստամբներին Սեն-Օնորե փողոցում գտնվող Սուրբ Ռոխի եկեղեցու մոտ։
* 1795 թ․ հոկտեմբերի 12 — սկսվում են ընտրությունները նոր օրենսդիր մարմնի՝ Հինգհարյուրների խորհրդի և Ծերերի խորհրդի համար։
* 1795 թ․ հոկտեմբերի 12 — Կոնվենտի ժամանակ աշխատանքից ազատված մոնտանյար սպաները վերականգնվում են բանակում։
* 1795 թ․ հոկտեմբերի 23 — ասիգնատների արժեքն ընկնում է անվանական արժեքի 3 %-ի։ Շրջանառության մեջ է շուրջ 20 միլիարդ ասիգնատ։
* 1795 թ․ հոկտեմբերի 26 — Բոնապարտը նշանակվում է ներքին բանակի գլխավոր հրամանատար։
* 1795 թ․ հոկտեմբերի 31 — ընտրվում է առաջին Դիրեկտորիան։ Նրա անդամներն են Լուի Մարի դը Լա Ռևելիեր-Լեպոն, Ժան-Ֆրանսուա Ռյոբելը, Էտյեն-Ֆրանսուա Լետուրնյորը, Պոլ Բարրասը, Լազար Կարնոն (որն փոխարինում է հրաժարված Էմանուել Սիեյեսին)։
* 1795 թ․ դեկտեմբերի 10 — օրենսդիր մարմինն ընդունում է հարկադիր վարկի մասին օրենք, որով ամենահարուստ քաղաքացիներից պետք է հավաքվի 600 միլիոն ֆրանկ։
* 1795 թ․ դեկտեմբերի 26 — Լուի XVI-ի և Մարի Անտուանետի դուստրը՝ Մադամ Ռուայալը, ազատվում է Տամպլի բանտից և փոխանակվում Ավստրիայում պահվող հանրապետական գերիների հետ։
* 1795 թ․ դեկտեմբերի 31 — Ռեյնի վրա կնքված զինադադարը դադարեցնում է մարտերը ֆրանսիական և ավստրիական բանակների միջև։

## 1796 – Նապոլեոնի արշավանքը Իտալիա, ռոյալիստների պարտությունը Վանդեայում, ձախողված ապստամբություն Փարիզում
ձախից|մինի|Գեներալ Բոնապարտը հաղթում է ավստրիացիներին Լոդիի ճակատամարտում (1796 թվականի մայիսի 10):

* Հունվարի 2 — Դիրեկտորիան ստեղծում է Ոստիկանության նախարարություն՝ Մեռլեն դը Դուեի ղեկավարությամբ։
* Հունվարի 21 — նշվում է Լուի XVI-ի մահապատժի տարեդարձը։ Դիրեկտոր Ռյոբելը ելույթ է ունենում՝ դատապարտելով ձախ ծայրահեղականությունը։
* Հունվարի 25 — Դիրեկտորիան ժամանակավորապես ստանում է քաղաքների վարչական ղեկավարներին նշանակելու իրավունք։
* Հունվարի 26 — ռոյալիստ և ապստամբների առաջնորդ Նիկոլա Ստոֆլեն փորձում է վերսկսել պատերազմը Վանդեում։
* Փետրվարի 2 — իռլանդացի հեղափոխականների առաջնորդ Վոլֆ Թոնը գալիս է Ֆրանսիա՝ Իռլանդիայի ազատագրման համար ռազմական աջակցություն որոնելու նպատակով։
* Փետրվարի 19 — կառավարությունը դադարեցնում է ասսիգնատների թողարկումը, որոնք գրեթե ամբողջությամբ կորցրել էին իրենց արժեքը։ Շրջանառության մեջ գտնվում է 39 միլիարդ ասսիգնատ։
* Փետրվարի 20 — ԱՄՆ-ն և Մեծ Բրիտանիան երկարաձգում են 1794 թ․ նոյեմբերի 19-ի պայմանագիրը։ Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունները վատթարանում են։
* Փետրվարի 23 — Վանդեի ապստամբների և ռոյալիստների առաջնորդ Նիկոլա Ստոֆլեն բռնվում է Անժեում և հաջորդ օրը գնդակահարվում։
* Փետրվարի 28 — Դիրեկտորիայի հրամանով գեներալ Բոնապարտը փակում է ծայրահեղ ձախակողմյան Պանթեոնի ակումբը, որը հիմնադրել էր Մարայի հետևորդներից մեկը։մինի|Գեներալ Բոնապարտը իր զինվորներին տանում է կամրջով Արկոլի ճակատամարտի ժամանակ (1796 թվականի նոյեմբերի 15-17):
* Մարտի 2 — Դիրեկտորիան գեներալ Բոնապարտին նշանակում է Իտալական բանակի հրամանատար։ Սկսվում է իտալական արշավանքը։
* Մարտի 9 — Նապոլեոն Բոնապարտը ամուսնանում է Ժոզեֆինա Բոգարնեի հետ՝ ահաբեկության շրջանում գիլյոտինված ֆրանսիացի գեներալ Ալեքսանդր դը Բոգարնեի այրու հետ։
* Մարտի 18 — Դիրեկտորիան ասսիգնատները փոխարինում է 2,4 միլիարդ տարածքային մանդատներով, որոնք կարելի էր օգտագործել ազգայնացված գույք գնելու համար։ Երեք շաբաթում դրանք կորցնում են արժեքի 80 %-ը։
* Մարտի 23 — Վանդեի ապստամբության վերջին առաջնորդ Ֆրանսուա Շարետը բռնվում է և գնդակահարվում Նանտում։
* Մարտի 30 — Ֆրանսուա-Նոել Բաբյոֆը («Գրակխ Բաբյոֆ»), ծայրահեղ ձախ առաջնորդ և կոմունիզմի նախակարապետ, ստեղծում է «Հավասարներ» շարժումը՝ կառավարությունը տապալելու նպատակով։
* Ապրիլի 10 — Բոնապարտը սկսում է իր իտալական արշավանքը՝ հաղթելով ավստրիացիներին Մոնտենոտտեում և սարդինացիներին Միլեզիմոյում։
* Մայիսի 9 — Բոնապարտը ստիպում է Պարմայի դուքսին զինադադար կնքել։
* Մայիսի 10 — Բաբյոֆը և նրա համախոհները ձերբակալվում են՝ վերջ դնելով «Հավասարների դավադրությանը»։
* Մայիսի 10 — Բոնապարտը հաղթում է ավստրիացիներին Լոդիի ճակատամարտում։
* Մայիսի 15 — Փարիզում պայմանագիր է ստորագրվում Սարդինիայի թագավոր Վիկտոր Ամադեոս III-ի հետ։ Նա համաձայնում է Սավոյան և Նիցցան հանձնել Ֆրանսիային։
* Մայիսի 19 — Միլանում Բոնապարտը Իտալիային խոստանում է «անկախություն»։
* Հունիսի 4 — Բոնապարտը սկսում է Մանտուայի պաշարումը՝ Ավստրիայի վերահսկողության տակ գտնվող վերջին իտալական քաղաքի։
* Հուլիսի 5 — Բոնապարտը հաղթում է ավստրիացիներին Կաստիլիոնեի ճակատամարտում։
* Սեպտեմբերի 8 — Բոնապարտը հաղթում է ավստրիացիներին Բասսանոյի ճակատամարտում։
* Հոկտեմբերի 5 — Իսպանիան, այժմ Ֆրանսիայի դաշնակիցը, պատերազմ է հայտարարում Մեծ Բրիտանիային։
* Նոյեմբերի 15–17 — Բոնապարտը վճռական հաղթանակ է տանում ավստրիացիների նկատմամբ Արկոլեի ճակատամարտում։

## 1797 – Բոնապարտը վտարում է ավստրիացիներին Իտալիայից
* Փետրվարի 2 — Մանտուայի վերջին ավստրիական զորքերը հանձնվում են Բոնապարտին։
* Փետրվարի 9 — Բոնապարտը գրավում է Անկոնան և ստիպում է պապ Պիոս VI-ին բանակցություններ սկսել։
* Փետրվարի 19 — պապը զիջում է Կոնտա Վենեսենը և պապական պետությունների հյուսիսային տարածքները նոր Ցիսպադանյան հանրապետությանը։
* Ապրիլի 18 — Լեոբենի նախնական պայմանագիր. Ավստրիան հրաժարվում է Ավստրիական Նիդեռլանդներից (Բելգիայից)։
* Մայիսի 2 — Բոնապարտը պատերազմ է հայտարարում Վենետիկին։
* Մայիսի 12 — Վենետիկում հեղափոխականները տապալում են կառավարությունը։
* Հուլիսի 9 — ստեղծվում է Ցիզալպյան հանրապետությունը՝ Ֆրանսիայի աջակցությամբ։
* Սեպտեմբերի 4 — 18 Ֆրուկտիդորի պետական հեղաշրջում
* Ռոյալիստների դեմ իրականացվում է հանրապետական հեղաշրջում։ Գեներալ Օժերոն ձերբակալում է ռոյալիստ պատգամավորներին։
* Հոկտեմբերի 17 — Կամպո-Ֆորմիոյի հաշտության պայմանագիր Ավստրիայի և Ֆրանսիայի միջև։ Ֆրանսիան ստանում է Բելգիան և Ռեյնի աջափնյա տարածքները։

## 1798 — Նոր հանրապետություններ Եվրոպայում և Բոնապարտի արշավանքը Եգիպտոս
ձախից|մինի|Գեներալ Բոնապարտը Պիրամիդների ճակատամարտում (1798 թվականի հուլիսի 21)

* Հունվարի 5 — Ֆրանսիական օրենսդիր մարմինը թույլատրում է 80 միլիոն ֆրանկի վարկ՝ Անգլիա ներխուժման նախապատրաստման համար։
* Փետրվարի 10 — գեներալ Բերտիեն իր բանակով մտնում է Հռոմ։
* Փետրվարի 15 — Հռոմում հռչակվում է Հռոմեական հանրապետություն Ֆրանսիայի պաշտպանության ներքո։
* Մարտի 6 — ֆրանսիական բանակը գրավում է Բեռնը Շվեյցարիայում։
* Մարտի 22 — հռչակվում է Հելվետիկյան հանրապետությունը։
* Մայիսի 19 — Բոնապարտը իր բանակով դուրս է գալիս Տուլոնից դեպի Եգիպտոս։
* Հունիսի 9–11 — ֆրանսիական բանակը գրավում է Մալթան։
* Հուլիսի 1–2 — Բոնապարտը վայրէջք է կատարում Եգիպտոսում և գրավում Ալեքսանդրիան։
* Հուլիսի 21 — Բոնապարտը հաղթում է մամլուքներին Բուրգերի ճակատամարտում։
* Հուլիսի 24 — ֆրանսիական բանակը մտնում է Կահիրե։
* Օգոստոսի 1 — ադմիրալ Նելսոնը Աբուքիրի ծովամարտում ոչնչացնում է ֆրանսիական նավատորմը՝ փակելով Բոնապարտին Եգիպտոսում։
* Սեպտեմբերի 5 — Ֆրանսիայում 20–25 տարեկան բոլոր քաղաքացիների համար պարտադիր զինվորական ծառայություն է սահմանվում։
* Հոկտեմբերի 21 — Կահիրեի բնակչությունը ապստամբում է ֆրանսիական օկուպացիայի դեմ, բայց ապստամբությունը ճնշվում է։
* Դեկտեմբերի 29 — ստեղծվում է Երկրորդ կոալիցիան՝ Ռուսաստանի, Մեծ Բրիտանիայի, Նեապոլի և Սիցիլիայի թագավորությունների միջև Ֆրանսիայի դեմ։

## 1799 – Հեղափոխության ավարտ
* 10 հունվարի — գեներալ Ժան-Էտյեն Շամպիոննեի բանակը գրավում է Կապուան։
* 23 հունվարի — ֆրանսիական բանակը օկուպացնում է Նեապոլը։
* 26 հունվարի — Նեապոլում հռչակվում է նոր հանրապետություն՝ կոչված Պարթենոպեական Հանրապետություն։
* 1 փետրվարի — գեներալ Լուի Դեզեն Ասուանում հաղթում է մամլուքներին, ինչով ավարտվում է Վերին Եգիպտոսի ֆրանսիական նվաճումը։
* 3 փետրվարի — գեներալներ Շամպիոննեի և Ֆեպուի միջև հակամարտություն է ծագում Նեապոլում ֆրանսիական զորքերի հրամանատարության շուրջ։
* 6 փետրվարի — Շամպիոննեն հրամայում է Ֆեպուին վտարել Նեապոլից։
* 20 փետրվարի — Նապոլեոն Բոնապարտը Կահիրեից իր բանակը առաջնորդում է դեպի Սիրիա։
* 20 փետրվարի — Բոնապարտը պարտության է մատնում թուրքական բանակին և գրավում Սինայի թերակղզու Էլ-Արիշ քաղաքը։
* 24 փետրվարի — Դիրեկտորիան հրամայում է ձերբակալել գեներալ Շամպիոննեին։
* 24 փետրվարի — գեներալ Ժան-Բատիստ Ժուրդանը ձևավորում է Դանուբյան բանակը և պատրաստվում է անցնել Ռեյնը՝ ներխուժելու գերմանական պետություններ և Ավստրիա։
* 1–2 մարտի — Ժուրդանի և Ժան-Բատիստ Բեռնադոտի հրամանատարությամբ ֆրանսիական բանակները անցնում են Ռեյնը։
* 3 մարտի — Կորֆուում գտնվող ֆրանսիական զորքերը երկար պաշարումից հետո հանձնվում են ռուս-թուրքական նավատորմին։
* 7 մարտի — Բոնապարտը գրավում է Յաֆան Պաղեստինում։ Նրա բազմաթիվ զինվորներ վարակվում են ժանտախտով։
* 11 մարտի — Բոնապարտը այցելում է Յաֆայի ժանտախտով հիվանդների հիվանդանոցը։
* 12 մարտի — Դիրեկտորիան պատերազմ է հայտարարում Ավստրիային և Տոսկանայի մեծ դքսությանը։
* 19 մարտի — Բոնապարտը պաշարում է Աքքան (Աքքո) Պաղեստինում։
* 21 մարտի — ֆրանսիական զորքերը մտնում են Տոսկանայի մեծ դքսություն։
* 23 մարտի — գեներալ Անդրե Մասենայի բանակը ավստրիացիներից պարտություն է կրում Ֆելդկիրխի ճակատամարտում։
* 25 մարտի — Ժուրդանը ավստրիացիներից պարտվում է Շտոկախի ճակատամարտում։
* 28 մարտի — Բոնապարտը անհաջող փորձում է գրավել Աքքան։
* 1 ապրիլի — Բոնապարտին կրկին չի հաջողվում գրավել Աքքան։
* 3 ապրիլի — Ժուրդանը հրաժարվում է Դանուբյան բանակի հրամանատարի պաշտոնից։
* 6 ապրիլի — նրա բանակը նահանջում է Ռեյնի արևմտյան ափ։
* 9 ապրիլի — Ֆրանսիայում սկսվում են խորհրդարանական ընտրությունները՝ պատգամավորների մեկ երրորդի համար։
* 10 ապրիլի — ֆրանսիացիների կողմից գերեվարված պապ Պիոս VI-ը տեղափոխվում է Ֆրանսիա։
* 14 ապրիլի — Ավստրիական բանակը (գեներալ Մելասի հրամանատարությամբ) և ռուսական բանակը (Ալեքսանդր Սուվորովի հրամանատարությամբ) միավորվում են Իտալիայում։
* 16 ապրիլի — Բոնապարտը Թաբոր լեռան մոտ ճակատամարտում պարտության է մատնում օսմանյան բանակին։
* 18 ապրիլի — Ֆրանսիայում ընտրությունները լուրջ կորուստներ են պատճառում կառավարության կողմնակիցներին և հաղթանակ բերում ծայրահեղ ձախերին։
* 24 ապրիլի — Բոնապարտը երրորդ անգամ չի կարողանում գրավել Աքքան։
* 26 ապրիլի — Ալեքսանդր Սուվորովի ռուս-ավստրիական բանակը Ադդա գետի ճակատամարտում պարտության է մատնում գեներալ Ժան Մորոյի հրամանատարությամբ ֆրանսիական զորքերին։
* 29 ապրիլի — Սուվորովը մտնում է Միլան։
* 1 մայիսի — Բոնապարտը չորրորդ անգամ չի կարողանում գրավել Աքքան։
* 10 մայիսի — Բոնապարտի հինգերորդ և վերջին փորձը գրավել Աքքան։
* 17 մայիսի — նա դադարեցնում է պաշարումը։
* 16 մայիսի — վիճակահանության արդյունքում Ռեբելը լքում է Դիրեկտորիան, և նրան փոխարինում է Սիյեսը։
* 19 մայիսի — բրիտանական նավատորմը զինվորներ է իջեցնում Օստենդում (Բելգիա)։ Արշավանքը ձախողվում է, և հաջորդ օրը զորքերը տարհանվում են։
* 26 մայիսի — ռուս-ավստրիական բանակը մտնում է Թուրին։
* 4–6 հունիսի — Մասենան ստիպված է իր զորքերը դուրս բերել Ցյուրիխից։
* 14 հունիսի — Բոնապարտը վերադառնում է Կահիրե։

ձախից|մինի|300x300փքս|Գեներալ Մասենայի գլխավորությամբ ֆրանսիական բանակը վճռական հաղթանակ է տանում ավստրիացիների և ռուսների նկատմամբ Ցյուրիխի երկրորդ ճակատամարտում (1799 թվականի սեպտեմբերի 24-25):

### 1799 թվականի հունիս — հակամարտություններ Դիրեկտորիայի և օրենսդիր ժողովի միջև
* 16 հունիսի — նոր ընտրված ձախ պատգամավորների և Դիրեկտորիայի միջև սկսվում է սուր պայքար՝ Ֆրանսիայի ռազմական պարտությունների պատճառով։
* 17 հունիսի — Հինգհարյուրների խորհուրդը և Ավագների խորհուրդը չեղարկում են Ժան-Բատիստ Տրեյլյարի ընտրությունը Դիրեկտորիայի անդամ և նրան փոխարինում Լուի-Ժերոմ Գոյեով։
* 18–19 հունիսի — Պրերիալի հեղաշրջում։
* Դիրեկտորիայի երկու անդամ՝ Ֆիլիպ-Անտուան Մերլենը և Լարևելիեր-Լեպոն, ստիպված հրաժարական են տալիս։ Նրանց փոխարինում են Ռոժե Դյուկոն և Ժան-Ֆրանսուա Մուլենը։
* 19 հունիսի — գեներալ Ժակ Մակդոնալդի բանակը Սուվորովի ռուսական զորքերից պարտվում է Տրեբիայի ճակատամարտում։
* 19 հունիսի — Նեապոլի ֆրանսիական կայազորը հանձնվում է։
* 28 հունիսի — խորհուրդը քվեարկում է հարուստ քաղաքացիներից 100 միլիոն ֆրանկ պարտադիր վարկ վերցնելու օգտին՝ նոր բանակներ ստեղծելու համար։
* 5 հուլիսի — Դիրեկտորիան առաջ է մղում նեոյակոբինյան համակրանք ունեցող երկու հրամանատարների՝ Ժուբերը նշանակվում է Իտալական բանակի հրամանատար, իսկ Շամպիոննեն՝ Ալպյան բանակի հրամանատար։
* 7 հուլիսի — Փարիզում հիմնադրվում է նեոյակոբինյան ակումբ՝ «Ազատության և հավասարության ընկերների հասարակություն»։
* 12 հուլիսի — ընդունվում է «պատանդների մասին» օրենքը և կազմվում են ռոյալիստների ցուցակներ։
* 14 հուլիսի — հեղափոխության տարեդարձի տոնակատարության ժամանակ գեներալ Ժուրդանը կոչ է անում վերադարձնել պիկաները՝ ահաբեկչության ժամանակ յակոբինյան զենքը։
* 17 հուլիսի — օսմանյան բանակը Սաիդ Մուստաֆա փաշայի հրամանատարությամբ վայրէջք է կատարում Աբուկիրում։
* 25 հուլիսի — Բոնապարտը Աբուկիրի ճակատամարտում պարտության է մատնում օսմանյան բանակին։
* 6 օգոստոսի — ռոյալիստների ապստամբություններ Թուլուզում և Բորդոյում, որոնք արագ ճնշվում են։
* 13 օգոստոսի — Սիյեսը հրամայում է փակել Փարիզի նոր յակոբինյան ակումբը։
* 15 օգոստոսի — ֆրանսիական բանակը պարտվում է Նովիի ճակատամարտում, որտեղ զոհվում է գեներալ Ժուբերը։
* 23 օգոստոսի — Բոնապարտը ստանում է ֆրանսիական թերթեր և որոշում է լքել Եգիպտոսը։ Նա բանակի հրամանատարությունը փոխանցում է գեներալ Կլեբերին և «Մյուիրոն» ֆրեգատով մեկնում Ֆրանսիա։
* 29 օգոստոսի — Վալանսում մահանում է գերության մեջ գտնվող պապ Պիոս VI-ը։
* 25–26 սեպտեմբերի — գեներալ Մասենան երկրորդ Ցյուրիխի ճակատամարտում պարտության է մատնում ռուս-ավստրիական բանակին։
* 6 հոկտեմբերի — գեներալ Բրյունի հրամանատարությամբ ֆրանս-հոլանդական բանակը Կաստրիկումի ճակատամարտում հաղթում է ռուս-բրիտանական զորքերին։

### 1799 թվականի հոկտեմբերի 9 — Բոնապարտի վերադարձը Ֆրանսիա
* 9 հոկտեմբերի — Բոնապարտը վայրէջք է կատարում Սեն-Ռաֆայելում։
* 16 հոկտեմբերի — Բոնապարտը մեծ ոգևորությամբ ընդունվում է Փարիզում։
* 23 հոկտեմբերի — Լյուսիեն Բոնապարտը ընտրվում է Հինգհարյուրների խորհրդի նախագահ։
* 1 նոյեմբերի — Բոնապարտը հանդիպում է Սիյեսին։ Նրանք համաձայնվում են կազմակերպել խորհրդարանական հեղաշրջում։
* 9 նոյեմբերի — սկսվում է 18 Բրյումերի հեղաշրջումը։ Բոնապարտին հավատարիմ զորքերը գրավում են Փարիզի հիմնական կետերը։ Նա նշանակվում է Փարիզի բանակի գլխավոր հրամանատար։
* Սիյեսը և Դյուկոն հրաժարական են տալիս Դիրեկտորիայից, իսկ Գոյեն և Մուլենը ձերբակալվում են։
* 10 նոյեմբերի — Սեն-Կլուի պալատում Բոնապարտը դիմում է երկու խորհրդներին։
* 24 դեկտեմբերի 1799 — ընդունվում է VIII տարվա սահմանադրությունը, որով ստեղծվում է Կոնսուլատը։ Նապոլեոն Բոնապարտը՝ առաջին կոնսուլ, Ժան-Ժակ Ռեժիս դը Կամբասերեսը՝ երկրորդ կոնսուլ, Շառլ-Ֆրանսուա Լեբրեն՝ երրորդ կոնսուլ։

Պատմաբանների մեծ մասը այս ամսաթիվը համարում է Մեծ ֆրանսիական հեղափոխության ավարտը։

## Գրականություն
#### Անգլերեն լեզվով

* Քոբբան, Ալֆրեդ։ «Ֆրանսիական հեղափոխության սկիզբը» (*The Beginning of the French Revolution*)։ *History* հանդես, №30 (111), 1945, էջ 90–98։
* Դոյլ, Ուիլյամ։ Ֆրանսիական հեղափոխության Օքսֆորդյան պատմություն (*The Oxford History of the French Revolution*)։ 3-րդ հրատարակություն, 2018։
* Մինյե, Ֆրանսուա։ Ֆրանսիական հեղափոխության պատմություն՝ 1789-ից մինչև 1814 թվականը (*History of the French Revolution, from 1789 to 1814*)։ Լոնդոն, Bell & Daldy, 1873։
* Պոպկին, Ջերեմի։ Ֆրանսիական հեղափոխության համառոտ պատմություն (*A Short History of the French Revolution*)։ 2014։

#### Ֆրանսերեն լեզվով
* Բեզբախ, Պիեռ։ Ֆրանսիայի պատմության փոքր Լարուս (*Petit Larousse de l'histoire de France*)։ Larousse, 2004։ ։
* Գալլո, Մաքս։ Ֆրանսիական հեղափոխություն (*Révolution française*)։ XO Éditions, 2009։ ։
* Տիեր, Ադոլֆ։ Ֆրանսիական հեղափոխության պատմություն (*Histoire de la Révolution française*)։ Project Gutenberg, 1839։
* Տյուլար, Ժան; Ֆայար, Ժան-Ֆրանսուա; Ֆիեռո, Ալֆրեդ։ Ֆրանսիական հեղափոխության պատմություն և բառարան (*Histoire et dictionnaire de la Révolution française*)։ Robert Laffont, 1998։ ։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:18-րդ դար
Կատեգորիա:Ժամանակագրություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի պատմություն