Լիբանանահայ կերպարվեստ

**Լիբանանահայ կերպարվեստ**, Լիբանանում է անցել նկարիչ Հարություն Կալենցի ստեղծագործության առաջին շրջանը (1946 թվականին հայրենադարձել է), նա օժտված էր բացառիկ գեղանկարչական ճաշակով, իրականությունը բացարձակապես գույներով ընկալելու վարպետությամբ։ Հարություն Կալենցի, ինչպես և 0. Ավետիսյանի, Գառզուի, Ժանսեմի, Շարթի ցուցահանդեսները Բեյրութում նպաստել են տեղի գեղարվեստական կյանքի աշխուժացմանը։ 1950-ական թվականներից լիբանանահայ մշակույթը բուռն վերելք է ապրել։ Ճանաչված նկարիչներից է նաև Պոլ (Պողոս) Կիրակոսյանը, որն ստեղծել է դիմանկարներ, բնանկարներ, թեմատիկ-կոմպոզիցիոն պատկերներ, որտեղ արտացոլել է նաև հայության աստանդական կյանքն ու կենցաղը («Դեր Ձոր», «Գաղթ», «Կարպետագործը» և այլն)։ Նրա գործերին բնորոշ են հյութեղ երփնագիրը, գույնի նուրբ զգացողությունը, գծանկարի մեղմությունը։ Արժանացել է մի շարք միջազգային և ՀՆՄ Մարտիրոս Սարյանի անվան (1981) մրցանակների։ Լիբանանահայ միջին և երիտասարդ սերնդի գեղանկարիչների արվեստները մոտ են երազային, թախծոտ բովանդակությամբ, սակայն առանձնանում են Եվրոպական արդի արվեստից սերող գունագծային որոշակի ինքնատիպությամբ, որը բնորոշ է Կյուվտերի (Ջոն Կյուվտերելյան), Կյուվի (Ժորժ Կյուրվերջինյան), Հարություն Թորոսյանի, Լյուսի Թյությունճյանի, Գրիգոր Նորիկյանի, Րաֆֆի Թոքաթլյանի, Հրայր Տիարպեքիրյանի, Ժակլին Օհանյանի ու Սերգեյ Մանուկյանի պատկերներին։ Միջին սերնդի քանդակագործներից հայտնի են Զավեն Խտշյանը (Եղեռնի զոհերին նվիրված հուշարձան, Բիկֆայա գյուղաքաղաք) և Վարուժան Մարտիրոսյանը։ ճանաչված ծաղրանկարիչ Տիրան Աճեմյանի գծանկարները տպագրվել են հայկական, ֆրանսիական և արաբական մամուլում։ Լուսանկարչության բնագավառում հայտնի է Վարուժան Սեթյանը։ Արվեստաբան Սեդա Պարսումյան-Տատոյանը 1984 թվականին հրատարակել է լիբանանահայ նկարչությունը վերլուծող պատկերազարդ աշխատություն։ Բեյրութի մի շարք հեղինակավոր պատկերասրահներ («Վարուժան Արթ Սենթր», «Նոազ Արի», «Ռոշան») պատկանում են հայերին։

Մ. Հերգելյանը թղթակցում է արվեստաբանական միջազգային մի շարք ամսագրերի, ինչպես «Fine Art» (Նյու Յորք), «Luxe Immo» (Մոնակո), «L.I.Art» (Փարիզ, Նյու Յորք, Մոսկվա, Լոնդոն)՝ ստորագրելով «Մովսես Ծիրանի» կեղծանվամբ: Նա ղեկավարում է Բեյրութի «Noah’s Ark» պատկերասրահը: Մոնակոյում կերպարվեստի միջազգային ցուցահանդեսների ժյուրիի կազմում է:

**-Ինչպե՞ս կբնութագրեք Հայաստանում տարվող** **մշակութային քաղաքականությունը: Ընդհանրապես, նման քաղաքականություն տարվո՞ւմ է մեր երկրում:**

-3 տարի առաջ սփյուռքի նախարարությունը կազմակերպել էր միջհայկական գիտաժողով հայ մշակույթի հարցերի վերաբերյալ: Այնտեղ զեկուցել էի հենց այդ թեմայով: Ասել էի, որ Հայաստանում մշակութային քաղաքականություն չեմ տեսնում այն իմաստով, ինչպես ես եմ հասկանում: Այդ գիտաժողովից հետո նախկին վարչապետը մշակույթին վերաբերող շուրջ 15 մասնագետների՝ թե՛ սփյուռքից, թե՛ Հայաստանից, հրավիրեց իր մոտ: Այդտեղ ներկա էին նաև սփյուռքի նախարար Հրանուշ Հակոբյանը և մշակույթի նախարարության ներկայացուցիչ Արևիկ Սամուելյանը:

Այդ հանդիպմանը մշակութային քաղաքականության մասին հարցն ավելի խիստ դրեցի՝ ցույց տալով, որ այն մշակութային ծրագիրը, որ գործի է դրվում (մինչ այդ չէի կարդացել այն), չի բավարարում: Այս երկիրը կարիք ունի մշակել ազգային մշակութային քաղաքականություն, որպեսզի միջազգայնացնենք, տնտեսականացնենք, քաղաքականացնենք հայ բարձրորակ մշակույթը և օգտվենք դրանից, որովհետև, իմ համոզմամբ, ամենից առաջ մենք ուժեղ ենք մշակույթով: Վարչապետը հանձնարարեց Արևիկին (մշակույթի փոխնախարար- հեղ.), որ կապ պահեմ մշակույթի նախարարության հետ: Արևիկն այդ ժամանակ ասաց, որ նախարարությունն ունի այդպիսի ծրագիր: Նախկին վարչապետի թելադրմամբ՝ գոյություն ունեցող ծրագիրն ինձ ուղարկեցին Բեյրութ, որի հիման վրա փոքր զեկուցում գրեցի: Դրա մեկ օրինակն ուղարկեցի հանրային խորհուրդ, մեկ օրինակն էլ՝ մշակույթի նախարարություն: Երկրորդ անգամ ինձ թելադրվեց ավելի մանրամասնել առաջարկությունները: Նախարարության ծրագրի մեջ լավ ձևակերպված էր, թե մենք ինչ պետք է անենք, սակայն չկար այն, թե ինչպես պետք է իրագործենք: Իսկ ես իմ առաջարկություններում շեշտը դրել էի «ինչպեսի» վրա, ապա նշել, որ փորձառու մարդկանց կարիք ունենք: Օրինակ, ունենք լրագրողներ «CNN»-ում, աշխատակիցներ «Soutbiz»-ում, օտար թանգարաններում, որոնց պետք է հավաքել, բերել այստեղ: Այնուհետ պետք է քննարկենք հարցը, ապա որոշենք ինչպես միջազգայնացնել մեր մշակույթը:

**-Իսկ ո՞րն է մշակութային քաղաքականության Ձեր ձևակերպումը:**

-Ազգային մշակութային քաղաքականություն ասելով՝ հասկանում եմ մշակել այնպիսի օրենքներ, որոնել այնպիսի ձևեր, որոնց միջոցով կարելի լինի միջազգայնորեն արժևորել և գնահատել հայկական մշակույթը: Խոսքը չի վերաբերում ներազգային մշակույթային ձեռնարկներին, չի կարելի ասել նաև, թե միջազգայնորեն ինչ-որ բան չի արվում. «Ոսկե ծիրան» փառատոնը փայլուն օրինակ է մեզ համար, փայլուն օրինակ կարելի է համարել նաև վերջերս Թումանյանի տուն-թանգարանի արձանագրած միջազգային հաջողությունը: Այս տարի ՅՈւՆԵՍԿՕ-ին կից թանգարանների միջազգային խորհրդի (ԻԿՕՄ) կողմից Թումանյանի տուն-թանգարանը համարվեց աշխարհի հինգ լավագույն թանգարաններից մեկը՝ իբրև նորարար ու ստեղծագործ արվեստի հիմնարկ՝ միայն հեքիաթի փառատոն կազմակերպելով: Այս համատեքստում բավական վիճելի հարցեր կան. օրինակ, ոմանք մեր պարարվեստը մտցնում են կովկասյանի մեջ, կամ մանրանկարչությունը բյուզանդականի մեջ, ճարտարապետությունը միացնում են վրացականին, գորգարվեստը շփոթում են թուրքականի կամ ադրբեջանականի հետ: Նախ պետք է ուսումնասիրել և հստակեցնել, որպեսզի միջազգայնորեն կարողանանք մեր մշակույթը ցույց տալ, ապա տնտեսականացնել և քաքաքականացնել այն:

**-Այսինքն՝ մինչ օրս չունե՞նք ձևակերպված հայկական մշակույթ հասկացություն:**

-Իհարկե, հայկական մշակույթ ունենք, սակայն դա ձևակերպված չէ. մինչև հիմա օտարները չգիտեն, թե հայկական ազգային նկարչություն գոյություն ունի՞, թե՞ ոչ, իսկ եթե գոյություն ունի, ո՞րն է դա՝ Սարյա՞նը, թե՞ Քոչարը, Փարաջանո՞վը, թե՞ Կալենցը, Հունանյա՞նը, թե՞ Մինասը: Ազգային քաղաքականության մեջ առաջին հերթին ներառվում է արվեստաբանների պատրաստումը: Մեր մշակույթի որակին ու քանակին համապատասխան արվեստաբաններ չունենք: Միջազգային ասպարեզում հազվագյուտ կհանդիպես, որ կերպարվեստի թանգարանի և կամ որևէ արվեստի կենտրոնի տնօրենը լինի ստեղծագործող և կայացած արվեստագետ, իսկ եթե կա, ուրեմն, նա ձախորդ արվեստագետ է: Մինջդեռ այդպիսի կառույցները պետք է ղեկավարեն ոչ ստեղծագործող մարդիկ:

**-Մեզ մոտ այդպես չէ՞:**

-Մեզ մոտ միշտ չէ, որ այդպես է: Արվեստի հիմնարկների և կամ կենտրոնների ղեկավարներից շատերը միջակից բարձր, կայացած և հատնի արվեստագետներ են, բայց եթե, ենթադրենք, Չինաստանում կազմակերպում են ցուցահանդես, ապա այդ նկարիչը լինելու է չափանիշ: Երբ սա ասում եմ, շատերը դժգոհում են, իսկ ոմանք էլ թշնամաբար են մոտենում, մինչդեռ դա իրենց օգուտն է, որովհետև լավ արվեստագետը պետք է զբաղվի ստեղծագործելով, այլ ոչ թե վարչական մանր-մունր հարցերով մսխի իր թանկագին ժամանակը: Յուրաքանչյուր հաջողված արվեստագետ իր ստեղծագործությունը համարում է լավագույնը, ճիշտ այնպես, ինչպես յուրաքանչյուր մայր իր երեխան համարում է լավագույնն ու գեղեցկագույնը աշխարհում: Հետևաբար, ինքը դառնում է չափանիշ:

**-Իսկ ինչպե՞ս միջազգայնացնել մեր մշակույթը:**

-Մեր հարստությունը մեր ստեղծագործ միտքն է: Եվ ի՞նչ է լինում դրա հետ. մեծ պետությունները մեր ստեղծագործ միտքը տանում են իրենց երկիրը: Սփյուռքահայն արդեն ծառայում է նրանց: Հիմա իմ նպատակն այն է, որ կարողանանք մշակել այնպիսի քաղաքականություն, որ այդպիսի մարդկանց որոշ չափով կապենք հայրենիքին, թեկուզ 20 տոկոսով, որն արդեն մեծ բան է:

Հիմա տեսեք, «Ոսկե ծիրան» փառատոնը, որ հաջողված է, մեր մշակույթը մի կողմից տարածում է դրսում, մյուս կողմից՝ օտար մշակույթն է բերում՝ մակարդալով մեր մշակույթի հետ: Նմանօրինակ միջազգային ցուցահանդես-տոնավաճառ կարելի է կազմակերպել կերպարվեստում, որ փորձում ենք անել: Այդպիսին արդեն կա Մոնակոյում, Սինգապուրում, Նյու Յորքում, Փարիզում, գրեթե բոլոր կարևոր քաղաքներում: Դա «ինչպեսի» մասին է խոսում: Կարող եմ վկայել, որ ունենք որակ և քանակ, բայց դրան համապատասխան շուկա չկա ոչ Հայասանում և ոչ էլ դրսում: Դրա համար այստեղ մեր արվեստագետները նյութական վատ վիճակի մեջ են:

**-Այլ օրինակ կարո՞ղ եք նշել:**

-Խաչքարը, օրինակ, մեր ամենաինքնուրույն մշակութային ճյուղն է: Եթե մանրանկարչությունը շփոթում ենք բյուզանդականի, գորգարվեստը՝ թուրքականի կամ ադրբեջանականի հետ, ապա խաչքարը միակ ճյուղն է, որ չի կարելի շփոթել ոչ մի բանի հետ: Իսկ այստեղ մեր խաչքարերը փչացնում ենք: Սովետի տարիներին խաչքարերից ամբարտակ էին սարքում Արցախում, իսկ հիմա այստեղ՝ մեր հայրենիքում, փչացնում են դրանք, երբեմն հանում են դրանք՝ դնելով ազդեցիկ մարդու գերեզմանին: Դա ոճիր է: Իսկ այսօր մենք չունենք խաչքարերի թանգարան: Խաչքարային արվեստը մանրանկարչությունից հարուստ է: Խաչքարային արվեստի մեջ կա մեր կենցաղը, առօրյան, ստեղծագործ միտքը, պատմությունը, գեղեցկությունը: Երբ Նախիջևանի խաչքարերն օրը ցերեկով փչացրին, օտարները կարծում էին, թե խոսքը դամբարանաքարերի մասին է և ոչ թե իր նմանը չունեցող մի չքնաղ արվեստի տեսակի: Այս հարցում հանցավորը մենք ենք:

Վազգեն վեհափառը ժամանակին մի խաչքար էր նվիրել Լուվրին, ինչին շատերը դեմ էին: Մինչդեռ Լուվրի մեջ հազարավոր մարդիկ ամեն օր տեսնում են այն: Եթե 10 խաչքար ամեն թանգարանին նվիրենք, ի՞նչ կլինի:

Երբ ժամանակին Վազգեն Սարգսյանը վարչապետ էր, նրա մշակույթի խորհրդականի՝ Ռուբեն Անգալադյանի հետ առաջարկել էինք Իսահակյանի այգին վերածել խաչքարային բացօթյա թանգարանի: Վ. Սարգսյանը դեմ չէր դրան, բայց, դժաբախտաբար, նա մահացավ, և ծրագիրը չիրագործվեց:

Նախ պետք է ստեղծել խաչքարային թանգարան, դրա կողքին՝ ինստիտուտ, ինչպես Մատենադարանն է, որպեսզի ուսումնասիրվի, պատկերագրքերով ներկայացվի աշխարհին, ասվի, որ խաչքարը դամբարան չէ, այլ մշակութային արժեք:

**-Ո՞րը պետք է լինի առաջնահերթ քայլը:**

-Եթե մենք իրապես ուզում ենք մեր մշակույթը տնտեսականացնել, քաղաքականացնել՝ առավելագույնն օգտվելով դրանից, պետք է նստենք աշխատենք: Օրինակ, երբ Շագալի կամ Պիկասոյի ինչ-որ ամյակ է տոնվում, նրանց գործերը հավաքում են, ցուցադրում տարբեր երկրներում, գավաթներ, շապիկներ վաճառում նրանց լուսանկարներով: Այդ դեպքում գավաթը ինքնարժեքից բազմակի թանկ է վաճառվում: Իսկ Հայաստանում Արամ Խաչատրյանի 100-ամյակը տոնվեց, բայց մեր երկիրը չօգտվեց դրանից:

Ուրեմն, իբրև առաջին քայլ՝ հարկավոր է հավաքել տարբեր տեսակի հաջողած և փորձառու մասնագետներ՝ լինի սփյուռքից, թե հայրենիքից, և կազմակերպել հատուկ գիտաժողով, որտեղ պետք է քննարկվի թե ինչպես, ինչ հիմունքներով մշակել ազգային մշակութային քաղաքականություն, գուցե ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ ռազմավարություն:

Կատեգորիա:Լիբանանահայ կերպարվեստ