open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մաթեմատիկական մոդել

Իրական օբյեկտի իդեալականացումը կոչվում է **մոդելավորում**, իսկ իդեալական օբյեկտն ինքը կոչվում է **մոդել**։

**Մոդելավորումը** մոդել կառուցելու պրոցեսն է, ինչը անհրաժեշտ է տարաբնույթ խնդիրներ լուծելու համար։ Մոդելը ստեղծվում է ելնելով տվյալ խնդրի պայմաններից։

Օբյեկտները կարող են լինել բազմազան և առնչվել տարբեր բնագավառների հետ։ Այժմ մոդելավորումը լայնորեն կիրառվում է տնտեսության և գիտության մի շարք ճյուղերում։ Գիտության մեջ „Կիրառական մաթեմատիկա” առարկան սկսվում է մաթեմատիկական մոդելների կառուցումով։ Դա նշանակում է, որ որևէ երևույթ կամ օբյեկտ ուսումնասիրելիս հաշվի է առնվում նրան բնորոշ առանձնահատկությունները, անտեսվում են նրա երկրորդային հատկությունները, և առաջնային հատկությունները բերվում են մաթեմատիկական տեսքի։ Բերել մաթեմատիկական տեսքի նշանակում է գրել այդ օբյեկտի մաթեմատիկական հավասարումները և անհրաժեշտ պայմանները։ Հաջորդ քայլը այդ հավասարումների լուծումն է կամ թվային իրականացումը։ Մաթեմատիկական մոդելը արտացոլում է տվյալ օբյեկտի գլխավոր բնորոշ հատկությունները և ամենևին էլ նույնական չէ այդ օբյեկտին։ Դա նշանակում է, որ տվյալ խնդրի պայմաններում այդ օբյեկտի որոշ հատկություններ մենք անտեսում ենք, կամ օբյեկտն ունի այնպիսի բնորոշ հատկություն, որը մեզ անհայտ է և կարող է բացահայտվել հետագայում։ Մաթեմատիկական մոդելների օրինակներ են՝ նյութական կետը, մաթեմատիկական ճոճանակը, ճկուն առաձգական թելը, իդեալական գազը, անդեֆեկտ նյութը և այլն։

## Մաթեմատիկական մոդելի ճշտություն
Մաթեմատիկական մոդելը ճշգրիտ չի համընկնում ուսումնասիրվող օբյեկտի հետ և բացի դրանից հնարավոր է որ օբյեկտի մասին մենք չունենք լրացուցիչ տեղեկություններ և մեզ անհրաժեշտ է լինում այդ մոդելը կիրառել պարամետրերի այլ արժեքների դեպքում։ Այդ դեպքում հնարավոր է, որ այդ մոդելը դադարի ճիշտ լինելուց։ Եթե օբյեկտի մասին ունենք քիչ ինֆորմացիա, այդ դեպքում օբյեկտի մասին անում ենք որոշակի վարկածներ, որոնց շրջանակներում է կառուցվում մաթեմատիկական մոդելը։ Այնուհետև փորձնական ճանապարհով ուսումնասիրվում է մոդելի ճշտությունը։ Եթե փորձարարական հետազոտողների տվյալները մոտիկ են կամ համընկնում են կառուցված մոդելով ստացված արդյունքների հետ, ապա այդպիսի մոդելը հաստատվում է և ստանում է գոյության իրավունք։ Ամեն մի մաթեմատիկական մոդել ունի իր ճշտության սահմանը։ Մաթեմատիկական մոդելի ճշտության աստիճանը բարձրացնելիս մոդելը հետզհետե բարդանում է։

Կատեգորիա:Մաթեմատիկական մոդելավորում
Կատեգորիա:Կիրառական մաթեմատիկա
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական տերմիններ
Կատեգորիա:Գիտելիքների ներկայացում
Կատեգորիա:Մաթեմատիկական մեթոդները տնտեսագիտության մեջ
Կատեգորիա:Վերացարկում
Էստոնիայի գեների ազգային բանկ

**Էստոնիայի գեների ազգային բանկը** կամ **Էստոնիայի գենոմ նախագիծը** () Էստոնիայի բնակչության կենսաբանական տվյալների պաշար է և գեների բանկ, որը ստեղծվել է 2000 թվականին՝ Էստոնիայի առողջապահությունը բարելավելու նպատակով։ Այս գեների բանկը պարունակում է Էստոնիայի բնակչության մեծամասնության առողջության տվյալներ և կենսաբանական նմուշներ։

## Պատմություն
2000 թվականի հունիսին «Էստոնիայի Գենոմ» հիմնադրամը Էստոնիայի կառավարությանն է ներկայացրել Էստոնիայի գենոմ նախագիծը և պահանջում նախագծի կայացման ուղղությամբ իրականացնել օրենսդրական փոփոխություններ։ Նախագիծը ունի նաև մշակութային նպատակ. պահպանել ազգային ինքնությունը, միաժամանակ ներդրում ունենալ համաշխարհային նմանատիպ հետազոտությունների մեջ։ Էստոնիայի գենոմի նախագիծը աշխարհում ամենամեծն է նմանատիպ նախաձեռնությունների շարքում։

Նախագծի սկզբնական նպատակն էր 10 տարվա ընթացքում հավաքել Էստոնիայի բնակչության 70%-ի կենսաբանական նմուշները և տվյալները 2004 թվականին EGF-ը հավաքել էր տվյալներ 10 000 մարդուց, սակայն նրանց գլխավոր հովանավորը EGeen-ը հրաժարվում է համագործակցությունից։

2009 թվականի դեկտեմբերի տվյալներով հավաքվել էր 40 000 մարդու տվյալներ։ Հենց նույն թվականին EGP-ն նվազեցնում է իր նպատակային ցուցանիշը մինչև բնակչության 5%։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էստոնիայի գեների ազգային բանկի անգլերեն կայքը

Կատեգորիա:2000 հիմնադրումներ Էստոնիայում
Կատեգորիա:Էստոնացիներ
Կատեգորիա:Էստոնիա
Կյանքի պատուհան

[thumb|Կյանքի պատուհանը [Գերմանիայում]]
**Կյանքի պատուհան**, «բեյբի բոքս» (), հատուկ սարքավորում բժշկական հաստատությունում՝ մետաղապլաստմասե պատուհանի տեսքով փողոցի կողմից և մահճակալ-օրորոց՝ հաստատության ներսից։ Բացելով «կյանքի պատուհանը»` մարդիկ (սովորաբար մայրերը) իրենց երեխային դնում են օրորոցի վրա, որից հետո փակում են պատուհանը, կամ այն փակվում է ավտոմատ կերպով 1 րոպեի ընթացքում։ Պատուհանի փեղկը արգելափակվում է 30 վայրկյան հետո, որից հետո հաստատության դրսի կողմից այն հնարավոր չի լինում բացել։ «Կյանքի պատուհանի» շրջակայքում չկան պահակներ և տեսաձայնագրող սարքեր։ Թողած երեխայի մասին հաստատության ներսում տեղեկանում են տագնապային զանգով կամ էլեկտրական լամպի թարթելուց հետո։

[thumb|«Բեյբի բոքսը» [Չեխիայում]]
Երեխային զննում են մասնագետները և կատարում են նախնական վերլուծություն. հենց այդ նպատակով «բեյբի բոքսերը» տեղադրվում են բժշկական հաստատություններում։ Թողնված երեխայի մասին հայտնում են ոստիկանությանը և խնամակալությամբ զբաղվող մարմիններին։ Մայրը, ով թողել է իր երեխային «բեյբի բոքսում», չի կրում քրեական պատասխանատվություն, եթե երեխայի վրա չի հայտնաբերվել ֆիզիկական բռնության հետքեր, հակառակ դեպքում նրան կսկսեն հետախուզել։ Եթե «բեյբի բոքսում» երեխային թողնելուց հետո ծնողը զղջա իր քայլի համար, ապա նա ունի առավելագույնը կես ժամ ժամանակ երեխային հետ վերցնելու համար, իսկ կես ժամ հետո երեխան կանցնի հաստատության բուժաշխատակիցների խնամակալության տակ։ Այս ժամկետը որոշ երկրներում տարբեր է։ Բուժզննումից հետո երեխային ուղարկում են խնամակալական հաստատություն, որտեղից նրան կարող են որդեգրել։

Եթե կարճ ժամանակ անց ծնողը զղջում և ցանկանում է երեխային հետ վերցնել, ապա կատարվում է համապատասխան ԴՆԹ փորձաքննություն, որի հաստատման դեպքում երեխային հանձնում են ծնողին. դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ երեխան տվյալ պահին այլ անձանց կողմից որդեգրված չէ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երեխաներ
Կեղևակերներ

**Կեղևակերներ** ( կամ ), բզեզների ընտանիք։

## Բնութագիր
Մարմինը գլանաձև է, գորշ կամ սև գույնի։ Երկարությունը՝ 0,8-12 մմ։ Բեղիկները ծնկաձև են, գուրզավոր, թաթիկները՝ քառահատված։ Ոտքերը փորող են։ Թրթուրը սպիտակ է, առանց ոտքերի։ Հայաստանում կա 59 տեսակ։

## Տարածում
Ապրում են կեղևի տակ, հազվադեպ՝ կեղևում, բնափայտում, արմատներում, խոտաբույսերի ցողուններում, արևադարձային առանձին տեսակները՝ պտուղներում ու սերմերում։ Մեծ վնաս են հասցնում անտառներին, այգիներին, պուրակներին, պտղատու ծառատեսակներից՝ խնձորենուն, փշատենուն։ Ձվադրման համար կեղևի վրա անցքեր են բացում, անցնում «ամուսնական խցիկ», որտեղ և արուն բեղմնավորում է մեկ կամ մի քանի էգերի։ Ձմեռում են բզեզը և թրթուրը։ Կեղևակերներով բնակեցված ծառերն արագ չորանում են։ Կեղևակերները միաժամանակ ծառերի հիվանդություններ տարածողներ են։

## Կեղևակերների ցանկ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Короед-типограф Ips typographus (Linnaeus, 1758) — фотография Д. И. Гаврюшина
* Фотографии (англ.).
* Михаил Мандельштам Короеды (Scolytidae)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բզեզներ
Սուուռ Մունամյագի

**Սուուռ-Մունամյագի** (, թարգմանաբար «Մեծ ձվանման սար» կամ «Մեծ ձու-սար»), լեռ Էստոնիայի Վիրումաա նահանգի Հաանյա շրջանի Հաանյա գյուղի մոտ, Էստոնիայի և ընդհանրապես Մերձբալթիկայի ամենաբարձրադիր կետը։ Բարձրությունը կազմում է 318 մետր ծովի մակերևույթից։ Տեղաբաշխված է Վիրումաա նահանգում, Էստոնիայի հարավարևելյան մասում գտնվող Հաանյա բլրոտ բարձրույթում։

## Աշտարակներ
մինի|Աշտարակ սարի վրա
Տարբեր ժամանակներում սարի վրա կառուցվել են 5 աշտարակներ։ Առաջինը կառուցվել է 1812 թվականին, և համաձայն տեղական առասպելներին քանդվել է այն պատճառով, որ նրա բարձրությունը «մոլորության մեջ էր գցում» նավերին։

Երկրորդ աշտարակը կառուցվել է 1870 թվականին, տեղացի պանդոկպանի միջոցներով։ 8 մետր բարձրությամբ աշտարակը սիրված էր տեղաբնակների կողմից հիմնականում պանդոկի պատճառով։

Երրորդ աշտարակը (բարձրությունը 12 մետր) կառուցվել է միևնույն պանդոկի մոտ։

Չորրորդ աշտարակը, արդեն 17 մետր բարձրությամբ, կառուցեցին 1925 թվականին, երբ Էստոնիան արդեն դարձել էր անկախ պետություն։ Շինարարությունը տևել է 3 ամիս։ Աշտարակի հանդիսավոր բացումը տեղի ունեցավ 1925 թվականի հուլիսի 19-ին։ Սակայն շուտով պարզվեց, որ աշտարակի կառուցման համար ընտրված շինանյութը, իսկ այն կառուցվել էր փայտից, հարմար չէր, ինչպես նաև շրջակայքում գտնվող ծառերը խանգարում են շրջահայաց դիտմանը, բարձրությունը նույնպես անբավարար էր։

Հինգերորդ, երկաթ-բետոնյա աշտարակի կառուցումը սկսվեց 1939 թվականին, այժմ աշտարակի բարձրությունը հասավ 25,7 մետրի։ Այս աշտարակը կառուցվել է 36 000 աղյուսներից և 80 տոննա ցեմենտից։ Չնայած աշտարակի կառուցումը ավարտվեց հենց նույն թվականին, նրա հանդիսավոր բացումը հետաձգվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառով։ Պատերազմից հետո 1955 թվականին աշտարակը վերանորոգվեց, իսկ 1969 թվականին ավելացվեց ևս մեկ հարկ։ Ավելացումը բարձրացրեց աշտարակը մինչև 29,1 մետրի։ Ստացված 346,7 մետր բարձրությունից դիտարկման շառավիղը դարձավ մոտ 50 կիլոմետր։

Հաջորդ վերանորոգումը կատարվեց 1998-2004 թվականներին, և 2005 թվականի հուլիսի 24-ին այն հանդիսավոր բացվեց այցելուների համար։

## Արտաքին հղումներ
* Սուուռ-Մունամյագիի վեբ կայքը

Կատեգորիա:Էստոնիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Էստոնիայի լեռներ
Կատեգորիա:Պետության ամենաբարձր կետեր
Ծծան թուղթ

200px|մինի|Գրասեղանային ծծան
**Ծծան թուղթ** հեղուկը ներծծելու հատկություն ունեցող թուղթ։ Ոչ խիտ և չսեղմված թուղթ է, որը բաղկացած է գրեթե մաքուր ցելյուլոզայից։ Կառուցվածքում բազմաթիվ փոքր մազանոթներ են, որոնք ներծծում են հեղուկը, այդ թվում նաև թանաքը։

Ծծան թուղթը լայն տարածում է գտել դպրոցներում մինչ գնդիկավոր գրիչների ի հայտ գալը։ Դպրոցական տետր արտադրողները տետրի մեջ սովորաբար մեկ թերթ ծծան թուղթ էին դնում։ Թանաքով գրվածը հեշտ և արագ չորացվում էր ծծան թղթի միջոցով։

Ծծան թուղթը օգտագործվում էր ծծանի վրա հագցված։

## Պատմություն
Ըստ մեկ վարկածի ծծան թուղթը պատահաբար է հայտնաբերվել։ 1835 թվականին Անգլիայի թղթի գործարաններից մեկում, երբ թղթի զանգվածի մեջ մոռացել են սոսինձ ավելացնել։ Թուղթը ստացվել է փխրուն և գրելու համար ոչ պիտանի։ Զգալով պատահական արտադրանքի նոր հնարավորությունը, ֆաբրիկան որոշ ժամանակ անց սկսում է արտադրել միայն ծծան թուղթ։

Մինչև ծծան թղթի հայտնագործումը թանաքը չորացնելու համար օգտագործում էին մանրահատիկ ավազ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գրենական պիտույքներ
Գեղամյաններ

**Գեղամյաններ**, հայ ազնվականական տուն Երևանի խանությունում 18-19-րդ դարերում, գրվում էին նաև Գեղամացի, Հազարապետյան։ Մելիքության իրավունքով նրանց կառավարմանն էին հանձնված Կոտայքի և Գեղամա գավառները, մասնավորապես՝ Զաք, Ելղովան, Արզնի, Արամուս, Դան և այլ գյուղերը։

Վարում էին Երևանի խանության հայկական հետևակ (սարբազների) գնդի մինբաշու (հազարապետի) պաշտոնը և մոտ էին կանգնած խանական արքունիքին։ Նրանց էր հանձնարարված նաև Երևան—Սևանա լիճ—Թիֆլիս ճանապարհի առևտրական քարավանների պաշտպանությունը, որի համար մաքս էին գանձում։ Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացվելուց հետո թիուլային իրավունքով նրանց էր պատկանում Բջնի գյուղը։

Գեղամյանները (ամենանշանավոր դեմքը Գաբրիել յուզբաշին էր) գործուն մասնակցություն են ունեցել հայ ազգային-ազատագրական պայքարին։ 1780-ական թթ․ նրանք Արարատյան հայերի անունից դիմել են ռուս, կառավարությանը և օգնություն խնդրել՝ ազատագրվելու խանական լծից։ 1804 թ.-ի ռուս, զորքերի երևանյան առաջին ձախողված արշավանքից հետո Գաբրիել, Հովհաննես և Բարսեղ Գեղամյանները իրենց պատկանած գյուղերի բնակչության հետ անցան Վրաստան, որտեղ նրանց շնորհվեց ռուս, ազնվականի կոչում։ Գտնվելով նյութական ծանր պայմաններում՝ մի քանի տարի անց Գեղամյանները կրկին վերադարձան Երևանի խանություն և վերագրավեցին իրենց նախկին դիրքը։ Կալվածատեր Գեղամյանների դեմ երկարատև պայքար են մղել նրանց ենթակա գյուղերի, մասնավորապես Բջնիի գյուղացիները։

Կատեգորիա:Գեղամյաններ
Կաղապարամած

մինի|աջից|Կաղապարամած
**Կաղապարամած**, շինարարական հրապարակում կառուցվող բետոնե կամ երկաթբետոնե կոնստրուկցիայի անհրաժեշտ ձևն ապահովող տարրերի և դետալների համախումբ։ Կաղապարամածի տիպն ընտրվում է՝ ելնելով բետոնային աշխատանքների բնույթից, պատրաստվող կոնստրուկցիայի չափերից, կլիմայական պայմաններից։
thumb|right|Սխեմատիկ էսքիզ ավանդական կաղապարամածներ
thumb|right|Հավաքովի Կաղապարամած
thumb|right| նրբատախտակ կաղապարամածների
Հիմնական պահանջներեը, որոնք պետք է բավարարեն կաղապարամածին, դա ուժն է, ծավալը և կայունությունը։ Կաղապարամածը կախված է նաև որոկից և հյուսված մակերեսից։ Ռուսաստանում կաղապարամածի օգտագործումը և արտադրությունը միաձույլ բետոնների և երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների նախագծմումը կարգավորվում է պետական ստանդարտներով 52085-2003 «Կաղապարամած. Ընդհանուր տեխնիկական պայմաններ»։ Ստանդարտը ներկայացվել է 42 Ռուսաստանի Պետական կառուցում կոմիտեիորոշման մայիսի 22, 2003:

## Կաղապարամածի պատմություն
Կաղապարամածի որպես ժամանակակից ձև օգտագործվում է շինարարությունում դեռևս հնագույն ժամանակներից։ Կա մի վարկած, որ Եգիպտական բուրգերը կառուցվել են բետոնե նյութերով, օգտագործելով փայտե կաղապարամած։ Կաղապարամածների պատմության զարգացումը կապված է տեխնոլոգիաների էվոլյուցիոն ճարտարապետական ձևից։ Հայտնի է եղել Ք. ա. 3-րդ դարի վերջին և 2-րդ դարի սկզբին։
 
## Տես նաև
*Պոլիպրոպիլեն
*բարձրահարկ շենք

## Գրականություն
* Matthias Dupke: *Einsatzgebiete der Gleitschalung und der Kletter-Umsetz-Schalung: Ein Vergleich der Systeme.* 2010, Verlag Diplomarbeiten Agentur, Hamburg, ISBN 978-3-8386-0295-0.
* The Concrete Society, Formwork: A guide to good practice

## Արտաքին հղումներ
*Stripping time of form work as per india standards 
* An illustrated glossary of the terms used in temporary types of construction work. Formwork, scaffolding etc.
* http://www.doka.com/
* Formwork,Scaffolding and Shoring Definition and productivity.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շինարարություն
Սմբատ Մելիք-Ստեփանյան

**Սմբատ Անդրեասի Մելիք-Ստեփանյան** (), հայ լեռնային ինժեներ։

Ավարտել է Ֆրայբերգի լեռնային ակադեմիան (1904)։ 1906–09-ին մասնակցել է Ղափանի հանքավայրերի հետազոտման աշխատանքներին։ 1906–16-ին եղել է Ղափանի լեռնաարդյունաբերական ընկերության հանքերի վարիչ, ապա՝ դիրեկտոր, 1921-ին նշանակվել է Ղափանի արտակարգ կոմիսար։ Զանգեզուրում սովետական կարգերի հաստատումից (1921-ի հուլիս) հետո Մելիք-Ստեփանյան ընտրվել է Զանգեզուրի հեղկոմի անդամ։ 1924-ին եղել է Ղափանի պղնձահանքերի վերականգնման աշխատանքների ինժեներ, մասնակցել հանքերի շահագործման 10-ամյա պլանի մշակմանը։ 1933-ից՝ Զանգեզուրի Ս․ Շահումյանի անվ․ պղնձահանքերի վարիչ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Սերգեյ Զենյով

**Սերգեյ Զենյով** (, ), էստոնացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող։ Ուկրաինական «Կարպատներ (Լվով)» ակումբի և Էստոնիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի խաղացող է։

## Ակումբային կարիերա
Ֆուտբոլով սկսել է զբաղվել 6 տարեկանում։ 2006 թ. հանդես էր գալիս Պյառնուի կազմում և անցկացրած 17 խաղերում հեղինակել է 8 գնդակ։ 17 տարեկանում Զենյովը տեղափոխվեց «ՏՎՄԿ»։ Ինտերտոտոյի գավաթի խաղարկության ժամանակ ՏՎՄԿ-ն կրեց պարտություն Հոնկայից. այդ 2 խաղերին էլ մասնակցում էր Զենյովը։ Տալլինում անցկացրած 2 տարիների ընթացքում Զենյովը կարողացավ գրավել օտարերկրացի մասնագետների ուշադրությունը։ 2007 թ. նա ճանաչվեց Էստոնիայի առաջնության լավագույն երիտասարդ ֆուտբոլիստ։

2008 թ. փետրվարին Զենյովը կնքեց 5 տարվա պայմանագիր Լվովի Կարպատների հետ։ 2008 թ. փետրվարի 24-ին Զենյովն անցկացրեց ընկերական հանդիպում Լվովի Կարպատների կազմում։ Այդ խաղում թիմի մրցակիցը դանիական Հորսենսն էր, իսկ խաղի ելքը կարողացավ վճռել Զենյովը, ով այդ խաղում անսպասելի կերպով դարձավ 3 գոլի հեղինակ։ Ուկրաինական առաջնությունում նրա մեկնարկային խաղը եղել է 2008 թ. մարտի 3-ին, երբ թիմը մրցում էր Խարկովի հետ։ Այդ հանդիպումն ավարտվեց 1։ 0 հաշվով, իսկ արդյունավետ փոխանցում կատարողը հենց Զենյովն էր։ Ուկրաինայի առաջնությունում իր առաջին գոլը կարողացել է խփել 2008 թ. հուլիսի 27-ին, երբ թիմը մրցում էր Դոնեցկի Շախտյորի հետ։ Դրանից հետո նրան առաջին անգամ հրավիրեցին ազգային հավաքական։ 2009 թ. ամռանը Կարպատների հետ երկարաձգեց պայմանագիրը ևս 5 տարի ժամկետով։

2009 թ. նոյեմբերին հայտնվեց ինֆորմացիա այն մասին, որն Զենյովը հիվանդացել է խոզի գրիպով, բայց շուտով Կարպատների բժիշկ Պաստուշենկոն վստահեցրեց, որ նման բան չկա, և դա սովորական գրիպ է։

## Ազգային հավաքականի կազմում
Զենյովն խաղացել է նաև Էստոնիայի մինչև 21 տարեկանների ազգային հավաքականում։ Էստոնիայի ազգային հավաքականի կազմում իր մեկնարկային հանդիպումն անցկացրել է 2008 թ. օգոստոսի 20-ին, երբ թիմն ընկերական հանդիպում էր անցկացնում Մալթայի ազգային հավաքականի հետ։ Այդ խաղում Զենյովը փոխարինվեց խաղի 60-րդ րոպեին, իսկ նրա փոխարեն խաղադաշտ մտավ Տարմո Կինկը։ Հաջորդ խաղում՝ 2008 թ. սեպտեմբերի 6-ին խփեց իր առաջին գնդակը ազգային հավաքականի կազմում, երբ թիմը մրցում էր Բելգիայի ազգային հավաքականի հետ։

## Նվաճումներ
* Էստոնիայի գավաթակիր&nbsp;-&nbsp;2006 թ.
* Էստոնիայի սուպերգավաթակիր&nbsp;-&nbsp;2006 թ.
* Էստոնիայի առաջնության լավագույն երիտասարդ ֆուտբոլիստ&nbsp;-&nbsp;2007 թ.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սերգեյ Զենյովը www.fckarpaty.lviv.ua կայքում 
* Սերգեյ Զենյովը www.national-football-teams.com կայքում
* Սերգեյ Զենյովը www.ffu.org.ua կայքում
* Սերգեյ Զենյովը www.transfermarkt.de կայքում
* Սերգեյ Զենյովը www.worldfootball.net կայքում

Կատեգորիա:1989 ծնունդներ
Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 20 ծնունդներ
Կատեգորիա:Էստոնացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պյառնու քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ
Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Կերատիններ

thumb|right|370px|Կերատինի միկրոսկոպիկ պատկերը բջջի ներսում
**Կերատիններ** (,  - եղջյուր բառի սեռական հոլովը), թելիկային սպիտակուցներ, որոնք մտնում են մաշկի, մազերի, բրդի, փետուրների, թեփուկների, եղունգների, եղջյուրների, կտուցի և կճղակների եղջերային թաղանթների մեջ։ Կերատինները չեն լուծվում ջրում և օրգանական լուծիչներում, կայուն են պրոտեոլիտիկ ֆերմենտների նկատմամբ։ Կերատինների պոլիպեպտիդային շղթաները կարող են լինել ոլորված և ձգված ձևով։ Ոլորված թելիկները բնորոշ են կաթնասուններին, սողունների և թռչունների մոտ հանդիպում է նաև ձգված ձևը։Միշտ հիշեք պետք չի ձեր մազերին ծեփել կեռատին։ 

## Վիճակահանություն

thumb|centre|700px
## Գրականություն
* Ленинджер А., Основы биохимии, пер. с англ., т. 1, М., 1985, с. 167-76, В. В. Баев.

## Արտաքին հղումներ
* XuMuK.ru — КЕРАТИНЫ — Химическая энциклопедия

Կատեգորիա:Սպիտակուցներ
Ազեզ

**Ազեզ**, գյուղ Կիլիկիայի Ադանայի նահանգի Քիլիսի գավառում։

XX դարի սկզբին ուներ շուրջ 1000 հայ բնակիչ։ Գյուղն ուներ եկեզեից, երկսեռ դպրոց՝ ավելի քան 200 աշակերտով։

Ազեզի տեղում գտնվում էր **Խազազի** բերդաքաղաքը։

## Տես նաև
* Կիլիկիայի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Կիլիկիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Ազեխ

**Ազեխ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառում։ Գտնվում էր Սղերդ քաղաքից 70 կմ հարավ-արևմուտք։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազիար

**Ազիար**, գյուղ, Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառում։

Բնակիչների մեծ մասը 1828-1829 թթ.-ին եկել էր Սալմաստի գավառից։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Կենսաջերմային հորեր

**Կենսաջերմային հորեր**, **Բեկարի հոր**, **չեխական հոր**, **պիրյատինյան հոր**, կառույցներ, որտեղ ոչնչացնում են կենդանիների դիակները։

Կառուցվում է տիպային նախագծով՝ խոնավա և ջերմադիմացկուն շինանյութից։ Ունի հերմետիկ կափարիչ և օդանցք։ Դիակները լցնելուց 20 օր անց խցիկում ջերմաստիճանը հասնում է մինչե 65&nbsp;°C։ Դրանք 35-40 օր հետո լրիվ քայքայվում են, վերածվում առանց հոտի, միատարր կոմպոստի, որն էլ կարելի է օգտագործել որպես պարարտանյութ։ Ի տարբերություն անասնագերեզմանոցների, կենսաջերմային հորերում բազմաթիվ միկրոբներ ոչնչանում են արագորեն։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Ժորժ Կառվարենց

**Ժորժ-Տիրան Կառվարենց** (, ), հայկական ծագմամբ ֆրանսիացի կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
Միջնակարգ կրթությունը ստացել է ծննդավայրում, իսկ 1942 թվականին ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Փարիզ։ Ուսումը շարունակել է Սևրի Սամուէլ Մուրատեանի հայկական վարժարանում։ Առաջին երգերը գրել է դպրոցական տարիներին։ 1947-1952 թվականներին հաճախել է Փարիզի կոնսերվատորիա։

1950-ականներին Ժորժ Կառվարենցի երգերը կատարել են ֆրանսիական էստրադայի աստղեր Ջոն Հոլիդեյը, Միրեյ Մատյոն, Շառլ Ազնավուրը, Դալիդան, Սիլվի Վարդանը, Ժիլբեր Բեքոն և ուրիշներ։ 1960 թվականին նրա «Դանիել» երգը Էդի Միշել և Ժոզե Նուար խմբի կատարմամբ արժանացավ առաջին մրցանակի։ Այդ տարվանից Կառվարենցը դարձավ ֆրանսիական էստրադայի ինքնատիպ երգահաններից մեկը, ում ավելի քան 500 երգերը, 40-ից ավելի ձայնասկավառակները մեծ տարածում գտան երգարվեստը սիրահարների շրջանում։

Նրա «Հնաոճ վայելքները» ձայնապնակը լույս է տեսել 23 միլիոն տպաքանակով և 350 տարբերակով։ 1964 թվականին արժանացել է Շանսոնիե ընկերության հատուկ մրցանակին։

1988 թվականին Սպիտակի երկրաշարժից հետո Շառլ Ազնավուրի հետ ստեղծած «Քեզ համար, Հայաստան» երգը, որը կատարում էին Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Միացյալ Նահանգների էստրադային երգիչները, բավականին ճանաչելիություն ունեցավ ամբողջ աշխարհում։ Երգից ստացված ամբողջ հասույթը տրամադրվել է աղետյալների օգնության հիմնադրամին։

1988 թվականին Կառվարենցը այցելել է Հայաստան (նրա առաջին այցը հայրենիք եղել էր 1977 թվականին)։ 1974 թվականի ապրիլի 24-ին Փարիզի Փլէյել համերգասրահում հնչել է Կառվարենցին պատկանող «Անոնք ինկան» երգը՝ նվիրված Հայոց Ցեղասպանության միլիոնավոր նահատակներին։

Կառվարենցը մահացել է 1993 թվականին Փարիզում։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Վատիկանի Ձայնասփիւռ - Քահանայապետի եւ եկեղեցիներու Ձայնը աշխարհի հետ երկխօսութեան Մէջ

Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսահայ երաժիշտներ
Կաղմուխուտ

**Կաղմուխուտ**, հայաբնակ գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, էրզրումի վիլայեթի Կիսկիմ գավառակում։

## Նկարագիր
Կաղմուխուտ խոտորջրի յոթ թաղերից մեկն էր։ 1915 թվականին ուներ մոտ 102 տուն հայ բնակարան։ 
Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղում կային վարժարան, եկեղեցի և երեք մատուռ, որոնցից մեկը, ըստ ավանդության, գոյություն է ունեցել դեռևս հեթանոսական շրջանում։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Կաղմուխուտի բնակչությունը տարագրվեց և ոչնչացվեց Միջագետքի ճանապարհին։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի բնակավայրեր
Կենսաչափություն

մինի|աջից|300px|Կենսաչափական համակարգի դիագրամ
**Կենսաչափություն**, **բիոմետրիա**, կենսաբանության բաժին, մաթեմատիկական վիճակագրության մեթոդներով մշակում և պլանավորում է կենսաբանական օբյեկտների ուսումնասիրություններից ստացվող արդյունքները։ 
մինի
## Կենսաչափություն ձևավորում
Կենսաչափությունը որպես ինքնուրույն առարկա ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջում, Ֆրենսիս Գալտոնի և Կարլ Պիրսոնի, Ռոնալդ Ֆիշերի (Անգլիա) աշխատանքների շնորհիվ։ Կենսաչափությունը զարգացման մեծ թափ ստացավ 20-րդ դարում, կապված կիբեռնետիկայի, հավանականությունների տեսության, մաթեմատիկական ստատիստիկայի առաջընթացի հետ։

## Կիրառում
Վերջինս լայնորեն կիրառվում է մարդու օրգանիզմի կառուցվածքի և ֆունկցիայի փոփոխությունները (կախված կյանքի պայմաններից ու տարիքից) հետազոտելիս։ Վերջին տարիներին կենսաչափական ուսումնասիրությունների են ենթարկվում ոչ միայն մարդու մորֆոլոգիական, այլև ֆիզիոլոգիական և կենսաքիմիական հատկանիշները։ Կենսաբանության մեջ վիճակագրական մեթոդներով որոշվում է բույսերի, կենդանիների առանձին խմբերի կամ անհատների պատկանելությունը կարգաբանական որևէ կատեգորիայի։

## Կենսաչափական գաղափար
Կենսաչափական գաղափարների տարածման և մեթոդների ստեղծման գործում նշանակալի են նաև ռուս գիտնականներ Վ. Ռոմանովսկու, Ա. Սապեգինի, 
Յուրի Ֆիլիպչենկոյի աշխատանքները։

## Արտաքին հղումներ
* Movies & biometrics / Le cinéma et la biométrie

Կատեգորիա:Կենսաչափություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն
Կենսաշերտագրություն

մինի|կենդանիների բրածոներ
**Կենսաշերտագրություն**, շերտագրության բաժին, զբաղվում է նստվածքային ապարների շերտերի հարաբերական հասակի որոշմամբ՝ նրանց մեջ հանդիպող բրածո օրգանիզմների ուսումնասիրման հիման վրա։

## Կենսաշերտագրությունը կիրառում
Կենսաշերտագրությունը կիրառում է հնէաբանական մեթոդը, որի հիմքում ընկած է էվոլյուցիայի անդարձելիությունը, այսինքն պատմական զարգացման ընթացքում կենդանիների և բույսերի միատեսակ ձևերի անկրկնելիությունը։ Բրածո օրգանիզմների բազմաթիվ տեսակների լայն տարածումը հնարավորություն է ընձեռում համադրել իրարից բավականաչափ հեռու վայրերի նույնահասակ շերտերը։ Զոնաների սահմանազատման համար առավել կարևոր են բրածո օրգանիզմների այն խմբերը, որոնք ունեցել են կարճատև կյանք, սակայն շատ լայն աշխարհագրական տարածում և բազմազանություն (օրինակ, Բելեմնիտները, Նումուլիտները)։

Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Հնէաբանություն
Կենսամեխանիկա

մինի|300px|Կենսամեխանիկայի առաջին աշխատանքները
**Կենսամեխանիկա, ** կենսաֆիզիկայի բաժին. ուսումնասիրում է կենդանի հյուսվածքների, բջիջների, օրգանների և ամբողջական օրգանիզմի մեխանիկական հատկությունները, ինչպես նաև նրանցում ընթացող մեխանիկական երևույթները։

## Ծագում
«Կենսամեխանիկան» նախկինում անվանել են սաղմնաբանության բաժիններից մեկը՝ զարգացման մեխանիկան։
##### Շարժումների կենսամեխանիկա
Շարժումների կենսամեխանիկան, հենվելով անատոմիայի և տեսական մեխանիկայի տվյալների վրա, հետազոտում է շարժողական օրգանների կառուցվածքը։ Շարժման կենսամեխանիկական ուսումնասիրությունները լինում են. 
*կառուցվածքային (մարմնի կինեմատիկական շղթաների ազատության աստիճանների թիվը և բնույթը), 
*կինեմատիկական (հետագիծը, արագությունը և արագացումը) 
* դինամիկական (ներքին և արտաքին փոխազդեցությունների հետևանքով առաջացող ուժերը)։

## Ուսումնասիրման մեթոդներ
Հետազոտվող շարժումների կինեմատիկական բնութագրերը որոշելու համար օգտագործում են գրանցման տարբեր մեթոդներ, որոնցից առավել կիրառական են՝
* օպտիկականը՝ արագացված կինոնկարահանումներ, 
*ցիկլոգրաֆիա, կիմոցիկլոգրաֆիա, և 
*էլեկտրական։ 
Նշված մեթոդներով որոշվում են մարմնի տարածական տեղափոխությունը, նրա առանձին մասերի շարժումը միմյանց նկատմամբ և այլն։ Արյան շրջանառության կենսամեխանիկան ուսումնասիրում է սրտի և անոթների առաձգական հատկությունները, արյան հոսքին ցույց տրվող հիդրավլիկական դիմադրությունը, արյան շարժումը և սրտի աշխատանքը։

Կենսամեխանիկան զբաղվում է նաև շնչառական ապարատի, ինչպես նաև առանձին օրգանների (թոքեր, կրծքավանդակ) շարժումների դինամիկայի և գործունեության ուսումնասիրությամբ։

## Կենսամեխանիկաի հետազոտություններ
Կենսամեխանիկաի հետազոտությունների սկիզբը դրել է Լեոնարդո դա Վինչին, որն անատոմիայի և մեխանիկայի տեսանկյունով ուսումնասիրել է մարդու շարժումները։

Կենսամեխանիկայի բնագավառում կարևոր են Պյոտր Լեսգաֆտի, Իվան Սեչենովի, Նիկոլայ Բեռնշտայնի և ուրիշների աշխատանքները։ Կենսամեխանիկական հետազոտությունները մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիտության տարբեր ոլորտների՝ աշխատանքի և սպորտի ֆիզիոլոգիայի, կլինիկական ու ռազմական, բժշկագիտության, վնասվածքների և օրթոպեդիայի համար։ Կենսամեխանիկան մեծ նշանակություն ունի նաև պրոթեզավորման գործում։

## Գրականություն
* Сеченев H.M., Oчepк pa6очих движений человека, M., 1901; 
* Исследования по биодинамике ходьбы, 6era, прыжка, под редакции H.A. Бернштейна, M., 1940.

## Արտաքին հղումներ
*Biomechanical stress analysis on bone parts & implants
*Biomechanics and Movement Science Listserver (Biomch-L)
*Biomechanics Links 
*A Genealogy of Biomechanics 
*The Instituto de Biomecánica de Valencia (IBV – Biomechanics Institute of Valencia) 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կենսաֆիզիկա
Կատեգորիա:Ֆիզիկական գիտություններ
Կենսական ներկում

**Կենսական ներկում**, վիտալ ներկում, կենդանի բջիջների ներկման մեթոդ. կատարվում է հատուկ ներկերի ոչ թունավոր կոնցենտրացիաներով։

## Կիրառում
Առաջինը կիրառել է ավստրիացի Ֆ. Ունգետը, 1848 թվականին։ Ներկերը լինում են.

*հիմնային (չեզոք կարմիր, մեթիլեն կապույտ և այլն),
*թթվային (ֆենոլային կարմիր, ցիանոլ և այլն)։

## Կենսաբանական ներկեր
Կենդանիների բջիջներում որոշ ներկեր, դիֆուզ կերպով, ներկում են բջջապլազման, մյուսները հատիկների ձևով կուտակվում են Գոլջիի համալիրի հատվածում, կորիզն ու բջջապլազման մնում են չներկված։ Կենդանի բուսական բջիջներում ներկը խտանում է վակուոլներում, մահացածներում՝ ներկվում են պրոտոպլաստները։ Այս առանձնահատկությամբ տարբերում են մահացած և վնասված բջիջները կենդանի բջիջներից։ 
Թթվային հատիկավորող ներկերը կիրառվում են ռեթիկուլա-էնդոթելային համակարգի տարրերի հայտնաբերման և ուսումնասիրման, մեթիլեն կապույտը՝ առանձին նեյրոնների ընտրողական ներկման համար։ 
Բջջաբանական և հյուսվածքաբանական նպատակներով կենսական ներկումը կիրառվում է ֆիզիոլոգիական հետազոտություններում՝ դեղանյութերի ազդեցությունը պարզելու, բջիջներում և հյուսվածքներում ախտաբանական փոփոխությունները ուսումնասիրելու նպատակով։

Կատեգորիա:Ներկում
Ազիգակ

**Ազիգակ**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արճեշի գավառակում։ Գտնվում էր Վանա լճից հյուսիս։

## Տես նաև
* Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կաալի (խառնարան)

Երկնաքարային Կաալի խառնարանը|մինի|աջից
մինի|աջից|Պայթյունը դուրս է շպրտել հիմնական խառնարանից դոլոմիտային ժայռաբեկորներ
**Կաալի** (), խառնարան, որը առաջացել է Էստոնիայի Սաարեմաա կղզու վրա երկնաքարի անկման հետևանքով։

Խառնարանը գտնվում է Կուռեսաառե քաղաքից 18 կիլոմետր հեռավորության վրա, անտառակի մեջ։ Այն շրջապատված է 16 մետր բարձրությամբ հողաթմբով, որն ունի 110 մետր տրամագիծ։ Շրջակայքում կան նաև ութ ավելի փոքր չափերի խառնարաններ, որոնց չափերը տատանվում են 15-ից մինչև 40 մետր տրամագծում։

Մոտ 4 հազար տարի առաջ ընկած երկնաքարը բնականաբար չի հիշատակվում Էստոնական մատենագրություններում, սակայն նրա անկումը ենթադրաբար տեղ է գտել էստոնական ռունային երգերում, ինչպես նաև ֆիննական և շվեդական առասպելներում։

Վերջին հետազոտությունների արդյունքում ենթադրվում է, որ 400 - 1000 տոննա քաշով երկնաքարը մտել է Երկրի մթնոլորտ հյուսիսարևելյան կողմից մոտ 15 - 45 կմ/վ արագությամբ և մթնոլորտի հետ շփման արդյունքում կորցնելով զանգվածը բաժանվել է մի քանի մասերի 5-10 կմ բարձրության վրա։ Ամենամեծ բեկորը, որի զանգվածը կարող էր լինեկ 20-80 տոննա, իսկ արագությունը 10-20 կմ/վ ձևավորել է ամենամեծ խառնարանը, ութ փոքր խառնարանները առաջացել են մյուս բեկորների անկման արդյունքում։
մինի|կենտրոն|700px|Հիմնական խառնարանի լճակը

## Տես նաև
* Երկրի երկնաքարային խառնարանների ցանկ

## Արտաքին հղումներ
* Խառնարանի նկարագիրը Earth Impact Database-ում  
* Սաարեմայի վրա գտնվող խառնարանների լուսանկարներ

Կատեգորիա:Երկնաքարային խառնարաններ
Կատեգորիա:Երկրի խառնարաններ
Կատեգորիա:Սաարեմաա
Կատեգորիա:Էստոնիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Խառնարաններ այբբենական կարգով
Սամվել Մկրտչյան (թարգմանիչ)

**Սամվել Սուրենի Մկրտչյան** (), հայ թարգմանիչ, գրող, խմբագիր։

## Կենսագրություն
Սամվել Մկրտչյանը ծնվել է 1959 թվականին։ Ավարտել է Լենինականի (այժմ՝ Գյումրի) թիվ 20 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև՝ Վ․ Բրյուսովի անվան համալսարանը (1983)։ Աշխատել է «Աստղիկ» հանդեսում, ինչպես նաև «Անդրադարձ», «Ար», «Առավոտ», «Գրական թերթ» պարբերականներում։ Հայաստանում և արտերկրում տպագրել է բազմաթիվ հրապարակախոսական հոդվածներ, բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, նաև թարգմանել է բազմաթիվ գրքեր։ 2002-2014 թվականներին եղել է «Արտասահմանյան գրականություն» թարգմանական եռամսյա հանդեսի գլխավոր խմբագիրը։

Հայաստանի գրողների միության անդամ էր 1995 թվականից։ «Կանթեղ» մրցանակի դափնեկիր է։

## Անգլերենից հայերեն թարգմանությունների մատենագիտություն

* Շեքսպիր, Երկեր (Սոնետներ, Վեներա և Ադոնիս, Սիրուհու տրտունջը), ԵՊՀ, Երևան, 1991։
* Թ. Ս. Էլիոթ, Մեռյալ երկիր, «Ապոլոն», Ե., 1991։
* Վիլյամ Սարոյան, Իմ անունն է Սարոյան, «Նաիրի», Ե., 1992։
* Լուիս Քերոլ, Ալիսը Հրաշքների աշխարհում և Ալիսը հայելու աշխարհում։ (Չափածո), Սամսոն հրատարակչություն, 1994։
* Ռեդյարդ Քիփլինգ, Պատմվածքներ հենց այնպես։ (Չափածո), Սամսոն հրատարակչություն, 1995։
* Անգլիական և ամերիկյան պոեզիա, «Նոր-Դար», Ե., 1998։
* Վիլյամ Ֆոլքներ, Արջը, «Նաիրի», Ե., 1992։
* Վիլյամ Ֆոլքներ, Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ, «Վան Արյան», Ե., 2001։
* Հերման Մելվիլ, Պատմվածքներ, «Վան Արյան», Ե., 2001։
* Թ. Ս. Էլիոթ, Քերթվածներ, Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2004։
* Շեքսպիր, Սոնետներ, Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2004։
* Շեքսպիր, Լուկրեցիայի պատվազրկումը, ՀԳՄ հրատարակություն, Ե., 2003։
* Վիլյամ Միքայելյան, Հին լեզու, «Տիգրան Մեծ», Ե., 2005։
* Սամվել Մկրտչյան. Թարգմանություններ (2 հատորով), Ե., Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2009։
* Կ. Հովհաննիսյան, Գերդաստան ստվերաց, Տիգրան Մեծ, Ե., 2012։
* Ջեյմս Ջոյս, Ուլիսես, Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2012։
* Լենըրդ Քոհեն, Երգեր սիրո և ատելության, Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2013
* Չարլզ Բուքովսկի, Ամբոխի հանճարը և այլ բանաստեղծություններ, Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2013։
* Շեքսպիր, Սոնետներ, պոեմներ, բանաստեղծություններ, Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2013։
* Թ. Ս. Էլիոթ, Չորս կվարտետ, Հեղինակային հրատարակություն, Ե., 2013։

## Հայերենից անգլերեն թարգմանությունների մատենագիտություն
* Selected Armenian Poets. Samson Publishers, Yerevan, 1991.
* Shoushig Dansabedian, Collected Poems. Yerevan, Nor-Dar Publishers, 1999.
* Ruben Angaladyan, Essays, Yerevan, 1995.
* Vahe Armen, Scream and Other Poems. Van Arian Publishers, Yerevan, 2000.
* Modern Eastern Armenian Poets. Nairi Publishers, Yerevan, 2004.
* Yeghishe Charents, 40 Poems. Charents Memorial House, Yerevan, 2012.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անձնական կայքը 
* Սամվել Մկրտչյանը zarkfoundation.com-ում

Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Անգլերենից հայերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայերենից անգլերեն թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գրողներ
Կատեգորիա:Խորհրդային թարգմանիչներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Էստոնիայի անկախության հաղթանակի սյուն

**Էստոնիայի անկախության հաղթանակի սյուն** (), գտնվում է Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինի Ազատության հրապարակում։ Հուշարձանի բացումը տեղի է ունեցել 2009 թ․–ի հունիսի 23–ին՝ Էստոնիայի անկախության համար մղված մարտերում զոհվածների հիշատակի օրը։ Սյունը ունի 23,5 մ բարձրություն և կազմված է 143 ապակե թիթեղներից։ Սյան գլխավերևում տեղադրված է 1919 թ․–ին ստեղծված Էստոնիայի ամենաբարձր պարգևը մարմնավորող խաչ։

## Պատմություն
Հուշարձանի կառուցման գաղափարը ի հայտ է եկել 1919 թ․–ին պատերազմի ավարտից հետո։ 1918-1920 թթ․–ին անկախության համար տեղի ունեցած մարտերում 4000 մարդ սպանվել է, 14000–ը՝ վիրավորվել։ 1936 թ․–ին օրենք ընդունվեց, որի համաձայն պետք է կառուցվեր պատերազմի զոհերի հիշատակին նվիրված համազգային հուշարձան։ Սակայն շինարարությունը դադարեցվեց Էստոնիային խորհրդայնացման հետևանքով։ 1991 թ․–ին ԽՍՀՄ–ից անկախանալուց հետո հուշարձանի կառուցման հարցը կրկին մտավ օրակարգ։ 2005 թ․–ի գարնանը Ռիյգիկոգուն որոշում է, որ անկախության սյունը պետք է վեր խոյանա Տալլինի Ազատության հրապարակում։ 2006 թ․–ին հուշարձանի կառուցման մրցույթում 40 նախագիծ է ստացվել, որոնցից հաղթող է ճանաչվել է Ռայներ Ստենֆելդի, Անդրի Լաիդրեի, Կադրի Կիհոյի, Անտո Սավիի «Լիբերտաս» (Libertas) նախագիծը։ Իսկ կապալառուի ընտրության մրցույթում հաղթող է ճանաչվել Celander Ehitus OÜ շինարարական կազմակերպությունը։

## Պատկերասրահ

File:Vabadussõja võidusammas 2010.JPG
File:EU-EE-Tallinn-Kesklinn-Freedom square.JPG


## Արտաքին հղումներ
* Անկախության հուշարձան 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի պատմություն
Կատեգորիա:Էստոնիայի տեսարժան վայրեր
Էստոնացիներ

**Էստոնացիներ** (), ազգ, մերձբալթյան-ֆիննական էթնիկ խումբ, որոնց թվաքանակը աշխարհում 1,1 միլիոն է, այդ թվում Էստոնիայում՝ 925000։ Հիմնական լեզուն է  - էստոներենը։ 
Նախքան 18-19–րդ դարերը՝ էստոնացիները իրենց անվանում էին «maarahvas», ինչը բառացիորեն նշանակում է «հողի ժողովուրդ», այսինքն՝ ժողովուրդ, որը զբաղվում է հողագործությամբ։ «eestlane» բառը առաջացել է լատինական Այեստի բառից։ 
Մարդաբանական տեսանկյունից էստոնացիները կապված են արևելաբալթյան և ատլանտաբալթյան ռասային։ Էստոնացիների գերակշիռ մասը աթեիստ են։ Էստոնացիների շրջանում զգալի ազդեցություն ունի նաև լյութերականությունը և կաթոլիկությունը։

Էստոնացիները ձևավորվել են միմյանց հետ միաձուլված արևելքից I հազարամյակում մուտք գործած ֆիննա-ուգրական ցեղերից: Հետո, մի քանի հազարամյակների ընթացքում, տեղի է ունեցել էստոնական ազգության ձևավորման գործընթացը:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի ազգեր
Կատեգորիա:Ուգրո-ֆիննական ազգեր
Էստոնիայի ճարտարապետություն

300px|մինի|Եպիսկոպոսի ամրոցը Կուրեսաարեում
**Էստոնիայի ճարտարապետություն**, Էստոնիայի հնագույն ճարտարապետական հուշարձանները հողաթմբերով և գերանակապ պատերով Վիլյանդիի կենտրոնական մասը ամրացված բնակատեղիներն են, որոնց շուրջը 11—12-րդ դարերում կազմավորվել են առաջին քաղաքները (Տարտու, Տալլին)։ 13-րդ դարում զարգանում է քարի ճարտարապետությունը՝ ռոմանական և գոթական ոճերի տարրերով, իսկ 14-րդ դարից հաստատվում է գոթական ոճը։ է-ի ճարտ-յան ծաղկման շրջանին (14-րդ դարի երկրորդ կես - 16-րդ դարի առաջին քառորդ) բնորոշ ուշ գոթականի հուշարձաններից են՝ Տալլինի քաղաքապետարանը, կաթողիկեն, Սուրբ Օլա, Նիգուլիստե, Սուրբ Ոգի եկեղեցիները, դոմինիկյանների մենաստանը։ Քանդակների հարստությամբ աչքի են ընկնում Տարտուի Ցաանի և Սաարեմաա կղզու Կարյա եկեղեցիները (երկուսն էլ 14-րդ դար)։ Վերածննդի ոճի կառույցներից ամենանշանավորը «սևգլխանիների» տունն է Տալլինում (1597, հոլանդական ճարտարապետ-քանդակագործ՝ Ա. Պասսեր)։ 17-րդ դարից Նարվայի կառույցներում իշխողը բարոկկոն էր։ 18-րդ դարի վերջին էստոնական ճարտարապետության մեջ իշխող է դառնում կլասիցիզմը։

Կատեգորիա:Էստոնիայի ճարտարապետություն
Յոել Լինդպերե

**Յոել Լինդպերե** (, ), էստոնացի ֆուտբոլիստ։ Չիկագո Ֆայր ակումբի և Էստոնիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի խաղացող է։

## Ակումբային կարիերա
15 տարեկանում սկսեց հանդես գալ Էստոնիայի առաջնության 3-րդ լիգայում հանդես եկող Նիմմե Կալյուի կազմում։ Այդ ակումբում Լինդպերեն անցկացրած 7 հանդիպումներում կարողացավ հեղինակել 14 գնդակ։ Հաջորդ 2 մրցաշրջանները ևս նա անցկացրեց նույն լիգայում, բայց այս անգամ արդեն Լելլեում։ 2000 թ. մրցաշրջանից սկսած նա արդեն սկսեց խաղալ Ֆլորայի կազմում, որն էստոնական ուժեղ ակումբներից մեկն է։ Ֆլորայի կազմում Լինդպերեն 2 անգամ կարողացել է հաղթել Էստոնիայի առաջնությունում (2002, 2003)։ 2001 թվականի մրցաշրջանի վերջում և 2002 թվականի մրցաշրջանի սկզբում Լինդպերեն սկսեց վարձավճարով հանդես գալ Վալգայի կազմում, իսկ 2004/05 թթ. մրցաշրջանում՝ բուլղարական ԲԿՄԱ-ի կազմում։ Բուլղարական ԲԿՄԱ-ի հետ կարողացավ դառնալ Բուլղարիայի առաջնության չեմպիոն։

2006 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Էստոնիայի գավաթի խաղարկության 1/6 եզրափակչի ժամանակ կրած պարտությունից հետո Լինդպերեն հայհոյեց պահեստային մրցավարին, որից հետո Էստոնիայի ֆուտբոլի ֆեդերացիան նրան որակազրկեց մինչև հոկտեմբերի 15-ը, իսկ Ֆլորայի ղեկավարությունը որոշեց այլևս չհամագործակցել նրա հետ։

2007 թ. ձմռանը Լինդպերեն հայտնվեց նորվեգական Տրոմսյոյի կազմում։ Միակ հաջողությունը այս ակումբի հետ եղավ այն, որ կարողացավ գրավել Նորվեգիայի առաջնության 3-րդ տեղը։

2010 թ. հունվարի 26-ին Լինդպերեն ստորագրեց պայմանագիր 2 տարի ժամկետով Նյու Յորք Ռեդ Բուլսի հետ։ Սկզբում հանդես էր գալիս կենտրոնական պաշտպանի դիրքում, իսկ հետո ստիպված եղավ զբաղեցնել ձախ կիսապաշտպանի դիրքը, երբ ակումբում հայտնվեցին նոր ֆուտբոլիստներ՝ Թիերի Անրին և Ռաֆայել Մարկեսը։ 2013 թ. հունվարի 4-ին տեղափոխվեց Չիկագո Ֆայր։

## Ազգային հավաքականի կազմում
Լինդպերեն հանդես է եկել նաև Էստոնիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում։ Էստոնիայի ազգային հավաքականի կազմում մեկնարկային հանդիպում է անցկացրել 1999 թ. նոյեմբերի 1-ին, երբ թիմն ընկերական հանդիպում էր անցկացնում Արաբական Միացյալ Էմիրությունների ազգային հավաքականի հետ։

## Նվաճումներ

**Ֆլորայի կազմում**
• Էստոնիայի չեմպիոն - 2002, 2003
• Էստոնիայի սուպերգավաթակիր - 2002, 2003, 2004

**ԲԿՄԱ (Սոֆիա)-ի կազմում**
• Բուլղարիայի չեմպիոն - 2004/05

## Հղումներ
• Յոել Լինդպերեն www.national-football-teams.com կայքում
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Տրոմսյոյի ֆուտբոլիստներ
Էստոնիայի կերպարվեստ

**Էստոնիայի կերպարվեստ**, հնագույն հուշարձաններից են մետաղյա զարդարանքները, քարե և փայտե պորտալները, մահարձանները։ Հնուց տարածված են եղել ոստայնանկությունը, ասեղնագործությունը, կաշվի դրոշմազարդումն ու ժողովրդական դեկորատիվ կիրառական արվեստի այլ տեսակներ։ Պահպանվել են 15-րդ դարի արժեքավոր բազմաթիվ նկարներ։ 17-րդ դարից նոր առաջընթաց է կատարել փայտի քանդակագործությունը, ոսկերչությունը։ Արվեստի զարգացման կարևոր կենտրոն է եղել Նառվան։ Ազգային կերպարվեստի առաջին ներկայացուցիչներն են դիմանկարիչ և բնանկարիչ Ցո. Քյոլերը, քանդակագործներ Ա. Վայցենբերգն ու Ա. Ադամսոնը։ Նշանավոր են Ա. Լայկմաայի և Ք. Ռաուդի գործերը։ Հայտնի են գեղանկարիչներ Կ. Մյագին, Ն. Տրիյկը, քանդակագործ ու խեցեգործ Ցա. Կոորտը։ 1919 թվականին Տարտուում բացվել է «Պալլաս» գեղարվեստական ուսումնարանը։ էստոնիաի գրաֆիկներից տեխնիկական հնարների և թեմատիկայի բազմազանությամբ առավել ճանաչվածը է. Վիյրալատն է։ Հայտնի են նաև բնանկարիչ Գ. Ռայնդորֆը, գեղանկարիչ է. Ադամսոն-էրիկը, դիմանկարիչ Ա. Բախը։ Նկարիչների կրստեր սերնդի ներկայացուցիչներից մեծ հաջողությունների են հասել է. Օկասը, Վ. Տոլլին, Հ. էելման։ էստոնական խորհրդային տարիների գեղանկարչությունում առավել հանրահայտ դեմքն է է. Կիտսը։

Կատեգորիա:Էստոնիայի կերպարվեստ
Էստոնական երաժշտություն

245px|մինի|Էստոնիայի պարի փառատոն (2004)
**էստոնական ժողովրդական երաժշտությունը **հիմնականում միաձայն է։ ժողովրդականերգարվեստի հնագույն ժանրերն են աշխատանքային և ծիսական երգերը։ Հին ժողովրդական պարերը խմբական են։ XIX դարում կազմակերպվել են առաջին երգչախմբերը և փողային նվագախմբերը, 1869 թվականիցից (առաջինը Տարտուում) անց են կացվում երգի համաժողովրդական տոներ։ էստոնիայի առաջին կոմպոզիտորն է Ա. Կունիլեյդը։ 1899 թվականին Տարտուում բեմադրվել է առաջին օպերան, 1900 թվականին տեղի է ունեցել առաջին սիմֆոնիկ համերգը։ 1919 թվականին հիմնադրվել է Տալլինի բարձրագույն երաժշտական դպրոցը (1923 թվականից՝ կոնսերվատորիա)։ Նշանավոր կոմպոզիտորներն են Ա. Լյատեն, Ռ. Տոբիասը, Մ. Սաարը, Կ. Կրեեկը, Ա. Կապպը և Հ. էլլերը։ էստոնական առաջին՝ «Վիկինգներ» («Վի- կերցներ») օպերան (բեմ. 1928-ին) ստեղծել է է. Աավը։ Համաշխարհային ճանաչման են հասել ջութակահար Ցու. է. Սիրմուսը և կոնտրաբասահար Լ. Ցուխտը։ 1941 թվականին կազմակերպվել է էստոնական ԽՍՀ կոմպոզիտորների միությունը։ 1920-1950-ական թվականներին հայտնի օպերային երգիչներ են եղել Հ. էյները, Օ. Միկ-Կրուլը, Բ. Հանսենը, Կ. Օտսը, Ի. Աավ-Լոոն, Մ. Տարասը։ է. Տուբինի «Կրաաւոով» է սկզբնավորվում ազգային բալետը։ Լայն ճանաչում են ստացել Էստոնիայի ԽՍՀ պետական ակնւդեմիական արական երգ չախմբի գլխավոր դիրիժոր Դ. էռնևաըսը, խմբերգային, օպերային և սիմֆոնիկ երաժշտության ստեղծող է. Կապպը, օպերաների հեղինակ Բ. Կիրվերը և ուրիշներ, երգիչներ Տ. Կուուգիկը և Գ. Օտսը, դիրիժոր Վ. Յարվին։ Էստոնիայում գործում են օպերայի և բալետի ակադեմիա կան «էստոնիա» թատրոնը Տալլինում (հիմնված 1906), «Վանեմույնե» երաժշտական դրամատիկական թատրոնը Տարտուում (հիմնված 1870), ֆիլհարմոնիան։

Կատեգորիա:Էստոնական երաժշտություն
Սպիտակ լեռան ճակատամարտ

**Սպիտակ լեռան ճակատամարտ** (Չեխերեն` *Bitva na Bílé hoře*, Գերմաներեն` *Schlacht am Weißen Berg*), Երեսնամյա պատերազմի վաղ շրջանի կարևոր ճակատամարտերից մեկը։

Այն տեղի է ունեցել 1620 թվականի նոյեմբերի 8-ին։ 15.000 բոհեմացիներից և վարձկաններից բաղկացած բանակը Կրիստիան Անհալտեցու գլխավորությամբ բանակը պարտություն կրեց Սրբազան Հռոմի կայսր Ֆերդինանդ II-ի Կառլոս Բոնեվենտյուրի գլխավորած և Կաթոլիկ լիգայի Հովհան Ցերկլեսի գլխավորած 27.000 զինվորից բաղկացած միացյալ բանակից Պրահայի մոտ գտնվող Բիլա Հորայում («Սպիտակ լեռ»)։ Այս վայրը ներկայումս Պրահա քաղաքի մաս է կազմում։

Ճակատամարտով ավարտվեց Երեսնամյա պատերազմի Բոհեմական ժամանակահատվածը և սկսվեց Չեխական հողերի անկումը, որը շարունակվեց մյուս 300 տարիներին։ Ճակատամարտի արդյունքում փոխվեց Չեխական հողերի կրոնական պատկանելությունը երկդարյա բողոքական առավելությունից հետո։ Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցին վերադարձրեց կաթոլիկ մեծամասնությունը Չեխական հողերում մինչև 20-րդ դարի վերջը։

## Նախապատմություն
17-րդ դարի սկզբին Կաթոլիկ Սրբազան Հռոմեական կայսրության մաս կազմող Բոհեմիայում բնակչության մեծամասնությունը բողոքական էր և պայքարում էր կրոնական և քաղաքական ազատության համար։ 1617 թվականին մահացավ Սրբազան Հռոմի կայսր Մատիասը, ում փոխարինեց նրա զարմիկ Ֆերդինանդը, ով մոլի Կաթոլիկ էր և Հակառեֆորմացիայի կողմնակից։ Սա բերեց բոհեմական բողոքականների ծանր զայրույթին, ովքեր ոչ միայն վախենում էին իրենց կրոնական ազատության համար, այլ նաև Բոհեմիայի սահմանափակ ինքնիշանության համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երեսնամյա պատերազմի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Չեխիայի պատմություն
Կատեգորիա:Սրբազան Հռոմեական կայսրության ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:1620 Եվրոպայում
Ազիզիե (Էրզրումի մարզ)

**Ազիզիե**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Էրզրումի գավառում։ Գտնվում էր Էրզրում քաղաքից արևելք՝ Հասանկալա քաղաքից 40 կմ հարավ-արևելք։

## Տես նաև
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազիզլու

**Ազիզլու**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Չմշկածագի գավառակում։

Գյուղը հայաբնակ էր։ Թուրքերի կողմից գյուղն ավերվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Դրանից հետո Ազիզլուում բնակություն են հաստատել քրդերը։ Նրանց հիմնական զբաղմունքը կիսաքոչվոր անասնապահությունն է։

## Տես նաև
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թվականներին, Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Ազիխա

**Ազիխա**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գենջի գավառակում։ Գտնվում էր Գենչ գյուղից 53 կմ հյուսիս-արևմուտք, Գոյունսկու գետի ձախ կողմում՝ բարձրադիր վայրում։

## Տես նաև
* Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Վոռմսի

**Վոռմսի** (, ), Էստոնիայի մեծությամբ չորրորդ կղզին է, Սաարեմաայից, Հիյումաայից և Մուհուից հետո։

Մտնում է Բալթիկ ծովի Արևմտաէստոնական կղզեխմբի կազմի մեջ։ Արևմուտքում բաժանված է Հիյումաայից Մուհու նեղուցով, լայնությունը հասնում է 12 կմ։ Կղզու մակերեսը կազմում է 93 կմ²։ Վարչական առումով մտնում է Լյաենեմաա նահանգի կազմի մեջ։

Մակերևույթը ցածրադիր է (բարձրությունը մինչև 10 մ)։ Ինչպես և հարևան կղզիները Վոռմիսիի հողերը բերրի չեն, կազմված են հիմնականում կրաքարերից և ծովային նստվածքներից։ Կան սոճու անտառներ, ափեզրին եղեգնուտներ են։

Հիմնական բնակավայրն է Հուլլո գյուղը։ Կղզու բնակչությունը կազմում է 416 մարդ (2013)։

## Պատկերներ

Պատկեր:Vormsi tuletorn 29-03-2013.jpg|Փարոս
Պատկեր:Vormsi-tuulimylly.jpg|Քամու ալրաղաց
Պատկեր:Metsänvartijanmökki1.jpg|Բնակելի տուն
Պատկեր:Vormsi lõunasihi alumine tulepaak.jpg|Դիտման աշտարակ


## Տես նաև
* Արևմտաէստոնական կղզեխումբ
* Վոռմսի շրջան
* Էստոնիայի կղզիներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Էստոնիայի կղզիներ

[350px|մինի|[Կյուբասաառեի փարոսը Սաարեմաա կղզու վրա]]
Սա **[[Էստոնիա]]յի [[կղզի]]ների** *ոչ ամբողջական* ցանկն է։ Երկիրը ունի ընդհանուր առմամբ 1521 կղզի։

## Խոշորագույն կղզիները

1) Կասսարին երբեմն ընդունվում է որպես Հիյումաայի մաս։

## Տես նաև
*Բալթիկ ծովի կղզիների ցանկ

Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Վոռմսի (այլ կիրառումներ)

* Վոռմսի - կղզի Բալթիկ ծովում, Արևմտաէստոնական կղզեխմբում։
* Վոռմսի - շրջան Էստոնիայի Լյաենեմաա նահանգի կազմում։
Էստոնիայի գետեր

[350px|մինի|[Պյառնու գետը]]
**[[Էստոնիա]]յի գետերը** երկար չեն և հիմնականում ջրառատ են։ Նրանցից միայն 10-ն են ավելի երկար քան 100&nbsp;կմ։ Ամենամեծ գետը Նառվան (երկարությունը 77&nbsp;կմ) է, հոսում է Էստոնա-Ռուսաստանյան սահմանի երկայնքով, նրա միջին ջրի ծավալը ավելին է քան բոլոր մյուս գետերինը միասին։

## Ամենաերկար գետերը

## Բոլոր գետերը այբբենական կարգով
### Ա
* Ահերու 
* Անգերիա (գետ)
### Գ
* Գաույա
### Է
* Էմայիգի
### Ի
* Իհնե (գետ)
### Հ
* Հալիստե (գետ)
### Յ
* Յանիհգի (գետ)
### Ն
* Նառվա (գետ)
* Նավեստի (գետ)
### Պ
* Պյառնու գետ
### Ռ
* Ռաուդնա (գետ)
### Վ
* Վիգալա (գետ)

## Ծանոթագրություններ
*Էստոնիկա. Հիդրոգրաֆիկ ցանցը  
*

Կատեգորիա:Գետերի ցանկեր ըստ երկրի
Կատեգորիա:Էստոնիայի գետեր
Ազիզլի (Գառնաբիսարի գավառ)

**Ազիզլի**, գյուղ, Երևանի նահանգի Երևանի գավառի Գառնաբիսարի գավառակում։ Գյուղը երկու անգամ վերաբնակեցվել է, բայց 1986 թ.-ի դրությամբ գյուղը լքված է բնակչության կողմից։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Արևմտաէստոնական կղզեխումբ

**Արևմտաէստոնական կղզեխումբ** (, կամ Moonsund archipelago **Մունզունդյան կղզեխումբ**), կղզիների խումբ է, որը պատկանում է Էստոնիային, տեղաբաշխված է Բալթիկ ծովում։ Այս կղզիների ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 4000 կմ²։

Կղզիները՝
* Սաարեմաա
* Հիյումաա
* Մուհու
* Վոռմսի
և մոտ 500 ավելի փոքր կղզիներ։

## Տես նաև
* Էստոնիայի կղզիներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Վեյնամերի ծով , Էստոնիկա հանրագիտարան 

Կատեգորիա:Բալթիկ ծովի կղզիներ
Կատեգորիա:Էստոնիայի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզեխմբեր այբբենական կարգով
Ազիտոն

**Ազիտոն**, ավերակ գյուղ, Երևանի նահանգի Շարուր-Դարալագյազի գավառում։

1873 թ.-ին ուներ 767 բնակիչ։ Բնակիչների հիմնական զբաղմունքը անսանապահությունն ու գյուղատնտեսությունն էր։

## Տես նաև
* Երևանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Կատեգորիա:Արևելյան Հայաստանի գյուղեր
Ազիրի գավառ

**Ազիր**, գավառ Կիլիկիայում, Ադանայի նահանգում։

## Վարչական բաժանում
Ադանայի գավառի կազմի մեջ էին մտնում հետևյալ գավառակները.
* Ազիր
* Ալեուս

## Տես նաև
* Կիլիկիայի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Կիլիկիայի գավառներ
Ազիրի գավառակ

**Ազիր**, գավառակ Կիլիկիայում, Ադանայի նահանգի Ազիրի գավառում։ Գավառակի մասին հիշատակել է թուրք պատմագիր Քյաթիբ Չելեբին։

## Տես նաև
* Կիլիկիայի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Կիլիկիայի գավառներ