Ստալինյան տասը հարվածներ

**Ստալինյան տասը հարվածներ** (), Հայրենական մեծ պատերազմի մի շարք խոշորագույն հարձակողական ռազմավարական գործողությունների ընդհանուր անվանում, որոնք իրականացվել են 1944 թվականին՝ ԽՍՀՄ զինված ուժերի կողմից։

Ի սկզբանե գործողությունների շարքը չի միավորվել ընդհանուր անվան տակ, որովհետև գործողությունները պլանավորվել և իրականացվել են՝ ելնելով իրադարձությունների տրամաբանությունից և այդ տարվա ընդհանուր ռազմավարական նպատակներից։ Առաջին անգամ Իոսիֆ Ստալինի կողմից տասը հարված հասկացությունը հնչել է 1944 թվականի նոյեմբերի 6-ին թվագրված «Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության 27-րդ տարեդարձը» զեկույցի առաջին մասում՝ աշխատանքային ժողովրդական պատգամավորների Մոսկվայի քաղաքային խորհրդի հանդիսավոր նիստում։

Որպես Ստալինին փառաբանող գաղափարախոսություն՝ «Տասը ստալինյան հարվածներ» տերմինը դադարել է օգտագործել խորհրդային գրականության և լրագրության մեջ Ստալինի մահից անմիջապես հետո՝ նրա անձի պաշտամունքի ապականման հետևանքով և սկսել է օգտագործվել «**Տասը հարված**» անվանումը։

## Առաջին հարված
Առաջին հարվածը եղել է 1944 թվականի հունվարին Լենինգրադի, Վոլխովի և Բալթյան 2-րդ ճակատների զորքերի ռազմավարական հարձակողական գործողությունը Բալթյան նավատորմի հետ համագործակցությամբ, որը նպատակ է ունեցել ջախջախել գերմանական խմբավորումը Լենինգրադի և Նովգորոդի մոտ։ 300 կիլոմետրանոց ճակատում ճեղքելով հզոր երկարաժամկետ թշնամու պաշտպանությունը՝ խորհրդային զորքերը ջախջախել են Հյուսիսային բանակային խմբի 18-րդ և մասամբ 16-րդ գերմանական բանակները և մինչև փետրվարի 29-ը առաջ շարժվել 270 կմ՝ ամբողջությամբ վերացնելով Լենինգրադի շրջափակումը և ազատագրելով Լենինգրադի մարզը։ Առաջին հարվածի հաջող իրականացման արդյունքում բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվել Բալթյան երկրների ազատագրման և Կարելիայում թշնամու պարտության համար։

*Ստալինի խոսքերով՝ «Առաջին հարվածը մեր զորքերի կողմից հասցվեց այս տարվա հունվարին Լենինգրադի և Նովգորոդի մոտ, երբ Կարմիր բանակը կոտրեց գերմանացիների երկարատև պաշտպանությունը և նրանց հետ շպրտեց Բալթյան երկրներ։ Այս հարվածի արդյունքը Լենինգրադի շրջանի ազատագրումն էր»*։

## Երկրորդ հարված
Երկրորդ հարվածը հասցվել է 1-ին, 2-րդ, 3-րդ և 4-րդ ուկրաինական ճակատների զորքերի կողմից 1944 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին՝ Հարավային Բուգ գետի վրա ջախջախելով գերմանական բանակի «Հարավ» և «Ա» խմբերը և նրանց դիակները հետո նետել են Դնեստր գետը։ Խորհրդային զորքերի հարձակման ռազմավարական անսպասելիության արդյունքում Ուկրաինայի ողջ Աջ ափն ազատագրվել է և խորհրդային զորքերը հասել են Կովելի, Տարնոպոլի, Չեռնովցիի, Բալթիի գիծ։ Դա պայմաններ է ստեղծել Բելառուսում հետագա հարձակման և 1944 թվականի ապրիլ-մայիսին գերմանա-ռումինական զորքերի պարտության համար՝ Ղրիմում և Օդեսայի մոտակայքում։

## Երրորդ հարված
3-րդ և 4-րդ ուկրաինական ճակատների և Առանձին Պրիմորսկի բանակի խորհրդային զորքերի երրորդ հարվածի արդյունքում՝ 2-րդ ուկրաինական ճակատի և Սևծովյան նավատորմի հետ համագործակցությամբ 17-րդ գերմանական բանակի Օդեսայի և Ղրիմի խմբերը ջախջախվել են և Ղրիմը ազատագրվել է։ Երրորդ հարվածը սկսվել է Օդեսայի գործողությամբ (մարտի 26 - ապրիլի 14) և 3-րդ ուկրաինական ճակատի զորքերի կողմից Նիկոլաև և Օդեսա քաղաքների ազատագրմամբ։ Ապրիլի 8-ից մայիսի 12-ը իրականացվել է Ղրիմի օպերացիան, ապրիլի 13-ին ազատագրվել է Սիմֆերոպոլը, իսկ մայիսի 9-ին՝ Սևաստոպոլը։

## Չորրրորդ հարված
Չորրորդ հարվածը հասցվել է Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերի կողմից Կարելյան Իսթմուսում և Կարելական ճակատի զորքերը Սվիր-Պետրոզավոդսկ ուղղությամբ՝ Բալթյան նավատորմի, Լադոգայի և Օնեգայի ռազմական նավատորմի օգնությամբ՝ 1944 թվականի հունիս-հուլիս ամիսներին։ Հունիսի 6-ին դաշնակից ուժերը սկսել են ամֆիբիական գործողությունը Նորմանդիայում։ Դա նշանակել է երկար սպասված երկրորդ ճակատի բացումը։ Որպեսզի գերմանացիները զորքեր տեղափոխեն արևմուտք՝ Կարմիր բանակը հունիսի 10-ին ամառային հարձակում է սկսել Կարելյան Իսթմուսի վրա։ Ճեղքելով «Մաներհայմի գիծը» և գրավելով Վիբորգն ու Պետրոզավոդսկը՝ խորհրդային զորքերը ստիպել են Ֆինլանդիայի կառավարությանը դուրս գալ պատերազմից և սկսել խաղաղ բանակցություններ։ Չորրորդ հարվածի արդյունքում սովետական զորքերը մեծ պարտություն են կրել ֆիննական զորքերին և ազատագրեցլ Վիբորգ, Պետրոզավոդսկ քաղաքները և Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ-ի մեծ մասը։ Ֆինլանդիայի դուրս գալը պատերազմից թույլ է տվել Բալթյան նավատորմի նավերին օգտագործել նավատորմային ճանապարհներ՝ կրկին անգամ Բալթիկ ծով ներթափանցելու համար, որն ամբողջությամբ արգելափակվել է 1943 թվականին ականներով և ցանցային պատնեշներով։ .

## Հինգերորդ հարված
1944 թվականի հունիսի 23-ից օգոստոսի 29-ը Բելառուսում իրականացվել են հարձակողական գործողություններ 1-ին Բալթյան, 1-ին, 2-րդ և 3-րդ բելառուսական ճակատների զորքերի կողմից։ Խորհրդային զորքերը ջախջախել են գերմանական բանակի խմբակային կենտրոնը և ոչնչացրել թշնամու 30 դիվիզիա Մինսկի արևելքում։ Հինգերորդ հարվածի արդյունքում ազատագրվել են Բելառուսի ԽՍՀ-ն, Լիտվական ԽՍՀ-ի մեծ մասը և Լեհաստանի զգալի մասը։ Խորհրդային զորքերը հատել են Նեման գետը, հասել Վիստուլա գետ և անմիջապես Գերմանիա-Արևելյան Պրուսիա սահմանները։ Գերմանական զորքերը լիովին ջախջախվել են Վիտեբսկի, Բոբրույսկի, Մոգիլևի և Օրշայի տարածքում։ Բալթյան երկրներում գտնվող գերմանական բանակի հյուսիսային խումբը երկու մասի է բաժանվել։

## Վեցերորդ հարված
Վեցերորդ հարվածը 1-ին ուկրաինական ճակատի զորքերի հարձակողական գործողություններն են սկսվել 1944 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին՝ Արևմտյան Ուկրաինայում։ Խորհրդային զորքերը Լվովի մոտ ջախջախել են գերմանական խմբին և նրա մնացորդները քշել Սան և Վիստուլա գետերից այն կողմ։ Վեցերորդ հարվածի արդյունքում Արևմտյան Ուկրաինան ազատագրվել է, իսկ Խորհրդային զորքերը անցել են Վիստուլան և կազմել հզոր կամուրջ Սանդոմիերց քաղաքից դեպի արևմուտք։

## Յոթերորդ հարված
2-րդ և 3-րդ ուկրաինական ճակատների զորքերի հարձակողական գործողությունները Սև ծովի նավատորմի և Դանուբի ռազմական նավատորմի հետ 1944 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին Քիշնև-Յասի շրջանում դարձել են յոթերորդ հարվածը։ Հարձակման հիմքը 2-րդ և 3-րդ ուկրաինական ճակատների Յասի-Քիշնևյան հարձակողական գործողությունն է եղել, որի արդյունքում գերմանա-ռումինական զորքերի մեծ խումբը ջախջախվել է, Մոլդովական ԽՍՀ-ն ազատագրվել է և Գերմանիայի դաշնակիցները՝ Ռումինիան, ապա Բուլղարիան դուրս են մնացել հակամարտությունից և ճանապարհ բացել սովետական և բալկանյան զորքերի համար դեպի Հունգարիա։

## Ութերորդ հարված
1944 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Լենինգրադի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ Բալթյան ճակատների և Բալթյան նավատորմի զորքերի կողմից Բալթյան երկրներում իրականացվել են Տալլինի, Մեմելի, Ռիգայի, Մունսունդի և այլ հարձակողական գործողություններ։ Այս գործողությունների արդյունքում խորհրդային զորքերը կտրվել են Արևելյան Պրուսիայից, մեկուսացրել են ավելի քան 30 գերմանական դիվիզիա Լատվիայում ( Courland Pocket ), արգելափակելով դրանք Տուկումսի և Լիբաուի (Լիեպայա) միջև։ Ազատագրվել են Էստոնական ԽՍՀ-ն, Լիտվայի ԽՍՀ-ն և Լատվիական ԽՍՀ-ի մեծ մասը։ Ֆինլանդիան ստիպված է եղել խզել դաշինքը Գերմանիայի հետ և հետագայում պատերազմ հայտարարել նրան։

## Իներորդ հարված
Իններորդ հարվածն իրականացվել է 1944 թվականի հոկտեմբերին։ Այն ներառել է 2-րդ, 3-րդ և 4-րդ ուկրաինական ճակատների հարձակողական գործողություններ, որոնք իրականացվել են Կարպատների հյուսիսային մասում, Տիսսա և Դանուբ գետերի միջև և արևելյան Հարավսլավիայում։ Այս գործողությունների արդյունքում գերմանական բանակի «Հարավ» և «Էֆ» խմբերը ջախջախվել են, մաքրվել է Հունգարիայի տարածքի մեծ մասը, ազատագրվել Անդրկարպատյան Ուկրաինան, օգնություն է տրամադրվել Չեխոսլովակիայի և Հարավսլավիայի ազատագրմանը և պայմաններ ստեղծվել Ավստրիայի և Հարավային Գերմանիայի վրա հետագա հարձակման համար։

## Տասներորդ հարված
1944-ի հոկտեմբերին տասներորդ հարվածը Կարելյան ճակատի զորքերի և Հյուսիսային նավատորմի նավերի գործողությունն է եղել Հյուսիսային Ֆինլանդիայում 20-րդ գերմանական լեռնային բանակին հաղթելու համար, որի արդյունքում ազատագրվել է Պեչենգա շրջանը և վերացել է Մուրմանսկ նավահանգստի և ԽՍՀՄ հյուսիսային ծովային ուղիների սպառնալիքը։ Խորհրդային զորքերը հոկտեմբերի 15-ին գրավել են Պեչենգան, հոկտեմբերի 22-ին անցել Կիրկենես-Ռովանիեմի մայրուղին, վերահսկողության տակ վերցրել նիկելի հանքավայրի ողջ տարածքը և հոկտեմբերի 25-ին մտել են դաշնակից Նորվեգիայի սահմանները՝ այն գերմանական զորքերից ազատելու համար։

## Կինեմատոգրաֆիայում
Առաջին պատերազմից հետո խորհրդային կինեմատոգրաֆիայի առաջ դրված է եղել առաջադրանք՝ էկրանավորել «հարվածները», սակայն Ստալինի մահից առաջ հասցրել են նկարահանել միայն երեք ֆիլմ։ Դրանցից են վավերագրական ֆիլմերի շարքեր՝ խորհրդային բանակի կողմից ֆաշիստական ​​գրավյալներին հասցված հիմնական գործողությունների ու հարվածների մասին։ Եթերային տասը պլանավորված ֆիլմերից միայն երեքն են հասել հանդիսատեսին՝ երկու մասից բաղկացած «Ստալինգրադի ճակատամարտ» ֆիլմը՝ Վլադիմիր Պետրովի կողմից, ինչպես նաև «Բեռլինի անկումը» Միխայիլ Չիաուրելիի և «Երրորդ հարված» ֆիլմը Իգոր Սավչենկոյի կողմից։

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* Ստալինյան տասը հարված. Ինչպես են ծեծել նացիստներին 1944 թվականին և որտեղից է առաջացել այդ տերմինը // AiF, 08/18/2019
* 

Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատի ճակատամարտեր և ռազմագործողություններ
Կատեգորիա:Իոսիֆ Ստալին
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Խորհրդային դարձվածքներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմ
Կատեգորիա:Տերմինաբանություն ըստ գաղափարախոսության
Կատեգորիա:Քարոզչությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Կատեգորիա:Քարոզչությունը ԽՍՀՄ-ում