Խելացի պայմանագիր

**Խելացի պայմանագիր** (), համակարգչային ծրագիր կամ գործարքային արձանագրություն, որը նախատեսված է իրադարձություններն ու գործողությունները ավտոմատ կերպով կատարելու, վերահսկելու կամ փաստաթղթավորելու համար, դա արվում է համաձայն պայմանագրի կամ համաձայնագրի պայմանների։ Խելացի պայմանագրերի նպատակներն են՝ նվազեցնել վստահելի միջնորդների անհրաժեշտությունը, արբիտրաժային ծախսերը և խարդախությունից կորուստները, ինչպես նաև նվազեցնել չարամիտ և պատահական բացառությունները։ Խելացի պայմանագրերը սովորաբար կապված են կրիպտոարժույթների հետ, և Ethereum-ի կողմից ներդրված խելացի պայմանագրերը ընդհանուր առմամբ համարվում են ապակենտրոնացված ֆինանսների (DeFi) և ոչ փոխանակելի տոկենների (NFT) կիրառությունների հիմնարար կառուցվածքային բլոկ։

Վիտալիկ Բուտերինի 2014 թվականի Ethereum-ի նախնական սպիտակ թուղթը նկարագրում է Bitcoin արձանագրությունը որպես Նիկ Սաբոյի կողմից սկզբնապես սահմանված խելացի պայմանագրերի հայեցակարգի թույլ տարբերակ և առաջարկում է ավելի ուժեղ տարբերակ՝ հիմնված Solidity լեզվի վրա, որը Turing complete-ն է։ Այդ ժամանակվանից ի վեր, տարբեր կրիպտոարժույթներ աջակցել են ծրագրավորման լեզուների, որոնք թույլ են տալիս ավելի առաջադեմ խելացի պայմանագրեր կնքել անվստահելի կողմերի միջև։

Խելացի պայմանագիրը չպետք է շփոթել խելացի իրավական պայմանագրի հետ, որը վերաբերում է ավանդական, բնական լեզվով, իրավաբանորեն պարտավորեցնող պայմանագրին, որն ունի ընտրված պայմաններ, որոնք արտահայտված և իրականացված են մեքենայական ընթերցելի կոդով։

## Ստուգաբանություն
1996 թվականին Նիկ Սաբոն օգտագործել է «խելացի պայմանագիր» տերմինը՝ նկատի ունենալով այն պայմանագրերը, որոնք կիրարկվում էին ֆիզիկական սեփականությամբ (օրինակ՝ սարքավորում կամ ծրագրային ապահովում)՝ օրենքով չսահմանափակվելով։ Սաբոն վաճառքի ավտոմատները նկարագրել է որպես այս հայեցակարգի օրինակ։ 1998 թվականին այս տերմինն օգտագործվել է Սթենֆորդի թվային գրադարանի նախագծի մաս կազմող համակարգի իրավունքների կառավարման ծառայության շերտի՝ Սթ*ենֆորդի ինֆոբուսի* օբյեկտները նկարագրելու համար:

## Խելացի պայմանագրերի իրավական կարգավիճակը
*Խելացի պայմանագիրը* սովորաբար չի կազմում օրինականորեն պարտավորեցնող համաձայնագիր։ Առաջարկներ կան խելացի պայմանագրերը կարգավորելու համար։

Խելացի պայմանագրերը իրավական համաձայնագրեր չեն, այլ գործարքներ, որոնք ավտոմատ կերպով կատարվում են համակարգչային ծրագրի կամ գործարքային արձանագրության միջոցով, ինչպիսիք են վճարային պարտավորությունների ավտոմատացման տեխնոլոգիական միջոցները՝ ինչպիսիք են կրիպտոարժույթների կամ այլ տոկենների փոխանցումը։ Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ ծրագրավորման լեզուների հրամայական կամ դեկլարատիվ բնույթը կազդի խելացի պայմանագրերի իրավական վավերականության վրա։

Որոշ իրավասություններում իրավաբանները ուսումնասիրել են, թե ինչպես է խելացի պայմանագրերի կոշտությունը փոխազդում ավանդական դոկտրինների հետ, ինչպիսին է պայմանագրային անկանխատեսելիությունը։ Օրինակ՝ կոլումբիական իրավաբանական գիտությունը առաջարկել է հարմարեցնել առաջացող ծանրաբեռնվածության տեսությունը (teoría de la imprevisión)՝ հաշվի առնելով խելացի պայմանագրերի հետևանքները դատական միջամտության միջոցով չեղարկելու բարձր տնտեսական և համակարգային ծախսերը՝ ընդգծելով այդ ծախսերը ներքինացնելու և թվային միջավայրերի համար նոր ընթացակարգային մեխանիզմներ մշակելու անհրաժեշտությունը։

Ethereum բլոկչեյնի 2015 թվականի թողարկումից ի վեր՝ «խելացի պայմանագիր» տերմինը կիրառվել է բլոկչեյնի վրա տեղի ունեցող ընդհանուր նշանակության հաշվարկների համար։ ԱՄՆ-ի Ստանդարտների և տեխնոլոգիաների ազգային ինստիտուտը «խելացի պայմանագիրը» նկարագրում է որպես «կոդի և տվյալների հավաքածու (երբեմն կոչվում է ֆունկցիաներ և վիճակ), որը տեղակայվում է բլոկչեյն ցանցում կրիպտոգրաֆիկորեն ստորագրված գործարքների միջոցով»: Այս մեկնաբանության մեջ խելացի պայմանագիրը ցանկացած տեսակի համակարգչային ծրագիր է, որն օգտագործում է բլոկչեյն։ Խելացի պայմանագիրը կարող է նաև դիտարկվել որպես անվտանգ պահված ընթացակարգ, քանի որ դրա կատարումը և կոդավորված էֆեկտները (օրինակ՝ կողմերի միջև տոկենների փոխանցումը) չեն կարող մանիպուլացվել առանց բլոկչեյնը փոփոխելու։ Այս մեկնաբանության մեջ պայմանագրերի կատարումը վերահսկվում և աուդիտվում է հարթակի կողմից, այլ ոչ թե հարթակին միացող կամայական սերվերային ծրագրերի կողմից։

2018 թվականին ԱՄՆ Սենատի զեկույցում ասվել է՝ «Չնայած խելացի պայմանագրերը կարող են նոր թվալ, այս հայեցակարգը արմատավորված է պայմանագրային հիմնական իրավունքում: Սովորաբար դատական համակարգը լուծում է պայմանագրային վեճերը և կիրառում պայմանները, բայց նաև տարածված է ունենալ մեկ այլ արբիտրաժային մեթոդ, հատկապես միջազգային գործարքների համար: Խելացի պայմանագրերի դեպքում ծրագիրը կիրառում է կոդում ներկառուցված պայմանագիրը»։ ԱՄՆ նահանգները, որոնք ընդունել են խելացի պայմանագրերի օգտագործման վերաբերյալ օրենսդրություն, ներառում են Արիզոնան, Այովան, Նևադան, Թենեսին և Վայոմինգը։

2021 թվականի ապրիլին Մեծ Բրիտանիայի իրավասության աշխատանքային խումբը (UKJT) հրապարակել է թվային վեճերի լուծման կանոնները (թվային DR կանոնները), որոնք նախատեսված էին Մեծ Բրիտանիայում բլոկչեյնի և կրիպտոարժույթների վերաբերյալ իրավական վեճերի արագ լուծմանը նպաստելու համար։

## Աշխատանքներ
Նման է բլոկչեյնի վրա արժեքի փոխանցմանը, բլոկչեյնի վրա խելացի պայմանագրի տեղակայումը տեղի է ունենում դրամապանակից բլոկչեյնի համար գործարք ուղարկելով։ Գործարքը ներառում է խելացի պայմանագրի համար կազմված կոդը, ինչպես նաև հատուկ ընդունիչի հասցեն։ Այդ գործարքը պետք է ներառվի բլոկում, որը ավելացվում է բլոկչեյնին, որի դեպքում խելացի պայմանագրի կոդը կկատարվի՝ խելացի պայմանագրի սկզբնական վիճակը սահմանելու համար։ Բյուզանդական խափանումներին դիմացկուն ալգորիթմները ապակենտրոնացված եղանակով պաշտպանում են խելացի պայմանագիրը այն կեղծելու փորձերից։ Խելացի պայմանագիրը տեղակայվելուց հետո այն չի կարող թարմացվել։ Բլոկչեյնի վրա գործող խելացի պայմանագրերը կարող են պահպանել կամայական վիճակ և կատարել կամայական հաշվարկներ։ Վերջնական հաճախորդները փոխազդում են խելացի պայմանագրի հետ գործարքների միջոցով։ Խելացի պայմանագրով նման գործարքները կարող են հանգեցնել այլ խելացի պայմանագրերի։ Այս գործարքները կարող են հանգեցնել վիճակի փոփոխության և մետաղադրամների մեկ խելացի պայմանագրից մյուսին կամ մեկ հաշվից մյուսին ուղարկելու։

Խելացի պայմանագրերի իրականացման ամենատարածված բլոկչեյնը Ethereum-ն է։ Ethereum-ում խելացի պայմանագրերը սովորաբար գրվում են Solidity կոչվող Turing-complete ծրագրավորման լեզվով և կոմպիլացվում են ցածր մակարդակի բայթկոդի մեջ՝ Ethereum վիրտուալ մեքենայի կողմից կատարման համար: Կանգառի խնդրի և այլ անվտանգության խնդիրների պատճառով, Թյուրինգի ամբողջականությունը համարվում է ռիսկային և դիտավորյալ խուսափվում է Vyper-ի նման լեզուների կողմից։ Թյուրինգի ամբողջականության պակաս ունեցող այլ խելացի պայմանագրերի ծրագրավորման լեզուներից են Simplicity-ն, Scilla-ն, Ivy-ն և Bitcoin Script-ը: Սակայն 2020 թվականին կանոնավոր արտահայտություններով կատարված չափումները ցույց տվեցին, որ այդ ժամանակվա 53,757 Ethereum խելացի պայմանագրերից միայն 35.3%-ն էր ներառում ռեկուրսիաներ և ցիկլեր՝ կոնստրուկտներ, որոնք կապված էին կանգառի խնդրի հետ։

Մի քանի լեզուներ են մշակված ֆորմալ ստուգումը հնարավոր դարձնելու համար՝ Bamboo, IELE, Simplicity, Michelson (կարող է ստուգվել Coq-ի միջոցով), Liquidity (կոմպիլյացվում է Michelson-ի համար), Scilla, DAML և Pact։

Բլոկչեյնի վրա գործընթացները, որպես կանոն, դետերմինիստական են՝ բյուզանդական սխալների նկատմամբ հանդուրժողականությունն ապահովելու համար։ Այնուամենայնիվ, խելացի պայմանագրերի իրական աշխարհում կիրառումը, ինչպիսիք են վիճակախաղերը և խաղատները, պահանջում է անվտանգ պատահականություն։ Փաստորեն, բլոկչեյն տեխնոլոգիան նվազեցնում է վիճակախաղի անցկացման ծախսերը և, հետևաբար, օգտակար է մասնակիցների համար։ Բլոկչեյնում պատահականությունը կարող է իրականացվել բլոկային հեշերի կամ ժամանակային դրոշմանիշների, օրակուլների, պարտավորության սխեմաների, RANDAO և Quanta-ի նման հատուկ խելացի պայմանագրերի, ինչպես նաև խառը ռազմավարության Նեշ հավասարակշռություններից ստացված հաջորդականությունների միջոցով։

## Դիմումներ
1998 թվականին Սաբոն առաջարկել է, որ խելացի պայմանագրային ենթակառուցվածքը կարող է իրականացվել ակտիվների ռեգիստրների կրկնօրինակմամբ և պայմանագրերի կատարմամբ՝ օգտագործելով կրիպտոգրաֆիկ հեշ շղթաներ և բյուզանդական խափանումների նկատմամբ հանդուրժողական կրկնօրինակում: Ասկեմոսը այս մոտեցումը ներդրել է 2002 թվականին՝ որպես պայմանագրային սկրիպտի լեզու օգտագործելով Scheme-ը (հետագայում ավելացնելով SQLite-ը)։

Կրկնօրինակված ակտիվների գրանցման և պայմանագրերի կատարման համար Bitcoin-ը օգտագործելու առաջարկներից մեկը կոչվում է «գունավոր մետաղադրամներ»։ Տարբեր նախագծերում իրականացվում են պոտենցիալ կամայական ձևերի սեփականության կրկնօրինակված վկայականներ, ինչպես նաև պայմանագրերի կրկնօրինակված կատարում։

2015 թվականի դրությամբ UBS-ը փորձարկում էր «խելացի պարտատոմսեր», որոնք օգտագործում են բիթքոյնի բլոկչեյնը, որոնցում վճարային հոսքերը կարող են ենթադրաբար լիովին ավտոմատացվել՝ ստեղծելով ինքնավճարվող գործիք:

Ժառանգության ցանկությունները հիպոթետիկորեն կարող են իրականացվել ավտոմատ կերպով մահվան վկայականի գրանցումից հետո՝ խելացի պայմանագրերի միջոցով։ Ծննդյան վկայականները նույնպես կարող են աշխատել խելացի պայմանագրերի հետ միասին։

*Inc.com-*ից Քրիս Սնուկը նշել է, որ խելացի պայմանագրերը կարող են օգտագործվել նաև անշարժ գույքի գործարքները կարգավորելու համար և կարող են օգտագործվել սեփականության իրավունքի գրանցման ոլորտում և հանրային գրանցամատյանում։

Սեթ Օրանբուրգը և Լիա Պալագաշվիլին պնդում են, որ խելացի պայմանագրերը կարող են օգտագործվել նաև աշխատանքային պայմանագրերում, մասնավորապես՝ ժամանակավոր աշխատանքային պայմանագրերում, ինչը, նրանց կարծիքով, օգուտ կբերի գործատուին։

## Անվտանգության խնդիրներ
Բլոկչեյնի վրա հիմնված խելացի պայմանագրի գործարքների տվյալները տեսանելի են բլոկչեյնի բոլոր օգտատերերի համար։ Տվյալները հնարավորություն են տալիս տեսնել գործարքների կրիպտոգրաֆիկ պատկերը, սակայն սա հանգեցնում է մի իրավիճակի, երբ սխալները, այդ թվում՝ անվտանգության բացերը, տեսանելի են բոլորի համար, սակայն դրանք կարող են արագ չշտկվել։ Նման հարձակումը, որը դժվար է արագ շտկել՝ հաջողությամբ իրականացվել է The DAO-ի վրա 2016 թվականի հունիսին՝ կորցնելով մոտ 50 միլիոն դոլար արժողությամբ եթեր այդ ժամանակ, մինչդեռ մշակողները փորձում են գտնել մի լուծում, որը կարող է հանգեցնել կոնսենսուսի։ DAO ծրագիրը ժամանակային ուշացում ուներ, մինչև հաքերը կարողանար հեռացնել միջոցները. Ethereum ծրագրաշարի hard fork-ը կատարվեց՝ միջոցները հարձակվողից հետ ստանալու համար, նախքան ժամկետի լրանալը։ Այլ բարձր մակարդակի հարձակումներից են Parity բազմաստորագրական դրամապանակների հարձակումները և ամբողջ թվերի underflow/overflow հարձակումը (2018), որոնց ընդհանուր արժեքը գերազանցել է 184 միլիոն դոլարը։

Ethereum-ի խելացի պայմանագրերի հետ կապված խնդիրները, մասնավորապես, ներառում են պայմանագրային լեզվի երկիմաստություններն ու հեշտ, բայց անապահով կառուցվածքները՝ կայունությունը, կոմպիլյատորի սխալները, Ethereum վիրտուալ մեքենայի սխալները, բլոկչեյն ցանցի վրա հարձակումները, սխալների անփոփոխությունը և այն, որ չկա կենտրոնական աղբյուր, որը փաստաթղթավորում է հայտնի խոցելիությունները, հարձակումները և խնդրահարույց կառուցվածքները։

## Խելացի իրավական պայմանագրերի տարբերություն
Խելացի իրավական պայմանագրերը տարբերվում են խելացի պայմանագրերից։ Ինչպես նշվել է վերևում, խելացի պայմանագիրը պարտադիր չէ, որ իրավաբանորեն կիրառելի լինի որպես պայմանագիր։ Մյուս կողմից, խելացի իրավական պայմանագիրն ունի իրավաբանորեն կիրառելի պայմանագրի բոլոր տարրերը այն իրավասության մեջ, որտեղ այն կարող է կիրառվել, և այն կարող է կիրառվել դատարանի կամ տրիբունալի կողմից։ Հետևաբար, չնայած յուրաքանչյուր խելացի իրավական պայմանագիր կպարունակի խելացի պայմանագրի որոշ տարրեր, ոչ բոլոր խելացի պայմանագրերը կլինեն խելացի իրավական պայմանագիր։

Իրավաբանական ոլորտում խելացի իրավական պայմանագրի պաշտոնական սահմանում չկա։

Ռիկարդյան պայմանագիրը խելացի իրավական պայմանագրի տեսակ է։

## Տես նաև
* Փոխատվություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բանացանց
Կատեգորիա:Գաղտնագրություն
Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Կիրառական մաթեմատիկա
Կատեգորիա:Կրիպտոարժույթներ
Կատեգորիա:Հեռահաղորդակցություն
Կատեգորիա:Պայմանագրեր
Կատեգորիա:Տեղեկատվական անվտանգություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվական իրավունք
Կատեգորիա:Տեղեկատվական հասարակություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիաիրավական պայմանագրեր