Քերի Մուլիս

**Քերի Բենաս Մուլիս** (** ), ամերիկացի կենսաքիմիկոս։ Պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) տեխնիկայի գյուտի համար 1993 թվականին Մայքլ Սմիթի հետ կիսել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակը և նույն թվականին արժանացել է Ճապոնիայի մրցանակին։ ՊՇՌ-ն դարձել է կենսաքիմիայի և մոլեկուլային կենսաբանության կենտրոնական մեթոդ, որն ըստ The New York Times թերթի «խիստ ինքնատիպ և նշանակալից էր, գործնականում այն կենսաբանությունը բաժանել է երկու դարաշրջանների՝ ՊՇՌ-ից առաջ և ՊՇՌ-ից հետո»։

Մուլիսը նվազեցրել է մարդու դերը կլիմայի փոփոխության մեջ, կասկած հայտնել, որ այն ՄԻԱՎ-ՁԻԱՀ-ի պատճառն է, և դավանել է աստղագուշակության և գերբնական երևույթների հանդեպ իր հավատը:  Նա նաև զբաղվել է ընդհատակյա քիմիա արտադրելով (LSD)։ Մուլիսի ոչ գիտական ​​հայտարարություններն իր մասնագիտական ​​ոլորտից դուրս թեմաների վերաբերյալ *Skeptical Inquirer* գիտական ամսագիրն անվանել է «Նոբելյան հիվանդության» օրինակ:

## Վաղ կյանք և կրթություն
Մուլիսը ծնվել է 1944 թվականի դեկտեմբերի 28-ին, Լենուարում (Հյուսիսային Կարոլինա), Բլու Ռիջ լեռների մոտ, Սեսիլ Բենքս Մուլիսի և Բերնիս Բարքեր Մուլիսի ընտանիքում: Նրա ընտանիքը գյուղատնտեսությամբ էր զբաղվում այդ գյուղական վայրում: Քերին հիմնականում հետաքրքրվում էր իր տատիկի և պապիկի նկուղում գտնվող սարդերով: Նա մեծացել է Կոլումբիայում (Հարավային Կարոլինա), որտեղ սովորել է Դրեհերի ավագ դպրոցում։ Նա հիշում է, որ քիմիայի հանդեպ իր հետաքրքրությունը սկսվել է 1960-ականներին, երբ ավագ դպրոցի աշակերտ լինելով՝ սովորել է քիմիական սինթեզ և կառուցել պինդ վառելիքով շարժիչային հրթիռներ։

1966 թվականին նա ստացել է քիմիայի բակալավրի աստիճան Ատլանտայի Ջորջիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում: Այդ ընթացքում նա ամուսնացել է իր առաջին կնոջ՝ Ռիչարդս Հեյլիի հետ և սկսել բիզնես: 

1973 թվականին Քերին ստացել է կենսաքիմիայի դոկտորի կոչում Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում, Ջ. Բ. Նիլանդսի լաբորատորիայում: Չնայած 1968 թվականին նա *[[Նեյչր|Nature]]* ամսագրում աստղաֆիզիկայից հոդված էր հրապարակեl, նա դժվարությամբ էր հանձնում բանավոր քննությունները (մի գործընկեր հիշում էր, որ «Նա իր առաջարկները ճիշտ չէր ներկայացրել։ Նա ընդհանուր կենսաքիմիա չգիտեր»), և նրա դիսերտացիան ընդունվեց միայն այն բանից հետո, երբ մի քանի ընկերները միացյալ ուժերով «հեռացնել են բոլոր անհեթեթությունները», իսկ նրա գիտական ղեկավարը հանձնաժողովին համոզել է վերանայել սկզբնական որոշումը:

Նրա դոկտորական ատենախոսությունը վերաբերում էր բակտերիալ սիդերոֆորի (երկաթ կրող) շիզոկինենի կառուցվածքին: Նիլանդսը հայտնի էր սիդերոֆորների վերաբերյալ իր նորարարական աշխատանքով, և Մուլիսը դրա մի մասն էր կազմում՝ շիզոկինենների բնութագրմամբ: Ավարտելուց հետո Մուլիսը հետդոկտորական վերապատրաստում է անցել մանկական սրտաբանության գծով Կանզասի համալսարանի բժշկական կենտրոնում (1973–1977) և դեղագործական քիմիայի գծով Սան Ֆրանցիսկոյի Կալիֆոռնիայի համալսարանում (1977–1979):

## Գործունեություն
Դոկտորական աստիճան ստանալուց հետո, մինչ Կանզասի համալսարանի կրթաթոշակն ընդունելը, Մուլիսը, գեղարվեստական ​​գրականություն գրելու համար, կարճ ժամանակով թողել է գիտությունը: Հետդոկտորական աշխատանքի ընթացքում նա երկու տարի աշխատել է հացի փռում: 

Մուլիսը կրկին անդրադարձել է գիտությանը՝ Բերքլիի համալսարանի իր ընկեր և գործընկեր Թոմաս Ուայթի հորդորների շնորհիվ, որն օգնել էր Մուլիսի Սան Ֆրանցիսկոյի Կալիֆորնիայի համալսարանում (*UCSF*) աշխատանքի անցնել, իսկ հետո նաև աշխատանքի անցնել Էմերիվիլի (Կալիֆոռնիա) *Cetus Corporation* կենսատեխնոլոգիական ընկերությունում: Չնայած մոլեկուլային կենսաբանության ոլորտում քիչ փորձին, Մուլիսը յոթ տարի աշխատել է որպես ԴՆԹ քիմիկոս *Cetus* ընկերությունում, ի վերջո դառնալով ԴՆԹ սինթեզի լաբորատորիայի ղեկավար՝ Ուայթի ղեկավարության ներքո, որն այն ժամանակ ընկերության մոլեկուլային և կենսաբանական հետազոտությունների տնօրենն էր։ Հենց այնտեղ էլ, 1983 թվականին, Մուլիսը հայտնագործել է պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) ընթացակարգը:

Մուլիսը *Cetus* ընկերությունում անկանխատեսելի վարքի տեր մարդու համբավ էր ձեռք բերել, մի անգամ նույնիսկ սպառնացել էր աշխատանքի վայր ատրճանակ բերել, նա նաև «հանրային սիրային կռիվներ» է ունեցել իր այն ժամանակվա ընկերուհու հետ (ընկերության գործընկեր քիմիկոս) և աշխատակիցների երեկույթի ժամանակ «գրեթե կռվի մեջ մտավ մեկ այլ գիտնականի հետ», ինչպես գրել էր *California Magazine*- ամսագիրը: Ուայթը հիշում էր. «Դա անկասկած ինձ դժվարին կացության մեջ դրեց։ Նրա վարքագիծն այնքան վրդովեցուցիչ էր, որ մյուս գիտնականները կարծում էին, որ ես նրան ուղղակիորեն չազատեցի միայն այն պատճառով, որ նա իմ ընկերն էր»:

1986 թվականին *Cetus* ընկերությունից հեռանալուց հետո, Մուլիսը երկու տարի աշխատել է *Xytronyx* ընկերության մոլեկուլային կենսաբանության տնօրեն Սան Դիեգոյում: *Xytronyx*-ում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների նկատմամբ զգայուն թանաք հորինելիս նա կասկածանք է հայտնել օզոնային անցքի գոյության վերաբերյալ:

Այնուհետ Մուլիսը որպես նուկլեինաթթուների քիմիայի խորհրդատու պարբերաբար աշխատել է տարբեր կորպորացիաներում և հաստատություններում, ինչպես նաև կատարել է ԴՆԹ պրոֆիլավորման մասնագետ-փորձագետի գործառույթներ: 1992 թվականին Մուլիսը հիմնադրել է բիզնես` վաճառելով մահացած հայտնիների, ինչպիսիք են Էլվիս Փրեսլին և Մերիլին Մոնրոն, ամպլիֆիկացիոն ԴՆԹ պատճեն պարունակող զարդեր: Նույն թվականին նա նաև հիմնադրել է *Atomic Tags* ընկերությունը Լա Ջոլլայում (Կալիֆոռնիա)։ Ձեռնարկության նպատակն էր մշակել տեխնոլոգիա՝ օգտագործելով ատոմային ուժային մանրադիտակ և ծանր մետաղներով պիտակավորված շտրիխ կոդավորված հակամարմիններ՝ բարձր մուլտիպլեքսային, զուգահեռ իմունաանալիզներ ստեղծելու համար։

Մուլիսը ԱՄՆ գիտության և ճարտարագիտության փառատոնի խորհրդատվական խորհրդի անդամ էր։ 2014 թվականին նա դարել է Կալիֆոռնիայի Օքլենդի մանկական հիվանդանոցի Օքլենդի հետազոտական ​​ինստիտուտի վաստակավոր հետազոտող։

### ՊՇՌ (պոլիմերազային շղթայական ռեակցիա) և այլ գյուտեր
1983 թվականին Մուլիսը Cetus Corporation-ում որպես քիմիկոս էր։ Մուլիսը պատմել է, որ Մենդոսինո շրջանում գտնվող իր ամառանոցային տան մոտակայքում մեքենայով գնալիս (իր ընկերուհու հետ, որը նույնպես Cetus-ի քիմիկոս էր) է նրա մտքով անցել օգտագործել պրայմերների զույգ՝ ցանկալի ԴՆԹ հաջորդականությունը  սահմնափակելու և այն ԴՆԹ պոլիմերազի միջոցով պատճենելու համար. մի տեխնիկա, որը թույլ կտար արագորեն ամպլիֆիկացնել ԴՆԹ-ի փոքր հատվածը և կդառնար ստանդարտ ընթացակարգ մոլեկուլային կենսաբանության լաբորատորիաներում։ 

Մուլիսի երկարամյա պրոֆեսիոնալ բարերար և ղեկավար Թոմաս Ուայթը նրան տեղափոխել է իր սովորական նախագծերից՝ լրիվ դրույքով կենտրոնանալու ՊՇՌ-ի վրա, այն բանից հետո, իսկ նրանց գործընկերները սկեպտիկորեն էին ընդունում նրան։ Մուլիսը հաջողությամբ ցուցադրել է ՊՇՌ-ն 1983 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, սակայն անձնակազմը զգուշավոր է վերաբերվել դրան, քանի որ նա շարունակում էր երկիմաստ արդյունքներ ստանալ ենթադրյալ մեթոդաբանական խնդիրների ֆոնին, այդ թվում՝ «համապատասխան վերահսկողության և կրկնության» ենթադրյալ բացակայության պատճառաբանությամբ։ 

Նոբելյան մրցանակի դասախոսության ժամանակ Մուլիսը նշել է, որ դեկտեմբերի 16-ի իր հաջողությունը չի փոխհատուցել ընկերուհու բաժանումը. «Ես ուժասպառ էի, երբ գնում էի դեպի իմ փոքրիկ արծաթե Honda Civic [մեքենան]։ Ո՛չ [օգնական] Ֆրեդը, ո՛չ Բեքի [գարեջրի] դատարկ շշերը, ո՛չ էլ ՊՇՌ դարաշրջանի արշալույսի քաղցր հոտը չէին կարող փոխարինել Ջենիին։ Ես միայնակ էի»։

Cetus ընկերության այլ գիտնականներ, որոնք համարվում էին «առաջատար փորձարարներ», այդ թվում՝ Ռանդալ Սաիկին, Հենրի Էրլիխը և Նորման Արնհայմը, զուգահեռաբար ներգրավվել են ՊՇՌ նախագծերում՝ որոշելու համար, թե արդյոք ՊՇՌ-ը կարող է դուպլիկացնել գենոմային ԴՆԹ-ից որոշակի մարդկային գեն (բետագլոբին): Սաիկին ստեղծել էր անհրաժեշտ տվյալները, և Էրլիխը հեղինակել էր առաջին հոդվածը, որը ներառում էր տեխնիկայի օգտագործումը, մինչդեռ Մուլիսը դեռ աշխատում էր ՊՇՌ-ն ինքնին նկարագրող հոդվածի վրա: 

Մուլիսի 1985 թվականի հոդվածը Սաիկիի և Էրլիխի հետ՝ «β-գլոբինի գենոմային հաջորդականությունների ֆերմենտային ուժեղացում և սահմանափակման տեղամասի վերլուծություն մանգաղաբջջային անեմիայի ախտորոշման համար»՝ պոլիմերազային շղթայական ռեակցիայի (ՊՇՌ) գյուտը, 2017 թվականին արժանացել է Ամերիկյան քիմիական ընկերության քիմիայի պատմության բաժնի «Քիմիական առաջընթացի համար» մրցանակին:

Տեխնիկայի թերությունն այն էր, որ ռեակցիայի մեջ գտնվող ԴՆԹ պոլիմերազը ոչնչանում էր յուրաքանչյուր կրկնապատկման ցիկլի սկզբում օգտագործվող բարձր ջերմության պատճառով և պետք էր փոխարինել։ 1986 թվականին Սաիկին սկսել է օգտագործել Thermophilus aquaticus (Taq)-ի ԴՆԹ պոլիմերազը՝ ԴՆԹ-ի հատվածները ամպլիֆիկացնելու համար։ Taq պոլիմերազը ջերմակայուն է և անհրաժեշտ էր ռեակցիային ավելացնել միայն մեկ անգամ, ինչը տեխնիկան դարձնում էր զգալիորեն ավելի մատչելի և ենթակա ավտոմատացման։ 

Մալիսի գյուտի այս փոփոխությունը հեղափոխություն մտցրեց կենսաքիմիայի, մոլեկուլային կենսաբանության, գենետիկայի, բժշկության և դատաբժշկության մեջ։ Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի կենսաբան Դեյվիդ Բիլդերն ասել է. «ՊՇՌ-ը հեղափոխություն մտցրեց ամեն ինչի մեջ։ Այն իսկապես գերհզորացրեց մոլեկուլային կենսաբանությունը, որը հետո վերափոխեց այլ ոլորտներ, նույնիսկ հեռավոր ոլորտներ, ինչպիսիք են էկոլոգիան և էվոլյուցիան։ … Անհնար է գերագնահատել ՊՇՌ-ի ազդեցությունը։ Հնարավորությունը ստեղծելու որոշակի հաջորդականության այնքան ԴՆԹ, որքան ցանկանում եք՝ սկսած մի քանի պարզ քիմիական նյութերից և ջերմաստիճանի որոշ փոփոխություններից՝ դա պարզապես կախարդական է»։ Չնայած նա Cetus-ից ստացավ 10,000 դոլար բոնուս գյուտի համար, ընկերությունն արտոնագիրն ավելի ուշ վաճառել է Roche Molecular Systems-ին 300 միլիոն դոլարով, որի համար Մուլիսը դատի է տվել է Ուայթին և զուգահեռ թիմի անդամներին որպես «անգղներ» (հափշտակիչներ)։

Մուլիսը նաև հորինել է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման նկատմամբ զգայուն պլաստիկ, որը փոխում է գույնը լույսի ազդեցության տակ:

Նա 2011 թվականին հիմնադրել է Altermune LLC-ն՝ իմունային համակարգի վերաբերյալ նոր գաղափարներ մշակելու համար։ Մուլիսը ընկերության արտադրանքը նկարագրել է հետևյալ կերպ.

*Դա մեթոդ է, որն օգտագործում է հատուկ սինթետիկ քիմիական լինկերներ՝ իմունային պատասխանը իր անվանական թիրախից շեղելու համար դեպի բոլորովին այլ բան, որի նկատմամբ դուք այժմ կցանկանայիք ժամանակավորապես իմունիտետ ունենալ: Ենթադրենք, որ դուք հենց նոր եք ենթարկվել գրիպի նոր շտամի ազդեցությանը: Դուք արդեն իմունիտետ ունեք ալֆա-1,3-գալակտոզիլ-[[Կաթնաշաքար|գալակտոզային]] կապերի նկատմամբ: Բոլոր մարդիկ էլ իմունիտետ ունեն: Ինչու՞ այդ հակամարմինների մի մասը չշեղել ձեր վարակված գրիպի շտամի վրա: Քիմիական լինկերը, որը սինթեզվում է մի ծայրում ալֆա-1,3-գալ-[[Կաթնաշաքար|գալ]] կապի և մյուս ծայրում ձեր գրիպի շտամի հետ հատուկ կապվելու համար նախատեսված ԴՆԹ [[Ապտամեր|ապտամերի]] միջոցով, կկապի հակաալֆա-[[Կաթնաշաքար|Gal]] [[Հակամարմիններ|հակամարմինները]] գրիպի վիրուսի հետ, և հենց այդպիսով դուք խաբած կլինեք ձեր իմունային համակարգը՝ ստիպելով հարձակվել նոր վիրուսի վրա:*

TED համաժողովում իր ելույթում  Մուլիսը նկարագրում է, թե ինչպես է ԱՄՆ կառավարությունը վճարել 500,000 դոլար, որպեսզի Մուլիսը կիրառի այս նոր տեխնոլոգիան սիբիրախտի դեմ։ Նա ասել է, որ բուժումը 100% արդյունավետ է եղել՝ համեմատած սիբիրախտի նախորդ բուժման հետ, որը 40% արդյունավետ էր։

Այս տեխնոլոգիայի սկզբունքի մեկ այլ ապացույց՝ նախկինում գոյություն ունեցող հակամարմինների վերաուղղորդումը պաթոգեն ստրեպտոկոկային մանրէի մակերեսին՝ օգտագործելով ալֆա-գալ մոդիֆիկացված ապտամեր («ալֆամեր»), հրապարակվել է 2015 թվականին՝ Սան Դիեգոյի Կալիֆոռնիայի համալսարանի գիտնականների հետ համագործակցությամբ: Մուլիսն ասել է, որ ինքը ոգեշնչվել է պայքարել այս կոնկրետ ստրեպտոկոկային մանրէի դեմ, քանի որ այն սպանել էր իր ընկերոջը:

## Անձնական կյանք
Մուլիսը սերֆեր էր, ինչպես նաև երաժիշտ, և՛ կիթառահար, և՛ վոկալիստ: Նա ամուսնացել է չորս անգամ և ունեցել է երեք երեխա իր երկու կանանցից։ Մահվան պահին նա ուներ երկու թոռներ և նրա չորրորդ կինը՝ Նենսին (ծննդյան ազգանունը՝ Քոսգրով (*née* Cosgrove) ողջ էր.

Մուլիսը մահացել է 2019 թվականի օգոստոսի 7-ին, իր տանը՝ Նյուպորտ Բիչում (Կալիֆոռնիա) թոքաբորբի բարդություններից:

## Տես նաև
* COVID-19 համավարակի մասին դավադրության տեսություններ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Գենետիկայի պատմություն