Այրյանեմ Վաեջա

**Այրյանեմ Վաեջա** (; Ērān-wēz; Irānwēj; Aryānwēžan, «Արիական տարածք»), զրադաշտական հավատքում համարվում է վաղ իրանցիների հայրենիքը և այն վայրը, որտեղ Զրադաշտը ստացել է կրոնը Ահուրա Մազդայից։ Ավեստան այն անվանում է նաև Ահուրա Մազդայի կողմից իրանցիների համար ստեղծված «տասնվեց կատարյալ հողերի» առաջինը։

Այս նկարագրությունների հիման վրա, ժամանակակից գիտությունը սկզբնապես կենտրոնացել էր *Այրյանեմ Վաեջայի* վրա՝ փորձելով որոշել իրանցիների կամ ընդհանուր առմամբ հնդկական իրանցիների հայրենիքը։ Այս վաղ փորձերի շարքում Խորեզմի տարածաշրջանը ի հայտ եկավ որպես հավանական տեղանք։ Սակայն ավելի թարմ հետազոտությունները այլևս համաձայն չեն այն հարցում, թե որտեղ կարող էր գտնվել *Այրյանեմ Վաեջան* կամ որքանով է այն առավելապես առասպելական, քան հատուկ պատմական վայր։

## Ստուգաբանություն և հարակից բառեր
Ավեստայի *«Airyanəm Vaējah»*-ը և միջին պարսկական *«»*-ը բարդ տեր­մինն­եր են, որտեղ առաջին մասը ածականն է կամ Արիա բառի (, ; , er) սեռական հոգնակին է համապատասխանաբար։ Այս տերմինը նաև հանդիպում է վեդիկ սանսկրիտում՝ որպես Վեդաների ժողովրդի սեփական անվանում։ Սակայն Իրանի համատեքստում այս տերմինը պարզապես նշանակում է իրանական։ Երկրորդ մասի՝ *vaējah* կամ *wēz*-ի իմաստը անորոշ է։ Ֆրիդրիխ Կարլ Անդրեասը այն ստուգում է ենթադրյալ հին իրանական *vyacah-ից, որը կապում է վեդիկ սանսկրիտի «*vyacas*» (տարածք, տարածություն) հետ։ Մյուս կողմից, Էմիլ Բենվենիստը այն կապում է ավեստական «*vaig*» (թափահարել, նետել (զենք)) տեր­մի­նի հետ, որը ազգակից է վեդիկ սանսկրիտի «*vega*» (թափով շարժում, ներխուժում, հոսք) և, հետևաբար, կարող է «*vaējah*»-ին տալ «տարածություն» կամ «ընդարձակություն» իմաստը։ Այն կարող է կապված լինել նաև վեդիկ սանսկրիտի *vej/vij* (արագ թռչող շարժում, արագություն, ալիքների բարձրացում) հետ՝ ակնարկելով արագահոս գետի տարածքը։

Զրադաշտական ավանդույթը գիտի առնվազն երկու այլ տերմին, որոնք կապում են իրանցի ժողովրդին աշխարհագրական տարածքի հետ։ Առաջինը գտնվում է Ավեստայում, մասնավորապես Միհր Յաշտում։ Vers Yt. 10.13-ը նկարագրում է, թե ինչպես է Միհրը հասնում Հարա լեռանը և դիտարկում Այրյոշայանան (, «իրանական հողեր»)։ Այս տերմինը սովորաբար մեկնաբանվում է որպես իրանցիների բնակեցրած ամբողջական հողերի նշում, ինչը կդարձնի այն հետագա տան Yt. 10.14-ում նշված իրանական տարածքների ընդհանուր անվանումը։ Սակայն Գերարդո Գնոլին նշում է տեքստի երկիմաստությունը, այն է՝ Այրյոշայանան, ինչպես Այրյանեմ Վաեջան, կարող է վերաբերել միայն հատուկ երկրի, որը զբաղեցնում է առաջնային տեղ Yt. 10.13-14 տներում նշված իրանական երկրների շարքում։ Երկրորդ տերմինը միջին պարսկական «» () և «» () է։ Այս բառը ծագումն է ժամանակակից պարսկական «Իրան» տերմինի։ Սակայն հնարավոր հին իրանական  ծագումը չի հաստատվել, և տերմինը կարող է լինել սասանյան նորամուծություն։

## Ավեստայում
Այրյանեմ Վաեջայի ամենավաղ հիշատակումները գտնվում են Ավեստայում, մասնավորապես Վենդիդադում և Յաշտերի մի քանի բաժիններում։ Յաշտերում Այրյանեմ Վաեջան առավել աչքի է ընկնում Աբան Յաշտում՝ որպես այն վայրը, որտեղ Ահուրա  Մազդան և Զրադաշտը զոհաբերություն են կատարում Անահիտին.

Այրյանեմ Վաեջայի հիշատակումները Յաշտերում հետևում են նույն կառուցվածքին՝ տարբերվելով միայն այն աստվածության անունով, որին զոհաբերություն է մատուցվում։ Երբ Yt. 5.104-ում Զրադաշտը զոհաբերում է Անահիտին, ապա Դրվասպ Յաշտում (Yt. 9.25) սա փոխվում է Դրվասպի, իսկ Արդ Յաշտում (Yt. 17.45)՝ Աշիի անունով։ Սակայն Վենդիդադում Այրյանեմ Վաեջան ներկայանում է որպես այն տասնվեց լավագույն հողերից և երկրներից առաջինը, որը Ահուրա Մազդան ստեղծել էր զրադաշտական համայնքի համար.

Այս կապը Այրյանեմ Վաեջայի և ձմռան միջև լրացուցիչ նկարագրված է Vd. 2.20-23-ում։ Այս հատվածներում Ահուրա Մազդան հանդիպում է Յիմային և հրահանգում է նրան կառուցել ապաստարան այն ձմռան համար, որը շուտով կթողարկվի Անգրա Մայնյուի կողմից նյութական աշխարհի վրա։ Այրյանեմ Վաեջայի կոշտ նկարագրությունը Vd. 1.3-ում, սակայն, թվում է հակասում է Vd. 1.1-ում տրված դրական գնահատականին։ Սա հանգեցրել է մի քանի ենթադրությունների, որ երրորդ հատվածը հետագա ավելացում է, մինչդեռ այլք կարծում են, որ այն կարող է լինել ավելի երկար նկարագրության մի հատված, և Vd. 1.3-ի տեքստը վերաբերում է միայն Դայտյա գետի վերին հոսանքին։

## Զրադաշտական ավանդույթներում
Միջին իրանական աղբյուրներում Այրյանեմ Վաեջայը հայտնվում է որպես *Eranwez*։ Բունդահիշնը նկարագրում է, թե ինչպես է Eranwez-ը այն վայրը, որտեղ ստեղծվել է առաջին անասունը (Bd. 13.4) և որտեղ Զրադաշտը առաջին անգամ ստացել է կրոնը Ահուրա Մազդայից (Bd. 35.54)։ Բունդահիշնը նաև հաստատում է, որ Eranwez-ը գտնվում է Ադրբայգանի մոտ (Bd. 29.12) և կապված է Դայտյա գետով մի երկրի հետ, որը կոչվում է Գոբադեստան (Bd. 11A.7)։ Գոբադեստանի ինքնությունը հայտնի չէ, բայց նրա անունը մեկնաբանվել է որպես Սուգդեստանի աղավաղում։ Նմանապես, Դայտյա գետը հաճախ նույնականացվում է գրականության մեջ Օքսոս գետի հետ։ Մեծ Իրանում արևմտյան և արևելյան տեղակայման միջև այս ակնհայտ հակասությունը բացատրվել է տեղանունների արևմտյան տեղաշարժով, որը կարող էր տեղի ունենալ զուգահեռ արևմտյան շրջաններում, մասնավորապես Մարաստանում և Պերսիսում, քաղաքական իշխանության աճին։

## Ժամանակակից ուսումնասիրություն

Այրյանեմ Վաեջայի պատմական իրականության հետազոտման ժամանակ ժամանակակից գիտությունը բախվում է այն փաստին, որ հղումների մեծ մասը հայտնվում է ակնհայտորեն առասպելական համատեքստում, մինչդեռ այլ հղումներ կարող են ցույց տալ հատուկ պատմական տեղանք։ Այդ պատճառով  Այրյանեմ Վաեջան համեմատվել է Հարա լեռան հետ, որը և՛ հայտնվում է զրադաշտական դիցաբանության մեջ, և՛ տարբեր կերպ նույնականացվել է իրական աշխարհագրական տեղանքների հետ։ Ժամանակակից գիտությունը փորձում է զանազանել զրադաշտական աղբյուրներում առկա այս առասպելական և պատմական տարրերը և պարզել, թե վաղ իրանցիները ինչպես էին պատկերացնում իրենց աշխարհը տարբեր համատեքստերում։

Քանի որ Բունդահիշնը (29.12) հատկորոշ կերպով տեղադրում է Այրյանեմ Վաեջան Ադրբայգանի մոտ, պարզ է, որ սասանյան ժամանակաշրջանում իրանցիները հավատում էին, որ այն գտնվում է Արևմտյան Իրանում։Որոշ վաղ ժամանակակից գիտնականներ միտված էին ընդունել այս տեղակայումը՝ ենթադրելով, որ այն արտացոլում է իրանցիների ընկալումը Ավեստայի շատ ավելի վաղ ժամանակաշրջանում, այսինքն՝ ամենավաղ աղբյուրների ստեղծման ժամանակ։ Սակայն այս կարծիքը քննադատվել է այն դիտարկման հիման վրա, որ Ավեստայում բոլոր տեղանունները, որոնք կարող են հուսալիորեն նույնականացվել ժամանակակից վայրերի հետ, գտնվում են Մեծ Իրանի արևելյան և հյուսիս-արևելյան մասում։ Արդյունքում, ավելի նոր հետազոտությունները հիմնականում նախընտրում են Այրյանեմ Վաեջայի արևելյան տեղակայում։

Մեկ վարկած, որը գրավել է զգալի հետաքրքրություն, նույնականացնում է Այրյանեմ Վաեջան Խորեզմի հետ։ Այն վաղ առաջարկվել է Վիլհելմ Գայգերի և Յոզեֆ Մարկվարտի կողմից, և տարիների ընթացքում արտահայտվել են մի շարք փաստարկներ դրա օգտին։ Նախ, Այրյանեմ Վաեջան նկարագրվում է որպես երկար և ցուրտ ձմեռներով վայր, և Խորեզմը Մեծ Իրանի ամենացուրտ շրջաններից մեկն է։ Այնուհետև, Այրյանեմ Վաեջան նկարագրվում է որպես իրանցիների նախնական հայրենիք, և Խորեզմը առաջարկվել է որպես իրանական քաղակիրթության վաղ կենտրոն։ Այս կետը լայնորեն քննարկվել է «իրանցիների ավանդական հայրենիքի» կամ «հնագույն հայրենիքի» փնտրտուքի շրջանակներում, շարունակելով Այրյանեմ Վաեջայի մեկնաբանությունները որպես Ավեստայի ժողովրդի *Urheimat* (նախնական հայրենիք), Հնդկա-իրանական *Urland* (նախնական երկիր) կամ բոլոր իրանական արիականների *Wiege* (օրոք)։ Մեկ այլ փաստարկ հիմնված է Վենդիդայում (Vd. 1.1.-1.19) և Միհր Յաշտում (Yt. 10.13-14) իրանական երկրների ցանկի համեմատության վրա։ Ինչպես Քրիսթենսենը փաստել է, տեղը, որը Միհր Յաշտում զբաղեցնում է Խորեզմը, Վենդիդայում թվում է զբաղեցնում է Այրյանեմ Վաեջան։ Միասին վերցված, այս պատճառները Խորեզմի վարկածը դարձրել են շատ հաճելի, և վերջերս այն աջակցել են գիտնականներ ինչպիսիք են Մարի Բոյսը, Նասեր Թաքմիլ Հոմայունը և Էլտոն Լ. Դանիելը։

Սակայն այս վարկածը նաև ենթարկվել է քննադատությունների և հակառակ առաջարկությունների։ Օրինակ, Վոգելսանգը նշել է, որ Խորեզմի՝ որպես վաղ իրանական քաղակիրթության կարևոր կենտրոնի գաղափարը չի հիմնավորվում վերջին ապացույցներով և տեղադրում է Այրյանեմ Վաեջան Տրանսօքսիանիայի ընդհանուր շրջանում։ Ֆրանց Գրենեն  Այրյանեմ Վաեջայի ցրտությունը մեկնաբանել է որպես լեռնային, այլ ոչ հյուսիսային շրջանի վերաբերող և տեղադրել է Օքսոս գետի վերին հոսանքում՝ նախա-Պամիրյան բարձրավանդակում։ Միխայիլ Վիցելի կարծիքով, սակայն,  Այրյանեմ Վաեջան գտնվում է Վենդիդայում հիշատակված 16 երկրների կենտրոնում՝ այժմ կենտրոնական աֆղանական բարձրավանդակում (Բամյանի մարզի շուրջ)։ Նա նաև եզրակացնում է, որ պետք է հրաժարվել Ավեստայում «արիական հայրենիքի» գտնելու գաղափարից և փոխարենը կենտրոնանալ այն մասին, թե ինչպես են և՛ վաղ (Յաշտ 32.2), և՛ ուշ Ավեստա տեքստերը դիտարկում իրենց սեփական տարածքը։ Վերջապես, որոշ գիտնականներ, ինչպիսին է Սկյարվոն, եզրակացրել են, որ  Այրյանեմ Վաեջայի տեղակայումը անլուծելի է։

## Տես նաև
* Ահուրա Մազդա
* Հարյանա

## Ծանոթագրություններ
### Նշումներ

### Մեջբերումներ

### Մատենագրություն

*
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
* 
*  
*  
*
*
*

## Արտաքին հղումներ

* Avesta terminology։ Eranvej
* Encyclopedia Iranica։ ĒRĀN-WĒZ

Կատեգորիա:Առասպելական երկրներ
Կատեգորիա:Զրադաշտականություն
Կատեգորիա:Իրանի անտիկ պատմություն