Մաշտոց ծիսարան

**Մաշտոց** (Մաշտոց ծիսարան կամ Ծիսարան), Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական գիրք։ Պարունակում է քրիստեոնեական ծիսակարգի կանոններ, նաև հատուկ աղոթքներ, օրհնություններ։

## Անվանում
Անվան ծագումը կապվում է կամ Մեսրոպ Մաշտոցի, Կիրակոս Գանձակեցու կարծիքով՝ Մաշտոց Ա Եղիվարդեցի կաթողիկոսի անվան հետ (հայագիտության մեջ առավել հավանական է համարվում 2-րդ վկայությունը)։

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ծիսական արարողակարգերի կանոնակարգմամբ զբաղվել է Սահակ Պարթև կաթողիկոսը, և ոչ թե Մեսրոպ Մաշտոցը՝ ուսումնասիրողների մի մասը կարծում է, որ Մաշտոց կաթողիկոսն է կարգավորել նախորդ հայրապետների (Գրիգոր Ա Լուսավորչից սկսած) կողմից տարբեր ժամանակներում Հայոց եկեղեցու ծիսական համակարգ ներմուծված կանոնները, ամփոփել է դրանք մեկ ժողովածուի մեջ։ Այդ պատճառով նրա անունով էլ ժողովածուն կոչվել է *Մաշտոց*։

## Պատմություն
Ձևավորվել է 4-5-րդ դարերից՝ պահպանելով հեթանոսական Հայաստանում տարածված մի շարք հնագույն ծեսերի հետքեր՝ նվիրված կյանքի հիմնական հանգուցակետերին (մկրտություն, պսակ, թաղում), ջրի պաշտամունքին (ջրօրհնեք, խաչալվա, ոտնլվա, ջրհորի օրհնություն), բուսականության և պտղաբերության (սերմ, կալ, հնձան և այլն), ընտանիքի (տան, սեղանի, աղի և այլն) պաշտամունքներից բխող օրհնություններ։ Ընդգրկում է նաև սկզբնապես հմայական ու ոգեկոչման գործողությունների հետ կապված ծեսեր (դիվահարի, լուսնոտի, մատաղի, հացի օրհնությունները և այլն)։ Ժողովածուի կազմավորմանն ու հարստացմանը մասնակցել են Գրիգոր Ա Լուսավորիչը, Սահակ Ա Պարթևը, Հովհաննես Ա Մանդակունին, Մաշտոց Ա Եղիվարդեցին, Գրիգոր Բ Վկայասերը, Ներսես Շնորհալին, Գրիգոր Տաթևացին և ուրիշներ։ Ծիսարան են ներմուծվել նաև Բարսեղ Կեսարացու, Գրիգոր Նազիանզանցու, Եփրեմ Ասորու, Կյուրեղ Երուսաղեմացու ամբողջական կանոնների, որոշ քարոզների և աղոթքների թարգմանություններ, հայ հեղինակների ծիսական բովանդակության ինքնուրույն նյութեր։

Լինում են Փոքր կամ Առձեռն (բովանդակում է քահանայի խորհուրդներն ու արարողությունները՝ մկրտություն, դրոշմ և այլն), Մայր (եպիսկոպոսական արարողություններ՝ ձեռնադրություն, գավազանի ընծայություն, եկեղեցու օծում և այլն), Հայր (կաթողիկոսին պատկանող արարողություններ՝ կաթողիկոսի օծում, մյուռոնօրհնեք և այլն) Մաշտոցներ։ Հարուստ և բազմազան է Մաշտոցի երաժշտական բաղադրիչը, որը պայմանավորված է երաժշտածիսական գրքերի կենցաղավարման համակարգում նրա առանձնահատուկ դերով։ Ի տարբերություն այլ եկեղեցական գրքերի՝ Մաշտոցն սկզբնապես նախատեսվել է նաև արտաեկեղեցական կենցաղավարման համար։ Ձեռագիր Մաշտոցներում կանոնների ընթերցվող նյութերում ընդմիջարկվում են խազագրված սաղմոսներով, շարականներով, գանձերով ու տաղերով։

Ուշ միջնադարում երևան են եկել խառը տիպի ժողովածուներ՝ Մաշտոց-Գանձարաններ, Մաշտոց-Տաղարաններ, որտեղ աշխարհականացման ոգին դրսևորված է ոչ միայն երաժշտաբանաստեղծական նյութի առավել շեշտադրումով, այլև աշխարհիկ և ժողովրդական տաղերի ու ողբերի երևան գալով։ Կանոնագրված և չկանոնագրված երգասացությունների առկայությունը Մաշտոցի երաժշտական շարքերում, դրանց «բաց ձևի» միտումը ժողովածուի հիմնական տարբերությունն են այլ երաժշտածիսական գրքերից։

Հայ գրիչներն ստեղծել են մի շարք Մաշտոցներ, որոնցից հիշատակելի են Մատենադարանի № 1001, Վենետիկի Սբ. Ղազար վանքի մատենադարանի № 457, Երուսաղեմի Սբ Հակոբյանց վանքի մատենադարանի № 2027 ձեռագրերը և այլն։

Առաջին տպագիր Մաշտոցը լույս է տեսել 1667 թվականին Ամստերդամում՝ Ոսկան Երևանցու նախաձեռնությամբ։

## Տեսակներ և բովանդակություն
Մաշտոց ծիսագրքի երեք տեսակ գոյություն ունի.

### Ձեռաց Մաշտոց
Կոչվում է նաև Հասարակ կամ Փոքր Մաշտոց և պարունակում է քահանայի կողմից կատարվող խորհուրդներն ու օրհնությունները.

*Կանոն ի Տաճար ընծայման նախքան զՄկրտութիւնն
*Կանոն կենդանարար Սուրբ Մկրտութեան 
*Կանոն դրոշմ կատարելոյ
*Կարգ քառասնօրէին
*Կանոն նշան օրհնելոյ
*Կանոն կուսի պսակի
*Կանոն երկրորդ պսակի
*Կանոն թաղման ննջեցելոց աշխարհականաց
*Տան կարգն
*Եկեղեցւոյ կարգն
*Գերեզմանի կարգն
*Վերջին աղօթք ի տանն ննջեցելոյն
*Կանոն մեծի այգուց կատարելոյ
*Կանոն մեծի եօթն աւուր կամ քառասնօրեայ և կամ տարեմուտ կատարելոյ
*Կանոն տղայաթաղ կատարելոյ
*Տան կարգն
*Եկեղեցւոյ կարգն
*Գերեզմանի կարգն
*Վերջին աղօթք ի տանն ննջեցելոյն
*Կանոն տղայի այգուց կատարելոյ
*Կանոն տղայի եօթն աւուր կամ քառասնօրեայ և կամ տարեմուտ կատարելոյ
*Կանոն աղ օրհնելոյ
*Կանոն օրհնութեան մատաղի
*Կանոն եկեղեցւոյ զգեստ և այլ սպասս օրհնելոյ
*Կանոն նոր գիրք օրհնելոյ
*Կանոն սկիհ և մաղզմայ օրհնելոյ
*Կանոն ջրհոր օրհնելոյ
*Կանոն զարտորայս, զսերմանիս զարմտիս և զհնձան օրհնելոյ
*Աղօթք վասն երաշտի
*Կանոն նորակերտ բնակութիւն և տուն օրհնելոյ
*Կանոն նորոգ սափրելոյ զհերս պատանւոյն
*Կանոն խաչալուայ առնելոյ որ կոչի Խաչահանգիստ
*Կանոն դժուարածին յղի կնոջ
*Կանոն գիշերային ժամու աղոթից
*Կանոն վասն այսահարաց և լուսնոտից Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյ յաղօթամատոյց գրոց (բան ՂԱ)
*Աւետարանք բժշկութեան
*Աղօթք Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյ վասն բժշկութեան (բան ԺԸ)
*Տնօրհնէք ի Սուրբ Ծննդեան
*Տնօրհնէք ի Սուրբ Զատկի

### Մայր Մաշտոց
Պարունակում է այն խորհուրդները, որոնք կատարվում են եպիսկոպոսի կողմից.
*Ձեռնադրութիւն
*Գաւազանի տուչութիւն
*Եկեղեցւոյ օծում
*Քահանայաթաղ

### Հայր Մաշտոց
Պարունակում է.
*Կաթողիկոսի օծում
*Միւռոնի օրհնութիւն

## Աղբյուրներ
* Մաշտոց, Էջմիածին, 2001,
* Մ. արք. Օրմանեան, Ծիսական բառարան, Մոնթրէալ 2001,

## Գրականություն
* Պողարեան Ն., Ծիսագիտութիւն, Նիւ Եորք, 1990։ 
* Արևշատյան Ա., «Մաշտոց» ժողովածուն որպես հայ միջնադարյան երաժշտական մշակույթի հուշարձան, Ե., 1991: 
* Conybeare Fr., Rituale Armenorum, Oxf., 1905.

## Արտաքին հղումներ
* Ձեռաց Մաշտոց, առցանց տարբերակ

Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու գրքեր