Ոչ թեիստական ​​կրոններ

**Ոչ** **թեիստական ​​կրոններ** (չշփոթել աթեիզմի հետ), գաղափարախոսություն կրոնական համատեքստում, որոշ դեպքերում համահունչ թեիզմին, որոշներում՝ պանթեիզմը տեղեկացնում է կրոնական համոզմունքների կամ սովորույթների մասին: Ոչ թեիստական կրոնները կիրառվում և նշանակալի դեր են խաղում հինդուիզմում, բուդդայականությունում և ջայնիզմում։ Թեև կրոնին վերաբերող շատ մոտեցումներ սահմանումով բացառում են աստվածայնությունը, կրոնի որոշ ներառական սահմանումներ ցույց են տալիս, թե ինչպես հոգևորությունը և հավատքը կախված չեն աստծո կամ աստվածների առկայությունից: Օրինակ, Փոլ Ջեյմսը և Փիթեր Մանդավիլը տարբերում են կրոնը և հոգևորությունը, սակայն տալիս են տերմինի սահմանում, որը խուսափում է «գրքի կրոնների» սովորական ձևակերպումից։

## Բուդդայականություն

### Աստվածների գոյություն
Բուդդան ասում էր, որ դևերը (թարգմանվում է որպես «աստվածներ») գոյություն ունեն, բայց նրանք դեռևս փակված են սամսարայի թակարդում  և պարտադիր չէ, որ ավելի իմաստուն լինեն, քան մարդիկ: Իրականում Բուդդան հաճախ ներկայացվում էր որպես աստվածների ուսուցիչ  և նրանցից բարձր էակ։ Բացառությամբ այն աստվածների, որոնք համարվում էին Բուդդայի դրսևորումներ, ինչպիսիք են օրինակ հինգ Ջամբալաները, դևերը, որոնք բնակվում են մաքուր բնակավայրերում և այլ աստվածություններ, ինչպիսին է Տարան՝ հիմնված որոշ բուդդայական ավանդույթների վրա:

Բուդդայի ժամանակներից ի վեր, արարիչ աստվածության գոյության ժխտումը դիտվել է որպես բուդդայական և ոչ բուդդայական հայացքները տարբերելու առանցքային կետ: Անկախ արարիչ աստվածության հարցին Բուդդան պատասխանել է Բրահմաջալա Սուտտայում։ Բուդդան դատապարտում էր արարչի տեսակետը և կարծում էր, որ նման պատկերացումները կապված հավերժության կեղծ տեսակետի հետ, ինչպես նաև 61 այլ տեսակետեր՝ այս համոզմունքը տառապանք կարող է պատճառել, երբ մարդը կապված է դրանց և, որ այդ տեսակետները կարող են հանգեցնել ցանկության, զզվանքի և մոլորություն։ Սուտտայի վերջում Բուդդան ասում է, որ գիտի այս 62 տեսակետները և գիտի նաև այն ճշմարտությունը, որը գերազանցում է դրանցում: Հետագայում բուդդայական փիլիսոփաները նույնպես լայնորեն քննադատեցին մարդկության հետ կապված հավերժական արարիչ աստվածության գաղափարը:

### Մետաֆիզիկական հարցեր
Մի անգամ, երբ վանական Մալունկյապուտտան ներկայացրեց մետաֆիզիկայի խնդիր, Բուդդան պատասխանեց Թունավոր նետի առակով: Երբ մարդուն կրակում են թույնով խիտ ծածկված նետով, նրա ընտանիքը բժիշկ է կանչում, որ թույնը հանեն, և բժիշկը հակաթույն է տալիս։

## Քրիստոնեություն

Մի քանի լիբերալ քրիստոնյա աստվածաբաններ սահմանում են ամեն ինչի գոյության պատճառը, որպես «բոլոր էակների հիմք», այլ ոչ թե որպես անձնական աստվածային էակ:

Նրանցից շատերը իրենց աստվածաբանության մեծ մասի համար պարտական ​​են քրիստոնյա էկզիստենցիալիստ և փիլիսոփա Փոլ Թիլիխի աշխատանքին, ներառյալ «բոլոր էակների հիմքը» արտահայտությունը: Մեկ այլ մեջբերում Թիլիչից հետևյալն է. «Աստված գոյություն չունի: Նա ինքն իրեն էությունից և գոյությունից դուրս է: Հետևաբար, վիճել, որ Աստված գոյություն ունի, նշանակում է մերժել նրան»: Թիլիխի այս մեջբերումն ամփոփում է Աստծո մասին նրա պատկերացումը: Նա Աստծուն չի համարում  ժամանակի և տարածության մեջ գոյություն ունեցող էակ, քանի որ դա կաշկանդում է Աստծուն և դարձնում Աստծուն վերջավոր: Բայց բոլոր էակները վերջավոր են, և եթե Աստված բոլոր էակների արարիչն է, Աստված տրամաբանորեն չի կարող լինել վերջավոր, քանի որ վերջավոր էակը չի կարող լինել անսահման  ամենի պահպանողը: Այսպիսով, Աստված համարվում է կեցությունից դուրս, վերջավորությունից և սահմանափակումից վեր, ինքնին լինելու ուժից կամ էությունից:

Ոչ աստվածապաշտական, նատուրալիստական ​​և ռացիոնալիստական ​​տեսանկյունից աստվածային շնորհի հայեցակարգը կարծես նույն հասկացությունն է, ինչ հաջողությունը:

### Ոչթեիստ քվակերներ
Ոչ թեիստ կամ աթեիստ քուակերը այն մարդն է, ով կապվում է, նույնանում, ներգրավվում և/կամ հաստատում է քվակերական պրակտիկաներն ու գործընթացները, բայց ով չի ընդունում Աստծո, Գերագույն էակի, աստվածայինի, հոգու թեիստական ​​ըմբռնման կամ գերբնական հավատը։ Ինչպես թեիստական ​​մարդիկ, ոչ աստվածապաշտները ակտիվորեն շահագրգռում և կենտրոնանում են խաղաղության, պարզության, ամբողջականության, համայնքի, հավասարության և սոցիալական արդարության իրականացման հարցերի շուրջ՝ ընկերների ընկերության մեջ և դրանից դուրս:

## Հինդուիզմ
Հինդուիզմը բնութագրվում է չափազանց բազմազան գաղափարախոսություններով և սովորույթներով: Ռոբերտ Չարլզ Զեյների խոսքերով «կատարյալ հնարավոր է լինել լավ հինդու՝ անկախ նրանից, թե մեկի անձնական հայացքները հակված են դեպի մոնիզմ, միաստվածություն, բազմաստվածություն կամ նույնիսկ աթեիզմ»: Նա շարունակում է ասելով, որ դա կրոն է, որը կախված չէ Աստծո կամ Աստվածների գոյությունից կամ չգոյությունից: Ավելի լայնորեն, հինդուիզմը կարող է դիտվել որպես երեք ավելի կարևոր ուղղություններ՝ մեկը ներկայացնում է անձնական Արարիչ կամ Աստվածային էակ, երկրորդը՝ անանձնական բացարձակը և երրորդը, որը բազմակարծություն է և ոչ բացարձակ: Վերջին երկու ավանդույթները կարող են դիտվել որպես ոչ աստվածապաշտական:

Թեև Վեդաները լայնորեն նվիրված են ծիսակարգի ավարտին, կան որոշ տարրեր, որոնք կարող են մեկնաբանվել որպես ոչ աստվածապաշտական ​​կամ ոչ աստվածապաշտական ​​ավանդույթի հետագա զարգացումների նախադրյալներ: Հինդուիստական ​​ամենահին գրությունը՝ Ռիգվեդան, նշում է, որ «Միայն մեկ աստված կա, թեև իմաստունները կարող են նրան տալ տարբեր անուններ»: Մաքս Մյուլլերն անվանել է սա հենոթեիզմ, և այն դիտարկել որպես ոչ երկակի աստվածային իրականության մատնանշում՝ անհատականության վրա քիչ շեշտադրմամբ: Հայտնի Նասադիյա սուկտան՝ Ռիգվեդայի տասներորդ և վերջին Մանդալայի (կամ գլխի) 129-րդ օրհներգը, դիտարկում է արարումը և հարցնում՝ «Այդ դեպքում ով գիտի, թե որտեղից է այն առաջացել»: Սա կարող է դիտվել որպես ինտուիցիա, որ բոլոր երևույթների հետևում պետք է լինի մեկ սկզբունք, «Այդ մեկը» (tad ekam), ինքնաբավ, որի նկատմամբ բացառություններ չեն կարող կիրառվել։

Հենց Ուպանիշադների հետ, որոնք համարվում էին գրված առաջին հազարամյակներում (ծիսական բրահմանների հետ համակրանք), վիճարկվեց վեդական շեշտադրումը ծեսի վրա: Ուպանիշադները կարող են դիտվել որպես Հնդկաստանում իշխանության նոր աղբյուրների արտահայտություն: Բացի այդ, Ուպանիշադական ավանդույթից առանձնացված թափառող ասկետների խմբեր էին, որոնք կոչվում էին Վադիներ և որոնց հիմնականում ոչ աստվածապաշտական ​​պատկերացումները մերժում էին այն գաղափարը, որ կրոնական գիտելիքը բրահմինների սեփականությունն է: Սրանցից շատերը շրամանաներ էին, որոնք ներկայացնում էին ոչ վեդայական ավանդույթ, որը արմատավորված էր Հնդկաստանի նախաարիական պատմության մեջ: Ուպանիշադների շեշտադրումը ուղղված էր գիտելիքին, հատկապես բոլոր երևույթների վերջնական ինքնությանը: Սա արտահայտված է Բրահման հասկացության մեջ։ Ուպանիշադների առանցքային գաղափարը, և շատ ավելի ուշ փիլիսոփայությունն ընդունվել է որոշելու Բրահմանի անձնական կամ անանձնական լինելը: Բրահմանի որպես անանձնական բնույթի ըմբռնումը հիմնված է նրա «ekam eva advitiyam» (Չանդոգյա Ուպանիշադ 6.2.1) սահմանման վրա։ Ավելին, և՛ Չանդոգյա, և՛ Բրիհադարանյակա Ուպանիշադները պնդում են, որ անհատական ​​ատմանը և անանձնական Բրահմանը մեկն են: Մահավակյա հայտարարությունը Թաթ Թվամ Ասի, որը գտնվել է Չանդոգյա Ուփանիշադում, ընդունել է այս միասնության մասին գաղափարը: Վերջին Ուպանիշադը օգտագործում է Նետի–նետի բացասական տերմինը աստվածայինը «նկարագրելու» համար։ Հինդուիզմի դասական Սանքհյա, Միմանսա, Վայշեշիկա և վաղ Նյայա դպրոցներն ամենևին չեն ընդունում ամենակարող արարիչ Աստծո գաղափարը: Թեև Սանկհյա և Միմանսա դպրոցներն այլևս զգալի հետևորդներ չունեն Հնդկաստանում, նրանք երկուսն էլ ազդեցիկ են հետագա փիլիսոփայական դպրոցների զարգացման վրա։ Պատանջալիի յոգան այն դպրոցն է, որը հավանաբար ամենից շատ պարտական ​​է սանքյա մտքին։ Այս դպրոցը դուալիստական ​​է, այն իմաստով, որ կա բաժանում «ոգու» (սանսկրիտ. purusha ) և «բնության» (սանսկր. prakṛti ) միջև։ Այն համարում է Սամադհին կամ «կենտրոնական միությունը» իր վերջնական նպատակ  և Աստծո գոյությունը չի համարում  էական կամ անհրաժեշտ դրան հասնելու համար: 

Բհագավադ Գիտան պարունակում է հատվածներ, որոնք կրում են մոնիստական ​​գաղափարներ և ուրիշներ, որոնք կրում են թեիստական ​​գաղափարներ: Ընդհանուր առմամբ, գիրքը որպես ամբողջություն մեկնաբանվել է ոմանց կողմից, ովքեր այն համարում են հիմնականում ոչ աստվածապաշտական ​​ուղերձ, իսկ մյուսների կողմից, ովքեր շեշտում են դրա թեիստական ​​ուղերձը: Սրանք լայնորեն հաջորդում են Շանկարա կամ Ռամանուջային։ Ոչ աստվածապաշտական ​​հատվածի օրինակ կարող է լինել «Գերագույն Բրահման առանց որևէ սկզբի է: Դա կոչվում է ոչ կեցություն, ոչ էություն», որը Սանկարան մեկնաբանել է որպես Բրահման, կարելի է խոսել միայն բոլոր հատկանիշների ժխտման առումով՝ Նետի–նետի (Neti neti):

Գաուդապադայի և Շանկարայի Ադվայտա-Վեդանտան մերժում է թեիզմը որպես հետևանք նրա պնդման, որ Բրահման «Առանց հատկանիշների, անբաժանելի, նուրբ, անպատկերացնելի և առանց արատների է, Բրահման մեկն է և առանց երկրորդի: Չկա այլ բան, քան Նա»: Սա նշանակում է, որ այն չունի այնպիսի հատկություններ, որոնք սովորաբար կապված են Աստծո հետ, ինչպիսիք են ամենագիտությունը, կատարյալ բարությունը, ամենակարողությունը, և հավելյալ նույնական է ողջ իրականության հետ, այլ ոչ թե դրա պատճառահետևանքային գործակալը կամ տիրակալը լինելը:

## Ջայնիզմ
Ջայնական տեքստերը պնդում են, որ տիեզերքը բաղկացած է ջիվայից (կյանքի ուժ կամ հոգիներ) և աջիվայից (անկենդան առարկաներ): Ջայնի վարդապետության համաձայն՝ տիեզերքը և նրա բաղկացուցիչները՝ հոգին, նյութը, տարածությունը, ժամանակը և շարժման սկզբունքները, միշտ գոյություն են ունեցել: Տիեզերքը, նյութը և նրա ներսում գտնվող հոգիները հավերժական են և չստեղծված, և չկա ամենազոր արարիչ աստված: Ջայնիզմն առաջարկում է մշակված տիեզերագիտություն, ներառյալ երկնային էակները (դևերը), բայց այս երկնային էակները չեն դիտվում որպես արարիչներ, նրանք ենթակա են տառապանքի և փոփոխության, ինչպես բոլոր մյուս կենդանի էակները, և ներկայացվում են որպես մահկանացու:

Ըստ ջայնիզմի աստվածության հայեցակարգի, ցանկացած հոգի, ով ոչնչացնում է իր կարման ու ցանկությունները, հասնում է ազատագրման՝ նիրվանային: Հոգին, ով ոչնչացնում է իր բոլոր կրքերը և ցանկությունները, ցանկություն չունի միջամտելու տիեզերքի աշխատանքին: Եթե ​​աստվածապաշտությունը սահմանվում է որպես հոգին կարմայից ազատելու և լուսավորության, նիրվանայի ձեռքբերման վիճակ, և աստված՝ որպես այդպիսի վիճակում գտնվող մարդ, ապա նրանց, ովքեր հասել են այդպիսի վիճակի, կարելի է անվանել աստվածներ:

Բացի սուրբ գրային հեղինակությունից, ջեյնիզմի հետևորդները նաև օգտագործում են սիլլոգիստիկա և դեդուկտիվ պատճառաբանություն՝ հերքելու կրեացիոնիստական ​​տեսությունները: Վեդիկների, Սանքհյաների, Միմանսաների, բուդդիստների և այլ մտքերի դպրոցների աստվածության և տիեզերքի վերաբերյալ տարբեր տեսակետեր քննադատվել են Ջայն Ակարիաների կողմից, օրինակ ՝ Ջինասենան Մահապուրանայում:

## Դաոսականություն
Չինական դաոսականությունը կամ դաոիզմը ի սկզբանե ընդգծում էր աստվածայինի այլությունը՝ Տաոն, որը միևնույն ժամանակ իմմանենտ է և տրանսցենդենտ, բայց ոչ մարդակերպ: Ավելի ուշ տաոիզմում առաջացել էին աստվածների պանթեոն, և նույնիսկ այդ ժամանակ նրանք համարվում էին Տաոյի սկզբունքին զիջող աստվածներ, որոնք հաճախ ներկայացնում էին տիեզերական կամ երկնային հասկացություններ։ Շանգդի աստվածը կարող էր ի սկզբանե լինել բևեռային աստղի խորհրդանիշ հյուսիսային Չինաստանում, ի վերջո դառնալով մի տեսակ միջնորդ անանձնական Տաոյի և ակտիվ ստեղծագործության աշխարհի միջև: Ավանդական դաոսիզմում չկա արարիչ աստվածություն, և տիեզերքը համարվում է մշտական ​​արարման և փոփոխության մեջ:

## Մյուսներ
Փիլիսոփայական մոդելները, որոնք չեն մտնում հաստատված կրոնական կառույցների մեջ, ինչպիսիք են կոնֆուցիականությունը, էպիկուրականությունը, դեիզմը և պանդեիզմը, նույնպես համարվել են ոչ աստվածապաշտական ​​կրոններ:

Սատանայի եկեղեցին հավատարիմ է ԼաՎեյան սատանիզմին, որը ոչ աստվածապաշտ է: Սատանայական տաճարը պաշտոնապես ճանաչվել է որպես հարկերից ազատված եկեղեցի ԱՄՆ Ներքին եկամուտների ծառայության մեջ 2019 թվականի ապրիլի 25-ին։

Սպիտակամորթների գերակայության ստեղծագործական շարժումը նույնպես համարվել է ոչ աստվածապաշտ կրոն:

Սոցիոլոգ Օգյուստ Կոնտը իր պոզիտիվիզմի ​​սկզբունքների հիման վրա ստեղծել էր մի կրոն, որը կոչվում էր մարդկության կրոն: Մարդկության կրոնը մետաֆիզիկական կրոն չէ, և որպես այդպիսին նրա հավատքի մեջ չկան աստվածներ կամ գերբնականություն:

## Տես նաև

* Հակաթեիզմ
* Հերքելիություն
* Ազատամտականություն
* Հումանիզմ
* Անկրոնություն
* Ջեդայիզմ
* Պանթեիզմ
* Ռաելիտի
* Տրանսցենդենտալիզմ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոն և քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կրոնագիտություն
Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն