Վառելիք

**Վառելանյութեր**, այրվող նյութեր, որոնց այրման ընթացքում անջատվում է մեծ քանակությամբ ջերմություն, որն օգտագործվում է անմիջականորեն տեխնոլոգիական պրոցեսներում կամ փոխարկվում է էներգիայի այլ տեսակների։ Վառելանյութերի շարքին են դասվում բնության մեջ լայնորեն տարածված կամ արհեստականորեն ստացվող այրվող նյութերը, որոնց արդյունահանումը կամ ստացումը մեծ ծախսեր չեն պահանջում և որոնց այրման արդյունքները թունավոր չեն (քարածուխ, նավթ, գորշ ածուխ, այրվող գազեր, թերթաքարեր, տորֆ, փայտանյութ, բուսական թափոններ ևն)։ Վառելանյութերը օրգանական ծագում ունեցող նյութեր են, որոնց հիմնական բաղադրիչը ածխածինն է։ Ամենից շատ օգտագործվող քարածխի և նավթի հանածոները հայտնի էին դեռ հին ժամանակներում, սակայն որպես վառելանյութ օգտագործվել են XIX դ․ կեսերից։ Հնում ջերմություն ստանալու համար այրում էին փայտ, բուսական թափոններ (ծղոտ, ունդակեղև), գոմաղբ, որոնք փոքր ջերմատվության և սահմանափակ քանակության պատճառով աստիճանաբար փոխարինվեցին այլ վառելանյութերով (որը կարևոր է նաև անտառների պահպանման համար)։ Ըստ ագրեգատային վիճակի տարբերում են․ պինդ, հեղուկ և գազային վառելանյութեր, ըստ ծագման՝ բնական (քարածուխ, նավթ, տորֆ ևն) և արհեստական (ստացվում են բնական վառելանյութեր վերամշակելով՝ կոքս, կոքսագազ, գեներատորային գազ ևն) վառելանյութեր։ Վառելանյութերը արժեքավորող բնութագրերից կարևորագույնն այրման ջերմությունն է։ Ջերմաէլեկտրական սարքերի շահավետությունը գնահատելու և այլ համեմատական հաշվումների համար օգտագործվում է պայմանական վառելիք հասկացությունը։ Վառելանյութերի հատկությունները պայմանավորված են հիմնականում նրանց քիմիական բաղադրությամբ, պարունակվող տարրերը նշանակում են քիմիական նշաններով (C, H, O, N, S), ջուրը և մոխիրը՝ համապատասխանաբար W և A։ 

Խոնավությունը և մոխրայնությունն անգամ միևնույն տեսակի վառելանյութերի համար փոփոխական են, այդ պատճառով բնութագրերը վերագրվում են ոչ միայն հնոց մտնող աշխատանքային զանգվածին (ա), այլ նաև չոր զանգվածին (չ), վառվող (վ) և օրգանական (օ) մասին։ Քարածխի որակը բնորոշվում է առանց օդի տաքացնելիս անջատվող ցնդող նյութերի քանակով (Vq), պինդ մնացորդի որակը ցույց է տալիս քարածխի կոքսացվելիությունը։ Վառելանյութերի բնորոշող կարևոր մեծություններ են նաև բռնկման ջերմաստիճանըև օքսիդանալու ունակությունը (պայմանավորվում է վառելանյութերը պահեստավորելու պայմանները և ժամկետները)։ Հեղուկ վառելանյութերը բնորոշվում են նաև բոցավառման ջերմաստիճանով (ամենացածր ջերմաստիճանը, որի դեպքում առաջացած գոլորշիները կարող են բոցավառվել և ինքնուրույն այրվել օդում) և օկտանային թվով, որոնք ներքին այրման շարժիչներում օգոագործվող վառելանյութերի որոշիչ հատկանիշներն են: Բարձր ջերմաստիճաններ ստանալու հնարավորությունը կախված է վառելանյութերի հրատվությունից (առավելագույն ջերմաստիճանը, որը տեսականորեն կարելի է ստանալ վառելանյութերը օդում լրիվ այրելով՝ Тա)։ Վառելանյութերը այրում են հնոցներում, վառարաններում, այրման խցերում: Պինդ վառելանյութերի այրումը լրիվ և դյուրին դարձնելու համար փոշիացնում են, հատիկավորում կամ բրիկետավորում։ Հեղուկ վառելանյութերը փոշիացնում են օդի կամ ջրային գոլորշու շիթով։ Լավորակ քարածուխներից ստանում են կոքս։ Արհեստական գազային վառելանյութեր ստանում են պինդ և հեղուկ վառելանյութերից (ածխի ստորերկրյա գազացում, նավթավերամշակման գազեր): Նավթը թորելու, կրեկինգի և պիրոլիզի ենթարկելու միջոցով ստանում են պինդ, հեղուկ և գազային նավթամթերքներ, որոնք նավթաքիմիական սինթեզի հումքն են (մեծ քանակությամբ օգտագործվում են նաև որպես ներքին այրման շարժիչների վառելանյութեր)։ Արհեստական վառելանյութեր են ստանում նաև բուսական նյութերի ջերմային և կենսա– քիմիական վերամշակմամբ: Արդյունահանվող վառելանյութերի գերակշռող մասն այրվում է (նավթի և գազի միայն 10%-ն է օգտագործվում որպես հումք)։ Վառելանյութերի այրման հետևանքով Երկրի մթնոլորտ են անցնում մեծ քանակությամբ թափոններ (տարեկան՝ մոտ 20 մլրդ տ ածխաթթու գազ, 150 մլն տ մոխիր, 100 մլն տ ծծմբի և 60 մլն տ ազոտի օքսիդներ)։ Շրջապատի պաշտպանության համար մշակվում են վնասակար նյութերի (CO, NO, NO_2 են) առաջացումը կանխելու և կլանելու եղանակներ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հրթիռային և միջուկային վառելանյութերը։ Հրթիռային վառելանյութերը բնորոշվում են բարձր տեսակարար իմպուլսով (քարշող ուժը 1 կգ/1վրկ ծախսի դեպքում), խտությամբ, ագրեգատային վիճակի կայունությամբ, անվտանգությամբ, հրթիռի կառուցվածքային նյութերի հետ համատեղելիությամբ։ Անհրաժեշտ է նաև, որ նրանք թունավոր չլինեն և ունենան հումքի բավարար պաշարներ։ Տարբերում են քիմիական և ոչ քիմիական հրթիռային վառելանյութեր։ Առաջինները քիմիական ռեակցիաների հետևանքով անջատում են ջերմություն և գազեր, որոնք ընդարձակվելով և արտազատվելով կինետիկական էներգիա են հաղորդում հրթիռին։ Ոչ քիմիական հրթիռային վառելանյութերը (միջուկային կամ էլեկտրական) կիրառելու դեպքում ներմիջուկային ռեակցիաների կամ էլեկտրական էներգիան հաղորդվում է աշխատող մարմնին, որը շարժման մեջ է դնում հրթիռը։ Առավել տարածված են քիմիական հրթիռային վառելանյութերը, որոնք գտնվում են պինդ, հեղուկ, խառը, դոնդողային վիճակներում։ 

## Տես նաև
*  Պինդ վառելանյութ
*  Ինքնաբոցավառում
* Միջուկային վառելիք

Կատեգորիա:Վառելանյութեր
Կատեգորիա:Այրում