Մասնավոր սեփականություն

**Մասնավոր սեփականություն** (), հասարակական իրավաբանական կազմակերպությունների սեփականության իրավական սահմանում։

Մասնավոր սեփականությունը տարբերվում է հանրային սեփականությունից, որը պատկանում է պետությանը, և կոոպերատիվ սեփականությունից, որը պատկանում է մեկ կամ մի քանի ոչ կառավարական կազմակերպություններին: Մասնավոր սեփականությունը կապիտալիզմի հիմքն է։ Այն տնտեսական համակարգ է, որը հիմնված է արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականության և դրանց շահույթի նպատակով շահագործման վրա: Որպես իրավական հասկացություն, մասնավոր սեփականությունը սահմանվում և կիրառում է երկրի քաղաքական համակարգը:

## Պատմություն
Հնագույն շրջանում բնիկ միջագետքցիները չունեին սեփականության հասկացության համար տերմին: Սակայն Միջագետքի իրավական փաստաթղթերի մեծ մասը հիմնականում վերաբերում է այն բանին, ինչը ժամանակակից մարդիկ կանվանեին «սեփականություն», պատշաճ կերպով տնօրինելուն՝ ապահովելով սեփականության պահանջներ ունեցող անձանց օրինական, անվիճելի և արդար վերաբերմունքը: Չնայած չկային օրենքներ, որոնք արգելում էին հողի օտարումը, այսինքն՝ առքուվաճառքը, Միջագետքի գրավոր գրառումները ցույց են տալիս դրա դեմ միտում: Միջոցներ էին ձեռնարկվում հողը ընտանիքի կազմում պահելու և այն գյուղատնտեսական նպատակներով կենսունակ չլինելու համար չափազանց փոքր հողամասերի բաժանելուց խուսափելու համար:

Մասնավոր սեփականության մասին գրավոր քննարկումները, հավանաբար, արևմտյան ավանդույթում ի հայտ են եկել առնվազն Պլատոնի ժամանակներից: Մինչև 18-րդ դարը անգլիախոսները սովորաբար սեփականություն էին օգտագործում հողի սեփականության վերաբերյալ խոսելիս: Անգլիայում սեփականությունը իրավական սահմանում ստացավ 17-րդ դարում: Առևտրային կազմակերպություններին պատկանող սեփականություն սահմանվող մասնավոր սեփականությունը ի հայտ եկավ 17-րդ դարի մեծ եվրոպական առևտրային ընկերությունների հետ: Անգլիայում գյուղատնտեսական հողերի շրջափակման հարցը, մասնավորապես 17-րդ և 18-րդ դարերում քննարկվողի պես, ուղեկցել է փիլիսոփայության և քաղաքական մտքի ջանքերը՝ օրինակ՝ Թոմաս Հոբսի (1588–1679), Ջեյմս Հարինգտոնի (1611–1677) և Ջոն Լոքի (1632–1704) կողմից՝ սեփականության երևույթը լուծելու համար։

Բացարձակ միապետության կողմնակիցների դեմ հանդես գալով՝ Լոքը սեփականությունը պատկերացնում էր որպես բնական իրավունք, որը Աստված չէր շնորհել բացառապես միապետությանը։ Իր սեփականության աշխատանքային տեսության մեջ Լոքը նշում էր, որ սեփականությունը բնության բարելավման աշխատանքի բնական արդյունք է, և այդպիսով, աշխատանքային ծախսերի միջոցով աշխատողը իրավունք է ստանում օգտվել դրա արտադրանքից։ Մերկանտիլիզմի վերելքից ազդված՝ Լոքը պնդում էր, որ մասնավոր սեփականությունը նախորդում է կառավարությունից և, հետևաբար, անկախ է կառավարությունից։ Լոքը տարբերակում էր համընդհանուր սեփականությունը, որով նա նկատի ուներ համընդհանուր հողը, և սպառողական ապրանքների և արտադրողական ապրանքների սեփականությունը։ Հողային սեփականության մեջ սեփականության նրա հիմնական փաստարկն այն էր, որ այն հանգեցնում է հողերի կառավարման և մշակման բարելավման համընդհանուր հողերի նկատմամբ։

18-րդ դարում՝ արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ, բարոյական փիլիսոփա և տնտեսագետ Ադամ Սմիթը (1723–1790), ի տարբերություն Լոքի, տարբերակել է «սեփականության իրավունքը» որպես ձեռքբերովի իրավունք և բնական իրավունքները: Սմիթը բնական իրավունքները սահմանափակել է «ազատությամբ և կյանքով»: Սմիթը նաև ուշադրություն հրավիրլ էց աշխատողի և գործատուի միջև հարաբերությունների վրա և նշել է, որ սեփականությունը և քաղաքացիական կառավարումը կախված են միմյանցից՝ ընդունելով, որ «սեփականության վիճակը միշտ պետք է տարբերվի կառավարման ձևից կախված»: Սմիթը նաև պնդել է, որ քաղաքացիական կառավարումը չի կարող գոյություն ունենալ առանց սեփականության, քանի որ կառավարության հիմնական գործառույթը սեփականության սեփականության սահմանումն ու պաշտպանությունն է:

19-րդ դարում տնտեսագետ և փիլիսոփա Կարլ Մարքսը (1818–1883) ազդեցիկ վերլուծություն ներկայացրել է սեփականության կազմավորումների զարգացման և պատմության, ինչպես նաև տվյալ ժամանակաշրջանի տեխնիկական արտադրողական ուժերի հետ դրանց կապի վերաբերյալ: Մարքսի մասնավոր սեփականության ընկալումը ազդեցիկ է եղել հետագա բազմաթիվ տնտեսական տեսությունների և կոմունիստական, սոցիալիստական ​​և անարխիստական ​​քաղաքական շարժումների համար և հանգեցրել է մասնավոր սեփականության՝ մասնավորապես արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականության՝ կապիտալիզմի հետ լայնորեն տարածված կապի:

## Իրավական և իրական աշխարհի ասպեկտներ

Մասնավոր սեփականությունը իրավական հասկացություն է, որը սահմանում և կիրառում է երկրի քաղաքական համակարգը: Այս թեմային անդրադառնալով՝ իրավունքի ոլորտը կոչվում է սեփականության իրավունք: Մասնավոր սեփականության վերաբերյալ սեփականության իրավունքի կիրառումը հանրային ծախսերի հարց է: Սեփականության պաշտպանությունը արդարացման տարածված մեթոդ է, որն օգտագործում են մեղադրյալները, որոնք պնդում են, որ իրենք չպետք է պատասխանատվություն կրեն իրենց պատճառած որևէ կորստի և վնասվածքի համար, քանի որ գործել են իրենց սեփականությունը պաշտպանելու համար: Դատարանները, ընդհանուր առմամբ, որոշել են, որ ուժի կիրառումը կարող է ընդունելի լինել:

Շատ քաղաքական համակարգերում կառավարությունը պահանջում է, որ սեփականատերերը վճարեն սեփականության արտոնության համար: Գույքահարկը գույքի արժեքի վրա հիմնված (ad valorem) հարկ է, որը սովորաբար գանձվում է անշարժ գույքից: Հարկը գանձում է այն ​​իրավասության կառավարող մարմինը, որտեղ գտնվում է գույքը: Այն կարող է սահմանվել տարեկան կամ անշարժ գույքի գործարքի պահին, օրինակ՝ անշարժ գույքի փոխանցման հարկի դեպքում: Գույքահարկի համակարգի համաձայն՝ կառավարությունը պահանջում կամ կատարում է յուրաքանչյուր գույքի դրամական արժեքի գնահատում, և հարկը գանձվում է այդ արժեքին համամասնորեն: Գույքահարկի չորս լայն տեսակներն են՝ հողը, հողի բարելավումները (անձեռնմխելի մարդածին առարկաներ, ինչպիսիք են շենքերը), անձնական սեփականությունը (անձեռնմխելի մարդածին առարկաներ) և ոչ նյութական գույքը։

Մասնավոր սեփականության կառավարման սոցիալական և քաղաքական համատեքստը կորոշի, թե որքանով սեփականատերը կկարողանա իրականացնել իր իրավունքները դրա նկատմամբ։ Մասնավոր սեփականության իրավունքները հաճախ ունենում են սահմանափակումներ։ Օրինակ, տեղական ինքնակառավարման մարմինները կարող են կանոններ սահմանել այն մասին, թե ինչ տեսակի շենք կարող է կառուցվել մասնավոր հողի վրա (շինարարական կանոնակարգ), կամ արդյոք պատմական շենքը կարող է քանդվել, թե ոչ։ Գողությունը տարածված է շատ հասարակություններում, և կենտրոնական վարչակազմի կողմից գույքային հանցագործությունների հետապնդման չափը խիստ տարբերվում է։

Մասնավոր սեփականության որոշ ձևեր եզակիորեն նույնականացվող են և կարող են նկարագրվել սեփականության վկայականում կամ վկայականում։ Գույքի նկատմամբ իրավունքները կարող են փոխանցվել մեկ «սեփականատիրոջից» մյուսին։ Փոխանցման հարկը հարկ է գույքի սեփականության իրավունքի փոխանցման վրա մեկ անձից (կամ կազմակերպությունից) մյուսին։ Սեփականատերը կարող է պահանջել, որ մահից հետո մասնավոր սեփականությունը ժառանգության միջոցով փոխանցվի ընտանիքի անդամներին։ Որոշ դեպքերում սեփականությունը կարող է կորցնել հանրային շահերի համար։ Մասնավոր անշարժ գույքը կարող է բռնագրավվել կամ օգտագործվել հանրային նպատակներով, օրինակ՝ ճանապարհ կառուցելու համար։

## Տեսություն

Երկրի կամ հասարակության իրավական շրջանակը սահմանում է մասնավոր սեփականության որոշ գործնական հետևանքներ: Չկան սպասումներ, որ այս կանոնները կսահմանեն տնտեսագիտության կամ սոցիալական համակարգի ռացիոնալ և հետևողական մոդել: Չնայած ժամանակակից նեոդասական տնտեսագիտությունը՝ ներկայումս տնտեսագիտության գերիշխող դպրոցը, մերժում է դասական տնտեսագիտության հիմքում ընկած վաղ շրջանի փիլիսոփաների որոշ ենթադրություններ, պնդվում է, որ նեոդասական տնտեսագիտությունը շարունակում է ազդվել բնական բարոյական տեսության ժառանգությունից և բնական իրավունքների հայեցակարգից, ինչը հանգեցրել է մասնավոր շուկայի փոխանակման և մասնավոր սեփականության իրավունքների՝ որպես բնությանը բնորոշ «բնական իրավունքներ» ներկայացնելուն:

Տնտեսական լիբերալները (սահմանվում են որպես մասնավոր հատվածի վրա հիմնված շուկայական տնտեսության կողմնակիցներ) մասնավոր սեփականությունը համարում են բարգավաճ հասարակության կառուցման համար անհրաժեշտ: Նրանք կարծում են, որ հողի մասնավոր սեփականությունը ապահովում է, որ հողը կօգտագործվի արդյունավետորեն, և դրա արժեքը կպաշտպանի հողատերը: Եթե սեփականատերերը պետք է վճարեն գույքահարկ, դա ստիպում է սեփականատերերին պահպանել հողից ստացված արտադրողական արտադրանքը՝ հարկերը արդիական պահելու համար: Մասնավոր սեփականությունը նաև դրամական արժեք է հաղորդում հողին, որը կարող է օգտագործվել առևտրի կամ որպես գրավ: Այսպիսով, մասնավոր սեփականությունը տնտեսության մեջ կապիտալիզացիայի կարևոր մասն է:

Սոցիալիստ տնտեսագետները քննադատաբար են մոտենում մասնավոր սեփականությանը, քանի որ սոցիալիզմը նպատակ ունի արտադրության միջոցներում փոխարինել մասնավոր սեփականությունը հասարակական սեփականության կամ հանրային սեփականության հետ։ Սոցիալիստները սովորաբար պնդում են, որ մասնավոր սեփականության հարաբերությունները սահմանափակում են արտադրողական ուժերի ներուժը տնտեսությունում, երբ արտադրողական գործունեությունը դառնում է կոլեկտիվ գործունեություն, որտեղ կապիտալիստի դերը դառնում է ավելորդ (որպես պասիվ սեփականատիրոջ)։ Սոցիալիստները սովորաբար նախընտրում են սոցիալական սեփականությունը՝ կա՛մ սեփականատերերի և աշխատողների միջև դասակարգային կառուցվածքը վերացնելու, կա՛մ որպես հետկապիտալիստական ​​տնտեսական համակարգի զարգացման բաղադրիչ։

* Ի պատասխան սոցիալիստական ​​քննադատության՝ Ավստրիական դպրոցի տնտեսագետ Լյուդվիգ ֆոն Միզեսը պնդում էր, որ մասնավոր սեփականության իրավունքները պարտադիր են այն բանի համար, ինչը նա անվանում էր ռացիոնալ տնտեսական հաշվարկ, և որ ապրանքների և ծառայությունների գները չեն կարող բավականաչափ ճշգրիտ որոշվել արդյունավետ տնտեսական հաշվարկ կատարելու համար՝ առանց հստակ սահմանված մասնավոր սեփականության իրավունքի։ Միզեսը պնդում էր, որ սոցիալիստական ​​համակարգը, որը սահմանմամբ կզրկվի արտադրության գործոնների մասնավոր սեփականությունից, չի կարողանա որոշել արտադրության գործոնների համար համապատասխան գնային գնահատականներ։ Միզեսի կարծիքով, այս խնդիրը անհնար կդարձնի ռացիոնալ սոցիալիստական ​​հաշվարկը:

Կապիտալիզմում սեփականությունը կարելի է դիտարկել որպես ակտիվի նկատմամբ «իրավունքների փաթեթ», որը դրա տիրոջը տալիս է դրա նկատմամբ ուժեղ իշխանության իրավունք: Նման փաթեթը կազմված է իրավունքների մի ամբողջությունից, որը թույլ է տալիս ակտիվի սեփականատիրոջը վերահսկել այն և որոշել դրա օգտագործման վերաբերյալ, պահանջել դրա կողմից ստեղծված արժեքը, բացառել ուրիշներին դրա օգտագործումից և իրավունք փոխանցել դրա սեփականությունը (ակտիվի նկատմամբ իրավունքների ամբողջությունը) մեկ այլ տիրոջ: Մարքսիստական ​​տնտեսագիտության և սոցիալիստական ​​քաղաքականության մեջ տարբերակում է կատարվում «մասնավոր սեփականության» և «անձնական սեփականության» միջև: Առաջինը սահմանվում է որպես արտադրության միջոց՝ կապված սոցիալականացված արտադրության և վարճու աշխատանքի վրա հիմնված տնտեսական ձեռնարկության նկատմամբ մասնավոր սեփականության հետ, մինչդեռ վերջինս սահմանվում է որպես սպառողական ապրանքներ կամ անհատի կողմից արտադրված ապրանքներ: Մինչև 18-րդ դարը մասնավոր սեփականությունը սովորաբար վերաբերում էր հողի սեփականությանը:

## Քննադատություն

Արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականությունը կապիտալիզմի կենտրոնական տարրն է, որը քննադատում են սոցիալիստները: Մարքսիստական ​​գրականության մեջ մասնավոր սեփականությունը վերաբերում է սոցիալական հարաբերություններին, որոնցում սեփականատիրոջը տիրապետում է այն ամենին, ինչ մեկ այլ անձ կամ խումբ արտադրում է այդ սեփականությամբ, և կապիտալիզմը կախված է մասնավոր սեփականությունից: Մասնավոր սեփականության սոցիալիստական ​​քննադատությունը մեծապես ազդված է կապիտալիստական ​​սեփականության ձևերի մարքսիստական ​​վերլուծությամբ՝ որպես կապիտալիզմում օտարման և շահագործման ավելի լայն քննադատության մաս: Չնայած սոցիալիստների շրջանում կա զգալի անհամաձայնություն մարքսիստական ​​վերլուծության որոշակի ասպեկտների վավերականության վերաբերյալ, սոցիալիստների մեծամասնությունը համակրում է Մարքսի տեսակետները շահագործման և օտարման վերաբերյալ:

Սոցիալիստները քննադատում են սեփականության եկամտի մասնավոր յուրացումը, քանի որ նման եկամուտը չի համապատասխանում որևէ արտադրական գործունեության եկամտին և ստեղծում է բանվոր դասակարգը, այն ներկայացնում է շահագործում: Բուրժուազիան՝ սեփականություն ունեցող (կապիտալիստական) դասակարգը, ապրում է պրոլետարիատի (աշխատող բնակչության) արտադրած պասիվ սեփականության եկամտով՝ բաժնետոմսերի կամ մասնավոր կապիտալի տեսքով սեփականության պահանջով: Այս շահագործման կարգը շարունակվում է կապիտալիստական ​​հասարակության կառուցվածքի պատճառով: Կապիտալիզմը համարվում է դասակարգային համակարգ, որը նման է պատմական դասակարգային համակարգերին, ինչպիսիք են ստրկությունը և ֆեոդալիզմը:

Շուկայական սոցիալիզմի կողմնակիցների կողմից մասնավոր սեփականությունը քննադատվել է ոչ մարքսիստական ​​էթիկական հիմքերով: Տնտեսագետ Ջեյմս Յունկերի կարծիքով, շուկայական սոցիալիզմի օգտին էթիկական փաստարկն այն է, որ քանի որ պասիվ սեփականության եկամուտը չի պահանջում մտավոր կամ ֆիզիկական ջանք ստացողի կողմից, և դրա յուրացումը մասնավոր սեփականատերերի փոքր խմբի կողմից ժամանակակից կապիտալիզմի հսկայական անհավասարությունների աղբյուրն է, շուկայական տնտեսության մեջ սոցիալական սեփականությունը կլուծի սոցիալական անհավասարության և դրան ուղեկցող սոցիալական խնդիրների հիմնական պատճառը: Վեյլը և Պոզները պնդում են, որ մասնավոր սեփականությունը մենաշնորհի մեկ այլ անվանում է և կարող է խոչընդոտել բաշխման արդյունավետությանը: Հարկման և Վիկրեյի փոփոխված աճուրդների միջոցով նրանք պնդում են, որ մասնակի համատեղ սեփականությունը տնտեսությունը կազմակերպելու ավելի արդյունավետ և արդարացի միջոց է:

Մասնավոր սեփականության իրավունքների արդարացումները նույնպես քննադատվել են որպես կայսրության գործիքներ, որոնք հնարավորություն են տալիս հողերի յուրացում: Ակադեմիական մեկնաբան Բրեննա Բհանդարի կարծիքով, սեփականության օրենսդրության մեջ կիրառվող լեզուն թելադրում է գաղութացված ժողովուրդներին որպես իրենց հողը արդյունավետորեն տիրապետելու և օգտագործելու անկարող: Առաջարկվում է, որ անձնական իրավունքները փոխարինելի են սեփականության իրավունքների հետ, հետևաբար, հողի սեփականության համայնքային մեթոդներ օգտագործող համայնքները հավասարապես չեն հաստատվում մասնավոր սեփականության իդեալներով: Քննադատական ​​ռասայական տեսաբան Շերիլ Հարիսը նաև պնդում է, որ ռասան և սեփականության իրավունքները ժամանակի ընթացքում միաձուլվել են, և միայն սպիտակամորթ բնակավայրերին բնորոշ հատկանիշներն են օրինականորեն ճանաչվել։ Բնիկ հողօգտագործումը, որը կենտրոնանում է համատեղ սեփականության վրա, տարբերվում է մասնավոր սեփականությունից և հողային իրավունքի արևմտյան ընկալումներից։

## Տես նաև
* Անձնական սեփականություն
* Օրենքի գերակայություն

## Ծանոթագրություններ

## Ընթերցանության նյութեր
* 

Կատեգորիա:Բիզնես իրավունք
Կատեգորիա:Գույքային իրավունք
Կատեգորիա:Իրավական եզրեր
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Իրավունք և տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Սեփականության իրավունք
Կատեգորիա:Սեփականություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքականություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ
Կատեգորիա:Քաղաքացիական իրավունք