Մահվան քարավան

**Մահվան քարավան** ()՝ Չիլիի բանակի մահվան ջոկատը, որը 1973 թվականի Չիլիի հեղաշրջումից հետո՝ 1973 թվականի սեպտեմբերի 30-ից հոկտեմբերի 22-ը, ուղղաթիռներով թռչում էր Չիլիի հարավից հյուսիս։ Այս արշավանքի ընթացքում ջոկատի անդամները հրամայել կամ անձամբ իրականացրել են առնվազն 75 անձանց մահապատիժը, ովքեր գտնվում էին բանակի կալանքի տակ որոշակի կայազորներում։ Ըստ «Հիշողություն և արդարություն» ՀԿ-ի՝ ջոկատը սպանել է 97 մարդու՝ 26-ը հարավում և 71-ը հյուսիսում։

Աուգուստո Պինոչետին մեղադրանք էր առաջադրվել այս գործով 2002 թվականի դեկտեմբերին, սակայն նա մահացավ չորս տարի անց՝ նախքան վճիռ կայացնելը։ Նրա մահից հետո շարունակվեցին մյուս մեղադրյալների դատավարությունները։

## Մահվան ջոկատ
Ջոկատը կազմված էր բանակի մի քանի սպաներից։ Նրանց գլխավորում էր բանակի բրիգադային գեներալ Սերխիո Արելյանո Սթարքը, ով Աուգուստո Պինոչետի կողմից նշանակվել էր «Բանակի գլխավոր հրամանատարի և Կառավարական ժողովի նախագահի պաշտոնական պատվիրակ»։ Մյուս անդամներից էին Արելյանոյի երկրորդ հրամանատարը՝ փոխգնդապետ Սերխիո Արեդոնդո Գոնսալեսը, ով հետագայում դարձավ բանակի հետևակային դպրոցի տնօրեն, գեներալ Մանուել Կոնտրերասը՝ Ազգային հետախուզական տնօրինության (ԱՀՏ) ղեկավարը, մայոր Պեդրո Էսպինոսա Բրավոն՝ Կոնտրերասի երկրորդ հրամանատարը, բանակի հետախուզության սպա և հետագայում ԱՀՏ-ի օպերացիաների ղեկավար, կապիտան Մարսելո Մորեն Բրիտոն՝ հետագայում Վիլա Գրիմալդիի՝ խոշտանգումների ճամբարի հրամանատար, լեյտենանտ Արմանդո Ֆերնանդես Լարիոսը՝ հետագայում ԱՀՏ-ի գործակալ և ներգրավված Օռլանդո Լետելիերի (Սալվադոր Ալյենդեի նախկին նախարար) և այլոց սպանության մեջ։

Խումբը «Պումա» ուղղաթիռով ճամփորդում էր բանտից բանտ՝ զննելով զինվորական կայազորները, ապա հրամայելով կամ անձամբ իրականացնելով կալանավորների մահապատիժը։ Զոհերին հետո թաղում էին անանուն գերեզմաններում։ Գեներալ Հոակին Լագոսը բացատրեց, թե ինչու ինքը Անտոֆագաստայի 14 մահապատժի ենթարկված բանտարկյալների մարմինները չվերադարձրեց նրանց ընտանիքներին.Թեև Ռետիգի հանձնաժողովը Պինոչետի 17-ամյա ռեժիմի ընթացքում սպանվածների թիվը գնահատում է մոտ 3000, սակայն այս 75 անհատների մահը և «Մահվան քարավան» դրվագն ինքնին խիստ ցնցող են, հատկապես, քանի որ զոհերից շատերը կամավոր հանձնվել էին ռազմական իշխանություններին, բոլորը գտնվում էին ապահով զինվորական կալանքի տակ և անմիջական սպառնալիք չէին ներկայացնում, քանի որ բռնության անցյալ չունեին և չէին սպառնում որևէ նման բռնություն գործել։

Ըստ Օլեգեր Բենավենտես Բուստոսի՝ Տալկայի գնդի երկրորդ հրամանատարի, երբ Արելյանոն այնտեղ իջավ 1973 թվականի սեպտեմբերի 30-ին, ջոկատի նպատակն էր «ահաբեկել» պոտենցիալ հակառակորդներին, ինչպես նաև ապահովել մայրաքաղաքից դուրս գտնվող զինվորական անձնակազմի հավատարմությունը նոր ժողովին։Մահապատժից բացի, Արելյանոն պատժել է մի շարք զինվորական սպաների՝ բանտարկյալների նկատմամբ «բավականաչափ կոշտ չլինելու» համար, այդ թվում՝ սահմանադրական սպա փոխգնդապետ Էֆրաին Յանյա Խիրոնին Տալկայում և բանակի մայոր Ֆերնանդո Ռևեկո Վալենսուելային Կալամայում։ Յանյան, ով ղեկավարում էր N16 լեռնային գունդը, ազատվել է պաշտոնից 1973 թվականի սեպտեմբերի 30-ին՝ «զինվորական պարտականությունները չկատարելու» համար և փոխարինվել է իր տեղակալ Օլագեր Բենավենտես Բուստոսով։ Այնուհետև նա երկու տարի բանտարկվել է Սանտյագոյում։ Ռևեկոն, ով նախագահում էր Կալամայի առաջին ռազմական դատարանում, ստիպված է եղել հրաժարական տալ 1973 թվականի հոկտեմբերի 2-ին, քանի որ նա համարվել է չափազանց մեղմ։ Տեղափոխվելով Սանտյագո՝ նա նույնպես մեղավոր է ճանաչվել «զինվորական պարտականությունները չկատարելու» մեջ և հետագայում խոշտանգվել է Տալկայի ռազմաօդային ուժերի ռազմական ակադեմիայում և բանտարկվել 15 ամիս։

1973 թվականի հոկտեմբերի 19-ին գեներալ Հոակին Լագոսը՝ բանակի 1-ին դիվիզիայի հրամանատարը և պաշարման վիճակում գտնվող գոտու ղեկավարը, ով հեղաշրջումից հետո նշանակվել էր Անտոֆագաստայի նահանգի նահանգապետ, իր հրաժարականը ներկայացրեց Պինոչետին։ Նախորդ օրը ջոկատի ղեկավար Արելյանոն ժամանել էր իր շրջան և առանց Լագոսի թիկունքի սպանել 56 մարդու։ Որոշ դեպքերում բանտարկյալներին մաչետներով կտրատում էին նախքան գնդակահարելը։ Երբ Լագոսը տեղեկացավ այս սպանությունների մասին, նա հանդիպում խնդրեց Պինոչետի հետ և առաջարկեց իր հրաժարականը։ Տարիներ անց նա բացատրեց, որ զոհերի մարմինները չի վերադարձրել նրանց ընտանիքներին թաղելու համար, քանի որ չափազանց «ամաչում էր» տղամարդկանց բարբարոսական կոտորածից։ Ըստ «Հիշողություն և արդարություն» ՀԿ-ի՝ «ենթադրվում է, որ Լագոսի դատապարտումը դադարեցրեց սպանությունների պարույրը»։

## Պինոչետի և ուրիշների մեղադրանքը
1993 թվականին Կոնտրերասը և Էսպինոզան դատապարտվեցին «Մահվան քարավանի» գործին իրենց մասնակցության համար։ Կոնտրերասը ստացավ յոթ տարվա ազատազրկում, իսկ Էսպինոզան՝ վեց տարվա։ Դատավճիռները բողոքարկելու անհաջող փորձերից հետո Կոնտրերասը և Էսպինոզան սկսեցին իրենց պատիժը կրել 1995 թվականին Սանտյագոյից դուրս գտնվող բանտում, որը հատուկ կառուցվել էր նախկին զինվորական պաշտոնյաներին տեղավորելու համար։

1999 թվականի հունիսին մագիստրոս Խուան Գուսման Տապիան, ով մեղադրանք էր առաջադրել Աուգուստո Պինոչետին Լոնդոնից վերադառնալուց հետո, հրամայեց ձերբակալել հինգ թոշակառու զինվորական սպաների՝ «Մահվան քարավանի» գործում իրենց մասնակցության համար։ Պինոչետն ինքը մեղադրանքի էր ենթարկվել իսպանացի մագիստրոս Բալտասար Գարսոնի կողմից 1998 թվականին՝ Վիկտորյա Սաավեդրայի և «Կալամայի կանանց» (Mujeres de Calama) կողմից ներկայացված բողոքներից հետո, որոնք ներառում էին նաև Գուսման Տապիայի կողմից հետաքննվող «Մահվան քարավանի» գործը։

2000 թվականի մայիսի 23-ին Սանտյագոյի վերաքննիչ դատարանը վերացրեց նրա խորհրդարանական անձեռնմխելիությունը այս գործով, և նրան մեղադրանք առաջադրվեց Գուսման Տապիայի կողմից 2000 թվականի դեկտեմբերի 1-ին՝ որպես 75 անձանց նկատմամբ «Մահվան քարավանի» կողմից կատարված ծանրացուցիչ առևանգության և առաջին աստիճանի սպանության հանցագործությունների համահեղինակ։ Սակայն, դեռևս 2000 թվականի դեկտեմբերի 11-ին, ընթացակարգը դադարեցվեց Սանտյագոյի վերաքննիչ դատարանի կողմից՝ բժշկական պատճառներով։ 2001 թվականի հունվարին բժիշկները հայտարարեցին, որ Պինոչետը «թեթև դեմենցիա» ունի։ 2000 թվականի մարտի 8-ին Վերաքննիչ դատարանը հաստատեց Պինոչետի մեղադրանքը «Մահվան քարավանի» գործով, բայց միայն որպես «հանցակից», այլ ոչ թե որպես դրա գլխավոր հրահրող։ Սակայն, դատական ընթացակարգերը կրկին դադարեցվեցին 2001 թվականի հուլիսի 9-ին՝ առողջական խնդիրների պատճառով, և վերջապես Գերագույն դատարանը 2002 թվականին հայտարարեց Պինոչետի «միջին դեմենցիայի» մասին, ինչը հնարավորություն տվեց նրան չդատվել այս գործով։

Մարտին 2006 թվականին դատավոր Վիկտոր Մոնտիգլիոն հրամայեց ձերբակալել բանակի տասներեք նախկին սպաների՝ սպանության մեղադրանքով՝ «Մահվան քարավանի» գործում նրանց մասնակցության համար։

2006 թվականի հուլիսին Գերագույն դատարանը հաստատեց Սանտյագոյի վերաքննիչ դատարանի 2006 թվականի հունվարի վճիռը, որը պնդում էր, որ Գերագույն դատարանի 2002 թվականի որոշումը, ըստ որի Պինոչետը չէր կարող քրեական պատասխանատվության ենթարկվել «Մահվան քարավանի» գործով, չի տարածվում դրա երկու զոհերի՝ Ալյենդեի նախկին թիկնապահների վրա։ 2006 թվականի նոյեմբերի 28-ին այս գործով պատասխանատու Վիկտոր Մոնտիգլիոն հրամայեց Պինոչետի տնային կալանքը։ Պինոչետը մահացավ 2006 թվականի դեկտեմբերի 10-ին՝ չդատվելով այս կամ որևէ այլ գործով։

2007 թվականի օգոստոսին կաթոլիկ քահանա Լուիս Խորկերային, ով այն ժամանակ 1973 թվականի սեպտեմբերի 11-ից հետո Չիլիի հյուսիսում ստեղծված զինվորական կալանավայրի քահանայապետն էր, մեղադրանք առաջադրվեց «Մահվան քարավանի» գործին մասնակցելու համար։ Վկաները պնդում էին, որ նա ներգրավված է եղել զոհերի մարմինների էքսհումացիայի մեջ երկու տարի անց, երբ մարմինները ինքնաթիռից նետվել են ծովը։ Խորկերան, ով առաջին քահանան է, ում մեղադրանք է առաջադրվել Պինոչետի բռնապետության ժամանակ կատարված հանցագործությունների համար, հերքեց այս մեղադրանքները։ Բացի նրանից, Անտոֆագաստայի վերաքննիչ դատարանը տասնմեկ այլ անձանց մեղադրեց «Մահվան քարավանի» գործին մասնակցելու համար, այդ թվում՝ բանակի գեներալ Միգել Տրինկադոյին և բանակի մայոր Արմանդո Ֆերնանդես Լարիոսին։ 2003 թվականին ութ երդվյալ ատենակալներ Արմանդո Ֆերնանդես Լարիոսին պատասխանատու ճանաչեցին «Մահվան քարավանի» գործով Ուինսթոն Կաբելյոյի մահվան համար և նրան պարտավորեցրեցին 4 միլիոն դոլար վճարել Կաբելյոյի հարազատներին։ Վճիռը հաղթանակ էր Ուինսթոն Կաբելյոյի քրոջ՝ Զիտա Կաբելյո-Բառուետոյի համար, ով երկար տարիներ պայքարում էր իր եղբոր գործով ճշմարտության և արդարության համար։ Նրա «Գարունը փնտրելիս» գիրքը փաստագրում է արդարության համար նրա պայքարը։

Արմանդո Ֆերնանդես Լարիոսը և Լետելիեր-Մոֆիթի սպանությունների և Չիլիում տեղի ունեցած վայրագությունների հետ կապված այլ դեպքերի նրա երկու այլ առանցքային գործիչներ՝ Վիրխիլիո Պաս Ռոմերոն և Մայքլ Թաունլին, Չիլիում հետախուզվում են 1976 թվականի հուլիսի 14-ին իսպանա-չիլիական քաղաքացի Կարմելո Սորիայի կալանավորման, խոշտանգման և սպանության համար։ Սակայն, վեց նախկին ԱՀՏ-ի անդամների և բանակի երկու նախկին բարձրաստիճան սպաների դատապարտումները 2023 թվականի օգոստոսին կբնութագրվեն որպես «վերջնական դատավճիռ», որը Չիլիի Գերագույն դատարանը կկայացներ Սորիայի սպանության համար։ Դատապարտվածների թվում էին Պեդրո Էսպինոզա Բրավոն և Ռաուլ Էդուարդո Իտուրիագա Նոյմանը։

## Տես նաև
* Մահվան թռիչքներ

## Ծանոթագրություններ


## Գրականութուն
* Jorge Escalante Hidalgo, *"La Misión era Matar: El Juicio a la Caravana Pinochet-Arellano*, LOM Ediciones, 2000. 

## Արտաքին հղումներ
* Memoriaviva (Complete list of Victims, Torture Centres and Criminals - in Spanish)
* Memory and Justice
* Judicial analysis from a Socialist point of view
* BBC news
* Former Chilean army chief charged over 1973 killing of activists. *[[:en:The_Guardian|The Guardian]]*. 8 July 2016.

Կատեգորիա:1973
Կատեգորիա:1973 Չիլիում
Կատեգորիա:1973 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:20-րդ դարը Չիլիում
Կատեգորիա:Մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ
Կատեգորիա:Չիլիի պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքական բռնաճնշումներ