Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում

**Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում**, ուկրաինական սփյուռքի մի մասը, որը բնակվում է ներկայիս Ուզբեկստանի տարածքում՝ կազմելով ազգային փոքրամասնություն, մյուս սլավոնալեզու ժողովուրդների՝ ռուսների և լեհերի հետ։ Ուզբեկստանում Ուկրաինացիների պատմությունը վերաբերում է երկու տարբեր համայնքների՝ Ռուսական կայսրության տարիներին այստեղ ծառայող ուկրաինացի զինվորական համայնքի, ինչպես նաև բռնագաղթեցված գյուղացիության և այն ուկրաինական ընտանիքների, որոնց մեծ մասը գաղթել է խորհրդային տարիներին։ Նրանց երկու տարբեր ճակատագրերը կրկնվում են Ղազախստանի, Տաջիկստանի և Ղրղզստանի ուկրաինացիների պարագայում ևս։

2010 թվականի դրությամբ նրանց թվաքանակը 86 հազար էր։

## Պատմություն
Արխիվային փաստաթղթերի համաձայն՝ Կենտրոնական Ասիայում ուկրաինացիների մասին առաջին տեղեկությունները հայտնվում են 18-րդ դարի կեսերին: 1741 թվականի հոկտեմբերին Ուկրաինայից բռնի կերպով արտաքսվել են ներգաղթյալների ավելի քան հարյուր ընտանիք: Միայն փոքրաթիվ մարդիկ են հասել իրենց նշանակման վայր, և հենց այդ ժամանակ էլ ուկրաինացի ներգաղթյալները հայտնվել են Կենտրոնական Ասիայում: Սակայն Թուրքեստանի շրջանում ուկրաինացիների առաջին զանգվածային բնակեցումը սկսվել է 1885 թվականին: Վերաբնակեցման հիմնական նպատակը գյուղատնտեսության համար հարմար հողերի որոնումն էր: Ուկրաինայից եկած գյուղացիները կոմպակտ բնակավայրեր են հիմնել Սիրդարյայի շրջանում, Ֆերգանայի հովտում և Սոված տափաստանում: 1897 թվականին ուկրաինական բնակավայրեր են հայտնվել Սամարղանդի շրջակայքում: Միայն Կատտակուրգանում այդ ժամանակ ապրում էր մոտ երկու հազար ուկրաինացի: Առաջին ուկրաինացիները Բուխարա են ժամանել Ռուսաստանի պրոտեկտորատի ստեղծումից հետո։ Ուկրաինայի երկարատև պատմական կապերը Կենտրոնական Ասիայի հետ հիմնականում կապված են մեծ ուկրաինացի կոբզարի՝ Տարաս Շևչենկոյի անվան հետ: Նրա կենսագրությունը ներառում է Արալյան ծովի տարածաշրջանի հետ սերտորեն կապված տարիներ. 1848-1849 թվականներին աքսորի մեջ գտնվելու ընթացքում բանաստեղծը մասնակցել է Ա. Ի. Բուտակովի գլխավորած Արալյան ծովի արշավախմբին՝ Կարակալպակստանի հյուսիսային հատվածն ուսումնասիրելու համար: Դրա հիշատակին 1970 թվականին Նուկուսում տեղադրվել է Տարաս Շևչենկոյի կիսանդրին։

Մինչև 1917 թվականը ներկայիս Ուզբեկստանի տարածքում գոյություն ունեին խոշոր ուկրաինական համայնքներ: Գործում էին դպրոցներ, որտեղ ուսուցման լեզուն ուկրաիներենն էր, և կրոնական և այլ տոները նշվում էին ուկրաինական ավանդույթներին համապատասխան: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գալիսիացի գերիները աքսորվել են Թուրքեստան: 1917 թվականի մարտին Տաշքենդում կազմակերպվել է Թուրքեստանի ուկրաինացիների ասոցիացիան՝ Սամարղանդում, Չիմկենտում և Անդիջանում մասնաճյուղերով: Դրա ակտիվիստները աջակցել են Ուկրաինայի ժողովրդական հանրապետության ստեղծմանը։ Տեղի մտավորականությունն ու հոգևորականությունը համերաշխություն են հայտնել համայնքի գործունեությանը, սակայն 1920 թվականին կազմակերպությունն արգելվել է: 1921 թվականի ուկրաինական հողերում երաշտը, Առաջին համաշխարհային պատերազմի և քաղաքացիական պատերազմի տնտեսական հետևանքները, գյուղատնտեսական համակարգի փլուզումը և 1932-1933 թվականների սովը ստիպեցին ուկրաինացի գյուղացիներին ապաստան փնտրել Ուկրաինայից դուրս, այդ թվում՝ Թուրքեստանում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հարյուր հազարավոր ուկրաինացիներ, ինչպես նաև մի շարք ուկրաինական արդյունաբերական ձեռնարկություններ, հետազոտական ​​և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ և գեղարվեստական ​​խմբեր տարհանվեցին Ուզբեկստան: 1941 թվականին Ուկրաինայի արվեստի ինստիտուտը, Օդեսայի ծովային տրանսպորտի ինժեներների ինստիտուտը, Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, Խարկովի էլեկտրաստանոկ գործարանը և շատ ուրիշներ տեղափոխվել էին Ուզբեկստան: Պատերազմի ընթացքում Ուզբեկստանում շարունակեցին գործել ավելի քան երեսուն ուկրաինական թատերական և երաժշտական ​​խմբեր, ինչպես նաև ուսումնական հաստատություններ: Մասնավորապես, Տաշքենդում գործել է Իվան Ֆրանկոյի անվան թատրոնը:

Հետպատերազմյան շրջանը կապված էր Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների արդյունաբերականացման հետ, որը տևեց մի քանի տասնամյակ: Ուզբեկ մասնագետներ են պատրաստվել Խարկովի երկաթուղային աշխատողների (Տաշքենդի երկաթուղի), Դոնբասի հանքագործների (Անգրենի ածխային ավազան) և Զապորոժյեի պողպատագործների կողմից: Ուկրաինացի մասնագետները մասնակցել են Չարջոու-Կունգրադ երկաթուղու, Նավոյի լեռնամետալուրգիական գործարանի և շատ այլ ռազմավարական օբյեկտների կառուցմանը։

1966 թվականին, Տաշքենդում տեղի ունեցած ուժեղ երկրաշարժից հետո, մոտ 2600 ուկրաինացի ինժեներներ և շինարարներ մասնակցել են Տաշքենդի վերականգնմանը մի քանի տարիների ընթացքում: Խորհրդային տարիներին Ուզբեկստանում շատ ուկրաինացիներ առաջատար դիրքեր էին զբաղեցնում մի շարք տնտեսական և գիտական ​​ոլորտներում: 1970 թվականի դրությամբ Ուզբեկստանում բնակվում էր 111,700 ուկրաինացի, կամ Կենտրոնական Ասիայում բնակվող ուկրաինացիների ընդհանուր թվի 34.1%-ը: Նրանց մեծ մասը կենտրոնացած էր Տաշքենդում: Ընդհանուր կրթական մակարդակը բավականին բարձր է:

## Ներկա ժամանակ
Ներկայումս, ըստ Ուզբեկստանի Հանրապետության պետական ​​վիճակագրական կոմիտեի, ուկրաինացիների թիվը կազմում է 86,854: Ամենաշատ բնակչություն ունեցող տարածքներն են՝ Տաշքենդ քաղաքը (38,313 մարդ) և հետևյալ մարզերը՝ Տաշքենդը (13,005), Սամարղանդը (8,949), Ֆերգանան (5,671) և Բուխարան (2,795)։

Մշակութային կենտրոններ են գործում Ուզբեկստանի խոշոր քաղաքներում, այդ թվում՝ Տաշքենդում գտնվող Ուզբեկստանի հանրապետական ​​ուկրաինական մշակութային կենտրոնում՝ «Սլավուտիչ»-ում։ Ուզբեկստանում պաշտոնապես գրանցված է վեց ուկրաինական մշակութային կենտրոն։

Ըստ ուկրաինական մշակութային կենտրոնների կանոնադրության՝ նրանց հիմնական գործունեությունը մշակութային և կրթական գործունեությունն է։ Դրանք կենտրոնանում են ուկրաինական մշակույթի, լեզվի, ավանդույթների և ծեսերի պահպանման և զարգացման, ինչպես նաև միջէթնիկ կապերի զարգացման և ամրապնդման վրա։ Ուկրաինական երգի փառատոները պարբերաբար անցկացվում են։ Ուկրաինայի դեսպանատունը գտնվում է Տաշքենդում։

2000 թվականի հոկտեմբերին, Ուկրաինայի նախագահ Լեոնիդ Կուչմայի Ուզբեկստան կատարած պաշտոնական այցի ժամանակ, նա, Ուզբեկստանի նախագահ Իսլամ Քարիմովի հետ միասին, հուշաքար դրեց ապագա հուշարձանի տեղում։ Ուկրաինացի բանաստեղծին: Երկու տարի անց՝ 2002 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, Լեոնիդ Կուչման Տաշքենդում հանդիսավոր կերպով բացեց Տարաս Շևչենկոյի հուշարձանը, որը տաշքենդցի քանդակագործ Լեոնիդ Գրիգորիևիչ Ռյաբցևի աշխատանքն է։

Հուշարձանը կանգնեցվել է Տարաս Շևչենկոյի անունով փողոցում: Քաղաքի այս հատվածը վերակառուցվել է Տաշքենդի երկրաշարժից հետո, այդ թվում՝ Ուկրաինական ԽՍՀ-ից ժամանած աշխատողների կողմից: Այս փողոցում է գտնվում նաև Տ. Գ. Շևչենկոյի անունով կոչված թիվ 110 դպրոցը, որը կառուցվել է ուկրաինացի ճարտարապետ Ի. Յու. Կարակիսի նախագծով: Դպրոցական շենքերից մեկի պատին նկարիչ Վ. Կուտկինի մեծ խճանկարային վահանակ է, որը պատկերում է Տարաս Շևչենկոյին՝ կոբզա ձեռքին: Հուշարձանը տեղադրված է վահանակի դիմացի հատվածում, որի հետ այն լավ ներդաշնակում է:

## Տես նաև
* Ուկրաինացիները Տաջիկստանում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* ''Українці'' в ''Узбекистані'' / Я. Дашкевич // Україна. Наука і культура. — 2008. — Вип 34. — С. 25-31.
* Роман Кухаренко // Українці в Узбекистані — Інформаційно-аналітична щомісячна газета - Міграція 31.08.2016
* Народы Узбекистана: Украинцы // "Этнический атлас Узбекистана" — (04.08.2010)
* Винниченко І. Українці в республіках колишнього СРСР: історико-географічний нарис.— Житомир, 1992.
*Кабузан В. М. Украинцы в мире: динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века — 1989 год: формирование этнических и политических границ украинского этноса. Институт российской истории РАН. — Москва: Наука, 2006. — 658 с. ISBN 5-02-033991-1

Կատեգորիա:Ուզբեկստանի ազգեր
ու