Սոֆյա Օկունևսկա

**Սոֆյա Օկունևսկա** (, ), ուկրաինացի բժիշկ, մանկավարժ, ֆեմինիստ և գիտնական։ Նա առաջին կինն էր Գալիցիայում, որը ստացավ գիմնազիայի դիպլոմ և համալսարանական կրթություն, ինչպես նաև առաջին կին բժիշկը Ավստրո-Հունգարիայում։ Նա դարձել է Գալիսիայում և Ավստրո-Հունգարիայում քաղցկեղի դեմ պայքարում ճառագայթային թերապիայի կիրառման ռահվիրան։ Նա կազմակերպել է դասընթացներ բուժքույրերի և մանկաբարձուհիների համար, համահովանավորեց առաջին բժշկական արհմիության ստեղծմանը և կազմեց ուկրաինական բժշկական տերմինաբանության բառարան։ Բացի Լվովում բժշկությամբ զբաղվելուց, նա նաև աշխատել է Շվեյցարիայում, Չեխիայում և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ավստրիական ճամբարներում։

Օկունևսկան հասարակական ակտիվիստ էր և Գալիցիայի և Ավստրո-Հունգարիայի ֆեմինիստական շարժման կարևոր գործիչ։ Նա նաև զբաղվել է գրականությամբ և տարբեր գիտական ուսումնասիրություններով։

Իր կյանքի վերջին տարիները նա անցկացրել է Լվովում, որտեղ վարել է փոքրիկ բժշկական պրակտիկա։ Սոֆյա Օկունևսկան մահացել է հիվանդանոցում թարախային ապենդիցիտից և թաղվել Լիչակովի գերեզմանատանը։

## Կյանք և կրթություն
Օկունևսկան ծնվել է 1865 թվականի մայիսի 12-ին Տերնոպոլի մոտ գտնվող Դովժանկա գյուղում՝ Աթանաս Դանիլովիչ Օկունևսկու և Կարոլինա Լուչակովսկայի ընտանիքում։ Նրա մայրը մահացել է 1870 թվականին, և Սոֆյային մեծացրել է մորաքույրը՝ Թեոֆիլիե Օկունևսկա-Օզարկևիչը։ Այդ ժամանակ նա ընկերացել է իր զարմուհու՝ ապագա գրող Նատալյա Կոբրինսկայի հետ։

1884 թվականին Օկունևսկան ստացել է գիմնազիայի դասընթացի քննություններ հանձնելու թույլտվություն, իսկ 1885 թվականին փայլուն կերպով հանձնեց Լվովի ակադեմիական գիմնազիայում՝ սենսացիա առաջացնելով ողջ Գալիցիայում։

Քանի որ Ավստրո-Հունգարիայում կանայք իրավունք չունեին սովորելու համալսարաններում մինչև 1900 թվականը, 1887 թվականին Օկունևսկան և նրա զարմուհի Կոբրինսկան ընդունվեցին Շվեյցարիայի համալսարան։ Կոբրինսկան սովորել է տնտեսագիտություն, իսկ Օկունևսկան՝ Ցյուրիխի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1896 թվականի հունվարին նա հաջողությամբ ավարտեց՝ դառնալով Գալիցիայի առաջին ուկրաինուհին, որն ստացել է բժշկական համալսարանական կրթություն և առաջին կին բժիշկը ավստրիական աշխարհում։ Նրա դոկտորական ատենախոսությունը սակավարյունության ազդեցությամբ արյան փոփոխությունների վերաբերյալ նրան շնորհեց բժշկական գիտությունների դոկտորի կոչում։

Ցյուրիխում Սոֆյա Օկունևսկան հանդիպել է Վացլավ Դամյան Մորաչևսկիին (1865-1950)՝ ուսանողի, որը ծագումով Վարշավայից էր, նա հայտնի էր իր ուկրաինամետ տրամադրություններով։ 1890 թվականին նրանք ամուսնացան In February 1896, Okunevska gave birth to their son, Yuri.։ 1896 թվականի փետրվարին Օկունևսկան ունեցավ որդի՝ Յուրին։

Սոֆյա Օկունևսկան բացառիկ հմուտ դաշնակահարուհի էր։ Նա ծանոթացել է իր գիմնազիայի ուսուցչի՝ Յուլիան Կոբիլյանսկու քրոջը՝ Օլգա Կոբիլյանսկային, որի հետ մտերիմ ընկերություն է հաստատել մինչև կյանքի վերջ։

Օկունևսկան իր ընկերներ Նատալյա Կոբրինսկայի և Օլգա Կոբիլյանսկայի հետ ակտիվորեն նպաստել է Գալիցիայում և Բուկովինայում կանանց շարժման զարգացմանը։ Նա բնության մեջ երկար զբոսանքների, ձիավարության, դահուկներով սահելու, լեռների գագաթները նվաճելու և այլ սպորտային միջոցառումների մասնակցելու փորձերի ջատագովն էր, որոնցով այն ժամանակ ակտիվորեն զբաղվում էին միայն տղամարդիկ։

1887 թվականին նա առաջին անգամ հանդես եկավ գրականության մեջ իր սոցիալ-հոգեբանական «Ավազ. Ավազ» () պատմվածքով` քաղաքային կյանքի մասին։ Օկունևսկան հեղինակել է «Կանանց տնային ստրկությունը հարսանեկան երգերում և ծիսակարգում» գիտական հետաքննությունը` *Յերինա* կեղծանունով, հետագայում կազմելով «Ընտանեկան ստրկությունը երգերում և հարսանեկան արարողություններում» () աշխատությունները։ ինչպես նաև Գալիցիայի կանանց առաջին ալմանախը՝ «Առաջին ծաղկեպսակ» վերնագրով ():

## Գործունեություն

1896 թվականի հունվարին, երբ Օկունևսկան արդեն բժիշկ էր դարձել, ամուսնու՝ Վացլավ Մորաչևսկու հետ վերադարձավ Գալիցիա։ Նրանք չկարողացան անմիջապես աշխատանք գտնել Գալիցիայում, քանի որ Ավստրիայի կառավարությունն այն ժամանակ չէր ճանաչում օտարերկրյա դիպլոմները։ 1898 թվականին Օկունևսկան ունեցավ իր դստերը՝ Եվային։

1900 թվականի մարտին Կրակովի Յագելոնյան համալսարանի Սենատը, որն այն ժամանակ նույնպես ենթակա էր ավստրիական տիրապետության, ճանաչեց դիպլոմները, բայց նրանք դեռ աշխատանք չունեին։ Մորաչևսկին այնուհետև գնաց Կարլովի Վարի, որտեղ բացեց իր մասնավոր պրակտիկան, իսկ Օկունևսկան մնաց Լվովում իրենց երեխաների հետ։

Օկունևսկան սկսեց աշխատել 1903 թվականին իր զարմիկի՝ բժիշկ Եվգեն Օզարկևիչի կողմից հիմնադրված «Ժողովրդական կլինիկայում»։ Նա ընտրեց գինեկոլոգիան և դարձավ տարածաշրջանի առաջին կին գինեկոլոգը։ «Ժողովրդական կլինիկայում» նա կազմակերպեց դասընթացներ բուժքույրերի և մանկաբարձուհիների համար, կազմեց ուկրաինական բժշկական տերմինաբանական բառարան և օգնեց ստեղծել «Բժշկական հանձնաժողով»՝ առաջին բժիշկների միությունը։ Նա Գալիցիայում և Ավստրո-Հունգարիայում առաջին ուռուցքաբանն էր, որը ճառագայթային թերապիան օգտագործեց քաղցկեղի բուժման մեջ։

Օկունևսկան Շևչենկոյի գիտական ընկերության լիիրավ անդամ էր, ակտիվորեն աշխատում էր նրա մաթեմատիկական-նատուրալիստական-բժշկական բաժնում։ Նրա գիտական հետազոտությունները օսմոսի, էրիթրոցիտների օսմոտիկ ճնշման վերաբերյալ հրապարակվել են Շևչենկոյի գիտական ընկերության բժշկական հավաքածուում։ Նա ուսումնասիրել է մանկաբարձական խնամքի վիճակը և Լվովում հիմնել մանկաբարձ-գինեկոլոգների դպրոց։ Նա մտահոգված և զայրացած էր այն փաստով, որ Գալիցիայում մանկական մահացությունը և ծննդաբերության տրավմաների հետ կապված արատների հաճախականությունը ամենաբարձրն էին Եվրոպայում։
 
Նա նաև եղել է Բժշկական հանձնաժողովի անդամ, որը հիմնադրվել է 1897 թվականին՝ որպես ուկրաինացի բժիշկների առաջին մասնագիտական ասոցիացիա[: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա բժշկական օգնություն է ցուցաբերել ավստրիական ճամբարներում գտնվող ուկրաինացիներին։

Հետագա հակամարտությունը ուկրաինացիների և լեհերի միջև մեծապես ազդեց նրա  ընտանիքի վրա։ Սոֆիան և Վացլավը բաժանվեցին, իսկ մի քանի ամիս անց՝ 1919 թվականին, նրանց դուստրը՝ Եվան, ինքնասպան եղավ։ Եվան կրթություն էր ստանում Շվեյցարիայում և կարող էր դառնալ առաջին ուկրաինացի կին ճարտարապետը։ Նա մինչև կյանքի վերջ միշտ իր մոտ է պահել դստեր աճյունասափորը։

Օկունևսկան տեղափոխվեց Լվովի այն տուն, որը գնել էր Անդրեյ Շեպտիցկին նկարիչ Օլեքսա Նովակիվսկու համար և սկսեց մասնավոր բժշկական օգնություն ցուցաբերել։ Տունը գտնվում էր Սուրբ Գեորգի տաճարի դիմաց։ Միակ մխիթարությունը, որ մնացել էր Օկունևսկային, որդին՝ Յուրին էր։ Նա ապրել է նրա, կնոջ և նորածին դստեր հետ մինչև 1925 թվականը, երբ տեղափոխվել է իր տուն։

Օկունևսկան իր վերջին տարիներն անցկացրել է Լվովում, որտեղ պահպանել է իր փոքր բժշկական պրակտիկան։ Օկունևսկան սոցիալապես ակտիվ էր մինչև իր վերջին օրերը։ Նա մասնակցել է «Բարձրագույն կրթությամբ կանանց ուկրաինական միություն» կանանց կազմակերպության ժողովներին, որը ստեղծվել է Լվովում 1924 թվականին՝ Օլենա Ստեպանիվ-Դաշկևիչի ղեկավարությամբ։

Սոֆյա Օկունևսկան մահացել է հիվանդանոցում 1926 թվականի փետրվարի 24-ին՝ կույր աղիքի բորբոքումից։ Նրան թաղել են Լվովի Լիչակովի գերեզմանատանը։ Հետագայում նրա կողքին թաղվել է որդին՝ Յուրին, դուստրը՝ Եվան, ամուսինը՝ Վացլավը և թոռնուհին՝ Սոֆյան։։

## Գրականություն
* *Вознюк В. О.* Велич і сила Софії Окуневської / В. Вознюк // Вознюк В.&nbsp;О.&nbsp;До джерел культури Буковини.&nbsp;— Чернівці, 2002.&nbsp;— С.&nbsp;53—65; Буковина.&nbsp;— 2000.&nbsp;— 24 травня (№&nbsp;138).&nbsp;— С.&nbsp;1, 3.
* *Вознюк В. О.* Видатна подруга видатної письменниці: [Софія Окуневська-Марачевська та Ольга Кобилянська] / Володимир Вознюк // Доба.&nbsp;— 2003.&nbsp;— 28 жовтня (ч.&nbsp;48).&nbsp;— С.&nbsp;4.
* *Врублевська В.&nbsp;В.*&nbsp;Шарітка з Рунгу: Біографічний роман про Ольгу Кобилянську.&nbsp;— К.&nbsp;: ВЦ «Академія», 2007.&nbsp;— 512&nbsp;с.&nbsp;— (Автографи часу).
* *Гусар Ю. С.*. Видатна подруга видатної письменниці: [Про Софію Окуневську-Морачевську] / Юхим Гусар // Буковинське віче.- 2010.&nbsp;— 7 травня (№&nbsp;33).&nbsp;— С.&nbsp;3.
* Лікар Софія Окуневська (1865—1926&nbsp;рр.) // Кобилянський С.&nbsp;Д.&nbsp;Історія медицини Буковини: цифри і факти / С.&nbsp;Д.&nbsp;Кобилянський, В.&nbsp;П.&nbsp;Пішак, Б.&nbsp;Я.&nbsp;Дробніс.&nbsp;— Чернівці, 1999.&nbsp;— С.&nbsp;68.
* *Огуй О.&nbsp;Д.* Окуневська-Морачевська Софія  // Енциклопедія історії України&nbsp;: у&nbsp;10&nbsp;т.&nbsp;/ редкол.: В.&nbsp;А.&nbsp;Смолій (голова) та ін.&nbsp;; Інститут історії України НАН України.&nbsp;— Київ&nbsp;: Наукова думка, 2010.&nbsp;— Т.&nbsp;7 : Мл — О.&nbsp;— С.&nbsp;560.&nbsp;— 728&nbsp;с.&nbsp;: іл.&nbsp;— .
* [Окуневська-Марочевська] // Українська Радянська Енциклопедія (УРЕ).&nbsp;— Київ: Головна редакція української радянської енциклопедії, 1982.&nbsp;— С.&nbsp;519.
* 12 травня&nbsp;— 145 років від дня народження першої жінки-лікаря, доктора медицини Софії-Окуневської-Марачевської (1865—1926) // Пам'ятаймо! (Знаменні та пам'ятні дати Буковини в 2010&nbsp;р.): бібліографічний покажчик.- Чернівці: Книги&nbsp;— ХХІ, 2009.&nbsp;— С.&nbsp;170—171.
}

## Արտաքին հղումներ
* Морачевська-Окуневська Софія Атанасівна *Encyclopedia of Modern Ukraine*
* СОФІЯ ОКУНЕВСЬКА | Програма «Велич особистості» | 2015 (ВІДЕО)
* Історичні екскурси. Софія Окуневська  

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուկրաինացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի մանկավարժներ