Դիոնիսիաներ

**Դիոնիսիաներ** (), Հին Հունաստանում հիմնական տոնակատարություններից մեկը՝ նվիրված Դիոնիսոս աստծուն։ *Մեծ Դիոնիսիաները*՝ քաղաքային տոն է, որն անցկացվում էր մարտի 25-ից մինչև ապրիլի 1-ը՝ ողբերգություններով, կատակերգություններով, սատիրայով, ֆալլիկական երթերով, կերպարանափոխություններով, դիմակահանդեսներով, դիֆիրամբներով, բանաստեղծների մրցույթներով և հաղթող դերասաններին ու բանաստեղծներին տրվող մրցանակներով։ Ավարտվում էր պետության հաշվին կազմակերպված հարուստ խնջույքով։ *Փոքր Դիոնիսիաները*՝ գյուղական տոն էր, որն անցկացվում էր դեկտեմբերի վերջում՝ խաղողի բերքահավաքի ավարտի և երիտասարդ գինու լցման պատվին։

## Պատմություն
[thumb|400px|[Հելլենիզմ|Հելլենիստական դարաշրջանի հունական խճանկար, որը պատկերում է Դիոնիսոս աստծուն՝ թևավոր դայմոնի կերպարանքով, նստած վագրի վրա։ Այն թվագրվում է մ.թ.ա. II դարի վերջով։ Խճանկարը պահվում է Դելոսի հնագիտական թանգարանում։]]
Դիոնիսոսի մասին կազմվել են բազմաթիվ պատմություններ՝ առասպելներ, որոնք լայնորեն տարածված էին Հին Հունաստանում։ Պատմվում էր, թե մի անգամ կատաղած ցուլը մահացու հարված էր հասցրել ծաղրասեր սատիրին, որը Դիոնիսոսի մեծ բարեկամն էր։ Դառնորեն լաց լինելով՝ տղան նրա վերքերին լցրեց բուրավետ ծաղկային նեկտար, և այդ ժամանակ սատիրը վերածվեց խաղողի որթատունկի, իսկ այդ որթատունկի պտուղների հյութը դարձավ հարբեցնող։ Հասունացած Դիոնիսոսը հետագայում այցելեց բազմաթիվ երկրներ և սովորեցրեց ժողովուրդներին մշակել խաղող, նրանից պատրաստել գինի և վայելել այդ ազնիվ ըմպելիքը՝ փշատերև պսակների շուքի ներքո, որոնք պաշտպանում էին չափից ավելի հարբեցումից։ Հոմերոսը Դիոնիսոսին անվանում էր «մարդկանց ուրախություն»։ Իսկ ըստ առասպելի՝ Դիոնիսոսի մշտական ուղեկիցներն էին աստվածուհիներ Քարիտները և Էյրենեն՝ Հմայք և Խաղաղություն։
Հին Հունաստանում մ.թ.ա. VI—IV դարերում դրամատիկական ներկայացումները տեղի էին ունենում միայն Դիոնիսոսի տոների ժամանակ՝ հաստատված աթենական բռնակալ Պիսիստրատոսի կողմից, հատկապես Մեծ Դիոնիսիաների ընթացքում մարտին և Լենեայի տոնին հունվարի վերջում, մասամբ նաև Փոքր Դիոնիսիաների ժամանակ (գյուղերում՝ դեկտեմբերին) և կազմում էին այս աստծո պաշտամունքի մի մասը։
Հռոմեական բանաստեղծ Հորացիոսը հենց այդպես էլ ասում էր, որ «ողբերգությունը սկզբում եղել է մրցություն էժան այծի համար», այսինքն՝ ողբերգական ներկայացումը սկզբում եղել է ծիսական արարողություն, որի ընթացքում զոհաբերում էին այծ, որի աստվածացումը կապված էր Դիոնիսոսի պաշտամունքի հետ։
Դիոնիսոսի մասին առասպելները վառ կերպով արտացոլում էին հելլենական հասարակության անցումը անասնապահությունից դեպի երկրագործություն, որի կարևորագույն ճյուղերից էր խաղողագործությունը։ Կենդանակերպ աստվածներին փոխարինելու էին գալիս մարդակերպ աստվածությունները, և, իհարկե, փոխվում էին նաև նրանց պաշտամունքի ձևերը։ Այդպես էր նաև հին հույների մոտ։ Տոհմական կարգի շրջանում գոյություն ուներ կենդանիների պաշտամունք՝ իր ամենատարածված ձևով։ Կենդանանման աստվածությունների թվում էր նաև Դիոնիսոս աստվածը, որը պաշտվում էր ցուլի և այծի կերպարանքով։ Դիոնիսոսի հետևորդները նմանվում էին նրան՝ հագնելով կենդանիների մորթիներ և կրելով դիմակներ։ Հետագայում, երբ այծ-աստված Դիոնիսոսը դարձավ մարդակերպ աստվածություն, նրա հետևորդները սկսեցին ընկալվել որպես Դիոնիսոսի ուղեկիցների՝ այծոտն սատիրների կերպարներ պատկերողներ։
Դիոնիսիաների տոնելու ժամանակ այծերի կերպարանքով կերպարանափոխվելու սովորույթից է առաջացել նաև «տրագեդիա» բառը (tragos՝ այծ և ode՝ երգ), այսինքն՝ ծիսական երգ Դիոնիսոսի պատվին։ Նմանապես «կատակերգություն» անվանումը առաջացել է «կոմոս» (որը նշանակում է «հարբեցողների երթ») և ode՝ երգ բառերից։
Դեկտեմբերի վերջում և հունվարի սկզբին, երբ հարավային արևը սկսում էր տաքացնել գարնան պես, Հունաստանի Ատտիկա շրջանում կազմակերպվում էին տոնակատարություններ՝ Գյուղական Դիոնիսիաներ։ «Կոմոս» էին կոչվում տղամարդկանց և կանանց աղմկոտ խմբերը, որոնք շտապում էին դեպի Դիոնիսոսի զոհասեղանը՝ գինի խմելով և աստծու պատվին գովերգող երգեր երգելով։ Քանի որ Դիոնիսոսը, ըստ առասպելի, ուներ Դիֆիրամբ մականունը, որը նշանակում է «երկու անգամ ծնված», այդ բառով սկսեցին կոչել աստծու պատվին կատարվող խանդավառ և զվարթ երգերը։ Հին հունական բանաստեղծ Արքիլոքոսը, օրինակ, գրում էր․

Փետրվար-մարտ ամիսների ծաղիկների տոնին՝ Անթեստերիաներին, գունեղ կերպով ներկայացվում էր Դիոնիսոսի ժամանումը նավով դեպի Աթենք՝ Ատտիկայի խոշորագույն նավահանգիստը։ Ավելի ուշ հին հռոմեական հեղինակները այս տոնական նավը լատիներեն անվանում էին carrus navalis՝ «նավային սայլ», և այստեղից է առաջացել մեզ հայտնի «կառնավալ» բառը։ Այս կառնավալներից, որոնց մասնակցում էին կոմոսները և ողբերգակները, որոնք ելույթ էին ունենում Աթենքի փողոցներում, ծնվեցին կատակերգությունն ու ողբերգությունը՝ դրանք դարձան հին հունական մեծ և անմահ թատերական արվեստի հիմքը։
Մեծ Դիոնիսիաների ժամանակ թատրոնում ներկայացումներ էին բեմադրվում, և այդ ընթացքում դրամատուրգները հանդիսատեսի դատին էին ներկայացնում իրենց ստեղծագործությունները ու մասնակցում մրցույթի։
Դիոնիսիաների օրերը ոչ աշխատանքային էին։ Տոնակատարությանը մասնակցում էր ամբողջ քաղաքային բնակչությունը։

## Տես նաև
* Բաքոսատոն
* Հունական ողբերգություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* Simon Goldhill, *The Great Dionysia and Civic Ideology*, in Nothing to Do with Dionysos? Athenian Drama in Its Social Context, eds. John J. Winkler and Froma I. Zeitlin. Princeton: Princeton University Press, 1990. ISBN 0-691-06814-3
* Susan Guettel Cole, *Procession and Celebration at the Dionysia*, in Theater and Society in the Classical World, ed. Ruth Scodel. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1993. ISBN 0-472-10281-8
* Jeffrey M. Hurwit. The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology From the Neolithic Era to the Present. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-42834-3

Կատեգորիա:Հին Հունաստան
Կատեգորիա:Տոներ այբբենական կարգով