Երկնագույն

**Երկնագույն** լույսի տեսանելի սպեկտրում կապույտի և կանաչի միջև ընկած գույնն է։ Այն առաջանում է 500-ից 520 նմ գերակշռող ալիքի երկարությամբ լույսից, որը տատանվում է կանաչի և կապույտի ալիքի երկարությունների միջև։

Հանողական գունային համակարգում կամ CMYK գունային մոդելում, որը կարող է վերադրվել՝ ներկերի և գունավոր տպագրության մեջ բոլոր գույները ստանալու համար, երկնագույնը հիմնական գույներից մեկն է՝ մանուշակագույնի և դեղինի հետ միասին։ Երկնագույնը կարմիրի լրացումն է. այն կարելի է ստանալ՝ սպիտակից կարմիրը հեռացնելով: Կարմիր և երկնագույն լույսերը ճիշտ ինտենսիվությամբ խառնելով՝ կստանանք սպիտակ լույս: Այն սովորաբար կարելի է տեսնել երկնքում պայծառ, արևոտ օրը:

## Երանգներ և տատանումներ
Երկնագույնի տարբեր երանգները կարող են տարբերվել երանգով, քրոմայով (հայտնի է նաև որպես հագեցվածություն, ինտենսիվություն կամ գունագեղություն), կամ լուսավորությամբ (կամ արժեքով, տոնով կամ պայծառությամբ), կամ այս բնութագրերի ցանկացած համադրությամբ։

Կապույտ երանգով երկնագույնի շատ երանգներ կոչվում են կապույտ: Նմանապես, կանաչավուն երանգով երկնագույնը կոչվում է կանաչ: Մուգ երանգով երկնագույնը սովորաբար հայտնի է որպես կապտավուն: Կապտավուն երանգը թեքվում է դեպի սպեկտրի կապույտ ծայրը: Կապտավունի ավելի կանաչ երանգով տարբերակները սովորաբար կոչվում են կապտավուն կանաչ:

Փիրուզագույնը, որը հիշեցնում է համանուն քարը, երկնագույն երանգների կանաչ սպեկտրի երանգ է։ Սելեստը թեթևակի երանգավորված երկնագույն է, որը ներկայացնում է պարզ երկնքի գույնը։ Երկնագույն գունային դիապազոնի այլ գույներն են էլեկտրական կապույտը, ակվամարինը և այլ գույներ, որոնք նկարագրվում են որպես կապտա-կանաչ։

## Պատմություն
Երկնագույնը հայտնի է իր հարուստ և բազմազան պատմությամբ, որը հազարամյակներ շարունակ մշակութային նշանակություն է ունեցել: Հին քաղաքակրթություններում փիրուզը, որը գնահատվում էր իր գեղագիտական ​​​​գրավչության համար, ծառայել է որպես բարձր գնահատված թանկարժեք քար: Փիրուզագույնը լինում է կանաչից մինչև կապույտ երանգների բազմազանությամբ, բայց երկնագույն երանգները հատկապես տարածված են: Մոտ 3700 տարի առաջ ստեղծվել է բարդ մշակված վիշապաձև գանձ, որը պատրաստված էր ավելի քան 2000 կտոր փիրուզից և նեֆրիտից: Այս արտեֆակտը շատ չինացի գիտնականների կողմից լայնորեն ճանաչվում է որպես չինական վիշապի ամենահին տոտեմ։

Փիրուզի զարդերը նույնպես մեծ նշանակություն ունեին ացտեկների շրջանում, ովքեր հաճախ այս թանկարժեք քարը պատկերում էին վառ որմնանկարներում՝ թե՛ խորհրդանշական, թե՛ դեկորատիվ նպատակներով: Ացտեկները մեծարում էին փիրուզագույնը՝ դրա գույնը կապելով երկնքի և սրբության հետ։ Բացի այդ, հին եգիպտացիները երկնագույն երանգները մեկնաբանում էին որպես հավատքի և ճշմարտության խորհրդանիշ, մինչդեռ տիբեթցիները դրանք համարում էին անսահմանության խորհրդանիշ։

Տարբեր համատեքստերում նախկինում կիրառվելուց հետո, երկնագույն երանգները ավելի ու ավելի շատ կիրառություն գտան տարբեր մշակույթներում՝ կրոնական կառույցներում և արվեստի գործերում իրենց գրավիչ գեղագիտական ​​​​որակների շնորհիվ: Օրինակ՝ Իրանի Գոհարշադ մզկիթի ականավոր գմբեթը, որը կառուցվել է 1418 թվականին, ցուցադրում է այս միտումը: Բացի այդ, Ջակոպո դա Պոնտորմոյի կողմից 1528 թվականի «Կարմինյանո այցելություն» նկարում Մարիամի զգեստի համար կապտավուն երանգի օգտագործումը ցույց է տալիս այս երանգների գրավչությունը։

Իմպրեսիոնիստ նկարիչները, ինչպիսին է Կլոդ Մոնեն իր հայտնի «Ջրաշուշաններ» կտավում, իրենց աշխատանքներում արդյունավետորեն ներառել են երկնագույն երանգներ: Չեզոք լուսավորության պայմաններում տեղական գույների ավանդական մեկնաբանություններից շեղվելով՝ նկարիչների ուշադրությունը կենտրոնացած էր ընկալվող գույների և լույսի ազդեցության ճշգրիտ պատկերման վրա՝ առարկաների երանգների փոփոխության վրա: Մասնավորապես, ցերեկային լույսը զգալի դեր է խաղում առարկաների ընկալվող գույնը երկնագույն երանգների փոխելու գործում։

## Ստուգաբանություն և տերմինաբանություն
Անվանումը ծագում է հին հունարեն կյանոս բառից(κύανος), որը նշանակում է «լաջվարդ»։ Նախկինում այն ​​հայտնի էր որպես «կապույտ երկնագույն» և դրա առաջին գրանցված օգտագործումը որպես գույնի անվանում անգլերենում եղել է 1879 թվականին։ Հետագա ծագումներ գույնի անվանման արմատը կարելի է գտնել կապույտ տերեփուկից ծաղկից ստացված ներկանյութում(*Centaurea cyanus*)։

Լեզուների մեծ մասում «երկնագույն»-ը(cyan) հիմնական գունային տերմին չէ և անգլիախոսների մեծամասնության համար այն թվում է կապույտի կանաչավուն, վառ երանգ։ Այս «սահմանային» երանգային շրջանի համար անգլերեն այլ տերմիններից են՝ կապույտ-կանաչ(blue-green), ակվա(aqua) և փիրուզագույն(turquoise):

## Համացանցում և տպագրության մեջ
### Երկնագույն և ջրագույն HTML գույներ
Աջ կողմում պատկերված երկնագույն HTML գույնը RGB գունային մոդելի երկրորդական գույն է, որն օգտագործում է կարմիր, կանաչ և կապույտ լույսի համադրություններ՝ համակարգչի և հեռուստացույցի էկրանների բոլոր գույները ստեղծելու համար։ X11 գույներում այս գույնը կոչվում է և՛ երկնագույն, և՛ ակվա։ HTML գույների ցանկում այս նույն գույնը կոչվում է ակվա, անվանում, որն օգտագործվում է նաև գույնի ջրի հետ տարածված կապի պատճառով, օրինակ՝ արևադարձային լողափում ջրի տեսքը։

HTML գույներն ավելի վառ են, քան CMYK գունային համակարգում օգտագործվող երկնագույնը, և HTML գույները հնարավոր չէ ճշգրիտ վերարտադրել տպագիր էջում: Թանաքներում վեբ գույնի երկնագույնը վերարտադրելու համար անհրաժեշտ է տպիչի ներքևի երկնագույնին ավելացնել որոշ քանակությամբ սպիտակ թանաք, որպեսզի տպագրության մեջ վերարտադրվելիս այն չլինի հիմնական հանույթային գույն:

## Գիտության և բնության մեջ
### Ջրի գույն
* Մաքուր ջուրը գրեթե անգույն է։ Այնուամենայնիվ, այն կլանում է մի փոքր ավելի շատ կարմիր լույս, քան կապույտը, ինչը ջրի զգալի ծավալներին տալիս է կապտավուն երանգ։ Ջրի մեջ մանր մասնիկների պատճառով կապույտ լույսի ցրման աճը կապույտ գույնը փոխում է դեպի կանաչ, ինչը սովորաբար ունենում է երկնագույն զուտ գույն:

### Երկնագույն և ցիանիդ
* Ցիանիդն իր անվանումը ստացել է պրուսական կապույտից, որը կապույտ գունանյութ է, որը պարունակում է ցիանիդ իոն։

### Թթվածին
* Հեղուկ թթվածինը (թթվածին, որը սառեցվել է -183 °C-ից ցածր) թափանցիկ երկնագույն հեղուկ է։

### Բակտերիաներ
* Ցիանոբակտերիաները (երբեմն անվանում են կապտականաչ ջրիմուռներ) սննդային շղթայի կարևոր օղակ են։

### Աստղագիտություն
* Ուրան մոլորակը երկնագույն է գունավորված՝ իր մթնոլորտում մեթանի առատության պատճառով։ Մեթանը կլանում է կարմիր լույսը և անդրադարձնում կապտա-կանաչ լույսը, ինչը թույլ է տալիս դիտորդներին այն տեսնել երկնագույն։

### Էներգիա
* Բնական գազը (մեթանը), որը շատերի կողմից օգտագործվում է տնային պայմաններում գազօջախների վրա կերակուր պատրաստելու համար, օդի խառնուրդի հետ այրվելիս ունի երկնագույն բոց։

### Ֆոտո և կինո
* Ցիանոտիպը կամ նախագիծը, մոնոքրոմ լուսանկարչական տպագրության գործընթաց է, որը նախորդում է «երկնագույն» բառի որպես գույն օգտագործումին, և տալիս է խորը կապտավուն գունավոր տպագրություն՝ հիմնված պրուսական կապույտ գունանյութի վրա։

### Բժշկություն
* Ցիանոզը մաշկի աննորմալ կապտավունությունն է, որը սովորաբար թթվածնի անբավարար մատակարարման նշան է։ Հիվանդները սովորաբար նկարագրվում են որպես «կապտավուն»։
* Ցիանոպսիան գունային տեսողության խանգարում է, որի դեպքում տեսողությունը կապույտ երանգ ունի։ Սա կարող է լինել թմրանյութային կողմնակի ազդեցություն կամ առաջանալ կատարակտի հեռացումից հետո։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Green and blue make cyan.png|Համակարգիչների և հեռուստացույցների էկրաններին գույներ ստանալու համար օգտագործվող RGB գունային մոդելում երկնագույնը ստեղծվում է կանաչ և կապույտ լույսի համադրությամբ։
Պատկեր:RGB color wheel.svg|RGB և CMY(K) գունային անիվի մեջ երկնագույնը գտնվում է կապույտի և կանաչի միջև։
Պատկեր:SubtractiveColor.svg|alt=In the CMYK color model, used in color printing, cyan, magenta and yellow combined make black. In practice, since the inks are not perfect, some black ink is added.|Գունավոր տպագրության մեջ օգտագործվող CMYK գունային մոդելում երկնագույնի, մանուշակագույնի և դեղինի համադրությունը տալիս է սև: Գործնականում, քանի որ թանաքները կատարյալ չեն, ավելացվում է որոշակի քանակությամբ սև թանաք:
Պատկեր:Komplementärfarben cyan auf rot.svg|Երկնագույնը և կարմիրը լրացնող գույներ են գունային տարածությունների մեծ մասում (դրանց հավասար քանակությամբ խառնելը ստեղծում է աքրոմատիկ գույն): Դրանք ունեն ուժեղ հակադրություն:
Պատկեր:Wham-a different corner.jpg|alt=Cyan is the color of shallow water over a sandy beach. The water absorbs the color red from the sunlight, leaving a greenish-blue color.|Երկնագույնը ավազոտ լողափի վրա մակերեսային ջրի գույնն է։ Ջուրը կլանում է արևի լույսի կարմիր գույնը՝ թողնելով կանաչավուն-կապույտ գույն։
Պատկեր:Samarkand05.jpg|alt=The dome of the Tilla Kari Mosque in Samarkand, Uzbekistan (1660) is cyan. The color is widely used in architecture in Turkey and Central Asia.|Ուզբեկստանի Սամարղանդ քաղաքում գտնվող Թիլլա Կարի մզկիթի (1660) գմբեթը երկնագույն է։ Այս գույնը լայնորեն օգտագործվում է Թուրքիայի և Կենտրոնական Ասիայի ճարտարապետության մեջ։
Պատկեր:Uranus Voyager2 color calibrated.png|alt=The planet Uranus, seen from the Voyager 2 spacecraft. The cyan color comes from a combination of methane gas and atmospheric haze in the planet's atmosphere.|Ուրան մոլորակը, լուսանկարված Վոյաջեր 2 տիեզերանավից։ Երկնագույնը պայմանավորված է մոլորակի մթնոլորտում մեթան գազի և մթնոլորտային մշուշի համադրությամբ։
Պատկեր:Wirbelsäulenoperation OKM.jpg|alt=A surgical team in Germany. It has been suggested that surgeons and nurses adopted a cyan-colored gown and operating rooms because it is complementary to the color of red blood and thus reduced glare, though the evidence for this claim is limited.|Վիրաբուժական թիմ Գերմանիայում։ Առաջարկվել է, որ վիրաբույժներն ու բուժքույրերը վիրահատարաններում օգտագործել են երկնագույն զգեստներ, քանի որ դրանք հակադրվում են կարմիր արյան գույնին, այդպիսով նվազեցնելով լույսի շողացումը, չնայած այս պնդման ապացույցները սահմանափակ են։
Պատկեր:Old photo colors degredated into cyan.jpg|alt=The pigments in color photographs may degrade at different rates, potentially resulting in a cyan tint.|Գունավոր լուսանկարների գունանյութերը կարող են քայքայվել տարբեր արագությամբ, ինչը կարող է հանգեցնել երկնագույն երանգի։
Պատկեր:Liquid oxygen in a beaker (cropped and retouched).jpg|alt=While oxygen is normally a colorless gas in standard temperature and pressure, liquid oxygen is a clear, pale cyan liquid.|Մինչդեռ թթվածինը սովորաբար անգույն գազ է ստանդարտ ջերմաստիճանում և ճնշման տակ, հեղուկ թթվածինը թափանցիկ, բաց երկնագույն հեղուկ է։


## Տեսնել նաև
* Կապույտի և կանաչի տարբերակումը լեզվում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գույներ