Տոտեմ

**Տոտեմ** (Ojibwe կամ «դուդեմ»), ոգեղեն էակ, սրբազան առարկա կամ խորհրդանիշ, ծառայում է որպես մարդկանց խմբի խորհրդանիշ, ինչպիսիք են ընտանիքը, տոհմը կամ ցեղը, ինչպես օրինակ՝ Անիշինաբե տոհմային համակարգում։ 

Թեև *տոտեմ* բառն ինքնին օջիբվե տերմինի անգլերեն տառադարձումն է (և թե՛ բառը, թե՛ դրա հետ կապված համոզմունքները օջիբվե լեզվի և մշակույթի մասն են կազմում), խնամակալ ոգիների և աստվածությունների հանդեպ հավատը սահմանափակված չէ միայն օջիբվե ժողովուրդով։ Նմանատիպ հասկացություններ՝ տարբեր անուններով և համոզմունքների ու սովորույթների տարբերություններով, կարելի է գտնել աշխարհի մի շարք մշակույթներում։ Տերմինը նաև ընդունվել և երբեմն վերաիմաստավորվել է տարբեր մշակույթների մարդաբանների և փիլիսոփաների կողմից։

Ժամանակակից նեոշամանական, նոր դարաշրջանի և միֆոստեղծական տղամարդկանց շարժումները, որոնք այլ կերպ ներգրավված չէին ավանդական, ցեղային կրոնի պրակտիկայում, հայտնի են նրանով, որ օգտագործում են «տոտեմ» տերմինաբանություն՝ խնամակալ ոգու կամ հոգևոր ուղեցույցի հետ անձնական նույնականացման համար։

## Օջիբվե դուդեմեն
Անիշինաբե ժողովուրդը բաժանված մի շարք  (վանկային տառերով՝  կամ ), կամ կլաններ (եզակի՝ ), անվանվել է հիմնականում կենդանիների տոտեմների (կամ  անունով, ինչպես օջիբվե լեզվով մարդը կասեր այս բառը): Անիշինաաբեմովինում,   նշանակում է սիրտ։  կամ կլան բառացիորեն կթարգմանվեր որպես «մեկի սրտի արտահայտություն կամ սրտի հետ կապ ունեցող»,  հետ։ նկատի ունենալով ընդլայնված ընտանիքը։ Անիշինաբեների բանավոր ավանդության մեջ, նախապատմական շրջանում Անիշինաբեները բնակվում էին Ատլանտյան օվկիանոսի ափին, երբ մեծ **'ծովից հայտնվեցին էակներ։ Այս էակները ''Վաաբանակի'' ժողովուրդներին սովորեցրին միդի կենսակերպը։ Յոթ մեծ **' էակներից վեցը, որոնք մնացին ուսուցանելու համար, հիմնադրեցին  արևելքի ժողովուրդների համար։ Անիշինաաբեի հինգ օրիգինալ տոտեմները եղել են  (ցլի գլուխ),  (echo-maker, այսինքն, կռունկ ),  (փոքր պոչով բադ),  (նուրբ, այսինքն՝ արջ ) և  («փոքրիկ» եղջերուի պոչով)։

## Տոտեմային սյուներ

Հյուսիսային Ամերիկայի Խաղաղօվկիանոսյան հյուսիսարևմտյան բնիկ ժողովուրդների տոտեմային սյուները փորագրված, մոնումենտալ ձողեր են՝ տարբեր նախշերով (արջեր, թռչուններ, գորտեր, մարդիկ և տարբեր գերբնական էակներ ու ջրային արարածներ): Դրանք ծառայում են բազմաթիվ նպատակների այն համայնքներում, որոնք դրանք պատրաստում են: Նման հերալդիկայի այլ ձևերին, դրանք կարող են ծառայել որպես ընտանիքների կամ առաջնորդների զինանշաններ, պատմել այդ ընտանիքների կամ առաջնորդների պատմությունները կամ նշել հատուկ առիթներ: Այս պատմությունները հայտնի են նրանով, որ կարդացվում են ձողի ներքևից մինչև վերև:

## Մարդաբանական տեսանկյուններ

Վաղ շրջանի մարդաբաններն ու ազգագրագետները, ինչպիսիք են Ջեյմս Ջորջ Ֆրեյզերը, Ալֆրեդ Քորթ Հադդոնը, Ջոն Ֆերգյուսոն ՄաքԼենանը և Ու.Ռ.Հ. Ռիվերսը, տոտեմիզմը համարել են աշխարհի անկախ մասերում գտնվող բնիկ խմբերի միջև տարածված պրակտիկա, որը սովորաբար արտացոլում է մարդկային զարգացման որոշակի փուլ։

Շոտլանդացի ազգագրագետ Ջոն Ֆերգյուսոն ՄաքԼենանը, հետևելով 19-րդ դարի հետազոտությունների նորաձևությանը, իր *«Կենդանիների և բույսերի պաշտամունքը»* (1869, 1870 թվականներ) ուսումնասիրության մեջ տոտեմիզմին անդրադարձել է լայն տեսանկյունից։ ՄաքԼենանը չի փորձել բացատրել տոտեմիստական երևույթի կոնկրետ ծագումը, այլ փորձել է ցույց տալ, որ ողջ մարդկային ցեղը հին ժամանակներում անցել է տոտեմիստական փուլով։

Մեկ այլ շոտլանդացի գիտնական՝ Էնդրյու Լանգը, 20-րդ դարի սկզբին պաշտպանում էր տոտեմիզմի նոմինալիստական բացատրությունը՝ տեղական խմբերը կամ կլանները, բնության ոլորտից տոտեմիստական անուն ընտրելով, արձագանքում էին տարբերակվելու անհրաժեշտությանը: Լանգը պնդում էր, որ եթե անվան ծագումը մոռացվում էր, ապա առաջանում էր միստիկ կապ այն առարկայի (որից մի ժամանակ ծագել էր անունը) և այդ անունները կրող խմբերի միջև: Բնության առասպելների միջոցով կենդանիներն ու բնական առարկաները համարվում էին համապատասխան սոցիալական միավորների ազգականներ, հովանավորներ կամ նախնիներ: 

Բրիտանացի մարդաբան սըր Ջեյմս Ջորջ Ֆրեյզերը 1910 թվականին հրատարակել է *«Տոտեմիզմ և էկզոգամիա»* չորսհատոր աշխատությունը, որը հիմնականում հիմնված էր բնիկ ավստրալացիների և մելանեզիացիների շրջանում իր հետազոտությունների վրա, ինչպես նաև այս ոլորտի այլ գրողների աշխատանքների ժողովածուի վրա:

1910 թվականին տոտեմիզմի՝ որպես տարբեր մշակույթների միջև ընդհանուր հատկություններ ունենալու գաղափարը կասկածի տակ էր դրվում, և ռուս-ամերիկացի ազգագրագետ Ալեքսանդր Գոլդենվեյզերը սուր քննադատության էր ենթարկում տոտեմիստական երևույթները: Գոլդենվեյզերը համեմատել է բնիկ ավստրալացիներին և Բրիտանական Կոլումբիայի առաջին ազգերին ՝ ցույց տալու համար, որ տոտեմիզմի ենթադրաբար ընդհանուր հատկանիշները՝ էկզոգամիա, անվանակոչություն, տոտեմից ծագում, տաբու, արարողություն, վերամարմնավորում, պահապան հոգիներ և գաղտնի ընկերություններ ու արվեստ, իրականում շատ տարբեր կերպ էին արտահայտվում Ավստրալիայում և Բրիտանական Կոլումբիայում: Այնուհետև նա իր վերլուծությունը ընդլայնում է այլ խմբերի վրա՝ ցույց տալու համար, որ նրանք կիսում են տոտեմիզմի հետ կապված որոշ սովորույթներ՝ առանց տոտեմներ ունենալու: Նա եզրափակում է՝ առաջարկելով տոտեմիզմի երկու ընդհանուր սահմանումներ, որոնցից մեկը հետևյալն է՝ «Տոտեմիզմը որոշակի սոցիալական միավորների միտումն է կապված լինելու հուզական արժեք ունեցող առարկաների և խորհրդանիշների հետ»:

Ֆրանսիական սոցիոլոգիայի դպրոցի հիմնադիր Էմիլ Դյուրկհայմը տոտեմիզմը ուսումնասիրել է սոցիոլոգիական և աստվածաբանական տեսանկյունից՝ փորձելով բացահայտել մաքուր կրոն շատ հին ձևերով և պնդելով, որ կրոնի ծագումը տեսնում է տոտեմիզմի մեջ։ Բացի այդ, նա պնդում էր, որ տոտեմիզմը նաև ծառայում է որպես կոլեկտիվ պաշտամունքի ձև՝ ամրապնդելով սոցիալական համախմբվածությունն ու համերաշխությունը։

Բրիտանական սոցիալական մարդաբանության առաջատար ներկայացուցիչ Ա.Ռ. Ռադկլիֆ-Բրաունը տոտեմիզմի վերաբերյալ բոլորովին այլ տեսակետ ուներ։ Ինչպես Ֆրանց Բոասը, նա նույնպես կասկածում էր, որ տոտեմիզմը կարող է նկարագրվել որևէ միասնական ձևով։ Այս հարցում նա հակադրվել է Անգլիայի սոցիալական մարդաբանության մեկ այլ ռահվիրա Բրոնիսլավ Մալինովսկուն, ով ցանկանում էր որոշակիորեն հաստատել տոտեմիզմի միասնությունը և հարցին մոտենում էր ավելի շատ կենսաբանական և հոգեբանական, քան ազգագրական տեսանկյունից։ Մալինովսկու կարծիքով, տոտեմիզմը մշակութային երևույթ չէր, այլ բնական աշխարհում մարդկային հիմնական կարիքները բավարարելու փորձի արդյունք։ Ինչ վերաբերում է Ռադկլիֆ-Բրաունին, տոտեմիզմը կազմված էր տարբեր ոլորտներից և հաստատություններից վերցված տարրերից, և նրանց ընդհանուր առանձնահատկությունը համայնքի հատվածները բնության մի մասի հետ կապի միջոցով բնութագրելու ընդհանուր միտումն է։ Դյուրկհեյմի սակրալացման տեսությանը հակառակ՝ Ռադկլիֆ-Բրաունը տեսակետ էր հայտնում, որ բնությունը ներմուծվում է հասարակական կարգի մեջ, այլ ոչ թե երկրորդական է դրան։ Սկզբում նա Մալինովսկու հետ կիսում էր այն կարծիքը, որ կենդանին դառնում է տոտեմիստ, երբ այն «լավ է ուտելու համար»։ Հետագայում նա սկսել է հակադրվել այս տեսակետի օգտակարությանը, քանի որ շատ տոտեմներ, ինչպիսիք են կոկորդիլոսները և ճանճերը, վտանգավոր և տհաճ են։ 

1938 թվականին կառուցվածքային ֆունկցիոնալիստ մարդաբան Ա.Պ. Էլկինը գրել է *«Ավստրալիացի աբորիգենները. Ինչպես հասկանալ նրանց»* աշխատությունը*:* Նրա տոտեմիզմի տիպաբանությունները ներառում էին ութ «ձև» և վեց «գործառույթ»: 

Հայտնաբերված ձևերն էին՝

* անհատ (անձնական տոտեմ),
* սեռ (յուրաքանչյուր սեռի համար մեկ տոտեմ),
* մաս («ցեղը» բաղկացած է երկու խմբից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տոտեմ),
* բաժին («ցեղը» բաղկացած է չորս խմբից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տոտեմ),
* ենթաբաժին («ցեղը» բաղկացած է ութ խմբից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տոտեմ),
* կլան (ընդհանուր ծագում ունեցող խումբ, որը կիսում է տոտեմ կամ տոտեմներ),
* տեղական (որոշակի տարածքում ապրող կամ ծնված մարդիկ ունեն մեկ տոտեմ) և
* «բազմակի» (խմբերի տարբեր մարդիկ կիսում են մեկ տոտեմ):

Հայտնաբերված գործառույթներն էին՝

* սոցիալական (տոտեմները կարգավորում են ամուսնությունը, և հաճախ մարդը չի կարող ուտել իր տոտեմի մարմինը),
* պաշտամունք (գաղտնի կազմակերպության հետ կապված տոտեմներ),
* հասկացություն (բազմակի իմաստներ),
* երազ (մարդը հայտնվում է որպես այս տոտեմ ուրիշների երազներում),
* դասակարգիչ (տոտեմը տեսակավորում է մարդկանց) և
* օգնական (տոտեմը օգնում է բուժողին կամ խելացի մարդուն):

Էլկինի տիպաբանություններում առկա տերմինները որոշ չափով օգտագործվում են այսօր, սակայն բնիկների սովորույթները համարվում են ավելի բազմազան, քան նրա տիպաբանություններն են ենթադրում։ 

Որպես ժամանակակից ստրուկտուալիզմի գլխավոր ներկայացուցիչ, ֆրանսիացի էթնոլոգ Կլոդ Լևի-Ստրոսը և նրա  («Տոտեմիզմն այսօր» 1958) հաճախ մեջբերվում են ոլորտում։

21-րդ դարում ավստրալիացի մարդաբանները կասկածի տակ են դնում այն մասին, թե որքանով կարող է «տոտեմիզմը» ընդհանրացվել նույնիսկ տարբեր աբորիգեն ավստրալիացի ժողովուրդների շրջանում, առավել ևս՝ այլ մշակույթների, ինչպիսին է օջիբվե ժողովուրդը, որոնցից սկզբնապես ծագել է այս տերմինը: Ռոուզը, Ջեյմսը և Ուոթսոնը գրում են, որ՝

## Գրականություն
Բանաստեղծները, իսկ ավելի քիչ չափով՝ գեղարվեստական գրողները, հաճախ օգտագործում են մարդաբանական հասկացություններ, այդ թվում՝ տոտեմիզմի մարդաբանական ըմբռնումը։ Այդ պատճառով գրական քննադատությունը հաճախ դիմում է հոգեվերլուծական, մարդաբանական վերլուծությունների։

## Տես նաև
* Մաշոնաներ
* Տամղա
* Զիգմունդ Ֆրոյդ
* Տոտեմ և տաբու

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհի կրոններ
Կատեգորիա:Դիցաբանական էակներ
Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնական խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Կրոնական վարք և փորձ
Կատեգորիա:Կրոնի հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Կրոնի մարդաբանություն
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Հավատք
Կատեգորիա:Հնդկացիների մշակույթ
Կատեգորիա:Հոգևորություն
Կատեգորիա:Մարդաբանություն
Կատեգորիա:Մշակութային մարդաբանություն
Կատեգորիա:Մշակույթ
Կատեգորիա:Մշակույթի պատմություն
Կատեգորիա:Ցեղեր