Չեջուդոյի ապստամբություն

[մինի|աջից|Չեջուդոյի դիրքը [Հարավային Կորեա|Հարավային Կորեայի նկատմամբ նշված է վարդագույնով։]]
**Չեջուդոյի ապստամբություն** (), զինված ժողովրդական ապստամբություն Հարավային Կորեայի Չեջուդո կղզում, որը սկսվել է 1948 թվականի ապրիլի 3-ին և տևել մինչև 1949 թվականի մայիսը (վերջին բախումները տեղի են ունեցել 1953 թվականին)։

Կորեայի՝ հյուսիսային և հարավային մասերի բաժանմանը դեմ արտահայտվող Չեջուի բնակիչները 1947 թվականին համընդհանուր գործադուլ են կազմակերպել՝ ընդդեմ ՄԱԿ-ի ժամանակավոր հանձնաժողովի (UNTCOK) կողմից նախատեսված ընտրությունների, որոնք պետք է անցնեին ԱՄՆ ռազմական վարչակազմի կողմից վերահսկվող տարածքում։ 1948 թվականի ապրիլին Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցությունը և նրա կողմնակիցները սկսել են ապստամբություն՝ հարձակվելով ոստիկանության վրա։ Ապստամբությունը ճնշելու համար մոբիլիզացվել են Չեջուում տեղակայված Հյուսիսարևմտյան երիտասարդական լիգայի անդամները։ 1948 թվականի օգոստոսից՝ Առաջին Հանրապետության նախագահ Լի Սին Մանի հրամանով, Կորեայի Հանրապետության բանակը մասնակցեց ապստամբության ճնշմանը։ Նոյեմբերին հայտարարվեց ռազմական դրություն, իսկ 1949 թվականի մարտին բանակը ռազմական գործողություններ սկսեց Չեջուի գյուղական շրջաններում ապստամբած ուժերի դեմ և ճնշեց ապստամբությունը երկու ամսվա ընթացքում։ 

Չեջուի ապստամբության ճնշումն աչքի է ընկնում իր ծայրահեղ դաժանությամբ։ Տարբեր գնահատականներով՝ մարտերում և դրանց հաջորդած պատժիչ գործողությունների ընթացքում զոհվեց 14-ից 30 հազար մարդ (Չեջուի բնակչության 10%-ը), ևս 40 հազարը փախավ Ճապոնիա։ Դաժանություններ և ռազմական հանցագործություններ կատարվեցին երկու կողմից էլ, սակայն պատմաբանները նշում են կառավարչական զորքերի առանձնահատուկ դաժանությունը։

Կառավարամետ ուժերի կողմից խաղաղ բնակչության նկատմամբ բռնությունները հրահրեցին Յոսուի և Սունչհոնի ապստամբությունը (Հարավային Ջոլա նահանգ)։ Որոշ պատմաբաններ և գիտնականներ, ներառյալ ռազմական պատմաբան Ալան Ռ. Միլետը, Չեջուի ապստամբությունը համարում են Կորեական պատերազմի սկիզբը։

Չեջուի ապստամբությունը պաշտոնապես գրաքննության էր ենթարկվել և լռության էր մատնվել Հարավային Կորեայում մի քանի տասնամյակների ընթացքում։ 2006 թվականին՝ Չեջուի ապստամբությունից գրեթե 60 տարի անց, Հարավային Կորեայի կառավարությունը ներողություն է խնդրել զանգվածային սպանություններում իր ունեցած  դերի համար և խոստացել փոխհատուցել տուժածներին։ 2019 թվականին Հարավային Կորեայի ոստիկանությունը և պաշտպանության նախարարությունն առաջին անգամ ներողություն են խնդրել զանգվածային սպանությունների համար։

## Նախապատմություն
### Քաղաքական իրավիճակը Կորեայում
1945 թվականի օգոստոսի 15-ին՝ Ճապոնական կայսրության զորքերի կապիտուլյացիայից հետո, ավարտվել է Կորեայի 35-ամյա օկուպացիան։ Հետագայում Կորեան բաժանվել է 38-րդ զուգահեռականով. գծից հյուսիս ընկած տարածքը հայտնվել է ԽՍՀՄ-ի, իսկ հարավայինը՝ ԱՄՆ-ի վերահսկողության ներքո։ 1945 թվականի սեպտեմբերին գեներալ-լեյտենանտ Ջոն Ռ. Հոջը ռազմական վարչակազմ է ստեղծել հարավային տարածաշրջանը կառավարելու համար՝ այդ թվում նաև Չեջու կղզին։ 1945 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ ներկայացուցիչները հանդիպել են ԽՍՀՄ և Միացյալ Թագավորության ներկայացուցիչների հետ՝ «խնամակալության» հարցը համատեղ  մշակելու նպատակով։ Սակայն, կոնսենսուսի բացակայության պատճառով, ԱՄՆ-ը «կորեական հարցը» հետագա քննարկման համար փոխանցել է ՄԱԿ-ին։

1947 թվականի նոյեմբերի 14-ին ՄԱԿ-ը քվեարկել է Անվտանգության խորհրդի 112-րդ բանաձևի ընդունման օգտին, որը կոչ էր անում Կորեայում անցկացնել ընտրություններ՝ ՄԱԿ-ի վերահսկողության ներքո։ 

Խորհրդային Միությունը հրաժարվել է կատարել բանաձևի որոշումը և թույլ տալ հանձնաժողովին մուտք գործել երկրի հյուսիսային շրջան։ Հարավում անցկացված ընտրություններին մասնակցությունը կազմել է 99,6%։ Ընտրողների 86,3%-ը քվեարկել է կառավարության կողմից աջակցվող թեկնածուների օգտին։ Կորեայի Աշխատանքային կուսակցությունը որոշել է բոյկոտել հարավում անցկացված ընտրությունները։ ԱՄՆ իշխանությունների գնահատմամբ՝ Չեջուդո կղզու մոտ 60,000 բնակիչ (ընդհանուր թվի 20%-ը) կոմունիստական կուսակցության անդամներ էին։ Կղզում կոմունիստների դեմ կազմակերպված գործողությունների սկսվելուց հետո ձերբակալվե են 2500 ակտիվիստ, որոնցից առնվազն երեքը սպանվել են։ 1948 թվականի օգոստոսի 25-ին Խորհրդային Միությունը հարավում անցկացված այդ ընտրություններին ի պատասխան սեփական ընտրություններ անցկացրեց հյուսիսում։

### Քաղաքական իրավիճակը Չեջու կղզու
----Չեջու կղզու բնակիչները Կորեայի անկախության շարժման ամենաակտիվ մասնակիցներից էին՝ ընդդեմ ճապոնական օկուպացիայի։ Կղզու՝ մայրցամաքից համեմատաբար մեկուսացված լինելու պատճառով, Ճապոնիայի կապիտուլյացիայից հետո Չեջուում իրավիճակը հանգիստ էր, ինչը կտրուկ հակադրվում էր Հարավային Կորեայում տիրող իրավիճկին։ Ինչպես մայրցամաքում, այնպես էլ Չեջուում, Ճապոնիայի կապիտուլյացիայից հետո ձևավորվեցին Ժողովրդական կոմիտեներ և տեղական ինքնակառավարման խորհուրդներ, որոնց նպատակն էր արագացնել անկախացման գործընթացը Կորեայում։ Երբ 1945 թվականի վերջին ամերիկյան ռազմական կառավարությունը ժամանեց Չեջու, Չեջուի Ժողովրդական խորհուրդը կղզու միակ իրական իշխանությունն էր։ Որպես այս հարաբերական կայունության ապացույց՝ ԱՄՆ ռազմական վարչակազմի (USAMGIK) ղեկավար Ջոն Ռ. Հոջը 1947 թվականի հոկտեմբերին հայտարարել է, որ Չեջուն իսկապես համայնքային տարածք էր, որը խաղաղ կերպով վերահսկվում էր Ժողովրդական կոմիտեի կողմից՝ առանց Կոմինտերնի ազդեցության։

1946 թվականի վերջին Չեջուի Ժողովրդական խորհուրդը սկսեց ուղղակիորեն ենթարկվել Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցությանը։ Այն խրախուսում էր Ժողովրդական խորհրդին ստեղծել ռազմական և քաղաքական կոմիտեներ։ 1946 թվականին ԱՄՆ ռազմական վարչակազմի կողմից Կորեայի Ժողովրդական ժամանակավոր Հանրապետության և դրանց հետ կապված Ժողովրդական կոմիտեների լուծարումը հրահրեց 1946 թվականի Աշնանային ապստամբությունը, որը չի տարածվել Չեջուում (քանի որ ռազմական վարչակազմը գործնականում չէր միջամտում նրա ժողովրդական կոմիտեների գործունեությանը), սակայն նպաստեց կղզում լարվածության աճին։ 

1948 թվականի ապրիլի 3-ին կղզու ոստիկանությունը կրակ բացեց այն մարդկանց վրա, ովքեր դուրս էին եկել ցույցի՝ ի հիշատակ կորեացիների՝ ճապոնական օկուպանտների դեմ պայքարի։ Զայրացած մարդիկ հարձակվեցին ոստիկանության 12 բաժանմունքների վրա։ Այդ օրն էլ համարվում է ապստամբության սկիզբը։

## Ապստամբությունից առաջ տեղի ունեցած միջադեպեր
### Սամ-Իլում անցկացված ցույցեր
Չեջուի բնակիչները սկսել էին բողոքել ընտրությունների դեմ դրանց անցկացումից դեռ մեկ տարի առաջ։ Մտահոգված թերակղզու հնարավոր բաժանմամբ ՝ Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցությունը  1947 թվականի մարտի 1-ին հանրահավաքներ անցկացրեց՝ նվիրված ընտրություններին և միաժամանակ մարտի 1-ի շարժման տարելիցին։ Փորձելով հանդարտեցնել ամբոխին՝ կորեական ոստիկանությունը նախազգուշական կրակոցներ արձակեց օդ, որոնցից մի քանիսը դիպան ամբոխին։ Թեև այդ կրակոցները հանդարտեցրին ցուցարարներին, վեց խաղաղ բնակիչ զոհվեց, այդ թվում՝ վեցամյա երեխա։

### Չոնգմյոն բանտում տեղի ունեցած միջադեպ
----1947 թվականի մարտի 8-ին մոտ հազար ցուցարարներ հավաքվեցին Չոնգմյոն բանտի մոտ՝ պահանջելով ազատ արձակել Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցության անդամներին, ովքեր ձերբակալվել էին ռազմական վարչակազմի կողմից Սամ-Իլի ցույցերի ժամանակ։ Երբ ցուցարարները սկսեցին քարեր նետել և գրոհել բանտը, ոստիկանությունը կրակ բացեց՝ սպանելով հինգ հոգու։ Ի պատասխան՝ կուսակցության անդամները և այլ անձինք կոչ արեցին ռազմական վարչակազմին միջոցներ ձեռնարկել այն ոստիկանների դեմ, ովքեր կրակել էին ամբոխի վրա։ Դրա փոխարեն մայրցամաքից ժամանեցին ևս 400 ոստիկաններ՝ աջակողմյան դիրքորոշմամբ խմբավորման՝ Հյուսիսարևմտյան երիտասարդական լիգայի անդամների հետ միասին։ Թեև և՛ ոստիկանությունը, և՛ ռազմականացված խմբերը իրենց գործողություններում կիրառում էին կոշտ մարտավարություն, Հյուսիսարևմտյան երիտասարդական լիգան գործում էր հատկապես անգութ, ահաբեկչական մեթոդներով։

### 1948 թվականի փետրվարի գործադուլ
----Քանի որ 1948 թվականի մայիսի 10-ի ընտրությունները մոտենում էին, Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցության ղեկավարներն ուժեղացրին իրենց ընդդիմությունը ՄԱԿ-ի ժամանակավոր հանձնաժողովի՝ կորեական գործերին մասնակցության նկատմամբ։ Նրանք կարծում էին, որ ընտրությունները օրինական կդարձնեն Կորեայի՝  38-րդ զուգահեռականով բաժանումը։ 1948 թվականի հունվարին Պակ Հոն Յոնը, ով Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցության առաջնորդն էր, կոչ արեց 38-րդ զուգահեռականից հարավ գտնվող կուսակցության անդամներին ցանկացած միջոցով դեմ արտահայտվել ընտրություններին։ Նա նաև կոչ արեց փետրվարի 7-ին սկսել համընդհանուր գործադուլ։ Այդ ժամանակ Չեջուում կար առնվազն 60 հազար կուսակցական և ոչ պակաս, քան 80 հազար ակտիվ կողմնակից։

Բացի գործադուլին մասնակցելուց, Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցության անդամները և կողմնակիցները մի քանի անգամ հարձակվեցին կառավարչական օբյեկտների վրա և բացահայտ բախումների մեջ մտան ոստիկանության դեմ։ Կուսակցության պարտիզանների բախումները աջակողմյան դիրքորոշմամբ խմբերի և ոստիկանության դեմ շարունակվեցին մինչև 1948 թվականի մարտը։

## Ապստամբություն
### 1948 թվականի ապրիլի 3
Չնայած Չեջու կղզում բախումներ տեղի էին ունենում դեռևս 1947 թվականի սկզբից, 1948 թվականի ապրիլի 3-ը համարվում է Չեջուի ապստամբության սկզբը։ Որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ դա տեղի է ունեցել դեռ այն ժամանակ, երբ ռազմական ոստիկանությունը կրակել է ցույցարարների վրա՝ ի հիշատակ Կորեայի՝ ճապոնական տիրապետության դեմ պայքարի։ Սակայն այլ աղբյուրներ չեն հիշատակում ցույցի հետ կապված այս միջադեպը և պնդում են, որ ապստամբությունը կազմակերպվել է Հարավային Կորեայի Աշխատանքային կուսակցության կողմից։

Ինչևէ, մոտավորապես ժամը 02:00-ին Աշխատանքային կուսակցության 500 պարտիզաններ՝ կուսակցության 3000  համակիրների հետ միասին, հարձակվեցին Հյուսիսարևմտյան երիտասարդական լիգայի դիրքերի, ինչպես նաև կղզու 24 ոստիկանական բաժանմունքներից 11-ի վրա։ Արդյունքում սպանվեց 30 ոստիկան, հիմնականում նրանք, ովքեր նախկինում հայտնի էին ճապոնացիների հետ համագործակցությամբ։ Ընդհանուր առմամբ, երկու կողմերից սպանվել է շուրջ 100 մարդ։

### Կոնֆլիկտի լուծման փորձեր
Գեներալ Կիմ Իկ Ռյոլը՝ Չեջու կղզում Հարավային Կորեայի զորքերի հրամանատարը, փորձում էր խաղաղ բանակցությունների միջոցով վերջ տալ ապստամբությանը։ Նա մի քանի անգամ հանդիպել էր ապստամբների առաջնորդ Կիմ Դալսամի հետ (որը Կոմունիստական կուսակցության անդամ էր), սակայն կողմերից ոչ մեկը չընդունեց ներկայացված պահանջները։ Կառավարությունը պահանջում էր անհապաղ հանձնել զենքը։ Իսկ ապստամբները պահանջում էին տեղական ոստիկանության զինաթափում, կղզու բոլոր իշխող պաշտոնյաների հրաժարական, կղզում ռազմականացված երիտասարդական խմբերի արգելում և Կորեական թերակղզու վերամիավորում.։

Խաղաղ բանակցությունների ձախողումից հետո մարտական գործողությունները շարունակվեցին։ ԱՄՆ ռազմական վարչակազմը՝ ի պատասխան պարտիզանական գործողությունների, կղզի ուղարկեց ևս մեկ գունդ Բուսան քաղաքից, ինչպես նաև տեղակայեց 1700 հոգանոց ոստիկանական ստորաբաժանումներ՝ մայրցամաքի հարավային նահանգներից սկսած։

Պարտիզանները նահանջեցին Հալլասան լեռան՝ հանգած հրաբխի և Հարավային Կորեայի ամենաբարձր լեռան շրջակայքի անտառներ ու քարանձավներ։ Ապրիլի 29-ին Չեջու նահանգի կորեացի նահանգապետը հրաժարվեց պաշտոնից, փախուստի դիմեց և միացավ պարտիզաններին։ Սա ստիպեց նաև որոշ ոստիկանների, որոնք հիասթափվել էին իրենց քաղաքացիների նկատմամբ հանցագործություններ կատարելուց, անել նույնը։ Ի պատասխան՝ ԱՄՆ ռազմական նահանգապետ Ուիլյամ Ֆ. Դինը հրամայեց Կորեայի ոստիկանության շարքերից հեռացնել Աշխատանքային կուսակցության կողմնակիցներին, և երեք սերժանտներ մահապատժի ենթարկվեցին առանց դատավճռի։

Մարտերը շարունակվեցին մինչև մայիսի 10-ի ընտրությունները։ Ընտրությունների շաբաթվա ընթացքում պարտիզանները կտրում էին հեռախոսային գծերը, պայթեցնում կամ շինարարական քարերով փակում էին կամուրջները ու ճանապարհները, որպեսզի խաթարեն կապը։ Ընտրություններից մի օր առաջ կուսակցության կանանց լիգան որոշեց բնակչությանը պարտիզանների վերահսկողության տակ գտնվող լեռնային շրջաններում թաքցնել, որպեսզի չկարողանային հարկադրաբար բերել նրանց քվեարկության, ինչին հազարավոր մարդիկ համաձայնեցին։ Շատ ընտրական հանձնաժողովների աշխատակիցներ ևս չներկայացան։ Այս և այլ միջադեպեր, ինչպես օրինակ՝ հրդեհները, ցույցերը և կառավարչական երեք շենքերի վրա հարձակումները, ընտրությունները դարձրին անիմաստ։ Չեջուում մասնակցության ցուցանիշը ամենացածրն էր ողջ Հարավային Կորեայում, և նահանգի համար նախատեսված երկու տեղերը նոր ազգային ժողովում մնացին թափուր։

Վախենալով պարտիզանական ակտիվության աճից այն բանից հետո, երբ նրանց հաջողվեց ընտրություններում հասնել իրենց ուզածին, գեներալ Դինը մայիսի 11-ին պահանջեց, որ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը շրջափակեն կղզին, որպեսզի մայրցամաքից համակիրները չկարողանան հասնել Չեջու։ Ռազմածովային ուժերը շրջափակումն ուժեղացնելու համար ուղարկեցին «Ջոն Ռ. Քրեյգ» (DD-885**)** կործանիչը։

### Պարտիզանական պատերազմ
Երբ կառավարչական զորքերը ներխուժեցին առափնյա գոտի, ապստամբները նահանջեցին լեռներ՝ այնտեղ ստեղծելով իրենց ճամբարները։ Մարտերի հիմնական դաշտ դարձան ափի և բլուրների միջև ընկած գյուղատնտեսական հողատարածքները։ 1948 թվականի հոկտեմբերին մոտ 4000 վատ զինված զինվորներից բաղկացած ապստամբական բանակը մի շարք մարտերում հաղթանակ տարավ կանոնավոր զորքերի նկատմամբ։ 1949 թվականի գարնանը կղզի ուղարկվեց Հարավային Կորեայի զորքերից չորս գումարտակ։ Միացյալ ուժերն արագորեն հաղթանակ տարան ապստամբական ուժերի նկատմամբ։ 1949 թվականի օգոստոսի 17-ին ապստամբական ուժերի հրամանատարությունը փլուզվեց՝ նրանց գերագույն առաջնորդ Ի Տուկ-կուի սպանությունից հետո։ Ապստամբության ընթացքում կղզում քիչ թվով ամերիկացիներ կային. կապիտան Ջիմմի Լիչը հարավկորեական զորքերի միակ խորհրդականն էր կղզում կոմունիստների դեմ իրենց պայքարի ընթացքում։

Հյուսիսային Կորեայի թերակղզու հարավ ներխուժումից անմիջապես հետո, որով սկսվել է Կորեական պատերազմը, Հարավային Կորեայի բանակը ամբողջ երկրում «կանխարգելիչ հարձակումներ» իրականացրեց բոլոր կասկածվող ակտիվիստների դեմ։ Չեջուդոյում հազարավոր մարդիկ ձերբակալվեցին։ Կասկածյալները բաժանվեցին չորս խմբի՝ A, B, C և D։ 1950 թվականի օգոստոսի 30-ին Չեջուդոյի հարավկորեական ոստիկանության ավագ սպան հրամայեց մահապատժի ենթարկել C և D խմբերի բոլոր անդամներին գնդակահարության միջոցով՝ ոչ ուշ, քան սեպտեմբերի 6-ը։

## Մշակույթում
2021 թվականին հարավկորեացի գրող Հան Կանը հրատարակել է «Ես հրաժեշտ չեմ տալիս» վեպը, որում երեք կանանց աչքերով ներկայացված է Չեջու կղզու ապստամբությունը։ Այս վեպը 2023 թվականին արժանացել է ֆրանսիական Մեդիչիի մրցանակին՝ որպես լավագույն օտարերկրյա ստեղծագործություն։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1949 Ասիայում
Կատեգորիա:Կորեական պատերազմ
Կատեգորիա:Հարավային Կորեայի պատմություն
Կատեգորիա:Սառը պատերազմ