Շուկայի ձախողում

Նեոդասական տնտեսագիտության մեջ **շուկայի ձախողումը** իրավիճակ է, երբ ապրանքների և ծառայությունների բաշխումն ազատ շուկայի կողմից պարետո արդյունավետ չէ, ինչը հաճախ հանգեցնում է տնտեսական արժեքի զուտ կորստի։ Տնտեսագետներն այս տերմինն առաջին անգամ օգտագործել են 1958 թվականին, բայց հասկացությունը հետագայում կիրառել են վիկտորիանական դարաշրջանի գրողներ Ջոն Ստյուարտ Միլը և Հենրի Սիդգվիկը։ Շուկայական ձախողումները հաճախ կապված են հանրային ապրանքների, ժամանակի անհամապատասխան նախասիրությունների, տեղեկատվության ասիմետրիայի, մրցակցության ձախողումների, տնօրեն-գործակալ խնդիրների, արտաքին ազդեցությունների, անհավասար բանակցային ուժի, վարքային իռացիոնալության (վարքային տնտեսագիտության մեջ) և մակրոտնտեսական ձախողումների (օրինակ՝ գործազրկության և գնաճի) հետ։

Նեոդասական դպրոցը շուկայական ձախողումները վերագրում է ինքնակարգավորվող կազմակերպությունների, կառավարությունների կամ վերազգային հաստատությունների միջամտությանը որոշակի շուկայում, չնայած այս տեսակետը քննադատում են հետերոդոքս տնտեսագետները։ Տնտեսագետները, մասնավորապես միկրոտնտեսագետները, հաճախ մտահոգված են շուկայական ձախողման պատճառներով և հնարավոր շտկման միջոցներով։ Նման վերլուծությունը կարևոր դեր է խաղում հանրային քաղաքականության բազմաթիվ տեսակի որոշումներում և ուսումնասիրություններում։

Այնուամենայնիվ, կառավարության քաղաքականության միջամտությունները, ինչպիսիք են հարկերը, սուբսիդիաները, աշխատավարձերի և գների վերահսկողությունը, ինչպես նաև կարգավորումները, կարող են նաև հանգեցնել ռեսուրսների անարդյունավետ բաշխման, որը երբեմն անվանում են կառավարության ձախողում։ Մեծ մասամբ տնտեսագետները կարծում են, որ կան հանգամանքներ (օրինակ՝ շինարարական կանոնակարգեր, հրդեհային անվտանգության կանոնակարգեր կամ վտանգված տեսակների մասին օրենքներ), որոնց դեպքում կառավարությունը կամ այլ կազմակերպություններ կարող են բարելավել անարդյունավետ շուկայական արդյունքը։ Մի շարք այլադավան դպրոցներ գաղափարախոսության առումով համաձայն չեն դրա հետ։

Էկոլոգիական շուկայի ձախողում գոյություն ունի, երբ շուկայական տնտեսության մեջ մարդկային գործունեությունը սպառում է կարևորագույն չվերականգնվող ռեսուրսները, խաթարում է փխրուն էկոհամակարգերը կամ գերբեռնում է կենսոլորտի թափոնների կլանման հզորությունները։ Այս դեպքերից ոչ մեկում Պարետոյի արդյունավետության չափանիշը չի գործում։

## Կատեգորիաներ
Տնտեսագետները տարբեր տեսակետներ ունեն այն մասին, թե որ իրադարձություններն են առաջացնում շուկայի ձախողում, սակայն հիմնական տնտեսագիտական մտածողությունը, ընդհանուր առմամբ, համաձայն է, որ որոշակի իրավիճակներ կարող են որակվել որպես այդպիսին։ Շուկայի ձախողում կարող է առաջանալ, երբ շուկան մենաշնորհված է, կամ երբ բիզնեսների փոքր խումբը զգալի շուկայական իշխանություն ունի, ինչը հանգեցնում է մրցակցության խզմանը։ Այն կարող է նաև տեղի ունենալ, երբ ապրանքի կամ ծառայության արտադրությունը կամ սպառումը ստեղծում է արտաքին ազդեցություններ՝ չնախատեսված ծախսեր կամ օգուտներ անմիջականորեն չներգրավված մարդկանց համար, ինչպիսիք են աղտոտումը կամ կրթության ավելի լայն սոցիալական օգուտները։ Մեկ այլ պատճառ է հանրային ապրանքների առկայությունը, որոնք ոչ բացառելի և ոչ մրցակցային են, ինչը նշանակում է, որ դրանք հասանելի են բոլորին, և մեկ անձի օգտագործումը չի նվազեցնում մյուսի օգտագործումը: Շուկայի ձախողումը կարող է նաև առաջանալ տեղեկատվության ձախողումներից կամ տեղեկատվության ասիմետրիայից, երբ մեկ կողմն ունի ավելի շատ կամ ավելի լավ տեղեկատվություն, քան մյուսը, ինչը հանգեցնում է անարդյունավետության։ Անհավասար բանակցային ուժը, որտեղ մեկ կողմը կարող է անարդար պայմաններ պարտադրել մյուսին, կարող է աղավաղել շուկայի արդյունքները։ Նմանապես, սահմանափակ ռացիոնալությունը կամ իռացիոնալությունը, երբ անհատները որոշումներ են կայացնում սահմանափակ տեղեկատվությամբ, սահմանափակ ճանաչողական կարողություններով կամ ազդված լինելով հույզերից, կարող են խանգարել շուկաների օպտիմալ գործունեությանը։ Վերջապես, մակրոտնտեսական ձախողումները, ինչպիսիք են բարձր գործազրկությունը կամ գնաճը, կարող են խաթարել շուկաների ընդհանուր կատարողականը։ 

### Մրցակցության ձախողում
Շուկայում գործող գործակալները կարող են ձեռք բերել շուկայական իշխանություն, որը գների վրա ազդելու կամ առևտրին մուտքը վերահսկելու ունակությունն է: Երբ նրանք դա անում են, նրանք կարող են խոչընդոտել այլ պոտենցիալ օգտակար փոխանակումների տեղի ունենալուն, ինչը հանգեցնում է անարդյունավետության, քանի որ շուկան այլևս կատարյալ մրցակցային չէ: Այս խնդիրը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր, ինչպիսիք են ինչպիսիք են մենաշնորհները, մոնոպսոնիաները կամ մենաշնորհային մրցակցությունը, եթե գործակալը չի իրականացնում կատարյալ գնային խտրականություն:

Այնուհետև այն հարց է առաջացնում, թե ինչպես են ձևավորվում մենաշնորհները: Երբեմն դրանք շարունակվում են մուտքի խոչընդոտների պատճառով՝ խոչընդոտներ, որոնք խանգարում են նոր մրցակիցներին մուտք գործել շուկա: Այս խոչընդոտները կարող են լինել իրավական սահմանափակումներ, բարձր մեկնարկային ծախսեր, հիմնական ռեսուրսների նկատմամբ վերահսկողություն կամ այլ գործոններ: Մեկ այլ պատճառ կարող է լինել առաջին քայլի առավելությունները, երբ շուկա մտնող առաջին ընկերությունը կառուցում է այնքան ուժեղ դիրք՝ ապրանքանիշի ճանաչելիության, հաճախորդների հավատարմության կամ ենթակառուցվածքների միջոցով, որ նորեկները դժվարանում են մրցակցել: Մոնոպոլիաները կարող են առաջանալ նաև աշխարհագրական պայմանների պատճառով, ինչպիսիք են մեծ հեռավորությունները կամ մեկուսացված համայնքները, որոնք անիրագործելի են դարձնում բազմաթիվ մատակարարների գործունեությունը: Նման դեպքերում մեկ մատակարարը կարող է սպասարկել լայն, նոսր բնակեցված տարածաշրջանին, ինչպես դա նկատվում է Ավստրալիայի որոշ մասերում։ Բնական մենաշնորհը այն ընկերությունն է, երբ մեկ արտադրողն առավել արդյունավետ է ծախսերի տեսանկյունից, քանի որ մեկ միավորի արժեքը նվազում է արտադրության աճի հետ մեկտեղ: Սա պայմանավորված է մասշտաբից դրական հատույցով, ինչը նշանակում է, որ արտադրության աճի հետ մեկտեղ յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավորի արտադրության արժեքը նվազում է: Նման դեպքերում սահմանային արժեքը (ևս մեկ միավորի արտադրության արժեքը) մնում է միջին արժեքից ցածր, երբ միջին արժեքը դեռևս նվազում է: Դրա հիմնական պատճառը բարձր հաստատուն ծախսերն են՝ ծախսեր, որոնք պետք է վճարվեն անկախ նրանից, թե որքան է արտադրվում: Երբ արտադրանքի քանակն ավելի բարձր է, այս ֆիքսված ծախսերը բաշխվում են ավելի շատ միավորների վրա՝ իջեցնելով մեկ միավորի արժեքը և ավելի արդյունավետ դարձնելով միայն մեկ արտադրողի գոյությունը։

### Հանրային ապրանքներ
Որոշ շուկաներ կարող են ձախողվել փոխանակվող ապրանքների բնույթի պատճառով: Որոշ ապրանքներ ունեն հանրային կամ ընդհանուր ապրանքների բնութագրեր, որոնք դժվարացնում կամ անհնար են դարձնում վաճառողների համար կանխել չվճարող անհատների կողմից դրանց օգտագործումը: Օրինակ, երբ մեկը մշակում է նոր գյուտ կամ ավելի արդյունավետ հավաքագրման մեթոդ, գիտելիքները կարող են հեշտությամբ տարածվել բացահայտվելուց հետո, թույլ տալով ուրիշներին օգտագործել այն առանց գյուտարարին վճարելու: Բացառիկության այս բացակայությունը նվազեցնում է մարդկանց խթանը ժամանակ և ռեսուրսներ ներդնելու նման ապրանքների մշակման մեջ, ինչը հանգեցնում է ներդրումների թերարժեքության: Ընդհանուր ռեսուրսների դեպքում խնդիրը տարբեր է, բայց կապված: Սրանք ռեսուրսներ են, որոնք մրցակցային են (մեկ անձի օգտագործումը նվազեցնում է մյուսների համար մատչելիությունը), բայց ոչ բացառելի (դժվար է կանխել մարդկանց դրանց հասանելիությունը): Քանի որ ոչ ոք չունի անվտանգ սեփականություն կամ վերահսկողություն, անհատները քիչ պատճառներ ունեն սահմանափակելու դրանց օգտագործումը, ինչը հաճախ հանգեցնում է գերշահագործման: Սա հայտնի է որպես ընդհանուր ռեսուրսների ողբերգություն: Օրինակ, դիտարկենք բնական ձկան պոպուլյացիա ունեցող լիճ. եթե մարդիկ ձուկ որսում են ավելի արագ, քան կարող են վերարտադրվել, ձկան պոպուլյացիան կնվազի, և, ի վերջո, ապագա սերունդները կարող են ձուկ չունենալ որսալու համար:

### Արտաքին ազդեցություններ
Որոշ ապրանքներ կամ ծառայություններ կարող են ստեղծել արտաքին ազդեցություններ, որոնք առաջանում են, երբ ապրանքի արտադրության կամ սպառման իրական ծախսերը կամ օգուտները տարբերվում են գնորդի և վաճառողի մասնավոր ծախսերից կամ օգուտներից: Այլ կերպ ասած, ազդեցության մի մասը՝ դրական թե բացասական, ընկնում է երրորդ կողմի վրա, որը անմիջականորեն ներգրավված չի եղել սկզբնական գործարքում: Այս արտաքին ազդեցությունները կարող են բնականաբար առաջանալ արտադրական գործընթացից կամ այլ շուկայական պայմաններից: Օրինակ, գործարանը կարող է ապրանքներ արտադրել վճարող հաճախորդների համար, բայց նաև արտանետել աղտոտվածություն, որը վնասում է մոտակա բնակիչներին՝ ստեղծելով բացասական արտաքին ազդեցություն: Մյուս կողմից, հանրային այգիները ծառապատելը կարող է բարելավել օդի որակը և ստեղծել գեղեցկություն, որը օգուտ է բերում ամբողջ համայնքին, ներկայացնելով դրական արտաքին ազդեցություն։

Ռոնալդ Քոուզը իր «Սոցիալական ծախսերի խնդիրը» աշխատանքում մարտահրավեր նետել այն տեսակետին, որ Պիգուի հարկերը արտաքին ազդեցությունները լուծելու միակ միջոցն են: Արտաքին ազդեցությունների գաղափարը նկատել էին ավելի վաղ շրջանի տնտեսագետները, մասնավորապես կրթության կամ փարոսների նման օրինակներում, բայց Ալֆրեդ Մարշալն այն ավելի մանրամասն ուսումնասիրել է: Նա հարցականի տակ է դրել, թե ինչու կարող է կատարյալ մրցակցության պայմաններում երկարաժամկետ մատակարարման կորը նվազել և ներկայացրել է արտաքին տնտեսությունների հայեցակարգը՝ օգուտներ կամ ծախսեր, որոնք ազդում են մարդկանց վրա շուկայական սկզբնական գործարքից դուրս: Արտաքին ազդեցությունները կարող են լինել դրական կամ բացասական՝ կախված նրանից, թե ինչպես է արտադրվում ապրանքը/ծառայությունը կամ ինչ է ապրանքը/ծառայությունը տրամադրում հանրությանը: Դրական արտաքին ազդեցությունները սովորաբար լինում են այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են պատվաստանյութերը, դպրոցները կամ տեխնոլոգիաների զարգացումը: Դրանք սովորաբար հանրությանը տալիս են դրական օգուտ: Բացասական արտաքին ազդեցությունները կարող են լինել աղմուկը կամ օդի աղտոտվածությունը: Քոուզը իր գաղափարները պատկերազարդել է «Սթուրջես ընդդեմ Բրիջմանի» գործով, որը վերաբերում էր մի հրուշակագործի, որը երկար ժամանակ օգտագործել էր թրթռում առաջացնող մեքենաներ, և մի բժշկի, որը հետագայում հրուշակագործի խոհանոցի կողքին կառուցել էր խորհրդատվական սենյակ: Ցնցումները խանգարեցին բժշկի աշխատանքը, և դատարանը որոշում կայացրեց նրա օգտին՝ պահանջելով, որ հրուշակագործը դադարեցնի մեքենայի օգտագործումը: Քոուզը նշեց, որ միայն իրավական որոշումների կամ հարկերի վրա հույսը դնելու փոխարեն, երկու կողմերը կարող էին մասնավոր համաձայնության գալ։ Հրուշակագործը կարող էր վճարել բժշկին, որպեսզի նա հանդուրժի ցնցումները, եթե մեքենայի օգտագործումից ստացված իր եկամուտը գերազանցեր բժշկի կորուստը, կամ բժիշկը կարող էր վճարել հրուշակագործին, որպեսզի նա դադարեցնի աշխատանքը, եթե խափանումը նրա համար ավելի թանկ էր, քան հրուշակագործի եկամուտը: Այս և նմանատիպ օրինակների միջոցով Քոուզը ցույց տվեց, որ երբ սեփականության իրավունքները հստակ սահմանված են, և գործարքի ծախսերը ցածր են, մասնավորը հաճախ կարող է արդյունավետորեն լուծել արտաքին ազդեցությունները՝ առանց կառավարության լուրջ միջամտության անհրաժեշտության։

Ճանապարհային երթևեկության գերբեռնվածությունը շուկայական ձախողման օրինակ է, որը ներառում է ինչպես ոչ-բացառելիությունը, այնպես էլ արտաքին ազդեցությունը։ Հանրային ճանապարհները ընդհանուր ռեսուրսներ են, որոնք հասանելի են ամբողջ բնակչության օգտագործման համար (ոչ-բացառելի) և գործում են որպես մեքենաների լրացում (որքան շատ ճանապարհներ կան, այնքան ավելի օգտակար են դառնում մեքենաները)։ Քանի որ ճանապարհներն օգտագործելը շատ ցածր գին ունի, բայց մեծ օգուտ ունի անհատ վարորդների համար, ճանապարհները գերբեռնվում են, ինչը նվազեցնում է դրանց օգտակարությունը հասարակության համար։ Բացի այդ, մեքենա վարելը կարող է թաքնված ծախսեր ստեղծել հասարակության համար, ինչպիսին է աղտոտումը, որը արտաքին ազդեցություն է։ Հնարավոր լուծումների թվում են հասարակական տրանսպորտի բարելավումը, խցանումների գնագոյացման ներդրումը, վճարովի վճարների գանձումը և այլ միջոցառումներ, որոնք վարորդներին ստիպում են հաշվի առնել ավելի լայն սոցիալական արժեքը՝ մեքենա վարելու որոշում կայացնելիս:

Համընդհանուր կամ հանրային բարիքների և արտաքին ազդեցությունների հետ կապված անարդյունավետության ավելի լայն և հաճախ ավելի լուրջ օրինակ է աղտոտման և բնական ռեսուրսների գերօգտագործման հետևանքով շրջակա միջավայրի վնասը:

#### Քոուզի թեորեմ
Քոուզի թեորեմը, որը մշակել է Ռոնալդ Քոուզը և այդպես անվանել է Ջորջ Ստիգլերը, նշում է, որ որ մասնավոր գործարքները կարող են հանգեցնել արդյունավետ արդյունքների, եթե սեփականության իրավունքները հստակ սահմանված են, ներգրավված են միայն փոքր թվով կողմեր, և գործարքային ծախսերը ցածր են։ Այս արդյունավետությունը կարող է առաջանալ անկախ նրանից, թե ով է տիրապետում սեփականության իրավունքին։ Գաղափարը ծագում է Քոուզի Նոբելյան մրցանակի արժանացած «Սոցիալական արժեքի խնդիրը» աշխատանքից։ Չնայած գործարքային ցածր ծախսերի և քիչ կողմերի ենթադրությունները հաճախ չեն գործում իրական աշխարհի իրավիճակներում, Քոուզի աշխատանքը կասկածի տակ է դրել նախկինում եղած այն համոզմունքը, որ սեփականության իրավունքի կրողի ինքնությունը շուկայի ձախողման հիմնական գործոնն է: Քոուզի թեորեմը բացատրում է այն պայմանները, որոնց ներքո շուկաները կարող են արդյունավետ գործել նույնիսկ արտաքին ազդեցությունների առկայության դեպքում։

Շուկան մի հաստատություն է, որտեղ անհատները կամ ընկերությունները փոխանակում են ոչ միայն ապրանքներ, այլև դրանք որոշակի ձևերով որոշակի ժամանակահատվածում օգտագործելու իրավունքներ:.... Շուկաները հաստատություններ են, որոնք կազմակերպում են ապրանքների վերահսկողության փոխանակումը, որտեղ վերահսկողության բնույթը սահմանվում է ապրանքներին կից սեփականության իրավունքներով:

Արդյունքում, գործակալների վերահսկողությունը իրենց ապրանքների և ծառայությունների օգտագործման նկատմամբ կարող է անկատար լինել, քանի որ այդ վերահսկողությունը սահմանող իրավունքների համակարգը թերի է: Այս վերահսկողությունը սովորաբար նկարագրվում է երկու ընդհանուր իրավունքներով՝ բացառելիություն և փոխանցելիություն: Բացառելիությունը գործակալների կարողությունն է որոշելու, թե ով կարող է օգտագործել ապրանքը և որքան ժամանակ, ինչպես նաև այդ վերահսկողությունը կիրառելու հետ կապված ծախսերը: Փոխանցելիությունը օգտագործման իրավունքները մեկ գործակալից մյուսին փոխանցելու կարողությունն է, օրինակ՝ վաճառքի կամ վարձակալության միջոցով, և դա անելու ծախսերը: Եթե իրավունքների համակարգը լիովին չի երաշխավորում այս երկուսն էլ քիչ կամ առանց որևէ արժեքի, արդյունքում ռեսուրսների բաշխումը կարող է անարդյունավետ լինել: Այս նկատառումները կենտրոնական են ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտության ուսումնասիրության համար: Այնուամենայնիվ, դեռևս բանավեճեր կան այն մասին, թե արդյոք այս հատկանիշների առկայությունը իմաստալից է շուկայական գների համակարգի տրամադրած տեղեկատվության բացակայության դեպքում:

### Տեղեկատվական ձախողումներ
Տեղեկատվական ասիմետրիան համարվում է շուկայական ձախողման առաջատար տեսակ։ Այն տեղի է ունենում, երբ գործարքի մեջ երկու կամ ավելի կողմերի միջև տեղեկատվության անհավասարակշռություն կա։ Մեկ օրինակ են թերի շուկաները, ինչպիսին է երկրորդական մեքենաների շուկան, որտեղ գնորդները գիտեն, որ մեքենան կարող է խափանվել և համակարգված կերպով առաջարկում են ավելի ցածր գներ՝ այդ ռիսկը հաշվի առնելու համար, ինչի արդյունքում ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ մեքենաներ են վաճառվում։ Մեկ այլ օրինակ են ապահովագրական շուկաները, որտեղ ապահովագրողները կարող են իմանալ, որ որոշ ապահովագրվածներ կպահեն տեղեկատվություն և, որպես արդյունք, կհրաժարվեն ապահովագրել որոշակի խմբերի։ Նման ասիմետրիաները կարող են հանգեցնել տնտեսական անարդյունավետության, բայց կան նաև հնարավորություններ՝ բարելավելու արդյունավետությունը շուկայական մեխանիզմների, իրավական շրջանակների և կարգավորող միջամտությունների միջոցով։ Պայմանագրերի տեսության մեջ որոշումների կայացման իրավիճակը, երբ մեկ կողմն ունի ավելի շատ կամ ավելի լավ տեղեկատվություն, քան մյուսը, կոչվում է ասիմետրիա։ Տեղեկատվության այս անհավասարակշռությունը ստեղծում է ուժի անհավասարակշռություն, որը երբեմն կարող է հանգեցնել գործարքների ձախողման։ Տեղեկատվական ասիմետրիայի տարածված դրսևորումներից են անբարենպաստ ընտրությունը, երբ թաքնված տեղեկատվությունը հանգեցնում է շուկայի վատ արդյունքների, և բարոյական վտանգը, երբ մեկ կողմը ռիսկի է դիմում, քանի որ չի կրում բոլոր հետևանքները։ Այս հարցերը հաճախ ուսումնասիրվում են տնօրեն-գործակալ խնդիրների համատեքստում։ Տեղեկատվական ասիմետրիայի հայեցակարգը մշակել է Ջորջ Ակերլոֆը, Մայքլ Սփենսը և Ջոզեֆ Է. Ստիգլիցը, որոնք իրենց աշխատանքի համար 2001 թվականին արժանացել են տնտեսագիտության Նոբելյան մրցանակի։

### Անհավասար բանակցային ուժ
«Ազգերի հարստությունը» գրքում Ադամ Սմիթը ուսումնասիրել է, թե ինչպես է գործատուն կարողանում ավելի երկար «դիմանալ» աշխատողների հետ աշխատավարձի շուրջ վեճի ժամանակ, քանի որ աշխատողները ավելի հավանական է, որ ավելի արագ կսովեն, հաշվի առնելով, որ գործատուն ավելի շատ սեփականություն ունի և ավելի քիչ խոչընդոտներ ունի կազմակերպման հարցում։ Անհավասար բանակցային ուժը որպես տնտեսական կարգավորումը արդարացնող հասկացություն օգտագործվել է 20-րդ դարի սկզբից, մասնավորապես՝ զբաղվածության, սպառողների և վարձակալության իրավունքների համար։ Թոմաս Պիկետին «Քսանմեկերորդ դարի կապիտալը» գրքում բացատրում է, թե ինչպես է անհավասար բանակցային ուժը խաթարում «մաքուր և կատարյալ» մրցակցության պայմանները» և հանգեցնում աշխատանքի եկամտի անընդհատ ցածր բաժնի, ինչպես նաև հանգեցնում է անհավասարության աճի։ Մինչ Ռոնալդ Քոուզը պնդում էր, որ բանակցային ուժը միայն ազդում է եկամտի բաշխման, բայց ոչ արտադրողական արդյունավետության վրա, ժամանակակից վարքային ապացույցները հաստատում են, որ բաշխումը կամ հնարավորությունների արդարությունը ազդում է աշխատելու մոտիվացիայի վրա, և, հետևաբար, անհավասար բանակցային ուժը շուկայական ձախողում է։ Ֆլիմինգ Ջենկինի  մշակած սկզբնական առաջարկի և պահանջարկի գրաֆիկը բացառում էր աշխատանքի գինը, քանի որ նա պնդում էր, որ աշխատավարձը չի կարող դիտարկվել որպես սովորական ապրանքային գներ՝ աշխատանքի անհավասար բանակցային ուժի պատճառով։

### Սահմանափակ ռացիոնալություն
«Մարդու մոդելներ» աշխատության մեջ Հերբերտ Ա. Սայմոնը նշում է, որ մարդկանց մեծ մասը միայն մասամբ է ռացիոնալ, իսկ մնացած գործողություններում՝ հուզական/իռացիոնալ։ Մեկ այլ աշխատանքում նա նշում է, որ «սահմանափակ ռացիոնալ գործակալները սահմանափակումներ են ունենում բարդ խնդիրներ ձևակերպելու և լուծելու, ինչպես նաև տեղեկատվություն մշակելու (ստանալու, պահելու, վերականգնելու, փոխանցելու) հարցում» (Ուիլյամսոն, էջ 553, մեջբերելով Սայմոնին)։ Սայմոնը նկարագրում է մի շարք չափումներ, որոնց միջոցով ռացիոնալության «դասական» մոդելները կարող են որոշ չափով ավելի իրատեսական դառնալ՝ մնալով բավականին խիստ ֆորմալացման ոգու մեջ։ Դրանք ներառում են՝
* օգտակար ֆունկցիաների տեսակի սահմանափակումը,
* տեղեկատվության հավաքագրման և մշակման ծախսերի ճանաչումը,
* «վեկտոր» կամ «բազմարժեք» օգտակար ֆունկցիա ունենալու հնարավորությունը։

Սայմոնը ենթադրում է, որ տնտեսական գործակալները որոշումներ կայացնելու համար օգտագործում են հևրիստիկաներ, այլ ոչ թե օպտիմալացման խիստ կանոններ: Նրանք դա անում են իրավիճակի բարդության և յուրաքանչյուր այլընտրանքային գործողության սպասվող օգտակարությունը մշակելու և հաշվարկելու իրենց անկարողության պատճառով: Խորհրդակցական ծախսերը կարող են բարձր լինել, և հաճախ կան այլ, միաժամանակյա տնտեսական գործունեություններ, որոնք նույնպես պահանջում են որոշումներ:

Սահմանափակ ռացիոնալության հայեցակարգը զգալիորեն ընդլայնվել է վարքագծային տնտեսագիտության հետազոտությունների միջոցով՝ ենթադրելով, որ մարդիկ համակարգվածորեն իռացիոնալ են առօրյա որոշումներ կայացնելիս: Դանիել Կանեմանը «Մտածել, արագ և դանդաղ» աշխատության մեջ ուսումնասիրել է, թե ինչպես են մարդիկ գործում այնպես, կարծես ունեն մտածողության երկու համակարգ. արագ «համակարգ 1» մտածողության եղանակ՝ ակնթարթային, առօրյա որոշումների համար, որը կիրառում է գործնական կանոններ, բայց հաճախ սխալվում է. և դանդաղ «համակարգ 2» մտածողության եղանակ, որը զգույշ և խորհրդածական է, բայց ոչ այնքան հաճախ է օգտագործվում առքուվաճառքի կամ բիզնեսով զբաղվելու սովորական որոշումներ կայացնելու ժամանակ: 

### Մակրոտնտեսական ձախողումներ
«Գործազրկությունը, գնաճը և «անհավասարակշռությունը» համարվում են շուկայական ձախողման կատեգորիա «մակրոտնտեսական» կամ «ամբողջ տնտեսության» մակարդակում։ Այս ախտանիշները (աշխատատեղերի մեծ կորուստ կամ արագ աճող գներ, կամ երկուսն էլ) կարող են առաջանալ ֆինանսական փլուզումից, անկումից կամ դեպրեսիայից, և շուկայական ձախողումը ակնհայտ է տնտեսության կայուն թերարտադրության կամ անմիջապես չվերականգնվելու հակման մեջ։ Մակրոտնտեսական բիզնես ցիկլերը շուկայի մի մասն են կազմում։ Դրանք բնութագրվում են անընդհատ անկումներով և վերելքներով, որոնք ազդում են տնտեսական գործունեության վրա։ Հետևաբար, այս իրավիճակը պահանջում է կառավարության որոշակի միջամտություն։

### Աշխատուժի մշտական պակաս
Տարբեր երկրներում ներքին աշխատուժի լայնածավալ և շարունակական պակասը շուկայական ձախողման օրինակներ են, որոնց դեպքում ցածր աշխատավարձ պահանջող ոլորտներում (հյուրընկալություն և հանգիստ, կրթություն, առողջապահություն, երկաթուղային տրանսպորտ, պահեստավորում, ավիացիա, մանրածախ առևտուր, արտադրություն, սնունդ, շինարարություն, տարեցների խնամք) չափազանց ցածր աշխատավարձերը (ներքին կենսապահովման արժեքի համեմատ) և անբարենպաստ աշխատանքային պայմանները (չափազանց ծանրաբեռնվածություն և աշխատանքային ժամեր) միասին հանգեցնում են առկա աշխատողների մասնագիտական գերհոգնածության և կրճատման, տնային աշխատողների ներհոսքը գրավելու համար անբավարար խթանների, աշխատավայրերում անձնակազմի պակասի և կանոնավոր հերթափոխային աշխատանքի, ինչպես նաև անձնակազմի պակասի հետագա սրման (դրական արձագանքի): Աշխատանքի ցածր որակը և աշխատավարձ վճարող գործատուների կողմից առաջացած արհեստական պակասը խանգարում են աշխատողներին մտնել կամ մնալ այդ պաշտոններում:

Աշխատուժի պակասը լայնորեն հանդիպում է արագ զարգացող տնտեսության բազմաթիվ ոլորտներում, մինչդեռ աշխատուժի պակասը հաճախ առաջանում է որոշակի ոլորտներում (որոնք սովորաբար ցածր աշխատավարձ են առաջարկում) նույնիսկ բարձր գործազրկության տնտեսական ժամանակահատվածներում: Ներքին աշխատուժի պակասին ի պատասխան, բիզնես ասոցիացիաները, ինչպիսիք են առևտրի պալատները, առևտրային ասոցիացիաները կամ գործատուների կազմակերպությունները, սովորաբար լոբբինգ են անում կառավարությունների մոտ՝ ավելի քիչ զարգացած և ցածր աշխատավարձ ունեցող երկրներից օտարերկրյա աշխատողների ներգաղթի ավելացման համար: Բացի այդ, բիզնես ասոցիացիաները պայքարել են երեխաների խնամքի պետական ​​ապահովման ավելի մեծացման համար, ինչը թույլ կտա ավելի շատ կանանց վերադառնալ աշխատուժ՝ ավելի ցածր աշխատավարձով, որպեսզի հասնի տնտեսական հավասարակշռության: Այնուամենայնիվ, քանի որ համապատասխան ցածր աշխատավարձով ոլորտներում աշխատուժի պակասը հաճախ տարածված է ամբողջ աշխարհում աշխարհի շատ երկրներում, ներգաղթը միայն մասամբ կլուծի զարգացած երկրների համապատասխան ցածր աշխատավարձով ոլորտներում աշխատուժի քրոնիկ պակասը (միաժամանակ կխոչընդոտի տեղական աշխատուժի մուտքը համապատասխան ոլորտներ) և, իր հերթին, կհանգեցնի աշխատուժի ավելի մեծ պակասի զարգացող երկրներում:

## Մեկնաբանություններ և քաղաքականության օրինակներ
Վերոնշյալ պատճառները ներկայացնում են շուկայական ձախողումների նշանակության և տնտեսության մեջ դրանց կարևորության վերաբերյալ տարածված տեսակետը: Այս վերլուծությունը հետևում է նեոդասական դպրոցի օրինակին և հենվում է Պարետոյի արդյունավետության գաղափարի վրա, որը կարող է լինել ինչպես «հանրային շահի», այնպես էլ հավասար շահագրգիռ կողմերի շահերից ելնելով։ Վերլուծության այս ձևը ընդունել են նաև ժամանակակից մակրոտնտեսագիտության մեջ Քեյնսյան կամ նոր Քեյնսյան դպրոցները՝ այն կիրառելով ընդհանուր հավասարակշռության Վալրասյան մոդելների վրա՝ լիարժեք զբաղվածության հասնելու ձախողումների կամ գների և աշխատավարձերի չկարգավորման հետ կապված խնդիրների լուծման համար։

Շուկայական ձախողումը կանխելու քաղաքականությունն արդեն լայնորեն կիրառվում է տնտեսությունում: Օրինակ՝ տեղեկատվական ասիմետրիան լուծելու համար Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայի անդամները համաձայնում են հետևել դրա կանոններին, որոնք նախատեսված են ցուցակված արժեթղթերի առևտրի համար արդար և կարգավորված շուկա խթանելու համար: Անդամները, հավանաբար, գիտակցում են, որ իրենց համար ավելի լավ է համատեղ աշխատել, եթե բոլորը հետևեն կանոններին, նույնիսկ եթե դա նշանակում է հրաժարվել անհատական ​​գումար վաստակելու հնարավորություններից, որոնք կխախտեին դրանք:

Շուկայական իշխանությանը անդրադառնալու քաղաքականության պարզ օրինակ է կառավարության հակամենաշնորհային քաղաքականությունը: Որպես արտաքին ազդեցությունների լրացուցիչ օրինակ՝ քաղաքային ինքնակառավարման մարմինները կիրառում են շինարարական կանոնակարգեր և լիցենզավորում արհեստավորներին՝ մեղմելու ավելի էժան (բայց ավելի վտանգավոր) շինարարական մեթոդներ օգտագործելու խթանը, ապահովելով, որ նոր շինարարության ընդհանուր արժեքը ներառի ապագա ողբերգությունները կանխելու (հակառակ դեպքում՝ արտաքին) արժեքը: Քաղաքային պաշտոնյաներին ընտրողները, ենթադրաբար, զգում են, որ իրենք անհատապես ավելի լավ վիճակում են, եթե բոլորը հետևեն տեղական կանոնակարգերին, նույնիսկ եթե այդ կանոնակարգերը կարող են բարձրացնել իրենց համայնքներում շինարարության արժեքը:

CITES-ը միջազգային պայմանագիր է, որը պաշտպանում է աշխարհի ընդհանուր շահերը վտանգված տեսակների պահպանման գործում՝ դասական «հանրային բարիք»՝ որսագողերի, կառուցապատողների և շուկայի այլ մասնակիցների մասնավոր շահերից, ովքեր այլապես կարող էին դրամական օգուտներ ստանալ՝ առանց կրելու այն հայտնի և անհայտ ծախսերը, որոնք կարող է առաջացնել ոչնչացումը: Նույնիսկ ոչնչացման իրական արժեքը չիմանալով՝ ստորագրող երկրները կարծում են, որ հասարակական ծախսերը շատ ավելի մեծ են, քան հնարավոր մասնավոր շահույթները, որոնցից նրանք համաձայնվել են հրաժարվել:

Շուկայական ձախողման որոշ միջոցներ կարող են նմանվել այլ շուկայական ձախողումների: Օրինակ, հետազոտություններում համակարգված թերներդրումների հարցը լուծվում է արտոնագրային համակարգով, որը ստեղծում է արհեստական մենաշնորհներ հաջողակ գյուտերի համար:

## Առարկություններ
### Հանրային ընտրություն
Այնպիսի տնտեսագետներ, ինչպիսիք են Չիկագոյի դպրոցի Միլթոն Ֆրիդմանը և Հանրային ընտրության դպրոցի մյուս մասնագետները, պնդում են, որ շուկայի ձախողումը ավտոմատ կերպով չի նշանակում, որ կառավարությունը պետք է միջամտի, քանի որ կառավարության ձախողման ծախսերը կարող են ավելի մեծ լինել, քան այն շուկայական ձախողման ծախսերը, որը կառավարությունը փորձում է շտկել: Կառավարության ձախողումը դիտվում է որպես ժողովրդավարական և կառավարման այլ ձևերի բնորոշ խնդիրներից բխող, ինչպես նաև հատուկ շահագրգիռ խմբերի կամ վարձակալության որոնողների ազդեցությունից՝ թե՛ մասնավոր հատվածում, թե՛ պետական բյուրոկրատիայում: Այս տեսանկյունից հաճախ բացասական համարվող պայմանները կարող են առաջանալ ազատ շուկայի խափանման հետևանքով՝ կառավարության հարկադիր միջամտությամբ: Այս փիլիսոփայական առարկություններից բացի, կա նաև գործնական դժվարություն, որի առջև կանգնած է ցանկացած որոշում կայացնող՝ փորձելով հասկանալ և կանխատեսել շուկայում արտադրողների և սպառողների միջև բազմաթիվ փոխազդեցությունները:

### Ավստրիական
Laissez-faire կապիտալիզմի որոշ կողմնակիցներ, այդ թվում՝ ավստրիական դպրոցի շատ տնտեսագետներ, պնդում են, որ «շուկայի ձախողման» հասկացությունը գոյություն չունի: Իսրայել Կիրզները բացատրում է, որ սոցիալական համակարգի արդյունավետությունը պետք է հասկանալ որպես այն արդյունավետությունը, որով այն թույլ է տալիս անհատներին հասնել իրենց սեփական նպատակներին։ Այս տեսակետի համաձայն՝ անարդյունավետությունը տեղի է ունենում միայն այն ժամանակ, երբ անհատները ընտրում են միջոցներ, որոնք անհամատեղելի են իրենց ցանկալի նպատակների հետ։ Արդյունավետության այս սահմանումը տարբերվում է Պարետոյի արդյունավետությունից և կազմում է շուկայական ձախողումների գաղափարը մերժելու տեսական հիմքը: Այնուամենայնիվ, երբ առաջին բարեկեցության թեորեմի պայմանները բավարարվում են, երկու սահմանումները համընկնում են և տալիս նույն արդյունքները: Ավստրիացի տնտեսագետները պնդում են, որ շուկաները հակված են բնականաբար շտկել անարդյունավետությունները՝ շահույթի դրդապատճառով առաջնորդվող ձեռներեցության միջոցով, մի գործընթաց, որը կառավարությունները դժվարանում են հայտնաբերել կամ արդյունավետ կառավարել։

### Մարքսիստական
Շուկայական ձախողման հասկացության դեմ առարկություններ կան նաև ավելի հիմնարար հիմքերով, օրինակ՝ մարքսիստական վերլուծության մեջ: Առօրյա օգտագործման մեջ «շուկայական ձախողում» կարող է վերաբերել այն շուկային, որը չի ապահովում ցանկալի արդյունք, օրինակ՝ անհավասարության նվազեցում: Այնուամենայնիվ, անհավասարության բարձր մակարդակները Պարետոյի անարդյունավետ չեն և, հետևաբար, չեն համարվի շուկայական ձախողում հիմնական տնտեսական սահմանումների համաձայն։ Բացի այդ, շատ մարքսիստ տնտեսագետներ կպնդեն, որ մասնավոր սեփականության իրավունքների համակարգն ինքնին հիմնարար խնդիր է, և որ ռեսուրսները պետք է բաշխվեն բոլորովին այլ կերպ: Սա տարբերվում է «շուկայի ձախողման» հասկացությունից, որը կենտրոնանում է կոնկրետ իրավիճակների վրա, որոնք սովորաբար համարվում են «աննորմալ», որտեղ շուկաներն ունեն անարդյունավետ արդյունքներ: Ի տարբերություն դրա, մարքսիստները կասեին, որ շուկաներն ունեն անարդյունավետ և ժողովրդավարորեն անցանկալի արդյունքներ՝ շուկայական ձախողումը դիտարկելով որպես ցանկացած կապիտալիստական տնտեսության ներհատուկ առանձնահատկություն, և սովորաբար այն բաց են թողնում քննարկումից՝ նախընտրելով սահմանափակ ապրանքները բաշխել ոչ միայն գնային մեխանիզմի միջոցով, այլև հասարակության կողմից համայնքի միջոցով արտահայտված կարիքի հիման վրա:

### Էկոլոգիական
Կանաչ տնտեսագիտության մեջ արտաքին ազդեցությունների հասկացությունը համարվում է սխալ անվանում, քանի որ շուկայի գործակալները համարվում են իրենց եկամուտներն ու շահույթները ստացողներ՝ իրենց գործունեության սոցիալական և էկոլոգիական ծախսերը համակարգված կերպով «տեղափոխելով» այլ գործակալների, այդ թվում՝ ապագա սերունդների վրա: Հետևաբար, արտաքին ազդեցությունները շուկայի գործելաոճ են, այլ ոչ թե ձախողում. շուկան չի կարող գոյություն ունենալ առանց անընդհատ «ձախողվելու»:

Ժամանակի ընթացքում չվերականգնվող ռեսուրսների արդար և հավասարաչափ բաշխումը շուկայական ձախողման հարց է, որը մտահոգիչ է էկոլոգիական տնտեսագիտության համար: Այս հարցը հայտնի է նաև որպես «սերնդափոխության արդարություն»: Պնդվում է, որ շուկայական մեխանիզմը ձախողվում է, երբ խոսքը վերաբերում է Երկրի սահմանափակ հանքային պաշարները արդար և հավասարաչափ բաշխելուն ներկա և ապագա սերունդների միջև, քանի որ ապագա սերունդները ներկա չեն և չեն կարող ներկա լինել այսօրվա շուկայում։ Փաստորեն, այսօրվա շուկայական գները չեն արտացոլում և չեն կարող արտացոլել դեռևս չծնվածների նախասիրությունները։ Սա շուկայական ձախողման օրինակ է, որը մեծ մասամբ տնտեսագետները չեն նկատել, քանի որ Պարետոյի արդյունավետության հայեցակարգը լիովին ստատիկ է (անժամանակ)։ Տնտեսության մեջ գործունեության ընդհանուր մակարդակի վրա կառավարության սահմանափակումներ սահմանելը կարող է լինել հանքային պաշարների ավելի արդար և հավասարաչափ միջսերնդային բաշխում ապահովելու միակ միջոցը: Հետևաբար, ոլորտի երկու առաջատար տեսաբաններ՝ Նիկոլաս Ջորջեսկու-Ռոեգենը և Հերման Դեյլին, կոչ են արել նման սահմանափակումներ սահմանել. Ջորջեսկու-Ռոեգենը առաջարկել է նվազագույն կենսատնտեսական ծրագիր, իսկ Դեյլին՝ համապարփակ կայուն վիճակի տնտեսություն։ Ջորջեսկու-Ռոեգենը, Դեյլին և ոլորտի այլ տնտեսագետներ պնդում են, որ սահմանափակ Երկրի վրա երկրաբանական սահմանները անխուսափելիորեն ժամանակի ընթացքում կստեղծեն սահմանափակումներ՝ անկախ կառավարության ներկայիս կարգավորումներից: Չվերականգնվող հանքային պաշարների արդյունահանման և օգտագործման ցանկացած տեմպ նվազեցնում է ապագա սերունդների համար հասանելի պաշարները։

Էկոլոգիական շուկայի ձախողման մեկ այլ ձև է առաջանում, երբ վերականգնվող ռեսուրսը չափազանց շատ է օգտագործվում կարճ ժամանակահատվածում: Այս չափազանց օգտագործումը սովորաբար տեղի է ունենում, երբ ռեսուրսի սեփականության իրավունքները վատ են սահմանված կամ գոյություն չունեն, և  շուկայի չափազանց շատ մասնակիցներ միաժամանակ օգտագործում են ռեսուրսը՝ գերազանցելով դրա կայուն հզորությունը: Օրինակներ են ձկնորսության մեջ չափազանց ձկնորսությունը, արոտավայրերի գերարածեցումը և քաղաքներում հանգստի գոտիների գերբնակեցումը: Այս տեսակի էկոլոգիական շուկայի ձախողումը սովորաբար անվանում են «համայնքների ողբերգություն»: Նման դեպքերում Պարետոյի արդյունավետությունը լրջորեն խախտվում է, քանի որ բոլոր մասնակիցները ավելի վատ վիճակում են մնում, մինչդեռ ոչ ոք չի շահում: Առաջարկվող լուծումներից մեկը սեփականության իրավունքի հաստատումն է քաղաքական կամ իրավական մեխանիզմների միջոցով, չնայած նման իրավունքների իրականացումը գործնականում կարող է դժվար լինել։

Կլիմայի փոփոխությունը «ընդհանուր ունեցվածքի ողբերգություն» տիպի էկոլոգիական շուկայի ձախողման վառ օրինակ է։ Երկրի մթնոլորտը կարելի է դիտարկել որպես գլոբալ ընդհանուր տարածք՝ վատ սահմանված կամ գոյություն չունեցող սեփականության իրավունքներով, և ածխաթթու գազ կլանելու դրա կարողությունը ծանրաբեռնված է համաշխարհային տնտեսության արտանետումներով։ Պատմականորեն, արդյունաբերական հեղափոխության բրածո վառելիքից կախվածությունը խաթարել է մարդկության էկոլոգիական հավասարակշռությունը կենսոլորտի մնացած մասի, այդ թվում՝ մթնոլորտի հետ, և շուկաները չեն կարողացել շտկել այս անհավասարակշռությունը։ Փաստորեն, անսահմանափակ շուկայական գործունեությունը վատթարացրել է համաշխարհային էկոլոգիական անհավասարակշռությունը։ Այս տեսակի շուկայական ձախողումը կարող է մասամբ լուծվել քաղաքականապես այնպիսի մեխանիզմների միջոցով, ինչպիսիք են միջազգային կամ տարածաշրջանային սահմանափակումների և առևտրի համակարգերը, որտեղ ածխաթթու գազի արտանետումների թույլտվությունները գնվում և վաճառվում են շուկայի մասնակիցների միջև։

«Անտնտեսական աճի» հասկացությունը արտացոլում է ավելի լայն էկոլոգիական շուկայական ձախողում, որը տեղի է ունենում, երբ այսօրվա նման «լիարժեք աշխարհի տնտեսությունում» հետագա տնտեսական աճի էկոլոգիական ծախսերը կարող են գերազանցել այդ աճից ստացված անմիջական սոցիալական օգուտները։

### Զերբե և Մաքքարդի
Զերբեն և Մաքքարդին շուկայական ձախողման մոդելի քննադատությունը կապեցին գործարքային ծախսերի հետ։ Շուկայական ձախողման մոդելը սահմանվում է հետևյալ կերպ.

«Շուկայական ձախողման հայեցակարգի հետ կապված հիմնարար խնդիրն այն է, որ այն նկարագրում է մի իրավիճակ, որը գոյություն ունի ամենուրեք»։

Գործարքային ծախսերը յուրաքանչյուր շուկայական փոխանակման մաս են կազմում, չնայած գործարքային ծախսերի գինը սովորաբար չի որոշվում։ Դրանք տեղի են ունենում ամենուրեք և գնանշված չեն։ Հետևաբար, շուկայական ձախողումները և արտաքին ազդեցությունները կարող են առաջանալ տնտեսությունում ամեն անգամ, երբ առաջանում են գործարքային ծախսեր։ Կառավարության միջամտության տեղ չկա։ Դրա փոխարեն, կառավարությունը պետք է կենտրոնանա ինչպես գործարքային ծախսերի, այնպես էլ մատակարարման ծախսերի վերացման վրա։

## Տես նաև
* Հանրային տնտեսագիտություն

## Գրականություն
* 
*D Kahneman, *Thinking, Fast and Slow* (2011)
*E McGaughey, ‘Behavioural Economics and Labour Law’ (2014) LSE Law, Society and Economy Working Papers 20/2014
*M Mazzucato, *The Entrepreneurial State* (2013) 
*Thomas Piketty, *Capital in the Twenty-First Century* (2011) ch 9
*Adam Smith, *The Wealth of Nations]]* (1776) Book I, chapter 8 
*J Stiglitz and J Rosengard, *The Economics of the Public Sector* (2015) ch 4

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Market Failures – in Price Theory, an intermediate text by David D. Friedman

Կատեգորիա:Ապրանքագիտություն
Կատեգորիա:Արտադրություն
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն