Գերդոզավորում

[մինի|2մգ [ֆենտանիլը (սպիտակ փոշին), մարդկանց մեծամասնության համար մահացու դոզա է։ Ամերիկյան փենիի տրամագիծը 19մմ է։]]
**Կենսաբանական ակտիվ նյութերով** (ԿԱՆ) գերդոզավորում կամ ուղղակի **գերդոզավորում**, կենսաբանական ակտիվ նյութերի կամ այլ նյութերի թույլատրվածից ավել քանակների ընդունումն է։ Եզրույթն օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ վտանգ կա առողջության համար։ Գերդոզավորումը կարող է հանգեցնել թունավորման կամ մահի։

## Դասակարգում
մինի|350x350փքս|ԱՄՆ-ում ժամանակի ընթացքում մահվան դեպքերի գրաֆիկն ըստ էթնիկ ծագման և ռասայի։ Փոփոխությունը 100000 բնակչի հաշվով։
Գերդոզավորում բառն իրենից ենթադրում է, որ կա ապահով դոզա ԿԱՆի ընդունման համար։ Հետևաբար այս եզրույթն օգտագործվում է միայն ԿԱՆի համար, այլ ոչ թույների՝ չնայած, որ թույների մեծ մասը նվագագույն դոզայով ապահով են օրգանիզմի համար։ ԿԱՆով գերդոզավորումը երբեմն օգտագործվում է որպես իքնասպանության միջոց՝ մտադրաբար կամ միամիտ։ ԿԱՆի մտադրաբար սխալ օգտագործումը, որը հանգեցնում է գերդոզավորման, կարող է լինել նշանակված կամ չնշանակված դեղանյութերի մեծաքանակ օգտագործումից՝ էյֆորիայի հասնելու նպատակով։

Թմրանյութերի մեծ քանակներով օգտագործումը, և ժուժկալության շրջանից հետո թմրանյութի օգտագործումը, նույնպես կարող են հանգեցնել գերդոզավորման։ Ներերակային կոկաին օգտագործողները շատ հեշտ կարող են գերդոզավորվել, քանի որ կոկաինի հաճույք պատճառող և գերդոզավորման դոզայի միջև սահմանը փոքր է։ Դեղերի միամիտ սխալ օգտագործմամբ գերդոզավորումը կարող է լինել օգտագործման եղանակի սխալ ընթերցելու կամ պիտակի անհասկանալի լինելու պատճառով։ Միամիտ գերդոզավորման պատճառ կարող է լինել նաև սխալ դեղատոմսը, ԿԱՆի ակտիվ բաղադրիչի անիմացությունը և երեխաների կողմից ակամա օգտագործումը։ Երեխաների շրջանում ամենատարածված միամիտ գերդոզավորման պատճառը երկաթ պարունակող մուլտիվիտամինային կոմպլեքսների ընդունումն է։

Գերդոզավորում եզրույթը հաճախ սխալ օգտագործվում է դեղանյութերի կողմնակի ազդեցությունների կամ դեղանյութերի համակցումներից առաջացող բացասական ազդեցությունների փոխարեն։

## Ախտանշաններ

Գերդոզավորման ախտանշանները տարբերվում են՝ կախված ընդունված ԿԱՆ-ից կամ տոքսիններից։ Ախտանշանները կարելի է բաժանել տարբեր տոքսիդրոմների, ինչը կօգնի պարզել, թե որ ԿԱՆի կամ տոքսինի պատճառով է գերդոզավորումը։

Օփիոիդային գերդոզավորման ախտանշաններից են թուլացած շնչառությունը, սրտի կծկումները և անոթազարկը։ Այն կարող է նաև կետային բբերի, կապույտ եղունգների և շրթունքների պատճառ հանդիսանալ՝ արյան մեջ թթվածնի ծավալների իջեցման պատճառով։ Օփիոիդային գերդոզավորման պատճառով կարող են դիտվել մկանային ջղաձգումներ, կոնվուլսիա և թուլացած գիտակցություն։ Օփիոիդային գերդոզավորման ժամանակ անձը սովորաբար չի արձագանքում իր անվանը և նույնիսկ շատ ուժեղ թափահարմանը։

## Պատճառներ
Գերդոզավորման և մահվան առավել հաճախ պատճառ հանդիսացող փսիխոակտիվ նյութեր և տոքսիններ (խմբավորված ըստ ՀՄԴ-10)․

* Ալկոհոլային սուր ինտոքսիկացիա (F10)
** Էթիլ սպիրտ
** Մեթանոլով թունավորում
** Էթիլեն գլիկոլով թունավորում
* Օփիոիդային գերդոզավորում (F11)
* Սեդատիվ-հիպնոտիկներով (F13)
** Բարբիտուրատներով գերդոզավորում (T42.3)
** Բենզոդիազեպիններով գերդոզավորում (T42.4)
** Չդասակարգված սեդատիվ-հիպնոտիկներով (T42.6)
*** Էթքլորվինոլ (Պլասիդիլ)
*** Գամմա-հիդրօքի կարագաթթու
*** Գլուտեթիմիդ (Դորիդեն)
*** Մետաքվալոն
*** Կետամին (T41.2)
* Ստիմուլանտներով (F14-F15)
** Կոկաինով գերդոզավորւմ (T40.5)
** Ամֆետամինով գերդոզավորում (T43.6)
** Մեթանֆետամինով գերդոզավորում (T43.6)
* Ծխախոտային (F17)
** Նիկոտինով գերդոզավորում (T65.2)
* Համակցված դեղերի կիրառում (F19)
** Դեղային կոկտեյլներ (Սփիդբոլ (թմրանյութ))
* Դեղանյութեր
** Ասպիրինային թունավորում (T39.0)
** Պարացետամոլով թունավորում (առանձին կամ օքսիկոդոնի հետ միակցված)
** Եռցիկլիկ հակադեպրեսանտներով գերդոզավորում (T43.0)
** Վիտամինային թունավորում
* Միջատասպաններով թունավորում (T60)
** Ֆոսֆո-օրգանական միացություններով թունավորում
** Դիքլորդիֆենիլտրիքլորէթան
* Ներշնչական
* Լիթիումային թունավորում

### Համի ավելացում
Անցանկալի համի կոծկումը պոտենցայի ընկալումն աղճատում է, որը գերդոզավորման գործոններից է։ Օրինակ լինը սովորաբար պատրաստվում է հազի օշարակի և մրգի համով գազավորված ըմպելիքների խառնումից, և մատուցվում փոքր բաժակներով։ Խառնուրդին կարող է ավելացվել կարամելային կոնֆետ քաղցրության համար։

## Ախտորոշում
Հաճախ ընդունված նյութի մասին տեղեկություն կարելի է ստանալ ընդունած անձից։ Սակայն, եթե նրանք չեն ուզում կամ գիտակցության մթագնման պատճառով չեն կարող պատասխանել հարցին, կարելի է հարցնել ընկերներից, ընտանիքից կամ փնտրել նյութը տանը։

Տոքսիդրոմային քննությունը, դեղերի և լաբորատոր հետազոտությունները նույնպես կարող են օգտակար լինել։ Այլ լաբորատոր հետազոտություններ, ինչպիսիք են գլյուկոզի, միզանյութի, էլեկտրոլիտների, պարացետամոլի և սալիցիլատների մակարդակների հետազոտությունները, սովորաբար նույնպես արվում են։ Դեղերի բացասական համակցումները երբեմն սխալմամբ ախտորոշվում են որպես դեղով սուր գերդոզավորում, և ինքնասպանության կասկածի պատճառ են դառնում։

## Կանխում
Ներերակային և այլ օփիոիդ թմրանյութեր օգտագործողներից նալոքսոն տրամադրելով՝ նվազում են նրանց շրջանում գերդոզավորման պատճառով մահերը։ Ըստ ԱՄՆ-ի Հիվանդությունների կառավարման և կանխարգելման կենտրոնների, ԱՄՆ-ում թմրամոլների աջակցության նպատակով, թմրամոլներին և նրանց խնամակալներին տանը պահելու համար անվտանգ դոզաներով նալոքսոն տրամադրելը և նրանց դրա ճիշտ օգտագործումը սովորեցնելը, կանխել է ավելի քան օփիոիդային գերդոզավորումից մահվան 10,000 դեպք։ Առողջապահական հաստատությունների կողմից նալոքսոն դուրս գրելու ծրագիրը օգնել է նվազեցնել օփիոիդային գերդոզավորման դեպքերն ԱՄՆ-ի Հյուսիսային Կալիֆորնիա նահանգում նույնպես․ ԱՄՆ-ի բանակը կրկնօրինակել է այս ծրագիրը։ Ոստիկաններին և հրշեջներին օփիոիդային գերդոզավորման ժամանակ նալոքսոն տրամադրելու ծրագիրը խոսոտումնալից է։

Վերահսկողության տակ գտնվող ներարկման կենտրոններն (հայտի է նաև որպեսգերդոզավորման կանխման կենտրոն), օգնում են կանխել օփիոիդային գերդոզավորման դեպքերը՝ նալոքսոն, բժշկական օգնություն և միջամտություն առաջարկելով։ Այստեղ տրամադրում են նաև չօգտագործված ներարկիչներ, որպեսզի կանխեն այնպիսի հիվանդությունների, ինչպիսիք են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ և հեպատիտները, տարածումը։

## Բուժում
[մինի|[Ակտիվացրած ածուխը գերդոզավորման ժամանակ ստամոքսաղիքային համակարգը բեռնաթափելու համար հաճախ օգտագործվող միջոց է։]]
Գերդոզավորման դեպքում առաջին օգնություն է շնչուղիների, շնչառության և արյան շրջանառության կարգավորումը։ Ապարատային շնչառությանը միացնելու հարցը դրվում է, երբ շնչառության հաճախությունը ցածր է կամ արյան գազային կազմի հետազոտության տվյալներով հիպօքսիա է ախտորոշվում։ Հիվանդին պետք է հսկողության տակ պահել թե՛ մինչև բուժում սկսելը, թե՛ բուժման ամբողջ ընթացքում՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով մարմնի ջերմաստիճանին, անոթազարկին, շնչառության հաճախությանը, արյան ճնշմանը, միզարտադրությանը, էլեկտրասրտագրությանը (ԷՍԳ), և սատուրացիային։

### Հակաթույներ
Որոշ գերդոզավորումների դեպքում օգտագործվում են հատուկ հակաթույներ։ Օրինակ օփիատներով (օր․՝ մորֆին, հերոին) գերդոզավորման դեպքում օգտագործվում է նալոքսոն, բենզոդիազեպիններով գերդոզավորման ժամանակ՝ ֆլումազենիլ։ Որպես ոչ սպեցիֆիկ հակաթույն խորհուրդ է տրվում օգտագործել ակտիվացրած ածուխը՝ ստամոքսաղիքային ուղիով զգալի քանակությամբ նյութ ընդելուց մի ժամվա ընթացքում։ Ստամոքսի լվացումը, կոճղարմատի արմատների օշարակը և ամբողջ ստամոքսաղիքային համակարգի մաքրումը հազվադեպ է օգտագործվում։

## Համաճարակաբանություն և վիճակագրություն
Ըստ ՄԱԿ-ի աշխարհում տարեկան 300,000 մարդ է մահանում ԿԱՆ-ով գերդոզավորումից։

1968-2019թթ․ 1,015,060 ԱՄՆ քաղաքացի է մահացել ԿԱՆ-ով գերդոզավորման պատճառով, որոնցից ավելի քան 770,000 մահացել են 1999-2019թթ․։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամառային երիտասարդական վիքիճամբարի հոդվածներ
Կատեգորիա:Առողջապահություն