Բույսերի աճ և զարգացում

**Բույսերի աճ և զարգացում**, կարևորագույն կենսընթացներ, որոնք ընկած են բուսական օրգանիզմի ձևավորման, նրա օնտոգենեզի հիմքում։ Բույսերի աճը չափերի անդարձելի մեծացումն է, որը կապված է բջիջների, հյուսվածքների և օրգանների նորագոյացմամբ, իսկ բույսերի զարգացումը կառուցվածքի և ֆունկցիաների հաջորդական որակական փոփոխություններն են, որոնք ի հայտ են գալիս օնտոգենեզի ընթացքում և ի վերջո հանգեցնում են սեփական վերարտադրությանը՝ հաջորդ սերնդում։ Բույսերի աճը տեղայնացված է, այսպես կոչված, աճման զոնաներում և կազմված է բջիջների բաժանման գործընթացից, դրանց հետագա երկարացումից և տարբերակումից, որն ապահովում է հյուսվածքների մասնագիտացումը։

## Աճի տեսակներ
Բաժանման և նախնական աճի կենսընթացները կենտրոնացած են առաջացնող հյուսվածքներում՝ մերիսթեմներում։ Վերջինների տեղադրման դիրքից կախված՝ տարբերում են **գագաթնային աճը** (երկարացումը՝ արմատի և ցողունի գագաթնային մերիսթեմի հաշվին), **կողմնային** (ցողունի հաստացումը կամբի ու մի հաշվին) և **ագուցային կամ ինտերկալյար** (ընձյուղը երկարում է ագուցային մերիսթեմների հաշվին,օրինակ՝ դաշտավլուկագիների)։ Մերիսթեմին անմիջականորեն հարում է բջիջների տարբերակման և ծավալի աճման զոնան։ Ընձյուղի ու արմատի բջիջների կիսման զոնան մի քանի մմ է, իսկ դրանց ծավալային աճման զոնան կարող է հասնել 10–15 սմ։ Միապտուղ բույսերի աճման տեմպերը մեծանում են ընդհուպ մինչև ծաղկումը, այնուհետև սկսում են թուլանալ, ինչը վկայում է օրգանիզմի ծերացման մասին։ Բազմապտուղ բույսերի աճը ժամանակավորապես դանդաղում է յուրաքանչյուր կոկոնակալման սկզբում։ Աճի կարևորագույն առանձնահատկությունը ռիթմայնությունն է։ Կան ռիթմեր, որոնք պայմանավորված են արտաքին պայմանների՝ ցերեկվա տևողության, օդի ջերմաստիճանի, հողի խոնավության և այլ փոփոխություններով (**արտածին**), և ներքին գործոններով կարգավորվող (**ներծին**) ռիթմեր։ Նկատելի աճի բացակայությունը կոչվում է բույսերի հանգստի շրջան, երբ պահպանվում է ծածկող մերիսթեմների ակտիվությունը և ընթանում են մորֆոգենեզի կենսընթացներ։ Օրինակ՝ աշնանը խնձորենիների ցողունների աճը դադարելուց հետո վերարտադրողական բողբոջներում շարունակվում է ծաղկասաղմերի աճը։ Հանգիստը բույսերի աճի սեզոնների ռիթմայնության արտահայտությունն է։

## Աճի առանձնահատկություններ
Աճման (նաև զարգացման) առանձնահատկություն է բևեռայնությունը՝ բջջային կառուցվածքների և դրանցում ընթացող կենսընթացների տարածքի կողմնորոշումը։ Դա արտահայտվում է ամբողջ բույսի և նրա առանձին օրգանների հակադիր ծայրերում մորֆոգենեզի տարբերությամբ (օրինակ՝ շիվն արմատ է տալիս բևեռայնորեն ներքևի ծայրից, իսկ բողբոջում է վերնածայրից)։ Աճման կենսընթացների իրականացման համար պետք է անընդհատ աճման զոնաներ մատակարարվեն սննդարար նյութեր և բուսահորմոններ։ Բույսերի աճի կենսընթացները սերտորեն կապված են նրանց զարգացման և օրգանագոյացման կենսընթացների կամ մորֆոգենեզի հետ։ Բույսերի զարգացման փուլերն ընթանում են կամ արտաքին պայմաններից անկախ՝ ներքին գործոնների ազդեցությամբ (ինքնուրույն զարգացում), կամ դրա համար պետք է արտաքին պայմանների խթանող ազդեցությունը (խթանումային զարգացում)։ Վերջինը կախված է հարմարվողական ռեակցիաներից, որոնք զարգացման ընթացքը հարմարեցնում են ավելի բարենպաստ ժամանակաշրջանի հետ։ Օրինակ՝ աշնանացան հացաբույսերին, ճակնդեղին, գազարին ծաղկագոյացման համար անհրաժեշտ է գարնանացում (յարովիզացիա)։ Որոշ բույսերի (ծխախոտ, մանանեխ) ծաղկման համար պետք է որոշակի տևողության ցերեկային լուսավորություն (տեսԼուսապարբերականություն) և այլն։

## Անհրաժեշտ պայմաններ
Բույսերի բարեհաջող աճի և զարգացման համար անհրաժեշտ են ջերմություն, ջուր, լույս և սննդատարրեր։ Բույսի յուրաքանչյուր տեսակին բնորոշ են նվազագույն և առավելագույն ջերմաստիճաններ, օրվա տևողություն և այլ պայմաններ։ Օրինակ՝ ցորենի համար լավագույն ջերմաստիճանը 25–27&nbsp;°C է, առավելագույնը՝ 35–37&nbsp;°C, եգիպտացորենի համար համապատասխանաբար՝ 30–35&nbsp;°C և 40–45&nbsp;°C։ Մեծ նշանակություն ունեն լուսավորության պայմաններն ու լույսի սպեկտրների կազմը։ Օրինակ՝ կապտամանուշակագույն ճառագայթների գերակշռության դեպքում ձևավորվում են լավ զարգացած տերևներով ու արմատներով, սակայն կարճ ցողուններով բույսեր։ Բնականոն աճի և զարգացման համար անհրաժեշտ պայման է նաև արմատային սնուցման տարրերով և ջրով ապահովումը (տես Բույսերի հանքանյութային սնուցում)։ Բույսի տարբեր օրգանների միջև կա փոխազդեցություն (հարաբերակցային կապ), որն ապահովում է ամբողջ բույսի ներդաշնակ աճն ու զարգացումը։ Այդպիսի կապ նկատվում է,օրինակ` վերնածայրերի բողբոջի և կողմնային ցողունների աճի, պալարագոյացման (կարտոֆիլ) և վերգետնյա մասի աճման արագության միջև։ Բույսի կառուցվածքը (առանձին օրգանների բաժինն ընդհանուր կենսազանգվածում), հետևաբար նաև ստացված բերքը կախված են աճի և զարգացման կենսընթացների հարաբերակցությունից։ Այդ ամենը հաշվի առնելով է կազմվում ագրոտեխնիկական միջոցառումների համակարգը։ Եթե բույսն աճեցնում են վեգետատիվ մասեր (տերևներ, արմատապտուղ) ստանալու համար, ապա կիրառում են մշակման այնպիսի տեխնոլոգիայի մեթոդներ, որոնք խթանում են աճն ու ճնշում վերարտադրողների զարգացումը։ Իսկ եթե աճեցնում են սերմեր ու պտուղներ ստանալու համար, ապա ագրոտեխնիկական միջոցներն ուղղորդվում են վեգետատիվ զանգվածի աճի ճնշմանը և պտղաբերության օրգանների ձևավորման խթանմանը։ Կան զանազան եղանակներ,որոնց օգնությամբ կարելի է ազդել բույսերի աճի և զարգացման վրա։ Դրանից է հապաղեցուցիչների, էթիլենի և նրա ածանցյալների ու աճի այլ կարգավորիչների օգտագործումը։ Մուտագենեզի միջոցով կարելի է փոխել բույսի ժառանգականությունը, ինչը թույլ է տալիս, օրինակ՝ սահմանափակել աճման կենսընթացները (բույսերի գաճաճ ձևերի ստեղծում) ևայլն։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսություն
Կատեգորիա:Բուսաբանություն