Սասանյան քաղաքացիական պատերազմ (628-632)

**628–632 թվականների Սասանյան քաղաքացիական պատերազմ**, որը հայտնի է նաև որպես **Սասանյան միջպետություն՝** հակամարտություն, որը բռնկվել է Սասանյան թագավոր Խոսրով II-ի մահապատժից հետո տարբեր խմբավորումների ազնվականների՝ մասնավորապես պարթևական (*պահլավների*), պարսկական, Նիմրուզի  և գեներալ Շահրբարազի խմբակցությունների միջև: Իշխողների արագ շրջադարձը և գավառական հողատերերի մեծացող իշխանությունը էլ ավելի են փորքացրել կայսրության տարածքը: Չորս տարվա ընթացքում և տասնչորս հաջորդական թագավորների ընթացքում Սասանյան կայսրությունը զգալիորեն թուլացել է և կենտրոնական իշխանության իշխանությունն անցել է նրա զորավարների ձեռքը՝ նպաստելով կայսրության անկմանը:

## Նախապատմություն
628-ին Խոսրով II-ը գահընկեց է արվել Իրանի ֆեոդալական ընտանիքների կողմից, որոնց թվում էին Իսպահբուդան սպահապետ Ֆարրուխ Հորմիզդը և նրա երկու որդիները՝ Ռոստամ Ֆարոխզադը և Ֆարուխզադը, Միհրանների գերդաստանի Շահրբարազը, հայկական խմբակցությունը՝ ի դեմս Վարազ-Տիրոց Բ Բագրատունու և վերջապես Կանարանգիյանների ընտանիքը։ Փետրվարի 25-ին Խոսրովի որդի Շերոն իր սպարապետ Ասպադ Գուշնասպի հետ գրավել է Կտեսիֆոնը և բանտարկել Խոսրով II-ին։ Այնուհետև նա իրեն հռչակել է Սասանյան կայսրության շահ և ստացել Կավադ II տոհմական անունը։ Նա մահապատժի է ենթարկել իր բոլոր եղբայրներին և խորթ եղբայրներին, այդ թվում նաև ժառանգորդ Մարդանշահին, որը Խոսրովի սիրելի որդին է եղել։ Նրա բոլոր եղբայրների՝ «բոլոր լավ կրթված, քաջարի և ասպետների» սպանությունը Սասանյան տոհմին զրկել է ապագա իրավասու տիրակալից և որակվել է որպես «խելագար կատաղություն» և «անխոհեմություն»։ Երեք օր անց հրամայել է Միհր Հորմոզդին մահապատժի ենթարկել իր հորը։ Սակայն հոր ինքնասպանությունից հետո Կավադը սպանել նաև Միհր Հորմոզդին։

Կավադի գործողությունների շնորհիվ նրա գահակալությունը դիտվում է որպես Սասանյան պատմության շրջադարձային կետ և որոշ գիտնականներ պնդում են, որ նա առանցքային դեր է խաղում Սասանյան կայսրության անկման մեջ։ Խոսրովի տապալումն ու մահը գագաթնակետին են հասել 628–632 թվականների Սասանյան քաոսային քաղաքացիական պատերազմով, երբ ազնվականության ամենահզոր անդամները ձեռք են բերել լիակատար ինքնավարություն և սկսել են ստեղծել իրենց կառավարությունը։ Վերսկսվել են նաև պատերազմական գործողությունները պարսից և պահլավի ազնվական ընտանիքների միջև, որոնք պառակտել են ազգի հարստությունը։ Իրանցի ազնվականների համաձայնությամբ նա  հաշտություն է կնքել հաղթական Հերակլիոս կայսրի հետ, ինչը թույլ է տվել բյուզանդացիներին (վերա)նվաճել իրենց կորցրած բոլոր տարածքները, գերեվարված զինվորներին, ռազմատուգանքը՝ ճշմարիտ Խաչի և այլ մասունքների հետ միասին, որոնք 614 թվականին կորսվել են Երուսաղեմում։

Կավադը նաև վերցրել է Ֆարուխզադի բոլոր ունեցվածքը և նրան ձերբակալել Իստախրում։ Այս ընթացքում Փիրուզ Խոսրովը ստանձնել է Պարսիկ խմբակցության ղեկավարությունը, իսկ Իսպահբուդան Ֆարրուխ Որմիզդեսը ստանձնել է Պահլավների խմբակցության ղեկավարությունը։ Ավելի ուշ Կավադ II-ը մահացել է ավերիչ ժանտախտից մի քանի ամիս թագավորելուց հետո՝ 628 թվականի սեպտեմբերի 6-ին։ Նրան հաջորդել է իր ութամյա որդին՝ Արդաշիր III-ը։

## Քաղաքացիական պատերազմի վաղ փուլ

Արդաշիր III-ի օրոք նախարար է նշանակվել Մահ-Ադուր Գուշնասպը, որն իր ձեռքն է վերցրել կայսրության կառավարումը։ Մեկ տարի անց Շահրբարազը 6000 հոգանոց զորքով շարժվել է դեպի Տիզբոն և պաշարել քաղաքը։ Շահրբարազը չի կարողացել գրավել քաղաքը, այնուհետև դաշինք է կնքել Փիրուզ Խոսրովի՝ Պարսիկ խմբակցության ղեկավար և կայսրության նախորդ նախարար Արդաշիրի հոր՝ Կավադ II-ի օրոք։ Նա դաշինք է կնքել նաև Նիմրուզի *սպահբեդ* Նամդար Գուշնասպի հետ։ Շահրբարազը այս երկու հզոր գործիչների օգնությամբ գրավել է Տիզբոնը և մահապատժի ենթարկել Արդաշիր III-ին, ինչպես նաև անձամբ Մահ-Ադհուրին, ներառյալ Սասանյան այլ ազնվականների, ինչպիսին եղել է Արդաբիլը: Քառասուն օր անց Շահրբարազը սպանվել է Ֆարրուխ Հորմիզդի կողմից, որն այդ ժամանակ գահ է բարձրացրել Խոսրով II-ի դուստր Բորանին։ Այնուհետև նա Ֆարուխին նշանակել  կայսրության նախարար:

Բորանը գահընկեց է արվել Խոսրով II-ի քրոջ, Միրհրանի որդի Շապուր-ի Շահրվարազի և Սասանյան յուրացնող Շահրբարազի կողմից։ Դրանից կարճ ժամանակ անց նա պաշտոնանկ է արվել Փիրուզի և նրա խմբավորման կողմից, որոնք չեն ճանաչել նրա իշխանությունը: Փիրուզը թագադրել է Ազարմիդոխթին՝ Բորանի քրոջը, որպես Իրանի միապետ։

## Քաղաքացիական պատերազմի վերջին փուլ
Ազարմիդոխտը ազնվականների խորհրդով ետ է կանչել Ֆարուխզադին ձերբակալությունից և հրավիրել նրան ևս մեկ անգամ ծառայելու Սասանյաններին բարձր պաշտոնում։ Ֆարուխզադը մերժել է հրավերը և հրաժարվել է ծառայել կնոջ իշխանությանը։ Այնուհետև նա թոշակի է անցել Իստախրի կրակի տաճարում: Ֆարրուխ Որմիզդևսը իր հեղինակությունը ամրապնդելու, *Պահլավի* և *Պարսիգի* միջև և *[[մոդուս վիվենդի]]* ստեղծելու համար խնդրել է Ազարմիդոխթին (որը *Պարսիգի* թեկնածուն էր) ամուսնանալ իր հետ։ Ազարմիդոխտը, սակայն հրաժարվել է։ Նրա առաջարկը մերժվելուց հետո Ֆարրուխ Որմիզդևսը «այլևս չի խուսափել բուն գահից»՝ հայտարարելով, որ «այսօր ես ժողովրդի առաջնորդն եմ և Իրանի երկրի սյունը»։ Նա սկսել է մետաղադրամներ հատել նույն ձևով, ինչ միապետը, հատկապես Իստախրում և Նահավանդում (Մեդիայում)։ Ֆարուխ Որմիզդևսի հետ գործ ունենալու համար Ազարմիդոխտը ենթադրաբար դաշնակցել է Միհրանյան դինաստիայի ներկայացուցիչ Սիյավախշի հետ, որը հայտնի զորահրամանատար (*[[Spahbed|սպահբեդ]]*) և կարճ ժամանակով Իրանի շահ Վահրամ Չուբինի թոռն է եղել։ Սիյավախշի օգնությամբ Ազարմիդոխտը սպանել է Ֆարուխ Որմիզդևսին։ Ֆարրուխի որդի Ռոստամ Ֆարոխզադը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Խորասանում հաջորդել է նրան որպես *Պահլավների* առաջնորդ։ Հոր վրեժը լուծելու համար մեկնել է Տիզբոն՝ «հաղթելով հանդիպող Ազարմիդոխտի բանակին»։ Հետո Տիզբոնում նա ջախջախել է Սիյավախշի զորքերը և գրավել քաղաքը։

Կարճ ժամանակ անց Ազարմիդոխտը կուրացվել և սպանվել է Ռոստամի կողմից, որը Բորանին վերականգնել է գահին։ Սակայն հաջորդ տարի Տիզբոնում ապստամբություն է բռնկվել։ Մինչ իրանական բանակը զբաղված էր այլ գործերով, *պարսիկները* դժգոհ լինելով Ռոստամի գահակալությունից՝ կոչ են արել տապալել Բորանին և վերադարձնել *պարսիկ* հայտնի գործիչ Բահման Ջադուային, որը պաշտոնանկ է արվել նրա կողմից։ Բորանը կարճ ժամանակ անց սպանվել է, ենթադրաբար Փիրուզ Խոսրովի կողմից խեղդվելուց։ Այդպիսով թշնամական գործողությունները վերսկսվել են երկու խմբակցությունների միջև։ Սակայն շատ չանցած՝ Ռոստամին և Փիրուզ Խոսրովին սպառնացել են սեփական մարդիկ, որոնք տագնապած են եղել երկրի անկումային վիճակից։ Ռոստամն ու Փիրուզ Խոսրովն այսպիսով պայմանավորվել են ևս մեկ անգամ համագործակցել՝ գահին դնելով Խոսրով II-ի թոռ Յազդեգերդ III-ին՝ վերջ տալով քաղաքացիական պատերազմին։

## Հետևանք և ազդեցություն

Սասանյան կայսրությունը մեծապես թուլացել է, երբ գահ է բարձրացել Յազդեգերդ III-ը։ Երիտասարդ արքան չի ունեցել այն իշխանությունը, որը պահանջվում էր իր ընդարձակ կայսրությանը կայունություն բերելու համար, որն արագորեն փլուզվել է բանակի հրամանատարների, պալատականների և արիստոկրատիայի հզոր անդամների միջև չդադարող ներքին հակամարտությունների պատճառով, որոնք կռվում էին միմյանց միջև և ոչնչացնում միմյանց։ Կայսրության կառավարիչներից շատերը անկախություն են հռչակել և հիմնել իրենց թագավորությունը։ Մազունի և Եմենի նահանգների կառավարիչները հաստատում են իրենց անկախությունը 628–632 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ինչի հետևանքով Սասանյան իշխանությունը փլուզվել է Արաբական թերակղզում, որը հետո միավորվել է իսլամի դրոշի ներքո։ Կայսրությունը նմանվել է պարթևական ֆեոդալական համակարգին, որը գոյություն է ունեցել Պարթևական կայսրության անկումից առաջ։

Եազդեգերդը, թեև *Պարսիկ* և *Պահլավ* խմբակցությունների կողմից ճանաչվել է որպես օրինական միապետ, թվում է, թե իր ողջ կայսրության վրա իշխանություն չի ունեցել: Նրա կառավարման առաջին տարիներին մետաղադրամներ են հատվել միայն Պարսում, Սակաստանում և Խուզեստանում ՝ մոտավորապես համապատասխանելով հարավարևմտյան (և հարավ-արևելյան շրջաններին։ *Պահլավները*, որոնք հիմնականում բնակվել են կայսրության հյուսիսային մասում՝ հրաժարվել են նրա համար մետաղադրամներ հատելուց։ Կայսրության վրա միևնույն ժամանակ ներխուժել են բոլոր ճակատներից՝ Գյոքթյուրքերի կողմից արևելքում, իսկ արևմուտքում խազարների կողմից, որոնք ասպատակել են Հայաստանը և Ատրպատականը։ Սասանյան բանակը խիստ թուլացել է բյուզանդացիների հետ պատերազմի և ներքին բախումների պատճառով։ Հանգամանքները այնքան խառնաշփոթ են եղել և ազգի վիճակն այնքան տագնապալի, որ «պարսիկները բացահայտորեն խոսել են իրենց կայսրության  կործանման մասին և տեսել են դրա նախանշանները բնական աղետների մեջ»։ Կայսրությունը շուտով իր ավարտին է արաբների արշավանքի ժամանակ, որի ժամանակ Յազդեգերդը սպանվել է 651 թվականին և հնարավոր է, որ իր հպատակներից մեկի դրդմամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Այլ ընթերցանություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:6-րդ դարն Իրանում
Կատեգորիա:7-րդ դարն Իրանում
Կատեգորիա:Սասանյան Պարսկաստանի պատերազմներ