Լիթիում (դեղորայք)

**Լիթիումի որոշ միացություններ**, որոնք նաև հայտնի են որպես **լիթիումի աղեր**, օգտագործվում են որպես հոգեբուժական դեղամիջոց, հիմնականում երկբևեռ աֆեկտի խանգարման և խոշոր դեպրեսիվ խանգարման համար: Լիթիումը ներքին ընդունման համար է (բերանի միջոցով):

Հաճախակի կողմնակի ազդեցությունները ներառում են միզարձակման ավելացում, ձեռքերի դող և ծարավի զգացում: Լուրջ կողմնակի ազդեցությունները ներառում են հիպոթիրեոզ, շաքարային դիաբետ և լիթիումի թունավորում: Արյան մակարդակի մոնիտորինգը խորհուրդ է տրվում նվազեցնել պոտենցիալ թունավորման ռիսկը: Եթե ​​մակարդակը շատ բարձրանա, կարող է առաջանալ փորլուծութուն, փսխում, քնկոտություն և ականջներում աղմուկ: Լիթիումը տերատոգեն (հրեշածին) է բարձր չափաբաժիններով, հատկապես հղիության առաջին եռամսյակում: Կրծքով կերակրման ժամանակ լիթիումի օգտագործումը անթույլատրելի է: Այնուամենայնիվ, բազմաթիվ միջազգային առողջապահական մարմիններ խորհուրդ չեն տալիս դա անել, և լիթիումի ազդեցության երկարաժամկետ արդյունքները ուսումնասիրված չեն: Ամերիկյան մանկաբուժության ակադեմիան նշում է, որ լիթիումը հակացուցված է հղիության և լակտացիայի ժամանակ: Միացյալ Նահանգների Սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը լիթիումը դասակարգում է որպես հղիության ռիսկի և լակտացիայի համար հնարավոր վտանգավոր գործոն:

Լիթիումի աղերը դասակարգվում են որպես տրամադրության կայունացուցիչներ: Լիթիումի ազդման մեխանիզմը հայտնի չէ:

19-րդ դարում լիթիումը օգտագործվում էր հոդատապով, էպիլեպսիայով և քաղցկեղով տառապող մարդկանց շրջանում: Դրա կիրառումը հոգեկան խանգարումների բուժման համար սկսվել է Դանիայում Կարլ Լանգեից և Վիլյամ Ալեքսանդր Համոնդից Նյու Յորքում, ովքեր օգտագործում էին լիթիումը 1870-ական թվականներից սկսած խելագարությունը բուժելու համար՝ հիմնվելով այժմ անհավաստի տեսությունների վրա, որոնք վերաբերում էին դրա ազդեցությանը միզաթթվի վրա: Լիթիումի օգտագործումը հոգեկան խանգարումների համար վերահաստատվել է (տարբեր տեսական հիմունքներով) 1948 թվականին Ջոն Քեյդի կողմից Ավստրալիայում: Լիթիումի կարբոնատը Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղամիջոցների ցանկում է, և հասանելի է որպես ընդհանուր դեղամիջոց: 2020 թվականին այն ԱՄՆ-ում 197-րդ ամենատարածված դեղամիջոցն էր՝ ավելի քան 2 միլիոն դեղատոմսով: Աայն քիչ է օգտագործվում տարեց մարդկանց մոտ, չնայած դրա պատճառը պարզ չէ:

## Կիրառությունը բժշկության մեջ
մինի|Լիթիումի դեղամիջոցի շիշ, որը պարունակում է 300 մգ լիթիումի կարբոնատ պատիճ:
1970 թվականին լիթիումը հաստատվել է Միացյալ Նահանգների Սննդի և Դեղերի Ադմինիստրացիայի կողմից (FDA) երկբևեռ աֆեկտի խանգարման բուժման համար, որը մնում է դրա հիմնական օգտագործումը Միացյալ Նահանգներում: Այն երբեմն օգտագործվում է, երբ այլ բուժումները արդյունավետ չեն մի շարք այլ պայմանների դեպքում, ներառյալ ծանր դեպրեսիան,  շիզոֆրենիան, իմպուլսների վերահսկման խանգարումները և որոշ հոգեբուժական խանգարումներ երեխաների մոտ: Քանի որ FDA-ն չի հաստատել լիթիումը այլ խանգարումների բուժման համար, նման օգտագործումը պիտակավորված չէ:

### Երկբևեռ աֆերենտ խանգարում
Լիթիումը հիմնականում օգտագործվում է որպես պահպանող դեղամիջոց երկբևեռ խանգարման բուժման համար՝ տրամադրությունը կայունացնելու և մոլագար դրվագները կանխելու համար, բայց այն կարող է նաև օգտակար լինել մոլագարության  սուր բուժման համար: Թեև առաջարկվում է երկբևեռ խանգարման դեպքում դեպրեսիայի բուժման ուղեցույցներով, սակայն ապացույցը, որ սուր դեպրեսիայի դեպքում լիթիումը գերազանցում է պլացեբոյին, ցածր որակի է:  Ատիպիկ հակափսիխոտիկները համարվում են ավելի արդյունավետ սուր դեպրեսիվ խանգարումներիի բուժման համար: Լիթիումի կարբոնատով բուժումը նախկինում կիրառելի չէր երեխաների համար, աԱյնուամենայնիվ, վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս դրա արդյունավետությունը ութ տարեկանից փոքր երեխաների մոտ վաղ սկիզբ առած երկբևեռ խանգարման բուժման համար: Պահանջվող դեղաչափը մի փոքր պակաս է թունավոր մակարդակից (ներկայացնում է ցածր թերապևտիկ ինդեքս), որը պահանջում է արյան մեջ լիթիումի կարբոնատի մակարդակիվերահսկումր բուժման ընթացքում: Թերապևտիկ տիրույթում առկա է դոզայի արձագանքման հարաբերություն: Ապացույցների սահմանափակ քանակությունը ցույց է տալիս, որ լիթիումի կարբոնատը կարող է նպաստել երկբևեռ խանգարում ունեցող որոշ մարդկանց թմրամիջոցների օգտագործման խանգարումների բուժմանը: Թեև ենթադրվում է, որ լիթիումը կանխում է ինքնասպանությունը երկբևեռ խանգարում ունեցող մարդկանց մոտ, 2022 թվականի համակարգված վերանայումը ցույց է տվել, որ «պատահական փորձարկումների ապացույցները վերջնական չեն և չեն հաստատում այն ​​գաղափարը, որ լիթիումը կանխում է ինքնասպանությունը կամ ինքնասպանության դրդումը»:

### Շիզոֆրենիկ խանգարումներ
Լիթիումը խորհուրդ է տրվում շիզոֆրենիկ խանգարումների բուժման համար միայն այն բանից հետո, երբ այլ հակահոգեբուժական միջոցները այլևս չեն օգնում, այն ունի սահմանափակ արդյունավետություն առանձին օգտագործման դեպքում: Շիզոֆրենիայի խանգարումների բուժման համար լիթիումի հակահոգեբուժական թերապիայի հետ համատեղելու արդյունավետության տարբեր կլինիկական հետազոտությունների արդյունքները տարբեր են:

### Հիմնական դեպրեսիվ խանգարում
Եթե ​​հիմնական դեպրեսիվ խանգարման ախտանշանները չեն համապատասխանում ստանդարտ բուժմանը, երբեմն ավելացվում է երկրորդ դեղամիջոց: Վերջերս իրականացված համակարգված տեսութունը հայտնաբերել է լիթիումի կլինիկական օգտակարության որոշ լրացուցիչ ապացույցներ, սակայն օժանդակ ապացույցների մեծ մասը թվագրված է: Նույն տեսութունը չի գտել որևէ ապացույց, որը կաջակցի լիթիումի օգտագործումը մոնոթերապիայի համար:

#### Մոնոթերապիա
Կան մի քանի հին ուսումնասիրություններ, որոնք ցույց են տալիս լիթիումի արդյունավետությունը սուր դեպրեսիայի դեպքում, որն ունի նույն արդյունավետությունը, ինչ տրիցիկլիկ հակադեպրեսանտները: Վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը եզրակացրեց, որ լիթիումը լավագույնս աշխատում է քրոնիկական և կրկնվող դեպրեսիայի դեպքում՝ համեմատած ժամանակակից հակադեպրեսանտների (այսինքն՝ ցիտալոպրամի) հետ, բայց ոչ դեպրեսիայի պատմություն չունեցող հիվանդների համար:

### Ինքնասպանության կանխարգելում
Համարվում է, որ լիթիումը կանխում է ինքնասպանությունը և հաճախ օգտագործվում է այդ նպատակով կլինիկական պրակտիկայում: Այնուամենայնիվ, մետավերլուծությունները, որոնք բախվել են ապացույցների բազայի սահմանափակումների հետ, տվել են տարբեր արդյունքներ, և, հետևաբար, մնում է անհասկանալի՝ արդյոք լիթիումը արդյունավետ է ինքնասպանության կանխարգելման համար, թե ոչ:

### Ալցհայմերի հիվանդություն
Ալցհայմերի հիվանդությունը ազդում է քառասունհինգ միլիոն մարդու վրա և 65-ից ավել բնակչության մահացության հինգերորդ պատճառն է: Ներկայումս հիվանդության ամբողջական բուժումը չկա: Այնուամենայնիվ, լիթիումը գնահատվում է իր արդյունավետության համար՝ որպես պոտենցիալ թերապևտիկ միջոց: Ալցհայմերի հիմնական պատճառներից է տաու սպիտակուցի հիպերֆոսֆորիլացումը GSK-3 ֆերմենտի կողմից, ինչը հանգեցնում է ամիլոիդ պեպտիդների գերարտադրությանը, որոնք առաջացնում են բջիջների մահ: Այս թունավոր ամիլոիդային ագրեգացիայի դեմ պայքարելու համար լիթիումը բարձրացնում է նեյրոպրոտեկտորների և նեյրոտրոֆիկ գործոնների արտադրությունը, ինչպես նաև արգելակում է GSK-3 ֆերմենտը: Լիթիումը նաև խթանում է նեյրոգենեզը հիպոկամպի ներսում՝ դարձնելով այն ավելի հաստ: Ալցհայմերի հիվանդության մեկ այլ պատճառ էլ ուղեղում կալցիումի իոնների խախտումն է: Ուղեղի ներսում չափազանց շատ կամ շատ քիչ կալցիումը կարող է հանգեցնել բջիջների մահվան: Լիթիումը վերականգնում է կալցիումի ներբջջային հոմեոստազը՝ արգելակելով կալցիումի սխալ ներհոսքը դեպի վերև: Այն նաև նպաստում է կալցիումի իոնների ներհոսք դեպի բջիջների էնդոպլազմիկ ցանցի խոռոչ՝ նվազեցնելու օքսիդատիվ սթրեսը միտոքոնդրիումում:

2009 թվականին Համփելի և գործընկերների կողմից իրականացվել է հետազոտություն, որի ժամանակ Ալցհայմերի հիվանդությամբ տառապող հիվանդները երեք ամսվա ընթացքում օրական ընդունում էին լիթիումի ցածր չափաբաժին, դա հանգեցրեց ճանաչողական անկման զգալի դանդաղեցմանը, որն առավելապես օգուտ էր բերում հիվանդներին, ովքեր գտնվում էին հիվանդության նախանշանների (պրոդրոմալ) փուլում: Երկրորդական վերլուծության արդյունքում ուսումնասիրվել է Ալցհայմերի հիվանդների ուղեղը և ցույց է տվել, որ այն ունի BDNF մարկերների աճ, ինչը նշանակում է, որ նրանք իրականում ցույց են տվել ճանաչողական բարելավում: Մեկ այլ հետազոտություն, բնակչության ուսումնասիրություն այս անգամ Քեսինգի և այլոց կողմից, ցույց է տվել բացասական հարաբերակցություն Ալցհայմերի հիվանդությամբ մահացությունների և խմելու ջրի մեջ լիթիումի առկայության միջև: Իրենց խմելու ջրի մեջ լիթիումի ավելացված տարածքները ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ դեմենցիա են ցույց տվել իրենց բնակչության շրջանում:

### Մշտադիտարկում
Նրանք, ովքեր օգտագործում են լիթիում, պետք է պարբերաբար ստուգեն արյան շիճուկի մակարդակը և պետք է վերահսկեն վահանաձև գեղձի և երիկամների ֆունկցիան անոմալիաների համար, քանի որ այն խանգարում է մարմնում նատրիումի և ջրի մակարդակի կարգավորմանը և կարող է առաջացնել ջրազրկում:Ջրազրկումը, որը ուղեկցվում է ջերմությամբ, կարող է հանգեցնել լիթիումի մակարդակի բարձրացման: Ջրազրկումը պայմանավորված է լիթիումով հակամիզամուղային հորմոնի գործողության արգելակմամբ, որը սովորաբար երիկամին հնարավորություն է տալիս նորից կլանել ջուրը մեզից: Սա հանգեցնում է մեզի կենտրոնացման անկարողության, ինչն էլ հանգեցնում է մարմնի ջրի կորստի և ծարավի զգացման:

Ամբողջ արյան, պլազմայի, շիճուկի կամ մեզի մեջ լիթիումի կոնցենտրացիան կարող է չափվել գործիքային տեխնիկայի միջոցով՝ որպես թերապիայի ուղեցույց, ախտորոշումը հաստատելու պոտենցիալ թունավորման զոհերի մոտ կամ օգնելու դատաբժշկական հետաքննությանը՝ մահացու չափից մեծ դոզավորման դեպքում: Շիճուկում լիթիումի կոնցենտրացիան սովորաբար 0,5–1,3 մմոլ/լ (0,5–1,3 մԷկ/լ) է վերահսկվող մարդկանց մոտ, սակայն կարող է աճել մինչև 1,8–2,5 մմոլ/լ նրանց մոտ, ովքեր ժամանակի ընթացքում դեղը կուտակում են և մինչև 3-10 մմոլ/լ սուր չափից մեծ դոզայի դեպքում:

Լիթիումի աղերն ունեն նեղ թերապևտիկ/թունավոր հարաբերակցություն, ուստի չպետք է նշանակվեն, քանի դեռ հասանելի չեն պլազմայում կոնցենտրացիաների վերահսկման միջոցները: Դոզաները ճշգրտվում են 0,4-ից1,2 մմոլ/լ պլազմայում կոնցենտրացիաների հասնելու համար նախորդ դեղաչափից 12 ժամ անց վերցված նմուշների վրա:

Հաշվի առնելով վահանաձև գեղձի դիսֆունկցիայի տեմպերը, վահանաձև գեղձի պարամետրերը պետք է ստուգվեն նախքան լիթիումի ընդունումը և վերահսկումը 3-6 ամիս հետո, այնուհետև 6-12 ամիսը մեկ:

Հաշվի առնելով երիկամների խանգարման վտանգները, շիճուկի կրեատինինը և eGFR-ը պետք է ստուգվեն նախքան լիթիումի ընդունումը և վերահսկումը 3-6 ամիս հետո կանոնավոր պարբերականությամբ: Այն հիվանդները, ովքեր երեք կամ ավելի անգամ ունենում են կրեատինինի մակարդակի բարձրացում, նույնիսկ եթե նրանց eGFR-ն ավելի քան 60 մլ/րոպե/ 1,73 մ2 է, պահանջում են լրացուցիչ գնահատում, ներառյալ մեզի անալիզ արյունամիզության, պրոտեինուրիայի համար, նրանց բժշկական պատմության վերանայում սրտանոթային համակարգի վրա, ուրոլոգիական և դեղորայքային պատմություն, ինչպես նաև արյան ճնշման վերահսկում և կառավարում: Բացահայտ պրոտեինուրիան պետք է հետագայում չափվի մեզի սպիտակուցի և կրեատինինի հարաբերակցությամբ:

#### Դադարեցում
Հիվանդների համար, ովքեր հասել են երկարաժամկետ հիվանդության նահանջի, խորհուրդ է տրվում դադարեցնել լիթիումի օգտագործումը աստիճանաբար և վերահսկվող եղանակով:

Դադարեցման ախտանիշները կարող են առաջանալ այն հիվանդների մոտ, ովքեր դադարեցնում են դեղը, ներառյալ դյուրագրգռությունը, անհանգստությունը և սոմատիկ ախտանիշները, օրինակ՝ գլխապտույտը: խտանիշները տեղի են ունենում առաջին շաբաթվա ընթացքում և սովորաբար մեղմ են և ինքնուրույն դադարում են շաբաթների ընթացքում:

### Փնջային (կլաստերային) գլխացավեր, միգրեն և հիպնիկ գլխացավեր
Լիթիումի պրոֆիլակտիկ օգտագործումը փորձարկող հետազոտությունները փնջային գլխացավերի ժամանակ (վերապամիլի հետ համեմատած), միգրենի նոպաների և հիպնիկ գլխացավի դեպքում ցույց են տալիս լավ արդյունավետություն:

## Կողմնակի ազդեցություններ
Լիթիումի կողմնակի ազդեցությունները ներառում են.

; Շատ հաճախ (> 10% հաճախականությամբ) կողմնակի ազդեցություններ

* Շփոթություն
* Փորկապություն (սովորաբար անցողիկ, բայց ոմանց մոտ կարող է պահպանվել)
* Հիշողության նվազում
* Փորլուծություն (սովորաբար անցողիկ, բայց ոմանց մոտ կարող է պահպանվել)
* Բերանի չորություն
* Էլեկտրասրտագրության փոփոխութուններ, սովորաբար փոփոխություններ T ալիքներում
* Ձեռքերի դող (սովորաբար անցողիկ, բայց ոմանց մոտ կարող է պահպանվել) 27% հաճախականությամբ: Եթե ​​ծանր վիճակում է, հոգեբույժը կարող է իջեցնել լիթիումի դեղաչափը, փոխել լիթիումի աղի տեսակը կամ փոփոխել լիթիումի պատրաստումը երկարատևից կարճ գործողության (չնայած այս պրոցեդուրաների ապացույցների բացակայությանը) կամ օգտագործել դեղաբանական օգնություն
* Գլխացավ
* Հիպերռեֆլեքսիա՝ չափազանց արձագանքող ռեֆլեքսներ
* Լեյկոցիտոզ՝ արյան սպիտակ բջիջների քանակի բարձրացում
* Մկանային թուլություն (սովորաբար անցողիկ, բայց ոմանց մոտ կարող է պահպանվել)
* Միոկլոնուս՝ մկանների ցնցում
* Սրտխառնոց (սովորաբար անցողիկ)
* Պոլիդիպսիա՝ ծարավի ավելացում
* Պոլիուրիա՝ միզարձակման ավելացում
* Երիկամային թունավորում, որը կարող է հանգեցնել երիկամների քրոնիկ անբավարարության, չնայած որոշ դեպքեր կարող են սխալ վերագրվել
* Փսխում (սովորաբար անցողիկ, բայց ոմանց մոտ կարող է պահպանվել)
* Գլխապտույտ
* Մարմնի ավելորդ քաշ

; Common (1–10%) adverse effectsԸնդհանուր (1-10%) կողմնակի ազդեցություններ

* Ակնե
* Էքստրապիրամիդային կողմնակի ազդեղութուններ՝ շարժման հետ կապված խնդիրներ, ինչպիսիք են մկանային կոշտությունը, պարկինսոնիզմը, դիստոնիան և այլն
* Էութիրեոիդ խպիպ, այսինքն՝ խպիպի ձևավորում՝ չնայած վահանաձև գեղձի նորմալ աշխատանքին
* Հիպոթիրեոզ՝ վահանաձև գեղձի հորմոնի անբավարարություն, թեև այս վիճակն արդեն տարածված է երկբևեռ խանգարում ունեցող հիվանդների մոտ
* Մազաթափություն

; Անհայտ դեպքեր

* Սեռական դիսֆունկցիա
* Հիպոգլիկեմիա
* Շաքարամիզություն

Լիթիումի կարբոնատը կարող է առաջացնել 1–2 կգ քաշի ավելացում:

Ի հավելում ցնցումների, լիթիումով բուժումը, ըստ երևույթին, ռիսկի գործոն է պարկինսոնիզմի նման ախտանիշների զարգացման համար, թեև պատճառահետևանքային մեխանիզմը մնում է անհայտ:

Լիթիումի կողմնակի ազդեցությունների մեծ մասը կախված է դեղաչափից: Կողմնակի ազդեցությունների ռիսկը սահմանափակելու համար օգտագործվում է նվազագույն արդյունավետ դոզան:

### Հիպոթիրեոզ
Հիպոթիրեոզի մակարդակը մոտ վեց անգամ ավելի բարձր է այն մարդկանց մոտ, ովքեր լիթիում են ընդունում: Վահանաձև գեղձի հորմոնների ցածր մակարդակն իր հերթին մեծացնում է դեպրեսիայի զարգացման հավանականությունը: Այսպիսով, լիթիում ընդունող մարդիկ պետք է պարբերաբար հետազոտվեն հիպոթիրեոզի համար և անհրաժեշտության դեպքում բուժվեն սինթետիկ թիրոքսինով:

Քանի որ լիթիումը մրցակցում է երիկամների հակամիզամուղային հորմոնի հետ, այն մեծացնում է մեզի մեջ ջրի արտահոսքը, որը կոչվում է նեֆրոգեն շաքարախտ:Երիկամների կողմից լիթիումի մաքրումը սովորաբար հաջող է լինում որոշ միզամուղ դեղամիջոցների դեպքում, ներառյալ ամիլորիդը և տրիամտերենը: Այն մեծացնում է ախորժակը և ծարավը և նվազեցնում վահանաձև գեղձի հորմոնի ակտիվությունը (հիպոթիրեոզ): Վերջինս կարող է շտկվել թիրոքսինով բուժման միջոցով և չի պահանջում լիթիումի չափաբաժնի ճշգրտում։ Ենթադրվում է, որ լիթիումը նաև մշտապես ազդում է երիկամների ֆունկցիայի վրա:

Լամբերտը և այլք. (2016 թ.), համեմատելով հիպոթիրեոզի մակարդակը երկբևեռ խանգարում ունեցող հիվանդների մոտ, ովքեր բուժվել են 9 տարբեր դեղամիջոցներով, պարզել է, որ լիթիում օգտագործողների մոտ հիպոթիրեոզի առանձնապես բարձր մակարդակ չկա՝ ընդամենը 1,39 անգամ ավելի, քան օքսկարբազեպին օգտագործողների մոտ: Լիթիումը և քեթիապինը վիճակագրորեն տարբեր չեն հիպոթիրեոզի մակարդակի առումով: Այնուամենայնիվ, լիթիում օգտագործողները շատ ավելի հաճախ են թեստավորում հիպոթիրեոզի համար, քան այլ դեղամիջոցներ օգտագործողները: Հեղինակները պնդում են, որ վահանաձև գեղձի վրա լիթիումի ազդեցությունը հասկանալու համար կարող է լինել հսկողության կողմնակալության տարր:

### Հղիություն և կրծքով կերակրում
Լիթիումը տերատոգեն է, որն առաջացնում է բնածին արատներ փոքր թվով նորածինների մոտ: Դեպքերի զեկույցները և մի քանի հետահայաց ուսումնասիրությունները ցույց են տվել սրտի բնածին արատների մակարդակի հնարավոր աճ, որը հայտնի է որպես Էբշտեյնի անոմալիա, եթե ընդունվի կնոջ հղիության ընթացքում: Որպես հետևանք, պտղի էխոկարդիոգրաֆիան սովորաբար կատարվում է լիթիում ընդունող հղի կանանց մոտ՝ բացառելու սրտի անոմալիաների հնարավորությունը: Թվում է, թե լամոտրիգինը հղի կանանց մոտ լիթիումի հնարավոր այլընտրանքն է՝ սուր երկբևեռ դեպրեսիայի բուժման կամ նորմալ տրամադրությամբ երկբևեռ հիվանդների բուժման համար: Գաբապենտինը և կլոնազեպամը ցուցված են նաև որպես հակախուճապային դեղամիջոցներ վերարտադրողական տարիներին և հղիության ընթացքում: Վալպրոաթթուն և կարբամազեպինը նույնպես հակված են կապված լինել տերատոգենության հետ:

Թեև այն անվտանգ է օգտագործել կրծքով կերակրելիս, մի ​​շարք ուղեցույցներում նշվում է որպես հակացուցում, ներառյալ Բրիտանական ազգային բանաձևը:

### Նեֆրոպաթիա
Լիթիումը կապված է երիկամների անբավարարության մի քանի ձևերի հետ: Ենթադրվում է, որ միզուղիների կենտրոնացման ունակության խանգարումը առկա է քրոնիկ լիթիումով թերապիայի ենթարկվող մարդկանց առնվազն կեսի մոտ, որը կոչվում է լիթիումով առաջացած նեֆրոգեն  շաքարախտ: Լիթիումի շարունակական օգտագործումը կարող է հանգեցնել երիկամների ավելի լուրջ վնասների՝ շաքարային դիաբետի սրված ձևի դեպքում: Հազվագյուտ դեպքերում, լիթիումի հետևանքով երիկամների վնասման որոշ ձևեր կարող են աճող լինել և հանգեցնել երիկամային անբավարարության վերջնական փուլի, որի հաճախականությունը կազմում է 0,2% -ից մինչև 0,7%:

Երիկամների ախտահարման մասին որոշ զեկույցներ կարող են վերագրվել լիթիումին, ինչը մեծացնում է այս բացասական ազդեցության ակնհայտ մակարդակը: Ժամանակակից տվյալները ցույց են տալիս, որ լիթիումը չի մեծացնում երիկամների հիվանդության վերջնական փուլի վտանգը ըստ Nielsen et al.-ի (2018): Իսկ ըստ Davis et al.-ի (2018), օգտագործելով ավելի լայն ժամանակաշրջանի գրականություն (1977–2018), պարզվեց նաև, որ լիթիումի կապը երիկամների քրոնիկ հիվանդության հետ ապացուցված չէ տարբեր հակասական արդյունքներով: Նրանք նաև հակասական արդյունքներ են գտնում երիկամների հիվանդության վերջնական փուլի վերաբերյալ:

2015 թվականի համազգային հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ երիկամների քրոնիկ հիվանդությունից կարելի է խուսափել՝ պահպանելով արյան շիճուկում լիթիումի կոնցենտրացիան 0,6–0,8 մմոլ/լ մակարդակում և յուրաքանչյուր 3–6 ամիսը մեկ վերահսկելով շիճուկի կրեատինինը:

### Հիպերպարաթիրեոիդիզմ
Լիթիումի հետ կապված հիպերպարաթիրեոիդիզմը լիթիումով բուժվող հիվանդների մոտ հիպերկալցեմիայի հիմնական պատճառն է: Լիթիումը կարող է հանգեցնել նախկինում գոյություն ունեցող առաջնային հիպերպարաթիրեոիդիզմի սրմանը կամ առաջացնել կալցիումի սահմանային կետի բարձրացում պարաթիրեոիդ հորմոնի ճնշման համար՝ հանգեցնելով պարաթիրոիդ հիպերպլազիայի:

## Փոխազդեցություններ
Հայտնի է, որ լիթիումի կոնցենտրացիաները պլազմայում ավելանում են միզամուղ միջոցների, հատկապես՝ օղակաձև միզամուղների (օրինակ՝ ֆուրոսեմիդ) և թիազիդների, և ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցների (ՈՍՀԴ) միաժամանակյա օգտագործման դեպքում, ինչպիսին է իբուպրոֆենը: Լիթիումի կոնցենտրացիաները կարող են աճել նաև ԱՓՖ արգելակիչների, ինչպիսիք են կապտոպրիլը, էնալապրիլը և լիզինոպրիլը, միաժամանակ օգտագործմամբ:

Լիթիումը հիմնականում մաքրվում է մարմնից մազանոթային ֆիլտրացիայի միջոցով, բայց որոշ մասն այնուհետև նատրիումի հետ միասին նորից ներծծվում է պրոքսիմալ խողովակի միջոցով: Դրա մակարդակները, հետևաբար, զգայուն են ջրի և էլեկտրոլիտների հավասարակշռության նկատմամբ: Միզամուղները  գործում են ջրի և նատրիումի մակարդակի իջեցման միջոցով: Դա առաջացնում է լիթիումի ավելի շատ վերաներծծում պրոքսիմալ խողովակներում, այնպես որ լիթիումի հեռացումը մարմնից ավելի քիչ է, ինչը հանգեցնում է արյան մեջ լիթիումի մակարդակի բարձրացման: ԱՓՖ արգելակիչները նաև ցուցադրվել են հետահայաց դեպքերի վերահսկման ուսումնասիրության մեջ, որոնք մեծացնում են լիթիումի կոնցենտրացիան: Սա, հավանաբար, պայմանավորված է մազանոթային կծիկի աֆերենտային զարկերակի կծկմամբ, ինչը հանգեցնում է մազանոթային ֆիլտրման արագության և մաքրման նվազմանը: Մեկ այլ հնարավոր մեխանիզմն այն է, որ ԱՓՖ արգելակիչները կարող են հանգեցնել նատրիումի և ջրի նվազմանը: Սա կբարձրացնի լիթիումի ռեաբսորբցիան ​​և նրա կոնցենտրացիան մարմնում:

Կան նաև դեղամիջոցներ, որոնք կարող են մեծացնել լիթիումի արտազատումը մարմնից, ինչը կարող է հանգեցնել արյան մեջ լիթիումի մակարդակի նվազմանը: Այս դեղերը ներառում են թեոֆիլին, կոֆեին և ացետազոլամիդ: Բացի այդ, սննդակարգում նատրիումի ընդունման ավելացումը կարող է նաև նվազեցնել լիթիումի մակարդակը՝ դրդելով երիկամներին ավելի շատ լիթիում արտազատել:

Հայտնի է, որ լիթիումը կարող է առաջացնել սերոտոնինային համախտանիշ մարդկանց մոտ, որոնք միաժամանակ օգտագործում են սերոտոներգիկ դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են հակադեպրեսանտները, բուսպիրոնը և որոշ օփիոիդներ, ինչպիսիք են պետիդինը (մեպերիդինը), տրամադոլը, օքսիկոդոնը, ֆենտանիլը և այլն: Լիթիումով համատեղ բուժումը նաև չարորակ նեյրոլեպտիկ համախտանիշի ռիսկի գործոն է հակահոգեբանական և այլ հակադոֆամիներգիկ դեղամիջոցներ օգտագործող մարդկանց մոտ:

Հալոպերիդոլի, ֆլուֆենազինի և ֆլուպենտիքսոլի բարձր չափաբաժինները կարող են վտանգավոր լինել լիթիումի հետ օգտագործման դեպքում. Հաղորդվել է անդառնալի թունավոր էնցեֆալոպաթիա: Իրոք, այս և այլ հակահոգեբուժական դեղերը կապված են լիթիումի նեյրոտոքսիկության բարձր ռիսկի հետ, նույնիսկ լիթիումի ցածր թերապևտիկ չափաբաժիններով:

Դասական հոգեմետ միջոցները, ինչպիսիք են փսիլոցիբինը և դիէթիլամիլ լիզերգինաթթուն կարող են առաջացնել նոպաներ, եթե դրանք ընդունվեն լիթիումի օգտագործման ընթացքում, թեև անհրաժեշտ է լրացուցիչ հետազոտություն:

## Մեծ չափաբաժնի ընդունում
Լիթիումի թունավորումը, որը նաև կոչվում է լիթիումի գերդոզավորում արյան մեջ լիթիումի չափազանց մեծ քանակությունն է: Սա տեղի է ունենում նաև այն մարդկանց մոտ, ովքեր ընդունում են լիթիում, որի դեպքում լիթիումի մակարդակը ազդում է մարմնում թմրամիջոցների փոխազդեցությունից:

Սուր թունավորման դեպքում մարդիկ հիմնականում ունենում են աղեստամոքսային տրակտի ախտանիշներ, ինչպիսիք են փսխումը և փորլուծությունը, որոնք կարող են հանգեցնել ծավալի նվազմանը: Սուր թունավորության ժամանակ լիթիումը ավելի ուշ տարածվում է կենտրոնական նյարդային համակարգում՝ հանգեցնելով մեղմ նյարդաբանական ախտանիշների, ինչպիսիք են գլխապտույտը:

Քրոնիկական թունավորման դեպքում մարդիկ հիմնականում ունենում են նյարդաբանական ախտանիշներ, որոնք ներառում են ակնաշարժ,ցնցում, հիպերֆլեքսիա, ատաքսիա և մտավոր կարգավիճակի փոփոխություն: Քրոնիկ թունավորման ժամանակ սուր թունավորման ժամանակ նկատվող ստամոքս-աղիքային ախտանշաններն ավելի քիչ են արտահայտված: Ախտանիշները հաճախ անորոշ են և ոչ սպեցիֆիկ:

Եթե ​​լիթիումի թունավորումը քիչ է կամ չափավոր, լիթիումի դեղաչափը կրճատվում է կամ ամբողջությամբ դադարեցվում է: Եթե ​​թունավորությունը ծանր է, կարող է անհրաժեշտ լինել մարմնից հեռացնել լիթիումը:

## Ազդեցության մեխանիզմ
Լիթիումի ազդեցությանան կոնկրետ կենսաքիմիական մեխանիզմը տրամադրությունը կայունացնելու մեջ անհայտ է:

Կուլ տալուց հետո լիթիումը լայնորեն տարածվում է կենտրոնական նյարդային համակարգում և փոխազդում է մի շարք նյարդային հաղորդիչների և ընկալիչների հետ՝ նվազեցնելով նորէպինեֆրինի արտազատումը և մեծացնելով սերոտոնինի սինթեզը:

Ի տարբերություն շատ այլ հոգեակտիվ դեղամիջոցների, լիթիումը սովորաբար չի առաջացնում ակնհայտ հոգեմետ ազդեցություններ (օրինակ՝ էյֆորիա) առողջ մարդկանց մոտ թերապևտիկ կոնցենտրացիաներում: Լիթիումը կարող է նաև մեծացնել գլխուղեղի նեյրոնների կողմից սերոտոնինի արտազատումը: Օրգանիզմից դուրս ուսումնասիրությունները առնետի միջուկի կարից սերոտոնէրգիկ նեյրոնների վրա ցույց են տվել, որ երբ այդ նեյրոնները բուժվում են լիթիումով, ապաբևեռացման ընթացքում սերոտոնինի արտազատումն ուժեղանում է, քան լիթիումով բուժման բացակայությունը և նույնը ապաբևեռացումը:

Լիթիումը և՛ ուղղակիորեն, և՛ անուղղակիորեն արգելակում է GSK3β-ը (գլյուկոգեն սինթազ կինազ 3β), ինչը հանգեցնում է mTOR-ի ակտիվացմանը: Սա հանգեցնում է նյարդապաշտպան մեխանիզմների ավելացմանը՝ հեշտացնելով Akt ազդանշանային ուղին: GSK-3β-ը մոնոամին համակարգերի ներքև գտնվող թիրախն է: Որպես այդպիսին, այն ուղղակիորեն ներգրավված է ճանաչողության և տրամադրության կարգավորման մեջ: Նոպայի առաջացման ժամանակ GSK-3β-ն ակտիվանում է դոֆամինի գերակտիվության միջոցով: GSK-3β-ն արգելակում է տրանսկրիպցիոն գործոնները β-catenin և ցիկլային AMP (cAMP) արձագանքման տարրը կապող սպիտակուցը (CREB)՝ ֆոսֆորիլացման միջոցով: Սա հանգեցնում է նեյրոտրոֆինների համար կոդավորող կարևոր գեների տառադարձման նվազմանը: Բացի այդ, մի քանի հեղինակներ առաջարկեցին, որ pAp-ֆոսֆատազը կարող է լինել լիթիումի թերապևտիկ թիրախներից մեկը: Այս վարկածը հաստատվել է մարդու pAp-ֆոսֆատազի համար լիթիումի ցածր Ki-ով, որը համատեղելի է մարդկանց պլազմայում լիթիումի թերապևտիկ կոնցենտրացիաների սահմաններում (0,8–1 մՄ): Մարդու pAp-ֆոսֆատազի Ki-ն տասն անգամ ցածր է, քան GSK3β-ը (գլիկոգեն սինթազ կինազ 3β): Լիթիումի կողմից pAp-ֆոսֆատազի արգելակումը հանգեցնում է pAp-ի (3'-5' ֆոսֆոադենոզին ֆոսֆատ) մակարդակի բարձրացման, որը ցույց է տվել, որ արգելակում է PARP-1-ը:

Մեկ այլ մեխանիզմ, որն առաջարկվել է 2007 թվականին, այն է, որ լիթիումը կարող է փոխազդել ազոտի օքսիդի (NO) ազդանշանային ուղու հետ կենտրոնական նյարդային համակարգում, որը վճռորոշ դեր է խաղում նյարդային պլաստիկության մեջ: NO համակարգը կարող է ներգրավված լինել լիթիումի հակադեպրեսանտ ազդեցության մեջ մկների վրա: Զեկուցվել է նաև, որ NMDA ընկալիչների խցանումը մեծացնում է լիթիումի հակադեպրեսանտային ազդեցությունը մկների վրա:

Լիթիումը օժտված է նեյրոպաշտպանիչ հատկությամբ՝ կանխելով ապոպտոզը և մեծացնելով բջիջների երկարակեցությունը:

Թեև լիթիումին հատուկ ընկալիչի որոնումները շարունակվում են, լիթիումի միացությունների բարձր կոնցենտրացիան, որն անհրաժեշտ է նշանակալի դեղաբանական ազդեցություն առաջացնելու համար, հիմնական հետազոտողներին ստիպում է ենթադրել, որ նման ընկալիչի գոյությունը քիչ հավանական է:

### Օքսիդատիվ նյութափոխանակություն
Փաստերը ցույց են տալիս, որ միտոքոնդրիալ դիսֆունկցիան առկա է երկբևեռ խանգարումով հիվանդների մոտ: Օքսիդատիվ սթրեսը և հակաօքսիդանտների (օրինակ՝ գլուտաթիոն) մակարդակի նվազումը հանգեցնում են բջիջների մահվան: Լիթիումը կարող է պաշտպանել օքսիդատիվ սթրեսից՝ կարգավորելով միտոքոնդրիալ էլեկտրոնների փոխադրման շղթայի I և II համալիրները:

### Դոֆամինի և G-սպիտակուցի կապում
Նոպաների ժամանակ կա դոֆամինի նեյրոհաղորդման ավելացում, որն առաջացնում է երկրորդային հոմեոստատիկ նվազ կարգավորում, ինչը հանգեցնում է դոֆամինի նեյրոհաղորդման նվազմանը, որը կարող է առաջացնել դեպրեսիա: Բացի այդ, դոֆամինի հետսինապտիկ գործողությունները միջնորդվում են G-սպիտակուցի հետ կապված ընկալիչների միջոցով: Երբ դոֆամինը միանում է G-սպիտակուցային ընկալիչներին, այն խթանում է այլ երկրորդական մեսինջերային համակարգեր, որոնք կարգավորում են նեյրոհաղորդումը: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դիահերձումների ժամանակ, երկբևեռ խանգարում ունեցող մարդկանց մոտ ավելացել է G-սպիտակուցի միացումը՝ համեմատած երկբևեռ խանգարում չունեցողների հետ: Լիթիումով բուժումը փոխում է դոֆամինի հետ կապված G-սպիտակուցի որոշակի ենթամիավորների գործառույթը, որը կարող է լինել դրա ազդման մեխանիզմի մի մասը:

### Գլուտամինաթթու և NMDA ընկալիչներ
Գլուտամինաթթվի մակարդակի բարձրացումը նկատվում է նոպաների ժամանակ: Ենթադրվում է, որ լիթիումը ապահովում է տրամադրության երկարաժամկետ կայունացում և ունի հակամոլուցքաին հատկություն՝ կարգավորելով գլուտամինաթթվի մակարդակը: Առաջարկվում է, որ լիթիումը մրցակցում է մագնեզիումի հետ NMDA գլյուտամինաթթվային ընկալիչի հետ կապվելու համար՝ մեծացնելով գլյուտամինաթթվի հասանելիությունը հետսինապտիկ նեյրոններում՝ հանգեցնելով գլյուտամինաթթվի վերաընդունման հոմեոստատիկ աճի, ինչը նվազեցնում է գլյուտամիներգիկ փոխանցումը: NMDA ընկալիչի վրա ազդում են նաև այլ նեյրոհաղորդիչներ, ինչպիսիք են սերոտոնինը և դոֆամինը: Դիտարկված ազդեցությունները բացառապես լիթիումի համար են և չեն նկատվել այլ միավալենտ իոնների կողմից, ինչպիսիք են ռուբիդիումը և ցեզիումը:

### Գամմա-ամինոկարագաթթվի ընկալիչներ
Գամմա-ամինոկարագաթթուն արգելակող նեյրոհաղորդիչ է, որը կարևոր դեր է խաղում դոֆամինի և գլյուտամինաթթվի նեյրոհաղորդման կարգավորման գործում: Պարզվել է, որ երկբևեռ խանգարում ունեցող հիվանդների մոտ գամմա-ամինոկարագաթթվի մակարդակն ավելի ցածր է եղել, ինչը հանգեցնում է էքսիտոտոքսիկության և կարող է առաջացնել ապոպտոզ (բջիջների կորուստ): Ապացուցված է, որ լիթիումը բարձրացնում է գամմա-ամինոկարագաթթվի մակարդակը պլազմայում և ողնուղեղային հեղուկում: Լիթիումը հակազդում է այս քայքայող գործընթացներին՝ նվազեցնելով պրո-ապոպտոտիկ սպիտակուցները և խթանելով նյարդապաշտպան սպիտակուցների ազատումը: Լիթիումի կարգավորումը ինչպես դոպամիներգիկ, այնպես էլ գլյուտամիներգիկ համակարգերի  գամմա-ամինոկարագաթթվի միջոցով կարող է կայունացնել ազդեցությունը:

### Ցիկլիկ ԱՄՖ-ի երկրորդական մեսինջերներ
Ենթադրվում է, որ լիթիումի թերապևտիկ ազդեցությունը մասամբ վերագրվում է ազդանշանի փոխանցման մի քանի մեխանիզմների հետ նրա փոխազդեցությանը: Ցիկլիկ ԱՄՖ-ի երկրորդական մեսինջերները ինչպես ցույց է տրված, մոդուլացված է լիթիումով: Պարզվել է, որ լիթիումը մեծացնում է ցիկլիկ ԱՄՖ-ի բազալ մակարդակները, սակայն խանգարում է ցիկլիկ ԱՄՖ-ի արտադրության ընկալիչների հետ կապված խթանումը: Ենթադրվում է, որ լիթիումի երկակի ազդեցությունը պայմանավորված է G-սպիտակուցների արգելակմամբ, որոնք միջնորդում են ցիկլիկ ԱՄՖ-ի արտադրությունը: Լիթիումի բուժման երկար ժամանակահատվածում ցիկլիկ ԱՄՖ-ի և ադենիլատ ցիկլազի մակարդակները հետագայում փոխվում են գեների տրանսկրիպցիոն գործոնների պատճառով:

### Ինոզիտոլի սպառման վարկած
Պարզվել է, որ լիթիումով բուժումը արգելակում է ինոզիտոլ մոնոֆոսֆատազ ֆերմենտը, որը մասնակցում է ինոզիտոլ մոնոֆոսֆատի դեգրադացմանը դեպի ինոզիտոլ, որն անհրաժեշտ է PIP2 սինթեզում: Սա հանգեցնում է ինոզիտոլ տրիֆոսֆատի ավելի ցածր մակարդակի, որը առաջանում է PIP2-ի տարրալուծման արդյունքում: Առաջարկվում է, որ այս ազդեցությունը հետագայում ուժեղացվի ինոզիտոլ տրիֆոսֆատի հետկլանման արգելակիչով: Ինոզիտոլի խանգարումները կապված են հիշողության խանգարման և դեպրեսիայի հետ: Հստակորեն հայտնի է, որ ֆոսֆոինոզիտիդային ազդանշանի փոխանցման հետ կապված ընկալիչների ազդանշանները ազդում են լիթիումի ազդեցությամբ: Միո-ինոզիտոլի բջջային մակարդակների նվազումը հանգեցնում է ֆոսֆոինոզիտիդային ցիկլի արգելակմանը:

### Նեյրոտրոֆիկ գործոններ
Ցույց է տրվել, որ տարբեր նեյրոտրոֆիկ գործոններ, ինչպիսիք են BDNF-ը և միջուղեղային աստրոցիտներից տացված նեյրոտրոֆիկ գործոնը, մոդուլավորվում են տրամադրության տարբեր կայունացուցիչներով:

## Պատմություն
Լիթիումն առաջին անգամ օգտագործվել է 19-րդ դարում՝ որպես հոդատապի բուժում այն ​​բանից հետո, երբ գիտնականները պարզել են, որ գոնե լաբորատոր պայմաններում լիթիումը կարող է առանձնացնել երիկամներից մեկուսացված միզաթթվի բյուրեղները: Այնուհանդերձ, լիթիումի մակարդակը, որն անհրաժեշտ էր մարմնում միզաթթուն լուծելու համար, թունավոր էր: Միզաթթվի ավելցուկը մի շարք խանգարումների, ներառյալ դեպրեսիվ և հոգեկան խանգարումների հետ կապող տարածված տեսությունների պատճառով, Կարլ Լանգը Դանիայում և Վիլյամ Ալեքսանդր Համոնդը Նյու Յորքում 1870-ական թվականներից սկսած օգտագործել են լիթիումը հոգեկան խանգարումները բուժելու համար:

20-րդ դարի սկզբին, երբ տրամադրության խանգարումների վերաբերյալ տեսությունը զարգացավ, և այսպես կոչված «ուղեղի հոդատապը» անհետացավ որպես բժշկական սուբյեկտ, լիթիումի օգտագործումը հիմնականում դադարեցվեց հոգեբուժության մեջ. այնուամենայնիվ, մի շարք լիթիումի պատրաստուկներ դեռ արտադրվում էին երիկամային քարերի և միզաթթվի դիաթեզը վերահսկելու համար: Քանի որ կատարված ուսումնասիրությունները ցույց էին տալիս նատրիումի ավելցուկի ընդունման դերը հիպերտոնիայի և սրտի հիվանդությունների դեպքում, լիթիումի աղերը նշանակվում էին հիվանդներին՝ որպես սննդային կերակրի աղի (նատրիումի քլորիդ) փոխարինող օգտագործելու համար: Այս պրակտիկան և ինքնին լիթիումի վաճառքը արգելվել են Միացյալ Նահանգներում 1949 թվականի փետրվարին՝ կողմնակի ազդեցությունների և մահվան դեպքերի վերաբերյալ զեկույցների հրապարակումից հետ:

Նաև 1949 թվականին ավստրալացի հոգեբույժ Ջոն Քեյդը և ավստրալացի կենսաքիմիկոս Շիրլի Էնդրյուսը կրկին հայտնաբերեցին լիթիումի աղերի օգտակարությունը հոգեկան խանգարումների բուժման մեջ՝ աշխատելով Վիկտորիա նահանգի Ռոյալ Պարկ հոգեբուժական հիվանդանոցում: Նրանք կրծողներին ներարկում էին հոգեկան խանգարումներ ունեցող հիվանդներից վերցված մեզի նմուշներ փորձելով առանձնացնել նյութափոխանակության միացությունը, որը կարող է հոգեկան ախտանիշներ առաջացնել: Քանի որ հոդատապի մեջ միզաթթուն հայտնի էր որպես հոգեակտիվ (նեյրոնների վրա ադենոզինի ընկալիչները գրգռվում են դրանով, կոֆեինը արգելափակում է դրանք), վերահսկման համար նրանց անհրաժեշտ էր լուծելի միզաթթու: Նրանք օգտագործել են լիթիումի միզաթթու, որն արդեն հայտնի է որպես ամենալուծվող միզաթթվային միացություն, և նկատել են, որ դա կրծողների մոտ հանգիստ վիճակ է առաջանում: Քեյդը և Էնդրյուսը հետևեցին այդ էֆեկտին հենց լիթիումի իոնին, և այն բանից հետո, երբ Քեյդն ինքն ընդունեց լիթիումը մարդկանց մեջ դրա անվտանգությունն ապահովելու համար, նա առաջարկեց լիթիումի աղերը որպես հանգստացնող միջոց: Շուտով նրան հաջողվեց վերահսկել հոգեկան խանգարումը խրոնիկ հոսպիտալացված հիվանդների մոտ: Սա հոգեկան հիվանդությունների բուժման համար դեղամիջոցի առաջին հաջող կիրառություններից մեկն էր, և այն դուռ բացեց հաջորդ տասնամյակների ընթացքում այլ հոգեկան խնդիրների համար դեղամիջոցների զարգացման համար:

Աշխարհի մնացած մասը դանդաղեց այս բուժումը ընդունելու համար, հիմնականում այն ​​մահերի պատճառով, որոնք առաջացել էին նույնիսկ համեմատաբար աննշան չափից մեծ դոզավորումից, ներառյալ լիթիումի քլորիդի օգտագործումը որպես կերակրի աղի փոխարինող: Հիմնականում դանիացի Մոգենս Շոուի և Փոլ Բաաստրուպի Եվրոպայում հետազոտությունների և այլ ջանքերի շնորհիվ, և Սամուել Գերշոնի, Բարոն Շոպսինի շներհիվ ԱՄՆ-ում, այս դիմադրությունը կամաց-կամաց հաղթահարվեց: Հետևելով Ամերիկայի հոգեբուժական  ասոցիացիայի Լիթիումի աշխատանքային խմբի առաջարկությանը (Վիլյամ Բաննի, Իրվին Քոեն (նախագահ), Ջոնաթան Քոուլ, Ռոնալդ Ռ. Ֆայվ, Սամուել Գերշոն, Ռոբերտ Փրիեն և Ջոզեֆ Թուպին), լիթիումի կիրառումը հոգեկան հիվանդության մեջ հաստատվել է Միացյալ Նահանգների Սննդի և դեղերի վարչության կողմից 1970 թվականին, դառնալով 50-րդ երկիրը: 1974 թ.-ին այս կիրառումը որպես հոգեկան-դեպրեսիվ հիվանդության կանխարգելիչ միջոց:

Ֆայվը, ով բացել էր առաջին լիթիումի կլինիկան Հյուսիսային Ամերիկայում 1966 թվականին, օգնեց հանրահռչակել լիթիումի հոգեբուժական օգտագործումը իր ազգային հեռուստատեսային ելույթների և իր բեսթսելեր «Moodswing» գրքի միջոցով: Բացի այդ, Ֆայվը և Դեյվիդ Լ. Դանները մշակել են «արագ ցիկլ» երկբևեռ խանգարման հայեցակարգը, որը հիմնված է լիթիումին չարձագանքելու վրա:

Լիթիումը այժմ դարձել է արևմտյան ժողովրդական մշակույթի մի մասը: Պի, Կանխազգացում, Աստղային փոշու մասին հիշողությունները, Այգիների երկիր, Ամերիկացի հոգեկանը, Մի չամուսնացած կին ֆիլմերի հերոսները ընդունում էին լիթիում:

### 7UP («Սևեն-Ափ»)
Ինչպես կոկաինը Կոկա-Կոլայում, լիթիումը լայնորեն վաճառվում էր որպես 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին տարածված արտոնագրային դեղամիջոցներից մեկը և հանդիսանում էր զովացուցիչ ըմպելիքի բուժիչ բաղադրիչ: Չարլզ Լայպեր Գրիգը, ով հիմնել է Սենթ Լուիսում գտնվող իր The Howdy ընկերությունը, 1920 թվականին հորինել է կիտրոն-լայմ զովացուցիչ ըմպելիքի բանաձևը: Ապրանքը, որն ի սկզբանե կոչվում էր «Bib-Label Lithiated Lemon-Lime Soda», թողարկվել է երկու շաբաթ Ֆոնդային բորսայի վթար 1929 թվականից  առաջ: Այն պարունակում էր տրամադրության կայունացուցիչ լիթիումի ցիտրատ և հանդիսանում էր մի շարք արտոնագրային դեղամիջոցներից մեկը, որը տարածված էր 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին: Շուտով նրա անունը փոխվեց 7 Up-ի։ Ամերիկյան բոլոր խմիչք արտադրողները ստիպված եղան հեռացնել լիթիումը ըմպելիքներից 1948-ին: Չնայած արգելքին, 1950-ին Painesville Telegraph-ը դեռևս գովազդում էր կիտրոնի ըմպելիքի գովազդը:

## Աղեր և ապրանքների անվանումներ
Լիթիումի կարբոնատը () լիթիումի ամենատարածված ձևն է, թեև լիթիումի ցիտրատը () և այլ աղեր, ներառյալ լիթիումի սուլֆատը, լիթիումի քլորիդը և լիթիումի օրոտատը նույնպես օգտագործվում են: Նանոմասնիկները և միկրոէմուլսիաները նույնպես հայտնագործվել են որպես դեղամիջոցների մատակարարման մեխանիզմներ: 2020 թվականի դրությամբ չկա ապացույց, որ այլընտրանքային ձևակերպումները կամ լիթիումի աղերը կնվազեցնեն արյան շիճուկում լիթիումի մակարդակի մոնիտորինգի անհրաժեշտությունը կամ նվազեցնեն համակարգային թունավորումը:

2017 թվականի դրությամբ լիթիումը վաճառվում էր բազմաթիվ ֆիրմային անվանումներով ամբողջ աշխարհում, այդ թվում՝ Cade, Calith, Camcolit, Carbolim, Carbolit, Carbolith, Carbolithium, Carbolitium, Carbonato de Litio, Carboron, Ceglution, Contemnol, Efadermin (լիթիում և ցինկի սուլֆատ), Efalith (լիթիում և ցինկի սուլֆատ), Elcab, Eskalit, Eskalith, Frimania, Hypnorex, Kalitium, Karlit, Lalithium, Li-Liquid, Licarb, Licarbium, Lidin, Ligilin, Lilipin, Lilitin, Limas, Limed, Liskonum, Litarex, Lithane, Litheum, Lithicarb, Lithii carbonas, Lithii citras, Lithioderm, Lithiofor, Lithionit, Lithium, Lithium aceticum, Lithium asparagicum, Lithium Carbonate, Lithium Carbonicum, Lithium Citrate, Lithium DL-asparaginat-1-Wasser, Lithium gluconicum, Lithium-D-gluconat, Lithiumcarbonaat, Lithiumcarbonat, Lithiumcitrat, Lithiun, Lithobid, Lithocent, Lithotabs, Lithuril, Litiam, Liticarb, Litijum, Litio, Litiomal, Lito, Litocarb, Litocip, Maniprex, Milithin, Neurolepsin, Plenur, Priadel, Prianil, Prolix, Psicolit, Quilonium, Quilonorm, Quilonum, Téralithe, and Theralite:

## Հետազոտություն
Ալցհայմերի հիվանդության նախնական ապացույցները ցույց են տվել, որ լիթիումը կարող է դանդաղեցնել առաջընթացը: Այն ուսումնասիրվել է կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզի բուժման մեջ դրա հնարավոր օգտագործման համար, սակայն ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ լիթիումը չի ազդում կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզի արդյունքների վրա:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հիմնական դեղեր
Կատեգորիա:Լիթիում
Կատեգորիա:Լիթիումի միացություններ
Կատեգորիա:Հոգեմետ դեղեր