Յուան Լի

**Յուան Ցեհ Լին** (; ) թայվանցի քիմիկոս է, որը 1986 թվականին արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի՝ ռեակցիաների դինամիկայի զարգացման գործում ունեցած ներդրման համար։

Լին Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի վաստակավոր պրոֆեսոր է և Ռյոջի Նոյորիի հետ միասին Նագոյայի համալսարանի առաջադեմ ուսումնասիրությունների ինստիտուտի պատվավոր տնօրեն։ Նա Նոբելյան մրցանակի է արժանացել Ջոն Պոլանիի և Դադլի Հերշբախի հետ միասին՝ «քիմիական տարրական պրոցեսների դինամիկայի մեջ ունեցած ներդրման համար։ Նա առաջին թայվանցին էր, ով արժանացել է Նոբելյան մրցանակի։ Ֆիզիկական քիմիայի ոլորտում նրա հետազոտությունները վերաբերում էին քիմիական կինետիկայի առաջադեմ տեխնիկայի կիրառմանը՝ քիմիական ռեակցիաների վարքագիծը խաչաձև մոլեկուլային ճառագայթների միջոցով հետազոտելու և մանիպուլյացնելու համար։. 1994-ից 2006 թվականներին Լին զբաղեցրել է Սինիկայի ակադեմիայի նախագահի պաշտոնը։. 2011 թվականին նա ընտրվել է Գիտության միջազգային խորհրդի ղեկավար։

## Վաղ կյանք և կրթություն
thumb|Յուան Ցեհ Լի, Օթմերի ոսկե մեդալակիր, 2008
Լին ծնվել է Թայվանի հյուսիսային Շինչիկուում (այժմ՝ Հսինչու) 1936 թվականի նոյեմբերի 19-ին: Նրա հայրը՝ Լի Ցզե-ֆանը (李澤藩), նկարիչ էր, իսկ մայրը՝ Ցայ Պեյը (蔡配; Ցայ Պեյ), տարրական դպրոցի ուսուցչուհի էր Թայչու պրեֆեկտուրայի (այժմ՝ Վուցի, Թայչունգ) Գոսեյկո քաղաքից (梧棲港街) Նրանց պապական տունը Ֆուջյանի Նանան քաղաքում է։

Լին խաղացել է Հսինչուի տարրական դպրոցի բեյսբոլի և սեղանի թենիսի թիմերում, իսկ ավելի ուշ սովորել է Հսինչուի ավագ դպրոցում, որտեղ խաղացել է թենիս, նվագել տրոմբոն և ֆլեյտա: Նա ազատվել է ընդունելության քննություններից և ընդունվել է Թայվանի ազգային համալսարան: 1959 թվականին նա ստացել է բակալավրի աստիճան: 1961 թվականին նա ստացել է մագիստրոսի կոչում Ցին Հուայի ազգային համալսարանում և 1965 թվականին՝ դոկտորի կոչում Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում։1977-ից 1984 թվականներին նա Քիմիայի միջազգային խորհրդի անդամ էր։

## Գիտական ​​կարիերա
1967 թվականի փետրվարին Հարվարդի համալսարանում նա սկսեց աշխատել Դադլի Հերշբախի հետ՝ ջրածնի ատոմների և երկատոմ ալկալային մոլեկուլների միջև ռեակցիաների, ինչպես նաև ունիվերսալ խաչաձև մոլեկուլային ճառագայթների սարքի կառուցման վրա: Հերշբախի հետ դոկտորական տարվա ավարտից հետո նա 1968 թվականին միացավ Չիկագոյի համալսարանի դասախոսական կազմին: 1974 թվականին նա վերադարձավ Բերկլի որպես քիմիայի պրոֆեսոր և Լոուրենս Բերկլիի ազգային լաբորատորիայի գլխավոր հետազոտող, նույն թվականին դառնալով ԱՄՆ քաղաքացի: Լին Կալիֆոռնիայի համալսարանի վաստակավոր պրոֆեսոր է։

Լին նաև աշխատել է նոր հետազոտական ​​ինստիտուտներ ստեղծելու, Թայվանում գիտական ​​հետազոտությունները զարգացնելու և Academia Sinica-ի համար լավագույն գիտնականներ հավաքագրելու և պատրաստելու ուղղությամբ։

2010 թվականին Լին հայտարարել է, որ գլոբալ տաքացումը շատ ավելի լուրջ կլինի, քան գիտնականները նախկինում կարծում էին, և որ թայվանցիները պետք է կրճատեն մեկ շնչի հաշվով ածխածնի արտանետումները՝ տարեկան ներկայիս 12 տոննայից մինչև ընդամենը երեք։ Դրա համար անհրաժեշտ կլինի մի քանի կարգախոս, լույսերը մեկ ժամով անջատելը կամ մսի սպառումը կրճատելը, նշելով. «Մենք պետք է սովորենք ապրել մեր նախնիների պարզ կյանքով»։ Առանց նման ջանքերի, նա ասել է, որ «թայվանցիները չեն կարողանա երկար գոյատևել ապագայում»։

## Անձնական կյանք
thumbnail|300px|Լին (ձախiից վերևում) ներկայացրել է Թայվանը 2004 թվականի ԱԽՏՀ առաջնորդների գագաթնաժողովում։
Լիի հայրը Թայվանում նկարիչ էր, իսկ մայրը՝ տարրական դպրոցի ուսուցչուհի։ Նրա ավագ եղբայրը՝ Յուան-Չուան Լին, 40 տարի եղել է Ջոնս Հոփքինսի համալսարանի պրոֆեսոր և արժանացել է Թայվանի Չինաստանյան ակադեմիայի հատուկ դասախոսական պաշտոնի պատվավոր կոչմանը։ Նրա կրտսեր եղբայրը՝ Յուան-Պերն Լին, նույնպես արժանացել է այս պատվին։ Լիի քույրը՝ Չի-Մեյ Լին, աշխատել է որպես պրոֆեսոր Չունգ Հսինգի ազգային համալսարանում։

## Ծանոթագրություններ