Հումայունի դամբարան

**Հումայունի դամբարան** (, ), մողոլ միապետ՝ փադիշահ Միրզա Նասր ալ-Դին Մուհամմադ Հումայունի՝ Դելիում գտնվող դամբարանը։ Կառուցվել է նրա այրու՝
Բեգա Բեգումի (հայտնի է նաև Հաջի Բեգում անունով) պատվերով ու հովանավորությամբ։ Համարվում է մեծ մողոլների տոհմական առաջին դամբարանը և ճարտարապետական տեսանկյունից կապող օղակ է հանդիսանում Լենկթեմուրի աճյունն ամփոփող Գուր-Էմիր դամբարանի ու նրա ծոռի՝ շահ Ջահանի պատվերով հետագայում կառուցված Թաջ Մահալի միջև։ Շինարարությունն սկսվել է 1562 թվականին, ավարտվել 1571 թվականին։ Ճարտարապետները ազգությամբ պարսիկ հայր ու որդի են՝ Միրաք Միրզա Ղիյասը և Սայիդ Մուհամմադը, որոնց ընտրել է հենց ինքը՝ կայսրուհի Բեգա Բեգումը։ Մինչ այդ նրանք աշխատել են Հերաթում՝ Հուսեին Բայքարայի համար, ինչպես նաև Բուխարայում՝ տեղի ուզբեկ տիրակալի համար։

Հումայունի դամբարանը, որ նմանատիպ առաջին կառույցն է Հնդկական ենթամայրցամաքում, 1993 թվականին  ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։ Դրան հաջորդել են այստեղ իրականացված վերականգնողական մեծածավալ աշխատանքները։

Դամբարանը տեղակայված է 1538 թվականին Հումայունի հիմնադրած Փուրանա Քիլայի՝ Հին բերդի մերձակայքում, շրջապատված է ընդարձակ  պարտեզներով։ Հնդկաստանյան առաջին կառույցն է, որի շինարարության ընթացքում այդքան մեծ ծավալով կարմիր ավազաքար է կիրառվել։

Դամբարանում, Հումայունի շիրմից զատ, ամփոփված են փադիշահուհի Բեգա Բեգումի, նրանց ծոռ Դարա Շիքահի, ինչպես նաև՝ հաջորդած մի քանի մողոլ շահերի՝ Ջահանդարի, Ֆարուքսիյարի, Ռաֆի Ուլ-Դարյաթի, Ռաֆի Ուդ-Դավլաթի, Մուհամմադ Քամ Բախշիի, Ալամգիր II-ի գերեզմանները։

Հումայունի դամբարանն էապես տարբերվում է նրա հոր՝ Բաբուրի՝ Քաբուլում գտնվող համեստ դամբանից, թեև հենց վերջինս է դրել դրախտային պարտեզում հանգչելու ավանդույթի հիմքը։ Որոշ չափով ընդօրինակելով հանդերձ Լենկթեմուրի աճյունն ամփոփող սամարղանդյան Գուր-Էմիրին՝ Հումայունի դամբարանը ճարտարապետական տեսանկյունից ոստյուն էր մողոլական արքայական դամբարանների կառուցման արվեստի ու արհեստի մեջ, որն իր գագաթնակետին է հասել Թաջ Մահալի տեսքով։

Ուշագրավ է հետևյալ փաստը. մողոլ վերջին կայսրը՝ Բահադուր Շահ Զաֆարը, 1857 թ. հնդկական ապստամբության ժամանակ իր երեք իշխանների հետ պատսպարվել է Հումայունի դամբարանում և հենց այստեղ էլ նրանց գերի է վերցրել կապիտան Ուիլյամ Հոդսոնը, որից հետո նրանք Ռանգուն են աքսորվել։

## Պատկերասրահ

Image:Humayuns Tomb Delhi 31-05-2005 pic2.jpg|Դամբարանի շուրջը տարածվող այգիները
Image:Humayuns Tomb Delhi 31-05-2005 pic3.jpg|Դամբարանի ճակտոնը
Image:Humayun's Tomb entrance.jpg|Դամբարանի մուտքը


File:Humayun's Tomb Monument.jpg| Դամբարանի հարավարևմտյան կողմը
File:Humayun's tomb by Shagil Kannur 2.jpg| 
File:The white marble dome and chhatris on the roof of Humayun's tomb.jpg| Վեցթևանի աստղեր՝ դամբարանին
File:Humayun Delhi 2.jpg|Բանու Բեգումի, Դարա Շիկոհի և այյլոց շիրիմները
File:Jaali or marble lattice screen showing a mihrab, from inside Humayun's tomb, Delhi.jpg| 
File:Humayun's Tomb from the entrance, Delhi.jpg| Դամբարանի տեսքը արևմտյան մուտքի մոտից
File:Details of Entrance portal into Humayuns Tomb, Delhi.jpg| Դամբարանի արևմտյան դարպասի ճակտոնը
File:Isa Khan's mosque, built ca 1547 AD, near Humayun's tomb.jpg|Դամբարանի մերձակայքում գտնվող մզկիթը (Իսա Խանի մզկիթ)՝ կառուցված 1547 թ.
File:Gateway into Arab Sarai, near Humayun's tomb complex, Delhi.jpg|Արաբա Սարայ տանող դարպասը
File:Afsarwala tomb - Landscape view.JPG|Աֆսարվալայի դամբարանը, որ գտնվում է մերձակայքում
File:Humayun's Tomb, with the Barber's Tomb in the foreground, Delhi, 1858 photograph.jpg|Հումայունի և նրա սափրիչի դամբարանները (*Nai-ka-Gumbad*) (1858 թ. լուսանկար)
File:Humayun's Tomb, Delhi. 1860.jpg|
File:Humayun's Tomb at night 04.jpg|Հումայունի դամբարանը գիշերով
File:A side view of Humayun's Tomb.jpg|


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Catherine B. Asher: *Architecture of Mughal India* (= *The New Cambridge History of India.* 1, 4). Reprinted edition. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 2003, ISBN 0-521-26728-5.
* Ajit S. Bhalla: *Royal Tombs of India. 13th to 18th Century.* Mapin Publishing u.&nbsp;a., Ahmedabad 2009, ISBN 978-0-944142-89-9.
* Hermann Forkl, Johannes Kalter, Thomas Leisten, Margareta Pavaloi (Hrsg.): *Die Gärten des Islam.* Edition H. Mayer, Stuttgart u.&nbsp;a. 1993.
* Bamber Gascoigne: *Die Großmoguln. Glanz und Größe mohammedanischer Fürsten in Indien.* Sonderausgabe. Prisma-Verlag, Gütersloh 1987, ISBN 978-3-570-09930-8.
* Markus Hattstein, Peter Delius (Hrsg.): *Islam. Kunst und Architektur.* Könemann, Köln 2000, ISBN 3-89508-846-3, S. 475 f.
* Ebba Koch: *Mughal Architecture. An Outline of Its History and Development (1526–1858).* Prestel, München 1991, ISBN 3-7913-1070-4.

## Արտաքին հղումներ
* ''Humayun’s Tomb – ArchNet''  (engl.)
* ''UNESCO-Seite zum Humayun-Mausoleum''
* ''Video mit Fotos der Gesamtanlage''

Կատեգորիա:1572 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:1572 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:1572 հիմնադրումներ Հնդկաստանում
Կատեգորիա:Դամբարաններ
Կատեգորիա:Դելի
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Հնդկաստանում
Կատեգորիա:Հնդկաստանի շենքեր և կառույցներ