Պաուլ Ցելան

**Պաուլ Ցելան** ( [], ()։ (Բուն անունը՝ Պաուլ Անցել, որը գրաշրջությամբ (անագրամա) դարձել է Ցելան) 20-րդ դարի գերմանալեզու նշանավոր բանաստեղծներից է, ում ստեղծագործությունը թարգմանված է աշխարհի բազմաթիվ լեզուներով։ Սկսելով հիմնականում ֆրանսիական սյուրռեալիզմի ավանդներով՝ Պ. Ցելանը վերջին ժողովածուներում մխրճվում է գերմաներենի հերմենևտիկական նրբությունների մեջ՝ հասնելով բառի էկզիստենցիալիստական արմատներին։ Ավելացրած նրա պոեզիայի գրաֆիկական նրբագիծը, արտակարգ երաժշտականությունը, հրեական և համաշխարհային մշակույթի հետ բազմաթիվ զոգորդությունները, աղերսները և առնչությունները, որոնք այդ բանաստեղծությունը 20-րդ դարի երկրորդ կեսի համաեվրոպական պոեզիայի մեջ եզակի, գրեթե անձեռակերտ մի ձեռագիր են դարձնում։ Մեծ է Ցելանի ավանդը նաև թարգմանության ասպարեզում։

## Կենսագրություն
Պաուլ Ցելանը ծնվել է Ռումինիայում, Բուկովինայի կենտրոն Չերնովիցում, գերմանախոս հրեական ընտանիքում։

Սկզբում այցելել է գերմանական, իսկ այնուհետև եբրայական դպրոց։ Հինգ տարի սովորել է ռումինական, իսկ ապա ուկրաինական գիմազիաներում։ 1938 թ.-ին սկսել է բժշկություն սովորել Տուրսում, սակայն մի տարի անց վերադարձել է Ռումինիա՝ ռոմանիստիկա ուսանելու համար։ 1940 թ.-ին Բուկովինան և նրա հետ միասին նաև Ցելանի հայրենի քաղաքը՝ Չերնովիցը, անցնում են ՍՍՀՄ տիրապետության տակ։ 1941 թ.-ին, երբ ռումինական և գերմանական զորքերը գրավում են Չերնովիցը, նաև այնտեղ սկսվում է հրեաներին գետտո տեղափոխելու պրոցեսը։ Ցելանի ծնողները տեղահանվել են 1942 թ.-ին։ Հայրը մահացել է ճամբարում՝ տիֆից, իսկ մորը գնդակահարել են։ Ծնողների մահը խոր հետք է թողել Ցելանի հոգեաշխարհի վրա։ Նա ողջ կյանքում տառապել է այն մտքից, որ ծնողներին թողել է բախտի քմահաճույքին։

1942-1943 թթ. Ցելանը անցկացրել է ռումինական տարբեր աշխատանքային ճամբարներում, ծանր աշխատանքներ է կատարել մոլդավական ճանապարհաշինարարական խմբերում։ Սովետական զորքերի կողմից Չերնովիցի ազատագրումից հետո Ցելանը 1944 թ.-ին վերադարձել է այնտեղ։ Շարունակել է ուսումը, աշխատել է իբրև թարգմանիչ։ 1947 թ.-ին Հունգարիայով փախել է Վիեննա և 1948 թ.-ին հաստատվել Փարիզում։ Նույն թվականին Վիեննայում լույս է տեսել *Աճյունասափորների ավազը* բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն, որը ուշադրության չի արժանացել։

1948 թ.-ին Ցելանը հանդիպում է Ինգեբորգ Բախմանին. նրանց սիրո պատմությունը վկայված է հետմահու հրատարակված օրագրերով և նամակագրությամբ (վերջինս հրատարակվեց 2008 թ.-ին, *Սրտի ժամանակ* վերնագրով)։

Փարիզում Ցելանը 1951 թ.-ին ծանոթանում է արվեստագիտուհի Գիզելե Լեստրանժի հետ, որի հետ ամուսնանում է։ 1952 թ.-ին Շտուտգարտում լույս է տեսնում երկրորդ ժողովածուն՝ *Կակաչ և հիշողություն* վերնագրով, որտեղ զետեղված էր միանգամից հռչակավոր դարձած *Մահվան Ֆուգա* բանաստեղծությունը։ 1955 թ.-ին ֆրանսիական հպատակություն է ընդունում։ Ծնվում է միակ որդին։

1960 թ.-ին հրեա բանաստեղծ Իվ Գոլլի այրին՝ Կլարա Գոլլը, նրան անհիմն մեղադրում է ամուսնու բանաստեղծությունների գրագողության մեջ։ Այն շարունակվում է մինչև բանաստեղծի կյանքի վերջը՝ հոգեկան մեծ ընկճվածության մեջ գցելով բանաստեղծին։

Ցելանը բազմիցս հայտնվում է հոգեբուժական կլինիկաներում։ Դեպրեսիվ վիճակներից մեկի ժամանակ փորձում է դանակահարել կնոջը։ 1967 թ.-ին նրանք որոշում են առանձին ապրել։ Գերմանիայում արժանանում է ամենահեղինակավոր գրական պարգևներին։

Կյանքի վերջին շրջանում հրատարակած ժողովածուները ավելի ու ավելի են քաշվում լեզվական-հերմենևտիկական խորությունների մեջ։ Բանաստեղծը ասես հետևում է իր մեծ ժամանակակցի՝ Մարտին Հայդեգերի «die Sprache spricht»&nbsp;-&nbsp;«լեզուն խոսում է» սկզբունքին, ինչը թե' անասելին ասացման դաշտ բերելու նորանոր հնարավորություններ է տալիս և թե' ապահովում է նրա բանաստեղծման կարևորագույն մի սկզբունքը՝ «բանաստեղծությամբ հայտնաբերել այն վայրը, որտեղ ինչ-որ մեկը ազատվում է իրենից` իր՝ իբրև-ինքն-իրեն-օտարի զգացողությամբ»։

1969 թ.-ին, մահից մի քանի ամիս առաջ, առաջին և վերջին անգամ մեկնում է Երուսաղեմ։ Շփվում է հրեա բանաստեղծների հետ։ Ամբողջ կյանքի ընթացքում ջերմ հարաբերություններ է պահպանում բանաստեղծուհի Նելլի Զախսի հետ։

Ցելանի մահվան հանգամանքները մինչև օրս քննարկումների առարկա են։ Հավանաբար 1970 թ.-ի ապրիլի 20-ին նա Փարիզում, Միրաբոյի կամրջից նետվում է Սենան։ Այսօր բանաստեղծի ժառանգությունը քննարկումների և մեկնաբանությունների կենտրոնում է։

«Ես տարբերություն չեմ տեսնում սեղմված բռունցքի և բանաստեղծության միջև»&nbsp;-&nbsp;այս սկզբունքը, չնայած ցելանյան բանաստեղծության հերմետիկ բնույթին, դրան միաժամանակ խորունկ ապրումայնություն է հաղորդում՝ մեջտեղ հանելով բանաստեղծման մյուս սկզբունքը, որը գոյաբանական ընդգրկման է. «Բանաստեղծությունը - զուտ մահկանացուության և մեռած տառի փոխակերպումն է անսահմանության»։ Հայդեգերյան «գոյության տան» իր անկյունում այն լուսավորում է հիշողությունն ու ցավը, վախն ու հուսացումը, սերն ու տագնապը։ Այդ լուսավորման ներքո, ինչպես նա ինքն է գրում իր մի բանաստեղծության մեջ, «Ամեն ինչ ավելի քիչ է, / քան կա, / ամեն ինչ ավելին է»։ «Բանաստեղծությունը - ժամանակակից բանաստեղծությունը - անկասկած ավելի ու ավելի է ձգտում համրության, և դա, ինձ թվում է, միայն անուղղակիորեն է կապված բառապաշարի ընտրության դժվարություններին, շարահյուսության կտրուկ անկումներին և էլլիպսիզմների հակմանը։ Բանաստեղծությունը...հաստատվում է ինքն իր եզրին, եզրին կանգնելու համար այն իրեն իր Արդեն-Ոչ-ից անդադար հետ է կանչում և մղում է իր Դեռ-Եվս-ի մեջ։ ... Դա ակտուալիզացված լեզու է, որը ազատված է ինչ-որ արմատական անհատականացման նշանով և ըստ այդմ հիշողության մեջ պահել է լեզվով հատկացված սահմանները և նրանով ներկայացված հնարավորությունները»։

## Երկեր
* Der Sand aus den Urnen, Wien 1948 (enthält den deutschsprachigen Erstdruck der [Todesfuge''), im Herbst 1948 auf Celans Wunsch wegen zahlreicher Druckfehler und der unpassenden Illustrationen von Edgar Jené makuliert // [Աճյունասափորների ավազը, 1948։
* Mohn und Gedächtnis, Stuttgart 1952; 2000 mit einem Nachwort von Joachim Seng, ISBN 3-421-05223-9 // Կակաչ և հիշողություն, 1952։
* Von Schwelle zu Schwelle, 1955 // Շեմից շեմ, 1955։
* Sprachgitter, 1959, // Խոսաճաղ. 1959:
* Die Niemandsrose, 1963, // Ոչ ոքի վարդը, 1963։
* Atemwende, 1967 // Շնչառության շրջադարձ, 1967։
* Fadensonnen, 1968 // Թելարևներ, 1968։
* Lichtzwang, 1970 // Լույսի հարկադրանք, 1970։
* Schneepart, (Nachlass), 1971 // Ձյունե բաժին, 1971։
* Zeitgehöft, (Nachlass), 1976 // Ժամանակի ագարակ, 1976։
* Eingedunkelt und Gedichte aus dem Umkreis von Eingedunkelt. Hrsg. von Bertrand Badiou und Jean-Claude Rambach* (Nachlass), Suhrkamp, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-51840374-5*

## Երկերի ժողովածուներ
* Werke in sieben Bänden, 2000
* Die Gedichte – Kommentierte Gesamtausgabe in einem Band, hrsg. und kommentiert von Barbara Wiedemann, Frankfurt am Main (Suhrkamp) 2003, ISBN 3-518-41390-2; TB-Ausg.։ 2005, ISBN 3-518-45665-2
* „Mikrolithen sinds, Steinchen“. Paul Celan, Die Prosa aus dem Nachlaß. Kritische Ausgabe, hrsg. und kommentiert von Barbara Wiedemann und Bertrand Batiou, Frankfurt/ Main 2005. ISBN 3-518-41706-1

## Գրականություն
* Peter Horst Neumann։ *Zur Lyrik Paul Celans. Eine Einführung*. V&R, Göttingen 1968; 2. Auflage 1990, ISBN 3-525-33567-9
* dsb.։ *Wort-Konkordanz zur Lyrik Paul Celans bis 1967*. W. Fink, München 1969
* Peter Szondi։ *Celan-Studien*. Hg. Jean Bollack mit Henriette Beese, Wolfgang Fietkau, Hans-Hagen Hildebrandt, Gert Mattenklott, Senta Metz, Helen Stierlin. Suhrkamp, Frankfurt 1972
* Dietlind Meinecke (Hrsg.)։ *Über Paul Celan*. Suhrkamp, Frankfurt 1973
* Marlies Janz։ *Vom Engagement absoluter Poesie. Zur Lyrik und Ästhetik Paul Celans*. Athenäum, Königstein 1976
* *Paul Celan* Schwerpunktheft von *[[Text und Kritik]].* Heft 53/54, München 1977
* Israel Chalfen։ *Paul Celan. Eine Biographie seiner Jugend.* Insel, Frankfurt 1979
* Winfried Menninghaus։ *Paul Celan. Magie der Form*. Suhrkamp, Frankfurt 1980
* Karsten Hvidfelt Nielsen & Harald Pors։ *Index zur Lyrik Paul Celans*. Fink, München 1981
* Gerhart Baumann։ *Erinnerungen an Paul Celan*. Suhrkamp, Frankfurt 1986
* Hans-Georg Gadamer։ *Wer bin Ich und wer bist Du? Ein Kommentar zu Paul Celans Gedichtfolge 'Atemkristall*, Suhrkamp, Frankfurt 1986
* Otto Pöggeler։ *Spur des Worts. Zur Lyrik Paul Celans*. Alber, Freiburg 1986, ISBN 3-495-47607-5
* Werner Hamacher & Winfried Menninghaus Hgg.։ *Paul Celan*. Suhrkamp, Frankfurt 1988 (Reihe։ Materialien)
* Harald Pors։ *Rückläufiges Wortregister zur Lyrik Paul Celans*. W. Fink, München 1989
* Edith Silbermann։ *Begegnung mit Paul Celan. Erinnerung und Interpretation*. 2. Auflage. Rimbaud, Aachen 1995, ISBN 3-89086-884-3
* John Felstiner։ *Paul Celan. Eine Biographie* Beck, München 1997, ISBN 3-406-42285-3
* Stéphane Mosès։ *P. Celans Inskription der Vernichtung* in։ *Der Exodus aus Nazideutschland und die Folgen. Jüdische Wissenschaftler im Exil.* Hg. Marianne Hassler, Attempto, Tübingen 1997, ISBN 3-89308-265-4
* Oliver Wieters։ *Der Traum vom Schweigen. Paul Celans frühe Arbeit (1948) über den surrealistischen Maler Edgar Jené*. Tübingen 1997 http://www.oliverwieters.de/artikel-73.html
* Bernhard Böschenstein & Sigrid Weigel (Hgg.)։ *Ingeborg Bachmann und Paul Celan. Poetische Korrespondenzen. Vierzehn Beiträge* Suhrkamp, Frankfurt 1997; wieder 2000
* Thomas Schestag։ *[[Mantis religiosa|Mantisrelikte]]. [[Blanchot]], [[Jean-Henri Fabre|Fabre]], Celan* Urs Engeler, Basel 1998, ISBN 3-905591-06-5 (über Celan *Lichtzwang*, in Auswahl)
* Wolfgang Emmerich։ *Paul Celan* Rowohlt, Reinbek 1999, ISBN 3-499-50397-2
* Jean Firges։ *"Den [[Acheron]] durchquert ich." Einführung in die Lyrik Paul Celans. Vier Motivkreise: Die Reise, der Tod, der Traum, die Melancholie.* 2. Auflage. Stauffenburg, Tübingen 1999, ISBN 3-86057-067-6 (siehe dsb., 2001 sowie seinen Namensartikel, mit dem Forschungsschwerpunkt Celan)
* Jean Bollack։ *Paul Celan. Poetik der Fremdheit*. Übers. Werner Wögerbauer. Zsolnay, Wien 2000, ISBN 3-552-04976-2
* Andrei Corbea-Hosie Hg.։ *Paul Celan. Biographie und Interpretation* Bukarest & Konstanz 2000, ISBN 3-89649-578-X
* Barbara Wiedemann։ *Paul Celan. Die Goll-Affäre. Dokumente zu einer "Infamie"*. Suhrkamp, Frankfurt 2000, ISBN 3-518-41178-0
* Albrecht Schöne։ *Dichtung als verborgene Theologie : Versuch einer Exegese von Paul Celans: "Einem, der vor der Tür stand"*. Göttinger Sudelblätter, Wallstein Verlag, Göttingen 2000, ISBN 3-89244-431-5
* Jean Firges։ *Paul Celan: Die beiden Türen der Welt. Gedichtinterpretationen*. Sonnenberg, Annweiler 2001, ISBN 978-3-933264-06-0 (siehe dsb., 1999 & 2010)
* Roland Reuß։ *Im Zeithof. Celan-Provokationen*. Stroemfeld/Roter Stern, Frankfurt 2001, ISBN 3-87877-777-9
* Marie-Hélène Quéval u.a. Hgg.։ *Paul Celan "Die Niemandsrose". Lectures d'une Œuvre*. Éd. du Temps, Paris 2002 ISBN 2842742052 (in frz. Sprache)
* Jacques Derrida։ *Schibboleth. Für Paul Celan* Übers. Wolfgang Sebastian Baur. Passagen, Wien 2002
* Anja Lemke։ Konstellation ohne Sterne. Zur poetischen und geschichtlichen Zäsur bei Martin Heidegger und Paul Celan. Wilhelm Fink, München 2002 ISBN 3-7705-3755-6
* Hans-Michael Speier Hg.։ *Gedichte von Paul Celan. Interpretationen* Reclam, Stuttgart 2002
* Martin A. Hainz։ *Masken der Mehrdeutigkeit. Celan-Lektüren mit [[Adorno]], Szondi und Derrida.* (Reihe։ Untersuchungen zur österreichischen Literatur des 20. Jahrhunderts 15) Braumüller, 2. Auflage. Wien 2003
* Theo Buck։ *Celan schreibt an Jünger* Rimbaud, Aachen 2005, ISBN 3-89086-634-4 (Reihe։ Celan-Studien, 7)
* Jürgen Lehmann Hg.։ *Kommentar zu Paul Celans 'Sprachgitter*'. Universitätsverlag Winter, Heidelberg 2005, ISBN 3-8253-5136-X. (Rezension)
* Robert Kleindienst։ *Beim Tode! Lebendig! Paul Celan im Kontext von Roland Barthes' Autorkonzept. Eine poetologische Konfrontation*. Königshausen & Neumann, Würzburg 2006, ISBN 3-8260-3329-9
* Sandro Zanetti։ *„zeitoffen“. Zur Chronographie Paul Celans*. Wilhelm Fink, München 2006, ISBN 3-7705-4300-9
* *"Wer auf dem Kopf geht, hat den Himmel als Abgrund unter sich." Résonances, Paul Celan, Poesie, Rütjer, Malerei*. Eine Ausstellung des Heinrich-Heine-Instituts und des Institut Français, 2001; ISBN 3-9807575-3-6
* Myron Hurna։ *Modernität in der Lyrik Paul Celans. Der poetologische Status seiner Gedichte.* Sonnenberg, Annweiler 2006, ISBN 3-933264-40-5
* Karl-Josef Kuschel։ *„Tübingen, Jänner“: Paul Celan, Walter Jens und die Schwierigkeiten einer jüdisch-deutschen Begegnung* in։ Sönke Lorenz, Volker Schäfer Hgg.։ *Tubingensia: Impulse zur Stadt- und Universitätsgeschichte. Festschrift für Wilfried Setzler*, Jan Thorbecke, Ostfildern 2008, ISBN 978-3-7995-5510-4, S. 621–642
* Markus May, Peter Goßens & Jürgen Lehmann Hgg.։ *Celan-Handbuch. Leben, Werk, Wirkung.* J. B. Metzler, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-476-02063-5
* Martin A. Hainz։ *Paul Celan: Fadensonnen, -schein und -kreuz.* Dr. Kovac, Hamburg 2009, ISBN 978-3-8300-4605-9
* Gernot Wolfram։ *Paul Celan. Der Dichter des Anderen*, Hentrich & Hentrich, Berlin 2009, ISBN 978-3-941450-07-3
* Jean Firges։ *[[Georg Büchner|Büchner]], [[Jakob Michael Reinhold Lenz|Lenz]], Celan: Der Gang durchs Gebirg. Gespräch im Gebirg.* Exemplarische Reihe Literatur und Philosophie, 29. Sonnenberg, Annweiler 2010 ISBN 9783933264589
* Arnau Pons։ "Vor Morgen. Bachmann und Celan. Die Minne im Angesicht der Morde", Kultur & Genspenster. Heft Nr. 10, 2010.
* Werner Wögerbauer։ "Das Gesicht des Gerechten. Paul Celan besucht Friedrich Dürrenmatt", 'Kultur & Genspenster. Heft Nr. 10, 2010, ISBN 978-3-938801-73-4

## Հայերեն թարգմանություններ
* Մահվան ֆուգա /թրգմ.՝ Հակոբ Մովսեսի
* Բանաստեղծություններ/թրգմ.՝ Թոնդրակի
* Բանաստեղծություններ /թրգմ․ գերմ․՝ Մարիամ Կարապետյանի և Թոնդրակի
* Պաուլ Ցելան. Գրանիշ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաուլ Ցելան. Corona
* Biografie und Werkverzeichnis (Suhrkamp Verlag)
* Biografie und Gedichtinterpretationen
* Artikel zur Goll-Affäre in der ''Zeit''
* Kommentierte Linksammlung der Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin 
* Dirk Weissmanns Dissertation zur Rezeption von Celan in Frankreich  Text in französischer Sprache, PDF 6, 2MB.
* Audiofiles auf lyrikline.org, Celan liest Celan
* Peter Hamm: ''Glühbirnen des Geistes. Der deutsche Tiefsinn ist eine französische Erfindung...'' DIE ZEIT 19. November 2009, S. 52 (Peter Hamms deutlicher Verriss eines Buchs von Jean Daive)

Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Ինքնասպան գրողներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստից փրկվածներ
Կատեգորիա:Հրեա բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հրեաներ
Կատեգորիա:Ռումինացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ