Բուլղարիայի հայոց թեմ

[մինի|Բուլղարիայի հայոց թեմի առաջնորդանիստ Սոֆիայի [Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սոֆիա)|սուրբ Աստվածածին եկեղեցին]]
**Բուլղարիայի հայոց թեմ**, Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ Բալկանյան թերակղզու տարածքում գտնվող, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին պատկանող երեք թեմերից մեկը՝ Ռումինիայի և Հունաստանի թեմերի հետ միասին։ Ներկայացնում է բուլղարահայության հոգևոր կյանքը։

Թեմի ենթակայությամբ գործում է տասը եկեղեցի և երկու մատուռ։ Թեմի առաջնորդական տեղապահն է գերաշնորհ տեր Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյանը:

## Պատմություն
1877-1878 թվականների պատերազմից հետո Բուլղարիայի իշխանությունները կառավարությունը տվեց իր համաձայնությունը Բուլղարիայում ստեղծելու հայկական թեմ և առաջնորդարան, որի առաջնորդանիստն այժմ մայրաքաղաք Սոֆիայի սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է (1936)։

Ուշ միջնադարում որոշ հայկական եկեղեցիներ ունեցել են գրչության կենտրոններ, որտեղ ստեղծվել են հայական ձեռագրեր։ Եկեղեցիներին կից գործել են դպրոցներ (Պլովդիվի Թյությունջյան, Շումենի Վարդանյան, Վառնայի Սիսակյան և այլն) և տպագրատներ։ Եկեղեցին նպաստել է հայկական մշակութային և լուսավորական ընկերությունների գործունեությանը։ 19-րդ դարի վերջին՝ 1894-1896 թվականների կոտորածներից հետո և, հատկապես՝ 1920-ական թվականներին՝ հայոց ցեղասպանությունից հետո Բուլղարիայի թեմը զգալի աշխատանք է կատարել երկրում ապաստանած արևմտահայերին օգնություն ցույց տալու համար։ Հայության ընդհանուր թվաքանակը հասել էր 50 հազարի, որը տարիների ընթացքում նորսրացել էր։ 2021 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալներով հայերի թիվը եղել է 5.306 անձ, որից առաքելական՝ 5.002-ը։

Բուլղարահայ հոգևորականության առաջին կառույցը 12-րդ դարի Ֆիլիպպոպոլիսի (այժմ՝ Պլովդիվ) հայկական վանքն էր՝ Հովհաննես Ութմանի վանահայրությամբ։ Այս ժամանակաշրջանում է հիշատակվում նաև Ֆիլիպպոպոլիսի հոգևոր առաջնորդ Գրիգոր եպիսկոպոսը, որին Գրիգոր Դ Տղա կաթողիկոսը նշանակել էր Հայ առաքելական եկեղեցու պաշտոնական բանագնաց։ 1675 թվականին կառուցվել և 1828 թվականին վերակառուցվել է Պլովդիվի սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որը գործում է ցայսօր։ Սոֆիայում հայկական առաջին եկեղեցին կառուցվել է 1673 թվականին՝ հայ վաճառական Աբրահամ Չելեպիի միջոցներով։ Թեմի ամենանոր եկեղեցին Յամբոլի սուրբ Հակոբ եկեղեցին է (2017)։
[մինի|[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Պլովդիվ)|Սուրբ Գևորգ եկեղեցի, Պլովդիվ]]
18-րդ դարի վերջին ծովափնյա Բուրգաս քաղաքում կառուցվել է սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, 1850-ական թվականներին՝ սուրբ Խաչը։ Ռուսչուկ (Ռուսե) քաղաքում կառուցված սուրբ Աստվածածին եկեղեցին գործել է 19-րդ դարի սկզբից։ 1842 թվականին Վառնայում կառուցվել է սուրբ Սարգիս եկեղեցին։ Բուլղարիայում 19-րդ դարում գործող հայկական եկեղեցիների թիվը 15-ից ավելի էր։ Բուլղարիայի թեմը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը գլխավորել է Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքության առաջադրած առաջնորդական տեղապահը։ 1903 թվականին Բուլղարիայի թեմի առաջնորդ է ընտրվել Վահան վարդապետ Տեր-Հակոբյանը։ Առաջին համաշխարհային (1914–18) և հույն-թուրքական (1919–22) պատերազմների տարիներին երկրում գործել է ժամանակավոր թեմական խորհուրդ։ 1922 թվականին թեմի առաջնորդ է ընտրվել Ստեփանոս արքեպիսկոպոս Հովակիմյանը։ 1954-56 թվականներին թեմը գլխավորել է Վազգեն (Լևոն-Կարապետ) եպիսկոպոս Պալճյանը, որը միաժամանակ Ռումինիայի թեմի առաջնորդն էր (1955–94 թվականներին՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա Պալճյան)։

Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետության տարիներին սահմանափակվել է հայ կրոնական համայնքի գործունեությունը, փակվել են մի շարք եկեղեցիներ։ 1980 թվականի վերջին գործել է ընդամենը 5 հայկական եկեղեցի։ 1990-ական թվականներից համայնքն ազգային զարթոնք է ապրել։ 1994 թվականից գործում է Բուլղարիայի թեմի խորհուրդը (ատենապետ՝ Օնիկ Քիրազյան), որը միջոցներ է ձեռնարկել հայկական եկեղեցիները վերաբացելու, նորերը կառուցելու ուղղությամբ։ Պազարջիկ և Ստարա Զագորա քաղաքների իշխանությունները տեղի հայ համայնքներին եկեղեցաշինության համար հողամասեր են հատկացրել։

## Եկեղեցիներ

# Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Շումեն)
# Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ռուսե)
# Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սիլիստրա)
# Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սոֆիա)
# Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մատուռ (Վառնա)
# Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Պլովդիվ)
# Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Յամբոլ)
# Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Դոբրիչ)
# Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ մատուռ (Պլովդիվ)
# Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Բուրգաս)
# Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Վառնա)
# Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Պազարջիկ)

Բացի վերոնշյալ կառույցներից՝ Բուլղարիայում կա նաև մեկ ավերված եկեղեցի՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Վելիկո Տիռնովո), որը չի պատկանում թեմին։ Տարբեր ժամանակներում Սոֆիայում, Պլովդիվում, Վառնայում և այլ քաղաքներում ևս եղել են եկեղեցիներ, որոնք չեն պահպանվել։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարիայի հայոց թեմ