Տարածքային պահանջներ Անտարկտիկայում

**Տարածքային պահանջներ Անտարկտիկայում,** տարբեր պետությունների պահանջները երկրի հարավային բևեռի տարբեր տարածքներում իրենց տիրապետության հաստատաման համար։

Ներկայումս հարավային լայնության 60° զուգահեռականից  հարավ նման պահանջներ պաշտոնապես ներկայացնում են յոթ պետություններ, որոնք հասցրել են դրանք ձեւակերպել մինչեւ Անտարկտիկայի մասին պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը։
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Տարածքային պահանջների պատմություն
Անտարկտիկայում առաջին պաշտոնական տարածքային պահանջները ներկայացվել են 20-րդ դարի սկզբին։

1908 թվականին Մեծ Բրիտանիան հայտարարեց Գրեյամի երկիրը, ինչպես նաև Հարավային Ջորջիա, Հարավային Օրկնեյ, Հարավային Սանդվիչյան և Հարավային Շեթլանդյան կղզիները Ֆոլկլենդյան կղզիների նահանգապետին  հանձնելու մասին։ 1917 թվականի մարտի 28-ին թագավորական հրամանագրով հայտարարվեց, որ Ֆոլկլենդյան կղզիների նահանգապետին ենթակա են բոլոր տարածքները մինչև Հարավային բևեռը, որոնք գտնվում են հարավային լայնության 50° զուգահեռից հարավ 20° արևմտյան երկայնության և 50° արևմտյան երկայնության միջև, ինչպես նաև հարակից հարևան հատվածը, որը հյուսիսում սահմանափակված է 58° հարավային լայնության զուգահեռականով, իսկ արևմուտքում ՝ 80° արևմտյան երկայնության միջօրեականով։ 1962 թվականի մարտի 3– ին Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը հայտարարեց նոր գաղութի՝ Բրիտանական անտարկտիկական տարածքի ստեղծման մասին, որը ներառում էր Հարավային Օրկնեյ և Հարավային Շեթլանդյան կղզիները, որոնք նախկինում վարչական առումով ենթակա էին Ֆոլկլենդյան կղզիներին, ինչպես նաև Անտարկտիկական թերակղզին և Անտարկտիկական մայրցամաքի տարածքի մի մասը, որը գտնվում է 20° արևմտյան երկայնության և 80° արևմտյան երկայնության միջև։ Մեծ Բրիտանիան նաև Անտարկտիկայի հսկայական տարածքներ է փոխանցել իր տիրույթներին։ 1923 թվականի հուլիսի 30 –ին Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը հայտարարեց, որ Նոր Զելանդիան ենթարկվում է Ռոսի տարածքին ՝ Անտարկտիկական մայրցամաքի հատվածի 150° արևմտյան և 160° Արևելյան երկայնությունների միջև։ Հյուսիսում այս հատվածը սահմանափակվում է հարավային լայնության 60° զուգահեռականով։

1933 թվականի հունիսի 13-ին հրապարակվեց «Ավստրալիայի Անտարկտիկայի տարածքի ընդունման ակտը»։ Այս ակտը նախատեսում էր միացնել Ավստրալիային Արևելյան Անտարկտիկայի մեծ մասի համար՝ 45° արևելյան երկայնության և 160° արևելյան երկայնության միջև ընկած հատվածը 60° հարավային լայնության զուգահեռականից հարավ՝ բացառելով Ադելի երկիրը, որի նկատմամբ Ֆրանսիան պնդում էր իր պահանջները։ 1924 թվականի նոյեմբերի 21-ի հրամանագրով Մադագասկարի գեներալ-նահանգապետի ղեկավարությանը փոխանցվում են Կերգելեն, Կրոզե արշիպելագները և Սեն-Պոլ կղզիները, Ամստերդամը և Ադելի երկիրը։

1938 թվականի ապրիլի 1-ին Ֆրանսիայի նախագահի հրամանագրով հաստատվեց Ֆրանսիայի Անտարկտիկայի հատվածը (136° արևելյան երկայնության և 142° արևելյան երկայնության միջև ՝ 60° հարավային լայնության զուգահեռականից հարավ)։ 1955 թվականի օգոստոսի 6-ին Կերգելեն, Կրոզե արշիպելագները, Սեն Պոլ և Ամստերդամ կղզիները և Ադելի երկիրը հայտարարվեցին ֆրանսիական անդրծովյան սեփականություն՝ Ֆրանսիական Հարավային և Անտարկտիկական տարածքներ։

1939 թվականին արևմուտքում Բրիտանական ունեցվածքի և Արևելքում ավստրալական ունեցվածքի միջև ընկած հատվածը (20° արևմտյան երկայնություն — 45° Արևելյան երկայնություն) Նորվեգիան հայտարարեց իր տարածքներ։ Ավելի վաղ Նորվեգիան հայտարարել էր Բուվե կղզու (պաշտոնապես՝ 1928 թվականից, 1929 թվականին Մեծ Բրիտանիան հրաժարվեց այդ կղզու նկատմամբ իր պահանջներից) և Պետրոս I կղզու (պաշտոնապես՝ 1931 թվականից) նկատմամբ իր պահանջների մասին։ Այս տարածքների նկատմամբ պահանջները հաստատվել են 1948 թվականի մայիսի 28-ի հայտարարության մեջ, որում ասվում էր, որ նշված հողերը պատկանում են Նորվեգիայի կախյալ տարածքներին։

Արգենտինայի կառավարությունը չի ճանաչել Անտարկտիկայում Բրիտանական տարածքային պահանջները։ 1925 թվականին Արգենտինան իրենը հայտարարեց  Հարավային Օրքնեյ կղզիները, իսկ 1927 թվականին՝ Հարավային Ջորջիա կղզին։ 1943 թվականին դեկրետ Է հրապարակվել Անտարկտիկայի «արգենտինական հատվածի» ստեղծման մասին, որը ներառում է տարածքներ, որոնք գտնվում են հարավային լայնության 60° զուգահեռականից հարավ ՝ 25° արևմտյան երկայնության և 68°34' արևմտյան երկայնության միջև։ 1946 թվականին Արգենտինայի կառավարությունը կրկին պաշտոնապես հայտարարեց Հարավային բևեռային տարածաշրջանում իր պահանջների մասին, այս անգամ արդեն ավելի ընդարձակ տարածքի, որը հյուսիսում սահմանափակվում էր 60° Հարավային լայնությամբ, Արևելքում ՝ 25° արևմտյան երկայնությամբ, իսկ արևմուտքում ՝ 74° արևմտյան երկայնությամբ։

Չիլիի կառավարությունը 1940 թվականի նոյեմբերին հայտարարեց, որ Չիլիի տարածքը ներառում է Անտարկտիկայի բոլոր երկրները մինչև Հարավային բևեռ ՝ 53° արևմտյան երկայնության և 90° արևմտյան երկայնության միջև ընկած հատվածում։

### Հրաժարում պահանջներից
20-րդ դարում երկու պետություններ հրաժարվեցին պահանջներից։ Գերմանիան (այն ժամանակ երրորդ Ռեյխը) հայտարարեց իր տարածքային պահանջների մասին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց անմիջապես առաջ (1939 թ.օգոստոսի 12-ին Շաբելանդի արշավախմբի վերադարձից հետո)  «գերմանական Անտարկտիկայի հատված» ստեղծելու մասին հրամանագրի հրապարակմամբ՝  4°50' Արևելյան երկայնություն և 16°30' Արևելյան երկայնություն։ 1945-ին պատերազմում կրած պարտությունից հետո Գերմանիան չի հայտարարում Անտարկտիկայի տարածքների վերաբերյալ որևէ պահանջի մասին, չնայած պաշտոնապես չի հրաժարվել դրանցից։ Նոր Շվաբիայի տարածքում

(Մոդ թագուհու հողի մի մասը) գործում է գերմանական  «Նոյմայեր» կայանը։ Ճապոնիան հայտարարել է Անտարկտիկայում իր տարածքային պահանջների մասին 1910-1912 թվականների արշավախմբի ընթացքում, բայց դրանք ձևակերպել է միայն 1939 թվականին՝ հայտարարելով իր ազդեցության մասին Ռոսի տարածքի և Բրիտանական Անտարկտիկայի տարածքի միջև ընկած հատվածի նկատմամբ (80° արևմտյան երկայնությունից մինչև 150° արևմտյան երկայնություն)։ 1951 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյի խաղաղության պայմանագրի պայմաններով Ճապոնիան հրաժարվեց Անտարկտիդայում իր բոլոր պահանջներից։ Ներկայումս Ճապոնիան իրավունք չունի կրկին տարածքային պահանջներ ներկայացնել Անտարկտիկայի մասին պայմանագրի գործողության գոտում։ Այնուամենայնիվ, ոչ պաշտոնապես պահանջներ են ներկայացվում, ընդ որում հիմնավորումը շատ յուրահատուկ է. գազի հայտնաբերված հանքավայրերն այնքան խորն են, որ ոչ ոք, բացի Ճապոնիայից, առայժմ չունի դրա արդյունահանման տեխնոլոգիաներ։

### Չիրականացված ծրագրեր
Մի շարք պետություններ պլանավորում էին իրենց տարածքային պահանջները ներկայացնել Անտարկտիկայում, սակայն չհասցրեցին դրանք ձևակերպել։ 1958-ի ապրիլին Բրազիլիայի արտաքին գործերի նախարարությունը մտադիր էր պահանջել Անտարկտիկայի հողերի նկատմամբ իր իրավունքները 34°40' արևմտյան երկայնությունից մինչև 53°20' արևմտյան երկայնության հատվածում։ Ուրուգվայը ՝ 34°40' արևմտյան երկայնությունից մինչև 56°40' արևմտյան երկայնություն, Պերուն ՝ 75°40' արևմտյան երկայնությունից մինչև 81°21' արևմտյան երկայնություն, Էկվադորը՝ 81°21' արևմտյան երկայնությունից մինչև Գալապագոսյան կղզիների միջօրեականը։ Արգենտինան պատրաստվում էր թողնել հատվածը 56°40' արևմտյան երկայնությունից մինչև 66°30' արևմտյան երկայնություն, Չիլին՝ հատված 66°30' արևմտյան երկայնությունից մինչև 75°40 ' արևմտյան երկայնություն։ Չիլիի և Արգենտինայի միջև հարաբերությունները խզվել են 1940–ականների սկզբին, երբ Անտարկտիկայում տեղի ունեցան մի շարք փոփոխություններ։

### Հատուկ դիրքորոշում
Տարածքային պահանջների հարցում հատուկ դիրքորոշում են որդեգրել ԱՄՆ-ն և Ռուսաստանը (նախկինում ՝ ԽՍՀՄ)։ Երկու պետություններն էլ պահպանել են Անտարկտիկայում տարածքային ինքնիշխանության պահանջների հիմքերը, ինչպես նաև չեն ճանաչել ինչպես մյուս երկրների, այնպես էլ միմյանց պահանջները։ 1939 թվականի հունվարի 27-ին ԽՍՀՄ-ը մատնանշեց Նորվեգիայի «Բուվե սեկտորի» նկատմամբ հավակնությունների անօրինականությունը, պատերազմից հետո նման քաղաքականությունը շարունակվեց մինչև 1959 թվականը։ Հայտարարվեց նաև, որ ԽՍՀՄ-ը չի ներկայացնում իր պահանջները, բայց իրեն իրավունք է վերապահում դա անել ռուս ծովագնացների կողմից հայտնաբերված հողերի վրա։ ԱՄՆ քաղաքացիները, որպես կանոն, ուսումնասիրվող տարածքները հայտարարում էին ամերիկյան։ 1936-ի մարտի 28-ին ԱՄՆ պետքարտուղարը պաշտոնական նամակում հայտարարեց, որ Ռիչարդ Բըրդը ԱՄՆ-ի անունից պահանջներ է ներկայացրել Անտարկտիդայի ամբողջ տարածքի նկատմամբ, որը նա հայտնաբերել և հետազոտել է 150° արևմտյան երկայնությունից Արևելք՝ իր երկու անտարկտիկական արշավախմբերի ընթացքում ՝ 1928-1930 և 1933-1935 թվականներին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ԱՄՆ Կոնգրեսում բազմիցս քննարկվել են Անտարկտիկայում ամերիկյան ազդեցության հայտարարման հարցերը։ Որպես այդպիսին առաջարկվում էր հատվածը 90 ° արևմտյան երկայնությունից մինչև 150° արևմտյան երկայնություն, միևնույն ժամանակ պահանջներ էին ներկայացվել Պալմեր թերակղզու և ամերիկյան բազայի Փոքր Ամերիկա (Little America) տարածքի վերաբերյալ (78° Հարավային լայնություն, 162 ° արևմտյան երկայնություն), բայց առաջարկվող օրենսդրական ակտերը չեն ընդունվել։
մինի|Անտարկտիկայւմ տարածքային պահանջներ ունեցող պետություններ

## Ստատուս քվո
1959-ին կնքվեց, իսկ 1961-ին ուժի մեջ մտավ Անտարկտիկայի մասին պայմանագիրը, որն ամրագրում էր ներկայիս ստատուս քվոն, որն արգելում էր նոր պահանջներ ներկայացնել և ընդլայնել հները։ Պայմանագրի հետ կապված փորձագետներն առանձնացնում են երկրների երեք խումբ։

* Նախքան դրա ստորագրումը տարածքային պահանջներ ունեցողներն են Ավստրալիան, Արգենտինան, Մեծ Բրիտանիան, Նոր Զելանդիան, Նորվեգիան, Ֆրանսիան և Չիլին։
* Նման պահանջներ առաջադրելու իրավունք վերապահողներն են Պերու, Խորհրդային Միություն (Ռուսաստան), ԱՄՆ և Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն:
* Նրանք, ովքեր չունեն պաշտոնական տարածքային պահանջներ՝  Բելգիան, Բուլղարիան, Բրազիլիան, Գերմանիան, Հնդկաստանը, Իտալիան, ՉԺՀ-ն, Պակիստանը, Լեհաստանը, Ռումինիան, Ուկրաինան, Ուրուգվայը, Չեխիան, Շվեդիան, Էկվադորը, Հարավային Կորեան և Ճապոնիան։

Այնուամենայնիվ, Լատինական Ամերիկայի մնացած երկրները, որոնք պլանավորում էին, բայց ժամանակ չունեին մինչև 1961 թվականը իրենց տարածքային պահանջները ներկայացնել Անտարկտիկայում, չհրաժարվեցին իրենց իրավունքներից։ Էկվադորը 1967 թվականին հայտարարեց իր իրավունքները ոլորտի նկատմամբ 84° 30' արևմտյան երկայնությունից մինչև 96° 30' արևմտյան երկայնություն։ Անտարկտիկայի մի մասի նկատմամբ հավակնություններն ամրագրված են Էկվադորի 2008 թվականի Սահմանադրության մեջ (հոդված 4)։ Միջպատերազմյան շրջանում, ինչպես նաև 1963 թվականից մինչև 1994 թվականը Հարավային Աֆրիկայի կողմից Անտարկտիկայում տարածքային պահանջներ կային։ Ոչ պաշտոնապես, նման պահանջները շարունակում են առաջադրվել աշխարհի տարբեր երկրների կողմից Անտարկտիկայի մասին պայմանագրի վավերացումից հետո։ Այսպիսով, 1986 թվականից ի վեր Բրազիլիան ոչ պաշտոնապես հայտարարում է որոշ տարածքների նկատմամբ իր պահանջների մասին (Անտարկտիկայի հատվածը 28° արևմտյան երկայնության և 53° արևմտյան երկայնության միջև հայտարարվել է այս պետության  «ազդեցության գոտի»), որը միացել է պայմանագրին ՝ վերապահումներ կատարելով տարածքային պահանջների իր հիմքերի վերաբերյալ։ 1973 թվականից Ուրուգվայը ոչ պաշտոնապես պահանջներ է ներկայացնում Գրինվիչի միջօրեականի և 25° արևմտյան երկայնության միջև ընկած հատվածի վերաբերյալ, իսկ 1977 թվականից առաջարկվում է ընդլայնել այս գոտին մինչև 20° Արևելյան երկայնություն։ Նմանատիպ ոչ պաշտոնական պահանջներ են առաջարկվում նաև Պերուում ' 84° արևմտյան երկայնության և 90° արևմտյան երկայնության միջև ընկած հատվածի վերաբերյալ։

Չնայած Անտարկտիկայի պայմանագիրը հստակ ցույց է տալիս, որ պայմանագրի ժամանակահատվածում ոչ մի գործունեություն չի կարող հիմք հանդիսանալ Անտարկտիկայում տարածքային տիրապետության պահանջների համար, լրատվամիջոցները հաճախ նշում են այն փաստը, որ մի շարք երկրներ Անտարկտիկայում իրենց գիտական  գործունեությունը ընկալում են որպես այս մայրցամաքում քաղաքական առումով հենակետ ձեռք բերելու հնարավորություն, ինչպես նաև մասնակցություն ապագա տարածքային բաժանմանը։

Ներկայումս միջազգային համաձայնագրերը թույլ են տալիս օգտագործել հարավային լայնության 60° - ից հարավ գտնվող տարածքները, ինչպես նաև ջրային տարածքները հիմնականում գիտական նպատակներով։ Հանքարդյունաբերությունը, ռազմական զորավարժություններն ու փորձարկումներն արգելված են։ Անտարկտիկայի տարածքում պահանջներ ներկայացրած երկրները չեն խոչընդոտում այլ երկրների գիտական կայանների ստեղծմանը։

Անտարկտիդայի բոլոր տարածքները, որոնց նկատմամբ տարածքային պահանջներ են ներկայացվում, հյուսիսից 60° հարավային լայնության զուգահեռականի և արևմուտքից և արևելքից երկու միջօրեականով սահմանափակված հատվածներ են։ Նորվեգիան իր հատվածը ստեղծելիս նշել է միայն ունեցածի արևմտյան և արևելյան սահմանը, բայց 1957 թվականի փոստային նամականիշի վրա ընդգրկված են պահանջներ ամբողջ հատվածի նկատմամբ 20° արևմտյան և 45° արևելյան երկայնության միջև։ Նորվեգիան նաև հավակնում է Պետրոս կղզուն՝ Անտարկտիկայի միակ տարածքին, որի նկատմամբ պահանջներ են ներկայացվել։ Մերի Բիրդի երկրի նկատմամբ (այն բանից հետո, երբ Ճապոնիան հրաժարվեց նրանից և Էլսվորթի Երկրից) մինչև Անտարկտիկայի պայմանագրի ուժի մեջ մտնելը, ոչ մի երկիր պաշտոնապես տարածքային պահանջներ չի ներկայացրել։ ՄԱԿ-ի Ծովային իրավունքի կոնվենցիայի համաձայն ՝ Ավստրալիան, Արգենտինան և Նորվեգիան որոշել են Անտարկտիկայում ենթադրյալ դարակների սահմանները։ Սակայն ՄԱԿ-ին խնդրել են հաշվի չառնել դրանց կարգավիճակը մինչև տարածքային վեճի լուծումը։ Նոր Զելանդիան, Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան իրենց իրավունք են վերապահել ավելի ուշ ներկայացնել համապատասխան հարցումը։
մինի|

## Մինչև 1961 թվականը առաջ քաշված տարածքային պահանջների աշխարհագրություն
### Հարավային Անտարկտիկա

### Հյուսիսային Անտարկտիկա
60° հարավային լայնության հյուսիսում գտնվող տարածքները չեն ընկնում Անտարկտիկայի պայմանագրի տակ։ Մարիոն և Էդուարդ արքայազնի կղզիները պատկանում են ՀԱՀ–ին, Կրոզե կղզիները, Կերգելեն կղզիներ, Սեն Պոլ և Ամստերդամ կղզիները՝ Ֆրանսիային, Հերդ կղզին, Մակդոնալդ կղզիները և Մակքուարի կղզին՝ Ավստրալիային, Օքլենդ կղզիները և Քեմփբել կղզիները՝ Նոր Զելանդիային։ Նորվեգիան Բուվե կղզին համարում է իր տարածքը։ Տրիստան դա Կունյա կղզիները և Գոֆ կղզին, որոնք հազվադեպ են դասվում Անտարկտիկայի շարքում, պատկանում են Մեծ Բրիտանիային։ Հարավային Ջորջիան և Հարավային Սանդվիչյան կղզիները, ինչպես նաև Ֆոլկլենդյան կղզիները վիճելի տարածք են Արգենտինայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև։ Արգենտինայի եւ Չիլիի միջեւ առկա էին տարաձայնություններ Հրո երկիր  կղզեխմբի որոշ կղզիների պատկանելության շուրջ այս պահին սպառված են։

## Ծանոթագրություն

## Արտաքին հղումներ
* Ռուսական Անտարկտիկական արշավախմբի պաշտոնական էջ
*Ինչու Անտարկտիկան չդարձավ Ռուսական կայսրության մաս

Կատեգորիա:Անտարկտիկա
Կատեգորիա:Նոր Զելանդիայի տարածքային խնդիրներ
Կատեգորիա:Վիճելի տարածքներ
Կատեգորիա:Տարածքային վեճեր