Բաքոսատոն

**Բաքոսատոն**, ոչ պաշտոնական, մասնավոր բնույթ կրող, ճանաչված հռոմեական փառատոն, որը նվիրված է հին հունական Բաքոս (Դիոնիսոս) աստծուն։ Փառատոնը պարունակում է տարբեր էքստատիկ տարրեր: Բուն տոնախմբությունները գրեթե անկասկած կապված են եղել Հռոմի հայրենի «Լիբերի» պաշտամունքի հետ և հավանաբար հասել են Հռոմ մ.թ.ա. մոտ 200-ական թվականներին։ Ինչպես հին աշխարհի բոլոր Միստերիաները, շատ քիչ բան է հայտնի նրանց ծեսերի մասին: Թվում է, թե դրանք հայտնի և լավ կազմակերպված են եղել Իտալիայի թերակղզու կենտրոնական և հարավային մասերում:

Պատմաաբան Լիվիոսը, գրելով դեպքից մոտ 200 տարի անց, ներկայացրել է սկանդալային և չափազանց գունեղ պատմություն բաքոսատոնի մասին՝ կատաղի ծեսերով, սեռական բռնի նախաձեռնություններով երկու սեռերի, բոլոր տարիքի և բոլոր սոցիալական դասերի միջև։ Նա պաշտամունքը ներկայացնում է որպես պետության դեմ դավադրության գործիք։ Լիվիոսը պնդում է, որ պաշտամունքի յոթ հազար առաջնորդներ և հետևորդներ ձերբակալվել են, և որ նրանց մեծ մասը մահապատժի է ենթարկվել: Լիվիոսը կարծում էր, որ բաքոսատոնի սկանդալը Հռոմի բարոյական անխոնջ քայքայման մի քանի նախապայմաններից մեկն էր, սակայն ժամանակակից գիտնականները թերահավատորեն են մոտենում Լիվիոսի պնդումներին։

Պաշտամունքն արգելված չէր։ Սենատորական պալատի կողմից առաջադրված «Բաքոսատոները բարեփոխելու օրինագիծը» մ.թ.ա. 186 թվականին փորձել է վերահսկել նրանց չափը, կազմակերպումը և քահանայությունները՝ մահապատժի սպառնալիքի տակ: Պունիկյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ (Ք.ա. 218–201 թվականներին) բարեփոխված բաքոսատոները, հնարավոր է, միացվել են Լիբերալիայի փառատոնին: Բաքուսը, Լիբերը և Դիոնիսոսը փոխարինվել են ուշ հանրապետական դարաշրջանում (մ.թ.ա. 133 թվականին և հետո), և նրանց առեղծվածային պաշտամունքները պահպանվել են մինչև Հռոմեական կայսերական դարաշրջանի Պրինցիպատ:

## Նախապատմություն և զարգացում
Բաքոսատոները հռոմեական Բաքոսի՝ գինու, ազատության, հարբածության և էքստազի աստծո (նույն ինքը՝ հունական Դիոնիսոս) հունահռոմեական տոներն էին։ Դրանք հիմնված էին հունական Դիոնիսիայի և Դիոնիսյան առեղծվածների վրա և հավանաբար հասել են Հռոմ մ.թ.ա․ 200-ական թվականներին հարավային Իտալիայի հունական գաղութների միջոցով և Էտրուրիայից՝ Հռոմի հյուսիսային հարևանից: Պատմաբան Թեննի Ֆրանկը ենթադրում է, որ Դիոնիսյան պաշտամունքի որոշ ձևեր կարող են ներմուծված լինել Հռոմ  մ.թ.ա. 209 թվականին, հարավային Իտալիայի նախկին հունական Տարանտո քաղաքի գերիների կողմից, որոնք կարթագենցիներ էին։ Ինչպես բոլոր Միստերիաները, բաքոսատոնը անցկացվում էր խիստ գաղտնիության մեջ, և նախաձեռնողները պարտավոր էին պահպանել այդ գաղտնիությունը: Այն քչաքանակ ինֆորմացիան, որը հայտնի է պաշտամունքի և նրա ծեսերի մասին, բխում է հունական և հռոմեական գրականությունից, պիեսներից, արձաններից և նկարներից: Ամենավաղ աղբյուրներից մեկը հույն դրամատուրգ Եվրիպիդեսի «*[[Բաքոսուհիներ]]*»-ն է, որը հաղթել է Աթենքի Դիոնիսիայի մրցույթում մ.թ.ա. 405 թվականին: բաքոսատոնը կարող էր ունենալ կրոնական և հասարակական տարրեր, դրամաներ, որոնք կատարվում էին հրապարակային, և մասնավոր ծեսեր, որոնք կատարում էին աստվածության վարդապետներն ու քահանաները։

Լիվիոսի աշխատությունները հանդիսանում են հռոմեական գրական սկզբնաղբյուրը վաղ բաքոսատոների մասին։ Նա անվանել է Պակուլա Աննիային՝ Բաքոսի կամպանիայի քրմուհուն այդ պաշտամունքի հիմնադիր և գրել է, որ այն հիմնված է եղել Սթիմուլայի պուրակում, որտեղ գտնվում է Ավենտինյան բլրի արևմտյան լանջը, որը իջնում է Տիբեր։ Ավենտինը էթնիկապես խառը թաղամաս էր, որը խիստ նույնացվում էր Հռոմի պլեբեյական դասի և նոր ու օտար պաշտամունքների ներթափանցման հետ: Գինու և պտղաբերության աստված Լիբեր Փաթերը (Ազատ Հայր), պլեբեյների իրավունքների, ազատությունների և երախտագիտության աստվածային հովանավորը, վաղուց հաստատված պաշտոնական պաշտամունք ուներ մոտակա տաճարում, որը ընդհանուր էր Ցերեսի և Լիբերայի համար։ Հռոմեական աղբյուրներից շատերը նրան նկարագրում են որպես Հռոմի Դիոնիսոսի և Բաքոսի համարժեքը, որոնք երկուսն էլ երբեմն ստացել են *Էլութերիոս* (ազատարար) տիտղոսը։

## Բաքոսատոնի սկանդալ
Լիվիոսը պնդում է, որ բաքոսատոնի ամենավաղ տարբերակը բաց էր միայն կանանց համար և անցկացվում էր տարվա մեջ երեք օր, ցերեկային լույսի ներքո․ մինչ մոտակայքում գտնվող Էտրուրիայում՝ Հռոմից հյուսիս, «խոնարհ ծագումով հույնը, որը տիրապետում էր զոհաբերություններին և գուշակություններին», սահմանել էր գիշերային տարբերակ, ավելացրել էր գինի և հյուրասիրություն և այդպիսով ձեռք էր բերել կանանց և տղամարդկանց խանդավառ հետևորդներ: Բաքոսատոնի գիշերային տարբերակը ներառում էր գինիների չափից շատ օգտագործում, հարբեցողություն և սեռերի ու դասերի ազատ խառնումը. ծեսերը ներառում էին նաև բարձր երաժշտություն։

Համաձայն լիվիոսի գրությունների՝ Պուբլիուս Աեբուտիոսը նախազգուշացրել է կուրտիզանուհի Հիպալա Ֆեյցենիայի կողմից պաշտամունքի և դրա չարաշահումների հետևանքների մասին: Սենատը նշանակեց Սպուրիուս Պոստումիուս Ալբինուսին և Կվինտոս Մարկիուս Ֆիլիպուսին՝ Բաքոսի պաշտամունքի հետաքննության համար։ Հետաքննությունը պնդում էր, որ կրոնի քողի տակ քահանաներն ու հավատացյալները անպատիժ կերպով խախտել են քաղաքացիական, բարոյական և կրոնական օրենքները։ Թուլամիտ անհատներին կարելի էր համոզել աննկատ կատարել ծիսական կամ քաղաքական սպանություններ՝ նրանց թելադրանքով, ովքեր գաղտնի վերահսկում էին պաշտամունքը, հենց Հռոմի սրտում: Լիվիոսը պնդում էր, որ պաշտամունքը հատուկ գրավիչ է եղել անկիրթ և անկայուն մտքով մարդկանց համար, ինչպիսիք են երիտասարդները, պլեբեյները, կանայք և «կանանց նման տղամարդիկ», և որ քաղաքի բնակչության մեծ մասը ներգրավված է եղել, նույնիսկ եղել են անդամներ Հռոմի ամենաբարձր դասից։

## Բարեփոխում
[thumb|300px|210–220 մ.թ. [Roman sarcophagus|հռոմեական սարկոֆագի վրա Բաքոսատոն]]
186 թվականի օրենսդրությունը պահպանվել է արձանագրության տեսքով և հայտնի է որպես *«Բաքոսատոները բարեփոխելու օրինագրծը»*։ Այն բաքոսատոները բերեց Սենատի և, հետևաբար, հռոմեական հովվապետությունների վերահսկողության տակ: Գոյություն ունեցող պաշտամունքային մասնաճյուղերն ու քոլեջները ապամոնտաժվեցին։ Խառը սեռի ժողովները թույլատրվում էին, բայց սահմանափակվում էին ոչ ավելի, քան երկու տղամարդով և երեք կանանցով, և բաքոսատոնի ցանկացած հավաք պետք է նախօրոք թույլտվություն ստանար Սենատից: Տղամարդկանց համար արգելված էր Բաքոսի քահանայությունը:

Չնայած պաշտոնական ճնշմանը, անօրինական բաքոսատոները երկար տարիներ կազմակերպվել են գաղտնի կերպով, հատկապես Հարավային Իտալիայում, նրանց հավանական ծագման վայրում: Բարեփոխված, պաշտոնապես հաստատված բաքական պաշտամունքները քիչ նմանություն ունեին ավելի վաղ բազմամարդ, էքստատիկ և անկաշկանդ բաքոսատոներին:

## Մեկնաբանություններ
Բաքոսատոնի մասին Լիվիոսի պատմությունը նկարագրվել է որպես «նվազագույնը տենդենցային»: Որպես քաղաքական և սոցիալական կոնսերվատոր՝ նա խոր անվստահություն ուներ առեղծվածային կրոնների նկատմամբ և հավանաբար հասկանում էր բաքոսատոնի ցանկացած ձև՝ որպես հռոմեական այլասերվածության նշան: Թեև նրա *դրամատիկական կերպարների* մեծ մասը հայտնի պատմական դեմքեր էին, նրանց ելույթները անհավանականորեն շրջադարձեյին են, և նրա կերպարները, սյուժեները և սյուժետային զարգացումները ավելի շատ բխում են հռոմեական սատիրային պիեսներից, քան հենց բաքոսատոներից: Հազիվ թե Պակուլա Անիան իրականացրել է բոլոր փոփոխությունները, որոնք նա վերագրում է իրեն:

Լիվիոսի համար պաշտամունքի ամենամեծ վիրավորանքը առաջացել է գիշերային ժամերին երկու սեռերի և բոլոր տարիքի հռոմեացիների անխտիր խառնումից, երբ կրքերը հեշտությամբ արթնանում էին, հատկապես գինու և անսահմանափակ հնարավորությունների առկայության դեպքում: Նա ասում էր, որ հավաքույթների ժամանակ կանայք գերազանցում էին տղամարդկանց և նրա պատմությունը հյուպատոս Պոստումիուսին տալիս է շեշտել պաշտամունքի գերակշռող իգական բնույթն ու կազմակերպվածությունը: Այնուամենայնիվ, «Բաքոսատոները բարեփոխելու օրինագրծը» ինքնին թույլ է տալիս կանանց թվաքանակով գերազանցել տղամարդկանց երեքը երկուսի հարաբերությամբ, ցանկացած թույլատրելի հավաքույթի ժամանակ և այն բացահայտորեն արգելում է բաքական քահանայությունները տղամարդկանց:

Լիվիոսի հետևողական բացասական նկարագրությունը պաշտամունքի հունական ծագման և ցածր բարոյական բնավորության վերաբերյալ, հնարավոր է, որնպատակ է ունեցել արդարացնել դրա ճնշումը որպես հանկարծակի «չափազանց շատ հունական տարրերի ներթափանցում հռոմեական պաշտամունքի մեջ»:  Այնուամենայնիվ, պաշտամունքը գործում էր Հռոմում երկար տարիներ, մինչև իր ենթադրաբար կտրուկ հայտնագործումը և բաքական և դիոնիսիական պաշտամունքները տասնամյակներ շարունակ եղել են հռոմեական և դաշնակից հունալեզու Իտալիայի կյանքի մեծ մասը: Հունական պաշտամունքները և հունական ազդեցությունները եղել են Հռոմի կրոնական կյանքի մեծ մասը մ.թ.ա. 5-րդ դարից ի վեր և Հռոմի կողմից օտարերկրյա պաշտամունքների ձեռքբերումը (հունական կամ այլ) դաշինքի, պայմանագրի, գրավման կամ նվաճման միջոցով նրա արտաքին քաղաքականության անկյունաքարն ու էական հատկանիշն էր։ 3-րդ դարից հետո, բաքոսատոնի բարեփոխման ժամանակակից ապացույցները չեն մատնում որևէ հակահունական կամ հակաարտաքին քաղաքականություն կամ տրամադրություն:

Ամերիկացի հռոմեագետ Էրիք Գրյունը *Սենատի խորհրդատվությունը* մեկնաբանում է որպես Իրական քաղաքականության մի հատված, հռոմեական սենատի հեղինակության ցուցադրում իր իտալացի դաշնակիցներին Երկրորդ Պունիկյան պատերազմից հետո և հիշեցում ցանկացած հռոմեացի քաղաքական գործչի, պոպուլիստի և հավանական գեներալիսիմուսի համար, որ Սենատի հավաքական իշխանությունը գերազանցում է բոլոր անձնականը ձևերը: Այնուամենայնիվ, բաքոսատոների դեմ պաշտոնական արձագանքի չափն ու դաժանությունը, աննախադեպ էին և դավաճանում էին հռոմեական իշխանությունների բարոյական խուճապի որոշ ձևին։ Գերմանացի հունագետ Վալտեր Բուրկերտը գրել է, որ կրոնական պատմության մեջ համեմատելի ոչինչ չի գտնում քրիստոնյաների հալածանքներից առաջ»։

## Ժամանակակից օգտագործում
Ժամանակակից կիրառման մեջ *բաքոսատոնը* կարող է նշանակել ցանկացած անարգել կամ հարբած խրախճանք: Արվեստում բաքոսատոնը նկարագրում է խրախճանքների ցանկացած փոքր խումբ, որը հաճախ ներառում է սատիրներ և, հավանաբար, Բաքոսներ կամ Սիլենոսներ, որոնք սովորաբար լանդշաֆտային միջավայրում են: Թեման տարածված էր Վերածննդի դարաշրջանից ի վեր, և սովորաբար գործերի մեջ ներառում էր մերկության մեծ աստիճան:
Պատկեր:Bacanal de los andrios.jpg|Տիցիան, *Անդրիանների բաքոսատոնը*, 1523–1526
Պատկեր:Peter Paul Rubens 011.jpg|Պիտեր Պաուլ Ռուբենս, Բաքոսատոն,  1615 թվական
Պատկեր:Nicolas Poussin - Bacchanale devant une statue de Pan.jpg|Նիկոլա Պուսեն, *Բաքոսական խնջույքը Պանի թագավորության անցնելուց առաջ*, 1632–1633
Պատկեր:Bacchanalia Print.jpg|Կոնստանտին Մակովսկի, Գարնանային բաքոսատոն, 1891
Պատկեր:Lovis Corinth Heimkehrende Bacchanten 1898.jpg|Լովիս Կորինտ, *Բաքոսատոն*, 1898


## Տես նաև
* հունական դիցաբանություն
* Գաղտնի պատմություն (գիրք)
* Դիոնիսոսի թատրոն

## Ծանոթագրություններ

*

Կատեգորիա:Աստվածներ
Կատեգորիա:Ծիսակատարություններ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հին հռոմեական մշակույթ