Կոտմուկ

** Կոտմուկ ** կամ **Բուխտակ** () - կաղամբազգիների (խաչածաղկավորների) ընտանիքի
ծաղկաբույսի ցեղ։

## Անվանումներ
Հայկական այլ անվանումներ՝ *կոտմնտուկ* կամ *վայրի կոտեմ* ։

Անգլերեն *«candytuft»* անվանումը առնչություն չունի կոնֆետների հետ, այն ծագում է Կրետե կղզու Իռակլիոն անվան հին տարբերակից ՝ **Candia** բառից։

Ծաղիկների լեզվի մեջ նշանակում է "*անտարբերություն*":

## Տարածվածությունը
Ցեղի ներկայացուցիչները հանդիպում են Փոքր Ասիայում և Հարավային Եվրոպայում, հատկապես լեռներում։ 
Ռուսաստանի հարավում և Ուկրաինայում, առավելապես Ղրիմում, Դոնի գետի մոտակայկում և Կովկասում աճում են մոտ 3-4 վայրի տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
Խոտաբույսերի կամ թփենիների ծաղիկների ողկույզները վահանաձև են ինչը շատ հազվադեպ է։ 
Տերևները սովորական են։ Ծաղկաբաժակը խորն է, ոչ պարկանման:. Ծաղկատերևները սպիտակ են, վարդագույն կամ բաց մանուշակագույն , երկուսն էլ արտաքնորեն մեծացած են (ծաղկապսակը զիգոմորֆ է)։ Առէջի թելուկները սովորական են, ազատ։ Առէջները երկկողմանի պատված են եռանկյունաձև նեկտար արտադրող գեղձերով։ 
Պտուղը ՝ ձվաձև է կամ կլոր, երկփեղկ պատյանը փոքր-ինչ սեղմված է կողքերում, իսկ գագաթը համարյա քարթ է, նեղ միջնապատով։ Փեղքերը ողնուցավոր են և հաճախ կախվող սերմաբողբոջով։ Սերմապճեղները հարթ են, սաղմը կոճղակտոր։

## Նշանակություն և կիրառում
Այգեգործության մեջ ամենա հայտնի տեսակներն են. 

**Կոտմուկ դառը* (Iberis amara) — վահանաձև և լայնարձակ ճյուղերով, սպիտակ բուրավետ ծաղիկներով։ Ծաղկում է մայիսից կամ հունիսից մինչև սեպտեմբեր – հոկտեմբեր։
**Կոտմուկ  վահանաձև* (Iberis umbellifera) —գեղեցիկ ծաղկող բույս, խոշոր մանուշակագույն կամ ծիրանիով ներկված ծաղիկներով։ 
**Կոտմուկ մշտադալար* (Iberis sempevirens) — բազմամյա բույս է արծաթասպիտակավուն վահանաձև ծաղիկներով։
**Կոտմուկ մշտածաղկուն* (Iberis semperflorens) — կիսաթփենի է մինչև 1/2 մետր բարձրության, չթափվող բահանման տերևներով և խոշոր վառ սպիտակ ծաղիկներով։ Հարմար է աճեցնել ծաղկամաններում:։

Վերջի տեսակները բազմանում են ցողունով, իսկ ձմռանա պահպանվում են սառնամանիքից։

## Դեղորայքային միջոց
Ըստ ԱՄՆ-ի ֆարմակոպեայի (1918), տերևները, ցողունը և արմատը, ինչպես ասում են, ունեն բուժող հատկություններ, սակայն սերմերը ավելի էֆեկտիվ են։ 
Ըստ երևույթի, բույսը օգտագործվում էր հնում ռևմատիզմ, պոդագրայի և այլ հիվանդությունները դեպքում։

Մեծ չափաբաժինը կարող է առաջացնել գլխապտույտ, սրտախառնոց և լուծ։ Օգտակար է ստրային հիպերտրոֆիայի, ասթմայի և բրոնխիտի համար 1-ից 3 հատիկ չափաբաժնով (0,065-0,2 գ)։ 
Ներկայումս տերևները և ցողունը օգտագործվում է գերմանական բուսաբուժության մեջ իբրև դառը մարսողական տոնիկ ՝ *Իբեռոգաստ* անվանումով։

200px|thumb|right|Կոտմուկ դառը
250px|thumb|right|Կոտմուկ aurosica կամ cantabrica 
250px|thumb|right|Կոտմուկ մշտադալար
250px|thumb|right|Կոտմուկ վահանաձև
250px|thumb|right|Կոտմուկ spathulata

## Տեսակները
Ընդհանուր թվով 30 տեսակի են, սակայն դրանցից որոշը պատկանում են *Thlaspi* և *Teesdalia* ցեղերին.

*Iberis amara L. — Կոտմուկ դառը 
*Iberis atlantica (LITARD. & MAIRE) GREUTER & BURDET
*Iberis aurosica CHAIX
*Iberis bernardiana GODR. & GREN.
*Iberis carica BORNM.
*Iberis carnosa WILLD.
*Iberis ciliata ALL.
*Iberis corifolia (SIMS) SWEET
*Iberis fontqueri PAU
*Iberis gibraltarica L.
*Iberis grosii PAU
*Iberis linifolia L.
*Iberis nazarita MORENO
*Iberis obovata L.
*Iberis odorata L.
*Iberis oppositifolia PERS.
*Iberis oschtenica KHARKEV.
*Iberis pectinata BOISS.
*Iberis peyerimhoffii MAIRE
*Iberis pinnata L. — Կոտմուկ փեթրավոր 
*Iberis procumbens LANGE
*Iberis pruitii TINEO
*Iberis runemarkii GREUTER & BURDET
*Iberis saxatilis L. — Иберийка скальная
*Iberis semperflorens L. — Կոտմուկ մշտածաղկուն 
*Iberis sempervirens L. — Կոտմուկ մշտադալար
*Iberis simplex DC.
*Iberis spathulata BERGERET
*Iberis umbellata L.
*Iberis umbellifera L. — Կոտմուկ վահանաձև

## Պարենային նշանակություն
Այդ բույսերը հանդիսանում են նաև կերակրամիջոց մի շարք միջատների համար։ Դրանց մեջ ամենահայտնին ՝ հազվագյուտ **Euchloe** թիթեռնակն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ Հայերէն. Պէյրութ։ Կ. Տօնիկեան եւ Եղբայրք (1981)։ էջ 191

Կատեգորիա:Խաչածաղկավորներ