Րյոջի Նոյորի

ճապոնացի քիմիկոս։ Նա արժանացել է 2001 թվականի քիմիայի Նոբելյան մրցանակի կեսին Ուիլյամ Նոուլզի հետ համատեղ։ Մրցանակի երկրորդ կեսին արժանացել է Բարրի Շարփլեսը՝ քիրալային կատալիզացված օքսիդացման ռեակցիաների (Sharpless epooxidation) ուսումնասիրության համար։

## Կրթություն և կարիերա
Ռյոջի Նոյորին ծնվել է Ճապոնիայի Կոբե քաղաքում։ Դպրոցական տարիներին Ռյոջին հետաքրքրված էր ֆիզիկայով։ Նրա հետաքրքրությունը բորբոքել է նրա հոր մտերիմ ընկերը, հայտնի ֆիզիկոս Հիդեկի Յուկավան (1949 թվականի ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակակիր)։ Ավելի ուշ նա տարվեց քիմիայով՝ արդյունաբերական ցուցահանդեսում նեյլոնի մասին ներկայացում լսելուց հետո։ Նա քիմիայի ուժը տեսնում էր որպես «գրեթե ոչնչից բարձր արժեք արտադրելու կարողություն»։ Նա Կիոտոյի համալսարանի ինժեներական դպրոցի (Արդյունաբերական քիմիայի ամբիոն) ուսանող էր, որն ավարտել է 1961 թվականին: Այնուհետև նա Արդյունաբերական քիմիայի մագիստրոսի կոչում է ստացել Կիոտոյի համալսարանի ճարտարագիտության բարձրագույն դպրոցում։ 1963-1967 թվականներին նա եղել է Կիոտոյի համալսարանի ճարտարագիտության դպրոցի գիտաշխատող և Հիտոշի Նոզակիի հետազոտական ​​խմբի հրահանգիչ: 1967 թվականին Նոյորին ստացել է ճարտարագիտության դոկտորի կոչում (DEng) Կիոտոյի համալսարանից։ 1968 թվականին նա դարձել է նույն համալսարանի դոցենտ։ 1972 թվականին, Հարվարդում Էլիաս Ջ. Քորիի հետ դոկտորական աշխատանքից հետո, նա վերադարձել է Նագոյա,  դառնալով լրիվ պրոֆեսոր:

## Հետազոտություն
[thumb|Նոյորի Նյութագիտության լաբորատորիա [Նագոյայի համալսարանում]]
thumb|Նոյորի կոնֆերանսների դահլիճ Նագոյայի համալսարանում
thumb|''Սովորեք թարմ և պարզ մտքով:'' <br />(Նագոյայի համալսարանում)
[thumb|Նոյորին և [Շինյա Յամանական մասնակցում են ռեգբիի 50-րդ Ճապոնիայի ֆուտբոլի առաջնության արարողությանը]]
Նոյորին խորապես հավատում է կատալիզի և կանաչ քիմիայի ուժին. 2005 թվականի հոդվածում նա հայտարարում էր «սինթեզում գործնական նրբագեղության» ձգտելու մասին։ Այդ հոդվածում նա հայտարարեց, որ «ուղղակի և գործնական քիմիական սինթեզներ մշակելու մեր կարողությունը անփոխարինելի է մեր տեսակի գոյատևման համար»: Մեկ այլ տեղ նա ասել է, որ «Հետազոտությունը ազգերի և մարդկության համար է, ոչ թե հետազոտողների համար»: Նա խրախուսում է գիտնականներին լինել քաղաքականապես ակտիվ. «Հետազոտողները պետք է խթանեն հասարակական կարծիքը և կառավարությունների քաղաքականությունը՝ 21-րդ դարում կայուն հասարակություն կառուցելու ուղղությամբ»:

Նոյորին առավել հայտնի է ասիմետրիկ հիդրոգենացմամբ՝ որպես կատալիզատոր օգտագործելով ռոդիումի և ռութենիումի կոմպլեքսները, հատկապես նրանք, որոնք հիմնված են BINAP լիգանդի վրա: Ալկենի ասիմետրիկ հիդրոգենացումը ((S)-BINAP)Ru(OAc)2-ի առկայության դեպքում օգտագործվում է էնանտիոմերականորեն մաքուր (97% ee) նապրոքսենի կոմերցիոն արտադրության համար, որը ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոց է: Հակաբակտերիալ միջոցը լևոֆլոքսացինը արտադրվում է կետոնների ասիմետրիկ հիդրոգենացման միջոցով Ru(II) BINAP հալոգենային համալիրի առկայության դեպքում:

Նա նաև աշխատել է այլ ասիմետրիկ գործընթացների վրա։ Ամեն տարի Takasago International Corporation-ի կողմից արտադրվում է 3000 տոննա (նոր ընդլայնումից հետո) մենթոլ (94%-ով)՝ օգտագործելով Նոյորի մեթոդը՝ ալիլային ամինների իզոմերացման համար:


Image:Menthol synthesis.png|

rect 6 14 131 92 myrcene
rect 136 46 201 63 diethylamine
rect 468 110 628 180 citronellal
rect 387 112 458 135 zinc bromide
rect 95 97 223 209 menthol

desc bottom-left
#Notes:
#Details on the new coding for clickable images is here: 
#This image editor was used.


Բոլորովին վերջերս Նոյորին
Ֆիլիպ Ջեսոպի հետ մշակել է N,N-դիմեթիլֆորմամիդ ջրածնից, դիմեթիլամինից և գերկրիտիկական ածխածնի երկօքսիդից N,N-դիմեթիլֆորմամիդի արտադրության արդյունաբերական գործընթաց՝ RuCl2(P(CH3)3)4 կատալիզատորի առկայության դեպքում:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ճապոնացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ