Մարիո Սավիո

**Մարիո Սավիո** (, ), ամերիկացի ակտիվիստ  և Բերկլիի Ազատ խոսքի շարժման կարևոր անդամ։ Նա առավել հայտնի է իր կրքոտ ելույթներով, հատկապես «Մարմինները Գրիքի Միջև» խոսքի համար, որը նա հնչեցրեց Կալիֆորնիայի համալսարանի Բերկլիի Սպրաուլ Հոլում 1964 թվականի դեկտեմբերի 2-ին։

Սավիոն պատմականորեն նշանակալի է մնում որպես 1960-ականների հակակուլտուրայի շարժման առաջին փուլերի խորհրդանիշ։

## Վաղ կյանք
Սավիոն ծնվել է Նյու Յորքում՝ սիցիլացի ծագում ունեցող իտալա-ամերիկացի հոր ընտանիքում, ով նախագծում և արտադրում էր ռեստորանային սարքավորումներ։ Սավիոյի մայրը վենետոյից էր ու ծնվել էր ԱՄՆ-ում և աշխատում էր մանրածախ վաճառքի ոլորտում։ Նրա ծնողները երկուսն էլ  կաթոլիկներ էին, և Սավիոն, լինելով եկեղեցու սպասավոր (ալթար տղա), պլանավորում էր դառնալ քահանա։

Նա 1960 թվականին ավարտել է Քուինսի Մարտին Վան Բյուրեն բարձրագույն դպրոցը՝ դասարանի լավագույն ուսանողի կարգավիճակով։ Դրանից հետո նա ընդունվել է Մանհեթեն քոլեջ՝ ամբողջական ուսման նպաստով, ինչպես նաև կրթություն է ստացել Քուինս քոլեջում:1963 թվականին ավարտելուց հետո նա ամառը անցկացրել է աշխատելով կաթոլիկ մարդասիրական կազմակերպությունում Տաքսկո, Մեքսիկայում, որտեղ օգնել է բարելավել առողջապահական խնդիրները՝ կառուցելով հարմարություններ աղքատ թաղամասերում։

Նրա ծնողները տեղափոխվել էին Լոս Անջելես, և 1963 թվականի վերջում նա ընդունվել է Կալիֆորնիայի համալսարան՝ Բերկլի: 1964 թվականի մարտին նա կալանավորվեց Սան Ֆրանցիսկոյի Հյուրանոցի Ասոցիացիայի դեմ ցույցի ժամանակ՝ նրանց կողմից սևամորթների ոչ ստորադիր աշխատանքներից բացառելու դեմ: Նրան և 167 այլ ցուցարարների մեղադրանք առաջադրվեց «անձնական տարածք առանց թույլտվության մտնել» (տրեսփասինգ): Բանտում նրա բանտակիցը հարցրեց,թե արդյոք նա այդ ամռանը մեկնում է Միսիսիպի՝ քաղաքացիական իրավունքների նախագծին օգնելու համար։

## Գործունեություն
1964 թվականի կեսերին նա միացավ Միսիսիպիում անցկացվող «Ազատության ամառ» նախագծերին և ներգրավվեց աֆրոամերիկացիներին ընտրողների ցուցակագրում օգնելու գործում։ Նա նաև դասավանդել է Միսսիսիպի նահանգի Մաքքոմբ քաղաքում գտնվող սևամորթ երեխաների համար նախատեսված ազատության դպրոցում։ Հուլիսին Սավիոն՝ մեկ այլ սպիտակամորթ քաղաքացիական իրավունքների պաշտպան, և նրա սևամորթ ծանոթը, Ջեքսոնում քայլելիս երկու տղամարդու կողմից հարձակման են ենթարկվել։ Նրանք ոստիկանական հաղորդում են ներկայացրել, որին միջամտել է ՀԴԲ-ն։ Սակայն գործը կանգ է առել մինչև նախագահ Լինդոն Ջոնսոնը, որը վերջերս ստորագրել էր «Քաղաքացիական իրավունքների մասին» օրենքը, թույլ չի տվել ՀԴԲ-ին քննել այն որպես քաղաքացիական իրավունքների խախտում։ Ի վերջո, հարձակվողներից մեկը հայտնաբերվեց, նրան մեղադրանք առաջադրվեց մանր հանցագործության մեջ և տուգանվեց 50 դոլարով։

Այս բողոքի ցույցերին Սավիոյի մասնակցությունից հետո նա ոգեշնչվեց շարունակել պայքարել իր ականատես եղած անարդարությունների դեմ։ Նա սկսեց Ամերիկյան հարավի բռնությունն ու ռասիզմը տեսնել որպես ազգային սոցիալ-տնտեսական գերիշխանության ընդհանուր կառուցվածքի տեսանելի կողմը։ Երբ Սավիոն Միսիսիպիում անցկացրած ժամանակից հետո վերադարձավ Բերկլի, նա մտադիր էր գումար հավաքել Ուսանողական ոչ բռնի համակարգող կոմիտեի համար, բայց պարզվեց, որ համալսարանն արգելել էր ցանկացած քաղաքական գործունեություն և դրամահավաք։ 1964 թվականին նա Քարլին Բարքերին ասաց, որ հարց է, թե ում կողմից է մեկը։ «Մենք քաղաքացիական իրավունքների շարժման կողմո՞ւմ ենք։ Կամ վերադարձե՞լ ենք Բերկլիի, Կալիֆոռնիա նահանգի հարմարավետությանն ու անվտանգությանը, և կարո՞ղ ենք մոռանալ այն բաժնեմասային գյուղացիներին, որոնց հետ աշխատում էինք ընդամենը մի քանի շաբաթ առաջ։ Դե, մենք չէինք կարող մոռանալ»։

Սավիոյի մասնակցությունը Բերկլիի համալսարանի տարածքում տեղի ունեցած բողոքի ցույցին սկսվեց 1964 թվականի հոկտեմբերի 1-ին, երբ նախկին ասպիրանտ Ջեք Վայնբերգը սեղան էր զբաղեցնում Ռասայական հավասարության կոնգրեսի (CORE) համար։ Համալսարանի ոստիկանությունը ձերբակալեց Վայնբերգին, երբ նա հրաժարվեց անձը հաստատող փաստաթուղթ տրամադրել, և հենց որ նրան նստեցրին ոստիկանական մեքենա, շրջապատի մարդկանցից մեկը գոռաց. «Մենք բոլորս ավելի լավ կտեսնենք, եթե նստենք»։ Շուտով ոստիկանական մեքենայի առջևում և հետևում գտնվողները սկսեցին նստել, երբ «նստեք» կոչը արձագանքեց ամբոխի մեջ՝ մեքենան փակելով հրապարակում։ Սավիոն, 32-ժամյա նստացույցի ժամանակ ուրիշների հետ միասին, բարձրացավ ոստիկանական մեքենայի վրա (կոշիկները հանելուց հետո՝ մեքենայի ներկը չքերծելու համար),  և խոսեց այնպիսի խոսքերով, որոնք ամբոխին խելագարության մեջ գցեցին։

Վերջին անգամ նա ոստիկանական մեքենան բարձրացավ՝ ամբոխին պատմելու Կալիֆոռնիայի համալսարանի նախագահ Քլարկ Քերի հետ կարճաժամկետ համաձայնության մասին։ Սավիոն ամբոխին ասաց. «Խնդրում եմ ձեզ լուռ ու արժանապատվորեն վեր կենալ և տուն գնալ»։ Սավիոն դարձավ նորաստեղծ խոսքի ազատության շարժման ականավոր առաջնորդը։ Բանակցությունները չհաջողեցին փոխել իրավիճակը, ուստի դեկտեմբերի 2-ին Սփրուլ Հոլում սկսվեցին ուղղակի գործողություններ։ Այնտեղ Սավիոն 4000 մարդու առջև արտասանեց իր ամենահայտնի ելույթը՝ «Մարմիններ մեխանիզմների վրա»։ Այդ օրը նա և ևս 800 հոգի ձերբակալվեցին։ 1967 թվականին նա դատապարտվեց 120 օրվա ազատազրկման Սանտա Ռիտա բանտում։ Նա լրագրողներին ասաց, որ «կրկին կանի դա»։

1965 թվականի ապրիլին նա լքեց Ուսանողական Համալսարանը, քանի որ «հիասթափված էր Ուսանողական Համալսարանի ղեկավարության  և ուսանողների միջև աճող անջրպետից»։

### «Մարմիններ մեխանիզմների վրա» ելույթը
Հայտնի է նաև որպես «Մեքենայի գործողություն», այս ելույթը, հնարավոր է, Սավիոյի ամենահայտնի աշխատանքն է։ Նա ելույթ է ունեցել Սփրուլ Հոլի աստիճաններին 1964 թվականի դեկտեմբերի 2-ին.

### ՀԴԲ-ի հսկողությունը
1999 թվականին լրատվամիջոցները բացահայտեցին, որ ՀԴԲ-ն Սավիոյին հետևել է այն պահից, երբ նա բարձրացել էր ոստիկանական մեքենան, որով ձերբակալվել էր Ջեք Վայնբերգը։ Նրան հետևել են ավելի քան մեկ տասնամյակ, քանի որ նա դարձել էր երկրի ամենաակնառու ուսանողական առաջնորդը։ Հեռախոսազանգերից խուսափելու համար Սավիոն սովորություն ուներ հեռախոսագրքում իրեն գրանցել այնպիսի կեղծանուններով, ինչպիսիք են Խոսե Մարտի, Ուոլաս Սթիվենս և Դեյվիդ Բոմ, և ՀԴԲ-ն նույնպես գրանցել է դա։ Չկային որևէ ապացույցներ, որոնք կենթադրեին, որ Սավիոն ազգային անվտանգության համար սպառնալիք էր կամ որ նա կապ ուներ Կոմունիստական կուսակցության հետ, սակայն ՀԴԲ-ն որոշեց, որ նա արժանի է իրենց ուշադրությանը, քանի որ կարծում էին, որ նա կարող է ոգեշնչել ուսանողներին ապստամբել։

Նույնիսկ ՀԴԲ-ն լքելուց հետո, ՀԴԲ-ն նրան կանչեց Բերկլիի գրասենյակ։ Նրանք Սավիոյին ասացին, որ ստացել են նրա հասցեին սպառնալից նամակներ, բայց չեն խոսելու, քանի դեռ նրա փաստաբանը ներկա է։ Սակայն Սավիոն չէր համաձայնվում մենակ մնալ գործակալների հետ և փոխարենը քննադատում էր ՀԴԲ-ին՝ հարավում, որտեղ մարդու իրավունքները խախտվում են ամեն օր, ձերբակալություններ չկատարելու և միջոցներ չձեռնարկելու համար»։ Այս պահին հանդիպումն ավարտվեց։

ՀԴԲ ֆայլերի հարյուրավոր էջերի համաձայն, բյուրոն՝

* Առանց դատարանի որոշման հավաքել է Սավիոյի մասին անձնական տեղեկություններ դպրոցներից, հեռախոսային ընկերություններից, կոմունալ ծառայություններ մատուցող ընկերություններից և բանկերից, ինչպես նաև կազմել է տեղեկություններ նրա ամուսնության և ամուսնալուծության մասին։
* Հսկել է նրա առօրյա գործունեությունը՝ օգտագործելով քաղաքական խմբերում տեղադրված տեղեկատուներ՝ գաղտնի կապ հաստատելով իր հարևանների, տանտերերի և գործատուների հետ, ինչպես նաև գործակալներ, որոնք ներկայացել են որպես դասախոսներ, լրագրողներ և ակտիվիստներ՝ իրեն և իր կնոջը հարցազրույցներ տալու համար։
* Ստացել է նրա հարկային հաշվետվությունները Ներքին եկամուտների ծառայությունից՝ խախտելով դաշնային կանոնները, սխալմամբ բնութագրել է նրան որպես սպառնալիք նախագահի համար և կազմակերպել է, որ ԿՀՎ-ն և օտարերկրյա հետախուզական գործակալությունները հետաքննեն նրան, երբ նա և իր ընտանիքը ճանապարհորդում են Եվրոպա։
* Նրան ներառել է այն անձանց չարտոնված ցուցակում, որոնք պետք է ձերբակալվեն առանց դատական որոշման ազգային արտակարգ իրավիճակի դեպքում, և նրան նշանակել է «հիմնական ակտիվիստ», որի քաղաքական գործունեությունը պետք է «խափանվի» և «չեզոքացվի» բյուրոյի COINTELPRO անօրինական հակահետախուզական ծրագրի շրջանակներում։

ՀԴԲ-ի Սավիոյի հետաքննությունը վերջապես ավարտվեց 1975 թվականի սկզբին, երբ սկսվեց ՀԴԲ-ի կողմից լիազորությունների չարաշահման հետաքննությունը: Սավիոյի նախկին կինը՝ Սյուզան Գոլդբերգը, ասաց, որ «ՀԴԲ-ի կողմից իր և Սավիոյի հետաքննությունն էր փողի վատնում և անձնական կյանքի անձեռնմխելիության խախտում»։

## Ֆիզիկա, ուսուցչական կարիերա և մահ
1965 թվականից մինչև իր մահը Սավիոն զբաղեցրել է տարբեր պաշտոններ, այդ թվում՝  վաճառող Բերկլիում և դասախոս Սոնոմայի պետական համալսարանում: 1965 թվականին նա ամուսնացել է Սյուզան Գոլդբերգի հետ, որին հանդիպել էր խոսքի ազատության շարժման ժամանակ: Հարսանիքից երկու ամիս անց նրանք տեղափոխվել են Անգլիա, քանի որ Սավիոն կրթաթոշակ է շահել Օքսֆորդի համալսարանում: Այնտեղ նրանք ունեցել են իրենց առաջնեկին՝ Ստեֆանին: Սավիոն չի ավարտել իր կրթությունը Օքսֆորդում, և նրանք 1966 թվականի փետրվարին վերադարձել են Կալիֆոռնիա: 1968 թվականին նա առաջադրվել է Ալամեդա շրջանի նահանգային սենատորի պաշտոնում՝ «Խաղաղություն և ազատություն» կուսակցության ցուցակով, բայց պարտվել է լիբերալ դեմոկրատ Նիկոլաս Ս. Պետրիսին։

1970 թվականի ապրիլին Սավիոները ունեցան իրենց երկրորդ որդուն՝ Նադավին, բայց շուտով (1972 թվականի ապրիլ) ամուսնալուծության դիմում ներկայացրին՝ վկայակոչելով անհաշտելի տարաձայնություններ։ Դրանից հետո նա մտավ լուրջ հուզական խնդիրների շրջանի մեջ։ Իր ընկերուհի Ջեքի Գոլդբերգի (նախկին FSM առաջնորդ և կնոջ հետ ազգակցական կապ չունեցող) խոսքերով՝ Սավիոն անօթևան  հայտնվել էր նրա տան դռան մոտ, և կինը նրան գտել էր «շատ վատ հուզական վիճակում»։ Սավիոն տառապում էր դեպրեսիայով, և 1973 թվականի փետրվարին ՀԴԲ-ին տեղեկացրին, որ նա հոսպիտալացվել է UCLA բժշկական կենտրոնում։

1980 թվականին նա երկրորդ անգամ ամուսնացավ Լին Հոլանդերի հետ, ով ազատ խոսքի շարժման վաղեմի ծանոթն էր։ Շուտով նա վերադարձավ Սան Ֆրանցիսկոյի պետական համալսարան՝ սովորելու: 1984 թվականին նա ստացավ ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան՝ գերազանցությամբ, իսկ 1989 թվականին՝ մագիստրոսի աստիճան: Սավիոն լավ ուսանող էր, և պրոֆեսորի կողմից նրա անունով կոչված թեորեմ կար: 1990 թվականին Սավիոն և Հոլանդերը իրենց տասամյա որդու հետ տեղափոխվեցին Կալիֆոռնիայի Սոնոմա շրջան, որտեղ Սավիոն Սոնոմայի պետական համալսարանում դասավանդում էր մաթեմատիկա, փիլիսոփայություն և տրամաբանություն: Չնայած Սավիոն ընդհանուր առմամբ քիչ էր ներկայանում համալսարանում, նա միացավ ուսանողներին՝ ուսանողական վարձերի բարձրացման դեմ բողոքի ակցիային։

Սավիոն սրտի հետ կապված խնդիրներ ուներ, և Սոնոմայի պետական համալսարանի այն ժամանակվա նախագահ Ռուբեն Արմինյանայի հետ դառը և երկարատև հանրային բանավեճի հաջորդ օրը Սավիոն սրտի կաթված ստացավ։ Նա ընդունվել է Սեբաստոպոլ քաղաքի (Կալիֆոռնիա) Կոլումբիա-Պալմ Դրայվ հիվանդանոց 1996 թվականի նոյեմբերի 2-ին: Նա կոմայի մեջ է ընկել նոյեմբերի 5-ին և մահացել հաջորդ օրը՝ կյանքի ապահովման սարքից անջատվելուց կարճ ժամանակ անց։

## Ժառանգություն
Մարիո Սավիոյի մահվան կապակցությամբ ստեղծվել է հիշատակի դասախոսությունների հիմնադրամ։ Մարիո Սավիոյի հիշատակի դասախոսությունների հիմնադրամը ամենամյա դասախոսություն է անցկացնում Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերկլիի մասնաճյուղում։ Նախկին դասախոսների թվում են Հովարդ Զինը, Վայնոնա ԼաԴյուկը, Լանի Գինիեն, Բարբարա Էրենրայխը, Արլի Ռասել Հոքսչիլդը, Կոռնել Ուեսթը, Քրիստոֆեր Հիչենսը, Ադամ Հոքսչիլդը, Էմի Գուդմանը, Մոլի Այվինսը, Ջեֆ Չանգը, Թոմ Հեյդենը, Անժելա Դեյվիսը, Սեյմուր Հերշը, Ռոբերտ Ֆ. Քենեդի կրտսերը, Նաոմի Քլայնը, Էլիզաբեթ Ուորենը, Ռոբերտ Ռեյխը և Վան Ջոնսը։

Հիշատակի հիմնադրամը նաև սահմանել է Մարիո Սավիոյի անվան երիտասարդ ակտիվիստի մրցանակ՝ մարդու իրավունքների և սոցիալական արդարության նկատմամբ խորը նվիրվածություն, ինչպես նաև առաջնորդական կարողությունների, ստեղծագործականության և ազնվության որակներ ունեցող ակնառու երիտասարդ ակտիվիստի պատվին։

1997 թվականին Սփրուլ Պլազայի աստիճանները, որտեղից նա ունեցել էր իր ամենահայտնի ելույթը, պաշտոնապես վերանվանվեցին «Մարիո Սավիոյի աստիճաններ»։[1] Բերկլիի համալսարանի տարածքում գտնվող «Ազատ խոսքի շարժման» սրճարանը նվիրված է նրան։

2010 թվականի հոկտեմբերի 9-ին ամերիկյան Linkin Park ռոք խումբը թողարկեց «Wretches and Kings» երգը, որը երգի սկզբում և վերջում ներառում է երկու հատված Մարիո Սավիոյի «bodies upon the gears» ելույթից։

2011 թվականի մարտի 12-ին, Anonymous հաքերային խմբի կողմից Դաշնային պահուստային համակարգի, Արժույթի միջազգային հիմնադրամի, Միջազգային հաշվարկների բանկի և Համաշխարհային բանկի վրա «Empire State Rebellion» անվամբ հարձակման մասին հայտարարության վերջում ներառվեց Սավիոյի ելույթի մի հատված։[1] 2011 թվականի վերջին Միացյալ Նահանգներում «Occupy» շարժման սկսվելուց ի վեր, Սավիոյի ելույթը և նրա ակտիվիզմը բազմիցս մեջբերվել են։

2012 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Սևաստոպոլի քաղաքային խորհուրդը վերանվիրեց քաղաքի կենտրոնի հրապարակը որպես «Մարիո Սավիոյի խոսքի ազատության հրապարակ»։[1] 2012 թվականի նոյեմբերի 15-ին Սոնոմայի պետական համալսարանի տարածքում բացվեց «Մարիո Սավիոյի խոսքի անկյունը»։ Արարողության ժամանակ Լին Հոլանդեր Սավիոն ներկաներին ասաց. «Հուսով եմ՝ դուք հաճախ կօգտագործեք այս խոսքի ազատության անկյունը՝ արժանապատվորեն և պատասխանատվությամբ պաշտպանելու և կազմակերպելու այն նպատակները, որոնց հավատում եք»։

Մարիո Սավիոյի կադրերը ակնառու կերպով ներկայացված են 1990 թվականի «Բերկլին վաթսունականներին» վավերագրական ֆիլմում։

## Ծանոթագրություններ

### Մատենագրություն
* 
* 

## Գրականություն
* Robert Cohen, *Freedom's Orator: Mario Savio and the Radical Legacy of the 1960s* (Oxford University Press, 2009). 
* Robert Cohen, ed., *The Essential Mario Savio: Speeches and Writings that Changed America* (University of California Press, 2014) 
* Robert Cohen and Reginald E. Zelnik, eds., *The Free Speech Movement: Reflections on Berkeley in the 1960s* (University of California Press, 2002). 
* Hal Draper, *Berkeley: The New Student Revolt,* with an introduction by Mario Savio. Grove Press, 1965. Republished in 2005 by the Center for Socialist History.
* Mario Savio, Eugene Walker, and Raya Dunayevskaya, *[http://content.cdlib.org/ark:/13030/kt896nb2rx/ The Free Speech Movement and the Negro Revolution]*, pamphlet (1965) with contributions by Bob Moses and Joel L. Pimsleur.
* 

## Արտաքին հղումներ
* The Mario Savio Memorial Lecture Fund
* Text, Audio, Video of Sproul Hall Sit-in Address, December 2, 1964
* FBI file on Mario Savio
* The Free Speech Movement Archives
* The UC Berkeley Bancroft Library Free Speech Movement Digital Archives  (includes a RealAudio videoclip of the Savio 1964 Dec. 2 speech, available at a sub-page )
* Mario Savio lecture given at Sonoma State University:  (April 20, 1993)

 
Կատեգորիա:1942 ծնունդներ
Կատեգորիա:1996 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացիներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ակադեմիականներ
Կատեգորիա:Ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Աֆրոամերիկացիների իրավունքների շարժման ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Բերքլիի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:Կալիֆոռնիայում մահացածներ
Կատեգորիա:Նյու Յորք նահանգում ծնվածներ
Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 6 մահեր
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ