Պարտքային ճգնաժամի դեմ Հունաստանի կառավարության պայքարի միջոցառումներ

մինի|240x240փքս|Հունաստանի պարտքի տոկոսը 1999 թվականից ի վեր՝ համեմատած Եվրագոտու միջինի հետ
**Հունաստանի կառավարության պարտքի ճգնաժամը** Եվրոպայի ներկայիս պետական պարտքի մի շարք ճգնաժամերից մեկն է։ 2009 թվականի վերջին ներդրողների շրջանում պետական պարտքի ճգնաժամի վախ է առաջացել՝ կապված Հունաստանի կողմից իր պարտքային պարտավորությունները կատարելու ունակության հետ՝ պետական պարտքի մակարդակի կտրուկ աճի պատճառով։ Դա հանգեցրել է վստահության ճգնաժամի, որը վկայում է պարտատոմսերի եկամտաբերության սփրեդների ընդլայնման և վարկային դեֆոլտի սվոփերի ռիսկի ապահովագրության արժեքի մասին՝ համեմատած Եվրագոտու մյուս երկրների, մասնավորապես՝ Գերմանիայի հետ։

## Պայքար կոռուպցիայի և հարկերից խուսափելու դեմ
### Հարկերից խուսափելը նվազեցնելու մեթոդներ
2009 թվականի օգոստոսին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը (OECD) գնահատել է Հունաստանի սև շուկայի չափը մոտ 65 միլիարդ եվրո (հավասար է ՀՆԱ-ի 25%-ին), ինչը տարեկան հանգեցնում է 20 միլիարդ եվրոյի չվճարված հարկերի: Դա հարաբերական առումով եվրոպական ռեկորդ է և համեմատության մեջ գրեթե երկու անգամ ավելի մեծ է, քան գերմանական սև շուկան (գնահատվում է ՀՆԱ-ի 15%-ը)։ Մեկ այլ ուսումնասիրություն պարզել է, որ 10 ինքնազբաղված հույներից 7-ը զգալիորեն թերագնահատում են իրենց եկամուտները, ընդ որում՝ միայն 200 հույն է հայտարարագրել 500,000 եվրոյից ավելի եկամուտ։ Ինքնազբաղված հույներից (մասնավորապես՝ բժիշկներից և փաստաբաններից) չհայտարարագրված եկամուտը 2009 թվականին կազմել է 28 միլիարդ եվրո, որը կազմում է երկրի այդ տարվա համախառն ներքին արդյունքի ավելի քան 10 տոկոսը։ Արդյունքում պետությունը կորցրել է 11.2 միլիարդ եվրո հարկային եկամուտներ։ Ամենից առաջ, նավատերերը օգտվում են տասնյակ հարկային արտոնություններից։ Առաջարկվել է կառավարության եկամուտների արագ աճ՝ ավելի արդյունավետ հարկահավաք համակարգի ներդրման միջոցով, սակայն մի քանի հաջորդական հունական կառավարություններ չեն կարողացել բարելավել իրավիճակը։ Պատշաճ բարեփոխումների իրականացումը գնահատվում է որպես դանդաղ գործընթաց, որը պահանջում է առնվազն երկու օրենսդրական շրջան, նախքան դրանք սկսեն աշխատել։

2010 թվականին կառավարությունը իրականացրել է հարկային բարեփոխումներ։ 2011 թվականի նոյեմբերին Հունաստանի նոր ֆինանսների նախարար Էվանգելոս Վենիզելոսը կոչ է արել բոլոր նրանց, ովքեր պետությանը պարտք են ավելի քան 150,000 եվրո, մինչև նոյեմբերի 24-ը վճարել իրենց չվճարված հարկերը, հակառակ դեպքում իրենց անունները կգտնվեն ինտերնետում հրապարակված սև ցուցակում։ Ավելի ուշ կառավարությունը հրապարակել է ցուցակը, որում ներառված են նաև մի շարք հայտնի հույներ, այդ թվում՝ փոփ աստղեր և մարզիկներ։ 2012 թվականի հունվարին Աթենքը քննարկում էր 100 հոգուց բաղկացած ստորաբաժանում ստեղծելու հարցը՝ հարուստ հարկերից խուսափողների դեմ պայքարելու համար։ 2012 թվականին նաև մտցվել է 1500 եվրոյից ավելի գումարների համար անկանխիկ վճարումների տուրք։ Մինչդեռ, Հունաստանի ոստիկանությունը ստեղծել է հատուկ ստորաբաժանում, որը զբաղվում է բացառապես հարկային հանցագործություններով։ Գերմանիան առաջարկել է իր ֆինանսական կառավարման և հարկային հետաքննությունների գրասենյակի փորձագետներին՝ ավելի արդյունավետ հարկային վարչարարություն կառուցելու համար։ Սակայն, ամիսներ անց պարզ չի եղել, թե արդյոք հույն պաշտոնյաները կընդունեն առաջարկը։

2011 թվականի սկզբին Հունաստանի բանկային գրառումներից հավաքված հարկերից խուսափելու կասկածանքով 5000 գործերից միայն 334-ն էին վերջնականապես լուծվել։ Ավելին, Հունաստանի կառավարությունը հրաժարվել է ուսումնասիրել շվեյցարական HSBC բանկում հաշիվներ ունեցող 1991 հավանական հարկերից խուսափողների ցուցակը, որը այն ստացել էր 2010 թվականին Ֆրանսիայի նախկին ֆինանսների նախարար Քրիստին Լագարդից։ Սկզբում պաշտոնյաները տարբեր ժամանակներում պնդում էին, որ կորցրել կամ կորցրել են տեղեկատվությունը։ 2012 թվականի հոկտեմբերի 29-ին կառավարությունը փոխել է իր դիրքորոշումը՝ հայտարարելով, որ չի օգտագործի գողացված տեղեկատվությունը կասկածյալ հանցագործներին հետապնդելու համար։ Դրա փոխարեն, Հունաստանի իշխանությունները ձերբակալեցին «Լագարդի ցուցակը» հրապարակած լրագրող և «Hot Doc» շաբաթաթերթի խմբագիր Կոստաս Վաքսևանիսին։ Նրան մեղադրանք է առաջադրվել անձնական կյանքի անձեռնմխելիության մասին օրենքները խախտելու համար՝ մինչև երկու տարի ազատազրկման դատապարտվելով, սակայն դատավարության ժամանակ նա անմիջապես անմեղ է ճանաչվել։ Ցուցակում են Հունաստանի վարչապետ Անտոնիս Սամարասի խորհրդականը, ինչպես նաև նախկին նախարար և Սամարասի «Նոր ժողովրդավարություն» կուսակցության անդամը։ Ցանկում նաև ներառված են ֆինանսների նախարարության պաշտոնյաների անունները։ Հոկտեմբերի 30-ին հույն դատախազները ստացան Ֆինանսական հանցագործությունների դեմ պայքարի բաժնի (SDOE) նախկին ղեկավար Յանիս Կապելերիսի ցուցմունքը, որ նախկին ֆինանսների նախարար Գիորգոս Պապակոնստանտինուն (պաշտոնը զբաղեցրել է 2009 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2011 թվականի հունիսը) երբեք իրեն չի խնդրել մանրամասն հետաքննություն անցկացնել Լագարդի ցուցակի վերաբերյալ և Պապակոնստանտինուին անկանոնությունների առաջին 10 դեպքերի մասին հայտնելուց հետո նրան երբեք հրահանգ չի տրվել շարունակել այլ անկանոն դեպքերի որոնումը կամ մանրամասն հետաքննություններ սկսելը։ Քանի որ նախկին էկոնոմիկայի և ֆինանսների նախարարի կինը նույնպես հայտնվել է Լագարդի ցուցակում, խորհրդարանական հանձնաժողովը նոյեմբերի 8-ին նույնպես հրամայել է մանրամասնորեն քննել այս կոնկրետ գործը։

2011 թվականին Ֆինանսների նախարարությունը հայտարարել է, որ շվեյցարական բանկերում հաշիվներ ունեցող հույները պարտավոր կլինեն կամ հարկ վճարել, կամ Հունաստանի ներքին եկամուտների ծառայությանը հայտնել այնպիսի տեղեկություններ, ինչպիսին է բանկային հաշվի տիրոջ ինքնությունը։ Այդ լուծումը դեռևս չէր իրականացվել մինչև 2015 թվականը։ Այդ տարի գնահատականները ցույց էին տալիս, որ շվեյցարական բանկերում պահվող հարկերից խուսափված գումարը կազմում էր մոտ 80 միլիարդ եվրո։ Սակայն այդ ժամանակ Հունաստանի և Շվեյցարիայի կառավարությունների միջև լուրջ բանակցությունների փուլում է եղել այս հարցը լուծող հարկային պայմանագիրը։ Շվեյցարիան վերջապես վավերացրել է համաձայնագիրը 2016 թվականի մարտի 1-ին, որով ստեղծվել է հարկային թափանցիկության մասին նոր օրենք, որը հնարավորություն կտա ավելի արդյունավետ պայքարել հարկերից խուսափելու դեմ։ Սկսած 2018 թվականից, Հունաստանի և Շվեյցարիայի բանկերը կփոխանակեն տեղեկատվություն մյուս երկրի քաղաքացիների բանկային հաշիվների մասին՝ չհարկված եկամուտը թաքցնելու հնարավորությունը նվազագույնի հասցնելու համար։

2016 և 2017 թվականներին կառավարությունը խրախուսել է վարկային կամ դեբետային քարտերի օգտագործումը ապրանքների և ծառայությունների դիմաց վճարումներ կատարելու համար՝ միայն կանխիկ վճարումները կրճատելու համար։ 2017 թվականի հունվար ամսին հարկ վճարողներին հարկային արտոնություններ կամ զեղչեր էին տրամադրվում միայն այն դեպքում, երբ վճարումները կատարվում էին էլեկտրոնային եղանակով՝ գործարքների «թղթային հետքով», որը կառավարությունը կարող էր հեշտությամբ աուդիտի ենթարկել։ Սա, ենթադրվում էր, կնվազեցներ այն խնդիրը, որ բիզնեսները ընդունում էին վճարումներ, բայց չէին տրամադրում հաշիվ-ապրանքագիր։ Այս մարտավարությունն օգտագործվել էր տարբեր ընկերությունների կողմից՝ ԱԱՀ (վաճառքի) հարկի, ինչպես նաև եկամտային հարկի վճարումից խուսափելու համար։

Օրենքով բազմաթիվ բիզնեսներ պարտավոր էին տեղադրել վաճառքի կետի (POS) սարք, որպեսզի նրանք կարողանան ընդունել վճարումներ կրեդիտ կամ դեբետային քարտերով մինչև 2017 թվականի հուլիսի 28-ը։ Էլեկտրոնային վճարման հնարավորության չպահպանումը կարող է հանգեցնել մինչև 1500 եվրո տուգանքի։ Պահանջը վերաբերում էր մոտ 400,000 ընկերությունների կամ անհատների 85 մասնագիտությունների։ Քարտերի ավելի լայն օգտագործումը այն գործոններից մեկն էր, որը 2016 թվականին արդեն իսկ զգալի աճ է ապահովել ԱԱՀ-ի հավաքագրման մեջ։

### Հակակոռուպցիոն միջոցառումներ
«Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ» անկախ կոռուպցիայի մոնիթորինգով զբաղվող ՀԿ-ն պարզել է, որ հույների 13%-ը 2009 թվականին վճարել է ֆակելակի (կաշառք՝ դրամական նվիրատվություններով ծրարների տեսքով), որը, ըստ գնահատականների, տարեկան վճարումների կազմում է 787 միլիոն եվրո։ Միևնույն ժամանակ, գնահատվել է, որ ընկերությունները մոտ 1 միլիարդ եվրո կաշառք են վճարել պետական հաստատություններին՝ բյուրոկրատական կանոններից խուսափելու կամ այլ արտոնություններ ստանալու համար։ Հունաստանում կոռուպցիայի բոլոր տեսակները հաշվարկելիս ընդհանուր գումարը գնահատվում է տարեկան մոտավորապես 3.5 միլիարդ եվրո (հավասար է Հունաստանի ՀՆԱ-ի 1.75%-ին): «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ»-ի կողմից 160 այլ երկրներում չափված կոռուպցիայի մակարդակի համեմատ, Հունաստանը 2004 թվականին զբաղեցրել է 49-րդ տեղը, 2008 թվականին նահանջել է մինչև 57-րդ տեղը, իսկ 2009 թվականին անկում է ապրել՝ հասնելով 71-րդ տեղի։

2009 թվականի հոկտեմբերին ընտրված կառավարությունը իր օրակարգում ուներ ֆակելակիի և կոռուպցիայի այլ ձևերի դեմ պայքարը ուժեղացնելու խնդիրը։ Պետական կառավարման գլխավոր տեսուչը սկսել է պետական ծառայողների առցանց մարդահամար։ Այս մարդահամարի հետ կապված նա բացահայտել է մի շարք քրեական հանցագործություններ, այդ թվում՝ ամբողջ գոյություն չունեցող առողջապահական մարմին։

## Տնտեսության բարելավում
### Գործարար միջավայր
Համաձայն «Գործարարությամբ զբաղվելու մասին» վերջին զեկույցի ՝ Հունաստանը աշխարհի այն 10 տնտեսությունների շարքում է, որոնք 2011/12 թվականներին ցուցաբերել են բիզնես միջավայրի ամենամեծ բարելավումը։ 2012 թվականին այն զբաղեցնում է 78-րդ տեղը գործարարությամբ զբաղվելու հեշտության ինդեքսում, ինչը մեծ քայլ է առաջ նախորդ տարվա համեմատ, երբ այն զբաղեցնում էր 100-րդ տեղը, ինչը ավելի մեծ ցատկ է կարգավորիչ միջավայրի բարելավման գործում, քան նախորդ վել է տարիների ընթացքում։ Հաշվետվության հեղինակները նշում են, որ Հունաստանի լավ ցուցանիշների պատճառները հետևյալ երեք ոլորտներում կարգավորիչ բարեփոխումների իրականացումն են եղել՝ 1) Այն «կրճատել է շինարարության թույլտվություն ստանալու համար անհրաժեշտ ժամանակը` քաղաքապետարանում թույլտվության դիմումների մշակման համար խիստ ժամկետներ սահմանելով»: 2) Այն «ուժեղացրել է ներդրողների պաշտպանությունը՝ պահանջելով կապակցված կողմերի միջև էական գործարքների անհապաղ և տարեկան ավելի մեծ բացահայտում» և 3) այն «բարելավել է իր անվճարունակության գործընթացը՝ վերացնելով հաշտեցման ընթացակարգը և ներդնելով նոր վերականգնողական ընթացակարգ»։

## Խնայողության փաթեթներ և բարեփոխումներ
մինի|289x289փքս|Հունաստանի պետական եկամուտներն ընդդեմ ծախսերի 2002–2012 թվականներին
Երբ առաջին երեք խնայողության փաթեթները բանակցվեցին և համաձայնեցվեցին 2010 թվականի փետրվարից մինչև մայիս ամիսը, դրանք ներառում էին 41 միլիարդ եվրոյի ընդհանուր հարկաբյուջետային խստացում, որից 28 միլիարդ եվրոն վերաբերում էր 2010–11 թվականներին, իսկ մնացած 13 միլիարդ եվրոն նախատեսված էր 2012–14 թվականների համար։ Սակայն, սպասվածից ավելի վատ անկման պատճառով, դրան հաջորդել է կառավարության կողմից նաև չորրորդ խնայողության փաթեթի ընդունումը 2011 թվականի հունիսին և հինգերորդ խնայողության փաթեթի ընդունումը 2012 թվականին։ Երկու լրացուցիչ փաթեթները 2010–2014 թվականների համար հարկաբյուջետային խստացման ընդհանուր գումարը հասցրել են 65 միլիարդ եվրոյի (հավասար է 2012 թվականի Հունաստանի ՀՆԱ-ի 31.9%-ին), որոնցից առաջինը՝ 36 միլիարդը՝ 2010-11 թվականներին, որին հաջորդել են 13 միլիարդ 2012 թվականին և 16 միլիարդ 2013–14 թվականներին։

Հինգերորդ խնայողության փաթեթը 2013-14 թվականների համար ներկայացրել է ընդամենը 13.5 միլիարդ եվրոյի նոր խստացում, սակայն սա լրացում էր նախորդ փաթեթներից մնացած 2.5 միլիարդ եվրոյի հարկաբյուջետային խստացմանը, որի արդյունքում 2013-14 թվականների համար կրճատվել է 16 միլիարդ եվրոն։ Վարկատուները հարկաբյուջետային խստացման անհրաժեշտության աճը վերագրում էին Հունաստանի կառավարության անկարողությանը/անպատրաստությանը իրականացնել անհրաժեշտ տնտեսական կառուցվածքային բարեփոխումները, մինչդեռ կառավարությունը անկումը համարում էր խնայողության միջոցառումների արդյունք։

### Առաջին խնայողության փաթեթ (փետրվար 2010)
**Առաջին խնայողության փաթեթը** փոքր խնայողության փաթեթ էր՝ դեֆիցիտը սահմանափակելու համար։ Այս միջոցառումը նախորդել է Հունաստանի առաջին տնտեսական կարգավորման ծրագրի հուշագրին։ Այն ի հայտ է եկել Հունաստանի վարչապետի՝ Շվեյցարիայի Դավոսի համաշխարհային տնտեսական ֆորումում տված խոստումից հետո։ Նա խոստացել է, որ որոշակի միջոցներ կձեռնարկի դեֆիցիտը կրճատելու համար։ Փաթեթը ներդրվել է 2010 թվականի փետրվարի 9-ին և, ինչպես սպասվում էր, կխնայի 0.8 միլիարդ եվրո։ Այն ներառում էր բոլոր պետական ծառայողների աշխատավարձերի սառեցում, բոնուսների 10%-ով կրճատում, ինչպես նաև արտաժամյա աշխատողների, պետական ծառայողների և աշխատանքային գործուղումների կրճատում։

### Երկրորդ խնայողության փաթեթ (մարտ 2010)
**Երկրորդ խնայողության փաթեթը** ներառում էր հետագա քայլեր՝ կառավարության եկամուտները մեծացնելու, ծախսերը կրճատելու և տնտեսությունը բարելավելու համար։ Այս իրադարձությունը նախորդել է Հունաստանի առաջին տնտեսական կարգավորման ծրագրին, որը հայտնի է որպես հուշագիր։ Փաթեթը ի հայտ եկավ հունական/գերմանական 10-ամյա պարտքի եկամտաբերության սփրեդի արագ աճից և Հունաստանի տնտեսության վարկանիշի իջեցումից հետո՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների բոլոր ազգային ճանաչում ունեցող վիճակագրական վարկանիշային կազմակերպությունների կողմից։ Այսպիսով, սնանկացման նոր մտավախությունների ֆոնին՝ Հունաստանի խորհրդարանն ընդունել է «Տնտեսության պաշտպանության օրինագիծը», որը, ինչպես սպասվում էր, կխնայի ևս 4.8 միլիարդ եվրո։ Փաթեթը ներդրվել է 2010 թվականի մարտի 5-ին և ներառում էր Սուրբ Ծննդյան, Զատկի և արձակուրդի պարգևավճարների 30%-ով կրճատում, պետական պարգևավճարների ևս 12%-ով կրճատում, պետական և մասնավոր աշխատողների աշխատավարձերի 7%-ով կրճատում, ԱԱՀ-ի 4.5%-ից մինչև 5%, 9%-ից մինչև 10% և 19%-ից մինչև 21% բարձրացում, բենզինի հարկի 15%-ով բարձրացում, ներմուծված ավտոմեքենաների (արդեն իսկ գոյություն ունեցող) հարկերի մինչև 10%-30% բարձրացում և այլն։

### Երրորդ խնայողության փաթեթ և բարեփոխումներ (մայիս 2010)
**Երրորդ խնայողության փաթեթը** Հունաստանի առաջին տնտեսական կարգավորման ծրագրի՝ հուշագրի արդյունքն է, որը հայտարարվել է Հունաստանի վարչապետի կողմից 2010 թվականի ապրիլի 23-ին և ստորագրվել է 2010 թվականի մայիսի 2-ին։ Փոփոխությունները նպատակ ունեին խնայել 38 միլիարդ եվրո մինչև 2012 թվականը, ինչը ներկայացնում է կառավարության ամենամեծ բարեփոխումը վերջին սերնդի ընթացքում։

Գործողությունների թվում էին 4000 պետական ընկերությունների վաճառքը, «13-րդ և 14-րդ ամսվա» աշխատավարձերի սահմանափակումները, ԱԱՀ-ի նոր բարձրացումը՝ 5%-ից մինչև 5.5%, 10%-ից մինչև 11% և 21%-ից մինչև 23%, ինչպես նաև պետական ծառայողների նպաստների այլ կրճատումներ, կենսաթոշակային բարեփոխումներ և հարկերի բարձրացում։

Հաջորդ օրը այն դիմավորվել է համազգային համընդհանուր գործադուլով և զանգվածային բողոքի ցույցերով, որոնց ընթացքում զոհվել է երեք մարդ, տասնյակները վիրավորվել են, իսկ 107-ը ձերբակալվել։

### Չորրորդ խնայողության փաթեթ և բարեփոխումներ (հունիս 2011)
**Չորրորդ խնայողության փաթեթը** ծագել է Հունաստանի տնտեսական ծրագրի շեղումից՝ ըստ նպատակների։ Այն խորհրդարանի կողմից քվեարկվել է 2011 թվականի հունիսի 29-ին՝ հսկայական ցույցերի և հույն վրդովվածների շարժման ֆոնին։ Այն Հունաստանում հայտնի է որպես Մեզոպրոթեզմո (միջնաժամկետ ծրագիր): Այն ներառում է հարկերի բարձրացում տարեկան 8000 եվրոյից բարձր եկամուտ ունեցողների համար, լրացուցիչ հարկ՝ տարեկան 12000 եվրոյից բարձր եկամուտ ունեցողների համար, ի թիվս այլոց։ 2011 թվականի օգոստոսի 11-ին կառավարությունը մտցրել է ավելի շատ հարկեր, այս անգամ ուղղված անշարժ գույք ունեցող անձանց։ Նոր հարկը, որը պետք է վճարվի սեփականատիրոջ էլեկտրաէներգիայի հաշվի միջոցով։

### Հինգերորդ խնայողության փաթեթ (հոկտեմբեր 2011)
**Հինգերորդ խնայողության փաթեթը** նպատակ է ունեցել ապահովել Հունաստանի համար 6-րդ փրկարարական փաթեթը։ Վարկատուների ներկայացուցիչները պահանջեցին Հունաստանից նոր միջոցներ ձեռնարկել պետական ծախսերը սահմանափակելու համար։ Դա պայմաններից մեկն էր, որպեսզի Հունաստանի տնտեսության ֆինանսավորումը շարունակվի բնականոն հունով։ Նոր օրինագիծը (հաճախ անվանում են բազմաօրինագիծ) հիմնականում հարվածել է պետական ծառայողներին և թոշակառուներին։ Այն քվեարկվել է Հունաստանի խորհրդարանի կողմից 2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ին՝ բողոքի ցույցերի ֆոնին։ Օրինագիծը՝ ի թիվս այլ բաների, ներառում էր պետական ծառայողների աշխատավարձերի խոշոր կրճատումներ՝ մինչև միասնական աշխատավարձի սահմանումը և 1000 եվրոյից բարձր կենսաթոշակների կրճատումներ։

### Վեցերորդ խնայողության փաթեթ և բարեփոխումներ (փետրվար 2012)
**Վեցերորդ խնայողության փաթեթը** ստեղծվել է խնայողության միջոցառումների վերաբերյալ բանակցությունների արդյունքում, որոնք թույլ կտային հետագա վարկեր, «կտրվածք» (մասնավոր պարտապանների պարտքի մարում) և երկրորդ փրկարարական փաթեթ՝ պետական պարտքի դեֆոլտը կանխելու համար։ Արդյունքում, Հունաստանին ԵՄ-ն տրամադրել է 100 միլիարդ եվրոյի վարկ և 50% պարտքի կրճատում՝ «մասնավոր հատվածի ներգրավման» (PSI) միջոցով, որպես պետական ծախսերի ապագա կրճատումների դիմաց վճար: Միջոցառումները, ի թիվս այլոց ներառել են նվազագույն աշխատավարձի 22%-ով կրճատում՝ ամսական 750 եվրոյից մինչև 586 եվրո։

### Յոթերորդ խնայողության փաթեթ և բարեփոխումներ (հոկտեմբեր-նոյեմբեր 2012)
**Յոթերորդ խնայողության փաթեթը** ի հայտ եկավ Հունաստանի և վարկատուների միջև նոր տնտեսական ծրագրի՝ 2013-2016 թվականների միջնաժամկետ ծրագրի սահմանման շուրջ բանակցությունների արդյունքում։ Բազմաօրինագծի առաջին մասը քվեարկվել է հոկտեմբերի 31-ին և վերաբերում էր մասնավորեցումներին։ Օրինագծի հիմնական մասը քվեարկվել է 2012 թվականի նոյեմբերի 7-ին և ներառում է աշխատաշուկայի բարեփոխումներ և բյուջետային փոփոխություններ, ինչպիսիք են 13-րդ և 14-րդ ամսական աշխատավարձերի լիակատար վերացումը:

### Ութերորդ խնայողության փաթեթ և բարեփոխումներ (ապրիլ-հուլիս 2013)
**Ութերորդ խնայողության փաթեթը** ներառում է երկու հաջորդական բազմաօրինագիծ՝ անհետաձգելի միջոցառումներով, որպեսզի Հունաստանը ստանա փրկարարական փաթեթի նոր մասը։ Երկուսն էլ վարկատուների պահանջն էին հաջորդ փրկարարական մասհանումները ստանալու համար։ Այն ներառում էր ևս 15,000 պետական ծառայողների, այդ թվում՝ դպրոցական պահակների և քաղաքային ոստիկանության կրճատումներ։ Առաջին բազմաօրինագիծը խորհրդարանի կողմից քվեարկվել է 2013 թվականի ապրիլի 28-ին, իսկ երկրորդը՝ 2013 թվականի հուլիսի 17-ին։

### Իններորդ խնայողության փաթեթ և բարեփոխումներ (մայիս 2014)
**Իններորդ խնայողության փաթեթը** կառավարության կողմից ներմուծվել է 2014 թվականի ապրիլին և հաստատվել է խորհրդարանի կողմից 2014 թվականի մայիսի 9-ին՝ 150 կողմ և 119 դեմ ձայներով։ Այն ներառում էր դրույթներ Հունաստանի տնտեսական քաղաքականության վերաբերյալ հաջորդ չորս տարիների ընթացքում՝ «2015–2018 թվականների միջնաժամկետ հարկաբյուջետային ռազմավարության ծրագիր» վերնագրի ներքո։ Օրինագիծը նախատեսում էր աշխատավարձերի և կենսաթոշակների սառեցում հաջորդ չորս տարիների ընթացքում՝ մինչև 2018 թվականը։ Այն նաև նախատեսում էր պետական հատվածի ծախսերի կրճատումներ, ինչպիսիք են Առողջապահության նախարարության ծախսերը և այլն։

### Տասներորդ խնայողության փաթեթ և բարեփոխումներ (հուլիս 2015)
**Տասներորդ խնայողության փաթեթը** բխել է Հունաստանի և եվրոգոտու միջև կնքված համաձայնագրից՝ երեք տարվա ընթացքում 86 միլիարդ եվրոյի նոր փրկարարական ծրագրի վերաբերյալ։ Համաձայնագիրը պահանջում է, որ Հունաստանի խորհրդարանը հաստատի միջոցառումները։ Նոր խնայողության փաթեթի առաջին փաթեթը Հունաստանի խորհրդարանը քվեարկել է 2015 թվականի հուլիսի 16-ին։ Այն ներառում է բազմաթիվ ապրանքների տեղափոխումը բարձր ԱԱՀ դրույքաչափի (23%) և փոքր ընկերությունների համար կորպորատիվ հարկի բարձրացումը 26%-ից մինչև 29%։ 2015 թվականի հուլիսի 23-ին քվեարկված միջոցառումների երկրորդ փաթեթը վերաբերում է Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքին։

### Տասնմեկերորդ խնայողության փաթեթ (օգոստոս 2015)
**Տասնմեկերորդ խնայողության փաթեթը** ներառում է օրինագիծ, որը վերաբերում է Հունաստանի և վարկատուների «քառյակի» (ԵՄ, ԵԿԲ, ԵԿՄ և ԱՄՀ) միջև կնքված երրորդ փրկարարական համաձայնագրին։ Այն հաստատվել է 2015 թվականի օգոստոսի 14-ին՝ 222 կողմ և 64 դեմ ձայներով։ Եվս 14 պատգամավոր ձեռնպահ մնացել են կամ բացակայել։ Նոր օրինագիծը ներառում էր տարբեր հարկերի բարձրացման և կենսաթոշակային համակարգի փոփոխությունների վերաբերյալ դրույթներ։

### Տասներկուերորդ խնայողության փաթեթ (2015 թվականի հոկտեմբեր)
**Տասներկուերորդ խնայողության փաթեթը**, որը քվեարկվել է 2015 թվականի հոկտեմբերին, ներառում է 2 միլիարդ եվրո արժողությամբ վարկերի մի մասը բացելու համար անհրաժեշտ միջոցառումները։

### Տասներեքերորդ խնայողության փաթեթ (մայիս 2016)
**Տասներեքերորդ խնայողության փաթեթն** ընդունվել է 2016 թվականի մայիսի 8-ին՝ 153 կողմ և 144 դեմ ձայներով։ Այն ներառում էր 5.4 միլիարդ եվրոյի կենսաթոշակային և հարկային բարեփոխումներ։ Միջոցառումները ներառում էին կենսաթոշակների կրճատում, ԱԱՀ-ի 24%-ի բարձրացում և այլն։

2017 թվականի մայիսի 19-ին քվեարկված 2018–2021 թվականների միջնաժամկետ հարկաբյուջետային ռազմավարության շրջանակը փոփոխություններ մտցրել է տասներեքերորդ խնայողության փաթեթի դրույթներում։

### Տասնչորսերորդ խնայողության փաթեթ (մայիս 2017)
**Տասնչորսերորդ խնայողության միջոցառումների փաթեթն** ընդունվել է 2017 թվականի մայիսի 18-ին՝ 153 կողմ և 128 դեմ ձայների հարաբերակցությամբ։ Այն ներառում էր կենսաթոշակների ավելի շատ կրճատումներ և հարկային փոփոխություններ։

## Խնայողության միջոցառումների տնտեսական և սոցիալական հետևանքներ
մինի|Բողոքի ցույցեր Աթենքում, 2011 թվականի մայիսի 25-ին
Եվրոպական ֆինանսավորման դիմաց Հունաստանը ստիպված էր կիրառել խիստ ֆինանսական խնայողության քաղաքականություն։ Դեռևս 2010 թվականին որոշ տնտեսագետներ մտավախություն էին հայտնել, որ ավելի խիստ հարկաբյուջետային քաղաքականության բացասական ազդեցությունը կարող է չեզոքացնել վարկային ծախսերի ցածր լինելու դրական ազդեցությունը և սոցիալական խաթարումը կարող է զգալիորեն բացասական ազդեցություն ունենալ ներդրումների և աճի վրա երկարաժամկետ հեռանկարում։ 2003 թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 133 խնայողության ծրագրեր վերլուծած ուսումնասիրության մեջ ԱՄՀ-ի անկախ գնահատման գրասենյակը պարզել է, որ քաղաքականության մշակողները մշտապես թերագնահատել են ծախսերի կոշտ կրճատումների աղետալի հետևանքները տնտեսական աճի վրա։

Ամերիկացի տնտեսագետ Ջոզեֆ Ստիգլիցը նույնպես քննադատել է ԵՄ-ին՝ Հունաստանին օգնելու հարցում չափազանց դանդաղ լինելու, նոր կառավարությանը բավարար աջակցություն չցուցաբերելու, տնտեսական դժվարություններ ունեցող երկրներին աջակցելու համար բավարար «համերաշխության և կայունացման շրջանակ» ստեղծելու կամքի ուժ չունենալու և պարտատոմսերի վարկանիշային գործակալությունների նկատմամբ չափազանց հարգալից լինելու համար։

Ընդհանուր առմամբ, ճգնաժամի առաջին 2 տարիների ընթացքում «աղքատության կամ սոցիալական մեկուսացման ռիսկի» տակ ապրող բնակչության մասնաբաժնի աճը նշանակալի չէր։ 2009 թվականին այդ ցուցանիշը կազմել է 27.6%, իսկ 2010 թվականին՝ 27.7% (և միայն մի փոքր ավելի վատ, քան ԵՄ27-ի միջին ցուցանիշը՝ 23.4%), սակայն 2011 թվականի համար գնահատված ցուցանիշը կտրուկ բարձրացել է 33%-ից: Արժույթի միջազգային հիմնադրամի պաշտոնյայի խոսքով՝ խնայողության միջոցառումները օգնել են Հունաստանին կրճատել իր առաջնային դեֆիցիտը տոկոսների վճարումներից առաջ՝ 2009 թվականի 24.7 միլիարդ եվրոյից (ՀՆԱ-ի 10.6%-ը) մինչև ընդամենը 5.2 միլիարդ եվրո (ՀՆԱ-ի 2.4%-ը) 2011 թվականին, սակայն որպես կողմնակի ազդեցություն դրանք նաև նպաստել են Հունաստանի ռեցեսիայի վատթարացմանը, որը սկսվել է 2008 թվականի հոկտեմբերին և միայն վատթարացել է 2010 և 2011 թվականներին։ 2012 թվականին աշխատավարձերը կրճատվել են մինչև 1990-ականների վերջի մակարդակին։ Գնողունակությունը հավասար է 1986 թվականի մակարդակին։

Ընդհանուր առմամբ, Հունաստանի ՀՆԱ-ն իր ամենամեծ անկումն ունեցավ 2011 թվականին՝ -6.9%, այն տարին, երբ սեզոնային ճշգրտված արդյունաբերական արտադրանքը 2005 թվականի համեմատ 28.4%-ով ցածր էր և 111,000 հունական ընկերություններ սնանկացան (27%-ով ավելի, քան 2010 թվականին)։ Արդյունքում, սեզոնային ճշգրտված գործազրկության մակարդակը նույնպես աճել է 2008 թվականի սեպտեմբերի 7.5%-ից մինչև 2012 թվականի հուլիսին գրանցված ռեկորդային 25.1%, մինչդեռ երիտասարդների գործազրկության մակարդակը նույն ժամանակահատվածում 22.0%-ից աճել է մինչև 55%։BBC-ի լրագրողներից մեկը «[Սննդամթերքի] օգնություն արևմտաեվրոպական մայրաքաղաքում» նյութի մեջ գրել է «Դուք չեք չափում ժողովրդի գոյատևման ունակությունը համախառն ներքին արդյունքի տոկոսներով»։ BBC-ի մեկ այլ լրագրող գրել է՝ «Երբ քայլում եք Աթենքի և դրա սահմաններից դուրս, կարող եք տեսնել սոցիալական կառուցվածքի քայքայումը»։ Խնայողության միջոցառումների սոցիալական հետևանքները Հունաստանի բնակչության, ինչպես նաև աղքատ և կարիքավոր օտարերկրյա ներգաղթյալների վրա ծանր են եղել, որոշ հույն քաղաքացիներ դիմել են ՀԿ-ների՝ առողջապահական բուժման համար և ստիպված են եղել հրաժարվել երեխաներից որդեգրման համար։

Հունաստանում ինքնասպանությունների մակարդակը նախկինում ամենացածրն էր Եվրոպայում, բայց 2012 թվականի մարտին այն աճել էր 40%-ով։ 77-ամյա թոշակառու Դիմիտրիս Քրիստուլասը ապրիլին ինքնասպանություն ցույց է կազմակերպել Հունաստանի խորհրդարանի շենքի դիմաց, քանի որ խնայողության միջոցառումները «վերացրել են նրա գոյատևման բոլոր հետքերը»։ Աթենքի պետական հիվանդանոցներում բուժման հաճախող քրոնիկ հիվանդություններով հիվանդներին խորհուրդ է տրվում իրենց հետ բերել իրենց դեղատոմսով դեղերը։
մինի|327x327փքս|Զբաղվածությունը և գործազրկությունը Հունաստանում ժամանակի ընթացքում։
Նախորդ տարվա հունիսին, երբ Հունաստանի խորհրդարանը հաստատել է չորրորդ խնայողության փաթեթը, ՄԱԿ-ի անկախ պաշտոնյան զգուշացրել էր, որ Հունաստանում խնայողության այս լրացուցիչ փաթեթը կարող է մարդու իրավունքների խախտում լինել, եթե այն իրականացվի առանց բնակչության «սննդի, ջրի, համապատասխան բնակարանի և արդար և հավասար պայմաններում աշխատանքի» կարիքները ուշադիր հաշվի առնելու: 2011 թվականի հոկտեմբերի 17-ին ֆինանսների նախարար Էվանգելոս Վենիզելոսը հայտարարել է, որ կառավարությունը կստեղծի նոր հիմնադրամ, որը նպատակ կունենա օգնել նրանց, ովքեր ամենաշատն են տուժել կառավարության կողմից ձեռնարկված խնայողության միջոցառումներից Լ Այս գործակալության համար նախատեսված գումարը կտրամադրվի հարկերից խուսափելու դեմ պայքարից ստացված եկամուտներից։

2012 թվականի փետրվարին հաղորդվել է, որ նախորդ տարվա ընթացքում 20,000 հույն անօթևան է դարձել և որ Աթենքի պատմական կենտրոնի խանութների 20 տոկոսը դատարկ է։ Նույն ամսին Հունաստանի խնայողության ծրագիրը վերահսկող Արժույթի միջազգային հիմնադրամի դանիացի պաշտոնյա Փոլ Թոմսենը զգուշացրել է, որ սովորական հույները գտնվում են խնայողության նկատմամբ իրենց հանդուրժողականության «սահմանին» և նա կոչ արել է միջազգային ավելի բարձր ճանաչման այն «փաստը, որ Հունաստանն արդեն մեծ ֆինանսական կոնսոլիդացիա է իրականացրել՝ բնակչության համար մեծ ծախսերով»: Ավելին, զգուշացրել է, որ չնայած ծախսերի հետագա կրճատումները, անշուշտ, դեռևս անհրաժեշտ են, դրանք չպետք է արագ իրականացվեն, քանի որ նախ կարևոր է ավելի շատ ժամանակ տալ իրականացված տնտեսական բարեփոխումներին, որպեսզի դրանք սկսեն աշխատել: 2012 թվականի մարտի կեսերի գնահատականներով՝ Աթենքի մեծ մասի բնակիչներից զարմանալիորեն մեկը՝ մոտ 400,000 մարդ, ամեն օր այցելում էր ապուրի խոհանոց։

Մեծ Բրիտանիայի ականավոր տնտեսագետ Ռոջեր Բութլը ամփոփել է 2012 թվականի փետրվարի վերջի դրությամբ ստեղծված իրավիճակը.

## Տես նաև
* Տնտեսական ճգնաժամն Արգենտինայում

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Pasiouras, Fotios. *Greek Banking: From the Pre-Euro Reforms to the Financial Crisis and Beyond* (Palgrave Macmillan; 2012) 217 pages; covers the mid-1990s to 2011.
* Ronald Janssen, 'Greece and the IMF:Who Exactly is Being Saved?' (July 2010) CEPR
* The Greek Economy: Which Way Forward?, from the Center for Economic and Policy Research, January 2015

Կատեգորիա:Հունաստանի տնտեսություն