Միխայիլ Ռոմանով

**Միխայիլ Ֆեոդորովիչ Ռոմանով** (, ), ռուս ցար, առաջինը Ռոմանովների դինաստիայից։ Կառավարվել է Զեմսկի Սոբորի կողմից, ընդունել է գահը և թագադրվել թագավոր։ Բոյար Ֆեոդոր Ռոմանովի (հետագայում՝ պատրիարք) որդին։

## Կենսագրություն
Լեհ ինտերվենտներին Մոսկվայից վտարելուց հետո, 1613 թ. փետրվարին, բոյարների նախաձեռնությամբ Զեմստվային ժողովում ընտրվել է գահակալ։ Երկրի կառավարման գործում մեծ դեր են խաղացել Մ․ Ֆեոդորովիչի ազգականները, իսկ 1619-1633 թվականներին փաստորեն կառավարել է պաշտոնապես «մեծ թագավոր» տիտղոս կրող պատրիարք հայրը (ֆիլարետը)։ Ֆեոդորովիչի օրոք փակոցային ամրություններ են կառուցվել Ղրիմի թաթարների դեմ, շարունակվել է Սիբիրի հետագա գաղութացումը։Միխայիլ Ֆեդորովիչը բոյար Ֆյոդոր Նիկիտիչ Ռոմանովի որդին էր, ով հետագայում դարձավ ուղղափառ պատրիարք Ֆիլարետ անունով։ Ֆյոդոր Նիկիտիչը ցար Ֆյոդոր Իոանովիչի զարմիկն էր։ 1613 թվականի փետրվարի 21-ին (մարտի 3) Միխայիլը Զեմսկի Սոբորում ընտրվեց նոր ցար, որը նշանավորեց դժվարությունների ժամանակի ավարտը։ Թագադրման ժամանակ նա ընդամենը 16 տարեկան էր և քիչ կրթություն ուներ։ Նախ, Միխայիլի մոր՝ Քսենյա Իվանովնա Շեստովայի հարազատները վերահսկողություն ձեռք բերեցին կառավարության գործերի վրա։ Նրանք առաջ են քաշել իրենց անձնական շահերը, բայց նրանց ղեկավարությամբ երկիրը կարողացել է վերականգնել կարգը, ճնշել ապստամբությունները և կնքել Ստոլբովոյի խաղաղության պայմանագիրը Շվեդիայի հետ (1617) և Դեուլինոյի զինադադարը Լեհաստանի հետ (1618)։
1619-ին Ֆյոդոր Նիկիտիչը ազատվեց գերությունից, 1601-ին ստիպված եղավ ընդունել վանականությունը Ֆիլարետ անունով և այնուհետև տարվել Լեհաստան։ Ռուսական թագավորություն վերադառնալուց հետո նա նշանակվել է եկեղեցու պատրիարք և դարձել Միխայիլ Ֆեդորովիչի համագահակալը։Մինչև իր մահը՝ 1633 թվականը, Ֆիլարետը գերիշխում էր ցարի կառավարությունում, որն ամրապնդեց դիվանագիտական, առևտրային և մշակութային կապերը Արևմտյան Եվրոպայի հետ, բարեփոխեց տեղական կառավարումը, օգտագործեց տարբեր միջոցներ պետության ֆինանսական խնդիրները լուծելու համար և ուժեղացրեց ճորտատիրության ինստիտուտը։
Ֆիլարետի մահից հետո Քսենիա Շեստովայի հարազատները կրկին կարևոր դերեր խաղացին Միխայիլ Ֆեդորովիչի կառավարությունում։ Ցարը մահացավ և գահն անցավ նրա որդուն՝ Ալեքսեյին.

## Անորոշության ժամանակաշրջան
Ռոմանովների ընտանիքը պատկանում է մոսկովյան բոյարների հնագույն ընտանիքներին։ Այս կլանի և տարեգրություններից հայտնի մի քանի այլ կլանների առաջին ներկայացուցիչը՝ Անդրեյ Իվանովիչը, ով ուներ Մարե մականունը, ծառայում էր Մեծ Վլադիմիրի և Մոսկվայի իշխան Սիմեոն Իվանովիչի Հպարտ 1347 թ.:.

Միխայիլ Ֆեդորովիչը ծնվել է 1596 թվականին բոյար Ֆյոդոր Նիկիտիչ Ռոմանովի (հետագայում Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո Ֆիլարետի պատրիարք) և նրա կնոջ՝ Քսենիա Իվանովնայի՝ Շեստովայի ընտանիքում։ Նա Դանիլովիչ դինաստիայի (Ռուրիկ դինաստիայի մոսկովյան ճյուղ) վերջին ռուս միապետի՝ Ֆյոդոր I-ի զարմիկն էր։.

Միխայիլ Ֆեդորովիչը ծնվել է Սուրբ Միքայել Մալեինի օրը, ում պատվին նա մկրտվել է. նաև, ավանդույթի համաձայն, նրան անվանակոչել են ի պատիվ հորեղբոր՝ բոյար Միխայիլ Նիկիտիչ Ռոմանովի։.

Բորիս Գոդունովի օրոք Ռոմանովներն ընկան խայտառակության մեջ։ 1600 թվականին խուզարկություն սկսվեց ազնվական Բերտենևի դատապարտումից հետո, որը գանձապահ էր ապագա ցարի հորեղբոր Ալեքսանդր Ռոմանովի համար։ Բերտենևը հայտնում է, որ Ռոմանովները կախարդական արմատներ են պահել իրենց գանձարանում՝ նպատակ ունենալով «փչացնել» (կախարդությամբ սպանել) թագավորական ընտանիքը։Լեհաստանի դեսպանատան օրագրից հետևում է, որ թագավորական նետաձիգների ջոկատը զինված հարձակում է իրականացրել Ռոմանովների համալիրի վրա։ 1600 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Ռոմանով եղբայրները ձերբակալվեցին։ Նիկիտա Ռոմանովիչ Զախարին-Յուրևի որդիները՝ Ֆեդորը (հետագայում պատրիարք Ֆիլարետը), Ալեքսանդրը, Միխայիլը, Իվանը և Վասիլին վանական դարձան և 1601 թվականին աքսորվեցին Հյուսիսային Ուրալի Նիրոբ, որտեղ մահացան Ալեքսանդրը, Միխայիլը և Վասիլին։ Միխայիլ Ֆեդորովիչը 1601 թվականի հունիսին աքսորվեց Բելոզերո իր մորաքույրների՝ Մարֆա Չերկասկայայի, Ուլյանայի և Անաստասիա Ռոմանովների և նրա քրոջ՝ Տատյանա Ֆեդորովնայի հետ։ Արքայազն Բորիս Կամբուլատովիչ Չերկասկին և նրա դուստր Իրինան նույնպես ուղարկվել են Բելուզերո։ Այստեղ Միխայիլ Ֆեդորովիչն ապրեց մինչև 1602 թվականի վերջը.

### Դժվարությունների ժամանակ
1605 թվականին Կեղծ Դմիտրի I-ը, ցանկանալով գործնականում ապացուցել իր հարաբերությունները Ռոմանովների տան հետ, աքսորից վերադարձրեց ընտանիքի ողջ մնացած անդամներին։ Ֆյոդոր Նիկիտիչը (վանականությունում՝ Ֆիլարետ) կնոջ՝ Քսենիա Իվանովնայի (վանական Մարթա) և երեխաների հետ, և Իվան Նիկիտիչը վերադարձվեցին։ 1602 թվականի աշնանից Միխայիլը մի քանի տարի ապրեց Կլինիում (այժմ՝ Վլադիմիրի շրջան, Կոլչուգինսկի շրջան), իր հորեղբոր՝ Իվան Նիկիտիչի կալվածքում, իսկ Շույսկու տապալումից և յոթ բոյարների իշխանության գալուց հետո նա հայտնվեց Մոսկվայում, որտեղ մնաց ամբողջ այն ժամանակ, երբ քաղաքը շրջափակված էր ռուսների կողմից։

1612 թվականի ձմռանը Մարֆա Իվանովնան և նրա որդին՝ Միխայիլը, ապրում էին Ռոմանովների իրենց Կոստրոմայի կալվածքում՝ Դոմնինո գյուղում (կարդացեք Իվան Սուսանինի սխրանքի մասին), այնուհետև թաքնվեցին Կոստրոմայի Իպատիև վանքում լեհ-լիտվական զորքերի հետապնդումից։

Երբ Միխայիլ Ֆյոդորովիչը դարձավ 20 տարեկան, միանձնուհի Մարթան որոշեց ամուսնանալ իր որդու հետ՝ հավատալով, որ նա պետք է ընտրի Սալտիկովների ընտանիքի ներկայացուցիչներից մեկին։ Միխայիլը, սակայն, խափանեց նրա ծրագրերը. հարսնացուի շոուի ժամանակ երիտասարդ ցարը նկատեց բոյարի կնոջը՝ Մարիա Խլոպովային։ Ցարի հարսնացուն և նրա հարազատները հաստատվեցին պալատում և նույնիսկ նոր անուն ստացան՝ Անաստասիա (ի հիշատակ Իվան Ահեղի առաջին կնոջ)։ Հանկարծ աղջիկը հիվանդացավ և մի քանի օր հաճախակի փսխումներ ուներ։ Դատարանի բժիշկները, ովքեր հետազոտել են նրան (Վալենտին Բիլսը և բժիշկ Բալսիրը) տվել են հետևյալ եզրակացությունը. Բայց Միխայիլ Սալտիկովը ցար Միխայիլին զեկուցեց, որ բժիշկ Բալսիրը հարսնացուի հիվանդությունն անբուժելի է հայտարարել։ Միանձնուհի Մարթան պահանջեց հեռացնել Մերիին։ Գումարվել է Զեմսկի Սոբորը։ Մարիան իր տատիկի, մորաքրոջ և երկու հորեղբայրների՝ Ժելյաբուժսկու հետ բաժանվել է ծնողներից և աքսորվել Տոբոլսկ։ Բայց Միխայիլ Ֆյոդորովիչը շարունակում էր լուրեր ստանալ իր նախկին հարսնացուի առողջության մասին։

1619 թվականին ցարի հայրը՝ մետրոպոլիտ Ֆիլարետը, վերադարձավ գերությունից և օծվեց որպես պատրիարք։ Նրա արտաքինով նկատելիորեն նվազել է մոր ազդեցությունը Միխայիլի վրա։ Ֆիլարետը չհամաձայնեց կնոջ հետ և դատապարտեց որդուն վախկոտ պահվածքի համար։ Հարսնացուին և նրա հարազատներին տեղափոխել են Վերխոտուրե, իսկ մեկ տարի անց՝ Նիժնի Նովգորոդ։ Բայց Ֆիլարետը չպնդեց ամուսնանալ իր նախկին հարսնացուի հետ։ Հաշվի առնելով պետության ծանր վիճակը՝ պատրիարքը որոշեց ամուսնացնել Լիտվայի արքայադստերը Միքայելի հետ, սակայն նա հրաժարվեց։ Հետո հայրն առաջարկեց ամուսնության առաջարկություն անել Դորոթեա Ավգուստային՝ Դանիայի թագավոր Քրիստիանի զարմուհուն։ Տարեգրությունը հայտնում է թագավորի մերժումը` պատճառաբանված նրանով, որ նրա եղբայրը` արքայազն Ջոնը, եկել է սիրաշահելու արքայադուստր Քսենիային և, ըստ լուրերի, սպանվել է թույնով։ 1623 թվականի սկզբին դեսպանատուն ուղարկվեց Շվեդիայի թագավորին, որպեսզի ամուսնության առաջարկ արվի իր ազգականին՝ արքայադուստր Քեթրինին։ Բայց նա չցանկացավ կատարել ռուսական պարտադիր պայմանը՝ մկրտվել ուղղափառ հավատքով։
մինի|Միխայել Ֆեոդորովիչը և պատրիարք  Ֆիլարետը

Արտասահմանյան դատարաններում անհաջողություններից հետո Միխայիլ Ֆեդորովիչը կրկին հիշեց Մարիային։ Նա ասաց իր ծնողներին. «Ես ամուսնացել եմ Աստծո օրենքի համաձայն, թագուհին նշանված է ինձ հետ, բացի նրանից, ես չեմ ուզում ուրիշին վերցնել»։ Միանձնուհի Մարթան կրկին մեղադրել է աղջկան հիվանդության մեջ։ Պատրիարք Ֆիլարետի հրամանով հետաքննություն է անցկացվել՝ հարցաքննվել են Մարիայի ծնողները և նրան բուժող բժիշկները։ Բժիշկներ Բիլսին և Բալսիրին ուղարկեցին Նիժնի Նովգորոդ՝ հարսնացուին նորից հետազոտելու։ Նրանք զննել են Մարիա Անաստասիային, հարցաքննել նրա հարազատներին ու հոգևոր հորը և միաձայն եզրակացության են եկել, որ նա առողջ է։ Հետաքննությունից հետո բացահայտվեց Սալտիկովների դավադրությունը։ Միխայիլն ու Բորիսը ուղարկվեցին իրենց կալվածքները, իսկ երեց Եվնիկիան (Մարթայի վստահելի անձը) աքսորվեց Սուզդալի վանք։ Թագավորը պատրաստվում էր նորից ամուսնանալ իր ընտրած աղջկա հետ։ Բայց միանձնուհի Մարթան սպառնացել է որդուն. «Եթե Խլոպովան թագուհի դառնա, ես քո թագավորությունում չեմ մնա»։ Սալտիկովների խայտառակությունից մեկ շաբաթ անց Իվան Խլոպովը թագավորական կանոնադրություն ստացավ.

Ցարի առաջին կինը Մարիա Վլադիմիրովնան էր՝ արքայազն Դոլգորուկովի դուստրը Չեռնիգովյան իշխանների՝ Ռուրիկովիչների ժառանգների հնագույն տոհմից։ Ամուսնությունը տեղի է ունեցել 1624 թվականի սեպտեմբերի 18-ին (19?): Հարսնացու ընտրելու նախաձեռնությունը պատկանում էր ցարի մորը, որը, ըստ աղբյուրների («թեև դժկամությամբ, չհնազանդվեց մորը»), ենթարկվեց միանձնուհի Մարթայի կամքին։ Մարիա Վլադիմիրովնան շուտով հիվանդացավ և մահացավ հարսանիքից չորս ամիս անց[1][2]։ մինի|277x277px|Պարսունա 1670-ականների երկրորդ կեսից - 1680-ականների առաջին կես.

1626 թվականին ցար Միխայիլ Ռոմանովը երեսուն տարեկան էր և անզավակ այրի։ Նոր դիտման համար բերվել են ազնվական ընտանիքների 60 գեղեցկուհիներ։ Բայց նա շքեղություն տարավ ծառաներից մեկի՝ Մեշչով[1] ազնվական Լուկյան Ստրեշնևի դստեր՝ Եվդոկիա Ստրեշնևայի մոտ։ 
մինի|Միխայել Ֆեոդորովիչը և նրա մայրը
Հարսանիքը տեղի է ունեցել նոյեմբերի 3-ին Մոսկվայում։ Երիտասարդ թագուհին, ըստ երեւույթին, գտնվում էր սկեսուրի լիակատար ազդեցության տակ։ Նրանք ունեին ընդհանուր խոստովանահայր և գործավար, ով վարում էր նրանց գործերը։ Եվդոկիա Լուկյանովնան ամենուր հայտնվում էր միանձնուհի Մարթայի ուղեկցությամբ։ Մարթան իր թոռների համար մանկավարժներ էր ընտրում։ Եվդոկիա Լուկյանովնան երկար չի փրկվել ցարից՝ մահանալով նրա մահից հինգ շաբաթ անց՝ 1645 թվականի օգոստոսի 18-ին[2]։

### Մահը
Միքայել ցարը ծննդից լավ առողջական չէր։ Արդեն 1627 թվականին, 30 տարեկան հասակում, Միխայիլ Ֆյոդորովիչն այնքան «ցավ էր ոտքերում», որ երբեմն, իր իսկ խոսքերով, նրան «բազկաթոռով տանում և ետ էին բերում»։
մինի|Միխայել Ֆեոդորովիչի մահարձանը

Մահացել է անհայտ ծագման կաթիլից 49 տարեկանում։ Մոսկվայի ցարին բուժող բժիշկների կարծիքով՝ նրա հիվանդության պատճառը եղել է «շատ նստելը», սառը ըմպելիքներ խմելը և մելամաղձությունը, «այսինքն՝ տխրությունը»։ Միխայիլ Ֆյոդորովիչը թաղված է Մոսկվայի Կրեմլի Հրեշտակապետական ​​տաճարում։
* Միխայիլ Ֆեդորովիչի և Եվդոկիա Լուկյանովնայի ամուսնության մեջ ծնվել են Իրինա Միխայլովնա Պելագեա Միխայլովնան (օգոստոսի 17 (27), 1628 - հունվարի 25 (փետրվարի 4), 1629 թ.) – մահացել է մանկության տարիներին։
* Աննա Միխայլովնա Թագավորի տապանաքարը. Մոսկվայի Կրեմլի հրեշտակապետական ​​տաճար. 2024]] Մարֆա Միխայլովնա (օգոստոսի 19 (29), 1631 – սեպտեմբերի 21 (հոկտեմբերի 1), 1632) – մահացել է մանկության տարիներին։
* Իոան Միխայլովիչ - մահացել է 5 տարեկանում[1]։
* Սոֆիա Միխայլովնան (սեպտեմբերի 30 (հոկտեմբերի 10) 1634 - հունիսի 23 (հուլիսի 3) 1636) - մահացել է մանկության տարիներին։
* Տատյանա Միխայլովնա Եվդոկիա Միխայլովնա (ծնվել և մահացել է փետրվարի 10 (20), 1637 թ.) - մահացել է ծնվելուց անմիջապես հետո։
* Վասիլի Միխայլովիչ - մահացել է մանկության մեջ; թաղված է Մոսկվայի Հրեշտակապետաց տաճարում։
* 1851 թվականին Կոստրոմայում կանգնեցվել է ցար Միխայիլ Ֆեդորովիչի և գյուղացի Իվան Սուսանինի հուշարձանը։ Նախագիծը պատրաստել է Վ.Ի.Դեմուտ-Մալինովսկին։ Խորհրդային տարիներին հուշարձանը ավերվել է, մնացել է միայն գրանիտե պատվանդանը, որը տեղադրվել է քաղաքի կենտրոնական հրապարակում՝ «պառկած» դիրքով։ Ռոմանովների դինաստիայի 400-ամյակի նախօրեին (2013) Կոստրոմայի նախկին քաղաքապետը իր տան բակում տեղադրեց Միխայիլ Ֆեդորովիչի հուշարձանի արդիականացված տարբերակը[1]։ Նամականիշ Ռուսաստանի 2006 թ. No 1084 Ծար Միխայիլ Ֆեդորովիչի գունդ։ 16-րդ դարի երկրորդ կես

## Ծանոթագրություններ