Յի Սինգ

**Յի Սինգ**,  **Չժան Սույ** (չինարեն), (), չինացի աստղագետ, բուդդայական վանական, գյուտարար, մաթեմատիկոս, մեխանիկական ինժեներ և փիլիսոփա՝ Տանգ դինաստիայի ժամանակաշրջանում: Նրա աստղագիտական երկնային գլոբուսը հագեցած էր հեղուկով աշխատող ձգանով, որն առաջինն էր չինական աստղագիտական ժամացույցի մեխանիզմների վաղեմի ավանդույթում:

## Գիտություն եւ տեխնիկա
### Աստղագեոդեզիական հետազոտություն
8-րդ դարի սկզբին Տանգ դինաստիայի արքունիքում Յի Սինգը ղեկավարում էր աստղագեոդեզիական հետազոտությունները:  Այս ուսումնասիրությունները բազմաթիվ նպատակներ ունեին: Աստղագեոդեզիական հետազոտությունները ստեղծվել են աստղագիտական նոր տվյալներ ստանալու համար, որոնք կօգնեն կանխատեսել Արեգակի խավարումները:  Հարցումը նաև նախաձեռնվել է, որպեսզի հնարավոր լինի շտկել օրացուցային համակարգի թերությունները և դրա փոխարեն տեղադրել նոր, թարմացված օրացույց:  Այս հետազոտությունները  կարևոր էին միջօրեականի աղեղի երկարությունը չափելու,այսինքն՝ աղեղի չափումը որոշելու համար: Չնայած Սինգը, ով չգիտեր, որ երկիրը գնդաձև է, այդ առումով չէր պատկերացնում իր չափումները: Սա կվերացնի խառնաշփոթը, որն առաջացել է ավելի վաղ պրակտիկայից՝ օգտագործելով արևային ստվերների երկարությունների տարբերությունը, որոնք միաժամանակ դիտվում են երկու վայրերում՝ նրանց միջև երկրից հեռավորությունը որոշելու համար:

Յի Սինգն ուներ տասներեք փորձադաշտեր, որոնք տեղակայված էին ամբողջ կայսրությունում ՝ Վիետնամի  հյուսիսային լայնության 17° - ից մինչև Բայկալ լճից անմիջապես հարավ ընկած շրջան, լայնություն՝ 50 °, հյուսիսային լայնություն:  Յուրաքանչյուր կայքի համար կատարվել է երեք դիտարկում՝ մեկը Հյուսիսային աստղի բարձրության համար, մյուսը՝ ամռանը ստվերի երկարության համար, իսկ հաջորդը՝ ձմռանը ստվերի երկարության համար: Լայնությունները որոշվել են այս տվյալների հիման վրա, մինչդեռ միջօրեականի մեկ աստիճանի երկարության համար բարձրության հաշվարկը բավականին ճշգրիտ էր՝ համեմատած ժամանակակից հաշվարկների հետ: Յի Սինգը հասկանում էր միջօրեականի աստիճանի երկարության տարբերությունները և քննադատում էր ավելի վաղ գիտնականներին, ովքեր ամբողջ տարվա ընթացքում անընդհատ սահմանում էին ստվերի երկարության գնահատումը:

### Փախուստ և երկնային գլոբուս
Յի Սինգը հայտնի էր իր հանճարով, հայտնի էր գոյի սեղանի խաղում հնարավոր դիրքերի քանակը հաշվելով (չնայած առանց զրոյի խորհրդանիշի, քանի որ նրա համար դժվար էր արտահայտել այդ թիվը):  Յի Սինգը, իր գործընկերոջ՝ մեխանիկական ինժեներ և քաղաքական գործիչ Լիանգ Լինգզանի հետ միասին, առավել հայտնի էր նրանով, որ կիրառել է ջրի վրա աշխատող ամենավաղ հայտնի ձգանները: Այնուամենայնիվ, Յի Սինգի նվաճումները մեխանիկայի ոլորտում հիմնված էին նախորդ չինացի մեխանիկական ինժեներների գիտելիքների և ջանքերի վրա, ինչպիսիք են Հան դինաստիայի պետական գործիչ և փոխանցումատուփի վարպետ Չժան Հենգը (78-139), երեք թագավորությունների մեխանիկական ինժեներ Մա Հունը (200-265) և Հարավային և Հյուսիսային դինաստիաների ժամանակաշրջանից հայտնի  Դաոս Լի Լանը (մոտ 450):

Հենց չինացի գյուտարար Չժան Հենգն էր, ով ապրում էր Հան դինաստիայի օրոք, ով առաջինն օգտագործեց հիդրավլիկ էներգիան (այսինքն՝ ջրի անիվը և ջրի ժամացույցը)՝ իր կենտրոնային մասը մեխանիկորեն վարելու և պտտելու համար։  Սարքը մոդելավորվել է ջրային անիվի վրա՝ օգտագործելով   կաթիլը, որն ի վերջո ուժ է գործադրել եզրագծի վրա՝ պտտելով ատամնավոր անիվները բևեռային առանցքի լիսեռի վրա: Միևնույն ժամանակ, դանդաղ հաշվողական շարժումը պտտեցնում էր կենտրոնային մասը՝ ըստ մոլորակների և աստղերի արձանագրված շարժումների։  Յի Սինգը նաև շատ բան էր պարտական Մա Ջունի գիտնականների հետևորդներին, ովքեր օգտագործում էին հորիզոնական  և այլ մեխանիկական խաղալիքներ, որոնք սնուցվում էին ջրային անիվներով: Դաոս Լի Լանը ջրի ժամացույցի մասնագետն էր՝ ստեղծելով պողպատե կշեռք, որն օգտագործվում էր կլեպսիդրա բաքում ջուրը կշռելու համար: Սա էլ ավելի է ոգեշնչում Յի Սինգին: Ինչպես Չժան Հենի կողմից օգտագործված ջրի մատակարարման ավելի վաղ մեխանիզմը, և ավելի ուշ աստղագիտական ժամացույցի աշտարակի ձգանը, որը նախագծվել և տեղադրվել է Յի Սինգի կողմից (1020-1101), երկնային գլոբուսը, Յի Սինգը օգտագործել է ջրի էներգիան, որպեսզի այն պտտվի և ճիշտ գործի:

Բրիտանացի կենսաքիմիկոս, պատմաբան և չինագետ Ջոզեֆ Նիդեմը նշել է (Ուեյդ–Ջայլսի ուղղագրությունը)՝

Ինչ վերաբերում է  ջրի փոխարեն սնդիկին (ինչպես գրված է վերը նշված մեջբերման մեջ), առաջինը, ով հեղուկ սնդիկը կիրառեց որպես կենտրոնային ոլորտի շարժիչ ուժ, եղել Է Չժան Սիքսունը 979 թվականին (քանի որ սնդիկը չի սառել ձմռանը):   Սոնգ դինաստիայի դարաշրջանում (960-1279), գրվել է Սոնգ Շի պատմական տեքստը, որում հիշատակվում է Յի Սինգը և այն պատճառը, որ նրա զրահապատ ձգանը չի գոյատևել Տանգ դինաստիայից հետո դարեր շարունակ (Ուեյդ–Ջայլսի ուղղագրությունը):

Տանգի դարաշրջանի ավելի վաղ պատմական տեքստերը, որոնք թվագրվում են 9–րդ դարով, խոսում են 8-րդ դարում աստղագիտական գործիքներ ստեղծելու և Յի Սինգի աշխատանքի մասին (Ուեյդ-Ջայլսի ուղղագրությունը)::

## Բուդդայական կրթաթոշակ
Յի Սինգը  մեկնաբանություն է գրել Մահավայրոչանա-Տանտրայի մասին: Այս աշխատությունը մեծ ազդեցություն ունեցավ ճապոնացի վանական Կուկայի վրա, և առանցքային նշանակություն ունեցավ Շինգոն բուդդայականության հաստատման գործում:

## Յի Սինգի պատվին

Չժեցզյան նահանգի Տիանտայ լեռան վրա գտնվող Տիանտայ Գուոկինգ բուդդայական տաճարում կա չինական հուշահամալիր, որը կառուցվել է տաճարի անմիջապես դիմաց,  հայտնի է որպես Պագոդա հուշահամալիր: Յի Սինգի  գերեզմանը գտնվում է  Տիանտայ լեռան վրա։

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ
* Մեջբերում  Քարտեզներ ամսագրից. Չինական քարտեզագրության հետագա զարգացման բանալին  հրատարակչություն 45, թողարկում 1,  տարի 1993 էջեր՝ 90-100,
* Բոումեն Ս. (2000 թվական). Ասիայի պատմության և մշակույթի ժամանակագրությունը Կոլումբիայի համալսարանում, Նյու Յորք: Կոլումբիայի համալսարանի մամուլ:
* Ֆրայ, Թոնի (2001  թվական). Ճարտարապետության տեսության ակնարկ, ճարտարապետական ճարտարագիտությունը Չինաստանում, Սիդնեյի համալսարանի հրատարակչություն,
* Ցզյու, Զան, [Չինաստանի հանրագիտարան,  (կրոնական հրատարակություն), 1-ին հրատ.,
* Նիդամ, Ջոզեֆ (1986  թվական), Գիտությունը և քաղաքակրթությունը Չինաստանում,
* Նիդհեմ, Josephոզեֆ (1986  թվական), Գիտությունը և քաղաքակրթությունը Չինաստանում,  Հատոր 4, Մաս 2, 
* Բոսկարո, Ադրիանա (2003  թվական) Ճապոնիայի վերաիմաստավորումը հասարակական գիտություններ, գաղափարախոսություն և մտածողություն,  Ռութլեջ. 0-904404-79, էջ 330:

== Արտաքին հղումներ ==
*https://web.archive.org/web/20070415085348/http://www.chinaculture.org/gb/en_madeinchina/2005-09/02/content_72419.htm Yi Xing at Chinaculture.org
*Yi Xing's Tomb Tiantai Mountain
*Yi Xing at the University of Maine 

Կատեգորիա:8-րդ դարի չինացի գրողներ
Կատեգորիա:8-րդ դարի չինացիներ
Կատեգորիա:Աստղագետներ
Կատեգորիա:Բուդդայական կրոնավորներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հիդրոտեխնիկա
Կատեգորիա:Ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Չինացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Չինացի գիտնականներ