Իսլամը Հունգարիայում

**Իսլամը Հունգարիայում** հանդիսանում է բնակչության սակավաթիվ հատվածի՝ 1 տոկոսից ցածր անձանց հիմնական կրոնը։ Երկրում սկիզբ է առել առնվազն 10-րդ դարից։ Սուննի իսլամի ազդեցությունը հատկապես ընդգծված է եղել 16-րդ դարում, երբ Հունգարիայի թագավորությունն անցնում է Օսմանյան կայսրության իշխանության տակ (1541-1699)։

## Պատմություն
### Վաղ պատմություն
[մինի|[Էգերի մինարեթ]]
Հին հունգարերենով մուսուլմանները կոչվում էին «բյոսորմենի» (), որը մոտ է թուրքերեն Bozulmamış-ին, որն իր հերթին սերում է արաբերենից (, մուսլիմ)՝ եզրույթ, որը պահպանվել է և՛ որպես ազգանուն, և՛ որպես քաղաքի անուն՝ Հայդուբյոսորմեն Hajdúböszörmény քաղաքի։

Առաջին մուսուլման հեղինակը, ով խոսեց այս իսլամական համայնքի մասին, Յակութ ալ-Համավին էր, որը գրում է հայտնի հունգարացի ուսանողի մասին, ով սովորել է Հալեպում, ըստ ուսանողի, Հունգարիայում կար 30 մուսուլմանաբնակ գյուղ։ Յակուտը գրում է իր հայտնի աշխարհագրական բառարանում՝ «Մուաջամ ալ-Բուլդան», Սիրիայում հունգարացի մուսուլման երիտասարդի հետ իր հանդիպման մասին, ով այնտեղ իսլամ էր ուսումնասիրում և բերեց Հունգարիայում իրենց ժողովրդի պատմության և կյանքի որոշ մանրամասներ։

Իսպանացի մուսուլման ճանապարհորդ Աբու Համիդ ալ-Ղառնատին գրել է Հունգարիայի երկու խմբի մուսուլմանների մասին, որոնցից առաջինը Կարպատյան ավազանի բյոսորմեններն են, երկրորդը՝ Վոլգայի բուլղարները (խվարեզմիներ)։ Նա հայտնել է, որ Հունգարիայի Գեզա II-ը մեծ սեր է արտահայտել մուսուլմանների հանդեպ։

11-րդ դարում Սուրբ Լադիսլավը, իսկ ավելի ուշ՝ Կոլոմանը օրենքներ ընդունեցին ոչ քրիստոնյաների դեմ (Սաբոլցի Սինոդ)։ Այս օրենքները հնազանդեցնում էին իսլամին՝ ստիպելով մուսուլմաններին խոզի միս ուտել, եկեղեցի գնալ, ամուսնանալ և արգելել նրանց ուրբաթ օրը նշել։ Կոլոմանի որոշ օրենքներ ներառում են.

Լասլոն (Սենթ Լադիսլավ) ընդունեց հետևյալ օրենքը.

Այս օրենքները խիստ խտրականություն էին դրսևորում կրոնական փոքրամասնության նկատմամբ։

Հաղորդվում է, որ Հունգարիայի մուսուլմանները հաճախ աշխատել են առևտրի և ֆինանսների ոլորտում։ Հայտնաբերվել է, որ 12-ից 13-րդ դարերի հունգարական թագավորական մետաղադրամներն ունեին արաբերեն մակագրություններ (թեև դա ուղղակիորեն չի ենթադրում կապ իսլամի հետ, արաբալեզու բնակչությունը հիմնականում մուսուլման էր)։ Քալիզի ճանապարհը, որն անվանվել է Քալիզյանների անունով, առևտրային ճանապարհ էր Սեգեդի և Դանուբի միջև, որն օգտագործվում էր Տրանսիլվանիայից աղ տեղափոխելու համար։ Հունգարիայի Բելա II-ի գերեզմանում արաբերեն մակագրությամբ մատանի է հայտնաբերվել։ Ենո Սուկը նշում է, որ մինչև մոնղոլների ներխուժումը, «երկիրը բավականին սփռված էր մուսուլմանական կրոնական խմբերի ռազմական և առևտրական գաղութներով»։

### Օսմանյան տիրապետությունը Հունգարիայում
[մինի|[Պեչ քաղաքի Յակովալի Հասան մզկիթը]]
Թուրքերը Հունգարիա մտան Մոհաչի ճակատամարտից հետո՝ 1526 թվականին։ 1541 թվականից նրանք սկսեցին ուղղակիորեն վերահսկել կենտրոնական մասը և կազմակերպեցին հինգ էյալեթ՝ Բուդին, Կանիջե, Էղրի, Վարաթ (Օրադեա) և Թեմեշվար։

16-րդ դարում՝ օսմանյան տիրապետության տարիներին, Հունգարիայում ծնվել են բազմաթիվ իսլամադավան անձինք։ Դրանցից ամենակարևորներն էին օսմանյան մեծ վեզիրը, Կանիելի Սիյավուշ փաշան (Նագիկանիզսայից), որը երեք անգամ պաշտոնավարեց 1582-1593 թվականներին, օսմանյան պատմաբան Իբրահիմ Պեչևին և հայտնի մևլևյան դերվիշ Պեչևի Դեդերին։ Իսլամական ուսումնասիրությունների մեծ մասը Հունգարիայում դասավանդվում էր ըստ սուննի իսլամի հանաֆիական մազհաբի։

Թուրքական տիրապետությունը հունգարական տարածքներում վերջնականապես ավարտվեց 1718 թվականին՝ Պասարովիցի պայմանագրի ստորագրմամբ։ Օսմանյան ժամանակաշրջանը թողել է թուրքական ճարտարապետության ժառանգություն, ինչպիսիք են մզկիթները, թյուրբեն և հանրային բաղնիքները (համամները), ինչպես նաև տեղական խոհանոցի փոփոխությունները, ինչպիսիք են սրճարանների հայտնի դառնալը և պղպեղի ներմուծումը, որը հունգարական ուտեստների մեջ կարևոր համեմունք է։ .

### Ժամանակակից դարաշրջան
19-րդ դարում՝ 1848-1849 թվականների հեղափոխության ավարտից հետո, գեներալ Յոզեֆ Բեմի (Մուրատ փաշա) գլխավորությամբ ավելի քան 6.000 արտագաղթած լեհեր և հունգարացիներ աքսորվեցին։ Նրանց թվում էին այնպիսի հունգար սպաներ, ինչպիսիք են Ռիչարդ Գայոնը (Քուրշիդ փաշա), Գյորգի Կմետին (Իսմայիլ փաշա) և Մաքսիմիլիան Շտայնը (Ֆերհադ փաշա)։ Այս անձնավորությունները հետագայում բարձրացվեցին գեներալի պաշտոնի։

Գայոնը նկարագրված է Օքսֆորդի ազգային կենսագրության բառարանում որպես «առաջին քրիստոնյա, ով ստացել է փաշայի կոչում և թուրքական զինվորական հրամանատարություն՝ առանց կրոնը փոխելու պարտավորության»։

Ուջբուդայի խորհուրդը թույլտվություն է տվել Հունգարիայի իսլամադավան համայնքին կառուցելու Բուդապեշտում առաջին իսլամական կենտրոնը։

2013 թվականին Հունգարիայի իսլամական խորհուրդը խնդրեց, որպեսզի Բոսնիայի և Հերցեգովինայի մեծ մուֆթի Հուսեյն Կավազովիչը նույնպես դառնա Հունգարիայի մեծ մուֆթի։

## Կրոնական իրավունք
մինի|Մալլքոշ բեկի մզկիթը Շակլոշ քաղաքում
Հունգարիայի նոր «Խղճի և կրոնի ազատության իրավունքի և եկեղեցիների, կրոնների և կրոնական համայնքների մասին օրենքը» ընդունվել է 2011 թվականի հուլիսի 12-ին և ճանաչում է միայն 14 կրոնական խմբեր։ Իսլամը ներառված չէ այս ցուցակում, և մուսուլմանները պետք է դիմեն նոր օրենքով պաշտոնական ճանաչում ստանալու համար։ Օրենքի համաձայն՝ գրանցված 358 եկեղեցիներից և կրոնական միավորումներից միայն 14-ին կշնորհվի օրինական ճանաչում, մինչդեռ մյուսները պետք է նորից դիմեն օրինական գրանցման համար խորհրդարանում երկու երրորդի հաստատումից հետո։

2012 թվականի փետրվարի 27-ին Հունգարիայի խորհրդարանը փոփոխեց կրոնական կազմակերպությունների մասին երկրի վիճահարույց օրենքը՝ ընդլայնելով պաշտոնապես ճանաչված կազմակերպությունների ցանկը՝ ներառելով Հունգարիայի իսլամական խորհուրդը։

## Ժողովրդագրություն

2011 թվականի հունգարական մարդահամարի համաձայն՝ Հունգարիայում ապրում էր 5579 մուսուլման, որը կազմում էր ընդհանուր բնակչության միայն մոտ 0,057%-ը։ Նրանցից 4097-ը (73,4%) իրենց հայտարարել են հունգարացի, իսկ 2369-ը (42,5%)՝ ազգությամբ արաբ։ Հունգարիայում մարդիկ կարող են հայտարարել մեկից ավելի ազգային պատկանելություն (որը բացատրում է, թե ինչու է այդ տոկոսների գումարը 100%-ից մեծ), 2011 թվականի տվյալները ցույց չեն տալիս թուրք բնակչության թիվը (որը 2001 թվականի մարդահամարի ժամանակ 1565 էր)։ Այնուամենայնիվ, Հունգարիայում մուսուլմանների մեծամասնությունը արաբական կամ թուրքական ծագում ունի։ Ավելին, աճում է նաև իսլամ ընդունած հունգարացիների թիվը։

Հունգարիայում մուսուլմանների իրական թիվը, ամենայն հավանականությամբ, կգերազանցի 5579-ը։ Սիրիայում պատերազմից հետո ապաստան հայցողների մեծ հոսք եկավ՝ 2014, 2015 և 2016 թվականներին, որտեղ ավելի քան 200,000 ապաստանի դիմում է ներկայացվել Հունգարիա։ Այնուամենայնիվ, 2017 թվականից սկսած Հունգարիայի իշխանությունները գրանցել են մի քանի հարյուրից պակաս դիմումներ։

## Պատկերասրահ

File:Rác Gyógyfürdő, Budapest 02.jpg|Թուրքական բաղնիք Ռաջ Ջերմային բաղնիքում
File:Gül baba türbéje.JPG|Գյուլ Բաբայի թյուրբե
File:Idrisz Baba türbéje (1780. számú műemlék).jpg|Իդրիս Բաբայի թյուրբեն Պեչում
File:Minaret in Érd. S. - Hungary.JPG|Էրդ մինարեթ
File:GaziKaszimFotoThalerTamas1.jpg|Փաշա Քասիմի նախկին մզկիթը Պեչում, այժմ՝ կաթոլիկ եկեղեցի


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Islamic history in Hungary
*History of Islam in Hungary

Կատեգորիա:Իսլամը Եվրոպայում
Կատեգորիա:Կրոնը Հունգարիայում