Անդրհորդանան

**Անդրհորդանան** կամ **Արևելյան ափ**  ( անգլ՝. *Transjordan, East Bank* , եբրայերեն՝ עבר הירדן) - Հորդանան գետից արևելք ընկած տարածաշրջանը, որի զգալի մասն ընդգրկված է Հորդանանի Թագավորության կազմում

Եբրայական եզրույթը՝  עבר הירדן նշանակում է «Հորդանանի միջով», կիրառված է, օրինակ, Աստվածաշնչի Հին Կտակարանի Հեսու Նավեի գրքում։ Գործածել են Հորդանան գետի ձախ ափին բնակվողները, այդ թվում՝ Աստվածաշունչը գրողները։

## Աշխարհագրություն
Թեև Անդրհորդանան անվանումը նշանակում է Հորդանան գետից արևելք ընկած տարածաշրջանը, այն չի ներառում Յարմուք գետից հյուսիս գտնվող տարածքները, Գալիլիա ծովը և Գոլանի բարձունքները, որոնք այսօր պատկանում են Իսրայելին։

Հորդանանի Հաշեմիթյան թագավորության պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ Անդրհորդանան կոչվող տարածաշրջանը զբաղեցնում է շուրջ 72,5 հազար   քառակուսի կիլոմետր տափաստանային և անապատային հողեր մինչև Իրաքի հետ սահմանն ընկած լայն գոտում, որը Սաուդյան Արաբիան բաժանում է Սիրիայից։ Սակայն նախկինում այդ եզրույթը վերաբերել է նաև ավելի հարավ՝ մինչև Կարմիր ծով և Ակապուն ծովածոց ընկած ողջ տարածքին։

Տարածաշրջանով հոսում են մի քանի ոչ մեծ գետեր՝ Յարմուքը, Յաբոկան (Զորկան) և Արնոնան (Ուադի Մուձիբը), որոնք թափվում են Հորդանան գետն ու Մեռյալ ծովը։

## Պատմություն
Դարերի ընթացքում այս տարածաշրջանը նվաճվել է զանազան ցեղերի ու ժողովուրդների կողմից։ Ըստ Աստվածաշնչի՝ Քրիստոսից առաջ 1900-1050 թվականներին այստեղ ապրել են  Zuzimi , Emi , Horei հնագույն բիբլիական ցեղերը՝  Ham, Moab , Edom , Gad, Amon անվանումները կրող թագավորություններում։

Այդ ժամանակաշրջանի եգիպտական արձանագրություններում  հիշատակվում են Հորդանան գետի հովտում գտնվող Պելա, Զաֆոն քաղաքները։ Ռամզես Երկրորդ փարավոնի՝ մեր թվականությունից առաջ 13-րդ  դարով թվագրվող արձանագրություններում հիշատակվում է Մոաբի թագավորության Դիբոն քաղաքը։

Ասորեստանի թագավոր Թիգլաթպալասար Երրորդը մ. թ. ա. 732 թվականին նվաճել է այս տարածաշրջանի զգալի մասը։

Քրիստոսից առաջ 3-րդ և 2-րդ դարերում պտղոմեոսյան արքայատոհմի առաջին ներկայացուցիչներն են իշխել այստեղ, իսկ այնուհետև տարածաշրջանը ենթարկվել է սելևկյանների հարձակումներին։

Պտղոմեոս XII Աուլետը մ. թ. ա. 63 թվականին իր տիրապետությունն է հաստատել այստեղ՝  միայն Փերուն թողնելով հրեաների իշխանության ներքո։ Մեր թվականության 68 թվականին՝ հրեա-հռոմեական առաջին պատերազմի արդյունքում Փերուն նույնպես հայտնվել է հռոմեացիների տիրապետության տակ։

106 թվականին, երբ կայսր Տրայանոսը նվաճեց Նաբաթեան և միացրեց Հռոմին, Անդրհորդանանում հնագույն վերջին թագավորություն էլ վերացավ։

Բյուզանդական տիրապետության շրջանում այստեղ լայնորեն տարածվեց քրիստոնեությունը։ 629 թվականին ներկայիս Քարաք քաղաքի մերձակայքում տեղի ունեցավ առաջին ճակատամարտը բյուզանդացիների և արաբների միջև, որը պատմության մեջ է մտել Մութահայի ճակատամարտ անվանումով։ Երեք տարի անց տեղի ունեցավ ևս մեկ ճակատամարտ, որի պատճառը Մուհամեդ մարգարեի սպանությունն էր;

Յարմուքի 636 թվականի ճակատամարտում արաբների տարած հաղթանակից հետո նրանց գերիշխանությունը տարածաշրջանում վճշորոշ դարձավ։

1119-1191 թթ. Երուսաղեմի թագավորության օրոք Վատիկանն այստեղ հիմնել էր Անդրհորդանան պետությունը։ Խաչակիրների և արաբների ու սելջուկների միջև կռիվներն այստեղ բռնկվել ու հանդարտվել են մինչև տասնչորսերորդ դարի սկիզբները;

15-րդ դարում տարածաշրջանն ընկել է Օտտոմանյան կայսրության տիրապետության տակ և այդպես մնացել մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիները՝ մտնելով Սիրիայի վիլայեթի կազմի մեջ։ 1900-1908 թթ. թուրքերը կառուցել են Դամասկոս-Մադինա 1200 կիլոմետրանոց ճանապարհը, որի մեծ մասն անցնում էր Անդրհորդանանով։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին արաբները ապստամբել են թուրքերի դեմ և բրիտանական զինվորականների օգնությամբ ազատագրվելով՝ Հուսեին բին Ալիին ու վերջինիս որդուն բերել իշխանության, սակայն իրական իշխանությունը բրիտանացիների ձեռքում էր կենտրոնացված։

Կահիրեի 1921 թվականի խորհրդաժողովը, որի նպատակն էր լուծել Սայքս-Պիկոյի համաձայնությունից հետո ծայր առած քաղաքական կոնֆլիկտներն ու վեճերը, Ուինսթոն Չերչիլի գլխավորությամբ որոշեց Անդրհորդանանի էմիրությունում հաստատել բրիտանական պրոտեկտորատ՝ Հուսեին բին Ալիի երկրորդ որդու՝ Աբդուլլա իբն ալ-Հուսեինի գլխավորությամբ։ Ձևականորեն՝ այն անկախություն ստացավ 1923 թվականի մայիսի 15-ին։

1946 թվականի մարտին էմիրությունը հռչակվեց անկախ պետություն՝ Տրանսիլվանիայի հաշեմիթյան թագավորություն անվամբ։ Անվանումը 1948 թվականի մարտի 1-ին փոխվեց՝ ստանալով ներկայիս ձևակերպումը՝ Հորդանանի հաշեմիթյան թագավորություն։

## Քարտեզներ

File:Egypt 1450 BC.svg|Նոր թագավորությունը Ք. ա. 15-րդ դարում
File:Starożytny Bliski Wschód po bitwie pod Kadesz XIII w. p.n.e..jpg
File:Syrie hittite.svg
File:Near East in 1300bc (en).jpg|Մերձավոր արևելքը մ. թ. ա.  1300 թ.
File:12 Tribes of Israel Map.svg|Assignment of Transjordan to the tribes; Reuben, Gad, and the half-tribe of Manasseh, per the Book of Joshua.
File:Near East in 1000bc (en).jpg|Մերձավոր արևելքը մ. թ. ա. 1000 թ.
File:Transjordan kingdoms.png|Անդրհորդանանի թագավորությունները Երկաթե դարում՝ մ. թ. ա. 830 թ.
File:Nabatean Kingdom map.jpg
File:First century Iudaea province.gif
File:Rijk Herodes de Grote.PNG


* CE

File:PalestineAndTransjordan.png|Բրիտանական մանդատը Պաղոեստինում /Անդրհորդանանի էմիրությունը դարչնագույնով է նշված
File:Jordan 1984-1988.png|Հորդանանը 1948-1967 թթ. 
File:MiddleEast.A2003031.0820.250m.jpg|Countries pictured are (clockwise from top right) Syria, Iraq, Saudi Arabia, Egypt (across the Gulf of Aqaba), Israel, the disputed West Bank Territory, and Lebanon. In the center is Jordan.


* Առևտրական ճանապարհները

File:Ancient Levant routes.png|Լևանտի առևտրական ճանապարհները մ. թ. ա. 1300 թ.
File:NabateensRoutes.png
File:Radhanites2.png


* Եգիպտական թագավորությունը

File:Ancient Egypt and Mesopotamia c. 1450 BC.png
File:Near East 1400 BCE.png
File:Amarnamap.png|Միտանին և Եգիպտոսը
File:Moyen Orient Amarna 1.svg
File:Moyen Orient 13e siècle.svg
File:14 century BC Eastern Mediterranean and the Middle East.png|Մերձավոր Արևելքը Ամարնայի ժամանակաշրջանում
File:NE 1300bc.jpg
File:East-Hem 1300bc.jpg
File:East-Hem 1000bc.jpg


*Անդրհորդանանի թագավորությունը մ. թ. ա. 830 թ.

File:Levant 830.svg
File:Kingdoms around Israel 830 map.svg|Անդրհորդանանի թագավորությունները մ. թ. ա. 830 թ՛
File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg


*Պարսից աքեմենյան թագավորության օրոք

File:Achaemenid empire map expansion.png
File:Diadoch.png
File:Hellenistic world 281 B.C..png


*Հելլենիստական դարաշրջանում

File:Rome-Seleucia-Parthia 200bc.jpg
File:Ptolemaic-Empire 200bc.jpg
File:East-Hem 100bc.jpg


*Հռոմեական արևելքը

File:RomanEmpire 117-oriente.svg
File:Palestine according to Eusbius and Jerome - Smith 1915.jpg
File:Dioecesis Orientis 400 AD.png
File:Israel Byzantine 5c.jpg


*Հռոմեական կայսրությունը

File:Roman Empire full - Referenced.jpg
File:Roman Empire 125.png|Հռոմեական ճանապարհները Ադրիանի իշխանության օրոք
File:Roman Empire with provinces in 210 AD.png
File:Roman Empire with dioceses in 300 AD.png


## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* The Anchor Bible Dictionary|auteur=Henry O. Thompson|auteur ouvrage=David Noel Freedman (dir.)|volume=6|année=1992}}
* Oxford Encyclopaedia of Archaeology in the Near East|volume=5| auteurs ouvrage=Eric M. Meyers  (dir.)| lieu = Oxford et New York| éditeur= Oxford University Press|année =1997|isbn =0-19-506512-3}}

## Արտաքին հղումներ
* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/306128/Jordan/23330/Transjordan-the-Hashimite-Kingdom-and-the-Palestine-war
* http://www.kinghussein.gov.jo/his_transjordan.html 
* http://www.palestinefacts.org/pf_mandate_transjordan.php 
* http://www.britishempire.co.uk/maproom/transjordan.htm

Կատեգորիա:Հորդանան