open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մագնիսական մոնոպոլ

**Մագնիսական մոնոպոլ**, **մագնիսական լիցք**, **Դիրակի մոնոպոլ** (հուն, μόνος-մեկ, միակ և πόλος-բևեռ), հիպոթետիկ տարրական մասնիկ, որը միայն մեկ մագնիսական բևեռով մագնիս է։ Այլ կերպ ասած՝ մագնիսական մոնոպոլն օժտված է զրոյից տարբեր մագնիսական լիցքով։ Մագնիսական մոնոպոլի գոյությունը կանխատեսվում է մեծ միավորման և գերլարերի տեսություններում։

## Տեսական հիմք
Մագնիսական լիցքի հասկացությունը սկզբնապես ներմուծվել է էլեկտրական լիցքի նմանությամբ՝ ստատիկ մագնիսական դաշտերի հաշվարկումը հեշտացնելու նպատակով։ էլեկտրամագնիսական երևույթները նկարագրող Մաքսվելի հավասարումների սիմետրիան էլեկտրական և մագնիսական մեծությունների նկատմամբ թույլ է տալիս ենթադրել, որ դրական և բացասական էլեկտրական լիցքերի նման կարող են առանձին-աոանձին գոյություն ունենալ տարբեր բևեռայնության մագնիսական լիցքեր, որոնք իրենց շուրջն ստեղծում են մագնիսական դաշտ։ Սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ մագնիսական դաշտ ստեղծվում է միայն էլեկտրական լիցքերի շարժման կամ մագնիսական դիպոլի առկայության դեպքում։ Դաշտի դասական տեսությունը չի բացառում վարկածային մագնիսական լիցքերի գոյությունը և ոչ մի սահմանափակում չի դնում դրանց մեծության (μ) վրա, մինչդեռ ըստ քվանտային տեսության, ինչպես ցույց է տվել Պոլ Դիրակը (1931 թվական), պետք է տեղի ունենա

:e \mu = \frac {1} {2} n \hbar c
առնչությունը, որտեղ e-ն էլեկտրոնի լիցքն է, ħ-ը՝ Պլանկի հաստատունը, c-ն՝ լույսի արագությունը, n= 0, ±1, ±2,...։ Մագնիսական լիցքերի նվազագույն արժեքը 68,5 անգամ մեծ է էլեկտրոնի լիցքից, ուստի արագ շարժվող մոնոպոլի հետքը պետք է պարզորոշ նկատվեր Վիլսոնի խցիկում կամ բշտիկային խցիկում։ Սակայն մագնիսական լիցքերի հայտնաբերման բոլոր փորձերն առայժմ տալիս են բացասական արդյունք։	
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Կատեգորիա:Հիպոթետիկ տարրական մասնիկներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի չլուծված խնդիրներ
Կատեգորիա:Դաշտի քվանտային տեսություն
Հայուհյաց բարեգործական ընկերություն

**Հայուհյաց բարեգործական ընկերություն**, հայ կանանց և օրիորդների ընկերություն Թիֆլիսում։ Հիմնվել է 1882 թվականի մարտի 7-ին։ Կանոնադրությունը մշակվել է 1880 թվականին, հաստատվել Կովկասի փոխարքայի պաշտոնակատար, գեներալ, իշխան Մ. Տ. Լոռիս-Մելիքովի կողմից, 1881 թվականի դեկտեմբերի 31-ին։ Ուներ մշտական գործող վարչություն, իսկական, մշտական և պատվավոր անդամներ (1882—1907 թվականին՝ 3844 իսկական, 80 մշտական և 3 պատվավոր անդամ)։ Հայուհյաց բարեգործական ընկերությունը իր գործունեությունը ծավալել է միայն Թիֆլիսում։ Նրա կազմում իսկական անդամներ կային նաև Բաքվից, Մոսկվայից, Վլադիկավկազից (այժմ՝ Օրջոնիկիձե), Թավրիզից, Աստրախանից, Բաթումից, Գորիից, Կարսից, Երևանից (ընդամենը 34 հոգի)։ Կազմակերպել է հանդիսավոր երեկոներ, ցերեկույթներ, ներկայացումներ, պարահանդեսներ, հրապարակային դասախոսություններ, որոնցից ստացված գումարները ծախսվել են ընկերության կարիքների համար։ Սերտ կապեր է պահպանել Կովկասի հայոց մյուս բարեգործական ընկերությունների հետ։ Նրա միջոցներով Թիֆլիսում գործել են 10 ծխական-եկեղեցական դպրոց և մեկ մանկապարտեզ։ Բացել է նաև կար ու ձևի, ձեռագործի, խոհարարական դասընթացներ, լվացքատուն, կազմակերպել ձրի ուսուցչական դասընթացներ, օգնել բնական աղետներից տուժածներին, աղքատներին և կարիքավորներին։ Հայուհյաց բարեգործական ընկերությունը Կովկասի փոխարքային ներկայացրել է ամենամյա հաշվետվություն։ 1907 թվականից Հայուհյաց բարեգործական ընկերությունը կոչվել է «Կովկասյան հայուհյաց բարեգործական ընկերություն» և իրավունք ստացել մասնաճյուղեր ունենալու Կովկասի հայաբնակ քաղաքներում։ Ընկերությունը բեղմնավոր գործունեություն է ծավալել առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին և հետագայում։ Նյութական օգնություն է ցույց տվել Կովկասի ռուսական բանակին և հայ կամավորական խմբերին։ Օգնել է նաև Արևմտյան Հայաստանի գաղթականներին։ Տարբեր տարիների նրա կազմում հայրենանվեր գործ են կատարել Վարվառա Ռոստինյանը, Լիդա Թամամյանը, Գայանե Հովհաննիսյանը, Կատարինե Բոստանյանը, Մարիամ Խատիսյանը, Սոֆյա Արղության-Երկայնաբազուկը, Գայանե Քալանթարյանը, Նվարդ Ալիխանյանը, Կատարինե Լիսիցյանը և ուրիշներ։ Արձակվել է 1921 թվականի գարնանը։

Կատեգորիա:Վիրահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Մագնիսական խոնարհում

**Մագնիսական խոնարհում**, անկյուն մագնիսական և աշխարհագրական միջօրեականների միջև Երկրի մակերևույթի տվյալ կետում։ Աշխարհագրական միջօրեականի ուղղությունը, որպես օրենք, որոշում են գիրոթեոդոլիտներով կամ աստղաբաշխական դիտարկումների օգնությամբ, մագնիսական միջօրեականինը՝ սարքերով (դեկլինոմետրեր, մագնիսամետրեր), որոնք հնարավորություն են ընձեռում որոշել մագնիսական սլաքի դիրքը դիտարկման տեղում։ Եթե մագնիսական սլաքի հյուսիսային եզրը աշխարհագրական միջօրեականի ուղղությունից շեղվում է դեպի արևելք, ապա մագնիսական խոնարհումը համարում են արևելյան (դրական), եթե դեպի արևմուտք՝ արևմտյան (բացասական)։ Մագնիսական խոնրահումը լայնորեն կիրաոում են ծովաևօդագնացության մեջ, գեոդեզիական ու մարկշեյդերական պրակտիկայում, ռազմական գործում։ 

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Մագնիսական հագեցում

**Մագնիսական հագեցում**, պարամագնիսական և ֆեռոմագնիսական նյութերի այն վիճակը, երբ մագնիսացվածությունը հասնում է սահմանային արժեքին (հագեցման մագնիսացվածություն) և այլևս չի փոփոխվում մագնիսացնող դաշտի լարվածության հետագա մեծացման դեպքում։ Ֆեռոմագնիսական նյութերում մագնիսացվածության սահմանային արժեքը ձեռք է բերվում այսպես կոչված տեխնիկական մագնիսացման պրոցեսների (դոմենների սահմանների շեղում, նմուշի մագնիսացման վեկտորի պտույտ մագնիսացնող դաշտի ուղղությամբ) և պարապրոցեսի (արտաքին դաշտի ուղղությամբ դասավորված սպինների թվի ավելացում հակազուգահեռ դիրքորոշում ունեցող սպինների հաշվին) ավարտման դեպքում։ Գործնականում սովորաբար ստանում են տեխնիկական մագնիսական հագեցում (20°-ի և մի քանի է-ից մինչև 10է դաշտերի դեպքում), որովհետև պարապրոցեսի իրականացման համար պահանջվում են շատ ուժեղ դաշտեր։ Պարամագնիսական նյութերում մագնիսական հագեցմանը մոտ վիճակ ձեռք է բերվում 10կէ դաշտի և 1 К ջերմաստիճանի դեպքում։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Հանքային մեքենաներ

240px|մինի|Հանքային մեքենայի նմուշ
**Հանքային մեքենաներ**, ապարի քայքայման, բարձման ու տեղափոխման, ամրակապի կառուցման և հանքային այլ պրոցեսների կատարման համար անհրաժեշտ մեքենաներ։ Հանքային մեքենաները ստորաբաժանվում են չորս հիմնական խմբերի՝ հանույթային, բարձող-տեղափոխող, ամրակապի տեղադրման և լցանյութի լցավորման։ Հանքային մեքենաները լինում են՝ հորատման, ներհատման, հարվածապոկման և ջրաշիթային։ Ամուր ապարը զանգվածից պոկում և քայքայում են հորատապայթեցման աշխատանքներով՝ օգտագործելով հորատման բազմազան մեքենաներ, իսկ ռոտորային էքսկավատոր համեմատաբար թույլ ապարը՝ ներհատման, հարվածապոկման, ջրաշիթային մեքենաներով։ Քայքայված ապարը վագոնների և մեքենաների թափքերին կամ կոնվեյերներին բարձում են ընդհատ կամ անընդհատ գործողության մեքենաներով։ Ընդհատ գործողության բարձիչ մեքենաներն ունեն 0,2 մ³-ից (ստորգետնյա պայմաններում աշխատող) մինչև 125 մ³ (բացահանքերում աշխատող) տարողության շերեփներ։ Բացահանքերում կիրառում են ռոտորային և շղթայական բազմաշերեփ էքսկավատորներ, համալիրներ ևն։ Հզոր ռոտորային Էքսկավատորի շերեփման բարձրությունը 55 մ Է, խորությունը՝ 25 մ, ռոտորի տրամագիծը՝ 18 մ, արտադրողականությունը՝ մինչև 100000 մ³/օր, զանգվածը՝ 5600 տ, շարժիչների ընդհանուր հզորությունը՝ 14500 կվտ։ Նույն կարգի բնութագրեր ունի նաև շղթայական բազմաշերեփ Էքսկավատորը։ Համեմատաբար ոչ կարծր օգտակար հանածոն կամ դատարկ ապարը զանգվածից անջատելու և դրանք տեղափոխման միջոցներին բարձելու գործողությունները միաժամանակ կատարում են հանքային կոմբայնները։ Դրանք դասակարգվում են մաքրման (մաքրման փորվածքներում զանգվածից պոկում և տեղափոխում են օգտակար հանածոները), անցումային (փորվածքներ անցկացնող) և կտրման (մաքրման հանքախորշը նախապատրաստող) կոմբայնների։ Ամրակապի տեղադրման մեքենաները լայնորեն օգտագործվում են ածխի հանքահորերում՝ մեքենայացված շարժական ամրակապի տեսքով, ինչպես նաև լայնական մեծ մակերեսով թունելներ անցկացնելիս չուգունե կամ երկաթբետոնե տյուբինգները (ամրակապի սեգմենտաձև մասեր) տեղադրելու համար։ Լցավորման մեքենաների միջոցով արտադրության թափոններով կամ այլ նյութերով լցնում են օգտակար հանածոների արդյունահանման հետևանքով առաջացած ստորգետնյա այն դատարկ տարածությունները, որոնք կարող են առաջ բերել փլուզումներ։

Կատեգորիա:Հանքային մեքենաներ
Մագնիսական հանույթ

մինի
**Մագնիսական հանույթ**, Երկրի մագնիսականության տարրերի սիստեմատիկ չափումները և դրանց տվյալներով մագնիսական քարտեզների կազմումը։ Մագնիսական հանույթը լինում է ընդհանուր և մանրամասն։

Ընդհանուր մագնիսական հանույթը կատարվում է մեծ մակերեսների վրա՝ չափման կետերի համեմատաբար նոսր ցանցի դեպքում (կետերի հեռավորությունը միմյանցից՝ տասնյակ և հարյուրավոր կմ), և հնարավորություն է ընձեռում ուսումնասիրել Երկրի մագնիսական դաշտի տեղաբաշխման հիմնական օրինաչափությունները։ Ընդհանուր մագնիսական հանույթի հիման վրա կազմված քարտեզները խիստ անհրաժեշտ են ծովաևօդագնացության, խոշոր մագնիսական անոմալիաների հայտնաբերման, Երկրի մագնիսականության տարրերի դարավոր ընթացքի ուսումնասիրության համար։ Մանրամասն մագնիսական հանույթի (հեռավորությունը կետերի միջև՝ 1 մ-ից մինչև մի քանի կմ) տվյալները կիրառվում են երկրաբանական քարտեզագրության մեջ և մետաղային հանքավայրերի որոնողական աշխատանքներում։ Մագնիսական հանույթի դեպքում սովորաբար չափում են Երկրի մագնիսական դաշտի լրիվ լարվածության վեկտորի մոդուլը, սակայն հետախուզության նպատակների համար հաճախ սահմանափակվում են այդ դաշտի ուղղաձիգ բաղադրիչի հարաբերական որոշմամբ։

Մագնիսական հանույթը իրականացվում է տարբեր տիպի մագնիսամետրերով, որոնք տեղադրվում են արբանյակների, ինքնաթիռների, ոչ մագնիսական նավերի և տրանսպորտային այլ միջոցների վրա։ Ժամանակի մեջ Երկրի մագնիսական դաշտի փոփոխությունների (դաշտի դարավոր ընթացքի) անընդհատ դիտարկումները կատարվում են մագնիսական գիտակայանների ցանցի օգնությամբ։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Տոմատի սոուս

**Տոմատի սոուս** (իտալ.` *Salsa di pomodoro*), հասունացած թարմ լոլիկի պտուղներից կամ տոմատի մածուկից, շաքարի, կերակրի աղի, համեմունքների, քացախաթթվի և կտրատած բանջարեղենների, խնձորի պյուրեի, ալյուրի, կիտրոնաթթվի բուսական յուղի ավելացմամբ կամ առանց դրանց եփված մթերք։

Տոմատի սոուսները կարող են ունենալ տարբեր աստիճանների կծվություն կամ լինել քաղցր։ Կծվությունը կարգավորվում է համեմունքների բաժնեմաս համարվող կծու կարմիր տաքդեղի, սև պղպեղի և սխտորի ավելացմամբ։

Լայնորեն օգտագործվում է որպես մակարոնային, ինչպես նաև մսային կամ բանջարային ուտեստների լցոն։ Սոուսների տեսականիները միմյանցից հիմնականում տարբերվում են համեմունքային կազմով։

Տոմատի սոուսի լցոնումը մակարոնեղենում առաջին անգամ նկարագրվել է հռոմեացի շեֆ խոհարար Ֆրանչեսկո Լեոնարդիի 1970 թվականին հրատրակած խոհարարական գրքում (*L'Apicio moderno*):

## Գրականություն
* *«Պահածոյացման տեխնոլոգիա»*, Ժ. Գ. Աղաջանյան, խմբ. Ա. Ա. Ֆահրադյան. - Երևան։ «ՀՊԱՀ», 2011, Մաս 1 - 405 էջ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Իտալական տոմատային սոուսի բաղադրատոմս 

Կատեգորիա:Տոմատ
Կատեգորիա:Իտալական սոուսներ
Մագնիսական մածուցիկություն (այլ կիրառումներ)

**Մագնիսական մածուցիկություն**, 
# ֆեռոմագնիսականության մեջ (կոչվում է նաև մագնիսական հետազդեցություն), ֆեռոմագնիսական նյութի մագնիսական բնութագրերի (մագնիսացվածություն, թափանցելիություն և այլն) փոփոխության ետ մնալը (ըստ ժամանակի) արտաքին մագնիսական դաշտի լարվածության փոփոխությունից։ Դաշտի լարվածության փոփոխությունից հետո նմուշի մագնիսացվածության հաստատվելը մագնիսական մածուցիկության հետևանքով տևում է 10 վայրկյանից մինչև մի քանի տասնյակ րոպե և նույնիսկ մի քանի ժամ։ 
# Մագնիսական հիդրոդինամիկայում, մագնիսական դաշտում շարժվող էլեկտրահաղորդիչ հեղուկ։

Կատեգորիա:Էլեկտրամագնիսականություն
Դարբնիկ

**Դարբնիկ** (նախկին անվանումը՝ *Դեմուրչի*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Մասիսի տարածաշրջանում, Մասիս քաղաքից մոտ 6 կմ հյուսիս-արևմուտք, մարզկենտրոնից գտնվում է 23 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1880 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Դեմուրչի, Դեմուրչի Փոքր, Դիմուրջի, Շոռլու անվանումները։ Վերանվանվել է Դարբնիկ 1991 թվականի ապրիլի 3-ին։ 
Տեղադրված է Միջինարաքսյան գոգավորությունում՝ Հրազդան գետի աջ ափին։ Ծովի մակարդակից ունի 830 մ բարձրություն։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Դարբնիկի մշտական բնակչությունը կազմել է 1214, առկա բնակչությունը՝ 1092 մարդ։ Նախկինում եղել է ադրբեջանաբնակ։ Դարբնիկի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 340 տնտեսություն, դպրոց, գրադարան, մանակապարտեզ, բուժկետ, կապի հանգույց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 203 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 166 հա։ Ունի պտղատու և խաղողի այգիներ։ Զբաղվում են դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, ինչպես նաև հացահատիկ, պտուղներ։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Ծանոթագրություններ

*  Դարբնիկ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1880 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Մագնիսական նյութեր

**Մագնիսական նյութեր**, նյութեր, որոնք մագնիսական դաշտում տեղադրվելիս էապես փոխում են այդ դաշտի արժեքը։ Դեռևս հնում հայտնի է եղել բնական մագնիսացած միներալ մագնետիտը, որից ավելի քան 2 հազար տարի առաջ մագնիսական կողմնացույցի սլաքներ էին պատրաստում Չինաստանում։ Մագնետիտից զգալիորեն ավելի ուժեղ մագնետիկ է երկաթը, որի գործնական կիրառությունը իբրև մագնիսական նյութ սկսվել է XIX դարի, *Հանս էրստեդի, [[Մայքլ Ֆարադեյ]]ի, էմիլիյ Լենցի* և այլոց հայտնագործություններից հետո։ 1900 թվականից էլեկտրատեխնիկայում սկսել են կիրառել երկաթ-սիլիցիումային պողպատներ, մի փոքր ուշ՝ թույլ դաշտերում հեշտ մագնիսացող Fe-Ni համաձուլվածքները, որոնք լայն տարածում են գտել կապի տեխնիկայում։ Ֆեռոմագնիսականության տեսության զարգացումը զգալիորեն արագացրեց նոր մագնիսական նյութերի մշակման պրոցեսը։ XX դարի կեսին երևան եկան օքսիդային մագնիսական նյութեր՝ ֆերիտները, որոնք սկսեցին կիրառվել բարձր և գերբարձր հաճախականությունների տեխնիկայում։ Մագնիսացման և վերամագնիսացման պրոցեսների հեշտության տեսակետից մագնիսական նյութերը հիմնականում բաժանվում են մագնիսափափուկ և մագնիսակոշտ նյութերի։ Մագնիտափափուկ նյութերն օգտագործվում են փոփոխական պարամետրերով մագնիսական շղթաներում (ռելե, տրանսֆորմատոր, էլեկտրական գեներատոր և շարժիչ) իբրև մագնիսահաղորդիչ, իսկ մագնիսակոշտ նյութերը, որոնք օժտված են մնացորդային մագնիսացվածություն պահպանելու հատկությամբ, ծառայում են հաստատուն սակայն, ջերմամագնիսական համաձուլվածքները, մագնիսաստրիկցիոն նյութերը, մագնիսադիէլեկտրիկները և այլն։ Մագնիսական նյութերի որակն անընդհատ բարելավվում է՝ ավելի մաքուր ելանյութերի կիրառման և արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործման շնորհիվ։ Ներկայումս մշակվում են այնպիսի մագնիսական նյութեր, որոնցում մագնիսական հատկությունները զուգակցվում են էլեկտրական, օպտիկական, ջերմային հատկությունների հետ։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Կատեգորիա:Նյութեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Մանգալիտյան խոզերի ցեղ

մինի|Մանգալիտյան ցեղի խոզ
**Մանգալիտյան խոզերի ցեղ**, **մանգալից** (), ճարպատու խոզերի ցեղ։ Ստացվել է Բալկանյան թերակղզիում, տեղական և ասիական խոզերի տրամախաչումից։ Ցեղի խոզերը խոշոր չեն և ունեն ամուր մարմնակազմվածք։ Հասակավոր վարազների կենդանի զանգվածը՝ 160-180, իսկ մերուններինը՝ 120-150 կգ է։ Պտղատվությունը՝ 6-8 խոճկոր։ Սեռահասուն են դառնում 11-13 ամսականում։

Դիմացկուն են, խտացրած կերերի սահմանափակ քանակով կարող են բտվել, լավ են օգտագործում արոտը։ Տարածված է Ռումինիայում, Հունգարիայում, Սերբիայում, ոչ մեծ գլխաքանակով՝ նաև Արևմտյան Ուկրաինայում և Հարավային Կովկասում։

Հայաստան ներմուծվել է 1948 թվականին։ Օգտագործվել է անտառալեռնային շրջանների տեղական խոզերի բարելավման համար (նախկին Շամշադինի շրջանում տեղական խոզերի տրամախաչումից ստացվել է խոզերի նոր խումբ)։ Ներկայումս բոլոր երկրներում մանգալիցի գլխաքանակը պակասել է և փոխարինվել բարձր մթերատու ցեղերով։

Կատեգորիա:Խոզերի ցեղեր
Հայրենիք (թերթ, Կ.Պոլիս)

**«Հայրենիք»**, օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1891-1896 թվականներին, Կ. Պոլսում։ Խմբագրապետ՝ Արփիար Արփիարյան, խմբագիրներ՝ Լևոն Բաշալյան, Երվանդ Օտյան, Հ. Շահնազար։ Շեշտված դեմոկրատական ուղղության համար հալածվել է սուլթանական կառավարության կողմից, առճակատվել հայ մեծահարուստների և հոգևորականության հետ։ Թղթակցական լայն ցանցի առկայությունը խմբագրությանը հնարավորություն է ընձեռել ուշադրության կենտրոնում պահել և արտացոլել Թուրքիայում բնակվող հայ հատվածի հասարակական և մշակութային կյանքի իրադարձությունները, համիդյան բռնապետության պայմաններում պաշտպանել նրանց շահերը։ Թերթը նկատելի դեր է կատարել հայ ժողովրդի արևելյան և արևմտյան հատվածների փոխադարձ ծանոթացման, արևելահայերի տնտեսական և հոգևոր կյանքի արտացոլման գործում, սերտ կապ պահպանել «Մշակի» և նրա խմբագիր Գ. Արծրունու հետ, տպագրել արևելահայ գրողների գործեր, Թիֆլիսից ստացված բազմաթիվ թղթակցություններ։ «Հայրենիքը» ունեցել է հարուստ գրական ավանդություններ։ Նրա շուրջն են համախմբվել արևմտահայ գրականության ականավոր ներկայացուցիչները (Գ. Զոհրապ, Տ. Կամսարական, Մ. Կյուրճյան, Ա. Չոպանյան և ուրիշներ)։ Այստեղ են տպագրվել Զոհրապի «Քոքինակի», «Ճեյրան» նովելները, «Նարդիկ» անավարտ վեպը (1891 թվական), «Ծանոթ դեմքեր» դիմանկարների շարքից մի քանիսը, Տ. Կամսարականի «Հայ գրականության ձգտումը» հոդվածաշարը, Լ. Շանթի «Մնաս բարովի իրիկունը» վեպը և այլ գործեր։ Թերթում են գրական մկրտություն ստացել Թլկատինցին, Ա. Հարությունյանը և ուրիշներ։ «Հայրենիք» լայն տեղ է հատկացրել նաև ռուս ռեալիստական գրականությանը (Լ. Տոլստոյ, Գոնչարով, Պուշկին, Լերմոնտով և ուրիշներ), «Մծիրին» առաջին անգամ տպագրվել է այստեղ՝ Լևոն Շանթի թարգմանությամբ (1891)։

Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Դեղձուտ

**Դեղձուտ** (նախկին անվանումը՝ *Յամանջալու*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Երևան քաղաքից հարավ՝ 29 կմ հեռավորության վրա, Արտաշատ քաղաքից՝ 12 կմ, Ազատ գետի ձախ ափին։ **Դեղձուտ** է վերանվանվել 1967 թ. մայիսի 25-ին

## Պատմություն
Գյուղի հողային սահմանները կից են Կանաչուտ, Մրգանուշ, Վարդաշեն, Արևշատ, Նշավան, Գետազատ գյուղերի հողատարածքներին։ Խմելու ջուրը գյուղը ստանում է Գառնու սառնորակ աղբյուրներից։

Դեղձուտը զբաղեցնում է 208 հա հողատարածք, որից բնակեցված է 49.1 հա հողատարածքը։
1916 թվականին իրենց պապերի երկիրն են ներգաղթում հայեր Արևմտյան Հայաստանից` Մուշից, Վանից, Սարիղամիշից, Էրզրումից, Արազդայանից, Պարսկաստանից։ Գյուղի անունը եղել է «Յամանջալու»։ Լինելով հմուտ հողագործներ և լավ արհեստավորներ, լավ իմանալով հողի գաղտնիքները և բնության կողմից պարգևատրված լինելով առատ ոռոգման ջրով, կարճ ժամանակում գյուղը դարձավ Արարատյան դաշտի մրգի ու պտղի առատ շտեմարան։ 1967 թվականին Հովհաննես Շիրազի առաջարկությամբ գյուղը վերանվանվել է Դեղձուտ, դեղձի առատ պաշար ունենալու շնորհիվ։

## Կլիմա
Ծովի մակերևույթից բարձրությունը կազմում է 878 մ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Դեղձուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 957, առկա բնակչությունը՝ 1027 մարդ։ Մինչև 1918 բնակեցված է եղել հիմնականում ադրբեջանցիներով, այնուհետ ունեցել խառը հայ-ադրբեջանական բնակչություն։ Հայ բնակիչները եկել են Արևմտյան Հայաստանից 1920 թվականին։ Դեղձուտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց, մշակույթի տուն, բուժամբուլատորիա։ 2011 թվականին գյուղում կառուցվել է հուշահամալիր նվիրված հայրենական մեծ պատերազմի և Ղարաբաղյան ազատամարտի ժամանակ զոհված մարտիկներին՝ գյուղի նախկին բնակիչ Կորյուն Վարդանյանի հովանավորչությամբ։

## Ծանոթագրություններ

*  Դեղձուտ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Հանցագործության դեմ միջազգային կոնվենցիաներ

**Հանցագործության դեմ միջազգային կոնվենցիաներ**, միջազգային վտանգավորության հանցագործությունների տեսակն ու պատժամիջոցների համակարգը նախատեսող միջազգային համաձայնագրեր։ Միջազգային առաջին կոնվենցիաներով պատժելի համարվեց նեգրերի (1815 թվանականի, այնուհետև՝ 1926, 1956 թվանականների), կանանց, երեխաների ու աղջիկների (1904, 1921, 1933, 1950 թվանակների) վաճառքը։ Այդ կոնվենցիաներով հանցագործություն համարվեց հասարակաց տների համար կանանց ու աղջիկների հավաքագրումը, պոռնկագրական նյութերի արտադրությունն ու տարածումը։ 1929 թվանակի Ժնևյան կոնվենցիայով պատասխանատվություն նախատեսվեց օտարերկրյա արժույթի կեղծման, իրացման ու մաքսանենգության համար։ 1936 թվանակի կոնվենցիայով՝ խիստ ներգործող թունավոր և թմրեցուցիչ նյութեր կամ թմրադեղեր պատրաստելու, պահելու, փոխադրելու կամ ներմուծելու, գնելու կամ վաճառելու համար։

Կատեգորիա:Միջազգային կոնվենցիաներ
Պահածոյացված ձուկ

219px|մինի|Խորհրդային շրջանի պահածոյացված ձկնամթերքի ամաններ (Արալյան ծովի թանգարան)

**Պահածոյացված ձուկ**, թիթեղյա հերմետիկ ամաններում պահածոյացված ձկնամթերք, որն արտադրվում է թարմ, հովացրած, սառեցրած, ապխտած, մասնակի չորացրած ձկներից։ Տարբերվում են՝ բնական, բուսական յուղերով և տոմատի սոուսով ձկնային, ինչպես նաև ձկնաբանջարեղենային պահածոներ, պրեսերվներ։

Պահածոներն անվանվում են կոնկրետ ձկնատեսակի անվամբ։ Առավել տարածված են սաղմոնի, թյուննոսի, ձողաձկան և բազմաթիվ այլ տեսակի ձկնային պահածոները։

Մանրէների առաջացման և տարածման մակարդակներում ձկներն աչքի են ընկնում ցածր թթվայնությամբ, ուստի սննդի անվտանգության տեսանկյունից նմանատիպ ցածր թթվայնության սննդատեսակները (pH > 4,6) ենթարկվում են բարձր ջերմաստիճանով (116-130°C) ստերիլացման։ Ստերիլացման ժամանակ եռման կետից ավելի բարձր ջերմաստիճանային պայմանների հասնելու համար օգտագործվում են հերմետիկ ճնշումային ամաններ։ Ստերիլացումից հետո թիթեղյա ամանը թույլ չի տալիս, որ մանրէները ներթափանցեն ներսի զանգվածի մեջ։

## Գրականություն
* *«Պահածոյացման տեխնոլոգիա»*, Ժ. Գ. Աղաջանյան, խմբ. Ա. Ա. Ֆահրադյան. - Երևան։ «ՀՊԱՀ», 2011, Մաս 1 - 405 էջ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ծովամթերքներ
Կատեգորիա:Պահածոյացված սնունդ
Մագնիսական ռեզոնանս

**Մագնիսական ռեզոնանս**, փոփոխական էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիայի ընտրողական (ռեզոնանսային) կլանումը արտաքին հաստատուն մագնիսական դաշտում գտնվող նյութում (էլեկտրոնների կամ միջուկների համակարգում)։ Ho մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ տեղի է ունենում էլեկտրոնների կամ միջուկների համակարգի էներգիայի մակարդակների ճեղքում (Զեեմանի երևույթ)։ Երկու հարևան ենթամակարդակների հեռավորությունը որոշվում է \Delta E=\gamma \hbar H_0 առնչությամբ, որտեղ \gamma-ն մագնիսամեխանիկական հարաբերությունն է, \hbar-ը՝ Պլանկի հաստատունը։ \hbar \omega=\Delta E էներգիայի փոփոխական էլեկտրամագնիսական ալիքի ազդեցությամբ զեեմանյան ենթամակարդակների միջև տեղի է ունենում անցում, որը հանգեցնում է էլեկտրամագնիսական ալիքի ռեզոնանսային կլանման։ Ռեզոնանսի պայմանն է՝ \hbar \omega=\Delta E=\gamma \hbar H_0 կամ \omega=\gamma H_0։ Մագնիսական ռեզոնանսի \omega հաճախականությունը որոշվում է \gamma-ի մեծությամբ։ Ազատ էլեկտրոնի համար \gamma_e=1,7609\cdot10^7վրկ−1•  է−1, պրոտոնի համար՝ \gamma_p= 2, 670\cdot10^4 վրկ−1 • է−1։ Եթե էլեկտրամագնիսական էներգիան կլանում են միջուկները, մագնիսական ռեզոնանսը կոչվում է Միջուկային մագնիսական ռեզոնանս (ՄՄՌ), իսկ եթե մագնիսական ռեզոնանսը պայմանավորված է պարամագնիսական նյութերի էլեկտրոնների մագնիսական մոմենտներով, այն կոչվում է Էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանս (ԷՊՌ)։ 10^3-10^4 Է լարվածության արտաքին մագնիսական դաշտում ԷՊՌ-ը տեղի է ունենում գերբարձր հաճախականությունների տիրույթում (10^9-10^{11} հց), իսկ ՄՄՌ-ը՝ կարճ ռադիոալիքների տիրույթում (10^6-10^7 հց)։ Որոշ բյուրեղներում մեկից մեծ սպին ունեցող միջուկների էլեկտրական քվադրուպոլ մոմենտի փոխազդեցությունը անհամասեռ բյուրեղային դաշտի հետ առաջացնում է մակարդակների լրացուցիչ ճեղքում։ Այդ ենթամակարդակների միջև անցումներով պայմանավորված՝ էլեկտրամագնիսական ալիքի էներգիայի կլանումը կոչվում է միջուկային քվադրուպոլ ռեզոնանս (ՄՔՌ)։ Էլեկտրոնային մագնիսական ռեզոնանսը ֆեռոմագնիսներում և հակաֆեռոմագնիսներում համապատասխանաբար կոչվում է ֆեռոմագնիսական ռեզոնանս (ՖՄՌ) և հակաֆեռոմագնիսական ռեզոնանս (ՀՖՄՌ)։ Մագնիսական ռեզոնանսի տարատեսակ է նաև ցիկլոտրոնային ռեզոնանսի (ՑՌ) երևույթը, որը դիտվում է հաստատուն մագնիսական դաշտում տեղադրված մետաղներում և կիսահաղորդիչներում։ ՑՌ-ը էլեկտրամագնիսական էներգիայի ռեզոնանսային կլանումն է՝ կապված Ho-ին ուղղահայաց հարթության մեջ հաղորդականության էլեկտրոնների և խոռոչների պարբերական շարժման հետ։ Ներկայումս ուսումնասիրվում է նաև կրկնակի էլեկտրոնային միջուկային ռեզոնանսի (ԿԷՄՌ) երևույթը։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Կատեգորիա:Մագնիսականություն
Դիմիտրով

**Դիմիտրով** (նախկին անվանումը՝ *Ներքին Ղույլասար*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից մոտ 6 կմ հյուսիս-արևմուտք։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Գայլազոր, Գայլազոր Ներքին, Կույլասար, Ղույլասար ասորական անվանումները։ Դիմիտրով է վերանվանվել 1949 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, ի պատիվ Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետության հիմնադիր Գեորգի Դիմիտրովի։
Տեղադրված է Արարատյան դաշտում` Արաքս գետի հովտում։ Գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 840 մ բարձրության վրա։

Գյուղի հարավարևմտյան եզրին է գտնվում Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1868), հյուսիսային եզրին՝ «Սուրբ Օջախ» մատուռը (19-20-րդ դդ.), գյուղի մեջ՝ Սուրբ Կիրիլ ասորական եկեղեցին (1840)։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է` մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը` 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր- ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Դիմիտրովի մշտական բնակչությունը կազմել է 1391, առկա բնակչությունը՝ 1273 մարդ։ Բնակիչները հայեր են և ասորիներ, որոնց մի մասը եկել է 1828-1829 թթ. Պարսկահայաստանից։
Դիմիտրովի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 330 տնտեսություն, դպրոց, մանկապարտեզ, գրադարան, մշակույթի տուն (ակումբ), կապի հանգույց, բուժամբուլատորիա։ Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբոստանային կուլտուրաների, հացահատիկի մշակությամբ և անասնապահությամբ։

## Տես նաև
* Դիմիտրովի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

* Դիմիտրով 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Հանդես մշակույթի

**«Հանդես մշակույթի»**, գրական, գեղարվեստական և բանասիրական հանդես։ Ստամբուլի Կեդրոնական սանուց միության հրատարակություն։ Լույս է տեսել 1948—1967-ին (անկանոն պարբերականությամբ), Ստամբուլում։ Պատասխանատու տնօրեն և արտոնատեր՝ Վ. Պեկյան։ Ներկայացրել է ստամբուլահայ գրողների բանաստեղծություններն ու պատմվածքները, Արշակ Չոպանյանի, Պետրոս Դուրյանի, Հրաչյա Աճառյանի և այլոց գործունեությունը։ Առանձին համարներ է նվիրել Հակոբ Մնձուրուն և Սայաթ-Նովային։ «Հայ գեղարվեստ» բաժնում անդրադարձել է երաժշտությանը, գեղանկարչությանը, ճարտարապետությանը և այդ բնագավառների հայ և օտար անվանի արվեստագետների կյանքին ու ստեղծագործություններին։

Հանդեսը հոդվածներ է տպագրել գիտական հայտնագործությունների և նշանավոր գիտնականների վերաբերյալ։ Լուսաբանել է առողջապահության հարցեր, Կեդրոնական սանուց միության գործունեությունը։ Ծանոթացրել է թուրքական նորագույն գրականությանը։

Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Մենավոր ընկուզենին (այլ կիրառումներ)

**Մենավոր ընկուզենի**, կարող է վերաբերել՝
* Մենավոր ընկուզենին, Վարդգես Պետրոսյանի վեպը (1981)
* Մենավոր ընկուզենին, 1986 թվականին Հայֆիլմ կինոստուդիայում նկարահանված ֆիլմ
Դիտակ

**Դիտակ**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզում, Արտաշատի տարածաշրջանում, Արտաշատ քաղաքից 15 կմ հյուսիս։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրել են շրջակա գյուղերից եկածները 1927 թվականին։ Գյուղի մոտ է գտնվում համանուն հնավայրը։ Այն վերաբերում է ուշ անտիկ ժամանակաշրջաններին։ Պեղումների ժամանակ բացվել են կիսակլոր աշտարակներով պարիսպների հետքեր, բնակելի շինությունների մնացորդներ։
Գյուղը գտնվում է Արարատյան դաշտում, ծովի մակարդակից 900 մ բարձրության վրա։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -3-ից -5&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է 24-ից 26&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ 42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 250-300 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման ընթացքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից համայնքն ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի առկա 190 տնտեսություն, դպրոց, գրադարան, բուժկետ, կապի հանգույց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 164 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 87 հա։ Ունի պտղատու և խաղողի այգիներ, համապատասխանաբար կազմելով 17 հա և 4 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են ջերմասեր բանջարաբոստանային կուլտուրաներ, ինչպես նաև հացահատիկ։ Զբաղվում են կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Ծանոթագրություններ

*  Դիտակ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1927 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Մենավոր ընկուզենին (վեպ)

**Մենավոր ընկուզենին**, Վարդգես Պետրոսյանի վեպը (1981), որի հիման վրա «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում նկարահանվել է համանուն ֆիլմը (1986)։

## Սյուժե
Հազարամյա պատմություն ունեցող Լեռնասար գյուղում մնացել է 10-12 բնակիչ։ Սակայն ուսուցիչ Սահակ Կամսարյանն իր դստեր հետ ամեն գնով փորձում է դիմակայել գյուղը տեղափոխելու որոշմանը. հայր ու դուստր դաս են տալիս գյուղի դպրոցում, որն ունի 6 աշակերտ։ Գյուղի երիտասարդները հեռանում են՝ գյուղում որևէ հեռանկար չտեսնելով։ Շրջանային իշխանությունները ձգտում են մոտակա լեռնային գյուղերի բնակիչներին տեղավորել նոր հիմնված Ծաղկաշեն գյուղի բազմահարկերում, արդյունքում անտեր են մնում դարեր առաջ ստեղծված խաչքարերն ու եկեղեցիները, մոռացվում են նախնիների գերեզմանները։

## Աղբյուրներ
* Մենավոր ընկուզենին (վեպ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 188 էջ։
* Ընտիր երկեր 2 հատորով, հատոր 2 (վիպակներ, վեպ), Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 608 էջ։
* Մենավոր ընկուզենին, Ե., Դարակ, 2021, 228 էջ։

Կատեգորիա:1981 վեպեր
Կատեգորիա:Դարակ հրատարակչության գրքեր
Կատեգորիա:Վարդգես Պետրոսյանի ստեղծագործություներ
Մահարձան

մինի|Ամուսինների շիրիմ Սինգապուրում
**Մահարձան**, քանդակագործական ստեղծագործություն կամ ճարտարապետական փոքր հորինվածք, որը դրվում է մահացածի գերեզմանին՝ նրա հիշատակը հավերժացնելու նպատակով։

Նոր քարի դարի մշակույթում մահարձանները փայտե սյուներ էին, Հին Հունաստանում՝ արձաններ։ Վաղ միջնադարյան Եվրոպայում, ժողովուրդների մեծ գաղթի շրջանում քրիստոնեության տարածումով հարթաքանդակներով ստելաները փոխարինվել են խաչերով։ 11-րդ դարից Արևմտյան Եվրոպայում մահարձանի հիմնական տիպ է դարձել պատվանդանը (ննջեցյալի քանդակազարդ պատկերը կրող սալիկով ծածկված քարե կամ բրոնզե դատարկ արկղ՝ սովորաբար եկեղեցու ներսում)։

Միջնադարյան Կովկսաում տարածում են գտել քանդակազարդ շիրմաքարերը։ Չինական մահարձանները (փորագրված անուններով ուղղաձիգ սալեր) աստիճանաբար փոխարկվել են հուշապատերի։ Վերածննդի շրջանում հիմնականում կառուցվել են դամբարաններ։

18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին մահարձանները տեղադրվել են ոչ թե եկեղեցիներում, այլ գերեզմանոցում, որոնք վեր են ածվել մահարձանի յուրօրինակ թանգարանների։ 19-րդ դար 2-րդ կեսին և 20-րդ դարի գերեզմանի միակ հարդարանքը դարձել է դիմաքանդակը և լակոնիկ հուշախորհրդապատկերը։ 
Հին և միջնադարյան Հայաստանում մահարձաններ են եղել մենհիրները, կոթողները, դամբարանները, խաչքարերը, տապանաքարերը։ Խաչքարերը 18-րդ դարի վերջից իրենց տեղը զիջել են հուշարձանին։ 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբին մահարձանը առավելապես հանդես է եկել քանդակային ձևերի գերակշռությամբ (ինչպես կլոր, այնպես ռելիեֆային)։ Խորհրդային շրջանում մահարձանի տարածված տեսակներ են դիմաքանդակները, արձանները, տապանաքարերի նոր ձևերը, ինչպես և դրանց հիմքի վրա ստեղծված խորհրդանշական քանդակաձևերը։

Կատեգորիա:Քանդակագործություն
Շաղափ (Արարատի մարզ)

**Շաղափ** (անվանումը մինչև 1968 թ.` *Շաղափլու*),
գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արարատի տարածաշրջանում, Ուրցաձոր համայնքում, մարզկենտրոնից գտնվում է 45 կմ հարավ-արևելք։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1873 թվականին։ Նախկինում գյուղի անունը եղել է Շաղափլու։ 1968 թվականից վերանվանվել է Շաղափ։ Շրջակայքում կան հին գյուղատեղիներ և 12-րդ դարի ավերակ եկեղեցու մնացորդներ։

Գյուղը տեղադրված է Վեդի գետի ձախակողմյան Շաղափ վտակի հովտում, շրջապատված մեղմաթեք և ոչ բարձր բլուրներով։ Ծովի մակարդակից գտնվում է 1300 մ բարձրության վրա։

Գյուղի բնակիչների նախնիների մի մասը 1916 -1922 թթ. եկել են Արևմտյան Հայաստանի Վանի և Շատախի շրջաններից։

## Կլիմա
Կլիման չոր է և ցամաքային։ Ձմեռը մեղմ է, ամառը՝ շոգ և ցամաքային։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -2 -ից -5°C։ Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 23-ից 25°C։ Տարեկան մթնոլորտային տեղումներր կազմում են 350-500 մմ։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատային են և չոր տափաստաններ են։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Շաղափի մշտական բնակչությունը կազմել է 913, առկա բնակչությունը՝ 803 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 232 տնտեսություն։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտական ճյուղը գյուղատնտեսությունն է և անասնապահությունը։

## Տես նաև
* Շաղափի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

* Շաղափ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1873 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Եղեգնավան

**Եղեգնավան** (նախկին անվանումը՝ *Շիդլու*), գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզի Արարատի տարածաշրջանում, Արարատ քաղաքից մոտ 5 կմ արևմուտք, մարզկենտրոն Արտաշատից՝ մոտ 25 կմ հարավ։

## Պատմություն
Գյուղը հիշատակվում է 1805 թվականից։ Նախկինում ունեցել է Շիդլի, Շիդրլու, Շիթլու, Շյուտլի, Շուդլու, Շուխնի, Շիդլու անվանումները։ Եղեգնավան է վերանվանվել 1991 թվականի ապրիլի 3-ին։

Գյուղը տեղադրված է միջինարաքսյան գոգավորությունում, ծովի մակարդակից 820 մ բարձրության վրա։

## Կլիման
Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռները սկսվում են դեկտեմբերի կեսերին, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը հասնում է -15 C°-ից -20&nbsp;°C։ Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, օդի միջին ամսական ջերմությունը հասնում է +25 մինչև +35&nbsp;°C, իսկ առավելագույնը՝ +42&nbsp;°C։ Հաճախ լինում են խորշակներ, որոնք զգալի վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումների քանակը 300-350 մմ է։ Բնական լանդշաֆտները կիսաանապատներ են, որոնք ոռոգման արդյունքում վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի լանդշաֆտի։ Ագրոկլիմայական տեսակետից ընկած է բացարձակ ոռոգման գոտում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թվականի մարդահամարի արդյունքների՝ Եղեգնավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1420, առկա բնակչությունը՝ 1279 մարդ։ Նախկինում բնակեցված է եղել հիմնականում ադրբեջանցիներով, 1988-1989 թվականներին այստեղ են տեղափոխվել Ադրբեջանից բռնի տեղահանված հայեր։ Եղեգնավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 665 տնտեսություն, դպրոց, մսուր-մանկապարտեզ, բուժկետ, մշակույթի տուն, փոստ։
Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը զբաղեցնում են 971,19 հա.։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն ու անասնապահությունն է։ Համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Համայնքի հողերը օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ մոտ 403,24 հա, պտղատու և խաղողի այգիները՝ 91,89 հա։ Զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Զբաղվում են նաև կաթնամսատու անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։

## Տես նաև
* Եղեգնավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Ուրցալանջ

**Ուրցալանջ**, գյուղ Հայաստանի Արարատի մարզում, մարզկենտրոնից գտնվում է 53 կմ հեռավորության վրա։

## Պատմություն
Գյուղը հիմնադրվել է 1831 թվականին։ Նախկինում ունեցել է Զովաշեն, Քեշիշվերան, Քեշիշքենդ, Քեշիշքյանդ, Քեշվերան անվանումները։ Ուրցալանջ է վերանավանվել 1967 թվականին։ Գյուղից 2-3 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվում է Կապուտխաչ հնավայրը։
Գյուղը տեղադրված է Արածո գետի վերին հոսանքում, Գեղամա լեռների հարավահայաց լանջերին։ Ծովի մակարդակից ունի 1850 մ բարձրություն։

## Կլիման
Կլիման բարեխառն լեռնային է։ Ձմեռը տևական է, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -8-ից -12&nbsp;°C , հուլիսյան միջինը՝ 15-ից 18&nbsp;°C։ Բնական լանդշաֆտները սևահողային տափաստաններն են։ Ագրոկլիմայական տեսակետից ընկած է մասնակի ոռոգման գոտում։

Ունի սառնորակ աղբյուրներ։

## Բնակչություն

## Տնտեսություն
Գյուղն ունի 55 տնտեսություն, տարրական դպրոց, գրադարան, բուժկետ, կապի հանգույց։ Համայնքի տնտեսության մասնագիտացման ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, համախառն բերքի մեծ մասը տալիս է բուսաբուծությունը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը կազմում են շուրջ 2073 հա։ Համայնքի հողերի հիմնական մասն օգտագործվում են որպես վարելահողեր՝ զբաղեցնելով մոտ 225 հա։ Տնամերձ հողակտորներում ունի բազմամյա տնկարկներ։ Զբաղվում են դաշտավարությամբ, բանջարաբուծությամբ։ Մշակում են բանջարաբոստանային, հացահատիկային և կերային կուլտուրաներ։ Զբաղվում են խոշոր և մանր եղջերավոր անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։
Արդյունաբերություն չունի։

## Տես նաև
* Ուրցալանջի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արարատի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

* Ուրցալանջ 

## Արտաքին հղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Կատեգորիա:1831 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արարատի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Հայ-ադրբեջանական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Գևորգ Հանեսօղլյան

**Գևորգ Սարիբեկի Հանեսօղլյան** (), Հայաստանում հեղափոխական շարժումների մասնակից, կուսակցական և պետական աշխատող։ ԽՄԿԿ անդամ 1917 թվականից, 1928-1930 թվականներին Երևանի քաղաքային խորհրդի գործադիր կոմիտեի նախագահ։

## Գործունեություն
[մինի|Գևորգ Հանեսօղլյանի հուշատախտակը Երևանի [Թումանյան փողոց (Երևան)|Թումանյան 29 հասցեում]]
1904-1920 թվականներին աշխատել է Հայաստանի տարբեր տպարաններում և մասնակցել քաղաքական ցույցերի ու գործադուլների։ 1920 թվականին գործուն մասնակցություն է ունեցել Մայիսյան ապստամբությանը, որի համար հեռակա կարգով դատապարտվել է մահապատժի։ 1921 թվականին նշանակվել է Հայաստանի արհմիությունների կազմբյուրոյի պատասխանատու քարտուղար։ Դաշնակցության 1921 թվականի փետրվարյան խռովության ժամանակ կռվել է Ղամարլուի (Արտաշատ) ճակատում։ 1924-1930 թվականներին կուսակցական աշխատանք է տարել Երևանում ու Գյումրիում։ Եղել է Գյումրիի քաղաքապետ (1926-1928) և Երևանի քաղաքապետ (1928-1930 և 1936 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև նոյեմբերի 15-ը)։

1930-1931 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ Ժողտնտխորհի, 1933-1934 թվականներին՝ Հայաստանի Արհմիությունների խորհրդի նախագահ։ 1934-1936 թվականներին Հայաստանի ՀԿ (բ) կ Երևանի քաղկոմի քարտուղարն էր, իսկ 1936 թվականի նոյեմբերից՝ ՀԽՍՀ-ի Կենտգործկոմի նախագահ։ Եղել է ՀԿ (բ) կ Կենտկոմի բյուրոյի, ՀամԿ (բ) կ Անդրերկրկոմի անդամ։ Ընտրվել է Անդրֆեդերացիայի և ՀԽՍՀ Կենտգործկոմների անդամ։

1938 թվականին գնդակահարվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ կոմունիստներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Գնդակահարվածներ
Մամեստիայի ճակատամարտ

**Մամեստիայի ճակատամարտ** - տեղի է ունեցել 1152 թվականին Մամեստիա քաղաքի մոտ Անդրոնիկոս Ա Կոմնենոսի ղեկավարած Բյուզանդական կայսրության և Թորոս Բ-ի ղեկավարած Կիլիկյան Հայաստանի զորքերի միջև։

## Նախապատմություն
1137 թվականին Բյուզանդիան գրավում է Դաշտային Կիլիկիան երեսունյոթ օրյա պաշարումից հետո ընկնում է մայրաքաղաք՝ Անարզաբան Լևոն Ա-ն իր ընտանիքի հետ նահանջում է Վահկա բերդ։ Սակայն որոշ ժամանակ անց Լևոն Ա-ն իր կնոջ և որդիներ՝ Թորոսի ու Ռուբենի հետ միասին գերվում է Բյուզանդիայի կողմից և տեղափոխվում Կոստանդնուպոլիս։ Այսպիսով Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը ժամանակավորապես «գլխատվում» է։ 1140-ականներին Թորոսին հաջողվում է փախչել գերությունից։ 1145 թ. վերադառնալով հայրենիք իր տիրապետության տակ է առնում Լեռանային Կիլիկիայի մի մասը ներառյալ Վահկա և Ամուդ բերդերը։ Բյուզանդիայի կայսր՝ Մանուիլ I Կոմնենոսը չհանդուրժելով հայերի դիրքերի ամրապնդումը զորավար Անդրոնիկոս Ա Կոմնենոսի հրամանատարությամբ Կիլիկիա է ուղարկում 12-հազարանոց բանակ։

## Ընթացքը
Անդրոնիկոսին խոստումներով, ահաբեկումներով հաջողվում է իր կողմը քաշել Արևմտյան Կիլիկիայի անջատամետ որոշ հայ իշխանների՝ Պապեռոնի տեր Սմբատ Հեթումյանին, Լամբրոնի տեր Օշին Հեթումյանին (Ներսես Լամբրոնացու հայրը), Բարձրբերդի տեր Վասիլ Նաթանայելյանին և Պռականի տեր Վասիլին։ Զորավարը պաշարում է Մամեստիան և մերժելով Մեծ իշխան Թորոս Բ-ի հաշտության առաջարկը՝ Անդրոնիկոսը հայտարարում է, որ խորտակելու է հայկական իշխանությունը, իսկ Թորոսին իր հոր՝ Լևոն Ա-ի նման, շղթայակապ տանելու է Կոստանդնուպոլիս։ Ըստ բյուզանդական պատմիչ Նիկիտաս Քոնիատի և հայ պատմիչ Գրիգոր Երեցի, հայկական զորաբանակը, Թորոս Բ-ի, նրա եղբայրներ Ստեփանի ու Մլեհի հրամանատարությամբ, անձրևային մի գիշեր դուրս գալով պաշարված քաղաքից, պարտության է մատնում թշնամուն։ Լքելով իր բանակը՝ Անդրոնիկոսը ապաստանում է Անտիոքի դքսի մոտ։ Նիկիտաս Քոնիաթը վկայում է, որ հայ զորականները բյուզանդացիներին գերազանցում էին թե՝ իրենց քաջությամբ, թե՝ հմուտ մարտավարությամբ։

## Հետևանքներ
Գերված բյուզանդական հրամանատարներին ու զինվորներին ազատելու համար կայսրությունը վճարում է մեծ փրկագին, որը, ի զարմանս բյուզանդացիների, Թորոս Բ-ն բաժանում է հայ զինվորներին։ Բյուզանդացիների կողմն անցած հայ իշխաններից Սմբատ Հեթումյանը զոհվում է մարտում, մնացածներն անձնատուր եղան Թորոս Բ-ին։ Մամեստիայի ճակատամարտը վճռորոշ նշանակություն ունեցավ Կիլիկյան Հայաստանի անկախությունը պահպանելու գործում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Ghazarian, Jacob G: *The Armenian Kingdom in Cilicia during the Crusades: The Integration of Cilician Armenians with the Latins (1080–1393)*; RoutledgeCurzon (Taylor & Francis Group), 2000, Abingdon; ISBN 0-7007-1418-9
*Runciman, Steven: *A History of the Crusades – Volume II.: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East: 1100–1187*; Cambridge University Press, 1988, Cambridge; ISBN 0-521-06162-8

Կատեգորիա:1152 իրադարձություններ
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Կիլիկյան Հայաստանում
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Հայրենասերների միություն

**«Հայրենասերների միություն»**, հայ ազգային հայրենասիրական խմբակ։ Հիմնել են Մոսկվայի հայ ուսանողները՝ 1882 թվականին, Ներսես Աբելյանի ղեկավարությամբ։

## Հրատարակումներ
Միությունը հրատարակել է «Ազատության ավետաբեր» անլեգալ թերթը (4 համար)։ Հայրենասերների միության նպատակը Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումն էր թուրքական լծից։ Այդ մասին ասված է Հայրենասերների միության հայտարարության մեջ։ Հետևելով Մ. Նալբանդյանին և ռուս հեղափոխական դեմոկրատներին՝ Հայրենասերների միությունը պրոպագանդել է հայ ժողովրդի սոցիալական և ազգային ազատագրության, պաշտպանել ազգերի եղբայրության գաղափարը.  
Մենք հավասարաչափ հարգում ենք յուրաքանչյուր ազգի լեզուն, կրոնը և անկախությունը, եթե միայն նա չի ձգտում հարստահարել ուրիշներին, արգելք չի դառնում ուրիշների կանոնավոր զարգացմանը»։ խմբակը խիստ դատապարտել է եվրոպական երկրների երկդիմի քաղաքականությունը Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հարցում։

Ռուսական ոստիկանության հետապնդումների հետևանքով Հայրենասերների միությունը 1884 թվականին դադարեց գործել։

Կատեգորիա:Հայկական ազգայնական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ուսանողական կազմակերպություններ
Մահևանյաններ

**Մահևանյաններ**, իշխանական տոհմ Սյունիքում։ Նրա ներկայացուցիչներից Մահևանը XI դ. վերջին Սյունյաց Սենեքերիմ թագավորի ազատներից էր։ 1166 թվականին սելջուկների հարձակումների պատճառով Մահևանյանները տեղափոխվեցին Անի։ Սյունիք վերադարձան Զաքարյանների օրոք։ Մահևանյանները Իվանե Աթաբեկից, իբրև հայրենիք, ստացան Նրբույն բերդը և ագարակներ՝ Վայոց ձորի արևմտյան կողմում։ Մահևանյանների վերջին ներկայացուցիչներից էին Ջուրջեանց թոռ Մահևանը և Ամիրան։

Կատեգորիա:Մահևանյաններ
Մանյակ

thumb|Ադամանդե վզնոց
**Մանյակ**, վզնոց, կանացի պարանոցի զարդ։ Առաջին մանյակները ի հայտ են եկել դեռես քարի դարում և պատրաստված են եղել մանր սերդոլիկե ուլունքներից, փոքրիկ խխունջներից ու վայրի կենդանիների ատամներից։ Նման մանյակներ կրել են և՛ կանայք, և՛ տղամարդիկ։ Մետաղի գործածության հետ մանյակներն ստանում են բազմազան ձևեր, որոնցից ամենատարածվածը բրոնզե հաստ՝ ոլորված կամ հարթ, վզին հանգուցելու համար ծայրերը դեպի դուրս ծռած լարից մանյակներն էին։ Գործածվել են նաև թելի վրա շարված ագատե, սերդոլիկե, ոսկրե, բրոնզե, կապարե ուլունքներից Մ-ներ՝ մեկընդմեջ անցկացնելով բրոնզե փոքրիկ խողովակներ կամ կախելով բրոնզե ու կապարե կախիկներ։ Ենթադրվում է, որ մանյակը ունեցել է մոգական նշանակություն։ 	Հետագայում մանյակները պատրաստել են հիմնականում ոսկուց և արծաթից՝ ձուլման, դրվագման, փորագրման, մանրարուրք և այլ եղանակներով։ Մանյակներն ունեին տերևի, տզրուկի, գարու հատիկի, գնդի և այլ ձևի կախիկների շարան, հաճախ զարդարվում էին ուլունքներով և թանկարժեք քարերով։

19-րդ դարում Հայաստանում թանկարժեք մանյակներ պատրաստել են Կարինում, Վանում, Արծկեում, Մուշում, Ալեքսանդրապոլում և այլուր։

Կատեգորիա:Զարդեր
Մարիա Մայերովա

**Մարիա Մայերովա** (Majerova, ), չեխ գրող։ Չեխոսլովակիայի ժողովրդական արվեստագետ (1947)։

## Կենսագրություն
1906-1907 թվականներին եղել է Սորբոնի համալսարանի ազատ ունկնդիր։ Առաջին ստեղծագործություններում («Կուսություն», 1907, վեպ, պատմվածքների ժողովածուներ) արտահայտել է բողոք ընդդեմ կապիտալիստական հասարակարգի։ Հետագա գործերում փորձել է բացահայտել 1905-1907 թվականների ռուսական հեղափոխությունից հետո Եվրոպայի լարված. իրադրությունը («Հանրապետության հրապարակը», 1914), պատկերել առաջին համաշխարհային պատերազմի իրադարձությունները, չեխ ժողովրդի պայքարն անկախության համար («Աշխարհներից լավագույնը», 1923), փորձել նկարագրել «պրոլետարական ընտանիքի ողբերգական ճակատագիրն ու բանվոր մարդու հոգեկան աշխարհը» («Բալլադ հանքափորի», 1938)։ Հիշատակելի է Մայերովաի «Շչակ» (1935) հերոսապատումը, որտեղ ներկայացված է «Չեխոսլովակիայի բանվորական շարժման զարգացումը XIX դարի կեսից մինչև Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը»։

Նրա վիպակների ու պատմվածքների ժողովածուներում («Կայծակի ուղին», 1951, «Վայրի Արևմուտք», 1954), ակնարկների գրքերում («Արծաթից դրվագված աղջիկներ», 1964) արտահայտված է նոր մարդու հոգևոր աճը։ Հայտնի է նաև որպես մանկագիր։ Մայերովան չեխ գրականության մեջ սոցիալիստական ռեալիզմի հիմնադիրներից է։ Գոտվալդի անվան պետական մրցանակի դափնեկիր է (1955)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չեխ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի վիպասաններ
Կատեգորիա:20-րդ դարի կին գրողներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստ ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Կոմունիստ գրողներ
Կատեգորիա:Չեխ լրագրողներ
Կատեգորիա:Չեխ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի պատմվածքագիրներ
Կատեգորիա:Չեխ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Չեխիայի քաղաքական գործիչներ
Հանրահաշվական հավասարում

**Հանրահաշվական հավասարում**, հավասարում, որն ստացվում է երկու հանրահաշվական արտահայտություն հավասարեցնելով։ Հանրահաշվական է կոչվում այն արտահայտությունը, որը կազմված է տառերից և թվերից՝ միավորված գումարման, հանման, բազմապատկման, բաժանման, ամբողջ աստիճան բարձրացնելու, արմատ հանելու գործողություններով։ Մեկ անհայտով հանրահաշվական հավասարում կոչվում է կոտորակային, եթե անհայտը հայտարարում է, և իռացիոնալ, եթե անհայտը արմատանշանի տակ է։ Մեկ անհայտով ցանկացած հանրահաշվական հավասարում կարելի է առանց արմատների կորստի ձևափոխել a_0x^n+a_1x^{n-1}+...a^n=0 տեսքի։

## Տես նաև
* Քառակուսի հավասարում
* Խորանարդ հավասարում

Կատեգորիա:Հանրահաշիվ
Մանաս (էպոս)

**«Մանաս»**, ղրղըզական ժողովրդական էպոս։

Ունի կես միլիոնից ավելի չափածո տող։ Առաջինը 1856 թվականին գրառել է (մի հատված) ղազախ ազգագրագետ Չոքան Վալիխանովը, իսկ 1862 թվականին և 1869 թվականին՝ ռուս գիտնական ակադեմիկոս Վասիլի Ռադլովը (առանձին դրվագներ)։ Ղրղզստանի ԳԱ ֆոնդերում հավաքված է 18 տարբերակ։ Էպոսի ստեղծման ժամանակի հարցում դեռևս միասնական կարծիք չկա։ Հիմնական բովանդակությունը Մանասի քաջագործություններն են։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էպոսներ
Կատեգորիա:Ղրղզ դիցաբանություն
Մահտեսի Մուրատ

**Մահտեսի Մուրատ** կամ *Շահմուրատ Բաղիշեցի* (ծննդյան թվականը անհայտ է, Բաղեշ-1684), հայ խոջա, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։

## Կենսագրություն
Արտահայտել է հայ առևտրական կապիտալի ներկայացուցիչների ձգտումը։ Կրետեի պատերազմի (1645-1669 թթ.) վերջնափուլում (1666 թ.-ից), որպես դեսպան առաքվել է Փարիզ՝ Լյուդովիկոս XIV-ի արքունիք։ Առաջադրել է Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա բոլոր ժողովուրդների համատեղ ապստամբության, հարևան պետությունների ընդհանուր դաշնակցության, Օսմանյան կայսրության փլատակների վրա Հայաստանի և Արևելյան հռոմեական կայսրության վերականգնման ծրագիր, որի կենսագործման համար Ֆրանսիային է վերապահել գլխավոր դերը։ 1666-1683 թվականներին գործել է Փարիզում, ունկնդրություններ ստացել Լյուդովիկոս XIV-ից։ Արևմտահայ ազգային ազատագրական շարժման գործիչները, նրանց թվում նաև Մահտեսի Մուրատը հայ ազատագրական լեգենդի և խաչակրաց արշավանքների ազդեցության տակ, հանդես բերելով արևմտյան կողմնորոշում, միաժամանակ դրել են այդ արշավանքներին Ռուսաստանին անպայման մասնակից դարձնելու խնդիրը։ Նրանց ծրագրի հիմքում ընկած է հայ ժողովրդի զինված ապստամբության գաղափարը։ Պահպանվել է Մահտեսի Մուրատի 1683 թվականի փետրվարի հիշատակարանը, որում տրված է Վերսալի նկարագրությունը և 1672 թ.-ի իր ուղերձը Լյուդովիկոս XIV-ին, որտեղ ամփոփ շարադրված են հայ ազգային-ազատագրական շարժման ակնկալությունները։

## Աշխատություններ
* Մահտեսի Շահմուրատ Բաղիշեցի, Պատմութիւն Վէրսալիայ քաղաքին Ֆրանկաց։
* Հիշատակարանի ռուսերեն թարգմանութիւնը տե՛ս Орбели И. А. Описание Версаля в армянской записи 1683 года.- Известия Российской академии истории материальной  культуры, Том I, N 33, 8 февраля 1921.

## Գրականություն
* Անասյան Հ. Ս., XVII դարի ազատագրական շարժումներն Արևմտյան Հայաստանում. Պատմական հետազոտություն, Երևան, 1961։ 
* Անասյան Հ. Ս., Նպաստ մը հայոց ազատագրական պատմութեան. Մահտեսի Շահմուրատ և Յովհաննէս Թութունջի, - տե՛ս Անասյան Հ. Ս., Մանր երկեր, ներածութեամբ Ա. Գ. Սանճեանի, Լոս Անջելես, 1987։

Կատեգորիա:1684 մահեր
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ