Մթին զբոսաշրջություն

[մինի|250x250փքս|[Մուրամբիի տեխնիկական դպրոցը, որտեղ Ռուանդայի ցեղասպանության ժամանակ բազմաթիվ սպանություններ են տեղի ունեցել, այժմ ցեղասպանության թանգարան է։]]
[մինի|250x250փքս|[Փարիզի կատակոմբները տանատուրիզմի հայտնի վայրերից է դարձել, և հաճախակի էքսկուրսիաներ են անցկացվում թունելների և խցիկների համալիրի փոքր տարածքներում:]]
**Մթին զբոսաշրջություն** (նաև **տանատուրիզմ**, **սև զբոսաշրջություն**, **հիվանդագին զբոսաշրջություն** կամ **վշտոտ զբոսաշրջություն**), զբոսաշրջության տեսակ, որը ներառում է ճանապարհորդություններ դեպի այնպիսի վայրեր, որոնք պատմականորեն կապված են մահվան և ողբերգության հետ։ Վերջերս առաջարկվեց, որ հայեցակարգը ներառի նաև զբոսաշրջիկների այդ վայրեր այցելելու պատճառները, քանի որ միայն վայրի հատկանիշները չեն կարող այցելուին դարձնել «մթին զբոսաշրջիկ»։ Մթին վայրերի հիմնական գրավչությունը նրանց պատմական արժեքն է, այլ ոչ թե մահվան և տառապանքի հետ կապվածությունը։ Հոլոքոստի զբոսաշրջությունը պարունակում է ինչպես մթին տուրիզմի, այնպես էլ պատմական ժառանգություն հանդիսացող վայրերի տուրիզմի հատկանիշներ։

## Ուսումնասիրության ոլորտ
Թեև մարդկանց վաղեմի ավանդույթին՝ այցելելու վերջերս ստեղծված և հնագույն մահվան վայրեր, ինչպիսիք են ճանապարհորդությունը դեպի գլադիատորական խաղեր հռոմեական կոլիզեյում, գլխատման միջոցով հրապարակային մահապատժի ենթարկվելուն ներկա լինելը և կատակոմբներ այցելելը, այս պրակտիկան տեսականորեն ուսումնասիրվել է միայն համեմատաբար վերջերս։

Ճամփորդող գրողները առաջինն էին, ովքեր նկարագրեցին իրենց զբոսաշրջությունը դեպի սարսափազդու վայրեր։ Պ. Ջ. Օ'Ռուրկը 1988 թվականին իր ճանապարհորդությունը դեպի Վարշավա, Մանագուա և Բելֆաստ անվանել է «դժոխային արձակուրդներ», կամ Քրիս Ռոժեքը խոսել է «սև տեղերի» զբոսաշրջության մասին 1993 թվականին կամ «մակաբրի շահագործումը»։ Զուտ տեսական ուշադրությունը թեմայի նկատմամբ ծագել է Գլազգոյում, Շոտլանդիայում. «մթին զբոսաշրջություն» տերմինը ստեղծվել է 1996 թվականին Լենոնի և Ֆոլիի՝ Գլազգոյի Կալեդոնյան համալսարանի հյուրընկալության, զբոսաշրջության և ժամանցի կառավարման ֆակուլտետի երկու անդամների կողմից, իսկ «տանատուրիզմ» տերմինը առաջին անգամ հիշատակվել է Ա. Վ. Սիտոնի կողմից 1996 թվականին, այնուհետև Ստրաթքլայդի համալսարանի զբոսաշրջության շուկայավարման դասախոսի կողմից։

2014 թվականի դրությամբ բազմաթիվ ուսումնասիրություններ են եղել սահմանումների, նշանակության և ենթադասակարգումների վերաբերյալ, ինչպիսիք են Հոլոքոստյան զբոսաշրջությունը և ստրկատիրական ժառանգություն հանդիսացող վայրերի զբոսաշրջությունը, և տերմինը ճանապարհորդական գրականության հեղինակների շնորհիվ շարունակում է զարգանալ ակադեմիական շրջանակներից դուրս։ Շատ քիչ փորձնական հետազոտություն է կատարվել մթին զբոսաշրջիկի մտահորիզոնի վերաբերյալ։ Մթին զբոսաշրջությունը գիտության տարբեր ճյուղերի կողմից պաշտոնապես ուսումնասիրվել է երեք հիմնական տեսանկյուններից.

### Հյուրընկալություն և զբոսաշրջություն
Այս միջառարկայական ոլորտի գիտնականները ուսումնասիրել են բազմաթիվ տարբեր տեսակետներ։ Լենոնը և Ֆոլին իրենց առաջին գրքում զարգացրել են իրենց սկզբնական գաղափարը՝  ափսոսանք հայտնելով, որ «տակտն ու ճաշակը չեն հաղթում տնտեսական նկատառումներին», և որ «օրինազանցությունների մեղքը չի կարող ընկնել միայն սեփականատերերի ուսերին, այլ նաև՝ զբոսաշրջիկների, քանի որ առանց նրանց պահանջարկի՝ առաջարկի կարիք չէր լինի»։

Զբոսաշրջության վայրի կրթական կամ օգուտ քաղող լինելը որոշվում է ինչպես դա ղեկավարողների, այնպես էլ դրա այցելուների կողմից։ Զբոսաշրջության ագահ ղեկավարողները կարող են «շահագործել մակաբրը» կամ վերաքննել ողբերգությունները ուսուցման փորձի համար։ Մթին զբոսաշրջության ​​ապրանքներ սպառող զբոսաշրջիկները կարող են պղծել վայրը, և դեպքի ուսումնասիրություններ են հարկավոր՝ պարզելու, թե ով է շահում և ով է կորցնում։ Քրիս Հեջեսը քննադատել է «Ալկատրասի պատմությունը, որը ներկայացվել է Ազգային պարկի ծառայության կողմից» որպես «արդարացում», քանի որ այն «անտեսում է զանգվածային բանտարկության ամերիկյան համակարգի վայրենությունն ու անարդարությունը»։ Բաց թողնելով մարտահրավեր հանդիսացող մանրամասները, ըստ Հեջեսի, պարկի ծառայությունը նպաստում է «Դիսնեյֆիկացիա»-ին։

## Վայրերի օրինակներ
Մթին զբոսաշրջության ուղղությունները ներառում են ամրոցներ և մարտադաշտեր, ինչպիսիք են Կալոդենը Շոտլանդիայում, Բրանի դղյակը և Պոյենարի ամրոցը Ռումինիայում. նախկին բանտեր, ինչպիսիք են Բոմարիսի բանտը Անգլսիում, Ուելսում և Ջեք Պատռողի ցուցահանդեսը Լոնդոնի Զնդանում. բնածին կամ մարդածին աղետների վայրեր, ինչպիսիք են Հիրոսիմայի խաղաղության հուշահամալիրը Ճապոնիայում, Չեռնոբիլը Ուկրաինայում և Նյու Յորքի Գրունդ Զերոյում առևտրային գործունեությունը, որը, սկսելով 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին, տևեց մեկ տարի։ Այն նաև ներառում է մարդկային վայրագությունների, սպանությունների և ցեղասպանության վայրեր, ինչպիսիք են Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբարը Լեհաստանում, Նանջինգի զոհերի հուշահամալիրը Չինաստանում, Կոլումբայնի ավագ դպրոցի սպանդը Միացյալ Նահանգներում, Տուոլ Սլենգի ցեղասպանության թանգարանը Կամբոջայում, Ջեջուի ապստամբության վայրերը Հարավային Կորեայում և Ուրվականի Լճի Ինտերնացիոն ճամբարի կենտրոնը՝ Լա Ֆերմեի մոտ, Քվեբեկում, որպես Կանադայի 1914–1920 թթ. ներճամբարման գործողությունների օրինակ։

Բալիում «մահվան և հուղարկավորության ծեսերը փոխակերպվել են դառնալով զբոսաշրջային…, որտեղ ձեռնարկատիրական բիզնեսները սկսում են պատրաստել զբոսաշրջային վագոնները և տոմսեր վաճառել հենց որ լսում են, որ ինչ-որ մեկն է մահացել»։ ԱՄՆ-ում այցելուները կարող են շրջել Վաշինգտոնում գտնվող Հոլոքոստի հիշատակի թանգարանում «նույնականացման քարտով, որը համապատասխանեցնում է իրենց տարիքը և սեռը իրական Հոլոքոստի զոհի անվան և լուսանկարի հետ։ Տեսանյութի մեկնաբանության ֆոնի վրա, որտեղ պատկերված են սպանող ջոկատները, կեղծ Հոլոքոստի զոհը անձը հաստատող փաստաթուղթ է մուտքագրում մոնիտորների մեջ, և նրանք թափառում են ատրակցիոնի շուրջը` պարզելու, թե ինչպես է իրենց իրական կյանքի երկնմանակը ճանապարհորդում։  Կոլումբիայում այն ​​վայրերը, որոնք կապված են Մեդելինի Կարտելի նարկոբարոնի Պաբլո Էսկոբարի հետ, դարձել են մթին զբոսաշրջության թեժ կետեր՝ Էսկոբարի թեմայով շրջագայությունների միջոցով։ Մեդելինում այցելուները հաճախում են Ռոբերտո Էսկոբարի՝ տխրահռչակ եղբոր հիշատակին ստեղծած մասնավոր տուն-թանգարանը, որտեղ Պաբլո Էսկոբարը սպանվել է, և Լա Կատեդրալ՝ Էսկոբարի բանտը։ Մեկ այլ հայտնի վայր է Հասիենդա Նապոլես կալվածքը, որը գտնվում է Բոգոտայի և Մեդելինի միջև՝ Պուերտո Տրիունֆոյի մոտ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Seraphin, Hugues. "Terrorism and tourism in France: the limitations of dark tourism." *Worldwide Hospitality and Tourism Themes* 9.2 (2017): 187-195. online

## Արտաքին հղումներ
* "What is dark tourism?", *[[The Guardian]]* special feature
* Chernobyl: Unlikely Tourist Spot  - slideshow by *[[Life magazine]]*

Կատեգորիա:Զբոսաշրջության տեսակներ
Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Մահվան մշակութային ասպեկտներ
Կատեգորիա:Ցեղասպանություն