Հոացին

**Հոացին,** Հարավային Ամերիկայի ճահիճներում, ափամերձ անտառներում, Ամազոնի և Օրինոկոյի ափերի ջրային տարածքներում հայտնաբերված արևադարձային թռչուն։ Սա «Opisthocomus»** ցեղի միակ գոյություն ունեցող տեսակն է, որը «Opisthocomidae» ընտանիքի միակ գոյություն ունեցող ցեղն է՝ «Opisthocomiformes» կարգի ներքո։ Չնայած մասնագետների կողմից ինտենսիվ բանավեճի առարկա լինելուն՝ այս ընտանիքի կենսաբանական դասակարգման դիրքը դեռևս հստակ չէ:

Հոացինն աչքի է ընկնում իր ձագերով, որոնք ունեն պարզունակ ճանկեր՝ իրենց թևերի երկու վերջույթների վրա։ Տեսակը եզակի է նաև նրանով, որ ունի մարսողական համակարգ, որն ընդունակ է խմորման և բույսերի նյութի արդյունավետ քայքայման, մի հատկանիշ, որն առավել հայտնի է խոտակեր սմբակավոր, որոճող կաթնասունների և որոշ պրիմատների մոտ: Այս թռչունը նաև Գայանայի ազգային թռչունն է, որտեղ նրա էնդեմիկ անվանումն է «Կանջե փասիան»:

## Նկարագրություն
 
Հոացինը փասիանի չափ է, ընդհանուր երկարությունը  65 սմ է, ունի երկար պարանոց և փոքր գլուխ: Այն ունի անփետուր կապույտ դեմք՝ շագանակագույն աչքերով, և գլխին ցցված փխրուն կատար: Երկար, մուգ շագանակագույն պոչը բրոնզե կանաչավուն է ծայրում՝ սպիտակավուն ժապավենի տեսքով: Վերին մասերը թևերի ծածկոցների վրա մուգ շագանակագույն եզրերով են, իսկ թիկնոցի և քթի վրա գծեր են կամ կաշվից երիզավորումներ: Ներքևի հատվածները փետրազուրկ են, մինչդեռ թևերից ներքև գտնվող հատվածը (ներքևի փետուրները, որոնք շրջապատում են հետանցքը), հիմնական մարմնի փետուրները, թևերի տակի ծածկույթները և թևերը հարուստ են շագանակագույն գույնով, բայց դա հիմնականում տեսանելի է, երբ հոացինը բացում է իր թևերը: 

Հոացինն աղմկոտ թռչուն է և մի շարք խռպոտ ձայներ է հանում՝ հառաչանքներ, կռկռոցներ, ֆշշոցներ և տրտնջանք: Այս կանչերը հաճախ ասոցացնում են մարմնի շարժումների հետ, օրինակ՝ թևերի լայն տարածումը։

### Երիտասարդ թռչնի թևերի ճանկեր
Անմիջապես ձվից դուրս գալուց հետո նրանք կարող են օգտագործել այս ճանկերը և մեծ չափի ոտքերը՝ մագլցելու ծառի ճյուղերի շուրջ՝ առանց ջուրն ընկնելու։ Երբ գիշատիչները, ինչպիսին է սև մեծ բազեն, հարձակվում են հոացին բնադրող գաղութի վրա, մեծահասակները աղմկոտ թռչում են շուրջբոլորը՝ փորձելով շեղել գիշատչի ուշադրությունը, մինչդեռ ճտերը հեռանում են բնից և թաքնվում թավուտների մեջ։ Այնուամենայնիվ, եթե հայտնաբերեն, նրանք ընկնում են ջուրը և լողում են մակերեսի տակ՝ գիշատչից խուսափելու համար, ապա ավելի ուշ օգտագործում են իրենց ճանկռոտ թևերը՝ հետ թռչելով դեպի անվտանգ բույնը: Սա անխուսափելիորեն հանգեցրել է բրածո թռչնի՝ *Արխեոպտերիքսին*, բայց հատկանիշը ավելի շուտ աուտապոմորֆիա է, որը հնարավոր է առաջացել է դինոզավրերի մատների ճանկերի նկատմամբ ատավիզմից, որոնց զարգացման գենետիկան («պլանպրին») ենթադրաբար դեռ թռչնի գենոմում է:

Քանի որ Արխեոպտերիքսը ուներ երեք ֆունկցիոնալ ճանկեր յուրաքանչյուր թևի վրա, որոշ ավելի վաղ սիստեմատիստներ ենթադրում էին, որ հոացինն առաջացել է դրանից, քանի որ բնադրող հոացիններն ունեն երկու ֆունկցիոնալ ճանկեր յուրաքանչյուր թևի վրա: Ժամանակակից հետազոտողները, սակայն, ենթադրում են, որ երիտասարդ հոացինի ճանկերը ավելի նոր ծագում ունեն և կարող են լինել երկրորդական հարմարեցում նրա հաճախակի անհրաժեշտությունից ելնելով՝ լքելու բույնը և մագլցելու խիտ վազերի և ծառերի վրա, նախքան թռչելը։ Նմանատիպ հատկանիշ կարելի է տեսնել Թուրակո թռչունների մոտ, որոնց բնադրի ձագերն օգտագործում են իրենց թևերի վրայի ճանկերը՝ ծառերի վրա բարձրանալու համար։

## Տաքսոնոմիա, սիստեմատիկա և էվոլյուցիա

Ընդհանուր անունը «Opisthocomus» գալիս է հին հունարենից  *ópisthokomos* ստացված  (  *ópisthen* բաղաձայնից առաջ) «հետևում» և  *kómē՝* «մազ» ամբողջությամբ նշանակում է «երկար մազերիի հետևում»՝ նկատի ունենալով նրա մեծ կատարը։

Հոացինը սկզբնապես նկարագրվել է 1776 թվականին գերմանացի կենդանաբան Ստատիուս Մյուլերի կողմից: Շատ բանավեճեր են ծավալվել այլ թռչունների հետ հոացինի փոխհարաբերությունների մասին: Իր հստակության պատճառով նրան դասել են իր սեփական ընտանիքին ՝ «Opisthocomidae»–ին և իր ենթակարգին՝ «Opisthocomi»*–*ին:

Տարբեր ժամանակներում այն դաշնակից է եղել այնպիսի տաքսոնների հետ, ինչպիսիք են թիամուսները, գալլիֆորմները (խաղ թռչունները), ռելսերը, ավազակները, սերիմաները, ավազոտ ավազանները, աղավնիները, թուրակոնները և այլ կուլիֆորմները, մկանաթռչունները: 2014-ին հրապարակված գենոմի հաջորդականության մի ամբողջ ուսումնասիրություն հոացինին համարում է որպես կլադի քույր տաքսոն, որը բաղկացած է կռունկանմաններից (կռունկներ) և Քարադրանմաններից (plovers)։ 2024 թվականին կատարված մեկ այլ գենոմային ուսումնասիրություն, փոխարենը, այն համարում է որպես «Phaethoquornithes»*-*ի քույր խումբ (պարունակում է բազմաթիվ ջրային թռչունների կարգեր): Պարզվեց, որ միավորված խումբը Միրանդորնիտների ֆլամինգոներ և գորշուկներ ) քույրն էր։

2015 թվականին գենետիկական հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ հոացինը թռչունների շարքի վերջին գոյատևած անդամն է, որը ծագել է 64 միլիոն տարի առաջ՝ ոչ թռչնասեր դինոզավրերի անհետացման դեպքից անմիջապես հետո։ 2024 թվականի մեկ այլ գենետիկ հետազոտություն, փոխարենը ենթադրում է ուշ կավճային ժամանակշրջանի ծագում (մոտ 70 միլիոն տարի առաջ), սակայն պարզվել է, որ այս վաղ տարաձայնությունը կիսվում է գոյություն ունեցող թռչունների մեծամասնության հետ, ինչը նրանցից ավելի պարզունակ չէ։

### Բրածո արձանագրություն
Ինչ վերաբերում է այլ իրեղեն ապացույցներին, ապա հոացինի մերձավոր ազգականի անվիճելի բրածո արձանագրությունը «UCMP»–ի 42823 նմուշն է՝ մեկ գանգուղեղի հետևի մաս։ Այն միոցենական ծագում ունի և հայտնաբերվել է Կոլումբիայի Մագդալենա գետի վերին հովտում, Լա Վենտայի հայտնի ֆաունայում։  Սա տեղավորվել է առանձին, ավելի փոքր ածանցյալ սեռի՝ Հոացինոիդների մեջ, բայց ակնհայտորեն կտեղավորվի այն նույն ընտանիքում, ինչ գոյություն ունեցող տեսակները: Այն նկատելիորեն տարբերվում է նրանով, որ կենդանի հոացինի գանգուղեղը առանձնահատուկ է՝ լինելով շատ գմբեթավոր, կլորացված և կրճատված, և որ այս ինքնավարությունը ավելի քիչ արտահայտված է եղել միոցենի թռչունների մոտ: Մյուլլերը քննարկեց այս բացահայտումները՝ ելնելով հոացինների և գալլիֆորմների ենթադրյալ պատկանելությունից՝ լույսի ներքո, որն այն ժամանակ նախընտրելի վարկած էր, բայց վիճահարույց է եղել գրեթե իր ժամանակներից սկսած: Նա նախազգուշացրեց, սակայն, «որ հոացինոիդները ոչ մի կերպ չեն ստեղծում ֆիլետիկ միացման կետ, այլ գալլիֆորմների հետ է դա տեղի ունենում» ակնհայտ պատճառներով, ինչպես մենք գիտենք այսօր: Մյուլլերի առաջնային բացահայտումներից բացի որևէ այլ բան չի կարելի սպասել, քանի որ հոացինոիդների ժամանակ, ըստ էության, բոլոր ժամանակակից թռչունների ընտանիքները կա՛մ հայտնի են, կա՛մ ենթադրվում է, որ գոյություն ունեն և տարբեր են:  

Ժամանակի մեջ ավելի հետ գնալով՝ Ֆրանսիայից ուշ էոցենի կամ վաղ օլիգոցենի (մոտ 34 միլիոն տարի առաջ) Ֆիլհոլորնիսը նույնպես համարվել է հոացինի և որսորդական թռչունների միջև կապի ապացույց։ Արգենտինայի էոցենի դարաշրջանի «Onychopteryx» բեկորային բրածոն և բավականին ամբողջական, բայց ոչ պակաս առեղծվածային վաղ և միջին ժամանակների էոցենի (իպրեսյան-լուտետյան, մոտ 48 միլիոն տարի առաջ) «Foro panarium»-ը, երբեմն օգտագործում են՝ հոացինի և կուկուլիաձև թռչնի (ներառյալ տուրակոսները) միջև կապը ապացուցելու համար։ Սակայն, ինչպես վերևում նշվեց, սա պետք է համարել խիստ ենթադրական, եթե ոչ թյուր, որքան Միլլերի կողմից քննարկված «Cracidae»-ի հետ կապը։  
«Opisthocomiformes» կարգի ամենավաղ գրառումը «Protoazin parisiensis»-ն է՝ Ֆրանսիայի Ռոմենվիլեր քաղաքում։ Հոլոտիպը և միակ հայտնի նմուշը «NMB PG.70»-նն է, որը բաղկացած է մասնակի թիակոսկրից և մասնակի ոտքի ֆալանգից։ Հեղինակների կողմից կատարված ֆիլոգենետիկ վերլուծության համաձայն, Նամիբիավիսը, թեև ավելի ուշ է առաջացել, ավելի հիմնական տեսակ է, քան Պրոտոազինը։ «Opisthocomiformes»-ը, կարծես թե, անցյալում շատ ավելի տարածված է եղել, իսկ ներկայիս Հարավային Ամերիկայում տարածվածությունը միայն մնացորդի տեսքով է։ Վաղ միոցենից մինչև միջին դրանք, հավանաբար, արդեն անհետացել էին Եվրոպայում, քանի որ այս ժամանակաշրջանին թվագրվող և գետային կամ լճային պալեոմիջավայրերը ներկայացնող կազմավորումները, որտեղ հոացինն այսօր բնակվում է, տվել են թռչունների տասնյակ նմուշներ, բայց ոչ մի օպիստոկոմիֆորմ։ Եվրոպայում ուշ էոցենի և վաղ միոցենի միջև ընկած ժամանակահատվածում պրոտոազինի, ինչպես նաև ենթասահարյան Աֆրիկայում միջին միոցենից հետո նամիբիավիսի անհետացման հնարավոր բացատրությունը ծառային մսակերների ժամանումն է, որոնք կարող էին կործանարար ազդեցություն ունենալ տեղական օպիստոկոմիֆորմների վրա, եթե նրանք նմանապես վատ թռչողներ լինեին և ունենային նմանապես խոցելի բնադրման ռազմավարություններ, ինչպես այսօրվա հոացիները։ Կատաղծազգիներն ու վիվերիդները առաջին անգամ Եվրոպա են ժամանել Ասիայից, երբ Տուրգայի ծովը փակվել է, որը նշանավորել է էոցենի և օլիգոցենի միջև սահմանը։ Այս գիշատիչներից ոչ մեկը, և, առհասարակ, ոչ մի հիմնական գիշատիչներից ընդհանրապես գոյություն չի ունեցել՝ Հարավային Ամերիկայում 3 միլիոն տարի առաջ։ Այս բացակայությունը կարող է բացատրել հոացինի գոյատևումը այնտեղ։ Բացի այն, որ պրոտոազինը օպիստոկոմիֆորմի ամենավաղ բրածո արձանագրությունն է, այն նաև դրա ամենավաղ հայտնաբերումն էր (1912թ․), սակայն մոռացության է մատնվել ավելի քան մեկ դար և նկարագրվել է միայն 2014 թվականին։

Հոազինավիսը վաղ օպիստոկոմիֆորմների անհետացած ցեղ է Բրազիլիայի ուշ օլիգոցենի և վաղ միոցենի (մոտ 24–22 միլիոն տարի առաջ) հանքավայրերից։ Այն հավաքվել է 2008 թվականին Բրազիլիայի Սան Պաուլո քաղաքի Տրեմեմբեից։ Այն առաջին անգամ անվանակոչվել է Ջերալդ Մայրի, Հերկուլանո Ալվարենգայի և Սեսիլ Մուրե-Շովիրեի կողմից 2011 թվականին, իսկ տեսակը՝ «Hoazinavis lacustris»։ 

«Namibiavis»-ը վաղ օպիստոկոմիֆորմների մեկ այլ անհետացած ցեղ է, որը վերցված է Նամիբիայի վաղ միջին միոցենի (մոտ 16 միլիոն տարի առաջ) հանքավայրերից։ Այն հավաքվել է Նամիբիայի հարավային Արիսդրիֆտից։ Իսկ առաջին անգամ անվանակոչվել է Սեսիլ Մուրեր-Շովիրեի կողմից 2003 թվականին, իսկ տեսակը «Namibiavis senutae»–ն է։

## Վարքագիծ

### Սնուցում և սովորություններ
Հոացինը տերևասեր է. այն սնվում է իր ճահճոտ և գետային միջավայրում աճող բույսերի տերևներով (և ավելի փոքր չափով նույնպես՝ պտուղներով ու ծաղիկներով): Այն մագլցում է ճյուղերի վրայով՝ սնունդ փնտրելու նպատակով։ Հոացինը իր մարմնի ներքևի մասում օգտագործում է կաշվե «ուռուցիկ» հարմարանք՝ ճյուղերի վրա իր քաշը հավասարակշռելու համար։ Մի ժամանակ կարծում էին, որ այս տեսակը ուտում է միայն նվիկի և մանգրովի տերևներ, սակայն այժմ հայտնի է, որ այս տեսակը ուտում է ավելի քան 50 բուսաբանական տեսակների տերևներ։ Վենեսուելայում անցկացված մեկ ուսումնասիրություն պարզել է, որ հոացինի սննդակարգը բաղկացած տերևների 82%-ից, ծաղիկների 10%-ից և մրգերի 8%-ից։ Միջատներով կամ այլ կենդանական նյութերով սնվելը զուտ օպորտունիստական ​​կամ պատահական է։

Այս տեսակի բազմաթիվ առանձնահատկություններից մեկը նրա յուրահատուկ մարսողական համակարգն է, որը աղիների առջևի մասում պարունակում է մասնագիտացված մանրէներ, որոնք քայքայում և խմորում են նրանց կողմից սպառվող տերևային նյութը (ինչպես անում են խոշոր եղջերավոր անասուններ և այլ խոտակեր կենդանիներ): Այս գործընթացն ավելի արդյունավետ է, քան թռչունների շատ այլ տեսակների մոտ, որտեղ բուսական հիմքով սննդի մինչև 70%-ը մարսվում է։ Սակայն, ի տարբերություն խոտակեր կենդանիների, որոնք ունեն աղիք (բակտերիալ խմորման համար նախատեսված մասնագիտացված, խցիկավոր ստամոքս), հոացինն ունի անսովոր մեծ արգանդ, որը ծալված է երկու խցիկների՝ մեծ, բազմախցիկ ստորին կերակրափողով։ 

Կտուցի վրայի ատամնավոր կտրվածքները օգնում են տերևները կտրել ավելի փոքր կտորների, նախքան դրանք կուլ տալը։ Քանի որ նրանք չունեն կաթնասունների նման ատամներ, հոացինները չեն ծամում։ Դրա փոխարեն, մկանային ճնշման և «եղջյուրացված» ծածկույթի քերծվածքի միջոցով օգտագործվում է որպես վերամաստիկացման համարժեք միջոց՝ թույլ տալով, որ տեղի ունենա խմորում և մանրացում նույն տեղում։ Խմորված տերևները մեթան են արտադրում, որը թռչունը արտանետում է փռշտալու միջոցով։ Նրա ստամոքսի խցիկը և փորիկը շատ ավելի փոքր են, քան մյուս թռչուններինը։ Կուրծքն այնքան մեծ է, որ տեղաշարժում է թռիչքի ժամանակ մկանները և կրծոսկրի կողը, ինչը մեծապես վնասում է թռիչքի կարողությանը։ Բերքը պահվում է կրծոսկրի ծայրին գտնվող հաստացած մաշկային կոշտուկի շնորհիվ, որն օգնում է թռչունին պահելու այն ճյուղի վրա հանգստի և սնունդը մարսելու ընթացքում։ Կերակուրը հոացինի մարմնով անցնելու համար, նրանից պահանջվում է մինչև 45 ժամ։ Միայն 700 գրամ (1.5 ֆունտ) մարմնի քաշով, չափահաս հոացինը հայտնի ամենափոքր կենդանին է, որն ունի առաջային աղիքային խմորում (կաթնասունների համար ստորին սահմանը մոտ 3 կիլոգրամը կամ 6.6 ֆունտն է): 

Տերևներում օգտագործվող արոմատիկ միացությունների և դրանց մարսման համար անհրաժեշտ բակտերիալ խմորման պատճառով թռչուններն ունեն տհաճ, գոմաղբի նման հոտ և մարդիկ որսում են նրանց միայն սննդի համար խիստ կարիքի դեպքում։ Տեղացիները թռչունին նաև անվանում են «գարշահոտ թռչուն» դրա պատճառով։ Հոացինի սննդակարգի մեծ մասը, ներառյալ Մոնստերայի, Ֆիլոդենդրոնի և այլ արոիդների տարբեր տեսակները, պարունակում են կալցիումի օքսալատի բյուրեղների բարձր կոնցենտրացիա, որոնք նույնիսկ փոքր քանակությամբ կարող են շատ անհարմար (և նույնիսկ վտանգավոր) լինել մարդկանց համար։

### Բազմացում
Հոացիները սեզոնային բուծողներ են, բազմանում են անձրևոտ սեզոնին, որի ճշգրիտ ժամանակը տարբեր է նրանց բնակության վայրի տարբեր մասերում։ Հոացինները շփվող են և բնադրում են փոքր գաղութներով՝ դնելով երկու կամ երեք ձու՝ ձողիկավոր բնի մեջ, որը գտնվում է ջրի վրա կախված ծառից՝ սեզոնային խոնավ անտառներում։

## Մարդկանց հետ շփում
Բրազիլիայում բնիկ ժողովուրդները երբեմն հավաքում են ձվերը սննդի համար, իսկ չափահաս թռչուններին երբեմն որսում են, բայց սովորաբար հազվադեպ են հասուն թռչունների միսը ուտում, քանի որ հոացինի միսը, ըստ տարածված կարծիքի, տհաճ համ ու հոտ ունի։ Նրա նախընտրելի բնակավայրերին՝ անտառներին ու ներքին ճահճուտներին, վտանգ է սպառնում Ամազոնի անտառահատումների պատճառով: Ենթադրվում է, որ հոացինը բավականին տարածված է մնում իր արեալի մեծ մասում, սակայն նրա պոպուլյացիան, հավանաբար, նվազում է՝ բնակավայրերի կորստի պատճառով: Հոացինը Գայանայի ազգային թռչունն է համարվում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Birds described in 1776
Կատեգորիա:Birds of Brazil
Կատեգորիա:Birds of the Amazon rainforest
Կատեգորիա:Birds of the Guiana Shield
Կատեգորիա:Extant Eocene first appearances
Կատեգորիա:Folivores
Կատեգորիա:Herbivorous animals
Կատեգորիա:Herbivorous vertebrates
Կատեգորիա:Opisthocomiformes
Կատեգորիա:Taxa named by Philipp Ludwig Statius Müller
Կատեգորիա:ԲՊՄՄ կարմիր ցանկի քիչ մտահոգող տեսակներ
Կատեգորիա:Թռչունների ցեղեր
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Հարավային Ամերիկայի կենդանական աշխարհ