Աղքատությունը Հին Հռոմում

**Աղքատությունը Հին Հռոմում** դժվար է հստակ սահմանել, քանի որ հռոմեական բնակչության մեծ մասը ապրում էր պայմաններում, որոնք նման են ժամանակակից աղքատությանը։ Հռոմեական հասարակությունը հիմնականում գյուղատնտեսական էր, և խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ ցածր գրագիտությունը, բարձր մանկական մահացությունը և աղքատ սննդակարգը, լայնորեն տարածված էին բնակչության շրջանում։ Աղքատությունը կարելի է սահմանել նաև ըստ հողազրկման։ Հին Հռոմում հողերի մեծ մասը կենտրոնացված էր փոքրաթիվ հարուստ խավի ձեռքում, իսկ մնացած բնակչությունը ուներ շատ քիչ հող կամ ընդհանրապես չուներ։ Այնուամենայնիվ, քաղաքային բնակչությունը հնարավոր էր լավ ապրեր նաև առանց հողի։ Հին Հռոմի աղքատությունը կարելի է դիտարկել նաև քաղաքական իրավունքներից զրկվածության տեսանկյունից. աղքատները ավելի քիչ հնարավորություն ունեին զբաղեցնելու պաշտոններ, բարդություններ ունեին քվեարկության հարցում, նրանց ձայները ավելի քիչ արժեք ունեին, և նրանք ավելի բարձր հարկեր էին վճարում։ Codex Theodosianus հին-հռոմեական իրավական փաստաթղթում ներկայացված են մի շարք օրենքներ, որոնցով աղքատները պատժվում էին տարբեր կերպ՝ համեմատած հարուստների հետ։ Հին Հռոմի մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ի հաշվարկները ցույց են տալիս, որ բնակչության մեծ մասը ապրում էր գոյատևման մակարդակով՝ բավական գումար ունենալով՝ ապահով ապրելու, բայց ոչ հարմարավետության համար։

Հռոմեական գրողներ, ինչպես Սենեկան և Ցիցերոնը, աղքատ բնակչության մասին գրում էին որպես անբարոյական և անազնիվ ամբոխի, որը սպառնալիք էր պետության համար և անտարբեր էր Հռոմեական արժեքների հանդեպ։ Սալյուստիուսը՝ մ.թ.ա. 1-ին դարի հռոմեացի քաղաքական գործիչ և պատմիչ, պնդում էր, որ պլեբեյները նախանձում էին հարուստներին և խանդով դրդված՝ փորձում էին ապակայունացնել Հռոմեական հասարակությունը։ Նա որպես օրինակ բերում է Կատիլինայի դավադրությունը՝ իշխանությունը բռնազավթելու փորձ, որն ըստ Սալյուստիոսի՝ հրահրվել էր պլեբսի կողմից։ Այլ հռոմեացի մտածողներ, ինչպես 1-ին դարի փիլիսոփա Սենեկան, դատապարտում էին հարստությունը, համարելով այն քայքայիչ և դժբախտություն բերող։ Հռոմեացիները նաև գնահատում էին պարզ գյուղացիական ապրելակերպը, հարգելով հերոսների, ինչպես Կինցինատը, ով ըստ ավանդույթի՝ ռազմական արշավներից առաջ ապրել է որպես գյուղացի։ Հին Հռոմի քրիստոնեական պատկերացումները հակված էին աղքատներին ավելի կարեկցանքով վերաբերվել, և հաճախ կոչ էին անում հարուստներին օգնել նրանց։ 4-րդ դարի քրիստոնյա աստվածաբան Հովհաննես Քրիսոստոմոսը պնդում էր, որ եթե հարստությունը վերաբաշխվեր ամբողջ բնակչության մեջ, «դժվարությամբ կարելի կլիներ մեկ աղքատ գտնել՝ յուրաքանչյուր հիսունի կամ նույնիսկ հարյուրի դիմաց»։ Այնուամենայնիվ, այլ քրիստոնյա գրողներ ավելի քիչ քննադատական ​​տեսակետներ որդեգրեցին հարստության վերաբերյալ. 3-րդ դարի աստվածաբան Կղեմես Ալեքսանդրացին հարստությունը ներկայացնում էր որպես բարոյապես չեզոք՝ պնդելով, որ հարուստների բարեպաշտությունը պարտադիր չէ, որ խեղդվի նրանց հարստությամբ:

Հին Հռոմի կառավարությունը կիրառում էր տարբեր քաղաքականություններ, որոնք նախատեսված էին աղքատներին ֆինանսական օգնություն տրամադրելու համար՝ cura Annonae-ն  հացահատիկի վերաբաշխման ծրագիր էր, իսկ *ալիմենտան* ՝ աղքատ երեխաների համար նախատեսված սոցիալական ծրագիր։ Հարուստ հռոմեական բարեգործությունը, թեև տեղի էր ունենում, հաճախ ավելի շատ մղվում էր բարեգործ թվալու և սոցիալական կարգավիճակը բարձրացնելու ցանկությամբ, քան իսկական անձնուրացությունից։ Հին Հռոմում բարեգործները ակնկալում էին, որ իրենց պատվին կկառուցվեն իրենց առատաձեռնությունը խորհրդանշող արձաններ և հուշատախտակներ։ Հռոմեական նվիրատվությունների հիմքում ընկած եսասիրական դրդապատճառները նկատվել և ծաղրվել են ժամանակակից գրողների կողմից. Ցիցերոնը նկարագրել է այս երևույթը՝ նշելով. «Մենք կարող ենք նաև նկատել, որ շատ մարդիկ շատ բաներ են անում, որոնք, կարծես, ավելի շատ ոգեշնչված են ցուցադրականության ոգով, քան սրտանց բարությամբ. քանի որ նման մարդիկ իրականում առատաձեռն չեն, այլ ավելի շուտ ազդված են առատաձեռն լինելու ցուցադրական ձգտումից»:Սենեկան իր աշխատություններում խրախուսել է իսկական բարեգործությունը՝ հայտարարելով, որ «իմաստուն մարդը» «կմեկնի իր ձեռքը նավաբեկյալ նավաստուն, կառաջարկի հյուրընկալություն աքսորյալին և ողորմություն կարիքավորներին»: Այնուամենայնիվ, Սենեկան չի պաշտպանել անսահմանափակ առատաձեռնությունը՝ պնդելով, որ բարեգործությունը պետք է սահմանափակվի «լավ մարդկանցով կամ նրանցով, ում այն [բարեգործությունը] կարող է լավ մարդիկ դարձնել»: Նմանատիպ գաղափարներ է արտահայտել մ.թ.ա. 3-րդ դարի կատակերգու դրամատուրգ Պլավտոսը . «Մարդը, որը մուրացկանին ուտելիք կամ խմելու բան է տալիս, նրան վատ ծառայություն է մատուցում, այն, ինչ նա տալիս է, վատանում է, և նա երկարացնում է իր կյանքը տառապանքի մեջ»:

## Սահմանում
[alt=A wall-inscription of an ancient Roman farmer ploughing a field|մինի|Հին հռոմեացի ֆերմեր, [Գութան|որը վարում է իր դաշտը]]
Հին Հռոմում աղքատության սահմանումը կարող է դժվար լինել։ Հռոմեական աշխարհի մարդկանց մեծամասնության պայմանները նման էին աղքատության ժամանակակից պատկերացումներին։ Հին Հռոմը հիմնականում գյուղատնտեսական, գյուղական հասարակություն էր, որը տառապում էր մանկական մահացության բարձր մակարդակով, վատ սննդակարգով և գրագիտության ցածր մակարդակով։ Ավելին, հին աշխարհում իրական աղքատությունը, հնարավոր է, մահացու, անկայուն վիճակ էր։ Այս գործոնները կարող էին խոչընդոտել եզակիորեն աղքատ սոցիալական դասի ձևավորմանը։  Աղքատ դասերի վերաբերյալ սահմանափակ հնագիտական ապացույցները լրացուցիչ մարտահրավերներ են ստեղծում ժամանակակից գիտնականների համար՝ խոչընդոտելով նրանց կարողությունը որոշելու բնակիչների սոցիալական դասերը։ Հռոմեական աղքատները կարող են ընկալվել որպես այն դասը, որին պատկանում էին այս անհայտ վայրերը։ Հռոմեացի գրողները սովորաբար չեն տարբերակում աղքատ պլեբեյական դասերի տարբեր սոցիալական շերտերը, փոխարենը հասարակությունը բաժանում են հարուստ վերին դասի պատրիկների կամ հեծյալների և ցածր դասի զանգվածների։

Շատ դեպքերում հռոմեական սոցիալական շերտերը կազմակերպված էին ավելի շատ քաղաքական իշխանության, քան տնտեսական դիրքի համաձայն։ Օրինակ՝  և  Հռոմեական սոցիալական տարբերակումներ կային, որոնք բանակի վետերաններին, սենատորներին, հեծյալներին և մունիցիպալ դեկուրիոններին դասակարգում էին որպես  և մնացած բնակչությանը՝ որպես ։, որը կազմված էր անհատներից՝ սկսած հյուպատոսներից մինչև բանակի վետերաններ, գրեթե անկասկած ներառում էր տարբեր տնտեսական դասեր։ Նմանապես,  պետք է որ բաղկացած լիներ տարբեր հարստության տեր անհատներից, քանի որ հռոմեական բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ ընկնում էր այս կատեգորիայի մեջ։ Մ.թ. 2-րդ դարում հռոմեացի իրավագետ Գայոսը պնդում էր, որ «անձանց իրավունքի հիմնական բաժանումը հետևյալն է. այն է՝ բոլոր մարդիկ կամ ազատ են, կամ ստրուկներ»։ Դասականագետ դոկտոր Պիտեր Գարնսիի և իրավունքի պատմաբան դոկտոր Քերոլայն Համֆրեսի կարծիքով՝ ազատ աղքատների և ստրուկների միջև տարբերակման նշանակությունը նվազել է հռոմեական պատմության ընթացքում։ Ստրուկների համար ավանդաբար նախատեսված պատիժները ավելի տարածված էին դառնում որպես այլ դասերի պատժիչ միջոցներ։ Կալիստրատոս ՝ իրավաբան, որը ապրել է Սեպտիմիոս Սևերոս կայսեր օրոք ( r. 145–211 )—պնդում էր, որ զոհաբերության պատիժը, չնայած մի ժամանակ միայն ստրուկներին էր վերաբերում, դարձել էր պլեբեյների և «ցածր կոչում ունեցող մարդկանց» (  պատիժ)։ Կայսր Դիոկղետիանոսի (թագավորել է 284–305թթ.) օրոք, հռոմեական գյուղացիության շրջանում ավելի տարածված դարձավ վարձատու հողագործների համակարգը, որը հայտնի էր որպես կոլոններ (coloni)։ Այս համակարգը փաստացիորեն իջեցրեց գյուղացի դասը մինչև կախյալ գյուղացու (սերվի) կարգավիճակ, այսինքն՝ նրանք կապված էին հողին և չէին կարող ազատ տեղաշարժվել։

Աղքատությունն ինքնին, հնարավոր է, մասամբ պայմանավորված էր քաղաքական իշխանության բացակայությամբ. Հռոմեական Հանրապետության ժամանակ բնակչության միայն մի փոքր մասն էր իսկապես ունակ մասնակցելու կամ ազդելու քաղաքական գործընթացների վրա։ Բարձր խավի ներկայացուցիչները քաղաքական պաշտոններ զբաղեցնելու ավելի հեշտ հնարավորություն ունեին, քան ցածր խավի ներկայացուցիչները։ Բարձրագույն մագիստրոսներին ընտրող Հարյուրյակային ժողովը բաժանված էր 193 *հարյուրյակների*, որոնք կազմակերպված էին գույքի արժեքի համաձայն։ Սենատորները, հեծյալները և առաջին դասը ունեին 88 *ցենտուրիա*, երկու ամենացածր դասերը՝ ընդամենը 30 *ցենտուրիա*, իսկ ամենացածր դասը՝ *պրոլետարները* ՝ ընդամենը 1։ Հռոմի բնակչության մեծ մասը զրկված էր ընտրական իրավունքից, քանի որ նրանք կամ չունեին քվեարկելու օրինական հնարավորություն՝ քաղաքացիություն չունենալու պատճառով, կամ էլ գործնականում չունեին իրենց քվեաթերթիկը հանձնելու հնարավորություն։ Մ.թ.ա. 1-ին դարի հույն պատմաբան Պլուտարքոսը պնդում է, որ մ.թ.ա. 2-րդ դարի ժողովրդական բարեփոխիչ Գայոս Գրաքոսի տրիբունալի ընտրության ժամանակ Մարտյան կամպուսը չէր կարող տեղավորել բոլոր ընտրողներին. փոխարենը, ըստ Պլուտարքոսի, նրանք մոտակա տանիքներից գոռացել են իրենց ընտրած թեկնածուի օգտին։

Մեկ այլ անորոշություն է հռոմեական միջին դասի առկայությունը։ Նրանց հասարակությունը, հնարավոր է, բաղկացած էր մի քանի հարուստ անհատներից, որոնք կազմում էին բնակչության 0.6%-ը, բանակից, որը կազմում էր բնակչության 0.4%-ը, և աղքատ զանգվածից, որը կազմում էր բնակչության 99%-ը։ Այնուամենայնիվ, հռոմեական մարդահամարը հաշվառել է բազմաթիվ տարբեր սոցիալական շերտեր, ինչը ենթադրում է, որ, հավանաբար, կային ավելի միջին դասեր, որոնք բաղկացած էին մարդկանցից, ովքեր պահպանում էին զգալի քանակությամբ հարստություն՝ առանց հարուստ համարվելու։ Այլ գիտնականներ, ինչպիսին է դասականագետ դոկտոր Ուիլյամ Հարիսը, հռոմեական հասարակությունը բաժանել են երեք տնտեսական դասի՝ նրանք, ովքեր կախված էին ուրիշների աշխատանքից, նրանք, ովքեր ապահովված էին, չնայած դեռ աշխատում էին, և ստրուկներն ու աշխատավորները։ Սակայն այս տարբերակումները չեն բացահայտում տարբեր եզակի ենթադասերը հռոմեական աղքատների ավելի լայն դասակարգման շրջանակներում։ Հողատիրությունը, հնարավոր է, նաև տարբերակել է աղքատներին հարուստներից Հռոմի գյուղական վայրերի մեծ մասում։ Նրանք, ովքեր ունեին զգալի քանակությամբ որակյալ հողատարածքներ, որոնք կարող էին լավ բերք տալ, անկասկած շատ ավելի հարուստ էին, քան նրանք, ովքեր նման շքեղություն չունեին։ Այդպիսի անձինք կազատվեին ավելի աղքատ քաղաքացիներին վերաբերող մտահոգություններից, ինչպիսին է պարենային անապահովությունը։ Հողը լայնորեն օգտագործվում էր որպես վարկերի գրավ, ինչը դժվարացնում էր անհող մարդկանց համար հարստություն ձեռք բերելը։ Քաղաքային բնակավայրերը պարունակում էին հողազուրկ, բայց ոչ պարտադիր աղքատ մարդկանց բնակչություն. քաղաքներում արհեստավորներն ու բանվորները կարող էին հարստանալ իրենց աշխատանքով կամ առնվազն օգտվել սննդի անվտանգությունից։ Մ.թ.ա. 1-ին դարի հռոմեացի պետական գործիչ Ցիցերոնը պնդում է, որ Սերվիոսի սահմանադրությունը՝ իրավական տեքստ, որը ենթադրաբար սահմանվել է լեգենդար հռոմեական թագավոր Սերվիուս Տուլիոսի կողմից, հարուստներին դասակարգում էր որպես  և աղքատները՝ որպես ։ Ըստ Ցիցերոնի՝  հարուստներն էին, մինչդեռ  նրանք էին, ովքեր պակասում էին ավելի քան 1500 ։ Ցիցերոնը կարծում էր, որ  հիմնականում սպասվում էր, որ նրանք երեխաներ կբերեն հռոմեական բնակչությանը։

### Հարստության անհավասարություն
Հին Հռոմում գների գնահատականները ենթադրում են, որ նույնիսկ փոքր գումարը՝ 375 սեստերց, կարող էր համարժեք լինել տարեկան  հացահատիկ։ 4 հոգանոց ընտանիքի համար այս եկամուտը, հավանաբար, կարող էր ապահովել  հացահատիկ մեկ շնչի հաշվով տարեկան։ Այս թիվը մոտավորապես համապատասխանում է Հռոմեական կայսրության մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի գնահատված ցուցանիշին, որը կարող էր կազմել մոտ  հացահատիկ։ Եթե այս գնահատականները ճիշտ են, ինչը կարող է և չլինել, ապա հռոմեական բնակչության աղքատ հատվածները, հավանաբար, կարող էին հուսալիորեն ապահովել իրենց գոյությունը, չնայած որ պարտադիր չէ, որ հարմարավետ ապրեին։ Հռոմեական Իտալիայի մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն, հնարավոր է, նման էր 18-րդ դարի Նիդեռլանդների կամ Իսպանիայի տնտեսություններին։ Չնայած նահանգներում եկամուտները անկասկած ավելի ցածր էին, հնարավոր է՝ Իտալիայի աշխատավարձերի մոտ կեսը,քաղաքային զարգացման հնագիտական ապացույցները ենթադրում են, որ բնակչությունը աճում էր վաղ կայսրության տարիներին։ Բնակչության զգալի աճը ենթադրում է նաև, որ միջին նահանգային հռոմեացին բավարար հարստություն ուներ գոյատևելու համար՝ նպաստելով բնակչության աճին։ Պատմաբաններ Վալտեր Շայդելը և Սթիվեն Ֆրիզենը գնահատել են, որ Հռոմեական կայսրության օրոք Հռոմի բնակչության մոտ 612%-ը ուներ «միջին խավի» եկամուտներ, իսկ աղքատները կազմում էին բնակչության մոտ 80%-ը։ Նրանք գնահատում են, որ Հռոմեական կայսրությունում Ջինիի գործակիցը ՝ հարստության անհավասարությունը չափելու մեթոդ, կազմել է 0.42 կամ 0.44:

Բրիտանացի դասականագետ Ալան Բոումանը վերլուծել է Հռոմեական Եգիպտոսի Հերմոպոլիսը փաստաթղթավորող մի գրանցամատյան։ Նա հայտնաբերել է չափազանց բարձր Ջինիի գործակից՝ 0.815։ Սա ենթադրում է, որ գույքի մեծ մասը կենտրոնացած էր բնակչության փոքր խմբի մոտ։ Բոումանը նմանատիպ վիճակագրություն՝ Ջինիի 0.737 գործակից, գտել է առանձին հողային գրանցամատյանում, որը փաստաթղթավորում է Ֆիլադելֆիայի բնակավայրը Ֆայումումում։ Բոումանի հաշվարկները քննադատության են ենթարկվել դասականագետ Ռոջեր Բագնալի կողմից, ով հաշվարկել է Ջինիի գործակիցը Ֆիլադելֆիայի ռեգիստրի համար և գտել է շատ ավելի ցածր թիվ՝ 0.518: Սակայն այս տվյալները չեն ներկայացնում հռոմեական ընդհանուր բնակչության թիվը, քանի որ վերաբերում են քաղաքաբնակներին, ովքեր, հավանաբար, հողատիրությունից կախված չէին որպես իրենց եկամտի աղբյուր։ Եթե ներառվեն նաև հողազուրկ բնակիչները, հարստության անհավասարության չափումները զգալիորեն կաճեն։ Բագնալը փորձեց գնահատել հողատիրության մակարդակը Կարանիսի հարկերի հավաքագրման գրառումների միջոցով։ Հարկերը գանձվում էին ցորենով և գարիով՝ հարկ վճարողի մասնավոր կամ հանրային հողի համամասնությամբ։ Չնայած այս մեթոդով հողի սեփականության դրույքաչափերի հաշվարկը պարզեցված է, դրա արժեքը նվազում է այս գրառումներում պետական և մասնավոր հողերի միջև տարբերակման բացակայության, ինչպես նաև հավաքագրված հարկի և հաշվարկված հարկի չհավասարվելու հնարավորության պատճառով։ Երբ ներառվեցին նաև Կարանիսի ոչ գյուղացիները, որոնք պարզապես տիրապետում էին գյուղական կալվածքների, Բագնալը Ջինիի գործակիցը սահմանեց 0.638: Քաղաքի գյուղացիների համար Բագնալը հաշվարկել է Ջինիի 0.431 գործակից՝ օգտագործելով միայն լավագույնս պահպանված տվյալները։ Երբ հաշվի են առնվում միայն մասնավոր հողերը, ոչ բնակիչների համար Ջինիի գործակիցը նվազում է մինչև 0.626 և գյուղացիների համար բարձրանում է մինչև 0.478: Այդ ժամանակ Կարանիսը անկում ապրող բնակավայր էր. ժամանակակից փաստաթղթերը պարունակում են բողոքներ ոռոգման համակարգի անսարքության վերաբերյալ և նշումներ հողի անարդյունավետության մասին։ Այս գործոնները կազդեին արդյունքների վրա՝ խանգարելով Կարանիսին արտացոլել հռոմեական աշխարհը ամբողջությամբ։ Ամփոփելով՝ տվյալները ենթադրում են, որ եգիպտացի գյուղացիների մոտ հողերի բաշխման անհավասարությունը, հավանաբար, քիչ էր. սակայն այս գյուղերի ոչ բնակիչների մոտ, ովքեր, այնուամենայնիվ, դեռևս հող ունեին, հողի սեփականության բաշխումը, հավանաբար, շատ ավելի անհավասար էր։ Դասականագետ Ռիչարդ Դունկան-Ջոնսը ուսումնասիրել է Հռոմեական կայսրության ամբողջ տարածքի հողային գրանցամատյանները և նմանապես եզրակացրել, որ հողերի մեծ մասը պատկանում էր հարուստ մարդկանց փոքր դասի։ Նրա հետազոտությունը պարզել է, որ մոտավորապես մ.թ. 4 թվականին Մագնեսիայի մի միակ կալվածքը տիրապետում էր հողի 21%-ին։

## Սոցիալական կարգավիճակ և կարծրատիպ
[alt=A stone bust of Seneca|մինի|[Լուցիուս Աննեուս Սենեկա|Սենեկա Կրտսերի կիսանդրին]]
Հռոմեական գրականությունը աղքատության վերաբերյալ միասնական տեսակետ չի ներկայացնում,  այն ենթակա է կոնկրետ տեքստերի հեղինակի հռետորական մտադրություններին։ Աղքատությունը հաճախ հանդես է գալիս որպես դիդակտիկ գործիք Սենեկա Ավագի *«Վեճերում*»: Չնայած այս նկարագրությունները կարող են չարտացոլել Սենեկայի անձնական համոզմունքները, դրանք, հավանաբար, արտացոլում են հռոմեական հասարակությունում առկա աղքատության մասին դիսկուրսը։ Սենեկան սովորաբար խուսափում է բացառապես աղքատության վրա կենտրոնանալուց աղքատությունը սովորաբար մեջբերվում է չափազանց մատերիալիզմի հետ հակադրվելու կամ քննադատելու համար: Կրտսեր Սենեկան պնդում է, որ աղքատ մարդիկ կարող են ազատ լինել ագահությունից և դժգոհությունից, սակայն նա պարտադիր չէ, որ խորհուրդ տա իր ընթերցողներին հրաժարվել իրենց հարստությունից. փոխարենը նա հրամայում է նրանց «կամ լինել աղքատ մարդ, կամ նմանվել աղքատ մարդու»: Կրտսեր Սենեկան կարծում էր, որ հարստությունը նպաստում է ինքնակատարելագործմանը, մինչդեռ աղքատությունը կարող է խանգարել անհատին հասնել որևէ «առաքինության», բացի «չխեղաթյուրվելուց կամ չճնշվելուց իր աղքատության պատճառով»:

Հռոմեացիները կուռք էին համարում գյուղացու և գյուղատնտեսական կյանքի իդեալը։ Հռոմեական հերոս Ցինցինատի պատմության մեջ ասվում է, որ նա ապրել է մի փոքրիկ ֆերմայում՝ բռնապետական իշխանություն ստանձնելուց առաջ և հետո՝ Հանրապետության հակառակորդների դեմ պայքարում օգնելու համար։ Ցիցերոնը գովաբանել է գյուղական կենսակերպը՝ առաքինությունը խթանելու համար, նշելով. «Քաղաքը ստեղծում է շքեղություն, որից անխուսափելիորեն բխում է ագահությունը, մինչդեռ ագահությունից է բխում համարձակությունը՝ բոլոր հանցագործությունների և չարագործությունների աղբյուրը։ Մյուս կողմից, այս գյուղական կյանքը, որը դուք անվանում եք կոպիտ, սովորեցնում է խնայողություն, զգուշություն և արդարություն»։ Այնուամենայնիվ, քաղաքային աղքատությունը շատ ավելի արհամարհելի էր համարվում շատ հին հռոմեացիների կողմից. նրանք քաղաքային աղքատությունը կապում էին հանցագործության և հիվանդության հետ։ Ցիցերոնը ֆիզիկական աշխատանքը անվանում էր «անհարիր նաև ջենտլմենին և անպարկեշտ»։ Նա պնդում էր, որ ֆիզիկական աշխատողներին վճարվող աշխատավարձը ծառայում էր որպես «նրանց ստրկության գրավական»։

Ուշ Հանրապետության ժամանակաշրջանում աղքատները համարվում էին մյուսներից ցածր դիրք զբաղեցնող և իրենց հեղինակությամբ ու առաքինությամբ ավելի ցածր, քան մյուս սոցիալական կաստաները։ Աղքատները համարվում էին հասարակության դավաճանական թափթփուկներ, որոնք հեշտությամբ կարող էին տատանվել և սպառնալիք էին քաղաքական կայունությանը ։ Մ.թ.ա. 1-ին դարի հռոմեացի քաղաքական գործիչ և պատմաբան Սալուստոսը պնդում էր, որ պլեբեյները աջակցում էին Կատիլինարյանների դավադրությանը, որը սպառնում էր տապալել Հռոմեական կառավարությունը։ Սալուստը պնդում է, որ նրանք նախանձում էին հարուստ մարդկանց և նրանց դժգոհությունից մղված էին խաթարել հասարակական կարգը: Հռոմեացի գրողները նաև կարծում էին, որ աղքատները մտահոգված են միայն «հացով ու թատերախաղերով», այլ ոչ թե հռոմեական հասարակության բարդություններով ու արժեքներով։ 1-ին դարի հռոմեացի գրող Տակիտոսը բողոքում է «դեգրադացված բնակչության» մասին, ովքեր «մարզադաշտի և թատրոնի հաճախակի այցելուներ էին»:Կինիկ փիլիսոփաները, որոնք պնդում էին, որ մարդիկ պետք է ապրեն պարզ կյանքով ՝ համաձայն բնության, որոշների կողմից համարվում էին «խելագար, դժբախտ մարդիկ», որոնք անփորձ էին «գործնական գործերում», ըստ 1-ին դարի հույն հռետոր Դիոն Քրիզոստոմոսի: 1-ին դարի հռոմեացի բանաստեղծ Մարսիալը Կոսմուս անունով աղքատ մարդուն համեմատում է շան հետ,նշելով, որ մինչդեռ մյուսները նրան շփոթում են կինիկ փիլիսոփայի հետ, «Նա կինիկ չէ, Կոսմուս։ Հետո ի՞նչ։ Շուն»։ Տղամարդը նկարագրվում է որպես տարեց՝ սպիտակ մազերով, անխնամ մորուքով և իրեն ծածկող թիկնոցով Մարսիալը նկարագրում է մի դեպք, երբ հարուստներին աղքատներից ֆիզիկապես առանձնացնելու համար օգտագործվում են աղբարկղեր և ծառա, նա պնդում է, որ ծառան մաքրում էր ամբոխը՝ կանխելու համար զանգվածների և հարուստ հաճախորդների միջև շփումը։ Հարուստ հռոմեացիները սարսափում էին աղքատությունից, դրա հետ կապված նվաստացումներից ու սոցիալական մեկուսացումից։ Հարուստների և աղքատների միջև դերերի փոխանակումը տարածված թեմա էր դասական «Նոր կատակերգություններում»:

### Իրավական կարգավիճակ
2-րդ և 3-րդ դարերի հռոմեացի իրավաբան Հուլիոս Պողոսը մեկնաբանել է ամուսնու և կնոջ միջև նվերների վերաբերյալ օրենսդրական արգելքը՝ պնդելով, որ օրենքը վերաբերում է բացառապես այն դեպքերին, երբ զուգընկերները թշնամաբար են տրամադրված միմյանց նկատմամբ. նա պնդում է, որ դա չի վերաբերում այն դեպքերին, երբ նվեր տվողները «պարզապես վախենում են աղքատությունից»: 3-րդ դարի հռոմեացի իրավաբան Ուլպիանոսը խորհուրդ է տվել կանանց բաժանվել ամուսիններից և վերականգնել իրենց օժիտը, եթե նրանց ամուսինը սնանկության եզրին է: 336 թվականին կայսր Կոստանդինը (r. 306–337 ) օրենք է հրապարակել, որն արգելում է բարձր և ցածր կարգավիճակ ունեցող անձանց միջև օրինական միությունները։ Օրենքը ստրկուհիներին, ազատագրված կանանց, հասարակ կանանց, դերասանուհիներին, դերասանուհիների դուստրերին և գլադիատորների կամ կավատների դուստրերին թվարկում է որպես կանանց խմբեր, որոնք համարվում են չափազանց ցածր սոցիալական կարգավիճակ ունեցող բարձր դասի տղամարդկանց համար ամուսնանալու համար։ Եթե սենատորները կամ այլ մագիստրոսները փորձեին ժառանգություն կամ նվերներ տրամադրել ցածր կարգավիճակ ունեցող ամուսնության մեջ ծնված երեխաներին, ապա նրանք կկորցնեին իրենց քաղաքացիության կարգավիճակի պաշտպանությունը՝ քաղաքացիական կարգավիճակի և սեփականության վերաբերյալ: Կոնստանտինը ներառել է նաև «», նկատի ունենալով «ցածր և նվաստացած» անձանց իր ցածր դասի մարդկանց կատեգորիայում։ Կայսր Մարկիանոսը ( r. 450–457 ), իր իրավաբանական վեպերում բացատրում է, որ իր որոշ ժամանակակիցներ աղքատ մարդկանց համարում էին «ցածր և նվաստացած» անձնավորություն։ Սակայն Մարկիանոսը պարզաբանեց, որ հարստությունը որևէ ազդեցություն չունի այն բանի վրա, թե արդյոք անհատը բավարար է համարվում բարձր կարգավիճակ ունեցող անձի հետ ամուսնանալու համար։

Գողության, սպանության, վիրավորանքի, դավաճանության, զրպարտության կամ հանցավոր դավադրության նման հանցագործությունների համար պատիժը որոշելիս հաշվի է առնվել մեղադրյալի սոցիալական կարգավիճակը: Ուլպիանը *«Դայջեսթս»* -ում բացատրում է, որ աղքատները կամ ստրուկները կենթարկվեն մարմնական պատժի, եթե չարամտորեն ոչնչացնեն պաշտոնյայի գրանցամատյանում կամ պապիրուսի վրա գրված իրավական ծանուցումը, մինչդեռ մյուսները կենթարկվեն 50  տուգանքի: *«Դայջեսթի»* մեկ այլ բաժնում Ուլպիանը բացատրում է, որ դրամական պատիժները կարող էին փոխարինվել ֆիզիկական պատժով, եթե զոհը չափազանց աղքատ էր տուգանքը վճարելու համար: 392 թվականին մի օրենք սահմանեց, որ քրիստոնյա հերետիկոսներին ապաստան տվող աղքատ անհատները պետք է ծեծվեին մահակներով և արտաքսվեին: Կոստանդինի մեկ այլ օրենքում նշվում է, որ եթե անհատը վիճարկի իրավական որոշման վավերականությունը և այդ որոշումը ճիշտ ճանաչվի, ապա նա ստիպված կլինի 2 տարի աշխատել հանքերում ՝ ենթադրելով, որ չափազանց աղքատ է ունեցվածքի կեսից հրաժարվելու և 2 տարով կղզի աքսորվելու պատիժը կրելու համար: Հանքերում աշխատելու դատապարտվելու պատիժը կրկնօրինակվել է մեկ այլ օրենքում, որտեղ այն փոխարենը օգտագործվում է որպես պատիժ այն մարդկանց համար, ովքեր դատի են տրվել ստրկի ազատությունը որոշելու համար և պարտվել են դատարանում։ Եթե նրանք չափազանց աղքատ էին տուգանք վճարելու համար, նրանց ուղարկում էին հանքերում աշխատելու:

Չնայած աղքատության մասին այս պարբերաբար հիշատակումներին, հռոմեական իրավական տեքստերում քիչ է հիշատակվում իսկապես աղքատ մարդկանց մասին։ 1-ին դարի իրավագետ Պուբլիոս Յուվենտիուս Ցելսոսը նկարագրում է մի աղքատ մարդու, որը ստիպված է լինում հրաժարվել իր նախնիների դամբարաններից և տնային աստվածներից՝ նշելով, որ այս անհատը որոշակի հարստություն ուներ, քանի որ կարող էր կորցնել այդ շքեղությունները: *[[Պանդեկտներ|«Դայջեսթս»]]* -ում հիշատակված իրավաբան Տրիֆոնինոսը պատկերացնում է ենթադրաբար աղքատ մարդու սցենարը, որը գրել է իր կտակը առանց իր ստրուկների միջոցով կուտակած հարստության մասին իմանալու։ Այս պատմությունը նմանապես ենթադրում է աղքատ մարդու հարստության որոշակի մակարդակ, քանի որ նա ստրուկներ ուներ։

## Ֆինանսական օգնություն
### Կառավարության ծրագրեր
alt=A painting of a politician redistributing bread|մինի|Հին հռոմեացի քաղաքական գործիչը հաց է վերաբաշխում
 Հռոմ քաղաքում, իսկ ավելի ուշ՝ Կոստանդնուպոլսում բնակվող հռոմեացի քաղաքացիներին օգնելու ծրագիր էր։ Դա հացահատիկի վերաբաշխման ծրագիր էր, որը տրամադրում էր անվճար կամ սուբսիդավորված հացահատիկ։ Հացահատիկի պաշտոնական մատակարարումը հաստատվել է մ.թ.ա. 123 թվականին  միջոցով։Մ.թ.ա. 1-ին դարի կեսերին հացահատիկի մատակարարման կառավարումը կենտրոնացած էր ։ Օգոստոսը թույլ տվեց ստեղծել , պետական պաշտոնյա, որը պատասխանատու է  կառավարման համար։ Նրանք, ովքեր իրավասու են  համար հավանաբար նաև իրավասու էին  համար, կայսեր կողմից բնակչությանը տրամադրված դրամական նվեր։ Բարեգործական գործողություններ կարող էին իրականացվել նաև *alimenta-ի միջոցով,* որը Հռոմեական Իտալիայում աղքատ երեխաներին օգնելու համար նախատեսված բարեգործական ծրագիր էր: Ծրագիրը, հնարավոր է, սկսվել է կայսր Ներվայի ( r. 96–98 )—չնայած ընդլայնվել է Տրայանոս կայսեր կողմից (r. 98–117 )—և ֆինանսավորվել է դակական պատերազմների, բարեգործության և հարկման միջոցով ձեռք բերված հարստությամբ։ Այն վերջին անգամ գրանցվել է կայսր Ավրելիանոսի  r. գահակալության ժամանակ 98–117 )։

315 թվականին Կոստանդինը հրամանագիր է արձակել, որով պարտադրվում էր սնունդ և հագուստ տրամադրել այն ծնողներին, ովքեր աղքատության պատճառով անկարող են մեծացնել իրենց երեխաներին. «Ձեր գրասենյակի՝ հյուպատոսի պարտականությունն է ապահովել, որ եթե որևէ ծնող երեխա ունենա, որին աղքատության պատճառով չի կարող մեծացնել, ապա սնունդ և հագուստ անմիջապես տրամադրվի, քանի որ երեխայի դաստիարակության հարցում որևէ ուշացում չի կարող հանդուրժվել»։ Կոստանդինի կողմից ընդունված մեկ այլ օրենքում նշվում էր, որ անհատները աղքատության պատճառով ստիպված էին իրենց երեխաներին վաճառել ստրկության. օրենքը հայտարարում է, որ նման իրավիճակում հայտնված մարդկանց պետք է ֆինանսական օգնություն տրամադրվի՝ կանխելու համար, որ նրանք չվաճառեն իրենց երեխաներին։Կայսր Վալենտինիանոս I-ը ( r. 364–375 ) օրենք ընդունեց, որով հայտարարվում էր, որ ցանկացած հոգևորական, որը կփորձեր հետաձգել դատական գործընթացները՝ վերջնական որոշումից առաջ բողոքարկում ներկայացնելով, պարտավոր կլիներ վճարել 50 ֆունտ արծաթե տուգանք, որը, ըստ իրավական տեքստի, կծախսվեր աղքատների վրա։

### Մասնավոր բարեգործություն
Չնայած Հին Հռոմում իրավաբանական անձի հասկացությունը գոյություն ուներ  տեսքով, այս սկզբունքը չէր տարածվում բարեգործական կազմակերպությունների վրա։ Հարուստ հռոմեացիների բարեգործությամբ զբաղվելու համար նվիրատվությունները պետք է կատարվեին նվերի կամ կտակի տեսքով։ Որոշ դեպքերում հարուստ հռոմեացիները ձգտում էին ստեղծել ֆոնդեր տեղական ինքնակառավարման մարմիններին առաջարկվող օրենսդրության տեսքով։Ակմոնիայից մի հին արձանագրություն պատմում է Տիտոս Ֆլավիոս Պրաքսիաս անունով մի անձի կողմից 85 թվականին ներկայացված օրենսդրական առաջարկի մասին, որի համաձայն՝ ընտրված հողամասերից ստացված միջոցները հատկացվելու էին տարեկան խնջույքի համար։ Ներվան թույլ տվեց բոլոր տեղական ինքնակառավարման մարմիններին նվերներ ստանալ։ Հադրիանոս կայսեր գահակալության տարիներին ( r. 117–138 ) նվիրատվությունների հետ կապված բոլոր պայմանները կիրառելի էին։  Սակայն տեղական ինքնակառավարման մարմինը պահպանեց տրամադրված միջոցները այլ նպատակներով վերաբաշխելու իրավունքը։Հին գրառումների համաձայն՝ մի անհատ՝ Գայոս Վիբիոս Սալուտարիսը, փորձել է հիմնադրամ ստեղծել Եփեսոսի վեց ցեղերի համար։ Չնայած միջոցների առնվազն կեսն օգտագործվել է այլ նպատակներով։ 321 թվականին Կոստանդինը հաստատեց եկեղեցուն կտակային նվիրատվություններ թողնելու օրինականությունը՝ նպատակ ունենալով, որ միջոցները վերջնականապես վերահասցեագրվեն աղքատներին։ Մարկիանոսը 455 թվականին օրենք է հրապարակել նույն պրակտիկային վերաբերող՝ հայտարարելով, որ ստացողների անորոշությունը՝ «աղքատները» պարտադիր չէ, որ որոշակի խումբ լինեն, կտակը չի դարձնում անվավեր։

Սովորաբար, Հին Հռոմի բարեգործությունը մղվում էր ինչ-որ բան ստանալու ցանկությամբ։  Լատինական տերմիններ, ինչպիսիք են՝ ,  և  բոլորն էլ օգտագործվում էին պարտքերի համար պատժի համատեքստում, չնայած սկզբում դրանք վերաբերում էին նվեր ստացողներին, ովքեր, հետևաբար, պարտք ունեին այդ բարիքի դիմաց։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարի հռոմեացի կատակերգու դրամատուրգ Թերենցիոսը ծաղրել է հռոմեական նվերներ տալու փոխադարձ բնույթը. «մատուցված ծառայության մասին մոռացկոտներին այս հիշեցումը գրեթե նախատինք է»։ 4-րդ դարի քրիստոնյա ջատագով Հովհաննես Քրիզոստոմոսը մերժել է այն գաղափարը, որ նվերները պետք է մատուցվեն միայն պարգևատրման ակնկալիքով. «Մի՛ տվեք այն հարուստներին, ովքեր կարող են վերադարձնել»։

Բարեգործական գործողությունները կարևոր էին հասարակության առատաձեռն և առաքինի անդամ դառնալու համար. եթե հարուստ հռոմեացին բարեգործությամբ չէր զբաղվում, դրանք  կբերեին։ —հասարակական կարգավիճակի կորուստ՝ իրենց վրա։Պլուտարքոսի խոսքերով՝ զանգվածները «ավելի թշնամաբար են տրամադրված այն հարուստ մարդու նկատմամբ, ով իրենց չի տալիս իր անձնական ունեցվածքի մի մասը, քան այն աղքատ մարդու նկատմամբ, ով գողանում է պետական միջոցներից», քանի որ նրանք կարծում են, որ առաջինի վարքագիծը պայմանավորված է իրենց նկատմամբ ամբարտավանությամբ և արհամարհանքով, իսկ երկրորդին՝ անհրաժեշտությամբ։Ցիցերոնը պնդում էր, որ սոցիալական կարգավիճակի բարելավումն էր մղում անձնուրաց գործողությունների մեծ մասը. «Մենք կարող ենք նաև նկատել, որ շատ մարդիկ անում են շատ բաներ, որոնք, կարծես, ավելի շատ ոգեշնչված են ցուցադրականության ոգով, քան սրտանց բարությամբ. քանի որ նման մարդիկ իրականում առատաձեռն չեն, այլ ավելի շուտ ազդված են առատաձեռն լինելու ցուցադրական ձգտումից»: Շենքերի կառուցումը ֆինանսավորած մարդկանց համար սովորական պրակտիկա էր շինարարության գործընթացում իրենց դերը հայտարարող նշան թողնելը։ Այս պրակտիկան նախատեսված էր բարերարի ժողովրդականությունն ու հեղինակությունը բարձրացնելու համար, ով իր բարեգործության շնորհիվ կարող էր իր պատվին արձան կառուցել։ Գիթեումի – թվականների արձանագրություններից մեկը նկարագրում է բարեգործական նվիրատվության պայմանները. նվիրատուն նվերը գրանցել է երեք մարմարե քարերի վրա, որոնք նա խնդրել է հրապարակայնորեն ցուցադրել տեղական շուկայում, Կեսարի տաճարում և մարզադահլիճում։Որոշ դեպքերում հին արձանները վերօգտագործվել են, դրանց արձանագրությունները փոխարինվել են նոր բարերարներին պատվելու համար։ Ցիցերոնը մեկնաբանել է այս մասին Կիլիկիայի կառավարիչ ծառայելիս՝ հայտարարելով, որ արձանների «կեղծ արձանագրությունները» իրականում նվիրված են ուրիշներին։ Տակիտոսը՝ մ.թ. 1-ին դարի հռոմեացի պատմիչ, նկարագրում է մի մեղադրանք Բիթինիայի պրոկոնսուլ Գրանիոս Մարկելու դեմ, ըստ որի՝ վերջինս Փոխել էր կայսր Օգոստոսի (թագավորել է մ.թ.ա. 27 – մ.թ. 14) արձանի գլուխը՝ տեղադրելով կայսր Տիբերիոսի (թագավորել է մ.թ. 14–37) կիսանդրին։ Հարուստ մարդիկ, այս և նմանատիպ արարքների միջոցով, ձեռք էին բերում լավ համբավ, ինչը թույլ էր տալիս նրանց շահել ուրիշ հարուստ հռոմեացիների աջակցությունը։«Pro Plancio» կոչվող պաշտպանական խոսքում՝ որը Ցիցերոնը արտասանել է մ.թ.ա. 54թ.-ին Գնեոս Պլանքիոսի դատավարության ժամանակ, նա հարցնում է.«Ո՞վ է երբևէ կարողացել միայն սեփական ուժերով առաջ գնալ՝ առանց շատ բարեկամների բազում օգնությունների»։ Այս պնդումը ենթադրում է, որ նվերներ տալը և նվերների վերադարձը զգալի տնտեսական օգուտ էին բերում հարուստներին։  Քաղաքական ամբիցիաները նույնպես խթանում էին բարեգործությունը, պատրիկները պլեբեյներին առաջարկում էին ծառայություններ, ինչպիսիք են իրավական պաշտպանությունը, խնջույքների հրավերները կամ ընտրությունների ժամանակ աջակցության դիմաց սննդի, հագուստի և փողի նվիրատվությունները:

Ցիցերոնը քննադատել է Հին Հռոմում բազմաթիվ բարեգործական գործողությունների հետևում կանգնած եսասիրական դրդապատճառները,նա փոխարենը խրախուսել է իսկական առատաձեռնության գործողություններ. «Հոգու նեղությանն ու փոքրությանը բնորոշ ոչինչ այնքան բնորոշ չէ, որքան հարստության սերը. և չկա ավելի պատվավոր և ազնիվ բան, քան անտարբեր լինել փողի նկատմամբ, եթե մարդ այն չունի, և նվիրել այն բարեգործությանը և առատաձեռնությանը, եթե իսկապես ունի այն»:  Ցիցերոնն իր աշխատություններում օգտագործել է հռոմեական *[[Մարդասիրություն|«հումանիտաս»]]* հասկացությունը, որը մ.թ. 1-ին դարում ձեռք է բերել նոր իմաստ՝ վերաբերելով ուրիշների բարեկեցության նկատմամբ հոգատարության մակարդակին: Մարդկության սրբության գաղափարները տեղ գտան ստոիկ մտածողության դպրոցներում. մ.թ. 1-ին դարի ստոիկ փիլիսոփա Սենեկան բացականչեց, որ «մարդը սրբազան բան է մարդու համար»։ Սենեկան հավատում էր, որ «իմաստուն մարդը» «կմեկնի իր ձեռքը նավաբեկյալ նավաստուն, կառաջարկի հյուրընկալություն աքսորյալին և ողորմություն կարիքավորներին՝ ոչ թե այն վիրավորական ձևով, ինչպես նրանց մեծ մասը, ովքեր ցանկանում են համարվել գթասիրտ, իրենց առատաձեռնությունը նետում են նրանց, ում օգնում են և խուսափում են նրանցից, այլ այնպես, ինչպես մեկը մյուսին կտա ինչ-որ բան սովորականից»:Սենեկան դատապարտում էր կարեկցանքից բխող անսահմանափակ առատաձեռնությունը՝ կարեկցանքը անվանելով «մտքի հիվանդություն», չնայած «շատերը գովաբանում են այն որպես առաքինություն և ասում, որ լավ մարդը լի է կարեկցանքով»:  Սենեկայի այս տեսակետները, հավանաբար, արտացոլում են հունա-հռոմեական փիլիսոփայության գաղափարները. Արիստոտելը կարծում էր, որ կարեկցանքը մասամբ բխում է այն վախից, որ նմանատիպ դժբախտություններ կարող են պատահել նաև ինքն իրեն: Սենեկան, հնարավոր է, զգացել է այդ կարեկցանքը, քանի որ այն բխում էր վախից, գերակշռում էր ստոիկյան իդեալին՝  կամ զգացմունքներից անհանգստանալուն։ Նրա կողմից կարեկցանքի զգացմունքի դատապարտումը պարտադիր չէ, որ նշանակի, որ նա մերժում էր բոլոր բարեգործական գործողությունները։ Սենեկան նկարագրել է դեպքեր, երբ անհատները կարեկցանքից դրդված իրենց պարտավորված են զգացել օգնել աղքատ մարդուն։ Նա նկարագրում է մի դեպք, երբ մի մայր ստիպված է եղել օգնել մուրացկանի՝ երեխայի բացակայության պատճառով։ Սենեկայի խոսքերով՝ կինը երեխայի դերում պատկերացնում էր իր սեփական որդուն։ Նմանապես, Հովհաննես Քրիզոստոմը պնդում էր, որ ոմանք կուրացրել են իրենց երեխաներին, ծամել հին կոշիկներ, սուր մեխեր կպցրել նրանց գլուխներին, ապրել սառցակալած լճակներում՝ մերկ ստամոքսներով, և «տարբեր, ավելի սարսափելի բաներ», որպեսզի նրանց ավելի կարեկից դարձնեն։ Մ.թ.ա. 1-ին դարի հռոմեացի բանաստեղծ Հորացիոսը նկարագրում է մի մուրացկանի, որը փորձում է ուշադրություն գրավել՝ ձևացնելով, թե կոտրված ոտք ունի։

Սակայն այս փիլիսոփաների բարությունը պարտադիր չէ, որ տարածվեր Հին Հռոմի բոլոր աղքատների վրա. փոխարենը, նրանք կարծում էին, որ այս օգնության բոլոր շահառուները պետք է լինեն բնակչության հարգված անդամներ՝ լավ բարոյական կերպարով։ Սենեկան խորհուրդ է տալիս հարուստ մարդկանց սահմանափակել իրենց բարեգործությունը «լավ մարդկանցով կամ նրանցով, ում դա կարող է լավ մարդիկ դարձնել» Պլավտոսը նույն միտքն ավելի հակիրճ է արտահայտել. «Մարդը, որը մուրացկանին ուտելիք կամ խմելու բան է տալիս, նրան վատ ծառայություն է մատուցում. այն, ինչ նա տալիս է, վատանում է, և նա երկարացնում է իր կյանքը տառապանքի մեջ»։  օրենսդրություն 382 թվականի հունիսի 20-ով թվագրված գրությունը հրամայել է հարցաքննել մուրացկաններին ամբողջ Հռոմում։ Նրանք հրամանագիր կնքեցին, որ հաշմանդամություն չունեցող ստրկացված մուրացկանները պետք է շնորհվեն նրանց, ովքեր կտեղեկացնեն նրանց մասին. ազատ ծնված, հաշմանդամություն չունեցող մուրացկանները դարձան մշտական  նրանց, ովքեր տեղեկացրել են դրանց մասին։ Բարձր դասի հռոմեացիները շատ ավելի հակված էին օգնելու բարձր դասի մյուս անդամներին, քան աղքատ քաղաքացիներին։ J2-րդ դարի հռոմեացի բանաստեղծ Յուվենալը նկարագրում է, թե ինչպես են աղքատ անհատների ամբոխները հետապնդում հարուստների կառքերը, եթե նրանք դանդաղեցնում էին  ճանապարհով Արիչիայում ։ Ավելի հարուստ քաղաքացիները, հնարավոր է, մղված են եղել օգնելու այս մարդկանց՝ ֆիզիկական բռնության կամ հրապարակային ամոթի ենթարկվելու վախի պատճառով։

## Կենսապայմաններ
Աղքատ հռոմեացիները հաճախ իրենց կամ իրենց երեխաներին վաճառում էին ստրկության։ Ըստ հռոմեացի պատմաբան Ամմիանուս Մարցելինուսի, հռոմեացի աղքատներն ապրում էին  կամ թատրոնների, ամֆիթատրոնների և կրկեսի նստատեղերի տակ գտնվող կամարները։ Թեև դոկտոր Ջոն Ռոլֆի տեքստի մեկ այլ թարգմանության մեջ «կամարները» թատրոնների ծածկոցներն են։ Նրանք նաև ապրում էին ցածրորակ բնակելի շենքերում, որոնք կոչվում էին *insulae*: *Ինսուլաները* հաճախ կառուցվում էին ցածրորակ նյութերից, ինչը ստեղծում էր կառուցվածքային առումով անկայուն շենքեր, որոնք խոցելի էին հրդեհի կամ փլուզման համար. դրանք տառապում էին բարակ պատերից, որոնք անկարող էին դիմանալ դրանց բարձրությանը։ Հռոմեական *կղզիներում* վատ սանիտարական պայմանները տարածված էին. դրանք վատ էին օդափոխվում, պարունակում էին մարդկային կղանքի հորեր և ունեին նեղ, մութ և խոնավ սենյակներ։ Այս բոլոր գործոնները *կղզիները* դարձան հիվանդությունների, տեսակների միջև փոխանցման և մակաբուծային միկրոօրգանիզմների աճի օջախներ։ Հռոմեական բնակչության ամենաաղքատ հատվածները ի վիճակի չէին իրենց թույլ տալ սոցիալական փոխազդեցության և կարգավիճակի դրսևորման ձևերը, ինչպիսիք են թերմաները, ընթրիքները կամ քոլեջները: Նրանք նաև զրկված էին շքեղ թաղման և դիակիզման ծեսերից, քանի որ ի վիճակի չէին վճարել ծախսերը։ Ամենաաղքատ մարդկանց թաղում էին  կոչվող զանգվածային գերեզմաններում։ Մնացած աղքատները թաղվում էին համեստ, փոքր գերեզմաններում կամ այրվում էին՝ մնացորդները պահելով  մեջ։

Հնագիտական ապացույցները ցույց են տալիս, որ Հին Հռոմի աղքատները հիմնականում սպառում էին հացահատիկներ, ինչպիսիք են կորեկը, ցորենը, գարին, աշորան և հաճարը։ Նրանց սննդակարգը, հավանաբար, լրացվում էր սոխով, սխտորով, չորացրած լոբազգիներով, ձիթապտղի յուղով, գինովխոզի մսով և ձկով։ Գալենը պնդում էր, որ գյուղական վայրերում ապրող մարդիկ և աղքատ քաղաքաբնակները իրենց սննդակարգում օգտագործում էին տափակ տորթեր, Նա նաև նշում է, որ ծայրահեղ սովի ժամանակներում քաղցած մարդիկ վարսակի հաց էին պատրաստում։  Հռոմեական աղքատ բնակչության համար, հավանաբար, անհասանելի էին այգեգործական արտադրանքները, ինչպիսիք են ձվերը կամ պանիրը։ Հավանական է, որ միսը մեծ մասամբ բացակայում էր հռոմեական աղքատների սննդակարգից, չնայած դա, հավանաբար, փոխվել է Ավրելիանոսի կողմից անվճար խոզի մսի ներմուծումից հետո։ Աղքատների սահմանափակ սննդակարգը կարող էր հանգեցրել նրանց սննդային անբավարարությունների զարգացմանը, օրինակ՝ օրգանիզմում վիտամին C- ի անբավարար մակարդակի։ Այնուամենայնիվ, դոկտոր Պիտեր Գարնսին եզրակացրեց, որ գոյատևման համար անհրաժեշտ էներգիայի պահանջները բավարարելու համար անհրաժեշտ ցորենի քանակը նաև բավարար սպիտակուց կապահովի սպիտակուցաէներգետիկ անբավարարությունից խուսափելու համար։ Չնայած այս հաշվարկը չի ներառում երեխաների, հղի կանանց կամ կրծքով կերակրող մարդկանց էներգիայի պահանջարկը։

Աշխարհագրությունը ազդում էր հռոմեական բնակչության տարբեր խմբերի համար որոշակի տեսակի սննդի մատչելիության վրա, այդպիսով ազդելով նրանց սննդակարգի և ընդհանուր առողջության վրա։ Հերկուլանումում կմախքները անսովոր բարձր էին հին հռոմեացիների համար, հնարավոր է՝ քաղաքի ափամերձ դիրքի պատճառով ձկան միջոցով սպիտակուցի ավելի հեշտ հասանելիության պատճառով։ Չնայած ընդհանուր առմամբ ենթադրվում էր, որ միսը մեծ մասամբ անհասանելի էր հռոմեական աղքատներին, դոկտոր Քիմ Բոուսի կողմից կազմված հնագիտական ապացույցները ենթադրում են, որ հռոմեացի գյուղացիները մսային ինտենսիվ սննդակարգ ունեին և սերտ հարաբերություններ ունեին աշխատող կենդանիների հետ։

Հռոմեացիների մեծամասնությունը, հավանաբար, քիչ հագուստ ուներ, հատկապես նրանք, ովքեր չափազանց աղքատ էին հաստոց ձեռք բերելու համար և, հետևաբար, անկարող էին սեփական հագուստ կարել։ Ավելի աղքատ հռոմեացիները, հավանաբար, լայնորեն կօգտագործեին երկրորդական հագուստ և վերամշակած կլինեին արդեն իսկ գոյություն ունեցող հագուստի կտորներ։ Մ.թ.ա. 3-րդ դարի հռոմեացի քաղաքական գործիչ Կատոնը խորհուրդ է տալիս ընթերցողներին վերօգտագործել հին բաճկոնները և դրանցից «կարկատաններ» պատրաստել, երբ նոր հագուստի կարիք լինի։ Նրանք կարող էին նաև դիմել գողության հագուստի պաշարների համար, հին աղբյուրները նկարագրում էին գրավատներ, որոնք առևտուր էին անում գողացված հագուստով և իրավական փաստաթղթերով, ինչպես նաև անեծքի տախտակներ, որոնք հիշատակում էին հագուստի գողության օրինակներ:

Աղքատ հռոմեացիները հատկապես խոցելի էին ճգնաժամերի ժամանակ՝ ենթարկվելով սննդի պակասի կամ հանցագործության զոհ դառնալով։ Ավելի հարուստ հռոմեացիներն ավելի կարող էին խուսափել վտանգավոր պայմաններից։ Նրանք կարող էին իրենց թույլ տալ ավելի բարձր որակի բնակարաններ՝ առանց ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքներին տանջող հակասանիտարական պայմանների։ 2-3-րդ դարերի հռոմեացի պատմաբան Հերոդիանոսի վկայությամբ՝ Հռոմ քաղաքում ժանտախտի ժամանակաշրջանում, որի ժամանակ շատ հասարակ մարդիկ մեծապես տուժեցին, կայսր Կոմմոդոսը ( r. 177–192 ) Հռոմից մեկնել է Լաուրենտում։ Կենսահնագետներ դոկտոր Ռեբեկա Գոուլենդը և դոկտոր Ռեբեկա Ռեդֆերնը պարզել են, որ Հին Հռոմում աղքատ երեխաները ավելի կարճահասակ էին լինում, քան ավելի հարուստ ընտանիքների երեխաները։ Ավելին, հավանաբար ավելի աղքատ մարդկանց կմախքային մնացորդները ցույց են տալիս ֆիզիկական աշխատանքի հետևանքով երկարատև սթրեսի վկայություն։ Դժվարին ժամանակներում հռոմեական աղքատները, հնարավոր է, ստիպված էին եղել պայմանագրեր կնքել որպես վարձակալ-ֆերմերներ, որոնք կոչվում էին ։

## Քրիստոնեություն
Հին Հռոմի քրիստոնյաները ձգտում էին ընդգծել հռոմեական հասարակության աղքատ անդամներին և ուշադրություն հրավիրել նրանց պայքարի վրա։ 4-րդ դարի քրիստոնյա աստվածաբան Օգոստինոս Հիպպոնացին ընդգծում է աղքատների կարիքավորությունը նրանց նկարագրելիս՝ աղքատներին անվանելով «» (էգենտներ),«կամ»  «որոնք երկուսն էլ նշանակում են «կարիքավոր»։ Ավգուստինոսը խրախուսում է կարիքավորներին ողորմություն տրամադրելը, նա շեշտում է աղքատների կարիքն ու ցանկությունը՝ խորհուրդ տալով իր հետևորդներին. «թող կարիքավորը ուրախանա ձեր պարգևով, որպեսզի դուք ուրախանաք Աստծո պարգևով»։ Ավգուստինոսը իր հետևորդներին պատկերում է որպես Աստծո կարիքավորներ՝ նշելով.«Ապա լրացրեք այն, ինչ պակասում է կարիքավորին, որպեսզի Աստված լցնի ձեր ներքին էությունը»։

Հնագույն ժամանակներից ի վեր քրիստոնեական գրականության մեջ բարեպաշտություն է համարվել կամավոր աղքատության մեջ ընկնելը՝ ակամա աղքատների բեռը թեթևացնելու համար։Կաթոլիկ պապ Կղեմես I-ը ( r. 88–99 )-ում նշվում է, որ «Շատերը հանձնվել են ստրկությանը և սնունդ են ապահովել ուրիշների համար՝ իրենց համար ստացած գնով»։ 4-րդ և 5-րդ դարերի աստվածաբան Սուրբ Հերոնիմոսը խորհուրդ է տվել հարուստ հռոմեացի կնոջը ՝ Եվստոքիումին, հրաժարվել իրենց ունեցվածքից և հարստությունից. «Դուք պետք է նաև խուսափեք ագահության մեղքից, և դա ոչ միայն ուրիշներին պատկանողը զավթելուց հրաժարվելով, քանի որ դա պատժվում է պետության օրենքներով, այլև ձեր սեփական ունեցվածքը չպահպանելով, որն այժմ այլևս ձերը չէ»։ 2-րդ դարի քրիստոնյա գրող Տերտուլիանոսը նկարագրում է քրիստոնեական համայնք, որն օգտագործում է կոլեկտիվ գանձարկղ, որի նվիրատվությունները օգտագործվում էին աղքատներին ֆինանսական օգնություն տրամադրելու համար։ 4-րդ դարի քրիստոնյա եպիսկոպոս Պավլինոսը իր  նկարագրում է քրիստոնյա սենատոր Պամմաքիոսին, որը Սուրբ Պետրոսի տաճարում խնջույք էր կազմակերպել աղքատների համար։ Այս նամակի նախատեսված լսարանը պարզ չէ. այն ուղղված է Պամմաքիուսին, բայց այն նրա սեփական կուսակցությունը կապում է նրա հետ։ Հնարավոր է, որ այս նկարագրությունը ուղղված էր ավելի լայն լսարանի, հնարավոր է՝ եկեղեցու առատաձեռնությունը հրապարակայնացնելու փորձի շրջանակներում։ Իռլանդացի պատմաբան Պիտեր Բրաունը տեսություն է առաջ քաշել, որ աղքատների մասին քրիստոնեական նկարագրությունները հաճախ չափազանցված են եղել՝ նրանց առաջնորդությունը արդարացնելու համար։

5-րդ և 6-րդ դարերի Գալիայի եկեղեցական ժողովների կանոնադրությունները հաճախ քննարկում են եկեղեցական ծախսերի հարցը՝ նպատակ ունենալով խուսափել աղքատներին ուղղորդվող միջոցների սխալ բաշխումից։ Հափշտակության մասին հիշատակվում է Հռոմի պապ Սիմպլիցիոսի ( r. նամակում 468–483 ) թվագրված 475 թվականին։ Սիմպլիցիոսը նկարագրում է եպիսկոպոս Գաուդենտիոսի ծրագիրը՝ եկեղեցու միջոցներն իր համար ծախսելու համար։ Սուրբ Հիերոնիմոսը հիշատակում է եկեղեցական կոռուպցիայի մասին Նեպոտիանոսին ուղղված նամակում. «Ընկերոջը կողոպտելը գողություն է, բայց եկեղեցուն խաբելը սրբապղծություն է»։ Նա նման գործողությունները անվանում է «ամենաակնհայտ չարագործություն»։ 4-րդ դարի քրիստոնյա աստվածաբան Սուրբ Ամբրոսին բողոքում է, որ աղքատների և խոցելի խմբերի համար նախատեսված եկեղեցական միջոցները փոխարենը տրամադրվել են «լավ առողջություն ունեցող մարդկանց»։ Սուրբ Ամբրոսը պնդում է, որ այս անհատները «գալիս են առանց որևէ լավ պատճառի, բացի այն փաստից, որ նրանք իրենց կյանքն անցկացնում են տեղից տեղ թափառելով, և նրանց նպատակն է օգտագործել աղքատների համար նախատեսված պաշարները»։

4-րդ դարի աստվածաբան Պելագիոսը պնդում է, որ աղքատները կարող են ավելի հեշտ դիմադրել մեղք գործելու գայթակղությանը, քան հարուստները. «աղքատի համար ավելի հեշտ է ազատվել նման զգացմունքներից, քան հարուստի համար, քանի որ աղքատությունը ոչ միայն չի ապահովում մեղքի համար անհրաժեշտ նյութերը, այլև շատ դեպքերում այն անհնար է դարձնում»։ Այնուամենայնիվ, 2-րդ դարի աստվածաբան Օրիգենեսը զգուշացնում է, որ անբարո աղքատները դեռ կարող են բախվել աստվածային պատժի՝ հարցնելով. «Քանի՞սն են, քանի որ աղքատությունը անտանելիորեն են կրել, սրբերի համար ավելի ստրկամիտ և ստոր վարքագծով, քան պատշաճ էր, հեռացել իրենց երկնային հույսից»։

Բոլոր քրիստոնյաները միաձայն չէին համաձայն, որ հարստությունից պետք է լիովին խուսափել։ 3-րդ դարի քրիստոնյա աստվածաբան Կղեմես Ալեքսանդրացին պնդում էր, որ հարստությունը բարոյապես չեզոք է. փոխարենը, նա առաջարկեց, որ առաքինությունը որոշվում է նրանով, թե ինչպես է անհատը օգտագործում իր հարստությունը։ Նա պնդում է, որ հարուստ մարդիկ նույնքան ունակ են փրկության, որքան աղքատ մարդիկ, քանի որ նրանց փրկությունը որոշվում է նրանց բարեպաշտությամբ և առաքինությամբ, հատկանիշներ, որոնք, ըստ Կղեմեսի, գոյություն ունեն հարստությունից անկախ: Կղեմեսը նախընտրեց ոչ բառացի մեկնաբանություն Մարկոսի Ավետարանից այն տեսարանի, որտեղ Հիսուսը խորհուրդ է տալիս մի հարուստ մարդու վաճառել իր ունեցվածքը և հոգ տանել աղքատների մասին, առաջարկելով, որ մարդիկ պարտավոր չեն ամբողջությամբ հրաժարվել իրենց հարստությունից, այլ պետք է գործեն բարեգործաբար։ Սուրբ Պողոսի նամակների 4-րդ դարի մեկնաբանության անանուն հեղինակ Ամբրոսիաստրոսսը կշռադատել է հարուստների և աղքատների առաքինություններն ու թերությունները, նա վերլուծել է յուրաքանչյուր սոցիալական շերտի հոգևոր արժանիքները։ Ամբրոսիաստրը պնդում էր, որ աղքատության մեջ ազնվականությունն ավելի հիացմունքի է արժանի, քան հարստության մեջ ազնվականությունը՝ նշելով. «Աղքատության մեջ արդարադատություն գործադրելու մեջ շատ ավելի մեծ արժանիք կա»։ Նա պնդում էր, որ կիրքն ավելի զզվելի է հարուստների, քան աղքատների մոտ, քանի որ հարուստները կարող են գործել պատժից ավելի քիչ վախենալով։ Սակայն Ամբրոսիաստրը պնդում էր, որ աղքատ մարդկանց սահմանափակ ռեսուրսները կարող են խոչընդոտել իրենց ցանկությունները բավարարելու նրանց կարողությանը, հնարավոր է՝ նրանց դրդելով հանցագործություններ կատարել՝ իրենց կրքերը հագեցնելու համար։ Այնուամենայնիվ, նա նաև պնդում էր, որ որոշ հանգամանքներում բարեպաշտ ապրելակերպ վարելու համար հարստությունը նախընտրելի է աղքատությունից. «Հպարտությունը միշտ արատ է, բայց այն շատ ավելի դատապարտելի է աղքատների մոտ, քան հարուստների մոտ, քանի որ առատությունը պարուրում է հարուստների սիրտը, մինչդեռ աղքատը հիանալի է նույնիսկ աղքատության մեջ, ինչը գրեթե խելագարության արարք է. ուստի աղքատ մարդն ավելի մեղավոր է»: Ամբրոսիաստրոս նաև կարծում էր, որ աղքատությունը պարտադիր չէ բարեպաշտ քրիստոնեական ապրելակերպի համար՝ պնդելով, որ երկու ապրելակերպերն էլ «հետևաբար արդար են»: 4-րդ դարի քրիստոնյա բանաստեղծ և հռոմեացի արիստոկրատ, պաշտպանում էր մերձավոր ընտանիքի անդամների շրջանում բարեգործական գործողությունները և քիչ էր հիշատակում աղքատներին:  Հիսուսի՝ հարուստ երիտասարդի խորհուրդ տված պատմությունը նկարագրելիս նա մոռանում է հիշատակել նրա՝ հարուստ մարդուն տրված պատվիրանը՝ վաճառել իր ունեցվածքը և հոգ տանել աղքատների մասին։

## Ծանոթագրություններ

### Գրականության ցանկ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*     
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հին Հռոմի տնտեսություն