Կոստանդնուպոլսի օկուպացիա

**Կոստանդնուպոլսի օկուպացիան** Անտանտի զորքերի կողմից տեղի է ունեցել 1918 թվականի նոյեմբերի 13-ից մինչև 1923 թվականի հոկտեմբերի 4-ը։

## Նախապատմություն
1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Օսմանյան կայսրությունը Անտանտի երկրների հետ ստորագրել է Մուդրոսի զինադադար, որի պայմանների համաձայն Անտանտի վերահսկողության տակ էր անցնում նեղուցներում ամրությունները, ընդ որում բրիտանացի ստորագրող ծովակալ Սոմերսեթ Գու-Քալթորփը հայտարարել է, որ Անտանտի կառավարությունները մտադրություն չունեն վերացնել Օսմանյան կառավարությունը կամ այն ռազմական վերահսկողության տակ դնել «Կոստանդնուպոլսի օկուպացիայի միջոցով»։ Միևնույն ժամանակ, նրանց գաղտնի հաղորդագրություն է ուղարկվել Կոստանդնուպոլիս, որը նախատեսված էր միայն սուլթանի, մեծ վեզիրի և Ռաուֆ բեյի համար, որում խոստացվել էր, որ միայն բրիտանական և ֆրանսիական զորքերը կօգտագործվեն նեղուցների գոտին գրավելու համար. որպես ինքնիշխանության խորհրդանիշ, այնտեղ թույլատրվում էր թողնել փոքր քանակությամբ օսմանյան զորքեր:

## Ռազմական վարչություն
[մինի|Գեներալ Ֆրանշե դ'Էսպերը անցնում է [Բեյօղլուի վրայով, 1919 թվականի փետրվարի 8]]
Մուդրոսի զինադադարի ստորագրումից ընդամենը 13 օր անց 1918 թվականի նոյեմբերի 12-ին ֆրանսիական բրիգադը մտել է Կոստանդնուպոլիս, իսկ նոյեմբերի 13-ին նրանց օրինակին հետևել են բրիտանական զորքերը։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Կոստանդնուպոլսում հաստատվել է Անտանտի ռազմական վարչակազմը։ 1919 թվականի փետրվարի 7-ին Գալաթայում իջել է իտալացիների գումարտակը, իսկ 1919 թվականի փետրվարի 8-ին սպիտակ ձիով, ընդօրինակելով Մեհմեդ II-ին, Կոստանդնուպոլիս է մտել ֆրանսիացի գեներալ Ֆրանշե դ'Էսպերը։ Նաև ճապոնական փոքր Էսկադրիլիան է միացել դաշնակիցների նավատորմին բրիտանական հրամանատարության ներքո, որը գրավել էր մայրաքաղաքը։ 1919 թվականի փետրվարի 10-ին Կոստանդնուպոլիսը բաժանվել է պատասխանատվության երեք գոտիների. հին քաղաքում կարգուկանոնի համար պատասխանատու էին ֆրանսիացիները, Պերա-Գալաթա շրջանի համար՝ բրիտանացիները, Քադըքյոյի և Սկյուտարի համար՝ իտալացիները։

Հաղթողների պահանջներից մեկը պատերազմական հանցագործներին պատժելն էր՝ հիմնականում «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության անդամներին։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Թևֆիք փաշայի կառավարությունը որոշել է, որ պատերազմի տարիներին հույների և հայերի տեղահանությունների համար մեղավոր անձինք պետք է դատապարտվեն ռազմական տրիբունալի կողմից: Երկու օր անց Օսմանյան կառավարությունը ստեղծել է հատուկ տրիբունալ, որը բաղկացած էր «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության հակառակորդներից։ 1919 թվականի հունվարին սուլթանը միջնորդի միջոցով տեղեկացրել է բրիտանական գերագույն հանձնակատարին, որ ինքը պատրաստ է ձերբակալել բոլոր նրանց, ում բրիտանացիները ցանկանում են պատժված տեսնել, բայց վախենում է, որ դա ժողովրդական հուզումներ կառաջացնի: Թուրք ազգայնականները նշում էին, որ պատերազմական հանցագործությունները կատարվել են ոչ միայն թուրքերի, այլև թուրքերի դեմ, սակայն այդ փաստարկները հաշվի չեն առնվել հաղթողների կողմից: 1919 թվականի հունվարի 30-ի գիշերը ձերբակալվել են «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության երեք տասնյակ նախկին անդամներ։

## Կոստանդնուպոլսի ռազմական օկուպացիա
[մինի|աջից|Բրիտանական զորքերը [Քարաքյոյի նավահանգստում՝ Ստամբուլի տրամվայի գծերի վրա]]
Այն բանից հետո, երբ հունական զորքերը վայրէջք են կատարեցին Արևմտյան Անատոլիայում, թուրքական անկանոն կազմավորումները սկսել են կռվել նրանց դեմ։ 1920 թվականի փետրվարին Անտանտի ներկայացուցիչները թուրքական կառավարությունից պահանջել են, որպեսզի թուրքական ստորաբաժանումները 3 կմ հեռանան Զմյուռնիայի շուրջ կանգնած հունական զորքերից: Քանի որ պարտիզանները չէին ենթարկվում կառավարությանը, մեծ վեզիր Ալի Ռըզա փաշան, չկարողանալով կատարել այդ պահանջը, 1920 թվականի մարտի 2-ին հրաժարական է տվել։ Արդյունքում Անտանտի ներկայացուցիչները որոշեցին գործն իրենց ձեռքը վերցնել։

Մարտի 15-ի լույս 16-ի գիշերը բրիտանական զորքերը սկսել են գրավել Կոստանդնուպոլսի առանցքային շենքերը և ձերբակալել թուրք ազգայնականներին, որոնք հետո արտաքսվել են Մալթա։ Մարտի 18-ին Օսմանյան խորհրդարանը բողոք էր հայտնել այդ գործողությունների դեմ և ցրվել։ Մարտի 19-ին Անկարայում գտնվող Մուսթաֆա Քեմալ փաշան շրջաբերական հեռագիր է ուղարկել բոլոր նահանգապետերին և ռազմական հրամանատարներին, որում նրանց առաջարկել է մասնակցել վեհաժողովի ձեւավորմանը, որն արտակարգ իշխանություն կունենար ազգի կառավարման հետ կապված հարցերում։ Սուլթանական կառավարությունը, որը դարձել էր օկուպանտների խամաճիկը, ամբողջովին վարկաբեկվել է, իշխանության այլընտրանքը Անկարայում հավաքված Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովն էր։

1920 թվականի ամռանը ստորագրվել է Սևրի հաշտության պայմանագիրը, որը նախատեսում էր Թուրքիայի բաժանում։ Սակայն հենց դաշնակիցների կողմից ցրված խորհրդարանի բացակայությունը թույլ չի տվել վավերացնել պայմանագիրը, իսկ խորհրդարանը կրկին հավաքելն անհնար էր, քանի որ նրա անդամներից շատերը տեղափոխվել էին Անկարա, որտեղ Ազգային մեծ ժողովը հրաժարվել էր ճանաչել Սևրի պայմանագիրը։

1921-1922 թվականներին քաղաքի բուրգոմիստր է նշանակվել Մեհմեդ Ջելալ բեյը, որը հայտնի է Քոնիա և Հալեպ քաղաքներում Հայոց ցեղասպանությունը կանխել փորձելով, քանի որ այդ ժամանակ եղել է նշված նահանգների նահանգապետը։

## Օկուպացիայի ավարտ
մինի|աջից|Թուրքական զորքերի մուտքը Կոստանդնուպոլիս, 1923 թվականի հոկտեմբերի 6
1922 թվականի աշնանը թուրք ազգայնականների բանակը ջախջախել է հույներին և իր վերահսկողության տակ դրել գրեթե ամբողջ Անատոլիան՝ մոտենալով Անտանտի երկրների կողմից վերահսկվող նեղուցների գոտուն։ 1922 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին Չանաքքալեի մոտ տեղի է ունեցել ունեցավ միջադեպ, որը ցույց է տվել եվրոպական կայազորների խոցելիությունը։ 1922 թվականի հոկտեմբերին ստորագրվել է Մուդանիայի զինադադարը, որի համաձայն Անտանտը պետք է Թրակիայում քաղաքացիական իշխանությունը փոխանցեր Թուրքիայի ազգային կառավարության ներկայացուցիչներին։ 1922 թվականի նոյեմբերի 1-ին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը հռչակել է սուլթանության վերացումը, և նոյեմբերի 17-ին սուլթան Մեհմեդ VI-ը գիշերը բրիտանական հածանավով լքել է Կոստանդնուպոլիսը։ 1922 թվականի նոյեմբերի 20-ին սկսվել է Լոզանի կոնֆերանսը, որը քննարկել է նեղուցների ռեժիմը։ 1923 թվականի հուլիսի 24-ին կնքվել է Լոզանի հաշտության պայմանագիրը, որի պայմանների համաձայն 1923 թվականի օգոստոսի 23-ին սկսվել է օտար զորքերի դուրսբերումը Կոստանդնուպոլսից։ Վերջին զորամասերը քաղաքը լքել են հոկտեմբերի 4-ին, իսկ հոկտեմբերի 6-ին այնտեղ են մտել թուրքական զորքերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1918 Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:1920 թվականն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:1922 թվականն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Կատեգորիա:Թուրքիայի անկախության պատերազմ
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս
Կատեգորիա:Ստամբուլի պատմություն