Ռուբինշտեյնի-Թեյբիի համախտանիշ

**Ռուբինշտեյնի-Թեյբիի համախտանիշը** (**ՌԹՀ, RTS**), որը հայտնի է նաև որպես **լայն բթամատների համախտանիշ** կամ պարզապես **Ռուբինշտեյնի համախտանիշ**, բնութագրվում է ցածրահասակությամբ, ուսուցման չափավորից ծանր դժվարություններով, բնորոշ դիմագծերով և ձեռքերի ու ոտքերի լայն բթամատներով։ Հիվանդների մոտ լինում է բարորակ և չարորակ ուռուցքների, լեյկեմիայի և լիմֆոմայի զարգացման բարձր վտանգ։ Համախտանիշը երբեմն ժառանգվում է որպես աուտոսոմ-դոմինանտ հատկանիշ և հազվագյուտ է հանդիպում։ Հաճախ այն ի հայտ է գալիս որպես *de novo *(չժառանգված) դեպք։
Հաճախականութունը կազմում է մոտավորապես 1 նորածին 100.000-125.000 կենդանածին ծնունդներից։

## Գենետիկա
աջից|մինի|Ռուբինշտեյնի-Թեյբիի համախտանիշը կարող է ժառանգվել աուտոսոմ-դոմինանտ եղանակով:
ՌԹՀ-ն միկրոդելեցիոն համախտանիշ է, որը ներառում է 16p13.3 քրոմոսոմային հատվածը և բնութագրվում CREBBP կամ EP300 գենների մուտացիաներով։ Վերջինս կոդավորում է մի սպիտակուցի (*CREB-կապող սպիտակուց*) սինթեզ, որն օգնում է վերահսկել ավելի քան 400 գեների ակտիվությունը։ Այն կարևոր դեր է խաղում բջիջների աճի ու բաժանման գործում և անհրաժեշտ է պտղի նորմալ զարգացման համար։ Եթե մուտացիայի կամ դելեցիայի է ենթարկված (բացակայում է) CREBBP գենի մի պատճենը, ապա բջիջներն արտադրում են CREB-կապող սպիտակուցի նորմալ քանակի  միայն կեսը։ Դա էլ իր հերթին խանգարում է ծննդից առաջ և հետո նորմալ զարգացումը՝ հանգեցնելով ՌԹՀ-ին բնորոշ նշանների և ախտանիշների։
ՌԹՀ-ի փոքր տոկոս դեպքերում պատասխանատու են լինում EP300 գենի մուտացիաները, որոնք հանգեցնում են յուրաքանչյուր բջջում այդ գենի մեկ պատճենի կորստի, ինչն էլ կրկնակի նվազեցնում է սինթեզվող р300 սպիտակուցի քանակը։ Որոշ մուտացիաներ հանգեցնում են р300 սպիտակուցի շատ կարճ, ոչ ֆունկցիոնալ տարբերակի արտադրության, իսկ որոշներն էլ ընդհանրապես կանխում են սպիտակուցի սինթեզը գենի մի պատճենի կողմից։ Թեև գիտնականները չգիտեն, թե ինչպես է р300 սպիտակուցի քանակի կրճատումը հանգեցնում ՌԹՀ-ի բնորոշ հատկանիշների զարգացմանը, սակայն պարզ է, որ EP300 գենի մեկ պատճենի կորուստը խախտում է նորմալ զարգացումը։

ՌԹՀ-ի դեպքերի մեծ մասը սպորադիկ են և ցայսօր քույր-եղբայրների մոտ միայն մի քանի դեպք է նկարագրվել։ Ուղղահայաց ժառանգումը (ծնողից երեխային) շատ հազվագյուտ է։ Թեև ընտանիքում ՌԹՀ-ի կրկնակի հայտնվելու վտանգը ընդհանուր առմամբ ցածր է, այնուամենայնիվ ՌԹՀ-ի պրենատալ ախտորոշման համար պետք է ապահովել պատշաճ գենետիկական խորհրդատվություն։ Օրինակ, ՌԹՀ-ով տղայի կլինիկորեն ինտակտ հոր և ՌԹՀ-ով երեք քույրերի թույլ ախտահարված հոր մոտ գենետիկական քննությունը հայտնաբերել է սոմատիկ մոզաիցիզմ։ Բացի այդ, ՌԹՀ-ի 2 դեպքերում առաջ է քաշվել սաղմնային մոզաիցիզմի վարկած։ Բոլոր այս հաղորդագրությունների հիման վրա հաշվարկվել է, որ ՌԹՀ-ի կրկնվելու հավանականությունը կազմում մոտավորապես 0.5-1%:

## Ընթացք
ձախից|մինի|ՌԹՀ-ով եգիպտոսցի երեխա. A. Դեմքի առանձնահատկությունները, B, C. ձախ ձեռքի և ոտքերի լայն բթամատները, D. ձեռքերի ռենտգեն-պատկերը՝ կարճ լայն բթամատներով։
ձախից|մինի|ՌԹՀ-ով երեխաների դեմքի բնորոշ հատկանիշները տարբեր մուտացիաների դեպքում: a. Առանց CREBBP գենի մուտացիաների, b. CREBBP գենում 3715_3716delAA, c. CREBBP գենում 4627G>T:
1957 թվականին հույն գիտնականներ Միխայիլը, Մացուկասը և Թեոդորուն նկարագրում են մեկ դեպք։ 1963 թվականին Ջեք Հերբերթ Ռուբինշտեյնը (1925-2006) և Հուշանգ Թեյբին (1919&ndash;2006) նկարագրել են դեպքերի ավելի մեծ շարք։
ՌԹՀ-ի դեպքում ցանկացած օրգան կարող է ախտահարվել, քանի որ վերոնշյալ անբավարար սինթեզվող սպիտակուցները կարևոր են բոլոր հյուսվածքների համար։
*Համախտանիշը կարող է ներառել հետևյալ ախտանշանները (և ոչ միայն).*
* **Դեմք.** Անսովոր դեմք, որը ներգրավում է աչքերը, քիթը և քիմքը։ Լինում է ցածր ճակատային մազագիծ, կամարաձև/հաստ ունքեր, ակնաճեղքերի նեղացում և իջեցում դեպի կողքերը, ցցված կտցանման քիթ, դիսպլաստիկ և ցածրադիր ականջներ, կամարաձև քիմք, թեթև միկրոգնաթիա, ատամնային անոմալիաներ (սխալ կծվածք, ատամների կուտակումներ) և ատիպիկ ժպիտ («ծամածռված») գրեթե լիովին փակված աչքերով։
* **Մարմին.** Ցածր հասակ, թեթև քաշ հետծննդյան շրջանում, գիրության հակում դեռահաս տարիքում, փոքր գլուխ (միկրոցեֆալիա)։
* **Մատներ.** Ձեռքերի և ոտքերի լայն բթամատներ; ձեռքերի ճկույթների կլինոդակտիլիա, երբեմն նաև բթամատների զատում և պոլիդակտիլիա։
* **Կմախք.** Ոսկրերի դանդաղ աճ, ողների (հատկապես պարանոցային) անոմալիաներ, կապանային թուլություն, ազդրոսկրի գլխիկի ծանր ու ձգձգվող ասեպտիկ բորբոքում, Պերտեսի հիվանդությանը նման անոմալիաներ (3%) և այլն։ 
* **Նյարդային համակարգ.** Մտավոր թերզարգացում, բրտամարմնի դիսգենեզիա (17%), Քիարիի I տիպի մալֆորմացիա սիրինգոմիելիայով կամ առանց դրա, հիդրոցեֆալիա,  ողնուղեղի կարճ ծայրային թել և այլն։ 2009 թվականի մի հետազոտություն ցույց է տվել, որ ՌԹՀ-ով երեխաներն ավելի հակված են գիրության և ուշադրության կարճ կենտրոնացման, շարժողական ստերեոտիպիաների և վատ կոօրդինացիայի, ու ենթադրվել է, որ հայտնաբերված CREBBP գենը խանգարում է շարժողական հմտությունների ուսուցման գործընթացը։ Այլ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել կապ երկարաժամկետ հիշողության դեֆիցիտի հետ։
***Ամորձիներ.** Կրիպտորխիզմ (տղաների մոտ)
Անզգայացումը (նարկոզ) կարող է վտանգավոր լինել այս հիվանդների համար։ Ըստ բժշկական գրականության, որոշ դեպքերում, Ռուբինշտեյնի-Թեյբիի համախտանիշով անձինք կարող են ունենալ բարդություններ (օրինակ, շնչառական անբավարարություն և/կամ անկանոն սրտխփոց [սրտային առիթմիա])՝ կապված որոշակի միոռելաքսանտների (սուկցինիլխոլին) և նարկոզի որոշակի տեսակների հետ։ Ենթադրվում է, որ երեխաները կարող են ունենալ սրտի ֆիզիկական և հաղորդչական տարբեր խանգարումներ, որոնք կարող են հանգեցնել կարդիոտոնիկ դեղորայքի անսպասելի արդյունքների։ Նարկոզի անցկացման խոչընդոտներից է նաև դեմքի և շնչուղիների կառուցվածքը, ինչը դժվարացնում է օդուղիների անցանելիության ապահովումը նարկոզի ընդհանուր անզգայացման ժամանակ։

Դեռահասության տարիքում կարող են ի հայտ գալ վարքային տարբեր շեղումներ, ինչպիսիք են անհանգստությունը, տրամադրության անկայունությունը և ագրեսիվ պահվածքը։

ՌԹՀ-ով անհատների մինչև 90%-ը ապրում են մինչև չափահաս տարիքը։ Այդ տարիքում նույնպես լինում են բազմաթիվ բուժական խնդիրներ, հատկապես գիրություն կամ ճարպակալում։

## Ախտորոշում
Ներկայումս ՌԹՀ-ի ախտորոշման հստակ չափորոշիչներ չկան, թեև այն առաջին հերթին բնութագրվում է հետծննդյան հասակ-քաշ աճի անբավարարությամբ, մտավոր թերզարգացմամբ, միկրոցեֆալիայով, դիզմորֆիկ դիմագծերով և լայն բթամատներով։

ՌԹՀ-ի կասկածով երեխան պետք է զննվի դիզմորֆոլոգիայի գիտակ մանկական ժառանգաբանի կողմից։ Առկա են ՌԹՀ-ի գենետիկական անալիզի մի շարք մոլեկուլային եղանակներ։ Չնայած կարիոտիպի քննության արդյունքը սովորաբար նորմալ է լինում, այնուամենայնիվ այն կարող է հայտնաբերել հազվագյուտ սիտոգենետիկորեն տեսանելի շեղումներ (տրանսլոկացիաներ, ինվերսիաներ կամ դելեցիաներ)։ FISH-ը կարող է միկրոդելեցիաներ հայտնաբերել 5-10% հավանականությամբ։ Մոլեկուլային անալիզը կարող է հայտնաբերել CREBBP (50-70%) և EP300 (5-8%), գեների մուտացիաներ։

## Վարում
Նորարարական գենետիկ և էպիգենետիկ թերապիաները կարող են խոստումնալից լինել ՌԹՀ-ի բուժման համար։ Սակայն խիստ հրատապ է բարելավել և անհատականացնել ՌԹՀ-ով հիվանդի հսկողության ծրագիրը (**Աղյուսակ 1**)։

**Աղյուսակ 1. ''ՌԹՀ-ի վարման ուղեցույց***

** Հսկողություն՝ անհրաժեշտության դեպքում:''

## Գրականություն

Կատեգորիա:Բնածին արատներ
Կատեգորիա:Ժառանգական հիվանդություններ
Կատեգորիա:Համախտանիշներ