open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հիշող սարք

մինի|Էլեկտրոնային հիշողության տարբեր սարքեր
**Հիշող սարք**, հաշվողական մեքենայի բաղկացուցիչ մաս կամ ինքնուրույն սարք, որը նախատեսված է ինֆորմացիան գրանցելու, պահելու և վերարտադրելու համար։ Ամենամեծ կիրառումը հիշող սարքերը ստացել են թվային հաշվողական մեքենաներում (ԹՀՄ), ինչպես նաև ավտոմատիկայի սարքերում, հեռուստամեխանիկայում, միջուկային ֆիզիկայում են։ Հիշող սարքերը հիմնականում բնորոշվում է տարողությամբ (պահվող ինֆորմացիայի քանակով), արագագործությամբ (ընտրման և հարցման ժամանակներով) և արժեքով կամ տեսակարար արժեքով։ Հիշող սարքում որպես ինֆորմացիա կրողներ օգտագործվում են էլեկտրոնաճառագայթային խողովակներ, "Հիշող սարքի բլոկ-սխեմա մագնիսական ժապավեններ, թմբուկներ և սկավառակներ են։ Հիշող սարքերը բաժանվում են տեսակների՝ 
ա. ըստ հարցման բնույթի՝ հասցեային և զուգորդական հիշող սարքեր,
բ. ըստ հարցման եղանակի՝ կամավոր հարցման և հաջորդական հարցման հիշող սարքեր,
գ. ըստ ֆունկցիոնալ նշանակության՝ օպերատիվ (ՕՀՍ), մնայուն (ՄՀՍ), արտաքին (ԱՀՍ) և բուֆերային (ԲՀՍ),
դ. ըստ ինֆորմացիան պահպանելու ունակության՝ սնումից կախված և անկախ հիշող սարքեր։
Հասցեային հիշող սարքում ինֆորմացիան փնտրվում է նախօրոք հայտնի հասցեով, իսկ զուգորդական հիշող սարքում՝ ըստ ինֆորմացիայի որոշ հատկանիշների։ ԹՀՄ-ում հիմնականում օգտագործվում են հասցեային հիշող սարքեր։ Կամավոր հարցման հիշող սարքում թույլ է տրվում հասցեների ընտըրման կամավոր կարգ, իսկ հաջորդականում հասցեների ընտրությունը կատարվում է միայն որոշակի հաջորդականությամբ։ ՕՀՍ-ն նախատեսված է միջանկյալ թվաբանական հաշվարկների արդյունքները հիշելու, ՄՀՄ-ն՝ խնդրի լուծման ընթացքում չփոփոխվող ինֆորմացիան հիշելու, ԱՀՍ-ն՝ մեքենա մուծվող ինֆորմացիան հիշելու համար։ ԲՀՄ-ն, որն օժտված է բարձր արագագործությամբ և փոքր տարողությամբ, օգտագործվում է մեքենայի առանձին սարքերի արագությունները համաձայնեցնելու համար։ Սնումից կախված, հիշող սարքում սնումը անջատելիս՝ հիշված ինֆորմացիան կորչում է։
Չնայած հիշող սարքերի բազմատեսակությանը, նրանց կարելի է ներկայացնել ընդհանրացված կառուցվածքային սխեմայով, որը բաղկացած է հետևյալ հանգույցներից 
# կուտակիչ (նախատեսված է ինֆորմացիան գրանցելու և պահելու համար), 
# տեղական կառավարման հանգույց (ըստ ժամանակային դիագրամի ներքին ազդանշաններ է մշակում հիշող սարքի հանգույցները կառավարելու համար), 
# թվի ընտրման հանգույց (ընդունում է թվի հասցեի կոդը կամ թվի հայտանիշը և ըստ այդմ իրագործում թվի ընտրությունը), 
# թվի ընդունման հանգույց (ընդունում է գրանցվող ինֆորմացիայի կոդը և կառավարում գրանցման հանգույցը), 
# գրանցման հանգույց (գրանցվող թվի կոդը ձևափոխվում է կուտակիչի կարգային գծերի կառավարման ազդանշանների), 
# ընթերցման հանգույց (կուտակիչից ընթերցված ինֆորմացիան ձևափոխվում է մեքենայի ստանդարտ ազդանշանների), 
# ինֆորմացիայի առաքման հանգույց (նախատեսված է ընթերցված ինֆորմացիան կարճատև պահելու համար)։

Կատեգորիա:Ինֆորմացիոն կրիչներ
Կատեգորիա:Տվյալների կառավարում
Հիպարքոս

**Հիպարքոս** (, մոտ մ.թ.ա. 180-190, Նիկեա - մ.թ.ա. 125, Հռոդոս), հույն գիտնական, աստղագիտության հիմնադիրներից։

Կատարել է երկնքի առաջին համակարգված դիտումներն ու հետազոտությունները։ Բացահայտել է Արեգակի և Լուսնի շարժման օրինաչափությունները, որոշել Լուսնի հեռավորությունը Երկրից, կազմել Արեգակի խավարումների ցուցակը և 850 աստղի դիրքերի աստղացուցակը, տվել այդ աստղերի դասակարգումն ըստ տեսանելի 6 մեծությունների (պայծառություններ)։

Բացահայտել է պրեցեսիայի երևույթը, որոշել աստղային ու արևադարձային տարիների տևողությունները, խավարածրի թեքությունը հասարակածի նկատմամբ։ Առաջինն է օգտագործել աշխարհագրական կոորդինատները՝ լայնությունն ու երկայնությունը։ Հիպարքոսի աշխատությունները բնագրով չեն պահպանվել, դրանց մասին հիմնական տեղեկությունները պարունակվում են Պտղոմեոսի «Ալմազն ստում»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հույն գիտնականներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Անձինք Բուրսայից
Կատեգորիա:Հույն աստղագետներ
Կատեգորիա:Հույն մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Քարտեզագիրներ
Կատեգորիա:Հույն աշխարհագրագետներ
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի տիեզերագետներ
Կատեգորիա:Հույն գյուտարարներ
Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Թերճնշում

մինի|295px|Սիստոլիկ արյան ճնշումը, որը 90 մմ-ից պակաս է, համարվում է հիպոտենզիա (ցածր արյան ճնշում)
**Հիպոտոնիա**, **հիպոտենզիա** [հիպո... լատիներեն՝ tensio— լարում], հյուսվածքի, օրգանի կամ համակարգի տոնուսի նվազում։ Առավել հաճախ «Հիպոտոնիա» տերմինն օգտագործվում է արյան ճնշման իջեցումը (տղամարդկանց մոտ՝ 105/65 մմ սնդիկի սյունից, կանանցը՝ 96/60 մմ սնդիկի սյունից ցածր) նշելու համար։ Տարբերում են անոթային հիպոտոնիայի մի շարք ձևեր. ֆիզիոլոգիական կամ հարմարվողական (ադապաացիոն), հանդիպում է ֆիզիկապես մարզված մարդկանց, մարզիկների, հարավային շրջանների բնակիչների մոտ, չի ուղեկցվում հիվանդագին որևէ երևույթով, լրիվ կոմպենսացվում է և հատուկ բուժում չի պահանջում։

Ախտանշանային հիպոտոնիան լինում է մի շարք հիվանդությունների (տուբերկուլոզ, ուռուցքներ, վարակիչ, սրտի և այլն) դեպքում։ Առաջնային կամ նյարդացիրկուլյատոր հիպոտոնիան զարգանում է որպես ինքնուրույն ախտաբանական պրոցես, անոթային տոնուսը կարգավորող նյարդահումորալ ապարատի վրա որոշ գործոնների (բացասական հուզումներ, նյարդային համակարգի գերբեռնվածություն, մտավոր գերլարվածություն) ազդեցության, վնասակար սովորությունների (ծխել, ալկոհոլային խմիչքների օգտագործում և այլն) հետևանքով։ Հիպոտոնիաի այս ձևը կարող է առաջանալ հանկարծակի և դրսևորվել կոլապսով, ուշագնացությամբ և շոկով։ Հիպոտոնիաի քրոնիկական ընթացքի դեպքում առաջանում են գլխացավեր, գլխապտույտ, մարմնի դիրքի փոփոխության հանդեպ ադապտացիայի թուլացում, քնի խանգարում, սրտխփոց և այլն։ Պրոցեսի խորանալիս զարգանում է հիպոտոնիկ հիվանդություն։

Բուժումը. Հիպոտոնիա առաջացնող պատճառի վերացում, աշխատանքի, հանգստի և սննդի ճիշտ ռեժիմ, բուժական մարմնամարզություն, ֆիզիոթերապևտիկ պրոցեդուրաներ, դեղորայքային և սանատորա-կուրորտային բուժում։

Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային հիվանդություններ
Կատեգորիա:Սրտաբանություն
Աշոտ Հարությունյան (ագրոքիմիկոս)

**Աշոտ Սարգսի Հարությունյան** (), հայ ագրոքիմիկոս։ Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1961), պրոֆեսոր (1963)։

## Կենսագրություն
1929 թվականին ավարտել է Երևանի համալսարանի գյուղատնտեսագիտության ֆակուլտետը։ 1939-1941 թթ. և 1945-1949 թթ. ղեկավար պաշտոններ է վարել «Հայպահածո», «Արարատ» տրեստներում, եղել է խորհրդային տնտեսությունների վարչության պետ։ 1949 թվականից խաղողագործության, գինեգործության և պտղաբուծության հայկական ԳՀԻ-ում ագրոքիմիայի և հողագիտության բաժնի վարիչ (1950-1952 թվականներին ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնակատար)։ ԽՄԿԿ անդամ 1939 թվականից։

## Գործունեություն
Հարությունյանի գիտական աշխատանքները վերաբերում են բազմամյա տնկարկների, հատկապես խաղողի վազի պարարտացման, սնման ռեժիմի կանոնավորման միջոցով բույսերի սնկային հիվանդությունների սահմանափակման և ցրտադիմացկունության բարձրացման խնդիրներին։ Ուսումնասիրել է խաղողի և գինու որակի վրա պարարտանյութերի ազդեցության հարցերը, առաջարկել դրանց չափաքանակները և օգտագործման լավագույն ժամկետներ, ՀԽՍՀ այգիներում առաջին անգամ կիրառել է բարդ, համակցված պարարտանյութեր և միկրոտարրեր։

## Երկեր
* Խաղողի այգիների պարարտացումը, Ե., 1963։
* Удобрение виноградников, М., 1965.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ ագրոքիմիկոսներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Հակաթույներ

259px|մինի|Հակաթույներ
**Հակաթույներ**, *անտիդոտներ* (-ընդդեմ տրվող), թունավորումները բուժող դեղամիջոցներ, վնասազերծում են թույները և օրգանիզմում կանխարգելում դրանց ազդեցությունը։

Լինում են *տեղական* և *ռեզորբցիոն* ազդեցության հակաթույներ։ Տեղական ազդեցության հակաթույները (ակտիվ ածուխ, հիմքեր) տրվում են նախքան թույնի ներծծվելը և օրգաններն ու հյուսվածքներն անցնելը. վնասազերծում են թույները ստամոքսում, մաշկի և լորձաթաղանթների վրա։ Հակաթունային արդյունքն այդ խմբի նյութերի և թույների ֆիզիկա-քիմական (ադսորբցում) ու քիմական (օքսիդացում, չեզոքացում, չլուծվող աղերի առաջացում) փոխազդեցության հետևանք է։ Ռևզորբցիոն ազդեցության հակաթույնները տրվում են թույներն արյուն, այնուհետև՝ հյուսվածքներ ու օրգաններ անցնելուց հետո։ Հակաթունային արդյունքն ստացվում է հակաթույնի և արյան մեջ շրջանառվող թույնի փոխազդեցության շնորհիվ կամ հյուսվածքներից թույնի անմիջական դուրս մղումով։ Այդպիսի հակաթույներ են՝ ունիթիոլը, բրիտանական անտիլյուիզիտը (ԲԱԼ), հունգարական դիկապտոլը, չեխական դիմեկապտոլը և գերմանական (ԳԴՀ) դիթիոգլիցերինը, որոնք վնասազերծում են սնդիկի, քրոմի, զառիկի և այլ մետաղների (բացի կապարից) միացությունները։

Ռեգորբցիոն հակաթույների ազդեցությունը պայմանավորված է դրանց մոլեկուլում սուլֆհիդրիլ (SH) խմբերի առկայությամբ։ Օքսիմները վերակտիվացնում են խոլին-էսթերազ ֆերմենտը (վերջինս մեկուսանում է ֆոսֆորօրգանական թույներով թունավորվելիս)։ Էթիլենդիամինքառքացախաթթվի պատրաստուկները, որոնք ծանր մետաղների աղերի հետ գոյացնում են կոմպլեքսներ և համեմատաբար արագ հեռանում մեզի միջոցով։ Կարևոր դեր են խաղում նաև համապատասխան թույնի հանդեպ, ֆունկցիոնալ տեսանկյունով, հակառակ ազդող հակաթույները, օրինակ, մուսկարինի, ֆիզիոսսփգմինի և խոլինէրգիկ համակարգերը խիստ դրդող այլ նյութերի համար հակաթույն է ատրոպինը, որն ընկճում է այդ համակարգերը։ Հակաթույների հետ մեկտեղ օգտագործում են նաև բազմաթիվ միջոցներ (փսխեցնող, լուծողական, միզամուղ), որոնք վերացնում են թունավորման առանձին ախտանշանները կամ նպաստում օրգանիզմից թույնի հեռացմանը։ Հակաթույները պետք է օգտագործել թույնը օրգանիզմ թափանցելուց հետո հնարավորին չափ շուտ։ Կարելի է կիրառել նաև մի շարք ընղհանուր միջոցառումներ՝ ստամոքսի լվացում, արյան փոխներարկում, արհեստական շնչառություն։

Կատեգորիա:Թունաբանություն
Կատեգորիա:Հակաթույներ
Գևորգ Հարությունյան

**Գևորգ Հարությունի Հարությունյան**, ծածկանունը՝ *Զինգեր*, *Պապաշա*, (), հայ բոլշևիկ պրոֆեսիոնալ հեղափոխական։

Հեղափոխական գործունեության մեջ ներգրավվել է 1908 թվականից։ 1908-1916 թվականներին աշխատանքի բերումով շրջագայել է Ղազախ-Իջևան-Կրասնոսելսկ շրջաններում, կատարել կուսակցության գավառային (Ղազախի) կոմիտեի հանձնարարությունները։ 1916 թվականին Ստեփան Շահումյանի, Ա. Ջափարիձեի, Բագրատ Բորյանի ցուցումներով քարոզչական գործունեություն է տարել Բաքվի նավթահանքերի բանվորների շրջանում։ 1917-1918 թվականներին, որպես պարտիզանական ջոկատների ղեկավար, գործուն մասնակցություն է ցուցաբերել Շամախու և Նուխու կռիվներին։ Բաքվի կոմունայի մարտերում եղել է կարմիր գվարդիական հեծելազորային էսկադրոնի հրամանատարը։ Կոմունայի տապալումից հետո անցել է Հայաստան և ընդհատակյա քարոզչություն տարել Իջևանի և հարևան շրջանների աշխատավորության շրջանում։ 1920 թվականների ապրիլին ձերբակալվել և մեկուսացվել է Երևանի բանտում։ Ռուսական 11-րդ կարմիր բանակի կողմից Հայաստանը գրավելուց և երկրում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո նշանակվել է Ղուրդուղուլիի (հետագայում՝ Հոկտեմբերյանի) շրջկոմի առաջին քարտուղար և արտակարգ լիազոր։

Սպանվել է 1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբության ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Հիպեռի

**Հիպեռի**, գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Շապին-Գարահիսարի գավառում։ 1915-ին ուներ 80 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Ուներ եկեղեցի և վարժարան։ Հիպեռի հայ բնակիչները բռնի տեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Փրկվածները բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում։

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Հիպոցիկլոիդներ և էպիցիկլոիդներ

thumb|200px|Հիպոցիկլոիդ
thumb|200px|Էպիցիկլոիդ
**Հիպոցիկլոիդներ և Էպիցիկլոիդներ** (հիպո... ὑπό — այստեղ՝ վրա, մոտ, կից, κύκλος —շրջան, շրջանագիծ բառերից), կորեր, որոնք գծվում են շրջանագծի որևէ կետով, երբ այդ շրջանագիծը առանց սահքի գլորվում է մեկ այլ՝ անշարժ շրջանագծով։ Շրջանագծերի ներքին շոշափման դեպքում կորերը կոչվում են հիպոցիկլոիդներ, իսկ արտաքին շոշափման դեպքում՝ էպիցիկլոիդներ։ Կորերի տեսքը կախված է անշարժ շրջանագծի A շառավղի և շարժական շրջանագծի a շառավղի {A}/{a} հարաբերությունից։ Եթե a-ն 4 անգամ փոքր է A-ից, ապա հիպոցիկլոիդը կոչվում է աստղարդ։ Եթե a-ն հավասար է A-ին, ապա էպիցիկլոիդը կոչվում է սրտարդ։ Երբ անշարժ շրջանագիծը վերածվում է ուղղի, շարժական շրջանագծի կետը գծում է ցիկլոիդ։ Իսկ եթե շարժական շրջանագիծն է վերածվում ուղղի, ապա ստացվում է շրջանագծի էվոլվենտ։ Հիպոցիկլոիդի պարամետրական հավասարումն է.
:x=(A-a) cos \varphi +a cos\frac {A-a}{a} \varphi 
:x=(A-a) sin \varphi -a sin\frac {A-a}{a} \varphi 
Էպիցիկլոիդի հավասարումը ստացվում է սրանից a-ն -a-ով փոխարինելով։ Հիպոցիկլոիդներ և Էպիցիկլոիդները օգտագործվում են մեխանիզմների տեսության մեջ։

## Տես նաև
* Աստղարդ
* Սրտարդ

Կատեգորիա:Հանրահաշվական կորեր
Հակալոգարիթմ

**Հակալոգարիթմ**, լոգարիթմի տվյալ արժեքին համապատասխանող թիվ։ N թիվը կոչվում է a-ի հակալգորիթմը, եթե  \lg N=a։ Սովորաբար դիտարկվում է տասական լոգարիթմի հակալոգարիթմը։

Կատեգորիա:Տարրական ֆունկցիաներ
Կատեգորիա:Լոգարիթմներ
Գուրգեն Հարությունյան

**Գուրգեն Միքայելի Հարությունյան** (), հայ խորհրդային դերասան։ Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1957)։

## Կենսագրություն
1927-1929 թվականներին սովորել է Բաքվի հայկական թատրոնի ստուդիայում։ 1929-1945 թվականներին աշխատել է Բաքվի, 1949-1971 թվականներին՝ Ստեփանակերտի թատրոններում։ Մարմնավորել է հատկապես բնութագրական կերպարներ, խաղացել նաև դրամատիկ դերեր։

## Դերերը թատրոնում
* Սուրեն Շիրվանզադեի «Պատվի համար»)
* Գիժ Դանիել Շիրվանզադեի «Չար ոգի»)
* Մարմարով (Գաբրիել Սունդուկյանի «Քանդած օջախ»
* Սարգիս (Գաբրիել Սունդուկյանի «Էլի մեկ գոհ»
* Քաջ Նազար (Դերենիկ Դեմիրճյանի «Քաջ Նազար»)
* Մեք Գրեգոր (Վիլյամ Սարոյանի «Իմ սիրտը լեռներում է»)
* Լուկա (Գորկու «Հատակում»)
* Գոդար (Բալզակի «Խորթ մայրը»)
* Շեյխ Ալի (Ս. Վուրղունի «Վագիֆ»)

## Ֆիլմագրություն
Նկարահանվել է «Հեղնար աղբյուր» (Ավետիք) կինոնկարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ դերասաններ
Հիպոֆիզ

մինի|Հիպոֆիզի հիստոլոգիա
**Հիպոֆիզ**, ստորին մակուղեղ (hypophysis cerebri, glandula pituitaria), մարդու և ողնաշարավոր կենդանիների ներզատական գեղձ, որը կարևոր դեր է խաղում հորմոնային կարգավորման գործընթացներում։ Գտնվում է գանգի խոռոչում՝ թրքական թամբի փոսիկում և ոտիկով միացած է գլխուղեղի հետ։ Հիպոֆիզի ձևը, չափերը և կշիռը առանձին տեսակների մոտ տարբեր են և կախված են տարիքից ու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական վիճակից։ Մարդու հիպոֆիզի կշիռը 0,5—0,6 գրամ է։

## Նշանակություն
Հիպոֆիզը բաղկացած է երեք բլթից․

* առաջային՝ գեղձային (ադենոհիպոֆիզ), 
* միջին (միջանկյալ), և 
* հետին՝ նյարդային (նեյրոհիպոֆիզ)։ 

Առավել բարդ և բազմազան է հիպոֆիզի առաջային բլթի ֆիզիոլոգիական դերը, նրա բնականոն ֆունկցիայով են պայմանավորված օրգանիզմի աճն ու բազմացումը, հիմնական, ածխաջրային, հանքային, ճարպային և սպիտակուցային փոխանակությունը։ Առաջային բլթի մզվածքից անջատել են 6 հորմոն՝ աճի կամ սոմատոտրոպ հորմոն, թիրեոտրոպ հորմոն, ֆոլիկուլխթանիչ հորմոն, լյուտեինացնող հորմոն, պրոլակտին (լյուտեոտրոպ հորմոն), և ադրենոկորտիկոտրոպ (ԱԿՏՀ)։ Միջանկյալ բիլթն արտադրում է մելանոխթանիչ (ինտերմեդին) հորմոնը, որը մասնակցում է մաշկի և աչքի ցանցաթաղանթի գունավորման (պիգմենտացիայի) կարգավորմանը։ Հետին բլթի հիմնական զանգվածը բաղկացած է նեյրոգլիայից, որի մեջ պարփակված են նյարդաթելերի խրձեր։ Մասնակցում է արյան ճնշման, միզարտադրության (վազոպրեսին) և արգանդի մկանունքի գործունեության (օքսիտոցին) կարգավորմանը։

Հիպոֆիզի արյունամատակարարումը հարուստ է և բազմաթիվ նյարդային հաղորդչական ուղիներով կապված է գլխուղեղի, մասնավորապես՝ հիպոթալամուսի հետ։ Նեյրոգլիայի և նյարդային թելերի միջև կուտակվում է արտազատուկ, որը մշակվում է հիպոթալամուսի կորիզների բջիջներում և անցնում արյան հոսքի մեջ։ Հիպոֆիզի բնականոն գործունեության խանգարումները կարող են արտահայտվել նրա առանձին ֆունկցիաների ուժեղացմամբ (հիպերպիտուիտարիզմ) կամ թուլացմամբ (հիպոպիտուիտարիզմ), հազվադեպ՝ լրիվ անհետացմամբ։ Հիպոֆիզի գերֆունկցիան արտահայտվում է աճման խանգարմամբ և մանկական տարիքում գիգանտիզմի, մեծահասակների մոտ՝ ակրոմեգալիայի զարգացմամբ։ Ֆունկցիայի թուլացումը կամ անկումը վաղ տարիքում առաջացնում է գաճաճահասակություն, հոգեկան թերզարգացում, ինֆանտիլիզմ, ածխաջրային և ճարպային փոխանակության խոր փոփոխություններ, օքսիդացման պրոցեսների նվազում, մեծահասակների մոտ՝ ճարպակալում, սեռական ցիկլի ընդհատում, վահանագեղձի, սեռական գեղձերի և մակերիկամների կեղևի ապաճում։ Որոշ հիպոֆիզային հիվանդությունների (Իցենկո-Կուշինգի, անշաքար դիաբետ, վաղաժամ սեռական հասունացում) զարգացման մեխանիզմում կարևոր դեր ունեն հիպոթալամուսի գործունեության առաջնային խանգարումները։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գլխուղեղ
Հակահեղափոխություն

[մինի|[Կարմիր բանակը հարձակվում է կրոնշտադտյան հակաբոլշևիկյան ուժերի վրա (մարտ, 1921)]]

**Հակահեղափոխություն**, հասարակական պրոցես, հակադրվում է ցանկացած տեսակի հեղափոխությանը։ Տվյալ երևույթի ժամանակ իշխանությունից զրկված (զրկվող) դասակարգերը փորձում են վերականգնել կամ պահպանել ստատուս քվոն։

Պատմության ընթացքում տիրապետող դասակարգերը մեծ մասամբ երբեք կամովին չեն զիջում իշխանությունը, այդ իսկ պատճառով էլ ամեն մի հեղափոխության անխուսափելիորեն ուղեկցվում է հակահեղափոխության այս կամ այն դրսևորմամբ։ Հեղափոխության և հակահեղափոխության հակամարտությունը դասակարգային պայքարի օբյեկտիվ օրինաչափություն է համարվում, և յուրաքանչյուր առանձին դեպքում այդ հակամարտության ելքը նախապես հայտնի չէ, հիմնականում կախված լինելով հակամարտ կողմերի ուժերի հարաբերակցությունից, հակառակորդին ճիշտ որոշելու և ուժերը համախմբելու նրանց կարողությունից, հաճախ նաև արտաքին միջամտությունից։ Երբեմն հակահեղափոխությունը հաղթում է, և հեղափոխությունը պարտվում (օրինակ՝ 1848-1849 թվականների հեղափոխությունը Գերմանիայում, 1871 թվականի Փարիզի կոմունան, 1930-ական թվականներին դեմոկրատական հեղափոխությունը Իսպանիայում, 1970-ական թվականների սկզբի դեմոկրատական հեղափոխությունը Չիլիում և այլն)։ Ռեստավրացիան երբեմն լինում է լրիվ, այսինքն՝ ամբողջությամբ վերականգնվում է հեղափոխությունից առաջ գոյություն ունեցած կացութաձևը։ Երբեմն հեղափոխական ցնցումն այնքան ուժեղ է լինում, որ թեև տեղի է ունենում վերադարձ դեպի նախկին կացութաձևը, բայց տվյալ երկրի կառավարման համակարգում պահպանվում են հեղափոխությամբ ձեռք բերված տեղաշարժերը։

Հակահեղափոխությունը (ինչպես և հեղափոխությունը) դրսևորվում է տարբեր ձևերով՝ զինված դիմադրություն, քաղաքացիական պատերազմ, խռովություններ, դավադրություններ, սաբոտաժ և դիվերսիա, օտարերկրյա ներխուժում, շրջափակում։ Հակահեղափոխությունն օգտվում է նաև հեղափոխական դասակարգերի և կուսակցությունների սխալներից։

Կատեգորիա:Հեղափոխություններ
Հնչյունափոխություն

մինի|աջից|Ձայների հնչյունափոխության տեղ
**Հնչյունափոխություն**, լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում բառի հնչյունական կազմի կրած փոփոխությունը։ Տարբերում են երեք տեսակի հնչյունափոխություն՝ փոխազդեցական, դիրքային և ընդհանուր պատմական։ Փոխազդեցական հնչյունափոխություն դրսևորվում է հարևան կամ ոչ հարևան (ոչ շատ հեռու) հնչյունների փոխազդեցությամբ և լինում է մի քանի տեսակ. 1. առնմանում (առնմանություն), 2. տարնմանում (տարնմանություն), 3. դրափոխություն, 4. հարմարեցում, երբ որևէ հնչյուն արտասանությամբ հարմարվում է մյուսին, 5. համաբանություն, երբ որևէ բառ, այլ բառերի նմանողությամբ, ընդունում է նրանց համապատասխան հնչյունական տեսք՝ հոկտոբեր-հոկտեմբեր, դեկեմբեր-դեկտեմբեր, 6. ամփոփում, երբ.
*ա. երկու միանման վանկերից կամ հնչյունախմբերից մեկն ընկնում է՝ տավարարած-տավարած, հասարակակարգ-հասարակարգ, 
*բ. երկու ձայնավոր հանդիպելիս՝ մեկն ընկնում է՝ թշնամիական-թշնամական, 
*գ. երկու ձայնավոր հանդիպելիս՝ վերածվում են այլ ձայնավորի կամ դրանցից մեկը փոխարինվում է բաղաձայնով՝ տարի-ական տարեկան, կատու-ի-կատվի, 
*դ. երկու պարզ բաղաձայններ հանդիպելիս՝ վերածվում են բարդ բաղաձայնի (եթե վերջինս տվյալ դեպքում գոյություն ունի)՝ սեպուհ -ական - սեպհական - սեփական, արտասունք-արտսունք-արցունք։ 
Այս երևույթը կոչվում է հնչյունի բարդացում։ Սրա հակառակ երևույթը հնչյունի պարզեցումն է (բարդ հնչյունը տարրալուծվում է պարզերի՝ ծածանել-սասանել և տատանել, վաթսուն-վաթսուն)։

Դիրքային հնչյունափոխությունը պայմանավորված է բառի կազմում հնչյունի գրաված դիրքով (շեշտված կամ անշեշտ վանկ, բառասկիզբ և բառավերջ) և նույնպես լինում է մի քանի տեսակ. 
# ռեդուկցիա, երբ դիրքային կամ հնչյունական զանազան պատճառներով հնչյունը թուլանում է կամ լրիվ վերանում՝ սուրսրել։
# հավելում, երբ բառի մեջ մուտք են գործում նոր հնչյուններ, ծանր-ծանդր, քիթ-քինթ։ Նշենք, որ յուրահատուկ հնչյունափոխական երևույթ է բաղաձայնների հերթագայությունը։
# Հնչյունների կորուստ, երբ բառի արտասալնությունը՛ հեշտացնելու պատճառով նրա կազմից հնչյուններ են դուրս ընկնում՝ թմբրել-թմրել, սկեսուր-կեսուր։
Ընդհանուր պատմական է այն հնչյունափոխությունը, որը, ծագելով լեզվի զարգացման ներքին գործոնների ազդեցությամբ, սահմանափակվում է ոչ թե մեկ կամ մի շարք դեպքերով, այլ տարածվում է տվյալ համակարգի կամ ենթահամակարգի բոլոր բառերի վրա։ Այս հնչյունափոխությունը արտացոլում է լեզվի հնչյունական կազմի պատմական զարգացումը։ Շատ անգամ նրա առաջացման պատճառներն անհայտ են։ Նրա տարածման և ընդհանրացման գործում կարևոր դեր է կատարում համաբանությունը։ Ընդհանուր պատմական հնչյունափոխության շատ օրինակներ է տալիս հայերենը, յօգուտ-հօգուա, խաբել-խափէլ, դարձ-դարց և այլն։ Այսպիսի հնչյունափոխության լավագույն օրինակ են հայ բարբառներում տարածված բաղաձայնների տեղաշարժերը, բերան-պէրան, ջուր-ճուր։

Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Կատեգորիա:Ձևաբանություն
Անտառագիտություն

մինի
**Անտառագիտություն**, ուսմունք անտառի մասին, բուսաբանության ճյուղ։ Ոսումնասիրում է անտառների աճման և զարգացման կենսաբանական գործոնները և դրանց փոխադարձ կապը միջավայրի հետ։ Ելնելով ժողովրդա-տնտեսական պահանջներից, մշակում է անտառների օգտագործման ու վերարտադրության հարցերը՝ հենվելով բույսերի անատոմիայի, ֆիզիոլոգիայի, բուսաբանության, կենդանաբանության, օդերևութաբանության, հողագիտության և գիտության այլ ճյուղերի վրա։

## Անտառաբուծություն
* Բուսաբուծության ճյուղ։ Անտառաբուծության խնդիրն է անտառի պլանավորված աճեցումը՝ փայտանյութ ստանալու, ջրային ռեժիմը կարգավորելու, հողը հողմահարումից և էրոզիայից պաշտպանելու համար։
* Գիտություն անտառի կյանքի, այնտեղ կատարվող կենսաբանական պրոցեսների և անտառակազմավորմանը մասնակցող կենսաձևերի փոխազդեցության մասին։

Անտառատնկումները լինում են միատարր և խառը։ Ըստ տարիքի լինում են միահասակ (երբ ծառերը միևնույն դասից են)և տարահասակ (երկու և ավելի հասակային դասերից)։ Ըստ ձևի լինում են պարզ (միահարկ) և բարդ (բազմահարկ)։ Առաջին շարահարկերում լինում են լուսասեր, իսկ երկրորդ և հաջորդ շարահարկերում՝ համեմատաբար ստվերատեսակներ։ Լեռնային պայմաններում հողապաշտպանման և ջրային ռեժիմի կարգավորման նպատակով ստեղծվում են խառը, բազմահարկ անտառներ։ Ծառերի աճին զուգընթաց կատարվում են անտառահատումներ՝ սանիտարական հատումներ և հատումներ անտառօգտագործման համար։

Կատեգորիա:Անտառներ
Ռոբերտ Հյուսեն

**Ռոբերտ Հյուսեն** (իսկական ազգանունը՝ *Հյուսնյան*, , ), ամերիկահայ գիտնական-կովկասագետ, հայագետ, Հայաստանի և Աղվանքի պատմության ուսումնասիրող։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1934 թվականին։

Ավարտել է Մերիլենդի համալսարանը, դիսերտացիան պաշտպանել է Ջորջթաունի համալսարանում (1967) Կիրիլ Թումանովի ղեկավարության ներքո։ 1967-1999 թվականներին դասավանդել է Ռոուենի համալսարանում, որի պատվավոր պրոֆեսորն է։ Հետագայում լեքցիաներով է հանդես եկել որպես հրավիրված պրոֆեսոր Կոլումբիայի, Կալիֆորնիայի, Չիկագոյի և ԱՄՆ-ի այլ առաջատար բուհերում։

Բազմամյա հետազոտական աշխատանքի արդյունք է դարձել Հյուստենի 2001 թվականին հրապարակած «Հայաստանի պատմական ատլասը», որը ընդգրկում է 278 քարտեզ բաշխված հինգ բաժինների, որոնցից ամեն մեկը բացվում է պատմական ներածությունով և ժամանակագրական աղյուսակով.
* Հին Հայաստան (), մինչև 4-րդ դարը (20—81 էջեր)
* Միջնադարյան Հայաստան (), 4-րդ դարավերջից մինչև 1478 թվականը (Ակ Կոյունլու տոհմից Ուզուն Հասանի մահը) (81—144 էջեր)
* Նոր Հայաստան (), 1480—1877/78 (145—176 էջեր)
* Նորագույն Հայաստան (), 1878—1920 (177—238 էջեր)
* Ժամանակակից Հայաստան (), 1920 թվականից

Հյուսենը «Մերձավոր Արևելքի Թյուբինգենյան ատլասի» համար պատրաստել է Հայաստանի և Կովկասի քարտեզները (Wiesbaden։ Dr. Ludwig Reichert Press, 1987—1991)։ Նույն հրատարակության համար կատարել է Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույցի» անգլերեն թարգմանությունը և գրել է այդ գրքի բնօրինակ հայկական տեքստերի վերտպված հրատարակության նախաբանը։

## Աշխատություններ
* Robert H. Hewsenian, The Legend of Akhtamar (A Ballad) (pp.&nbsp;64–66), The Armenian Review, VOLUME 12, Number 2, Summer 1959
* Robert H. Hewsenian, The Autumn Glossary (pp.&nbsp;90–93), The Armenian Review, VOLUME 13, Number 3, Autumn 1960
* Robert H. Hewsen. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. Classical Armenian culture։ Influence and creativity, Scholars press, Philadelphia, 1982
* Robert H. Hewsen. Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak , Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), pp.&nbsp;32–45. 
* Robert H. Hewsen. Anatolia and Historical Concepts // The California Institute for Ancient Studies 
* Robert H. Hewsen. «The Kingdom of Arc’ax» in Medieval Armenian Culture (University of Pennsylvania Armenian Texts and Studies). Thomas J. Samuelian and Michael E. Stone (eds.) Chico, California։ Scholars Press, 1984
* The Geography of Ananias of Širak։ Ašxarhacʻoycʻ, the Long and the Short Recensions / Ed. R.H. Hewsen. Reichert, 1992 (Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients (77)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* **[http://www.velikovsky.info/Robert_H._Hewsen The Velikovsky Encyclopedia. Robert H. Hewsen]**
* Robert H. Hewsen Appointed Henry S. Khanzadian Kazan Visiting Professor for Fall 2001 at Fresno State 

Կատեգորիա:Ամերիկահայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ կովկասագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկահայ հայագետներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Հիպոպլազիա

**Հիպոպլազիա** (հիպո... հունարեն ստեղծում, առաջացում), հիպոգենեզիա, հյուսվածքի, օրգանի, մարմնի մասի կամ ամբողջ օրգանիզմի թերզարգացում։ Հիպոպլազիայի, ինչպես նաև ապլազիայի հիմքում ընկած են ներարգանդային զարգացման խանգարումները։ Վերջիններս առաջանում են մոր օրգանիզմի վրա ճառագայթային էներգիայի ազդեցության, սնուցման խանգարումների, մորից պտղին անցնող որոշ վարակիչ հիվանդությունների (կարմրախտ, տոքսոպլազմոզ, պոլիոմիելիտ) պատճառով։

Կատեգորիա:Ախտաբանական անատոմիա
Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր
Նույնասեռականների բար

[thumb|[Տորոնտոյի Church Street գեյ թաղամասի գեյ բարերը]]
[thumb|[Ամստերդամի հնագույն Café ‘t Mandje գեյ բարը]]
**Նույնասեռականների բար**, արևմտյան երկրներում հայտնի է որպես **Գեյ բար** (), մեծ մասմաբ կամ բացարձակապես Նույնասեռականներին (գեյեր և լեսբիներ), երկսեռականներին (բիսեքսուալներ) և տրանսգենդերներին սպասարկող գինետուն։ «Գեյ» եզրը անվանման մեջ արդեն կայացած «գեյ բար» արտահայտության մասնիկն է, որը օգտագործվում է լայն իմաստով՝ ԼԳԲՏ համայնքի բոլոր ներկայացուցիչների վերաբերյալ։ Նախկինում գեյ բարերը նույնասեռական անձանց ժամանցային կյանքի կենտրոններն էին և այն եզակի վայրերից էին, որտեղ սեռական այն կողմնորոշում ունեցող մարդիկ կարող էին ազատ շփվել։ Գեյ բարերից բացի նման հաստատությունները ունեն նաև այլ անվանումներ. տղաների բար (), աղջիկների բար (), գեյ ակումբ (), գեյ փաբ (), քվիր բար (), լեսբի բար () և դայք բար ()։ Համացանցի, սոցիալական ցանցերի և որոշ արևմտյան երկրներում ԼԳԲՏ համայնքի իրավունքների համար պայքարող շարժման ի հայտ գալուց սկսած գեյ բարերի նշանակությունը որպես նույնասեռական անձանց միակ հավաքատեղի որոշ չափով նվազել է։

Գեյ բարերի չափսերը կարող են զգալիորեն տարբերվել։ Որոշ գեյ բարեր բաց են նաև հետերոսեքսուալ հաճախորդների համար։ Շատ արևմտյան երկրներում գեյ բարերը ունեն հատուկ փողոցային գովազդներ, ինչպես նաև գովազդվում են հանրամատչելի ԶԼՄ-ներում։ Ամենից հաճախ գեյ բարերը գտնվում են խոշոր քաղաքների այդպես կոչված «գեյ թաղամասերում»։ Նույնասեռական անձանց նկատմամբ խտրական վերաբերմունք ունեցող երկրներում գեյ բարերը սովորաբար փակ են կողմնակի մարդկանց համար. չունեն արտաքին ցուցանակ, չեն գովազդվում ԶԼՄ-ներում, իսկ մուտքը վերահսկվում է հաճախորդների անվանտանգությունը ապահովելու համար։

## Ամենահայտնի գեյ բարերը
### 
[thumb|«The New Penny» գեյ փաբը [Լիդսում]]
[thumb|«Odeon» սրճարանը [Ցյուրիխում]]
**Լոնդոն**
* Royal Vauxhall Tavern, Լոնդոն
* G-A-Y (ներառյալ G-A-Y Bar և G-A-Y Late), Լոնդոն
* The Black Cap, Լոնդոն
* The Coleherne, Լոնդոն
* Candy Bar, Լոնդոն
* KU Bar, Լոնդոն
* Heaven (Nightclub), Լոնդոն
**Անգլիա**
* G-A-Y Bar, Մանչեսթեր
* Cruz 101, Մանչեսթեր
* The New Penny, Լիդս
**Շոտլանդիա**
* Planet Out, Էդինբուրգ

### 
* Pan Club Copenhagen, Կոպենհագեն (*փակված է 2007 թվականից*)

### 
* The George, Դուբլին

### 
* Dark Berlin, Բարսելոնա

### 
* Woody’s, Տորոնտո

### 
**Վաշինգտոն**
* Phase 1
* Ziegfeld’s
* Velvet Nation (*փակված է*)
**Արևելք**
* Down the Street, Էսբերի պարկ (*փակված է*)
* Paddock Club, Գրինվիլ (*փակված է*)
* Scandals, Էշվիլ
* Stonewall Inn, Նյու Յորք
* Triangles Cafe, Դանբերի
* Julius, Նյու Յորք
**Հարավ**
* South Beach, Հյուստոն
**Արևմուտք**
* Black Cat Bar, Սան Ֆրանցիսկո (*փակված է*)
* Club Universe, Սան Ֆրանցիսկո (*փակված է*)
* Black Cat Tavern, Լոս Անջելես (*փակված է*)
* The Abbey, Ուեսթ Հոլիվուդ

### 
* Sunee Plaza (*բարերի ցանց*)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Claude J. Summers, Matthew D. Johnson. Gay and Lesbian Bars  — An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture 
* gayScout — International gay guide with adresses of gay venues 
* GayBarMaps — US Lesbian and Gay Bar, Restaurant, Lodging, Pride Event, Business Maps
* 

Կատեգորիա:ԼԳԲՏ մշակույթ
Հայկական նավաշինություն

**Հայկական նավաշինություն**, նավաշինության ավանդույթը Հայաստանում։

## Կիլիկյան Հայաստան
Կիլիկյան Հայաստանի նավաշինությունը առաջացել էր երկու նավաշինությունների ավանդույթների՝ Վանի նավաշինության դպրոցի և միջերկրածովյան (նաև արաբական դաուների ազդեցությամբ) դպրոցը միախառնման արդյունքում, քանի որ լճային նավաշինությունը բերել են ծովափ։
Արաբ պատմագիր Իբն էլ Վարդին Եգիպտոսի սուլթանության զորքերի կողմից 1322 թվականին Այաս նավահանգստի գրավման նկարագրության մեջ հիշատակում է կիլիկյան երեք ռազմանավերի անունները՝ Այաս, Շամա, Ատլաս։

Կիլիկիայի փոքր նավակները կրկնօրինակում էին Վանա լճի փոքր նավակներին։ Միջին նավերի մեջ զգացվում է հարևանների ազդեցությունը։ Մանրանկարների և Կիլիկյան Հայաստանի ժամանակակիցների վկայությունների թողած համաձայն հայկական մեծ նավերը երկու տեսակ են եղել՝ ցրկանավեր և բերդանավեր, որոնք հիմնականում ծառայել են որպես ռազմանավեր։

## Ժամանակակից վիճակ
Հիմնվելով հայկական ձեռագրերի վրա «Այաս» նավագնացական ակումբի ներկայացուցիչները վերականգնել են 24 հայկական նավերի գծագրերը։

## Տես նաև
* Կիլիկիա (նավ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Այաս ծովային հետազոտությունների ակումբ
* Севада Григорян: «Киликийцы»

Կատեգորիա:Հայկական նավաշինություն
Այաս (ակումբ)

**«Այաս»**, 1985 թվականին Երևանում հիմնադրված ծովային հետազոտություններ ակումբ։ Ակումբի գործունեության ոլորտներն են նավաշինությունը, նավագնացությունը, քարտեզագրության պատմությունը, ստորջրյա հետազոտությունները, զինանիշագիտությունը, նավամոդելավորումը և նավագնացությունների իրականացումը։ Ակումբի նախագահն է Կարեն Բալայանը։

## Նպատակներ
Ակումբը իր առջև դրել է երկու հիմնական նպատակ. ծովային թանգարանի ստեղծում Երևանում և Կիլիկիան Հայաստանի 13-րդ դարի առագաստանավի կրկնօրինակի կառուցում, դրանով հայ առևտրականների ուղիներով նավարկության իրականացում։

## Պատմություն
Ակումբը հիմնադրվել է 1985 թվականին Երևանում թեմատիկայով հետաքրքրվող մի խումբ անհանտների կողմից։

Ակումբը իր գոյության ընթացքում կազմակերպել էր 15-ից ավելի թեմատիկ ցուցահանդեսներ, որից մեկը Հայաստանում Եվրոպայի օրեր անցկացնելիս ՀՀ ԱԳՆ-ի Հայաստանի պատկերասրահում։

«Այաս» ակումբը Ծովային հետազոտությունների միջազգային ընկերության, Ծովային պատմության միջազգային հանձնաժողովի, Հաշմանդամային առագաստային սպորտի միջազգային ֆեդեռացիայի, Հայկական աշխարհագրական անկերության անդամ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի հասարակական կազմակերպություններ
Հիպսոգրաֆիկ կորագիծ

**Հիպոգրաֆիկ կորագիծ**, Երկրի մակերևույթի վրա տարբեր բարձրությունների և խորությունների տեղաբաշխումն արտահայտող կորագիծ՝ ուղղանկյուն կոորդինատների համակարգում։ Հիպոգրաֆիկ կորագիծ ստացվում է, երբ օրդինատների առանցքի վրա տեղադրվում են բարձրությունները (ծովի մակարդակից վերև) և խորությունները (ծովի մակարդակից ներքև), իսկ աբսցիսների առանցքի վրա՝ Երկրի հիպոգրաֆիկ կորագիծը տվյալ բարձրությունների և խորությունների զբաղեցրած մակերեսները։ Հիպոգրաֆիկ կորագիծ առաջին անգամ կազմել է ֆրանսիացի երկրաբան Ա. Լապարանը 1883 թվականին։ Հիպոգրաֆիկ կորագծի միջոցով հնարավոր է որոշել Երկրի ամբողջ մակերևույթի, նրա առանձին միավորների միջին բարձրությունները և ծովերի միջին խորությունները։ Օվկիանոսի հատակի կտրվածքն արտահայտող կորագիծը կոչվում է բաթիգրաֆիկ կորագիծ։ 

Կատեգորիա:Ֆիզիկական աշխարհագրություն
Շվի

thumb|Շվիի երկու տեսակները համապատասխանաբար՝ քանդվող և ամբողջական
**Շվի **, հայկական ազգային նվագարան։ Անվանումը ծագում է «շվվոց» բառի արմատից։ Շվին հնագույն հայկական նվագարաններից մեկն է և հայտնի է անհիշելի ժամանակներից։ Շվին ըստ կառուցվածքի լինում է երկու տեսակի՝ քանդվող և ամբողջական։ Ի տարբերություն ամբողջական շվիի քանդվող շվին ունի ինտոնացիան փոփոխելու հնարավորություն։ Նվագարանի դիապազոնը սկսում է առաջին օգտավայի C/C# (կախված գործիքից) նոտայից և ձգվում է մինչև երրորդ օկտավայի G/A (կախված գործիքից)։ Շվին ունենում է տարբեր լարվածքներ, բայց ամենատարածված լարվածքը C-ն է։
left|thumb|300x300px|Շվին բաժանված երկու մասի

### Պատրաստումը
Շվին պատրաստվում է բնական փայտից (հիմնականում ծիրանենուց) կամ եղեգից։ Շվի չափերը տատանվում են։ Միջինում շվին ունենում 30 սմ երկարություն։ Տրամագիծը միջինում 1,5 սմ է (քանդվող շվիների դեպքում մուդշտուկը լայնանում է մինչև 2,5 սմ)։ Քանդվող շվիների մունդշտուկը երիզված է լինում մետաղյա օղակով, որը սովորաբար պատրաստվում է լատունից, իսկ հատուկ դեպքերում կարող է պատրաստվել ոսկուց կամ այլ թանկարժեք մետաղներից։ Օղակը բացի զարդարանք լինելուց պահպանում է գործիքը ճաքերից (խոնավությունից փայտը ուռում է և միացման մասում կարող են ճաքեր առաջանալ), որոնք կարող են ազդել ձայնի որակի վրա։ Շվիի վրա բացվում են 8 անցքեր (չհաշված մունդշտուկի անցքը) 7 անցք վերևում և մեկ անցք ներքևում։ Շվին լարվում է անցքերի մեծացումով, ինչը բարձրացնում է գործիքի ինտոնացիան։ Անցքերը լայնացվում են շիկացված մետաղով։ Քանդվող շվիների մասերը իրարից հեռացնելով կարելի է իջեցնել գործիքի ինտոնացիան։
thumb|220x220px|Մատների դրվածքը համապատասխանապար C և C# նոտաները ստանալու համար

### Նվագ
Շվիի առաջին 4 անցքերը ներառյալ ներքևինը փակվում են սովորաբար ձախ ձեռքի մատներով։ Բութը փակում է ներքևի անցքը, իսկ ճկույտը չի օգտագործվում։ Աջ ձեռքի մատներով փակվում են մնացած անցքերը, իսկ ճկույտով հազվադեպ փակվում է վերջին 8-րդ անցքը, որը օգտագործվում C/C# նոտաները ստանալու համար։ Կիսատոներ ստանալու համար անցքերը փակվում են կիսով չափ։ Օրինակ երկրորդ օկտավայի C-ն ստանալու համար փակվում է առաջին վերևի անցքը, իսկ C# համար առաջին անցքը փակվում կիսով չափ։ Ներ մղված օդի ուժգնությունը պայմանավորում է նոտայի օկտավան (ավելի ուժեղ ներմղված օդը բարձրացնում է նոտան օկտավայով)։

### Ստեղծագործություններ
Շվին թեև ազգային նվագարանների թվին է պատկանում, սակայն բազմաժանր նվագարան է. շվիով նվագում են թե՛ ազգային և թե՛ դասական ստեղծագործություններ։ Շվիի համար ամենահայտնի գրված ստեղծագործությունը Խաչատուր Ավետիսյանի շվիի համար կոնցերտն է։ Այլ հայտնի ստեղծագործություններ են՝ Գրիգոր Հախինյանի «Ինտերմեցցո»-ն, Գրիգոր Մանասյանի «Պոեմ պար»-ը և այլն։

Կատեգորիա:Հայկական երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Փայտյա փողային գործիքներ
Հենրիկ Հարությունյան

**Հենրիկ Մարգարի Հարությունյան** (), հայ խորհրդային ֆիզիկոս-տեսաբան։ Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր (1970 թվականին)։

## Կենսագրություն
1955 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ինժեներաֆիզիկական ինստիտուտը։ Աշխատանքները վերաբերում են ֆիզիկական հիդրոդինամիկային, անհամասեռ միջավայրերում պայթյունային ալիքների տարածման տեսությանը, հարվածային խողովակներում հոսքերի հետազոտմանը, հարվածային ալիքների անդրադարձման ու փոխազդեցության ֆիզիկաին և մեխանիկային։ Ուսումնասիրել է հետերոգեն համակարգերի սեղմման պրոցեսները և այդ համակարգերի թերմոդինամիկական ու ձայնագիտական տեսության այլ խնդիրներ, հարվածային ալիքների ազդեցությունը գեր և հիպեր ձայնային արագությամբ շարժվող մարմինների վրա։

## Երկեր
* Отраженные ударные волны / Г. М. Арутюнян, Л. В. Карчевский. Москва, Машиностроение, 1973.
* Многофотонные явления в размерно-квантованных полупроводниках / Г. М. Арутюнян, ЕГУ. Ереван, Б. и., 1976.
* Связь между волновыми функциями простейших квантовых систем со скрытой симметрией / Г. М. Арутюнян, М. Г. Арутюнян, Г. С. Погосян, В. М. Тер-Антонян, Ереван. гос. ун-т. Ереван, Б. и., 1977.
* Присоединение Восточной Армении к России и его историческое значение: Сборник статей / Ереван. гос. ун-т; Редколл. Г. М. Казарян и др., Ереван, Изд-во Ереванского у-та, 1978.
* Размерно-квантованный полупроводник в поле когерентного гиперзвука / Г. М. Арутюнян, М. Г. Арутюнян, А. С. Саакян, ЕГУ. Ереван, Б. и., 1978.
* Подбарьерное экситонное поглощение в стационарной сверхрешетке / Г. М. Арутюнян, Х. В. Неркарарян, ЕГУ. Ереван, Б. и., 1979.
* Связь между волновыми функциями двухмерных квантовых систем со скрытой симметрией: Препринт ПЛРФ-79-17 / Г. М. Арутюнян, Л. С. Давтян, Л. Г. Мардоян и др., ЕГУ. Ереван, Б. и., 1979.
* Термогидродинамическая теория гетерогенных систем / Г. М. Арутюнян. Москва, Физматгиз, 1994.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ տեսաբաններ
Տակտ

**Տակտ**, երաժշտության մեջ՝ 17-րդ դարից, մետրի հիմնական միավորը և երաժշտական ստեղծագործության հատվածը, որ սկսվում է մետրական ուժեղ շեշտից։ Տակտի չափը կոտորակի կամ հատուկ նշանի ձևով (C=4/4) դրվում է հնգագծի սկզբում և չափի յուրաքանչյուր փոփոխությունից առաջ։ մինի|աջից|Տակտի գծերՏակտի սահմանները նոտաներում նշվում են ուղղաձիգ գծերով (տակտի գծեր)։ Տակտի գծերը Կոմիտասն անվանել է տրոհակ։

Կատեգորիա:Երաժշտական նոտագրման եղանակներ
Ֆիսհարմոն

մինի
**Ֆիսհարմոն**, *հարմոնիում* (), փողային օդահունչ ստեղնավոր նվագարան։ Ստեղծվել է XIX դարի 10-ական թվականներին։ Ֆիսհարմոնի նախորդն այսպես կոչված էքսպրեսիվ երգեհոնն է, որը պատրաստել է ֆրանսիացի Գ․ Ժ․ Գրենիեն (1810 թվական)։ Ժամանակակից ֆիսհարմոնը ըստ ձևի հիշեցնում է դաշնամուրը (ավելի փոքր չափերի), ունի դաշնամուրային ստեղնաշար, 6-20 ռեգիստր, որոնք գործի են դրվում շարժական լծակներով։ Ֆիսհարմոնը հնչողությամբ նման է երգեհոնին։

Կատեգորիա:Ստեղնաշարային երաժշտական գործիքներ
Կատեգորիա:Փողային երաժշտական գործիքներ
Ֆիտոհորմոններ

**Բուսահորմոններ**, **ֆիտոհորմոններ** ( *ֆիտոն* - բույս և հորմոններ), բույսերի հորմոններ, ֆիզիոլոգիական ակտիվ օրգանական միացություններ, որոնք փոքր քանակությամբ առաջանում են բույսերի ակտիվ աճող հյուսվածքներում, արմատների, ցողունների գագաթներում, տերևներում և խթանում են նրանց աճն ու զարգացումը։ Տարբերվում են միմյանցից իրենց կառուցվածքով և ազդեցության բնույթով։ Ֆիտոհորմոններին են պատկանում աուքսիները, գիբերելինը և ցիտոկինինները։ Ֆիտոհորմոնները կարգավորում են բույսերի կենսագործունեության շատ պրոցեսներ՝ սերմերի ծլումը, հյուսվածքների և օրգանների տարբերակումը, ծաղկումը, պտուղների հասունացումը և այլն։ Ֆիտոհորմոնները ազդում են որոշակի հաջորդականությամբ, բույսի զարգացման վաղ փուլերում գերակշռում են ցիտոկինինները և գիբերելինները, ավելի ուշ՝ աուքսինները։ Որոշակի խումբ են կազմում աճման բնական արգելակիչները՝ ինհիբիտորները, որոնցից հայտնի է աբսցիզաթթուն, որն արագացնում է տերևաթափը, բույսերի հանգստի վիճակին անցնելը, կանխում սերմերի ծլումը։ Ի տարբերություն կենդանիների հորմոնների, Ֆիտոհորմոնները ավելի քիչ առանձնահատուկ են և հաճախ ազդում են բույսի այն մասերի վրա, որտեղ առաջանում են։

## Ընդհանուր նկարագրություն
Առաջանում են հիմնականում բուռն աճման գոտիներում, երբեմն նաև՝ աճն ավարտած հյուսվածքներում։ Սինթեզվելով բույսի մեկ օրգանում կամ զոնայում՝ ազդում են մյուսների վրա՝ դրանով ապահովելով բուսական օրգանիզմի ֆունկցիոնալ ամբողջականությունը։

Տարբեր բուսահորմոններ բույսի աճման ու զարգացման բոլոր կենսընթացների վրա թողնում են մի կողմից միաժամանակյա և տարբեր ազդեցություններ, մյուս կողմից փոխազդում են միմյանց հետ, օրինակ՝ աուքսինը մակածում է էթիլենի սինթեզը և նպաստում ցիտոկինինիսին սինթեզին, իսկ գիբերելինի ազդեցությունն ուղեկցվում է աուքսինի քանակի ավելացմամբ։ Ուստի բույսի համար կարևոր է ոչ թե որևէ առանձին բուսահորմոններիի պարունակությունը, այլ նրանց միջև հարաբերակցությունը (հորմոնային հաշվեկշիռ)։ Գյուղատնտեսության կարիքների համար արտադրվում են գիբերելիններ՝ աուքսինների և ցիտոկինինների նմանակները, և էթիլեն արտադրողներ։ Բուսահորմոններիի և նրանց նմանակների կիրառման բնագավառներն են՝ արժեքավոր սորտերի բազմացումը՝ հյուսվածքների կուլտուրաների աճեցման օգնությամբ տնկաշիվերի արմատակալեցումը, պտուղների թափման նախաբերքահավաքի խթանումը, տերևազրկման և հերբիցիդային ազդեցությունը, խաղողի վազի անկորիզ սորտերի ստեղծումը և լոլիկի բերքատվության բարձրացումը, սերմերի, սոխուկների ու պալարների ծլման խթանումը և այլն։

## Տեսակներ
Հայտնի է բուսահոմոնների 5 տիպ, որոնց քիմիական կառուցվածքն ու կարգավորող ազդեցության մեխանիզմները հիմնական գծերով բացահայտված են՝

* աուքսիներ, 
* գիբերելիններ, 
* ցիտոկինիններ (խթանիչներ), 
* աբսցիզաթթու,
* էթիլեն (արգելակիչներ)։

Ենթադրվում է նաև բարձրակարգ բույսերի այլ հորմոնների, օրինակ՝ անտեզինների գոյությունը, որն ապահովում է ծաղիկների փակվելը։

Կատեգորիա:Ֆիտոհորմոններ
Տահիտի

մինի|աջից|Տահիտի շրջան
**Տահիտի**, (), հրաբխային կղզի Խաղաղ օվկիանոսում, Ֆրանսիական Պոլինեզիայում։ Ամենախոշորն է Ընկերության կղզիներում։ Ֆրանսիական տիրույթ է։ Տարածությունը 1042 Կմ² է, բնակչությունը՝ 95, 6 հազար (1977 թվականի տվյալներով)։ Վարչական կենտրոնը և գլխավոր նավահանգիստը՝ Պապեետե։ Բնակչության մեծամասնությունը տահիտցիներ են։ Բնակվում են նաև չինացիներ, ֆրանսիացիներ են։ Պաշտոնական լեզուն ֆրանսերենն է, կրոնը՝ քրիստոնեությունը։ Կղզին բաղկացած է լեռնային երկու զանգվածից (բարձրությունը՝ մինչե 2241 մ)։ Կազմված է բազալտներից։ Կլիման արևադարձային, ծովային է։ Տարեկան տեղումները 1400 մմ են։ Կան խոնավ արևադարձային անտառներ, մերձափնյա հարթավայրերում՝ կոկոսյան արմավենու, բանանի, շաքարեղեգի, վանիլի, արքայախնձորի պլանտացիաներ։ Մշակում են տարո, յամս, բաթաթ։ Արդյունահանում են մարգարիտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզի պետություններ
Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օղակղզիներ
Ֆիտոնցիդներ

thumb|Fitoncidas Fitoncidios Phytoncide Phytoncides International Forest Medicine
**Ֆիտոնցիդներ** ( — «բույս» և  — «սպանում եմ»), բույսերում առաջացող կենսաբանորեն ակտիվ մանրեասպան նյութեր, որոնք ոչնչացնում կամ ճնշում են բակտերիաների, մանրադիտակային սնկերի, նախակենդանիների աճը և զարգացումը։ Կարևոր դեր են կատարում բույսերի իմունիտետի և կենսաերկրացենոզներում օրգանիզմների փոխհարաբերությունների պրոցեսներում։ Ֆիտոնցիդները հայտնաբերել է խորհրդային գիտնական Լենինգրադի համալսարանի կենսաքիմիկոս Բ․ Տոկինը, 1928 թվականին։

## Հետաքրքիր փաստեր
Դենդրոպարկի սոճիների փոշոտման ընթացքում (տարվա մեջ միայն մի կարճ ժամանակաշրջան` մայիս-հունիս ամիսներին), սոճու անտառներում արտադրվում են ֆիտոնցիդ նյութեր։ Այն օժտված է բուժական հատկություններով, չափազանց կազդուրիչ է շնչառական ուղիների, հատկապես թոքային հիվանդություններով տառապող անձանց համար։ Մանկահասակ երեխաների համար հատկապես անփոխարինելի են սոճիների արտազատած նյութերը, որոնք ունենալով արտահայտված հակաբորբոքային և հակավիրուսային ազդեցություն, շնչառական ուղիներով անցնում են թոքեր և մանրէազերծում դրանք։

Ֆիտանցիդներ են պարունակվում սխտորում, սոխում, դառը օշինդրում, խրենում, կարմիր պղպեղում,

Կոսմետոլոգիական բնագավառում ալոճենին հայտնի է որպես բնական արդյունավետ ֆիտոնցիդ, այսինքն՝ կանխում է բակտերիաների և միկրոսկոպիկ սնկերի աճն ու զարգացումը։

1 հա գիհու անտառն օրական մթնոլորտ է նետում մոտ 30 կգ ֆիտոնցիդ։ Ըստ էության փշատերև անտառներում (հատկապես երիտասարդ սոճու անտառներում) օդը գործնականում ստերիլ է ( ընդամենը մոտ 200-300 բակտերիալ բջիջ/1 մ³-ում), ինչով հետաքրքրված են հիգիենիստները, այգեգործության մասնագետները և այլն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բույսերի ֆիզիոլոգիա
Ֆիջի ծով

**Ֆիջի ծով** (Fiji), Խաղաղ օվկիանոսի հարավային արևադարձային շրջանում, Ֆիջի, Նոր Կալեդոնիա, Նորֆոլկ, Նոր Զելանդիա և Կերմադեկ կղզիների միջև։ Մակերեսը 3177 հազար Կմ² է։ Ծով է անվանվել պայմանականորեն, այդ շրջանում գոյություն ունեցող խոր գոգավորության հետևանքով․ միջին խորությունը՝ 2740 մետր, առավելագույնը՝ 6948 մետր։
Ջրի ջերմաստիճանը ծովի մակերևույթին կազմում է 18—23 °С,  հարավ-արևելքում ՝ 25—28 °С: Աղիությունը 34,9—35,5‰ է։ Ստորին տեղագրությունը բարդ է, ստորջրյա  լեռներով ու հրաբուխներով։ Մակընթացության կազմած կիսարջանը օրվա ընթացքում կաարող է հասնել 1,5 — 3,0 մետրի։ Գլխավոր նավահանգիստը Սուվան է։

Կատեգորիա:Ֆիջիի աշխարհագրություն
Աբել Առստամյան

**Աբել Սելբերտի Առստամյան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Աբել Առստամյանը ծնվել է 1970 թվականի հունվարի 7-ին Ստեփանակերտ քաղաքում։ Ավարտել է թիվ 9 միջնակարգ դպրոցի 8-րդ դասարանը, այնուհետև ուսումը շարունակել Ստեփանակերտի սովխոզտեխնիկումի մեխանիզացիայի բաժնում։ 1988 թ-ից ակտիվորեն մասնակցել է Արցախի ազատագրական շարժմանը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո 1992 թ. հունվարին կրկին ներգրավվել է շարժման մեջ, մասնակցել Ասկերանի շրջանի Քյաթուկ, Նախիջևանիկ, Մարտունու շրջանի մի շարք գյուղերի համար մղված մարտերին։ Զոհվել է 1992 թ. օգոստոսի 16-ին Մարտունու շրջանի Հացի գյուղի մոտ ծավալված թեժ մարտում։ Հետմահու պարգևատրվել է ՀՀ Արիության և ԼՂՀ «Արիության համար» մեդալներով։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Ալեքսանդր Առստամյան

**Ալեքսանդր Առստամյան** (29 հունվարի, 1962, Բաքու&nbsp;-&nbsp;8 մայիսի, 1992, Ջանհասան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ալեքսնադր Առստամյանը ծնվել է 1962 թ. հունվարի 29-ին Բաքու քաղաքում։ Ավարտել է միջնակարգ դպրոց, իսկ այնուհետև՝ Վ. Ի. Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզկուլտուրայի ֆակուլտետը։ 1988 թ. շատերի պես տեղափոխվել է Ստեփանակերտ։ Որպես զինղեկ աշխատել է թիվ 8 միջնակարգ դպրոցում և բժշկական ուսումնարանում։ Եղել է բոքսի գծով սպորտի վարպետ։ 1990 թ-ից ընդգրկվել է Արցախյան շարժման ու զինված պայքարի մեջ։ Մասնակցել է Կրկժանի, Մալիբեկլուի, Խոջալվի կրակակետերի վերացման ռազմագործողություններին։ Զոհվել է 1992 թ. մայիսի 8-ին Ջանհասանի մարտում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Շուշիի ազատագրման համար» և «Մարտական ծառայություն» մեդալներով։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հանգչում է Ստեփանակերտի քաղաքային գերեզմանատանը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հունվարի 29 ծնունդներ
Կատեգորիա:1962 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 8 մահեր
Կատեգորիա:1992 մահեր
Վագրաձի

**Վագրաձիեր** կամ **զեբրեր**, (), միասմբակավորների կարգի ձիերի սեռի կաթնասուն կենդանիների խումբ։ Հանդիպում են հոտերով։

Մարմնի երկարությունը 200-240 սմ է, պոչինը՝ 45-57 սմ, մնդավի բարձրությունը՝ 120- 140 սմ, քաշը՝ մինչև 350 կգ։ Մարմինը պատված է իրար հաղորդող մուգ և բաց գույնի շերտերով։

Բաշը կարճ է, ուղղաձիգ դիրքով։ Պոչը վերջանում է երկար մազափնջով։ Ըստ մեծության, գանգի կառուցվածքի ու շերտավորության տարբերում են վագերաձիերի 3 տեսակ։ Տարածված են Արևելյան, Կենտրոնական և Հարավային Աֆրիկայում։

Շատ զգույշ, արագավազ կենդանիներ են։ Սնվում են բուսական կերով։ Հղիությունը տևում է 346-390 օր։ Ծնում են 1-2 ձագ։ Արհեստական պայմաններում լավ են բազմանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աֆրիկայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Եթովպիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Զեբրեր
Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հարավային Աֆրիկայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Ձիեր
Կատեգորիա:Միասմբակավորներ
Կատեգորիա:Նամիբիայի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Սոմալիի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Սուդանի կենդանական աշխարհ
Կատեգորիա:Քենիայի կենդանական աշխարհ
Էրիկ Բերն

**Էրիկ Լենարդ Բերն** (, իրական անունը՝ Լեոնարդ Բերնսթայն, ), ամերիկացի հոգեբան և հոգեբույժ։

Առաջին հերթին հայտնի է որպես տրանսակցիոն հոգեթերապիայի և սցենարային վերլուծության հիմնադիր։ Զարգացնելով հոգեվերլուծության գաղափարները, նյարդային և հոգեկան հիվանդությունների բուժման մեթոդները՝ Էրիք Բերնը ուշադրությունը կենտրոնացրեց տրանսակցիաների (փոխազդեցության միավորների) վրա, որոնքը ընկած եմ միջանձնային փոխազդեցության հիմքում։ Որոշ տրանսակցիաներ որոնք իրենց հիմքում ունեն թաքնված նպատակ, նա անվանում է խաղեր։

Էրիկ Բեռնը ծնվել է մայիսի 10-ին Մոնրեալում (Կանադա)։ Նրա ամբողջական անունը Էրիկ Լեոնարդ Բեռնշտեյն էր։ Հայրը՝ Դավիթ Հիլլել Բեռնշտեյնը, բժիշկ էր, մայրը՝ Սառա Գորդոն Բեռնշտեյնը պրոֆեսիոնալ գրող-խմբագիր էր։ Նրա միակ քույրը՝ Գրեյսը, ծնվում է եղբորից հինգ տարի անց։ Բեռնի ընտանիքը Կանադա էր գաղթել Լեհաստանից և Ռուսաստանից։ Բեռնի հայրը հաճախ էր որդուն իր հետ վերցնում հիվանդներին այլցելելու ժամանակ։ Հոր մահից հետո, 1921 թվականին, Բեռնի մայրն է սկսում ֆինանսապես աջակցել իր երկու երեխաներին՝ զբաղվելով գրական գործունեությամբ։ Օլիվեր Ջեյմսի (Oliver James, 1977) կարծիքով Բեռնի փոքրիկ Երեխան տրավմատիզացվել է հոր մահից հետո։ Հայրը մշտապես ունեցել է մեծ ազդեցություն Բեռնի ներաշխարհի վրա, որի մշտական նպատակն էր բուժել հիվանդներին։ Այդ ազդեցությունը արտացոլվում է նրա կողմից գրված «Տրանզակտ վերլուծությունը հոգեթերապիայում» («Transactional Analysis in Psychotherapy») գրքի առաջին էջի լատինական գրությունը, որը թարգմանվում է հետևյալ կերպ՝ «Իմ հայր Դեյվիդի՝ բժշկի, վիրաբուժության մասնագետի և աղքատների բժշկի հիշատակին»

## Տրանզակտ վերլուծություն
Էրիկ Բեռնի տրանզակտ վերլուծությունը իրենից ներկայացնում է մի համակարգ, համաձայն որի մարդու գիտակցությունն իրենից ներկայացնում է ես-ի երեք վիճակների ամբողջություն.
*Ծնող
*Մեծահասակ
*Երեխա
Էրիկ Բեռնի կարծիքով անձի այս երեք վիճակներրը ձևավորվում են երախայի և ծնողների միջև առկա շփման ընթացքում։ Երեխան նրանցից յուրացնում է վարքային ձևերը, ընդունում է սցենարներ, այն իրականացնելու ճանապարհները։ Սցենար ձեռք բերելու պահանջմունքը դրված է գենետիկորեն և ունի ընդհանուր հիմք կոլեկտիվ անգիտակցական հետ (Կ.Յունգ)։

## Արտաքին հղումներ
*http://www.psychologos.ru/articles/view/erik_bern 
*http://www.psychology.ru/whoswho/Eric_Berne.stm 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հոգեբույժներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Ռազմական բժիշկներ
Տամպիկո

**Տամպիկո** (), քաղաք և ծովային նավահանգիստ Մեքսիկայի հյուսիս արևելքում, Տամաուլիպաս նահանգում։ 240 հազար բնակչությամբ (1978 թվականի տվյալներով)։ Նահանգի նավթարդյունահանության գլխավոր կենտրոնն է։ Կա նավթավերամշակում, նավթաքիմ․, սննդի և մետաղամշակման արդյունաբերություն։ Նավթամուղով կապված է Կոստա Ռիկա քաղաքի հետ։

## Անվանում
Անվանումը տեղացի հնդկացիների լեզվով նշանակել է «լեռնոտ վայր»։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Plazacentrotampico.JPG| 
| 
Պատկեր:Centro De convenciones Tampico visto desde Puente peatonal 65%.jpg| 
Պատկեր:Lateral centro de convenciones tampico.JPG| 
| 
Պատկեր:Aguila colony.jpg| 
Պատկեր:Postalnewyorkmexico.jpg| 
Պատկեր:Tampicodenoche.JPG| 
Պատկեր:Tampicoarquitectura.JPG| 


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1823 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքներ