Նավոլիսայ

**Նավոլիսայ** (), լեռնային գետ Տաշքենդի մարզի Բոստանլիկ շրջանում։ Համարվում է Պսկեմ գետի աջ վտակը, սակայն գարնանն ու ամռանը փաստացի թափվում է Չիրչիկ գետի վրա կառուցված Չարվակի ջրամբարը։

## Ստուգաբանություն
Նավոլիսայ գետի անունը թարգմանվում է որպես «մեղեդային սայ»։ Կենտրոնական Ասիայում մշտական կամ ժամանակավոր ջրահոսքերով հեղեղատները, ինչպես նաև բուն ջրահոսքերը (մասնավորապես, համեմատաբար փոքր գետերը, որոնք ջրի մակարդակի կտրուկ սեզոնային տատանումներ են ունենում կամ ամբողջությամբ չորանում) կոչվում են **սայ**։

Ռուսական աշխարհագրական ընկերության լիիրավ անդամ Ա.Պ. Կոլբինցևը գրում է, որ այս անունը, հավանաբար, տրվել է զրնգուն խշշոցի համար, որն առաջանում է քարքարոտ հունի երկայնքով ջրի հոսքից՝ երաժշտական գործիք հիշեցնելով։

## Ընդհանուր նկարագրություն
Գետի երկարությունը 17 կմ է, ավազանի մակերեսը՝ 99,4 կմ²։ Սիջակ բնակավայրից վեր ջրահավաք ավազանի միջին բարձրությունը 1650 մ է։ Սայը սնվում է հիմնականում ձյունով և նաև անձրևով։ Ուզբեկստանի ազգային հանրագիտարանը ներկայացնում է ջրի տարեկան միջին սպառումը 2,85 մ³/վրկ։

Վ․ Չուբի աշխատության մեջ Սիջակ գյուղում ջրի տարեկան միջին սպառումը նշված է 2,99 մ³/վրկ: Մարտից հունիս ընկած ժամանակահատվածը կազմում է արտահոսքի 65-70%-ը: Ջրի ամենաբարձր հոսքը դիտվել է մայիսին (6,32 մ³/վ)։ Համաձայն 25 տարվա (1964-1968, 1971, 1973-2000) դիտարկումների, հուլիս-սեպտեմբեր ամիսների հոսքը կազմում է մարտից մայիս ընկած ժամանակահատվածի հոսքի 36,8%-ը, հոսքի փոփոխականության գործակիցը` 0,258: Նավոլիսայի ջուրը առանձնանում է թափանցիկությամբ ամբողջ տարվա ընթացքում, ներառյալ հորդացումը։

## Հոսք
Նավոլիսայը սկիզբ է առնում Ուգամ լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան լանջերի աղբյուրներից՝ մոտ 3000 մետր բարձրության վրա։ Գետը հոսում է ընդհանուր հարավ-արևմտյան ուղղությամբ, սակայն դեպի գետաբերանն ​​աստիճանաբար վերանում է արևմտյան թեքությունը, իսկ վերջնամասում ձեռք է բերում մի փոքր թեքություն դեպի արևելք։ Գետի հունը անցնում է գեղատեսիլ կիրճով, որն իր վերին հատվածում քարքարոտ լանջեր ունի։ Նավոլիսայն անցնում է *Փարդաշահ* լեռան ստորոտով։ Ներքևում ափերի երկայնքով տեղակայված են եղել պիոներական ճամբար և հանգստի կենտրոններ, ինչպես նաև ֆերմա։ Մինչև գետաբերանն ​​այն հատվում է *R-5* մայրուղու հետ, որի համար կառուցվել է Նավոլիսայով անցնող միակ կամուրջը։

Նավոլիսայը համարվում է Պսկեմ գետի աջ վտակը։ Սակայն գարնանը և ամռանը Չարվակի ջրամբարի ջրերը անմիջապես հասնում են Նավոլիսայի գետաբերանը։ Նրա կիրճի ստորին հատվածը կազմում է ջրամբար ծոց։ Միախառնման կետը գտնվում է մոտ 910 մ բարձրության վրա։

## Բուսական և կենդանական աշխարհ
Նավոլիսայ գետի հունն անցնում է անտառներով (վերին հոսանքով) և ընդարձակ ընկուզենիների պուրակներով։ Ափի քարքարոտ հատվածներում աճում է վայրի սոխ։ Գետի մոտ գտնվող Յուկորի կոկլայոլի (Վերին Կանաչ արոտավայր) տարածքում խոտածածկը մնում է մատղաշ ամբողջ ամառվա ընթացքում։

Նավոլիսայի հովիտում շատ տարածված է քարակաքավ, իսկ վերին մասում հանդիպում են այծյամներ։

## Վտակներ
Ըստ Ուզբեկստանի ազգային հանրագիտարանի՝ Նավոլիսայը հինգ փոքր վտակ ունի։ Ամենամեծ վտակը Յախաքսայն է, որը միանում է աջից՝ Յախակի և Բիրկոլի լեռնանցքների կողմից։

## Հնագիտական ​​վայրեր
1964 թվականին Նավոլիսայի և Պսկեմի միախառնման վայրում, առաջին գետահովտի տեռասի վրա, Չարվակի հնագիտական ​​խումբը հայտնաբերեց մի բնակավայր, որը կոչվում էր Նավալիթեփե: Նավալիթեփեն 100 x 60 մ չափերով ցածրադիր, անկանոն ձևով տեղանք է, որի տարածքում հայտնաբերվել են քարե շենքերի ավերակներ, իսկ հյուսիսարևմտյան անկյունում հայտնաբերվել են աշտարակի հետքեր։ Արևմուտքից և հարավից շենքերը շրջապատված էին 1–2 մ բարձրությամբ և 145 մ երկարությամբ պաշտպանիչ պարսպով, հյուսիսից և արևելքից պաշտպանական գործառույթ էին իրականացնում Նավոլիսայի և Պսկեմի խորը կիրճերը։ Նավալիթեփեի կենտրոնում լեռնային այծի ուրվագիծ էր փորագրված քարի վրա։ Կենդանու պատկերն ուներ 15 սմ բարձրություն և 12 սմ երկարություն, որը արվել էր մակերեսային մանր փորագրման տեխնիկայով։ Պեղված նյութեր չեն հայտնաբերվել, բնակավայրի պեղումներ չեն իրականացվել։

Հայտնաբերվել է նաև Նավոլիսայի պալեոլիթյան տեղանքը։

## Գրականություն
* *Новалисой* —  Национальная энциклопедия Узбекистана (узб.). — Ташкент, 2000—2005.
* *Колбинцев А. П.* Ташкентский оазис. — Ташкент: «Узбекистан», 1983. С. 64

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Наволи-сай – форельная речка

Կատեգորիա:Ուզբեկստանի գետեր