open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պրո Արմենիա

**Պրո Արմենիա** (), ֆրանսերեն երկշաբաթաթերթ։ Լույս է տեսել Ֆրանսիայում 1900-1914 թվականներին։ Հրատարակության նախաձեռնողն էր Քրիստափոր Միքայելյանը, գլխավոր խմբագիրն էր Պիեռ Քիյառը, քարտուղարը՝ Ժան Լոնգեն, խմբագրական կոմիտեի անդամները՝ Ժորժ Կլեմանսոն, Ա. Ֆրանսը, Ժան Ժորեսը, Ֆ. դը Պրեսանսեն, Է. դը Ռոբերտին։

Նպատակն էր ֆրանսիական և միջազգային հասարակայնությանը ծանոթացնել հայկական հարցին, հայ ժողովրդին ցույց տալ օգնություն և օժանդակություն, Եվրոպայում ուժեղացնել հայանպաստ շարժումը։ Թերթի խմբագիրները նշում էին, որ իրենք հանդես չեն գալիս ֆրանսիական որևէ կուսակցության կամ հայկական այս կամ այն խմբավորման անունից, այլ ցանկանում են միություն ստեղծել բոլոր բարի կամքի մարդկանց միջև, ուշադրություն հրավիրել հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարվող բռնությունների վրա։ Թերթի հիմնական նպատակն էր Բեռլինի դաշնագրի 61-րդ հոդվածի և 1895 թվականի «Մայիսյան բարենորոգումների» իրականացումը։

Հրատարակողները ձգտում էին հասարակական կարծիք ստեղծելու միջոցով ազդել Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականության վրա, նրա կառավարողներին հուշել հայանպաստ ձեռնարկումների իրականացման անհրաժեշտությունը։ «Պրո Արմենիան» հարուստ տեղեկություններ է հաղորդել Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած ջարդերի, հայկական հարցի օգտին եվրոպական երկրներում կազմակերպված միջոցառումների մասին։ Թերթում հրատարակվել են սուլթանական կառավարության հայաջինջ քաղաքականությունը մերկացնող փաստաթղթեր։

Կովկասում հայկական դպրոցների փակման և դրան հաջորդած ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին «Պրո Արմենիան» տպագրել է նաև ցարիզմի ռուսականացման քաղաքականության դեմ ուղղված բազմաթիվ հոդվածներ։ Թերթի էջերում հայ ժողովրդի արդար դատի պաշտպանությամբ հաճախ հանդես են եկել II ինտերնացիոնալի առաջնորդները, ժամանակի ականավոր քաղաքական գործիչներ, հրապարակախոսներ ու պատմաբաններ (Է. Վանդերվելդե, է. Բեռնշտայն, Ա. Ֆրանս, Պ. Միլյուկով և ուրիշներ)։ Տպվել են հոդվածներ նաև Արևմտյան Հայաստանում հայ ֆիդայիների հերոսական կռիվների մասին։

1912-1913 թվականներին «Պրո Արմենիա»-ի փոխարեն հրատարակվել է "Pour les Peuples d’Orient" («Արևելքի ժողովուրդների համար») թերթը (ամիսը 2 անգամ)։ Տնօրեններ՝ Ֆ. դը Պրեսանսե և Վիկտոր Բերար, քարտուղար՝ Ժան Լոնգե։ Թերթին աշխատակցել է Մ. Վարանդյանը (M. Varandi ստորագրությամբ)։

1913 թվականի դեկտեմբերի 10-ին վերականգնվել է «Պրո Արմենիա» անվանումը։ Թերթի վերջին համարը թվագրված է 1914 թվականի հունիսի 25-հուլիսի 10։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Վարանդյան Մ., Հ. Հ. Դաշնակցության պատմություն, հ. 1, Փարիզ, 1932, էջ 204-205։

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հարցը և արտերկիրը
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հայկական թերթեր
Միություն և առաջադիմություն

**Միություն և առաջադիմություն** (թուրք. «İttihat ve Terakki», «իթթիհաթ վե թերաքքի»), երիտթուրքեր, թուրքական քաղաքական կուսակցություն։ Հիմնվել է 1889 թվականի մայիսի 21-ին՝ «Օսմանյան միասնության ընկերություն» անունով։ Նպատակը 1876 թվականի Սահմանադրության վերականգնումն էր և պառլամենտի գումարումը։ Ավելի ուշ վերանվանվել է «Միության և առաջադիմության օսմանյան ընկերություն» և միավորվել երիտթուրքերի Փարիզի խմբի հետ։ Հիմնադիրներն էին Աբդուլլահ Ջևդեթը, Իսհակ Սյուքութին, Իբրահիմ Թեմոն, Հիլմի Թունալըն և Աքիլ Մուխթարը։ Հալածանքների պատճառով ղեկավարները փախել են արտասահման։ 1897 թվականին սկսել են գործել ընկերության Ժնևի, ապա և Կահիրեի բաժանմունքները։ Ընկերությունը հրատարակել է թերթեր Կ.Պոլսում, Զմյուռնիայում, Ժնևում, Կահիրեում, քննադատել Աբդուլ Համիդ ll-ի վարչակարգը։ 1902 թվականին Փարիզի համագումարում ընկերությունը պառակտվել է 2 խմբի. Սաբահէդդինի կողմնակիցների և Ահմեդ Ռիզայի կողմնակիցների։ Դաշնակցության ներկայացուցիչ Խ. Մալումյանի միջնորդությամբ, կողմերը համաձայնել են միավորել ուժերը սուլթանի դեմ պայքարում։ Այդ ժամանակ Սալոնիկում գործել է Ազատության օսմանյան ընկերությունը, որը հանդես է եկել կայսրության ներքին գործերին եվրոպական տերությունների միջամտության դեմ. ագիտացիա արել բանակում և այլն։ 1908 թվականին այդ ընկերությունը որոշել է միավորվել Փարիզի ընկերության հետ, և նրա պարագլուխները մտել են ԿԿ կազմի մեջ։ 1908 թվականի հուլիսի 23-ի զինված հեղաշրջման հետևանքով իթթիհաթականները հռչակել են սահմանադրության վերականգնումը։ Դրանից հետո գաղտնի ԿԿ անդամներ Թալեաթը, Էնվերը, Բեհաեդդին Շաքիրը, Միդհաթ Շյուքրին և ուրիշներ Սալոնիկից տեղափոխվել են Կ. Պոլիս, շուտով նրանց գլխավորած ընկերությունը հռչակվել է քաղաքական կուսակցություն։ Լինելով պանթյուրքիզմի մոլի ջատագովներ՝ նրա պարագլուխները իրենց տասնամյա կառավարման ընթացքում (1908-1918) Օսմանյան կայսրությունը երեք անգամ ներքաշել են արկածախնդրական պատերազմների (1911 թվականին՝ Տրիպոլիտանական, 1912-1913 թվականներին՝ Բալկանյան, 1914-18 թվականներին՝ Առաջին աշխարհամարտ) մեջ՝ նոր տարածքներ զավթելու նպատակով։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին և ընթացքում «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության պարագլուխները ծրագրել և իրագործել են հայերի ցեղասպանությունը։ Պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետո՝ 1918 թվականի հոկտեմբերի 19-ին, տեղի է ունեցել կուսակցության վերջին համագումարը, որը հայտարարել է ինքնալուծարման և նոր՝ «Թեջադդուդ» («Վերածնունդ») կուսակցության ստեղծման մասին։ Սակայն նոյեմբերի 2-ին դաշնակիցների (Անտանտի) զորքերը մտել են Կ.Պոլիս, և «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության պարագլուխները փախել են արտասահման։

1919-1920 թվականներին Կ.Պոլսում տեղի է ունեցել կուսակցության ԿԿ անդամների դատավարությունը։ Պատերազմի և հայերի ցեղասպանության գլխավոր հանցագործները հեռակա կարգով դատապարտվել են մահվան, սակայն հանցագործների զգալի մասը խուսափել է արդար պատժից։ Կուսակցության որոշ պարագլուխների մահվան դատավճիոն ի կատար են ածել հայ վրիժառուները։

Կատեգորիա:Թուրքիայի պատմություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կուսակցություններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Թուրքական ազգայնականություն
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքականություն
Կատեգորիա:Երիտթուրքեր
Ժան Ժորես

**Օգյուստ Մարի Ժոզեֆ Ժան Լեոն Ժորես** (, ), առավել հայտնի որպես **Ժան Ժորես** (*Jean Jaurès*), ֆրանսիացի սոցիալիստ գործիչ, «Յումանիտե» թերթի հիմնադիր։ Իր հրատարակություններում, հոդվածներում և ելույթներում բազմիցս բողոքել է Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ շրջաններում հայերի նկատմամբ սուլթանական կառավարության բիրտ կամայականությունների և դաժանությունների դեմ։

1903 թվականի փետրվարին Փարիզում արտասանած ճառում Ժորեսը քննադատել է 1894-96-ի աբդուլհամիդյան ջարդերի ժամանակ եվրոպական տերությունների դիրքորոշումը հայկական հարցում. «Եկել է ժամանակը, որպեսզի Եվրոպայի հասարակական կարծիքը վերջապես շարժվի մեռյալ կետից... Յոթ տարի առաջ Հայկական հարցում մեծ տերությունների բռնած դիրքի համար և մենք, և Եվրոպան ներկայումս հատուցում ենք այն դժվարություններով, որոնցով հղի է մակեդոնական հարցը։ Այս երկարաձգված անտարբերությունը, այս երկար անիրազեկությունը, հիրավի դարձան մեծագույն հանցագործություն, որը սրբեց հրեշավոր սպանությունների հետքերը... Եթե Եվրոպայի այդ լռելյայն ու պասսիվ կարեկցանքը մեծ հանցագործություն էր, այն միաժամանակ նաև մեծ սխալ էր... Հայաստանի հանդեպ մեր վարվելակերպը սրանից յոթ տարի առաջ խրախուսեց սուլթանին և այն հանցագործություններն ու անօրինականությունները, որոնք միշտ էլ խռովություններ են հարուցում»։

Ժորեսն արձագանքել է Կիլիկիայի 1909 թվականի ապրիլյան դեպքերին և, նկատի ունենալով երիտթուրքական «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեին, «Յումանիտեում» (1909, ապրիլի 4) գրել է. «Լիբերալները ներգրավվել են հետադիմության բանսարկությունների մեջ, և հայերը կոտորվեցին, ինչպես կարմիր սուլթանի լավագույն օրերին»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Молчанов H. Н., Жорес, Ж., 1909, Jauids, Р., 1937.

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆրանսիացի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայում հրազենից մահացածներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Արտեմ Օհանջանյան

**Արտեմ Սեդրակի Օհանջանյան** (), կինոռեժիսոր և սցենարիստ, պատմաբան (Ավստրիա)։ Վիեննայի համալսարանի դոկտոր (1990), ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (2001)։

## Կենսագրություն
Արտեմ Օհանջանյանը ծնվել է 1936 թվականին, Բաքվում։ 1938 թվականից բնակվել է Թեհրանում, 1958 թվականից՝ Վիեննայում։
1964 թվականին ավարտել է Վիեննայի երաժշտական ակադեմիան։ 1967-1969 թվականներին դասավանդել է Վիեննայի արվեստի ակադեմիայում։

Օհանջանյանի սցենարներով ստեղծել է 70 վավերագրական և գեղարվեստական ֆիլմեր՝ մեծ մասը նվիրված Հայկական հարցին (1-ին մրցանակներ՝ 1972 թվական, Մադրիդ, 1988 թվական, Վիեննա)։ 1992-1993 թվականներին եղել է ՀՀ մշակույթի նախարարության լիազոր-ներկայացուցիչը Ավստրիայում։

1996 թվականից եղել Ավստրիայում Հայկական պատմության և մշակույթի հանդիսություն ընկերության փոխնախագահ, 2001 թվականից՝ Հայկական հարցի գծով ՀՀ ԳԱԱ և Ավստրիայի հայկական եկեղեցական վարչության ներկայացուցիչը Ավստրիայում։ 1967 թվականից սկսած՝ նա զբաղվել է ցեղասպանության ուսումնասիրությամբ։

## Ստեղծագործական ուղի
Հեղինակ է հայկական հարցին և հայերի ցեղասպանությանը նվիրված մի շարք աշխատությունների։ «Հայաստան։ Թաքուն ցեղասպանություն» (1989) աշխատության մեջ, օգտագործելով հիմնականում Ավստրիայի արխիվներում հայտնաբերած վավերական փաստաթղթեր, շարադրել է արևմտահայերի զանգվածային ջարդի և տեղահանության պատմությունը ժամանակի կարևոր իրադարձությունների ընդհանուր ֆոնի վրա, ցույց տվել այդ հարցի նկատմամբ Գերմանիայի և Ավստրո-Հունգարիայի հասարակական կարծիքը, ինչպես նաև լուսաբանել Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպի ստեղծման պատմությունը։ Կազմել է «Հայերի ցեղասպանությունը» (Մյունխեն, 1988 թվական) փաստաթղթերի ժողովածուի 2-րդ հատորը, որում առաջին անգամ հրապարակվել են Ավստրիայի արխիվներում պահվող շատ փաստաթղթեր։

## Աշխատություններ
* «Հայաստան, թաքուն ցեղասպանություն»
* «1915 թ. անհերքելի վկայություններ»
* «Հայկական հարցը և Գերմանիան ու Ավստրո-Հունգարիան»
* «Հայկական ժայռապատկերներ» (գերմաներեն), 2007 թ.
* «Հայաստան՝ 1915 թ.» (գերմաներեն), 2007 թ.
* «Հայաստան՝ 1915 թ.» (անգլերեն), 2011 թ.

## Երկեր
* Armenien. Der verschwiegene VSIkermord, Wien, 1989.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1936 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայ սցենարիստներ
Միություն ի փրկություն

**Միություն ի փրկություն**, ազգային-ազատագրական գաղտնի խմբակ։ Հիմնվել է Վանում 1872 թվականի մարտին։ Խնդիրն էր՝ հանուն հայ ժողովրդի ազատագրության պայքար ծավալել թուրք և քուրդ հարստահարիչների դեմ։ Խմբակի անդամները՝ Կ. Իսաջանյան, Մ. Սուրենյան, Կ. Նաթանյան, Պ. Միրախորյան և ուրիշներ, առաջնորդվում էին Մ. Խրիմյանի և Գ. Սրվանձըտյանի ազատագրական գաղափարներով։ Նրանք հայ ժողովրդի ազատագրությունը կապում էին Ռուսաստանի օգնության հետ։ 1872 թ. մայիսին «Միություն ի փրկություն» խմբակի երկու ղեկավարներ՝ Հ. Կալոյանը և Ն. Շիրվանյանը, եկել են Երևան և Թիֆլիս՝ ռուսական իշխանությունների հետ կապեր հաստատելու և օգնություն հայցելու, Կովկասի փոխարքային հայտնել են ռուսահպատակություն ընդունելու իրենց ցանկությունը։ Ըստ էության այսքանով էլ սահմանափակվել է խմբակի գործունեությունը։ Բայց գոյատևելով շուրջ երկու տարի՝ այն իր գաղափարներն է տարածել Վանի և շրջակա գյուղերի հայերի մեջ։

Կատեգորիա:Թուրքահայ հասարակական կազմակերպություններ
Կարապետ Փաշայան

**Կարապետ Փաշայան** (, Մեծ եղեռնի զոհ), հայ հասարակական, քաղաքական, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ Մասնագիտությամբ՝ բժիշկ (ակնաբույժ)։

## Կենսագրություն
Կարապետ Փաշայանը 1888 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի բժշկական վարժարանը։ Որպես բժիշկ աշխատել է Բալուում, Մալաթիայում։ 1890 թվականին Բագառիճում հայդուկային խմբեր կազմակերպելու համար բանտարկվել է, բայց լոկ պատահաբար խուսափել է խիստ պատժից։ 1890 թվականին նորից բանտարկվել է զինված խմբեր կազմակերպելու և զինամթերք պահելու մեղադրանքով։ Դատավարությունը տևել է շուրջ 2 տարի և ավարտվել մահապատժի դատավճռով, բայց, շնորհիվ Անգլիայի դեսպանի տիկնոջ միջնորդության, ներվել է։ 1895 թվականին անցել է Պարսկաստան, որտեղ աշխատել է որպես պալատական բժիշկ։ Օգտագործել է իր լայն հնարավորությունները՝ օգնելու իրանահայ գաղութին (այստեղ նրան շնորհվել է «Խան» տիտղոսը)։ 1903-1906 թվականներին աշխատել է Եգիպտոսում։ Ալեքսանդրիայում իր միջոցներով հիմնել է դպրոց և տպարան։ 1908 թվականին երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո վերադարձել է Կ.Պոլիս, ընտրվել է օսմանյան պառլամենտի, նաև Ագգային ժողովի երեսփոխան։ 1915 թվականին, ի թիվս այլ հայ մտավորականների, Փաշայանը ձերբակալվել է, բանտարկվել Այաշի բանտում և շուտով սպանվել։ Գրել է մի շարք գիտական աշխատություններ, նաև գրական ստեղծագործություններ։

## Երկեր

* Ժողովրդի բարեկամները, ԿՊ, 1909։

## Գրականություն
* «Մեծ եղեռնի նահատակ բժիշկները», Կարոյան Գ. Ա,, Բոստոն, 1957, էջ 24-36։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1874 ծնունդներ
Կատեգորիա:Կոստանդնուպոլիս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:1915 մահեր
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Անձինք Կոստանդնուպոլսից
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության անձինք
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական անձինք
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության գրողներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ ակնաբույժներ
Հոմոգենացում

**Հոմոգենացում**  մետալուրգիայում, համաձուլվածքներում համասեռ (հոմոգեն) կառուցվածքի ստեղծում՝ կենտրոնացված միկրոանհամասեռությունների վերացման ճանապարհով։ Հոմոգենացման համար համաձուլվածքները ենթարկում են ջերմային մշակման՝ այսպես կոչված դիֆուզիոն կամ հոմոգենացնող թրծաթողման։ Հոմոգենացումը լավացնում է համաձուլվածքների պլաստիկությունը, բարձրացնում մեխանիկական հատկությունների կայունությունը և փոքրացնում նրանց անիզոտրոպությունը։

Հիմնական մեխանիզմը դիֆուզիան է։

: J\sim{\frac{\Delta c}{dx}}=\mathrm{grad}(c),

Կատեգորիա:Նյութագիտություն
Հոմոզիգոտություն

**Հոմոզիգոտություն** (հոմո. և զիգոտ.), օրգանիզմի ժառանգական ապարատի վիճակ, երբ հոմոլոգ քրոմոսոմների համապատասխան բևեռներում (լոկուսներում) գտնվում են համանման առէջներ։ Հոմոզիգոտություն ունեն բեղմնավորված ձվաբջիջները կամ նրանցից զարգացող օրգանիզմները, եթե բեղմնավորության դեպքում միաձուլված գամետները եղել են համանման ըստ որակի, քանակի և գեների կառուցվածքային և դասավորության։ Հոմոզիգոտությունյան դեպքում սերունդներում հատկանիշների ճեղքում չի լինում։ Գենի անցումը հոմոզիգոտ վիճակի հանգեցնում է օրգանիզմի ֆունկցիաների և կառուցվածքի մեջ ռեցեսիվ ալելների առաջացման, որոնց արդյունքը ճնշվում է դոմինանտ ալելներով հետերոզիգոտության ժամանակ։

Կատեգորիա:Գենետիկա
Ռուբինա Փիրումյան

**Ռուբինա Բաղդիկի Փիրումյան** (Մինասյան, ), գրականագետ (ԱՄՆ)։ Հայոց լեզվի և գրականության դոկտոր (1989):

## Կենսագրություն
Ռուբինա Փիրումյանը ծնվել է 1936 թվականին Թավրիզում։ 1960 թվականին ավարտել է Թեհրանի պետական համալսարանի ճարտարագիտության ֆակուլտետը։ 1978 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ։ Հայոց լեզվի և գրականության դոկտոր, դասավանդում է Կալիֆոռնիայի համալսարանի (Լոս Անջելես) միջին-արևելյան լեզուների ֆակուլտետում։ Գրել է սփյուռքահայ գրականության պատմությանը նվիրված աշխատություններ, մասնավորապես ուսումնասիրել է հայերի ցեղասպանության արտացոլումը 1920-1930-ական (նաև հետագա տարիների) գրականության մեջ։

Հեղինակ է «Աղետին հայ գրական արձագանքները հրեական գրականության համեմատությամբ» (1993, անգլերեն) գրքի, նաև հայկական հարցի ու ցեղասպանության վերաբերյալ ուսումնասիրությունների, որոնք հրապարակվել են ԱՄՆ-ի, [Կանադայի և այլ երկրների մամուլում ու գիտական ժողովածուներում (հայերեն և անգլերեն)։ Մասնակցել է հայերի ցեղասպանությանը նվիրված մի շարք միջազգային գիտաժողովների ([Նյու Օռլեան, 1985, Լոս Անջելես, 1986, 1988, Տորոնտո, 1989, Երևան, 1990)։ Գործուն մասնակցություն ունի Կալիֆոռնիայի հայ գաղութի ազգային և կուսակցական կառույցների ղեկավարության, ինչպես նաև Հայ դատն ու հայերի ցեղասպանությունը ճանաչել տալու ասպարեզում։

Պատրաստել և հրատարակել է «Հայոց ցեղասպանությունը, 1915-1923։ Ուղեցույց աշակերտների և ուսուցիչների համար» (1988) դասագիրքը Կալիֆոռնիայի պետական դպրոցների, «Հայ դատ» ձեռնարկը՝ հայկական դպրոցների բարձր դասարանների (10, 11 և 12) աշակերտության համար։

## Պարգևներ
* Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության Մեսրոպ Մաշտոց շքանշան (1999)

## Երկեր
* The Armenian Literary Responses to Catastrophe. Competed to the Jewish Experience, L A, 1993
* Հայ դատ, Լոս Անճելըս, 1990, 198 էջ, 1994, 190 էջ։
* Հայաստանը Հ. Յ. Դ. - բոլշեւիկ յարաբերութիւնների ոլորտում (1917-1921 թթ.), Երեւան, 1997, 421 էջ։
* Հայկական հարցի պատմութիւն, Երեւան, 2002, 264 էջ։
* Գրականութեան դերը հայոց ազգային ազատագրական պայքարում, Մոնթրէալ, 2003, 134 էջ։
* Թաւրիզից ստալինեան Գուլագ (ընդհատուած պատմութիւն), Երեւան, 2019, 309 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1936 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ
Հարություն Ճանկուլյան

**Հարություն Ճունկլյան** (Ճանկյուլյան, , հունիսի 15, Մեծ եղեռնի զոհ, նահատակվել է աքսորի ճանապարհին), քաղաքական գործիչ։ Հնչակյան կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Սկզբնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում։ 1890 թվականի Գում Գափուի ցույցի կազմակերպիչներից և առաջնորդներից։ Ձերբակալվել է. դատապարտվել մահապատժի, սակայն վճիռը փոխվել է ցմահ բանտարկությամբ (մինչև 1896 թվականը՝ Աքյայի բանտում)։ 1897 թվականին անցել է Կիպրոս։ Աշխատել է հաշտեցնել պառակտված հնչակյան կուսակցության երկու թևերը (1698 թվականին Կահիրեում հրապարակել է «Դիմակավորներ» գրքույկը, ուր սուր քննադատության է ենթարկել հնչակյան վերակազմյալ թևին)։

Եվրոպայում գտնված ժամանակ փորձել է համագործակցություն ստեղծել հնչակյանների և դաշնակցականների միջև, սակայն՝ ապարդյուն։ 1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո հաստատվել է Կ. Պոլսում, պաշտոններ վարել հնչակյան կուսակցության պատասխանատու մարմիններում, ընտրվել ազգային երեսփոխան։

## Երկեր
* Յիշատակներ հայկական ճգնաժամէն, մաս 1-5, ԿՊ, 1913։
* Ճանկյուլյան Հ., Դիմակաւորներ, գրքույկ, Կահիրե, 1898։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1856 ծնունդներ
Կատեգորիա:1915 մահեր
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանության զոհեր
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հունիսի 15 մահեր
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Վան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության բանտարկյալներ և կալանավորներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Թուրքիայի պատգամավորներ
Հողմացույց

մինի|Ժամանակակից հողմացույց
**Հողմացույց**, քամու ուղղությունը ու արագությունը որոշող օդերևութաբանական սարք։ Քամու ուղղությունը ցույց է տալիս պտտման ուղղաձիգ առանցք ունեցող և քամու ուղղությամբ պտտվող թիթեղիկը։ Քամու արագությունը չափվում է մ/վրկ-ով, քամու ճնշման տակ թիթեղիկի շեղումներին համապատասխան։ Հողմացույցը տեղադրում են կայմին՝ գետնից 10-12 մ բարձրության վրա։ Այն չափում է քամու արագությունը մինչև 40 մ/վրկ։

Կատեգորիա:Օդերևութաբանական սարքեր
Կատեգորիա:Հունական հայտնագործություններ
Անտուան Բերեզովսկի-Օլգինսկի

**Անտուան Բերեզովսկի-Օլգինսկի** () հայտնի նաև **Տ. Օլգենին ** (*Т.Ольгенин*) ծածկանվամբ, ռուս հրապարակախոս, Պետերբուրգի «Բիրժեիե վեդոմոստի» ("Биржевые ведомости") թերթի թղթակից։

Այցելել է Բալկաններ, ականատես եղել պատերազմական գործողություններին։ 1912 թվականի վերջին և 1913 թվականի սկզբին եղել է Թիֆլիսում։ Իր դասախոսություններում անդրադառնալով հայկական հարցին Օլգենինը նշել է, որ դա հերթական քաղաքական հարցն է (բալկանյան խնդիրներից հետո), որը պետք է լուծվի։ Եղել է Արևմտյան Հայաստանում և ուսումնասիրել արևմտահայերի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական վիճակը։ Իր տպավորությունները ներկայացրել է «Անհետացող Հայաստանը» խորագիրը կրող հոդվածաշարով, որը տպագրվել է «Բիրժևիե վեդոմոստիում»։ Օլգենինի գործունեությունից անհանգստացած՝ թուրքական իշխանությունները մեղադրել են նրան հակաթուրքական քարոզչության մեջ և հարկադրել հեռանալ երկրից։ Օլգենինը Թիֆլիսում և Բաքվում հանդես է եկել հայկական հարցի մասին դասախոսություններով՝ նշելով, որ Հայաստանը տնտեսական, քաղաքական և ռազմական առումներով չափազանց էական դեր է խաղում Ռուսաստանի համար, ուստի «Հայկական հարցը լուծելու նախաձեռնությունը պետք է իր վրա վերցնի Ռուսաստանը։ Այդ են պահանջում ինչպես նրա պետական շահերը, այնպես էլ նրա բարոյական պարտքը։ Ռուսաստանը պետք է ուղղի իր անցյալի սխալները, եթե այսօր էլ Հայկական հարցը չստանա իր լուծումը, ռուսական պետությանը ապագայում կսպառնա շատ մեծ վտանգ... հապաղումն այս հարցում մահացու հարված կլինի ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ հայերի համար» («Բաքվի ձայն», 11.6.1913)։

## Գրականություն
* Զաքարյան Ա, Ռուս հրապարակախոս Տ. Օլգենինը Հայաստանի և Հայկական հարցի մասին, ՊԲՀ, 1989, N4։

Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Հրաչ Փափազյան

**Հրաչ Փափազյան** (1892, Յոզղաթ&nbsp;-&nbsp;1960, Լիբանան), հասարակական-քաղաքական գործիչ։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ Ավարտել է Կ. Պոլսի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

## Կենսագրություն
1914 թվականին, եղեռնից փրկվելով, անցել է Հալեպ, 1919 թվականին վերստին վերադարձել Կ. Պոլիս, մեծապես նպաստել «Նեմեսիս» գործողության կազմակերպման աշխատանքներին։ 1926 թվականին նորից հաստատվել է Հալեպում, ուր վարել է կուսակցական (ՀՅԴ բյուրոյի անդամ), հանրային և պետական (Սիրիայի խորհրդարանի անդամ) երկարամյա գործունեություն։ 1957 թվականին փոխադրվել է Լիբանան։

## Հիշատակի հավերժացում
ի անունը փորագրված է Երևանի Օղակաձև զբոսայգու չորրորդ հատվածում 2023 թվականի ապրիլի 25-ին բացված «Ազգային արժանապատվության ասպետներին» աղբյուր-հուշակոթողին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1892 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 մահեր
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Արշակ Վռամյան

**Արշակ Վռամյան** (իրական անուն-ազգանուն՝ *Օնիկ Դերձակյան*, Կոստանդնուպոլիս, ), հայ ազգային-ագատագրական շարժման գործիչ, ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ Նախնական կրթությունն ստացել է Պոլսում, ապա ավարտել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1889)։ Մասնակցել է «Բանկ Օտոմանի» գրավման նախապատրաստական աշխատանքներին։ Ձերբակալվել է, սակայն կարողացել է փախչել։ 1897 թվականին Բուլղարիայում և Ռումինիայում զբաղվել է քարոզչական աշխատանքով։ 1898 թվականին անցել է Ժնև, ուր ստանձնել է Դաշնակցության արևմտյան բյուրոյի գործավարությունը, միաժամանակ աշխատակցել է «Դրոշակ» թերթին (1899 թվականին նաև խմբագիրը) և հաճախել համալսարանական դասախոսությունների։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Միացյալ Նահանգներում Դաշնակցության կազմակերպությունների ստեղծմանը և «Հայրենիք» թերթի հիմնադրմանը։ 1908 թվականի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո Պոլսում ընտրվել է Օսմանյան խորհրդարանի երեսփոխան (պատգամավոր)։

1915 թվականի ապրիլի 17-ին դարձել է դավադրության զոհ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1870 ծնունդներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Թուրքահայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի սաներ
Վանա Իշխան

**Վանա Իշխան** (*Նիկոլ Պողոսյան*, 1883, Քռասնի - 1915, Հիրճ, Շատախի գավառ), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Շուշիի և Երևանի թեմական դպրոցներում։ Գործել է (1901-1903) Ալեքսանդրապոլում, Կարսում։ Նևրուզի «Շանթ» խմբի կազմում մեկնել է Արևմտյան Հայաստան, 1903 թվականին մտել Վան և մնացել մինչև մահը։

Գյուղերում ստեղծել է գաղտնի խմբեր և կազմակերպություններ, աջակցել և անձամբ հսկել կրթության գործը։ Գործունեություն է ծավալել կառավարության հսկողությունից համեմատաբար զերծ մնացած շրջաններում, զինել ժողովրդին և կազմակերպել ինքնապաշտպանություն։ 1908 թ., երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո, մերժել է կազմալուծել ֆիդայական խմբերը։

1915 թ. ապրիլին, երբ Վանի կուսակալ Ջևդեթը դիմել է ՀՀԴ ԿԿ-ին՝ հարթել Շատախի հայ-թուրքական միջադեպը, Իշխանն ընկերների հետ ուղևորվել է Շատախ բանակցությունների։ Սակայն Հիրճ գյուղում գիշերը քնած ժամանակ թուրքերը դավադրաբար սպանել են Իշխանին և նրա ընկերներին։

Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:1993 ծնունդներ
Կատեգորիա:1915 մահեր
Կատեգորիա:Շուշի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Ֆիդայական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Փեթարա Մանուկ

**Փեթարա Մանուկ** կամ **Փեթարա Իսրո** (XIX դարի վերջ — XX դարի սկիզբ), եղել է հայ ֆիդայի և ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ Ծնունդով՝ Մշո դաշտի Փեթար գյուղից։ Իր գործունեությամբ հայտնի է դարձել Օսմանյան Թուրքիայի բռնապետության տարիներին՝ հատկապես հայ բնակչության պաշտպանության և որբ երեխաների փրկության գործում։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Փեթար գյուղում, Մուշի մոտ։ Սովորել է Մուշի Սուրբ Հովհաննու և Սուրբ Կարապետի վանքերում։ 1903-1904 թվականներին տակավին պատանի, դարձել է ֆիդայի և մասնակցել Սասունի ազատագրական և ինքնապաշտպանական մարտերին։ Եղել է Գևորգ Չավուշի, Կորյունի, Ռուբեն Տեր-Մինասյանի զինակիցը։ Երիտթուրքական հեղաշրջումից (1908) հետո զբաղվել է կրթական գործունեությամբ։ 1915 թվականին մասնակցել է Մշո դաշտի և Սասունի ինքնապաշտպանական կռիվներին։ 1916 թվականին ռուսական բանակի հետ վերադարձել է Խնուս, Մուշ և Սասուն՝ փորձելով ազատել ցեղասպանությունից փրկվածներին։ 1918 թվականին մասնակցել է Սարդարապատի ճակատամարտին։ Հայաստանի ստեղծումից (1918) հետո մասնակցել է Արևելյան Հայաստանի տարածքում ապօրինի հաստատված կովկասյան թաթարների հակահայկական ելույթների դեմ պայքարին, օժանդակել արևմտահայ գաղթականների վերաբնակեցմանը։ Զոհվել է 1920 թվականի հունիսին Կողբի վերագրավման համար թաթարների դեմ մղած կռվում։ Փեթարա Մանուկի դին հողին է հանձնվել Երևանի քաղաքային գերեզմանատանը։

## Ֆիդայական գործունեություն
Իսրոն միացել է հայ ազգային-ազատագրական շարժմանը՝ որպես ֆիդայի։ Նա մասնակցել է բազմաթիվ մարտերի՝ իր կյանքը վտանգելով հանուն հայ բնակչության պաշտպանության։ Նրա մասին պատմվում է, որ կրել է բազմաթիվ վերքեր՝ որպես իր քաջության ապացույց։

Նա հաճախ շրջել է ավերված գյուղերում՝ որբացած հայ երեխաներին փրկելու նպատակով։ Վկայությունների համաձայն, նա նույնիսկ քրդերից երեխաներ է փրկել՝ նրանց փոխարեն մեկ ոսկի վճարելով։ Այս գործունեության արդյունքում նրան հիշում են որպես «փրկարար», ում հավատում էին անգամ թշնամիները։

## Գրական հիշատակում
Փեթարա Իսրոն հիշատակվում է Խաչիկ Դաշտենցի «Ռանչպարների կանչը» վեպում։ Դաշտենցը ներկայացնում է նրան որպես քաջ և ինքնազոհ ֆիդայի, որը պայքարում էր ոչ թե փառքի, այլ արդարության համար։

## Ժառանգություն
Փեթարա Իսրոյի կերպարը վառ է մնացել իր ժամանակակիցների հիշողության մեջ և փոխանցվել սերունդներին։ Նրա սերունդներից ոմանք այսօր էլ կրում են նրա հիշատակին արժանի գիծ՝ ծառայելով հայրենիքին տարբեր ոլորտներում։ Նրա անունը խորհրդանիշ է դարձել անձնազոհության և ազգային ոգու։

## Աղբյուրներ

* Yelaket.am – Փեթարա Իսրոն՝ մոռացված ֆիդայու հիշատակին
* ArmenianHouse.org – Խաչիկ Դաշտենց, Ռանչպարների կանչը
* Yatuk.am – Դաշտենցի վեպի PDF տարբերակ

## Գրականություն
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 453։
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Գ., Դ., Է., Թեհրան, 1982, Երեւան, 1990-1991։
* Կարօ Սասունի, Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի, Պէյրութ, 1957։
* Աւօ, Գէորգ Չաւուշ, Պէյրութ, 1972, 416 էջ։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Մուշ քաղաքում ծնվածներ
Բնության հուշարձան

[300px|thumb|Բազալտե արևը [Արագածոտնի մարզ|Արագածոտնում]]
**Բնության հուշարձան**, բնության հատուկ պահպանվող տարածք, բնության բացառիկ կամ տիպիկ, գիտական, պատմամշակութային և գեղագիտական հատուկ արժեք ներկայացնող բնական օբյեկտ։ Ցանկը հաստատում է Հայաստանի կառավարությունը, պահպանման կարգը՝ այն պետական մարմինը, որն օբյեկտը հայտարարում է բնության հուշարձանները։ Հուշարձանի տարածքում արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը վնասում է այն կամ վատթարացնում նրա վիճակն ու պահպանությունը։ Բնության հուշարձանների (կենդանի կամ անկենդան) պահպանության կարգը սահմանվում է յուրաքանչյուր բնության հուշարձանների համար կազմված անձնագրով, որտեղ նշվում է նրա անվանումը, դասակարգումը, նշանակությունը, նկարագրությունը, չափագրությունը, տեղադիրքը, կոորդինատները, զբաղեցրած տարածքը (պահպան. գոտու հետ միասին), պահպանությունն իրականացնող մարմինը և վերջինիս պարտավորությունները։

Հայաստանի բնության կենդանի հուշարձաններից են արևելյան սոսու մնացուկային պուրակը (Հայաստանի Սյունիքի մարզի Ներքին Հանդ գյուղ մոտ), Գրիֆիթի հուդայածառը (Մեղրու նախալեռնային շրջան) և այլն, իսկ անկենդան հուշարձաններից՝ բազալտե սյունաձև, և ճառագայթաձև մերկացումները (Ազատի, Արփայի, Հրագդանի կիրճեր), հրաբխային կոները (Գեղամա, Վարդենիսի լեռնավահաններ), ռելիեֆի հողմահարման եզակի ձևերը՝ բնական ժայռաբուրգերը (Գորիս, Խնձորեսկ), ինչպես նաև բազմաթիվ բարձրլեռնային լճակներ, հանքային աղբյուրներ, ջրվեժներ (Թռչկան, Ջերմուկի, Շաքիի) և այլն։

## Տես նաև
* Երկրաբանական հուշարձաններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի բնության հուշարձանների ցանկը 14 oգոստոսի 2008-դրությամբ
* Լոռու և Տավուշի բնության հուշարձանները 

Կատեգորիա:Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ
Իշխանաձորի կռիվ (1904)

**Իշխանաձորի կռիվ** կամ **Իշխընձորի կռիվ**, Սասունի հայերի ինքնապաշտպանական մարտեր, որը մղել են հայ ֆիդայիները թուրքական կանոնավոր բանակի դեմ, 1904 թվականի ապրիլի 16-ին Իշխանաձոր գյուղում։

1904 թվականին Սասունի ապստամբության ամենաթեժ պահին, Հրայրի և Վահանի հրահանգի համաձայն, թուրքական հարձակման ենթակա գյուղերի բնակիչները պետք է աստիճանաբար նահանջեին դեպի Սասունի կենտրոնական շրջանները։ Սեմալի անկումից և Հրայրի մահից (ապրիլի 13) հետո՝ ապրիլի 16-ին, թուրքական երկու վաշտ, օգտվելով այն բանից, որ Սասունի հարավային ճակատի ուժերի մի մասը անցել է Գելիեգուզան, փորձել են փակել իշխանաձորցիների նահանջի ճանապարհը։ Տիրանալով Սպիտակ սարին՝ թշնամին փորձել է Իշխանաձորը կտրել Տալվորիկից, սակայն հանդիպել է ուժեղ դիմադրության։ Տալվորիկից օգնության եկած ուժերը (ուղարկել էր Սմբատ), հասնելով Իշխանաձոր, կռվի են բռնվել թուրք և քուրդ ուժերի հետ։ Կռիվը տևել է մինչև երեկո, թշնամու առաջխաղացումը կասեցվել է։ Ժողովուրդը տեղափոխվելու հնարավորություն է ստացել։ Թշնամին հետ է քաշվել։ Հայ կռվող ուժերը վերադարձել են Տալվորիկ։

## Գրականություն
*Սասուն-Մուշի կռիվները 1904-ին, Ժնև, 1906։ 

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Անևրին Ուիլյամս

**Անևրին Ուիլյամս** (, ), անգլիացի հասարակական և քաղաքական գործիչ։

1912 թվականից՝ պառլամենտի անդամ լիբերալ կուսակցությունից, 1913 թվականից՝ Բրիտանա-հայկական կոմիտեի, միաժամանակ՝ Հայ գաղթականների «Լորդ Մեյորզի ֆոնդի» նախագահ։

Արտգործնախարար Էդուարդ Գրեյին հղած 1914 թվականի սեպտեմբերի 14-ի նամակում պնդել է, որ Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա բնակչության վրա կախվել է ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիքը։ 1915 թվականի մայիսի 2-ին առաջիններից էր, որ դիմել է արտգործնախարարությանը պահանջելով խնդրագիր հղել ԱՄՆ-ի կառավարությանը, որպեսզի վերջինս զգուշացնի Թուրքիային հայերի նկատմամբ վարած քաղաքականության վերաբերյալ։ Մշտապես հանդիպել է կառավարության նախագահի և անդամների հետ, խոսել հայկական հարցի մասին։ Հանդիպումներ է ունեցել Պողոս Նուբարի, Ավետիս Ահարոնյանի, Ալեքսանդր Խատիսյանի և այլ հայ գործիչների հետ։ Պառլամենտում ելույթ է ունեցել Մուդրոսի զինադադարի (1918) քննադատությամբ, դեմ արտահայտվել անգլիական զորքերը Հայաստանից դուրս բերելուն։ 1921 թվականին քննադատել է կառավարությանը՝ հայերին տված խոստումները չկատարելու համար։ Անգլիական մամուլում հրապարակել է բազմաթիվ հոդվածներ հայկական հարցի վերաբերյալ։

Կատեգորիա:1859 ծնունդներ
Կատեգորիա:1924 մահեր
Կատեգորիա:Անգլիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հասարակական գործիչներ
Ճարտար

**Ճարտար** (**Մուրադ Վարդանյան**) (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, առաջին ֆիդայիներից։ ՀՀԴ կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
1894-1895 թվականներից գործել է Աղբյուր Սերոբի խմբում, հատկապես զբաղվել Կովկասից Խլաթ ու Սասուն զենք փոխադրելով։ Այդ ճանապարհին հաճախ բախումներ է ունեցել թուրքերի հետ (Դլիճ Դեդուկի, Քյոշկ գյուղի, Խաթավինի, Ավերակ ջաղացի կռիվներ)։ Սերոբի մահից հետո էլ Ճարտարն իր մարտիկներով մնացել է Խլաթում։ Մատնությամբ պաշարվելով զոհվել է թուրքական զորքի դեմ անհավասար մարտում։

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Ֆիդայական կեղծանուններ
Քրիստոֆեր Ջոզեֆ Ուոքեր

**Քրիստոֆեր Յոզեֆ Ուոքեր** (, ), անգլիացի պատմաբան։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է Լենսինգ և Բրեյզհաուզ քոլեջներում։ 1971 թվականից զբաղվում է հայ ժողովրդի նոր և նորագույն պատմությամբ։ Եղել է Արևմտյան Հայաստանում, այցելել Վան, Դիարբեքիր, Ուրֆա, Այնթապ, Կարս, Անի, Բեյրութ, Դամասկոս, Հալեպ, 1971 թվականին՝ առաջին անգամ Երևան։ 1976 թվականին, Դ. Լանգի հետ, հրատարակել է («Փոքրամասնությունների իրավունքների խումբ» կազմակերպության հովանավորությամբ) «Հայերը» գրքույկը։ 1980 թվականին լույս է տեսել Ուոքըրի «Հայաստան, ազգի վերապրումը» աշխատությունը՝ նվիրված հայ ժողովրդի պատմությանը, մասնավորապես՝ հայկական հարցում եվրոպական տերությունների քաղաքականությանը, հայերի ցեղասպանության խնդիրներին, Հայաստանի Հայնրապետության (1918-1920), խորհրդային Հայաստանի, հայ սփյուռքի պատմությանը։ Գրքի երկրորդ հրատարակության (1989) մեջ լուսաբանվել է նաև Լեռնային Ղարաբաղի պատմությունը, խնդրի առկա վիճակը։ 1989 թվականի նոյեմբերին ելույթ է ունեցել Օքսֆորդի համալսարանում՝ «Հայաստանը 90-ական թվականներին. հեռանկարներ և վտանգներ» զեկուցումով, որտեղ վերլուծել է Հայաստանի քաղաքական իրադրությունը, նրա զարգացման հեռանկարները, հայերի ցեղասպանության հիմնախնդիրը ժամանակակից փուլում։

## Երկեր
* *The Armenians*, by David Marshall Lang, Christopher J. Walker, London։ Minority Rights Group, MRG Report No. 32, fifth edition, 1987
* *Oliver Baldwin : A Life of Dissent*, ISBN 978-1-900850-86-5, 2003
* *Armenia and Karabagh*, ISBN 978-1-873194-00-3, 1991
* *[http://armenia-survival.50megs.com Armenia : The Survival of a Nation] *, ISBN 978-0-312-04944-7, 1980; ISBN 978-0-312-04230-1, 1990
* *Visions of Ararat* (writings on Armenia), ISBN 978-1-85043-888-5, 2005
* "At History's Crossroad: The making of the Armenian nation," (The Armenians։ From Kings and Priests to Merchants and Commissars) (Book review) *[[Weekly Standard]]* Nov 27, 2006.
* *Friends or Foes? The Islamic East and the West*, History Today, March 2007, Volume։ 57, Issue։ 3, Page 50-57

Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Հայագետներ
Էռնստ Վեռներ

**Էռնստ Վեռներ** (գերմ.` *Ernst Werner*, ), գերմանացի պատմաբան, արևելագետ, Լայպցիգի համալսարանի պրոֆեսոր։

Հեղինակ է Թուրքիայի պատմությանը և հայերի ցեղասպանությանը, ինչպես նաև թուրքական ժամանակակից պատմագրության քննադատությանը նվիրված մի շարք աշխատությունների։ 1973 թվականին Գերմանիայում հրատարակված «Հայկական սարսափներ 1915-16՝ հայի հնարած է արդյո՞ք» աշխատության մեջ ցույց է տվել, որ երիտթուրքական կառավարության նպատակն էր ամբողջովին ոչնչացնել հայերին Թուրքիայում, իսկ կայզերական Գերմանիան աջակցել է նրան այդ հանցագործության մեջ։ Այս կապակցությամբ Վեռներնը հերքում է թուրք որոշ պատմաբանների այն պնդումը, որով մեծ տերություններին՝ Ռուսաստանին, Ֆրանսիային և Անգլիային է վերագրվում հայերի ցեղասպանության մեղքը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «Երկ Թուրքիան եռյակ միության և Անտանտի միջև 1914 թվականին։ Պատրանքներ և իրականություն Բոսֆորի ափերին», ԼՀԳ, 1970, N7։ 
* «Пантюркизм ս некоторые тенденции современной турецкой историографии», ԼԳՀ, 1966, N 6։ Die Armeniergreu 1915/16-ein armemsches Gmeimanchen?, "Zieischnt Ur GeschiMsmssenschaH։ XX, Jahrgang, 1973, Het 2

Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի իրավաբաններ
Ռուբեն Դարբինյան

**Ռուբեն Դարբինյան** (իսկական անունը՝ **Արտաշես Ստեփանի Չիլինգարյան**, ), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ։ ՀՀԴ կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
### Կրթություն
Արտաշես Չիլինգարյանն ավարտել է Թիֆլիսի երկրորդական ռուսական վարժարանը, սովորել Հայդելբերգի և Մյունխենի համալսարաններում, 1906 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

### Աշխատանքային գործունեություն
Աշխատակցել է կովկասահայ մամուլին («Մշակ», «Մուրճ»), տպագրել գիտական, քաղաքական, արվեստաբանական հոդվածներ։ 1906 թվականից կատարել է կուսակցական աշխատանք։ Ակտիվորեն մասնակցել է «Փոթորիկ» խմբի աշխատանքներին։ 1906 թվականին մասնակցել է Էջմիածնում գումարված ազգային ընդհանուր ժողովին։ 1909 թվականին, խուսափելով ցարական իշխանությունների հետապնդումներից, հաստատվել է Կ. Պոլսում, աշխատակցել «Ազատամարտին»։ 1913 թվականին գործել է Գերմանիայում (հետապնդումներից և ամբաստանություններից խուսափելու համար ձեռք է բերել անձնագիր՝ ***Դարբինյան Ռուբեն*** անունով և մինչև կյանքի վերջը կրել այդ անունը)։ Բեռլինում օգնել է գերմանա-հայկական ընկերության ստեղծմանը։

1914 թվականից հետո աշխատել է Թիֆլիսում, Բաքվում (մինչև 1916 թվականը՝ «Արև» օրաթերթի խմբագիր)։ 1917 թվականից հրատարակել է «Գործ» ամսագիրը (Բաքու)։

1917 թվականին եղել է Հայոց ազգային խորհրդի քարտուղար, 1920 թվականին՝  Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարար։ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո ձերբակալվել է, մինչև 1921 թվականի փետրվարը մնացել բանտում։ Փետրվարյան ապստամբության պարտությունից հետո (1921) անցել է Թեհրան, ապա՝ ԱՄՆ (Բոստոն), ուր խմբագրել է «Հայրենիք» օրաթերթը և ամսագիրը, գրել պատմագիտական կարևոր հոդվածներ, մասնավորապես՝ «Ինչ պայմաններու մեջ ծնունդ առավ Հայաստանի Հանրապետությունը» (1953), «Ի՞նչ կարելի է սպասել Ստալինի հաջորդներից» (1953) և այլն։

## Աշխատություններ
* Ռուսական վտանգը
* Բոլշևիզմը և Հայաստանը
* Հայ քաղաքական մտքի դեգերումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Ռուբեն Դարբինյան, «Հայենիք» օրաթերթ, 1969, հուլիսի 14-16։

Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուբեն Դարբինյան
Կադաշման-Հարբե Բ

**Կադաշման-Հարբե Բ** (mu Ka-da-áš-ma-an-Ḫar-be), Բաբելոնի կասսիթական հարստության արքա, ով կառավարել է մոտավորապես մ․թ․ա․ 1227-1225 թթ։ Իր անվան մեջ մտնում է կասսիթական Հարբե աստծո անվանումը, որը համապատասխանում է աքքադական էնլիլին։ Իր նախնիները անհայտ են, հավանաբար, նա եղել է ասորեստանյան դրածոն։

1 ու կես տարվա կառավարումից հետո, նա տապալվել է էլլամցիների նոր արշավանքի հետևանքով։

Կատեգորիա:Միջագետքի պատմություն
Ադադ-շում-իդդին

**Ադադ-շում-իդդին** (բառ. «Ադադը անուն տվեց»; dIM-MU-SUM-na) — Բաբելոնի արքա կասսիթական հարստությունից, կառավարել է մոտավորապես մ․թ․ա․ 1224 — 1219 թթ․։ Չկա ոչ-մի փաստ ապացուցող նրա կապը իր նախորդի Կադաշման-Հարբե Բ-ի կամ Կաշտիլիաշ Դ-ի ընտանիքի հետ։ Նա, հավանաբար, գահընկեց է արվել բաբելոնցիների ապստամբության ժամանակ և փոխարինվել Կաշտիլիաշ Դ-ի որդի Ադադ-շում-ուցուրով։ Հնարավոր է, որ Ադադ-շում-ուցուրը եղել է լոկ ասորեստանյան դրածո գտնվող Թուկուլթի-Նինուրթա Ա-ի իշխանության տակ, սակայն ավելի ուշ բաբելական տիրակալները ճանաչել էին նրա իշխանությունը օրինական։

Կառավարել է 6 տարի։

Ըստ P տարեգրության Ադադ-շում-իդդինի կառավարման ժամանակ տեղի է ունեցել Կիտեն-Խուտրանի էլլամական ներխուժումը։ Անհայտ է, ցանկանում էին բաբելոնցիները այդ տարեգրության մեջ նվազեցնել ասորեստանյան տիրապետության դերը թե, հակառակը, ասորեստանցիներն են ճոխ ներկայացրել իրենց տիրապետությունը։

Կատեգորիա:Միջագետքի պատմություն
Հոմոլոգիա

**Հոմոլոգիա** , կառուցվածքով և ծագմամբ իրար համապատասխանող օրգանների նմանություն։ Հոմոլոգիա տերմինը կենսաբանության մեջ առաջարկել է անգլիացի գիտնական Ռ. Օուենը (1843), ով նպատակ չի ունեցել լուծել ֆիլոգենետիկ խնդիրները։ Նա առաջարկեց տարբերակել նմանատիպերը։ Հոմոլոգ օրգանները միմյանցից տարբերվում են ֆիզիոլոգիապես և մորֆոլոգիապես, դրանք կարող են փոփոխվել, մեծանալ կամ փոքրանալ, որոշ կենդանիների մոտ դառնալ ռուդիմենտ, սակայն, երբեք չեն փոխում իրենց դիրքը մյուս օրգանների նկատմամբ։ Օրգանների հոմոլոգիան արտահայտում է օրգանիզմների ծագումը ընդհանուր նախնիներից և վկայում դրանց միջև եղած ազգակցական կապի մասին։ Հոմոլոգ օրգաններ են՝ ողնաշարավոր կենդանիների վերջավորությունները, փոկերի լաստերը, թռչունների թևերը և այլն։ Հոմոլոգիա կա նաև զանազան միջատների վերջավորություններում։ Բույսերի հոմոլոգ օրգաններից են՝ ոլոռի խիղբերը, ծորենու ասեղները, կռզիների փշերը, որոնք ձևափոխված տերևներ են, իսկ վարդկակաչի սոխուկը, կարտոֆիլի պալարը, հովտաշուշանի կոճղարմատը ձևափոխված ընձյուղներ են։

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Էվոլյուցիոն կենսաբանություն
Հոմեոմորֆիզմ

**Հոմեոմորֆիզմ** (հոմեո. և հունարեն տեսք, ձև), երկու տոպոլոգիական տարածությունների կետերի միջև փոխմիարժեք (բիեկտիվ) համապատասխանություն, որով որոշվող արտապատկերումը և դրան հակադարձ արտապատկերումն անընդհատ են։ Հոմեոմորֆիզմ անվանում են նաև **հոմեոմորֆ** կամ **տոպոլոգիական արտապատկերում**։ Երկու տոպոլոգիական տարածություններ կոչվում են իրար հոմեոմորֆ կամ տոպոլոգորեն համարժեք, եթե դրանցից մեկը կարելի է հոմեոմորֆ կերպով արտապատկերել մյուսի վրա։

Կատեգորիա:Տոպոլոգիա
Կատեգորիա:Ֆունկցիա
Հովհաննես Արքաեղբայր

**Հովհաննես Արքաեղբայր** ((ըստ որոշ աղբյուրների՝ 1295թ) ), հայ միջնադարյան գրավոր մշակույթի նշանավոր գործիչ, մանկավարժ-րաբունապետ, գրչության և մանրանկարչության արվեստների հովանավոր, բանաստեղծ, խմբագիր, գրիչ, ծաղկող։

Կոստանդին արքահոր կրտսեր որդին, ծնված նրա Բեատրիչե կնոջից, ուստի Հեթում Ա թագավորի համահայր (բայց ոչ համամայր) կրտսեր եղբայրը, որից էլ՝ «Արքաեղբայր» մականունը։ Մկրտության անունը՝ Պաղտին։ Սովորել է Դրազարկի դպրոցում, իր եղբոր՝ տեղի առաջնորդ և հայտնի փիլիսոփա-երաժիշտ Բարսեղի և այլ րաբունապետների մոտ։ 1259 թ.-ին նշանակվել է Մոլևոնի և Բարձրբերդի գավառների հոգևոր առաջնորդ-արքեպիսկոպոս, հիմնադրել Գռների գրչության դպրոցը և դարձել նրա րաբունապետը։ Գռների և Ակների դպրոցները (տես Ականց անապատ) նրա աշակերտների շնորհիվ դարձել են Կիլիկիայի մշակութային խոշոր կենտրոններից՝ Հռոմկլայի, Սկևռայի և Դրազարկի դպրոցների հետ։ Ի տարբերություն մյուսների, այստեղ Հովհաննես Արքաեղբայրի մասնակցությամբ կատարվել են թարգմանություններ, հնագույն ձեռագրերի վերծանություններ և սրբագրություններ։ Հովհաննես Արքաեղբայրը մեծ ուշադրություն է դարձրել գրքի գեղարվեստական ձևավորմանը։ Նրա «դպրոցի» մանրանկարիչները մշակել են մի ոճ, որին բնորոշ է մարդկային մարմնի համաչափությունների ճիշտ վերարտադրությունը, կատարման յուրահատուկ գրաֆիկական տեխնիկայի կիրառումը։ Հովհաննես Արքաեղբայրի «դպրոցը» սերտ կապերի մեջ է եղել Գլաձորի համալսարանի հետ։ Նրա աշակերտները բարձրագույն կրթություն են ստացել Գլաձորում, ձեռագրեր փոխանակել։ Նրա սաներից են՝ նշանավոր գրիչ և մանրանկարիչ Գրիգոր Պիծակը, գրիչ, մանրանկարիչ և որմնանկարիչ Ստեփանոս Վահկացին, Կոստանդին, Բարսեղ գրիչները։ Նրա հանձնարարությամբ Գևորգ Սկևռացին կատարել է մի քանի մեկնություններ։ Հովհաննես Արքաեղբայրը որպես գրիչ (1272, 1287  և 1289 թվականներին գրված ավետարանները), մասնակցել է մի շարք ընդօրինակությունների և միագույն զարդարել իր գրած ձեռագրերը։ 1292-ի հուլիսի 28-ին եգիպտական զորքերը, գրավելով Հռոմկլան, գերեվարել են Ստեփանոս Դ Հռոմկլայեցի կաթողիկոսին և տարել կաթողիկոսական բոլոր սրբություններն ու թանկարժեք անոթները։ Մի քանի տարի հետո, մեծ ջանքերի գնով, Հեթում արքային ու Հովհաննես Արքաեղբորը հաջողվել է վերադարձնել սրբությունների մի մասը, որոնց թվում՝ նաև սրբազան Աջերը։ Հետագայում, նման դեպքերից խուսափելու համար, դրանք հանձնվել են ի պահպանություն Հովհաննես Արքաեղբորն ու իր հաջորդներին։ Այսպես հիմնվել է Աջապահյան տոհմը, որը մեծ դեր է կատարել Կիլիկյան Հայաստանի մայրաքաղաք Սսի, մասնավորապես՝ Կիլիկիայի կաթողիկոսության եկեղեցական, վարչական, հոգևոր կյանքում։

Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում Հովհաննես Արքաեղբայրից պահպանվել են իր ձեռքով գրած և ստացած շուրջ երկու տասնյակ ձեռագրեր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Կատեգորիա:Հայ գրիչներ
Կատեգորիա:Հայ մշակութային գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Ջեյմս Թեոդոր Բենտ

**Ջեյմս Թեոդոր Բենտ** (, ), անգլիացի ճանապարհորդ և հնագետ։ 1885-1888 թվականներին ճանապարհորդել է Փոքր Ասիայում։ 1890 թվականին՝ արշավախմբի մասնակից՝ Կիլիկիայում։ Գրել է գիտական աշխատություններ՝ նվիրված աֆրիկյան երկրների պատմությանը և հնագիտությանը։ Անգլիկան գիտական և հասարակական-քաղաքական ամսագրերում հրատարակված հոդվածներով Բենտը ընթերցողներին ծանոթացրել է արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի բնությանն ու աշխարհագրությանը, հայ ժողովրդի պատմական անցյալին, մշակույթին, եկեղեցուն, ինչպես նաև նկարագրել հայ ժողովրդի ծանր կացությունը Օսմանյան կայսրությունում 19-րդ դարի 80-90-ական թվականներին։

## Պատկերասրահ

Map of Arabia showing route of Theodore Bent.jpg|Ջեյմս Թեոդոր Բենտի ուղին քարտեզին։


## Երկեր
* Notes on the Armenians in Asia Minor, "Journal of Geographical Society", 1890, v. 6; 
* The Two Capitals of Armenia (Sis and Etchmiadz՝ m), "Eastern and Western Review," 1892; 
* Travels amongst Armenians, "The Contemporary Review", 1896, v. 70, November.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ճանապարհորդներ
Կատեգորիա:Անգլիացի հնագետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մարդաբաններ
Վլադիսլավ Կուլիկ

**Վլադիսլավ Միխայլովիչ Կուլիկ** (ռուսերեն՝ Владисла́в Миха́йлович Кули́к, ), ռուս ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան, խաղում է Ռուբին ակումբի կազմում։

## Կարիերա
thumb|left|250 px|Կուլիկը «Կուբան» ակումբի կազմում

## Ակումբային
Ֆուտբոլ խաղալ սկսել է Պոլտավայում, այնուհետև հայտնվել է Տոլյատտի քաղաքում, որտեղ նրա մարզիչն էր Ալեքսանդր Գարմաշովը։

Պրոֆեսսիոնալ մակարդակով հանդես է եկել սկսած 2002 թ.-ից։ 2006-2008 թթ. հանդես էր գալիս Գրոզնիի «Թերեք» ակումբի կազմում։ 2009 թ. փետրվարին Կուլիկը «Կռիլյա Սովետով» ակումբի հետ կնքում 4 տարվա պայմանագիր։

2010 թ. հունվարի 12-ին հայտարարվեց այն մասին, որ «Կռիլյա Սովետովը» համաձայնության է եկել «Կուբան» ակումբի հետ Կուլիկի տեղափոխման համար։ Տրանսֆերի արժեքը պիտի կազմեր 300 հազար դոլար։ Փետրվարի 1-ին հայտարարվեց այն մասին, որ ֆուտբոլիստը կնքել է 3 տարվա պայմանագիր «Կուբան» ակումբի հետ։ Նոր ակումբի կազմում Վլադիսլավը իր մեկնարկային հանդիպումն անցկացնում է ապրիլի 10-ին, երբ իր թիմը մրցում էր Խաբարովսկի «ՍԿԱ-Էներգիա» ակումբի հետ Ռուսաստանի առաջնության 4-րդ տուրի շրջանակներում։ Այս ակումբի կազմում իր առաջին գնդակը խփում է մայիսի 10-ին, երբ թիմը մրցում էր «Իրտիշ» ակումբի հետ առաջնության 9-րդ տուրի շրջանակներում։ Գոլը խփվում է հանդիպման 13-րդ վայրկյանին, և սա դառնում է «Կուբան» ակումբի պատմության մեջ գրանցված ամենաարագ գոլը։ Այս մրցաշրջանում անցկացնում է 16 հանդիպում, դառնում 2 գոլի հեղինակ, իսկ իր ակումբը Ռուսաստանի Առաջին դիվիզիոնում գրավում է առաջին հորիզոնականը։

2011 թ. ապրիլին Կուլիկը երկրպագուների քվեարկության արդյունքներով դառնում է «Կուբան» ակումբի 2011/12 մրցաշրջանի 2-րդ ամսվա լավագույն ֆուտբոլիստը։

2013 թ. մայիսին ֆուտբոլիստը 4 տարվա պայմանագիր է ստորագրում «Ռուբին» ակումբի հետ։ Տրանսֆերի արժեքը գնահատվում է 3.6 միլիոն եվրո։

## Նվաճումներ
• Ռուսաստանի առաջին դիվիզիոնի հաղթող&nbsp;-&nbsp;2010

## Հետաքրքիր փաստեր
• 2010 թ. մայիսին Կուլիկը դարձավ «Կուբան» ակումբի պատմության մեջ ամենաարագ գոլը խփած ֆուտբոլիստը. գնդակը խփվեց խաղի 13-րդ վայրկյանին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Кулик на сайте ФК «Крылья Советов» 
* Кулик на transfermarkt.de 

Կատեգորիա:Անժիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կուբանի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կռիլյա Սովետովի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ուրալի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուբինի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուս ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Պրեմիեր Լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Տամբովի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Անահիտ (հանդես)

**«Անահիտ», ** գրական-գեղարվեստական հանդես։ Հրատարակվել է Փարիզում, 1898-1911 թթ. և 1929-1949 թթ.-ին (ընդմիջումներով)։

Խմբագիր՝ Արշակ Չոպանյան։

Լայնորեն լուսաբանել է հայկական հարցը, հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժումը։ 1-ին փուլում «Անահիտ»-ում հրապարակվել են քաղաքական իրադարձությունները վերլուծող, ինչպես նաև հայ ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցության բարձրացմանն ու համախմբմանը նպաստող հոդվածներ։ Քննարկել է հայ ազատագրական շարժման անցած ճանապարհը, նրա թույլ տված սխալներն ու թերությունները։ Սան Ստեֆանոյի պայմանագրից (1878) հետո ընկած ժամանակաշրջանի հիմնական սխալները կապել է ագատագրական շարժման ղեկավարների քաղաքական կողմնորոշման հետ և վճռականորեն հանդես է եկել եվրոպական կողմնորոշման դեմ։ Գտնելով, որ անջատ գործողությունների մարտավարությունը կհանգեցնի պարտության, «Անահիտ»-ը ժողովրդին կոչ է արել լրջորեն պատրաստվել ապստամբության, ընտրել հարմար պահը՝ միայն այդ դեպքում հուսալով դրական արդյունք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հայկական հանդեսներ
Սամի Բեքիր

**Սամի Բեքիր** (, , ), ազգությամբ օսեթ, թուրք քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Հյուսիսային Օսեթիայում, ռուսական գեներալ-մայոր Մուսա Կունդուխովի ընտանիքում։ Հոր կազմակերպել է մուհաջիրություն, որի արդյունքում մի քանի հազար օսեր, չեչեններ և կարաբուլակներ Հյուսիսային Օսեթիայից տեղափոխվել են Օսմանյան Թուրքիա։ Սովորել է Գալաթասարայի ճեմարանում։ Ավարտել է Փարիզի քաղաքական գիտությունների դպրոցը։ Թաղված է Ստամբուլում։

## Քաղաքական գործունեություն
Դիվանագիտական ծառայություն է կատարել Ռուսաստանում օսմանյան դեսպանությունում, ապա եղել Վանի, Տրապիզոնի և այլ ի վիլայեթների նահանգապետ։ Անտանտի զորքերի Կոստանդնուպոլիս մուտք գործելուց (1919) հետո հարել է քեմալական շարժմանը։
1920-1921 թվականներին եղել է Անկարայի կառավարության արտաքին գործերի առաջին նախարարը։ 1920 թվականի նոյեմբերին գլխավորել է թուրքական պատվիրակությունը Ալեքսանդրապոլի հայ-թուրքական բանակցություններում։ Դեմ էր խորհրդային Ռուսաստանի հետ Թուրքիայի մերձեցման, հանդես է եկել Անտանտի հետ դաշինքի օգտին։ Թուրքական պատվիրակության կազմում Մոսկվայում մասնակցել է բանակցություններին, որոնք ավարտվել են կողմերի հակահայկական պայմանագրի կնքմամբ

## Ծանոթագրություններ

Մուհաջիրություն

Կատեգորիա:1865 ծնունդներ
Կատեգորիա:1933 մահեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Գալաթասարայի վարժարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Միություն և առաջադիմություն կուսակցության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության քաղաքական գործիչներ
Աշխատանք (թերթ, Վան)

**«Աշխատանք»**, հասարակական-քաղաքական և գրական թերթ, եղել է Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության պաշտոնաթերթ։ Հրատարակվել է Երևանում, 1916-1919 թթ-ին, չորեքշաբթի և շաբաթ օրերը, սկզբում՝ իբրև եռօրյա, իսկ 1919 թ.-ին՝ երկօրյա։ Առաջին համարը լույս է տեսել 1916 թվականի մայիսի 4-ին

Խմբագիրներ՝ Մ. Ավետիսյան, Արամ Մանուկյան, Հմայակ Մանուկյան։

Համարվել է 1909-1915 թթ-ին Վանում լույս տեսած նույնանուն թերթի շարունակությունը։ Հիմնականում անդրադարձել է արևմտահայ գաղթականների ամենօրյա հոգսերին ու նրանց վիճակի բարելավման համար տարվող աշխատանքներին։ Արտահայտել է դաշնակցականների տեսակետները Հայաստանին ու հայ ժողովրդին վերաբերող հրատապ հարցերում։ Որոշակի տեղ է հատկացրել Հայաստանի Հանրապետության ներքին քաղաքական ու տնտեսական անցուդարձին։ Հուշագրավ նյութեր է հրապարակել 1915 թ.-ի Վանի ինքնապաշտպանության և Վասպուրականի դեպքերի մասին։ «Աշխատանք»-ը դադարել է լույս տեսնել 1919 թ.-ի սեպտեմբերից, ՀՀԴ 9-րդ համագումարից հետո։

Կատեգորիա:Հայաստանի օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ