Կրոնական բռնություն Նիգերիայում

**Նիգերիայում կրոնական բռնությունը** վերաբերում է Նիգերիայում քրիստոնյաների և մուսուլմանների միջև բախումներին, որոնք սկիզբ են առել 1953 թվականից։ Այսօր Նիգերիայում կրոնական բռնության մեջ գերակշռում է «Բոկո Հարամ» ապստամբությունը, որի նպատակը Նիգերիայում իսլամական պետություն ստեղծելն է։ Յոհաննեսբուրգի համալսարանի իրավագիտության պրոֆեսոր Վերներ Նիկոլաս Նելը նշել է, որ դա հանգեցրել է Նիգերիայում քրիստոնյաների հալածանքների։ Զինված հակամարտության տեղանքի և իրադարձությունների տվյալների նախագիծը (ACLED) հայտնել է, որ 2025 թվականի դրությամբ, 2009 թվականից ի վեր նպատակային քաղաքական բռնության հետևանքով սպանվել է մի փոքր պակաս քան 53,000 մուսուլման և քրիստոնյա։ Նիգերիայում քաղաքական բռնության մոնիթորինգ իրականացնող կազմակերպությունները հայտնել են, որ ջիհադիստական ​​խմբավորումների զոհերի մեծ մասը մուսուլմաններ են։ ACLED-ի 2022 թվականի զեկույցի համաձայն, չնայած քրիստոնյաները կազմում են բնակչության մոտ 50%-ը, կրոնական պատկանելության հիման վրա քրիստոնյաների նկատմամբ բացահայտ ուղղված բռնությունը կազմել է քաղաքացիական անձանց թիրախավորման մասին հաղորդված դեպքերի միայն 5%-ը։ դա ներառում էր սպանություն, ինչպես նաև Հռոմի կաթոլիկ և մեթոդիստական ​​հոգևորականների առևանգում: 2025 թվականին դա միջազգային ուշադրության է արժանացել և Միացյալ Նահանգների նախագահ Դոնալդ Թրամփը խոստացել է ռազմական գործողություններ սկսել Նիգերիայում, եթե քրիստոնյաների դեմ հարձակումները չդադարեն։

## Պատմություն
Նիգերիան միավորել են 1914 թվականին՝ Սոկոտո խալիֆայության և այլ իսլամական պետությունների բրիտանացիները պարտությունից ընդամենը մոտ մեկ տասնամյակ անց, որոնք կազմել են Հյուսիսային Նիգերիայի մեծ մասը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով Գերմանիան կորցրել է իր գաղութները, որոնցից մեկը Կամերունն էր, ֆրանսիական, բելգիական և բրիտանական մանդատների ներքո։ Կամերունը բաժանվել է ֆրանսիական և բրիտանական մասերի, որոնցից վերջինս հետագայում բաժանվել է հարավային և հյուսիսային մասերի։ 1961 թվականի հանրաքվեից հետո Հարավային Կամերունը որոշել է վերամիավորվել Ֆրանսիական Կամերունի հետ, մինչդեռ Հյուսիսային Կամերունը որոշել է միանալ Նիգերիայի հետ, քայլ, որը մեծացրել է Նիգերիայի արդեն իսկ մեծ թվով հյուսիսային մուսուլմանական բնակչության թիվը։ Տարածքը ներառում էր ներկայիս Հյուսիսարևելյան Նիգերիայի մեծ մասը և ներկա և անցյալ ապստամբություններից տուժած տարածքների մեծ մասը։

Նիգերիայում կրոնական հակամարտությունը սկիզբ է առել դեռևս 1953 թվականից, իսկ Թաֆավա Բալեվա քաղաքի դեպքում՝ մինչև 1948 թվականը։ 1980-ական թվականներին բռնության աճ տեղի է ունեցել Մոհամմեդ Մարվայի («Մաիտացինե») մահվան պատճառով: Նույն տասնամյակում Նիգերիայի ռազմական ղեկավար, գեներալ Իբրահիմ Բաբանգիդան Նիգերիան ընդունել է Իսլամական կոնֆերանսի կազմակերպությանը: դա մի քայլ էր, որը սրել է կրոնական լարվածությունը երկրում, մասնավորապես՝ քրիստոնեական համայնքի շրջանում։ Ի պատասխան, մուսուլմանական համայնքի որոշ անդամներ նշել են, որ որոշ այլ աֆրիկյան անդամ պետություններ ունեն մուսուլմանների ավելի փոքր համամասնություն, ինչպես նաև Նիգերիայի դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Սուրբ աթոռի հետ։

### 1980-ական թվականներ
1980-ական թվականներին քրիստոնյաների և մուսուլմանների միջև լուրջ բռնկում է տեղի ունեցել Կաֆանչանում՝ հարավային Կադունա նահանգում, երկու կրոնների միջև սահմանային տարածքում, որը տարածել են հակադիր առաջնորդները, որոնք կարողացել են համախմբել երիտասարդ, կրթված անհատների խմբի, ովքեր վախենում էին, որ ազգը չի կարողանա պաշտպանել իրենց կրոնական խումբը։ Առաջնորդները կարողացել են բևեռացնել իրենց հետևորդներին ելույթների և հրապարակային ցույցերի միջոցով։

Այդ ժամանակների գործունեությունը հանգեցրել էր մարդկային կյանքերի և գույքի կորստի, քանի որ նրանք տեղաշարժվում էին՝ ոչնչացնելով կառավարական կառույցներ, որոնք նրանք համարում էին արևմտյան մշակույթների ժառանգություն կամ կրկնօրինակ իրենց տարբեր համայնքներում: Այդ կրոնական արշավների ընթացքում աղանդների անդամների և անվտանգության ուժերի միջև հրազենային մարտերի աճ է գրանցվել, որի հետևանքով երկու կողմերն էլ մարդկային կորուստներ են գրանցել։ Չնայած քրիստոնյաների և մուսուլմանների միջև ուղղակի բախումները հազվադեպ էին, երկու խմբերի միջև լարվածություն է առաջացել, քանի որ յուրաքանչյուր խումբ արմատականացել է: 1982 թվականի հոկտեմբերին Կանոյի մուսուլման մոլեռանդները կարողացել են պարտադրել իրենց իշխանությունը՝ Անգլիական տնային եկեղեցուն կանխելու համար իր չափերի և իշխանության բազայի ընդլայնումը: Նրանք այն համարում էին մոտակա մզկիթի համար սպառնալիք, չնայած այն հանգամանքին, որ անգլիկան տնային եկեղեցին այնտեղ գոյություն ուներ մզկիթի կառուցումից քառասուն տարի առաջ։ Բացի այդ, Նիգերիայում եղել են երկու ուսանողական խմբեր, որոնք մրցակցության մեջ են մտել՝ Քրիստոնյա ուսանողների միությունը և Մուսուլման ուսանողական միությունը։ Մի դեպքում FCS-ը կազմակերպել է ավետարանչական արշավ, որի ժամանակ հարցականի տակ է դրվել, թե ինչու պետք է մեկ աղանդը գերիշխի Կաֆանչանի Կադունա պետական ​​կրթական քոլեջի տարածքում։ Այդ վեճը սրվել է այնքանով, որ մուսուլման ուսանողները բողոքի ցույցեր են կազմակերպել քաղաքում և այրել քոլեջի եկեղեցին։ Քոլեջում քրիստոնյա մեծամասնությունը մարտի 9-ին հակահարված է տվել։ Զոհվել է տասներկու մարդ, այրվել են մի քանի մզկիթներ, և ստեղծվել է վախի մթնոլորտ։ Հակահարվածը նախապես պլանավորված է եղել։

Հակամարտության գաղափարները տարածելու համար օգտագործվող լրատվամիջոցների շահագործումը, որն էլ ավելի է արմատականացնում յուրաքանչյուր ուժ։ Լրատվամիջոցները համաձայն էին երկու կողմերի հետ էլ, ուստի մինչ Դաշնային ռադիոյի կորպորացիայի նման կայքերը քննարկում էին իսլամը պաշտպանելու գաղափարը ահաբեկչության այդ կարճատև պահին, դրանք չէին հաղորդում մուսուլմանների պատճառած մահվան և վնասի մասին՝ ոգեշնչելով մուսուլման բնակչությանը։ Նույն կերպ, քրիստոնեական թերթերը չեն հաղորդել քրիստոնյաների պատճառած վնասի և մահերի մասին, այլ կենտրոնացել են իսլամական ահաբեկչության վրա։ Այդ կրոնական շարժումները ղեկավարող այլ անհատներ օգտագործում են լրատվամիջոցները՝ տարածելու այնպիսի ուղերձներ, որոնք աստիճանաբար ավելի անհանդուրժողական են դարձել այլ կրոնների նկատմամբ, և այդ կրոնական բաժանումների պատճառով արմատական ​​իսլամը շարունակում է խնդիր մնալ Նիգերիայում այսօր։

#### Մայթացին
1970-ական թվականների վերջին և 1980-ական թվականների սկզբին Մայթացինի և նրա հետևորդներ Յան Թացինի գլխավորությամբ տեղի է ունեցել խոշոր իսլամական ապստամբություն, որը հանգեցրել է մի քանի հազար մարդու մահվան: Մայթացինի մահից հետո՝ 1980 թվականին, շարժումը շարունակվել է ևս մոտ հինգ տարի:

### 1990-ական թվականներ
1991 թվականին գերմանացի ավետարանիչ Ռեյնհարդ Բոնկեն մեղադրվել է Կանոյում խաչակրաց արշավանք սկսելու փորձի մեջ, որը կրոնական անկարգություններ է առաջացրել, որոնք հանգեցրել են տասնյակից ավելի մարդկանց մահվան։

1999 թվականին Նիգերիայում ժողովրդավարության վերականգնումից ի վեր, շարիաթը որպես քաղաքացիական և քրեական իրավունքի հիմնական մարմին ներդրվել է 9 մուսուլմանական մեծամասնությամբ և 3 մուսուլմանական բազմամասնությամբ նահանգների որոշ մասերում, երբ այն ժամանակվա Զամֆարա նահանգի նահանգապետ Ահմադ Ռուֆայ Սանին սկսել է շարիաթի ինստիտուտի ներդրման ջանքերը պետական ​​​​մակարդակով։

### 2000-ական- 2010-ական թվականներ
2004 թվականի մայիսի սկզբին հիմնականում քրիստոնյա Տարոկ էթնիկ խմբի աշխարհազորայինները հարձակվել են Նիգերիայի Պլատո նահանգի Ելվա քաղաքի վրա: Արշավի թիրախը քաղաքի մուսուլման համայնքն էր, որը հիմնականում բաղկացած էր հաուսա և ֆուլանի անդամներից: Հարձակումից հետո Կարմիր խաչի պաշտոնյան հայտնել է, որ փրկվածների վկայությունների և ֆիզիկական ապացույցների հիման վրա զոհերի թիվը գնահատվում է ավելի քան 600 մարդ։

1999 թվականին ժողովրդավարության վերականգնումից ի վեր, աշխարհիկ կառավարությունները գերիշխել են երկրում դաշնային մակարդակով, մինչդեռ մուսուլմաններով գերակշռող Հյուսիսային Նիգերիայի նահանգները կիրառել են խիստ շարիաթի օրենքներ։ 2000 թվականից ի վեր մուսուլմանների և քրիստոնյաների միջև կրոնական հակամարտությունը մի քանի անգամ բռնկվել է տարբեր պատճառներով՝ հաճախ հանգեցնելով անկարգությունների, որոնց հետևանքով երկու կողմերն էլ մի քանի հազար զոհ են տվել։ 2009 թվականից ի վեր «Բոկո Հարամ» իսլամիստական ​​շարժումը զինված ապստամբություն է մղել Նիգերիայի բանակի դեմ՝ թալանելով գյուղեր և քաղաքներ, խլելով հազարավոր կյանքեր քրիստոնյաների, ուսանողների և իսլամի թշնամիներ համարվող այլ անձանց դեմ մարտերում և կոտորածներում։

#### Ապստամբություն
2000 թվականի Աբուջայի և 2001 թվականի Ջոսի իրադարձությունները Նիգերիայի Ջոս քաղաքում քրիստոնյաների և մուսուլմանների միջև անկարգություններ էին, որոնք տեղի են ունեցել մուսուլման քաղաքական գործիչ Ալհաջի Մուկտար Մոհամմեդի՝ աղքատության դեմ պայքարի դաշնային ծրագրի տեղական համակարգողի պաշտոնում նշանակվելու պատճառով։ 2001 թվականի հոկտեմբերին Կանո նահանգում նմանատիպ մեկ այլ անկարգության հետևանքով զոհվել է ավելի քան 100 մարդ։

2002 թվականին նիգերիացի լրագրող Իսիոմա Դանիելը գրել է մի հոդված, որը հանգեցրել է Կադունա քաղաքում ցույցերի և բռնության, որի հետևանքով ավելի քան 200 մարդ է մահացել, ինչպես նաև նրա կյանքին սպառնացող ֆաթվա է կիրառվել։ Արդյունքում, 2002 թվականի «Միսս Աշխարհ» մրցույթը Աբուջայից տեղափոխվել է Լոնդոն: 2000-ական թվականների մնացած տասնամյակում Ջոսում և Կադունայում շարունակվել են միջկրոնական բռնությունները:

Մուհամմադի ծաղրանկարների նկատմամբ արձագանքը Նիգերիայում հանգեցրել է բռնի բողոքի ցույցերի շարքի։ Ապստամբների և ոստիկանության միջև բախումները խլել են մի քանի մարդու կյանք, որոնց թիվը տատանվում է 16-ից մինչև հարյուր և ավել Սա հանգեցրել է հակագրոհների երկրի հարավում, մասնավորապես՝ Օնիչայում։ Հարյուրից ավելի մարդիկ մահացել են։

### 2010-ական–2020-ական թվականներ
2015 թվականի փետրվարին NBC-ն հաղորդել է, որ Բոկո Հարամը ոչնչացրել է մոտ 200 քրիստոնեական եկեղեցի։ Հաշվետվությունը մեջբերել է ԱՄՆ հետախուզության աշխատակիցներին և փորձագետներին, որոնք նշել են, որ Նիգերիայի հյուսիս-արևելքում 2 միլիոն մարդ, այդ թվում՝ 200,000 քրիստոնյա, կարող են կոտորվել Բոկո Հարամի կողմից։ START Global Terrorism Database (GTD)-ի տվյալներով՝ 2013-2014 թվականներին «Բոկո Հարամ»-ը 20 մահափորձ է իրականացրել, որի արդյունքում զոհվել է մոտ 78 մարդ, այդ թվում՝ Նիգերիայի քրիստոնեական ասոցիացիայի քարտուղարը։

2018 թվականին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը դատապարտել է Նիգերիայում քրիստոնյաների սպանությունները։

ACLED-ը նշել է, որ քրիստոնյաների դեմ ուղղված բռնությունը «2021 թվականին 2020 թվականի համեմատ աճել է 21%-ով»։

2022 թվականի մայիսին Սոկոտոյի քրիստոնյա ուսանողուհի Դեբորա Յակուբուն լինչի զոհ է դարձել իր համալսարանի դիմաց մուսուլման ամբոխի կողմից։ Լինչի դատաստանից հետո բռնություն է կիրառվել նաև այլ քրիստոնեական վայրերի նկատմամբ, ասում է Սոկոտոյի կաթոլիկ թեմը տարածված հայտարարության մեջ: «Բողոքի ցույցի ժամանակ երիտասարդների խմբեր, որոնց գլխավորում էին մի քանի չափահասներ, հարձակվել են Բելլո Ուեյում գտնվող Սուրբ Ընտանիքի կաթոլիկ տաճարի վրա՝ ոչնչացնելով եկեղեցու ապակիները, եպիսկոպոս Լոութոնի քարտուղարության պատուհանները և վանդալիզմի ենթարկելով տարածքում կայանված համայնքային ավտոբուսը։ Սուրբ Կևին կաթոլիկ եկեղեցին նույնպես հարձակման է ենթարկվել և մասամբ այրվել. նույն տարածքում կառուցվող նոր հիվանդանոցային համալիրի պատուհանները կոտրվել են։ Ավազակները հարձակվել են նաև Բախիտա կենտրոնի վրա […]՝ այրելով տարածքում գտնվող ավտոբուսը»։

2022 թվականի հունիսին Օվո քաղաքի Սուրբ Ֆրանցիսկոս Քսավիեր եկեղեցում տեղի ունեցած կոտորածի հետևանքով զոհվել է ավելի քան 50 ծխական։ Հարձակման պատասխանատվությունը պարզ չէր, սակայն կառավարությունը մեղադրել է ISWAP-ին, մինչդեռ շատ տեղացիներ մեղադրել են ֆուլանի հովիվներին։

Բացի Բոկո Հարամ և ISWAP ահաբեկչական խմբավորումների հետ կապված խնդիրներից, քրիստոնյաները նաև բողոքում են ֆուլանի հովիվների կողմից հետապնդումներից, որոնք հիմնականում մուսուլմաններ են և ահաբեկել են Միջին գոտում ապրող հիմնականում քրիստոնյա գյուղացիներին։ Քրիստոնյա հոգևորականներն ու հավատացյալները նույնպես թիրախ են դարձել զինված խմբավորումների կողմից առևանգումների դեպքերում՝ փրկագին պահանջելով։ 2022 թվականի հոկտեմբերին Եվրախորհրդարանում ունեցած իր ելույթում Մակուրդիի Հռոմի կաթոլիկ թեմի եպիսկոպոս Վիլֆրեդ Չիկպա Անագբեն իր երկրում քրիստոնյաների իրավիճակը համեմատել է «ոչ այլ ինչ, քան ջիհադի, որը կրում է բազմաթիվ անուններ՝ ահաբեկչություն, առևանգումներ, մարդասպան հովիվներ, ավազակություն, այլ աշխարհազորային խմբավորումներ» և կոչ է արել միջազգային հանրությանը դադարեցնել այն, ինչ նա անվանել է «լռության դավադրություն» այդ թեմայի շուրջ։

«Օգնություն կարիքավոր եկեղեցուն» կազմակերպության տվյալներով՝ միայն 2022 թվականին Նիգերիայում սպանվել է չորս կաթոլիկ քահանա, իսկ տարվա ընթացքում առևանգվել են 23 քահանա և մեկ ճեմարանի ուսանող, կամ առևանգվել են նախկինում, բայց 2022 թվականին մնացել են գերության մեջ։ Առևանգված քահանաների մեծ մասը հետագայում ազատ է արձակվել, չնայած երեքը սպանվել են, իսկ 2022 թվականի նոյեմբերին երեքը դեռևս անհետ կորած են համարվում, այդ թվում՝ հայր Ջոն Բակո Շեկվոլոն, ով առևանգվել էր 2019 թվականի մարտին։ Եվս չորս միանձնուհիներ առևանգվել են 2022 թվականին և շուտով ազատ են արձակվել։ Սպանված քահանաներն էին հայր Վիտուս Բորոգոն,հայր Ջոզեֆ Բակոն, հայր Ջոն Մարկ Չեյթնումը և հայր Քրիստոֆեր Օդիան։ Կաթոլիկ կազմակերպությունը, որը մի քանի նախագծեր ունի Նիգերիայում, դատապարտել է բռնության ալիքը՝ ասելով. «Նիգերիայի շատ մասերում քաղաքացիական անձանց, այդ թվում՝ կաթոլիկ հոգևորականության անդամների նկատմամբ առևանգումների, սպանությունների և ընդհանուր բռնության աճը պատուհաս է, որը դեռևս պատշաճ կերպով չի լուծվել տեղական իշխանությունների կողմից»։ 2023 թվականին հալածանքների պատճառով սպանվել են ևս երեք կաթոլիկ հոգևորականներ՝ հայր Իսահակ Աչին, ճեմարանի ուսանող Նաաման Դանլամին և բենեդիկտյան միաբան Գոդվին Էզեն: Նույն տարվա ընթացքում Նիգերիայում առևանգվել են 25 քահանաներ կամ ճեմարանի ուսանողներ և երեք կին հոգևորականներ, ինչը այն դարձրել է աշխարհում կաթոլիկ հոգևորականների առևանգման զոհերի ամենամեծ թիվը։ Նիգերիայում առևանգված կաթոլիկ քահանաների թիվը 2024 թվականին նվազել է, սակայն նրանց թիվը դեռևս 14 է, որոնցից բոլորը հետագայում ազատ են արձակվել, իսկ մեկ այլ քահանա սպանվել է։

2022 թվականի հունիսին առցանց կոնֆերանսի ժամանակ Կադունայի Հռոմի կաթոլիկ արքեպիսկոպոսության եպիսկոպոս Մեթյու Ման-Օսո Նդագաոսոն ամփոփել է երկրի քրիստոնյաներին վերաբերող խնդիրները. «Վերջին 14 տարիների ընթացքում ազգը պայքարում է Բոկո Հարամի դեմ, հիմնականում հյուսիս-արևելքում: Մինչ մենք պայքարում էինք դրա դեմ, մենք ունեինք ավազակության խնդիր հյուսիս-արևմուտքում: Եվ մինչ մենք պայքարում էինք դրա դեմ, մենք ունեինք փրկագնի դիմաց առևանգումների խնդիր, որը դառնում է ավելի տարածված: Եվ մինչ մենք պայքարում ենք դրա դեմ, մենք ունենք հին հակամարտությունը ֆուլանի հովիվների հետ»։ Նիգերիայում քահանաների սպանությունների և առևանգումների վերաբերյալ նույն եպիսկոպոսը մեկ այլ հարցազրույցում ասել է. «Բոլորը լարվածության մեջ են։ Մենք բոլորս՝ հոգևորականները, աշխարհիկները, բոլորը։ Մարդիկ վախենում են, և դա ճիշտ է։ Մարդիկ տրավմա են կրում, և դա ճիշտ է։ Այս իրավիճակում ոչ ոք ոչ մի տեղ անվտանգ չէ։ Եթե դու դուրս գաս տնից, նույնիսկ ցերեկը, մինչև չվերադառնաս, դու անվտանգ չես»։

2024 թվականի վերջին՝ Սուրբ Ծննդյան շրջանում, Բենուե նահանգում, տասնյակ քրիստոնյաներին սպանել են ֆուլանի ենթադրյալ զինյալները։ 2025 թվականի մայիսին ֆուլանի հովիվների իրականացրած մի շարք հարձակումների հետևանքով սպանվել է մինչև 36 քրիստոնյա, այդ թվում՝ Բենուեում և հունիսին նույն նահանգում նմանատիպ հանգամանքներում կոտորվել է մինչև 200 մարդ։ Բենուեում տեղի ունեցած ևս երեք սպանություններից հետո Ելեվատա քաղաքի բնակիչները փակել են ճանապարհները՝ ի նշան կառավարության անգործության դեմ բողոքի։

## Արձագանքներ

Քրիստոնյաների ենթադրյալ սպանություններին ի պատասխան՝ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը 2025 թվականի նոյեմբերի 1-ին հայտարարել է, որ հանձնարարել է Պաշտպանության նախարարությանը «պատրաստվել հնարավոր գործողությունների» Նիգերիայում։ Թրամփը զգուշացրել է, որ եթե իրավիճակը շարունակվի, ԱՄՆ-ն «անմիջապես կդադարեցնի ողջ օգնությունն ու օժանդակությունը» և հնարավոր է՝ «մտնի այդ այժմ արդեն անարգված երկիր»։ Այդ հրահանգը տրվել է մեկ օր անց այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ կառավարությունը Նիգերիան հայտարարել է «հատուկ մտահոգության երկիր» (CPC)՝ կրոնական ազատության ենթադրյալ խախտումների համար: ԱՄՆ պաշտպանության նախարար Փիթ Հեգսեթը հաստատել է նախապատրաստական ​​աշխատանքները՝ նշելով. «Պատերազմի նախարարությունը պատրաստվում է գործողությունների»: Հեգսեթը հավելել է, որ եթե Նիգերիան չպաշտպանի իր քրիստոնյա քաղաքացիներին, ԱՄՆ-ն «կսպանի ներգրավված իսլամական ահաբեկիչներին»։ Նիգերիայի կառավարությունը հերքել է մեղադրանքները: Նախագահ Բոլա Թինուբուն հայտարարել է, որ անվտանգության մարտահրավերները ազդում են «բոլոր հավատքների և տարածաշրջանների» մարդկանց վրա և պնդել է, որ երկիրը կրոնական հանդուրժողականություն է դրսևորում: Նախագահի խորհրդական Դանիել Բվալան ասել է, որ Նիգերիան կողջունի ԱՄՆ օգնությունը, բայց նշել է, որ Նիգերիան «ինքնիշխան երկիր» է, և որ ջիհադիստները «սպանել են բոլոր հավատքների մարդկանց կամ ոչ մեկին»։ Նիգերիայի արտաքին գործերի նախարարությունը նույնպես հաստատել է երկրի հանձնառությունը «բռնի ծայրահեղականության» դեմ պայքարին։ Նիգերիայի Կոմունիստական ​​կուսակցության (ԿԿԿ) կարգավիճակը նախկինում կիրառել էր Թրամփի վարչակազմը իր առաջին ժամկետի ընթացքում, սակայն  2021 թվականին Բայդենի վարչակազմը այն չեղարկել էր։ Նիգերիացի մարդասիրական իրավաբան Բուլամա Բուկարտին «քրիստոնյաների ցեղասպանության» պատմությունը որակել է որպես «վտանգավոր» և «բաժանարար»՝ նշելով, որ այն ուժեղացնում են այնպիսի գործիչներիը, ինչպիսիք են նախագահ Դոնալդ Թրամփը: Բուկարտիի խոսքով՝ Նիգերիայում զինված խմբավորումները թիրախավորում են և՛ մուսուլմաններին, և՛ քրիստոնյաներին՝ անխտիր ռմբակոծելով մզկիթներն ու եկեղեցիները, ինչպես նաև անխտիր հարձակվելով քաղաքացիական բնակավայրերի վրա։

BBC-ի հաղորդման համաձայն, բռնության մոնիթորինգ իրականացնող խմբերը հայտարարել են, որ չկան ապացույցներ, որ Նիգերիայում քրիստոնյաներն ավելի շատ են սպանվում, քան մուսուլմանները: Կենտրոնական Նիգերիայում (հիմնականում մուսուլման) անասնապահների և (հաճախ քրիստոնյա) ֆերմերների միջև բախումների վերաբերյալ մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող խմբերը հայտնել են, որ վայրագություններ են կատարվել երկու կողմերից էլ, և որ չեն եղել ապացույցներ, որ քրիստոնյաները անհամաչափորեն թիրախավորվել են։ Ալ Ջազիրան հաղորդել է, որ Նիգերիայում նպատակային «քրիստոնեական ցեղասպանության» մասին պնդումները վիճարկել են մարդասիրական վերլուծաբանների և ճգնաժամային իրավիճակների մոնիթորինգի կազմակերպությունները։ Մասնագետները պնդում են, որ չնայած Բոկո Հարամի նման զինված խմբավորումները մահացու հարձակումներ են իրականացրել, բռնությունն ավելի բարդ է և չի թիրախավորում բացառապես քրիստոնյաներին: Վերլուծաբանները շարունակվող բռնությունը վերագրում են կրոնից դուրս մի շարք համընկնող գործոնների։Ասսոշեյթեդ պրեսի հաղորդման համաձայն, վերլուծաբանները նշել են, որ Նիգերիայի շարունակվող անվտանգության ճգնաժամը չի համապատասխանում ՄԱԿ-ի «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և պատժելու մասին» կոնվենցիայի համաձայն՝ ցեղասպանության իրավական սահմանմանը, որը ցեղասպանությունը սահմանում է որպես ազգային, էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբի ամբողջական կամ մասնակի ոչնչացման մտադրությամբ կատարված գործողություններ: Նյու Յորքի համալսարանի Գլոբալ հարաբերությունների կենտրոնի դոցենտ Օլաջումոկե Այանդելեն, որը մասնագիտացած էր հակամարտությունների ուսումնասիրության մեջ, AP-ին ասել է, որ Նիգերիայում բռնությունը ցույց է տալիս լայնածավալ սպանություններ, այլ ոչ թե որոշակի խմբի դեմ ուղղված հարձակումներ՝ նախազգուշացնելով, որ իրավիճակը որպես ցեղասպանություն որակելը կարող է էլ ավելի սրել լարվածությունը։ Նկատվել է «իրավիճակը քաղաքացիական հակամարտություն սխալ բնութագրելու» միտում։ Deutsche Welle-ն հաղորդել է, որ այսպես կոչված «քրիստոնեական ցեղասպանության» մասին պնդումը կարող է մթագնել երկրում բռնության բարդ, համընկնող շարժիչ ուժերը և թուլացնել միջկրոնական և համայնքային մակարդակի խաղաղության կառուցման նախաձեռնությունները: Զեկույցում մեջբերվել է համաաֆրիկյան Good Governance Africa վերլուծական կենտրոնի ավագ հետազոտող Սամուել Մալիկի խոսքերը, որն ասել է, որ «չկան հավաստի ապացույցներ քրիստոնյաների ոչնչացման պետական ​​​​գլխավորությամբ կամ համակարգված արշավի մասին, ինչն էլ ցեղասպանությունն է»։

## ACLED վերլուծություն
ԱՄՆ-ում գործող «Զինված հակամարտության տեղանքի և իրադարձությունների տվյալներ» (ACLED) ճգնաժամային մոնիթորինգի խումբը հայտնել է, որ «Բոկո Հարամ» և «Իսլամական պետություն Արևմտյան Աֆրիկայի նահանգ» ջիհադիստական ​​խմբավորումների զոհերի մեծ մասը մուսուլմաններ են եղել։ ACLED-ը հաղորդել է, որ 2025 թվականի դրությամբ 2009 թվականից սկսած նպատակային քաղաքական բռնության հետևանքով մահացել է մոտ 53,000 քաղաքացիական անձ, այդ թվում՝ մուսուլմաններ և քրիստոնյաներ։ ACLED-ի հետազոտությունը պարզել է, որ զեկույցի տարվա ընթացքում Նիգերիայում քաղաքացիական բնակչության վրա կատարված 1923 հարձակումներից 50-ը թիրախավորվել են կրոնի հիման վրա: ACLED-ի Աֆրիկայի ավագ վերլուծաբան Լադ Սերվատը նշել է, որ որոշ ամերիկյան աջակողմյան խմբավորումների շրջանում շրջանառվող պնդումները, ինչպիսիք են այն պնդումը, որ Նիգերիայում 2009 թվականից ի վեր սպանվել է 100,000 քրիստոնյա, չեն հիմնավորվում առկա տվյալներով: Սերվատը բռնության պատճառների թվում նշել է «քաղաքական իշխանության շուրջ հակամարտությունները, հողային վեճերը, էթնիկ պատկանելությունը, կրոնական պատկանելությունը և ավազակությունը»։ BBC-ի հաղորդման համաձայն, որը հղում է կատարում ACLED-ին, կենտրոնական Նիգերիայում հաճախակի են եղել համայնքային հակամարտությունները հիմնականում մուսուլման անասնապահների և մեծ մասամբ քրիստոնյա ֆերմերների միջև: Բախումները հաճախ պայմանավորված են ջրի և արոտավայրերի նման ռեսուրսների հասանելիության շուրջ վեճերով: Այդ վեճերը վերաճել են հակադարձ բռնության ցիկլերի, որոնք հազարավոր մարդկանց կյանք են խլել, և վայրագությունները կատարել են երկու կողմերը։ ACLED-ի 2022 թվականի զեկույցը ցույց է տվել, որ չնայած քրիստոնյաները կազմում են բնակչության մոտ 50%-ը, բռնության միայն 5%-ն է նրանց դեմ ուղղված եղել կրոնական պատճառներով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*
*
*
* 

## Արտաքին հղումներ
*Arewa politicians are to blame for riots in Nigeria - OPC's chief speaks out in Germany 
* Nigeria Religious Sectarianism