Ձվարանների պաշար

աջից|մինի|420x420փքս|Ձվարանային պաշարի մոդել բեղմնավորումից մինչև դաշտանադադար
**Ձվարանների պաշար,** տերմին օգտագործվում է ձվարանների կարողությունը նկարագրելու համար՝ ապահովելու այնպիսի ձվաբջիջներ, որոնք ունակ են բեղմնավորման և կարող են հանգեցնել առողջ ու հաջող հղիության։ Մայրական տարիքի աճի հետ նվազում է այն ձվաբջիջների քանակը, որոնք կարող են հաջողությամբ ներգրավվել հղիության համար, ինչը հանդիսանում է տարիքային աճի և կանանց պտղաբերության միջև առկա հակադարձ կապի հիմնական գործոններից մեկը։

Թեև ներկայումս հայտնի չէ որևէ մեթոդ, որը թույլ կտա գնահատել առանձին կանանց ձվարանների պաշարը, բայց ձվարանների պաշարի անուղղակի որոշումը կարևոր նշանակություն ունի անպտղության բուժման գործընթացում։

## Ձվարանային պաշարի ձևավորում
Ձվարանը ընդհանուր առմամբ դիտարկվում է որպես ձվաբջիջների «պահեստ», որից կինը օգտվում է իր վերարտադրողական կյանքի ընթացքում։ Մարդու ձվարանը պարունակում է պրիմորդիալ (նախնական) ֆոլիկուլներ։ Բեղմնավորումից հետո 18–22 շաբաթների ընթացքում կնոջ ձվարանը պարունակում է ֆոլիկուլների առավելագույն քանակ՝ միջինում մոտ 300000, սակայն առանձին դեպքերում առավելագույն քանակը տատանվում է 35000-ից մինչև 2,5 միլիոն։

Սկզբնական ձվարանային պաշարի չափը խիստ պայմանավորված է գենետիկական գործոններով։ Բացի այդ, նախածննդյան զարգացման ընթացքում անդրոգենների բարձր մակարդակը բացասաբար է ազդում ձվարանային պաշարի վաղ ձևավորման վրա։

Միտոզը սկսվում է սաղմի ներարգանդային կյանքի 3-րդ շաբաթում, 5-րդից 7-րդ շաբաթների ընթացքում արդեն առկա է մոտ 10․000 օոգոնիա։ Սակայն ձվարանային պաշարը առավելագույն ծավալին  հասնում է վեց ամսական սաղմի մոտ։ Դրանից հետո այդ քանակը միայն նվազում է, քանի որ նոր սինթեզ և տարբերակում տեղի չի ունենում։ Երեխայի ծնվելուց առաջ նկատվում է դրանց քանակի կտրուկ նվազում՝ պոտենցիալ օոցիտների պաշարը ավելի քան 8 միլիոնից նվազում է մինչև 2 միլիոն։ Քանակը շարունակում է աստիճանաբար նվազել մինչև 30 տարեկանը, երբ տեղի է ունենում արտահայտված, կտրուկ անկում։

Կնոջ ծնվելու պահին առկա է մոտավորապես 1–2 միլիոն օոցիտ։ Դրանցից շուրջ 400 000-ը հասնում են սեռահասունության փուլին, և միայն մոտ 400-ն են հասնում հասունացման և ենթարկվում օվուլյացիայի։ Մնացածը ենթարկվում են ատրեզիայի՝ բնական ապոպտոտիկ գործընթացի, որը հանգեցնում է ֆոլիկուլի քայքայմանը։

## Ձվարանային պաշարի նվազում
Յուրաքանչյուր դաշտանային ցիկլի ընթացքում մեկ ձվաբջիջ դուրս է գալիս օվուլյացիայի միջոցով։ Բացի այդ, մնացած ֆոլիկուլները, որոնք ներգրավվել էին հասունացման գործընթացում, ենթարկվում են ատրեզիայի։ Վերարտադրողական տարիների ընթացքում շատ քիչ ձվաբջիջներ են վերականգնվում։ Այնուամենայնիվ, դաշտանային ցիկլի ընթացքում այս կորուստը կազմում է ամսական մինչև 10 ձվաբջիջ, այդպիսով կազմելով ձվաբջիջների իրական կորստի միայն մի փոքր մասը ողջ կյանքի ընթացքում։

Տարիքի հետ ձվարանների պահուստի նվազման լրացուցիչ նպաստող մեխանիզմ է ԴՆԹ-ի վերականգնմանը մասնակցող սպիտակուցների գեների էքսպրեսիայի նվազումը հոմոլոգ ռեկոմբինացիայի միջոցով, ինչպիսիք են BRCA1-ը, MRE11-ը, Rad51-ը և ATM-ը։ Մարդու և այլ տեսակների օոցիտներում ԴՆԹ-ի կրկնակի շղթաների հոմոլոգ ռեկոմբինացիոն վերականգնումը, որին միջնորդում են BRCA1 և ATM սպիտակուցները, տարիքին զուգընթաց թուլանում է։  BRCA1 մուտացիաներ ունեցող կանայք ունեն ավելի ցածր ձվարանների պաշարներ և ունենում են ավելի վաղ դաշտանադադար, քան այդ մուտացիաները չունեցող կանայք։

## Ձվարանային պաշարի գնահատում
35 և ավելի բարձր տարիքի կանայք, ովքեր 6 ամիս շարունակ ունեցել են հղիանալու անհաջող փորձեր, պետք է անցնեն ձվարանների պաշարի որոշման թեստ։ Ձվարանային պաշարի գնահատման համար ամենահաճախ օգտագործվող թեստը ցիկլի 3-րդ օրը կատարվող ՖԽՀ թեստն է։ Դաշտանային ցիկլի 3-րդ օրը ընտրվում է այն պատճառով, քանի որ այդ ժամանակ էստրոգենի մակարդակը սպասվում է ցածր լինել, ինչը կարևոր առանձնահատկություն է, քանի որ ՖԽՀ-ի մակարդակը ենթարկվում է հետադարձ բացասական կապի սկզբունքի։ Ուստի ՖԽՀ-ի մակարդակի որոշման դեպքում պետք է նշվի համապատասխան էստրադիոլի մակարդակը՝ ցույց տալու համար, որ ՖԽՀ-ը որոշվել է այն պահին, երբ էստրոգենի մակարդակը ցածր էր։ Հազվադեպ դաշտան ունեցող հիվանդների մոտ ՖԽՀ-ի և էստրոգենի մակարդակը կարող են չափվել պատահականորեն և վավեր են, եթե էստրոգենի մակարդակը ցածր է։ Ընդհանուր առմամբ, վերարտադրողական կարողություն ունեցող կանանց մոտ ՖԽՀ-ի մակարդակը, ենթադրաբար 10 մլ ՄՄ-ից ցածր կլինի(10-15 մլ ՄՄ մակարդակը համարվում է սահմանային), այնուամենայնիվ ստացված ճշգրիտ թվերը կախված կլինեն այն փորձարկման տեսակից, որը օգտագործվում է տվյալ լաբորատորիայում։

Չնայած այն բանին, որ ՖԽՀ-ը և ավելի վերջերս՝ Ինհիբին Բ-ն ցույց են տվել որոշակի կապ ձվարանների պաշարի հետ, այժմ հաստատված է, որ հակամյուլլերյան հորմոնը (ՀՄՀ) ավելի օգտակար կենսաքիմիական թեստ է։ ՀՄՀ-ը դեր է խաղում ոչ միայն առաջնային ֆոլիկուլի ընտրության, այլև նախածննդյան ֆոլիկուլների հավաքագրման ընդհանուր գործընթացում: Դաշտանադադարից մոտ տասնհինգ տարի առաջ ՀՄՀ մակարդակի աստիճանական նվազումը հետևում է լոգարիթմական օրինաչափությանը: Այս անկումը շարունակվում է մինչև դաշտանադադարից մոտ հինգ տարի առաջ, որի դեպքում ՀՄՀ-ի մակարդակը հասնում է զգալիորեն ցածր կետի։ Սակայն, այն մարդկանց համար, որոնց ՀՄՀ-ի մակարդակը բարձրացել է ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշի պատճառով, և ովքեր բավականաչափ կառավարել են այն սննդակարգի, ֆիզիկական վարժությունների և/կամ բարիատրիկ վիրահատության միջոցով, ծնելիությունը բարելավվում է նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ՀՄՀ-ը նորմայի սահմաններում է։ Մասնավորապես, 7.14-25 պմոլ/լ (պիկոմոլ լիտր) ՀՄՀ-ի մակարդակը ցույց է տալիս ձվարանների նորմալ պատասխան: Ի տարբերություն դրա՝ 7.14 պմոլ/լ-ից ցածր և 25 պմոլ/լ-ից բարձր ՀՄՀ-ի մակարդակը ցույց է տալիս ձվարանների համապատասխանաբար ցածր և բարձր պատասխան: Բարձր մակարդակ կարող է լինել ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշ ունեցող կանանց մոտ, որն ազդում է կանանց պտղաբերության վրա, ուստի ձվարանների պաշարը և ապագա պտղաբերությունը գնահատելու լավագույն միջոցը ՀՄՀ-ի, անտրալ ֆոլիկուլների քանակի, տրանսվագինալ ուլտրաձայնային հետազոտության համադրությունն է: Այս համադրությունը երբեմն անվանում են կենսաբանական ժամացույցի թեստ:

Կլոմիֆենի մարտահրավերային թեստը այս մոտեցման մի տարբերակն է։

Մեկ այլ մոտեցում է գինեկոլոգիական ուլտրաձայնային հետազոտությամբ ուսումնասիրել ձվարանները, որոշել դրանց չափերը, քանի որ ձվաբջիջներից զուրկ ձվարանները սովորաբար ավելի փոքր են լինում, ինչպես նաև ուլտրաձայնային հետազոտության միջոցով տեսանելի անտրալ ֆոլիկուլների քանակի ուսումնասիրությունը։

### Հետևանքներ
Ձվարանների ցածր պաշար ունեցող կանանց մոտ անպտղության բուժման դեպքում հղիանալու հավանականությունը ցածր է։

## Տես նաև
* Մեյոզ
* Օգոգենեզ
* Ձվարան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա
Կատեգորիա:Կանանց առողջություն