Օրդովիկ-սիլուրիական բնաջնջում

right|thumb|350px|Ֆաներոզոյի ընթացքում ծովային կենդանական աշխարհի բնաջնջումը: Յուրաքանչյուր ժամանակային միջակայքի համար ցույց է տրվում, թե այդ ժամանակ գոյություն ունեցող տեսակների քանի տոկոսը չի պահպանվել մինչև հաջորդ հատվածը (ցուցված են ոչ բոլոր ցեղերի անհետացումը, այլ միայն բրածոներում պահպանվածները)։ Հինգ խոշորագույն անհետացումները նշված են հիպերհղումներով
thumb|250px|right|Օրդովիկյան ոչնչացման հետևանքով անհետացած օրթոկոնների բրածոներ

**Օրդովիկ-սիլուրիական բնաջնջում** ( — «Օրդովիկյան բնաջնջում»), զանգվածային բնաջնջում Օրդովիկի և Սիլուրի ժամանակաշրջանների սահմանին՝ մոտ 445 միլիոն տարի առաջ։ Երկրի պատմության մեջ հինգ ամենաուժեղ բնաջնջումներից է, անհետացած տեակների տոկոսային մասով երրորդ բնաջնջումն է, իսկ կենդանի օրգանիզմների քանակի կորուստներով՝ երկրորդը։

450-ից 440 միլիոն տարի առաջ ընկած ժամանակահատվածում՝ 1 միլիոն տարվա ընդմիջումով տեղի է ունեցել ոչնչացման երկու ալիք։ Ծովային օրգանիզմների համար այս բնաջնջումը մեծությամբ երկրորդն է, այն զիջել է միայն Պերմի ոչնչացմանը։ Այդ ժամանակահատվածում հայտնի ողջ կյանքը ապրել է ծովերում և օվկիանոսներում։ Ոչնչացել է ծովային անողնաշարավորների ավելի քան 60%-ը (վերջին տվյալների համաձայն՝ ծովային կենդանիների տեսակների 85%-ը), այդ թվում՝ ուսոտանիների և բրիոզոների ողջ ընտանիքների երկու երրորդը։ Հատկապես տուժել են ուսոտանիները, երկփեղկանիները, փշամորթները, բրյոզաները և կորալները։ Անհետացման պատճառը ենթադրվում է, որ Գոնդվանայի շարժումն է դեպի Հարավային բևեռի շրջան։ Դա հանգեցրել է համաշխարհային սառեցման, սառցադաշտերի առաջացման և դրան հաջորդած արդեն համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի անկմանը։ Օվկիանոսի սահմանի նահանջը ոչնչացրել կամ վնաս է հասցրել մայրցամաքային ափի երկայնքում գտնվող բնակության վայրերին։ Սառցադաշտերի նշաններ են հայտնաբերվել Սահարա անապատի նստվածքներում։ Համաշխարհային օվկիանոսի ցածր մակարդակի, սառեցման և սառցադաշտերի ձևավորման համադրությունը, հավանաբար հանգեցրել է օրդովիկյան ոչնչացմանը:Այլ տվյալներով՝ անհետացման պատճառ է դարձել գամմա-ճառագայթային հարվածը երկրին, որը Արեգակնային համակարգից վտանգավոր հեռավորության վրա գտնվող հիպերնոր աստղի պայթյունի հետևանք է եղել։

## Պատմություն
Անհետացումը տեղի է ունեցել մոտավորապես 443,7 միլիոն տարի առաջ՝ երկրի պատմության մեջ կենսաբազմազանության ամենանշանակալի իրադարձություններից մեկի ընթացքում։ Այն ընդգծում է սահմանը օրդովիկի և հաջորդ սիլուրիի ժամանակաշրջանի միջև։ Օրդովիկյան ոչնչացման ընթացքում կենսաբանական նմուշներում  նկատվել են ածխածնի և թթվածնի իզոտոպների հարաբերակցության մի քանի էական փոփոխություններ։ Սա կարող է ցույց տալ մի քանի տարբեր սերտորեն դասավորված իրադարձություններ կամ առանձին փուլեր մեկ իրադարձության շրջանակներում։

Այդ պահին բարդ բազմաբջիջ օրգանիզմների մեծ մասն ապրել է ծովում։ Մոտ 100 ծովային ընտանիքներ, որոնք ներառում էին կենդանական աշխարհի բոլոր տեսակների մոտ 49%-ը (տեսակների քանակի համեմատ ավելի հուսալի գնահատական)՝ մահացել են։ Ոչնչացել են ուսոտանիների և բրոզոնների շատ խմբեր, ինչպես նաև կոնոդոնտների և գրապտոլիտների ընտանիքներից շատ տրիլոբիտներ։

Այդ ժամանակի համար ծովային օրգանիզմների կորուստների վիճակագրական վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ բազմազանության նվազումը հիմնականում պայմանավորված է եղել ոչնչացման կտրուկ աճով, այլ ոչ թե կենսաբազմազանության նվազմամբ։

## Աղետի պատճառներ
Ներկայումս Օրդովիկ-սիլուրիական անհետացումը ինտենսիվորեն ուսումնասիրվում է։ Ժամանակագրությունն ըստ երևույթին, համապատասխանում է Ֆաներոզոյի ժամանակաշրջանի ամենամեծ սառցե դարաշրջանների սկզբին և ավարտին, որոնք վերջում նշանավորվել են Հիրնանտյան (Վերին Օրդովիկյան) երկար սառեցմամբ։ Վերջինս վնասակար ազդեցություն է ունեցել օրդովիկի վերջին շրջանի կենդանական աշխարհի վրա, որը բնութագրվել է տիպիկ ջերմոցային կլիմայով։

Դրան նախորդել է մթնոլորտում ածխաթթու գազի պարունակության անկումը, որն որոշակիորեն ազդել է ծանծաղ ծովերում ապրող օրգանիզմների վրա։  Այսպես, Գոնդվանա գերմայրցամաքում, որը շեղվել է Հարավային բևեռի շրջանում, ձևավորվել է «սառցե գլխարկ»։  Շերտերը հայտնաբերվել են Հարավային Աֆրիկայում օրդովիկի ավարտին համապատասխանող ժայռերում, իսկ ավելի ուշ՝ Հարավային Ամերիկայի հյուսիս-արևելքում, որն այդ ժամանակ նույնպես գտնվել է Հարավային բևեռի տարածքում։ Սառցադաշտերը պահպանել են ջուրը և բաց են թողել այն միջսառցադաշտային ժամանակաշրջանում, այդ իսկ պատճառով Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակը զգալիորեն տատանվել է մի քանի անգամ։ Օրդովիկի հսկայական մակերեսային միջմայրցամաքային ծովերը բարձրացել են՝ ոչնչացնելով կենսաբանական խորշերը, այնուհետև նորից վերադարձել են իրենց նախկին վիճակին՝ որտեղ պոպուլյացիաները նվազել են և հաճախ անհետացել են օրգանիզմների ամբողջական ընտանիքներ։ Յուրաքանչյուր հաջորդական սառցադաշտային ժամանակաշրջանում կենսաբազմազանությունը անհետացել է (Emiliani 1992 թ. էջ 491)։ Հիմք ընդունելով հյուսիսաֆրիկյան նստվածքների ուսումնասիրության արդյունքները՝ Ջուլիեն Մորոն հայտնում է սառցադաշտերի առաջացմն 5 ժամանակահատված՝ հիմնվելով սեյսմիկ ուսումնասիրությունների արդյունքները։

Խորը ծովային առաջացումները տեղաշարժերը ջերմոցային պայմաններով բնութագրվող ցածր լայնություններից դեպի բարձր լայնություններ անցնելիս, որոնք բնութագրվում են սառույցի ձևավորմամբ՝ ուղեկցվել են խորը օվկիանոսային հոսանքների ավելացմամբ և ստորին ջրերի թթվածնային հագեցվածությամբ։ Նոր կենդանական աշխարհը կարճ ժամանակ ծաղկունք է ապրել՝ մինչ թթվածնի ազատ պայմաններին վերադառնալը։  Առանց օվկիանոսային հոսանքների՝ կենդանական աշխարհը սկսել է սննդանյութեր ստանալ խորքային ջրերից։ Գոյատևել են միայն այն տեսակները, որոնք հաղթահարեն են անընդհատ փոփոխվող պայմանները։ Նրանք լրացրել են ազատ էկոլոգիական խորշերը։

Օրդովիկյան երկնաքարային իրադարձության վարկածի համաձայն՝ գլոբալ սառեցումն առաջացել է այն պատճառով, որ 467-466 մլն տարի առաջ երկիրը հայտնվել է տիեզերական փոշու կույտի մեջ, որն առաջացել է L-խոնդրիտ տիպի աստղակերպի հիմնական գոտում առաջացած մոտ 150 կմ տրամագծով բնաջնջումից։

Հիրնանտյան դարաշրջանում թթվածնի կոնցենտրացիան ինչպես համաշխարհային օվկիանոսի ջրերում, այնպես էլ մթնոլորտում նվազել է գրեթե հասնելով զրոյի։

### Գամմա ճառագայթման բռնկման վարկած
Այս տեսությանը ներկայումս հետևում են փոքր թվով գիտնականներ։ Ենթադրվում է, որ անհետացման պատճառը հիպերնոր աստղից առաջացած գամմա-ճառագայթման բռնկումն է, որը գտնվել է երկրից վեց հազար լուսային տարի հեռավորության վրա (Ծիր Կաթին գալակտիկայի՝ Երկրին մոտ գտնվող հատվածում)։ 10 վայրկյան տևողությամբ բռնկումը մոտավորապես կիսով չափ փոքրացրել է Երկրի մթնոլորտի օզոնային շերտը՝ մակերեսին ապրող օրգանիզմներին, այդ թվում և մոլորակային ֆոտոսինթեզի համար պատասխանատու օրգանիզմներին ենթարկելով ուժեղ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման։ Այնուամենայնիվ չկան միանշանակ ապացույցներ, որ մոտակայքում տեղի են ունեցել նմանատիպ գամմա ճառագայթումներ։

### Վուլկանիզմ և էրոզիա
Վերջին ուսումնասիրությունների համաձայն, հիմնական դերը տրվում է ածխաթթու գազի մակարդակի փոփոխություններին։ Ուշ օրդովիկում հիմնական հրաբուխներից գազի արտանետումը հավասարակշռված է եղել Ապալաչներից բարձրացող ուժեղ էրոզիայի պատճառով, որոնք մեկուսացնրել են CO2-ը։ Հիրնանտի շրջանում հրաբխի դրսևորումները դադարել են, իսկ էրոզիայի շարունակումը երևի հանդիսացել է CO2-ի քանակի արագ և զգալի կրճատման պատճառով։  Այս իրադարձությունները համընկնում են սառցակալման արագ և կարճ ժամանակահատվածի հետ։ Օրդովիկյան հանքավայրերում հայտնաբերվել են սնդիկի կուտակման երեք գագաթներ՝ Կատյան (Կարադոկյան) փուլի ապարներում, Կատյան (Կարադոկյան) և Հիրնանտյան (Աշգիլ) փուլերի շերտերի սահմաններում, որոնք եղել են ամենամեծ հիրնանտյան սառցադակալման ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Էվոլյուցիա ըստ տաքսոնի
Կատեգորիա:Պալեոզոյ