Արյուն կղանքում

**Արյուն կղանքում կամ ուղիղաղիքային արյունահոսություն** կարող է տարբեր տեսք ունենալ կախված նրանից թե արյունը երբ է հայտնվել աղեստամոքսային ուղում, որքան ժամանակ է ենթարկվել աղեստամոքսային տրակտի ազդեցությանը և որքան է այն։ Կարող է դիտվել մելենա՝ սև կղանք, որը սովորաբար առաջանում է աղեստամոքսային ուղու վերին հատվածներից արյունահոսության ժամանակ, կամ հեմատոշեզիա, որը սովորաբար առաջանում է աղեստամոքսային տրակտի ստորին հատվածներից արյունահոսության ժամանակ։ Կղանքում հայտնաբերված արյան գնահատումը կախված է նրա բնութագրերից՝ գույնի, քանակի և այլ հատկանիշների առումով, որոնք կարող են ցույց տալ արյունահոսության աղբյուրը, սակայն ավելի լուրջ դեպքերում կարող է դիտվել խառը պատկեր։ «Արյուն կղանքի մեջ» տերմինը սովորաբար օգտագործվում է միայն տեսանելի արյունը նկարագրելու համար, և ոչ թե կղանքի թաքնված արյունը, որը հայտնաբերվում է միայն ֆիզիկալ հետազոտությունից և քիմիական լաբորատոր հետազոտություններից հետո։

Նորածինների մոտ Apt թեստը կարող է օգտագործվել պտղի հեմոգլոբինը մայրական արյունից տարբերելու համար՝ հիմնվելով պտղի հեմոգլոբինի բաղադրության տարբերությունների վրա՝ համեմատած մեծահասակների մոտ հայտնաբերված հեմոգլոբինի հետ։

## Տարբերակիչ ախտորոշում
Արյուն կղանքի մեջ կարող է լինել բազմաթիվ պատճառներով։ Պատճառները տատանվում են ոչ վնասակարից մինչև շատ լուրջ պատճառներ։ Արյունահոսության պատճառները բաժանելու ընդհանուր եղանակը հիմնված է արյունահոսության աղբյուրի վրա։ Աղեստամոքսային տրակտը կարելի է բաժանել վերին և ստորին հատվածների, արյունահոսության որոշ դեպքեր վերաբերում են ամբողջ տրակտին (վերին և ստորին)։ Կղանքի մեջ արյունը հաճախ տարբեր է լինում՝ կախված արյունահոսության առաջացման վայրից։ Այս տարբերությունները օգնում է արյունահոսության տեղը որոշել։ Արյունահոսության արագությունը նույնպես կարող է ազդել կղանքում արյան տեսքի վրա կարող է տարբերվել տիպիկ դեպքերից։

### ՎԵրին աղեստամոքսային ուղի
Վերին ստամոքս-աղիքային տրակտը սահմանվում է որպես մարսողության մեջ ներգրավված օրգանները Տրեյցի կապանից վերև և ներառում է կերակրափողը, ստամոքսը և տասներկումատնյա աղին։ Վերին ստամոքս-աղիքային արյունահոսությունը սովորաբար բնութագրվում է մելենայով (սև կղանք)։ Վառ կարմիր արյունը կարող է դիտվել ակտիվ, արագ արյունահոսությամբ

### Պաթոֆիզիալոգիա
Մարդու կղանքում արյան առկայությունը կախված է տարբեր պատճառներից, դրանք կարելի է բաժանել մի քանի կատեգորիաների։ Այս լայն կատեգորիաները ներառում են քաղցկեղային պրոցեսները, աղիների պատի ոչ նորմալ կառուցվածքը, բորբոքային հիվանդությունները, վարակի կամ դեղամիջոցների հետևանքով առաջացած կոլիտը և անոթային խանգարումները։

### Քաղցկեղ
* կոլոռեկտալ քաղցկեղ
* ստամոքսի քաղցկեղ

### Աղիների պատի փոփոխություններ
#### Շարժունություն
Աղու պատը կարևոր դեր ունի աղեստամոքսային ուղով սննդանյութերի մեջ։ Կրկնվող փորձերը ապահվելոու աղիների դատարկումը կարող են բերել աղու պատի պատռվածքի ուղիղ աղու շրջանում(հետանցքի ճաք)
* փորկապություն։

#### Կառուցվածքային
Ախտորոշումների այս ցանկը ներառում է հիվանդություններ, որոնց դեպքում աղիների պատը վնասված է հիվանդության պատճառով։
* Պեպտիկ խոցային հիվանդությունը, որը լինում է տասներկումատնյա աղիքի կամ ստամոքսի խոցերի ձևով, ամենատարածված պատճառները ներառում են. 
** Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղեր – այս դեղամիջոցների օգտագործումը հանգեցնում է աղիքի պատի կառուցվածքային փոփոխության, մասնավորապես՝ խոցերի և արյան կղանքի մեջ։
** H. pylori վարակ, այս բակտերիալ վարակը կարող է քայքայել ստամոքսի կամ տասներկումատնյա աղիքի պատը, հանգեցնելով ստամոքսի պատի կառուցվածքային փոփոխության և կղանքում արյան առկայության։
** Քրոնիկ հիվանդություն
* Դիվերտիկուլիտը և դիվերտիկուլոզը առաջանում են հաստ աղիքի լորձաթաղանթի կամ աղիքի պատի արտափքվելու հետևանքով, ինչը հանգեցնում է աղիների պատի թուլացման և զգայունության բարձրացման՝ ստամոքս-աղիքային տրակտի բակտերիաների նկատմամբ, մեծանում է անոթային խանգարումների ռիսկը,վնասված հատվածում բակտերիաների տարածում(թարախակույտ), ստամոքս-աղիքային տրակտի մեկ այլ մասի միջև խուղակի ձևավորում կամ աղիների խցանում (օբստրուկցիա) and դիվերտիկուլոզ։
* Մեկելյան դիվերտիկուլը օմֆալո-մեզենտերիկ ծորանի բնածին մնացորդ է, որը կապում է պտղի դեղնուցապարկը աղիներին, որը նորմալ փակվում է և քայքայվում զարգացման գործընթացում։ Եթե այս ծորանի մի մասը կամ ամբողջը մնա և առաջացնի դիվերտիկուլ կամ խուղակ,կարող է հանգեցնել արյունահոսության :

#### Աղիների բորբոքային հիվանդություն
Հիվանդությունները որոնք կապված են ստամոքսաղիքային տրակտի բորբոքային պրոցեսների հետ, կարող են բերել կղանքում արյան առկայության։ Բորբոքումը կարող է ընդգրկել ամբողջ ստամոքսաղիքային ուղին Կրոնի հիվանդության, և հաստ աղիքը ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտի դեպքում.։

* Կրոնի հիվանդություն
* Ոչ սպեցիֆիկ խոցային կոլիտ։

### Կոլիտներ
* Էնտերիտներ՝բարակ աղիների բորբոքում, որը կարող է ունենալ շատ պատճառներ՝ աուտոիմուն ծագում(Կրոնի հիվանդություն), որոշ դեղեր(իբուպրոֆեն),ճառագայթային բուժում,ցելիակիա։

#### Ինֆեկցիոն կոլիտ
* Սննդային թունավորման ժամանակ բակտերիան որը կարող է առաջացնել արյունային լուծ *[[Escherichia coli|E.coliն է։]]*
* Կոմպիլոբակտեր ասոցածված կոլիտ
* Շիգելյոզ
* Սալմոնելյոզ
* բակտերիալ գաստրոէնտերիտ
** Compilobacter jejuni
** Clostridium difficile
** Escherichia coli, ճանապարհորդների մոտ հանդիպող լուծի ամենահաճախ հանդիպող պատճառը։
** Salmonela enterica
** Shigella dysenteriae
* Staphylacoccus aureus

#### Դեղորայք ասոցածված կոլիտ
* Ճառագայթային էնտերիտ

#### Անոթային խանգարումներ
* Աղեստամոքսային ուղու անգիոդիսպլազիա
* արտերիովենոզ մալֆորմացիա
* հետանցքի ճաք
* անալ սեռական հարաբերություն
* կերակրափողի վարիկոզներ
* թութքային հանգույցներ
** ներքին թութքային հանգույցները ծածկված են լորձաթաղանթի կամ էպիթելի շերտով,մեծացնելով արյունահոսության հավանականությունը, բայվ ցավ չեն առաջացնում։
** արտաքին թութքային հանգույցների դեպքում ավելի փոքր է արյունահոսություն առաջացնելու հավանականությունը,քանի որ ծածկված են ուրիշ տեսակի էպիթելով(սկվամոզ),բայց կարող են զգալի ցավ առաջացնել դրանց ներսում գտնվող անոթների թրոմբոզի հետևանքով։
* Պոլիպէկտոմիան, որը կատարվում է կոլոնոսկոպիայի ժամանակ, կարող է առաջացնել փոքր քանակի արյունահոսություն միջամտությունից հետո։

#### Այլ պատճառներ
Արյան օգտագործումը սննդում, օրինակ Մասաի ցեղը օգտագործում է մեծ քանակի արյուն սննդում, որը վերցվում է խոշոր եղջերավոր անասուններից։

## Ախտորոշում
Հետազոտությունները, որոնք կիրառվում են կղանքում արյունը գնահատելու համար, հիմնված են արյունահոսության առանձնահատկությունների վրա (գույն, քանակ), ինչպես նաև հաշվի է առնվում արյան ցածր ճնշումը զուգակցված սրտի հաճախականության բարձրացման հետ։ Հետևյալ հետազոտությունները համակցվում են արյունահոսության աղբյուրը պարզելու համար.
* ուղիղ աղիքի մատնային զննում և կղանքում թաքնված արյան հետազոտություն
* կոլոնոսկոպիա
* անոսկոպիա
* էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիա
* կապսուլային էնդոսկոպիա
* Համակարգչային շերտագրում

Մելենան սահմանվում է որպես մուգ, ձիգ կղանք, որը սև է կարմիր արյան բջիջների մասնակի մարսման պատճառով։

Հեմատոշեզիան սահմանվում է որպես վառ կարմիր արյուն, որը դիտվում է կղանքի մեջ։:

Ենթադրվում է, որ հեմատոշեզիան առաջանում է ստամոքս-աղիքային տրակտի ստորին հատվածից, և ախտորոշման սկզբնական քայլերը ներառում են հետանցքի մատնային զննումը և կղանքում թաքնված արյան թեստը, որը դրական լինելու դեպքում կատարվում է կոլոնոսկոպիա։ Եթե մարդու կղանքում մեծ քանակությամբ արյուն կա, կարող է անհրաժեշտություն լինել էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիայի։ Եթե այս հետազոտությունների ժամանակ ակտիվ արյունահոսության աղբյուր չի հայտնաբերվել, ապա կարող է իրականացվել կապսուլային էնդոսկոպիա՝ բարակ աղիքն ավելի լավ զննելու համար, որը հնարավոր չէ տեսնել այլ հետազոտությունների ժամանակ։ Մելենայի դեպքում հաճախ կատարվում է նաև ուղիղ աղիքի մատնային զննում կղանքում թաքնված արյան թեստով, սակայն վերին ստամոքս-աղիքային ուղուց արյունահոսության կասկածն ավելի մեծ է, ինչը հանգեցնում է առաջին հերթին էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիայի կիրառմանը, իսկ մյուս հետազոտությունները արվում են եթե աղբյուրը չի հայտնաբերվում։ Անոսկոպիան հետազոտության մեկ այլ տեսակ է, որը կարող է օգտագործվել կոլոնոսկոպիայի հետ մեկտեղ, որը հետազոտում է ուղիղ աղիքը և վայրէջ հաստ աղիքի դիստալ հատվածը։

### Այլ առանձնահատկություններ
Կղանքում կարող է հայտնաբերվել նաև լորձ։

Մելենան՝ ձյութանման սև կղանքը պայմանավորված է աղեստամոքսային ուղում արյան բջիջների մարսմամբ՝ ֆերմենտների ազդեցությամբ։

### Հիվանդի տարիք
Հիվանդի տարիքը կարևոր ախտորոշիչ գործոն է։ 20 տարեկանից փոքր մարդկանց մոտ ավել hաճախ հանդիպում է ժառանգական, աուտոիմուն կամ կառուցվածքային խնդիրներ։ 20-60 տարեկանների մոտ ավելի հաճախ հանդիպում է ժառանգական, աուտոիմուն, անոթային մալֆորմացիայի հետ կապված խնդիրներ։ 60 տարեկանից բարձր անձանց մոտ ավելի հաճախ հանդիպում է անոթային մալֆորմացիաներ, լյարդի հիվանդություններ և քաղցկեղ։

## Բուժում
Կղանքում արյան բուժումը մեծապես կախված է արյունահոսության պատճառներից։ Արյունահոսությունը սովորաբար զուգակցվում է հոգնածության, գլխապտույտի, գլխացավի կամ նույնիսկ շնչահեղձության ախտանիշների հետ, և այս հարակից ախտանիշները նույնպես պահանջում են բուժում։ Այս ախտանշանները արյան կորստի հետևանք են և առաջանում են անոթային համակարգում շրջանառվող արյան կարմիր բջիջների պակասի պատճառով, ինչի հետևանքով թթվածինն ավելի քիչ է հասնում հյուսվածքներին և օրգաններին։ Կղանքում արյունը կարող է լինել արյան մեծ ծավալի կորուստ (արյունահոսություն), ինչը հանգեցնում է շրջանառվող արյան մեջ հեմոգլոբինի ցածր մակարդակի (սակավարյունություն)։

### Սակավարյունություն
Անեմիան կղանքի մեջ արյան հաճախակի բարդություն է, հատկապես երբ մեծ քանակությամբ արյուն կա կամ արյունահոսությունը տևում է երկար ժամանակ։ Անեմիան սովորաբար կապված է նաև երկաթի դեֆիցիտի հետ՝ պայմանավորված երկաթի կարևորությամբ արյան կարմիր բջիջների ձևավորման մեջ։ Երբ սակավարյունությունը ախտորոշվում է կղանքում արյան հետևանքով, նշանակվում են վիտամիններ, որոնք կարևոր են կարմիր արյան բջիջների ձևավորման համար (ֆոլաթթու, վիտամին B12 և վիտամին C)։

### Պաթոգենետիկ բուժում
Ախտորոշիչ հետազոտությունները կարող են օգտագործվել որպես միջամտություններ, որոնք կօգնեն դադարեցնել արյունահոսությունը։ Արյունահոսությունը, որն առաջանում է նորագոյացության (քաղցկեղի աճի) պատճառով, կարող է բուժվել կոլոնոսկոպիայի և կլիպավորման, վիրաբուժական միջամտության կամ այլ միջոցների միջոցով՝ կախված քաղցկեղի ձևից և փուլից։ Նմանապես, ստամոքսի քաղցկեղը բուժվում է կախված փուլից, թեև սովորաբար պահանջում է վիրաբուժական և դեղորայքային թերապիա։

Շարժունակության խնդիրների բուժումը, մասնավորապես՝ փորկապությունը, սովորաբար ուղղված է սննդի տեղաշարժը ստամոքս-աղիքային տրակտի միջոցով բարելավելուն։ Դա արվում է կղանքը փափկեցնող միջոցների օգտագործմամբ (նվազեցնում են հաստ աղում ջրի ներծծումը), սննդակարգում մանրաթելեր ավելացնելով և օսմոտիկ լուծողականների օգտագործումով (որոնք օգնում են հեղուկի շարժմանը հաստ աղիքով՝ բարելավելով ընդհանուր շարժունակությունը)։ Մարդու աղիքների շարժունակության բարելավումը կարող է նվազեցնել լարվածությունը և նվազեցնել անալ ճաքերի առաջացման վտանգը։ Անալ ճաքերի ժամանակ կղազատումը ցավոտ է ու դիտվում է արյուն և բուժման համար ժամանակ է պահանջում։ Բուժումը ներառում է տեղային նիտրատներ կամ կալցիումական անցուղիների պաշարիչներ կամ վիրաբուժական միջամտություններ քրոնիկ կամ բարդ դեպքերի համար։ Անալ ճաքերի նման, ներքին թութքը սրբելու ժամանակ թղթի վրա հնարավոր է տեսնել արյուն։ Թութքի բուժման տարբերակները կարող են կախված լինել այն առաջացնող պատճառից։ Ցիռոզի պատճառով առաջացած, անոռեկտալ վարիկոզների հետ կապված թութքի դեպքում սիմպտոմատիկ բուժումը հաճախ ենթադրում է հեռացում։

Կոլիտը կարելի է բաժանել ինֆեկցիոն և դեղորայք ասոցածված տարբերակների։ Ինֆեկցիոն կոլիտի դեպքում բուժումը կախված է պաթոգենից և, ընդհանուր առմամբ, պահանջում է հակաբիոտիկների օգտագործում։ Դեղորայքային կոլիտի դեպքում բուժումը սովորաբար ներառում է վնասող նյութի հեռացում, ինչպես դա տեղի է ունենում ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղերից առաջացած խոցային հիվանդության դեպքում, սակայն քաղցկեղով հիվանդի դեպքում ճառագայթումը հանելը միշտ չէ որ կիրառվում է, ուստի դեղորայքային բուժումը բուժման հիմնական եղանակն է։

Կառուցվածքային խանգարումները, որը հանգեցնում է կղանքում արյան առաջացմանը, պայմանավորված է մի շարք պատճառներով և, հետևաբար, պահանջում է տարբեր բուժում յուրաքանչյուր պատճառի համար։ Միայն պեպտիկ խոցային հիվանդությունը կարող է ունենալ բազմաթիվ պատճառներ, սակայն սկզբնական շրջանում վերահսկվում է հիմնականում պրոտոնային պոմպի ինհիբիտորներով, H2 բլոկատորներով կամ ավելի լուրջ դեպքերում պահանջվում է վիրաբուժական միջամտություն։ Դիվերտիկուլիտը և դիվերտիկուլոզը պահանջում են հակաբիոտիկային բուժում և կարող են պահանջել նաև վիրաբուժական միջամտություն։

Աղիների բարբոքային հիվանդությունը՝ խոցային կոլիտը և Կրոնի հիվանդությունը, որոնք ունեն տարբեր բուժման սխեմաներ և կարող են պահանջել նաև վիրաբուժական միջամտություն ավելի լուրջ դեպքերում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկական ախտորոշում