Հերոսների պաշտամունքը Հին Հունաստանում

[աջից|thumb|upright=1.25| հերոսի կամ հերոոնի սրբավայրի ավերակները  [Սագալասսոսում, Թուրքիա]]
**Հերոսների պաշտամունքը**  ՀԻն հունական կրոնի առավել տարբերակիչ հատկանիշներից է։ Հոմերոսյան հունարեն լեզվում  «հերոսը» (, *hḗrōs*) պատկանում է մարդու և Աստծո մահկանացու ժառանգին։ Ըստ պատմական ժամանակաշրջանի, սակայն, բառը ունեցավ այլ նշանակություն, մասնավորապես իր սրբավայրում կամ գերեզմանում ննջող մահացած մարդու, քանի որ նրա փառքը կյանքի ընթացքում կամ նրա մահվան անսովոր եղանակը նրան ուժ տվեց ողջերին պաշտպանելու համար։ Հերոսը եղել է ավելին, քան մարդը, բայց պակաս քան Աստված, և գերբնական պատկերների բազմաթիվ տեսակներ սկսեցին ձուլվել հերոսների դասին։ Հերոսի և Աստծու միջև տարբերությունը որոշակիից փոքր էր, հատկապես  Հերակլեսի, առավել հայտնի, բայց ոչ բնորոշ հերոսի դեպքում։

Բրոնզի դարից մնացած Մեծ ավերակները և  դամբարանաբլուրները, մ.թ.ա. 10-րդ և 9-րդ դարերում, հին հույներին տվեցին մեծ ու անհետացած դարի զգացողություն։ Նրանք դա արտահայտեցին  բանավոր էպիկական ցիկլում, որը  բյուրեղացավ «*[[Իլիական|Իլիական»–]]ում*։ Առատ զոհաբերությունները ընդմիջումից հետո սկսում են բերվել այնպիսի վայրերում, ինչպիսին է , եթե նույնիսկ փառահեղ թաղվածների անունները գրեթե չեն հիշում : «Սկսել են պատմություններ պատմել, որպեսզի առանձնացնեն այն մարդկանց, որոնք, ինչպես հիմա ենթադրում են, թաղված են այդ հին ու պատկառելի վայրերում", - նշում է  Ռոբին Լեյն Ֆոքսը։

## Հերոսների պաշտամունքի բնույթը
Հերոսների հունական պաշտամունքները տարբերվում էին նախնիների երկրպագությունից`հիմնված այն ցեղերի վրա, որոնցից նրանք ծագել են, նրանով, որ ըստ պոլիսի նրանք ավելի շատ վերածվում էին քաղաքացիական, այլ ոչ թե ընտանեկան գործի,  և շատ դեպքերում հավատացյալներից ոչ ոք չէր կարող հետևել հերոսների ծագմանը ինչ-որ հեռավոր հետհայացում Հերոսի տաճարներից ոչ մեկը չէր կարող չփլուզվել Միկենյան քաղաքակրթությոան ժամանակներից։

Այն ժամանակ, երբ նախնին տեղացի էր, նշում էր Լյուիս Ֆառնելլը, հերոսը կարող էր գտնվել մի քանի տեղերում, և նա եկավ եզրակացության, որ հերոսի պաշտամունքի վրա առավել խորը ազդեցություն է ունեցել  էպիկական ավանդույթը, որը  «առաջարկել է շատ անուններ մոռացված գերեզմաններին», և նույնիսկ տրամադրել է  դորիացիների կապը  միկենյան հերոսների հետ, համաձայն Նիկոլաս Կոլդստրիմի։ «Կոլդստրիմը կարծում էր, որ էպոսի կիրառելիությունը դորիական շրջաններում ավանդույթի մաս կկազմի, որտեղ այլ դեպքում կարելի էր ակնկալել, որ օտարերկրյա ներգաղթային բնակչությունը միկենի նախորդների հանդեպ հատուկ հարգանք չի ցուցաբերի»։ Միկենյան մեծ դամբարանները` տոլոսները, որոնք մեծ անցյալի մաս են հանդիսանում, հաճախ հերոսի պաշտամունքի վայր էին համարվում։ Ոչ բոլոր հերոսներն էին հայտնի անուններով։

[thumb|աջից|upright=1.25|[Էդիպի պաշտամունք լուկանյան ամֆորայի վրա, մթա 380-370 թթ։ (Լուվր, CA 308)]]
Էպիկական ավանդույթից զատ, որտեղ հերոսները ապրում և գործում են, այլ ոչ թե համարվում  * [[պաշտամունք]]ի առարկա *, հերոսի պաշտամունքի ամենավաղ գրավոր հիշատակումը վերագրվում է Դրակոնին, մ. թ. ա. VII դարի վերջին աթենացի օրենսդիրին, որը նախատեսում էր, որ աստվածներն ու տեղացի հերոսները,  պետք է հարգվեն նախնիների ավանդույթին համապատասխան։ Այսպիսով, սովորույթն արդեն ընդունված էր և կային տեղացի մի քանի հերոսներ։ Գրավոր աղբյուրները ընդգծում են հերոսների դամբարանների և տեմենոսների կամ սրբավայրերի, կարևորությունը, որտեղ խթոնյան ծիսակատարությունները հանդարտեցնում էին նրանց հոգին և դրդում նրանց տալու նախապատվությունը իրենց հիմնադիրը դարձաձ  մարդկանց,ում հետ կապված են  հիմնարար առասպելները։ Հերոսի սահմանափակ և լոկալ շրջանակում նա  «պահպանել է իր մահկանացու կյանքի սահմանափակ և նեղ շահերը։ Նա կօգնի նրանց, ովքեր ապրում էին նրա գերեզմանի մոտ կամ պատկանում էին ցեղին, որի հիմնադիրն ինքն էր», — նշում է Ռոբերտ Պարկերը, վերապահումով, որ Հերակլեսը, իր համահելլենիստական թափով, կրկին դարձավ բացառություն :

Ուիթլի Ջեյմսը մեկնաբանեց եզրափակիչ փուլը, երբ հերոսի պաշտամունքը օգտագործվում էր քաղաք-պետության որպես քաղաքական ժեստի, արքայիկ ազնվական դամբանաթմբում, որը շրջապատված էր աթենացիների կողմից կանգնեցված ստելաներով,   Մարաթոնի ճակատամարտի (մ.թ.ա 490 թվական ) դիակիզված քաղաքացի-հերոսների համար, ում նվիրված էր խթոնյան  պաշտամունքը, ինչպես ցույց են տվել պեղումները :  Մյուս կողմից, հույն հերոսները տարբերվում էին հռոմեականից, որովհետև հերոսը չէր համարվում համբարձված Օլիմպոսի վրա կամ աստված դարձած, նա գետնի տակ էր, և նրա իշխանությունը զուտ տեղային էր։ Այդ պատճառով հերոսների պաշտամունքը կրում էր  խթոնյան բնույթ, և նրանց ծեսերը  հիշեցնում էին Հեկատայի և Պերսեփոնեի ծեսերը ավելի շատ, քան  Զևսի և Ապոլլոնի ծեսերը` ձոնման արարողությունը  մութ ժամերին, զոհեր, որոնք կենդանի չեն բաժանվել։

Վերոնշյալից երկու բացառություններ են եղել` Հերակլեսն ու  Ասկլեպիոսը, ում կարելի էր պաշտել որպես հերոսների, այնպես էլ որպես աստվածությունների  Խթոնյան ձուլմամբ կամ ողջակիզմամբ։ Պաշտամունքում հերոսներն իրենց այլ կերպ էին պահում, քան հերոսներն առասպելներում։ Նրանք կարող են դիտվել չեզոք ինչպես մարդիկ կամ ինչպես օձերը, և նրանք հազվադեպ են հայտնվում, եթե զայրացած չեն։ Պյութագորասական ասացվածքը խորհուրդ է` տալիս չուտել գետնին ընկած սնունդը, քանի որ «այն պատկանում է հերոսներին»։ Եթե հերոսներին անտեսեն կամ թողնեն չբավարարված, նրանք կարող են չարանալ։  Արիստոփանեսի հատվածական պիեսում անանուն հերոսների երգչախումբը իրեն նկարագրում է որպես  ոջիլների, տենդի և ֆուրունկուլների հաղորդող։

Հերոսների և հերոսուհիների ամենավաղ պաշտամունքներից որոշները, լավ հաստատված հնագիտական ապացույցներով,  ցամաքային Հունաստանում, ներառում են *Մենելայոն*, նվիրված Մենելայոսին և Հեղինեին  ում Սպարտայի մոտ, տաճար Միկեններում, նվիրված Ագամեմնոնին և  Կասսանդրային, ևս մեկը  Ամիկլաներում, նվիրված Ալեքսանդրային, և մյուսը իթակեի Պոլիս ծոցում, նվիրված Ոդիսևսին։ Այս ամենը, հավանաբար, թվագրվում է մ.թ.ա. 8-րդ դարով: Պելոպեսի պաշտամունքը Օլիմպոսում թվագրվում է արքայիկ ժամանակաշրջանում։

## Հերոսներ և հերոսուհիներ
Հերոսների պաշտամունքը ավելի ակնառու է ներկայացվել  տղամարդկանց կողմից, չնայած գործնականում երկրպագում էին նաև ընտանեկան խմբերին, որոնք ներգրավում էին կանանց, ովքեր հանդիսանում էին հերոս տղամարդկանց կին, հերոս որդիների (Ալկմենոսի և  Սեմելի) մայրեր և հերոս հայրերի դուստրեր։ Ըստ Ոդիսական աշխարհի մասին Ֆինլիի դիտարկումների, որը նա կարդում է որպես 8-րդ դարի ավանդույթների նոստալգիկ թարգմանություն  Հունաստանի Խավար դարի մշակույթից՝  

Այնտեղ, որտեղ տեղի պաշտամունքում հերոսների պաշտամունք կար,ինչպիսին էր զոհաբերության կույս Իֆիգենիան, արքայիկ տեղացի *[[Նիմփաներ|նիմփա]]ն* վերածվել էր լեգենդար անձնավորության։ Մյուս մեկուսացված կանայք պատկերել են տեղական պաշտամունքի նախաձեռնող քրմուհուն։  Լարսոնի կողմից հավաքված պատկերագրական և էպիգրաֆիկական վկայությունները միավորվում են  հերոսուհիներին պատկերելու համար հերոսներին նման, սակայն հերոսուհիները  անդրոկենտրոն հունական մշակույթում որպես կանոն ցածրահասակ են:

## Հերոսների պաշտամունքի տեսակները
thumb|աջից|upright=1.5|Զոհաբերություններ աստվածային հերոսին և այլ աստվածությանը, պատկերված  հունական մարմարի ռելիեֆով մ.թ.ա. 300թ
 առանձնացնում է հերոսների պաշտամունքի  չորս կամ հինգ հիմնական տիպեր։
* Օյկիստական պաշտամունքի հիմնադիրների կարծիքով,  այսպիսի պաշտամունքները ծագել են      Մեծ Հունաստանում և Սիցիլիա (մարզ)ում հիմնադրի գերեզմանին, **': Վերջերս հերոսացված գերեզմանների պաշտամունքի դեպքում պետք է ենթադրել, որ գերեզմանում ննջած անձը միանշանակ հայտնի էր։ [[Թուկիդիդես]]ը (V.11.1) բերում է Բրասիդոսի օրինակը Ամփիպոլիսում։ Կարելի է նաև նշել Բաթթոս I-ին Կիրենա քաղաքից։ «Նման պատմական օրինակները, — զգուշացնում է Ուիթլին, — հստակ զարդարել են արքայիկ ժամանակաշրջանի որոշ պաշտամունքների դամբարանների մեկնաբանությունը»։ Այնպիսի արքայիկ վայրերը, ինչպիսիք են "հերոոնը"  և արևմտյան դարպասի մոտ գտնվող Էրեթրեայում չի կարելի հնագիտական մեթոդներով տարբերել դամբարանների (դամբարանների պաշտամունքների) և նախնիների պաշտամունքի ընտանեկան արարողություններից։
* **Հերոսների անունով պաշտամունքներ**։ Դասական ժամանակներում հայտնի մի շարք պաշտամունքային վայրեր նվիրված էին հին հունական և ժամանակակից իմաստներով հայտնի հերոսներին, հատկապես «[[Իլիական]]ից» և  «Էպիկական ցիկլի» այլ դրվագներից։  այստեղ երկու դիտողություն է անում։ նախ, վաղ «հերիան» (heria) հերոս-տղամարդուն կապում է «կանանց» ավելի վաղ և ուժեղ ներկայության հետ, երկրորդը, որ այնպիսի անհատականությունները, ինչպիսիք են, Ոդիսևսը, Ագամեմնոն և Մենելայոսը, ունեն ամուր ''տեղական'' կապեր։ [[Էդիպ]]ի պաշտամունքը  [[Աթենք]]ում և Պելոպոսինը  [[Օլիմպոս]]ում նույնպես համարվում են օրինակներ։
* **Տեղացի հերոսների պաշտամունքը**։ Նման տեղացի գործիչները չեն հայտնվում պանելլինյան էպոսների մեջ։ Օրինակներ կարող են ծառայել Ակադեմոսն ու Էրեխտեյոսը Աթենքում։
* **Բրոնզե դարի գերեզմանների պաշտամունքները**։ Դրանք ներկայացված են  [[Երկաթի դար|երկաթե դարի]] հնագիտական մնացորդներով Միկենյան դամբարաններում, որոնք դժվար է ճանաչել։ [[Բրոնզի դար|Բրոնզե դարի]] աղետի և ավելի վաղ վոտիվ առարկաների միջև Ժամանակի խզման պատճառով, հավանաբար, խախտվել է շարունակականությունը։ Միկեններու  վերևի գրառումը ուղղակի հղվում է հերոսին։ [[Ուիթլի]]ն ենթադրում է, որ,  կարող էր կոչվել [[Արծաթե դար]]ի անանուն ռասան։ [[Ատտիկա]]յում նման պաշտամունքները կապված են դամբարանների` [[տոլոս]]ների հետ  և [[Ախարնես]]ում։
* **Հերոս-օրակուլայի պաշտամունքը*'։ Ուիթլին չի դիմում տեղական պաշտամունքների այս խմբին, որտեղ պաշտում էին [[օրակուլ]]ին, ինչպես [[Ամփիարայես]]ի դեպքում, որը կլանվել էր հողի ճեղքով։ Փոքր պաշտամունքներ են զարգացել  որոշ անհատների նկատմամբ,որոնք մահացել են բռնի կամ անսովոր մահերով, ինչպես [[Մարաթոնի ճակատամարտ]]ում զոհվածների դեպքում, նաև նրանց, ում կայծակն է սպանել,ինչպես [[Մեծ Հունաստան]]ում մի շարք հաստատված դեպքերում։

== Հերոսները, իշխանավորներն ու աստվածները ==
Հերոսների պաշտամունքը կարող է հսկայական քաղաքական նշանակություն ունենալ։ Երբ[[Կլիսթենես]]ը բաժանեց աթենացիների պատմությունը նոր դեմերի քվեարկության համար, նա խորհրդակցեց  [[Դելֆի|Դելֆ]]երի հետ այն մասին, թե որ հերոսների պատվին է նա անվանելու յուրաքանչյուր ստորաբաժանումը:[[Հերոդոտոս]]ի համաձայն, սպարտացիները իրենց կողմից [[Արկադիա]]յի նվաճումը վերագրեցին [[Օրեսթես]]ի ոսկրերի գողանալուն արկադային քաղաք [[Տեգեյից]]։ Այսպիսով, սպարտացիներին հաջողվեց օգտագործել Օրեսթես հիշատակը Պելոպոննեսի նկատմամբ իշխանության հավակնությունների գաղափարական հիմնավորման համար։ Առասպելների հերոսները հաճախ աստվածների հետ ունենում էին մտերիմ, սակայն հակասական հարաբերություններ։  Այսպիսով, [[Հերակլես]]ի անունը նշանակում է  «փառք Հերային», չնայած աստվածների թագուհին ամբողջ կյանքում տանջել է նրան:Դա առավել ակնհայտ էր նրանց պաշտամունքային դրսևորումներում։

Թերևս ամենավառ օրինակը Աթենքի թագավոր Էրեխթեյն է, որին սպանել է [[Պոսեյդոն]]ը, ընտրելով [[Աթենաս]]ին քաղաքի իր հովանավոր-աստծուն։ Երբ աթենացիները երկրպագում էին Էրեխթեյոսին [[Ակրոպոլիս]]ում, նրանք կոչում էին նրան որպես  *Էրեխթեյոսի Պոսեյդոն*։

== Հերոսների ցուցակը ==


* [[Աքիլլես]]ը [[Զմեինի (կղզի)|Լեվկե]]յում
* [[Ակտեոն]], Կենտավր Հիրոնի սանը
* [[Էնեաս]]
* [[Այակս Մեծ]]
* [[Ակադեմ]]
* [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի]]ն Ալեքսանդրիայում
* [[Ամֆիարայ]]
* [[Ատալանտա]]
* [[Ասկլեպիոս]]
* [[Բատտ I]] [[Կիրենա (քաղաք)|Կիրենի]]ից
* [[Բելլերոֆոնտ]]
* [[Բուզիգ]]
* [[Կադմոս (առասպելական հերոս)]], [[Թեբե (Հունաստան)|Թեբե]]ի հիմնադիրը  [[Беотия|Беотии]]
* 
* [[Դիոնիսոս]]
* [[Էրեխտեյոս]] [[Աթենք]]ից
* [[Հեկտոր]]
* [[Հերակլես]]
* [[Հոմերոս]], հավերժացված [[Ալեքսանդրիա]]յում [[Պտոլեմեոս IV]]ի կողմից
* [[Յասոն]]
* [[Լեոնիդաս I]]
* [[Լիկուրգոս]]
* [[Մելեագրոս]]
* [[Ոդիսևս]]
* [[Էդիպ]]ը  [[Աթենք]]ում
* [[Օրիոն(դիցաբանություն)|Օրիոն]]  [[Բեոտիա]]յում
* [[Օրփեոս]]
* [[Պանդորա]], առաջին կինը, ում հետաքրքրասիրությունը չարիք է բերել մարդկությանը
* [[Պենթիսլեյա]]
* [[Պելեյոս]], հայտնի հերոս  [[Աքիլլես]]ի հայրը
* [[Պելոպոս]]  [[Օլիմպիա բնակավայր|Օլիմպիա]]յում
* [[Պերսևս]]
* 
* [[Թեսևս]]
* [[Տանտալոս]]
* [[Պարիս]]

== Տես նաև ==
* [[Կիսաստված]]
* [[Մշակութային հերոս]]
* [[Էպոս]]
* 
* [[Կամի]]
* [[Բոդհիսատտվա]]
* [[Ապոֆեոզ]]
* [[Ֆրակյան դիցաբանություն]]
* [[Մասունք]]

== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
* Carla Antonaccio, *An Archaeology of Ancestors: Tomb and Hero Cult in Ancient Greece,* 1994
* Lewis R. Farnell, *Greek Hero-Cults and Ideas of Immortality* (Oxford), 1921.
* E. Kearns, *The Heroes of Attica* (*BICS supplement 57) London, 1989.
* Karl Kerenyi, *The Heroes of the Greeks,* 1959
* Gregory Nagy, *The Best of the Achaeans: Concepts of the Hero in Archaic Greek Poetry*, 1979.
* Erwin Rohde, *Psyche: The Cult of Souls and Belief in Immortality among the Greeks*, 1925
* Jennifer Larson, *Greek Heroine Cults* (1995)
* Jennifer Larson, *Ancient Greek Cults: A Guide* (2007). Routledge. 
* D. Lyons, *Gender and Immortality: Heroines in Ancient Greek Myth and Cult* (1996)
* D. Boehringer, *Heroenkulte in Griechenland von der geometrischen bis zur klassischen Zeit: Attika, Argolis, Messenien* (2001)
* G. Ekroth, *The Sacrificial Rituals of Greek Hero-Cults* (2002)
* B. Currie, *Pindar and the Cult of Heroes* (2005)
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Կրոնը Հին Հունաստանում
Կատեգորիա:Հերոսներ
Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն
Կատեգորիա:Հունական հերոսներ