«Ադիդասը» ԽՍՀՄ-ում

[մինի|[ԽՍՀՄ ֆուտբոլի ազգային հավաքական|ԽՍՀՄ ֆուտբոլի ազգային հավաքականի մարզաշապիկը 1980-ական թվականներին]]
**«Ադիդասը» ԽՍՀՄ-ում,** առաջին անգամ հայտնվել է 1950-ական թվականներին, սակայն նախնական փուլում այն հասանելի էր միայն առաջատար մարզիկներին։ 1972 թվականին առաջին անգամ արևմտագերմանական ընկերության և Խորհրդային Միության միջև պաշտոնական համագործակցություն է սկսվել և նախատեսում էր մարզական համազգեստի մատակարարում՝ միջազգային մրցումներին մասնակցող հավաքականների համար։ 1970-1980-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում ձևավորվել է «Ադիդաս» ապրանքանիշի ընկալումը՝ որպես բարձր կարգի և որակյալ ներկրվող ապրանքների խորհրդանիշ։

1978 թվականին ԽՍՀՄ-ում «Ադիդաս» կոշիկների արտոնագրային արտադրությունը կազմակերպելու նպատակով ձեռք է բերվել համապատասխան արտոնագիր։ Սկզբում արտադրությունը մեկնարկվել է Մոսկվայում, իսկ հետագա տարիներին՝ նաև Խորհրդային Միության այլ քաղաքներում։ 1981 թվականին արտադրության ծավալը հասել էր տարեկան 360 հազար զույգ կոշիկի։

1980 թվականի Մոսկվայի օլիմպիական խաղերից առաջ «Ադիդաս» ընկերությունը ստացել է մրցումների պաշտոնական մատակարարի կարգավիճակ, ինչը մեծ դեր է խաղացել սպորտային ոճի հագուստի՝ խորհրդային քաղաքացիների շրջանում տարածման մեջ, այդ թվում՝ մարզակոշիկների ժողովրդականության աճի հարցում։

## Պատմություն
### Ներմուծում ԽՍՀՄ-ում
Արևմտագերմանական «Ադիդաս» ընկերության արտադրանքը Խորհրդային Միությունում առաջին անգամ ներմուծվել է ստալինյան ժամանակաշրջանում։ Սակայն այդ տարիներին այն հասանելի էր բացառապես միջազգային մրցումներում ԽՍՀՄ-ը ներկայացնող ամենահայտնի մարզիկներին։ «Ադիդաս» բրենդը ԽՍՀՄ-ում օգտագործած առաջին մարզիկներից մեկը եղել է 1952 թվականի օլիմպիական չեմպիոնուհի Նինա Պոնոմարևան, որը հետագայում հիշել է․ «Ես այնքան հին եմ, որ հենց Ադոլֆ Դասլերն է Հելսինկիում իմ ոտքից է չափ հանել՝ կոշիկ պատրաստելու համար»։

մինի|ձախից|ԽՍՀՄ ֆուտբոլի հավաքականը 1967 թվականին1967 թվականին ԽՍՀՄ ֆուտբոլի հավաքականը արդեն կրել է «Ադիդաս» ապրանքանիշի կոստյումներ։ «Խրուշչովյան ձնհալ»-ի սկզբից ԽՍՀՄ-ը սկսել է կանոնավոր կերպով «Ադիդասի» սպորտային հանդերձանք ձեռք բերել ազգային հավաքականների կարիքների համար։ 1960-ական թվականներին արդեն ԽՍՀՄ-ում ի հայտ են եկել սպորտային կոստյումներ, որոնք իրենց ձևավորումով նման էին գերմանական բրենդի արտադրանքին և հիմնականում կարմիր ու կապույտ գույնի էին։

1970-ական թվականներին սկսվել է «Ադիդասի»՝ որպես բրենդի լայն ճանաչումը ԽՍՀՄ-ում։ Մեծ դեր են ունեցել սպորտային հեռուստահաղորդումները, հատկապես ԳԴՀ-ի (Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետություն) «Կատարի՛ր մեզ հետ, կատարի՛ր մեզ պես, կատարի՛ր մեզնից լավ» («Mach mit, mach’s nach, mach’s besser!») հաղորդումը, որը հեռարձակվում էր ԽՍՀՄ-ում և աջակցվում ԳԴՀ Օլիմպիական կոմիտեի կողմից։[մինի|[Իգոր Տեր-Հովհաննիսյան]]

1972 թվականի Մյունխենի ամառային օլիմպիական խաղերից առաջ ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի նախագահությունը պաշտոնապես հավանություն է տվել «Ադիդասի» հետ համագործակցությանը։ Հենց այդ ժամանակվանից սկսել է ԽՍՀՄ հավաքականների հանդերձանքների վրա կանոնավոր կերպով հայտնվել ընկերության խորհրդանշանը՝ եռատերև լոգոն։ Հետագայում «Ադիդասի» հանդերձանք սկսել է օգտագործել նաև ԽՍՀՄ առաջատար մարզական ակումբները։ Այս շրջանում «Ադիդասի» արտադրանքը խորհրդային քաղաքացիների գիտակցության մեջ հաստատվել է որպես որակյալ և «ստատուսային» արտասահմանյան ապրանքների խորհրդանիշ, և նաև՝ որպես արևմտյան մշակույթի հետ ասոցացվող տարր։

ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի տվյալներով՝ մինչև 1975 թվականը ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեն ամեն տարի «Ադիդասի»ց պետք է ձեռք բերի մարզական կոշիկ և տարբեր մարզաձևերի հավաքականների համար նախատեսված հագուստ՝ ընդհանուր մինչև 70 հազար ռուբլու չափով։ Գնումների հիմնական մասը կազմել է ժամանակակից սպորտային կոշիկը։ ԽՍՀՄ սպորտային ղեկավարությունն այս փաստը բացատրում էր նրանով, որ «ներքին արտադրությունը՝ փորձի, հատուկ քիմիական նյութերի, արհեստական կաշվի, սարքավորումների և այլնի բացակայության պատճառով, դեռ պատրաստ չէր մրցունակ սպորտային կոշիկ արտադրել»։

1970-ական թվականների երկրորդ կեսին ԽՍՀՄ ղեկավարությունը սկսել է պաշտոնական առևտրային հարաբերություններ հաստատել «Ադիդասի» հետ։ 1976 թվականից սկսած ընկերությունը նաև հավելյալ արտադրանք էր մատակարարում գովազդի դիմաց։ 1979 թվականին ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեն պայմանագիր է կնքել «Ադիդասի» հետ՝ 11 մարզաձևերի հավաքականների համար մարզական հանդերձանքի մատակարարման վերաբերյալ։ Պայմանագրի ընդհանուր արժեքը գնահատվում էր տարեկան 300 հազար ռուբլի։

### «Ադիդասի» արտադրություն ԽՍՀՄ-ում
1978 թվականին մոսկովյան սպորտային արտադրանքի փորձարարական կոմբինատը «Սպորտ»-ի համար «Ադիդաս» ընկերությունից ձեռք է բերել լիցենզիա՝ մարզակոշիկների, ինչպես նաև ֆուտբոլի և թեթև աթլետիկայի համար նախատեսված կոշիկների արտադրության համար։ Խորհրդային Միությունը դարձել է 20-րդ երկիրը, որի տարածքում իրականացվել է «Ադիդաս» ընկերության կոշիկների լիցենզավորված արտադրություն։ Խորհրդային կողմի հետ կնքված պայմանագրի համաձայն՝ մոսկովյան ձեռնարկությունում արտադրվող արտադրանքի մի մասը նախատեսված էր արտահանման համար։ Պայմանագրի ստորագրման պահին «Ադիդաս» ընկերությունը պարտավորվել է գնել տարեկան արտադրության 15 տոկոսը։

1978 թվականին կնքված համաձայնագրի ընդհանուր արժեքը գնահատվել է 2.2 միլիոն ռուբլի։ Այդ գումարի մեջ ներառված է եղել լիցենզիայի արժեքը՝ 1 միլիոն ռուբլի, ինչպես նաև մոտավորապես 1 միլիոն ռուբլու արժեքով սարքավորումներ, քիմիական հումք և այլ անհրաժեշտ նյութեր, որոնք խորհրդային կողմը հարկադրված էր ձեռք բերել Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունից:

Սպորտկոմիտեի տեղեկագրի համաձայն՝ նոր արտադրության համար հումքի ընտրության ժամանակ փորձարկման են ենթարկվել ԽՍՀՄ-ում արտադրվող ընդամենը յոթ տեսակի արհեստական նյութեր, որոնցից միայն երկուսն են ճանաչվել պիտանի՝ պահանջվող որակի կոշիկներ արտադրելու համար։ Որոշ բաղադրիչներ, այդ թվում՝ ներբանների արտադրության համար կիրառվող թերմոպլաստիկ պոլիուրեթանը, ԽՍՀՄ-ում չեն արտադրվել։ Փաստաթղթում նշվել է, որ ԽՍՀՄ քիմիական արդյունաբերության նախարարությունը առաջիկա տասը տարում դրա արտադրությունը սկսելու ծրագիր չի ունեցել։ 1980 թվականին քիմիական հումքի և նյութերի գնման համար նախատեսվել է 660 հազար ռուբլի, իսկ 1981- թվականին՝ 1 միլիոն ռուբլի՝ տարեկան 360 հազար զույգ կոշիկ արտադրելու հաշվարկով։

[մինի|ձախից|«Սպորտ» գործարանը [Սանկտ Պետերբուրգում]]

«Ադիդասի» կոշիկների լիցենզավորված արտադրության մեկնարկից հետո ԽՍՀՄ-ում մի քանի տարվա ընթացքում բացվել են լրացուցիչ արտադրական գծեր տարբեր քաղաքներում։ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության գործարանի աշխատակիցների հիշողություններով՝ գերմանական կողմը ոչ միայն տրամադրել է ԽՍՀՄ-ում բացակայող անհրաժեշտ սարքավորումներ և նյութեր, այլև վերահսկել է կադրային քաղաքականությունը՝ արտադրանքի բարձր որակը ապահովելու նպատակով։ Միշա Ուլիխանյանը՝ Եղվարդի մարզակոշիկների ֆաբրիկայի տնօրենը, որը 1985 թվականից արտադրել է «Ադիդասի» լիցենզավորված արտադրանք, նշել է, որ գերմանական կողմը աշխատանքի է ընդունել հիմնականում մինչև 23 տարեկան երիտասարդ աղջիկների՝ խստորեն բացառելով այդ տարիքից բարձր թեկնածուներին։ Պահանջվել է, որ նոր աշխատողները չլինեն նախկինում աշխատած կամ մասնագիտացված կոշիկի արտադրության ոլորտում։ Որակավորման բարձրացման նպատակով ինչպես խորհրդային մասնագետները, այնպես էլ երիտասարդ աշխատողները վերապատրաստվել են ընկերության գլխավոր գրասենյակում՝ Հերցոգենաուրախում։

ԽՍՀՄ-ում արտադրվող ամենահայտնի մարզակոշիկներից մեկը դարձել է «Gazelle» մոդելի հարմարված տարբերակը։ Այս մոդելը թողարկվել է մի քանի գունային լուծումներով և պահպանել է կողմնային երեք շերտերը, սակայն ապրանքանիշի խորհրդանիշները փոխվել են, և «adidas» գրության փոխարեն կոշիկի վրա հայտնվել է «Մոսկվա» բառը։

Սկզբնական պլաններով՝ մոսկովյան «Սպորտ» կոմբինատը պետք է արտադրեր «Ադիդասի» 21 մոդել՝ ներառյալ ճտքակոշիկներ, վազքի կոշիկներ և մարզակոշիկներ։ 1987 թվականից ձեռնարկությունում կիրառվել են սպորտային կոշիկների ներբանների չորս տեսակ, որոնք համադրվել են տարբեր վերին նյութերի հետ։ Մասնավորապես՝ թափանցիկ դարչնագույն ռետինից (Տ-5) ներբանները օգտագործվել են «Վոլեյբոլ», «Ռապիրա», «Թրենինգ» և «Ունիվերսալ» մոդելներում։

### Օլիմպիական պայմանագիր
մինի|Ռոման Դմիտրիև

1980 թվականին Մոսկվայում կայանալիք ամառային օլիմպիական խաղերից առաջ «Ադիդաս» ընկերությունը ակտիվ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում մրցումների՝ պաշտոնական մատակարարի կարգավիճակ ստանալու հարցում։ Արդյունքում այդ կարգավիճակը տրամադրվել է ընկերությանը։ Այդ նպատակով «Ադիդասի» ներկայացուցիչները դեռևս 1976 թվականի Մոնրեալի Օլիմպիական խաղերի ժամանակ առանձնահատուկ ուշադրություն էին ցուցաբերում խորհրդային պատվիրակության նկատմամբ։ Մասնավորապես, ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեի նախագահ Սերգեյ Պավլովի համար կազմակերպվել է ոչ պաշտոնական մասնավոր էքսկուրսիա դեպի Նիագարայի ջրվեժ։

ԽՍՀՄ սպորտային պաշտոնյաները համագործակցում էին ոչ թե «Ադիդասի» Գերմանիայի գլխամասային գրասենյակի, այլ Ֆրանսիայում գործող մասնաճյուղի հետ, որը փաստացի գործել էր որպես անկախ միավոր՝ Հորստ Դասսլերի ղեկավարությամբ, որը «Ադիդասի» հիմնադիր Ադոլֆ Դասլերի որդին էր։ Հենց ֆրանսիական բաժանմունքի հետ էր կնքվել Մոսկվայի Օլիմպիադայի Կազմկոմիտեի պայմանագիրը։ Պայմանագրի շրջանակում «Ադիդասը» ստանում էր Մոսկվայի Օլիմպիական խաղերի պաշտոնական մատակարարի կոչման իրավունք՝ փոխարենը պարտավորվելով մատակարարել սպասարկող անձնակազմի համազգեստ՝ 2,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ։ Բացի այդ, ընկերությունը պարտավորվում էր հանդիսանալ որպես լիցենզավորված արտադրող, որը պետք է փոխանցեր Իգրերի խորհրդանիշով արտադրանքի վաճառքի 5%-ը ԽՍՀՄ կողմին։ Հորստ Դասսլերը փաստացի նաև կատարում էր ոչ պաշտոնական արտաքին քաղաքական խորհրդականի դեր խորհրդային կողմի համար՝ միջազգային լարվածության պայմաններում, երբ Օլիմպիադան գտնվում էր բոյկոտման սպառնալիքի տակ։ Նա ԽՍՀՄ-ին տրամադրում էր տեղեկատվություն արտասահմանյան պետությունների տրամադրությունների մասին։

Մոսկվայի՝ 1980 թվականի Օլիմպիական խաղերը մեծապես նպաստել են ԽՍՀՄ-ում սպորտային հագուստի նկատմամբ հետաքրքրության աճին, հատկապես՝ մարզակոշիկների։ Այս ժամանակաշրջանում սպորտային ոճը սկսել է ներթափանցել լայն սպառման մշակույթ։

մինի|ձախից|Նելլի Կիմ

### Հետագա համագործակցություն
«Ադիդաս» ընկերության արտադրանքի զանգվածային մատակարարումները Խորհրդային Միություն շարունակվել են մինչև 1988 թվականը, երբ ավարտվել է պաշտոնական համաձայնագրի գործողության ժամկետը։

«Ադիդասի» արտադրանքը հայտնվել է մի շարք խորհրդային ֆիլմերում, ինչպիսիք են՝ «Սիրահարված սեփական ցանկությամբ» (1982), «Սպորտլոտո-82» (1982), «Պետրովի և Վասեչկինի արձակուրդները՝ սովորական և անհավատալի» (1984), «Ցրիչը» (1986), «Ասեղ» (1988), «Տիկնիկը» (1988), «Ֆուտբոլիստը» (1990) և «Ես ձեզ պատերազմ եմ հայտարարում» (1990)։

1989 թվականին «Կրոկոդիլ» ամսագրի շապիկին տպագրվել է Վիկտոր Բոկովնյայի (1987) ծաղրանկարն, որն ամփոփում էր սովետական տնտեսության հակասությունները։ Հատկանշական է, որ հենց «Հաշվետվություն» կերպարը ծաղրանկարիչը պատկերել է երեք շերտերով և «Ադիդասի» տերևաձև տարբերանշանով մարզական կոշիկներով։

Աֆղանական պատերազմի տարիներին, պայմանավորված լեռնային տեղանքի դժվարություններով և ստանդարտ բանակային կոշիկների անհարմարությամբ, ԽՍՀՄ ԶՈՒ օդադեսանտային և հատուկ նշանակության ստորաբաժանումների զինվորներին թույլատրվել է օգտագործել ավելի թեթև կոշիկներ, որոնք հարմարեցված էին տարածաշրջանի առանձնահատկություններին։ Արդյունքում մեծ ժողովրդականություն են վայելել «Մոսկվա» մարզակոշիկները՝ «Gazelle» մոդելի խորհրդային ադապտացիան, որը տարբերվել է հարմարավետությամբ, ճկունությամբ և թեթևությամբ՝ համեմատաբար ավանդական զինվորական կոշիկների հետ։

1980-ական թվականներին «Ադիդաս» ընկերությունը սկսել է ավելի ինտենսիվ փորձել համագործակցությունը ԽՍՀՄ-ի հետ դարձնել բացառիկ բնույթ կրող, ինչը հանգեցրել է մի շարք գաղափարական և տեխնիկական դժվարությունների։ Վերակառուցման պայմաններում սրվել է այն հարցը, թե արդյոք ԽՍՀՄ մարզիկները կարող են ստորագրել անհատական պայմանագրեր՝ ինչպես ընդունված էր արևմուտքում, ի տարբերություն ԽՍՀՄ-ում կիրառվող կոլեկտիվ պայմանագրային համակարգի։ Տասնամյակի վերջում հաճախակի են դարձել բողոքները թեթևաթլետների կողմից՝ պաշտոնական արտադրողից տրամադրվող մարզակոշիկների որակի վերաբերյալ։ Շատ դեպքերում դրանց տեխնիկական հատկանիշները չեն համապատասխանել մարզիկների անհատական պահանջներին։

1990-1991 թվականներին «Թեթև աթլետիկա» ամսագիրը հրապարակել է մի շարք նյութեր, որոնցում նման դեպքերը մանրամասնորեն վերլուծվել են, իսկ «Ադիդասի» հետ գործող համաձայնագիրը բնութագրվել է որպես «ծանրակշիռ» (այսինքն՝ ոչ շահավետ կողմերից մեկի համար)։մինի|Խորհրդային զինծառայողը «Ադիդաս» մարզակոշիկներով (ձախից)

1990 թվականի դեկտեմբերին ԽՍՀՄ Ֆուտբոլի ֆեդերացիան ստորագրել է պայմանագիր «Ադիդասի» հետ, ըստ որի՝ ԽՍՀՄ 12 հավաքականները պետք է հանդես գային այդ ապրանքանիշի մարզահագուստով։ Համաձայնագրի շրջանակներում Adidas-ը պարտավորվել է նաև ամեն տարի վճարել 300 հազար գերմանական մարկ՝ որպես իր ապրանքների գովազդման իրավունքի փոխհատուցում։

1991 թվականին «Landor Associates» ամերիկյան խորհրդատվական ընկերության կողմից անցկացված ուսումնասիրության համաձայն՝ «Ադիդասը» ԽՍՀՄ բնակչության համար ճանաչելիության առումով համարվել է աշխարհի ամենահայտնի բրենդներից մեկը՝ զիջելով միայն «Սոնի»-ին և «Mercedes-Benz»-ին։

ԽՍՀՄ փլուզման նախաշեմին «Ադիդաս» ընկերությունը բախվել է նախկին խորհրդային հակակողմերի հետ հակասությունների։ Նախկինում կնքված համաձայնագրի համաձայն՝  ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդը պարտավորվել էր «Ադիդասի»ն վճարել 2,4 միլիոն գերմանական մարկ՝ որպես մարզակոշիկների արտադրության համար տրամադրված բաղադրիչների դիմաց։ Իր հերթին «Ադիդասը» պարտավորվել էր խորհրդային կողմին փոխանցել 1,7 միլիոն մարկ՝ այդ նույն ձեռնարկություններում արտադրված կոշիկների դիմաց։

ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի փլուզման արդյունքում ստեղծվել է իրավական վակուում, որի հետևանքով պարտավորությունները չեն կատարվել, և գումարները չեն փոխանցվել։ Ի պատասխան՝ ընկերությունը հրաժարվել է վճարել 800 հազար ԱՄՆ դոլար, որոնք նախատեսված էին 1992 թվականի Ալբերվիլի ձմեռային օլիմպիական խաղերի ժամանակ ԽՍՀՄ օլիմպիական թիմի աջակցման համար, ինչն սպառնալիքի տակ է դրել թիմի մասնակցությունը խաղերին։

## Արտաքին հղումներ
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ մշակույթ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:Ռուս-գերմանական հարաբերություններ