Քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հուշարձան (Սանկտ Պետերբուրգ)

**Հուշարձան նվիրված Սանկտ Պետերբուրգում քաղաքական բռնաճնշումների զոհերին**, հուշարձանը նվիրված է ԽՍՀՄ-ում քաղաքական բռնաճնշումներից տուժած միլիոնավոր մարդկանց։ Գտնվում է Նևայի Վոսկրեսենսկայա աառափնյա հատվածի դեպի գետ վայրէջքի դիմաց՝ այն բաժանելով լեգենդար «Կրեստի» բանտից, որտեղ պահվել են բազմաթիվ քաղբանտարկյալներ։ Հուշարձանի կենտրոնական տարրն են համարվում նկարիչ Միխայիլ Շեմյակինի «մետաֆիզիկական սֆինքսների» զույգ քանդակները։ Դրանք պատրաստված են մոդեռն ոճով և ունեն առանձնահատուկ կառուցվածք՝ նրանց դեմքերը ուղղահայաց բաժանված են երկու կեսի։ Սֆինքսները երիտասարդ կանանց դեմքերի պրոֆիլներով ուղղված են բլրի վրա գտնվող բնակելի շենքերին և դիմացի ափին գտնվող «Կրեստի» բանտին։ Դրանով խորհրդանշվում է խորհրդային տարիներին ժողովրդի ողբերգական պառակտումը։ Քանդակների պարագծի երկայնքով տեղադրված են հուշատախտակներ՝ խորհրդային բռնաճնշումներին նվիրված տեքստերով, որոնք գրվել են հայտնի գրողների և այլախոհների կողմից։ Սֆինքսների միջև տեղակայված է գրանիտե բլոկներից կառույց՝ վաղ քրիստոնեական խաչի, բանտի պատուհանի և փշալարից պատրաստված փշե պսակի տեսքով։ Հուշարձանի ճարտարապետական լուծումը իրականացրել են Վյաչեսլավ Բուխաևը և Անատոլի Վասիլևը։ Հուշահամալիրը բացվել է քանդակագործի և քաղաքային իշխանությունների նախաձեռնությամբ 1995 թվականի ապրիլի 28-ին։

## Կառուցվածք և սիմվոլիկա
### «Մետաֆիզիկական սֆինքսներ»
Քաղաքական ռեպրեսիաների զոհերի հուշարձանի կենտրոնական տարրն են համարվում նկարիչ Միխայիլ Շեմյակինի ստեղծված «մետաֆիզիկական սֆինքսների» հայելային համաչափ բրոնզե քանդակները։ Դրանք իրենցից ներկայացնում են Հին աշխարհի լեգենդար հրեշների մի փոքր դեֆորմացված պատկերներ, որոնք ունեն առյուծի մարմին, կնոջ գլուխ և կուրծք։ Սֆինքսներն պառկած են՝ գլուխները դրած երկու գրանիտե պատվանդանների վրա։ Նրանց մարմինները նիհար են, կենդանակերպ մարմնի վրա երևացող կողերը, բարակ պարանոցները չափազանց տագնապալի երկարաձգված են, իսկ ներքևում՝ առյուծի և մարդու մասերի միացման տեղում գտնվում են կանացի արտահայտիչ կրծքեր։ Սֆինքսների գլուխները պսակված են ոճավորված հին եգիպտական նեմես գլխաշորով և պշենթ թագով։ Շեմյակինի հրեշների հիմնական առանձնահատկությունը համարվում է նրանց դեմքերը՝ դրանք ուղղահայաց բաժանված են երկու կեսի։ Սֆինքսները նայում են երիտասարդ կանանց դեմքերի պրոֆիլներով թմբի վրա գտնվող բնակելի շենքերին, իսկ դիմացի ափին գտնվող Նևային և «Կրեստի» բանտին՝ մերկացված գանգերով։ Այսպիսով, մի կողմն ընկալվում է կենդանի, գեղեցիկ, զգայականորեն բարձրացող կողերով, իսկ մյուսը՝ մեռած, փտած դիակի կմախքից դուրս ցցված ոսկորներով։




Միխայիլ Շեմյակինը քանդակների խորհրդանշական իմաստը նկարագրում է հետևյալ կերպ. «…Սֆինքսների դեմքերը դաժան ռեժիմի անձնավորումն են… Ահա թե ինչպես է արտացոլվում երկրի կյանքը՝ մի կեսն ապրել է անգիտության մեջ, մյուսները մահացել են, անհայտ է, թե ինչի համար»։ Ինչպես նշել է քննադատ Տատյանա Վոլսկայան, «երկդիմի պատկերները խորհրդանշում են կյանքն ու մահը, ազատությունն ու ստրկությունը, ինչպես նաև մարդկային էության երկակիությունը, որը կարող է և՛ բարձրանալ ոգու բարձունքներին, և՛ իջնել զանգվածային սպանությունների և ամբողջ ժողովուրդների ոչնչացման»։ Բանաստեղծ և քննադատ Վիկտոր Կրիվուլինի կարծիքով սֆինքները ներկայացնում են «ողջերի և մահացածների միջև սահմանը»։ Բանասեր և արվեստի պատմաբան Դմիտրի Լիխաչովը քանդակներում տեսնում է «դարաշրջանի դեմքը», որի մեռյալ կողմը անձնավորում է ռեպրեսիան և դրա զոհերը, իսկ կենդանի կողմը ներկայացնում է նրանց գաղտնի դիմադրությունը, խորհրդային այլախոհների քաջությունն ու հույսերը։ Քանդակների զույգությունը նա ներկայացնում է որպես ռուսական հասարակության պառակտման, քաղաքացիական առճակատման և պատերազմի, Ռուսաստանի բաժանման «սովորական» և «օպրիչնինայի» խորհրդանիշ։ Միխայիլ Շեմյակինը, ով իր աշխատանքներում հաճախ անդրադառնում էր «տիեզերական համապարփակ դիմակահանդեսի» թեմային և մահվան դիմակը որպես դրա կենտրոնական բաղադրիչ, ըստ Վիկտոր Կրիվուլինի, հուշարձանի մեջ մտցրել է «որոշակի նոր ողբերգական տրավեստություն և կարծես բացահայտել դրա արյունոտ-կառնավալիստական բնույթը, բռնակալական իշխանության գաղափարը, բռնապետության ենթագիտակցական բնույթը, որը Ռուսաստանի մեծ մասը կանգնեցրել է կյանքի և մահվան եզրին»։ Արվեստաբան Միխայիլ Զոլոտոնոսովը նշել է սֆինքսների քանդակների պատկերի պլաստիկ արտահայտչականությունն ու իմաստալիցությունը և դրանց մեջ տեսել «մահվան հասկացությունը, ցանկանալով և ագահորեն հարձակվել մարդու վրա, տենչալով նրա կյանքի հավերժական ծարավով»։ Հետազոտող Ալեքսանդր Էտկինդը նշել է, որ Շեմյակինի սֆինքսների կենդանակերպ և զոոմորֆ պատկերները հազվագյուտ օրինակ են պատկերը կոնկրետացնելու քաղաքական բռնաճնշումների զոհերի հուշարձանների ռուսական աղքատ պատկերագրության մեջ։ Միևնույն ժամանակ, նա կարծում էր, որ այդ հուշարձանը պասիվ տառապանքի, չարին և սարսափին դիմակայելու անկարողության փոխաբերությունն է, որոնք հրեշներին նայելիս նույնքան անխուսափելի են թվում, որքան մահը, և որ այն շատ ընդհանրացված է և պատկերացում չի տալիս բռնաճնշումների կոնկրետ պատմության մասին՝ դիմադրության, ճամբարային ապստամբությունների, խոշտանգումների, դաժանության, բռնության, գաղափարական ծագման և այլնի մասին։ Պատմաբան Անատոլի Խազանովը հուշարձանը նկարագրել է որպես պետական քաղաքական բռնաճնշումների հիշատակին նվիրված «հուզիչ», արտահայտիչ հուշաքարի հազվագյուտ օրինակ։ Իրավապաշտպան Վենիամին Իոֆեն սֆինքսներում տեսնում է իշխանությունների ինքնաարտացոլումը, «մտքի ակնհայտ լարվածությունը և պետական ենթագիտակցություն  ներթափանցելու ցանկությունը», դահիճների անձնավորումը և բռնապետությունը։

Պոստմոդեռնիստ նկարիչ Միխայիլ Շեմյակինը իր աշխատանքում հռչակեց «մետաֆիզիկական սինթեզի» սկզբունքը, որը ենթադրում էր նոր ձևերի և պատկերագրության ստեղծում՝ հիմնված տարբեր երկրների և դարաշրջանների կրոնական արվեստի ուսումնասիրության վրա։ «Մետաֆիզիկական սֆինքսները» իրենց հին եգիպտական թեբեցի գործընկերների վերաիմաստավորված պատկերներն են, որոնք տեղադրված են Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի առափնյա հատվածում։ Հին Եգիպտոսում նման քանդակները համարվում էին թագավոր-փարավոնի պաշտամունքի մաս, որը հարգված էր որպես աստված և ուներ անսահմանափակ իշխանություն։ Միևնույն ժամանակ, նրանց վերագրվում էին միստիկ պաշտպանիչ գործառույթներ։ Սֆինքսների կերպարում արվեստի պատմաբանները զուգահեռ էին տեսնում Խորհրդային Ռուսաստանի հետ՝ իր տոտալիտար դիկտատուրայով, Լենինի անձի պաշտամունքով (ներառյալ բուրգերը մումիայով և «հավերժ կենդանի» հռչակմամբ), Ստալինի և Բրեժնևի, զանգվածային ստրկատիրական աշխատանքը և ռեպրեսիաները։ 

Միաժամանակ, Շեմյակինի սֆինքսների պատկերագրությունը ներառում է նաև անտիկ ընթերցանություն։ Ըստ Հին Հունաստանի առասպելների՝ աստվածները որպես պատիժ ուղարկել էին հրեշին, կիսառյուծի տեսքով Բեոտիայի Թեբեի բնակիչներին։ Սֆինգան դարանակալում էր անցորդներին, նրանց խրթին հանելուկներ էր տալիս և սպանում բոլոր նրանց, ովքեր չէին կարողանում լուծել դրանք։ Այդ կերպ նա սպանել էր բազմաթիվ մարդկանց։ Միայն Էդիպուսին է հաջողվում լուծել հանելուկը, ինչի արդյունքում հրեշը հիասթափված ցած է նետվում ժայռից, իսկ հերոսը դառնում է Թեբեի թագավոր, բայց ճանապարհ է բացում դեպի իր ողբերգական ճակատագիրը։ Սֆինքսի հնագույն կերպարը, որը ժառանգել է մոդեռն դարաշրջանի արվեստը, իր արտացոլումն է գտել Ալեքսանդր Բլոկի ստեղծագործություններում։ Կոմունիստական հեղափոխությունից հետո գրված «Սկյութները» բանաստեղծության մեջ բանաստեղծը հայտարարում է՝ «Ռուսաստանը Սֆինքս է։ Ուրախ ու տրտմած, // Ու սև արյունով թաթախված, // Նայում է, նայում, նայում է քեզ // Ե՛վ ատելությամբ, և՛ սիրով...»: Այս պատկերագրության պրիզմայով քննադատները Շեմյակինի սֆինքսներում տեսնում էին մարդկանց ոչնչացնող պետության փոխաբերությունը։





## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհերի հուշարձաններ