Ոսկե բադ

մինի|Օստրոժսկու ամրոցը, որի պատերում, ըստ լեգենդի, ապրում էր ոսկե բադը
alt=Zdjęcie przedstawia okrągłą fontannę, pośrodku której stoi figura kaczki w koronie na głowie.|մինի|Ոսկե բադ ի հիշատակ Օստրոգսկու ամրոցում ապրող ոսկե բադի
[alt=Zdjęcie przedstawia fragment ceglanego muru z otworem, w którym widoczna jest rzeźba przedstawiająca złotą kaczkę w koronie na głowie. Ptak jest zwrócony w stronę widza. Obok leży sakiewka, z której wysypują się złote monety.|մինի|[Արքայական դղյակ|Վարշավայի Թագավորական ամրոցի նկուղում ջրհորի ոսկե բադին պատկերող քանդակ]]

«**Ոսկե բադի լեգենդը»** (**', «Զլոտա Կաչկա»), [[Վարշավա|վարշավյան]] [[լեգենդ]] արքայադստեր մասին, որը վերածվել է բադի և ապրում է [[Օստրոժսկի պալատ|Օստրոժսկի ամրոցի]] տակ գտնվող լճում: Այնտեղ նրան գտնող քաջարի տղամարդուն հանձնարարվում է կարճ ժամանակում մեծ գումար վատնել սեփական հաճույքների վրա: Սակայն հերոսն իր վերջին կոպեկը տալիս է մի մուրացկանի, այդպիսով կորցնելով ոսկե բադի հարստությունը նվաճելու իր հնարավորությունը:

Տղան գտնում է Ոսկե Բադին, որը նրան հարստությամբ պարգևատրում է, բայց մի մուրացկան նրան հիշեցնում է, որ իրական գանձը ոչ թե կախարդական ոսկու, այլ առատաձեռն ոգու և աշխատասիրության մեջ է։

== Լեգենդի տարբերակներ ==
Վարշավայում ոսկե բադի լեգենդի ամենահին վկայությունը վերաբերում է 1830 թվականին։ Անջեյ Սլովաչինսկին դրա սյուժեն օգտագործել է «Հարյուրամյա տղան» (**') վոդևիլում։ Ներկայացման մեջ ակնարկվում է, որ  «Օրդինացկեմ փողոցում կախարդված արքայադստեր մասին հեքիաթը» այդ ժամանակ արդեն լավ հայտնի էր Վարշավայում։

1852 թվականին Ռոման Զմորսկին լեգենդի մասին պատմում է իր «Մազովիայի ժողովրդի լեգենդներն ու հեքիաթները» աշխատության մեջ։ Նրա տարբերակում ոսկե բադը ապրում է ոչ թե Օստրոժսկի ամրոցի տակ, այլ «Դինասովսկա Գորայում», Նասաուի դքսի ավերված պալատի ջրհեղեղված նկուղներում։ Զմորսկին կարծում էր, որ պատմությունը Գերմանիայից բերել են ճանապարհորդ ենթավարպետները:

1902 թվականին Վալերի Պրժիբորովսկին իր «Վարշավայի անցյալից» պատմական ակնարկներում քննարկել է ոսկե բադի լեգենդը։ Նա այս լեգենդը նկարագրել է որպես միակը, որը «իսկապես հայտնի է ժողովրդին» և բխում է «համայնքային ֆանտազիայից, այլ ոչ թե կեղծ պատմաբանների և գրողների գրքերից»։ Նա պատմել է մի պատմություն, ըստ որի՝ Օստրոժսկի ամրոցի հիմքերը փորող աշխատողները հանդիպել են ստորգետնյա լճի, որտեղ կար ոսկե բադ։ Տեսնելով դրանք՝ բադը տնքացել է և այնքան ուժեղ է թափահարել թևերը, որ ստորգետնյա քարանձավի առաստաղը դողացել է, և նա ալիքների մեջ անհետանացել է։ Սարսափած աշխատողները դադարեցրել են շինարարությունը, և ամրոցի շինարարությունն այդպես էլ երբեք չի ավարտվել։ Պրժիբորովսկին նաև մեջբերել է լեգենդի երկրորդ մասի մի քանի տարբերակ, որտեղ բադի կերպարանքով կախարդված արքայադուստրը մարտահրավեր է նետում հերոսին օրական հարյուր դուկատ ծախսել իր սեփական հաճույքների վրա։ Պայմանավորվածության վերջին օրը հերոսը, կարեկցանքից դրդված, մի մուրացկանին ողորմություն է տվել՝ (կախված պատմությունից՝ հին ընկերոջը կամ քողարկված դևին) և ընդմիշտ կորցրել է արքայադստեր և նրա հարստության հետ ամուսնանալու իր հնարավորությունը։ Արքայադուստրն ինքը, լեգենդի տարբեր տարբերակներում, կամ կախարդանքի դժբախտ զոհն է (և տղան պայմանը խախտելով՝ չի կարողանում ազատել), կամ անողոք աստվածուհի, որը խրախուսում է եսասիրությունը և պատժում է իր պայմանը չկատարելու համար:

Հետագա տարիներին լեգենդը բազմաթիվ ստեղծագործություններում օգտագործել են տարբեր հեղինակներ, այդ թվում՝ Արթուր Օպման, Եվա Շելբուրգ-Զարեմբինա, Հաննա Յանուշևսկա, Վանդա Չոտոմսկա և Ջոաննա Պապուզինսկա: Այսօր կան լեգենդի բազմաթիվ տարբերակներ, որոնք մշակվել են երեխաների համար։

### «Ոսկե բադը» ըստ Արթուր Օպմանի
Լսելով ոսկե բադի լեգենդը Կենակի ժամանակ, աղքատ կոշկակար Լյուտեկը ամառային գիշերահավասարի նախօրեին (հունիսի 23-ի մայրամուտ, Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի տոնի նախօրեին) գնում է Օստրոժսկի ամրոցի նկուղ։ Այնտեղ նա հանդիպում է կախարդված արքայադստերը, որը նրան գանձեր է խոստանում, եթե նա մեկ օրում հարյուր դուկատ վատնի իր սեփական հաճույքների վրա։ Չնայած ջանքերին՝ Լյուտեկը կարողանում է ծախսել դրանցից միայն տասը, մնացածը տալիս է Նապոլեոնյան պատերազմների մուրացկան վետերանին։

Օպմանի տեքստն ավարտվում է ոսկե բադի պահանջած եսասիրությունը դատապարտելով. «Լեհերն այդպես չպետք է մտածեն և զգան։ Մենք ինքներս մեզ այլ կերպ ենք կառավարում. նախ՝ աղքատներին, ապա՝ մեզ։ Եվ այդ դեպքում Աստված կօգնի յուրաքանչյուրին ըստ իր աշխատանքի»:

### «Ոսկե բադը» ըստ Եվա Սզելբուրգ-Զարեմբինայի
Չորրորդ կանոնավոր հետևակային գնդի (Լեհաստանի թագավորության գունդ) քաջ զինվորը մտնում է Օստրոգսկի ամրոցի ստորգետնյա տարածք։ Հրեշներով ու դևերով լի միջանցքներով անցնելուց հետո նա հանդիպում է ոսկե բադի, որը նրան հարստություն է խոստանում, եթե հարյուր դուկատ ծախսի խրախճանքի վրա։ Զինվորը դա անում է առանց դժվարության, բայց հաջորդ երեկոյան վերադառնալով ամրոց՝ նա խղճում է մուրացկանին և նրան տալիս ոսկե բադի փողից մնացածը։ Այնուհետև նա գնում է խոստովանության Վարշավայի Սուրբ Խաչ եկեղեցի։

### «Վարշավայի ոսկե լեգենդը» ըստ Հաննա Յանուշևսկայի
Ոսկե բադի մասին երգն ու հեքիաթը ուղեկցել են Վարշավային նրա ողջ պատմության ընթացքում՝ քաղաքի հիմնադրումից մինչև պատերազմից հետո վերակառուցումը և բանվոր դասակարգի հաղթանակը:

Այս ստեղծագործությունը պարոդիացրել է Արթուր Մարիա Սվինարսկին:

### «Ոսկե բադի» լեգենդն ըստ Վանդա Չոտոմսկայի
Վիստուլա գետի ափին մի այրի է ապրում իր երկու որդիների հետ, որոնք իրենց ապրուստը հոգում են զամբյուղներ հյուսելով։ Երբ նրանց մայրը ծանր հիվանդանում է, ավագ եղբայրը ոսկե բադից գումար է խնդրում մոր բուժման համար։ Սակայն, երբ նա ստորագրում է բադի առաջարկած պայմանագիրը, նա կորցնում է իր հոգին և մոռանում է իր ընտանիքի մասին։ Կրտսեր եղբայրը հաղթում է բադին և կիսում նրա հարստությունը ժողովրդի հետ:

### «Ոսկե աղջիկը։ Ոսկե բադի լեգենդն» ըստ Ջոաննա Պապուզինսկայի
Լուդկան՝ Վարշավայի գաղտնիքներով գերված մի աղջիկ, հանդիպում է Ոսկե Աղջկան և նրանից գումար է ստանում՝ այն միայն իր վրա ծախսելու հրամանով, բայց, ի վերջո, գալիս է այն եզրակացության, որ անհրաժեշտ է օգնել ուրիշներին:

## Առնչվող թեմաներ
Ոսկե բադի լեգենդը համատեղում է երկու ընդհանուր հեքիաթային գիծ։ Առաջինը Ոսկե Բադի պատմությունն է, որը գանձեր է պահպանում ստորգետնյա լճում, որոնք հանդիպում են Սիլեզիայի և Մեծ Լեհաստանի լեգենդներում։ Երկրորդը կախարդված սև արքայադստեր պատմությունն է, որին հնարավոր է կոտրել՝ երկար ժամանակ փողը բացառապես իր հաճույքների վրա ծախսելով։ Սակայն դրան խանգարում են դևերը, որոնք քողարկվում են որպես մուրացկաններ և այդպիսով շորթում հերոսի վերջին կոպեկը, որից հետո նրան առևանգում են դժոխք։

Սև արքայադստեր պատմությունը, որը հայտնվել էր խորանի աստիճանների տակ, հիշատակվում է նաև Կրակովի Կրշեմյոնկիի Սուրբ Բենեդիկտոս եկեղեցու լեգենդում: Սակայն Վարշավայի լեգենդի ժողովրդականությունը նշանակում էր, որ ոսկե բադի կերպարը մշտապես ասոցացվում է մայրաքաղաքի հետ, իսկ պատմության այլ տարբերակներն անհետացել են :

## Մշակույթում
Գրական ադապտացիաներից բացի, լեգենդն ադապտացվել է որպես բալետ ( *«Ոսկե բադը»*, Յան Ադամ Մակլակևիչ, 1950) և ֆիլմեր («Ոսկե բադը», ռեժիսոր՝ Յանինա Հարթվիգ (1967); «Ոսկե բադը», ռեժիսոր՝ Եժի Շտվերնիա  (1976); «Ոսկե բադը», ռեժ. Յացեկ Կասպշիցկի (2002)): Ոսկե բադի պատմությունը ներկայացվել է նաև սլայդների տեսքով:

Ոսկե բադի արձանը եղել և մնում է Վարշավայի անբաժանելի մասը։ Օստրոգսկի ամրոցի մոտ կանգնած է մի փոքրիկ հուշարձան, որը պատկերում է կախարդական թռչունին լճակում։ Պատերազմից առաջ Կրոլևսկա փողոցի 11 հասցեում գործել է շքեղ ռեստորան՝ «Զլոտա Կաչկա»։ 1960-ականներին նույն անունով գործել են Թամկա փողոցի 40 հասցեում գտնվող ռեստորանները, իսկ 2000-ականներին՝ «Զլոտե Տարասի» առևտրի կենտրոնում։ Այս լեգենդը նաև ոգեշնչել է Վարշավայի տուրիստական ուղեցույցների ասոցիացիաներից մեկին նույն անունով անվանակոչվել։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* The Golden Duck. A Polish story
* Legends of Poland: The Legend of the Golden Duck
* The Legend of the Golden Duck. Erasmus+ KA219 project 2017-1-PL01-KA219-038593
* Արթուր Օփմանի ''Վարշավայի լեգենդները'' Wolne Lektury կայքում

Կատեգորիա:Բադեր
Կատեգորիա:Լեգենդներ
Կատեգորիա:Հայտնի թռչուններ
Կատեգորիա:Վարշավայի խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Վարշավայի մշակույթ