Բոլմանի ճակատամարտ

**Բոլմանի ճակատամարտ** (), հայտնի է նաև որպես **Բոլմանի պլացդարմի ճակատամարտ** () 1945 թվականի մարտի 6-22-ը Բոլման գյուղի տարածքում գտնվող գերմանական պլացդարմի վերացման և Վերմախտի 3-րդ բանակի 12-րդ Վոևոդինայի (*НОАЮ*) կորպուսի, ինչպես նաև 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի և 1-ին Բուլղարական բանակի ստորաբաժանումների մարտական ​​գործողությունները՝ Վերմախտի «E» բանակային խմբի 91-րդ բանակային կորպուսի հակագրոհը կասեցնելու և գերմանական պլացդարմը վերացնելու նպատակով։ Բոլմանի պլացդարմի մոտ տեղի ունեցած մարտերը Բալատոնի պաշտպանական ռազմագործողության մի դրվագ էին և ավարտվեցին գերմանական զորքերի պարտությամբ։ Գերմանական պատմագրության մեջ ճակատամարտի իրադարձությունները հայտնի են որպես E բանակային խմբի ստորաբաժանումների կողմից Դրավա գետի անցում և Վալպովոյից հյուսիս գտնվող պլացդարմի գրավում՝ «Անտառային դև» () ծածկանունով գործողության ընթացքում։

## Նախապատմություն
Բուդապեշտի գործողության ավարտից հետո 2-րդ և 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատների զորքերը 1945 թվականի փետրվարի 17-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբից ստացան հրահանգներ՝ Բրատիսլավայի և Վիեննայի ուղղությամբ հարձակման նախապատրաստվելու համար։ Միևնույն ժամանակ, ստացված հետախուզական տեղեկությունները վկայում էին Արևմտյան Հունգարիայում Վերմախտի խոշոր, հիմնականում տանկային ուժերի կենտրոնացման և գերմանական հրամանատարության մտադրության մասին՝ հակագրոհ իրականացնել Բալատոն լճի տարածքում։ Ստեղծված իրավիճակում 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերին առաջադրանք տրվեց՝ առանց դադարեցնելու Վիեննայի վրա հարձակման նախապատրաստությունները, ժամանակավորապես անցնել պաշտպանության, հետ մղել գերմանական հակագրոհը նախապես պատրաստված գծերում, ապա սկսել հարձակում Վիեննայի ուղղությամբ։ Մարտի 3-ին հաստատվեց պաշտպանության լիակատար պատրաստություն։ Գերմանական հակահարձակումը հետ մղելու նախապատրաստական ​​աշխատանքների կապակցությամբ ռազմաճակատի հրամանատար Ֆ. Ի. Տոլբուխինը դիմեց Հարավսլավիայի բանակի (ЮА) գերագույն հրամանատարին՝ առաջարկելով ապահովել 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի ձախ թևը 3-րդ բանակի 12-րդ Վոևոդինսկի կորպուսի ուժերով։ Մարտի 4-ին *ЮА*-ի հրամանատարությունը հրաման տվեց իր 3-րդ բանակին Դրավա գետից հյուսիս գտնվող հարավսլավական ստորաբաժանումները ենթարկել 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատին:

Գերմանական առաջիկա հարձակման նպատակն էր ոչնչացնել 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը հետևյալ տարածքում՝ Դանուբ գետ, Բալատոն լիճ և Դրավա գետ։ Գերմանական հրամանատարության ծրագիրը նախատեսում էր հարձակում երեք համընկնող ուղղություններով։ Հիմնական հարձակումն իրականացվեց 6-րդ դաշտային բանակի և 6-րդ ՍՍ տանկային բանակի զորքերի կողմից Վելենս և Բալատոն լճերի միջև՝ հարավ-արևելյան ուղղությամբ՝ Դանուբ հասնելու, Դունաֆյոլդվարը գրավելու և 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը երկու մասի բաժանելու նպատակով։ Հետագայում 6-րդ ՍՍ տանկային բանակի զորքերը պետք է առաջ գնան դեպի հյուսիս և հարավ՝ Դանուբի աջ ափով։ Երկրորդ հարձակումն իրականացրեց 2-րդ տանկային բանակը Նագիկանիժայի շրջանից՝ Կապոսվարի ուղղությամբ։ Երրորդ հարձակումը պլանավորվել էր E բանակային խմբի 91-րդ բանակային կորպուսի ուժերի կողմից՝ Դոնջի Միհոլյակ շրջանից դեպի հյուսիս՝ ՍՍ 6-րդ տանկային բանակի զորքերի ուղղությամբ։ Գերմանական հրամանատարության հաշվարկների համաձայն, հարձակողական գործողությունը պետք է ապահովեր 3-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի հիմնական ուժերի շրջապատումը և ոչնչացումը, գերմանական զորքերի դուրս գալը Դանուբ և նրա ձախ ափին գտնվող պլացդարմը գրավելը։ Օդային աջակցությունը ցուցաբերել է 4-րդ օդային նավատորմը:

## Հարավսլավական զորքերի պաշտպանության տարածքում կողմերի պլաններ, դիրք և ուժեր
[մինի|300px|right|Գերմանական գրոհային պլանը [Հունգարիայում 1945 թվականի մարտին]]
«Անտառային դև» գործողության պլանի համաձայն՝ «E» բանակային խմբի 91-րդ բանակային կորպուսը պետք է անցներ Դրավա գետը Վալպովոից մինչև Դոնժի Միհոլյակ հատվածում, գրավեր կամուրջ և զարգացներ հարձակում Մոհաչի ուղղությամբ։ Այս խնդիրն ապահովելու համար 297-րդ հետևակային և 104-րդ Յեգերական դիվիզիաները կենտրոնացած էին Դրավա գետի աջ ափին՝ Բուլղարիայի 1-ին բանակի առջև։ 11-րդ ավիադաշտային դիվիզիան տեղակայված էր Հարավսլավիայի 3-րդ բանակի պաշտպանական գծի առջևի հատվածում[4]: «E» բանակային խմբի հետագա ճակատագիրը կախված էր նախատեսված հարձակման հաջողությունից։ Դրավայից այն կողմ նրան դիմադրում էին բուլղարական և հարավսլավական զորքերը, որոնց ետևում կանգնած էին խորհրդային պահեստազորային ստորաբաժանումներ, որոնք կարող էին օգտագործվել անհրաժեշտության դեպքում։ Հաշվի առնելով խորհրդային, ինչպես նաև նրանց դաշնակից բուլղարական և հարավսլավական զորքերի թվային գերազանցությունը, Վերմախտի հիմնական ուժերից կտրված լինելու հեռանկարը գերմանացիների համար գոյության հարց էր:

Գեներալ ֆոն Էրդմանսդորֆի հրամանատարությամբ «E» բանակային խմբի հրամանով, 1945 թվականի մարտի 6-ին, հետևյալ ստորաբաժանումները հարձակման անցան՝ անցնելով Դրավա գետը.
*11-րդ օդային դաշտային դիվիզիա - Վալպովոյի մոտ (Դոնջի Միհոլյացից 22 կմ հարավ-արևելք)
*297-րդ հետևակային և 104-րդ եգերակա դիվիզիան - Դոնջի Միհոլյաչի մոտ
*թշնամու ուժերը շեղելու և զսպելու նպատակով գեներալ Ֆիշերի մարտական ​​խումբը ցուցադրական գործողություններ իրականացրեց Մոսլավինա գյուղի մոտակայքում (Դոնժի Միհոլյացից 15 կմ արևմուտք): «Ա» և «Բ» մարտական ​​խմբերը պետք է գրավեին Դրավայից 15-20 կմ հյուսիս գտնվող բարձունքները, միավորեին պլացդարմները և առկա շարժական ուժերով, 1-ին ՍՍ կազակական դիվիզիայի մուտք գործմամբ, գրավեին Բատինայի և Մոհաչի անցումները։

Միևնույն ժամանակ, Բոսնիայում ստեղծված դժվարին ռազմական իրավիճակը թույլ չէր տալիս գերմանական հրամանատարությանը ստեղծել ցանկալի և համեմատաբար ուժեղ հարվածային խումբ ռազմաճակատի Դրավա հատվածում: Հարձակվողների և պաշտպանների ուժերը անհավասար էին հրետանու, տանկերի և ավիացիայի մեջ։ Այսպիսով, գործողության համար հնարավոր եղավ հավաքել ընդամենը 5 ինքնագնաց գրոհային զենք և 16 իտալական թեթև տանկ։ Մարդկային ուժի և սարքավորումների առումով գերազանցության բացակայության, ինչպես նաև մյուս երկու առաջխաղացող խմբերից մեծ հեռավորության պատճառով «Անտառային դև» գործողության հաջողությունը կախված էր 6-րդ տանկային բանակի ուժեղ ստորաբաժանումների հարավային ուղղությամբ առաջխաղացումից։ Այս պայմաններում E բանակային խմբի հրամանատարությունն ամեն ինչ արեց, որպեսզի 91-րդ կորպուսը արագ հաջողությունների հասնի։ ՍՍ-ի 1-ին կազակական դիվիզիան կցվեց կորպուսին։ 117-րդ եգերական դիվիզիան դուրս բերվեց Սրեմի ռազմաճակատից և որպես պահեստազոր տեղափոխվեց Վինկովցիի շրջան։ Առաջիկա գործողության ընթացքում զորքերի հրամանատարությունն ու վերահսկողությունն ապահովելու համար «E» բանակային խմբի շտաբը Նովա Գրադիշկա քաղաքից տեղափոխվեց Ջակովո:

Հակառակ կողմում, մարտի սկզբին, 12-րդ կորպուսի 16-րդ Վոյվոդինայի դիվիզիան պաշտպանում էր Դրավա գետի ձախ ափի տարածքը՝ Տորյանցի [սերբական] գյուղից մինչև Ստարո Սելո, իսկ 36-րդ դիվիզիան՝ Ստարո Սելոից մինչև Դրավա գետի գետաբերանը։ Բանակի պահեստազորի մեջ էր մտնում 51-րդ Վոյվոդինայի դիվիզիան, որի ստորաբաժանումները կենտրոնացած էին Բրանին-Տոպոլե-Կնեժևի-Վինոգրադ շրջանում։ 12-րդ կորպուսի ստորաբաժանումներին օդային աջակցություն էին ցուցաբերում խորհրդային 10-րդ գվարդիական գրոհային ավիացիայի դիվիզիան և հարավսլավական 42-րդ գրոհային ավիացիայի դիվիզիան՝ գեներալ Ա. Ն. Վիտրուկի ավիացիոն խմբի կողմից։ Հարավսլավական դիրքերից աջ՝ Տորյանցի գյուղից և Դրավա գետի հոսանքն ի վեր, գիծը պահպանում էր 1-ին բուլղարական բանակը։ Հունգարիայի ռազմաճակատի երկայնքով գերմանական ուժերի բարձր կենտրոնացման պատճառով Հարավսլավական բանակի գերագույն հրամանատարը հրամայեց 3-րդ բանակի շտաբին բարձրացնել իրեն վստահված ստորաբաժանումների զգոնությունն ու մարտական ​​պատրաստվածությունը:

## Մարտի ընթացք
[մինի|300px|upright|Արևելյան [Խորվաթիա]]
Մարտի 5-ի լույս 6-ի գիշերը 11-րդ ավիադաշտային դիվիզիան հատեց Դրավա գետը Վալպովոյից հյուսիս գտնվող չորս վայրերում՝ 16-րդ Վոևոդինայի դիվիզիայի տարածքում։ Դոնջի Միհոլյացից հյուսիս, 1-ին բուլղարական բանակի պաշտպանական գծի վրա, 104-րդ Յեգերական և 297-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումները անցան Դրավա գետի ձախ ափը։ Չնայած 16-րդ դիվիզիայի կողմից հանդիպած դիմադրությանը, գերմանացիները մարտի 6-ի առավոտից առաջ գրավեցին Նովի-Բեզդան և Բոլման գյուղերը և գրավեցին ռազմաճակատի երկայնքով մինչև 8 կմ երկարությամբ և մինչև 5 կմ խորությամբ կամրջապատ։ Գերմանացիների ցուցադրական անցումները Դրավա գետի վրայով Ռեթֆալա գյուղի մոտ և Օսյեկի հյուսիսային ծայրամասում կասեցվեցին 36-րդ դիվիզիայի ստորաբաժանումների կողմից ձեռնարկված ուժեղ կրակի և հակագրոհի միջոցով։ Այդ օրվանից սկսած՝ 51-րդ դիվիզիայի 8-րդ և 12-րդ բրիգադները մարտի են մտցվել Նովի-Բեզդան և Բոլման գյուղերի տարածքում գտնվող բանակային պահեստազորից, իսկ հաջորդ օրը՝ 7-րդ և 14-րդ բրիգադները։ 

Մարտի 6-ին հարավսլավական կործանիչները երկու անգամ գերմանացիներին դուրս մղեցին Բոլմանից, սակայն հակագրոհներից հետո նրանք ստիպված եղան նահանջել։ Ընդհանուր առմամբ, մարտերի առաջին օրը նախաձեռնությունը գերմանական կողմն էր, իսկ հարավսլավական ստորաբաժանումների գործողությունները աչքի էին ընկնում շտապողականությամբ և համակարգվածության բացակայությամբ։ Օգտվելով սխալներից, պլացդարմի վրա հարավսլավական հրամանատարության կողմից թույլ տրված համակարգվածությունից և օպերատիվ իրավիճակի անբավարար իմացությունից՝ գերմանացիները մարտի 7-ի առավոտյան սկսեցին կողային հարձակումներ 16-րդ և 51-րդ դիվիզիաների վրա։ Շուտով նրանց հաջողվեց ընդլայնել պլացդարմը, քանի որ գիշերը հարավսլավական ստորաբաժանումների կողմից ձեռնարկված միջոցառումները բավարար չափով համակարգված չէին, և նրանց ստորաբաժանումները գտնվում էին վերախմբավորման կամ նշանակման վայրին մոտենալու վիճակում։ Իրադարձությունների այսպիսի զարգացման արդյունքում Հարավսլավիայի 4-րդ և 8-րդ բրիգադները, թևերից անցած գերմանական զորքերը շրջապատելու և թևից ու թիկունքից հարվածելու փոխարեն, հայտնվեցին կիսաշրջափակման մեջ և թշնամու խաչաձև կրակի տակ։ Ամբողջ օրը հակագրոհներ էին ընթանում։ Հակառակորդ կողմերի հարձակումներն ու հակագրոհները հերթագայում էին։ Բոլման գյուղը երեք անգամ ձեռքից ձեռք է անցել։ Եվ այնուամենայնիվ, չնայած իրավիճակի բարդությանը, օրվա ընթացքում գերմանական 11-րդ ավիադաշտային դիվիզիայի գրեթե բոլոր հարձակումները հետ մղվեցին։ Գերմանացիներին հաջողվեց գրավել միայն Մայշկե-Մեջե գյուղը։ 12-րդ բրիգադի կողմից այն վերագրավելու երեք փորձերը անհաջող էին։

Մարտի 8-ին գերմանացիները փորձեցին ճեղքել Բարանսկո Պետրովո-Սելո բնակավայրի ուղղությամբ, սակայն նրանց կանգնեցրեց 51-րդ դիվիզիայի 8-րդ բրիգադը։ Այս տարածքում գերմանական ստորաբաժանումների կողմից վերսկսված գիշերային հարձակումները նույնպես հետ մղվեցին 8-րդ բրիգադի կողմից։ Մարտի 9-ին գերմանացիները հարձակվեցին ամբողջ կամրջի պլացդարմի վրա՝ կենտրոնացնելով իրենց հարձակումները 16-րդ դիվիզիայի վրա և գրավեցին Բարանսկո Պետրովո-Սելոն։ Սակայն այս հաջողությունը բավարար չէր։ Հարավսլավական և բուլղարական զորքերը, որոնց աջակցում էին Խորհրդային 133-րդ հրաձգային կորպուսի ստորաբաժանումները, պահեցին 91-րդ կորպուսի հարձակման գիծը և կանխեցին երկու կամուրջների միավորումը։ «E» բանակային խմբի նախկին շտաբի պետ, գեներալ-մայոր Ե. Շմիդտ-Ռիխբերգի խոստովանության համաձայն՝ գերմանական հրամանատարության համար դեռևս մարտի 9-ին պարզ դարձավ, որ նրանք այլևս չէին կարող ակնկալել հաջողություն կամուրջների վրա հարձակման մեջ։ Մարտի 10-ին մարտերը շարունակվեցին նոր թափով։ Օրվա ընթացքում 51-րդ դիվիզիայի 7-րդ և 12-րդ բրիգադների, ինչպես նաև պահեստազորից բերված 16-րդ դիվիզիայի 15-րդ բրիգադի հակագրոհները հետ մղեցին գերմանական բոլոր հարձակումները Մայշկե-Մեջե և Բոլման գյուղերի տարածքում։ Չկարողանալով հաղթահարել 12-րդ Վոևոդինսկի կորպուսի դիմադրությունը և հակագրոհները, 11-րդ ավիադաշտային դիվիզիայի ստորաբաժանումները ստիպված եղան նահանջել իրենց սկզբնական դիրքեր և զբաղեցնել պաշտպանական դիրքեր:

Կամրջի վրա մարտերի բոլոր օրերի ընթացքում հարավսլավական զորքերը ակտիվ օդային աջակցություն էին ստանում 17-րդ օդուժի բանակից և Հարավսլավիայի 42-րդ գրոհային ավիացիայի դիվիզիայից։ Հարվածելով անցմանը և գերմանական մարտական ​​կազմավորումներին՝ գրոհային ինքնաթիռներն ու ռմբակոծիչները կորուստներ պատճառեցին նրանց և խափանեցին հրետանու, 104-րդ և 1-ին կազակական դիվիզիաների ստորաբաժանումների և ռազմական տեխնիկայի տեղափոխումը կամրջի պլացդարմ:

Մինչդեռ, 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը հետ մղեցին ՍՍ-ի 6-րդ տանկային բանակի հակագրոհը։ Դրա հետ կապված, մարտի 14-ին գերմանական հրամանատարությունը հրաման տվեց E բանակային խմբին իր ուժերը կամուրջների պլացդարմերից դուրս բերել Դրավա գետի աջ ափ։ Այս պահին Դոնի Միհոլյակի կամրջի պլացդարմի մոտ իրավիճակը դժվար էր գերմանական զորքերի համար։ Նրանց աջակցելու համար մարտի 17-ի լույս 18-ի գիշերը 91-րդ կորպուսի հրամանատարությունը Բոլմանի կամրջի վրա մարտի դուրս բերեց 4-րդ Կուբանյան գունդը և 1-ին ՍՍ կազակական դիվիզիայի 1-ին հրետանային դիվիզիան։ Հարձակումն իրականացվել է Դրավա գետի երկայնքով՝ Դոնջի Միհոլյակի ուղղությամբ՝ 16-րդ դիվիզիայի աջ թևում։ Գերմանացիներին հաջողվեց առաջ շարժվել, գրավել Տորյանցի գյուղը և հասնել Հունգարիայի սահմանին։ Սակայն նրանց հաջողությունը չզարգացավ։ 16-րդ դիվիզիայի 1-ին և 4-րդ բրիգադները, 16-րդ բուլղարական դիվիզիայի մեկ գնդի և 133-րդ հրաձգային կորպուսի խորհրդային մոտոցիկլետային գնդի հետ միասին, մարտի 18-ի գիշերը հակագրոհի անցան կազակների վրա և նրանց հետ շպրտեցին իրենց սկզբնական դիրքերը։ Մարտական ​​գործողությունների վերջնական փուլին նախապատրաստվելու համար, մարտի 19-ի լույս 20-ի գիշերը և մարտի 20-ի օրվա ընթացքում, Հարավսլավիայի 3-րդ բանակի, 133-րդ հրաձգային կորպուսի (մեկ հրաձգային և մեկ մոտոցիկլետային գունդ) և 1-ին բուլղարական բանակի (մոտ մեկ հրաձգային գունդ) ուժերը վերախմբավորվեցին և կենտրոնացան կամրջի վրա։ 

Սկզբնապես նախատեսվում էր հարված հասցնել Բոլմանի կամրջի պլացդարմը վերացնելու նպատակով մարտի 21-ի առավոտյան, սակայն 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի հրամանատարությունը հարձակումը հետաձգեց մինչև մարտի 22-ը։ Գերմանացիները օգտվեցին այս ուշացումից և մարտի 20-ի լույս 21-ի գիշերը հրետանին և կազակական ստորաբաժանումները դուրս բերեցին Դրավա գետի աջ ափ։ Հայտնաբերելով թշնամու նահանջը, 16-րդ և 51-րդ Վոյվոդինայի դիվիզիաները մարտի 21-ին նախաձեռնողաբար հարձակում սկսեցին և գրավեցին Բարանսկո Պետրովո-Սելո, Մայշկե-Մեժե, Բոլման և Ջորջև-Դվոր գյուղերը։ Նրանց գործողություններին աջակցում էին Կարմիր բանակի մեկ գունդ և Բուլղարական 16-րդ դիվիզիայի մեկ գունդ։ Մարտի 22-ին, ժամը 24:00-ի դրությամբ, վերջին գերմանական թիկունքային ստորաբաժանումները մասամբ ոչնչացվել էին, մասամբ՝ հետ շպրտվել աջ ափ։ Վալպովոյի կամրջի պլացդարմը վերացվեց։ Այս հաջողության համար 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի հրամանատարը երախտագիտություն հայտնեց 3-րդ Հարավսլավական բանակի զորքերին:

## Արդյունքներ
Կամրջի վրա տեղի ունեցած մարտերում 12-րդ Վոևոդինայի կորպուսը կորցրեց մոտ 660 զոհ, տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ 2270-2331 մարդ վիրավորվեց, իսկ 120-ից 275 մարդ անհետ կորավ: Հարավսլավիայի 3-րդ բանակի շտաբի տվյալներով՝ Վալպովոյի պլացդարմի վրա 91-րդ բանակային կորպուսի զորքերի ընդհանուր կորուստները կազմել են մոտ 6000 զոհ և վիրավոր։ Գերմանական տվյալների համաձայն՝ կար մոտ 2000 մարդ: Գերմանացի պատմաբան Կառլ Հնիլիկան կորուստների թիվը չի նշում, սակայն նշում է, որ 91-րդ կորպուսի զորքերը կարողացան իրենց ստորաբաժանումները դուրս բերել կամրջի պլացդարմից՝ պահպանելով իրենց մարտական ​​կարողությունը, չնայած դաշնակից հարավսլավական, խորհրդային և բուլղարական զորքերի ավելի ու ավելի ուժեղ հարձակմանը:

Գերմանական հակագրոհն ավարտվեց պարտությամբ։ Այս առիթով իրադարձությունների ակտիվ մասնակից, գեներալ-մայոր Ե. Շմիդտ-Ռիխբերգը գրել է. 

Բոլմանի կամրջի վրա մարտերի հաջող ավարտը նշանավորում է 3-րդ Հարավսլավիայի բանակի ներդրումը Բալատոնի պաշտպանական ռազմագործողության ընդհանուր հաղթանակում։ 12-րդ Վոևոդինայի կորպուսի զորքերը կանգնեցրին գերմանական հարձակումը և թույլ չտվեցին թշնամուն ավարտել Դանուբի և Պեչ քաղաքի սահմաններն անցնելու առաջադրանքը։ Դրավայի ճակատում հաջորդած լռությունը 3-րդ բանակին հնարավորություն տվեց կուտակել ուժեր երկրի ազատագրման վերջնական փուլի համար:

## Հիշատակ
մինի|300px|upright|Բոլմանի ճակատամարտում զոհվածների հիշատակին կանգնեցված հուշարձան
Ճակատամարտի հիշատակին կանգնեցվել են երկու հուշարձան՝ նվիրված *НОАЮ*-ի 12-րդ Վոևոդինայի կորպուսի զոհված զինվորներին։ Կենտրոնական հուշարձանը տեղադրվել է 1951 թվականին գյուղի հյուսիսարևմտյան ծայրամասում՝ 92-րդ բարձունքում՝ Բոլմանից դեպի Բարանսկո Պետրովո-Սելո տանող ճանապարհի խաչմերուկում, որտեղ տեղի են ունեցել ամենադաժան մարտերը։ Երկրորդ հուշարձանը կանգնած է Բոլման գյուղի կենտրոնում:

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Բելի Մանաստիր օազիս. Բոլմանի ճակատամարտի 69-րդ տարեդարձը խորվաթերեն
* Յագոդնյակի համայնք. Բոլմանի ճակատամարտի 70-ամյակ
* ''Novosti: Bolmansko proljeće''
* Լուրեր․ Բոլմանի անմոռաց ճակատամարտը

Կատեգորիա:Բուլղարիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևմտյան եվրոպական ռազմաճակատ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով