Սափիենս։ Մարդկության համառոտ պատմություն

**«Սափիենս։ Մարդկության համառոտ պատմություն»** (), Յուվալ Նոյ Հարարիի հեղինակած գիրքը, որը հիմնված է Երուսաղեմի հրեական համալսարանում նրա ներկայացրած դասախոսությունների շարքի վրա։ Գրքի առաջին հրատարակությունը եղել է 2011 թվականին Իսրայելում եբրայերենով, իսկ 2014-ին հրատարակվել է անգլերեն։ Գիրքը կենտրոնանում է Հոմո Սափիենսի (բանական մարդու) վրա և ներկայացնում մարդկության պատմությունը սկսած քարի դարից մինչև 21-րդ դար։ Գրքի բովանդակությունը հիշեցնում է յուրօրինակ խաչմերուկ բնական գիտությունների և հասարակագիտության միջև։

## Համառոտ նկարագիր
Հարարիի այս գիրքը մարդկության պատմությունը դնում է բնական գիտությունների կողմից նրա ակտիվության վրա սահմանափակող ազդեցության և հասարակագիտության՝ այս սահմաններում վերջինիս վրա ազդելու և նրան ձևավորելու մեջ։ Պատմությունը որպես ակադեմիական դիսցիպլին և նրա ազդեցությունը մշակույթային փոփոխությունների վրա։

Գրքում Հարրարին հարցախույզ է անում մարդկության պատմությունը քարի դարից մինչև 21-րդ դար կենտրոնանալով բանական մարդու վրա։ Վերջինիս պատմությունը Հարարին բաժանում է 4 հիմնական հատվածների։
# Կոգնիտիվ հեղափոխություն (մ․թ․ա․ 70,000 թ․, երբ Սափիենսի վարքը արդեն նման էր ժամանակակից մարդու վարքին և երբ երևակայությունը զարգացավ բանական մարդու մոտ)
# Առաջին հողագործական հեղափոխություն (մ․թ․ա․ 10,000 թ․, հողագործության զարգացումը)
# Մարդկության միավորումը (մ․թ․ 34 թ․, քաղաքական կազմակերպությունների աստիճանական համախմբումը գլոբալիզացիայի շուրջ) 
# Գիտական հեղափոխություն (1543 թ․, հիմնարար գիտությունների սկզբնավորումը)

Հարարիի հիմնական փաստարկը կայանում է նրանում որ բանական մարդը սկսեց գերիշխել մոլորակի վրա, որովհետև նա մեծ խմբերով ճկուն համագործակցության ընդունակ միակ կենդանին է։ Նա քննում է նախապատմական այն վարկածը որ Սափիենսը մոլորակի վրա ապրած այլ մարդկային տեսակների, այդ թվում նեանդերթալյան մարդու և մեգաֆաունայի այլ տեսակների ոչնչացման հիմնական պատճառն է եղել։ Իսկ այն որ բանական մարդը կարող է համագործակցել մարդկային մեծ խմբերով, գալիս է Սափիենսի միայն երևակայության մեջ գոյություն ունեցող երևույթներին հավատալու յուրահատուկ ընդունակությունից, օրինակ՝ աստվածներ, ազգեր, փող և մարդու իրավունքներ։ 

Նա նշում է նաև որ այս հավատքները ծնում են խտրականություն, օրինակ՝ ազգային, սեռական, քաղաքական և որ գրեթե անհնար է ունենալ լիովին անկողմնակալ հասարակություն։ Հարարիի կարծիքով մարդկային համագործակցության մեծագույն համակարգերը, ներառյալ տարբեր կրոնները, քաղաքական կառույցները, առևտրային ցանցերը և իրավական ինստիտուտները պարտական պետք է լինեն Սափիենսի հորինվածքներ ստեղծելու յուրահատուկ մտավոր կարողության։ Սրանից ելնելով Հարարին նկարագրում է փողը որպես փոխադարձ վստահության միջոց, իսկ քաղաքական և տնտեսական համակարգերը նման կրոններին։  

Գրքում հողագործական հեղափոխության վերաբերյալ Հարարիի հիմնական քննադատությունը այն է, որ չնայած վերջինս խթանել է երկրի բնակչության և համատեղ զարգացող այլ տեսակների, օրինակ ցորենի և կովերի քանակական աճին, այնուամենայնիվ մարդկանց և այլ կենդանական տեսակների մեծամասնության կյանքը այս հեղափոոխությունից հետո դարձել է ավելի ծանր, քան երբ Սափիենսը հիմնական զբաղվում էր որսորդությամբ և հավաքչությամբ, քանի որ այդ ժամանակ նա ավելի անհոգ էր ապրում իսկ նրա սննդակարգը ավելի բազմազան էր։ Գրքի ամբողջ բովանդակության միջով կարմիր թելի պես անցնում է նաև մարդկության դաժան վերաբերմունքը կենդանիների հանդեպ։ 

Մարդկության միավորումը քննարկելիս, Հարարրին նշում է որ պատմության ընթացքում Սափիենսները միշտ ձգտել են քաղաքական և տնտեսական փոխադարձ կախվածության։ Դարերով մարդկության մեծամասնությունը ապրել է այս կամ այն կայսրությունում, իսկ կապիտալիստական գլոբալացումը արդյունավետորեն ստեղծում է մեկ՝ գլոբալ կայսրություն։ Հարարին նշում է որ փողը, կասյրությունները և համաշխարհային կրոնները այս գործընթացի հիմնական շարժիչներն են։  

Գիտական հեղափոխությունը Հարարին նկարագրում է որպես նորամուծություն Եվրոպական մտածելակերպում, երբ ազնվականները սկսեցին ընդունել իրենց սխալականությունը և գիտելիքների թերիությունը։ Վերջինները նա համարում է վաղ ժամանակակից Եվրոպական կայսերականության շարժիչներից մեկը և մարդկության մշակույթային միավորումների խթանիչը։  

Հարարին համարում է, որ չկան բավարար հետազոտություններ մարդկային երջանկության պատմության մասին, նշելով որ մարդիկ այսօր ավելի երջանիկ չեն քան նախորդ դարերում։ Քննարկում է նաև թե ինչպես կարող են ժամանակակից տեխնոլոգիաները գենետիկ ծրագրավորման, անմահության ձգտման և ոչ օրգանական կյանքի ստեղծման ճանապարհին սպառնում դառնալ տեսակների ոչնչացման պատճառ։ Հարարին մարդկությանը փոխաբերական իմաստով համարում է արարիչներ, որովհետև այն կարող է ստեղծել տեսակներ։ 

Ջարեդ Դայմոնդի՝ Զենքեր, մանրէներ և պողպատ (1997) փաստագրական գիրքը Հարարին համարում է իր ոգեշնչման գլխավոր աղբյուրներից մեկը։

## Ընկալում
### Համընդհանուր ընկալում
Գրքի առաջին հրատարակությունը եղել է 2011-ին եբրայերենով, այնուհետև 2015-ին լույս է տեսել անգլերենով, իսկ մինչ այժմ թարգմանվել է 65 տարբեր լեզուներով: 2022-ի մայիսի դրությամբ, 182 շաբաթ եղել է *[[The New York Times]]* ամսագրի գրքերի ցուցակի բեսթսելլեր, ներառյալ 96 հաջորդական շաբաթներ։ *[[Book Mark]]-ի,* կամ *[[Literary Hub]]-*ի համաձայն, գիրքը ընդհանուր առմամբ ստացել է «դրական» եզրակացություն 9 գրաքննադատների կողմից, որոնցից մեկը այն անվանել է «փայլուն», 5-ը «դրական» և 3-ը «խառը»։ 

*The Bookseller-*ի տարբեր հրապարակումների վրա հիմնված զեկույցի համաձայն, գիրքը անվանվել է «լավագույն»-ից մինչև *«սխալական, բայց կարդալու արժանի»* և *«հիասթափեցնող»*: *[[Sunday Times]]* և *[[Թայմ|Times]]* շաբաթաթերթերը անվանել են «լավագույն»։ Գիրքը հաղթել է Չինաստանի ազգային գրադարանի *Wenjin* գրքերի մրցանակաբաշխությունը, որպես 2014-ին հրատարակված լավագույն գիրք։ Անգլերեն հրատարակությունից 4 տարի անց Ալեքս Պրեստոնը *[[The Guardian]]-*ում գրում է, որ Սափիենսը դարձել է հրատարակության ֆենոմեն «վայրի հաջողությամբ», հատկանշական մի քանի տարվա հնություն ունեցող խելացի, մարտահրավերներով լի, ոչ գեղարվեստական ստեղծագործությունների շուրջ տարածված թրենդին:

Միաժամանակ, *The Guardian*-ը ներառել է գիրքը իր «տասնամյակի լավագույն խելացի գրքերի» տասնյակում։ Մեծ Բրիտանիայի Կենսաբանների թագավորական ընկերությունը գիրքը ընդգրկել է իր 2015 թվականի գրական մրցանակաբաշխության ցուցակում։ Բիլ Գեյթսը *Sapiens*-ը դասել է իր տասը սիրելի գրքերի շարքում, իսկ Մարկ Ցուկերբերգն այն նույնպես խորհուրդ է տվել իր ընթերցողներին։ *[[Kirkus Reviews]]*-ը գրքին շնորհել է «աստղ», նշելով, որ Սափինեսը «ներկայացնում է պատմության մեծ բանավեճերը գոհացուցիչ եռանդով»։ Բրիտանական *The Times* *օրաթերթը* նույնպես բարձր է գնահատել գիրքը՝ նշելով, որ «*Sapiens*-ը այնպիսի գիրք է, որն ուղեղից սարդոստայնները մաքրում է» և որ այն «մտքի համար ցնցող է»։ *The Sydney Morning Herald*-ը գիրքը նկարագրեց որպես «մշտապես գրավիչ և հաճախ՝ սադրիչ»։

2015 թվականին Երուսաղեմի Իսրայելի թանգարանը ստեղծեց գրքի վրա հիմնված ժամանակավոր հատուկ ցուցահանդես՝ օգտագործելով հնագիտական և գեղարվեստական ցուցադրություններ՝ գրքում ներկայացված հիմնական թեմաները պատկերելու համար։ Ցուցահանդեսը գործել է 2015-ի մայիսից մինչև դեկտեմբեր։

Քննարկելով գրքի հաջողությունը 2020 թվականին՝ Յան Փարքերը *[[The New Yorker]]*-ում գրել է, որ «գիրքը ծաղկեց քննադատության հարաբերական անուշադրության պայմաններում», քանի որ հրատարակության ժամանակ այն քիչ ակնարկներ ստացավ։ Փարքերը *Sapiens*-ի չափազանց լայն ընդգրկունությունը նկարագրում է որպես պաշտպանություն մասնագիտական քննադատությունից։ Նա մեջբերում է Յուվալ Հարարիի ակադեմիական խորհրդատու Սթիվեն Գանի խոսքը․ «Ոչ ոք մասնագետ չէ ամեն ինչի իմաստի, կամ բոլորի մասին պատմության երկար ժամանակահատվածում»։ 

2022 թվականին *[[Current Affairs]]*-ում հրապարակված «Յուվալ Նոյ Հարարիի վտանգավոր պոպուլիստական գիտությունը» վերնագրով հոդվածում նեյրոգիտության մասնագետ Դարշանա Նարայանանը զարգացրել է *The New Yorker*-ի դիտարկումները, նշելով որ փորձել է փաստերի ստուգում կատարել *Sapiens*-ի համար և խորհրդակցել է նեյրոգիտության և էվոլյուցիոն կենսաբանության ոլորտի իր գործընկերների հետ և հայտնաբերել, որ Հարարիի սխալները այնքան բազմաթիվ և էական են, որ անհնար է աչք փակել, կամ համարվել «քթի մազություն»։

### Գիտական ընկալում
Մարդաբան Քրիստոֆեր Ռոբերտ Հալփեյքը քննել է գիրքը և չի գտել որևէ «լուրջ ներդրում գիտելիքի ոլորտում»։ Հալփեյքը նշել է, որ Հարարիի փաստերը հիմնականում ճշմարիտ են, բայց նոր չեն, իսկ երբ նա փորձում է ինքնուրույն եզրահանգումներ անել, հաճախ սխալվում է՝ երբեմն՝ լրջորեն։ Նա գիրքը բնութագրել է որպես տեղեկատվական-ժամանցային հրատարակչական իրադարձություն, որը «պատմության լանդշաֆտով իրականացվող վայրի ինտելեկտուալ ճամփորդություն է՝ լի զգայացունց ենթադրություններով և ավարտվող մարդու ճակատագրի սարսափելի կանխատեսումներով»։

Գիտական լրագրող Չարլզ Ս․ Մանը *[[The Wall Street Journal]]*-ում նշել է, որ Հարարիի հետաքրքիր, սակայն հաճախ աղբյուրներ չունեցող պնդումները հիշեցնում են հանրակացարանային սենյակում ծավալվող քննարկումներ։

Վաշինգտոն Փոստում՝ էվոլյուցիոն մարդաբան Ավի Տուշմանը մատնանշել է այն խնդիրները, որոնք բխում են Հարարիի «ազատամիտ գիտական մտքի» և «քաղաքական կոռեկտության տակ ընկած անորոշ աշխարհայացքի» միջև հակասությունից, սակայն նաև գրել է, որ «Հարարիի գիրքը կարևոր ընթերցանություն կարող է լինել մտածող, հետաքրքրասեր սափիենսների համար»։

*[[The Guardian]]*-ում գրքի ուսումնասիրություն կատարած փիլիսոփա Գալեն Ստրոսոնը եզրակացրել է, որ մի շարք այլ խնդիրների կողքին «*Sapiens*-ի զգալի մասը չափազանց հետաքրքիր է, և այն հաճախ հստակ է արտահայտված։ Սակայն, որքան ընթերցում ես, այնքան գրքի գրավիչ հատկանիշները ծածկվում են անփութությամբ, չափազանցություններով և զգայացունցությամբ»։ Նա հատկապես նշում է, որ հեղինակը անտեսում է երջանկության հետազոտությունները, որ նրա պնդումը «լիբերալ հումանիզմի սկզբունքների և կենսագիտությունների վերջին հայտնագործությունների միջև բացված անդունդի մասին» ծիծաղելի է, և ափսոսում է, որ հեղինակը Ադամ Սմիթին վերածում է «ագահության առաքյալի»։

## Մատենագրական տվյալներ
Գրքի բնօրինակ հրատարակությունը եբրայերենով առաջին անգամ լույս է տեսել 2011 թվականին՝ **קיצור תולדות האנושות** (*Ḳitsur toldot ha-enoshut*) վերնագրով, ինչը թարգմանվում է որպես ***Մարդկության համառոտ պատմություն***։

2012 թվականին անգլերեն թարգմանությունը հրապարակվել է ինքնահրատարակմամբ՝ *From Animals Into Gods* (Կենդանիներից դեպի աստվածներ) վերնագրով։ 2015 թվականին պաշտոնական անգլերեն տարբերակը լույս է տեսել որպես *Sapiens: A Brief History of Humankind*, «թարգմանված հեղինակ द्वारा՝ Ջոն Փերսելի և Հայիմ Վացմանի օգնությամբ»։ 

Գիրքը միաժամանակ հրատարակվել է Լոնդոնում՝ *Harvill Secker* հրատարակչությամբ՝  (կոշտ կազմով), 978-1846558245 (փափուկ, առևտրային տարբերակով), ինչպես նաև Կանադայում՝ *Signal* հրատարակչությամբ՝  (կազմված տարբերակով), 978-0-7710-3852-5 (HTML տարբերակով)։ Այնուհետև 2015 թվականին գիրքը կրկին հրատարակվել է Լոնդոնում՝ *Vintage Books* հրատարակչությամբ՝  (փափուկ կազմով)։

2020 թվականին գրաֆիկական վեպի տարբերակի առաջին հատորը միաժամանակ լույս է տեսել մի քանի լեզվով՝ *Sapiens: A Graphic History, Volume 1: The Birth of Humankind* վերնագրով։ Այն ներկայացված է որպես համահեղինակություն Յուվալ Նոյ Հարարիի և Դավիդ Վանդերմյուլենի միջև՝ հարմարեցումներով և նկարազարդումներով Դանիել Կազանավի կողմից։ Երկրորդ հատորը՝ *Sapiens: A Graphic History, Volume 2: The Pillars of Civilization*, հրապարակվել է 2021 թվականի հոկտեմբերին։

## Տես նաև
* Հոմո դեուս։ Վաղվա համառոտ պատմությունը
* XXI դարի 21 դասերը
* Զենքեր, մանրէներ և պողպատ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարդաբանական գրքեր
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրքեր ըստ տարեթվի
Կատեգորիա:Պատմական գրքեր