Կումայրի պատմական թաղամաս

**Կումայրի պատմական թաղամաս**, հայտնի նաև որպես **Կումայրի պատմամշակութային թանգարան-արգելոց**, Գյումրու ամենահին հատվածը՝ իր յուրահատուկ ճարտարապետությամբ։ Այն ունի ավելի քան հազար շինություն, որոնք պատկանում են 19-20-րդ դարերին։ Թաղամասը Հայաստանի և աշխարհի այն սակավաթիվ վայրերից է, որն ունի իսկական քաղաքային հայկական ճարտարապետություն։ Կումայրի թաղամասի գրեթե բոլոր շինությունները վերապրել են 1926 և 1988 թվականի երկու խոշոր երկրաշարժերը։ Պատմական Կումայրի թաղամասը զբաղեցնում է Գյումրու կենտրոնական և արևմտյան հատվածները։

## Պատմություն

[thumb|left|Կումայրու բնակավայր [Երվանդունիների օրօք ]]

Տարածքը Կումայրի անվամբ առաջին անգամ հիշատակվել է մ.թ.ա. 8-րդ դարում՝ ուրարտական արձանագրություններում։ Պատմաբանները կարծում են, որ Քսենոփոնը Սև ծով վերադառնալիս անցել է Կումայրիով, որի մասին գրել է իր «Անաբասիս» աշխատության մեջ։

Երկրորդ անգամ Կումայրին հիշատակվել է 773 թվականին Արտավազդ Մամիկոնյանի գլխավորած արաբական տիրապետության դեմ ապստամբության մասին պահպանված աղբյուրներում, որը հանգեցրել է հայկական պետականության վերականգնմանը։ Հետագայում՝ Բագրատունիների օրոք և դրանից հետո, Կումայրին վերածվել է լավ կառուցված, ժամանակակից բնակավայրի, որը ժամանակին եղել է տարածաշրջանի առևտրի կենտրոնը։

1804-1813 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի սկզբում Շիրակի մարզը գտնվում էր ռուսական ուժերի վերահսկողության տակ։ Կումայրին Գյուլիստանի պայմանագրով պաշտոնապես դարձել էր Ռուսական կայսրության մաս։

[thumb|left|Հին Կումայրու [տրամապատկերը Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցու հետ (1859–1873)]]

Ռուսական կառավարության տարիներին Կումայրին դարձել էր Հարավային Կովկասի զարգացած քաղաքներից մեկը։ 1829 թվականի ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով հայ ժողովրդի մեծ հոսք եղավ Կումայրի, քանի որ Օսմանյան կայսրության տարածքներից, մասնավորապես Կարսից, Էրզրումից և Բայազետից գաղթած շուրջ 3000 ընտանիք բնակություն էր հաստատել հենց այստեղ։ 1837 թվականին այստեղ կառուցվել է ռուսական խոշոր ամրոց։

Որպես քաղաք՝ Գյումրին ավերջնականապես կազմավորվել է 1840 թվականին՝ դառնալով նորաստեղծ և արագ զարգացող Ալեքսանդրապոլի գավառի կենտրոնը։ 1849 թվականին Ալեքսանդրապոլի գավառը մտել է Երևանի նահանգի կազմի մեջ։ Անդրկովկասում քաղաքը դարձել էր կայսերական ռուսական զինված ուժերի հենակետը, այստեղ ստեղծվել էին նրանց ռազմական զորանոցները։ 1830-ական թվականներին քաղաքի արևմտյան մասում ռուսները կառուցել են Սև բերդը՝ ի պատասխան 1828-1829 թվականների ռուսթուրքական պատերազմի։

Ալեքսանդրապոլը արագորեն վերափոխվեց՝ դառնալով ռուսական զորքերի գլխավոր կենտրոններից մեկը ռուս-թուրքական 1877-1878 թվականների պատերազմի ժամանակ։ 1899 թվականին երկաթուղային կայարանի կառուցումից հետո Ալեքսանդրապոլը զգալի զարգացում էր ապրել և դարձել էր Արևելյան Հայաստանի ամենամեծ քաղաքը։ 19-րդ դարի վերջին այստեղ գործում էին 430 առևտրի խանութներ, ինչպես նաև մի քանի արհեստանոցներ և մշակութային հաստատություններ։

Կումայրու պատմական շինություններից շատերը պատկանում են 19-20-րդ դարերին։ Նախախորհրդային շրջանի հայ մշակութային ականավոր գործիչների և հարուստ ընտանիքների տները, մի քանի եկեղեցիներ, որոնք հանդիսանում են պատմական կոթողներ, կանգուն են մինչ օրս։

## Կոթողներ
thumb|Աբովյանի փողոց

Պատմական թաղամաում են գտնվում շուրջ 1600 մշակութային նշանակություն ունեցող կոթողներ, որոնք գտնվում են Գորկու, Աբովյանի, Ռուսթավելի և Վարդապետի փողոցներում։

### [[Ձիթողցոնց տուն-թանգարան]]
Ձիթողցոնց ընտանիքի հայտնի տուն-թանգարանը կառուցել են Ձիթահող գյուղից Ալեքսանդրապոլ գաղթած չորս եղբայները, 1872 թվականին։ Այն կառուցված է Շիրակի հայտնի տուֆ քարով։

Տուն-թանգարանում ներկայացված է Ալեքսանդրապոլի 19-րդ դարից մինչև 1920-ական թվականների հասարակական կյանքը բնութագրող հավաքածուներ։ Այն նաև ցույց է տալիս քաղաքի մշակութային, ճարտարապետական և կրոնական կողմերը։

### [[Ասլամազյան քույրերի պատկերասրահ]]
[thumb|[Ասլամազյան քույրերի պատկերասրահ|Պատկերասրահի պատշգամբը՝ 19-րդ դարի ոճով]]

Պատկերասրահը գտնվում է Գյումրու կենտրոնական հրապարակի մոտ։ Շենքը՝ որպես առանձնատուն, կառուցվել է 1880 թվականին՝ Քեշիշյանների ընտանիքի կողմից, որոնք հայտնի վաճառականներ էին։ 1988 թվականի կործանարար երկրաշարժից հետո առանձնատունը տրվել էր անտուններին և վերաբացվել է 2004 թվականին։ Այն Հայաստանի միակ թանգարանն է, որը կրում է կին արվեստագետների անունը և նվրիված է կին արվեստագետներին։ Ասլամազյան քույրերի պատկերասրահը 1980 թվականից սկսած գտնվում է կառավարության հսկողության ներքո՝ որպես պատմամշակութային ժառանգություն։

### [[Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գյումրի)|Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի]]
Եկեղեցին գտնվում է Կումայրու կենտրոնում։ Շենքի կառուցումը ավարտվել է 1872 թվականին և օծվել է 1873 թվականին։ Շինարարությունը իրականցվել է Կումայրու բնակիչների և Դրամփյան ընտանիքի ջանքերով։

Եկեղեցու ճարտարապետությունը նման է Անիի Սուրբ Աստվածածին Կաթողիկե եկեղեցու ճարտարապետությանը, սակայն այն շատ ավելի մեծ է քան Անիի եկեղեցին։

### [[Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան]]
[alt=|thumb|[Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան]]

Այն կառուցվել է 1886 թվականին։ Շենքը կառուցված է կարմիր տուֆից և եղել է Քեշիշյան անունով մի մեծահարուստ վաճառականի տունը։ Խորհրդային շրջանում այն ծառայել է որպես մթերանոց։ 1983 թվականին՝ Շիրազի մահվանից մեկ տարի առաջ, պետական պաշտոնյանները նրան բնակության վայր էին առաջարկել։ Բանաստեղծը այստեղ ապրել է մեկ տարի, քանի որ մահացել է 1984 թվականի մարտին։

Շիրազի ժառանգությունը պահպանելու համար Հայաստանի կառավարության որոշմամբ շենքը հետագայում դարձել տուն-թանգարան։

### [[Սև բերդ]]
Ամրոցը կառուցվել է ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի ավարտից հետո։ Այն կառուցվել է 1834 թվականին, իսկ ամրացման համար պահանջվել է մեկ տասնամյակ։ Բերդը 360 աստիճանի կլոր կառույց է, որը կառուցված է սև քարից, ինչի շնորհիվ էլ ստացել է իր անվանումը։ Ղրիմի պատերազմում Ռուսաստանի պարտությունից հետո Սև բերդը վերազինվել էր և դարձել էր «առաջին կարգի» ամրոց։ Այն երբևէ չի պաշարվել հակառակորդի կողմից, սակայն ունեցել է ռազմավարական կարևոր նշանակություն 1878 թվականի և հետագա պատերազմում թուրքերի դեմ տարած հաղթանակներում։ 1887 թվականին ամրոցը դարձել էր «երկրորդ կարգի», երբ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմում Ռուսաստանը այլ հենակետային ամրոցներ էր գտել Կարսում և Բաթումիում։

### [[Սուրբ Յոթ Վերք]]
Եկեղեցին կառուցվել է 1884 թվականին։ Այն հայկական եկեղեցիների ոճով կառուցված կառույց է, որի զանգակատունը գտնվում է արևմտյան կողմի գլխավոր մուտքի մոտ։ Եկեղեցին ունի մեծ գմբեթ, որը շրջապատված է ևս երկու փոքր գմբեթերով։ Սուրբ Յոթ Վերք եկեղեցու խորանը տարբերվում է մյուս հայկական եկեղեցիներից նրանով, որ այն ունի հետաքրքիր զարդարանք և տեսք։

### [[Պոլոզ Մուկուչ (գարեջրատուն)|Պոլոզ Մուկուչ գարեջրատուն]]
Այն Գյումրու հայտնի ռեստորան և գարեջրատուն է, որը բացվել է 1960-ական թվականներին՝ Խորհրդային Հայաստանում և գտնվում է պատմական Կումայրի թաղամասում։ Այն նախկինում առանձնատուն է եղել, որը կառուցվել է 1860-ական թվականներին։ Գարեջրատունը կրում է հայտնի գյումրեցի զվարճաբան-առակախոս Մկրտիչ Մելքոնյանի անունը, որը առավել հայտնի է եղել Պոլոզ Մուկուչ մականունով։ Այժմ գարեջրատունը քաղաքի տեսարժան վայրերից մեկն է։

### «Փարիզ» հյուրանոց
thumb|«Փարիզ» հյուրանոց

Ռափայելյան տունը, որը կառուցվել է 1880-ական թվականներին՝ Ռափայելյանների կողմից, եղել է վարձով տրվող բնակարան։ Հետագայում այն վերանվանվել է և դարձել «Փարիզ» հյուրանոց, իսկ խորհրդային տարիներին այն կատարել է ծննդատան դեր։ Ներկայումս շենքը վերանորոգվում է իր սեփականատերերի կողմից։

### [[Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի եկեղեցի]]
[thumb|Գյումրու [Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի եկեղեցի|Սուրբ Միքայել հրեշտակապետ ռուսական եկեղեցի]]

Եկեղեցին կառուցվել է քաղաքի հարավային մասում։ Այն 19-րդ դարի առաջին կեսին օգտագործվել է որպես գերեզմանոց, որտեղ թաղվել են խաղաղ բնակիչներ և զինվորներ։ 1853 թվականին կառույցը ստացել է «Պատվո բլուր» անվանումը։ Եկեղեցին կառուցված է հայկական սև տուֆից և փոքրիկ դասական ռուսական եկեղեցու վառ օրինակ է։ Եկեղեցու թիթեղյա տանիքը բնակիչները բնութագրում են պլպլան բառով, այսինքն՝ փայլուն և շողշողուն։ Խորհրդային տարիներին այն ծառայել է որպես պահեստարան։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Museum Hovhannes Shiraz.jpg
Պատկեր:Gyumri Russian church (Plplan jam).jpg
Պատկեր:Horse-drawn carriage, Gorki Street, Gyumri, 08.07.2017.jpg
Պատկեր:Poloz Mukuch Beerhouse 01.jpg
Պատկեր:Old Gyumri.jpg
Պատկեր:Old Gyumri blds.jpg
Պատկեր:Gyumri Old Town.jpg
Պատկեր:Door in Gyumri 18-08-2019 v02.jpg
Պատկեր:Barevery factori in Gyumri 02.JPG
Պատկեր:Kumayri Gyumri.jpg


## Տես նաև
*Կոնդ (Երևանի հին թաղամաս)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գյումրու շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:Գյումրու պատմություն
Կատեգորիա:ՀԹՎ 2023 հոդվածներ