Հիլարի Ուայթհոլ Փաթնամ

**Հիլարի Ուայթհոլ Փաթնամ** (), ամերիկացի տրամաբան և փիլիսոփա, Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր։ Ամենից հաճախ մեջբերված և ազդեցիկ ամերիկյան ժամանակակակից փիլիսոփաներից մեկը։

## Կենսագրություն
Հիլարի Փաթնամը ծնվել է Սամուել Փաթնամի ընտանիքում (, 1892—1950) և Ռիվա Փաթնամը (անունը ՝ Սամփսոն) ; 1893—1979)։ Մոր ծնողները՝ հրեա ներգաղթյալներ էին Կովնոյից, ովքեր 1880-ականների վերջին հաստատվել էին Չիկագոյում, իսկ ավել ուշ տեղափոխվել Մանչեսթեր, որտեղ ծնվել են նրանց ավագ երեխաները։  Նրա հայրը լրագրող և թարգմանիչ էր, 1936-1945 թվականներին աշխատել է կոմունիստական մամուլում, մայրը ստենոգրաֆ էր։ Մինչև 1934 թվականը ընտանիքն ապրում էր Փարիզում։ Մինչև 1934 թվականը ընտանիքն ապրում էր Փարիզում։

Որպես վերլուծական փիլիսոփայության առաջատար ներկայացուցիչներից մեկը՝ 1980-ականների կեսերից հանդես է եկել նրա կոշտ քննադատությամբ։ Փիլիսոփայական հետաքրքրությունները ներառում են գիտության փիլիսոփայությունն ու մեթոդաբանությունը, լեզվի փիլիսոփայությունը, մտքի փիլիսոփայությունը, իմացաբանությունն ու տրամաբանությունը։

1960-թվականներին Փաթնամը Ս․ Կրիպեի հետ միասին, ստեղծում է «նոր» կամ «պատճառահետեւանքային» տեսություն, համաձայն որի` բնական տեսակներ հասկացությունների իմաստը, որոնք կազմում են գիտական տերմինների մեծամասնությունը, որոշվում է հիմնականում նրանց ներքին բնույթով, բայց հաշվի են առնվում նաև նրանց օգտագործման պրագմատիկ ասպեկտները։

1980-ականների կեսերից քննադատում է վերլուծական փիլիսոփայությունը, որի առաջնորդներից մեկն էր համարվում նախկինում։ 1976-ին ընտրվել է Ամերիկայի փիլիսոփայական ասոցիացիայի նախագահ։ 2000 թվականից նա դադարեցնում է դասախոսական գործունեությունը։

2011-ին նա արժանացել է Ռոլֆ Շոկի անվան տրամաբանության և փիլիսոփայության մրցանակի։

## Գիտական ներդրում
Փաթնամը հրապարակեց բազմաթիվ ուսումնասիրություններ գիտության մեթոդաբանության, լեզվի փիլիսոփայության, գիտակցության փիլիսոփայության, էթիկայի և տրամաբանության խնդիրների, մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի և քվանտային մեխանիկայի փիլիսոփայական խնդիրների վերաբերյալ։ Նա ստեղծեց հղումների տեսություն ՝ նպատակ ունենալով հերքել Թոմաս Կունի և Պոլ Ֆեյերաբենդի թեզերը, գիտական տեսությունների անհամեմատելիության վերաբերյալ։ Իր կյանքի ընթացքում Փաթնամի փիլիսոփայական հայացքները զգալի փոփոխությունների ենթարկվեցին։ Հետազոտողները առանձնացնում են փիլիսոփայական էվոլյուցիայի երեք փուլ։
* գիտական ռեալիզմ(1957—1975)
* ներքին ռեալիզմ (1976—1988)
* պրագմատիկ ռեալիզմ (1988—2016)
Այս փուլերից առաջինում Փաթնամը դարձավ հոգեֆիզիոլոգիական խնդրի լուծման ֆունկցիոնալ մոտեցման ամենաազդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկը, որը ուղեղի գործունեությունը համեմատում է թվային համակարգչի աշխատանքի հետ, բայց հետագայում հրաժարվեց այս մոտեցումից և ենթարկեց կոշտ քննադատություն։ 1990-ականների սկզբին նա ասաց, որ գիտակցության փիլիսոփայությունը և ճանաչողական գիտությունը փակուղի են մտել, և կոչ արեց նոր մոտեցում գտնել «ուղեղ-գիտակցություն» խնդրի համար։ Վերջին տարիներին Փաթնամը մեծ ուշադրություն է դարձնում գիտակցության և ընկալման խնդիրներին։

## Փիլիսոփայական հայացքներ
### Գիտակցության փիլիսոփայություն
Փաթնամն առավել հայտնի է գիտակցության փիլիսոփայության մեջ ունեցած ներդրումներով։ 1960 -ականների վերջերին Փաթնամը հայտնեց բազմակի իրագործելիության գաղափար։ Բազմակի իրացման թեզը ենթադրում է, որ մեկ մտավոր տեսակը (հատկություն, վիճակ, իրադարձություն)կարող է իրացվել բազմաթիվ ֆիզիկական տեսակների միջոցով։ Տիպիկ օրինակ է ցավի վիճակը։ Ցավը, ըստ Փաթնամի աշխատությունների, կարող է համապատասխանել օրգանիզմի նյարդային համակարգի տարբեր  ֆիզիկական վիճակների, և, այնուամենայնիվ, նրանք բոլորը նույն հոգեկան վիճակում են։

Իր աշխատանքի վաղ շրջանում Փաթնամը ձևակերպեց այն դիրքորոշումը, որն այժմ կոչվում է մեքենայի վիճակի ֆունկցիոնալություն, ըստ որի ՝ ցանկացած կենդանի էակի գիտակցություն կարելի է դիտարկել Թյուրինգի մեքենայի հետ համադրությամբ, որի աշխատանքը կարել է ամբողջությամբ կանխորոշվել հրահանգների ամբողջությամբ։

Այնուամենայնիվ, 1980 -ականների վերջին Փաթնամը հրաժարվեց ֆունկցիոնալիզմին և գիտակցության այլ հաշվարկային տեսություններին նվիրված լինելուց։

## Քաղաքական և կրոնական հայացքներ
Կյանքի վաղ շրջանում Փաթնամը կիսում էր իր ծնողների կոմունիստական հայացքները (հայրը Daily Worker- ի սյունակագիր էր)։ Նա արմատական ձախ Առաջադիմական աշխատանքային կուսակցության (PLP) անդամ էր, ապրում էր կոմունայում և դեմ էր արտահայտվում Վիետնամի պատերազմին։ Հավատարիմ էր աթեիստական և հակակղերական հայացքներին։ Կյանքի վերջին շրջանում նա հրաժարվեց ձախ գաղափարախոսությունից և ընդունեց հուդայականություն։ Կնոջ հետ միասին նա վերադարձավ կրոնական ավանդույթին, երեխաներին դաստիարակության հարցում ևս։ 68 տարեկան հասակում նա բար-միցվայի արարողության է ենթարկվել։ Նա սովորեց եբրայերեն և գրեց հուդայականության փիլիսոփայության վերաբերյալ մի քանի գիրք, որոնցում, մասնավորապես, նա պնդեց, որ ապացույցների որոնումը հակասում է կրոնական աշխարհայացքի էությանը։

## Ընտանիք
1962 թվականին նա ամուսնանում է Ռութ Աննա Յակոբսի հետ, կինը դասավանդել է փիլիսոփայություն Ուելսլի քոլեջում։ Ռութ Աննա Յակոբսը սերում էր Գոթայից գերմանացի գիտնականների ընտանիքից (հնագետ Քրիստիան Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Յակոբսը նրա նախնին էր), ծնվել է Գերմանիայում։

Կինը նրանից երկար ապրեց, ինչպես նաև նրա երեխաները՝ որդիներ Սամուելը և Հեսուն,․և դուստրերը ՝ Էրիկը և Մաքսիմը։

## Ստեղծագործություն
* Philosophical Papers. Vol. 1—3. Cambridge, 1975—1983;
* Reason, Truth and History. Cambridge, 1981;
* The Many Faces of Realism. LaSalle (111.), 1987;
* Realism with a Human Face. Cambridge, 1990.

### Ռուսերեն տպագրված ստեղծագործություններ
* *Патнэм Х.* Философия сознания / Пер. с англ. Л. Б. Макеевой, О. А. Назаровой, А. Л. Никифорова; предисл. Л. Б. Макеевой. М.: Дом интеллектуальной книги, 1999. 240 с. ISBN 5-7333-0004-3 (В бумажном издании допущена опечатка: ISBN содержит 9 цифр вместо 10: 5-733-0004-3. Искать книгу в Интернете следует по обоим указанным ISBN).
* 
* *Патнэм Х.* Как нельзя говорить о значении (комментарий к статье Дж. Дж. Смарта) // Структура и развитие науки. М., 1978. С. 396—418 (также в сборнике: *Патнэм Х.* Философия сознания. С. 146—163).
* *Патнэм Х.* Значение и референция // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 13. М., 1982. С. 377—390.
* *Патнэм Х.* Вопрос о реализме. / Перевод И. Джохадзе // «Герменея», 2011, № 1(3). С.20-36.
* *Патнэм Х.* Введение к книге «Реализм и разум». — В кн.: Современная философия науки: знание, рациональность, ценности в трудах мыслителей Запада. Хрестоматия. — М., Логос, 1996. — 2-е изд. — 400 с. — Тираж 6000 экз. — ISBN 5-88439-061-0. — с. 209—220.
* *Патнэм Х.* Философы и человеческое понимание. — В кн.: Современная философия науки: знание, рациональность, ценности в трудах мыслителей Запада. Хрестоматия. — М., Логос, 1996. — 2-е изд. — 400 с. — Тираж 6000 экз. — ISBN 5-88439-061-0. — с. 221—245.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* *Боррадори, Дж.* Американский философ: Джованна Боррадори беседует с Куайном, Дэвидсоном, Патнэмом и др. / Пер. с англ. — М.: Дом интеллектуальной книги, 1998.
* *Макеева, Л. Б.* Семантические идеи Х. Патнэма // История философии. № 1. — М.: ИФ РАН, 1997. — С. 121—135.
* 
* *Джохадзе И. Д.* Прагматический реализм Хилари Патнэма. : Канон +, 2013. — 288 c. — ISBN 978-5-88373-370-2.
* 

## Արտաքին հղումներ
* «Патнэм, Хилари»  — статья А. А. Грицанова в энциклопедии по истории философии
* Список работ Патнэма
* Видео-интервью с Патнэмом  2010-04-21 
* «The meaning of meaning» — некролог в журнале The Economist
* Биография на encyclopedia.com

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից-անդամներ
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով