Իրաքի հայոց թեմ

**Իրաքի հայոց թեմ** Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ Մերձավոր Արևելքի տարածքում գտնվող, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին պատկանող երկու թեմերից (Դամասկոսի հայոց թեմի հետ միասին) մեկը, որը ներկայացնում է առաքելական իրաքահայության հոգևոր կյանքը։ Ի տարբերություն հարևան Սիրիայի և Իրանի հայկական թեմերի՝ Իրաքում թեմը նախատեսված է ամբողջ երկրի համար, ինչը բացատրվում է հայերի սակավ քանակով։ Առաջնորդանիստը Բաղդադի սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին է։

## Պատմություն
[մինի|[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բաղդադ)|սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, Բաղդադ]]
Իրաքի հայոց թեմը կազմավորվել է 1944 թվականին (մինչ այդ եղել է Իրանա-Հնդկաստանի թեմի կազմում)։ Թեմի տարածքում 21-րդ դարի սկզբին գործում էին 9 առաքելական եկեղեցի։ Բաղդադում հայերը բնակություն են հաստատել քաղաքի հիմնադրումից ի վեր (762)։ 1847 թվականին Բաղդադի թեմն անջատվել է (որոշ ժամանակաշրջան) Իրանա-Հնդկաստանի թեմից և անցել Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքության գերակայության տակ։

## Եկեղեցիներ
14-րդ դարում համայնքն ունեցել է հոգևոր առաջնորդ։ 1638 թվականին Բաղդադը գրավվել է օսմանյան բանակի հայ թնդանոթաձիգ Գոգ Նազարի (Գևորգ Նազարյան) ձուլած թնդանոթի շնորհիվ։ Այդ ծառայության դիմաց Նազարը սուլթան Մուրադ IV-ից հողամաս է խնդրել հայերի համար։ Սուլթանի հրամանով Բաղդադում հող է հատկացվել հայկական եկեղեցի կառուցելու և գերեզմանատան համար։ 1640 թվականին (այլ տվյալներով՝ 1639 թվականին) կառուցվել է Իրաքի հայկական առաջին եկեղեցին՝ սուրբ Աստվածածինը։ Տարբեր քրիստոնյա համայնքներ, այդ թվում և նեստորականները, պաշտամունքի վայր չունենալով, հոգևոր ծիսական արարողություններ են կատարել այդ եկեղեցում։ Հետագայում նեստորականները, օգտվելով հայերի սակավաթվությունից, գրավել են եկեղեցին (շուրջ մեկ դար)։ 1750-ական թվականներին հայերը դատարանի որոշմամբ, եկեղեցու ձախակողմյան որմի հայկական արձանագրության հաստատումով, հետ են վերցրել եկեղեցին։ Այն հիմնովին վերակառուցվել է 1968-71 թվականին (բարերարությամբ՝ Արամ Ղարիբյանի), օծվել 1971 թվականին՝ ձեռամբ թեմի առաջնորդ Ասողիկ եպիսկոպոս Ղազարյանի։ Եկեղեցու շրջակայքը ցայսօր կոչվում է Կեոք Նազար։ Այն ուխտատեղի է ոչ միայն հայերի, այլև տեղի մյուս քրիստոնյաների համար։

1852 թվականին Բաղդադի թեմի անդրանիկ առաջնորդ Մեսրոպ Պոլսեցու նախաձեռնությամբ քաղաքի Շորջա թաղամասում կառուցվել է սուրբ Երրորդություն առաջնորդանիստ եկեղեցին (1957 թվականից չի գործում)։ 1876 թվականին բացվել է Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանը, 1922 թվականին՝ Սվաճյան դպրոցը, 1948 թվականին այդ երկուսը միացել են և կոչվել Սրբոց Թարգմանչաց Սվաճյան ազգային միացյալ վարժարան։
[մինի|[Սուրբ Վարդան եկեղեցի (Ավզրոկ)|սուրբ Վարդան եկեղեցի, Ավզրոկ]]
Բաղդադի սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցու հիմնարկեքը կատարվել է 1954 թվականին, օծումը՝ 1957 թվականին։ 1972 թվականին Բաղդադի Մելինե Դանիել Իսքենտերյան ազգային ծերանոցի տարածքում կառուցվել է սուրբ Կարապետ եկեղեցին (օծվել է 1973 թվականին)։ Կից գործում են քահանաների պատրաստության (քառամյա), ինչպես նաև Հայ եկեղեցասիրաց կազմի սուրբ Գրոց և Հայ եկեղեցու պատմության դասընթացներ։ Բաղդադի հայոց գերեզմանատան տարածքում 1986 թվականին կառուցվել է Սրբոց Նահատակաց եկեղեցին (1990 թվականին օծել է թեմի առաջնորդ Ավագ արքեպիսկոպոս Ասատուրյանը)։

Բասրայում դեռևս 1222 թվականին (քաղաքում և նրա շրջակայքում բնակվող հայերի թիվը հաշվի առնելով) հիմնվել է հայոց հոգևոր թեմ։ 1736 թվականին քաղաքի Հին Բասրա թաղամասում կառուցվել է սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (օծվել է 1754 թվականին)։ Կից գործել է դպրոց։ 1920 թվականին եկեղեցու տարածքում բացվել է Հայ ազգային վարժարանը։ Բասրայի հայկական գերեզմանատանը 1973 թվականին կառուցվել է սուրբ Հովհաննես Կարապետ մատուռը (1973 թվականին օծել է Ասողիկ եպիսկոպոս Ղազարյանը)։

Մոսուլում 1857 թվականին կառուցվել է սուրբ Էջմիածին եկեղեցին, որը մեկ դար հետո ավերվել է։ 1968 թվականին նույն վայրում կառուցվել է ավելի ընդարձակ նույնանուն եկեղեցի (օծվել է 1969 թվականին), կից բացվել կիրակնօրյա դպրոց և դպրաց դաս։ Սիրիա-իրաքյան սահմանին քրդախոս հայերը հիմնել են Ավզրոկ գյուղը, որում կառուցվել է սուրբ Վարդան եկեղեցին։ Քիրքուքի Ղորիա կոչվող հայաշատ թաղամասում 1932 թվականին կառուցվել է առաջին հողակերտ աղոթատեղին, որին կից 1952 թվականին հիմնվել է սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (վեմը օծվել է 1956 թվականին, նորոգվել 1997-98 թվականին, եկեղեցին և սուրբ սեղանը օծվել են 1998 թվականին)։ Ժամանակի ընթացքում այդ թաղամասում հայերի թիվը նվազել է։ Գալուստ Կյուլպենկյան հաստատությունը նորաշեն և արդիական Ալմաս թաղամասում հայ համայնքի համար գնել է հողամաս, որտեղ կառուցվել են դպրոց, քահանայի բնակարան, մարզական ակումբ։
[մինի|[Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Էրբիլ)|Սուրբ Խաչ եկեղեցի, Էրբիլ]]
Զախոյում 1926 թվականին կառուցվել է աղոթատեղի (կանգուն է, բայց չի գործում)։ 1935 թվականին հիմվել է առաջին հողաշեն եկեղեցին՝ սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ 1969 թվականին եկեղեցին հիմնովին վերակառուցվել է Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկության բարերարությամբ (օծվել է 1970 թվականին)։ Իրաքահայ համայնքի ազգային կյանքը ղեկավարում են Հայոց առաջնորդարանը և Ազգ. կենտրոնական վարչությունը (7 հոգուց բաղկացած), որոնց կից գործում են կրթական ազգային կալվածքները վերահսկող եկեղեցական հանձնաժողովներ։ 1990 թվականից լույս է տեսնում Հայոց առաջնորդարանի «Հաղորդագրություն» թերթը։

## Արտաքին հղումներ
* Թեմի պաշտոնական կայք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իրաքի հայոց թեմ