Ֆիզիկայի միջազգային օլիմպիադա

**Ֆիզիկայի միջազգային օլիմպիադա (ՖՄՕ)** (անգլերեն՝ *International Physics Olympiad* (IPhO)), ֆիզիկայի ամենամյա մրցություն է՝ միջնակարգ դպրոցի աշակերտների համար, որը Գիտական միջազգային օլիմպիադաներից մեկն է։ Առաջին ՖՄՕ-ն եղել է Վարշավայում (Լեհաստան)՝ 1967 թվականին։

Ամեն ազգային պատվիրակություն բաղկացած է առավելագույնը հինգ աշակերտներից և երկու ղեկավարից։ Ղեկավարները պետք է վարժ տիրապետեն անգլերեն լեզվին և ֆիզիկայի առարկային։ Ղեկավարներին կարող են նաև ուղեկցել ցանկացած թվով դիտորդներ։ Աշակերտները հանձնում են անհատական աշխատանքներ՝ տեսական և գործնական։ Ըստ արդյունքների՝ աշակերտները պարգևատրվում են ոսկե, արծաթե, բրոնզե մեդալներով կամ գովասանագրերով։

Տեսական փուլը տևում է 5 ժամ, բաղկացած է երեք առաջադրանքներից։ Առաջադրանքները սովորաբար բաղկացած են մի քանի ենթահարցերից։ Փորձնական մասը կարող է բաղկացած լինել մեկ կամ երկու փուլից, որոնցից յուրաքանչյուրին տրվում է հինգը ժամ։

## Պատմություն
Առաջին ՖՄՕ-ից մի քանի ամիս առաջ հրավերներ ուղարկվեցին բոլոր Միջին Եվրոպական երկրներին։ Հրավերներն ընդունվեցին Բուլղարիայի, Չեխոսլովակիայի, Հունգարիայի և Ռումինիայի կողմից (կազմակերպող Լեհաստանի հետ միասին՝ հինգ երկիր)։ Յուրաքանցյուր երկրի թիմ բաղկացած էր միջնակարգ դպրոցի երեք աշակերտներից և մեկ ղեկավարից։ Մրցությունը կազմակերպված էր Լեհաստանի Ֆիզիկայի օլիմպիադայի վերջնական փուլի նման՝ մեկ օր տրամադրված էր տեսական խնդիրներին, և մեկ օր էլ՝ փորձի համար։ Միակ տարբերությունն այն էր, որ մասնակիցները ստիպված էին սպասել իրենց աշխատանքների արդյունքներն իմանալու համար։ Սպասելու ժամանակ կազմակերպիչները երկու օդանավով էքսկուրսիա կազմակերպեցին դեպի՝ Կռակ և Գդանսկ քաղաքները։ Առաջին ՖՄՕ-ի շրջանակներում աշակերտները պետք է լուծեին չորս տեսական և մեկ փորձարարական խնդիր։

Երկրորդ օլիմպիադան կազմակերպվեց պրոֆեսոր Ռեժո Քունֆալվուի կողմից՝ Բուդապեշտում (Հունգարիա)՝ 1968 թվականին։ Ութ երկրներ մասնակցեցին այս օլիմպիադային՝ Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը, Խորհրդային Միությունը և Հարավսլավիան միացան մասնակից երկրներին։ Կրկին յուրաքանցյուր երկիր ներկայացվում էր միջնակարգ դպրոցի երեք աշակերտների և մեկ ղեկավարի կողմից։ Երկրորդ ՖՄՕ-ից որոշ ժամանակ առաջ օրենքների և ուսումնական ծրագրի մի նախնական պլան պատրաստվեց։ Այս պլանը հետագայում պաշտոնապես ընդունեցին Միջազգային Խորհուրդը, որը բաղկացած էր մասնակից թիմերի ղեկավարներից։ Սա կատարվեց երկրորդ ՖՄՕ-ից մի քանի ամիս հետո Չեխոսլովակիայի Բռնո քաղաքում կատարված հատուկ ժողովում։

Երրորդ ՖՄՕ-ն կազմակերպվեց պրոֆեսոր Ռոստիսլավ Կոստիալի կողմից՝ Բռնոյում (Չեխոսլովակիա)՝ 1969 թվականին։ Այդ ժամանակ յուրաքանչյուր թիմ բաղկացած էր հինգ աշակերտներից և երկու ղեկավարներից։ Բռնոյի մրցույթը կազմակերպվեց ըստ ընդունված պաշտոնական օրենքի։

Հաջորդ օլիմպիադան անցկացվեց Մոսկվայում (Խորհրդային Միություն) 1970 թվականին։ Ամեն երկիր ներկայացվում էր վեց աշակերտներով և երկու ղեկավարներով։ Օլիմպիադայի ժամանակ որոշ փոքր փոփոխություններ արվեցին օրենքի մեջ։

Հինգերորդ ՖՄՕ-ից սկսած, որն անցկացվեց Սոֆիայում (Բուլղարիա) 1971 թվականին, ամեն խումբ պետք է բաղկացած լիեր հինգ աշակերտներից և երկու ղեկավարներից։ 1978 և 1980 թվականներին ՖՄՕ-ն չի կազմակերպվել, արևմտյան երկրների ավելացման պատճառով։ Առաջին արևմտյան երկիրը, որ մասնակցել է, եղել է Ֆրանսիան։ Սկզբում, սակավաթիվ մասնակից արևմտյան երկրները հրաժարվեցին, որ ՖՄՕ-ն տարին մեջ անցկացվի արևմտյան և արևելյան խմբի երկրներում։ Այդ պատճառով էլ արևելյան խմբի երկրները հրաժարվեցին 1978 և 1980 թվականների օլիմպիադաները կազմակերպելուց։ 1982 թվականից տարեկան օլիմպիադները շարունակվեցին, քանի որ բավականին արևմտյան երկրներ կային բեռը կիսելու համար։

Այժմ ապագա ՖՄՕ-ի անցկացվելիք վայրը տարիներ առաջ որոշված է։ ՖՄՕ-ին միանալուց հետո, ամեն երկիր պետք է երեք տարի առաջ ուրիշներին տեղեկացնի իր ՖՄՕ-ն հյուրընկալելու ցանկության մասին, որից հետո նա ավելանում է սպասողների ցանկին, որը 2006 թվականին արդեն մինչև 2050-ականները շարունակվում է։ Կազմակերպչական ձախողումների դեպքում, երկիրը ժամանակավորապես մերժվում է ՖՄՕ-ի կողմից, որը պատահեց Ֆրանսիայի հետ 2000 թվականին։

## Մրցության կառուցվածքը
Մրցությունը տևում է երկու օր։ Մեկ օրը տրամադրված է տեսական խնդիրներին (երեք խնդիր, որոնք ամենաքիչը ֆիզիկայի չորս ոլորտ են պարունակում։ Միավորների ընդհանուր գումարը 30 է)։ Մեկ այլ օր տրամադրված է փորձարարական խնդիրներին (մեկ կամ երկու խնդիրներ. միավորների ընդհանուր գումարը 20 է)։ Այս երկու օրերը բաժանվում են գոնե մեկ հանգստյան օրով։ Այս երկու փուլերի համար էլ հինգական ժամ է տրամադրվում։ Յուրաքանչյուր թիմ բաղկացած է ընդհանուր կամ տեխնիկական միջնակարգ դպրոցների 20 տարեկանը չգերազանցող աշակերտներից (և ոչ թե ինստիտուտների կամ համալսարանների ուսանողներից)։ Ընդհանրապես ամեն խումբ բաղկացած է հինգ աշակերտներից և երկու վերահսկիչներից։

### Մեդալների բաշխումը
Նվազագույն միավորները, որոնք պահանջվում են օլիմպիադայի մեդալների և գովասանագրերի համար, որոշվում են կազմակերպիչների կողմից ըստ հետևյալ կաննոների՝
*ոսկե մեդալներով պարգևատրվում են մրցակիցների լավագույն 8%-ը,
*ոսկե կամ արծաթե մեդալներով պարգևատրվում են մրցակիցների լավագույն 25%-ը,
*ոսկե, արծաթե կամ բրոնզե մեդալներով պարգևատրվում են մրցակիցների լավագույն 50%-ը,
*օլիմպիական մեդալներով կամ գովասանագրերով պարգևատրվում են մրցակիցների լավագույն 67%-ը։

Մյուս բոլոր մասնակիցները ստանում են մասնակցության սերտիֆիկատ։ Ամենաբարձր արդյունքով մասնակիցը (Բացարձակ Հաղթողը) բացի ոսկե մեդալից, ստանում է մի հատուկ մրցանակ։

## Անցած օլիմպիադաները

* 2025 - Փարիզ, 
* 2024 - Իսֆահան, 
* 2023 - Տոկիո, 
* 2022 - Բեռն, 
* 2021 - Վիլնյուս, 
* 2020 - Չի անցկացվել համավարակի պատճառով
* 2019 - Թել Ավիվ, 
* 2018 - Լիսաբոն, 
* 2017 - Ջոկյակարտա, 
* 2016 - Ցյուրիխ, 
* 2015 - Մումբայ, 
* 2014 - Աստանա, 
* 2013 - Կոպենհագեն, 
* 2012 - Տալլին և Տարտու, 
* 2011 - Բանգկոկ, 
* 2010 - Զագրեբ, 
* 2009 - Մերիդա, 
* 2008 - Հանոյ, 
* 2007 - Սպահան, 
* 2006 - 
* 2005 - Սալամանկա, 
* 2004 - Պոհանգ, 
* 2003 - Թայպեյ, 
* 2002 - Բալի, 
* 2001 - Անթալիա, 
* 2000 - Լեյսեստեր, 
* 1999 - Պադովա, 
* 1998 - Ռեյկյավիկ, 
* 1997 - Սադբերի, Օնտարիո, 
* 1996 - Օսլո, 
* 1995 - Կանբերա, 
* 1994 - Պեկին, 
* 1993 - Վիլիամզբուրգ, 
* 1992 - Հելսինկի, 
* 1991 - Հավանա, 
* 1990 - Գրոնինգեն, 
* 1989 - Վարշավա, 
* 1988 - Բադ Իշ, 
* 1987 - Յենա, 
* 1986 - Լոնդոն, 
* 1985 - Պորտորոզ, 
* 1984 - Սիգտունա, 
* 1983 - Բուխարեստ, 
* 1982 - Մալենտե, 
* 1981 - Վարնա, 
* 1979 - Մոսկվա, 
* 1977 - Հռադեկ Կռալովե, 
* 1976 - Բուդապեշտ, 
* 1975 - Գուստրով, 
* 1974 - Վարշավա, 
* 1972 - Բուխարեստ, 
* 1971 - Սոֆիա, 
* 1970 - Մոսկվա, 
* 1969 - Բռնո, 
* 1968 - Բուդապեշտ, 
* 1967 - Վարշավա, 

## Առաջիկա օլիմպիադաները
* 2029 - 
* 2028 - 
* 2027 - 
* 2026 - 

## Հայաստանի արդյունքները ՖՄՕ-ում
Հայաստանը առաջին անգամ Ֆիզիկայի միջազգային օլիմպիադային մասնակցել է որպես դիտորդ՝ 1997 թվականին, ապա 1998 թվականին չի մասնակցել և 1999 թվականին դարձյալ մասնակցել է որպես դիտորդ։

Հայաստանի թիմերը ակտիվորեն մրցույթին սկսել են մասնակցել 2000 թվականից, որի ընթացքում արժանացել են 2 ոսկե, 11 արծաթե, 43 բրոնզե մեդալների և 26 գովասանագրերի, ինչպես նաև մեկ հատուկ մրցանակի։ Հայաստանը այդ ժամանակաշրջանում ունեցել է 94 մասնակիցներ։

## Հայաստանի մասնակիցների արդյունքները ՖՄՕ-ում

## Պատկերասրահ

Image:IPhO-2017.jpg | ՖՄՕ, 2017 թվական - Յոգոկարտա, Ինդոնեզիա 
Image:IPhO-2014-01.jpg | ՖՄՕ, 2014 թվական - Աստանա, Ղազախստան 
Image:IPhO-2014-02.jpg | ՖՄՕ, 2014 թվական - Աստանա, Ղազախստան 
Image:IPhO-2013-01.jpg | ՖՄՕ, 2013 թվական - Կոպենհագեն, Դանիա 
Image:IPhO-2013-02.jpg | ՖՄՕ, 2013 թվական - Կոպենհագեն, Դանիա 
Image:IPhO-2012-01.jpg | ՖՄՕ, 2012 թվական - Տալլին և Տարտու, Էստոնիա 
Image:IPhO-2012-02.jpg | ՖՄՕ, 2012 թվական - Տալլին և Տարտու, Էստոնիա 


## Աղբյուրներ

## Արտաքին հղումներ
*Ֆիզիկայի Միջազգային Օլիմպիադայի պաշտոնական կայքը
*Նախկին Ֆիզիկայի Օլիմպիադաների խնդիրներն ու լուծումները 

Կատեգորիա:Առարկայական օլիմպիադաներ
Կատեգորիա:Գիտական մրցություններ
Կատեգորիա:Օլիմպիադաներ ըստ առարկաների
Կատեգորիա:Ֆիզիկա