Արդարադատություն

մինի|Արդարադատության խորհրդանիշ հանդիսացող Յուստիցիան՝ հին հռոմեական դիցարանի անաչառության աստվածուհին։
**Արդարադատություն**, իրավափիլիսոփայական տեսություն, որը նախատեսում է արդարություն և անաչառություն։ Ինչպես փիլիսոփայության վրա հիմնված մյուս տեսությունները, արդարադատությունը ևս ունի հասկացությունների ամբողջություն, որոնցով էլ այս առարկան նկարագրում է օբյեկտիվ իրականությունը։ Արդարադատությունը բազմաբովանդակ հասկացություն է, որն իր խոhափիլիսոփայական ընկալումներով տարբեր մշակույթներում ունի տարբեր նշանակություն։ Արդարադատության վաղ շրջանի տեսությունը հին հույն փիլիսոփա Պլատոնի *«Պետություն»* աշխատությունն է։ Միջնադարյան ժամանակահատվածում աստվածաբանական տեսության կողմնակիցները հակված էին այն գաղափարին, որ արդարությունն ի վերուստ տրված է Աստծուց։ 19-րդ դարի սկզբին  լուսավորականության ժամանակաշրջանի իմաստասեր ու *«դասական ազատականության»* հայր Ջոն Լոքը մարդու բնական իրավունքները ճանաչում է որպես արդարադատության ածանցյալ։ Սոցիոլոգները հակված են այն համոզմունքին, որ արդարությունը կարող է լիակատար լինել միայն բոլոր շահագրգիռ կողմերի փոխադարձ համաձայնության պայմաններում։ 19-րդ դարի մի շարք ուտիլիտարիստական գաղափարների կրող մտածողներ՝ ի դեմս Ջոն Ստյուարտ Միլի, կարծում էին, որ արդարադատությունը իրավիճակային լավագույն հետևանքն ու ելքն է։

Էգալիտարիստները գտնում էին, որ արդարադատությունը կարող է գոյություն ունենալ միայն համակարգային հավասար պայմաններում։ Ամերիկացի փիլիսոփա Ջոն Ռաուլսն իր *«Սոցիալական պայմանագրի տեսություն»* աշխատությունում նշում է, որ արդարադատությունը՝ ի դեմս բաշխական արդարադատության, ինքնին համարվում է արդարության աշխարհահամակարգի անքակտելի տարրամասնիկը։ Գույքային իրավունքի տեսաբանները, ուսումնասիրելով հեղինակային արդարադատության դեոնթոլոգիական տեսակետը, հայտարարում են, որ սեփականության անձեռնմխելության վրա հիմնված արդարությունը առավելագույնս մեծացնում է տնտեսական համակարգի ընդհանուր ներուժը։ Վերականգնողական արդարադատությունը (նաև երբեմն կոչվում է «առողջացման արդարադատություն») արդարացի մոտեցում է, որի գերակա նպատակն է վերականգնել խնդրո առարկայի դրական կողմը՝ հաշվի առնելով առկախված խնդիրներն ու շահագրգիռ անձանց դիրքորոշումը։

## Արդարադատության պատմական զարգացում
### Վաղ շրջանի պատկերացումներ
Արդարադատության գիտական նշանակության առաջին կարևորագույն տեսությունը հին հույն նշանավոր իմաստասեր Պլատոնի «Պետություն»-ն է։ Ինքնին, աշխատությունը ներկայացնում է Պլատոնի երկխոսությունը՝ նվիրված կատարյալ պետության գաղափարին։ Ըստ Պլատոնի՝ պետությունն արդարության գաղափարի արտահայտումն է։ Երկխոսության մեջ առաջին անգամ փիլիսոփաները ներկայացվում են որպես մարդիկ, որոնք ունակ են հասնելու նրան, ինչը հավերժ նույնական է իրենց համար։ «Պետություն» աշխատությունում ներկայացված է պետական կառավարման համակարգի ձևերի համակարգայնությունը և ներդաշնակությունը, իսկ եզրափակիչ հատվածում ամփոփված է քննադատական ակտ։ Պլատոնը արդարադատությունը դիտարկում է որպես պատշաճ և ներդաշնակ հարաբերություն մարդու կամ պոլիսի միջև։ Արդար մարդը ճշմարիտ անձնավորություն է, որն ամեն ինչ անում է և տալիս ճշգրիտ համարժեքը։ Սա կիրառվում է ինչպես անհատական, այնպես էլ համընդհանուր մակարդակի հարաբերությունների վրա։

Արդար մարդու հոգին ունի երեք մաս՝ միտք, հոգի և ցանկություն։ Երեք տարրերի ներդաշնակությունը ծնում է առողջ և ամուր հիմքեր։ Այս համոզմունքը հիմնավորելու համար Սոկրատեսն առաջ է քաշում իր հանրահայտ առակներից մեկը։ Վերջինիս հետևությունը հետևյալն է․ կառքը ամբողջությամբ աշխատում է, քանի որ երկու ձիերի զորությունը ղեկավարում է տիեզերքը։ Իմաստության սիրահարները՝ փիլիսոփաները, պարտավոր են ստանձնել բացառապես ղեկավարման պաշտոնը, քանի որ վերջիններս շատ ավելի լավ են հասկանում լավի արժեքը։ Եթե մարդը հիվանդ է, կառքը գնում է դեղատուն, այլ ոչ թե հողագործական ագարակ։ Նույն տրամաբանությունից ելնելով Պլատոնն ապացուցել է, որ քաղաք-պետության ճակատագիրն ու ղեկը պետք է վստահվի գիտակից և անաչառ մարդու, ով էլ օժտված է պատասխանատվության մեծ զգացումով։ Երկխոսությունը կառուցված է այնպես, որ թվում է արդարության և բարեկեցության գաղափարների հավաքածու, որոնք հեղինակի համար հիմնարար գաղափարներ են վերլուծության համար պիտանի և միևնույն ժամանակ բավականին բարձր և ընդհանուր պետության օրինակով։ Դա ստիպել է որոշ հետազոտողների երկխոսությունը բացատրել բացառապես փոխաբերական իմաստով՝ առանց իրական պետության հետ որևէ կապի, ինչը, ավելի շուտ, չափազանցություն է, չնայած երկխոսության մեջ բացառվում է ժամանակակից պետությունների մոտ լինելը կատարյալին և նույնիսկ կասկած է արտահայտվում երկրի վրա կատարյալ պետության հնարավորության վերաբերյալ։

Պլատոնն իր «Պետություն» աշխատությունում մանրակրկին կերպով ներկայացնում է կատարյալ պետության սահմանումը։ Ըստ նրա՝ կատարյալ պետությունն էությամբ արիստոկրատիա է, որը պետք է կառավարեն փիլիսոփաները, քանզի վերջիններս ամենախելացի հսկիչներն են։ Միևնույն ժամանակ Պլատոնը քննադատում է ժողովրդավարությունը և *«տալիս դեմոկրատի՝ որպես հարստացած դարբնի ծաղրական կերպարը, որը ճաղատ է և կարճահասակ, նոր է դուրս եկել բանտից, լվացվել լոգարանում, նոր վերարկու է ձեռք բերել և պատրաստվում է ամուսնանալ իր տիրոջ դստեր հետ՝ օգտվելով նրա աղքատությունից և անօգնական լինելուց… Նա հաճախ հանդուգն է, անզուսպ, խճճված և անազնիվ»*։

### Արդարադատության միջնադարյան ընկալումներ
մինի|Լեոնարդո դա Վինչիի հանրահայտ Վիտրուվյան մարդ կտավը, որը համարվում է համաչափությունների բացահայտման վառ օրինակ։|alt=
Միջնադարյան ժամանկահատվածը նշանավորվում էր կրոնական բովանդակությամբ ազգային պետությունների վերելքով։ Մարդկության պատմության նոր ժամանակաշրջանում մարդիկ մի կողմ են դնում իրենց նախորդների խոhափիլիսոփայական տեսություններն ու հետևությունները և փորձում ամեն ինչ ներկայացնել կրոնական քողի տակ՝ որպես աստծո բարեհաճություն։ Միջնադարյան շրջանում արդարադատությունը ընկալվում էր որպես բարոյական վիճակ, որն ինքնին համարվում է աստծո բարեհաճ հորդորն առ մարդկություն։ Ըստ ժամանակաշրջանի հոգևոր գործիչների՝ սպանությունը սխալ է, քանզի աստված ասում է այդպես։ Այսպիսով, արդադարատության միջնադարյան ընկալումները համակցված էին այն համոզմունքի հետ, որ աստծո ցանկացած հորդոր ճշմարիտ է և անառարկելի։

Մտածողները հակված էին այն համոզմունքին, որ աստծո խոսքը արդարացի է, անկողմնակալ և ճշմարիտ՝ բարոյականության, արժանապատվության և ճշմարտության գաղափարական արժեքներով լեցուն։ Արդարացի է, երբ սխալ գործողը պատժվում է իր արարքի համար, իսկ նրանք, ովքեր նման սխալներ չեն գործել, չեն պատժվում։ Միջնադարյան կրոնապետությունների գերակշռության պայմաններում անգամ մարդիկ և ժամանակաշրջանի գործիչները ձգտել են հավասարության և արդարության, քանի որ դրանց ապահովումը լավ հասարակություն կառուցելու գերակա և անկասելի նախապայմանն է։ Արդարության գաղափարը եղել է միջնադարյան բոլոր հասարակություններում և սոցիալական խավերում։ Այս շրջանի անգլիական մատյաններից մեկում գրված է․ *«դատավորն ունի մեկ կշեռք, որով կշռում է հարուստին և աղքատին, մեծին և փոքրին։ Նրա դատավճիռը պայմանավորված է ոչ թե անհատով, այլ գործի հանգամանքներով»*։  Այսինքն՝ մարդուն գնահատելու, դատելու համար դիտարկում ենք նրա վարքագիծը, նրա կատարած գործողությունը և դրա արդյունքը, ոչ թե այդ մարդուն՝ ըստ իր հատկանիշների և հասարակական պատկանելության։

### Զուգակցումը բնական իրավունքի հետ
Բնական իրավունքը մարդուն ի ծնե բնությունից տրված հնարավորությունների ամբողջություն է, որն անկախ է ամեն ինչից, անփոփոխ է ու հաստատուն։ Բնական իրավունքի վերաբերյալ առաջին պատկերացումները ձևավորվել են Հին Հունաստանում և զարգացում ապրել Հռոմեական կայսրության զարթոնքի տարիներին։ Միջնադարյան համոզմունքների ներգործությամբ այս իրավունքն ար­տացոլվել է նաև քրիստոնեական ուս­մունքում և Աստվածաշնչում։ Այստեղ մարդու իրավունքները ներկայացված են հենց բնական (հայտնի է նաև որպես աստվածային) իրավունքի դիրքերից։ Լուսավորության ժամանակաշրջանի մտածողների օբյեկտիվ պնդմամբ՝ արդարությունը մարդու բնական իրավունքի անքակտելի մասն է, ինչպես և կյանքի, արժանապատվության, սեփականութ­յան իրավունքն ու անձի անձեռնմխելիությունը։ Ըստ Ջոն Լոքի՝ արդարադատությունը հետևանքների համակարգ է, որը, բնականաբար, բխում է կամայական գործողությունից կամ ընտրությունից։ Վերջինս արդարադատությունը նույնացնում է ֆիզիկայի օրենքների հետ․ այնպես, ինչպես Նյուտոնի օրենքներից մեկը սահմանում է, որ ամեն մի մարմին շարունակում է պահպանել դադարի կամ հավասարաչափ ուղղագիծ շարժման վիճակը, քանի դեռ հարկադրված չէ փոփոխել այդ վիճակը կիրառված ուժերի ազդեցությամբ, այնպես էլ արդարությունը նախատեսում է մարդկային արժեքների և գործողությունների ճիշտ, անկողմնակալ և անաչառ գնահատական՝ առանց կողմնակի միջոցների կամ հանգամանքների ներգործության (սեռատարիքային կազմ, հասարակական պատկանելություն և այլն)։ Մարդու նկատմամբ կիրառված ցանկացած անարդար քայլ բացառելի է և ոչ ճշմարիտ։

## Տես նաև
* Արդարություն
* Կառլո Բիոտտի

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արդարություն
Կատեգորիա:Սոցիալական փիլիսոփայության հասկացություններ