Ռեսուրսների սակավություն

**Ռեսուրսների սակավություն**, տնտեսագիտական հասկացություն, որը «վերաբերում է կյանքի այն հիմնարար փաստին, որ գոյություն ունի միայն սահմանափակ քանակությամբ մարդկային և ոչ մարդկային ռեսուրսներ, որոնք լավագույն տեխնիկական գիտելիքները կարող են օգտագործել յուրաքանչյուր տնտեսական բարիքի միայն սահմանափակ առավելագույն քանակություն արտադրելու համար»։ Եթե ռեսուրսների սակավության պայմանները գոյություն չունենային և «յուրաքանչյուր բարիքի անսահման քանակություն կարողանար արտադրվել կամ մարդկային ցանկությունները լիովին բավարարվեին... չէին լինի տնտեսական ապրանքներ, այսինքն՝ համեմատաբար սակավ ապրանքներ...»։ Ռեսուրսի սակավությունն ապրանքի սահմանափակ մատչելիությունն է, որը կարող է պահանջարկ ունենալ շուկայում կամ ընդհանուր օգտագործման համար։ Սակավությունը նաև ներառում է անհատի կողմից ապրանքներ գնելու համար ռեսուրսների պակասը։ Սակավության հակառակը առատությունն է։ Սակավությունը կարևոր դեր է խաղում տնտեսագիտական տեսության մեջ և կարևոր է «*տնտեսագիտության ճիշտ սահմանման»* համար։

 
Բրիտանացի տնտեսագետ Լայոնել Ռոբինսը հայտնի է տնտեսագիտության իր սահմանմամբ, որն օգտագործում է ռեսուրսների սակավությունը. *«Տնտեսագիտությունը գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդկային վարքագիծը որպես նպատակների և սակավ միջոցների միջև փոխհարաբերություն, որոնք ունեն այլընտրանքային օգտագործումներ»*։ Տնտեսագիտության տեսությունը բացարձակ և հարաբերական սակավությունը դիտարկում է որպես առանձին հասկացություններ և *«արագ է շեշտում, որ հենց հարաբերական սակավությունն է սահմանում տնտեսագիտությունը»*: Ներկայիս տնտեսագիտության տեսությունը մեծ մասամբ բխում է ռեսուրսների հարաբերական սակավության հասկացությունից, որը «հաստատում է, որ ապրանքները սակավ են, քանի որ բավարար ռեսուրսներ չկան բոլոր այն ապրանքները արտադրելու համար, որոնք մարդիկ ցանկանում են սպառել»:

## Հայեցակարգ
Տնտեսագիտական սակավությունը, ինչպես սահմանել է Սամjուելսոնը *«Տնտեսագիտություն»* աշխատության մեջ, որը հիմնական տնտեսական մտքի «կանոնների դասագիրք» է, «վերաբերում է կյանքի այն հիմնական փաստին, որ գոյություն ունի միայն սահմանափակ քանակությամբ մարդկային և ոչ մարդկային ռեսուրսներ, որոնք լավագույն տեխնիկական գիտելիքները կարող են օգտագործել յուրաքանչյուր տնտեսական բարիքի միայն սահմանափակ առավելագույն քանակություն արտադրելու համար... (ուրվագծված է արտադրական հնարավորությունների կորի (PPC) մեջ)» :

Այս տնտեսական սակավությունը պայմանավորված չէ միայն ռեսուրսների սահմանափակումներով, այլև մարդկային գործունեության կամ սոցիալական ապահովման հետևանք է: Կան սակավության երկու տեսակ՝ հարաբերական և բացարձակ սակավություն :

## Մալթուս և բացարձակ սակավություն
Թոմաս Ռոբերտ Մալթուսը ասաց․ *«համընդհանուր իմաստության տեսական հիմքը, որը գերիշխող է եղել բանավեճում՝ թե՛ գիտական, թե՛ գաղափարախոսական առումով, համաշխարհային սովի և սովի վերաբերյալ գրեթե երկու դար շարունակ»*։ Իր 1798 թվականի «Էսսե բնակչության սկզբունքի մասին» գրքում Մալթուսը նկատել է, որ ազգի սննդի արտադրության աճը բարելավում է բնակչության բարեկեցությունը, բայց բարելավումը ժամանակավոր է, քանի որ այն հանգեցնում է բնակչության աճի, որն էլ իր հերթին վերականգնում է մեկ շնչի հաշվով արտադրության սկզբնական մակարդակը։ Այլ կերպ ասած, մարդիկ հակված էին օգտագործել առատությունը բնակչության աճի համար, այլ ոչ թե բարձր կենսամակարդակը պահպանելու համար, մի տեսակետ, որը հայտնի է դարձել որպես «մալթուսյան թակարդ» կամ «մալթուսյան ուրվական»։ Բնակչությունը հակված էր աճել մինչև ցածր դասի դժվարությունները, կարիքը և սովի ու հիվանդությունների նկատմամբ ավելի մեծ զգայունությունը, մի տեսակետ, որը երբեմն անվանում են մալթուսյան աղետ։ Մալթուսը գրել է ի հակադրություն 18-րդ դարի Եվրոպայում տարածված տեսակետի, որը հասարակությունը համարում էր կատարելագործվող և սկզբունքորեն կատարելագործելի։
մինի|Մալթուսյան աղետի սխեմատիկ պատկերը

Մալթուսիանիզմ այն գաղափարն է, որ բնակչության աճը պոտենցիալ էքսպոնենցիալ է, մինչդեռ սննդի մատակարարման կամ այլ ռեսուրսների աճը գծային է, ինչը, ի վերջո, նվազեցնում է կենսամակարդակը մինչև բնակչության մահվան պատճառ դառնալը։ Այն բխում է Մալթուսի քաղաքական և տնտեսական մտքից, ինչպես այն արտահայտված է նրա 1798 թվականի «Էսսե բնակչության սկզբունքի մասին» աշխատությունում։ Մալթուսը կարծում էր, որ կան երկու տեսակի մշտապես գործող «ստուգիչներ», որոնք ցանկացած պահի սահմանափակում են բնակչության աճը սննդի մատակարարման հիման վրա․

* *կանխարգելիչ ստուգումներ*, ինչպիսիք են բարոյական սահմանափակումները կամ օրենսդրական գործողությունները, օրինակ՝ մասնավոր քաղաքացու ձեռնպահ մնալու և ամուսնությունը հետաձգելու ընտրությունը մինչև իր ֆինանսների հավասարակշռությունը, կամ կառավարության կողմից «անբավարար» կամ «անպիտան» համարվող անձանց օրինական ամուսնության կամ ծնողական իրավունքների սահմանափակումը։

* *դրական ստուգումներ*, ինչպիսիք են հիվանդությունը, սովը և պատերազմը, որոնք հանգեցնում են վաղաժամ մահվան բարձր մակարդակի՝ հանգեցնելով այսպես կոչված մալթուսյան աղետի։ Հարակից դիագրամը պատկերում է այն վերացական կետը, որտեղ նման իրադարձություն տեղի կունենար՝ առկա բնակչության և սննդի մատակարարման առումով. երբ բնակչությունը հասնում կամ գերազանցում է համատեղ մատակարարման հզորությունը, դրական ստուգումները ստիպված են լինում տեղի ունենալ՝ վերականգնելով հավասարակշռությունը։ (Իրականում իրավիճակը զգալիորեն ավելի նրբերանգային կլիներ սննդի, ջրի և այլ ռեսուրսների հասանելիության շուրջ տարածաշրջանային և անհատական բարդ անհավասարությունների պատճառով։) Դրական ստուգումները իրենց բնույթով ավելի «ծայրահեղ և ակամա» են։

Մալթուսիանիզմում կան երկու տեսակի պակասություն, որոնք անուղղակիորեն ենթադրվում են՝ սննդամթերքի կամ «պահանջմունքների» պակասություն և այդ սննդային կարիքների կամ «մատչելի քանակությունների» անմիջական բավարարումն ապահովող առարկաներ: Սրանք բնույթով բացարձակ են և սահմանում են պակասի, առատության և բավարարության տնտեսական հասկացությունները հետևյալ կերպ.

* Բացարձակ բավարարությունը այն վիճակն է, երբ մարդու սննդային կարիքները և օգտակար ապրանքների առկա քանակները հավասար են։

* Բացարձակ սակավությունը այն վիճակն է, երբ մարդու սննդային կարիքները գերազանցում են օգտակար ապրանքների առկա քանակները։
 
Դաուդը, հղում անելով Դեյլիին (1977), գրեւմ է.

* Բացարձակ առատությունը այն վիճակն է, երբ օգտակար ապրանքների առկա քանակները գերազանցում են մարդու սննդային կարիքները։

## Ռոբինս և հարաբերական սակավություն
Լայոնել Ռոբինսը Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցի տնտեսագիտության ամբիոնի հայտնի անդամ էր։ Նա հայտնի էր *«Մարդիկ ուզում են այն, ինչ չեն կարող ունենալ»* արտահայտությամբ։ Ռոբինսը հայտնի է որպես ազատ շուկայի տնտեսագետ և տնտեսագիտության իր սահմանմամբ։ Ռոբինսի «Էսսե»-ում այս սահմանումը ներկայացված է հետևյալ կերպ.

Ռոբինսը պարզել է, որ այս սահմանումը հաստատելու համար անհրաժեշտ են չորս պայմաններ․

* Որոշում կայացնողը ցանկանում է և՛ ավելի շատ եկամուտ, և՛ ավելի շատ եկամուտ բերող ակտիվներ։ 

* Որոշում կայացնողը չունի երկուսն էլ ընտրելու միջոցներ։ Այս դեպքում միջոցները չեն նշվում։

* Որոշում կայացնողը կարող է «ավելացնել» (Ռոբինս) իր և՛ եկամուտ բերող, և՛ եկամուտ բերող ակտիվները։ Այս դեպքում, անուղղակիորեն, սա սահմանափակ կարողություն է, հակառակ դեպքում նախագծի շահագրգիռ կողմը չէր ենթարկվի սակավության։

* Որոշում կայացնողի ցանկությունը եկամտի և եկամուտ բերող ակտիվների տարբեր բաղադրիչ տարրերի նկատմամբ տարբեր է։ Ռոբինսն իր էսսեում հետագայում կարևորապես նշում է այն կետը, որ այս չորրորդ պայմանը կարող է վերաձևակերպվել որպես «կարող է տարբերակվել կարևորության կարգով, ապա վարքագիծը անպայմանորեն ստանձնում է ընտրության ձև»։ Ռոբինսը պնդում էր, որ այս պայմանները սատարելու համար պետք է լինի կարիքների հիերարխիա։

Հետևաբար, որոշում կայացնողը պետք է ընտրություն կատարի։ Ռոբինսը պնդում է, որ (շահագրգիռ կողմերի) ժամանակի և ռեսուրսների տրամադրվածությունը կապված է նրանց ցանկությունների հետ։ Սահմանումը «դասակարգող» չէ՝ «որոշակի տեսակներ ընտրելով», այլ «վերլուծական»՝ «ուշադրությունը կենտրոնացնելով վարքագծի որոշակի «ասպեկտի» վրա, որը պարտադրվում է սակավության ազդեցությամբ»։։

Սրանք բնույթով հարաբերական են և սահմանում են սակավության, առատության և բավարարության տնտեսական հասկացությունները հետևյալ կերպ.

* հարաբերական բավարարությունը այն վիճակն է, երբ բազմակի, տարբեր մարդկային պահանջմունքները և այլընտրանքային օգտագործումներով հասանելի քանակությունները հավասար են

* հարաբերական սակավությունը այն վիճակն է, երբ բազմակի, տարբեր մարդկային պահանջմունքները ավելի մեծ են, քան այլընտրանքային օգտագործումներով հասանելի քանակությունները

* հարաբերական առատությունը այն վիճակն է, երբ այլընտրանքային օգտագործումներով օգտակար ապրանքների հասանելի քանակությունները ավելի մեծ են, քան բազմակի, տարբեր մարդկային պահանջմունքները։

Տնտեսագիտական տեսությունը բացարձակ և հարաբերական սակավությունը դիտարկում է որպես առանձին հասկացություններ և «...արագորեն շեշտում է, որ հենց հարաբերական սակավությունն է սահմանում տնտեսագիտությունը»։ Հարաբերական սակավությունը տնտեսագիտության ելակետն է։

## Սամուելսոն և հարաբերական սակավություն
Սամուելսոնը հարաբերական սակավության հասկացությունը կապում է տնտեսական բարիքների հետ, նկատելով, որ եթե սակավության պայմանները գոյություն չունենան և յուրաքանչյուր ապրանքի անսահման քանակություն կարող է արտադրվել կամ մարդկային ցանկությունները լիովին բավարարվել, չեն լինի տնտեսական ապրանքներ, այսինքն՝ ապրանքներ, որոնք համեմատաբար սակավ են։ Հիմնական տնտեսական փաստն այն է, որ տարբեր ապրանքներ արտադրելու ունակ ընդհանուր ռեսուրսների այս սահմանափակումը անհրաժեշտ է դարձնում ընտրությունը համեմատաբար սակավ ապրանքների միջև:

## Սակավության ժամանակակից հասկացություններ
Սակավությունը վերաբերում է ոչ վերականգնվող ռեսուրս և տեսականորեն անսահմանափակ պահանջմունքների միջև եղած անջրպետին։ Սակավության հասկացությունն այն է, որ ինչ որ բան երբեք բավարար չէ բոլոր հնարավոր մարդկային պահանջմունքները բավարարել, նույնիսկ մարդկային տեխնոլոգիայի զարգացած մակարդակներում։ Սակավությունը ենթադրում է զոհողություն անել՝  ինչ-որ բանից հրաժարվել կամ փոխզիջումի գնալ՝ ցանկալի սակավ ռեսուրսից ավելին ստանալու համար։

Իրական աշխարհում սակավության պայմանը պահանջում է մրցակցություն սակավ ռեսուրսների համար, և մրցակցությունը տեղի է ունենում «երբ մարդիկ ձգտում են բավարարել այն չափանիշները, որոնք օգտագործվում են որոշելու համար, թե ով ինչ է ստանում։ Գնային համակարգը կամ շուկայական գները սակավ ռեսուրսները բաշխելու միջոցներից մեկն են։ «Եթե հասարակությունը համակարգում է տնտեսական ծրագրերը՝ գումար վճարելու պատրաստակամության հիման վրա, այդ հասարակության անդամները կձգտեն մրցակցել գումար վաստակելու համար»։ Եթե օգտագործվեն այլ չափանիշներ, մենք կարող ենք ակնկալել մրցակցություն այդ մյուս չափանիշների առումով։

Օրինակ, չնայած օդը մեզ համար ավելի կարևոր է, քան ոսկին, այն պակաս սակավ է պարզապես այն պատճառով, որ օդի արտադրության արժեքը զրոյական է: Մյուս կողմից, ոսկին ունի բարձր արտադրական արժեք: Այն պետք է գտնվի և մշակվի, որոնցից երկուսն էլ պահանջում են մեծ ռեսուրսներ: Բացի այդ, սակավությունը ենթադրում է, որ հասարակության բոլոր նպատակները չեն կարող հետապնդվել միաժամանակ. մեկ նպատակը մյուսների դեմ փոխզիջումների է վերածվում։ 1932 թվականի ազդեցիկ ակնարկում Լայոնել Ռոբինսը տնտեսագիտությունը սահմանել է որպես «գիտություն, որն ուսումնասիրում է մարդկային վարքագիծը որպես նպատակների և այլընտրանքային կիրառություններ ունեցող սակավաթիվ միջոցների միջև փոխհարաբերություն»: Մենաշնորհի կամ մոնոպսոնիայի դեպքերում կարող է ստեղծվել արհեստական սակավություն: Սակավությունը կարող է առաջանալ նաև պաշարների կուտակման միջոցով՝ կամ շուկայի անկյունային դիրք գրավելու փորձի, կամ այլ պատճառներով: Ժամանակավոր սակավությունը կարող է առաջանալ (և առաջացնել) խուճապային գնումների պատճառով։

## Սակավ ապրանքներ
Սակավ ապրանքը այն ապրանքն է, որի պահանջարկը ավելի մեծ է, քան առաջարկի քանակը։ Սակավություն տերմինը վերաբերում է սահմանափակ ապրանքի տիրապետման շուրջ հնարավոր հակամարտության գոյությանը։ Կարելի է ասել, որ ցանկացած սակավ ապրանքի դեպքում ինչ-որ մեկի սեփականությունն ու վերահսկողությունը բացառում են ուրիշի վերահսկողությունը։ Սակավությունը բաժանվում է երեք տարբերակիչ կատեգորիայի՝ պահանջարկով պայմանավորված, առաջարկով պայմանավորված և կառուցվածքային։ Պահանջարկով պայմանավորված սակավությունը տեղի է ունենում, երբ ռեսուրսի պահանջարկը մեծանում է, իսկ առաջարկը մնում է նույնը։ Առաջարկով պայմանավորված սակավությունը տեղի է ունենում, երբ առաջարկը շատ ցածր է պահանջարկի համեմատ։ Սա հիմնականում տեղի է ունենում շրջակա միջավայրի քայքայման պատճառով, ինչպիսիք են անտառահատումը և երաշտը: Վերջապես, կառուցվածքային սակավությունը տեղի է ունենում, երբ բնակչության մի մասը քաղաքական հակամարտությունների կամ տեղանքի պատճառով հավասարապես հասանելիություն չունի ռեսուրսներին: Սա տեղի է ունենում Աֆրիկայում, որտեղ անապատային երկրները չունեն ջրի մատչելիություն: Ջուրը ստանալու համար նրանք ստիպված են ճանապարհորդել և համաձայնություններ կնքել ջրային ռեսուրսներ ունեցող երկրների հետ: Որոշ երկրներում քաղաքական խմբերը անհրաժեշտ ռեսուրսները պատանդ են պահում զիջումների կամ գումարի դիմաց: Մատակարարմամբ պայմանավորված և կառուցվածքային սակավության պահանջները ամենամեծ հակամարտությունն են առաջացնում երկրի համար:

## Ոչ դեֆիցիտային ապրանքներ
Մեդալի հակառակ կողմում կան ոչ պակաս ապրանքներ։ Այս ապրանքները պարտադիր չէ, որ անարժեք լինեն, և որոշները կարող են նույնիսկ անփոխարինելի լինել մարդու գոյության համար։ Ինչպես Ֆրանկ Ֆետերը բացատրում է իր *«Տնտեսական սկզբունքներ»* գրքում. *«Որոշ բաներ, նույնիսկ այնպիսիք, որոնք անփոխարինելի են գոյության համար, կարող են իրենց առատության պատճառով չլինել ցանկության և ընտրության առարկա։ Նման բաները կոչվում են [[ազատ ապրանքներ]]»*։ Դրանք արժեք չունեն այն իմաստով, որով տնտեսագետն օգտագործում է այդ տերմինը։ Ազատ ապրանքները այն իրերն են, որոնք գոյություն ունեն առատության մեջ, այսինքն՝ քանակություններով, որոնք բավարար են ոչ միայն բավարարելու, այլև բոլոր ցանկությունները, որոնք կարող են կախված լինել դրանցից»։
Սակավ ապրանքների համեմատ, ոչ սակավ ապրանքները այն ապրանքներն են, որոնց սեփականության համար մրցակցություն չի կարող լինել։ Այն փաստը, որ ինչ-որ մեկը ինչ-որ բան օգտագործում է, չի խանգարում որևէ մեկին օգտագործել այն։ Որպեսզի ապրանքը համարվի ոչ սակավ, այն կարող է կամ ունենալ անվերջ գոյություն, չունենալ տիրապետման զգացում, կամ կարող է անվերջ վերարտադրվել։

## Տես նաև

* Չվերականգնվող ռեսուրսs

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միկրոէկոնոմիկա
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական խնդիրներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Քաղաքատնտեսական ուղղություններ