Հնագույն բիզոն

**Հնագույն բիզոն**, բիզոնի անհետացած տեսակ, որն ապրել է Հյուսիսային Ամերիկայում ուշ պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում մինչև մոտ 10000 տարի առաջ: Հնագույն բիզոնը ուշ պլեյստոցենում Հյուսիսային Ամերիկայի ամենատարածված խոշոր բուսակերներից մեկն էր: Այն ներկայիս ամերիկյան բիզոնի անմիջական նախնին է։

## Հայտնաբերման պատմություն
Հնագույն բիզոնի առաջին նկարագրված մնացորդները հավաքվել են 1850-ական թվականներին Կենտուկի նահանգի Բիգ Բոն Լիք ազգային պարկի պլեյստոցենյան հանքավայրերում։ Դրանք բաղկացած էին միայն բեկորային հետին գանգից և գրեթե ամբողջական եղջյուրի միջուկից։ Բրածոն (ANSP 12990) համառոտ նկարագրվել է Ջոզեֆ Լեյդիի կողմից 1852 թվականին։ Թեև սկզբնական բրածոները մասնատված էին, 1897 թվականին Սեմյուել Ռոուդզը հարավային Կալիֆորնիայում հայտնաբերել էր արու բիզոնի ամբողջական գանգ և նկարագրել որպես նոր տեսակ՝ Bison californicus, սակայն տեսակը համարվում է Bison antiquus-ի հոմանիշ: 19-րդ դարից ի վեր մի քանի լավ պահպանված հնագույն բիզոնի բրածոներ են հայտնաբերվել են Միացյալ Նահանգների, Կանադայի և հարավային Մեքսիկայի տարբեր շրջաններում։

## Նկարագրություն
«Bison antiquus»-ը՝ հնագույն բիզոնն ավելի բարձրահասակ էր, ուներ ավելի մեծ ոսկորներ և եղջյուրներ և ընդհանուր առմամբ 15-25%-ով ավելի մեծ էր, քան ժամանակակից բիզոնը: Այն հասել է մինչև 2,27 մ բարձրության, 4,6 մ երկարության և ունեցել է մինչև 1588 կգ քաշ, միջինում՝ մոտ 800 կգ: Եղջյուրները ծայրից-ծայր ունեին միջինը 87 սմ երկարություն, բայց կարող էին հասնել մինչև 106սմ երկարության։

## Էվոլյուցիա
Մոտ 195,000-130,000 տարի առաջ տափաստանային բիզոնը (Bison priscus) հատեց Բերինգի հողային կամուրջը դեպի Հյուսիսային Ամերիկա։ Հյուսիսային Ամերիկայում Bison priscus-ը վերածվել է մեծ, երկար եղջյուրավոր լատիֆրոն բիզոնների, որոնցից հետագայում, 60000 տարի առաջ, առաջացելէ Bison antiquus-ը:  Bison antiquus-ը ավելի ու ավելի շատ է տարածվել Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի միջին մասերում 18000-ից մինչև մոտ 10000 տարի առաջ։

## Մարդկանց հետ առնչություն
thumb|Հնագույն բիզոնի գանգՀնագույն բիզոնների ավելի քան 500 առանձնյակների կիսաքայքայված կմախքները տեղում դիտելու լավագույն ուսումնական վայրերից մեկը Հադսոն-Մենգ հնագիտական տեղանքն է, որը շահագործվում է ԱՄՆ անտառային ծառայության կողմից, Նեբրասկա նահանգի Քրոուֆորդ քաղաքից 18 մղոն (29 կմ) հյուսիս-արևմուտք: Մի շարք պալեո-հնդկական նիզակների շեղբեր են հայտնաբերվել կենդանիների կմախքների հետ միասին այն վայրում, որը թվագրվում է մոտ 9700-10000 տարի առաջ: Մեկ կոմպակտ վայրում այդքան շատ կենդանիների «մահանալու» պատճառը դեռ ենթադրությունների տեղիք է տալիս։ Որոշ մասնագետներ պնդում են, որ դա շատ հաջող պալեո-հնդկական որսի արդյունք է եղել, մինչդեռ մյուսները կարծում են, որ նախիրը սատկել է ինչ-որ դրամատիկ բնական իրադարձության հետևանքով, որը հետագայում պետք է մաքրվեր մարդկանց կողմից: Տեղանքում հնագույն բիզոնների երկու սեռերի և տարբեր տարիքի առանձնյակներ բազմաթիվ կմախքներ են հայտնաբերվել։ Ըստ բրածոների վրա հայտնաբերված արյան նմուշների փորձաքննության, հնագույն բիզոնները, հնարավոր է, որսացել են Կլովիս ցեղի մարդիկ՝ Հյուսիսային և Հարավային Կարոլինա։
Համաձայն միջազգայնորեն հայտնի հնագետ Ջորջ Կար Ֆրիսոնի՝ Bison occidentalis-ը և Bison antiquus-ը երկուսն էլ վերապրել են ուշ պլեյստոցեն շրջանը՝ մոտ 12000-ից 11000 տարի առաջ, որտեղ գերակշռում էր սառցադաշտը (Վիսկոնսինի սառցադաշտը Հյուսիսային Ամերիկայում), երբ շատ այլ մեգաֆաունա տեսակներ (խոշոր կենդանիներ) վերացել էին։ Հյուսիսամերիկյան մեգաֆաունայի մեծ մասի անհետացումից հետո հարթավայրերի և ժայռոտ լեռների բնիկ ամերիկացիները հիմնականում կախված էին բիզոններից՝ որպես իրենց սննդի հիմնական աղբյուր: Ֆրիսոնը նշել է. «Հյուսիսային Ամերիկայում որսորդների կողմից ամենահին, լավ փաստագրված բիզոնների սպանությունները թվագրվում են մոտ 11000 տարի առաջ»։ Վերջին տարիներին Վաշինգտոն նահանգում հայտնաբերվել են հնագույն բիզոնների բրածոներ՝ ոսկորների ակնհայտ կոտրվածքներով, որոնք հասցված են քարե գործիքներով։

## Անհետացում
Ենթադրվում է, որ ժամանակակից ամերիկյան բիզոնը (Bison bison) առաջացել է Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական մասում գտնվող հնագույն բիզոններից՝ Պլեյստոցենի հենց վերջում: Հնագույն բիզոնի վերջին պոպուլյացիաները վերացել են վաղ Հոլոցենի ժամանակ՝ մոտ 10000 տարի առաջ:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*  

Կատեգորիա:Անհետացած կենդանիներ
Կատեգորիա:Կաթնասուններ