open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ընդհանուր մենամարտեր

**Ընդհանուր մենամարտեր**, **խառը մենամարտեր**, **խառնամարտ** (, *MMA*), մարտական, ոչ օլիմպիական ֆուլ կոնտակտ սպորտաձև, որում թույլատրվում է թե՛ ուղղահայաց և թե՛ հորիզոնական իրադրություններում կատարել հարվածներ և բռնվածքներ։10 փաստեր MMA-ի մասին 

Հանդես է գալիս որպես խառը մարտարվեստ՝ պարունակելով բռնցքամարտ, ըմբշամարտ, բրազիլյան ջիու ջիցու, մուայ թայ, քիքբռնցքամարտ, կարատե, ձյուդո և այլ մարտաոճերի բաղադրիչներ։

Ըստ որոշ վարկածների, ժամանակակից խառնամարտը սերում է Հին Հունաստանի օլիմպիական խաղերում անցկացվող պանկրաթեոն մարզաձևից։ Նմանատիպ մրցումներ անցկացվել են նաև 20-րդ դարի սկզբին՝ Եվրոպայում, Ճապոնիայում և խաղաղօվկիանոսյան երկրներում։ 1920-ականներից Բրազիլիայում զարգացող և ժողովրդայնություն վայելող վալե տուդո կոչվող սպորտաձևը բրազիլյան մի ընտանիքի կողմից 1993 թվականին մտցվում է ԱՄՆ, որից անմիջապես հետո հիմնադրվում է «UFC» (Ultimate Fighting Championship) մարտական կազմակերպությունը, ինչը մինչ օրս համարվում է աշխարհի գլխավոր մարտական առաջնությունը։

Բազմաթիվ փոփոխությունների ենթարկվելով, սպորտաձևը մեծ ժողովրդայնություն է վայելում նաև փեյ-փեր-վյու վարձույթում՝ մրցելով բռնցքամարտի և պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի հետ։

Չնայած նրան, որ նախկինում մրցաշարերն ունեցել են նվազագույն կանոններ, սպորտը դիտվել է որպես «արյունալի սպանդ»։ Հետագայում կազմակերպիչները ստեղծել են կանոններ, ապահովել մարզիկների անվտանգությունը և հավաքել նոր հանդիսատես։ Շնորհիվ այդ ջանքերի՝ ժամանակակից «մարտեր առանց կանոնների»-ն համարվում է ամենաարագ զարգացող սպորտի տեսակներից մեկը, որի մասին վկայում է Փեյ փեր վյու վաճառքը, զանգվածային լրատվության միջոցների լուսաբանությունը, այս սպորտով զբաղվող մարզիկների թվի աճը և սպորտաձևի հետ կապված ապրանքների վաճառքը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Յու Էֆ Սի պաշտոնական կայք 
* HyeFighters.com Հայ մարտիկների ինտերնետ-բազա  
* Հայաստանի «Արմֆայթինգ» ֆեդերացիայի պաշտոնական կայք  

Կատեգորիա:Անհատական մարզաձևեր
Ազատազորք

**Ազատազորք** (նաև՝ *Ազատագունդ զորք*, *Ազատախումբ բանակ*), հեծելազոր միջնադարյան Հայաստանում՝ կազմված սեպուհներից և ոստանիկներից։ Ի տարբերություն ռամիկներից կազմված հեծելազորի, Ազատազորքն, ընդհանուր առմամբ, նշանակում էր ազատներից (ազնվականներից) ստեղծված հեծելազոր։

## Գրականություն
* Մանանդյան Հ., Ֆեոդալիզմը հին Հայաստանում, Ե., 1934։

Կատեգորիա:Հեծելազոր
Կատեգորիա:Արշակունիների թագավորության բանակ
Ազատախոհություն

**Ազատախոհություն**, գաղափարական հոսանք, որն ընդունում է բնությունը ուսումնասիրելու և կրոնն ազատորեն քննադատելու բանականության իրավունքը։ Ազատախոհությունը կրոնի դեմ պայքարող տեսական մտքի ամենալայն դրսևորումն է, որը ներառում է կրոնական անտարբերությունը և կասկածամտությունը, դեիզմը, պանթեիզմը, հակակղերականությունը և աթեիզմը։
Ազատախոհության բազմաթիվ ձևեր դրսևորվել են ժողովրդական բանահյուսության մեջ, Անանիա Շիրակացու, Մխիթար Հերացու և այլոց բնագիտական հայացքներում, «Սասնա ծռեր» էպոսում, Վարդան Այգեկցու և Մխիթար Գոշի առակներում, Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքում, միջնադարյան պոեզիայում և այլն։ XVIII դ. 2-րդ կեսից ազատախոհությունը տեսականացվում է, դառնում հայացքների որոշակի համակարգ, որտեղ իշխողը դեիզմն էր, իսկ XIX դ. կեսից՝ մարտնչող հակակղերականությունն ու աթեիզմը։

## Աղբյուր
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան. Հատոր 1, 1990

Կատեգորիա:Հումանիզմ
Շահնշահ Գ

**Շահնշահ Գ** Զաքարյան (ծննդյան թվականն անհայտ - 1358 թ.), 14-րդ դարի հայ ռազմական և պետական գործիչ։

## Գործունեություն
Զաքարյանների իշխանատոհմի վերջին գահակալ ներկայացուցիչն է։ Պայքարել է Հայաստանն ասպատակող Չոբանյան (թուրքական) Մելիք-Աշրաֆի զորքերի հետ։ Սակայն վերջինիս հաջողվել է 1350 թվականին գրավել երկրի մայրաքաղաք Անին։ Շահնշահ Գ-ն հազիվ է փրկվել գերությունից։ Նույն տարում թշնամին գրավել է նաև Բջնիի անառիկ ամրոցը։ 1357 թվականին, Մելիք-Աշրաֆի սպանությունից հետո, Շահնշահ Գ-ին հաջողվել է կարճ ժամանակով վերագրավել Բջնին ու շինարարական որոշ վերականգնողական աշխատանքներ կատարել այնտեղ։

Նա Վաչուտյան տոհմից Քուրդ Բ Անբերդեցու, Բուրթել Օրբելյանի, Գրիգոր Դոփյանի (Խաչենցու) հետ եղել է 14-րդ դարի առաջին կեսի քաղաքական-ռազմական կարևոր դեմքերից մեկը։

## Գրականություն
* Հայկ Խաչատրյան, Տիգրան Պետրոսյանց, Հայկազունք։ Երևան, 2002 թ., էջ 470։

Կատեգորիա:Զաքարյաններ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ
Բուրթել Օրբելյան

**Բուրթել Երկարակյաց Օրբելյան** (), 14-րդ դարի հայ ռազմական և պետական գործիչ, Օրբելյան տոհմի գահերեց իշխան (1300-1349), իշխանաց-իշխան։

Էլիկում Օրբելյանի որդի Բուրթելին հաջողվել է իր գահերեցության ներքո վերամիավորել մյուս իշխանությունները և ավատատերերի տրոհված զին․ ուժերը։ Նրա օրոք Սյունիքն ապրել է տնտեսական վերելք, աշխուժացել է մշակութային կյանքը։ Մետրոպոլիտներ Հովհաննես Օրբելու և Ստեփանոս-Տարսայիճի աջակցությամբ եռանդուն շինարարական գործունեություն է ծավալել ճարտարապետ Մոմիկը։ Կառուցվել են Արենիի սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1321), Եղեգիսի Զորաց տաճարը (1321), Սպիտակավոր Աստվածածինը (1322), Ամաղուի Նորավանքի կրկնահարկ դամբարան եկեղեցին (1339)։ 1340-ական թվականներին Բուրթելը նշանակվել է իլխանության մայրաքաղաքներ Սուլթանիայի և Թավրիզի քաղաքագլուխ-ամիրա։ Բուրթելի մահից հետո նրա ժառանգների միջև ծագած երկպառակությունները կրկին թուլացրել են Օրբելյանների իշխանապետությունը, որից օգտվելով, Խաղբակյանները փորձել են կրկին իրենց գերիշխանությունը հաստատել Վայոց ձորում։

Եղել է Հայոց և Վրաց զորքերի սպարապետ։ Նա Վաչուտյան տոհմից Քուրդ Բ Ամբերդեցու, Զաքարյան տոհմից Շահնշահ Գ-ի, Գրիգոր Դոփյանի (Խաչենցու) հետ եղել է 14-րդ դարի առաջին կեսի քաղաքական-ռազմական կարևոր դեմքերից մեկը։

## Գրականություն
* Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքը Օրբելյանների օրոք /13-14-րդ դարեր։ Երևան, 1981 թ․։
* Հայկ Խաչատրյան, Տիգրան Պետրոսյանց, Հայկազունք։ Երևան, 2002 թ., էջ 131։

Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Օրբելյաններ
Գրիգոր Դոփյան

**Գրիգոր Դոփյան** (), 14-րդ դարի հայ ռազմական և պետական գործիչ, իշխանաց-իշխան։

## Գործունեությունը
Խաչենի իշխանապետ Հասան Գ Դոփյանի որդին է։ Հոր և եղբայրների՝ Շահնշահի, Ջահանշահի, Սարգսի, Աղբուղայի, Շիրվանշահի հետ զոհվել է Լանկ-Թամուրի դեմ ճակատամարտում։ Նա Վաչուտյան տոհմից Քուրդ Բ Ամբերդեցու, Զաքարյան տոհմից Շահնշահ Գ-ի, Բուրթել Օրբելյանի հետ եղել է 14-րդ դարի քաղաքական-ռազմական կարևոր դեմքերից մեկը։

## Գրականություն
* Բագրատ Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը 10-14-րդ դարերում։ Երևան, 1975 թ.։
* Հայկ Խաչատրյան, Տիգրան Պետրոսյանց, Հայկազունք։ Երևան, 2002 թ., էջ 165։

Կատեգորիա:Դոփյաններ
Կատեգորիա:Հայ իշխաններ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ
Միխայել Շումախեր

**Միխայել Շումախեր** (,  հունվարի 3 1969, Հյուրտ, Հյուսիսային Ռեյն-Վեստֆալիա, Գերմանիա)՝ գերմանացի ֆորմուլա մեկ սպորտաձևի վարորդ է, որը ներկայացնում է Mercedes GP խումբը։ 11 տարի անցկացնելով «Ֆեռարի» թիմի հետ՝ Շումախերը 7 անգամ դարձել է աշխարհի չեմպիոն և համարվում է ֆորմուլա մեկի մեծագույն արշավորդներից մեկը։ Ըստ ֆորմուլա մեկի պաշտոնական կայքի՝ Շումախերը «մեծագույն վարորդն է, որը սպորտը երբևէ տեսել է»։ 2013 թ. վերջին նա ստանում է գլխուղեղի աջ կիսագնդի վնասվածք ֆրանսիական Ալպերում դահուկով սահելու ժամանակ։

## Երիտասարդություն
Միխայելի մրցարշավորդային կարիերան սկսվել է վարորդական իրավունք ստանալուց հետո, նրա հայրը՝ Ռոլֆը, տեղական երկաթուղու կառավարիչ էր։ Միխայել Շումախերը ղեկին է նստել չորս տարեկանում, իսկ արդեն հինգ տարեկանում նա հաջողությամբ մասնակցել է խաղաթղթային մրցումներին։ Մանկական տարիքում Միխայելը զբաղվել է նաև այլ մարզաձևերով, մասնավորապես՝ ձյուդոյով։ Բայց ի վերջո որոշել է կենտրոնանալ կարտինգի վրա։ 14 տարեկանում նա ստացել է ավտոմրցարշավորդի իր առաջին լիցենզիան և սկսել է հանդես գալ պաշտոնական մրցումներում։ 1984 թվականից մինչև 1987 թվականը Միխայելը հաղթել է գերմանական և եվրոպական կարտինգի մի շարք առաջնություններում, այդ թվում՝ «Ֆորմուլա Կյոնիգ» շարքը։ 1990 թվականին նվաճել է չեմպիոնի տիտղոսը Գերմանիայի Ֆորմուլա 3 մրցարշավում։ 1991 թվականին նա շարունակել է բարձրանալ հաջողության աստիճանններով՝ հանդես գալով ճապոնական Ֆորմուլա 3000-ում։ Որպես *Mercedes Junior* երիտասարդական ծրագրի անդամ՝ մասնակցել է Մրցարշավի համաշխարհային առաջնությանը՝ մրցակցելով Կառլ Վենդլիգեների և Հայնց Հարալդի հետ, 1990 թվականին հաղթել է Մեխիկոյի (Մեքսիկա) *Sauber-Mercedes C11* մրցույթում, իսկ 1991 թվականին «Աուտոպոլիսում» (Ճապոնիա) *Sauber-Mercedes C291z*-ում (երկու անգամ Կարլ Վենդլինգերի հետ)։ Մեկ շաբաթ անց Միխայելը Սպայում ապշեցրել է բոլորին, իր առաջին ելույթի համար յոթորորդ անգամ որակավորվեով Ֆորմուլա-1-ի մեքենան, որը *Jordan-Ford*-ի ամենահզոր մեքենան չէ։

## Գործունեություն «Ֆորմուլա-1»-ում
### Դեբյուտ
1991 թվականին՝ 10 մրցարշավերից հետո, Էդդի Ջորդանը Շումախերին հրավիրել է հանդես գալու Բելգիայի Գրան պրիում իր «Ջորդան» թիմում՝ տաքսիստի հետ վիճաբանության պատճառով բանտում հայտնված մրցարշավորդ Բերտրան Գաշոյի փոխարեն։ Վիլլի Վեբերը՝ Շումախերի մենեջերը, Ջորդանին վստահեցրել է մրցարշավորդի տաղանդների մասին՝ հայտարարելով, որ մրցարշավորդը լավ գիտի այդ երթուղին (Գերմանիայում Շումախերների տունը գտնվում էր բելգիական մայրուղուց համեմատաբար ոչ հեռու)։ Իրականում Շումախերն առաջին անգամ է հանդես եկել այնտեղ։ Մեկնարկից առաջ Շումախերի մեքենայի ընդամենը մեկ թեստ է եղել՝ անձրևի տակ Սիլվերսթոունում։

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Գերմանացի ավտոարշավորդներ
Կատեգորիա:Ֆորմուլա 1
Կատեգորիա:Գերմանացի մարզիկներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ

**Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ**

Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպությունը հիմնադրվել է Աախենում (Գերմանիա) 1969 թվականին պրոֆեսոր-դոկտոր Արմեն Հախնազարյանի կողմից և որպես շահույթ չհետապնդող հասարակական կազմակերպություն գրանցվել է 1982 թ.։ ԱՄՆ-ի մասնաճյուղը հիմնադրվել է Կալիֆորնիայում 1996 թ.։ Հայաստանյան մասնաճյուղը հիմնադրվել է 1998 թվականին և գրանցվել որպես հասարակական կազմակերպություն (2010 թ.-ից՝ հիմնադրամ)

Մինչև 2020 թվականը, հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը եղել է ՀՃՈՒ հիմնադրամի Երևանյան մասնաճյուղի տնօրենը։ 
Ներկայումս հիմնադրամի Հոգաբարձուների խորհրդի նախագահն է Ժորա Մանուչարյանը, իսկ հայաստանյան գրասենյակի կառավարումն իրականացվում է Տնօրենների խորհրդի կողմից։

Տնօրենների խորհուրդ՝ տնօրեն` Էմմա Աբրահամյան (Սամվել Կարապետյանի այրին), վարչական հարցերի և հրատարակությունների գծով 
համատնօրեն` Րաֆֆի Քորթոշյան, ճարտարապետական գործունեության գծով համատնօրեն` Աշոտ Հակոբյան, համակարգչային և տեխնիկական հարցերի գծով համատնօրեն` Արմեն Գևորգյան։

## Ուսումնասիրություններ
thumb|right|200px|Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի հրատարակած գրքերից մի քանիսը:
Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպությունն ուսումնասիրում և վավերագրում է Պատմական Հայաստանում գտնվող հայկական հուշարձանները։ Այս ուսումնասիրությունների արդյունքում 2023 թ. դրությամբ այն ունի ավելի քան 650,000 թվայնացված պատկերներից, միկրոֆիլմերից, հատակագծերից և այլ փաստաթղթերից բաղկացած հարուստ արխիվ։ Կազմակերպությունը նաև զբաղվում է Հայաստանի և Արցախի Հանրապետությունների տարածքում գտնվող մշակութային ժառանգության վերանորոգմամբ և պահպանմամբ։
Հայաստանյան մասնաճյուղը շարունակում է իրականացնել ուսումնասիրական գործունեություն, որի արդյունքում հրատարակվում են ՀՃՈՒ գիտական ուսումնասիրություններ (գրքաշար)-ը, Հայաստանի պատմություն (գրքաշար)-ը, գրքույկներ, Վարձք (պարբերական), ինչպես նաև պատրաստվում փաստավավերագրական ֆիլմեր։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք
* ՀՃՈՒ հիմնադրամի հուշարձանների շտեմարան կայք
* Արցախի պատմական հուշարձանների կայք
* Հիմնադրամի Ֆիլմեր
* Հիմնադրամի Ֆեյսբուքյան էջ

## Ծանոթագրություններ
Օխտը եղցի (Դաշկեսանի շրջան)

**Օխտը եղցի** (նաև՝ **Ուղտի եղցի**, **Քարահերձ**), հայկական առաքելական եկեղեցական համալիր, ներկայումս՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։ Գտնվում է Դաշկեսանի շրջանի Շահումյան գյուղից 2,5 կմ հյուսիս-արևմուտք, Չարեք բերդից 3,5 կմ հարավ-արևելք, Ուղտի քար ժայռի մեջ։

## Պատմություն

Հիշվում են 1320-ականների վերջերի անցքերի առնչությամբ, երբ թշնամիներից հալածական ու աստանդական դարձած Աղվանից Հովհաննես կաթողիկոսը (1195-1235)՝ որպես ժամանակավոր և ապահով նստավայր, ընտրել էր Չարեքաբերդի մերձակայքում գտնվող քարանձավները. 

 
Ամենայն հավանականությամբ, ճիշտ այդ ժամանակաշրջանում էլ կերտվել են այն կիսաժայռափոր և ժայռափոր մատուռներն ու եկեղեցիները, որոնց մասին Մակար եպիսկոպոս Բարխուտարեանցը 19-րդ դարի վերջիննշել է. 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փիփ գյուղի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:13-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Փախուստ բանտից

**«Փախուստ բանտից»** (), ամերիկյան հեռուստասերիալ՝ ստեղծված Փոլ Շյորինգի կողմից։ Հեռուստասերիալը ցուցադրվել է 2005-2009 և 2017 թվականներին՝ ընդհանուր առմամբ ունենալով 5 եթերաշրջան։

Հեռուստասերիալի գործողությունները կատարվում են երկու առանցքային կերպարների շուրջ՝ Մայքլ Սկոֆիլդի (Ուենթուորթ Միլեր) և Լինքոլն Բերոուզի (Դոմինիկ Փերսել), որոնք հարազատ եղբայրներ են, և որոնցից առաջինը փորձում է օգնել երկրորդին փախչելու բանտից և փախչելու չգործած ոճրի համար նախատեսված մահապատժից։



## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* fox.com էջ  
* PrisonbreakDVD.com

Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:Անգլերեն հեռուստասերիալներ
Քեն Շեմռոք

**Քենեթ Ուեյն Շեմռոք** (, ի ծնե՝ **Քենեթ Ուեյն Քիլպատրիկ**, [*Kenneth Wayne Kilpatrick*], փետրվարի 11, 1964), ամերիկացի նախկին խառը մենամարտիկ (MMA), նախկին պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր), «UFC»-ի փառքի սրահի անդամ։

Համարվում է ընդհանուր մենամարտներ սպորտաձևի պատմության խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկը։

«ABC News»-ի կողմից որակվել է որպես «Աշխարհի ամենավտանգավոր մարդ»։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1964 ծնունդներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 11 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ընդհանուր մենամարտիկներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Դաստափորի եկեղեցի

**Դաստափորի եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի, ներկայումս՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանում, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։ Գտնվում է Դաստափոր (այժմ՝ Դաստաֆուր) գյուղում։

## Ճարտարապետություն

Եկեղեցին ներկայացնում է իրենից եռանավ, թաղածածկ հորինվածքով, արևելք-արևմուտք ուղղությամբ ձգված ընդարձակ կառույց (արտաքին չափերն են՝ 24,25 x 10,90 մ)։ Կառուցված է անմշակ քարով, կրաշաղախով։ Պատասխանատու հանգույցներում գործածված քարերը սրբատաշ են։ Հյուսիսային պատն արտաքուստ հպված է լերկ ժայռազանգվածին։ Ներքուստ սվաղված է։ Հատկանշական է ուղղանկյունաձև խորանը, որին երկու կողմերից կից են ավանդատները։ Թաղակիր կամարները հանգչում են երեք զույգ սյուներին (հարավային շարքի երկու սյուները միտումնավոր քանդված են)։ Մուտքը հարավից է։ Լուսավորությունն իրականացվել է արևելյան ճակատի երեք, արևմտյան ճակատի մեկ (հետագայում փակվել է) և հարավային ճակատի չորս՝ դեպի ներս լայնացող պատուհաններից։ Եկեղեցու ճարտարապետական լուծումներում նկատելի են անհամաչափություններ. արևմտյան պատը հատակագծում կառուցված է թեքությամբ, եզրային նավերն ունեն տարբեր լայնություններ։

Եկեղեցու մոտ ընկած է անտաշ կողերով, պարզ, անարձանագիր խաչքար (38 x 38 x 11 սմ)։

## Տես նաև
* Դաշկեսանի շրջան
## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դաստափորի գյուղի եկեղեցի
* Դաստափոր գյուղի եկեղեցու լուսանկարներ
* Ադրբեջանական տեսգրություն եկեղեցու մասին YouTube կայքում 

Կատեգորիա:Դաշքեսանի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Մունեբ Ջոզեֆս

**Մունեբ Ջոզեֆս** (), հարավաֆրիկյան ֆուտբոլի թիմի դարպասապահ է, ով խաղում է Օռլանդո Պայրեթս ակումբում և Հարավային Աֆրիկայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում։

## Միջազգային կարիերա
Նա ընտրվեց Հարավային Աֆրիկայի կազմում 2010 Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության համար։ Մունեբը չէր սպասում տեսնել շատ խաղային ժամանակ որպես Իտումլենգ Կունեյի փոխարինող, սակայն 2010 թ հունիսի 16-ին Ուրուգվայի դեմ, փոխարինման դուրս եկավ 79-րդ րոպեին, քանի որ Կունեն կարմիր քարտ ստացավ և խաղադաշտից դուրս եկավ։ Մունեբը նաև իր հավաքականի երրորդ խաղն խաղաց Ֆրանսիայի դեմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:1980 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 19 ծնունդներ
Կաղնի խաչ վանք

**Կաղնի խաչ վանք**, հայկական առաքելական ավերված վանական համալիր ներկայումս՝ Ադրբեջանի Հանրապետության Դաշկեսանի շրջանի նախկին հայաբնակ Կիրանց գյուղից մոտ 1 կմ հարավ-արևմուտք՝ ոչ մեծ ձորակի մեջ։ Պատմականորեն այն տեղակայված է Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գավառում։

## Պատմություն
Վանքում վիմագրերի առկայության մասին առաջին անգամ ակնարկվել է 1853 թվականին «Արձանագիրք եղեալք ի վերայ որմոց շինուածոցն ի հնութենէ ժամանակին գոլով մաշեալք՝ զնշանակեն ինչ տեղեկութիւն միայն յերկուց կանգնեալ արձանաց երևին»։ Ցավոք, տեղեկագրի կազմողը բավարարվել է հիշյալ խաչքարերի սոսկ թվագրերն ընդօրինակելով։

Ըստ ավանդության՝ վանքում էր գտնվում Գարդմանքի հայտնի իշխաններից մեկի աճյունը. 

Վանքն ունեցել է վանահայր և միաբանություն, որը, ըստ վկայությունների, մի դեպքում գործել է մինչև 1834 թվականը, իսկ մյուսում՝ մինչև 1838 թ.

## Ճարտարապետություն
Վանքի՝ համեմատաբար հանգամանալից առաջին նկարագրությունը տրվել է 1853 թ. կազմված մի վավերագրում, որտեղ ասվում է. 

Ուշագրավ է նաև 1886 թվականի նկարագրությունը. 

 
## Կալվածքներ

Կալվածքների մասին արժեքավոր տեղեկություն է պարունակում 1853 թվականին կազմված վերոհիշյալ վավերագիրը.

## Տես նաև
* Դաշկեսանի շրջան

## Արտաքին հղումներ
* Դաշկեսանի շրջանի հայկական հուշարձանների քարտեզ
* Կիրանց (Շարուքքար) գյուղը ՀՃՈւԿ-ի կայքում 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Դաշքեսանի շրջանի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Կիրանց (Դաշկեսանի շրջան)
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ադրբեջանում ոչնչացված հայկական հուշարձաններ
Քինգ Վիդոր

**Քինգ Ուելլիս Վիդոր** (, ), ամերիկացի ռեժիսոր, սցենարիստ։

## Կենսագրություն
Քինգ Վիդորը ծնվել է 1894 թ. ԱՄՆ-ում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո հեռացել է տնից։ Մեկ տարի անց վերադարձել է տուն և ծնողները ուղարկել են նրան սովորելու ռազմական ակադեմիա։ 1915 թվականին տեղափոխվել է Հոլիվուդ, որտեղ սկսել է աշխատել կինոխրոնիկայում։ Աշխատել է կինոյում որպես տոմսավաճառ, ապա փորձել է իր կինեմատոգրաֆիական հմտությունները աշխատելով որպես կինոժապավենի երևակող, կինոմեխանիկ, օպերատոր, մոնտաժող ապա նաև ռեժիսոր։

Երկու անգամ ամուսնացած է եղել, ունեցել 3 երեխա։ 1926-1931 թթ. դերասանուհի Էլինոր Բորդմանի հետ (երկու դուստր), ումից բաժանվելուց հետո ամուսնացել է Ֆլորին Վիդորի հետ (նորից ամուսնալուծվել է, 1 երեխա)։

## Կարիերան
1918 թ. նկարահանել է իր առաջին ֆիլմը՝ «Ճանապարհի շրջադարձ»։ 1926 թ. նկարահանել է իր նշանավոր ֆիլմերից մեկը՝ «Մեծ շքերթ»։ 1928 թ. նկարահանել է ևս մեկ իր հայտնի ֆիլմ՝ «Ամբոխ», իսկ մինչ այդ նկարահանել է 2 զվարճալի ֆիլմ։ Նրա մյուս հայտնի ֆիլմերից են «Մենամարտ արևի տակ» և «Պատերազմ և խաղաղություն»։

Քինգ Վիդորը համարվում է ամերիկյան կինեմատոգրաֆիայի հիմնադիրներից մեկը։ Նա ամերիկյան ռեժիսորներից առաջին հնչյունային ֆիլմերի հեղինակներից մեկն է։ Նրա առաջին հնչյունային ֆիլմը «Ալելուիա» ֆիլմն էր, որտեղ Հոլիվուդի պատմության մեջ առաջին անգամ նկարահանվեցին սևամորթ դերասաններ։

## Ֆիլմագրություն
Ընդհանուր առմամբ մոտ 75 ֆիլմի ռեժիսոր է, 27 ֆիլմերի սցենարի հեղինակ, 23 ֆիլմերի պրոդյուսեր և խաղացել է նաև 4 ֆիլմում։ 
Առավել նշանավոր ֆիլմերն են.

* 1919 - Ճանապարհի շրջադարձ / The Turn in the Road
* 1919 - Ուրիշ կեսը / The Other Half
* 1920 - Ընտանիքի պատիվը / The Family Honor
* 1923 - Բրոնզե կինը / The Woman of Bronze
* 1923 - Երեք խելոք հիմարներ / Three Wise Fools
* 1924 - Վայրի նարինջ / Wild Oranges
* 1924 - Երիտասարդ գինի / Wine of Youth
* 1924 - Նրա ժամը / His Hour
* 1924 - Կենտավրոսի կինը / The Wife of the Centaur
* 1925 - Մեծ շքերթ / The Big Parade
* 1926 - Բոհեմ / La Bohème
* 1926 - Բարդուղեմիոս Հիանալին / Bardelys the Magnificent
* 1928 - Ամբոխ / The Crowd
* 1928 - Արվեստի մարդիկ / Show People
* 1929 - Ալելիուա / Hallelujah!
* 1930 - Ոչ այնքան հիմար / Not So Dumb
* 1931 - Չեմպիոն / The Champ
* 1933 - Անծանոթուհու վերադարձը / The Stranger’s Return
* 1935 - Ամուսնական գիշեր / The Wedding Night
* 1936 - Տեխասյան ռեյնջերներ / The Texas Rangers
* 1937 - Ստելլա Դալլաս / Stella Dallas
* 1938 - Ցիտադել / The Citadel
* 1940 - Հյուսիս-արևմտյան անցում / Northwest Passage
* 1940 - Ընկեր Իքս / Comrade X
* 1946 - Մենամարտ արևի տակ / Duel in the Sun
* 1949 - Աղբյուր / The Fountainhead
* 1949 - Անտառի հետևում / Beyond the Forest
* 1955 - Մարդ առանց աստղի / Man Without a Star
* 1956 - Պատերազմ և խաղաղություն / War and Peace
* 1959 - Սողոմոնը և Սաբայի թագուհին / Solomon and Sheba

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* King Vidor: The Editor's Director, Peter Tonguette, *Senses of Cinema* 59
* King Vidor at Virtual History

Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հակակոմունիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ
WWE NXT (հեռուստաշոու)

**«WWE NXT»**, «WWE» կազմակերպության կողմից թողարկվող և «WWE Network» շուրջօրյա ստրիմինգային համակարգում ցուցադրվող ռեստլինգի շաբաթական հեռուստաշոու, որն սկսած 2012 թվականից հանդիսանում է կազմակերպության համանուն զարգացման ենթահամակարգի այցեքարտային հեռուստաշոուն։

Սկզբնապես ծառայել է որպես սեզոնային հիբրիդային հաղորդաշար՝ պարունակելով իրական հեռուստաշուի և կանխորոշված ռեստլինգ-շոուի տարրեր, որում մասնակցում էին «NXT» ապրանքանիշին նախորդած «Florida Championship Wrestling» (FCW) կրտսեր առաջնության մարզիկները՝ աշակերտելով «Raw» և «SmackDown» ապրանքանիշերի մարզիկներին և փորձելով ձեռք բերել հիմնական կազմում ելույթ ունենալու պայմանագրեր։ Տվյալ ձևաչափով շոուն ցուցադրվել է 2010 թվականի փետրվարի 23-ից մինչև 2012 թվականի հունիսի 13-ը՝ ունենալով 5 եթերաշրջան՝ յուրաքանչյուրի ավարտին պայմանագրեր շնորհելով հաղթողներ Ուեյդ Բարետին, Կավալին, Քեյթլինին և Ջոնի Քուրտիսին։

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հեռուստաշոուներ
Կատեգորիա:WWE
Կատեգորիա:Hulu-ի բնօրինակ ծրագրեր
Կատեգորիա:2010-ականների ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Իտումելենգ Կունե

**Իտումլենգ Կունե** (, ), հարավաֆրիկացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ, ով խաղում է Կայզեր Չիֆս ակումբում և Հարավային Աֆրիկայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականում։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ
Կատեգորիա:1987 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 20 ծնունդներ
Թամթա Զաքարյան

**Թամթա** (), Խլաթի կառավարիչ (թագավոր)։

Իվանե Ա Զաքարյանի դուստրն է։

## Կենսագրություն
1209 թվականին Խլաթը պաշարած Հայկական բանակի հրամանատար Իվանե Ա Զաքարյանը անզգուշաբար գերի է ընկել, ազատվել է դստերը՝ Թամթային, Խլաթի ամիրայի որդուն կնության տալու պայմանով։ Մոնղոլական արշավանքների ժամանակ Թամթան գերվել և տարվել է Կարակորում։ 1245 թվականին մոնղոլական մեծ խանը նրան նշանակել է Խլաթի կառավարիչ /թագավոր/ և վերադարձել հայրենի տիրույթները։

## Գրականություն
* Տիգրան Հայազն, Տիկնայք փափկասուն Հայոց աշխարհի։ Երևան, 2005 թ., էջ 41։
* Հայկ Խաչատրյան, Տիգրան Պետրոսյանց, Հայկազունք։ Երևան, 2002 թ., էջ 224։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Զաքարյաններ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Գարեգին Հարությունյան

**Գարեգին Մովսեսի Հարությունյան** (), արդի հայ պատմաբան։ Պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1922 թվականի սեպտեմբերի 10-ին ՀԽՍՀ Գորիս քաղաքում։

1925 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Երևան։ Դպրոցն ավարտելուց հետո աշխատել է հանրապետական երիտասարդական մամուլում, ՀԼԿԵՄ կենտկոմում։

1943-1945 թվականներին եղել է Կոմսոմոլսկայա պրավդա թերթի սեփական թղթակիցը Հայաստանում։

1950 թվականին ավարտել է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետը։

1950-1954 թվականներին սովորել է ԵՊՀ-ի Ընդհանուր պատմության և Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի Նոր և նորագույն պատմության ամբիոնի ասպիրանտուրայում։ Պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն՝ 19-րդ դարի 90-ական թվականներին Հայկական հարցում Անգլիայի վարած քաղաքականության վերաբերյալ։

1954-1957 թվականներին ընդհանուր և նորագույն պատմություն է դասավանդել ՀԿԿ Կենտկոմին կից եռամյա կուսակցական դպրոցում։

1957 թվականին սեպտեմբերից մինչև կենսաթոշակի անցնելը (2006 թ.) աշխատել է ԵՊՀ ընդհանուր պատմության ամբիոնում՝ վարելով նոր պատմության հիմնական և մի շարք մասնագիտական դասընթացներ։

1962-1973 թվականներին եղել է ԵՊՀ-ի արտասահմանյան ուսանողների նախապատրաստական ֆակուլտետի դեկան։

Գիտական աշխատանքները ընթացել են մի շարք հիմնահարցերի ուղղությամբ։ Հիմնական թեմաներից մեկը եղել է Հայկական հարցը 19-րդ դարի 90-ական թվականներին և Անգլիական դիվանագիտության քաղաքականությունն այդ հարցում։ Հեղինակ է մենագրության և շուրջ 15 գիտական հոդվածների՝ նվիրված Լատինական Ամերիկայի, Ասիայի և Աֆրիկայի ժողովուրդների ազգային-ազատագրական պայքարին, միջազգային դրությանը և այլ հարցերի։

Մասնակցել է մի շարք գիտաժողովների։ Արժանացել է միութենական և հանրապետական կառավարական պարգևների։

## Կոչումներ
* Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր մանկավարժ (2009)։

## Գրքեր
## Գիտական հոդվածներ

* **Գարեգին Հարությունյան**, Նապոլեոն Բոնապարտ /մտորումների կյանքի մասին/, Պատմություն և կրթություն, Խմբ.՝ Ալբերտ Ստեփանյան, 1-2 (2005), Երևան, "Զանգակ-97", էջ 125-137։

## Աղբյուրներ
* Երևանի պետական համալսարանի պատմության 90-ամյա ֆակուլտետը, Երևան, Բավիղ, 2009, 496 էջ /226-րդ էջում/։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:1922 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 10 ծնունդներ
Կատեգորիա:2013 մահեր
Կատեգորիա:Սեպտեմբերի 8 մահեր
Կատեգորիա:Գորիս քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀՀ վաստակավոր մանկավարժներ
Կատեգորիա:Պատմական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Մանկական Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթ

**Մանկական Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթը** եղել է Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթի պատմության մեջ տասներորդ մրցույթը և տեղի է ունեցել 2012 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Հեյնիկեն համերգասրահում (Ամստերդամ, Նիդեռլանդներ)։ 2012 թվականին Նիդերլանդական AVRO հեռուստաընկերությունը երկրորդ անգամ էր հյուրընկալում մրցույթը իրենց երկրում, նախորդ անգամ 2007 թվականին էր։

Մրցույթը վարել են Էվուտ Գենեմանսը և Կիմ-Լիանը։ Այդ տարի մրցույթին մասնակցում էին 12 երկիր։ Ալբանիան, Ադրբեջանը և Իսրայելը առաջին անգամ էին մասնակցում մրցույթին, իսկ Բուլղարիան, Լատվիան, Լիտվան և Մակեդոնիան հրաժարվել էին մասնակցել։

Մրցույթի կարգախոսն է՝ «Break the Ice» («Կոտրի՛ր սառույցը»)։

## Անցկացման վայր

**

Ամստերդամը Նիդեռլանդների մայրաքաղաքն է և երկրի ամենամեծ քաղաքն է։ Քաղաքի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է 1275 թվականին։ Գտնվում է Ամստել գետի դելտայում, Էյսելմեր (Զյոյդեր Զե) ծոցի մոտ, ջրանցքներով կապված է Հյուսիսային ծովի հետ։ Ամստերդամը որպես երկրի մայրաքաղաք հաստատված է սահմանադրությամբ։ Քաղաքի անվանումը առաջացել է Ամստել գետի անունից։

19-ից 20-րդ դարերում քաղաքը ընդլայնվեց նոր թաղամասերով և արվարձաններով։

2012 թվականին որոշվեց որ Ամստերդամը կհյուրընկալի հաջորդ՝ 10-րդ Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթը, որը կկայանա Հեյնիկեն համերգասրահում։

## Մասնակից երկրներ

2012 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Եվրոպական հեռարձակողների միությունը հայտարարեց որ Մանկական Եվրատեսիլ 2012-ին կմասնակցեն 12 երկիր։ Մրցույթին կմիանան Ադրբեջանը, Ալբանիան և Իսրայելը, իսկ Բուլղարիան, Լատվիան, Լիտվան և Մակեդոնիան չեն մասնակցի այդ տարվա մրցույթին։

## Նախընտրական փուլեր

Ազգային ընտրությունները պարտադիր են բոլոր մասնակից-երկրների համար։ Բայց որոշ երկրներին Եվրոպական հեռարձակողների միությունը (ԵՀՄ) թույլ է տալիս անցկացնել ներքին ընտրություն, որպեսզի նրանք մասնակցեն այս մրցույթին։

## Մասնակիցներ

## Վերադարձած մասնակիցներ

## Արտաքին հղումներ
* Մանկական Եվրատեսիլի պաշտոնական կայք
* Մանկական Եվրատեսիլը ESCKaz կայքում

Կատեգորիա:2012 Նիդերլանդներում
Կատեգորիա:Մանկական Եվրատեսիլ երգի մրցույթն ըստ տարեթվի
Կատեգորիա:Եվրատեսիլ 2012 երգի մրցույթ
Իշխանաց իշխան

**Իշխանաց-իշխան** (իշխողների իշխող), բարձրաստիճան տիտղոս-կոչում միջնադարյան Հայաստանում, շնորհվել է կողմնակալ-հրամանատարներին, տարածքների կուսակալներին։

## Առաջացման ակունքներ
Իշխանը տիրող ավագանու ներկայացուցիչն է, նաև՝ առանձին ռազմա-քաղաքական միավորման գլուխը մինչդասակարգայինից դասակարգային հասարակության անցման շրջանում։ Կենտրոնացված պետության առաջացմամբ իշխանները ընդգրկվել են նրա մեջ՝ կազմելով արտոնյալ, ժառանգական ավագանին՝ ազնվականությունը։ Հայաստանյան դասակարգային հասարակությունում մեծ, տեր, զորավոր, իշխող իմաստներով և տարբեր անվանումներով իշխաններ են կոչվել մանր ու խոշոր գավառատերերը՝ կրտսեր իշխան, իշխան, ավագ իշխան, տեր, տանուտեր, նախարար, ավագ նախարար, նահանգների տերերը՝ մեծ իշխան, կուսակալները՝ գահակալ իշխան, բդեշխ, երկրի տիրակալը՝ արքա, թագավոր, Հայոց իշխան։ Սրանց զուգահեռ առկա էր նաև գահերեց իշխան տիտղոս-կոչումը։ Հայ իրականությունում իշխան կոչումը համապատասխանել է տոհմացեղային դարաշրջանի հույների բազիլեոսին, լատինների դուքսին, գերմանների հերցոգին, արաբների մալիքին, միջնադարում՝ արևմտաեվրոպական գրաֆին, կոմսին, մարկիզին և ռուսական կնյազին։ Հայկական միջավայրում 19-րդ դարի ընթացքում և 20-րդ դարի սկզբին իշխանը լոկ տիտղոս է եղել և վերացվել է 1917 թ-ի խորհրդային դեկրետի հետագա կիրառմամբ։

## Իշխանաց-իշխան տիտղոս-կոչումը
13-րդ դարի սկզբներին Զաքարե Բ և Իվանե Ա Զաքարյանները ազատագրված Հայաստանում վարչական բաժանումներ կատարեցին և վաղ միջնադարյան բդեշխությունների օրինակով ստեղծեցին կողմնակալություններ Վաչուտյանների, Օրբելյանների, Պռոշյանների, Վահրամյանների, Խաչենի տերերի գլխավորությամբ և դրանց գլուխ նշանակեցին կամ իշխանական հին տոհմերի ներկայացուցիչների, կամ իրենց զորավարների։ Կողմնակալների այս նոր հաստատության ղեկավարներին շնորհեցին իշխանաց-իշխան տիտղոս-կոչում, որով վերջիններս իրենց ենթակա կողմնակալությունում առանձնաշնորհ տարբերակվեցին իրենց տոհմակից և այլ տոհմերի իշխաններից։ Նորանշանակ կողմնակալ-հրամանատարները սկզբում ունեին զինվորական-վարչական պաշտոն, սակայն շատ արագ ստացած պաշտոնն ու կոչումը վերածեցին ժառանգական մենաշնորհի։

## Գրականություն
* Հայկական սովետական հանրագիտարան։ Հ. 4։ Երևան, 1978 թ., էջ 375։
* Տիգրան Պետրոսյանց, Վաչուտյաններ։ Երևան, 2001 թ.։
* Տիգրան Պետրոսյանց, Վաչուտյաններ, Ե., 2023:
* Գրիգոր Գրիգորյան, Սյունիքը Օրբելյանների օրոք, Երևան, 1981 թ.։
* Գարեգին Ա Հովսեփյանց, Խաղբակեանք, մաս ա։ Վաղարշապատ, 1928 թ.։
* Արտաշես Շահնազարյան, Վահրամյանների իշխանության պատմությունից։ ՀԽՍՀ ԳԱ,, Լրաբեր,, հաս.գիտությունների հանդես, 1974 թ., թիվ 4։
* Բագրատ Ուլուբաբյան, Խաչենի իշխանությունը 10-14-րդ դարերում։ Երևան, 1975 թ.։

Կատեգորիա:Հայաստանի տիտղոսներ
Կատեգորիա:Բագրատունիների թագավորություն
Կատեգորիա:Արմինիա կուսակալություն
Կատեգորիա:Ավատատիրությունը Հայաստանում
Կարակորում

**Կարակորում** (, միջնադարում՝ Խարա-Խորին), քաղաք Մոնղոլիայում, Ուվեր-Խանգայան այմակի Խարխորին սոմոնի կենտրոն՛ նախկինում՝ Մոնղոլական կայսրության մայրաքաղաքը 1220-1260 թվականներին։

## Պատմություն
### Հիմնադրում
Քաղաքը Օրխոն գետի վերին ավազանում 1220 թ-ին հիմնադրել է մոնղոլական պետության հիմնադիր Չինգիզ խանը։ Գոյատևել է մինչև 16-րդ դարը։ Կարակորումի վերաբերյալ տեղեկություններ պահպանվել են չինական տարեգրություններում, եվրոպական ճանապարհորդներ Պլանո Կարպինիի, Մարկո Պոլոյի հուշագրություններում, հայ պատմիչների մոտ։ Քաղաքատեղում կատարվել են պեղումներ։ Քաղաքի հարավարևմտյան մասում բացվել են խան Ուգեդեյի պալատի մնացորդները։ Ուսումնասիրվել են քաղաքի առևտրա-արհեստավորական թաղամասերը և այլ շինություններ։

### Հեթում թագավորի այցը Կարակորում
Կիլիկյան Հայաստանի գոյատևումն ապահովելու և մոնղոլ Մանգու խանի հետ խաղաղության, փոխադարձ օգնության պայմանագիր կնքելու նպատակով Հեթում Ա թագավորը 1254 թ-ին այցելել է Կարակորում։ Կարակորում ճանապարհորդության ժամանակ Հեթում արքային ուղեկցել է Խաչենի մեծ իշխան Հասան Ջալալ Դոլան, իր որդի Աթաբեկ-Իվանեի և կնոջ հետ։ 1254 թ-ին գնալուց և 1255 թ-ին վերադառնալուց թագավորը մի քանի ամսով հյուրընկալել է Արարատյան կողմնակալության գահակալ տիրակալ Քուրդ Ա Վաչուտյանի Վարդենիս գյուղի դղյակում։

## Գրականություն
* Տիգրան Պետրոսյանց, Վաչուտյաններ։ Երևան, 2001 թ.։

Կատեգորիա:1220 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիա
Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Մոնղոլիայում
Կատեգորիա:Մետաքսի ճանապարհի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մոնղոլական կայսրություն
Կատեգորիա:Մոնղոլիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Նախկին մայրաքաղաքներ
Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի

աջից|մինի|240px|Հոլիվուդյան պողոտան
**Հոլիվուդյան փառքի ճեմուղի** (անգլ.` *Hollywood Walk of Fame*), Հոլիվուդյան պողոտայի և Վայն սթրիթ փողոցի երկու կողմերում գտնվող մայթերի շարան։ Մայթերի վրա գտնվում են աստղեր, որոնք նվիրված են հայտնի անձնավորություններին, ովքեր մեծ ձեռքբերումներ են ունեցել կինոյի, հեռուստատեսության, երաժշտության, ռադիոյի և թատրոնի ասպարեզներում։ Աստղեր են շնորհվում ոչ միայն իրական մարդկանց, այլ նաև գեղարվեստական կերպարների։

Ըստ *«NPO Plog Research»* կոչվող շուկայական հետազոտություն կատարող ֆիրմայի 2003 թվականի զեկույցի՝ փառքի ճեմուղին տարեկան իր մոտ է գրավում 10 միլիոն զբոսաշրջիկների։

## Նկարագրում
Փառքի ճեմուղին ընդհանուր առմամբ ձգվում մոտ 3 կիլոմետր։

1,8 մետր ընդմիջումներով մայթերի վրա շարված են մոտ 2400 աստղ։ Բուն մայթը պատրաստված է իտալական տեռացո կոչվող կերամիկական շինանյութի մուգ ածխագույն տեսակից, իսկ աստղերը՝ վարդագույն տեռացոյից։ Աստղերի մեջ գտնվում են հատուկ տարբերանշանները, որոնք ցույց են տալիս տվյալ անձի գործունեության բնագավառը։ Դրանք էլ պատրաստված են բրասս կոչվող մետաղից (չշփոթել բրոնզի հետ)։ Տարբերանշաններն ունեն հետևյալ տեսքը.
:: 40px ***Դասական տեսախցիկ*** - ներկայացնում է կինոյի բնագավառը
:: 40px ***Ալեհավաքով հեռուստացույց*** - ներկայացնում է հեռուստատեսության բնագավառը
:: 40px ***Ձայնապնակ*** - ներկայացնում է երաժշտության բնագավառը
:: 40px ***Ռադիո միկրոֆոն*** - ներկայացնում է ռադիոյի բնագավառը
:: 40px ***Կատակերգության և ողբերգության դիմակներ*** - ներկայացնում է թատրոնի բնագավառը (ավելացվել է 1984 թ.ին)

## Արտաքին հղումներ

*Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Լոս Անջելես
Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի
Մակենայի ոսկին

**«Մակենայի ոսկին»** (), ամերիկյան կինոֆիլմ, կինոյի պատմության վեստեռն ժանրի դասական ֆիլմերից մեկը՝ նկարահանված 1969 թվականին, գլխավոր դերերում հանդես են գալիս սիրված դերասաններ Գրեգորի Պեկը և Օմար Շարիֆը։ Սցենարը գրվել է Ուիլլ Հենրիի համանուն վեպի հիման վրա, որի հիմքում կորած ոսկու մասին լեգենդ է։

## Սյուժե
1874 թվականին շերիֆ Մակենան (Գրեգորի Պեկ) հրաձգության ժամանակ պատահականորեն սպանում է ապաչի ցեղերից մեկի առաջնորդին, ում մոտ հայտնաբերում է Ոսկե Կանյոնի տեղի քարտեզ-պլանը, որտեղ ըստ լեգենդի թաքնված են անհաշվելի գանձեր, և շատերն են ցանկացել գտնել Ոսկե Կանյոնը։ Պատմում են նաև, որ Ադամս անունով մի մարդ տեսել էր ոսկու տեղը, սակայն ապաչիները կուրացրել էին նրան։

Գտնված քարտեզը Մակենան այրում է։ Սակայն այդ մասին իմանում է ավազակապետ Կոլորադոն (Օմար Շարիֆ), ով գիտեր Մակենայի արտակարգ հիշողության մասին և ում մշտապես փնտրում էր Մակենան ձերբակալելու նպատակով, սակայն Կոլորադոն իր մոտ գերի վերցրած աղջկա կյանքի դիմաց ստիպում է Մակենային ուղեկցել իրեն դեպի Կանյոն։ Նրանց միանում են նաև մեկ այլ ավազակ Բեն Բեյքերի (Էլի Ուոլլակ) խմբի տարբեր մասնագիտությունների տեր արկածախնդիր մարդիկ ...

## Դերասաններ
* Գրեգորի Պեկ - շերիֆ Մակենա
* Օմար Շարիֆ - Ջոն Կոլորադո
* Կամիլլա Սպարվ - Ինգա Բերգման
* Թելլի Սավալաս - սերժանտ Թիբբս
* Թեդ Քեսիդի - Հաչիտա
* Ջուլի Նյումար - Հեշ-Կե
* Քինեն Ուինն - Սանչես
* Ռոբերտ Ֆիլլիպս - Մանկի
* Պեպե Կալլահան - Լագունա
* Ռուդի Դիաս - Բեշ
* Դիկ Պիբոդի - Ավիլա
* Էլի Ուոլլակ - Բեն Բեյքեր
* Լի Ջեյ Կոբբ - թերթի թղթակից
* Բերջես Մերեդիտ - խանութպան
* Էդվարդ Գ. Ռոբինսոն - ծերունի Ադամս
* Էնթոնի Քուեյլ - անգլիացի
* Ռայմոնդ Մեսսի - քարոզիչ
* Էդուարդո Չանելլի - կոյոտ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1960-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1969 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Columbia Pictures ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպերի էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան վեստերն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:1960-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Արիզոնայում
Կատեգորիա:Յուտայում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Օրեգոնում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Արիզոնայում նկարահանված ֆիլմեր
Խորիշահ

**Խորիշահ** (ծննդյան թվականն անհայտ - մահացել է 1260-ական թթ-ին), Վաչուտյան իշխանատոհմի իշխանուհի, Դսեղի Համազասպյան-Մամիկոնյան Մարծպան իշխանի և Մամքանի դուստր։

## Գործունեությունը
Խորիշահն ամուսնու՝ Արարատյան կողմնակալության կողմնակալ-հրամանատար, իշխանաց-իշխան Քուրդ Ա Վաչուտյանի հետ շուրջ չորս տասնամյակ իշխել է Արագածոտն-Նիգ գավառներում, մասնակցել ամուսնու բոլոր ձեռնարկումներին։ 1250-ական թվականների սկզբին իրենց վաղամեռիկ դստեր՝ Մամախաթունի հիշատակին Խորիշահը և Քուրդ Ա-ն կառուցել են Սաղմոսավանքի գրատուն-մատենադարանը։ Նրանք կառուցել են Աստվածընկալի կենտրոնագմբեթ եկեղեցին /1244 թ./ և գավիթը /1250-ական թվականներին/, Հովհաննավանքի գավիթը /1251 թ./, նորոգել են Սևանի Առաքելոց վանքը։ Նվերներ են տվել Հաղպատի, Սանահինի վանքերին։ Խորիշահը և Քուրդ Ա-ն հովանավորել են մշակութային գործիչներին։ 13-րդ դարի հայ նշանավոր մշակութային գործիչ, պատմիչ Վարդան Արևելցին տևական ժամանակ հյուրընկալել է նրանց Վարդենիս գյուղի դղյակում։ Նրանց հյուրն են եղել Վանական Վարդապետը, Գևորգ Սկևռացին, Կիլիկյան Հայաստանի թագավոր Հեթում Ա-ն /1254-1255 թթ-ին/, պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին։ Պատմիչն ականատեսի վստահությամբ գրել է, որ Հեթում Ա թագավորի դղյակում գտնվելու օրերին,,... եկին առ նա ... եպիսկոպոսք և վարդապետք և քահանայք և իշխանք քրիստոնէից...,,։

## Գրականություն
*Տիգրան Հայազն, Տիկնայք փափկասուն Հայոց աշխարհի։ Երևան, 2005 թ., էջ 57։
*ՊետրոսՅանց Տիգրան, Վաչուտյաններ, Ե., 2023:

Կատեգորիա:Վաչուտյաններ
Հասանի դուստր Մամախաթուն

**Մամախաթուն** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ), Վաչուտյան իշխանատոհմի իշխանուհի 13-րդ դարի առաջին կեսում, Հասանի և Վախախի դուստր։

## Գործունեությունը
Մամախաթունը Վաչուտյան տոհմի հիմնադիր իշխանաց-իշխան Վաչե Ա-ի կինն է։ Նրա անունն առաջին անգամ հիշվում է Թեղենյաց վանքի գավթում 1211 թ-ին փորագրված նվիրատվական արձանագրության մեջ։ Վաչե Ա-ի հետ համատեղ կառուցել են Սաղմոսավանքի կենտրոնագմբեթ Սուրբ Սիոն եկեղեցին /1215-1217 թթ-ին/, Հովհաննավանքի կենտրոնագմբեթ եկեղեցին /1217-1221 թթ-ին/։ 1229 թ-ին հայրենի տարածքից դուրս, Անիի մոտ գտնվող Հոռոմոսի վանական համալիրում կառուցել է գրատուն-մատենադարանի շենք և դրան նվիրել մի այգի, որի եկամուտները պետք է օգտագործվեին սովորող աշակերտների և ձեռագրեր ընդօրինակող գրիչների ապրուստն ապահովելու համար։ Ամուսնու հետ և առանձին, բազում եկեղեցական նվերներից բացի, Հաղպատի, Սանահինի վանքերին նվիրել է ձիթհանքեր, Հառիճի վանքին՝ այգիներ։

## Երախայրիքը
Մամախաթունի երախայրիքը իր իսկ մեկենասությամբ կառուցված Տեղերի եկեղեցական համալիրն է /1206-1232 թթ-ին/։ Այն կառուցված է ոչ մեծ բլրի վրա, մուգ մոխրագույն բազալտով։ Եկեղեցին, ըստ հորինվածքի, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով գմբեթավոր սրահ է։ Գմբեթային փոխանցման համակարգն առագաստային է, թմբուկը ներսից և դրսից բոլորաձև։ Շինությունն առանձնանում է իր խիստ ձևերով և դեկորատիվ հարդարանքի գրեթե իսպառ բացակայությամբ։ Եկեղեցուն արևմուտքից կից է գավիթը, որի շինարարությունը, արձանագրության համաձայն, տևել է 11 տարի և ավարտվել է 1232 թ-ին։ Գավիթը պատկանում է 13-րդ դարում լայն տարածում ստացած քառասյուն, 12 նիստ ունեցող վրանաձև ցածրադիր ծածկով պսակված գավիթների տիպին։ Այն իր չափերով գերազանցում է եկեղեցուն։ Սկզբունքային նորություն են գավթի ծածկի վրա, հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան անկյուններում կառուցված գմբեթավոր մատուռները, որոնց մուտքերը բացվում են գավթի ծածկի վրա։ Ճարտարապետական այսօրինակ նորույթի երկրորդ օրինակը ևս առկա է Վաչուտյանների իշխանատիրույթում գտնվող Նիգ գավառի /Ապարան/ Եղիպատրուշ գյուղի համաժամանակ կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու գավթում, որտեղ կտուրի մատուռները տեղադրված են գավթի և եկեղեցու միացման անկյուններում։ Տեղերի եկեղեցին, գավիթը, մատուռները կառուցվել են շուրջ քառորդ դարի ընթացքում։ 1232 թվականին Մամախաթունի անունից գավթի շքամուտքի բարավորին փորագրվել է., , Ես՝ Մամախաթունս, շինեցի զեկեղեցիքս զմեծ և զփոքր և զժամատունս յիշատակ ինձ և առն իմոյ Վաչէի..., , ։ Իր կառուցած այս նշանավոր եկեղեցու գավթում էլ շինարար իշխանուհին հանգչում է։

## Գրականություն
* Տիգրան Հայազն, Տիկնայք փափկասուն Հայոց աշխարհի։ Երևան, 2005 թ., էջ 70-71։

Կատեգորիա:Վաչուտյաններ
Մուսալեռ

**Մուսալեռ**, գյուղ Հայաստանի Արմավիրի մարզի Փարաքար համայնքում։

Գյուղն ունի մեկ եկեղեցի` Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին, մեկ դպրոց, 3250 բնակչություն, երիտասարդական ակումբ։

## Աշխարհագրություն
Հեռավորությունը Երևանից՝ 12 կմ, մարզկենտրոնից՝ 34 կմ, Հայաստանի պետական սահմանից՝ 10 կմ։
Բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 850 մ, բնակլիմայական պայմանները՝ չոր ցամաքային։

## Պատմություն
### Պատմամշակութային հուշարձաններ
Գյուղի ուշագրավ կառույցը նրա հյուսիս-արևելքում, բարձունքի վրա կանգնեցված հուշարձանն է՝ ի հիշատակ 1915 թվականի Մուսա լեռան հերոսական մարտերի։ Գյուղում է գտնվում նաև Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին։

## Բնակչություն
Բնակչության մի մասը հայրենադարձել են Լիբանանից, Սիրիայից, Եգիպտոսից և Կիլիկիայի Մուսալեռի գյուղերից 1946 թվականին։

Մուսալեռի ազգաբնակչության փոփոխությունը։

## Տնտեսություն
Համայնքի զբաղեցրած տարածքը՝ 616.9 հեկտար, որից՝ 48.3 հեկտարը արոտ, 248.3 վարելահողեր, 105.8 հեկտարը այգիները։
Համայնքն ունի 1 դպրոց, բուժկետ, մշակույթի տուն, համայնքային կենտրոն, մանկապարտեզ։
Բնակչությունը զբաղվում է այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։

## Պատկերասրահ

Musaler.jpg|Մուսա լեռան հերոսամարտի հուշարձան (Մուսալեռ)
Monument in Mousaler village, Armavir (4).jpg|Հուշարձան Մուսալեռ գյուղում


## Տես նաև
* Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Մուսալեռ)
* Մուսալեռի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Արմավիրի մարզ)
* Մուսա լեռան հերոսամարտի հուշարձան (Մուսալեռ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի Էջը Արմավիրի մարզպետարանի կայքում

Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Արմավիրի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Փարաքար համայնքի բնակավայրեր
Ադամաթզենի

thumb|200px|Ծաղկաբույլը
**Մատոնենի**, **Ադամաթզենի** (նաև՝ **բանանենի**, ), բազմամյա միաշաքիլավոր խոտաբույս։ Ադամաթզենու ավելի քան 40 տեսակներ տարածված են Ասիայի, Աֆրիկայի, Ամերիկայի և Ավստրալիայի արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներում։ Սև ծովի կովկասյան և Ղրիմի ափերին մշակում են որպես գեղազարդիչ բույս։

## Ընդհանուր նկարագիր
Սովորաբար ունի 5–6 մ, երբեմն՝ մինչև 15 մ բարձրություն։ Ծաղկում և պտղաբերում է տարին 1 անգամ, որից հետո բունը չորանում է, իսկ նոր ընձյուղներն աճում են կոճղարմատներից։ Պտուղները 3 երկայնակի կողերով, երկարավուն մանգաղանման են։ Դրանք 10–12 հատով կազմում են ողկույզներ։ Ցողունի վրա 6–12 ողկույզներ առաջացնում են մինչև 50 կգ զանգվածով պտղաբույլ։

## Պտուղը

Մատոնը(Ադամաթուզ) կամ բանանը պարունակում է C և B1 վիտամիններ, կարոտին (A-նախավիտամին) և պեկտինային նյութեր։ Հասունացած թարմ Մատոնը պարունակում է մինչև 18% օսլա, որը պտղի լրիվ հասունանալու ընթացքում փոխակերպվում է շաքարի. օսլայի քանակը նվազում է մինչև 2%, իսկ շաքարինը հասնում է մոտ 19%-ի։ Ադամաթուզը չի կարելի պահել 10&nbsp;°C-ից ցածր ջերմաստիճանում, քանի որ վրան առաջանում են մուգ բծեր, և այն փչանում է։

Մատոնը հնագույն մշակաբույսերից է, արևադարձային երկրների համար կարևոր արտահանման ապրանք է։

## Աղբյուր
* Մատոնը «Հայկական Հանրագիտարանում» 

Կատեգորիա:Ադամաթզենիներ
Կատեգորիա:Սննդաբույսեր
Կատեգորիա:Արևադարձային գյուղատնտեսություն
Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Ստեփանակերտ)

**Սուրբ Գևորգ եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի, որը գտնվում էր Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտում։

## Պատմություն

Սուրբ Գևորգ եկեղեցին կառուցվել էր 19-րդ դարի վերջին, իսկ օծվել է 1900-ականներին։ Եկեղեցու մոտակայքում եղել է Գևորգյան դպրոցը։ 1936 թվականին եկեղեցին քանդվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից, ու տեղը կառուցվել է թատրոնի շենքը (Վահրամ Փափազյանի անվան դրամատիկ թատրոն)։

## Տես նաև
* Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Ստեփանակերտ)

գ
գ
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Ստեփանակերտ)

**Սուրբ Հակոբ եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցու տաճար Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերտի Հեքիմյան թաղամասում։ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ հայտնվելուց և Ստեփանակերտի հայաթափումից հետո դադարել է գործել։

## Պատմություն
### Հիմնադրում
Եկեղեցու հիմքերը դրվել են 2005 թվականի սեպտեմբերին, իսկ կառուցման աշխատանքները տևել են շուրջ 1,5 տարի՝ մինչև 2007 թ.-ի սկիզբ։
 
Տաճարի կառուցման հովանավորն էր ամերիկահայ բարերար Ներսես Եփրեմյանը, որն եկեղեցին կառուցել է վաղամեռիկ որդու՝ Հակոբ Եփրեմյանի հիշատակին։ Իսկ եկեղեցու շրջակայքը բարելավել և ասֆալատապատել է «Քարավան» ՍՊԸ տնօրեն Հակոբ Հակոբյանը։

### Օծում
2007 թվականի մայիսի 6-ի երեկոյան տեղի է ունեցել եկեղեցու օծման հանդիսավոր արարողությունը, որին մասնակցել են հարյուրավոր ստեփանակերտցիներ, հյուրեր, Հայ Առաքելական եկեղեցու Արցախի թեմի հոգևորականներ, պաշտոնական այրեր, բարերարներ։ Օծման արարողությունը անց է կացրել Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը հոգևոր դասի հետ միասին։ Ընդունված կարգի համաձայն, սաղմոսների երգեցողության ներքո եկեղեցին լվացվել է ջրով և գինով, Պարգև սրբազանի ձեռամբ հոգելույս մեռոնով օծվեցել էին եկեղեցու բոլոր խաչերը։

### Բացում և առաջին պատարագ
Հաջորդը օրը, մայիսի 7-ի առավորտյան, Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանի կողմից մատուցվել է անդրանիկ պատարագը։ Նորակառույց եկեղեցու առաջին պատարագը, որին ներկա էին Արցախի Հանրապետության ղեկավարները՝ այն ժամանակվա նախագահ Արկադի Ղուկասյանի գլխավորությամբ, պաշտպանության բանակի բարձրաստիճան սպայակազմը, նվիրված էր Արցախի Հանրապետության զինված ուժերին։ Մասնակիցները մեկական մոմեր էին վառել՝ վասն բանակի հզորացման։ Եկեղեցու բացմանը մասնակցելու համար Կալիֆորնիայից ժամանել էր նաև հովանավորը՝ Ներսես Եփրեմյանը՝ որդու և աղջկա հետ։

Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը կիսվեց.

Արցախի Հանրապետության նախագահ Արկադի Ղուկասյանը եկեղեցու բացման վերաբերյալ ասաց.

## Տես նաև
* Ստեփանակերտ
* Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Ստեփանակերտ)

## Ծանոթագրություններ

հ
հ
Կատեգորիա:2007 հիմնադրումներ Արցախում
Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Ալեքսանդր Կոսեմյան

**Ալեքսանդր Սուրենի Կոսեմյան** (), ալտահար, մենակատար, անսամբլիստ, սիմֆոնիկ նվագախմբերի կոնցերտմեյստեր, մանկավարժ։ Կոմիտասի անվան պետական լարային քառյակի ալտահար (1990 թվականից)։ Հայաստանի վաստակավոր արտիստ։

Ջութակահար Ռուբեն Կոսեմյանի հայրը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Ալեքսանդր Կոսեմյան «Գրիգոր Նարեկացի»
* Հարցազրույց Ալեքսանդր Կոսեմյանի հետ, Վեմ ռադիո 

Կատեգորիա:Հայ ալտահարներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Իրա Հարությունյան

**Իրա Էդուարդի Հարությունյան** (Իրինա Հարությունյան, ), հայ դերասանուհի։ Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2008)։

## Կենսագրություն
Իրա Էդուարդի Հարությունյանը ծնվել է 1976 թվականին, Երևանում։ 1998 թվականին ավարտել է Տամբովի Դերժավինի անվան պետական համալսարանի ռեժիսուրայի և դերասանական արվեստի ֆակուլտետը։ 1998-2013 թվականներին եղել է Ստանիսլավսկու անվան ռուսական պետական դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի։

## Դերերը թատրոնում
* *իշխանուհի Աննա*՝ Լ. Շանթի «Ինկած բերդի իշխանուհին»
* *միսսիս Պրենտիս*՝ Ջ. Օրթոնի «Ինչ տեսավ սեղանապետը»
* *Սալոմե*՝ Գ. Սունդուկյանի «Քանդած օջախ»
* *Աստին*՝ Ի. Գրերորի «Արտաքսերքսի գործողություն»
* *Մամաևա*՝ Ա. Օստրովսկու «На всякого мудреца довольно простоты»
* *Խանումա*՝ Ա. Ցագարելիի «Խանումա»
* *Աննա Անդրեևնա*՝ Ն. Գոգոլու «Ռևիզոր»
* *կայսրուհի Թեոֆանա*՝ Լ. Շանթի «Կեսար»
* *մադամ Նունուֆար*՝ Վ. Սթեփանյանի «Տերն ու ծառան»
* *Դաշա*՝ Յու. Պոլյակովի «Աֆրոդիտեի ձախ կուրծքը»
* *Մագդալինա*՝ Ա. Շիրվանզադեի «Ես կամուսնանամ ամերիկուհու հետ» («Մորգանի խնամին»)
* *Աննա Ֆալիկովա*՝ Յու. Պոլյակովի «Դասընկերներ»
* *Տատյանա*՝ Ա. Մարդանի «Վարկաբեկություն առանց ընդմիջումի»
* *գնդապետուհի Սելյոդկինա*, *Դունյաշա*՝ Ա. Չեխովի «Օ մադամ, օ մեսյե»

## Դերերը կինոյում
* «Մեր բակը 3», 2005
* «Կյանքի գինը», 2011
* «Դժվար ապրուստ», 2011-2013
* «Հարազատ թշնամի», 2013-2015 
*«Քավարան», 2017
*«Նռան հատիկ», 2017-2019
*«Շիրազի Վարդը», 2020
*«Մոխրոտի երազները», 2024
*«Վերջին զանգը», 2025

## Պարգևներ և կոչումներ
* ՀԹԳՄ «Արտավազդ» թատերական մրցանակի՝ որպես լավագույն կանացի դերակատար, 2000
* Հայաստանի վաստակավոր արտիստ (2008)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Իրա Հարությունյանը Կ.Ստանիսլավսկու անվան ռուսական պետական դրամատիկական թատրոնի նախկին դերասանուհի։ 

Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Նորայր Դավթյան

**Նորայր Զավենի Դավթյան** (), Հայաստանի ազգային նվագարանների պետական նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր, պրոֆեսոր, Հայաստանի վաստակավոր արտիստ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1950 թ.Արտաշատի շրջանի Մրգավետ գյուղում։ 8-ամյա կրթություն ստանալուց հետո ընդունվել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի քամանչայի դասարան, որից հետո ավարտել է Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտը, այնուհետև՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական Կոնսերվատորիան՝ ստանալով նվագախմբի դիրիժորի մասնագիտություն։

Երաժշտական կարիերան սկսվել է 1970 թվականից, երբ Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի Արամ Մերանգուլյանի անվան ժողգործիքների նվագախումբը հրավիրեց ընդգրկվել խմբում՝ որպես քամանչահար և բամբիռահար, այնուհետև՝ դիրիժոր։ Շուրջ 27-28 տարի ղեկավարել է Կոնսերվատորիայի ուսանողական ազգային նվագարանների նվագախումբը։ 1978 թվականից դասավանդում է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական Կոնսերվատորիայում։

2005 թվականի ապրիլին կոմպոզիտոր Արա Գևորգյանի և Նորայր Դավթյանի ջանքերով ստեղծվեց և հիմնադրվեց Հայաստանի ազգային նվագարանների պետական նվագախումբը, որը հաջողությամբ գործում է մինչ օրս։ Նվագախումբը բաղկացած է բարձրագույն երաժշտական կրթությամբ 4 տասնյակ երաժիշտ կատարողներից։

Նվագախումբը համերգային շրջագայություններ է ունեցել ՀՀ մարզերում, Արցախում, ՌԴ Կրասնոդարի երկրամասում, ինչպես նաև Թուրքմենստանի հանրապետությունում` ՀՀ նախագահի պաշտոնական այցի և հայկական մշակութային օրերի շրջանակներում։

Համերգներով հանդես է եկել աշխարհի 35 երկրներում։ 2012 թվականին մասնակցել է Սայաթ-Նովայի 300-ամյա հոբելյանին նվիրված միջոցառումներին, իսկ 2013 թվականի նոյեմբերին 3-ին համերգ է ունեցել Բուենոս Այրեսի, Կորդովայի և Սան Պաուլոյի հայ համայնքներում՝ նվիրված Կոմիտասի 144-ամյակին։

## Պարգևներ
* ՀՀ վաստակավոր արտիստ
* ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալ, 2017

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նորայր Դավթյանի 60 ամյակին նվիրված համերգ

Կատեգորիա:«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ