Բրիտանական կղզիների պատմություն

[աջից|մինի|''Բրիտանական կղզիներ'' (1565), Հեղինակ՝ [Իգնասիո Դանտի]]
**Բրիտանական կղզիների պատմությունը** սկսում է Պալեոլիթում`շուրջ 900,000 տարի առաջ, երբ այստեղ ժամանակ առ ժամանակ բնակություն էին հաստատում մարդիկ։ Բրիտանական կղզիները շարունակաբար բնակեցված են վաղ Հոլոցենից սկսած` ներկայիս երկրաբանական դարաշրջանից, որը սկսվել է մոտ 11,700 տարի առաջ։ Մեզոլիթյան ժամանակաշրջանում որսորդների խմբերը մայրցամաքից այստեղ տեղափոխվեցին այն ժամանակ, երբ դեռևս ծովային արգելք չկար Բրիտանիայի և Եվրոպայի միջև, սակայն կար Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միջև։ Բնակչության գրեթե ամբողջական փոխարինում եղավ՝ մայրցամաքից գաղթելով նեոլիթյան դարաշրջանի սկզբին՝ մ.թ.ա. մոտ 4,100 թվականին և բրոնզի դարում՝ մոտ մ.թ.ա. 2,500 թվականին։ Հետագա գաղթերը նպաստեցին կղզիների քաղաքական և մշակութային կառուցվածքին և տարբեր շրջաններում ցեղային հասարակություններից ֆեոդալական հասարակությունների անցմանը:

Անգլիան և Շոտլանդիան ինքնիշխան թագավորություններ էին մինչև 1603 թվականը, այնուհետև օրինականորեն անցան նույն միապետի տիրապետության ներքո մինչև 1707 թվականը, երբ նրանք միավորվեցին որպես մեկ թագավորություն: Ուելսը և Իռլանդիան կազմված էին մի քանի անկախ թագավորություններից՝ փոփոխվող սահմաններով, մինչև միջնադարյան շրջանը։

Բրիտանական միապետը Բրիտանական կղզիների բոլոր երկրների պետության ղեկավարն էր՝ սկսած 1603 թվականին Թագերի միությունից մինչև 1949 թվականին Իռլանդիայի Հանրապետության օրենքի ընդունումը։

## Նախապատմություն
### Պալեոլիթի և Մեզոլիթի ժամանակաշրջաններ
Պալեոլիթը և Մեզոլիթը, որոնք նաև հայտնի են որպես հին և միջին քարի դարեր, բնութագրվում էին որսորդներից կազմված հասարակությունով և քարե գործիքների տեխնոլոգիաներով:

#### Պալեոլիթ
Բրիտանական կղզիներում Ստորին պալեոլիթի ժամանակաշրջանը նշանավորվում է վաղ հոմինիդների (արխայիկ մարդու տեսակ) առաջին հայտնի բնակությամբ։ Այս ժամանակահատվածում շրջակա միջավայրը մեծ փոփոխությունների էր ենթարկվում՝ ընդգրկելով մի քանի սառցադաշտային և միջսառցադաշտային փուլեր, որոնք մեծ ազդեցություն ունեցան մարդկային բնակեցման վրա։ Այս հեռավոր ժամանակաշրջանի թվագրումը բարդ և վիճահարույց խնդիր է։ Տարածքի բնակիչները որսորդներից կազմված խմբեր էին, որոնք շրջում էին Հյուսիսային Եվրոպայում՝ հետևելով կենդանիների հոտերին կամ իրենց գոյությունը ապահովում էին ձկնորսությամբ։ Այս ժամանակաշրջանի առավել նշանակալի հնագիտական վայրերից է Բոքսգրոուի հանքավայրը, որը գտնվում է Անգլիայի հարավում՝ Արևմտյան Սասեքսում։

#### Մեզոլիթ (մ.թ.ա. 10000-4500)
Մեզոլիթի ժամանակաշրջանում Homo sapiens-ը կամ ժամանակակից մարդը միակ հոմինիդ տեսակն էր, որը դեռևս գոյություն ուներ Բրիտանական կղզիներում։ Այդ ժամանակաշրջանում կարճատև բնակություն հաստատեցին Ահրենսբուրգյան որսորդները, բայց նրանց ներկայությունն ավարտվեց, երբ մոտավորապես մ.թ.ա. 9400-9200 թվականներին տեղի ունեցավ ջերմաստիճանի վերջին նվազումը։ Մեզոլիթյան ժամանակաշրջանի մարդիկ բնակություն հաստատեցին Բրիտանիայում մոտ մ.թ.ա. 9000 թվականին, և այն այդ ժամանակվանից ի վեր շարունակաբար բնակեցված է։ Մ.թ.ա. 8000 թվականին ջերմաստիճանն ավելի բարձր էր, քան այսօր, և կեչու անտառները  արագորեն տարածվում էին, սակայն մ.թ.ա. 6200 թվականին տեղի ունեցավ մոտ 150 տարի տևած Սառը շրջանը։ Բրիտանական կղզիները կապված էին մայրցամաքային Եվրոպային Դոգգերլենդ կոչվող տարածքով։  Ենթադրվում էր, որ Դոգգերլենդի դաշտավայրերը վերջնականապես ջրի տակ անցան մ.թ.ա. 6500-6000 թվականների ընթացքում, բայց վերջին հայտնագործությունները ենթադրում են, որ այդ ցամաքային կամուրջը կարող էր պահպանվել մինչև մ.թ.ա. 5800-5400 թվականները և հնարավոր է՝ նույնիսկ մինչև մ.թ.ա. 3800 թվականը։

### Նեոլիթ (մ.թ.ա. 4500-2500)
Մ.թ.ա. մոտ 4000 թվականին ներգաղթյալները սկսեցին ժամանել Կենտրոնական Եվրոպայից։ Թեև Բրիտանական կղզիներում հաստատված ամենավաղ լեզուները պատկանում էին հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի կելտական ճյուղին, անհայտ է, թե ինչ լեզվով էին խոսում վաղ հողագործությամբ զբաղվող ժողովուրդները։ Այս ներգաղթյալները բերեցին նոր գաղափարներ՝ հանգեցնելով հասարակության և բնապատկերի արմատական փոփոխության, որը կոչվեց Նեոլիթյան հեղափոխություն։ Բրիտանական կղզիներում նեոլիթյան շրջանը բնութագրվում էր գյուղատնտեսության ընդունմամբ և նստակյաց ապրելակերպով։ Նոր գյուղատնտեսական տարածքներ ստեղծելու համար հողագործությամբ զբաղվող այս համայնքները զանգվածային անտառահատումներ իրականացրին կղզիներում՝ հիմնովին փոխելով բնապատկերը։ Միևնույն ժամանակ նրանք սկսեցին արտադրել քարե գործիքներ, որոնք ունեին ավելի շատ հմտություններ. նոր տեխնոլոգիաներից մեկն էլ քարերի հղկումն էր։

Նեոլիթի ժամանակաշրջանում նաև կառուցվեցին տարբեր հուշարձաններ, որոնցից շատերը մեգալիթյան բնույթ ունեին։ Ամենավաղ կառույցները վաղ նեոլիթյան դամբարանային շինություններն էին, սակայն ուշ նեոլիթյան ժամանակաշրջանում այդ հուշարձանների տեղը զբաղեցրին քարե շրջանակները, որոնց կառուցումը շարունակվեց նաև բրոնզե դարում։ Ենթադրվում է, որ այս կառույցները արտացոլում են որոշ գաղափարական փոփոխություններ՝ կապված նոր կրոնական, ծիսակարգային և սոցիալական պատկերացումների հետ։

### Բրոնզի դար (մ.թ.ա. 2500-600)
Բրիտանական կղզիներում բրոնզի դարը բրիտանական և իռլանդական հասարակության ու բնապատկերի մեծ փոփոխությունների ժամանակաշրջան էր։ Այս ընթացքում տեղի ունեցավ գյուղատնտեսության ընդունումը, քանի որ համայնքները հրաժարվեցին որսորդների ապրելակերպից և սկսեցին զբաղվել երկրագործությամբ։

Բրոնզի դարում շարունակվեց նաև ուշ նեոլիթից մնացած մեծ մեգալիթյան հուշարձանների կառուցումը կամ փոփոխումը, որոնց մեջ մտնում են այնպիսի հայտնի վայրեր, ինչպիսիք են Էյվբերին, Սթոունհենջը, Սիլբերի Հիլը և Մաստ Ֆարմը։ Այս շրջանը նկարագրվել է որպես մի ժամանակաշրջան, «երբ Արևմտյան Եվրոպայի որոշ գյուղատնտեսական համայնքներում առաջացան ծիսական ավանդույթներ»։

### Երկաթի դար (մ․թ․ա․ 1200-մ․ թ․ 600)
Ինչպես հուշում է նրա անվանումը, Բրիտանական երկաթի դարը բնութագրվում է երկաթի կիրառմամբ, որը օգտագործվում էր տարբեր գործիքներ, զարդեր և զենքեր պատրաստելու համար։

Մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի ընթացքում, և հնարավոր է՝ ավելի վաղ, մայրցամաքային Եվրոպայից մշակութային տարածման և ներգաղթի համակցության արդյունքում կղզիներում հաստատվեցին կելտական լեզուները, որոնք հետագայում ձևավորեցին կելտական լեզվախումբը։ Նախկինում այն լեզուները, որոնցով խոսում էին այստեղ, անհայտ էին, սակայն համարվում է, որ դրանք նախահնդեվրոպական էին։

## Դասական դարաշրջան
մինի|Հռոմեական տիրապետության ավարտը Բրիտանիայում, 383-410 թվականներ
Մ.թ.ա. 55-54 թվականներին հռոմեացի զորավար Գայոս Հուլիոս Կեսարը երկու առանձին արշավանք ձեռնարկեց Բրիտանական կղզիներ, սակայն դրանցից ոչ մեկը չհանգեցրեց կղզու լիակատար գրավմանը։ Մ.թ. 43 թվականին Հարավային Բրիտանիան դարձավ Հռոմեական կայսրության մասը։ Երբ Ներոնը գահ բարձրացավ, Հռոմեական Բրիտանիայի սահմանները հասնում էին մինչև Լինքոլն։ Այնուհետև Բրիտանիայի կառավարիչ դարձավ Գայոս Սուետոնիոս Պաուլինոսը, որը նախկինում գրավել էր Մավրիտանիան (ներկայիս Ալժիրն ու Մարոկկոն)։ Իր պաշտոնավարման մեծ մասը նա անցկացրեց Ուելսում՝ վարելով ռազմական արշավներ։ Վերջապես, մ.թ. 60 թվականին նա շրջափակեց վերջին դիմադրությունը և վերջին դռուիդներին Մոնա (Անգլեսի) կղզում։ Պաուլինոսը իր զորքով անցավ Մենայի նեղուցը, կոտորեց դռուիդներին և այրեց նրանց սրբազան պուրակները։ Սակայն հենց հաղթանակի պահին լուր հասավ Արևելյան Անգլիայում Բուդիկյան ապստամբության մասին։

Բուդիկյան ապստամբության ճնշումից հետո սկսվեց հռոմեական նահանգի ընդարձակման շրջանը, ինչպես նաև Հարավային Ուելսի ենթարկումը։ Մ.թ. 77-83 թվականներին նոր կառավարիչ Գնեոս Հուլիոս Ագրիկոլան սկսեց մի շարք ռազմական արշավներ, որոնց արդյունքում նահանգի սահմանները զգալիորեն ընդարձակվեցին՝ ընդգրկելով Հյուսիսային Ուելսը, Հյուսիսային Բրիտանիան և Կալեդոնիայի (Շոտլանդիա) մեծ մասը։ Կելտերը պայքարում էին վճռականությամբ և տոկունությամբ, սակայն նրանց դիմաց կանգնած էր ավելի կազմակերպված և պրոֆեսիոնալ բանակ։ Ենթադրվում է, որ նվաճման շրջանում զոհվել է մոտ 100,000-250,000 մարդ։

## Միջնադարյան շրջան
### Վաղ միջնադար
Վաղ միջնադարյան շրջանում՝ սկսած 5-րդ դարից, գերմաներեն լեզվով խոսող սաքսերը ներխուժեցին Բրիտանիա։ Ստեղծվեցին անգլոսաքսոնական թագավորություններ, որոնք բրիտանական պետությունների հետ պատերազմների միջոցով աստիճանաբար տարածվեցին ներկայիս Անգլիայի տարածքում։ Շոտլանդիան բաժանված էր պիկտերի, Դալ Ռիատայի, Սթրաթկլայդի թագավորության և անգլերի միջև։ Մոտ 600 թվականին ձևավորվեցին յոթ հիմնական թագավորություններ՝ սկսելով այսպես կոչված Հեփթարխիայի շրջանը։ Այդ ժամանակաշրջանում անգլոսաքսոնական պետությունները քրիստոնեացվեցին (բրիտանական թագավորությունների քրիստոնեացման գործընթացը սկսվել էր շատ ավելի վաղ)։

9-րդ դարում սկանդինավյան վիկինգները գրավեցին Անգլիայի մեծ մասը, իսկ շոտլանդացիներն ու պիկտերը միավորվեցին՝ ստեղծելով Ալբա թագավորությունը։ Միայն Վեսեքսի թագավորությունն Ալֆրեդ Մեծի գլխավորությամբ պահպանեց իր անկախությունը և նույնիսկ վերանվաճեց ու միավորեց Անգլիան 10-րդ դարում։ Սակայն 10-րդ դարի վերջին և 11-րդ դարի սկզբին նոր դանիական արշավանքների ալիքը հանգեցրեց Անգլիայի լիակատար ենթարկմանը Դանիային՝ Սվեյն Ֆորկբարդի և Կանուտ Մեծի օրոք։ Դանիական իշխանությունը տապալվեց, և Վեսեքսի տեղական արքայատոհմը վերականգնեց իր իշխանությունը՝ Էդուարդ Խոստովանողի գլխավորությամբ, սակայն դա տևեց ընդամենը երկու տասնամյակ՝ մինչև նրա մահը 1066 թվականին։

### Ուշ միջնադար
[աջից|մինի|300x300փքս|[Բայոյի գոբելեն, որը պատկերում է նորմանդական նվաճմանը հանգեցնող իրադարձությունները, որոնք որոշեցին Բրիտանական կղզիների հետագա պատմության մեծ մասը]]
1066 թվականին Նորմանդիայի դուքս Վիլհելմը հայտարարեց, որ հավակնում է Անգլիայի գահին, և ներխուժեց Անգլիա։ Հասթինգսի ճակատամարտում նա պարտության մատնեց թագավոր Հարոլդ Գոդվինսոնին։ Հռչակելով իրեն Անգլիայի թագավոր՝ Վիլհելմ I-ը ամրապնդեց իր իշխանությունը՝ նշանակելով նորմանդական ազնվականության հավատարիմ անդամներին կարևոր պաշտոններում և կառուցելով ամրոցներ ողջ երկրում։ Ուշ միջնադարը բնութագրվում էր Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև տեղի ունեցած բազմաթիվ պատերազմներով, որոնք իրենց գագաթնակետին հասան Հարյուրամյա պատերազմի ընթացքում, որտեղ հաղթանակ տարավ Ֆրանսիան։ Ուշ միջնադարյան Անգլիայի միապետները պատկանում էին Պլանտագենետների, Լանկաստերների և Յորքերի արքայատոհմերին։

1295 թվականին Շոտլանդիայի թագավոր Ջոն Բալիոլի օրոք Շոտլանդիան Ֆրանսիայի հետ կնքեց Հին դաշինքը (Auld Alliance)։ 1296 թվականին Անգլիան ներխուժեց Շոտլանդիա, սակայն հաջորդ տարի Ուիլյամ Ուոլասը Սթերլինգ Բրիջի ճակատամարտում հաղթեց անգլիական բանակին։ Այնուամենայնիվ, Անգլիայի թագավոր Էդուարդ I-ը անձամբ հյուսիս եկավ և Ֆոլքիրքի ճակատամարտում պարտության մատնեց Ուոլասին։ 1320 թվականին ընդունված Արբրոութի հռչակագիրը, որը կարևոր նշանակություն ունեցավ շոտլանդական ազգային ինքնության ձևավորման մեջ, նպաստեց Շոտլանդիայի անկախության ճանաչմանը Եվրոպայի կարևոր արքայական տոհմերի կողմից։ 1328 թվականին Էդինբուրգ-Նորթհեմփթոնի պայմանագիրը վերջնականապես ճանաչեց Շոտլանդիայի անկախությունը Ռոբերտ Բրյուսի ղեկավարությամբ։

## Վաղ ժամանակակից շրջան
Վաղ նոր դարաշրջանի կարևոր պատմական իրադարձությունների մեջ ընդգրկվում են Անգլիական վերածնունդը, Անգլիական Ռեֆորմացիան, Շոտլանդական Ռեֆորմացիան, Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմը, Չարլզ II-ի գահակալության վերականգնումը, Պանծալի հեղափոխությունը, Միության պայմանագիրը, Շոտլանդական լուսավորությունը և Առաջին Բրիտանական կայսրության ձևավորումը։

## 19-րդ դար
### 1801 - 1837

#### Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միություն
Իռլանդիայի թագավորությունը գաղութային պետություն էր, որի միապետը Անգլիայի, այնուհետև Մեծ Բրիտանիայի գործող թագավորն էր։ Իռլանդիայի լորդ-լեյտենանտը ղեկավարում էր կառավարությունը միապետի անունից։ Նրան օգնում էր Իռլանդիայի գլխավոր քարտուղարը։ Նրանք երկուսն էլ պատասխանատու էին ոչ թե Իռլանդիայի խորհրդարանի, այլ Լոնդոնի կառավարության առաջ։ 1782 թվականի սահմանադրությունից առաջ Իռլանդիայի խորհրդարանը նույնպես շատ սահմանափակ էր, և Իռլանդիայի դատարաններում կայացված որոշումները կարող էին վերաքննվել բողոքով Բրիտանիայի Սենատում՝ Լոնդոնում։

Անգլո-իռլանդական իշխող դասը որոշակի չափով անկախություն ձեռք բերեց 1780-ական թվականներին՝ շնորհիվ Հենրի Գրեթանի։ Այդ ընթացքում մեղմացվեցին քրիստոնեական օրենքների ազդեցությունները հիմնականում կաթոլիկ բնակչության վրա, և որոշ անշարժ գույք ունեցող կաթոլիկներին տրվեց ընտրական իրավունք 1794 թվականին։ Այնուամենայնիվ, նրանց դեռևս արգելվում էր լինել Իռլանդիայի խորհրդարանի ստորին պալատի անդամներ։ Անկախության շրջանը ավարտվեց 1798 թվականի Իռլանդական ապստամբությունից հետո, որը տեղի ունեցավ Բրիտանիայի և հեղափոխական Ֆրանսիայի պատերազմների ժամանակ։ Բրիտանական կառավարության վախը, որ անկախ Իռլանդիան կարող է միանալ Ֆրանսիային, հանգեցրեց այն որոշմանը, որ երկու երկրները միավորվեն։ Դա իրականացվեց երկու թագավորությունների խորհրդարաններում ընդունված օրենսդրությամբ և ուժի մեջ մտավ 1801 թվականի հունվարի 1-ին։ Բրիտանացիները Իռլանդիային համոզել էին, որ իրենց օրենսդրական անկախության կորուստը կհատուցվի կաթոլիկների ազատագրմամբ, այսինքն՝ կաթոլիկների վրա դրված քաղաքացիական սահմանափակումների վերացումը ինչպես Մեծ Բրիտանիայում, այնպես էլ Իռլանդիայում։ Սակայն Թագավոր Ջորջ III-ը կտրականապես դեմ էր որևէ նման ազատագրմանը, և նրան հաջողվեց տապալել իր կառավարության ջանքերը՝ այն ներդնելու համար։

#### Նապոլեոնյան պատերազմներ
Երկրորդ կոալիցիայի պատերազմի (1799-1801) ընթացքում Ուիլյամ Պիտ Կրտսերը (1759-1806) Լոնդոնում հանդես եկավ՝ որպես հզոր առաջնորդ։ Մեծ Բրիտանիան օկուպացրեց Ֆրանսիայի և Նիդեռլանդների արտերկրյա տիրույթների մեծ մասը, քանի որ Նիդեռլանդները 1796 թվականին դարձել էին Ֆրանսիայի արբանյակ պետություն։ Կարճատև խաղաղությունից հետո՝ 1803 թվականի մայիսին, պատերազմը վերսկսվեց։ Նապոլեոնի՝ Բրիտանիա ներխուժելու ծրագրերը ձախողվեցին, հիմնականում նրա նավատորմի թուլության պատճառով։ 1805 թվականին Լորդ Նելսոնի նավատորմը վճռական հաղթանակ տարավ ֆրանսիացիների և իսպանացիների դեմ Տրաֆալգարի ճակատամարտում՝ վերջ դնելով Նապոլեոնի՝ ծովերի վրա վերահսկողություն ունենալու հույսերին։
մինի|Բրիտանական Սենդվիչ նավը կրակ է արձակում Թրաֆալգարում ֆրանսիական դրոշակակիր նավի վրա:
Բրիտանական բանակը Ֆրանսիայի համար մեծ վտանգ չէր ներկայացնում․ Նապոլեոնյան պատերազմների ընթացքում նրա թվաքանակը առավելագույնը հասավ ընդամենը 220,000-ի, մինչդեռ Ֆրանսիայի բանակներն անցնում էին մեկ միլիոնից՝ ներառյալ բազմաթիվ դաշնակից ուժեր և հարյուր հազարավոր ազգային գվարդիականներ, որոնց Նապոլեոնը կարող էր զորակոչել ըստ անհրաժեշտության։ Թեև Թագավորական նավատորմը արդյունավետորեն խաթարում էր Ֆրանսիայի արտասահմանյան առևտուրը՝ գրավելով և վտանգի ենթարկելով ֆրանսիական նավերն ու գաղութային տիրույթները, այն ի զորու չէր կանխել Ֆրանսիայի առևտուրը խոշոր մայրցամաքային տնտեսությունների հետ և Եվրոպայում քիչ սպառնալիք էր ներկայացնում ֆրանսիական տարածքներին։ Բացի այդ, Ֆրանսիան թե՛ բնակչությամբ, թե՛ գյուղատնտեսական ներուժով զգալիորեն գերազանցում էր Բրիտանիային։

1806 թվականին Նապոլեոնը ստեղծեց Մայրցամաքային համակարգը՝ նպատակ ունենալով դադարեցնել Բրիտանիայի առևտուրը ֆրանսիական վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների հետ։ Սակայն Բրիտանիան ուներ հզոր արդյունաբերություն և ծովային գերակայություն։ Այն տնտեսական ուժ էր կուտակում միջազգային առևտրի միջոցով, և Մայրցամաքային համակարգը մեծամասամբ անարդյունավետ էր։

Երբ Նապոլեոնը հասկացավ, որ Իսպանիայի և Ռուսաստանի միջոցով լայնածավալ առևտուր է ընթանում, նա ներխուժեց այդ երկու երկրներ։ Նրա զորքերը երկար ժամանակ ռազմական գործողությունների էպիկենտրոնում էին Իսպանիայում, իսկ 1812 թվականին նա պարտություն կրեց Ռուսաստանում։ 1808 թվականին Իսպանիայում սկսված ապստամբությունը վերջապես հնարավորություն տվեց Բրիտանիային ամրապնդել իր դիրքերը մայրցամաքում։ Վելլինգտոնի դուքսը բրիտանական և պորտուգալական բանակի հետ միասին աստիճանաբար դուրս մղեց ֆրանսիացիներին Իսպանիայից։ 1814 թվականի սկզբին, երբ Նապոլեոնը ենթարկվում էր ճնշման արևելքից՝ պրուսական, ավստրիական և ռուսական ուժերի կողմից, Վելինգտոնը ներխուժեց հարավային Ֆրանսիա։ Նապոլեոնի հանձնվելուց և Էլբա կղզի աքսորվելուց հետո թվում էր, թե խաղաղությունը վերականգնվել է, սակայն 1815 թվականին նա փախչեց և վերադարձավ Ֆրանսիա։ Բրիտանիան և նրա դաշնակիցները ստիպված էին նորից պատերազմել նրա դեմ։ Վելինգտոնի և Բլյուխերի բանակները վերջնականապես պարտության մատնեցին Նապոլեոնին Վաթեռլոյի ճակատամարտում։
ձախից|մինի|ԱՄՆ-ի հետ Գենտի պայմանագրի ստորագրումը (1814), Հեղինակ՝ Ա. Ֆորեստիեր
Նապոլեոնյան պատերազմների հետ միաժամանակ առևտրային վեճերը և բրիտանական նավատորմի կողմից ամերիկացի նավաստիների հարկադրական զորակոչը հանգեցրին 1812 թվականի պատերազմին Միացյալ Նահանգների դեմ։ Սա Ամերիկայի պատմության կարևոր իրադարձություն էր, սակայն Բրիտանիայում այն մեծ ուշադրության չարժանացավ, քանի որ ողջ ուշադրությունը կենտրոնացած էր Ֆրանսիայի դեմ պայքարի վրա։ Մինչ Նապոլեոնի անկումը 1814 թվականին բրիտանացիները չէին կարող մեծ ռեսուրսներ հատկացնել այս պատերազմին։ Բացի այդ, ամերիկյան հածանավերը մի շարք նվաստացուցիչ պարտություններ հասցրին բրիտանական նավատորմին, որը Եվրոպայում ընթացող պատերազմի պատճառով մարդուժի պակաս ուներ։ Վելլինգտոնի դուքսը պնդում էր, որ ԱՄՆ-ի նկատմամբ վճռական հաղթանակ տանելը անհնար էր, քանի որ ամերիկացիները վերահսկում էին Մեծ լճերի արևմտյան հատվածը և ոչնչացրել էին Բրիտանիայի հնդկացի դաշնակիցներին։ Բրիտանական լայնածավալ ներխուժումը պարտության մատնվեց Նյու Յորքի նահանգի հյուսիսում։ 1814 թվականի վերջին երկու երկրները խաղաղության համաձայնագիր կնքեցին, սակայն այդ լուրը դեռ չէր հասել Ամերիկա, երբ 1815 թվականի հունվարին Էնդրյու Ջեքսոնը ջախջախիչ հաղթանակ տարավ բրիտանացիների նկատմամբ Նոր Օռլեանի ճակատամարտում (այն ժամանակ, մինչև շոգենավերի ի հայտ գալը, Ատլանտյան օվկիանոսն անցնելու համար շաբաթներ էին պահանջվում)։ Գենտի պայմանագիրը վերջնականապես ավարտեց պատերազմը՝ առանց տարածքային փոփոխությունների։ Սա վերջին պատերազմն էր Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի միջև։

#### Ջորջ IV և Ուիլյամ IV
Բրիտանիան Նապոլեոնյան պատերազմներից դուրս եկավ որպես միանգամայն այլ երկիր, քան եղել էր 1793 թվականին։ Արդյունաբերության առաջընթացի հետ միասին հասարակությունն սկսեց փոխվել՝ դառնալով ավելի քաղաքային։ Պատերազմից հետո տնտեսական անկում տեղի ունեցավ, իսկ վատ բերքահավաքներն ու գնաճը հանգեցրին լայնածավալ սոցիալական անհանգստությունների։ 1815-ից հետո Եվրոպան զգոն էր Ժակոբինյան գաղափարների վերադարձի վտանգի նկատմամբ, և նույնիսկ լիբերալ Բրիտանիայում 1819 թվականին ընդունվեցին «Վեց օրենքները», որոնք արգելում էին արմատական գործունեությունը։ Սակայն 1820-ականների վերջին, ընդհանուր տնտեսական վերականգնման հետ մեկտեղ, այդ ճնշող օրենքներից շատերը չեղարկվեցին, և 1828 թվականի նոր օրենսդրությամբ երաշխավորվեցին կրոնական այլախոհների քաղաքացիական իրավունքները։

Թույլ կառավարիչ լինելով՝ Ջորջ IV-ը (1811-1820 թվականներին՝ որպես ռեգենտ, 1820-1830 թվականներին՝ որպես թագավոր) թույլ տվեց իր նախարարներին ամբողջությամբ ղեկավարել կառավարության գործերը՝ խաղալով շատ ավելի փոքր դեր, քան նրա հայրը՝ Ջորջ III-ը։ Նրա կառավարությունները, գրեթե առանց թագավորի մասնակցության, ղեկավարեցին Նապոլեոնյան պատերազմներում տարած հաղթանակը, բանակցեցին խաղաղության պայմանագրի շուրջ և փորձեցին լուծել հետպատերազմյան սոցիալական ու տնտեսական դժվարությունները։ Նրա եղբայր Վիլյամ IV-ը կառավարեց 1830-1837 թվականներին, սակայն նա քիչ էր զբաղվում քաղաքականությամբ։ Նրա թագավորության ընթացքում իրականացվեցին մի քանի կարևոր բարեփոխումներ. աղքատության մասին օրենքը վերանայվեց, սահմանափակվեց մանկական աշխատանքը, ստրկությունը գրեթե ամբողջ Բրիտանական կայսրությունում վերացվեց, և ամենակարևորն այն էր, որ 1832 թվականի Բարեփոխումների ակտը վերակազմակերպեց Բրիտանիայի ընտրական համակարգը։

Մինչ Ղրիմի պատերազմը (1853-1856) մեծածավալ պատերազմներ տեղի չունեցան։ Պրուսիան, Ավստրիան և Ռուսաստանը՝ որպես բացարձակ միապետություններ, փորձում էին ճնշել լիբերալիզմը, որտեղ էլ այն հայտնվեր, մինչդեռ բրիտանացիները հարմարվում էին նոր գաղափարներին։ Բրիտանիան 1826 թվականին միջամտեց Պորտուգալիայի գործերին՝ պաշտպանելու այնտեղ սահմանադրական կառավարությունը և 1824 թվականին ճանաչեց Իսպանիայի ամերիկյան գաղութների անկախությունը։ Բրիտանացի վաճառականները, ֆինանսագետները, իսկ ավելի ուշ նաև երկաթուղի կառուցողները կարևոր դեր խաղացին Լատինական Ամերիկայի երկրների տնտեսության զարգացման գործում։

#### 1830-ականների Վիգ քաղաքական կուսակցության բարեփոխումներ
Վիգերի կուսակցությունը վերականգնեց իր ուժն ու միասնությունը՝ աջակցելով բարոյական բարեփոխումներին, հատկապես ընտրական համակարգի բարեփոխմանը, ստրկության վերացմանը և կաթոլիկների ազատագրմանը։ Կաթոլիկների ազատագրումը ապահովվեց 1829 թվականի «Կաթոլիկների ազատության ակտով», որը վերացրեց հռոմեական կաթոլիկների նկատմամբ սահմանված ամենախիստ սահմանափակումները Մեծ Բրիտանիայում և Իռլանդիայում։

Վիգերը դարձան խորհրդարանական բարեփոխումների գլխավոր ջատագովները։ Նրանք 1830-1834 թվականներին լորդ Գրեյին նշանակեցին վարչապետ, և 1832 թվականի Բարեփոխումների ակտը դարձավ նրանց գլխավոր նախաձեռնությունը։ Այս ակտը ընդլայնեց ընտրական իրավունքը, վերացրեց «փտած» և «գրպանային» ընտրատարածքները (որտեղ ընտրությունները վերահսկվում էին հեղինակավոր անձանց կողմից) և փոխարենը իշխանությունը վերաբաշխվեց՝ հիմնվելով բնակչության քանակի վրա։ Այն ավելացրեց 217,000 նոր ընտրող՝ հասցնելով նրանց թիվը 435,000-ի Անգլիայում և Ուելսում։ Ակտի հիմնական ազդեցությունը եղել է հողատեր արիստոկրատիայի ուժի նվազումը և միջին խավի ազդեցության մեծացումը, որոնք առաջին անգամ էական ձայն ստացան խորհրդարանում։ Սակայն աշխատավորների մեծամասնությունը, գրագիրներն ու ագարակատերերը դեռևս բավարար սեփականություն չունեին ընտրելու իրավունք ստանալու համար։ Արիստոկրատիան շարունակում էր գերիշխել կառավարությունում, բանակում, նավատորմում և բարձր խավերում։ 1833 թվականին խորհրդարանական հետաքննությունների արդյունքում բացահայտվեցին մանկական աշխատանքի սարսափելի պայմաններ, ինչի հետևանքով ընդունվեցին որոշակի սահմանափակ բարեփոխումներ։

Չարտիզմը առաջացավ այն բանից հետո, երբ 1832 թվականի Բարեփոխումների ակտը չտվեց աշխատավոր դասին ընտրելու իրավունք։ Ակտիվիստները դատապարտեցին աշխատավոր դասի «դավաճանությունը» և նրանց «շահերի զոհաբերման» համար մեղադրեցին կառավարության անպատասխանատու վարքագիծը։ 1838 թվականին չարտիստները հրապարակեցին «Ժողովրդի խարտիան», որը պահանջում էր ընդհանուր ընտրական իրավունք բոլոր տղամարդկանց համար, հավասար չափի ընտրատարածքներ, քվեարկության գաղտնիություն, խորհրդարանի անդամներին աշխատավարձ վճարելու պարտավորություն (որպեսզի նաև աղքատները կարողանային ծառայել), ամեն տարի ընտրվող խորհրդարան և գույքային ցենզի վերացում: Կառավարող վերնախավը շարժումը վտանգավոր համարեց, և չարտիստները չկարողացան լուրջ սահմանադրական քննարկումներ պարտադրել։ Պատմաբանները չարտիզմը դիտարկում են որպես թե՛ 18-րդ դարի կոռուպցիայի դեմ պայքարի շարունակություն, թե՛ արդյունաբերական հասարակությունում ժողովրդավարության նոր փուլ։ 1832 թվականին խորհրդարանը վերացրեց ստրկությունը կայսրությունում՝ ընդունելով 1833 թվականի Ստրկության վերացման ակտը։ Կառավարությունը ստրկատերերին վճարեց 20 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ (գումարը հիմնականում ստացան Անգլիայում բնակվող հարուստ պլանտատորները), իսկ ստրուկները, հատկապես Կարիբյան կղզիներում, ազատ արձակվեցին։

#### Ղեկավարություն
Այդ ժամանակահատվածի վարչապետների թվում էին՝ Ուիլյամ Փիտ Կրտսերը, լորդ Գրենվիլը, Փորթլենդի դուքսը, Սփենսեր Փերսևալը, լորդ Լիվերպուլը, Ջորջ Կաննինգը, լորդ Գոդրիչը, Վելլինգթոնի դուքսը, լորդ Գրեյը, լորդ Մելբորնը և պարոն Ռոբերտ Փիլը։

### Վիկտորիանական դարաշրջան
մինի|282x282փքս|Թագուհի Վիկտորիա (1837-1901)
Վիկտորիանական դարաշրջանը ընդգրկում է թագուհի Վիկտորիայի կառավարման տարիները՝ 1837-1901 թվականները, ինչը նշանավորեց Բրիտանական արդյունաբերական հեղափոխության գագաթնակետը և Բրիտանական կայսրության ամենահզոր շրջանը։ Գիտնականները դեռևս քննարկում են՝ արդյոք Վիկտորիանական շրջանը սկսվում է 1832 թվականի Բարեփոխումների ակտի ընդունումով, քանի որ այդ ժամանակ ձևավորվեցին այն քաղաքական ու հասարակական գաղափարները, որոնք հաճախ կապվում են վիկտորիանական դարաշրջանի հետ։ Այս դարաշրջանից առաջ եղել էր Ռեգենտության դարաշրջանը, իսկ դրանից հետո՝ Էդվարդյան դարաշրջանը։ Վիկտորիան թագուհի դարձավ 1837 թվականին՝ 18 տարեկան հասակում։ Նրա երկար կառավարման տարիներին Բրիտանիան հասավ իր տնտեսական և քաղաքական հզորության գագաթնակետին՝ գոլորշու նավերի, երկաթուղիների, լուսանկարչության և հեռագրի ներդրմամբ։ Բրիտանիան շարունակում էր մեծամասամբ չեզոք մնալ եվրոպական մայրցամաքային քաղաքական հարցերում։

#### Ազատ առևտրի իմպերիալիզմ
1851 թվականին Լոնդոնի ցուցահանդեսը պարզ ցույց տվեց Բրիտանիայի տիրապետությունը ինժեներիայի և արդյունաբերության ոլորտներում, որը շարունակվեց մինչև ԱՄՆ-ի և Գերմանիայի հզորացումը 1890-ականներին։ Հիմնվելով կայսերական ազատ առևտրի և ֆինանսական ներդրումների վրա՝ Բրիտանիան մեծ ազդեցություն ուներ բազմաթիվ երկրների վրա, հատկապես Եվրոպայից դուրս, մասնավորապես Լատինական Ամերիկայում և Ասիայում։ Այդպիսով, Բրիտանիան ուներ ինչպես պաշտոնական կայսրություն՝ հիմնված բրիտանական իշխանության վրա, այնպես էլ «ոչ պաշտոնական» կայսրություն՝ հիմնված բրիտանական ֆունտի վրա։

#### Ռուսաստան, Ֆրանսիա և Օսմանյան կայսրություն
Մի ահագնացող վախ կար Օսմանյան կայսրության հնարավոր անկման մասին։ Բոլորը քաջ գիտակցում էին, որ այդ երկրի անկումը կհանգեցնի իր տարածքի համար պայքարի, ինչը կարող էր Բրիտանիային մղել պատերազմի։ Դրա կանխարգելման համար Բրիտանիան փորձում էր խանգարել ռուսներին՝ Կոստանդնուպոլիսը գրավելու և Բոսպորոսի նեղուցը վերցնելու, ինչպես նաև՝ Աֆղանստանի միջով Հնդկաստանը վտանգելու մեջ։ 1853 թվականին Բրիտանիան և Ֆրանսիան միջամտեցին Ղրիմի պատերազմին՝ Ռուսաստանի դեմ։ Խորամանկորեն նրանք կարողացան գրավել Ռուսաստանի Սևաստոպոլ նավահանգիստը, ստիպելով ցար Նիկոլայոս I-ին խաղաղություն խնդրել։ Պատերազմը առաջացրեց շատ խոչընդոտներ ու եղան անդառնալի  կորուստներ, իսկ համընդհանուր հերոսը դարձավ Ֆլորենս Նայթինգեյլը։

1877 թվականին տեղի ունեցած ռուս-օսմանյան պատերազմը հանգեցրեց ևս մեկ եվրոպական միջամտության, այս անգամ բանակցությունների սեղանի շուրջ։ Բեռլինի կոնգրեսը խանգարեց Ռուսաստանին՝ պարտադրելու Օսմանյան կայսրությանը Սան Սթեֆանոյի պայմանագիրը, որը շատ դաժան կետեր ուներ։ Չնայած Ղրիմի պատերազմի ժամանակ Ֆրանսիայի հետ կնքած դաշինքին Բրիտանիան մի փոքր անհանգստացած էր Նապոլեոն III-ի կայսրությունից, հատկապես երբ կայսրը սկսել էր կառուցել երկաթե նավեր և վերադարձնել Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը ավելի ակտիվ դիրքում։

#### Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմ
Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի (1861-1865) ընթացքում բրիտանական ղեկավարները նախընտրում էին Կոնֆեդերացիան, որը հանդիսանում էր հիմնական աղբյուր տեքստիլ գործարանների համար: Արքայազն Ալբերտը կարևոր դեր խաղաց 1861 թվականի վերջում առաջացած պատերազմական լարվածությունը մեղմելու գործում։ Սակայն բրիտանացիները, որոնք մեծապես կախված էին ամերիկյան սննդամթերքի ներմուծումից, ընդհանուր առմամբ աջակցում էին Միությանը: Բամբակը գալիս էր Նյու Յորքից, քանի որ ԱՄՆ նավատորմի շրջափակումը կանգնեցրել էր Հարավային արտահանումների 95%-ը դեպի Բրիտանիա: 1862 թվականի սեպտեմբերին Աբրահամ Լինքոլնը հռչակեց ազատագրման հայտարարագիրը: Քանի որ Կոնֆեդերացիային աջակցելը նշանակում էր սատարել ստրկության հաստատմանը, եվրոպական պետությունների միջամտության հնարավորությունը բացառվեց։ Բրիտանացիները զենքեր էին վաճառում երկու կողմերին էլ, Կոնֆեդերացիայի հետ շահավետ առևտուր կատարելու համար կառուցում էին հզոր մեքենաներ, և գաղտնի կերպով թույլ էին տալիս Կոնֆեդերացիայի համար կառուցել պատերազմային նավակներ: Այս նավակները առաջացրին խոշոր դիվանագիտական վեճ, որը լուծվեց1872 թվականին Ալաբամայի պահանջների հռչակագրով՝ ի շահ ամերիկացիների։

#### Կայսրության ընդլայնումը
1867 թվականին Բրիտանիան միավորեց իր Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութների մեծ մասը՝ ստեղծելով Կանադան՝ տալով նրան ինքնակառավարում և իր պաշտպանության պատասխանատվությունը, սակայն Կանադան մինչև 1931 թվականը չուներ անկախ արտաքին քաղաքականություն։ Չնայած Կանադայի և Բրիտանիայի ճնշմանը, մի շարք գաղութներ ժամանակավորապես հրաժարվեցին միանալ Դոմինիոնին․ վերջինը՝ Նյուֆաունդլենդը, դիմակայեց մինչև 1949 թվականը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Բրիտանիան զգալիորեն ընդլայնեց իր գաղութային կայսրությունը, հատկապես Աֆրիկայում։ «Յունիոն Ջեք»-ի (Բրիտանիայի դրոշի) ծածանումը «Կահիրեից մինչև Քեյփթաուն» իրականություն դարձավ միայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին։ Տիրելով տարածքների վեց մայրցամաքներում՝ Բրիտանիան ստիպված էր պաշտպանել իր ողջ կայսրությունը և դա անում էր կամավորական բանակով՝ լինելով միակ մեծ տերությունը Եվրոպայում, որը չուներ պարտադիր զինվորական ծառայություն։ Որոշ մարդիկ հարցադրում էին, թե արդյոք երկիրը չափից դուրս չի լարում իր ուժերը։ 1871 թվականին Գերմանական կայսրության ստեղծումը նոր մարտահրավեր առաջացրեց, քանի որ այն (Միացյալ Նահանգների հետ միասին) սպառնում էր փոխարինել Բրիտանիային որպես աշխարհի առաջատար արդյունաբերական ուժ։ Գերմանիան ձեռք բերեց մի շարք գաղութներ Աֆրիկայում և Խաղաղ օվկիանոսում, սակայն կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը կարողացավ պահպանել ընդհանուր խաղաղություն ուժերի հավասարակշռության և իր վարած ռազմավարության շնորհիվ։ Սակայն, երբ 1888 թվականին Վիլհելմ II-ը դարձավ կայսր, նա հեռացրեց Բիսմարկին սկսելով մարտական հռետորաբանություն կիրառել և պլանավորեց կառուցել նավատորմ, որը կկարողանար մրցակցել Բրիտանիայի հետ։

Այն պահից ի վեր, երբ Բրիտանիան Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ Նիդեռլանդներից խլեց Կապի գաղութը, նրանք կողք կողքի գոյակցում էին հոլանդացիների  հետ, որոնք ավելի հեռու էին տեղափոխվել ու ստեղծել իրենց երկու հանրապետությունները։ Բրիտանական կայսերության տեսլականը պահանջում էր վերահսկողություն այս նոր երկրների նկատմամբ, սակայն հոլանդախոս «բուրերը» (կամ «աֆրիկացիները») կարողացան դիմադրել 1899-1902 թվականների պատերազմում։ Հզոր կայսրության դեմ զինված՝ բուրերը մղեցին պարտիզանական պատերազմ (որն ավելի ուշ որոշ այլ բրիտանական տարածքներ կիրառեցին անկախություն ձեռք բերելու համար)։ Սա ծանր պայքար էր բրիտանական կանոնավոր զորքերի համար, սակայն նրանց թվային առավելությունը, գերազանց սպառազինությունը և հաճախ դաժան մարտավարությունը ի վերջո բերեցին բրիտանացիների հաղթանակին։ Պատերազմը մեծ զոհերի պատճառ դարձավ և լայնորեն քննադատվեց բրիտանական լիբերալների կողմից ու աշխարհի տարբեր հատվածներում, սակայն Միացյալ Նահանգները ցուցաբերեց իր աջակցությունը։ Բուրերի հանրապետությունները 1910 թվականին միավորվեցին Հարավային Աֆրիկայի Միության կազմում, որն ուներ ներքին ինքնակառավարում, սակայն նրա արտաքին քաղաքականությունը վերահսկվում էր Լոնդոնի կողմից, և այն Բրիտանական կայսրության անբաժանելի մաս էր։

#### Իռլանդիա և «ինքնակառավարման» շարժում
1800 թվականի Միության ակտի շուրջ ձեռք բերված պայմանավորվածության մի մասը նախատեսում էր, որ Իռլանդիայում պետք է վերացվեն պատժիչ օրենքները, իսկ կաթոլիկներին պետք է ազատություն շնորհվի: Սակայն թագավոր Ջորջ III-ը սահմանափակեց այդ ազատությունը՝ պնդելով, որ դրա տրամադրումը կխախտի իր թագադրության երդումը՝ պաշտպանելու Անգլիկան եկեղեցին: Իրավաբան Դանիել Օ’Քոնելի քարոզարշավը և Ջորջ III-ի մահը 1829 թվականին հանգեցրին կաթոլիկների ազատագրմանը, ինչը թույլ տվեց նրանց տեղ գրավել Միացյալ Թագավորության խորհրդարանում: Սակայն Օ’Քոնելի հիմնական նպատակը միայն կաթոլիկների ազատությունը չէր, այլ Միության ակտի չեղարկումը և Իռլանդիայի ինքնուրույնությունը: 1843 թվականի հունվարի 1-ին նա վստահորեն, բայց սխալմամբ հայտարարեց, որ այդ տարի Միության ակտը կչեղարկվի: Երբ 1846 թվականին կարտոֆիլի ժանտախտը պատուհասեց կղզուն, գյուղական բնակչության մեծ մասը մնաց առանց սննդի, քանի որ կանխիկ եկամուտ ապահովող մշակաբույսերը արտահանվում էին վարձավճարները մարելու համար։

Այդ ժամանակվա բրիտանացի քաղաքական գործիչները, այդ թվում՝ վարչապետ Ռոբերտ Փիլը, հավատարիմ էին տնտեսական լասե-ֆերի (laissez-faire) քաղաքականությանը, որը դեմ էր պետական միջամտությանը: Թեև բարեգործական կազմակերպությունները և մասնավոր անձինք միջոցներ էին ձեռնարկում՝ կանխելու այդ ամենը, բրիտանական կառավարության ոչ պատշաճ արձագանքը աղետը վերածեց սարսափելի ճգնաժամի: Գյուղատնտեսությամբ զբաղվող բանվորների (կոտիերների) մեծ մասը վերացվեց այսպես կոչված «Մեծ սովի» ժամանակ: Միաժամանակ Իռլանդիայում ձևավորվեց մի փոքր, բայց նշանակալի արհմիութենականների (յունիոնիստների) խումբ, որոնք պաշտպանում էին Միությունը: Անգլիական եկեղեցու անդամ, նախկին փաստաբան, բայց հետագայում ազգայնական գործիչ դարձած Այզեք Բաթը 1870-ականներին հիմնում է նոր ազգայնական շարժում՝ «Ինքնակառավարման լիգա»-ն (Home Rule League): Նրա մահից հետո շարժումը, որն այդ ժամանակ հայտնի էր որպես Իռլանդական խորհրդարանական կուսակցություն, դարձավ հզոր քաղաքական ուժ Ուիլյամ Շոուի և վճռական երիտասարդ բողոքական հողատեր Չարլզ Ստյուարտ Պառնելի ղեկավարության ներքո։

Պառնելի շարժումը պայքարում էր «Ինքնակառավարման լիգա»-յի համար, ինչը ենթադրում էր, որ Իռլանդիան պետք է ունենա սեփական կառավարություն՝ Մեծ Բրիտանիայի կազմում: Լիբերալ վարչապետ Ուիլյամ Էվարտ Գլադստոնը ներկայացրեց երկու Ինքնակառավարման օրինագիծ (1886 և 1893 թվականներին), սակայն երկուսն էլ չեղարկվեցին, հիմնականում Պահպանողական կուսակցության և Լորդերի պալատի դիմադրության պատճառով: Այս հարցը բորբոքում էր Իռլանդիայում առկա լարվածությունը, քանի որ արհմիութենականների (հիմնականում Ալստերի շրջանում բնակվող) մեծամասնությունը դեմ էր «ինքնակառավարման»-ը՝ վախենալով, որ Դուբլինում կաթոլիկ ազգայնական կառավարությունը («Հռոմի կառավարություն») խտրականություն կցուցաբերի նրանց նկատմամբ, կպարտադրի կաթոլիկ եկեղեցու ուսմունքները և կսահմանի մաքսատուրքեր արդյունաբերության վրա: Թեև Իռլանդիայի մեծ մասը գյուղատնտեսական էր, Ալստերի վեց կոմսություններում կենտրոնացած էր ծանր արդյունաբերությունը, որը կարող էր տուժել նման տնտեսական սահմանափակումներից։

## 20-րդ դարից մինչև ներկա
### 1900-1945
Թագուհի Վիկտորիան, ով թագավորել էր 1837 թվականից, մահացավ 1901 թվականին, և նրան փոխարինեց իր որդին՝ Էդվարդ VII-ը: Վերջինիս մահից հետո, 1910 թվականին, գահը ժառանգեց նրա որդին՝ Ջորջ V-ը: Բրիտանական կայսրությունը շարունակում էր բարգավաճել, սակայն Հարավային Աֆրիկայում մղվեց դառնալի «Երկրորդ Բուրական պատերազմ»-ը: 1914 թվականին Մեծ Բրիտանիան ներգրավվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմում՝ պատերազմ հայտարարելով Գերմանիային: Պատերազմի ընթացքում զոհվեց մոտ մեկ միլիոն բրիտանացի, և այն ավարտվեց 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին՝ Գերմանիայի հանձնմամբ։

Իռլանդիայում ինքնակառավարման հարցը, որը 19-րդ դարի վերջից կարևոր քաղաքական խնդիր էր, սակայն պատերազմով պայմանավորված հետաձգվել էր, որոշ չափով լուծվեց Իռլանդիայի անկախության պատերազմի հետևանքով: 1922 թվականին բրիտանական կառավարությունը հայտնվեց փակուղում, և բանակցությունների արդյունքում ստեղծվեց Իռլանդական ազատ պետությունը: Սակայն, որպեսզի հաշտեցնեն հյուսիսային արհմիութենականներին, հյուսիս-արևելյան վեց կոմսությունները մնացին Մեծ Բրիտանիայի կազմում՝ կազմավորելով Հյուսիսային Իռլանդիան՝ սեփական խորհրդարանով՝ Ստորմոնտում, Բելֆաստում:

20-րդ դարի սկզբին Լիբերալները երկար ժամանակ իշխանության էին Կամբել-Բաներմանի, Ասքվիթի և Լոյդ Ջորջի վարչապետության օրոք: Սակայն 1914 թվականից հետո լիբերալ կուսակցությունը սկսեց կտրուկ թուլանալ: Նորաստեղծ Լեյբորիստական կուսակցությունը, որի առաջնորդ Ռեմզի Մաքդոնալդը գլխավորում էր երկու փոքրամասնության կառավարություն, արագորեն դարձավ Պահպանողականների հիմնական հակառակորդը և Բրիտանիայի խոշորագույն ձախակողմյան կուսակցությունը:

Թագավոր Ջորջ V-ին 1936 թվականի հունվարին փոխարինեց նրա որդին՝ Էդվարդ VIII-ը, սակայն կառավարությունը թույլ չտվեց նրան ամուսնանալ ամուսնալուծված Ուոլլիս Սիմփսոնի հետ: Դեկտեմբերին Էդվարդը հրաժարվեց գահից, որպեսզի կարողանա ամուսնանալ Սիմփսոնի հետ: Գահը ժառանգեց նրա եղբայրը՝ Ջորջ VI-ը:

Եվրոպայում նոր պատերազմի վտանգից խուսափելու նպատակով վարչապետ Նևիլ Չեմբեռլենը փորձեց հանգստացնել Գերմանիայի կանցլեր Ադոլֆ Հիտլերին, ով տարածքներ էր զավթում Կենտրոնական Եվրոպայում: Չնայած հայտարարությանը, թե «մենք հասել ենք մեր ժամանակների խաղաղությանը», 1939 թվականի սեպտեմբերի 3-ին Մեծ Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, երբ վերջինս երկու օր առաջ ներխուժել էր Լեհաստան: Այդպիսով, Մեծ Բրիտանիան միացավ դաշնակից ուժերին՝ ընդդեմ նացիստական Գերմանիայի և ֆաշիստական Իտալիայի: Առաջին անգամ պատերազմի ընթացքում քաղաքացիական բնակչությունն անմասն չմնաց, քանի որ Լոնդոնը գիշերային ռմբակոծությունների ենթարկվեց Բլիցի ժամանակ: Քաղաքի մեծ մասը ավերվեց, 1,400,245 շինություն ամբողջությամբ կամ մասնակի վնասվեց։ Բրիտանական կղզիներից միակ տարածքը, որը օկուպացվեց թշնամու կողմից, Չանելի կղզախումբն էր։

### 1945-1997
Պատերազմական կոալիցիոն կառավարության ղեկավար Ուինսթոն Չերչիլը 1945 թվականի ընտրություններում անսպասելի ծանր պարտություն կրեց Կլեմենթ Էթլիի առաջնորդած Լեյբորիստական կուսակցությունից։ Վարչապետ դառնալով՝ Էթլին Բրիտանիայում ստեղծեց բարեկեցության պետություն (Welfare State), որի կարևորագույն ձեռքբերումներից էր Ազգային առողջապահական ծառայության (NHS) հիմնումը, որը քաղաքացիներին անվճար բուժօգնություն էր տրամադրում։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին միջազգային ասպարեզում գերակշռող իրադարձությունը Սառը պատերազմն էր, որը ընթացել է Խորհրդային Միության և նրա սոցիալիստական դաշնակիցների ու Միացյալ Նահանգների և նրա կապիտալիստական դաշնակիցների միջև։ Մեծ Բրիտանիան վերջինիս կարևոր դաշնակիցն էր, որը 1949 թվականին միացավ հակախորհրդային ռազմական դաշինքին՝ ՆԱՏՕ-ին։ Այդ ժամանակաշրջանում Մեծ Բրիտանիան մասնակցեց նաև Կորեական պատերազմին (1950-1953)։ Սառը պատերազմը ձևավորեց համաշխարհային քաղաքականությունը մինչև 1989 թվականը, երբ Արևմուտքը հաղթանակ տարավ։ Հիմնական կուսակցությունները մեծամասամբ համաձայն էին թե՛ արտաքին, թե՛ ներքին քաղաքականության հարցերում, բացառությամբ որոշ արդյունաբերական ոլորտների պետականացման հարցերի։ Այսպես կոչված «պատերազմից հետո ձևավորված կոնսենսուսի» շրջանը շարունակվեց մինչև 1970-ական թվականները։

1951 թվականին Ուինսթոն Չերչիլն ու Պահպանողական կուսակցությունը վերադարձան իշխանության՝ հաջորդ 13 տարիների ընթացքում կառավարելով առանց ընդհատումների։ 1952 թվականին մահացավ թագավոր Ջորջ VI-ը, և նրան փոխարինեց նրա ավագ դուստրը՝ Եղիսաբեթ II-ը, ով թագավորեց մինչև իր մահը՝ 2022 թվականի սեպտեմբերի 8-ը։ Չերչիլին 1955 թվականին փոխարինեց Էնթոնի Իդենը, որի վարչապետությունը խիստ վնասվեց Սուեզի ճգնաժամի պատճառով։ Այդ ճգնաժամի ընթացքում Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Իսրայելը ծրագրեցին հարվածել Եգիպտոսին՝ նրա նախագահ Գամալ Աբդել Նասերի կողմից Սուեզի ջրանցքի ազգայնացումից հետո։ Իդենին հաջորդեց Հարոլդ Մակմիլանը, ում կառավարման ընթացքում Պահպանողական կուսակցությունում պառակտում առաջացավ, երբ Բրիտանիան դիմեց Եվրոպական տնտեսական համայնքին (EEC) անդամակցելու համար, սակայն Ֆրանսիայի նախագահ Շառլ դը Գոլը վետո (արգելք) դրեց այդ հայտին։

1964 թվականին իշխանության վերադարձավ Լեյբորիստական կուսակցությունը՝ Հարոլդ Ուիլսոնի ղեկավարությամբ։ Նա իրականացրեց մի շարք սոցիալական բարեփոխումներ, ներառյալ աբորտների (վիժում) օրինականացումը, մահապատժի վերացումը և համասեռամոլության ապաքրեականացումը։ 1973 թվականին Պահպանողական վարչապետ Էդվարդ Հիթին հաջողվեց ապահովել Մեծ Բրիտանիայի անդամակցությունը Եվրոպական տնտեսական համայնքին (EEC), որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Եվրոպական միություն։ Ուիլսոնը, 1970 թվականի ընտրություններում պարտվելով Հիթին, 1974 թվականին կրկին վերադարձավ իշխանության, սակայն Լեյբորիստական կուսակցության հեղինակությանը մեծ վնաս հասցրեց 1978-1979 թվականների «դժգոհության ձմեռը» (Winter of Discontent) Ջիմ Քալահանի վարչապետության օրոք։ Դրա արդյունքում Պահպանողական կուսակցությունը 1979 թվականին կրկին իշխանության եկավ Մարգարետ Թետչերի առաջնորդությամբ, ով դարձավ Բրիտանիայի առաջին կին վարչապետը։

Թեև Թետչերի տնտեսական բարեփոխումները սկզբում անհայտ էին, 1982 թվականին նա որոշեց ռազմական ուժով վերագրավել Ֆոլկլենդյան կղզիները՝ արգենտինյան ներխուժումից հետո։ Ֆոլկլենդյան պատերազմում հաղթանակը մեծացրեց նրա ժողովրդականությունը՝ նրան ապահովելով 1983 թվականի ընտրություններում համոզիչ հաղթանակ։ 1987 թվականին Թետչերը երրորդ անընդմեջ հաղթանակը տարավ ընտրություններում, սակայն նրա ժողովրդականությունը հետագայում անկում ապրեց, և 1990 թվականին նրան փոխարինեց ֆինանսների նախարարը՝ Ջոն Մեյջորը։

Հյուսիսային Իռլանդիայում բողոքականների և կաթոլիկների միջև լարվածությունը հասավ գագաթնակետին 1960-ականների վերջին, երբ խաղաղության երթի ընթացքում ազգային շարժման մասնակիցներին գնդակահարեցին «B Specials» պահեստային ոստիկանական ուժերի անդամները, որոնք գրեթե բացառապես արհմիութենականներ էին։ Այս իրադարձությունից հետո Իռլանդական հանրապետական բանակը (Irish Republican Army), որը հայտնի էր նաև որպես «Պրովոներ», սկսեց ռմբակոծությունների շարք ամբողջ Միացյալ Թագավորությունում՝ սկիզբ դնելով «Խորհրդանիշների ժամանակաշրջանին» (The Troubles), որը տևեց մինչև 1990-ականների վերջը։

1981 թվականին Ուելսի արքայազն Չարլզը՝ Էլիզաբեթ II-ի ավագ որդին, ամուսնացավ Լեդի Դիանա Սպենսերի հետ։ Զույգը ունեցավ երկու որդի՝ Ուիլյամին և Հարրիին, սակայն 1992 թվականին ամուսնալուծվեց։ Նույն թվականին նաև արքայազն Էնդրյուն և արքայադուստր Աննան բաժանվեցին իրենց ամուսիններից, ինչի պատճառով թագուհին այդ տարին անվանեց «annus horribilis» («սարսափելի տարի»)։

### 1997 թվականից մինչև մեր օրեր
1997 թվականին Թոնի Բլեերը ընտրվեց Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ՝ «Նոր Լեյբորիստների» համար ունեցած համոզիչ հաղթանակով՝ տնտեսական առումով հետևելով «Երրորդ ճանապարհ» (Third Way) անվանումով ծրագրին։ Բլեյրը վերընտրվեց 2001 և 2005 թվականներին, նախքան 2007 թվականին իշխանությունը հանձնելը իր ֆինանսների նախարար Գորդոն Բրաունին։ Տասը տարի շարունակ բարգավաճելուց հետո ինչպես Մեծ Բրիտանիան, այնպես էլ Իռլանդիայի Հանրապետությունը տուժեցին 2008 թվականին սկսված համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամից։ 2010 թվականին Պահպանողական կուսակցությունը կոալիցիոն կառավարություն կազմեց Լիբերալ-դեմոկրատների հետ՝ Թորիի առաջնորդ Դեյվիդ Քեմերոնի ղեկավարությամբ։ 2014 թվականին Շոտլանդիայում անցկացվեց հանրաքվե անկախության հարցով, որի արդյունքում շոտլանդացիները քվեարկեցին Միացյալ Թագավորության կազմում մնալու օգտին: 2015 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ կանխատեսվում էր, որ ոչ մի կուսակցություն բացարձակ մեծամասնություն չի կազմի, սակայն Պահպանողական կուսակցությանը հաջողվեց ստանալ նվազագույն անհրաժեշտ մանդատները ինքնուրույն կառավարություն ձևավորելու համար։

Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո Մեծ Բրիտանիան աջակցեց ԱՄՆ-ին «Ահաբեկչության դեմ պատերազմում» և միացավ նրանց Աֆղանստանի պատերազմի (2001-2021), ինչպես նաև Իրաքի ներխուժման ժամանակ։ Լոնդոնում ահաբեկչական հարձակում տեղի ունեցավ 2005 թվականի հուլիսին։ Մեծ Բրիտանիան նաև առանցքային դեր խաղաց 2011 թվականի Լիբիայի ռազմական միջամտության ընթացքում։ 2016 թվականի հանրաքվեում Մեծ Բրիտանիան քվեարկեց Եվրամիությունից դուրս գալու օգտին, որը պաշտոնապես իրականացվեց 2020 թվականի հունվարի 31-ին։ Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միջև բանակցությունները հանգեցրին վիճահարույց Հյուսիսային Իռլանդիայի նախնական համաձայնությանը, որը վավերացվեց 2020 թվականի հունվարին, որը ստեղծեց փաստացի մաքսային սահման Իռլանդական ծովում՝ ապահովելով անխափան առևտուրը Իռլանդիայի Հանրապետության հետ:

Դեյվիդ Քեմերոնի հրաժարականից հետո, որը հաջորդեց Բրեքսիթի հանրաքվեի արդյունքներին, Թերեզա Մեյը (նախկինում ներքին գործերի նախարար) ստանձնեց վարչապետի և Պահպանողական կուսակցության առաջնորդի պաշտոնները։ Վերջինս նախաձեռնեց խորհրդարանական ընտրություններ՝ փորձելով ապահովել մեծամասնություն Բրեքսիթի բանակցություններում ուժեղ դիրք ունենալու համար, ինչպես նաև օգտվել Լեյբորիստական կուսակցության այն ժամանակվա ցածր հանրային աջակցությունից։ Սակայն, հակառակ սպասելիքներին, Պահպանողական կուսակցությունը կորցրեց խորհրդարանական մեծամասնությունը, չնայած պատմության մեջ իր ամենամեծ թվով ձայներն էր ստացել։ Նրանք ստիպված էին պայմանագիր կնքել Հյուսիսային Իռլանդիայի Դեմոկրատական Յունիոնիստական կուսակցության (DUP) հետ՝ Համայնքների պալատում աշխատանքային մեծամասնություն ապահովելու համար, բայց այդպես էլ պաշտոնական կոալիցիա չձևավորեցին։

Հետագա տարիներին Մեծ Բրիտանիայի լրատվամիջոցներում լայնորեն քննարկվում էին մի շարք աղմկահարույց իրադարձություններ, այդ թվում՝ 2017 թվականի հունիսի 14-ին Լոնդոնի Հյուսիսային Քենսինգթոն շրջանում Գրենֆել Թաուերում բռնկված հրդեհը, որը խլեց 72 մարդու կյանք և դարձավ վերջին երեք տասնամյակների ամենամահաբեր շինության հրդեհը՝ հանգեցնելով շարունակվող հանրային հետաքննության, 2018 թվականի մարտի 4-ին Սոլսբերիում ռուսական կրկնակի գործակալ Սերգեյ Սկրիպալի և նրա դստեր՝ Յուլիայի թունավորումը նովիչոկ նյարդապարալիտիկ թունավոր նյութով, ինչը մեծացրեց դիվանագիտական լարվածությունը Մեծ Բրիտանիայի և Ռուսաստանի միջև, Թերեզա Մեյի որոշումը՝ թույլատրել օդային հարվածներ հասցնել Սիրիայի նախագահ Բաշար ալ-Ասադի զորքերին՝ շարունակվող քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում։ Միևնույն ժամանակ, Իռլանդիայում 2017 թվականի հունիսի 13-ին վարչապետ ընտրվեց «Ֆայն Գաել» (Fine Gael) կուսակցության առաջնորդ Լեո Վարադկարը՝ փոխարինելով Էնդա Քեննիին։ Վարադկարը դարձավ Իռլանդիայի առաջին բացահայտ համասեռամոլ վարչապետը։ Նրա ղեկավարության ներքո 2017 և 2018 թվականներին երկրի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) աճեց մոտ 8%-ով, մինչև 2019-ին և 2020-ին սկսված դանդաղումները:

Մեյը բախվեց ինչպես կուսակցական, այնպես էլ արտաքին ճնշումների՝ կապված իր ղեկավարության հետ։ 2018 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Պահպանողական կուսակցությունում անցկացված վստահության քվեարկության ժամանակ Մեյը ստացավ 200 պատգամավորի աջակցություն՝ անհրաժեշտ 159 ձայնից ավելի, ինչը թույլ տվեց նրան պահպանել կուսակցության ղեկավարի պաշտոնը։ 2019 թվականի հունվարի 16-ին Մեյը հաղթահարեց Համայնքների պալատում անցկացված անվստահության քվեարկությունը՝ ընդամենը 19 ձայնի առավելությամբ։ Սակայն նրա առաջարկած «Իռլանդական բեքստոփ» ծրագիրը, որը նախատեսում էր մինչև վերջնական համաձայնության ձեռքբերումը Հյուսիսային Իռլանդիան մասամբ ԵՄ միասնական շուկայում պահել, բազմիցս մերժվեց խորհրդարանում։ Այս պատճառով նա ստիպված եղավ հետաձգել Մեծ Բրիտանիայի ԵՄ-ից դուրս գալու ծրագրված օրը։ Մեյը հայտարարեց իր հրաժարականի մասին 2019 թվականի մայիսի 27-ին։ Հաջորդ ընտրություններում նրա տեղը զբաղեցրեց Բորիս Ջոնսոնը (ով 2016-2018 թվականներին եղել էր Մեյի կառավարության արտաքին գործերի նախարար)՝ հաղթելով Ջերեմի Հանթին։ Ջոնսոնը վարչապետ ընտրվեց, և նույն տարվա դեկտեմբերին անցկացված համընդհանուր ընտրություններում Պահպանողականները ստացան ամենամեծ խորհրդարանական մեծամասնությունը 1987 թվականից ի վեր՝ ապահովելով 80 մանդատի առավելություն ընդդեմ Լեյբորիստների առաջնորդ Ջերեմի Քորբինին։ 2020 թվականի ապրիլի 4-ին Քորբինին փոխարինեց Լեյբորիստական կուսակցության նոր առաջնորդ Սեր Քեիր Սթարմերը:

Ջոնսոնի ղեկավարության օրոք Մեծ Բրիտանիան դուրս եկավ ԵՄ-ից և, ինչպես նաև Իռլանդիան, բախվեց շարունակվող COVID-19 համավարակի մարտահրավերներին։ Երկրները ստիպված էին ամիսներ շարունակ սահմանը փակ պահել, սահմանել սոցիալական հեռավորության և դիմակ կրելու պարտադիր կանոններ, քանի որ միլիոնավոր մարդիկ, այդ թվում՝ Ջոնսոնը և գործող նախագահ Միխոլ Մարտինը վարակվեցին կորոնավիրուսով։ Տնտեսությունը մեծ վնասներ կրեց, սակայն արագ վերականգնվեց։ Այժմ Մեծ Բրիտանիան և Իռլանդիան կանգնած են բարձր գնաճի, տնտեսական դանդաղեցման և անկման վտանգի առաջ։ 2020 թվականի իռլանդական խորհրդարանական ընտրություններից հետո տեղի ունեցած բանակցությունների արդյունքում 2020 թվականի հունիսի 15-ին ձևավորվեց նշված կոալիցիոն կառավարությունը՝ հիմնականում դեմոկրատական-սոցիալիստական Սին Ֆեյն կուսակցության դեմ, որը 37 մանդատով դարձավ Դայլի երկրորդ խոշորագույն կուսակցությունը:Միխոլ Մարտինը դարձավ նախագահ 2020 թվականի հունիսի 27-ին, և նախատեսվում էր, որ Լեո Վարադկարը կվերադառնա այդ պաշտոնին 2022 թվականի դեկտեմբերին։

Ջոնսոնը ծանր վնասներ կրեց 2021 թվականի նոյեմբերից 2022 թվականի հուլիսը ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած մի շարք սկանդալների արդյունքում, այդ թվում՝ համավարակի սկզբում բազմաթիվ երեկույթների մասնակցության համար, որոնք խախտում էին կառավարության սահմանափակումները, մի շարք ընտրական պարտություններ, Պահպանողական կուսակցության մի շարք պատգամավորների հետ կապված սկանդալներ, այդ թվում՝ Օուեն Փաթերսոնի և Սըր Ջեֆրի Քոքսի գործերը, ինչպես նաև նրա տեղյակ լինելը նախկին ղեկավար Քրիս Փինչերի նկատմամբ սեռական բռնության մեղադրանքների մասին։ Չնայած որ հունիսի 6-ին նա վստահության քվեարկության արդյունքում չորսշաբաթյա նվազագույն մեծամասնությամբ պահպանեց իր պաշտոնը, հուլիսի 5-ից 7-ը 62 պատգամավոր հրաժարական տվեց, այդ թվում՝ ֆինանսների նախարար Ռիշի Սունակն ու առողջապահության նախարար Սաջիդ Ջավիդը։ Այս ամենը ստիպեց Ջոնսոնին հրաժարական տալ հուլիսի 7-ին: Նրա տեղը որպես վարչապետ նշանակվեց Արտաքին գործերի նախարար Լիզ Թրասը սեպտեմբերի 5-ին՝ երեք օր առաջ, երբ Գրեհամ Կառլոս III-ը բազմեց գահին Մեծ Բրիտանիայի թագուհի Էլիզաբեթ II-ի մահից հետո։

## Ժամանակաշրջաններ
* Նախապատմական Բրիտանիա (նախապատմական շրջան-43)
** Նախապատմական Շոտլանդիա
** Նախապատմական Ուելս
* Հռոմեական Բրիտանիա (44-407)
* Հետհռոմեական Բրիտանիա (407-597)
* Բրիտանիան միջնադարում (597-1485)
** Անգլոսաքսոնական Անգլիա (597-1066)
** Շոտլանդիան վաղ միջնադարում (400-900)
** Շոտլանդիան միջնադարում(900-1286)
** Նորմանական նվաճում (1066)
** Շոտլանդիան ուշ միջնադարում (1286-1513)
*** Շոտլանդիայի անկախության պատերազմներ (1296-1357)
** Ուելսը միջնադարում (411-1542)
* Վաղ ժամանակակից Բրիտանիա
** Թյուդորի շրջանը (1485-1603)
*** Թյուդորների նվաճումը Իռլանդիայիում
*** Անգլիական Վերածնունդ
*** Էլիզաբեթյան դարաշրջան (1558-1603)
** Առաջին Բրիտանական կայսրություն (1583-1783)
** Յակոբյան դարաշրջան (1567-1625)
** Թագերի միավորում (1603)
** Կառոլինյան դարաշրջան (1625-1642)
** Անգլիական քաղաքացիական պատերազմ (1642-1651)
** Անգլիական միջարքայություն (1651-1660)
** Վերականգնում (1660)
** Փառահեղ Հեղափոխություն (1688)
** Շոտլանդական լուսավորություն
** Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն (1707-1800)
** Երկրորդ Բրիտանական կայսրություն (1783-1815)
** Ջորջյան դարաշրջան
* Միացյալ Թագավորության պատմություն (1801-)
** Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորություն (1801-1922)
*** Բրիտանիայի կայսերական դար (1815-1914)
*** Ռեգենցիա (1811-1820)
*** Վիկտորիանական դարաշրջան (1837-1901)
*** Էդվարդյան դարաշրջան (1901-1910)
*** Բրիտանիան Առաջին համաշխարհային պատերազմում (1914-1918)
*** Կոալիցիոն կառավարություն 1916-1922
*** Իռլանդիայի անկախության պատերազմ (1919-1921)
** Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորություն (1922-)
*** Մեծ Բրիտանիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում (1939-1945)
*** Միացյալ Թագավորության պատմություն (1945-ից մինչ օրս)
* Իռլանդիայի Հանրապետության պատմություն (1922-)
** Իռլանդիայի քաղաքացիական պատերազմ

## Բրիտանական կղզիների ժամանակագրության պատմությունը
### Աշխարհագրական

* Անգլիայի պատմություն (ժամանակացույց)
** Կոռնուոլի պատմություն
** Լոնդոնի պատմություն
* Շոտլանդիայի պատմություն
* Ուելսի պատմություն
* Իռլանդիայի պատմություն
** Հյուսիսային Իռլանդիայի պատմություն
** Իռլանդիայի Հանրապետության պատմություն (ժամանակացույց)
* Մեն կղզու պատմություն
* Ջերսիի պատմություն

### Պետական
* Անգլիան միջին դարերում
* Անգլիայի թագավորություն (մինչև 1707)
* Շոտլանդական թագավորություն (մինչև 1707)
* Իռլանդիայի թագավորություն (1541-1801)
* Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն (1707-1801)
* Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն (1801-1927)
* Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն (1927 - )
* Մեն կղզի (առայժմ չգրանցված ամսաթիվ)

### Միջազգային
* Բրիտանական կայսրություն
* Ազգերի Համագործակցություն
* Եվրամիություն

## Ծանոթագրություններ

### Աշխատություններ
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* Norman Davies, *The Isles: A History*, Oxford University Press, 1999 
* Alexander Grant and Keith J. Stringer (eds.), *Uniting the Kingdom? The Making of British History*, Routledge, 1995 
* Hugh Kearney, *The British Isles: A History of Four Nations*, Cambridge University Press, 2006 (2nd edition) 
* Richard S. Lambert, *The Great Heritage: a History of Britain for Canadians*, House of Grant, 1964 (and earlier editions and/or printings)
* Christopher Lee, *[[This Sceptred Isle (radio series)|This Sceptred Isle]]: 55BC-1901*, Penguin Books  (originally a radio series https://www.bbc.co.uk/radio4/history/sceptred_isle/)
* Kenneth O. Morgan (ed.), *The Oxford History of Britain*, Oxford University Press, 2010 (revised edition) 
* Chas Newkey-Burden, *The Reduced History of Britain*, Andre Deutsch, 2005 
* 
** 
** 
** 
** 
* G. M. Trevelyan, *Shortened History of England*, Penguin Books 

## Արտաքին հղումներ
* British History
* World History Database
* The most comprehensive sites on British History
* Encyclopedia of British History
* 1000 years of British history
* British History Online
* Homepage of the BBC History website
* British History Interactive Timeline
* Rutgers University Libraries - American and British History
* British History at about.com 
* English History and Heritage guide - History of England
* The British History Site with rss feed#
* Mytimemachine.co.uk
* The British History Podcast
* The History Files http://www.historyfiles.co.uk/index.html

Կատեգորիա:Բրիտանական կղզիների պատմություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն