Ապրիորի և ապոստերիորի

**[[Ապրիորի]]** («Նախնական, փորձից առաջ») և **ապոստերիորի** («հետին, փորձից հետո») լատիներեն արտահայտություններ են, որոնք փիլիսոփայության մեջ օգտագործվում են տարբերակելու ճանաչողության, հիմնավորման կամ փաստարկման տեսակները՝ ըստ դրանց՝ փորձից կախված լինելու։ **ապրիորի ճանաչողությունն** անկախ է փորձից։ Օրինակներ են մաթեմատիկան, կրկնաբանությունները և զուտ բանականությունից բխեցված եզրակացությունները: **Ապոստերիորի** գիտելիքները կախված են փորձարարական ապացույցներից: Օրինակները ներառում են գիտության գրեթե բոլոր ոլորտները և անձնական գիտելիքների ասպեկտները։

Տերմինները ծագում են Արիստոտելի աշխատությունների ժողովածու՝ «Օրգանոնում» հանդիպող վերլուծական մեթոդներից: Նախնական վերլուծությունը (a priori) վերաբերում է դեդուկտիվ տրամաբանությանը, որը բխում է սահմանումներից և առաջին սկզբունքներից: Հետին վերլուծությունը (a posteriori) վերաբերում է ինդուկտիվ տրամաբանությանը, որը բխում է դիտողական ապացույցներից։

Երկու տերմիններն էլ հանդիպում են Էվկլիդեսի «Սկզբունքներում» և տարածվել են Իմանուիլ Կանտի «Զուտ բանականության քննադատության» շնորհիվ, որը փիլիսոփայության պատմության մեջ ազդեցիկ աշխատություն է: Երկու տերմիններն էլ հիմնականում օգտագործվում են որպես «գիտելիք» գոյականի փոփոխիչներ (օրինակ՝ «a priori գիտելիք»): Ապրիորին կարող է օգտագործվել այլ գոյականներ, օրինակ՝ «ճշմարտություն», փոփոխելու համար: Փիլիսոփաները կարող են օգտագործել առաջնահերթությունը, ապրիորիստը և ապրիորությունը որպես գոյականներ, որոնք վերաբերում են ապրիորի լինելու որակին:

## Օրինակներ
### Ապրիորի
Դիտարկենք հետևյալ դրույթը. «Եթե Գեորգ V-ը թագավորել է առնվազն չորս օր, ապա նա թագավորել է երեք օրից ավելի»։ Սա այնպիսի մի արտահայտություն է, որը մենք կարող ենք ճանաչել **ապրիորի**, քանի որ այն արտահայտում է մի պնդում, որը կարելի է եզրակացնել զուտ բանականությամբ՝ առանց փորձի դիմելու։

### Ապոստերիորի
Դիտարկենք հետևյալ դրույթը. «Գեորգ V-ը գահակալել է 1910-ից մինչև 1936 թվականը»։ Սա մի բան է, որը (եթե ճիշտ է) պետք է իմանալ ապոստերիորի, քանի որ այն արտահայտում է մի էմպիրիկ փաստ, որը չի կարող հայտնի լինել միայն բանականությամբ։

## Առաջնահերթություն, վերլուծականություն և անհրաժեշտություն
### Կապը վերլուծական-սինթետիկ տարբերակման հետ
Մի քանի փիլիսոփաներ, ի պատասխան Իմանուիլ Կանտի, ձգտեցին բացատրել ապրիորի գիտելիքը՝ առանց դիմելու այն բանին, ինչը Փոլ Պողոսյանը նկարագրում է որպես «հատուկ ունակություն [ինտուիցիա] ... որը երբեք բավարար կերպով չի նկարագրվել»: 20-րդ դարի սկզբի տրամաբանական պոզիտիվիստների շրջանում տարածված մի տեսություն է այն, ինչ Պողոսյանը անվանում է «ապրիորիի վերլուծական բացատրություն»: Անալիտիկ և սինթետիկ պնդումների միջև տարբերակումն առաջին անգամ ներկայացրել է Կանտը։ Մինչ նրա սկզբնական տարբերակումը հիմնականում հիմնված էր հասկացողական պարունակության վրա, նման տարբերակման ժամանակակից տարբերակը հիմնականում ներառում է, ինչպես ամերիկացի փիլիսոփա Ուիլարդ վան Օրման Քուայնն է ասել, «ճշմարիտ՝ իմաստների ուժով և փաստից անկախ» հասկացությունները:

Վերլուծական դրույթները համարվում են ճշմարիտ՝ միայն իրենց իմաստի հիման վրա, մինչդեռ **ապոստերիորի** դրույթներն իրենց ճշմարտացիությունն ունեն թե՛ իմաստի, և թե՛ աշխարհի որոշ փաստերի հիման վրա։ Ըստ **ապրիորի** ճանաչողության վերլուծական բացատրության՝ ամբողջ **ապրիորի** գիտելիքը վերլուծական է։ Այսպիսով, **ապրիորի** գիտելիքը չի պահանջում մաքուր ինտուիցիայի որևէ հատուկ կարողություն, քանի որ այն կարելի է բացատրել պարզապես տվյալ դրույթի իմաստը հասկանալու ունակությամբ։ Ավելի պարզ՝ այս բացատրության կողմնակիցները պնդում էին, որ կասկածելի մետաֆիզիկական «զուտ բանականության» կարողությունը կարող է վերածվել լեզվաբանական լեգիտիմ հասկացության՝ վերլուծականության։

**Ա պրորի** գիտելիքի վերլուծական բացատրությունը ենթարկվել է մի շարք քննադատությունների։ Ամենանշանավորներից մեկը Քուայնն է, ով պնդում է, որ վերլուծական–սինթետիկ տարբերակումը իրավացի չէ:Բայց չնայած իր ամբողջ **ապրիորի** տրամաբանությանը, վերլուծական և սինթետիկ արտահայտությունների միջև սահմանը իրականում չի գծվել։ Այն, որ նման տարբերակումը հնարավոր է ընդհանրապես, Քուայնը համարում է **ոչ** **էմպիրիկ [[դոգմա]]**, որը ներկայացվում է որպես **մետաֆիզիկական հավատամք էմպիրիկների կողմից**։

Թեև Քուայնի պնդման վավերությունը մնում է անորոշ, այն խորապես ազդեց **ապրիորի** գիտելիքը վերլուծականության միջոցով բացատրելու նախագծի վրա:

### Անհրաժեշտ և պայմանական ճշմարտությունների միջև կապ
Մետաֆիզիկական տարբերակումը՝ **անհրաժետ** և **պայմանական ճշմարտությունների** միջև, նույնպես կապվում է **ապրիորի** և **ապոստերիորի** ճանաչողության հետ։

**Անհրաժեշտ ճշմարտություն** է այնպիսի մի պնդում, որի ժխտումը **ինքնահակասական** է. այսինքն՝ այն ճշմարիտ է բոլոր հնարավոր աշխարհներում։ Օրինակ՝ դիտարկենք «բոլոր չամուսնացած տղամարդիկ չամուսնացած են» արտահայտությունը. դրա ժխտումը (այսինքն՝ պնդումը, թե որոշ չամուսնացած տղամարդիկ ամուսնացած են) անհամահունչ է, քանի որ «չամուսնացած լինելը» բաղկացուցիչ մասն է «չամուսնացած տղամարդ» հասկացության։ Քանի որ հակասություններն անհնար են, ապա ինքնահակասական արտահայտությունները պարտադիր սխալ են, և դրանց ժխտումները ենթադրվում են, որ պետք է պարտադիր ճշմարիտ լինեն։

Ի տարբերություն դրա, **պայմանական ճշմարտություն** է այն պնդումը, որի ժխտումը ինքնահակասական չէ։ Այսինքն՝ այն ճշմարիտ չէ բոլոր հնարավոր աշխարհներում։ Ինչպես նշում է Ջեյսոն Բեյերը (Jason Baehr), տրամաբանական է կարծել, որ բոլոր անհրաժեշտ պնդումները ճանաչելի են **ապրիորի**, քանի որ «զգայական փորձը կարող է մեզ պատմել միայն իրական աշխարհի մասին, այսինքն՝ այն մասին, ինչ կա, բայց ոչ այն մասին, ինչ պարտադիր պետք է կամ չպետք է լինի»:

Կանտի հետևորդ որոշ փիլիսոփաներ համարել են, որ **ապրիորի ճանաչելիություն**, **վերլուծականություն** և **անհրաժեշտություն** հասկացությունները չափազանց սերտորեն են կապված։ Ըստ Ջերի Ֆոդորի՝ «հատկապես պոզիտիվիզմն ընդունում էր որպես ակնհայտ, որ **ապրիորի ճշմարտությունները պետք է անհրաժեշտ լինեն**»: Կանտից ի վեր, վերլուծական և սինթետիկ պնդումների միջև տարբերությունը փոքր-ինչ փոխվել է։ Վերլուծական պնդումները մեծ մասամբ ընդունվում էին որպես «ճշմարիտ՝ իմաստների ուժով և փաստից անկախ», մինչդեռ սինթետիկ պնդումներն այդպիսին չէին՝ սինթետիկ պնդումների ճշմարտացիության արժեքը որոշելու համար անհրաժեշտ է անցկացնել որոշակի էմպիրիկ հետազոտություն՝ նայելով աշխարհին։

### Բաժանում
Այսպիսով, **ապրիորի ճանաչելիությունը**, **վերլուծականությունը** և **անհրաժեշտությունն** ավելի հստակ տարբերակվել են միմյանցից։ Օրինակ՝ ամերիկացի փիլիսոփա '''Սոլ''' '''Կրիպկեն''' (1972) ներկայացնում է հզոր փաստարկներ այս դիրքորոշման դեմ՝ պնդելով, որ գոյություն ունեն **անհրաժեշտ, բայց ապոստերիորի ճշմարտություններ**։ Օրինակ՝ «Ջուրը H₂O է» պնդումը (եթե այն ճշմարիտ է)։ Ըստ Կրիպկեի՝ այս արտահայտությունն **անհրաժեշտ է**, քանի որ «ջուրը» և «H₂O»-ն նույնական են՝ բոլոր հնարավոր աշխարհներում, իսկ նույնականության ճշմարտությունները տրամաբանորեն անհրաժեշտ են։ Սակայն այն միևնույն ժամանակ **ապոստերիորի է**, քանի որ մենք դա գիտենք միայն էմպիրիկ հետազոտության շնորհիվ։

Կրիպկեի և ուրիշների՝ ինչպես **[[Հիլարի Ուայթհոլ Փաթնամ|Հիլարի Փաթնամի]]** դիտարկումների հիման վրա, ժամանակակից փիլիսոփաները հակված են առավել հստակ տարբերելու **ապրիորի ճանաչելիությունը** **անհրաժեշտությունից** և **վերլուծականությունից**։

Կրիպկեի տված սահմանումներն այս տերմինների համար որոշ չափով տարբերվում են Կանտի մոտեցումից։ Այդ տարբերությունները հաշվի առնելով՝ ըստ **Սթիվեն Փալմքվիստի**, Կրիպկեի վիճահարույց վերլուծությունը՝ պայմանական և **ապրիորի** անվոանմամբ, Կանտի գիտելիքաբանական համակարգում լավագույնս կարելի է դասակարգել որպես **վերլուծական** **ապոստերիորի**: Աարոն Սլոմանը հանդես է եկել Կանտի երեք տարբերակումների՝ **վերլուծական/սինթետիկ**, **ապրիորի/էմպիրիկ** և **անհրաժեշտ/պայմանական**, կարճ պաշտպանությամբ՝ նշելով, որ այս բաժանումներն արժանահավատ են նույնիսկ առանց «հնարավոր աշխարհների սեմանտիկայի» ենթադրության՝ հատկապես երրորդ տարբերակման դեպքում։ Նա պարզապես ենթադրում է, որ **աշխարհի որոշ մասը կարող էր այլ լինել**, և այս կերպ է տարբերակում անհրաժեշտը պայմանականից՝ առանց ապավինելու մետաֆիզիկական ենթադրությունների:

Ապրիորիության, անհրաժեշտության և վերլուծականության միջև կապը հեշտ չէ տարբերակել: Փիլիսոփաների մեծ մասը, կարծես, համաձայն է, որ չնայած տարբեր տարբերակումները կարող են համընկնել, հասկացությունները ակնհայտորեն նույնական չեն. ապրիորի/ապոստերիորի տարբերակումը իմացաբանական է, վերլուծական/սինթետիկ տարբերակումը՝ լեզվբանական, իսկ անհրաժեշտ/պայմանական տարբերակումը՝ մետաֆիզիկական:

## Պատմություն
### Վաղ կիրառումներ
**Ապրիորի** տերմինը լատիներենից թարգմանվում է որպես «այն, ինչից առաջ է գալիս» (կամ՝ ոչ բառացիորեն՝ «նախնական սկզբունքներից, փորձից առաջ»)։ Ա**պոստերիորի,** ընդհակառակը**,** նշանակում է «այն, ինչից հետո է գալիս» (կամ՝ «փորձից հետո»)։

Այս տերմինները հանդիպում են լատիներեն թարգմանություններում **Էվկլիդեսի «Սկզբունքներ»** աշխատության մեջ՝ ստեղծագործություն, որը վաղ նոր ժամանակաշրջանի Եվրոպայում համարվում էր ճշգրիտ մտածողության մոդել։

Փիլիսոփայական մտքի վաղ օրինակներից մեկը, որը կարելի է դիտարկել որպես  **ապրիորի** ճանաչողության գաղափարի նախատիպ (չնայած այդ անունը չէր կրում), կարելի է գտնել **[[Պլատոն|Պլատոնի]]** '''վերհուշի տեսության''' **մեջ**՝ ներկայացված **«Մենոն»** երկխոսության մեջ։ Այդտեղ Պլատոնը պնդում է, որ որոշակի գիտելիք բնիկ է մարդու մեջ, **ներքին**, ի բնե ներկա է նրա մտքում։

'''Ալբերտ Սաքսոնացին''', 14-րդ դարի տրամաբան, գրել է թե՛ **ապրիորի**, և թե՛ **ապոստերիորի** ճանաչողության մասին:

Նոր ժամանակների թոմիստական փիլիսոփա Ջոն Սերժանտը տերմինները տարբերակում է՝ հիմք ընդունելով եզրակացության ուղղությունը՝ կապված պատշաճ պատճառների և հետևանքների հետ։ Նրա 1696 թվականի «Գիտության մեթոդ» գիրք III, Դաս IV, Բաժին 7-ի համաձայն՝ **ապրիորի** բանաձևումն է «ապացուցել պատշաճ հետևանքները պատշաճ արդյունավետ պատճառներից», իսկ **ապոստերիորի** բանաձևումն է՝ «ապացուցել պատշաճ արդյունավետ պատճառները պատշաճ հետևանքներից»։

Գ. Վ. Լայբնիցը ներկայացրել է տարբերակումը **ապրիորի** և **ապոստերիորի** չափանիշների միջև իր կարճ «Մտորումներ գիտելիքի, ճշմարտության և գաղափարների մասին» (1684) տրակտատում։ **ապրիորի** և **ապոստերիորի** փաստարկներ Աստծո գոյության վերաբերյալ հանդիպում են նաև նրա «Մոնադաբանություն» (1714) աշխատությունում:

Ջորջ Բերկլին այս տարբերությունը ուրվագծել է իր 1710 թվականի «Մարդկային իմացության սկզբունքների վերաբերյալ տրակտատ» աշխատության մեջ (պարբերություն XXI):

### Իմանուիլ Կանտ
18-րդ դարի գերմանացի փիլիսոփա Իմանուիլ Կանտը (1781) պաշտպանեց ռացիոնալիստական և էմպիրիստական տեսությունների համադրությունը։ Կանտն ասում է. «Չնայած մեր ողջ ճանաչողությունը սկսվում է փորձից, դրանից չի հետևում, որ այն ծագում է [հետևանք է] փորձից»: Կանտի կարծիքով՝ ապրիորի ճանաչողությունը տրանսցենդենտալ է կամ հիմնված է բոլոր հնարավոր փորձառությունների ձևի վրա, մինչդեռ ապոստերիորի ճանաչողությունը էմպիրիկ է, հիմնված է փորձառության բովանդակության վրա: Միանգամայն հնարավոր է, որ մեր փորձարարական գիտելիքները կազմված են տպավորությունների միջոցով մեր ստացածից և ճանաչողության ունակությունից, որն ինքն իրենից մատակարարում է զգայական տպավորություններով [զգայական տվյալներ]՝ տալով միայն առիթ [պատճառին իր հետևանքն առաջացնելու հնարավորություն]։ Հակառակ ժամանակակից գործածություններին՝ Կանտը հավատում է, որ **ապրիորի** գիտելիքը ամբողջությամբ անկախ չէ փորձի բովանդակությունից։ Ռացիոնալիստներից տարբերվելով՝ Կանտը կարծում է, որ **ապրիորի ճանաչողությունը**, իր մաքուր ձևով՝ առանց որևէ էմպիրիկ բովանդակության խառնուրդի, սահմանափակվում է հնարավոր փորձի պայմանների եզրակացությամբ։ Այս **ապրիորի** կամ տրանսցենդենտալ պայմանները տեղավորված են մարդու ճանաչողական կարողությունների մեջ և չեն տրվում ընդհանուր փորձից կամ որևէ հատուկ փորձից (պահպանվում է այնպիսի փաստարկ, որ **ապրիորի ինտուիցիաները** կարող են «գործարկվել» փորձի միջոցով)։

Կանտն առաջարկել և ուսումնասիրվել է տրանսցենդենտալ տրամաբանության հնարավորությունը, որով կարելի է եզրակացությունը դիտարկել **ապրիորիի մաքուր ձևով**։ Ժամանակը, տարածությունը և պատճառականությունը համարվում են մաքուր **ապրիորի ինտուիցիաներ**։ Կանտը հաստատել է, որ մաքուր **ապրիորի ինտուիցիաները** հիմնավորվում են իրեն տրանսցենդենտալ գեղագիտության և տրանսցենդենտալ տրամաբանության միջոցով։ Նա պնդել է, որ մարդը չէր կարող ունենալ այնպիսի փորձ, ինչպիսին ունի, եթե այս **ապրիորի ձևերը** ինչ-որ կերպ բաղկացուցիչ չեն նրա որպես մարդ։ Օրինակ՝ մարդը չէր կարող ընկալել աշխարհը որպես կանոնակարգված, կանոնների հսկողության տակ գտնվող վայր, եթե ժամանակը, տարածությունը և պատճառականությունը չլինեին ընկալողական կարողությունների որոշիչ գործառույթներ, այսինքն՝ փորձը ընդհանրապես չէր կարող լինել առանց տարածության, ժամանակի կամ պատճառականության որպես դրանց որոշիչների։ Այս պնդումը հայտնի է որպես Կանտի տրանսցենդենտալ եզրակացություն և նրա գլխավոր աշխատության՝ «Զուտ բանականության քննության» կենտրոնական փաստարկն է։ Տրանսցենդենտալ եզրակացությունն ասում է, որ ժամանակը, տարածությունը և պատճառականությունը միաժամանակ և՛ իդեալական, և՛ իրական են։ Հաշվի առնելով **ապրիորիի** հնարավոր տրամաբանությունը՝ Կանտի այս ամենահայտնի եզրակացությունը հաջող փորձն է կատարել սուբյեկտիվության փաստի, սուբյեկտիվությունը կազմող գործոնների և նրա առնչության վերաբերյալ օբյեկտիվության և էմպիրիկի հետ։

### Յոհան Ֆիխտե
Կանտի մահից հետո մի շարք փիլիսոփաներ իրենց համարեցին նրա փիլիսոփայությունը շտկող և ընդլայնողներ, ինչը հանգեցրեց գերմանական իդեալիզմի տարբեր ձևերի առաջացմանը։ Այդ փիլիսոփաներից մեկը Յոհան Ֆիխտեն էր։ Նրա ուսանող և քննադատ Արթուր Շոպենհաուերը մեղադրեց նրան ապրիորի և ապոստերիորի գիտելիքների միջև եղած տարբերությունը մերժելու մեջ։

## Հղումներ
### Նշումներ

### Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն

* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* ''A priori'' / ''a posteriori'' – in the Philosophical Dictionary online.
* "Rationalism vs. Empiricism" – an article by Peter Markie in the *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.

Կատեգորիա:Գիտակցության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գիտելիք
Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Իմացաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Իմացաբանություն
Կատեգորիա:Լատիներեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Վերլուծական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Տրամաբանության հասկացություններ
Կատեգորիա:Տրամաբանության փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Տրամաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական հասկացություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տերմինաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տրամաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քննադատական մտածողություն