open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Միրզա Շաֆի Վազեհ

**Միրզա Շաֆի Վազեհ** (), ադրբեջանցի բանաստեղծ, լուսավորիչ, մանկավարժ։ Գրել է պարսկերեն և ադրբեջաներեն լեզուներով։

## Կենսագրություն
Եղել է պարսկերենի ուսուցիչ Թիֆլիսում (1840 թվականից), որտեղ մոտիկից առնչվել է Խաչատուր Աբովյանի, Ա․ Բաքիխանովի, Մ․ Ախունդովի և ուրիշների հետ։ Դրել է ինտիմ-քնարական և երգիծական բանաստեղծություններ, գլխավորել բանաստեղծների «Իմաստության խմբակ»-ը։ Զարգացրել է պարսկական դասական պոեզիայի ավանդույթները։ Գերմանացի բանաստեղծ Ֆ․ Բոդենշտեդտը Վազեհի բանաստեղծությունների թարգմանությունները զետեղել է իր գրառումներում («Հազար ու մեկ օր Արևելքում», 1850), ապա հրապարակել«Միրզա Շաֆիի երգերը» (1881) թվականին, որոնք բազմիցս թարգմանվել են եվրոպական լեզուներով։ Վազեհը կազմել է ադրբեջաներեն պոեզիայի առաջին քրեստոմատիան և «Թաթարերեն ռուսերեն բառարան» (ռուս․ մանկավարժ Ի․ Դրիգորեի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:19-րդ դարի բանաստեղծներ
Սիրիահայ երաժշտություն

**Սիրիայի սփյուռքահայ երաժշտություն**, այն զարգացվել է տեղի հայ երաժիշտների կողմից՝ հանդիսանալով միաժամանակ հայկական և սիրիական երաժշտության մաս։ Նրանք աշխույժ գործունեություն են ծավալել այնտեղ։ Հիշարժան են «Առնո Բաբաջանյան», «Զվարթնոց», «Նարեկացի», «Քնար», «Մեսրոպ Մաշտոց» երգչախմբերը, «Ասլամագյան լարային քառյակը», «Սարդարապատ», «Ազատ Ղարիբյան» պարախմբերը և այլն։ Վահե Դեմիրճյանն ստեղծել է ժամանակակից երաժշտության «Թայջերս» (1968) խումբը, հեղինակ է կինոերաժշտության։ Պ. Աբաջյանը դասավանգել է Դամասկոսի կոնսերվատորիայում, ղեկավարել երգչախմբեր։ Երգչախմբեր է ղեկավարել նաև Ժ. Հսկենյանը, նվագախումբ՝ Վ. Պլքյանը։ Անվանի դաշնակահարուհիներ են Ա. Ատուրյանը, Լ. Սերայտարյանը, երգիչ-երգչուհիներ Հ. Թեմիզյանը, Կ. Տաղտևիրենյանը, Գրիգոր Ջանգյոզյանը և ուրիշներ։ Հալեպում գործում է Լիբանանի «Բարսեղ Կանաչյան» կոնսերվատորիայի մասնաճյուղը։

Կատեգորիա:Սիրիահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Վիքի ճամբար 2014-ում ստեղծված հոդվածներ
Իվան Վազով

մինի|Իվան Վազովի տունը Վերէքովիցայում
**Իվան Վազով Մինչով** (, ), բուլղար գրող, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Սովորել է Պլովդիվի գիմնազիայում։ Թուրք, լծից Բուլղարիայի ազատագրվելուց հետո եղել է դատավոր Բերկովից քաղաքում (1879-1880), Մարզային ժողովի (Պլովդիվում) մշտական կոմիտեի անդամ (1880-1885), Բուլղարիայի լուսավորության նախարար (1897-1899)։ Հայտնի են Վազովի «Դրոշ և տավիղ» (1876), «Բուլղարիայի վիշտը» (1877), «Փրկություն» (1878) եռերգություն կազմող ժողովածուները, որոնք պատմում են թուրքական լծի դեմ բուլղարների պայքարի մասին։

Հերոսական ռոմանտիկայի շնչով են համակված հայդուկային և հեղափոխական շարժման գործիչներին նվիրված «Լեռնակույտ»(1879, հրտ․ 1880), «Զագորկա» (1882, հրտ․ 1883) պոեմները։ Վազովի հեղափոխահայրենասիրական պոեզիայի գագաթը «Մոռացվածների էպոպեան» (1881-1884) քնարաէպիկական պոեմների շարքն է։ Վազովի ստեղծագործության մեջ մեծ տեղ է գրավում ռուս-բուլղարական բարեկամության թեման։ 1880-ական թվականների քնարերգությունն աչքի է ընկնում թեմաների ու ժանրերի բազմազանությամբ («Տավիղ», 1881, «Դաշտեր և անտառներ», 1884 ժողովածուներ)։

1880-ական թվական սկզբին Վազովը դիմել է արձակին։ «Մերժվածները» (1883-1884) վիպակը նվիրված է Ռումինիայում գտնվող բուլղար տարագիրներին։ Վազովի գլուխգործոցը բուլղար ժողովրդի 1876 թվականի ապստամբությունը պատկերող «Լծի տակ» (1889-1890, հայ, հրտ․ 1903) ռեալիստական հերոսապատումն է, որը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, մտել է համաշխարհային գրականություն։

1890-ական թվականների սկզբին Վազովը պատմահերոսական թեմաներից անցել է արդիականության հրատապ խնդիրներին։ «Նոր երկիր» (1896), «Կազալարի թագուհին» (1903) վեպերում և «Վիպակներ ու պատմվածքներ» (հ․ 1-3, 1891-1893), «Քերծվածքներ ու բծեր» (հ․ 1-2, 1893-1995) ժողովածուներում, որոնք բուլղար գրականության մեջ հաստատեցին ռեալիստական կարճ պատմվածքի ժանրը, մերկացվում են բուրժուազիայի բարքերը։

Վազովը նշանակալի ավանդ ունի նաև ազգային թատրոնի ստեղծման գործում։ Դրամայի է վերածել «Մերժվածները» վիպակը, «Լծի տակ» վեպը։ Գրել է միջնադարյան Բուլղարիայի կյանքից քաղված սյուժեներով պատմական դրամաներ («Դեպի անդունդ»,1908, «Բորիսլավ», 1909, «Իվայլո», 1911), ինչպես նաև կատակերգություններ («Փառքի թեկնածուները», 1901, «Եկամտաբեր պաշտոնի ետևից», 1903)։ Վազովի ստեղծագործությունը բուլղարական քննադատական ռեալիզմի զարգացման բարձրակետն է։

## Երկեր
* Գալի՞ս է արդյոք, Բաքու, 1898 
* Լծի տակ, Երևան, 1953

## Տես նաև
* Իվան Վազովի անվան ազգային թատրոն
* Իվան Վազովի անվան ազգային գրադարան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բուլղարացի գրողներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի արձակագիրներ
Սֆերոլիթ

[մինի|[Մալաքիտ]]

**Սֆերոլիթ**  (հունարեն, σφαῖρα — սֆերա և λίθος — քար), ռադիալ-ճառագայթային կառուցվածք ունեցող գնդաձև առաջացում, որը կազմված է անորոշելի բյուրեղային նյութի նրբագույն թելիկներից։ Ս-ները հանդիպում են մագմատիկ և նստվածքային ապարներում։ Սիներալային կազմը և մեծությունը տարբեր են։ Ս-ները մագմատիկ ապարներում դիտվում են որպես ներծին կոնտակտային առաջացումներ դիաբազների եզրամասերում։ Նստվածքային ապարներում հանդիպում են կարբոնատային, մանգան-երկաթային, ֆոսֆատային, խալցեդոնային Ս-ներ։ Շատ Ս-ներ ծագմամբ նման են կոնկրեցիոն առաջացումներին։

Կատեգորիա:Մագմատիկ ապարներ
Կատեգորիա:Պետրոլոգիա
Բուդյոնովսկ

մինի|Բուդյոնովսկի կայարան
**Բուդյոնովսկ** (), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնության Ստավրոպոլի երկրամասում, Բուդյոնովսկի շրջանի վարչակենտրոն։

Հիմնադրել են Բաքվի, Դերբենդի, Մուսկարի գավառներից և Ղարաբաղից գաղթած հայերը, Հին Մաջառ բնակավայրի տեղում։ Կայսերական հրովարտակով քաղաքին հատկացվել է 12 հզ դեսյատին հող, բնակիչները 10 տարով ազատվել են պետական հարկերից, զինվորական ծառայությունից։ Բնակչությունը զբաղվել է հիմնականում երկրագործությամբ և գինեգործությամբ։ 1830 թվականին ունեցել է 60 տուն հայ բնակիչ և փայտաշեն եկեղեցի։ Քաղաքի բնակչությունն ստվարացել է 19-րդ դարի կեսին, երբ այնտեղ են տեղափոխվել մեծ թվով հայեր՝ Ղզլարի և Մոզդոկի գավառներից։ Ռուսական կառավարությունը քաղաքին շնորհել է նոր արտոնություններ, այդ թվում՝ հայկական դատարան ստեղծելու իրավունք։ 1861 թվականին ունեցել է 3 հզ բնակիչ (480 տուն), գործել են երկու եկեղեցի։ 19-րդ դարի վերջին քաղաքի հայ համայնքը (կազմել է բնակչության մոտ 99 %-ը) առևտրական, հոգևոր և մշակութային սերտ կապեր է պահպանել Ռուսաստանի մյուս հայկական գաղթավայրերի և Հայաստանի հետ։

Քաղաքում բացվել են արական (1872) և իգական (1892) դպրոցներ, որոնցում սովորել են մոտ 100 աշակերտ։ Արական դպրոցին կից հիմնվել է գրադարան-ընթերցարան։ Հայ համայնքը գոյատևել է մինչև 1920-ական թվականների վերջը։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ստավրոպոլի երկրամասի բնակավայրեր
Սուլավեսի

**Սուլավեսի** (Sulawesi), Ցելեբևսյան ծով, միջկղզային ծով Խաղաղ օվկիանոսում։ Գտնվում է Սուլավեսի, Կալիմանտան, Մինդանաո, Սանգիհե կղզիների և Սուլու արշիպելագի միջև։ Տարածությունը 453 000 կմ² է, խորությունը՝ մինչև 5914 մ։ Արևելյան ցածրադիր ափերին բնորոշ են մանգրովային թփուտները, Սուլու արշիպելագին՝ կորալային խութերը։ Մակերեսային ջրերի ջերմաստիճանը շուրջ տարին մոտ 28&nbsp;°C է, աղիությունը՝ մոտ 34,5‰։ Սուլավեսիի միջով Խաղաղ օվկիանոսի մակերեսային ու միջանկյալ ջրերը հոսում են Հնդկական օվկիանոս։ Մակընթացությունը կեսօրյա է, բարձրությունը՝ մինչև 3 մ։ Հիմնական նավահանգիստներն են Մանադոն (Սուլավեսի կղզի) և Տառականը (Տարական կղզի)։

Կատեգորիա:Ֆիլիպինների ծովեր
Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի ծովեր
Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի ծովեր
Կատեգորիա:Մալայզիայի ծովեր
Ջեսսի Ջեյ

**Ջեսիկա Էլլեն Քորնիշ** (, ), առավել հայտնի **Ջեսսի Ջեյ** (*Jessie J*) բեմական անվամբ, բրիտանացի երգչուհի-երգահան։ Իր երաժշտական կարիերան սկսել է Gut Records լեյբլի հետ պայմանագիր կնքելուց հետո, որից հետո համագործակցել է Sony/ATV Music Publishing ընկերության հետ, գրելու երգեր Քրիս Բրաունի, Մայլի Սայրուսի և այլ հայտնի կատարողենրի համար։ Universal Republic լեյբլի հետ պայմանագիր կնքելուց հետո, նա թողարկում է իր դեբյուտային «Do It Like a Dude» սինգլը 2010 թ.-ին։ 2011 թվականին թողարկել է իր «Price Tag» երգը, որը միջազգային մի շարք հիթ շքերթներում ունենում է լուրջ հաջողություններ։ Նույն տարվա փետրվարին նա թողարկում է իր դեբյուտային «Who You Are» անվանումը կրող ստուդիական ալբոմը։ 2013 թվականի սեպտեմբերին լույս է տեսնում նրա երկրորդ ստուդիական ալբոմը, որը կոչվում է «Alive»:

Ջեսսի Ջեյի թվով երրորդ ստուդիական ալբոմը, որը կրում է «Sweet Talker» անվանումը, թողարկվել է 2014 թվականի հոկտեմբերի 13-ին։

## Սկավառակագրություն
### Ստուդիական ալբոմներ
*«Who You Are» (2011)
*«Alive» (2013)
*«Sweet Talker» (2014)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1988 ծնունդներ
Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Անգլիացի մեցցո-սոպրանոներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ
Կատեգորիա:Բրիտանացի երգահաններ
Կատեգորիա:Լոնդոն քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Մարտի 27 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ֆեմինիստ երաժիշտներ
Կիլիկյան Հայաստանի երաժշտություն

thumb|Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը 13–րդ դարում
**Երաժշտարվեստը։** Կիլիկիայում երաժշտական մշակույթն սկզբնավորվել է 10-11-րդ դարերում՝ բուն Հայաստանից փոխանցված երաժշտական բանավոր և գրավոր ավանդույթների հիման վրա։ ժողովրդական երգ-երաժշտությունը ծաղկել է հատկապես 11-12-րդ դարերում, նկատելիորեն ազդել հոգևոր երգարվեստի վրա, նպաստել հայ տաղերգության ծագմանն ու զարգացմանը և այլն։ Գուսան, արվեստում համալրվել ու կատարելագործվել է ժողովրդական և մասնագիտացված նվագարանների միակցությունը, զարգացել են հայրենները և քնար, ու վիպարգական բանահյուսությունը։ Ժողովրդական և գուսանական երգերից սակավաթիվ նմուշներ են պահպանվել, մեզ հասած նյութերը հիմնականում վերաբերում են հոգևոր երաժշտությանը։ Անիի անկումից անմիջապես հետո ազգային հոգևոր երգարվեստը ծաղկել է նաև Կիլիկիայում։ Քիչ ավելի ուշ գրեթե լիակատար իրագործվել են հայ հոգևոր մասնագիտացված երաժշտության՝ որպես միաձայնային արվեստի, պատմական բազմադարյան զարգացման գլխավոր միտումները։ Ամբողջապես ազգայնացվել են պաշտամունքն ու պաշտոներգությունը՝ քրիստոնեական երաժշտաբանաստեղծական կենցաղավարող ժանրերի վերջնական հայացմամբ։ Մեղեդային, վիպաքնարականության տարրերի շնորհիվ հայ հոգևոր երաժշտությունը դարձել է քրիստոնեական արվեստի ազգային շքեղ հատվածներից։ Շարականերգությունը հարստացվել է դարձվածք, զարտուղի, ծանր ու ստեղի տիպի եղանակներով։ 13-րդ դարի 1-ին տասնամյակներում Սսում ստեղծվել է խազավոր Շարակնոցի առավել ամբողջ, խմբագրությունը («հյըլկցի»՝ Գրիգոր Խուլի անունով), որը դարձել է Գևորգ Սկևռացու 13-րդ դարի վերջին խմբագրության հիմքը։ Ջարգացել են նաև «մանրուսման եղանակները», որոնք հանդիպում են 13-րդ դարից՝ մի շարք ուրույն խմբագրություններում՝ ժամանակի հեղինակավոր երաժշտապետների անուններով («Կոստանդի», «Առաքելցի», «Ասեցի» և այլն)։ 13-րդ դարի կեսերին Սսում ստեղծվել է զարդոլորուն երգեցողությունների մեկ այլ մատյան՝ Գանձարանը։ Ավարտուն տեսք են ստացել թվերգի նշաններով Ավետարանը, Խազավոր Շարակնոցը, Ճաշոցը, Մաշտոցը, Ճառընտիրը և այլն։ Վանական համալիրներում, դրանց կից բարձրագույն տիպի դպրոցներում և արվեստանոցներում են դաստիարակվել ժամանակի նշանավոր երաժիշտ բանաստեղծներ Գրիգոր Գ Պահլավունին, Ներսես Լամբրոնացին, Գրիգոր Սկևռացին, Գրիգոր Անավարզեցին և ուրիշներ։ Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունը մեծ ու նշանակալի երևույթ է համահայկական, նաև համաքրիստոնեական (մանավանդ՝ արլ. քրիստ.) չափանիշներով։ Կիլիկիայի՝ հայկական երաժշտամշակութային զարգացման մայրուղուց դուրս գալուց հետո էլ երկար ժամանակ շարունակվել է նրա ավանդույթների ազդեցությունը հայ իրականության վրա։ Առհասարակ ուշ միջնադարում (ընդհուպ մինչև 19-րդ դար) հայ գրիչները, երգիչներն ու խազագետներն օգտվել են կիլիկյան ծիսակատարկան մատյաններից և աշխատել միաձուլել Կիլիկյան ու բուն Հայաստանի երաժշտական լավագույն ավանդույթները։

Կատեգորիա:Հայկական միջնադարյան երաժշտություն
ե
Իշխան Սարիբեկյան

**Իշխան Բարսեղի Սարիբեկյան** (), Խորհրդային Միության հերոս (24․3․1945 թ.), ավագ սերժանտ։

1941 թ.-ի մայիսին զորակոչվել է կարմիր բանակ, Հայրենական մեծ պատերազմում մասնակցել Հյուսիսային Կովկասի պաշտպանությանը, Ուկրաինայի ազատագրմանը, Մերձբալթիկայի վերագրավմանը։ Հերոսի կոչման արժանացել է Ղրիմի ազատագրման մարտերում (1944 թ.-ի մայիս, Սապուն Գորայի մոտ) ցուցաբերած խիզախության և արիության համար։ 1945 թ.-ին զորացրվել է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Լուիջի Սքուարցինա

**Լուիջի Սքուարցինա** (, ), իտալացի ռեժիսոր և դրամատուրգ։

## Կենսագրություն
1946 թվականին ավարտել է Հռոմի դրամատիկական արվեստի ազգային ակադեմիան։ 1952 թվականին Հռոմում կազմակերպել և ղեկավարել է (Վ․ Դասմանի հետ) «Իտալական արվեստի թատրոնը», ուր բեմադրած Շեքսպիրի «Համլետ»-ը Լուիջի Սքուարցինային Իտալիայի անվանի ռեժիսորի ճանաչում է բերել։ Բեմադրություններ է տալիս դրամատիկական և օպերային թատրոններում, այդ թվում՝ Զենովայի «Տեատրո ստաբիլե»-ում, որը ղեկավարում է 1962 թվականից (Ի․ Կյեզայի հետ), ինչպես և «Լա Սկալայում» (Միլան) ու Հռոմի օպերայում։ Դոլդոնիի, Շեքսպիրի, Դոստոեսկու, Պիրանդելլոյի երկերի շարքում Սքուարցինան բեմադրում է նաև արտասահմանյան և իտալական ժամանակակից առաջադեմ դրամատուրգների պիեսները։ 1948 թվականից հանդես է գալիս նաև որպես դրամատուրգ։ Դիմադրության շարժման մասնակից Սքուարցինայի պիեսները («Լուսնի երեք քառորդը», 1953, «Նրա դերը պատմության մեջ», 1955, «Ռոմանիոլա», 1957, «Սեպտեմբերի 8», 1972, վերջինն է․ Դե Բեռնարտի և Ռ․ Զանգրանդիի հետ են) ուղղված են ֆաշիզմի դեմ և աչքի են ընկնում սուր քաղաքական պաթոսով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Իտալացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Իտալացի դերասաններ
Կատեգորիա:Իտալացի սցենարիստներ
Սինկլինորիում

right|350px
**Սինկլինորիում**, խոշոր սինկլինալային ստրուկտուրա, որը բարդացված է մանր ծալքերով (անտիկլինալներ, սինկլինալներ, ֆլեքսուրաներ) և խզումային խախտումներով։ Համեմատած անտիկլինորիումի հետ, ունի ավելի պարզ ծալքավոր կառուցվածք։ Սինկլինորիումի կազմում մասնակցում են միջանկյալ, ընդհատվող և լրիվ ծալքավոր ձևեր։ Սինկլինորիում հիմնականում առաջանում է երկրագնդի գեոսինկլինալային մարզերի կամ նրանց առանձին մասերի ինվերսիայի ժամանակ, երբ կատարվում է նշված տեղանքի ապարների ծալքավորություն, ինչպես նաև ինտրագեոանտիկլինալի իջեցման, ճկման ժամանակ, և երկրակեղևի այնպիսի խոշոր ճկվածքներում, որոնք տեկտոնական մի ամբողջ ցիկլում ունեցել են իջեցման տենդենց։ Սինկլինորիումում խոշոր խզումնային խախտումներ առաջանում են ծայրամասերում, իսկ կենտրոնում նրանք համարյա բացակայում են։

Պայմանավորված ապարների ֆիզիկամեխանիկական հատկություններով՝ հաճախ սինկլինորիումի կազմում նկատվում է աններդաշնակ ծալքավորություն։ 

Կատեգորիա:Կառուցվածքային երկրաբանություն
Սուվաննա Ֆումա

**Սուվաննա Ֆումա** (), Լաոսի քաղաքական գործիչ, արքայազն։ Եղել է Լաոսի թագավորական կառավարությունների վարչապաետ։ 1954 թ. ժնևյան համաձայնագրերից հետո երկրում վարել է քաղաքական կարգավորման գիծ, ինչին հասնելու նպատակով բանակցություններ է վարել Լաոսի հայրենասիրական ճակատի հետ։ 1962 թ-ին դարձել է ժամանակավոր կոալիցիոն կառավարության պրեմիեր նախարար, կոալիցիայի պառակտումից (1963-1964) հետո՝ թագավորական կառավարության (վիենտնյամյան գոտի) պրեմիեր նախարարը։ 1974 թ. ապրիլից մինչև 1975 թվականի դեկտեմբերին գլխավորել է ազգի միասնության ժամանակավոր կառավարությունը։ 1975 թ. դեկտեմբերից Լաոսի ժողովրդադեմոկրատական հանրապետության պրեմիեր նախարարի խորհրդականն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լաոսի վարչապետներ
Կատեգորիա:Լաոսի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Փարիզի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:«Իտալիայի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ խաչի ասպետներ
Կատեգորիա:Լաոսի քաղաքական գործիչներ
Վազիանի

**Վազիանի** (, մինչև 1945 թվականը՝ Դամպալո), գյուղ Վրաստանի Մցխեթ-Մթիանեթ մարզի Մցխեթի մունիցիպալիտետում, Քսանի գետի ձախ ափին, Մցխեթ քաղաքից 29 կմ հեռավորության և ծովի մակարդակից 580 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
Համաձայն 2002 թվականի տվյալների, գյուղն ուներ 590 բնակիչ, հիմնականում վրացիներ, իսկ 2014 թվականին, այնտեղ ապրում էր 526 մարդ։

## Պատմական հուշարձաններ
Վազիանիից հյուսիս-արևելք պահպանվել է ուշ միջնադարյան գյուղատեղի՝ գմբեթավոր եկեղեցով և հայերեն ու վրացերեն տապանագրերով, շիրմաքարերով գերեզմանատեղի։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (ժողովրդական հորջորջումը՝ Զումբիանի) կառուցվել է 1691 թվականին, ներսից խաչաձև, արտաքուստ ուղղանկյուն, գմբեթավոր կառույց է, արևելյան մասում` կիսաշրջանաձև խորանով։ Շինված է աղյուսից, սակայն պատերի շարվածքում կան նաև գետաքարից շարքեր։ Մուտքերը երկուսն են՝ արևմուտքից և հյուսիսից։ Գլանաձև հիմքի վրա բարձրացող գմբեթի ութանիստ թմբուկի նիստը մշակված է կամարաշարով։ Թմբուկի յուրաքանչյուր նիստում նեղ և բավական բարձր լուսամուտներ են։ Արևելյան ճակատը և հարավային պատի արևելյան հատվածը զարդարված են սեղանաձև կտրվածքով «հայկական» խորշերով։ Արտաքին հարդարանքի ուշագրավ տարրերից են արևմտյան ճակատին ագուցված հայերեն արձանագրություններով խաչքարերը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մցխեթի շրջան
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Մոլլա Փանահ Վագիֆ

**Մոլլա Փանահ Վագիֆ** () (), ադրբեջանցի բանաստեղծ և պետական գործիչ։ Եղել է ուսուցիչ (որի համար էլ կոչվել է «մոլլա»), ապա վեզիր (արտաքին գործերի մինիստր)՝ Ղարաբաղի կառավարչի մոտ։ Վագիֆի մասնակցությամբ պաշտպանական դաշինք է կնքվել Ղարաբաղի, Վրաստանի, Թալիշի և Երևանի խանությունների միջև՝ ընդդեմ Իրանի։ Վագիֆն նախաձեռնել է Ռուսաստանի հետ բանակցությունները, որոնց նպատակն էր ստանալ ռուսների աջակցությունը։ 1797 թվականին Ղարաբաղի իշխանությունը զավթել է Մուհամեդ բեկ Զևանշիրը, որի հրամանով Վագիֆը սպանվել է իր որդու՝ բանաստեղծ Ալի բեկի հետ։

## Ստեղծագործություններ
Վագիֆի ստեղծագործությունները ձեռագիր վիճակում չեն պահպանվել, հետագայում հավաքվել են ըստ առանձին գրառումների կամ երգիչների կատարումների։ Առաջին ժողովածուն հրատարակվել է 1856 թվականին, Թեմիր խան-Շուրայում (այժմ՝ Բույնակսկ)՝ Մ․ Ցու․ Ներսեսովի կողմից։ Համեմատաբար լիակատար ժողովածուն տպագրվել է 1945 թվականին։ Վագիֆը նոր էջ է բացել ադրբեջանական պոեզիայում, այն մերձեցրել ժողովրդին։ Նրա քնարերգությունը կենսախինդ է․ նա ձգտում է ձախորդությունները հաղթահարել բանականության ուժով, փիլիսոփայական իմաստ է գտնում նույնիսկ վշտի մեջ, մարդուն տրված գերագույն պարգևն այս աշխարհում համարում է երկրային, գրեթե հեթանոսական սերը։ Վագիֆը ստեղծել է իրական գեղեցկուհիների կերպարներ («Մանուշակ», «Երկու գեղեցկուհու եմ ես գովերգում» և այլն)։ Վերջին տարիներին Վագիֆի գործերում կայունացել է միջնադարյան արևելյան քնարերգությանը բնորոշ «բախտի փոփոխականության» մոտիվը, մարդն անզոր է ճակատագրի հանդեպ։ Փիլիսոփայական քնարերգությունը տոգորվել է դառնությամբ («Ով կատարյալ է՝ նրան բաժին են ընկնում ձախորդությունները») և հեգնանքով՝ կեղծիքի ու չարության աշխարհի նկատմամբ («Ես արդարություն որոնեցի, բայց արդարություն չկա ու չկա»)։ Վիդադիի՝ ավագ ժամանակակցի ու մտերմի հետ Վագիֆն ադրբեջանական պոեզիայում հաստատել է աշուղական գոշմա (ղոշմա) ձևը, որն ավելի մոտ է ժողովրդական չափածո ստեղծագործությանը, միաժամանակ խիստ դասական ձևերով գրված իր գազելներով ու մուխամմազներով նա տուրք է տվել Ֆիզուլիի բանաստեղծական դպրոցին։ Վագիֆի կյանքը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Սամեդ Վուրղունը «Վագիֆ» չափածո դրամայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանցի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Պետական գործիչներ
Թուրքմենահայ երաժշտություն

thumb|Թուրքմենստան
**[[Թուրքմենստան]]ում** ազգային պրոֆեսիոնալ երաժշտության զարգացման մեջ մեծ դեր ունեն հայ երաժիշտները։ Աշգաբադի երաժշտական ընկերության (1893 թվական) հիմնադիրներից է Մ. Նասիբյանցը։ Կոմպոզիտոր Գեորգի Բեդրոսովը գրել է թուրքմենստանի պարային երաժշտություն։ Գրիգոր Առաքելյանը հիմնադրել և ղեկավարել է թուրքմենստանի առաջին սիմֆոնիկ նվագախումբը, մշակել ժողովրդական մեղեդիներ կամերային և ժողովրդական գործիքների անսամբլների համար։ Ա. Շապոշնիկովը (Փայիախչյան) թուրքմենստանի պրոֆեսիոնալ երաժշտարվեստի հիմնադիրներից է, առաջին ազգային և այլ օպերաների հեղինակ։ Ջութակահար և դիրիժոր Դմիտրի Ախշարումովը կրթել է բազմաթիվ բարձրակարգ երաժիշտ-կատարողների։ Նորանկախ Հայաստանում (1991 թվականից) մշակույթի ոլորտում ստեղծված անբարենպաստ պայմանների պատճառով մի շարք երաժիշտներ (հիմնականում՝ կատարողներ) մեկնել են (կամ հրավիրվել) արտերկիր՝ աշխատելու, կատարելագործելու իրենց արվեստը։

թ
Կատեգորիա:Հայերը Թուրքմենստանում
Սուլեմա (քիմիա)

**Սուլեմա** ( — այստեղ բառացի՝ բարձրացվածդ թորմամբ ստացված), սնդիկի (II) քլորիդ, HgCl2, անգույն բյուրեղական նյութ, հալման ջերմաստիճանը՝ 277&nbsp;°C, եռմանը՝ 304&nbsp;°C, խտությունը՝ 5440 կգ/մ³։ Խիստ թունավոր է, լուծվում է օրգանական լուծիչներում և ջրում (7,4 գ 100գ ջրում, 20&nbsp;°C)։ Ջրային լուծույթները թույլ թթվային են։ Ջրում քիչ է դիսոցվում։ Ստացվում է սնդիկը քլորի ավելցուկում տաքացնելով կամ խիտ ծծմբական թթվում լուծելով և ստացված սուլֆատը կերակրի աղի հետ տաքացնելով (սուլեման սուբլիմվում է)։ Օգտագործվում է որպես սնդիկային միացությունների (օրինակ, կալոմել) ստացման ելանյութ, օրգանական սինթեզում՝ կատալիզատոր, գյուղատնտեսության մեջ՝ սերմերը վարակազերծելու, բժշկության մեջ՝ մաշկը, սպիտակեղենը, հագուստը ևն ախտահանելու (0,1—0,2% լուծույթները), քսուքները՝ մաշկային հիվանդությունները բուժելու համար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սնդիկի աղեր
Կատեգորիա:Քլորիդներ
Կատեգորիա:Մետաղների հալոգենիդներ
Սուլեմա (բերդ)

**Սուլեմա**, բերդ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Վայոց ձոր գավառում, Սուլեմա գետակի աջ ափին, բարձրադիր բլրի գագաթին։ Ստեփանոս Օրբելյանը վկայում է, որ Սուլեման հիմնադրվել է հայ Արշակունիների թագավորության ժամանակ, Վայոց ձոր գավառի Սուլեմա իշխանի ձեռքով։ Ըստ նույն պատմիչի, 364 թվականին Հայոց կաթողիկոս Ներսես Ա Մեծին Կեսարիա ուղեկցող իշխանները վերադարձին Սուրբ Մամասի մասունքները բերել ու ամփոփել են Սուլեմա անառիկ դղյակի մոտ։ Բերդի մասին այլ տեղեկություններ չեն հանդիպում։ Սուլեմաի տեղում տակավին պահպանվում են պարիսպների ու աշտարակների փլատակները։

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Սուրբ Սրբոց (Երուսաղեմ)

200px|մինի|աջից|Սուրբ Սրբոց
**«Սուրբ Սրբոց»**, հին հրեական խորանի (հետագայում՝ Երուսաղեմի տաճարի) սրբազան մասը, որտեղ տարին մեկ անգամ մտնելու իրավունք ուներ միայն քահանայապետը։ Ըստ կրոնական ավանդության, մինչև հրեաների արտաքսումը «Սուրբ Սրբոց»-ում պահվում էր Մովսես մարգարեի «Կտակարանի» կամ «Ուխտի» տապանը։ Փոխաբերական առումով «Սուրբ Սրբոց» նշանակում է ամենանվիրական, ամենաթանկարժեք։

Կատեգորիա:Երուսաղեմ
Կատեգորիա:Քրիստոնեություն
Մոդիֆիկացում

**Մոդիֆիկացում**, մետաղների և համաձուլվածքների, հալված մետաղների և համաձուլվածքների մեջ մոդիֆիկատորների (նյութեր, որոնց փոքր
քանակությունը էապես փոխում է մշակվող մետաղի կամ համաձուլվածքի կառուցվածքն ու հատկությունները) ներմուծում։

## Կիրառումը և հատկությունները

Մոդիֆիկացիայի հետևանքով համաձուլվածքները ձեռք են բերում ավելի նուրբ կառուցվածք, որը բարելավում է դրանց մեխանիկական հատկությունները։ Մոդիֆիկացումը կիրառվում է թուջի, ալյումինի և այլ մետաղների ձուլույթների արդյունաբերության մեջ։ Որպես թուջի և պողպատի մոդիֆիկատորներ օգտագործում են մագնեզիումը, ֆեռոսիլիցիումը, սիլիկակալցիումը, ալյումինը, տիտանը։ Մոդիֆիկացումը պոլիմերների, վերմոլեկուլային կառուցվածքի կարգավորման (բյուրեղացման սաղմերի ներմուծում, ջերմամշակում) կամ մոլեկուլի քիմիական բաղադրության փոփոխության (ռեակցունակ խմբերի ներմուծում) միջոցով պոլիմերների հատկությունների նպատակային փոփոխություն։ Կիրառվում է, օրինակ, պլաստմասսաների հարվածային ամրությունը բարձրացնելու, քիմիական մանրաթելերի ներկումը դյուրինացնելու համար։

Կատեգորիա:Քիմիա
Սֆալերիտ

մինի|Սֆալերիտ
**Սֆալերիտ** (հունարեն՝ ocpaXepoQ — անկայուն, խաբուսիկ), ցինկախաբ, սուլֆիդների կարգի միներալ, քիմիական կազմությունը՝ ZnS (67,1% Zn և 32,9% Տ), իզոմորֆ խառնուրդներ՝ Fe, Mn, Cd, Ge, Jn, Co, Hg։ Fe-ով հարուստ տարբերակները կոչվում են մարմատիտ, իսկ անգույն և թույլ գունավորվածները՝ կլեյոֆան։ Բյուրեղագիտական համակարգը խորանարդային, հեքսագոնային է։ Հանդիպում է հատիկավոր ագրեգատների կամ բյուրեղների ձևով։ Անխառնուրդ սֆալերիտը անգույն է։ Կարծրությունը՝ 3,5—4, խտությունը՝ 3900—4100 կգ/մ³։ Առաջանում է հիդրոթերմալ, ինչպես նաև նստվածքային հանքավայրերում։ Սֆալերիտի ցինկի հիմնական հանքանյութն է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Ցինկի միներալներ
Կատեգորիա:Սուլֆիդներ (միներալներ)
Կատեգորիա:Հանքանյութեր
Ռումինահայ երաժշտություն

**Ռումինահայ երաժշտություն**, Ռումինիայի հայ համայնքի երաժիշտներ ու երգահաններ, որոնք ստեղծագործել են Ռումինիայի տարածքում՝ զարգացնելով հայկական ազգային կամ տեղական երաժշտությունը՝ երգի, պարի և նվագակցության ասպարեզներում։

Ռումինիայում հայերը երաժշտության բնագավառում ունեցել են ակնառու հաջողություններ։ Ռումինական երաժշտագիտության պատմության հիմնադիրը Ռումինիայի ԳԱ ակադեմիայի (1877 թվականից) հայազգի Թեոդոր Բուբանդան է, որը նաև ռումինական առաջին երաժշտական բառարանի հեղինակն է և ազգային էթնոերաժշտագիտության հիմնադիրներից։ 20-րդ դարի նշանավոր կոմպոզիտորներից են Մաթեյ Սոկորը և Միհայիլ Ժորան։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսի հայտնի ջութակահարներ էին Արտաշես և Հովհաննես Պլղլյան եղբայրները։ Կատարող արվեստում ավելի ուշ ճանաչվել են ջութակահար Կարպիս Ավագյանը, Վարուժան Կոգիկյանը, երգիչներ Արաքս Սվաճյանը, Կարպիս Զոբյանը, Դավիթ Հովհաննիսյանը, Շաքե Շիշմանյանը, Մագլեն էքմեքչյանը, էդուարդ Թումաճանյանը և ուրիշներ։ Ժամանակակից երաժշտության հայտնի դեմքերից են Աիդա Կարուգարյանուն, Հարրի Դավիղյանը։ Երաժշտագիտական աշխատություններ են գրել Միսիր Նիկոլաեն, Չոմակ էմանուիլը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Ռումինահայ երաժշտություն
Վազիրե Նադր

**Վազիրե Նարդ** (Վեզիր Ջաբբարի Նադիրով, , գյուղ Քուրդ Օմար (Երևանի նահանգում)), քուրդ խորհրդային գրող։

Ծնվել է հովվի ընտանիքում։ «Կնոջ առևանգումը» (1935) պիեսով հանդես է եկել հանուն քուրդ կանանց ազատագրության։ Նույն թվականին Երևանում լույս է տեսել նրա բանաստեղծությունների ու պատմվածքների «Նուբար» ժողովածուն։ Վազիրե Նարդ «Նադո և Գյուլիզար» պոեմում ցույց է տվել խորհրդային ռազմիկների արիությունը Հայրենական մեծ պատերազմում։ Դասախոսել է Երևանի համալսարանում։

Կատեգորիա:Քուրդ գրողներ
Վագոնիկ

250px|մինի|աջից|վագոնիկ

**Վագոնիկ**, փոքր տարողության (0,5— 6,3) տրանսպորտի միջոց՝ նեղաղուր երկաթուղային ուղեգծերով բեռներ տեղափոխելու համար։ Վագոնիկը կիրառում են քարհանքերում, հանքահորերում, գործարաններում և շինհրապարակներում՝։ Փոքր բեռնաշրջանառության և փոխադրման համեմատաբար փոքր հեռավորությունների (որպես կանոն 0,5-2 կմ) դեպքում։

Կատեգորիա:Փոխադրամիջոցներ
Կատեգորիա:Հանքային գործ
Սուրաբյան թատերախումբ

**«Սուրաբյան թատերախումբ»**, դրամատիկ-օպերետային խումբ։ Կազմակերպվել է ԱՄՆ-ում՝ 1923 թվականին։ Հիմնական ուժերն են եղել՝ Սեդրակ և Մաշա Սուրաբյան ամուսինները։ Մաշա Սուրաբյանը պրոֆեսիոնալ բեմ է բարձրացել 1912 թվականին՝ Թիֆլիսի հայոց դրամատիկական խմբում։ Մ․ Սուրաբյանը երաժշտական կրթություն է ստացել Մոսկվայում, որպես դերասանուհի առաջին անգամ ելույթ է ունեցել 1918 թվականին՝ Եկատերինադարում (Կրասնոդար)։ 1918 թվականին Կովկասում գործել են միասին, 1919 թվականից՝ Կ․ Պոլսում և Իզմիրում, 1923 թվականից ԱՄՆ-ում։ Ներկայացումներով հանդես են եկել Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Հարավային Ամերիկայում։ Խաղացանկում եղել են՝ ազգային և թարգմանական դրամաներ ու օպերետներ՝ Մունդուկյանի «Պեպո», Շիրվանզադեի «Նամուս», Յուժին-Սումբատովի «Դավաճանություն», Տիգրանյանի «Անուշ», Երիցյանի «Ուշ լինի, նուշ լինի», Հաջիբեկովի «Արշին մալալան», Կալմանի «Սիլվա» և այլն, ուր Սուրաբյան ամուսինները խաղացել են գլխավոր դերերը։ Մաշա Սուրաբյանը խաղացել է նաև դրամատիկ դերեր։ «Սուրաբյան թատերախումբը» գոյատևել է մինչև 1955 թվականը։

Կատեգորիա:Հայկական թատերախմբեր
Կատեգորիա:Ամերիկահայ թատրոն
Լեհահայ երաժշտություն

[thumb|[Լեհաստան]]
**[[Լեհաստան]]ում** 18-րդ դարի սկզբից հայ հոգևոր երաժշտությունը կրել է լատինական և լեհական եկեղեցական երաժշտության ազդեցությունը։ Հայկական եկեղեցիներում տեղադրվել են երգեհոններ, երգչախմբերը դարձել են երկսեռ։ Լեհահայերի ընտանեկան խնջույքներն ու տոնակատարություններն ուղեկցվել են ազգային երգերով և պարերով։ 19-րդ դարում հայերը մեծապես նպաստել են լեհական երաժշտության զարգացմանը։ Հանրաճանաչ էր կոմպոզիտոր Յոզեֆ Նիկորովիչը, որը գրել է մի շարք սոնատներ։ Նրա բազմաձայն խորալը դարձել է լեհ ժողովրդի օրհներգը։ Ֆրիդերիկ Շոպենի աշակերտն ու հետևորդն էր դաշնակահար, կոմպոզիտոր Կարոլ Միկուլին, իսկ կոմպոզիտոր Ստանիսլավ Մոնյուշկոն (սերում էր Մաջարյանցների տոհմից) լեհական ազգային օպերայի հիմնադիրն է։ Իտալահայ գաղթավայրում հայտնի անուններ են կոմպոզիտոր Ավետիս Նազարյանը, դիրիժոր Անջելո (Վահան) Էֆրիկյանը, երգիչներ Լյուսի Սևումյանը, Սեդա Բալուլյանը, Լինդա Գիրեյանը, Կարպիս Բոյաջյանը, դաշնակահարուհի և երգչուհի Մարի Բոդուրյանը, տավղահարուհի Շուշանիկ Միլտոնյանը (1968 թվականին հանդես է եկել Հայաստանում) և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Լեհահայ երաժշտություն
Ստեփանակերտի հայկական դրամատիկական թատրոն

**Ստեփանակերտի հայկական դրամատիկական թատրոն**, պետական, Վահրամ Փափազյանի (մինչև 1989 թվականը՝ Մաքսիմ Գորկու), կազմակերպվել է 1932 թվականին Կ․ Ալվարյանի ղեկավարությամբ։ Բացումը՝ օգոստոսի 11-ին, Վաղարշյանի «Օղակում» պիեսի բեմադրությամբ։
մինի|Դիմակները թատրոնի բակում: Ճարտարապետ Յու․ Մ․ Հակոբյան, 06․11․1977

## Պատմություն
Թատրոնում ստեղծվել է 300-ից ավելի բեմադրություն, որոնք ցուցադրվել են ոչ միայն ԼՂԻՄ-ում, այլև Ադրբեջանում ԽՍՀ ու ՀԽՍՀ շրջաններում։ Թատրոնում հյուրախաղերով հանդես են եկել Հովհաննես Աբելյանը, Ժասմենը, Ի․ Ալիխանյանը, Վահրամ Փափազյանը, Արուս Ոսկանյանը, Հրաչյա Ներսիսյանը, Ավետ Ավետիսյանը, Բաքվի հայկական, Երևանի Սունդուկյանի անվան թատրոնների կոլեկտիվները։

Թատրոնը մեծապես նպաստում է աշխատավորության և մատաղ սերնդի գաղափարական ու գեղագիտական հայացքների ձևավորմանը, ինտերնացիոնալիզմի ոգով դաստիարակությանը։ Խաղացանկում մշական տեղ են գրավում Խորհրդային Միության ժողովուրդների և արտասահմանյան դրամատուրգիայի լավագույն երկերը։ Բեմադրություններից են՝ Սունդուկյանի «Պեպո», Շիրվանզադեի «Պատվի համա]», Հակոբ Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար», Դերենիկ Դեմիրճյանի «Քաջ Նազար», Վիլյամ Սարոյանի «Իմ սիրտը լեռներում է», Ալեքսանդր Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ», Գորկու «Վերջինները», Կոռնեյչուկի «Պլատոն Կրեչետ», Ս․ Ֆ․ Ախունդովի «Հաջի Կարա», Ջ․ Ջաբարլու «Սևիլ», Վուրղունի «Վագիֆ», Շեքսպիրի «Օթելլո»։ Այս թատրոնում են աճել դրամատուրգներ Վազգեն Օվյանը, Իսահակ Ալավերդյանը և ուրիշներ։ Բեմադրություններն իրականացրել են Կ․ Ալվարյանը, Գ․ Թավրիզյանը, Հ․ Գրիգորյանը, Վ․ Հովհաննիսյանը, Ա․ Հովսեփյանը, Դ․ Սալյանը, Ա․ Գամջյանը, Հ․ Կարապետյանը, Ա․ Հակոբյանը, Ռ․ Սարաբսկին և ուրիշներ։ Թատրոնում աշխատել են Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ Գ․ Հարությունյանը, Ս․ Կորզանյանը, Թ․ Սելքումյանը, Ն․ Հովսեփյանը, Թ․ Սահակյանը, Ադրբեջանի ԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ Ա․ Ղազումյանը, Ս․ Համզոյանը և ուրիշներ։

Խորհրդային Միության տարիներին կազմում են (1983)՝ ռեժիսորներ՝ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ Ռեմ Սարգսյանը (գլխավոր ռեժիսոր), Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ Ի․ Հովհաննիսյանը, Ադրբեջանի ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ Լ․ Հարությունյանը, Դ․ Ծատուրյանը (գլխավոր նկարիչ» դերասաններ՝ Ադրբեջանի ԽՍՀ և ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի Մ․ Բալասանյանը, Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ Ն․ Ասատրյանը, Զ․ Գևորգյանը, Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ Բ․ Օվչյանը, Մ․ Միքայելյանը, Ադրբեջանի ԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ Ժ․ Գալստյանը, Շ․ Գրիգորյանը, Մ․ Հարությունյանը և ուրիշներ։
Թատրոնը պարգևատրվել է «Պատվո նշան» (1983) և «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշաններով։

## Գրականություն
* «Հայկական համառոտ հանրագիտարան», հատոր չորրորդ, գլխ. խմբ. Հ. Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Երևան, 2003, էջ 557։
* Ալավերդյան Ի., Ստեփանակերտի Մ. Գորկու անվ. հայկական պետական դրամատիկական թատրոն, Ե., 1984:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արցախի թատրոններ
Կատեգորիա:Թատրոններ այբբենական կարգով
Գեորգիոս Սֆրանցես

**Գեորգիոս Սֆրացես (Ֆրանցես)** (1401-1477/78), բյուզանդական պատմիչ, դիվանագետ, քաղաքական գործիչ։ Պալեոլոգոսների հարստության վերջին երեք կայսրերի օրոք էական դեր է խաղացել օսմանական սուլթանության և արևմտաեվրոպական երկրների հետ դիվանագիտական բանակցություններում։ Գրել է պատմական երկ («Փոքր ժամանակագրություն»), որն ընդգրկում է իր ապրած ժամանակի կարևոր իրադարձությունները։ 

16-րդ դարից Սֆրացեսին է վերագրվել ես մեկ պատմական երկ՝ այսպես կոչված «Մեծ ժամանակագրությունը» (բովանդակում է Բյուզանդիայի 1258-1481 թվականների պատմական իրադարձությունները), որն իրականում 1570-ական թվականներին կատարված բանաքաղություն է։ 1760-ական թվականներին Մելքիսեդեկ Թարգմանը (Բանասեր) և Հարությունը «Մեծ ժամանակագրությունը» Կ․ Պոլսում թարգմանել են հայերեն (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան №№ 2644, 9886)։

Կատեգորիա:Բյուզանդական պատմիչներ
Կատեգորիա:Բյուզանդական կայսրություն
Վազկաններ

**Վազկաններ**, ճզմումով և քերամաշումով նյութերը մանրելու և խառնելու մեքենա։ Բաղկացած է թուջե ափսեից, որի հատակին գլորվում են զանգվածեղ թուջե գլդոնները։ Վերջինները պտտվում են սեփական (հորիզոնական) առանցքի շուրջը, իսկ խաչարդի հետ (որի վրա ամրացված են)՝ խաչարդի ուղղաձիգ առանցքի շուրջը։

Խառնող վազկաններ կիրառվում է լեռնահանքային ու շինանյութերի արդյունաբերության մեջ, մետալուրգիայում և այլուր։

Կատեգորիա:Հանքային մեքենաներ
Կատեգորիա:Ջարդիչներ
Վադ

**Վադ**, հանքանյութ։ Սովորաբար պարունակում է տարբեր խառնուրդներ։ Վադը ստրուկտուրա չունի, երբեմն նրբաթել շերտավոր է կամ թեփուկավոր։ Գույնը՝ սև, կապտավուն, գորշ։ Հիմնականում փափուկ է, սակավ կարծր, կարծրությունը հասնում է մինչև 6, 5։ Խտությունը՝ 2800-4400 կգ/մ³։ Տարբերակները շատ են, որոնցից կարևոր են սովորական վադը, ասբոլանը, լամպադիտը։ Հանդիպում է մանգան պարունակող ապարների հողմահարման կեղևում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Մանգանի միներալներ
Ղրիմահայ երաժշտություն

**[[Ղրիմ]]ի** հայերը մեծ ներդրում ունեն հայ երաժշտության մեջ։ Հայկական ժողովրդական երգերի առաջին ձեռագիրը կազմել է Խաչգռուգը, որի շնորհիվ 16-17-րդ դարերում տարածվել են հայկական ժողովրդական երգերը։ Կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանն ապրել և ստեղծագործել է Գրիմում, այնտեղ է գրել իր լավագույն գործերից մի քանիսը («Գրիմի էսքիզներ», «Երեք արմավենի», «Առ Հայաստան» և այլն)։ Գրիմահայ կոմպոզիտոր Ք. Կարա-Մուրզան առաջինն է սկսել հայկական ժողովրդական երգերի հավաքման, ձայնագրման և քառաձայն մշակման գործը, իսկ Անդրեաս Քաղցածյանը մեծ ներդրում ունի նոտագրման ոլորտում։ Վերջինս նաև մանկավարժ, գործունեություն է ծավալել Գարասուբազարում, Սիմֆերոպոլում, Սևաստոպոլում։ Երաժիշտ մանկավարժներ էին նաև Հ. և Մ. Ուգունյանները, Գաբրիել, Մելքոն և Մարտիրոս Նալբանդյանները, Կ. Խանբեկյանը, Հովհաննես Նալբանղյանը (նաև՝ ջութակահար)։

Կատեգորիա:Ղրիմահայ երաժշտություն
Սիրիահայ կերպարվեստ

Հալեպում (Սիրիա) 1955 թվականին ճարտարագետ Զարեհ Գաբլանի և ինքնուս նկարիչ Ռոպեր Ճեպեճյանի նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է գեղանկարչական կրթական կենտրոն՝ «Սարյան ակադեմիան», որը մեծապես նպաստել է սերունդների դաստիարակությանը։ Ակադեմիան կազմակերպում է հայ արվեստին նվիրված դասախոսություններ, ցուցահանդեսներ, հրապարակում գրքեր և ալբոմներ։ Սիրիայում գործում է նաև «Արշիլ Գորկի» նկարչական արվեստանոցը։ Ճանաչված գեղանկարիչներից են Վ. Պերթիզլյանը, Ն. Գրաճյանը, Հրագդան Թոքմաջյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Սիրիահայ կերպարվեստ
Ֆալաֆել

մինի|աջից|Ֆալաֆել
**Ֆալաֆել** ( ), արաբական կերակրատեսակ, տապակված գնդեր՝ պատրաստված սիսեռով։ Տարածված է հատկապես Հունաստանում, Եգիպտոսում, Սիրիայում Իրաքում, Սաուդյան Արաբիայում և այլն։

Ֆալաֆելը ղպտիերեն բառ է (Φα Λα Φελ), որը նշանակում է «շատ լոբիներ»։

## Պատմություն
Ֆալաֆելի ծագումն անհայտ է։ Կա մի ընդհանուր տեսություն, որ առաջին անգամ ֆալաֆել պատրաստել են ղպտիները՝ որպես մսին փոխարինող ուտեստ պահքի ժամանակ։ Քանի որ Ալեքսանդրիան նավահանգստային քաղաք է, հնարավոր է եղել ուտեստը տեղափոխել Մերձավորարևելյան այլ երկրներ։ Ավելի ուշ նաև Լևանտ երկրներ։

### Մերձավոր Արևելք
Մերձավոր Արևելքում ֆալաֆելը դարձել է արագ սնունդ։ Ռամադանի ընթացքում ֆալաֆելը կազմել է իֆտարի մաս։ Ֆալաֆելը այնքան տարածված էր որոշ երկրներում, որ ՄաքԴոնալդսի փոխարեն անվանում էին "McFalafel"։ Մեր ժամանակներում ֆալաֆելը համարվում է ազգային ուտեստ Եգիպտոսում, Պաղեստինում և Իսրայելում։

### Հյուսիսային Ամերիկա
Հյուսիսային Ամերիկայում մինչև 1970-ականները ֆալաֆել կար միայն հրեական թաղամասերում և ռեստորաններում։ Այսօր ուտեստը տարածված է ողջ Հյուսիսային Ամերիկայի բազմաթիվ քաղաքներում։

## Սննդային արժեքը 100 գ
[մինի|Ֆալաֆել [սենդվիչ]]
* Էներգետիկ արժեքը 333 կկալ
* ածխաջրեր 31,84 գ 
* ճարպեր 17.80 գ 
* Կալցիում (5%) 54 մգ
* Երկաթ (26%) 3.42 մգ
* Մագնեզիում (23%), 82 մգ
* Մանգան (33%) 0.691 մգ
* Ֆոսֆոր (27%) 192 մգ
* Կալիում (12%) 585 մգ
* Նատրիում (20%) 294 մգ
* Ցինկ (16%) 1.50 մգ

## Արտաքին հղումներ
* Պատրաստենք միասին. Ջեռեփուկ ֆալաֆել
* Բաղադրատոմս-Ֆալաֆել 

Կատեգորիա:Սննդամթերք
Կատեգորիա:Արաբական խոհանոց
Կատեգորիա:Եգիպտական խոհանոց
Կատեգորիա:Արևելյան խոհանոց
Կատեգորիա:Բուսակերական խոհանոց
Կատեգորիա:Հորդանական խոհանոց
Կատեգորիա:Լիբանանյան խոհանոց
Կատեգորիա:Պաղեստինյան խոհանոց
Կատեգորիա:Սիրիական խոհանոց
Կատեգորիա:Իսրայելական խոհանոց
Երեկոյան կրթություն

**Երեկոյան կրթություն** (), վերապատրաստման տեսակ, որի դեպքում ուսանողը համատեղում է ուսումը աշխատանքի հետ, այսինքն՝ հաճախում է ուսումնական հաստատություն հերթափոխով, աշխատանքային ժամանակից դուրս։

Ռուսաստանում միջնակարգ երեկոյան կրթության համակարգը սկզբնավորվել է 19-րդ դարում` կապված կիրակնօրյա դպրոցների, կիրակնօրյա երեկոյան և մեծահասակների երեկոյան դպրոցների բացման հետ, որտեղ աշակերտները կարող էին տարրական կրթություն ստանալ։ ԽՍՀՄ-ում երեկոյան կրթությունը լայնորեն զարգացել է ընդհանուր և արհեստագործական կրթության ոլորտում (տարրական, միջին և բարձր)։ Երեկոյան կրթության շնորհիվ երկրում իրականացվեց ծրագիր` չափահաս բնակչության շրջանում անգրագիտությունը վերացնելու ուղղությամբ, որի շրջանակներում ստեղծվեցին լիկվիդացիոն կայաններ։

1920-ական թվականներից Խորհրդային Միությունում ստեղծվեցին տարբեր տեսակի երեկոյան (հերթափոխային) կրթական հաստատություններ՝ գրագիտության դպրոցներ, գյուղացիական երիտասարդության (գյուղերիտ) դպրոց, բանվորական և գյուղացիական համալսարաններ, անցկացվեցին հանրակրթական և մասնագիտական դասընթացներ։ Այն վայրերում, որտեղ սովորողների թիվը չէր բավարարում երեկոյան դպրոցներ բաց անելու համար, հանրակրթական դպրոցներին կից ստեղծվում էին Երեկոյան կրթության տիպի առանձին դասարաններ։

ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդի որոշմամբ 1960-ական թթ. արդյունաբերական և գյուղատնտեսական բազմաթիվ կենտրոններում ստեղծվեցին երեկոյան (հերթափոխային) պրոֆեսիոնալ-տեխնիկական ուսումնարաններ և ցերեկային պրոֆեսիոնալ-տեխնիկական ուսումնարաններին կից երեկոյան բաժանմունքներ։ Ընդունվում էին բանվորներ, ծառայողներ, կոլտնտեսականներ՝ աշխատանքի վայրի, կազմակերպությունների գործուղմամբ։ 

Կատեգորիա:Կրթություն
Ավետիք Ավետիսյան

**Ավետիք Արամայիսի Ավետիսյան** (1952, հունվարի 25, գյուղ Եղեգնուտ, Արմավիրի մարզ), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
1972 թվականին ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը, 1982 թվականին՝ Երևանի գեղարվեստի ինստիտուտը։ 1984 թվականից Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է։ 1984 թվականից դասավանդում է Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայում, 1995 թվականից՝ դիզայնի և մոդելավորման ֆակուլտետի դեկան, պրոֆեսոր` 1998 թվականից։

## Ստեղծագործական ուղի
Ստեղծել է գրաֆիկական, գեղանկարչական գործեր, գրքի նկարազարդումներ։

* «Քավարան», 2001 ըստ Դանթեի
* «Անիի դիմանկարը», 1998
* «Մասիս», 1999, Շառլ Ազնավուրի հավաքածու
* «Ամառ», 2002
* «Աշուն», 2003
* «Երազ», 2003
* Խաչիկ Դաշտենցի «Խոդեդան» գրքի նկարազարդումները, 2001

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Հալեպում (1995), Մոսկվայում (1997)։

## Պարգևներ
* Մովսես Խորենացու մեդալ (2011)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1952 ծնունդներ
Կատեգորիա:Եղեգնուտ գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:Հունվարի 25 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Ապոֆազիա

**Ապոֆազիա** ( - «առանց, հակառակ, ընդդեմ»,  - «արտահայտվել»), ոճական հնար, որտեղ հեղինակը փոխում կամ հերքում է նախապես ասված միտքը։ Ավելի շատ հանդիպում է չափածոյում։ Օրինակ՝
Ամեն ինչից շատ, ամեն ինչից վեր,
Հարազատ մորից ու որդուց ավել,
Աշխարհում նա իր աշխարհն էր սիրում...
Սո՛ւտ է։ Նա այնտեղ իր շահն էր սիրում։
Պ. Սևակ
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տրամաբանություն
Կատեգորիա:Ոճական հնարներ
Կատեգորիա:Հռետորական ֆիգուրներ
Պաուլ Վալդեն

**Պաուլ Վալդեն** (, , , ), քիմիկոս։ Պետերբուրգի ԳԱ ակադեմիկոս (1910), ազգությամբ լատիշ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, 1888 թվականից՝ տեղում ասիստենտ, 1893-1919 թվականներին՝ քիմիայի պրոֆեսոր։ 1919 թվականից եղել է Ռոստոկի (Գերմանիա) համալսարանի պրոֆեսոր, 1949 թվականից՝ ԳՖՀ-ում։ Աշխատությունները հիմնականում վերաբերում են լուծույթների էլեկտրաքիմիային, օպտիկական իզոմերացմանը (բացահայաել է վալդենյան դարձումները)։ Ռուսաստանում աշխատելիս զբաղվել է քիմիայի, մասնավորապես, ռուսական քիմիայի, պատմության հարցերով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային քիմիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի քիմիկոսներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսորներ‎
Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Օդեսայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Լատիշ գիտնականներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հուշագիրներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Վանկուվեր (կղզի)

**Վանկուվեր** (), ամենամեծ կղզին Հյուսիսային Ամերիկայի արևմտյան ափին, մտնում է Կանադայի տարածքի մեջ (Բրիտանական Կոլումբիա նահանգ)։ Տարածությունը 32,2 հազար քառ. կմ է։ Մակերևույթը լեռնային է, բարձրությունը՝ մինչև 2200 մ։ Արևմտյան ափերը ֆիորդային են, արևելյանը՝ հարթավայրային։

Տիրապետում են ասեղնատերև անտառները։ Կա փայտամթերում, ածխի, երկաթի հանքանյութի արդյունահանում, ձկնորսություն։ Զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ։ Զարգացած է տուրիզմը։ Խոշոր քաղաքն ու նավահանգիստը Վիկտորիան է (360 000 բնակիչ, 2011 թվական)։ Անվանումն ստացել է կղզին հետազոտող Զ․ Վանկուվերի պատվին(1792)։

## Տես նաև
* Վանկուվեր (քաղաք)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներ
Կատեգորիա:Կանադայի կղզիներ
Կատեգորիա:Կղզիներ այբբենական կարգով
Կենսաօրգանական քիմիա

**Կենսաօրգանական քիմիան** օրգանական քիմիայի բաժիններից մեկն է, որն ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմներում նյութափոխանակությանը մասնակցող օրգանական միացությունները (զանազան դասերի և շարքերի պատկանող), որոնց կազմում հանդիպում են մոտ 20 տարրեր։

Կենդանի օրգանիզմներից անջատված միացությունների կազմի մեջ մտնող տարրերի գերակշռող մասը կազմում են ածխածինը և ջրածին, այդ իսկ պատճառով օրգանական միազությունները ուսումասիրող գիտությունը անվանում են նաև ածխածնի միացությունների քիմիա։ Այդ միացությունների կազմում հանդիպում են նաև O, N, S, P տարրերը, որոնք կոչվում են օրգանոգեն և մտնում են կյանքի համար անհրաժեշտ միացությունների կազմի մեջ։

Նյութափոխանակությանը մասնակցող միացությունները կոչվում են մետաբոլիտներ։ Կարևորագույն մետաբոլիտներ են բիոպոլիմերները (սպիտակուցներ, նուկլեինաթթուներ, պոլիսախարիդներ)՝ բոլոր կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքային հիմքը և բիոռեգուլյատորները (ֆերմենտները, հորմոններ, նեյրոմեդիատորներ, վիտամիններ), որոնք կարգավորում են նյութափոխանակությունը։

## Մեթոդներ
Մինչև օրգանական քիմիայի զարգացումը որպես գիտություն, բազմաթիվ, այսպես կոչված, բնական ծագում ունեցող միացություններ (բույսերից և կենդանի օրգանիզմներից անջատած) օգտագործվում էին զանազան հիվանդությունների բուժման համար, որպես օծանելիքներ, սոսինձներ և տարբեր այլ խնդիրների լուծման նպատակներով։ Այդ նյութերը օգտագործվում էին առանց նրանց քիմիական կազմը և կառուցվածքը իմանալու, ելնելով նրանց արդեն հայտնի հատկություններից։ Դարեր շարունակ հայտնի էին ցիտրուսների բուժիչ հատկությունները, մինչև 1933 թվականը անջատվեց և ուսումնասիրվեց նրանց ակտիվ գործող բաղադրամասի՝ վիտամին C-ի (ասկորբինաթթվի) քիմիական կառուցվածքը։ Այժմ վերածնունդ է ապրում հետաքրքրությունը դեպի ժողովրդական բժշկությունը։

Բնական աղբյուրներից անջատվում և մանրակրկիտ ուսումնասիրվում են բազմաթիվ բուժիչ հատկություններով օժտված միացություններ։

## Միացությունների կառուցվածքների բացահայտում
Միացությունների կառուցվածքների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս մշակել նրանց սինթեզի եղանակները և արդյունաբերական ծավալներով արտադրումը։ Օրինակ, վիտամին C-ի սինթեզի եղանակը մշակվել է դեռևս 1933 թվականին, իսկ այժմ յուրաքանչյուր տարրի ամբողջ աշխարհում սինթեզվում է մոտ 40 տոննա վիտամին C։

## Հիմնական խնդիրներ
Կենսաօրգանական քիմիայի հիմնական խնդիրներից են՝
# բնական և սինթետիկ ծագում ունեցող կենսաբանորեն ակտիվ միացությունների, դեղանյութերի կառուցվածքի ուսումնասիրությունը,
# օրգանական միացությունների կառուցվածքի և կենսաբանական ակտիվության միջև եղած կապի պարզաբանումը,
# կենսաբանորեն ակտիվ միացությունների սինթեզը։

## Տես նաև
* Օրգանական քիմիա
*Մոլեկուլային կենսաբանություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Бендер М., Бергерон Р., Комияма М.* Биоорганическая химия ферментативного катализа. Пер. с англ. — М.: Мир, 1987. — 352 с.
* *Дюга Г., Пенни К.* Биоорганическая химия. — М.։ Мир, 1983.
* *Тюкавкина Н. А., Бауков Ю. И.* Биоорганическая химия. — М.: Медицина, 1991.

Կատեգորիա:Կենսաքիմիա
Կատեգորիա:Քիմիայի բաժիններ
Վանկուվեր (այլ կիրառումներ)

**Վանկուվեր**, աշխարհագրական անուն, որը կարող է վերաբերել.

* Վանկուվեր լեռ, լեռ Յուկոն-Ալյասկայի սահմանին
* Վանկուվեր, լեռ Հարավային Ալպերում՝ Նոր Զելանդիայի հարավային կղզում
* Մեծ Վանկուվեր, մետրոպոլիայի տարածք, որի քաղաքային կենտրոնը Վանկուվերն է
* Վանկուվեր, քաղաք Կանադայում՝ Բրիտանական Կոլումբիա նահանգում
* Վանկուվեր, կղզի Կանադայում՝ Բրիտանական Կոլումբիա նահանգի արևմտյան ափի մոտ
* Վանկուվեր, գետ, որը թափվում է Ուելսի արքայազն Ռիչ Ջերվիս Ինլեթ
Արմագեդոն (ֆիլմ, 1998)

**«Արմագեդոն»** (), 1998 թ․-ի ֆանտաստիկ ֆիլմ՝ նկարահանված Մայքլ Բեյի կողմից։

## Սյուժե
Երկիր մոլորակի մոտ հայտնվում են երկնաքարերի խումբ։ Մի աստղագետ նկատում է որ հսկա երկնաքերերից մեկը մոտենում է երկրին, ՆԱՍԱ-ի մասնագետների հաշվարկներով մոտեցող երկնաքարը կբնաջնջի ողջ կյանքը երկրի վրա, իսկ բախմանը մնացել են օրեր։ Աստղագնացների մի խումբ Գարի Ստեմպերի գլխավորությամբ, ում մարմնավորում է Բրյուս Ուիլիսը որոշում է թռչել տիեզերք երկնաքարը այնտեղ ոչնչացնելու համար ...

## Դերերում
* Բրյուս Ուիլիս - *Գերրի Ստեմպեր*
* Բեն Աֆլեք - *Էյ Ջեյ Ֆրոսթ*
* Լիվ Թայլեր - *Գրեյս Ստեմպեր*
* Ուիլ Պետտոն - *Չառլի (Չիկ) Չապպլ*
* Բիլի Բոբ Տորնտոն - *Դեն Տրումեն, NASA-ի ղեկավար*
* Սթիվ Բուշեմի - *Ռոքհաունդ*
* Ուիլյամ Ֆիչտներ - *Ուիլյամ Շարպ*
* Օուեն Ուիլսոն - *Օսկար Չոյ*
* Մայքլ Կլարկ Դունկան - *Բուգայ (Արջ)*
* Պետեր Ստորմարե - *Լև Անդրոպով*

## Հետաքրքիր փաստեր
* ֆիլմում հնչող երգը՝ «I Don’t Want to Miss a Thing», կատարել է դերասանունի Լիվ Թայլերի հայրը՝ Սթիվ Թայլերը «Aerosmith» խմբի հետ։ Երգը չորս շաբաթ Billboard Hot 100-ի առաջին տեղում է եղել
* ֆիլմի ռեժիսոր Մայլք Բեյը նկարահանվել է տեսարաններից մեկում, երբ NASA-ն հրաման է տալիս օգտագործելու Հաբլ (աստղադիտակ)ը։
* երկրորդ տիեզերանավի կործանումից հետո կադրում ցույց է տալիս, որ նրա սարքավորումները այրվում են, այնինչն դա իրականում չէր կարող լինել մթնոլորտի բացակայության պատճառով
* ֆիլմն օգտագործվում է ՆԱՍԱ-ի կողմից կազմակերպվող մենեջերների դասընթացներում, նրանց առաջարկվում է գտնել ֆիլմում տեղ գտած տեխնիկական սխալները, որոնք ի դեպ 168 հատ են։
* ֆիլմը որպես վատագույն աշխատանք ներկայացվել է Ոսկե Ազնվամորի հակամրցանակի 7 անվանակարգերում, իսկ այդ մրցանակը ստացելէ միայն Բրյուս Ուիլիսը որպես վատագույն տղամարդու դերակատարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:1990-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1998 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Touchstone Pictures ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան արկածային ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ էքշն ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան մարտաֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոմանտիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ ֆիլմեր
Կատեգորիա:Լոս Անջելեսում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Մայքլ Բեյի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ստամբուլում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Փարիզում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆանտաստիկ ֆիլմեր տիեզերքի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր Փարիզի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր ապոկալիպսիսի մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Նյու Յորքում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ստամբուլում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Վաշինգտոն ԿՇ-ում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Ֆլորիդայում
Վալդենյան դարձում

մինի
**Վալդենյան դարձում**, քիմիական փոխարկում, երբ օրգանական մոլեկուլում ասիմետրիկ կենտրոնի կոնֆիգուրացիան փոխվում է տեղակալման ռեակցիայի հետևանքով։

Պաուլ Վալդենը հայտնաբերել է (1898), որ (**-**) խնձորաթթուն (I) քլորացնելու և ստացված քլորսաթաթթուն (II) հիդրոլիզելու հետևանքով ստացվում է (**+**) խնձորաթթու (III)(տես նկարը)։

Վալդենյան դարձումը կարևոր է տեսական օրգանական քիմիայում և կենդանի օրգանիզմներում տեղի ունեցող երևույթները պարզաբանելու համար։

Կատեգորիա:Քիմիական պրոցեսներ
Կատեգորիա:Ստերեոքիմիա
Կուրտ Վալդհայմ

**Կուրտ Յոզեֆ Վալդհայմ** (, ), ավստրիացի պետական գործիչ։ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար (1972-1981 թվականներին)։

Ավարտել է Վիեննայի համալսարանը։ Իրավունքի դոկտոր։ Եղել է Ավստրիայի ժողովրդական կուսակցության անդամ։ 1945-1947 թվականներին եղել է արտաքին գործերի նախարարության աշխատակից։ 1948-1951 թվականներին՝ Ավստրիայի միսիայի առաջին քարտուղար Ֆրանսիայում։ 1951-1955 թվականներին և 1960-1964 թվականներին՝ արտգործնախարարության բաժնի վարիչ, 1956-1960 թվականներին՝ դեսպանորդ, ապա՝ դեսպան Կանադայում։ 1955-1956 թվականներին՝ միաժամանակ Ավստրիայի մշտական դիտորդ, իսկ 1964-1968 թվականներին և 1970-1971 թվականներին՝ Ավստրիայի մշտական ներկայացուցիչը ՄԱԿ-ում։ 1968-1970 թվականներին՝ արտաքին գործերի նախարար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի պաշտոնյաներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարներ
Կատեգորիա:Ավստրիայի արտաքին գործերի նախարարներ
Կատեգորիա:Նացիոնալ-սոցիալիստական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա