Բարուխ Գոլդշտեյն

**Բարուխ Կոպլ Գոլդշտեյն** (**, ), ամերիկյան ծագումով իսրայելացի բժիշկ, ով 1994 թվականին Հեբրոնի Պատրիարքների քարանձավում իրականացրել է ահաբեկչական հարձակում՝ սպանելով 29 աղոթող Իբրահիմի մզկիթում և վիրավորելով ավելի քան 150-ին։ Մզկիթում գտնվող մուսուլմանները զինաթափել են նրան և ծեծելով սպանել։

## Կենսագրություն
Բարուխ Գոլդշտեյնը ծնվել է Բրուքլինում, ուղղափառ հրեական ընտանիքում։ Սովորել է *«Yeshiva of Flatbush»* կրոնական դպրոցում և *«Yeshiva University»* համալսարանում, որտեղ ուսումնասիրել է բժշկություն։

Գոլդշտեյնը Եբրայեցիների պաշտպանության լիգայում (JDL) անդամ է եղել, որը հիմնադրել է ռաբբի Մեիր Կահանեն և պաշտպանել է հրեական ռադիկալ քաղաքական դիրքորոշումները։

1983 թվականին Իսրայել ներգաղթելուց հետո նա ծառայել է բանակում որպես բժիշկ՝ նախ պարտադիր զորակոչով, ապա որպես պահեստազորային հավաքների ժամանակ։ Զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո Գոլդշտեյնն ապրել է Հեբրոնի Կիրյաթ Արբա հրեական բնակավայրում, որտեղ աշխատել է բժիշկ։ Նա ամուսնացած էր և ուներ չորս երեխա։ Տասնմեկերորդ Քնեսեթի ընտրությունների ժամանակ նա եղել է ՔԱՀ կուսակցության ընտրական ցուցակում։ Նա ընտրվել է Կիրյաթ Արբայի քաղաքային խորհրդի անդամ ՔԱՀ կուսակցությունից, իսկ Մեիր Քահանեի սպանությունից հետո օգնել է Կիրյաթ Արբայում ստեղծել իր անունը կրող հուշահամալիր։

Ըստ իսրայելական մամուլի հրապարակումների՝ «ըստ իրեն ճանաչող մարդկանց պատմությունների», Գոլդշտեյնը հրաժարվում էր բուժել ոչ հրեաներին, նույնիսկ նրանց, ովքեր ծառայում էին իսրայելական բանակում։ Այնուամենայնիվ, այս ենթադրյալ «նրան ճանաչող մարդկանց» անունները երբեք ոչ մի տեղ չեն հաղորդվել: Միևնույն ժամանակ, դոկտոր Մանֆրեդ Լեհմանը, վկայակոչելով Շամգարի հանձնաժողովի զեկույցը, պնդում է, որ Գոլդշտեյնը 1990 թվականին բուժել է առնվազն մեկ արաբ ահաբեկչի։ Բժիշկ Հայմ Սայմոնսը բերում է մի շարք նմանատիպ վկայություններ՝ հղում անելով Շամգարի հաշվետվությանը։

1993 թվականի վերջից՝ Օսլոյի համաձայնագրից հետո, հրեական բնակավայրերի բնակիչների, ինչպես նաև ամբողջ Իսրայելի կյանքում լարվածությունը զգալիորեն աճել է։ Հեբրոնում և Քիրյաթ Արբայում շարունակվող ահաբեկչական հարձակումների հետևանքով մի քանի մարդ է զոհվել։

1993 թվականի դեկտեմբերի 6-ին զոհվել է Բարուխ Գոլդշտեյնի մտերիմ ընկերը՝ Մորդեխայ Լապիդը, ով ծագումով Սովետական Միությունից էր և ուներ 15 երեխա։ Նա իր որդու՝ Շալոմի հետ սպանվեց ահաբեկիչների կողմից՝ մեքենայի մեջ գտնվելու պահին։ Բարուխ Գոլդշտեյնը, որպես բժիշկ, կանչվել է զոհերին օգնություն ցուցաբերելու, սակայն արդեն անկարող էր փրկել իր ընկերներին։ Քիրյաթ Արբայի բնակիչ Դավիդ Ռամատիի վկայությամբ՝ այդ դեպքից հետո Գոլդշտեյնը սկսել է արաբներին «նացիստներ» անվանել։

## Իրադարձություններ Հայրապետների քարայրում
1994 թվականի փետրվարի 25-ին (Պուրիմի օրը) առավոտյան ժամը հինգին Գոլդշտեյնը մտել է Հայրապետների քարանձավ (հրեաների և մուսուլմանների սուրբ վայր, որտեղ, ըստ ավանդույթի, թաղված են երկու կրոններում հարգված պատրիարքները)։ Հայրապետների քարանձավում նա իր բանակի սպայական համազգեստով մտել է այն սենյակը, որը մզկիթ է ծառայել, ձևացնելով, թե ինքը հերթապահ պահեստային սպա է։ Այդ ժամանակ մզկիթում 800 մարդ կար, քանի որ ուրբաթ մուսուլմանների աղոթքի առավոտն է: Պաշտոնական վարկածի համաձայն՝ Գոլդշտեյնը կրակ է բացել Գալիլի ինքնաձիգից՝ սպանելով 29 (39 կամ 52) հավատացյալների և տարբեր գնահատականներով վիրավորելով՝ 125-ից 150-ին։

Գոլդշտեյնը զենքը լիցքավորելիս կրակմարիչով ծեծելով սպանել են։ Այսպիսով, Շամգարի հանձնաժողովի եզրակացության համաձայն՝ Գոլդշտեյնի սպանությունն անօրինական է եղղել։

Փետրվարի 25-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո սկսվել են պաղեստինյան անկարգությունները, որոնց ընթացքում հաջորդ շաբաթվա ընթացքում սպանվել են 25 պաղեստինցիներ և 5 իսրայելցիներ։ Ի պատասխան անկարգությունների՝ իսրայելական իշխանությունները Հեբրոնում պարետային ժամ են սահմանել, որը վերաբերվել է միայն քաղաքի պաղեստինցիներին, մինչդեռ քաղաքում ապրող բոլոր 400 հրեա վերաբնակիչներ ազատ են եղել տեղաշարժվել նրա արևելյան հատվածում:

Իսրայելի կառավարությունը դատապարտել է Հայրապետների քարանձավում տեղի ունեցած ջարդը։ Իսրայելի վարչապետ Իցհակ Ռաբինը զանգահարել է  <bdi>Պաղեստինի ազատության կազմակերպություն</bdi> <bdi>(</bdi>ՊԱԿ) առաջնորդ Յասեր Արաֆաթին և կատարվածը որակել որպես «զզվելի և հանցավոր սպանություն»:

## Երկրպագության վայր Գոլդշտեյնի գերեզմանին
մինի|Բարուխ Գոլդշտեյնի գերեզմանը
Գոլդշտեյնը թաղվել է Մեիր Կահանեի հիշատակի այգու դիմաց՝ Քիրյաթ-Արբա հրեական բնակավայրում, Հևրոն քաղաքի մոտ։

Գերեզմանը դարձել է ուխտագնացության վայր ծայրահեղ աջ հայացքներ ունեցող իսրայելցիների համար։ Դամբարանի վրա գրված է. «Սուրբ Բարուխ Գոլդշտեյն, որը կյանքը նվիրեց Տորին, հրեաներին և Իսրայելի ժողովրդին»։ 1996 թվականին «Ավոդա» կուսակցության անդամները պահանջել են, որ Գոլդշտեյնի գերեզմանի մոտ ինքնաբուխ ստեղծված աղոթավայրը և ուխտագնացության վայրը վերացվեն, իսկ Իսրայելի անվտանգության պաշտոնյաները մտահոգություն հայտնեցին, որ գերեզմանի շուրջ ընթացող իրադարձությունները կարող են ոգեշնչել այլ ծայրահեղականների։

1999 թվականին, ահաբեկիչների համար տապանաքարերի տեղադրումն արգելող օրենքի ընդունումից և Գերագույն դատարանի որոշումից հետո, իսրայելական բանակը բուլդոզերներով ոչնչացրեց Գոլդշտեյնի գերեզմանի աղոթատունը և աղոթատեղին:

## Գոլդշտեյնի մոտիվների վերաբերյալ կարծիքները
Կա կարծիք, որ Բարուխ Գոլդշտեյնը ծայրահեղ բացասական է վերաբերվել Օսլոյի համաձայնագրերին Իսրայելի և Պաղեստինյան ինքնավարության միջև։ Այսպես, ամերիկացի քաղաքականագետ Յան Լուստիկը բերում է հետևյալ կարծիքը, որը արտահայտել է Գոլդշտեյնի այրին՝ Միրիամը․

 Բարուխը հոգեպես անհավասարակշիռ մարդ չէր, նա հստակ գիտեր, թե ինչ է անում։ Նա դա ծրագրել էր խաղաղ բանակցությունները դադարեցնելու նպատակով։ Նա դա կատարեց Իսրայելի ժողովրդի համար:

Ըստ մի շարք պրոիսրայելական աղբյուրների՝ Բարուխ Գոլդշտեյնն իր գործողություններով կանխել է նախապատրաստվող ջարդը։ Գոլդշտեյնի մայրը ահաբեկչությունը անվանել է «կանխարգելիչ հարձակում» և պնդել, որ այս իրադարձություններից առաջ Հևրոնի մզկիթներում տարածվում էին զանգվածային կոչեր հրեաների կոտորածի համար, իսկ արաբական հատվածում տեղադրված թռուցիկներում և պատերին արված գրառումներում կոչեր կային նախապես սննդամթերք կուտակելու՝ սպասվող կոտորածից հետո նախատեսված պարետային ժամի համար։ Նույն աղբյուրների համաձայն՝ մզկիթում սպանությունից հետո հայտնաբերված «մեծ քանակությամբ սառը զենքը» նույնպես անուղղակիորեն վկայում է նախապատրաստվող ջարդի մասին։

## Ահաբեկչության հետևանքներ
1994 թվականի ապրիլի 6-ին Աֆուլայհաում տեղի ունեցած խոշոր ահաբեկչական գործողությունը, ինչպես նաև դրա հետևանքով իրականացված այլ ինքնասպան ահաբեկչությունները Համասը հայտարարել է որպես վրեժխնդրության գործողություններ Գոլդշտեյնի ահաբեկչության համար։ Միևնույն ժամանակ, Համասը հայտարարել է, որ Գոլդշտեյնի ահաբեկչությունը և դրան հաջորդած բախումները Հևրոնում արաբների և իսրայելական բանակի միջև, որոնք ավելի շատ զոհերի պատճառ դարձան, քան հենց Գոլդշտեյնի ահաբեկչությունը, ստիպեցին իրենց փոխել մարտավարությունը և անցնել «կանաչ գծի» սահմաններում քաղաքացիական անձանց վրա հարձակումների։ Սակայն, մինչ այդ էլ Համասի անդամները իրականացրել են ահաբեկչություններ «կանաչ գծի» ներսում, որոնք քաղաքացիական զոհեր չեն ունեցել։ Կա նաև տեղեկություն, որ Իսրայելի հատուկ ծառայությունները կանխել են մի շարք ահաբեկչություններ, որոնք Համասը ծրագրել է Իսրայելում դեռ Գոլդշտեյնի ահաբեկչությունից առաջ։

## Պաշտոնական արձագանք
Կառավարության 1994 թվականի փետրվարի 27-ի որոշմամբ նշանակվել է քննչական հանձնաժողով՝ դատավոր Մեիր Շամգարի գլխավորությամբ, որը պետք է հետաքննի սպանդի հանգամանքները։ Բացի Շամգարից, այն ներառել է նաև դատավորներ Էլիզեր Գոլդբերգը և Աբդելռահման Զոաբին, պրոֆեսոր Մենախեմ Յաարին և գեներալ-լեյտենանտ Մոշե Լևին։

1994 թվականի հունիսի 26-ին կառավարությանը ներկայացված զեկույցում հանձնաժողովը հայտնել է Հայրապետների քարանձավի պահպանության առկա մեթոդի լուրջ թերությունների մասին։ Հանձնաժողովը խորհուրդ է տվել քարանձավում ներդնել մուսուլմանների և հրեաների համար առանձին աղոթքի ռեժիմներ, ստեղծել քարանձավի հատուկ պահպանության ստորաբաժանում, արգելել զենք կրել քարանձավի տարածքում և ձեռնարկել այլ միջոցներ՝ ապահովելու անվտանգության մակարդակի բարձրացումը։

Հանձնաժողովը զեկույցում ներառել է նաև ավելի լայնածավալ առաջարկություններ, մասնավորապես՝ անհրաժեշտությունը քրեական իրավունքի կիրառման լիազորությունները Հորդանան գետի արևմտյան ափի հրեական վերաբնակիչների նկատմամբ փոխանցել ոստիկանությանը (ոչ թե բանակին) և սահմանել ոստիկանության ու բանակի համագործակցության հստակ հրահանգներ այս ոլորտում, ինչպես նաև մշակել ավելի հստակ կանոններ ծայրահեղ դեպքերում հասարակական կարգի խախտումների դեմ պայքարի համար։

Հանձնաժողովի առաջարկությունները իրականացվել են. մասնավորապես, փոփոխություններ են կատարվել Հայրապետների քարայրի անվտանգության ռեժիմում, Հորդանան գետի արևմտյան ափին ստեղծվել է հատուկ ոստիկանական շրջան (), ինչպես նաև մշակվել է մանրամասն հրահանգ, որը սահմանում է ոստիկանության և բանակի միջև լիազորությունների բաշխումն ու համագործակցությունը՝ Իսրայելի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում հասարակական կարգի խախտումների դեմ պայքարի շրջանակում։

1994 թվականի օգոստոսի 8-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարին պաշտոնապես ուղարկված գրությունում Իսրայելը ներկայացրել է ահաբեկչությունից հետո ձեռնարկված միջոցները։ Բացի Շամգարի հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքներից, նշվել է նաև հետևյալ միջոցառումները։

* Իսրայելի ղեկավարությունն ու տարբեր քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչները կտրուկ դատապարտեցին փետրվարի 25-ի դեպքը՝ այն որակելով որպես ահաբեկչական գործողություն։ «Կահ» և «Կահանե հայ» շարժումները, որոնց հետ կապ է ունեցել Բարուխ Գոլդշտեյնը, արգելվեցին։
* Զոհվածների և վիրավորների ընտանիքներին (բացի Գոլդշտեյնի ընտանիքից) դրամական փոխհատուցում է տրվել։
* Հեբրոնում ստեղծվել է 90 հոգուց բաղկացած Ժամանակավոր միջազգային ներկայության թիմ («TIPH»):Նախատեսվում էր, որ դրա գործունեության ժամկետը սահմանափակվելու է երեք ամսով, սակայն այն շարունակվեց մինչև 2019 թվականը։
* Որոշում է կայացվել 800 պաղեստինցիների ազատ արձակել բանտերից և ձերբակալություններից։

## Տես նաև
* Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղունմներ
* Israel Ministry of Foreign Affairs – Excerpts from the report of the Commission of Inquiry Into the Massacre at the Tomb of the Patriarchs in Hebron (aka the "Shamgar Report")
* UN document containing extracts of the Israeli inquiry report

; Գրքեր և հոդվածներ

* *Chaim Simons.* Did or did not dr. Baruch Goldstein massacre 29 arabs? 
* Акция д-ра Гольдштейна в пещере Махпела, Рав д-р Хаим Саймонс — научное исследование / Кирьят-Арба / Июль 1995 г.
* Baruch Goldstein and Hebron Ten Years Later, Ariel Natan Pasko, 04.03.2004

; Լրացուցիչ գրականություն

* Кто он — Барух Гольдштейн?

Կատեգորիա:Բռնություն մուսուլմանների նկատմամբ
Կատեգորիա:Իսրայելի ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսրայելի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իսրայելցի բժիշկներ
Կատեգորիա:Հանցագործներ
Կատեգորիա:Մահեր ըստ բռնության
Կատեգորիա:Մարդասպաններ
Կատեգորիա:Ռազմական բժիշկներ
Կատեգորիա:Սպանվածներ