Սոմբրերո (գալակտիկա)

**Սոմբրերո գալակտիկա** (**M 104**, **NGC 4594**), Կույսի համաստեղությունում գտնվող պարուրաձև գալակտիկա։ Այն գտնվում է Երկրից  լուսային տարի հեռավորության վրա ()։

Գալակտիկայի տրամագիծը մոտ  (մոտավորապես ) է, որը Ծիր Կաթինի տրամագծի գրեթե 30%–ն է կազմում։ Ինչպես ցույց են տվել *Spitzer–*ի կողմից կատարված վերջին ուսումնասիրությունները, Սոմբրերո գալակտիկան իրենից ներկայացնում է երկու գալակտիկա․ հարթ պարուրաձևը գտնվում է էլիպսաձև գալակտիկայի ներսում։

Այս օբյեկտը «Նոր ընդհանուր կատալոգի» սկզբնական հրատարակության մեջ թվարկվածներից մեկն է։

## Գալակտիկայի անվանում և դասակարգում
Սոմբրերո գալակտիկան, որը հայտնի է նաև որպես M104, իր անունը ստացել է շնորհիվ արտահայտիչ, ցցված կենտրոնական մասի և մուգ փոշու նման նյութից կազմված ծայրի, որը գալակտիկային հաղորդում է սոմբրերո տեսակի գլխարկի տեսք։ Համաձայն Ժեռար Անրի դե Վոկուլյորի՝ այս գալակտիկան դիտվում է գրեթե կողքից, նրա հարթությունը դեպի տեսադաշտ թեքված է հարավ՝ 6° անկյան տակ։

Իր կենտրոնին հատուկ ուռուցիկության պատճառով գալակտիկան համարում են Էդվին Հաբլի հաջորդականության Sa տիպի գալակտիկա։

Ըստ որոշ աստղագետների` շատ ուժեղ ռենտգենյան ճառագայթումը պայմանավորված է այս գալակտիկայի կենտրոնում միլիարդավոր արեգակնային զանգվածներ ունեցող սև խոռոչի առկայությամբ։

Հաբլը այն համարել է Sa գալակտիկայի օրինակ։

## Բացահայտման պատմություն
M104 օբյեկտը Մեսիեի կատալոգի յոթ օբյեկտներից առաջինն էր, սակայն ներառված չի եղել 1784 թվականի երկրորդ և վերջին հրատարակության մեջ։

1921 թվականին Կամիլ Ֆլամարիոնը բացահայտել է այս գալակտիկայի կոորդինատները և գալակտիկայի` կատալոգի պատճենի վրա արված ձեռագիր նկարագրությունը, որը պատկանում է Մեսիեին, և ներառել է իր պաշտոնական ցուցակում 104 համարի ներքո։

Գրառման մեջ ասվում է «շատ թույլ միգամածության մասին», որի կոորդինատներն են 12h 28m 39s. −10° 24' 49", որը 1781 թվականի մայիսի 11–ին դիտել է Մեսիեի աշխատակից Պիեռ Մեշենը։ Ինքը՝ Մեշենը, նշել է այս օբյեկտի բացահայտման մասին Բեռնուլիին ուղղված իր նամակում 1783 թվականի մայիսի 6–ին։

Ֆլամարիոնը փորձել է համեմատել այս միգամածությունը հայտնի ցանկացած տիեզերագրական օբյեկտի հետ և հայտնաբերել է, որ Սոմբերեոն գալակտիկան է (NGC 4594), և այն հայտնաբերվել է Ուիլյամ Հերշելի կողմից 1784 թվականի մայիսի 9–ին և անվանել է H I.43։

–ը եղել է առաջին տիեզերական օբյեկտը, որի համար հայտնաբերվել է անոմալ բարձր կարմիր շեղում։ 1912 թվականին Վեստո Սլայֆերը Լովելի աստղադիտարանում բացահայտել է, որ օբյեկտը շարժվում է  արագությամբ, և ըստ Հաբլի օրենքի՝ գտնվում է մեր գալակտիկայի սահմաններից դուրս։ Սլայֆերը հայտնաբերել է նաև այս միգամածության պտույտի օրինաչափությունը։

M 104–ը եղել է նաև առաջին գալակտիկան, որտեղ հայտնաբերվել է փոշու գիծ։ Այս բացահայտումը արել է Ուիլյամ Հերշելը 1784 թվականին։

## Պատկանող խումբ
М 104 համարվում է ոչ մեծ գալակտիկայի խմբի գլխավոր անդամ։ Խումբը անվանվում է «M 104 խումբ» կամ «NGC 4594 խումբ», որը մտնում է Կույսի գերկույտի մեջ։

## Գալակտիկայի կառուցվածք
Այն բանի պատճառով, որ NGC 4594–ը Երկրից դիտողի նկատմամբ կողքի է թեքված, աստղագետները դժվարանում են միանշանակիորեն որոշել նրա ձևը, չնայած մինչև վերջերս ենթադրվել էր, որ այն պարուրաձև գալակտիկա է։ 
Նոր հետազոտական աշխատանքի իրականացման ժամանակ ուսումնասիրողները վերլուծել են ինֆրակարմիր դիապազոնում *Spitzer* աստղադիտակի հավաքած տվյալները։ Սարքին հաջողվել է հայտնաբերել, որ հալո գալակտիկաներում հին աստղերի գտնվելու վայրը համաձայնվում է էլիպսաձև գալակտիկաների զարգացման մոդելների կանխատեսումներին։

## Գալակտիկայի ծագում
Նմանատիպ գալակտիկայի ձևավորումը հսկա էլիպսաձև գալակտիկայի կողմից պարուրաձև սկավառակի կլանման արդյունքում քիչ հավանական է, քանի որ այս գործընթացի արդյունքում սկավառակի կառուցվածքը կխառնվի։ Փոխարենը առաջարկվում է հիմնական սցենարներից մեկը․ հսկայական էլիպսաձև գալակտիկան շրջակա տարածությունից գազով է լցվել ավելի քան ինը միլիարդ տարի առաջ։ Ավելի վաղ տիեզերքում գազային ամպերի ցանցերը սովորական էին և երբեմն սնվում էին աճող գալակտիկաներով, ինչը հանգեցնում էր դրանց չափերի ընդլայնմանը։ Գազը ձգողության ուժի ազդեցությունից ներքաշվելու է դեպի գալակտիկա՝ ընկնելով կենտրոնի շուրջ ուղեծրի մեջ և պտտվելով հարթ սկավառակի մեջ։ Աստղերն էլ կստեղծվեին սկավառակի մեջ պարունակվող գազից։

Ձևավորման ավելի վաղ փուլում Սոմբրերոյին նման որոշ գիտնականներ համարել են NGC 5128 կամ նույն Ալֆա Կենտավրոս գալակտիկան, որը իրենից ներկայացնում է ոսպնյակաձև գալակտիկա, որը պարուրաձև և էլիպսաձև գալակտիկաների նման է՝ իր ներսում ունի գալակտիկա։

## Գալակտիկայի կենտրոնում գտնվող սև խոռոչ
1990–ական թվականներին մի խումբ՝ Ջոն Քոմերդիի ղեկավարությամբ, սահմանել է, որ Սոմբրերո գալակտիկայի կենտրոնում գոյություն ունի գերհսկայական սև խոռոչ։ Համաձայն Հավայան կղզիներում գտնվող *CFHT* աստղադիտակի և Հաբլի աստղադիտակի սպեկտրասկոպիայի տվյալների՝ պարզվել է, որ կենտրոնի շուրջ աստղերի պտտման անսովոր մեծ արագությունը կարելի է բացատրել այնտեղ գոյություն ունեցող սև խոռոչով, որի զանգվածը  արեգակնային զանգված է։ Այն մինչ այժմ համարվում է հայտնաբերված ամենամեծ զանգվածն ունեցող սև խոռոչներից մեկը։ Ռադիո– և ռենտգենյան ճառագայթման կետային աղբյուրը կապված է գերհսկայական զանգված ունեցող սև խոռոչի հետ։

Սոմբրերո գալակտիկայի ակտիվ միջուկը, որտեղ էլ գտնվում է գերհսկայական սև խոռոչը, դասակարգվում է որպես ցածր իոնացման հատված՝ էմիսիոն գծերով (LINER)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Աստղագիտություն
Կատեգորիա:Աստղեր
Կատեգորիա:Գալակտիկաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Համաստեղություններ
Կատեգորիա:Նոր ընդհանուր կատալոգի օբյեկտներ
Կատեգորիա:Ոսպնյակաձև գալակտիկաներ
Կատեգորիա:Պարուրաձև գալակտիկաներ
Կատեգորիա:Սեյֆերտի գալակտիկաներ