Մարսել

**Մարսել** ( ,  , , ), քաղաք Ֆրանսիայի հարավում, երկրի ու Միջերկրածովյան տարածաշրջանի ամենամեծ նավահանգիստը։ Բուշ դյու Ռոն դեպարտամենտի վարչական կենտրոնն է։ Տեղակայված է Լիոնի ծոցի ափին՝ Ռոնայի գետաբերանի մոտ, որին քաղաքը միացած է նեղուցով։ 2013 թվականին Եվրոպայի մշակութային կենտրոնն էր։

Մարսելի պատվին է կոչվել (20) Մեսալիա աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է 1852 թվականին։

## Աշխարհագրական դիրք
Գտնվում է Լիոնի ծոցի ափին ՝ Ռոնա գետի բերանին մոտ, որի հետ քաղաքը կապվում է ջրանցքով։  2013 թվական - Մշակույթի եվրոպական մայրաքաղաք։

Տարածքը 240,62 կմ 2 է, բնակչությունը ՝ 869 815 մարդ (2015), բնակչության խտությունը ՝ 3543,0 մարդ / կմ ։

### Ռելիեֆ
Մարսելը գտնվում է մերձափնյա բլուրների աստիճաններում, որոնք առանձնացնում են նրան Ֆրանսիայի մնացած մասերից։  Ափին կան շատ լողափեր ՝ Պրադո, դե Լավ, Կորբիերես, Ֆորտեն, դե լա Բատրի։

Մարսելի մերձակայքում ծովափը լեփ-լեցուն է կալկաններով (fr. Calanques) - լուռ ժայռոտ ծովախորշեր։  Այն ունի հիանալի պայմաններ առագաստանավի, ժայռամագլցման, սուզվելու և լողի համար։

### Կլիմա
Կլիման միջերկրածովյան տեսակի է։  Մարսելը գտնվում է Սոչիի լայնության վրա և ունի նմանատիպ ջերմաստիճանային ռեժիմ։  Ձմեռը միջինում մեղմ է, բայց տարեցտարի մեծապես տատանվում է. Որոշ տարիներ կարող են լինել լուրջ ցրտահարություններ, որոնք հասնում են փոքր և նույնիսկ չափավոր սառնամանիքների արժեքներին, իսկ մյուս տարիներին ՝ Միջերկրական ծովի տիպիկ հյուսիսին բնորոշ արևոտ եղանակը կարող է մնալ ամբողջ ձմեռ։  Ձյունը չափազանց հազվադեպ է։  Գարունը, չնայած բնութագրվում է կայուն եղանակով, գալիս է աստիճանաբար։  Ամառները շոգ են, ցնցող և գործնականում անձրևոտ են։  Ի տարբերություն միջերկրածովյան կլիմա ունեցող այլ քաղաքների, Մարսելում աշունը շատ անձրևոտ է և համեմատաբար վաղ, գրեթե առանց թավշյա սեզոնի։

## Քաղաքականութուն
2020-ի հուլիսի 4-ից Միշել Ռուբիրոլան նշանակվում է քաղաքապետ։

## Տնտեսություն
Միջազգային օդանավակայան  Խոշոր նավահանգիստային համալիր։  Մարսելի ինքնավար նավահանգիստը, բացի Արևելյան Մարսելի նավահանգստից, ներառում է մի շարք նավահանգիստներ և նավահանգիստներ Ֆոզ ծովածոցում և Բեհրի ծովածոցում։  Մարսելի հիմնական նավահանգստի ծովային բեռնափոխադրումների ընդհանուր շրջանառությունը տարեկան հասնում է 110 միլիոն տոննայի, Ֆոզ շրջանում ՝ 73,2 միլիոն տոննա տարեկան [7] [8]:  Նավթի վերամշակում, նավթաքիմիա, նավերի և օդանավերի կառուցում։  Տրանսեվրոպական նավթամուղի դեպի Ստրասբուրգ և Կառլսրուհե (ԳԴՀ) ելակետ։

## Տրանսպորտ
1977 թվականից ի վեր քաղաքն ունի մետրո ՝ բաղկացած երկու գծից և քսանչորս կայարանից։  Քաղաքն ունի տրամվայի ցանց։  Մարսելն ունի նաև Մարսելի Պրովանս միջազգային օդանավակայան (ֆրանսիական Aeroport Marseille Provence), որը Փարիզի Շառլ դը Գոլ օդանավակայանից հետո (ֆրանսիական Aéroport Paris-Charles-de-Gaulle) երկրորդն է Ֆրանսիայում։

## Կրթություն և գիտություն
1982 թվականին Ֆրանսուա Միտերանը որոշում է ստորագրում թատրոնում բացել Մարսելի բալետի ազգային դպրոցը։  1984 թ.-ին Մարսելի քաղաքապետը հայտարարեց մրցույթ `համատեղ դպրոցի և թատրոնի շենքի լավագույն նախագծման համար, որը շահեց ճարտարապետ Ռոլանդ Սիմունետը։

Պարի ազգային ավագ դպրոցը բացվել է 1992 թվականին։  Ռոլանդ Պետիտը դարձավ նրա առաջին տնօրենը։  1998 թվականից մինչ 2004 թվականը դպրոցը ղեկավարում էր բալետուհի Մարի-Կլոդ Պիետրագալան։  8 տարեկանից սկսած երեխաները վերապատրաստման են ընդունվում 9 տարի ժամկետով։  15 տարեկանից բարձր ուսանողները կրթաթոշակ են ստանում Ֆրանսիայի մշակույթի նախարարությունից։

## Տեսարժան վայրեր
Քաղաքի գլխավոր մայրուղին ՝ Boulevard La Canbière, անցնում է Հին նավահանգստից դեպի արևելք։  Երկաթուղային կայարանը տեղակայված է Աթեն բուլվարի հյուսիսային ծայրում, որն իր հերթին անցնում է հյուսիս։

Cours Julien- ից ընդամենը մի քանի թաղամաս հարավ, Գարիբալդի պուրակին զուգահեռ, հետիոտնային մեծ տարածք է տեղադրված շատրվաններով, արմավենիներ, սրճարաններ, ռեստորաններ և թատրոններ։

Ավանդաբար, առևտուրը կենտրոնանում էր Պարադիս փողոցի շուրջ, որն ավելի ձեվավոր դարձավ, երբ մենք շարժվեցինք դեպի հարավ։  Վերջին տասնամյակների ընթացքում Rue Paradis- ի խանութները զիջեցին մանրածախ մեծ ցանցերին, որոնք տեղակայված էին զուգահեռ Սեն-Ֆերեոլ փողոցում։

## Մշակույթ
### Թատրոն
Բալետում Մարսելը հայտնի է որպես երկու «մեծ Մարսելի» ծննդավայր ՝ Մարիուս Պետիպա և Մորիս Բեժարտ։  1972 թվականին ֆրանսիացի բալետմայստեր Ռոլանդ Պետիտը այստեղ հիմնեց Մարսելի բալետը, որը նա ղեկավարում էր 26 տարի։  1998-ից 2004 թվականներին թատերախմբի գեղարվեստական ղեկավարն էր բալերինան ՝ Փարիզի օպերայի նախկին Էթոիլը ՝ Մարի-Կլոդ Պիետրագալան։  1981 թվականի հունվարին Ֆրանսիայի նախագահ Վալերի iscիսկար դ'Էստանը թատրոնին շնորհեց «Ազգային» կոչում։

### Նկար
Այստեղ ապրում էր Ժիլբերտ Գարսինը (1929–2020), ով թոշակի անցնելուց հետո դարձավ հայտնի լուսանկարիչ։

### Գաստրոնոմիա
Մարսելի գաստրոնոմիայում գերակշռում է պրովանսալական խոհանոցը և ծովամթերքը. Սոխի արգանակում եփած միդիաները ՝ պրովանսական համեմունքների, navette (տեղական նավակի տեսքով թխվածքաբլիթներ), ձկան կերակրատեսակներ saiseed կամ տապակած անիսոնի լիկյորով, burrida (ուխա սխտորի սոուսով), ratatouille,  Պրովանսալ լոլիկ։  Մարսելի ռեստորաններում, որոնք գտնվում են Հին նավահանգստի շրջակայքում և Քենեդիի ծովափում, պատրաստվում է հանրահայտ բուիլաբայզը ՝ մի քանի տեսակի ձկներից պատրաստված ձկան ապուր։  Քաղաքում ծաղկում է ապրում նաև արաբական խոհանոցը. Քուսկուս, արևելյան քաղցրավենիքով խմորեղեն։

## Սպորտ
Քաղաքում է գտնվում «Վելոդրոմ» մարզադաշտը, որը ֆրանսիական «Օլիմպիկ» ֆուտբոլային ակումբի տնային ասպարեզն է։

Միջերկրական ծովի բարենպաստ դիրքը Մարսելը գրավիչ է դարձնում ջրային տարբեր մարզաձեւերի համար։  Այստեղ տարեկան անցկացվում են առագաստանավային ռեգատաների և քամու սերֆինգի մրցումներ։  2024 թվականին Մարսելում կանցկացվի ամառային օլիմպիական խաղերի առագաստանավային ռեգատա։

Քաղաքն ունի 45 քաղաքային մարզադահլիճ, 172 թենիսի կորտ, 22 լողավազան, 72 քաղաքային մարզադաշտ, գոլֆի 3 խաղադաշտ, մարտարվեստի 8 սրահ, 3 սքեյթբորդ և այլ մարզական օբյեկտներ։

1993 թվականից Մարսելում անցկացվում է ATP 250 սերիայի Open 13 թենիսի միջազգային մրցաշարը։

## Պատմություն
Քաղաքը հիմնադրվել է մ. թ. ա. շուրջ 600 թվականին Փոքր Ասիայից եկած հույների՝ ֆոկեյացիների կողմից։ Այդ ժամանակ այն կոչվում էր «Մասալիա» (հուն.՝ *Μασσαλία*, լատ.՝ *Massilia* կամ *Massalia*) (),։

Ըստ ավանդության՝ քաղաքի պատմությունն սկիզբ է առել Գիպտիսի՝ լիգուրիյցիների ցեղի արքա Նանի դստեր ու հույն Պրոտիսի սիրո պատմությունից։ Հույներեն Պրովանսում ափ են իջել այն ժամանակ, երբ Նան արքան մտածում էր դստերն ամուսնացնելու մասին։ Արքան խնջույք է հրավիրում, որ դուստրը փեսացու ընտրի։ Գիպտիսը Պրոտիսին է մեկնում գինով լի գավաթը։ Զույգը ստանում է ափամերձ տարածքների մի մասը՝ որպես հարսանեկան նվեր։ Այդտեղ էլ նրանք հիմնում են քաղաք, որ կոչվում է Մասալիա։ Գիպտիդի պատվին է կոչվել (444) Գիպտիս աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է 1899 թվականին Մարսելի աստղադիտարանում։

## Տես նաև
* Փարիզ
* Լիոն
* Նիս

## Պատկերասրահ

Марсель, Франция. Вид на Старый порт и Храм Винсента-де-Поля.jpg|Հին նավահանգիստն ու Վինսենթ դը Պոլի տաճարը
Марсель. Вид на город.jpg|Տեսարան քաղաքից
Церковь Свв. Саака и Месропа, Марсель. me — (6, boulevard Charles Zeytountzian — Saint-Jérô13013 Marseille)DSC09001-EFFECTS.jpg|Սուրբ Սահակ և Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցին Մարսելում


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Առափնյա բնակավայրեր
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 600 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Միջերկրական ծովի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի նավահանգիստներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ