Վիետնամի Հանրապետության տնտեսություն

**Վիետնամի Հանրապետության տնտեսություն**, բաց շուկայական տնտեսություն, որը հիմնականում հիմնված էր ծառայությունների, գյուղատնտեսության և ԱՄՆ օգնության վրա։ Թեև ֆորմալ առումով ազատ շուկայական տնտեսություն էր, սակայն տնտեսական զարգացումը հիմնականում հիմնված էր հնգամյա տնտեսական պլանների կամ քառամյա տնտեսական ծրագրերի վրա։ Նրա տնտեսությունը կայուն մնաց առաջին 10 տարիներին, այնուհետև այն դժվարությունների հանդիպեց Վիետնամի պատերազմի սրման պատճառով, ինչը հանգեցրեց անկայուն տնտեսական աճի, պետական բյուջեի բարձր դեֆիցիտի, բարձր գնաճի և առևտրի դեֆիցիտի։ Հարավային Վիետնամի կառավարությունը երկու անգամ հողային բարեփոխումներ է անցկացրել։ ԱՄՆ կարևոր դեր խաղաց այս տնտեսության մեջ՝ տնտեսական և տեխնիկական օգնության և առևտրի միջոցով։

## Կառուցվածք
### Գյուղատնտեսություն և ձկնորսություն

Գյուղատնտեսությունը կազմում էր Հարավային Վիետնամի տնտեսական արտադրանքի մոտ 30%-ը, մի մասնաբաժին, որը էապես չի տատանվել տարիների ընթացքում։ Հարավային Վիետնամի գյուղատնտեսությունն ուներ ընդհանուր մոտ 6 միլիոն հա տարածք, հիմնականում հարավային շրջաններում (Մեկոնգ գետի դելտա և մոտավորապես այն, ինչ այժմյան Հարավարևելյան շրջանն է), մինչդեռ Կենտրոնական լեռնաշխարհը քիչ մշակովի տարածքներ ուներ (տես քարտեզը)։ Այլ Գյուղատնտեսական նշանակալի տարածքներն էին հարավային Վիետնամի հյուսիսում գտնվող ափի երկայնքով գտնվող հարթավայրերը (Կենտրոնական Վիետնամ, ներառյալ Թհա Թիեն–Հուան, Քուենգ Նամ, Բինհ Ջին նահանգները)։ Ամենակարևոր մշակաբույսերն էին բրինձը, կաուչուկը, սուրճը և թեյը, մրգերն ու բանջարեղենը։

### Արդյունաբերություն

Հարավային Վիետնամն ուներ փոքր արդյունաբերական հատված և այս առումով շատ զիջում էր տարածաշրջանի մյուս երկրներին։ Երկրի գոյության 20 տարիների ընթացքում արտադրանքն աճել է 2,5-3 անգամ, սակայն ընդհանուր ՀՆԱ-ի մասնաբաժինը մնացել է ընդամենը 10%-ի սահմաններում, նույնիսկ որոշ տարիներին իջնելով մինչև 6%-ի, մինչդեռ տնտեսության մեջ գերակշռում էին ուժեղ գյուղատնտեսության և ծառայությունների ոլորտները։ 
Արդյունաբերությունը մեծապես կենտրոնացած էր Սայգոնում, Բիեն Հոայում, Գիա Չենում, որտեղ այս երեքը կազմում էին արդյունաբերական ընկերությունների 85%-ը և արտադրանքի 90%-ը, որոշ արդյունաբերություններ այլ քաղաքներում, ինչպիսիք են Վուն Տաուն և Դանանգը։ Արդյունաբերական արտադրությունը մեծապես կախված էր ներմուծվող միջոցներից (որպես օգնության ծրագրերի մաս) և հիմնականում ուղղված էր դեպի տեղական շուկաներ, մինչդեռ արտահանման մեջ գերակշռում էին գյուղատնտեսական և ծովային արտադրանքները։

Երբ ստեղծվեց հանրապետությունը, ֆրանսիական գաղութատիրության ժամանակաշրջանից մնացած մի քանի արդյունաբերական օբյեկտներ կային, այդ թվում՝ ծխախոտի, խմիչքների և ալկոհոլային խմիչքների գործարաններ, շաքարի վերամշակման երկու գործարան (*Hiệp Hòa և Khánh Hội*), մի քանի մեքենաշինական գործարաններ և *Michelin* ռետինի վերամշակման գործարաններ։ Կային որոշ արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնք ղեկավարվում էին տեղի չինացիների կողմից, այդ թվում՝ տեքստիլ, սննդի վերամշակում, մինչդեռ տեղի վիետնամցիներն ունեին միայն արտադրամասի չափով արդյունաբերական գործունեություն։ Հարավային Վիետնամի արդյունաբերությունը շահեց Հյուսիսային Վիետնամից արդյունաբերողների ներգաղթից, ովքեր իրենց հետ բերեցին կապիտալ և տեխնոլոգիա՝ սկսած 1954 թվականի «Անցում դեպի ազատություն» օպերացիայից։

Սննդի վերամշակումն ու տեքստիլ արտադրությունը դարձան խոշորագույն արդյունաբերությունը 1967 թվականին՝ երկուսն էլ տասնապատիկ մեծացնելով իրենց կապիտալը և յուրաքանչյուրը զբաղեցնելով ավելի քան 17000 աշխատող։ Այլ կարևոր արդյունաբերություններ էին թղթի, կաուչուկի, հիմնական քիմիական նյութերի և ցեմենտի արտադրությունները։ 1965 թվականից հետո արդյունաբերությունը տուժեց պատերազմների աճից և ամերիկյան սպառողական ապրանքների աճող ներհոսքից։ Որոշ արդյունաբերություններ կարողացան շարունակել արագ զարգանալ, ներառյալ սննդի վերամշակումը, փայտամշակումը, շինանյութերը և մետաղները։

Հարավային Վիետնամի արդյունաբերությունը տուժեց 1970-ական թվականների սկզբին օտարերկրյա զորքերի հեռանալուց, ինչը հանգեցրեց զգալիորեն պակաս պահանջարկի։ Արդյունաբերական արտադրանքը կրճատվել է 5%-ով 1972 թվականին և ավելի քան 20%-ով 1973-1974 թվականներին։ Մինչև 1973 թվականը սննդի վերամշակումը ամենամեծ արդյունաբերությունն էր արտադրանքի առումով (ընդհանուր արդյունաբերական արտադրանքի գրեթե կեսը՝ 448 միլիարդ դոնգ), որին հաջորդում էր տեքստիլը (ընդհանուր արտադրանքի մոտ 1/5-ը, ամենամեծ գործատուն՝ 111,964 աշխատողներից 32,489-ով) և քիմիական (1/10) (կապիտալի առումով էլեկտրաէներգիան ամենամեծ արդյունաբերությունն էր)։

## Ծառայություններ
Հարավային Վիետնամի գոյության 20 տարիների ընթացքում ծառայությունների տեսակարար կշիռը տնտեսության մեջ աճել է շուրջ 45%-ից մինչև 50-60%։

## Աճի փուլեր
Վիետնամի Հանրապետության ՀՆԱ-ի տարեկան աճ
Հյուսիսային և Հարավային Վիետնամի ՀՆԱ (միավոր՝ միլիարդ ԱՄՆ դոլար, 2015 թվականի գինը)։

Հյուսիսային և Հարավային Վիետնամի մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ (միավոր՝ ԱՄՆ դոլար)

Այս գծապատկերը ցույց է տալիս Վիետնամի ՀՆԱ-ն հաստատուն գներով

## Մինչև 1965 թվական
Մինչև 1965 թվականը Հարավային Վիետնամի տնտեսության ՀՆԱ-ի բավականին արագ աճի տեմպերն ուղեկցվեցին *CPI*-ի ողջամիտ աճով։ Վիետնամի Հանրապետության պետական բյուջեն սկզբնական փուլում ունեցել է ավելցուկ, բայց շուտով 1961 թվականից վերածվել է դեֆիցիտի։ Ներդրումները մնացին ուժեղ, արդյունաբերությունն ու գյուղատնտեսությունը հիմնականում պահպանեցին աճի բարձր տեմպեր։ 1955 թվականին Նգո Դին Դիմի կառավարությունը հիմնեց Ազգային բանկը, Արտարժույթի բյուրոն, թողարկեց նոր արժույթ, որը փոխարինեց ֆրանսիական հնդչինական պիաստրին և դոնգի փոխարժեքը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ սահմանեց 35։ 1։

Հողային բարեփոխումն իրականացվեց և տևեց մինչև 1960 թվականը։ Չօգտագործված հողերը բռնագրավվեցին և վերաբաշխվեցին ֆերմերներին։ Հողի սեփականությունը սահմանափակվում էր մեկ անձի համար 1 քառակուսի կիլոմետրով, սեփականության այս սահմանի ձախ տարածքը պետք է վաճառվեր կառավարությանը, իսկ կառավարությունն իր հերթին վերավաճառեր գյուղացիներին։ Գյուղացիներն ու հողատերերը պետք է կնքեին հողօգտագործման պայմանագիր, ըստ որի՝ հողի վարձավճարը պարտադիր հոդված էր։ Հողային ձևերի շարքը հանգեցրեց Հարավային Վիետնամի հողերի երկու երրորդի սեփականացմանը հարուստ հողատերերի կողմից։ Հետևաբար, Նգույան Վան Թիունի կառավարությունը նորից իրականացրեց հողային բարեփոխումներ՝ այս իրավիճակը փոխելու համար։ 1956 թվականին Վիետնամի Հանրապետությունը ընդունեց սահմանադրություն, որում հստակեցված էր Ազգային տնտեսական խորհրդի ստեղծումն ու դերը։ Այս խորհուրդը նախագահում էր Վիետնամի Հանրապետության փոխնախագահը։ Նույն թվականին այս երկիրը միացավ Արժույթի միջազգային հիմնադրամին (ԱՄՀ)։ 1957 թվականի մարտին *Ngô Đình Diệm*-ը հռչակեց 1-ին Հանրապետության Նախագահի հռչակագիրը (*Tuyên ngôn của Tổng thống Đệ nhất Cộng hòa*)՝ կոչ անելով պաշտպանել օտարերկրյա և ներքին ներդրումները, ինչպես նաև մասնավոր ներդրումները։

*Ngô Đình Điệm*-ի կառավարությունը իրականացրեց արտահանմանն ուղղված արդյունաբերականացման քաղաքականություն՝ փոխարինելու ներմուծվող ապրանքները և սահմանեց առևտրային պաշտպանություն, ստեղծվեցին սակագնային և ոչ սակագնային խոչընդոտներ՝ պաշտպանելու համար թեթև արդյունաբերական բիզնեսը։ Այս քաղաքականության արդյունքը բերեց Վիետնամի առաջին թղթի գործարանը՝ *An Hao Paper Factory*-ը (1961) Բիեն Հոայում, որն ապահովում էր թղթի ներքին պահանջարկի 30-40%-ը։ Մեքենաների, սարքավորումների, մետաղների ներմուծումը առաջնահերթություն է դարձել։ Փոխարժեքը ճշգրտվել է հօգուտ արտահանման։ Այս երկրի արտահանումը սահուն ձեռքբերումներ ունեցավ 1955-1965 թվականներին։ Կառավարությունն իր դերը տնտեսության զարգացման մեջ իրականացրել է 1957-1962 թվականներին հնգամյա տնտեսական ծրագրերով։

Վիետնամի Հանրապետության տնտեսությունն այս շրջանում առաջադիմական էր, սակայն քաղաքական հակամարտությունները և անկարգությունները (խմբակցությունների միջև զինված հակամարտություններ, շարունակական պետական հեղաշրջում, Վիետկոնգի ստեղծումը) սահմանափակեցին այդ քաղաքականության արդյունավետությունը։

### 1965–1969

Այս շրջանում ընդհատակյա տնտեսությունը վերելք էր ապրում, բյուջեի դեֆիցիտը աճեց, հիպերինֆլյացիան ազդեց տնտեսության վրա և արժույթը բազմիցս արժեզրկվեց։ Պատերազմը բացասական ազդեցություն ունեցավ տնտեսական աճի վրա, հատկապես 1968 թվականին տեղի ունեցած լայնածավալ Տետ հարձակումը (1968 թվականին Վիետնամի պատերազմի ժամանակ կոմունիստական ​​ուժերի առաջին լայնածավալ հարձակման ընդհանուր անվանումը)։

1965 թվականին Հարավային Վիետնամը բրինձ արտահանողից վերածվեց ներմուծողի։ Բրինձի ներկրումը շարունակվեց մինչև պետության լուծարումը 1975 թվականին։ Դա պայմանավորված էր 1965-1968 թվականներին բերքի անկմամբ։ Արտադրության մակարդակը սկսեց աճել 1968 թվականից սկսած՝ բրնձի հողերի ընդլայնման և արտադրողականության բարձրացման պատճառով։ Դա պայմանավորված էր քիմիական պարարտանյութերի, մեքենայացման և բարձր բերքատվության նոր սորտերի ավելացմամբ։ Մինչև 1975 թվականը բրնձի ներմուծման իրական պատճառն այն էր, որ բրնձի պահանջարկը VC-ով (*Viet Cong* կոմունիստական զինված շարժման և միացյալ ճակատ կազմակերպության անվանումը) վերահսկվող գոտիներում ավելացավ, պահանջարկ, որն ուղեկցվում էր Հյուսիսային Վիետնամական զորքերի ավելի ու ավելի լայնածավալ ներխուժմամբ Հարավային Վիետնամ։

1965 թվականից արտահանմանն ուղղված արդյունաբերականացման քաղաքականությունը ստիպված եղավ կասեցնել, ինչը հանգեցրեց դժվարությունների շատ նորաստեղծ ոլորտներում, ինչպիսիք են տեքստիլը, եղեգնաշաքարը, մինչդեռ որոշ այլ ոլորտներ ձեռք բերեցին բարենպաստ պայմաններ զարգացման համար։ Արդյունաբերությունը շարունակեց զարգանալ, բացառությամբ 1968 և 1972 թվականների, երբ արդյունաբերությունը կանգ առավ պատերազմի համատեքստում։

Այս ժամանակաշրջանում տեղի ունեցավ ուշագրավ իրադարձություն, որը հայտնի է որպես Բոնգ Լանի քարոզարշավ (*Chiến dịch Bông Lan*): Սա արժութային բարեփոխում էր, որն իրականացվել էր Նգույան Վան Թիուի վարչակազմի կողմից 1966 թվականի հունիսի 18-ից, թողարկվեցին նոր թղթադրամներ, որոնք հայտնի էին որպես «երկրորդ հանրապետության թղթադրամներ»։

### 1969–1975
1970 թվականի օգոստոսի 26-ին ԱՄՆ դեսպան Էլսվորթ Բունկերը նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնին տեղեկացրեց, որ Հարավային Վիետնամը կարծես թե հույսը դնում է Միացյալ Նահանգների վրա ոչ միայն ռազմական աջակցության, այլև հիմնական տնտեսական ապրանքների համար, որոնք ապահովում են նրա կյանքը։ Մեծապես կախված ներմուծումից, որոնց մեծ մասը ֆինանսավորվում էր ԱՄՆ-ի օգնության կամ ամերիկյան ռազմական սուբսիդիաների գնման միջոցով՝ սուբսիդավորվող փոխարժեքով, այդպիսով շարունակեց տարեկան ավելի քան 750 միլիոն դոլարի ապրանքներ և ծառայություններ ձեռք բերել՝ արտահանելով լավագույն դեպքում՝ 15 միլիոն դոլարի ապրանք։

Հարավային Վիետնամի տնտեսությունը բախվեց պահանջարկի հանկարծակի նվազման պատճառով առաջացած դժվարություններին, քանի որ ԱՄՆ-ը և նրա դաշնակիցները 1970-1972 թվականների ընթացքում անշեղորեն կրճատեցին իրենց զինված ուժերը Հարավային Վիետնամից։ Բյուջեի դեֆիցիտը աճեց՝ անկախ այն հանգամանքից, որ ներքին բյուջեի եկամուտները և ԱՄՆ-ի օգնությունն ավելացան, մինչդեռ կառավարությունը ստիպված էր ինքնուրույն ստանձնել ռազմական գործողությունների պատասխանատվությունը։ Այս ժամանակահատվածում տեղի է ունեցել հիպերինֆլյացիա. 1970 թվականին գնաճի մակարդակը հասել է մինչև 36,8%-ի, իսկ 1973 թվականին այդ ցուցանիշը հասել է 44,5%-ի։ Վիետնամի Հանրապետության գոյության վերջին տարիներին կառավարությունը շարունակեց ներմուծման սահմանափակումներ մտցնել, արտահանման խթաններ և խրախուսել ներքին սպառումը։ Սա հանգեցրեց արտահանման աճին և միաժամանակ ներմուծման աճին։

### 1975 թվականից հետո
1975 թվականից հետո Վիետնամի տնտեսությունը արգելակվեց արտադրության հսկայական դժվարություններով, առաջարկի և պահանջարկի անհավասարակշռությամբ, բաշխման և շրջանառության անարդյունավետությամբ, գնաճի տեմպերի աճով և աճող պարտքային խնդիրներով։ Վիետնամը ժամանակակից պատմության մեջ այն քիչ երկրներից էր, որը տնտեսական կտրուկ վատթարացում ապրեց հետպատերազմյան վերակառուցման շրջանում։ Նրա խաղաղ ժամանակաշրջանի տնտեսությունն ամենաաղքատներից մեկն էր աշխարհում և ցույց տվեց բացասական կամ շատ դանդաղ աճ ընդհանուր ազգային արտադրանքի, ինչպես նաև գյուղատնտեսական և արդյունաբերական արտադրության մեջ։ Վիետնամի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) 1984 թվականին գնահատվել է 18,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամուտը կազմում է տարեկան 200-300 ԱՄՆ դոլար։ Այս միջակ տնտեսական գործունեության պատճառները ներառում էին ծանր կլիմայական պայմանները, որոնք վնասում էին գյուղատնտեսական մշակաբույսերը, բյուրոկրատական սխալ կառավարումը, մասնավոր սեփականության վերացումը, ձեռնարկատիրական դասերի ոչնչացումը հարավում և Կամբոջայի ռազմական օկուպացումը (որը հանգեցրեց վերակառուցման համար շատ անհրաժեշտ միջազգային օգնության կրճատմանը)։ 1986 թվականին *Đổi Mới* տնտեսական բարեփոխումների մեկնարկով Վիետնամի տնտեսությունը սկսեց բարելավվել։

## Առևտուր
Հարավային Վիետնամի ներմուծման հիմնական աղբյուրներն են ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան և Ճապոնիան։ Կերոսինը, դեղամիջոցները, երկաթը և պողպատը, սարքավորումները և պարարտանյութերը հիմնական ներմուծումն էին մինչև 1965 թվականը։ Սա ներկայացնում է Վիետնամի Հանրապետության առաջընթացը դեպի արդյունաբերականացում։ Բրինձը, սպառողական ապրանքները, բենզինը և մատակարարումները 1965 թվականից հետո ամենագլխավոր ներմուծումն էին։ Ներմուծման կառուցվածքի տարբերությունը 1965 թվականից առաջ և հետո հիմնականում պայմանավորված էր պատերազմի ազդեցությամբ տեղական արտադրանքի և պահանջարկի վրա։ Հարավային Վիետնամի արտադրությունը լճացած էր, հետևաբար մեծացավ սպառողական ապրանքների ներմուծումը։ Նմանապես, ռազմական մատակարարումների ավելացմանը զուգընթաց ավելացավ նաև մատակարարումների և հումքի ներմուծումը։

Վիետնամի Հանրապետության և Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետության միջև կային փոքր առևտրային հարաբերություններ, այդ փոխազդեցությունները դադարեցվեցին 1959 թվականին, երբ երկու կողմերի միջև քաղաքական կապերը վատթարացան։

## Գրականություն
* Vuong, Quan Hoang (2010), *Financial Markets in Vietnam's Transition Economy: Facts, Insights, Implications*, , VDM Verlag, 66123 Saarbrücken, Germany, February.
* *Đặng Phong* (2004), *Kinh tế Miền Nam Việt nam thời kỳ 1955 - 1975*, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, tháng 12.
* Douglas C. Dacy (1986), *Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam, 1955–1975*, Cambridge University Press.
* *Trần Văn Thọ* chủ biên (2000), *Kinh tế Việt Nam 1955 - 2000: Tính toán mới, phân tích mới*, Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội, tháng 12.
* Ngân hàng Quốc gia Việt Nam (1974), *Kinh tế niên báo*, Sài Gòn.

## Արտաքին հղումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Համաշխարհային տնտեսություն
Կատեգորիա:Վիետնամի տնտեսություն
Կատեգորիա:Տնտեսություններ