Յաթրոգենիա

**Յաթրոգենիա** ( «բժիշկ» +  «ծնունդ»), բժշկի կողմից մարդու ֆիզիկական և հոգեկան առողջության վնասում։

Հոգեկան առողջությանը վնաս հասցնելու մասին քննարկումները սկսել են դեռևս 20-րդ դարից։

«Յաթրոգենիա» տերմինը ներմուծել է գերմանացի հոգեբույժ Օսվալդ Բումկեն «Բժիշկը որպես հոգեկան տխրության պատճառ» աշխատության մեջ 1925 թվականին։

Համաձայն բժշկական հանրագիտարանի նախապատերազմյան հրատարակության մեջ տրված սահմանման՝ յաթրոգենիան «տերմին է, որը ցույց է տալիս բժշկի բացասական ազդեցությունը հիվանդի վրա, երբ բուժիչ ազդեցության փոխարեն հիվանդի վիճակն ավելի է ծանրանում»։ Յատրոգենիան բնութագրվում է նաև որպես «բացասական հոգեթերապիա»։ Նախապատերազմյան շրջանից մինչև 1970-ական թվականները տերմինը շարունակել է օգտագործվել հիմնականում հոգեբանական հիվանդությունների ժամանակ, որոնք առաջանում էին բժշկի կողմից անզգույշ գործողությունների հետևանքով։

Ներկայումս տերմինն օգտագործվում է ընդլայնված ձևով, և ըստ ICD-10-ի, յաթրոգենը հասկացվում է որպես կանխարգելիչ, ախտորոշիչ և բուժական միջամտությունների կամ ընթացակարգերի ցանկացած անցանկալի կամ անբարենպաստ հետևանք, որը հանգեցնում է մարմնի ֆունկցիաների խանգարման, գործունեության սահմանափակման, հաշմանդամության կամ մահվան, բժշկական պրոցեդուրաների բարդություններ, որոնք առաջացել են բժշկի ինչպես սխալ, այնպես էլ ճիշտ գործողությունների արդյունքում։ Նման լայն մեկնաբանության հետ մեկտեղ, յաթրոգեն հիվանդությունը ոմանց կողմից շարունակում է համարվել որպես հիվանդություն «առաջացած բժշկի (կամ բժշկական անձնակազմի այլ անձի) անզգույշ գործողություններով, որոնք բացասաբար են ազդում հիվանդի հոգեկան և ֆիզիկական առողջության վրա»։

Որոշ գրական աղբյուրներում «յաթրոգեն»-ի փոխարեն օգտագործվում է տերմինի մի փոքր այլ ուղղագրություն՝ «իաթրոգենը»: Իաթրոգեն հիվանդությունների տարատեսակ են համարվում այսպես կոչված «երրորդ կուրսի հիվանդությունները», երբ բժշկական համալսարանի ուսանողը, ուսումնասիրելով ներքին հիվանդությունների պրոպեդևտիկան, հայտնաբերում է հիվանդության ախտանիշներ, որոնք իրականում չունի։

## Յաթրոգեն գործոններ
Յաթրոգեն գործոններից են․
* Թերապևտիկ ազդեցությունների հետ կապված ռիսկերը,
** նշանակված դեղերի անբարենպաստ (կողմնակի) ազդեցությունները,
** ափից ավելի շատ դեղերի նշանակում (օրինակ, հակաբիոտիկների նկատմամբ կայունության հանգեցնող),
** դեղերի անցանկալի փոխազդեցություններ,
* վիրաբուժական միջամտությունների հետ կապված ռիսկերըշ,
* բժշկական սխալներ,
* ցավոտ ախտորոշման մեթոդներ,
* հիվանդանոցային վարակներ,
* դեղատոմսերի սխալ կատարումը, օրինակ՝ բժշկի անընթեռնելի ձեռագրի կամ տառասխալների պատճառով,
* անփութություն,
* տեղեկատվության թերագնահատում կամ բացակայություն, անբավարար սարքավորումներ, ընթացակարգերի, տեխնիկայի և մեթոդների իրականացում:

## Յաթրոգենիայի տեսակները
Ռ.Ա.Լուրիան առանձնացնում է յաթրոգենիայի երկու տեսակ.

# Առաջին տեսակը բնութագրվում է նրանով, որ հիվանդը չունի լուրջ օրգանային հիվանդություն, ֆունկցիոնալ խանգարում, սակայն սխալ է հասկանում բժշկի խոսքերը՝ իր հիվանդությունը շփոթելով անբուժելի կամ ծանր հիվանդության հետ։
# Երկրորդ տեսակի դեպքում հիվանդը ունի լուրջ հիվանդություն և բժշկի գործողությունները էլ ավելի են բարդացնում պրոցեսը։

## Վիճակագրություն
Համաձայն Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) 2019 թվականի տվյալների՝ միայն ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում առողջապահական վատ գործելակերպը վնասել է միլիոնավոր հիվանդների և ամեն տարի սպանել 2,6 միլիոն մարդու։ Համաշխարհային մասշտաբով հիվանդներին վնասելու հետ կապված անձնական, սոցիալական և տնտեսական ծախսերը կազմում են մի քանի տրիլիոն ԱՄՆ դոլար։

Տասը հիվանդից չորսը տուժում են առաջնային և ամբուլատոր բուժօգնության ժամանակ։ Առավել լուրջ հետևանքներ են առաջանում ախտորոշման, դեղերի նշանակման և դրանց օգտագործման սխալների պատճառով: Միայն դեղորայքային սխալներն արժեն տարեկան մոտավորապես 42 միլիարդ դոլար: Ամեն տարի վիրաբուժական միջամտությունների ժամանակ անվտանգության և հիգիենայի կանոնների չկատարումը բարդություններ է առաջացնում հիվանդների գրեթե 25%-ի մոտ և հանգեցնում է մեկ միլիոն հիվանդի մահվան վիրահատության ընթացքում կամ անմիջապես հետո։

Ենթադրվում է, որ հիվանդի անվտանգությունն ապահովելու կանխարգելիչ միջոցառումները կարող են հանգեցնել դեղամիջոցների զգալի խնայողության և շատ ավելի էժան են, քան հիվանդի վնասի հետևանքների բուժումը: Մասնավորապես, ԱՄՆ-ում տարեց բնակչության հանրային առողջապահական ծրագրով գործող հիվանդանոցներում հիվանդների անվտանգության բարելավմանն ուղղված միջոցառումները հնարավորություն են տվել 2010-ից 2015 թվականներին խնայել մոտ 28 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Հիվանդները ակտիվորեն ներգրավվածության ապահովումը սեփական հիգիենայի մեջ, կարող է նվազեցնել բուժման հետ կապված վնասի ռիսկը 15%-ով և տարեկան խնայել միլիարդավոր դոլարներ։

## Տես նաև
* Ներշնչում (հոգեբանություն)
* Հիպնոս
* Հոգեթերապիա

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Авдеев А. И., Козлов С. В.* Ятрогенная патология (судебно-медицинский взгляд) // «Актуальные вопросы судебной медицины и экспертной практики». — Новосибирск, 2009.
* 
* 

Կատեգորիա:Ախտաբանություն
Կատեգորիա:Առողջապահության որակ
Կատեգորիա:Բժշկական եզրեր
Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Կատեգորիա:Բժշկական իրավունք
Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Բուժում
Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Կատեգորիա:Հիվանդություններ