Անարդար մրցակցություն

**Հակամրցակցային գործելակերպ** կամ **անարդար մրցակցություն**՝ բիզնես կամ կառավարության գործելակերպ, որը կանխում կամ նվազեցնում է մրցակցությունը շուկայում: Հակամենաշնորհային օրենքները ապահովում են, որ բիզնեսները չմասնակցեն մրցակցային գործելակերպիn, որը վնասում է այլ, սովորաբար փոքր բիզնեսներին կամ սպառողներին: Այս օրենքները մշակվել են ազատ շուկայում առողջ մրցակցությունը խթանելու համար՝ սահմանափակելով մենաշնորհային իշխանության չարաշահումը: Մրցակցությունը թույլ է տալիս ընկերություններին մրցակցել՝ ապրանքների և ծառայությունների բարելավման, նորարարության խթանման և սպառողների համար ավելի շատ ընտրության հնարավորություն ընձեռելու համար: Ավելի մեծ շահույթ ստանալու համար որոշ խոշոր ձեռնարկություններ օգտագործում են շուկայական իշխանությունը՝ նոր մասնակիցների գոյատևումը խոչընդոտելու համար: Հակամրցակցային վարքագիծը կարող է խաթարել շուկայի արդյունավետությունն ու արդարությունը՝ սպառողներին թողնելով քիչ ընտրություն՝ որակյալ ծառայություն ստանալու համար:

Հակամրցակցային վարքագիծը վերաբերում է բիզնեսի կամ կազմակերպության կողմից շուկայում մրցակցությունը սահմանափակելու կամ վերացնելու համար ձեռնարկվող գործողություններին, սովորաբար՝ անարդար առավելություն ստանալու կամ շուկայում գերիշխելու նպատակով: Այս գործելակերպը հաճախ համարվում է անօրինական կամ անբարոյական և կարող է վնասել սպառողներին, այլ բիզնեսներին և ավելի լայն տնտեսությանը: Հակամրցակցային վարքագիծն օգտագործվում է բիզնեսի և կառավարությունների կողմից՝ շուկաներում մրցակցությունը նվազեցնելու համար, որպեսզի մենաշնորհներն ու գերիշխող ընկերությունները կարողանան ստեղծել գերնորմալ շահույթի մարժաներ և մրցակիցներին շուկայից հեռացնել: Հետևաբար, այն խստորեն կարգավորվում է և պատժվում է օրենքով այն դեպքերում, երբ այն էականորեն ազդում է շուկայի վրա:

Հակամրցակցային գործելակերպը սովորաբար համարվում է անօրինական միայն այն դեպքում, երբ այն հանգեցնում է մրցակցության էականորեն խաթարման, հետևաբար, որպեսզի ընկերությունը պատժվի հակամրցակցային վարքագծի ցանկացած ձևի համար, այն սովորաբար պետք է լինի մենաշնորհային կամ գերիշխող ընկերություն` դուոպոլիայում կամ օլիգոպոլիայում, որն էլ իր հերթին զգալի ազդեցություն ունի շուկայի վրա։

## Տեսակներ
Հակամրցակցային վարքագիծը կարելի է խմբավորել երկու դասակարգման: Հորիզոնական սահմանափակումները վերաբերում են հակամրցակցային վարքագծին, որը ներառում է մատակարարման շղթայի նույն մակարդակի մրցակիցներ: Այս գործելակերպերը ներառում են միաձուլումներ, կարտելներ, գաղտնի համաձայնություններ, գնագոյացում, գնային խտրականություն և գիշատիչ գնագոյացում: Մյուս կողմից, երկրորդ կատեգորիան ուղղահայաց սահմանափակումն է, որը սահմանափակումներ է կիրառում մրցակիցների նկատմամբ՝ մատակարարման շղթայի տարբեր մակարդակներում գտնվող ընկերությունների միջև հակամրցակցային գործելակերպի պատճառով, օրինակ՝ մատակարար-դիստրիբյուտոր հարաբերություններ: Այս գործելակերպերը ներառում են բացառիկ գործարքներ, գործարքից/վաճառքից հրաժարվելը, վերավաճառքի գնի պահպանումը և այլն:

### Հորիզոնական ինտեգրացիա
Հորիզոնական ինտեգրացիան կարող է հանգեցնել մասշտաբի և խտության տնտեսությունների և լինել հակամրցակցային։ Երբ երկու ընկերություններ, որոնք ունեն նմանատիպ ապրանքներ կամ ապրանքային բնութագրեր, միավորվում են հորիզոնական, մրցակցությունը նվազում է։ Հորիզոնական միավորումները կարող են նաև հեշտությամբ հանգեցնել մենաշնորհի՝ նվազեցնելով սպառողների ընտրության հնարավորությունները և անուղղակիորեն վնասելով սպառողների շահերը։

### Ուղղահայաց ինտեգրացիա
Ուղղահայաց ինտեգրացիան կարող է հանգեցնել ծավալի էկոնոմիայի և նվազեցնել խոչընդոտման խնդիրը և լինել հակամրցակցային։ Կատարյալ մրցակցության բացակայության դեպքում Չիկագոյի տնտեսագիտության դպրոցը պնդում է, որ ուղղահայաց ինտեգրացիան կարող է լինել մրցակցային՝ նվազեցնելով կրկնակի մարգինալացումը։

## Հաճախակի հանդիպող հակամրցակցային գործողություններ

* Դեմպինգը, որը հայտնի է նաև որպես գիշատիչ գնագոյացում, առևտրային ռազմավարություն է, որի դեպքում ընկերությունը մրցակցային շուկայում ապրանքը վաճառում է ագրեսիվ ցածր գնով: Մեծ շուկայական մասնաբաժին ունեցող և ապրանքի կամ ծառայության միջին գնից ցածր վաճառքը ժամանակավորապես զոհաբերելու կարողություն ունեցող ընկերությունը կարող է մրցակիցներին դուրս մղել շուկայից, որից հետո ընկերությունը ազատ կլինի բարձրացնել գները՝ ավելի մեծ շահույթ ստանալու համար: Օրինակ, շատ զարգացող երկրներ մեղադրել են Չինաստանին դեմպինգի մեջ: 2006 թվականին երկիրը մեղադրվեց Հնդկաստանի շուկաներում մետաքս և ատլաս ավելի էժան գներով դեմպինգի մեջ, ինչը բացասաբար է անդրադարձել տեղական արտադրողների վրա։
* Բացառիկ գործարք, որտեղ մանրածախ վաճառողը կամ մեծածախ վաճառողը պայմանագրով պարտավորվում է գնել միայն պայմանագրային մատակարարից: Այս մեխանիզմը թույլ չի տալիս մանրածախ վաճառողներին նվազեցնել շահույթի մաքսիմալացման և/կամ սպառողի ընտրության հնարավորությունը։ 1999 թվականին Dentsply-ն 7 տարվա դատական հայց ներկայացրեց ԱՄՆ-ի կողմից, ատամնաբուժական մեծածախ վաճառողը հաջողությամբ դատի էր տրվել պայմանագրի պահանջների շրջանակներում բացառիկ գործարքների միջոցով առևտուրը սահմանափակելու համար մենաշնորհային իշխանությունն օգտագործելու համար։
* Գնագոյացման համաձայնություն, որտեղ ընկերությունները համաձայնության են գալիս գներ սահմանելու համար, որն արդյունավետորեն քանդում է ազատ շուկան՝ միմյանց հետ մրցակցության մեջ չներգրավվելով։ 2018 թվականին Flight Centre տուրիստական գործակալության հսկան տուգանվեց 12.5 միլիոն դոլարով՝ 2005-2009 թվականներին 3 միջազգային ավիաընկերությունների միջև գների համաձայնեցման ծրագիրը խրախուսելու համար։
* Գործարքից հրաժարվելը, օրինակ՝ երկու ընկերություններ համաձայնվում են չօգտվել որոշակի մատակարարից: 2010 թվականին Cabcharge-ը առևտրային պայմաններով հրաժարվեց թույլ տալ, որ իր անկանխիկ վճարային գործիքները ընդունվեն և էլեկտրոնային եղանակով մշակվեն Travel Tab/Mpos համակարգի կողմից տաքսիի վճարների համար: Travel Tab/Mpos-ը խնդրեց մուտք գործել գործիքներին, բայց Cabcharge-ը երկու անգամ մերժեց: Առաջին և երկրորդ մերժման համար տուգանքները համապատասխանաբար կազմել են 2 միլիոն դոլար և 9 միլիոն դոլար։
* Տարածքների բաժանում, երկու ընկերությունների միջև համաձայնագիր՝ միմյանց ճանապարհից հեռու մնալու և համաձայնեցված տարածքներում մրցակցությունը նվազեցնելու համար: Հայտնի է նաև որպես «շուկայի բաժանում», այն պրակտիկան է, որի դեպքում բիզնեսները աշխարհագրորեն բաժանում կամ տեղաբաշխում են հաճախորդներին՝ օգտագործելով պայմանագրային համաձայնագրեր, որոնք ներառում են մրցակցության բացակայություն հաստատված հաճախորդների նկատմամբ, նույն ապրանքները կամ ծառայությունները չարտադրելը և/կամ որոշակի տարածաշրջաններում վաճառքը։ Բորալը և CSR-ը ստեղծել են նախնական խառնուրդով բետոնի կարտել և տուգանվել են մրցույթների կեղծման, գների ֆիքսման և շուկայի բաժանման համար՝ ավելի քան 6.6 միլիոն դոլարի չափով և առավելագույնը 100,000 դոլար՝ ներգրավված 6 ղեկավարներից յուրաքանչյուրի համար: Ընկերությունները համաձայնել էին հաճախորդներին ճանաչել որպես մատակարարներին պատկանող՝ առանց մրցակցության՝ կանոնավոր հանդիպումների և հեռախոսազրույցների միջոցով: Ընկերության շուկայական մասնաբաժինները վերահսկվում էին՝ համաձայնագիրը չխախտելու համար. սա հանգեցրել է շինարարական գնանշումների գերագնահատման, որոնք օգտագործվել են դաշնային, նահանգային և տեղական ինքնակառավարման մարմինների նախագծերի կողմից։
* Կապակցվածություն, որտեղ բնականորեն կապ չունեցող ապրանքները պետք է միասին գնվեն: Այս գործող ռազմավարությունը ստիպում է գնորդին առանձին շուկայից գնել ավելորդ ապրանք, անուղղակիորեն նվազեցնելով մրցակցությունը տարբեր շուկաներում՝ մեծացնելով մուտքի ոչ բնական խոչընդոտները, քանի որ մասնակիցները չեն կարողանում մրցակցել ապրանքների ամբողջական շարքի կամ գնի հարցում։ 2006 թվականին Apple iTunes iPod-ը պարտվեց 10 միլիոն դոլարի հակամենաշնորհային 10 տարվա գործով, երբ 2006 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2009 թվականի մարտը վաճառվեցին iPod-ներ, որոնք համատեղելի էին միայն iTunes Store-ից կամ CD-ներից ներբեռնված երգերի հետ։
* Վերավաճառքի գնի պահպանում . երբ մենեջերը վաճառում է դիստրիբյուտորին, վերավաճառքի գինը համաձայնեցված է չընկնել սահմանված նվազագույն արժեքից։ Սակայն, երբ մանրածախ գինը նվազում է, արտադրողը վաճառում է ավելի շատ ապրանքներ։ Սա հետաքրքիր է կառավարման տեսանկյունից։ Այս ռազմավարությունը վիճահարույց է, և դրա առավելություններն են որոշ անարդյունավետ փոքր խանութների կամ արտադրողների մրցակցային սպառնալիքներից պաշտպանելը։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, այս ռազմավարությունը կարող է հեշտությամբ հանգեցնել ապրանքանիշերի օպերատորների հավասար գնային կարտելի։
* Տեխնոլոգիական մենաշնորհ. Այս տեսակի մենաշնորհը տեղի է ունենում, երբ մեկ ընկերությունն ունի բացառիկ վերահսկողություն որոշակի տեխնոլոգիայի կամ նորարարության նկատմամբ, այդպիսով հնարավորություն տալով նրան գերիշխել շուկայում: Օրինակ, մի ընկերություն, որը տիրապետում է առաջընթաց տեխնոլոգիայի արտոնագրի, կարող է ունենալ տեխնոլոգիական մենաշնորհ:
* Իրավական բացթողումներ. Այս տեսակի մենաշնորհը տեղի է ունենում, երբ կառավարությունը ընկերությանը շնորհում է բացառիկ իրավունքներ կամ արտոնություններ՝ որոշակի շուկայում գործելու համար: Օրինակ, արտոնագրերը և հեղինակային իրավունքները ժամանակավոր մենաշնորհներ են տրամադրում գյուտարարներին և ստեղծագործողներին՝ նորարարությունն ու ստեղծագործականությունը խրախուսելու համար:

Անարդար մրցակցությունը ներառում է իրավունքի մի շարք ոլորտներ, որոնք ներառում են մեկ մրցակցի կամ մրցակիցների խմբի կողմից ոլորտում մյուսին վնաս հասցնող գործողությունները, և որոնք կարող են հանգեցնել քրեական հանցագործությունների և քաղաքացիական հայցերի: Անարդար մրցակցության դրոշի ներքո ընկնող ամենատարածված գործողություններն են՝

* Հակամենաշնորհային իրավունքին վերաբերող հարցեր, որոնք Եվրոպական Միությունում հայտնի են որպես մրցակցային իրավունք: Անարդար մրցակցություն կազմող հակամենաշնորհային խախտումները տեղի են ունենում, երբ մեկ մրցակից փորձում է մյուսներին դուրս մղել շուկայից (կամ կանխել մյուսների մուտքը շուկա) այնպիսի մարտավարությունների միջոցով, ինչպիսիք են գիշատիչ գնագոյացումը կամ մրցակցային ապրանք արտադրելու համար անհրաժեշտ հումքի բացառիկ գնման իրավունքի ձեռքբերումը:
* Առևտրային նշանի խախտում և սեփականության իրավունքի փոխանցում, որոնք տեղի են ունենում, երբ ապրանքի արտադրողը օգտագործում է անուն, լոգո կամ այլ նույնականացնող բնութագրեր՝ սպառողներին մոլորեցնելու համար, թե նրանք գնում են մրցակցի ապրանքը: Միացյալ Նահանգներում անարդար մրցակցության այս ձևը արգելված է ընդհանուր իրավունքով և նահանգային օրենքներով և կարգավորվում է դաշնային մակարդակով սահմանված Լանհեմի օրենքով:
* Առևտրային գաղտնիքների անօրինական յուրացում, որը տեղի է ունենում, երբ մեկ մրցակիցը լրտեսության, կաշառակերության կամ բացահայտ գողության միջոցով ստանում է մեկ այլ մրցակիցի տիրապետության տակ գտնվող տնտեսապես շահավետ տեղեկատվությունը: Միացյալ Նահանգներում այս տեսակի գործունեությունն արգելված է «Միասնական առևտրային գաղտնիքների մասին» և «Տնտեսական լրտեսության մասին» 1996 թվականի օրենքներով:
* Առևտրային զրպարտությունը՝ մրցակից ընկերության արտադրանքի որակի կամ բնութագրերի մասին կեղծ տեղեկատվության տարածումը, արգելված է ընդհանուր իրավունքով։
* Ընդհանուր իրավունքով արգելվում է նաև ապօրինի միջամտությունը, որը տեղի է ունենում, երբ մեկ մրցակից համոզում է մեկ այլ մրցակցի հետ հարաբերություններ ունեցող կողմին խախտել մյուս մրցակցի հետ կնքված պայմանագիրը կամ նրա նկատմամբ ունեցած պարտականությունը։
* Հակամրցակցային համաձայնագրեր՝ ընկերությունները կարող են կնքել մրցակցությունը սահմանափակող համաձայնագրեր, ինչպիսիք են գները ֆիքսելու, արտադրությունը կամ մատակարարումը սահմանափակելու կամ շուկաները բաժանելու համաձայնագրերը: Այս համաձայնագրերը վնասում են մրցակցությանը, նվազեցնում սպառողների ընտրության հնարավորությունները և հանգեցնում են գների բարձրացման կամ ցածր որակի ապրանքների կամ ծառայությունների:
* Միաձուլումներ և ձեռքբերումներ, որոնք վնասում են մրցակցությանը. Շուկայական մրցակցության զգալի կրճատման հանգեցնող միաձուլումներն ու ձեռքբերումները կարող են համարվել հակամրցակցային: Սա կարող է ներառել այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են մրցակցի ձեռքբերումը՝ մրցակցությունը վերացնելու կամ նվազեցնելու համար, կամ միաձուլումը՝ շուկայում գերիշխող խաղացող ձևավորելու համար, որը կարող է հակամրցակցային վարքագիծ դրսևորել:
* Բացառիկ գործարքներ կամ կապվածության պայմանավորվածություններ՝ ընկերությունները կարող են կնքել բացառիկ գործարքներ կամ կապվածության պայմանավորվածություններ, որոնք պահանջում են, որ հաճախորդները կամ մատակարարները բացառապես առևտուր անեն իրենց հետ կամ գնեն մեկ ապրանք կամ ծառայություն՝ մեկ այլ ապրանք ձեռք բերելու համար: Այս գործելակերպը կարող է սահմանափակել սպառողների ընտրությունը և մրցակցությունը՝ խոչընդոտելով մրցակիցներին մուտք գործել հիմնական բաշխման ալիքներ կամ շուկաներ:

Քննադատվում են նաև.

* Մրցակցի կամ մրցակից տեխնոլոգիայի կլանումը, երբ հզոր ընկերությունը արդյունավետորեն յուրացնում կամ կուլ է տալիս իր մրցակցին, այլ ոչ թե թույլ է տալիս, որ նա կամ ուղղակիորեն մրցակցի, կամ կլանվի մեկ այլ ընկերության կողմից։
* Կառավարության կողմից տրամադրվող սուբսիդիաներ, որոնք թույլ են տալիս ընկերությանը գործել առանց շահույթ ստանալու, նրանց առավելություն տալով մրցակցության նկատմամբ կամ արդյունավետորեն խոչընդոտելով մրցակցությունը։
* Կանոնակարգեր, որոնք թանկարժեք սահմանափակումներ են սահմանում այն ընկերությունների վրա, որոնք ավելի քիչ հարուստ ընկերությունները չեն կարող իրենց թույլ տալ իրականացնել
* Պրոտեկցիոնիզմ, սակագներ և քվոտաներ, որոնք ընկերություններին մեկուսացնում են մրցակցային ուժերից
* Արտոնագրի և հեղինակային իրավունքի չարաշահում, ինչպիսիք են՝ արտոնագրի, հեղինակային իրավունքի կամ մտավոր սեփականության այլ ձևի խարդախությամբ ստացումը, կամ նման իրավական հնարքների օգտագործումը՝ անկապ շուկայում առավելություն ստանալու համար։
* Թվային իրավունքների կառավարում, որը թույլ չի տալիս սեփականատերերին վաճառել օգտագործված մեդիա, ինչպես սովորաբար թույլատրվում էր առաջին վաճառքի դոկտրինայով ։
* Մասնագիտական լիցենզավորում։

Անարդար գործարար գործելակերպի տարբեր ձևեր, ինչպիսիք են խարդախությունը, սխալ ներկայացումը և անբարեխիղճ պայմանագրերը, կարող են համարվել անարդար մրցակցություն, եթե դրանք մեկ մրցակցին առավելություն են տալիս մյուսների նկատմամբ: Եվրոպական Միությունում յուրաքանչյուր անդամ պետություն պետք է կարգավորի անարդար գործարար գործելակերպը՝ համաձայն «Անարդար առևտրային գործելակերպի մասին» հրահանգում սահմանված սկզբունքների՝ հաշվի առնելով անցումային ժամանակահատվածները:

## Ծանոթագրություններ