Էստոնիայի աշխարհագրություն

57.3 և 59.5 լայնության ու 21.5 և 28.1 երկայնության միջև Էստոնիան ընկած է Բալթիկ ծովի արևելյան ափերին՝ Արևելաեվրոպական պլատֆորմի հյուսիսարևմտյան մասում։ Այն սահմանակից է Ֆիննական ծոցին, Լատվիային և Ռուսաստանին։ Միջին բարձրությունը հասնում է ընդամենը 50 մետր։

Կլիման ծովային է, խոնավ, չափավոր ձմեռներով և զով ամառներով։ Նավթի թերթաքարի և կրաքարերի հանքավայրերը անտառների հետ միասին զբաղեցնում են հողի 47%-ը, հիմնական տնտեսական դեր են խաղում այս, ընդհանուր առմամբ, ռեսուրսներով աղքատ երկրում։ Էստոնիային պարծանքն են ավելի քան 1500 լճերը, բազմաթիվ տորֆային հողերը և 3,794 կմ երկարությամբ ծովափ՝ բազմաթիվ ծոցերով, նեղուցներով։ Տալլինի Մուուգա նավահանգիստը Եվրոպայի լավագույն նավահանգիստներից մեկը է։

Էստոնիայի ռազմավարական դիրքը բազմաթիվ պատերազմների պատճառ է դարձել, որոնց ժամանակ իր տարածքում կռվում էին երկու արտաքին ուժեր։ 1944 թվականին խորհրդային օկուպացիայի պայմաններում Յաանիլին և Պեթսերի շրջաններն բռնակցվեցին Ռուսաստանի ԽՖՍՀ-ի տարածքին։ Այս տարածքների իրավական կարգավիճակը դեռ ամբողջությամբ լուծված չէ, չնայած ո՛չ Էստոնիան, ո՛չ Ռուսաստանը չունեն տարածքային պահանջներ։

## Աշխարհագրական առանձնահատկություններ
աջից|մինի|321x321փքս| Էստոնիայի քարտեզ
Էստոնիան հարթ երկիր է, որը ընդգրկում է 45227 կմ² տարածք։ Էստոնիան ունի երկար, մակերեսային ափ (3794 կմ) Բալթիկ ծովի երկայնքով՝ 2222 կղզիներով։ Երկու ամենամեծ կղզիները Սաարեմաան (բառացիորեն՝ կղզի, 2673 կմ²) և Հիյումաան են (989 կմ²): Երկու կղզիները սիրված էստոնական արձակուրդային վայրերն են։ Երկրի ամենաբարձր կետը՝  Սուուռ Մունամյագին (Ձվաձև լեռ), գտնվում է լեռնոտ հարավ-արևելքում և ծովի մակարդակից 318 մետր բարձր է։ Էստոնիան ծածկված է մոտ 18000 կմ² անտառով։ Վարելահողերը կազմում են մոտ 9260 կմ² տարածք։ Մարգագետինները ընդգրկում են մոտ 2520 կմ² տարածք, իսկ արոտավայրերը ընդգրկում են մոտ 1810 կմ² տարածք։ Էստոնիայում կա ավելի քան 1400 բնական և արհեստական լճեր։ Դրանցից ամենամեծը՝ Պեյպուս լիճը (Չուդ-Պսկովյան լիճ, 3555 կմ²), կազմում է Էստոնիայի և Ռուսաստանի սահմանի մեծ մասը։ Երկրորդ ամենամեծ լիճն, որը գտնվում է Էստոնիայի կենտրոնում, Վիրտսյարվն է (270 կմ²): Նարվան և Էմայիգին երկրի ամենակարևոր գետերից են։     
&#x5B; **' &#x5D;</sup>
Էստոնիայի տարածքում ընկած վերջին և ամենամեծ երկնաքարի խառնարանը կոչվում է [[Կաալի (խառնարան)|Կաալի]], որը հայտնաբերվել է [[Սաարեմաա (կղզի)|Սաարեմաա կղզում]]։ Ենթադրվում է, որ դրա անկմանը ականատես են եղել այդ տարածքի Երկաթի դարի բնակիչները։ 
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;
Էստոնիան ունի բարեխառն կլիմա՝ չորս եղանակների գրեթե հավասար տևողությամբ։ Միջին ջերմաստիճանը հուլիսին տատանվում է Բալթյան կղզիներում  մինչև  մայրցամաքային հատվածում, իսկ փետրվարին՝ Բալթյան կղզիներում  մինչև  մայրցամաքային հատվածում։ Հուլիսը ամենատաք ամիսն է, փետրվարը՝ ամենացուրտ։ Տեղումների միջին քանակը տարեկան 568 մմ է, ամենաշատը լինում է ամառվա վերջին։

Էստոնիայի ցամաքային սահմանը Լատվիայի հետ 333 կմ է, Ռուսաստանի հետ՝ 324 կմ։ 1920-1945 թվականներին Էստոնիայի սահմանը Ռուսաստանի հետ, որը սահմանվել է 1920 թվականի Տարտուի խաղաղության պայմանագրով, տարածվում էր Նարվա գետից հյուսիս-արևելքում և հարավ-արևելքում գտնվող Պեթսերի քաղաքից այն կողմ։ Այս տարածքը կազմում է մոտ 2300 կմ² և ընդգրկվել է Ռուսաստանի տարածքում Իոսիֆ Ստալինի կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին։   
&#x5B; **' &#x5D;</sup>

== Վայրի բնություն ==
[[Պատկեր:Laelatu_puisniit.jpg|մինի|Լաելատու մարգագետնում 1 մ² տարածքում հայտնաբերվել է բույսերի 76 տեսակ: Դա 1 մ² տարածքի հաշվով աշխարհում 2-րդ ամենամեծ թիվն է:]]
Էստոնիայի անտառներում ապրում են կաթնասուների 65 տարբեր տեսակներ։ Մոտավոր կա 700 գորշ արջեր, ավելի քան 150 գայլեր, 400 լուսաններ, 14,000-16,000 կուղբեր, 3.400 վարազներ, 10,000–11,000 որմզդեղներ և 120,000-130,000 եղջերուներ։ Կան նաև կարմիր եղնիկներ և այլ վայրի կենդանիներ։

== Բնապահպանական խնդիրները ==
[[Պատկեր:Suur-Pakri_-_kaugpommitajate_polügoon.JPG|մինի| Խորհրդային բանակը [[Պակրի (կղզիներ)|Պակրի կղզիներն]] օգտագործում էր որպես օդային ռմբակոծման վայրեր: Հազարավոր սովետական պայթուցիկ սարքերի հավաքումն ու ոչնչացումը հիմնականում ավարտվել էր 1997 թվականին։]]
Սովետական դարաշրջանի առավել ծանրակշիռ ժառանգություններից մեկը տարածված միջավայրի աղտոտումն է։ Այս առումով ամենավատ հանցագործը խորհրդային բանակն էր։ Զինվորական կայաններում, որոնք Էստոնիայի տարածքում ընդգրկում են ավելի քան 800 կմ² տարածք, բանակը հարյուր հազարավոր տոննա ռեակտիվ վառելիք է գցել գետնին, թունավոր քիմիական նյութերի ոչ պատշաճ կերպով են տնօրինել և հնացած պայթուցիկներն ու զենքերը նետել են ափամերձ և ներքին ջրերում։ 1993-ի հոկտեմբերին Էստոնիայի շրջակա միջավայրի նախարարությունը հրապարակեց նախնական զեկույց, որում ամփոփվում է մինչ այժմ հետազոտված դեգրադացիայի մի մասը։ Զեկույցը նկարագրում է ամենավատ վնասը, քանի որ կատարվել է Էստոնիայի վերգետնյա ջրերի և ստորգետնյա ջրամատակարարման համար՝ խորհրդային բանակի վեց ռազմաբազաներում ռեակտիվ վառելիքի համակարգված նետմամբ։ Տապայի մերձակայքում գտնվող ավիաբազայում՝ ամենամեծ վնասը հասցրած վայրում պաշտոնատարները գնահատել են, որ վեց քառակուսի կիլոմետր տարածք ծածկված է վառելիքի մի շերտով։ Ենթադրում են, որ 11 քառակուսի կիլոմետր ստորգետնյա ջուրը աղտոտված է։ Շրջակայքում գտնվող ջուրը խմելու համար պիտանի չէ, և տեղացիները երբեմն փայտ էին այրում ձմռան ընթացքում ջերմություն ապահովելու համար։ Դանիայի օգնությամբ էստոնիայի անձնակազմերը սկսեցին մաքրել տարածքը, չնայած նրանք գնահատեցին, որ հավանական գինը կազմում է մինչև 4 միլիոն [[Էստոնական կրոն (դրամական միավոր)|էստոնական կրոն]]։ Բնապահպանության նախարարությունը դրամական ծախսերը հաշվարկել է ավելի քան 10 միլիարդ էստոնական կրոն՝ երկրի հողային ծածկույթի և ջրամատակարարման խնդիրների լուծման համար։ Այնուամենայնիվ, 1993 թվականին նախարարությունը կարողացավ հատկացնել ընդամենը 5 միլիոն կրոն՝ մաքրման աշխատանքների համար։

Էստոնիան ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի և զարգացման կոնֆերանսի վերաբերյալ կառավարության կողմից 1992 թվականի զեկույցում մանրամասն ներկայացրեց բնապահպանական այլ հիմնական մտահոգությունները։ Օրինակ՝ մի քանի տարի անընդմեջ Էստոնիան առաջատարն էր աշխարհում մեկ շնչի հաշվով ծծմբի երկօքսիդի արտադրությամբ։ Էստոնիայի օդի աղտոտվածության գրեթե 75% -ը եկել է Նարվայի մերձակայքում գործող երկու նավթային թերթաքարային ջերմային էլեկտրակայաններից։ Էստոնիայի հյուսիս-արևելքում [[Թերթաքարերն Էստոնիայում|նավթային թերթաքարի արդյունահանումը]] նույնպես թողել է տարածաշրջանում գտնվող կրաքարային [[պոչամբար]]ների և մոխիրի մեծ մասեր։ Նախկինում ուրանի հարստացման գործարանի հարևանությամբ գտնվող [[Սիլլամյաե|Սիլամա]] քաղաքի մերձակայքում՝ Ֆինլանդիայի ծոցի ափին գտնվող ջրամբարի մեջ, թափվել է մոտ 1200 տոննա ուրան և մոտ 750 տոննա [[թորիում]]։ Ենթադրում էին, որ դա լուրջ առողջական խնդիրներ է առաջացրել տարածքի բնակիչների շրջանում։ Ծովափնյա Պալդիսկի քաղաքում մեծ մտահոգություն էր նաև խորհրդային բանակի միջուկային ռեակտորների թողած թափոնների հեռացումը։ Երկու քաղաքներում էլ շրջակա միջավայրի մաքրման համակցված արժեքը դրվել է ավելի քան 3,5 միլիարդ էստոնական կրոն։

**Բնական աղետներ։** Ջրհեղեղները հաճախակի են լինում գարնանը որոշակի տարածքներում:

**Շրջակա միջավայրի արդի խնդիրներ։** Հյուսիսարևելքում նավթային թերթաքարային էլեկտրակայաններից ծծմբի երկօքսիդի միջոցով աղտոտված օդը։ Այնուամենայնիվ, օդում արտանետվող աղտոտիչների քանակը կայուն անկում է ապրել, 2000 թվականի արտանետումները 80%-ով պակաս են եղել, քան 1980 թվականին, 2000 թվականին չմաքրված կեղտաջրերի քանակը 1980 թվականի մակարդակի 1/20-ն էր. ջրի մաքրման նոր կայանների գործարկման կապակցությամբ կեղտաջրերի աղտոտվածության բեռը նվազել է։ Էստոնիան ունի ավելի քան 1400 բնական և տեխնածին լճեր, որոնցից փոքրերը գյուղատնտեսական տարածքներում պետք է վերահսկվեն։ Ափամերձ ծովային ջրերը աղտոտված են որոշ վայրերում։

**Բնապահպանական միջազգային պայմանագրեր։** ''կողմ՝'' Օդի աղտոտում, Անտարկտիկայի պայմանագիր, [[կենսաբազմազանություն]], կլիմայի փոփոխություն, Կլիմայի փոփոխության [[Կիոտոյի արձանագրություն]]ը, վտանգված տեսակներ, վտանգավոր թափոններ, [[Միջազգային ծովային իրավունք|ծովային իրավունք]], օզոնի շերտերի պաշտպանություն, նավերի աղտոտում, խոնավ վայրեր''ստորագրված, բայց չվավերացված.'' ոչ մեկը

== Տարածքը և սահմանները ==
[[Պատկեր:Hellamaa_panoraam.jpg|մինի|300x300փքս| Հելլամաա ծոցը [[Հիյումաա (կղզի)|Հիյամաայում]] ]]
**Տարածք:**

''ընդհանուր՝''  45,227 կմ² ''հող՝''  43,432 կմ² ''ջուր՝'' 1,795 կմ² ''նշում։'' Բալթիկ ծովում ներառված են 1,520 կղզիներ

**Ցամաքային սահմանները։**

''ընդհանուր՝'' 657 կմ ''սահմանակից երկրներ՝'' Լատվիա 333 կմ, Ռուսաստան 324 կմ

**Ափագիծ:** 3.794 կմ

**Ծովային պահանջներ։**

''տարածքային ծով՝''  22․2 կմ

''[[բացառիկ տնտեսական գոտի]]՝'' 36992 կմ²։ Սահմանափակումները սահմանվում են հարևան պետությունների հետ համաձայնությամբ։

**Ամենաբարձր և ամենացածր կետերը։**

''ամենացածր կետը՝'' Բալթյան ծով 0 մ ''ամենաբարձր կետը՝'' [[Սուուռ Մունամյագի]] 317 մ

=== Աշխարհագրական (լանդշաֆտային) տարածաշրջաններ ===
* Հյուսիսային Էստոնիա (Տալլինը մտնում է այս տարածաշրջանում) 
* Հարավային Էստոնիա 
* Արևմտյան Էստոնիա 
* Արևելյան Էստոնիա 
* Երբեմն օգտագործվում է «Հյուսիսարևելյան Էստոնիա» տերմինը (հիմնականում նույնն է, ինչ [[Իդա-Վիրումաա|Իդա-Վիրումաա նահանգը]]) և «Կենտրոնական Էստոնիա»

== Ռեսուրսներ և հողօգտագործում ==
[[Պատկեր:Pine_forest_in_Estonia.jpg|մինի|Անտառները ծածկում են Էստոնիայի տարածքի կեսից ավելին]]
**Բնական պաշարները՝** նավթային թերթաքար (կուկերիտ), [[տորֆ]], ֆոսֆորիտ, քեմբրիական կապույտ կավ, [[կրաքար]], [[ավազ]], [[դոլոմիտ]], [[վարելահող]], [[անտառ]]

**Հողօգտագործում:** ''վարելահող`'' 14,65% ''մշտական բերքատու տարածք`'' 0.14% ''այլ`'' 85.21% (2012)

**Ոռոգվող հող`** 4.58 &nbsp; կմ²

**Վերականգնվող ջրի ընդհանուր աղբյուրներ՝** 12.81 &nbsp; կմ³ (2011)

**Քաղցր ջրերի արտահոսք (կենցաղային / արդյունաբերական / գյուղատնտեսական)։**'ընդհանուր`* 1.8 &nbsp; կմ³ / տարի (3% / 97% / 0%) *մեկ շնչի հաշվով `'' 1,337 մ³ / տարի (2009)

## Տես նաև
* Էստոնիայի կլիմա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էստոնիայի աշխարհագրություն