Երգեր ու վերքեր

«**Երգեր ու վերքեր**», Ավետիք Իսահակյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն, որը տպագրվել է 1897 թվականին Ալեքսանդրապոլում (ներկայում` Գյումրի)։

## Պատմություն
Լույս է տեսել 1897 թվականին Ալեքսանդրապոլ քաղաքում` բնիկ գյումրեցի Գեորգ Սանոյանցի` Բեյբության փողոցի վրա գտնվող տպարանում («Աղէքսանդրապոլ տպարան Գէորգ Ս.Սանոյեանցի»): Նախքան այդ Իսահակյանը, որը սովորել էր Լայպցիգի համալսարանում և մեկ տարի անցկացրել Երևանի բերդի զնդաններում, արդեն շուրջ տասը տարի գրում էր և հասցրել էր երկու տասնյակից ավելի բանաստեղծություններ տպագրել պարբերական մամուլում. «Գիրքը իհարկե նշանավորում էր Իսահակյանի
մուտքը գրական աշխարհ, սակայն ինքը` հեղինակը, բնավ նորելուկ չէր գրականության մեջ»։ Բանաստեղծական շարքերի կողքին նա արդեն գրել էր իր «Հեղափոխական էպոսի»` «Մասսա Մանուկի» առաջին տարբերակը, գրել էր հարյուրից ավել բանաստեղծություններ, արձակ լեգենդներ և զրույցներ, հարյուրավոր էջեր «Հիշատակարանի», համառոտագրել Նիցշե և Շոպենհաուեր, գրել փիլիսոփայական էսսեներ, թարգմանություններ կատարել եվրոպական դասականներից։ 1892-1897 թվականներին հայկական պարբերականներում («Տարազ» և «Աղբյուր» (Թիֆլիս) ամսագրերում, Վիեննայի «Հանդես ամսօրյա»-ում և Սանկտ Պետերբուրգի Հայկական «Արաքս» տարեգրքում) տպագրվել էին «Երգեր ու վերքեր» գրքում լույս տեսած 55 բանաստեղծություններից 21-ը: Մինչ այդ Իսահակյանն արդեն ուներ 40 տպագրված երկեր, հեղինակ էր նաև ուրույն բանաստեղծական շարքերի` «Ժողովրդական մոտիվներ», «Դատըրկյուն աշուղի խաղեր», «Հատուկտոր թերթեր իմ օրագրից», «Արձակ բանաստեղծություններ», «Mozaik» և այլն, ընդ որում` այդ ստեղծագործությունների մի մասը հետագայում ընդգրկվել են Իսահակյանի երկերի բոլոր հատընտիր հրատարակություններում, ինչպիսիք են` «Ծաղիկ էի նորաբողբոջ...», «Մի՞թե պիտի թոռմին, թոշնին...», «Տիեզերքի պերճ հյուսվածքն եմ...», «Նվեր մայրիկիս» («Հայրենիքես հեռացեր եմ...»), «Սի՛րտս երկինք է...», «Ես երգիչ եմ - երկնի որդի...», «Բինգյոլ», «Օխտը սարով հեռո՜ւ քեզնեն...», «Արևն հասավ սարի գլխուն...», «Մաճկալ ես - բեզարած ե՛ս...», «Դարդս լացե՛ք, սարի սմբուլ...», «Իմ փերին» բանաստեղծությունները:

Դեռ նախքան «Երգեր ու վերքեր» ժողովածուի հրատարակումը Իսահակյանն իր գրական գործունեությամբ արժանացել էր որոշակի ուշադրության, ինչի մասին գրել է նաև ժողովածուի առաջին գրախոսը` Նիկոլ Աղբալյանը. «Ովքեր հետևում են մեր պարբերական հրատարակություններին, նրանց ծանոթ է
անշուշտ պ. Իսահակյանի անունը, ոը 4-5 տարի է արդեն ինչ տպում է իր բանաստեղծությունները «Տարազում», «Արաքսում» և «Աղբյուրում»: Ընկերների ու գրականությունը սիրողների փոքրիկ ու նեղ շրջաններում նրա մասին խոսում էին, նրան հետևում էին, կարդում, անգիր էին անում նրա ոտանավորները, վեճ ու զրույցի նյութ էին դառնում նրա շնորհքն ու գրվածները, որոշ կարծիք էին կազմում նրա մասին»:

Իր բանաստեղծություններն առանձին գրքով լույս ընծայելու մասին Իսահակյանը մտածել է դեռևս Գերմանիայում սովորելու շրջանում` 1894 թվականին: Հայրենիք վերադառնալուց հետո նախաձեռնել է  իր մտահղացման իրականանացումը, սակայն կալանքի պատճառով գրքի հրատարակումը մեկ տարով հետաձգվել է և իրականացվել է 1897 թվականի ապրիլից մինչև տարեվերջն ընկած ժամանակահատվածում:

1898 թվականին Իսահակյանը ցանկացել է վերահրատարակել  «Երգեր ու վերքեր» ժողովածուն`ավելացնելով մի քանի նոր ստեղծագործություններ։ Նրա արխիվում պահպանվել են գրքի երկրորդ հրատարակության համար նախատեսված ստեղծագործությունների ցանկը` առաջին գրքի երկերն ու 1896-1898 թվականներին գրված մի շարք նոր բանաստեղծություններ։ Սակայն գրքի երկրորդ հրատարակությունը չի իրականացել հեղինակի` Օդեսա աքսորվելու պատճառով:

## Խորագիր
Իսահակյանի օրագրային գրառումներից մեկում նրա առաջին գրքի վերնագրի վերաբերյալ հանդիպում է հետևյալ խորհրդածությունը. «1897, նոյեմբերի 1 տասնօրյակ. Գրքիս վրա գրել` «Անմոռաց Շուշիկին»: Գրքի մյուս երեսի վրա այսպես. «Շուշիկի սերը մի խոց-վերքի պես այս վեց տարի է ընկել է սրտիս մեջ, և ես միշտ տանջվում էի նրա ցավով, այդ ցավով էի կլանված, ո՛չ պարապում էի, ո՛չ աշխատում, ո՛չ ապագայիս վրա մտածում: Եվ արտասահման զուր գնացի»: Իսահակյանագետ Արամ Ինճիկյանը «Հիշատակարանի» ծանոթագրություններում այդ տողերի վերաբերյալ գրել է. «Գիրքը իր առաջին ժողովածուն է` «Երգեր ու վերքեր» (Ալեքսանդրապոլ, 1898 թ.), որն այդ ժամանակ տպագրվում էր: Մեզ անհայտ պատճառով Իսահակյանն իր այդ մտադրությունը չի կատարել»:

Բանաստեղծի թոռը` գրականագետ Ավետիք Իսահակյանը, անդրադառնալով ժողովածուի վերնագրի վերաբերյալ Արամ Ինճիկյանի նշմանը, թե նախապես ընտրված վերնագիրը փոխվել է «մեզ անհայտ պատճառով», եզրակացրել է, թե այն բնավ էլ «անհայտ» չէ. «Չէ՞ որ գիրքը վերջին հաշվով Շուշիկին չէր նվիրված, ասենք և այն, որ հենց Զարոյին նվիրած բանաստեղծությունների քանակը գրքում ավելի էր, քան Շուշիկին: Եվ արդյոք ինչքա՞ն հարմար կլիներ Գյումրիի պես մի քաղաքում ամուսնացած կնոջ գիրք ներբողել»:  Գրականագետը ժողովածուի վերնագիրը կապում է Իսահակյանի` 1893 թվականին գրված հետևյալ տողերի հետ. 

Այդ հարցի վերաբերյալ գրականագետ Ավետիք Իսահակյանը գրել է. 

## Բովանդակություն
«Երգեր ու վերքեր» ժողովածուն 64 էջանոց փոքրածավալ գիրք է, որտեղ բանաստեղծությունները ներկայացված են հինգ շարքով` «Սիրո հուշերից», «Ալագյագի մանիներից» (պոեմը, ըստ հեղինակի նախնական մտահղացման, եղել է երգերի շարք), «Աստղիկ ու ծաղիկ», «Իմ օրագրից», «Դատըրկյուն աշուղի խաղերից ու բայաթիներից»։ «Եվ թեև «Երգեր ու վերքերում» կային շարքերը, սակայն հստակ երևում է, որ Իսահակյանի բոլոր բանաստեղծություններն ունեն ներքին կապվածություն, մեկ ընդհանուր քնարական շարքի բնական մասեր են, միմյանց շաղկապված ու միմյանցով պայմանավորված: Այնպես որ, մենք հակված ենք դիտելու «Երգեր ու վերքերը» որպես մեկ միասնության, քնարական պոեզիայի մեկ զորեղ պոռթկում, ուր արտահայտված են ռոմանտիկական պոեզիային հատուկ բազում մոտիվներ, որոնք հատկանշական եղան նաև Իսահակյանի հետագա ստեղծագործությանը»։

Ժողովածուին ամենաբնորոշը, առաջնայինը սիրո մոտիվն է, որին վերաբերում են ինչպես «Սիրո հուշեր» շարքը, այնպես էլ «Ալագյազի մանիները» և «Դատըրկյուն աշուղի խաղերից...» շարքերը («Ծաղիկ էի նորաբողբոջ...», «Բինգյոլ» («Շընկշնկալով հովն է  փչում...»), «էս ճամփեն ոլոր-մոլոր...», «Օխտը սարով հեռո՜ւ քեզնեն ...», «Արևն իջավ սարի գլխուն...», «Մաճկալ ես - բեզարած ես...», «Դա՛րդս լացեք, սարի սմբուլ...», «Սև աչերեն շա՜տ վախեցի՛ր...»): Հեղինակն անդրադարձել է նաև մայրական սիրո («Նվեր մայրիկիս» («Հայրենիքես հեռացեր եմ...»), տիեզերքի ըմբռնման տենչի ու հավերժի ձգտման, ազատության ու հերոս անհատի («Սի՛րտ իմ, սպասիր, գուցե արշալույս...» («Ապրի՛ր մինչ կա կյանք, մինչ նորոգ հույսի Կախարդ հորիզոն...»), «Փշեպսակը ճակտիս կդնեմ...», «Հեռու ափերում միտքս թափառեց...», «...Բայց ե՛ս ոգի եմ...», «Ընկե՛ր, միշտ առա՛ջ...» («Մի հուսահատվի՛ր, ...Շողում է հույսը վառ հորիզոնում...»), հայրենասիրական («Մաճկալ ես - բեզարած ես...») և ֆիդայական շարժման («Օխթը սարով հեռու քեզնեն...» և «Արևն հասավ սարի գլխուն...») թեմաները։

Գրքի քնարական հերոսը հեղինակն է. «Գրքի բացառիկ ֆենոմեններից մեկն էլ այն էր, որ այս հատորում զարմանալի ամբողջությամբ երևաց ինքը` Իսահակյանը, այս գիրքն ասես մեկեն հայտնի էր դարձնում նրա մարդկային խառնվածքը, նրա անհատականությունը: Այն կարելի է հեղինակի և քնարական հերոսի միաձուլման դասական օրինակ համարել»: 

Շարքի բանաստեղծությունները հեղինակը հետագայում մշակել ու խմբագրել է, և դրանց հիմնական մասը հետագայում ընդգրկվել են նրա ստեղծագործությունների հրատարակություններում։

## Արձագանքներ
Ավետիք Իսահակյանի մտերիմ ընկերը` հայ արվեստաբան Գարեգին Լևոնյանը գրել է. «1898 թվականին Ալեքսանդրապոլում լույս տեսավ նրա ոտանավորների
առաջին ժողովածուն` «Երգեր ու վերքերը», միանգամից ստեղծելով նրա համար բանաստեղծի համբավ: Դա մի խոշոր նորություն էր, մանավանդ մեր քաղաքի համար, կարդում էինք ամենքս, կարդում էինք անհագուրդ... կարդալիս ընթերցողին այնպես էր թվում, թե այդ երգերը ինքն է գրել ու վերքերը իր վերքերն են»։

«Երգեր ու վերքեր» ժողովածուին առաջինն արձագանքել է «Մուրճը», որտեղ Իսահակյանի պոեզիայի մասին առաջինը գրել է երիտասարդ քննադատ Նիկոլ Աղբալյանն իր «Երգ ու վերք» հոդվածում, որը  լույս է տեսել 1898 թվականի հունիսին. «...«Երգեր ու վերքեր»-ը նույնիսկ հարևանցի թերթելիս, դուք ընկնում եք ինչ-որ նոր աշխարհ, ուր չեք եղել բնավ: Այստեղ ամեն բան նոր է, լեզվից ու ձևից սկսած մինչև զգացմունքներն ու նրանց արտահայտությունը: Այսպես, ոչ ոք չի գրում և չի գրել, այսպես ոչ ոք չի զգացել ու արտահայտել: Տպավորությունն այն է, որ կարդում եք մի ինքնուրույն գրողի երկեր, որ իր նմանը չունի մեր գրականության մեջ, որի զգացմունքները, մտքերն ու խոհերը իրենն են միայն և ուրիշ ոչ ոքի չեն պատկանում: Նա ոչ թե որևէ մեկի հետևող է կամ նմանող, այլ լիովին անջատ է ուրիշներից և առանձնակի տեղ ունի:  ...Հեղինակը նոր զգացմունքների աշխարհ է դնում մեր առաջ և այնտեղ ինքը լիազոր տեր է, մրցակից չունի... Նայելով մեր բանաստեղծի հոգեկան կազմին, ինչպես վերն էլ ասինք, նա իր նմանը չունեցող անհատական բնույթ ունի»:

«Մշակ» թերթի (Թիֆլիս, 1898, 7 մարտի) գրախոսը (ստորագրել է միայն անվան սկզբնատառերով` Տ.Հ. (Տիգրան Հովհաննիսյան) գրել է. «Պ. Իսահակյանի երգերը ժողովրդական ոգով և ոճով գրված իսկական բանաստեղծություններ են, որոնց մեջ արտահայտվում են սիրակարոտ սրտի փոքրիկ, բայց իրական վերքեր և զգացվում է Արագածի զեփյուռի շունչը, աղբյուրների հովը և ծաղիկների բուրմունքը: Նյութի միակերպությունը, մեծ մասամբ էրոտիկական սեր, ընթերցողը ակամա ներում է հեղինակին, ի նկատի ունենալով ոտանավորների գեղեցկությունը և նրանց մեջ արտահայտված զգացմունքների անկեղծությունը»:

Գրքի հրատարակումից մոտ մեկ տարի անց Իսահակյանի մասին գրել է ժամանակի հայ քննադատներից մեկը` Մինաս Բերբերյանը «Գրական ակնարկներ» հոդվածաշարում. «Նոր բանաստեղծների մեջ յուր գրական և ինքնուրույն տաղանդով աչքի ընկնող Ա. Իսահակյանն այն աստիճանի տխուր և հուսահատ լարեր է հնչեցնում, որ կարծես Լեոպարդիի, Լենաուի, Գուրեանի և այլ սիրերգակների պոեզիան է վերստեղծում մեզանում։ ...Առանձին հրատարակված «Երգեր ու վերքեր» գրքույկի մեջ դեռ երիտասարդ բանաստեղծը հուսահատության անդունդի ծայրին չի կանգնած: Ավ. Իսահակյանի քնարը տխուր է. դարը, պայմանները, միջավայրը,
բնավորությունը բանաստեղծին տխրերգող են դարձրել»:

1890-ական թվականների վերջին Ալեքսանդրապոլ է այցելել դերասանուհի Սիրանույշը, և Իսահակյանը նրան է նվիրել իր գիրքը. «Մի քանի օր հետո կանչեց մոտը: Կարդացել էր, գովեց, ասաց, թե երգերդ սրտաբուխ են, անկեղծ, ջերմ: Լավ ես գրել, ապրես: Ասում եր. «Դու իմ մեծ մանչս ես»:

1898 թվականի մարտին Իսահակյանը մեկնել է Թիֆլիս, որտեղ իր գիրքը ներկայացրել է հայ գրականության ականավոր ներկայացուցիչներին. «Գնացել էի հավերժ սիրելի
Ղազարոս Աղայանի մոտ, որի հետ բախտ էի ունեցել ծանոթանալու Հովհ. Թումանյանի շնորհիվ: ...Գրքույկս ներկայացրի, ժպիտով կարդաց իր անվան գրած ձոնս, ապա մեջեմեջ մի քանի ոտանավորներ, հետո գրկեց ինձ, ասելով,— «Կեցցե՛ս համ շնորհքով բանաստեղծ ես, հա՛մ խելացի տղա ես: Խելացի եմ ասում նրա համար, որ գործ ես ածել ճիշտ
ուղղագրությունը, վ-ով ես գրել, փոխանակ ու-ի, իրենց գիտնական լեգվաբան հաշվող մեր պրոֆեսորները այդ չեն ըմբռնել, իսկ մի պատանի ըմբռնել է: Կեցցե՛ս: Շարունակի՛ր այս ուղղությամբ և ժամանակով մեծ բանաստեղծ կդառնաս»:

Հաջորդ օրն Իսահակյանն իր գիրքը ներկայացրել է Պերճ Պռոշյանին. «Սրտատրոփ բարձրացա աստիճաններով: Պռոշյանը նստած էր գրասեղանի առաջ և գրում էր: Անմիջապես աչքիս ընկավ մի մեծ արծաթե ժամացույց, սև, հաստ ժապավենով, դրված գրասեղանի վրա։ Գրքույկս մի պահ թերթելուց հետո, Աղայանի պես գրկեց, համբուրեց ճակատս, և 
հայրենաշունչ բանաստեղծ ես, ապրես, — ասաց հայրական ձայնով, — Շիրակից ուրիշ տեսակ երգիչ, իհարկե չէր կարող ծագել: Բայց ափսոս, մեր տղա, փչացրել ես ոտանավորներդ էս անպիտան ուղղագրությունը գործածելով»: Ես ծիծաղեցի մտքիս մեջ և ինձ արդարացնելու համար ասացի, թե դպրոցում այդպես են սովորեցրել»։

Ռուս գրող Նիկոլայ Տիխոնովը գրել է. «Իսահակյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն` «Երգեր ու վերքերը», իրապես ցույց տվեց, թե ինչի է ընդունակ հայ պոեզիան: Սա և խորն ու կրակոտ բողոք էր մթի և հետադիմության դեմ, սա և բանաստեղծի մաքուր ու անարատ ձայնն է, հուզող և գերող, հնչող շատ ավելի ուժեղ, քան այն ստեղծագործողների ձայները, որոնք պարփակվել են իրենց մտքի աշտարակում, սիմվոլիզմի ճամփան ընտրած, հեռու ժողովրդի կյանքից և պայքարից։ Եվ այս ձայնը Հայաստանի տարածքից անցավ ֊գնաց շա՜տ հեռուները և ամենուր գտավ իր լիաթոք արձագանքը: Այս ժողովածուի մեջ զետեղված, ինչպես և հետագայում ստեղծված բանաստեղծությունները հավաստեցին մեզ, որ Իսահակյանը զորեղ և մեծ հնչեղության տեր բանաստեղծ է»։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավետիք Իսահակյանի ստեղծագործություններ