Հայերը Ֆրեզնոյում

[մինի|[Վիլյամ Սարոյան]]
**Հայերը Ֆրեզնոյում** սկսել են հաստատվել 19-րդ դարի վերջին: 21-րդ դարի սկզբին Ֆրեզնոյում և նրա շրջակայքում (Եդեմ, Ռիդլի, Ֆաուլեր, Սելմա, Թուլարի և այլն) բնակվում էր շուրջ 60 հազար հայ:

Գործում են սուրբ Պողոս, սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, սուրբ Աստվածածին, սուրբ Սահակ-Մեսրոպ հայ առաքելական, ինչպես նաև ավետարանական եկեղեցիներ, Համագաղութային ամենօրյա վարժարանը (1978 թվականից), ՀԲԸՄ-ի տիկնանց, երիտասարդական և թատերական հանձնախմբերը, հայրենակցական միությունները, ՀՕՄ-ի, ՀՄԸՄ-ի, Թեքեյան, Համազգային մշակութային միությունների, Ամերիկայի հայ իրավանց խորհրդի, Ամերիկահայ քաղաքացիների լիգայի, Հայ դատի հանձնախմբի մասնաճյուղերը: Ֆրեզնոյում կան երկու հայկական գերեզմանատներ («Արարատ», «Մասիս»):

## Պատմություն
ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիա նահանգ եկած առաջին հայը՝ Հակոբ Սերոբյանը, 1881 թվականին հաստատվել է Ֆրեզնոյում, ավելի ուշ՝ իր եղբայրների հետ բացել նպարեղենի խանութ: Հայերը հռչակվել են որպես լավ երկրագործներ, զբաղվել խաղողի, պտղատու (թուզ, նարինջ, ծիրան, դեղձ) այգիների, բանջարանոցային բույսերի (ձմերուկ, սեխ և այլն) մշակությամբ, չամիչի և գինիների արտադրությամբ: 20-րդ դարի սկզբին հայերի թիվն ավելացել է. 1918 թվականին հասել 4000-ի:

1900 թվականին հիմնվել է առաջին հայ առաքելական սուրբ Երրորդություն եկեղեցին, հետագայում ստեղծվել է Մայր աթոռ սուրբ Էջմիածնին պատկանող ԱՄՆ-ի հայոց արևմտյան թեմը: Գործել են տասնյակ ազգային կազմակերպություններ՝ հայրենակցական, բարեգործական, քաղաքական, մշակութային, երիտասարդական և այլն: 1892 թվականին հիմնվել են Հայոց գրադարանի, Հայ տիկնանց միությունները, 1907 թվականին՝ հայկական նվագախումբը (Ֆաուլեր), 1910 թվականին՝ ՀԲԸՄ-ի մասնաճյուղը, 1913 թվականին՝ «Դուրյան» թատերախումբը, Ֆրեզնոյի հայկական երգչախումբը: 1902 թվականին լույս է տեսել հայերեն առաջին պարբերականը՝ «Քաղաքացի» շաբաթաթերթը: Ցայսօր լույս է տեսել 33 անուն պարբերական:
[մինի|ձախից|[Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (Ֆրեզնո)|Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի]]
1987 թվականին ԱՄՆ-ի հայոց արևմտյան թեմը Ֆրեզնոյի շրջանում գնել է մի մեծ ճամբար, որն ամռանը ծառայում է թեմի զանազան ծխերից ավելի քան 500 աշակերտների հայեցի դաստիարակության, իսկ ձմռանը՝ չափահասների կրոնական և կրթական դաստիարակության համար: Ճամբարին օգնություն են ցույց տալիս ծխական և համայնքային տարբեր կազմակերպություններ: Առաջնորդարանին կից գործում է հանձնախումբ, որը մշակում է ճամբարի գործունեության ծրագրերը:

## Հասարակական կյանք
1960-ական թվականներից հայագիտական դասընթացներ են անցկացվել Կալիֆոռնիայի նահանգային համալսարանում՝ Հայագիտական ծրագրի շրջանակներում: Հայագիտական ծրագիրը պաշտոնապես հիմնվել է 1988 թվականին՝ Տ. Գույումճյանի նախաձեռնությամբ, Հայկ և Իզաբել Բերբերյանների նյութական աջակցությամբ: Ընդգրկում է հայոց լեզվին, գրականությանը, պատմությանը, մշակույթին, եկեղեցուն, ճարտարապետությանը, ամերիկահայ գաղութին, Հայաստանի այսօրվա վիճակին վերաբերող թեմաներ: Ծրագիրը հովանավորում է Սահակյան գրադարանին և Ավեղյան արխիվներին: Հայագիտական ծրագրի և տեղի հայ ուսանողական միության ջանքերով 1979 թվականից հրատարակվում է “Hye Sharzhoom” պարբերականը: 1992 թվականին Կալիֆոռնիայի նահանգային և Երևանի պետական համալսարանների միջև կնքվել է դասախոսների և ուսանողների փոխանակման պայմանագիր: Այստեղ դասախոսել են Լ. Նալբանդյանը, Ռ. Հովհաննիսյանը և ուրիշներ, իսկ 1988 թվականից իրականացվում է հայագիտական ուսումնասիրությունների ծրագիր: Լույս է տեսնում «Վարագ» (1953 թվականից, հայերեն, անգլերեն) հանդեսը:
[մինի|[Սուրբ Պողոս եկեղեցի (Ֆրեզնո)|Սուրբ Պողոս եկեղեցի]]
1958 թվականից Ֆրեզնոյում լույս է տեսնում «Կալիֆոռնիա Կուրիեր» (“The California Courier”) անկախ շաբաթաթերթը (հրատարակիչ և խմբագիր՝ Ջորջ Մեյսըն), ապա՝ թերթի խմբագրությունը տեղափոխվում է Գլենդել։ Այն պարունակում է տեղեկատվություն, քաղաքական, մշակութային, ընկերային ու տնտեսական հարցեր շոշափող հոդվածներ, լուսաբանում է ամերիկահայ համայնքի կյանքը, Հայաստանում և Արցախում տեղի ունեցող իրադարձությունները: Մինչ այդ՝ 1925-1957 թվականներին Ֆրեզնոյում լույս էր տեսնում «Մշակ» քաղաքական-գրական թերթը՝ հայերեն և անգլերեն լեզուներով: Հիմնադիր-խմբագիրն էր Լեոն Լյուլեճյանը: Այն լուսաբանել է սփյուռքի ազգային, կրթական, մշակութային կյանքը: «Հայաստան» խորագրի ներքո ծանոթացրել է Հայաստանի տնտեսության ու գիտության նորություններին: Աջակցել է ՀՕՄ-ի, ՀԲԸՄ-ի, ամերիկահայ հայրենակցական միությունների ձեռնարկներին՝ ի նպաստ Հայաստանի:1977 թվականին հիմնվել է Համագաղութային հայ վարժարանը՝ տեղի հայ համայնքի նյութական օժանդակությամբ: Ունի մանկապարտեզ, տարրական բաժին, պարախումբ, երգչախումբ, մարզական խմբեր: Հրատարակում է պարբերաթերթ:

Քաղաքում առկա հայկական տարբեր կազմակերպությունների գործունեությունը համադրելու նպատակով ստեղծվել է Համագաղութային խորհուրդ: Այն ընտրվում է տարին մեկ անգամ ընդհանուր ժողովում, որին մասնակցում են ստեղծված կառույցի մաս կազմող միությունների, եկեղեցիների, քաղաքական կուսակցությունների, կրթական հաստատությունների ներկայացուցիչները։ Նպատակն է ամեն տարի միասնաբար ոգեկոչել Մեծ եղեռնի հիշատակը, կազմակերպել համագաղութային միջոցառումներ, օգնություն ցույց տալ Հայաստանին։ Գործում են հայկական ռադիոժամեր:

Ֆրեզնոյում է ծնվել և ստեղծագործել գրող Վիլիամ Սարոյանը. նրա անունով է կոչվել Ֆրեզնոյի քաղաքային թատրոնը: 2018 թվականին բացվել է Վիլյամ Սարոյանի տուն-թանգարանը։ Քաղաքի հրապարակներից մեկում կանգնեցված է Սասունցի Դավթի արձանը (քանդ.՝ Վարազ Սամվելյան):

Կատեգորիա:Հայերը Ֆրեզնոյում