Դերեկ Կրեթոն Բերտի Սմոլս

**Դերեկ Կրեթոն «Բերտի» Սմոլս** (), համարվում է Բրիտանիայի առաջին «մատնիչը»։ Թեև մատնիչներ եղել են պատմության բոլոր փուլերում, օրինակ՝ Քրեյ եղբայրներին երկու տարի առաջ դատապարտել են Լեսլի Փեյնի ցուցմունքների հիման վրա, սակայն Սմոլսի գործը առանձնահատուկ էր երեք պատճառներով. նա առաջին մատնիչն էր, ով ոստիկանությանը տրամադրել էր իր գործընկերներից մեծ թվով անուններ և ապացույցներ, որոնք թույլ տվեցին նրանցից տասնյակներին բանտ ուղարկել երկարատև պատժաչափերով, առաջին հանցագործ մատնիչն էր, ով գրավոր պայմանագիր է կնքել գլխավոր դատախազի հետ, նա միակ հանցագործ մատնիչն էր, ով իր հանցանքի համար որևէ պատիժ չի կրել, չնայած թագուհու տրամադրած ապացույցներին։

## Նախապատմություն
1972 թվականին սըր Ռոբերտ Մարքը դարձել է Մետրոպոլիտեն ոստիկանության կոմիսար։ Այդ տարի Մետրոպոլիտեն շրջանում զինված կողոպուտների տարեկան թիվը 380 էր, մասամբ պայմանավորված էր կաշառքների ընդունման, հանցագործությունների եկամուտներից բաժին ստանալու և կեղծ ապացույցներ տրամադրելու («verballing») տարածված մշակույթով։ Սըր Ռոբերտը ստիպված էր իր ելույթում հիշեցնել իր հետախույզներին, թե օրենքի որ կողմում պետք է նրանք կանգնած լինեն։ Նա իր ելույթում ասել է. «Լավ ոստիկանությունը այն է, որը ավելի շատ հանցագործներ է բռնում, քան աշխատանքի ընդունում»։

Սըր Ռոբերտ Մարքի ուշադրության կենտրոնում է եղել «քրեական հետախուզության» բաժինը և դրա պարագլուխը՝ «Թռչող ջոկատը»: Ջոկատի հրամանատար Քեն Դրյուրին և նրա տեսուչներից մեկը՝ Ալիսթեր Ինգրամը, հետագայում բանտարկվել են կոռուպցիայի մեղադրանքով։

Սըր Ռոբերտը իր հետաքննությունները, որոնցում ընդգրկված էին Մեհմեթ Արֆի, Ջորջ Դևիսի, Ռոնի Նայթի, Ֆրեդի Ֆորմանի և Միկի ՄաքԱվոյի նման անուններ, ուղղեց արվարձանային շրջաններ։ Վերջիններս ստիպված էին նոր ռազմավարություններ մշակել՝ պայքարելու ավելի մեծ հանցագործների դեմ, որոնց հետ այժմ բախվում էին։

## Բերտի Սմոլս
Դերեկ կրեթոնը (Բերտի Սմոլս) ծնվել է Լոնդոնի «East End» շրջանում և դարձել է մասնագիտացված հանցագործ։

### Barclays բանկ
1970 թվականի փետրվարի 9-ին Սմոլսը ղեկավարել է «The Wembley Mob» հանցախմբի կողոպտիչների խումբը, որի անդամներից էր Միկի Գրինին։ Նրանք ներխուժել են «Barclays» բանկի մի մասնաճյուղ՝ «144 High Road», որը գտնվում է Իլֆորդում։ Կողոպուտը կազմակերպվել էր բանկի ներսից ստացած տեղեկությունների հիման վրա։ Խումբը հափշտակել է 237,736 ֆունտ ստեռլինգ, ինչը տվյալ ժամանակի համար ռեկորդային թիվ էր։

Խմբի մեծամասնությունը տարբեր ճանապարհներով լքել են Անգլիան։ Սմոլսը Նյու Հեյվենի նավամատույցից նավով մեկնել է Դիեպ, ապա գնացքով՝ Փարիզ, իսկ հետո ինքնաթիռով Տորեմոլինոս՝ Կոստա դել Սոլ։ Այնտեղ նրանք կարդում էին անգլիական թերթեր, որպեսզի հետևեին ոստիկանության որոնումների թարմացումներին։

Ոստիկանությունն սկզբում հաջողություն է ունեցել, երբ մի մատնիչ նրանց տրամադրել է խմբի բոլոր անդամների անունները։ Սակայն հետաքննությունը դանդաղել է, քանի որ կողոպտիչները հերթով սկսել են վերադառնալ Բրիտանիա։ Սմոլսին ձերբակալել են Նորթհեմփթոնի արվարձաններից մեկում, և նա Սուրբ Ծնունդը անցկացրել է Լոնդոնում՝ ոստիկանության կալանքի տակ։

### Ինֆորմանտ
Հունվարի 2-ին Սմոլսը հանդիպում է խնդրել գլխավոր տեսուչի հետ։ Զրույցի ժամանակ, փաստաբանը տեղեկացրել է, որ մեղավոր ճանաչվելու դեպքում կպատժվի առնվազն 25 տարի, Սմոլսը  ոստիկանությանը առաջարկել է գործարք. նա կտա անուններ և կմատնի ոչ միայն Barclays Bank-ի կողոպուտին, այլև իր մասնակցությամբ կամ իրեն հայտնի բոլոր հանցագործություններին մասնակցածներին:

Սմոլսը և գլխավոր դատախազ սըր Նորման Սքելհորնը միասին կնքել են համաձայնագիր, որով Սմոլսը ազատվել էր քրեական պատասխանատվությունից՝ օգնության դիմաց։ Ջեք Սլիփերը ներգրավվել էր նրա հարցաքննությունների և հետագա կարգավորման գործում։

1974 թվականի փետրվարի 11-ին սկսվել է դատավարությունը «Wembley Mob» խմբի դեմ՝ Barclays Bank-ի կողոպուտի գործով։ Սմոլսը ցուցմունք է տվել և աջակցել է իշխանություններին։ Երբ նախնական լսումներից մեկում նա ավարտել է իր նախկին ընկերների դեմ ցուցմունք տալը, նրանք երգել են Վերա Լիննի երգը՝ «*We'll meet again, don't know where, don't know when»։*

Դատավարությունը ավարտվել է մայիսի 20-ին, և մայիսի 22-ին երդվյալ ատենակալները բոլոր մասնակիցներին մեղավոր են ճանաչել։ Ընդհանուր առմամբ, դատավորը միասին վերցրած 106 տարվա ազատազրկում է սահմանել, որից միայն Գրինը դատապարտվել է 18 տարվա։

Հաջորդ 14 ամիսների ընթացքում Սմոլսի ցուցմունքների հիման վրա ևս 21 անձինք մեղավոր են ճանաչվել՝ ընդհանուր 308 տարվա ազատազրկումներով։ Սմոլսը նաև օգնել է ազատ արձակել Ջիմի Սոնդերսին, որին 1970 թվականի Իլֆորդի կողոպուտի համար դատապարտել էր գլխավոր տեսուչ Բերթ Ուիքսթեդը՝ հայտարարությամբ ապացուցելով, որ Սոնդերսը խմբի անդամ չի եղել։

## Սմոլսի խոստովանությունից հետո
Սմոլսի գործարքի հետևանքով օրենքի լորդերը գլխավոր դատավորին հայտարարել էին, որ Սմոլսի հետ համաձայնությունը «անպատիվ գործարք» էր։

Հետագա «սուպերմատնիչները», ինչպես Մորիս Օ'Մահոնին, ով 1974 թվականին դարձել էր Բրիտանիայի ամենաբռնարար զինված կողոպտիչներից մեկը, մատնել էր ավելի քան 150 մարդու անուն զգալիորեն մեղմացված ժամկետի դիմաց։ Նրանք չէին կարողանա խուսափել բանտից, եթե լուրջ հանցագործություններ կատարեին։ Օ ' Մահոնիին սպառնում էր առնվազն 20 տարվա ազատազրկում, սակայն ի վերջո նրան դատապարտեցին 5 տարվա պայմանական ազատազրկման:

«Սուպերմատնիչների» համակարգը հասել էր իր գագաթնակետին Մետրոպոլիտենյան ոստիկանության աշխատակցի՝ «սուպերմատնիչների վարպետի»՝ գլխավոր տեսուչ Թոնի Լանդիի շնորհիվ, ով համակարգը ղեկավարել էր Ֆինչլիից։ 1977 թվականից Լանդին հաճախ շաբաթական չորս դատավարություն էր իրականացրել, սակայն հանդիպել էր արժանի մրցակցի՝ ի դեմս Մայքլ «Սկիննի» Ջերվեյսի՝ 1980 թվականի մարտի 24-ի արծաթե ձուլակտորների կողոպուտի առաջնորդի հետ, որը եղել էր Բրիտանիայի խոշորագույն կողոպուտը։ Խումբը հափշտակել էր 321 ձուլակտոր արծաթ՝ գնահատված 3.4 միլիոն ֆունտ, որոնք տեղափոխվել էին «Samuel Montagu & Co.» բանկից դեպի Գերմանիա։ 1980 թվականի հունիսի 4-ին Ջերվեսի հետ զրույցից հետո թիմը ստացավ 309 արծաթե ձուլակտորների կույտ։ Ավելի ուշ Ջերվեսը պնդել էր, որ Լանդին մտերիմ է եղել Լեննի Գիբսոնի հետ (նրանք բռնցքամարտի նույն ակումբի անդամներ էին), ով Լանդիի միջոցով ոստիկանական համազգեստ էր մատակարարել արշավանքի համար։ Լանդիին վերադարել են բարեփոխված թռիչքային ջոկատ և երկու տարվա հետաքննությունից հետո լիովին արդարացվել է:

Լանդիի հաշվետվության եզրակացության մեջ ոստիկանության վարչությունը նշել էր, որ Լանդիի խումբը չափազանց մոտ էր դարձել հանցագործներին։ Այդ մասին վկայում էին զինված կողոպուտների վիճակագրական տվյալները Մետրոպոլիտենյան շրջանում։ 1972 թվականին զինված կողոպուտների տարեկան թիվը 380 էր, Սմոլսի դեպքից հետո՝ 168։ Սակայն մինչև 1978 թվականը այն հասել էր 734-ի, իսկ 1982-ին ավելացել էր մինչև 1,772՝ մեկ տասնամյակում 366% աճով։

Ոստիկանության հետ գործարքի շրջանակներում Սմոլսը ստացել էր նոր նույնականացման քարտ: Դատավարությունից մի քանի տարի անց նա վերադարձել էր Լոնդոնի հյուսիսում գտնվող իր հին վայրերը, բացահայտ խմել էր Հորնսիի շրջակայքում գտնվող պանդոկներում և հաճախ պարծեցել էր, որ Սքոթլանդ Յարդը իրեն շաբաթական 25 ֆունտ է վճարել դավաճանության համար: Նա մահացել է 2008 թվականի հունվարին Լոնդոնի հարավում գտնվող Կրոյդոն քաղաքում գտնվող իր տանը։ Բոբի Քինգը Սմոլսի ցուցմունքով դատապարտված կողոպտիչներից մեկն էր, որին հետագայում որպես բանտի դրական կողմի օրինակ էին բերում, մի անգամ Սմոլսին տեսել էր Քրաուչ Էնդում, բայց ասել էր, որ դա տեսնում է որպես իր փորձությունը, որ չի վնասել Սմոլսին։

1988 թվականին գլխավոր տեսուչ Թոնի Լանդին 49 տարեկանում թոշակի է անցել և տեղափոխվել է Կոստա դել Սոլ՝ խաղաղ կենսաթոշակային կյանքի համար, որտեղ նրա հարևաններից մեկը Միկի Գրինն էր՝ այդ ժամանակ Բրիտանիայի ամենախոշոր հանցագործն ու թմրանյութերի գլխավոր վաճառականը։

## Մահ
Բերտի Սմոլսը մահացել է 2008 թվականի հունվարի 31-ին 72 տարեկան հասակում՝ բնական մահով։

## Ծանոթագրություններ
* Thomas, Donald – *Villains' Paradise: A History of Britain's Post-War Underworld* Pegasus Books 

## Արտաքին հղումներ
* UK Guardian on Smalls as portrayed in the BBC documentary "Supergrass"

 
Կատեգորիա:Հանցագործներ
Կատեգորիա:Հանցագործության հետ առնչվող անձինք