open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Անահիտ Պարսամյան

**Անահիտ (Աննա) Հարությունի Պարսամյան** (), հայ բանաստեղծուհի, թարգմանիչ, արձակագիր, լրագրող։

Անահիտ Պարսամյանը ծնվել է 1947 թ. օգոստոսի 8-ին Երևանում։ Սովորել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում և Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտում։ 1970-1979 թվականներին աշխատել է «Հայրենիքի ձայն» շաբաթաթերթում, ապա՝ ՀԳՄ «Գրական թերթ» պարբերականում։ 1975 թվականից եղել է Հայաստանի Գրողների միության անդամ։ 1979 թվականին մասնակցել է ԽՍՀՄ գրողների միության դասընթացների (Մոսկվա)։ 1993-2004 թվականներին դասախոսել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանում։ Զբաղվել է թարգմանչությամբ։

Պարսամյանի գրչին են պատկանում ռուս բանաստեղծ Մարինա Ցվետաևայի առաջին հայերեն ժողովածուի մեծ մասը (1983) և հնդկական էպոսի «Մահաբհարատա»-ի չափածո հատվածների թարգմանությունը (2001)։ Աշխատել է ՀԳՄ հրատարակչությունում՝ որպես ավագ խմբագիր։ Պարսամյանի բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրվել են գրական մամուլում։ Լույս են տեսել «Փյունիկ» (1973), «Արքայադուստրը» (1975), «Խոստովանանք» (1977), «Երկնագույն ափսեն» (1980), «Օրվա հեքիաթները» (1982), «Ինչ են խոսում կեռասները» (1985), «Աստղականչ» (1987), «Թագուհի վարդը» (1989), «Ժամ հարության» (2004) և այլ գրքեր։ Թարգմանվել է ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն և այլ լեզուներով։

## Երկեր
* Փյունիկ (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 90 էջ։
* Արքայադուստրը (պատմվածքներ և հեքիաթներ), Երևան, «Հայաստան», 1975, 73 էջ։
* Խոստովանանք (բանաստեղծություններ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 100 էջ։
*Թագուհի վարդը։ Պատմվածքներ և հեքիաթներ։ Արևիկ, 1989, 48 էջ։
* Երկնագույն ափսեն (հեքիաթներ), Երևան «Սովետական գրող», 1980, 24 էջ։
*Բանաստեղծություններ, ՀԳՄ, 2004, 149 էջ։
*Ծառ նռնենի։ «Ծիծեռնակ», 2005, 36 էջ։

## Մրցանակներ
* ՀԳՄ Ա. Իսահակյանի անվան մրցանակ (2004 թ.):

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անահիտ Պարսամյան 
* Անահիտ Պարսամյանի բանաստեղծություններից 

Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ
Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ
Հորատման տեղակայանք

**Հորատման տեղակայանք**, սարքավորումների համալիր՝ հորատանցքեր փորելու համար։ Ըստ հորատման եղանակի հորատման տեղակայանքները լինում են պտտական (առավել տարածված), հարվածային, թրթռային, հրաշիթային և այլն։ Պտտական հորատման դեպքում հորատման տեղակայանքը հանդերձվում է նաև հորատման պոմպերով և լվացման լուծույթների պատրաստման, մաքրման և վերականգնման սարքավորումով։ Տարբերում են ստացիոնար (նավթի, գազի և երկրաբանահետախուզական խոր հորատանցքեր հորատելու համար), շարժական (առավելապես երկրաբանահետախուզական, շինարարական աշխատանքներ կատարելիս), ինքնագնաց (սարքավորումը մոնտաժվում է թրթուրավոր կամ անվավոր մեքենայի, ավտոմոբիլի, տրակտորի վրա և հիմնականում կիրառվում են պայթեցման հորատանցքեր փորելու համար), փոխադրական (դժվարամատչելի շրջաններում որոնողական հորատանցքեր փորելու համար) հորատման տեղակայանք։ Լեռնային գործում հորատման տեղակայանքը անվանում են հորատման հաստոց։

Կատեգորիա:Սարքեր
Կատեգորիա:Հանքարդյունաբերություն
Բելա Հովնանյան

**Բելա Օգսենի Հովնանյան** (**Լորետա Հովնանյան**, ), բալետի արտիստ, պարուսույց։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1976)։

## Կենսագրություն
Լորետա Հովնանյանը ծնվել է 1935 թվականին, Երևանում։ 1955 թվականին ավարտել է Երևանի պարարվեստի ուսումնարանը, 1964-1974 թվականներին եղել է նույն ուսումնարանի ժողովրդական բեմական պարի պարուսույցը, այնուհետև՝ Երևանի Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի բալետի դերասան, 1980 թվականից՝ բալետի փորձավար։ Վերապատրաստվել է Մոսկվայի Մեծ թատրոնին կից պարարվեստի ուսումնարանում։ 1982-1992 թվականներին դասավանդել է Երևանի թատերական ինստիտուտում։ 1984-1987 թվականներին սովորել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտում։

Հյուրախաղերով հանդես է եկել Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Արգենտինայում, Մեքսիկայում, Շրի-Լանկայում, Կամբոջայում։

## Դերապարեր
* Գայանե՝ Արամ Խաչատրյանի «Գայանե»
* Ֆրիգիա՝ Արամ Խաչատրյանի «Սպարտակ»
* Գյուլնար՝ Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի «Շահարազադե»
* Մոխրոտ՝ Սերգեյ Պրոկոֆևի «Մոխրոտը»
* Ռոզիտա՝ Մինկուսի «Դոն Կիխոտ»
* Իսպանուհի՝ Ռավելի «Բոլերո»
* Հարսնացու՝ Գրիգոր Հախինյանի «Լոռեցի Սաքո»

## Մրցանակներ
* ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1963 թ.
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1976 թ.
* Երևանի հայկական երիտասարդական փառատոնի դափնեկիր, ոսկե մեդալակիր, 1957 թ.
* Մոսկվայի երիտասարդների փառատոնի երկրորդ կարգի արծաթե մրցանակակիր
* Պնոմ-Պենայի պատվավոր քաղաքացի, 1964 թ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բալետի արտիստներ
Կատեգորիա:Հայ պարուհիներ
Կատեգորիա:Հայ պարուսույցներ
Կապիտալիզմ

**Կապիտալիզմ**, տնտեսաքաղաքական համակարգ, որում արտադրության միջոցները հանդիսանում են մասնավոր սեփականություն, իսկ արտադրության և սպառման գները հիմնված են ազատ շուկայական համակարգի վրա․ ձեռնարկություններն արտադրում են շուկայի համար ապրանքներ, իսկ շուկան կարգավորվում է պահանջարկի և առաջարկի հարաբերակցությամբ։ Տնտեսագետները հաճախ կապիտալիզմը ներկայացնում են ազատ շուկայական համակարգ, որը կառավարվում է մրցակցությամբ։ Կապիտալիզմի երկար պատմություն ունեցեող արևմտյան պետություններում գործող տնտեսական համակարգերը համարվում են ազատ մրցակցության և պետական վերահսկողության խառնուրդ։ Կապիտալիզմի հիմնական հատկանիշներն են համարվում կապիտալի կուտակումը, մրցակցային շուկաների և գնային համակարգի առկայությունը, մասնավոր սեփականության և սեփականության իրավունքի ճանաչումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Կապիտալիզմ
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսական լիբերալիզմ
Լենինի անվան համամիութենական պիոներական կազմակերպություն

thumb|300px|«Արտեկ» պիոներական ճամբարի մասին պատմող խորհրդային փաստագրական ֆիլմ (1940 թվական)
**Վ․ Ի․ Լենինի անվան համամիութենական պիոներական կազմակերպություն** (), մասսայական  երիտասարդական կոմունիստական կազմակերպություն 9-15 տարեկան երեխաների համար, որը գոյություն է ունեցել Խորհրդային Միությունում 1922-1991 թվականներին։

1922 թվականի մայիսի 19-ին ՌԿԵՄ Համառուսաստանյան II կոնֆերանսի որոշմամբ պիոներական ջոկատներ ստեղծվեցին ողջ Միությունում։ Կազմակերպության դրույթները սահմանված են եղել ՌԿ(բ)Կ ԿԿ «Պիոներական շարժման մասին» (1924, օգոստոս), «Պիոներ շարժման վիճակի և առաջնահերթ խնդիրների մասին» (1928, հունիսի 25), «Պիոներական կազմակերպության աշխատանքի մասին» (1932, ապրիլի 21), «Վ. Ի. Լենինի անվան համամիութենական պիոներական կազմակերպության 50-ամյակի մասին» (1972, մարտի 26) ԽՄԿԿ ծրագրերում։ Գործել է «Վ. Ի. Լենինի անվան համամիութենական պիոներական կազմակերպությունների մասին կանոնադրության» համաձայն։ Ղեկավար մարմին է համարվել Համամիութենական պիոներական կազմակերպության կենտրոնական խորհուրդը։

Իր հիմնական խնդիրն էր համարում *«երեխաներին դաստիարակել կոմունիստական կուսակցության գործին նվիրվածության, սովետական ժողովրդի հեղափոխական, մարտական և աշխատանքային ավանդույթներին հավատարմության, սոցիալիստական հայրենիքի հանդեպ սիրո և թշնամիների նկատմամբ անհաշտվողականու թյան ոգով»*։

Կատեգորիա:Կազմակերպություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:1922 հիմնադրումներ Ռուսաստանում
Իսահակ Լալայանց

**Իսահակ Քրիստափորի Լալայանց** (), հայ քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
Իսահակ Քրիստափորի Լալայանցը ծնվել է 1870 թվականին Ղզլար քաղաքում։

Հեղափոխական գործունեության համար 1895 թվականին արտաքսվել է Եկատերինոսլավ (այժմ՝ Դնեպրոպետրովսկ), մասնակցել «Բանվոր դասակարգի ազատագրության պայքարի միության» հիմնադրմանը։ 1902 թվականին անցել է արտասահման, Ժնևում ղեկավարել «Իսկրայի» տպագրությունը։ 1905 թվականից՝ ՌՍԴԲԿ ԿԿ անդամ։ 1906 թվականին դատապարտվել է, 1913 թվականին ցմահ աքսորվել է Իրկուտսկի նահանգ։

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո տեղափոխվել է Մոսկվա։ 1922-1929 թվականներին աշխատել Է ՌԽՖՍՀ լուսժողկոմում։

Լալայանցի անունով փողոց է կոչվել Երևանում։

## Երկեր
* Письма, документы, воспоминания сб. Е., 1986.

## Գրականություն
Մնացականյան, Ա. Ն. (1966) Իսահակ Լալայանց. Պատմա-բանասիրական հանդես, № 4 . pp.&nbsp;3–18.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բոլշևիկներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հեղափոխականներ
Հեղափոխական իրադրություն

Մարքսիստական եզրաբանությունում **հեղափոխական իրադրություն** է կոչվում հեղափոխության հավանականության մասին վկայող քաղաքական իրավիճակը։ Տվյալ հայեցակարգն առաջին անգամ ներկայացրել է Վլադիմիր Լենինն իր «Հեղափոխական պրոլետարիատի մայովկա» () աշխատության մեջ Հոդվածում նկարագրված էին հեղափոխական իրադրության երկու նախապայմանպայմաններ, որոնք հետագայում համառոտ շարադրվեցին հետևյալ կերպ․ «ստորին խավերը չեն ուզում, իսկ վերիններ չեն կարող հին ձևով  ապրել»։ Հետագա աշխատություններում Լենինը մտցրեց երրորդ պայմանը` «աշխատավոր զանգվածների բարձր քաղաքական ակտիվություն, նրանց պատրաստակամություն հեղափոխական գործողություններին»։

1. երբ «վերնախավերը» չեն կարողանում հին ձևով կառավարել, առաջանում է տիրող դասակարգի քաղաքականության ճգնաժամ, որի հետևանքով պոռթկում են ճնշված դասակարգերի դժգոհությունն ու վրդովմունքը։ Հեղափոխության համար սովորաբար բավական չէ միայն «ստորին խավերի չուզելը», այլև պահանջվում է, որպեսզի, «վերին խավերն էլ չկարողանան» ապրել առաջվա պես։

2. Երբ ավելի է սաստկանում ճնշված դասակարգերի կարիքն ու թշվառությունը։

3. Նշանակալիորեն բարձրանում է մասսաների քաղաքական ակտիվությունը, մասսաներ, որոնք փոթորկահույզ ժամանակներում ճգնաժամի ողջ իրադրությամբ առաջ են քաշվում ինքնուրույն պատմականանների միջև։ Այս բոլորը վկայում են, որ երկիրը գտնվում է համազգային ճգնաժամի վիճակում, որ կոնֆլիկտ է առաջացել արտադրողական ուժերի և արտադրական հարաբերությունների միջև։ Սակայն, օբյեկտիվ պայմանների հասունացումը կարող է վերածվել հեղափոխության, եթե դրան միանա սուբյեկտիվ գործոնը՝ հեղափոխական դասակարգի ունակությունն ու պատրաստակամությունը տիրապետող դասակարգերից իշխանությունը խլելու, պատմական վերափոխումներ կատարելու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հեղափոխություն
Կատեգորիա:Մարքսիզմ
Կատեգորիա:Հեղափոխություններ
Հեղափոխական դեմոկրատիա

**Հեղափոխական դեմոկրատիա**, ժողովրդավարության գաղափարական հոսանք, որը ենթադրում է զանգվածային հեղափոխության միջոցով սոցիալապես արդար հասարակության ստեղծումը։

Հանդես է գալիս որպես գյուղացիական հեղափոխության, արևմտամետության և ուտոպիստական սոցիալիզմի սկզբունքների համադրություն, որն ունի հակաֆեոդալական, հակակապիտալիստական, հակաիմպերիալիստական պայքարի բնույթ, ինչը հակազդում է ռեակցիոն ժողովրդավարությանը։

Հայ իրականության մեջ հեղափոխական-դեմոկրատական հոսանքը հանդես եկավ և ձևավորվեց XIX դարի կեսին, ներքին և արտաքին կեղեքիչների դեմ հայ ժողովրդի մղած սոցիալական և ազգային-ազատագրական պայքարի պայմաններում։ XIX դ. 50-60-ական թվականներին հայ հասարակական մտքի ամենախոշոր և կենտրոնական դեմքը հեղափոխական-դեմոկրատական ուղղության հիմնադիր Միքայել Նալբանդյանն էր։ Արևմտահայ դեմոկրատիայի ներկայացուցիչներն էին Ս. Ոսկանյանը, Հ. Սվաճյանը, Ս. Թագվորյանը և ուրիշներ։ 1850-1860-ական թվականներին դեմոկրատական և լուսավորական շարժումը հայ ժողովրդի քաղաքական և գաղափարական հասունության արտահայտությունն էր, այն մեծ դեր կատարեց հայ ազատագրական պայքարի, հասարակական մտքի ու մշակույթի հետագա զարգացման գործում։

Կատեգորիա:Ժողովրդավարություն
Թեբե (Հունաստան)

**Թեբե** (, ), փյունիկյան գաղութ, Եվրոպայի ամենահին քաղաքներից երրորդը՝ Պլովդիվից և Կադիսից (նույնպես փյունիկյան գաղութներ) հետո։ Հնում ավելի հայտնի էր Կադմիյ անունով և հանդիսանում էր միջին Հունաստանի` Բեոտիայի գլխավոր քաղաքը։ Քաղաքը գտնվում է ոչ բարձր լեռան վրա` Աոնիյան հարթավայրի միջնամասում։

Անտիկ դարաշրջանում Ատտիկե և Լակեդեմոն պետությունների հետ համարվում էր հելենիստական աշխարհի ազդեցիկ պետություն։ Քաղաքն ուներ շրջանաձև հատակագիծ և շրջափակված էր քարե պատով, որն ուներ յոթ դարպաս, որի պատճառով էլ հաճախ անվանում էին **Յոթնադուռ Թեբե**։

2011 թվականի դրությամբ քաղաքն ունի 36 477 բնակիչ և հանդիսանում է Բեոտյան պերֆեկտուրայի ամենամեծ քաղաքը։

Կատեգորիա:Բյուզանդիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Հունաստանի քաղաքներ
Հեղուկ մետաղներ

[մինի|աջից|[Սնդիկ]]
**Հեղուկ մետաղներ**, բնորոշ փայլով անթափանց հեղուկներ, որոնք օժտված են լավ ջերմահաղորդականությամբ, էլեկտրահաղորդականությամբ և պինդ մետաղների այլ առանձնահատկություններով։ Հեղուկ մետաղներ են բոլոր հալված մետաղները և դրանց համաձուլվածքները։ Որոշ ոչ մետաղներ (P, C, B) դառնում են հեղուկ մետաղներ բարձր ճնշումների տակ։ Մթնոլորտային ճնշման և սենյակի ջերմաստիճանի պայմաններում հեղուկ են  սնդիկը և կոպեռնիցիումը, որոնց հալման  ջերմաստիճաններն են համապատասխանաբար  -38,9&nbsp;°C և +10&nbsp;°C&nbsp;։ Մածուցիկությամբ, մակերևութային լարվածությամբ և դիֆուզիայով նման են մյուս հեղուկներին։ Հեղուկ մետաղների էլեկտրահաղորդականությունը, ինչպես և պինդ մետաղներինը, էլեկտրոնային է։ Հալման պրոցեսում մաքուր մետաղների էլեկտրահաղորդականությունը փոքրանում է 1,5-3 անգամ և ջերմաստիճանի հետագա բարձրացմանը զուգընթաց գծայնորեն նվազում։

Բացառություն են կազմում երկարժեք հեղուկ մետաղները, որոնց էլեկտրահաղորդականությունը ջերմաստիճանի բարձրացման հետ նվազում է և անցնում մինիմումով։ Հալման ժամանակ մետաղների ջերմահաղորդականությունը փոփոխվում է համարյա այնպես, ինչպես էլեկտրահաղորդականությունը։ Հեղուկ մետաղները քիչ սեղմելի են, այդ պատճառով ձայնի արագությունը դրանցում ավելի մեծ է, քան մյուս հեղուկներում։

Կատեգորիա:Հեղուկ մետաղներ
Հեղուկ կիսահաղորդիչներ

**Հեղուկ կիսահաղորդիչներ**, նյութեր, որոնք հեղուկ վիճակում օժտված են կիսահաղորդիչների հատկություններով։ Հալման պրոցեսում կիսահաղորդիչների մեծ մասի (Si, Ge և այլն) էլեկտրահաղորդականությունը զգալիորեն աճում է՝ հասնելով մետաղներին բնորոշ արժեքների, իսկ որոշ մասինը՝ նվազում (Hg, Se) կամ մնում նույնը (Sb2, Se3 և այլն)։ Հեղուկ վիճակում պահպանվում է դրանց էլեկտրահաղորդականության ջերմաստիճանային կախման կիսահաղորդչային բնույթը։ Գոյություն ունեն նաև մի շարք հեղուկ կիսահաղորդիչներ, որոնք ջերմաստիճանի բարձրացմանը զուգընթաց կորցնում են կիսահաղորդչային հատկությունները և նմանվում մետաղների։ Օրինակ, Te-Se համաձուլվածքները պինդ վիճակում և հալվելիս կիսահաղորդիչ են։ Հետագա տաքացման ժամանակ Te-ով հարուստ համաձուլվածքի հաղորդականությունն արագ մեծանում է (այն դառնում է մետաղ), իսկ Se-ով հարուստ համաձուլվածքինը, ընդհակառակը, նվազում։

Կատեգորիա:Կիսահաղորդիչներ
Եվրոպական լայնականջ չղջիկ

**Եվրոպական լայնականջ չղջիկ** (), չղջիկների ենթակարգի հարթաքիթ չղջիկների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հարավային Կովկասում չափազանց քչաքանակ է։
## Արտաքին կառուցվածք
Միջին մեծության չղջիկ է. մարմնի երկարությունը 45-50 մմ է, պոչինը՝ 41-44 մմ, նախաբազկինը՝ 36-41 մմ. Ասիական լայնականջ չղջիկից տարբերվում է համեմատաբար փոքր չափերով, ականջի արտաքին եզրերին արտահայտված մաշկային ելուստի առկայությամբ։
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Մի քանի առանձնյակներ հայտնաբերվել են Հայաստանի և ԼՂՀ հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան շրջաններում։ Հաճախ որպես ապաստարան ընտրում է անտառամերձ քարայրերը կամ ծառերի փչակները, որտեղ նաև ձմեռում է։
## Սննդառություն
Սնվում է թեփուկաթևավորներով, երկթևանիներով, բզեզներով, նրանց թրթուրներով ու սարդերով, որոնք «հավաքում» է թաքստոցներում, ծառերի տերևներից, ճյուղերից ու բնի վրայից։
## Բազամացում և զարգացում
Հունիս-հուլիսին ծնում է 2 ձագ։

Կատեգորիա:Հարթաքիթ չղջիկներ
Կատեգորիա:Միջին Արևելքի կաթնասուններ
Պաննո

**Պաննո** (, ), գործվածքի մաս։

* Երիզվածքով (ծեփակերտ շրջանակով, զարդանախշ ժապավենով և այլն) ընդգծված գեղանկարչական կամ քանդակային պատկերով զարդարված պատի հատված։
* Պատի կամ առաստաղի որոշակի հատվածները մշտապես կամ առժամանակ հարդարելու համար, յուղաներկով, տեմպերայով կամ այլ ներկերով նկարված պատկեր։

Պաննոներ են անվանում նաև նույն նպատակով կիրառվող, նույնպես հանովի խճանկարային, ծեփածո (հարթաքանդակային), խեցեգործական և այլ կոմպոզիցիաները։

Կատեգորիա:Կերպարվեստի տեսակներ
Հրանտ Թադևոսյան (Թաթոս)

**Հրանտ Հովհաննեսի Թադևոսյան (Թաթոս)** (), հայ նկարիչ, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2008), Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական նկարիչ (2014)։
## Կենսագրություն
1961-1965 թվականներին սովորել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտի գեղագիտության ֆակուլտետում։

Հայաստանի նկարիչների միության, Արվեստի միջազգային ընկերության և նկարիչների միջազգային միության (ՅՈՒՆԵՍԿՕ), ԱՄՆ Տեխաս նահանգի Պոմպեո Կոպինիի Գեղարվեստի ակադեմիայի անդամ է։

2008 թվականից դասավանդում է Ճարտարապետության և շինարարարության Հայաստանի ազգային համալսարանում, նույն համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր է։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (5 ցուցահանդես), Վանաձորում, Մոսկվայում, Բուենոս Այրեսում, Մարսելում, Կարլսրուեում (Գերմանիա), Բանբերգում, Քոբուրգում, Մյունխենում, Փարիզում, Ժնևում, Լիոնում, Տուրում, Լոս Անջելեսում (2014)։

## Պարգևներ և կոչումներ
*Հակոբ Մեղապարտի անվան մեդալ (2009)
*Երևանի ճարտարապետության և շինարարության պետական համալսարանի Արթուր Թարխանյանի անվան ոսկե մեդալ (2009)
*ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ (2010) 
*ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության ոսկե մեդալ (2001)
*ՀՀ վարչապետի ոսկե մեդալ
*Երևանի քաղաքապետարանի ոսկե մեդալ (2012)
*Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ (2008)
*Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական նկարիչ (2014)

## Մեջբերումներ Հրանտ Թադևոսյանից

## Մեջբերումներ Հրանտ Թադևոսյանի մասին

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հզոր էներգիայի կուտակում, լույսի խտացում, գույնի տոնախմբություն ու սիրո լիցք՝ Հրանտ Թադևոսյանի կտավներում

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:1938 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 20 ծնունդներ
Կատեգորիա:Արևշատ (Շիրակի մարզ) գյուղում ծնվածներ‎
Կատեգորիա:ՀՀ ժողովրդական նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայաստանի նկարիչների միության անդամներ
Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայաստանի վաստակավոր նկարիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալակիրներ
Եվրոպական ճահճահովվիկ

մինի
**Եվրոպական ճահճահովվիկ** (), ջրահովվիկների ընտանիքի թռչուն։ Բնադրող-չվող է։ 
## Արտաքին կառուցվածք
Մարմնի երկարությունը 18-20 սմ է, թևերի բացվածքը՝ 34-39 սմ, կենդանի զանգվածը՝ 49 գ։ Արտաքին թևի թափահարող փետուրները երկար Են։ Հասունի կտուցը կանաչ է, հիմքը՝ կարմիր, ոտքերը՝ կանաչավուն, աչքի ծիածանաթաղանթը՝ կարմիր։ Արուն վերևից դարչնագույն է՝ մի քանի սպիտակ պտերով, ներքևից՝ մոխրագույն-կապույտ։

Մարմնի կողքերի հետնամասը, ներքնապոչը սպիտակ, նեղ զոլերով են։ էգը ներքևից բաց դարչնագույն է, կոկորդը՝ սպիտակ, ներքնապոչը, մարմնի կողքերի հետնամասը՝ դարչնագույն և սպիտակ զոլերով։ Երիտասարդը նման է էգին, սակայն ոտքերն ավելի խամրած են, մարմնի կողքերը՝ ավելի խայտավոր։ Թաքնված թռչուն է, հանդիպում է առափնյա եղեգնուտի սահմանագծում։ Բնակվում է լճակներում և ճահճուտներում։ 
## Սննդառություն
Սնվում է անողնաշարավորներով։ 
## Բազմացում և զարգացում
Բույնը գավաթաձև է՝ բույսերի ցողուններից։ Բնադրում է ճահիճներում։ 
Դնում է 30 մմ տրամագծով, դարչնադեղին՝ դարչնագույն պտերով 7-9 ձու։ 
## Տարածվածությունը Հայաստանում
Հայաստանում 1994-95 թվականներին թվաքանակը խիստ նվազել է։  

Կատեգորիա:Ջրահովվիկներ
Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ
Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ
Կատեգորիա:Կենտրոնական Ասիայի թռչուններ
Դիանա Գուրցկայա

**Դիանա Գուրցկայա** (*Диа́на Гурцка́я*, ), հանրաճանաչ վրացի կույր երգչուհի, ով Peace Will Come (Խաղաղություն կգա) երգով ներկայացրել է Վրաստանը Եվրատեսիլ 2008 երգի մրցույթում և եզրափակիչ փուլում զբաղեցրել է 11-րդ հորիզոնականը։
Երգչուհին արժանացել է ՌԴ վաստակավոր արտիստի կոչման։
Յուրաքանչյուր տարի կազմակերպում է բարեգործական միջոցառում` "Белая трость" "Սպիտակ ձեռնափայտ", որտեղ տարբեր երկրներից տեսողական խնդիրներով երեխաները ելույթ են ունենում հայտնի աստղերի, այդ թվում հենց իր` Դիանա Գուրցկայայի հետ։

Դիանա Գուրցկայան ամուսնացած է հաջողակ փաստաբան, իրավաբական գիտությունների պրոֆեսոր` Պյոտր Կուչերենկոյի հետ։ Համատեղ ամուսնական կյանքի ընթացքում ունեցել են մեկ որդի` Կոնստանտին Կուչերենկոն։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1978 թվականի հուլիսի 2-ին Սուխումում, մեգրելների ընտանիքում։ Հայրը՝ Գուդա Ադամուրովիչ Գուրցկայան, հանքագործ է, մայրը՝ Զաիրա Ամիրանովնա Գուրցկայան, ուսուցչուհի, մահացել է 2001 թվականին։ Ի ծնե կույր Դիանան բազմազավակ ընտանիքի չորրորդ երեխան է եղել, ունի երկու եղբայր՝ Ջամբուլը, Ռոբերտը (Դիանայի պրոդյուսերը) և քույրը՝ Էլիսոն։ Ավարտել է Թբիլիսիի կույր և տեսողական խնդիրներ ունեցող երեխաների դպրոցը։ Դպրոցում սովորելուն զուգահեռ կարողացել է համոզել երաժշտական դպրոցի ուսուցիչներին, որ ինքը կարող էր սովորել դաշնամուր նվագել։

10 տարեկանում նա առաջին անգամ ելույթ է ունեցել Թբիլիսիի ֆիլհարմոնիայում, զուգերգով հանդես է եկել վրացի երգչուհի Իրմա Սոխաձեի հետ։

1995 թվականին դարձել է «Յալտա-Մոսկվա տրանզիտ» երաժշտական մրցույթի հաղթողներից մեկը։ 1999 թվականին ավարտել է Մոսկվայի Գնեսինի անվան երաժշտական ուսումնարանի էստրադայի բաժինը։ 2003 թվականին ավարտել է Ժամանակակից արվեստի ինստիտուտը և ընդունվել Մ. Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանի արվեստի ֆակուլտետի մագիստրատուրա։

2000 թվականի մարտին «АРС» ստուդիան թողարկել է երգչուհու դեբյուտային «Դու այստեղ ես» («Ты здесь») ալբոմը, որը ներառում էր Իգոր Նիկոլաևի և Սերգեյ Չելոբանովի երգերը։

2002 թվականին թողարկվել է երգչուհու երկրորդ՝ «Դու գիտես, մայրիկ» («Ты знаешь, мама») ալբոմը

2008 թվականի մարտի 1-ին Թբիլիսիի Սպորտի պալատում տեղի է ունեցել ընտրական փուլ, որի արդյունքում մայիսին Դիանան Բելգրադում ներկայացնելու էր Վրաստանը «Եվրատեսիլ 2008» միջազգային մրցույթում։

2009 թվականին առաջին անգամ Մոսկվայում անցկացվող Պարալիմպիական միջազգային օրը Սոչի-2014 օլիմպիական խաղերի կազմակերպչական կոմիտեն Դիանա Գուրցկայային տվել է «Սոչի 2014»-ի դեսպանի կարգավիճակ՝ որպես Ռուսաստանում և աշխարհում օլիմպիական և պարալիմպիկ շարժման գաղափարները խթանող անձ։

Կույր և տեսողական խանգարում ունեցող երեխաների համար «Սրտի կանչով» հիմնադրամի և հոգաբարձուների խորհրդի նախագահն է։

2011 թվականից ՌԴ Հանրային պալատի անդամ է, Ընտանիքի, երեխաների և մայրության աջակցության հանձնաժողովի նախագահ։

2013 թվականին ՌԴ նախագահի 03.07.2013 № 603 հրամանով Դիանա Գուրցկայան նշանակվել է ՌԴ նախագահի հաշմանդամների հարցերով առընթեր հանձնաժողովի անդամ։

Կատեգորիա:1978 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 2 ծնունդներ
Կատեգորիա:Կույր երաժիշտներ
Կատեգորիա:«Ոսկե գրամաֆոն» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Վրացի երգչուհիներ
Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Ռուսաստանի Դաշնության վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:Պատվո շքանշանի ասպետներ (Վրաստան)
Վահան Հովսեփյան

**Վահան Վարդազարի Հովսեփյան** (), խորհրդային կուսակցական գործիչ, ԽՄԿԿ անդամ (1905)։

Հեղափոխական գործունեությունն սկսել է 1904 թվականից՝ ծննդավայրում կազմակերպելով մարքսիստական գաղտնի խմբակ։ 1905-1908 թվականներին անլեգալ քարոզչական գործունեություն է ծավալել քաղաքի բանվորների և կայազորի զինվորների շրջանում։ 1908 թվականին արտաքսվել է Գանձակից։ Հեղափոխական գործունեությունը շարունակել է Թիֆլիսում և Հայաստանի շրջաններում։ 1910 թվականին ձերբակալվել և ութ ամիս Մետեխի բանտում մնալուց հետո աքսորվել է Պերմի նահանգ, որտեղից 1915 թվականին զորակոչվել է բանակ։ 1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ընտրվել է զինվորական կոմիտեի անդամ։ Թիֆլիսի բոլշևիկյան կոմիտեի հանձնարարությամբ Ասքանազ Մռավյանի և Սուրեն Հովսեփյանի հետ մեկնել է Գանձակ, ապա՝ Օրենբուրգ։ 1920 թվականին աշխատանքի է նշանակվել Վրաստանում՝ Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցչությունում։ 1922 թվականին գործուղվել է Հայաստան և ընտրվել կուսակցության Երևանի քաղաքային կոմիտեի ագիտացիայի բաժնի վարիչ։ 1923 թվականին եղել է ՀԿ(բ) կ ԿՎՀ անդամ և կուսակցական հանձնաժողովի նախագահ, 1924 թվականից մինչև 1927 թվականը՝ Բանվորական գյուղտեսչության նախագահ, 1927 թվականից՝ ՀԽՍՀ Կենտրոնական վիճակագրական վարչության կառավարիչ։ Եղել է Անդրֆեդերացիայի գործադիր կոմիտեի, ինչպես նաև Անդրերկրկոմի վերահսկիչ հանձնաժողովի կազմում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ կոմունիստներ
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ կուսակցական գործիչներ
Անդրանիկ Մատիկոզյան

**Անդրանիկ Վազգենի Մատիկոզյան** (), հայ շախմատիստ, միջազգային վարպետ (1999), ՖԻԴԵ-ի ավագ մարզիչ (2025)։ 2000 թվականից բնակվում է ԱՄՆ-ում, սակայն շարունակում է ներկայացնել Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան։

## Կենսագրություն
Անդրանիկ Մատիկոզյանն իր առաջին քայլերն արել է Երևանի շախմատի դպրոցում, որտեղ արագ հասել է հաջողությունների։ Առաջին էական նվաճումը եղել է 1989 թ., երբ դարձել է մինչև 10 տարեկանների ԽՍՀՄ չեմպիոն։ Հետագա տարիներին նա բավականաչափ հաջող հանդես է եկել համաշխարհային և եվրոպական պատանեկան տարբեր մրցաշարերում։ Ամենամեծ նվաճումը եղել է 1995 թ., երբ Լեհաստանի Ժագան քաղաքում կայացած Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում նա նվաճեց արծաթե մեդալ։ Այդ հաջողության շնորհիվ նա ընդգրկվեց Հայաստանի 3-րդ հավաքականի կազմում և մասնակցեց Երևանում կայացած համաշխարհային 32-րդ օլիմպիադային։ Լինելով առաջին պահեստային խաղացողը՝ նա անցկացրեց է 6 պարտիա, որոնցում վաստակեց 3½ միավոր (3 հաղթանակ, 1 ոչ-ոքի և 2 պարտություն)։

Միջազգային վարպետի կոչումը ստացել է 1999-ին, երբ Հայաստանի առաջնությունում խիստ մրցակցության պայմաններում երրորդ անգամ լրացրեց վարպետի նորման։

2000-ին մշտական բնակության է տեղափոխվել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, որտեղ գրոսմայստերական նորմաներով մրցաշարերի սակավաթիվ լինելու պատճառով չի կարողանում երրորդ անգամ լրացնել գրոսմայստերի նորման և արժանանալ այդ տիտղոսին (երկու նորմա նա արդեն լրացրել է)։

ԱՄՆ-ում Մատիկոզյանը սկսել է զբաղվել մարզչական գործունեությամբ, սակայն գործնական շախմատը չի թողել և շարունակում է մասնակցել մրցաշարերի։ Նա երկու անգամ դարձել է ամերիկյան բաց մրցաշարերի հաղթող, երեք անգամ Հարավային Կալիֆոռնիայի չեմպիոն և առաջին տեղն է բաժանել 2004 թ. ԱՄՆ-ի բաց առաջնությունում, որտեղ նրա մրցակիցներից էր ներկայումս աշխարհի ուժեղագույն շախմատիստներից մեկը՝ Հիկարու Նակամուրան, որին Անդրանիկը բարդ մարտավարական պայքարում հաղթել է։

Անդրանիկ Մատիկոզյանն աշխատում է Ամերիկայի շախմատային ակադեմիայում։ Նա սկզբնախաղերի և վերջնախաղերի տեսական խոր գիտելիքներով մարզիչ է։ Նա հաջողությամբ համատեղում է խորհրդային շախմատային դպրոցի լավագույն մեթոդները և այսօրվա տվյալների հսկայական շտեմարանը։ Նրա լավագույն աշակերտներից է ամերիկահայ պատանի շախմատիստ Սամվել Սևյանը, որը 8 տարեկան և 2 ամսական հասակում հասել է ԱՄՆ-ի վարպետի մակարդակին՝ դառնալով այդ կոչմանն արժանացած ամենապատանի շախմատիստը։ 2012 թվականին Սամվելը Սլովենիայի Մարիբոր քաղաքում դարձել է մինչև 12 տարեկանների աշխարհի չեմպիոն։

Բացի ակադեմիայում դասավանդելուց, նա նաև անցկացնում է խմբակային պարապմունքներ, ինչպես նաև Լոս Անջելեսում և ամբողջ Կալիֆոռնիայում կազմակերպում է մեծ ժողովրդականություն վայելող շախմատային ճամբարներ։

2025 թվականի ապրիլին Անդրանիկ Մատիկոզյանին շնորհվել է ՖԻՖԵ-ի ավագ մարզչի կոչում։

## Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Անդրանիկ Մատիկոզյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում 
* Անդրանիկ Մատիկոզյանի պարտիաները chessgames.com կայքում 
* Անդրանիկ Մատիկոզյանի անձնական քարտը 365chess.com կայքում 

Կատեգորիա:Հայ միջազգային վարպետներ
Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ
Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ
Վահագն Ստամբոլցյան

**Վահագն Պարույրի Ստամբոլցյան** (), երգեհոնահար, մանկավարժ։ Հայաստանի ժողովրդական արտիստ (2006)։

Բժիշկներ Ռաֆայել և Ելենա Ստամբոլցյանների եղբայրը։

## Կենսագրություն
Մինչև ուսանողական տարիները կրել է Վլադիմիր անունը։ Հայրը տնտեսագետ, ստալինյան բռնատիրության զոհ Պարույր Ստամբոլցյանն է, մայրը՝ ռուսերենի ուսուցչուհի Սրբուհի Ազատյանը։ 1937 թ. հայրը բանտարկվել է և 1941 թվականին գնդակահարվել Ռուսաստանի բանտերից մեկում։ Հոր բանտարկությունից հետո Վահագն Ստամբոլցյանը կրել է Ազատյան ազգանունը. հայրական ազգանունը վերականգնել, իսկ Վլադիմիր անունը փոխարինել է Վահագնով ուսանողության տարիներին Լենինգրադում։ Ավարտել է Երևանի Չայկովսկու անվան դպրոցը, ապա մեկ տարի սովորել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրի բաժնում՝ Առնո Բաբաջանյանի դասարանում։ Այնուհետև ընդունվել և 1962 թ. ավարտել է Լենինգրադի Ռիմսկի-Կորսակովի անվան կոնսերվատորիայի երգեհոնի դասարանը (Յու. Բրյուշկովի դաշնամուրի և Ի. Բրաուդոյի երգեհոնի դասարանները)։ Եղել է Հայֆիլհարմոնիայի մենակատար։ 1963 թվականից մանկավարժական գործունեություն է ծավալել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում։ 1966 թվականից դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում, բացել երգեհոնի դասարան (1970-1985 թթ., միաժամանակ՝ ՀՊՄՀ-ում), պրոֆեսոր՝ 1990 թվականից, երգեհոնի ամբիոնի վարիչ՝ 1997 թվականից։

Ստամբոլցյանը մեծապես նպաստել է Հայաստանում երգեհոնային արվեստի տարածմանը։ Նվագացանկն ընդգրկում է մինչդասական շրջանի, Յոհան Սեբաստիան Բախի, Հենդելի, նաև Քրիստափոր Քուշնարյանի, Հարո Ստեփանյանի, Տիգրան Մանսուրյանի և այլոց երկերից։ Ստամբոլցյանն առաջին անգամ երգեհոնով հնչեցրել է Ներսես Շնորհալու, Խաչատուր Տարոնացու, Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու շարականները (Կոմիտասի ու Եկմալյանի մշակմամբ և սեփական փոխադրությամբ)։ Կատարումն աչքի է ընկնում գունեղ հնչողությամբ, ոճական ճշգրիտ մեկնաբանումով։ Համերգներով հանդես է եկել նաև արտասահմանում։

Առաջին անգամ 1965 թվականի ապրիլի 24-25-ին Խորհրդային Հայաստանում Վահագն Ստամբոլցյանը Լուսինե Զաքարյանի մասնակցությամբ հոգևոր երաժշտության համերգային ծրագրով նշել է Մեծ եղեռնի տարելիցը։ Վահագն Ստամբոլցյանի շնորհիվ հայ հոգևոր երգը տեղ է գտել բազմաթիվ եվրոպական երգեհոնահարների ծրագրային կատարումների ցանկում։

Համերգներով հանդես է եկել Հայաստանում, Հոլանդիայում, Ֆրանսիայում, Լիբանանում, Խորհրդային Միության համարյա բոլոր քաղաքներում, ուր կային երգեհոնային համերգային դահլիճներ, մասնավորապես Մոսկվայում, Պետերբուրգում, Կիևում, Ռիգայում, Վիլնյուսում և այլուր։
մինի

## Պարգևներ
* ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1970 թ.
* Հայաստանի ժողովրդական արտիստ, 2006 թ.
* «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշան, 2009 թ.

## Մեջբերումներ Վահագն Ստամբոլցյանից

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Նրա ժառանգությունը երգեհոններն են, որ շարունակում են աստվածային լույսեր վառել...». ՍՐԲՈՒՀԻ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ
* Վահագն Ստամբոլցյան, «Տեր Ողորմյա», Եկմալյան

Կատեգորիա:Հայ երգեհոնահարներ
Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Նուբարաշենի գերեզմանատանը թաղվածներ
Դ-30

մինի|Դ-30-ը զինավարժության ժամանակ (Աֆղանստան)
**Դ-30 հաուբից** (Д-30), խորհրդային հաուբից, նախատեսված է հակառակորդի կենդանի ուժի և կրակային միջոցների խոցման համար։ Տրամաչափը 122 մմ, արագաձգությունը 6-8 կրակոց րոպե։ Առավելագույնը հասողությունը 15,4 կմ (ռեակտիվ արկի դեպքում՝ 21 կմ)։

Օգտագործվում է ավելի քան 60 երկրի ռազմական ուժերում։

Կատեգորիա:Հաուբիցներ
Հեշտոց

**Հեշտոց** (, ), կնոջ փոքր կոնքում տեղադրված մկանային խողովակ, երկարությունը՝ 8-10 սմ։
Հեշտոցը արգանդը միացնում է արտաքին սեռական օրգաններին։ Արգանդի վզիկին կից մասերը կոչվում են հեշտոցի կամարներ։ Հեշտոցի առջևում գտնվում են միզածորաններն ու միզապարկը, ետևում՝ ուղիղ աղիքը։

Հեշտոցի պատերը կազմված են տափակ էպիթելային հյուսվածքի, մկանային հյուսվածքի և շարակցահյուսվածքի շերտերից։ Ներսից ծածկված է լորձաթաղանթով, որն առաջացնում է լայնական ծալքեր։ Վերջիններիս շնորհիվ հեշտոցը կարող է բավականաչափ ձգվել և ծննդաբերության ընթացքում նպաստել պտղի անցմանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հեշտոցի առողջություն
*Փաստեր հեշտոցի մասին, որոնք պետք է իմանա յուրաքանչյուր կին

Կատեգորիա:Անատոմիա
Կատեգորիա:Կանանց առողջություն
Կատեգորիա:Կանացի սեռական օրգաններ
Կատեգորիա:Կանացի վերարտադրողական համակարգ
Էդուարդ Թոփչյան (դիրիժոր)

**Էդուարդ Ստեփանի Թոփչյան** (1971, մայիսի 6, Երևան), հայ դիրիժոր, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (2006)։

Գրականագետ Էդուարդ Թոփչյանի թոռն է, գրականագետ, հրապարակախոս, արվեստաբան, նկարիչ Ստեփան Թոփչյանի որդին, գրող, գրականագետ, գրաքննադատ, դրամատուրգ, արձակագիր Ալեքսանդր Թոփչյանի եղբորորդին, բանասեր, թարգմանիչ Արամ Թոփչյանի կրտսեր եղբայրը։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ջութակի բաժինը։ Դիրիժորության դասեր է առել Օհան Դուրյանից։ 1991 թվականին ստեղծել է «Սերենադ» կամերային նվագախումբը, որը Թոփչյանի ղեկավարությամբ Եվրոպայում հանդես է եկել շուրջ 700 հյուրախաղային համերգներով։

Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ առաջին ելույթը կայացել է 2000 թվականին։ 2007 թվականից թավջութակահար Ալեքսանդր Չաուշյանի հետ համատեղ Երևանյան միջազգային երաժշտական ամենամյա փառատոնի նախաձեռնողն ու գեղարվեստական ղեկավարն է։ 2012 թվականից հանդիսանում է Իսպանիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի գլխավոր հրավիրյալ դիրիժորը։

Նրա ղեկավարությամբ հնչել են («Աիդա», «Սևիլյան սափրիչը», «Թիկնոցը», «Մադամ Բատերֆլայ», «Տուրանդոտ», «Սիմոն Բոկանեգրա», «Ռիգոլետտո», «Պայացներ», «Օթելլո», «Եվգենի Օնեգին», իսկ արտերկրի հյուրախաղերի ընթացքում՝ նաև «Դոն Ժուան», «Պիկ թագուհին», «Կախարդական սրինգ», «Տուրանդոտ» օպերաները։
մինի|ձախից|300px|Էդուարդ Թոփչյանը դիրիժորական վահանակի մոտ
Թոփչյանի գլխավորած համերգներում հանդես են եկել համաշխարհային հռչակ վայելող արտիստներ՝ Պլասիդո Դոմինգոն, Պինխաս Ցուկերմանը, Ռենատո Բրուզոնը, Ջուզեպե Ջակոմինին, Սերգեյ Լարինը, Վլադիմիր Չեռնովը, Վինչենցո լա Սքոլան, Ռայնա Կաբայվանսկան, Միշա Մայսկին, Նատալյա Գուտմանը, Սթիվեն Իսերլիսը, Դավիդ Գերինգասը, Յուրի Բաշմետը, Կիմ Քաշքաշյանը, Դիմուտ Պոպենը, Էմանուել Պահուդը, Թիբոր Վարգան, Ռադովան Վլատկովիչը, Սերգեյ Նակարյակովը, Բորիս Բերեզովսկին, Ջուլյա Ֆիշերը, Սերգեյ Խաչատրյանը, Իզաբել Ֆաուստը, Դայշին Կաշիմոտոն, Սերգեյ Բաբայանը, Կոնստանտին Լիֆշիցը, Ֆրանսուա-Ժոել Տիոլիեն, Յանա Բուսկովան, Ալեքսեյ Լյուբիմովը, Բերնդ Գլեմզերը, Բերնար Ռինգեյսենը, Ելենա Բաշկիրովան, Նարեկ Հախնազարյանը, Իզաբել Բայրաքդարյանը, Ալեքսանդր Չաուշյանը։
մինի|300px|«Տուրանդոտ» օպերա, Երևան

## Պարգևներ
* Վալենտինո Բուչչիի միջազգային մրցույթի 1-ին մրցանակ (1995, Հռոմ)
*2006 Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ 
*2009 Հայաստանի մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալ
*2013 «Իտալական Հանրապետությանը ծառայելու համար» շքանշան (Իտալիայի նախագահ Ջորջո Նապոլիտանոյի ստորագրությամբ)
* 2017 Հայաստանի մշակույթի նախարարության շնորհակալագիր
* 2025 Մովսես Խորենացու մեդալ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ 
* Մարդն իր տեղում. Էդուարդ Թոփչյան

Կատեգորիա:1971 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ
Կատեգորիա:Մայիսի 6 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Մարտուն Իսրայելյան

**Մարտուն Հովհաննեսի Իսրայելյան** (), հայ կոմպոզիտոր, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (2010), Հայաստանի կոմպոզիտորների և երաժշտագետների միության անդամ։

## Կենսագրություն
1964 թվականին ավարտել է Լենինականի երաժշտական ուսումնարանը, 1969 թվականին՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի կոմպոզիցիայի բաժինը՝ Գրիգոր Եղիազարյանի դասարանը։ Դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (1986 թվականից՝ պրոֆեսոր)։

## Ստեղծագործական ուղի
Հեղինակել է բազմաթիվ երաժշտություններ՝ սիմֆոնիկ, կամերային նվագախմբերի, երգչախմբի, ֆլեյտայի, հոբոյի, դաշնամուրի, թավջութակի, ջութակի համար և այլն։

Գրել է նաև կինոերաժշտություն՝ «Փարաջանով՝ վերջին գարունը» (1992)։ Նրա երաժշտությունը կատարվել է բազմաթիվ երկրներում՝ Արգենտինա, Ֆրանսիա, Վրաստան, Չեխիա, Գերմանիա, Իտալիա, Ռուսաստան, Շվեյցարիա, ԱՄՆ, Ուկրաինա և այլուր։

## Պարգևներ
*Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (2010)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մարտուն Իսրայելյան, Սոնատա N.1 թավջութակի և դաշնամուրի համար (1976)

Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով
Ամպերսանդ

**Ամպերսենդ**, **ամպերսանդ** (), «&» լոգոգրամ, որը ներկայացնում է անգլերեն *and* շաղկապը, լատիներեն *et* (և) շաղկապի կցագիրն է։ Ամպերսենդ բառը ծագել է «*and* (&) per se *and*» արտահայտությունից, որը թարգմանաբար նշանակում է «*և*-ը (&) իրականում (՝ ինքն իրենով) *և*-ն է»։ Ամպերսենդը ծագել է մ.թ. 1 դարում, երբ հին հռոմեացիները շեղագիր գրելիս լատիներեն *et*-ի *E և T* տառերը կցվում էին միմյանց։ Ժամանակակից շեղ ամպերսենդը ծագել է Վերածննդի ժամանակ՝ վերածննդի շեղագրերին զուգահեռ։ 1455 թ. Եվրոպայում տպագրության գյուտից հետո, ամպերսենդն սկսում է լայնորեն կիրառվել նաև տպագրության մեջ։ Ամպերսենդը ներկայումս օգտագործում են շատ լատինատառ լեզուներ։ Ժամանակին այն եղել է նաև ամերիկյան այբբուբենի տառ։ Ամպերսենդի կոդը յունիկոդում -ն է, որը վերցված է ASCII-ի նույն արժեքից։
400px|մինի|կենտրոն|Ամպերսենդի էվոլյուցիան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլերեն բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Լատիներենի կցագրեր
Կատեգորիա:Տպագրական նշաններ
Հեղուկ խառնուրդներ

մինի|հեղուկ խառնուրդ**Հեղուկ խառնուրդներ**, հեղուկ համակարգեր, ֆիզքիմիական համակարգեր, որոնք ջերմաստիճանային որոշակի տիրույթում և բաղադրիչների ցանկացած հարաբերության դեպքում պահպանում են հեղուկ վիճակը։ Առավել լավ ուսումնասիրված են երկբաղադրիչ հեղուկ խառնուրդներ (կրկնակի կամ բինար)։ Տվյալ ջերմաստիճանում և ճնշման տակ երկու հեղուկների փոխադարձ լուծելիությունը կարող է լինել՝ անսահմանափակ (օրինակ, ջուր-էթիլսպիրտ, բենզոլ-տոլուոլ), սահմանափակ (օրինակ, 20&nbsp;°C-ում ջրում ըստ զանգվածի 6, 48% դիէթիլեթեր է լուծվում, իսկ դիէթիլեթերում՝ 1, 2% ջուր), գործնականորեն բացակայում է (օրինակ, ջուր-սնդիկ)։ Ջերմաստիճանի բարձրացման (իջեցման) հետ երկու հեղուկների փոխադարձ լուծելիությունը կարող է մեծանալ և, հասնելով լուծելիության վերին (համապատասխանաբար ստորին) կրիտիկական ջերմաստիճանին, լուծելիությունը դառնում է անսահմանափակ։ Կրկնակի հեղուկ համակարգերի մածուցիկության իզոթերմերը մոտավորապես ուղիղ են, եթե բաղադրիչներն ասոցված ու դիսոցված չեն, հակառակ դեպքում բաղադրության առանցքի նկատմամբ գոգավոր են կամ՝ ուռուցիկ։ Չդիսոցվող միացության առաջացման դեպքում մածուցիկության իզոթերմը կազմված է երկու ճյուղից, որոնք հատվում են սինգուլյար կետում, քիմիական միացության բաղադրությանը համապատասխանող աբսցիսով։

Կատեգորիա:Ֆիզիկական քիմիա
Հեմագլուտինացիա

մինի|արյուն
մինի|արյան էրիթրոցիտ
**Հեմագլյուտինացիա** (հեմո... և ագլուտինացիա), արյունազանգվածում, արյան էրիթրոցիտների սոսնձման և նստման պրոցես, առաջանում է էրիթրոցիտների մակերեսին ադսորբվելու հատկությամբ օժտված ագենտներով՝ հեմագլուտինիններով, բակտերիաներով և վիրուսներով։ Հեմագլյուտինացիայի դեպքում առաջանում են էրիթրոցիտների աչքով տեսանելի կուտակումներ՝ կույտերի, բեկորների և գնդիկների ձևով։ Հեմագլյուտինացիան որոշվում է էրիթրոցիտներում գտնվող ագլուտինոգենների և պլազմայի ագլուտինինների փոխազդեցությամբ. յուրաքանչյուր ագլուտինոգեն ունի համապատասխան ագլուտինինը։ Հեմագլյուտինացիայի ռեակցիայի վրա են հիմնված արյան փոխներարկման և արյան խմբերի որոշման օրինաչափությունները։ Անհամատեղելի արյան փոխներարկման ժամանակ հեմագլյուտինացիա կարող է առաջանալ արյան հունում և հանգեցնել ծանր (երբեմն՝ մահացու) բարդությունների։ Դասական բժշկության մեջ հեմագլյուտինացիայի ռեակցիան կիրառվում է արյան բծերի պատկանելությունը որոշելու համար և որպես լրացուցիչ մեթոդ՝ վիճելի հայրությունը պարզելու հարցերում։ Տարբերում են ակտիվ հեմագլյուտինացիա, որն առաջանում է էրիթրոցիտների վրա համապատասխան գործոնի անմիջական ներգործությունից և պասիվ հեմագլյուտինացիա, որը տեղի է ունենում էրիթրոցիտների մակերեսին նախօրոք ադսորբցված անտիգենի և հատուկ իմուն շիճուկների փոխազդեցությունից (աես Հակածին)։ Հեմագլյուտինացիա կարող է առաջանալ նաև տուբերկուլոզի, ժանտախտի, տուլարեմիայի բակտերիաների, աղիքային ցուպիկի պոլիսախարիդների, ինչպես նաև գրիպի, խոզուկի, դեղին տենդի և վիրուսների ու ծաղկի վակցինայի ազդեցությունից։

Կատեգորիա:Արյունաբանություն
Ֆրեդ Հեյս

**Ֆրեդ Ուոլաս Հեյս կրտսեր** (, ), ամերիկացի տիեզերագնաց-օդաչու։

Ավարտել է Օկլահոմայի համալսարանը (1959 թվականին) և աէրոտիեզերական հետազոտությունների համար օդաչուների պատրաստման դպրոցը (1964 թվականին)։ Ավիացիայի և տիեզերագնացության վերաբերյալ մի շարք աշխատանքների հեղինակ է։ ԱՄՆ-ի տիեզերագնացների խմբում ընդգրկվել է 1966 թվականին։ 1970 թվականի ապրիլի 11-17-ը Ջեյմս Լովելի և Ջոն Սուիջերթի հետ թռիչք է կատարել դեպի Լուսին, որպես «Ապոլլոն-13» տիեզերանավի լուսնախցիկի օդաչու։ Թռիչքը տևել է 142 ժ 55 ր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագնացներ
Կատեգորիա:Նոյեմբերի 14 ծնունդներ
Կատեգորիա:1933 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ավիակոնստրուկտորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Աերոտիեզերական ճարտարագետներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի սպաներ
Հոֆմանի ռեակցիաներ

**Հոֆմանի ռեակցիաներ** անվամբ հայտնի է երեք ռեակցիա, որոնք առաջարկել է գերմանացի քիմիկոս Ա. Վ. Հոֆմանը։

# Առաջնային ամինների սինթեզ՝ կարբոնաթթուների ամիդների վրա բրոմ և ալկալի ազդելով։ Առաջացած ամիններն ածխածնի մեկ ատոմ պակաս են պարունակում, քան ելային ամիդները՝ RCONH_2+Br_2+OH=RNH_2+CO_2+H_2O+Br։ Այդ ռեակցիայի արդյունքում կարող են ստացվել ալիֆատիկ, ճարպարոմատիկ, արոմատիկ և հետերոցիկլիկ ամիններ։ Ռեակցիան սպիրտի միջավայրում իրականացնելիս առաջանում են ուրետաններ՝  RNHOCOR։
# Ալիֆատիկ ամինների սինթեզ՝ ամոնիակի վրա ալկիլացնող նյութեր (հալոգենալկիլներ, դիալկիլսուլֆատներ և այլն) ազդելով։ Արդյունքում առաջանում է (աղերի ձևով) առաջնային, երկրորդային, երրորդային ամինների և չորրորդային ամոնիումային աղի խառնուրդ, օրինակ, CH_3 օգտագործելիս ստացվում են, համապատասխանաբար՝ [CH_3NH_3]I,  [(CH_3)_2NH_2]I, [(CH_3)_3NH]I, [(CH_3)_4N]I։
# Չորրորդային ամոնիումային հիմքերի ջերմային քայքայմամբ երրորդային ամինի և օլեֆինի առաջացում՝ [RCH_2CH_2N^+R'R*R*']OH^-{\rightarrow}RCH = CH_2+RN+H_2O։ Եթե չորրորդային հիմքի ազոտին կապված են տարբեր տեղակալիչներ, ապա առաջանում են օլեֆիններ, որոնք կրկնակի կապով ածխածնի մոտ պարունակում են ամենաքիչ թվով տեղակալիչներ (Հոֆմանի կանոն)։ Հոֆմանի ռեակցիաները օգտագործում են, հիմնականում, ալկալոիդների կառուցվածքներն ուսումնասիրելու համար։

Կատեգորիա:Անվանական ռեակցիաներ օրգանական քիմիայում
Հեկտոգրաֆ

մինի
մինի
**Հոկտոգրաֆ** (< հեկաո... և հունարեն γρά-φω -գրել), բնագրերի և պատկերազարդումների բազմացման պարզագույն տպագրական սարք։ Աշխատանքը հիմնված է սառած ժելատինի շերտի այն հատկության վրա, որ նա ձեռագրի թանաքը կամ մեքենագիր տեքստի ներկը իր վրա է վերցնում և ապա փոխանցում թղթի՝ իրեն սեղմած թերթերին։ Նրանով ստանում են բնագրի մինչև 100 պատճեն։

Կատեգորիա:Տպագրություն
Կատեգորիա:Էստամպ
Հեղուկ պարարտանյութեր

մինի
**Հեղուկ պարարտանյութեր**, հանքային նյութեր, որոնք թողարկվում և օգտագործվում են հեղուկ վիճակում։ Դրանցից են ազոտականը (հեղուկ անջուր ամոնիակը, ամոնիակաջուրը, ամոնիակի միացությունները, միզանյութի և ամոնիակի բորակի կոնցենտրացված ջրային լուծույթները), բարդ պարարտանյութերը, որոնք տարբեր համամասնությամբ պարունակում են բույսերի հիմնական սննդատարրերից (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում) 2-ը կամ 3-ը։ 
## Ազոտական հեղուկ պարարտանյութեր
Պարունակում են հիմնականում ազոտ (ամոնիակաջուրը՝ 16, 5-20, 5%, հեղուկ անջուր ամոնիակը՝ 82, 2%, ամոնիակի միացությունները՝ 35-45%, կամ միայն ամոնիակ (NH3)։ Ամոնիակի բորակի և միզանյութի լուծույթները (մինչև 30-32%) ազատ ամոնիակ չեն պարունակում և օգտագործվում են այն ցրելով հողի մակերևույթին։ Նրա դոզաները (ըստ ազոտի) նույնն են, ինչ որ պինդ ազոտական պարարտանյութերինը։ Ազոտական հեղուկ պարարտանյութը պահում և փոխադրում են հերմետիկ, փակ, չժանգոտվող պողպատե, ալյումինե տարաներում և ցիստեռններում։ 
## Բարդ հեղուկ պարարտանյութեր
Մինչև 27% ազոտ, ֆոսֆոր և կալիում պարունակող ջրային լուծույթներ են։ Լուծույթը բյուրեղացումից պահպանելու նպատակով կայունացնող նյութեր, (բենթոնիտ, կոլոիդ, կավ) ավելացնելիս, պարարտանյութում սննդանյութերի կոնցենտրացիան կարելի է բարձրացնել մինչև 40%։ Սրանք հող են մտցնում վարի, կուլտիվացման կամ տափանման ժամանակ։

Կատեգորիա:Պարարտանյութեր
Յոհան Ֆրիդրիխ Հերբարթ

**Ցոհան Ֆրիդրիխ Հերբարթ** (, ), գերմանացի փիլիսոփա, հոգեբան և մանկավարժ։

## Կենսագրություն
Կրթությունն ստացել է Ենայի համալսարանում։ Հերբարթը հակադրվել է հետկանտյան շրջանի գերմանական դասական իդեալիզմին, ժխտել գիտակցության ստեղծագործական և ինքնակա բնույթը։ Նա փիլիսոփայության հիմքը համարել է փորձը, իսկ փիլիսոփայությունը՝ ինքը ըստ Հերբարթի, պետք է զբաղվի «փորձի հասկացությունների մշակմամբ», դրանք պարզաբանելու և շտկելու նպատակով։ Հերբարթը գոյություն ունեցող ամեն ինչի հիմք էր համարում «ռեալները»՝ հավերժական, անփոփոխ, հոգևոր (ինչպես Լայբնիցի «մոնադը»), անճանաչելի (ինչպես Կանտի «ինքնին իրը») էությունները։ «Հոգին» առավել կատարյալ «ռեալն» է, որն առաջ է բերում բոլոր հոգեկան երևույթները։ Տրամաբանության մեջ Հերբարթը կանգնած էր Կանտի դիրքերում։ Հերբարթը այսպես կոչված ձևական գեղագիտության հիմնադիրն է։ Ըստ Հերբարթի գեղեցիկը դրսևորվում է համաչափության, համամասնության, ռիթմի, ներդաշնակության որոշակի ձևական հարաբերակցության մեջ։ Հերբարթի հոգեբանական գաղափարները զգալի հետք են թողել հոգեբանության պատմության մեջ։ Հերբարթը հանդես է եկել ընդունակությունների, որպես առաջնային և անտարրալուծելի հոգեկան ուժերի, ուսմունքի դեմ, քանի որ այն չի կարող բացատրել «հոգու բնական պատմությունը», այսինքն՝ մարդու հոգեկան կյանքի օրինաչափ ձևավորումը։ Հերբարթը առաջինը վարձեց հոգեբանությունը կառուցել որպես սիստեմատիկ գիտություն, որը, նրա կարծիքով, պետք է հիմնվի մետաֆիզիկայի, փորձի և մաթեմատիկայի վրա։ Զբաղվել է անգիտակցականի և այլ հարցերով։ Անգիտակցականի մասին նրա հայացքները դարձել են ֆրեյդիզմի աղբյուրներից։ Զբաղվել է նաև դաստիարակության հարցերով, ըստ նրա փիլիսոփայությունը պետք է ցույց տա դաստիարակության նպատակը, իսկ հոգեբանությունը՝ դրան հասնելու միջոցները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանացի հոգեբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Գեղագետներ
Կատեգորիա:Ենայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Գերմանացի ուսուցիչներ
Հզոր խմբակ

«**Հզոր խմբակ**», ռուս կոմպոզիտորների ստեղծագործական ընկերակցություն։ Հայտնի է նաև *«Բալակիրևյան խմբակ», «Ռուսական նոր երաժշտական դպրոց»* անվանումներով։ Ձևավորվել է 19-րդ դարի 50-ական թվականների վերջին և 60-ական թվականների սկզբին։ Գործել է մինչև 1870-ական թվականների կեսերը։ Անդամներն էին՝ Միլի Ալեքսանդրովիչ Բալակիրևը (հիմնադիր և ղեկավար), Ալեքսանդր Պորֆիրևիչ Բորոդինը, Ցեզար Անտոնովիչ Կյուին, Մոդեստ Պետրովիչ Մուսորգսկին, Նիկոլայ Անդրեևիչ Ռիմսկի-Կորսակովը։

## Ձևավորումը և գործունեությունը
«Հզոր խմբակ»-ի ստեղծագործական ծրագիրը և գեղագիտությունը ձևավորվել են 1860-ական թվականներին դեմոկրատական գաղափարախոսության, հատկապես գեղարվեստական քննադատ Վ. Վ. Ստասովի հայացքների ազդեցությամբ։ Լինելով Գլինկայի և Դարգոմիժսկու ավանդույթների շարունակողներ՝ խմբակի անդամները միաժամանակ որոնել են ազգային պատմական և ժամանակակից թեմաներ և կերպարներ վերամարմնավորելու նոր միջոցներ, ձգտել են երաժշտությունը մոտեցնել կյանքի առաջադիմական, հանապազօրյա պահանջներին։ Մուսորգսկու («Բորիս Գոդունով», «Խովանշչինա»), Բորոդինի («Իշխան Իգոր»), Ռիմսկի-Կորսակովի («Պսկովուհի») և այլ օպերաներում արտացոլվել են Ռուսաստանի պատմության էջերը, արտահայտվել ժողովրդական շարժման տարերային ուժը, հայրենասիրական ու սոցիալ-քննադատական գաղափարներ։ Իրենց երաժշտության լեզուն կերտելիս նրանք օգտվել են ժողովրդական երաժշտությունից, հատկապես գեղջկական երգից, և ստեղծել վառ արտահայտված ազգային ոճ։ Խմբակի անդամները մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել Արևելքի երաժշտության՝ նկատմամբ (Բալակիրևի «Թամար» սիմֆոնիկ պոեմը և «Իսլամեյ» դաշնամուրային ֆանտազիան, Բորոդինի «Իշխան Իգոր» օպերայի 2-րդ և 3-րդ գործողությունները, Ռիմսկի-Կորսակովի «Անթար» և «Շեհերազադե» սիմֆոնիկ սյուիտները և այլն)։
մինի|'''Միլի Ալեքսանդրովիչ Բալակիրև՛''
Բալակիրևի և Մուսորգսկու ժողովրդական մեղեդիների գրառումներում կան նաև հայկական նմուշներ (այդ թվում՝ դասական երաժշտությունը հարստացրել են հատկապես օպերայի, սիմֆոնիկ և վոկալ-կամերային երաժշտության բնագավառներում։ Նրանց ստեղծած բազմաթիվ օպերային երկեր ռուսական դասական օպերայի գլուխգործոցներ են։ Ռիմսկի-Կորսակովը՝ գործիքավորման խոշորագույն վարպետներից մեկը, զարգացման բարձր աստիճանի է հասցրել ազգային ծրագրային սիմֆոնիկ երաժշտությունը։ Ռուսական դաշնամուրային գրականության զարդերից են Բալակիրևի «Իսլամեյը» և Մուսորգսկու «Պատկերներ ցուցահանդեսից» սյուիտը, կամերային-գործիքային անսամբլների առաջին դասական նմուշներից են Բորոդինի երկու լարային կվարտետները։ «Հզոր խմբակ»-ի երաժշտական-հասարակական գործունեության դրսևորումներից է «Անվճար երաժշտական դպրոց»-ի հիմնադրումը Բալակիրևի ու խմբավար Լոմակինի ջանքերով (հիմնադրվել է 1862 թվականին, գոյատևել է մինչև 1917 թվականը)։ Խմբակի գաղափարներն ու ստեղծագործական սկզբունքները մեծապես նպաստել են ռուս, երաժշտական մշակույթի զարգացմանը, նրա ավանդույթները յուրովի կիրառել են նաև այլազգի կոմպոզիտորներ, այդ թվում՝ Ալեքսանդր Սպենդիարյանը և Աշոտ Տեր-Ղևոնդյանը։
«Հզոր խմբակ»-ն իր գործունեությամբ ահռելի ավանդ ունեցավ թե' ռուս, թե' համաշխարհային երաժշտական մշակույթի զարգացման գործում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* The Article about The Five in "1000 years of Russian Music" 
* Russian musical influences of The Five on works of Claude Debussy

Կատեգորիա:Երաժշտական խմբեր
Կատեգորիա:Կոմպոզիտորական դպրոցներ
Հեղուկ դիէլեկտրիկներ

մինի|Սովորական դիէլեկտրիկներ
**Հեղուկ դիէլեկտրիկներ**, հեղուկներ, որոնց տեսակարար էլեկտրական դիմադրությունը գերազանցում է 10^{10} օհմ•սմ։ Էլեկտրական դաշտում դրանք բնութագրվում են բևեռացմամբ և դիէլեկտրիկ կորուստներով, իսկ ուժեղ դաշտերում տեղի է ունենում ծակում։ Հեղուկ դիէլեկտրիկների էլեկտրահաղորդականությունը պայմանավորված է հեղուկի սեփական և խառնուկային մոլեկուլների դիսոցման հետևանքով գոյացած իոններով։ Դրանք կարևոր նշանակություն ունեն էլեկտրատեխնիկայում։ Ավելի շատ օգտագործվում են էլեկտրամեկուսիչ հանքայուղերը։ Ըստ քիմիական բաղադրության՝ դրանք տարբեր ածխաջրածինների խառնուրդներ են (\varepsilon \approx  2,2-2,4)։ Լայնորեն կիրառվում են նաև սինթետիկ հեղուկ դիէլեկտրիկներ (սիլիցիում- և ֆտորօրգանական միացություններ)։

## Տես նաև
* Դիէլեկտրիկներ

Կատեգորիա:Էլեկտրականություն
Կատեգորիա:Դիէլեկտրիկներ
Վարդան Արծկեցի

**Վարդան Արծկեցի**, XIV դարի մանրանկարիչ, ապրել և ստեղծագործել է Արծկեում՝ Սքանչելագործի վանքում (Վասպուրական)։

Վարդան Արծկեցու ստեղծագործության դիմանկարն են կազմում Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվող երկու ձեռագիր Ավետարանները՝ №№ 4125 (1319 թ) և 7456 (XIV դար)։ Թեև երկրորդ ձեռագրի հիշատակարանը վնասված է, և հայտնի չէ ստեղծման կոնկրետ տարեթիվը, մասնագետները այն ևս թվագրում են 1319 թվականով։ Ավետարաններում Վարդանը իրեն գրիչ է անվանում, սակայն դրանցում առկա մանրանկարները ևս նրան են վերագրվում։ Վարդան Արծկեցու մասին այլ տեղեկություններ հայտնի չեն։ Նրա գեղանկարչական ոճը աղերսվում է Վասպուրականի մանրանկարչական դպրոցի մեկ այլ հայտնի ներկայացուցիչ արվեստին, ուստի ենթադրվում է, որ հավանաբար նրան էլ աշակերտել է։

## Գրականություն
* Հայկական մանրանկարչություն։ Վասպուրական (Ալբոմ), Երևան, 1976։
* Հակոբյան Հրավարդ, Մանրանկարիչ Վարդան Արծկեցի. Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, 1984, № 5 . pp.&nbsp;50–57

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մանրանկարիչներ
Կատեգորիա:Միջնադարյան հայեր