Կրծքով կերակրում

[thumb|right|[Անդրեա Սոլարիո. Մադոննան կանաչ բարձով (մոտ 1507 թվական, Լուվր)]]
**Կրծքով կամ բնական կերակրում**, նորածնի սնուցման ձև։ Կրծքով կերակրելու մեջ պետք է տարբերակել․

* կրծքով կերակրելը կենսաբանական կամ խնամատար մոր կողմից, որը բնական դաստիարակության անբաժանելի մասն է
* կերակրող մայր
* կերակրում քամած մայրական կաթով
* կերակրում քամած դոնորական կաթով

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) և ՄԱԿ-ի Մանկական հիմնադրամը (ՅՈՒՆԻՍԵՖ) հիշեցնում են, որ կրծքով կերակրումը նորածինների սնուցման լավագույն միջոցն է, որ կրծքի կաթը նորածինների համար օպտիմալ սնունդ է․ պարունակում է սննդարար տարրեր, որոնք անհրաժեշտ են երեխաների առողջ զարգացման համար, և հակամարմիններ, որոնք օգնում են պաշտպանել երեխաներին տարածված մանկական հիվանդություններից։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը 2003 թվականին հոդված է հրապարակել՝ «կրծքով նորածիններին կերակրելու գլոբալ ստրատեգիան», որտեղ նկարագրվում են տարբեր վարչական մակարդակներում կրծքով կերակրելու կազմակերպման վերաբերյալ առաջարկությունները։

## Կրծքով կերակրման մեխանիզմ
մինի|Հին եգիպտացի արքայադուստր Սոբենախտ, մոտ մ․թ․ա․ 1700-1630
մինի|Նկար Կիտագավա Ութամարո (1753-1806), Ճապոնիա
Մեծահասակ կնոջ ոչ կաթնային կաթնագեղձի մեջ կան ծորակներ, բայց սեկրեցների հյուսվածքը քիչ է։ Հղիության ընթացքում սեկրետորային հյուսվածքն աճում է. Էստրոգենի և պրոգեստերոնի ազդեցության տակ դրանց ծայրերում ձևավորվում են ծորակների ճյուղը և ալվեոլները։ Ալվոլի պատերը բաղկացած են սեկրետորային էպիթելի բջիջներից՝ լակտոցիտներ և միոէպիթելի բջիջների շրջապատող շերտ։

Հղիության կեսից լակտոցիտներն առաջացնում են կոլոզիտ։ Այդ ժամանակվանից ի վեր կրծքագեղձը պատրաստ է արտադրել կաթ, բայց դա կանխվում է բարձր մակարդակի վրա պլասենտային հորմոնները, մասնավորապես՝ պրոգեստերոնը։ Ընկերքի առաջանալուց հետո սկսվում են գործընթացներ, որոնց շնորհիվ, ծնվելուց մի քանի տասնյակ ժամ անց կաթը փոխարինվում է կոլոզիտով։

Կրծքի կաթը արտադրվում է լակտոցիտների կողմից՝ պրոլակտինի հորմոնի ազդեցության տակ։ Պրոլակտինի մակարդակը մեծանում է կրծքով կերակրելուց հետո՝ դրանով իսկ խթանելով կաթի արտադրությունը հաջորդ կերակրման համար։

Կաթն արտադրվում է ալվեոլներից՝ հորմոն օքսիտոցինի ազդեցության տակ։ Երեխայի կուրծք ուտելը հանգեցնում է հիպոֆիզի գեղձի կողմից օքսիտոցինի ռեֆլեքսային արտազատմանը և մոր արյան մեջ այս հորմոնի մակարդակի բարձրացմանը։ Օքսիտոցինը առաջացնում է բջիջների կծկում, որոնք կաթը սեղմում են դուրս։ Միևնույն ժամանակ, խողովակները շրջապատող բջիջների կծկման պատճառով, խողովակների տրամագիծը մոտավորապես կրկնապատկվում է։ Կաթը սկսում է հոսել դեպի խուլը, որի ժամանակ երեխայի ծծումը դանդաղում է (մոտ մեկ վայրկյան մեկ ծծելու շարժում) և խորը, լսելի է դառնում, թե ինչպես է երեխան կուլ տալիս կաթը։

Օքսիթոցինի ռեֆլեքսը կարող է առաջանալ մի քանի անգամ յուրաքանչյուր կերակրման համար։ Մայրը կարող է զգալ օքսիթոցինի ռեֆլեքսի հրահրումը՝ որպես ցնցող սենսացիա, կրծքավանդակի լիարժեքությունը (այսպես կոչված «կուտակում»), կարող է նկատել ծարավի ավելացում, նկատել, թե ինչպես է կաթը սկսում կաթել կրծքավանդակից։ Ոչ բոլոր կանայք են զգում օքսիթոցինի ռեֆլեքսի ակտիվացումը, ոմանք կարող են նկատել միայն երեխայի ծծելու բնույթի փոփոխություն։

Կաթնարտադրությունը, բացի պրոլակտինի մակարդակից, վերահսկվում է հենց կրծքի մեջ՝ հետադարձ կապի սկզբունքի միջոցով, որը կոչվում է «լակտացիայի խանգարող գործոն» (FIL): Դա ինքնին կրծքի կաթում հայտնաբերված պոլիպեպտիդ է, որը խանգարում է կաթի արտադրությանը։ Որքան երկար կաթը դուրս չի գալիս կրծքից, այնքան ավելի ուժեղ է խանգարող գործոնի ազդեցությունը, և դանդաղ է արտադրվում նոր կաթ։ Կերակրման կամ արտահայտման գործընթացում կաթը հանվում է կրծքից, հետևաբար, կաթի արտադրության արագությունը մեծանում է։ Այս մեխանիզմը պաշտպանում է կուրծքն արտահոսքից և թույլ է տալիս երեխային կարգավորել մորից կաթի քանակը (եթե երեխան ավելի շատ կաթի կարիք ունի, նա ավելի հաճախ ու երկար է ծծում, և կաթնարտադրության մակարդակը մնում է բարձր, ուստի երեխան օրական ավելի շատ կաթ է ստանում)։

Ինհիբիտորի միջոցով կաթի արտադրությունը կարգավորելու մեխանիզմը հայտնվում է երեխայի ծնվելուց մի քանի շաբաթ անց։ Այս պահին պրոլակտինը, չնայած անհրաժեշտ է կաթի արտադրության համար, չի ազդում դրա քանակի վրա։ Հնարավոր է դադարեցնել կաթի արտադրությունը միայն մեկ կրծքի մեջ և շարունակել կերակրել երեխային մյուս կրծքով։

## Ըստ պահանջի կերակրում
Քանի որ երեխայի ախորժակը որոշում է մորից կաթի ամենօրյա արտադրությունը, խորհուրդ է տրվում առաջարկել կրծքի կերակրում ի պատասխան այն ազդանշանների, որոնք տալիս է երեխան։ Սա կոչվում է ըստ պահանջի կերակրում։ Ըստ պահանջի կերակրումը ենթադրում է, որ երեխան դիմում է կրծքին, երբ ինչ-որ կերպ արտահայտում է ծծելու իր ցանկությունը։ Կերակրումը չի սահմանափակվում ոչ տևողությամբ, ոչ էլ օրվա ընթացքում ուտելու քանակով։

ՌԴ Առողջապահության նախարարության և ԱՀԿ մասնագետները խորհուրդ են տալիս շարունակել բնական կերակրումը մինչև երկու տարեկան․ մինչև 6 ամսականը, առաջարկվում է երեխային միայն կրծքով կերակրել (6 ամսականից հետո երեխան պետք է ստանա նաև լրացուցիչ սնունդ, մեկ տարի հետո մայրիկի կաթը առաջարկվում է որպես լրացուցիչ սնուցում)։ Բժիշկները դա բացատրում են իմունիտետի ձևավորման, ներքին օրգանների ճիշտ աշխատանքի, կմախքի զարգացման և բնածին ատամների կալցիֆիկացիայի համար կրծքի կաթի բացառիկ կարևորությամբ։

Այսպես կոչված բնական ծնելիության սկզբունքներին համապատասխան, երեխայի ծնվելուց հետո առաջին շաբաթներին ինչպես մոր, այնպես էլ նրա երեխայի վարքագիծը պետք է հիմնված լինի բնազդների վրա։ Ըստ այս հայեցակարգի, վարքագիծը պետք է լինի հետևյալը․ մայրը տալիս է երեխային կրծքով կերակրում անհանգստության նշանների դեպքում։ Երեխան կուրծքը վերցնում է ծարավը, սովը հագեցնելու, քնի ցանկություն ձեռք բերելու և մոր մոտիկությունը զգալու համար։ Կյանքի առաջին օրերի ընթացքում նորածին երեխան կարող է նույնիսկ «կախվել» կրծքի վրա, դանդաղորեն կիսով չափ նստելով։ Մոր հետ միասնության զգացումը, նրա ջերմության և հոտի զգացումն օգնում են նրան հարմարվել նոր և անծանոթ աշխարհում։

## Ռելակտացիա
Ռելակտացիան կոչվում է լակտացիայի վերականգնման գործընթացը այն կնոջ կողմից, որը նախկինում կրծքով կերակրում էր իրականացնում։ Ռելակտացիայի համար անհրաժեշտ է կանոնավոր (ցանկալի է յուրաքանչյուր երեք ժամը մեկ կամ ավելի հաճախ) կրծքագեղձի խթանում երեխայի ծծմամբ կամ քամմամբ:Սա առաջացնում է կնոջ արյան մեջ պրոլակտինի մակարդակի բարձրացում, կրծքի գեղձային հյուսվածքի աճ։ Արդյունքում կաթը սկսում է արտադրվել։ Եթե կաթը պարբերաբար դուրս է գալիս կրծքից, ապա դրա արտադրությունն աստիճանաբար ավելանում է։ Դեպքերը նկարագրվում են այն ժամանակ, երբ հետմենոպաուսային կանայք հանգստանում են, օրինակ՝ տատիկները, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով ստիպված էին թոռներին դնել կրծքին։

Նմանատիպ գործընթաց է որդեգրված երեխայի կողմից կրծքով կերակրման հաստատման գործընթացը։ Այն իրավիճակներում, երբ կաթը դեռ բավարար չէ, կնոջը կարող է խորհուրդ տրվել օգտագործել կրծքով կերակրման համակարգ։
thumb|right|200px|Տանդեմային կերակրում

## Տանդեմային կերակրում
Տանդեմի կերակրում կոչվում է կրծքով կերակրումը, որի ընթացքում մայրը կերակրում է տարբեր տարիքի երեխաներին (օրինակ՝ նորածին և երկու տարեկան երեխա)։

## Հագուստ կերակրման և կերակրող մայրերի համար
Կրծքով կերակրող մայրերի համար կան հատուկ հագուստ և ներքնազգեստ։ Թե՛ հագուստը, և թե՛ ներքնազգեստը կերակրելու համար նախատեսված են այնպես, որ կրծքի միայն մի փոքր մասն է բացվում երեխային բավարար կերակրման համար։ Հագուստի (վերնաշապիկներ, բաճկոններ, զգեստներ և այլն) դեպքում մոր կուրծքը, որովայնը և մեջքը մնում են փակ, ինչը թույլ է տալիս պահպանել ջերմությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Կրծքով կերակրում դրսում. էրոտիկա՞, թե՞ հայեցիություն

Կատեգորիա:Մանկաբուժություն
Կատեգորիա:Մանկություն