Սերգեյ Կրիկալյով

**Սերգեյ Կոնստանտինովիչ Կրիկալյով** (), սովետական և ռուս ավիացիոն մարզիկ և տիեզերագնաց, ԽՍՀՄ տիեզերագնաց օդաչու: 2005 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2015 թվականի հունիսը՝ տիեզերքում մնալու ընդհանուր ժամանակի ռեկորդակիր (803 օր վեց մեկնարկի համար)։ Խորհրդային Միության հերոս (1989) և Ռուսաստանի Դաշնության երկրորդ հերոս (1992) չորս մարդկանցից մեկը, ովքեր արժանացել են երկու կոչումներին, և միակը, ով այժմ ապրում է:

«Ռոսկոսմոս» պետական կորպորացիայի անձնակազմի տիեզերական ծրագրերի գործադիր տնօրեն (2016 թվականի մարտի 31-2021 թվականի հունիսի 11 և 2021 թվականի հուլիսի 21-2024 թվականի օգոստոս), «Ռոսկոսմոս» պետական կորպորացիայի ղեկավարի խորհրդական 2021 թվականի հունիսի 11-ից։ 2024 թվականի հունվարի 18-ից մինչև 2025 թվականի փետրվարի 18-ը տիեզերական ոլորտում միջազգային համագործակցության հարցերով Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ։

«Tsniimash» դաշնային պետական կրթական ստանդարտի անձնակազմի ծրագրերի գլխավոր տնօրենի տեղակալ (2015-2016): Մեքենաշինության գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրենի առաջին տեղակալ անձնակազմի ծրագրերի գծով (2014): «Բյուրեղապակյա կողմնացույց» ազգային մրցանակի փորձագիտական խորհրդի անդամ: Կ. Ցիոլկովսկու անվան Ռուսաստանի տիեզերագնացության ակադեմիայի իսկական անդամ (ակադեմիկոս) (2011): Գագարինի անվան տիեզերագնացների վերապատրաստման հետազոտական կենտրոնի ղեկավար (2009-2014): Հոգեբանական գիտությունների թեկնածու (2008): Պիլոտաժի աշխարհի չեմպիոն սահնակաղապարում.

## Կենսագրություն
1981 թվականին ավարտել է Լենինգրադի մեխանիկական ինստիտուտը՝ ստանալով ինժեներ-մեխանիկի որակավորում:

### Զարգացման ինժեներ
thumb|left|Զրույցի հատված Սերգեյ Կրիկալյովը ոսկվայի պետական համալսարանի ուսանողների հետ: Բաումանա, մի քիչ տիեզերական զբոսաշրջիկների մասին:

Ինստիտուտն ավարտելուց հետո աշխատել է «էներգիա» ՀԿ-ում։ Փորձարկել է տիեզերական թռիչքներում օգտագործվող սարքավորումները, մշակել տիեզերքում աշխատելու մեթոդներ և մասնակցել ցամաքային կառավարման ծառայության աշխատանքներին։ 1985 թվականին, երբ Սալյուտ-7 կայարանում անսարքություններ առաջացան, նա աշխատում էր վերականգնման խմբում, մշակում էր չկառավարվող կայանի հետ միացման և դրա կողային համակարգերի վերանորոգման մեթոդներ:

Ընտրվել է տիեզերական թռիչքների նախապատրաստման համար 1985 թվականին, հաջորդ տարի ավարտել է հիմնական պատրաստության դասընթացը և ժամանակավորապես ուղարկվել խումբ՝ «Բուրան» բազմակի օգտագործման նավի ծրագրով։

1988 թվականի սկզբին սկսել է նախապատրաստվել «Միր» կայարանում իր առաջին երկարաժամկետ թռիչքին։ Դասընթացները ներառում էին տիեզերական զբոսանքների նախապատրաստում, նոր մոդուլների հետ կապեր, տիեզերագնաց տեղափոխելու համար տեղադրման առաջին փորձարկումներ և Երկրորդ Խորհրդա-ֆրանսիական գիտական արշավախմբում աշխատելու համար:

### Առաջին թռիչք
thumb|left|Սերգեյ Կրիկալյովը հագնում է մարզումային սկաֆանդր, 2004 թվականի հունիսի 30
Soyuz TM-7-ը գործարկվել է 1988 թվականի նոյեմբերի 26-ին, անձնակազմը բաղկացած էր հրամանատար Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Վոլկովից, թռիչքի ինժեներ Կրիկալյովից և ֆրանսիացի տիեզերագնաց Jeanան-Լու Կրետիենից: Նախորդ անձնակազմը մնաց Միր կայարանում ևս քսանվեց օր՝ դրանով իսկ սահմանելով վեց հոգուց բաղկացած անձնակազմի ամենաերկար ժամանակը կայարանում: Այն բանից հետո, երբ նախորդ անձնակազմը վերադարձավ երկիր, Կրիկալյովը, լեհերը և գայլերը շարունակեցին փորձեր կատարել կայարանում: Քանի որ հաջորդ անձնակազմի ժամանումը հետաձգվեց, նրանք կայանը պատրաստեցին անօդաչու թռիչքի և Երկիր վերադարձան 1989 թվականի ապրիլի 27-ին: Այս թռիչքի համար Կրիկալյովին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում (աստղ թիվ 11595): Թռիչքի տևողությունը կազմել է 151 օր 11 ժամ 08 րոպե 24 վայրկյան:

1990 թվականին նա պատրաստվում էր իր երկրորդ թռիչքին՝ որպես կրկնօրինակ անձնակազմի անդամ, ութերորդ երկարաժամկետ արշավախմբի համար դեպի Միր կայարան։

### Երկրորդ թռիչք
1990 թվականի դեկտեմբերին սկսել է նախապատրաստվել «Միր» կայարան իններորդ արշավախմբին մասնակցելու համար։ Soyuz TM-12-ը գործարկվել է 1991 թվականի մայիսի 18-ին՝ հրամանատար Անատոլի Պավլովիչ Արծեբարսկու, թռիչքի ինժեներ Սերգեյ Կոնստանտինովիչ Կրիկալյովի և բրիտանացի կին տիեզերագնաց Հելեն Շարմանի հետ։ Մեկ շաբաթ անց Շարմանը երկիր վերադարձավ նախորդ անձնակազմով, իսկ Կրիկալյովը և Արծեբարսկին մնացին «Միր»-ում։ Ամռան ընթացքում նրանք իրականացրել են վեց տիեզերական զբոսանք, ընդ որում կատարել են բազմաթիվ գիտական փորձեր, ինչպես նաև կայանի սպասարկման աշխատանքներ։

Ըստ ծրագրի, Սերգեյ Կրիկալյովի վերադարձը պետք է տեղի ունենար հինգ ամիս անց, բայց 1991-ի հուլիսին նա համաձայնեց մնալ mir կայարանում՝ որպես թռիչքի ինժեներ մեկ այլ անձնակազմի հետ (որը պետք է ժամաներ հոկտեմբերին), քանի որ հաջորդ երկու թռիչքները միավորվեցին մեկի մեջ: 1991-ի հուլիսին Կրիկալյովը տեղափոխվեց «Միր» կայարան, իսկ 1991-ի հուլիսին՝ «Միր» կայարան: 1991 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Soyuz TM-13 տիեզերանավում թռիչքի ինժեների տեղը զբաղեցրեց Ղազախստանից տիեզերագնաց Տոկտար Աուբակիրովը, որը պատրաստ չէր երկար թռիչքի։ Նա և Ավստրիայի առաջին տիեզերագնաց Ֆրանց Ֆիբեկը հոկտեմբերի 10-ին Անատոլի Արծեբարսկու հետ միասին վերադարձան երկիր, իսկ անձնակազմի հրամանատար Ալեքսանդր Վոլկովը Սերգեյ Կրիկալյովի հետ մնաց ՕՀ-ում։ Անձնակազմի փոփոխությունից հետո Վոլկովն ու Կրիկալյովը մեկ այլ տիեզերական զբոսանք կատարեցին և Երկիր վերադարձան 1992 թվականի մարտի 25-ին: Այս թռիչքը պատմության մեջ մտավ այն փաստով, որ տիեզերագնացները թռան ԽՍՀՄ-ից և արդեն վերադարձան Ռուսաստան և «մերձավոր արտերկրի» երկրներ. արշավախմբի ընթացքում Խորհրդային Միությունը դադարեց գոյություն ունենալ: Այս թռիչքի համար Կրիկալյովին շնորհվել է Ռուսաստանի Դաշնության հերոսի կոչում (Ռուսաստանի Դաշնության Հերոսի թիվ 1 աստղ): Թռիչքի տևողությունը կազմել է 311 օր 20 ժամ 00 րոպե 34 վայրկյան։ Դարձել է վերջին տիեզերագնացը, որը թռիչքի համար նվեր է ստացել «Վոլգա» ավտոմեքենա։

Առաջին երկու թռիչքների ընթացքում տիեզերքում անցկացրել է ավելի քան մեկ տարի և երեք ամիս և կատարել յոթ տիեզերական զբոսանք:

1992 թվականի հոկտեմբերին ՆԱՍԱ-ի ղեկավարությունը հայտարարեց, որ ամերիկյան բազմակի օգտագործման տիեզերանավով կթռչի ռուս տիեզերագնաց, ով տիեզերական թռիչքների փորձ ունի։ Սերգեյ Կրիկալյովը դարձավ երկու թեկնածուներից մեկը (երկրորդը՝ Վլադիմիր Տիտովը), որն ուղարկվել է Ռուսաստանի տիեզերական գործակալության կողմից STS-60 անձնակազմի հետ մարզվելու համար: 1993 թվականի ապրիլին Սերգեյ Կրիկալյովը հռչակվեց հիմնական թեկնածու։

### Երրորդ թռիչք
Մասնակցել է STS-60 թռիչքին՝ ամերիկա-ռուսական առաջին համատեղ թռիչքը բազմակի օգտագործման տիեզերանավով (Discovery Shuttle)։ STS-60 թռիչքը, որը սկսվել է 1994 թվականի փետրվարի 3-ին, երկրորդ թռիչքն էր Spacehab (Space Habitation Module) մոդուլով և առաջին թռիչքը WSF (Wake Shield Facility) սարքով։ Ութ օրվա ընթացքում Discovery տիեզերանավի անձնակազմը կատարել է բազմաթիվ տարբեր գիտական փորձեր նյութերի գիտության ոլորտում, ինչպես WSF սարքում, այնպես էլ Spacehab մոդուլում, կենսաբանական փորձեր և Երկրի մակերևույթի դիտարկումներ: Կրիկայլովը աշխատանքի զգալի մասը կատարել է հեռակառավարվող մանիպուլյատորով։ 130 պտույտ կատարելով և 5486215 կիլոմետր թռչելով՝ 1994 թվականի փետրվարի 11-ին Discovery տիեզերանավը վայրէջք կատարեց Քենեդու անվան տիեզերական կենտրոնում (Ֆլորիդա նահանգ)։ Այսպիսով, Սերգեյ Կրիկայլովը դարձավ առաջին ռուս տիեզերագնացը, ով թռիչք կատարեց ամերիկյան մաքոքով: Թռիչքի տևողությունը կազմել է 8 օր 7 ժամ 09 րոպե 22 վայրկյան: Մի տեսահարցազրույցում Կրիկայլովին հարց են տվել՝ արդյոք նրա համար դժվար է եղել այս թռիչքի ժամանակ՝ անսովոր իրավիճակ, բոլորովին այլ տեխնիկա, գործընկերներ բոլոր օտարերկրացիներ, օտար լեզու պատասխանն անսպասելի էր.»

Թռիչքից հետո STS-60-ը վերադարձավ իր աշխատանքին Ռուսաստանում: Նա պարբերաբար գործուղումների էր մեկնում Հյուսթոնում գտնվող Լինդոն Ջոնսոնի անվան տիեզերական կենտրոն՝ ամերիկա-ռուսական համատեղ թռիչքների ժամանակ որոնողափրկարարական ծառայության հետ աշխատելու առաքելության վերահսկման կենտրոնում: Մասնավորապես, նա մասնակցել է STS-63, STS-71, STS-74, STS-76 թռիչքների ցամաքային աջակցությանը։

### Չորրորդ թռիչք
Նշանակվել է Միջազգային տիեզերակայանի առաջին անձնակազմում և առաջինը 1998-ի դեկտեմբերին կարճաժամկետ առաքելությամբ մեկնել է ISS endeavour մաքոքով 1998-ի դեկտեմբերի 4-ից 15-ը՝ որպես թռիչքի մասնագետ-4 STS-88: 1998-ի դեկտեմբերի 15-ից 1998-ի դեկտեմբերի 15-ը ISS-ում՝ որպես թռիչքի մասնագետ-4 STS-88: Ավելի վաղ ուղեծիր դուրս բերված ՄՏԿ-ի ռուսական առաջին մոդուլի՝ «Զարյա» ֆունկցիոնալ-բեռնային բլոկի ուղղությամբ թռիչքի ընթացքում կցվել է ամերիկյան Unity հանգուցային մոդուլը: Մաքոքային հրամանատար Ռոբերտ կաբանայի հետ միասին նա առաջին անգամ բացեց մտոցը ISS-ում: Մասնակցել է ISS-ի աշխատանքներին: Թռիչքի տևողությունը կազմել է 11 օր 19 ժամ 17 րոպե 54 վայրկյան:

1999 թվականից մինչև 2000 թվականի հոկտեմբերը Յուրի Գիդզենկոյի և Ուիլյամ Շեփերդի հետ շարունակել է նախապատրաստվել որպես ՄՏՍ-1ի հիմնական անձնակազմի բորտինժեներ։

### Հինգերորդ թռիչք
2000-ի հոկտեմբերին, որպես երկար արշավախմբի առաջին անձնակազմի մաս, Սերգեյ Կրիկայլովը, Յուրի Գիդզենկոյի (առաքման նավի հրամանատար) և Ուիլյամ Շեպերդի (ISS-1 արշավախմբի հրամանատար) հետ միասին, սկսեց մշտական ղեկավարվող թռիչքներ դեպի ISS: 2001-ի հոկտեմբերին Սերգեյ Կրիկայլովը սկսեց թռչել դեպի ISS-1, իսկ 2001-ի հոկտեմբերին՝ ISS-1: Այս թռիչքի ժամանակ տիեզերագնացները ուղեծրում դիմավորեցին 21-րդ դարը։ Մեկնարկել է Բայկոնուրում Soyuz TM-31 նավի վրա՝ որպես թռիչքի ինժեներ, վայրէջքը կատարել է Ֆլորիդայում Discovery STS-102 մաքոքով՝ որպես թռիչքի մասնագետ։ Կայարանում 2000 թվականի նոյեմբերի 2-ից մինչև 2001 թվականի մարտի 19-ը։

Թռիչքի տևողությունը կազմել է 140 օր 23 ժամ 38 րոպե 54 վայրկյան, thumb Սերգեյ Կրիկայլովը աշխատում է ISS-ում, 2005 թվականի մայիս

### Վեցերորդ թռիչք
Այն մեկնարկել է 2005 թվականի ապրիլի 15-ին (Մոսկվայի ժամանակով 04:46:25-ին) Soyuz TMA-6 նավի վրա։ 2005 թվականի հոկտեմբերի 11-ին նա ավարտեց իր վեցերորդ թռիչքը՝ ուղեծրում վեց ամիս անց ISS-ից Երկիր վերադառնալով Soyuz TMA-6 իջնող ապարատով: Այս թռիչքի ժամանակ նա առաջին անգամ Անձնակազմի հրամանատարն էր՝ ինչպես առաքման նավը, այնպես էլ ISS-11 արշավախումբը: Թռիչքի ընթացքում իրականացրել է մեկ տիեզերական զբոսանք (ութերորդ) 2005 թվականի օգոստոսի 18-ին՝ 4 ժամ 57 րոպե տևողությամբ։ Այս թռիչքով նա տիեզերքում գտնվելու ընդհանուր տևողության համաշխարհային ռեկորդ է սահմանել (803 օր)։ Ռեկորդը տևեց գրեթե 10 տարի և գերազանցվեց (878 օր) 2015 թվականի հունիսի 29-ին ռուս տիեզերագնաց Գենադի Պադալկայի կողմից իր 5-րդ թռիչքի ժամանակ։ Թռիչքի տևողությունը կազմել է 179 օր 00 ժամ 23 րոպե 23 վրկ: առաջին ռուսաստանցին, ով վեց անգամ թռավ տիեզերք: Յանգը 6-րդ թռիչքը կատարեց 1983 թվականին, իսկ Ռոսը և Այնուհետև Չանգ-Դիասը 2002 թվականին կատարեցին իրենց յոթերորդ թռիչքները:

;Վիճակագրություն

### Աշխատանք անօդ տարածքում

### Աշխատեք տիեզերական արդյունաբերության ձեռնարկություններում և հաստատություններում
2007 թվականի փետրվարից օգոստոս «էներգիա» ՌԿԿ-ի փոխնախագահ՝ մարդատար թռիչքների գծով՝ պահպանելով թռիչքային կարգավիճակը տիեզերագնացների ջոկատում։ 2007 թվականի օգոստոսից մինչև 2009թ. Մարտ - գլխավոր կոնստրուկտորի տեղակալ։

2008 թվականին պաշտպանել է հոգեբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսություն «էքստրեմալ իրավիճակներում քաղաքացիական ծառայողների կողմից որոշումների կայացման գործընթացի հոգեբանական որոշիչները» թեմայով, գիտական ղեկավար' հոգեբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սերգեյ Կանդիբովիչ:

2009 թվականի մարտի 27-ին այլ աշխատանքի անցնելու կապակցությամբ ազատվել է «Ս. Կորոլյովի անվան «ՌԿԿ» էներգիա» ԲԲԸ-ի 1-ին դասի հրահանգիչ-տիեզերագնաց-փորձարկողի պաշտոնից։

2009 թվականի մարտի 30-ից 2014 թվականի մարտի 27-ը Յուրի Գագարինի անվան Տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնի պետ։ Յուրի Գագարինից դեպի ISS և խորը տիեզերական թռիչքներ «աշխատության մեջ Սերգեյ Կոնստանտինովիչ Կրիկալևը եզրակացնում է, որ» նգիտության և տեխնոլոգիայի ոլորտում առկա նվաճումները, տիեզերական ծրագրերի իրականացման ձեռք բերված փորձը թույլ են տալիս սկսել լուծել խորը տարածության հետազոտման խնդիրները 'օգտագործելով մարդատար տիեզերագնացության գործիքներ»։

2014 թվականի մարտից «մեքենաշինության կենտրոնական գիտահետազոտական ինստիտուտ» դաշնային պետական ձեռնարկության գլխավոր տնօրենի առաջին տեղակալ անձնակազմի ծրագրերի գծով։

## «Ռոսկոսմոս» կորպորացիայի տնօրենի պաշտոնից ազատում
Աշխատել է «Ռոսկոսմոս» պետական կորպորացիայի գործադիր տնօրեն՝ մարդատար տիեզերական ծրագրերի գծով։ 2021 թվականի հունիսի 11-ին ազատվել է գործադիր տնօրենի պաշտոնից՝ կորպորատիվ էթիկայի խախտման համար, քանի որ նա անհամաձայնություն է հայտնել ISS-ում «Մարտահրավեր» առևտրային ֆիլմի նկարահանման նախագծի հետ Յուլիա Պերեսիլդի և կլիմա Շիպենկոյի հետ, և տեղափոխվել է պետական կորպորացիայի ղեկավարի խորհրդականի պաշտոնում։

Արդեն մի քանի օր անց մամուլում պաշտոնից ազատման հետ կապված իրավիճակի լայն լուսաբանումից հետո ղեկավարությունը հայտարարեց, որ Ս. Կրիկալևը պահպանում է անձնակազմի ծրագրերի գործադիր տնօրենի նախկին պաշտոնը։

2024 թվականի օգոստոսին անձնակազմի ծրագրերի գործադիր տնօրենի պաշտոնը վերացվել է իր արձակուրդի ընթացքում։

Փոխարենը Կրիկալեւին առաջարկվել է «լիազոր ներկայացուցչի» պաշտոն, որը փաստացի հեռացնում է ղեկավար գործառույթներից, որից նա հրաժարվել է։

## Հասարակական գործունեություն
1999 թվականից 2007 թվականներին եղել է Ռուսաստանի սահադաշտային սպորտի ֆեդերացիայի նախագահ։

thumb|Տեսանյութ: Սերգեյ Սկաչկովը, «Զեմլյան» խումբը և տիեզերագնաց օդաչուները (Խորհրդային Միության և Ռուսաստանի Հերոսներ) Սերգեյ Կրիկալևը և Անատոլի Սոլովյովը, կատարում են «խոտ տան մոտ» և «Հավատացեք երազանքին» երգերը ակուստիկ տարբերակով (unplugged), Սերգեյ Սկաչկովին «հայրենիքի բարօրության համար աշխատասիրության համար» շքանշանով պարգևատրելու արարողության ժամանակ; Քրիստոսի Փրկչի տաճարը, Մոսկվա, 04/14/2006

2012 թվականի փետրվարի 14-ին հաստատվել է Կենտրոնական դաշնային շրջանի Հանրային պալատի անդամ և ՌԴ վարչապետի և նախագահի թեկնածու Վլադիմիր Պուտինի վստահված անձ, իսկ նույն թվականի սեպտեմբերի 14-ի առաջին լիագումար նիստում ընտրվել է պալատի քարտուղար։

2014 թվականի ապրիլի 12-ին նշանակվել է Սևաստոպոլի նահանգապետի լիազոր ներկայացուցիչ Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում։

2016 թվականի սեպտեմբերին դարձել է «Եդինայա Ռոսիա» կուսակցության վստահված անձը VII գումարման Պետական դումայի ընտրություններում։

2017 թվականից նա Ռուսաստանի ինքնաթիռի սպորտի ֆեդերացիայի նախագահն է: 2017 թվականի դեկտեմբերի 16-ին «Բայկոնուր» տիեզերակայանում դարձել է WorldSkills Kazan 2019 մասնագիտական վարպետության աշխարհի առաջնության դեսպանը։

2018 թվականի հունվարին դարձել է Վլադիմիր Պուտինի վստահված անձը 2018 թվականի մարտի 18-ի նախագահական ընտրություններում։

«Բյուրեղապակյա կողմնացույց» ազգային մրցանակաբաշխության փորձագիտական խորհրդի անդամ։ «Մաքուր ծովեր» միջազգային էկոլոգիական հիմնադրամի նախագահ (2009 թվականից առ այսօր)։

2024 թվականի հունվարի 18-ին նշանակվել է Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ տիեզերքի բնագավառում միջազգային համագործակցության հարցերով։

2024 թվականին դարձել Է ՌԴ նախագահի թեկնածու Վլադիմիր Պուտինի վստահված անձ։

2025 թվականի փետրվարի 18-ին ազատվել է զբաղեցրած պաշտոնից։

## Հոբբիներ
Աերոբատիկա, լող, սնորքելինգ, լեռնադահուկային սպորտ, վինդսերֆինգ, թենիս, սիրողական ռադիո (Х75М1К): Բազմակողմանի սպորտի վարպետի թեկնածու: ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ բարձրագույն պիլոտաժում, Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետ: ԽՍՀՄ, Եվրոպայի և աշխարհի բարձրագույն պիլոտաժի առաջնությունների մասնակից: ԽՍՀՄ չեմպիոն թիմային հաշվարկում (1986): Եվրոպայի չեմպիոն թիմային հաշվարկում (1996): Աշխարհի չեմպիոն թիմային հաշվարկում օդաչուների վրա (1997):

Սիրողական ռադիոյի զանգի նշան-U5MIR:

Տիեզերական լուսանկարների նկարիչ: Երկրի ուղեծրից վերցված «ստեղծագործողի գեղանկարչությունը» լուսանկարչական աշխատանքների հավաքածուի հեղինակն է: Լուսանկարչական արվեստի նոր ուղղության հիմնադիրը տիեզերական լուսանկարչությունն է, որը ներկայացված է 3Դ տեխնոլոգիայով (2008)։

## Մրցանակներ և պատվավոր կոչումներ
մինի|աջից|Կիսանդրին Մոսկվայի Հաղթանակի զբոսայգում
մինի|ձախից|Կիսանդրու պատվանդան Մոսկվայի Հաղթանակի զբոսայգում. Ձիաձետ Սերգեյ Տիմոֆեյի, Պողոսյան Հրաչյա Միսակի: Քանդակագործ՝ Արխիպով Ալեքսեյ Անդրեևիչ»
* Խորհրդային Միության հերոս (1989 թվականի ապրիլի 27):
* Լենինի Շքանշան (1989)։ 
* Ռուսաստանի Դաշնության հերոս (1992 թվականի ապրիլի 11)-«Միր» ուղեծրային կայանում երկարատև տիեզերական թռիչքի ժամանակ ցուցաբերած արիության և հերոսության համար («Ոսկե աստղ» մեդալ № 1)։
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» Իվ աստիճանի շքանշան (5 ապրիլի, 2002 թվական)-Միջազգային տիեզերակայանում երկարատև տիեզերական թռիչք իրականացնելիս ցուցաբերած արիության և բարձր պրոֆեսիոնալիզմի համար։
* Պատվո շքանշան (1998 թվականի ապրիլի 15)-առաջին համաշխարհային օդային խաղերին հաջող մասնակցության և մարզական բարձր արդյունքների հասնելու համար։
* Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան (1992 թվականի մարտի 25)-«Միր» ուղեծրային կայանում տիեզերական թռիչքի հաջող իրականացման և դրա ընթացքում ցուցաբերած արիության ու հերոսության համար։
* «Տիեզերական հետազոտության մեջ ունեցած վաստակի համար» մեդալ (2011 թվականի ապրիլի 12)-տիեզերական տարածության հետազոտման, յուրացման և օգտագործման բնագավառում ունեցած մեծ վաստակի, երկարամյա բարեխիղճ աշխատանքի, հասարակական ակտիվ գործունեության համար։
* Մեդալ «Ի հիշատակ Սանկտ Պետերբուրգի 300-ամյակի» (2005):
* Դ. Ուստինովի անվան «պաշտպանունակության ամրապնդման համար» մեդալ:
* Ալեքսեյ Լեոնովի մեդալ (Կեմերովոյի մարզ, 2015 թվական)-ութ կատարյալ տիեզերական զբոսանքի համար։
* Պատվո լեգեոնի շքանշանի սպա (Ֆրանսիա, 1989): 
* Ծագող արևի 3-րդ աստիճանի շքանշան (Ճապոնիա, 2019).
* Բելառուսի Հանրապետության Նախագահի շնորհակալագիր (2024 թվականի ապրիլի 9)՝ տիեզերական գործունեության բնագավառում նշանակալի ձեռքբերումների, գիտական հետազոտություններում ունեցած մեծ ավանդի, միջազգային համագործակցության ամրապնդման համար։
* ՆԱՍԱ-ի երեք մեդալ «տիեզերական թռիչքի համար» (1996, 1998, 2001)
* ՆԱՍԱ-ի «ակնառու Հանրային ծառայության համար» մեդալ (2003): 
* «Ժողովրդական հեղափոխության 100 տարի» մեդալ (Մոնղոլիա, 2023)։
* «ԽՍՀՄ օդաչու-տիեզերագնաց» պատվավոր կոչում (1989):
* «Ռուսաստանի սպորտի վաստակավոր վարպետ» պատվավոր կոչում:
* «Սանկտ Պետերբուրգի պատվավոր քաղաքացի» կոչում (2007)։
* «Սանկտ Պետերբուրգին մատուցած ծառայությունների համար» Պատվո նշան (2018 թվական)։
* Մեծ Բրիտանիայի թագավորական լուսանկարչական ընկերության ցմահ պատվավոր անդամ:
* «Ռուսաստանի Ոսկե աչք» ազգային մրցանակի դափնեկիր:  «Տարվա ռուս» ազգային մրցանակի դափնեկիր(2011)։

## Արժանիքների ճանաչում
* Կիսանդրին Մոսկվայի Հաղթանակի զբոսայգու հերոսների ծառուղում (Սանկտ Պետերբուրգ):
* Սերգեյ Կոնստանտինովիչ Կրիկալևի հարթաքանդակ-դիմանկարը տեղադրվել է Յուրի Գագարինի անվան տիեզերական նվաճողների այգում, որը բացվել է 2021 թվականի ապրիլի 9-ին Սարատովի մարզում։
* 2006 թվականի ապրիլի 13-ին Սերգեյ Կոնստանտինովիչ Կրիկալևի պատվին անվանվել է 7469 Կրիկալև աստերոիդը, որը հայտնաբերվել է 1990 թվականին Խորհրդային աստղագետ Լյուդմիլա Իվանովնա Չեռնիխի կողմից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* Կրիկալև Սերգեյ Կոնստանտինովիչ / / Իվանյան է. Ա. ռուս-ամերիկյան հարաբերությունների հանրագիտարան: - Մ., 1988: XVIII-XX դարեր: — Մ.: Միջազգային հարաբերություններ, 2001. --   Красота — м., 1996. - 696 с. - ԻՍԱԲՆ 5-7133-1045-0

## Արտաքին հղումներ
* Официальный сайт Сергея Крикалёва.
* «Сергей Крикалёв. Человек-рекорд» — документальный фильм телестудии Роскосмоса, 2011.
* Космическая энциклопедия ASTROnote.
* Руководство РКК «Энергия» им. С. П. Королёва.
* [Космический долгожитель. Телесюжет. [Телестудия Роскосмоса]].
* Дорогу осилит идущий. Программа «Русский космос», Телестудия Роскосмоса, (видео 2012 г.).
* Космонавт Сергей Крикалёв. Видеоэнциклопедия «Космонавты». Телестудия Роскосмоса.