CAN (խումբ)

**CAN** (), գերմանական էքսպերիմենտալ ռոք խումբ, կազմավորվել է 1968 թվականին Քյոլնում՝ Հոլգեր Ցուկայիի (բաս, ձայնագրությունների մոնտաժ), Իրմին Շմիդտի (դաշնամուր), Միշել Կարոլիի (կիթառ) և Յակի Լիբեցայտի (թմբուկներ) կողմից։ Խումբը տարբեր տարիներին ունեցել է մի քանի վոկալիստներ, այդ թվում՝ ամերիկացի Մալքոլմ Մունի (1968–1970) և ճապոնացի Դամո Սուձուկի (1970–1973)։ Նրանց համարում են գերմանական կրաուտրոք ոճի առաջամարտիկներից։

*«CAN»*-ի հիմնադիր անդամները գալիս էին ջազի միջավայրից։ Նրանք միավորել են փսիխոդելիկ ռոքի և փանկի  տարրեր՝ ստեղծելով ազդեցիկ ալբոմներ, ինչպես օրինակ՝ «*Tago Mago»* (1971), «*Ege Bamyasi»* (1972) և «*Future Days»* (1973)։ Խումբը նաև կոմերցիոն հաջողությունների է հասել սինգլներով, ինչպես օրինակ՝ «*Spoon*» (1971) և «*I Want More*» (1976), որոնք հայտնվել են ազգային հիթ շքերթներում։ Նրանց ստեղծագործությունները ազդեցություն են թողել ռոքի, փոստ-փանկի և էմբիենթ երաժշտության վրա։

## Պատմություն
### 1960-ականներ

«*CAN*» խումբը ձևավորվել է 1968 թվականին Գերմանիայի Քյոլն քաղաքում՝ Հոլգեր Ցուկայիի (բաս), Իրմին Շմիդտի (դաշնամուր), Յակի Լիբեցայտի (թմբուկներ) և Միշել Կարոլիի (կիթառ) կողմից։ Ցուկայն և Շմիդտը ակադեմիական կրթությամբ երաժիշտներ էին՝ Կառլհայնց Շտոկհաուզենի աշակերտները, և հետաքրքրված էին ռոք-ն-ռոլով։ Սկզբում խումբը հանդես էր գալիս «*Inner Space***»** անունով։

1968 թվականի վերջում խմբին միացավ ամերիկացի վոկալիստ Մալքոլմ Մունին։ Նրանք ձայնագրեցին ալբոմ՝ «*Prepare to Meet Thy Pnoom»*, սակայն չկարողացան գտնել ձայնագրման ընկերություն՝ այն թողարկելու համար։ Խումբը կարճ ժամանակով հայտնվեց 1969 թվականի «*Kamasutra: Vollendung der Liebe»* ֆիլմում՝ հանդես գալով որպես երգչուհի Մարգարետա Յուվանի նվագակցող խումբ։

Մունիի առաջարկով խումբը փոխեց անունը՝ դառնալով «*Can***»**։ Նրա խոսքով՝ անունը դրական իմաստներ ուներ մի շարք լեզուներում՝ անգլերեն *can* (կարողանալ), թուրքերեն *can* (հոգի, ոգի, կյանք), ճապոներեն 感 (*kan*, «զգացմունք, հույզ») և ちゃん (*-chan*, սիրալիր հապավում)։ Ավելի ուշ Լիբեցայտը հումորով հիշում էր, որ խմբի անունը կարող էր նշանակել նաև «կոմունիզմ, անարխիզմ, նիհիլիզմ», երբ մի անգլիական ամսագիր նման պնդում էր արել։

Խումբը ընդունեց իրենց ընկերոջ առաջարկը և տեղափոխվեց *Schloss Nörvenich*, որտեղ էլ կառուցեցին ձայնագրման ստուդիա։ Այնտեղ նրանք ձայնագրեցին իրենց դեբյուտային ալբոմը՝ «*Monster Movie»* (1969), որը պարունակում էր նոր տարբերակներ «*Prepare to Meet Thy Pnoom»* ալբոմից արդեն ձայնագրված «*Father Cannot* *Yell*» և «*Outside My Door*» երգերից։ «*Monster Movie»*-ն դրական արձագանքներ ստացավ։

Մի ելույթի ժամանակ Մունին նյարդային ճգնաժամ ունեցավ՝ երեք ժամ շարունակ բղավելով «upstairs, downstairs», անգամ այն բանից հետո, երբ խումբը դադարեցրել էր ելույթը։ Իր հոգեբանի խորհրդով նա լքեց խումբը և վերադարձավ ԱՄՆ 1969 թվականի վերջին։ Նրա վերջին ձայնագրությունները «*CAN*»-ի հետ կատարվեցին նույն տարվա դեկտեմբերին։ 1970 թվականին Մունիին փոխարինեց ճապոնացի երիտասարդ ճամփորդ Դամո Սուձուկին, ում Ցուկայն և Լիբեցայտը հանդիպել էին Մյունխենի սրճարաններից մեկի դիմաց՝ փողոցային ելույթ ունենալիս, և անմիջապես հրավիրել էին միանալ իրենց այդ գիշերվա համերգին։

1970 թվականին «*CAN*»-ը և «*Cat Stevens*»-ը երաժշտություն գրեցին «*Deep End»* (1970) ֆիլմի սաունդթրեքի համար։ Այդ սաունդթրեքում ընդգրկված էր 14,5 րոպե տևողությամբ փսիխոդելիկ ստեղծագործություն՝ «*Mother Sky»* անունով, որը օգտագործվել էր ֆիլմի Սոհոյի դրվագներում։ Այս երգը միաժամանակ ընդգրկվել էր նաև խմբի «*Soundtracks»* (1970) ալբոմում։

### 1971-1973
Հաջորդ մի քանի տարիները դարձան «*Can*» խմբի ամենաշատ գնահատված աշխատանքների շրջանը։ Թեև նրանց վաղ շրջանի ձայնագրությունները մասամբ հիմնված էին ավանդական երգային կառուցվածքների վրա, խումբը հետագայում զարգացրեց իմպրովիզացիոն ոճ։ «*Tago Mago»* (1971) ալբոմը հաճախ համարվում է նորարարական, ազդեցիկ, խորը և ոչ սովորական՝ իր ինտենսիվ ռիթմիկ ջազով ներշնչված թմբկահարությամբ, իմպրովիզացված կիթառային և դաշնամուրային սոլոներով (հաճախ փոխկապակցված), ձայնային մոնտաժով՝ որպես կոմպոզիցիա, և Սուձուկիի յուրահատուկ վոկալներով։ Ցուկայն ասել է. «Այն փորձ էր՝ հասնելու խորհրդավոր երաժշտական աշխարհի՝ լույսից մթություն ու վերադարձ»։
[մինի|Ելույթ [Համբուրգի «*Musikhalle*»-ում,1972 թվական]]
1971 թվականին խումբը գրել է երաժշտություն՝ գերմաներեն եռմասանոց քրեական մինի-սերիալի՝ «*Das Messer»-ի* («Դանակը») համար, որը նկարահանվել էր Ռոլֆ ֆոն Սիդովի կողմից։ Սերիալի գլխավոր երաժշտությունը դարձել է «Spoon» երգը, որը որպես սինգլ թողարկվելով հասել է Գերմանիայի սինգլների հիթ շքերթի 6-րդ հորիզոնականին։

*«Tago Mago»*-ին հաջորդեց «*Ege Bamyasi»-ն* (1972), որն ավելի մատչելի էր, բայց շարունակում էր մնալ խորը՝ իր մեջ ներառելով «*Spoon*» երգը և գրավիչ «*Vitamin C*»-ն։ Ցուկայն ասել է. «Մենք կարողացանք հասնել հիանալի չոր և էմբիենթ ձայնի… «*Ege Bamyasi»*-ն արտացոլում է խմբի թեթև տրամադրությունը»։

Դրանից հետո թողարկվեց «*Future Days»-ը* (1973), որը համարվում է էմբիենթ երաժշտության վաղ օրինակներից մեկը և ներառում է նաև փոփ ոճի «*Moonshake*» երգը։ Ցուկայն ասել է. «*Bel Air*»-ը (20 րոպեանոց ստեղծագործությունը, որը ամբողջությամբ զբաղեցնում է «*Future Days*» ձայնասկավառակի երկրորդ կողմը) ցույց է տալիս «*CAN*»-ին՝ որպես էլեկտրական սիմֆոնիկ խումբ, որը ներկայացնում է խաղաղ, երբեմն՝ դրամատիկ լանդշաֆտային նկար»։

*«Future Days»*-ի ձայնագրումից հետո Դամո Սուձուկին լքեց խումբը՝ ամուսնանալու իր գերմանուհի ընկերուհու հետ։ Նա դարձավ Եհովայի վկա։ Վոկալ պարտականությունները ստանձնեցին Կարոլին և Շմիդտը, սակայն Սուձուկիի հեռացումից հետո խմբի երգերում վոկալը նվազեց, քանի որ նրանք սկսեցին փորձարկել այն էմբիենթ երաժշտությունը, որի հիմքերը դրվել էին «*Future Days»* ալբոմով։

### 1974-1979
1974 թվականի «*Soon Over Babaluma»* ալբոմը շարունակեց *Future Days*-ի էմբիենտ ոճը, սակայն ներառում էր նաև «*Tago Mago»*-ի և «*Ege Bamyasi»*-ի կոպիտ, անկանոն հատկանիշները։ 1975 թվականին «*Can*»-ը պայմանագիր ստորագրեց «*Virgin Records***»**-ի հետ Միացյալ Թագավորությունում և «*EMI/Harvest***»**-ի հետ Արևմտյան Գերմանիայում։ Նույն տարում նրանք ելույթ ունեցան «*[[BBC]]*»-ի «*Old Grey Whistle* *Test***»** հաղորդման շրջանակում՝ հիշարժան «*Vernal Equinox»*  կատարումով, որի ժամանակ Շմիդտը մեկ դաշնամուրային հատված նվագեց կարատեյի մի շարք արագ հարվածներով։ Այդ ելույթից կարճ ժամանակ անց Շմիդտը կոտրեց ոտքը, ինչի հետևանքով չեղարկվեց խմբի շրջագայությունը Միացյալ Թագավորությունում։

*«Landed»* (1975) և «*Flow Motion»* (1976) ալբոմներում «*Can*»-ը սկսեց շարժվել ավելի ավանդական երաժշտական ուղղությամբ, ինչին նպաստեց նաև ձայնագրման տեխնոլոգիաների բարելավումը։ «*Flow Motion»* ալբոմի դիսկո ոճի «*I Want More*» սինգլը դարձավ խմբի միակ հիթը Արևմտյան Գերմանիայից դուրս՝ հասնելով Մեծ Բրիտանիայի հիթ շքերթի 26-րդ հորիզոնականին 1976 թվականի հոկտեմբերին։ Երգը համատեղ գրել էր կենդանի ելույթների ձայնային օպերատոր Պիտեր Գիլմուրը։ Սրա արդյունքում խումբը հրավիրվեց հանդես գալու «*Top of the Pops*» հաղորդմանը, որտեղ Ցուկայն ելույթ ունեցավ բասով (double bass): 1977 թվականին «*Can*»-ին միացան նախկին «*Traffic*» խմբի բասիստ Ռոսկո Ջին և հարվածային գործիքների մասնագետ Ռեբոպ Կվակու Բաան։ Երկուսն էլ նաև վոկալիստներ էին և մասնակցեցին խմբի երեք վերջին ալբոմներին՝ «*Saw Delight»* (1977), «*Out of Reach»* (1978) և «*Can»* (1979)։

Այս շրջանում Հոլգեր Ցուկայն սկսեց հեռացվել խմբի հիմնական գործունեությունից՝ ստեղծագործական ուղղության շուրջ տարաձայնությունների և որպես բաս կիթառահար՝ մնացած անդամների առաջընթացին չհասցնելու պատճառով։ Ցուկայն ընդունել էր, որ բաս կիթառը վերցրել էր գրեթե պատահաբար և բացահայտ խոստովանում էր իր սահմանափակումները այդ գործիքի վրա։ Երբ Ռոսկո Ջին միացավ խմբին, Ցուկայն սկսեց ձայնային փորձարկումներ՝ օգտագործելով կարճալիք ռադիոկայաններ, Մորզեի կոդի սարքեր, ժապավենային ձայնագրիչներ և այլ պատահական առարկաներ։ Նա հեռացավ «*Can*»-ից 1977 թվականի վերջում և չէր մասնակցում «*Out of Reach»* և «*Can»* ալբոմների ձայնագրությանը, թեև մասնակցել էր վերջինի ձայնագրման գործընթացին՝ որպես պրոդյուսեր։

### Խմբի ցրումը և վերամիավորումներ
Խմբի ցրվելուց հետո նախկին բոլոր անդամները ներգրավվեցին տարբեր երաժշտական նախագծերում՝ հաճախ հանդես գալով որպես հրավիրյալ երաժիշտներ այլ արտիստների համար։ Հոլգեր Ցուկայնը ձայնագրեց մի քանի էմբիենթ ալբոմ և համագործակցեց Դեյվիդ Սիլվիանի հետ, ինչպես նաև այլ հայտնի երաժիշտների։ Յակի Լիբեցայտը ակտիվորեն աշխատեց բասահարներ Ջահ Ուոբլի և Բիլլ Լուսվելի հետ, թմբկահարների «*Drums off Chaos»* խմբի կազմում, և 2005 թվականին «*Datenverarbeiter»* խմբի հետ՝ «*Givt»* առցանց ալբոմում։

1986 թվականին «*Can*»-ը կարճ ժամանակով վերամիավորվեց՝ Մալքոլմ Մունիի մասնակցությամբ, ձայնագրելու «*Rite Time»* ալբոմը, որը թողարկվեց 1989 թվականին։ Հետագա վերամիավորում եղավ 1991 թվականին՝ Կարոլիի, Լիբեցայտի, Մունիի և Շմիդտի մասնակցությամբ՝ Վիմ Վենդերսի «*Until the End of the World»* ֆիլմի համար երգ ձայնագրելու նպատակով։ 1999 թվականի օգոստոսին Կարոլին, Լիբեցայտը և Շմիդտը միացան Ջոնո Փոդմորին՝ «*Grönland Record*s»-ի «*Pop 2000»* հավաքածուի համար «*The Third Man Theme»* երգի քավեր տարբերակ ձայնագրելու նպատակով։1999 թվականին «*Can*» խմբի չորս հիմնական անդամները՝ Կարոլին, Լիբեցայտը, Շմիդտը և Ցուկայն, մասնակցեցին նույն համերգին, թեև հանդես եկան առանձին՝ իրենց համապատասխան մենահամերգային նախագծերով՝ «*Sofortkontakt»*, «*Club Off Chaos»*, «*Kumo»* և «*U-She»*։

Այնուհետև «*Can*» խումբը դարձել է բազմաթիվ հավաքածուների, կենդանի ալբոմների և սեմփլների թեմա։ 2004 թվականին խումբը սկսեց իր նախորդ ալբոմների «*Super Audio CD*» ձևաչափով տարբերակների թողարկման շարք, որը ավարտվեց 2006 թվականին։ Միշել Կարոլին մահացավ քաղցկեղից 2001 թվականի նոյեմբերի 17-ին։ Յակի Լիբեցայտը մահացավ թոքաբորբից 2017 թվականի հունվարի 22-ին։ Հոլգեր Ցուկայն մահացավ բնական մահով 2017 թվականի սեպտեմբերի 5-ին։ Դամո Սուձուկին մահացավ քաղցկեղից 2024 թվականի փետրվարի 9-ին։

## Արխիվային թողարկումներ
«*Can*» խումբը 1974 թվականին թողարկեց ալբոմ՝ «*Limited Edition***»**, որը հետագայում՝ 1976-ին, ընդլայնվեց և դարձավ կրկնապատիկ ալբոմ՝ «*Unlimited Edition***»**, կազմված ստուդիական չթողարկված ձայնագրություններից։ «*Delay 1968***»**-ը, որը թողարկվել է 1981 թվականին, ներառում էր չհրատարակված ձայնագրություններ 1968-1969 թվականներից։ «*Cannibalism 2***»** ալբոմը՝ բաղկացած ալբոմային և սինգլային երգերից, ներառում էր նաև մեկ չթողարկված երգ՝ «*Melting Away»*։

1995 թվականին թողարկվեց «*The Peel Sessions***»**՝ «*Can*»-ի «*[[BBC]]*»-ում կատարված ձայնագրությունների հավաքածուն։ 1999-ին թողարկվեց «*Can Box***»**՝ ներառելով խմբի մասին վավերագրական տեսանյութ, 1972 թվականի համերգի ձայնագրություն և կրկնակի կենդանի CD՝ կազմված Միշել Կարոլիի կողմից, որը հետագայում առանձին թողարկվեց որպես «*Can Live Music***»** (Live 1971–1977)։ Խմբի կենդանի չթողարկված ձայնագրություններից որոշները ներառվել են նաև «*Tago Mago***»** ալբոմի 40-ամյակի տարբերակում (2011 թ.) և «*Can***»** անունով 17 LP հավաքածուում (2014 թ.)։

*«The Lost Tapes»* ալբոմը թողարկվել է 2012 թվականին՝ Իրմին Շմիդտի և Դանիել Միլլերի վերահսկմամբ, կազմվել է Շմիդտի և Ջոնո Փոդմորի կողմից, իսկ խմբագրվել՝ Փոդմորիի կողմից։ Կենդանի ելույթների ձայնագրությունների շարք սկսվել է 2021 թվականին և մինչև 2024 թվականի նոյեմբեր արդեն հասել է 6 թողարկման՝ ներառելով 1973 - 1977 թվականների համերգային ելույթներ։

## Ոճ
«*Can*» խումբը ձևավորեց կրկնվող, ռիթմիկ երաժշտական ոճ՝ ներշնչված Հյուսիսային Աֆրիկայի երաժշտությունից, Կառլհայնց Շտոկհաուզենից և ամերիկացի մինիմալիստ կոմպոզիտորներից՝ ինչպես Սթիվ Ռայխը և Թերի Ռայլին։ Ցուկայն և Շմիդտը եղել էին Շտոկհաուզենի աշակերտները, և «*Can*»-ը ժառանգել էր նրա երաժշտական տեսությունների հիմքերը։ Կարոլին խումբ էր բերել գնչուական երաժշտության ազդեցություն՝ իր էզոթերիկ ուսումնասիրությունների միջոցով։ Լիբեցայտը հակում ուներ դեպի ջազը։ Խմբի ձայնային ոճը սկզբում պետք է հիմնված լիներ էթնիկ երաժշտության վրա, և երբ խումբը որոշեց շարժվել գարաժ ռոքի ուղղությամբ։ Դեյվիդ Ջոնսոնը լքեց խումբը։ Այս «աշխարհի երաժշտության» միտումը հետագայում ավելի արտահայտվեց ալբոմներում ինչպիսիք են «*Ege Bamyasi»* (որ թուրքերեն նշանակում է «Էգեյան բամիա»), «*Future Days»* և «*Saw Delight»*, ինչպես նաև տարբեր ազգությունների նոր անդամների ներգրավմամբ։ «*Can*»-ի մի շարք երգեր, որոնք միավորվում էին «*Ethnological Forgery* *Series»* (կրճատ՝ «*E.F.S.***»**) անվան տակ, ցույց էին տալիս խմբի ունակությունը՝ ստեղծելու էթնիկ հնչողությամբ երաժշտություն։ Նրանց ստեղծագործական գործընթացը մեծապես հիմնված էր կոլեկտիվ իմպրովիզացիայի վրա՝ ձայնագրելով իրենց ստուդիայում և հետագայում խմբագրելով արդյունքը։ Ցուկայնը «*Can*»-ի կենդանի և ստուդիական կատարումները անվանում էր «անմիջական կոմպոզիցիաներ»։

Խմբի վրա ազդեցություն էին թողել «*[[The Beatles]]***»**-ը, «*[[The Velvet Underground]]***»**-ը, ինչպես նաև Ջիմի Հենդրիքսը, «*Sly Stone***»**-ը և Ֆրենկ Զապպան։ Խումբը ընդունել է, որ «*Father Cannot Yell*» երգի սկիզբը ներշնչված է եղել «Velvet Underground»-ի «*European Son*» ստեղծագործությունից։ Մալքոլմ Մունիի ձայնը համեմատվել է Ջեյմս Բրաունի հետ (նա խմբի անդամների սիրված հերոսներից էր), և նրանց վաղ երաժշտական ոճը՝ փսիխոդելիկ ռոքի հիմքով, հաճախ համեմատվել է «*[[Փինք Ֆլոյդ|Pink Floyd]]***»**-ի հետ։ Ցուկայի կատարած ծավալուն մոնտաժային աշխատանքը երբեմն համեմատվել է Մայլս Դեյվիսի՝ 1960-ականների վերջին շրջանի երաժշտության հետ (օրինակ՝ «*In a Silent Way»*, «*Bitches Brew»*)։ Երկուսն էլ ձայնագրում էին երկար, «գրուվ»-ի վրա հիմնված իմպրովիզացիաներ, այնուհետև խմբագրում լավագույն հատվածներն իրենց ալբոմների համար։ Ցուկայը և Թեո Մասերոն (Դեյվիսի պրոդյուսերն ու խմբագիրը) երկուսն էլ ունեցել են դեր 1940-50-ականների «*Musique concrète*» շարժման մեջ։ Իրմին Շմիդտը 1996 թվականին Միշել Կարոլիի հետ զրույցում նշել է. «Գիտե՞ս, ծիծաղելի է, որ այդքան ազդեցությունների մասին են գրել մեր մասին, բայց երբեք չեն նշել ամենակարևորը՝ Միշելլ ֆոն Բիելի ազդեցությունը»։

Դամո Սուձուկին շատ տարբեր երգիչ էր Մալքոլմ Մունիից։ Նա երգում էր բազմալեզու ոճով՝ երբեմն պնդելով, թե օգտագործում է «քարե դարի լեզու», և ուներ խորհրդավոր, հաճախ անհասկանալի վոկալային մոտեցում։ Սուձուկիի մասնակցությամբ խումբը ստեղծեց իր ամենաքննադատորեն և կոմերցիոն տեսանկյունից հաջող ալբոմները։ «*Tago Mago»*-ի ռիթմիկ բաժինը առանձնահատուկ է գնահատվել։ Մի քննադատ նշում է, որ ալբոմի մեծ մասը հիմնված է «երկար իմպրովիզացիաների վրա՝ կառուցված հիպնոտիկ ռիթմային ձևաչափի շուրջ»։ Մյուսը գրում է, որ «*Halleluhwah»* երգում նրանք «հզոր տրանս/փանկ ռիթմ են ստեղծում»։

### Իմպրովիզացիա, ձայնագրություն և կենդանի ելույթներ
«*Can*» խմբի երաժշտության մեծ մասը հիմնված էր ազատ իմպրովիզացիայի վրա, որը հետագայում խմբագրվում էր ստուդիական ալբոմների համար։ Կառլհայնց Ֆրայնիկը, այցելելով «*Can*»-ի մի սեսիա, նկարագրել է այն որպես «շատ անարխիկ», ասելով, թե թվում էր՝ երաժիշտները «մեկը մյուսից երես էին թեքում և սուզվում իրենց ենթագիտակցական աշխարհը՝ նվագելով այն, ինչ իրենք էին զգում», սակայն որոշ ժամանակ անց նրանք հավաքվում էին կենտրոնում՝ «միաձուլվում մտքերով, և սկսում էին փոխկապակցված նվագել»։ Խումբը, մեկնաբանելով իրենց ոճը, ասել է, որ իրենց համագործակցության հիմքը հոգևոր հաղորդակցությունն է՝ ի տարբերություն ինտելեկտուալ հաղորդակցության։ Նրանք «չեն լսում, թե ինչ է նվագում մյուսը», այլ նվագում են ըստ իրենց զգացողության։ Երբ իրենց անհատական ուղղությունները համընկնում էին, «ամեն ինչ ձուլվում էր միասին»։

Մալքոլմ Մունին, նկարագրելով խմբի առօրյան 60-ականների սկզբում, նշել է, որ խումբը ամեն օր աշխատում էր մոտ տասներեք ժամ՝ ընդմիջումով։ Ձայնագրությունից հետո, նրանք տուն էին գնում, լսում վերջին ժապավենները և նշումներ անում։ Մալքոլմը լսում էր երգերը, որոշում կատարում փոփոխություններ անել տեքստում կամ հայտնում էր Շմիդտին․ «Իրմինը ինձ համար ուսուցիչ էր այս երաժշտության մեջ»։

Երբ խումբը սաունդթրեք էր պատրաստում, միայն Իրմին Շմիդտն էր դիտում ֆիլմը և խմբին տալիս ընդհանուր նկարագրություն, թե որ տեսարանների համար են երաժշտություն գրելու։ Այս մոտեցումը թույլ էր տալիս իմպրովիզացիոն սաունդթրեքի հաջող լինելը թե՛ ֆիլմում, թե՛ դրանից դուրս։

«*Can*»-ի կենդանի ելույթները հաճախ համադրում էին իմպրովիզացիոն հատվածներ և ալբոմներից վերցված ձայնային մասնիկներ։ «*Can Live»* ալբոմում ներկայացված «*Colchester Finale*» կատարումը ներառում է «*Halleluhwah»*-ի հատվածներ՝ միաձուլված մեկ կոմպոզիցիայի մեջ, որը տևում է ավելի քան կես ժամ։ Սկզբնական շրջանի համերգներին Մունին և Սուձուկին հաճախ կարողանում էին ապշեցնել ունկնդիրներին։ Դերասան Դեյվիդ Նիվենը, ում Ցուկայն հարցրել էր իր կարծիքը համերգի մասին, պատասխանել էր. «Հիանալի էր, բայց չգիտեի, որ դա երաժշտություն էր»։ Սուձուկիի հեռացումից հետո երաժշտությունը դարձավ ավելի ինտենսիվ՝ առանց վոկալի։ Նրանց ամենաերկար ելույթը Բեռլինում տևել է ավելի քան վեց ժամ։ Սուձուկիի հեռացումից հետո խումբը փորձում էր գտնել նոր վոկալիստ, սակայն ոչ ոք լիարժեք չհամապատասխանեց։ 1975 թվականին ֆոլկ երգիչ Թիմ Հարդինը երկու ելույթների ժամանակ երգեց և կիթառ նվագեց խմբի հետ՝ իր «*The Lady Came From Baltimore*» երգով։ Մալայզիացի երգիչ Thaiga Raj Raja Ratnam-ը խմբի հետ ելույթ ունեցավ վեց համերգում՝ 1976 թվականի հունվարից մարտը։ Մեկ այլ ժամանակավոր վոկալիստ՝ անգլիացի Մայքլ Քազինսը, նաև հայտնի որպես «*Magic Michael***»**, ելույթ ունեցավ խմբի հետ 1976 թվականի մարտից (Ֆրանսիա) մինչև ապրիլ (Արևմտյան Գերմանիա) շրջագայության ընթացքում։

## Ժառանգություն և ազդեցություն
1970-ականների վերջերին «*Can*» խումբը մեծ ազդեցություն ունեցավ փոստ-փանկ ժանրում ստեղծագործող մի շարք նշանակալի արտիստների վրա, ներառյալ «*Siouxsie and the Banshees*», «*The Fall*», «*Public* *Image Ltd*», «*Julian Cope*» (Teardrop Explodes) և «*[[Joy Division]]*»։ 1980-ականներին «Can»-ի ազդեցությունը հիշատակվում էր բրիտանական նյու վեյվ արտիստների կողմից, ինչպիսիք էին՝ «*Pete Shelley*», «*Gary* *Numan*», «*Ultravox*», «*The Jesus and Mary Chain*» և «*Primal Scream*»։ «*The Lumerians*» և «*Happy Mondays»* խմբերը նույնպես խոստովանել են «*Can*»-ի ազդեցությունը։ Բրայան Ինոն կարճամետրաժ ֆիլմ է նկարահանել՝ ի պատիվ «*Can*»-ի, իսկ Ջոն Ֆրուսիանտը («*[[Red Hot Chili Peppers]]*» խմբից) մասնակցել է «*Echo Awards***»**-ին, որտեղ «Can»-ը արժանացել է Գերմանիայի ամենահեղինակավոր երաժշտական մրցանակին։

*«Radiohead»* խումբը խոստովանել է, որ իրենց «*Kid A*» (2000) և «*Amnesiac*» (2001) ալբոմները ստեղծվել են «*Can*»-ի ազդեցությունից։ Նրանց ստեղծագործական մեթոդը՝  ձայնագրել և հետո խմբագրել, ներշնչված է հենց «*Can*»-ի գործելաոճից։ «*Radiohead*»-ը նաև կենդանի ելույթներում կատարել է «*Can*»-ի «*The* *Thief*» երգը։ Մարկ Սմիթը (*«The Fall»* խմբից) Դամո Սուզուկիին նվիրված երգ է գրել՝ «*I Am Damo Suzuki» ՝*1985 թվականի «*This Nation's Saving Grace»* ալբոմում։ «*The Jesus and Mary Chain*» խումբը կենդանի համերգներում կատարել է «*Mushroom*»  երգի քավեր տարբերակը։ «*Talk Talk*» խմբի «*Mark Hollis*»-ը մի քանի անգամ նշել է «*Can*»-ի ազդեցությունը իրենց «*Spirit of Eden»* և «*Laughing Stock»* ալբոմների վրա։ Փոփ ժանրի «*Stereolab*» խումբը հաճախ օգտագործում է մոտորիկ բիթ, որը հայտնի դարձավ հենց «*Can*»-ի միջոցով։

Շոտլանդացի գրող Ալան Ուորները «*Can*»-ի անդամներին է նվիրել իր երեք վեպերը՝ «*Morvern Callar»՝* Հոլգեր Ցուկային, «*The Man Who Walks»*՝ Միշել Կարոլիին, «*Kitchenly 434»*՝ Իրմին Շմիդտին։ Նա նաև հրապարակել է գիրք՝ «*Tago Mago: Permission to Dream»*՝ ալբոմի մասին։ Sacrilege ռեմիքս ալբոմը ներառում է «*Can*»-ի երգերի ռեմիքսներ արտիստների կողմից, ովքեր ազդեցություն ունեն «Can»-ից։

Թեև «Can»-ը էլեկտրոնային երաժշտության վրա ազդեցության մակարդակով չի հասել «*Kraftwerk*»-ին, այնուամենայնիվ եղել է էմբիենթ երաժշտության վաղ խմբերից մեկը՝ «*Tangerine Dream*»-ի և մյուսների կողքին։ Քայնե Ուեսթը օգտագործել է «Sing Swan Song» երգից սեմփլ իր «*Drunk & Hot Girls»* երգում՝ 2007 թվականի «*Graduation»* ալբոմում։ Մեծ Բրիտանիայի «*Loop*» խումբը, որի երաժշտությունը նույնպես պոլիռիթմիկ և կրկնվող է, խորապես ազդեցություն է կրել «Can»-ից և իրենց «*Black Sun EP»*-ում կատարել են «*Mother Sky*» երգի քավեր տարբերակը։ Յուգոսլավական պրոգրեսիվ/փսիխոդելիկ ռոք խումբ «*Igra* *Staklenih Perli*»-ն իր առաջին ալբոմում ներառել է «*Pečurka*» ("Սնկիկ") երգը՝ ի պատիվ «*Can*»-ի «*Mushroom*»-ի։

## Անդամներ
* Մայքլ Կարոլի - կիթառ, վոկալ, ջութակ (1968-1979, 1986, 1988, 1991, 1999, մահացել է 2001 թվականին)
* Յակի Լիբեցայտ - թմբուկ, հարվածային գործիքներ, կոնտրաբաս, դաշնամուր (1968-1979, 1986, 1988, 1991, 1999, մահացել է 2017 թվականին)
* Իրմին Շմիդտ - ստեղնաշարային գործիքներ, վոկալ (1968-1979, 1986, 1988, 1991, 1999)
* Հոլգեր Ցուկայ - բաս կիթառ, էլեկտրոնիկա, վոկալ (1968-1977, 1986, 1988, մահացել է 2017 թվականին)
* Դեյվիդ Ս. Ջոնսոն - փողային, փչովի գործիքներ, (1968, մահացել է 2021 թվականին)
* Մալքոլմ Մունի - վոկալ (1968-1970, 1986, 1988, 1991)
* Դամո Սուձուկի - վոկալ, հարվածային գործիքներ (1970-1973, մահացել է 2024 թվականին)
* Ռոսկո Գի - բաս կիթառ, վոկալ (1977-1979)
* Ռեբոպ Կվակու Բաա - հարվածային գործիքներ, վոկալ (1977-1979, մահացել է 1983 թվականին)

### Լրացուցիչ համագործակիցներ
* Մարգարետե Յուվան - վոկալ (1968)
* Մանի Լյոհե - վոկալ, հարվածային գործիքներ և ֆլեյտա (1968, մահացել է 1978)
* Դանկան Ֆալոուել - երգերի տեքստեր (1974)
* Ռենե Տիններ - ձայնագրություն (1973 -1979,1986, 1991)
* Օլաֆ Քյուբլեր «*Amon Düül*» խմբից - տենոր, սաքսոֆոն (1975, մահացել է 2024)
* Թիմ Հարդին - վոկալ և կիթառ (1975, մահացել է 1980)
* Թայգա Ռաջ Ռաջա Ռատնամ - վոկալ (1976)
* Մայքլ Քազինս - վոկալ (1976)
* Փիթեր Գիլմուր - երգերի տեքստեր (1970-ականների վերջ)
* Ջոնո Փոդմոր - ձայնագրություն, բաս (1999, 2003, 2011–2012)

#### Ժամանակագրություն

ImageSize  = width:800 height:auto barincrement:20
PlotArea   = left:100 bottom:90 top:0 right:10

Alignbars  = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:01/01/1968 till:30/08/1999
TimeAxis   = orientation:horizontal format:yyyy
Legend     = orientation:horizontal position:bottom
ScaleMinor = increment:1 start:1968
ScaleMajor = increment:5 start:1968

Colors =
 id:Vocals value:red       legend:Վոկալ

 id:Wind   value:tan2      legend:Փչովի_գործիքներ
 id:Guitar value:green     legend:Կիթառ,_ջութակ
 id:Keys   value:purple    legend:Ստեղնաշար
 id:Bass   value:blue      legend:Բաս
 id:Drums  value:orange    legend:Թմբուկ,_բաս,_դաշնամուր
 id:Perc   value:claret    legend:Հարվածային
 id:Sound  value:skyblue   legend:Ձայն_ձայնագրություն
 id:studio value:black     legend:Ստուդիո_ալբոմ

Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3

LineData =
 layer:back
 color:studio
 at:15/08/1969
 at:15/09/1970
 at:15/02/1971
 at:15/11/1972
 at:15/08/1973
 at:15/11/1974
 at:15/09/1975
 at:15/10/1976
 at:15/03/1977
 at:15/07/1978
 at:15/07/1979
 at:15/10/1989

BarData =
 bar:Malc text:"Մալկոլմ Մունի"
 bar:Damo text:"Դամո Սուզուկի"
 bar:Dave text:"Դավիդ Ջոնսոն"
 bar:Mike text:"Միշել Կարոլի"
 bar:Ir   text:"Իրմին Շմիդտ"
 bar:Cz   text:"Հոլգեր Ցուկայ"
 bar:Gee  text:"Ռոսկո Գի"
 bar:Jaki text:"Ջակի Լիբեցայտ"
 bar:Bop  text:"Ռեհոբ Կվակու Բահ"

PlotData=
 width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
 bar:Malc from:01/08/1968 till:01/01/1970 color:Vocals
 bar:Malc from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Vocals
 bar:Malc from:01/09/1991 till:30/09/1991 color:Vocals
 bar:Mike from:start      till:01/09/1979 color:Guitar
 bar:Mike from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Guitar
 bar:Mike from:01/09/1991 till:30/09/1991 color:Guitar
 bar:Mike from:01/08/1999 till:end        color:Guitar
 bar:Ir   from:start      till:01/09/1979 color:Keys
 bar:Ir   from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Keys
 bar:Ir   from:01/09/1991 till:30/09/1991 color:Keys
 bar:Ir   from:01/08/1999 till:end        color:Keys
 bar:Jaki from:start      till:01/09/1979 color:Drums
 bar:Jaki from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Drums
 bar:Jaki from:01/09/1991 till:30/09/1991 color:Drums
 bar:Jaki from:01/08/1999 till:end        color:Drums
 bar:Cz   from:start      till:01/10/1976 color:Bass
 bar:Cz   from:01/10/1976 till:01/12/1977 color:Sound
 bar:Cz   from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Bass
 bar:Gee  from:01/10/1976 till:01/09/1979 color:Bass
 bar:Bop  from:01/03/1977 till:01/09/1979 color:Perc
 bar:Dave from:start      till:01/12/1968 color:Wind
 bar:Damo from:01/04/1970 till:01/10/1973 color:Vocals

 width:7 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
 bar:Cz   from:start      till:01/10/1976 color:Wind
 bar:Cz   from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Wind

 width:5 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
 bar:Cz   from:start      till:01/08/1968 color:Sound
 bar:Cz   from:01/01/1970 till:01/04/1970 color:Sound

 width:3 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
 bar:Malc from:01/08/1968 till:01/01/1970 color:Wind
 bar:Damo from:01/04/1970 till:15/09/1970 color:Perc
 bar:Mike from:start      till:01/08/1968 color:Vocals
 bar:Mike from:01/01/1970 till:01/04/1970 color:Vocals
 bar:Mike from:01/10/1973 till:01/09/1979 color:Vocals
 bar:Mike from:01/08/1999 till:end        color:Vocals
 bar:Ir   from:start      till:01/08/1968 color:Vocals
 bar:Ir   from:01/01/1970 till:01/04/1970 color:Vocals
 bar:Ir   from:01/10/1973 till:01/09/1979 color:Vocals
 bar:Ir   from:01/08/1999 till:end        color:Vocals
 bar:Cz   from:start      till:01/08/1968 color:Vocals
 bar:Cz   from:01/01/1970 till:01/04/1970 color:Vocals
 bar:Cz   from:01/10/1973 till:01/12/1977 color:Vocals
 bar:Cz   from:01/08/1968 till:01/01/1970 color:Sound
 bar:Cz   from:01/04/1970 till:01/10/1973 color:Sound
 bar:Cz   from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Sound
 bar:Jaki from:start      till:01/03/1977 color:Perc
 bar:Jaki from:01/12/1986 till:30/12/1986 color:Perc
 bar:Jaki from:01/09/1991 till:30/09/1991 color:Perc
 bar:Jaki from:01/08/1999 till:end        color:Perc
 bar:Gee  from:01/10/1976 till:01/09/1979 color:Vocals
 bar:Bop  from:01/03/1977 till:01/09/1979 color:Vocals
 bar:Dave from:start      till:01/12/1968 color:Sound


## Դիսկոգրաֆիա

**Monster Movie (Can album)|Monster Movie* (Liberty Records|Liberty, 1969)
**Tago Mago* (first of four albums on United Artists Records|United Artists, 1971)
**Ege Bamyasi* (1972)
**Future Days (album)|Future Days* (1973)
**Soon Over Babaluma* (1974)
**Landed (album)|Landed* (Virgin Records|Virgin, 1975)
**Flow Motion* (first of four albums on Harvest Records|Harvest, 1976)
**Saw Delight* (1977)
**Out of Reach (album)|Out of Reach* (1978)
**Can (album)|Can* (1979)
**Rite Time* (Mercury Records|Mercury, 1989)

## Վիդեոգրաֆիա
* *Romantic Warriors IV: Krautrock* (2019)

## Ծանոթագրություններ

## Օգտագործված գրականություն
* 

## Աղբյուրներ
* Official website (Spoonrecords.com)
* Biography at Mute Records
* Full discography including solo albums and a breakdown of every gig played
*