Լուսնապաշտություն

[մինի|[Սելենե և Էնդիմիոն, Ալբերտ Օբլե]]
**Լուսնապաշտություն** (, կրոնադիցաբանական համակարգ, որի գերագույն աստվածությունը Լուսինն է կամ նրա որևէ ասպեկտը: Այս աստվածությունները կարող են ունենալ բազմազան գործառույթներ և ավանդույթներ՝ կախված մշակույթից, բայց դրանք հաճախ փոխկապակցված են միմյանց հետ: Լուսնային աստվածություններին կարելի է հանդիպել պատմության մեծ մասում՝ տարբեր ձևերով:

## Լուսինը կրոնում և դիցաբանության մեջ
Շատ մշակույթներ անուղղակիորեն կապել են 29.5-օրյա լուսնային ցիկլը կանանց դաշտանային ցիկլերի հետ, ինչը ակնհայտ է բազմաթիվ լեզվական ընտանիքներում «դաշտան» և «լուսին» բառերի ընդհանուր լեզվական արմատներից։ Այս նույնականացումը համընդհանուր չէ, ինչպես ցույց է տալիս այն փաստը, որ ոչ բոլոր լուսնային աստվածություններն են կին: Այնուամենայնիվ, շատ հայտնի դիցաբանություններում լուսնի աստվածուհիներ կան, այդ թվում՝ հունական աստվածուհի Սելենեն, հռոմեական աստվածուհի Լունան, չինական աստվածուհի Չանեն և ացտեկական աստվածուհի Կոյոլշաուկկին, որի գլխատումը կարող է խորհրդանշել լուսնի խավարումը։ Մի քանի աստվածուհիներ, այդ թվում՝ Արտեմիսը, Հեկատեն, Մելինոեն, Փեբեն, Թեյան և Իսիդան, սկզբնապես լուսնային ասպեկտներ չեն ունեցել և դրանք ձեռք են բերել միայն ուշ հնադարյան շրջանում՝ փաստացի հունա-հռոմեական լուսնային աստվածուհի Սելենեի/Լունայի հետ սինկրետիզմի պատճառով։
ձախից|մինի|256x256փքս|Չանդրա արական լուսնային աստվածություն, Բրիտանական թանգարան, 13-րդ դար, Կոնարկ

Արական լուսնային աստվածները նույնպես տարածված են, ինչպիսիք են Միջագետքի Սինը, Եգիպտացիների Խոնսուն (կամ ավելի վաղ եգիպտական լուսնային աստված Յահը), գերմանական ցեղերի Մանին, ճապոնացիների Ցուկույոմին, Ինուիտների Իգալուկը/Ալգինակը և հինդուիստական Չանդրա աստվածը: Նախահնդեվրոպական սկզբնական լուսնային աստվածությունը՝ Մեհնոտը, կարծես թե արական է եղել, որի հնարավոր ածանցյալները ներառում են բազմաթիվ այլ աղբյուրներ, այդ թվում՝ Հոմերոսյան Մենելայոսի կերպարը։ Արական լուսնային աստվածներով մշակույթներում հաճախ հանդիպում են արևի աստվածուհիներ: Բացառություն են կազմում հինդուիզմը և ֆիլիպինյան անիմիզմը, որտեղ ներկայացված են արևային աստվածության և՛ արական, և՛ իգական կողմերը: Նախագաղութային Ֆիլիպինյան հասարակությունները կիրառում են անիմիզմ, որի դեպքում բնությունը լցված է եղել հոգիներով և աստվածություններով՝ և՛ արական, և՛ իգական լուսնային աստվածներով, ֆիլիպինյան դիցաբանության մեջ տարածված են եղել արական և իգական լուսնային աստվածներ, ի տարբերություն շատ այլ մշակույթների, որտեղ լուսինը սովորաբար անձնավորված է որպես կին: Քանի որ Ֆիլիպինները կլանել են հինդու-բուդդայականության ազդեցությունը, բնիկ հավատալիքները երբեմն միաձուլվել կամ հարմարվել են։ Ֆիլիպիններում կան բազմաթիվ լուսնային աստվածություններ՝ իր բազմազան էթնոլեզվական խմբերի և նախագաղութային ժամանակաշրջանի հարուստ միասնական հավատալիքների համակարգերի շնորհիվ։

Հին եգիպտացիներն ունեցել են մի քանի լուսնային աստվածներ, այդ թվում՝ Խոնսուն և Թոթը, չնայած Թոթը զգալիորեն ավելի բարդ աստվածություն է։ Սեթը հին եգիպտական օրացույցում ներկայացրել է լուսինը։ Բակոնգո կրոնում երկրի և լուսնի աստվածուհի Նզամբիցին արևի աստված Նզամբի Մպունգուի իգական սեռի համարժեքն է։ Մեցտլին, Կոյոլշաուքին և Տեկիցտեկատլը բոլորն էլ լուսնային աստվածություններ են ացտեկական կրոնում։
մինի|Կոյոլշաուկիի պատկերով մաստաված սկավառակ (Կոյոլշաուկիի քար)
Հնագետ Հյուգո Վինկլերը և պատմաբան Ֆիլիպ Կ. Հիթթին Ալլահին համարել են Լուսնի Աստվածություն։ Նախաիսլամական արաբական կրոնում, նախքան իսլամը, շատ արաբական ցեղեր զբաղվել են բազմաստվածությամբ։ Նրանք երկրպագել են արևի, աստղերի և լուսնի հետ կապված աստվածություններին։ Այդ աստվածների թվում են եղել Հուբալը, ալ-Լաթը, ալ-Ուզզան և Մանաթը, ինչպես նաև աստղային աստվածությունները։ Լուսինը կենտրոնական դեր է խաղացել արաբական կրոնում և օրացույցներում, ուստի որոշ պատմաբաններ վաղ արաբական պաշտամունքը կապում են լուսնային ավանդույթների հետ։ «Ալլահ» անունը ծագում է ալ-Իլա բառից, որը նշանակում է «Աստված» (գերագույն աստված)։ Ալլահը սկզբնապես կապված է եղել լուսնի աստվածության հետ, մասամբ այն պատճառով, որ արաբական ցեղերը հաճախ մահիկն օգտագործել են որպես կրոնական և ժամանակի չափման խորհրդանիշ։ Ակադեմիական հետազոտությունների մեծ մասը շեշտում է, որ Ալլահը ընկալվում է որպես բարձրագույն արարիչ աստված, այլ ոչ թե պարզապես լուսնային ոգի։ Մահիկն ու աստղը լայնորեն դիտվում են որպես իսլամի խորհրդանիշ՝ ավելացնելով այն համոզմունքը, որ Ալլահը «լուսնի աստված» է։ Պատմականորեն, կիսալուսինը բյուզանդական և մերձավորարևելյան խորհրդանիշ է եղել, որն ընդունվել է իսլամի սկզբից դարեր անց, այլ ոչ թե սկզբնապես իսլամական։ Մանիքեական կրոնում Հիսուս Քրիստոսը երկրպագվել է որպես լուսնային աստվածություն, հաճախ անվանվելով Լուսնի արքա կամ պարզապես Հիսուս Լուսին։

Շատ մշակույթներ ժամանակագրական առումով կողմնորոշվում են Լուսնով, ի տարբերություն Արեգակի։ Հինդուիստական օրացույցը պահպանում է լուսնային ամսվա ամբողջականությունը և լուսնի աստված Չանդրան կրոնական նշանակություն ունի բազմաթիվ հինդուիստական տոների ժամանակ (օրինակ՝ Կարվա Չաութհ, Սանկաշտի Չատուրտհի և խավարումների ժամանակ)։ Հին գերմանական ցեղերը և այն ժողովուրդները, որոնց հետ նրանք շփվել են, ինչպիսիք են Բալթյան ֆիննական ժողովուրդները, նույնպես հայտնի են եղել լուսնային օրացույցով։ Ռունական օրացույցի նման օրացույցները տարվա սկիզբը սահմանում են ձմեռային արևադարձից հետո առաջին լիալուսնով։

Լուսինը ակնառու դեր ունի արվեստում և գրականության մեջ, հաճախ ենթադրաբար ազդելով մարդկային գործերի վրա։

## Լուսնի աստվածները հինդուիզմում
մինի|Լուսնի աստծո՝ Չանդրայի պատկերը, 18-րդ դար, Ռաջաստանից
*Չանդրա
Չանդրան հինդուիզմում լուսնի գլխավոր աստվածն է։ Նա արական սեռի աստվածություն է, որը նկարագրվում է որպես գեղեցիկ, պայծառ աստված, որը նստած է սպիտակ ձիերի կամ այծքաղների կողմից քարշ տրվող կառքի վրա: Նրան նաև անվանում են Չանդրադևա կամ Սոմա։ Չանդրան Լուսնի մարմնացում է, որը խորհրդանշում է հանգստություն, զովություն, պտղաբերություն և ժամանակի ընթացք։ Նա ամուսնացած է 27 Նակշատրաների հետ (Դակշայի դուստրերը, որոնք խորհրդանշում են երկնքի աստղերը)։ Նա նաև Նավագրահաներից մեկն է՝ հինդու աստղագուշակության ինը մոլորակային աստվածություններից մեկը:

*Անումատի
Անումատին լուսնի և հոգևորականության աստվածուհի է: Դիցաբանության մեջ, երբ նա երկնքից իջնում է երկիր, նա նստած է սև այծքաղի վրա: Նրան հաճախ նկարագրում են որպես շատ գեղեցիկ երիտասարդ կին՝ բաց մաշկով: Սանսկրիտում և հինդիում նրա անունը նշանակում է «թույլտվություն» կամ «համաձայնություն»:

## Լուսնի աստվածները բուդդիզմում
Բուդդիզմում լուսինն ինքնին սովորաբար չի պաշտվում որպես աստված, բայց այն կարևոր խորհրդանշական դեր է խաղում: Կան աստվածներ, որոնք կապված են լուսնի հետ և լիալուսինը շատ սրբազան է. ասում են, որ Բուդդայի ծնունդը, լուսավորությունը և Նիրվանայի մեջ մտնելը (Պարինիրվանա) բոլորը տեղի են ունեցել լիալուսնի օրերին: Բուդդայական տոները (ինչպիսիք են Վեսակը, Մագհա Պուջան, Ասալհա Պուջան) անցկացվում են լիալուսնի գիշերներին:

Բուդդիզմում չկա մեկ միասնական «լուսնի աստծո» կերպար, այլ մի քանի տարբեր աստվածություններ, ոգիներ և խորհրդանշական կերպարներ, որոնք կապված են լուսնի հետ՝ կախված ավանդույթներից (հնդկական, տիբեթական, չինական, ճապոնական և այլն)։
[մինի|Չանրդապրաբհա, Տիանտանի այգի, [Շանտոու]]
*Կանդրա
Կանդրա (Չանդրա / Կանդիմա) Հնդկական բուդդիզմում լուսինը անձնավորված է որպես Կանդրա, դևա (աստված), որը կապված է զովության, հանգստության և մաքրության հետ: Կանդրան հաճախ պատկերվում է բաց մաշկով և շատ սև մազերով՝ գիշերային երկնքում կառք վարելիս, զուգահեռելով նրա դերին հինդուիզմում: Նա հայտնվում է Պալիի կանոնի Սուտտա Նիպատայում, որտեղ նա գովաբանում է Բուդդային դևի ճիրանից ազատվելուց հետո: Հնդկական արվեստում Կանդրան (բուդդայական տիեզերագիտության մեջ ընդունված լուսնի աստվածը) պատկերված է լոտոս կամ մահակ ձեռքին: Նա հաճախ պատկերվում է բաց կամ բաց սպիտակ մաշկով, որը խորհրդանշում է լուսնի լույսը: Երբեմն պատկերված է ճակատին կիսալուսինով: Բուդդայական բարձրաքանդակներում (օրինակ՝ Գանդհարա) Կանդրան և Սուրյան հայտնվում են Բուդդայի կողքին՝ որպես աստրալային պահապաններ։

*Կանդիմա Դևապուտա
Կանդիմա Դևապուտտան Լուսնի աստվածություն է։ Թերավադա տեքստերում, մասնավորապես Կանդիմա Սուտտայում, լուսնի աստվածը թակարդվում է Ռահու անունով դևի կողմից։ Նա ապաստան է խնդրում Բուդդայից, ով միջամտում է և ստիպում Ռահուին ազատ արձակել իրեն։ Հնդկական տիեզերագիտության ազդեցության տակ գտնվող մեկնաբանություններում և արվեստում լուսնի աստվածությունները պատկերվում են այլ դևերի նման՝ երիտասարդ, պայծառ, հագնված երկնային զարդերով։ Հինդու-բուդդայական պատկերագրության մեջ Կանդրան նստած է 10 սպիտակ ձիերի կամ այծքաղի կողմից քարշ տրվող կառքի վրա։ Այս պատմությունը օրինակ է այն բանի, թե ինչպես են բուդդայական տեքստերը համաժամեցրել գոյություն ունեցող հնդկական աստղային դիցաբանությունը բուդդայական շրջանակի մեջ։

*Չանդրապրաբհա Բոդհիսատվա
Չանդրապրաբհա Բոդհիսատվան Լուսնի լույսի կամ Լուսնի լույսի Բոդհիսատվա աստվածություն է: Մահայանա կերպար, որը սովորաբար զուգորդվում է Սուրյապրաբհայի (Արևի լույսի Բոդհիսատվա) հետ: Արևելյան Ասիայի սուտրաների և պատկերագրության վրա հիմնված կերպարները հաճախ կրում են երկնային թագ, որը հաճախ կրում է լուսնի սկավառակ և պահում է լուսնի ձև ունեցող թանկարժեք քար կամ սպիտակ լոտոս: Ճառագայթում է մեղմ սպիտակ կամ արծաթափայլ աուրա: Նա հաճախ պատկերվում է որպես երիտասարդ, նրբագեղ և հագած հոսող մետաքսե զգեստներ, նման Ավալոկիտեշվարային: Տարածված է չինական և ճապոնական տաճարային արվեստում, հատկապես Բհայսաջյագուրուի (Բժշկական Բուդդա) հետ։

## Սինտո
[մինի|150x150փքս|Ցուկույոմի-նո-Միկոտոյի լուսնային սրբավայր [Կիոտոյի Մացունո-տայշայում]]
Ցուկույոմի-նո-Միկոտոն (月読命 / 月夜見尊) Սինտոյում գլխավոր լուսնային կամին (աստվածություն) է: Անունը նշանակում է «լուսնի ընթերցող» կամ «լուսնի լույսը դիտող»: Համարվում է երեք կարևոր կամիներից մեկը, որոնք ծնվել են Իզանագի աստծո մաքրագործման ծեսից (արևի աստվածուհի Ամատերասուի և փոթորկի աստված Սուսանուի հետ միասին): Սովորաբար դիտվում է որպես արական սեռի աստվածություն, չնայած երբեմն սեռը չի ընդգծվում և հաճախ պատկերվում է ճապոնական նկարներում և արվեստում որպես գեղեցիկ տղամարդ՝ բաց մաշկով և երկար սև մազերով: Սինտոիզմի համոզմունքներում նա կառավարում է գիշերը, ժամանակի ցիկլերը և մակընթացությունները: Նա նաև կապված է գյուղատնտեսության և օրացույցների հետ, քանի որ ճապոնական կյանքը հետևում էր լուսնային օրացույցին։ Կոջիկիում (Հին գործերի գրառումներ) և Նիհոն Շոկիում (Ճապոնիայի տարեգրություններ). Ցուկույոմին մի անգամ սպանել է սննդի աստվածուհի Ուկեմոչիին՝ տեսնելով, թե ինչպես է նա սնունդ ստեղծում այնպիսի ձևով, որը նա վիրավորական էր համարում: Դրա պատճառով Ամատերասուն (արևը) հրաժարվեց նրան երբևէ տեսնել և ասում են, որ սա բացատրում է, թե ինչու են օրն ու գիշերը բաժանված։ Ճապոնական արվեստում և պոեզիայում (որոնք մեծապես ազդված են սինտոիզմից և բուդդիզմից) լիալուսինը մաքրության և խորհրդածության խորհրդանիշ է։

## Ճապոնական դիցաբանություն
մինի|Կագույա Հիմեն և երկնային էակները իջնում են
[աջից|մինի|«Լուսնի լույսի բոդհիսատվա» Գակկո Բոսացու, Նառայի ժամանակաշրջան, Թոդայ-ջի, [Նարա (քաղաք)|Նարա]]
*Ցուկույոմի-նո-Միկոտո
Սինտոական կրոնում և ճապոնական դիցաբանության մեջ Լուսնի գլխավոր աստվածը։ Նա Սուսանուի և Ամատերասուի եղբայրն է։ Նրան հաճախ անվանում են   կամ Ցուկիյոմի և նկարագրում են որպես շատ գեղեցիկ տղամարդ, երբեմն անվանում են երիտասարդ, որը «կարդում» կամ «դիտում» է լուսնից։

*Կագույա-հիմե
Կագույան Լուսնից եկած օրիորդ է՝ արքայադուստր, որը հայտնի է իր գեղեցկությամբ, բաց մաշկով և երկար սև մազերով՝ հին և հայտնի ժողովրդական հեքիաթից՝ «Բամբուկ կտրողի հեքիաթը»։ Նա համարվում է լուսնի գեղեցկության և մաքրության հոգևոր խորհրդանիշը։

*Գակկո Բոսացու
Գակկո Բոսացուն (կամ Գակկո Բուստացուն) սինտոիստական և բուդդայական կրոնում և դիցաբանության մեջ լուսնի լույսի երկրորդական աստվածություն է, որը բուդդայական ավանդույթից հայտնի է որպես «Լուսնի լույսի Բոդհիսատվա»։ Նա հաճախ պատկերվում է մարդկային կերպարանքով՝ մետաքսանման բաց մաշկով և երկար սև մազերով երիտասարդ տղա, որը ձեռքում բռնել է կապույտ պադմա (լոտոս)։

## Չինական դիցաբանություն
մինի|Այս չորս կանանց զարդարուն հագուստը ենթադրում է, որ նրանք Անմահներ են: Աջ կողմում գտնվող ամենամեծ կերպարի բռնած օսմանթուսի տերևը նրան նույնականացնում է որպես Չանգե՝ Լուսնի աստվածուհի: Նա բնակվում է իր երկնային պալատում՝ անմահության էլիքսիրը պատրաստող նապաստակի հետ միասին:
մինի|Լուսնային ճագարը կյանքի էլիքսիր է պատրաստում
*Չանգե (嫦娥)
Չանեն Լուսնի աստվածուհին է և Չինաստանի ամենահայտնի լուսնային աստվածը։ Նա նետաձիգ Հոու Իի կինն է։ Այն բանից հետո, երբ Հոու Իին խոցեց լրացուցիչ արևները, նա ստացավ անմահության էլիքսիր։ Չանեն խմեց էլիքսիրը և թռավ դեպի Լուսին, որտեղ նա դարձավ աստվածուհի։ Նրան երկրպագում են Աշնան կեսի տոնի ժամանակ, երբ մարդիկ ուտում են լուսնային տորթիկներ և հիանում լիալուսնով։ Նա պատկերվում է որպես գեղեցիկ կին բաց մաշկով և երկար սև մազերով, հագած շքեղ մետաքսե հագուստ։ Չինացիների համար նա գեղեցկության, անմահության և կարոտի խորհրդանիշ է:

*Թուեր Ե (兔兒爺)
Տուեր Են՝ Լուսնի Ճագարը, սրբազան ճագար է, որը, ըստ ավանդույթի, ապրում է Չաննեի հետ լուսնի վրա։ Նա օգտագործում է հավանգ և սանդ՝ խոտաբույսեր աղալու և կյանքի էլիքսիր պատրաստելու համար։ Նրան երկրպագում են որպես պաշտպան աստվածություն Պեկինում և Հյուսիսային Չինաստանում, հատկապես Աշնան կեսի փառատոնի ժամանակ։

*Յուե Լաո (月老)
Յուե Լաոն լուսնի աստվածություն է, որը կապված է սիրո և ամուսնության հետ: Նա հայտնի է որպես Լուսնի տակ գտնվող ծերունի կամ Լուսնի վրա գտնվող մարդ: Համարվում է, որ նա զույգերին կապում է ճակատագրի կարմիր թելով: Նույնիսկ այսօր շատերը դեռ աղոթում են նրան Չինաստանի և Թայվանի տաճարներում՝ սիրո կամ ամուսնության մեջ հաջողություն ստանալու համար։
[մինի|Չաննեի թռիչքը դեպի Լուսին [Հան դինաստիայի քարե բարձրաքանդակներում]]
մինի|Լուսնի աստված Յու Լաոյի արձանը Բանգկա Լունգշան տաճարում

## Լուսնի աստվածները ֆիլիպինյան դիցաբանության մեջ
* Կաբիգատ (Բոնտոկի դիցաբանություն)՝ լուսնի աստվածուհի, որը կտրել է Չալ-չալի որդու գլուխը։ Նրա գործողությունը գլխագողության սկիզբն է։
* Բուլան (Իֆուգաո դիցաբանություն)՝ գիշերվա լուսնի աստվածը, որը պատասխանատու է գիշերային ժամանակի համար
* Լուսնի աստվածություն (Իբալոյան դիցաբանություն). աստվածություն, որը ծաղրում էր Կաբունիանին դեռևս կողակից չունենալու համար
* Դելան (Բուգկալոտների դիցաբանություն)՝ լուսնի աստվածություն, որին երկրպագել են արևի և աստղերի հետ, մտերիմ է եղել Էլագի հետ, վեճերի ժամանակ Էլագը երբեմն ծածկել է Դելանի դեմքը՝ առաջացնելով լուսնի տարբեր փուլեր
* Բուլան (իլոկանական դիցաբանություն)՝ խաղաղության լուսնի աստվածը, որը մխիթարել է սգացող Աբրային
* Բուլան (Պանգասինենսեի դիցաբանություն)՝ Պանգասինանի խաղասեր և երիտասարդ լուսնի աստվածը, որի մռայլ պալատը հավերժական լույսի աղբյուր, որը վերածվել է աստղերի։ Նա ուղղորդում է գողերի ճանապարհները
* Մանգեթչայի կինը (Կապամպանգանական դիցաբանություն)՝ Մանգեթչայի կինը, որը ծնել է նրանց դստերը և որի գեղեցկությունը մեծ պատերազմի պատճառ է դարձել։ Ապրում է Լուսնի վրա։
* Մայարի (Կապամպանգյան դիցաբանություն)՝ լուսնի աստվածուհին, ով կռվել է իր եղբոր՝ Ապոլակիի դեմ
* Ապունգ Մալյարի (Կապամպանգան դիցաբանություն)՝ լուսնի աստված, որը բնակվում է Պինատուբո լեռան վրա և ութ գետերի կառավարիչ
* Մայարի (տագալոգական դիցաբանություն)՝ ֆիլիպինյան դիցաբանության և ժամանակակից տագալոգական դիցաբանության ամենահայտնի լուսնի աստվածուհին, երբեմն նույնացվում է որպես մեկ աչք ունեցող, գիշերային ժամերին աշխարհի տիրակալ և Բաթալայի դուստրը
* Դալագանգ նասա Բուվան (Տագալոգի դիցաբանություն)՝ լուսնի աղջիկը
* Դալագանգ Բինուբուկոտ՝ լուսնի վրա փակված օրիորդ
* Անանուն Լուսնի Աստված (Տագալոգական դիցաբանություն)՝ գիշերային պահակ, որը հետապնդել է Ռաջոյի գողությունը, ինչը հանգեցրել է խավարման
* Բուլան-հարի (տագալոգական դիցաբանություն)՝ Բաթալայի կողմից Պինակի ժողովրդին օգնելու համար ուղարկված աստվածություններից մեկը, որը կարող է հրամայել անձրև տեղալ, ամուսնացած է Բիտու-ինի հետ
* Բուլան (բիկալոնյան դիցաբանություն)՝ գունատ լուսնի աստվածը, նա պատկերվում է որպես անսովոր գեղեցկությամբ պատանի տղա, որը վայրենի գազան է դարձնում, իսկ դաժան ջրահարսներին՝ ընտելացնում։ Դագաթի և Փարոսի որդին է, որը միացել է Դագայի ապստամբությանը և նրա մարմինը դարձել է Լուսին, մեկ այլ առասպելում նա կենդանի է եղել և նրա կտրված ձեռքից ստեղծվել է երկիրը, իսկ նրա արցունքներից՝ գետերն ու ծովերը
* Հալիյա (բիկալոնյան դիցաբանություն)՝ լուսնի աստվածուհի, որը հաճախ պատկերվում է դեմքին ոսկե դիմակով
* Լիբուլան (Բիսայայի դիցաբանություն)՝ Լիդագատի և Լիհանգինի պղնձե մարմնով որդին, որն սպանվել է Կապտանի զայրույթից մեծ ապստամբության ժամանակ, իսկ նրա մարմինը վերածվել է լուսնի։
* Բուլան (Բիսայայի դիցաբանություն)՝ լուսնի աստվածություն, որը լույս է տալիս մեղավորներին և առաջնորդում նրանց գիշերը
* Լաունսինա (Կապիզնոնյան դիցաբանություն)՝ Արևի, Լուսնի, աստղերի և ծովերի աստվածուհին և ամենասիրվածը, քանի որ մարդիկ նրանից ներողություն են խնդրում
* Դիվատա նա Մագբաբայա (Բուկիդնոնի դիցաբանություն)՝ պարզապես կոչվում է Մագբաբայա, բարի գերագույն աստված և գերագույն արարիչ, որը նման է մարդուն։ Նա ստեղծել է Երկիրը և առաջին ութ տարրերը՝ բրոնզը, ոսկին, մետաղադրամները, քարը, ամպերը, անձրևը, երկաթը և ջուրը; Այդ տարրերն օգտագործելով՝ նա նաև ստեղծել է ծովը, երկինքը, լուսինը և աստղերը։ Հայտնի է նաև որպես ամեն ինչ կամեցող մաքուր աստված և Բանտինգ կոչվող աշխարհում ապրող երեք աստվածություններից մեկը
* Բուլոն Լա Մոգոու (Տ'բոլի դիցաբանություն)՝ երկու գերագույն աստվածություններից մեկը, ամուսնացած է Կադաու Լա Սամբադի հետ, ապրում է տիեզերքի յոթերորդ շերտում
* Լուսնի աստվածություն (Մարանաո դիցաբանություն)՝ աստվածային էակ, որը պատկերված է մարդակերպ տեսքով՝ որպես գեղեցիկ երիտասարդ կին և հրեշտակները ծառայում են որպես նրա կառապաններ

## Մաորի և պոլինեզյան դիցաբանություն
[մինի|301x301փքս|Ավատեային պատկերող բազալտե քարե [Ռելիեֆ (քանդակագործություն)|բարձրաքանդակ Ռարոտոնգայում, Կուկի կղզիներ]]
*Ավատեա
Ավատեան արական սեռի Լուսնի աստված է և Լուսնի գլխավոր աստվածը՝ Կուկ կղզիների դիցաբանության մեջ։ Ավատեան (նաև կոչվում է Վատեա) արարիչ աստվածություն է, որը կապված է երկնքի, լույսի և լուսնի հետ։ Նա երբեմն պատկերվում է որպես երկձև էակ՝ կես մարդ և կես ձուկ, որը խորհրդանշում է երկնքի և ծովի միջև կապը։ Ավատեան համարվում է աստվածների և մահկանացուների հայրը և որոշ ավանդույթներում նա ուղղակիորեն կապված է արևի և լուսնի լույսի հետ։

*Ֆատի
Ֆատին որոշ պոլինեզյան ավանդույթներում հիշատակվող քիչ հայտնի արական սեռի լուսնի աստվածներից է։ Որոշ տոհմաբանություններում Ֆատին կապված է լուսնի շարժման և երկնային կարգի հետ՝ ապահովելով լուսնային ցիկլերի անփոփոխ մնալը։ Նրա դերը ընդգծում է ժամանակի կանխատեսելիության կարևորությունը՝ տնկման, ձկնորսության և ծեսերի համար։

*Հինա
Հինան Պոլինեզիայում ամենատարածված և կարևոր լուսնի աստվածուհիներից մեկն է, որը հայտնի է հավայան, թաիտյան և մաորի ավանդույթներում: Շատ առասպելներում Հինան գեղեցիկ կին է, որը բնակվում է լուսնի վրա, հաճախ պատկերվում է որպես տապա գործվածք հյուսող կամ մակընթացություններն ու բերրիությունը առաջնորդող: Նա կապված է կանացի էներգիայի, սիրո, ստեղծագործականության և փոխակերպման հետ: Հինան նաև կապված է փախուստի և անկախության լեգենդների հետ, երբ երբեմն լքում է երկիրը՝ լուսնի վրա հավերժ ապրելու համար։

*Մահինա
Հավայան դիցաբանության մեջ Մահինան Լուսնի աստվածուհու մեկ այլ անուն է, որը հաճախ նույնացվում է հենց Հինայի հետ։ Մահինա անունը հավայան լեզվով բառացիորեն նշանակում է «լուսին»։ Մահինան կապված է ժամանակի ցիկլերի, բերրիության և ձկնորսության ու գյուղատնտեսության ուղղորդման հետ, քանի որ հավայացիները մեծապես կախված են եղել լուսնային օրացույցներից։

*Մարամա
Մարաման մաորի դիցաբանության (Նոր Զելանդիա) արական սեռի լուսնի աստված է։ Մարաման երբեմն համարվում է տարբեր աստղային աստվածուհիների ամուսին, որոնք լուսինը կապում են գիշերային երկնքի աստղերի հետ։ Մարաման նաև կապված է ամիսների և ժամանակի չափման հետ, քանի որ մաորի լուսնային օրացույցը (մարամատակա) անվանվել է նրա անունով։ Բացի լուսնային աստված լինելուց, նա կապված է կյանքի, մահվան և վերածննդի ռիթմերի հետ։

## Ինուիտների դիցաբանություն
*Ալինակ
Ալինակը արական սեռի լուսնային աստված է և ինուիտների տիեզերագիտության ամենակարևոր դեմքերից մեկը։ Նա լուսնի, եղանակի, մակընթացությունների և խավարումների աստվածն է։ Ալինակից երբեմն վախ են առաջացնում փոթորիկները, ջրհեղեղները և ծովային ցիկլերը վերահսկելու իր զորության պատճառով, որոնցից կախված են որսորդներն ու ձկնորսները։ Ինուիտների դիցաբանության և հավատալիքների մեջ Ալինակը լուսնի աստվածն է, որը ներկայացնում է և՛ կարգուկանոն, և՛ վտանգ՝ ցույց տալով, թե ինչպես լուսինը կարող է հավասարակշռություն, ինչպես նաև դժվարություններ բերել մարդկային կյանքին։

*Իգալուկ
Իգալուկը (երբեմն կոչվում է Անինգան) արական սեռի լուսնի աստված է և ինուիտների լուսնային առասպելների կենտրոնական դեմքը։ Նրա ամենահայտնի պատմությունը կապված է իր քրոջ՝ արևի աստվածուհի Մալինայի հետ։ Ըստ լեգենդի՝ նրանց միջև տեղի ունեցած բռնի հակամարտությունից հետո Մալինան դարձել է արև, իսկ Իգալուկը՝ լուսին։ Առասպելը բացատրում է, թե ինչու է լուսինը հետապնդում արևը երկնքում՝ արտացոլելով նրանց միջև եղած հավերժական լարվածությունը։ Ինուիտների դիցաբանության և հավատալիքների մեջ Իգալուկը կապված է լույսի և խավարի ցիկլերի հետ և նրա հետապնդումը խորհրդանշում է նորացումը և ժամանակի ընթացքը։

* Տարքիուպ Ինուա

Ինուիտների լեզվով Տարքիուպ Ինուան բառացիորեն նշանակում է «Լուսնի ոգի (Ինուա): Նա արական սեռի լուսնային ոգի կամ աստված է, որը մարմնավորում է հենց լուսնի գերբնական ուժը: Ենթադրվում է, որ Տարքիուպ Ինուան հետևում է մարդկային վարքագծին, հատկապես տաբուների և բարոյական վարքագծի վերաբերյալ: Ինուիտների ավանդույթում տաբուների խախտումը կարող է զայրացնել Տարքիուպ Ինուային, ինչը կարող է հանգեցնել պատժի հիվանդության, որսորդական անհաջողության կամ դաժան եղանակի միջոցով: Ինուիտների համոզմունքների և դիցաբանության համաձայն՝ Տարքիուպը ներկայացնում է լուսնի դերը որպես բարոյականության պահապան և տիեզերական օրենքների կիրառող։

## Անատոլիական լուսնի աստվածներ
մինի|300x300փքս|Լուվիական լուսնի աստված Արմային նվիրաբերված ըմպելիք՝ Արսլանթեփեի բարձրաքանդակի վրա
[մինի|Մենի հռոմեական բարձրաքանդակը՝ [փռյուգյան գլխարկով (2-րդ դար, Բրիտանական թանգարան)|ձախից]]
մինի|Ձիավոր Մեն՝ փռյան գլխարկով (հռոմեական դարաշրջան, մ.թ. 3-րդ դար)
*Արմա (լուվիական կրոն)
Արման արական սեռի լուսնի աստվածն է Անատոլիայի լուվիական կրոնում: Նրա անունը կապված է լուվիական և հարակից անատոլիական լեզուներում «լուսին» բառի հետ: Արման հաճախ կապված էր բերրիության, ժամանակի ցիկլերի և պաշտպանության հետ: Նրան երկրպագում են Անատոլիայի մի քանի քաղաքներում և նրա պաշտամունքը լայնորեն տարածվել է, հատկապես խեթերի շրջանում, որոնք կլանել են լուվիական հավատալիքի տարրերը: Դիցաբանության մեջ Արման նաև կապված է եղել բուժման և առաջնորդության հետ, ինչը արտացոլել է գյուղատնտեսության, նավարկության և ծիսական ժամանակացույցի համար լուսնի կարևորությունը։

*Կաշկու (խեթական դիցաբանություն)
Կաշկուն խեթական դիցաբանության մեջ արական սեռի լուսնի աստվածն է։ Նա նկարագրվում է որպես երկնային աստվածություն, որը վերահսկում է լուսնի շարժումներն ու ռիթմերը։ Որոշ առասպելներում Կաշկուն պատկերվում է որպես թափառող աստված, որը արտացոլում է լուսնի փոփոխվող փուլերը և նրա ճանապարհորդությունը գիշերային երկնքում։ Նրա աստվածային դերը շեշտում էր ժամանակի հաշվարկման կարգը, հատկապես գյուղատնտեսական և ծիսական օրացույցների հետ կապված։ Կաշկուն նաև կապ ուներ տիեզերական հավասարակշռության հետ, ինչը ցույց է տալիս լուսնի կարևորությունը թե՛ աստվածային, թե՛ մարդկային գործերի կարգավորման գործում։

* Մեն (Փռյուգյան դիցաբանություն)

Մենը փռյուգիական դիցաբանության մեջ արական սեռի լուսնի աստվածն էր և անատոլիական ամենաակնառու լուսնային աստվածներից մեկը։ Նա պատկերվում էր ուսերի ետևում կիսալուսինով և հաճախ կրում էր փռյուգյան գլխարկ՝ խորհրդանշելով նրա մշակութային ծագումը։ Մենը սերտորեն կապված է եղել ժամանակի, ճակատագրի և բնության ցիկլերի հետ։ Տղամարդուն նվիրված արձանագրություններն ու տաճարները ցույց են տալիս, որ նա լայնորեն պաշտվել է փռյուգյան և ավելի ուշ հռոմեական ժամանակաշրջաններում, հաճախ կապված լինելով բուժման, պաշտպանության և աստվածային արդարադատության հետ։ Նրա պաշտամունքը տարածվել է Անատոլիայից այն կողմ՝ ազդելով հարևան շրջաններում լուսնի պաշտամունքի վրա։

## Մերձավոր Արևելքի դիցաբանություն
*Սին (Նաննա)
Սինը կամ Նաննան Միջագետքի կամ Շումեր-Աքքադ-Բաբելոնյան լուսնի աստվածն է, որին երկրպագել են շումերական, աքքադական և բաբելոնական ավանդույթներում: Նա պատկերվում է կաթնագույն մաշկով և կիսալուսնով գիշերվա նման երկար մազերով և կապված էր իմաստության, պտղաբերության և գուշակության հետ: Նրա հիմնական պաշտամունքային կենտրոնները գտնվել են Ուրում և Հառանում, որտեղ նրան նվիրված տաճարները ծառայել են որպես խոշոր կրոնական և աստղագիտական կենտրոններ: Սինը նաև համարվում է արևի աստված Շամաշի և աստվածուհի Իշտարի հայրը՝ կապելով լուսնային, արեգակնային և մոլորակային պաշտամունքը։

*Յարիխ
Յարիխը, որը նաև կոչվում է Ջերախ, քանանացիների և ուգարիթների լուսնի աստվածն է։ Նա համարվում է գիշերվա, պտղաբերության և ճանապարհորդների պաշտպանը և երբեմն պատկերվում է որպես Նիկկալ աստվածուհու ամուսինը։ Լուսինը, Յարիխը և նրա կինը՝ Նիկկալը, պտղաբերության աստվածուհու համարժեք են հին քանանական կրոնում՝ լուսնային ցիկլերի գյուղատնտեսական նշանակության մեջ։ Հին քանանական շատ ուգարիթական տեքստերում արական սեռի լուսնի աստվածը հանդես է գալիս որպես Յարիխ (Ջերախ)։

* Ալմաքահ
մինի|Լուսնային աստվածություն հին եգիպտական կրոնում։ Յꜥհ բառը պարզապես նշանակում է «Լուսին»։ Այն նաև տառադարձվում է որպես Յահ, Ջահ, Աա կամ Աահ։Ալմաքան հարավարաբական (սաբեական) լուսնի աստված է։ Մինչև իսլամի ի հայտ գալը, լուսնի պաշտամունքը կիրառվել է նաև Արաբիայում։ Հարավային Արաբիայից հայտնաբերված հնագիտական ապացույցները ցույց են տալիս, որ լուսնի աստված Ալմաքան առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում, հատկապես սաբեական մշակույթում։ Ալմաքան համարվում է ոռոգման, բերրիության և գյուղատնտեսության հովանավոր։ Հյուսիսային Արաբիայում արձանագրություններն ու տաճարները նույնպես վկայում են աստղային աստվածությունների, այդ թվում՝ լուսնի աստվածների պաշտամունքի մասին՝ Արևի և Վեներայի պաշտամունքի հետ մեկտեղ։

* Կաշկու և Արմա

Կաշկու՝ խեթական լուսնի աստված, իսկ Արմա՝ լուվիական լուսնի աստված։ Անատոլիայում, մասնավորապես խեթերի և լուվիացիների շրջանում, լուսինը նույնպես մեծարվել է։ Խեթական լուսնի աստված Կաշկուն և լուվիական աստված Արման մարմնավորել են լուսնի երկնային և գյուղատնտեսական նշանակությունը։ Այս աստվածություններին դիմել են բերրիության, պաշտպանության և սրբազան օրացույցների կարգավորման համար։

* Մահինա

Մահը զրադաշտականության մեջ լուսնային աստվածության անունն է։ Իրանական բառը արական սեռի է։ Չնայած Մահը Ավեստական սուրբ գրություններում աչքի ընկնող աստվածություն չէ, նրա մահիկը պարթևական և սասանյան ժամանակաշրջաններում թագավորական կարևոր խորհրդանիշ է եղել։

## Եգիպտական դիցաբանություն
*Խոնսու
Խոնսուն (նշանակում է «ճանապարհորդ») Հին Եգիպտոսում արական սեռի լուսնի աստվածը և ամենակարևոր լուսնի աստվածներից մեկը։ Նա կապված է եղել ժամանակի ընթացքի, բուժման և պաշտպանության հետ։ Ներկայացված լինելով որպես երիտասարդ տղամարդ՝ կողքի մազերով, հաճախ ձեռքին գավազան և մտրակ, կամ պատկերված լինելով բազեի գլխով՝ պսակված լուսնային սկավառակով և կիսալուսնով, Խոնսուն երկրպագվել է Թեբեում՝ Կառնակի մեծ տաճարային համալիրում։ Առասպելներում նա Ամոնի և Մութի որդին է, որը կազմում է Թեբեի եռյակը։ Համարվել է, որ Խոնսուն է կառավարում գիշերվա տևողությունը և երկնքում Լուսնի շարժումը։

*Յահ (Իահ)
Իահը Լուսնի վաղ մարմնացումն է։ Նա արական սեռի լուսնի աստվածն է, որը նախորդել է Խոնսուին, որի անունը պարզապես նշանակում է «Լուսին»։ Նա հայտնվում է Միջին Թագավորության տեքստերում և հետագայում կապվել է Թոթի և Խոնսուի հետ։ Պատմություններում Իահը պատկերվում է մարդկային կերպարանքով՝ որպես գեղեցիկ երիտասարդ տղամարդ՝ կաթի պես բաց և սպիտակ մաշկով, ինչպես նաև կարող էր ներկայացվել որպես մարդկային կերպար՝ կրելով լուսնային սկավառակ և մահիկ։ Հետագա ժամանակներում նրա դերը նվազել է, քանի որ Խոնսուն ավելի շատ է պաշտվել։

## Տես նաև
*Արևապաշտություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աստվածներ
Կատեգորիա:Դիցաբանական արխետիպեր
Կատեգորիա:Դիցաբանություն
Կատեգորիա:Լուսին
Կատեգորիա:Լուսնի աստվածներ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Համեմատական դիցաբանություն