Սառցե վահան

**Սառցե վահան**, սառցադաշտի վահան, որի մակերեսը գերազանցում է 50,000 կմ²-ն և հաստությունը գերազանցում է 1000 մ-ը: Ավելի մեծ և մի փոքր ավելի փոքր չափի սառցադաշտերը դասակարգվում են որպես սառցե գլխարկներ:

Այսօր գոյություն ունի միայն երկու սառցե վահան՝ Անտարկտիկականը և Գրենլանդիան։ Գրենլանդիայի սառցե վահանի հաստությունը մինչև 3.4 կմ է, մինչդեռ Անտարկտիդայի սառցե վահանի հաստությունը մինչև 4.7 կմ է:

Վերջին սառցե դարաշրջանի ընթացքում Լավրենտիդյան սառցե վահանը ծածկում էր Հյուսիսային Ամերիկայի մեծ մասը, *[[Պատագոնիա|Պատագոնյան]]* սառցե վահանը՝ Հարավային Ամերիկայի հարավային մասը, իսկ Սկանդինավյան սառցե վահանը՝ Հյուսիսային Եվրոպան։  

Մի քանի սառցադաշտային կենտրոններից սառույցների միաձուլման արդյունքում առաջացած թերթային սառցադաշտը կարող է դիտարկվել ոչ թե որպես սառցե վահան, այլ որպես առանձին ձև՝ սառցե վահան (Անտարկտիդայի սառցե վահան): Վերջին սառցադաշտային առավելագույնի ընթացքում (20 հազար տարի առաջ) Գրենլանդիայի, Լավրենտիի և Եվրասիական սառցե վահանները և լողացող սառցե վահանները միավորվել են 50 միլիոն կմ³ ծավալով հսկայական պանարկտիկական հին սառցե վահանի մեջ:

Սառցե վահանի ձևը կախված չէ ռելիեֆից, դրա առավելագույն բարձրությունը կախված չէ ենթասառցադաշտային ցամաքի բարձրությունից, այլ դիտվում է սառցադաշտի կենտրոնում։ Սառցե վահանը բաժանված է ցամաքային մասերի, որոնք հենվում են ծովի մակարդակից բարձր գտնվող ժայռային վահանի վրա, և ծովային մասերի, որոնք հենվում են մայրցամաքային շելֆերի վրա։

Գոյություն ունեն սառցե վահանների երկու տեսակ։ Մայրցամաքային տիպի սառցե վահաններում, ինչպիսիք են սկանդինավյան և լավրենտիդյան վահանները, վահանի առաջատար եզրը գտնվում է ցամաքի վրա և չունի ծովային մասեր։ Մայրցամաքային-կղզային տիպի սառցե վահաններում, ինչպիսիք են ժամանակակից անտարկտիկական և գրենլանդական վահանները, եզրերը կոտրվում են և ծովի հետ շփման ժամանակ ավելի ինտենսիվ հալվելը սահմանափակում է վահանի աճը: 

Իրենց հսկայական զանգվածի պատճառով սառցե վահանները լիթոսֆերայի տակ գտնվող շրջանները մղում են հարյուրավոր մետրերով խորության վրա. սառցե վահանների ծանրության տակ Գրենլանդիայի որոշ հատվածներ գտնվում են ծովի մակարդակից 300 մ ցածր, իսկ Անտարկտիդան՝ ծովի մակարդակից 2500 մ ցածր: 

Սառցե վահանի դինամիկան բնութագրվում է առանձին սառցադաշտերի շարժման դինամիկայով, գրեթե անկախ է տեղանքից, ինչպես մյուս սառցե վահանների դեպքում, և ժամանակային մասշտաբներով ցիկլիկ ակտիվության արդյունք  է՝ ժամայինից մինչև դարաշրջանային։ Սառցե վահանում սառցե շարժումը ուղղված է կենտրոնից դեպի ծայրամաս։ Սառցե վահանի զանգվածի կուտակումը տեղի է ունենում կենտրոնում՝ ձյան և սառցադաշտի մակերեսին ջրային գոլորշու սուբլիմացիայի պատճառով, վահանի զանգվածի սպառումը տեղի է ունենում ծայրամասերում: Այս դեպքում սառույցի շարժումը կարող է չներառել վահանի ամբողջ հաստությունը. օրինակ՝ Գրենլանդիայի վահանը սառած է մինչև իր հատակը, և դրա ստորին մասերը չեն մասնակցում սառույցի ընդհանուր շարժմանը, քանի որ սառույցի սառեցման ուժգնությունը հիմքում ընկած հողերի հետ գերազանցում է սառույցի ուժգնությունը, և այս վահանում հատակի հալումը բացակայում է։ Սառցե վահանի եզրերին, որտեղ սառույցի հաստությունը նվազում է, սառցադաշտի դինամիկան արդեն կախված է ենթասառցադաշտային ռելիեֆից։ Սառցե հոսքերը ավելի արագ են շարժվում տեղանքի փոսերի երկայնքով։ Ժայռոտ հովիտներով արագ շարժվող ելքային սառցադաշտերը կարող են տարածվել սառցե վահաններից այն կողմ, սնուցել սառցե շելֆը կամ մասնատվելլ սառցաբեկորների։

Եթե ​​սառցադաշտը անհետանում է, դրա հատակը ենթարկվում է սառցադաշտային իզոստատիկ վերելքի։ Լիթոսֆերային սալերը, կորցնելով իրենց բեռը, սկսում են լողալ կիսահեղուկ ասթենոսֆերայում։ Այսպիսով, Կանադան և Սկանդինավյան թերակղզին, մոտ 10 հազար տարի առաջ սառցե վահանի քայքայումից հետո, դեռևս բարձրանում են տարեկան մինչև 11 մմ արագությամբ։ Ենթադրվում է, որ եթե Գրենլանդիայի սառցե վահանը հալվի, Գրենլանդիան կբարձրանա մոտ 600 մետրով։

Տաքացման ընթացքում սառցե վահանի որոշ հատվածներ կորցնում են իրենց կապը սնման կենտրոնների հետ, և սկսվում է սառցե վահանի որոշ հատվածների մահը՝ ձևավորելով այսպես կոչված մեռած սառույց։ Միևնույն ժամանակ, սառցադաշտի ծովային և ցամաքային մասերի քայքայման արագությունը կարող է կտրուկ տարբերվել ջրում և օդում սառույցի հալման տարբեր արագությունների պատճառով, ինչպես դա տեղի ունեցավ Լորենտիդի վահանի քայքայման ժամանակ.

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Երկրաբանություն
Կատեգորիա:Կլիմա
Կատեգորիա:Կլիմայի փոփոխություն
Կատեգորիա:Ջրային մարմիններ
Կատեգորիա:Սառույց
Կատեգորիա:Սառցաբանություն
Կատեգորիա:Սառցադաշտեր