Ինքնասպանության պատմություն

Վերաբերմունքը ինքնասպանության նկատմամբ փոխվել է ժամանակի ընթացքում և տարբեր մշակույթներում:

## Պատմությունը մինչև 1700 թվական
Երբեմն ինքնասպանությունը նշանակալի դեր է խաղացել հին լեգենդների և պատմության մեջ, ինչպես, օրինակ, Այաքս Մեծը, որը ինքնասպան է եղել Տրոյական պատերազմի ընթացքում, և Լուկրեցիան, որի ինքնասպանությունը մ. թ. ա. մոտ 510 թվականին սկիզբ է դրել ապստամբության, որի արդյունքում Հռոմեական թագավորությունը փոխվել է Հռոմեական հանրապետության։

Ավելի վաղ ինքնասպանություն գործած հին հույն պատմական անձանցից մեկը եղել է Էմպեդոկլեսը, որը մահացել է մոտ մ․ թ․ ա․ 434 թվականին: Նրա համոզմունքներից մեկ եղել է այն, որ մահը վերափոխում է։ Հնարավոր է, որ այս գաղափարը ազդել է նրա ինքնասպանության վրա։ Եմպեդոկլեսը մահացել է իրեն Սիցիլիայի Էտնա հրաբխի մեջ նետելով։

Ընդհանրապես, հեթանոսական աշխարհը, ինչպես նաև հռոմեական և հունական, հանգիստ է վերաբերվել ինքնասպանության գաղափարին։

Արլի ժողովը (452 թվական) հայտարարել է. «Եթե ստրուկը ինքնասպանություն գործի, նրա տիրոջը մեղադրանք չի առաջադրվի»: Քրիստոնեության թշնամական վերաբերմունքի նախադրյալներ ինքնասպանության հանդեպ կարելի է գտնել հին հունական մտածողների մոտ: Օրինակ, Պյութագորասը եղել է դեմ այդ արարքին, սակայն ավելի շատ մաթեմատիկական, քան բարոյական նկատառումներով՝ հավատալով, որ աշխարհում կա միայն սահմանափակ թվով հոգիներ, և որ դրանցից մեկի հանկարծակի և անսպասելի հեռացումը կխախտի նուրբ հավասարակշռությունը: Արիստոտելն էլ է դատապարտել ինքնասպանությունը, բայց լրիվ այլ պատճառներով՝ համարելով, որ այն զրկում է հասարակությանը իր անդամներից մեկի ծառայություններից։

Հռոմում ինքնասպանությունը երբեք չի համարվել հանցանք օրենքում, չնայած հարցին ընդհանուր մոտեցումը եղել է հիմնականում պրագմատիկ։ Այն եղել է հատուկ արգելված էր երեք դեպքերում՝ մահապատժի մեղադրյալների, զինվորների և ստրուկների համար։ Բոլոր երեք դեպքերում պատճառը եղել է նույնը՝ այս մարդկանց մահը տնտեսապես անշահավետ է։ Եթե մեղադրյալը դատից և դատապարտումից առաջ ինքնասպանություն գործեր, ապա պետությունը կորցնում էր նրանց ունեցվածքը բռնագրավելու իրավունքը։ Այս բացը փակվել է միայն մ.թ. ա․ առաջին դարում Դոմիցիանոսի կողմից, որը որոշել է, որ դատից առաջ մահացածները իրավահաջորդներ չեն ունենում։ Զինվորի ինքնասպանությունը դիտարկվել է նույն կերպ, ինչ դավաճանությունը։ Եթե ստրուկը ինքնասպանություն էր գործում գնվելուց վեց ամսվա ընթացքում, ապա տերը կարող էր ամբողջական փոխհատուցում պահանջել նախկին տիրոջից։

Այնուամենայնիվ, հռոմեացիները լիովին ընդունել են այն, ինչ կարելի է կոչել «հայրենասիրական ինքնասպանություն»՝ այլ կերպ ասած, մահը որպես անպատվության այլընտրանք։ Ստոիկների համար (փիլիսոփայական ուղղությամբ աղանդ, որը ծագել է Հունաստանում), մահը անձնական ազատության երաշխիք է, փախուստ անտանելի իրականությունից, որն այլևս ոչինչ չէր կարող առաջարկել։ Այսպես մտածել է նաև Մարկոս Կրտսերը, որը ինքնասպանություն է գործել Տապսուսի ճակատամարտում Պոմպեոսի գործի պարտությունից հետո։ Սա համարվել է «առաքինի մահ» էր, որը ղեկավարվել է բանականությամբ և խղճով։ Նրա օրինակին հետագայում հետևել է Սենեկան, թեև ավելի կոպիտ հանգամանքներում, քանի որ նրան հրամայվել էր դա անել՝ քանի որ նրան կասկածում էին Ներոն կայսրին սպանելու և Պիսոնյան դավադրությանը մասնակցելու մեջ։ Հռոմեացիները շատ հստակ գիծ էին քաշում առաքինի ինքնասպանության և բացառապես անձնական պատճառներով ինքնասպանության միջև։ Նրանք դատապարտել են Մարկոս Անտոնիոսին ոչ թե այն պատճառով, որ նա ինքնասպանություն է գործել, այլ որովհետև նա նա դա արել է սիրո պատճառով։

Միջնադարում քրիստոնեական եկեղեցին դուրս էր հանում ինքնասպանություն փորձած մարդկանց եկեղեցուց, իսկ նրանք, որոնք արդյունքում մահանում էին, թաղվում էին սրբագործված գերեզմանատներից դուրս։

### Վերաբերմունքի փոփոխություններ
Վերածննդի ժամանակաշրջանում ինքնասպանության նկատմամբ վերաբերմունքը դանդաղ սկսել է փոխվել։ Անգլիացի հումանիստ Թոմաս Մորը իր «Ուտոպիա» (1516 թվական) գրքում գրել է, որ հիվանդությամբ տառապող մարդը կարող է «ազատվել այս դառը կյանքից… քանի որ մահվամբ նա կդադարեցնի ոչ թե վայելքը, այլ՝ տանջանքը… դա կլինի բարեպաշտ և սուրբ գործողություն»: Սա համարվել է ընթերակայված ինքնասպանություն, մինչդեռ այլ պատճառներով ինքնասպան լինելը դեռ դիտվել է որպես հանցանք և հանգուցյալը պատժվել է՝ զրկվելով թաղման արարողությունից։ Ջոն Դոնի «Բիաթանատոս» աշխատանքը պարունակել է ինքնասպանության առաջին ժամանակակից պաշտպանություններից մեկը՝ բերելով ապացույցներ աստվածաշնչյան գործիչների վարքագծից, ինչպիսիք են Հիսուսը, Սամսոնը և Սավուղը, նա ներկայացրել է բանականության և բնության հիմքերով փաստարկներ որոշ հանգամանքներում ինքնասպանությունը օրինականացնելու համար։

1670 թվականին Ֆրանսիայի Լուի Արև արքայի կողմից տրված քրեական հրամանը եղել է շատ ավելի խիստ էր իր պատժի մեջ։ Ինքնասպանությունից մահացած մարդու մարմինը քարշ են տվել փողոցներով՝ դեմքով դեպի ներքև, ապա կախել կամ նետել աղբակույտի վրա: Բացի այդ, մարդու ամբողջ գույքը բռնագրավվել է։

17-րդ դարի վերջում և 18-րդ դարի սկզբում մտածվել են հնարքներ՝  քրիստոնեական վարդապետության կողմից ինքնասպանության համար նախատեսված դատապարտումից խուսափելու համար: Այդպիսի հայտնի օրինակներից մեկը, որը ցանկացել է վերջ տալ իր կյանքին, բայց խուսափել դժոխքում հավերժությունից, եղել է Քրիստինա Յոհանսդոտերը (մահացել է 1740 թվականին): Նա եղել է շվեդ մարդասպան, որը Ստոկհոլմում սպանել է մի երեխայի՝ միայն մահապատժի ենթարկվելու նպատակով: Նա այն անձանց օրինակն է, որոնք փորձում են ինքնասպանություն գործել մահապատժի միջոցով՝ սպանություն կատարելով, նմանապես ինչպես ինքնասպանության դեպքերըոստիկանի օգնությամբ։

Հասարակության աշխարհիկացումը, որը սկսվել է Լուսավորության դարաշրջանում, հարցականի տակ է դրել ինքնասպանության նկատմամբ ավանդական կրոնական վերաբերմունքը՝ ի վերջո ձևավորելով այս հարցի նկատմամբ ժամանակակից հայացքը։ Դեյվիդ Հյումը մերժել է այն գաղափարը, որ ինքնասպանությունը հանցանք է, քանի որ այն ոչ մեկին չի վնասում և կարող է նույնիսկ անձի համար օգտակար լինել։ Իր «Ինքնասպանության և հոգու անմահության մասին» (1777) էսսեներում նա հռետորական հարց էր տալիս. «Ինչո՞ւ պետք է երկարացնեմ մի թշվառ գոյություն՝ մի քանի չնչին առավելության համար, որը հասարակությունը գուցե ստանա իմ փոխարեն»: Հանրային կարծիքի փոփոխություն նույնպես նկատվել է 1786 թվականին, Թայմսը նախաձեռնել է բուռն քննարկում՝ վերնագրելով. «Արդյո՞ք ինքնասպանությունը քաջության արարք է»։

Մինչև 19-րդ դար, Եվրոպայում ինքնասպանության գործողությունը սկսել է ընկալվել ոչ թե որպես մեղքի, այլ խելագարության արդյունք։ Չնայած այդ ժամանակահատվածում ինքնասպանությունը շարունակել է մնալ անօրինական։ Օրինակ, 1839 թվականին Bentley's Miscellany-ում հայտնված կեղծ գովազդը՝ Լոնդոնի ինքնասպանությունների ընկերության մասին, կամ Գիլբերտի և Սալիվանի «Միկադո» մյուզիքլը, որն հեգնական կերպով ծաղրել է արդեն ինքնասպանություն գործած մեկին մահապատժի ենթարկելու գաղափարը։

1879 թվականին անգլիական օրենսդրությունը սկսել է տարբերակել ինքնասպանությունն ու սպանությունը, չնայած ինքնասպանությունը դեռ հանգեցնում էր գույքի բռնագրավմանը։ 1882 թվականին Անգլիայում թույլատրվել է մահացածներին թաղել ցերեկային լույսի ներքո, և 20-րդ դարի կեսերին ինքնասպանությունը արևմտյան աշխարհի մեծ մասում դարձել է օրինական։

### Ռազմական ինքնասպանություն
Հին ժամանակներում, ինքնասպանությունը երբեմն տեղի էր ունենում պարտությունից հետո, որպեսզի խուսափեն թալանից, հնարավոր հաջորդական խոշտանգումներից և թշնամու կողմից ստրկանալուց։ Օրինակ, կեսարական մարդասպաններ Բրուտոսն ու Կասիուսը ինքնասպան են եղել Ֆիլիպպի ճակատամարտից հետո իրենց պարտությունից: Հրեաները 74 թվականին զանգավծային ինքնասպանություն են գործել Մասադա ամրոցում, քանզի դառնալու էին հռոմեացիների ծառաներ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ճապոնական ստորաբաժանումները հաճախ կռվել են մինչև վերջին մարդը՝ հանձնվելու փոխարեն։ Պատերազմի ավարտին ճապոնական նավատորմը օդաչուներ է ուղարկել դաշնակիցների նավերի վրա հարձակվելու։ Այս մարտավարությունն արտացոլում է սամուրայ ռազմիկների մշակույթի ազդեցությունը, որտեղ հարակիրիներին հաճախ պահանջվել է կատարել պատիվը կորցնելուց հետո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինքնասպանություն