Իվան Ֆեդյունինսկի

**Իվան Իվանովիչ Ֆեդյունինսկի** (, ), խորհրդային զինվորական գործիչ, բանակի գեներալ (1955)։ Խորհրդային Միության հերոս (1939)։ Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետության հերոս (1975)։

## Կենսագրություն
Իվան Ֆեդյունինսկին **ծ**նվել է 1900 թվականի 17 (30) հուլիսին Գիլյովա գյուղում, Ուսպենսկայա գավառակ, Տյումենի գավառ, Տոբոլսկի նահանգ (ներկայումս Սվերդլովսկի մարզի Տուգուլիմսկի շրջան), գյուղացու ընտանիքում։ 1913 թվականին ավարտել է Գիլյովա գյուղի գյուղական դպրոցը և սկսել է աշխատել որպես ներկարարի օգնական շինարարական արտելում՝ իր հայրենակիցների հետ։ 1919 թվականից նրա հետագա ողջ կյանքը կապված էր զինվորական ծառայության հետ։

### Ծառայության սկիզբ
1919 թվականի դեկտեմբերին կամավոր մտել է Կարմիր բանակ։ Ընդունվել է 5-րդ հրաձգային դիվիզիա և Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ կռվել է որպես կարմիրբանակային Արևմտյան ռազմաճակատում։ Երկու անգամ վիրավորվել է։ Ապաքինվելուց հետո տեղափոխվել է ավելի մոտ իր հայրենի վայրերին և 1921 թվականի մարտին նշանակվել է Տյումենի զինվորական կոմիսարիատի մոբիլիզացիոն բաժնի գրագիր։

1921 թվականի հուլիսի 29-ին նրան տեղափոխում են Օմսկ քաղաք՝ 33-րդ պահեստային գունդ։ Նույն 1921 թվականին նա ուղարկվում է սովորելու 24-րդ հետևակային Օմսկի III Կոմունիստական Ինտերնացիոնալի անվան ՌԿԿԱ հրամանատարական կազմի դպրոց՝ Օմսկի հետևակային դպրոց։ 1923 թվականին դպրոցը տեղափոխվում է Վլադիվոստոկ և վերանվանվում է։ 1924 թվականին Ֆեդյունինսկին ավարտել է Կոմինտերնի անվան Վլադիվոստոկի հետևակային դպրոցը։

Ավարտելուց հետո նշանակվել է վաշտի հրամանատար 107-րդ Վլադիմիրի հրաձգային գնդում, 36-րդ Զաբայկալյան հրաձգային դիվիզիայում։ 1929 թվականին, լինելով 6-րդ վաշտի հրամանատարի պաշտոնում՝ 106-րդ Սախալինի հրաձգային գնդում, նույն դիվիզիայում, Հեռավոր Արևելքի հատուկ բանակում, մասնակցել է Չինական Արևելյան երկաթգծի վրա ռազմական հակամարտությանը։ Այս մարտերում ցուցաբերած հնարամտության, հմուտ ղեկավարության և անձնական խիզախության համար պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով և անվանական զենքով։

1930 թվականի հոկտեմբերին ուղարկվել է «Վիստրել» հրամանատարական կազմի դասընթացներին։ Դասընթացները գերազանցությամբ ավարտելուց հետո վերադառնում է Հեռավոր Արևելք, որտեղ նշանակվում է գումարտակի հրամանատար, իսկ 1936 թվականին՝ գնդի հրամանատարի օգնական։

### Խալխին-Գոլի մարտերը
1939 թվականին ծառայում էր Մոնղոլիայի սահմանին՝ գնդի հրամանատարի օգնականի պաշտոնում՝ տնտեսական գծով։ Խալխին-Գոլում ճապոնական զորքերի հետ չհայտարարված պատերազմի սկզբում Գեորգի Ժուկովի առաջարկով նշանակվել է 24-րդ մոտորիզացված գնդի հրամանատար։ Ժուկովի հուշերի համաձայն.

Բաին-Ցագանի ճակատամարտում Ֆեդյունինսկու հրամանատարությամբ գունդը, տանկերի ուղեկցությամբ հակառակորդին մեծ վնաս պատճառելով ներխուժեց ճապոնական զորքերի թիկունք։ Խախտելով թիկունքային հաղորդակցությունները, ինչը ճապոնացիներին արագ նահանջի և նույնիսկ փախուստի տարավ Բաին-Ցագան լեռան մոտ Խալխին-Գոլ գետի արևմտյան ափին նրանց կողմից գրավված պլացդարմից, Ֆեդյունինսկու գունդը գրավեց բազմաթիվ տեխնիկա և ծանր հրետանի, իսկ ճապոնացիները ստիպված էին հեռանալ պլացդարմից։

1939 թվականի օգոստոսի 29-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության հրամանագրով գնդապետ Ֆեդյունինսկի Իվան Իվանովիչին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում՝ Լենինի շքանշանի և «Ոսկե աստղ» մեդալի (№ 155) հանձնմամբ։ Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետության Մեծ ժողովրդական խուրալի նախագահության 1975 թվականի հուլիսի 15-ի որոշմամբ Ֆեդյունինսկին արժանացել է Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետության հերոսի կոչման։

1940 թվականի փետրվարի 6-ին ստանձնել է 82-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատարությունը, որը տեղակայված էր Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետությունում՝ Բայան-Տումեն քաղաքում (1941 թվականից՝ Չոյբալսան)։ 1940 թվականի մարտի 10-ին 82-րդ հրաձգային դիվիզիան փոխադրվել է մոտոհրաձգային դիվիզիայի հաստիքի՝ 12 000 մարդ թվաքանակով՝ ստանալով 82-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիա անվանումը։ Վերակազմավորել է իր դիվիզիան և հրամանատարել 82-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան մինչև 1940 թվականի նոյեմբերը։

### Հայրենական մեծ պատերազմը
1940 թվականի նոյեմբերից և Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում գնդապետ (1941 թվականի օգոստոսի 12-ից՝ գեներալ-մայոր) Ֆեդյունինսկին եղել է 15-րդ հրաձգային կորպուսի հրամանատար, որը տեղակայված էր Բրեստի և Կովելի շրջանում։ Կորպուսը, որը բաղկացած էր երեք դիվիզիայից, պատերազմի սկզբում, ի տարբերություն շատ այլ զորամիավորումների, հաջողությամբ վարում էր պաշտպանական մարտեր և մի քանի զգալի հակահարվածներ հասցրեց հարձակվող գերմանական զորքերին։ Այս մարտերում ստացած վիրավորումից հետո, ռազմաճակատի հրամանատարի հրահանգով, ինքնաթիռով տեղափոխվել է Մոսկվա՝ հոսպիտալ։

1941 թվականի սեպտեմբերին, Լենինգրադի համար մղվող ճակատամարտի ամենաճգնաժամային շրջաններից մեկում, Գեորգի Ժուկովի առաջարկով նշանակվել է Լենինգրադյան ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ և միաժամանակ 42-րդ բանակի հրամանատար։ 1941 թվականի հոկտեմբերին Ժուկովի մեկնելուց հետո ժամանակավորապես հրամանատարել է ռազմաճակատը։

Հոկտեմբերի 27-ին նշանակվել է 54-րդ բանակի հրամանատար, որը նրա ղեկավարությամբ ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Տիխվինի պաշտպանական և Տիխվինի հարձակողական գործողություններին, որոնցում խորհրդային կողմը հաջողության է հասել։ 1942 թվականին բանակը մասնակցել է Լյուբանյան գործողությանը, որում հաջողության չի հասել և ծանր կորուստներ է կրել։

1942 թվականի ապրիլից Արևմտյան ռազմաճակատում հրամանատարում է 5-րդ ընդհանուր զորքերի բանակը և մասնակցում է Մոսկվայի տակ գործողություններին։

1942 թվականի հոկտեմբերին նշանակվել է Վոլխովյան ռազմաճակատի հրամանատար Մերեցկովի տեղակալ։ Գերագույն Գլխավոր Հրամանատարության շտաբը Ֆեդյունինսկուն անձնական պատասխանատվություն է դրել Լենինգրադի շրջափակման ճեղքման համար Վոլխովյան ռազմաճակատի աջ թևում։ «Իսկրա» գործողության (1943 թվականի հունվարի 12-30) հաջողությունների համար՝ Շլիսելբուրգ-Սինյավինոյի ելուստի ճեղքման համար, պարգևատրվել է Կուտուզովի 1-ին աստիճանի շքանշանով։ Գործողության ընթացքում ստացել է ծանր վիրավորում։

1943 թվականի մայիսին նշանակվել է Բրյանսկի ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ։ 1943 թվականի հուլիսի 14-ին ստանձնել է 11-րդ բանակի հրամանատարությունը և մասնակցել է Բրյանսկի (1943 թվականի սեպտեմբերի 1 - հոկտեմբերի 3) և Գոմել-Ռեչիցայի (1943 թվականի նոյեմբերի 10-30) գործողություններին։

1943 թվականի դեկտեմբերին նշանակվել է Լենինգրադի մոտ 2-րդ ուդարնի բանակի հրամանատար, որը հարվածներ էր հասցնում Օրանիենբաումի պլացդարմից։ Զորքերի և տեխնիկայի կեղծ կենտրոնացմամբ աջ թևում նրան հաջողվել է մոլորության մեջ գցել հակառակորդին, մինչդեռ հունվարի կեսերին հիմնական հարվածը կենտրոնացված ուժերով հասցվել էր գլխավոր՝ Ռոպշայի ուղղությամբ, ինչը հանգեցրել է 42-րդ բանակի զորքերի հետ միավորմանը և գերմանական զորքերի պետերգոֆ-ստրելնինսկի խմբավորման ջախջախմանը Ռոպշայի շրջանում։ Դրանով վճռական ներդրում է կատարվել Լենինգրադի շրջափակման վերացման գործողության մեջ։

Ավելի ուշ, 1944 թվականի փետրվարի առաջին կեսին, 2-րդ ուդարնի բանակը ծանր մարտեր է վարել Նարվայի համար, որոնցում չի հաջողվել գրավել քաղաքը։ Նարվան ազատագրվել է 1944 թվականի հուլիսի 26-ին Նարվայի գործողության ընթացքում։ Հարձակումը իրականացվել է պլացդարմից, որը հետագայում ստացել է «Ֆեդյունինսկու պլացդարմ» անվանումը։ Տալլինի գործողության ավարտից հետո բանակը մասնակցել է Կուրլյանդիայի շրջափակված «Հյուսիս» բանակների խմբի դեմ մարտերում և Արևելա-Պրուսական գործողության մեջ։

Հայրենական հայրենական պատերազմի ժամանակաշրջանում Ֆեդյունինսկու հրամանատարության տակ գտնվող զորքերը մասնակցել են մարտերին Արևմտյան, Լենինգրադյան, Վոլխովյան, Բրյանսկի և 2-րդ Բելառուսական ռազմաճակատներում, Լենինգրադի պաշտպանությանը և շրջափակման ճեղքմանը, Տիխվինի պաշտպանական և հարձակողական գործողություններին, 1-ին Ռժևսկ-Սիչյովսկի հարձակողական գործողությանը, Կուրսկի ճակատամարտին, Բրյանսկի, Գոմել-Ռեչիցայի, Կրասնոսելսկ-Ռոպշայի, Նարվայի, Տալլինի, Արևելա-Պրուսական և Բեռլինի գործողություններին։ Նրա ղեկավարած զորքերի հաջողակ մարտական գործողությունների համար 25 անգամ նշվել են Գերագույն Գլխավոր հրամանատարի հրամաններում։

1945 թվականի հունիսի 24-ին գեներալ-գնդապետ Ֆեդյունինսկին մասնակցել է Հաղթանակի շքերթին Մոսկվայում՝ Կարմիր հրապարակում։

### Հետպատերազմյան շրջան
Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտից հետո մնում է 2-րդ հարվածային բանակի հրամանատարի պաշտոնում, որը մտնում էր Գերմանիայում խորհրդային զորքերի խմբի կազմի մեջ։ 1946 թվականի ապրիլից մինչև 1947 թվականի փետրվարը հրամանատարել է Արխանգելսկի ռազմական օկրուգի զորքերը։ 1948 թվականին ավարտել է Կլեմենտ Վորոշիլովի անվան Բարձրագույն ռազմական ակադեմիայի բարձրագույն ակադեմիական դասընթացները։

1948 թվականի ապրիլից մինչև 1951 թվականի նոյեմբերը եղել է Անդրկովկասի ռազմական օկրուգի 7-րդ ընդհանուր զորքերի բանակի հրամանատար (բանակի շտաբը գտնվում էր Երևանում)։ 1951 թվականի նոյեմբերից մինչև 1954 թվականի ապրիլը եղել է Գերմանիայում խորհրդային զորքերի խմբի Գլխավոր հրամանատարի տեղակալ և առաջին տեղակալ (1953 թվականի նոյեմբերից)։ 1954 թվականի ապրիլից մինչև 1957 թվականի հոկտեմբերը եղել է Անդրկովկասի ռազմական օկրուգի հրամանատար։ 1957 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1965 թվականի դեկտեմբերը եղել է Թուրքեստանի ռազմական օկրուգի հրամանատար։ 1955 թվականի օգոստոսի 8-ին նրան շնորհվել է բանակի գեներալի զինվորական կոչում։ 1965 թվականի դեկտեմբերից մինչև իր մահը եղել է ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության գլխավոր տեսուչների խմբի ռազմական տեսուչ-խորհրդական։

Եղել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 5-րդ և 6-րդ գումարումների պատգամավոր, Միութենական Հանրապետությունների Գերագույն խորհուրդների պատգամավոր։ Գոմել քաղաքի պատվավոր քաղաքացի։

Ապրել և մահացել է Մոսկվայում՝ 1977 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։ Թաղված է Նովոդևիչյան գերեզմանատանը։

## Զինվորական կոչումներ
* Մայոր (ամսաթիվը անհայտ է)
* Գնդապետ (1939 թվականի հուլիս)
* Գեներալ-մայոր (12.08.1941)
* Գեներալ-լեյտենանտ (13.06.1942)
* Գեներալ-գնդապետ (05.10.1944)

* Բանակի գեներալ (08.08.1955)

## Պարգևներ
### ԽՍՀՄ պարգևներ

* Խորհրդային Միության հերոսի «Ոսկե աստղ» մեդալ № 155 (29.08.1939);
* Լենինի չորս շքանշան (29.08.1939, 21.02.1944, 21.02.1945, 29.07.1960);
* Կարմիր դրոշի հինգ շքանշան (22.02.1930, 06.02.1942, 03.11.1944, 15.11.1950, 22.02.1968);
* Սուվորովի երկու I աստիճանի շքանշան (18.09.1943, 10.04.1945);
* Կուտուզովի երկու I աստիճանի շքանշան (28.01.1943, 20.05.1943);
* Կարմիր աստղի շքանշան (16.08.1936);
* «ԽՍՀՄ Զինված ուժերում ծառայության համար» III աստիճանի շքանշան (30.04.1975);
* «Ռազմական արիության համար։ Վ․ Ի․ Լենինի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ» մեդալ;
* «ԽՍՀՄ պետական սահմանի պահպանության մեջ տարբերության համար» մեդալ;
* «Լենինգրադի պաշտպանության համար» մեդալ;
* «Կիևի պաշտպանության համար» մեդալ;
* «Գերմանիայի դեմ Մեծ Հայրենական պատերազմում տարած հաղթանակի համար 1941-1945 թթ․» մեդալ;
* «Քյոնիգսբերգի գրավման համար» մեդալ;
* «Բեռլինի գրավման համար» մեդալ;
* «Խոպանային հողերի յուրացման համար» մեդալ;

* Հոբելյանական մեդալներ։

### Օտարերկրյա պարգևներ
Մոնղոլիայի ժողովրդական Հանրապետություն՝

* Մոնղոլական Ժողովրդական Հանրապետության հերոսի «Ոսկե աստղ» մեդալ (12.07.1975);
* Սուխե-Բատորի երկու շքանշան (15.08.1969, 12.07.1975);
* «Մարտական ծառայությունների համար» երկու շքանշան;
* Կարմիր դրոշի շքանշան (6.07.1971);
* «Բարեկամություն» մեդալ
* «Խալխին-Գոլի հաղթանակի 30 տարի» մեդալ (1969);
* «Միլիտարիստական ճապոնիայի դեմ հաղթանակի 30 տարի» մեդալ (1975);
* «Մոնղոլական Ժողովրդական բանակի 50 տարի» մեդալ (1971);
* «Մոնղոլական Ժողովրդական հեղափոխության 50 տարի» մեդալ (1971);
* Խալխին-Գոլի մարտերի մասնակցի նշան;

Լեհաստանի ժողովրդական Հանրապետություն՝

* Լեհաստանի վերածննդի շքանշան;
* «Ռազմական արիության համար» IV աստիճանի շքանշանի ոսկե խաչ (19.12.1968);
* «Գրյունվալդի խաչ» II աստիճանի շքանշան;
* Օլշանսկի վոեվոդության խաչ։

Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն՝

* «Հայրենիքի առջև ծառայությունների համար» ոսկե շքանշան;
* «Ժողովրդի և Հայրենիքի առջև ծառայությունների համար» մարտական ոսկե շքանշան (1961)

Չեխոսլովակիա՝

* «Զենքով բարեկամության ամրապնդման համար» I աստիճանի մեդալ։

Թուվանի Ժողովրդական Հանրապետություն՝

* Հանրապետության շքանշան։

## Հիշատակ
Իվան Ֆեդյունինսկին հանդիսանում է հետևյալ քաղաքների պատվավոր քաղաքացի՝ Վոլխով, Լոմոնոսով, Կինգիսեպ, Տալլին, Բրյանսկ, Կարաչև, Գոմել (Գոմել քաղաքի պատվավոր քաղաքացի, 1973), Չոյբալսան (Մոնղոլիա)։

Իվան Ֆեդյունինսկու հայրենիքում՝ Գիլյովա գյուղում, 1981 թվականի մայիսի 9-ին բացվել է նրա տուն-թանգարանը։ 2017 թվականի հուլիսի 30-ին Տյումենում, Հարավային լճակի մոտ զբոսայգում բացվել է Ֆեդյունինսկու հուշարձանը։ Տյումենում նրա անունն է կրում թիվ 69 միջնակարգ դպրոցը։

Իվան Ֆեդյունինսկու անունով են կոչվել փողոցներ հետևյալ բնակավայրերում՝

* Բրյանսկ (փողոց և անցում)
* Գոմել, Երկաթուղային շրջանում (1982)
* Տուգուլիմ ավան, Սվերդլովսկի մարզ
* Լոմոնոսով (1983 թվականին Հարավային պողոտան վերանվանվել է Ֆեդյունինսկու փողոց)
* Նարվա (այժմ վերանվանվել է Ռաքվերե փողոց)
* Իվանգորոդ
* Տալլին (այժմ վերանվանվել է Պաեկաարե փողոց)
* Տյումեն
* Կարաչև
* Ռոպշա, Լենինգրադի մարզի Լոմոնոսովի շրջան

* Վոլխով, Լենինգրադի մարզ

Նրա անունը գրանցված է քաղաքային Պատվո տախտակին (Գոմել): 2023 թվականի նոյեմբերի 25-ին Գոմելում Սովետական փողոցի 157 հասցեում գտնվող շենքի ճակատին բացվել է Իվան Ֆեդյունինսկուն նվիրված պատի նկար՝ QR կոդով:

## Ժամանակակիցների հուշեր

## Կինոյում պատկերված կերպար
* Գեղարվեստական կինոէպոպեա «Շրջափակում» (բեմադրիչ՝ Մ. Երշով): Ի. Ի. Ֆեդյունինսկու դերում՝ Ստանիսլավ Ֆեսյունով:

## Աշխատություններ
* *Ֆեդյունինսկի Ի. Ի.* Տագնապով բարձրացված։ - Մ․: Վոենիզդատ, 1961։
* *Ֆեդյունինսկի Ի. Ի.* Արևելքում։ - Մ․: Վոենիզդատ, 1985։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Военная энциклопедия в 8 томах. — М.: Издательство Министерства обороны Российской Федерации, 1994—2004. — Т. 8.
* *Калашников К. А., Додонов И. Ю.* Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С. 279—280.
* *Воронов Н. Н.* На службе военной. — М.: Воениздат, 1963.
* *[[Михеенков, Сергей Егорович|Михеенков С. Е.]]* Федюнинский. — М.: Молодая гвардия, 2020. — 375 с. — (Жизнь замечательных людей: серия биографий; вып. 1805). — ISBN 978-5-235-04328-2.
* 

## Հղումներ
* 
* Федюнинский Иван Иванович  на сайте Министерства обороны Российской Федерации.
* 

Կատեգորիա:1900 ծնունդներ
Կատեգորիա:1977 մահեր
Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Կուրսկի ճակատամարտի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 30 ծնունդներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսներ