Լեգիզմ

thumb|Լեգիզմի վառ ներակայացուցիչ Շանգ Յանգի արձանը
**Լեգիզմ** (), Չինաստանի պատմության Չանգգուո շրջանի (պատերազմող պետություններ) փիլիսոփայական դպրոց, որը ձևավորվել է 4-3-րդ դարերում։ Մ.թ.ա. հայտնի է եղել նաև որպես «Փաստաբանների դպրոց» (, փինյին՝ fǎjiā, պալլադի՝ ֆածյա)։

Դպրոցի հիմնական գաղափարը Օրենքի և Երկնքի Որդու առաջ բոլորի հավասարությունն է, ինչը հանգեցրել է կոչումների բաշխման գաղափարին ոչ թե ծնունդով, այլ իրական վաստակով։ Լեգիզմի գաղափարների համաձայն, ցանկացած հասարակ հասարակություն իրավունք ուներ բարձրանալ ցանկացած աստիճանի, մինչև առաջին նախարար։

Լեգիստները հայտնի են դարձել այն փաստով, որ երբ նրանք եկել են իշխանության, հաստատել են չափազանց դաժան օրենքներ և պատիժներ։

Լեգիզմը որպես տերմին օգտագործվել է իրավական պոզիտիվիզմի մեջ՝ իր վիճակագրական տարբերակում (Լեգիզմ)՝ որպես բնական օրենքին հակադրություն։

## Հիմնական գաղափարներ
Լեգիզմի նախահայրը, նրա առաջին հայտնի ներկայացուցիչը համարվել է Գուան Չժոնգը, որի անունը կապված է թագավորությունների տիրակալների իշխանության ամրապնդմանն ուղղված առաջին լուրջ բարեփոխումների գաղափարի հետ։ Չինաստանի բոլոր հայտնի նախարար-բարեփոխիչները սովորաբար դասվել են Լեգիստների ճամբարի շարքում։ Օրենքի պաշտամունքը, ավելի ճիշտ՝ կենտրոնացված իշխանություն իրականացնող տիրակալի վարչական հրամանները. սա է օրինականության հիմնական թեզը։

thumb|Փոքր բրոնզե տախտակ Ցին դինաստիայի երկրորդ կայսեր հրամանով:
Վաղ լեգիզմի ամենամեծ ներկայացուցիչը և դոկտրինի հիմնադիրը՝ Շանգ Յանգը (մ.թ.ա. մոտ 390-338 թվականներ) երկրում հայտնի բարեփոխումների նախաձեռնողն է։ Բարեփոխումների և հրամանագրերի նախագծերը ներառվել են «Շանգ ցզյուն շու» տրակտատում («Շանգի շրջանի տիրակալի գիրք»)։
Դպրոցի հիմնական գաղափարները.
* Հռչակվել է Օրենքի և Երկնքի Որդու առաջ բոլորի հավասարությունը, և, որպես արդյունք, հռչակվել կոչումներ ոչ թե ծննդյան, այլ իրական վաստակի բաշխելու գաղափարը, ըստ որի՝ ցանկացած հասարակ քաղաքացի իրավունք ուներ հասնել առաջին նախարարի կոչումի։ Շանգ Յանը խորհուրդ է տվել առաջադրել առաջին հերթին նրանց, ովքեր բանակում ծառայելիս ապացուցել են իրենց հավատարմությունը ինքնիշխանին։
* Քաղաքականության մեջ հաջողության են հասել միայն նրանք, ովքեր իմացել են երկրում տիրող իրավիճակը և օգտագործել են ճշգրիտ հաշվարկներ։
* Նախորդ կառավարիչների փորձը պետք է սովորել։ Եվ միաժամանակ «պետությանը օգուտ տալու համար պետք չէ ընդօրինակել հնությունը»:
* Քաղաքականության համար երկրում տնտեսական իրավիճակը շատ կարևոր է։
* Վարչակազմի ոլորտում առաջարկվում էր ամբողջ իշխանությունը կենտրոնացնել գերագույն իշխանի ձեռքում, մարզպետներին զրկել իրենց լիազորություններից և վերածել սովորական պաշտոնյաների։ «Շանգ ցզյուն Շու» տրակտատն ասում է, որ խելացի տիրակալը «չի համակերպվում խառնաշփոթի հետ, այլ իշխանությունը վերցնում է իր ձեռքը, հաստատում է օրենքը և օրենքների օգնությամբ կարգ ու կանոն է բերում»։
* Պետական ապարատում հարուստ խավերի ներկայացվածությունն ապահովելու համար նախատեսվում էր պաշտոնների վաճառք։
* Շան Յանը պաշտոնյաների առաջ միայն մեկ պահանջ է դրել՝ կուրորեն ենթարկվել ինքնիշխանին։
* Ենթադրվում էր, որ պետք է սահմանափակել համայնքային ինքնակառավարումը, ենթարկել ընտանեկան տոհմերը և տեղական ինքնակառավարման հովանավորներին։
* Առաջարկվել է նաև ընդհանուր օրենքներ սահմանել ամբողջ պետության համար։ Օրենքը հասկացվում էր որպես ռեպրեսիվ քաղաքականություն (քրեական իրավունք) և կառավարության վարչական հրամաններ։
* Կառավարության և ժողովրդի փոխհարաբերությունները Շան Յանը դիտել է որպես պատերազմող կողմերի առճակատում։ «Երբ ժողովուրդը ուժեղ է իր իշխանությունից, պետությունը թույլ է. երբ իշխանություններն ավելի ուժեղ են, քան իրենց մարդիկ, բանակը հզոր է»։ Օրինակելի վիճակում իշխողի իշխանությունը հիմնված է ուժի վրա և կապված չէ որևէ օրենքով։
* Ամենափոքր իրավախախտումը պետք է պատժվի մահապատժով։ Պատժիչ այս պրակտիկան պետք է լրացվեր այլախոհ և հիմար մարդկանց արմատախիլ անելու քաղաքականությամբ։
* Իշխողի գործունեության գերագույն նպատակը հզոր պետություն ստեղծելն է, որն ունակ կլինի նվաճողական պատերազմների միջոցով միավորել Չինաստանը

Լեգիզմը բաժանվել է վաղ և ուշ շրջանների։ Շան Յանի հետագա հետևորդները հրաժարվել են վարդապետության առավել գարշելի դրույթներից և օրինականությունը լրացնելով բարոյական բովանդակությամբ, այն ավելի են մոտեցրել տաոիզմին և կոնֆուցիականությանը։

## Հիմնական գործիչներ և ուղղություններ
* Շեն Բուհայ - Լեգիստների պատրիարքը (մ.թ.ա. 385-337 թվականներ)։ Պետական կառավարման նրա տեսությունը օգտագործվել է Հան դինաստիայի օրոք և ներառվել է կոնֆուցիականության բովանդակության մեջ։
* Հուան Չժուն - պետության կողմից բացարձակ լիակատար վերահսկողության կողմնակից, մինչև տների նախագծերի վերահսկում, ինչպես նաև աղքատներին պետական օգնության կողմնակից։
* Շան Յան - միլիտարիզմի կողմնակից, որը Ցինը վերածել է ամենաուժեղ իշխանություններից մեկի, խրախուսել արհեստներն ու գյուղատնտեսությունը, ստրկացրել վաճառականներին պոպուլիստական նպատակներով և հեռացրել ամբողջ ոչ ռազմական արիստոկրատիան։
* Վեյ Լյաո-ցզի - կոնֆուցիացիական ոգով լեգիզմին ավելի շատ հումանիզմ հաղորդելու ջատագով, մնում էր տեսաբան, կարծում էր, որ անհրաժեշտ է արգելել բոլոր արհեստները, որոնք կապված չեն զենքի արտադրության հետ։
* Իշխան Հան Ֆեյ և Լի Սի - Օրինականության համադրության կողմնակիցները բնականության գաղափարների հետ (պետությունը չպետք է խառնվի իր բնակիչների կյանքին), ովքեր ծառայում էին Ցին Շի Հուանդիին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Иванов А. И. Материалы по китайской философии. Школа Фа. Хань Фэй-цзы. СПб., 1912.
* 
* 
* 
* Пер. *Богута И. И.* Сто школ — период рассвета китайской философии // История философии в кратком изложении — М.: Мысль, 1994 г.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Լեգիզմ Կոբզեև Ա.Ի. Լեգիզմ

Կատեգորիա:Չինական փիլիսոփայության ուղղություններ և դպրոցներ