Փշե զրույց

«**Փշե զրույց**», հայ գրող, հրապարակախոս, Հայաստանի գրողների միության անդամ Սերո Խանզադյանի պատմվածքներից, որը զետեղված է «Վարք հարանց» շարքում։ Գրվել է 1967 թվականին։

## Գնահատական
«Վարք հարանց» վերնագիրը կրող շարքի յուրաքանչյուր պատմվածք սկսվում է մերօրյա մի դրվագով, որի հոգևոր ակունքը բանահյուսական ենթաշերտերով կապվում է պատմական իրադրության հետ։ Մերօրյա կերպարների (Առաքել, Հակոբ, Դետ Նավասարդ նախահայրը) նույն անուններով ապրել է Մաշտոցի ժամանակներում։ Մաշտոցի կերպարը («Լույսը հնձանից», «Կամուրջը», «Վարք Մաշտոցի») պատմվածքներում մերօրյա այն հոգևոր կռվանն է, որ կամուրջ է կապում ազգային կեցության «ծայրերի»` գալիքի և ներկայի միջև»։ Պատմությամբ գրողի կայուն հետաքրքրության կարևոր վկայություններից են 50-ական թվականներից սկիզբ առնող տարականոն պատումների «Վարք հարանց» շարքը։ Հայ ժողովրդի ճակատագրին, գոյապահպանության պայքարում հոգևոր մաքառումների անգնահատելի նշանակությանը, ժողովրդի ինքնության նկարագրին են նվիրված «Հայրենի կարգավ», «Ծովի երգը», «Ուղեցույց», «Հակոբ Արմեն», «Քարահերձի թզենին» և այլ պատումներ։

## Սյուժե
Քնից արթնացավ սև Ուղտափուշը։ Նրա կոշտ հողակտորի վրա այլևս ձյուն չկար, նա հայտնվել էր այլ տեղ։ Հիմա արթնացել է, սակայն ոչ թե իր ավազներում, այլ ուրիշ մի տեղ, ուրիշ հողի վրա։ Իր տակն ու շուրջը  փափուկ հող է։ Կողքին մի բարակ առվակ կա։ Նա բացեց իր կծկված արմատները, որոնցից մեկը երկարեց դեպի առվակը, նա կուշտ ջուր խմեց։ Նրա գլխի վրա քրքջում էր քամին։ Հարցրեց փշին, թե լավն է տեղը։ Փուշը պատասխանում է, որ շատ լավն է իր տեղը, բայց ինքը չգիտի, թե ինչպես է հայտնվել այդտեղ։ Քամին ասում է, որ փուշը կպել է իր թևին ու հայտնվել Սիզամարգի երկրում։ Ուղտափուշը եռապատիկ ուրախացավ իր բախտավորությամբ։ Քամին ասում է, որ դա Սիզամարգի հողն է, նա է այդպես քաղցրացրել հողը, բայց նա դեռ քնած է։ Ուղտափուշը հարցրեց, թե Սիզամարգը ինչու չի արթնացել, Քամին բացատրեց, որ այս երկրում ձմեռը ուշ է ավարտվում, ու Սիզամարգը շուտով կբացի աչքերը։ Փուշը ուրախանում էր ու երգում։ Նա առաջին անգամ էր սիզամարգ տեսնում, նայում էր ու հիանում, հողից առնում էր, ինչ իրեն պետք էր, արամատներ գցում, ծիլեր կարձակեր, բայց Սիզամարգը դեռ քնած է։ Մի շաբաթ հետո, ըստ քամու ասածի, արթնացավ Սիզամարգը։ Այդ գիշեր անձրև եկավ։ Արևը բացվեց, Սիզմարգը բացեց քնքուշ աչիկները, բարակ արմատները ձգեց, հանդիպեց Ուղտափշին, նա զարմացավ, թե ինքը հարևան ունի։ Հարցրեց, թե ով է իր հարևանը, Ուղտափուշն ասաց, որ ինքը այդտեղից չէ, և Քամին է բերել այդտեղ։ Պատմում է, որ ինքը տառապում էր անապատում, և նա ասում է Սիզամարգին, որ ինքը այնքան վատը չէ, որքան կարելի է ենթադրել իր տեսքից։ Որոշում են ապրել միասին։ Սիզամարգը խղճում է Ուղտափուշին։ Ուղտափուշն ասում է, որ Սիզամարգը բարի է։ Սիզամարգը պատմում է, որ այդ հողն այդքան բերրի չի եղել, երբ ինքն է ծնվել, այլ անմշակ ու չոր է եղել և իր տանջանքի շնորհիվ է դարձել այսքան  բերրի։ Սիզամարգն ասում է, որ եթե չքրտնի, չաշխատի հողն այդպիսին չի մնա ու իր առուն կցամաքի։ Ուխտափուշը, գլուխն օրորելով, ասաց, որ ինքը երբեք չի քրտնել, չգիտի՝ ինչ է աշխատելը։ Մի օր Սիզամարգը Ուղտափշին ասաց, որ Փուշն արդեն կանաչել է և ինչու չի ծաղկում, Փուշը պատասխանում է, որ ինքը ծաղիկ չունի, իրենը փշեր են։ Սիզամարգն ասում է, որ չտխրի, շուտով ինքը կծաղկի ու կզանդարի նրան։ Սիզամարգը ամբողջ ուժով աշխատում էր, մշակում հողը։ Ամենուր ծաղկում էին ծաղիկներ, տարածվում էր անուշահոտություն, Փուշը զարմանքից հիանում էր։ Անհամար մեղուներ էին պտտվում ծաղիկների վրա, համբուրում նրանց քնքուշ աչիկները։ Ուղտափուշը  Սիզամարգին ասաց, որ նա շատ բախտավոր է իր ծաղիկներով, ծաղիկները փաթաթում է փշին, որ նա էլ լցվի ջերմությամբ։ Նա իր փշերով հպվեց իրեն պատած ծաղիկներին ու թմրած քնեց։ Առավոտ էր Սիզամարգն արթնացավ, տեսավ, որ Փշին նվիրած ծաղիկները կտրատված են, Փուշը անմեղ ձևացավ, ասելով, որ երևի թրթուրներն են այդպես արել։ Միամիտ Սիզմարգը հավատում է, մինչդեռ նենգ Ուղտափուշն էր այդպես վարվել ծաղիկների հետ։ Մի գարուն էլ եկավ, Ուղտափուշը շուտ արթնացավ, իր արմատները խորացրեց հողի մեջ հասավ քնած Սիզամարգին, քամեց նրան, քամեց նրա հյութերը։ Սիզամարգը, երբ արթնացավ շատ տկար ու թույլ էր, ասես հիվանդ լիներ։ Բրևեց իր հարևանին, ողջույնն առավ։ Լարեց իր բոլոր ուժերը, նորից սկսեց մշակել հողը, քրտինք թափել, բայց զգում էր, որ տկար է։ Ուղտափուշը իր արմատներն էր հզորացնում Սիզամարգը հյուծվում էր, թուլանում, Փուշն ասում էր, որ հավանաբար մրսել է, Սիզամարգն ասում է, որ ասես արմատները չորանում են, ցավից տնքում էր, իսկ անխիղճ Փուշը սաստկացնում էր իր արշավանքը։ Մի տարի էլ անցավ Ուղտափուշը հզորացել էր, արմատներ գցել, բնիկ ծաղիկներին նեղում էր։ Ծաղիկների մեծ մասը չծլեցին, իսկ Սիզամարգը անհույս հառաչում էր։ Առվակը ցամաքում էր, քանի որ նրան սնողը Սիզամարգն էր։ Սիզամարգը հասկացավ, թե ինչ է կատարվում, ու որ անօրեն Փուշն է այդ ամենի պատճառը, և թքում է նրա երեսին։ Փուշը անամոթաբար ասում է, որ այդ հողը իրենն է ու խրվում է Սիզամարգի կոկորդը ու քամում վերջին հյութերը։ Այդ դաշտում մնաց միայն Փուշը, ամեն ինչ չորացավ։ Քամին գազազած  փորձեց տեղահան անել անօրենին, բայց անզոր էր, Փուշն այլևս անապատի ավազների մեջ չէր, որ հեշտությամբ պոկեր։ Քամին լարեց իր վերջին ուժերը, բայց ապարդյուն էր։ «Քամին փոշոտ ամպեր բարձրացրեց, աղմկեց, ոռնաց երկար, բայց Ուղտափշին պոկել անհնարին էր այլևս։ Նա հևաց,  լաց եղավ անամոք։ Սիզամարգի մեջ թաղված ծաղիկների հատուկենտ հունդեր միայն գտավ, և իր հետ դրանք տարավ դեպի  հեռավոր  հորիզոններ։ Ո՞վ գիտե, գուցե մի տեղ նորից  ծլեն , ապրեն հողի այդ զարդերն ու ապրեցնողները։ Սիզամարգի աշխարհը մնաց Ուղտափշին ու դարձավ անապատ»։

## Կերպարներ

* Սիզամարգ
* Ուղտափուշ
* Քամի

## Տես նաև
* Կամուրջը
* Խոսում է մագաղաթի պատառիկը
* Վարք Մաշտոցի (Սերո Խանզադյան)
* Ամիրդովլաթ՝ որդի Եղիայի
* Հայրենի կարգավ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Նա, ով հասկացավ քարերի լեզուն. Սերո Խանզադյան-100

Կատեգորիա:Սերո Խանզադյանի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1983 գրքեր