Սպիտակ Քեյ

**Սպիտակ Քեյ** (, ), գետ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում։ Երկարությունը՝ 145 կմ։ Հոսում է Արևելյան Քեյփ նահանգի տարածքով։

Ակունքը գտնվում է Շտորմբերգ լեռնաշղթայի լանջին։ Գետը սնվում է մի քանի վտակներից՝ ինչպես աջից, այնպես էլ ձախից։ Քեթքարթ քաղաքից հյուսիս-արևելք այն միանում է Սև Քեյ գետին՝ ձևավորելով Մեծ Քեյ գետը։ Միջին հոսանքներում ստեղծվել է ջրամբար, որն ունի զգալի տնտեսական նշանակություն և, միևնույն ժամանակ, զգալի ազդեցություն ունի գետի էկոհամակարգի վրա։

## Գետի անվանում
«Քեյ» բառը, որը կազմում է այս գետի անվանման հիմքը և հանդիպում է մի քանի այլ տեղական գետերի անուններում, մասնագետների կարծիքով ծագում է հարավային խոյական լեզուներից մեկից։ Միևնույն ժամանակ, այս լեզուների հնչյունական բարդության և բարբառային բազմազանության պատճառով առաջ են քաշվում դրա ստուգաբանության տարբեր տարբերակներ՝ այն կապելով խոյսանական «ջուր», «ավազ» և «մեծ» բառերի հետ։ Ինչ վերաբերում է գետի անվանումներում առկա «սպիտակ» ածականին թե՛ աֆրիկաանսում, թե՛ անգլերենում, այն ենթադրաբար կապված է ավազի և հատակի նստվածքների բաց գույնի հետ՝ Սև Քեյին բնորոշների համեմատ, որը միաձուլվում է Սպիտակ Քեյի հետ։

Քխոսա լեզվով, որը Հարավային Աֆրիկայի 11 պաշտոնական լեզուներից մեկն է և բնիկ է Արևելյան Քեյփ նահանգի բնակչության մեծամասնության համար, այս գետը վաղուց անվանվել է Կակադու։ Անունը կապ չունի թութակների ընտանիքի հետ, այլ նշանակում է «եղեգի ջուր»։ 2017 թվականին, Հարավային Աֆրիկայի տեղանունից գաղութային դարաշրջանի ժառանգությունը վերացնելու արշավի շրջանակներում, այս անունը տրվել է Սպիտակ Քեյի վտակներից մեկի ափին գտնվող Լեդի Ֆրիա փոքրիկ քաղաքին։

## Ջրագրություն
Գետը 145 կիլոմետր երկարություն ունի և հոսում է Հարավային Աֆրիկայի Արևելյան Քեյփ նահանգի Քրիս Հանի շրջանում: Ակունքը Ստորմբերգ լեռնաշղթայի հարավ-արևելյան լանջին գտնվող փոքրիկ ջրամբարն է՝ ծովի մակարդակից մոտ 1500 մետր բարձրության վրա, Ստերկստրում քաղաքից մոտավորապես 10 կիլոմետր արևմուտք: Վերին հոսանքներում գետը կոչվում է Հրուտվլեյսպրուիտ՝ (), մինչև Սիդադվա գետի հետ միախառնումը, որը հոսում է ձախից (այդ հատվածում՝ հարավային կողմում)։

Վերին հոսանքներում Բելի Քայը ոլորապտույտ է, նեղ և լի արագահոսություններով՝ շատ անհավասար խորություններով։ Որոշհատվածներում գետը զգալիորեն չորանում է շոգ եղանակին։ Միջին հոսանքներում գետի հունը նկատելիորեն լայնանում է, բայց մնում է ոլորապտույտ՝ համապատասխանելով լեռնային հովիտների ձևին, որոնց միջով այն հոսում է։ Հոսքի մոտավորապես կեսին, ծովի մակարդակից մոտ 900 մետր բարձրության վրա, գետը փակվում է 1972 թվականին կառուցված ամբարտակով։ Արդյունքում ստեղծվել է ջրանցքային տիպի ջրամբար, որը կոչվում է Քսոնքսա՝ մոտակա գյուղի անունով։ Արհեստական ​​ջրամբարի առավելագույն գնահատված ծավալը 116 միլիոն խորանարդ մետր է։ 2022 թվականի հունիսի դրությամբ այն լցվել է մոտ 100 միլիոն խորանարդ մետրով։ Ջրամբարը համակարգված կերպով օգտագործվում է ջրամատակարարման և ոռոգման կարիքների համար, և շատ տեղական ֆերմերային տնտեսություններ համապատասխան ժամանակահատվածներում խիստ կախված են այնտեղից եկող ջրամատակարարումից։

Ստորին հոսանքներում Սպիտակ Քեյը ավելի է լայնանում. որոշ հատվածներում լայնությունը գերազանցում է 100 մետրը, սակայն նրա հունը դեռևս մնում է բավականին ոլորապտույտ՝ առաջացնելով բազմաթիվ ոլորաններ: Ծովի մակարդակից մոտ 700 մետր բարձրության վրա գտնվող անտառապատ տարածքում, Քեթքարթ փոքրիկ քաղաքից մոտ 25 կմ հյուսիս-արևելք, այն գրեթե ուղիղ անկյան տակ միաձուլվում է դեպի հարավ հոսող Սև Քեյ գետի հետ՝ ձևավորելով Մեծ Քեյ գետը, որը հոսում է ավելի հարավ-արևելք՝ դեպի Հնդկական օվկիանոս։

Գետի ջրի մակարդակը զգալիորեն տատանվում է սեզոնային առումով։ Սպիտակ Քեյը ստանում է մի քանի վտակներ։ Աջ վտակներից ամենակարևորը, բացի վերը նշված Սիդադվա գետից, Քսեքեթվանեն և Ուկոդալան են, նաև ամենակարևներն են Ցեմբևին, Էկակադուին և Ինդվեն։

## Բնական պայմաններ
Սպիտակ Քեյի վերին հատվածներում գտնվող հատակի և ափերի երկրաբանական կառուցվածքը բավականին բազմազան է, առկա են բազալտ, տուֆ, բրեկչիա և ռիոլիթ: Հոսանքն ի վար, լեռնաշղթայի բարձրության նվազմանը զուգընթաց, երկրաբանական կառուցվածքը փոխվում է ագրիլիտների և ավազաքարերի օգտին։ Վերին հոսանքներում գերակշռում է թփային բուսականությունը, մինչդեռ միջին և ստորին հոսանքներում տարածքը հիմնականում ծածկված է անտառներով: Քսոնքսա ջրամբարի տարածքում կան բավականին ընդարձակ ճահճուտներ: Ափերին էական բնակավայրեր չկան։

Գետի էկոհամակարգը տարասեռ է, այն իրականում բաժանվում է երկու մասի՝ Քսոնքսա ջրամբարի վերևում և ներքևի հոսանքում։ Գետի վերին հատվածի էկոլոգիական վիճակը համարվում է բավականին բարենպաստ, նոսր բնակեցված լեռնային շրջաններում ջրի վիճակի վրա մարդածին ազդեցությունը նվազագույն է։ Իրավիճակն այլ է ստորին հոսանքներում, որտեղ ջուրը աղտոտվում է տեղի բնակչության կյանքի և տնտեսական գործունեության հետևանքով։ Տեղական էկոհամակարգը գնալով ավելի է տուժում Քսոնքսա ջրամբարի ափերին գետի ավազի ապօրինի արդյունահանումից, ինչպես նաև հարակից ճահճուտներում հողի էրոզիայից, որն առաջանում է անասունների կողմից գերարածեցման հետևանքով։

Բացի այդ, մասնագետները նշում են Քսոնքսայի ամբարտակի զգալի բացասական ազդեցությունը գետի էկոհամակարգի վրա: Այս հիդրավլիկ կառուցվածքը զգալիորեն բարդացնում է Սպիտակ Քեյի վերին հոսանքներին բնորոշ իխտիոֆաունայի տեղաշարժը դեպի գետի ստորին հատված՝ չնայած այն հանգամանքին, որ այդ նպատակով կառուցվել է հատուկ շրջանցիկ ջրանցք: Սա վերաբերում է, մասնավորապես, Enteromius anoplus-ին, որը վերին հոսանքներում հիմնական ձկնատեսակն է, սակայն այն չի հանդիպում ջրամբարից ներքև: Ընդհանուր առմամբ, գետի ստորին հոսանքների կենդանական աշխարհը շատ ավելի աղքատ է: Ջրամբարից անմիջապես հետո գործնականում միակ մշտապես առկա ձկնատեսակը փոքրբերան դեղնապոչ ձկնատեսակն է։ Հոսանքն ի վար հանդիպում են աֆրիկյան լոքոներ, որոնք մտնում են վտակներից, բայց մանր բերան դեղին պոչն այնտեղ մնում է գերիշխող տեսակը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Գետեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հարավաֆրիկյան Հանրապետության գետեր