Բեն Ֆերենց

**Բենջամին Բերել Ֆերենց** (, ), ամերիկացի փաստաբան։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նա նացիստական ​​ռազմական հանցագործությունների քննիչ էր և ԱՄՆ բանակի գլխավոր դատախազը *Einsatzgruppen*-ի դատավարությունների ժամանակ, որը Գերմանիայի Նյուրնբերգ քաղաքում անցկացված տասներկու դատավարություններից մեկն էր՝ ընդդեմ նացիստական ​​ռազմական հանցագործների։ Հետագայում նա դարձավ միջազգային իրավունքի և կարգի հաստատման և Միջազգային քրեական դատարանի ջատագով։ 1985-1996 թվականներին Ֆերենցը եղել է Փեյսի համալսարանի միջազգային իրավունքի դոցենտ պրոֆեսոր։

Ֆերենցը ծնվել է Տրանսիլվանիայում։ Երբ նա տասը ամսական էր, ռումինացիների կողմից հրեաների հալածանքների ժամանակ ընտանիքը գաղթեց ԱՄՆ։ Նրանք բնակություն հաստատեցին Նյու Յորքում, որտեղ նրանք ապրում էին Մանհեթենի Ստորին Իսթ Սայդում։ Մինչև հանրակրթական դպրոց ընդունվելը Բենջամինը խոսում էր միայն իդիշ լեզվով։

## Կենսագրություն
### Վաղ կյանք և կրթություն
Ֆերենցը ծնվել է 1920 թվականի մարտի 11-ին Հունգարիայի Թագավորության, որը գտնվում է Տրանսիլվանիայի պատմական շրջանի մոտ (այսօր Ռումինիայի Սոմկուտա Մարեի մաս) հրեական ընտանիքում։ Մի քանի ամիս անց Տրանսիլվանիան տրվել է Ռումինիային Տրիանոնի պայմանագրով (1920 թ.) Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում։ Երբ Ֆերենցը տասը ամսական էր, նրա ընտանիքը գաղթեց Միացյալ Նահանգներ, իր իսկ խոսքերով, խուսափելու Ռումինիայի կողմից հունգարացի հրեաների հետապնդումից այն բանից հետո, երբ Ռումինիան պաշտոնական վերահսկողություն ձեռք բերեց Տրանսիլվանիայի և Արևելյան Հունգարիայի վրա։

Ընտանիքը բնակություն հաստատեց Նյու Յորքում, որտեղ նրանք ապրում էին Մանհեթենի Ստորին Իսթ Սայդում։ Ֆերենցը սովորել է հանցագործությունների կանխարգելում Նյու Յորքի քաղաքային քոլեջում, և քրեական իրավունքի քննության արդյունքներով նա ստացել է Հարվարդի իրավաբանական դպրոցի կրթաթոշակ։ Հարվարդում նա սովորել է Ռոսկո Փաունդի մոտ, ինչպես նաև հետազոտություններ է անցկացրել Շելդոն Գլյուկի համար, ով այդ ժամանակ գիրք էր գրում պատերազմական հանցագործությունների մասին։ Ֆերենցն ավարտել է Հարվարդը 1943 թվականին։

### Զինվորական ծառայություն և մասնակցություն Նյուրնբերգի տրիբունալում
Սովորելուց հետո զորակոչվել է ամերիկյան բանակ։ Նրա զինվորական պարտականությունները սկսվեցին Հյուսիսային Կարոլինայի Քեմփ Դևիսում սպասարկման աշխատանքներից։ Այն ժամանակ նա գրամեքենա օգտագործել չգիտեր և կրակել չգիտեր։ Նրա պարտականությունները ներառում էին զուգարանների, կաթսաների և հատակների մաքրում։ 1944 թվականին ծառայել է 115-րդ հակաօդային հրետանային դիվիզիայում։

1945 թվականին նա տեղափոխվեց գեներալ Ջորջ Ս. Պատտոնի Երրորդ բանակի շտաբ, որտեղ նրան նշանակեցին մի խումբ, որը հանձնարարված էր ստեղծել ռազմական հանցագործությունների ստորաբաժանում և հավաքել նման հանցագործությունների ապացույցներ։ Այս դերում նրան ուղարկեցին ԱՄՆ բանակի կողմից ազատագրված համակենտրոնացման ճամբարներ։

1945 թվականի Սուրբ Ծննդյան օրը Ֆերենցը զորացրվեց բանակից՝ սերժանտի կոչումով։ Նա վերադարձավ Նյու Յորք, բայց ընդամենը շաբաթներ անց հավաքագրվեց որպես մեղադրող(և այժմ գնդապետի կոչում ստացավ՝ որպես հեռանալու համաձայնության մաս) Նյուրնբերգի դատավարության ընթացքում Թելֆորդ Թեյլորի փաստաբանական թիմում։ Թեյլորը նրան նշանակեց Einsatzgruppen-ի գործով գլխավոր դատախազ, որը Ֆերենցի առաջին գործն էր։ Բոլոր 22 ամբաստանյալները դատապարտվել են։ Նրանցից 13-ը դատապարտվել են մահապատժի, վճիռներից չորսն ի վերջո ի կատար են ածվել։ Բացի Արևելյան Գերմանիայից, սրանք վերջին մահապատիժներն էին Գերմանիայի տարածքում և Դաշնային Հանրապետությունում։

2005 թվականին The Washington Post-ին տված հարցազրույցում նա պատմել է Գերմանիայում գտնվելու ժամանակ իր որոշ գործողությունների մասին՝ բացահայտելով, թե որքան տարբեր էր այդ ժամանակ ռազմական կանոնները․

Ինչ-որ մեկը, ով այնտեղ չէր, երբեք չէր կարող հասկանալ, թե որքան անիրական է իրավիճակը… Ես մի անգամ տեսա, թե ինչպես են DP [տեղահանված անձինք] ծեծում են, ապա կապում նրան դիակիզարանի պողպատե արկղից։ Դրեցին ջեռոցը, կրակը վառեցին ու հետ քաշեցին։ Նորից ծեծել են ու հետ են բերել, մինչեւ որ ողջ-ողջ այրվել է։ Ես ոչինչ չեմ արել դա կանգնեցնելու համար։ Ենթադրում եմ, որ կարող էի ատրճանակը թափահարել կամ օդ կրակել, բայց ես հակված չէի դրան։ Արդյո՞ք դա ինձ սպանության մեղսակից է դարձնում։ Գիտե՞ք ինչպես եմ ստացել ցուցմունքը։ Ես կգնայի մի գյուղ, որտեղ, ասենք, ամերիկացի օդաչուն պարաշյուտով ցած էր իջել ու ծեծելով սպանել, ու նրանցից յուրաքանչյուրին շարում էի պատին։ Հետո ասացի. «Ով ստում է՝ տեղում գնդակահարվելու է»։ Երբեք մտքովս չի անցել, որ հարկադրանքի տակ տրված ցուցմունքն անվավեր է։

### Հետագա կյանք
Ֆերենցը Նյուրնբերգյան դատավարություններից հետո մնաց Գերմանիայում իր կնոջ՝ Գերտրուդի հետ, ում հետ նա ամուսնացավ Նյու Յորքում 1946 թվականի մարտի 31-ին։ Կուրտ Մեյի և մյուսների հետ նա օգնեց փոխհատուցման և վերականգնողական ծրագրերի ստեղծմանը նացիստական հալածանքների զոհերի համար և մասնակցել բանակցություններին, որոնք հանգեցրին Իսրայելի և Արևմտյան Գերմանիայի միջև փոխհատուցման համաձայնագրի ստորագրմանը, որը ստորագրվեց 1952 թվականի սեպտեմբերի 10-ին և 1953 թվականին առաջին գերմանական վերականգնողական օրենքը։ 1956 թվականին ընտանիքը, այդ ժամանակ նրանք ունեին չորս երեխա, վերադարձան Միացյալ Նահանգներ, որտեղ Ֆերենցը մտավ մասնավոր իրավաբանական պրակտիկա որպես Թելֆորդ Թեյլորի գործընկեր։ Flick կոնցեռնի դեմ ( Flick-ի դատավարության թեման) հրեա հարկադիր աշխատողների պնդումները հետաքննելիս Ֆերենցը նշել է «պատմության և հոգեբանության մեջ հետաքրքիր մի երևույթ, այն է, որ հանցագործը հաճախ սկսում է իրեն որպես զոհ տեսնել»։
մինի|Ֆերենցը 2012 թվականին
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի փորձը որոշիչ տպավորություն թողեց Ֆերենցի վրա։ Տասներեք տարի անց, Վիետնամի պատերազմի իրադարձությունների ազդեցության տակ Ֆերենցը թողեց մասնավոր իրավաբանական պրակտիկան և այսուհետ պայքարեց Միջազգային քրեական դատարանի ստեղծման համար, որը կծառայեր որպես մարդկության դեմ հանցագործությունների և պատերազմական հանցագործությունների աշխարհի բարձրագույն մարմին։

2009 թվականին Ֆերենցը Անտոնիո Կասսեզեի հետ արժանացել է Էրազմի մրցանակի; Մրցանակը շնորհվում է անհատներին կամ հաստատություններին, որոնք նշանակալի ներդրում ունեն եվրոպական մշակույթի, հասարակության կամ հասարակական գիտությունների մեջ։

2011 թվականի մայիսի 3-ին, Ուսամա բեն Լադենի մահից երկու օր անց, The New York Times-ը հրապարակեց Ֆերենցի նամակը, որում ասվում էր, որ «անօրինական և անհիմն մահապատիժները, նույնիսկ կասկածվող զանգվածային մարդասպաններին, խարխլում են ժողովրդավարությունը»։ Այդ նույն տարում նա ամփոփիչ ելույթ է ունեցել Ուգանդայում  Լուբանգա Դիլո, Թոմասի դատավարության ժամանակ։

2012 թվականի մարտի 16-ին The New York Times-ի խմբագրին ուղղված մեկ այլ նամակում Ֆերենցը ողջունել է Միջազգային քրեական դատարանի կողմից Թոմաս Լուբանգայի դատավճիռը որպես «միջազգային քրեական իրավունքի զարգացման կարևոր իրադարձություն»։

2017 թվականի ապրիլին Հաագան հայտարարեց, որ Խաղաղության պալատին հարող հետիոտնային արահետը կոչվելու է «Բենջամին Ֆերենցի արահետ»։ Քաղաքի փոխքաղաքապետ Սասկիա Բրույնսը (Միջազգային հարաբերություններ) մեկնեց Վաշինգտոն, որպեսզի խորհրդանշական կերպով նվիրի Ֆերենցին փողոցի նշանը։

2018 թվականին Ֆերենցը դարձավ իր կյանքի մասին պատմող վավերագրական ֆիլմի հերոս  «Չարի հետապնդումը», ռեժիսոր Բարրի Ավրիչի կողմից, որը հասանելի էր Netflix- ում։ Նույն տարում Ֆերենցը հարցազրույց է վերցրել Մայքլ Մուրի 2018 թվականի Fahrenheit 11/9 վավերագրական ֆիլմի համար։

2019 թվականի հունիսի 20-ին նկարիչ և քանդակագործ Յակով Հելլերը մեծարել է Ֆերենցին՝ նվիրելով իր ստեղծած կիսանդրին՝ ոգեկոչելով նրա արտասովոր կյանքը՝ նվիրված ցեղասպանության կանխարգելմանը։

2020 թվականի հունվարի 16-ին The New York Times-ը հրապարակեց Ֆերենցի նամակը, որում դատապարտում էր իրանցի գեներալ Ղասեմ Սոլեյմանիի սպանությունը, որի անունը չի նշվում նամակում, որպես «ոչ բարոյական արարք և ազգային և միջազգային իրավունքի ակնհայտ խախտում»։ Երկու ամիս անց նա նշեց իր հարյուրամյակը։ Վեց ամիս անց՝ սեպտեմբերի 7-ին, տեղի ունեցավ վավերագրական ֆիլմի համաշխարհային պրեմիերան «Երկու գլուխը մեկից լավ է., Բեն Ֆերենցի կիսանդրու պատրաստումը» Ֆերենցի և քանդակագործ Յակով Հելլերի մասնակցությամբ, նկարահանված ռեժիսոր Էրիկ Քլայնի կողմից։

2021 թվականի հունիսի 22-ին նա դարձավ Պահլի խաղաղության մրցանակի առաջին դափնեկիրը Լիխտենշտեյնում։

2022 թվականի մարտին Ֆերենցի աուդիո հոլովակը ցուցադրվեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի տասնմեկերորդ արտակարգ հատուկ նստաշրջանի ժամանակ, իսկ 2022 թվականի մարտի 4-ին BBC Radio 4-ի The World Tonight հեռուստաալիքով հարցազրույց տվեց Ուկրաինա ռուսական ներխուժման մասին։ Նա նաև ասաց, որ Վլադիմիր Պուտինը պետք է լինի «ճաղերի հետևում» իր ռազմական հանցագործությունների համար։

2022 թվականի ապրիլի 7-ին Ֆլորիդայի նահանգապետ Ռոն Դեսանտիսը Ֆերենցին շնորհեց Նահանգապետի Ազատության մեդալ Ֆլորիդայի Ատլանտյան համալսարանում տեղի ունեցած արարողության ժամանակ։

2022 թվականի սեպտեմբերին Ֆերենցը նկարահանվեց Քեն Բերնսի «Միացյալ Նահանգները և Հոլոքոստը» վավերագրական ֆիլմում։

2022 թվականի դեկտեմբերին Ֆերենցը պարգևատրվել է Կոնգրեսի ոսկե մեդալով։

2023 թվականի հունվարին Ֆերենցը հայտնվեց Դեյվիդ Ուիլկինսոնի «Խուսափեք սպանության համար պատիժից» վավերագրական ֆիլմում։

Նա և իր կինը՝ Գերտրուդան, ապրել են 73 տարի «առանց վեճերի» մինչև նրա մահը՝ 2019 թվականը։

Ֆերենցը մահացել է Ֆլորիդայի ծերանոցում, 2023 թվականի ապրիլի 7-ին  103 տարեկանում Նա Նյուրնբերգի դատավարության վերջին կենդանի դատախազն էր։

## Տեսակետները միջազգային արդարադատության վերաբերյալ
Բեն Ֆերենցը նաև մի քանի գրքեր է հրատարակել միջազգային արդարադատության թեմայով։ Արդեն 1975 թվականին հրատարակված իր առաջին գրքում, որը վերնագրված է «Միջազգային ագրեսիայի սահմանում - խաղաղության որոնումը ամբողջ աշխարհում» 1985-1996 թվականներին Ֆերենցը նաև աշխատել է որպես միջազգային իրավունքի դոցենտ Փեյսի համալսարանում, Ուայթ Փլեյնսում, Նյու Յորք։

Միջազգային քրեական դատարանը փաստացի ստեղծվել է 2002 թվականի հուլիսի 1-ին, երբ ուժի մեջ մտավ Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի կանոնադրությունը։ Բուշի վարչակազմի օրոք ԱՄՆ-ը ստորագրեց պայմանագիրը, բայց չվավերացրեց այն։ Ջորջ Բուշ կրտսերի վարչակազմը մի շարք երկկողմ համաձայնագրեր է կնքել այլ երկրների հետ, որոնք թույլ չեն տվել ԱՄՆ քաղաքացիներին քրեական պատասխանատվության ենթարկել։

Ֆերենցը բազմիցս դեմ է արտահայտվել այս ընթացակարգին և առաջարկել է, որ Միացյալ Նահանգները միանա ՄՔԴ-ին առանց վերապահումների, քանի որ դա վաղուց հաստատված օրենքի գերակայություն է, որ «օրենքը պետք է հավասարապես կիրառվի բոլորի նկատմամբ», այդ թվում՝ միջազգային համատեքստում։ Այս առումով նա 2006թ. օգոստոսի 25-ին տված հարցազրույցում առաջարկեց դատի ենթարկել ոչ միայն Սադամ Հուսեյնին, այլև Ջորջ Բուշ կրտսերին, քանի որ Իրաքում պատերազմը սկսել էր ԱՄՆ-ն՝ առանց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի  թույտվության։  Նա նաև առաջարկել է Բուշին դատել Միջազգային քրեական դատարանում ՝ իրաքյան պատերազմի հետ կապված «269 պատերազմական հանցագործությունների մեղադրանքով»։

2013-ին Ֆերենցը ևս մեկ անգամ հայտարարեց, որ «քաղաքական նպատակին հասնելու համար զինված ուժի կիրառումը պետք է դատապարտվի որպես միջազգային և ազգային հանցագործություն»։

Ֆերենցը 2018 թվականին միջազգային արդարադատության ապագայի մասին գրքի առաջաբանում գրել է, որ «պատերազմն ինքնին մարդկության դեմ ուղղված միջազգային ամենաբարձր հանցագործությունն է, և որ այն պետք է պատժվի ամենուր, որտեղ և երբ էլ մեղավորները ձերբակալվեն»։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* Official Benjamin   Ferencz website
* A lecture Ferencz gave on Memorial Day, 2006, at the Library of Congress
* Benjamin Ferencz on ''Humankind''
* Benjamin Ferencz on Nuremberg War Crimes Trials on C-SPAN
* Oral history interview with Benjamin Ferencz at the United States Holocaust Memorial Museum
* Biographical Interview with Benjamin Ferencz published at  Quellen zur Geschichte der Menschenrechte
* Михаил Гольд. «Я заглянул в ад». Последний из «нюрнбергских прокуроров» отметил 100-летний юбилей
 
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի հրեաներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի իրավապաշտպաններ
Կատեգորիա:Ամերիկայի հրեաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ
Կատեգորիա:Դատախազներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զինվորականներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Իրավագետներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հոլոքոստ
Կատեգորիա:Նյուրնբերգյան դատավարություն
Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրողներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի հրեաներ
Կատեգորիա:Տղամարդ գրողներ