Ժամանակներ

«**Ժամանակներ**», Հրաչյա Քոչարի պատմվածքներից, որը գրվել է 1939 թվականին։

## Գնահատական
Հրաչյա Քոչարը մշտապես աշխատում էր տեսնել և լայն զուգահեռների վրա ներկայացնել ժողովուրդների կյանքն ու պայքարը։ Բարեկամությունը և հարազատությունը, ոգու և ձգտումների ընդհանրությունը նրա գրչի տակ և պատմական անցյալ է, արյունով հաստատված մոտիկ իրողություն, և խորապես ժամանակակից երևույթ, աշխատանքի, պայքարի ու գոյության ձև։ Հրաչյա Քոչարը հաջորդ, «Ժամանակներ» գրքում դրսևորեց իր ստեղծագործության մի այլ գիծ՝ անցյալի երևույթների մեջ օգտակար հատկություններ տեսնելու և դրանք այսօրվա խնդիրների լուծմանը ծառայեցնելու ընդունակությունը։ Գրողի գրչի տակ մի վերակենդանանում են պատմական հուշարձանները, հայրենիքի ազատությանը իրենց կյանքը զոհաբերած մարդիկ և կանգնում են մեր առաջ, ցուցադրելով իրենց անանցանելի փառքը, որը թանկ է ու հարազատ ապրողներիս համար։

## Սյուժե
Պատմվում է առաջին դեմքով։ Երկու ամիս է, ինչ Արտաշեսը շրջագայում է Սիսական գավառում՝ փնտրելով մեր նախահայրերի՝ հարյուրամյակներ առաջ թողած պատմական հիշատակները։ Բնությունն արբեցնում է նրան։ Երկու ամսվա ընթացքում տեսել է շատ բերդեր, կամուրջներ, մենաստաններ ու վանքեր։ Այդ ամենը տեսնելով՝ նա հիանում է մեր հին ճարտարապետ վարպետների, նկարիչ կազմողների և քանդակագործների տաղանդով։ Արտաշեսը նոթագրում է ուշադրության արժանի բոլոր վայրերն ու նրանց հետ կապված պատմությունները։ Նրան ընկերակցում է Հովհաննեսը, ով գյուղական ուսուցիչ է և վարում է պատմական հուշարձանների պահպանության շրջանային հրահանգչի պաշտոն։ Ձիով գյուղից գյուղ են գնում, անտառում հրապուրվում են մոշով, հոնով, մորիով, վայրի սալորով։ Ամենուր հրաշալի տեսարաններ են․ մի տեղ նստած են քրտնած ձիերը, մի տեղ արջերն են գնում տանձագողի, եղնիկներն են խայտալով թռչկոտում։ Վրա է հասնում գիշերը, կանչում են բուերը, լսվում է աղվեսի նվվոցը, կաղկանձում են չախկալները։ Այդպես շարունակում են ճանապարհը, մինչև հեռվից երևում են լույսեր։ Դա նշան էր, որ գյուղ են հասել։ Կեսգիշերին գնում են կոլտնտեսության գրասենյակ, որտեղ ժաղովներ են լինում։ Մի երիտասարդ քննադատում է վարչությանը անասնապահության թերությունների համար, մեկը զեկուցում է, որ իրենք կարտոֆիլի մեծ բերք են ստացել, մեկը պահանջում է, որ կոլտնտեսության միջոցներով դաշտերից գյուղ տեղափոխեն կրահորերում վառված կիրը, որ նորակառույց բնակարանները սպիտակեցնեն։ Առաջարկվում է նաև, որ որսորդական խմբակներ կազմեն, որովհետև արջերը շատացել են, լավ կլինի, որ երիտասարդները հրացաններով անտառ մտնեն։ Արտաշեսին և Հովհաննեսին կեսգիշերին հյուրընկալվում է որևէ կոլտնտեսական, երկար զրուցում են։ Այսպես անցնում են օրերն ու շաբաթները։ Մի օր էլ նրանք որոշում են գնալ Ձորակապ՝ պատմական Հալիձորն ու Դավիթ Սյունեցու բերդը տեսնելու։ Նրանց ճանապարհը այս անգամ ևս անտառի միջով է։ Արտաշեսի համար պարզ է դառնում մի բան․ Հովհաննեսը փորձում է գրական հայերենով խոսել, բայց արհեստական է ստացվում, իսկ երբ խոսում է իր բարբառով, շատ հաճելի է։ Նրանք հասնում են գյուղի եզրի աղբյուրը, որտեղ մի պառավ է նստած։ Թվում է, թե ծերության պատճառով նա չի տեսնի անցորդներին, բայց պառավը պատասանում է նրանց բարևին և երգում է մի քառյակ։ Այդ ձայնի մեջ զգացվում է ծեր կնոջ կարոտը կյանքի քաղցրության, երիտասարդության քնքուշ հիշողությունների հանդեպ։ Գո՞ւցե նա իր սերն է հիշում, իր սիրած տղային․․․ Մելիքների գյուղը Արտաշեսին հետաքրքրում է ոչ միայն պատմական հիշատակներով, այլև սերունդներին փոխանցվող հիշողություններով։ Նա ճանապարհին զրուցում է ծերերի հետ, և նրան թվում է, թե դրանով ձանձրացնում է Հովհաննեսին։ Արտաշեսը և Հովհաննեսը գյուղացիներին պատմում են իրենց այցելության նպատակը։ Գյուղացիները զարմանում են։ Ոմանք ասում են, թե ինչու պետք է պաշտպանեն եկեղեցիները, եթե չեն հավատում, այդ ամենը մարդն է կառուցել։ Եկվորները նրանց պատասխանում են, որ այնուամենայնիվ պետք է իմանալ պապերի շնորհքի մասին, նրանք զարմանալի շենքեր են կառուցել, նախշեր են քաշել, անգամ հիմա մարդիկ չեն կարողանում նման բաներ անել։ Մի գյուղացու մոտ հարց է առաջանում, թե մեր հետամնաց պապերը ինչպես են կարողացել նման բաներ անել։ Հովհաննեսը պատասխանում է և բացատրում նրան, որ հնում ճարտարապետությունը, քանդակագործությունը, բավականին զարգացած են եղել։ Գյուղի դպրոցի վարիչ Ավագը հետաքրքրվում է, թե այցելուները եղել են Տաթևում, ուսուցիչներով այնտեղ էքսկուրսիա են գնացել, շատ հետաքրքիր է։ Արտաշեսը և Հովհաննեսը գյուղի բազմության հետ մոտենում են եկեղեցու արձանագրություննները կարդալու։ Մելիք Բալուն զորավարի գերեզմանի տապանաքարի թիվը ծերունիների մեջ վեճ է առաջացնում։ Նրանք սկսում են պատմել իրենց գիտեցածները։ Բալուն զորավարի մասին կա մի ավանդություն, որը ամբողջովին համընկնում է պատմական իրողությունների հետ։ Եղվարդի հարթության վրա Թորոսի առաջնորդությամբ կռիվ է սկսվում պարսիկ Ֆաթալ խանի զորքերի դեմ։ Երբ հաղթանակը գրեթե հայերի կողմն էր, Մելիք Ֆրանգյուլը դավաճանում է և անցնում թշնամու կողմը։ Հազարավոր դիակներ են փռվում պատերազմի դաշտում։ Բալուն զորավարը այնպես է վիրավորվում, որ միայն կոկորդը և վզի մի մասն է անվնաս մնում։ Ձեռքերով գլուխը բռնած՝ նա երկու օրում հազիվ հասնում է Հալիձորի ամրոց, վերքերը կարում են, լավանում է, բայց այլևս չի կարողանում նայել խոսակիցների երեսին, կամ բարձր է նայում, կամ՝ դեպի աջ; Գյուղացիները կատակում են, թե բոլոր մելիքներն էլ այդպես են նայել իրենց հետ խոսողների երեսին, դա վերքից չի։ Սամսոն ամին խնդրում է, որ մյուս քարի վրայի գրածն էլ կարդան։ Դա վերագրված էր Դավիթ–Բեկին, բայց Սամսոնը պնդում է, որ դա ռուս թագավորի «ստրաժնիկն» է եղել, որին այդ անունն են դրել, բայց նա մեծ գործեր չի թողել աշխարհում։ Սամսոն ամին մտածում է, թե արդյոք հետագայում կհիշեն իրենց, գյուղացի Գրիգորն էլ ասում է, որ իրեն հաստատ են հիշելու։ Գյուղի կատարածուն մարդկանց կանչում է վարչության ժողովի, որտեղ բերքի բաշխման հարցն են քննարկելու։ Արտաշեսը չարչարվում է, որ դժվարմատչելի արձանագրություններն էլ կարդա, իսկ Հովհաննեսը ուզում է ձիերին գոմ տանել, խոտ տալ։ Բայց Հովհաննեսը և ոսուցիչ Ավագը ետ են դառնում։ Ավագը ասում է, որ գալիս է վերջին մելիքը՝ Արզուման բեկը, ով հետաքրքիր մարդ է։ Վերջին մելիքը քայլում է այնպես դանդաղ, ինչպես իր հասակի բոլոր մարդիկ։ Քայլքից ենթադրելի է, որ ութսունն անց է, բայց աչքերի սուր արտահայտությունը հուշում է, որ դեռ մեկ տասնամյակ էլ կապրի։ Արտաշեսի վրա ուշադրություն չդարձնելով՝ նա մոտեցավ և սկսեց նայել հին եկեղեցու պատի մեջ դրված արձանագիր քարին։ Կարծես առաջին անգամ էր տեսնում այդ քարը։ Արզուման բեկի արտաքինը տարօրինակ է՝ կարմիր այտեր, սպիտակ ճակատ, թավ, սպիտակ հոնքեր, հին կոշիկներ, քրքրված վերարկու։ Արտաշեսը փորձում է զրույց սկսել նրա հետ։ Կարդում է այն տապանաքարի թիվը, որի վրա նայում է ծերունին։ Նրանց զրույցը սկսվում է։ Բեկը ասում է, որ նույն թիվն է ասել նաև  Ստեփան Լիսիցյանը, ում ինքը պատմել է իր իմացած պատմությունները։ Արտաշեսը խնդրում է, որ իրեն էլ պատմի։ Վերջին մելիքը սկսում է գրաբար նախադասություններ ասել, ինչը երեխաների մոտ ծիծաղ է առաջացնում։ Պարզ է դառնում, որ Արզումանը Բալուն զորավարի թոռան թոռն է։ Նա մենակ է ապրում։ Որդիները լքել են նրան։ Սովետական իշխանության հաստատումից հետո հեղկոմը Արզուման բեկից խլում է տները, հողերը, բանտարկում նրա երկու որդիներին։ Միջնեկ որդուն ազատ է թողնում, ինչը զարմանք է առաջացնում մարդկանց մոտ։ Բոլշևիկները իրենց գալու երրորդ օրը ձերբակալում են նաև Արզուման բեկին։ Նրան գնդակահարություն էր սպասվում, և ինքը գիտեր դա։ Իր գյուղացիները պետք է սպանեին իրեն։ Բայց կենտրոնից այդ որոշումը բեկանող հրահանգ է գալիս։ Նա շնորհակալ էր, որ կառավարությունը ազատեց իրեն, թե չէ ծանոթները կսպանեին։ Սովետական կարգերի հաստատման առաջին տարիներն անցնելուն պես նոր քաղաքականություն է կիրառվում։ Արզումանի երկու տղաները աքսորից վերադառնում են, գյուղում խանութ բացում։ Մեծ տղան Ռուսաստանից կին էր բերել, ով լեզվով հարթում էր ամուսնու գործերը։ Թեև հարսի վարքի մասին վատ բաներ էին ասում, բայց բեկը գոհ էր, որովհետև որդիների առևտուրը առաջ էր գնում։ Մի օր հարսին ձերբակալում են։ Ասում են, թե նա ռուս զինվորականի կին է եղել, մի բոլշևիկի է սպանել, որպեսզի իրեն չգտնեն, ամուսնացել է, եկել Հայաստան։ Այդ դեպքից տասը տարի է անցել։ Երկու տարի առաջ մի ծանոթ կին լուր է բերել, թե բեկի մեծ տղան Ռուսաստանում գյուղատնտես է դարձել, բայց հայրը նրանից ոչ մի կոպեկ չի ստանում։ Մի տարի առաջ իմացել է նաև, որ փոքր տղան հինգ տարի բանտում մնալուց հետո ազատվել է, վարորդ է այժմ։ Արզումանը երկու նամակ է գրել նրան, երկուսն էլ անպատասխան է մնացել։ Երրորդ անգամ գրում է, որ ուզում է գնալ նրա մոտ, ծերացել է, մեռնելու ժամնակն է, ինչին որդին պատասխանում է, որ չգնա, ինքը չի ցանկանում մեռել թաղել, մանավանդ որ այնտեղ թաղումը թանկ է նստում։ Միակ աղջիկն էլ սափրիչի հետ է փախել։ Այդ սափրիչը լավ մարդ է երևացել Արզուման բեկի աչքին, նրան անվճար սափրել է, բայց մի օր նրան և իր աղջկան գտել է գրկախառնված։ Դրանից հետո աղջիկը գողացել է հոր փոխերը և փախել սափրիչի հետ։ Միջնեկ տղան էլ հեղկոմի նախագահի մանկության ընկերն է։ Նա էր եղբայրներին բանտարկել տվել։ Հիմա հորը օգնում է մի կտոր հացով, բայց հետը չի խոսում, նեղացած է, որ իրեն ծեծել է, ուսման չի տվել։ Ծերունին կեղծ ծիծաղում է իր պատմածների վրա, մինչդեռ մեկ ուրիշը լաց կլիներ։ Նա երկար ճառում է մարդկանց լավ ու վատի մասին և մի հետաքրքիր միտք հայտնում, թե լավ կլիներ, եթե կարողանային մի այնպիսի սարք հորինել, որը որոշեր մարդու լավ ու վատ մտքերը։ Արտաշեսը խոսակցության ընթացքում նրան Արզուման բեկ է անվանում, բայց վերջինս խնդրում է իրեն ընկեր կոչել, ինչը Արտաշեսին շատ անկեղծ է թվում։ Արտաշեսը կատակով ասում է, որ նման սարք կա, բայց բեկը չի հավատում։ Նրանց զրույցը կամաց–կամաց ընդհատվում է։ Գալիս է Հովհաննեսը և ասում, որ գնալու են գյուղսովետի նախագահ Մաշուրի տուն, ով շատ է սիրում զրուցել, բայց Սամսոն ամին համոզում է նրանց, որ իր տուն հյուրընկալվեն, ինքը լավ պատմություններ կպատմի։ Բայց Հովհաննեսն արդեն Մաշուրին խոսք էր տվել, ուստի Արտաշեսը ծերունուն խոստանում է մի քանի օրից հյուր գնալ։ Մաշուրը և նրա կին Հյակուշը հյուրերին լավ դիմավորում են։ Պարզվում է, որ Հայկուշը Սամսոն ամու աղջիկն է։ Նա որսորդ է, աղվեսներն ու չախկալները նրա գնդակից չեն կարողանում փախչել, բայց չի սպանում քարայծ, եղնիկ և սարի կաքավ։ Հայկուշը ամուլ է, բայց ամուսինն այնքան հոգատար ու սիրալիր է նրա հանդեպ, որ ամուսնական երջանկությունը չի տուժում։ Մաշուրը պատմում է Արզուման բեկի անօրենությունների մասին։ Նա միշտ վատ է վերաբերվել միջնեկ որդուն՝ Գրիգորին, որովհետև վերջինս տարբերվում էր եղբայրներից և հորից, նա գյուղացիների հետ էր շփվում։ Մի անգամ հոր թշնամիները Գրիգորին պարանով կախում են ժայռից։ Մաշուրը ձայնը լսում է և օգնում նրան, իսկ բեկը ծիծաղում է և ասում, թե ինքը շատ կցանկանար նման որդուց ազատվել։ Մաշուրի հետ ընկերություն անելու համար էլ այնպես է ծեծում Գրիգորին, որ մինչև հիմա մի աչքը մյուսից տարբերվում է։ Ծեծում է նաև կնոջը, որովհետև մտածում է, թե Գրիգորը իրենից չէ, իր որդին այդպիսին չէր կարող լինել։ Ավագի խնդրանքով Մաշուրը պատմում է գրաստի պատմությունը։ Արզումանը մի մշակ է ունենում, անունը Խաչո։ Մի անգամ նրան պատվիրում է ձին թամբել, որ Բաքու գնան։ Պատվիրում է նաև, որ յափունջին վերցնի, իր ետևից քայլի, որովհետև կարող է անձրև գալ։ Ամբողջ ճանապարհին Խաչոն այնքան քայլում է, որ հիվանդանում է, զրկվում աչքի լույսից։ Բեկը նրան թողնում է ադրբեջանցիների մոտ, բայց վերջիններս, անկարող լինելով բուժել Խաչոյին, կանչում են նրա ազգականներին։ Մի քանի ամսից Խաչոն մահանում է։ Հայկուշը խնդրում է, որ պատմի նաև իրենց գրաստի պատմությունը։ Հոր մահից հետո տասնվեց տարեկան Մաշուրը իրենց գրաստով պահում էր իրեն և մորը։ Մի օր բեկի տան մոտով անցնելիս ավանակը լսում է խնջույքի ձայները և սկսում զռալ։ Բեկը զայրացած իջնում է, կտրում ավանակի ականջները, Մաշուրը քարով խփում է անօրենին, իսկ վերջինս կրակում է Մաշուրի ուսին, ջարդում ատամները։ Գրիգորը ծանր է տանում կատարվածը, հաց է բերում հիվանդ ընկերոջը և նրա մորը, ինչի համար կրկին հայրը ծեծում է նրան։ Տանտերը պատմում է նաև Սամսոն ամու տղայի պատմությունը։ Մի օր նոր բահով նա գնում է բեկի արտերը ջրելու։ Տեսնում է գետը վարարել է, լցվել արտերը, իսկ կամուրջը դողում է։ Բեկը ստիպում է նրան անցնել կամուջով, ինչի ժամանակ տղան ջուրն է ընկնում, իսկ բեկը հայհոյում է, որ բահը վեր քաշի։ Տղան խեղդվում է, իսկ բեկը հանդիմանում է Սամսոնին, որ նրա անպետք որդին իր հետ տարավ բահը։ Արտաշեսը և Հովհաննեսը հասնում են Հալիձոր։ Հովհաննեսը պատմում է իր իմացած պատմությունները Դավիթ Սյունեցու մասին, որոնք բանահյուսական հիմքն ունեին, իսկ Արտաշեսը պատմում է իր իմացածները, որոնց հիմքը իրական էր։ Երեք օր անց Արտաշեսն ու Հովհաննեսը գնում են գյուղ։ Գյուղացիները խնջույքի են պատրաստվում։ Մաշուրը հայտնում է, որ առավոտյան մահացել է Արզուման բեկը։ Պատճառը Ավագի կատակն է եղել։ Վերջինս բերել է մի սարք և ասել, թե դրանով մարդկանց մտքերը կարդում են։ Բեկը վախեցել է, հիվանդացել, սկսել զառանցել և մահացել։ Արտաշեսը և Հովհաննեսը վերջին հրաժեշտն են տալիս Ձորակապ գյուղին։ Տեսնում են, որ մի քիչ հեռու Արզուման բեկի թաղումն է։ Իջնում է օդանավը։ Մայրը և հայրը նորածին երեխայի հետ են։ Երեխայի ձայնը ավելի հիասքանչ է դարձնում աշխարհը։ Հենց այդ նույն օդանավով Արտաշեսը գնում է մայրաքաղաք։

## Կերպարներ

* Արտաշես
* Հովհաննես
* Ավագ
* Մելիք Բալուն
* Թորոս
* Ֆաթալ խան
* Մելիք Ֆրանգյուլ
* Դավիթ Սյունեցի
* Արզուման Բեկ
* Սամսոն ամի
* Ստեփան Լիսիցյան
* Մաշուր
* Հայկուշ
* Գրիգոր

## Տես նաև
* Փրկիչը
* Սրբազան ուխտ
* Երգը

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սիլվա Կապուտիկյան Հրաչյա Քոչարը և իր ժամանակը
* Մեր մեծերը․ Հրաչյա Քոչար
* Հրաչյա Քոչար

Կատեգորիա:Հրաչյա Քոչարի ստեղծագործություններ
Կատեգորիա:1939 գրքեր