Մարտին Էվանս

**Սըր Մարտին Ջոն Էվանս**  FLSW () անգլիացի կենսաբան, ով 1981 թվականին Մեթյու Կաուֆմանի հետ առաջինն էր, որ մշակեց մկների սաղմնային ցողունային բջիջները և մշակեց դրանք լաբորատորիայում։ Նա նաև հայտնի է, Մարիո Կապեկիի և Օլիվեր Սմիթիի հետ՝ նոկաուտ մկնիկի մշակման և դրա հետ կապված գեների թիրախավորման տեխնոլոգիայի մշակման համար՝ սաղմնային ցողունային բջիջների օգտագործմամբ, մկների մոտ գենային հատուկ փոփոխություններ իրականացնելու մեթոդ։ 2007 թվականին երեքը ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության Նոբելյան մրցանակը կիսեցին, մարդկանց հիվանդությունների բուժման նոր մեթոդների մշակման և ներդրման համար։

Նա մեծ կրթաթոշակ ստացավ Քեմբրիջի Քրիսթի քոլեջում, այն ժամանակ, երբ այնտեղ գենետիկայի առաջընթացն էր, և սկսեց հետաքրքրվել կենսաբանությամբ և կենսաքիմիայով: Այնուհետև գնաց Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջ, որտեղ լաբորատոր հմտություններ ձեռք բերեց։ 1978 թվականին նա տեղափոխվեց Քեմբրիջի համալսարանի գենետիկայի բաժին, իսկ 1980 թվականին սկսեց իր համագործակցությունը Մեթյու Կաուֆմանի հետ։ Նրանք ուսումնասիրեցին բլաստոցիստների օգտագործման մեթոդը սաղմնային ցողունային բջիջների մեկուսացման համար: Քաուֆմանի հեռանալուց հետո Էվանսը շարունակեց իր աշխատանքը՝ բարելավելով իր լաբորատոր հմտությունները, նա մեկուսացրեց մկան վաղ սաղմի սաղմնային ցողունային բջիջը և այն տեղափոխեց բջիջների կուլտուրայի մեջ: Նա գենետիկորեն ձևափոխեց և պատվաստեց այն էգ մկների վրա՝ գենետիկորեն ձևափոխված սերունդ ստեղծելու մտադրությամբ, որի համար 2007 թվականին նա արժանացավ Նոբելյան մրցանակի։ 2015 թվականին նա ընտրվեց Ուելսի ուսյալ հասարակության անդամ։ Այսօր գենետիկորեն ձևափոխված մկները կենսական նշանակություն ունեն բժշկական հետազոտությունների համար։

## Վաղ տարիք և կրթություն
Էվանսը ծնվել է 1941 թվականի հունվարի 1-ին Ստրուդում, Գլոստերշիր։ Նրա մայրը ուսուցչուհի էր։ Նրա հայրը մեխանիկական արհեստանոց ուներ և Էվանսին սովորեցնում էր օգտագործել գործիքներ և մեքենաներ, այդ թվում՝ խառատի հաստոց։ Էվանսը մտերիմ էր իր պապի հետ, ով ավելի քան 40 տարի բապտիստական ​​եկեղեցու երգչախմբի ղեկավար էր, և որի հիմնական հետաքրքրությունները երաժշտությունն էր, պոեզիան և բապտիստական ​​եկեղեցին։ Նրա մորեղբայրը Քեմբրիջի համալսարանի աստղագիտության պրոֆեսոր էր։ Մանուկ հասակում Էվանսը լուռ, ամաչկոտ և հետաքրքրասեր էր։ Նա սիրում էր գիտությունը, և ծնողները խրախուսում էին նրա կրթությունը։ Նա հիշում է, որ սիրում էր հին գիտական ​​գրքերը և էլեկտրական փորձարարական հավաքածուն, որը նա ստացել էր Սուրբ Ծննդին։ Իր «սիրողական մեծագույն կրքերից» մեկի զարգացումը նա վերագրում է մի քիմիայի հավաքածուին, որից նա սովորել է քիմիայի հիմունքները։ Միջին դպրոց նա հաճախել է Սենտ Դանսթեն քոլեջում, որը տղաների անկախ դպրոց էր Հարավարևելյան Լոնդոնում, որտեղ նա սկսեց քիմիայի և ֆիզիկայի դասընթացները և ուսումնասիրեց կենսաբանություն։ Նա քրտնաջան աշխատել է Քեմբրիջի համալսարանի ընդունելության քննությունների համար։ Դպրոցում նա լավագույն աշակերտներից էր, թեև ոչ ամենալավը դասարանում։

Էվանսը մեծ կրթաթոշակ ստացավ Քեմբրիջի Քրիսթս քոլեջում, այն ժամանակ, երբ գենետիկայի ոլորտում շատ առաջընթացներ կային: Նա սովորում էր կենդանաբանություն, բուսաբանություն և քիմիա, բայց շուտով թողեց կենդանաբանությունը և ավելացրեց կենսաքիմիան՝ նկատելով, որ իրեն ձգում է բույսերի ֆիզիոլոգիան։ Նա հաճախել է Սիդնեյ Բրենների սեմինարներին և մասնակցել Ժակ Մոնոդի դասախոսություններին։ 1963 թվականին նա ավարտել է Քրիստի քոլեջը բակալավրի կոչումով, չնայած գեղձային տենդով հիվանդ լինելու պատճառով իր վերջին հետազոտությունները չէր հանձնել։  Նա որոշեց  ուսումնասիրել ողնաշարավորների զարգացման գենետիկական վերահսկողությունը։ Նա տեղափոխվեց Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջ, որտեղ ընդունվեց որպես հետազոտողի օգնական՝ սովորելով լաբորատոր հմտություններ դոկտոր Էլիզաբեթ Դյուչարի մոտ: Նրա նպատակն այն ժամանակ «զարգացման վերահսկվող մ-ՌՆԹ-ի մեկուսացումն էր»։  1969 թվականին նա պաշտպանել է դոկտորական թեզը։։

## Կարիերա և հետազոտություն
Նա դարձավ Լոնդոնի Համալսարանական քոլեջի անատոմիայի և սաղմնաբանության ամբիոնի դասախոս, որտեղ հետազոտություններ էր կատարում և դասավանդում ասպիրանտներին և բակալավրիատի ուսանողներին։ 1978 թվականին նա տեղափոխվեց Քեմբրիջի համալսարանի գենետիկայի բաժին, որտեղ 1980 թվականից նա սկսեց աշխատաել Մեթյու Կաուֆմանի հետ։ Սաղմնային ցողունային բջիջների մեկուսացման համար, նրանք զարգացրեցին բլաստոցիստների օգտագործման գաղափար։

Քաուֆմանի Էդինբուրգ տեղափոխվելուց հետո էլ Էվանսը շարունակեց իր աշխատանքը՝ էկլեկտիկորեն ճյուղավորվելով «ներքաշվելով կենսաբանության և բժշկության մի շարք հետաքրքրաշարժ ոլորտներ»։ 1985 թվականի հոկտեմբերին ամենավերջին լաբորատոր տեխնիկան սովորելու համար նա մեկամսյա գործմամբ հաճախեց Ուայթհեդի ինստիտուտ, Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս։

1990-ականներին նա եղել է Քեմբրիջի Սենտ Էդմունդ քոլեջի ուսանող: 1999 թվականին նա դարձավ կաթնասունների գենետիկայի պրոֆեսոր և Քարդիֆի համալսարանի կենսագիտության դպրոցի տնօրեն, որտեղ նա աշխատեց մինչև 2007 թվականի վերջը թոշակի անցավ։ 2007 թվականին սաղմնային ցողունային բջիջներով մկների մեջ հոմոլոգ ռեկոմբինացիայի ներդրման մեթոդի հայտնաբերման համար, նա Մարիո Կապեկիի և Օլիվեր Սմիթիի հետ արժանացել է Նոբելյան մրցանակի ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության բնագավառում։ 2009 թվականի նոյեմբերի 23-ին Էվանսը նշանակվեց Քարդիֆի համալսարանի նախագահ։ 2012 թվականին Էվանսը դարձավ Քարդիֆի համալսարանի կանցլեր։

### Ցողունային բջիջների հետազոտություն
Էվանսը և Կաուֆմանը մեկուսացրեցին սաղմնային ցողունային բջիջները մկների վաղ սաղմերից (սաղմնաբլաստներից) և դրանք հաստատեցին բջջային միջավայրներում: Այս վաղ սաղմնային բջիջները կարող են ձևափոխվել չափահաս օրգանիզմի ցանկացած բջջի: Նրանք գենետիկորեն ձևափոխեցին այս ցողունային բջիջները և տեղադրեցին էգ մկների արգանդում, որպեսզի նրանք գենետիկորեն ձևափոխված սերունդ  ծնեն։
 
1981 թվականին Էվանսը և Կաուֆմանը հրապարակեցին փորձերի արդյունքները, որտեղ նկարագրեցին, թե ինչպես են սաղմնային ցողունային բջիջները մեկուսացրել մկների բլաստոցիստներից և աճեցրել դրանք բջջային միջավայրներում։ Նույն թվականին դա ինքնուրույն հաջողվեց նաև Գեյլ Մարտինին։ Ի վերջո, Էվանսը կարողացավ մեկուսացնել մկան վաղ սաղմի սաղմնային ցողունային բջիջը և հաստատել այն բջիջների միջավայրում: Այնուհետև նա գենետիկորեն ձևափոխեց այն և տեղադրեց չափահաս էգ մկների արգանդում՝ նպատակ ունենալով ստեղծել գենետիկորեն ձևափոխված սերունդներ՝ լաբորատոր մկների նախահայրերը, որոնք այսօր այնքան կարևոր են համարվում բժշկական հետազոտությունների համար։ Այս աճեցրած ցողունային բջիջների առկայությունը, ի վերջո, հնարավոր դարձրեց մկների բողբոջային գծում հատուկ գենային փոփոխությունների ներմուծումը և տրանսգենային մկների ստեղծումը, դրանք որպես մարդկային հիվանդությունների փորձարարական մոդելներ օգտագործելու համար։

Էվանսը և նրա գործընկերները ցույց տվեցին, որ նրանք կարող են նոր գեն ներմուծել աճեցված սաղմնային ցողունային բջիջների մեջ, այնուհետև օգտագործել այդպիսի գենետիկորեն փոխակերպված բջիջները՝ քիմերային սաղմեր ստեղծելու համար։ Որոշ քիմերային սաղմերում գենետիկորեն փոփոխված ցողունային բջիջները արտադրում էին գամետներ՝ այդպիսով թույլ տալով արհեստականորեն առաջացած մուտացիայի փոխանցումը մկների ապագա սերունդներին։ Այս կերպ ստեղծվել են հիպոքսանտին-գուանին ֆոսֆորիբոսիլտրանսֆերազ (HPRT) ֆերմենտի ինդուկտիվ մուտացիաներով տրանսգենային մկներ։ HPRT մուտացիաները առաջացել են ռետրովիրուսային ներդրմամբ։ Այս մոտեցմամբ տրանսգենային մկների ստեղծումը իրականացվել է Օլիվեր Սմիթիի և Մարիո Կապեկիի լաբորատորիաներում։

## Անձնական կյանք
Երբ Էվանսը Քեմբրիջում ուսանող էր, նա հանդիպեց իր կնոջը՝ Ջուդիթ Քլեր Ուիլյամսին, ճաշի ժամանակ, որը կազմակերպել էր իր մորաքույրը, ով աստղագիտության պրոֆեսորի կին էր։ Նշանվելուց հետո նրանց հարաբերությունները լավ չեն ընթացել, և Ջուդիթը տեղափոխվել է Կանադա, սակայն մեկ տարի անց նա վերադարձել է Անգլիա և նրանք ամուսնացել են։ 1978 թվականին նրանք իրենց փոքր երեխաների հետ Լոնդոնից տեղափոխվեցին Քեմբրիջ, որտեղ նրանք ապրեցին ավելի քան 20 տարի, նախքան Քարդիֆ տեղափոխվելը: Նրանք ունեն մեկ դուստր և երկու որդի։ Նրանց ավագ որդին Քեմբրիջի համալսարանի ուսանող էր, իսկ կրտսեր որդին Օքսֆորդի Christ Church Cathedral School-ի հսկիչ էր և երգում էր Christ Church Cathedral երգչախմբում։
Մարտինի թոռնուհին ավարտել է Նոթինգհեմի համալսարանը և այժմ է Յորքշիր և Համբերում բժիշկ է։

Նրա կինը՝ Ջուդիթ Քլեր Ուիլյամսը, Քրիստոֆեր Ուիլյամսի թոռնուհին, 1993 թվականին նշանակվել է MBE անդամ Նոր տարվա առթիվ բուժքույրական լավագույն գործունեության համար։ Նրա մոտ ախտորոշվել էր կրծքագեղձի քաղցկեղ: Նա աշխատում է կրծքագեղձի քաղցկեղի բարեգործական կազմակերպություններում, և Մարտին Էվանսը դարձել է Breakthrough Breast Cancer-ի հոգաբարձու։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բրիտանացի գենետիկներ