Ուելսի պատմություն

**[[Ուելս]]ի պատմությունը** սկսվում է մի քանի հազար տարի առաջ տարածաշրջան առաջին մարդկանց ժամանումով։ Մոտավորապես 230000 տարի առաջ նեանդերթալցիներն արդեն բնակվել են Ուելսում։ 29000 տարի առաջ երկրի տարածքում սկսել են  հայտնվել *[[բանական մարդ|հոմո սափիենսները]]*։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից մարդու մշտական ներկայությունը Ուելսում սկսվել է սառցե դարաշրջանից հետո՝ մոտավորապես մ.թ.ա. 9000թ.: Երկաթի դարաշրջանում տարածաշրջանը, ինչպես ամբողջ Բրիտանիան, Ֆերթ Ֆորթից հարավ, գերակշռում էին կելտական բրիտանացիները և բրիտոնական լեզուն։

Հին հռոմեացիները սկսեցին նվաճել Բրիտանիան մ.թ. 43 թվականին:Դեչենգլիների դեմ և ձեռք բերեց ամբողջական վերահսկողություն տարածաշրջանի վրա՝ պարտության մատնելով Օրդովիկներին, մ․թ․ա․ 79 թվականին Հռոմեացիները լքեցին Բրիտանիան մեր թվարկության 5-րդ դարում։ ե., ստեղծելով նախադրյալներ անգլո-սաքսոնական նվաճման համար։ Դրանից հետո բրիտանական լեզուն և մշակույթը սկսեցին տարբերվել, և ի հայտ եկան մի քանի տարբեր խմբեր։ Ուելսցիները խմբերից ամենամեծն էին և հիմնականում համարվում են 11-րդ դարից հետո մնացած բրիտանախոս ժողովուրդներից անկախ։

Հետհռոմեական շրջանում Ուելսում առաջացել են մի շարք թագավորություններ։ Եվ չնայած ամենահզոր տիրակալը ճանաչվում էր որպես բրիտանացիների թագավոր (հետագայում ՝ Ուելսի արքայազ), և որոշ կառավարիչներ ընդլայնեցին իրենց վերահսկողությունը Ուելսի և արևմտյան Անգլիայի այլ հողերի վրա, ոչ ոք երկար ժամանակ չէր կարող միավորել Ուելսը։ Քաղաքացիական պատերազմները և անգլո-սաքսոնական, ապա նորմանդական նվաճողների ճնշումը թուլացրեց Ուելսը, և Ուելսի թագավորությունները աստիճանաբար ընկան Անգլիայի ազդեցության տակ։

Թեև Ուելսը ճանաչեց իր վասալությունը Վիլյամ I Նվաճողին դեռևս 1081 թվականին, միայն 1282 թվականին՝ վերջին անկախ կառավարիչ Լլիվելին ապ Գրուֆուդի մահից հետո, երկիրը վերջնականապես նվաճեց անգլիական թագավոր Էդվարդ I- ը։ Սրանից հետո Ուելսի արքայազնի տիտղոսը սկսեց շնորհվել անգլիական թագավորական տան թագաժառանգին։ Ուելսցիները մի շարք ապստամբություններ և ապստամբություններ կազմակերպեցին անգլիական տիրապետության դեմ, որոնցից ամենամեծը 15-րդ դարի սկզբին Օուեյն Գլինդրորի ապստամբությունն էր։ 16-րդ դարում Հենրի VIII-ն իր օրենքներով նպաստեց Ուելսի ամբողջական ինտեգրմանը թագավորության կառավարման համակարգին։ 1707 թվականին Ուելսը, անգլիական տիրապետության ներքո, դարձավ Մեծ Բրիտանիայի Թագավորության, իսկ ավելի ուշ՝ 1801 թվականին՝ Միացյալ Թագավորության մի մասը։ Չնայած բրիտանացիների ճնշմանը, ուելսցիներին հաջողվեց պահպանել իրենց լեզուն և մշակույթը։ Ուիլյամ Մորգանի կողմից Աստվածաշնչի ուելսերեն թարգմանությունը մեծապես ամրապնդեց ուելսերենի՝ որպես գրական լեզվի դիրքը։

18-րդ դարում սկսվեց եկեղեցու այսպես կոչված մեթոդիստական վերածնունդը, որը հանգեցրեց Ուելսի կրոնական կյանքի մեկուսացմանը։ Նույն դարում սկսվեց արդյունաբերական հեղափոխությու։ 19-րդ դարում ածխի արդյունաբերության և երկաթի մետալուրգիայի արագ աճի արդյունքում տեղի ունեցավ տնտեսական բում և, որպես հետևանք, հարավային Ուելսի բնակչության զգալի աճ։ 20-րդ դարում այս արդյունաբերությունն անկում ապրեց, մինչդեռ ազգային ինքնությունն ու զգացումը ուելսցիների մեջ աճեցին։ Լեյբորիստական կուսակցությունը փոխարինեց լիբերալներին 1940-ականներին, իսկ Ուելսի ազգայնական կուսակցությունը սկսեց հզորանալ 1960-ականների։

## Ուելսը հռոմեացիների ժամանումից առաջ
Ժամանակակից Ուելսում հայտնաբերված մարդու ամենավաղ մնացորդները նեանդերթալյան ծնոտի ոսկորն է, որը հայտնաբերվել է Հյուսիսային Ուելսի Էլվի հովտում գտնվող Bontnewydd ( *Pontnewydda* ) պալեոլիթյան վայրում; դրա տերն ապրել է մոտավորապես 230 000 տարի առաջ վաղ պալեոլիթի ժամանակաշրջանում։ Պավիլենդի Կարմիր տիկինը, մարդու կմախքը, որը ներկված է կարմիր օխրայով, հայտնաբերվել է 1823 թվականին Սուոնսիի Գաուեր թերակղզու Պավիլենդի կրաքարային քարանձավներից մեկում։ Հակառակ անվանման՝ կմախքը պատկանում է մի երիտասարդի, ով ապրել է մոտ 33000 տարի առաջ՝ ուշ պալեոլիթյան դարաշրջանի վերջում։ Սա համարվում է Արևմտյան Եվրոպայի ամենահին արարողակարգային թաղումը։ Կմախքը հայտնաբերվել է փղոսկրից և խեցու զարդերի հետ միասին, ինչպես նաև մամոնտի գանգ։

[thumb|250px|left|[Брин-Келли-Ди|Բրին Քելլի Դի, ուշ նեոլիթյան դամբարան Անգլիայում]]
Մոտ 8000 մ.թ.ա. ե. Ուելսը ձեռք բերեց գրեթե ժամանակակից ուրվագծեր և բնակեցված էր մեզոլիթյան շրջանի որսորդ-հավաքողներով։ Ամենահին գյուղատնտեսական համայնքները թվագրվում են մ.թ.ա. 4000 թվականին։ ե. և նշանավորել նեոլիթյան դարաշրջանի սկիզբը։ Այդ ժամանակաշրջանում կառուցվել են բազմաթիվ դամբարաններ, հատկապես դոլմեններ կամ կրոմլեխներ։ Մեգալիթյան գերեզմանների հատկապես ուշագրավ օրինակներից են Բրին Քելլի Դին և Բարկլոդիադ և Գաուրեսը Անգլսիում, Պենտրե Իֆանը Փեմբրոքշիրում և Թինկինսվուդը Գլամորգանի հովտում։

Մետաղական գործիքներն առաջին անգամ հայտնվել են Ուելսում մ.թ.ա 2500 թվականին։ Սկզբում դրանք պղնձե արտադրանք էին, որից հետո՝ բրոնզե գործիքներ։ Ենթադրվում է, որ վաղ բրոնզի դարաշրջանի (մ.թ.ա. մոտ 2500–1400 թթ.) կլիման ավելի տաք է, քան այսօր, քանի որ այս ժամանակաշրջանից շատ մնացորդներ կան այժմյան ցուրտ լեռնաշխարհում։ Ուշ բրոնզի դարաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 1400–750 թթ.) զարգացան ավելի առաջադեմ բրոնզե գործիքներ։ Բրոնզ պատրաստելու համար օգտագործվող պղնձի մեծ մասը, ամենայն հավանականությամբ, ստացվել է Մեծ Օրմեի պղնձի հանքավայրից, որտեղ նախապատմական հանքարդյունաբերությունը հիմնականում թվագրվում է միջին բրոնզի դարից։ Ռադիոկարբոնային թվագրումը ցույց է տվել, որ Ուելսի ամենավաղ բնակավայրը թվագրվում է այս ժամանակաշրջանից։ Պատմաբան Ջոն Դևիսը ենթադրում է, որ կլիմայի վատթարացումը  տեղի է ունեցել մ.թ.ա. մոտ 1250թ.-ից հետո։

Ուելսում հայտնաբերված ամենավաղ երկաթե գործիքը Llyn Wawr- ի սուրն է, որը թվագրվում է մոտ մ.թ.ա 600 թ․. Բրիտանական երկաթե դարաշրջանում շարունակվել են ամրություններ կառուցել։ Ուելսում հայտնաբերվել է գրեթե 600 գտածո, որոնցից ավելի քան 20%-ը գտնվում է Բրիտանիայում, օրինակ է Pen Dinas-ը Aberystwyth-ի մոտ։ Այս ժամանակաշրջանի հատկապես կարևոր գտածոն արվել է 1943 թվականին Լլին Սերիգ Բաղում, երբ հողը պատրաստվում էր թագավորական ռազմաօդային ուժերի բազայի կառուցման համար։ Պահեստում ներառված էին զենքեր, վահաններ, կառքեր՝ դրանց մասերով և ձիերի սարքավորումներ, ինչպես նաև ստրուկների շղթաներ և գործիքներ։ Շատերը միտումնավոր կոտրվել էին և հավանաբար վենդի առարկաներ էին։

Մինչև վերջերս Ուելսի նախապատմությունը պատկերվում էր որպես հաջորդական միգրացիաների շարք, սակայն այժմ միտում կա ընդգծելու բնակչության կայունությունը։ Ենթադրվում է, որ բնիկ բնակչության մեծ մասը ձևավորվել է մոտավորապես 4000 տարի առաջ։ Բնակչության գենետիկական պատմության ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս գենոֆոնդի շարունակականությունը Վերին պալեոլիթի, Մեզոլիթի և Նեոլիթի ժամանակ։ Ենթադրվում է բրիտոնական լեզուները, որոնք խոսվում են ամբողջ Բրիտանիայում, զարգացել են «կուտակային կելտիկության» միջոցով, այլ ոչ թե միգրացիայի միջոցով։

## Հռոմեական ժամանակաշրջան
48 թ. հռոմեական բանակը հասնում է ժամանակակից Ուելսի սահմաններին։ Այդ ժամանակ տարածաշրջանում բնակվում էին հիմնականում բրիտական լեզուներով խոսող ժողովուրդներ, ինչպես նաև որոշ կելտական լեզուներով, ինչը հետագայում հանգեցրեց վալլիական լեզվի ձևավորմանը։ 1-ին դարում Ուելսի տարածքում ապրում էին հինգ հիմնական ցեղեր։ Դեքեանգլները բնակվում էին հյուսիս-արևելքում, օրդովիկները՝ հյուսիս-արևմուտքում, դեմետները՝ հարավ-արևմուտքում, սիլուրները՝ հարավ-արևելքում, իսկ կոռնովները՝ կենտրոնական մասում։ Հռոմեական նվաճումը Ուելսում ավարտվում է մ.թ. 78 թվականին։ Ուելսում հռոմեական կառավարումն իրականացվում էր որպես ռազմական օկուպացիա, բացառությամբ Հարավային Ուելսի որոշ հարավարևելյան ծովափնյա շրջանների, որոնք գտնվում էին Գաուերից արևելք։ Հռոմեացիների հիմնադրած միակ քաղաքը Ուելսում Կաերուենտն էր, որը գտնվում էր Հարավային Ուելսում։ Կաերուենտն ու Կարմարթենը (նաև Հարավային Ուելսում) հետագայում դարձան հռոմեական **civitates**։
347x347px|thumb|Ուելսի հողերը 500 թ

47 թվականին հռոմեացիները ներխուժում են Բրիտանիայի հարավային և հարավարևմտյան շրջանները՝ առաջին հռոմեական նահանգապետի գլխավորությամբ։ 48 թվականին նրա հաջորդը նախաձեռնում է արշավանքներ Ուելսը նվաճելու համար։ Այս արշավանքները ժամանակ առ ժամանակ վերսկսվում էին հաջորդ նահանգապետների կողմից, մինչև նվաճումը լիովին ավարտվեց մ.թ. 78 թվականին։ Այս արշավանքները հայտնի են Ուելսի պատմության մեջ՝ շնորհիվ սիլուրների և օրդովիկների վճռական, բայց անհաջող դիմադրության։
Հարավ-արևմտյան Ուելսում դեմետները արագորեն խաղաղություն են հաստատում հռոմեացիների հետ, քանի որ այս տարածաշրջանում պատերազմի հետքեր չեն հայտնաբերվել։ Դեմետների տարածքը համեմատաբար քիչ էր ֆորտերով և ճանապարհներով կառուցապատված։ Դեմետները Ուելսի միակ ցեղն էին, որ դուրս եկան հռոմեական իշխանությունից՝ պահպանելով իրենց հողերը և ցեղային անունը։
Ուելսը հարուստ էր օգտակար հանածոներով, և հռոմեացիները օգտագործում էին իրենց տեխնոլոգիաները՝ մեծ քանակությամբ ոսկի, պղինձ, կապար, ինչպես նաև քիչ քանակությամբ այլ մետաղներ, ինչպիսիք են ցինկը և արծաթը, արդյունահանելու համար։ Երբ հանքերը դադարում էին շահութաբեր լինել, դրանք լքվում էին։ Հռոմեական տնտեսության զարգացումը կենտրոնացած էր Բրիտանիայի հարավարևելյան հատվածում, մինչդեռ Ուելսում խոշոր ձեռնարկություններ չկային։ Սա մասամբ պայմանավորված էր նրանով, որ Ուելսը չուներ անհրաժեշտ նյութերի ճիշտ համադրությունը, և նրա անտառապատ ու լեռնային բնույթը խոչընդոտում էր արդյունաբերական զարգացմանը։

383 թվականը կարևոր իրադարձություն է Ուելսի պատմության մեջ, որը նշված է նաև գրականության մեջ և համարվում է մի շարք միջնադարյան թագավորական դինաստիաների հիմնադրման պահ։ Այդ տարի հռոմեական գեներալ Մագնուս Մաքսիմուսը, հռոմեական զորքերի աջակցությամբ, իրեն հռչակում է կայսր։ Նա տեղափոխվում է Գալլիա՝ հետը տանելով Բրիտանիայի հյուսիսային և արևմտյան կայազորների մեծ մասը, որպեսզի տապալի և սպանի կայսր Գրատիոսին։ Սակայն Բրիտանիայում նա կարևոր պաշտոնների նշանակում է բրիտական ազնվականներին, իսկ իր երեխաներին տրամադրում է տարբեր վալլիական իշխանություններ։ Հյուսիս-արևմտյան Ուելսի կառավարիչ է հրավիրվում Կունեդան, հարավը ենթարկվում է Մագնուսի որդուն՝ Անուն Դինոդին, իսկ Ուելսի կենտրոնական և արևելյան շրջաններն անցնում են Վորթիգեռնին։

## Հետհռոմեական Ուելս. 411–700
410 թվականին, երբ հռոմեական կայազորը հեռացվեց Բրիտանիայից, տարբեր բրիտանական տարածքներ դարձան անկախ։ Հռոմեական ազդեցության շարունակության ապացույցներից է Գվինեդում հայտնաբերված քարը, որը կրում է արձանագրություն և թվագրվում է 5-րդ դարի վերջով կամ 6-րդ դարի կեսով։ Արձանագրությունը հիշատակում է Կանտիորիքս անունով մեկին, ով եղել է Գվինեդի քաղաքացի և Մագլա անունով մագիստրոսի ազգականը։ Հարավ-արևմուտքում շատ բնակիչներ եղել են իռլանդացիների հետնորդներ, ինչի մասին վկայում են բազմաթիվ արձանագրություններ՝ գրված օգամիկ գիրով։

Սրբերի դարաշրջանում (մոտ 500–700 թթ.) Ուելսը դարձավ քրիստոնյա։ Ամբողջ երկրում հիմնադրվեցին վանական համայնքներ՝ սուրբ Դավիթի, Իլտուդի և Տեյլոի նման կրոնական առաջնորդների կողմից։

thumb|250px|left|Գվինեդի թագավորի գերեզմանաքար, Կադվան ապ Յագո
Ռազմական ճնշումները արևելքից՝ բարբարոս ցեղերի ներխուժումների պատճառով, հանդիսացան հռոմեական զորքերի դուրսբերման հիմնական պատճառներից մեկը։ Այս ցեղերը, ներառյալ անգլերը և սաքսերը (ովքեր հետագայում դարձան անգլիացիներ), չկարողացան ներխուժել Ուելս։ Սակայն նրանք աստիճանաբար նվաճեցին Բրիտանիայի արևելյան և հարավային տարածքները։ 613 թվականին Չեսթերի ճակատամարտում Պոուիսի և այլ բրիտանական թագավորությունների ուժերը պարտվեցին նորտումբրիացիների կողմից՝ Էթելֆրիտի գլխավորությամբ։ Պոուիսի թագավոր Սելիվ ապ Կինանը սպանվեց։ Համարվում է, որ այս ճակատամարտից հետո Ուելսի և Հին Հյուսիսի (ժամանակակից Շոտլանդիայի հարավի և Անգլիայի հյուսիսի բրիտական լեզվով խոսող թագավորություններ) կապերը ընդհատվեցին։ 8-րդ դարից սկսած Ուելսը դարձավ Բրիտանիայի ամենամեծ բրիտական տարածաշրջանը։ Մյուս երկու տարածքները Հին Հյուսիսն ու Կոռնուոլն էին։

Ուելսը բաժանված էր մի քանի թագավորությունների, որոնցից ամենախոշորները Գվինեդն էր հյուսիս-արևմուտքում և Պոուիսը՝ արևելքում։ Գվինեդը առավել հզոր էր 6-րդ և 7-րդ դարերում, Մաելգուն ապ Կադվալլոնի և Կադվալլոն ապ Կադվանի նման թագավորների օրոք։ Կադվալլոն՝ Պենդայի հետ դաշինքով, 633 թվականին իր զորքերը հասցրեց մինչև Նորտումբրիա, սպանեց տեղի կառավարիչ Էդվինին և մեկ տարի վերահսկեց այդ տարածքը։ Երբ Կադվալլոն սպանվեց Օսվալդ Նորտումբրիացու կողմից, նրա հաջորդը կրկին դաշինք կազմեց Պենդայի հետ Նորտումբրիայի դեմ։ Սակայն դրանից հետո Գվինեդը, ինչպես նաև մյուս վալլիական թագավորությունները, հիմնականում զբաղված էին Մերսիայի ուժերի դեմ պաշտպանությամբ։

## Ուելսը վաղ միջնադարում. 700–1066 թթ
left|thumb|300px|Ուելսի միջնադարյան թագավորությունները ցուցադրված են ժամանակակից երկրում

Թագավորություն Պոուիսը, լինելով ամենահյուսիսարևելյանը, առավելագույն ճնշում էր կրում Չեշիրի, Շրոփշիրի և Հերեֆորդշիրի կողմից։ Ի սկզբանե այն ընդգրկում էր տարածքներ, որոնք այժմ պատկանում են Անգլիային, իսկ նրա հնագույն մայրաքաղաքը՝ Պենգվերնը, տարբեր աղբյուրներում նույնացվում է որպես ժամանակակից Շրուսբերին կամ Բասչերչի հյուսիսում գտնվող տարածք։ Ժամանակի ընթացքում Մերսիան նվաճեց այդ տարածքները։ Հողի պաշտպանական պատերը, որոնք հայտնի են որպես Օֆֆայի պատ (անվանված 8-րդ դարի Մերսիայի թագավոր Օֆֆայի անունով), հավանաբար նշում էին համաձայնեցված սահմանը։

Այս ժամանակահատվածում Ուելսը հազվադեպ էր ղեկավարվում մեկ մարդու կողմից։ Սա հաճախ բացատրվում է Ուելսում գործող ժառանգման համակարգով. բոլոր որդիները, ներառյալ ապօրինածինները, ստանում էին հոր ունեցվածքի հավասար բաժիններ, ինչը հանգեցնում էր հողերի մասնատման։ Սակայն վալլիական օրենքները տարածվում էին հիմնականում երկրի վրա և պարտադիր չէին թագավորությունների համար, որտեղ սովորաբար թագավորը ընտրում էր իր ժառանգորդին, որը կարող էր լինել ցանկացած որդի։ Հաճախ հիասթափված ժառանգորդները նախապատրաստվում էին պաշտպանելու իրենց իրավունքները զենքով։

Առաջին մարդը, ով կառավարեց Ուելսի մեծ մասը, Ռոդրի ապ Մերվինն էր՝ 9-րդ դարում Գվինեդի թագավորը, որը հետագայում իր ազդեցությունը տարածեց Պոուիսի և Կերեդիգիոնի վրա։ Նրա մահից հետո թագավորությունը բաժանվեց իր որդիների միջև։ Ռոդրիի թոռը՝ Հիվել ապ Կադելը, հիմնադրեց Դեհեյբարթը՝ միավորելով հարավ-արևմուտքի փոքր թագավորությունները և ընդլայնելով իր ազդեցությունը մինչև գրեթե ամբողջ Ուելսը 942 թվականին։  Նրան են վերագրում վալլիական օրենքների կարգավորումը, որը կատարվել է Ուիթլենդում գումարված խորհրդաժողովում։ Այդ ժամանակվանից վալլիական իրավունքը հայտնի է որպես «Հիվելի օրենքներ»։ Հիվելը որդեգրեց խաղաղ քաղաքականություն անգլոսաքսոնների հետ։ Նրա մահից հետո՝ 949 թվականին, նրա որդիները կարողացան պահպանել Դեհեյբարթը, սակայն կորցրեցին Գվինեդը, որտեղ իշխանության վերադարձավ ավանդական դինաստիան։

950-1000 թվականներին վիկինգների հարձակումները Ուելսի վրա հաճախակի դարձան։ «Իշխանների տարեգրությունը» վկայում է, որ 987 թվականին Գոդֆրի Հարալդսոնը 2000 գերիներ էր վերցրել Անգլաիում, և Գվինեդի թագավոր ստիպված էր մեծ գումար վճարել իր մարդկանց ազատելու համար։

Գրուֆիդ ապ Լլիվելինը կարողացավ իր իշխանության տակ միավորել Ուելսի գրեթե բոլոր թագավորությունները։ Սկզբում նա Գվինեդի թագավորն էր, իսկ 1055 թվականին նա կառավարում էր Ուելսի գրեթե ամբողջ տարածքը և անեքսիայի ենթարկել Անգլիայի սահմանամերձ տարածքները։ Սակայն 1063 թվականին նա պարտություն կրեց Գարոլդ II-ից և սպանվեց իր իսկ մարդկանց կողմից։ Նրա տարածքները կրկին բաժանվեցին ավանդական թագավորությունների։220px|right|thumb|Կերֆիլի ամրոցը, որի կառուցումը 1268-ից 1271 թվականներին Գիլբեր դե Կլերի կողմից վեճ առաջացրեց Լլիվելին Վերջինի և անգլիական թագի միջև, ինչը հանգեցրեց 1277 և 1282 թվականների պատերազմներին և Ուելսի անկախության կորստին

Նորմանների կողմից Անգլիայի նվաճման ժամանակ Ուելսի ամենաազդեցիկ ղեկավարը Գվինեդի և Պոուիսի թագավոր Բլեդին ապ Կինվինն էր։ Սկզբում նորմանները նվաճեցին Ուելսի հարավը․ 1070 թվականին Վիլյամ Ֆից-Օսբորնը գրավեց Գվենտը։ 1074 թվականին Շրուսբերիի կոմսի զորքերը ավերեցին Դեհեյբարտը։

Բլեդին ապ Կինվինի սպանությունը 1075 թվականին հանգեցրեց քաղաքացիական պատերազմի և թույլ տվեց նորմաններին նվաճել Ուելսի հյուսիսային տարածքները։ 1081 թվականին Գրուֆիդ ապ Կինանը, որը Մինիդ-Կարնի ճակատամարտում վերջերս տապալել էր Տրախայարն ապ Կարադոգին և զբաղեցրել Գվինեդի գահը, հրավիրվեց հանդիպման Չեստերի և Շրուսբերիի կոմսերի հետ, որտեղ նրան գերեվարեցին։ Դրա հետևանքով Գվինեդի մեծ մասը անցավ նորմանների վերահսկողության տակ։ Հարավում Վիլյամ Նվաճողը ներխուժեց մինչև Դիվեդ՝ կառուցելով ամրոցներ և դրամատներ Սենտ Դեյվիդսում և Կարդիֆում։ Դեհեյբարտի թագավոր Ռիս ապ Թեուդուրը սպանվեց 1093 թվականին Բրիխեյնյոգում, իսկ նրա թագավորությունը նորման լորդերը բաժանեցին իրենց միջև։ Նորմանների նվաճումը գրեթե ավարտված էր։

Սակայն 1094 թվականին սկսվեց վալլիացիների համընդհանուր ապստամբությունը, և նրանք աստիճանաբար վերադարձրեցին կորցրած տարածքները։ Գրուֆիդ ապ Կինանին հաջողվեց կառուցել հզոր Գվինեդի թագավորություն։ Նրա որդին՝ Օուայն Գվինեդը, Դեհեյբարտի Գրուֆիդ ապ Ռիսի հետ դաշինքով 1136 թվականին Կրիգ-Մաուրի ճակատամարտում ջախջախեց նորմաններին և գրավեց Կերեդիգիոնը։ Հաջորդ տարի Օուայնը ժառանգեց Գվինեդի գահը իր հորից և իշխեց մինչև իր մահը՝ 1170 թվականը։ Օուայնը օգտվեց Անգլիայի ներքին պառակտումներից՝ Սթիվեն Բլուայի և կայսրուհի Մաթիլդայի միջև գահի համար պայքարի պայմաններում, և ընդլայնեց Գվինեդի սահմանները դեպի արևելք։ Պոուիսի թագավորությունում ևս կար ուժեղ ղեկավար՝ Մադոգ ապ Մարեդիդը, սակայն նրա մահից հետո նրա ժառանգորդ Լլիվելին ապ Մադոգի մահվան հետ Պոուիսը բաժանվեց երկու մասի և այլևս չմիավորվեց։

Դեհեյբարտում Գրուֆիդ ապ Ռիսը սպանվեց 1137 թվականին, սակայն նրա չորս որդիները, որոնք հերթով իշխեցին Դեհեյբարտում, ի վերջո կարողացան նորմաններից վերադարձնել իրենց պապի թագավորության մեծ մասը։ Նրանցից կրտսերը՝ Ռիս ապ Գրուֆիդը, իշխեց 1155-1197 թվականներին։ 1171 թվականին Ռիսը հանդիպեց Հենրի II-ին, և նրանք համաձայնության եկան, որ Ռիսը պետք է հարկ վճարի, սակայն նրա իրավունքները նվաճած հողերի վրա հաստատվեցին։ Կարդիգանում իր պալատում Ռիսը 1176 թվականին Սուրբ Ծննդյան տոնին կազմակերպեց պոեզիայի և երգերի փառատոն, որը համարվում է առաջին փաստաթղթավորված Այստեդվոդը։ Օուայն Գվինեդի մահը հանգեցրեց Գվինեդի թագավորության բաժանմանը նրա որդիների միջև, և այս ժամանակահատվածում Ռիսի Դեհեյբարտը Ուելսի ամենահզոր թագավորությունն էր։

## Անգլիական էքսպանսիայի ձևավորում. 1283–1542 թվականներ
1276–1277 թվականներին Էդուարդ I-ը ճնշեց Ուելսում տեղի ունեցած փոքր ապստամբությունը, իսկ 1282–1283 թվականների երկրորդ ապստամբությանը պատասխանեց լայնածավալ նվաճումով։ Էդուարդը նվաճեց Ուելսը, այն դարձրեց անգլիական կառավարման մաս, կառուցեց բազմաթիվ ամրոցներ ու քաղաքներ գյուղական վայրերում և բնակեցրեց դրանք անգլիացիներով։

Վերջին անկախ կառավարիչ Լլիվելին ապ Գրուֆիդը վայելում էր բարենպաստ դիրք, որը հաստատվել էր բարոնական պատերազմներից հետո։ 1267 թվականին Մոնտգոմերի պայմանագրով նա պաշտոնապես ստացավ Գվինեդի արևելյան չորս կանտրևները և նրա Ուելսի իշխանի տիտղոսը ճանաչվեց Հենրի III-ի կողմից։  Այնուամենայնիվ, զինված բախումները շարունակվում էին, մասնավորապես Ուելսի մարկի վրդովված լորդերի հետ, ինչպիսիք էին Գլոստերի կոմսը, Ռոջեր Մորտիմերը և Հերեֆորդի 3-րդ կոմս Հեմֆրի դե Բոհունը։ Լլիվելինի իրավիճակը բարդացավ, երբ նրա կրտսեր եղբայր Դավիդն ու Պոուիսի Գրուֆիդ ապ Գվենվինվինը 1274 թվականին ձախողված սպանության փորձից հետո անցան անգլիացիների կողմը։ Լլիվելինը հրաժարվեց հավատարմության երդում տալ Էդուարդին՝ մեղադրելով նրան իր թշնամիներին աջակցելու մեջ։ Էդուարդի համար հատկապես վիրավորական էր Լլիվելինի պլանավորած ամուսնությունը Սիմոն դե Մոնֆորի դստեր՝ Էլեոնորայի հետ։ 1276 թվականի նոյեմբերին հայտարարվեց պատերազմ։ Լլիվելինը, չստանալով համախոհների աջակցությունը, շուտով հանձնվեց։ Աբերկոնվեի պայմանագրով (1277 թ.) Լլիվելինը պահպանում էր միայն Գվինեդի արևմտյան մասը և Ուելսի իշխանի տիտղոսը։ Արշավանքի ընթացքում այդպես էլ չկայացավ գլխավոր ճակատամարտ։ Լլյուվելինը շուտով հասկացավ, որ այլ ընտրություն չունի, բացի հանձնվելուց։ 1277 թվականի նոյեմբերին կնքված Աբերկոնուի պայմանագրի համաձայն, Լլյուվելինին մնաց միայն Արևմտյան Գվինեդը, թեև նրան թույլատրվեց պահպանել Ուելսի իշխանություն անվանումը։

1282 թվականին պատերազմը նորից բռնկվեց։ Պատերազմին մասնակցում էին ոչ միայն ուելսցիները. թագավոր Էդուարդի հակառակորդները ստանում էին լայն աջակցություն, որը խթանվում էր Ուելսի բնակիչների վրա անգլիական օրենքներ պարտադրելու փորձերով։  Ի տարբերություն նախորդ արշավի, որն ավելի շատ պատժիչ բնույթ ուներ, այս արշավը Էդուարդի համար դարձավ նվաճողական։ Պատերազմը սկսվեց Դավիդի ապստամբությամբ, որը դժգոհ էր Էդուարդի կողմից 1277 թվականին ստացած փոխհատուցումից։ Շուտով Լլիվելինը և մյուս ուելսյան առաջնորդները միացան Դավիդին։ Սկզբում ապստամբները հաջողություններ ունեցան պատերազմում։ Հունիսին Գլոսթերը պարտություն կրեց Լլանդեյլո-Վաուրի ճակատամարտում։ Նոյեմբերի 6-ին, երբ Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս Ջոն Պեքհեմը վարում էր խաղաղ բանակցություններ, Անգլսիի հրամանատար Լյուք դե Տանին որոշեց հանկարծակի հարձակում իրականացնել։ Կառուցվեց լողացող կամուրջ, սակայն Տանիի զինվորները գետի անցման ժամանակ ընկան ուելսցիների դարանակալման մեջ և ծանր կորուստներ ունեցան Մոյլ-ի-Դոնի ճակատամարտում։  Դեկտեմբերի 11-ին Լլիվելինը խաբեությամբ ընկավ թակարդը և սպանվեց Օրևինի կամրջի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում, որից հետո ուելսցիների հաջողությունները ավարտվեցին։ Ուելսցիների վերջնական հնազանդեցումը տեղի ունեցավ Դավիդի գերեվարումից հետո, 1283 թվականի հունիսին։ Դավիդը տեղափոխվեց Շրուսբերի, որտեղ հաջորդ աշնանը մահապատժի ենթարկվեց որպես դավաճան։

thumb|right|Քերնարֆոն ամրոց, Ուելսի թագավոր Էդվարդ I-ի ամենատպավորիչ ամրոցներից մեկը
Հետևյալ ապստամբությունները տեղի են ունեցել 1287-1288 թվականներին և (ավելի լուրջ) 1294-1295 թվականներին Մադոգ ապ Լլիվելինի ղեկավարությամբ, ով Լլիվելին ապ Գրիֆիդի հեռավոր ազգականն էր։ Վերջին ապստամբությունը գրավեց Էդուարդի անձնական ուշադրությունը, սակայն երկու դեպքում էլ ապստամբությունները ճնշվեցին։ Ըստ Ռուդլանի կանոնադրության (1284 թ.), Լլիվելինի տիրույթները միացվեցին Անգլիայի տարածքին, Ուելսը ստացավ Անգլիայի հետ համահունչ վարչական համակարգ, իսկ գավառներում կարգը պահպանվում էր շերիֆների կողմից։ Անգլիական օրենքը կիրառվում էր քրեական գործերում, թեև ուելսցիներին թույլատրվում էր որոշ սեփականության վեճեր լուծել իրենց օրենքներով։

1277 թվականին Էդուարդը սկսեց Ուելսում անգլիական բնակավայրերի ստեղծման լայնածավալ ծրագիր, որը 1283 թվականից հետո մեծ թափ ստացավ։ Հիմնադրվեցին նոր քաղաքներ, ինչպիսիք են Ֆլինտը, Աբերիստուիթը և Ռիդլանը։ Այս ծրագրի շրջանակներում սկսվեց նաև մեծամասշտաբ ամրոցաշինությունը։ Այս գործը հանձնվեց Ջեյմս դե Սեն Ջորջ անունով վարպետ ճարտարապետին, ում Էդուարդը հանդիպել էր Սավոյայում խաչակրաց արշավանքից վերադառնալուց հետո։ Գլխավոր կառույցներից էին Բոմարիս, Կառնարվոն, Կոնուի և Հարլեխ ամրոցները։ Նրա ամրոցաշինության ծրագիրը Եվրոպայում լայն տարածում տվեց խաչակրաց արշավանքների ընթացքում ստացած արևելյան փորձի ազդեցությամբ աղեղնավորների համար նախատեսված կրակող անցքերի օգտագործմանը։ Այս առումով ներմուծվեց կենտրոնաձիգ ամրոցի գաղափարը․ Էդուարդի կողմից Ուելսում հիմնադրված ութ ամրոցներից չորսը կառուցվեցին այս դիզայնով։ 1284 թվականին Կառնարվոնի ամրոցում ծնվեց Էդուարդի որդին (հետագայում՝ Էդուարդ II թագավորը)։ 1301 թվականին նա դարձավ առաջին անգլիացի իշխանն, ով ստացավ Ուելսի իշխանի տիտղոսը։

1400 թվականին Հենրի IV թագավորի օրոք, օգտվելով Անգլիայի այն ժամանակվա անկարգություններից, ուելսցիները կրկին ապստամբեցին Օուեյն Գլինդուրի գլխավորությամբ, որը սերում էր հնագույն իշխանական ընտանիքից։ Երկար տարիներ Ֆրանսիայի հետ դաշինքով նա մնաց Ուելսի տիրակալը, բայց մահացավ բոլորից պարտված ու լքված։

Ի վերջո, Հենրի VIII-ի օրոք Ուելսը մտավ Անգլիայի դատական և իրավական համակարգ Անգլիայի խորհրդարանի 1535 և 1542 թվականների ակտերով, որոնց հետ կապված առաջացավ « Անգլիա և Ուելս» հասկացությունը, անգլերենը դարձավ Ուելսում պաշտոնական լեզուն։

## Ծանոթագրություններ

### Մեկնաբանություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* :

## Աղբյուրներ
* 
* Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales
* Gathering the Jewels, the website for Welsh cultural history
* BBC History — Wales
* Welsh History — National Grid for Learning
* Info Britain — Wales
* Welsh History Month

Կատեգորիա:Բրիտանական կղզիների պատմություն
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի պատմություն
Կատեգորիա:Ուելս
Կատեգորիա:Ուելսցիներ
Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի