Հիպերինֆլյացիան վաղ Խորհրդային Ռուսաստանում

[աջից|մինի|350x350փքս|1922 թվականի «Մեկ [չերվոնեց» թղթադրամի նմուշ։ Խորհրդային Ռուսաստանի վաղ շրջանում հիպերինֆլյացիան, ի վերջո, կանգնեցվել է ոսկով ապահովված նման արժույթի ընդունմամբ]]
**Վաղ Խորհրդային Ռուսաստանում հիպերինֆլյացիա,** Խորհրդային Միության ձևավորման սկզբնական փուլում անվերահսկելի պարուրաձև գնաճի յոթամյա շրջան, որը տևել է 1917 թվականի նոյեմբերին բոլշևիկյան հեղափոխության վաղ օրերից մինչև 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ին ոսկու ստանդարտի վերականգնումը՝ չերվոնեցի ներդրմամբ՝ որպես Նոր տնտեսական քաղաքականության մաս։ Ինֆլյացիոն ճգնաժամը փաստացի ավարտվել է 1924 թվականի մարտին, այսպես կոչված «ոսկե ռուբլու»՝ որպես երկրի ստանդարտ արժույթի ներդրմամբ։

Խորհրդային վաղ հիպերինֆլյացիոն շրջանը նշանավորվել է արժույթի երեք հաջորդական վերադենոմինացիաներով, որոնց ընթացքում «նոր ռուբլիները» փոխարինել են հնին՝ համապատասխանաբար 1 նոր ռուբլին 10,000 նախկինի դիմաց (1922 թվականի հունվարի 1-ին), 1-ը 100-ի դիմաց (1923 թվականի հունվարի 1-ին) և 1-ը 50,000-ի դիմաց (1924 թվականի մարտի 7) փոխարժեքներով։

1923 թվականին խորհրդային բանկը ստացել է իր մշտական ​​անվանումը՝ ԽՍՀՄ Պետական ​​բանկ: 1924 թվականին Պետական ​​բանկը մշակել է իր առաջին համախմբված վարկային ծրագիրը և ստեղծել Բանկերի կոմիտե՝ վերահսկելու ՆԷՊ-ի շրջանակներում ստեղծված ոլորտային բանկերը: 1925 թվականին այն ստանձնել է կանխիկի պահման առանձին համակարգը, որը 1920 թվականի հունվարից` Ազգային բանկի ամբողջությամբ լուծարումից հետո Ֆինանսների ժողովրդական կոմիսարիատի (Նարկոմֆինի) գործառույթն էրː

## Պատմություն
### Ընդհանուր տեսք
[մինի|250 000 000 рублей 1924 года. Реверс [Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն|Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության 1924 թվականի 250 000 000 ռուբլու  դիմերեսը]]
[մինի|250 000 000 рублей 1924 года. Реверс [Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն|Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության 1924 թվականի 250 000 000 ռուբլու  դարձերեսը]]
Առաջին համաշխարհային պատերազմին երեք տարի մասնակցելուց հետո Ռուսական կայսրության տնտեսությունը ճգնաժամի մեջ է ընկել։ 1917 թվականի մարտին այսպես կոչված Փետրվարյան հեղափոխությունը տապալել է ցար Նիկոլայ II- ի ռեժիմը, որը փոխարինվել է ժամանակավոր կառավարությամբ՝ մի շարք առաջնորդների գլխավորությամբ և ի վերջո իշխանության գլուխ է անցել Ալեքսանդր Կերենսկինː  Տնտեսությունը շարունակել է խաթարված մնալ, և Ռուսաստանին չի հաջողվել դուրս գալ արյունալի եվրոպական պատերազմիցː 1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին Կերենսկու կառավարությունը տապալվել է երկրորդ հեղափոխության ժամանակ, այս անգամ հեղափոխական սոցիալիստ Վլադիմիր Ուլյանովի (Լենինի) գլխավորած Բոլշևիկյան կուսակցության կողմից։

Ռուսաստանում սկսվել է քաղաքացիական պատերազմ, և նոր ռեժիմի տնտեսությունն ավելի քաոսային է դարձել։ Անբարեխիղճ կառավարման և երկրում տարածված սովի պատճառով ազգային արժույթի` ռուբլու արժեքն էապես անկում է ապրելː Այս ժամանակահատվածում, որը հայտնի է որպես «ռազմական կոմունիզմ», փողը կորցրել էր իր գործառույթը որպես խնայողության արժեք և փոխանակման միջոցː Մարդիկ իրենց առօրյա կյանքում վերադարձել են պարզունակ բարտերային տնտեսությանը։

Այդ ժամանակ տպագրական մեքենայի օգտագործումը թղթադրամ արտադրելու համար գործնականում օգտագործվել է որպես պետական ֆինանսավորման միակ միջոց, միաժամանակ արդյունաբերական արտադրությունը կտրուկ անկում է ապրել՝ ավելի խորացնելով արժույթի արժեզրկումըː Գործազուրկ և թերզբաղված աշխատողները հաճախ զբաղվում էին փոքր արհեստագործական իրերի արտադրությամբ՝ հաճախ օգտագործելով գողացված նյութեր, որպեսզի տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ ինչ-որ բան ունենային, որը կարող էին փոխանակել սննդի հետː

1919 թվականի ընթացքում և մինչև 1920 թվականը բանվորների աշխատավարձը հիմնականում վճարվում էր բնեղենով՝ արտադրանքի ուղղակի բաշխման միջոցովː Սակավ ռեսուրսները բաշխվում էին չափաբաժիններով և ընդհանուր առմամբ անվճար էինː Գումարի գնողունակության և գործառույթի այս անկմանը զուգահեռ, մասնավոր առևտուրը պաշտոնապես հայտարարվել է անօրինական և ամբողջ արդյունաբերությունները ազգայնացնելու ջանքեր են գործադրվելː

Քանի որ ազգային արժույթը քաոսի մեջ էր, խորհրդային տնտեսական պաշտոնյաները սկսել են քննարկել մի նոր դրամական մեխանիզմ ներդնելու տարբերակ` ապրանքների փոխանակումը հեշտացնելու համար, օրինակ՝ «աշխատանքային միավորները», սակայն ռազմական կոմունիզմի ժամանակաշրջանն ավարտվել է 1921 թվականին, նախքան նման որևէ գաղափար կարող էր իրականացվելː

Ռազմական կոմունիզմի ավարտը և Նոր տնտեսական քաղաքականության հաստատումը հիմնված էին մանր առևտրի օրինականացման և հացահատիկի արտադրության հարկադիր բռնագրավման` պարենմասնատման (*Продразвёрстка*) ատելի քաղաքականության ֆիքսված հարկային դրույքաչափերով փոխարինման վրա։ Սա ենթադրում էր վերադարձ փողի վրա հիմնված տնտեսությանըː Այդպիսով, խորհրդային արժույթի կայունացումը դարձել է կառավարության տնտեսական պաշտոնյաների հիմնական խնդիրներից մեկը։

### Առաջին ութ ամիսներ
Խորհրդային Ռուսաստանի որոշ գիտնականներ կարծում են, որ 1917 թվականի նոյեմբերին բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո առաջին ութ ամիսները նշանավորել են խորհրդային ռեժիմի տնտեսական պատմության մեջ որոշակի ժամանակահատվածː Պնդվում է, որ այս ժամանակահատվածում տնտեսագիտությունը կապված էր քաղաքականության հետ՝ հիմնական շեշտը դնելով քաղաքական իշխանություն ձեռք բերելու և պահպանելու վրա։ Շատերի կարծիքով՝ ԽՍՀՄ-ում որոշակի արդյունաբերությունների և հաստատությունների՝ ինչպիսիք են բանկերը, կապը և տրանսպորտը, ազգայնացումը պետք է դիտարկել առնվազն մասամբ այս պրիզմայովː

Արդյունաբերության ազգայնացումը հետագայում դիտվել է որպես անհրաժեշտ միջոց՝ բոլշևիկների կողմից դասակարգազուրկ հասարակություն ստեղծելու ինքնահռչակ նպատակին հասնելու համարː Բրիտանացի մարքսիստ տնտեսագետ Մորիս Դոբբը նշել է.«Եթե իշխող կապիտալիստական դասի գոյությունը հիմնված էր սեփականության և այդ սեփականությամբ տարբերակիչ առավելության վրա ունեզուրկների նկատմամբ... դրանից հետևում է, որ մասնավոր ձեռքերում կապիտալի շարունակական գոյությունը ներկայացնում էր կապիտալիստական դասի և նրա ազդեցության շարունակականություն...»Հետևաբար, բոլշևիկները ձգտում էին բռնագրավել և ազգայնացնել խոշոր արդյունաբերությունը՝ որպես մեկ դասակարգը տապալելու և այն մեկ այլ դասակարգով փոխարինելու իրենց ծրագրի անբաժանելի մաս՝ շեշտը դնելով կապիտալիստական դասի առաջատար անդամների կողմից տիրապետվող ամենամեծ մասշտաբի արդյունաբերությունների ազգայնացման վրա: Սակայն գործընթացը դանդաղ և մասնակի էր, 1918 թվականի հուլիսի դրությամբ կենտրոնական կառավարության կողմից ազգայնացված է եղել ընդամենը 100 ընկերություն, իսկ տեղական իշխանությունների կողմից՝ մի փոքր ավելի քան 400ː

### Ռազմական կոմունիզմ (1918 թվականի ամառից մինչև 1921 թվականի գարուն)
մինի|Վիճակախաղի գովազդը Պետրոգրադում 1921 թվականին. գլխավոր մրցանակը 20 միլիարդ ռուբլի
1918 թվականի ամռանը լայնածավալ քաղաքացիական պատերազմի բռնկմամբ Խորհրդային Ռուսաստանում արդեն իսկ ծանր տնտեսական իրավիճակը վատթարացել է։ Ամբողջ ուժը կենտրոնացվել էր ռազմական արտադրության վրա, և ամբողջ երկրում գործարանները փակվել են հումքի պակասի պատճառով։ Խորհրդային Ռուսաստանի Կենտրոնական վիճակագրական բյուրոյից Պ. Պոպովի գնահատականի համաձայն՝ 1920 թվականին ռուսական արդյունաբերության ընդհանուր արտադրությունը նախապատերազմյան 6.059 միլիարդ ոսկե ռուբլու մակարդակից նվազել էր մինչև ընդամենը 836 միլիոնի համարժեքը՝ ավելի քան 85% անկումովː

Արդյունաբերության ազգայնացումն ընթացել է խելահեղ տեմպերովː Ըստ 1920 թվականի օգոստոսի արդյունաբերական հետազոտության` մոտ 37,000 ընկերություն բռնագրավվել էր պետության կողմից, այդ թվում՝ ավելի քան 5,000-ը, *որոնք զբաղված էին միայն մեկ անձով*ː Խորհրդային Ռուսաստանի այս ժամանակահատվածում գլխավոր տնտեսական վերահսկողության մարմինը՝ ԽՍՀՄ Ժողովրդական տնտեսության Գերագույն խորհուրդը (*ВСНХ*), 1920 թվականի նոյեմբերին նշել է ազգայնացված ձեռնարկությունների շատ ավելի ցածր թիվ՝ 4420, մինչդեռ երրորդ աղբյուրով նշվում է պետական սեփականության ներքո գտնվող ընդհանուր 4547 ձեռնարկությունː Այն, որ հեղինակավոր աղբյուրներն այդքան կտրականապես անհամապատասխան են, վկայում է ազգայնացման գործընթացի կոնկրետ այս դեպքի` *ad hoc* բնույթի մասին։

Ռազմական կոմունիզմի ժամանակաշրջանի զարգացմանը զուգընթաց արդյունաբերական սպառողական ապրանքները խիստ անբավար են եղել և դրանք գործնականում անհնար էր ձեռք բերելː Գյուղացիները հրաժարվում էին վաճառել իրենց ավելցուկային արտադրանքը փողով, որով գործնականում ոչինչ չէր կարող գնելː Քաղաքներում սովի և գյուղացի-աշխատավորների գյուղական վայրեր վերադառնալու հետևանքով արդյունաբերության անկում էր ապրումː Խորհրդային պետությունն իր քաղաքային տնտեսությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ հացահատիկը ձեռք է բերել ուժովː Հարկադիր ռեկվիզիցիայի այս կիրառումը հանգեցրել է գյուղատնտեսական արտադրության հետագա քայքայման, որն արդեն լրջորեն թուլացել էր ռազմաճակատում միլիոնավոր աշխատունակ գյուղացի տղամարդկանց կորստի պատճառով։ Որտեղ էլ կիրառվել էր ռեկվիզիցիա, մշակման համար նախատեսված հողատարածքը կրճատվել էրː

Մի տնտեսագետի խոսքերով՝ «Միակ արդյունաբերությունը, որը ծաղկում ապրեց, թղթադրամի արտադրությունն էր»ː 1920 թվականի սկզբից մինչև վերջ շրջանառության մեջ գտնվող արժույթի քանակը մոտ 225 միլիարդ ֆիատային ռուբլուց աճել է մինչև 1.17 տրիլիոնː Սա 1917 թվականին շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամների քանակի համեմատ 25 անգամ ավելի մեծ աճ էրː

Փողի տնտեսության գործնական փլուզման հետ մեկտեղ՝ հօգուտ բռնագրավման, ռացիոնավորման և բարտերի, Խորհրդային Ռուսաստանում բանկային գործունեությունը գործնականում վերացել էրː Քանի որ արդյունաբերական արտադրությունը գրեթե ամբողջությամբ պետական սեփականություն էր դարձել, *Ազգային բանկը* (նախահեղափոխական *Պետական բանկի* իրավահաջորդը) վարկային գործառույթ չուներ. այն գործել է որպես արդյունաբերությանը ակտիվների փոխանցման կենտրոն, որտեղ միջոցները հիմնականում ստացվում էին արժույթ թողարկելու միջոցովː

Ազգային բանկն ամբողջությամբ լուծարվել է 1920 թվականի հունվարին, իսկ արժույթի թողարկումը փոխանցվել է Ֆինանսների ժողովրդական կոմիսարիատին (Նարկոմֆին)ː Ազգային բանկի փակման մասին հրամանագիրը նախատեսում էր Նարկոմֆինի գրասենյակների շարունակական օգտագործումը մասնավոր ֆինանսավորման համար՝ սահմանափակ և թվացյալ ժամանակավոր հիմունքներով։

«Արդյունաբերության ազգայնացումը կառավարության ձեռքում է կենտրոնացրել արտադրության և մատակարարման բոլոր ամենակարևոր ճյուղերը... դրանով իսկ բացառելով Ազգային բանկի հետագա օգտագործման անհրաժեշտությունը որպես պետական վարկային հաստատություն՝ տերմինի ընդունված իմաստով։ Բանկային վարկային համակարգը դեռևս ուժի մեջ է մնում փոքր մասնավոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների և պետական խնայողական հաստատություններում իրենց գումարը ներդնող անհատ քաղաքացիների կարիքների համար։ Այնուամենայնիվ, քանի որ այս գործարքները աստիճանաբար կորցնում են իրենց նշանակությունը երկրի տնտեսական կյանքում, առանձին բանկային հաստատությունների գոյությունն այլևս անհրաժեշտ չէ։ Նման գործարքներն այժմ երկրորդական նշանակություն ունեն և կարող են հաջողությամբ իրականացվել Ֆինանսների կոմիսարիատի կենտրոնական և տեղական հաստատությունների կողմից...»Ոչ թե մարքսիստական տեսությունն էր առաջացրել դրամական տնտեսության քայքայումը, և ոչ էլ պետական սեփականություն հանդիսացող ընկերությունների միջև արժութային գործարքների փոխարինումը անփող վարկերով, այլ՝ հիպերինֆլյացիանː Ռուբլին որպես արժեքի պահեստ և փոխանակման միջոց փլուզվել էր, բայց ոչինչ չէր ստեղծվել այն փոխարինելու համարː

### ՆԵՊ շրջանի սկիզբ (1921 թվականի գարուն)
[մինի|1922 թվականին խորհրդային ռուբլու անկումը ստիպել էր կառավարությանը վերագնահատել այս 250 ռուբլիանոց փոստային նամականիշերը՝ դրանց վրա ավելացնելով 100,000 ռուբլի [Անվանական|անվանական արժեքով վերատպություն։]]
Խորհրդային կառավարությունը տնտեսական փլուզման և լայնածավալ գյուղացիական ապստամբության վտանգը լուծել է 1921 թվականի գարնանը փոխելով իր ուղղությունը՝ վերադառնալով պետության և գյուղացիության միջև շուկայական հարաբերություններին՝ ընդունելով Նոր տնտեսական քաղաքականությունը (ՆԷՊ): 

ՆԷՊ-ի օրակարգը ոչ թե հարկադիր բռնագրավումն էր լինելու, այլ՝ կանոնավոր «բնաիրային հարկի» ընդունումը: ՆԷՊ-ով լինելու էր վերադարձ ֆունկցիոնալ արժույթին և աշխատավարձի դրամական վճարմանը, այլ ոչ թե աշխատողներին ռացիոնների/ կտրոնների և անվճար ծառայությունների միջոցով փոխհատուցելը, ինչպես Ռազմական կոմունիզմի ժամանակ էրː Պետությունը գանձելու էր վարձավճարներ տների համար, որոնք նախկինում անվճար էին, իսկ սոցիալական ծառայությունների համար գործի էր դրվելու ինքնաֆինանսավորման սկզբունքը, նման ապահովագրությանըː

«Ֆինանսների ժողովրդական կոմիսարիատը» (Նարկոմֆին) դարձել էր արժույթի կայունացմանը ձգտող առաջատար բյուրոկրատական մարմինը։ Քանի որ խորհրդային ռուբլու արժեքը շաբաթ առ շաբաթ կտրուկ անկում էր ապրում, այս գլխավոր ֆինանսական և բյուջետային գործակալությանն անհրաժեշտ էր խորհրդային աշխատողների աշխատավարձերի հաշվարկման մեխանիզմː Եվ 1921 թվականի աշնանից աշխատավարձը սկսել են հաշվարկվել դրամով, այլ ոչ թե բնեղենովː Արդյունքում, Նարկոմֆինը ստեղծել էր նոր տեսական հայեցակարգ և անվանել «ապրանքային ռուբլի» կամ «նախապատերազմյան ռուբլի», որը հիմնված էր ցարական ռուբլու 1913 թվականի գնողունակության վրա (մինչև Ռուսաստանի տնտեսության աղավաղումը, որը առաջացել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ երկրի ներքաշման պատճառով)ː 1921 թվականի նոյեմբերից սկսած՝ Նարկոմֆինը խորհրդային ռուբլու արժեքն ամեն ամիս սկսել է սահմանել այս տեսական միավորի նկատմամբ՝ թույլ տալով, որ աշխատավարձերը ավտոմատ կերպով ճշգրտվեն՝ փոխհատուցելու համար կայունորեն արժեզրկվող արժույթըː

#### Չեռվոնեց
1922 թվականի մարտին Նարկոմֆինը հրաժարվել է այսպես կոչված «ապրանքային ռուբլուց»՝ փոխարինելով այն նոր չափման միավորով՝ «չեռվոնեցով»ː Սա նոր զուգահեռ պաշտոնական պետական արժույթ էր, որը կարող էր փոխարկվել ոսկովː Անկում ապրող խորհրդային ռուբլին այսուհետ հավասարեցվելու էր ոսկե ռուբլու՝ յուրաքանչյուրի գնողունակության անհապաղ գնահատման միջոցով։ Իրավիճակն է'լ ավելի էր բարդացել այն փաստով, որ ԽՍՀՄ Պետական պլանավորման կոմիտեն (Գոսպլանը) շարունակել է օգտագործել պատերազմից առաջ ստեղծված իր սեփական «ապրանքային ռուբլին»՝ այն օգտագործելով որպես վճարման հաշվարկման մեխանիզմ խորհրդային բազմաթիվ պայմանագրերումː

Միաժամանակ, նոր իշխանությունները սկսել են վերականգնել ոսկու պաշարները։ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի 1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ի հրամանագրի համաձայն՝ ԽՍՀՄ Պետական ​​բանկը թողարկել է թղթադրամներ՝ 1, 2, 3, 5, 10, 25 և 50 չերվոնեց անվանական արժեքով։ Չերվոնեցի ոսկե հիմքը սահմանվել էր 7,74 գրամ մաքուր ոսկի, այսինքն՝ նույնքան, որքան նախահեղափոխական տասը ռուբլու արժողությամբ ոսկե մետաղադրամում։ 1923 թվականին թղթադրամների թողարկման հետ միաժամանակ հատվել են 10 ռուբլի անվանական արժեքով ոսկե մետաղադրամներ։ Ամենայն հավանականությամբ, դրանք հայտնվել են նրանց մոտ, ովքեր նախաձեռնել էին դրանց թողարկումը։ 1924 թվականին չերվոնեցներըն արդեն կազմել են երկրի դրամական շրջանառության մոտ 90%-ը։

Չերվոնեցի թողարկումը սահմանափակվել է տնտեսական շրջանառության վճարման միջոցների կարիքներով, քանի որ այն իրականացվում էր ազգային տնտեսությանը կարճաժամկետ վարկավորման ընթացքում։ Չերվոնեցում բանկային վարկերը սովորաբար փոխարինել են առևտրային պարտատոմսերին։ Ոսկու նկատմամբ չերվոնեցների կայունությունը պահպանելու համար պետությունը թույլ է տվել դրանք փոխանակել ոսկու մետաղադրամներով և ձուլակտորներով, ինչպես նաև կայուն արտարժույթով։

#### Աշխատավարձ
Խորհրդային ռուբլու արժեքի անկմանը զուգընթաց, գների հաշվարկման և աշխատավարձի վճարման գործընթացը մնացել էր քաոսային, ինչպես հետագայում նկատել է պատմաբան Է. Հ. Քարը, ընդ որում՝ խորհրդային աշխատողներն էին հաճախ կրում փոխարժեքի խնդրի ծանրությունը։«Ստեղծված իրավիճակը չափազանց բարդ էր։ Ամսական ընթացիկ աշխատավարձի դրույքաչափերը ապրանքային ռուբլու գնային ինդեքսով սահմանելը փորձագիտական հաշվարկների հարց էր։ Ապրանքային ռուբլու և խորհրդային ռուբլու միջև այն փոխարժեքը սահմանելը, որով իրականում վճարումը կկատարվեր աշխատողին, ներառում էր մեկ այլ նուրբ և խիստ վիճահարույց հաշվարկ, որի ընթացքում կիրառվեցին բազմաթիվ հնարքներ՝ իրական աշխատավարձը համաձայնեցված և ենթադրաբար վճարվող դրույքաչափերից ցածր իջեցնելու համար… Վարձատրության քաղաքականության բացակայությունը, զուգորդված գերատեսչությունների միջև մրցակցության հետ, գրեթե անլուծելի խառնաշփոթ էր առաջացնում»:

## 1 ֆունտ ստեռլինգի փոխարժեքը խորհրդային ռուբլով
մինի|«Սովդեպի երջանիկ բանվորը»։ Օդեսա։ 1919 թվական։ Դենիկինականների քարոզչական պաստառ։ Պատկերված է ՌՍՖՍՀ-ի հյուծված, քաղցած բնակիչ, որը նստած է հինգ կոպեկանոց մետաղադրամների կույտի վրա:

## Ֆիատային ռուբլու ընդհանուր քանակն ըստ տարիների

## Տես նաև
* ԽՍՀՄ ռուբլի
* Չերվոնեց
* Ռուսական կայսրության արտաքին պարտք

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ


## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:1910-ականների տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:1920-ականներ ԽՍՀՄ-ում
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ տնտեսություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսության պատմություն