Ջանեթ Ջագան

**Ջանեթ Ռոզենբերգ Ջագան** (), ամերիկյան ծագումով գայանացի քաղաքական գործիչ, 1997 թվականի դեկտեմբերի 19 - ից մինչև 1999 թվականի օգոստոսի 11-ը զբաղեցրել է  Գայանայի նախագահի պաշտոնը։ Ջանեթ  Ջագան դարձավ Գայանայի առաջին կին նախագահը։ Ջանեթ  Ջագան նախկինում զբաղեցրել է Գայանայի առաջին կին վարչապետի պաշտոնը 1997 թվականի մարտի 17-ից մինչև 1997 թվականի դեկտեմբերի 19-ը։ Լինելով Չեդդի Ջագանի կինը, որին նա փոխարինել է նախագահի պաշտոնում, 1993 թվականին նա պարգևատրվել է Գայանայի բարձրագույն ազգային պարգևով ՝  գերազանցության  շքանշանով, իսկ 1998 թվականին կանանց իրավունքների համար պարգևատրվել է  ՅՈՒՆԵՍԿՕյի Մահաթմա Գանդիի անվան ոսկե մեդալով։

## Վաղ մանկություն և ամուսնություն
Ջանեթ Ռոզենբերգը ծնվել է 1920 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Իլինոյս նահանգի Հարավային Չիկագո քաղաքում։  Նրա ծնողները՝ Քեթրինը (ծնված Կրոնբերգ) (1895-1990) և Չարլզ Ռոզենբերգը (1891-1957) հրեա էին։  Ջանեթն ուներ եղբայր Մորիս Ռոզենբերգը (1917-2006)։ Նրա մայրական տատիկն ու պապիկը՝ Ադոլֆը և Ռոզա Կրոնբերգը (ծնվ. ՝ Ապելբաում), հրեա ներգաղթյալներ էին։  Ադոլֆը Չիկագո է ներգաղթել Ռումինիայից, իսկ Ռոզան՝ Հունգարիայից։  Ռոզենբերգների ընտանիքն ապրում էր 7532 թաղամասում, որտեղ նախկինում ապրում էին միայն միջին դասի սպիտակամորթները։ 1942 թվականի դեկտեմբերին, 22 տարեկան հասակում, աշխատելով որպես բուժքույր ուսանող Քուքի շրջանային հիվանդանոցում, նա հանդիպեց Հյուսիսարևմտյան համալսարանի ատամնաբուժական ուսանող, հնդկա-գայանա, Չեդի Չագանին։ Նրանք ամուսնացան 1943 թվականի օգոստոսի 5-ին, իսկ այդ տարվա դեկտեմբերին  տեղափոխվեցին Գայանա, և սկսեցին ատամնաբուժական պրակտիկան։

## Գայանա
Գայանայում Ջանեթը ամուսնու հետ մասնակցել է արհմիութենական գործունեությանը և անդամակցել բրիտանա-գայանական արհմիությանը։  Բացի այդ, նա 10 տարի աշխատել է որպես բուժքույր ամուսնու ատամնաբուժական կլինիկայում։ 1946 թվականին հիմնադրել է կանանց քաղաքական և տնտեսական կազմակերպությունը և դարձել քաղաքական հարցերի հանձնաժողովի հիմնադիրներից մեկը։

## Քաղաքական կարիերա
Ջանեթ Ջագանը անհաջող առաջադրվեց  Կենտրոնական շրջանի 1947 թվականի ընդհանուր ընտրություններում։ Հունվարի 1, 1950, նա և իր ամուսինը եղել են ձախ ժողովրդական առաջադիմական կուսակցության համահիմնադիրներ։ Ջանեթը  1950-1970 թվականներին զբաղեցրել է գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը։ 1950 թվականին Ջագանն ընտրվել է Ջորջթաունի քաղաքային խորհրդի անդամ։ Հետագայում նա ընտրվել է ժողովի պալատի պատգամավոր 1953 թվականի ապրիլին կայացած ընտրություններում, էսսեկիբոյի ընտրատարածքում պաշտոն ստացավ։ Նա այս ընտրություններում տեղ գտած երեք կանանցից մեկն էր, ընտրություններից հետո նա ընտրվել է օրենսդիր մարմնի փոխխոսնակ։

Ձախ կուսակցությունը  դեմ էր Գայանայում բրիտանական գաղութային իշխանությանը։ 1953-ի ապրիլին ընտրություններում իր հաղթանակից հետո  կարճ ժամանակով ձևավորվեց կառավարություն։  Բայց այդ տարի ավելի ուշ բրիտանական կառավարությունը  Ջանեթի ենթադրյալ կոմունիստական համակրանքների վերաբերյալ մտահոգությունների պատճառով հեռացրեց  կառավարությունից։ 1953 թվականին ազատ և ընդհանուր ընտրություններից հետո երկիրը ղեկավարելով ընդամենը 133 օր, նա և Չեդդին նախ տապալվեցին, իսկ հետո բանտարկվեցին 1955 թվականին Ուինսթոն Չերչիլի հրամանով, ով վախենում էր Արևմտյան կիսագնդում կոմունիստական պետության գոյությունից։  Չերչիլը ցանկանում էր կանխել Խորհրդային Միության կողմից նոր կառավարության հետ կապեր հաստատելու հնարավորությունը, չնայած դա երբեք տեղի չունեցավ։ Չեդդին և Ջանեթը հինգ ամիս բանտում էին։  Հետագայում նրանց երկու տարի տնային կալանքի տակ էին պահում։ Չերչիլը փոփոխություններ կատարեց Գայանայի սահմանադրության մեջ, որպեսզի նրան և Չեդդիին թույլ չտան զբաղեցնել նախագահի կամ վարչապետի պաշտոնները։  1957 թվականին նա վերընտրվել է ժողովի պալատում Էսսեկիբոյի ընտրատարածքից և դարձել Առողջապահություն և բնակարանային շինարարության նախարար։  Պահպանելով իր ժողովրդականությունը՝ 1961 թվականին Չեդդին վերընտրվեց վարչապետ։ Ջանեթը հետագայում փոխարինեց Կլոդ Քրիստիանին որպես ներքին գործերի նախարար 1963 թվականին նրա մահից հետո, բայց 1964 թվականին հեռացավ կաբինետից։ 1967 թվականին, լինելով ընդդիմության կողմից ընտրական հանձնաժողովի անդամ, Ջանեթը մտահոգություն է հայտնել քվեարկության արդյունքները կեղծելու հնարավորության վերաբերյալ։ 1973-1997 թվականներին եղել է նաև  Հայելի թերթի խմբագիր։

Ջագանը խորհրդարանում ընտրվել է 1973 թվականին և վերընտրվել 1980, 1985 և 1992 թվականներին՝ Ի վերջո դառնալով խորհրդարանի ամենաերկարատև անդամը (46 տարի)։  Չեդդի Ջագանը ընտրվել է Գայանայի նախագահ 1992 թվականին, իսկ Ջանեթ Ջագանը դարձել է առաջին տիկին։ 1993 թվականին նա երեք ամիս ներկայացնում էր Գայանան Միավորված ազգերի կազմակերպությունում՝ ժամանակավորապես փոխարինելով Ռուդի Սանալիին, երբ նա ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի նախագահն էր։

Չեդդի Ջագանի մահից հետո Ջանեթ Ջագանը ընտրվել է վարչապետ, ինչպես նաև առաջին փոխնախագահ 1997 թվականի մարտի 17-ին։ Ջագանը 1997 թվականի դեկտեմբերին կայացած ընտրություններում եղել է ԱԺԿ նախագահի թեկնածու։  ԱԺԿ-ն հաղթել է ընտրություններում,  ինչը Ջագանին դարձրեց Գայանայի առաջին կին նախագահը, ինչպես նաև առաջին հրեա կինը և առաջին առաջնորդը, որը ծնվել է ԱՄՆ-ում։ Նա նաեւ դարձել է չորրորդ կինը, որն ընտրվել է Արեւմտյան կիսագնդում երկրի գործադիր իշխանության ղեկավարի պաշտոնում ՝ Իսլանդիայի Վիգդիս Ֆինբոգադոտիրից, Դոմինիկայի Եվգենիա Չարլզից և Նիկարագուայի Վիոլետա Չամորոյից հետո։ Իմ հերոսը նախագիծը նրան  Ազատության հերոս է անվանել։

## Մահ
1999 թվականի հուլիսի 1-ին, Ռիո դե Ջանեյրոյի եվրոպա-լատինական Ամերիկայի գագաթնաժողովից Ջագանի վերադարձից հետո, Ջանեթ Ջագան կրծքավանդակի ցավի և ուժասպառության պատճառով հոսպիտալացվել է Ջորջթաունի Սուրբ Ջոզեֆի ողորմության հիվանդանոց։ Նա սրտի հիվանդության բուժման կուրս է անցել եւ հուլիսի 3-ին դուրս է գրվել հիվանդանոցից։ Այդ ամսվա վերջին նա սրտի վիճակի վերաբերյալ հետազոտություն է անցել Օհայո նահանգի Ակրոն քաղաքի Ակրոն քաղաքային հիվանդանոցում; հուլիսի 23-ին նա դուրս է գրվել։ Վերադառնալով Գայանա Ջանեթ Ջագանը ստացել է սրտի դեղամիջոցներ, և նրան ասել են, որ  վիրահատության կարիք չկա։

Ջագանը հեռացավ նախագահի պաշտոնից 1999 թվականի օգոստոսի 8-ին, քանի որ նրա առողջական վիճակը նրան անկարող էր դարձնում  եռանդուն առաջնորդություն իրականացնել։  Նա հայտարարել է, որ իր իրավահաջորդը կլինի ֆինանսների նախարար Բհարատ Ջագդեոն։  Ջագանը նախագահի պաշտոնում ընտրվել է օգոստոսի 11-ին։

Չնայած իր հրաժարականին՝ Ջագանը շարունակել է ակտիվորեն մասնակցել քննարկումներին։ 2008 թվականի օգոստոսի 2-ին կայացած   29-րդ պատգամավորական ժողովի ընտրություններում, երկրորդ տեղում է Ալիք խմբակցությունը։  Այնուհետև նա ընտրվեց գործադիր կոմիտեի անդամ,  2008 թվականի օգոստոսի 12-ին ընտրվել է  թերթի խմբագիր։

Ավելի ուշ Ջագանը բուժման համար մեկնել է Գայանայից Մարաքաիբո, Վենեսուելա։ Ավելի ուշ,  լրացուցիչ բուժում ստանալու համար, Ջանեթ Ջագանը տեղափոխվեց Բրազիլիայի Բելեմ։ Ջանեթ Ջագանը մահացել է որովայնի անևրիզմայից 2009 թվականի մարտի 28-ին Ջորջթաունում։ Նրա մարմինը դիակիզվել է 2009 թվականի մարտի 31-ին Գայանայում։

## Գրություններ
Ջանեթ Ջագանը երկար ժամանակ ներգրավված է եղել Գայանայի գրական և մշակութային կյանքում։  Նա հրատարակել է Մարտին Քարթերի վաղ բանաստեղծությունները  և աջակցել է Քարթերի այնպիսի ժողովածուների հրատարակմանը, ինչպիսիք են Կրակի բլուրը կարմիր է փայլում։ Նա խորապես հավատում էր, որ Գայանա երեխաներին անհրաժեշտ են գրքեր, որոնք արտացոլում են իրենց իսկ իրողությունները։ 1993 թվականին  հրատարակվեց նրա Երբ չեդդի պապը տղա էր և Այլ պատմություններ, որին հաջորդեցին Պատրիսիա, մանաթի երեխան(1995թ), Անաստասիա մրջնակեր (1997թ) և Շունը սիրում էր ծաղիկները։

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցման համար
* Hinds, David. "Janet Jagan and the Politics of Ethnicity in Guyana" in Cynthia Barrow-Giles.ed. *Women in Caribbean Politics*, Kingston, Miami: Ian Randle, 2011. , pp.&nbsp;195–208
* Skard, Torild. "Janet Jagan", *Women of Power - half a century of female presidents and prime ministers Worldwide*, Bristol: Policy Press, 2014. 

## Արտաքին հղումներ
* Remembering Janet Jagan at Cheddi Jagan Research Centre
* Council of Women World Leaders (archived)

Կատեգորիա:Առաջին տիկիններ
Կատեգորիա:Գայանայի նախագահներ
Կատեգորիա:Գայանայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Գայանայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Կանայք քաղաքականությունում
Կատեգորիա:Կառավարության կին ղեկավարներ
Կատեգորիա:Կին նախագահներ
Կատեգորիա:Կին վարչապետներ
Կատեգորիա:Պետության կին ղեկավարներ
Կատեգորիա:Միչիգանի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մանկագիրներ
Կատեգորիա:Կին դիվանագետներ