Իսկրա ռազմագործողություն

**«Իսկրա» ռազմագործողություն**, Խորհրդային զորքերի հարձակողական գործողություն Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, որն իրականացվել է 1943 թվականի հունվարի 12-ից մինչև հունվարի 30-ը Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների ուժերի կողմից Բալթյան նավատորմի ուժերի մի մասի, Լադոգայի ռազմական նավատորմի և հեռահար ավիացիայի օգնությամբ՝ Լենինգրադի շրջափակումը ճեղքելու նպատակով:

1943 թվականի հունվարի 18-ին Լենինգրադի պաշարումը ճեղքվեց։ Նախնական պլանի համաձայն, խորհրդային զորքերը, Վոլխովի (հրամանատար գեներալ Կ. Ա. Մերեցկով) և Լենինգրադի (հրամանատար գեներալ Լ. Ա. Գովորով) ռազմաճակատները շարունակել են հարձակումը՝ նպատակ ունենալով ջախջախել թշնամու Մգինսկ-Սինյավինո խմբավորումը և ապահովել հուսալի երկաթուղային հաղորդակցություն Լենինգրադի և երկրի միջև: 1941 թվականի աշնանը - 1942 թվականի գարնանը հակառակորդի կողմից գրավված Սինյավինո բարձունքները վերագրավվեցին միայն 1944 թվականի հունվարի 20-ին: Պուլկովոյի բարձունքները Կարմիր բանակի ուժերին անցան 1944 թվականի փետրվարին, իսկ արվարձանները՝ գարնան սկզբին:

## 1942-1943 թվականների ձմռանը Լենինգրադի մոտ հարձակման պլան
1942-ի վերջին իրավիճակը Լենինգրադի մոտ մնում էր ծանր. Լենինգրադի ճակատի և Բալթյան նավատորմի զորքերը մեկուսացված էին, և քաղաքի և «Մեծ Երկրի» միջև ցամաքային կապ չկար։ 1942 թվականի ընթացքում Կարմիր բանակը երկու անգամ փորձ արեց ապաշրջափակել քաղաքը։ Այնուամենայնիվ, և՛ Լյուբանի, և՛ Սինյավինի հարձակողական գործողությունները անհաջող էին։ Լադոգա լճի հարավային ափի և Մգա գյուղի միջև ընկած տարածքը (այսպես կոչված՝ «Շլիսելբուրգ-Սինյավինո»), որտեղ Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների միջև եղած հեռավորությունը ամենակարճն էր (12-16 կմ), դեռևս զբաղեցնում էին գերմանական 18-րդ բանակի ստորաբաժանումները:
thumb|600px|center|Իրավիճակը Լենինգրադի մոտ 1942 թվականի վերջին

1942 թվականի նոյեմբերի 18-ին Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարությունը Գերագույն գլխավոր հրամանատարին ներկայացրեց Լենինգրադի մերձակայքում նոր հարձակում նախապատրաստելու իր առաջարկները։ 1942 թվականի դեկտեմբերին Շլիսելբուրգի գործողության ժամանակ Վոլխովի ճակատի հետ նախատեսվում էր «վերացնել Լենինգրադի շրջափակումը» և «ապահովել Լադոգայի ջրանցքի երկայնքով երկաթուղու կառուցումը», իսկ 1943 թվականի փետրվարի Ուրիցայի գործողության ժամանակ՝ վերականգնել ցամաքային հաղորդակցությունը Օրանիենբաումի հետ։

Առաջարկվող պլանն ուսումնասիրելուց հետո Գերագույն հրամանատարության շտաբը որոշեց հրաժարվել «Ուրիցայի գործողությունից», իսկ «Շլիսելբուրգի գործողության» պլանը հաստատվեց 1942 թվականի դեկտեմբերի 2-ի թիվ 170696 հրահանգով։ Գործողությանը պատրաստության ամսաթիվ տրվեց 1943 թվականի հունվարի 1-ը.

Հարձակման պլանն ավելի մանրամասն նկարագրված է դեկտեմբերի 8-ի Գերագույն հրամանատարության շտաբի թիվ 170703 հրահանգում: Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների զորքերին հրամայվել է «հաղթել թշնամուն Լիպկայի, Գայտոլովոյի, Մոսկովսկայա Դուբրովկայի, Շլիսգեի, Շլիսելգրադի և Սիլիսելբուրգի շրջաններում»: 1943 թվականի հունվարին ավարտել գործողությունը և հասնել Մոյկա գետ-Միխայլովսկի-Տորտոլովո գիծ: Բացի այդ, հրահանգում խոսվում էր փետրվարի առաջին կեսին «Մգա գործողության» նախապատրաստման և իրականացման մասին՝ նպատակ ունենալով հաղթել «թշնամուն Մգա շրջանում և մաքրել Կիրովի երկաթուղին՝ դեպի Վորոնովո-Սիգոլովո-Վոյտոլովո-Վոսկրեսենսկոե գիծ»:

Այսպիսով, նույնիսկ պլանավորման փուլում խորհրդային հրամանատարությունը մտահղացել էր գործողությունն իրականացնել երկու փուլով։ Եթե ​​հարձակման առաջին փուլը նպատակ ուներ ճեղքել Լենինգրադի շրջափակումը, ապա գործողության երկրորդ փուլը փետրվարին պետք է ջախջախեր Մգա շրջանում թշնամու խմբին և ապահովեր Լենինգրադի և երկրի միջև ամուր երկաթուղային կապը։

## Կուսակցությունների ուժերը և կազմը
### ԽՍՀՄ
**Լենինգրադի ռազմաճակատ**- հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ (1943 թվականի հունվարի 15-ից՝ գեներալ-գնդապետ) Լ.Ա.Գովորով
* 67-րդ բանակ - հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Մ. Պ. Դուխանով, հունվարի 24-ից մինչև փետրվարի վերջ՝ գեներալ-մայոր Ա. Ի. Չերեպանով, այնուհետև՝ Մ. Դուխանով
* 55-րդ բանակ - հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Վ.Պ. Սվիրիդով
* 13-րդ օդային բանակ - հրամանատար՝ ավիացիայի գեներալ-գնդապետ Ս.Դ.Ռիբալչենկո

**Վոլխովի ճակատ** - հրամանատար՝ բանակի գեներալ Կ.Ա.Մերեցկով, հրամանատարի տեղակալ։ Գեներալ-լեյտենանտ I.I.Fedyuninsky
* 2-րդ հարվածային բանակ - հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Վ.Զ.Ռոմանովսկի
* 54-րդ բանակ - հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ա.Վ. Սուխոմլին
* 8-րդ բանակ - հրամանատար՝ գեներալ-լեյտենանտ Ֆ.Ն.Ստարիկով
* 14-րդ օդային բանակ - հրամանատար՝ ավիացիայի գեներալ-լեյտենանտ Ի.Պ. Ժուրավլև
Լենինգրադի և Վոլխովի ճակատների գործողությունները համակարգող Գերագույն հրամանատարական շտաբի ներկայացուցիչներ՝ մարշալներ Գ. Ժուկովը և Կ. Վորոշիլով.

Գ.Կ.Ժուկովը համակարգում էր Վոլխովի ճակատի զորքերի գործողությունները, իսկ Կ.Ե.Վորոշիլովը՝ Լենինգրադի ճակատի գործողությունները։

Հարձակմանը աջակցում էին նաև Բալթյան նավատորմի և Լադոգայի ռազմական նավատորմի նավերի հրետանին:

### Գերմանիա
*Նորդ* բանակային խումբ - հրամանատար՝ ֆելդմարշալ Գեորգ ֆոն Կյուխլեր

*18-րդ բանակ - հրամանատար՝ հեծելազորի գեներալ Գեորգ Լինդեման
*1-ին օդային նավատորմ - հրամանատար՝ ավիացիայի գեներալ-գնդապետ Ալֆրեդ Քելլեր

## Նախապատրաստում
250px|thumb|Սմոլնի. Լենինգրադի ճակատի հրամանատար, հրետանու գեներալ-լեյտենանտ Լ.Ա.Գովորովը և Ռազմական խորհրդի անդամ Ա.Ա.Ժդանովը մշակում են Լենինգրադի շրջափակումը ճեղքելու ծրագիր
Գործողության նախապատրաստման համար հատկացվել է գրեթե մեկ ամիս, որի ընթացքում զորքերը սկսել են գալիք հարձակման համալիր նախապատրաստական ​​աշխատանքները։

Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել հարվածային խմբավորումների միջև փոխգործակցության կազմակերպմանը։ Այդ նպատակով երկու ճակատների հրամանատարությունն ու անձնակազմը համակարգում էին իրենց ծրագրերը, սահմանազատման գծեր հաստատում և իրական կյանքի իրավիճակների վրա հիմնված մի շարք պատերազմական զորախաղեր անցկացնելով: Որոշվեց, որ եթե ռազմաճակատներից մեկի զորքերը չկարողանան հասնել իրենց համար նախատեսված գիծը, ապա մյուսի զորքերը չեն դադարի առաջ շարժվել, այլ կշարունակեն շարժվել նրանց ուղղությամբ։

Քանի որ խորհրդային զորքերը թշնամու էշելոնային պաշտպանությունը հաղթահարելու փորձ չունեին, վերապատրաստման մեջ հատուկ տեղ հատկացվեց վարժական ստորաբաժանումներին անտառապատ և ճահճային տեղանքում հարձակողական գործողությունների և հակառակորդի ամրացված դիրքերը գրոհելու համար: Այդ նպատակով թիկունքում ստեղծվել են ուսումնական դաշտեր և հատուկ քաղաքներ։ Լենինգրադի ճակատի հրամանատար Լ. Գովորովը անցկացնում էր զորավարժությունները։ Բացի այդ, 67-րդ բանակի զորքերը փորձեցին անցնել Նևան սառույցով քաղաքի սահմաններում և ստեղծել անցումներ ծանր հրետանու և տանկերի համար:

Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարը մշակել է գալիք գործողության մեջ հրետանու կիրառման մեթոդներ և սկզբունքներ։ Լ.Ա.Գովորովի որոշմամբ ստեղծվել են հրետանային խմբեր՝ հեռահար, հատուկ նշանակության, հակաականանետային։ Պահակային ականանետային ստորաբաժանումները տեղակայվել են առանձին խմբի մեջ։ Գործողության սկզբում, հետախուզության ջանքերի շնորհիվ, խորհրդային հրամանատարությունը բավականին մանրամասն պատկերացում ուներ հակառակորդի պաշտպանության մասին, և միևնույն ժամանակ հնարավոր եղավ թշնամուց թաքցնել հիմնական հարձակման ուղղությունը:

Դեկտեմբերի վերջին, հալոցքի պատճառով, Նևայի վրա սառույցը անբավարար էր, և ճահիճները դժվար էր նավարկելու համար, հետևաբար, համաձայնելով Լենինգրադի ճակատի հրամանատարի առաջարկին, Գերագույն հրամանատարության շտաբը հետաձգեց գործողության մեկնարկը մինչև 1943 թվականի հունվարի 12-ը:

Հունվարի սկզբին Գերագույն հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչ Կ.Է.Վորոշիլովը զեկուցեց Ստալինին, որ «բոլոր ցուցումներով թշնամին դեռ գլխի չի ընկել «Իսկրա»-ի մասին և վստահություն հայտնեց գործողության հաջողության մեջ: Պաշտպանության պետական ​​կոմիտեն որոշել է Գ.Կ. Ժուկովին ուղարկել Վոլխովի ռազմաճակատ, «քանի որ Վորոշիլովը վերադառնում էր Լենինգրադ՝ համակարգելու Լենինգրադի ճակատի զորքերի գործողությունները»։

## Խորհրդային զորքերի հարվածային խմբերի քանակը և խնդիրները
Հարձակման համար ստեղծվեցին Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների հարվածային խմբեր, որոնք զգալիորեն ամրապնդվեցին հրետանային, տանկային և ինժեներական ստորաբաժանումներով, այդ թվում՝ Գերագույն հրամանատարության շտաբի ռեզերվից։ Լենինգրադի ռազմաճակատը ստացավ մեկ հրաձգային դիվիզիա, չորս հրաձգային բրիգադ և հակաօդային հրետանային դիվիզիա, իսկ Վոլխովի ռազմաճակատը՝ հինգ հրաձգային դիվիզիա, երեք հրաձգային և դահուկային բրիգադ և մեկ ինժեներական բրիգադ։
thumb|600px|center|«Իսկրա» գործողություն. Ուժերի դասավորվածությունը մինչև գործողության մեկնարկը և խորհրդային զորքերի հարձակման պլանը.

Ընդհանուր առմամբ, երկու ճակատների հարվածային խմբերը կազմում էին 302800 զինվոր և սպա, մոտ 4900 հրազեն և ականանետ (76 մմ և ավելի բարձր), ավելի քան 600 տանկ և 809 ինքնաթիռ։
Խորհրդային զորքերը ուժերով և ռեսուրսներով ավելի քան հինգ անգամ գերազանցում էին հակառակորդին և լավ էին տրամադրված նյութական ռեսուրսներով՝ երկարատև մարտական ​​գործողություններ իրականացնելու համար:

## Լենինգրադի ռազմաճակատ
Լենինգրադի ռազմաճակատի հարվածային խմբավորման հիմքը 67-րդ բանակն էր, որը կառուցվել էր նախքան հարձակումը երկու էշելոնով (4 հրաձգային դիվիզիա առաջին էշելոնում, 2-ը՝ երկրորդ)։ Գործողությունն իրականացնելու համար յուրաքանչյուր դիվիզիա համալրվեց տանկային գումարտակով, 4-5 հրետանային և ականանետային գնդերով, հակատանկային հրետանային գնդով և 1-2 ինժեներական գումարտակով։

Հարձակմանը աջակցում էին բանակի, ռազմաճակատի և Բալթյան նավատորմի հրետանին` ընդհանուր առմամբ մոտ 1870 զենք և ականանետ և 13-րդ օդային բանակը՝ 414 ինքնաթիռով:

67-րդ բանակի ստորաբաժանումները պետք է անցնեին Նևային 12 կիլոմետրանոց հատվածում Նևսկի Պյատաչոկի և Շլիսելբուրգի միջև, ճեղքեին թշնամու պաշտպանությունը և, հիմնական հարվածը հասցնելով Սինյավինոյի ուղղությամբ, գրավեին Արբուզովը, թիվ 6 և թիվ 1 բանվորական բնակավայրերը, Սինյավինոն և Շլիսը: Իսկ Վոլխովի ռազմաճակատի հետ ուժերը միացնելուց հետո հարձակողական գործողություններ ծավալեին դեպի հարավ-արևելք և հասնեին Մոյկա գետի գծին։

## Վոլխովի ֆրոնտ
Վոլխովի ռազմաճակատի հարվածային խմբավորումը բաղկացած էր 2-րդ հարվածային բանակից (6 հրաձգային դիվիզիա առաջին էշելոնում, 4-ը երկրորդում և 2-ը՝ պահեստային), 8-րդ բանակի ուժերի մի մասը (2 հրաձգային դիվիզիա և ծովային բրիգադ): Յուրաքանչյուր դիվիզիային հատկացված ամրապնդման ուժերը մոտավորապես նույնն էին, ինչ Լենինգրադի ճակատում:

Հարձակման ձախ եզրում գործել է 8-րդ բանակի ուժերի մի մասը՝ 80-րդ, 364-րդ հրաձգային դիվիզիաները և 73-րդ ծովային բրիգադը։

Հարձակմանը աջակցում էին ռազմաճակատի հրետանին և երկու բանակները՝ մոտավորապես 2885 հրացաններով և ականանետերով և 14-րդ օդային բանակը՝ 395 ինքնաթիռով։

2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները պետք է ճեղքեին հակառակորդի պաշտպանությունը Լիպկի-Գայտոլովո ճակատի 12 կիլոմետրանոց հատվածում, գրավեին Լիպկիի դիմադրության կենտրոնները, Աշխատավորների թիվ 8 բնակավայրը, Կրուգլայա պուրակը և Գայտոլովոն, այնուհետև առաջ շարժվեին Սինյայի աշխատավորների ուղղությամբ1, դեպի արևմտյան ուղղությամբ: Լենինգրադի ռազմաճակատի հետ ուժերը միավորվելուց հետո No2 բանվորական բնակավայր - բանվորական ավան թիվ 6 գծում, հարձակողական գործողություններ մշակեին հարավի ուղղությամբ։ 8-րդ բանակի ստորաբաժանումները պետք է ճեղքեին հակառակորդի պաշտպանությունը Գայտոլովո-Միշկինո շրջանում և առաջ շարժվեին Տորտոլովո-Միխայլովսկի ուղղությամբ։

## Գերմանական պաշտպանություն Շլիսելբուրգ-Սինյավինո տարածքում
Շլիսելբուրգ-Սինյավինո պաշտպանությունն իրականացվել է 18-րդ բանակի 26-րդ և 18-րդ բանակի 54-րդ բանակային կորպուսի 26-րդ և դիվիզիաների մի մասի հիմնական ուժերի կողմից:

Հաշվի առնելով Խորհրդային բանակի մարդկային ուժով և տեխնիկայով զգալի գերազանցությունը՝ գերմանական հրամանատարությունը ակնկալում էր իր դիրքերը պահել հիմնականում պաշտպանական հզորության շնորհիվ։
67-րդ բանակի հարձակողական գոտում պաշտպանությունն իրականացրել են 227-րդ հետևակային դիվիզիայի 328-րդ գունդը, 170-րդ հետևակային դիվիզիան ամբողջ ուժով և 5-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիայի 100-րդ գունդը։ Առաջին գծում հիմնական պաշտպանական հանգույցներն էին 8-րդ պետական ​​թաղամասի էլեկտրակայանի կառույցները, 1-ին և 2-րդ քաղաքները և Շլիսելբուրգ քաղաքի տները: Պաշտպանության երկրորդ գիծն անցել է բանվորական թիվ 1 և 5, Պոդգորնայա և Սինյավինո կայարաններով, թիվ 6 բանվորական ավանով, Միխայլովսկի բնակավայրով։

2-րդ հարվածային բանակի հարձակողական գոտում և 8-րդ բանակի աջ թեւում պաշտպանությունն իրականացրել են 227-րդ հետևակային դիվիզիան (հանած մեկ գունդ), 1-ին հետևակային դիվիզիան, 207-րդ անվտանգության դիվիզիայի 374-րդ գունդը և 344-րդ հետևակային դիվիզիան: Դիմադրության հիմնական կենտրոններն էին Լիպկան, Աշխատավորների թիվ 8 բնակավայրը, Կրուգլայա պուրակը, Գայտոլովո և Տորտոլովո գյուղերը։

26-րդ բանակային կորպուսի (հրամանատար՝ հետևակային գեներալ Էռնստ ֆոն Լեյզեր) հզորությունը կազմում էր մոտավորապես 60000 զինվոր և սպա (1-ին, 170-րդ, 223-րդ, 227-րդ հետևակային դիվիզիաներ)։ 96-րդ հետևակային դիվիզիան, 5-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիայի հիմնական ուժերը[18] և 502-րդ ծանր տանկային գումարտակը պահվում էին պահեստում Մգա շրջանում։ Հոկտեմբերի 30-ի դրությամբ գումարտակն ուներ 9 *Pz.Kpfw.VI Tiger* տանկ և 18 *PzKpfw III* տանկ։ Միայն 1943 թվականի փետրվարին գումարտակը ստացավ ևս 6 ծանր տանկ։

Այսպիսով, Շլիսելբուրգ-Սինյավինո առաջնագծի պաշտպանությունն իրականացվել է մոտավորապես 6 հաշվարկային ստորաբաժանումների կողմից՝ 700 հրացանների և ականանետների, ինչպես նաև 27 տանկի աջակցությամբ։

1-ին օդային նավատորմը օդային աջակցություն է ցուցաբերել 18-րդ բանակին և ամբողջ բանակային խմբի Հյուսիսին: Հակառակորդը միայն Լենինգրադի մոտ ուներ 250 ինքնաթիռ, մինչդեռ ամբողջ բանակային խմբավորումը Հյուսիսում ուներ մոտ 450 մարտական ​​մեքենա։

## Ռազմական գործողությունների ընթացք
### Գրոհի սկիզբ. հունվարի 12
thumb|200px|left|Գրոհի սկիզբը Լենինգրադի ճակատում, 1943
thumb|250px|right|«Իսկրա» գործողություն. Ռազմական գործողությունների ընթացքը
Հունվարի 12-ի գիշերը խորհրդային ռմբակոծիչները զանգվածային գրոհ են ձեռնարկել բեկման գոտում հակառակորդի դիրքերի, ինչպես նաև թիկունքում գտնվող օդանավակայանների և երկաթուղային հանգույցների վրա:

Ժամը 9:30-ին երկու ճակատներից հրետանին միաժամանակ սկսեց հրետանային հրետակոծություն, որը 67-րդ բանակի հարձակման գոտում տեւեց 2 ժամ 20 րոպե, իսկ 2-րդ հարվածային բանակի հարձակման գոտում՝ 1 ժամ 45 րոպե։

Ժամը 11:50-ին 16-րդ ամրացված շրջանից «հրաձգության» և գնդացիրների կրակի քողի տակ 67-րդ բանակի առաջին էշելոնի 4 դիվիզիա սկսեց Նևայի գետանցումը: Յուրաքանչյուր դիվիզիա համալրվել է չորսից հինգ հրետանային և ականանետային գնդերով, հակատանկային հրետանային գնդով և մեկից երկու ինժեներական գումարտակներով։ Հարձակմանը աջակցում էին նաև 147 թեթև տանկեր և զրահամեքենաներ, որոնց քաշը կարող էր պահել Նևայի սառույցը։

Առաջին օրը հաջողության է հասել կենտրոնական հատվածում 38-րդ գվարդիական ականանետային գնդի հրետանային պատրաստության և 268-րդ դիվիզիայի և 86-րդ առանձին տանկային գումարտակի կողմից 2-րդ Գորոդոկից հյուսիս և 136-րդ դիվիզիայի և Մարգաինկի բրիգադի բրիգադի 61-րդ գումարտակի հետագա հարձակման շնորհիվ: Մինչև օրվա վերջը, կոտրելով հակառակորդի 170-րդ հետևակային դիվիզիայի դիմադրությունը, խորհրդային զորքերը կարողացան գրավել Նևա գետի ձախ ափին գտնվող կամուրջը մոտ 6 կիլոմետր լայնությամբ և մինչև 3 կիլոմետր խորությամբ: Սրանից անմիջապես հետո ինժեներական ստորաբաժանումները սկսեցին խաչմերուկ կառուցել Մարինոյի տարածքում միջին և ծանր տանկերի համար, որն ավարտվեց միայն հունվարի 14-ին:

67-րդ բանակի եզրերում հարձակողական գործողությունը զարգացավ ավելի քիչ հաջողությամբ։ Աջ թևում գործել են 45-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան և 118-րդ առանձին տանկային գումարտակը։ Դիվիզիայի մեկ գնդին, հարձակվելով ուղիղ կամրջից, կարողացավ առաջ շարժվել ընդամենը 500-600 մետր և գրավել միայն առաջին թշնամու խրամատը։ Դիվիզիայի մյուս երկու գնդերը մեծ կորուստներ կրեցին և հաջողության չհասան 8-րդ նահանգային օկրուգի էլեկտրակայանի տարածքում Նևան անցնելիս, իսկ հունվարի 13-ի օրվա վերջին 118-րդ առանձին տանկային գումարտակը կորցրել էր 21 տանկից 8-ը։ Շլիսելբուրգի տարածքում ընդհանուր հարձակման ձախ եզրում 86-րդ հրաձգային դիվիզիան կանգնեցվել է թշնամու ուժեղ կրակի հետևանքով և չի կարողացել անցնել Նևան: Հրամանատարությունը որոշել է չշարունակել հարձակումներն այս տարածքում։ Դիվիզիան դուրս բերվեց իր սկզբնական գիծը և օրվա վերջում տեղափոխվեց 136-րդ հրաձգային դիվիզիայի կողմից գրավված կամրջի ծայրը Մարինոյի շրջանում՝ հաջորդ օրը հարավից դեպի Շլիսելբուրգ առաջխաղացման առաջադրանքով:

Ժամը 11:15-ին հարձակման է անցել 2-րդ հարվածային բանակը, իսկ 11:30-ին նույնը արել է 8-րդ բանակը: Քանի որ հրետանին չկարողացավ ճնշել բոլոր կրակակետերը, իսկ տորֆային ճահիճները դժվար էր անցնել անգամ ձմռանը, հարձակումը մեծ դժվարությամբ զարգացավ։ Աջ եզրում և հարձակման կենտրոնական հատվածում 128-րդ, 372-րդ և 256-րդ հրաձգային դիվիզիաներին հաջողվել է ճեղքել գերմանական 227-րդ հետևակային դիվիզիայի պաշտպանությունը և առաջ շարժվել մինչև 2 կիլոմետր, սակայն նրանց չի հաջողվել գրավել Լիպկայի հենակետերը և բանվորական բնակավայրի հենակետերը, միայն 8-ի ձախ 2-րդ թևը: Դիվիզիան հաջողության հասավ՝ կարողանալով գրավել Կրուգլայա պուրակում գտնվող հենակետի մեծ մասը։ 376-րդ հրաձգային դիվիզիան Կրուգլայա պուրակից հարավ ընկած տարածքում, ինչպես նաև 80-րդ, 265-րդ հրաձգային դիվիզիաները և 8-րդ բանակի 73-րդ ծովային բրիգադը հաջողության չեն հասել: Գերմանական 1-ին դիվիզիայի ստորաբաժանումների պաշտպանությունը չկոտրվեց, և հարձակողականությունն այս տարածքում ավելի չզարգացավ մինչև գործողության ավարտը։

Արդեն խորհրդային հարձակման առաջին օրը գերմանական հրամանատարությունը ստիպված էր ուժեղացնել իր պաշտպանությունը՝ մարտական ​​ուժեր մտցնելով 96-րդ հետևակային և 5-րդ լեռնային հրաձգային դիվիզիաների, այնուհետև 61-րդ հետևակային դիվիզիայի երկու գնդերի («Գեներալ-մայոր Վ. Հյուների խումբ»):

## Հունվարի 13-17-ի մարտեր
thumb|200px|left|''БА-10'' զրահապատ մեքենաների շարասյուն Լենինգրադի ռազմաճակատի ստորաբաժանումներից, ձմեռ 1942-1943
Հունվարի 13-ից 17-ը մարտերը դառնում են տեւական եւ կատաղի։ Հակառակորդը համառ դիմադրություն է ցույց տվել՝ հենվելով բազմաթիվ պաշտպանական կետերի վրա։ Ճակատամարտում վերջնական բեկումնային պահի հասնելու համար խորհրդային հրամանատարությունը գործողության երկրորդ օրվանից սկսեց մարտում մտցնել բանակների երկրորդ էշելոններ:

67-րդ բանակի հարձակման գոտում որոշիչ է եղել առաջխաղացումը 136-րդ հրաձգային դիվիզիայի բանվորական թիվ 5 բնակավայրի ուղղությամբ, որին հատկացվել են 61-րդ տանկային բրիգադի հիմնական ուժերը։ Թիվ 5 բանվորական բնակավայրով առաջ շարժվող խմբի եզրերն ապահովելու համար հունվարի 13-ին 123-րդ հրաձգային բրիգադը մարտական ​​գործողությունների բերվեց թիվ 3 բանվորական բնակավայրի ուղղությամբ, իսկ հաջորդ օրերին՝ 123-րդ հրաձգային դիվիզիան և 152-րդ տանկային բրիգադը Սինյավինոյի և Սինյավինոյի աշխատանքային 6-րդ բրիգադի ուղղությամբ կռվելով 123-րդ բրիգադին հաջողվեց գրավել թիվ 3 բանվորական բնակավայրը և հասնել թիվ 1 և 2 բանվորական բնակավայրերի ծայրամասեր, իսկ 136-րդ դիվիզիան հասավ թիվ 5 բանվորական բնակավայր, բայց չկարողացավ այն գրավել։

Մի քանի օր շարունակ 86-րդ հրաձգային դիվիզիան և 61-րդ տանկային բրիգադի զրահամեքենաների գումարտակը կատաղի կռիվներ էին մղում Շլիսելբուրգի մատույցներում։ Քաղաքի վրա հարձակմանը աջակցում էին նաև աջ եզրում գտնվող 34-րդ դահուկային բրիգադը և 55-րդ հրաձգային բրիգադը, որը առաջ շարժվում էր Լադոգա լճի սառույցով: Հունվարի 15-ի երեկոյան խորհրդային ստորաբաժանումները հասել են քաղաքի ծայրամասեր։ Գերմանական Շլիսելբուրգի կայազորը հայտնվեց կրիտիկական իրավիճակում, բայց շարունակեց պահել քաղաքը։

1943 թվականի հունվարի 14-ին Աշխատավորների թիվ 5 բնակավայրի տարածքում ոչնչացվել է խորհրդային զինվորներին անհայտ տիպի գերմանական տանկ, իսկ հունվարի 17-ին այն քարշակվել է խորհրդային զորքերի տեղակայման վայր։ Պարզվեց, որ դա գերմանական նորագույն *Pz. kpfw. VI Tiger * ծանր տանկ է 502-րդ ծանր տանկային գումարտակից։ Քիչ անց գրավվեց ևս մեկ *Tiger* տանկ։ Երկու տանկերն էլ ուղարկվել են Կուբինկա, որտեղ դրանք մանրակրկիտ հետազոտվել են։ Խորհրդային ինժեներները, բացահայտելով տանկի խոցելիությունը, ստեղծեցին հրահանգների և պաստառների մի ամբողջ շարք, թե ինչպես պայքարել այս ահռելի մարտական ​​մեքենաների դեմ, որոնք օգնեցին խորհրդային զորքերին հետագա մարտերում:

67-րդ բանակի աջ թևում հաջորդ օրերին 45-րդ գվարդիական դիվիզիայի հարձակումը կրկին անհաջող անցավ, նույնիսկ չնայած 45-րդ գվարդիական դիվիզիայի և 13-րդ հրաձգային դիվիզիայի ուժերի մի մասի ռեզերվների մարտական ​​գործողություններին: Բարդ իրավիճակ է ստեղծվել նաև 268-րդ հրաձգային դիվիզիայի հարձակման տարածքում, որը հյուսիսից և հյուսիս-արևելքից շրջանցել է 8-րդ պետական ​​թաղամասի էլեկտրակայանը։ Այնուամենայնիվ, խորհրդային հրետանին չկարողացավ ոչնչացնել հակառակորդի կրակակետերը այս հենակետում, ինչպես նաև 1-ին և 2-րդ Գորոդկիում, ինչը խոչընդոտում էր ինչպես 268-րդ հրաձգային դիվիզիայի, այնպես էլ 45-րդ գվարդիական դիվիզիայի առաջխաղացմանը: Բացի այդ, գերմանական զորքերը, ստանալով համալրում 5-րդ լեռնային հրաձգային և 96-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումներից, անընդհատ կատաղի հակագրոհներ էին ձեռնարկում, այդ թվում՝ 502-րդ ծանր տանկային գումարտակի աջակցությամբ, նպատակ ունենալով շրջանցել խորհրդային ստորաբաժանումները, որոնք հաջողությամբ աշխատում էին մի քանի օրվա ընթացքում: 268-րդ հրաձգային դիվիզիան ստիպված է եղել ծանր պաշտպանական մարտեր վարել և նույնիսկ լքել գրավված մի շարք դիրքեր: Սակայն հակառակորդին այդպես էլ չհաջողվեց հասնել Նևա։ Հետ մղելով գերմանական հակագրոհները՝ սովետական ​​զորքերը շարունակեցին հարձակումը, սակայն հունվարի 20-ին 268-րդ և 123-րդ հրաձգային դիվիզիաները, ինչպես նաև 102-րդ և 142-րդ հրաձգային բրիգադները, որոնք մարտի բերվեցին այս հատվածի պահուստից, կարողացան միայն արևելքից արգելափակել 2-րդ և 2-րդ նահանգային հզոր հենակետը, թաղային էլեկտրակայանը, սակայն չհաջողվեց գրավել այն։

2-րդ հարվածային բանակի հարձակման գոտում հակառակորդը, հենվելով Լիպկայի և թիվ 7 և թիվ 8 բանվորական բնակավայրերի ուժեղ կետերին, շարունակել է կատաղի դիմադրությունը։ Հունվարի 13-ին, չնայած 18-րդ հրաձգային դիվիզիայի մարտին, 98-րդ տանկային բրիգադը Կրուգլայա պուրակից հարավ գտնվող Աշխատավորական թիվ 5 բնակավայրի և 71-րդ հրաձգային դիվիզիայի ուղղությամբ, 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները չկարողացան հասնել զգալի առաջխաղացման որևէ ուղղությամբ: Հետագա օրերին 2-րդ հարվածային բանակի հրամանատարությունը շարունակեց հարվածային խմբի ստեղծումը, հիմնականում Կրուգլայա պուրակից մինչև Գայտոլով ընկած հատվածում, մարտի մեջ բերելով 11-րդ, 191-րդ, 239-րդ հրաձգային դիվիզիաները, 13-րդ դահուկային և 122-րդ տանկային բրիգադները: Սակայն բեկումնային ճակատը դեպի հարավ ընդլայնելու փորձերն ավարտվեցին գործնականում անարդյունք։ Այս ուղղությամբ միակ հաջողությանը հասավ 256-րդ հրաձգային դիվիզիան, որը հունվարի 14-ին կարողացավ գրավել Պոդգորնայա կայարանը՝ թիվ 7 բանվորական բնակավայրը և հասնել Սինյավինոյի մոտեցումներ։

12-րդ դահուկային բրիգադը ուղարկվել է Լիպկայի տարածք, որը դեռևս գտնվում էր հակառակորդի կողմից, ի աջակցություն 128-րդ հրաձգային դիվիզիայի՝ Լադոգա լճի սառույցի վրա Լիպկան շրջանցելու և թիկունքից թշնամու վրա հարձակվելու առաջադրանքով։

2-րդ հարվածային բանակի հարձակման կենտրոնում՝ հունվարի 15-ին, 372-րդ դիվիզիան գրավեց թիվ 8 և 4 բանվորական բնակավայրերը, իսկ հունվարի 17-ին հասավ Բանվորական թիվ 1 բնակավայր: Թիվ 5 բնակավայրը, որը նույնպես արևմուտքից հարձակման է ենթարկվել 136-րդ դիվիզիայի և 67-րդ բանակի 61-րդ տանկային բրիգադի կողմից։

## Ճեղքելով Լենինգրադի պաշարումը. հունվարի 18-20-ի մարտեր
Հունվարի 18-ին Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների զորքերը բաժանված էին ընդամենը մի քանի կիլոմետրով։ Գերմանական հրամանատարությունը, հասկանալով իրավիճակի լրջությունը, թույլ տվեց Շլիսելբուրգի և Լիպկիի շրջաններում մնացած շրջափակված ստորաբաժանումներին ճեղքել դեպի հարավ՝ հասնելով Սինյավին, ինչի համար «Հյուների խումբը» մինչև վերջին հնարավոր պահը պետք է պահեր Աշխատավորների թիվ 1 և 5 բնակավայրերը:

1943 թվականի հունվարի 18-ին, առավոտյան ժամը 9:30-ին, Լենինգրադի ռազմաճակատի 67-րդ բանակի 123-րդ առանձին հրաձգային բրիգադի 1-ին առանձին հրաձգային գումարտակը քաղաքական հարցերի գծով հրամանատարի տեղակալ, մայոր Մելքոնյանի, ավագ լեյտենանտ Ագ. Վոլխովի ճակատի 2-րդ հարվածային բանակի դիվիզիան՝ մայոր Մելնիկովի և 440-րդ հետախուզական վաշտի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Իշիմովի գլխավորությամբ, թիվ 1 բանվորական բնակավայրի արևելյան ծայրամասում։ Ժամը 10:30-ին նրանց է միացել 372-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, գնդապետ Ռադիգինը, ով ստանձնել է հետագա հրամանատարությունը։
մինի|2-րդ շոկի և 67-րդ բանակների զինվորների հանդիպումը թիվ 1 բանվորական ավանում, 1943 թվականի հունվարի 18, լուսանկարը՝ Ս.Նորդշտեյնի։

Հունվարի 18-ին գերմանական զորքերը թիվ 5 բանվորական բնակավայրի տարածքից հակահարձակման անցան 136-րդ հրաձգային դիվիզիայի դեմ՝ իրենց շրջապատված ստորաբաժանումների համար բեկում ապահովելու համար։ Գրոհը հետ է մղվել, և 136-րդ հրաձգային դիվիզիան, հետապնդելով հակառակորդին, ներխուժել է թիվ 5 բանվորական բնակավայր, որտեղ մինչև ժամը 12:00-ն ավագ լեյտենանտ Բրիտեշկոյից, սերժանտ Տրեգուբից և Կարմիր բանակի զինվոր Տրունովից կազմված խումբը հանդիպել է առաջին հրաձգային գումարտակի հետ՝ Լեյտենանտ Նոսկովի հրամանատարությամբ 2-րդ հարվածային բանակի 18-րդ հրաձգային դիվիզիայի 424-րդ հրաձգային գնդի: Նույն օրը մի փոքր ուշ, 86-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները և 61-րդ տանկային բրիգադի զրահամեքենայի գումարտակն ամբողջությամբ մաքրեցին Շլիսելբուրգը թշնամուց, իսկ օրվա վերջում 34-րդ դահուկային բրիգադի առաջապահ ստորաբաժանումները կապ հաստատեցին 128-րդ հրաձգային դիվիզիայի հետ:

thumb|250px|2-րդ հարվածային և 67-րդ բանակների զինվորների հանդիպումը թիվ 5 բանվորական ավանում, 18.01.1943, լուսանկարը՝ Դ.Կոզլովի
Այսպիսով, 1943 թվականի հունվարի 18-ին ճեղքվեց Լենինգրադի շրջափակումը։

Այնուամենայնիվ, 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների ընդհանուր ճակատը դեռ բավականաչափ ամուր չէր, և շրջապատված գերմանական խմբի մի զգալի մասը (մոտ 8000 մարդ), լքելով ծանր զենքերը, ճեղքեց անցյալ թիվ 5 բանվորական բնակավայրը դեպի հարավ և հունվարի 20-ին փրկվեց Սինյավինի շրջապատումից: Նահանջելիս գերմանական զորքերը նախապես պատրաստված դիրք են գրավել 1-ին և 2-րդ քաղաքների՝ թիվ 6 բանվորական բնակավայրի - Սինյավինո- «Կռուգլայա» պուրակի արևմտյան մասի գծում, որտեղ արդեն հիմնվել էին ՍՍ ոստիկանության դիվիզիան, 5-րդ լեռնային հրաձգային և 1-ին հետևակային դիվիզիաները։ Շուտով 18-րդ բանակի հրամանատարությունը լրացուցիչ տեղափոխեց այս տարածք 28-րդ եգերական, 11-րդ, 21-րդ և 212-րդ հետևակային դիվիզիաների ստորաբաժանումները:

## Հարձակման շարունակություն. հունվարի 20-30
Ձևավորելով ընդհանուր ճակատ և ամրապնդելով իրենց դիրքերը նոր գծերում, 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների զորքերը սկսեցին նախապատրաստվել հարձակումը Նևայից մինչև Գոնտովայա Լիպկա ճակատի հատվածում՝ Մուստոլովո - Սինյավինո - Միխայլովսկի ուղղությամբ:

Հունվարի 20-ին Գ.Կ. Ժուկովը զեկուցել է Ի.Վ. Ստալինի «Կիրովի երկաթուղու գրավման» («Մգինսկի գործողություն») գործողության պլանը, որը պատրաստվել է Լ.Ա. Գովորովի հետ հանդիպումից հետո։ Նախատեսվում էր, որ հունվարի 20-ին 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակները կսկսեն ընդհանուր հարձակումը դեպի հարավ և «լուծելով հակառակորդի հարցը Սինյավինո շրջանում» և հասնելով Մգա գետին, հունվարի 26-ին կսկսեն գործողության երկրորդ փուլը։

Սակայն ստեղծված իրավիճակում դժվար էր հաջողության վրա հույս դնել։ Հակառակորդը մինչև 9 դիվիզիոնի ուժերով ամուր գրավել է նոր պաշտպանական գիծը։ Բացի այդ, գերմանական խումբը զգալիորեն ամրապնդվել է հրետանու և ավիացիայի միջոցով։ Հունվարի 20-ին 67-րդ բանակը հրետանային հարվածից հետո անցավ հարձակման։ 46-րդ հրաձգային դիվիզիան, 138-րդ հրաձգային և 152-րդ տանկային բրիգադները հարձակում են սկսել 1-ին և 2-րդ Գորոդկիից հարավ-արևելք՝ Մուստոլովոն գրավելու և արևմուտքից Սինյավինոն շրջանցելու նպատակով: 142-րդ ծովային բրիգադը և 123-րդ հրաձգային բրիգադը առաջ էին շարժվում Սինյավինոյի ուղղությամբ, իսկ 220-րդ տանկային, 102-րդ հրաձգային բրիգադները և 123-րդ հրաձգային դիվիզիան առաջ էին շարժվում՝ 1-ին և 2-րդ Գորոդկի շրջանում թշնամու դիմադրության կենտրոնը գրավելու և հասնելու համար: Գրեթե բոլոր հարձակումներն ավարտվեցին ապարդյուն. նրանց հաջողվեց միայն 2 կիլոմետր առաջ շարժվել դեպի Սինյավինո և կտրել երկաթուղին 1-ին Գորոդկիից հարավ-արևելք:

Չնայած ձախողմանը, Լենինգրադի ռազմաճակատի հրամանատարը որոշեց շարունակել հարձակումը, ինչի համար 4 հրաձգային դիվիզիա, 2 հրաձգային բրիգադ և 1 տանկային բրիգադ ռազմաճակատի ռեզերվից տեղափոխվեցին 67-րդ բանակ։ Հունվարի 25-ին 11-րդ և 55-րդ հրաձգային բրիգադները հարձակման անցան՝ նպատակ ունենալով ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը թիվ 6 բանվորական բնակավայրի տարածքում: Շարժական խումբը (220-րդ տանկային և 34-րդ դահուկային բրիգադները) պետք է կառուցվեր հաջողության վրա և գրավելով գերմանական Մուսթոլովոյի երթուղին: Սակայն հակառակորդի պաշտպանությունը ճեղքել չի հաջողվել։ Դաժան մարտերը շարունակվեցին մինչև հունվարի վերջը, բայց չնայած նոր ստորաբաժանումներ ներգրավեցին մարտում, 67-րդ բանակը չկարողացավ զարգացնել հարձակումը:

2-րդ հարվածային բանակը նույնպես չի կարողացել կատարել իր առջեւ դրված խնդիրը։ Չունենալով մանևրելու կարողություն՝ խորհրդային զորքերը առաջ շարժվեցին տորֆային ճահիճներով՝ առանց հրետանու և տանկերի համապատասխան աջակցության։ Հունվարի 25-ին 147-րդ և 239-րդ հրաձգային դիվիզիաների և 16-րդ տանկային բրիգադի համատեղ ջանքերով հաջողվեց գրավել թիվ 6 բանվորական բնակավայրը: Հունվարի վերջին 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները ներխուժեցին Սինյավինսկի բարձունքներ։ Թիվ 6 բանվորական բնակավայրը հունվարի 29-ին գրավվել է 80-րդ հրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումների կողմից։ Զարգացնելով հարձակողական գործողությունը՝ հունվարի 31-ին դիվիզիային հաջողվել է գրավել Սինյավինոն, սակայն թշնամու կատաղի հակահարձակման արդյունքում դուրս է մղվել այնտեղից։ Մնացած ուղղություններով բանակի ստորաբաժանումները չեն առաջադիմել և գրավել են իրենց նախկին գծերը։ 1943 թվականի հունվարի վերջին 2-րդ հարվածային բանակի զորքերը հասան գիծ՝ թիվ 6 բանվորական բնակավայր - Սինյավինո - Մուստոլովո - Պոդգորնայա կայարան և Աշխատավորական թիվ 7 բնակավայր - Գոնտովայա Լիպկա։

Գերագույն հրամանատարության շտաբի ներկայացուցիչ Կ.Է.Վորոշիլովը հունվարի 27-ին Ի.Վ.Ստալինին ուղղված իր զեկույցում նշել է. «Առանց Սինյավինոյի դիրքերը գրավելու անհնար է սկսել Նևայի և Կիրովի երկաթուղու ազատագրման ձեր հրամանի կատարումը»: Այսպիսով, ակնհայտ էր, որ խորհրդային զորքերը ի վիճակի չէին անմիջապես հարձակողական գործողություններ սկսել հարավային ուղղությամբ, և հետագա հարձակման պլանը ճշգրտման կարիք ուներ։

### Հարձակողական պլանների ճշգրտում
thumb|300px|right|Խորհրդային հարձակման պլան Լենինգրադի մոտ 1943 թվականի փետրվարին
1942 թվականի դեկտեմբերի 8-ի Գերագույն հրամանատարության շտաբի թիվ 170703 հրահանգի համաձայն՝ շրջափակումը ճեղքելը հարձակման միայն առաջին փուլն էր։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հունվարի վերջին 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների մարտական ​​գործողությունները անհաջող էին, խորհրդային հրամանատարությունը մտադիր չէր հրաժարվել սկզբնական պլանից, բայց ստիպված եղավ ճշգրտել պլանը գործողության հաջորդ փուլի համար:

Ելնելով այն հանգամանքից, որ «Սինյավինոյի շրջանում ճակատային հարձակումները դեռ չեն տվել ցանկալի արդյունքները», Գերագույն հրամանատարության շտաբը փետրվարի 1-ի իր թիվ 30034 հրահանգով Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների զորքերին հրամայեց «լրացուցիչ հարձակումներ իրականացնել ֆլանգներից»՝ ընդդեմ թշնամիների խմբավորման: Միևնույն ժամանակ, 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների զորքերը պետք է «առանց այդ կողային հարձակումներին սպասելու, շրջափակելով Սինյավինո բարձունքները և 1-ին և 2-րդ Գորոդկի տարածքը, շարունակեին ոչնչացնել թշնամուն և գրավել 1-ին Սինյավինոյի, Գորոդկիի և 2-րդի տարածքները»:

Հարձակման վերջնական պլանի համաձայն՝ փետրվարի 8-ից սկսած, Վոլխովի ռազմաճակատի 54-րդ բանակը Սմերդինի շրջանից Վասկինա Նիվա-Շապկիի ուղղությամբ և Լենինգրադի ռազմաճակատի 55-րդ բանակը Իվանովսկոյե և Ռոժդեստվենո շրջաններից և Տոժդեստվենո շրջաններից իրականացրել է «թևային գրոհներ»: Ի վերջո, խորհրդային զորքերը, շրջապատելով և ոչնչացնելով հակառակորդի Մգինսկ-Սինյավինսկ խումբը, պետք է հասնեին Ուլյանովկա-Տոսնո-Լյուբան գիծ:

«Հակառակորդի Մգինսկ-Սինյավինո-Շապկինո խմբին» ջախջախելու նպատակով հարձակումը մաս էր կազմում ընդհանուր հարձակման հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ (Բևեռային աստղ օպերացիա) և պետք է նպաստեր Դեմյանսկի հարձակողական գործողության մեջ խորհրդային զորքերի հաջողությանը[40][41]:

Չնայած պլանների մասշտաբին՝ շատ քիչ ժամանակ հատկացվեց «կողային գրոհներ» նախապատրաստելու համար։ Երկու ճակատների հրամանատարությանը անհրաժեշտ էր արագ մշակել առաջիկա հարձակման մանրամասն ծրագիր, կազմակերպել հարվածային խմբեր, իրականացնել զորամասերի լայնածավալ վերախմբավորումներ և առաջխաղացող ստորաբաժանումներին տրամադրել զինամթերք, վառելիք և պարեն: Լուրջ մտահոգության տեղիք է տվել նաև 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների հարձակման շարունակությունը, որոնք արդեն իսկ մեծ կորուստներ էին կրել։ Փետրվարի սկզբին նախորդ մարտերում մեծ կորուստների և մի շարք ստորաբաժանումների ռազմաճակատի այլ հատվածներ տեղափոխելու պատճառով 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների թիվը զգալիորեն կրճատվել էր։ Մյուս կողմից, խորհրդային​​հրամանատարությունը, ոչ առանց պատճառի, կարծում էր, որ հունվարյան հարձակումը ստիպել է գերմանական 18-րդ բանակի հրամանատարությանը բոլոր ռեզերվները քաշել Մգա տարածք և թուլացնել եզրերը։

## «Իսկրա» գործողության շարունակությունը, 1943 թվականի փետրվարի 10-27
### 55-րդ բանակի հարձակումը Կրասնի Բոր շրջանում

1943 թվականի փետրվարի 10-ին, մինչև 1000 հրացաններով և ականանետներով 2 ժամ տևած հրետանային հրետակոծությունից հետո, 55-րդ բանակի հարվածային խումբը հարձակում սկսեց Կոլպինո շրջանից երկու ուղղությամբ՝ դեպի Ուլյանովկա և Մգա: Բանակի մնացած ուժերը, ներառյալ հզոր տանկային խումբը (152 տանկ, ինքնագնաց հրացաններ և զրահամեքենաներ) պետք է շարունակեին հարձակումը նախնական հաջողության դեպքում։

Երկու օրվա մարտերի ընթացքում բանակային ստորաբաժանումները ազատագրել են Կրասնի Բորը, Պոպովկա կայարանը, Ստարայա Մըզան, Միշկինոն և կարողացել են առաջ շարժվել մինչև 5 կիլոմետր։ Այնուամենայնիվ, 250-րդ իսպանական դիվիզիայի և ոստիկանության ստորաբաժանումները, որոնք հակազդում էին խորհրդային զորքերին ռազմաճակատի այս հատվածում, կարողացան դիմակայել մինչև ուժեղացումների ժամանումը և 55-րդ բանակի առաջխաղացումը կասեցվեց:

Փետրվարի 27-ին բանակային ստորաբաժանումները 14-15 կիլոմետր լայնությամբ ճակատային հատվածով առաջ են անցել ընդամենը 4-5 կմ և չեն կատարել իրենց հիմնական խնդիրը։

### 54-րդ բանակի գրոհ Սմերդինի շրջանում
Փետրվարի 10-ին 54-րդ բանակի ստորաբաժանումները (10 հրաձգային դիվիզիա, 3 հրաձգային բրիգադ, 3 տանկային գունդ՝ ավելի քան 70,000 մարդ՝ 60 տանկով) հրետանային նախապատրաստությունից հետո հարձակման անցան Տիգոդա գետի հյուսիսում՝ Մակարևսկայա-3-րդ ճակատի 9-կիլոմետրանոց հատվածում:

Բանակի հարվածային խումբը բաղկացած էր 4 հրաձգային դիվիզիայից (116-րդ, 198-րդ, 311-րդ, 378-րդ), 2 հրաձգային բրիգադից (14-րդ, 140-րդ), 6-րդ ծովային բրիգադից և 124-րդ տանկային բրիգադից։ Ռազմաճակատի այս հատվածում 96-րդ հետևակային դիվիզիան անցկացրեց պաշտպանությունը՝ աջակցությամբ 69-րդ և 132-րդ հետևակային դիվիզիաների կողմից ֆլանգներում:

54-րդ բանակի հրամանատարությունը ռազմաճակատի մեկ կիլոմետրի վրա կենտրոնացրել էր մինչև 80 հրազեն և ականանետ, բայց դա բավարար չէր. միայն երկրորդ օրը սակրավորների և հրետանու համատեղ ջանքերով հնարավոր եղավ ճեղքել հակառակորդի պաշտպանական գծում։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր չեղավ հիմնվել այս հաջողության վրա: Իրավիճակը չփոխվեց փետրվարի 14-ին շարժական խմբի (7-րդ պահակային տանկ և 58-րդ հրաձգային բրիգադներ) մարտ մտցնելով, որին հաջողվեց միայն մի փոքր հետ մղել հակառակորդին։ Ամրապնդելով պաշտպանությունը 61-րդ, 121-րդ և 217-րդ հետևակային դիվիզիաների մարտական ​​խմբերով՝ գերմանական զորքերը կասեցրին 54-րդ բանակի առաջխաղացումը։

Հարձակումը շարունակելու անհաջող փորձեր կատարվեցին 54-րդ բանակի ստորաբաժանումների կողմից մինչև փետրվարի 27-ը: Արդյունքում բանակային ստորաբաժանումները առաջադիմեցին 3-4 կմ ճակատի 5 կիլոմետրանոց հատվածում և չկատարեցին հիմնական խնդիրը, ինչը չխանգարեց Կ.Ա.Մերեցկովին իր հուշագրություններում դրականորեն ներկայացնել գործողությունները։
:

### 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների գրոհի շարունակություն
Փետրվարին «Իսկրա» գործողության շարունակության ընթացքում 67-րդ բանակը և 2-րդ հարվածային բանակը ստիպված եղան լուծել մի քանի խնդիր՝ ներխուժել գերմանական պաշտպանական հանգույցը 1-ին, 2-րդ Գորոդկիի և 8-րդ նահանգային շրջանի էլեկտրակայանի տարածքում, գրավել Սինյավինո բարձունքները և համագործակցելով 45-րդ Արմյա-Ս-ի և 55-րդ Արմյա-Ս խմբավորումների հետ ջախջախել հակառակորդի Մգինսկո-Սինյավինսկ խմբին:

Փետրվարի 17-ին, մի քանի օր տեւած ծանր մարտերից հետո, 67-րդ բանակի 102-րդ, 138-րդ և 142-րդ հրաձգային բրիգադներին արդյունավետ հրետանային աջակցության շնորհիվ հաջողվեց գրավել 1-ին և 2-րդ քաղաքները և 8-րդ պետական ​​թաղամասի էլեկտրակայանը, իսկ փետրվարի 20-ին նրանք հասան հյուսիսային շրջանի Արբուսով գյուղ: Այսպիսով, վերականգնվել է ցամաքային կապը Նևսկու «Պյատաչոկի» հետ և այս հատվածում անջատվել է ճակատային մասի մի փոքր հատված: Ընդհանուր առմամբ, 67-րդ բանակի ստորաբաժանումներին հաջողվել է առաջ շարժվել 5 կիլոմետր, սակայն զգալի կորուստների պատճառով ստիպված են եղել դադարեցնել հետագա հարձակումը։

Հունվարի վերջին 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները սկսեցին հարձակողական գործողություններ՝ նպատակ ունենալով գրավել Սինյավինո բարձունքները, հարվածներ հասցնելով հարավ-արևմտյան ուղղությամբ թիվ 7 բանվորական բնակավայրի և Գոնտովայա Լիպկայի տարածքներից։ Կռիվն անմիջապես դարձավ ծայրահեղ կատաղի։ Այսպիսով, 10 օրվա ընթացքում 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումները՝ 35 գումարտակով, գրոհեցին 43,3 բարձունքը։ Միևնույն ժամանակ 73-րդ ռազմածովային հրաձգային բրիգադը, 80-րդ և 364-րդ հրաձգային դիվիզիաները, այնուհետև 64-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան, ուժեղացված զգալի հրետանային խմբով, ներխուժեցին բարձրություն 50,1 նիշով [46]։ Բարձունքները մի քանի անգամ փոխեցին իրենց ձեռքերը, բայց ի վերջո 21-րդ գերմանական հետևակային դիվիզիայի և 540-րդ տուգանային գումարտակի ստորաբաժանումները, որոնց աջակցում էին մի քանի *Tiger* տանկեր, կարողացան պահել դրանք իրենց ձեռքում: Մի քանի օր հարաբերական անդորրից հետո՝ փետրվարի 12-13-ին, 2-րդ հարվածային բանակի ստորաբաժանումների գրոհները Սինյավինսկի բարձունքների վրա վերսկսվեցին և շարունակվեցին մինչև փետրվարի վերջ, բայց կրկին հաջողության չհասան: Այսպիսով, 2-րդ հարվածային բանակի գրոհն անհաջող էր և կասեցվեց։ Ավելին, մարտի 6-ին գերմանական 212-րդ հետևակային դիվիզիայի ստորաբաժանումները 502-րդ ծանր տանկային գումարտակի աջակցությամբ իրականացրել են տեղային հարձակողական գործողություն և վերացրել ներթափանցումը իրենց պաշտպանություն Սինյավինոյի և Աշխատավորների թիվ 7 բնակավայրի միջև: Արդյունքում 128-րդ, 18-րդ և 18-րդ դիվիզիոնները շրջափակվել են, մեծ կորուստներ կրեl, և առաջնագիծը տեղափոխվեց Սինյավինո-Գոնտովայա Լիպկա ճանապարհի հյուսիս։

## Փետրվարյան մարտերի արդյունքներ և նոր հարձակողական պլաններ
Փետրվարի 27-ի թիվ 30057 հրահանգում Գերագույն հրամանատարության շտաբը նշել է. «Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների կողմից իրականացված գործողությունները չեն տվել ակնկալվող արդյունքները», իսկ 67-րդ բանակի և 2-րդ հարվածային բանակի ոչ պատշաճ գործողությունները հանգեցրել են «անիմաստ, մեծ զոհերի կենդանի ուժի և տեխնիկայի մեջ»: Բոլոր չորս բանակների (54-րդ, 55-րդ, 67-րդ և 2-րդ շոկի) զորքերին հրամայվեց ժամանակավորապես դադարեցնել հարձակումը և ամրապնդել իրենց դիրքերը, իսկ ռազմաճակատի հրամանատարները պետք է ներկայացնեին հաջորդ համատեղ հարձակողական գործողությունն իրականացնելու իրենց պլանները մինչև մարտի 3-ը:

Չնայած այն հանգամանքին, որ փետրվարին Հյուսիսարևմտյան ճակատի հարձակումը, ինչպես և Լենինգրադի մերձակայքում, չհասավ իր նպատակներին, խորհրդային հրամանատարությունը դեռ ակնկալում էր իրականացնել Բևեռային աստղի պլանը մարտին, բայց ավելի համեստ նպատակներով։ Գերագույն հրամանատարության շտաբի հաջորդ պլանի համաձայն, Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատը մարտի 4-ին սկսեց նոր հարձակում Ստարայա Ռուսայի ուղղությամբ, իսկ Լենինգրադի ռազմաճակատի 55-րդ բանակը և Վոլխովի ռազմաճակատի 8-րդ բանակը մարտի 14-ին՝ ստանալով նույն խնդիրը, ինչ նախկինում։ Հյուծված 67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակները պետք է միանային հարձակմանը միայն թեւերում հաջողության հասնելու դեպքում:

Ենթադրվում էր, որ 8-րդ բանակը Վորոնովո-Լոդվա ճակատում պետք է ճեղքեին հակառակորդի պաշտպանությունը և հսկողության տակ առնեին Սոլոգուբովկա-Մույա շրջանը, կտրելով հակառակորդի հաղորդակցությունը, հասնել հակառակորդի Մգինսկո-Սինյավինո խմբի թիկունքին։ 55-րդ բանակը, առաջանալով Կրասնի Բոր-Պեսչանկայի շրջանից, պետք է գրոհ սկսեր Ուլյանովկայի ուղղությամբ և, գրավելով Սաբլինոն, կտրեր երկաթուղային և մայրուղային հաղորդակցությունը Ուլյանովկա-Մգա շրջանում, այնուհետև գրոհելով Վոյտոլովոյի վրա, միավորվեր 8-րդ բանակի զորքերի հետ և փակեր շրջափակման օղակը:

1943 թվականի մարտի սկզբին խորհրդային-գերմանական ճակատի հարավային մասում կտրուկ փոխված իրավիճակի պատճառով «Բևեռային աստղ» գործողությունը փաստացի չեղարկվեց: Հյուսիսարևմտյան ռազմաճակատի զորքերը սկսեցին իրենց հարձակումը մարտի 5-ին: Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների զորքերը մինչև մարտի 14-ը չկարողացան նախապատրաստվել հարձակմանը, և գործողության մեկնարկը հետաձգվեց 5 օրով: Այս պահին Հյուսիսարևմտյան ճակատի զորքերը, չկարողանալով հասնել հաջողության, արդեն ավարտում էին գործողությունը, որը վերջնականապես դադարեցվեց մարտի 17-ին։

## Գրոհի շարունակություն, 1943 թվականի մարտի 19 - ապրիլի 2
Մարտի 19-ին 55-րդ բանակը Կրասնի Բոր շրջանից հարձակում սկսեց Ուլյանովկայի ուղղությամբ։ Գործողության սկզբում բանակային զորքերին հաջողվել է 6,5 կմ հատվածով ճեղքել ճակատը և առաջ շարժվել մինչև 2,5 կիլոմետր։ Ավելի ուշ, կատաղի մարտերից հետո, բանակի առաջավոր ստորաբաժանումները առաջ շարժվեցին 8–10 կիլոմետր և հասան Սաբլինոյի և Ուլյանովկայի հյուսիս-արևմտյան ծայրամասերը։ Մինչև ապրիլի սկիզբը 55-րդ բանակի ստորաբաժանումները բազմիցս փորձել են վերսկսել հարձակումը, սակայն անհաջողության են մատնվել։

55-րդ բանակի հարձակման մեկնարկին զուգընթաց 8-րդ բանակը Վորոնովոյից հարավ ընկած տարածքից հարձակում սկսեց Մգայի վրա։ Ճակատի Գոնտովայա Լիպկայից մինչև Պոգոստի շրջան ընկած հատվածում խորհրդային զորքերին դիմակայել են 1-ին, 223-րդ, 69-րդ հետևակային և 285-րդ անվտանգության ստորաբաժանումները։

Եռօրյա մարտերից հետո 8-րդ բանակի առաջին էշելոնը (256-րդ, 265-րդ, 286-րդ, 374-րդ և 378-րդ հրաձգային դիվիզիաները, որոնք աջակցում են 35-րդ, 25-րդ, 33-րդ և 50-րդ տանկային գնդերը) ճեղքեցին գերմանական պաշտպանությունը կիլոմետրերով և առաջ շարժվեցին Վորոնովո-8 կիլոմետր լայնությամբ: 64-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիայի գնդից և 122-րդ տանկային բրիգադի տանկային գումարտակից կազմված շարժական խմբին հաջողվել է հյուսիսից շրջանցել Կարբյուսելի հզոր պաշտպանական հանգույցը և կտրել Մգա-Կիրիշի երկաթուղին Տուրիշկինո կայարանից արևելք։ Սակայն գերմանական 18-րդ բանակի հրամանատարությանը հաջողվեց տեղափոխել 21-րդ, 121-րդ հետևակային դիվիզիաները, 11-րդ հետևակային դիվիզիայի 2 գունդը, որոնք կարողացան կասեցնել 8-րդ բանակի առաջխաղացումը։ Ապրիլի 1-ին 14-րդ հրաձգային դիվիզիայի և 1-ին հրաձգային բրիգադի ներմուծումը մարտի՝ 64-րդ դիվիզիայի հաջողությանն աջակցելու համար արդյունք չտվեց:

Ապրիլի 2-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների զորքերին դադարեցնել հարձակումը և անցնել պաշտպանական գործողությունների։ Այսպիսով, հակառակորդի Մգինսկ-Սինյավինսկ խմբի շրջափակման երկրորդ փորձն ավարտվեց անհաջողությամբ:

## Ավիացիան «Իսկրա» գործողության մեջ
### Նախապատրաստում
Գործողության սկզբում Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերին աջակցում էին 13-րդ օդային բանակը, Կարմիր դրոշի Բալթյան ռազմաճակատի օդային ուժերը, 7-րդ կործանիչ ՀՕՊ կորպուսը և 42-րդ, 67-րդ և 23-րդ բանակների խառը օդային գնդերը: Այս բոլոր ուժերը գտնվում էին 13-րդ օդային բանակի հրամանատարի օպերատիվ հսկողության ներքո։

Գործողության սկզբում 13-րդ օդային բանակը և 7-րդ կործանիչ օդային կորպուսը ունեին 287 ինքնաթիռ՝ 26 ռմբակոծիչ, 40 գրոհային ինքնաթիռ, 171 կործանիչ, իսկ մնացած 50 ինքնաթիռները հետախուզական, հայտնաբերող, տրանսպորտային և կապի ինքնաթիռներ էին։ Դրանք հիմնականում նոր տեսակի ինքնաթիռներ էին` *Пе-2* ռմբակոծիչներ, Իլ-2 գրոհային ինքնաթիռներ, Յակ-7 և Լա-5 կործանիչներ։

Բալթյան նավատորմի ռազմաօդային ուժերն ուներ 238 ինքնաթիռ։ Վոլխովի ռազմաճակատի զորքերին աջակցում էին 14-րդ օդային բանակը, 2-րդ կործանիչ օդային կորպուսը և 232-րդ գրոհային օդային դիվիզիան։ Այս ուժերը օպերատիվորեն ենթարկվում էին 14-րդ օդային բանակի հրամանատարին։ Այս խումբը բաղկացած էր 374 սպասարկվող ինքնաթիռներից։ Այսպիսով, երկու ճակատները և նավատորմը ունեին 899 ինքնաթիռ։

Գերմանական ֆաշիստական ​​զորքերի կողմից Լենինգրադի և Վոլխովի ռազճակատների դիմաց հիմնված էին մոտ 150 ինքնաթիռներ, որոնք հատկացված էին 1-ին օդային նավատորմից, որոնք օդից աջակցում էին 18-րդ գերմանական բանակին: Թշնամու ավիացիան հիմնականում իրականացրել է զորքերի հետախուզությունը, կապը, փոքր խմբերով գիշերը փորձել են ռմբակոծել Լադոգա լճի և Լենինգրադի տարանցիկ հենակետերը և առանձնահատուկ ակտիվություն չի ցուցաբերել։

Գործողության նախապատրաստման ընթացքում 13-րդ օդային բանակի օդաչուները իրականացրել են հակառակորդի պաշտպանական գոտիների մանրակրկիտ հետախուզություն։ Հատկապես մանրամասն ուսումնասիրվել են առաջնագիծը, օդանավակայանները և հաղորդակցությունները։ Հակառակորդի պաշտպանության 5-րդ հեռահար հետախուզական ջոկատի և բանակի օդային գնդերում հատուկ նշանակված անձնակազմի կողմից իրականացվել է հակառակորդի պաշտպանության հետախուզական և հեռահար համայնապատկերային օդային նկարահանում։ Լուսանկարվել է 2015 կմ² տարածք։ Լուսանկարչական հետախուզական տվյալների հիման վրա ստեղծվել են տպագրված պայմաններով տեղագրական քարտեզներ։ Արտադրվել է 196 լուսանկարչական պլանշետ՝ վերծանված թիրախներով։ Դրանք մատակարարվում էին ցամաքային զորքերին և օդային ստորաբաժանումներին։

Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների ավիացիայի, Բալթյան նավատորմի ռազմաօդային ուժերի և ցամաքային ուժերի միջև փոխգործակցությունը բարելավելու համար 13-րդ օդային բանակի հրամանատարի համար տեղադրվեց օժանդակ հրամանատարական կետ 67-րդ բանակի հրամանատարի հետ, որը հիմնական հարվածն էր հասցնում Լենինգրադի ճակատային գոտում: Առաջին էշելոնի հրաձգային ստորաբաժանումներ ուղարկվեցին կապի սարքավորումներով ավիացիայի սպաներ, որոնց խնդիրն էր ցամաքային հրամանատարությունից խնդրանքներ ստանալ թշնամու զորքերը և թիրախները ոչնչացնելու և դրանք ավիացիոն ստորաբաժանումների և կազմավորումների հրամանատարական կետեր փոխանցելու, ինչպես նաև ավիացիոն հրամանատարությանը տեղեկացնել հակառակորդի հետ մարտական ​​շփման գծում փոփոխությունների մասին:

Գործողության նախապատրաստական ​​աշխատանքներն իրականացրել է ավիացիոն ինժեներական ծառայությունը։ Դաշտային ինքնաթիռների վերանորոգման խանութները լիովին համալրված էին անձնակազմով, գործիքներով և սարքավորումներով: Յուրաքանչյուր վերանորոգման բազա և ինքնաթիռների արտադրամաս վերապատրաստել է մասնագետների թիմեր՝ օդանավերը տեղում վերանորոգելու համար անհրաժեշտ նյութերով և պահեստամասերով:

Ավիացիոն լոգիստիկայի մասնագետները նույնպես մեծ աշխատանք են կատարել։ Գործողության սկզբում 375 օդանավերի ապաստարաններ են կառուցվել օդանավակայաններում, վերանորոգվել են մուտքի ճանապարհները, վերազինվել են հին օդանավակայանները և կառուցվել նորերը, վերանորոգվել են թռիչքուղիները։ Ստեղծվեց կեղծ օդանավերի ցանց, սարքավորվեցին կապի կենտրոններ, կառուցվեցին բլինդաժներ, արհեստանոցներ, ճաշարաններ։ Մինչ գործողության մեկնարկը օդային լոգիստիկ ստորաբաժանումները մատակարարել են զինամթերք, անհրաժեշտ ավիացիոն սարքավորումներ, վառելիք և քսանյութեր։

### Գրոհ
1943 թվականի հունվարի 12-ին Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների զորքերը անցան հարձակման։ Եղանակային պայմաններն այդ պահին շատ բարդ էին ավիացիոն գործողությունների համար։ Ամպածածկույթը իջել է 100 մ-ից ցածր, հորիզոնական տեսանելիությունը չի գերազանցել 500 մ-ը։ Բարդ եղանակը թույլ չէր տալիս մեծ խմբերով ինքնաթիռներ օգտագործել։ Ցամաքային ստորաբաժանումներին աջակցությունը և հակառակորդի ականանետային և հրետանային մարտկոցների ճնշումն իրականացվել է գրոհային ինքնաթիռների և կործանիչների փոքր խմբերի կողմից։ Նևայի հատման ժամանակ կործանիչները ծածկում էին առաջ գնացող հրաձգային ստորաբաժանումները գերմանական ինքնաթիռների հարձակումներից։

Հարձակման առաջին օրվա ընթացքում 13-րդ օդային բանակի օդաչուները իրականացրել են 159 թռիչք։ Վոլխովի ռազմաճակատում, նախքան հրետանային նախապատրաստության մեկնարկը, 14-րդ օդային բանակի ռմբակոծիչների խմբերը և գրոհային ինքնաթիռները գրոհել են թշնամու հենակետերը և հրետանային կրակի դիրքերը։ Հարձակման մեկնարկով 14-րդ օդային բանակի ստորաբաժանումները կատարեցին այնպիսի առաջադրանքներ, ինչպես Լենինգրադի ռազմաճակատի ռազմաօդային ուժերը։

Եղանակային պայմանների բարելավումից հետո մարտական ​​գործողությունների են անցել թեթև գիշերային По-2 ռմբակոծիչները։ Հունվարի 14-ի գիշերը 15 По-2 ինքնաթիռներ իրականացրել են 44 մարտական ​​թռիչք (29 ռմբակոծություն և 15 հետախուզական)։ Թշնամու դեմ գիշերային հարվածները մեծ նշանակություն ունեին, քանի որ նացիստական ​​հրամանատարությունը ձգտում էր կանխել Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների միաձուլումը և ամեն գնով աչքի ընկնել Շլիսելբուրգում: Հունվարի 14-ին և 15-ին 13-րդ օդային բանակը, օգտվելով բարենպաստ եղանակից, իրականացրել է 499 թռիչք։

Գերմանական օդուժը նույնպես ակտիվացրել է իր գործունեությունը։ Հունվարի երկրորդ տասնօրյակում բեկումնային գոտում նկատված հակառակորդի 416 ինքնաթիռներից 187-ը մասնակցել են օդային մարտերին։ Հատկապես ծանր էր գրոհային ինքնաթիռների համար, որոնք գործում էին հենց առաջնագծի մոտ՝ ցածր բարձրությունների վրա։

Լենինգրադի շրջափակումը ճեղքելուց հետո մեր զորքերը պետք է ամրապնդեին իրենց դիրքերը ազատագրված տարածքում և ընդլայնեին բեկումնային ճակատը։ Հունվարի վերջին 1-ին ռմբակոծիչ օդային կորպուսը ներգրավվեց մարտական ​​գործողությունների Վոլխովի ռազմաճակատում։

Գերմանական հրամանատարությունը շտապ ուժեղացրել է 1-ին օդային նավատորմի ակտիվ ստորաբաժանումները, ռմբակոծիչների երեք խումբ տեղափոխվել է Լենինգրադ։ Լենինգրադի ուղղությամբ ինքնաթիռների թիվը հասցվել է 250-ի։ Զգալիորեն աճել է թշնամու ավիացիայի ակտիվությունը։ Հունվարի առաջին տասնօրյակում իրականացրել է 215 թռիչք, երկրորդ տասնօրյակում՝ 311, իսկ երրորդում՝ 558։ Գերմանական ավիացիան հիմնականում մարտադաշտում և անմիջական թիկունքում գործում էր մեր զորքերի դեմ։

Ողջ հունվար ամսվա ընթացքում, չնայած եղանակային շատ բարդ պայմաններին, 13-րդ օդային բանակի ավիացիոն ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները իրականացրել են 2426 թռիչք, որից 1636-ը՝ ցերեկը, 790-ը՝ գիշերը։ 7-րդ կործանիչ ավիացիայի կորպուսի օդաչուները 702 թռիչք են իրականացրել։ 13-րդ օդային բանակի մարտական ​​թռիչքների մինչև 60%-ն իրականացվել է անձնակազմի կողմից՝ մարտադաշտում զորքերին աջակցելու համար: 1943 թվականի հունվարին օդաչուները օդային մարտերում խոցեցին հակառակորդի 74 ինքնաթիռ, ևս 45-ը ոչնչացվեց մեր ՀՕՊ-ի կողմից։

Փետրվարին զորքերի հարձակողական գործողությունների ընթացքում 13-րդ օդային բանակի անձնակազմերը, օգնելով 55-րդ և 67-րդ բանակներին, իրականացրել են 2027 թռիչք, ճնշել են 200 հրետանային և ականանետային մարտկոցների կրակը, ոչնչացրել հակառակորդի մեծ թվով մարտական ​​տեխնիկա և կենդանի ուժ, հակառակորդի օդային 3 մարտական ​​տեխնիկա և 4 օդային հարվածներ են հասցրել: Այս ժամանակահատվածում հարձակման սկզբում 13-րդ օդային բանակի ավիացիան կազմում էր 310 ինքնաթիռ։

Երբ մարտին Կրասնոբորսկի գործողությունը վերսկսվեց 55-րդ բանակի կողմից, 13-րդ օդային բանակի հիմնական ջանքերն ուղղված էին ցամաքային ուժերին աջակցելուն: 2988 ինքնաթիռների թռիչքներից 2004-ն իրականացվել է մարտի դաշտում և թիկունքում թշնամու անձնակազմն ու տեխնիկան ոչնչացնելու համար, իսկ 241-ը՝ հետախուզական: Օդային ծանր մարտերը շարունակվեցին ամբողջ ամսվա ընթացքում։

## Արդյունքներ
1943 թվականի հունվարի 18-ին Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների զորքերը ճեղքեցին Լենինգրադի բլոկադան։ Թեև ձեռք բերված ռազմական հաջողությունները բավականին համեստ էին (քաղաքը երկրի հետ կապող միջանցքի լայնությունը ընդամենը 8-11 կիլոմետր էր), սակայն շրջափակման ճեղքման քաղաքական, նյութական, տնտեսական և խորհրդանշական նշանակությունը չի կարելի գերագնահատել։ Կարճ ժամանակում կառուցվեցին Պոլյան-Շլիսելբուրգ երկաթուղային գիծը, մայրուղին (պատերազմից հետո այն դարձավ Մուրմանսկի մայրուղու, ժամանակակից P21 մայրուղու մի մասը) և Նևայի վրայով մի քանի կամուրջներ։ Փետրվարի 7-ին «մայրցամաքից» առաջին գնացքը հասավ Ֆինլանդիայի կայարան։ Արդեն փետրվարի կեսերին Լենինգրադում սկսեցին գործել երկրի այլ արդյունաբերական կենտրոնների համար սահմանված սննդի մատակարարման չափանիշները։ Այս ամենը արմատապես բարելավեց քաղաքի բնակիչների և Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերի վիճակը։

Շրջափակման ճեղքումը շրջադարձային դարձավ Լենինգրադի ճակատամարտում։ Գերմանական զորքերի կողմից Լենինգրադը գրոհելու նույնիսկ տեսական հնարավորությունը վերջնականապես հանվեց. Հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ նախաձեռնությունը վերջապես անցավ խորհրդային զորքերին։ Այս իրավիճակում Գերագույն հրամանատարության շտաբը հնարավոր համարեց ոչ միայն զարգացնել ձեռք բերված հաջողությունը և վերականգնել վերահսկողությունը Կիրովի երկաթուղու վրա, այլև իրականացնել ավելի լայնածավալ գործողություն՝ ամբողջությամբ վերացնել Լենինգրադի շրջափակումը և ազատագրել ամբողջ Լենինգրադի շրջանը: Այնուամենայնիվ, «Բևեռային աստղ» գործողությունն ավարտվեց անհաջողությամբ: Խորհրդային զորքերը Լենինգրադի մոտ չկարողացան զարգացնել հարձակումը, հաղթել գերմանական Մգինսկ-Սինյավին խմբին, ապահովել ամուր երկաթուղային կապ քաղաքի և երկրի միջև, ինչպես նաև հակառակորդին հետ մղել այնպիսի հեռավորության վրա, որը կբացառեր հրետանային գնդակոծությունը: Միայն 1944 թվականի հունվարին՝ Լենինգրադ-Նովգորոդ գործողության ժամանակ, Լենինգրադն ամբողջությամբ ազատագրվեց թշնամու շրջափակումից։

## Կողմերի կորուստներ
### ԽՍՀՄ
Խորհրդային զորքերի ընդհանուր կորուստները «Իսկրա» գործողության ընթացքում (12–30 հունվարի) կազմել են 115082 (33940 անդառնալի), ընդ որում Լենինգրադի ռազմաճակատը կորցրեց 41264 մարդ (12320 անդառնալի), իսկ Վոլխովի ռազճակատը կորցրեց 73818 մարդ: Բացի այդ, այս ընթացքում խորհրդային զորքերը կորցրել են 41 տանկ, 417 հրազեն և ականանետ, 41 ինքնաթիռ։ Այլ աղբյուրների համաձայն՝ առավել զգալի են եղել ռազմական տեխնիկայի կորուստները։ Այսպես, ըստ պատմաբան Ի.Մոշչանսկու, Լենինգրադի ռազմաճակատը կորցրել է 221 տանկ։ Գերմանական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս նույնիսկ ավելի նշանակալի թվեր (հունվարի 12-ից ապրիլի 4-ն ընկած ժամանակահատվածում)՝ 847 տանկ և 693 ինքնաթիռ:

Քանի որ փետրվար-ապրիլ ամիսների գործողություններում Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների կորուստների մասին պաշտոնական տվյալներ չկան, այս ժամանակահատվածում խորհրդային զորքերի կորուստները կարելի է գնահատել միայն մոտավորապես։

Ըստ պատմաբան Գ.Շիգինի՝ 55-րդ բանակները մարտ-ապրիլի սկզբներին կազմում էին 150,00 մարդ (67-րդ և 2-րդ հարվածային բանակների կորուստները փետրվարին՝ 55,000 - 57,000, 55-րդ և 54-րդ բանակների կորուստները փետրվարին՝ 38,000 - 40,000, 8-րդ և 55-րդ բանակների կորուստները մարտին - ապրիլի սկզբին 57,000-ը): Այս տվյալները համահունչ են ամերիկացի պատմաբան Դ. Գլանցի կողմից տրված կորուստների գնահատականին` 150,000 (35,000 անդառնալի) և տարբերվում են գերմանական գնահատականներից, համաձայն որոնց՝ հունվար-ապրիլի սկզբին խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 270,000 մարդ:

### Գերմանիա
Խորհրդային աղբյուրները ամենից հաճախ նշում էին 1943 թվականի հունվարի 12-30-ը «Իսկրա» գործողության ընթացքում Գերմանիայի կորուստների հետևյալ թվերը՝ սպանվածներ և վիրավորներ՝ 19000 մարդ, գերիներ՝ 1275 մարդ։ Թշնամին կորցրել է 272 հրացան, 1200 գնդացիր և ավելի քան 300 ականանետ։ Որոշ աղբյուրներ կրկնում են 1943 թվականի հունվարի 18-ի *совинформбюро*-ի զեկույցի տեղեկատվությանը մոտ տվյալներ՝ 13000 մարդ սպանվել և 1261 մարդ գերվել է, թեև ակնհայտ է, որ այդ տվյալները, նույնիսկ եթե օբյեկտիվ են համարվում, վերաբերում են միայն գործողության սկզբնական շրջանին։ Բացի այդ, պնդում են, որ միայն «Իսկրա» գործողության առաջին մասի ընթացքում գերմանական զորքերի տեխնիկայի կորուստները կազմել են 650 հրազեն (որից 400-ը գրավվել է), 300 ականանետ, 500 գնդացիր և առնվազն 100 ինքնաթիռ:

Ըստ գերմանական տվյալների (զինվորի շտաբի ամփոփ հաշվետվություններ կորուստների մասին) 1943 թվականի հունվարին 18-րդ բանակը կորցրել է 22619 մարդ։ Ամսվա առաջին կիսամյակում բանակի ընդհանուր կորուստները (հաշվի առնելով մարտին անմիջականորեն չմասնակցած դիվիզիոնների կորուստները) կազմել է 6406 մարդ (որից 1543-ը զոհվել և անհետ կորել է), իսկ հունվարի 16-ից հունվարի 31-ն ընկած ժամանակահատվածում՝ 16213 մարդ (որից 4569-ը եղել է անհետ կորած)։ Ամենամեծ կորուստները կրել են 1-ին (2342 զինվոր և սպա զոհված, անհայտ կորած և վիրավոր), 61-րդ (2706), 96-րդ (3202), 170-րդ (1679), 227-րդ (2444) հետևակային և 28-րդ եգերական (1.849) դիվիզիոնը: Այս 6 դիվիզիաների ընդհանուր կորուստները կազմել են հունվարին ամբողջ 18-րդ բանակի ընդհանուր կորուստների ավելի քան 75%-ը։ Զգալի կորուստներ է կրել նաև 502-րդ ծանր տանկային գումարտակը՝ գերմանական միակ տանկային ստորաբաժանումը, որը մասնակցել է մարտին։ Հունվարի վերջին գումարտակի մոտ մնացել էր ընդամենը երկու *Pz.Kpfw.VI Tiger* տանկ և մի քանի *PzKpfw III* տանկ, որոնք բոլորը վնասված էին կամ անսարք էին։ Մնացած տանկերը (ավելի քան 20) կորել են անդառնալիորեն, այդ թվում՝ 6 *Pz.Kpfw.VI Tiger* տանկ։

Այն, որ Լենինգրադի մոտ կատաղի մարտերը շարունակվել են 1943 թվականի փետրվարին, հաստատում է այդ ամսում 18-րդ բանակի կորուստների թիվը՝ 29448 մարդ (որից 9632-ը՝ անդառնալի կորուստներ)։ Հատկապես մեծ կորուստներ են կրել 55-րդ բանակի ստորաբաժանումների դեմ գործող 250-րդ իսպանական դիվիզիան (ընդհանուր կորուստներ՝ 2952) և ՍՍ ոստիկանության բաժինը (2860)։ Սինյավինո բարձունքներում պաշտպանությունը պահող դիվիզիաները նույնպես մեծ կորուստներ են կրել, մասնավորապես՝ 21-րդ (2669) և 11-րդ դիվիզիաները (1922)։ Մարտին զգալի են եղել նաև 18-րդ բանակի կորուստները՝ 21242 զինվոր և սպա (որից 3867-ը՝ անդառնալի կորուստներ)։

Այսպիսով, 1943 թվականի հունվար-մարտին 18-րդ բանակի կորուստները կազմել են 73309 սպանված, վիրավոր և անհետ կորած (որից 19611 մարդ անդառնալիորեն կորել է)։

## «Իսկրա» գործողությունը պատմագրության մեջ
Երկար ժամանակ պաշտոնական ռուսական (և դրանից առաջ՝ խորհրդային) պատմագրության մեջ «Իսկրա» գործողությունը ներառում էր միայն Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների 67-րդ, 2-րդ հարվածի և 8-րդ բանակների մարտական ​​գործողությունները 1943 թվականի հունվարի 12-30-ն ընկած ժամանակահատվածում: Այս դեպքում առավել ամբողջական նկարագրվեց հարձակման միայն սկզբնական և ամենահաջող շրջանը՝ մինչև շրջափակման խախտման պահը։ Հունվարի երկրորդ կեսից սկսած ռազմական գործողությունների ընթացքի մասին շատ ավելի քիչ խոսվեց, իսկ փետրվար-ապրիլ ամիսների գործողությունները, թեև «Իսկրա» գործողության մաս չեն համարվում, բայց որևէ կերպ չանվանվեցին։
Այդ պատճառով պատմական գրականության մեջ առաջացել են այս իրադարձությունների տարբեր մեկնաբանություններ և Լենինգրադի մերձակայքում փետրվար-ապրիլ ամիսներին իրականացված գործողությունների տարբեր անվանումներ՝ Կրասնոբորսկայա (Լենինգրադի ճակատի 55-րդ բանակի հարձակումը Կրասնի Բորի շրջանում փետրվարին, իսկ հետո՝ մարտ-ապրիլ ամիսներին)), Կրասնոբորսկո-Սմերդինսկայա, Տոսնենսկո-Մգինսկայա (երկու ճակատների համատեղ հարձակում փետրվարի 10-27-ին), Մգինսկո-Սինյավինսկայա, Վոյտոլովո-Մգինսկայա (երկու ճակատ 7-2, մարտի 1-ի համատեղ հարձակում)։

Այն փաստը, որ նույնիսկ Գերագույն հրամանատարության շտաբի սկզբնական ծրագրի համաձայն, շրջափակման ճեղքումը հարձակման միայն առաջին փուլն էր, մի շարք պատմաբանների հիմք տվեց այս ժամանակահատվածում խորհրդային զորքերի ռազմական գործողությունները Լենինգրադի մոտ համարել «Իսկրա» գործողության շարունակությունը: Ավելին, ինչպես խորհրդային շրջանի մի շարք հրապարակումներում, այնպես էլ ժամանակակից պատմաբանների աշխատություններում Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների փետրվար-ապրիլին համատեղ գործողությունները նկարագրվում են որպես հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ խորհրդային զորքերի ընդհանուր ռազմավարական հարձակման մաս՝ «Բևեռային աստղ» ծածկանունով:

Արդյունքում, իրադարձությունների մեկնաբանությունը ՌԴ ՊՆ պաշտոնական հրապարակումներում որոշակիորեն փոխվել է։ 2012 թվականին հրատարակված «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմը» հանրագիտարանի երրորդ հատորում ընդլայնվել է «Իսկրա» գործողության ժամկետը։ Ամբողջ գործողությունը պայմանականորեն բաժանված է երեք փուլի՝ առաջինը՝ մինչև հունվարի 20-ը, երկրորդը՝ մինչև հունվարի 30-ը, երրորդը՝ մինչև փետրվարի վերջ։ «Իսկրա» գործողությունը, ինչպես նախկինում, ներառում է միայն 2-րդ հարվածի, 8-րդ և 67-րդ բանակների մարտական ​​գործողությունները, բայց այժմ նաև 1943 թվականի հունվարին և փետրվարին, որոնք եղել են «Բևեռային աստղ» ռազմավարական ծրագրի անբաժանելի մասը։

Գերմանական պատմական գրականության մեջ 1943 թվականի հունվար-ապրիլին Լենինգրադի մոտ տեղի ունեցած մարտերը սովորաբար կոչվում են «Լադոգա լճի երկրորդ ճակատամարտ» (կամ «Լադոգայի երկրորդ ճակատամարտ»), որը բաղկացած էր երեք փուլից՝ հիմնական հարձակումը հունվարի 12-ից փետրվարի 3-ը, գրոհը եզրերին՝ փետրվարի 10—24-ը և երկրորդ հարձակումը շրջափակման նպատակով 1943 թվականի մարտի 19-ից ապրիլի 4-ը:

## Գործողության մասնակիցների պարգևներ և սխրանքներ
Հունվարյան մարտերում ցուցաբերած արիության և հերոսության համար խորհրդային մոտ 19000 զինվոր պարգևատրվել է շքանշաններով և մեդալներով, 9-ը՝ Խորհրդային Միության հերոսի կոչում (այլ տվյալներով՝ 12)։ Հատկապես աչքի ընկած ստորաբաժանումները վերածվել են պահակախմբի՝ 136-րդ (հրամանատար Ն. Պ. Սիմոնյակ) և 327-րդ (հրամանատար Ն. Ա. Պոլյակով) հրաձգային դիվիզիաները վերափոխվել են 63-րդ և 64-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիաների, իսկ 61-րդ տանկային հրաձգային բրիգադը՝ 31-րդ տանկային գվարդիական բրիգադ։

2022 թվականի հունվարին Պաշտպանության նախարարությունը հրապարակեց մի շարք արխիվային փաստաթղթեր, որոնց համաձայն՝ Լենինգրադի և Վոլխովի ռազմաճակատների, ինչպես նաև Բալթյան նավատորմի 19 հազար պարգևատրված զինվորներից շրջափակման ճեղքմանը ցուցաբերած հերոսության, արիության և խիզախության համար 25-ին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում:

Մի քանի փաստաթղթեր նկարագրում են 136-րդ հրաձգային դիվիզիայի 270-րդ հրաձգային գնդի Կարմիր բանակի կապավոր Մոլոդցովի սխրանքը: Գերմանական կրակը ճնշելիս սպառելով իր բոլոր նռնակները՝ նա որոշեց դիմել ծայրահեղ քայլերի։ Մոլոդցովը մարմնով ծածկել է հրակնատը։ Կարմիր բանակի զինվորն իր կյանքի գնով խորհրդային ստորաբաժանումներին հնարավորություն տվեց անակնկալ կերպով վերցնել 305 մմ-անոց գերմանական մարտկոցը։

Լենինգրադի ռազմաճակատի քաղաքական ղեկավարության զեկույցում 1943 թվականի հունվարի 11-18-ը 67-րդ բանակի մարտական ​​գործողությունների մասին հիշատակվում էր սերժանտ մայոր Մակարենկոն։ «Վիրավոր մնաց շարքերում և գնդացիրով ոչնչացրեց ավելի քան հիսուն գերմանացիների։ Նա ձեռնամարտերից մեկում գերի է վերցրել 11 գերմանացիների», - ասվում է փաստաթղթում։ Նաև նկարագրում է գնդացրորդների անձնակազմի հրամանատար, կրտսեր սերժանտ Դյատլովի և Կարմիր բանակի զինվոր Կոզյուրի գործողությունները, ովքեր «թույլ տվեցին գերմանացիներին հասնել 50-60 մետրի վրա և սկսեցին սառնասրտորեն կրակել ֆաշիստների վրա։ Այս ճակատամարտում նրանք սպանեցին 117 նացիստների»։:

## Արվեստում
մինի|ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ, 1973. 30 տարի շրջափակման ճեղքումից ի վեր
*Ալեքսանդր Չակովսկի, «Բլոկադա» (հ․ 6, գիրք 5), Մոսկվա, 1977, 766 էջ։
* Ալ․ Չակովսկու ստեղծագործությունների հիման վրա նկարահանված կինոէպոպեա — «Իսկրա Գործողություն (ֆիլմ)», 1977 г.
*Սամուիլ Մարշակի բանաստեղծությունը՝ «Վերջը չունի վերջ» («У кольца нет конца»)
* «Սահման (ֆիլմ, 2018)» (*Рубеж*) ֆիլմ, 2018

## Գրականություն
### Փաստաթղթեր
* 
* 
* 
* 
* 

#### Գերագույն հրամանատարության շտաբի հրամանագրեր
* Директива Ставки ВГК № 170696 от 2.12.1942 г.
* Директива Ставки ВГК № 170703 от 8.12.1942 г.
* Директива Ставки ВГК № 30034 от 01.02.1943 г.
* Директива Ставки ВГК № 30057 от 27.02.1943 г.
* Директива Ставки ВГК № 30066 от 07.03.1943 г.
* Директива Ставки ВГК № 30086 от 2.04.1943 г.
* Директива Ставки ВГК № 30087 от 2.04.1943 г.

### Հուշագրություններ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Պատմական ուսումնասիրություններ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Тарасов М. Я.* Семь январских дней // Военно-исторический журнал — 2003. — № 1. — С. 38—46.
* 
* 
* *Арутюнян Б.* Артиллерия в прорыве блокады Ленинграда. // Морской сборник. — 2006. — № 5. — С.83—85.

## Կինո
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Թանգարան-արգելոց «Լենինգրադի շրջափակման ճեղքումը»
* «Իսկրա» ռազմագործողություն՝ Լենինգրադի պաշարումը ճեղքելու համար (12—30.01.1943)
* Աշխատավորական թիվ 5 բնակավայր Լենինգրադի շրջափակման բեկման վայր 18.01.1943
* 

Կատեգորիա:Լենինգրադի բլոկադա
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ռուսաստանում