Քլեր Լի Շենոլտ

**Քլեր Լի Շենոլտ** (, ), ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի գեներալ-լեյտենանտ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Չինաստանում ղեկավարել է «Թռչող վագրեր» ավիաէսկադրիլը, որում կռվել են ամերիկացի կամավորները։

## Երիտասարդ տարիներ
Քլեր Լի Շենոլտը ծնվել է Տեխաս նահանգի Հանտ շրջան Կոմերս քաղաքու։ Նրա ծնողները Ջոն Սթոունուոլ Ջեքսոն Շենոլտը և Ջեսսի Շենոլտն են։ Մայրը ծնվել է 1876 թվականի օգոստոսի 20-ին Ֆրանկլին համայնքում (Լուիզիանա), նա Ուիլյամ Վոլես Լիի (1836-1911, Հենրի Բրայանթ Լիի և Մարգարեթ Բել Լիի որդին, Միսիսիպի նահանգի Սքոթ շրջանի հայտնի ստրկատերեր և հողատեր) և նրա երկրորդ կնոջ ՝ Ջոզեֆինա Գիլբերտի երկրորդ դուստրն է։ Քլեր Շենոլտը մեծացել է Լուիզիանա նահանգի Թենսաս շրջանի Ուոթերպրուֆ քաղաքում։ 1909 թվականի կեսերից նա սկսել է կեղծ կերպով նշել 1890 թվականի սեպտեմբերը որպես իր ծննդյան ամսաթիվ, քանի որ նա շատ երիտասարդ էր դպրոցից անմիջապես հետո քոլեջ ընդունվելու համար, և հայրը նրան վերագրել է երեք տարի: 1909 թվականի սեպտեմբերից ի վեր նա սկսել է գրել իր իսկական ծննդյան ամսաթիվը: 1900 թվականին ԱՄՆ-ում անցկացված մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ Քլեր Լի Շենոլտն այն ժամանակ վեց տարեկան էր և ուներ երեք տարեկան կրտսեր եղբայր։ 
[մինի|Շենոլտի տունը գտնվում է [Տեխաս|Տեխաս նահանգի Կոմերս քաղաքում]]

## Ռազմական գործունեություն
1909-ից 1910 թվականներին Շենոլտը սովորել է Լուիզիանայի պետական համալսարանում, որտեղ ստացել է պահեստազորի սպայի կրթություն։  Նա սովորել է թռչել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ԱՄՆ ռազմաօդային ուժեր շարքերում և մնացել այնտեղ, երբ 1926 թվականին այն վերակազմավորվել է ԱՄՆ բանակի օդային կորպուսի, իսկ 1930-ական թվականներին դարձել է Օդային կորպուսի մարտավարական դպրոցի կործանիչների ամբիոնի վարիչ։ 1937 թվականին վատ առողջության ու վերադասների հետ բախումների պաճառով Շենոլտին ստիպել են հեռանալ ծառայությունից: Դրանից հետո նա միացել է մասնավոր անձանց փոքր խմբին, որոնք մարզում էին չինացի օդաչուներին։ Ծառայում էր որպես ավիացիոն խորհրդատու Չինաստանի Հանրապետության ղեկավարի՝ Չան Կայշիի օրոք ՝ ճապոնա-չինական պատերազմի ժամանակ:

Շենոլտը մասնակցել է գործողությունների պլանավորմանը և հետևել է չինական ռազմաօդային ուժերի գործողություններին Curtiss P-36 Hawk-ի հետ մարտում։ Այս ժամանակահատվածում նա կազմավորել է օտարերկրացիների ավիախումբ։

### Սուն Մեյլին և «Թռչող վագրեր» ավիաէսկադրիլի ձևավորում
Չան Կայշիի կինը՝ Սուն Մեյլինը, ղեկավարել է ավիացիայի հանձնաժողովը և, դե ֆակտո, Չինաստանում Քլեր Շենոլտի գործատուն էր։ Շենոլտը ստանձել է հակաօդային պաշտպանության խորհրդականի պաշտոնին՝ ամսական 1000 դոլար աշխատավարձով, որպեսզի երեք ամսվա ընթացքում ուսումնասիրեր չինական ռազմաօդային ուժերը։ Նա Չինաստան է ժամանել 1937 թվականի հունիսին՝ ԱՄՆ Ռազմաօդային ուժերից պաշտոնապես ազատվելուց հետո։

1938 թվականի ամռանը Շենոլտը մեկնել է Կունմին՝ Չինաստանի հարավարևմտյան Յուննան նահանգի մայրաքաղաք, որպեսզի Սուն Մեյլինի հանձնարարությամբ ամերիկյան հալոցքից ձուլի նոր չինական ռազմաօդային ուժեր։ 1939 թվականի հոկտեմբերի 19-ին նա հատուկ առաքելությամբ մեկնել է ԱՄՆ։ Տեսնելով չինական ռազմաօդային ուժերի փլուզումը՝ օդաչուների վատ պատրաստվածության և սարքավորումների բացակայության պատճառով, Չան Կայշին նրան հանձնարարել էր ԱՄՆ-ում ինքնաթիռներ գտնել՝ Չինաստանը լիակատար պարտությունից փրկելու համար։

Նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտը Չինաստան է ուղարկել 100 Curtiss P-40 ինքնաթիռ՝ լենդ-լիզ ծրագրով։ Միաժամանակ, Շենոլտը ԱՄՆ-ում 300 մարդ է վարձել որպես օդաչուներ և սպասարկող անձնակազմ, որոնք Չինաստան են մեկնել զբոսաշրջիկների տեսքով։ Նրանք վարձու աշխատողներ էին, այլ ոչ թե իդեալիստներ, ովքեր մտադիր էին փրկել Չինաստանը։ Սակայն հենց նրանք էին, ովքեր Շենոլտի ղեկավարությամբ ստեղծել են մի զորամաս, որը Ասիայում դարձել է Ամերիկայի ռազմական հզորության խորհրդանիշ։
մինի|Կապիտան Շենոլտը Boeing Պ-12 ինքնաթիռի առջև

### «Թռչող վագրեր»
Առաջին ամերիկյան կամավորական խումբը, որն առավել հայտնի է որպես **«**Թռչող վագրեր**»**, հիմնականում տեղակայված էր Կունմինում (Չինաստանի Յունան նահանգ)։ Նրանք մարզումները սկսել են 1941 թվականի օգոստոսին և ճապոնացիների դեմ կռվել են յոթ ամիս՝ Փերլ Հարբորի վրա հարձակումից հետո։

Շենոլտի երեք էսկադրիլիաները զինված էին Curtiss P-40 ինքնաթիռներով և օգտագործում էին կործանիչ ծածկույթի մարտավարություն, ինչը թույլ էր տալիս լավագույնս օգտագործել հնացած P-40-ները՝ պաշտպանելու Մյանմարի ճանապարհը, Ռանգունը և Հարավարևելյան Ասիայի ու արևմտյան Չինաստանի այլ ռազմավարական նշանակության կարևոր վայրեր։

«Թռչող վագրեր»-ը նաև վճռորոշ դեր են խաղացել ճապոնական զորքերի՝ Մյանմարի տարածքից Հարավային Չինաստան ներխուժումը կանխելու հարցում։

1942 թվականին «Թռչող վագրեր»-ը պաշտոնապես ընդգրկվել են ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի կազմում։ Դեռևս դրանից առաջ Շենոլտը վերադարձել էր բանակ՝ ստանալով գնդապետի կոչում։ Ավելի ուշ նա ստացել է բրիգադի գեներալի, այնուհետև՝ 14-րդ օդային բանակի հրամանատարության ժամանակ գեներալ-մայորի կոչում։

### Չինական, մյանմարական և հնդկական ռազմական գործողությունների թատերաբեմ
Պատերազմի տարիներին Շենոլտը առճակատվել է ԱՄՆ ցամաքային զորքերի հրամանատար Ջոզեֆ Ստիլվելի հետ: Շենոլտը կարծում էր, որ 14-րդ օդային բանակը, Չինաստանում գտնվող բազաներից գործելով, կարող է հարվածել ճապոնացիներին՝ համագործակցելով չինական բանակի հետ: Ստիլվելը, իր հերթին, ցանկանում էր, որ ողջ ավիացիան փոխանցվի իրեն՝ Մյանմարի տարածքով Հնդկաստանից Չինաստան ցամաքային միջանցք բացելու համար, որով հնարավոր կլիներ Չինաստան տեղափոխել բավարար քանակով ռազմական գույք՝ քսանից երեսուն դիվիզիաների արդիականացման և սպառազինման համար: Չան Կայշին սատարել է Շենոլտին, քանի որ վախենում էր, որ անգլիացիները Մյանմարում հետապնդում են իրենց գաղութատիրական շահերը և մեծ հարձակում ճապոնացիների վրա չէր նախատեսում: Նա նաև մտավախություն ուներ իր պաշտոնապես ենթակա կիսաինքնուրույն գեներալներից և վախենում էր, որ մեծ կորուստները կբարելավեն իր հակառակորդի՝ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության դիրքերը:

1943 թվականի նոյեմբերին բարենպաստ եղանակը թույլ է տվել ճապոնական ռազմաօդային ուժերին մարտահրավեր նետել դաշնակիցների ռազմաօդային ուժերին, և նրանք սկսել են ավիահարձակումներ Կալկաթայի և Հիմալայների օդային կամուրջն ապահովող ավիաբազաների վրա, մինչդեռ ճապոնական կործանիչները սկսել են խոցել դաշնակիցների ինքնաթիռներին, որոնք համարձակվում էին հայտնվել Մյանմարի օդային տարածքում։

1944 թվականին ճապոնական ցամաքային զորքերը գրավել են Շենոլտի ավիաբազաները։ Սակայն աստիճանաբար դաշնակիցների ռազմաօդային ուժերի թվաքանակը և որակը սկսեցին ի հայտ գալ։ 1944 թվականի կեսերից գեներալ-մայոր Ջորջ Սթրեյթմայերի ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի Հեռավոր Արևելքի հրամանատարության ինքնաթիռները սկսել են գերակշռել Մյանմարի երկնքում, և այս գերակայությունն այլևս երբեք չի վիճարկվել։ Միևնույն ժամանակ, օդային կամուրջով տեղափոխվող բեռների ծավալը հասել է այն մակարդակին, որը հյուսիսային Մյանմարում դաշնակիցների հարձակման դեպքում խոստացել էին օգնություն ցուցաբերել։

Շենոլտը երկար ժամանակ պայքարում էր օդային կամրջի ընդլայնման համար՝ կարծելով, որ Մյանմարի միջով ոչ մի ճանապարհ չի կարող ապահովել այն բեռնափոխադրումը, որն անհրաժեշտ է չինական զորքերը վերազինելու համար։ Այնուամենայնիվ, Լեդո ճանապարհի կառուցումը շարունակվել է ողջ 1944 թվականի ընթացքում և ավարտվել 1945 թվականի հունվարին։ Սկսվել է նոր չինական դիվիզիաների նախապատրաստական աշխատանքները, սակայն բեռնափոխադրումների խոստացված ծավալին այդպես էլ չի հաջողվել հասնել։ Այն ժամանակ, երբ չինական զորքերը սկսել էին նկատելի ծավալի մատակարարումներ ստանալ Լեդո ճանապարհով, պատերազմն արդեն ավարտվել էր։

## Պատերազմից հետո
Շենոլտը, ի տարբերություն Ջոզեֆ Ստիլվելի, բարձր կարծիք ուներ Չան Կայշի մասին և կոչ էր անում միջազգային մակարդակով աջակցել Ասիայում հակակոմունիստական շարժումը: Վերադառնալով Չինաստան՝ նա ձեռք է բերել մի քանի դուրս գրված ինքնաթիռներ և կազմակերպել «Civil Air Transport» ավիաընկերությունը (որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես «Air America»): 1940-ական թվականների վերջերին այս ինքնաթիռները տեղափոխում էին բեռներ գոմինդանյան ուժերի համար Չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում, իսկ 1950-ական թվականներին՝ օգտագործվում էին ֆրանսիական զորքերին Հնդկա-Չինաստանում, Գոմինդանյան օկուպացիոն ուժերին Հյուսիսային Մյանմարում, ինչպես նաև Թաիլանդի ոստիկանությանը օգնելու համար:
մինի|Շենոլտը և նրա երկրորդ կինը՝ Չեն Սյանմեյը
1947 թվականին Շենոլտը երկրորդ անգամ ամուսնացել է լրագրող Չեն Սյանմեյի (ամուսնությունից հետո՝ Աննա Շեննոլտ) հետ, ով հետագայում դարձել է Հանրապետական կուսակցության և հակակոմունիստական շարժման ակնառու գործիչ: Ունեցել են երկու դուստր՝ Քլեր Աննան և Սինթիա Լուիզան: Քանի որ Լուիզիանայի նահանգի օրենքը մինչև 1980-ական թվականներին համարում էր անօրինական սևամորթների և սպիտակամորթների միջև ամուսնությունները, Շենոլտը ստիպված եղավ հաստատել իր ամուսնությունը դաշնային դատարանում:

1951 թվականին հրաժարական տված գեներալ-մայոր Շենոլտը գրավոր ցուցմունքներ է տվել ԱՄՆ Սենատի զինված ուժերի և արտաքին գործերի համատեղ հանձնաժողովին, որը քննում էր 1949 թվականին Չինաստանում կոմունիստների իշխանության գալու հարցը: Գեներալ Ալբերտ Վեդեմայերի, փոխֆլոտի ադմիրալ Օսկար Բեդժեր II-ի և այլոց հետ Շենոլտն պնդում էր, որ Թրումենի վարչակազմի կողմից Չինաստան զենքի մատակարարման արգելափակումը եղել է գոմինդանյան ուժերի մարտական ոգու անկման գլխավոր պատճառը:

## Մահ և հավերժացում
Մահվանից մեկ օր առաջ Շենոլտը, իր մատուցած ծառայությունների համար, ստացել է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի գեներալ-լեյտենանտի կոչում։ Նա մահացել է 1958 թվականին՝ թոքերի քաղցկեղից, թոքերից մեկի հեռացումից մեկ տարի անց։ Շենոլտը թաղված է Առլինգտոնի ազգային գերեզմանատանը։

Շենոլտի պատվին է կոչվել Շենոլտի անվան միջազգային օդանավակայանը, որը գտնվում է Լեյք Չարլզ քաղաքում (Լուիզիանա նահանգ, ԱՄՆ):

Չինաստանում Շենոլտին համարում են պատերազմի հերոս: 2005 թվականի Հունանի նահանգի Հուայհուա քաղաքում, որտեղ գտնվում էր «Թռչող վագրերի» թռիչքուղիներից մեկը, կառուցվել է «Թռչող վագրերի հուշարձանը»:

## Մշակույթում
«Թռիչքող չղջիկ էսկադրիլիան» ()՝ 1958 թվականի արևելագերմանական ֆիլմ է, որը հիմնված է Հնդկաչինում պատերազմի ժամանակ ավիաընկերության գործունեության վրա։ Գեներալ Լիի դերը կատարել է դերասան Վոլֆգանգ Հայնցը։

## Աղբյուրներ
* Ченнолт К. Л. Путь бойца. Американская авиация в войне на Тихом океане (мемуары)
* Дж. Фенби «Генералиссимус Чан Кайши и Китай, который он потерял» — Москва, «АСТ»-«Хранитель», 2006 ISBN 5-17-032640-8

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Flying Tigers Memorial in China (in Chinese)
* Short biography of Chennault
* 
* Chennault Claire Lee Chennault at ArlingtonCemetery.net, an unofficial website
* ''Time'' magazine, 1942 article on Chennault
* Claire Lee Chennault papers at the Hoover Institution Archives
* 
*Generals of World War II

 
Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացիներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի գեներալներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի օդաչուներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Թոքի քաղցկեղից մահացածներ
Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ