Asian News International-ն ընդդեմ Վիքիմեդիա հիմնադրամի

**Asian News International-ն ընդդեմ Վիքիմեդիա հիմնադրամի** (CS(OS) 524/2024), Հնդկաստանում զրպարտության վերաբերյալ դատական գործ։

Asian News International լրատվական գործակալության մայր ընկերությունը՝ Asian News International Media Private Limited-ը, 2024 թվականին ներկայացրել է մոտավորապես 240,000 ԱՄՆ դոլարի հայց Վիքիմեդիա հիմնադրամի դեմ՝ անգլերեն Վիքիպեդիայում լրատվական գործակալության մասին հոդվածում տեղադրված նկարագրության համար։

Գործը քննող դատավորը զգուշացրել է, որ դատարանը կարող է պարտավորեցնել Հնդկաստանի կառավարությանը արգելափակել Վիքիպեդիան երկրում։ Քննադատները դատավորի որոշումը, որով Վիքիմեդիա հիմնադրամին հանձնարարվում էր հրապարակել խմբագրումները կատարած խմբագիրների ինքնությունը, որակել են որպես գրաքննություն և տեղեկատվության հոսքի սպառնալիք։

Դելիի Բարձրագույն դատարանի՝ 2024 թվականի հոկտեմբերին հրապարակված հոդվածի հնարավոր խախտումների և հետագա հեռացման որոշման հետևանքով, Վիքիմեդիա հիմնադրամը կասեցրել է անգլերեն Վիքիպեդիայի *Asian News International-ն ընդդեմ Վիքիմեդիա հիմնադրամի* հոդվածի հասանելիությունը՝ այն արգելափակելով ինչպես ընթերցողների, այնպես էլ առցանց հանրագիտարանի խմբագիրների համար։ Սակայն, մուտքը վերականգնվել է 2025 թվականի մայիսին՝ Վիքիմեդիա հիմնադրամի բողոքից և Գերագույն դատարանի՝ նրա օգտին կայացված որոշումից հետո։

## Պատմություն
Վիքիմեդիա հիմնադրամը ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որն աջակցում է Վիքիպեդիային՝ բազմաթիվ լեզուներով անվճար առցանց հանրագիտարանին, և բազմաթիվ այլ նմանատիպ նախագծերի: Յուրաքանչյուր նախագիծ անկախ է և մեծ մասամբ ինքնակառավարվող. Վիքիմեդիա հիմնադրամը սահմանափակ իշխանություն ունի ցանկացած նախագծի նկատմամբ և սովորաբար չի մասնակցում բովանդակության քաղաքականությանը: Վիքիպեդիայի ներկայությունը Հնդկաստանում ներառում է Վիքիպեդիայի փոխազդեցությունը Հնդկաստանի մեդիա միջավայրի հետ, Վիքիպեդիան խմբագրող մարդկանց և Վիքիպեդիայի ժողովրդականությունը ընթերցողների շրջանում:

Վիքիպեդիայում խմբագիրները ստեղծում և պահպանում են հոդվածներ կամավորական հիմունքներով։ Աշխարհում գոյություն ունեն հարյուր հազարավոր նման խմբագիրներ, և նրանց մեծ մասը կարող է փոփոխություններ կատարել կայքի հոդվածների մեծ մասում: Խմբագիրների ավելի փոքր թիվ է կատարում բավարար խմբագրումներ, որպեսզի նրանց թույլատրվի խմբագրել գրեթե ցանկացած հոդված: Խմբագիրները կեղծանուն ունեն, բացառությամբ նրանց, որոնք կամավոր բացահայտում են իրենց ինքնությունը: Վիքիպեդիայի հոդվածները, որպես կանոն, պաշտպանված են, եթե հոդվածը ենթարկվում է «պատերազմի», որը երկու կամ ավելի խմբագիրների փոխադարձ հակադարձումների շարք է: 2020 թվականին Asian News International լրատվական գործակալության մասին հոդվածը խմբագրվել է՝ ներառելով գործակալության գործունեությանը վերաբերող նոր աղբյուրներից ստացված բովանդակություն, և սկսվել է խմբագրական պատերազմ՝ նոր խմբագիրների կողմից նախկինում կատարված նոր լրացումների հեռացմամբ, և հոդվածը, ի վերջո, պաշտպանվել է։

Հնդկաստանում զրպարտության գործը կարող է հարուցվել կա՛մ քրեական, կա՛մ քաղաքացիական իրավունքի, կա՛մ երկուսի համաձայն։ Հնդկաստանի Սահմանադրության համաձայն՝ խոսքի ազատության հիմնարար իրավունքը (հոդված 19) ենթակա է «հիմնավոր սահմանափակումների»։ 2000 թվականի Տեղեկատվական Տեխնոլոգիաների մասին օրենքի անվտանգ նավահանգստի () կետը, որը համեմատելի է Միացյալ Նահանգների 1934 թվականի հաղորդակցության մասին օրենքի 230-րդ բաժնի հետ, ազատում է առցանց հարթակները օգտատերերի ստեղծած և հարթակից օգտվող երրորդ կողմի բովանդակության համար ցանկացած իրավական պատասխանատվությունից՝ մի քանի պայմաններով։ 2021 թվականի փետրվարին գործող Բհարատիա Ջանատա կուսակցության կառավարությունը փոփոխություններ է մտցրել Տեղեկատվական Տեխնոլոգիաների մասին օրենքում՝ միջնորդների վրա ավելի խիստ պարտավորություններ սահմանելով, այդ թվում՝ պահանջելով նրանց նախաձեռնողաբար վերահսկել բովանդակությունը՝ անօրինական կամ վնասակար գործունեության համար։

## Դատական ​​գործ
### Զրպարտության հայց
Գործը 2024 թվականի հուլիսին Դելիի Բարձրագույն դատարանում դատավոր Նավին Չավլայի առջև է ներկայացվել որպես *Asian News International Media Pvt. Ltd. ընդդեմ Wikimedia Foundation Inc & Ors*: Հայցի ներկայացման պահին Asian News International-ի մասին Վիքիպեդիայի հոդվածում ասվում էր, որ լրատվական գործակալությունը «մեղադրվել է գործող կենտրոնական կառավարության քարոզչական գործիք ծառայելու, կեղծ լրատվական կայքերի լայն ցանցից նյութեր տարածելու և իրադարձությունները բազմիցս սխալ լուսաբանելու մեջ»:

Հայցում Վիքիպեդիան մեղադրվում էր «կեղծ և զրպարտչական բովանդակություն հրապարակելու մեջ՝ լրատվական գործակալության հեղինակությունը արատավորելու չարամիտ մտադրությամբ և նրա բարի համբավը վարկաբեկելու նպատակով»: Այն նաև բողոքում էր, որ Վիքիպեդիան «փակել» է Asian News International-ի մասին հոդվածը խմբագրելու հասանելիությունը, բացառությամբ Վիքիպեդիայի «սեփական խմբագիրների»՝ սա մեջբերելով որպես չարամիտ մտադրությամբ զրպարտության ապացույց և ապացույց այն մասին, որ Վիքիմեդիա հիմնադրամն օգտագործում է իր «պաշտոնյաներին»՝ բովանդակության վերահսկմանը «ակտիվորեն մասնակցելու» համար:

Asian News International-ը պահանջել է մոտավորապես 240,000 ԱՄՆ դոլար փոխհատուցում և արգելք Վիքիպեդիայի դեմ՝ Asian News International-ի դեմ ենթադրաբար կեղծ, մոլորեցնող և զրպարտչական բովանդակություն ստեղծելու, հրապարակելու կամ տարածելու համար։ Այն նաև պնդել է, որ Վիքիպեդիան 2000 թվականի Տեղեկատվական Տեխնոլոգիաների մասին օրենքի սահմանման համաձայն սոցիալական մեդիայի նշանակալի «միջնորդ» է և, հետևաբար, պետք է համապատասխանի օրենքի պահանջներին, ներառյալ՝ ցանկացած բովանդակության հեռացման ապահովում, որը կառավարությունը կամ նրա գործակալությունները համարում են խախտում, կամ անձամբ պատասխանատու լինել իր հարթակում հրապարակված բովանդակության համար։

### Զրպարտության հայցի վարույթ
Չավլան 2024 թվականի օգոստոսի 20-ին նշանակել է լսումներ։ Օգոստոսի 20-ին Չավլան հրամայել է Վիքիմեդիա հիմնադրամին երկու շաբաթվա ընթացքում բացահայտել Asian News International-ի մասին Վիքիպեդիայի հոդվածի վրա աշխատած երեք խմբագիրների՝ ինքնության մանրամասները, որպեսզի Asian News International-ը կարողանա իրավական գործողություններ ձեռնարկել նրանց դեմ որպես անհատների։

2024 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Asian News International-ը խնդրել է դատարանից պահանջել է մեղադրել Վիքիմեդիա հիմնադրամին, քանի որ ինքնության մանրամասները չեն հրապարակվել։ Չավլան կատարել է պահանջը և զգուշացրել Վիքիմեդիա հիմնադրամին, որ դատարանը կարող է Հնդկաստանի կառավարությանը արգելափակել Վիքիպեդիան երկրում՝ ասելով. «Մենք այլևս չենք հանդուրժի դա։ Եթե ​​ձեզ դուր չի գալիս Հնդկաստանը, խնդրում ենք, մի՛ աշխատեք Հնդկաստանում... Մենք կփակենք ձեր գործարքները այստեղ»։ Նա նաև հրամայել է, որ Վիքիմեդիա հիմնադրամի «լիազորված ներկայացուցիչը» անձամբ ներկայանա հաջորդ լսմանը, որը նշանակվել էր 2024 թվականի հոկտեմբերի 25-ին։ Ի պատասխան՝ Վիքիմեդիան ընդգծել է, որ հոդվածում տեղ գտած տեղեկատվությունը հաստատվել է բազմաթիվ հուսալի երկրորդական աղբյուրներով, և նրանց ուշացումը պայմանավորված էր օտարերկրյա պետությունում գտնվելու հանգամանքով։

Մի քանի օր անց Վիքիմեդիա հիմնադրամը բողոքարկել է Չավլայի որոշումը՝ պահանջելով, որ դատարանը բացահայտման խնդրանքից առաջ զրպարտության մեղադրանքը համարի ճշմարիտ։ Հոկտեմբերի 14-ին դատավորներ Մանմոհանը և Տուշար Ռաո Գեդելայը լսել են բողոքարկումը։ Նրանք նշել են, որ Asian News International-ի ներկայացումը պոտենցիալ զրպարտչական է և, հետևաբար, պետք է պաշտպանվի տվյալ խմբագիրների կողմից։ Նրանք նաև խմբագիրների նույնականացնող տվյալները բացահայտելուց հրաժարվելը որակել են որպես «ծայրահեղ անհանգստացնող» և զգուշացրել են, որ Վիքիմեդիա հիմնադրամը կկորցնի պաշտպանությունը Տեղեկատվական Տեխնոլոգիաների մասին օրենքի համաձայն, եթե որոշի պաշտպանել զրպարտության մեղադրանքները։

Հոկտեմբերի 28-ին Վիքիմեդիա հիմնադրամը համաձայնվել է դատարանի պահանջին՝ բացահայտելու Asian News International էջի խմբագրմանը մասնակցող առցանց օգտատերերի նույնականացնող տեղեկությունները։ Նոյեմբերի 11-ին Բարձրագույն դատարանում պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, որ հիմնադրամը դատավորին բացահայտի օգտատերերի էլեկտրոնային փոստի հասցեները՝ փակ քողի տակ, ինչը առայժմ կպաշտպաներ անձանց անձնական կյանքը։

2025 թվականի ապրիլի 2-ին Դելիի Բարձրագույն դատարանը ժամանակավոր արգելք է սահմանել Asian News International-ի օգտին և հրամայել է հիմնադրամին հեռացնել ենթադրաբար զրպարտչական բովանդակությունը, հանել հոդվածի պաշտպանված կարգավիճակը և «արգելել հարթակի օգտատերերին և ադմինիստրատորներին հրապարակել լրատվական գործակալության դեմ զրպարտչական նյութ»։ Որոշման բողոքարկումը մերժվել է ապրիլի 8-ին, չնայած այն փոքր-ինչ վերանայել է որոշումը։ Հիմնադրամը հետագայում բողոքարկում է ներկայացրել Հնդկաստանի Գերագույն դատարան ապրիլի 2-ի և ապրիլի 8-ի որոշումների վերաբերյալ։ Գերագույն դատարանը գործը քննել է ապրիլի 17-ին և որոշել է չեղյալ համարել ապրիլի 2-ի և ապրիլի 8-ի որոշումները, քանի որ դրանք «ընդհանուր ձևակերպում ունեին» և չէին կարող իրականացվել։ Նույն որոշմամբ, Asian News International-ին թույլատրվել է վերստին ներկայացնել միջանկյալ դիմումը բարձրագույն դատարանի միակ դատավորի առջև: Մայիսի 8-ին Հիմնադրամը Գերագույն դատարանի որոշումից հետո հետ է վերցրել իր բողոքարկումը դատական նիստում:

2025 թվականի մայիսի 9-ին, այն բանից հետո, երբ Asian News International-ը Գերագույն դատարանի որոշման համաձայն ներկայացրել է միջանկյալ դիմում, երկրորդ դատավարությունը կատարվել է դատավոր Ջյոտի Սինգհի առջև: Գործը հետաձգվել է մինչև հուլիսի 7-ը, այն բանից հետո, երբ Վիքիմեդիա հիմնադրամի ավագ փաստաբան Ախիլ Սիբալը խնդրել է լրացուցիչ ժամանակ:

## Հոդվածի հեռացման ընթացակարգը

2024 թվականի հոկտեմբերի 14-ին դատավորները առարկել են Վիքիպեդիայում Asian News International vs. Wikimedia Foundation հոդվածի ստեղծումը՝ զրպարտության գործի վերաբերյալ:

Այդ շաբաթվա վերջում դատարանը որոշում է կայացրել, որով 36 ժամվա ընթացքում պետք է «հեռացվեն Վիքիպեդիայի բոլոր «էջերը, որոնք վերաբերում են միանձնյա դատավոր [Չավլային], ինչպես նաև դատական ​​մարմնի [Մանմոհան և Գեդելա] դիտարկումների քննարկմանը»: Հոկտեմբերի 18-ին Asian News International-ը դատարանին խնդրել է հարուցել վարույթ Վիքիպեդիայի հիմնադրամի դեմ՝ հոդվածը չհեռացնելու համար, քանի որ 36-ժամյա ժամկետը չէր պահպանվել: Արդյունքում, հոկտեմբերի 21-ին Վիքիպեդիայի հիմնադրամը դադարեցրել է հոդվածին մուտք գործելը՝ այն արգելափակելով առցանց հանրագիտարանի ընթերցողների և խմբագիրների համար՝ Դելիի Բարձրագույն դատարանի նախազգուշացումից հետո, որ հոդվածը կարող է խախտել ենթադատական ​​հրամանները:

2025 թվականի մարտի 17-ին Հնդկաստանի Գերագույն դատարանի երկու դատավորներից բաղկացած կազմը (Ա. Ս. Օկայ և Ուջջալ Բհույան), վերանայեl 1 Վիքիմեդիա հիմնադրամի՝ հոդվածը հեռացնելու դատարանի կատարած որոշման դեմ ներկայացված բողոքը։ Նրանք նշել են, որ հարցը վերաբերում էր լրատվամիջոցների ազատությանը և հարցաքննել են Բարձրագույն դատարանին, թե ինչու է այն «այդքան զգայուն» այս թեմայի նկատմամբ։ Հանձնաժողովը կասկածի տակ է դրել Դելիի Բարձրագույն դատարանի որոշումը՝ նշելով, որ դատավորներն ու դատարանները պետք է ավելի հանդուրժող լինեն քննադատության նկատմամբ. քննադատության պատճառով բովանդակության հեռացման պահանջը կարող է ճիշտ չլինել։ Դատավորները նաև նշել են, որ որոշումը վերաբերում էր մամուլի ազատությանը լայն իմաստով և ասել, որ «հեգնական» է, որ մամուլի ազատությանը կախված Asian News International կազմակերպությունը փորձում է գրաքննել Վիքիպեդիայի բովանդակությունը։ 2025 թվականի մայիսի 9-ին Գերագույն դատարանը չեղյալ է հայտարարել Դելիի Բարձրագույն դատարանի որոշումը՝ հեռացնելու զրպարտության գործի վերաբերյալ հոդվածը, և հոդվածին մուտքը վերականգնվել է նույն օրը։

## Վերլուծություն և մեկնաբանություն
Հնդկական լրատվամիջոցներին վերահսկող Newslaundry-ի տվյալներով՝ Asian News International-ի դեմ ներկայացված նախադասությունը պարունակում է «հստակ մեջբերումներ, որոնք տանում են դեպի տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը», այդ թվում՝ The Caravan, The Ken, BBC News, EU DisinfoLab, Politico և The Diplomat: Newslaundry-ն և լրագրող Նիխիլ Փահվան նշել են, որ որպես աղբյուր օգտագործված լրատվամիջոցներից ոչ մեկը չի ներառվել Asian News International-ի հայցադիմումում: The Indian Express-ի տվյալներով՝ դատական հայցը փորձ է պատասխանատվության ենթարկել Վիքիմեդիա հիմնադրամին Վիքիպեդիայում կատարված խմբագրումների համար:

Հնդկաստանի ծրագրային ազատության իրավունքի կենտրոնը, որը Միջազգային արտահայտման ազատության փոխանակման անդամ է, հայտարարել է, որ հայցը խոսքի ազատությունը խեղդելու փորձ է: Հոնկոնգի չինական համալսարանի գլոբալ լրատվամիջոցների պրոֆեսոր և Բերկման Քլայնի ինտերնետի և հասարակության կենտրոնի դասախոս Նիշանթ Շահը գրել է, որ Չավլայի անձնական տվյալները հրապարակելու որոշումը, կարծես, «խոսքի և տեղեկատվության ազատությանը մարտահրավեր է» և կհանգեցնի «կարևոր տեղեկատվության ցանկացած ձևի գրաքննության, որը հզոր կազմակերպություններին դուր չի գալիս»: Փահվան այն անվանել է գրաքննություն, որը սպառնում է «խեղդել տեղեկատվության և գիտելիքների հոսքը»։ Բազմաթիվ փաստաբաններ քննադատել են նաև Մանմոհանի և Գեդելայի դատական ​​գործընթացի էջը փակելու որոշումը՝ չհամաձայնվելով դատական ​​գործընթացներին միջամտելու մեղադրանքների հետ և նշելով լրատվամիջոցների կողմից նմանատիպ լուսաբանումը։ Ինտերնետի և հասարակության կենտրոնի տնօրեն Թանվիր Հասանը դատավարությունը անվանել է «խոսքի ազատության վրա հարձակում՝ տեխնոլոգիական կարգավորման քողի տակ»։

## Տես նաև
* Վիքիպեդիայի գրաքննություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Case status 
* Order of 20 August 2024 by Delhi High Court, directing WMF to disclose identities of Wikipedia editors
* 16 October 2024 order to take down this article

Կատեգորիա:Գրաքննություն ըստ երկրի
Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա
Կատեգորիա:Տեխնոլոգիաները հասարակությունում
Կատեգորիա:Տեղեկատվական հասարակություն