Տրիֆինի դիլեմա

Միջազգային ֆինանսներում **Թրիֆինի դիլեման** (երբեմն **՝ Թրիֆինի պարադոքս**) տնտեսական շահերի բախում է, որը առաջանում է կարճաժամկետ ներքին և երկարաժամկետ միջազգային նպատակների միջև այն երկրների համար, որոնց արժույթները ծառայում են որպես համաշխարհային պահուստային արժույթներ։ Այս դիլեման 1960-ականներին բացահայտել է բելգիա-ամերիկացի տնտեսագետ Ռոբերտ Թրիֆինը։ Նա նշեց, որ այն երկիրը, որի արժույթը համաշխարհային պահուստային արժույթ է, որը այլ ազգերի կողմից պահվում է որպես արտարժույթի (FX) պահուստներ ՝ միջազգային առևտուրը աջակցելու համար, պետք է ինչ-որ կերպ աշխարհին մատակարարի իր արժույթը՝ այդ արտարժույթի պահուստների համաշխարհային պահանջարկը բավարարելու համար։ Այս մատակարարման գործառույթը անվանապես իրականացվում է միջազգային առևտրի միջոցով, որտեղ պահուստային արժույթի կարգավիճակ ունեցող երկիրը պարտավոր է ունենալ անխուսափելի առևտրային դեֆիցիտ:

1971 թվականին ոսկու ստանդարտից հրաժարվելուց և 1970-ականների վերջին նավթադոլարային համակարգը ստեղծելուց հետո, Միացյալ Նահանգները 1985 թվականին ընդունեց նման շարունակական առևտրային դեֆիցիտի բեռը՝ պարտատիրոջից պարտապանի մշտական վերածվելով:  ԱՄՆ ապրանքների առևտրի դեֆիցիտը ներկայումս կազմում է տարեկան մոտ մեկ տրիլիոն դոլար: Միացյալ Նահանգների առևտրային հաշվեկշռի այսպիսի շարունակական կրճատումը հանգեցնում է շարունակական լարվածության նրա ազգային առևտրային քաղաքականության և գլոբալ դրամավարկային քաղաքականության միջև, որն ուղղված է ԱՄՆ դոլարը որպես ներկայիս համաշխարհային պահուստային արժույթ պահպանելուն։ Այս լարվածությունը լուծող միջազգային առևտրի այլընտրանքներից են դոլարների ուղղակի փոխանցումը օտարերկրյա օգնության և փոխանակման գծերի միջոցով։

Թրիֆինի դիլեման սովորաբար մեջբերվում է 1944 թվականին ստեղծված Բրետոն Վուդսի համաշխարհային համակարգի շրջանակներում ԱՄՆ դոլարի՝ որպես պահուստային արժույթի դերի հետ կապված խնդիրները ձևակերպելու համար։ Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը կանխատեսել էր այս դժվարությունը և պաշտպանել էր «Բանկոր» անվամբ համաշխարհային պահուստային արժույթի օգտագործումը։ Պատմականորեն, Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ ) SDR-ները ամենամոտն են եղել առաջարկվող Bancor-ին, սակայն դրանք բավականաչափ լայնորեն չեն ընդունվել՝ դոլարը որպես համաշխարհային պահուստային արժույթ փոխարինելու համար։

2007–2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամից հետո Չինաստանի Ժողովրդական բանկի կառավարիչը ԱՄՆ դոլարի պահուստային արժույթի կարգավիճակը անվանեց համաշխարհային խնայողությունների և ներդրումների անհավասարակշռության նպաստող գործոն, որը հանգեցրեց ճգնաժամին։ Հետևաբար, Թրիֆինի դիլեման կապված է գլոբալ խնայողությունների ավելցուկի վարկածի հետ, քանի որ դոլարի պահուստային արժույթի դերը սրում է ԱՄՆ ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտը դոլարի նկատմամբ պահանջարկի աճի պատճառով։

## Պատմություն
### Սկիզբը Բրետոն Վուդսի դարաշրջանում
1959 թվականին, Մարշալի պլանի միջոցով երկրից դուրս հոսող գումարի, ԱՄՆ ռազմական բյուջեի և ամերիկացիների կողմից օտարերկրյա ապրանքներ գնելու պատճառով, շրջանառության մեջ գտնվող ԱՄՆ դոլարների քանակը գերազանցեց դրանք ապահովող ոսկու քանակը։

1960 թվականի աշնանը Լոնդոնի շուկայում ոսկու մեկ ունցիան կարելի էր փոխանակել 40 ԱՄՆ դոլարով, չնայած Միացյալ Նահանգներում պաշտոնական փոխարժեքը 35 ԱՄՆ դոլար էր։ Այս գնային տարբերությունը պայմանավորված էր ԱՄՆ-ում ոսկու գների վերահսկողությամբ. ոսկու պաշտոնական գինը ԱՄՆ դոլարով չէր փոխվել 27 տարի շարունակ, ինչը հանգեցրել էր ԱՄՆ դոլարի ներքին արժեքի և արտաքին շուկաներում դրա արժեքի միջև տարբերության։ Պաշտոնական գինը սահմանվել էր 1933 թվականին 6102 գործադիր հրամանագրի ընդունումից հետո, որի համաձայն ԱՄՆ կառավարությունը ոսկի էր գնում ԱՄՆ քաղաքացիներից՝ տուգանքների և բանտարկության սպառնալիքով, 20.67 ԱՄՆ դոլար ունցիա գնով, ապա արագորեն վերագնահատում էր ոսկին մինչև 35 ԱՄՆ դոլար ունցիա։

Թրիֆինի դիլեմայի լուծումը Միացյալ Նահանգների համար շրջանառության մեջ գտնվող դոլարների կրճատումն էր՝ դեֆիցիտը կրճատելու և տոկոսադրույքները բարձրացնելու միջոցով՝ դոլարները երկիր վերադարձնելու համար։ Որոշ տնտեսագետներ, սակայն, կարծում էին, որ այս երկու մարտավարություններն էլ ԱՄՆ տնտեսությունը կներքաշեն ռեցեսիայի մեջ:

Բրետոն Վուդսի համակարգին աջակցելու և ոսկու փոխարժեքի վրա վերահսկողություն հաստատելու համար Միացյալ Նահանգները 1961 թվականին նախաձեռնեց Լոնդոնի ոսկու պաշարը և փոխառության ընդհանուր համաձայնագրերը (GAB), որոնք պահպանեցին համակարգը մինչև 1967 թվականը, երբ ոսկու արժեզրկմանը և ֆունտ ստեռլինգի արժեզրկմանը հաջորդեց համակարգի անկումը։

### Վճարային հաշվեկշռի դիլեման
Բրետոն Վուդսի համակարգը պահպանելու համար ԱՄՆ-ն ստիպված էր ունենալ վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ հաշվի **դեֆիցիտ** ՝ ոսկին ԱՄՆ դոլարի փոխարկելու համար իրացվելիություն ապահովելու համար։ Քանի որ համակարգում ավելի շատ ԱՄՆ դոլար կար, քան Բրետոն Վուդսի համաձայնագրով ապահովված էր ոսկով, ԱՄՆ դոլարը գերագնահատված էր ոսկու համեմատ։ Միացյալ Նահանգների ոսկու պաշարները նվազում էին, քանի որ օտարերկրյա կառավարությունները ԱՄՆ դոլարները փոխակերպում էին ոսկու և այն դուրս էին բերում արտասահման։ Արտասահմանյան սպեկուլյանտները ուղղակիորեն չեն նպաստել ԱՄՆ-ից ոսկու հոսքին, քանի որ Բրետոն Վուդսի համաձայնագրի համաձայն՝ միայն կառավարությունները կարող էին ԱՄՆ արժույթը փոխանակել ֆիզիկական ոսկու հետ։ Բացի այդ, Բրետոն Վուդսի համաձայնագրի գործողության ընթացքում ԱՄՆ քաղաքացիների կողմից ուղղակի սպեկուլյացիաները չէին նպաստում գների անհավասարակշռությանը և արբիտրաժային հնարավորությանը՝ ԱՄՆ-ի և այլ շուկաների միջև ոսկու գների մեծ անհամապատասխանության պատճառով, քանի որ ԱՄՆ քաղաքացիներին արգելվում էր ունենալ ոսկի, բացի զարդերից, 1933 թվականին նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտի կողմից ընդունված 6102 գործադիր հրամանագրից հետո, որը թույլ էր տալիս ԱՄՆ կառավարությանը բռնագրավել ցանկացած քաղաքացու կողմից պահվող բոլոր ոսկե մետաղադրամները, ոսկե վկայականները և ոսկե ձուլակտորները:

1933 թվականին իր քաղաքացիների ոսկին բռնագրավելուց հետո, ԱՄՆ կառավարությունը ոսկու գինը սահմանեց 35 ԱՄՆ դոլար ունցիա։ Ինչպես բոլոր գնային վերահսկողության դեպքում,  սա առաջացրեց առաջարկի և պահանջարկի անհավասարակշռություն և արբիտրաժային հնարավորություն, որը արագորեն սպառեց Միացյալ Նահանգների ոսկու պաշարները։ Սա հանգեցրեց երկրում ոսկու պակասի և հանգեցրեց ԱՄՆ դոլարի ավելի գերագնահատման՝ ԱՄՆ ոսկու պաշարների համեմատ, ինչը հանգեցրեց ինքնատարածման ցիկլի։ Ավելին, ԱՄՆ-ն ստիպված էր ունենալ վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ հաշվի **ավելցուկ** ՝ ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ վստահությունը պահպանելու համար։

Արդյունքում, Միացյալ Նահանգները կանգնեց դիլեմայի առջև, քանի որ հնարավոր չէ միաժամանակ ունենալ վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտ և ավելցուկ։

### Նիքսոնի ցնցումը
1971 թվականի օգոստոսին նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնը ընդունեց Բրետոն Վուդսի համակարգի փլուզումը։ Պատերազմական ծախսերի դեֆիցիտի աճի և այդ ժամանակվա տնտեսության անկման պատճառով տարբեր երկրներ սկսեցին խնդրել, որ իրենց դոլարները փոխանակվեն ձուլակտորների հետ։ Դաշնային պահուստային համակարգում աննկատելիորեն սկսվել էր ոսկու գների աճ, և Ֆրանսիան, ինչպես հայտնի է, ռազմանավ ուղարկեց Նյու Յորք՝ ոսկին Ֆրանսիա վերադարձնելու համար, սակայն նկատողություն ստացավ։ Նա հայտարարեց, որ դոլարն այլևս չի կարող փոխանակվել ոսկու հետ, ինչը, ի վերջո, հայտնի դարձավ որպես Նիքսոնի ցնցում։ Չնայած այն հայտարարվել էր որպես ժամանակավոր միջոցառում, այն պետք է ուժի մեջ մնար։ «Ոսկե պատուհանը» փակվել էր, և Միացյալ Նահանգները, ըստ էության, «դեֆոլտ» էր հայտարարել իր պարտքի հարցում։

Դեֆոլտ այն իմաստով, որ սկզբնապես երկրները Միացյալ Նահանգներին փող էին տրամադրել (գնելով ԱՄՆ պետական պարտատոմսեր) այն պայմանով, որ այդ դոլարները ոսկի կլինեին փոխարկելի, բայց Նիքսոնի ցնցումից հետո դրանք այլևս չէին կարող փոխառվել, և, ըստ էության, դոլարների արժեքը նվազեց ոսկու նկատմամբ (ոսկու դոլարային գնի աճ): Հետևաբար, այն կարող է ճանաչվել որպես «մեղմ» դեֆոլտ, այլ ոչ թե բացահայտ դեֆոլտ (պարտատոմսերի տիպիկ դեֆոլտ, երբ վարկառուն չի մարում պարտատոմսերը):

## Հետևանքները 2008 թվականի փլուզման մեջ
2007–2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամից հետո Չինաստանի Ժողովրդական բանկի նախագահը *«Միջազգային դրամավարկային համակարգի բարեփոխում»* վերնագրով իր ելույթում Տրիֆինի դիլեման բացահայտորեն անվանեց տնտեսական անկարգության հիմնական պատճառը։ Չժոու Սյաոչուանի 2009 թվականի մարտի 29-ի ելույթում առաջարկվեց ամրապնդել առկա համաշխարհային արժութային վերահսկողությունը՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի միջոցով։

Սա կենթադրի ԱՄՆ դոլարից որպես պահուստային արժույթ աստիճանական անցում դեպի Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) հատուկ փոխառության իրավունքների (SDR) օգտագործումը որպես համաշխարհային պահուստային արժույթ։

Չժոուն պնդում էր, որ Բրետոն Վուդսի սկզբնական համակարգի փլուզման պատճառներից մեկը Քեյնսի բանկորը ընդունելուց հրաժարվելն էր, որը դոլարի փոխարեն կօգտագործվեր որպես հատուկ միջազգային պահուստային արժույթ։

Ամերիկացի տնտեսագետ Բրեդ ԴեԼոնգը պնդում է, որ Բրետոն Վուդսի բանակցությունների ժամանակ ամերիկացիների կողմից Քեյնսի կողմից մերժված գրեթե բոլոր կետերում իրադարձությունները հետագայում ապացուցեցին նրա ճիշտ լինելը։

Չժոուի առաջարկը մեծ միջազգային ուշադրություն գրավեց 2009 թվականի նոյեմբերին *«Foreign Affairs»* ամսագրում հրապարակված հոդվածում տնտեսագետ Ք. Ֆրեդ Բերգստենը պնդում էր, որ Չժոուի առաջարկը կամ Միջազգային արժութային համակարգում նմանատիպ փոփոխությունը կլինի ինչպես Միացյալ Նահանգների, այնպես էլ մնացած աշխարհի շահերից բխող։ Չնայած Չժոուի առաջարկը դեռևս չի ընդունվել, 2009 թվականի ապրիլին Լոնդոնի G20 գագաթնաժողովում հանդիպած առաջնորդները համաձայնեցին թույլատրել Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից ստեղծել 250 միլիարդ հատուկ իրավունքի փոխանցում, որոնք կբաշխվեն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի բոլոր անդամների միջև՝ յուրաքանչյուր երկրի քվեարկության իրավունքին համապատասխան։

2010 թվականի ապրիլի 13-ին ԱՄՀ-ի ռազմավարության, քաղաքականության և վերանայման վարչությունը հրապարակեց համապարփակ զեկույց՝ ուսումնասիրելով վերոհիշյալ խնդիրները, ինչպես նաև համաշխարհային պահուստային արժույթի այլ նկատառումներ՝ առաջարկելով, որ աշխարհն ընդունի համաշխարհային պահուստային արժույթ (bancor) և ստեղծվի համաշխարհային կենտրոնական բանկ՝ նման արժույթը կառավարելու համար:Այս զեկույցում արծարծվում են ազգային գլոբալ պահուստային արժույթ ունենալու ընթացիկ խնդիրները։ Բազմարժութային պահուստային համակարգի ստեղծման արժանիքները, դժվարությունները և արդյունավետությունը կշռվում են SDR-ների կամ «զամբյուղի արժույթի» ռազմավարության և այս նոր «համաշխարհային պահուստային արժույթի» ստեղծման հետ: Անհրաժեշտ է նաև կապիտալի հոսքերի և պետական ​​պարտքերի կառավարման նոր բազմակողմ շրջանակ և «բազմաբևեռ համակարգ», սակայն ԱՄՀ-ն զգուշացնում է, որ նախընտրում է աստիճանական անցում դեպի այս նոր շրջանակը, այլ ոչ թե հանկարծակի փոփոխությունը:

## Տես նար
* Բրետոն Վուդսի համակարգ
* Անսահման արտոնություն
* Պահուստային արժույթ
* Անհնարին եռամիասնություն (տրիլեմա)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Համակարգը ճգնաժամի մեջ (1959–1971)
* Թրիֆին, Ռոբերտ. «Բրիտանիկա»՝ տարվա գիրք, 1994թ. Encyclopædia Britannica Online. 2006 թվականի ապրիլի 6-ին
* Դաշնային պահուստային համակարգը    ում
* Չժոու Սյաոչուան «Միջազգային դրամավարկային համակարգի բարեփոխում», Չինաստանի Ժողովրդական բանկ, 23 մարտի, 2009թ.

Կատեգորիա:1960
Կատեգորիա:20-րդ դարի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Արտարժույթի շուկա
Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Դոլար
Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Կատեգորիա:Դրամավարկային քաղաքականություն
Կատեգորիա:Համաշխարհային տնտեսություն
Կատեգորիա:Միջազգային տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Միջազգային ֆինանսական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Կատեգորիա:Տնտեսական համակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսական պատմություն
Կատեգորիա:Տնտեսական պարադոքսներ
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսներ