15-րդ դարի ֆեոդալական պատերազմ

**Ներքին ([[Ֆեոդալիզմ|ֆեոդալական]]) պատերազմը Մոսկովյան Ռուսաստանում** պատերազմ էր Մոսկվայի Մեծ Դքսության համար Դմիտրի Դոնսկոյի ժառանգների միջև, որը տևեց 1425-1453 թվականներին։ Պատերազմին մի կողմից մասնակցում էր մոսկովյան արքայազն Վասիլի Վասիլևիչը (Վասիլի II Խավարը), մյուս կողմից՝ նրա հորեղբայր Յուրի Դմիտրիևիչը (Զվենիգորոդի և Գալիչի իշխանը) և նրա որդիները՝ Վասիլի Կոսոյը և Դմիտրի Շեմյական։ Մեծ իշխանի գահը մի քանի ձեռքից ձեռք անցավ։ Պատերազմի հիմնական պատճառներն էին ռուս իշխանների միջև հակասությունների սրումը թաթարական արշավանքների և լիտվական էքսպանսիայի համատեքստում պետության կենտրոնացման ուղիների և ձևերի ընտրության հետ կապված և իշխանությունների քաղաքական և տնտեսական միավորումը։ Արդյունքը եղավ Մոսկովյան Իշխանության կազմում գտնվող փոքր իշխանությունների մեծ մասի լուծարումը և Մեծ իշխանի իշխանության ամրապնդումը։ Վերջին ֆեոդալական պատերազմը Ռուսիայում և վերջիններից մեկը՝ Եվրոպայում:

## Վասիլի II-ն ընդդեմ Յուրի Դմիտրիևիչի (1425-1433)
### Պայքարի առաջին փուլ
1389 թվականին, Դմիտրի Դոնսկոյի՝ իր երեխաներին տրված կտակի համաձայն, Վասիլի I Դմիտրիևիչի մահվան դեպքում ժառանգորդ է նշանակվել վերջինիս եղբայրը՝ Յուրի Դմիտրիևիչը։ Ինքը՝ Վասիլի I-ն իր կտակում (1423թ.) Վիտովտի պաշտպանության տակ է տվել կնոջն ու որդիներին։ 

1425 թվականի փետրվարի 27-ին Վասիլի I-ի մահից հետո Յուրին, ով մետրոպոլիտ Ֆոտիայի հրավերով մեկնել էր Մոսկվա՝ հավատարմության երդում տալու նոր իշխանին՝ Վասիլի I-ի որդի Վասիլի II-ին, մտափոխվեց՝ ետ դառնալով Գալիչ Մերսկու մոտ։ Այդպիսով անհնազանդություն դրսևորելով Մոսկվայի իշխանություններին՝ Յուրին պայքարի մեջ է մտել իր եղբոր որդու հետ Մոսկվայի գահի համար՝ Դմիտրի Դոնսկոյի կամքին համապատասխան հաստատելով իր իրավունքները մեծ դքսության նկատմամբ: Այս որոշումը թելադրված էր ոչ միայն Յուրի Դմիտրիևիչի անձնական նկրտումներով, այլև նրա երկու ավագ որդիների՝ Վասիլի Կոսոյի և Դմիտրի Շեմյակայի պահանջները բավարարելու ցանկությամբ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր համար նոր ձեռքբերումներ էր ցանկանում։ Յուրի Դմիտրիևիչը մեծ հեղինակություն ուներ Հյուսիս-արևելյան Ռուսաստանի հողերում, իսկ նրա անձնական ունեցվածքը (Զվենիգորոդ, Վյատկա, Գալիչ, Ռուզան) գտնվում էին տնտեսական վերելքի փուլում։ Այս ամենը օբյեկտիվորեն նպաստեց արքայազնի հետագա հաջողություններին մեծ իշխանության համար մղվող պայքարում: Արքայազնն ընտրեց հեռավոր Գալիչը որպես ռազմավարական կենտրոն, որտեղ կենտրոնացած էին իր ուժերը։ Առաջիկա պայքարին պատրաստվելու համար արքայազնը զինադադար կնքեց Վասիլի II-ի հետ մինչև Պետրոսի օրը (հունիսի 29): Զինադադարի ժամանակ Յուրին, ինչպես և իր մրցակիցը, ինտենսիվ պատրաստվում էր ապագա պատերազմին։ Գարնանը իշխանը իր ամբողջ կալվածքից հրավիրեց բնակիչների ժողով, որը հաստատեց իշխանի ցանկությունը՝ պայքարել Վասիլ II-ի դեմ։

Վասիլին, միանալով իր հորեղբայրներին (Յուրիի եղբայրներին) Անդրեյին, Պետրոսին և Կոնստանտին Դմիտրիևիչին, չսպասելով զինադադարի ավարտին, ճանապարհ ընկավ Կոստրոմա, որը պետք է դառնար հենակետ Գալիչի վրա հարձակման համար: Տեղեկանալով թշնամու մոտեցման մասին՝ Յուրին, ըստ վարկածներից մեկի, փախել է Նիժնի Նովգորոդ։ Չցանկանալով համախմբել արքայազնին Վոլգայի այս խոշոր քաղաքում, նրա դեմ ուղարկվեց նրա եղբայր Անդրեյ Դմիտրիևիչը ՝ 25 հազարանոց բանակով։ Անդրեյը, սակայն, հետ շրջվեց ՝ չհասնելով Յուրիի ուժերի տեղակայման վայր: Միևնույն ժամանակ, մետրոպոլիտ Ֆոտիոսը անհաջող փորձեց հաշտեցնել Յուրիին Մեծ Իշխանի հետ: Ֆոտիոսի Գալիչ ժամանելուն պես Յուրին կազմակերպեց Գալիցիայի արքունիքի ողջ բնակչության միասնության ցույց իրենց իշխանի հետ: Սակայն ցույցը ցանկալի արդյունք չտվեց, և Ֆոտիոսը շարունակեց պնդել խաղաղության հաստատումը։ Յուրին համաձայնվեց զինադադարի` ուժեր հավաքելու և Հորդայում բանակցելու համար: Բանակցությունների առաջին փորձի ձախողումից հետո Յուրիին հաջողվեց խաղաղության պայմանագիր կնքել Ֆոտիոսի հետ և իր երկու տղաներին ուղարկեց Մեծ Իշխանի մոտ։ Համաձայն Մոսկվայում բոյարների կնքած պայմանագրի՝ Յուրին պարտավոր էր «իր համար  չփնտրել մեծ արքայություն»։
Պայքարի նոր սրումը կապված էր Դմիտրովյան իշխան Պյոտր Դմիտրիևիչի մահվան հետ։ Յուրի Դմիտրիևիչը, ինչպես և իր հակառակորդը, հավակնում էր Դմիտրովին, բայց մահացած արքայազնի ժառանգությունը միացվեց Մոսկվային: Այնուամենայնիվ, շուտով կողմերը համաձայնության եկան, և 1428 թվականի մարտի 11-ին Յուրին պայմանագիր ստորագրեց Վասիլի II-ի հետ, որում նա իր եղբորորդուն ճանաչում էր որպես իր «ավագ եղբայր»։

### Պայքարի վերսկսում
Վասիլի I-ն իր կտակում (1423) իր կնոջն ու որդիներին հանձնել է աներոջ ՝ Լիտվայի մեծ Իշխան Վիտովտի պաշտպանության ներքո, և Վասիլի I-ի մահից հետո (1425) Սոֆիան 1427 թվականին պաշտոնապես հանձնել է Մոսկվայի իշխանությունը Վիտովտի ձեռքին, որը մոտավորապես նույն ժամանակ պայմանագրեր է կնքել Տվերի (1427), Ռյազանի (1430) և Պրոնսկու (1430) իշխանների հետ, ըստ որոնց նրանք դարձել են նրա վասալները։ Վիտովտի առավել ծայրահեղ Արևելյան ունեցվածքը Տուլայի հողն էր, որը 1430-1434 թվականներին նրան փոխանցվել է Ռյազանի արքայազն Իվան Ֆեդորովիչի հետ պայմանագրով։ 
1430 թվականին Վասիլի II-ի պապի՝ Վիտովտի մահից հետո նրա հորեղբոր՝ Զվենիգորոդի արքայազն Յուրի Դմիտրիևիչի և նրա որդիների՝ Վասիլի Կոսոյի և Դմիտրի Շեմյակայի գլխավորությամբ իշխանների կոալիցիան դուրս եկավ վերջինիս դեմ։ 1430 թվականի ձմռանը Յուրի Դմիտրիևիչը խզեց խաղաղ հարաբերությունները Վասիլի II-ի հետ։ Արքայազն Կոնստանտին Դմիտրիևիչը մեծ ուժերով ուղարկվեց Յուրիի դեմ, բայց Յուրին կրկին փախավ Նիժնի Նովգորոդ, որտեղ տեղակայեց իր ուժերը: Սուրա գետի վրա դիրքեր գրավելով՝ Յուրին սկսեց սպասել, որ թշնամին մոտենա, բայց Կոնստանտինը, մոտենալով գետին, չկարողացավ անցնել հակառակ ափը, այնուհետև շրջվեց դեպի Մոսկվա։ Թշնամու հեռանալուց հետո Յուրին վերադարձել է Նիժնի Նովգորոդ, ապա շարժվել Գալիչ։ Վասիլ II-ի դաշնակից մետրոպոլիտ Ֆոտիոսի մահով Յուրիի համար պատերազմի նոր հեռանկարներ բացվեցին։
1431 թվականի աշնանը Յուրին և Վասիլի II-ը նվերներով գնացին Հորդայի մոտ՝ հորդայի Խան Ուլու-Մուհամմադից յառլիկ ստանալու համար: Չցանկանալով դիմանալ Դարուգա մինբուլատի անարգանքին, որը լավ էր տրամադրված Վասիլիի նկատմամբ, Յուրին, Հորդայի ազնվական Թեգինյայի (Թեգինե-բեյ) հետ միասին գնաց Ղրիմ, որտեղ նա անցկացրեց ամբողջ ձմեռը նրա հետ: Գարնանը Յուրին և Թեգինյան վերադարձան Ղրիմից։ Յուրիի և Վասիլի միջև վեճերը վերսկսվեցին խանի ակտիվ մասնակցությամբ։ Ի վերջո, հաջորդ՝ 1432 թվականին, բոյար Վսևոլոժսկու ջանքերով մեծ իշխանության յառլիկը ստացավ Վասիլի։ Սակայն Թեգինիի ճնշման տակ խանը Դմիտրովում թագավորելու յառլիկը տվեց Յուրիին։ 1433 թվականի հրամանագրով Յուրի Դմիտրիևիչը ճանաչեց Մեծ Իշխանի բացառիկ իրավունքը Հորդայի հետ հարաբերություններում:
Վասիլին երբեք Յուրիին չտվեց Դմիտրովի ժառանգությունը՝ այնտեղ դնելով իր կառավարիչներին։ Յուրին չէր ցանկանում առանց կռվի հրաժարվել Դմիտրովից, և միայն պատրվակ էր փնտրում պատերազմ սկսելու համար։ Միևնույն ժամանակ, բոյար Իվան Դմիտրիևիչ Վսևոլոժսկին փախավ նրա մոտ՝ դժգոհ այն բանից, որ 1432 թվականի աշնանը Մեծ Իշխանը նշանադրվեց Սերպուխովի արքայազն Վասիլի Յարոսլավիչի քրոջ՝ Մարիայի հետ (ինքն Վսևոլոժսկին ծրագրում էր ամուսնացնել Մեծ Իշխանին հետ իր դուստրերից մեկին):
1433 թվականի փետրվարի 8-ին, Վասիլի II-ի հարսանիքին, նրա մայրը՝ Սոֆյա Վիտովտովնան, հրապարակավ պոկել է Յուրիի որդու՝ Վասիլի Կոսոյից թանկարժեք գոտին, որը, ըստ նրա, նախկինում նախատեսված էր Դմիտրի Դոնսկոյի համար որպես օժիտ Եվդոկիա Դմիտրիևնայի հետ ամուսնության ժամանակ, բայց փոխարինվել էր։ Հնարավոր է, որ 65 տարի անց հանկարծակի հայտնաբերված ոսկե գոտու պատմությունը հորինել է Սոֆիան և նրա շրջապատը՝ վրեժ լուծելով մոսկվացի ազդեցիկ բոյար Իվան Վսևոլոժից, ով անցել է Յուրի Դմիտրիևիչի կողմը.խնջույքի ժամանակ տեղի ունեցած վիճաբանությունից անմիջապես հետո մեծ իշխանի հրամանով Վսևոլոժը կուրացել է.։
Վիրավորված Յուրևիչները անմիջապես գնացին Գալիչ իրենց հոր մոտ՝ ճանապարհին թալանելով Յարոսլավլը՝ Վասիլի Վասիլևիչի ժառանգությունը։ Յուրի Դմիտրիևիչը, ի աջակցություն իր որդիների, գալիցիայի զորքերի հետ արշավեց դեպի Մոսկվա։ 1433 թվականի ապրիլի 25-ին Կլյազմա գետի վրա տեղի ունեցած վճռական ճակատամարտում Յուրի Դմիտրիևիչը հաղթեց իր եղբորորդուն՝ Մեծ Իշխան Վասիլիին և գրավեց Մոսկվան։ Վասիլին փախել է Տվեր, հետո Կոստրոմա։ Յուրին նրան ժառանգություն տվեց Կոլոմնին և նստեց Մոսկվայում թագավորելու։  Այնուամենայնիվ, մոսկվացիները չաջակցեցին Յուրիին.մոսկովյան բոյարներն  և ծառայողները սկսեցին փախչել Կոլոմնա. նրանց միացան Յուրիի երկու որդիները՝ Վասիլին ու Դմիտրին, ովքեր վիճել էին իրենց հոր հետ։ Յուրին գերադասեց հաշտություն կնքել եղբորորդու հետ՝ նրան վերադարձնելով մեծ իշխանական գահը։ Այնուամենայնիվ, Վասիլիի հետագա հալածանքները իր նախկին հակառակորդների նկատմամբ հանգեցրին ապստամբության Վասիլի դեմ 1434 թվականին, սկզբում Յուրիի որդիների կողմից (Կուս գետի ափին տեղի ունեցած ճակատամարտում Յուրևիչները ձեռք բերեցին վերին ձեռքը), իսկ այնուհետև (մուսկովցիները Գալիչին հաղթեցին) հենց Վասիլիի կողմից: Մարտին Վասիլին ջախջախվեց Ռոստովի մոտ՝ Ուստյե գետի վրա գտնվող Նիկոլսկոյե գյուղի մոտ, Յուրին կրկին գրավեց Մոսկվան, բայց մահացավ հունիսին (կարծում էին, որ նա թունավորվել էր)՝ Մոսկվան կտակելով իր որդուն՝ Վասիլիին.։

## Վասիլի II-ն ընդդեմ Վասիլի Յուրևիչի (1434-1436)
Չնայած Վասիլի Յուրևիչն իրեն հռչակեց Մեծ իշխան, բայց կրտսեր եղբայրները չաջակցեցին նրան՝ խաղաղություն կնքելով Վասիլի II–ի հետ, ըստ որի Դմիտրի Շեմյական ստացավ Ուգլիչը և Ռժևը, իսկ Դմիտրի Կրասնին՝ Գալիչը և Բեժեցկը։  Երբ Միացյալ իշխանները մոտենում էին Մոսկվային, Վասիլի Յուրևիչը, վերցնելով իր հոր գանձարանը, փախավ Նովգորոդ։  Մեկուկես ամիս Նովգորոդում մնալուց հետո ես գնացի Զավոլոչյե, Այնուհետև Կոստրոմա և գնացի Մոսկվա արշավի։ 1435 թվականի հունվարի 6-ին կոտրվելով Յարոսլավլի մոտակայքում գտնվող Կոզմոդեմյանսկի և Վելիկի գյուղերի միջև գտնվող Կոտ գետի ափին, նա փախավ Վոլոգդա, որտեղից նա հայտնվեց նոր զորքերով և գնաց Ռոստով ՝ ճանապարհին վերցնելով Ներեխտան։  Վասիլի Վասիլևիչը կենտրոնացրեց իր ուժերը Ռոստովում, և նրա դաշնակիցը ՝ Յարոսլավլի իշխան Ալեքսանդր Ֆեդորովիչը, կանգնեց Յարոսլավլի տակ՝ թույլ չտալով Վասիլի Յուրևիչի զորքերի մի մասը, որոնք գնացին նրան վերցնելու, — արդյունքում նա գերեվարվեց արքայադստեր հետ միասին, նրանց համար մեծ փրկագին տրվեց, բայց նրանք անմիջապես ազատ չարձակվեցին։  Վասիլի Յուրևիչը մտածում էր անակնկալի բերել Վասիլի Վասիլևիչին, բայց նա դուրս եկավ Ռոստովից և դիրք գրավեց Սկորյատինո գյուղում, այնուհետև ջախջախեց թշնամու զորքերը Չերեխա գետի ճակատամարտում (1436 թվականի մայիսի 14-ին), իսկ ինքը ՝ Վասիլի Յուրևիչը, գերի ընկավ և կուրացավ (մահացավ 1448 թվականին)։  Վասիլի II-ը ազատեց Կոլոմնայում պահվող Դմիտրի Շեմյակին և նրան վերադարձրեց բոլոր այն ունեցվածքը, որին, 1440 թվականին Դմիտրի Կրասնի մահից հետո, միացան Գալիչը և Բեժեցկը։

## Վասիլի II-ն ընդդեմ Դմիտրի Յուրևիչի (1436-1453)
Այն բանից հետո, երբ 1445 թվականին Կազան Խանի Ուլու-Մուհամեդի որդիները ջախջախեցին մոսկովյան բանակը և գերեցին Վասիլի II-ին Սուզդալի ճակատամարտում, իշխանությունը Մոսկվայում, ըստ ավանդական իրավահաջորդության կարգի, անցավ Դմիտրի Շեմյակային: Բայց Վասիլին, Խանին փրկագին խոստանալով, նրանից բանակ ստացավ և վերադարձավ Մոսկվա, իսկ Շեմյական ստիպված եղավ հեռանալ մայրաքաղաքից և նահանջել Ուգլիչ։ Բայց շատ բոյարներ,առևտրականներ և հոգևորականության ներկայացուցիչներ, վրդովված Վասիլի Խավարի «հորդայի ռազմական ղեկավարությունից», անցան Դմիտրիի կողմը, և 1446 թվականին նրանց աջակցությամբ Դմիտրի Շեմյական դարձավ Մոսկվայի արքայազնը: Այնուհետև Իվան Անդրեևիչ Մոժայսկու օգնությամբ նա գրավեց Վասիլի Վասիլևիչին Երրորդության վանքում և վրեժ լուծելով եղբոր կուրացման համար և մեղադրելով Վասիլի II-ին թաթարներին սիրաշահելու մեջ, կուրացրեց նրան, և ուղարկեց Ուգլիչ։ Բայց կրկին Դմիտրի Շեմյակայից դժգոհները սկսեցին գալ Վասիլի Խավարի մոտ, և օգնություն ցույց տվեցին իշխաններ Բորիս Ալեքսանդրովիչը (Տվեր), Վասիլի Յարոսլավիչը (Բորովսկի), Ալեքսանդր Ֆյոդորովիչը (Յարոսլավսկի), Իվան Իվանովիչը (Ստարոդուբսկո-Ռյապոլովսկի) և այլք: 1446 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Դմիտրի Շեմյակայի բացակայության պայմաններում Մոսկվան օկուպացվեց Վասիլի II-ի զորքերի կողմից։ 1447 թվականի փետրվարի 17-ին Վասիլի Խավարը հանդիսավոր կերպով մտավ Մոսկվա։ Դմիտրին, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Վոլոկոլամսկի մոտ, ստիպված եղավ նահանջ սկսել Մոսկվայից. նա գնաց Գալիչ, այնուհետև Չուխլոմա: Հետագայում Դմիտրի Շեմյական անհաջող կերպով շարունակեց պայքարը Վասիլի Խավարի դեմ՝ պարտություններ կրելով Գալիչի, ապա Ուստյուգի մոտ։
1449-ին Վասիլի II-ը հաշտության պայմանագիր կնքեց Լեհաստանի թագավորի և Լիտվայի մեծ իշխան Կազիմիր IV-ի հետ՝ հաստատելով Մոսկվա-լիտվական սահմանները և խոստանալով չաջակցել մյուս կողմի ներքաղաքական հակառակորդներին։ Կազիմիրը նույնպես հրաժարվեց Նովգորոդից: 1452-ին Դմիտրին շրջապատված էր Վասիլի Խավարի բանակով, կորցրեց իր ունեցվածքը, փախավ Նովգորոդ, որտեղ մահացավ (ըստ տարեգրությունների, նա թունավորվեց Վասիլի II-ի մարդկանց կողմից) 1453 թվականին։ 1456 թվականին Վասիլի II-ը կարողացավ Նովգորոդին պարտադրել Յազելբիցկիի անհավասար խաղաղության պայմանագիրը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* Не так: Династическая война московских Рюриковичей, 21.12.2013 г. Радио «Эхо Москвы»

Կատեգորիա:15-րդ դարը Ռուսաստանում
Կատեգորիա:15-րդ դարի հակամարտություններ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ռազմական պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքացիական պատերազմներ