Փիթեր Ֆրեյզեր

**Փիթեր Ֆրեյզեր** (, ), նորզելանդացի քաղաքական գործիչ, Նոր Զելանդիայի 24-րդ վարչապետը (1940-1949 թվականներ)։ Նա այդ պաշտոնը զբաղեցրել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց յոթ ամիս անց և կառավարության ղեկավար է մնացել գրեթե տասը տարի՝ բոլոր լեյբորիստ վարչապետներից ավելի երկար, բացառությամբ Հելեն Քլարկի։

## Վաղ տարիներ
Ծագումով շոտլանդացի Փիթեր Ֆրեյզերը ծնվել է մի փոքրիկ գյուղում՝ Հիլ-օֆ-Ֆերում՝ Հայլենդ շրջանի Թեյն քաղաքի մոտ։ Ստացել է տարրական կրթություն, սակայն ստիպված է եղել կիսատ թողնել կրթությունը, քանի որ ընտանիքը չուներ գումար։ Նա աշխատել է որպես հյուսն, սակայն ի վերջո ստիպված է եղել թողնել այս զբաղմունքը, քանի որ ուներ վատ տեսողություն։ Ավելի ուշ դժվարությամբ էր կարդում պաշտոնական փաստաթղթերը և նախընտրում էր զեկույցները թելադրել դրանք գրելու փոխարեն։ Սակայն մինչև նրա տեսողության վատանալը նա շատ էր կարդում։ Նրա սիրելի հեղինակների թվում էին սոցիալիստներ Քեյր Հարդին և Ռոբերտ Բլեթչֆորդը։

Լինելով դեռահաս՝ զբաղվել է քաղաքական գործունեությամբ, իսկ 16 տարեկանում արդեն զբաղեցնում Էր Լիբերալ կուսակցության տեղական ասոցիացիայի քարտուղարի պաշտոնը, իսկ 8 տարի անց՝ 1908 թվականին, անդամակցել է Անկախ լեյբորիստական կուսակցությանը։

## Տեղափոխություն [[Նոր Զելանդիա]]
Երկու տարի անց՝ 26 տարեկան հասակում՝ Լոնդոնում անհաջող փնտրտուքներից հետո, Ֆրեյզերը որոշել է տեղափոխվել Նոր Զելանդիա՝ ընտրելով այս երկիրը իր համոզմունքի պատճառով, որն իրեն տվել է ուժեղ առաջադիմական ոգի։

Տեղափոխվելով Օքլենդ՝ դարձել է նավաշինարանի բանվոր, մտել Նոր Զելանդիայի սոցիալիստական կուսակցության կազմում և սկսել մասնակցել արհմիության գործունեությանը։ Երբ Մայքլ Ջոզեֆ Սևիջը, որը քսանհինգ տարի անց հաջորդել է նրան վարչապետի պաշտոնում, Սոցիալիստական կուսակցություն ցուցակից իր թեկնածությունն է առաջադրել Կենտրոնական Օքլենդի օկրուգում խորհրդարան, արդյունքում Ֆրեյզերը դարձել նրա նախընտրական արշավի ղեկավարը, ինչպես նաև մտել Նորզելանդական աշխատանքային դաշնություն, որտեղ նա ներկայացրել է Ուաիխի քաղաքը մինչև 1912 թվականի հանքափորների գործադուլը։ Դրանից կարճ ժամանակ անց նա տեղափոխվել է երկրի մայրաքաղաք` Վելինգտոն։

1913 թվականին մասնակցել է Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության ստեղծմանը, նույն թվականին այլ արհմիութենական գործիչների հետ ձերբակալվել է հասարակական կարգը խախտելու համար։ Թեև ձերբակալությունը լուրջ հետևանքներ չի ունեցել, նա որոշել է փոխել ռազմավարությունը՝ հեռանալով ուղիղ գործողություններից և սկսելով հանդես գալ խորհրդարանական ձևերի օգտին իշխանության հասնելու համար։

Մեծ Բրիտանիայի՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտնելուց հետո նա վճռականորեն դեմ էր Նոր Զելանդիայի մասնակցությանը պատերազմին։ Համամիտ լինելով շատ ձախակողմյան քաղաքական գործիչների համոզմունքներին՝ Ֆրեյզերը այդ հակամարտությունը համարում էր «կայսերական պատերազմ» և պայքարում էր այն բանի համար, որ ազգային շահերը վեր են դոկտրիններից։

## Լեյբորիստական կուսակցության ստեղծում
1916 թվականին Ֆրեյզերը մասնակցել է Նոր Զելանդիայի Լեյբորիստական կուսակցության հիմնադրմանը, որը Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության անկումից հետո տուժած գործիչներից շատին միավորել է իր մեջ։ Լեյբորիստական կուսակցության առաջնորդ է ընտրվել Հարրի Հոլանդը։ Կուսակցության ստեղծմանը մասնակցել է նաև Ֆրեյզերի հին դաշնակիցը՝ Նոր Զելանդիայի Սոցիալիստական կուսակցության նախկին անդամ Մայքլ Սևիջը։

Ավելի ուշ նույն թվականին կառավարությունը Ֆրեյզերին և նոր Լեյբորիստական կուսակցության մյուս անդամներին ձերբակալել է խռովության հրահրման մեղադրանքով։ Դա պայմանավորված էր նրանց բացահայտ հակապատերազմական դիրքորոշմամբ, ինչպես նաև մասամբ համընդհանուր զինապարտության վերացման կոչերով։ Ֆրեյզերը դատապարտվել է մեկ տարվա ազատազրկման։ Նա միշտ մերժել է դատավճռի արդարությունը՝ պնդելով, որ ինքը միայն դատապարտել է զինվորական մեղավորությունը, բայց ակտիվ քայլեր չի ձեռնարկել դրան խոչընդոտելու համար։

Ձերբակալությունից ազատվելուց հետո Ֆրեյզերը լրագրող է աշխատել Լեյբորիստական կուսակցության պաշտոնական թերթում։ Նա նաև վերսկսել է իր գործունեությունը կուսակցությունում՝ դառնալով Հարրի Հոլանդի նախընտրական արշավի ղեկավարը։

1918 թվականի լրացուցիչ ընտրություններում Ֆրեյզերը Կենտրոնական Վելինգտոն շրջանից ընտրվել է խորհրդարան։ 1918-1919 թվականների գրիպի համաճարակի դեմ պայքարի իր գործունեությամբ իրենց անբասիր կերպով է դրսևորել։

Խորհրդարանում ընտրվելուց մեկ տարի անց Ֆրեյզերն ամուսնացել է Ջենեթ Հենդերսոն Մանրոյի հետ, որը նույնպես քաղաքական ակտիվիստ էր։ Զույգը միասին է մնացել մինչև Ջենեթի մահը՝ 1945 թվականը՝ Ֆրեյզերի հեռանալուց հինգ տարի առաջ։ Նրանք երեխաներ չեն ունեցել։

## Խորհրդարանի անդամ
Ֆրեյզերի քաղաքական համոզմունքները վերջնականապես ձևավորվել են նրա խորհրդարանական գործունեության սկզբում։ Չնայած նրան, որ նա ի սկզբանե խանդավառությամբ է ընդունել 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը Ռուսաստանում և բոլշևիկների իշխանության գալը, շուտով հիասթափվել է նրանցից և, ի վերջո, դարձել Լեյբորիստական կուսակցությունից կոմունիստներին հեռացնելու կողմնակիցներից մեկը։ Նա դարձել է խորհրդարանական քաղաքականության ավելի հետևողական կողմնակից և ձգտել լեյբորիստների՝ ավելի չափավոր քաղաքականության։

Ֆրեյզերի հայացքները բախվել են Հարրի Հոլլանդի համոզմունքներին, որը մնացել է կուսակցության առաջնորդ, այնուամենայնիվ կուսակցության քաղաքականությունն աստիճանաբար տեղափոխվել է ծայրահեղ ձախից մի կողմ։ Սակայն 1933 թվականին Հոլանդը մահացել է՝ կուսակցության առաջնորդի պաշտոնը թափուր թողնելով։ Ֆրեյզերն առաջադրել է իր թեկնածությունը կուսակցության առաջնորդի պաշտոնում, սակայն պարտվել է Մայքլ Սևիջին՝ Հոլանդի տեղակալին։ Ֆրեյզերը դարձել է նրա տեղակալը։

Լեյբորիստների նոր, «ավելի մեղմ» կերպարով իշխող Պահպանողական կոալիցիայի ֆոնին, որը պայքարել է Մեծ ճգնաժամի հետևանքների հետ, Սևիջի կուսակցությունը հաղթանակ է տարել 1935 թվականի ընտրություններում և կառավարություն ձևավորել։

## Կառավարության անդամ
Նոր կառավարությունում Ֆրեյզերը գլխավորել է առողջապահության, կրթության, նավատորմի և ոստիկանության նախարարությունները։ Նախարարի պաշտոնում նա ցուցաբերել է ծայրահեղ ակտիվություն՝ հաճախ աշխատելով օրական 17 ժամ՝ առանց հանգստյան օրերի։ Նա հատուկ ուշադրություն է ցուցաբերել կրթության վրա, որը նա կենսականորեն անհրաժեշտ է համարել սոցիալական բարեփոխումներ իրականացնելու համար։ Կրթության դեպարտամենտ նշանակելով Ս. Է. Բիբիին՝ նա ձեռք է բերել ուժեղ դաշնակից այդ բարեփոխումների իրականացման գործում։ Ֆրեյզերը նաև 1938 թվականի սոցիալական պաշտպանության մասին օրենքի գլխավոր նախաձեռնողն էր։

1939 թվականին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց ի վեր Ֆրեյզերն իր ձեռքում կենտրոնացրել է կառավարության ղեկավարի լիազորությունների մեծ մասը։ Այդ ժամանակ Մայքլ Սևիջը ծանր հիվանդացել Է և մահվան եզրին էր, թեև իշխանությունները հերքում էին դա հրապարակայնորեն։ Ֆրեյզերն իր վրա է վերցրել վարչապետի գրեթե բոլոր պարտականությունները՝ ի լրումն իր նախարարական պաշտոններին։

Սակայն լեյբորիստների շրջանում ներկուսակցական բանավեճերը խարխլել են Ֆրեյզերի դիրքերը։ Կուսակցության ականավոր գործիչ և սոցիալիզմի կողմնակից Ջոն Ա. Լին կատաղած քննադատել է կուսակցության նկատելի դրեյֆը քաղաքական կենտրոնի ուղղությամբ և կտրուկ քննադատել Ֆրեյզերին և Սևիջին։ Սակայն Լիի հարձակումներն այնքան ուժեղ են եղել, որ նրան դատապարտել են նույնիսկ իր կողմնակիցներից շատերը։ Ֆրեյզերը և նրա դաշնակիցները 1940 թվականի մարտի 25-ին հաջողությամբ Լիին հասցրել են կուսակցությունից հեռացմանը։

## Վարչապետ
Երկու օր անց՝ մարտի 27-ին, մահացել է Սևիջը, և Ֆրեյզերը հաղթանակ է տարել կուսակցության ղեկավարի ընտրություններում՝ առաջ անցնելով Ջորդան Մակմիլանից և Քլայդ Կարից։ Այնուամենայնիվ, նա կուսակցության ղեկավարությանը իրավունք է տվել կառավարության անդամներին նշանակել առանց վարչապետի հավանության, այսինքն պրակտիկ կերպով, որին Լեյբորիստական կուսակցությունը հավատարիմ է մինչ օրս։

Չնայած այս զիջմանը, երբեմն գործընկերները դատապարտում էին Ֆրեյզերի կառավարման ոճը՝ նրան անվանելով «ավտորիտար»։ Նրա որոշ որոշումներ, որոնք ուղղված են վերահսկողության ուժեղացմանը, կարող էին առաջանալ շարունակվող պատերազմի պատճառով, որի վրա Ֆրեյզերը գրեթե ամբողջությամբ կենտրոնացած էր։ Սակայն որոշ միջոցառումների, ինչպիսիք են գրաքննության, աշխատավարձի վերահսկողության, համընդհանուր զինվորական հնազանդությունը դարձել էր պոպուլյար կուսակցության ներսում։ Մասնավորապես, ուժեղ ընդդիմություն է առաջացրել համընդհանուր զինվորական մեղավորությունը, հատկապես այն պատճառով, որ Ֆրեյզերը դեմ է արտահայտվել դրան Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Ֆրեյզերը պատասխանել է, որ Երկրորդ աշխարհամարտին մասնակցությունը, ի տարբերություն առաջին աշխարհամարտի, իսկապես անհրաժեշտ է և զինվորական մեղավորությունը դարձնում է անխուսափելի չարիք։

Պատերազմի ժամանակ Ֆրեյզերը փորձել է հարաբերություններ հաստատել լեյբորիստների գլխավոր մրցակից Ազգային կուսակցության հետ։ Սակայն կուսակցությունների հակասությունները խանգարեցին համաձայնագրի կնքմանը, և լեյբորիստները շարունակեցին միանձնյա կառավարումը։ Այնուամենայնիվ, Ֆրեյզերը սերտորեն համագործակցել է նախկին վարչապետ Գորդոն Քոութսի հետ։ Ֆրեյզերը շնորհակալություն է հայտնել Քոութսին կուսակցական սկզբունքներով զբաղվելու պատրաստակամության համար և նշել, որ ազգայնականների առաջնորդ Սիդնեյ Հոլլանդը նախընտրում է «ազգի միասնության կուսակցական շահերը»։

Պատերազմի ժամանակ Ֆրեյզերը հատուկ ուշադրություն է դարձրել այն բանին, որ նորզելանդական զորքերը մնան Նոր Զելանդիայի վերահսկողության տակ։ Նա կարծում էր, որ ավելի շատ բնակեցված երկրներ, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան, Նոր Զելանդիայի բանակը դիտարկում են միայն որպես լրացում իրենց զորքերին, այլ ոչ թե որպես ինքնիշխան պետության բանակ։ 1941 թվականին նորզելանդացիների լուրջ կորուստներից հետո Ֆրեյզերը որոշել է վերջին խոսքը թողնել այն հարցի շուրջ, թե ուր են ուղղվելու Նորզելանդական զորքերը։ Ֆրեյզերը Մեծ Բրիտանիայի իշխանություններից հասել է նրան, որ 2-րդ Նորզելանդական էքսպեդիցիոն կորպուսի հրամանատար Բեռնարդ Ֆրեյբերգը Նոր Զելանդիայի կառավարության առջև հաշվետվություն է ներկայացրել։ Երբ պատերազմ մտավ Ճապոնիան, Ֆրեյզերն ընտրում էր Նորզելանդական զորքերին ռազմական գործողությունների Խաղաղօվկիանոսյան թատրոն հետ կանչելու (ինչպես Ավստրալիան արեց) կամ Մերձավոր Արևելքում նրանց թողնելու (ինչպես ուզեց Ուինսթոն Չերչիլը) միջև։ Ի վերջո, Ֆրեյզերը նախընտրեց երկրորդ տարբերակը։

thumb|right|250px|Ֆրեյզերը (աջից) 1944 թվականին Համագործակցության կառավարությունների ղեկավարների խորհրդաժողովում
Ֆրեյզերը շատ լարված հարաբերություններ ուներ ԱՄՆ պետքարտուղար Քորդել Հալլի հետ, մասնավորապես 1944 թվականի հունվարի Կանբերյան պակտի պատճառով։ Հալլը Ֆրեյզերին կտրուկ և նույնիսկ նվաստացուցիչ նկատողություն է արել 1944 թվականի կեսերին Ֆրեյզերի Վաշինգտոն կատարած այցի ժամանակ, որի արդյունքում նորզելանդացի զինվորականները որոշ չափով հեռացել են հրամանատարությունից Խաղաղ օվկիանոսի պատերազմի ժամանակ։

1945 թվականին պատերազմի ավարտից հետո Ֆրեյզերն աշխատել է իր ստեղծած արտաքին գործերի դեպարտամենտի հետ՝ Ալիստեր Մակինտոշի գլխավորությամբ և ակտիվ մասնակցություն է ունեցել ՄԱԿ-ի ստեղծմանը։ Մասնավորապես, նա վճռականորեն դեմ էր ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամներին վետոյի իրավունք տրամադրելուն և հաճախ ոչ պաշտոնապես աջակցում էր փոքր պետություններին։

Ֆրեյզերը սերտ աշխատանքային հարաբերություններ է ունեցել Մակինտոշի հետ, որը վարչապետի դեպարտամենտի ղեկավարն էր Ֆրեյզերի լիազորությունների մեծ մասում։ Մակինտոշը մասնավոր կարգով նկարագրել է իր զայրույթը Ֆրեյզերի աշխատամոլությունից և անձնական կարիքների հանդեպ նրա անտարբերությունից, սակայն նրանց միջև իրականում ամուր հարաբերություններ են եղել։

1947 թվականին Ֆրեյզերը նույնպես զբաղեցրել է տուզեմցիների գործերի նախարարի պաշտոնը (որը նա վերանվանել է մաորիի գործերի նախարար)։ Ֆրեյզերը ուշադրություն է դարձրել մաորիի կարիքներին և մի շարք միջոցներ է ձեռնարկել անհավասարությունը վերացնելու համար։

1944 թվականի իր ծրագրային «գահային ճառում» Ֆրեյզերի կառավարությունը պլանավորում էր ընդունել 1931 թվականի Վեսթմինսթերյան ստատուտը (Ավստրալիայից 2 տարի անց)՝ օրենսդիր մեծ անկախություն ձեռք բերելու համար։ Այս հարցի շուրջ բանավեճերի ժամանակ ընդդիմությունը կտրուկ դեմ է արտահայտվել ստատուտի ընդունմանը՝ կառավարությանը մեղադրելով Մեծ Բրիտանիայի անհավատարմության մեջ։ Ազգային կուսակցությունից պատգամավոր Ֆրեդերիկ Դոիջը հայտարարել է, որ «մեր մեջ հավատարմությունը բնազդ է, նույնքան ուժեղ, որքան կրոնը»։

Ճակատագրի հեգնանքով ազգայնական ընդդիմությունը հանդես է եկել 1947 թվականին ստատուտի ընդունման օգտին, երբ նրա առաջնորդ և ապագա վարչապետ Սիդնեյ Հոլլանդը պատգամավորական օրինագիծ է ներկայացրել Նոր Զելանդիայի Օրենսդիր խորհրդի լուծարման մասին։ Քանի որ Նոր Զելանդիան պահանջում էր Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի համաձայնությունը Նոր Զելանդիայի սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ կատարելու համար 1852 թվականին Ֆրեյզերը որոշել է ընդունել կանոնադրությունը։

Թեև նա վարչապետի պաշտոնը ստանձնելուց անմիջապես հետո հեռացել է կրթության նախարարի պաշտոնից, նա Ուոլթեր Նեշի և Ս. Է. Բիբիի հետ շարունակել է ակտիվ դեր խաղալ կրթական քաղաքականության մշակման գործում։ 1946 թվականին Ֆրեյզերը ընտրատարածքը փոխարինել է Բրուքլինով, որը նա ներկայացրել էր մինչև իր մահը։

Այնուամենայնիվ, ներքին քաղաքականության մեջ Ֆրեյզերի մյուս գործողությունները քննադատություն էին առաջացնում։ Նրա դանդաղկոտություն է անցում է մատակարարման համակարգի ռազմական ժամանակի և նրա աջակցությունը պարտադիր զինվորական վճարները խաղաղ ժամանակ նրան քաղաքական վնաս. Ֆրեյզերի ժողովրդականությունը նվազել Է լեյբորիստների ավանդական կողմնակիցների աջակցության կրճատման և ռազմական ժամանակի միջոցառումներից բնակչության հոգնածության աճի հետ մեկտեղ։ 1949 թվականի ընտրություններում լեյբորիստները պարտություն են կրել և Ֆրեյզերի կառավարությունը հրաժարական է տվել։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* ''Fraser as Prime Minister'' статья Майкла Бассета
* Дополнительные иллюстрации

## Աղբյուրներ
*
*
*
* Clark, Margaret (editor) (1998). *Peter Fraser: Master Politician*. Dunmore Press, Palmerston North (1997 symposium) 
*
* McGibbon, Ian, ed. (1993). *Undiplomatic Dialogue: Letters between Carl Berendsen and Alister McIntosh*. Auckland University Press, Auckland
*
* Bassett, Michael (2004). *Tomorrow Comes the Song: A Biography of Peter Fraser*. Penguin
* McGibbon, I., ed. (1993). *Undiplomatic Dialogue*. Auckland

Կատեգորիա:Նոր Զելանդիայի կրթության նախարարներ
Կատեգորիա:Նոր Զելանդիայի վարչապետներ
Կատեգորիա:Շոտլանդիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստներ