Կրոնի ազատությունը Ադրբեջանում

**Կրոնի ազատությունը Ադրբեջանում**, Ադրբեջանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ նախատեսված իրավունք, որը թույլ է տալիս երկրի բոլոր քաղաքացիներին ընտրել և դավանել ցանկացած կրոն առանց սահմանափակումների։

Ադրբեջանում կրոնի ազատությունը զգալիորեն սահմանափակված է։ Ադրբեջանի կառավարությունը, որը հետևում է խիստ աշխարհիկ և հակակրոնական գաղափարախոսության, ճնշում է երկրում եղած բոլոր կրոնները։  

Ադրբեջանի բնակչության մեծամասնությունը մուսուլման է, հիմնականում շիաներ: Միչիգանի պետական համալսարանի քաղաքագետ Անի Սարգսյանի խոսքով՝ «Ադրբեջանի կառավարությունը փորձում է վերահսկել կրոնական ծեսերը՝ նպատակ ունենալով կանխելու դրանց անկախ սոցիալական ուժ դառնալը, որը կարող է սպառնալիք դառնալ ռեժիմի ոչ ժողովրդավարական բնույթին»։ 

Կառավարությունը գրաքննում է կրոնական գրականությունը և փակում այն կրոնական հաստատությունները, որոնք համարում է անընդունելի։ Կրոնական հաստատությունների կողմից քաղաքական ելույթներն արգելված են, և հոգևորականներին թույլ չի տրվում առաջադրվել քաղաքական պաշտոնների համար։ Արգելվում է կրոնական պարագաների, դրոշների և կարգախոսների ցուցադրումը, բացառությամբ պաշտամունքի վայրերի, կրոնական կենտրոնների և գրասենյակների։ Աշուրայի տոնակատարությունները հանրային վայրերում արգելված են: Հանրային հաստատություններում և դպրոցներում հիջաբ կրելն արգելված է։

Կառավարությունն օգտագործում է մզկիթների փակումը՝ պետությունից անկախ գործող անկախ մուսուլմանական խմբերը ճնշելու համար: Պետությանը անընդունելի ձևով գործող հոգևորականները կարող են ազատվել աշխատանքից և ձերբակալվել: 

Կառավարությունը չի սահմանափակում կրոնափոխությունը, բայց արգելում է հոգեորսությունը:

## Կրոնական ժողովրդագրություն

Ադրբեջանի տարածքը կազմում է 86,600 կմ², իսկ բնակչությունը 10.2 միլիոն է (ըստ 2025 թվականի տվյալների)։ Հատուկ կրոնական խմբերի անդամակցության վերաբերյալ հուսալի վիճակագրություն չկա, սակայն, ըստ պաշտոնական տվյալների, բնակչության մոտ 96 %-ը մուսուլման է: Բնակչության մնացած մասը հիմնականում բաղկացած է ռուս ուղղափառներից, հրեաներից և որևէ կրոնի չդավանողներից: Մուսուլման մեծամասնության շրջանում կրոնական պատկանելությունը համեմատաբար ցածր է, և մուսուլմանական ինքնությունը հակված է ավելի շատ հիմնված լինել մշակույթի և էթնիկ պատկանելության, քան կրոնի վրա: 

Կրոնական միությունների հետ աշխատանքի պետական կոմիտեի (SCWRA) տվյալներով՝ մուսուլման բնակչության մոտավորապես 65 %-ը շիաներ են և 35 %-ը սուննիներ։ Ավանդաբար, տարբերությունները կտրուկ չեն սահմանվում։ 2016 թվականի զեկույցում ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը 2011 թվականի համար այդ թիվը նշել է որպես 65 % շիաներ և 35 %։ Այլ աղբյուրներ գնահատում են, որ սուննիները կազմում են ընդհանուր բնակչության 40-50 %-ը, մինչդեռ շիաները՝ մոտ 50-60%-ը։

2020 թվականին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ քաղաքացիների 96.15 %-ը մուսուլման է, 2.43 %-ը՝ քրիստոնյա, 1.24 %-ը՝ ագնոստիկ կամ աթեիստ և 0.09 %-ը՝ հրեա։ CIA World Factbook-ի 2023 թվականի գնահատականի համաձայն՝ մուսուլմանները կազմում են Ադրբեջանի բնակչության մոտ 97.3 %-ը։ 

Քրիստոնյաների ճնշող մեծամասնությունը ռուս ուղղափառներ են: ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի տվյալներով՝ նրանց «ինքնությունը, ինչպես մուսուլմանների ինքնությունը, հակված է հիմնված լինել մշակույթի և էթնիկ պատկանելության վրա, ինչպես նաև կրոնի»: Քրիստոնյաները կենտրոնացած էին Բաքվի քաղաքային տարածքներում, որը երկրի մայրաքաղաքն է, և Սումգայիթում՝ երրորդ ամենամեծ քաղաքում։

Մոտավորապես 15,000 հրեական բնակչությունից ճնշող մեծամասնությունը ապրում է Բաքվում: Երկրում կա հինգից վեց ռաբբի և վեց սինագոգ։

Շիաները, սուննիները, ռուս ուղղափառները և հրեաները համարվում են երկրի «ավանդական» կրոնական խմբերը: Լյութերականների, կաթոլիկների, բապտիստների, մոլոկանների (հին հավատացյալներ), յոթերորդ օրվա ադվենտիստների և բահայի հավատքի հետևորդների փոքր համայնքները գոյություն ունեն ավելի քան 100 տարի։

Վերջին տասնամյակում ադրբեջանական ռեժիմի կողմից օտար կամ «ոչ ավանդական» համարվող մի շարք կրոնական խմբեր իրենց ներկայությունն են հաստատել, այդ թվում՝ «վահաբական» և սալաֆիտ մուսուլմաններ, հիսունական և ավետարանչական քրիստոնյաներ, Եհովայի վկաներ, հարե կրիշնաներ և Իրանի կողմից աջակցվող խոմեյնական խմբավորումներ։

## Կրոնի սահմանափակումներ
2022 թվականին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը որոշել է, որ կառավարությունը խախտել է կրոնի կամ համոզմունքի անհատական ազատությունը յոթ անձի հետ կապված գործերով։ Տարվա վերջում 22 անձ կալանավորվել է իրենց կրոնական համոզմունքների կամ ծեսերի պատճառով։

2023 թվականին Freedom House-ը Ադրբեջանին կրոնական ազատության համար զրո գնահատական ​​է տվել չորսից։

2019 թվականին Միացյալ Նահանգների միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովը հաղորդել է «շիա ծայրահեղականներ» պիտակավորված 77 անձանց ձերբակալման մասին, որոնցից 48-ը մարդու իրավունքների պաշտպանների կողմից համարվել են քաղաքական բանտարկյալներ։ Նրանք նաև հայտնել են, որ տարվա ընթացքում դատական նիստերի ժամանակ այս անձինք վկայել են, որ ոստիկանությունը և այլ պաշտոնյաներ իրենց խոշտանգել են՝ կեղծ խոստովանություններ կորզելու համար։ Տեղական մարդու իրավունքների խմբերը և այլք նշել են, որ կառավարությունը շարունակում է ֆիզիկապես բռնություն գործադրել, ձերբակալել և բանտարկել կրոնական ակտիվիստներին։ Իշխանությունները կարճ ժամանակով կալանավորել, տուգանել կամ զգուշացրել են անհատներին չարտոնված կրոնական հանդիպումներ անցկացնելու համար, քանի որ կառավարության իրավական գրանցման պահանջները անիրագործելի էին 50-ից պակաս անդամ ունեցող համայնքների համար։ Կառավարությունը վերահսկում է կրոնական նյութերի ներմուծումը, բաշխումը և վաճառքը։ Դատարանները տուգանել են անհատներին կրոնական նյութերի չարտոնված վաճառքի կամ տարածման համար։

Քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչները նշել են, որ քաղաքացիները շարունակում են հանդուրժել «ավանդական» փոքրամասնությունների կրոնական խմբերին (այսինքն՝ երկրում պատմականորեն գոյություն ունեցողներին), այդ թվում՝ հրեաներին, ռուս ուղղափառներին և կաթոլիկներին, սակայն «ոչ ավանդական» համարվող խմբերը հաճախ դիտվում էին կասկածանքով և անվստահությամբ։

Չնայած շիա մեծամասնություն կազմող երկիր լինելուն, Իլհամ Ալիևի իշխող ռեժիմը պարբերաբար և ագրեսիվ կերպով պարտադրում է աշխարհիկությունը: Ադրբեջանցի պաշտոնյաները պարբերաբար մեղադրում են Իրանին իր խոմեյնական գաղափարախոսությունը ադրբեջանցի շիաների շրջանում տարածելու մեջ՝ Ադրբեջանում իր կողմնակիցների ցանցի միջոցով։ Ադրբեջանցիներին արգելվում է սովորել Իրանի կողմից ֆինանսավորվող հաուզաներում, ադրբեջանցի կանանց խրախուսվում է և արգելվում է պարտադիր իսլամական գլխաշոր կրելը, ալկոհոլային խմիչքները, ինչպիսիք են գարեջուրը և գինին, տեղական արտադրության են և պարբերաբար օգտագործվում, ամենամյա Աշուրայի հիշատակի միջոցառումները մանրակրկիտ ուսումնասիրվում և հաճախ արգելվում են։

## Տես նաև
* Կրոնն Ադրբեջանում
* Մարդու իրավունքներն Ադրբեջանում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ադրբեջանի հասարակական խնդիրներ
Կատեգորիա:Դավանության ազատություն
Կատեգորիա:Կրոնն Ադրբեջանում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներն Ադրբեջանում