open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հելիոմետր

thumb|250px
**Հելիոմետր**, աստղերի անկյունային հեռավորությունները չափելու սարք։ Սկզբում օգտագործվել է Արեգակի տրամագիծը որոշելու նպատակով, որտեղից էլ առաջացել է անվանումը։ Հելիոմետրի օբյեկտիվը տրամագծով կիսված է, և յուրաքանչյուր կեսը կարող է սահել ընդհանուր տրամագծի երկայնքով։ Երբ օբյեկտիվի երկու կեսերն իրար նկատմամբ շեղված են, յուրաքանչյուր աստղի համար ստացվում է երկու պատկեր։ Օբյեկտիվի մի կեսի միջոցով ստացվող որևէ աստղի պատկերը համընկեցվում է մյուս կեսի միջոցով ստացվող մի այլ աստղի պատկերի հետ։ Նույնը կրկնվում է երկրորդ աստղի համար։ Այդ համընկնումներին համապատասխանող միկրոմետրի ցուցմունքների կիսատարբերությամբ որոշվում է երկու աստղերի անկյունային հեռավորությունը։

Կատեգորիա:Աստղաչափություն
Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Հակադարձ ալիքի լամպ

մինի|ՀԱԼ նմուշ

**Հակադարձ ալիքի լամպ**, *հակադարձ ալիքով [[լամպ]]*, էլեկտրավակուումային սարք՝ գերբարձր հաճախականության էլեկտրամագնիսական տատանումների գեներացման համար, որոնք առաջանում են էլեկտրոնային հոսքի և դանդաղեցնող համակարգով էլեկտրոնների շարժմանը հակառակ ուղղությամբ վազող էլեկտրամագնիսական ալիքի փոխազդեցության հետևանքով։ Հակադարձ ալիքի լամպը կիրառվում է լայն տիրույթի ազդանշաններում և սվիպ-գեներատորներում՝ ռադիոտեխնիկական չափումների և ռադիոսպեկտրոսկոպիայի համար, արագ վերալարվող ընդունիչների հետերոդիններում և այլն։ Մագնետրոնային տիպի հակադարձ ալիքի լամպը կիրառվում է ռադիոխանգարումների գեներացման համար, չափիչ սարքավորումներում, կապի համակարգերում և այլուր։ Տատանումների հաճախականությունը 0,5-18 Գհց է, հզորությունը՝ 0, 1-1 կվտ, օ.գ.գ-ն՝ 6-50%։

Կատեգորիա:ԳԲՀ
Կատեգորիա:Էլեկտրավակուումային սարքեր
Պետական հարկադրանք

**Պետական հարկադրանք**, պետական կառավարման եղանակ, որով հասարակական, իրավական կարգի պահպանման կամ ամրապնդման նպատակով զանցառուների նկատմամբ կիրառվում են հարկադրանքի միջոցներ (քաղաքացիական, վարչական, քրեական)։ Փորձում է հետապնդել  իրավակարգի պահպանման և ամրապնդման, գիտակցական կարգապահության արմատավորման, հասարակական հարստության աճի, անձի բարեկեցության նպատակ և արտահայտել բնակչության բացարձակ մեծամասնության շահերը։

Կատեգորիա:Պետական հարկադրանքներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական տերմիններ
Էդուարդ Հալիֆաքս

**Էդուարդ Ֆրեդերիկ նինդլի Վուդ**  ), անգլիացի պետական գործիչ և դիվանագետ, լորդ։

1922-1925 թվականներին զբաղեցրել է նախարարական պաշտոններ։ 1926-1931 թվականներին եղել է Հնդկաստանի փոխարքա, 1938-1940 թվականներին՝ արտաքին գործերի նախարար, 1941-1946 թվականներին՝ դեսպան ԱՄՆ-ում։ 1937 թվականի նոյեմբերին բանակցություններ է վարել Ադոլֆ Հիտլերի հետ՝ շարադրելով անգլո-գերմանական համաձայնագրի նախագիծը։ 1957 թվականին հրապարակել է հուշագրություններ, որտեղ փորձել է արդարացնել «ագրեսորին խաղաղեցնելու» մյունխենյան քաղաքականությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Թթվածնի ենթախումբ

**Թթվածնի ենթախումբ** (կամ **Խալկոգեններ**), Մենդելեևի պարբերական աղյուսակի 16-րդ խմբի ոչ մետաղներ։ Այս խմբին են պատկանում թթվածինը` (O), ծծումբըˋ (S), սելենըˋ (Se), տելուրըˋ (Te), պոլոնիումըˋ (Po) և լիվերմորիումըˋ (Lv)։ Ըստ Գոլդշմիդտի դասակարգման` խալկոգենները մտնում են խալկոֆիլային () տարրերի մեջ։ Վերջիններս բնական սուլֆիդներ, սելենիդներ ու տելուրիդներ առաջացնելու հակում ունեն և երբեմն հանդիպում են բնածին վիճակով։ Ծծումբը, սելենը, թթվածինը և տելուրը հանդիպում են մետաղների հետ առաջացրած միացությունների ձևով (օրինակˋ երկաթի սուլֆիդ՝ FeS, կապարի սուլֆիդˋ PbS)։

Խալկոգենի ատոմները էլեկտրոնային արտաքին թաղանթում ունեն 6-ական էլեկտրոններ։ Քիմիական միացություն առաջացնելիս 16-րդ խմբի տարրերի ատոմները կարող են ընդունել 2 էլեկտրոն և ցուցաբերել -2 օքսիդացման աստիճան։ Սովորական պայմաններում քիմիապես պասիվ են, տաքացնելիս՝ ակտիվ։ Պարբերության համարի մեծացման հետ ավելանում է էլեկտրոնային շերտերի թիվը և, հետևաբար, մեծանում են տարրերի շառավիղները, ոչ մետաղական հատկությունները թուլանում են և փոխարենը ուժեղանում են մետաղական հատկությունները։ Օրինաչափորեն փոխվում են նաև համապատասխան պարզ նյութերի ֆիզիկական հատկությունները։ 16-րդ խմբում տարրերի կարգաթվի մեծացման հետ օրինաչափորեն մեծանում են այդ տարրերի առաջացրած պարզ նյութերի հալման ու եռման ջերմաստիճանները, փոխվում են ագրեգատային վիճակն ու գույնը։

Կատեգորիա:Խալկոգեններ
Թթուների հալոգենահիդրիտներ

**Հալոգենահիդրիտներ թթուների**, թթուների ածանցյալներ, որոնցում հիդրօքսիլ-խմբերը տեղակալված են հալոգենների ատոմներով։ Օրինակ, սուլֆուրիլքլորիդ՝ (ծծմբական թթվի), թիոնիլքլորիդ՝ SOCl2 (ծծմբային թթվի ), ացետիլքլորիդ՝ CH3COCl (քացախաթթվի ) են։ Հալոգենահիդրիտներն օժտված են մեծ ռեակցունակությամբ. հալոգենի ատոմը կարող է հեշտությամբ աեղակալվել այլ խմբերով, օրինակ, OH, OR, NH2, SH, CN։ Խոնավ օդում քլորանհիդրիդները հիդրոլիզվում են՝ առաջացնելով ցնդող քլորաջրածին («ծխում են»)։ Օրգանական սինթեզում օրգանական թթուների հալոգենահիդրիտները օգտագործում են որևէ միացության մոլեկուլում ացիլխումբ՝ RCO ներմուծելու համար։ Այդ նպատակի համար ամենից հաճախ օգտագործում են թթուների քլորանհիդրիդները, որոնք ստացվում են անօրգանական թթուների քլորանհիդրիդները կարբոնաթթուների հետ Փոխազդելիս։ Անօրգանական թթուների մեծ մասի հալոգենահիդրիտները, ինչպես նաև ալիֆատիկ շարքի ցածր կարբոնաթթուների քլորանհիդրիդները խիստ սուր հոտով հեղուկներ են։

Կատեգորիա:Կարբոնաթթուների ածանցյալներ
Հաճախականության քվանտային ստանդարտներ

**Հաճախականության քվանտային ստանդարտներ, ** սարքավորումների համախումբ, որը հնարավորություն է տալիս չափել տատանումների հաճախականությունը, հետևաբար և պարբերությունը՝ համեմատելով այն միկրոմասնիկի (ատոմ, մոլեկուլ, իոն) էներգետիկ մակարդակների միջև քվանտային անցման կենտրոնական հաճախականության՝ հաճախային ռեպերի հետ։ Այսպիսի ստանդարտները կոչվում են *պասիվ*, ի տարբերություն *ակտիվ* ստանդարտների, որոնցում ատոմների և մոլեկուլների քվանտային անցումները անմիջականորեն հանգեցնում են էլեկտրամագնիսական ալիքների ճառագայթման, և այդ ալիքների հաճախականությունն էլ հենց ընդունվում է իբրև ստանդարտ։ Ակտիվ հաճախականության քվանտային ստանդարտները կոչվում են նաև քվանտային գեներատորներ։ Ապահովվում է չափումների չգերազանցված ճշտություն, որը պայմանավորված է, այսպես կոչված, հնացման, այսինքն՝ հատկությունների աննշան փոփոխությունների աստիճանական կուտակման բացակայությամբ, քանի որ միկրոմասնիկներում հնարավոր են միայն թռիչքաձև փոփոխություններ։ Հաճախականության քվանտային ստանդարտներ հիմք են ծառայում հաճախականության և ժամանակի ազգային էաալոնների և հաճախականության երկրորդային էտալոնների համար։

## Հաճախականության ցեզիումային ստանդարտներ
Տեխնիկական կատարելության են հասել ցեզիումի ատոմների փնջերով աշխատող պասսիվ հաճախականության քվանտային ստանդարտներ (հաճախականության ցեզիումային ստանդարտներ)։ 1967 թ․ միջազգային համաձայնությամբ ժամանակի միավորը՝ վայրկյանը, սահմանվել է իբրև ցեզիումի ¹³³Cs իզոտոպի որոշակի քվանտային անցմանը համապատասխանող 9.192.631.770.0 տատանումների տևողություն։ Ցեզիումային հաճախության քվանտային ստանդարտի միջոցով հաճախականության և ժամանակի չափման հարաբերական սխալը չի գերազանցում 10−11 արժեքը։ Այդպիսի հաճախության քվանտային ստանդարտի հիման վրա կառուցված ատոմային ժամացույցները 3 հզ. տարում կարող են «սխալվել» ընդամենը 1 վայրկյանով։ Աշխարհի տարբեր գիտական կենտրոններում փորձեր են արվում ստեղծելու օպտիկական տիրույթում աշխատող հաճախության քվանտային ստանդարտ (լազերներ), որոնք կապահովեն չավւումների 5·10−13 կարգի հարաբերական սխալ։ Դրանք կպահանջեն չափումների ավելի քիչ ժամանակ և կարոդ են միաժամանակ ծառայել և՛ ժամանակի, և՛ երկարության ստանդարտ։

Կատեգորիա:Չափիչ սարքեր
Կատեգորիա:Քվանտային ֆիզիկա
Էնդրյու Ֆիլդինգ Հաքսլի

**Էնդրյու Ֆիլդինգ Հաքսլի** (, ), անգլիացի ֆիզիոլոգ, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1955)։

## Կենսագրություն
1938 թվականին ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը։ 1941-1960 թվականներին եղել է Քեմբրիջի Թրինիթի քոլեջի դասախոս, 1952-1960 թվականներին՝ դեկան։ 1960 թվականից եղել է Լոնդոնի համալսարանական կոլեջի ֆիզիոլոգիական բաժանմունքի պրոֆեսոր։ Տվել է մկանային կծկման տեսությունը (1957), նկարագրել մկանաթելերի նուրբ կառուցվածքը։ Հայտնաբերել է, որ կծկման ժամանակ տեղի է ունենում մկանաթելերը կազմող ակտինային և միոզինային թելերի սահում և մոտեցում։ Ուսումնասիրել է նյարդաթելերի սինապսները և նյարդային ազդակների հաղորդման ժամանակ տեղի ունեցող ֆիզիկա-քիմիական փոփոխությունները, ինչպես նաև դրդման ու արգելակման իոնային մեխանիզմները նյարդային համակարգում։ Արժանացել է նոբելյան մրցանակի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիոլոգներ
Կատեգորիա:Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաբաններ
Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Հաֆթվան

**Հաֆթվան** (Haftvān, պարս.` هفتوان), հայաբնակ գյուղ Իրանում, Ատրպատական նահանգի  Սալմաստ գավառում։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 1392 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1828 թվականին Հաֆթվանի հայերի մեծ մասը գաղթել և բնակություն է հաստատել Արևելյան Հայաստանում։ 1914 թվականի նախօրեին գյուղն ուներ 400 տուն հայ բնակիչ, ովքեր զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին և նրանից հետո գյուղի բնակչության մեծ մասն արտագաղթել և բնակություն է հաստատել Իրանի քաղաքներում կամ այլ երկրներում։

Համաձայն 2006 թվականի տվյալների, գյուղն ուներ 6313 բնակիչ (1216 ընտանիք)։

## Եկեղեցիները
Գյուղի Սուրբ Գևորգ հայկական եկեղեցին (13-րդ դար), վերանորոգվել է 1652 թվականին և 1930 թվականին՝ երկրաշարժից հետո։ Եկեղեցուն կից գտնվում է 20-րդ դարի սկզբին կառուցված, կիսավեր հանդիսասրահը։

Բացի այդ, գյուղում առկա էին նաև հայկական «Սուրբ Աստվածածին» (18-րդ դար), «Սուրբ Թադեոս» (13-րդ դար) և «Սուրբ Պողոս-Պետրոս» եկեղեցիները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պարսկահայքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Իրանի հայաբնակ գյուղեր
Հեգեմոնիա

[մինի|[Հին Հունաստանը Թեբեի գերիշխանության ներքո, (մ.թ.ա. 371–362 թթ․)]]

**Հեգեմոնիա**, **գերիշխանություն**, որևէ պետության, քաղաքական, տնտեսական կամ ռազմական գերակշիռ կամ վերահսկող ղեկավար դերը մյուսների նկատմամբ (օրինակ, Աթենքը և Սպարտան վիճարկում էին Հին Հունաստանում գերիշխանության հաստատումը)։ Հին Հունաստանում (մ.թ.ա. 8 - մ.թ. 6-րդ դար) հեգեմոնիան նշանակում էր քաղաք-պետության քաղաքական-ռազմական գերակայությունը այլ քաղաք-պետությունների նկատմամբ։ Գերիշխող դիրք գրաված պետությունը նաև կոչվում է *հեգեմոն*։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշխարհառազմավարություն
Կատեգորիա:Հասարակություն
Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ
Հենրի Էլիբեկյան

**Հենրի Վաղարշակի Էլիբեկյան** (), հայ նկարիչ, քանդակագործ, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (1990), կոնցեպտուալ արվեստի ներկայացուցիչ։

Վրաստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ Վաղարշակ Էլիբեկյանի որդին է, Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ Ռոբերտ Էլիբեկյանի եղբայրը։

## Կենսագրություն
1967 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ 1968-1971 թվականին ապրել է Մոսկվայում, 1972 թվականից՝ Երևանում։

Գեղանկարչական գործերից են՝ «Կոմպոզիցիա» (1956), «Մարդը տարածության մեջ» (1996), «Հակոբ Ջարախյանի հիշատակին» (1982)։ 1990 թվականից ստեղծել է վերացական բնույթի, վառ, բազմագույն գամմայով կոմպոզիցիաներ։

Էլիբեկյանի քանդակներին բնորոշ են պլաստիկական ձևերի հակադրությունները («Կնոջ մարմին», փայտ, 1972, «Կնոջ դիմաքանդակ», տուֆ, 1981)։

Կատարել է նաև բեմականացված ակցիաներ. «Գ. Յակուլով» (1985, Երևան), «Գեղանկարչություն և քանդակագործություն ժամանակի և տարածության մեջ» (1986, Յուրմալա), «Հայաստանը երեկ, այսօր, վաղը» (1993), «Սիրեցեք մարդուն» (2001), «Համլետը Համլետ չէ կամ վրեժխնդրություն հոր համար» (2003, երեքն էլ՝ Երևան)։ Ձևավորել է Ֆրիդրիխ Դյուրենմաթի «Խաղում ենք Սթրինդբերգ» (1975), Եղիշե Չարենցի «Երկիր Նաիրի» (1977, երկուսն էլ՝ ԵԴԹ), Գաբրիել Սունդուկյանի «Խաթաբալա» (1978, Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն) ներկայացումները։

Հենրի Էլիբեկյանի ստեղծագործությունները գտնվում են Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում, Արևելքի ժողովուրդների պետական թանգարանում, Բախրուշինի անվան պետական կենտրոնական թատերական թանգարանում, Մոսկվայի Ա. Սախարովի անվան «Խաղաղություն, առաջընթաց և մարդու իրավունքներ» թանգարան-հասարակական կենտրոնում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Երևանի ժամանակակից արվեստի թանգարանում և այլ քաղաքների թանգարաններում և հավաքածուներում։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Թբիլիսիում (1982), Երևանում (1987), (2010)։

## Պարգևներ
* Պողոսյան մրցանակ, 2012

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Հենրի Էլիբեկյան 

Կատեգորիա:Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Կատեգորիա:Հայ քանդակագործներ
Կատեգորիա:Պողոսյան մրցանակի դափնեկիրներ
Հակահետախուզություն

**Հակահետախուզություն**, էսպիոնաժի և այլ հետախուզական գործունեությունների պահպանման համար պետության հատուկ մարմնի գործունեությունը՝ ուղղված մի այլ պետության հետախուզության դեմ։

Կատեգորիա:Հետախուզություն
Հակահարձակում

**Հակահարձակում**, մարտավարական (օպերատիվ) կամ ռազմավարական (ստրատեգիական) հարձակման տեսակ, որին դիմում է պաշտպանվող կողմը՝ հակառակորդի հարձակումը կասեցնելուց հետո։ Ի տարբերություն սովորական հարձակման նախապատրաստվում է պաշտպանական մարտերի ընթացքում։

Ռազմական արվեստի պատմության մեջ քիչ չեն դեպքերը, երբ հակահարձակում վերածվել է պաշտպանվող զորքերի ընդհանուր հարձակման՝ հասնելով ռազմավարական մեծ նպատակների։ Հակահարձակման օրինակներ են 1918-1920 թվականների Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմում Կոլչակի, Դենիկինի, Յուդենիչի և Լեհաստանի դեմ կարմիր բանակի մարտերը, ինչպես նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ  Մոսկվայի, Ստալինգրադի, Կուրսկի ճակատամարտերը։

Կատեգորիա:Ռազմագիտություն
Հականեխիչ միջոցներ

**Հականեխիչ միջոցներ** (շինարարության մեջ), փայտանյութի փտում առաջացնող սնկերը թունավորող նյութեր։ Բաժանվում են երկու խմբի՝ ջրում լուծվող և չլուծվող։ Ջրում լուծվող հականեխիչ միջոցներից են նատրիումի ֆտորիդը, նատրիումի սիլիցիում-ֆտորիդը, նատրիումի դինիտրոֆենոլատը։ Օգտագործվում են (ջրային լուծույթների ձևով) փայտե տարրերի մակերևույթների օծման կամ տոգորման համար։ Ջրում չլուծվող (ձիթանման) հականեխիչ միջոցներից լայն կիրառություն ունեն քարածխի և թերթաքարի ձեթերը, որոնք օգտագործվում են երկաթուղային կոճափայտերի, օդային էլեկտրահաղորդման հենարանների, փայտե կամուրջների համար։

Կատեգորիա:Շինարարություն
Հարաբերականության սկզբունք

**Հարաբերականության սկզբունք**, փորձերի ամփոփումը հանդիսացող դրույթ, ըստ որի՝ բնության օրինաչափությունները ձևակերպող մաթեմատիկական հավասարումները բոլոր հաշվարկման համակարգերում պետք է նույնը լինեն։ Հաշվարկման իներցիալ համակարգերի դեպքում այն կոչվում է հարաբերականության հատուկ սկզբունք, դրա վրա է կառուցված հարաբերականության հատուկ տեսությունը։ Հաշվարկման կամայական համակարգի դեպքում այն կոչվում է հարաբերականության ընդհանուր սկզբունք և ընկած է հարաբերականության ընդհանուր տեսության հիմքում։

Կատեգորիա:Հարաբերականության տեսություն
Կատեգորիա:Ֆիզիկայի օրենքներ
Հակառեֆորմացիա

մինի|Տրիդենտի եկեղեցական ժողովը

**Հակառեֆորմացիա** (), եկեղեցական-քաղաքական շարժում Եվրոպայում 16-րդ դարի կես (Տրիդենտի եկեղեցական ժողով (1545–1563 թթ.))-17-րդ դարում (Երեսնամյա պատերազմի ավարտ, 1648 թ.), որն ուղղված էր Ռեֆորմացիայի դեմ և որի նպատակն էր վերականգնել եվրոպական մի շարք երկրներում կաթոլիկության խարխլված դիրքերը։ Շարժումը գլխավորել է պապականությունը։ Հակառեֆորմացիայի պայքարի միջոցներն էին ինկվիզիցիան, վանական միաբանությունները (օրինակ՝ ճիզվիտները), հռոմեական կուրիան (պապական հիմնարկները)։ Հակառեֆորմացիան դաժանորեն հալածել է ազատամտության որևէ արտահայտություն։

Շնորհիվ Հակառեֆորմացիայի ընթացքում իրականացված բարեփոխումների, կաթոլիկ եկեղեցին դարձավ ավելի համախմբված պապի գլխավորության ներքո, հիմնադրվեցին նոր վանական միաբանություններ, որոնք դարձան նոր տիպի կրոնականության օրինակներ, արգելվեց ինդուլգենցիաների վաճառքը, ստեղծվեցին կաթոլիկ հոգևոր վարժարաններ, միասնականացվեց կաթոլիկ պատարագի անցկացման ծեսը և այլն։ Կաթոլիկ եկեղեցու կոնսոլիդացումը և վերականգնումը թույլ տվեց ուժեղացնել մի շարք երկրներում, մասնավորապես՝ Ֆրանսայում և Լեհաստանում նրա դիրքերը։

Կատեգորիա:Քաղաքացիական շարժումներ
Կատեգորիա:Քրիստոնեական տերմիններ
Հականեյտրոն

**Հականեյտրոն**, նեյտրոնի հակամասնիկը (\bar{n})։ Ինչպես և նեյտրոնը, ունի զրոյական էլեկտրական լիցք։ Հականեյտրոնի զանգվածը հավսար է նեյտրոնի զանգվածին, իսկ նրանց մագնիսական մոմենտները մեծությամբ հավասար են, սակայն նշանով հակառակ են։

1956 թվականին փորձով Բևատրոն արագացուցիչով հայտնաբերել են Բրյուս Քորկը, Գ. Լամբերտսոնը, Օ. Պիչոնին և Վ. Վենզելը։ Բախվելով թիրախի միջուկների հետ՝ հակապրոտոնը կարող է իր դրական լիցքը տալ միջուկի պրոտոններից մեկին ևկամ նրանից ստանալ դրականը)։ Ընդ որում, առաջանում է նեյտրոն-հականեյտրոն զույգը։ Հականեյտրոնի առաջացման ապացույց է նրա հետագա աննիհիլացումը այլ միջուկի նեյտրոնի կամ պրոտոնի հետ։ Ինքը՝ հականեյտրոնը, հետք չի թողնում (օրինակ, լուսանկարչական էմուլսիաներում), սակայն աննիհիլացիայի ժամանակ առաջանում է մի քանի լիցքավորված մասնիիկ, որոնց հետքերը դուրս են գալիս միևնույն կետից։

Կատեգորիա:Քիմիա
Կատեգորիա:Բարիոններ
Կատեգորիա:Հականյութ
Քառասնակնաջուր (գետ)

**Քառասնակնաջուր**, գետակ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում և Ադրբեջանում ։ Սկիզբ է առնում Կարմիր լեռան հյուսիսարևելյան լանջից բխող Քառասնակն աղբյուրից և Խաչիկ գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևմուտք դուրս է գալիս Հայաստանի սահմաններից։ Երկարությունը՝ 8 կմ է, Հայաստանի տարածքում՝ 4 կմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գետեր
Կատեգորիա:Ադրբեջանի գետեր
Հականեխություն

thumb|Յոդի հականեխիչ լուծույթը քսվում է վերքի վրա։
**Հականեխություն**, *անտիսեպտիկա* (անտի...՝ հակա- և ՝ նեխական), վերքերի, դրանց հետ շփվող առարկաների, վիրահատման դաշտի, վիրաբույժի ձեռքերի վարակազերծում և հիվանդի օրգանիզմում վարակի վրա ներգործություն։ Վիրաբուժության մեջ հականեխությունը կիրառվում է ասեպտիկայի (վերքի մեջ մանրէների թափանցումը կանխող միջոցառումների ամբողջություն) հետ միասին։ Հականեխությունն առաջինը կիրառել է անգլիացի վիրաբույժ Ջոզեֆ Լիստերը, 1867 թվականին։ Վերքի վրա դրվում էր կարբոլաթթվով ներծծված հերմետիկ, բազմաշերտ վիրակապ, կատարվում էր կարբոլաթթվի փոշեցրում վիրահատարանում, դրանով էլ մշակվում էին վիրահատման դաշտը, վիրաբույժի ձեռքերը, գործիքները, կարելու նյութերը, մառլյան։ Սակայն կարբոլաթթվի խիստ թունավոր ազդեցությունը վերքի, հիվանդի օրգանիզմի և շրջապատի վրա շատ արագ ստիպեց հրաժարվել այդ եղանակից։ Լուի Պաստյորը, Իլյա Մեչնիկովը, Ռոբերտ Կոխը և ուրիշներ հաստատեցին մանրէների դերը ախտաբանության մեջ և գիտականորեն հիմնավորեցին հականեխիչ նյութերի կիրառման անհրաժեշտությունը։

Հականեխիչ միջոցները հակամանրէային ազդեցությամբ օժտված քիմական նյութեր են։ Յուրաքանչյուր հականեխիչ միջոց, կախված կիրառման պայմաններից (խտություն, ներգործման տևողություն, մանրէի զգայնությունը պատրաստուկի նկատմամբ), կարող է մի դեպքում մանրէն ոչնչացնել (մանրէասպան ազդեցություն), մի այլ դեպքում նրա աճը կանգնեցնել (բակտերիաստատիկ ազդեցություն)։ Հականեխիչ միջոցներն օգտագործվում են մակերեսորեն (վերքերի և խոռոչների լվացում, ոռոգում, թրջոցներ, քսումներ, ցանումներ), իսկ մի քանիսը՝ ներարկման ձևով բորբոքման օջախի կամ վերքի առաջնային մշակման ժամանակ, վերքի շուրջը, իսկ վիրահատման դեպքում՝ վարակի կանխարգելման նպատակով։ Քիմական նյութերը, որոնք օգտագործվում են վերքի վրա ներգործելու նպատակով, պետք է ունենան բավարար հակաբակտերիային ակտիվություն, չճնշեն հյուսվածքների կենսագործունեությունը և թունավորում չառաջացնեն, լուծույթներում պահելիս լինեն կայուն և վերքային արտադրության հետ շփվելիս չտարրալուծվեն։ Այդ պահանջներին համապատասխանում են անտիբիոտիկները։ Հականեխիչ հատկություններով օժտված են նաև սուլֆանի-լամիդային պատրաստուկները (ստրեպտոցիդ, սուլֆոդիմեզին, էթազոլ և այլն), որոնք կիրառվում են ստրեպտոկոկային վարակի գերակշռության դեպքում։ Բարձր հակաբակտերիային հատկություններով են օժտված ֆիտոնցիդները, որոնք պարունակվում են մի շարք բույսերում՝ սոխ, սխտոր, բեկտենի, սև հաղարջ և փշատերև ծառեր։ 

Կատեգորիա:Հականեխիչ և մանրէազերծող միջոցներ
Հակամարմիններ

**Հակամարմիններ** (իմունոգլոբուլիններ (Ig)), արյան շիճուկում գտնվող սպեցիֆիկ ճանաչման Y-ի ձև ունեցող սպիտակուցներ, որոնք կազմում են ադապտիվ (սպեցիֆիկ) իմուն պատասխանի մի մասը և օգտագործվում են իմուն համակարգի կողմից ճանաչելու և չեզոքացնելու համար օտարածին մասնիկները, օրինակ մարդու օրգանիզմ թափանցած բակտերիաներ, վիրուսներ, սպիտակուցային տոքսիններ և այլ հակածիններ։ Հակամարմինները հանդիսանում են հումորալ իմունիտետի գլխավոր գործոնները։ Կապվելով բակտերիաների կամ վիրուսների ակտիվ հատվածների (կենտրոններ) հետ՝ հակամարմինները, խոչընդոտում են դրանց բազմացումը կամ չեզոքացնում արտադրած թունավոր նյութերը (տոքսիններ)։ Հակամարմիններն իրականացնում են երկու ֆունկցիա՝ հակածին կապող և էֆեկտոր (առաջացնում են իմուն պատասխանի այս կամ այն տեսակը, օրինակ ակտիվացնում են կոմպլեմենտի համակարգը դասական ուղիով)։ Հակամարմինները սինթեզվում են պլազմատիկ բջիջների կողմից, որոնք անտիգենի ներկայությանն ի պատասխան ձևափոխված В-լիմֆոցիտներն են։ Յուրաքանչյուր հակածնի համար ձևավորվում է իր համար մասնագիտացված պլազմատիկ բջիջ, որը սինթեզում է սպեցիֆիկ հակամարմիններ։ Հակամարմինները հակածնին ճանաչում են կապվելով որոշակի էպիտոպի՝ հակածնի բնորոշ մակերեսային ֆրագմենտի կամ գծային ամինաթթվային շղթայի հետ։ Հակամարմինները կազմված են երկու թեթև և երկու ծանր շղթաներից։ Կաթնասունների մոտ առանձնացնում են հինգ դասի իմունոգլոբուլիններ՝ IgG, IgA, IgM, IgD, IgE, որոնք միմյանցից տարբերվում են ինչպես կառուցվածքով և ամինաթթվային կազմով, այնպես էլ էֆեկտոր ֆունկցիաներով։

Առաջին հակամարմինը հայտնաբերվել է Բերինգի և Կիտազատոյի կողմից 1890 թ.։ Սակայն հակամարմինների մոլեկուլյար բնույթի մասին հետազոտությունները սկսվել են միայն 1937 թ. Տիսելիուսի և Կաբատայի կողմից։ Նրանք կիրառում էին սպիտակուցների էլեկտրոֆորեզի մեթոդը՝ ցուցադրելով արյան շիճուկի գամմա-գլոբուլինային ֆրակցիայի մեծացում իմունիզացված կենդանիների մոտ։

Հակամարմինները գոյանում են փայծաղի, ավշահանգույցների, ոսկրածուծի պլազմատիկ բջիջներում։

## Կառուցվածք
Հակամարմինները հանդիսանում են հարաբերականորեն խոշոր (օր.IgG~150 կԴա) գլիկոպրոտեիններ, որոնք ունեն բարդ կառուցվածք։ Կազմված են երկու ծանր (H) և երկու թեթև (L) շղթաներից։ Ծանր շղթաներին կովալենտ կապով միացած են օլիգոսախարիդներ։ Պապաին պրոտեազայի միջոցով միջոցով հակամարմինները կարելի է բաժանել երկու Fab (անգլ. fragment antigen binding — անտիգեն կապող ֆրագմենտ) և մեկ Fc (անգլ. fragment crystallizable — ֆրագմենտ, որը կարող է բյուրեղացվել)։ Կախված ֆունկցիոնալ դասից և իրականացվող ֆունկցիայից հակամարմինները կարող են գոյություն ունենալ ինչպես մոնոմերի (IgG, IgD, IgE, շիճուկային IgA), այնպես էլ օլիգոմերի ձևով (դիմեր՝ սեկրետոր IgA,պենտամեր՝ IgM)։ Տարբերում են ծանր շղթաների հինգ տիպ (α-, γ-, δ-, ε- и μ-շղթաներ) և երկու տիպի թեթև շղթաներ (κ- և λ-շղթա).

Կատեգորիա:Կենսաբանություն
Կատեգորիա:Իմունաբանություն
Բալակլավա (գլխարկ)

thumb|Բալակլավան կրելու տարբեր ձևեր
**Բալակլավա** ( Բալակլավա քաղաքի անունից) կամ **լեռնադահուկորդի դիմակ**, կտորի գլխարկի մի ձև, որը գրկում է ողջ գլուխը։ Հաճախ բաց են մնում միայն աչքերն ու բերանը, կամ միայն աչքերը։ Ավանդաբար կարվել է բրդից, այժմ օգտագործվում է նաև սինթեթիկ տրիկոտաժ։ Անունը գալիս է ուկրաինական Բալակլավա քաղաքի անունից։

## Պատմություն
Ըստ լեգենդի 1854-1855 թվականների սաստիկ ձմռանը, Ղրիմի պատերազմի ժամանակ բրիտանական զինվորները սաստիկ ցրտից պաշտպանվելու համար հնարեցին բրդից գործած գլխարկներ, որոնք ծածկում էին ողջ գլուխը։

Գլխարկը 19-րդ դարում հայտնի էր նաև ուլանի կամ տեմպլիերի գլխարկ անունով։

Այժմ գլխարկը օգտագործվում է զինված ուժերում սաղավարտի տակից, որպես պաշտպանական միջոց։

## Գործածություն
Տարածված է լեռնադահուկորդների և սնոուբորդիստների մոտ, ովքեր կրում են այն սաղավարտի տակից։ Բալակլավան տաք է պահում դեմքն ու վիզը, պաշտպանում է դիմահար քամուց։ Լինում է տարբեր հումքից, տարբեր գույների տակդիրով և առանց։ Հրակայուն նյութերց պատրաստված բալակլավան պաշտպանում է բոցից։ Կան հատուկ տարբերակներ հրշեջների, տանկիստների, արշավորդների համար։ Շատ երկրների հատուկջոկատայիններ գործողությունների ժամանակ բալակլավա են կրում։

Վեր ոլորած բալակլավան կարելի է կրել սովորական գործած գլխարկի նման։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գլխարկներ
Կատեգորիա:Դիմակներ
Հատերիա

**Հատերիա** կամ **տուատարա** (), սողունների տեսակ, կնճիթագլուխների կարգի միակ պահպանված ներկայացուցիչը (երբեմն առանձնացնում են նաև երկրորդ տեսակը՝ Sphenodon guntheri)։

Տարածված է Նոր Զելանդիայի մի շարք փոքր կղզիներում՝ Պլենտի ծոցի 13 ժայռոտ կզիներում, որտեղ ստեղծված է հատուկ արգելանոց (երկրի երկու հիմնական կղզիներում՝ Հյուսիսայինում և Հարավայինում, ոչնչացել է)։ Ներկայում հատերիան անհետացող տեսակ է և ունի պահպանության կարիք։ Ընդգրկված է միջազգային «Կարմիր գրքում» և ներկայում ունի խոցելի տեսակի կարգավիճակ։

## Ընդհանուր բնութագիր
Մարմնի երկարությունը հասնում է 76 սմ-ի, քաշը՝ 1,3 կգ։ Կյանքի միջին տևողությունը 60 տարի է, սակայն կարող են ապրել նաև հարյուր տարուց ավելի։ Որոշ ուսումնասիրողներ կարծում են, որ հատերիաները կարող են ապրել շուրջ 200 տարի։ Ողերը երկգոգավոր են։ Գանգը ոսկրային է, ունի երկու քունքային աղեղ։ Գլուխը մեծ է, վերջավորություններն ունեն հինգ մատ։ Կոպուլատիվ օրգան չունեն։ Գույնը դեղնականաչավուն է, փայլ չունի, մարմնի կողքերին և վերջավորությունների վրա կան դեղին բծեր։  Սեռահասուն են դառնում 15-20 տարեկանում։ Ապրում է կրծողների և մրրկահավերի բներում։ Վարում է գերազանցապես գիշերային կենսակերպ։ Սնվում է տարբեր անողնաշարավորներով, երբեմն՝ մանր մողեսներով, մրրկահավի ձվերով։ Արտաքին տեսքով ու կենսագործունեությամբ հիշեցնում են խոշոր իգուանաների։

Բազմաթիվ սողղունների նման հատերիաներն ունեն լավ զարգացած մթնային աչք՝ օրգան, որը ծագմամբ և ֆունկցիայով սերտորեն կապված է էպիֆիզի հետ։ Այն մասնակցում է օրգանիզմի օրական ռիթմերի կարգավորմանը՝ կապված գիշերվա և ցերեկվա հերթափոխի հետ, տարածության մեջ կենդանու կողմնորոշման ապահովմանը և ջերմակարգավորմանը։

Մինչև 1989 թվականը համարվում էր, որ կա հատերիաների միայն մեկ տեսակ, սակայն Վիկտորյա թագուհու համալսարանի (Վելինգտոն) պրոֆեսր Չարլզ Դեգորտին առաջարկել է առանձնացնել 2-րդ տեսակը՝ Բրազեր կղզու տուատարուն (*Sphenodon guntheri*):

Նոր Զելանդիայի՝ Կուկի նեղուցի մի շարք ոչ խոշոր կղզիներում հատերիաները հաճախ բնակվում են մրրկահավերի բներում։ Այդ ընթացքում սողունները և թռչուններն ապրում են միասին։ Ցերեկը, երբ մրրկահավերն զբաղվում են սննդի փնտրտուքով, հատերիաները հանգստանում են բներում։ Մթնշաղի հետ թռչունները վերադառնում են բները, իսկ հատերիաները դուրս է գալիս սնունդ փնտրելու։

## Բազմացում
Հատերիան սեռահասուն է դառնում 15-20 տարեկանում։ Զուգավորվում և ձվադրում է չորս տարին մեկ․ զուգավորվում է հունվարին, ձուն (8-15 հատ) դնում է 10 ամիս անց, սաղմը զարգանում է 12-15 ամսում։ Քանի որ հատերիաները շատ դանդաղ են բազմանում, անհետացումից փրկելու համար անհրաժեշտ է խիստ պահպանություն օրենքով։

## Հիվանդություններ
Հատերիան *[[Amblyomma sphenodonti]]* Dumbleton, 1943 տզերի զարգացմա բոլոր փուլերի միակ տերն է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Daugherty, Charles and Cree, Alison. (1990). Tuatara: a survivor from the dinosaur age. *New Zealand Geographic* **6** (April–June 1990): 60.
*
*
*
*

Կատեգորիա:Սողուններ
Հակաշփական նյութեր

**Հակաշփական նյութեր**, շփման, գլխավորապես սահքի պայմաններում աշխատող դետալների (առանցքակալներ, վռաններ, ներդրակներ, ուղղորդիչներ) նյութեր։ Հակաշփական նյութեր են՝ անագի, կապարի (բաբիտներ), պղնձի (բրոնզներ), երկաթի (գորշ թուջ), ցինկի կամ ալյումինի հիմքով համաձուլվածքները, մետաղակերամիկական համաձուլվածքները (բրոնզագրաֆիտ, երկաթգրաֆիտ), պլաստմասսաները (տեքստոլիտ, ֆտորոպլաստ-4, փայտանյութից շերտավոր պլաստիկներ և այլն), մետաղ-պլաստմասսա տիպի բարդ զուգակցություններ (ծակոտկեն բրոնզ, անցքերը լցված են ֆտորոպլաստով)։ Հակաշփական նյութերը պետք է օժտված լինեն լավ մշակելիությամբ, մաշակայունությամբ, շփման փոքր գործակցով (շինվածքի նյութի հետ զույգում աշխատելիս), լռվելու նկատմամբ փոքր հակումով, շփվող մակերևույթների հավասարաչափ յուղումն ապահովելու հատկությամբ։

Կատեգորիա:Նյութեր
Ստարուշկինո

**Ստարուշկինո** (Աաբթրա, վրացերեն՝ სტარუშკინო), հայաբնակ գյուղ Աբխազիայի Սուխումի շրջանում, Սուխումից 16 կմ հյուսիս։ Գտնվում է ծովի մակարդակից 640 մ բարձրության վրա։

## Բնակչությունը
1959 թվականի տվյալներով, գյուղում ապրում էր 84 մարդ, հիմնականում հայեր, իսկ 1989 թվականին՝ 4 մարդ, կրկին հայեր։

Բնակիչներն զբաղվում էին ծխախոտի, եգիպտացորենի, բանջարեղենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, շերամապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Ուներ հայկական տարրական դպրոց։

Հիմնադրել են Տրապիզոնի շրջանից եկած հայերը, 1898 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աբխազիայի գյուղեր
Կատեգորիա:Աբխազիայի հայաբնակ գյուղեր
Գերհարդ Հաուպտման

**Գերհարդ Յոհան Ռոբերտ Հաուպտման** (, ), գերմանացի դրամատուրգ, արձակագիր։

## Կենսագրություն
Սովորել է Ենայի համալսարանում։ Համարվել է գերմանական նատուրալիզմի առաջնորդը։ Հայտնի է դարձել «Արևածագից առաջ» (1889, հայերեն հրատ. 1895) դրամայով, որը պատկերում է բուրժուազիական ընտանիքի քայքայումը։ «Կղբենի» (1893) կատակերգությունում, «Կառապան Հենշելը» (1898, հայկական հրատարակչություն, 1907), «Ռոզա Բեռնդ» (1903), «Առնետներ» (1911) դրամաներում Հաուպտմանը քննադաաել է կայզերական Գերմանիայի բարքերը, կարեկցել ընչազուրկներին։ «Ջուլհակներ» (1892, հայկական հրատարակչություն, 1905) դրամայի թեման սիլեզյան ջուլհակների 1844 թվականի ապստամբությունն է։ Թեմայով ու ոճով նորարարական այդ գործում որպես կոլեկտիվ հերոս հանդես է բերել բանվորությանը։

Կենցաղային ռեալիստական պիեսներից բացի Հաուպտմանը գրել է չափածո դրամաներ, հեքիաթներ, որոնք սիմվոլիզմի դրոշմն են կրում («Ջրասույզ զանգը», 1896, հայկական հրատարակչություն, 1923, «Խեղճ Հայնրիխ», 1902)։ 1901 թվականին «Մուրճ»-ում լույս է տեսել «Մենակ մարդիկ» դրաման։ Իռացիոնալիզմի ոգով են գրված «Ձմեռային բալլադ» (1917), «Սպիտակ փրկիչը» (1920), «Ինդիպոդի» (1920) դրամաները, «Խև Էմանուել Քվինտը» (1910), «Սոանացի հերետիկոսը» (1918), «Մեծ մոր կղզին» (1924) վեպերը։ Հաուպտմանի ուշ շրջանի ստեղծագործության մեջ աչքի է ընկնում «Մայրամուտից առաջ» (1932, հայկական բեմում) դրաման։ Գերմանիայում ֆաշիզմի տիրապետության տարիներին Հաուպտմանը թողել է ժամանակակից թեման։ «Մեծ քուն» պոեմը վկայում էր Հաուպտմանի թշնամանքը նացիզմի նկատմամբ։

1945 թվականի վերջերին Հաուպտմանը ընտրվել է դեմոկրատական մտավորականության «Կուլտուրբունդ» կազմակերպության պատվավոր նախագահ։ Արժանացել է Նոբելյան մրցանակի (1912)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բեռլինի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գրողներ
Կատեգորիա:Գերմանացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ինքնակենսագիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Գերմանացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Գերմանացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ենայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Հեդոնիզմ

մինի|Արիստիպպուս Կիրենացին՝ Կիրենեյան փիլիսոփայական դպրոցի հիմնադիրը, որը ուլտրա-հեդոնիստական էր
**Հեդոնիզմ**, բարոյագիտական սկզբունք, ըստ որի հաճույքին ձգտելը մարդու վարքագիծը որոշող հիմնական շարժառիթն է։ Հեդոնիստական բարոյագիտական ըմբռնումներում հաճույքը արտաքին բարիք է (հաճույքը բարություն է, տառապանքը՝ չարիք) և մարդու գոյության իմաստը։ Հեդոնիզմը ձևավորվել է Հին Հունաստանում (կիրենիկներ, Էպիկուր)։ Հետագայում հեդոնիզմի գաղափարները հետաքրքրություն են առաջացնում Վերածննդի և Լուսավորականության շրջանի փիլիսոփաների շրջանակներում։ 18-րդ դարում ֆրանսիական մատերիալիստները հեդոնիզմի սկզբունքը գործածում են բանական էգոիզմի ուսմունքի հիմնավորման համար։ Հեդոնիզմը բովանդակվում է ուտիլիտարիստական բարոյագիտության մեջ։ Հեդոնիզմին անդրադարձ է կատարվում 20-րդ դարի բուրժուազիական հասարակագիտական տեսություններում (Մ. Շլիկ, Զ. Մանտայանա, Հ. Մարկուզե և ուրիշներ)։

## Քննադատություն
Հեդոնիզմը հիմնականում առնչվում է հասարակության նատուրալիստական ըմբռնումներին և այդ իմաստով քննադատվում է մարքսիստական փիլիսոփայության մեջ։ Ըստ մարքիստական գաղափարախոսության հետևորդների՝ հեդոնիզմը չի կարող դառնալ ո՛չ բարոյականության հիմնավորում, ո՛չ նրա չափանիշ, քանի որ այն վերջ ի վերջո հանգում է բարոյականության հասարակական բովանդակության ժխտմանը, ռելյատիվիզմի հաստատմանը, իսկ որոշ դեպքերում՝ նույնիսկ անբարոյականության քարոզմանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անտիկ փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Բարոյագիտություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տեսություններ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական շարժումներ
Կատեգորիա:Մոտիվացիա
Հարկայնություն

**Հարկայնություն**, **յարուսականություն**, բուսական համակեցությունների (ֆիտոցենոզների) շերտավորումը տարբեր բարձրության բաղկացուցիչ մասերի՝ հարկերի։ Առավել պարզ արտահայտված է անտառներում, որտեղ հարկերը տարբերվում են իրենց կենսաձևերով։ Առաջին (վերին) հարկը կազմում են լուսասեր ծառերը, երկրորդը (ստորին)՝ քիչ լուսասեր, ցածր ծառերն ու թփերը։ Ավելի ներքևում աճում են պտերներն ու տարբեր խոտաբույսեր, իսկ հողի մակերևույթին՝ մամուռներն ու սնկերը։ Վերին հարկերի բույսերի ուժեղ զարգացումը ճնշում է ցածր հարկերի բույսերին, ընդհուպ մինչև անհետացումը։ Այդ պատճառով անտառների վերին հարկերի նոսրացումը խիստ խթանում է թփերի ու լուսասեր այլ բույսերի աճումը։ Գոյություն ունի նաև բույսերի ստորգետնյա հարկայնություն, որն արտահայտվում է արմատների տարբեր երկարությամբ։ Հողի վերին շերտերը զբաղեցնում են հացազգի և միաշաքիլ այլ բույսերի արմատները, խորը շերտերը՝ երկշաքիլ խոտաբույսերի, թփերի և ծառատեսակների արմատները։ Հարկայնության շնորհիվ ավելանում է հողի միավոր մակերեսին ընկնող բույսերի քանակը և ավելի նպատակահարմար են օգտագործվում միջավայրի պայմանները (լույս, խոնավություն, հանքային նյութեր)։ Հարկայնությունը ֆիտոցենոզների երկարատև էվոլյուցիայի արդյունք է։

Կատեգորիա:Բնություն
Ուեդդելի ծով

**Ուեդդելի ծով** (), ծայրամասային ծով Անտարկտիդայի ափերի մոտ, Անտարկտիկական թերակղզու և Նոքսի երկրի միջև։ Հարավային ափերը ներկայացնում են Ռոննե և Ֆիլխների շելֆային սառցադաշտերի ծայրերը։ Մակերեսը 2910 հազար կմ² է, առավելագույն խորությունը՝ մինչև 6820 մետր։ Ծովի մեծ մասն ամբողջ տարին ծածկված է լողացող սառույցներով։ Կան սառցասարեր։ Ուեդելա ծովի ջրերը համարվում են ամենաթափանցիկ օվկիանոսային ջրերն աշխարհում։ Այն նաև ամենահարավային ծովն է Երկրի վրա։ Քիչ ուսումնասիրված ծով է։ Ուեդդելի ծովի ափերին են անգլիական Հալլի Բեյ և արգենտինական 4 անտարկտիկական կայանները։ Հայտնաբերել է Ջեյմս Ուեդդելի (, 1787-1834) անգլիական արշավախումբը 1823 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մարդկանց անունով կոչված ծովեր
Տոնանտցինտլայի աստղադիտարան

**Տոնանտցինտլայի աստղադիտարան** (), աստղագիտական հիմնարկ Մեքսիկայի Պուեբլա նահանգում, գտնվում է Մեխիկոյից ոչ հեռու (126 կիլոմետր), ծովի մակերևույթից 2300 մետր բարձրության վրա։ Հիմնվել է 1942 թվականին։ 1973 թվականին ընդլայնվել է և դարձել աստղաֆիզիկայի, օպտիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտ։ Հիմնական գործիքներն են 1 մ տրամագծով հայելիով ռեֆլեկտորը և 60 սմ տրամագծով Շմիդի դիտակը։ Հիմնական աշխատանքները վերաբերում են աստղակույտերում բռնկվող աստղերի ուսումնասիրությանը։ Տոնանտցինտլան․ համագործակցում է Բյուրականի աստղադիտարանի հետ Օրիոնի աստղասփյուռում և Բազումքի աստղակույտում բռնկվող աստղերի, ինչպես նաև Օրիոնի աստղասփյուռում նոր՝ На էմիսիոն գծերով աստղերի հայտնագործման ասպարեզում։

Կատեգորիա:Աստղադիտարաններ Մեքսիկայում
Աբխազիայի յոթ սրբավայրեր

**Աբխազիայի յոթ սրբավայրեր** (), աբխազական ավանադական կրոնի կողմից սրբավայր համարվող յոթ վայրեր Աբխազիայի տարածքում։ Աբխազիայի յոթ սրբավայրերը պաշտվում են էթնիկ աբխազների, այդ թվում՝ քրիստոնյա և իսլամադավան մեծամասնության կողմից։

Ամեն սրբավայրը ունի իր քրմականա տոհմը։ Օրինակ, Դիդրիպշնիխա սրբավայրի քրմական տոմհն է գյուղացիական Չաչբա ազգը Գուդաութի շրջանի Աչանդարա գյուղից, իսկ Լիխնիխա սրբավայրի տոհմն է ազնվական Շակրիլ ազգը։

Բացի այդ պատմականորեն համաաբխազական յոթ սրբավայրերի համարյա ամեն աբխազական տոհմն ունի իր սեփական փոքր սրբավայրը (), որը որպես կանոն ցեղային աղոթավայր է։

Աբխազների պատկերացումների համաձայն, սրբավայրի արջև ստածը շուտով պատժվելու է գերագույն ուժերի կողմից և հենց այդ պատճառով Աբխազիայի իրավապաշտպան մարմինները երբեմն օգտագործում են այդ սրբավայրերը որպես դատաստանի վայր։

Գլխավոր սրբավայրն է համարվում Դիդրիպշը։ 1990-ականների կեսերից հանդիսավոր կերպով կրկին վերսկսվել են աղոթքներ ասել Լաշկենդար լեռան վրա։

Երբեմն պետության առաջին անձինք էլ են մասնակցում աղոթքներին։ 1992 թվականին վրաց-աբխազական պատերազմի ժամանակ Դիդրիպշնիխա լեռան վրա աղոթք է անցկացրել նախագահ Վլադիսլավ Արձինբան, սրբավայրից հովանավորություն և պաշտպանություն խնդրելով Աբխազիայի համար։

2012 թվականի օգոստոսի 3-ին Սուխումում սահմանադիր ժողովի ընթացքում վերստեղծվել է Աբխազիայի քրմերի խորհուրդը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Крылов А.Б. Религия и традиции абхазов. — М, 2001.
Հայկական հարց հանրագիտարան

մինի|աջից|Հայկական հարց հանրագիտարանի շապիկը։

**Հայկական հարց հանրագիտարանը** հայերեն հանրագիտարան է, որում զետեղված են հոդվածներ Հայկական հարցի ծագման ու զարգացման, Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության, նշված խնդիրներին առնչվող իրադարձությունների և անձանց մասին։ Հանրագիտարանը ներառում է Հայկական հարցին վերաբերող միջազգային պայմանագրերի, համաձայնագրերի և դիվանագիտական այլ փաստաթղթերի, այդ հարցին նվիրված միջազգային բանակցությունների, խորհրդաժողովների ու վեհաժողովների մասին, հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժման, հայդուկային-ֆիդայական պայքարի, հայերի ինքնապաշտպանական կռիվների, Հայկական հարցի և հայերի ցեղասպանության նկատմամբ մեծ տերությունների ու միջազգային հանրության դիրքորոշման մասին հոդվածներ։ Հանրագիտարանում կենսագրական տեղեկություններ կան հայ ազգային-ազատագրական պայքարի նվիրյալների, տարբեր երկրների պետական, քաղաքական, հասարակական գործիչների, հայ և օտարազգի գիտնականների մասին, որոնք հետազոտել են Հայկական հարցի և ցեղասպանության պատմությունը և այլն։ Այս ամենը լրացնում են այն ակնարկային հոդվածները, որոնք նվիրված են հայ և միջազգային պատմագրության մեջ Հայկական հարցի լուսաբանմանը, Մեծ եղեռնի արտացոլմանը հայ և համաշխարհային գրականության ու արվեստի մեջ։

Հանրագիտարանում տեղ գտած հոդվածների մի զգալի մասը ունի հայերեն և օտար լեզուներով մանրամասն մատենագիտություն։ Որպես հեղինակ հանդես են եկել հանրապետության առաջատար մասնագետները, ինչպես նաև սփյուռքահայ և օտարազգի գիտնական-հայագետներ՝ Ռուսաստանից, ԱՄՆ-ից, Գերմանիայից, Ֆրանսիայից, Իտալիայից, Հունաստանից, Ավստրիայից, Լիբանանից, Արգենտինայից և այլն։

Հանրագիտարանը պարունակում է շուրջ 900 հոդված, 25 քարտեզ, ավելի քան 400 գունավոր և սև-սպիտակ լուսանկարներ, որոնց մի մասը վավերագրական նշանակություն ունի։

## Տես նաև
* Հայերեն հանրագիտարանների ցանկը, որը ներառում է վերոնշյալ պայմանագրի շրջանակներում բաց շրջանառության մեջ գտնվելու թույլտվությամբ մյուս հանրագիտարանները
* Սովետական մեծ հանրագիտարան պահպանական խնդիրների մասին

## Արտաքին հղումներ
*«Հայկական հանրագիտարան» հրատարակչության պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Հայերեն հանրագիտարաններ
Վաղարշակ Էլիբեկյան

**Վաղարշակ Հարությունի Էլիբեկյան** (), հայ նկարիչ, Վրաստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ (1968)։

Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ Հենրի և ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Ռոբերտ Էլիբեկյանների հայրն է։

## Կենսագրություն
1925-1927 թվականներին սովորել է Թբիլիսիի Հայարտան գեղարվեստի ստուդիայում, կից՝ նկարիչ Գրիգոր Շարբաբչյանի ղեկավարած գեղարվեստի դպրոցը։ 1936-1956 թվականներին աշխատել է Թբիլիսիի պատանի հանդիսատեսի և դրամատիկական հայկական թատրոններում, եղել է Ստեփան Շահումյանի անվան հայկական պետական թատրոնի տնօրեն, միաժամանակ նաև գեղարվեստական խորհրդի նախագահ և բեմադրող-նկարիչ։

1974 թվականից հանրապետական նշանակության պատվավոր թոշակառու, Վրաստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ։ 1970 թվականին տեղափոխվել է Երևան։

## Ստեղծագործական գործունեություն
Էլիբեկյանի ստեղծագործության թեման հին Թիֆլիսն է («Թատերական Թբիլիսի», 1976 թվական, «Հավլաբարի հրապարակը», 1978 թվական )։ Էլիբեկյանը կտավները գործածել է իբրև բեմադրավայր, թիֆլիսյան կյանքն ասես բեմականացված է, հին քաղաքի մթնոլորտն արտահայտված է շարժուձևերի, կեցվածքի, դիմախաղի մեջ։ Այս բազմասյուժե ներկայացման գունայնության միջավայրում կենսախինդ պատկերված է առօրյան՝ քաղաքի մարդկանց՝ կինտոների ու դուքանչիների, զուռնաչիների ու հարսանքավորների մասնակցությամբ։ Էլիբեկյանը մնայուն է պահում նաև հին Թիֆլիսի ճարտարապետական նկարագիրը՝ նեղ ու ծուռ փողոցների, կղմինդրե շենքերի զարդանախշ պատերի, ճաղաշար պատշգամբների, զիգզագաձև քիվերի ու աստիճանավանդակների պատկերներով։

Ձևավորել է ներկայացումներ (Դերենիկ Դեմիրճյանի «Քաջ Նազար», 1939 թվական, Թբիլիսիի պատանի հանդիսատեսի թատրոն)։

Տպագրել է «Ձոներգ հին Թբիլիսիին» ալբոմը («Խելովնեբա», Վրաստան, «Սովետական գրող», Հայաստան)։ 1991 թվականին լույս է տեսել «Վաղարշակ Էլիբեկյան» ալբոմը («Կերպարվեստ», Մոսկվա)։

Աշխատանքները գտնվում են Ժամանակակից արվեստի թանգարանում, Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում, Վրաստանի ազգային պատկերասրահում (Թբիլիսի), Մոսկվայի և Բաքվի պատկերասրահներում, Հայաստանի և արտերկրի բազմաթիվ մասնավոր հավաքածուներում։

## Ցուցահանդեսներ
Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում (1976), Թբիլիսիում (1977), Լոնդոնում (1985), Լոս Անջելեսում (1986)։

## Մեջբերումներ Վաղարշակ Էլիբեկյանի մասին
«Էլիբեկյանի նկարները հիշողություններ են։ Դրանցում հաստատվում են քաղաքի կենսասիրությունն ու կենսուրախությունը, միայն իրեն բնորոշ տոնականությունը»։ 

*[[Ռուբեն Զարյան]],
<br />
ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս*

## Արտաքին հղումներ
* Վաղարշակ Էլիբեկյան 
* Վաղարշակ Էլիբեկյան - Ժամանակակից արվեստի թանգարան
* Հին Թիֆլիսը՝ Ջոկոնդա, արև ու ծով... Վաղարշակ Էլիբեկյան (լուսանկարներ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Մետաղապատում

**Մետաղապատում**, որևէ առարկայի մետաղե շերտով պատում։ Մետաղապատման երկու ձև կա։

## Փոշիացված մետաղապատում
Փոշիացված մետաղապատում՝ փոշիացված մետաղի շերտով տարբեր նյութերից պատրաստված շինվածքների պատում։ Մետաղը փոշիացվում է հալած վիճակում՝ հատուկ սարքերով։ Կիրառվում է դեկորատիվ նպատակով (մետաղե, փայտե և այլ շինվածքների մետաղապատում), մետաղե շինվածքի մակերևույթների արատները շտկելու, մաշակայունությունը և կոռոզիակայունությունը բարձրացնելու համար։

## Դիֆուզիոն մետաղապատում
Դիֆուզիոն մետաղապատում՝ դիֆուզիայի եղանակով զանազան տարրերով (առավելապես մետաղներով) մետաղե շինվածքների մակերևութային շերտերի հագեցում։ Կատարվում է բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում։ Հիմնական նպատակն է շինվածքի կրակակայունության, կոռոզիակայունության, թթվակայունության, կարծրության և մաշակայունության բարձրացումը։

Կատեգորիա:Մետաղներ
Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Սլավիկ Առուստամյան

**Սլավիկ Արշավիրի Առուստամյան** (28 սեպտեմբերի, 1961, Սարուշեն, Ասկերանի շրջան&nbsp;-&nbsp;1992, Երևան), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Սլավիկ Առուստամյանը ծնվել է 1961 թ. սեպտեմբերի 28-ին Ասկերանի շրջանի Սարուշեն գյուղում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ 1979-81 թթ. ծառայել է Խորհրդային բանակում՝ տանկային զորամասում։ Զորացրվելուց հետո գյուղում աշխատել է որպես վարսավիր։ Արցախի ազատագրական պայքարի առաջին կամավորականներից էր։ Գյուղի դասակում ջոկի հրամանատար էր։ Մասնակցել է Ամարասի հովտի պաշտպանությանը։ Հետևակի մարտական մեքենայի մեխանիկ-վարորդ էր։ 1992 թ. հունիսի 20-ին վիրավորվել է Խանաբադի պաշտպանական մարտում և մահացել Երևանի հիվանդանոցում։ Հետմահու պարգևատրվել է ԼՂՀ «Արիության համար» և «Շուշիի ազատագրման համար» մեդալներով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Սարուշենի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Սարուշեն գյուղում ծնվածներ
Վլադիմիր Առուստամյան

**Վլադիմիր Առուստամյան** (3 օգոստոսի, 1952, Խաչեն, Ասկերանի շրջան&nbsp;-&nbsp;2 ապրիլի, 1993, Կուսապատ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Վլադիմիր Առուստամյանը ծնվել է 1952 թ. օգոստոսի 3-ին Ասկերանի շրջանի Սեյդիշեն (Խաչեն) գյուղում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ Զինվորական պարտադիր ծառայությունը անցել է Հունգարիայում։ Զորացրվելուց հետո բնակություն է հաստատել Թուրքմենիայի Նեբիդդագ քաղաքում։ Աշխատել է որպես կռունկավար։ Արցախյան շարժման պատճառով ընտանիքով վերադարձել է հայրենի գյուղ։ Աշխատել է «Արարատշին» միավորումում։ Գյուղի առաջին կամավորական ջոկատի ստեղծողներից էր։ Մասնակցել է Հովսեփավանի, Քարագլխի, Ասկերանի, Մարտակերտի շրջանների մարտերին։ Գյուղի ջոկատի հրամանատարի զոհվելուց հետո ստանձնել է ջոկատի հրամանատարությունը։ 1992 թ. մարտի վերջերին արդեն, որպես շրջանի գյուղերի հավաքական ջոկատի հրամանատար, մասնակցել է Մարտակերտի շրջանի մարտերին։ Զոհվել է 1993 թ. ապրիլի 2-ին Կուսապատ գյուղի համար մղված մարտերում։ Հետմահու պարգևատրվել է «Արիության համար» մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Սեյդիշենի գերեզմանատանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 3 ծնունդներ
Կատեգորիա:1952 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ապրիլի 2 մահեր
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Խաչեն գյուղում ծնվածներ
Ղարիբ Առուստամյան

**Ղարիբ Առուստամյան** (22 օգոստոսի, 1956, Խնձրիստան, Ասկերանի շրջան - 19 հունվարի, 1993, Քարագլուխ), հայ ազատամարտիկ, Արցախյան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրություն
Ղարիբ Առուստամյանը ծնվել է 1956 թ. օգոստոսի 22-ին Ասկերանի շրջանի Խնձրիստան գյուղում։ Ընտանիքը բնակություն էր հաստատել Բաքվի՝ Կարադաղի շրջանի Պրիմորիե ավանում, որտեղ էլ ավարտել է միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է որպես խառատ։ 1988 թ-ին Ադրբեջանական բնակավայրերում ապրող հարյուհազարավոր հայերի պես ընտանիքով բռնագաղթել է ՀՀ Ամասիայի շրջանի Ողճ գյուղը։ 1992 թ. կամավոր վերադարձել է գյուղ և գյուղի ջոկատի հետ պաշտպանել Քարագլուխ գյուղը։ Զոհվել է 1993 թ. հունվարի 19-ին Քարագլուխ գյուղում։ Հետմահու պարգևատրվել է Արիության մեդալով։ Ամուսնացած էր, ունի երեք երեխա։ Հանգչում է Ամասիայի Կոճ գյուղում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1956 ծնունդներ
Կատեգորիա:1993 մահեր
Կատեգորիա:Խնձրիստան գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հունվարի 19 մահեր
Կատեգորիա:Քարագլուխ գյուղում մահացածներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 22 ծնունդներ
Հելիոերկրաֆիզիկա

**Հելիոերկրաֆիզիկա, ** գիտության բնագավառ, որն ուսումնասիրում է Արեգակի վրա տեղի ունեցող պրոցեսների ազդեցությունը երկրաֆիզիկական երևույթների վրա։ Հանդարտ Արեգակի (նրա վրա ակտիվ պրոցեսների բացակայության դեպքում) ճառագայթումը բաղկացած է սպեկտրի բոլոր դիապազոններում (ռենտգենյան, ուլտրամանուշակագույն, տեսանելի, ինֆրակարմիր և ռադիո), ըստ ժամանակի հաստատուն էլեկտրամագնիսական ճառագայթումից և կորպուսկուլների (հիմնականում էլեկտրոնների ու պրոտոնների) թույլ հոսքից՝ այսպես կոչված արեգակնային քամուց։ Թվարկված բաղադրիչներից Երկրի մակերևույթ են հասնում միայն տեսանելի և ռադիոճառագայթումները։ Առաջինը կրում է տրոպոսֆերա ու ջրոլորտ մտնող և դրանց ջերմային ու դինամիկական ռեժիմը որոշող էներգիայի հիմնական քանակությունը։ Ուլտրամանուշակագույն և ռենտգենյան ճառագայթումներն իոնացնում են մթնոլորտի վերին շերտերը (ստեղծում են իոնոսֆերան) և այդպիսով հնարավոր դարձնում կարճալիք ռադիոկապը մեծ հեռավորությունների վրա։ Կորպուսկուլային ճառագայթումը մասնիկներով համալրում է Երկրի ճառագայթային գոտիները և Արեգակի հակադիր կողմում ձգվող Երկրի մագնիսոլորտի պոչը։ Արեգակի վրա ակտիվ պրոցեսների երևան գալուն զուգընթաց ուժեղանում է սպեկտրի ռենտգենյան, ուլտրամանուշակագույն ու ռադիոդիապազոններում ճառագայթումը, և արտանետվում են (նեղ մարմնային անկյունով) մի քանի հարյուր կմ/վրկ և ավելի արագությամբ կորպուսկուլային հոսքեր։ Կարճալիք ճառագայթման ուժեղացումը մեծացնում է իոնոսֆերայի շերտերի խտությունը, որը Երկրի լուսավորված կողմում հանգեցնում է կարճալիք ռադիոկապի թուլացման կամ ընդհատման և երկարալիք ռադիոկապի բարելավման։ Հագեցնելով ճառագայթային գոտիները, կորպուսկուլները դրանցում արագանում են և թափանցում Երկրի մթնոլորտ՝ մինչև իոնոսֆերայի խորքերը (մերձբևեռային շրջաններում)։ Ընդ որում տեղի է ունենում անոմալ իոնացում, որը հանգեցնում է ռադիոկապի ուժեղ խաթարումների, բևեռափայլերի, ուժեղացնում է գիշերային երկնքի լուսարձակումը (կորպուսկուլներով օդի ատոմների գրգռվելու հետևանքով), առաջացնում մագնիսական փոթորիկներ։ Իրենց հերթին, մագնիսական դաշտի տատանումների հետևանքով տարբեր սարքերի հաղորդիչներում առաջանում են երկրային և ինդուկցիոն հոսանքներ, որոնք խանգարում են այդ սարքերի աշխատանքին։ 

Կատեգորիա:Երկրաֆիզիկա
Քարթլիի լեռնաշղթա

մինի|աջից
**Քարթլիի լեռնաշղթա** (), գտնվում է Մեծ Կովկասի հարավային լանջին, Վրաստանում, Արագվի և Իորի գետերի միջև։ Երկարությունը ավելի քան 100 կիլոմետր է, բարձրությունը՝ մինչև 3000 մետր։ Կազմված է գլխավորապես ավազաքարերից, մերգելներից, թերթաքարերից։ Լանջերը ծածկված են հաճարենու և կաղնու անտառներով, գագաթները՝ լեռնային մարգագետիններով։

Կատեգորիա:Վրաստանի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Հարկային արտոնություն

**Հարկային արտոնություն**, իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանց ազատումը հարկերից՝ լրիվ կամ մասնակիորեն։ Հարկայինն արտոնությունը սահմանում է պետությունը։ Շահագործողական ֆորմացիաներում գլխավորապես տրվել է գերիշխող դասակարգերի ներկայացուցիչներին։ Սոցիալիստական երկրներում հարկայինն արտոնություն սահմանելիս հաշվի է առնվում սեփականության ձևը, եկամուտների աղբյուրն ու քանակը, վճարողների կատեգորիան։ Հարկայինն արտոնություն ունեն ընտանիքով ծանրաբեռնված քաղաքացիները, հաշմանդամները։ 
Հարկային օրենսդրությամբ կարող են սահմանվել հարկային արտոնությունների հետևյալ տեսակները՝

*հարկվող օբյեկտի նվազեցում
*հարկի դրույքաչափի նվազեցում
*հարկի նվազեցում
*հարկի հաշվարկման ժամկետի հետաձգում
*հարկի վճարման ժամկետի հետաձգում
Հարկային օրենսդրությունը և Հայաստանում հարկային հարաբերությունները կարգավորող մյուս իրավական ակտերը խախտելու համար հաշվարկված հարկային օրենսդրությամբ սահմանված տույժերից և տուգանքներից ազատում, նվազեցում, վճարման ժամկետների հետաձգում, բանկի կողմից հարկային պարտավորությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար տուժանքների ու այլ ֆինանսական պատժամիջոցների վճարման պատավրության հետաձգում՝ Հայաստանի կենտրոնական բանկի կողմից բանկի պարտատերերի պահանջների սառեցման (մորատորիումի) ժամանակահատվածում։ 
Հարկային օրենսդրությամբ սահմանված դեպքերում և կարգով հարկ վճարողներին փոխհատուցվում է վճարված (գանձված) հարկի գումարը։ 
Հարկային արտոնությունները սահմանվում են օրենքով, եթե առանձին հարկատեսակների մասին օրենքներով այլ բան նախատեսված չէ։ 
Գործող հարկային արտոնության դադարեցման կամ փոփոխման դեպքում սահմանվում է տվյալ արտոնությունից օգտվող հարկ վճարողների նկատմամբ դրա կիրառման կարգը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հարկում