Դուգալ Դիքսոն

**Դուգալ Դիքսոն**  ()  շոտլանդացի երկրաբան, հնէաբան, մանկավարժ և գրող։ Դիքսոնը հեղինակել է ավելի քան հարյուր գիրք երկրաբանության և հնէաբանության մասին, որոնցից շատերը նախատեսված են երեխաների համար. դրանք մեծապես նպաստել են նախապատմական կենդանիների ուսումնասիրության նկատմամբ հետաքրքրության առաջացմանը: Որպես բեղմնավոր գիտահանրամատչելի գրող՝ նա նաև ներգրավվել է դինոզավրերի մասին հեռուստահաղորդումներում՝ որպես փորձագետ-խորհրդատու:

Դիքսոնն առավել հայտնի է սպեկուլյատիվ էվոլյուցիայի մասին իր 1980-90-ականների եռագրությամբ՝ «Մարդուց հետո» (After Man, 1981), «Նոր դինոզավրերը» (The New Dinosaurs, 1988) և «Մարդը մարդուց հետո» (Man After Man, 1990): Այս գրքերում օգտագործվում են մտացածին ապագայի և այլընտրանքային կենդանիների կերպարները՝ բացատրելու տարբեր բնական գործընթացներ, այդ թվում՝ էվոլյուցիան, բնական ընտրությունը, կենդանաշխարհագրությունը և կլիմայի փոփոխությունը։

## Վաղ կյանք և կրթություն
Դուգալ Դիքսոնը ծնվել է 1947 թվականի մարտի 1-ին Դամֆրիսում՝ Թոմաս Բել Դիքսոնի և Մարգարետ Էն Հերստի ընտանիքում։ Նրա ավագ եղբայրը՝ Ջոն Էդվարդը, մահացել էր 1942 թվականին՝ վեց տարեկան հասակում։ Դիքսոնն իր մանկության մեծ մասն անցկացրել է Շոտլանդական սահմանամերձ շրջաններում (Scottish borderlands): Նա իր գրական գործունեության սկիզբը կապում է դեռևս մանկուց պատմություններ հորինելու ձիրքի հետ, որոնք հիմնականում արտահայտվում էին կոմիքսների տեսքով։ Նրա պատրաստած կոմիքսները սովորաբար գիտաֆանտաստիկ կամ ապագայաբանական թեմաներով էին և հաճախ ներառում էին տարօրինակ արարածներ։ Դեռևս պատանեկությունից Դիքսոնը առանձնահատուկ հետաքրքրություն է տածել էվոլյուցիայի և բրածոների հանդեպ։

Դիքսոնը առաջին անգամ ծանոթացավ դինոզավրերին հինգ տարեկան հասակում, երբ դրանցից մեկը տեսավ մի կոմիքս գրքում։ Քանի որ նա նախկինում երբեք դինոզավր չէր տեսել, պատկերը ցույց տվեց իր հորը, որը, իր հերթին, Դիքսոնին ցույց տվեց հին բնագիտության գիրք՝ հին կենդանիների և բրածոների պատկերներով։ Դիքսոնը հետագայում նշել է, որ հենց այս պահն էր, որը բորբոքեց նրա հետաքրքրությունը նախապատմական արարածների և բնագիտության նկատմամբ։

1970 թվականին Դիքսոնը ավարտեց Սենթ Էնդրյուսի համալսարանը՝ ստանալով գիտությունների բակալավրի աստիճան, ինչպես նաև երկրաբանության և ուսուցողական նյութերի մասնագիտացում, իսկ 1972 թվականին նա ստացավ գիտությունների մագիստրոսի աստիճան՝ ուսումնասիրելով երկրաբանություն և հնէաբանություն։ Դիքսոնի հետազոտական թեզը նվիրված էր պալեոգեոգրաֆիային, ուսումնասիրելով Բրիտանական կղզիների տարբեր լանդշաֆտները դրանց երկրաբանական պատմության ընթացքում։

## Կարիերա
Դիքսոնի առաջին հրատարակչական փորձը կապված էր այն ժամանակահատվածի հետ, երբ նա 1973-ից 1978 թվականներին աշխատում էր որպես ներքին երկրաբանական խորհրդատու լոնդոնյան Mitchell/Beazley Ltd. հրատարակչությունում։ 1978-ից 1980 թվականներին նա աշխատել է որպես գրքերի խմբագիր Անգլիայի Դորսեթում գտնվող Blandford Press հրատարակչությունում, իսկ 1980 թվականից սկսած՝ որպես անկախ (ֆրիլանս) խմբագիր և հեղինակ։

1976-ից 1978 թվականներին Դիքսոնը նաև աշխատել է որպես կես դրույքով դասախոս՝ դասավանդելով երկրաբանություն և հնէաբանություն Բաց համալսարանում (Open University)։ 1993-ից 2005 թվականներին նա իրականացրել է նաև դասավանդման աշխատանքներ ԱՄՆ-ի տարրական դպրոցներում՝ հրատարակչական Boyds Mills Press ընկերության հովանավորությամբ հանդես գալով որպես հրավիրված դասախոս և ներկայացումներ անցկացնելով դինոզավրերի մասին։

1985-ից 1987 թվականներին Դիքսոնը եղել է Դորսեթի Ուերեմ քաղաքում գտնվող Sandford First School-ի կառավարիչների խորհրդի անդամ, ինչպես նաև 1985-ից 1989 թվականներին՝ նույն քաղաքում գտնվող Sandford Middle School-ի ծնող-ուսուցիչների ասոցիացիայի նախագահ։

Դիքսոնը զբաղվել է նաև այլ բնույթի աշխատանքներով։ 1981-ից 1990 թվականներին նա աշխատել է որպես քաղաքացիական հրահանգիչ Air Training Corps-ում՝ բրիտանական կամավոր-ռազմական երիտասարդական կազմակերպությունում։ Նա աշխատել է նաև որպես գործնական երկրաբան։ 1995 թվականին մասնակցել է Բաց համալսարանի և Earthwatch կազմակերպության համատեղ արշավախմբին Իսլանդիայի Ասկյա կալդերա, իսկ 1987 թվականին եղել է Դորսեթի Դարլսթոն վայրում գտնվող յուրայի դարաշրջանի դինոզավրերով հարուստ բրածոների հանքավայրի պեղողներից մեկը։ 2004-ից 2008 թվականներին Դիքսոնը մասնակցել է նաև Մոնտանայումստեգոզավրային բրածոների պեղումներին։ Բացի այդ, նա մասնակցել է պեղումների Միացյալ Թագավորությունում և Իռլանդիայում։

## Գրական գործունեություն
### Հնէաբանություն և երկրաբանություն
Դիքսոնն այսօր աշխատում է որպես լիաժամ հեղինակ և գրքերի խմբագիր և գրել է ավելի քան հարյուր գիրք։ Նրա գրքերի մեծ մասը հանրագիտարաններ կամ մանկական գրքեր են՝ նվիրված հնէաբանությանը կամ երկրաբանությանը։ Թեման տարբեր մակարդակներով ներկայացնելով և նյութը համապատասխանաբար հարմարեցնելով՝գրախոսները Դիքսոնին վերագրել են բազմաթիվ մարդկանց դինոզավրերի ուսումնասիրմանը ներգրավելու վաստակը, և նրա գրքերից շատերը արժանացել են քննադատների բարձր գնահատականին։ Նրա որոշ գրքեր, օրինակ՝ *Hunting the Dinosaurs and Other Prehistoric Animals* (1987), *Be a Dinosaur Detective* (1988) և *Dougal Dixon's Dinosaurs* (1993), երկար ժամանակ խորհուրդ են տրվել ներառել դպրոցական գրադարաններում և մանկական ուսումնական ծրագրերում։ *Dougal Dixon's Dinosaurs*-ում ներկայացված են նաև Դիքսոնի սեփական նկարազարդումները՝ հանդիսանալով վաղ օրինակներից մեկը, երբ հնէաբանության վերաբերյալ գիրքը գրվել և պատկերազարդվել է նույն անձի կողմից։

Դիքսոնը իր հնէաբանության և երկրաբանության վերաբերյալ գրքերը համարում է գիտության մեջ իր ամենամեծ ներդրումը, քանի որ դրանք ոգեշնչել են ուրիշներին ակտիվորեն հետաքրքրվել այս ոլորտներով։ Նա նաև նշել է, որ մեր օրերում հնէաբանության ոլորտում բացահայտումների արագ տեմպը հաճախ հանգեցնում է նրան, որ իր գրքերի որոշ հատվածներ հնանում են դեռևս մինչև հրատարակվելը։

Իր գրքերի շնորհիվ Դիքսոնը ճանաչվել է որպես դինոզավրերի հեղինակավոր մասնագետ և աշխատել է որպես խորհրդատու ու անիմատոր դինոզավրերի մասին ծրագրերում։ Նա նաև վարել է էվոլյուցիայի մասին ճապոնական հաղորդում, որի ընթացքում շրջել է աշխարհով մեկ՝ այցելելով, ի թիվս այլ վայրերի, Գալապագոսյան կղզիներ և Սերենգետի։ Նրա առավել յուրօրինակ դինոզավրերի մասին գրքերից է *Time Exposure* (1984), որը ստեղծվել է վայրի բնության լուսանկարիչ Ջեյն Բերթոնի հետ համագործակցությամբ՝ ներկայացնելով վերացած կենդանիներին կենդանիի նման լուսանկարներում։ Բացի սեփական գրքերից, Դիքսոնը մասնակցել է նաև մի շարք համատեղ հանրագիտարանների և բառարանների ստեղծմանը։

### Սպեկուլյատիվ էվոլյուցիա
Դիքսոնը առավել հայտնի է սպեկուլյատիվ էվոլյուցիայի ոլորտում իր պատկերազարդ գրքերով, հատկապես երեք գրքերով, որոնք երբեմն անվանում են «After» եռագրություն․ *After Man* (1981), *The New Dinosaurs* (1988) և *Man After Man* (1990)։ Այս գրքերը ներկայացնում են հավանական ապագա և այլընտրանքային էկոհամակարգերի մանրամասն պատկերացումներ։ Գրախոսությունները չափազանց դրական էին, և Դիքսոնը իրականացրեց գովազդային շրջագայություններ թե՛ Մեծ Բրիտանիայում, թե՛ Միացյալ Նահանգներում։ «After» եռագրության շնորհիվ Դիքսոնը սովորաբար համարվում է ժամանակակից սպեկուլյատիվ էվոլյուցիայի շարժման հիմնադիրը՝ գեղարվեստական և գիտական ուղղություն, որը կենտրոնացած է կյանքի էվոլյուցիայի հնարավոր ուղիների պատկերացման վրա։ Նրա գաղափարները վերամշակվել կամ օգտագործվել են որպես ներշնչանք բազմաթիվ նմանատիպ նախագծերի համար՝ թե՛ տպագիր, թե՛ ինտերնետային ձևաչափերով,[4] իսկ որոշ դեպքերում առաջացրել են նաև ադապտացիաներ և ցուցադրություններ։

«After» եռագրությունից հետո Դիքսոնը մասնակցել է նաև այլ նախագծերի։ 1996 թվականին նա հանդես է եկել որպես ապագայի օվկիանոսի արարածները պատկերող ճապոնական IMAX ֆիլմի՝ *Krakken: Adventure of Future Ocean*, արարածների դիզայներ։ 1998 թվականին Դիքսոնը եղել է *Natural History of an Alien* հաղորդման մասնակից գիտնականներից մեկը, որտեղ ուսումնասիրվել են ենթադրյալ այլմոլորակային էկոհամակարգեր։ Դիքսոնի պատկերացրած «Greenworld» աշխարհը հետագայում օգտագործվել է նրա չորրորդ սպեկուլյատիվ էվոլյուցիոն գրքում՝ *Greenworld* (2010)։ Նա նաև ծառայել է որպես *The Future is Wild* (2002) մինի-սերիալի խորհրդատու և արարածների դիզայներ, ինչպես նաև համահեղինակել է սերիալի ուղեկից գիրքը՝ պրոդյուսեր Ջոաննա Ադամսի հետ։ Դիքսոնը մասնակցել է նաև 2020 թվականի Netflix-ի *Alien Worlds* շարքին։

Դիքսոնը իր սպեկուլյատիվ էվոլյուցիայի գրքերն օգտագործում է տարբեր բնական գործընթացներ բացատրելու համար՝ հորինված օրինակների միջոցով․ *After Man*-ը ուսումնասիրում է էվոլյուցիան և բնական ընտրությունը՝ հորինված ապագա էկոհամակարգի օրինակով, *The New Dinosaurs*-ը ներկայացնում է կենդանաբաշխությունը՝ պատկերացնելով այլընտրանքային աշխարհ, որտեղ Կրետացե-Պալեոգենյան զանգվածային վերացումը տեղի չի ունեցել, *Man After Man*-ը անդրադառնում է կլիմայական փոփոխություններին՝ ապագայի գենետիկորեն ձևափոխված մարդկային սերունդների տեսանկյունից, իսկ *Greenworld*-ը ուսումնասիրում է մարդու և բնական միջավայրի փոխհարաբերությունը՝ հորինված արտաերկրային կենսոլորտի միջոցով։ Դիքսոնը իրեն բնութագրել է որպես «հանրահռչակող», որը գիտական տեղեկությունները ներկայացնում է նոր և անսովոր ձևերով։

Սպեկուլյատիվ կենսաբանության նկատմամբ իր հետաքրքրության աղբյուրը Դիքսոնը բնութագրել է որպես «գիտության հանդեպ հմայքի և ֆանտազիայի ու երևակայության գնահատման խառնուրդ»[։ Մասնավորապես, նա նշել է, որ մանկության տարիներին իրեն ոգեշնչել է Հ. Գ. Ուելսի*The Time Machine* ստեղծագործությունը՝ պատկերացնելու ապագայի կենդանիներ, որոնք սերում են ժամանակակիցներից։ 1960-1970-ական թվականներին բնապահպանական շարժումները պարբերաբար վերակենդանացրին այս գաղափարը, ինչը ի վերջո հանգեցրեց *After Man* գրքի հրատարակությանը 1981 թվականին։ Այդ գրքի հաջողությունը հետագայում ոգեշնչեց նրան շարունակել ստեղծագործել նույն ժանրում։

## Անձնական կյանք
մինի|«Ռեքս» կինոթատրոնը Ուերեմում
Դիքսոնը ամուսնացել է Ժան Մերի Յանգի հետ 1971 թվականի ապրիլի 3-ին։ Նրանք բնակվում են Ուերեմում և ունեն երկու երեխա՝ Գևին (ծնված՝ 1975 թ.) և Լինդսի (ծնված՝ 1980 թ.), ինչպես նաև երեք թոռ։ Ուերեմում Դիքսոնը նաև հանդիսանում է տեղական կինոթատրոնի՝ Rex Cinema-ի տնօրենը, գործառնական մենեջերը և գլխավոր պրոյեկցիոնիստը։ Նա ստեղծել է պլաստիլինային (claymation, stop-motion) գովազդներ տեղական բիզնեսների համար, ինչպես նաև կարճամետրաժ անիմացիոն ֆիլմեր, որոնք ցուցադրվում են հիմնական ֆիլմերից առաջ։ Դիքսոնի հոբբիների թվում են նաև նկարելը և քանդակագործությունը։

Դիքսոնը գիտաֆանտաստիկայի սիրահար է և մասնակցել է մի շարք համաժողովների՝ հաճախ ելույթ ունենալով գիտաֆանտաստիկայում պատկերված այլմոլորակային արարածների էվոլյուցիոն և էկոլոգիական հավաստիության մասին։ Նա նշել է, որ հիմնականում կարդում է «ոսկե դարի» գիտաֆանտաստիկա՝ այնպիսի հեղինակների գործեր, ինչպիսիք են Brian Aldiss, Arthur C. Clarke, Robert Silverberg և Clifford D. Simak։

Դիքսոնը նաև նշել է, որ «էվոլյուցիայի տեսանկյունից» ինքը չի հավատում Աստծուն։

## Մրցանակներ
** **1993** – Հելեն Ռոնի Սեթլերի     մրցանակ (*Helen Roney Sattler Award*),՝ *Dougal Dixon's     Dinosaurs* գրքի համար։
** **1993** – «Կրթական լրագրության մեջ     գերազանցության համար ակնառու նվաճման մրցանակ» (*Distinguished     Achievement Award for Excellence in Educational Journalism*),՝ *Dougal     Dixon's Dinosaurs* գրքի համար։ Տրվել է Ամերիկայի     Կրթական մամուլի ասոցիացիայի կողմից։
** **1994** – «Գիտական հանրամատչելի     գրքի լավագույն մրցանակ» (*Outstanding Science Trade Book Award*),՝ *Dougal     Dixon's Dinosaurs* գրքի համար։ Տրվել է Մանկական     գրքի խորհրդի կողմից։
** **1996** – *Times Educational     Supplement* տարրական դպրոցի գրքի մրցանակ,՝ *Discovery     Dinosaurs* գրքի համար։
** **2019** – «Երեխաների ընտրության     մրցանակ» (*Children's Choice Award*),՝ *When the Whales Walked* գրքի     համար։ Տրվել է Դպրոցական գրադարանների ասոցիացիայի կողմից։

### Առաջադրումներ
* **982** – «Լավագույն հարակից     աշխատանքի» անվանակարգում Հյուգոյի մրցանակի առաջադրում (*Hugo Award for     Best Related Work*),՝ *After Man* գրքի համար։
* **1991** – *Rhone Poulenc     Science Book Prize* մրցանակի առաջադրում,՝ *The Big Book of     Prehistoric Life* գրքի համար։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հնէաբաններ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի երկրաբաններ
Կատեգորիա:Շոտլանդացիներ