Ազատ միգրացիա

**Ազատ միգրացիա,** կամ բաց **[[ներգաղթ]],** այն դիրքորոշումն է, որը թույլ է տալիս յուրաքանչյուր անձի տեղափոխվել իր նախընտրած ցանկացած երկիր՝ նվազագույն սահմանափակումներով։

## Ազատ միգրացիա և հոգևոր պատմություն
Հաշվի առնելով բազմաթիվ իրավիճակներ կամ նախապես փոխհամաձայնեցված հանդիպումների միջոցով ներգաղթը` կարող է լինել մտավոր տոկունություն, այլ ոչ թե ֆիզիկական կարողությունների փորձություն: Բուդդայական ուսմունքի համաձայն` *Բոդհիսատվա*, համարվում է զարթոնքի և լուսավորության ճանապարհի ուղեցույց: Բուդդան նշում է՝ « Մենք բոլորս բոդհիսատվաներ ենք, որոնք նախատեսված են լիարժեք լուսավորության հասնելու համար»: Այսպիսով, թվում է, թե մեզանից յուրաքանչյուրը զբաղվում է «հոգևոր գաղթով»։ Բուդդայականության մեջ նշված է, որ «յուրաքանչյուր մարդ բանական բոդհիսատվա է», կամ «հոգևոր ներգաղթյալ», որը պետք է ձեռք բերի տարբեր առաքինություններ, որոնք, ի վերջո, կհանգեցնեն պրաջնապարամիտայի կամ *«տրանսցենդենտալ իմաստության»*։ Բուդդաների և մահասատվաների «մեծ էակների» գոյությունը, որոնք մեծ նվաճումների են հասել զարթոնքի ճանապարհին, ի վերջո հանգեցրել է տարբեր համոզմունքների ի հայտ գալուն, ինչպիսին է՝ Մահայանա բուդդաձականություն, որը «հոգևոր ներգաղթի» մի ձև է: Ըստ բուդդայականության՝․«Տառապանքների ակունքը ծնունդն է, քանի որ մարդն անընդհատ վերածնվում է... Մենք բոլորս ներգաղթյալներ ենք, ովքեր, պարադոքսալ կերպով, ձգտում են վերադառնալ այնտեղ, որտեղ արդեն ապրել են»: «Հոգևոր ներգաղթի» տեսանկյունից, Բոդհիսատվայի ուղին մտավոր կարողությունների փոփոխություն է, այլ ոչ թե տիեզերական տեղորոշում։

Բուդդայականության ուսմունքի համաձայն՝ «հոգևոր ներգաղթի» նպատակն է օգնելու յուրաքանչյուրին, գտնել իր ապագայի ուղին: Ճանապարհորդության ընթացքում, բազմաթիվ մարդիկ իրենց ապագան պատկերացնում են այլ երկրում, որպես նոր հնարավորությունների ապրելավայր: Նոր երկրի գաղափարի նպատակն է, մարդուն հնարավորություն տալ հասնել իր դեռևս չիրագործված իղձերին կամ ինքնակատարելագործմանը: Բուդդայականության փիլիսոփայությունը խարսխվում է մի շարք սկզբունքների վրա, որոնցից առավել կարևորներն են՝ տիեզերքի համընդհանուր պատճառավորվածություն և գոյի անընդհատ լինելության կամ փոփոխականության սկզբունք­ները։

Ներգաղթը հոգևոր ճանապարհորդություն է, որը հաստատում է բանական մարդու և գերբնականի միջև հաղորդակցությունը։ Տարբեր կրոնական պատմություններում ևս խոսվում է ճանապարհորդությունների մասին՝մի տեղից մյուսը, ինչպես ներգաղթյալները՝ «Քրիստոնեության մեջ՝ Աստված, գաղթել է այս աշխարհ որպես մարդ «Հիսուս», հինդու աստված Կրիշնան, եկել է երկիր՝ դառնալու կառապան (Բհագավադգիտա 1:20–47), իսկ Բուդդան «արթնանում է», դառնալով թափառական և օտար»։

Հիջրայի վարդապետությունը ենթադրում է, որ տեղաշարժի ազատությունը մարդու իրավունքն է, ինչպես նաև Աստծո առջև պարտականությունը։ Գլոբալացումը ազդում է միգրացիայի վերաբերյալ կրոնական տեսակետների վրա, որոնք ձգտում են կանխել «մարդկային կյանքի և արժանապատվության սրբության ոչնչացումը»։ Բուդդայի և Հիսուսի նման կրոնական գործիչները կիրառում էին «միգրացիայի աստվածաբանություն»։ Հիջրայի վարդապետությունը պնդում է, որ տեղաշարժի ազատությունը մարդու իրավունք է և պարտականություն Աստծո առջև։ Գլոբալացումը, ազդում է միգրացիայի վերաբերյալ կրոնական հայացքների վրա, որոնք ձգտում են կանխել «մարդկային կյանքի և արժանապատվության սրբության ոչնչացումը»։ Մուսուլմանների կարծիքով, ներգաղթյալները պետք է ունենան նույն իրավունքները, ինչ օրինական բնակիչները, քանի որ համաշխարհային կրոնները հավատում են բոլորի աստվածային էությանը: Ղուրանում նաև նշվում է, որ «օտարերկրացիները իրավունք ունեն հավասարապես բաշխել հարստությունը»: Չնայած 8:41-ում հարստության ձեռքբերմանը, Ղուրանում նշվում է, որ «Իմացեք, որ պատերազմի գնով ձեռք բերածի մեկ հինգերորդ մասը պատկանում է Ալլահին և Մարգարեին, ազգականներին և որբերին, կարիքավորներին և օտարներին»։

Քոլիերի և Սթրեյնի խոսքերով՝ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին տասնամյակներ շարունակ օգնել է միգրանտներին։ Քրիստոնեական հավատքը միգրանտների նկատմամբ իր արդարության զգացումը ածում է Աբրահամյան ավանդույթներից։ Կաթոլիկները հետևում են հետևյալ սկզբունքներին՝ ներգաղթյալներին օգնելու համար: Ներգաղթյալներին օգնելու պատճառները հաստատվեցին 1952 թվականին, երբ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդները հրապարակեցին գրավոր նյութեր, որոնք ամրապնդում էին եկեղեցու ուսմունքները: Հյուրընկալությունը արդարացնելու համար Աստվածաշնչյան մեջբերումներից մեկն այն է, որ «Երբ օտարականը բնակվի ձեզ հետ ձեր երկրում, մի՛ ճնշեք օտարականին: Ձեր մեջ բնակվող օտարականը պետք է լինի ձեզ համար ձեր քաղաքացիի պես: Դուք պետք է սիրեք օտարականին ինչպես ինքներդ ձեզ, որովհետև դուք օտարականներ էիք Եգիպտոսում: Ես եմ Տերը՝ ձեր Աստվածը» (Ղևտական 19:33)։

Օտարերկրացիները կամ օտարականները պետք է հավասար վերաբերմունքի արժանանան, ոչ պակաս, քան որևէ այլ մարդ։ Ժամանակակից ազգային պետությունը պետք է բացի իր սահմանները, քանի որ մարդիկ կարող են արտագաղթել անբարենպաստ հանգամանքների պատճառով։ Կաթոլիկ եկեղեցին կարծում է, որ յուրաքանչյուր անձ, իրավունք ունի գաղթել իր ընտանիքի հետ միասին, ավելի բարեկեցիկ կյանք ունենալու համար։ Որոշ դեպքերում Եկեղեցին, օգնություն է ցուցաբերում միգրանտներին և փախստականներին: Որոշ կաթոլիկ կազմակերպություններ, կրթական միջոցառումներ են առաջարկում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ներգաղթի օրինական գործընթացի վերաբերյալ: Այլ տեսակի օգնություններից են՝ անհատական հիգիենա և սնունդ, հոգևոր ընկերակցություն, անգլերեն լեզվի դասընթացներ նրանց համար, ովքեր ցանկանում են սովորել ավելի լավ անգլերեն խոսել: Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցին կարծում է, որ կարիքավորներին օգնելը հնարավորություն է տալիս զարգացնել մարդկային ոգին:

Մինչև «Կոլումբիական փոխանակման» ծրագիրը, ԱՄՆ ուներ բաց սահմանների քաղաքականություն, որը թույլ էր տալիս բնիկ ամերիկացիներին ազատորեն ճանապարհորդել և ազատ առևտուր անել այլ մշակույթների հետ։ Բազմաթիվ տեղացիների միջև, լայնածավալ տարածում ուներ առևտուրը, ինչը թույլ էր տալիս ազատ տեղաշարժվել և ճանապարհորդել բազմաթիվ օտարերկրացիների։ Այդ ժամանակ սահմանային վերահսկողությունը խիստ չէր, ինչը թույլ էր տալիս միգրանտներին տեղափոխվել և հաստատվել տարբեր շրջաններում: 1492 թվականից հետո, ներգաղթի քաղաքականությունը վերափոխվեց վերահսկողության և ազգայնականության: 20-րդ դարում, ներգաղթի քաղաքականությունը ամրապնդեց Ամերիկայի սահմանները, բայց շատ բնիկ ամերիկացիներ կողմնակից էին ազատ տեղաշարժին և օտարերկրացիների նկատմամբ հյուրընկալությունը: Բնիկ ամերիկացիները, հյուրընկալությամբ են ընդունել անծանոթներին, երբեմն նրանց ազգակից դարձնելով՝ ոչ պաշտոնական որդեգրման միջոցով: Ներգաղթ ԱՄՆ՝ կարելի է հասկանալ բնիկ ամերիկացիների կրոնական և մշակութային հայացքների միջոցով։

## Իրավագիտություն և քաղաքականություն
Շատ ազգ-պետություններ ունեն թե՛ փոխհամաձայնություններ, թե՛ անհամաձայնություններ, կապված բաց սահմանների և ազատ միգրացիայի շուրջ: Որոշ երկրներ, թույլ են տալիս ազատորեն ճանապարհորդել երկրից երկիր կամ նահանգից նահանգ՝ առանց արտաքսման կամ պատժի վտանգի: Բաց սահմանների շուրջ բանավեճի շրջանակներում կոնսենսուս է ձևավորվել  «միգրացիայի վերաբերյալ այնպիսի տեսակետ, որը կարտացոլի բոլոր մարդկանց հավասար բարոյական արժեքի նկատմամբ լիբերալ հանձնառությունը, որը վերաբերում է միգրացիայի իրական գլոբալ տեսակետին»։

Միգրացիայի գլոբալ տեսակետի վերաբերյալ կիրառվել են տարբեր գաղափարներ, այդ թվում՝ լրագրողների Ջոնաթան Վուլֆ և Ավնիր Դե-Շալիտի կողմից մեջբերված գաղափարներ, որոնք պնդում են, օրենքի և էթիկայի կիրառումը դրական գործոն է ազատ միգրացիայի վերաբերյալ բանավեճում։ Ազատ միգրացիայի մասին բանավեճը չի կենտրոնանում որևէ կոնկրետ երկրի վրա, այլ տարածվում է դրա սահմաններից այն կողմ և ընդգրկում է բոլոր մարդկանց և բոլոր երկրների համար տեղաշարժի ազատության ապահովման հետ կապված հարցերի ավելի լայն շրջանակ։ Այնուամենայնիվ, այս հայեցակարգը հատկապես կարևոր է այն տարածքների համար, որտեղ միգրացիան առավել ինտենսիվ է, ներառյալ ինչպես ընդունող, այնպես էլ ընդունող երկրները։

Ազատ միգրացիան, սահմանափակված չէ որոշակի ժամանակահատվածով, այլ վերջին տարիներին դարձել է ավելի հրատապ և վիճահարույց, հատկապես ԱՄՆ-ում: ԱՄՆ-ում, այս թեման ավելի վիճահարույց է դարձել սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունից հետո: Ազատ միգրացիան այն հասկացությունն է, որտեղ պետք է հաշվի առնել մարդու հիմնարար և միգրացիոն իրավունքները համեմատելիս։ Ազատ միգրացիայի հարցը միայն տարբեր երկրների ազգային կառավարությունների միջև քննարկման առարկա չէ, այլ գլոբալ թեմա, որը միավորում է բոլոր երկրների մարդկանց՝ նվիրված բաց սահմաններին և ազատ միգրացիային։ Այս դեպքում, աշխարհի տարբեր ծայրերում գտնվող երկրներն ու մարդիկ կարող են սովորել միմյանցից՝ մասնակցելով ինչպես ներգաղթի, այնպես էլ ազատ միգրացիայի հետ կապված խնդիրների արդարացի լուծման հասնելու փորձին։

Սակայն ժամանակի ընթացքում ազատ միգրացիայի գաղափարը, աստիճանաբար սահմանափակվել է հասարակության անխուսափելի զարգացման պատճառով, ինչը հանգեցրել է նրան, որ ավելի զարգացած հասարակությունները ընդունել են ներգաղթի վերաբերյալ ավելի խիստ օրենքներ, քաղաքականություն և կանոնակարգեր: Միգրացայի և քաղաքացիության ծառայության աշխատակիցները ու գործակալները պետք է պահպանեն վարքագծի կանոնագիրք, որը հիմնված է տվյալ երկրի օրինակարգի վրա՝ բոլոր ներգաղթյալներին հավասար վերաբերմունք ապահովելու համար։ Պետական մարմինները պետք է ձեռնպահ մնան իրենց անձնական, բարոյական և քաղաքական հակասությունները և էթիկական սկզբունքները՝ առաջնորդվելով միայն ազգային օրենսդրությամբ:

Այնուամենայնիվ, հասարակության մեջ չկա միանշանակ սահամանում, թե ինչն է համարվում բարոյապես, էթիկակապես կամ իրավականորեն ընդունելի, լավ կամ վատ: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կառավարությունը, ներգաղթի վերաբերյալ ընդունել բազմաթիվ օրենքներ, որոնք վերջինիս կարծիքով, կբարելավեն ներգաղթային համակարգը: Շատ երկրներում՝ ՄԱԿ-ի կոնսենսուսի շնորհիվ, փախստականներին թույլատրվում է վերաբնակեցման համար առնվազն երկու տարի ժամկետ, մինչդեռ որոշ երկրներ, ինչպիսիք են՝ Կանադա և Շվեյցարիա, ունեն չորս տարվա միգրացիոն ժամկետ: Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցի քաղաքագետ Չանդրան Կուկաթասի կարծիքով՝ ներգաղթի վերահսկողությունը սպառնալիք է ներկայացնում ազատության և ազգային ինքնորոշման իրավունքի համար։

## Ազատ միգրացիայի դեմ փաստարկներ
Ազատ ներգաղթի դեմ փաստարկները սովորաբար կապված են՝ տնտեսական, մշակութային կամ անվտանգության հետ։ «Տնտեսգիտական հետազոտությունների ինստիտուտ» կամ (ՏՀԻ)-ի նախագահ՝ Հանս-Վերներ Զինը, նշել է, որ «Սոցիալական պետությունները, հիմնարարապես անհամատեղելի են մարդկանց ազատ տեղաշարժի հետ», կրկնելով Միլթոն Ֆրիդմանի խոսքերը, թե․ «Պարզապես ակնհայտ է, որ ազատ ներգաղթը չի կարող համատեղվել սոցիալական ապահովության հետ»։ Որոշ փաստարկներ՝ նացիոնալիստական կամ քսենոֆոբիկ են կամ նման են ազատ առևտրային քաղաքականության դեմ փաստարկներին, որոնք պաշտպանում են պրոտեկցիոնիզմը։

## Ազատ միգրացիայի հիմնավորում
### Սոցիալ-տնտեսական նկատառումներ
Ջոն Քենանի (2012թ․) կողմից հավաքագրված տվյալների մոդելավորման համաձայն (բազմաթիվ երկրներում՝ բաց սահմանների ազդեցությունը) բաց սահմանների ներդրման միջոցով՝ Մեքսիկայի և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջև  կդիտվեն տնտեսական մեծ ակտիվություն։

Լիբերալ տնտեսական փաստարկները պաշտպանում են բաց սահմանները՝ կանխելու համար երկրների միջև տնտեսական անհավասարությունը, որտեղ *«A»* երկիրն ավելի արդյունավետ է, քան *«B»* երկիրը՝ ներգաղթի սահմանափակումների պատճառով, որոնք ստեղծում են անջրպետ երկու երկրների տնտեսական արդյունավետության մեջ: Աշխատուժի մասնակցության տվյալները ցույց են տալիս, որ երկրների միջև ազատ միգրացիան կբերի ավելի մեծ տնտեսական օգուտների: Նման արդյունքները արտահայտվում են տնտեսական և աշխատանքային աճով, ինչպես նաև այդ երկրում օտարերկրյա և մշտական աշխատողների համար տնտեսական օգուտով։

Այսպիսով, աշխատողների թիվը և՛ ներգաղթող, և՛ արտագաղթող երկրներում կրկնապատկվում է ներկայիս թվաքանակի համեմատ։ Չնայած որ, այս խնդիրը նման է, ազատ շուկայի հայեցակարգին, և երկուսն էլ պաշտպանվում են տնտեսական համակարգի տնտեսագետների կողմից այն հիմքով, որ տնտեսագիտությունը զրոյական գումարով խաղ չէ, և որ ազատ շուկաները, նրանց կարծիքով, ավելի արդար և հավասարակշռված առևտրային համակարգ ստեղծելու լավագույն միջոցն են, դրանով իսկ մեծացնելով բոլոր կողմերի համար ընդհանուր տնտեսական օգուտները։

Քաղաքական փիլիսոփա՝ Ադամ Ջեյմս Թեբլը պնդում է, որ ավելի ազատ սահմանները նպաստում են ինչպես տնտեսական, այնպես էլ ինստիտուցիոնալ զարգացմանը արտագաղթող աղքատ երկրներում՝ ի տարբերություն միգրացիայի, որպես «բանականության արտահոսք» քննադատության կողմնակիցների։ Այնուամենայնիվ, նման քաղաքական գաղափարախոսությունների միջև զգալի տարբերություններին՝լիբերտարիանիզմ, սոցիալ-լիբերալիզմ, սոցիալիզմ, օբյեկտիվիզմ ինչպես նաև անարխիզմը պաշտպանում են բաց կամ ազատ ներգաղթի գաղափարը։

Տնտեսագետները կարծում են, որ մրցակցությունը առողջ տնտեսական համակարգի հիմքն է, և որ ազատ միգրացիայի պատճառով առանձին տնտեսագիտական գործոնների վրա ցանկացած կարճաժամկետ «բացասական» ազդեցություն, ավելի քան արդարացված է տնտեսության ընդհանուր առմամբ երկարաժամկետ աճի հեռանկարներով։

## Ազատ միգրացիա (օրինակներ)
### Ռազմական/քաղաքական փախստականների ազատ միգրացիա
During the Cold War, a migration paradox arose in which some of the communist states forbade emigration, while the "Free World" would freely accept the defectors. This policy persists for Cubans and the Hmong, who are both allowed particular forms of free immigration to the United States based on their automatic refugee status.

### Areas with free internal migration
* The Citizens’ Rights Directive (Europe)
* Եվրասիական Տնտեսական Միություն (EAEU)
* Արևմտյան Աֆրիկայի Պետությունների Տնտեսական Համայնք (ECOWAS)
* The Treaties of Friendship between India and Bhutan and between India and Nepal
* The Trans-Tasman Travel Arrangement between New Zealand and Australia
* The Compact of Free Association between the United States and the Marshall Islands, Micronesia and Palau
* The CARICOM Single Market and Economy (CSME in the Caribbean) (with restrictions)
* Citizenship of the Mercosur (South America)
* The Common Travel Area "between the United Kingdom, the Crown Dependencies (Bailiwick of Jersey, Bailiwick of Guernsey and the Isle of Man) and  Ireland"
* The Central America-4 Border Control Agreement between El Salvador, Guatemala, Honduras, and Nicaragua

### Areas with free external migration
All people, regardless of citizenship are allowed to live and work in Svalbard without a visa or residence permit, as long as they demonstrate they are able to support themselves.

## Տես նաև
* Խտրականություն կամ Ռասիզմ
* Հյուպատոսական հարաբերությունների մասին Վիեննայի կոնվենցիա
* Միջազգային մարդասիրական իրավունք

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 
* 
* Barry, Brian, and Robert E. Goodin, eds. 1992. *Free Movement: Ethical Issues in the Transnational Migration of People and of Money.* University Park, PA: Pennsylvania State University Press.
* Blake, Michael. 2003. "Immigration." In *A Companion to Applied Ethics,* ed. R. G. Frey and C. H. Wellman. Oxford: Blackwell.
* Bosniak, Linda. 2006. *The Citizen and the Alien: Dilemmas of Contemporary Membership.* Princeton: Princeton University Press.
* Brubaker, W. R, ed. 1989. *Immigration and the Politics of Citizenship in Europe and North America.* Lanham, MD: University Press of America.
* 
* 
* Cole, Phillip. 2000. *Philosophies of Exclusion: Liberal Political Theory and Immigration.* Edinburgh: Edinburgh University Press.
* Dauvergne, Catherine. 2008. *Making People Illegal: What Globalization Means for Migration and Law.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Dummett, Michael. 2001. *On Immigration and Refugees.* London: Routledge.
* ''Ethics and Economics.'' 2006. Volume 4.1. Special issue on immigration.
* Gibney, Mark, ed. 1988. *Open Borders? Closed Societies? The Ethical and Political Issues.* New York: Greenwood Press.
* 
* 
* 
* Miller, David, and Sohail Hashmi, eds. 2001. *Boundaries and Justice: Diverse Ethical Perspectives.* Princeton, NJ: Princeton University Press.
* Miller, David. 2005. "Immigration: The Case for Limits." In *Contemporary Debates in Applied Ethics,* ed. A. I. Cohen and C. H. Wellman. Oxford: Blackwell.
* 
* Schwartz, Warren F., ed. 1995. *Justice in Immigration.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Swain, Carol M., ed. 2007. *Debating Immigration.* New York: Cambridge University Press.
* Tebble, Adam J. 2019. "More Open Borders and Deep Structural Transformation, *Critical Review of International Social and Political Philosophy*. 
* Tebble, Adam J. 2020. "More Open Borders for Those Left Behind", *Ethnicities*, 20 (2), 353–379. 
* Torpey, John. 2000. *The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship, and the State.* Cambridge: Cambridge University Press.
* 
* Walzer, Michael. 1983. *Spheres of Justice: A Defence of Pluralism and Equality.* Oxford: Blackwell.
* 

## Արտաքին հղումներ
* Antoine Pécoud and Paul de Guchteneire: ''Migration Without Borders: an Investigation into the Free Movement of People''
* Moses, Jonathon (2006) ''International Migration: Globalization's Last Frontier'' (Zed Books) . See also papers on Jonathon Moses' homepage
* Kevin H. O’Rourke: The Era of Free Migration: Lessons for Today (pdf)
* Juan Carlos Velasco: ''Fronteras abiertas, derechos humanos y justicia global'' (pdf)
* Harry Binswanger: ''A defense of phasing-in open immigration into the United States'' 
* Hans-Hermann Hoppe: ''On Free Immigration and Forced Integration'' (a critique of free immigration)
Կատեգորիա:Անարխիզմ
Կատեգորիա:Անարխիստական տեսություն
Կատեգորիա:Բնակչության գաղթ
Կատեգորիա:Բուդդայականության հասկացություններ
Կատեգորիա:Բուդդայականության պատմություն
Կատեգորիա:Դիվանագետներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Դիվանագիտական առաքելություններ
Կատեգորիա:Դիվանագիտական առաքելություններ ըստ ընդունող երկրի
Կատեգորիա:Դիվանագիտական առաքելություններ ըստ ուղարկող երկրի
Կատեգորիա:Դիվանագիտական իրավունք
Կատեգորիա:Դիվանագիտության տեսակներ
Կատեգորիա:Դիվանագիտություն ըստ պատերազմի
Կատեգորիա:Իրավաբանություն
Կատեգորիա:Իրավագետներ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Լիբերալ ժողովրդավարություններ
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ
Կատեգորիա:Լիբերալիզմ ըստ մայցամաքի
Կատեգորիա:Հակակապիտալիզմ
Կատեգորիա:Հասարակագիտական ուսումնասիրություններ
Կատեգորիա:Հասարակագիտություն
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ պատմական երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ տարածաշրջանի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Եվրոպայում ըստ երկրի
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքները Մերձավոր Արևելքում
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների միջազգային կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների պատմություն
Կատեգորիա:Ներգաղթ
Կատեգորիա:Ներգաղթ Ասիա
Կատեգորիա:Ներգաղթ Եվրոպա
Կատեգորիա:Ներգաղթ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Ներգաղթ ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Սոցիալիզմ
Կատեգորիա:Սոցիալիզմի պատմություն
Կատեգորիա:Քաղաքական աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Քաղաքական գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Քաղաքական շարժումներ ըստ մայրցամաքի
Կատեգորիա:Քաղաքական տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայության գրականություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ ըստ ազգության