Նախնադար

[մինի|աջից|300px|[Ժայռապատկեր Ֆրանսիայի քարանձավներից մեկում, մոտ մ.թ.ա. 14-րդ հազարամյակ, Հին Քարի դար:]]
**Նախնադար**, մարդկության պատմության ժամանակաշրջան, որն ընդգրկում է մարդու առաջացումից մինչև գրի հայտնագործումը։

Սակայն քանի որ գիրը տարբեր ազգությունների մոտ ի հայտ է եկել տարբեր ժամանակաշրջաններում, նախնադար հասկացությունը յուրաքանչյուր ժողովրդի համար առանձնահատուկ է։
Նախնադարը բաժանվում է՝
* Քարի դար
* պղնձի քարի դար
* բրոնզի դար
* երկաթի դար*.            Նախնադար* եզրույթը կարող է գործածվել՝ բնութագրելու համար տիեզերքի կամ Երկիր մոլորակի արարման ժամանակները, սակայն առավել հաճախ այդ եզրույթով բնորոշվում է այն ժամանակաշրջանը, երբ Երկրի վրա ի հայտ է եկել կյանքը, իսկ առավել որոշակի՝ մարդանման արարածները։

Ուսումնասիրողներից շատերը որպես նախնադարի սկիզբ ընդունում են մարդու կողմից առաջին քարե գործիքների օգտագործումը մոտավորապես 3.3 միլիոն տարի առաջ։ Ինչ վերաբերում է նախնադարի ավարտին, պետք է ասել, որ գրային ամենավաղ համակարգերը ի հայտ են եկել մոտավորապես 5,300 տարի առաջ, բայց հազարավոր տարիներ են պետք եղել, որ գիրը տարածվի աշխարհով մեկ։ Մարդկային որոշ մշակույթներ մինչև 19-րդ դարն անգամ զուրկ են եղել դրանից, իսկ որոշները զուրկ են նույնիսկ ցայսօր։ Ընդ սմին՝ վերջինների պատմության նկատմամբ *նախնադար* եզրույթը հազվադեպ է գործածվում ընդհանրականորեն ընդունված իմաստով։

Միջագետքի շումերները, Ինդոսի գետահովտի քաղաքակրթությունները, հին եգիպտացիները եղել են առաջին քաղաքակրթությունները, որ ստեղծել են իրենց գիրը և պատմական արձանագրումներ են կատարել; Դա տեղի է ունեցել վաղբրոնզեդարյան ժամանակներում։ Հարևան քաղաքակրթությունները որոշ ժամանակ անց հետևել են նրանց։ Մնացածներից շատերը նախնադարի ավարտին հասել են երկաթի դարում։ Նախնադարի եռափուլ բաժանումը քարի, բրոնզի և երկաթի դարերի գործածական, կիրառելի է եվրասիական և հյուսիսաֆրիկյան բազմաթիվ ժողովուրդների, սակայն՝ աշխարհի ո՛չ այն մասերի նկատմամբ, որտեղ մետաղագործությունը տարածվել է եվրասիական մշակույթների հետ շփման արդյունքում (խոսքը վերաբերում է Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկաներին, Օվկիանիային, Ավստրալիային, Սահարայից հարավ ընկած աֆրիկյան տարածաշրջաններին)։ Բացառությամբ ամերիկյան նախակոլումբոսյան որոշ քաղաքակրթությունների, այդ տարածաշրջաններում գրի գործածությունն ու նախնադարի ավարտը հասել է համեմատաբար ոչ ուշ ժամանակների. օրինակ՝ Ավստրալիայի պատմության մեջ նախնադարի ավարտ ընդունված է համարել 1788 թվականը։

Կան դեպքեր, երբ ինչ-որ մի մշակույթ չի ստեղծել իր գիրը, սակայն նրա վաղ պատմության իրադարձությունների վերաբերյալ գրառումներ կան այլ ժողովրդի գրերով. նման դեպքերում գործածվում է *տվյալ մշակույթի պրոտոպատմություն* եզրույթը։ Քանի որ ըստ նախնադարի ընդհանրականորեն ընդունված բնորոշման՝ մարդկության պատմության այդ ժամանակաշրջանի վերաբերյալ պատմական գրառումներ, արձանագրություններ չկան, ուստի մարդկության նախապատմական շրջանի իրադարձությունների թվագրումը կարևորագույն նշանակություն է ստանում։ Իսկ վաղ պատմական դեպքերի թվագրման հստակ եղանակներ մշակվել են միայն տասնիններորդ դարից սկսած։

## Գրականություն
* Hermann Parzinger: *Vor- und Frühgeschichte.* In: Hans-Joachim Gehrke (Hrsg.): *Die Welt vor 600. Frühe Zivilisationen* (Geschichte der Welt, Band 1). C. H. Beck, München 2017, ISBN 978-3406641015, S. 42–262.
* Hermann Parzinger: *Die Kinder des Prometheus. Eine Geschichte der Menschheit vor der Erfindung der Schrift.* 5., durchgesehene Aufl. C. H. Beck, München 2016, ISBN 978-3-406-66657-5.
* Siegmar von Schnurbein (Hrsg.): *Atlas der Vorgeschichte. Europa von den ersten Menschen bis Christi Geburt.* Theiss Verlag, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-8062-2105-3.
* Martin Kuckenburg: *Vom Steinzeitlager zur Keltenstadt – Siedlungen der Vorgeschichte in Deutschland.* Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1446-8
* Christiane Althoff: *»Die Ergebnisse der vorgeschichtlichen Forschung sind das alte Testament des deutschen Volkes«. Ur- und Frühgeschichte in den Schulen des Dritten Reiches*. In: Christiane Althoff/Jochen Löher/Rüdiger Wulf (Hrsg.): *Auch du gehörst dem Führer. „Nationalpolitische Erziehung“ in den Schulen der NS-Diktatur. Ein Buch zur Ausstellung im Westfälischen Schulmuseum Dortmund.* Dortmund 2003, ISBN 3-00-005838-9
* *[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]* Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* 
* *[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]* Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* *[[Гринин, Леонид Ефимович|Гринин Л. Е.]]* Государство и исторический процесс. Эпоха формирования государства: Общий контекст социальной эволюции при образовании государства. — : УРСС, 2007.
* 
* *[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]* Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* *История первобытного общества:* Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* *Ламберт Давид.* Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* *[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]* Происхождение человека / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
*  (в пер.)
* *Робертс Эллис.* Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2012. — 256 с.: ил. —  Серия «След в истории». — ISBN 978-5-17-084157-8.
* *[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]* На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Die frühesten Funde menschlicher Kunst stammen aus der Altsteinzeit, vor allem Höhlenmalereien
* Löwenmensch - Eines der ältesten bisher gefundenen Kunstwerke
* Zur Altsteinzeit im Landschaftsmuseum Obermain Kulmbach
* North Pacific Prehistory
* Museum für Urgeschichte in Asparn an der Zaya

http://www.pa-linz.ac.at/institut/gspb/Urgeschichte.PDF  | wayback=20060222064026 | text=Manfred Aigner: *Prähistorie – Ur- und Frühgeschichte. Ständige Erneuerung der Modelle und Hypothesen über die Homo-Evolution.*}} 
* *[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]*:
:* «Переход от первобытного общества к классовому: пути и варианты развития». Часть I  Часть II 
:* Формы общественной воли в доклассовом обществе: табуитет, мораль и обычное право
:* Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия
:* О методике реконструкции развития первобытного общества по данным этнографии
:* Введение во всемирную историю. Выпуск 2. История первобытного общества
* *Ефименко П. П.*  Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени 
* Лекция «История первобытного общества» 
* Периодизация первобытной истории
* Статья «Первобытнообщинный строй» в БСЭ
* Всемирная история. Энциклопедия. Том 1. (1956 год)
* Таблица «Начальная история (до 3000 г. до н. э.)» на сайте «Хронос»
* Первобытная культура 

Կատեգորիա:Նախնադար