Վալերիանոս I

**Վալերիանոս I** ( ,199-260 կամ 264 թվականներ), Հռոմեական կայսր 253 թվականից մինչև 260 թվականի գարուն: Վալերիանոսը իշխանության եկավ Երրորդ դարի ճգնաժամի անկայուն շրջանում և իր որդի Գալլիենոսին նշանակեց համակայսր:

Վալերիանոսը հայտնի է որպես առաջին հռոմեական կայսր, որը գերի է ընկել ճակատամարտում՝ գերեվարվելով պարսից շահ Շապուհ I-ի կողմից Եդեսիայի ճակատամարտից հետո, ինչը ցնցում և անկայունություն առաջացրեց ամբողջ Հռոմեական կայսրությունում: Անսպասելի իրադարձությունը և պարսից շահի կողմից նրա նվաստացման մասին լուրերը «բազմազան համատեքստերում Հռոմեական կայսրության մասին նոր պատմություններ» և տարբեր արձագանքներ ծնեցին:

## Կենսագրություն
### Ծագում և իշխանության վերելք
Երրորդ դարի ճգնաժամի ընթացքում կայսրական իշխանության համար մրցող բազմաթիվ ապագա կայսրների և ապստամբների հակառակ՝ Վալերիանոսը ազնվական և ավանդական սենատորական ընտանիքից էր: Նրա վաղ կյանքի մանրամասները սակավ են, բացառությամբ նրա ամուսնության Եգնատիա Մարինիանայի հետ, որից նա ունեցավ երկու որդի՝ Պուբլիուս Լիցինիուս Եգնատիուս Գալլիենոս (նրա համակայսր և հետագա հաջորդող) և Լիցինիուս Վալերիանոս:

Վալերիանոսը առաջին անգամ կոնսուլ դարձավ կամ 238 թվականից առաջ *Suffectus*-ի կարգավիճակով, կամ 238 թվականին *Ordinarius*-ի կարգավիճակով: 238 թվականին նա *princeps senatus* էր, և Գորդիանոս I-ն նրա միջոցով բանակցություններ վարեց սենատի հետ՝ իր կայսրական պահանջի ճանաչման համար: 251 թվականին, երբ Դեցիոսը վերականգնեց ցենզորի պաշտոնը այնպիսի ընդարձակ օրենսդրական և գործադիր լիազորություններով, որ այն գործնականում ներառում էր կայսրի քաղաքացիական իշխանությունը, Վալերիանոսը սենատի կողմից ընտրվեց ցենզոր, թեև նա մերժեց ընդունել այդ պաշտոնը: Դեցիոսի որոշման ընթացքում նա Հռոմում գործերի պատասխանատու էր, երբ այդ իշխանավորը մեկնեց Իլիրիայում իր վերջին դժբախտ արշավանքին: Տրեբոնիանոս Գալուսի որոշման ներքո Վալերիանոսը նշանակվեց գերմանական նահանգների պահակազորներից հավանաբար կազմված բանակի *dux*-ը, որը, կարծես, վերջնականապես նախատեսված էր պարսիկների դեմ պատերազմում օգտագործման համար:

Սակայն, երբ Տրեբոնիանոս Գալուսը 253 թվականին պետք է բախվեր Ամիլիանոսի ապստամբությանը, նա դիմեց Վալերիանոսին՝ օգնություն տալու համար ծրագրված ապստամբության ճնշման գործում: Վալերիանոսը գնաց հարավ, բայց ուշացավ՝ Գալուսը սպանվեց իր սեփական զինվորների կողմից, ովքեր միացան Ամիլիանոսին՝ մինչև Վալերիանոսի ժամանելը: Ռետական զինվորները այնուհետև Վալերիանոսին հռչակեցին կայսր և շարունակեցին իրենց երթը դեպի Հռոմ: Սեպտեմբերին ժամանելուց հետո Ամիլիանոսի լեգիոնները դավաճանեցին, սպանեցին նրան և Վալերիանոսին հռչակեցին կայսր: Հռոմում սենատը արագորեն ճանաչեց Վալերիանոսին:

### Կառավարում և անկում

Վալերիանոսի առաջին գործը որպես կայսր իր որդի Գալիենոսին *augustus* նշանակելն էր՝ այդպիսով նրան համակայսր դարձնելով: Նրա որոշման սկզբներին Եվրոպայի առանց այդ էլ վատ վիճակն ավելի վատ դարձավ, և ամբողջ արևմուտքը անկարգության մեջ ընկավ: Արևելքում Անտիոքն ընկել էր Սասանյանյանների ազդեցության տակ, իսկ Հայաստանը գրավված էր Շապուհ Ա-ի (Սապոր) կողմից: Վալերիանոսն ու Գալիենոսը կայսրության խնդիրները բաշխեցին իրենց միջև՝ որդին վերցնելով արևմուտքը, իսկ հայրը գնալով արևելք՝ առերեսվելու պարսկական սպառնալիքի հետ:

254, 255 և 257 թվականներին Վալերիանոսը կրկին դարձավ *Consul Ordinarius*: 257 թվականին նա վերադարձրեց Անտիոքը և Սիրիայի նահանգը վերադարձրեց հռոմեական վերահսկողության տակ: Հաջորդ տարի գոթները կողոպտեցին Փոքր Ասիան: 259 թվականին Վալերիանոսը շարժվեց Եդեսա, բայց ժանտախտի բռնկումը հանգեցրեց լեգիոներների զգալի թվաքանակի նվազեցմանը՝ թուլացնելով հռոմեական դիրքերը, և քաղաքը պաշարվեց պարսիկների կողմից: 260 թվականի, հավանաբար հունիսին, Վալերիանոսը վճռական պարտություն կրեց Եդեսիայի ճակատամարտում և գերի ընկավ և իր կյանքի մնացած մասն անցկացրեց գերության մեջ: Վալերիանոսի գերեվարության փաստը հռոմեացիների համար հսկայական պարտություն էր:

### Քրիստոնյաների հալածանքներ
Պարսիկների դեմ կռվելիս Վալերիանոսը սենատ ուղարկեց երկու նամակ՝ պահանջելով, որ քրիստոնյաների դեմ կիրառվեն խիստ միջոցներ: Առաջինը, որը ուղարկվել էր 257 թվականին, հրամայում էր քրիստոնեական հոգևորականությանը զոհաբերություններ կատարել հռոմեական աստվածներին հակառակ դեպքում նրանց սպառնում էր արտաքսման վտանգ: Երկրորդը, 258 թվականին, պահանջում էր քրիստոնեական առաջնորդների մահապատիժը: Այն նաև պահանջում էր քրիստոնյա սենատորներից և *equites*-ներից պաշտամունքային արարողություններ կատարել հռոմեական աստվածներին կամ կորցնել իրենց կոչումները և ունեցվածքը, և ցույց էր տալիս, որ նրանք պետք է մահապատժի ենթարկվեին, եթե շարունակեն մերժել պահանջները: Այն նաև հրամայում էր, որ հռոմեացի կանայք, ովքեր չեն հրաժարվում քրիստոնեությունից, պետք է կորցնեն իրենց ունեցվածքը և արտաքսվեն, իսկ պետական ծառայողները և կայսրական տան անդամները, ովքեր չեն պաշտի հռոմեական աստվածներին, պետք է ստրուկ դարձվեն և ուղարկվեն աշխատելու կայսրական կալվածքներում: Սա ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակ քրիստոնյաները լավ հաստատված էին, որոշներն իսկ շատ բարձր պաշտոններում:

Սուրբ Պրուդենտի մահապատիժը Նարբոններում տեղի է ունեցել 257 թվականին: 258 թվականին մահապատժի ենթարկվեցին Պապ Սիքստոս II-ը (օգոստոսի 6), Սուրբ Ռոմանոս Օստիարիուսը (օգոստոսի 9) և Սուրբ Լավրենտիոսը (օգոստոսի 10): 258 թվականին մահապատժի ենթարկվեցին Սուրբ Դենիսը Փարիզում, Պոնտիոսը Սիմիեզում, Կիպրիանոսը և մյուսները Կարթագենում և Եվգենիային Հռոմում։ 259 թվականին Սուրբ Պատրոկլոսը մահապատժի ենթարկվեց Տրուայում, իսկ Սուրբ Ֆրուկտուոզոսը՝ Տարրագոնայում: Երբ Վալերիանոսի որդի Գալիենոսը կայսր դարձավ 260 թվականին, հրամանագիրը չեղարկվեց:

### Մահը գերության մեջ
364-378 թվականների պատմագիր Եվտրոպիոսը նշում է․

Վաղ քրիստոնեական պատմիչ Լակտանտիոսը հաստատում էր, որ իր մահից առաջ որոշ ժամանակ Վալերիանոսը ենթարկվել է ամենամեծ վիրավորանքներին՝ օրինակ, օգտագործվելով որպես մարդկային ոտնակի կանգնակով Շապուհի կողմից ձի նստելիս: Այս իրադարձությունների տարբերակի համաձայն՝ այդպիսի վերաբերմունքի երկար ժամանակահատվածից հետո Վալերիանոսը Շապուհին առաջարկեց հսկայական փրկագին իր ազատ արձակման համար:

Պատասխանում (մեկ տարբերակի համաձայն) ասվում է, որ Շապուհը ստիպել է Վալերիանոսին կուլ տալ հալված ոսկի (նրա մահվան մյուս տարբերակը գրեթե նույնն է, բայց ասում է, որ Վալերիանոսը մորթազերծ է եղել), ապա մորթել է Վալերիանոսին, և նրա մաշկը լցրել յարդով ու պահպանել որպես գերի հիմնական պարսկական տաճարում: Ենթադրվում է, որ միայն Պարսկաստանի հետագա պարտությունից հետո  նրա մաշկը հրկիզվեց և թաղվեց: Վալերիանոսի գերությունը և մահը հաճախ բանավիճի առարկա է եղել պատմաբանների կողմից առանց որևէ վերջնական եզրակացության:

Ժամանակակից գիտնական Տուրաջ Դարյայիի համաձայն՝ Լակտանտիոսի պատմության հակառակ՝ Շապուհ Ա-ն Վալերիանոսին և նրա բանակի մի մասին ուղարկել է Բիշապուր կամ Գունդիշապուր քաղաք, որտեղ նրանք ապրել են համեմատաբար լավ պայմաններում: Շապուհը մնացած զինվորներին օգտագործել է ինժեներական և զարգացման ծրագրերում: *Band-e Kaisar* (Կեսարի պատ) հռոմեական ինժեներության մնացորդներից մեկն է, որը գտնվում է հնագույն Սուզա քաղաքի մոտ: Իրանի Նաղշե-Ռոստամի բոլոր քարե փորագրություններում Վալերիանոսը պատկերված է բռնած Շապուհ I-ի ձեռքը՝ որպես հնազանդության նշան: Վաղ պարսկական մուսուլման գիտնական Աբու Հանիֆա Դինավարիի համաձայն՝ Շապուհը պատերազմական գերիներին բնակեցրել է Գունդիշապուրում և ազատել է Վալերիանոսին, ինչպես խոստացել էր՝ Band-e Kaisar-ի կառուցումից հետո:

Վալերիանոսի և Գալիենոսի համատեղ կառավարումը մի քանի անգամ վտանգի է ենթարկվել: Այնուամենայնիվ, Գալիենոսը պահել է գահը մինչև իր սպանությունը՝ 268 թվականը:

## Ընտանիք
* Գալլիենոս
* Լիցինիուս Վալերիանուս Վալերիանոս I-ի որդին։ Հյուպատոս 265 թվականին, հավանաբար սպանվել է ուզուրպատորների կողմից՝ իր հոր գերեվարության (260) և եղբոր՝ Գալլիենոսի սպանության (268) միջև ընկած ժամանակահատվածում։

## Գրականության և արվեստի մեջ
Վալերիանոսը հանդես է գալիս Ժոզեֆ դ'Անշիետայի 1587 թվականի «Աուտո դե Սան Լոուրենսո» (*Auto de São Lourenço*) բեմադրության մեջ որպես հիմնական կերպարներից մեկը: Երրորդ գործողությունում Վալերիանոսը սպանվում է 258 թվականին Սուրբ Լավրենտիոսի հալածանքի և սպանության համար պատասխանատու լինելու պատճառով: Վալերիանոսը նաև հանդես է գալիս Էնթոնի Հեխտի «Ահա դաշտի շուշաններ» («Behold the Lilies of the Field») բանաստեղծության մեջ «Դժվար ժամեր» (*The Hard Hours*) հավաքածուից, ինչպես նաև Հարի Սայդբոթոմի «Հռոմի կռվող» (*Warrior of Rome*) պատմավեպական վեպերի շարքում:

## Տես նաև
*Հռոմի կայսրերի ցանկ
*Գալլիենոս

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
### Առաջնային աղբյուրներ

* Aurelius Victor, Epitome de Caesaribus
* Eutropius, 
* Historia Augusta, The Two Valerians
* Joannes Zonaras, Compendium of History extract: Zonaras: Alexander Severus to Diocletian: 222–284
* Zosimus, Historia Nova

### Երկրորդային աղբյուրներ

*
*

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Հին Հռոմի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրության կոնսուլներ
Կատեգորիա:Հռոմեական կայսրություն
Կատեգորիա:Հռոմի կայսրեր
Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ