Մամաև կուրգան

**Մամաև կուրգան** (), բարձունք Վոլգոգրադ քաղաքի Կենտրոնական շրջանում՝ Վոլգա գետի աջ ափին, որտեղ Ստալինգրադի ճակատամարտի ժամանակ տեղի են ունեցել կատաղի մարտեր՝ սկսած 1942 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1943 թվականի հունվար։ Այսօր Մամաև կուրգանը հայտնի է հիմնականում որպես  «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսների» համալիր, որի գլխավոր հուշարձանը «Մայր հայրենիքը կանչում է» քանդակն է։ Մամաև կուրգանում կան մի քանի եղբայրական և անհայտ զինվորների գերեզմաններ, որտեղ թաղված են Ստալինգրադի ավելի քան 35000 պաշտպաններ։

2014 թվականից բարձունքը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկի թեկնածու է։

## Անվան ստուգաբանություն
«Մամաև կուրգան» անվանումը հայտնի է վաղուց։  Լեգենդար Մամաև Կուրգանն իր անունը ստացել է Ոսկե հորդայի ժամանակներից։  Նրա գագաթին եղել են պահակախմբեր։ Պահակակետը կազմել է զորապետ Մամայը։ Կա լեգենդ, որ Մամայը թաղված է իր իսկ անվան բարձունքում, գերեզմանում՝ ոսկե զրահներով, որը վկայում է անցյալում Մամաև կուրգանում բազմաթիվ պեղումների մասին։ Սակայն գերեզմանը երբեք չի հայտնաբերվել։

## «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսներին» հուշահամալիր
Հիմնական կոմպոզիցիաներ՝

* «Սերունդների հիշողություն» բարձրաքանդակ
* Բրգաձև բարդիների ծառուղի
* Հաղթանակի կամ մահվան հրապարակ
* Ավերված պատեր
* Հերոսների հրապարակ
* Մոնումենտալ ռելիեֆ
* Ռազմական փառքի սրահ
* Տրտմության հրապարակ
*  «Մայր հայրենիքը կանչում է» գլխավոր հուշարձան
* Զինվորական գերեզմանոց
* Հուշային դենդրոպարկ Մամաև կուրգանի ստորոտում

Կուրգանի տարածքում պահպանվել են նաև՝
* Գերմանական բունկեր
* Կյանքի աղբյուր
* Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակների տանկի շասսիի կեսը
«Ավերված պատեր» և «Ռազմական փառքի սրահ» այցելուներին ուղեկցում են երաժշտական կոմպոզիցիաներ։ Մամաև կուրգանի հնչյունավորման վրա աշխատել են ճարտարապետ Եվգենի Վուչետիչը, դիկտոր Յուրի Լևիտանը, հնչյունային ռեժիսոր Ալեքսանդր Գերասկինը և ռեժիսոր Վիկտոր Մագատաևը։

Տրտմության հրապարակից սկսվում է վերելք դեպի կուրգանի գագաթի գլխավոր հուշարձան`Մայր հայրենիքը կանչում է։ Սերպանտինի երկայնքով՝ բլրի վրա, վերաթաղվել են Ստալինգրադի պաշտպանության 34505 զինվորների մասունքները, ինչպես նաև  Ստալինգրադի ճակատամարտի Խորհրդային Միության հերոսների 37 գրանիտե տապանաքարեր։

Մայր հայրենիքը կանչում է հուշարձանը համարվում է հուշահամալիրի գլխավոր բաղադրիչը։ Քանդակագործը ստեղծել է սուրը ձեռքում կնոջ կերպար, որը պատրաստ է մարտնչելու։ Հուշարձանի բարձրությունը սրով 85 մետր է, առանց սրի՝ 52 մետր։

«Մայր-հայրենիք»-ը պատրաստված է երկաթբետոնից` 5500 տոննա բետոն և 2,400 տոննա մետաղական կոնստրուկցիաներ (առանց հիմքի, որի վրա կանգնած է)։ Հուշարձանը ձուլվել է միանգամից, առանց թույլ տալու, որ բետոնը չսառչի և կցակարեր չառաջանան։ Հուշարձանը սնամեջ է։ Բետոնի պատերի հաստությունը 25-30 սմ է։ Ներսում կան 99 պողպատե լարեր, որոնք պնդացնում են կոնստրուկցիան, լարերի հսկման սենյակ, սանդուղք։ Սուրն ունի 30 մետր երկարություն (բռնակի հետ) և  կշռում է 14 տոննա, պատրաստված է ֆտորացված պողպատից։ Քամու ճնշումը նվազեցնելու համար վրան կան բացվածքներ։ Հուշարձանը կանգնած է  2 մետր բարձրությամբ սալաքարի վրա, որը կանգնած է հիմնական հիմքի վրա։ Այդ հիմքն ունի 16 մետր բարձրություն, որը գրեթե չի երևում, դրա մեծ մասը գետնի տակ է։ Հուշարձանն ազատ տեղադրված է սալաքարի վրա, ինչպես շախմատի ֆիգուրը տախտակին։

Այս կոնստրուկցիայի լուրջ հաշվարկները կատարել է տեխնիկական գիտությունների դոկտոր Նիկոլայ Նիկիտինը, ով Օստանկինո հեռուստաաշտարակի կայունության հաշվարկի հեղինակն է։ Գիշերն արձանը լուսավորվում է լուսարձակներով։

Կուրգանի ստորոտից մինչև գագաթ  կան  15 սմ բարձրությամբ, 35 մետր լայնությամբ 200  գրանիտե աստիճաններ՝ պայմանավորված  Ստալինգրադի ճակատամարտի օրերի քանակով։

Մամաև կուրգանում ամեն օր ծառայություն է իրականացնում Հարավային ռազմական շրջանի 20-րդ հրաձգային բրիգադի պատվո պահակախումբը։

## Հուշարձանի պատմություն
1959 թվականի մայիսին քանդակագործ Եվգենի Վուչետիչի ղեկավարությամբ Մամաև կուրգանում սկսվեց   «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսներին»  նվիրված հուշահամալիրի կառուցումը։

1967 թվականի  հոկտեմբերի 15-ին կայացավ հուշարձանի հանդիսավոր բացումը։ Հանդիսավոր արարողությանը ներկա էին ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար Լեոնիդ Բրեժնևը, ԽՍՀՄ  պաշտպանության նախարար Անդրեյ Գրեչկոն, մարշալներ Անդրեյ Երյոմենկոն, Վասիլի Չույկովը։

Նախնական նախագծով նախատեսվում էր հուշահամալիրի երկրորդ փուլի կառուցումը Լենինի պողոտայից մինչև Վոլգա գետը։ 1968 թվականին այդ նպատակով մարզգործկոմի կարգադրությամբ հուշահամալիրին հատկացվեց Լենինի պողոտայից մինչև Վոլգայի եզրագիծն ընկած հատվածը։ Լենինի պողոտայից մինչև Վոլգայի ափն ընկած տարածքում պետք է կառուցվեր հետիոտնային ծառուղի և քարակոթողներ Ստալինգրադի ճակատամարտին մասնակցած Խորհրդային բանակի բոլոր զորամասերի անվանումով։

«Ստալինգրադի ճակատամարտի  հերոսներին» նվիրված հուշահամալիրը  2008 թվականի  հունվարի 31-ին ընդգրկվեց դաշնային հուշարձանների ցանկի մեջ և այդ ժամանակից համարվում է դաշնային սեփականություն։ Ռոսմշակույթի իրավասությանը հանձնելու համար այն միավորվեց «Ստալինգրադի ճակատամարտ» հուշահամալիր թանգարանի հետ։ Պետական հաստատության տնօրեն նշանակվեց Ալեքսանդր Վելիչկինը, որը երկար տարիներ ղեկավարում էր մարզային մշակույթի կոմիտեն։

2008 թվականի փետրվարին տնօրինությունը հայտարարեց նոր ցուցահանդեսային դահլիճի շինարարության և ամբողջ հուշահամալիրի տարածքի ցանկապատման վերաբերյալ, հավանաբար մուտքի վճար սահմանելու նպատակով։

2008 թվականի հունիսի 12-ին Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում ամփոփվեցին «Ռուսաստանի 7 հրաշալիքները» մրցույթի արդյունքները։ Քվեարկության արդյունքներով Մամաև կուրգանը մտավ ռուսական յոթ հրաշալիքների կազմի մեջ։

2010 թվականի նոյեմբերին  հայտնի դարձավ, որ Վոլգոգրադի վարչակազմի № 26-98 որոշմամբ ընկերություններից մեկին Վոլգոգրադի մարզային արբիտրաժային դատարանի որոշմամբ հինգ տարի ժամկետով վարձակալությամբ հատկացվել է հողատարածք Չույկովի փողոցում բազմահարկ բնակելի շենքի շինարարության իրականացման համար։ Որոշ տվյալների համաձայն՝ նախագծով նախատեսվում է կառուցել մինչև 23 հարկանի բնակելի շենքերի շինարարություն, որը կարող է բացասաբար անդրադառնալ «Ստալինգրադի ճակատամարտի հերոսների » հուշահամալիրի արտաքին տեսքի վրա։

## Արվեստում
«Բլրի վրա» երգը (երաժշտությունը՝ Անդրեյ Պետրովի, խոսքերը՝ Յուլիա Դրունինայի) առաջին անգամ 1964 թվականին կատարվել է Լիդիա Կլեմենտի կողմից։

## Պատկերասրահ

RR5011-0005R PL 50-летие Победы на Волге.gif|Ռուսաստանի բանկի մետաղադրամ
Stalingrad graf Tsjoeikov.jpg|Մարշալ Վասիլի Չույկովի գերեզմանը
Vechnii ogon-1.jpg|Հավերժական կրակ
Mamayev Kurgan - Vechnii Ogon.jpg|Պահակախմբի փոփոխություն
Vladimir Putin in Volgograd (2018-02-02) 01.jpg|Վլադիմիր Պուտինը ծաղկեպսակ է դնում
Родина-мать(Волгоград).jpg|Սգացող մայրը գիշերով
Мамаев_Курган.jpg|Կուրգանի հերոսների հուշահամալիր
Mamaev kurgan (ОКН).JPG|Լուսանկար թռչնի բարձրությունից


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Ստալինգրադի ճակատամարտ» արգելոց-թանգարանի պաշտոնական կայք
* 
* История возведения «Родины-Матери». 
* Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана. 

;Լուսանկարներ և մոդելներ
* Վիրտուալ շրջայց Մամաև կուրգանում  - համայնապատկեր 360
* Виртуальный Мамаев курган  - 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате VRML)
* Мамаев курган - полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места.
* Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной Войны.
* 3D фото Мамаева кургана - Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана.

Կատեգորիա:1967 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի բարձունքներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Վոլգոգրադի տեսարժան վայրեր