Վալենսիա

**Վալենսիա** (իսպաներեն՝ Valencia / València), Վալենսիա ինքնավար համայնքի մայրաքաղաքն է և Իսպանիայում երրորդ ամենամեծ քաղաքը Մադրիդից և Բարսելոնայից հետո, որը ունի մոտ 800.000 բնակիչ։ Վալենսիան իր արվարձաններով ունի մոտ 1,5 միլիոն բնակիչ։ Վալենսիայի մետորապոլյան տարածքը նույնպես երրորդն է Իսպանիում, որտեղ ապրում են 1,7-ից 2,5 միլիոն մարդ։ Վալենսիայի նավահանգիստը 5-րդն է իր զբաղվածությամբ Եվրոպայում և ամենազբաղվածը Միջերկրական ծովի ափին։

Վալենսիան հիմնադրվել է որպես հռոմեական գաղութ մ.թ.ա. 138 թվականին։ Քաղաքը գտնվում է Տուրիա գետի ավազանին, Պիրենեյան թերակղզու արևելյան ափին։ Այն Իսպանիայի մեծագուն պատմական կենտրոններից մեկն է, մոտ 169 հեկտար տարածքով, որը ներառում է հնադարյան հուշարձաններ, տեսարաններ, մշակութային վայրեր, որոնք Վալենսիան դարձնում են երկրի զբոսաշրջության կենտրոններից մեկը։

## Աշխարհագրություն
Վալենսիա քաղաքը գտնվում է Պիրենեյան թերակղզու Միջերկրական ծովի ափին, Ցուկար և Տուրիա գետերի խոշոր ալյուվիալ դաշտում՝ Վալենսիական ծոցի սրտում։ Նախնադարյան քաղաքը գտնվում էր ծովից մոտ չորս կիլոմետր հեռավորության վրա՝ գետի Տուրիա կղզում։ Քաղաքին ամենամոտ լեռները Վալենսիական համայնքում գտնվող Պիրենեյան համակարգի վերջին նախալեռներն են, ինչպիսիք են Էլ Պուիգը և Սիեռա Կալդերոնան։

## Բնակչություն
Քաղաքը հիմնականում իսպանախոս է, բայց կառավարությունը խթանում է վալենսիերեն լեզուն։ Բնակչությունն աճում է հիմնականում ներգաղթի շնորհիվ։ 1 550 887 մարդ  - այդքան շատ մարդիկ ապրում են Վալենսիայի մայրաքաղաքային տարածքում։

## Կրթություն
Վալենսիայում կա չորս համալսարան։ Նրանցից երկուսը պետական են։ Դրանցից ամենամեծը Վալենսիայի Պոլիտեխնիկական համալսարանն է (UPV) և Վալենսիայի համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1499 թվականին։ Գոյություն ունի նաև Արվեստների թագավորական ակադեմիա՝ Սան Կառլոս։

## Տեսարժան վայրեր
Քաղաքը հարուստ է տեսարժան վայրերով. Հսկայական գոթական տաճար (որտեղ պահվում է աման, որը Կաթոլիկ եկեղեցին ճանաչում է ի դեմս Հռոմի պապի կողմից որպես Սուրբ Գրաալ) զանգակատունով, որը հայտնի է որպես «Միգելետե», հին եկեղեցիներ, առատորեն զարդարված դրսից և ներսից, քաղաքի ամրությունների բեկորներ, ներառյալ մի քանի տպավորիչ դարպասներ։ La Longja Silk Exchange-ի միջնադարյան գոթական շենքը, հին քաղաքի շենքերը, 19-ից 20-րդ դարի սկզբի նրբագեղ շենքերը Art Nouveau ոճով (Կենտրոնական շուկա, երկաթուղային կայարան, փոստային բաժանմունք), թանգարաններ, ժամանակակից կենդանաբանական այգի և օվկիանարիում։ 1996 թվականից Վալենսիան ընդգրկված է մարդկության համաշխարհային ժառանգության մեջ։

### Մայր տաճար
Այն կառուցվել է մզկիթի տեղում XIII-XV դարերում՝ Ռեկոնկիստայի ժամանակ մավրերից իսպանացիներին քաղաքի վերահսկողությունը փոխանցելուց հետո։ Մայր տաճարը զարդարված է նկարներով, վիտրաժներով, սրբերի արձաններով։

Տաճարի միջանցքում (գլուխների սրահում) ցուցադրվում է Հռոմի պապի կողմից բնօրինակը ճանաչված Սուրբ Գրաալի կրկնօրինակը։

### Արվեստների և գիտությունների քաղաք
Վալենսիան բազմիցս տառապել է դրա միջով Թուրիա գետի վարարումից։ Ի վերջո որոշվեց գետը սկսել քաղաքից հարավ գտնվող նոր ջրանցքով։ Նախկին գետի հունի հողերը տրվել են արվեստի և գիտությունների քաղաք կառուցելու համար։ Շենքերը տեղակայված են 10 կիլոմետր երկարությամբ նոր պարկում։ Տարածքի մի մասը զարդարված է լճակներով և լողավազաններով։ Համալիրի հիմնական դիզայներներն են Սանտյագո Կալատրավան և Ֆելիքս Կանդելան։

Համալիրի տարածքում 2019 թվականին տեղի ունեցան «Westworld» սերիալի 3-րդ սեզոնի նկարահանումները։

### Արձակուրդներ և ավանդույթներ
Հիմնական տոնը՝ Ֆալլասը, նշվում է Սուրբ Ջոզեֆի օրվան նախորդող շաբաթվա ընթացքում (մարտի 19)։ Սա պապիե-մաշեից պատրաստված հսկայական քանդակների մրցույթ է, որը խորհրդանշում է մարդկային տարբեր արատներ, որոնք այրվում են տոնի վերջին գիշերը։ Շաբաթվա ընթացքում անցկացվում են նաև հրավառություններ, տարբեր մրցույթներ, շքերթներ, ինչպես նաև ամենօրյա ցլամարտ լավագույն մատրադորների մասնակցությամբ։

1980-ականների վերջին։ Վալենսիան դարձել է տեխնիկական երաժշտության իսպանական կենտրոն և ռեյվերի թեժ կետ։ Թմրանյութերի օգտագործումը և ճանապարհատրանսպորտային պատահարները բարձրացել են։ 1995 թ.-ին Վալենսիայի խորհրդանշական դիսկոտեկների մեծ մասը փակվել էին։

Վալենսիական տիպիկ ուտեստը պաելան է։  Այն ունի մի քանի տեսակներ. Վալենսիական ավանդական պաելան պատրաստվում է հավի, նապաստակի և երբեմն խխունջի հետ. Պատրաստվում են նաև ծովամթերքի պաելա, խառը պաելա (մսով և ծովամթերքով) և նույնիսկ բուսական պաելա։ Օգտագործված բանջարեղենի բաղադրությունը նույնպես տարբեր է. Կանաչ լոբի, սպիտակ լոբի, կարմիր պղպեղ, արտիճուկ և այլն։ Կա մի շարք, որտեղ բրինձը փոխարինվում է վերմիշելով. Այն կոչվում է ֆիդեու։

## Հիշողություն
1982-ի հոկտեմբերի 20-ին Քրիմի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանում աստղագետ Լյուդմիլա Կարաչկինայի կողմից հայտնաբերված Վալենսիա (5941) աստերոիդը անվանակոչվել է ի պատիվ Վալենսիայի։

## Հայտնի մարդիկ
Իսպանացի երգչուհի և կինոդերասանուհի Կոնչա Պիկերը (1908-1990) ծնվել է Վալենսիայում և հաճախ հյուրախաղերով հանդես եկել։  Նրան նույնիսկ անվանում էին ոչ թե իսպանացի, այլ վալենսիացի երգչուհի։

## Սպորտ
* Համանուն բասկետբոլի և ֆուտբոլի ակումբները հիմնված են Վալենսիայում։ «Վալենսիան» Ֆրանսիայում ամենաուժեղ ակումբներից մեկն է. Վեց անգամ ակումբը նվաճեց չեմպիոնությունը Իսպանիայում և յոթ անգամ ՝ գավաթում։ Երկու անգամ անընդմեջ (2000 և 2001 թվականներին) Վալենսիան խաղացել է ՈՒԵՖԱ-ի Չեմպիոնների լիգայի եզրափակչում, բայց երկու անգամ էլ պարտվել է։ Քաղաքի ամենահին ֆուտբոլային ակումբը «Լևանտեն» է։
* 2008-2012 թվականներին Վալենսիայի քաղաքային ուղու վրա անցկացվեց Ֆորմուլա 1-ի Եվրոպայի Գրան Պրիի փուլը։

## Պատմություն
Քաղաքը հիմնել են հռոմեացիները մ․թ․ա 138 թվականին։ Նախկինում այդտեղ կարթագենցիների և հույների բնակատեղիներ էին։

714 թվականին քաղաքը գրավում են մավրերը, և այն անցնում է Կորդովայի խալիֆայության տիրապետության տակ։

1094 թվականին Ռոդրիգո Դիազ դե Վիվարը՝ նույն ինքը Էլ Սիդը, կարողանում է ազատել Վալենսիան մավրերի տիրապետությունից և ղեկավարում է այն մինչև իր մահը (1099 թ․)։ Իր կառավարման տարիներին նա կարողանում է իսլամացված քաղաքը դարձնել Իսպանիայի ամենամեծ քրիստոնեական կենտրոններից մեկը։ Էլ Սիդի մահից հետո՝ 1099 թվականից մինչ 1102 թվականը քաղաքը ղեկավարում է նրա կինը, սակայն ի վերջո նա ստիպված է լինում թողնել քաղաքը մավրերին։ Վերջնականապես քաղաքն ազատագրվում է մավրերից 1238 թվականին։ Քաղաքից նահաջելու ընթացքում քրիստոնյաներն այրում են այն։

Միջնադարում այն Միջերկրական ծովի առևտրային ծաղկուն քաղաք էր։ 1936-1939 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ քաղաքը եղել է հանրապետական կառավարության նստավայր, փաստորեն՝ Իսպանիայի ժամանակավոր մայրաքաղաք։

## Տնտեսություն
Պատմական քաղաքը եղել է տեքստիլ արդյունաբերության և առևտրի կենտրոն։ Ժամանակակից փուլում Վալենսիայի արվարձաններում տեղակայված են բազմաթիվ ձեռնարկություններ, ինչպիսին է Ֆորդի գործարանը։ Քաղաքը համարվում է նաև զբոսաշրջության կենտրոն։

## Քույր քաղաքներ
*  Օդեսսա, Ուկրաինա 
*  Մարիուպոլ, Ուկրաինա

## Այլ
1988 թվականին բացվեց մետրոպոլիտեն, որի կազմի մեջ են մտնում նաև տրամվայների գծերը։ 2006 թվականի հուլիսի 3–ին մետրոյում տեղի ունեցավ վթար, որի արդյունքում զոհվեց 41 մարդ։

## Ժողովրդագրություն
Ըստ Եվրոստատի տվյալների՝ Վալենսիայի վարչական կենտրոնում 134,65 կմ² տարածքի վրա ապրում է 809 267 մարդ, այսպես կոչված՝ *Urban Zone*-ում՝ 1 564 145 մարդ։ Քաղաքային ողջ համալիրն ունի 1 561 000 բնակիչ։ Իսպանիայի զարգացման նախարարության տվյալների համաձայն՝ *Gran Área Urbana*-ում 628,81 կմ² տարածքի վրա բնակվում է 1 551 585 մարդ, ընդ որում՝ 2001-2011 թթ. բնակչության թվաքանակն ավելացել է 191 842-ով կամ 14,1%-ով։ Քաղաքային ամբողջ մեգապոլիսի բնակչության թիվը մոտավորապես 2 միլիոն է։

**Վալենսիայի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները** (1787-2012)

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:800 height:400
PlotArea   = left:70 bottom:70 top:70 right:70
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:900000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:150000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:25000 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  bar:1787 text:1787
  bar:1857 text:1857
  bar:1877 text:1877
  bar:1887 text:1887
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
  bar:2010 text:2011
  bar:2012 text:2012

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1787 from:0 till: 103918
  bar:1857 from:0 till: 137960
  bar:1877 from:0 till: 165466
  bar:1887 from:0 till: 192569
  bar:1900 from:0 till: 213550
  bar:1910 from:0 till: 233348
  bar:1920 from:0 till: 251258
  bar:1930 from:0 till: 320195
  bar:1940 from:0 till: 450756
  bar:1950 from:0 till: 509075
  bar:1960 from:0 till: 505066
  bar:1970 from:0 till: 653690
  bar:1981 from:0 till: 751734
  bar:1991 from:0 till: 777427
  bar:2001 from:0 till: 750476
  bar:2010 from:0 till: 798033
  bar:2012 from:0 till: 831261

PlotData=

  bar:1787 at: 103918 fontsize:s text: 103918 shift:(-10,5)
  bar:1857 at: 137960 fontsize:s text: 137960 shift:(-10,5)
  bar:1877 at: 165466 fontsize:s text: 165466 shift:(-10,5)
  bar:1887 at: 192569 fontsize:s text: 192569 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 213550 fontsize:s text: 213550 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 233348 fontsize:s text: 233348 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 251258 fontsize:s text: 251258 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 320195 fontsize:s text: 320195 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 450756 fontsize:s text: 450756 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 509075 fontsize:s text: 509075 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 505066 fontsize:s text: 505066 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 653690 fontsize:s text: 653690 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 751734 fontsize:s text: 751734 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 777427 fontsize:s text: 777427 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 750476 fontsize:s text: 750476 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 798033 fontsize:s text: 798033 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 831261 fontsize:s text: 831261 shift:(-10,5)


### Կլիմա
Ըստ Köppen climate classification|Köppen *Csa*-ի դասակարգման՝ Վալենսիան ունի միջերկրածովյան կլիմա՝ կարճատև ու մեղմ ձմեռներով և շոգ ու չոր ամառներով։ Ձյան տեղումները խիստ հազվադեպ են. վերջինը եղել է 1960 թվականի հունվարի 11-ին, չնչին քանակությամբ։ Արևոտ ժամերի քանակը միջին տարեկան հաշվարկով 2.696 Է; Ծովի ջրի միջին ջերմությունը ձմռանը մոտավորապես 13.0&nbsp;°C է, ամռանը՝ շուրջ 24&nbsp;°C: Համեմատական խոնավությունը միջին տարեկան կտրվածքով՝ 65%:

## Պատկերասրահ

file:Plaça maededéu1.jpg|Տաճարը
File:València, pati del palau de l'Almirall.jpg|Արագոնի ծովակալի պալատը (*Palau de l'Almirall*)
File:Convento de Santo Domingo, Valencia, España, 2014-06-29, DD 13.JPG|Սանտո Դոմինգո վանքը (1300-1640)
file:Lonja Techo Fisheye.jpg|Llotja de la Seda-ն 
File:Mercado de Colón, Valencia, España, 2014-06-29, DD 09.JPG|Mercado de Colón շուկան 
file:Valencia,_palazzo_de_marchese_di_Dos_Aigües,_esterno_01.jpg|Միջնադարյան պալատ
File:Ciutat de les Arts i les Ciències, València, Valencia, Spain - panoramio (3).jpg|L´Hemisfèric (IMAX Dome) կինոթատրոնը և Սոֆյա թագուհու արվեստների պալատը 
file:El Museu de les Ciències Príncipe Felipe – Bilim ve Uzay Müzesi.jpg|Իշխան Ֆիլիպի գիտությունների թանգարանը
file:Ágora, Ciudad de las Artes y las Ciencias, Valencia, España, 2014-06-29, DD 58.JPG|Assut de l'Or կամուրջը և L'Àgora-ն File:Santjoanhospital pati.jpg|Sant Joan de l'Hospital եկեղեցին՝ կառուցված  1316 թ. 
File:Baños del Almirante 01.JPG|Mudéjar բաղնիքը Banys de l'Almirall (1313-1320)
File:Qk-Antoni-Peris-detalle-06.jpg|Վալենսիայի գեղարվեստի թանգարանը, որ նկարների իր հարուստ հավաքածուով երկրորդ տեղն է գրավում Իսպանիայում՝ Պրադո թանգարանից հետո 
file:Mercat façana5.jpg|Կենտրոնական շուկան՝ կառուցված *Valencian Art Nouveau* ոճով
File:Patriarca dins.jpg|Հոգևոր ճեմարանը (Real Colegio Seminario del Corpus Christi)
File:València, Paseo Real Basilica Nuestra Señora-PM 51920.jpg|Բազմակամար կամուրջներից մեկը՝ կառուցված 1666 թ.
File:WLM14ES - CONVENTO DE SAN MIGUEL DE LOS REYES DE VALENCIA 06122009 130023 00062 - .jpg|San Miguel de los Reyes վանքը՝ կառուցված 1548-1763 թթ. միջակայքում


## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իսպանիայի համալսարանական քաղաքներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքներ