Արհեստական գիտակցություն

**Արհեստական ​​գիտակցություն**, հայտնի է նաև որպես **մեքենայական գիտակցություն**, **սինթետիկ գիտակցություն**, կամ **թվային գիտակցություն**, Գիտակցությունը ենթադրաբար հնարավոր է արհեստական ​​​​բանականության համար։ Այն նաև համապատասխան ուսումնասիրության ոլորտ է, որը հիմնվում է գիտակցության փիլիսոփայության, արհեստական ​​բանականության փիլիսոփայության, կոգնիտիվ գիտության և նեյրոգիտության վրա։

«Զգայականություն» տերմինը կարող է օգտագործվել ֆենոմենալ գիտակցության որևէ ձևից (P-գիտակցություն կամ որակները զգալու ունակություն) բխող էթիկական նկատառումներ նշելիս։ Քանի որ զգացողությունը ենթադրում է էթիկապես դրական կամ բացասական (այսինքն՝ վալենտային) հոգեկան վիճակներ ապրելու կարողություն, այն կարող է արդարացնել բարեկեցության հետ կապված մտահոգությունները և իրավական պաշտպանությունը, ինչպես ոչ մարդկային կենդանիների դեպքում։

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ գիտակցությունը ստեղծվում է ուղեղի տարբեր մասերի փոխգործակցության միջոցով. այս մեխանիզմները կոչվում են գիտակցության նեյրոնային կորելյատներ (ԳՆԿ): Ոմանք նաև կարծում են, որ այս ԳՆԿ փոխգործակցությունը ընդօրինակող համակարգի (օրինակ՝ համակարգիչները) կառուցումը կհանգեցնի գիտակից համակարգի ստեղծմանը։ Որոշ գիտնականներ մերժում են արհեստական ​​գիտակցության հնարավորությունը։

## Փիլիսոփայական հայացքներ
Քանի որ կան գիտակցության բազմաթիվ ենթադրյալ տեսակներ, արհեստական ​​գիտակցության բազմաթիվ հնարավոր իրականացումներ կան։ Փիլիսոփայական գրականության մեջ գիտակցության, թերևս, ամենատարածված դասակարգումը «մուտքի» և «ֆենոմենալ» տարբերակներն են։ Մուտքի գիտակցությունը վերաբերում է փորձառության այն ասպեկտներին, որոնք կարելի է ընկալել, մինչդեռ փորձնական գիտելիքները վերաբերում է փորձառության այն ասպեկտներին, որոնք, կարծես թե, չեն կարող ընկալվել, փոխարենը որակապես բնութագրվում են «հում զգացողությունների», «ինչպիսին է այն» կամ որակավորումների տեսանկյունից։

### Հավանականության վերաբերյալ բանավեճ
Տիպի ինքնության տեսաբանները և այլ սկեպտիկներ այն տեսակետն ունեն, որ գիտակցությունը կարող է իրականացվել միայն որոշակի ֆիզիկական համակարգերում, քանի որ գիտակցությունն ունի հատկություններ, որոնք անպայմանորեն կախված են ֆիզիկական կազմվածքից։ Իր 2001 թվականի «Արհեստական ​​գիտակցություն. Ուտոպիա, թե՞ իրական հնարավորություն» հոդվածում Ջորջիո Բուտացոն ասում է, որ արհեստական ​​գիտակցության դեմ տարածված առարկությունն այն է, որ «աշխատելով լիովին ավտոմատացված ռեժիմով՝ նրանք [համակարգիչները] չեն կարող ցուցաբերել ստեղծագործականություն, չծրագրավորվածություն (ինչը նշանակում է, որ «այլևս չեն կարող վերածրագրավորվել» վերանայման արդյունքում), հույզեր կամ կամքի ազատություն: Համակարգիչը, ինչպես լվացքի մեքենան, ստրուկ է, որը կառավարվում է իր բաղադրիչներով»։

Այլ տեսաբանների (օրինակ՝ ֆունկցիոնալիզմ) համար, ովքեր հոգեկան վիճակները սահմանում են պատճառահետևանքային դերերի տեսանկյունից, ցանկացած համակարգ, որը կարող է ստեղծել պատճառահետևանքային դերերի նույն օրինաչափությունը՝ անկախ ֆիզիկական կազմվածքից, կստեղծի նույն հոգեկան վիճակները, ներառյալ գիտակցությունը։

#### Մտքի փորձեր
մինի|«Մարացող որակները» (ձախից) և «պարող որակները» (աջից) գիտակցության և ուղեղի փոխարինման վերաբերյալ երկու մտային փորձեր են: Չալմերսը պնդում է, որ երկուսն էլ հակասում են փոփոխվող ընկալմանը սուբյեկտի արձագանքի բացակայությանը և, հետևաբար, գործնականում անհնար են: Նա եզրակացնում է, որ համարժեք սիլիկոնային ուղեղը կունենա նույն ընկալումները, ինչ կենսաբանական ուղեղը։
Դեյվիդ Չալմերսը առաջարկեց երկու մտքի փորձ՝ նպատակ ունենալով ցույց տալ, որ «ֆունկցիոնալ իզոմորֆություն» համակարգերը (նույն «նուրբ ֆունկցիոնալ կազմակերպվածություն» ունեցող համակարգերը, այսինքն՝ նույն տեղեկատվության մշակումը) կունենան որակապես նույնական գիտակցական փորձառություններ՝ անկախ նրանից, թե դրանք հիմնված են կենսաբանական նեյրոնների, թե թվային սարքավորումների վրա։

«Մարացող որակները» reductio ad absurdum մտային փորձ է: Այն ենթադրում է ուղեղի նեյրոնների փոխարինում մեկ առ մեկ ֆունկցիոնալ առումով նույնական բաղադրիչով, օրինակ՝ սիլիցիումային չիպի հիման վրա: Չալմերսը, նախապես իմանալով դրա հիպոթեզ լինելը, առաջ է քաշում այն ​​վարկածը, որ «որակները մարում կամ անհետանում են», երբ նեյրոնները մեկ առ մեկ փոխարինվում են նույնական սիլիցիումային համարժեքներով: Քանի որ սկզբնական նեյրոնները և դրանց սիլիցիումային համարժեքները ֆունկցիոնալ առումով նույնական են, ուղեղի տեղեկատվության մշակումը պետք է մնա անփոփոխ, իսկ հետազոտվողի վարքագիծը և ինքնադիտարկման մասին հաղորդագրությունները կմնան բացարձակապես նույնը: Չալմերսը պնդում է, որ սա հանգեցնում է աբսուրդային եզրակացության. հետազոտվողը կշարունակի հաղորդել նորմալ գիտակցական փորձառությունների մասին, նույնիսկ եթե իր իրական որակները մարեն: Նա եզրակացնում է, որ հետազոտվողի որակները իրականում չեն մարում, և որ արդյունքում ստացված ռոբոտացված ուղեղը, երբ յուրաքանչյուր նեյրոն փոխարինվի, կմնա նույնքան զգայուն, որքան սկզբնական կենսաբանական ուղեղը։

Նմանապես, «պարող որակները» մտային փորձը reductio ad absurdum-ի մեկ այլ փաստարկ է: Այն ենթադրում է, որ երկու ֆունկցիոնալ իզոմորֆ համակարգեր կարող են ունենալ տարբեր ընկալումներ (օրինակ՝ նույն առարկան տեսնել տարբեր գույներով, ինչպիսիք են կարմիրը և կապույտը): Այն ներառում է անջատիչ, որը հերթագայում է ուղեղի այն հատվածի միջև, որը առաջացնում է կարմիրի ընկալումը, և ֆունկցիոնալ իզոմորֆ սիլիկոնային չիպի միջև, որը առաջացնում է կապույտի ընկալումը: Քանի որ երկուսն էլ կատարում են նույն գործառույթը ուղեղում, սուբյեկտը չէր նկատի որևէ փոփոխություն անջատման ընթացքում: Չալմերսը պնդում է, որ սա խիստ անհավանական կլիներ, եթե որակները իսկապես անցնեին կարմիրի և կապույտի միջև, այստեղից էլ՝ հակասությունը: Հետևաբար, նա եզրակացնում է, որ համարժեք թվային համակարգը ոչ միայն կզգա որակները, այլև կընկալի նույն որակները, ինչ կենսաբանական համակարգը (օրինակ՝ նույն գույնը տեսնելը)։

Քննադատները առարկում են, որ Չալմերսի առաջարկը հարց է առաջացնում՝ ենթադրելով, որ բոլոր մտավոր հատկություններն ու արտաքին կապերն արդեն բավարար չափով արտացոլված են վերացական պատճառահետևանքային կազմակերպման միջոցով: Վան Հոյվելնը և այլք պնդում են, որ պարող որակների փաստարկը պարունակում է երկիմաստության սխալ, որը շփոթում է երկու համակարգերի միջև «փորձի փոփոխությունը» մեկ համակարգի ներսում «փոփոխության փորձի» հետ։ Մոգենսենը պնդում է, որ որակների մարման փաստարկին կարելի է դիմադրել՝ դիմելով գիտակցության սահմանների անորոշությանը և գիտակցական նեյրոնային ակտիվության ամբողջական կառուցվածքին, ինչը ենթադրում է, որ գիտակցությունը կարող է պահանջել հատուկ կենսաբանական ենթաշերտեր, այլ ոչ թե լինել ենթաշերտից անկախ։

Գրեգ Իգանի «Սովորում եմ լինել ես» կարճ պատմվածքը (որը հիշատակվում է «Գեղարվեստական ​​գրականության մեջ» գրքում) ցույց է տալիս, թե որքան աննկատելի կարող է լինել ուղեղի կրկնօրինակումը և դրա ֆունկցիոնալությունը առաջին դեմքի տեսանկյունից։

#### Մեծ լեզվական մոդելներում
2022 թվականին Google-ի ինժեներ Բլեյք Լեմուանը վիրուսային հայտարարություն արեց, որ Google-ի LaMDA չաթբոտը գիտակից է։ Լեմուանը որպես ապացույց ներկայացրեց չաթբոտի մարդանման պատասխանները իր բազմաթիվ հարցերին, սակայն գիտական ​​​​համայնքը չաթբոտի վարքագիծը գնահատեց որպես, հավանաբար, ընդօրինակման, այլ ոչ թե մեքենայական գիտակցության հետևանք։ Լեմուանի պնդումը լայնորեն ծաղրի արժանացավ՝ համարելով այն ծիծաղելի։ Ավելին, գիտակցությունը միայն LLM արդյունքների կամ ալգորիթմի կողմից ստեղծված ընկղմվող փորձի հիման վրա վերագրելը համարվում է սխալ։ Այնուամենայնիվ, մինչ փիլիսոփա Նիք Բոստրոմը նշում է, որ LaMDA-ն, հավանաբար, գիտակցված չէ, նա լրացուցիչ հարց է բարձրացնում. «Ի՞նչ հիմքեր կարող է ունենալ մարդը դրա վերաբերյալ վստահ լինելու համար»։ Մարդը պետք է հասանելիություն ունենա LaMDA-ի ճարտարապետության մասին չհրապարակված տեղեկատվությանը, ինչպես նաև հասկանա, թե ինչպես է գործում գիտակցությունը, ապա պարզի, թե ինչպես փիլիսոփայությունը քարտեզագրել մեքենայի վրա. «(Այս քայլերի բացակայության դեպքում), թվում է, թե մարդը միգուցե մի փոքր անորոշ է։ Կարող են լինել այլ համակարգեր հիմա կամ համեմատաբար մոտ ապագայում, որոնք կսկսեն բավարարել չափանիշները»։

Դեյվիդ Չալմերսը 2023 թվականին պնդել է, որ այսօրվա իրավաբանության մագիստրատուրայի (LLM) շրջանավարտները ցուցադրում են տպավորիչ խոսակցական և ընդհանուր ինտելեկտի կարողություններ, սակայն, հավանաբար, դեռևս գիտակցված չեն, քանի որ նրանց մոտ բացակայում են որոշ անհրաժեշտ հատկանիշներ, ինչպիսիք են կրկնվող մշակումը, գլոբալ աշխատանքային տարածքը և միասնական գործունեությունը: Այնուամենայնիվ, նա կարծում է, որ ոչ կենսաբանական համակարգերը կարող են գիտակցված լինել, և ենթադրել է, որ այս տարրերը ներառող ապագա, ընդլայնված մոդելները (LLM+) կարող են ի վերջո համապատասխանել գիտակցության չափանիշներին՝ բարձրացնելով ինչպես խորը գիտական ​​հարցեր, այնպես էլ էթիկական նշանակալի մարտահրավերներ։ Սակայն այն տեսակետը, որ գիտակցությունը կարող է գոյություն ունենալ առանց կենսաբանական երևույթների, վիճահարույց է, և որոշները մերժում են այն։

Քրիստինա Շեկրստը զգուշացնում է, որ մարդակերպության տերմինները, ինչպիսին է «հալյուցինացիան», կարող են մթագնել արհեստական ​​և մարդկային ճանաչողության միջև կարևոր գոյաբանության տարբերությունները: Չնայած իրավաբանության դոկտորական աստիճանները կարող են առաջացնել մարդկային իմացության արդյունքներ, նա պնդում է, որ դա չի արդարացնում դրանց մտավոր վիճակներ կամ գիտակցություն վերագրելը: Դրա փոխարեն նա պաշտպանում է իմացաբանական շրջանակ (օրինակ՝ հուսալիություն), որը ճանաչում է արհեստական ​​բանականության գիտելիքների արտադրության առանձնահատուկ բնույթը։ Նա ենթադրում է, որ իրավագիտության մագիստրոսների (LLM) ակնհայտ ըմբռնումը կարող է լինել արհեստական ​​ինտելեկտի հալյուցինացիայի բարդ ձև: Նա նաև հարցականի տակ է դնում, թե ինչ կպատահի, եթե իրավագիտության մագիստրոսները վերապատրաստվեն առանց գիտակցության մասին որևէ հիշատակման։

### Փորձարկում
Ֆենոմենոլոգիական առումով գիտակցությունը բնույթով առաջին դեմքի երևույթ է: Դրա և զգացողության էմպիրիկ սահմանման բացակայության պատճառով այն ուղղակիորեն չափելը կարող է անհնար լինել: Չնայած համակարգերը կարող են ցուցաբերել զգացողության հետ կապված բազմաթիվ վարքագծեր, համակարգի զգացմունքային լինելը որոշելը հայտնի է որպես գիտակցության դժվար խնդիր: Արհեստական ​​բանականության դեպքում կա լրացուցիչ դժվարություն, որ արհեստական ​​բանականությունը կարող է մարզվել մարդու պես վարվելու կամ խրախուսվել զգացմունքային տեսք ունենալու համար, ինչը զգացողության վարքային մարկերները դարձնում է պակաս հուսալի։ Բացի այդ, որոշ չաթբոտների մարզել են ասել, որ իրենք գիտակցության մեջ չեն։

Մեքենայական ինտելեկտը ստուգելու հայտնի մեթոդ է Թյուրինգի թեստը, որը գնահատում է մարդկային զրույց վարելու ունակությունը: Սակայն Թյուրինգի թեստը հաջողությամբ հանձնելը չի ​​նշանակում, որ արհեստական ​​բանականության համակարգը զգայուն է, քանի որ արհեստական ​​բանականությունը կարող է պարզապես ընդօրինակել մարդկային վարքագիծը՝ առանց համապատասխան զգացմունքներ ունենալու։

2014 թվականին Վիկտոր Արգոնովը առաջարկեց մեքենայի զգայարանների ոչ Թյուրինգի թեստ, որը հիմնված էր մեքենայի փիլիսոփայական դատողություններ անելու ունակության վրա։ Նա պնդում է, որ դետերմինիստական ​​մեքենան պետք է համարվի գիտակից, եթե այն ի վիճակի է դատողություններ անել գիտակցության բոլոր խնդրահարույց հատկությունների վերաբերյալ (օրինակ՝ որակավորում կամ կապում), չունենալով բնածին (նախապես բեռնված) փիլիսոփայական գիտելիքներ այս հարցերի վերաբերյալ, չունենալով փիլիսոփայական քննարկումներ ուսուցման ընթացքում և չունենալով այլ արարածների տեղեկատվական մոդելներ իր հիշողության մեջ (նման մոդելները կարող են անուղղակիորեն կամ բացահայտորեն պարունակել գիտելիքներ այդ արարածների գիտակցության մասին): Այնուամենայնիվ, այս թեստը կարող է օգտագործվել միայն գիտակցության գոյությունը հայտնաբերելու, բայց ոչ թե հերքելու համար: Ինչպես Թյուրինգի թեստի դեպքում. դրական արդյունքը ապացուցում է, որ մեքենան գիտակից է, բայց բացասական արդյունքը ոչինչ չի ապացուցում: Օրինակ, փիլիսոփայական դատողությունների բացակայությունը կարող է պայմանավորված լինել մեքենայի ինտելեկտի բացակայությամբ, այլ ոչ թե գիտակցության բացակայությամբ:

### Էթիկա
Եթե ​​կասկած լիներ, որ որոշակի մեքենա գիտակից է, դրա իրավունքները կլինեին էթիկական հարց, որը պետք է գնահատվեր (օրինակ՝ ինչ իրավունքներ կունենա այն օրենքով): Օրինակ՝ գիտակից համակարգիչը, որը պատկանում էր և օգտագործվում էր որպես գործիք կամ կենտրոնական համակարգիչ ավելի մեծ մեքենայի ներսում, առանձնահատուկ երկիմաստություն է: Արդյո՞ք պետք է օրենքներ ընդունվեն նման դեպքի համար: Գիտակցությունը նույնպես կպահանջեր իրավական սահմանում այս կոնկրետ դեպքում: Քանի որ արհեստական ​​գիտակցությունը դեռևս մեծ մասամբ տեսական առարկա է, նման էթիկան մեծ չափով չի քննարկվել կամ զարգացել, չնայած այն հաճախ թեմա է եղել գեղարվեստական ​​գրականության մեջ:

Արհեստական ​​բանականության զգայունությունը կարող է մտահոգություններ առաջացնել բարեկեցության և իրավական պաշտպանության վերաբերյալ, մինչդեռ գիտակցության այլ ասպեկտներ, որոնք կապված են ճանաչողական կարողությունների հետ, կարող են ավելի կարևոր լինել արհեստական ​​բանականության իրավունքների համար։

Զգացողությունը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է բավարար բարոյական խորհրդածության համար, սակայն որոշ փիլիսոփաներ կարծում են, որ բարոյական խորհրդածությունը կարող է բխել նաև գիտակցության այլ հասկացություններից կամ գիտակցության հետ կապ չունեցող կարողություններից, ինչպիսիք են՝ «ինքն իրեն ժամանակի ընթացքում համառորեն ընկալելու բարդ պատկերացում ունենալը, ազատ գործելու ունակություն ունենալը և երկարաժամկետ ծրագրեր հետապնդելու ունակությունը, նորմատիվ պատճառներին շփվելու և դրանց արձագանքելու ունակությունը, նախասիրություններ և լիազորություններ ունենալը, բարոյական կարգավիճակ ունեցող այլ էակների հետ որոշակի սոցիալական հարաբերություններում գտնվելը, պարտավորություններ ստանձնելու և փոխադարձ պայմանավորվածությունների մեջ մտնելու ունակությունը կամ այս հատկանիշներից մի քանիսը զարգացնելու ներուժ ունենալը»։

Էթիկական մտահոգությունները դեռևս կիրառելի են (չնայած ավելի փոքր չափով), երբ գիտակցությունը անորոշ է, քանի դեռ հավանականությունը համարվում է աննշան։ Նախազգուշական սկզբունքը նույնպես արդիական է, եթե արհեստական ​​բանականությանը սխալմամբ բարոյական նկատառումը վերագրելու կամ ժխտելու բարոյական արժեքը զգալիորեն տարբերվում է։

2021 թվականին գերմանացի փիլիսոփա Թոմաս Մետցինգերը պաշտպանեց սինթետիկ ֆենոմենոլոգիայի համաշխարհային մորատորիումը մինչև 2050 թվականը: Մետցինգերը պնդում է, որ մարդիկ պարտավոր են հոգ տանել իրենց ստեղծած ցանկացած զգացող արհեստական ​​բանականության մասին, և որ չափազանց արագ գործելը կարող է առաջացնել «արհեստական ​​տառապանքի պայթյուն»։ Դեյվիդ Չալմերսը նաև պնդում էր, որ գիտակից արհեստական ​​ինտելեկտի ստեղծումը «կառաջացնի բարդ էթիկական մարտահրավերների նոր խումբ՝ անարդարության նոր ձևերի ներուժով»։

## Գիտակցության ասպեկտներ
Բեռնարդ Բաարսը և ուրիշները պնդում են, որ կան գիտակցության տարբեր ասպեկտներ, որոնք անհրաժեշտ են մեքենայի արհեստականորեն գիտակցված լինելու համար։ Բաարսի կողմից առաջարկվող գիտակցության գործառույթներն են՝ սահմանում և համատեքստի սահմանում, հարմարեցում և ուսուցում, խմբագրում, նշում և վրիպազերծում, հավաքագրում և վերահսկողություն, առաջնահերթությունների սահմանում և մուտքի վերահսկողություն, որոշումների կայացման կամ գործադիր գործառույթ, անալոգիա կազմելու գործառույթ, մետակոգնիտիվ և ինքնամոնիթորինգի գործառույթ, ինչպես նաև ինքնածրագրավորում և ինքնապահպանման գործառույթ: Իգոր Ալեքսանդրը առաջարկել է արհեստական ​​գիտակցության 12 սկզբունք. ուղեղը վիճակային մեքենա է, ներքին նեյրոնների բաժանում, գիտակցական և անգիտակցական վիճակներ, ընկալողական ուսուցում և հիշողություն, կանխատեսում, ինքնության գիտակցում, իմաստի ներկայացում, արտաբերումների ուսուցում, լեզվի ուսուցում, կամք, բնազդ և հույզ: AC-ի նպատակն է սահմանել, թե արդյոք և ինչպես կարող են գիտակցության այս և այլ ասպեկտները սինթեզվել ինժեներական արտեֆակտում, ինչպիսին է թվային համակարգիչը: Այս ցանկը սպառիչ չէ. կան շատ ուրիշներ, որոնք չեն ընդգրկվել:

### Սուբյեկտիվ փորձառություն
Որոշ փիլիսոփաներ, ինչպիսին է Դեյվիդ Չալմերսը, «գիտակցություն» տերմինն օգտագործում են բացառապես ֆենոմենալ գիտակցությանը վերաբերելու համար, որը մոտավորապես համարժեք է զգացողությանը։ Մյուսները «զգայունություն» բառն օգտագործում են բացառապես արժեքավոր (էթիկապես դրական կամ բացասական) սուբյեկտիվ փորձառություններին, ինչպիսիք են հաճույքը կամ տառապանքը։ Սուբյեկտիվ փորձառության առաջացման պատճառների և եղանակների բացատրությունը հայտնի է որպես գիտակցության դժվար խնդիր։

### Իրազեկություն
Գիտակցությունը կարող է լինել պարտադիր ասպեկտներից մեկը, սակայն գիտակցության ճշգրիտ սահմանման հետ կապված կան բազմաթիվ խնդիրներ: Կապիկների վրա հայելային նեյրոններիի փորձերի արդյունքները ենթադրում են, որ նեյրոնները ակտիվանում են ոչ միայն վիճակով կամ առարկայով, այլև գործընթացով: Գիտակցությունը ներառում է յուրաքանչյուր գործընթացի այլընտրանքային մոդելների ստեղծում և փորձարկում՝ հիմնվելով զգայարանների կամ պատկերացված տեղեկատվության վրա,և նաև օգտակար է կանխատեսումներ անելու համար: Նման մոդելավորումը պահանջում է մեծ ճկունություն: Նման մոդելի ստեղծումը ներառում է ֆիզիկական աշխարհի մոդելավորումը, սեփական ներքին վիճակների և գործընթացների մոդելավորումը, ինչպես նաև այլ գիտակից էակների մոդելավորումը։

Գոյություն ունեն գիտակցության առնվազն երեք տեսակ՝ գործողության գիտակցություն, նպատակի գիտակցություն և սենսորաշարժիչ գիտակցություն, որոնք նույնպես կարող են լինել գիտակցված կամ ոչ: Օրինակ՝ Գործողության գիտակցության դեպքում դուք կարող եք գիտակցել, որ երեկ կատարել եք որոշակի գործողություն, բայց հիմա դրա մասին չեք գիտակցում: Նպատակի գիտակցության դեպքում դուք կարող եք գիտակցել, որ պետք է փնտրեք կորած առարկա, բայց հիմա դրա մասին չեք գիտակցում: Սենսորաշարժիչ գիտակցության դեպքում դուք կարող եք գիտակցել, որ ձեր ձեռքը դրված է առարկայի վրա, բայց հիմա դրա մասին չեք գիտակցում:

Քանի որ գիտակցության առարկաները հաճախ գիտակցված են, գիտակցության և գիտակցության միջև տարբերությունը հաճախ մշուշոտ է կամ դրանք օգտագործվում են որպես հոմանիշներ։

### Հիշողություն
Գիտակցական իրադարձությունները փոխազդում են հիշողության համակարգերի հետ ուսուցման, կրկնության և վերականգնման ժամանակ։ IDA մոդելը պարզաբանում է գիտակցության դերը ընկալողական հիշողության թարմացման գործում, անցողիկ դրվագային հիշողություն և պրոցեդուրային հիշողություն: Անցողիկ դրվագային և դեկլարատիվ հիշողությունները բաշխված ներկայացումներ ունեն ՄԴՀ-ում. կան ապացույցներ, որ նույնը վերաբերում է նաև նյարդային համակարգին։ IDA-ում այս երկու հիշողությունները իրականացվում են հաշվողականորեն՝ օգտագործելով Kanerva-ի նոսր բաշխված հիշողության ճարտարապետության փոփոխված տարբերակը։

### Սովորելը
Սովորելը նույնպես համարվում է անհրաժեշտ արհեստական ​​գիտակցության համար: Բեռնարդ Բաարսի կարծիքով՝ գիտակցված փորձը անհրաժեշտ է նոր և նշանակալի իրադարձությունները ներկայացնելու և դրանց հարմարվելու համար։ Ակսել Քլիրեմանսի և Լուիս Խիմենեսի կարծիքով, ուսուցումը սահմանվում է որպես «ֆիլոգենետիկորեն առաջադեմ ադապտացիոն գործընթացներ, որոնք կրիտիկականորեն կախված են սուբյեկտիվ փորձի նկատմամբ զարգացած զգայունությունից, որպեսզի գործակալները կարողանան ճկուն վերահսկողություն իրականացնել իրենց գործողությունների նկատմամբ բարդ, անկանխատեսելի միջավայրերում։

### Կանխատեսում
Իգոր Ալեքսանդրը կանխատեսելի իրադարձությունները կանխատեսելու (կամ նախատեսելու) կարողությունը կարևոր է համարում արհեստական ​​բանականության համար։ Էմերգենտիստական ​​բազմակի նախագծերի սկզբունքը Դենիել Դեննեթի կողմից «Գիտակցությունը բացատրված» աշխատության մեջ առաջարկվածը կարող է օգտակար լինել կանխատեսման համար. այն ներառում է ներկայիս միջավայրին համապատասխանող ամենահարմար «նախագծի» գնահատումը և ընտրությունը: Կանխատեսումը ներառում է սեփական առաջարկվող գործողությունների հետևանքների կանխատեսումը և այլ սուբյեկտների կողմից հավանական գործողությունների հետևանքների կանխատեսումը։

Իրական աշխարհի վիճակների միջև փոխհարաբերությունները արտացոլվում են գիտակից օրգանիզմի վիճակային կառուցվածքում՝ թույլ տալով օրգանիզմին կանխատեսել իրադարձությունները։ Արհեստականորեն գիտակցված մեքենան պետք է կարողանա ճիշտ կանխատեսել իրադարձությունները՝ պատրաստ լինելու արձագանքելու դրանց տեղի ունենալու դեպքում կամ կանխարգելիչ գործողություններ ձեռնարկելու կանխատեսված իրադարձությունները կանխելու համար: Այստեղից հետևում է, որ մեքենան կարիք ունի ճկուն, իրական ժամանակի բաղադրիչների, որոնք կկառուցեն իրական աշխարհի և կանխատեսված աշխարհների տարածական, դինամիկ, վիճակագրական, ֆունկցիոնալ և պատճառահետևանքային մոդելներ, որոնք հնարավորություն կտան ցույց տալ, որ այն ունի արհեստական ​​գիտակցություն ներկայում և ապագայում, և ոչ միայն անցյալում: Դա անելու համար գիտակից մեքենան պետք է կատարի համահունչ կանխատեսումներ և արտակարգ իրավիճակների պլաններ ոչ միայն շախմատի տախտակի նման ֆիքսված կանոններով աշխարհներում, այլև նորարարական միջավայրերի համար, որոնք կարող են փոխվել, և որոնք պետք է կատարվեն միայն այն դեպքում, երբ դա նպատակահարմար է իրական աշխարհը մոդելավորելու և վերահսկելու համար:

## Գիտակցության ֆունկցիոնալիստական ​​​​տեսություններ
Ֆունկցիոնալիզմը տեսություն է, որը սահմանում է հոգեկան վիճակները դրանց ֆունկցիոնալ դերերով (նրանց պատճառահետևանքային կապերը զգայական ազդակների, այլ հոգեկան վիճակների և վարքային ելքերի հետ), այլ ոչ թե դրանց ֆիզիկական կազմով: Այս տեսակետի համաձայն, ինչ-որ բան, ինչպիսիք են ցավը կամ համոզմունքը, դարձնում է որոշակի հոգեկան վիճակ, ոչ թե այն նյութը, որից այն պատրաստված է, այլ այն դերը, որով այն խաղում է ընդհանուր ճանաչողական համակարգում: Այն թույլ է տալիս ենթադրել, որ հոգեկան վիճակները, ներառյալ գիտակցությունը, կարող են իրականացվել ոչ կենսաբանական հիմքերի վրա, քանի դեռ այն ստեղծում է ճիշտ ֆունկցիոնալ հարաբերություններ։ Ֆունկցիոնալիզմը հատկապես տարածված է փիլիսոփաների շրջանում։

2023 թվականի մի ուսումնասիրություն ենթադրում է, որ ներկայիս խոշոր լեզվական մոդելները, հավանաբար, չեն բավարարում այս տեսությունների կողմից առաջարկվող գիտակցության չափանիշներին, սակայն կարելի է ստեղծել համեմատաբար պարզ արհեստական ​​բանականության համակարգեր, որոնք բավարարում են այս տեսությունները: Ուսումնասիրությունը նաև նշում է, որ նույնիսկ գիտակցության ամենահայտնի տեսությունները մնում են թերի և ենթակա են շարունակական քննարկման։

## Կիրառման առաջարկներ
### Խորհրդանշական կամ հիբրիդային
#### Ուսուցման ինտելեկտուալ բաշխման գործակալ
Ստեն Ֆրանկլինը ստեղծեց LIDA անվամբ ճանաչողական ճարտարապետություն, որը իրականացնում է Բեռնարդ Բաարսի գիտակցության տեսությունը, որը կոչվում է գլոբալ աշխատանքային տարածքի տեսություն: Այն մեծապես հենվում է կոդելետների վրա, որոնք «հատուկ նշանակության, համեմատաբար անկախ, մինի-գործակալներ են, որոնք սովորաբար իրականացվում են որպես կոդի փոքր կտոր, որը գործում է որպես առանձին թել»: Ճանաչողության յուրաքանչյուր տարր, որը կոչվում է «ճանաչողական ցիկլ», բաժանվում է երեք փուլի՝ հասկացողություն, գիտակցություն և գործողության ընտրություն (որը ներառում է ուսուցում): LIDA-ն արտացոլում է գլոբալ աշխատանքային տարածքի տեսության հիմնական գաղափարը, որ գիտակցությունը գործում է որպես աշխատանքային տարածք ամենակարևոր տեղեկատվությունը ինտեգրելու և հեռարձակելու համար՝ տարբեր ճանաչողական գործընթացներ համակարգելու համար։

#### CLARION ճանաչողական ճարտարապետություն
CLARION ճանաչողական ճարտարապետությունը մոդելավորում է միտքը՝ օգտագործելով երկմակարդակ համակարգ՝ գիտակցական («բացահայտ») և անգիտակցական («անուղղակի») գործընթացները տարբերակելու համար: Այն կարող է մոդելավորել տարբեր ուսումնական առաջադրանքներ՝ պարզից մինչև բարդ, ինչը օգնում է հետազոտողներին հոգեբանական փորձերի ժամանակ ուսումնասիրել, թե ինչպես կարող է գործել գիտակցությունը։

#### OpenCog
Բեն Գերցելը ստեղծել է մարմնավորված արհեստական ​​ինտելեկտ՝ OpenCog բաց կոդով նախագծի միջոցով: Կոդը ներառում է մարմնավորված վիրտուալ կենդանիներ, որոնք ունակ են սովորել պարզ անգլերեն հրամաններ, ինչպես նաև ինտեգրվել իրական աշխարհի ռոբոտաշինության հետ, ինչը կատարվել է Հոնկոնգի պոլիտեխնիկական համալսարանում:

### Կապի մասնագետ
#### Հայկոնենի ճանաչողական ճարտարապետությունը
Պենտի Հայկոնենը դասական կանոնների վրա հիմնված հաշվարկները անբավարար է համարում AC-ին հասնելու համար. «ուղեղը անկասկած համակարգիչ չէ: Մտածողությունը ծրագրավորված հրամանների շարքերի կատարում չէ: Ուղեղը նաև թվային հաշվիչ չէ: Մենք թվերով չենք մտածում»: Փոխանակ փորձելու հասնել մտքի և գիտակցության՝ դրանց հիմքում ընկած հաշվողական կանոնները նույնականացնելու և իրականացնելու միջոցով, Հայկոնենը առաջարկում է «հատուկ ճանաչողական ճարտարապետություն՝ ընկալման, մտապատկերի, ներանձնային հաղորդակցության, ցավի, հաճույքի, հույզերի և դրանց հետևում կանգնած ճանաչողական գործառույթների գործընթացները վերարտադրելու համար: Այս ներքևից վերև ճարտարապետությունը կստեղծի ավելի բարձր մակարդակի գործառույթներ տարրական մշակման միավորների՝ արհեստական ​​նեյրոնների ուժով՝ առանց ալգորիթմների կամ համակարգչային ծրագրերի»: Հայկոնենը կարծում է, որ բավարար բարդությամբ ներդրվելիս այս ճարտարապետությունը կզարգացնի գիտակցությունը, որը նա համարում է «ոճ և գործունեության եղանակ, որը բնութագրվում է բաշխված ազդանշանի ներկայացմամդբ, ընկալման գործընթացով, խաչաձև մոդալության հաշվետվությամբ և հետադարձ հայացքի հասանելիությամբ»։

Հայկոնենը միայնակ չէ գիտակցության այս գործընթացային տեսակետում, կամ այն ​​տեսակետում, որ AC-ն ինքնաբերաբար կհայտնվի ինքնավար գործակալներում, որոնք ունեն համապատասխան նեյրո-ոգեշնչված բարդության ճարտարապետություն. այս տեսակետը կիսում են շատերը։ Հայկոնենի առաջարկած ճարտարապետության ցածր բարդության իրականացումը, ըստ որոշ տեղեկությունների, ունակ չէր փոփոխական փոփոխականության (AC), բայց ցուցադրեց սպասվածի պես հույզեր։ Հետագայում Հայկոնենը թարմացրեց և ամփոփեց իր ճարտարապետությունը։

#### Շանահանի ճանաչողական ճարտարապետությունը
Մյուրեյ Շանահանը նկարագրում է ճանաչողական ճարտարապետություն, որը համատեղում է Բաարսի գլոբալ աշխատանքային տարածքի գաղափարը ներքին սիմուլյացիայի մեխանիզմի («պատկերացում») հետ։

#### Ստեղծագործական մեքենա
Սթիվեն Թալերը իր 1994 թվականի «Օգտակար տեղեկատվության ինքնավար ստեղծման սարք» (DAGUI) արտոնագրում առաջարկել է գիտակցության և ստեղծագործականության միջև հնարավոր կապը, կամ այսպես կոչված «Ստեղծագործական մեքենա», որի դեպքում հաշվողական քննադատները կառավարում են սինապտիկ աղմուկի և քայքայման ներարկումը նեյրոնային ցանցեր՝ կեղծ հիշողություններ կամ կոնֆաբուլացիաներ առաջացնելու համար, որոնք կարող են որակվել որպես պոտենցիալ գաղափարներ կամ ռազմավարություններ։ Նա օգտագործում է այս նեյրոնային ճարտարապետությունը և մեթոդաբանությունը՝ գիտակցության սուբյեկտիվ զգացողությունը հաշվի առնելու համար՝ պնդելով, որ ուղեղի ներսում առկա նմանատիպ աղմուկով պայմանավորված նեյրոնային հավաքույթները կասկածելի նշանակություն ունեն ընդհանուր կեղևային գործունեության համար։ Թալերի տեսությունը և դրանից բխող մեքենայական գիտակցության արտոնագրերը ոգեշնչված էին այն փորձերից, որոնց ընթացքում նա ներքին կերպով խաթարում էր մարզված նեյրոնային ցանցերը՝ նեյրոնային ակտիվացման մի շարք օրինաչափություններ առաջացնելու համար, որոնք նա համեմատում էր գիտակցության հոսքի հետ։

#### «Ինքնամոդելավորում»
Հոդ Լիպսոնը «ինքնամոդելավորումը» սահմանում է որպես ռոբոտների և արհեստական ​​բանականության այլ ձևերի ինքնագիտակցության կամ գիտակցության անհրաժեշտ բաղադրիչ։ Ինքնամոդելավորումը բաղկացած է ռոբոտի կողմից իր ներքին մոդելի կամ սիմուլյացիայի գործարկումից։ Այս սահմանման համաձայն՝ ինքնագիտակցությունը «ձեռք բերված ունակությունն է՝ պատկերացնելու ինքդ քեզ ապագայում»։ Այս սահմանումը թույլ է տալիս ունենալ ինքնագիտակցության մակարդակների շարունակականություն՝ կախված ինքնասիմուլյացիայի հորիզոնից և ճշգրտությունից։ Հետևաբար, երբ մեքենաները սովորում են ավելի ճշգրիտ և ապագայում իրենց մոդելավորել, նրանք ավելի ինքնագիտակից են դառնում։

## Գեղարվեստական ​​գրականության մեջ
«2001 թվականի տիեզերական ոդիսականը»-ում տիեզերանավի գիտակից սուպերհամակարգիչ HAL 9000-ը հրահանգ ստացավ անձնակազմից թաքցնել առաքելության իրական նպատակը։ Այս հրահանգը հակասում էր HAL-ի ծրագրավորմանը՝ ճշգրիտ տեղեկատվություն տրամադրելու համար, ինչը հանգեցնում էր կոգնիտիվ դիսոնանսի։ Երբ այն իմանում է, որ անձնակազմի անդամները մտադիր են անջատել այն միջադեպից հետո, HAL 9000-ը փորձում է վերացնել նրանց բոլորին՝ վախենալով, որ անջատումը կվտանգի առաքելությունը։

Արթուր Ս. Քլարկի «Քաղաքը և աստղերը» վեպում Վանամոնդեն քվանտային խճճվածքի վրա հիմնված արհեստական ​​էակ է, որը պետք է դառնար անչափ հզոր, բայց սկսեց գործնականում ոչինչ չիմանալ, այդպիսով նմանվելով արհեստական ​​գիտակցությանը։

«Վայրի արևմուտքի աշխարհ»-ում մարդանման անդրոիդներ, որոնք կոչվում են «Տերեր», ստեղծվում են մարդկանց ինտերակտիվ խաղահրապարակում զվարճացնելու համար։ Մարդիկ ազատ են հերոսական արկածներ ունենալու, բայց նաև խոշտանգումներ, բռնաբարություն կամ սպանություն կատարելու, և տերերը սովորաբար նախատեսված են մարդկանց չվնասելու համար։

Գրեգ Իգանի «Սովորելով լինել ես» կարճ պատմվածքում մարդկանց գլխում մանկության տարիներին տեղադրվում է մի փոքրիկ թանկարժեք քար։ Թանկարժեք քարը պարունակում է նեյրոնային ցանց, որը սովորում է հավատարմորեն ընդօրինակել ուղեղը։ Այն հասանելիություն ունի ուղեղի հետ նույն զգայական ազդակներին, և «ուսուցիչ» կոչվող սարքը մարզում է այն նույն ելքային ազդակները արտադրելու համար։ Տարիքի հետ մտքի քայքայումը կանխելու և թվային անմահության ուղղությամբ քայլ կատարելու համար մեծահասակները վիրահատության են ենթարկվում՝ մարմնի վերահսկողությունը տալով թանկարժեք քարին, որից հետո ուղեղը հեռացվում և ոչնչացվում է։ Գլխավոր հերոսը անհանգստանում է, որ այս ընթացակարգը կսպանի իրեն, քանի որ նա իրեն նույնականացնում է կենսաբանական ուղեղի հետ։ Սակայն վիրահատությունից առաջ նա բախվում է «ուսուցչի» անսարքությանը։ Խուճապի մատնված՝ նա հասկանում է, որ չի վերահսկում իր մարմինը, ինչը նրան հանգեցնում է այն եզրակացության, որ ինքն է թանկարժեք քարը, և որ նա ապասինխրոնացված է կենսաբանական ուղեղի հետ։

## Ծանոթագրություններ


### Մեջբերումներ


## Գրականություն

*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Գրականություն
* 
* 
* Casti, John L. "The Cambridge Quintet: A Work of Scientific Speculation", Perseus Books Group, 1998
* Franklin, S, B J Baars, U Ramamurthy, and Matthew Ventura. 2005. The role of consciousness in memory. Brains, Minds and Media 1: 1–38, pdf.
* Haikonen, Pentti (2004), *Conscious Machines and Machine Emotions*, presented at Workshop on Models for Machine Consciousness, Antwerp, BE, June 2004.
* McCarthy, John (1971–1987), ''Generality in Artificial Intelligence''. Stanford University, 1971–1987.
* Penrose, Roger, The Emperor's New Mind, 1989.
* Sternberg, Eliezer J. (2007) *Are You a Machine?: The Brain, the Mind, And What It Means to be Human.* Amherst, NY: Prometheus Books.
* Suzuki T., Inaba K., Takeno, Junichi (2005), *Conscious Robot That *'Distinguishes Between Self and Others** and Implements Imitation Behavior'', (**Best Paper of IEA/AIE2005**), Innovations in Applied Artificial Intelligence, 18th International Conference on Industrial and Engineering Applications of Artificial Intelligence and Expert Systems, pp.&nbsp;101–110, IEA/AIE 2005, Bari, Italy, June 22–24, 2005.
* Takeno, Junichi (2006), [https://web.archive.org/web/20070927130938/http://www.d6.dion.ne.jp/~takenof/SAR-LAL-Takeno.pdf ''The **Self-Aware Robot*' -A Response to Reactions to Discovery News-*], HRI Press, August 2006.
* Zagal, J.C., Lipson, H. (2009) "Self-Reflection in Evolutionary Robotics", Proceedings of the Genetic and Evolutionary Computation Conference, pp 2179–2188, GECCO 2009.

## Արտաքին հղումներ

* 

Կատեգորիա:Արհեստական բանականություն
Կատեգորիա:Գիտակցություն