Աբետալիպոպրոտեինեմիա

**Աբետալիպոպրոտեինեմիա**  (հայտնի է նաև որպես՝ Բասեն-Կորնցվայգի համախտանիշ, միկրոսոմային եռգլիցերիդային փոխադրող սպիտակուցի անբավարարության հիվանդություն և բետալիպոպրոտեինների անբավարարության համախտանիշ), խանգարում, որը բնութագրվում է սննդից ճարպերի և ճարպալույծ վիտամինների կլանմամբ։ Այն առաջանում է միկրոսոմային եռգլիցերիդներ փոխադրող սպիտակուցի մուտացիայի հետևանքով, ինչը հանգեցնում է B-48 և B-100 ապոլիպոպրոտեինների անբավարարության։ Վերջիններս օգտագործվում են համապատասխանաբար քիլոմիկրոնների և շատ ցածր խտության լիպոպրոտեինների սինթեզի ու արտահանման համար։ Այն չպետք է շփոթել ընտանեկան դիսբետալիպոպրոտեինեմիայի հետ։

Այն հազվադեպ հանդիպող աուտոսոմ ռեցեսիվ հիվանդություն է։

## Նկարագրություն
### Ախտանիշներ
Սկզբնական ախտանիշները սովորաբար ի հայտ են գալիս մանկության տարիքում, ներառյալ՝

* Աճի հապաղում (մանկական տարիքում աճի ձախողում),
* Ստեատոռեա (ճարպոտ, գունատ կղանք),
* Փրփրոտ կղանք,
* Գարշահոտ կղանք,
* Արտահայտված (փքված) որովայն,

Կյանքի ընթացքում լրացուցիչ ախտանիշների ի հայտ գալու հաճախականությունը տարբեր է և մեծանում է տարիքի հետ։ Դրանք կարող են ներառել՝

* Մտավոր հետամնացություն/զարգացման հապաղում,
* Ատաքսիա (հավասարակշռության և շարժման հետ կապված խնդիրներ),
* Մկանային թուլություն,
* Ոչ հստակ խոսք (դիզարթրիա),
* Լորդոզ (ողնաշարի գոտկային հատվածի ծռվածություն) և կիֆոսկոլիոզ (ողնաշարի վերին հատվածի ծռվածություն),
* Տեսողության պրոգրեսիվող վատթարացում,
* Ռեֆլեքսների և պրոպրիոցեպցիայի (մարմնի դիրքի զգացողության) խնդիրներ։

### Նշաններ
* Ականթոցիտոզ,
* Պիգմենտային ռետինիտ (գունակային ցանցաթաղանթաբորբ),
* Արյան մեջ խոլեսթերինի ցածր մակարդակ։

## Առանձնահատկություններ
Աբետալիպոպրոտեինեմիան ազդում է սննդային ճարպերի, խոլեսթերինի և որոշ վիտամինների ներծծման վրա: Այս խանգարմամբ տառապող մարդիկ ի վիճակի չեն արտադրել որոշակի լիպոպրոտեիններ, որոնք մոլեկուլներ են՝ կազմված սպիտակուցներից և համակցված խոլեսթերինի և եռգլիցերիդներ կոչվող հատուկ ճարպերի հետ: Սա հանգեցնում է բազմավիտամինային անբավարարության՝ ազդելով ճարպալույծ վիտամիններ A-ի, D-ի, E-ի և K-ի վրա։ Այնուամենայնիվ, առաջացող հետևանքներից շատերը պայմանավորված են վիտամին E-ի անբավարարությամբ։
մինի|ականթոցիտոզ՝ աբետալիպոպրոտեինեմիայով հիվանդի մոտ:
Ախտանիշներն ու նշանները տարբերվում են և յուրաքանչյուր մարդու մոտ յուրովի են դրսևորվում: Ընդհանուր առմամբ, անհատների 80–99%-ի մոտ նկատվում է ճարպերի և ճարպալույծ վիտամինների ներծծման խանգարում (մալաբսորբցիա): Այս հիվանդությունն ունեցող մարդկանց մոտավորապես 30–79%-ի մոտ դրսևորվում են ախտանիշներ՝ կապված ցանցաթաղանթի պիգմենտացիայի շեղումների, ատաքսիայի, մկանային հիպոտոնիայի կամ ջլային ռեֆլեքսների նվազման հետ։

Աբետալիպոպրոտեինեմիայի նշաններն ու ախտանիշները հայտնվում են կյանքի առաջին ամիսներին (քանի որ ենթաստամոքսային գեղձի լիպազն այդ ժամանակահատվածում ակտիվ չէ)։ Դրանք կարող են ներառել քաշի ավելացում և աճի հապաղում, լուծ, էրիթրոցիտների ոչ նորմալ փշաձև տեսք (ականթոցիտոզ) և ճարպոտ, գարշահոտ կղանք (ստեատոռեա)։ Կղանքը կարող է պարունակել ճարպի մեծ կտորներ և արյուն: Մանկահասակ երեխաների մոտ հաճախ ի հայտ են գալիս ստամոքսաղիքային խնդիրներ՝ պայմանավորված ճարպերի վատ ներծծմամբ, ինչը նաև նպաստում է ստեատոռեայի առաջացմանը: Այս խանգարման այլ առանձնահատկություններ կարող են զարգանալ ավելի ուշ մանկության տարիներին և հաճախ ենթադրում են նյարդային համակարգի գործառույթը: Դրանք կարող են ներառել մկանների վատ կոորդինացիա, հավասարակշռության և շարժման դժվարություններ (ատաքսիա) և ցանցաթաղանթի (աչքի հետին հատվածում գտնվող լուսազգայուն շերտի) պրոգրեսիվող դեգեներացիա, որը կարող է հանգեցնել գրեթե կուրության (վիտամին A-ի՝ ռետինոլի անբավարարության պատճառով)։ Չափահասների մոտ կարող են ի հայտ գալ հավասարակշռության և քայլելու հետ կապված աճող դժվարություններ: Աբետալիպոպրոտեինեմիայի նշանների և ախտանիշների մեծ մասը վիտամինների խիստ անբավարարության, հատկապես վիտամին E-ի անբավարարության հետևանք են, ինչը սովորաբար հանգեցնում է տեսողական խնդիրների՝ ողնուղեղ-ուղեղիկային և հետին սյուների ուղիների դեգեներացիայի հետ մեկտեղ:

## Գենետիկա
աջից|մինի|Աբետալիպոպրոտեինեմիան ունի ժառանգման աուտոսոմային ռեցեսիվ տիպ։
Միկրոսոմային եռգլիցերիդներ փոխադրող սպիտակուցի գենի մուտացիաները կապված են այս ախտաբանության հետ (ապոլիպոպրոտեին B-ի անբավարարության կամ ապոլիպոպրոտեին B-ի դեֆիցիտի հետ)։

MTTP գենը հրահանգներ է տալիս միկրոսոմային եռգլիցերիդների փոխադրող սպիտակուցին, որն անհրաժեշտ է բետա-լիպոպրոտեինների ստեղծման համար։ Այս լիպոպրոտեիններն անհրաժեշտ են սննդակարգից ճարպերի, խոլեսթերինի ու ճարպալույծ վիտամինների կլանման և արյան հոսքով այդ նյութերի արդյունավետ տեղափոխման համար։ Այս գենի մուտացիաների մեծ մասը հանգեցնում է ոչ նորմալ, կարճ միկրոսոմային եռգլիցերիդներ փոխադրող սպիտակուցի արտադրությանը, ինչը կանխում է օրգանիզմում բետա-լիպոպրոտեինների բնականոն ստեղծումը։ MTTP-ի հետ կապված մուտացիաները ժառանգվում են աուտոսոմային ռեցեսիվ սկզբունքով, ինչը նշանակում է, որ հիվանդության առաջացման համար գենի երկու շղթաներն էլ պետք է լինեն վնասված։

Հիվանդությունը չափազանց հազվադեպ է հանդիպում։ 1950 թվականին բժիշկներ Բասենի և Կորնցվեյգի կողմից հայտնաբերվել և ամբողջ աշխարհում արձանագրվել է մոտ 100 դեպք։

## Առաջացման մեխանիզմ
Աբետալիպոպրոտեինեմիան ազդում է բազմաթիվ ֆիզիոլոգիական համակարգերի վրա՝ հատկապես նյարդային և կմախքային համակարգերի: Նյարդային գործառույթի խաթարումը ներառում է ռեֆլեքսների կորուստ, խոսքի խանգարումներ, դող (տրեմոր) կամ մկանային ոչ կամային ցնցումներ (տիկեր), կամ ծայրամասային նեյրոպաթիա (գլխուղեղից և ողնուղեղից դուրս գտնվող նյարդերի վնասում): Ծայրամասային նեյրոպաթիան առաջացնում է զգայունության կորուստ, թուլություն կամ թմրածություն և ցավ վերջույթներում՝ ծակծկոցի, այրոցի կամ մրջյունների վազքի զգացողության միջոցով։ Կմախքային համակարգի փոփոխությունները հաճախ ներառում են լորդոզ, կիֆոսկոլիոզ կամ կորաթաթություն (pes cavus):

Բուժում չիրականացնելու դեպքում հիվանդության լրացուցիչ բարդությունները ներառում են կուրություն, մտավոր ունակությունների հետընթաց, ատաքսիա, ծայրամասային նյարդերի գործառույթի կորուստ։

## Ախտորոշում
Աբետալիպոպրոտեինեմիայի սկզբնական հետազոտությունը սովորաբար բաղկացած է կղանքի նմուշառումից, արյան ծայրամասային քսուքի հետազոտությունից և քաղցած վիճակում լիպիդային ցուցանիշների ստուգումից, սակայն այս թեստերը հաստատող չեն: Հիվանդությունը հազվադեպ է հանդիպում, և այն ախտորոշելու համար անհրաժեշտ է գենետիկական թեստի իրականացում, որը սովորաբար սկզբնական փուլում չի արվում։ Սակայն նախածննդյան թեստավորումը կարող է հասանելի լինել բարձր ռիսկ ունեցող հղիությունների համար (եթե երկու ծնողներն էլ կրողներ են, կամ եթե ծնողներից մեկը ունի երկու շղթաների մուտացիա, իսկ մյուսը՝ կրող է)։

Արյան քսուքում առկա են ականթոցիտներ։ Քանի որ քիլոմիկրոնների յուրացումը բացակայում է կամ շատ քիչ է՝ դրանց մակարդակը պլազմայում մնում է ցածր:

Զստաղու կողմից ճարպը կլանելու անկարողությունը հանգեցնում է ստեատոռեայի կամ կղանքում ճարպի առկայության: Արդյունքում, սա կարող է կլինիկորեն ախտորոշվել, երբ նկատվում է գարշահոտ կղանք: Բնորոշ է նաև պլազմայում քիլոմիկրոնների ցածր մակարդակ: Ապոլիպոպրոտեին B-ն բացակայում է: Աղիքային բիոպսիայի ժամանակ էնտերոցիտներում (աղիքային բջիջներում) տեսանելի են լիպիդներ պարունակող վակուոլներ: Այս խանգարումը կարող է հանգեցնել նաև լյարդում ճարպի կուտակման (լյարդի ստեատոզ): Քանի որ աղիքի էպիթելային բջիջները չունեն ճարպերը քիլոմիկրոնների մեջ տեղավորելու ունակություն, լիպիդները կուտակվում են բջջի մակերեսին՝ խաթարելով պատշաճ կլանման համար անհրաժեշտ գործառույթները։

Մի շարք հարակից խանգարումներ դրսևորվում են աբետալիպոպրոտեինեմիայի նման ախտանիշներով, ինչը օգնում է տարբերակիչ ախտորոշում իրականացնելիս: Այդ խանգարումներից են

* PCSK9 գենի գործառույթի կորստի (Loss-of-function) մուտացիաները,
* ANGPTL3 գենի գործառույթի կորստի (Loss-of-function) մուտացիաները և այլն

## Բուժում
Բուժումը սովորաբար բաղկացած է խիստ սննդակարգից, որը ներառում է վիտամին E-ի մեծ քանակություն։ Վիտամին E-ի բարձր դեղաչափերով թերապիան օգնում է օրգանիզմին վերականգնել և արտադրել լիպոպրոտեիններ, որոնց պակասը  ունենում են աբետալիպոպրոտեինեմիայով հիվանդները: Վիտամին E-ն նաև օգնում է պահպանել մաշկի և աչքերի առողջությունը. հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հիվանդ տղամարդիկ կյանքի ուշ շրջանում ունենում են տեսողության խնդիրներ: Որպես հավելում սովորաբար օգտագործվում են նաև միջին շղթայի ճարպաթթուներ և լինոլաթթու: Բուժումները նպատակ ունեն նաև դանդաղեցնել նյարդային համակարգի շեղումների առաջընթացը: Ֆիզիոթերապիայի կամ էրգոթերապիայի միջոցով բուժվում են շարժումների  զարգացման խանգարումը և մկանային թուլությունը։

Եռգլիցերիդների սննդակարգային սահմանափակումը նույնպես օգտակար է: Սննդաբանները հաճախ համագործակցում են համապատասխան մասնագետների հետ՝ իրենց պացիենտների համար բուժումներ մշակելու նպատակով։

## Կանխատեսում
Կանխատեսումը կարող է զգալիորեն տատանվել՝ կախված նյարդաբանական գործառույթի խանգարման ծանրությունից: Եթե բուժումը սկսվում է հիվանդության վաղ փուլում, նյարդաբանական հետևանքները կարող են դարձելի լինել և կանխել հետագա վատթարացումը։ Երկարաժամկետ կանխատեսումը բավականին լավ է մեծամասնության դեպքում՝ երբ հիվանդությունն ախտորոշվում և բուժվում է վաղ փուլում: Ուսումնասիրությունները ներկայացրել են կին պացիենտի, ում մոտ ախտորոշումը կատարվել էր 11 տարեկանում: Այն ախտորոշվել էր  բավական ուշ, սակայն պացիենտն ամուսնացել էր և 34 տարեկանում ծննդաբերել հասուն, առողջ երեխա: Նրա բուժումը ներառում էր վիտամին K (շաբաթական երկու անգամ 10 մգ), բետա-կարոտին (օրական 40,000 ՄՄ), վիտամին A (օրական 10,000 ՄՄ), վիտամին E (օրական 400 ՄՄ), վիտամիններ B6 և B12, կալցիում, մագնեզիում և աչքի կաթիլներ։

Վիտամինների տևական անբավարարությունը կարող է էլ ավելի վատթարացնել առողջական վիճակը: Մասնավորապես  վիտամին E-ի տևական պակասը կարող է հանգեցնել սահմանափակող ատաքսիայի և քայլվածքի խանգարումների զարգացմանը: Որոշ անհատների մոտ կարող է զարգանալ ցանցաթաղանթի դեգեներացիա և կուրություն: Առանց բուժման հիվանդությունը կարող է հանգեցնել նույնիսկ մահվան։

## Ընթացիկ հետազոտություններ
Աբետալիպոպրոտեինեմիայի հետազոտությունների հիմնական նպատակն է լրացնել այն ճարպալույծ վիտամինների քանակը, որոնց պակասն օրգանիզմն ունենում է այս հիվանդության ժամանակ: Նախորդ հետազոտությունները դիտարկել են վիտամին A-ի և E-ի ներերակային ներարկումների կարճաժամկետ օգտագործումը: Նպատակն է եղել պարզել, թե արդյոք այդ ներարկումները կդանդաղեցնեն պացիենտների ախտանիշների զարգացումը: Սակայն արդյունքներ չեն հրապարակվել։

Ավելի նոր հետազոտությունները կենտրոնացել են պացիենտների վիտամին E-ն լրացնելու տարբեր եղանակների վրա: 2018 թվականին Journal of Lipid Research ամսագիրը հրապարակեց մի հետազոտություն, որը փորձարկում էր վիտամին E-ի կլանման այլընտրանքային ձևերը: Ներկայումս վիտամին E-ն ամենահաճախը տրվում է ճարպալույծ վիտամին E ացետատի տեսքով: Ճարպերի վատ ներծծման (մալաբսորբցիա) պատճառով նախատեսված հավելումների յուրացումը զգալիորեն խաթարվում է:

Փորձարկվել են երկու տարբեր ձևեր՝ վիտամին E տոկոֆերսոլան և ալֆա-տոկոֆերոլ ացետատը: Հետազոտությունը եզրակացրել է, որ պլազմայում կենսամատչելիությունը չափազանց ցածր է եղել (համապատասխանաբար՝ 2,8% և 3,1%): Բացի այդ, պլազմայում տոկոֆերոլի կոնցենտրացիաները էականորեն չեն տարբերվում պացիենտների մոտ։

Այս հետազոտությունը նոր պատկերացում է տալիս վիտամին E-ի հավելումների վերաբերյալ և հուշում, որ անհրաժեշտ են հետագա հետազոտություններ վիտամին E-ի տարբեր ձևերի կիրառմամբ՝ որպես աբետալիպոպրոտեինեմիայի բուժման հնարավոր տարբերակներ։

Ներկայումս իրականացվում է կլինիկական հետազոտություն՝ ժառանգական ցանցաթաղանթի դեգեներատիվ հիվանդությունն ուսումնասիրելու նպատակով, որի համար հավաքագրվում են աբետալիպոպրոտեինեմիայով հիվանդներ։ Առկա է նաև երկրորդ կլինիկական հետազոտությունը, որը ներկայումս հավաքագրման փուլում է՝ ուսումնասիրելու այս հիվանդության ժամանակ լիպոֆիլ (ճարպալույծ) սննդանյութերի, օրինակ՝ լյուտեինի և կարոտինների անբավարարության հետևանքները ցանցաթաղանթի դեղին բծի գործառույթի վրա։

## Ծանորագրություն

Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ
Կատեգորիա:Հազվադեպ հանդիպող հիվանդություններ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակության բնածին խանգարումներ
Կատեգորիա:Նյութափոխանակության խանգարումներ