Ձեռնամարտ

մինի|250пкс|«Սվին դանակներով մարտ ռուսական գվարդիական գնդերի և թուրքական հետևակի միջև Սիստովոյի բարձունքներում, 1877 թվականի հունիսի 14-ին։» 
[thumb|right|250пкс|Սվին դանակով մարտը փոստային դրոշմանիշի վրա, [ԽՍՀՄ, 1943թվական]] 
thumb|250пкс|Ձեռնամարտի մարզումներ Խորհրդային բանակում, 1976 թվական
thumb|250пкс|right| Ամերիկյան մարտարվեստի հիմնադիր Մեթ Լարսենը ցուցադրում է խեղդող հնարք։
**Ձեռնամարտ**՝ կոպիտ ֆիզիկական ուժի ռացիոնալ օգտագործում՝ ըմբշամարտի հատուկ և հարվածային տեխնիկաների կիրառմամբ։

Ձեռնամարտը բաժանվում է մի քանի տեսակների․
* Մերձամարտ սառը զենքերի ակտիվ կիրառմամբ և դիմահար կրակոցներով (որպես մարտական գործողությունների տեսակ՝ ավելի լայն իմաստով)։
* Մարտ՝ առանց հրազենի կիրառման կամ ընդհանրապես առանց զենքի (ձեռքերով կամ ոտքերով կամ ձեռքի տակ գտնվող տարբեր առարկաներով), որի նպատակն է լիովին չեզոքացնել հակառակորդին՝ նրան անշարժացնելով, լուրջ վնասվածքներ պատճառելով կամ սպանելով։
* Ռազմական կիրառական գիտական և ուսումնական առարկա, որն ուսումնասիրում է մարտերում սառը զենքերի օգտագործումը կամ մարտն առանց զենքի։
* Մարզական մենամարտություն, որը սովորաբար համարվում է բանակի, նավատորմի, ռազմաօդային ուժերի և այլ ուժային կառույցների զինծառայողների պատրաստության համակարգի մի մասը։

## Պատմություն
Մինչև հրազենի ի հայտ գալը, ձեռնամարտը մարտական գործողությունների հիմնական ձևն էր (միակ այլընտրանքը նետողական զենքի կիրառումն էր): Սակայն հրազենի զարգացման հետ մեկտեղ ձեռնամարտի կարևորությունը նվազել է:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տարածված էր դարձել ձեռնամարտը խրամատներում։ Նման մարտերում զինվորները չէին կարող լիովին հույսը դնել իրենց սվին-դանակով հրացանների վրա, որոնք անհարմար էին նեղ խրամատում կռվելու համար։ Նման մարտերում օգտագործվում էին մահակներ, պղնձե կաստետներ, դանակներ և սակրավորային բահեր։

Այդ պատճառով, Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Մեծ Բրիտանիայում բացվեցին ռազմական բռնցքամարտի դպրոցներ, Ֆրանսիայում զինվորներին սկսեցին սովորեցնել ազգային սավատ մարտարվեստին և ձեռնափայտով սուսերամարտին, իսկ ամերիկյան նավատորմում սկսեցին սովորեցնել ջիու-ջիցսու: Նիլ Օզնոբիշինը, որը Մոսկվայի բռնցքամարտի չեմպիոն էր և 1918-1926 թվականներին զբաղվում էր Կարմիր բանակի զինվորների ձեռնամարտի ուսուցմամբ, իր փորձը համակարգել է 1930 թվականին հրատարակված «Ձեռնամարտի արվեստը» գրքում: 1940 թվականին ԽՍՀՄ-ում հրատարակվեց Վլադիսլավ Վոլկովի «Սամբո՝ ինքնապաշտպանություն առանց զենքի դասընթացը»՝ որպես դասագիրք ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի դպրոցների համար:
Բրիտանացի զինվոր Ուիլյամ Ֆեյրբեյրնը կարևոր դեր է խաղացել Եվրոպայի և Միացյալ Նահանգների բանակներում ձեռնամարտի զարգացման գործում: Նա 1930-ական թվականներին ծառայել է Շանհայի քաղաքային ոստիկանությունում, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մարզել է բրիտանական կոմանդոսներին և ԱՄՆ բանակի ռեյնջերներին: 1942 թվականին նա իր գիտելիքները ամփոփել է «Get Tough!» ձեռնարկում:

Երբ ԽՍՀՄ-ն 1950 թվականի հոկտեմբերի 24-ին հրամանագիր ստորագրեց քառասունվեց հատուկ նշանակության բանակային վաշտերի ստեղծման մասին, Անատոլի Խարլամպիևը ստանձնեց զինվորներին ձեռնամարտի պատրաստելու մեթոդներ մշակելու խնդիրը։ 1969 թվականին նրա օգնությամբ Ռյազանի բարձրագույն օդադեսանտային հրամանատարական դպրոցում անցկացվեցին ԽՍՀՄ-ում կարատեի առաջին ցուցադրական ելույթը։ Կարատեն հետագայում ներառվեց ԽՍՀՄ օդադեսանտային ուժերի մարզական ծրագրում, չնայած պաշտոնապես անցկացվում էին ձեռնամարտի պարապմունքներ։ Իսկ երբ 1980-ականների սկզբին ԽՍՀՄ-ն քրեականացրեց «կարատեի անօրինական մարզումները», «կարատե» տերմինն ամբողջությամբ փոխարինվեց «ձեռնամարտով»։ Բանակային ձեռնամարտը որպես ռազմական կիրառական սպորտաձև ի հայտ եկավ 1979 թվականին, երբ Կաունասի 7-րդ գվարդիական օդադեսանտային դիվիզիայի մարզական բազայում անցկացվեց ԽՍՀՄ օդադեսանտային ուժերի առաջին առաջնությունը։ Այդ ժամանակվանից ի վեր օդադեսանտային ուժերի բանակային ձեռնամարտի առաջնությունները անցկացվում էին ամեն տարի։ 
ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ը և ԽՍՀՄ ՆԳՆ-ն ստեղծեցին ձեռնամարտի իրենց սեփական դպրոցը: Քանի որ ձեռնամարտի այս ձևի մրցումները կազմակերպում էր «Դինամո» մարզական ընկերությունը, այն հայտնի դարձավ որպես «ձեռնամարտի Դինամո տարբերակ»: ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի սպաների պատրաստության դասընթացի ժամանակ, որը հիմնադրվել էր 1969 թվականին, դասավանդվում էր Բորիս Վասյուկովի կողմից մշակված ձեռնամարտի մեթոդիկան։

Աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում զինվորականներին ու ոստիկաններին սովորեցնում են ոչ միայն անզեն ձեռնամարտի, այլև նաև մերձամարտի՝ ինչպես հրազենով և սառը զենքով, այնպես էլ առանց դրանց, ինչպես նաև ցանկացած հատուկ կամ ձեռքի տակ եղած միջոցներով: Ընդ որում, բանակային և ոստիկանական ձեռնամարտի մեթոդները տարբերվում են, քանի որ առաջինում նպատակը հակառակորդի հնարավորինս արագ ֆիզիկական վերացումն ու գոյատևումն է, մինչդեռ երկրորդում՝ հանցագործի ձերբակալումը: Չնայած երբեմն զինվորականը հակառակորդին պետք է ողջ վերցնի, մինչդեռ ոստիկանը այլընտրանք չի մնում, քան հանցագործին ոչնչացնելը: Ամեն դեպքում, մերձամարտի երկու տեսակներում էլ, ի տարբերություն մարտարվեստների, օգտագործվում են շատ դաժան հնարքներ:

## Ձեռնամարտը բանակային պատրաստության մեջ ԽՍՀՄ-ում (մինչև 1941 թվականը)
Հայրենական մեծ պատերազմի նախօրեին ձեռնամարտը դասավանդվում էր ձեռնարկների և ուղեցույցների հիման վրա: Ընդ որում, մշակվել են ձեռնամարտի գերատեսչական համակարգեր: Մարտը սվին դանակով կազմում էր մարզումների հիմքը: Առանձին ուսումնասիրվում էր անզեն հակառակորդի, ինչպես նաև հրազենով ու սառը զենքով զինված հակառակորդի դեմ մարտական տեխնիկան: Դանակով մարտարվեստը նույնպես առանձին դասավանդվում էր հատուկ առաջադրանքների համար: 1930-ականների սկզբից ձեռնամարտը ներառվեց Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի զորքերի մարզական ծրագրում: 1940-ականների կեսերին «Դինամո» կամավորական մարզական ընկերությունում խմբակի բացմամբ ձեռնամարտը ձերքբերեց նաև մարզական ուղղվածություն։

### Ձեռնամարտն որպես մարտարվեստ ԽՍՀՄ-ում
1984 թվականին ԽՍՀՄ-ում կարատեի արգելքի ժամանակ շատ կարատեի մարզիչներ դարձան ձեռնամարտի մարզիչներ։ Մարզումները հատկապես հեշտ էր կազմակերպել «Դինամո» սպորտային ընկերության խմբակներում, ոստիկանությունում, բանակում և նավատորմում:

## Տես նաև
* Կարատե
* Ջիու-ջիցսու
* Սամբո
* Ձյուդո

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Об утверждении правил вида спорта «Рукопашный бой», Министерство спорта Российской Федерации, приказ от 19 ноября 2014 г. № 916

Կատեգորիա:Մարտարվեստի տեսակներ
Կատեգորիա:Ռազմարվեստ