Կռունկներ (երգ)

**«Կռունկներ»** (), պատերազմի զոհերին նվիրված երգ, որի երաժշտության հեղինակը երգահան Յան Ֆրենկելն է, խոսքերի հեղինակը` Ռասուլ Համզաթովը, ավարերեն խոսքերը ռուսերեն թարգմանել է Նաում Գրեբնևըː Ռուսաստանում և ամբողջ աշխարհում պատերազմի մասին ռուսալեզու լավագույն և սիրված երգերից մեկն էː 

Հեղինակները երգի նոտաների առաջին հրատարակությունը նախաբանել են ձոնով՝ երգի առաջին կատարող «Մարկ Բեռնեսին, ում համար այս երգը դարձել է վերջինը»։

## Ստեղծման պատմություն
### «Կռունկներ» բանաստեղծություն

#### Խոսքերի հեղինակ` Ռասուլ Համզաթով
[մինի|250x250փքս|Կռունկների երկու [Թռչունների չու|երամ]]
[մինի|Հիրոսիմայի Խաղաղության հուշահամալիրի այգու տարածքում ապակե պահարաններ, որոնք լի են օրիգամի թղթե կռունկներով՝ ի պատիվ [Սադակո Սասակի|Սադակո Սասակիի, որն իր կարճ կյանքի ամեն օր թղթե կռունկ էր պատրաստում, մինչև որ վերջնականապես մահացավ լեյկեմիայից։ ]]
մինի|Սադակո Սասակիի արձանը, որը Համզաթովի մոտիվացումներից մեկն է եղել

Դաղստանցի բանաստեղծ, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության անդամ Ռասուլ Համզաթովը գրել է «Կռունկներ» բանաստեղծությունն իր մայրենի լեզվով՝ ավարերենով, իսկ կռունկների թեման ոգեշնչվել է Հիրոսիմայում գտնվող Խաղաղության հուշահամալիր այցելությունից և Սադակո Սասակի անունով ճապոնացի աղջկա հուշարձանից, որը տառապում էր ատոմային պայթյունից առաջացած լեյկեմիայիցː Կռունկներն իրենց ուրույն տեղն ունեն նաև ռուսական մշակույթում, որի հետ Համզաթովը շատ մոտիկից ծանոթ է եղել որպես ռուս դասական պոեզիայի թարգմանիչ։

Բացի այդ բանաստեղծության ստեղծման մի շարք նախադրյալներ են եղել.Ճապոնիայից դեպի տուն` ԽՍՀՄ թռիչքի ընթացքում Համզաթովը մոր մասին էր խորհում, ում մահվան լուրը ստացել էր Ճապոնիայում եղած ժամանակ: Նա հիշում էր նաև իր ավագ եղբորը՝ Մագոմեդին, ով զոհվել էր Սևաստոպոլի մերձակայքում տեղի ունեցած մարտերում, հիշում էր մեկ այլ ավագ եղբոր՝ անհայտ կորած ծովային նավաստի Ախիլչիին և մյուս մտերիմ մարդկանց, ովքեր զոհվել էին Հայրենական մեծ պատերազմում, որի արդյունքը հաղթանակն էր նացիստական Գերմանիայի և նրա դաշնակից՝ Ճապոնիայի նկատմամբ։ Այդպիսով, Համզաթովի կռունկները և՛ ավարական, և՛ ռուսական կռունկներ են։

Թռչուն դարձած զոհված զինվորի կերպարը Ռասուլ Համզաթովը ստեղծել էր ավելի վաղ՝ իր պատանեկության տարիներին, 1948 թվականին քիչ հայտնի «Ճախրողները» բանաստեղծության մեջ (նույնպես հասանելի է Ն. Գրեբնևի թարգմանությամբ), որտեղ աղջիկները ճանաչում են իրենց սիրելի, մահացած ջիգիթներին՝ երկնքում թռչող թռչունների երամի մեջ։ 

1968 թվականին Համզաթովը զարգացրել է այս կերպարը և այն հասցրել կատարելության «Կռունկներ» բանաստեղծության մեջ: Այս հզոր կերպարը բանաստեղծի յուրօրինակ ստեղծածն է, որը փոխառված չէ համաշխարհային բանահյուսությունից կամ այլ գրական ստեղծագործություններիցː

#### Ռուսերեն թարգմանիչ` Նաում Գրեբնև
Նաում Գրեբնևի թարգմանությամբ «Կռունկներ» բանաստեղծությունը տպագրվել է «Նովի Միր» թիվ 4 ամսագրում 1968 թվականինː Այն սկսվում է այսպես.

Նաում Գրեբնևը արևելյան պոեզիայի, նրա դասականների և բանահյուսության հայտնի բանաստեղծ թարգմանիչ է եղել։ Նրա թարգմանությամբ կամ մասնակցությամբ հրատարակվել է ավելի քան 150 գիրք։ Հայրենական մեծ պատերազմից հետո նա Գրականության ինստիտուտում սովորել է Համզաթովի հետ, և այդ ժամանակվանից էլ սկսվել է նրանց բարեկամությունն ու համագործակցությունը։ Գրեբնևը թարգմանել է նաև բանաստեղծի հոր՝ Գամզատ Ցադասայի բանաստեղծությունները։ 

Գրեբնևը պատերազմին բախվել է հենց սկզբից. այն ժամանակ նա ծառայում էր սահմանին, Բրեստի մոտ: Նահանջելով Կարմիր բանակի հետ՝ Գրեբնևը հայտնվել է Խարկովի (Իզյում-Բարվենկովո) շրջապատման մեջ և այն քչերից էր, ում հաջովել է դուրս գալ շրջափակումից, ապա անցել է Սևերսկի Դոնեցը և կռվել Ստալինգրադում: Երեք անգամ վիրավորվել է, իսկ 1944 թվականի հունվարի 12-ին ստացած վերջին վերքից հետո նրա համար պատերազմն ավարտվել է։ Գրեբնևը վերնագրել է պատերազմի մասին իր հուշերն այսպես. «Պատերազմն ամենալուրջ իրադարձությունն էր իմ կենսագրության մեջ»: «Կռունկներ» բանաստեղծության իր թարգմանության մեջ բանաստեղծ-թարգմանիչը ներառել է պատերազմի հետ կապված իր սեփական փորձառություններն ու զգացմունքները:

### Երգի ստեղծում. Մարկ Բեռնես
Ամսագրում տպագրված «Կռունկներ» բանաստեղծությունը կարող էր մնալ Ռասուլ Համզաթովի և Նաում Գրեբնևի ուշագրավ գործերից մեկը միայն, եթե այն չգրավեր արդեն լեգենդար դարձած Մարկ Բեռնեսի ուշադրությունը, ով մշտապես կարդում էր շատ բանաստեղծություններ՝ նոր երգի համար բառեր որոնելով: 

 

Ինքը՝ Բեռնեսը, պատերազմին չի մասնակցել։ Բայց եղել է Տաշքենդում (1941-1944), որտեղ տարհանվել էին երկրի  կինոստուդիաները, և ակտիվ մասնակցություն է ունեցել ռազմական թեմաներով ֆիլմերի նկարահանումներին՝ խաղալով զինվորների և հրամանատարների դերեր։ Հատկապես լավ էր ստացվում նրա կատարմամբ պատերազմի մասին երգերըː Պատերազմը դարձել է նրա անձնական թեման:

#### Ռուսերեն տեքստի փոփոխությունների պատմություն
Ռասուլ Համզաթովը մեծ հարգանք է տածել Բեռնեսի նկատմամբ և գիտեր այլ բանաստեղծներից, որ երբ նա պնդում էր, որ տեքստի մեջ պետք է փոփոխություններ կատարել, ապա տեքստը դրանից ավելի վատը չէր դառնումː

Կատարվել են նաև որոշ այլ փոփոխություններ և կրճատումներ։ Բանաստեղծ Կոնստանտին Վանշենկին, ով «Կռունկների» տեքստի վրա Բեռնեսի աշխատանքի ականատեսն է եղել, իր հուշերում նկարագրել է երգի վրա կատարված փոփոխությունների ընթացքըː

### Երաժշտության հեղինակ` Յան Ֆրենկել
Տեքստի վրա աշխատելուն զուգընթաց երաժշտության ստեղծման աշխատանքներ են տարվելː Մարկ Բեռնեսը նոր երգ գրելու խնդրանքով դիմել էր Յան Ֆրենկելին, ում հետ նախկինում բազմիցս համագործակցել էր։ 1941-1942 թվականներին Զենիթային ուսումնարանն ավարտելուց հետո Ֆրենկելը հնարավորություն է ստացել մասնակցել մարտերին և ծանր վիրավորվել էː Ռազմական թեման նույնպես հարազատ էր նրանː Բանաստեղծությունը հավանել է կոմպոզիտորըː Բայց երաժշտությունը տեքստի արդեն վերջնական տարբերակի հետ համապատասխանեցնելու խնդրի առաջ է կանգնել: Ֆրենկելը նույնիսկ չէր կարողանում գտնել ապագա մեղեդու ուրվագծերը... Միայն երկու ամիս անց նա որոշել է, որ ավելի լավ կլինի ապագա երգը սկսել վոկալիզով: Զարմանալիորեն, վոկալիզային մեղեդին համեմատաբար արագ է ծնվել, իսկ հետո մի շնչով առաջացել է հիմնական մեղեդին։ 

Կռունկներն առաջին անգամ հնչել են «Զեմլյանկա» խմբագրականում՝ պատերազմի վետերանների ավանդական հանդիպման ժամանակ «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթի խմբագրությունումː Այն ժամանակ այնտեղ ներկա են եղել մարշալ Կոնևը և այլ նշանավոր զինվորականներ։ 

### Երգի ձայնագրում
Մարկ Բեռնեսը «Կռունկներ» երգը ձայնագրել է ծանր հիվանդ վիճակում։ Նա արդեն դժվարությամբ էր շարժվում, բայց այնուամենայնիվ, 1969 թվականի հուլիսի 8-ին որդին նրան տարել է ստուդիա, որտեղ երգիչը երգը ձայնագրել է մեկ կատարմամբ։ Այս ձայնագրությունը նրա կյանքի վերջինն է դարձել (Մարկ Բեռնեսը մահացել է մեկ ամիս անց՝ օգոստոսի 16-ին): 

Ձայնագրությունն առաջին անգամ հրապարակվել է Բեռնեսի մահից անմիջապես հետո «Կռուգոզոր» (*Кругозор*)  խորհրդային ձայնային ամսագրի 1969 թվականի օգոստոսի համարում, իսկ տարեվերջին այն թողարկվել է «Վերջին ձայնագրություններ» մինի ալբոմում (թվականը հաստատվում է մատրիցային համարների աղյուսակով):

Բեռնեսի կատարողական ոճը շատ անհատական էր ու յուրահատուկ՝ նա ոչ այնքան երգում էր` երգելիս այնքան չէր ձգում բառերը, որքան «արտաբերում» էր երգի բառերը։ Լավ պոեզիայի համար, որտեղ յուրաքանչյուր բառ ծանրակշիռ դեր ունի, երբեմն նախընտրել է նման առանձնահատուկ կատարումը։ Եվ ԽՍՀՄ Կոմպոզիտորների միությունը երգի վերաբերյալ տարբեր են եղել արձագանքներըː Ֆրենկելի գործընկերներից շատերը նրան մեղադրել են մեղեդու պարզունակության և չափից դուրս սենտիմենտալության, նրա «բարդական» բնույթի և ոչ պահանջկոտ ունկնդիրների ճաշակին համապատասխանեցնելու մեջ։ Սակայն ժամանակն այլ բան է ապացուցել, և «Կռունկներ» երգն իսկապես հայտնի է դարձել: Շատ տարիներ անց բանաստեղծ Ե. Դոլմատովսկին երգի մասին տվել է իր գնահատականըː 

## Ժառանգություն. հուշարձաններ
* «Սպիտակ կռունկներ» հուշարձան» Գունիբում (Դաղստանի Հանրապետություն)

* Երգը հիշատակվում է Գեորգի Պոլոնսկու գրած «Կռունկի երգի» տողերում, որը Կիրիլ Մոլչանովի «Կապրենք մինչև երկուշաբթի» (*Доживём до понедельника*, 1968) գեղարվեստական ​​ֆիլմի գլխավոր երաժշտական ​​թեման է, որի սցենարը գրել է Պոլոնսկինː Երգը չի մտել ֆիլմի մեջ և թողարկվել է ֆիլմի թողարկումից միայն մի քանի տարի անցː

* «Կռունկներ» երգը հնչում է որպես լեյտմոտիվ հարավկորեական ամենահայտնի և պաշտամունքային «Ավազի ժամացույց» հեռուստասերիալներից մեկում, որը նկարահանվել է 1995 թվականին։
* 2014 թվականին «Անմահ գունդ» շարժման պաշտոնական խորհրդանիշը դարձել է *երկինք բարձրացող կռունկը՝ հնգաթև աստղի ֆոնի վրա*։ Նկարիչ Ալեքսեյ Շելեպովը, լոգոյի հեղինակը, ասել է. «Մենք ցանկանում էինք ստեղծել մի ցուցանակ, որը հեռու կլինի քաղաքական և քարոզչական խորհրդանիշներից և կլիշեներից, բայց, այնուամենայնիվ, ունենա պատմական շարունակականություն։ Կարևոր էր ստեղծել մի խորհրդանշան, որը հասկանալի կլիներ բոլոր տարիքի և սոցիալական խմբերի ներկայացուցիչներին։ Նշան` առանց կոմերցիոն ինտոնացիայի, բայց ժամանակակից։ Խնդիրը բարդ էր և հետաքրքիր։ Որպես սյուժե ես վերցրեցի «Կռունկներ» երգի պատկերը»։
* Մարկ Բեռնեսի կատարմամբ երգի ձայնագրությունը ներկայացված է «Ամերիկացիները» (ԱՄՆ) լրտեսական հեռուստասերիալում, «Դյադկովո» դրվագում (5-րդ եթերաշրջան, 2017):
* «Մանյունյա» հեռուստասերիալում (2021-2022, 1-ին եթերաշրջան, 1-ին սերիա) դպրոցական երգչախումբը երկու անգամ կատարում է «Կռունկներ» երգը (մեկ րոպեից պակաս հատվածներ):
* Մարկ Բեռնեսի կատարմամբ երգի ձայնագրությունը մի քանի անգամ հնչում է հոլանդական «De Dans van Natasja» («Նատաշայի պարը», 2022) գեղարվեստական ​​ֆիլմում։ Սցենարի հեղինակը և ռեժիսորը Ջոս Ստելինգն է։
* Թուրքմենական «Կարմիր վերարկու» (Gyzyl kürte - «Գյզըլ քյուրթե», Թուրքմենֆիլմ, 2022, ռեժիսոր՝ Սահիսալիխ Բայրամով) գեղարվեստական ​​ֆիլմի վերջում հնչում է «Կռունկներ» երգը թուրքմեներենով, որը թարգմանել է Թուրքմենստանի նախկին նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովըː
* «Կռունկներ» երգի ստեղծումից անմիջապես հետո ԽՍՀՄ-ում, իսկ ավելի ուշ՝ արտերկրում, այն վայրերում, որտեղ 1941-1945 թվականներին տեղի են ունեցել մարտեր, կանգնեցվել են ստելաներ և հուշարձաններ, որոնց կենտրոնական պատկերը թռչող կռունկներն են։ Այսպիսով, երգի կերպարը դարձել է Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակի խորհրդանիշ։
[մինի|Գազդանով եղբայրների հուշարձանը [Ձուարիկաու|Ձուարիկաուում]]
[մինի|«[Կռունկներ (հուշահամալիր)|Կռունկներ» հուշահամալիր  Սանկտ Պետերբուրգում]]
[մինի|[Սարատով|Սարատովի «Հաղթանակ» զբոսայգում 1941-1945 թվականների պատերազմում զոհվածների հիշատակին նվիրված «Կռունկներ» հուշարձանը (ճարտարապետ Յու. Մենյակին, 1982)]]
* 1972 թվականին քաղաքի մուտքի մոտ հայտնվել է թռչող կռունկներով բարձր կոթող Ուզբեկստանի Չիրչիկ քաղաքում (քանդակագործ Յու. Կիսելյով, ճարտարապետներ Ս. Սուտյագին և Յու. Կլեպիկով): Հուշարձանի հիմքում փորագրված են «Կռունկներ» երգի բանաստեղծության սկզբնական տողերը և հեղինակի անունը` *Ռասուլ Համզաթով*ː
* 1975 թվականին՝ նացիստական ​​Գերմանիայի նկատմամբ տարած հաղթանակի 30-ամյակի առթիվ, Ձուարիկաու գյուղում (Հյուսիսային Օսիա) կանգնեցվել է այս գյուղի բնակիչների պատերազմում զոհված Գազդանով յոթ եղբայրների (մայրը և կռունկները, քանդակագործ Սերգեյ Սանակոև) հուշարձանը։
* 1975 թվականին քաղաքի նացիստական Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի 30-ամյակի առթիվ Ռոստովի մարզի Շախտի քաղաքի մոտ զոհված զինվորների հիշատակին կանգնեցվել է «Չվերադարձածներին» հուշահամալիրը (քանդակագործ՝ Ա. Խարկով, ճարտարապետ՝ Ա. Պետրով)։ Բլրի վրա գտնվող ճանապարհի մի կողմում մոր կերպարն է, որը սպասում է ռազմաճակատ մեկնած երեխաներին. ճանապարհի մյուս կողմում ՝ բլրի վրա, երկու բարձր ստելաների վրա, թռչող կռունկների երամն է։ Նրանք երկար տարիներ կանգնած են այդպես` ճանապարհով բաժանված։ Համալիրի կազմի մեջ օգտագործվել են զանգեր, որը եկեղեցուց նվեր էː
* Կառուցվել է 1980 թվականին «Կռունկներ» հուշահամալիր  Սանկտ Պետերբուրգում, որտեղ հարթաքանդակի վրա օգտագործվել է նաև թռչող կռունկների մոտիվը։
* 1982 թվականին Սարատովի «Հաղթանակ» զբոսայգում հայտնվել է 1941-1945 թվականների պատերազմում զոհվածների հիշատակին նվիրված «Կռունկներ» հուշարձանը (ճարտարապետ Յու. Մենյակին)ː
* 1995 թվականի մայիսի 7-ին, Հաղթանակի 50-ամյակի կապակցությամբ, Կինել քաղաքի մոտ` Ալեքսեևկա գյուղում (Սամարայի մարզ) բացվել է պատերազմում զոհված ինը եղբայրների և նրանց մայրերի հիշատակին նվիրված *Վոլոդիչկինների ընտանիքի հուշարձանը*  (նրանց խորհրդանշում են ինը թռչող բրոնզե կռունկները, ճարտարապետ Յուրի Խրամով)ː
* 1995 թվականին Եմանժելինսկում (Չելյաբինսկի մարզ) տեղադրվել է հուշարձան՝ ի հիշատակ պատերազմում զոհված քաղաքի բնակիչների (հեղինակ ՝ Ի. Ֆրանկե), երկու ուղղահայաց սալերի վրա երկու թռչող կռունկներովː
* 2000 թվականին «Կուրսկի աղեղ» հուշահամալիրի (Կուրսկ, Կուրսկի աղեղ) վայրում նացիստների կողմիցգնդակահարված Կարմիր բանակի եղբայրական գերեզմանի վրա բացվել է նոր օբյեկտ` «Կուրսկի Անհայտ զինվորի» գրանիտե տապանաքարը` մի շարք կռունկներով, որոնք բարձրանում են երկինք (քանդակագործ Վլադիմիր Բարտենև)ː
* 2000 թվականին Լուգանսկում բացվել է հուշարձան՝ ի հիշատակ պատերազմի ավարտի 55-րդ տարեդարձի (քանդակագործ Եվգենի Չումակ). գետնից բարձրանալ փորձող վիրավոր կարմիրբանակայինի վերևով կռունկներ են թռչումː
* 2005 թվականի դեկտեմբերի 5-ին, Մոսկվայի ճակատամարտի 64-րդ տարեդարձին Վիդնոյե քաղաքում (Մոսկվայի մարզ) հայտնվել է «Կռունկներ» քանդակագործական կոմպոզիցիան (քանդակագործ Ալեքսանդր Ռոժնիկով)ː Համակենտրոնացման ճամբարի ցանկապատի սյուներ հիշեցնող երեք ստելաների միջև կռունկներ են պտտվում՝ ձգտելով փախչել։ Իսկ ներքևում, պատվանդանի վերևում, Անմար կրակ է վառվումː
* 2005 թվականի հունիսի 22-ին  Աշդոդ քաղաքում բացվել է «Հաղթանակի հուշարձան». երեք մույթեր կապույտ գլոբուսով, վերևում՝ երեք կռունկ, դաշնակիցների դրոշներ և «Կռունկներ» երգի տողերով հուշաքարː
* 2005 թվականի մայիսի 8-ին Լոս Անջելեսի Պլամմեր պարկում (Արևմտյան Հոլիվուդ, ԱՄՆ)ռուսախոս ներգաղթյալների ութամյա միջնորդություններից հետո տեղական իշխանությունները տեղադրել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված սովետական զինվորների հուշարձանը՝ կռունկների պատկերով և «Կռունկներ» երգի տեքստի առաջին չորս տողերով ռուսերեն և Պիտեր Թեմփեստի անգլերեն թարգմանությամբ (քանդակագործ ՝ Միխայիլ Նարուզեցկի): Հուշահամալիրը կառուցվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռուս վետերանների Լոս Անջելեսի ասոցիացիայի նախաձեռնությամբ, Արևմտյան Հոլիվուդ քաղաքի վարչակազմի աջակցությամբ, ձեռնարկատերերի և անհատների կամավոր նվիրատվությունների միջոցներովː
* 2015 թվականին նացիզմի դեմ տարած հաղթանակի 70-ամյակի կապակցությամբ  Վերխնայա Պիշմա քաղաքում հուշարձանի վերականգնումից հետո տեղադրվել են երկու մետաղապատ 16 մետրանոց ստելաներ, որոնք պսակված են թռչող կռունկներով (ճարտարապետ Ա. Լուդանենկովա)ː
* 2016 թվականի հունիսի 22-ին Օմսկ քաղաքում Մենդելեևի պողոտայի և Զաոզերնայա փողոցի խաչմերուկում Հաղթանակի 70-ամյակի պուրակում բացվել է «Կռունկներ» հուշարձանը (գլխավոր ճարտարապետ Անդրեյ Բորոդավկին)ː Քանդակագործական կոմպոզիցիան պատրաստված է բրոնզից, կառույցի բարձրությունը 4,5 մետր էː
* 2016 թվականին Սլովենիա հիշատակի գերեզմանատանը Սլովենիայում, Լյուբլյանայի կենտրոնի Ժալե գերեզմանատանը բացվել է «Սլովենիայում զոհված Ռուսաստանի և Խորհրդային Միության զավակների» հուշարձանը։ Կռունկների երամը երկինք է բարձրանում ութ ստելա` ըստ Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների տարիների քանակիː
* 2017 թվականին Կրասնոյարսկում բացվել է «Մեր հիշողության կռունկները» քանդակագործական կոմպոզիցիան՝ նվիրված «Հայրենական մեծ պատերազմի հաղթողներին» (քանդակագործ Դմիտրի Շավլիգին)ː Գրանիտե պատվանդանի վրա կրակ է բարձրանում, որի վրա բարձրանում են կռած չորս կռունկներ։ Հուշարձանի ընդհանուր բարձրությունը մոտ 8,5 մետր էː
* 2020 հունիսի 30-ին Ռժև քաղաքում Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտի 75-ամյակի կապակցությամբ՝ ի հիշատակ Ռժևի ճակատամարտում մեկ միլիոն երեք հարյուր հազար զոհվածների, բացվել է Ռժևի խորհրդային զինվորի հուշահամալիրː 25 մետր բարձրությամբ հուշարձանի հեղինակներն են (քանդակագործ Անդրեյ Կորոբցովը, ճարտարապետ Կոնստանտին Ֆոմինը տեսանելիորեն մարմնավորել են զոհված զինվորների թռչող կռունկների վերածված Համզաթովյան կերպարը)ː Ներքևում Ալ. Տվարդովսկու «Ես սպանվել եմ Ռժևի կողմերում» բանաստեղծության տողերն են. «*Մենք ընկանք հայրենիքի համար, Բայց այն փրկվեց»ː* Այս իրադարձության կապակցությամբ Ռուսաստանի Բանկը թողարկել է արծաթափայլ հուշադրամ` թռչող կռունկների ֆոնի վրա զինվորի կերպարի ռելիեֆային պատկերովː

## Երգի այլ կատարողներ
* Բացի Մարկ Բեռնեսից, «Կռունկներ» երգը կատարել են Յան Ֆրենկելը, Յուրի Գուլյաևը, Դրագան Ստոյնիչը[<sup>[sr]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/:sr:Dragan_Stojni%C4%87), Բոյան Կոդրիչը[<sup>[hr]</sup>](https://hy.wikipedia.org/wiki/:hr:Bojan_Kodri%C4%8D), Իոսիֆ Կոբզոնը, Վալերի Լեոնտևը, Մուսլիմ Մագոմաևը, Վիկտոր Պոյգույաչը «Սերեբրո» խումբը, Օլեգ պոգուդինը, Դմիտրի Խվորոստովսկի, Բատիրխան Շուկենով, «Վիսոկոսնի տարի» խումբը (Високосный год), Իլդար Աբդրազակով, Դնեպրոպետրովսկի ռոք երաժիշտներ, ԿորՎալՕԼԼ-ի գաղափարի հեղինակ և պրոդյուսեր Յուլիա Սավիչևա։
* Երգը եբրայերեն թարգմանել է Զեև Գեյսելը և կատարվում է Իսրայելում՝ ի հիշատակ զոհերի։
* Հունարենով (Οι γερανοί) երգը կատարել է 1987 թվականին Հարիս Ալեքսիուն։ Բանաստեղծության թարգմանությունը կատարել է Յանիս Ռիցոսը։
* 2003 թվականին Մարկ Ալմոնդը ձայնագրել է երգն անգլերեն տարբերակով *«The Storks» (Արագիներ)* իր «Heart on Snow» (*Սիրտը ձյան վրա*) ալբոմի համար։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Shemeta L.P.* Mark Bernes երգերում. - Կիև, 2008 թ. — 240 վրկ.
* 
* *Կազիև Շապի* . Ռասուլ Համզաթով. - M: Երիտասարդ գվարդիա, 2018 թ. — «Կռունկներ» պոեմի մասին՝ էջ. 250-257 թթ.

## Արտաքին հղումներ
* Ռասուլ Համզաթովը «Կռունկներ» երգի մասին.
* Նաում Գրեբնև. Պատերազմը ամենալուրջ իրադարձությունն էր իմ կենսագրության մեջ։

Կատեգորիա:1969 երաժշտությունում
Կատեգորիա:Խորհրդային երգեր
Կատեգորիա:Կռունկներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձաններ
Կատեգորիա:Հայրենասիրական երգեր
Կատեգորիա:Հիշատակում