Չաթ Մոս

**Չաթ Մոս** կամ **Չաթմոս,** տորֆային ճահճուտների մեծ տարածք, որը կազմում է Սալֆորդ քաղաքի (Մեծ Մանչեսթեր, Անգլիա), Ուիգան և Թրաֆորդ մետրոպոլիտեն թաղամասերի մի մասը։ Այն նաև կազմում է Մերսիսայդի Սուրբ Հելենս և Չեշիրի Ուորինգտոն մետրոպոլիտեն թաղամասերի մի մասը։  Գտնվելով Մանչեստրի նավարկելի ջրանցքից և Մերսի գետից հյուսիս, 8 կմ Մանչեստրից արևմուտք, այն զբաղեցնում է մոտ 27.5 կմ² տարածք:

Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ Չաթ Մոսը շուրջ 7000 տարեկան է, սակայն տորֆի ձևավորումը, կարծես, այնտեղ սկսվել է վերջին սառցե դարաշրջանի ավարտից հետո՝ մոտ 10,000 տարի առաջ։  Չաթ Մոսի տեղանքում տորֆի խորությունը տատանվում է 7-ից 9 մետրի սահմաններում։ Մեծ քանակությամբ  մելիորացիոն վերականգնողական աշխատանքներ են իրականացվել, մասնավորապես 19-րդ դարում, սակայն հողը ճահճուտի վերածվելուց խուսափելու համար դեռևս ջրահեռացման լայնածավալ ցանցի կարիք է զգացվում: Չաթ Մոսի մեծ մասն այժմ Մեծ Մանչեսթերի գյուղատնտեսական ամենամեծ հողատարածքն է, չնայած տարածքում գյուղատնտեսությունն անկում է ապրում։ Չաթ Մոսը նաև շրջանի ամենամեծ կիսաբնական անտառային տարածքն է։

Չաթ Մոսը Լիվերպուլի և Մանչեսթերի երկաթուղու կառուցումն ավարտին հասցնելու խոչընդոտ է եղել, մինչև որ Ջորջ Ստեֆենսոնը, Արևելյան Անգլիայի ճահճուտների մասնագետ Ռոբերտ Ստաննարդի խորհրդով, 1829 թվականին հաջողությամբ երկաթուղային գիծ է կառուցել դրա վրայով։ Լուծումը կայանում էր նրանում, որ գիծը պետք է «լողար» խրձերով և ճյուղերով հյուսված տարածքի վրայով, որը պատվելու էր խեժով և խճաքարով։ Այս վտանգավոր խորը տորֆային ճահճուտի տարածքում կայուն ռելսային հարթակի ստեղծումը գծի շինարարների առջև ծառացած ամենադժվար մարտահրավերներից մեկն է եղել։

Առաջին գնացքը Չաթ Մոսով անցել է 1830 թվականին, և գիծը մինչ օրս օգտագործվում է: 1976 թվականին ավարտված M62 մայրուղին հատում է Չաթ Մոսը՝ Իրլամից հյուսիս։ A580 ճանապարհը նույնպես հատում է ճահիճը՝ կազմելով Լիի, Լոութոնի և Աստլիի (Ուիգան մետրոպոլիտեն թաղամաս) սահմանը Ուորինգտոնի, Քալչեթի և Գլեյզբերիի, Քրոֆթի և Քենյոնի հետ։

1958 թվականին տորֆ արդյունահանողները ճահճուտի արևելյան մասում՝ Ուորսլիի մոտ, հայտնաբերել են հռոմեա-բրիտանական կելտի կտրված գլուխ, հնարավոր է՝ կելտական հեթանոսության զահաբերության արդյունք: Չաթ Մոսի 92 ''հա'' տարածքը, որը հայտարարվել է որպես Աստլիի և Բեդֆորդի Մոսեր, 1989 թվականին ճանաչվել է որպես հատուկ գիտական հետաքրքրության տարածք: Մոտակա Ռիսլի Մոսի և Հոլքրոֆթ Մոսի հետ մեկտեղ, Աստլի և Բեդֆորդ Մոսերը նույնպես ճանաչվել են որպես Եվրամիության հատուկ պահպանվող տարածք, որը հայտնի է որպես Մանչեսթերի Մոս:

## Պատմություն
մինի|301x301px|Չաթ Մոս, Տասներկու Յարդ Ռոուդ 1 ճանապարհի երկայնքով 2016 թվականին
Չաթ Մոս անվան ստուգաբանությունը հստակ չէ։  Ենթադրվում է, որ տարածքն անվանվել է ի պատիվ Մերսիայի 7-րդ դարի անգլոսաքաս եպիսկոպոս, անգլիական սուրբ Չադ Մերսիացու (?-672), սակայն քանի որ տարածքը մի ժամանակ մեծ ծառերի եզրով լճի մաս է կազմել, ինչի մասին վկայում են տորֆի ստորին շերտերում գտնվող մեծաքանակ փայտի մնացորդները, թերևս ավելի հավանական է, որ անունը ծագում է կելտական «փայտ» (*ced*) բառից:

Չաթ Մոս անվան հիմքում կարող է լինել նաև հին անգլերենի *Ceatta* անձնանունից և *mos* ճահիճ բառից, կամ այլընտրանքորեն առաջին տարրը կարող է լինել հին անգլերեն «խոնավ գետնի կտոր» (*ceat*) նշանակող բառից: Չաթ Մոսը 1277 թվականին գրառումներում գրանցվել է որպես Չաթեմոս (Catemosse) և 1322 թվականին Չաթմոս (Chatmos)։ Այդ վայրերի տորֆային ճահիճներին անվանում եմ *Մոս*:

Դանիել Դեֆոն այցելել է այդ տարածքը 1724 թվականին՝ Ուորինգտոնից Մանչեստր ճանապարհորդելիս։

Տորֆային ճահիճները երբեմն դուրս են հոսում իրենց սահմաններից, հատկապես հորդառատ անձրևների հետևանքով, և, կարծես, դա տեղի է ունեցել Չաթ Մոսի հետ 16-րդ դարում: Անգլիացի բանաստեղծ Ջոն Լելանդը (1503-1552), գրելով Հենրի VIII թագավորի օրոք, նկարագրել է նման մի իրադարձություն.

Չաթ Մոսը լուրջ մարտահրավեր է ներկայացրել 1826 թվականին Լիվերպուլի և Մանչեստրի երկաթուղին կառուցող ինժեներների համար՝ երկաթուղու համար կայուն հիմք ապահովելու դժվարության պատճառով, մասնավորապես՝ Բլեքփուլ Հոլ անունով հայտնի վայրում:  Ջորջ Ստեֆենսոնը նախագծի պատասխանատու ինժեներն էր, և նրա սկզբնական գաղափարն էր ճահիճը բավարար քանակությամբ լցնել, որպեսզի այն հասնի մինչև հատակը: Սակայն պարզվել է, որ այս մոտեցումը գործնական չէ, քանի որ ճահճի հոսունությունը թույլ չէր տալիս, որ հիմքը հոսի այդ վայրից, որտեղ պետք է կառուցվեր երկաթուղին:  Վերջնական լուծումը՝ գիծը կառուցել «լողացող» փայտե և քարե հիմքի վրա, համարվել է «ճարտարագիտության մեծ հաղթանակ»:  Առաջին գնացքը Չաթ Մոսով անցել է 1830 թվականին, և գիծը մինչ օրս օգտագործվում է:

### Մելիորացիոն վերականգնում
մինի|Չաթ Մոսի գնացքի էսքիզը 1857 թվականի նոյեմբերին Ֆրենսիս Էլիզաբեթ Ուինի նկարած ճանապարհորդական նկարչական ալբոմից
մինի|Լիվերպուլ-Մանչեստրի երկաթուղին նավահանգստի հետ կապող Վապինգի թունելը տանում է «գիշերային հող», 1830-ականներին

Չաթ Մոսի մելիորացիայով վերականգնման առաջին փորձը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի սկզբին: 1793 թվականին Ուիլյամ Ռոսկոն սկսել է աշխատանքները Թրաֆորդ Մոսի ավելի փոքր հատվածի վերականգնման ուղղությամբ, որն այժմ Թրաֆորդ Պարկի մի մասն է: 1798 թվականին այդ աշխատանքներն այնքան հաջողված էին, որ Ռոսկոն կարողացել է Չաթ Մոսի մի մասի վարձակալության համար պայմանագիր կնքել դե Թրաֆորդ ընտանիքի հետ, սակայն մելիորացիոն աշխատանքներ չեն իրականացվել մինչև 1805 թվականը:

19-րդ դարում մելիորատիվ վերականգնման մեթոդները որոշ չափով տարբեր էին, սակայն առանձնացել են երեք հիմնական գործողություններով՝

* համապատասխան ժամանակահատվածներում ջրահեռացման խողովակների կառուցում
* հող մուտք գործելու համար ճանապարհների համակարգի կառուցում՝ դրա վրա կավ, կրաքար կամ  մերգել լցնելու համար, որպեսզի այն մարմին ստանա
* հողը պարարտացնելով՝ ավելացնելով աղբ, մարդու կենսագործունեության արդյունքներ, որը հաճախ մեղմասացորեն անվանել են *գիշերային հող*, որը հավաքվում էր հարևան քաղաքներից:

alt=Flat ploughed field under a grey sky|մինի|Չաթ Մոսի մի մասը, որը հայտնի է որպես Իրլամ Մոս, ցույց է տալիս ջրահեռացման առվակների բնորոշ լանդշաֆտը ցանկապատերի փոխարեն

Չաթ Մոսի և Թրաֆորդ Մոսի ճահճուտների վերականգնումը նորարարական է եղել նրանով, որ դեպի ճահճուտ տարվող թափոնների համար հասանելի ճանապարհներ կառուցելու փոխարեն մշակվել է շարժական թեթև երկաթուղի։ Նեղուղի երկաթուղին, ինչը թույլ էր տալիս վագոնների քաշը հավասարաչափ բաշխել ճահճուտային տարածքում, ժամանակավոր է դրվել, և անհրաժեշտության դեպքում այն տեղափոխվել է և վերատեղադրվել այլ տեղում։

Ռոսկոն սնանկ է հայտարարվել 1821 թվականին, սակայն վերականգնման աշխատանքները շարունակվել են նրա վարձակալության իրավունքը ստանձնած այլ անձանց ղեկավարությամբ, որոնց թվում էր նաև պառլամենտի անդամ և հացի օրենքների դեմ  պայքարող Ուիլյամ Բեյնսը, որը *Լիդսի «Մերկուրի»* թերթի սեփականատերն էր։

1831-ից 1851 թվականների ընթացքում Չաթ Մոսի մոտակայքում գտնվող Մանչեսթերի բնակչությունն աճել է ավելի քան 150 տոկոսով, ինչը զգալի ճնշում է դարձել թափոնների հեռացման համար: Խնդիրն ավելի է սրվել 1870-ական թվականներից սկսած կոյուղու մնացորդների հեռացման հին աղբահորային մեթոդներից ներկայիս զուգարանակոնքի նախատիպի՝ «դույլերով առանձնասենյակի» (pail closet, որի պարունակությունն անվանում էին «գիշերային հող») աստիճանական անցման պատճառով։ Ինչը պահանջում էր դրանց պարունակության կանոնավոր դատարկում: 1880-ական թվականներին Մանչեստրը արտադրում էր ավելի քան 200,000 տոննա աղբ տարեկան, դրա մոտ 75 տոկոսը «գիշերային հողն» էր։

Չաթ Մոսի տարածքը որպես աղբավայր օգտագործելու նպատակով 1895 թվականին Մանչեսթերի քաղաքային կորպորացիան սըր Համֆրի դե Թրաֆորդից գնել է Չաթ Մոսի 1,013 հա, որը հայտնի է որպես Չաթ Մոսի կալվածք։ Կորպորացիայի կողմից վճարված վերջնական գինը կազմել է 137,531 ''ֆունտ ստեռլինգ'' 7 *[[շիլինգ]]* 1 *պենս* (համարժեք է 2023 թվականի 18.7 միլիոն ֆ*ունտ ստեռլինգին*)։

աջից|մինի|Չաթ Մոսի 1937 թվականի քարտեզը

Աղբը բեռնանավերով տեղափոխվում էր Մանչեսթերի նավարկելի ջրանցքով մինչև Բոյսնոուփ Ուորֆ, որտեղ այն բեռնվում էր նեղուղի երկաթուղային համակարգի վրա՝ ճահճի մեջ թափելու համար։  Չաթ Մոսի գյուղացիները, ըստ վարձակալության պայմանագրերի, օրենքով պարտավոր էին ընդունել իրենց հողի վրա որոշակի քանակությամբ աղբ, և նույնիսկ պարտավոր էին վճարել դրա համար։ Գյուղացիները կարող էին իրենք իրականացնել վերականգնման աշխատանքներ, իսկ վերականգնված հողը ներառվում էր նրանց վարձակալության մեջ։ Մանչեսթերի կորպորացիայի և Փլանթ Քոթեջ Ֆարմի միջև 1905 թվականի համաձայնագիրը ցույց է տալիս, որ կորպորացիան համաձայնել է մատակարարել 300 տոննա առաջին տարվա ընթացքում մեկ ակրի համար անվճար աղբ, ընդ որում՝ վարձակալը պարտավոր է ընդունել 12 տոննա աղբ մեկ ակրի վրա հետագայում ամեն տարի։  Չաթ Մոսում գիշերային հողի թափումը դադարեցվել է 1923 թվականին, սակայն ընդհանուր աղբը շարունակվել է թափվել աստիճանաբար նվազող քանակով մինչև 1966 թվականի վերջնական ավարտը։

Չաթ Մոսից չորացումից, կայունացումից և պարարտացումից հետո այն դարձավ գյուղատնտեսական լավագույն հողատարածք՝ Մանչեստրին մատակարարելով հազար և այլ բանջարեղեն: Դրենաժային ջրանցքները, որոնք մինչ օրս անհրաժեշտ են, տարածքին հաղորդում են յուրահատուկ հարթ լանդշաֆտ, որը բաժանված է առուներով՝ ցանկապատերի կամ պատերի փոխարեն:  Նույնիսկ իրականացված բոլոր վերականգնողական աշխատանքներից հետո տարածքի որոշ հատվածներ մնում են անմարդաբնակ և մռայլ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մշակվել է մի ծրագիր՝ խոշոր քաղաքները թշնամու ռմբակոծություններից պաշտպանելու համար՝ մոտակա բաց տարածքներում որպես խայծ վառելով։ Մանչեստրը պաշտպանված էր այս չորս «Աստղաձկան» կայաններով (starfish site), որոնցից երկուսը գտնվում էին Չաթ Մոսի վրա։ RAF օդապարիկների հրամանատարությունը պատասխանատու էր այդ վայրերի կառավարման և անձնակազմի ապահովման համար, որոնք լիովին գործարկվել են 1941 թվականի հունվարի 23-ին։ Յուրաքանչյուրը բաղկացած էր անձնակազմի համար նախատեսված օդային հարձակման ապաստարանից, ինչպես փողոցային լուսավորությունը և հրկիզող ռումբերի պայթյունները մոդելավորող տարբեր սարքերից։ Խայծերի կայանների արդյունավետությունը հստակ չէ, և դրանք փակվել են 1943 թվականին։

### Ուորսլիի մարդ
[մինի|Լինդոուի [Ճահճային մարդիկ|ճահճային մարդու մարմինը2023]]

1958 թվականի օգոստոսին Ուորսլիի մոտ գտնվող Չաթ Մոսի տարածքում տորֆ արդյունահանող բանվորները հայտնաբերել են կտրված գլուխ և զանգահարել են ոստիկանություն:  Սկզբում կարծում էին, որ գլուխը ճահճում է եղել մեկ տարուց պակաս, ուստի որոնումներ կատարվել են ավելի շատ մնացորդներ գտնելու համար, բայց ոչինչ չի հայտնաբերվել: Ռենտգենյան և քիմիական փորձարկումներից հետո պարզվել է, որ գլուխը ճահճում է եղել առնվազն 100 տարի: Տղամարդու մահվան վերաբերյալ հետաքննությունից հետո դատաբժշկը հրապարակել է բաց դատավճիռ, և գլուխը հանձնվել է Մանչեսթերի բժշկական դպրոցի հոգածությանը:

1984 թվականին մոտակայքում գտնվող Լինդոուի մարդ գտածոյի հայտնաբերումը նոր հետաքրքրություն է առաջացրել ճահճային մարմինների նկատմամբ, և 1987 թվականին այն, ինչը հայտնի է որպես Ուորսլիի մարդ, վերաուսումնասիրվել է։ Զննման արդյունքում պարզվել է, որ աջ ականջի ետևում վերք կա, գանգի վերին հատվածի կոտրվածքներ և ողնաշարի կտրվածք, որտեղ նա գլխատվել էր։ Նրա պարանոցի շուրջ հայտնաբերվել են նաև գարոտայի մնացորդներ, որոնք բոլորը վկայում էին ծիսական սպանության, այլ ոչ թե այլ մահվան մասին, որը, հնարավոր է, կապված է կտրված գլխի կելտական պաշտամունքի հետ։ Ատամի կակղանի վիճակից ենթադրվել է, որ Ուորսլիի մարդը մահվան պահին 26-45 տարեկան է եղել, ինչը ցույց է տվել, որ պահպանված փափուկ հյուսվածքի մի հատվածի ռադիոածխածնային թվագրումը տեղի է ունեցել ուշ երկաթի դարաշրջանում՝ մոտավորապես մ․թ․ 121-251 թվականներին, որը նրան նույնականացնում է որպես հռոմեա-բրիտանական կելտ։ Ուորսլիի մարդ գտածոն հանձնվել է Մանչեսթերի թանգարանի հոգածությանը։

## Աշխարհագրություն և էկոլոգիա
Չաթ Մոսսը գտնվում է  լայնության վրա, Լանկաշիրի հարթավայրի հարավային եզրին՝ Բանտեր ավազաքարերի տարածքում, որը ծածկված է ուշ տրիասի ժամանակաշրջանում կուտակված մերգելներով։ Այդ ապարները ծածկված են վերջին սառցե դարաշրջանում, մոտ 10,000 տարի առաջ նստեցված գլաքարային կավավազի շերտով։ Հարթ տեղագրության և հիմքում ընկած կավի համադրությունը հանգեցրել է Մերսիի հովտի երկայնքով լայնածավալ տորֆային ճահիճների առաջացմանը, որոնք դուրս են եկել հովտից։ Արևմուտքում Գլեյզ գետի և արևելքում Ուորսլիի և Էքլսի միջև ընկած տարածքում, նախկինում Իրվել գետից հյուսիս (այժմ Մանչեսթերի նավային ջրանցք) ճահիճները հայտնի են որպես Չաթ Մոս։

alt=Flat field with two trees in the mid-foreground|աջից|մինի|350x350փքս|Տեսարան Չաթ Մոսի վրայով դեպի Գլեյզբրուկ գյուղ

Չաթ Մոսը ցածրադիր բարձրադիր ճահճուտ է։ Այն տարածքներում, որտեղ ջրահեռացումը վատ է, խիստ խոնավությունը կարող է դանդաղեցնել բույսերի քայքայումը՝ առաջացնելով տորֆ, որը տարիների ընթացքում կարող է բարձրացնել ճահճի մակարդակը շրջակա հողի մակարդակի համեմատ։  Մամուռը զբաղեցնում է մոտ 27.5 կմ² տարածք։ Այն մոտ 8 կմ երկարություն և մոտ 4 կմ լայնություն ունի իր ամենալայն կետում, որը 23 մ լայնությամբ ծովի մակարդակից բարձր է։  Չաթ Մոսը հիմնականում գտնվում է Սալֆորդ քաղաքում, բայց տարածվում է մինչև Ուիգան մետրոպոլիտան։ 1990-ական թվականներին ճահճուտի մոտավորապես 72 տոկոսը վերականգնվել է, որի մեծ մասը նախատեսված է գյուղատնտեսության համար։ Մնացել է մոտ 93 հա քայքայված ճահճուտային մնացորդներ, ինչպես նաև 310 հա չվնասված տորֆի հանքավայրեր չորս նախկին տորֆի արդյունահանման վայրերում։  Տորֆի խորությունը տատանվում է 7 մ-ից մինչև 9 մ սահմաններում։

Չաթ Մոսի տորֆում հանդիպող հիմնական ճահճային մամուռներն են՝ *Sphagnum cuspidatum-ը*, *S. imbricatum-ը* և *S. acutifolia-ն*։ Տորֆը մակերեսից մինչև 2 մ խորության վրա հիմնականում խոնավացած *S. acutifolia* է, իսկ մակերեսին ավելի մոտ՝ ավելի թարմ *S. imbricatum* տորֆ։

92 հա Լիվերպուլ-Մանչեսթեր երկաթուղային գծից հյուսիս գտնվող Չաթ Մոսի տարածքը, որը հայտարարվել է որպես Աստլի և Բեդֆորդ Մոսս, 1989 թվականին ճանաչվել է որպես հատուկ գիտական հետաքրքրության տարածք։  Աստլի և Բեդֆորդ Մոսսը, Ռիսլի Մոսի և Հոլքրոֆթ Մոսի հետ միասին, նաև Եվրամիության կողմից նշանակված հատուկ պահպանվող տարածք է, որը հայտնի է որպես Մանչեսթերի Մոսս։

Մամուռի հիմնականում կազմված է ճահճուտներից, խոտհարքերից, անտառներից և թթվային խոտհարքերից, որոնք ենթարկվում են տարբեր աստիճանի խոնավության՝ կախված տեղական ջրահեռացման համակարգից: Ճահճուտի մնացած տարածքներում գերակշռում է սովորական *Eriophorum* բամբակախոտը, *angustifolium* և նապաստակի պոչավոր բամբակախոտ *E.&nbsp;vaginatum*: Ճահճային մամուռներն ավելի քիչ են, բայց *Sphagnum-ը&nbsp;կուսպիդատում*, *Ս.&nbsp;ռեկուրվում*, *Ս.&nbsp;Տենելում*, *Ս.&nbsp;ֆիմբրիատում* և *Ս.&nbsp;սուբնիտենսը* հանդիպում է շերտերով։ Քանի որ տորֆը դարձել է ավելի չոր, տարածքները զբաղեցրել է մանուշակագույն ճահճային խոտը՝ *մոլինիան, ցերուլեայի* և փետուրավոր կեչու *բետուլայի* կողմից *pubescens*։ Մամուռը նաև նպաստում է մի քանի թռչունների տեսակների աճին և հատկապես կարևոր է ձմեռող գիշատիչ թռչունների համար, ինչպիսին է հավ- *ճնճղուկը, ցիանեուս ցիանեուս՝* կարճականջ բու, *Ասիո* *Ֆլամմեուսը* և Մերլին *Ֆալկոն* *columbarius*, ինչպես նաև բազմացող տեսակներ, ինչպիսին է մեծ արորիկը *(Numenius), Արկվատան* և երկարականջ բուն՝ *Ասիո&nbsp;otus*։ Բոտանի Բեյ Վուդում, որը Մեծ Մանչեստրի ամենամեծ անտառային տարածքն է, կա մեծ քանակությամբ *heronry* տառեղներ։

Չաթ Մոսի վրա թափված կենցաղային և արդյունաբերական թափոնները հողում հանգեցրել են ծանր մետաղների, ինչպիսիք են կապարը և պղինձը, շատ բարձր մակարդակի, ինչը մտահոգություններ է առաջացնում, որ այնտեղ աճեցված մշակաբույսերը կարող են առողջության համար վտանգ ներկայացնել: Սակայն տորֆային հողի բարձր pH-ը սահմանափակում է մետաղների շարժունակությունը և կանխում դրանց կլանումը մշակաբույսերի կողմից:

## Տնտեսություն
Չաթ Մոսսը կազմում է Մեծ Մանչեստրի ամենամեծ գյուղատնտեսական հողատարածքը,  սակայն մամուռի վրա մշակությունն անկում է ապրում։ 2003 թվականին հաղորդվել է, որ տարածքում գտնվող 54 ֆերմաներ, որոնք զբաղեցնում են 1,214 հա, ճահճուտի գրեթե կեսում, միայն երեքում է բանջարեղեն աճեցվում: Մյուսները սալաթի և բանջարանոցային մշակաբույսերի փոխարեն անցել են վարելահողերի, խոտհարքի կամ ձիաբուծման:  Չաթ Մոսը Մեծ Մանչեստրի ամենամեծ կիսաբնական անտառային տարածքն է նաև:

Տարածքի մեծ մասն այժմ Կանաչ գոտի է, որը սահմանափակումներ է դնում հնարավոր զարգացումների վրա: Կան առևտրային տորֆի արդյունահանման տարածքներ, բայց Սալֆորդի քաղաքային խորհուրդը ձգտում է գոնե մի մասը վերադարձնել խոնավ մամուռի տարածք:  Տորֆի արդյունահանման նախագծային թույլտվությունը լրացել է 2010 թվականի վերջին: 2011 թվականի հունիսի 30-ին կայացած նիստում Սալֆորդ քաղաքային խորհուրդը որոշել է չերկարաձգել թույլտվությունը, իսկ օգոստոսի 1-ին ստացել է դատարանի որոշում, որն արգելում է հետագա արդյունահանումը՝ մինչև ներգրավված ընկերությունների կողմից բողոքարկումը: 2012 թվականին ավարտված հանրային հետաքննությունը հաստատել է խորհրդի որոշումը, և Չաթ Մոսում առևտրային տորֆի արդյունահանումը դադարեցվել է։

## Մշակույթում
1994 թվականին Սալֆորդ բորոյում ծնված բրիտանացի կոմպոզիտոր Պիտեր Մաքսվել Դեյվիսը դպրոցական նվագախմբի համար գրել է յոթ րոպեանոց սիմֆոնիկ պոեմ՝ *«Չաթ Մոս»* վերնագրով:

Հեմփսոնը Չաթ Մոսն ընտրել է որպես թեմա՝ որպես 19-րդ դարի պատմական նշանակություն ունեցած աշխարհի առաջին ուղևորատար երկաթուղու վայրի, և դրա «հակագեղատեսիլ տեսքի» պատճառով,  «ծառերի կոճղաշարի և խոտածածկ տարածքներից կազմված աննկարագրելի լանդշաֆտ»:

Չաթ Մոսը նաև առաստաղի նկարազարդման թեմա է դարձել, որը ստեղծվել է Արվեստի և հումանիտար գիտությունների հետազոտությունների խորհրդի և Անգլիայի արվեստի խորհրդի կողմից համատեղ ֆինանսավորվող հետազոտական նախագծի արդյունքում:  Նախագիծը նկարիչ Դերեկ Հեմփսոնի և աշխարհագրագետ Գարի Պրիստնոլի համագործակցության արդյունքն է:  40 քառակուսի մետր մակերոսով արվեստի գործը, որը նկարվել է ավելի քան 100 առաստաղի սալիկների վրա, ցուցադրվել է 2004 թվականի նոյեմբերին Լոնդոնի REDUX պատկերասրահում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Անգլիայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա
Կատեգորիա:Ճահիճներ
Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի երկաթուղային տրանսպորտ
Կատեգորիա:Հնագիտությունն Անգլիայում
Կատեգորիա:Աղբավայր
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում