Խաչաձև կծվածք

**Խաչաձև կծվածք,** ատամնաբուժության մեջ դասվում է ատամնակծվածքի օկլյուզիոն անկանոնությունների դասին, այսինքն երբ ատամը (կամ ատամները) ունի ավելի օրալ կամ թշա-լինգվալ դիրք (ատամը ավելի մոտ է այտին կամ լեզվին): Այս տերմինը կիրառվում է ֆրոնտալ ատամների շրջանում մեկ կամ մի քանի ատամների հակառակ վերածածկի դեպքում: Այլ կերպ ասած, խաչաձև կծվածքը բնորոշվում է ատամնաշարերի լայնական չափերի և ձևերի անհամապատասխանությամբ:

## Առաջային խաչաձև կծվածք

Առաջային խաչաձև կծվածքը կարելի է անվանել «բացասական» խորը կծվածք, որը բնորոշ է վերին և ստորին ծնոտների III դասի անատոմիական փոխհարաբերություններին (պրոգնատիզմ):

### Առաջային հիմնական կամ խառը ատամնաշարեր
Հիմնական ատամներով կամ խառը (կաթնատամներ) ատամնաշարով երեխայի մոտ առաջային խաչաձև կծվածք կարող է առաջանալ ատամների ոչ ճիշտ փոխհարաբերման կամ կմախքի անհամապատասխանության պատճառով: Հետագայում օրթոդոնտիկ խնդիրներ կարող են առաջանալ մեկ կամ երկու ատամի տեղաշարժով, մինչդեռ մարդու կմախքի դեֆորմացիայի պատճառները ներառում են կամ ստորին ծնոտի հիպերպլազիա կամ վերին ծնոտի հիպոպլազիա, կամ երկուսի համակցում:

#### Ատամնաալվեոլյար խաչաձև կծվածք
Ատամնաշարի սխալ ձևավորման հետևանքով առաջացած առաջային խաչաձև կծվածքը ներառում է վերին կենտրոնական կամ կողմնային կտրիչների տեղաշարժը լեզվի միջոցով դեպի իրենց սկզբնական ծկթման դիրքերը: Նման պաթոլոգիա կարող է առաջանալ առաջնային ատամների կամ կաթնատամների ուշացած ծկթման պատճառով, որի արդյունքում մշտական ​​կամ հիմնական ատամները հետագայում ծկթելիս տեղաշարժվում են ավելի մոտ լեզվային սահմանին, որը հետագայում կբերի առաջային խաչաձև կծվածքի առաջացմանը, որտեղ վերին ծնոտի ֆրոնտալ ատամները կծելու ժամանակ հայտնվում են ստորին ծնոտի ֆրոնտալ կամ առջևի ատամների հետևում և կարող են վերածածկել մի քանի կամ բոլոր ֆրոնտալ կտրիչները:  Որպես կանոն այս ձևը բնութագրվում է կմախքային ձևին բնորոշ նշանների բացակայությամբ: Զարգանում է մեկ կամ մի քանի անտագոնիստ ատամների սխալ փոխդասավորվածության, ատամնաշարերի նեղացման կամ լայնացման արդյունքում: Մեկ այլ պատճառ, որը կարող է բերել խաչաձև կծվածքի ձևավորմանը, համարվում է խորը կարծր քիմք: Խաչաձև կծվածքի հետևանքով առաջացած կողմնակի ազդեցությունները կարող են բերել ստորին կտրիչների թշային մակերեսի ռեցեսիային և նույն տեղում բորբոքման ավելի բարձր հավանականություն: Ատամնաալվեոլյար խաչաձև կծվածքի առկայության դեպքում այս պաթոլոգիան համարվում է III դասի կեղծ կծվածք կամ թերօկլյուզիա:

#### Միատամ խաչաձև կծվածք
Մեկ ատամի խաչաձև կծվածք կարող է առաջանալ հիմնական ատամների ժամանակին չծկթման պատճառով, ինչի հետևանքով մշտական ​​ատամը ծկթում է կաթնատամին զուգահեռ լեզվային պատի կողմից: Մեկ ատամի խաչաձև կծվածքի կամ սխալ տեղակայված ատամի դիրքի շտկման դեպքում հաճախ կատարվում է օրթոդոնտիկ բուժում`բրեկետ-համակարգի միջոցով: 

#### Կմախքային խաչաձև կծվածք
Կմախքային խաչաձև կծվածք զարգանում է վերին և ստորին ծնոտների չափերի անհամապատասխանության արդյունքում: Առաջային խաչաձև կծվածքի կմախքային ձևը զարգանում է վերին ծնոտի երկարության փոքրացման` նրա հետին դիրքի կամ ստորին ծնոտի չափից ավել զարգացման արդյունքում: Կողմնային խաչաձև կծվածքի կմախքային ձևը հաճախ զարգանում է վերին ծնոտի նեղացման պատճառով: Պատշաճ ախտորոշում կարող է կատարվել, երբ մարդու մոտ բերանը փակ վիճակում ստորին ծնոտի կենտրոնական կտրիչները վերածածկում են վերին ծնոտի կտրիչներին, ինչը վկայում է ոսկրային անհամապատասխանություն երկու ծնոտների միջև:

## Ստորին ծնոտի տեղաշարժով խաչաձև կծվածք
Բյորկը տվել է սահմանում, ըստ որի` ստորին ծնոտի տեղաշարժով խաչաձև կծվածքը համարվում է որպես թերօկլյուզիա, որի ժամանակ վերին ժանիքների, պրեմոլյարների (4 և 5-րդ ատամներ) և մոլյարների (6,7,8-րդ ատամներ) թշային թմբիկները կարող են կոնտակտի մեջ լինել ստորին ժանիքների, պրեմոլյարների և մոլյարների թշային թմբիկների կամ նրանց երկայնական ակոսների հետ: Ստորին ծնոտի տեղաշարժով խաչաձև կծվածքը հաճախ փոխկապակցված է վերին ծնոտի նեղացման և ատամնաշարի աղեղի խանգարման հետ: Ստորին ծնոտի խաչաձև կծվածքը կարող է լինել միակողմանի, երկկողմանի, միատամ կամ հատվածային: Կծվածքի նման պաթոլոգիա հանդիպում է բնակչության մինչև 7-23%-ի մոտ: Ստորին ծնոտի տեղաշարժով ամենատարածված պաթոլոգիայի տեսակներից է համարվում միակողմանի խաչաձև կծվածքը, որը հանդիպում է 80%-ից մինչև 97% դեպքերում: Ստորին ծնոտի տեղաշարժով խաչաձև կծվածքը առավել հաճախ հանդիպում է առաջնային և խառը ատամնաշարում: Այս տեսակի խաչաձև կծվածքը սովորաբար դրսևորվում է ստորին ծնոտի ֆունկցիոնալ տեղաշարժով դեպի խաչաձև կծվածքի կողմ: Ստորին ծնոտի տեղաշարժով խաչաձև կծվածք կարող է առաջանալ ատամնաբուժական, անատոմիական կամ ֆունկցիոնալ անոմալիաների պատճառով: Նման տեսակ խաչաձև կծվածքի առաջացման ընդհանուր պատճառներից է համարվում վերին և ստորին ծնոտների չափերի տարբերությունը, որտեղ վերին ծնոտն ավելի փոքր է, քան ստորին ծնոտը: 

Ստորին ծնոտի տեղաշարժով խաչաձև կծվածքի առաջացման էթիոլոգիա
* Քթի միջնապատի թեքվածություն, ստորին քթային խեցիների հիպերտրոֆիա, քիթըմպանային նշիկների մեծացումը հանդիսանում են մեխանիկական խոչընդոտներ քթային շնչառության համար: Բերանային շնչառության և շրթունքների չհպվելու արդյունքում բերանի խոռոչում անհետանում է բացասական ճնշումը, փոխվում է լեզվի դիրքը, լեզուն իջնում է բերանի հատակ ( գլոսոպտոզ), չի հպվում քիմքին և վերին ծնոտի ատամների քմային մակերեսներին: Այս ամենը հանգեցնում է վերին ատամնաշարի նեղացման:
*Վնասակար սովորություններ (մատի, թշի, տարբեր առարկաներ ծծելը): Մատը ծծելու ժամանակ, նրա ճնշման ազդեցությամբ լեզուն իջնում է բերանի խոռոչի հատակ: 
* Ծծակի երկարատև օգտագործում (4 տարի և ավել):

## ՔՍԾՀ-ի համատեղ դիսֆունկցիա
### Ստորին ծնոտի միակողմանի խաչաձև կծվածք
Միակողմանի խաչաձև կծվածքի ժամանակ ստորին ծնոտը տեղաշարժվում է առաջ կամ կողք (լատերալ) մաքսիմալ ատամնային կոնտակտներ ստանալու համար: Տեղի է ունենում առաջային կամ կողմնային խաչաձև կծվածքի ձևավորում: Միակողմանի խաչաձև կծվածքի ամենատարածված պատճառն է վերին ատամնաշարի նեղացումը, որը իր հերթին բերում է թմբիկ-թմբիկային կոնտակտի, օկլյուզիոն ինտերֆերենցիայի առաջացման և ստորին ծնոտի կողմնային շեղման: Դա կարող է առաջանալ այնպիսի սովորությունների պատճառով, ինչպիսիք են բութ մատը ծծելը, ծծակի երկարատև օգտագործումը կամ վերին շնչուղիների խցանումը: Վերին և ստորին ծնոտների միջև անհամապատասխանության պատճառով ստորին ծնոտի նյարդամկանային դիսբալանսը հանգեցնում է ստորին ծնոտի կողմնային շեղման:  Սա նաև հայտնի է որպես ստորին ծնոտի ֆունկցիոնալ տեղաշարժ: Այս տեղաշարժը կարող է կառուցվածքային դառնալ, եթե երեխայի աճի ընթացքում այն երկար ժամանակ մնում է անտեսված, ինչը կբերի ոսկրային ասիմետրիաների: Միակողմանի խաչաձև կծվածքը երեխայի մոտ կարող է դրսևորվել հետևյալ ախտանիշներով` 
* Ստորին ծնոտի միջին գծից շեղում`դեմքի տեսանելի ասիմետրիա 
* Քունք-ստործնոտային հոդի դիսֆունկցիա

## Բուժում
մինի|Առաջային խաչաձև կծվածքի ուղղում
Խաչաձև կծվածք ունեցող երեխան պետք է անհապաղ բուժվի, եթե բերանի փակման ժամանակ տեսանելի է վաղաժամ ատամնային կոնտակտներ՝ պայմանավորված կաթնատամ ժանիքների կամ ծամիչ ատամների մաշվածության խանգարմամբ, առանձին ատամների տեղակայման անոմալիայով, որի ժամանակ ստորին ծնոտը տեղաշարժվում է առաջ կամ կողք: Երեխային խաչաձև կծվածքով բուժելու լավագույն ժամանակը համարվում է, երբ դեռ առկա է խառը տիպի ատամնաշար և քմային միջին կարանի բացման հնարավորություն: Ատամնաշարերի նեղացման առկայության դեպքում անհրաժեշտ է կատարել նրանց լայնացում: Այդ նպատակով կիրառվում է շարժական թիթեղային սարք, երբեմն նաև օկլյուզիոն գլանակներով: Թիթեղային սարքերի կիրառման դեպքում լայնացումը գրեթե ամբողջությամբ տեղի է ունենում կողմնային կամ ծամող ատամների վեստիբուլյար թեքման հաշվին՝ առանց քմային կարանի բացման և վերին ծնոտի լայնացման:

Կան բուժման մի քանի տարբերակներ, որոնք կարող են կիրառվել ստորին ծնոտի խաչաձև կծվածքը շտկելու համար՝ բրեկետներ, «Z» զսպանակ կամ կոնսերվային զսպանակ, Կոֆֆինի զսպանակ, Quad-helix սարք, շարժական թիթեղներ, թափանցիկ հարթեցնող թերապիա կամ Դելերի դիմակ: Բուժման ճիշտ ընտրությունը պետք է կատարվի օրթոդոնտի կողմից՝ կախված խաչաձև կծվածքի տեսակից և ծանրության աստիճանից:
մինի|Quad-helix սարք` ատամնաշարի լայնացման համար

Սագիտալ և վերտիկալ հարթություններում՝ ատմնաշարերի, օկլյուզիոն անոմալիաների ժամանակ, հաճախ հանդիպում է վերին ատամնաշարի նեղացում լայնական հարթությունում՝ խաչաձև կծվածքի առկայություն: Խիստ արտահայտված լայնական անոմալիաների դեպքում օգտագործում են տարբեր անշարժ սարքեր` քմային կարանի արագ պատռման համար: Միակողմանի խաչաձև կծվածքների բուժման ժամանակ պետք է անպայման ներառել վաղաժամ օկլյուզիոն ատամնային կոնտակտների և ֆունկցիոնալ տեղաշարժի շտկում: Ստորին ծնոտի տեղաշարժով խաչաձև կծվածքի վաղաժամ բուժումը կարող է օգնել կանխել  քունք-ստործնոտային հոդերի պաթոլոգիայի առաջացմանը: Միակողմանի խաչաձև կծվածքները կարող են ախտորոշվել և ճիշտ բուժվել սպլինտների օգնությամբ` վերին և ստորին ծնոտները կարելի է բերել ավելի բարենպաստ դիրքի բերանը փակելու ժամանակ, թեթևացնելով մկանների լարվածությունը:

### Կծվածքի ինքնավար ուղղում
Գրականության մեջ նշվում է, որ շատ քիչ դեպքերում է կծվածքի նման պաթոլոգիան հակված ինքնուրույն շտկվելու, ինչը հաճախ արդարացնում է նման կծվածքի  հնարավորինս շուտ բուժման մոտեցումը: Խաչաձև կծվածքը ժամանակի ընթացքում ինքնավար ուղղվում է միայն 0-ից մինչև 9% դեպքերում:

## Տես նաև
* Խորը կծվածք
* Օրթոդոնտիա

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Ատամներ
Կատեգորիա:Ատամների հիվանդություններ
Կատեգորիա:Բերանի խոռոչ
Կատեգորիա:Բժշկագիտությունը Հայաստանում
Կատեգորիա:Բժշկական ախտորոշում
Կատեգորիա:Բժշկական սարքավորումներ
Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հիվանդություններ ըստ օրգան համակարգերի