Արվադ

**Արվադ** (փյունիկերեն՝ 𐤀𐤓𐤅𐤃‎, ռոմանացված՝ ʾRWD; ), քաղաք Սիրիայում՝ Միջերկրական ծովի համանուն կղզում։ Այն Արվադի շրջանի կենտրոնն է, նրա միակ բնակավայրն է, ինչպես նաև միակ բնակեցված կղզին է։ Այն գտնվում է Տարտուսից 3 կմ հեռավորության վրա, որը Սիրիայի երկրորդ ամենամեծ նավահանգիստն է։

Արվադը հիմնականում ձկնորսական քաղաք է։ Սիրիայի վիճակագրության կենտրոնական բյուրոյի տվյալներով՝ 2004 թվականի մարդահամարի տվյալներով, այն ուներ 4403 բնակչություն, որոնց մեծ մասը արաբ սուննի մուսուլմաններ էին։ 2016 թվականի մայիսին հրապարակվեցին կղզին վերանորոգելու և զբոսաշրջային տեսարժան վայր դարձնելու ծրագրերը։ Կղզին ներկայումս շրջապատված է հին փյունիկյան դարաշրջանի պարիսպներով։

## Ստուգաբանություն
Սկզբնական փյունիկյան քաղաքը կոչվում էր Արվադ փյունիկյան՝ 𐤀𐤓𐤅𐤃‎, ռոմանացված՝ ʾRWD[5]: Այն հիշատակվում է Թութմոս III-ի Կարնակ տաճարում գտնվող տարեգրքերում որպես jrtw։[4] Այն ի վերջո հայտնի դարձավ որպես Արվադ կամ Արպադ: Սրանք հելլենացվեցին որպես Árados (հին հունարեն՝ Ἄραδος), որը լատինացվեց որպես Aradus։ Արաբերենում այն ​​դարձավ Arwad (أرواد)։

Սելևկյան կայսրության օրոք Անտիոքոս I-ը այն վերանվանեց Անտիոք՝ իր կամ Սելևկիոս Մեծի հոր անունով։ Այն այդ անունով մի քանի այլ քաղաքներից տարբերվում էր որպես Անտիոք կամ Անտիոքիա Պիերիայում (հին հունարեն՝ Ἀντιόχεια τῆς Πιερίας, ռոմանացված՝ Antiókheia tês Pierías)։

Այն հայտնի էր նաև որպես Ռուադ կղզի և Իլ-Ռուադ՝ ֆրանսիական օկուպացիայի և մանդատի ներքո 1916-1945 թվականներին։ Վերջին անվամբ փոստային նամականիշեր թողարկվել են 1916 թվականին։

## Պատմություն
### Հին պատմություն
մինի|ձախից|Արվադի ամրոցը
Արվադը անընդհատ բնակեցված է եղել առնվազն մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակից։ Այն հիշատակվում է Էբլայի թագավորական պալատի արխիվում, այն ժամանակ՝ Ալալախում։

Կղզին բնակեցվել է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբին փյունիկեցիների կողմից։ Գտնվելով Տրիպոլիից մոտ 50 կիլոմետր հյուսիս, այն անպտուղ ժայռ էր, ծածկված ամրաշինություններով և մի քանի հարկ բարձրությամբ։ Կղզին մոտ 800 մ երկարություն և 500 մ լայնություն ուներ, շրջապատված էր հսկայական պատով, իսկ արևելքում՝ դեպի մայրցամաք, կառուցվել էր արհեստական ​​նավահանգիստ։ Վաղ ժամանակներում այն ​​զարգացել է որպես առևտրային քաղաք, ինչպես այս ափին գտնվող փյունիկյան քաղաքների մեծ մասը։ Այն ուներ հզոր նավատորմ, և նրա նավերը հիշատակվում են Եգիպտոսի և Ասորեստանի հուշարձաններում։ Աստվածաշնչում «Արվադը» նշվում է որպես քանաանական ժողովրդի՝ «Արվադացիների» նախահայր։ Փյունիկեցիները անձրևաջուրը հավաքում էին ջրամբարներում և քաղցրահամ ջուր էին տեղափոխում կղզի, ի վերջո մոտակայքում հայտնաբերելով ստորջրյա քաղցրահամ ջրի աղբյուր։

Արվադ քաղաքը, կարծես, որոշակի գերիշխանություն է ունեցել հյուսիսային փյունիկյան քաղաքների նկատմամբ՝ Օրոնտեսի գետաբերանից մինչև Լիբանանի հյուսիսային սահմանները, մոտավորապես նման Սիդոնի քաղաքին հարավում։ Այն իր իշխանության տակ վերցրեց մայրցամաքի որոշ հարևան քաղաքներ, ինչպիսիք են Մարատը (ներկայիս Ամրիտ) և Սումուրը, առաջինը՝ կղզու գրեթե դիմաց, իսկ երկրորդը՝ մի քանի կիլոմետր հարավ։ Այն ուներ իր սեփական տեղական դինաստիան և մետաղադրամը, և նրա թագավորների որոշ անուններ վերականգնվել են։

### Եգիպտական ​​ժամանակաշրջան
Եգիպտոսի Թութմոս III-ը գրավեց այն Հյուսիսային Սիրիայում իր արշավանքի ժամանակ (մ.թ.ա. 1472), և այն նկատվում է Ռամզես II-ի մ.թ.ա. 13-րդ դարի սկզբին արշավանքներում։

Այն նաև հիշատակվում է Ամարնայի նամակներում որպես ամորհացիների հետ դաշինքի մեջ գտնվող՝ Սիրիայում եգիպտական ​​տիրույթների վրա նրանց հարձակումներում։

Մ.թ.ա. մոտ 1200 թվականին կամ մի փոքր ավելի ուշ այն թալանվեց Փոքր Ասիայից կամ կղզիներից եկած զավթիչների կողմից, ինչպես նաև ափամերձ քաղաքների մեծ մասը, բայց այն վերականգնվեց, երբ նրանք նահանջեցին։

### Ասորեստանյան ժամանակաշրջան
Դրա ծովային կարևորությունը նշվում է ասորեստանյան թագավորների արձանագրություններով։ Թիգլաթպալասար I-ը (մ.թ.ա. մոտ 1020) պարծենում է, որ նավարկել է Արվադի նավերով։ Աշուրնասիրպալ II-ը (մ.թ.ա. մոտ 876) այն դարձրել է հարկատու, սակայն այն ապստամբել է, և Արվադի 200 տղամարդիկ հիշատակվում են Դամասկոսի Ադադազարի դաշնակիցների շարքում Քարքարի ճակատամարտում, երբ ամբողջ Սիրիան, կարծես, դաշինքի մեջ է եղել Սալմանասար III-ի (մ.թ. 854) դեմ։ Այս ժամանակ Արվադի թագավորը Մաթթան Բաալն էր։ Հետագայում այն ​​դարձավ Թիգլաթպալասար III-ի և Սենեքերիմի հարկատու։ Սենեքերիմի օրոք նրա թագավորը Աբդ-Իլիհիտն էր մոտ 701 թվականին։ Աշուրբանիպալը (մ.թ. 664) ստիպեց նրա թագավոր Յաքինլուին ենթարկվել և ուղարկել իր դուստրերից մեկին թագավորական հարեմի անդամ դառնալու։

### Աքեմենյան ժամանակաշրջան
Պարսիկների օրոք Արվադին թույլատրվեց միավորվել Սիդոնի և Տյուրոսի հետ դաշնության մեջ՝ Տրիպոլիսում ընդհանուր խորհրդով։ Էզեկիելի գիրքը վերաբերում է Տյուրոսի ծառայության մեջ գտնվող նրա նավաստիներին և զինվորներին։

### Հելլենիստական ​​ժամանակաշրջան
մինի|Մ.թ.ա. 4-րդ դարի կոթողի մի հատված, որը գտնվել է Արվադում։ Լուվրի թանգարան։
Երբ Ալեքսանդր Մակեդոնացին մ.թ.ա. 332 թվականին ներխուժեց Ասորիք, Արվադի թագավոր Գերոստրատոսը և նրա որդի Ստրատոնը առանց դիմադրության ենթարկվեցին նրան և ուղարկեցին իրենց նավատորմը՝ աջակցելու Տյուրոսի պաշարմանը։ Քաղաքը հիշատակվում է Հռոմի կողմից մ.թ.ա. մոտ 138 թվականին ուղարկված հրովարտակում՝ կապված Արևելքի այլ քաղաքների և կառավարիչների հետ՝ հրեաներին բարեհաճություն ցուցաբերելու համար: Սա տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ Հռոմը սկսեց միջամտել Հրեաստանի և Սիրիայի գործերին և ցույց է տալիս, որ Արվադը դեռևս զգալի նշանակություն ուներ այդ ժամանակ։

Քաղաքը նշվում է որպես Լևանտի տարածաշրջանում հանրապետության առաջին հայտնի օրինակներից մեկը, որտեղ ժողովուրդը, այլ ոչ թե միապետը, նկարագրվում է որպես ինքնիշխան: Կղզին կարևոր էր որպես Օրոնտեսի հովտում առևտրային ձեռնարկությունների համար բազա։

Արվադը նոր քաղաքացիական դարաշրջան սկսեց մ.թ.ա. 259 թվականին, երբ նրա ավանդական թագավորությունը վերացավ, և այն դարձավ ազատ անկախ քաղաք Սելևկյան թագավորության կազմում՝ Անտիոքոս II-ի գահակալության օրոք։

### Հռոմեական ժամանակաշրջան
Հռոմեական ժամանակաշրջանում Արվադը կատաղի դիմադրություն ցույց տվեց Մարկոս ​​Անտոնիոսին, երբ նա եկավ Սիրիա՝ այնտեղ գումար գտնելու համար։ Երբ քաղաքը հրաժարվեց համագործակցել, այն պաշարվեց մ.թ.ա. 38 թվականին, ապա ի վերջո հանձնվեց, ինչը նշանավորեց նրա անկախության ավարտը մ.թ.ա. 34-35 թվականներին։

Արադուս քաղաքը, ինչպես այն ժամանակ կոչվում էր, դարձավ քրիստոնեական եպիսկոպոսություն։ Աթանասիոսը հաղորդում է, որ Հռոմի կայսր Կոստանդին Մեծի օրոք Կիմատիոսը՝ Արադուսի և նաև Անտարադուսի քաղկեդոնական եպիսկոպոսը (որոնց անունները ցույց են տալիս, որ դրանք միմյանց դիմաց հարևան քաղաքներ էին) վտարվել է արիոսների կողմից։ 381 թվականի Կոստանդնուպոլսի Առաջին ժողովում Մոցիմոսը հանդես է գալիս որպես Արադուսի եպիսկոպոս։ Եփեսոսի ժողովի (431) ժամանակ որոշ աղբյուրներ խոսում են Մուսեոսի մասին որպես Արադուսի և Անտարադուսի եպիսկոպոս, մինչդեռ մյուսները հիշատակում են միայն Արադուսը կամ միայն Անտարադուսը։ Ալեքսանդրը 451 թվականին Քաղկեդոնի ժողովին մասնակցել է որպես Անտարադոսի եպիսկոպոս, Պողոսը՝ որպես Արադոսի եպիսկոպոս, մինչդեռ Անտիոքում կարճ ժամանակ առաջ կայացած ժողովին Պողոսը մասնակցել է որպես Արադոսի և Անտարադոսի եպիսկոպոս։
մինի|Արադոսի եպիսկոպոս Պանթերիոսի կնիքը (5-րդ/6-րդ դար)
458 թվականին Ատիկոսը, որպես Արադոսի եպիսկոպոս, ստորագրել է Փյունիկիայի Պրիմա նահանգի եպիսկոպոսների նամակը Բյուզանդիայի կայսր Լևոն I Թրակիացուն՝ բողոքելով Ալեքսանդրիայի Պրոտերիոսի սպանության դեմ։ Թեոդորոսը կամ Թեոդոսիոսը, որը մահացել է 518 թվականին, հիշատակվում է որպես Անտարադոսի եպիսկոպոս նահանգի եպիսկոպոսների կողմից Անտիոքի Սևերոսի վերաբերյալ ուղղված նամակում, որը կարդացվել է Կոստանդնուպոլսի Մեննա պատրիարքի կողմից անցկացված ժողովում։ 553 թվականի Կոստանդնուպոլսի Երկրորդ ժողովի ակտերը ստորագրվել են Ասինկրետիոսի կողմից որպես Արադոսի եպիսկոպոս։ Խաչակրաց արշավանքների ժամանակ Անտարադոսը, որն այդ ժամանակ կոչվում էր Տարտուս կամ Տորտոսա, լատինական եկեղեցու թեմ էր, որի եպիսկոպոսը կրում էր նաև Արադուս և Մարակլեա (գուցե Ռախլեա) տիտղոսները։

Այն 1295 թվականին միացավ Կիպրոսի Ֆամագուստայի թեմին։ Այլևս բնակելի եպիսկոպոսություն չլինելով՝ Արադուսն այսօր կաթոլիկ եկեղեցու կողմից նշված է որպես տիտղոսավոր աթոռ։

### Միջնադարյան պատմություն
մինի|«Արադուսի մոտակայքում գտնվող դամբարանային հուշարձանների տեսարաններ», Ռիչարդ Պոկոկ, 1745
13-րդ դարի վերջին մասում՝ խաչակրաց արշավանքների ժամանակ, Ռուադ կղզին խաչակրաց արշավանքների կողմից օգտագործվել է որպես կամուրջ կամ հենակետ։ Այն վերջին հողակտորն էր, որը խաչակրաց արշավանքները պահպանեցին Սուրբ Երկրում։

Խաչակիրները 1291 թվականին կորցրել էին մայրցամաքի վերահսկողությունը, և Երուսաղեմի թագավորությունը տեղափոխվել էր Կիպրոս կղզի։ 1300 թվականի սկզբին, մոնղոլ առաջնորդ Ղազանի հետ ռազմական գործողությունները համակարգելու փորձի շրջանակներում, կիպրոսցիները պատրաստեցին մոտավորապես 600 մարդուց բաղկացած ցամաքային ուժ. 300-ը՝ Կիպրոսի Հյուգո III-ի որդու՝ Ամալրիկ Լուսինյանի գլխավորությամբ, և նմանատիպ զորքեր՝ տաճարականներից և հիվանդախնամներից։ Տղամարդիկ և նրանց ձիերը Կիպրոսից տեղափոխվեցին Ռուադի վրա գտնվող մի վայր, որտեղից նրանք սկսեցին ասպատակություններ Տորտոսայի վրա՝ սպասելով մոնղոլական օժանդակ միջոցներին։ Երբ մոնղոլները չհասան, քրիստոնեական ուժերի մեծ մասը վերադարձավ Կիպրոս, չնայած Ռուադի վրա թողնվեց կայազոր, որը համալրված էր կիպրոսյան տարբեր ուժերի հերթափոխով խմբերով։ Հռոմի պապ Կղեմես V-ը պաշտոնապես կղզու սեփականությունը շնորհեց տաճարական ասպետներին, որոնք (1302 թվականին) պահում էին կայազոր՝ 120 ասպետներից, 500 նետաձիգներից և 400 սիրիացի օգնականներից բաղկացած՝ տաճարական մարշալի (գլխավոր հրամանատար) Բարթելեմի դը Քվինսիի գլխավորությամբ։

1301 թվականի փետրվարին մոնղոլները ժամանեցին 60,000-անոց զորքով, բայց քիչ բան կարողացան անել, բացի Սիրիայի շուրջ մի քանի ասպատակություններից։ Մոնղոլ առաջնորդ Քութլուկան 20,000 հեծյալ տեղակայեց Հորդանանի հովտում՝ Դամասկոսը պաշտպանելու համար, որտեղ նշանակվեց մոնղոլ կառավարիչ։ Սակայն շուտով նրանք ստիպված եղան նահանջել։

Եգիպտացի մամլուքները, որոնք համակարգված կերպով վերականգնում էին վերահսկողությունը Հրեաստանի, Սամարիայի և Սիրիայի նկատմամբ, փորձեցին գրավել նաև Ռուադը։ Մամլուքյան նավատորմը զորք է իջեցրել կղզու վրա, մարտնչելով ամրացած տաճարականների դեմ, ապա երկարատև պաշարում հաստատելով, որն ավարտվեց Ռուադի անկմամբ և խաչակիրների հանձնվելով 1302 թվականի սեպտեմբերի 26-ին՝ անվտանգ ընթացքի խոստումից հետո։ Տաճարական ասպետները ուղարկվեցին Կահիրեի բանտեր։

### Ժամանակակից դարաշրջան
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կղզին 1915 թվականի սեպտեմբերի 1-ին գրավվեց ֆրանսիական նավատորմի կողմից՝ ծովակալ Լուի Դարտիժ դյու Ֆուրնեի գլխավորությամբ, ներառյալ այնպիսի ռազմանավեր, ինչպիսիք են Ժորեգիբերին, Ժաննա դ'Արկը և Դ'Էստրեն։ Ավելի ուշ Ալբեր Տրաբոն նշանակվեց նրա կառավարիչ։ Հետագայում կղզին ռմբակոծվեց օսմանների կողմից 1917 թվականի նոյեմբերին, սակայն նրանց հարձակումը հետ մղվեց ֆրանսիացի նավաստիների կողմից։

Ֆրանսիական մանդատի ներքո ամրոցի զնդաններն օգտագործվում էին որպես բանտ ֆրանսիական կառավարմանը հակառակվողների համար, ինչպես վկայում են գերիների դեռևս տեսանելի գրաֆիտիները։

1945 թվականին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին, Ֆրանսիան ցանկանում էր պահպանել կղզին, ուստի սկսեց աշխատել ռազմական բազա կառուցելու ուղղությամբ՝ աշխարհաքաղաքական շրջանակներում, տարածաշրջանում ռազմական դիրքը պահպանելու և մշակութային ազդեցությունը պահպանելու համար։ Սակայն Միացյալ Նահանգների ճնշման արդյունքում կղզին անվերապահորեն զիջվեց Սիրիային 1945 թվականի վերջին, որոշումը հաստատվեց 1946 թվականին։

20-րդ դարի երկրորդ կեսին և 21-րդ դարում կղզու տնտեսությունն ավելի շատ կախված դարձավ զբոսաշրջությունից, ձկնորսությունից և նավաշինությունից։ Այս զբոսաշրջությանը կենտրոնացած տնտեսությունը մեծապես տուժեց Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմից՝ Սիրիա ուղևորությունների նվազման պատճառով։ Այնուամենայնիվ, պատերազմի ընթացքում կղզում հակամարտություն չի եղել, և այն վերահսկվում է կառավարական ուժերի կողմից պատերազմի սկզբից մինչև Ասադի ռեժիմի անկումը 2024 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Չնայած դրան, պատերազմի ընթացքում զոհվել է առնվազն 20 կղզու բնակիչ։ COVID-19 համավարակը նույնպես ազդել է կղզու տնտեսության վրա՝ ավելի թուլացնելով զբոսաշրջության ոլորտը, քանի որ շատ տեղական բիզնեսներ կորցրել են զբոսաշրջությունից ստացվող պոտենցիալ եկամուտը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Malcolm Barber, *Trial of the Templars*
* Martin Bernal, *Black Athena Writes Back* (Durham: Duke University Press, 2001), 359.
* Lawrence I Conrad, ‘The Conquest of Arwād: A Source-critical study in the historiography of the early medieval Near East’, in *The Byzantine and early Islamic Near East: Papers of the First Workshop on Late Antiquity and Early Islam*, edited by Averil Cameron and Lawrence I Conrad, Studies in late antiquity and early Islam, 1, vol. 1, *Problems in the literary source material* (Princeton: Darwin Press, 1992), 317–401.
* Alain Demurger, *The Last Templar*
* Hazlitt, *The Classical Gazetteer*, p.&nbsp;53.
* Lebling, Robert W. 2016. "Arwad, Fortress at Sea". Aramco World. January February 2016. Volume 67, no. 1. Pages 34–41.
* Sharan Newman (2006). *Real History Behind the Templars*. Berkley Publishing Group. .
* Jean Richard, *Les Croisades*
* Sylvia Schein, "Gesta Dei per Mongolos"
* Dave Eggers, *Zeitoun*
* 

## Արտաքին հղումներ

* L'île d'Arwad, Suggestion to have Arwad recognized as a UNESCO world heritage site, in 1999
* Hundreds of pictures of the island
* Google Earth location
* Small Islands in the Near East
* http://www.tartous-city.com
* Syrian Ministry of Tourism Arwad Regeneration Programme

Կատեգորիա:Սիրիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Տարտուսի մարզ