Քառանիվ կառք (մ․թ․ա․ 15-14-րդ դարեր, Լճաշեն)

**Քառանիվ կառք** կամ **Կառք՝ քառանիվ, կամարակապ ծածկով** *([[Մեր թվարկությունից առաջ|մ․թ․ա․]] 15-14-րդ)*, փայտյա կառք, թափքի չափսերը՝ 350 x 220 x 140 սմ, իսկ լուծը՝ 300 x 80 x 20 սմ է։ Հայտնաբերվել է Հայաստանի ամենանշանավոր բրոնզեդարյան հնավայրերից մեկի՝ Գեղարքունիքի մարզի Լճաշեն գյուղի տարածքում կատարված պեղումների (1956-1974 թթ.) ժամանակ։ Հ. Մնացականյանի թերևս ամենամեծ հայտնագործություններից մեկն է հայ հնագիտության պատմության մեջ, որն այժմ պահպանվում է Հայաստանի պատմության թանգարանի հավաքածուում՝ *թիվ 2009-609* համարի ներքո։

## Ժամանակաշրջան
Հայաստանի Սևանի ավազանի ամենամեծ գյուղում՝ Լճաշենում լայնածավալ պեղումների ժամանակ (1956-1974) հայտնաբերվել են ուշբրոնզեդարյան դամբարաններ՝ կիրառական արվեստի և մշակույթի բացառիկ գտածո-նմուշներով, որոնք կազմում են Հայաստանի հնագիտական ֆոնդերի ամենամեծ ու բազմազան հավաքածուն (մոտ 60-70%-ը)։ Գտածոները վերագրվում են բրոնզեդարյան և վաղ երկաթի դարաշրջանին (Լճաշեն-մեծամորյան մշակույթ)։ Դրանց թվում կան մ․թ․ա․ 15-14-րդ դարերին վերագրվող փայտյա սայլեր, կառքեր և մարտակառքեր, ինչպես նաև հայ հնագիտական պատմության կարևորագույն հայտնագործություններից մեկը` *քառանիվ կառքը* (Ք. ա. XV դար)։

## Կառուցվածք
Սայլը կազմված է չորս *անիվներից* և համապատասխանաբար՝ երկու *[[Սռնի]]ներից*, որոնք անշարժ միացված են առջևի և ետևի զույգ անիվներին։ *Սայլի [[անիվ]]ների* տրամագիծը՝ 120 սմ է։ Անիվներից յուրաքանչյուրը երեք խոշոր կտորներից է պատրաստված, որոնք իրար են գամված փայտե սեպերով։

Սայլի *թափքի* հիմքը ուղղանկյունաձև է, 175×100×96 սմ չափերով։ Այն պինդ ամրացված է սռնուն։ Թափքը ծածկելու համար նախատեսված է *կամարածածկ*, որն իրենից ներկայացնում է 16 պայտաձև և ճկված ձողեր, որոնք ունեն լայնական միջանցիկ անցքեր։ Այդ կամարածածկի վրայով ձգվել է փայտե նրբաձողերից հյուսված խիտ ցանցաձև ծածկը։ Վարդյակներով և պարույրներով հարդարված քանդակազարդ տախտակները ծածկում են թափքի առաջամասը և ետնամասը։

Սայլի *քաշանի* երկարությունը 310 սմ է։ Այն երկճյուղ է և գամված է թափքին։ Ծայրում ունի ձևավոր *լուծ*, որի երկարությունը 200 սմ է։ Սռնու անշարժությունը կարող էր դժվարեցնել սայլի շրջադարձը փոքր տարածքներում։ Երկար քաշանը ընձեռում էր դյուրին շրջապտույտի հնարավորություն։

## Դետալներ և օգտագործված նյութեր
Քառանիվ սայլի դետալները, որոնք պատրաստվել են տարբեր փայտատեսակներից, միացված են բացառապես փայտե սեպերով և գամերով։ Մետաղը ծառայել է միայն արտաքին հարդարանքի, զարդերի համար։
Սայլի մասերը կազմված են հետևյալ փայտատեսակներից. 
* անիվները՝ կաղնի
* քանդակազարդ տախտակները՝ կարմափայտ
* քաշանը՝ թեղի
* լուծը՝ թեղի
* կամարի ձողերը՝ թեղի։
 
## Ձևավորում
Քառանիվ կառքի քաշանի և լծի միացման տեղը զարդարվել է բրոնզե մարտակառքի խմբաքանդակներով։ Սայլի հետ մեկտեղ դամբարանից գտնվել են հանգուցյալի կարգավիճակին պատշաճ զենքեր, զարդեր, պաշտամունքի և կենցաղային բազմազան իրեր։ Լճաշենի դամբարաններից հայտնաբերված բոլոր քառանիվ և երկանիվ սայլերը զարդարված են եղել կենդանիների և թռչունների բրոնզե արձանիկներով։ Նման սայլերը դամբարան էին իջեցվում լծված զույգ եզներով կամ ձիերով։

## Պատմական-մշակութային նշանակություն
Հայաստանի պատմության պետական թանգարանի հնագիտության բաժնի վարիչ (1949-1968 թթ., 1972-1974 թթ.) Հարություն Մնացականյանը, որը ղեկավարել է Լճաշենի մի շարք հնագիտական արշավախմբեր և բացահայտել է Սևանի ավազանի հնագիտական հուշարձանները հաճախ կրկնել է.

Լճաշենի գտածոներից հստակորեն երևում է, որ դրանք աստիճանաբար զարգացում ապրած առարկաներ և նյութեր են։ Հետևաբար իրար հաջորդած այդ նյութերը վկայում են, որ այստեղի մշակույթն առաջացել է ավելի քան երկու հազարամյակում միևնույն վայրում նստակյաց կյանքի հետևանքով իրար անընդմեջ հաջորդած սերունդների գործունեության արդյունքում։ Դամբարանները վկայում են արքաների և գերագույն քրմերի այստեղ կատարված թաղումների մասին։

## Մշակութային արժեքի պահպանություն
Հայաստանի նախագահ Ռ. Քոչարյանը 2005 թվականի հոկտեմբերի 24-ին վավերացրել է Հայաստանի Կառավարության 2005 թվականի հոկտեմբերի 13-ի *թիվ 1643* որոշումը։ Ըստ այդ որոշման ներկայացրած 19 մշակութային արժեքներից մեկն էլ «Քառանիվ Ծածկով կամարակապ **Կառքն**» է (Ք. ա. XV դար), որը ներառված է ՀՀ մշակութային ժառանգության առանձնակի արժեք ներկայացնող մշակութային արժեքների ցանկում։

Այն դասվում է այնպիսի մշակութային արժեքների շարքում, ինչպիսիք են Հայաստանի պատմության թանգարանում պահվող Մշո Առաքելոց դուռը, Էրեբունի ամրոցի սեպագիր արձանագրությունը, Մշո ճառընտիրը և Մատենադարանում պահպանվող այնպիսի ձեռագրերը, ինչպիսիք են՝ տարբեր ժամանակներում, տարբեր վայրերում հայտնաբերված Ավետարանները Այրիվանցու Ճառընտիրը, նաև Թորոս Ռոսլինի Ավետարանը, Ճաշոցը։

## Գրականություն
Հարություն Մնացականյան - Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Եր. 1968

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 8. Հայաստանը ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերում (Ք.ա. 1500-800 թթ.), 2016/06/14
* *Սոնա Մանուկյան (հնագետ)* Լճաշեն-Մեծամորյան մշակույթի բրոնզե գոտիները նույն ժամանակաշրջանի քանդակներում , 18 Ապրիլ 2015,  «Արվեստագիր»

## Աղբյուրներ
* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, Երևան, 2010։ 
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Կատեգորիա:Հնագիտություն
Կատեգորիա:Հայաստանի պատմության թանգարանի նմուշներ
Կատեգորիա:Հնագիտական գտածոներ