Ալբանիայի թափոնների սկանդալ

աջից|մինի|330x330փքս|Էլբասանի շրջանի ավելի հին լուսանկար<br>Առաջին պլանում ''«Կուսակցության պողպատ»'' մետաղագործական համալիրի ավերակներն են, որտեղ այժմ տեղակայված է տեղի աղբահի այրման գործարանը<br>Լուսանկարի կենտրոնով անցնում է Շկումբին գետը

**Ալբանական աղբահանության սկանդալ,** Ալբանիայում Էդի Ռամայի կառավարության բարձրաստիճան պաշտոնյաների և մասնավոր գործարարների միջև կոռուպցիայի և դավադրության մեղադրանքներ, որոնք կապված են Էլբասանում, Ֆիերում և Տիրանայում համայնքային թափոնների այրման երեք կայանների կառուցման և շահագործման հետ։ Լրագրական հետքննության բալկանյան  ցանցը (BIRN) աղբահանության զիջումները բնութագրել է որպես Ռամայի վարչակազմի ամենավիճահարույց պետական-մասնավոր գործընկերություններից մեկը, իսկ Ալբանիայի Գերագույն պետական աուդիտը գնահատել է հարկատուների համար հնարավոր ծախսերը, որոնք կգերազանցեն 350 միլիոն եվրոն 30 տարվա ընթացքում։ 

Մեղադրողները պնդոմամբ՝ բարձրաստիճան պաշտոնյաները չարաշահել են պետական միջոցները՝ ֆինանսական փոխհատուցման դիմաց կոնցեսիոն պայմանագրեր կնքելով։ Հետաքննություն է սկսվել 2021 թվականին՝ Ժողովրդական կուսակցության (PD) և Ինտեգրացիայի սոցիալիստական շարժման (LSI) ներկայացրած քրեական հայցից հետո։ 

2022 թվականին Էլբասանի և Ֆիերի աղբի այրման գործարանների նախագծերի շրջանակներում 21 ֆիզիկական և 12 իրավաբանական անձ ենթարկվել է քրեական պատասխանատվության՝ կոռուպցիայի, փողերի լվացման և դրանց հետ կապված մեղադրանքներով։ 2023 թվականին նախկին նախարար Լեֆտեր Կոկան ստացել է 6 տարի 8 ամիս, Շրջակա միջավայրի նախարարության նախկին գլխավոր քարտուղար Ալքի Բլակոն՝ 2 տարի 8 ամիս, իսկ գործարար Կլոդիան Զոտոն՝ 12 տարի։ Դատավճիռը չեղյալ է հայտարարվել 2024 թվականին, և նշանակվել է գործի վերանայում։

## Նախադրյալներ
Ալբանական հասարակության մեջ սպառողականության արագ անցումը վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում կրկնապատկել է արտադրվող թափոնների քանակը: Ճապոնիայի միջազգային համագործակցության գործակալության տվյալներով՝ Տիրանայում մեկ շնչի հաշվով քաղաքային թափոնների աճը, հատկապես վերջին տասնամյակում, համեմատելի է կամ ավելի բարձր է, քան աշխարհի այլ խոշոր քաղաքներում: Սակայն թափոնների կառավարման մեթոդները մնում են նախկինը: Թափոնների մեծ մասը թաղվում է: Աղբի տեսակավորում չկա, և վերամշակման մակարդակը ցածր է: Շարայի աղբավայրը՝ երկրի ամենամեծ աղբավայրը, հին, աղտոտված և վատ պահպանված: Քանի որ երկիրը մեկը մյուսի հետևից բախվում էր բնապահպանական արտակարգ իրավիճակների, կառավարությունը շտապ կարգով ամենաարագ, բայց շրջակա միջավայրի համար ամենաավերիչ լուծմանն է դիմել՝ այրմանը: 

2011 թվականին Ալբանիան մեկնարկել է «Թափոնների կառավարման ազգային ռազմավարությունը» 2011-2025 թվականների համար՝ «Թափոնների ինտեգրված կառավարման մասին» թիվ 10 463 օրենքով, որը համապատասխանեցրել է Ալբանիայի օրենսդրությունը Եվրոպական խորհրդարանի և Խորհրդի 2008/98/EC հրահանգին։ Սա նշանակում էր, որ Ալբանիայում առաջնահերթություն կտրվեր թափոնների կրճատմանը, ռեսուրսների վերականգնմանը, վերամշակման և վերաօգտագործման մաքսիմալացմանը։

Սակայն, 2014 թվականին, չնայած ըստ ազգային ռազմավարության և ԵՄ հրահանգի՝ այրմամբ աղբահանությունը դիտարկվում է որպես ծայրահեղ լուծման միջոց, Ռամայի կառավարությունը որոշում է ընդունել, որի օրինականությունը խիստ կասկածի տակ էր, փոխել իր ռազմավարությունը՝ խթանելով աղբահանության այրումը: Մասնավորապես, 2014 թվականի փետրվարին «Թափոնների ինտեգրված կառավարման կառավարական հանձնաժողովը» հայտարարել է, որ Ալբանիան գտնվում է բնապահպանական արտակարգ իրավիճակում՝ հարթելով այրման կայանների կառուցման ճանապարհը։

## Դատական գործ
2014 թվականի փետրվարի 5-ին Ալբանիայի վարչապետ Էդի Ռամայի ներկայությամբ գումարվել է միջգերատեսչական «Թափոնների ինտեգրված կառավարման կոմիտեն», որը քաղաքաշինության և զբոսաշրջության փոխնախարար Գյոն Ռադովանիի առաջարկով երկիրը հայտարարել է բնապահպանական արտակարգ դրության մեջ: Կոմիտեի երկու անդամներ՝ Իլլի Մանջանին և Արբեն Իսարաջը, ընդդիմացել են առաջարկին՝ կասկածի տակ դնելով որոշման օրինականությունը: Չնայած հանձնաժողովը կոնսենսուսի չի եկել, կառավարությունը փաստաթուղթը ներկայացրել է որպես շրջաբերական՝ կոմիտեի 5 անդամներից միայն 3-ի ստորագրությամբ: 

Այս նախաձեռնության մարտահրավերները կենտրոնացած էին դրա իրավականորեն գոյություն չունեցող հիմքի վրա, քանի որ 2011 թվականի օրենքը չի նախատեսում ազգային արտակարգ դրություն հայտարարելու նման ընթացակարգ: Մանջանիի խոսքով՝ միջգերատեսչական կոմիտեները քաղաքականության խորհրդատվական մեխանիզմներ են, որտեղ պարտադիր որոշումներ չեն կայացվում, հատկապես որ Ալբանիայի Սահմանադրության համաձայն՝ միայն կառավարությունը կարող է արտակարգ դրություն հայտարարել: Լեգիտիմությունը բխում էր միայն կաբինետի 2013 թվականի հոկտեմբերի 23-ի պարզ որոշումից՝ կոմիտեին այս հնարավորությունը ավելացնելու վերաբերյալ: Իրականում, Ռոդիոն Գյոկան, Բնակավայրերի զարգացման ինստիտուտի (Co-Plan) քաղաքային միջավայրի կառավարման բաժնի փորձագետը, պնդել է, որ որոշումը միտումնավոր է կայացվել՝ աղբավայրեր ստեղծելու նախապես մտածված որոշումը օրինականացնելու համար, որոնք այլ կերպ չէին կարող իրականացվել, քանի որ դա թափոնների կառավարման հիերարխիայում ծայրահեղ միջոցը պետք է լիներ։ 

Վերոնշյալ շրջաբերականի հիման վրա Շրջակա միջավայրի նախարարությունը ստորագրել է երեք BOT (կառուցում-շահագործում-փոխանցում) պայմանագիր՝ 2014 թվականի դեկտեմբերին «Albtech Energy»-ի հետ՝ Էլբասանում աղբավայրի կառուցման և շահագործման համար, 2016 թվականի հոկտեմբերին՝ «Integrated Technology Waste Treatment Fier»-ի հետ՝ Ֆիերի տարածաշրջանի համար, և 2017 թվականի օգոստոսին՝ «Integrated Energy BV SPV»-ի հետ՝ Տիրանայի համար։

### Էլբասանի թափոնների այրման գործարան
2014 թվականի հուլիսին Էլբասանի քաղաքապետարանը Շրջակա միջավայրի նախարարությանը ներկայացրել է աղբավայր կառուցելու հայտ՝ քաղաքապետարանի սահմաններում թափոնների կառավարման բարելավման նպատակով: Նույն օրը, երբ քաղաքապետարանը ներկայացրել է իր հայտը, հիմնադրվել է «Albteck Energy»-ին՝  նախագծի ապագա մշակողը: 2014 թվականի դեկտեմբերին «Albtech Energy»-ն, որը ներկայացված էր իր հիմնադիր և օրինական ներկայացուցիչ Ստելա Գուգալյայի կողմից, կնքել է «Կառուցման-Շահագործման-Փոխանցման» (BOT) կոնցեսիոն պայմանագիր Էլբասանում 2.85 ՄՎտ հզորությամբ քաղաքային թափոնների ջերմային մաքրման կայանի ամբողջական մատակարարման համար:  «Bank Credins» բանկը՝ կոնցեսիոն պայմանագրով ապահովված լինելով, անմիջապես վարկ է տրամադրել, և 2015 թվականի մարտին սկսվել է շինարարությունը Էլբասանի աղբավայրում, որտեղ նախկինում հին մետալուրգիական գործարանն էր տեղակայված։ Նախագիծը պաշտոնապես մեկնարկել է 2017 թվականի ապրիլի 18-ին՝ վարչապետ Էդի Ռամայի ներկայությամբ: Վարչապետը գովաբանել է նախագիծը որպես Ալբանիայի կանաչ էներգիայի և շրջակա միջավայրի պաշտպանության անցման կարևորագույն տարր։

2021 թվականի դեկտեմբերի 31-ին նախորդող ժամանակահատվածում, որը նշանավորել է յոթ տարվա կոնցեսիոն պայմանագրի կնքումը, Էլբասանի, Լիբրաժդի, Պրենյաշի, Բելշի, Գրամշի, Ցերիկի և Պեքինի քաղաքապետարանները, պետական կառավարչի հետ համագործակցությամբ, ստեղծել են «ԷԿՈ-ԷԼԲ» sh.a. կոնսորցիումը, որի նպատակն էր ապագայում շահագործել և կառավարել աղբավայրը: 2021 թվականի դեկտեմբերի 14-ին «Կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցագործության դեմ պայքարի հատուկ կառույց»  դատական հետաքննության համատեքստում, հրապարակել է օբյեկտի առգրավման և Ալբտեկի սեփականատերերի և կառավարիչների ձերբակալման օրդերներ: 

Այնուամենայնիվ, որպեսզի նախագիծը շարունակի իր գործունեությունը, «Առգրավված և բռնագրավված գույքի կառավարման պետական գործակալությունը» կոնսորցիումին իրավունք է տվել վարձակալել օբյեկտը օրական 1 եվրո անվանական վճարի դիմաց՝ թույլ տալով նախագծին շարունակել իր գործունեությունը:  2022 թվականի հունվարի 1-ից «Էկո-Էլբ»-ը ստանձնել է համայնքային թափոնների աղբավայրի վերահսկողությունը, նաև վարձակալության պայմանագիր է կնքվել աղբավայրի կառավարման համար: 

2022 թվականի հունիսին այրման կայանը դադարեցրել է իր գործունեությունը որոշակի բաղադրիչների հետ կապված խնդիրների հայտնաբերման պատճառով՝ նախատեսված սպասարկման ժամանակահատվածում։ Այդ բաղադրիչները հետագայում վերանորոգվել են կամ փոխարինվել, իսկ վերանորոգման գործընթացը տևել է 10 ամիս։ Հանրությանը տեղեկացվել է վերանորոգման վիճակի մասին 2023 թվականի ապրիլին, երբ Էլբասանի քաղաքապետ Գլեդիան Լլատյան հայտարարել է այրման կայանի վերաբացման մասին։ Վերջին տասը ամիսների ընթացքում գործունեության դադարեցումը հանգեցրել է տարածքում նոր բնապահպանական խնդրի ի հայտ գալուն։ Սա նույնիսկ հանգեցրել է Շկումբին գետի աղտոտմանը, որը հոսում է թափոնների հեռացման վայրի հարևանությամբ։ 

2023 թվականի դեկտեմբերից մինչև այսօր (2024 թվականի դեկտեմբեր) գործարանը կրկին չի գործում՝ վերանորոգման անհրաժեշտության և նոր մասերի ու սարքավորումների գնման պատճառով։ Շրջակա տարածքը կրկին վերածվել է կամայական աղբավայրի, որտեղ գիշերը գաղտնի այրվում է աղբը։

#### Հետապնդումներ և պատժամիջոցներ
2023 թվականի հոկտեմբերին Հատուկ դատարանի որոշմամբ մեղավոր են ճանաչվել հետևյալ անձինք․

* Լեֆտեր Կոկա - պասիվ կաշառակերության և փողերի լվացման համար
* Պելլում Աբեշի, Բարդհիլ Չաբիրի, Սերաֆին Պապա և Ջոնիդա Զեքո - հայտերի գնահատման հանձնաժողովի անդամներ՝ համագործակցության արդյունքում կատարած լիազորությունների չարաշահման համար
* Էլբասանի այրման գործարանի կոնցեսիոն իրականացրած Albtek Energy ընկերության փաստացի սեփականատեր Միրել Մերտիրի։
* Միրել Մերտիրիի կին՝ Ստելա Գուգալյա - Էլբասանի այրման գործարանի դե յուրե սեփականատեր
* Կլոդիան Զոտո, «Ինտեգրեյթեդ Թեքնոլոջի Սերվիս» ընկերության սեփականատեր, որն իրականացրել է Էլբասանի աղբավայրի և այրման գործարանի կառուցման աշխատանքները։

### Ֆիերի թափոնների այրման գործարան
աջից|մինի|280x280փքս|Միզեքեի դաշտավայր

2015 թվականի հոկտեմբերին Ֆիերի քաղաքային խորհուրդը որոշել է դիմել «Թափոնների ինտեգրված կառավարման կոմիտեին»՝ քաղաքում թափոնների կառավարման ոլորտում շրջակա միջավայրի վրա արտակարգ դրություն հայտարարելու խնդրանքով։

Միևնույն ժամանակ, հետևելով Էլբասանի աղբավայրի նույն սխեմային, «Integrated Technology Waste Treatment Fier» ընկերությունը (հիմնադրվել է 2015 թվականի հոկտեմբերի 3-ին «Integrated Technology Service LLC -ի սեփականատեր Քրիստիան Զոտտոյի և իտալացի «Energy Recuparator Spa»-ի սեփականատեր իտալացի Էռնեստո Գրանելիի կողմից) հոկտեմբերի 24-ին Բնապահպանության նախարարության հետ ստորագրել է BOT կոնցեսիոն պայմանագիր՝ մոտավորապես 35 միլիոն եվրոյով, ներառյալ ԱԱՀ-ն: Մի քանի օր անց Granelli-ն վաճառել է «Integrated»-ում իր բաժնեմասը «Ndertim Montimi Patos LLC»-ին, իսկ նոյեմբերի 10-ին «Integrated»-ը պայմանագիր է կնքել Granelli-ի «Energy Recuperator»-ի հետ՝ Ֆիերում աղբավայրի կառուցման համար ընդամենը 15 միլիոն եվրոյով: Նոյեմբերի 15-ին «Integrated Technology Waste Treatment Fier»-ը պայմանագիր է կնքել նույն բանկի (Credins) հետ, ինչ Էլբասանում, և վարկ է ստացել աղբավարի կառուցման համար՝ պետական պայմանագիրը որպես երաշխիք օգտագործելով: 

Աղբավայրի կառուցման տարածքը սահմանվել էր Ֆիերի քաղաքապետարանի կողմից և գտնվում էր Մբրոստարի վարչական միավորի հարավ-արևելյան մասում՝ Վերրիում, Միզեքե դաշտում: Երբ շինարարական ընկերությունը սկսել է ցանկապատել տարածքը 2017 թվականի մարտին, միայն բնակիչներն են տեղեկացված եղել նախագծի մասին: Աուդիտի բարձրագույն մարմինների եվրոպական կազմակերպության՝ EUROSAI- ի տվյալներով՝ տեղի բնակիչները նույնիսկ չեն մասնակցել որոշումների կայացման գործընթացին, քանի որ նրանց չեն հրավիրել նախագծի վերաբերյալ իրենց կարծիքը հայտնելու: 

Շինարարության դեմ սկսվել են բողոքի և ցույցերի շարք, և աշխատանքները ժամանակավորապես դադարեցվել են։ Չնայած վարչապետը 2017 թվականի ընտրարշավի ժամանակ հայտարարել է, որ նախագիծը չի իրականացվի առանց բնակիչների համաձայնության, այս պարտավորությունն այլևս ուժի մեջ չէ։  Նույն թվականի հոկտեմբերին «Տարածքային ազգային խորհուրդը» որոշել է հաստատել Վերրի գյուղում աղբավայրի կառուցման թույլտվությունը: 2018 թվականին բնակիչները և «Թափոնների ներմուծման դեմ դաշինքը» (AKIP) դատի են տվել նախագծի շահագրգիռ կողմերին, սակայն առաջին և երկրորդ ատյանի դատարանները մերժել են գործը: 

Տարածքը համարվում է գյուղատնտեսական միջավայր, քանի որ դրա մակերեսի 90%-ը կազմված է բերրի գյուղատնտեսական հողերից, որտեղ ցանվում են մշակաբույսեր, ինչպիսիք են ցորենը և առվույտը, որոնք մատակարարում են ամբողջ Ալբանիայի սննդամթերքի շուկան: Տարածաշրջանի գյուղացիները մտահոգված են, որ այրման գործարանի արտանետումները կաղտոտեն իրենց բերքը վտանգավոր քաղցկեղածին և թունավոր քիմիական նյութերով, նաև գյուղացիները մտահոգված են, որ արտանետումները կվատթարացնեն օդի որակը և կվնասեն տեղի բնակչությանը: 

#### Հետապնդումներ և պատժամիջոցներ
2022 թվականին Կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցագործության դեմ պայքարի հատուկ կառույցը քրեական հետապնդում է իրականացրել 21 ֆիզիկական և 12 իրավաբանական անձանց նկատմամբ՝ պաշտոնեական լիազորությունների չարաշահման, բարձրաստիճան պետական պաշտոնյաների կամ տեղական ընտրված պաշտոնյաների ակտիվ և պասիվ կոռուպցիայի, հանցավոր կամ հանցավոր գործունեության արդյունքում ստացված եկամուտների և եկամուտների լվացման, ծառայողական պարտականությունների խախտման, հանրային գործառույթներ կատարող անձանց պասիվ կաշառակերության, ԱԱՀ-ի հետ կապված խարդախության մեղադրանքներով։

2023 թվականի սեպտեմբերին Լեֆտեր Կոկան դատապարտվել է 6 տարի 8 ամիս ազատազրկման, նախկին պատգամավոր Ալքի Բլակկոն՝ 2 տարի 8 ամիս, իսկ Քրիստիան Զոտոն՝ 12 տարի ազատազրկման։ Մյուս մեղադրյալները ստացել են ավելի կարճ պատիժներ, իսկ մի քանիսը արդարացվել են։ Սակայն 2024 թվականի դեկտեմբերին «Կազմակերպված հանցագործության և կոռուպցիայի հարցերով հատուկ վերաքննիչ դատարանը», որտեղ Կոռուպցիայի և կազմակերպված հանցագործության դեմ պայքարի հատուկ կառույցը բողոքարկել է ավելի երկար պատիժ պահանջող դատավճիռը, չեղյալ հայտարարել որոշումը և պահանջել գործի վերանայում առաջին ատյանի դատարանում՝ այլ դատավորների մասնակցությամբ։

## Նշումներ
 Վարչապետի խոսքով՝ թափոնները տեսակավորելու և վերամշակելու փոխարեն, Ալբանիայի կառավարությունը ընտրել է դրանք էներգիա ստանալու համար մշակելու այլընտրանքը։ «*Մենք չենք կառուցել աղբավայրեր, այլ [[Թափոններից էներգիայի ստացման գործարան|թափոնների մաքրման կայաններ]], որոնք [[Էլեկտրակայան|էներգիա են արտադրում]]*»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*

Կատեգորիա:Ալբանիա
Կատեգորիա:Ալբանիայի կառավարություն
Կատեգորիա:Այրում
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում
Կատեգորիա:Կաշառակերություն
Կատեգորիա:Քաղաքական կաշառակերություն