Հովսեփ (Ծննդոց)

**Հովսեփ** (; ) երազների մեկնաբան, ով համարվում է կարևոր դեմք Աստվածաշնչի «Ծննդոց» գրքում։

Հովսեփը Հակոբի և Ռաքելի  տասնմեկերորդ որդին էր։ Նա իսրայելացիների շրջանում համարվում է Հովսեփ ցեղի հիմնադիրը։ Նրա պատմությունը  բացատրում է Իսրայելի Եգիպտոսում բնակությունը։ Նա Հակոբ նահապետի սիրելի որդին էր, և նրա նախանձ եղբայրները նրան վաճառում են ստրկության Աստվածաշնչյան Եգիպտոսում, որտեղ նա, ի վերջո, բանտարկվում է։ Փարավոնի երազները ճիշտ մեկնաբանելուց հետո նա դառնում է Եգիպտոսի երկրորդ ղեկավարը և փրկում Եգիպտոսը սովի ժամանակ։ Հակոբի ընտանիքը մեկնում է Եգիպտոս՝ սովից խուսափելու համար, և հենց նրա միջոցով է, որ նրանց թույլատրվում է բնակություն հաստատել Գեսեմ երկրում (Նեղոսի դելտայի արևելյան մասը)։

Գիտնականները տարբեր կարծիքներ ունեն Հովսեփի պատմության պատմական նախապատմության, ինչպես նաև դրա կազմման ամսաթվի և զարգացման վերաբերյալ։ Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ Հովսեփի մասին աստվածաշնչյան պատմությունը (Ծննդոց 37-50) բազմասերունդ ստեղծագործություն է՝ վաղ և ուշ բաղադրիչներով։ Մյուսները կարծում են, որ Հովսեփի մասին բնօրինակ պատմությունը պարսկական ժամանակաշրջանի Հրեական սփյուռքի նովել էր, որը պատմվում էր Եգիպտոսում ապրող հրեաների տեսանկյունից։

Հրեական ավանդույթում նա երկրորդ Մեսիայի նախնին է, որը կոչվում է «Մաշիախ բեն Յոսեֆ», որը Մաշիախ բեն Դավթի հետ միասին պատերազմ կվարի չարի ուժերի դեմ և կմահանա Աստծո և Իսրայելի թշնամիների դեմ մարտում։ Քրիստոնեական ավանդույթը նրան հաճախ մեկնաբանում է որպես Հիսուսի տիպաբանական նախորդ՝ ընդգծելով նրա առաքինությունն ու տառապանքը։ Իսլամում Հովսեփը (Յուսուֆ) համարվում է մարգարե, և Ղուրանը պատմում է նրա պատմությունը որոշ տարբերակներով, օրինակ՝ Հակոբի աչքերի բուժումը։ Բահայի հավատքը նաև փոխաբերաբար հիշատակում է Հովսեփին՝ կապված Աստծո դրսևորումների ճանաչման հետ։ Կրոնական տեքստերից բացի, Հովսեփի պատմությունը ոգեշնչել է գրական լայնածավալ ստեղծագործություններ, երաժշտություն, թատերական ներկայացումներ և կինոադապտացիաներ, ինչպես նաև բազմաթիվ միջազգային ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ, որոնք վերապատմում են պատմությունը։

## Ստուգաբանություն
*Աստվածաշունչը Յովսեփ անվան երկու բացատրություն է տալիս.* նախ, այն համեմատվում է եռատառ א־ס־ף (*ʾ-s-p*), բառի հետ, որը նշանակում է «հավաքել, հեռացնել, տանել», «Եվ նա հղիացավ և որդի ծնեց ու ասաց. «Աստված վերացրեց իմ նախատինքը» (Ծննդոց 30։ 23), այնուհետև Յովսեփը նույնացվում է նաև նմանատիպ  (*y-s-p*) արմատով, որը նշանակում է «ավելացնել», «Եվ նա նրա անունը դրեց Հովսեփ ու ասաց. «Տերը ինձ ևս մեկ որդի կպարգևի» (Ծննդոց 30։ 24)։

## Աստվածաշնչյան պատմություն
### Ծնունդ և ընտանիք
Հակոբի և Ռաքելի որդին,՝ Հովսեփը, ապրում էր Քանանի երկրում տասը խորթ եղբայրների, մեկ եղբոր և առնվազն մեկ խորթ քրոջ հետ։ Նա Ռաքելի առաջնեկն էր և Հակոբի տասնմեկերորդ որդին։ Բոլոր որդիներից հայրը նախընտրեց Հովսեփին  և նրան տվեց «երկար, բազմագույն վերարկու»։ Երբ Հովսեփը տասնյոթ տարեկան էր, նա իր եղբայրների հետ կիսվեց իր տեսած երկու երազով. առաջին երազում Հովսեփը և իր եղբայրները հացահատիկի խուրձեր էին հավաքում, որոնցից իր եղբայրների հավաքածները խոնարհվում էին իր առջև։ Երկրորդ երազում Արևը (հայրը), Լուսինը (մայրը) և տասնմեկ աստղերը (եղբայրները) խոնարհվում էին հենց Հովսեփի առջև։ Այս երազները, որոնք ենթադրում էին նրա գերիշխանությունը, զայրացրին նրա եղբայրներին (Ծննդոց 37։ 1–11) և ստիպեցին եղբայրներին ծրագրել նրա մահը։ 

File:Joseph dreams of wheat.JPG|Հովսեփի հացահատիկի երազը
File:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|Հովսեփի աստղերի երազը


### Դավադրություն Հովսեփի դեմ

Ծննդոց 37-ում ներկայացվում է, որ Հովսեփի խորթ եղբայրները նախանձում էին նրան։ Նրանցից շատերը դավադրություն էին կազմակերպել նրան սպանելու Դոթայիմում, բացի Ռուբենից, ով առաջարկեց Հովսեփին նետել դատարկ ջրհորի մեջ. նա մտադիր էր հետագայում ինքը փրկել Հովսեփին։ Հովսեփին փրկելու այս ծրագրի մասին անտեղյակ՝ մյուսները համաձայնեցին Ռուբենի հետ։ Հովսեփին բանտարկելուց հետո եղբայրները տեսան ուղտերի քարավան, որը համեմունքներ և օծանելիքներ էր տանում Եգիպտոս, և Հովսեփին վաճառեցին այդ վաճառականներին։ Մեղավոր եղբայրները այծի արյունով ներկեցին Հովսեփի վերարկուն և ցույց տվեցին Հակոբին, ով կարծեց, որ Հովսեփը մահացել է։

### Պետափրեսի տունը
Ծննդոց 39-ում՝ Վայեշևում ներկայացվում է, որ Հովսեփը վաճառվում է Պետափրեսին՝ փարավոնի պահակախմբի հրամանատարին։ Հետագայում Հովսեփը դարձավ Պետափրեսի ծառան, ապա նրա տնային տնտեսության կառավարիչը։ Այստեղ Պետափրեսի կինը (հետագայում կոչվել է Զուլեյխա) փորձեց գայթակղել Հովսեփին, բայց նա հրաժարվեց։ Հովսեփի փախուստից զայրացած՝ նա կեղծ մեղադրանք առաջադրեց նրան բռնաբարության մեջ՝ նրան բանտարկելու համար։

### Հովսեփը բանտում

Բանտապահը Հովսեփին նշանակեց մյուս բանտարկյալների հսկողության տակ, և շուտով փարավոնի գլխավոր մատռվակը և գլխավոր հացթուխը, որոնք վիրավորել էին փարավոնին, բանտ նետվեցին։ Երկուսն էլ երազներ տեսան, և Հովսեփը, երազները մեկնաբանելու կարողություն ունենալով, խնդրեց լսել դրանք։

Մատռվակի երազում երեք ճյուղ ունեցող որթատունկը բողբոջներ էր ծլում։ Երբ այն ծաղկեց, ծաղիկներ հայտնվեցին դրա վրա, և դրանք խաղող տվեցին։ Մատռվակը վերցրեց այդ խաղողը, սեղմեց փարավոնի բաժակի մեջ և բաժակը դրեց փարավոնի ձեռքը։ Հովսեփը այս երազը մեկնաբանեց այնպես, որ նշանակում էր, որ մատռվակը երեք օրվա ընթացքում կվերականգնվեց իր պաշտոնում։

Հացթուխի երազում փարավոնի համար հացով լի երեք զամբյուղներ էին, և թռչունները զամբյուղներից հաց էին ուտում։ Հովսեփը այս երազը մեկնաբանեց այնպես, որ հացթուխը երեք օրով կախաղան կբարձրացվեր, և թռչունները նրա մարմինը կուտեին։

Հովսեփը խնդրեց, որ մատռվակը իր մասին հիշատակի փարավոնին՝ բանտից իրեն ազատելու համար, բայց մատռվակը, վերականգնվելով իր պաշտոնում, մոռացավ Հովսեփի մասին։

Եվս երկու տարի անց փարավոնը երազ տեսավ յոթ նիհար կովերի մասին, որոնք կուլ տվեցին յոթ գեր կովերի, և յոթ չորացած հացահատիկի հասկերի մասին, որոնք կուլ տվեցին յոթ գեր հասկերի։ Երբ փարավոնի խորհրդականները չկարողացան մեկնաբանել այս երազները, մատռվակը հիշեց Հովսեփին։ Այնուհետև Հովսեփին կանչեցին։ Նա երազը մեկնաբանեց որպես առատության յոթ տարի, որին պիտի հաջորդեին սովի յոթ տարիներ, և խորհուրդ տվեց փարավոնին կուտակել ավելորդ հացահատիկ։

### Եգիպտոսի կառավարիչ

Կանխագուշակումից հետո Հովսեփը դարձավ Եգիպտոսի կառավարիչ՝ փարավոնից ստանալով Ծափնաթ-Փանեա անունը (եբրայերեն՝ צָפְנַת פַּעְנֵחַ *Ṣāp̄naṯ Paʿnēaḥ*), և նրան կնության տվեցին Ասենեթին՝ Օն քաղաքի քահանայի՝ Պետիփերայի դստերը։ Առատության յոթ  տարիների ընթացքում Հովսեփը հոգ տարավ, որ պահեստները լցվեն և ամբողջ բերքը կշռվի։ Վեցերորդ տարում Ասենաթը Հովսեփին երկու երեխա պարգևեց՝ Մանասեին և Եփրեմին։ Երբ սովը սկսվեց, այն այնքան սաստիկ էր, որ շրջակա ազգերից մարդիկ գալիս էին Եգիպտոս՝ հաց գնելու։ Պատմությունը նաև ցույց է տալիս, որ նրանք ուղղակիորեն Հովսեփի մոտ էին գալիս կամ նրան ուղարկում էր փարավոնը (Ծննդոց 41։ 37–57). Որպես վերջին միջոց, Եգիպտոսի բոլոր բնակիչները, բացառությամբ եգիպտական ​​քահանայական դասի, վաճառեցին իրենց կալվածքները, իսկ ավելի ուշ՝ իրենց (որպես ստրուկներ) Հովսեփին՝ սերմ ստանալու համար։ Հետևաբար, Հովսեփը հրաման տվեց, որ քանի որ ժողովուրդը սերմ էր ցանելու և հավաքելու պետական ​​սեփականության վրա, բերքի հինգերորդ մասը պետք է գնա փարավոնին։ Այս հրամանը տևեց մինչև Մովսեսի օրերը (Ծննդոց 47։ 20–31)։

### Եղբայրները ուղարկվեցին Եգիպտոս

Սովի երկրորդ տարում Հովսեփի խորթ եղբայրները ուղարկվեցին Եգիպտոս՝ ապրանքներ բերելու։ Հասնելով Եգիպտոս՝ նրանք ներկայացան կառավաչին, բայց չճանաչեցին նրան որպես իրենց եղբայր՝ Հովսեփ, ով այդ ժամանակ մոտ 30 տարեկան էր։ Սակայն Հովսեփը ճանաչեց նրանց և հրաժարվեց նրանց հետ խոսել իր մայրենի եբրայերենով։ Հարցաքննելուց հետո նա մեղադրեց նրանց լրտեսության մեջ։ Երբ նրանք հիշատակեցին տանը գտնվող իրենց կրտսեր եղբոր մասին, կառավարիչը (Հովսեփը) պահանջեց, որ նրան բերեն Եգիպտոս՝ որպես իրենց ճշմարտացիության ապացույց։ Խոսքը Հովսեփի եղբայր Բենիամինի մասին էր։ Հովսեփը եղբայրներին երեք օր բանտարկեց։ Երրորդ օրը նա նրանց դուրս բերեց բանտից՝ կրկին ընդգծելու իր ցանկությունը, որ իրենց կրտսեր եղբայրը բերվի Եգիպտոս՝ որպես նրանց ճշմարտացիության ապացույց։ Եղբայրները խորհրդակցեցին եբրայերենով՝ խորհրդածելով Հովսեփի նկատմամբ իրենց կողմից պատճառված անարդարության մասին։ Հովսեփը հասկացավ, թե ինչ են ասում, և հեռացավ՝ հուզմունքից ճնշված։ Երբ նա վերադարձավ, կառավարիչը վերցրեց Սիմեոնին և կապեց որպես պատանդ։ Այնուհետև նա հացահատիկով ավանակներ պատրաստեց և մնացած եղբայրներին ուղարկեց Քանան։ Առանց նրանց իմանալու, Հովսեփը նույնպես վերադարձրեց նրանց փողը պարկերի մեջ (Ծննդոց 42։ 1–28):

### Արծաթե բաժակը
Մնացած եղբայրները վերադարձան իրենց հոր մոտ՝ Քանան, և պատմեցին նրան Եգիպտոսում տեղի ունեցած ամեն ինչ։ Նրանք նաև պարզեցին, որ իրենց բոլոր փողի պարկերում դեռ փող կար, և նրանք հուսահատվեցին։ Այնուհետև նրանք տեղեկացրին իրենց հորը, որ վեզիրը պահանջել է, որ Բենիամինին բերեն իր մոտ՝ ցույց տալու համար, որ նրանք ազնիվ մարդիկ են։ Հակոբը խիստ վշտացավ՝ զգալով, որ զրկված է հաջորդ որդիներից՝ Հովսեփից, Սիմեոնից և (հապաղ) Բենիամինից։ Երբ նրանք սպառեցին Եգիպտոսից բերած ամբողջ հացահատիկը, Հակոբը իր որդիներին ասաց վերադառնալ Եգիպտոս՝ ավելի շատ հացահատիկ ստանալու համար։ Ռուբենի և Հուդայի համառությամբ նրանք համոզեցին իրենց հորը թույլ տալ Բենիամինին միանալ իրենց՝ վախենալով եգիպտական ​​​​հատուցումից ()։

Եգիպտոս վերադառնալուց հետո Հովսեփի տան կառավարիչը ընդունեց եղբայրներին։ Երբ նրանց բերեցին Հովսեփի տուն, նրանք անհանգստանում էին իրենց փողի պարկերում գտնվող վերադարձված գումարի համար։ Նրանք կարծում էին, որ բաց թողնված գործարքը ինչ-որ կերպ կօգտագործվի իրենց դեմ՝ որպես ստրուկներ ընդունելու և նրանց ունեցվածքը բռնագրավելու համար։ Ուստի նրանք անմիջապես տեղեկացրին կառավարչին կատարվածի մասին։ Կառավարիչը հանգստացրեց նրանց՝ ասելով, որ չանհանգստանան փողի համար, և դուրս բերեց նրանց եղբայր Սիմեոնին։ Այնուհետև նա եղբայրներին տարավ Հովսեփի տուն և ընդունեց նրանց։ Երբ Հովսեփը հայտնվեց, նրանք նրան տվեցին իրենց հոր նվերները։ Հովսեփը տեսավ և հարցրեց Բենիամինին, և նա հույզերի մեջ ընկավ, բայց ցույց չտվեց դա։ Նա հեռացավ իր սենյակը և լաց եղավ։ Երբ նա վերականգնեց իրեն, վերադարձավ և հրամայեց ճաշ մատուցել։ Եգիպտացիները չէին ճաշում եբրայեցիների հետ նույն սեղանի շուրջ, քանի որ դա անելը համարվում էր զզվելի, ուստի Իսրայելի որդիներին մատուցում էին առանձին սեղանի շուրջ ()։

Այդ գիշեր Հովսեփը հրամայեց իր կառավարչին եղբայրների էշերը բեռնել ուտելիքով և նրանց ամբողջ փողով։ Նրանց բերած փողը կրկնակի գերազանցում էր առաջին ճանապարհորդության ժամանակ առաջարկված գումարին։ Խաբեությամբ Հովսեփը նաև հրամայեց կառավարչին իր արծաթե բաժակը դնել Բենիամինի պարկի մեջ։ Հաջորդ առավոտյան եղբայրները սկսեցին իրենց ճանապարհորդությունը դեպի Քանան։ Հովսեփը հրամայեց կառավարչին գնալ եղբայրների հետևից և հարցաքննել նրանց «կորած» արծաթե բաժակի մասին։ Երբ կառավարիչը հասավ եղբայրներին, նա բռնեց նրանց և խուզարկեց նրանց պարկերը։ Կառավարիչը բաժակը գտավ Բենիամինի պարկում՝ ճիշտ այնպես, ինչպես այն դրել էր նախորդ գիշերը։ Սա իրարանցում առաջացրեց եղբայրների շրջանում։ Այնուամենայնիվ, նրանք համաձայնվեցին վերադառնալ Եգիպտոս։ Երբ Հովսեփը հանդիպեց նրանց արծաթե բաժակի հետ, նա պահանջեց, որ իր պայուսակում գտնվող բաժակը ունեցողը դառնա իր ստրուկը։ Ի պատասխան՝ Հուդան խնդրեց նրան, որ Բենիամինին թույլ տան վերադառնալ հոր մոտ, և որ ինքը մնա Բենիամինի փոխարեն որպես ստրուկ ()։

### Ընտանիքի վերամիավորում

Հուդան դիմեց կառավրչին՝ խնդրելով ազատ արձակել Բենիամինին և իրեն ստրկացնել իր փոխարեն՝ Բենիամինի պարկում գտնված արծաթե բաժակի պատճառով։ Կառավարիչը սկսեց լաց լինել։ Նա այլևս չկարողացավ զսպել իրեն և եգիպտացի տղամարդկանց դուրս հանեց տնից։ Այնուհետև նա հրեաներին հայտնեց, որ ինքն իրականում նրանց եղբայր Հովսեփն է։ Նա այնքան բարձր լաց եղավ, որ նույնիսկ եգիպտական ​​ընտանիքը լսեց դա դրսում։ Եղբայրները սառել էին և չէին կարողանում մի բառ արտաբերել։ Նա նրանց մոտեցրեց և պատմեց, թե ինչ էր պատահել՝ ասելով, որ չվախենան, քանի որ այն, ինչ նրանք մտադրել էին չարիքի համար, Աստված դարձրել էր դեպի լավը։ Այնուհետև նա հրամայեց նրանց գնալ և իրենց հորը և նրա ամբողջ ընտանիքին բերել Եգիպտոս՝ Գեսեմ նահանգում բնակվելու, քանի որ դեռ սովի հինգ տարի էր մնացել։ Այսպիսով, Հովսեփը նրանց տրամադրեց եգիպտական ​​​​փոխադրասայլեր, նոր հագուստներ, արծաթե փողեր և քսան լրացուցիչ էշ, որոնք տեղափոխում էին ճանապարհի համար անհրաժեշտ պաշարները ()։

Այսպիսով, Հակոբը (հայտնի է նաև որպես Իսրայել) և նրա յոթանասուն հոգանոց ամբողջ ընտանիքը հավաքվեցին իրենց բոլոր անասուններով և սկսեցին իրենց ճանապարհորդությունը դեպի Եգիպտոս։ Երբ նրանք մոտեցան Եգիպտոսի տարածքին, Հուդան առաջ գնաց՝ հարցնելու Հովսեփին, թե որտեղ պետք է քարավանը բեռնաթափի։ Նրանց ուղղորդեցին դեպի Գեսեմ նահանգ, և Հովսեփը պատրաստեց իր կառքը՝ այնտեղ հորը դիմավորելու համար։ Քսան տարուց ավելի էր անցել այն ժամանակից, երբ Հովսեփը վերջին անգամ տեսել էր իր հորը։ Երբ նրանք հանդիպեցին, գրկախառնվեցին միմյանց և բավականին երկար լաց եղան։ Ապա հայրը ասաց. «Հիմա թող մեռնեմ, որովհետև տեսա քո երեսը, որովհետև դու դեռ կենդանի ես» ():

Հետագայում Հովսեփի ընտանիքը անձամբ հանդիպեց Եգիպտոսի փարավոնի հետ։ Փարավոնը պատվեց նրանց իր ներկայությամբ և նույնիսկ առաջարկեց ընտրել գլխավոր հովիվ՝ եգիպտական ​​հոտերը վերահսկելու համար, եթե նրանք իրենց տանը գտնեին արժանի տղամարդկանց։ Քանի որ փարավոնը Հովսեփին այդքան բարձր էր գնահատում, գործնականում դառնալով իրեն հավասար, նրա հորը հանդիպելը մեծ պատիվ էր նրանց համար: Այսպիսով, Իսրայելը կարողացավ օրհնել փարավոնին ()։

### Հոր օրհնությունն ու մահը

Իսրայելի տունը ձեռք բերեց բազմաթիվ ունեցվածքներ և անչափ բազմացավ տասնյոթ տարիների ընթացքում, նույնիսկ յոթ տարվա ամենասարսափելի սովի ժամանակ։ Այդ ժամանակ Հովսեփի հայրը 147 տարեկան էր և անկողնային հիվանդ։ Նա հիվանդացել էր և գրեթե կորցրել էր տեսողությունը։ Հովսեփին կանչեցին հոր տուն, և Իսրայելը աղաչեց որդուն, որ նրան չթաղեն Եգիպտոսում։ Փոխարենը, նա խնդրեց, որ իրեն տանեն Քանանի երկիր՝ նախնիների հետ թաղվելու համար։ Հովսեփը երդվեց անել այն, ինչ հայրը խնդրել էր նրանից ()։

Ավելի ուշ Հովսեփը եկավ հորը այցելելու՝ իր հետ բերելով իր երկու որդիներին՝ Եփրեմին և Մանասեին։ Իսրայելը հայտարարեց, որ նրանք կլինեն Իսրայելի տան ժառանգորդները, կարծես իր սեփական զավակները լինեին, ինչպես Ռուբենն ու Սիմեոնը։ Այնուհետև Իսրայելը իր ձախ ձեռքը դրեց ավագ Մանասեի գլխին, իսկ աջը՝ կրտսեր Եփրեմի գլխին և օրհնեց Հովսեփին։ Սակայն Հովսեփը դժգոհ էր, որ հոր աջ ձեռքը իր առաջնեկի գլխին չէր, ուստի նա փոխեց հոր ձեռքը։ Բայց Իսրայելը հրաժարվեց՝ ասելով. «Բայց իրոք, նրա կրտսեր եղբայրը նրանից մեծ կլինի», հայտարարություն, որը նա արեց ճիշտ այնպես, ինչպես Իսրայելն ինքը՝ իր առաջնեկ եղբայր Եսավին։ Հովսեփին նա քանանացիների կալվածքից ավելի շատ բաժին տվեց, քան իր մյուս որդիներին,  որի համար նա կռվեց ամորհացիների դեմ  ()։

Այն ժամանակ Իսրայելը կանչեց իր բոլոր որդիներին և մարգարեացավ օրհնություններ կամ անեծքներ նրանց՝ ըստ տարիքի։ Հովսեփին նա ասաց.

Իր մարգարեությունները փոխանցելուց հետո Իսրայելը մահացավ։ Ընտանիքը, այդ թվում՝ եգիպտացիները, յոթանասուն օր սգացին նրա համար։ Հովսեփը հորը զմռսեցրեց, որը տևեց քառասուն օր։ Այնուհետև նա մեծ արարողակարգային ճանապարհորդություն կազմակերպեց դեպի Քանան՝ տանելով փարավոնի ծառաներին և Հորդանան գետից այն կողմ գտնվող Իսրայելի և Եգիպտոսի տների երեցներին։ Նրանք կանգ առան Ատադում, որտեղ յոթօրյա սուգ նշեցին։ Այստեղ նրանց ողբը այնքան մեծ էր, որ գրավեց շրջակա քանանացիների ուշադրությունը, ովքեր նշեցին. «Սա եգիպտացիների խորը սուգն է»։ Այսպիսով, նրանք այս վայրը անվանեցին Աբել Միզրայիմ։ Այնուհետև Հովսեփը Իսրայելին թաղեց Մաքփելա քարանձավում, որը Աբրահամի սեփականությունն էր, երբ նա այն գնեց խեթացիներից ()։

Հոր մահից հետո Հովսեփի եղբայրները վախենում էին հատուցումից՝ Հովսեփին Եգիպտոս ստրուկի կարգավիճակով ազատ արձակելու համար։ Հովսեփը լաց եղավ, երբ նրանք խոսեցին նրա հետ և ասաց նրանց, որ տեղի ունեցածը Աստծո ծրագիրն էր՝ փրկելու իրենց և իր ընտանիքի կյանքը։ Նա մխիթարեց նրանց, և նրանց կապերը վերականգնվեցին ()։

### Հովսեփի թաղումը

Հովսեփը ապրեց մինչև 110 տարեկանը՝ տեսնելով իր ծոռներին։ Մահից առաջ նա ստիպեց Իսրայելի որդիներին երդվել, որ երբ նրանք լքեն Եգիպտոսի երկիրը, իրենց հետ կտանեն իր ոսկորները: Մահից հետո նրա մարմինը զմռսվեց և դրվեց դագաղի մեջ Եգիպտոսում ()։

Իսրայելի որդիները հիշեցին իրենց երդումը, և երբ նրանք լքեցին Եգիպտոսը Ելքի ժամանակ, Մովսեսը իր հետ տարավ Հովսեփի ոսկորները ()։ Ոսկորները թաղվեցին Սյուքեմում՝ այն հողամասում, որը Հակոբը գնել էր Եմորի որդիներից (), որը ավանդաբար նույնացվում է Հովսեփի գերեզմանի հետ, նախքան Հակոբը և նրա ամբողջ ընտանիքը տեղափոխվեցին Եգիպտոս։ Սյուքեմը գտնվում էր այն երկրում, որը Հեսուն հատկացրել էր Եփրեմի ցեղին, որը Հովսեփի տան ցեղերից մեկն էր, Քանանի նվաճումից հետո։

## Կոմպոզիցիա և գրական մոտիվներ

1970 թվականին Դոնալդ Բ. Ռեդֆորդը պնդում էր, որ պատմության կազմությունը կարող է թվագրվել մ.թ.ա. յոթերորդ դարից մինչև հինգերորդ դարի երրորդ քառորդը։ 1990-ականների սկզբին ժամանակակից գիտնականների մեծ մասը համաձայն էր, որ Հովսեփի պատմությունը իմաստության պատմություն է, որը ստեղծվել է մեկ հեղինակի կողմից, և որ այն իր ներկայիս տեսքին հասել է ոչ շուտ, քան մ.թ.ա. հինգերորդ դարը, չնայած Սոգգինը հնարավոր էր համարել մ.թ.ա. առաջին կամ երկրորդ դարի սկիզբը։ Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ պատմության միջուկը կարող է թվագրվել մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակով։ Թոմաս Ռյոմերը պնդում է, որ «սկզբնական պատմության ամսաթիվը կարող է լինել ուշ պարսկական շրջանը, և չնայած կան մի քանի հատվածներ, որոնք ավելի լավ են համապատասխանում հունական, պտղոմեոսյան համատեքստին, այդ հատվածների մեծ մասը պատկանում է ավելի ուշ խմբագրություններին»։

Երազների մեկնաբանության մոտիվը նպաստում է ուժեղ պատմողականությանը։ Սյուժեն սկսվում է Հովսեփին որպես երազատես ներկայացնելով։ Սա նրան տանում է դժվարությունների, քանի որ նախանձից դրդված՝ եղբայրները նրան վաճառում են ստրկության։ Երազների մեկնաբանության հաջորդ երկու դեպքերը հաստատում են նրա՝ որպես երազների մեծ մեկնաբանի համբավը. նախ՝ նա սկսում է ցածր դիրքից՝ մեկնաբանելով գերիների երազները։ Այնուհետև Հովսեփին կանչում են մեկնաբանելու փարավոնի երազները։ Հովսեփի մեկնաբանություններից տպավորված՝ փարավոնը նրան նշանակում է իր օգնական (Ծննդոց 41:41). Սա հիմք է հանդիսանում պատմության գագաթնակետի համար, որը շատերը համարում են այն պահը, երբ Հովսեփը բացահայտում է իր ինքնությունը իր եղբայրներին (Ծննդոց 45:3)։

## Հրեական ավանդույթ
### Հովսեփին վաճառելը

Միդրաշում Հովսեփի վաճառքը Աստծո աստվածային ծրագրի մի մասն էր՝ փրկելու նրա ցեղերը: Իսրայելի կողմից Հովսեփին ցուցաբերած նախապատվությունը և նրա եղբայրների կողմից նրա դեմ կազմակերպված դավադրությունը աստվածային միջոցներ էին նրան Եգիպտոս տանելու համար։ Մայմոնիդեսը մեկնաբանում է, որ նույնիսկ Սյուքեմի գյուղացին, որի մասին Հովսեփը հարցրել էր իր եղբոր գտնվելու վայրի մասին, «աստվածային պատգամաբեր» էր, ով գործում էր ետնաբեմում։

Միդրաշը հարցնում էր. «Քանի՞ անգամ է Հովսեփը վաճառվել»: Ծննդոց 37-րդ գլուխը վերլուծելիս, ըստ ռաբբի Հուդայի և Ռավ Հունայի, օգտագործվում են հինգ տարբեր եբրայերեն անուններ՝ նկարագրելու Հովսեփի վաճառքի գործարքին ներգրավված մարդկանց հինգ տարբեր խմբեր: Առաջին խումբը, որը նույնականացվում է, Հովսեփի եղբայրներն են, երբ Հուդան 26-րդ և 27-րդ համարներում բարձրացնում է Հովսեփի վաճառքի գաղափարը: Իսմայելացիների (Յիշմաելիմ) մասին առաջին հիշատակումը 25-րդ համարում է: Այնուհետև 28-րդ համարում եբրայերեն «Շաշիմ միդյանիմ սոհրիմ» արտահայտությունը նկարագրում է մադիանացի առևտրականներին: 36-րդ համարում չորրորդ խումբը եբրայերեն անվանվում է «m‘danîm», որը ճիշտ նույնականացվում է որպես մեդանացիներ: Վերջին խումբը, որտեղ գործարք է կնքվում, նույն համարում եգիպտացիների շարքում է:

Եբրայերեն անունները նույնականացնելուց հետո, ռաբբի Հուդան պնդում է, որ Հովսեփը վաճառվել է չորս անգամ. Սկզբում նրա եղբայրները Հովսեփին վաճառել են իսմայելացիներին (Յիշմաելիմ), ապա իսմայելացիները նրան վաճառել են մադիանացի առևտրականներին (ŉāshîm midyanîm ​​sōĥrîm), մադիանացի առևտրականները՝ մեդանացիներին (m‘danîm), իսկ հետո՝ մեդանացիներին՝ Եգիպտոս: Ռավ Հունան ավելացնում է ևս մեկ վաճառք՝ եզրակացնելով, որ մեդանացիների կողմից նրան եգիպտացիներին վաճառելուց հետո, հինգերորդ վաճառքը տեղի է ունեցել, երբ եգիպտացիները նրան վաճառել են Պետափրեսին (Ծննդոց 84:22):

### Պետափրեսի կինը
Հովսեփը բավարար պատճառներ ուներ Պետափրեսի կնոջ հետ սիրավեպ չունենալու համար. նա չէր ուզում չարաշահել իր տիրոջ վստահությունը, նա հավատում էր ամուսնության սրբությանը, և դա հակասում էր իր հայր Հակոբից սովորեցված էթիկական, բարոյական և կրոնական սկզբունքներին: Միդրաշի համաձայն՝ Հովսեփը անմիջապես կսպանվեր Պետափրեսի կնոջ կողմից իրեն ուղղված սեռական ոտնձգության մեղադրանքով: Աբրավանելը բացատրում է, որ նա անցյալում նույն հանցագործության մեջ մեղադրել էր այլ ծառաների: Պետափրեսը կարծում էր, որ Հովսեփը անկարող է նման արարքի և խնդրեց փարավոնին խնայել իր կյանքը։ Այնուամենայնիվ, պատժից խուսափել հնարավոր չէր նրա դասակարգային կարգավիճակի և նրա ծրագրի մասին սահմանափակ հանրային գիտելիքների պատճառով:

Հրեաների լեգենդների համաձայն՝ Պետափրեսի կնոջ անունը Զուլեյխա է, և երբ նա համոզում էր Հովսեփին հանձնվել իր մեղսալի կրքին, Աստված հայտնվեց նրան՝ պահելով երկրի հիմքը (Էբեն Շեթիա), որ կոչնչացնի աշխարհը, եթե Հովսեփը դիպչի նրան։

### Արծաթե բաժակ գուշակության համար
Հրեական ավանդույթը պնդում է, որ Հովսեփը իր կառավարչին հրամայել է իր անձնական արծաթե բաժակը դնել Բենիամինի պարկի մեջ՝ եղբայրներին փորձելու համար։ Նա ուզում էր իմանալ, թե արդյոք նրանք պատրաստ կլինեն վտանգի ենթարկվել՝ իրենց խորթ եղբայր Բենիամինին փրկելու համար։ Քանի որ Հովսեփն ու Բենիամինը ծնվել են Ռաքելից, այս փորձությունը անհրաժեշտ էր՝ պարզելու համար, թե արդյոք նրանք կդավաճանե՞ն Բենիամինին, ինչպես դա արեցին Հովսեփի հետ, երբ նա տասնյոթ տարեկան էր։ Քանի որ երազատես Հովսեփը կանխատեսում է ապագան՝ վերլուծելով երազները, այլընտրանքային հրեական ավանդույթը պնդում է, որ նա գուշակություն էր անում՝ օգտագործելով այս արծաթե բաժակը, ինչպես կառավարիչը պատվիրել էր և ինչպես Հովսեփն ինքը պնդում էր Ծննդոց  ։

### Հովսեփի թաղումը
Թալմուդյան մի պատմության մեջ Հովսեփը թաղվել է Նեղոս գետում, քանի որ վեճ կար այն մասին, թե որ նահանգը պետք է պատվի արժանանա՝ նրա գերեզմանը իր սահմաններում տեղադրելով։ Մովսեսը, որին այնտեղ տարավ Սերաք անունով մի հին սուրբ կին, հրաշքով կարողացավ բարձրացնել սարկոֆագը և այն իր հետ տանել Եգիպտոսից Ելքի ժամանակ։

## Քրիստոնեական ավանդույթ

Հովսեփը Նոր Կտակարանում հիշատակվում է որպես հավատքի օրինակ (Եբրայեցիներ 11։ 22)։ Հովսեփը հիշատակվում է որպես Սուրբ Նախահայրերից մեկը Հայ Առաքելական Եկեղեցու Սրբերի Օրացույցում՝ հուլիսի 26-ին: Արևելյան Ուղղափառ Եկեղեցում և այն Արևելյան Կաթոլիկ Եկեղեցիներում, որոնք հետևում են Բյուզանդական ծեսին, նա հայտնի է որպես «Հովսեփ Ամենազորը», ինչը վկայում է ոչ միայն նրա ֆիզիկական տեսքի, այլև ավելի կարևորը՝ նրա հոգևոր կյանքի գեղեցկության մասին։ Նրա հիշատակը նշվում է Սուրբ Նախահայրերի կիրակի օրը (Սուրբ Ծնունդից երկու կիրակի առաջ) և Սուրբ և Մեծ Երկուշաբթի օրը (Սուրբ շաբաթվա երկուշաբթի): Սրբապատկերներում նա երբեմն պատկերված է եգիպտացի կառավարիչ նեմես գլխազարդով: Լյութերական եկեղեցու Միսսուրիի սինոդը նրան հիշատակում է որպես պատրիարք մարտի 31-ին:

Նրան պատվելուց բացի, հայրաբանական շրջանում ուժեղ միտում կար նրա կյանքը դիտարկել որպես Քրիստոսի տիպաբանական նախորդ։ Այս միտումը արտացոլվել է Հովհաննես Քրիզոստոմոսի աշխատություններում, որն ասել է, որ Հովսեփի տառապանքը «գալիք բաների նախատիպն է», Կեսարիոս Արլեցու, ով Հովսեփի հայտնի զգեստը մեկնաբանել է որպես Քրիստոսին հետևող տարբեր ժողովուրդների խորհրդանիշ, Միլանոսցի Ամբրոսիոսի մոտ, ով կանգնած խուրձը մեկնաբանել է որպես Քրիստոսի հարության նախանշան։

Այս միտումը, թեև զգալիորեն նվազել է, շարունակվել է ուշ անտիկ շրջանում, միջնադարյան դարաշրջանում և Ռեֆորմացիայի շրջանում։ Նույնիսկ Ժան Կալվինը, որը երբեմն համարվում է ժամանակակից քերականա-պատմական մեկնաբանության հայրը, գրում է. «Հովսեփի անձի մեջ ներկայացվում է Քրիստոսի կենդանի պատկերը»։

Ավելին, որոշ քրիստոնյա հեղինակներ պնդում են, որ այս տիպաբանական մեկնաբանությունը սկիզբ է առնում Ստեփանոսի՝ Գործք Առաքելոց 7։ 9–15-ում գրված ելույթից, ինչպես նաև Ղուկասի Ավետարանից և Հիսուսի առակներից՝ նշելով «Ծննդոց» գրքի Հովսեփին նվիրված հատվածի հունարեն թարգմանության և չար մշակների առակի ու անառակ որդու առակի միջև եղած բանավոր և հասկացողական ուժեղ կապերը։

Գրիգոր Տուրցին պնդում էր, որ Հովսեփն է կառուցել բուրգերը, որոնք օգտագործվել են որպես ամբարներ։

## Իսլամական ավանդույթ

Հովսեփը (արաբերեն՝ يوسُف, Յուսուֆ) Ղուրանում համարվում է մարգարե (Ղուրան 6:84), և նրան է նվիրված Յուսուֆ սուրայի 12-րդ գլուխը, որը Ղուրանում միակ դեպքն է, որտեղ ամբողջ գլուխը նվիրված է մարդու ամբողջական պատմությանը: Ղուրանում այն ​​նկարագրվում է որպես «պատմություններից լավագույնը»։ Ասում են, որ Հովսեփը չափազանց գեղեցիկ էր, ինչը գրավեց նրա եգիպտացի տիրոջ կնոջը՝ փորձելով գայթակղել նրան: Ենթադրվում է, որ Մուհամմադը մի անգամ ասել է. «Մարդկությանը Աստծո կողմից շնորհված ողջ գեղեցկության կեսը գնաց Հովսեփին և նրա մորը, իսկ մյուս կեսը՝ մնացած մարդկությանը»։ Պատմությունը շատ ընդհանրություններ ունի Աստվածաշնչյան պատմության հետ, բայց որոշակի տարբերություններով։ Ղուրանում եղբայրները խնդրում են Հակոբին («Յակուբ») թույլ տալ Հովսեփին գնալ իրենց հետ։ Հովսեփին նետեցին ջրհորը և ստրկացրին անցնող քարավանի միջոցով։ Երբ նրա եղբայրները պատմեցին հորը, որ Հովսեփին գայլ է կերել, նա համբերատարություն ցուցաբերեց։

Աստվածաշնչում Հովսեփը բացահայտում է իրեն իր եղբայրներին, նախքան նրանք երկրորդ անգամ վերադառնան իրենց հոր մոտ՝ հացահատիկ գնելուց հետո։  Սակայն իսլամում նրանք վերադարձան՝ թողնելով Բենիամինին, քանի որ թագավորի չափիչ բաժակը գտնվել էր նրա պայուսակում։ Նմանապես, Հակոբի ավագ որդին որոշեց չլքել երկիրը՝ Բենիամինին պաշտպանելու համար նախկինում տված երդման պատճառով։ Երբ Հակոբը իմացավ նրանց պատմությունը նրանց վերադարձից հետո, այնքան երկար լաց եղավ վշտից, որ վշտից կորցրեց տեսողությունը։ Այսպիսով, նա հրամայեց իր որդիներին գնալ և իմանալ Հովսեփի և նրա եղբոր մասին և չհուսահատվել Աստծո ողորմածությունից։ Հենց Եգիպտոս վերադառնալու ժամանակ էր, որ Հովսեփը բացահայտեց իր իրական ինքնությունը իր եղբայրներին։ Նա խրատեց և ներեց նրանց, ինչպես նաև ուղարկեց իր վերարկուն, որը բուժեց պատրիարքի աչքերը, հենց որ այն նետվեց նրա դեմքին։ Մնացած տողերը նկարագրում են Հակոբի ընտանիքի գաղթը դեպի Եգիպտոս և Հակոբի հուզիչ հանդիպումը իր վաղուց կորած որդու՝ Հովսեփի հետ։ Ընտանիքը ծնկի իջավ նրա առջև՝ իրականացնելով նրա վաղեմի երազը։

Պատմությունն ավարտվում է Հովսեփի աղոթքով.

«Տե՛ր իմ, Դու ինձ իշխանություն ես տվել և երազների մեկնաբանությունը սովորեցրել: Երկինքների և երկրի Արարիչ, Դու իմ Պահապանն ես այս աշխարհում և հանդերձյալ կյանքում: Թույլ տուր ինձ մեռնել որպես հնազանդ և միացրու ինձ արդարների հետ»:

—Սուրա Յուսուֆ 12:101

## Բահայի ավանդույթ
Բահայի գրվածքներում Հովսեփի մասին բազմաթիվ հիշատակումներ կան: Դրանք ներկայացված են Բաբի և Բահայուլլայի կողմից գրված ակնարկների տեսքով: «Քիթաբի-Աքդասում» Բահաուլլան նշում է, որ «իմ օրենքներից կարելի է զգալ իմ հագուստի բույրը», իսկ «Չորս հովիտներում» նա ասում է, որ «նրա հագուստի բույրը տարածվում է Բահայի Եգիպտոսից»՝ նկատի ունենալով Հովսեփին։

Բահայի մեկնաբանություններում այս հղումները նկարագրվում են որպես փոխաբերություններ, որտեղ հագուստը ենթադրում է Աստծո դրսևորման ճանաչում։ «Քայումուլ-Ասմայում» Բաբը Բահաուլլային անվանում է իսկական Հովսեփ և նմանատիպ մարգարեություն է անում Բահաուլլայի եղբոր՝ Միրզա Յահյայի ձեռքով կրած տառապանքների մասին:

## Գրականություն և մշակույթ
* «Փարավոնի բարոյական երազը» (13-րդ դար)՝ ցիստերցի վանական Ժան դը Լիմոժի կողմից, փարավոնի, Հովսեփի և պատմության մեջ գտնվող այլ կերպարների միջև փոխանակված հորինված նամակների ժողովածու է՝ փարավոնի երազի մեկնաբանության վերաբերյալ։
* «Հովսեփը և նրա եղբայրները», 1743, օրատորիա՝ Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդելի կողմից:
* «Հովսեփի լեգենդը» (Josephslegende) Ռիխարդ Շտրաուսի 1914 թվականի ստեղծագործությունն է «Բալետ Ռուսես»-ի համար։
*«Հովսեփը և նրա եղբայրները» (1933–1943) Թոմաս Մանի չորս վեպերի ժողովածուն է, որը վերապատմում է «Ծննդոց» գրքից Հովսեփին վերաբերող պատմություններ՝ Հովսեփին նույնացնելով Հովսեփոսի աշխատություններից հայտնի Օսարեսթեսի կերպարի հետ, իսկ փարավոնին՝ Ախենատոնի։
*1961 թվականի հարավսլավա-իտալական «Հովսեփի և նրա եղբայրների պատմությունը» (Giuseppe Venduto dai Fratelli) ֆիլմում Հովսեփի դերը խաղացել է Ջեֆրի Հորնը։
*1974 թվականի «Հակոբի և Հովսեփի պատմությունը» ֆիլմում նրա դերը խաղացել է Թոնի Լո Բիանկոն։
*1979 թվականին «New Media Bible Genesis Project»-ը (հեռուստատեսություն) թողարկել է «Հովսեփը և նրա եղբայրները» ֆիլմը:
* Էնդրյու Լլոյդ Ուեբերի և Թիմ Ռայսի «Հովսեփը և զարմանալի գունագեղ երազաբաճկոնը» երկարատև մյուզիքլը հիմնված է Հովսեփի աստվածաշնչյան պատմության վրա մինչև Ծննդոց 46-ը: 1999 թվականին դրա հիման վրա նկարահանվել է համանուն ֆիլմ։
* 1995 թվականին «Turner Network Television»-ը թողարկեց «Հովսեփ» հեռուստաֆիլմը, որտեղ գլխավոր դերերում էին Բեն Քինգսլին՝ որպես Պետափրես, Լեսլի Անն Ուորենը՝ որպես Պետափրեսի կին, Փոլ Մերկուրիոն՝ որպես Հովսեփ, և Մարտին Լանդաուն՝ որպես Հակոբ։
* 2000 թվականին «DreamWorks Animation»-ը թողարկեց Հովսեփի կյանքի մասին ուղիղ տեսանյութով նկարահանված անիմացիոն երաժշտական ​​ֆիլմ՝ վերնագրված «Հովսեփ. Երազանքի թագավորը»։ Ամերիկացի դերասան Բեն Աֆլեքը հնչյունավորել է Հովսեփին, իսկ ավստրալիացի երգիչ Դեյվիդ Քեմփբելը կատարել է Հովսեփի վոկալը և եղել է ֆիլմի երգիչ-պատմողը։
* 2003 թվականի «VeggieTales» մանկական տեսահոլովակը՝ «Փոքրիկ Ջոյի բալլադը», վերապատմում է Ծննդոց գրքից Հովսեփի պատմությունները՝ ամերիկյան վեստեռնի ոճով։
* «Մարգարե Հովսեփը» (2008–2009) իրանական հեռուստասերիալ է, որի ռեժիսորն է Ֆարաջոլլահ Սալահշուրը, որը պատմում է մարգարե Հովսեփի մասին՝ հիմնված Ղուրանի և իսլամական ավանդույթների վրա։ Հովսեփի մեծահասակ կերպարը մարմնավորում է Մոստաֆա Զամանին, իսկ երիտասարդ տարիքում՝ Հոսեյն Ջաֆարիասը։
* Հովսեփի պատմության մշակութային ազդեցությունը  քննարկվում է «Lang 2009»-ում։
* «Ջուզեպպեի և նրա եղբայրների ռեպրեսիան» եռամաս երաժշտական ​​դրամա է, որը գրվել է Էլամ Ռոտեմի կողմից՝ «Profeti della Quinta» անսամբլի համար (2013, Pan Classics):
* «Կարմիր վրանը» Անիտա Դիամանտի 1997 թվականի վեպն է Հովսեփի խորթ քրոջ՝ Դինայի մասին: 2014 թվականին գիրքը վերափոխվեց համանուն երկմասանոց մինի-սերիայի: Հովսեփը ինքը հանդես է գալիս որպես երկրորդական կերպար թե՛ գրքում, թե՛ դրա կինոադապտացիայում, և սերիալում նրան մարմնավորում է Ուիլ Թյուդորը։
* 2015 թվականի «Հովսեփ. Սիրելի որդի, մերժված ծառա, բարձրյալ կառավարիչ» անիմացիոն ֆիլմը հիմնված է Հովսեփի կյանքի վրա: Ամերիկացի հնչյունավորող դերասան Մայք Մաքֆարլանդը հնչյունավորում է Հովսեփին։
* «Եգիպտոսի Հովսեփը» (անգլ.՝ «Joseph of Egypt») բրազիլական մինի-սերիալ է, որը արտադրվել և հեռարձակվել է «RecordTV»-ի կողմից: Այն պրեմիերան տեղի է ունեցել 2013 թվականի հունվարի 30-ին և ավարտվել է 2013 թվականի հոկտեմբերի 9-ին: Սերիալը հիմնված է «Ծննդոց» գրքի աստվածաշնչյան պատմության վրա, որը պատմում է Հակոբի որդու՝ Հովսեփ նահապետի մասին: Մեծահասակ Հովսեփի դերը մարմնավորում է Անջելո Պաես Լեմեն, իսկ երիտասարդ Հովսեփի դերը՝ Ռիկի Տավարեսը։
* Սթիվեն Միտչելի 2019 թվականի «Հովսեփը և ներման ճանապարհորդությունը» վեպը վերապատմում է Հովսեփի պատմությունը միդրաշիկ ոճով՝ կենտրոնանալով Հովսեփի մտքերի և համոզմունքների վրա։
* «Ծննդոցը» բրազիլական հեռուստասերիալ է, որը ստեղծվել և հեռարձակվել է «RecordTV»-ի կողմից։ Բաժանված յոթ մասի՝ սերիալը պատմում է ամբողջ աստվածաշնչյան «Ծննդոց» գրքի պատմությունը՝ կենտրոնանալով հատկապես Հովսեփի վրա վերջին մասում, որը ենթավերնագրված է «Եգիպտոսի Հովսեփ» (José do Egito): Մեծահասակ Հովսեփի դերը կատարում է Ջուլիանո Լահամը, իսկ մանուկ Հովսեփի դերը՝ Ժոաո Գիլյերմե Չասելհիովը։

## Տես նաև
* Հովսեփի դամբարան
* Երազների մեկնաբանություն

## Աղբյուրներ

*
*
*
*
*
* 
* 
* 
*
* 
*
*

## Գրականություն

* 
* 
* Genung, Matthew C. (2017). *[https://books.google.com/books?id=uXYrLGSyDBEC The Composition of Genesis 37: Incoherence and Meaning in the Exposition of the Joseph Story]*. Forschungen zum Alten Testament 2. Reihe. 95. Tübingen: Mohr Siebeck. .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*BBC - Հովսեփ

Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ
Կատեգորիա:Աստվածաշունչ
Կատեգորիա:Հին Կտակարան
Կատեգորիա:Հին Կտակարանի անձինք