open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սիդերիտ

**Սիդերիտ** ( σίδηρΟς), երկաթային սպաթ, միներալ, երկաթի կարբոնատ, քիմիական բաղադրությունը՝ FeCO3։ Պարունակում է 62,01% FeO և 37,99% CO2։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Առաջացնում է ռոմբոէդրիկ, թիթեղաձե, պրիզմատիկ, սկալենոէդրիկ բյուրեղներ, որոնք հազվադեպ են հանդիպում։ Սովորաբար լինում են հատիկավոր ագրեգատների, կոնկրեցիաների, հողախառն կուտակների և այլ ձևերով։ Գոյացնում է շերտեր, երակներ և տձև մարմիններ։ Գույնը դեղնասպիտակ է, մոխրագույն, կանաչա–մոխրագույն, հողմնահարման դեպքում՝ սպիտակ, կարծրությունը՝ 4,5, խտությունը՝ 3960 կգ/մ³։ Ըստ առաջացման պայմանների տարբերում են հիդրոթերմալ, սեդիմենտոգեն և մետամորֆացված։ Երկաթի հանքանյութի կարևոր միներալ է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Երկաթի միներալներ
Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Կարբոնատներ
Կայ Սիգբան

**Կայ Մանե Սիգբան** (, ), շվեդ ֆիզիկոս։

Կարլ Սիգբանի որդին։

Ավարտել է Ուփսալայի համալսարանը (1939)։ 1941-1943 թթ. աշխատել է նույն համալսարանում, 1944-1954 թթ.՝ Ստոկհոլմի բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում (1951 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ 1954 թվականից՝ Ուպսալայի համալսարանի պրոֆեսոր և նույն համալսարանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրեն։ Աշխատանքները վերաբերում են միջուկային և ֆոտոէլեկտրոնային սպեկտրասկոպիային։ Մշակել է մագնիսական սպեկտրաչափերի օգնությամբ β-սպեկտրների ուսումնասիրման ճշգրիտ մեթոդներ։ Աշխատանքներ ունի նաև իզոտոպների բաժանման էլեկտրամագնիսական մեթոդների վերաբերյալ։ Կարևոր ավանդ է ներդրել քիմիական վերլուծության համար էլեկտրոնային սպեկտրասկոպիայի մեթոդի ստեղծման ու զարգացման գործում։ Նոբելյան մրցանակակիր է (1981)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Բևեռային աստղի շքանշանի 2-րդ դասի ասպետներ
Կատեգորիա:Եվրոպական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Էնգելհոլմ քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Շվեդ գիտնականներ
Կատեգորիա:Շվեդ նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Շվեդ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Շվեդ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի ճարտարագիտական գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ուփսալայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ստոկհոլմի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Յուսուֆ ալ-Սիբաի

**Սիբաի Ցուսուֆ** (), արաբ գրող, հասարակական գործիչ (Եգիպտոս)։

Ստացել է զինվորական բարձրագույն կրթություն։ Եղել է Ասիայի և Աֆրիկայի ժողովուրդների համերաշխության կազմակերպության (1958 թվականից), Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների գրողների ասոցիացիայի մշտական բյուրոյի (1958 թվականից) գլխավոր քարտուղար։ Ղեկավարել է Եգիպտոսի գրողների միությունը։ Եղել է ԵԱՀ-ի կուլտուրայի մինիստր (1973 թվականից), «Լոտոս» ամսագրի գլխավոր խմբագիր։ 1947 թվականին հրատարակվել են առաջին գործերը՝ «Ուրվականներ» պատմվածքների ժողովածուն և «Ազրայիլի փոխանորդը» վեպը։ Հեղինակ է մոտ 50 գրքերի՝ ժամանակակից կյանքի թեմաներով, այդ թվում՝ «Ապտակներ և համբույրներ» (1959) քննադատական հոդվածների ժողովածուի, «Մենք միայնակչենք» (1969), «Կյանքն ակնթարթ է» (1973) և այլ վեպերի։ «ժամանակից զորեղ» պիեսը (1966) նվիրված է Ասուանի ամբարտակի կառուցմանը։ Նրա որոշ վեպեր ու պիեսներ նկարահանվել են, թարգմանվել օտար լեզուներով։ Յուսուֆ Սիբաին ստացել է Ժոլիո-Կյուրիի անվան խաղաղության ոսկե մեդալ (1960)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Արաբ գրողներ
Կատեգորիա:Արաբ լրագրողներ
Կատեգորիա:Արաբ քաղաքական գործիչներ
Սիդր

**Սիդր** (), մրգահատապտղային թույլ ալկոհոլային գինի, ստացվում է խնձորահյութի խմորմամբ։

Սիդրը մշակվում է խնձորի ուշահաս սորտերից։ Խնձորը լվանում են, մանրացնում, մամլում, մշակում խմորիչներով, քամում, այնուհետև լցնում շշերի մեջ և 2-4 մթնոլորտային ճնշման տակ հագեցնում ածխաթթու գազով։ Սիդրը պարունակում է ածխաջրեր, ճարպեր, վիտամիններ։ Թողարկվում է քաղցր (պարունակում է 10 գ/լ շաքար), կիսաանապակ (պարունակում է 5 գ/լ շաքար), անապակ (առանց շաքարի սիդր)։ Ոգելից սիդրը պարունակում է 5-7 % ծավալով սպիրտ, 5-8 գ/լ թթուներ։ Սիդրի հայրենիքը Հյուսիսային Ֆրանսիան է, որտեղ սիդր են անվանում խնձորից ստացվող ցանկացած ալկոհոլային ըմպելիք։ Լայնորեն տարածված է Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, Մեծ Բրիտանիայում և այլուր։ ԱՄՆ-ում սիդր են անվանում պաստերացված խնձորահյութը։

Կատեգորիա:Ալկոհոլային խմիչքներ
Զբաղվածությունը Հայաստանում

**Զբաղվածությունը** հանրապետությունում կարգավորվում է ՀՀ Սահմանադրությամբ (1995), ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքով (1998), ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքով (2004), «Բնակչության զբաղվածության և գործազրկության դեպքում սոցիալական պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքով (2005), միջազգային պայմանագրերով և օրենսդրական այլ ակտերով։ ՀՀ անկախացումից հետո էականորեն փոխվել է զբաղվածության կառուցվածքը տնտեսության գլխավոր ճյուղերում, արդյունաբերության և շինարարության մեջ զբաղվածությունը Նվազել է շուրջ 2,5 անգամ 41,6 %-ից (1990) հասել է 15,4 %-ի (2005), հետագայում՝ 10,6 %-ի (2009)։ Զբաղվածների տեսակարար կշիռն աճել է գյուղատնտեսության (այդ թվում՝ անտառատնտեսության և ձկնաբուծության) մեջ՝ 17,7 %-ից (1990) հասնելով մինչև 46,2 %-ի (2005)։ Ըստ ԱՎՇ գնահատման՝ 2009 թվականին երկրում զբաղված է եղել 1,15 միլիոն մարդ (տնտեսապես ակտիվ բնակչության 81,3 %-ը)։ Զբաղվածների 96,6 %-ն ունեցել է մեկ աշխատանք, 3,4 %-ը՝ մեկից ավելի։ Աշխատատեղերի քանակը կամ ընդհանուր զբաղվածությունը գնահատվել է մոտ 1,19 միլիոն։ Մասնավոր կազմակերպություններն ապահովել են զբաղվածության 70,7 %-ը, պետական կազմակերպությունները՝ 25,7 %, մնացածը՝ ՏԻՄ-երը, ՀԿ-ները և մասնավոր գործատուները։
Վարձու աշխատողների աշխատատեղերը կազմել են զբաղվածության ավելի քան կեսը՝ 55,3 %, ինքնազբաղվածներինը՝ 26,3 %, ընտանիքի չվարձատրվող անդամները՝ 17,8 %, գործատուները՝ 0,4 %։ Աշխատատեղերի մեծամասնությունն ստեղծվել է ֆորմալ հատվածի կազմակերպություններում՝ 52,4 %, ոչ ֆորմալ (ստվերային) կազմակերպություններում՝ 37,8 %, տնային տնտեսություններում՝ 9,8 %։ 2009 թվականին զբաղվածության 52,1 %-ը (621.700 աշխատատեղ) գնահատվել է որպես ոչ ֆորմալ, որը կանանց շրջանում փոքր-ինչ ավելի է եղել, քան տղամարդկանցը՝ կազմելով համապատասխանաբար՝ 53,4 % և 51,0 %։ Ոչ ֆորմալ զբաղվածությունը գերակշռել է առավելապես գյուղ, բնակավայրերում և կազմել 82,1 %։ Քաղաքներում աշխատատեղերի միայն քառորդ մասն է եղել ոչ ֆորմալ (24,5 %)։ 2005-2009 թվականին գյուղատնտեսական ոլորտի զբաղվածությունը փոքր-ինչ նվազել է՝ կազմելով 45,2 %, շարունակ, նվազման միտում ունի նաև արդյունաբերության ոլորտի զբաղվածությունը՝ 10,6 %, իսկ ծառայությունների մատուցման ոլորտում նկատվում է զբաղվածության աճի միտում 39,3 % (2009)։ Զբաղված է 16-24 տարեկանների 10,47 %-ը, 25-34 տարեկանների՝ 20,03 %-ը, 35-54 տարեկանների՝ 49,36 %-ը, 55-64 տարեկանների՝ 14,27 %-ը, 65-ից բարձր տարիք ունեցողների՝ 5,86 %-ը (2008)։

Կատեգորիա:Զբաղվածություն
Հայաստանի պետական պարտք

**Պետական պարտքը** երկրի (ներքին պարտք) և արտասահմանում (արտաքին պարտք) քաղաքացիներին, ֆիրմաներին ու հաստատություններին (պետական արժեթղթերի տերերին) պետության պարտքն է։ 1993 թվականին Ռուսաստանին է փոխանցվել 1991 թվականի դեկտեմբերի 1-ի դրությամբ նախկին ԽՍՀՄ արտաքին պետական պարտքում և ակտիվներում Հայաստանի մասնաբաժիևը, որի արդյունքում անկախության ձեռքբերման պահին Հայաստանի արտաքին պետական պարտքը եղել է զրոյական։ Սակայն Հայաստանը ժառանգել է «Խնայբանկի» հայաստանյան ավանդատուների նկատմամբ պարտավորությունները և ճանաչել այն որպես Հայաստանի ներքին պետական պարտք։ Ներքին պարտքի կառուցվածքում են նաև պետական ու խնայող, պարտատոմսերը, ներգրավված վարկերը և այլն։ Հայաստանի արտաքին պետական պարտքը ձևավորվել է 1992 թվականից։ Առաջին վարկատուն ԵՄ-ն էր, հետագայում վարկեր են ներգրավվել Ռուսաստանից, Համաշխարհային բանկից (ՀԲ) և այլն։ Ներկայումս Հայաստանի արտաքին վարկատուների քանակը գերազանցում է մեկ տասնյակը, իսկ արտաքին պետական պարտքի կառուցվածքում իրենց վարկերի մասնաբաժիններով խոշորներն են ՀԲ-ն (մոտ 43 %), ՌԴն (20 %), Ասիական զարգացման բանկը, Արժույթի միջագգային հիմնադրամը, Ճապոնիան, Գերմանիան և այլն։ 2010 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ՝ Հայաստանի արտաքին պետական պարտքը մոտ 3,3 միլիարդ դոլար էր, որը ՀՆԱ-ի մոտ 39 %-ն էր։

2025 թվականի մարտի 31-ի դրությամբ՝ Հայաստանի պետական պարտքը կազմում է 5 տրիլիոն 318 միլիարդ դրամ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
ՀՀ արգելավայրեր

**Արգելավայրերը** մշտապես կամ ժամանակավորապես առանձնացված տարածքներն են, որտեղ ապահովվում են էտալոնային, գիտական, պատմամշակութային, տնտեսական արժեք ներկայացնող բնական համալիրների և նրանց տարրերի տեսակների պահպանությունն ու վերարտադրությունը։ Ներկայումս հանրապետությունում ստեղծված են 27 արգելավայրեր, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 102 212.93 հա, որը Հայաստանի տարածքի 3.44%-ն է։

thumb|աջից|«Բազալտե արև» (Ամբերդ ամրոցի մոտ)
[thumb|աջից|[Սատանի կամուրջը Սյունիքում]]
*Արջատխլենու (պահպանվում են ռելիկտային արջատխլենու և կենու պուրակներ) 
*Ախնաբադի կենու (300-400 տարեկան ռելիկտային կենու եզակի պուրակ)
*Արագածի ալպյան (Քարի լիճը և շրջակա ալպյան բուսականությունը)
*Արզական-Մեղրաձորի (հազվագյուտ և արժեքավոր կենդանիներ՝ այծյամ, ազնվացեղ եղջերու, գորշ արջ) 
*Բանքսի սոճու (եզակի տնկարկային պուրակ)
*Բողաքարի (արաքսյան կաղնի, սագասոխուկ, Թախտաճյանի խլածաղիկ)
*Գանձարարի
*Գետիկի (լեռնային անտառներ, այծյամ, գորշ արջ, մարեհավ)
*Գիհու նոսրանտառային (եզակի և ռելիկտային ծառակերպ գիհու նոսր անտառներ ու նրանց բնորոշ բուսական և կենդանական համակեցություններ)
*Գորիսի (տարածաշրջանի եզակի բուսական և կենդանական աշխարհներ՝ այծյամ, բծավոր եղջերու, գորշ արջ, կովկասյան մարեհավ)
*Գոռավանի ավազուտներ (մնացորդային սորուն ավազների եզակի բույս, և կենդանական տեսակներ՝ մատիտեղանման գեղածնկիկ, նեղատերև հազարատերևուկ, Մարշալի իշակաթնուկ և այլն)
*Գյուլագարակի (եզակի ռելիկտային սոճու անտառներ)
*Եղեգնաձորի (հազվագյուտ և անհետացող կենդանիներ՝ բեզոարյան այծ, մուֆլոն, հովազ,ցորենի վայրի ցեղակիցների բազմազանություն)
*Իջևանի (այծյամ, ազնվացեղ եղջերու, գորշ արջ) 
*Հանքավանի ջրաբանական («Հանքավան» հանք, ջուր)
*Հերհերի նոսրանտառային (ռելիկտային ծառակերպ գիհու նոսր անտառներ և տանձի մնացորդային այգի և տրագականտային աստրագալներ)
*Կովկասյան մրտավարդենու (Կովկասյան մրտավարդենի)
*Մարգահովիտի (անտառային կենդանիներ՝ այծյամ, ազնվացեղ եղջերու, գորշ արջ, կովկասյան մարեհավ)
*Որդան կարմիր (որդան կարմիր և որդնախոտի եզակի բույս, համակեցություն)
*Ջերմուկի անտառային (լեռնային անտառներ, հազվագյուտ կենդանիներ՝ հայկական մուֆլոն, բեզոարյան այծ, վարազ, արջ և այլն)
*Ջերմուկի ջրաբանական («Ջերմուկ» հանք, ջուր)
*Սոսու պուրակ (սոսու բնական պուրակ)
*Սև լիճ (բարձրլեռնային հրաբխային ծագման եզակի ջրավազան և նրա հարակից բնատարածքներ, 102 տեսակի անոթավոր բույսեր, ալպյան գոտու բուսական և կենդանական համակեցություններ)
*Խոր վիրապ (ջրաճահճային էկոհամակարգեր և բնորոշ բույսերի և կենդանիների տեսակներ)
*Գիլան (լեռնաանտառային էկոհամակարգեր)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայաստանի արգելավայրեր
Սիլաններ

**Սիլաններ**, սիլիցիումի միացությունները ջրածնի հետ։ Սահմանային սիլիցիումա- ջրածիններ են, SinH2n+2 ընդհանուր բանաձևով։ Միասիլանը՝ SiH4 և Երկսիլանը՝ Si2He գազեր են, մյուսները (ստացվել են մինչև ո=8 բաղադրության Ս)՝ ցնդող հեղուկներ։ Ս․ թունավոր են, ունեն տհաճ հոտ։ Անկայուն են, քայքայվում են ջրում՝ օրինակ, Si3 H8 +6H2 0=3Si02 + 10Н2 ։ Ուժեղ վերականգնիչներ են, օդում ինքնաբոցավառվում են՝ SiH4+ 202 =Si02 +2H20։

Խառնուրդներն օդի հետ պայթուցիկ են։ Բնության մեջ չեն հանդիպում։ Ստացվում են մագնեզիումի սիլիցիդի և նոսր թթուների փոխազդեցությամբ։ SiH_4-ից ստանում են մաքուր կիսահաղորդչային սիլիցիում։

Կատեգորիա:Սիլաններ
Սարդառութ

**Սարդառութ՝** հայաբնակ գյուղ Իրանում, Բարանդուզ գավառում։ 20-րդ դարի սկզբին ուներ 130 բնակիչ (20 տուն)։ Զբաղվում էին այգեգործությամբ, հացահատիկի մշակությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով, առևտրով։ Գյուղում կար եկեղեցի՝ կից դպրոցով։ Բնակիչները 1946 թվականին ներգաղթել են Սովետական Հայաստան։

Կատեգորիա:Իրանի գյուղեր
Կատեգորիա:Պարսկահայքի բնակավայրեր
Սիլիցիումի երկօքսիդ

մինի|Սիլիցիումի երկօքսիդի նմուշ

**Սիլիցիումի երկօքսիդ**, **սիլիկահող**, SiO2, սիլիցիումի և թթվածնի միացությունը սիլիկաթթվի անհիդրիդն է։ Անգույն, դժվարահալ, պինդ նյութ է, հալվում է +1728&nbsp;°C-ում, չի լուծվում ջրում և թթուներում։ Լուծվում է ֆտորաջրածնական թթվում, շատ դանդաղ՝ նաև ալկալիներում։ Խառնուրդներ պարունակող սիլիցիումի երկօքսիդը գունավորված է։ Առաջացնում է պոլիմորֆային ձևափոխություններ՝ քվարց, տրիդիմիտ, կրիստոբալիտ, կոեսիտ, ստիշովիտ, կիտիտ, մանրաթելային սիլիկա հող։ Հալված սիլիցիումի երկօքսիդը պնդանում է՝ առաջացնելով ամորֆ ձևափոխություն՝ քվարցե ապակի։ Սիլիցիումի երրկօքսիդը անօրգանական պոլիմեր է՝ բաղկացած է թթվածնի ընդհանուր ատոմներով իրար միացած [SiO4]4 քառանիստերից (ստիշովիտը՝ [SiOe]8՜ օկտաէդրներից)։ Բնության մեջ հանդիպում է քվարց, տրիդիմիտ և կրիստոբալիտ, նաև ջուր պարունակող օպալ կիզելգուր միներալների ձևով և կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 12%։ Սիլիցիումի երկօքսիդը օգտագործվում է սիլիկատների (ապակի, խեցեղեն, հղկափոշի, բետոն, աղյուս են) արտադրության մեջ և ռադիոտեխնիկայում։

## Քվարց

Քվարցի թափանցիկ անգույն բյուրեղներն անվանում են վանակն (լեռնային բյուրեղապակի)։ Քվարցը բնության մեջ խառնված է լինում տարբեր նյութերի հետ, այդ պատճառով ունենում է զանազան երանգներ։ Լեռնային բյուրեղապակու բյուրեղներն անգույն են ու խոշոր։ Քվարցն ունի տարբեր անվանումներ։ Նրա տարատեսակների ամենակարևոր առանձնահատկությունը բյուրեղացանցի կառուցվածքի տարբերություններն են, չնայած պատմականորեն քվարցի տարատեսակների անունները տրվել են ըստ գույների։

## Ամեթիստ (մեղեսիկ)

Ամեթիստը մանուշակագույն քվարցն է՝ մուգից մինչև հազիվ տեսանելի երանգով։ Արեգակի լույսի տևական ազդեցությունից ամեթիստը գունատվում է։

## Ավանտյուրին

Սա քվարցի մանրահատիկ տարատեսակն է։ Կարող է լինել սպիտակ, վարդագույն, դեղին, բալի կարմիր, կանաչ կամ կապույտ (շատ հազվագյուտ)։ Օգտագործվում է զարդեր, մոմակալներ, դանակների և պատառաքաղների կոթեր, փոքրիկ սկահակներ պատրաստելու համար։ Արդյունահանման հիմնական վայրերն են Հնդկաստանը, Բրազիլիան, Ռուսաստանը։

## Աղբյուրներ
* Քիմիայի 12-րդ դասարանի ընդհանուր և բնագիտամաթեմատիկական հոսքերի դասագիրք (Առլիկ Խաչատրյան, Լիդա Սահակյան)

Կատեգորիա:Սիլիցիումի օքսիդներ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Յաակարհու

մինի|աջից|«Յաակարհու» շոգենավը
**«Յաակարհու»** ( - *բևեռային արջ*, խորհրդային անվանում՝ **«Սիբիրյակով»** ռուս.՝ *Сибиряков*), ֆիննական, այնուհետև՝ խորհրդային սառցահատ շոգենավ։ Կառուցվել է Ռոտերդամում, 1926 թվականին։ Ընթացքի արագությունը կազմել է 13,5 հանգույց (25 կմ/ժ)։

Երկու տասնամյակ հաջող ծառայությունից հետո, 1945 թվականին որպես ռազմատուգանք հանձնվել է Խորհրդային Միությանը և վերանվանվել «Սիբիրյակով» (ի պատիվ 1942 թվականի օգոստոսի 25-ին Կարայի ծովում գերմանական «Ադմիրալ Շեր» ծանր հածանավի դեմ մարտում ջրասույզ եղած համանուն սառցանավի)։

Գործածությունից դուրս է եկել 1972 թվականին։

## Պատկերասրահ

Jääkarhu trials.jpg|«Յաակարհուն» դուրս է փորձնական նավարկման (Ռոտերդամ)
Finnish icebreaker Jaakarhu.jpeg|փորձնական նավարկման ժամանակ
Jaakarhu 1920s.jpg|Հանկոյի նավահանգստում


Կատեգորիա:Նավեր
Սիլիկաժել

մինի|Սիլիկաժելի բացված փաթեթավորում
**Սիլիկաժել**, չոր, հիդրոֆիլ սորբենտ, պոլիսիլիկաթթվի ջրազրկված ժել։ Բաղադրությունը՝ SiO2, ունի բարձր ծակոտկեն կառուցվածք և մեծ տեսակարար մակերևույթ։ Ստացվում է առաջացած պոլիսիլիկաթթուները շիկացնելու միջոցով։ Արտադրվող սիլիկաժելի տեսակարար մակերևույթը 10+2-10+3 մ²/գ է։ Օգտագործվում է ջրի և օրգանական լուծիչների գոլորշիները կլանելու, չբևեռացած հեղուկները մաքրելու, սպիրտը, ամինաթթուները, վիտամինները, անտիբիոտիկները բաժանելու (քրոմատոգրաֆիա) համար և որպես կատալիզատորի կրող։

Կատեգորիա:Անօրգանական միացություններ
Կատեգորիա:Սորբենտներ
Կատեգորիա:Տարասեռ համակարգեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Սիլիկաթերմիա

**Սիլիկաթերմիա**՝ մետաղների օքսիդները (հանքաքար, խտանյութ) սիլիցիումով վերականգնելու միջոցով մետաղների և համաձուլվածքների ստացման եղանակ։ Սիլիկաթերմիան մետաղաթերմիական պրոցեսի տարատեսակն է (տես Մետաղաթերմիա)։ Իրականացվում է օջախային կամ էլեկտրական վառարաններում՝ որոշ ֆեռոհամաձուլվածքների արտադրության ժամանակ, ինչպես նաև մագնեզիումը և այլ ալկալիական և հողալկալիական մետաղներն ու համաձուլվածքները վակուումում վերականգնելու դեպքում (վակուումային սիլիկաթերմիա)։

Կատեգորիա:Մետալուրգիա
Կատեգորիա:Սիլիցիում
Սիեռա Մադրե

**Սիեռա Մանդրե** (Sierra Madre), լեռներ և լեռնաշղթաներ Մեքսիկայում։

Առանձնացնում են 
* Արևելյան Միեռա Մադրե (Sierra Madre Oriental), զուգահեռ լեռնաշղթաների համակարգ Մեքսիկական բարձրավանդակի արևելյան եզրին։ Երկարությունը մոտ 800 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 4054 մ (Պենյա Նևադա լեռ)։ Կազմված է մեզոզոյան նստվածքային ապարներից։ Լանջերը ծածկված են թփուտային մացառուտներով անտառներով։ 
* Արևմտյան Սիևռա Մադրե (Sierra Madre Occidental), լեռներ Մեքսիկական բարձրավանդակի արևմտյան եզրին։ Երկարությունը մոտ 1300 կմ է, բարձրությունը՝ մինչև 3150 մ (Չորերաս լեռ)։ Կազմված է մինչքեմբրիի մետամորֆային, ինչպես նաև երիտասարդ նստվածքային ապարներից, որոնք ծածկված են նեոգենի լավաների հզոր շերտով։ Կտրտված է խոր գետահովիտներով։ Լանջերը ծածկված են չորասեր թփուտներով և անտառներով։ Կա ոսկու և արծաթի արդյունահանում։
* Հարավային Սիեռա Մադրե (Sierra Madre de Sur), լեռնաշղթա Մեքսիկայի հարավում։ Ձգվում է Խաղաղ օվկիանոսի ափի երկայնքով մոտ 1000 կմ։ Բարձրությունը մինչև 3703 մ է (Տեոտեպեկ լեռ)։ Կազմված է մինչքեմբրիի մետամորֆային ապարներից։ Սեյսմիկ շրջան է։ Ծածկված է անտառներով։ Հարավային լանջերին կան արևադարձային կուլտուրաների պլանտացիաներ։ Կա արծաթի, ոսկու, ծարիրի արդյունահանում։ 
* Սիեռա Մադրե դե Չիապաս (Sierra Madre de Chiapas), Սիեռա Մադրե, լեռնաշղթա Մեքսիկայի հարավ-արևելքում, Խաղաղ օվկիանոսի ափին։ Առավելագույն բարձրությունը 4217 մ է (Տականա հրաբուխ)։ Կազմված է գլխավորապես հրաբխային ապարներից։ Հաճախակի են երկրաշարժերը։ Լանջերն անտառապատ են։

Կատեգորիա:Մեքսիկայի լեռնաշղթաներ
Սիգիզմունդ I

**Սիգի և Մուեդ I** (, , ), «Հռոմեական սրբազան կայսրության» կայսր 1410-1437 թվականներին, Հունգարիայի թագավոր (Ժիգմոնդ) 1387-1437 թվականներին, Չեխիայի թագավոր 1419-1421 թվականներին և 1436-1437 թվականներին։ Լյուքսեմբուրգների դինաստիայի վերջին ներկայացուցիչը։ Ամուսնանալով հունգարացի թագավոր Լայոշ Մեծի դստեր հետ՝ դարձել է Հունգարիայի թագավոր։ Գլխավորել է արևմտաեվրոպացի ֆեոդալների խաչակրաց արշավանքը թուրքերի դեմ և ջախջախվել Նիկոպոլի ճակատամարտում (1396)։ Կոնստանցայի տիեզերաժողովի (1414-1418) նախաձեռնողներից էր և մասնակիցներից, հաստատել է Յան Հուսի մահապատժի որոշումը։ 1421 թվականին գահընկեց է արվել չեխական գահից, վերստին չեխական թագավոր է հռչակվել 1436 թվականին։ Պայքարել է հուսյան հեղափոխական շարժման դեմ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սրբազան Հռոմեական կայսրություն
Կատեգորիա:Կաթոլիկ միապետներ
Կատեգորիա:Կապիչի շքանշանի ասպետներ
Սկյութերեն

**Սկյութերեն**, սկյութների լեզուն։ Պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական ճյուղի իրանական լեզուների արևելյան խմբակցության հյուսիսարևելյան ենթախմբին։ Սկյութերենի կրողները անտիկ հեղինակներին հայտնի են եղել սկյութացի, սարմատ, ալան, ռոկսոլան և այլ անուններով։ Մ․թ․ա․ I հազարամյակի 2-րդ կեսին սկյութական բարբառները տարածվել են հյուսիսային մերձսևծովյան և մերձկասպյան ընդարձակ տարածքներում, Դանուբից մինչև Յակսարտ (Սիրդարյա)։ Սկյութերենով տեքստեր մեզ չեն հասել, բայց վիմագրական հուշարձաններում և անտիկ հեղինակների մոտ պահպանվել են զգալի թվով սկյութական հատուկ անուններ, տեղանուններ, ցեղանուններ։ Սկյութա-սարմատական բարբառների քերականական կառուցվածքը և բառային կազմը բավարար չափով ուսումնասիրված չեն, սակայն հայտնի է դրանց իրանական բնույթը և որոշված են բառապաշարի, հնչյունաբանության և բառակազմության որոշ էական գծեր։ Կովկասում սկյութասարմատական բարբառի հետնորդն է օսերենը։

Կատեգորիա:Եվրոպայի հին լեզուներ
Կատեգորիա:Սկյութներ
Կատեգորիա:Սարմատներ
ՀՀ բնակչության տեղաբաշխում և խտություն

Հայաստանի բնակչության միջին խտությունը 110 մարդ/կմ2 է (2010)։ Խտությունն առավել մեծ է Արարատյան դաշտում, որը Հայաստանի տարածքի մոտ 26,7 %-ն է, և որտեղ ապրում էընղհանուր բնակչության ավելի քան 50 %-ը։ Առավել նոսր են բնակեցված Հայաստանի լեռնային սահմանամերձ որոշ բնակավայրեր։ Համեմատաբար խիտ են բնակեցված Արմավիրի (229 մարղ/կմ2), Կոտայքի (134), Արարատի (133), Շիրակի (105), նոսր՝ Լոռու (74), Արագածոտնի (52), Տավուշի (50), Գեղարքունիքի (45), Սյունիքի (34), Վայոց ձորի (24 մարղ/կմ2) մարզերը։ Հայաստանի բնակչության խտությունը նկատելիորեն փոխվում է նաև ըստ վերընթաց գոտիականության։ Մինչև 1000 մ բարձր, գոտում (Հայաստանի տարածքի մոտ 10 %-ը) ապրում է բնակչության շուրջ 56 %-ը, 1000-1500 մետր բարձրության գոտում (Հայաստանի տարածքի մոտ 19 %-ը)՝ 17 %-ը, 1500-2000 մ բարձր, գոտում (Հայաստանի տարածքի 30 %-ը)՝ 22 %-ը, 2000-2500 մետր բարձր, գոտում (Հայաստանի տարածքի մոտ 25 %-ը)՝ մոտ 4 %-ը, 2500 մ-ից բարձր, գոտում (Հայաստանի տարածքի մոտ 16 %-ը)՝ մոտ 1 %-ը։

Կատեգորիա:Հայաստանի բնակչություն
Հեռագրական կապը Հայաստանում

**[[Հայաստան]]ում [[հեռագրական կապ]]** առաջին անգամ կիրառվել է 1864 թվականին, երբ սկսել են գործել Թիֆլիս-Դիլիջան-Երևան-Նախիջևան, ապա՝ Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ հեռագրական գծերը։ 1913 թվականին գործող 26 փոստահեռագրերը ձեռնարկություններից միայն 15-ն է ունեցել հեռագրական կապ։ 1925 թվականին գործել է Երևան-Մոսկվա առաջին, հետագայում՝ Երևանի ու հանրապետության 25 շրջկենտրոնների միջև հեռագրական կապը։ 1956 թվականին սկսվել է տոնային հեռագրության կատարելագործված ապարատների ներդրումը։ 1960 թվականից լայնորեն տարածվել է բաժանորդային հեռագրության (հեռատիպ) ցանցը, և ամբողջ հեռագրային կապը փոխադրվել է ուղիղ միացումների համակարգի (բացառել է միջանկյալ հանգույցներում հեռագրերի մշակումը)։ ՀԽՍՀ-ում մայրուղային կապ է գործել Մոսկվայի, Կիևի, Թբիլիսիի, Նիժնի Նովգորոդի, Ստավրոպոլի, Սամարայի, Տաշքենդի, Դոնի Ռոստովի հետ, 1967 թվականից՝ հայատառ հեռագրերի հաղորդման և ընդունման հեռագրային ցանց։ 1980 թվականին շահագործման է հանձնվել Երևանի հեռագրատան հարավսլավիայի ավտոմատ նոր կայանը, որը հնարավորություն է տվել հանրապետության բաժանորդներին ուղիղ կապի ցանցով միանալ ԽՍՀՄ տարածքում գործող համակցման կայաններին։ 1997 թվականին համակարգիչների հիմքի վրա Երևանում շարք է մտել համակցման ՏԴՍ-128 բաժանորդային-տելեքսային կայանը, որը հնարավորություն է տվել լիովին ավտոմատացնել հեռագրային կապը, նշանակալիորեն արագացնել հեռագրերի հաղորդումն ու ընդունումը և դրանց միաժամանակյա գրանցումը մագնիս, սկավառակների վրա։ 1990-ական թթ-ի վերջերին բաժանորդային հեռագրության կայաններ էին տեղադրված հանրապետության 18 քաղաքներում։ Աշխարհում և Հայաստանի Հանրապետությունում հեռահաղորդակցության նոր տեխնոլոգիաների զարգացմամբ պայմանավորված՝ 1990-ական թթ-ից կապի այս տեսակն աստիճանաբար դուրս է մղվել։

Կատեգորիա:Կապ
Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
Սիլիկաթթուներ

**Սիլիկաթթուներ**, ջրում վատ լուծվող, չափազանց թույլ թթուներ, nSiO•mHO՝ ընդհանուր բանաձևով։ Սիլիցիումի ամորֆ օքսիդը՝ Si02, ջրային լուծույթում (լուծելիությունը մոտ 100 մգ 1 լ-ում) առաջացնում է օրթոսիլիկաթթու՝ H4Si04։ Մաքուր վիճակում ստացվել են մետասիլիկաթթվի (H2Si03) պոլիմերը՝ H8Si4Oi2 և H2Si205։ Սիլիկաթթուներին հատուկ է կայուն, պոլիմերային (մինչև 1500 մոլ․ զանգվածով) կոլոիդ լուծույթներ առաջացնելը։ Սիլիկաթթվի գերհագեցած լուծույթները փոխարկվում են զոլերի (pHi^2) կամ ժելերի (pH=5—6)։ Կոլոիդ մասնիկների մակերևույթին գտնվում են ОН խմբերը։ Կայունացուցիչներ պարունակող սիլիկաթթվի զոլերն օգտագործվում են թղթի և մանածագործական արդյունաբերության մեջ և ջուրը մաքրելու համար։ Բնական սիլիկաթթուներ են օպալը, տրեպելը, դիատոմիտը։

Կատեգորիա:Սիլիցիումի միացություններ
Կատեգորիա:Անօրգանական թթուներ
Սիլիցիումի օրգանական միացություններ

**Սիլիցիում օրգանական միացություններ**, քիմիական միացություն, ապակիացման ջերմաստիճանը՝ մոտ 130&nbsp;°C։ Արտադրվում են ջերմակայուն՝ երկմեթիլ մեթիլվինիլսիլօքսանային, ցրտադիմացկուն՝ ֆենիլսիլօքսանային և յուղակայուն՝ ֆտորսիլօքսանային նյութեր են։ Օգտագործվում են էլեկտրամեկուսիչ նյութերի արդյունաբերության, ինքնաթիռաշինության, բժշկության (խողովակներ, սրտի արհեստական փականներ, պրոթեզներ) մեջ և այլուր։ Սիլիցիումօրգանական միացությունները մոլեկուլում ածխածնի և սիլիցիումի իրար միացած ատոմներ պարունակող քիմիական միացությունների դաս են։
Ըստ բաղադրության և կառուցվածքի բաժանվում են չորս խմբի՝
* օրգանահալոգենսիլաններ,
* օրգանասիլաններ,
* օրգանասիլօքսաններ,
* հետերոցիկլային սիլիցիումօրգանական միացություններ։
Սիլիցիումօրգանական միացությունները մեծ մասամբ հեղուկ, մի քանիսը (օրինակ ցիկլասիլօքսանները) պինդ նյութեր են։ Քիմիապես կայուն են (մինչև 600&nbsp;°C)։ Թորվում են առանց քայքայվելու։

Կատեգորիա:Սիլիցիումի միացություններ
Ծանրամարտը Հայաստանում

մինի|աջից|Յուրի Վարդանյանը 1980 թվականին
**Ծանրամարտը Հայաստանում** սկզբնավորվել է 1920-ական թվականների կեսից։ 1927 թվականին կազմակերպվել է ծանրամարտի խմբակ, 1928 թվականին՝ հանրապետական ֆեդերացիան, և անցկացվել է ՀԽՍՀ անդրանիկ առաջնությունը։ Հայ ծանրորդները 1928 թվականին մասնակցել են նաև Հարավային Կովկասի և ԽՍՀՄ ժողովուրդների առաջին սպարտակիադային, տարբեր տարիների դարձել են օլիմպիական խաղերի, աշխարհի, Եվրոպայի, ԽՍՀՄ չեմպիոններ, զանազան մրցումների հաղթողներ ու ռեկորդակիրներ։ Սպորտի վաստակավոր վարպետ Յուրի Վարդանյանը դարձել է օլիմպիական խաղերի (1980 թ.), աշխարհի (1977-1981 թթ., 1983 թ., 1985 թ.), ԽՍՀՄ (1977, 1979, 1981 թթ.) չեմպիոն և ԽՍՀՄ գավաթակիր (1976 թ.)։ Սահմանել է 43 ռեկորդ, նվաճել 113 ոսկե մեդալ, աշխարհում առաջինը երկամարտի ցուցանիշը միջին քաշում հասցրել է 400 կգ-ի։ Հաջողությամբ են հանդես եկել Եվրոպայի չեմպիոն (1976, 1978 թթ.) Իսրայել Միլիտոսյանը, աշխարհի (1982, 1983 թթ.) և Եվրոպայի (1982, 1983 թթ.) չեմպիոն Յուրի Սարգսյանը, Եվրոպայի չեմպիոն (1993 թ.), աշխարհի մրցանակակիր (1994, 1995 թթ.) Խաչատուր Քյափանակցյանը, Եվրոպայի չեմպիոն (1999, 2000 թթ.) Աշոտ Դանիելյանը, աշխարհի չեմպիոն (2010 թ.) Տիգրան Մարտիրոսյանը, ծանրորդուհիներ՝ Եվրոպայի չեմպիոն (2007, 2008 թթ.) Մելինե Դալուզյանը, Եվրոպայի չեմպիոն (2007 թ.) և 30 օլիմպիական խաղերի (2012 թ.) մրցանակակիր Հռիփսիմե Խուրշուդյանը, Եվրոպայի (2008 թ.) և աշխարհի (2009 թ.) չեմպիոն Նազիկ Ավդալյանը և ուրիշներ։

**Եվրոպայի ծանրամարտի ֆեդերացիա**

Որոշ երկրներում մեծանում են` գնդակին հարվածելով: Հայաստանում մեծանում են` ծանրաձողը բարձրացնելով։ 

Հայաստանում ծանրամարտը պարզապես սպորտ չէ, այն ժառանգություն է, հպարտություն և ուժ՝ շարժման մեջ։

**20.04.2025 Ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնության նախավերջին ելույթի ավարտից հետո**

## Արտաքին հղումներ
*Լուրեր Ծանրամարտի մասին

Կատեգորիա:Ծանրամարտ
Հեռախոսային կապը Հայաստանում

Քաղաքային հեռախոսացանցերի ավտոմատացումն ավարտվել է 1975 թ․-ին։ 1982 թ․-ին Երևանում շահագործման է հանձնվել հարավսլավիայի «Մետակոնտա-10» տիպի քվազի էլեկտրոնային համակարգերի ծրագրային կառավարմամբ միջքաղաքային ավտոմատ հեռախոսակայանի 1-ին, իսկ 1991 թ․-ին՝ 2-րդ հերթը, որոնց շնորհիվ հնարավոր է դարձել ստեղծել երկկողմանի ավտոմատ կապ Հայաստանի Հանրապետության բոլոր քաղաքները սկսել են Հայաստանի Հանրապետության հեռուստառադիոհեռարձակման ցանցի թվայնացման աշխատանքները։

Համարհավաքման կարգ
# Մարզերից, ԱրմենՏելի բջջային ցանցից, ԼՂՀ-ից և Ղ-Տելեկոմից դեպի Երևան 0+ 10+ բաժանորդի հեռախոսահամարը
#Երևանից, ԱրմենՏելի բջջային ցանցից, ԼՂՀ-ից և Ղ-Տելեկոմից դեպի Մարզեր 0 + բնակավայրի կոդը + բաժանորդի հեռախոսահամարը
# Երևանից, Մարզերից, ԼՂՀ-ից և Ղ-Տելեկոմից դեպի ԱրմենՏելի բջջային ցանց 0 + 91 + բջջային բաժանորդի հեռախոսահամարը /ԱրմենՏելի բջջային ցանցում /բջջայինից դեպի բջջային/ վեցանիշ համարհավաքման կարգը դադարում է գործել/ 
# Երևանից, Մարզերից, ԱրմենՏելի բջջային ցանցից և ԼՂՀ-ից դեպի Ղ-Տելեկոմ 0 + 93 + բաժանորդի հեռախոսահամարը 0 + 94 + բաժանորդի հեռախոսահամարը 
# Երևանից, Մարզերից, ԱրմենՏելի բջջային ցանցից և Ղ-Տելեկոմից դեպի ԼՂՀ-ի ֆիքսված հեռախոսային ցանց 0 + ԼՂՀ բնակավայրի կոդը + բաժանորդի հեռախոսահամարը 
# Երևանից, Մարզերից, ԱրմենՏելի բջջային ցանցից և Ղ-Տելեկոմից դեպի ԼՂՀ-ի բջջային ցանց 0 + 97 + բաժանորդի հեռախոսահամարը 
# Երևանից, Մարզերից, ԱրմենՏելի բջջային ցանցից, Ղ-Տելեկոմից և ԼՂՀ-ից դեպի արտերկիր 00 + երկրի կոդը + բնակավայրի կոդը + բաժանորդի հեռախոսահամարը 
# Արտերկրից դեպի Երևան, Մարզեր, ԱրմենՏելի բջջային ցանց, Ղ-Տելեկոմ, ԼՂՀ ֆիքսված հեռախոսային ցանց և ԼՂՀ բջջային ցանց

|Երևան + 374 + 10 + բաժանորդի | |հեռախոսահամարը | |
Մարզեր + 374 + բնակավայրի կոդը + | |բաժանորդի հեռախոսահամարը | |ԱրմենՏելի բջջային ցանց + 374 + 91 + բջջային բաժանորդի | |հեռախոսահամարը | |Ղ-Տելեկոմ + 374 + 93 + բջջային | |բաժանորդի հեռախոսահամարը | |+ 374 + 94 + բջջային բաժանորդի հեռախոսահամարը | |ԼՂՀ ýիքս. հեռ.ցանց + 374 + ԼՂՀ բնակավայրի | |կոդը+բաժանորդի հեռախոսահամարը | |ԼՂՀ բջջային ցանց + 374 + 97 + բաժանորդի | |հեռախոսահամարը |

Կատեգորիա:Կապ
Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
ՀՀ բանկեր և դրամավարկային քաղաքականություն

**ՀՀ բանկեր և դրամավարկային քաղաքականություն**. 1991 թվականի դեկտեմբերին նորանկախ ՀՀ ազգային բանկի գործառույթները դրվել են ՀՀ պետական բանկի վրա՝ շրջանառու արժույթը թողնելով խորհրդային ռուբլին։ 1993 թվականի սեպտեմբերին նախկին ԽՍՀՄ մի շարք հանրապետությունների և ՌԴ-ի միջև ստորագրվել է համաձայնագիր՝ միասնական ռուբլու գոտի ստեղծելու վերաբերյալ, իսկ ՌԴ-ի և ՀՀ-ի միջև՝ երկկողմանի համաձայնագիր, սակայն դրանք չեն իրագործվել։ Ավելին, ՀՀ-ն խորհրդային ռուբլու շրջանառության գոտում մնացած նախկին հանրապետություններից վերջինն էր և հայտնվել էր անկանխատեսելի վտանգի առջև, զրկվել ինքնուրույն ֆինանսական քաղաքականություն իրականացնելու հնարավորությունից։ Այդ ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով ՀՀ Գհյ-ի որոշմամբ հոկտեմբեր 13-ին ստեղծվել է դրամաշրջանառության կարգավորման պետական հանձնաժողով [ՀՀ Գհյ ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի հանձնաժողովի նախագահ՝ Տ. Սարգսյան, Կենտրոնական բանկի (ԿԲ) նախագահ՝ Ի. Իսահակյան, ֆինանսների նախարար՝ Լ. Բարխուդարյան], որի 1993 թվականի նոյեմբերի 19-ի համար 15 որոշմամբ ՀՀ տարածքում շրջանառության մեջ է դրվել ազգային արժույթը՝ դրամը։ ԿԲ-ի ոսկու և արտարժույթի պահուստներն այդ ժամանակ կազմել են ընդամենը 500 հազար դոլար։ 1993 թվականի ապրիլին ընդունվել է «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքը, որով ազգային բանկը վերանվանվել է ՀՀ ԿԲ-ի, նախագահ է նշանակվել Իսահակ Իսահակյանը, որը պետական բանկը կառավարում էր դեռևս 1986 թվականից (1994-1998 թվականներին՝ Բագրատ Ասատրյան, 1998-2008 թվականներին՝ Տիգրան Սարգսյան, 2008 թվականից՝ Արթուր Ջավադյան)։

Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն
Հայաստանի Հանրապետության պետական-քաղաքական կառուցվածք

**ՀՀ Պետական-քաղաքական կառուցվածք** ՀՀ-ն ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավ, հանրապետություն է։ ՀՀ-ում
իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։ Ժողովուրդն իր իշխանությունն իրակա
նացնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով։

Պետական իշխանությունն իրականացվում է Սահմանադրությանը և օրենքներին հա
մապատասխան՝ օրենսդիր իշխանություն, գործադիր իշխանություն և դատական իշխանություն իշխանությունների բաժանման և
հավասարակշռման հիման վրա։
Հայ օգնության ֆոնդ

**Հայ օգնության ֆոնդ** (ՀՕՖ), Հայաստանյաց առաքելական եկեղեցու ԱՄՆ-ի Արևելյան թեմի բարեգործական կազմակերպությունն է։

## Պատմություն և գործունեություն
ՀՕՖ ստեղծվել է 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո Նյու Յորքում։ ՀՕՖ-ի գործունեությունը համակարգում է տնօրենների խորհուրդը։ Առաջին խոշոր ձեռնարկումը Ստեփանավանի «Սուրբ Կարդան» բնակելի թաղամասի կառուցապատումն էր։ Կազմակերպությունը նպաստել է հանրապետության նախադպրոց, համակարգի՝ մսուր-մանկապարտեզների պահպանմանը, գիշերօթիկ դպրոցների, մանկատների և ծերանոցների բնականոն կենսագործունեությանը։ 1996 թվականին՝ Գյումրիում, 1997 թվականին Ստեփանակերտում բացվել են ՀՕՖ-ի ներկայացուցչությունները։ Իրականացվել են դպրոցաշինական ծրագրեր, հիմնովին նորոգվել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը, նորոգվել և գործարկվել է թափառաշրջիկ ու մուրացիկ երեխաների ընդունման և կողմնորոշման կենտրոնի մասնաշենքը Երևանի Զեյթուն վարչական շրջանում և այլն։ ՀՕՖ-ը նպաստում է նաև Հայաստանում գյուղատնտեսության, էներգետիկայի, առողջապահական և մշակույթի զարգացմանը։ Իր գործունեության ընթացքում կազմակերպությունն ավելի քան 200 միլիոն դոլարի օգնություն է տրամադրել Հայաստանին։

2013 թվականի փետրվարի 18-ին ավարտվեցին Տավուշի մարզի Չինչին գյուղի մանկապարտեզի վերանորոգումը։

2015 թվականի սեպտեմբերի 3-ին հայտարարվեց «Այո» հարթակի «Պաշտպանող պատ» ծրագիրի ավարտի մասին, որի շնորհիվ Տավուշի մարզի Բերդի տարածաշրջանի սահմանապահ Այգեպար գյուղի դպրոցականներն ուսումնական տարին սկսեցին ապահով։ 6 ամիս ակտիվ դրամահավաքի շնորհիվ կառուցվեց պաշտպանող պատ։

2016 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանն ընդունեց Հայ օգնության ֆոնդի պատվիրակությանը՝ Հայ առաքելական եկեղեցու ԱՄՆ արևելյան թեմի առաջնորդ, Հայ օգնության ֆոնդի նախագահ Խաժակ արքեպիսկոպոս Պարսամյանի գլխավորությամբ։

## Գրասենյակներ
ՀՕՖ-ի գլխավոր գրասենյակը տեղակայված է Նյու Յորքում, ինչպես նաև այն ունի չորս գրասենյակ Հայաստանում և գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Երևանում։ ՀՕՖ-ի 100 աշխատակիցներից 80%-ը աշխատում են՝ Գյումրիի, Երևանի, Բերդի և Վանաձորի տարածքներում։

## Առաքելություն
ՀՕՖ-ի առաքելությունն է անցյալն հարգելը, ներկան հզորացնելը և Հայաստանի, Արցախի Հանրապետության ու Ջավախքի ժողովրդի ապագան ապահովելը։ Այն տալի է հույս և հնարավորություն կարիքավորներին, տալիս է նրանց հնարավորություն ստեղծել ավելի լավ ներկա և օգնել նրանց ճանապարհ հարթել դեպի ավելի ուժեղ ապագա։

## Կառուցվածք

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկահայ բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Բարեգործական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Հայաստանի բարեգործական կազմակերպություններ
Ստեփան Սիտարյան

**Ստեփան Արամայիսի Սիտարյան** (), հայ խորհրդային տնտեսագետ։ Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1966), պրոֆեսոր (1970)։ ԽՄԿԿ անդամ 1960 թվականից։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ալավերդի քաղաքի Մադան թաղամասի ռուսական դպրոցը, ապա Մոսկվայի համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետի քաղաքատնտեսության բաժինը (1953)։ 1956 թվականից քաղաքատնտեսություն է դասավանդել նույն համալսարանում։ 1957 թվականից աշխատել է նաև ԽՍՀՄ ֆինանսների Գիտահետազոտական ինստիտուտում, 1970 թվականից՝ տնօրեն։ 1974 թվականից ԽՍՀՄ ֆինանսների նախարարի, 1983 թվականից ԽՍՀՄ Պետպլանի նախագահի տեղակալ։ Աշխատությունները վերաբերում են սոցիալիզմի քաղաքատնտեսության տեսական ու մեթոդաբանական, սոցիալիստական ֆինանսների և ԽՍՀՄ պետական բյուջեի խնդիրներին։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի, ժողովուրդների բարեկամության, «Պատվո նշան» շքանշաններով։

1989 թվականին նշանակվել է ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի նախագահի տեղակալ, կորդինացնելով արտաքին առևտուրը։ Ստեփան Սիտարյանն է նախաձեռնել և մշակել ԽՍՀՄ կոպերացիայի մասին օրենքը և դրա ընդունումը, փաստորեն դաառնալում ԽՍՀՄ-ում ամսնավոր սեականության հիմնադիր։ 1989 թ․ երբ Հայաստանում շարունակվում էր բնապահպանական շարժումը և «Նաիրիտի», «Վանաձորի քիմպրոմի» և Ատոմակայանի փակման պահանջով միտինգներ ու ցույցեր էին սկսվել, ցույցեր ու միտինգներ էին տեղի ունենում նաև Ալավերդիում։ Ալավերդցիները պահանջում էին փակել լեռնամետալուրգիական կոմբինատը։ Խորհրդային կառավարությունը փորձում էր համոզել ցուցարարներին, երկու տարով հետաձգել կոմբինատի փակումը, մինչև Ռուսաստանում ավարտին կհասցվի նոր գործարանի շինարարությունը։ Այդ օրերին իր ծննդավայր Ալավերդի ժամանած Ստեփան Սիտարյանը կոմբինատի մշակույթի պալատի դահլիճում հավաքված շարժման ակտիվիստներին փորձում էր համոզել հետաձգել կոմբինատի փակումը։ Դա նրան չհաջողվեց։ Չնայած դրան, Ստեփան Սիտարյանը կոմբինատի փակումից հետո մեծ գործ կատարեց Ալավերդիում նոր արտադրություններ հիմնելու և գործազուրկ մարդկանց աշխատանքով ապահովելու ծրագրերը խորհրդային կառավարության բյուրոկրատական ապարատներով առաջ մղելու համար։ 1992-2003 թթ եղել է  Արտաքին տնտեսական ուսումնասիրությունների ինստիտիտուտի տնօրեն,

1996 թվականից  մենեջմենտի միջազգային ակադեմիայի նախագահ։

Վախճանվել է՝ Մոսկվայում, թաղվել հայկական գերեզմանոցում։ 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ԳԱ իսկական անդամներ
Սարդոստայն

մինի|Սարդոստայն
**Սարդոստայն**, որոշ հոդվածոտանիների (սարդեր, սարդատզեր, կեղծ կարիճներ և այլն) ոստայնագեղձերի հեղուկ արտազատուկ, որը ձգվելով առաջացնում է օդում արագ պնդացող բարակ թելեր։ Կազմությամբ նման է շերամի մետաքսին, հիմնականում կազմված է ջրում չլուծվող, ամուր ֆիբրոինից։ Կենդանիներն իրենց սարդոստայնն օգտագործում են որսացանցեր, բներ և ձվաբոժոժներ պատրաստելու, որսին խճճելու համար։

Կատեգորիա:Սարդեր
Սիլիցիումի կարբիդ

**Սիլիցիումի կարբիդ** կարբորունդ, SiC, սիլիցիումի միացությունը ածխածնի հետ։ Տեխնիկայում օգտագործվող կարևորագույն կարբիդներից է։ Մաքուր վիճակում ալմաստի փայլով, անգույն բյուրեղներ են, տեխնիկական արտադրանքը կանաչ կամ կապտասև է։ Դժվարահալ է, հալվում է քայքայվելով, 2830&nbsp;°C-ում։ Կարծրությամբ զիջում է միայն ալմաստին և բորի կարբիդին՝ B4C։ Դյուրաբեկ է, խտությունը 3200 կգ/մ3։ Գոյություն ունի հիմնականում α—SiC և β—SiC բյուրեղական ձևափոխություններով։ Կայուն է քիմիականտարբեր միջավայրերում, այդ թվում՝ բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում։ Ստացվում է էլեկտրավառարաններում՝2000-2200&nbsp;°C-nւմ՝ քվարցավազի (51 - 55%), կոքսի (35-40%), NaCl-ի (1-5%)և փայտի սղոցուքի (5-10%) խառնուրդից։ Բարձր կարծրության շնորհիվ օգտագործվում է որպես հղկիչ նյութ, բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում աշխատող մետալուրգիական սարքերում, էլեկտրատեխնիկայում։

## Օգտագործում
### Զարդեր
Որպես թանկարժեք քար, որը օգտագործվում է զարդերում, սիլիցիումի կարբիդը անվանում են «սինթետիկ մուասսանիտ» կամ պարզապես «մուասսանիտ»՝ ըստ հանքանյութի անվան: Մուասսանիտը շատ առումներով նման է ադամանդին՝ այն թափանցիկ է և կոշտ (9-9,5 Մոոսի սանդղակում, համեմատած ադամանդի 10-ի հետ), ունի 2,65-ից 2,69 ցուցիչ դղերիիչ շնորհք (համեմատած ադամանդի 2,42-ի հետ): Մուասսանիտը մի փոքր ավելի կոշտ է սովորական խորանարդային ցիրկոնիայից: Ի տարբերություն ադամանդի, մուասսանիտը կարող է լինել ուժեղ բյուրեղյա բաժական: Այս պատճառով, մուասսանիտից պատրաստված թանկարժեք քարերը կտրվում են բյուրեղի օպտիկական առանցքի համեմատ՝ երկակի շողարձակման էֆեկտները նվազեցնելու համար: Այն ավելի թեթև է (խտությունը 3,21 գ / սմ³ ընդդեմ 3,53 գ / սմ³) և շատ ավելի դիմացկուն է ջերմացման նկատմամբ, քան ադամանդը:

### Կոնստրուկցիոն նյութ
1980-ական և 1990-ական թվականներին սիլիցիումի կարբիդը ուսումնասիրվել է մի քանի հետազոտական ​​ծրագրերի շրջանակներում՝ բարձր ջերմաստիճանային գազային տուրբինների համար Եվրոպայում, Ճապոնիայում և Միացյալ Նահանգներում: Կոմպոնենտները նախատեսված էին փոխարինելու տուրբինի շեղբեր կամ երասեր: Սակայն այդ նախագծերից ոչ մեկը չհանգեցրեց զանգվածային արտադրությանը հիմնականում իր ցածր հարվածադրության պատճառով եւ ցածր ճկունությամբ քանդմամբ:

### Աբրազիվ և կտրող գործիքներ
Արվեստում սիլիցիումի կարբիդը արդի գեղարվեստական մշակման մեջ հայտնի աբրազիվ է իր դիրքորոշման և ցածր արժեքի պատճառով: Արտադրության մեջ այն օգտագործվում է իր կոշտության շնորհիվ աբրազիվ մշակման գործընթացներում, ինչպիսիք են հատումը, հոնինգը, ջրաբաժակային կտրումը և ավազաբուժումը: SiC-ն ապահովում է շատ ավելի սուր և կոշտ այլընտրանք ավազային բուժմանը՝ համեմատած ալյումինի օքսիդի հետ: Սիլիցիումի կարբիդի մասնիկները կիրառվում են թղթի վրա՝ ավազաթուղթ և կպչուն ժապավեն պատրաստելու համար՝ սկեյթբորդների վրա:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կարբիդներ
Կատեգորիա:Կիսահաղորդիչներ
Կատեգորիա:Կիսահաղորդչային նյութեր
Կատեգորիա:Հրակայուն նյութեր
Կատեգորիա:Սիլիցիումի միացություններ
Առողջարանային գործը Հայաստանում

**Առողջարանային գործ**ը Ազգաբնակչության առողջարանային բուժումը կազմակերպելու նպատակով առողջարաններ են հիմնադրվել Դիլիջանում (1921), Արզնիում (1929) և Ջերմուկում (1935)։ 1925 թվականին ստեղծվել է առժողկոմատի առողջավայրային վարչությունը։ Առողջարանների ցանցը հետագայում ընդլայնվել է՝ 1930-թվական ին Կուրորտաբանության և ֆիզիկական մեթոդներով բուժման ԳՀհ-ի հիմնադրմամբ։ ՀՀ հանք, ջրերի և առողջարանների տեղանքի բնակլիմայական պայմանների գիտականորեն հիմնավորված տվյալները նպաստել և հիմք են դարձել Արզնիում, Ջերմուկում, Դիլիջանում, Հանքավանում, Արզականում և Վանաձորում նոր առողջարանների ստեղծման ու զարգացման, ինչպես նաև հանք, ջրերի օգտագործման համար։ Դրանցից ամենահայտնիներն են Արզնին (սրտաբանական), Ջերմուկը և Հանքավանը «Արմեևիա» առողջարանը (ստամոքսաղիքաբանական), Դիլիջանը (Ջերմուկ) մազաբուժության)։ Շարունակաբար մշակվում են առողջարանային նոր գոտիների զարգացման հեռանկարներն ու ուղիները։

Կատեգորիա:Հայաստանի առողջապահություն
Սիլիկավորում

**Սիլիկավորում**՝ նյութերի մակերևութային կամ ծավալային հագեցում սիլիցիումով։ Նյութը մշակում են սիլիցիումի գոլորշու մեջ։ Սիլիկավորումը կիրառվում է, առավելապես, որպես դժվարահալ մետաղները (W, Мо, Та, Ti և այլն) օքսիդացումից պաշտպանելու միջոց։ Օքսիդացում նկատմամբ դիմացկունությունը պայմանավորված է սիլիկավորման ժամանակ խիտ դիֆուզիոն «ինքնաբուժվող» սիլիկային պատվածքների (WSi2, MoSi2 և այլն) առաջացմամբ։ Լայն կիրառություն է ստացել սիլիկավորված գրաֆիտը (բարձր ջերմաստիճանային վառարանների երեսպատման համար, մետաղի լցման հարմարանքներում, ավիացիոն ու տիեզերական տեխնիկայի՝ բարձր ջերմաստիճանների և էրոզիայի պայմաններում աշխատող դետալների պատրաստման համար ևն)։

Կատեգորիա:Սիլիցիում
Սլովակիայի Խորհրդային Հանրապետություն (1919)

**Սլովակիայի Խորհրդային Հանրապետություն** (, , ), խամաճիկային պետություն հարավարևելյան Սլովակիայում։ Գոյություն է ունեցել 1919 թվականի հունիսի 16-ից հուլիսի 7-ը։

1918 թվականին Չեխոսլովակիայի զորքերը սկսեցին ռազմակալել հյուսիսային Հունգարիան՝ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Չեխոսլովակիայի քաղաքական գործիչներին տված տարածքային խոստումների համաձայն, ովքեր էլ օժանդակեցին Սլովակիայի Խորհրդային Հանրապետության կազմավորմանը։

Հունգարա-չեխոսլովակյան պատերազմից հետո Սլովակիայի խորհրդային հանրապետության տարածքը մտավ Չեխոսլովակիայի կազմի մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սովետական պետություններ
Կատեգորիա:Հեղափոխություններ
Կատեգորիա:Պատմական սլավոնական երկրներ
Կատեգորիա:1919 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Միրզաի

**Միրզաի**, **միրզեի**, հայկական և, որոշ առումով, կովկասյան մենապար։ Կատարել են միայն տարիքով կանայք՝ հարսանիքների ժամանակ։ Մեր օրերում կատարվում է տարբեր առիթներով։ Պարեղանակը մեկն է, չափը՝ 6/8։ Համարվում է ծանր (դանդաղ) մենապար։

Կատեգորիա:Հայկական պարեր
Հայփոստ

[մինի|«Հայփոստի» գլխավոր մասնաշենքը Երևանի [Սարյան փողոցում]]
**«Հայփոստ»** (, **«ՀայՓոստ Թրասթ Մենեջմենթ»**), Հայաստանի փոստային կապի ազգային օպերատոր, որը տրամադրում է փոստային, ֆինանսական և մանրածախ առևտրային ծառայություններ։ «Հայփոստ» փակ բաժնետիրական ընկերությունն իր գործունեությունն իրականացնում է Հայաստանի ամբողջ տարածքում գործող 900 փոստային բաժանմունքներում։

## Պատմություն
Հայաստանում փոստը հիմնադրվել է 1828 թվականին։ Ի սկզբանե զարգացել է Ռուսական կայսրության փոստային համակարգի շրջանակներում, այնուհետև Խորհրդային Միության, 1991 թվականից՝ որպես անկախ Հայաստանի Հանրապետության փոստային բաժանմունք։

## Գործունեություն
2006 թվականի նոյեմբերի 30-ին «Հայփոստի» հավատարմագրային կառավարումն անցել է «ՀայՓոստ Թրասթ Մենեջմենթ» ՓԲԸ-ին։

«ՀայՓոստ»-ի կողմից առաջարկվող ծառայություններն են` 
* Փոստային ծառայությունները (նամակների առաքում հասարակ, պատվիրված, գնահատված),  
* Ծանրոցների առաքում (միջազգային փոստ և ԱՓԾ)  
* Վճարային ծառայություններ (կենսաթոշակների վճարում, կոմունալ վարձավճարներ, ոստիկանական և հարկային վճարների գանձում, դրամական փոխանցումներ, մանրածախ առևտուր)

ՀայՓոստը համագործակցում է մի շարք միջազգային փոստային օպերատորների, միջազգային և մասնավոր բեռնափոխադրող ընկերությունների հետ։

### Ֆիլատելիա
Թողարկվող նամականիշերի որակը բարձրացնելու և նամականիշերից ստացված հասույթը մեծացնելու նպատակով ՀայՓոստը համագործակցում է ֆիլատելիայում մասնագիտացած մի շարք միջազգային ֆիլատելիստական ասոցիացիաների և փոստային օպերատորների հետ

### ՓոստԲանկ
2010 թվականից «ՀայՓոստ» ՓԲԸ-ն Հայաստանում մատուցում է փոստբանկային ծառայություններ։

## Հին փոստային դասիչներ

## Տես նաև
* Հայկական փոստի և նամականիշերի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:Կապը Հայաստանում
Կատեգորիա:Կապի ազգային օպերատորներ
Տեխնիկական մշակաբույսերի բուծումը Հայաստանում

մինի|Բամբակ եգիպտական
մինի|Առվույտ գայլուկանման
**Տեխնիկական մշակաբույսերի բուծումը Հայաստանում** նշված մշակաբույսերի աճեցումն է Հայաստանի տարբեր հատվածներում՝ կախված կլիմայական պայմաններից։

Հանրապետությունում մինչև 1988-ը մշակվել են շաքարի ճակնդեղ (Շիրակի, Լոռու մարզեր), վարդաբույր խորդենի (Արմավիրի մարզ), մինչև 1965-ը՝բամբակենի (Արարատյան դաշտ)։ Սահմանափակ տարածքներում մշակում են ծխախոտ և ձիթատու կտավատ։ 2010-ին Ախուրյանի տարածքում շաքարի գործարանի շահագործումից հետո առաջացել է ճակնդեղագործությունը վերականգնելու անհրաժեշտություն։

Կերային բույսերից մշակում են առվույտ, կորնգան, երեքնուկ, վիկ և կերի արմատապտղավորներ։ 2010-ին ցանովի կերային մշակաբույսերի ցանքատարածությունը 65,5 հազար հա էր։ Առվույտ մշակում են Արարատյան դաշտում, նախալեռնային և լեռնային գոտիներում, կորնգան՝ նախալեռնային ու լեռնային գոտիներում, երեքնուկ՝ Շիրակի գոտու լեռնատափաստանային և Սևանի ավազանի լեռնային, սահմանափակ տարածքներում, վիկ ու կերային արմատապտղավորներ՝ որոշ գյուղացիական տնտեսություններում։

Կատեգորիա:Հայաստանի գյուղատնտեսություն
Սիլիկատային բետոն

**Սիլիկատային բետոն**՝ բետոն, ստացվում է ավտոկլավներում կրասիլիցիումահողային կապակցանյութի, անօրգանական լցանյութի (սովորաբար ավազի) և ջրի խառնուրդի ջերմախոնավային մշակմամբ։ Սեղմման նկատմամբ սիլիկատային բետոնի ամրությունը մինչև 50 Մպա է, միջին (ըստ ծավալի) խտությունը՝ 1800—2200 կգ/մ³։ Օգտագործվում է որմնաբլոկների և պանելների, վերնածածկերի ու երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների և շինվածքների այլ տարրերի պատրաստման համար։ Սիլիկատային բետոնը հատկություններով մոտ է պորտլանդցեմենտով պատրաստված բետոնին։

Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Կատեգորիա:Բետոն
Ֆուտբոլը Հայաստանում

մինի|աջից|200px|Ալժիր-Հայաստան ընկերական հանդիպման ժամանակ
**[[Ֆուտբոլ]]ը [[Հայաստան]]ում** առավել ժողովրդականություն է վայելում։ Առաջին հայկական խմբերն ստեղծվել են Կոստանդնուպոլսում, Իզմիրում («Պալթալիման»՝ 1904 թվականին, «Տորք», և այլն)։ Հայաստանում ֆուտբոլի խմբեր են գործել Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի), Վաղարշապատում, Երևանում։
Ֆուտբոլի առաջին խաղը Երևանի և Ալեքսանդրապոլի թիմերի միջև տեղի է ունեցել 1920 թվականին Երևանի անգլիական այգում։ ՀԽՍՀ-ում ֆուտբոլի առաջին միջազգային մրցախաղը տեղի է ունեցել 1930 թվականին. Երևանում հանդիպել են քաղաքի հավաքականը և Գերմանիայի բանվորական միության թիմը։ 1939 թվականից անցկացվել է հանրապետական առաջնություն, նույն թվականից «Սպարտակը» (1937-1954 թվականներին՝ «Դինամո», 1963 թվականից՝ «Արարատ») մասնակցել է համամիութենական առաջնություններին։ Հայկական ֆուտբոլը մեծ նվաճումներ է ունեցել 1970-ական թվականներին. 1971 թվականին ԽՍՀՄ բարձրագույն խմբի առաջնությունում Երևանի «Արարատը» առաջին անգամ դարձել է արծաթե մրցանակակիր, իսկ 1973 թվականին (մարզիչ՝ Նիկիտա Սիմոնյան)՝ ԽՍՀՄ չեմպիոն և գավաթակիր։ 1975 թվականին «Արարատի» ֆուտբոլիստները երկրորդ անգամ նվաճել են ԽՍՀՄ գավաթը։ ԽՍՀՄ առաջնություններում հանդես են եկել նաև «Շիրակ», «Լոռի», «Կոտայք», «Նաիրի», «Արաքս» և այլ թիմեր։ Հայ ֆուտբոլիստներից ԽՍՀՄ հավաքականում հանդես են եկել 15-ը (1-ինը՝ Լևոն Իշտոյանը)։ Խորեն Հովհաննիսյանը ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում մասնակցել է 37 խաղի, խփել 8 գնդակ, իսկ Հովհաննես Զանազանյանը, Արկադի Անդրեասյանը (երկուսն էլ՝ 1976) և Խորեն Հովհաննիսյանը (1980) դարձել են օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ։ 1992 թվականին հիմնադրվել է Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան, որը նույն թվականին անդամագրվել է ՖԻՖԱ-ին, 1993 թվականին՝ ՈՒԵՖԱ-ին։ 1992 թվականից անցկացվում են Հայաստանի Հանրապետության առաջնությունը և «Անկախության» գավաթի խաղարկությունը։ Վերջին շրջանում առաջատարներից են «Միկա», «Բանանց», «Փյունիկ» թիմերը։ 1992 թվականին ստեղծվել է ֆուտբոլի ազգային հավաքականը, որը մասնակցում է աշխարհի և Եվրոպայի առաջնությունների ընտրական փուլերի մրցաշարերին։ Եվրոպայի 2012 թվականի առաջնության ընտրափուլի խաղերում իր ենթախմբում (6 թիմ) զբաղեցրել է երրորդ տեղը։ 1994 թվականից Հայաստանի ակումբային թիմերը մասնակցում են Եվրոպայի գավաթների խաղարկություններին։ Ֆրանսիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմում հաջողությամբ հանդես են եկել աշխարհի (1998), Եվրոպայի (2000) չեմպիոններ հայազգի ֆուտբոլիստներ Յուրի Ջորկաեֆը և Ալեն Պողոսյանը։ Հայ ֆուտբոլիստներ են ընդգրկված նաև տարբեր երկրների ակումբային թիմերում։ 

Կատեգորիա:Սպորտը Հայաստանում
Կատեգորիա:Ֆուտբոլը Հայաստանում
ՀՀ առևտրային բանկեր

**Առևտրային բանկեր** 1991 թվականին ՀՀ տարածքում գործել են 39, 1992 թվականին՝ 51, 1993 թվականին՝ 58 առևտրային բանկեր (ընդհանուր կապիտալը՝ 283 միլիոն դրամ), 62 գրավատուն և 7 ապահովագրական ընկերություններ։ Անդամակցող բանկերի շահերը պաշտպանելու նպատակով 1995 թվականին հիմնվել է Հայաստանի բանկերի ընկերակցությունը (նախագահ՝ Տ. Սարգսյան՝ 1995-1998), որը 1998 թվականին վերածվել է Հայաստանի բանկերի միության։ Կենտրոնական բանկի շենքը Երևանում (1931, մարտ՝ Նիկոլայ Բան) Ներկայումս ՀՀ-ում գործում են 21 առևտրային բանկեր՝ 405 մասնաճյուղերով։ Բանկերի ընդհանուր կապիտալը 318,9 միլիարդ դրամ է, ընդհանուր ակտիվները՝ 1 տրլն 560 միլիարդ դրամ, ընդհանուր պարտավորությունները՝ 1 տրլն 241 միլիարդ դրամ։1

ՀՀ ֆինանս, շուկայում ներառված են նաև 32 վարկային կազմակերպություններ՝ 60 մասնաճյուղերով, 11 ապահովագրական ընկերություններ և 5 ապահովագրական միջնորդներ (բրոքեր), ՀՀ արժեթղթերի շուկայի մասնակիցները՝ 8 ներդրումային ընկերություններ, Հայաստանի կենտրոնական դեպոզիտարիան և «Նասդաք ՕէմԷքս Արմենիա» ԲԲԸ-ն, 116 գրավատուն, 239 արտարժույթի առք ու վաճառք իրականացնող փոխանակման կետեր, արժութային հայ գործառուի գործունեությամբ զբաղվող 2 իրավաբան, անձինք, դրամ, փոխանցումներ իրականացնող 10 ընկերություն, վճարային 6 գործիք, վճարահաշվարկային փաստաթղթերի ընթացարկում (պրոցեսինգ) և հաշվանցում (քլիրինգ) իրականացնող 1 կազմակերպություն, 15 հաշվետու թողարկողներ։ 2011 թվականի սեպտեմբեր 7-ին Երևանում բացվել է Համահայկական բանկը (գլխավոր գործադիր տնօրեն՝ Վահրամ Ներսիսյանը), որը ֆինանսավորելու է համահայկական նշանակության նորարար, նախագծերը, որոնք իրականացնում են համահայկական ցանցի անդամ-մասնակիցներն աշխարհի ցանկացած կետում։ Բանկի հեռահար նպատակը հզոր տեղեկատվական ցանցի վրա հիմնված գործարար կապերի ստեղծումն է։ Համահայկական բանկի կանոնադրական կապիտալը մոտ 100 միլիոն դոլար է, որի 20 %-ը տրամադրել է ՀՀ Կառավարությունը։

Կատեգորիա:Հայաստանի տնտեսություն