Թուրքի աղջիկը

«**Թուրքի աղջիկը**», որը նաև կրում է **«Զորություն կրոնի»** անունը, հայ գրող, հայ նոր գրականության հիմնադիր Խաչատուր Աբովյանի փոքրիկ պատվածքներից է, որտեղ հեղինակը շոշափում է պանթեիստական գաղափարներ և գլխավոր հերոսի մտորումների միջոցով փորձում ցույց տալ մարդու ազատության գաղափարը։ Այս պատվածքը Խ․ Աբովյանը գրել է իր անհետացումից մեկ տարի առաջ՝ 1847թ․ աշնանը։

## Գնահատական
Ամառային տապին, երբ երկնքից թափվող կրակը խանձել ու չորացրել էր ամեն ինչ, երբ լռել ու դադարել էր ամեն ձայն ու շարժում, Աբովյանի` ճակատագրից հալածված քնարական հերոսին, մարդու նկատմամբ սիրո և կարեկցանքի զգացումը տանում է կարեկցանքի ու բարոյական աջակցության կարոտ մեկ ուրիշի դուռը, առանց իրեն հարցնելու, թե վերջինս ի՞նչ ազգի է պատկանում կամ ի՞նչ կրոնի դավանում: Մեկը եվրոպական կրթություն ստացած տղամարդ է` գթասիրտ ու բարի, մյուսը արևելցի դեռատի մի օրիորդ` խեղճ ու անզոր: Եվ ճակատագրից ու բախտից հալածված այդ արարածները հասնում են փոխըմբռնման, թեթևացնում իրենց սրտերը, որպեսզի հետո դիմագրավեն նոր չարիքի, նոր ողբերգության: Այդ վերջին արարի մասին հեղինակը չի պատմում, բայց այն ծավալվում ու լուծվում է ընթերցողի երևակայության մեջ: Օտար տղամարդու առջև իր ցավը պատմող թուրք աղջիկը զոհ է գնում մոլեռանդ հոր վրեժխնդրության:

## Սյուժե
Պատմվածքը սկսվում է տարվա եղանակների մասին հեղինակի մտորումներով․ «Ամառն էկել էր, սիրտս էլի մթնել: Տարվան ո՛չ մեկ ժամանակը էնքան ինձ չի տանջում, ինչպես ամառը: Ձմեռվան ցուրտը, բուքը, սառը եղանակը, չանգը՝ ղորդ ա՝ ծանր են մարդի համար, բայց հենց արևը մեկ քաղցըր աչքով որ մտիկ չանում, բոլոր տխրությունը, բոլոր մեր սրտի մթությունը երկնքի հետ պարզում, անց ա կենում․․․»։  Ապա անանուն հեղինակը պատմում է, որ ամառային մի տոթ օր շոքից գլուխը կորցրած շրջում էր քաղաքում։ Ապա դիմելով ընթերցողին հեղինակը ներկայացնում է իր ապրումները նուրբ կերպով ընդգծելով Ցարական կառավարության քաղաքականությունը։  Այս մասի նկարագրությունից պարզ է դառնում, որ Խ․ Աբովյանը գրել է ինքն իր մասին։ Հեղինակը նշում է, որ ազգի համար պիտանի գործ անելու համար իր վրա ողորմի տվող էլ չի լինի։ Մտքերի մանրամասն նկարագրություններից հետո հեղինակը նկարագրում է մի թուրք կնոջ թաղման տեսարանը։ Ապա խոսում, որպես մարդ մահացած մարդու հանդեպ իր ապրումների մասին․ «Հավատներս մեկ չի՛, սիրտըներս հո մեկ ա, մեր ժամը չէ՛ իր գալիս՝ մեկ երկնքի տակի, մեկ երկրի երեսի էիր հո ինձ հետ կենում, ման գալիս. լեզուդ իմը չէ՛ր, պատկերդ, հոգիդ հո իմի՞ցն էր: Տերտեր չի՛ քեզ թաղում, մոլլեն էլ հո աղոթք անում, չի՛ հայհոյում: Խաչ, ավետարան չկա վրեդ, միևնույն հողի տակը չե՞ս մտնում, ուր որ ես էլ պտի մտնեմ: Խունկ ու մոմ չե՛ն վառում, չե՛ն ծխում, մկամ ա՞չք չի՛, որ վրեդ լալիս ա, սիրտ չի՞, որ քեզ համար էրվում ա: Բաս ես քա՞րի պես պտի քեզ նայեմ, որ քրիստոնյա եմ, ու աչքս չխփե՞մ»: Թուրք կնոջը դիտելով որպես ոչ թե թուրք ազգի ներկայացուցիչ այլ՝ հոգի, մարդ։ Այնուհետև հեղինակը պատմում է, որ թաղումը վերջացավ, սակայն մահացած կնոջ դուստրը շարունակում էր ողբալ մոր կորուստը։ Լինելով խաչապաշտ տղամարդ հեղինակը հաղթահարում է բոլոր վախերը և սկսում խոսել իսլամադավան աղջկա հետ․ «Բա՛ջմ (քույր իմ), սկսեցի թուրքերեն ասիլ ու գլուխս տան դըոնովը ներս, տանիլ, բա՛ջմ, թե չար մտքով ըլիմ էստեղ էկած, ո՛չ էսպես գյոռ, էսպես մեկ բուռը հող աշխարքումն ինձ փայ ըլի: Հայ եմ, եվրոպացի չեմ, քո երկրացի, քո համշարի, մեկ հողի, մեկ ջրի որդի: Քո կսկիծը, քո ձենն ինձ էրեց՝ բա՛ջմ.․․»։ Թուրք աղջիկը պատասխանում է հերոսին պատմելով իր անասելի տանջանքների մասին։ Սակայն այնդ ժամանակ իսլամադավան աղջկան արգելված էր խոսել խաչապաշտ տղամարդու հետ։  Այս մտորումներով պատմվածքն ավարտվում է։

## Պատմվածքի գաղափարը
Պատմվածքը ունի վերադիր՝ «Զորություն կրոնի», ինչից հետևում է, որ հեղինակը քննադատել է մարդկության պատմության մեջ կրոնների խաղացած դերն ու գովերգել մարդուն վեհացնող  կրոնը՝ սիրո կրոնը: Պատմվածքը հագեցած է մարդասիրական մղումներով, ինչին արգելք չեն կարող դառնալ հավատների ու կրոնների տարբերությունները. «Խաղաղություն հոգուդ,-դիմում է հեղինակը թուրք հանգուցյալին,- հանգուցյալ մարմին, այ իմ պատկերակից հողածին: Հավատներս մեկ չի, սրտներս հո մեկ ա»: 
Հեղինակը խորը վշտով արձանագրում է, որ հավատների տարբերությունը շատ հաճախ մարդկանց դարձնում է նեղմիտ, փոքրոգի ու անհանդուրժող, արգելում սիրել իրենց նմանին, նրան բարին կամենալ՝ այսպիսով քարոզելով ժողովուրդների փոխադարձ սեր, ազգությունների  խաղաղ համակեցություն:
Այս պատմվածքում Աբովյանի հերոսը մարմնավորում է մարդու դժգոհության ու հակամարտության գաղափարը, արտահայտում է մարդու ազատ գոյության փիլիսոփայությունը: Նշենք, որ Աբովյանի որոշ գործերում հաճախ են մուտք գործում ինքնակենսագրական տարրերը, պատմողի կերպարը գրեթե լիովին նույնանում է հեղինակի կերպարի հետ: Ահա գլխավոր հերոսը հակասության մեջ է մտնում նախապաշարմունքների ու կրոնական կապանքների հետ, ոտնահարում հավատն ու օրենքը՝ զորավիգ լինելու թրքուհուն: «Էսպես աշխարհքը քանդվի… էսպես կյանքն ու օրը փուչ ըլի»,-բողոքում է թուրքի աղջիկը և պատմում իր դժբախտ կյանքի ոդիսականը: 
Թուրքի աղջիկը ժամանակի հասարակության զոհն է, մարդկային ողբերգության կրողը: Երկու հերոսների կերպարները գեղարվեստական հակադրության մեջ են, սակայն կոնֆլիկտը ոչ թե հերոսների փոխհարաբերության մեջ է, այլ հերոսների և միջավայրի հակադրության մեջ: Թուրքի աղջիկը թեև համակրում է գլխավոր հերոսին, հակվում նրա քարոզած եղբայրության գաղափարին ու նորի զգացմանը, սակայն դեռ կաշկանդված է. հետամնացությունն ու սովորությունների ավանդական ուժը դեռ ճնշում են նրան:  
Աղջկա մոտից հեռանալուց հետո Աբովյանը դարձյալ իր մտքերի հետ է մնում, փորձում հասկանալ չարիքի արմատը: Այս պատմվածքը միաժամանակ փիլիսոփայական խորհրդածություն է մարդու բարոյական ինքնակատարելագործման, սիրո և գթասրտության մասին. աշխարհը լցվել է չարությամբ, խաթարվել են ընտանեկան ու որդիական հարաբերությունները, քարացած ու դաժան հարաբերությունները հալածում են մարդուն, իսկ վերջինս մշտապես կարոտ է սիրո ու կարեկցանքի: Ամեն ինչ հանգել է նրան, որ մարդը սարսափով է ընդունում դիմացի մարդու օգնությունը: Գրողը  հավատում է, որ  միակ փրկությունը վերադարձն է դեպի բնություն և Աստծո հավատ: 
«Թուրքի աղջիկը» պատմվածքը դնում է մարդու ազատության հարցը: Մարդը կարող է ազատ լինել միայն Աստծո հետ ներդաշնակության հասնելու դեպքում, քանի որ մարդու ազատության սերմերը Աստծո մեջ են: Այս առումով Աբովյանի պանթեիզմն ընդհանրություններ ունի Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» հետ:

## Տես նաև
Առաջին սեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մի սիրո պատմություն. Խաչատուր Աբովյան

Կատեգորիա:1847 գրքեր
Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյանի ստեղծագործություններ