Տնտեսական ճգնաժամ Թուրքիայում (2018 թվականից մինչև մեր օրեր)

**Թուրքական տնտեսական ճգնաժամը** () տնտեսական և ֆինանսական ճգնաժամն է Թուրքիայում։ Դրան բնորոշ են թուրքական լիրայի (TRY) փոխարժեքի կտրուկ անկումը, բարձր գնաճը, փոխառությունների արժեքի աճը և, համապատասխանաբար, վարկերի գծով չվճարումների թվի աճը։ Ճգնաժամը պայմանավորված է Թուրքիայի տնտեսության ընթացիկ հաշվի չափազանց մեծ դեֆիցիտով եև արտարժույթով արտահայտված մասնավոր պարտքի մեծ ծավալներով` զուգորդված նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի աճող ավտորիտարիզմի և տոկոսադրույքների քաղաքականության վերաբերյալ նրա ոչ ուղղափառ գաղափարների հետ։ Որոշ վերլուծաբաններ նաև ընդգծում են Միացյալ Նահանգների հետ աշխարհաքաղաքական շփման ուժեղացող ազդեցությունը։ 2016 թվականին Թուրքիայում ձախողված հեղաշրջման փորձից հետո լրտեսության մեղադրանքով կալանավորված ամերիկացի հոգևորական Էնդրյու Բրանսոնի ձերբակալությունից հետո Թրամփի վարչակազմը ճնշում գործադրեց Թուրքիայի վրա՝ սահմանելով լրացուցիչ պատժամիջոցներ։ Այսպիսով, տնտեսական պատժամիջոցները կրկնապատկեցին Թուրքիայի համար սահմանված սակագները, քանի որ պողպատի ներկրումն աճել է մինչև 50%, իսկ ալյումինի ներկրումը՝ մինչև 20%։ Արդյունքում, թուրքական պողպատը դուրս մղվեց ԱՄՆ շուկայից այն գնով, որը նախկինում կազմում էր թուրքական պողպատի ընդհանուր արտահանման 13%-ը։

2020 թվականին և 2021 թվականի սկզբին COVID-19 համաճարակի ֆոնին չափավոր վերականգնման ժամանակահատվածից հետո թուրքական լիրան կտրուկ անկում ապրեց Կենտրոնական բանկի ղեկավար Նաջի Աղբալին Շահապ Քավջիօղլուիով փոխարինելուց հետո ով տոկոսադրույքները 19%-ից իջեցրեց 14%-ի։ Միայն 2021 թվականին լիրան կորցրել է իր արժեքի 44 տոկոսը։

## Ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտ և արտարժութային պարտք

Թուրքիայի տնտեսության վաղեմի բնութագիրը խնայողությունների ցածր մակարդակն է։ Այն պահից ի վեր, երբ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ստանձնեց կառավարության վերահսկողությունը, Թուրքիան բախվեց ընթացիկ հաշվի հսկայական և աճող դեֆիցիտի հետ՝ 33,1 միլիարդ դոլար 2016 թվականին և 47,3 միլիարդ դոլար՝ 2017 թվականին, 2018 թվականին հունվարին այն աճել է մինչև 7,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլարով, իսկ բյուջեի դեֆիցիտը 12 ամսվա ընթացքում աճել է մինչև 51,6 միլիարդ դոլար՝ դառնալով աշխարհի ամենամեծ ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտներից մեկը։ Երկրի տնտեսությունը հենվում է կապիտալի ներհոսքի վրա՝ մասնավոր հատվածի ավելցուկը ֆինանսավորելու համար, ընդ որում թուրքական բանկերն ու խոշոր ընկերությունները զգալի միջոցներ են զբաղեցնում, հաճախ արտարժույթով։ Այս պայմաններում Թուրքիան պետք է տարեկան շուրջ 200 միլիարդ դոլար հայթայթի՝ ընթացիկ հաշվի զգալի դեֆիցիտը ֆինանսավորելու և պարտքը մարելու համար՝ մինույն ժամանակ մշտապես ենթարկվելով միջոցների ներհոսքի դադարեցման ռիսկին. պետության համախառն արտարժութային պահուստները կազմում են ընդամենը 85 միլիարդ դոլար։ Այս միտումների հիմքում ընկած տնտեսական քաղաքականությունն ավելի ու ավելի է կառավարվում Էրդողանի կողմից միկրո մակարդակով՝ 2002 թվականին իր «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության (ԱԶԿ) ընտրվելուց, և հիմնականում 2008 թվականից ի վեր՝ շեշտը դնելով շինարարական արդյունաբերության, պետական պայմանագրերի և խթանման միջոցների վրա։ Չնայած այն հանգամանքին, որ երկրի հետազոտության և զարգացման ծախսերը (ՀՆԱ-ի %-ը) և կրթության պետական ծախսերը (ՀՆԱ-ի %-ը) գրեթե կրկնապատկվել են ԱԶԿ-ի կառավարման տարիներին, ցանկալի արդյունքների հասնել չի հաջողվել։ Թուրքական TUSIAD բիզնես ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղարը նման քաղաքականության դրդապատճառ է համարել 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից հետո Էրդողանի կողմից արևմտյան ոճի կապիտալիզմի հանդեպ հավատի կորուստը։ Թուրքական ներխուժումը Աֆրին, թեև անմիջական կապ չուներ հակամարտության հետ, բայց մեծապես սրեց թուրք-ամերիկյան հարաբերությունները և հանգեցրեց Սիրիայում զանգվածային անկայունության։ Դա հանգեցրեց նաև նրան, որ ամբողջ աշխարհում Թուրքիան սկսեց դիտվել որպես ավելորդ ագրեսոր։

Ներդրումների հոսքն արդեն նվազել էր ճգնաժամին նախորդող շրջանում՝ Էրդողանի կողմից նման վտակների հիմնական աղբյուր հանդիսացող երկրների (օրինակ՝ Գերմանիայի, Ֆրանսիայի և Նիդեռլանդների) հետ քաղաքական տարաձայնությունների հրահրման պատճառով։ 2016 թվականի հեղաշրջման փորձից հետո կառավարությունը կալանք դրեց այն անձանց ակտիվների վրա, ովքեր, նրա խոսքով, ներգրավված են եղել հեղաշրջման մեջ, նույնիսկ եթե նրանց կապերը դրա հետ աննշան են եղել։ Էրդողանը լուրջ չէր ընդունում այն մտավախությունը, որ Թուրքիայում ներդրումներ կատարող օտարերկրյա ընկերությունները կարող են խրտնել երկրում քաղաքական անկայունությունից։ Այլ գործոններ ներառում էին լիրայի (TRY) արժեզրկման հետ կապված մտահոգությունները, որոնք սպառնում էին նվազեցնել ներդրողների վերադարձի տոկոսադրույքը։ Ներդրումների հոսքը նվազում էր նաև այն պատճառով, որ Էրդողանի աճող ավտորիտարիզմը ճնշում էր Թուրքիայում ֆինանսական վերլուծաբանների ազատ և ճշմարտացի հաշվետվողականությունը։ Ըստ առկա վերջին տվյալների՝ 2017 թվականի հունվարից մայիս ընկած ժամանակահատվածում օտարերկրյա պորտֆելային ներդրողները 13,2 միլիարդ դոլար են ֆինանսավորել Թուրքիայի ընթացիկ հաշվի 17,5 միլիարդ դոլարի պակասուրդից։ 2018 թվականի նույն ժամանակահատվածում նրանք ֆինանսավորել են 763 միլիոն դոլար՝ 27,3 միլիարդ դոլարի ավելացված պակասուրդից։

2017 թվականի վերջին Թուրքիայում արտարժույթով կորպորատիվ պարտքը 2009 թվականից ի վեր ավելի քան կրկնապատկվել է՝ հասնելով 214 միլիարդ դոլարի՝ իրենց արտարժութային ակտիվների հետ հաշվանցումից հետո։ Թուրքիայի համախառն արտաքին պարտքը՝ ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր, 2017 թվականի վերջին կազմել է 453,2 մլրդ դոլար։ 2018 թվականի մարտի դրությամբ 181.8 մլրդ դոլարի պետական և մասնավոր արտաքին պարտքը պետք է մարվեր տարվա ընթացքում։ Ոչ ռեզիդենտների ակտիվները, որպես ներքին բաժնետոմսեր, մարտի սկզբին կազմել են 53,3 միլիարդ դոլար, իսկ մայիսի կեսերին՝ 39,6 միլիարդ դոլար, իսկ ոչ ռեզիդենտների ակտիվները, որպես ներքին պետական պարտատոմսեր, մարտի սկզբին՝ 32,0 միլիարդ դոլար, իսկ մայիսի կեսերին՝ 24,7 միլիարդ դոլար։ Ոչ ռեզիդենտների կողմից թուրքական բաժնետոմսերի, պետական պարտատոմսերի և կորպորատիվ պարտքի սեփականության ընդհանուր ծավալը կտրուկ նվազել է՝ 2017 թվականի օգոստոսի 92 միլիարդ դոլարից մինչև ընդամենը 53 միլիարդ դոլար՝ 2018 թվականի հուլիսի 13-ի դրությամբ։

## Կառավարության «գործողությունների ծրագրերը» ճգնաժամը հաղթահարելու համար
Թուրքիայի կառավարության ֆինանսների նախարար Ալբայրաքը հրապարակել է նոր տնտեսական ծրագիր, որն ուղղված էր վերջին ֆինանսական ճգնաժամի կանխմանը։ Եռամյա ծրագիրը նպատակ ունիրեր «զսպել գնաճը, խթանել տնտեսական աճը և նվազեցնել ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտը»։ Ծրագիրը նախատեսում էր պետական ծախսերի կրճատում 10 միլիարդ դոլարով և կասեցնում էր այն նախագծերի իրականացումը, որոնց մրցույթը դեռ չէր անցկացվել։ Ծրագրի վերափոխման փուլը պետք է կենտրոնանար ավելացված արժեքի ոլորտների վրա՝ ավելացնելու երկրի արտահանման ծավալը և երկարաժամկետ արտադրական կարողությունները՝ նպատակ ունենալով մինչև 2021 թվականը ստեղծել երկու միլիոն նոր աշխատատեղ։ Ակնկալվում էր, որ ծրագիրը կարճաժամկետ հեռանկարում էապես կնվազեցնի տնտեսական աճը (նախորդ կանխատեսումից՝ 5,5%-ից մինչև 3,8% 2018 թվականին և 2,3%՝ 2019 թվականին), բայց մինչև 2021 թվականը աճի տեմպը աստիճանական աճեց մինչև 5%։

## Նախագահի միջամտությունը Կենտրոնական բանկի գործունեությանը
Թուրքիայում գնաճը զգալիորեն ավելի բարձր է եղել, քան մյուս զարգացող շուկաներում։ 2017 թվականի հոկտեմբերին գնաճը կազմել է 11.9%, ինչն ամենաբարձր ցուցանիշն է 2008թ. հուլիսից ի վեր։ 2018 թվականին լիրայի արժեքը սրընթաց անկում ապրեց՝ մարտի վերջին հասնելով 4,0 թուրքական լիրա մեկ դոլարի դիմաց, մայիսի կեսերին՝ 4,5 թուրքական լիրա մեկ դոլարի դիմաց, օգոստոսի սկզբին՝ 5,0 լիրա մեկ դոլարի դիմաց, իսկ օգոստոսի կեսերին՝ 7,0 թուրքական լիրա մեկ դոլարի դիմաց։ Տնտեսագետների շրջանում արժույթի արագացող նվազումը, որպես կանոն, բացատրվում էր նրանով, որ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը խանգարում էր Թուրքիայի Հանրապետության Կենտրոնական բանկին անհրաժեշտ ճշգրտումներ կատարել տոկոսադրույքի մեջ։

Էրդողանը, ով իր կողմից չվերահսկվող տոկոսադրույքներն անվանում էր «ամեն չարիքի մայր և հայր», մայիսի 14-ին Bloomberg-ին տված հարցազրույցում արտահայտվեց տոկոսադրույքների վերաբերյալ իր ոչ ուղղափառ գաղափարներով և ասաց, որ «Կենտրոնական բանկը չի կարող անկախություն ցուցաբերել և անտեսել նախագահի կողմից տրված ազդանշանները»։ Նախագահի միջամտությունը Կենտրոնական բանկի քաղաքականությանը կապված է միջազգային ներդրումային շրջանակներում Թուրքիայում «դասագրքային ինստիտուցիոնալ անկման» ընդհանուր ընկալման հետ, երբ Էրդողանն ավելի ու ավելի է ապավինում քաղաքական գործիչներին, որոնց աշխատանքի հիմնական որակը հավատարմությունն է՝ ի վնաս ավելի հմուտ և փորձառու թեկնածուների։ Էրդողանը նաև իսլամական դիսկուրսի հասցեին հայտարարությունների երկար պատմություն ունի տոկոսային բանկային գործունեության մասին՝ որպես «իսլամի կողմից արգելված» և «լուրջ փակուղի»։ Նա նաև տոկոսադրույքների բարձրացումը պաշտոնապես անվանում է «պետական դավաճանություն»։ Չնայած էրդողանյան ընդդիմությանը՝ Թուրքիայի Կենտրոնական բանկը կտրուկ բարձրացրել է տոկոսադրույքները։

The ''Financial Times-ը'' մեջբերում է զարգացող շուկաների առաջատար ֆինանսական վերլուծաբան Թիմոթի էշին, ով կարծում է, որ «Թուրքիան ունի ուժեղ բանկեր, առողջ պետական ֆինանսներ, լավ ժողովրդագրություն, բիզնեսի աջակցության մշակույթ, բայց վերջին չորս-հինգ տարիների ընթացքում այն փչացել է ոչ ուղղափառ և թույլ մակրոտնտեսական կառավարման պատճառով»։ Հունիսի կեսերին Լոնդոնում վերլուծաբանները ենթադրում էին, որ Թուրքիայի ներկայիս կառավարության օրոք խելամիտ կլիներ վարկի համար դիմել Արժույթի միջազգային հիմնադրամին մինչև Կենտրոնական բանկի արժութային պահուստների սպառումը, քանի որ դա կամրապնդեր Կենտրոնական բանկի դիրքերը Էրդողանի դեմ պայքարում և կօգներ վերականգնել ներդրողների վստահությունը Թուրքիայի տնտեսական քաղաքականության ընկատմամբ։

Տնտեսագետ Փոլ Կրուգմանը զարգացող ճգնաժամը նկարագրել է որպես «դասական դրամավարկային և պարտքային ճգնաժամ, որին մենք բազմիցս բախվել ենք» և հավելել է՝ «Ձեզ հարկավոր են պաշտոնյաներ, ովքեր հասկանում են, թե ինչ է կատարվում, կարող են պատասխան քայլեր մշակել և բավականաչափ վստահություն ունենալ, որպեսզի շուկաները չկասկածեն իրենց իրավացիության մեջ։ Որոշ զարգացող շուկաներ ունեն այդ ամենը և բավականին հաջող են հաղթահարում ցնցումները։ Էրդողանի վարչակարգը դրանից ոչինչ չունի»։

2023 թվականի օգոստոսին Թուրքիայի կենտրոնական բանկը գնաճը հաղթահարելու համար 7,5 կետով բարձրացրել է տոկոսադրույքները՝ հասնելով 25 տոկոսի՝ ազդարարելով նախկին քաղաքականությունից հեռանալու մասին։ Նախագահ Էրդողանի նոր տնտեսության թիմը ձգտում է վերականգնել ավանդական քաղաքականությունը և կայունացնել տնտեսությունը։ Չնայած արժույթների դրական արձագանքին՝ լիրան մնում է պատմական ցածր մակարդակի մոտ։

## Հետևանքները Թուրքիայում

Ճգնաժամի ընթացքում Թուրքիայում վարկատուները բախվել են կորպորացիաների վերակազմավորման պահանջներին, որոնք չէին կարողանում սպասարկել ԱՄՆ դոլարով կամ եվրոյով արտահայտված իրենց պարտքերը՝ թուրքական լիրայով իրենց եկամուտների արժեքի կորստի պատճառով։ Չնայած ֆինանսական հաստատությունները տարիներ շարունակ եղել են Ստամբուլի ֆոնդային բորսայի շարժիչ ուժը, որը կազմում էր դրա արժեքի գրեթե կեսը, ապրիլի կեսերին դրանք կազմում էին մեկ երրորդից պակաս։ Մայիսի վերջին վարկատուները բախվեցին պահանջարկի կտրուկ աճի այն ընկերությունների կողմից, որոնք ցանկանում էին վերակազմակերպել պարտքերի վճարումները։ Հուլիսի սկզբին երկրի միայն որոշ խոշոր ձեռնարկություններից վերակառուցման հանրային պահանջներն արդեն կազմում էին 20,000,000,000 ԱՄՆ դոլար, իսկ մյուս պարտապանները հանրային ցուցակում չէին կամ բավականաչափ մեծ էին բացահայտում պահանջելու համար։ Թուրքական բանկերի ակտիվների որակը, ինչպես նաև նրանց կապիտալի համարժեքության գործակիցը շարունակել են վատթարանալ ճգնաժամի ողջ ընթացքում։ Հունիսին Halk Bankas-ը, խոշոր վարկատուներից ամենախոցելին, կորցրել էր իր դոլարի արժեքի 63%-ը և վաճառվում էր հաշվեկշռային արժեքի 40%-ի սահմաններում։ Սակայն դժվար է ասել, որ դա հիմնականում կապված է Թուրքիայի տնտեսական զարգացումների հետ, քանի որ Halkbank-ի արժեքի գնահատման վրա մեծապես ազդել են ամերիկյան հետաքննության հնարավոր արդյունքների մասին լուրերը՝ կապված ԱՄՆ պատժամիջոցներից խուսափելու համար Իրանի բանկի կողմից հայտարարված օգնության մասին։

Բանկերը անընդհատ բարձրացնում էին առևտրային և սպառողական վարկերի տոկոսադրույքները, ինչպես նաև հիփոթեքային վարկերի տոկոսադրույքները մինչև 20% տարեկան, ինչը զսպում էր ձեռնարկությունների և սպառողների պահանջարկը։ Ավանդների համապատասխան աճով ավանդների ընդհանուր գումարի և վարկերի ընդհանուր գումարի միջև բացը, որը զարգացող շուկաներում ամենաբարձրերից մեկն էր, սկսեց նվազել։ Այնուամենայնիվ, այս զարգացումը նաև հանգեցրեց նրան, որ Թուրքիայի խոշոր քաղաքների ծայրամասերում հայտնվեցին անավարտ կամ չբնակեցված բնակարաններ և առևտրային անշարժ գույք, քանի որ Էրդողանի քաղաքականությունը նպաստում էր շինարարության ոլորտի աճին, որտեղ նրա բիզնես դաշնակիցներից շատերը շատ ակտիվ էին, ինչը անցյալում հանգեցրել էր տնտեսական աճի։ 2018 թվականի մարտին բնակարանների վաճառքը նախորդ տարվա համեմատ նվազել է 14%-ով, իսկ հիփոթեքային վարկերը՝ 35%-ով։ Մայիսի դրությամբ Թուրքիայում կար մոտ 2,000,000 չվաճառված տուն, ինչը երեք անգամ գերազանցում էր նոր բնակարանների միջին տարեկան վաճառքը։ 2018 թվականի առաջին կիսամյակում չվաճառված նոր բնակարանների թիվը շարունակել է աճել, մինչդեռ Թուրքիայում նոր բնակարանների գների աճը հետ էր մնում սպառողական գների գնաճից ավելի քան 10 տոկոսային կետով։

Մինչ հունիսին պորտֆելային կապիտալի զգալի արտահոսքը շարունակվում էր, որը կազմում էր 883,000,000 ԱՄՆ դոլար, իսկ պաշտոնական արտարժույթի պահուստները կրճատվել էին 6,990,000,000 ԱՄՆ դոլարով, ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտը սկսեց նվազել՝ լիրայի փոխարժեքի անկման պատճառով։ Սա ընկալվեց որպես հավասարակշռված տնտեսության հասնելու նշան։ Թուրքական լիրան սկսեց վերականգնել իր արժեքը 2018 թվականի սեպտեմբերից, իսկ ընթացիկ հաշվի դեֆիցիտը շարունակում էր նվազել։

Որպես ավելի վաղ իրականացված հեշտ դրամավարկային քաղաքականության հետևանք, ցանկացած նորահայտ փխրուն կարճաժամկետ մակրոտնտեսական կայունություն հիմնված է ավելի բարձր տոկոսադրույքների վրա, ինչը հանգեցնելու էր թուրքական տնտեսության անկմանը։ Հունիսի կեսերին *[[Վաշինգտոն Փոստ|Washington Post]]* թերթը հրապարակել էր Ստամբուլից բարձրաստիճան ֆինանսական գործչի մեջբերումն այն մասին, որ «անպատասխանատու քաղաքականության տարիները հանգեցրել են թուրքական տնտեսության գերտաքացմանը։ Գնաճի բարձր տեմպերը և ընթացիկ վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտը կարող են հանգեցնել լուրջ հետևանքների։ Կարծում եմ, որ մենք մեր հնարավորությունների սահմաններում ենք»։

### Ինքնասպանություններ
2018 թվականի հունվարին աշխատավորն ինքնահրկիզվել է խորհրդարանի շենքի դիմաց։ Եվս մեկ մարդ ինքնահրկիզվել է Հաթայի նահանգապետի աշխատասենյակում։

2019 թվականի նոյեմբերին չորս եղբայրներին ու քույրերին մահացած են գտել Ստամբուլի Ֆաթիհ քաղաքում գտնվող բնակարանում, նրանք ինքնասպան են եղել, քանի որ ի վիճակի չեն եղել վճարել կոմունալ վճարները։ 2019 թվականի էլեկտրաէներգիայի գներն աճել են մոտ 57%-ով, իսկ երիտասարդների գործազրկությունը կազմել է մոտ 27%։ Բնակարանի Էլեկտրաէներգիայի վճարը մի քանի ամիս չէր վճարվել։
 	
Անթալիայում նույն կերպ հայտնաբերվել է չորս հոգուց բաղկացած ընտանիք, այդ թվում՝ 9 և 5 տարեկան երկու երեխա։ Թողած գրության մեջ մանրամասն նկարագրված են եղել այն ֆինանսական դժվարությունները, որոնց բախվել էր տվյալ ընտանիքը։

Նոյեմբերի կեսերին *The Guardian-ը* հայտնել էր, որ անանուն բարերարը վճարել է որոշ պարտքեր Թուզլայի տեղական մթերային խանութներում և ինքնասպանություններից հետո կանխիկ ծրարներ թողել դռների վրա։
 	
ԱԶԿ-ի պաշտոնյաներն ու ԶԼՄ-ները հերքել են, որ վերջին մահերը պայմանավորված են եղել կյանքի թանկացմամբ։

### Իրադարձությունների ժամանակագրություն-2018
* Փետրվարի 12 - Yıldız Holding-ը անսպասելիորեն դիմում է մինչև 7,000,000,000 ԱՄՆ դոլարի վարկերի վերակազմավորման խնդրանքով։
* Փետրվարի 21 - Նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ավագ տնտեսական խորհրդական Ջեմիլ Էրթեմը *[[Daily Sabah]]* թերթում հոդված է հրապարակում, որում կարծիք է հայտնում, որ կարճաժամկետ տոկոսադրույքների բարձրացման վերաբերյալ ԱՄՀ-ի առաջարկությունները Թուրքիայի կենտրոնական բանկը պետք է անտեսի, և որ «ոչ միայն Թուրքիան, այլև բոլոր զարգացող երկրները պետք է հակառակն անեն այն ամենի, ինչ հորդորում է ԱՄՀ-ն»։
* Ապրիլ 5 - Տնտեսության համար պատասխանատու փոխվարչապետ Մեհմեդ Շիմշեքը փորձում է հրաժարական տալ Էրդողանի հետ ունեցած տարաձայնությունների պատճառով՝ կապված վերջինիս Կենտրոնական բանկի քաղաքականությանը միջամտելու հետ, սակայն ավելի ուշ նրան համոզում են հետ վերցնել հրաժարականի դիմումը։
* Ապրիլ 7 - Doğuş Holding-ը դիմում է իր բանկերին պարտքի վերակազմավորման խնդրանքով։ 2017 թվականի վերջին Doğuş-ի չմարված վարկերի գումարը համարժեք էր 23,500,000,000 թուրքական լիրայի (2,765,597,500 ֆունտ ստեռլինգ), ինչը 11%-ով ավելի էր, քան մեկ տարի առաջ։
* Ապրիլ 18 - Էրդողանը հայտարարում է, որ առաջիկա համընդհանուր ընտրությունները տեղի կունենան հունիսի 24-ին՝ նախատեսված ժամկետից 18 ամիս շուտ։
* Մայիսի 14 և 15 - Bloomberg-ին տված հեռուստատեսային հարցազրույցում և Լոնդոնում համաշխարհային ֆինանսական մենեջերների հետ հանդիպման ժամանակ Էրդողանը հայտարարում է, որ ընտրություններից հետո մտադիր է ավելի մեծ վերահսկողություն հաստատել տնտեսության վրա, ներառյալ դրամավարկային քաղաքականության իրական վերահսկողությունը և նվազեցնել տոկոսադրույքները. դա «ցնցում և անվստահություն» առաջացրեց ներդրողների շրջանում Կենտրոնական բանկի՝ գնաճի դեմ պայքարելու և լիրայի փոխարժեքը կայունացնելու ունակության հանդեպ։
* Մայիսի 23 - Ստամբուլում տարադրամի փոխանակման կետերը լիրայի փոխարժեքի կտրուկ անկման ֆոնին ժամանակավորապես դադարեցնում են առևտուրը։ Նույն օրը Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտը հայտնում Է մայիսին սպառողների վստահության հերթական անկման մասին, ընդ որում բոլոր ենթաինդեքսները նվազել էին։ 2018 թվականի մայիսի 25-ին նա հայտնում Է մայիսին Թուրքիայի ծառայությունների, մանրածախ առևտրի և շինարարության ոլորտներում վստահության կտրուկ անկման մասին։ Նույն օրը Թուրքիայի կենտրոնական բանկը իր դրամավարկային քաղաքականության հանձնաժողովի արտահերթ նիստում բարձրացրեց տոկոսադրույքները՝ զիջելով ֆինանսական շուկաների ճնշմանը։ Կենտրոնական բանկը կարճաժամկետ իրացվելիության տոկոսադրույքը բարձրացրեց 300 բազիսային կետով՝ մինչև 16,5%։ Ի հեճուկս Էրդողանի հնչեղ առարկությունների՝ այս քայլը ժամանակավոր թեթևացում բերեց լիրայի փոխարժեքին։
* Մայիսի 28 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկը հայտարարեց իր դրամավարկային քաղաքականության օպերատիվ պարզեցման մասին, որն ուժի մեջ էր մտնում հունիսի 1-ից՝ տոկոսադրույքի հերթական բարձրացման մասին հայտարարության հետ միաժամանակ։ Շաբաթական ռեպո տոկոսադրույքը 8%-ով, որը ներկայումս չի օգտագործվում, պետք է բարձրացվեր մինչև 16,5% և դառնար դրամավարկային քաղաքականության ապագա ուղենիշը։ Ժամկետային իրացվելիության բազային տոկոսադրույքը, որը կազմում էր 16,5%, սահմանվում էր 150 բազիսային կետով ավելի բարձր, քան շաբաթական ռեպո տոկոսադրույքը, որն այդ ժամանակ կազմում է 18%։ Ի հետևանք՝ լիրան փոքր-ինչ կայունացավ։
* Մայիսի 30 - Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտը հայտնում է, որ տնտեսական վստահության մակարդակը մայիսին կտրուկ նվազել է՝ հասնելով 93,5-ի, ինչն ամենացածր ցուցանիշն էր 2016 թվականի հեղաշրջման փորձից հետո 15 ամսվա ընթացքում։
* Մայիսի 30 - GAMA Holding-ը պարտատերերից պահանջում է մեղմել 1,5 մլրդ դոլարի վարկերի մարման պայմանները։
* Մայիսի 30 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկը հրապարակում է մայիսի 23-ի Դրամավարկային Քաղաքականության Կոմիտեի վճռական նիստի արձանագրությունը, որում ասվում էր, որ «դրամավարկային քաղաքականության մեջ կոշտ դիրքորոշումը վճռականորեն կպահպանվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ գնաճի կանխատեսումը զգալի բարելավում չի ցուցաբերել և չի համապատասխանել նպատակային ցուցանիշներին», որոնք օրինականորեն կազմում էին 5 տոկոս։

* Հունիսի 1 - Ստամբուլի արդյունաբերական պալատը հրապարակում է Թուրքիայում մայիս ամսվա արտադրության իր ինդեքսը, որում ասվում էր, որ երկու ամիս անընդմեջ կտրուկ անկումից հետո արտադրական պայմանները վատթարացել են մինչև 2009 թվականից ի վեր ամենավատ մակարդակը՝ պարզաբանելով, որ «մայիսին գնաճային ճնշումները զգալի են մնացել, իսկ արտադրական հատվածում ծախսերի բեռը շարունակել է աճել»։
* Հունիսի 4 - Թուրքիայի վիճակագրության ինստիտուտը հայտնումէ, որ մայիսին տարեկան գնաճը նախորդ ամսվա 10,9 տոկոսից հասել է 12,2 տոկոսի, ինչը նախորդ տարվա նոյեմբերի դրությամբ 14-ամյա բարձր մակարդակից ցածր է, մինչդեռ ամսական գնաճը կազմել էր 1,6 տոկոս։
* Հունիսի 6 - Borsa Istanbul բորսայում Թուրքիայի BIST-100 հիմնական ֆոնդային ինդեքսը նվազել է 1,5 տոկոսով՝ հասնելով 2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից ի վեր դոլարային արտահայտությամբ ամենացածր մակարդակին։
* Հունիսի 7 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկը Դրամավարկային Քաղաքականության Կոմիտեի հերթական նիստում բարձրացնում է ռեպո բազային տոկոսադրույքը 125 բազիսային կետով՝ մինչև 17,75 տոկոս։ Այս քայլը գերազանցել է շուկայի սպասումները, ինչը հանգեցրել է լիրայի փոխարժեքի անհապաղ աճի, իսկ լիրայի հենանիշային պարտատոմսերի 10-ամյա եկամտաբերությունը նվազել է հունիսի 6-ին ռեկորդային բարձր մակարդակի՝ 15,41 տոկոսի հասնելուց հետո։
* Հունիսի 10 - Թուրքիայի Ավտոարտադրողների ասոցիացիան հրապարակում է մայիս ամսվա տվյալները, որոնց համաձայն ավտոմեքենաների վաճառքը նվազել էր մինչև 2014 թվականից ի վեր ամենացածր մակարդակը։ Ավտոմեքենաների վաճառքը 2017 թվականի մայիսի համեմատ նվազել էր 13 տոկոսով, մինչդեռ առևտրային մեքենաների վաճառքը նվազել էր19 տոկոսով։
* Հունիսի 11 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկը հրապարակում է ապրիլ ամսվա ֆինանսական տվյալները, որոնց համաձայն վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտն աճել էր 1,7 մլրդ դոլարով՝ հասնելով 5,4 մլրդ դոլարի։
* Հունիսի 13 - Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ավագ տնտեսական խորհրդական Ջեմիլ Էրթեմը Daily Sabah-ում հրապարակված հոդվածում հայտարարում է, որ ոչ ուղղափառ գաղափարն այն մասին, որ գնաճը որպես դրամավարկային երևույթ դիտարկելը սխալ կլինի. դա հանգեցրել է լիրայի և Թուրքիայի բազային լիրայով պարտատոմսերի 10-ամյա արժեքի կտրուկ անկմանը, որոնց եկամտաբերությունը հասել էր ռեկորդային բարձր մակարդակի՝ 16,25 տոկոսի:
*Հունիսի 14 - Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հեռուստատեսային հարցազրույցում հայտարարում է, որ իր կառավարությունը հունիսի 24-ի ընտրություններից հետո «գործողություն կիրականացնի» Moody'Ս Investors Service միջազգային վարկանիշային գործակալության դեմ։ Հաջորդ օրը լիրան ավարտեց իր ամենավատ շաբաթը 2008 թվականից ի վեր՝ դոլարի նկատմամբ ընկնելով 5,7%-ով, ինչպես նաև հասնելով ամենավատ մակարդակին ամբողջ հանգստյան օրերին՝ 4,73 դոլար մեկ լիրայի դիմաց։
* Հունիսի 24 - Թուրքիայի ընդհանուր ընտրություններում Էրդողանը պահպանեց նախագահի պաշտոնը, այն դեպքում, երբ նրա «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունը քիչ էր մնում կորցներ մեծամասնությունը խորհրդարանում, սակայն այդ մեծամասնությանը հասավ իր գործընկեր «Ազգայնական շարժում» կուսակցության հետ դաշինքով։ Հաջորդ օրը Թուրքիայի Արդյունաբերության և բիզնեսի ասոցիացիան (TÜSIAD) կոչ արեց տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնել։
* Հունիսի 28 - Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտը հայտնում է, որ տնտեսական վստահության ինդեքսը հունիսին նվազել է հինգերորդ ամիսն անընդմեջ, շինարարության ոլորտի նկատմամբ ևս վստահությունը նվազել էր։

* Հուլիսի 3 - Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտը հայտնում է, որ Թուրքիայում տարեկան գնաճը հունիսին հասել է 15,4 տոկոսի, ինչը 2003 թվականից ի վեր ամենաբարձր ցուցանիշն է։ Սպառողական գների գնաճը հունիսին ամսական կտրվածքով աճել է 2,6 տոկոսով՝ գերազանցելով շատ զարգացած երկրներում գների տարեկան աճը։ Թուրքիայում տարեկան գնաճը մոտ 4 անգամ գերազանցել էր զարգացող շուկաների միջին ցուցանիշը։ Արտադրողների գների աճը նախորդ ամսվա 20,2 տոկոսից աճել էր մինչև 23,7 տոկոս։ Նույն օրը Ավտոմոբիլային դիստրիբյուտորների ասոցիացիան հաղորդեց, որ հունիսին առևտրային մեքենաների վաճառքը նվազել է 44 տոկոսով՝ 2017 թվականի հունիսի համեմատ, մարդատար ավտոմեքենաների վաճառքը՝ 38 տոկոսով։
* Հուլիսի 5 - *Bloomberg* գործակալությունը հայտնում է, որ թուրքական և միջազգային բանկերը միլիարդավոր դոլարների չվճարված պարտքի պատճառով վերահսկողության տակ են վերցրել Թուրքիայի խոշորագույն հեռախոսային ընկերությունը՝ Թուրք Տելեկոմը։ Վարկատուները ընկերության ձեռքբերման համար հատուկ մեխանիզմ են ստեղծել՝ փորձելով կարգավորել Թուրքիայի պատմության մեջ խոշորագույն պարտքային դեֆոլտը։ Նույն օրը հայտնի է դարձել, որ Bereket Enerji ընկերությունների խումբը գնորդներ է փնտրում երկու էլեկտրակայանների համար, քանի որ բանակցություններ էր վարում բանկերի հետ 4 մլրդ դոլարի պարտքի վերաֆինանսավորման շուրջ։
* Հուլիսի 9 - Էրդողանն իր փեսային՝ Բերաթ Ալբայրաքին, նշանակում է իր նոր վարչակազմի տնտեսական ծառայության ղեկավար. նա ղեկավարում էր ֆինանսների նոր նախարարությունը։ Էրդողանը իր մերձավոր խորհրդական Մուստաֆա Վարանին, որը ղեկավարում էր կառավարամետ թիմը Twitter սոցիալական ցանցերում և այլ հարթակներում, նշանակում է մեկ այլ առանցքային՝ էկոնոմիկայի նախարարի պաշտոնում։ Այս նշանակումները մեծացնում են ներդրողների անհանգստությունը տնտեսական քաղաքականության կոմպետենտության և ճիշտության վերաբերյալ, քանի որ թուրքական լիրան Ալբայրաքի նշանակումից հետո մեկ ժամվա ընթացքում կորցնում է իր արժեքի 3,8 տոկոսը։ Նույն օրը Էրդողանը նախագահական հրամանագրով իրեն է վերապահում Կենտրոնական բանկի ղեկավարի, նրա տեղակալների և Դրամավարկային Քաղաքականության Կոմիտեի անդամների նշանակման լիազորությունները։
* Հուլիսի 11 - Լիրայի փոխարժեքը նվազում է 2,5 տոկոսով՝ հասնելով 4,82 դոլարի, ինչը մայիսին ամերիկյան արժույթի նկատմամբ ռեկորդային ցածր՝ 4,92 դոլարի անկումից ի վեր ամենացածր ցուցանիշն էր։ Ստամբուլի ֆոնդային շուկան նվազում է 5,2 տոկոսով՝ հասնելով 91,290 կետի։ Պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը կտրուկ աճում է։ Հաջորդ օրը լիրայի փոխարժեքը հասել Է ռեկորդային ցածր մակարդակի՝ մեկ դոլարի դիմաց 4,98 լիրա։ Երկու օր անց լիրայի փոխարժեքը գրանցեց գրեթե տասը տարվա ընթացքում ամենաուժեղ շաբաթական անկումը։ Borsa Istanbul 100 բազային ինդեքսն ամենաուժեղն է ընկել 2016 թվականի ձախողված պետական հեղաշրջումից ի վեր, և վաճառքի պատճառով գին-գնահատված շահույթի հարաբերակցությունը իջել է իր ամենացածր մակարդակին ավելի քան ինը տարվա ընթացքում։ Պետական պարտատոմսերի 10-ամյա եկամտաբերությունն այս շաբաթ աճել է գրեթե 100 բազիսային կետով։
* Հուլիսի 19 - Թուրքիայի առաջատար պողպատ Արտադրող ÇEL-MER Çelik Endüstrisi ընկերությունը, որն աշխատում է նաև ավտոմոբիլային, գյուղատնտեսության, կենցաղային տեխնիկայի արտադրության, մեքենաշինության և պաշտպանական արդյունաբերության ոլորտներում, դիմում է դատարան սնանկացումից պաշտպանվելու համար այն բանից հետո, երբ չէր կարողանում մարել իր պարտքերը։
* Հուլիսի 20 - Ozensan Taahhut-ը, թուրքական խոշոր շինարարական ընկերությունը, որը շինարարական պայմանագրեր էր իրականացրել TOKI-ի, արդարադատության նախարարության, առողջապահության նախարարության և տարբեր քաղաքապետարանների հանրային բնակարանային վարչությունների համար, սնանկության պաշտպանության դիմում է ներկայացնում։
* Հուլիսի 24 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկն իր Դրամավարկային Քաղաքականության Կոմիտեի նիստում անսպասելիորեն անփոփոխ է թողնում վարկերի բազային տոկոսադրույքը՝ 17,75 տոկոսի մակարդակում, չնայած վերջին գնաճին, ինչը հանգեցնում է Թուրքիայի ֆոնդային շուկայում լիրայի, ինչպես նաև Թուրքիայի՝ դոլարով արտահայտված պետական պարտատոմսերի վաճառքին։ Ամերիկյան Jefferies ներդրումային բանկի Արժույթի միջազգային ստորաբաժանման ղեկավար Բրեդ Բեխթելի խոսքով՝ Կենտրոնական բանկի՝ տոկոսադրույքները նույն մակարդակի վրա թողնելու որոշումը Թուրքիային «զարգացող շուկաների վտարանդի» է դարձրել։
* Հուլիսի 31 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկը խոստովանում է, որ ևս երեք տարվա ընթացքում չի կարողանալու հասնել 5 տոկոս գնաճի թիրախին՝ հիասթափեցնելով ներդրողներին, որոնք սպասում էին դրամավարկային քաղաքականության խստացման նշանների։ Չնայած նահանգապետ Մուրատ Չեթինկայան խոստացել էր անհրաժեշտության դեպքում բարձրացնել փոխառության արժեքը, նա կանխատեսել էր տվյալ տարի 13,4 տոկոս գնաճ, 2019 թվականին՝ 9,3 տոկոս, իսկ 2020 թվականի վերջին՝ 6,7 տոկոս։ Նույն օրը, երբ 2001 թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից ֆինանսական օգնություն ստանալուց ի վեր թուրքական լիրան բախվեց ամենամսյա կորուստների ամենաերկար շարքին, Թուրքիայի բանկերի ասոցիացիան (TBB) մշակեց վարկերի վերակազմավորման սկզբունքների համակարգ, որոնք գերազանցում էին 50 միլիոն լիրան.եթե պարտատերերը, որոնց բաժին էր ընկնում ընդհանուր պարտքի առնվազն 75 տոկոսը, չեն կարողանում մարել այնա ապա համաձայնում են, որ պարտատերերի կոմիտեն պետք է կարգադրի այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիք են բաժնետերերի կառուցվածքի և կառավարման փոփոխությունը, ակտիվների վաճառքը, ակտիվների տեղաբաշխումը և կապիտալի ներարկումները. վերակազմավորման որոշումը կայացվում էր150 օրվա ընթացքում։
* Օգոստոսի 1 - Լիրայի փոխարժեքի անկման պատճառով Թուրքիայի գազատարների պետական օպերատոր BOTAŞ-ը 50%-ով բարձրացնում է էլեկտրակայանների կողմից օգտագործվող բնական գազի գինը։ BOTAS-ը նաև բարձրացնում է բնական գազի գները կենցաղային կարիքների համար։ Նույն օրը Էներգետիկայի կարգավորման վարչությունը բարձրացնում է արդյունաբերական և կենցաղային կարիքների համար էլեկտրաէներգիայի սակագինը։ Նույն օրը, Ստամբուլի արդյունաբերական պալատը, արտադրողների ամսական հարցման արդյունքում, հայտնել է, որ հուլիսին արտադրողների գների աճը արագացել է ավելի քան տասը տարվա ընթացքում ամենաբարձր տեմպերով, այն բանից հետո, երբ հունիսին այն արդեն աճել էր մինչև 23,7 տոկոս, շնորհիվ այն բանի, որ Էրդողանի կառավարությունը խթանել է տնտեսական աճը մի շարք միջոցառումներով՝ հունիսի 24-ին կայանալիք ընտրություններին ընդառաջ։
* Օգոստոսի 3 - Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտը հայտնում է, որ Թուրքիայում տարեկան գնաճը հունիսին 15,4 տոկոսից հասել է 15,9 տոկոսի՝ հասնելով 2003 թվականից ի վեր ամենաբարձր մակարդակին։ Արտադրողների գների գնաճը հունիսին 23,7 տոկոսից հասել է 25 տոկոսի։
* Օգոստոսի 9 - Ուշ երեկոյան Էրդողանն իր ելույթում կոչ է անում կողմնակիցներին ուշադրություն չդարձնել «Թուրքիայի դեմ տարվող տարբեր արշավներին»՝ հավելելով, որ «եթե նրանք դոլար ունեն, ապա մենք ունենք մեր ժողովրդին, մեր արդարությունն ու մեր Աստծուն»։ Քանի որ այս հայտարարությունները թուլացնում են շուկաների հույսն առ այն, որ թուրքական կառավարությունը պատրաստ է խստացնել դրամավարկային քաղաքականությունը կամ սկսել տնտեսական բարեփոխումներ, գիշերվա ընթացքում և մինչև հաջորդ առավոտ լիրայի արժեքը կտրուկ նվազում է գրեթե 10 տոկոսով՝ հասնելով մեկ դոլարի դիմաց 6 լիրայի նշագծին։
* Օգոստոսի 14 - Էրդողանը հայտարարում Է ԱՄՆ-ից ներմուծվող էլեկտրոնային արտադրանքը բոյկոտելու քաղաքականության մասին։ Նույն օրը Թուրքիայի բանկային կարգավորիչը ապառիկ վարկային քարտերի օգտագործման համապարփակ սահմանափակումներ է մտցնում։
* Օգոստոսի 15 - Կատարը խոստանում է 15 մլրդ դոլարի ներդրում կատարել Թուրքիայում, ինչը հանգեցնում է լիրայի փոխարժեքի 6% աճի։
* Օգոստոսի 16 - Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտը հայտնում է, որ Թուրքիայում արդյունաբերական արտադրությունը հունիսին մայիսի համեմատ նվազել է 2 տոկոսով՝ կրճատվելով երկրորդ ամիսն անընդմեջ։
* Օգոստոսի 27 - Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտը հայտնում է, որ տնտեսական վստահության ինդեքսը օգոստոսին նվազել է 91.9-ից մինչև 88.0: Անկման պատճառը շինարարության ոլորտում վստահության հերթական կտրուկ անկումն էր։
*Օգոստոսի 28 - Moody's գործակալությունն իջեցնում է ևս 20 թուրքական ֆինանսական հաստատությունների վարկանիշները. վարկանիշային գործակալությունը գնահատել էր, որ Թուրքիայում գործող միջավայրը «ավելի է վատացել, քան նախկինում էր», և կանխատեսել էր, որ այդ վատթարացումը կշարունակվի։
* Օգոստոսի 29 - Անվճարունակ Turk Telekom-ի սեփականության իրավունքը փոխանցվում է «վարկատու բանկերի համատեղ ձեռնարկությանը» : Թուրքիայի տնտեսական վստահության մեկ այլ ցուցանիշ հուլիսի 92,2-ից նվազում է օգոստոսի 83,9-ի, ինչը ամենացածր ցուցանիշն էր 2009 թվականի մարտից ի վեր։ Capital Economics խորհրդատվական ընկերության հետազոտությունը ցույց է տվել, որ Թուրքիան մտել է «խորը» ռեցեսիայի մեջ և կանխատեսել է, որ 2018 թվականի չորրորդ եռամսյակում թուրքական տնտեսությունը կկրճատվի 4 տոկոսով, իսկ այնուհետև լճացման մեջ կմտնի 2019 թվականին։
*Օգոստոսի 30 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկի ղեկավարի տեղակալ Էրքան Քիլիմչին հրաժարական է ներկայացնում, ինչը լրացուցիչ «ճնշում էր» լիրայի վրա, որն օրվա ընթացքում դոլարի նկատմամբ նվազում է գրեթե 5 տոկոսով։
*Սեպտեմբերի 3 - Թուրքիայի կենտրոնական բանկը հայտարարում է, որ օգոստոսին գնաճը հասել է գրեթե 18 տոկոսի, ինչը 15 տարվա առավելագույն ցուցանիշն է։
*Սեպտեմբերի 10 - Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտի հրապարակած տվյալները ցույց են տալիս 2018 թվականի երկրորդ եռամսյակում Թուրքիայի տնտեսական աճի դանդաղումը։ Հունիսին երկրի ՀՆԱ-ն աճել էր 5,2 տոկոսով՝ ընթացիկ տարվա առաջին եռամսյակի 7,3 տոկոսի համեմատ։ Ֆինանսների նախարար Բերաթ Ալբայրաքը կանխատեսում էր, որ տնտեսական աճի դանդաղումը ավելի տեսանելի կդառնա 2018 թվականի երրորդ եռամսյակում։
*Սեպտեմբերի 12 - Էրդողանն աշխատանքից ազատում է Թուրքիայի ինքնիշխան հարստության հիմնադրամի ողջ ղեկավար կազմին և իրեն նշանակում է հիմնադրամի նախագահ։ Նա նաև գլխավոր տնօրեն է նշանակում Զաֆեր Սոնմեզին, ով նախկինում աշխատել էր Մալայզիայի պետական ներդրումային ընկերությունում։ Էրդողանի փեսա Բերաթ Ալբայրաքը նշանակվում է Ազգային բարեկեցության հիմնադրամի վարչության նախագահի տեղակալ։
*Սեպտեմբերի 13 - Էրդողանը գործադիր հրամանագիր է ստորագրում, որով պահանջում է, որ թուրքական ընկերությունների միջև բոլոր պայմանագրերը կնքվեն լիրայով։ Փաստաթուղթը ուժի մեջ է մտել անմիջապես և պահանջում էր, որ գոյություն ունեցող պայմանագրերը 30 օրվա ընթացքում վերաինդեքսավորվեին լիրայով։ Անկարայում ելույթի ժամանակ Էրդողանը կտրուկ քննադատել է Թուրքիայի կենտրոնական բանկին և «մաքրել» բանկը՝ տոկոսադրույքները նվազեցնելու համար։ Փոխարենը, Կենտրոնական բանկը կտրուկ բարձրացրեց իր բազային վարկի տոկոսադրույքը 17,75%-ից մինչև 24%՝ գերազանցելով Reuters-ի՝ 22% բարձրացման կանխատեսումները։

### Իրադարձությունների ժամանակագրություն-2021
* Հոկտեմբերի 25 - Կանադայից, Դանիայից, Ֆրանսիայից, Գերմանիայից, Նիդեռլանդներից, Նորվեգիայից, Շվեդիայից, Ֆինլանդիայից, Նոր Զելանդիայից և Միացյալ Նահանգներից դեսպաններին արտաքսելու պահանջը նույնպես հանգեցնում է թուրքական լիրայի փոխարժեքի անկմանը։ Հետագայում արտաքսումը չի իրականացվել։
* Նոյեմբերի 18 - Թուրքիայի Հանրապետության կենտրոնական բանկը (CBRT) 100 բազիսային կետով նվազեցնում է իր տոկոսադրույքը մինչև 15% և հասկանում, որ մինչև տարեվերջ տոկոսադրույքներն էլ ավելի կիջեցվեն։ 2021 թվականի սեպտեմբերից տոկոսադրույքները իջեցվում են 400 բազիսային կետով։ Տոկոսադրույքի նվազեցման մասին որոշումից հետո լիրան ընկնում է նոր ռեկորդային ցածր մակարդակի՝ դոլարի նկատմամբ 10,7738-ի սահմաններում՝ վերականգնելով նախկին եկամուտը։
* Նոյեմբերի 22 - Ելույթ ունենալով կառավարության նիստից հետո՝ Էրդողանը հայտարարում է, որ տոկոսադրույքների կոշտ քաղաքականությունը չի հանգեցնի գնաճի նվազմանը, և խոստանում է, որ երկիրը հաջողության կհասնի իր «տնտեսական անկախության պատերազմում»։ Էրդողանի ելույթից հետո լիրան անցնում է ազատ անկման՝ ընկնելով ռեկորդային ցածր մակարդակի՝ 13,44 դոլարի՝ նախքան 12.75-ին վերականգնվելը։ Թուրքիայում աշխատող բազմաթիվ տեղական և միջազգային ընկերություններ, այդ թվում՝ Apple-ը, դադարեցնում են անվանական-լիրայի վաճառքը։
*Դեկտեմբերի 16-17 - Էրդողանի ճնշման ներքո Թուրքիայի կենտրոնական բանկը կրկին նվազեցնում է տոկոսադրույքը 100 բազիսային կետով՝ չնայած դա չանելու նախազգուշացումներին, ինչը հանգեցնում է լիրայի 5,6 տոկոս անկմանը՝ հասնելով 15,689 թուրքական լիրայի մեկ դոլարի դիմաց։ Հաջորդ օրը BIST 100 ինդեքսը առևտրային օրվա ընթացքում ընդհանուր առմամբ ընկավ 8%-ով, ինչը ֆոնդային բորսայում «վթարի» պատճառ դարձավ։ Այդ օրը լիրան նվազել է գրեթե 7 տոկոսով՝ հասնելով 17 TRY/USD նշագծին։
*Դեկտեմբերի 20 - Էրդողանը կրկնապատկում է իր գերփափուկ դրամավարկային քաղաքականությունը՝ վկայակոչելով վաշխառության դոկտրինը (որն արգելում է տոկոսներով վարկավորումը) և պնդելով, որ բանկը չի դադարեցնի տոկոսադրույքների իջեցումը, ինչը հրահրում է արժույթի հերթական վաճառքը և հանգեցնում է լիրայի փոխարժեքի անկմանը մինչև 17,60 ԱՄՆ դոլար։ Տարեսկզբից մինչև այս ամսաթիվը արժույթը կորցրել էր իր արժեքի 58%-ը։ Լիրայի փոխարժեքը նվազում է՝ հասնելով ռեկորդային ցածր մակարդակի՝ մեկ դոլարի դիմաց 18,36 թուրքական լիրա, սակայն Էրդողանը միջամտում է՝ հայտարարելով այն միջոցների մասին, որոնք ուղղված են լիրայով արտահայտված ավանդների պաշտպանությանն ու արժութային ավանդների լիրայի փոխարկմանը խրախուսելուն։ Շուկան անմիջապես արձագանքել է՝ բարձրացնելով թուրքական արժույթի փոխարժեքը մինչև մեկ դոլարի դիմաց մոտ 13,50 լիրա՝ մոտ 12,30 գագաթնակետին հասնելուց հետո, ինչը փոխարժեքի ամենանշանակալի տատանումն էր 1983 թվականից ի վեր։
*Դեկտեմբերի 21 - աշխույժ առևտուրը շարունակվում է, փոխարժեքը նվազում է մինչև 11,0935՝ մեկ դոլարի դիմաց, այնուհետև ուշ կեսօրին բարձրացնում է մոտ 12,90, իսկ կեսօրին՝ 12,50: Չնայած լիրայի աճին, դրա փոխարժեքը նախկինի պես կտրուկ նվազում է 2021 թվականի հունվարից, երբ ԱՄՆ դոլար գնելու համար բավական էր 7,40 լիրա։
*Դեկտեմբերի 23 - նոր տնտեսական ծրագրի հետ կապված շարունակական լավատեսության ֆոնին, և քանի որ պետական բանկերը դեկտեմբերի 23-ին նախորդող շաբաթվա ընթացքում գրեթե 7 միլիարդ դոլար էին ներդրել արժույթը կայունացնելու համար, USD/TRY փոխարժեքը նվազում է ևս 10%-ով և տատանվում է մոտ 11 լիրա մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց։ Սակարկությունների ընթացքում լիրայի փոխարժեքը դոլարի նկատմամբ հասնում է 10.5343-ի, 40%-ով աճ՝ դեկտեմբերի 20-ից։ Ներդրողները, սակայն, պատրաստվում են անկայունության աճին՝ Borsa Istanbul-ի 100 ինդեքսի անկման ֆոնին։

### Իրադարձությունների ժամանակագրություն-2022
* Հուլիսի 4 - հաղորդվում է, որ տարեկան գնաճը 2021 թվականի հունիսից մինչև 2022 թվականի հունիսը հասել է 78,6%-ի, ընդ որում սննդամթերքի գները կրկնապատկվել են, իսկ տրանսպորտային ծախսերն աճել են 123%-ով։ Տարեսկզբից թուրքական լիրան կորցրել է իր արժեքի 20%-ը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։

## Միջազգային հետևանքներ

Ճգնաժամը ֆինանսական վարակի զգալի ռիսկեր է առաջացրել։ Ասպեկտներից մեկը վերաբերում է օտարերկրյա վարկատուների համար ռիսկերին, քանի որ, ըստ Միջազգային հաշվարկների բանկի, միջազգային բանկերն ունեցել են թուրք վարկառուների 224 միլիարդ դոլարի չմարված վարկեր, այդ թվում՝ 83 միլիարդ դոլար Իսպանիայի, 35 միլիարդ դոլար Ֆրանսիայի, 18 միլիարդ դոլար Իտալիայի բանկերից և 17 միլիարդ դոլարական՝ ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի, ինչպես նաև՝ 13 միլիարդ դոլար Գերմանիայի բանկերից։ Մեկ այլ ասպեկտ վերաբերում է զարգացող շուկայական տնտեսությամբ այլ երկրներում ԱՄՆ դոլարով կամ եվրոյով արտահայտված պարտքի բարձր մակարդակ ունեցող իրավիճակին, որի նկատմամբ Թուրքիան կարող է դիտվել «դեղձանիկ ածխահանքահորում», նույնիսկ նրա ճգնաժամի և դրա նկատմամբ վատ վերաբերմունքի հետևանքով միջազգային ներդրողները սկսում են նահանջել նման երկրներում ռիսկերի ընկալման մեծացման պատճառով։ 2018 թվականի մայիսի 31-ին ֆինանսական հետազոտությունների ինստիտուտը (IF) հաղորդեց, որ թուրքական ճգնաժամն արդեն տարածվել է Լիբանանում, Կոլումբիայում և Հարավային Աֆրիկայում։ Լիրայի փոխարժեքի անկումը հանգեցրեց Հյուսիսային Սիրիայի բնակիչների աղքատացմանը, որոնք լիրան օգտագործում են ամենօրյա հաշվարկների համար, և մեծապես ազդեց նաև պնդուկի արտադրության վրա, որը տնտեսապես կարևոր էր երկրում և արտադրում էր աշխարհում պնդուկի 70%-ը։

### Իրադարձությունների ժամանակագրություն-2018
* Հունվարի 19 - Fitch Ratings գործակալությունը փակում է իր գրասենյակը Ստամբուլում այն բանից հետո, երբ Էրդողանը հանդես է գալիս վարկային վարկանիշային գործակալությունների հասցեին բազմաթիվ բացասական մեկնաբանություններով։
* Մարտի 7 - Moody's Investors Service վարկանիշային գործակալությունն իջեցնում Է Թուրքիայի սուվերեն պարտքի վարկանիշը՝ նախազգուշացնելով Էրդողանի օրոք զսպումների և հակակշիռների համակարգի թուլացման մասին և հայտարարելով, որ Աֆրինում թուրքական ռազմական գործողությունը, որը սրել էր հարաբերությունները Վաշինգտոնի հետ և ավելի խորն էր ներքաշել երկիրը Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի մեջ, աշխարհաքաղաքական ռիսկի լրացուցիչ մակարդակ է ավելացրել։
* Մայիսի 1 - Standard & Poor's վարկանիշային գործակալությունը Թուրքիայի պարտքային վարկանիշը իջեցնում է «աղբի» մակարդակի՝ վկայակոչելով թուրքական լիրայի արժեզրկման ֆոնին գնաճի հեռանկարների հետ կապված աճող անհանգստությունը։
* Մայիսի 22 - Թուրքական պետական դոլարային պարտատոմսերը վաճառվում են Սենեգալից ցածր գներով։ Նույն օրը Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության կառավարությունը սկսում է քննարկել այլ արժույթի օգտին թուրքական լիրայից հրաժարվելու հարցը։
* Մայիսի 23 - Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության կենտրոնական բանկը դադարեցնում է վարկեր տրամադրել իր քաղաքացիներին, եթե նրանց աշխատավարձը չի վճարվում արտարժույթով։
* Մայիսի 28 - Հորդանանը խզում է Թուրքիայի հետ ազատ առևտրի մասին համաձայնագիրը, ինչի արդյունքում թուրքական արտահանումը Հորդանան վերջին շրջանում ավելացել է 5 անգամ։
* Մայիսի 30 - Moody's Investors Service վարկանիշային գործակալությունը 2018 թվականին թուրքական տնտեսության աճի իր գնահատականը 4 տոկոսից իջեցնում է մինչև 2,5 տոկոս, իսկ 2019 թվականին՝ 3,5 տոկոսից մինչև 2 տոկոս։
* Հունիսի 6 - Bloomberg գործակալությունը հայտնում է, որ իտալական Astaldi անդրազգային շինարարական ընկերությունը պատրաստ է 467 մլն դոլարով վաճառել Յավուզում Սուլթան Սելիմի կամրջի կառուցման խոշորագույն նախագծում իր մասնաբաժինը։ Նախագիծը չէր արդարացրել սպասելիքները, ինչն Անկարայից պահանջել էր ավելացնել օպերատորների եկամուտները։ 2018 թվականի սկզբից համատեղ ձեռնարկության գործընկերները պարտատերերից պահանջում են 2,3 միլիարդ դոլար պարտքի վերակազմավորում։
* Հունիսի 7 - Moody's Investors Service վարկանիշային գործակալությունը նվազեցնում է թուրքական 17 բանկերի վարկանիշները՝ պատճառաբանելով, որ «Թուրքիայում գործառնական միջավայրը վատացել է, ինչը բացասաբար կանդրադառնա այդ հաստատությունների ֆինանսավորման վրա»։ Նաև հունիսի 7-ին Moody's-ը ստուգման է ենթարկում Թուրքիայի տասնմեկ առաջատար ընկերություններին, քանի որ նրանց վարկային որակը տարբեր աստիճանի փոխկապակցված էր Անկարայում կառավարության վիճակի հետ։ Այդ ընկերությունների թվում էին Koç Holding-ը՝ Թուրքիայի խոշորագույն արդյունաբերական կոնգլոմերատը, Doğuş Holding-ը, որը դիմել էր բանկերին՝ իր պարտքի մի մասը վերակառուցելու համար, և Turkish Airlines-ը։
* Հունիսի 18 - Fitch Ratings վարկանիշային գործակալությունը 2018 թվականին թուրքական տնտեսության աճի իր գնահատականը 4,7 տոկոսից իջեցնում է մինչ և 3,6 տոկոս՝ վկայակոչելով այնպիսի պատճառներ, ինչպիսիք են պետական աջակցության սպասվող կրճատումը։
* Հունիսի 26 - Եվրոպական Միության Ընդհանուր հարցերի խորհուրդը հայտարարում է, որ «Խորհուրդը նշում է, որ Թուրքիան գնալով ավելի է հեռանում Եվրամիությունից։ Այսպիսով, ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության բանակցությունները փաստացի փակուղի են մտել, և չի կարելի հայտարարել նոր գլուխների բացման կամ փակման մասին, և չի նախատեսվում ԵՄ-Թուրքիա Մաքսային միության արդիականացման հետագա աշխատանք»։
* Հուլիսի 13 - Fitch Ratings վարկանիշային գործակալությունը նվազեցնում Է Թուրքիայի պարտքի վարկանիշը «աղբի» մակարդակի՝ բացասական կանխատեսմամբ, պատճառաբանելով, որ « տնտեսական քաղաքականության նկատմամբ վստահությունը վերջին ամիսներին վատացել է, իսկ հունիսյան ընտրություններից հետո նախնական քաղաքական գործողություններն ուժեղացրել են անորոշությունը (...) Դրամավարկային քաղաքականության նկատմամբ վստահությունը տուժել է նախագահ Էրդողանի մեկնաբանությունների պատճառով, որոնք ենթադրում են նախագահի՝ որպես պետության ղեկավարի դերի ուժեղացում»։ Ընտրություններից հետո դրամավարկային քաղաքականությունը սահմանելի (...) այն համառորեն չէր կարող գնաճը մոտեցնել 5% նպատակային ցուցանիշին, և գնաճային սպասումները չեն արդարացել։ Նախորդ վարչակազմի առանցքային դեմքերը, որոնք կողմ էին բարեփոխումներին, հեռացվել էին նոր կաբինետի կազմից, որը ձևավորվել էր հուլիսի 9-ին, իսկ նախագահի փեսան նշանակվել էր Գանձապետարանի և ֆինանսների նախարար։
* Հուլիսի 20 - Գերմանիայի կառավարությունը, այն բանից հետո, երբ Գերմանիայի համապատասխան քաղաքացիները ազատ արձակվեցին և արտակարգ դրությունը վերացվեց, չեղյալ է հայտարարում արտահանման վարկերի երաշխավորման պատժամիջոցները Թուրքիայի դեմ, որոնք նա սահմանել էր մեկ տարի առաջ՝ ի նշան բողոքի Թուրքիայում շարունակվող արտակարգ դրության (OHAL) դեմ և Գերմանիայի քաղաքացի Դենիզ Յուջելին և Թուրքիայի կառավարության կողմից ձերբակալված այլ անձանց ազատ արձակելու համար։
* Հուլիսի 26 - Եվրոպական Scope Ratings վարկանիշային գործակալությունը Թուրքիայի սուվերեն վարկանիշները դրել է BB+ մակարդակի վերանայման՝ իջեցման նպատակով՝ վկայակոչելով նախ «Թուրքիայում տնտեսական քաղաքականության և կառավարման համակարգի վատթարացումը ինչպես հունիսյան ընտրություններից առաջ, այնպես էլ հետո, ինչը բացասաբար է անդրադառնում հարկաբյուջետային, դրամավարկային և կառուցվածքային տնտեսական քաղաքականության արդյունավետության և վստահության վրա», ապա նաև՝ «Թուրքիայի մակրոտնտեսական կայունության վատթարացման աճող ռիսկերը՝ կապված արտաքին խոցելիության հետ»։
* Հուլիսի 27 - Յոհանեսբուրգում հուլիսի 25-27-ը տեղի ունեցած գագաթնաժողովում BRICS-ի երկրները մերժում են Էրդողանի ցանկությունը, որպեսզի Թուրքիան միանա դաշինքին։
* Օգոստոսի 10 - Եվրոպական կենտրոնական բանկը աճող մտահոգություն է հայտնում եվրագոտու որոշ խոշորագույն վարկատուների՝ հիմնականում ԲԲՎԱ-ի, UniCredit-ի և BNP Paribas-ի խոցելիության վերաբերյալ՝ լիրայի փոխարժեքի կտրուկ անկման լույսի ներքո։ Նույն օրը ԱՄՆ կառավարությունը տնտեսական պատժամիջոցներ սահմանեց Թուրքիայի դեմ՝ ուղղված ԱՄՆ քաղաքացի Էնդրյու Բրանսոնին և ևս 15 մարդու ազատ արձակելուն, որոնք ձերբակալվել էին թուրքական կառավարության կողմից (ԱՄՆ պաշտոնյաների կողմից կեղծ անվանված մեղադրանքներով). որպես առաջին քայլ՝ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարեց թուրքական պողպատի և ալյումինի սակագների կրկնապատկման մասին։
* Օգոստոսի 16 - Եվրոպական Scope Ratings վարկանիշային գործակալությունը նվազեցնում է Թուրքիայի սուվերեն վարկանիշները BB+-ից մինչև BB և վերանայում է կանխատեսումը բացասականի՝ վարկանիշի իջեցման դեպքում հղում անելով՝ ա) «Թուրքիայի տնտեսական քաղաքականության նկատմամբ կանխատեսելիության և վստահության վատթարացումը՝ նկատի ունենալով դրամավարկային, ֆիսկալ և կառուցվածքային տնտեսական քաղաքականությունը, որն անհամատեղելի է տնտեսության հավասարակշռության ավելի բարձր մակարդակի վերականգնման հետ», բ) «մակրոտնտեսական անհավասարակշռության ուժեղացումը» և գ) «վճարային հաշվեկշռի թույլ կողմերի ազդեցությունը միջազգային պահուստների համեստ մակարդակի վրա»։
* Օգոստոսի 17 - Standard & Poor's և Moody's վարկային վարկանիշային գործակալությունները Թուրքիայի պարտքային վարկանիշը իջեցրել են մինչև «աղբային»-ի՝ B+-ից (S&P) և Ba3-ից (Moody's) ցածր։ S&P-ը կանխատեսում էր անկում 2019 թվականին, գնաճը 2018 թվականին՝ 22%՝ նախքան 2019 թվականի կեսերին 20%-ից ցածր իջնելը։ Moody's գործակալությունը հայտարարում է, որ Թուրքիայում ցնցումների արագ և դրական լուծման շանսերը գնալով ավելի քիչ հավանական են դառնում «Թուրքիայի պետական ինստիտուտների հետագա թուլացման և դրա հետ կապված թուրքական քաղաքականության կանխատեսելիության նվազման պատճառով»։

### Իրադարձությունների ժամանակագրություն-2021
*Սեպտեմբերի 11- Moody's-ը կրկին նվազեցնում է Թուրքիայի պարտքային վարկանիշը մինչև B2 մակարդակ (ներդրումային մակարդակից հինգ աստիճանով ցածր)՝ բացասական կանխատեսմամբ։
*Դեկտեմբերի 2- Fitch Ratings-ը հաստատում է վարկային վարկանիշը BB−մակարդակում, սակայն վերանայում է կանխատեսումը բացասականի՝ վկայակոչելով «դրամավարկային մեղմացման վաղաժամ ցիկլը»։
*Դեկտեմբերի 10- Standard & Poor's գործակալությունն իր կանխատեսումը կայունից իջեցրել է բացասականի՝ նախազգուշացնելով իրավիճակի վատթարացման դեպքում Թուրքիայի պարտքային վարկանիշի հնարավոր նվազման մասին։
*Դեկտեմբերի 14- Արժույթի փոխարժեքի անկանխատեսելիության պատճառով շվեյցարական UBS բանկը որոշում է դադարեցնել իր հաճախորդների սպասարկումը USD/TRY զույգով և հետ է կանչում տարածաշրջանում ներդրողների համար բոլոր նախորդ առաջարկությունները։

## Բարելավումներ
2018 թվականի օգոստոսի 15-ին Կատարը խոստացել է 15 միլիարդ դոլարի ներդրում կատարել Թուրքիայի տնտեսության մեջ, ինչը հանգեցրել է լիրայի փոխարժեքի 6 տոկոսով աճի։

2018 թվականի նոյեմբերի 29-ին թուրքական լիրան ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ հասել է 4-ամսյա առավելագույնին։ Նոյեմբերի 29-ին թուրքական լիրան մեկ դոլարի դիմաց 7,0738-ից հասել է 5,17-ի՝ աճելով 36,8 տոկոսով։ Reuters-ը, ի պատասխան հարցման, հայտնել է նաև, որ նոյեմբերին ակնկալում է գնաճի նվազում։ Որպես պատճառներ նշվել են դրական փոխարժեքները, մթերքների զեղչերը և հարկերի նվազեցումը։

## Քաղաքականություն և կոռուպցիա
### Թուրքիայի կառավարության հայտարարությունները օտարերկրյա դավադրության մասին
Էրդողանի թուրքական կառավարության և ԱԶԿ-ի կողմից դավադրության տեսությունների քարոզչության երկար պատմության ֆոնին ֆինանսական ճգնաժամի սկսվելուն պես կառավարության անդամները հայտարարել են, որ ճգնաժամը պայմանավորված է ոչ թե կառավարության քաղաքականությամբ, այլ ստվերային օտարերկրյա խաղացողների գաղտնի աշխատանքով, որոնք ձգտում են վնասել Թուրքիային և զրկել նախագահ Էրդողանին աջակցությունից։ 2018 թվականի մայիսի 23-ին լիրայի խոշոր վաճառքի ժամանակ Թուրքիայի էներգետիկայի նախարար, Էրդողանի փեսա Բերաթ Ալբայրաքը լրատվամիջոցներին հայտնել է, որ լիրայի փոխարժեքի վերջին կտրուկ անկումը Թուրքիայի թշնամիների մեքենայությունների արդյունք է։ 2018 թվականի մայիսի 30-ին արտաքին գործերի նախարար Մևլութ Չավուշօղլուն հայտարարել է, որ լիրայի փոխարժեքի անկումը կարող էր պայմանավորված լինել արտերկրում ծրագրված և կազմակերպված արշավով՝ հավելելով, որ դավադրությանը կարող էին մասնակցել ինչպես «տոկոսադրույքների լոբբիստները», այնպես էլ «որոշ իսլամադավան երկրներ», որոնք նա, սակայն, հրաժարվել է անվանել։ 2018 թվականի հունիսի 11-ին Ստամբուլում կայացած նախընտրական հանրահավաքի ժամանակ Էրդողանը հայտարարել է, որ հունվարից մարտ ընկած ժամանակահատվածում ՀՆԱ-ի 7,4 տոկոս աճի վերջերս հրապարակված ցուցանիշը ցույց է տալիս հաղթանակը նրանց նկատմամբ, ում նա անվանում էր «դավադիրներ», որոնց նա մեղադրում էր մայիսին թուրքական լիրայի կտրուկ անկման մեջ։ Օգոստոսին Էրդողանը սկսեց օգտագործել «աշխարհը տնտեսական պատերազմ է մղում Թուրքիայի դեմ» բանաձևը։ Այս գաղափարի մի մասը, հավանաբար, կապված էր Ամերիկայի հետ կապված սկանդալի հետ՝ կապված ԱՄՆ քաղաքացի Էնդրյու Բրանսոնի գործի հետ, որը բացասաբար է ազդել Թուրքիայի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունների վրա։ Կառավարության հատուկ դեմքերի դեմ պատժամիջոցների հետ մեկտեղ դրանք օգտագործվել են նաև երկու երկրների կողմից՝ տնտեսական ճնշում գործադրելու համար։ Դա նկարագրվել է նաև որպես «առևտրային վեճ»։ Vox's Jen Kirby մեկնաբանները մատնանշել են այն հիմնական դերը, որը նշվածի համատեքստում խաղում է Բրանսոնի գործը։

ԱՄՆ-ը Թուրքիայի նկատմամբ պողպատի և այլ ապրանքների համար մաքսատուրքեր է սահմանել, սակայն Սառա Սանդերսը ամերիկյան սակագները կապել է «ազգային պաշտպանության» հետ և այդպիսով, անկախ հանգամանքներից, նշելով, որ պատժամիջոցները կվերացվեն միայն Բրանսոնի ազատ արձակումից հետո։

Էրդողանն այդ սակագներն անվանում է «տնտեսական պատերազմ» Թուրքիայի դեմ։

Թուրքիան հայտարարել Է ԱՄՆ-ի ապրանքների, այդ թվում՝ iPhone-ի համար մաքսատուրքեր սահմանելու մասին։ Թուրքիայի սակագները տարածվում են այնպիսի ապրանքների վրա, ինչպիսիք են ամերիկյան մեքենաները և ածուխը։ Սպիտակ տանը կայացած մամուլի ասուլիսում Սանդերսը դա անվանել է «ափսոսանքի արժանի»։ Սանդերսը նշել է, որ Թուրքիայի տնտեսական խնդիրները երկարաժամկետ միտման մի մասն են, որը կապված չէ Ամերիկայի որ ևէ գործողության հետ։

2018 թվականի օգոստոսի 22-ին Ջոն Ռ. Բոլթոնը Reuters գործակալությանը տված հարցազրույցում ասել է՝ «Թուրքական կառավարությունը մեծ սխալ է թույլ տալիս՝ չազատելով պաստոր Բրանսոնին։ ...հենց այն օրը, երբ սխալը կշտկվի, այս ճգնաժամը կարող էր ակնթարթորեն ավարտվել, եթե նրանք ճիշտ վարվեն որպես ՆԱՏՕ-ի դաշնակից և ազատ արձակեն Բրանսոնին առանց որևէ պայմանի։ Այնուհետև նա հայտարարել է, որ Թուրքիայի անդամակցությունը ՆԱՏՕ-ին այնքան էլ կարևոր արտաքին քաղաքականության հարց չէր ԱՄՆ-ի համար, բայց դրա փոխարեն ամերիկյան ուշադրությունը սևեռվել է այն անձանց վրա, որոնց, ըստ Միացյալ Նահանգների, Թուրքիան պահում է անօրինական պատճառներով։ Բոլթոնը նաև թերահավատություն է հայտնել թուրքական տնտեսության մեջ գումար ներդնելու Կատարի փորձերի վերաբերյալ։ Էրդողանի խոսնակ Իբրահիմ Քալինը գրավոր հայտարարության մեջ այդ դիտարկումները որակել է որպես խոստովանություն առ այն, որ, ի տարբերություն Սանդերսի, ամերիկյան պատժամիջոցները իրականում կապված են Բրանսոնի գործի հետ և ապացուցում են, որ ԱՄՆ-ը մտադիր էր տնտեսական պատերազմ վարել Թուրքիայի դեմ։

2018 թվականի ապրիլին անցկացված հարցման համաձայն՝ թուրքերի 42%-ը և ԱԶԿ-ն ղեկավարող Էրդողանի կողմնակիցների 59%-ը լիրայի փոխարժեքի անկումը գնահատել են որպես օտարերկրյա տերությունների դավադրություն։ Հուլիսին անցկացված մեկ այլ հարցման ընթացքում հարցվածների 36 տոկոսը նշել է, որ ԱԶԿ-ի կառավարությունը հիմնական պատասխանատվությունն է կրում թուրքական լիրայի արժեզրկման համար, մինչդեռ 42 տոկոսը նշել է, որ դրանք օտարերկրյա կառավարություններ են։ Այնուամենայնիվ, հարցվածները, ովքեր հիմնականում կարդում են այլընտրանքային կարծիքներ առցանց, ավելի հավանական են համարում, որ պատասխանատուն ավելի շուտ իրենց կառավարությունն է (47%), քան օտարերկրյա կառավարությունները (34%)։

### Ճգնաժամը որպես 2018 թվականի հունիսյան ընտրությունների թեմա
Մայիսի 16-ին, այն բանից հետո, երբ նախագահ Էրդողանը Լոնդոն կատարած այցի ժամանակ «անհանգստացրեց» շուկաներին՝ հայտարարելով, որ ընտրություններից հետո կսահմանափակի Թուրքիայի կենտրոնական բանկի անկախությունը, Ժողովրդահանրապետական կուսակցության (ԺՀԿ) նախագահի թեկնածու Մուհարեմ Ինջեն և IYI կուսակցության նախագահի թեկնածու Մերալ Աքշեները խոստացան ընտրվելու դեպքում ապահովել Կենտրոնական բանկի անկախությունը։

Մայիսի 26-ին իր նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում, որը նվիրված է տնտեսական քաղաքականությանը, ԺՀԿ-ի նախագահի թեկնածու Մուհարեմ Ինջեն ասել է, որ «կենտրոնական բանկը կարող է միայն ժամանակավորապես կասեցնել լիրայի անկումը՝ բարձրացնելով տոկոսադրույքները, քանի որ սա այն դեպքը չէ, երբ արժեզրկումը հիմնովին կապված է չափազանց բարձր կամ շատ ցածր տոկոսադրույքների հետ։ Այսպիսով, Կենտրոնական բանկը կմիջամտի, բայց իրականում անհրաժեշտ է քայլեր ձեռնարկել քաղաքական և իրավական ոլորտներում։ Թուրքիային անհրաժեշտ է անհապաղ դուրս բերել տնտեսական անորոշություն առաջացնող քաղաքական իրավիճակից, և նրա տնտեսությունը պետք է կառավարեն անկախ ինստիտուտները։ Իմ տնտեսական թիմը պատրաստ է, և մենք վաղուց միասին ենք աշխատում»։

Մայիսի 13-ից 20-ը ընկած ժամանակահատվածում անցկացված համազգային հարցման համաձայն՝ հարցվածների 45 տոկոսը տնտեսությունը (ներառյալ անշեղորեն նվազող լիրան և գործազրկությունը) համարել է Թուրքիայի առջև ծառացած ամենալուրջ խնդիրը, ընդ որում՝ հարցվածների 18 տոկոսը դա համարել է արտաքին քաղաքականությունը, 7 տոկոսը՝ արդարադատության համակարգը, իսկ 5 տոկոսը՝ ահաբեկչությունն ու անվտանգությունը։

İYİ կուսակցության նախագահի թեկնածու Մերալ Աքշեներին աջակցում է ուժեղ տնտեսական թիմ՝ Կենտրոնական բանկի նախկին ղեկավար Դուրմուշ Յըլմազի գլխավորությամբ։ Մայիսի 7-ին նա ներկայացրեց իր կուսակցության տնտեսական ծրագիրը՝ ասելով, որ «մենք մարելու ենք 4,5 միլիոն քաղաքացիների սպառողական վարկերի, վարկային քարտերի և օվերդրաֆտի հաշիվների պարտքերը, որոնք գտնվում են բանկերի կամ սպառողների ֆինանսավորման ընկերությունների օրինական վերահսկողության տակ, և որոնք վաճառվել են հավաքագրման ընկերություններին 2018 թվականի ապրիլի 30-ի դրությամբ։ Մեր պարտքն է օգնել մեր քաղաքացիներին հաղթահարել այս վիճակը, ինչպես պետությունն է օգնել խոշոր ընկերություններին դժվարին իրավիճակներում»։

Հունիսի 13-ին ԺՀԿ առաջնորդ Քեմալ Քըլըչդարօղլուն հաստատել է ընդդիմության կարծիքն այն մասին, որ 2016 թվականի հուլիսից գործող արտակարգ դրությունը խոչընդոտ է Թուրքիայի արժույթի, ներդրումների և տնտեսության համար՝ խոստանալով, որ ընտրություններում ընդդիմության հաղթանակի դեպքում այն կվերացվի 48 ժամվա ընթացքում։ İYİ կուսակցության առաջնորդ և նախագահի թեկնածու Աքսեները նույն բանը հայտարարել է մայիսի 18-ին։ ԺՀԿնախագահի թեկնածուն մայիսի 30-ին մի առիթով ասել է՝ «արտասահմանյան երկրները չեն վստահում Թուրքիային, այդ պատճառով նրանք ներդրումներ չեն կատարում մեր երկրում։ Երբ Թուրքիան դառնա օրենքի գերակայություն ունեցող երկիր, օտարերկրյա ներդրողները ներդրումներ կանեն, և լիրան արժեք կստանա»։ Հունիսի սկզբին նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հարցազրույցում ենթադրել էր, որ արտակարգ դրության չեղարկման հարցը կքննարկվի ընտրությունների ժամանակ, սակայն ի պատասխան հարցին հակադարձել ՝ «Ի՞նչ վատ բան կա արտակարգ դրության մեջ։»:

### Կոռուպցիայի և ներքին առևտրի մասին հայտարարություններ
2017 թվականի ապրիլի սկզբին Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության (ԺԴԿ) նախագահի թեկնածու Սելահաթին Դեմիրթաշը բանտից, որտեղ 2016 թվականից պահվում է առանց մեղադրանքի, գրել է՝ ասելով, որ «Թուրքիայում երիտասարդների համար ամենամեծ խնդիրը կոռուպցիան է, որն ուղեկցում է ԱԶԿ-ի վարչությանը»։

2018 թվականի մայիսի վերջին Ժողովրդահանրապետական կուսակցության (ԺՀԿ) փոխնախագահ Այքութ Էրդողդուն դիմել է Թուրքիայի ֆինանսական հանցագործությունների հետաքննության խորհրդին (MASAK)՝ խնդրելով հետաքննել փոխարժեքի հետ կապված գործարքները, որոնք իրականացվել են մայիսի 23-ին լիրայի փոխարժեքի արագ անկման և մասնակի վերականգնման ֆոնին։

2018 թվականի հուլիսի սկզբին Թուրքիայի կապիտալի շուկաների խորհուրդը (SPK) հայտարարել է, որ մինչև օգոստոսի վերջ Borsa Istanbul բորսայում բաժնետոմսերի գնումը ընկերության համապատասխան ներքին տեղեկատվությանը հասանելիություն ունեցող անձանց կամ նրանց մոտ գտնվող անձանց կողմից (ներքին առևտուր) չի ենթարկվի ֆոնդային շուկայի չարաշահման հրահանգին։ Հանրային հնչեղության ֆոնին մի քանի օր անց խորհուրդը կասեցրեց հրահանգի գործողությունը՝ չբացատրելով նման քայլի պատճառները։

## Տես նաև
* Ռուսական ներխուժման տնտեսական ազդեցությունը Ուկրաինայում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* OECD economic survey on Turkey, July 2018

Կատեգորիա:2010-ականներ Թուրքիայում
Կատեգորիա:2018 Թուրքիայում
Կատեգորիա:2018 միջազգային հարաբերություններում
Կատեգորիա:2019 Թուրքիայում
Կատեգորիա:Թուրքիայի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան
Կատեգորիա:Տնտեսական ճգնաժամեր