Բհասկարա II

**Բհասկարա** (. սովորաբար անվանվում է **Բհասկարա II**՝ մեկ այլ հնդիկ գիտնականից՝ **[[Բհասկարա|Բհասկարա I]]** -ից նրան տարբերելու նպատակով: Անվանվում է նաև Բհասկարաչարյա (բառացի թարգմանած՝ նշանակում է Բհասկարա ուսուցիչ)), միջնադարյան հնդիկ բազմագիտակ, մաթեմատիկոս, աստղագետ, ճարտարագետ: Համարվում է 12-րդ դարի ամենամեծ հնդիկ մաթեմատիկոսն ու աստղագետը։ Ղեկավարել է Ուջայնի աստղադիտարանը, որը հին ու միջնադարյան Հնդկաստանի մաթեմատիկական ու աստղագիտական գլխավոր կենտրոնն էր։

Բհասկարայի աշխատություններում տեղ գտած չափածո որոշ տողերից կարելի է եզրակացնել, որ նա ծնվել է 1114 թվականին Վիջադավիդայում (Վիջալավիդայում), ապրել Արևմտյան Գաթերի Սաթփուրա լեռներում ընկած Փաթանա բնակավայրում, որը, ուսումնասիրողների կարծիքով, ներկայիս Խանդեշն է՝ Մահարաշթրա նահանգում: Մահարաշթրայի տաճարներից մեկում պահպանվել է մի արձանագրություն, որի հեղինակը, ենթադրաբար, Բհասկարայի ծոռ Չանգադևան է: Այդ արձանագրության մեջ թվարկվում են Բհասկարայի տոհմի՝ վերջինիս նախորդած մի քանի սերունդների և հաջորդած երուկու սերնդի ներկայացուցիչներ: Բհասկարայի դասական երկի եվրոպական առաջին թարգմանությունն իրականացրած (1817 թ.) Հենրի Քոուլբրուքը գտնում է, որ Բհասկարան ծագում էր Գոդավարի գետի ափերին բնակված մահարաշթրական բրահմինների տոհմից:

Բհասկարայի գլխավոր աշխատությունը՝ «Siddhanta-shiromani» («Ուսուցման թագուպսակ») տրակտատը, բաղկացած է չորս մասից. «Lilavati»-ն նվիրված է թվաբանությանը, «Bizhaganita»-ն՝ հանրահաշվին, «Goladhaya»-ն՝ ոլորտներին, «Granhaganita»-ն՝ մոլորակների շարժումների տեսությանը։ Որոշ մասնագետներ այդ չորս մասերը բնորոշում են որպես առանձին աշխատություններ:

Ասիական երկրներում «Լիլավատի» գիրքը հաշվողական տեխնիկայի դասագրքի նմուշօրինակ էր։ Այն հրատարակվել է Կալկաթայում 1816 թվականին և դրանից հետո մի քանի անգամ վերահրատարակվել է որպես մաթեմատիկայի դասագիրք։

Բհասկարան ստացել է հավասարումների բացասական արմատները, թեև կասկածում էր դրանց նշանակության վրա։ Նրան է պատկանում հավերժական շարժիչով մեքենայի ստեղծման ամենավաղ նախագծերից մեկը:

Մոտավորապես 1150 թվականով թվագրվող իր մի բանաստեղծության մեջ Բհասկարան նկարագրում է մի անիվ, որն, ըստ նրա, կարող է հավերժ պտտվել: Դրա եզրագծի շուրջը անկյունագծով կցված են կիսով չափ սնդիկով լցված երկար, նեղ անոթներ: Դա առաջին նկարագրված մեխանիկական պերպետուում մոբիլեն՝ հավերժական շարժիչն է, որի աշխատանքի սկզբունքը հիմնված էր անիվի շրջագծի վրա տեղադրված անոթներում շարժվող հեղուկի կողմից ստեղծվող ծանրության ուժի մոմենտների տարբերության վրա։

## Հիշատակ
Բհասկարայի անունով են կոչվել Հնդկաստանի մի շարք ինստիտուտներ ու քոլեջներ, այդ թվում՝ Բհասկարաչարյա Պրատիշհանան՝ Պունայում, Բհասկարաչարյայի անվան կիրառական գիտությունների քոլեջը Դելիում, Բհասկարաչարյայի անվան տիեզերական կիրառությունների ինստիտուտը և Գանդինագարի աշխարհաինֆորմատիկայի ինստիտուտը։

1981 թվականի նոյեմբերի 20-ին տիեզերական հետազոտությունների հնդկական կազմակերպությունը (ISRO) արձակեց Bhaskara II արբանյակը՝ մեծարելով անվանի մաթեմատիկոսին և աստղագետին:

2015 թվականին Invis Multimedia-ն թողարկել է «Bhaskaracharya» հնդկական կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմը միջնադարյան ականավոր գիտնականի մասին:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
### Երկեր

* Bhaskara II, Siddhanta-siromani, English transl. by B. Sastri and L. Wilkinson. Calcutta, 1861..

### Ուսունասիրություններ
* Ван дер Варден Б. Л. Уравнение Пелля в математике греков и индийцев. *Успехи математических наук*, 31, вып. 5(191), 1976, с. 57-70. / Վան դեր Վաերդեն Բ. L. Pell-ի հավասարումը հույների և հնդիկների մաթեմատիկայի մեջ: *Մաթեմատիկական գիտությունների առաջընթաց*, 31, թիվ. 5 (191), 1976, էջ. 57-70 թթ.
* Володарский А. И. *Очерки истории средневековой индийской математики.* М.: Наука, 1977. / Վոլոդարսկի Ա.Ի. *Էսսեներ միջնադարյան հնդկական մաթեմատիկայի վերաբերյալ.* Մ.: Նաուկա, 1977:
* Patwardhan K. S., Naimpally S. A., Singh S. L. *Lilavati of Bhaskaracarya*. Delhi, 2001 / Պատվարդհան Կ. Ս., Նաիմպալի Ս. Ա., Սինգհ Ս. Լ. *Բհասկարաքարիայի Լիլավատին* . Դելի, 2001 թ.
* Sarasvati Amma T. A. *Geometry in ancient and medieval India.* Delhi: Motilal Banarsidass, 1979. / Սարասվատի Ամմա Թ. Ա. *Երկրաչափությունը հին և միջնադարյան Հնդկաստանում.* Դելի: Motilal Banarsidass, 1979 թ.
* Д. Я. Стройк. Краткий очерк истории математики. М. «Наука», 1984 / Դ. Յա. Ստրոյկ. Մաթեմատիկայի պատմության համառոտ ակնարկ
* W. W. Rouse Ball. *A Short Account of the History of Mathematics*, 4th Edition. Dover Publications, 1960.
* George Gheverghese Joseph. *The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics*, 2nd Edition. Penguin Books, 2000.
* Ian Pearce. ''Bhaskaracharya II'' at the MacTutor archive. St Andrews University, 2002.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:1114 ծնունդներ
Կատեգորիա:1185 մահեր
Կատեգորիա:12-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Աստղագետներ
Կատեգորիա:Հնդիկ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանում մահացածներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Հոդվածներ Վիքիտվյալներից աղբյուրներով