Հայերի փրկությունը Հայոց ցեղասպանության ժամանակ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և մինչև 1923 թվականը անհատներ և խմբեր օգնել են (կամ փորձել են օգնել) հայերին փրկվելու երիտթուրքական կառավարության, իսկ ավելի ուշ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից իրականացված Հայոց ցեղասպանությունից: ԽՍՀՄ-ի փլուզումից և Հայաստանի անկախացումից ի վեր հետազոտություններն ավելի ու ավելի են կենտրոնացել օսմանցի անհատների (թուրքեր, քրդեր, արաբներ) և արևմտյան անհատների (միսիոներներ, դեսպաններ և այլն) վրա, ովքեր ընդդիմացել են ցեղասպանությանը: Ընդհանրապես ընդունված է, որ նման անձինք կամ խմբերը կարող են նաև օգնել ասորիների և հույների ցեղասպանությունների զոհերին, որոնք տեղի են ունեցել մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում։

## Օսմանյան քաղաքացիական իշխանություններ
Մի քանի քաղաքացիական պաշտոնյաներ, հիմնականում երիտթուրքեր, դեմ են եղել ցեղասպանությանը և երբեմն նույնիսկ փրկել են հայերին։ Այդպիսի դեպքերից մեկը Անկարայի նահանգապետ (վալին) Հասան Մազհարն է, որը հրաժարվել է մասնակցել ցեղասպանությանը, պաշտոնանկ արվել է, իսկ ավելի ուշ վերադարձել՝ ղեկավարելու Ստամբուլի դատավարությունները, որոնք մահվան են դատապարտել ցեղասպանության ամենաակնհայտ մեղավորներին։ Մեկ այլ օրինակ է Սուլեյման Նազիֆը (Բաղդադի նահանգապետ) և նրա եղբայր Ֆայիք Ալի Օզանսոյը, որին հանցագործները անվանել են «անհավատների կառավարիչ»՝ կոտորածից և տեղահանությունից երեք հազարից ավելի հայերի փրկելու համար։

Հալեպի նահանգապետ Մեհմեդ Ջելալ բեյը հրաժարվել է իրականացնել տեղահանություններ, ինչի հետևանքով նա տեղափոխվել է Քոնիա, որտեղ կրկին մերժել է տեղահանության հրամանները, նա հայտնի է դարձել որպես թուրք Օսկար Շինդլեր։ Առերեսվելով շարունակվող ցեղասպանական քաղաքականությանը՝ մեկնել է Կոստանդնուպոլիս՝ կուսակցության գլխավոր գրասենյակում բացատրություններ փնտրելու։ Քոնիա վերադառնալուց հետո պարզել է, որ իր բացակայության ընթացքում ամբողջ հայ բնակչությունը տեղահանվել է։ Ավելի ուշ ցեղասպանության ժամանակ իր գործողությունների մասին ասել է՝«Ես մի մարդ էի, որը նստած էր գետի եզրին՝ առանց որևէ մեկին փրկելու որևէ միջոցի։ Գետում արյուն էր հոսում, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, անմեղ ծերունիներ, անպաշտպան կանայք, ուժեղ երիտասարդներ, այդ գետով հոսում էին դեպի մոռացություն։ Բոլոր նրանց, ում կարողացա փրկել մերկ ձեռքերով, ես փրկեցի, իսկ մնացածը, կարծում եմ, գետով իջան՝ այլևս երբեք չվերադառնալու համար»։Հայերին ոչնչացնելու պետության մտադրությանը դեմ արտահայտվող որոշ օսմանյան նահանգապետերը մահապատժի են ենթարկվել կամ սպանվել։ Լիջեի նահանգապետ Հուսեյն Նեսիմին հրաժարվել է ենթարկվել բանավոր հրամաններին և պահանջել է գրավոր հրահանգ։ Նա ազատվել է աշխատանքից, կանչվել է Դիարբեքիր և սպանվել ճանապարհին Մեհմեդ Ռեշիդի կողմից։ Նրա հետ միասին սպանվել են նաև Բասրայի նահանգապետ Ֆերիթը, Մյունտեֆակի փոխնահանգապետ Բեդրի Նուրին, Բեշիրիի տեղակալ Սաբիթը և լրագրող Իսմայիլ Մեստանը։

Միդիադի նահանգապետը նույնպես սպանվել է «Դիարբեքիրի մսագործ» մականունով Մեհմեդ Ռեշիդի զորքերի կողմից, Հոլշտեյնում գտնվող գերմանական հյուպատոսի հեռագրում ասվում է. «Միդիադի նահանգապետը անտեսել է իր տարածաշրջանում քրիստոնյաներին սպանելու հրամանները. շատ արագ նա սպանվել է Դիարբեքիրի գլխավոր նահանգապետի հրամանով»։

## Մուսուլման և այլ կրոնական առաջնորդներ
### Մուսուլման կրոնական առաջնորդներ
Որոշ օսմանյան կրոնական առաջնորդներ, ինչպիսին է գլխավոր մուֆթի Մուստաֆա Հայրի էֆենդին, որը եղել է  սուննի իսլամի երկրորդ ամենակարևոր դեմքն օսմանյան խալիֆից հետո, նույնպես բացահայտորեն դեմ է եղել ցեղասպանությանը։ Մուստաֆա Հայրի էֆենդին ձերբակալվե, դատապարտվել և մահապատժի է ենթարկվել երիտթուրքերի կողմից։

1909 թվականին, ի պատասխան Ադանայի կոտորածի ժամանակ հայերի կոտորածի կոչ անող թուրք շեյխի, ալ-Ազհար համալսարանի գլխավոր իմամ շեյխ Սալիմ ալ-Բիշրին ֆաթվա է հրապարակել հայկական կոտորածներին մասնակցող յուրաքանչյուրի դեմ։ Այնտեղ նա, ի թիվս այլ բաների, ասել էՏեղական թերթերից Օսմանյան կայսրության որոշ անատոլիական նահանգներում մուսուլմանների մասին տխուր լուրեր և զզվելի հաղորդագրություններ ենք ստացել։ Այդ թվում՝ հաղորդումներ այն մասին, որ նրանք խախտել են օրենքը քրիստոնյաների նկատմամբ՝ հարձակվելով նրանց վրա և դաժանորեն սպանելով նրանց։ Մենք ցնցված էինք նման հաղորդագրություններից և հույս ունեինք, որ դրանք կեղծ կլինեն, քանի որ իսլամը, որպես ընդհանուր սկզբունք, բացարձակապես արգելում է չարդարացված ագրեսիայի և ճնշման, արյունահեղության և ուրիշներին վնասելու գործողությունները, անկախ նրանից՝ նրանք մուսուլման են, քրիստոնյա կամ հրեա:

#### Հուսեյն բին Ալի
Ցեղասպանության ժամանակ հայերին փրկելու գործում ներգրավված ամենակարևոր մուսուլման գործիչը, հավանաբար,Հուսեյն բին Ալին է, որը 1924 թվականին հռչակել է Շարիֆյան խալիֆայությունը՝ փոխարինելով Օսմանյան խալիֆայությանը, որը ոչնչացվել է Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից։ Նախ, նա հրապարակավ դատապարտել է ցեղասպանությունը դեռևս 1916 թվականին՝ նշելով. "Մենք հատուկ կոչ ենք անում միջազգային հանրությանը դատապարտել  հույների և հայերի դեմ կատարված վայրագությունները, վայրագություններ, որոնք մեր սուրբ օրենքը կարող է միայն դատապարտել»: 1917 թվականին որոշումներ է կայացրել հայ փախստականներին և իր հողերում բնակվողներին պաշտպանելու հայոց ցեղասպանությունից: Այս կապակցությամբ նա նույն թվականին հրամանագիր է հրապարակել. «Ամենագթասիրտ Ալլահի և մեր մարգարե Մուհամմադի անունով մենք դիմում ենք մեր արաբ եղբայրներին (...) ընդունել հայ փախստականներին իրենց ընտանիքներում, կիսվել նրանց հետ իրենց ունեցվածքով՝ ուղտերով, սնունդով, կացարանով, վերմակներով, և կիսվել ձեր ավելցուկային ամեն ինչով և այն ամենով, ինչ կարող եք տալ մարդկանց»։

1918 թվականի ապրիլին, որպես սիրիական այն տարածքների նվաճման մաս, որտեղ տեղի է ունեցել հայերի ցեղասպանությունը, նա հրամանագիր է արձակել հայերին հալածանքներից պաշտպանելու և նրանց խաղաղ բնակություն հաստատելու հնարավորություն տալու մասին, որով նա հրամայել է՝«Ձեզանից խնդրվում է պաշտպանել և հոգ տանել ձեր տարածքներում, սահմաններում և ձեր ցեղերի մեջ ապրող յակոբինյան հայ համայնքի բոլոր անդամների մասին, օգնել նրանց բոլոր գործերում և պաշտպանել նրանց այնպես, ինչպես կպաշտպանեիք ինքներդ ձեզ, ձեր ունեցվածքն ու երեխաներին, և ապահովել նրանց անհրաժեշտ ամեն ինչով՝ անկախ նրանից, թե նրանք բնակություն են հաստատել, թե տեղափոխվել են տեղից տեղ, քանի որ նրանք մուսուլմանների պաշտպանված ժողովուրդն են, որոնց մասին Մարգարե Մուհամմադը (թող Ալլահը օրհնի նրան և խաղաղություն տա նրան) ասել է. «Ով որ նրանցից նույնիսկ պարան վերցնի, ես նրա հակառակորդը կլինեմ Դատաստանի օրը»։ Սա ամենակարևոր բաներից մեկն է, որ մենք պահանջում ենք ձեզանից անել և ակնկալում ենք, որ դուք կհասնեք դրան՝ հաշվի առնելով ձեր ազնիվ բնավորությունն ու նպատակասլացությունը»։Հայկական ազգային ինստիտուտը սա համարում է պետության ղեկավարի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու ամենահին հայտարարությունը։ Դրան զուգահեռ, նա քաղաքացիություն է շնորհել իր հայ հպատակներին։ Ըստ Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների, ինչպիսին է Լևոն Յոթնախպարյանը, Հուսեյնն անձամբ ընդունել է նրանց և ցնցված է եղել տեղի ունեցողի լուրից։ Վկայությունների համաձայն՝ այս մեթոդը, համագործակցելով դրուզ ցեղապետ Հուսեյն ալ-Ատրաչեի հետ, որը հետագայում փախստականներին դրուզներ էր քողարկում, ցեղասպանությունից փրկել է մինչև 4000 մարդու։ Նրա որդին՝ Ֆեյսալը, անվճար տեղափոխել է բոլոր հայ փախստականներին դեպի Դամասկոսի բրիտանական փախստականների ճամբար և անվճար օգտվել է Հեջազի երկաթուղուց:

### Քրիստոնյա միսիոներներ
Հայերի ցեղասպանության ժամանակ բազմաթիվ արևմտյան կաթոլիկ կամ բողոքական միսիոներներ ակտիվորեն ներգրավվել են տեղում հայերին փրկելու փորձերի մեջ։ Միսիոներների շարքում ուշագրավ է, որ նրանց զգալի մասը եղել են կանայք, ովքեր հիմնականում հոգ են տարել որբերի մասին և այդ որբանոցների միջոցով կարողացել են փրկել հայ, հույն և ասորի երեխաներին տեղահանությունից։ Նշանավոր դեմքերից են Մերի Լուիզ Գրաֆամը, Գրեյս Նափը, Նելլի Միլլեր-Մաննը, Մարիա Յակոբսենը, Աննա Հեդվիգ Բյուլը, Սյուզան Ռիչ Օրվիսը, որը փրկել է մինչև 4000 հայ և հույն երեխաների,, Կարեն Եպպեն, որը հայտնի է որպես հայերի մայր, Ալմա Յոհանսոնը, Էդվին Մունսել Բլիսը և Մարիա Գերբերը։

Միսիոներական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Հայերին օգնության գերմանական ընկերությունը և Արտասահմանյան առաքելությունների ամերիկյան հանձնակատարների խորհուրդը կարողացել են փրկել հազարավոր հայերի։

## Դիվանագետներ և միջազգային կազմակերպություններ
Կոստանդնուպոլսի Հայկական Կարմիր Խաչը հիմնադրել է Զարուհի Պահրիը 1913 թվականին, որի ընտանիքը զոհվել է տեղահանությունների ժամանակ, ներգրավվել է ցեղասպանության ժամանակ ողջ մնացած երեխաների փրկության գործում։

## Տարբեր անհատներ
Դեյր Զորի շրջանում, որը բազմաթիվ տեղահանությունների հիմնական վայր է, բազմաթիվ արաբական ցեղեր ՝ թե՛ մուսուլմաններ, թե՛ արևելյան ուղղափառներ, մարդասիրական օգնություն են ցուցաբերել տեղահանվածներին։ Հալեպում արաբ ընտանիքները կարողացել են ապաստան տրամադրել հայերին՝ թե՛ երեխաներին, թե՛ մեծահասակներին, որպեսզի պաշտպանեն նրանց ցեղասպանությունից:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*

Կատեգորիա:Հայ-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն