Ագատիս հարավային

աջից|մինի|Ագատիս ավստրալիս ծառ՝ «Անտառի հայրը»
**Ագատիս հարավային** (), որը հայտնի է որպես **կաուրի**, արաուկարիոիդների ընտանիքի մերկասերմ ծառի տեսակ, որը ամենատարածվածն է Նոր Զելանդիայի Հյուսիսային կղզու հյուսիսային շրջաններում՝ 38°S-ից հյուսիս։

Այն Նոր Զելանդիայի ամենամեծ (ծավալով), բայց ոչ ամենաբարձր ծառատեսակն է, որը հասնում է մինչև 50 մետրի բարձրության անտառի գլխավոր սաղարթի վերևում գտնվող ի հայտ եկող շերտում։ Ծառն ունի հարթ կեղև և փոքր, նեղ տերևներ։ Այլ տարածված անուններ՝ Ա-ն տարբերակելու համար։ Ագատիսի մյուս անդամներից ավստրալիս-ը հարավային կաուրի և նորզելանդական կաուրի են։ 

Իր պոդսոլացման ունակությամբ և վերականգնման օրինաչափությամբ այն կարող է մրցակցել ավելի արագ աճող անգիոսերմերի հետ։ Քանի որ կաուրի պարունակող անտառը այդքան աչքի ընկնող տեսակ է, այն սովորաբար հայտնի է որպես կաուրի անտառ, չնայած կաուրին պարտադիր չէ, որ լինի ամենատարածված ծառը։ Ավելի տաք հյուսիսային կլիմայում կաուրի անտառներն ունեն ավելի մեծ տեսակային հարստություն, քան ավելի հարավում գտնվողները։

Կաուրիները նույնիսկ հանդես են գալիս որպես հիմքային տեսակներ, որոնք փոփոխում են իրենց սաղարթի տակ գտնվող հողը՝ ստեղծելով եզակի բուսական համայնքներ։

## Տաքսոնոմիա
Շոտլանդացի բուսաբան Դեյվիդ Դոնը տեսակը նկարագրել է որպես Դամմարա ավստրալիս։ Ագատիս ցեղի անվանումը ծագում է հունարենից և նշանակում է «փողի գունդ», ինչը վերաբերում է արու կոների ձևին, որոնք հայտնի են նաև բուսաբանական ստրոբիլի անվամբ։ Հատուկ *ավստրալիս* մակդիրը անգլերենում թարգմանվում է որպես «հարավային»,և օգտագործվել է այս տեսակը Ագատիս խմբի մյուս անդամներից տարբերելու համար, որոնք սովորաբար հանդիպում են ավելի հյուսիսային արևադարձային շրջաններում։

## Ստուգաբանություն
Մաորիների լեզվով անունն առաջացել է նախապոլինեզյան «կաուկուլի» անունից, որն օգտագործվում է պոլինեզյան լեզուներում տարբեր մուգ գույնի ծառերի, այդ թվում՝ սամոական սև ծառի կամ Դիոսպիրոս սամոենսիս-ի համար։

## Նկարագրություն
ձախից|մինի|Երիտասարդ ծառի տերևներ։ Ավելի հին ծառերի տերևները սովորաբար անհասանելի են
Երիտասարդ բույսը աճում է ուղիղ վերև և ունի նեղ կոնի տեսք՝ ճյուղերով, որոնք դուրս են գալիս բնի երկայնքով։ Սակայն, երբ այն բարձրանում է, ամենացածր ճյուղերը թափվում են, ինչը խանգարում է որթատունկերի բարձրանալուն։ Հասունանալիս վերին ճյուղերը կազմում են տպավորիչ պսակ, որը առանձնանում է մյուս բոլոր տեղական ծառերի նկատմամբ՝ գերիշխելով անտառի սաղարթի վրա։

Կաուրի ծառի թեփոտվող կեղևը պաշտպանում է այն մակաբույծ բույսերից և կուտակվում է բնի հիմքի շուրջը: Մեծ ծառերի վրա այն կարող է կուտակվել մինչև 2 մետր կամ ավելի բարձրության վրա։ Կաուրիները հաճախ կազմում են փոքր կույտեր կամ բծեր՝ ցրված խառը անտառներում։

Կաուրիի տերևները 3-7 սանտիմետր երկարություն և 1 սանտիմետր լայնություն ունեն, կոշտ և կաշվե կառուցվածքով, առանց միջին կողի։ Դրանք դասավորված են հակադիր զույգերով կամ ցողունի վրա երեքական պտույտներով։ Սերմնային կոները գնդաձև են, 5-7 սանտիմետր տրամագծով և հասունանում են փոշոտումից 18-20 ամիս անց։ Հասունանալուն պես սերմնային կոները քայքայվում են՝ արձակելով թևավոր սերմեր, որոնք այնուհետև տարածվում են քամու միջոցով։ Մեկ ծառը արտադրում է և՛ արական, և՛ իգական սերմնային կոներ։ Սերմերի բեղմնավորումը տեղի է ունենում փոշոտման միջոցով, որը կարող է պայմանավորված լինել նույն կամ մեկ այլ ծառի ծաղկափոշով։

### Չափս
Ագատիս ավստրալիս-ը կարող է հասնել 40-50 մետր  բարձրության և բավականաչափ մեծ բնի տրամագծի, որը կարող է մրցակցել կալիֆոռնիական սեկվոյաների հետ՝ ավելի քան 5 մետր բարձրությամբ։ Ամենամեծ կաուրի ծառերը գետնի մակարդակում այդքան բարձրության կամ հաստության չէին հասնում, բայց իրենց գլանաձև բներում ավելի շատ փայտանյութ էին պարունակում, քան համեմատելի սեկվոյաները՝ կոնաձև ցողուններով։

Ամենամեծ գրանցված նմուշը հայտնի էր որպես «Մեծ Ուրվական» և աճել է Տարարու առվի ակունքի լեռներում, որը թափվում է Հաուրակի ծոց՝ Վայհոու գետի (Թեմզա) գետաբերանից մի փոքր հյուսիս։  Պատմաբան Ալաստեր Իսդեյլը նշում է, որ ծառի տրամագիծը 8.54 մետր  էր, իսկ շրջագիծը՝ 26.83 մետր: Այն այրվել է հրդեհի հետևանքով։

Մերկուրի Բեյի Միլ Քրիքում գտնվող կաուրի ծառը, որը հայտնի է որպես «Անտառների հայր», 1840-ականների սկզբին չափվել է 22 մետր շրջագծով և 24 մետր  երկարությամբ մինչև առաջին ճյուղերը։ Այդ ժամանակահատվածում այն ​​գրանցվել է որպես կայծակի զոհ։

Մեկ այլ հսկայական ծառ՝ Կայրարուն, ուներ 20.1 մետր շրջագիծ և 30.5 մետր երկարությամբ սյունաձև բուն՝ առանց ճյուղերի, որը չափվել է Քրաուն Լենդսի անտառապահ Հենրի Ուիլսոնի կողմից 1860 թվականին։ Այն գտնվում էր Տուտամոե լեռան լանջին՝ Վայպոուա անտառից մոտ 30 կիլոմետր հարավ, Կայհաուի մոտ։ Այն ավերվել է 1880-ական կամ 1890-ական թվականներին, երբ տարածքը ծածկվել էր մի շարք հսկայական հրդեհներով։

Այլ տարածքներում նկատվել են նաև կենդանի կաուրիներից շատ ավելի մեծ այլ ծառեր։ Երբեմն լուրեր են շրջանառվում մինչև 6 մետր բարձրությամբ կոճղերի մասին այնպիսի տարածքներում, ինչպիսին է Թեմզայի մոտ գտնվող Կաուաերանգա հովտի վերևում գտնվող Բիլլիգոութ Թրեքը։Սակայն, սրանց համար բավարար ապացույցներ չկան (օրինակ՝ փաստաթղթավորված չափում կամ մարդու լուսանկար՝ մասշտաբի համար):

Հաշվի առնելով, որ մ.թ. 1000 թվականից առաջ գոյություն ունեցող կաուրի անտառի տարածքի ավելի քան 90 տոկոսը ոչնչացվել է մոտ 1900 թվականին, զարմանալի չէ, որ վերջին գրառումները վերաբերում են ավելի փոքր, բայց դեռևս շատ մեծ ծառերի։ 1970-ականներին արևադարձային փոթորիկների ժամանակ երկու խոշոր կաուրի ընկան։ Դրանցից մեկը Տորոնույն էր՝ Վայպոուա անտառում։ Դրա տրամագիծը ավելի մեծ էր, քան Տանե Մահուտայինը, իսկ մաքուր խոռոչը՝ ավելի մեծ, քան Թե Մատուա Նգահերեինը, և անտառտնտեսության չափումներով այն ամենամեծն էր։ Մեկ այլ ծառ՝ Կոպի անունով, որը գտնվում է Օմահուտա անտառում՝ Հոկիանգա կաուրիի մոտ, երրորդ ամենամեծն էր՝ 56.39 մետր բարձրությամբ և 4.19 մետր տրամագծով։ Այն ընկել է 1973 թվականին։ Շատ հին կաուրիների նման, երկու ծառերն էլ մասամբ խոռոչավոր էին։

## Աճի տեմպ և տարիք
Ընդհանուր առմամբ, ծառի կյանքի ընթացքում աճի տեմպը հակված է աճել, հասնել առավելագույնի, ապա նվազել։1987 թվականի մի ուսումնասիրություն չափել է տարեկան միջին տրամագծի աճը 1.5-4.6 միլիմետր սահմաններում, ընդհանուր միջինը կազմելով 2.3 միլիմետր տարեկան։ Սա համարժեք է միջուկի մեկ սանտիմետրի վրա տարեկան 8.7 օղակի, որը, ինչպես ասում են, աճի տեմպի համար սովորաբար մեջբերվող ցուցանիշի կեսն է։ Նույն ուսումնասիրությունը ցույց է տվել միայն թույլ կապ տարիքի և տրամագծի միջև։ Կաուրիի աճը տնկված և երկրորդային աճման բնական անտառներում վերանայվել և համեմատվել է տեսակի աճի և բերքատվության մոդելների մշակման ընթացքում։ Բույսերի տնկարկված անտառներում աճող կաուրիները մինչև 12 անգամ ավելի ծավալային արտադրողականություն ունեն, քան նույն տարիքի բնական անտառներում աճող կաուրիները։

Նույն 10 սանտիմետր տրամագծով դասի անհատների տարիքը կարող է տարբերվել 300 տարով, և որևէ կոնկրետ վայրում ամենամեծ անհատը հաճախ ամենատարեցը չէ։ Ծառերը սովորաբար կարող են ապրել ավելի քան 600 տարի։ Շատ անհատներ, հավանաբար, գերազանցում են 1000 տարին, բայց չկան համոզիչ ապացույցներ, որ ծառերը կարող են գերազանցել 2000 տարին։ Կենդանի կաուրիներից, փայտե շենքերից և պահպանված ճահճային փայտից վերցված ծառերի օղակների նմուշները համատեղելով՝ ստեղծվել է դենդրոքրոնոլոգիա, որը հասնում է 4500 տարվա վաղեմության, ինչը հարավային կիսագնդում կլիմայի փոփոխության անցյալում ծառերի օղակների ամենաերկար գրանցումն է։ Մոտավորապես 42,000 տարի առաջ թվագրվող 1700-ամյա ճահճային անտառային կաուրիի օղակներում կան մանր մասշտաբի ածխածնային-14 տատանումներ, որոնք կարող են արտացոլել Երկրի վերջին մագնիսական դաշտի փոփոխությունը։

## Արմատային կառուցվածք և հողի փոխազդեցություն
Պոդոկարպների նման, այն սնվում է հողի մակերեսին մոտ գտնվող օրգանական աղբով՝ բարակ արմատային մազիկների միջոցով։ Հողի այս շերտը կազմված է ընկնող տերևներից ու ճյուղերից, ինչպես նաև չոր ծառերից ստացված օրգանական նյութից և անընդհատ քայքայվում է։ Մյուս կողմից, լայնատերև ծառերը, ինչպիսին է մահոն, իրենց սննդարար նյութերի մեծ մասը ստանում են հողի ավելի խորը հանքային շերտից։ Չնայած նրա սնուցող արմատային համակարգը շատ մակերեսային է, այն ունի նաև մի քանի ներքև ուղղված ցցաձև արմատներ, որոնք այն ամուր ամրացնում են հողում: Նման ամուր հիմքը անհրաժեշտ է կաուրիի չափ ծառը փոթորիկների և ցիկլոնների ժամանակ չփլուզվելու համար:

Կաուրիի թողած աղբը շատ ավելի թթվային է, քան ծառերի մեծ մասը, և քայքայվելուն զուգընթաց արտազատվում են նաև թթվային միացություններ։ Արտահոսք կոչվող գործընթացում այս թթվային մոլեկուլները անձրևաջրերի օգնությամբ անցնում են հողի շերտերով և արտազատում կավում կուտակված այլ սննդանյութեր, ինչպիսիք են ազոտը և ֆոսֆորը։ Սա այս կարևոր սննդարար նյութերը անհասանելի է դարձնում մյուս ծառերի համար, քանի որ դրանք լվացվում են ավելի խորը շերտերի մեջ։ Այս գործընթացը հայտնի է որպես պոդսոլիզացիա և փոխում է հողի գույնը՝ այն դարձնելով մուգ մոխրագույն։ Մեկ ծառի դեպքում դրա տակ մնում է լվացված հողի մի տարածք, որը հայտնի է որպես բաժակ պոդսոլ։ Այս արտահոսքի գործընթացը կարևոր է կաուրիի գոյատևման համար, քանի որ այն մրցակցում է այլ տեսակների հետ տարածքի համար։

Կաուրիի տերևների մնացորդները և այլ փտող մասերը շատ ավելի դանդաղ են քայքայվում, քան մյուս տեսակների մեծ մասը։ Բացի թթվայնությունից, բույսը պարունակում է նաև այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են մոմերը և ֆենոլները, մասնավորապես՝ տանինները, որոնք վնասակար են միկրոօրգանիզմների համար։ Սա հանգեցնում է հասուն ծառի հիմքի շուրջ մեծ քանակությամբ աղբի կուտակման, որով սնվում են նրա սեփական արմատները։ Ինչպես բազմամյա բույսերի մեծ մասը, այս սնվող արմատները նույնպես պարունակում են միկորիզա անունով սիմբիոտիկ սունկ, որը մեծացնում է բույսի կողմից սննդանյութերի կլանման արդյունավետությունը: Այս փոխադարձ հարաբերություններում սունկն իր սեփական սննդանյութերը ստանում է արմատներից: Հողի հետ փոխազդեցության մեջ կաուրին, այսպիսով, կարողանում է իր մրցակիցներին զրկել անհրաժեշտ սննդանյութերից և մրցակցել շատ ավելի երիտասարդ տոհմերի հետ:

Կաուրիի վրա գտնվող սնկերը սննդի աղբյուր են Նոր Զելանդիայի ընձուղտ-ջրծաղիկի՝ Լազիորհինքուս բարբիկորնիս-ի թրթուրների համար։ Լ. բարբիկորնիս-ի թրթուրները մինչև երկու տարի թաղվում են ծառի փայտի մեջ։ Այնուհետև Լ. բարբիկորնիս-ը ծառի կեղևից դուրս է գալիս որպես լիովին ձևավորված չափահաս բզեզ։ Այս չափահաս  Լ. բարբիկորնիս-ները ծառերից դուրս են գալիս գարնանը և ամռանը՝ մեկ ամիս առաջ։ Ծառից դուրս գալուց հետո այս չափահաս L. barbicornis-ները ապրում են ընդամենը մի քանի շաբաթ։

## Բաշխում
### Տեղական տարածական բաշխում
[աջից|մինի|Կառուցվել է [Վայպուա անտառում]]
Տեղական տեղագրության առումով կաուրին հեռու է պատահականորեն տարածված լինելուց։ Ինչպես նշվեց վերևում, կաուրին գոյատևելու համար հույսը դնում է իր մրցակիցներին սննդարար նյութերից զրկելու վրա։ Սակայն, մինչ այժմ չքննարկված կարևոր գործոններից մեկը հողի թեքությունն է։ Բլուրների վրա ջուրը հոսում է ներքև ձգողականության ազդեցությամբ՝ իր հետ տանելով հողի մեջ եղած սննդարար նյութերը։ Սա հանգեցնում է թեքության՝ լանջերի գագաթին գտնվող սննդարար նյութերով աղքատ հողից մինչև ներքևում գտնվող սննդարար նյութերով հարուստ հողերը։ Քանի որ արտահոսած սննդարար նյութերը փոխարինվում են վերևից եկող ջրային նիտրատներով և ֆոսֆատներով, կաուրի ծառն ավելի քիչ կարող է զսպել ուժեղ մրցակիցների, ինչպիսիք են ծածկոսպերմները, աճը։ Ի հակադրություն, ավելի բարձր բարձրության վրա լվացման գործընթացը միայն ուժեղանում է։ Վայպուա անտառում սա արտացոլվում է լեռնաշղթաների գագաթներին կաուրիի ավելի մեծ առատությամբ և ցածր բարձրություններում դրա հիմնական մրցակիցների, ինչպիսին է թարաիրին, ավելի մեծ կոնցենտրացիաներով։ Այս օրինաչափությունը հայտնի է որպես խորշային բաժանում և թույլ է տալիս մեկից ավելի տեսակներ զբաղեցնել նույն տարածքը։ Կաուրիի հետ միասին ապրող այս տեսակներից է տավարին՝ լեռնային լայնատերև ծառ, որը սովորաբար հանդիպում է ավելի բարձր լեռներում, որտեղ սննդանյութերի շրջապտույտը բնականաբար դանդաղ է։

### Ավելի լայն բնակավայր, ներառյալ վերջին երկրաբանական ժամանակաշրջանի փոփոխություններ
[մինի|Ագատիս ավստրալիսը [Քրայսթչըրչի բուսաբանական այգում]]
Կաուրին աճում է իր բնական էկոհամակարգում՝ հարավային լայնության 38°-ից հյուսիս։ Դրա ավանդական հարավային սահմանը ձգվում է արևմուտքում գտնվող Կավհիա նավահանգստից մինչև արևելյան Կայմայ լեռնաշղթան։

Այնուամենայնիվ, հասուն կաուրի կարելի է գտնել մինչև հարավ՝ Քրայսթչըրչև Դանիդին,այդ թվում՝ Դանիդինի բուսաբանական այգիներում։

Դրա բաշխումը մեծապես փոխվել է երկրաբանական ժամանակի ընթացքում՝ կլիմայի փոփոխության պատճառով։ Սա ցույց է տրված վերջին Հոլոցենի դարաշրջանում՝ վերջին սառցե դարաշրջանի գագաթնակետից հետո կաուրիների հարավային ուղղությամբ տեղաշարժով։ Այս ընթացքում սառցե շերտերը ծածկել էին աշխարհի մայրցամաքների մեծ մասը, կաուրին կարողացավ գոյատևել միայն մեկուսացված տարածքներում, իսկ նրա հիմնական ապաստանը շատ հեռավոր հյուսիսն էր։ Գիտնականները օգտագործել են ռադիոածխածնային թվագրում՝ ծառի տարածման պատմությունը բացահայտելու համար, չափումների համար օգտագործվել է տորֆային ճահիճներից վերցված կաուրիի կոճղը։ Վերջին ժամանակների ամենացուրտ շրջանը տեղի է ունեցել մոտ 15,000-ից 20,000 տարի առաջ, որի ընթացքում կաուրին, ըստ երևույթին, սահմանափակվել է Կաիտայաից հյուսիս՝ Հյուսիսային կղզու ամենահյուսիսային կետի՝ Հյուսիսային Քեյփի մոտ։

Ծառի նահանջը կարող է օգտագործվել որպես այս ժամանակահատվածում ջերմաստիճանի փոփոխությունների ցուցանիշ: Չնայած ժամանակակից ժամանակներում այն ​​գոյություն չունի, հեռավոր հյուսիսում գտնվող Աուպոուրի թերակղզին կաուրիների համար ապաստան էր, քանի որ հողում առկա էր մեծ քանակությամբ կաուրի խեժ։

Մնում է անհասկանալի՝ կաուրիները վերագաղութացրել են Հյուսիսային կղզին հեռավոր հյուսիսում գտնվող մեկ ապաստարանից, թե՞ մեկուսացված տարածքների ցրված հատվածներից, որոնք կարողացել են գոյատևել կլիմայական պայմաններին հակառակ։ Այն տարածվել է հարավ՝ Վհանգարեյով, անցնելով Դարգավիլից մինչև հարավ՝ Վայկատո, հասնելով իր գագաթնակետին մ.թ.ա. 3000-ից մինչև 2000 թվականը։ Դեպի հարավ շարժման գագաթնակետին այն շարժվում էր տարեկան մինչև 200 մետր (660 ոտնաչափ) արագությամբ։ Դրա հարավային տարածումը համեմատաբար արագ է այնպիսի ծառի համար, որին լիակատար հասունացման համար կարող է մեկ հազարամյակ պահանջվել։

### Վերարտադրություն
Կաուրի ծառերը փոշոտման և սերմերի տարածման համար ապավինում են քամուն, մինչդեռ շատ այլ տեղական ծառերի սերմերը մեծ հեռավորությունների են տեղափոխվում մրգակերների (մրգերով սնվող կենդանիներ), ինչպիսին է կերերուն (տեղական աղավնին): Այնուամենայնիվ, կաուրի ծառերը կարող են սերմեր արտադրել համեմատաբար երիտասարդ տարիքում՝ ընդամենը 50 տարի անց, նախքան սեփական սերունդ ունենալը: Այս հատկանիշը դրանք որոշ չափով նման է ռահվիրա տեսակների, չնայած այն հանգամանքին, որ նրանց երկար կյանքի տևողությունը բնորոշ է K-ընտրված տեսակներին: Լավ պայմաններում, որտեղ ջրի և արևի լույսի հասանելիությունը միջինից բարձր է, 15 սանտիմետրից ավելի տրամագիծը և սերմերի արտադրությունը կարող են տեղի ունենալ 15 տարվա ընթացքում:

## Վերածնունդ և կյանքի պատմություն
[աջից|մինի|Ագատիս ավստրալիս-ի էգ կոն, Օքլենդ, [Նոր Զելանդիա]]
Ճիշտ այնպես, ինչպես կաուրիի խորշը տարբերակվում է հողի հետ փոխազդեցության միջոցով, այն նաև ունի առանձին վերականգնմա «ռազմավարություն»՝ համեմատած լայնատերև հարևանների հետ։ Այս կապը շատ նման է ավելի հարավ գտնվող պոդոկարպ-լայնատերև անտառներին։ Կաուրիները շատ ավելի շատ լույսի կարիք ունեն և վերականգնման համար ավելի մեծ բացվածքներ են պահանջում, քան այնպիսի լայնատերև ծառերը, ինչպիսիք են պուրիրին և կոհեկոհեն, որոնք շատ ավելի լավ են դիմանում ստվերին։Կաուրիից տարբերվող այս լայնատերև տեսակները կարող են վերածնվել այն տարածքներում, որտեղ լույսի ավելի ցածր մակարդակները հասնում են գետնի մակարդակին, օրինակ՝ մեկ ճյուղի ընկնելուց հետո։ Հետևաբար, կաուրի ծառերը պետք է կենդանի մնան բավականաչափ երկար, որպեսզի տեղի ունենա մեծ խանգարում, ինչը նրանց բավարար լույս կտա վերականգնման համար։ Այն տարածքներում, որտեղ մեծ քանակությամբ անտառներ են ոչնչացվում, օրինակ՝ հատումների պատճառով, կաուրիի սածիլները կարողանում են շատ ավելի հեշտությամբ վերականգնվել ոչ միայն արևի լույսի ավելացման, այլև քամու և ցրտահարության նկատմամբ իրենց համեմատաբար ուժեղ դիմադրության շնորհիվ։ Կաուրիները զբաղեցնում են անտառի ծլող շերտը, որտեղ նրանք ենթարկվում են եղանակային պայմանների ազդեցությանը, սակայն հիմնական սաղարթում գերիշխող փոքր ծառերը պաշտպանված են թե՛ վերևում գտնվող ծլող ծառերով, թե՛ միմյանցով։ Բաց տարածքներում առանց պաշտպանության մնալով՝ այս փոքր ծառերը շատ ավելի քիչ են վերականգնվում։

Երբ կա բավականաչափ ուժեղ խանգարում, որը նպաստում է դրանց վերածննդին, կաուրի ծառերը զանգվածաբար վերածնվում են՝ յուրաքանչյուր խանգարումից հետո առաջացնելով նման տարիքի ծառերի սերունդ։ Կաուրիի տարածվածությունը թույլ է տալիս հետազոտողներին եզրակացնել, թե երբ և որտեղ են տեղի ունեցել խանգարումները, և որքան մեծ կարող են լինել դրանք։ Կաուրիի առատ առկայությունը կարող է ցույց տալ, որ տարածքը հակված է խանգարումների։ Կաուրիի սածիլները դեռ կարող են աճել ցածր լուսավորությամբ տարածքներում, սակայն նման սածիլների մահացության մակարդակը մեծանում է, իսկ ինքնամաքրմանը դիմակայող և սածիլների փուլին աճող սածիլները, որպես կանոն, հանդիպում են ավելի բարձր լուսավորությամբ միջավայրերում։

Ավելի քիչ խանգարման ժամանակահատվածներում կաուրին հակված է զիջել դիրքերը լայնատերև մրցակիցներին, որոնք ավելի լավ են տանում ստվերոտ միջավայրերը։ Խանգարումների լիակատար բացակայության դեպքում կաուրին հակված է դառնալու հազվագյուտ, քանի որ այն բացառվում է իր մրցակիցների կողմից։ Կաուրիի կենսազանգվածը հակված է նվազելու նման ժամանակահատվածներում, քանի որ ավելի շատ կենսազանգված է կենտրոնանում անգիոսերմ տեսակների մոտ, ինչպիսին է տովաին։ Կաուրի ծառերը նաև հակված են ավելի պատահականորեն բաշխվել տարիքի առումով, ընդ որում՝ յուրաքանչյուր ծառ մահանում է տարբեր ժամանակահատվածներում, իսկ վերականգնման բացթողումները դառնում են հազվադեպ և պարբերական։ Հազարավոր տարիների ընթացքում այս տարբեր վերականգնման ռազմավարությունները ստեղծում են պարանի քաշքշուկի էֆեկտ, որի դեպքում կաուրին նահանջում է լեռան գագաթը հանգստության ժամանակահատվածներում, ապա կարճ ժամանակով գրավում է ցածրադիր տարածքները զանգվածային անկարգությունների ժամանակ։Չնայած նման միտումները հնարավոր չէ դիտարկել մարդու կյանքի ընթացքում, տարածվածության ներկայիս օրինաչափությունների, փորձարարական պայմաններում տեսակների վարքագծի և ծաղկափոշու նստվածքների ուսումնասիրության ուսումնասիրությունները օգնել են լույս սփռել կաուրիի կյանքի պատմության վրա։

Կաուրիի սերմերը սովորաբար կարելի է հավաքել հասուն կոներից մարտի վերջին: Կոնի յուրաքանչյուր թեփուկ պարունակում է մոտավորապես 5x8 միլիմետր չափի մեկ թևավոր սերմ, որը ամրացված է բարակ թևին, որը, հնարավոր է, կրկին կիսով չափ մեծ է: Կոնը լիովին բացվում և ցրվում է աճեցնելուց հետո ընդամենը երկու-երեք օրվա ընթացքում:

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կաուրիները զարգացնում են արմատային պատվաստներ, որոնց միջոցով նրանք ջուրն ու սննդանյութերը կիսում են նույն տեսակի հարևանների հետ։

## Էթնոբուսաբանություն
### Անտառահատում
[աջից|մինի|Սիամական կաուրին աճում է [Կորոմանդել թերակղզում։]]
Մոտ 1820 թվականին սկսված և մեկ դար շարունակված ինտենսիվ անտառահատումները զգալիորեն նվազեցրել են կաուրի ծառերի քանակը։ Ենթադրվում է, որ մինչև 1840 թվականը Հյուսիսային Նոր Զելանդիայի կաուրի անտառները զբաղեցնում էին առնվազն 12,000 կիլոմետր քառակուսի տարածք: Բրիտանական թագավորական նավատորմը չորս նավ ուղարկեց՝ HMS Coromandel (1821), HMS Dromedary (1821), (1840) և HMS Tortoise (1841)՝ կաուրի փայտից պատրաստված սպաթներ հավաքելու համար։

1900 թվականին սկզբնական կաուրիների գոյատևել էր 10 տոկոսից պակասը։ 1950-ական թվականներին այս տարածքը նվազել էր մինչև մոտ 1400 կիլոմետր քարակուսի 47 անտառներում, որոնք զրկվել էին իրենց լավագույն կաուրիներից։ Հաշվարկվում է, որ այսօր չհատված անտառի 4 տոկոսը մնացել է փոքր տարածքներում։

Հաշվարկների համաձայն՝ փայտանյութի մոտ կեսը պատահաբար կամ դիտավորյալ այրվել է։ Մնացածի կեսից ավելին արտահանվել է Ավստրալիա, Մեծ Բրիտանիա և այլ երկրներ, իսկ մնացածը օգտագործվել է տեղական մակարդակով՝ տներ և նավեր կառուցելու համար։ Փայտանյութի մեծ մասը վաճառվել է միայն աշխատավարձն ու ծախսերը հոգալու համար բավարար եկամտով։ 1871-ից 1895 թվականներին անդորրագրերը ցույց են տալիս մոտ 8 շիլինգի փոխարժեք (մոտ 20 նորզելանդական դոլար 2003 թվականին) 100 մակերեսային ոտնաչափի համար։

Կառավարությունը շարունակում էր կաուրի անտառների մեծ տարածքներ վաճառել սղոցագործներին, ովքեր առանց որևէ սահմանափակման ձեռնարկում էին ամենաարդյունավետ և տնտեսող քայլերը փայտանյութը ապահովելու համար, ինչը հանգեցրեց մեծ քանակությամբ վատնումների և ոչնչացման։ 1908 թվականին կայացած աճուրդի ժամանակ ավելի քան 5000 կանգնած կաուրի ծառեր, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում էր մոտ 20,000,000 մակերեսային ոտնաչափ, վաճառվեցին մեկ ծառի համար 2 ֆունտից պակաս գնով (2 հատը 1908 թվականին համարժեք է մոտ 100 նորզելանդական դոլարի 2003 թվականին)։ Ասում են, որ 1890 թվականին կանգնած փայտանյութի վրա վճարվող հոնորարը որոշ դեպքերում նվազել է մինչև երկու պենս (0.45 նորզելանդական դոլար 2003 թվականին) յուրաքանչյուր 100 մակերեսային ոտնաչափի (8 պենս/մ3) համար, չնայած այն կտրելու և ջրաղացներ տեղափոխելու ծախսերը սովորաբար մեծ էին, քանի որ դրանք գտնվում էին դժվարին տեղանքով։

Անցյալ դարում կաուրիի հատման վերաբերյալ, հավանաբար, ամենավիճահարույց որոշումը 1960-ականների վերջին Ազգային կառավարության կողմից Վարավարա պետական ​​անտառում (Հոկիանգայից հյուսիս) մաքուր անտառահատումներ սկսելն էր։ Սա ազգային բողոքի ալիք բարձրացրեց, քանի որ այս անտառը պարունակում է կաուրիի երկրորդ ամենամեծ ծավալը՝ Վայպուա անտառից հետո, և մինչև այդ ժամանակը գործնականում չի հատվել (Ադամս, 1980)։ Ծրագիրը նաև ենթադրում էր զգալի ծախսեր, որոնք պահանջում էին երկար ճանապարհ՝ բարձր սարահարթով դեպի պահպանվող տարածքի սիրտը տանելու համար։ Քանի որ կաուրիի ծառատեսակները խիտ էին, տուժած սարահարթի տարածքում էկոլոգիական ոչնչացումը (մոտավորապես անտառի մեկ հինգերորդ մասը մակերեսով և փայտանյութի մեկ քառորդ մասը ծավալով) գրեթե ավարտված էր (1990-ականների սկզբի դրությամբ տուժած տարածքի մեծ մասը պարունակում էր տեղական խոտաբույսերի խիտ ծածկույթ՝ կաուրիի քիչ կամ ընդհանրապես չվերականգնմամբ)։ Անտառահատումները դադարեցվեցին 1972 թվականի Լեյբորիստական ​​կառավարության կողմից տրված նախընտրական խոստման կատարման ի կատարումն։ Երբ Ազգային կուսակցությունը վերընտրվեց 1975 թվականին, Վարավարայում կաուրիի անտառահատման արգելքը մնաց ուժի մեջ, բայց շուտով այն փոխարինվեց Հյուսիսային կղզու կենտրոնում հսկա տոտարայի և այլ պոդոկարպների անտառահատմանը խրախուսող քաղաքականությամբ։ Վարավարայի շուրջ բարձրացված աղաղակը կարևոր քայլ էր Նոր Զելանդիայի կառավարությանը պատկանող անտառներում մնացած կուսական կաուրի-պոդոկարպ անտառի փոքր տոկոսի իրավական պաշտպանության ուղղությամբ։

## Մաորիների ավանդույթներ
Թե թայ տոկերաու մաորիների որոշ ավանդույթներ տեսնում են կաուրի ծառերը որպես անտառի աստծո Տանե Մահուտայի ​​ոտքերը, որոնք իրարից հեռու են պահում երկինքն ու երկիրը։ Այլ ավանդական պատմություններ կաուրիին և կաշալոտ կետերին նկարագրում են որպես քույր-եղբայրներ, երկուսն էլ Տանե Մահուտայի ​​երեխաներ, որոնցից մեկը որոշել է մնալ ցամաքում, իսկ մյուսը՝ լողալ օվկիանոսներում։

## Օգտագործումներ
[աջից|մինի|Կաուրիի մաստակը Կաուրիի թանգարանում, [Նորդենդ|Նորթլենդ, Նոր Զելանդիա]]
Կաուրի փայտը ավանդաբար օգտագործվել է մաորիների կողմից մեծածավալ վակա ստեղծելու համար, որտեղ գերանների չափսերի շնորհիվ կարող էին տեղավորվել հարյուրավոր մարդիկ։

Չնայած այսօր դրա օգտագործումը շատ ավելի սահմանափակ է, անցյալում կաուրիի փայտանյութի չափսերն ու ամրությունը այն դարձրել էին շինարարության և նավաշինության համար տարածված փայտանյութ, մասնավորապես՝ առագաստանավերի կայմերի համար՝ զուգահեռ հյուսվածքի և բարձրության մեծ մասում ճյուղերի բացակայության պատճառով։ Կաուրիի սաղարթի և կոճղի փայտը շատ էր գնահատվում իր գեղեցկության համար և պահանջված էր դեկորատիվ փայտե վահանակների, ինչպես նաև բարձրակարգ կահույքի համար։ Չնայած այդքան էլ բարձր գնահատված չէր, կաուրիի բնի փայտի բաց գույնը այն նաև հարմար էր դարձնում ավելի գործնական կահույքի կառուցման, ինչպես նաև ջրամբարների, տակառների, կամուրջների կառուցման նյութերի, ցանկապատերի, մետաղական կռունկների համար կաղապարների, տեքստիլ արդյունաբերության համար մեծ գլանների, երկաթուղային քնակների և հանքերի ու թունելների համար խաչաձև ամրակների արտադրության համար։ Կաուրիի փայտանյութը այնքան տարածված էր վաղ եվրոպական բնակավայրերում, որ Ֆերդինանդ ֆոն Հոխշտետտերը, 1859 թվականին Օքլենդ այցելելիս, գնահատել է, որ գրեթե բոլոր շենքերը, բացառությամբ քարից կառուցվածների, կառուցվել են կաուրիի փայտանյութից։

19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին կաուրիի խեժը (կիսաբրածո կաուրիի խեժ) արժեքավոր ապրանք էր, մասնավորապես լաքի համար, ինչը խթանեց խեժի փորող արդյունաբերության զարգացումը։

Այսօր կաուրին համարվում է երկարաժամկետ ածխածնի կլանիչ։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ հասուն կաուրի անտառի կենդանի վերգետնյա կենսազանգվածում և մեռած կենսազանգվածում ածխածնի ընդհանուր պարունակության գնահատականները երկրորդ ամենաբարձրն են աշխարհում գրանցված ցանկացած անտառային տեսակի համեմատ։ Ածխածնի ընդհանուր կլանումը, ըստ գնահատականների, կազմում է մոտ 1000 տոննա մեկ հեկտարի համար: Այս առումով կաուրիին գերազանցում է միայն հասուն էվկալիպտի ռեգնանս անտառը, և այն շատ ավելի բարձր է, քան մինչ այժմ գրանցված ցանկացած արևադարձային կամ բորեալ անտառի տեսակ։ Նաև ենթադրվում է, որ ածխածնի կլանման գործընթացը չի հասնում հավասարակշռության, ինչը, զուգորդված ուղղակի պահպանման անհրաժեշտության բացակայության հետ, կաուրի անտառները դարձնում է կարճատև անտառտնտեսության տարբերակների, ինչպիսին Ճառագայթային սոճի-ն, պոտենցիալ գրավիչ այլընտրանք։

### Փայտանյութ
; Տեխնիկական բնութագրեր

* Չորացրած փայտի խոնավության պարունակությունը՝ 12%
* Փայտի խտությունը՝ 560 կգ/մ³
* Ձգման ամրություն՝ 88 ՄՊա
* Առաձգականության մոդուլ՝ 9.1 ԳՊա
* Հատված կաուրիի փայտանյութը 12 տոկոս խոնավության պարունակությամբ չորանալուց հետո, շոշափողական կծկումը կազմում է 4.1 տոկոս, իսկ ճառագայթային կծկումը՝ 2.3 տոկոս։

Կաուրին համարվում է առաջնակարգ փայտանյութ։ Ավելի սպիտակ հյութափայտը, որպես կանոն, մի փոքր ավելի թեթև է։ Կաուրին այդքան էլ դիմացկուն չէ փտման նկատմամբ և նավաշինության մեջ օգտագործելիս այն պետք է պաշտպանված լինի տարերքներից ներկով, լաքով կամ էպօքսիդային խեժով՝ փտումից խուսափելու համար: Նավաշինարարների շրջանում դրա ժողովրդականությունը պայմանավորված է իր շատ երկար, թափանցիկ երկարությամբ, համեմատաբար թեթև քաշով և յուղով կամ լաքապատմամբ գեղեցիկ փայլով: Կաուրի փայտը հեշտությամբ հարթեցնում և սղոցում է: Դրա փայտը շատ լավ է պահում պտուտակներն ու մեխերը և հեշտությամբ չի ճաքում, չի ճաքում կամ չի ծռվում: Կաուրի փայտը տարիքի հետ մգանում է՝ ստանալով ավելի հարուստ ոսկեգույն շագանակագույն գույն: Այժմ շատ քիչ նորզելանդական կաուրի է վաճառվում, և Նոր Զելանդիայում ամենատարածված կաուրին Ֆիջիի կաուրին է, որը շատ նման է արտաքինով, բայց ավելի թեթև է քաշով:

### Ճահճային կաուրի
Նախապատմական կաուրի անտառները պահպանվել են ջրհեղեղված հողերում՝ որպես ճահճային կաուրիներ։Կաուրիների զգալի քանակություն թաղված է աղուտներում՝ հին բնական փոփոխությունների, ինչպիսիք են հրաբխային ժայթքումները, ծովի մակարդակի փոփոխությունները և ջրհեղեղները, արդյունքում։Այդպիսի ծառերի տարիքը ռադիոածխածնային մեթոդով թվագրվել է 50,000 տարի կամ ավելի վաղ։ Ծառերի կեղևը և սերմնային կոները հաճախ գոյատևում են բնի հետ միասին, չնայած փորելիս և օդին ենթարկվելիս այս մասերը արագորեն քայքայվում են։ Թաղված փայտի որակը տարբեր է։ Որոշները լավ վիճակում են, համեմատելի նոր հատված կաուրիի հետ, չնայած հաճախ ավելի բաց գույնի են։ Գույնը կարելի է բարելավել բնական փայտի ներկերի օգտագործմամբ՝ հյուսվածքի մանրամասները ընդգծելու համար: Չորացնելուց հետո նման հին կաուրին կարող է օգտագործվել կահույքի համար, բայց ոչ շինարարության համար:

### Պահպանություն
աջից|մինի|Տանե Մահուտա («Անտառի տիրակալ»)
Նոր Զելանդիայում կաուրի անտառի փոքր մնացած հատվածները պահպանվել են այն տարածքներում, որոնք մաորիների կողմից չեն այրվել և չափազանց անհասանելի էին եվրոպացի անտառահատների համար։ Հասուն կաուրի անտառի ամենամեծ տարածքը Նորթլենդում գտնվող Վայպոուա անտառն է: Հասուն և վերականգնվող կաուրի կարելի է գտնել նաև այլ ազգային և տարածաշրջանային պարկերում, ինչպիսիք են Նորթլենդի Պուկետի և Օմահուտա անտառները, Օքլենդի մոտ գտնվող Վայթակարե լեռնաշղթաները և Կորոմանդել անտառային պարկը Կորոմանդել թերակղզում։

Վայպուա անտառի կարևորությունն այն էր, որ այն միակ կաուրի անտառն է, որը պահպանել է իր նախկին կուսական վիճակը, և որ այն բավականաչափ ընդարձակ էր՝ մշտական ​​​​գոյատևման բավարար խոստում տալու համար։ 1952 թվականի հուլիսի 2-ին Վայպուայի ավելի քան 80 կիլոմետր քառակուսի տարածքը հայտարարվեց անտառային արգելավայր՝ կառավարությանն ուղղված միջնորդությունից հետո։ Կենդանաբան Ուիլյամ Ռոյ ՄաքԳրեգորը այս շարժման շարժիչ ուժերից մեկն էր՝ գրելով 80 էջանոց նկարազարդ գրքույկ այս թեմայով, որը դարձավ պահպանության արդյունավետ մանիֆեստ։ Վայպուա անտառը, հյուսիսում գտնվող Վարավարայի հետ միասին, պարունակում է Նոր Զելանդիայի մնացած կաուրիի երեք քառորդը: Կորոմանդել թերակղզու Կաուրի պուրակը կաուրիի մնացած կլաստեր ունեցող մեկ այլ տարածք է և ներառում է սիամական կաուրիները՝ երկու ծառեր, որոնք ունեն միացված ստորին բուն:

1921 թվականին բարեգործ կորնուոլցի Ջեյմս Տրաունսոնը 40,000 ֆունտ ստեռլինգով կառավարությանը վաճառեց մի քանի ակր թագավորական հողատարածքին հարող մեծ տարածք, որտեղ, ըստ լուրերի, աճում էին առնվազն 4000 կաուրի ծառեր։ Ժամանակ առ ժամանակ Տրաունսոնը նվիրաբերում էր լրացուցիչ հողատարածքներ, մինչև որ այն, ինչը հայտնի է որպես Տրաունսոնի այգի, կազմեց ընդհանուր առմամբ 4 կիլոմետր քարակուսի (1.5 քառ. մղոն)։

Ամենահայտնի նմուշներն են Տանե Մահութան և Թե Մատուա Նգահերեն Վայպուա անտառում։ Այս երկու ծառերը դարձել են զբոսաշրջային տեսարժան վայրեր իրենց չափսերի և մատչելիության շնորհիվ։ Տանե Մահուտան, որը կոչվել է մաորի անտառային աստծո անունով, ամենամեծ գոյություն ունեցող կաուրին է՝ 13.77 մետր, բնի բարձրություն՝ 17.68 մետր, ընդհանուր բարձրություն՝ 51.2 մետր և գագաթը ներառյալ ընդհանուր ծավալ՝ 516.7 խորանարդ մետր։ Տե Մատուա Նգահերեն, որը նշանակում է «Անտառի հայր», ավելի փոքր է, բայց ավելի գեր, քան Տանե Մահուտան՝ 16.41 մ շրջագծով։ Կարևոր նշում. վերը նշված բոլոր չափումները կատարվել են 1971 թվականին։

## Կաուրի ծառի մահացու հիվանդություն
[աջից|մինի|Կինը լվանում է կոշիկները՝ [Վայպուա անտառ|Վայպուա անտառում կաուրի դիբեքի հիվանդության տարածումը նվազեցնելու համար:]]
Կաուրիի չորացում դիտվել է Վայթակարե լեռնաշղթաներում՝ Ֆիտոֆտորա ցինամոմի-ի պատճառով 1950-ական թվականներին, *կրկին Գրեյթ Բարերի կղզում 1972 թվականին կապված էր մեկ այլ պաթոգենի՝ Ֆիտոֆտորա ագաթիդիցիդա-ի հետ* և հետագայում տարածվեց մայրցամաքի կաուրի անտառում։ Հիվանդությունը, որը հայտնի է որպես կաուրիի մեռնում կամ կաուրիի օձիքի փտում, ենթադրվում է, որ ավելի քան 300 տարեկան է և առաջացնում է տերևների դեղնացում, սաղարթի նոսրացում, ճյուղերի չորացում, խեժ արտանետող վնասվածքներ և ծառերի մահ։

Ֆիտոֆտորա ագաթիդիցիդա-ն որպես նոր տեսակ նույնականացվել է 2008 թվականի ապրիլին: Դրա ամենամոտ հայտնի ազգականը Ֆիտոֆտորա կացուրաե-ն է։ Ենթադրվում է, որ հարուցիչը տարածվում է մարդկանց կոշիկների կամ կաթնասունների, մասնավորապես՝ վայրի խոզերի միջոցով։ Հիվանդության դեմ պայքարի համար ստեղծվել է համատեղ արձագանքման խումբ։ Թիմի կազմում են MAF կենսաբանական անվտանգություն-ն, Բնապահպանության վարչությունը, Օքլենդի և Նորթլենդի տարածաշրջանային խորհուրդները, Վայկատոյի տարածաշրջանային խորհուրդը և Պլենթիի ծովածոցի տարածաշրջանային խորհուրդը։ Թիմը պատասխանատու է ռիսկի գնահատման, տարածումը սահմանափակելու մեթոդների և դրանց իրագործելիության որոշման, ավելի շատ տեղեկատվություն հավաքելու (օրինակ՝ որքան տարածված է) և համակարգված արձագանքի ապահովման համար։. Բնապահպանության նախարարությունը հրապարակել է հիվանդության տարածումը կանխելու ուղեցույցներ, այդ թվում՝ պահպանել սահմանված արահետները, մաքրել կոշիկները կաուրիի անտառային տարածքներ մտնելուց առաջ և հետո, ինչպես նաև հեռու մնալ կաուրիի արմատներից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* ''Agathis australis'' description The Gymnosperm Database
* ''Agathis australis'' collection at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa
* ''Kauri forest'' in Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand
* Kauri at the New Zealand Department of Conservation
* Keep Kauri Standing - Kauri dieback information
* Kauri Gum  entry from the 1966 Encyclopaedia of New Zealand
* Masters thesis on growth and yield of NZ kauri

Կատեգորիա:ԲՊՄՄ կարմիր ցանկի քիչ մտահոգող տեսակներ
Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Չվտանգված տեսակներ