open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պաբլո Սարասատե

**Պաբլո Մարտին Մելիտոն Սարասատե** (), իսպանացի ջութակահար և կոմպոզիտոր։

## Կենսագրություն
Սովորել է Փարիզի կոնսերվատորիայում ջութակահար Ալարի մոտ։ Համերգներ է տվել մանուկ հասակից, 1860-ական թվականների սկզբից՝ աշխարհի տարբեր երկրներում, այդ թվում՝ Ռուսաստանում (առաջին անգամ 1876 թվականին)։ Սարասատեն աշխարհի խոշորագույն վիրտուոզ-ջութակահարներից է, նրա կատարումն աչքի է ընկել տեխնիկայի բացառիկ թեթևությամբ, երգայնությամբ, նրբագեղությամբ։ Իր ժամանակակից կոմպոզիտորների ջութակի երկերի պրոպագանդողներից էր․ դրանցից շատերը գրված են հատուկ Սարասատեի համար և նվիրված են նրան (Լալոյի «Իսպանական սիմֆոնիա», Սեն-Սանսի «Ինտրոդուկցիա և ռոնդո կապրիչչիոզո», 3-րդ կոնցերտ)։ Ջութակի համար բազմաթիվ պիեսների հեղինակ է («Գնչուական մեղեդիներ», «Իսպանական պարեր» և այլն)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իսպանացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իսպանացի ջութակահարներ
Կատեգորիա:Ջութակահարներ
Նիկոլայ Վելյամինով

**Նիկոլայ Ալեքսանդրի Վելյամինով** (, ), ռուս բժիշկ, վիրաբույժ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
1877 թվականին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1894 թվականից եղել է ռազմաբժշկական ակադեմիայի վիրաբուժական կլինիկայի պրոֆեսոր (1910-1912 թվականներին՝ նույն ակադեմիայի պետ)։ Ռուսաստանում առաջինն է կիրառել լուսաբուժությունը, զբաղվել է այդ մեթոդի գիտական մշակմամբ։ Ուսումնասիրել է ներզատիչ գեղձերի ախտաբանությունը։ Նկարագրել է հոդերի հիվանդության նոր ձև՝ թիրեոտոքսիկ բազմահոդաբորբը։ 1885 թվականից Ռուսաստանում հրատարակել է «Խիրուրգիչեսկի վեստնիկ» ամսագիրը։ Պետերբուրգում կազմակերպել է շտապ բժշկական օգնության առաջին կայանը, փորձաքննության բյուրո բանվորների համար։ Աշխատել է նաև Կարմիր խաչի կազմակերպություններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս բժիշկներ
Կատեգորիա:Ռուս հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս վիրաբույժներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
Իվան Վիշնեգրադսկի

**Իվան Ալեքսեևիչ Վիշնեգրադսկի** (, ), ռուս գիտնական և պետական գործիչ, ավտոմատ կարգավորման տեսության հիմնադիրներից։ Պետերբուրգի ԳԱ պատվավոր անդամ (1888)։ 1887-1892 թվականներին եղել է Ռուսաստանի ֆինանսների նախարար։

1843-1845 թվականներին սովորել է Տվերի հոգևոր սեմինարիայում։ Ավարտել է Պետերբուրգի գլխավոր մանկավարժական ինստիտուտը (1851)։ 1862 թվականից Պետերբուրգի տեխնոլոգիական ինստիտուտի մեխանիկայի, 1865 թվականից Միխայլովյան հրետանային ակադեմիայի գործնական մեխանիկայի պրոֆեսոր։ 1875 թվականից Պետերբուրգի տեխնոլոգիական ինստիտուտի տնօրեն։ Վիշնեգրադսկին նախագծել է պրիզմայաձև վառոդ պատրաստելու ավտոմատ մամլիչ, ամբարձիչ մեքենաներ, նյութեր փորձարկելու մամլիչ, բեռների մեխանիկական փոխաբեռնիչ (ծովային նավահանգիստների համար), տվել ուղղակի Ի․ Ա․ Վիշնեգրադսկի Ա․ Ա․ Վիշնևսկի գործողության կարգավորիչների հաշվարկի մեթոդը։ Ձևակերպել է կարգավորման համակարգի կայունության պայմանը (Վիշնեգրադսկիի հայտանիշ)։ Վիշնեգրադսկին առաջինն է գործնականում ներդրել կարգավորման համակարգի պարամետրերի հարթության՝ կայունության տիրույթների գրաֆիկական բաժանման և անցումային պրոցեսի որակի հետազոտման մեթոդները, որոնք ընկած են կարգավորման ժամանակակից տեսության հիմքում։ 70-ական թվականների 2-րդ կեսից Վիշնեգրադսկին հեռացել է գիտական ու մանկավարժական գործունեությունից և ակտիվ մասնակցություն ունեցել մասնավոր կապիտալիստական ընկերությունների աշխատանքներին։ 1888-1892 թվականներին Վիշնեգրադսկի եղել է ֆինանսների մինիստր։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Ռուս քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Ռուս ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Սուրբ Ստանիսլավի 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրության քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Վերջին լուր (թերթ)

**«Վերջին լուր»**, քաղաքական անկախ օրաթերթ (երեկոյան)։ Լույս է տեսել 1914-30 թվականին, Կոստանդնուպոլսում։ Խմբագիրներ՝ Վահան Թոշիկյան, Ա. Գալփակճյան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին տպագրել է տեղեկություններ ռազմաճակատներից, լուրեր պատերազմող կողմերի և Թուրքիայի ներքին ու արտաքին քաղաքականության մասին։
աջից|մինի|«Վերջին լուրի» խմբագրական մարմինը
1910-ական թվականի վերջերից լայնորեն լուսաբանել է պոլսահայ կյանքը, ազգագրական պատմության հետ կապված հարցեր, տպագրել Մեծ եղեռնը վերապրած հայ մտավորականների հուշեր։ Դատապարտել է հայկական կուսակցությունների և գործիչների ենթադրյալ երկպառակությունները։ Թերթը տեղ է հատկացրել նաև բանասիրական-գրաքննադատական հոդվածների։ Աշխատակցել են Երվանդ Օտյանը, Լևոն Բաշալյանը, Ալփասլանը (Ալ․ Փանոսյան), Հակոբ Տեր-Հակոբյանը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական օրաթերթեր
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության հայկական թերթեր
Հուգո Վինկլեր

**Հուգո Վինկլեր** (), գերմանացի ասուրագետ և հնագետ։ Գերմանիայի առաջավորասիական ընկերության հիմնադիրը։ Վինկլերը ուսումնասիրել ու հրատարակել է սեպագիր շատ բնագրեր (Թել-էլ-Ամառնայի դիվանագիտական նամակները, Սարգոն II-ի տարեգրությունները և այլն)։ Բողազքյոյի 1906- 1907 թվականների պեղումների ժամանակ բացել է խեթական մայրաքաղաք Խաթուշաշի (Հատտուսա) պալատներն ու ամրությունները և խեթական թագավորների դիվանը։ Վինկլերի պատմական հայացքները ծայրահեղ իդեալիստական և սուբյեկտիվ են։ Ֆ. Դելիչի հետ Վինկլերը եղել է արևելագիտության մեջ համաբաբելոնականության ուղղության հիմնադիրը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գերմանացի հնագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ասորագետներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մարդաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Գերմանացի արևելագետներ
Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ
Վեցիկ Վարդապետ

**Վեցիկ Վարդապետ** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), միջնադարյան հայ ճարտարապետ։ 13-րդ դարի առաջին քառորդին կառուցել է Կեչառիսի վանքի Կաթողիկե եկեղեցին։ Շինարարության ավարտից շատ չանցած Վեցիկ Վարդապետը երիտասարդ տարիքում մահացել է։ Թաղված է Կեչառիսի վանքի Սուրբ Գրիրգոր Լուսավորիչ տաճարի արևելյան պատի մոտ։
## Արձանագրություններ
Վեցիկ Վարդապետ քարգործը (արձանագրություններում նաև նշվում է այս երկու անվանումներով) միջնադարյան Հայաստանի այն սակավաթիվ ճարտարապետներից է, որի գերեզմանի վրա վանքի տարածքում հուշարձան-կոթող է կանգնեցվել։ Այն կերտել են Վեցիկ Վարդապետի ճարտարապետ եղբայրներ Պետրոսը, Հովհաննեսը, Ազարիան (Նոր Վարագա վանքի Անապատ եկեղեցու հեղինակները)։

19092021, Վանական Համալիր Կեչառիս 01.jpg| Վեցիկի կառուցած Կաթողիկե եկեղեցին
Վանական Համալիր Կեչառիս, գերեզմանատուն 17.jpg|Վեցիկ ճարտարապետի խաչքարը
Վանական Համալիր Կեչառիս, գերեզմանատուն 13.jpg |Ճարտարապետ Վեցիկի մահարձանը Կեչառիսում
Kecharis01.jpg|Կեչառիսի վանական համալիր


Կատեգորիա:Հայ ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Հայ առաքելական վարդապետներ
Վինձոր

**Վինձոր** (պաշտոնական New Windsor), քաղաք Մեծ Բրիտանիայում, Բերքշիր կոմսությունում, Թեմզա գետի վրա, Լոնդոնից 37 կմ արևմուտք, 31 հզ բնակչությամբ (2021 թվական)։ Վինձորը անգլիական թագավորների գլխավոր ամառային նստավայրն է։ Թագավորական դղյակը հիմնադրել է Վիլհելմ նվաճողը XI դարի վերջին․ երկու բակով, կենտրոնում «շրջանաձև աշտարակով» (մոտ 1272), հյուսիս-արևելքում պալատով (1377) և հինավուրց պուրակով (հիմնականում՝ XVII—XVIII դարեր) անսամբլը XIII —XIX դարերի վերակառուցումների արդյունք է․ հովհարաձև թաղերով Սենտ Ջորջ կապելլան (1474—1528 թվականներ) անգլիական ուշ գոթիկայի գլուխգործոցներից է։ Դղյակում պահվում է նկարների, գծագրերի, գոբելենների, զենքի չափազանց հարուստ հավաքածու։

Կատեգորիա:Մեծ Բրիտանիայի քաղաքներ
Ձագիկավան

**Ձագիկավան** (նախկին անվանումը՝ *Մուսալլամ*), գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզի Կապանի տարածաշրջանում, Ողջի գետի աջ ափին, Քաջարան քաղաքից մոտ 7 կմ հյուսիս-արևելք։

*Մուսալլամ* անվան տակ ընդգրկված է եղել Ցարական Ռուսաստանի Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառում։ Խորհրդային տարիներին մասն է կազմել Հայկական ԽՍՀ Զանգեզուրի գավառի, իսկ 1930 թվականից՝ Կապանի շրջանի։ 1995 թվականից մտնում է Հայաստանի Սյունիքի մարզի մեջ։ Վերանվանվել է **Ձագիկավան** 2017 թ․ հուլիսին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Ձագիկավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 57, առկա բնակչությունը՝ 40 մարդ։ Մինչև 1989 թ. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով։

Ձագիկավանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կա XI-XIII դարերի կիսավեր եկեղեցի և գերեզմանոց։

## Տես նաև
* Ձագիկավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի գյուղեր
Վերլուծություն

**Վերլուծություն՝** անալիզ, ճանաչողության հնար՝ օբյեկտի տարրերի (մասերի, կողմերի, հատկությունների, հարաբերությունների, ինչպես նաև տեսակների) մտովի առանձնացումը։ Հակադիր է համադրությանը, որի (և մյուս հնարների) հետ օրգանապես կապված է ճանաչողության պրոցեսում։ Բուն գիտական մտածողության մեջ Վերլուծության օբյեկտի մտովի տարրաբաժանումն է՝ տարրերի հարաբերության որոշմամբ, տարբեր առումներով դրանց գնահատմամբ հանդերձ, որով Վերլուծությունը դառնում է ճանաչողության արդյունավետ հնար։ Վերլուծությանը հաջորդում է օբյեկտի, որպես ամբողջության, նախնական ըմբռնմանը և նշանակում է ճանաչողության հետագա խորացում, որակապես նոր աստիճան օբյեկտի էության բացահայտման մեջ։ Վերլուծության է ենթարկվում ինչպես եզակի օբյեկտը (ասենք՝ Հովհաննես Թումանյանի «Անուշ» պոեմը), այնպես էլ ընդհանուրը (ասենք՝ պոեմը որպես գրական ժանր)։ Գործնականում, մանավանդ ուսուցողական նկատառումով, առավել հաճախ ընդհանուրի վերլուծություն տրվում է եզակի, որպես օրինակի, նմուշի վերլուծության միջոցով։ Վերլուծական կարողությունը ձևավորվում է հասարակական-աշխատանքային գործունեության, աշխարհի պրակտիկ յուրացման ընթացքում, առարկաների փաստական, ֆիզիկական մասնաբաժանման հիման վրա՝ չհանգելով հանդերձ վերջինիս։ Ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության և այլ բնագավառներում գիտափորձի ժամանակ օբյեկտի փաստական մասնաբաժանումը (օրինակ, քիմիական տարրալուծումը), փոփոխումը ուղեկցվում են վերլուծությամբ։ Վերլուծության ժամանակ միտքն ընթանում է ամբողջից դեպի մասը, առարկայից դեպի հատկությունն ու հարաբերությունը, ընդհանուրից դեպի մասնավորը [ըստ բաժանման (հասկացությունների)]։ Մաթեմատիկայում վերլուծություն ըմբռնվում է նաև մի հատուկ իմաստով, որ սովորաբար արտահայտվում է «անալիզ» տերմինով։

Կատեգորիա:Վերլուծություն
Կատեգորիա:Լեզվափիլիսոփայություն
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Սալեխարդ

**Սալեխարդ**, (մինչև 1933 թվականը՝ Օբդորսկ), քաղաք, Յամալա-Նենեցական ինքնավար օկրուգի կենտրոնը։ Գտնվում է Ռուսաստանի Տյումենի մարզում։ Գետային նավահանգիստ է Օբի աջ ափին, Հյուսիսային բևեռային շրջագծի մոտ։ Ամռանը գետային տրամվայով, ձմռանը ավտոբուսով կապված է Օբի մյուս ափին գտնվող Լաբիտնանգի երկաթուղային կայարանի հետ։ Բնակչությունը կազմում է ։ Կան ձկան պահածոների, կաթի գործարաններ, տնաշինական կոմբինատ, շինարարական դետալների արտադրություն։ Անտառանյութի փոխաբեռնման բազա է։ Ունի տեխնիկում, ուսումնարաններ, հայրենագիտական թանգարան, ժողովրդական ստեղծագործության տուն։ Հիմնադրվել է 1595 թվականին։

## Բնակչություն

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքներ
Կատեգորիա:1595 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:Յամալ-Նենեցյան ինքնավար շրջան
Վերդիկտ

250px|մինի|«Սպասելով դատավճռին»
**Վերդիկտ** (լատիներեն vere dictum — ճշմարիտ ասված), երդվյալների դատարանում ամբաստանյալին մեղավոր կամ անմեղ ճանաչելու երդվյալ ատենակալների որոշումը (դատավճիռը)։ Լինում է մեղադրական կամ արդարացման, բանավոր կամ գրավոր։ Կարող է կայացվել դատավորի հարցադրմանը պատասխանելու, մեղադրական ակտի հետ համաձայնելու կամ այն մերժելու ձեով։ Վերդիկտը ընդունվում է միաձայն կամ ձայների մեծամասնությամբ (օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների մեծ մասում միաձայնություն չի պահանջվում)։ Այն դեպքերում, երբ օրենքով միաձայնությունը պարտադիր է և չի ապահովվում, նախագահողը կարող է նշանակել ատենակալների նոր խորհրդակցություն կամ գործի քննման համար՝ ատենակալների նոր կազմ։

Կատեգորիա:Քրեական դատավարական իրավունք
Կատեգորիա:Իրավական եզրեր
Վերջնազարդ

**Վերջնազարդ**, ձեռագիր մատյանի, տպագիր գրքի հատվածները, որևէ միավորն ավարտող զարդապատկեր։ Ձեռագրերում վերջնազարդ քիչ է հանդիպում, քանի որ գլխազարդ և լուսանցազարդը որոշ ժողովածուներում (Հայսմավուրք, Ճառընտիր, Ճաշոց և այլն) լինելով նոր միավորի սկզբի զարդ, բնականաբար այդ նյութն անջատում են նախորդ միավորից և լրացնում անջատող (բաժանազարդ) կամ ամփոփող զարդի պակասը։ Տպագրում, հատկապես արվեստի և գրականության գրքերում, հաճախ տարբեր բաժինները, միավորները օժտված են լինում պոլիգրաֆիական կամ տվյալ գրքի համար նկարիչ ձևավորողի կատարած վերջնազարդերով։ Սրանք հանդիսանում են գրքի գեղարվեստական զարդարվածության անհրաժեշտ տարր։

Կատեգորիա:Գիր
Կատեգորիա:Գրքերի ձևավորում
Սերովբե Վիչենյան

**Սերովբէ Վիչենեան** (կեղծանունը՝ Սերվիչեն, ), հայ բժիշկ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրություն
Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում։ 1834-1839 թվականներին սովորել է Փարիզի, 1839-1840 թվականներին՝ Պիզայի համալսարանների բժշկական ֆակուլտետներում։ 1840 թվականին վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս, նպաստել տեղի բժշկական գործի կազմակերպմանն ու զարգացմանը։ 1846-1876 թվականներին աշխատել է Կոստանդնուպոլսի բարձրագույն բժշկական դպրոցում, եղել դատական բժշկության առաշին պրոֆեսորը, դասավանդել է նաե ներքին օրգանների ախտաբանություն։ 1849 թվականին հիմնել և մինչև 1852 թվականը հրատարակել է ֆրանսիական բժշկական թերթ՝ «Գազետ մեդիկալ դ՝Օրիան» ()։ Եղել է Կոստանդնուպոլսի Կայսերական բժշկական ընկերության հիմնադիրներից, քաղաքային բժշկության բարձրագույն խորհրդի նախագահ, պալատական բժիշկ։ Մասնակցել է Ազգային սահմանադրության նախագծերի և տարբերակների մշակմանը։ Եղել է Ազգային ժողովի անդամ, ուսանողական խորհրդի ատենապետ։ Հայ ժողովրդին լուսավորելու, բժշկական կուլտուրան բարձրացնելու նպատակով գրել է «Մանկատածութիւն որ է բնական բարոյական եւ իմացական հրահանգ խնամատարութեան մանկանց» բժշկափիլիսոփայական աշխատությունը (1844)։ Քննել է մարդու օնտոգենեզին, նրա գոյությանն ու զարգացմանը վերաբերող բազմաթիվ հարցեր, այդ հենքի վրա առաջ քաշել նաև բարոյագիտական, մանկավարժական խնդիրներ։ Հասարակական-քաղաքական հարցերում եղել է հաշտվողական և չափավոր։ ժամանակի ազգային խնդիրների լուծումները համակցել է կրոնական գաղափարախոսությանը, երբեմն՝ սուլթանական կառավարության պահանջներին։ Փիլիսոփայական հայացքներում անհետևողական դեիստ էր, տուրք է տվել նաև կրոնին, որը դրսևորվել է նրա բարոյագիտական պատկերացումներում։ Ընդունել է աշխարհի ճանաչելիությունը, առանձնացրել զգայական և բանական ճանաչողության աստիճանները, ցույց տվել դրանց փոխկապվածությունը։ Սակայն ընդունել է նաև բնածին գաղափարների գոյությունը և նշել դրանց կարևորությունը ընդհանրական ճշմարտությունների ճանաչման գործում։ Մարդու հոգևոր-բարոյական, ֆիզիկական էության և հասարակական կյանքի ձևավորման գործում կարևոր տեղ է հատկացրել աշխարհագրական միջավայրին, որի միակողմանի մեկնաբանությամբ, ի վերջո, հանգել է ճակատագրապաշտության։

Կատեգորիա:Հայ բժիշկներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ
Վերիզմ

մինի|Լուիջի Կապուանա
**Վերիզմ** (իտալ․՝ verismo, vero — ճշմարիտ, ճշմարտացի), XIX դարի վերջի ռեալիստական ուղղություն իտալական գրականության, երաժշտության և կերպարվեստի մեջ։

Գրականության մեջ վերիզմի վրա հակասական ազդեցություն են գործել Է․ Զոլայի նատուրալիզմի տեսությունը, ֆրանսիական և ռուսական գրականության քննադատական ռեալիզմը, ինչպես նաև իտալական սոցիալիստական շարժման գաղափարները։ Վերիզմի ազգագրական յուրահատկությունը խոր համակրանքն է ճնշված աշխատավոր ժողովրդի նկատմամբ, որի կյանքն էլ եղել է վերիզմի տեսաբանների (Ջ․ Վերգայի, Լ․ Կապուանայի, ինչպես նաև՝ Դ․ Չամպոլիի, Ռ․ Ֆուչինիի, Մ․ Սերաոյի և ուրիշների) վեպերի ու նովելների հիմնական բովանդակությունը։ Վերիստները, լայնորեն օգտագործելով բարբառները, գրականություն մտցրին ժողովրդական լեզուն, ստեղծեցին կենցաղային թատրոնը, պոեզիային տվին նոր բովանդակություն [О․ Դուերինի (գրական անունը՝ Լ․ Ստեկետտի), Ա․ Բոյտո]։ Իտալիայի առաջադիմական գրականություն զարգացնում է վերիզմի լավագույն ավանդույթները։

Երաժշտության մեջ վերիզմ դրսևորվել է օպերային ստեղծագործություններում։ Կոմպոզիտորներն իրենց երկերի հերոսներ են դարձրել գեղջուկներին, աղքատ քաղաքացիներին, բոհեմայի ներկայացուցիչներին և ուշադրությունը սևեռել հիմնականում սիրային խնդիրներ արծարծող դրամաների վրա։ Վերիստական օպերայի առաջին նմուշներն են՝ Պ․ Մասկանյիի «Գեղջկական պատիվ»-ը (բեմ․ 1890) և Ռ․ Լեոնկավալլոյի «Պայացներ»-ը (բեմ․ 1892)։ Օպերային վերիզմի նշանավոր նվաճումներ են Ջ․ Պուչչինիի ստեղծագործությունները («Մանոն Լեսկո», բեմ․ 1893, «Բոհեմա», բեմ․ 1896, «Տոսկա», բեմ․ 1900, «Չիո-Չիո սան», բեմ․ 1904 են)։ Վերիզմիի երկերի հաջողությանը նպաստել են մեղեդայնորեն արտահայտիչ երաժշտությունը, ընդգծված հուզականությունը։ Սակայն նատուրալիստական միտումները, մելոդրամատիզմը, մակերեսային լուսաբանվածությունը, չափազանցված արտահայտչականությունը, միօրինակ մեղեդայնացված ռեչիտատիվի նըկատմամբ բուռն հակումն ազդել են կերպարների ամբողջականության վրա։ Վերիզմին մոտ հոսանքներ գոյություն են ունեցել Ֆրանսիայում (Ա․ Բրյունոյի օպերաները, Գ․ Շարպանտիեյի «Լուիզա» երաժշտ․ վեպը), Գերմանիայում (Է․ դ Ալբերի «Դաշտավայր») և այլ երկրներում։ Կերպարվեստում վերիզմ արտահայտվել է գյուղացիների և բանվորների կյանքի նկատմամբ հետաքրքրությամբ, սոցիալ-քաղաքական միտումներով, միաժամանակ, հոռետեսական, երբեմն իրականության պասիվ նատուրալիստական ընկալմամբ (գեղանկարիչներ՝ Ֆ․Պ․ Միկետտի, Ջ․ Պելլիցցա դա Վոլպեդո, քանդակագործներ՝ Վերիզմ Վելա, Վ․ Ջեմիտո)։

Կատեգորիա:Գեղարվեստական ուղղություններ
Կատեգորիա:Իտալական գրականություն
Կատեգորիա:Իտալիայի երաժշտություն
Կատեգորիա:Իտալիայի գրականություն
Վերնետվածք

thumb|200px
**Վերնետվածք**, ապարների խզումնային տեկտոնական խախտման ձև։ Առաջանում է դրանց հորիզոնական սեղմման ժամանակ։

Վերնետվածքի դեպքում ապարների շարժումը տեղի է ունենում ճեղքվածքով, որը թեքված է հորիզոնի նկատմամբ 45°-ից մեծ անկյան տակ։ Ընդ որում վերնետվածքի կախված թևի ապարները, որոնք տեղադրված են խզման մակերևույթից վեր, շարժվում են այդ մակերևույթով դեպի վեր, իսկ պառկած թևի ապարները տեղաշարժվում են դեպի ներքև։

Կատեգորիա:Կառուցվածքային երկրաբանություն
Վերին մանթիա

[մինի|[Երկրագունդն ըստ շերտերի]]
մինի
**Վերին Մանթիա**, երկրագնդի թաղանթներից մեկը, որն անմիջականորեն գտնվում է երկրակեղևի տակ և բաժանված է նրանից Մոհորովիչիչի մակերևույթով։ Վերջինս տեղադրված է մայրցամաքների տակ 20-ից մինչև 80 կմ (միջինը՝ 35 կմ), իսկ օվկիանոսների տակ՝ ջրի մակերևույթից 11-15 կմ խորության վրա։ 

Սեյսմիկ ալիքների տարածման արագությունը (օգտագործվում է որպես Երկրի ներքին կաոուցվածքի ուսումնասիրության մեթոդ) երկրակեղևից դեպի Վերին Մանթիա անցնելիս թռիչքաձև աճում է մոտավորապես 7-ից մինչև 8 կմ/վրկ։ Նրա հատակը ենթադրվում է 900 կմ (մանթիան վերինի և ստորինի բաժանելիս) և 400 կմ (մանթիան վերինի, միջինի և ստորինի բաժանելու դեպքում) խորությունների վրա։ 400-900 կմ խորությունների սահմաններում գտնվող զոնան կոչվում Է գոլիցինի շերտ։ Վերին Մանթիան կազմված է, հավանաբար, նռնաքարային պերիդոտիտներից՝ վերին մասում էկլոգիտի խառնուրդների մասնակցությամբ։ Նրա կառուցվածքի կարևոր առանձնահատկությունը սեյսմիկ ալիքների փոքր արագությունների զոնայի առկայությունն է։ Նրա կառուցվածքը տարբեր տեկտոնական զոնաների, օրինակ, գեոսինկլինալների և պլատֆորմների տակ տարբեր է։ Նրանում ընթանում են պրոցեսներ, որոնք երկրակեղևում տեկտոնական, մագմատիկ և մետամորֆային երևույթների աղբյուր են հանդիսանում։

Շատ տեկտոնական հիպոթեզներում Վերին Մանթիային հատկացվում է կարևոր դեր։ Օրինակ, ենթադրվում է, որ երկրակեղևն առաջացել է Վերին Մանթիայի նյութից՝ հալման ճանապարհով, որ տեկտոնական շարժումները կապված են նրանում կատարվող շարժումների հետ և այլն։

## Տես նաև
* Երկրի միջուկ

Կատեգորիա:Երկրի կառուցվածք
Կատեգորիա:Երկրաֆիզիկա
Գահերեց իշխան

**Գահերեց իշխան**, ավատատիրական պաշտոն միջնադարյան Հայաստանում։ Հիմնադրվել է Բագրատունիների դարաշրջանում՝ 9-րդ դարում։ Այդ ժամանակ Մերձավոր Արևելքը թևակոխել էր զարգացած ավատատիրության ժամանակաշրջան։

Արաբական Խալիֆայությանը պատկանող Հայաստանի տարածքում Արշակունյաց Հայաստանի նախկին հզոր նախարարական տոհմերը՝ Բագրատունիները, Արծրունիները, Սյունիները բաժանվում են ճյուղերի։ Նախկինում տոհմի նահապետը իրավասու էր տնօրինել նախարարական տան ամբողջ ունեցվածքը։ Այժմ ավատատիրական տոհմի յուրաքանչյուր ընտանիք վերցնում էր իր բաժին կալվածքը և այն տնօրինում ինքնուրույն։ Այսպիսով սեպուհները դառնում են ինքնուրույն ավատատերեր և սկսում են կոչվել *գահակալ իշխաններ։* Դրան հակառակ տանուտերը կամ նահապետը սկսում է կոչվել **գահերեց իշխան** և որևէ իրավասություն չուներ գահակալ իշխանի կալվածքի նկատմամբ։ Այս ամենի հետևանքով ավատատիրական խոշոր տների ներսում առաջացան բազմաթիվ ինքնուրույն կալվածատերեր՝ իրենց ամրոցներով, զորքով։

Դեռ վաղ քրիստոնեական շրջանից սկսած` հայ իշխաններն իրենց հողերի մեծ մասին տիրում էին ժառանգաբար՝ որպես սեփականատեր և նման կալվածքը կոչվում էր *հայրենիք։* Նրանց տրամադրության տակ կային նաև պարգևական կամ արքայատուր հողեր, որոնք ստանում էին թագավորներից՝ որևէ ծառայության դիմաց և վասալը այն վաճառելու կամ նվիրելու իրավունք չուներ։ Դրանք նրա իրավասության տակ էին մնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ կատարում էր վասալական պարտականությունները։ Կային նաև արծաթագին կամ գանձագին հողեր, որոնք գնվում էին իշխանի կողմից և վերածվում էին հայրենիքի։

## Վասպուրականի գահերեց իշխանների ցանկ

Աշոտ-Սարգսի մահից հետո Վասպուրականի իշխանությունը եղբայրների մեջ բաժանվում է երկու մասի՝ հյուսիսարևմտյան մասում իշխում է Ռշտունիքի իշխան Գագիկ Գ-ն (904–908), ապագա Գագիկ Ա Արծրունի թագավորը, հարավարևելյան մասում՝ Պարսկահայքի իշխան Գուրգեն Բ-ն (904–925)

## Տես նաև

* Վասպուրականի թագավորություն
* Բագրատունյաց Հայաստան

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Հայոց պատմություն, Երևանի մանկավարժական համալսարանի պատմության ֆակուլտետ 

Կատեգորիա:Բագրատունիների թագավորություն
Կատեգորիա:Հայաստանի տիտղոսներ
Կատեգորիա:Ավատատիրությունը Հայաստանում
Վերդի

**Վերդի** (*Գեղամ Գևորգի Թարվերդյան* ), հայ խորհրդային բանահավաք-աշուղագետ, գուսան։ ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1938 թվականին։ Հորինել է նաև ինքնուրույն աշուղական երգեր։

## Կենսագրություն
Վերդին ծնվել է 1884 թվականի մարտի 15-ին, Երևանի նահանգի Ղամառլուի գավառի Ղըռ-Բզովանդ գյուղում։ 1895-1897 թվականներին սովորել է Դվինի ռուսական դպրոցում։ 1906 թվականին Երևանում աշխատել է որպես կազմարարի աշակերտ։ 1907 թվականին եղել է Բաքվում, 1919-1926 թվականներին՝ Ղամարլուում։

1925 թվականին եղել է գյուղատնտես հրահանգիչ։ Վերդիի ջանքերով Թոխմախան գյուղում հիմնադրվել է Հայաստանի առաջին թռչնաբուծական ֆերման։ Շրջագայելիս գրի է առել ժողովրդական, բանահյուսական և աշուղական երգեր։ 1934 թվականից աշխատել է Հայաստանի կուլտուրայի պատմության (այժմ՝ Եղիշե Չարենցի անվան պատմության և արվեստի) ինստիտուտում որպես բանահավաք։ Նրա հավաքած ու գրառած նյութերի հիման վրա կազմվել են մի շարք ժողովածուներ՝ «Լենինը հայ ֆոլկլորի մեջ» (1936 թ. Արամ Ղանալանյանի աշխատակցությամբ), «Հայ աշուղներ» (1937 թ.), «Հայկական խորհրդային ֆոլկլորը» ( 1938 թ.) են։ Հատկանշելի են «Լենին փաշան» (առանձին հրատարակչություն 1937 թվականին ասացող՝ Գաբո Բարձումյան) վիպերգը և «Քյոռ-Օղլի» (1941 թ.) ժողովրդական վեպի հայկական պատումները։ Մահացել է 1959 թ. փետրվարի 26-ին, Երևանում։

## Երկեր
* Ինչ պետք է իմանալ ճագարի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1932, 20 էջ։
* Լենինը հայ ֆոլկլորի մեջ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 172 էջ։
* Հայ աշուղներ, Երևան, Պետհրատ, 1937, 560 էջ։
* Ուխտավոր աղվեսը, Երևան, պետհրատ, 1939, 19 էջ։
* Հարուստն ու գիժ ծառան, Երևան, Պետհրատ, 1940, 16 էջ։
* Հանելուկներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1948, 44 էջ։
* Հայ գուսաններ, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 298 էջ։
* Հեքիաթներ և զրույցներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 77 էջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ աշուղներ
Կատեգորիա:Հայ գուսաններ
Կատեգորիա:Հայ բանահավաքներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ
Վերկոր (գրող)

**Վերկոր** (,  ), ֆրանսիացի գրող, նկարիչ։ Կրթությամբ՝ ինժեներ։ 1930-ական թվականներին հայտնի է դարձել ծաղրանկարների ալբոմներով։ Վերկորը․ կանխազգացել է նոր պատերազմի սպառնալիքը («Պատերազմը խրախուսող դեմքեր», 1936 թ., էստամպների ալբոմ), սակայն նրա պացիֆիստական պատրանքները խանգարել են ակտիվորեն հակագործելուն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և Ֆրանսիայի կապիտուլյացիան (1940 թ.) խորտակեցին այդ պատրանքները։ Հրատարակել է «Ծովի լռությունը» (1941 թ., հրատարակել է 1942 թ.) վիպակը՝ հոգով չնվաճված Ֆրանսիայի գրական մանիֆեստը, Ա «Երթ աստղի հետ» (1943 թ.) հակաֆաշիստական վիպակը։ Վերկորը ողբերգական պատմվածքի վարպետ է («Վերդեն» տպարանը», 1947 թ., «Աչք և լույս», 1948 թ.), սրամիտ, երբեմն՝ խայթող բարոյախոս («Քիչ թե շատ մարդ», 1950 թ.), ակնարկագիր («Ֆրանսիացու թափառումները Չինաստանում», 1956 թ.)։ Անկախ նրանից, թե ինչ է ներկայացրել Վերկորը՝ բարոյական, գիտական, թե սոցիալական արժեքների բախումներ («Աղավաղված կենդանիներ», 1952 թ., վեպ), սովորական, թե բացառիկ բնավորություններ («Այս ափին», հ․ 1-3, 1958-1960 թթ., վիպակների շարք), ֆանտաստիկ ենթադրություն, թե փիլիսոփայական մտորումներ («Սիլվա», 1961 թ., վեպ), նա միշտ կամեցել է ընթերցողին մտածել տալ՝ ապրել սոցիալական  գոտեմարտում, թե մի կողմ քաշվել («Բարկություն», 1956 թ., վեպ)։ 1973 թվականին հրատարակել է դիմադրության շարժմանը նվիրված «Լռության ճակատամարտ» հուշերի գիրքը։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի նկարիչներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գիտաֆանտաստիկ գրողներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի ծաղրանկարիչներ
Ստեֆան Վերոստա

**Ստեֆան (Շտեֆան) Վերոստա** (, ), ավստրիացի դիվանագետ, իրավաբան-միջազգայնագետ։ Հաագայի իրավաբան մշտական դատարանի անդամ (1957 թ.), Վիեննայի համալսարանի միջազգային իրավունքի, իրավագիտության և միջազգային հարաբերությունների պրոֆեսոր, Վիեննայի դիվանագիտական․ ակադեմիայի անդամ (1962 թ.), Ավստրիայի ԳԱ-ի անդամ (1964 թ.)։ Եղել է ՄԱԿ-ի հյուպատոսական հարաբերությունների գծով կոնֆերանսի պրեզիդենտ (1963 թ.)։

Գրել է միջազգային իրավունքի վերաբերյալ մի շարք աշխատություններ։ Պատմաիրավական հետազոտություններում անդրադարձել է Արշակունյաց Հայաստանի միջազգային֊ իրավական դրությանը հռոմեական և պարսկական պետությունների հարաբերություններում, ինչպես նաև Հայաստանի վիճակին՝ Հռոմեական կայսրության և Պարսկաստանի միջև երկիրը բաժանելուց (387) հետո։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ավստրիացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Ավստրիացի դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:1909 ծնունդներ
Կատեգորիա:1998 մահեր
Վերդեն

**Վերդեն** (Verdun-sur-Meuse), քաղաք և ամրոց (17-րդ դարից) Ֆրանսիայի հյուսիս արևելքում, Մյոզ դեպարտամենտում, Մաաս (Մյոզ) գետի ափին։ 17 հզ բնակչություն ( 2023 թվականին)։ Երկաթուղային հանգույց է։ Կա սննդի արդյունաբերություն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Վերդենի շրջանում տեղի ունեցան կատաղի մարտեր (Վերդենի ճակատամարտ 1916 թվականին)։ Հայտնի է 17-րդ դարից, որպես զինվորական ամրոց։
thumb|left|Առաջին համաշխարհային պատերազմի հուշակոթող
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ
Քրիստյո Պետրով Սարաֆով

** Քրիստյո Պետրով Սարաֆով** (, ), բուլղարացի դերասան, ԲԺՀ ժողովրդական արտիստ (1946)։

## Կենսագրություն
1895-99 թվականներին սովորել է Պետերբուրգի թատերական ուսումնարանում (Պ․ Դ․ Լենսկու դասարան)։ Առաջին ելույթն ունեցել է Սոֆիայում՝ «Արցունք և ծիծաղ» թատերախմբում, ուր աշխատել է 1899-1905 թվականներին, 1906 թվականից (ոչ մեծ ընդհատումներով)՝ ժողովրդական թատրոնում (Սոֆիա)։ Եղել է Ռուսեի (1923-1925), Բուրգասի (1932-33) և Վառնայի (1935-36) թատրոնների դերասան և տնօրեն-ռեժիսոր։ Հաստատել է բուլղարական թատերարվեստի դեմոկրատական ավանդույթները։ Դերերից են՝ Պրոտասով (Լ․ Տոլստոյի «Կենդանի դիակ»), Աիրանո (Ռոստանի «Սիրանո դը Բերժերակ»), Գոլեմանով (Կոստովի «Դոլեմանով»)։ Բեմադրություններից են՝ Մուսակովի «Դալիլա», Նեմիրովի «Մութ հոգիներ»։

## Հիշատակ
1951 թվականից Սոֆիայի Թատրոնի և կինոարվեստի ազգային ակադեմիա|թատերարվեստի բարձրագույն ինստիտուտը կոչվում է Սարաֆովի անունով։

## Պարգևներ
Դիմիտրովյան մրցանակ (1950)։

Կատեգորիա:Բուլղարացի դերասաններ
Վարակազերծման կայան (ԽՍՀՄ)

**Վարակազերծման կայան**, ՍՍՀՄ-ում սանիտարա-հակահամաճարակային հիմնարկություն, որը որոշակի տարածքում իրականացրել է վարակազերծման, միջատազերծման և կրծողների ոչնչացման բոլոր տեսակի աշխատանքների 
կազմակերպումն ու իրականացումը։ Վարակազերծման կայանի բացակայության դեպքում քաղաքային կամ շրջանային սանիտարա-համաճարակագիտական կայաններին կից ստեղծվել են վարակազերծման բաժիններ կամ բաժանմունքներ։

Կատեգորիա:Առողջապահություն
Մարիո Վերդոնե

**Մարիո Օրեստի Վերդոնե** (, ), իտալացի գրող, կինոքննադատ, արվեստաբան, հայագետ-թարգմանիչ։ Հռոմի համալսարանին կից թատերական, երաժշտական և կապի ինստիտուտի դասախոս ու տնօրեն։

Ստեղծել է իտալական կյանքը պատկերող վավերագրական բնույթի մի շարք կինոակնարկներ («Սիցիլիական պատկերներ», «Եվրոպական Մաձձինին», « 15 դարի Մոնտի Բուչչանոյի մարգարիտը» են), գրել գեղարվեստական գործեր («Մարդու քաղաքը, բանաստեղծությունների ժողովածու, 1941, «Սաչի մարդը», պատմվածք, 1948 են)։ Վերդոնի ուսումնասիրությունները («Ֆուտուրիստական կինոն և գրականությունը», 1967, «Ֆուտուրիստական ժամանակաշրջանի թատրոնը», 1969, «Ինչ է ֆուտուրիզմը», 1970 են) նվիրված են ֆուտուրիստական և ավանգարդիստական ստեղծագործությունների քննադատությանը։ Վերդոնե «Ավանգարդիստական պոեզիա ու կինոսցենարներ» (1975) աշխատության մեջ անդրադարձել է Եղիշե Չարենցի «Սնոուդեն ամուսիններ կամ ինքն իրեն կոմունիզմ» բալլադին։ Գրել է նաև «Կինոյի ավանգարդիստական պատմություն» (1977), «Իտալիայի ֆուտուրիստները» (1978), «Ֆիլմի կուլտուրան» (1979), «Ժամանակակից թատրոնը» (հ․ 1-2, 1981-82), «20 դարի թատրոնը» (1981) և այլ աշխատություններ։ «Հայկական տաղերը իրենց իսկ գույնով» (1970, Եղիշե Չարենցի ստեղծագործությունների գնահատությունը), «Գրիգոր Նարեկացի» (1982) և այլ հոդվածներ նվիրված են հայ գրականությանն ու մշակույթին։ 1968 թվականին Միլանում Վերոնեի թարգմանությամբ և առաջաբանով լույս է տեսել Չարենցի բանաստեղծությունների ժողովածուն։ 1977 թվականին Վերդոնեն այցելել է Սովետական Հայաստան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի գրողներ
Կատեգորիա:Իտալացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Իտալացի հայագետներ
Կատեգորիա:Իտալացի արվեստաբաններ
Կատեգորիա:Իտալացի դերասաններ
Կատեգորիա:Իտալացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Իտալացի մանկավարժներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Վերնոսկրի բորբոքում

150px|մինի
**Վերնոսկրի բորբոքում**, **պերիօստիտ**, վերնոսկրի սուր կամ քրոնիկական, հաճախ վարակական բնույթի հիվանդություն։ Առաջանում է վնասվածքների կամ վարակական պրոցեսների (թարախային վարակ, տուբերկուլոզ, սիֆիլիս և այլն) հետևանքով։ Վերնոսկրի բորբոքումը հաճախ ուղեկցվում է օստեոմիելիտի կամ ոսկրի այլ հիվանդությունների հետ։ Ախտանշաններն են․ մարմնի ջերմաստիճանի ընդհանուր և տեղային բարձրացում, ցավեր, բորբոքման հատվածի կարմրություն և այտուցվածություն։ Ռենտգենախտորոշմամբ երբեմն նկատվում են նաև վերնոսկրի հաստացումներ։
Արտաքինից ոսկրերը ծածկված են շարակցական հյուսվածքով՝վերնոսկրով,որը կիպ հարում է ոսկրի հիմնական նյութին։

## Բուժումը
Հանգիստ, անտիբիոտիկներ, հակաբորբոքային միջոցներ, ֆիզիոթերապիա, հազվադեպ՝ վիրաբուժական միջամտություն։

Կատեգորիա:Բորբոքային հիվանդություններ
Արոր

300px|մինի|աջից|Լոռվա արոր (19-րդ դար)
**Արոր**, հերկելու, վարելու, կրկնավար կատարելու, առը շուռ տալու միակտոր կամ բազմակտոր երկրագործական փայտե գործիք։ Դեռևս բրոնզի դարաշրջանում տարածված է եղել Ասիայում, Եվրոպայում և Հյուսիս-Արևելյան Աֆրիկայում։ Հայկական լեռնաշխարհում վաղ ժամանակներից արորի գործածությունը հավաստում են ժայռապատկերները (Սիսիան, Գեղարքունիք), հնագիտական պեղածոները (Վան), վիմական արձանագրությունները (Անի, 11-րդ դար), թարգմանական ու մայրենի մատենագրության տվյալները։ 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբին Հայաստանում հայտնի էին արորի մի շարք տարատեսակներ, որոնք հիմնականում նույն կառուցվածքն ունեին և կոչվում էին հարոր, վեցկի, չորոցք, գործեն, չութ, կըռ և այլն։ Արոր պատրաստում («կապում») էին ամուր, ճկուն փայտից (հացենի, կաղնի, թեղի, բոխենի, թխկի, ընկուզենի, ծիրանենի և այլն)։

Արորն ուներ չորս հիմնական մաս՝ առատամ, համաձող, թուր, մաճ։ Առատամը (կոտրակ, խոփար) անմիջականորեն հողը ծրող, ակոսող մասն էր։ Համաձողը (համն, եռ, օխ) ծառայում էր որպես առեղ, քարշաձող, որի վրա սրած հարմարանքների (գործևոր, պորտ) և լծան ու կաշեփոկերի միջոցով արորին 1-2 զույգ անասուն (եզ, գոմեշ) էին լծում։ Թուրը առատամին և համաձողին ուղղահայաց ագուցված մասն էր, որը հերկած ակոսը (առը) փխրեցնում, բաժանում էր մասերի։ Մաճն արորի ղեկն էր, որի միաճյուղ կամ երկճյուղ բռնակից (մաճբուռ) բռնելով՝ վար անողը (մաճկալ) կարգավորում էր արորի գործողությունը։ Սկսած միջին երկաթի դարաշրջանից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը արորի գործող մասին՝ առատամի սուր ծայրին, հագցնում էին երկաթե խոփ։ Առը հիմնավոր շրջելու, այն հարմար կողմի վրա դիզելու, առուներ բացելու նպատակով արորի պարանոցին՝ թրի առջևից, ամրացնում էին երկաթե կամ վահանաձև տախտակ (ջրդրի, կորաբեխ, կաքավ)։

Արորային երկրագործությունը բրիչային բազմադարյան հողամշակությանը հաջորդող նոր, բարձր որակ էր, որի հետագա կատարելագործումը հանգեցրեց գութանի հայտնագործմանը, և որը հանձին նախագութանների («տրի խարոր», «անճար գութան», «կըռը-կոէթան», «ջղլա» և այլն) աստիճանական զարգացում ապրեց նաև Հայաստանում։

---

Գութանի Երգ - Գութաներգ (Խրիմեան Հայրիկ)

--

Բարի լուսո աստղ էրևաց,

Աղոթարան դռներն ի բաց,

Բարով բացվեր լուս աղոթրան,

Սարվածք լծեմ, էրթամ գութան։

--

Գութնի թախում նըմուշ նըմուշ,

Չըկեր վաստակ քյանց էն անուշ.

Աշխարհի շեն մեր գութնին էր,

Գութան չըլներ` աշխարհն ի՞նչ էր։

--

([Ամա- --ուն սարցին] խուրիկ,

Կանեմ ընձի հազար շիրիկ,

Դատենք մեկտեղ` սրտով պիստակ,

Կանչենք Աստուած` անենք վաստակ:)

--

Խոփ քաշ կերթա գետնի տակեն,

Ակոս կանի էրգեն էրգեն,

Քանդի կորթեր, շուռ տա բարդ բարդ

Շընորհ կենե բերքին առատ։

--

Արտ ջրափին առատամ կոկ,

Մաճն ի կայիմ, խոփն ի զոտուկ,

Պայծառ արև մարմանդ սարին,

Աստուած տա` խոփ չառնի քյարին։

## Գրականություն
* Բդոյան Վ․Հ․, Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում, Ե․, 1972։

Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գործիքներ
Կատեգորիա:Ռուսական հայտնագործություններ
Էմիլ Վերհառն

**Էմիլ Վերհառն** (, ), բելգիացի բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Կրթությամբ իրավաբան։

## Ստեղծագործական ուղի
Գրել է ֆրանսերեն։ 1883 թվականին լույս է տեսել Վերհառնի բանաստեղծությունների առաջին գիրքը («Ֆլամանդուհիներ»)՝ նվիրված Ֆլանդրիայի գյուղաշխարհին։ Կյանքի առողջ և ուրախ ընկալման հետ՝ Վերհառնը տագնապով էր տեսնում մարդկային հարաբերությունների այլասերումը նաև գյուղում։ «Վանականները» (1886) ժողովածուում դատապարտել է կղերականների միջնադարյան  մոլեռանդությունը։ 1887-1890 թվականներին Վերհառնը խոր ճգնաժամ է ապրել։ Այդ շրջանի բանաստեղծություններում, որ մոտ են դեկադենտական պոեզիային, արտացոլել է կյանքի իր ողբերգական ըմբռնումը («Երեկոներ», 1887, «Փլուզումներ», 1888, «Սև շահեր», 1890, ժողովածուներ)։ Վերհառնը պատկերել է սոցիալական պրոցեսներ («Զառանցող դաշտեր», 1893, ժողովածուն), բանվորների քաղաքական գիտակցության աճը, քաղաքի կերպարը ներկայացրել որպես սոցիալական հակադրությունների առանցքակետ («Հրեշ քաղաքներ», 1895, ժողովածու), երգել ժողովրդական զանգվածների ըմբոստացումը, որն այլևս տարերային չէր, այլ գիտակցված պայքար («Ապստամբություն», հայ․ հրտ․ 1907, բանաստեղծություն)։ «Արշալույսներ» (1898) պիեսը թատերագիր Վեհառնի առավել ցայտուն ստեղծագործությունն է, որն արտացոլում է բոլոր երկրների աշխատավորների եղբայրության, սոցիալական հեղափոխության երազանքը։ «Կյանքի դեմքերը» (1899), «Կատաղի ուժեր» (1902), «Տերունական ռիթմեր» (1910) բանաստեղծությունների ժողովածուներում Վերհառնը ձգտել է մարմնավորել մարդու ստեղծարար գործունեության բազմազանությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը ցասումով դատապարտող «Պատերազմի ալ թևերը» (1916) ժողովածուում Վերհառնը զետեղել է նաև արևմտահայության ողբերգությունն արտացոլող «Աղաղակը» (հայ․ հրտ․ 1917), «Ազգաշինշ Գերմանիա» բանաստեղծությունները։ Վերհառնը գրել է նաև քննադատական աշխատություններ մեծ արվեստագետների (Հ․ Ռեմբրանդ, 1904, Պ․ Ռուբենս, 1910), գրողների (Ու․ Շեքսպիր, Ժ․ Ռասին, Վ․ Հյուգո), ֆրանսիական և բելգիական սիմվոլիստների մասին։ Վերհառնը մտերիմ է եղել Ա․ Չոպանյանի, Է․ Շահինի հետ։ Չոպանյանի «Կյանք և երազ» գրքի համար 1913 թվականին գրել է առաջաբան, որտեղ նրա ստեղծագործական արժանիքները կապել է հայ մշակույթի դարավոր ավանդույթների հետ։ Հայ մամուլում Վերհառնի մասին հոդվածներով հանդես են եկել Արշակ Չոպանյանը, Ա․ Մռավյանը, Կոստան Զարյանը և ուրիշներ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բելգիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Բելգիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բելգիացի իրավաբաններ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսալեզու գրողներ
Կատեգորիա:Ֆրանսալեզու բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Սիմվոլիստ արվեստագետներ
Կատեգորիա:Ավտոճանապարհային վթարներից զոհվածներ
Կատեգորիա:Բելգիացի գրողներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Վասլույ

**Վասլույ** (), Ռումինիայի համանուն գավառի կենտրոնը։ Բնակչությունը կազմում է ։

1475 թվականին Մոլդովայի իշխան Շտեֆան Մեծը Վասլույի մոտ ջախջախել է Սուլեյման փաշայի 120 հազարանոց թուրքական բանակը։ Մոլդովայի իշխանության առաջին հայկական գաղթավայրերից մեկը եղել է Վասլույ (հայերն անվանել են վասլով)։ 1418 թվականին Լեհաստանից Մոլդովա գաղթած հայերի (3 հազար ընտանիք) որոշ մասը հաստատվել է Վասլույում՝ ստվարացնելով գաղթավայրը։ Զբաղվելով սանտրով և արհեստագործությամբ՝ հայերը նպաստել են վասլույի տնտեսության զարգացմանը։ Վասլույի մոտ հիշատակվում են Արմենեշտ գյուղը, Պլատոուլ Արմենիլորը (Հայկական սարահարթ), Յազուլ Արմենիլորը (Հայկական լիճ) տեղանունները։ Հայերը տարբեր ժամանակներում կառուցել են երեք եկեղեցի (չեն պահպանվել)։ Ճիզվիտ քարոզիչ Մարկուս Բանդինին վկայում է, որ 1648 թվականին Վասլույն ունեցել է 100 տուն հայ բնակիչ։ 1672 թվականին գաղթավայրը նոսրացել է՝ կապված Մոլդովայից Տրանսիլվանիա հայերի խոշոր գաղթի հետ։ Սակայն վկայություններ կան, որ 18-րդ դարի հայերի քանակը կրկին աճել է Վասլույում։ Նրանք ունեցել են քաղաքային ինքնավարություն, քաղաքապեւո (1701 թվականին հիշվում է Բոգդան կամ Աստվածատուր քաղաքապետը), ծերերի խորհուրդ և դատարան։ Հավանաբար Վասլոիյի հայկական գաղթավայրը գոյատևել է մինչև 19-րդ դարի սկիզբը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռումինիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Ռումինիայի բնակավայրեր
Հերման Վայլ

**Հերման Վայլ** (, ), գերմանացի մաթեմատիկոս։

Ավարտել է Գյոթինգենի համալսարանը (1908 թվական)։ Ցյուրիխի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի (1913—1930 թվականներ) և Գյոթինգենի համալսարանի (1930-1933 թվականներ) պրոֆեսոր։ 1933 թվականին տարագրվել է ԱՄՆ, մինչև 1951 թվականը աշխատել Փրինսթոնի հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտում, այնուհետև վերադարձել Ցյուրիխ։ Վեյլի առավել նշանակալից աշխատանքները վերաբերում են անընդհատ խմբերի ու դրանց ներկայացումների տեսությանը, որոնք կարևոր կիրառություններ ունեն դիֆերենցիալ երկրաչափությունում և ֆիզիկայում։ Արժեքավոր աշխատանքներ ունի նաև եռանկյունաչափական և օրթոգոնալ շարքերի, դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հավասարումների, կոմպլեքս փոփոխականի ֆունկցիաների և թվերի տեսությունների վերաբերյալ։ Վերջինում մուծել է, այսպես կոչված, Վեյլի գումարները, որոնք մեծ նշանակություն են ունեցել թվերի ադիտիվ տեսության շատ խնդիրների լուծման համար։ Վեյլի աշխատանքները մեծապես նպաստել են, որպեսզի սիմետրիայի գաղափարի կարևորությունը ըմբռնվի ինչպես մաթեմատիկայում, այնպես էլ ֆիզիկայում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Գյոթինգենի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Վերիֆիկացման սկզբունք

**Վերիֆիկացման սկզբունք**, վերիֆիկացնելիության սկզբունք (անգլերեն verify-իսկությունը հաստատել վկայությամբ, փորձով ևն), ստուգելիության սկզբունք, տրամաբանական պոզիտիվիզմի փիլիսոփայության մեջ՝ ասույթների իմաստավորության չափանիշ, որով առանձնացվում է փաստական (փորձառական) ասույթների դասը։ Ըստ վերիֆիկացման սկզբունքի, ասույթը փաստական բովանդակություն ունի, եթե միայն հնարավոր է կոնտեքստուալ սահմանման միջոցով այնպես վերաձևակերպել այն, որ ի հայտ գա նրա կապը փորձնական-դիտողական տվյալների հետ, կամ, այլ կերպ, այդ ասույթը պարունակող տեսության ներքին միջոցներով բխեցնել փորձին ու դիտումներին վերաբերող («արձանագրային») ասույթներ։ Միայն այդ դեպքում է ասույթն իմաստավոր, այսինքն՝ պարունակում է պնդում իրերի փաստական վիճակի, հատկությունների ու հարաբերությունների մասին և կարող է լինել ճշմարիտ կամ կեղծ, կամ էլ հիպոթեզ, որը կարող է հաստատվել կամ հերքվել։ (Իմաստավոր ասույթների մյուս դասը կազմում են մաթեմատիկայի և տրամաբանության ասույթները, դրանք վերլուծական են, որոշվում են լեզվատրամաբանական՝ շարահյուսական, միջոցներով)։ Վերիֆիկացման սկզբունք բացառում է, իբրև իմաստազուրկ, ավանդական փիլիլիսոփայության վերացական մետաֆիզիկական հարցադրումները։ Ավելին՝ այդ չափանիշին չեն բավարարում, ուրեմն իմաստազուրկ են դառնում, նաև տեսական բնագիտության ընդհանուր դրույթները։ Վերիֆիկացման սկզբունք արտահայտում է տրամաբանական պոզիտիվիզմի նեղ էմպիրիզմը։ Մինչդեռ գիտությունների տեսությունն իսկապես պետք է առնչվի փորձի և դիտումների հետ, բայց դա չի կարող լինել հանգեցման կամ բխեցման այն միանշանակ հարաբերությունը, որը պահանջվում է վերիֆիկացման սկզբունքով։ Տրամաբանական պոզիտիվիզմի փիլիսոփայության մեջ հետագայում ի հակադրություն վերիֆիկացման սկզբունքի առաջադրվել է ֆալսիֆիկացման սկզբունքը։

Կատեգորիա:Գիտական թերահավատություն
Կատեգորիա:Իմացաբանություն
Կատեգորիա:Իմացաբանական տեսություններ
Կատեգորիա:Վերլուծական փիլիսոփայություն
Վեյնախյան լեզուներ

**Վեյնախյան լեզուներ** մերձավոր լեզուների խումբ, մտնում է արևելա-կովկասյան լեզվաընտանիքի մեջ և կազմում նրա ճյուղերից մեկը։ Հիմնական լեզուներն են չեչեներենը, ինգուշերենը (գրական լեզուներ են դարձել խորհրդայնացումից հետո, այբուբենը՝ ռուսագիր, խոսվում են Իչկերիայի Չեչենական Հանրապետությունում) և բացբիերենը (անգիր լեզու է, խոսվում է Վրաստանի որոշ վայրերում, բացբիների գրական լեզուն վրացերենն է)։ Խոսողների թիվը (1979 թվականի տվյալներով) չեչեներեն՝ 745,3 հզ․, ինգուշերեն՝ 181,3 հզ․, բայբիերեն՝ մոտ 3 հզ․ մարդ։ Վեյնախյան լեզուները բնորոշվում են ձայնավորական հարուստ համակարգով, երկար ու կարճ ձայնավորների և երկբարբառների առկայությամբ․ շեշտը հիմնականում արմատի սկզբնավանկում է (բնիկ բառերում)։ Գոյականն ունի թվի, հոլովի, դասի կարգեր, չեչեներենն ու ինգուշերենը զանազանում են 6, բացբիերենը մինչև 8 դաս։ Հոլովական կազմը բազմազան է։ Բայն ունի եղանակի, ժամանակի, կերպի, դասի և այլ կարգեր։ Առկա է նաև նախադասության էրգատիվ կառուցվածք։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ռուսաստանի լեզուներ
Արպեջո

300px|մինի|Հեշտությամբ ճանաչելի Բախ արպեջո
**Արպեջո**, արպեջիո (-տավիղ նվագել, arpa-տավիղ), ակորդի կատարման եղանակ, երբ տոները հնչում են ոչ թե միաժամանակ, այլ միմյանց արագ հաջորդելով։ Կիրառվում է տավիղ, կլավեսին, դաշնամուր և երաժշտական այլ գործիքներ նվագելիս։

Նոտագրության մեջ նշվում է ուղղաձիգ ալիքաձև գծով։

Կատեգորիա:Երաժշտական եզրույթներ
Կատեգորիա:Երաժշտական նոտագրման եղանակներ
Վենեդներ

**Վենեդներ** (լատ․ Venedi, Veneti), սլավոն, ցեղերի (հավանաբար արմատական ճյուղի) հնագույն անվանումը։ Հիշատակվում են մ․ թ․ I դարից։ Ըստ որոշ անտիկ հեղինակների, Վենեդները բնակվել են Վիսլա գետի ափերին և Բալթիկ ծովի առափնյա շրջաններում, իսկ ըստ Պևտինգերյան քարտեզի՝ Կարպատներից հյուսիս և Ատորին Դանուբի մերձակայքում։ Պլինիոս Ավագն ու Տակիտոսը, որոշ վերապահությամբ, Վենեդներին համարել են սարմատներ, իսկ գոյթական պատմիչ Ցորդանոսը (VI դար)՝ սլավոններ։ VII—VIII դարերի սահմանագծում Վենեդները հավանաբար մասամբ գաղթել են արևելք և ձուլվել արևելյան սլավոններին։ Միջին դարերում գերմանացիները սլավոններին անվանել են wenden, winden։

Կատեգորիա:Ցեղեր
Կատեգորիա:Անհետացած ազգեր
Կատեգորիա:Լեհաստանի պատմություն
Յուջին Վիգներ

**Յուջին Փոլ Վիգներ** (Էուգեն Պոլ Վիգներ'', , , ), ամերիկյան ֆիզիկոս-տեսաբան, ծագումով՝ հունգարացի։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Բեռլինի բարձրագույն տեխնիկական ուսումնարանը (1925)։ 1930 թ. տեղափոխվել է ԱՄՆ, 1938 թվականից՝ Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր։ Աշխատանքները վերաբերում են քվանտային մեխանիկային ու էլեկտրադինամիկային, միջուկային ֆիզիկային և տարրական մասնիկների ֆիզիկային։ Առաջիններից մեկն է կիրառել խմբերի տեսության մեթոդները և սիմետրիայի հիմնարար սկզբունքները քվանտային մեխանիկայում, տարրական մասնիկների տեսության մեջ և միջուկային ֆիզիկայում։ 1936 թ. ամերիկացի ֆիզիկոս Գ․ Բրեյթի հետ առաջարկել է միջուկային ռեակցիաների դիսպերսիոն բանաձևը։ 1942-45 թթ. մասնակցել է Չիկագոյում առաջին միջուկային ռեակտորի նախագծմանը։ «Ատոմը խաղաղության համար» մրցանակ (1960)։ Նոբելյան մրցանակ (1963)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հունգարացի պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հունգարացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի աթեիստներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Հունգարացի մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Հունգարացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի փիլիսոփաներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ
Վիշապածառ

**Վիշապածառ**, **վիշապենի**, (Dracaena), շուշանազգիների ընտանիքի բազմամյա ծառանման բույսերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է վիշապածառի մոտ 150 տեսակ, տարածված արևելյան կիսագնդի մերձարևադարձային և արևադարձային շրջաններում։ Բունը ճյուղավոր է, տերևները՝ գծային կամ նշտարաձև, ծաղիկները սովորաբար հուրաններում են․ պարզ, վեցանդամ, սպիտակ կամ դեղնավուն ծաղկապատյանով։ Պտուղը՝ հատապտուղ է։ Վիշապային վիշապածառը ( D․ draco), մինչև 20 մ բարձրությամբ և 4 մ բնի տրամագծով ծառ է։ Աճում է Կանարյան և Սոկոտրա կղզիներում։ Ապրում է մինչև 2-3 հազար տարի։ Կեղևից արտադրվում է կարմիր խեժանման նյութ՝ «վիշապի արյուն», որն օգտագործվում է ներկանյութեր պատրաստելու համար։ Հարավային վիշապածառը ( D․ australis), կաշեկերպ տերևներով, կարճաբուն ծառ է։ Աճում է Նոր Զելանդիայում։ 2 տեսակն էլ օգտագործվում են կանաչապատման մեջ։ Վիշապածառի բազմաթիվ տեսակներ ( D․ godseffiana, D․deremensis և այլն) մշակվում են ջերմատներում և սենյակային պայմաններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Շուշանազգիներ
Արջամուկ

300px|մինի|աջից|Գորշ արջամուկ

**Արջամուկ** (Marmota), սկյուռների ընտանիքի կրծողների տեսակ։ Մարմնի երկարությունը՝ մինչև 57 սմ, պոչը՝ մինչև 20 սմ։ Տարածված է Եվրոպայում, Կենտրոնական և Հյուսիսային Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։ Ապրում է տափաստաններում, լեռների ալպիական գոտում և ոչ անտառային հատվածներում։ Հայտնի է 12 տեսակ։ Վարում է ցերեկային կյանք։ Ցուրտ եղանակին խոր քուն է մտնում (6-8 ամիս)։ Արջամուկը փորում է խորունկ բուն (երկարությունը՝ մինչև 8 մ, խորությունը՝ 3 մ)։ Ունենում է 4-5 ձագ։ Սնվում է տերևներով, հացազգիներով։ Մորթին թանկարժեք է։

Կատեգորիա:Կրծողներ
Վիքերսի մեթոդ

մինի|Վիքերսի կարծրության չափիչ
**Վիքերսի մեթոդ**  նյութերի կարծրությունը որոշելու եղանակ՝ նմուշի կամ շինվածքի մակերևույթի մեշ ալմաստե բուրգաձև ինդենտորի (ծայրապանակի) ներճնշմամբ։ Կարծրության թիվն ըստ Վիքերսի (HV) հավասար է ինդենտորի բեռնվածքի և դրոշմահետքի մակերեսի հարաբերությանը։

Կատեգորիա:Նյութագիտություն
Կատեգորիա:Փորձարարական ֆիզիկայի մեթոդներ
Իվան Վինոգրադով

**Վինոգրադով, Իվան Մատվեևիչ** (), խորհրդային մաթեմատիկոս, ԽՍՀՄ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի ակադեմիկոս (1929), սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս (1945, 1971)։

## Գործունեությունը
1952 թվականից՝ ՀԽՍՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի պատվավոր ակադեմիկոս։ Ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանը (1914)։ Եղել է Պերմի համալսարանի դոցենտ և պրոֆեսոր (1918-1920), Լենինգրադի պոլիտեխնիկական համալսարանի և համալսարանի պրոֆեսոր (1920-1934), 1932 թվականից՝ ԽՍՀՄ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի Վ․ Ա․ Ստեկլովի անվան մաթեմաթիկական համալսարանի տնօրեն։ Վինոգրադովը Լոնդոնի թագավորական ընկերության (1942) և այլ ակադեմիաների ու գիտական ընկերությունների պատվավոր անդամ է։

## Ներդրումները մաթեմատիկայում
Աշխատանքները վերաբերում են թվերի անալիտիկ տեսությանը։ Վինոգրադովը ստեղծել է այդ տեսության ընդհանուր մեթոդներից մեկը՝ եռանկյունաչափական գումարների մեթոդը։ Վերջինս օգտագործելով գումարների շատ լայն դասերի համար, ստացել է հնարավոր սահմանային գնահատականներին շատ մոտ գնահատականներ մի շարք դասական խնդիրներում դիտարկվող գումարների համար (Վարինգի խնդիր, Հիլբերտի-Կամկեի խնդիր, Վեյլի գումարներ և այլն)։ Վինոգրադովը նույն մեթոդով լուծել է նաև մի շարք ադիտիվ խնդիրներ պարզ թվերի վերաբերյալ, մասնավորապես՝ Գոլդբախի խնդիրը։

## Մրցանակներ
ԽՍՀՄ պետական (1941) և լենինյան (1972) մրցանակներ։ Պարգևատրվել է Լենինի 4 շքանշանով, Մ․ Վ․ Լոմոնոսովի անվան ոսկե մեդալով (1971)։
## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Ստալինյան մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Ռուս մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:Թվերի տեսության մասնագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ
Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ