Հիվանդություն փոխանցողներ

[thumb|right|220px|[Մոծակը մարդուց արյուն խմելուց անմիջապես հետո (երևում է արյան պլազմայի կաթիլը, որը դուրս է հոսում, երբ մոծակը կոնդենսում է ավելորդ ջուրը): Մոծակները փոխանցում են մի քանի հիվանդություններ, այդ թվում՝ մալարիան]]
**Հիվանդություն փոխանցողներ** (կամ վեկտորներ), համաճարակաբանության մեջ ցանկացած կենդանի օրգանիզմ, որը կրում և փոխանցում է վարակիչ հարուցչին, օրինակ՝ մակաբույծին կամ միկրոբին, մեկ այլ կենդանի օրգանիզմի։ Ամենից հաճախ հիվանդության վեկտորներ են համարվում արյուն ծծող միջատները, ինչպիսիք են մոծակները։ Հիվանդության վեկտորների առաջին խոշոր հայտնագործությունը կատարեց Ռոնալդ Ռոսը 1897 թվականին, որ հայտնաբերեց մալարիայի հարուցչին, երբ ստացավ մոծակի ստամոքսի պատրաստուկ և հետազոտեց այն։

## Հոդվածոտանիներ

Հոդվածոտանիները կազմում են պաթոգեն վեկտորների հիմնական խումբը. մոծակները, ճանճերը, մլակները, ոջիլները, լվերը, մժեղները, տզերը փոխանցում են մեծ թվով հարուցիչներ։ Հոդվածոտանիները կազմում են պաթոգեն վեկտորների հիմնական խումբը. մոծակները, ճանճերը, ավազի ճանճերը, ոջիլները, լվերը և տիզերը փոխանցում են մեծ թվով հարուցիչներ: Այս փոխանցողներից շատերը հեմատոֆագ են, այսինքն սնվում են արյունով իրենց կյանքի որոշ կամ բոլոր փուլերում: Երբ միջատները սնվում են, հարուցիչը արյան հետ մտնում է նրանց օրգանիզմ: Սա կարող է տեղի ունենալ տարբեր ձևերով։

*[[Անոֆելես]]* ցեղատեսակի մոծակը, որը մալարիայի, ֆիլարիազի, հոդվածոտանիների միջոցով փոխանցվող տարբեր այլ հարուցիչների (արբովիրուսներ) փոխանցողն է, իր նուրբ բերանային ապարատը մտցնում է մաշկի տակ և սնվում տիրոջ արյունով։ Տեղափոխվող մակաբույծները սովորաբար հայտնաբերվում են մոծակների թքագեղձերում (որոնք մոծակներն օգտագործում են տիրոջ անզգայացման համար)։ Այսպիսով, մակաբույծները փոխանցվում են անմիջապես հյուրընկալողի արյան մեջ։ Այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են մլակները և մժեղները, համապատասխանաբար լեշմանիոզ և օնխոցերկոզ առաջացնող պաթոգեն միկրոօրգանիզմների փոխանցողներ են։ Նրանք կրծում են տիրոջ մաշկի վրա անցք՝ կազմելով արյան փոքր կուտակում, որից նրանք սնվում են։ Լեշմանիաներն այնուհետև վարակում են տիրոջը մլակի թքի միջոցով: Օնխոցերկոզի հարուցիչները մժեղի գլխից անցնում են արյան կուտակումների մեջ։

Տրիատոմե փայտոջիլները պատասխանատու են մակաբույծ տրիպանոսոմ Trypanosoma cruzi-ի տրանսմիսիայի համար, որից առաջացնում է Շագասի հիվանդություն։ Փայտոջիլները խայթելուց հետո արյուն են ծծում և դրա հետ մեկտեղ կղազատում։ Արտաթորանքը պարունակում է մակաբույծների մեծ քանակություն։ Տվյալ հատվածը գրգռվում է և վերածվում բաց վերքի։

Կան բշտիկոտների մի քանի տեսակներ, որոնք հանդիսանում են ավելի քան 20 վիրուսների, հատկապես տոսպովիրուսների փոխանցողներ և առաջացնում են բույսերի հիվանդություններ։

## Բույսեր և սնկեր
Որոշ բույսեր և սնկեր ծառայում են որպես տարբեր հարուցիչների փոխանցողներ։ Օրինակ՝ երկար ժամանակ ենթադրվում էր, որ հազարի «մեծ երակային հիվանդությունը» առաջացնում են խիտրիդիոմիկոտա սնկային ցեղատեսակի ներկայացուցիչներից (մասնավորապեսё Olpidium brassicae-ից)։ Այնուամենայնիվ, ի վերջո ապացուցվեց, որ դա վիրուսային հիվանդություն է: Ավելի ուշ պարզվել է, որ վիրուսը փոխանցվում է սնկային զոոսպորների միջոցով և գոյատևում է նաև քնած սպորներում: Այժմ խիտրիդիոմիկոտա ցեղատեսակի բազմաթիվ այլ սնկերներ են հայտնաբերվել, որ նույնպես փոխանցում են վիրուսները բույսերին։

Բույսերի շատ վնասատուներ, որոնք լուրջ վնաս են հասցնում արդյունաբերությանը, կախված են այլ բույսերից, հաճախ մոլախոտերից, որոնք հանդիսանում են վարակ կրող կամ փոխանցող․ տարբերությունը ոչ միշտ է ակնհայտ։ Օրինակ, ցողունային ժանգի դեպքում, *[[ցորեն]]ը* և նմանատիպ բույսերը հանդիսանում են ալտերնատիվ տերեր վարակի փոխանցման ցիկլում, քանի որ երբ միահյուսում են մի բույսը մյուսին, մակաբույծ բույսերը (օրինակ *[[գաղձ]]ը*) փոխանցում են ֆիտոպլազմա և վիրուսային հիվանդություններ
։

## Կաթնասուններ
Կատաղությունը փոխանցվում է վարակված կենդանու թքի կամ ուղեղի հյուսվածքի հետ շփման շնորհիվ։ Ցանկացած տաքարյուն կենդանի կարող է կատաղություն կրել, սակայն ամենատարածված վարակակիրներն են շները, գորշուկները, կզաքիսները և չղջիկները։

## Զոոնոզ հիվանդություն փոխանցողներ և մարդու գործունեություն
[thumb|upright=2.0|Պատկերը ցույց է տալիս, թե ինչպես է ֆլավիվիրուսը փոխանցվում մոծակների միջոցով Արևմտյան Նեղոսում և առաջացնում [մլակային տենդ։ Հիվանդությունը փոխանցող է համարվում մոծակը]]
2014 թվականի սկզբին հրապարակված մի քանի հոդվածներ զգուշացնում են, որ մարդու գործունեությունը հանգեցնում է վեկտորային զոնոզային հիվանդությունների տարածմանը։ «Լանցետ» բժշկական ամսագիրը հրապարակել է մի քանի հոդվածներ այն մասին, թե ինչպես են հողօգտագործման արագ փոփոխությունները, գլոբալացված առևտուրը, կլիմայի փոփոխությունները և «սոցիալական խաթարումը» առաջացնում զոոնոզային հիվանդությունների վերածնունդ ամբողջ աշխարհում։

Վեկտորային կենդանաբանական հիվանդությունների օրինակներ են․
* Լայմի հիվանդությունը
* Ժանտախտը
* Արևմտյան Նեղոսի տենդ

Վեկտորով փոխանցվող հիվանդությունների տարածման հաճախականության վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ, որ ներառում են հիվանդությունը կրող կենդանիների առկայությունը, փոխանցման մեխանիզմները և մարդիկ։

Մարդիկ կարող են նույնպես լինել որոշ հիվանդությունների փոխանցողներ, օրինակ՝ *[[ծխախոտի խճանկարային վիրուս]]ի*, ֆիզիկապես ձեռքերի միջոցով վիրուսը բույսից բույս փոխանցելով։

## Կառավարում և կանխարգելում
thumb|Հանրային առողջապահական գործակալությունները մարդկանց կրթում են հիվանդությունների փոխանցողների մասին: Լոնդոնի հիգիենայի և արևադարձային բժշկության դպրոցում ստեղծված այս նկարազարդումը ցույց է տալիս կենդանիների 10 տարբեր վեկտորներ
Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպությունը նշում է, որ վեկտորով փոխանցվող հիվանդությունների վերահսկումը և կանխարգելումը ընդգծում են «փոխանցողների ինտեգրված կառավարումը»․ մոտեցումը հաշվի է առնում առողջության և շրջակա միջավայրի միջև կապերը՝ օպտիմալացնելով օգուտը երկուսի համար։

2014 թվականի ապրիլին ԱՀԿ-ն սկսեց քարոզարշավ, որ կոչվում էր «Փոքր խայթոց, մեծ սպառնալիք»՝ մարդկանց կրթելու վեկտորով փոխանցվող հիվանդությունների մասին: ԱՀԿ-ն հրապարակեց զեկույցներ, որոնք ցույց տվեցին, որ վեկտորային հիվանդությունները ազդում են աղքատ բնակչության վրա, հատկապես այն մարդկանց, որոնք ապրում են համապատասխան սանիտարահիգիենիկ պայմաններում, ունեն խմելու ջրի խնդիր։ Գնահատվում է, որ աշխարհի բնակչության ավելի քան 80%-ն ապրում է այն տարածքներում, որտեղ կա առնվազն մեկ վեկտորային հիվանդության ռիսկ։

## Տես նաև
* Անախտանիշ վարակակիր

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բժշկություն
Կատեգորիա:Զոոնոզ
Կատեգորիա:Իմունիտետ
Կատեգորիա:Համաճարակաբանություն
Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Կատեգորիա:Մակաբույծեր
Կատեգորիա:Մանրէաբանություն
Կատեգորիա:Մարդու կենսաբանություն
Կատեգորիա:Մոլեկուլային կենսաբանություն
Կատեգորիա:Սնկեր
Կատեգորիա:Վարակիչ հիվանդություններ