Մանեկավոր գունդ

**Մանեկավոր գունդ** ())**,** նաև հայտնի է որպես **գնդաձև աստրոլաբ**（）բաղկացած է աստղագիտական նշանակություն ունեցող երկնային կոորդինատների համակարգերից, որոնք ներկայացնում են երկնային մարմինների երկայնությունն ու լայնությունը և այլ կարևոր աստղագիտական առանձնահատկություններ, ինչպիսիք են երկնային հասարակածը**,** խավարածիրը, միջօրեականը և այլն։ Այս գնդի կոնտրոնում սովորաբար գտնվում է Երկիրը կամ Արեգակը ներկայացնող մետաղյա գունդ։

Մանեկավոր գունդը երկնքի մոդելն է, որն ունի օղակներից կազմված գնդաձև շրջանակ՝ կենտրոնում Երկիրը կամ Արեգակը։ Այն տարբերվում է երկնային ոլորտից (սֆերայից), որը հարթ մակերևույթ ունեցող գունդ է և հիմնականում օգտագործվում է համաստեղությունների քարտեզագրման համար։ Մանեկավոր գունդը ստեղծվել է Հին Չինաստանում մ.թ.ա. 4-րդ դարում և  Հին Հունաստանում մ.թ.ա. 3-րդ դարում, իսկ հետագայում գործածվել է իսլամական աշխարհում և միջնադարյան Եվրոպայում։

Երկիրը որպես կենտրոն ընդունող մանեկավոր գունդը կոչվում է **պտղոմեոսական**, իսկ Արեգակը որպես կենտրոն ընդունողը՝ **կոպեռնիկական**։

Պորտուգալիայի պետական դրոշի վրա պատկերված է մանեկավոր գնդի խորհրդանշական պատկեր։ Այն առկա է նաև Պորտուգալիայի զինանշանի վրա և կապված է Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանում Պորտուգալիայի ծովային արշավների հետ։ Օրինակ, Պորտուգալիայի թագավոր Մանուել I-ը  այն օգտագործել է որպես իր տարբերանշաններից մեկը, ինչը արտացոլվել է նրա զինանշանում և պորտուգալական արքունիքի համար Չինաստանում արտադրված կերամիկական արտադրանքներում։ Բրազիլիական կայսրության դրոշի վրա նույնպես առկա է մանեկավոր գնդի պատկերը։

Չինաստանի Պեկինի միջազգային օդանավակայանի 3-րդ տերմինալում տեղադրված է մետաղյա մեծ մանեկավոր գունդ, որը ցուցադրում է այս գյուտի չինական ծագումը միջազգային և տեղացի այցելուներին։ 

## Նկարագրություն և կիրառություն

Գործիքի արտաքին կառուցվածքը կամ շրջանակը փողային օղակ է, որը ներկայացնում է երկնքի հիմնական շրջանակները։

# Հասարակած *(A), բ*աժանված է 360 աստիճանի (սկսվում է Խոյի համաստեղությունից)՝ ցույց տալու համար Արեգակի ուղիղ ծագումը երկնային հասարակածի նկատմամբ։ Այն կարող է նաև բաժանվել 24 ժամի՝ ուղիղ ծագումը ցույց տալու համար։
# Խավարածիր (*B),* բաժանված է 12 նշանների, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի 30 աստիճան։ Բացի այդ, նշված են տարվա ամիսներն ու օրերը։ Այս եղանակով՝ ցանկացած օրվա համար Արեգակը գտնվում է կենդանակերպի օղակի որոշակի ամսվա որոշակի աստիճանի կամ կետի վրա։
# Խեցգետնի արևադարձի շրջան (*C),* խավարածրի հետ համընկնում է  Խեցգետնի արևադարձի սկզբնակետում (e), իսկ Այծեղջյուրի արևադարձային շրջանը (D)՝ խավարածրի հետ համընկնում է Այծեղջյուրի նշանի սկզբնակետում (f)։ Երկուսն էլ գիշերահավասարի շրջանում գտնվում են 23.5 աստիճան հեռավորության վրա։
# Հյուսիսային բևեռային շրջան (*E),* և Հարավային բևեռային շրջագիծ (*F),* երկուսն էլ  Հյուսիսային (N) և Հարավային բևեռներից (S) գտնվում են 23.5 աստիճան հեռավորության վրա։
# շրջանագիծ (G)՝ անցնում է հյուսիսային (N) և հարավային (S) բևեռներով, ինչպես նաև գիշերահավասարի կետերով, որոնք գտնվում են Խոյի և Կշեռքի համաստեղություններում։ 
# Արևադարձային կոլյումը (*H)* անցնում է աշխարհագրական բևեռով և հատում է խավարածիրը՝ Խեցգետնի  և Այծեղջյուրի համաստեղություններում՝ համապատասխանաբար հարավային և հյուսիսային արևադարձային կետերում։ Յուրաքանչյուր քառորդում կան տառեր, որոնք նշում են խավարածրի կետերը՝ e և f, ինչպես նաև արևագծի բևեռները՝ b և d, որոնք օգտագործվում են աստղերի լայնությունները որոշելու համար։ Այս շրջանագծերը բաժանում են յուրաքանչյուր քառորդը 90 աստիճանի՝ խավարածրից մինչև բևեռներ՝ ցույց տալով Արեգակի, Լուսնի և աստղերի ուղեծրային լայնությունները։ 
# Խավարածրի հյուսիսային բևեռի (*b)* վրա կա մի մանեկ, որի մի ծայրը ֆիքսված է 90 աստիճան երկարությամբ գծով, մինչդեռ մյուս ծայրին գտնվում է փոքր գունդ (Y), որը ներկայացնում է Արեգակը։ Երբ պտտում ես մանեկը, այն սկսում է շարժվել ամբողջ խավարածրի շուրջ՝ (B)-ի երկայնքով։ 
# Պտտվող մանեկը, որը տեղակայված է խավարածրի հարավային բևեռի մոտ՝ ամրացված է d կետի վրա գտնվող 90 աստիճան երկարությամբ դեկորատիվ մետաղալարին։ Մետաղալարի մյուս ծայրին տեղադրված է Լուսինը ներկայացնող փոքր գունդ Ζ, որը կարելի է ձեռքով պտտել։ Սակայն այստեղ կա մի յուրահատուկ հնարք՝ հատուկ մեխանիզմ, որը թույլ է տալիս Լուսնի ուղեծրին շարժվել խավարածրի հարթակի հետ 5 և 1/3 աստիճան անկյան տակ։ Այդ կետը, որտեղ Լուսնի ուղեծիրը հատում է խավարածիրը, կոչվում է Լուսնի հանգույց։  Լուսնի հանգույցն էլ կարող է շարժվել (խավարածրի վրա հետ ընթանալով)այնպես, ինչպես Լուսինը շարժվում է երկնքում։

Այս օղակների ներսում կա փոքր գլոբուս՝ ամրացված (K) սռնու վրա, որը տարածվում է դեպի հարավային բևեռ (S) և երկնոլորտի հյուսիսային բևեռ (N։) Այս սռնու վրա ամրացված է միջօրեական (L), որը կարող է տեղափոխվել աշխարհի ցանկացած վայր, ուստի մանեկավոր գնդի վրա կա միայն մեկ միջօրեական: Այս հարթ միջօրեականի վրա կան մասշտաբներ, ինչպես սովորական երկնային գլոբուսի արույրե միջօրեականի վրա, և դրանց նշանակությունը նույնն է։ Այս գլոբուսի վրա տեղադրված է շարժական հորիզոնական շրջանակ “M”, որի արևելյան և արևմտյան երկու ծայրերը միացված են Երկրի հասարակածային ակոսին՝ հակադիր երկու կետերում։ Սա թույլ է տալիս, որ արույրե օղակը պտտվի Երկրի շուրջ, մինչդեռ Երկիրը կարող է շարունակել իր պտույտը։

Օղակի ներսում գտնվող գլոբուսը կարելի է ձեռքով պտտել, այնպես որ միջօրեականը կարող է հայտնվել ցանկացած վայրում, ուղիղ միջօրեականի՝ L-ի տակ։

Հորիզոնական շրջանակի արտաքին եզրը բաժանված է 360 աստիճանի, և այն գործառույթով նման է կողմնացույցի՝ օգտագործելով անկյուններն ու կետերը Լուսնի և Արևի շարժման տիրույթը ցույց տալու համար։

Ինչպես սովորական գլոբուսների դեպքում, միջօրեականը՝ L-ը, անցնում է հորիզոնական շրջանակի հյուսիսային և հարավային երկու կետերով։ Երկուսն էլ գործում են նույն կերպ. երբ Երկիրը պտտվում է, հորիզոնական շրջանակն ու միջօրեականը պտտվում են նրա հետ միասին։

Գլոբուսի հարավային բևեռում տեղադրված է 24-ժամյա շրջանակ, որը ամրացված է օղակի վրա, իսկ առանցքի վրա կա սլաք։ Եթե Երկիրը պտտվում է իր առանցքի շուրջ, այդ սլաքը կշարժվի և կպտտվի ժամային շրջանակի շուրջ։
Ամբողջ կառուցվածքը հենված է մի պատվանդանի՝ N-ի վրա և կարող է կապվել արույրե թևիկի՝ Q-ին, որը ամրացված է R-ի վրա։ իսկ O-ի առանցքով, կիսաշրջանաձև P սլայդը, որը ամրագրված է պինդ արույրե թևի Q-ի վրա և անցնում է R-ով, կարող է կարգավորվել 0-ից 90 աստիճանի միջև ցանկացած անկյան տակ, իսկ P-ը կարող է ամրագրվել «պտուտակով» համապատասխան անկյան տակ:

T վանդակում կան երկու անիվ (ինչպես դոկտոր Լոնգի սֆերայում) և երկու ատամնանիվներ, որոնց առանցքները դուրս են գալիս V և U-ի վրա, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է շրջվել փոքր ճախարակով W։ Երբ ճախարակը դրվում է V առանցքի վրա և ետ է դառնում, երկրային գլոբուսը՝ իր հորիզոնով և երկնային միջօրեականով, հանգիստ է մնում. և շրջանագծերի ամբողջ ոլորտը պտտվում է արևելքից, հարավից, արևմուտք՝ նույն ձևով տանելով արևը Y և լուսին Z-ը և ստիպելով նրանց բարձրանալ վերև և ընկնել հորիզոնից ներքև:  Բայց երբ ճախարակը տեղադրվում է U առանցքի վրա և շրջվում առաջ, արևի և լուսնի հետ գունդը մնում է անշարժ, երկիրն իր հորիզոնով և միջօրեականով հորիզոնից պտտվում է դեպի արևն ու լուսինը, և այդ մարմինները, երբ երկիրը անշարժ է, հարաբերական են արեգակի և լուսնի հետ, որոնց շուրջ նրանք տարվում են՝ ցույց տալով, որ նրանք բարձրանում և իջնում ​​են հորիզոնի միևնույն կետերում և միևնույն ժամանակներում ժամային շրջանի մեջ, անկախ նրանից՝ շարժումը երկրի վրա է, թե երկնքում: Եթե ​​երկրագնդի գլոբուսը շրջվում է, ժամերի ինդեքսը պտտվում է իր ժամային շրջանի շուրջը. բայց եթե գունդը պտտվում է, ժամային շրջանագիծը կլորացվում է ցուցիչից ցածր:

Եվ այսպես, այս կառուցմամբ մեքենան հավասարապես հարմարեցված է ցույց տալու կամ երկրի իրական շարժումը, կամ երկնքի ակնհայտ շարժումը:

Որպեսզի գունդը կարգավորեն օգտագործման համար, նախ բռնում են Q թևը, այնուհետև թույլ տալիս ուղղահայաց ձողին՝ R-ին ամրացված պտուտակը (r), որպեսզի P սահողը կարողանա Q-ի վերև-վերև շարժմանը համապատասխան սահել, մինչև նախապես որոշված լայնության կետը հայտնվի ուղղահայաց R ձողի կողքին։ Այդ պահին, եթե մանեկավոր գունդը փոքր կողմնացույցի օգնությամբ հյուսիս-հարավ ուղղությամբ դրված լինի, ապա գնդի առանցք K-ն կբարձրանա կամ կիջնի այնպես, որ համընկնի երկրագնդի իրական պտտման առանցքի հետ։

Այս գործողությունն ավարտելուց հետո՝ հյուսիսային բևեռից սկսած, երկնային գնդի հորիզոնական միջօրեականի L գծի երկայնքով հաշվարկում են լայնությունը հյուսիսային ուղղությամբ՝ դեպի հորիզոնական շրջանակը, և հորիզոնական շրջանակը կարգավորում այդ լայնությանը համապատասխան (այդ պահին հորիզոնական շրջանակը պետք է լինի իրական հորիզոնին զուգահեռ)։

Այնուհետև, պտտում են b մանեկը այնքան, մինչև արևը (Y) հասնի տարվա համապատասխան օրվա դիրքին խավարածրի մեջ, և այդ օրը արևը կլինի ճիշտ տեղում։ Դրանից հետո աստղագիտական տարեգրքի օգնությամբ ճշտում են Լուսնի վերելքի հանգույցի դիրքը, ինչպես նաև Լուսնի գտնվելու վայրը և համապատասխան կերպով կարգավորում։

Վերջում, պտտում են W ճախարակը այնքան, մինչև արևը հասնի միջօրեականին L, կամ մինչև միջօրեականը հասնի արևին (կախված նրանից՝ ցանկանում եք գունդը շարժել, թե՝ Երկիրը), և ժամը կարգավորում են XII (12 ժամ), որը նշանակում է կեսօր։ Այս գործընթացով ամբողջ սարքն արդեն կարգավորված կլինի։

Այնուհետև կարելի է պտտել ճախարակը և հետևել, թե երբ է արևը կամ լուսինը բարձրանում կամ մայր մտնում հորիզոնական շրջանակի վրա, իսկ ժամացույցի սլաքը կցուցադրի տվյալ օրվա ժամանակը։

## Պատմություն
Մանեկավոր գունդը Չինաստանում շարունակաբար կիրառվել է առանց ընդհատումների։ Այն երկար ժամանակ մոռացվել է Եվրոպայում, իսկ հետո նորից վերաօգտագործվել ուշ միջնադարում։ Դանիացի աստղագետ Տիխո Բրահեն (1546-1601 թթ.) աստղագիտական ​​դիտարկումների համար կառուցել է մի մեծ մանեկավոր գունդ: Վերածննդի դարաշրջանում գիտնականների և հասարակական գործիչների դիմանկարներում հաճախ պատկերված էր մանեկավոր գունդ, որի վրա դրված էր նստողի ձեռքերից մեկը, որը ներկայացնում էր նրանց իմաստության և գիտելիքների բարձր մակարդակը։

### Չինաստան

Չինաստանում մանեկավոր գնդերը կիրառվել են աստղագիտական դիտարկումների և օրացույցների ճշգրտման համար։

Ըստ Ջոզեֆ Նիդհեմի, Չինաստանում մանեկավոր գնդի ամենավաղ զարգացումը կարելի է գտնել մինչև աստղագետներ Շի Շենը և Գան Դեն մ.թ.ա. 4-րդ դարում, քանի որ նրանք ստեղծել են առաջին պարզ մանեկավոր գնդերը։ Վերջիններս հնարավորություն են տվել չափել բևեռային աստղերի դեկլինացիան և աստղերի երկնային կոորդինատները։

Սա նրանց հնարավորություն տվեց չափել բևեռային աստղի ուղիղ ծագումն ու թեքումը։

Այնուամենայնիվ, բրիտանացի չինագետ Քրիստոֆեր Քալենը չհամաձայնեց Նիդհեմի՝ մ.թ.ա. 4-րդ դարի թվագրման հետ և այդ սարքերի սկզբնավորումը գտավ մ.թ.ա. 1-ին դարում։

Ք.ա. 52 թվականին Գեն Շոուչանը առաջինն էր, որն ավելացրեց ֆիքսված հասարակածային օղակները։ Արևելյան Հանի ժամանակաշրջանում (23-220 թթ.) Ֆու Անը և Ճիա Կուին 84 թվականին ավելացրեցին կենդանակերպային օղակը, իսկ 125 թվականին հայտնի գիտնական Չժան Հենգը ստեղծեց հոնթյան սարքի ամբողջական մոդել՝ ներառելով հորիզոնային և միջօրեական օղակները։

Մանեկավոր գնդի հետագա զարգացմանը նպաստել են Արևմտյան Հան դինաստիայի աստղագետներ՝ Լուոսիա Հոնը։ Սիենյու Վանրենը, Գեն Շոուչանը։ Ք.ա. 52 թվականին Գեն Շոուչանը ներկայացրեց առաջին մանեկավոր գնդի հասարակածային օղակը։ Հետագա Արևելյան Հան դինաստիայի (մ.թ. 23–220) ժամանակաշրջանում աստղագետներ Ֆու Անը և Ծյա Կուին ավելացրել են խավարածրի օղակը մինչև մ.թ. 84 թվականը։ Հայտնի պետական ​​գործիչ, աստղագետ և գյուտարար Չան Հենգի հետ (張衡, 78–139 մ.թ.), ոլորտը լիովին ամբողջական էր մ.թ. 125 թվականին՝ հորիզոնով և միջօրեական օղակներով։ Աշխարհի առաջին ջրային էներգիայով աշխատող երկնային գլոբուսը ստեղծվել է Չան Հենգի կողմից, ով կառավարում էր իր մանեկավոր գունդը ներհոսող կլեպսիդրայի միջոցով:

Հետագա զարգացումները տեղի ունեցան Հան դինաստիայից հետո, որոնք բարելավեցին մանեկավոր գնդի օգտագործումը։ 323 թվականին չինացի աստղագետ Քոնգ Թինգը վերակազմավորեց օղակների դասավորությունը մանեկավոր գնդի վրա, որպեսզի խավարածրի օղակը կարողանա ամրացվել հասարակածի վրա ցանկացած ցանկալի կետում։ 633 թվականին Թան դինաստիայի աստղագետ և մաթեմատիկոս Լի Չունֆենը ստեղծեց աստղագիտական ​​դիտարկումների բազմաթիվ ասպեկտները չափորոշելու համար՝ երեք գնդաձև շերտերով սարք, որը կոչվում էր «Բույն»։ Նա նաև պատասխանատու էր խավարածրի վրա տեսանելի խողովակ տեղադրելու ծրագիր առաջարկելու համար՝ ավելի լավ դիտարկելու երկնային մարմինների լայնությունը: Այնուամենայնիվ, միայն հաջորդ դարում էր, որ Թան դինաստիայի ժամանակ չինացի աստղագետ, մաթեմատիկոս և վանական Յի Սինգը ավարտեց մանեկավոր գնդի մոդելի այս ընդլայնումը։ Էկլիպտիկական գործիքի այս տեսակը հայտնաբերվել է 1050 թվականին Ճոու Քոնի և Շու Յիծիենի մանեկավոր գնդի վրա, իսկ 11-րդ դարի վերջին՝ Շեն Կուոյի մանեկավոր գնդի վրա։ Բայց այդ ժամանակվանից մինչև եվրոպացի ճիզվիտների Չինաստան ժամանումը, նրանք այլևս չօգտագործվեցին չինական մանեկավոր գնդերի վրա։
723 թվականին չինացի բուդդայական վանական և գիտնական Յի Սինգը ու պետական պաշտոնյա Լյան Լինցանը համատեղեցին Չան Հենգի ստեղծած ջրային շարժիչով երկնագունդը և բռնորոշիչ մեխանիզմը։ Քանի որ սարքը յուրաքանչյուր քառորդ ժամը մեկ հարվածում էր թմբուկին, իսկ յուրաքանչյուր ամբողջ ժամը՝ զանգին, այն նաև ինքնագործ ժամացույց էր։

Հայտնի չինացի գիտնական, Սուն դինաստիայի Սու Սունը 1092 թվականին կառուցեց ժամացույցի աշտարակ, որտեղ օգտագործել էր Յի Սինգի բռնորոշիչ սարքը, ինչպես նաև ջրային անիվ՝ լցված ջրաթողի կաթոցներով։ Այդ մեխանիզմը ուժ էր հաղորդում վերևում գտնվող մեծ երկնագիտական գնդակին (միջին հարկի երկնագնդին) և մեխանիկորեն աշխատող մարդակերպ արձաններին, որոնք որոշակի ժամին բացում էին աշտարակի դարպասները, հարվածում էին զանգին և գոնգին՝ ժամանակը հայտարարելու համար, կամ ցուցադրական վահանակ էին բարձրացնում՝ նշելու օրվա հատուկ պահերը։

Նախագծմանը մասնակցել է նաև գիտնական և պետական գործիչ Շեն Կուոն (1031-1095)։ Շեն Կուոնն աշխատել է որպես Աստղագիտական գործակալության ղեկավար և մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել աստղագիտության նկատմամբ։ Նա կատարելագործել է մի շարք աստղագիտական գործիքներ՝ կեիպիաո, մանեկավոր գունդ (երկնագիտական գունդ), բռնորոշիչ մեխանիզմ և աստղադիտակ՝ նախատեսված շարունակական կերպով բևեռային աստղին հետևելու համար (որը գործում է աստղադիտակի պես, բայց առանց օպտիկական ոսպնյակի)։

Երբ Բուխարայից ժամանած Ջամալ ալ-Դինը Խուբիլայ խանի Յուան դինաստիայի նոր մայրաքաղաքում ստացավ “իսլամական աստղագիտական հաստատություն” կառուցելու առաջադրանք, նա այնտեղ տեղադրեց մի շարք աստղագիտական գործիքներ, այդ թվում՝ մանեկավոր գունդ (երկնագիտական գունդ)։ Ըստ որոշ աղբյուրների՝ չինացի աստղագետները նման սարքեր կառուցել են առնվազն 1092 թվականից սկսած։

Չինական հին մանեկավոր գնդերը նաև ունեցել են Լուսնի ուղին պատկերող օղակներ և հատուկ դիտման խողովակներ։ Սակայն դարերի ընթացքում մանեկավոր գնդերի վրա ավելացած օղակները խանգարում էին դիտարկումներին, և այդ պատճառով Յուան դինաստիայի ժամանակ Գո Շոուցզին պարզեց մանեկավոր գնդերի կառուցվածքը՝ այն կոչելով «Ճյան ի» (պարզեցված մանեկավոր գունդ)։

### Հնդկաստան
Մանեկավոր գունդը վաղ ժամանակներից օգտագործվել է Հնդկաստանում դիտարկման համար և հիշատակվում է Արիաբհաթայի աշխատություններում (մ.թ. 476 թ.)։ «Գոլադապիկան»-ն երկնային գլոբուսների և մանեկավոր գնդերի մասին մանրամասն տրակտատ է, որը գրվել է Պարամեշվարայի կողմից 1380-ից 1460 թվականներին։ Հնդկաստանում մանեկավոր գնդի կիրառման թեմայի վերաբերյալ Ուհաշին (2008) գրում է. «Հնդկական մանեկավոր գունդը (գոլա-յանտրա) հիմնված էր հասարակածային կոորդինատների վրա, ի տարբերություն հունական մանեկավոր գնդի, որը հիմնված էր խավարածրային կոորդինատների վրա, թեև հնդկական մանեկավոր գունդն ուներ նաև խավարածիր։

### Հելլենիստական աշխարհ և Հին Հռոմ
Հույն աստղագետ Հիպարքոսը（մ.թ.ա. մոտ 190 - մ.թ.ա. 125）Էրատոսթենես Կիրենացուն（մ.թ.ա. 276մ.թ.ա. 194）համարում էր մանեկավոր գնդի ստեղծող։ Սարքի հունարեն անվանումներից են՝ ἀστρολάβος (աստրոլաբոս) և κρικωτὴ σφαῖρα (կրիկոտե սֆաերա), որը նշանակում է «օղակավոր գունդ»։ Անգլերենում գործածվող armillary sphere (մանեկավոր գունդ) տերմինը ծագում է լատիներեն armilla բառից, որը նշանակում է «օղակ», «դաստակի ապարանջան»։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ սարքը բաղկացած է մետաղե օղակներից կազմված կարկասից, որոնք միացնում են բևեռները և ներկայացնում երկրագնդի հասարակածը, խավարածիրը, միջօրեականը և լայնության գծերը։

Սովորաբար գնդի կենտրոնում տեղադրվում էր կամ Երկիրը ներկայացնող գունդ, կամ Արեգակը։ Մանեկավոր գունդը օգտագործվում էր ցույց տալու համար, թե ինչպես են աստղերը շարժվում Երկրի շուրջը։

17-րդ դարում Եվրոպայում հեռադիտակի հայտնությունից առաջ, մանեկավոր գունդը բոլոր աստղագետների համար գլխավոր գործիքն էր երկնային մարմինների դիրքերը որոշելու համար։

Հայերեն թարգմանություն՝

«Ամիլան» (գնդի նախատիպը) համարվում է ամենահին աստղագիտական գործիքներից մեկը։ Նրա ամենապարզ ձևը բաղկացած էր հասարակածի հարթության վրա ամրացված մեկ օղակից։ Ավելի բարդ տարբերակում ավելացվում էր ևս մեկ օղակ, որը անցնում էր միջօրեականով։ Առաջին օղակը կոչվում էր գիշերահավասարության օղակ, իսկ երկրորդը՝ արևադարձի օղակ (հնարավոր է՝ նման «Ճյան ի»-ին)։

Այս օղակները բաժանված էին հավասար անկյունային հատվածների, իսկ ստվերի միջոցով որոշվում էր արևի դիրքը՝ վերածվելով օղակավոր արեգակնային ժամացույցի։

Երբ օղակներին կամ շրջաններին ավելացվեցին նորերը, որոնք ներկայացնում էին երկնային մեծ շրջանները, գործիքը վերածվեց մանեկավոր գնդի՝ արեգակնային ժամացույցի։

Մանեկավոր գունդը ստեղծվել է հույների կողմից և օգտագործվել է որպես ուսուցման գործիք դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ դարում։ Ավելի մեծ և ավելի ճշգրիտ մանեկավոր գնդերը արդեն ծառայում էին որպես դիտողական գործիքներ։ Սակայն միայն մ.թ. 2-րդ դարի կեսերին, Հռոմեական կայսրության շրջանում, ամբողջությամբ ձևավորվեց մանեկավոր գունդ, որը բաղկացած էր ինը օղակից։ Հավանական է, որ Էրատոսթենեսը օգտագործել է արևադարձի մանեկավոր գունդ՝ չափելու համար Երկրի առանցքի թեքությունը խավարածրի հարթության նկատմամբ։ Հիպարքոսը հնարավոր է, որ օգտագործել է չորս օղակներից բաղկացած մանեկավոր գունդ։

Հունա-հռոմեական աշխարհագրագետ և աստղագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսը (մ.թ. մոտ 100–170 թթ.) իր հայտնի աշխատության՝ «Ալմագեստ»-ի (Մեծ Աստղագիտություն) մեջ նկարագրում է իր գործիքը՝ «աստրոլաբը»։ Այն կազմված էր առնվազն երեք օղակներից, որոնցից մեկը բաժանված էր հատվածների, իսկ մյուսը շարժական էր և ուներ երկու փոքր դիտման խողովակ՝ տեղադրված միմյանց հակառակ։ Գործիքը ամրացված էր ուղղահայաց թելի վրա՝ ապահովելով ճշգրիտ ուղղահայաց դիրք։

### Միջնադարյան Մերձավոր Արևելք և Եվրոպա

Պարսիկ և արաբ աստղագետները 8-րդ դարում կատարելագործեցին հունական մանեկավոր գունդը՝ ստեղծելով ավելի զարգացած տարբերակներ։ Պարսիկ աստղագետ Ֆազարին (մահ. մոտ 777 թ.) իր «Դհաթ ալ-Հալաք» աշխատության մեջ, որը թարգմանվում է որպես «Օղակների գործիքը» (անգլ. The Instrument with the Rings), նկարագրել է այդ փոփոխությունները։

9-րդ դարում Աբբաս Իբն Ֆիրնասն (մ.թ. 887) համարվում է ևս մեկ օղակավոր գործիքի՝ մանեկավոր գնդի ստեղծողը, որը նա նվիրել է Խալիֆ Մուհամմադ Առաջինին (իշխել է 852–886 թթ.)։ Գնդային աստղացոլարանների և մանեկավոր գնդի համակցված տեսակները ստեղծվել են Մերձավոր Արևելքում միջնադարի ընթացքում։ Մոտավորապես մ.թ. 550 թվականին քրիստոնյա փիլիսոփա Հովհաննես Փիլոպոնոսը գրել է հուներեն աշխատություն աստրոլաբի մասին, որը համարվում է մանեկավոր գնդի վերաբերյալ մեզ հասած ամենահին տեքստը։ Գնդային աստրոլաբի առաջին հայտնի նկարագրությունը պատկանում է պարսիկ աստղագետ Ալ-Նայրիզիին (գործել է մոտ 892–902 թթ.)։ Մուսուլման աստղագետները նաև ստեղծեցին երկնագունդը՝ հիմնականում աստղագիտական խնդիրները լուծելու համար։ Մինչ օրս աշխարհում պահպանվել է նման 126 գործիք, որոնցից ամենահինը թվագրվում է 11-րդ դարով։

Դիտողի դիրքը մուտքագրելով միջօրեական օղակի վրա՝ հնարավոր էր հաշվարկել արևի բարձրությունը կամ աստղերի ուղեծրի երկայնությունը և անկյունային լայնությունը։

10-րդ դարի վերջում Գերբեր դ’Օրիակը՝ հետագայում Հռոմի պապ Սիլվեստր II-ը (999–1003 թթ.), իր ջանքերով՝ Անդալուզիայի (այժմ՝ Իբերիական թերակղզի) միջոցով մանեկավոր գունդը վերադարձրեց Արևմտյան Եվրոպա։ Սիլվեստր II-ը մանեկավոր գնդի վրա կիրառեց հատուկ դիտման խողովակ՝ բևեռային աստղը ֆիքսելու և արևադարձի ու հասարակածի չափումները գրանցելու համար։

### Հարավային Կորեա
Չինաստանի աստղագիտական գիտելիքներն ու աստղագիտական սարքերի մշակույթը փոխանցվեցին Կորեա, որտեղ նույնպես տեղի ունեցան լուրջ զարգացումներ։ Չոսոնի դինաստիայի ժամանակաշրջանի գյուտարար Չանգ Յոնգ-շիլը, թագավոր Սեջոնի հրամանով, ստեղծեց մանեկավոր գունդ։ 1433 թվականին կառուցված այդ մանեկավոր գունդը անվանվեց Հոնչոնի (혼천의, 鸿川的)։

Հոնչոնսիգեն (Honcheonsigye)՝ գործող ժամացույցային մեխանիզմով մանեկավոր գունդն էր, որը կառուցել է կորեացի աստղագետ Սոն Ի Յոնը (Song I-yeong) 1669 թվականին։ Սա Չոսոնի դինաստիայից պահպանված միակ աստղագիտական ժամացույցն է։

Հոնչոնսիգեի կառուցվածքը շարունակել է Սեջոն թագավորի ժամանակ ստեղծված Հոնին (1435), Հոնսանը (1435, երկնագունդ) և Օնգնուն (1438, ջրային ժամացույց)՝ արևի դիրքը ցույց տվող համակարգով։

Սա նման էր Չհվե Յու-ժիի (1603–1673) կողմից ստեղծված մանեկավոր գնդին (1657)։ Ժամացույցի հարվածային և ազատող մեխանիզմները ստեղծվել էին 14-րդ դարում զարգացած պսակաձև ձգակի հիման վրա և կատարելագործվել էին 17-րդ դարի Եվրոպայում կիրառված ժամացույցային զսպանակային համակարգով։

Հատկապես Սոն Ի Յոնի աստղագիտական ժամացույցը կիրառել էր 17-րդ դարի սկզբի մեխանիկական ժամացույց, որը զգալիորեն բարձրացրել էր ժամացույցի ճշգրտությունը։

### Վերածնունդ
Դանիացի աստղագետ Տիխո Բրահեն (1546–1601) ևս մեծ առաջընթաց ունեցավ մանեկավոր գնդի կատարելագործման գործում։ Նա կառուցեց երեք հսկայական մանեկավոր գունդ՝ օգտագործելով դրանք աստղերի և մոլորակների դիրքերի չափազանց բարձր ճշգրտությամբ չափումների համար։ Բրահեն իր «Նոր աստղագիտական գործիքներ» աշխատության մեջ մանրամասն նկարագրում է այդ սարքերը։

Մանեկավոր գունդը համարվում է առաջին բարդ մեխանիկական սարքերից մեկը, որի զարգացումը նպաստեց մեխանիկական սարքերի տեխնիկայի և նախագծման բազմաթիվ բարելավումներին։ Վերածննդի ժամանակաշրջանի գիտնականների և նշանավոր գործիչների դիմանկարներում հաճախ պատկերվում էր մանեկավոր գունդ՝  ձեռքին պահած, որպես բարձրագույն իմաստության և գիտելիքի խորհրդանիշ։

Մանեկավոր գունդը կարևոր դեր է խաղացել ուսուցման մեջ․ երկնային մեծ շրջանները ներկայացնող օղակների համախումբը պտտվում է առանցքի շուրջ՝ հորիզոնի ներսում, և այն կարելի է դիտարկել որպես երկնային գնդի կմախք։

Երբ մանեկավոր գունդը կառուցվում է Երկիրը որպես կենտրոն ունենալով՝ այն ներկայացնում է Պտղոմեոսի տիեզերքը, իսկ երբ կենտրոնում Արեգակն է՝ ապա այն ներկայացնում է Կոպեռնիկոսի տիեզերքը։
File:Roger-bacon-statue.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Roger-bacon-statue.jpg|13-րդ դարի անգլիացի գիտնական Ռոջեր Բեկոնի քանդակը, ձեռքին մանեկավոր գունդ։ Օքսֆորդի համալսարանի բնագիտության պատմության թանգարան։ 
File:Jan_Gossaert_-_Portrait_of_a_Young_Princess_(possibly_Dorothea_of_Denmark).jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Jan_Gossaert_-_Portrait_of_a_Young_Princess_(possibly_Dorothea_of_Denmark).jpg|«Երիտասարդ աղջիկ մանեկավոր գնդով», Յան Գոսսաերտ, մոտ 1520-1540 թվականներ
File:Antoine_Crespin.PNG|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Antoine_Crespin.PNG|Դիմանկար Անտուան ​​Կրեսփենի «Աստղաբանի մարգարեությունները Ֆրանսիայի դուքսի և Սավոյի դքսուհու համար» աշխատության տիտղոսաթերթից։ Լիոն, Ֆրանսիա, 1572 թվական
File:Crespi_L'Ingegno.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Crespi_L'Ingegno.jpg|Հնարամտության այլաբանությունը, Ջուզեպպե Մարիա Կրեպսի, 1695 թվական
File:Francesco_De_Mura.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Francesco_De_Mura.jpg|Արվեստների այլաբանություն, Ֆրանսիսկո դե Մուրա
Մանեկավոր գնդի ներկայացումը հայտնվում է ժամանակակից Պորտուգալիայի դրոշում և հանդիսանում է ազգային խորհրդանիշ Մանուել I-ի կառավարման օրից։

### Անխափան երկնային գնդեր

20-րդ դարի 80-ական թվականներին Էմիլի Սավիջ Սմիթը Լահորում և Քաշմիրում հայտնաբերեց մի քանի անշաղախ մետաղյա երկնոլորտ։ Սովորաբար նման խոռոչ կեղևավոր օբյեկտները ձուլվում են երկու մասերով, սակայն Սավիջ Սմիթը նշում է, որ համարվում էր գրեթե անհնար ստեղծել ամբողջական, անշաղախ մետաղյա գունդ։ Չնայած դրան՝ արդեն 1960-ականներից կիրառվում էին տեխնոլոգիաներ, օրինակ՝ պտտվող ձուլումը, նմանատիպ անխափան գնդեր արտադրելու համար։

Առաջին անխափան երկնագունդը ստեղծել է մուսուլման աստղագետ և մետալուրգ Ալի Քաշմիրի իբն Լուքմանը 1589-90 թթ. (Հիջրայի 998 թ.), Աքբար Մեծի իշխանության օրոք Քաշմիրում։

Մյուսը ստեղծել է Մուհամմադ Սալեհ Թահթավին 1659-60 թթ. (Հիջրայի 1070 թ.)՝ արաբական և սանսկրիտ գրություններով։

Վերջինը պատրաստվել է 1842 թվականին Լահորում՝ Ջագաթջիթ Սինգհ Բահադուրի օրոք, հնդիկ աստղագետ և մետալուրգ Լալա Բալհումալ Լահորիի կողմից։

Ընդհանուր առմամբ արտադրվել է 21 նման գունդ, որոնք մինչ օրս մնում են մետաղի մեջ ստեղծված միակ անխափան գնդերը։ Այս մողոլները կիրառել են մոմի կորուսման (lost-wax casting) ձուլման եղանակը այդ գնդերը պատրաստելու համար։

## Պարաօլիմպիկ խաղեր
2014 թվականի մարտի 1-ից սկսած՝ Մեծ Բրիտանիայի Սթոք Մանդեվիլի մարզադաշտում հաշմանդամների օլիմպիական խաղերի (Պարաօլիմպիկ խաղեր) ավանդական սուրբ կրակը վառվում է արվեստի գործի վրա հիմնված մանեկավոր գնդի մոդելի միջոցով։

Որպես Բրիտանիայի պարալիմպիկ շարժման անցյալը, ներկան և ապագան նշանավորող արարողության մաս՝ այդ գնդի վրա տեղադրված է անվասայլակ, որի օգտագործողը կարող է պտտել այն և վառել սուրբ կրակը։

Մանեկավոր գունդը ստեղծել է արվեստագետ Ջոն Բաուզորը (Jon Bausor), և այն օգտագործվելու է ապագա ավանդական կրակի վառման արարողություններում։

Առաջին պարգևատրման արարողության սուրբ կրակը վառել է 2012 թվականի Լոնդոնի ամառային Օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր Հաննա Կոքքրոֆթը (Hannah Cockroft)։

## Հերալդիկա և վեքսիլոլոգիա

Մանեկավոր գունդը հաճախ օգտագործվել է հերալդիկայի և վեքսիլոլոգիայի մեջ՝ հիմնականում կապված լինելով Պորտուգալիայի, Պորտուգալական կայսրության և աշխարհագրական հայտնությունների խորհրդանիշների հետ։

15-րդ դարի վերջում, երբ Պորտուգալիայի Մանուել I-ը դեռ Պորտուգալիայի արքայազն էր, մանեկավոր գունդը եղել է նրա անձնական զինանշանը։ Մանուել I-ի իշխանության օրոք մանեկավոր գունդը լայնորեն օգտագործվել է արխիվներում, հուշարձանների վրա, դրոշներում և նրա հետ կապված այլ առարկաների վրա՝ վերածվելով անձնական խորհրդանիշից պետական խորհրդանիշի, որը ներկայացնում էր Պորտուգալիայի թագավորությունը, հատկապես դրա ծովից դուրս գտնվող կայսրությունը։ Մանուել I-ի մահից հետո մանեկավոր գունդը շարունակել է օգտագործվել որպես պետական խորհրդանիշ։

17-րդ դարում այն արդեն ասոցացվում էր Պորտուգալիայի իշխանության ներքո գտնվող Բրազիլիայի հետ։ 1815 թվականին, երբ Բրազիլիայի թագավորությունը միավորվեց Պորտուգալիայի հետ, դրա զինանշանի վրա պաշտոնապես հայտնվեց կապույտ դաշտի մեջ տեղադրված ոսկյա մանեկավոր գունդ։ Բրազիլիան ներկայացնող հունին նաև պատկերվել է Պորտուգալիա-Բրազիլիա-Ալգարվի Միացյալ Թագավորության զինանշանի և դրոշի վրա։

1822 թվականին, երբ Բրազիլիան հռչակվեց անկախ կայսրություն, մանեկավոր գունդը պահպանվեց երկրի զինանշանի և դրոշի վրա։ Միայն 1889 թվականին Բրազիլիայի դրոշի վրա մանեկավոր գունդը փոխարինվեց ներկայիս աստղային գնդով։

1911 թվականին Պորտուգալիայի զինանշանի և դրոշի վրա մանեկավոր գունդը կրկին վերադարձրեցին։

### Առնչվող զինանշաններ

Coat_of_arms_of_Portugal.svg|Պորտուգալիայի զինանշան
Military_CoA_of_Portugal.svg|Պորտուգալական բանակի զինանշան
Tribunal_Constitucional.svg|Պորտուգալիայի Սահմանադրական դատարանի զինանշանը
Emblem_of_Viriatos_Volunteers.svg|Վիրիաշիուսի կամավորական շքանշան
Portugal_Order_of_the_Colonial_Empire.svg|alt=殖民帝国勋章|Գաղութային կայսրության շքանշան
Coat_of_arms_of_Portuguese_Macau_(1935–1951).svg|Մակաոյի զինանշան(1935-1951 թթ.)
Coat_of_arms_of_Portuguese_Macau_(1951–1976).svg|Մակաոյի զինանշան (1951-1976թթ.) 
Coat_of_arms_of_Portuguese_Macau_(1976–1999).svg|Մակաոյի զինանշան (1976-1999թթ.)
Coat_of_arms_of_Portuguese_Angola_(1935–1951).svg|Պորտուգալական Անգոլայի զինանշան (1935-1951 թթ.)
Coat_of_arms_of_Portuguese_Angola_(1951–1975).svg|Պորտուգալական Անգոլայի զինանշան (1951-1975թթ.) 
Coat_of_arms_of_Portuguese_Cape_Verde_(1935–1951).svg|Պորտուգալական Կաբո Վերդեիզինանշան   (1935－1951թթ.)   
Coat_of_arms_of_Portuguese_Cape_Verde_(1951–1975).svg|Պորտուգալական Կաբո Վերդեի զինանշան   (1951－1975թթ.)   
Coat_of_arms_of_Portuguese_Mozambique_(1935–1951).svg|Պորտուգալական Մոզամբիկի զինանշան   (1935－1951թթ.)  
Coat_of_arms_of_Portuguese_Mozambique_(1951–1975).svg|Պորտուգալական Մոզամբիկի զինանշան  (1951－1975թթ.)  
Coat_of_arms_of_Portuguese_Guinea_(1935–1951).svg|Պորտուգալական Գվինեայի զինանշան (1935－1951թթ.) 
Coat_of_arms_of_Portuguese_Guinea_(1951–1974).svg|Պորտուգալական Գվինեայի զինանշան  (1951－1974թթ.) 
Coat_of_arms_of_Portuguese_India_(1935–1951).svg|Պորտուգալական Հնդկաստանի զինանշան  (1935－1951թթ.)  
Coat_of_arms_of_Portuguese_India_(1951–1961).svg|Պորտուգալական Հնդկաստանի զինանշան  (1951－1974թթ.)  
Coat_of_arms_of_Portuguese_Timor_(1935–1951).svg|Պորտուգալական Թիմորի զինանշան (1935－1951թթ.) 
Coat_of_arms_of_Portuguese_Timor_(1951–1975).svg|Պորտուգալական Թիմորի զինանշան (1951－1975թթ.) 
Coat_of_arms_of_Portuguese_Sao_Tome_and_Principe_(1935–1951).svg|Պորտուգալական Սան Տոմե և Պրինսիպիի զինանշան  (1935－1951թթ.)  
Coat_of_arms_of_Portuguese_Sao_Tome_and_Principe_(1951–1975).sv|Պորտուգալական Սան Տոմե և Պրինսիպիիզինանշան  (1951－1975թթ.)  
COA_Republican_Convention.svg|Բրազիլիայի զինանշան (նախագիծ) 
Coat_of_arms_of_the_United_Kingdom_of_Portugal,_Brazil_and_the_Algarves.svg|Պորտուգալիա-Բրազիլիա-Ալգարվի միացյալ թագավորությանզինանշան  (1816－1822թթ.)  
Full_arms_of_the_United_Kingdom_Portugal_Brazil_and_Algarves.svg|Պորտուգալիա-Բրազիլիա-Ալգարվի միացյալ թագավորությանզինանշան  (1822－1825թթ.)  
Coat_of_arms_of_the_Empire_of_Brazil.svg|Բրազիլիայի կայսրությանզինանշան
COA_Regent_Prince_of_Brazil.svg|Բրազիլիայի կայսրության ռեգենտի շքանշան
Full_arms_of_the_United_Kingdom_Portugal_Brazil_and_Algarves.svg|Բրազիլիայի թագավորության զինանշան
Coat of arms of Brazil (1822–1853).svg|Բրազիլիայի կայսրության կայսերական շքանշան (1822－1870թթ.) 
Coat_of_Arms_of_the_Empire_of_Brazil_(1853-1889).svg|Բրազիլիայի կայսրության կայսերական շքանշան (1870－1889թթ.) 
Coat_of_Arms_of_Maria_Leopoldina_of_Austria,_Empress_of_Brazil.svg|Ավստրիայի Մարիա Լեոպոլդինայի անձնական շքանշան
Coat_of_Arms_of_Teresa_Cristina_of_the_Two_Sicilies,_Empress_of_Brazil.svg||Երկու Սիցիլիաների Թերեզա Քրիստինայի անձնական շքանշան


### Առնչվող դրոշներ

Պատկեր:Flag of Portugal.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Portugal.svg|Պորտուգալիայի դրոշ
Պատկեր:Flag of the President of Portugal.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_President_of_Portugal.svg|Պորտուգալիայի նախագահի դրոշ
Պատկեր:Flag of the Prime Minister of Portugal.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Prime_Minister_of_Portugal.svg|Պորտուգալիայի վարչապետի դրոշ
Պատկեր:Flag of the Portuguese Assembly of the Republic.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Portuguese_Assembly_of_the_Republic.svg|Պորտուգալիայի խորհրդարանի դրոշ
Պատկեր:Flag of Portuguese Minister.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Portuguese_Minister.svg|Պորտուգալիայի կառավարության նախարարների դրոշ
Պատկեր:Marinha de Portugal (1911-1974, Ministro).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Marinha_de_Portugal_(1911-1974,_Ministro).svg|Պորտուգալիայի ռազմածովային նախարարի դրոշ (1911－1974թթ.) 
Պատկեր:Flag of Portuguese District Governor.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Portuguese_District_Governor.svg|Պորտուգալիայի տեղական ինքնակառավարման դրոշ
Պատկեր:Military flag of Portugal.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Military_flag_of_Portugal.svg|Պորտուգալիայի բանակի զինանշան-դրոշ
Պատկեր:Naval Jack of Portugal.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Naval_Jack_of_Portugal.svg|Պորտուգալիայի ռազմածովային ուժերի նավաբեկորյան դրոշ
Պատկեր:Flag Manuel I of Portugal.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_Manuel_I_of_Portugal.svg|alt=曼努埃尔一世个人旗帜|Մանուել I-ի անձնական դրոշը
Պատկեր:Flag Manuel I of Portugal (alternative).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_Manuel_I_of_Portugal_(alternative).svg|Մանուել I-ի անձնական դրոշը
Պատկեր:Flag of Macau (1965 proposal).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Macau_(1965_proposal).svg|Պորտուգալական Մակաոյի դրոշ (նախագիծ)
Պատկեր:Flag of Portuguese Macau Unofficial.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Portuguese_Macau_Unofficial.svg|Պորտուգալական Մակաոյի ոչ պաշտոնական դրոշ
Պատկեր:Flag of the Government of Portuguese Macau (1951-1976).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Government_of_Portuguese_Macau_(1951-1976).svg|Պորտուգալական Մակաոյի կառավարական դրոշ (1951－1976թթ.) 
Պատկեր:Flag of the Government of Portuguese Macau (1976–1999).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Government_of_Portuguese_Macau_(1976%E2%80%931999).svg|Պորտուգալական Մակաոյի կառավարական դրոշ (1976－1999թթ.) 
Պատկեր:Bandeira Lea lSenado Original.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Bandeira_Lea_lSenado_Original.jpg|Մակաոյի քաղաքապետարանիդրոշ
Պատկեր:Bandeira Leal Senado White.jpg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Bandeira_Leal_Senado_White.jpg|Մակաոյի քաղաքապետարանիդրոշ
Պատկեր:Flag of Portuguese Colony Governor.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Portuguese_Colony_Governor.svg|Մակաոյի նահանգապետի (կառավարչի) դրոշ
Պատկեր:Flag of Brazil (Baron of Rio Branco's proposal).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Brazil_(Baron_of_Rio_Branco's_proposal).svg|Բրազիլիայի դրոշ (նախագիծ)
Պատկեր:Flag of the United Kingdom of Portugal, Brazil, and the Algarves.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_United_Kingdom_of_Portugal,_Brazil,_and_the_Algarves.svg|Պորտուգալիա-Բրազիլիա-Ալգարվի միացյալ թագավորության դրոշ
Պատկեր:Flag of the Princes of Brazil.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Princes_of_Brazil.svg|Բրազիլիայի իշխանության դրոշ (1645－1815թթ.)  
Պատկեր:Flag of Kingdom of Brazil.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Kingdom_of_Brazil.svg|Բրազիլիայի իշխանության դրոշ (1815－1822թթ). 
Պատկեր:Flag Regent Prince of Brazil.svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_Regent_Prince_of_Brazil.svg|Բրազիլիայի կայսրության դրոշ դրոշ (1822թ.) 
Պատկեր:Flag of Brazil (1822–1853).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag of Brazil (1822–1853).svg|Բրազիլիայի կայսրության դրոշ դրոշ (1822－1870թթ.) 
Պատկեր:Flag of Brazil (1853-1889).svg|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Brazil_(1853-1889).svg|Բրազիլիայի կայսրության դրոշ դրոշ (1870－1889թթ.) 
Պատկեր:Flag of Brazil (Deodoro project).png|link=https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Brazil_(Deodoro_project).png|Դեոդորո դա Ֆոնսեկայի անձնական դրոշ


## Տե՛ս նաև
* Անտիկիթերայի սարք
*Աստղագիտական ժամացույց, նաև Պրահայի Օրլոյ

## Ծանոթագրություններ


### Աղբյուրներ
* Encyclopædia Britannica (1771), "Geography".
* Darlington, Oscar G. "Gerbert, the Teacher," *The American Historical Review* (Volume 52, Number 3, 1947): 456–476.
* Kern, Ralf: Wissenschaftliche Instrumente in ihrer Zeit. Vom 15. – 19. Jahrhundert. Verlag der Buchhandlung Walther König 2010, 
* Needham, Joseph (1986). *Science and Civilization in China: Volume 3*. Taipei: Caves Books, Ltd.
* Sivin, Nathan (1995). *Science in Ancient China*. Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing
* Williams, Henry Smith (2004). *A History Of Science*. Whitefish, MT: Kessinger Publishing. .

## Արտաքին հղումներ
* Starry Messenger 
* Armillary Spheres and Teaching Astronomy | Whipple Museum 
* AstroMedia* Verlag in Germany offers a cardboard construction kit for an armillary sphere ("Das Kleine Tischplanetarium")