Մինոյան քաղաքակրթություն

**Մինոյան քաղաքակրթություն,** բրոնզեդարյան մշակույթ, որը կենտրոնացած է եղել Կրետե կղզում։ Հայտնի է իր մոնումենտալ ճարտարապետությամբ և էներգետիկ արվեստով, այն հաճախ համարվում է Եվրոպայի առաջին քաղաքակրթությունը։ Կնոսոսում և Ֆայստոսում գտնվող Մինոյան պալատների ավերակները զբոսաշրջության հայտնի վայրեր են։

Մինոական քաղաքակրթությունը առաջացել է տեղական նեոլիթյան մշակույթից մոտ 3100 թվականին։Մ.թ.ա., մոտավորապես 2000 թվականից սկսած հայտնվել են բարդ քաղաքային բնակավայրերը։Մոտավորապես մ.թ.ա. 1450 թվականին ընկել են միկենյան հույների մշակութային և գուցե քաղաքական տիրապետության տակ՝ ձևավորելով հիբրիդային մշակույթ, որը տևեց մինչև մոտ մ.թ.ա. 1100 թվականը։

Մինոյան արվեստը ներառում էր մանրակրկիտ զարդարված խեցեղեն, կնիքներ, արձանիկներ և գունագեղ որմնանկարներ։ Բնորոշ առարկաները ներառում են բնությունը և ծեսը։ Մինոական արվեստը հաճախ նկարագրվում է որպես ֆանտաստիկ կամ էքստատիկ որակ ունեցող ֆիգուրներով, որոնք ներկայացված են այնպես, որ շարժում հուշում են։

Մինոական հասարակության կառուցվածքի մասին քիչ բան է հայտնի։ Մինոյան արվեստը չի պարունակում միապետի միանշանակ պատկեր, և տեքստային ապացույցները ցույց են տալիս, որ նրանք կարող էին կառավարման որևէ այլ ձև ունենալ։ Նմանապես, պարզ չէ, թե արդյոք երբևէ եղել է միասնական մինոյան պետություն։ Կրոնական սովորույթները ներառել են պաշտամունք գագաթային սրբավայրերում և սուրբ քարանձավներում, սակայն նրանց պանթեոնի վերաբերյալ ոչինչ հստակ չէ։ Մինոացիները կառուցել են հսկայական լաբիրինթոսային շինություններ, որոնց առաջին պեղողները անվանել են Մինոյան պալատներ։ Հետագա հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նրանք ծառայել են տարբեր կրոնական և տնտեսական նպատակների, այլ ոչ թե լինել թագավորական նստավայրեր, թեև նրանց ճշգրիտ դերը մինոյան հասարակության մեջ շարունակական բանավեճի առարկա է։

Մինոացիները մեծածավալ առևտրով են զբաղվել՝ արտահանելով գյուղատնտեսական ապրանքներ և արհեստների շքեղ առարկաներ հումքի և մետաղների դիմաց, որոնք դժվար էր ձեռք բերել Կրետեում։ Առևտրականների և արհեստավորների միջոցով նրանց մշակութային ազդեցությունը հասել է Կրետեից այն կողմ մինչև Էգեյան և Արևելյան Միջերկրական ծով։ Մինոյան արհեստավորներն աշխատել են արտասահմանյանում, օրինակ՝ Եգիպտոսի Ավարիսի որմնանկարները ստեղծելու համար։

Մինոյացիները մշակել են երկու գրային համակարգ, որոնք հայտնի են որպես կրետական հիերոգլիֆներ և գծային Ա։ Քանի որ գրերն էլ ամբողջությամբ չեն վերծանվել, մինոյան լեզվի ինքնությունն անհայտ է։ Հիմք ընդունելով այն, ինչ հայտնի է, համարվում է, որ լեզուն քիչ հավանական է, որ պատկանում է լավ վավերացված լեզվաընտանիքին, ինչպիսին է հնդեվրոպականը կամ սեմականը։ Մ․ թ․ ա․ 1450 թվականից հետո, գծային Ա-ի փոփոխված տարբերակը, որը հայտնի է որպես գծային Բ, օգտագործվել է միկենյան հունարեն գրելու համար, որը դարձել է Կրետեի վարչակազմի լեզուն։ Էտեոկրետերեն լեզուն, որը վկայված է հետբրոնզեդարյան մի քանի արձանագրություններում, կարող է լինել մինոյան լեզվի ժառանգ։

Մինոյան քաղաքակրթությունը, որը հիմնականում մոռացությա նէ մատնվել ուշ բրոնզի դարի փլուզումից հետո, վերահայտնաբերվել է քսաներորդ դարի սկզբին հնագիտական պեղումների միջոցով։ «Մինոյան» տերմինը սկսել է օգտագործել Արթուր Էվանսը, ով պեղումներ է կատարել Կնոսոսում և ճանաչել այն որպես մշակութային առումով տարբեր մայրցամաքային միկենյան մշակույթից։ Շուտով Ֆեդերիկո Հալբհերը և Լուիջի Պերնյեն պեղել են Ֆեստոսի պալատը և մոտակա Այա Տրիադա բնակավայրը։ Խոշոր առաջընթաց է տեղի ունեցել 1952 թվականին, երբ Մայքլ Վենտրիսը վերծանել է գծային Բ գիրը՝ հիմնվելով Ալիս Քոբերի ավելի վաղ աշխատանքի վրա։ Այս վերծանումը հանդիսացել է պալատի վերջին տարիների տնտեսական և սոցիալական կազմակերպման վերաբերյալ տեղեկատվության կարևոր աղբյուր։ Մինոյան հնավայրերը շարունակում են պեղվել, վերջին հայտնագործությունները, ներառյալ Արմենիի նեկրոպոլը և Կոմմոս նավահանգստային քաղաքը։

## Անվանում
[alt=Fresco of an acrobat straddling a bull, with two helpers|մինի|280x280փքս|[Կնոսոսում հայտնաբերված *[[«Ցլի վրայով թռչողը» որմնանկար]]ը*]]
«Մինոական» տերմինը առաջացել է առասպելական Մինոս թագավորի անունից, որը դասական հույները կարծում էին, որ կառավարել է Կնոսոսը հեռավոր անցյալում։ Այն հանրահռչակել է Արթուր Էվանսը՝ հավանաբար ելնելով Կարլ Հոեքի ավելի վաղ առաջարկից։ Դա ժամանակակից մետաղադրամ է և չի օգտագործվում մինոյացիների կողմից, որոնց անունը անհայտ է։ Եգիպտացիները մինոյացիներին անվանել են «Քեֆթիու»։

## Ժամանակագրություն և պատմություն

Մինոյան պատմության համար օգտագործում են հարաբերական ժամանակագրության երկու համակարգ. Առաջինը, որը հիմնված է խեցեգործության ոճերի վրա, մինոյան պատմությունը բաժանում է երեք հիմնական ժամանակաշրջանների՝ վաղ մինոյան (ՎՄ կամ EM), միջին մինոյան (ՄՄ կամ MM) և ուշ մինոյան (ՈՒՄ կամ LM): Այս ժամանակաշրջանները կարելի է բաժանել հռոմեական թվերի միջոցով (օրինակ՝ ՎՄ I, ՎՄ II,ՎՄ III), որոնք հետագայում կարելի է բաժանել՝ օգտագործելով մեծատառերը (օրինակ՝ ՈՒՄ IIIԱ, ՈՒՄ IIIԲ,ՈՒՄ IIIԳ)։ Այլընտրանքային համակարգը, որն առաջարկել է հույն հնագետ Նիկոլաոս Պլատոնը, մինոյան պատմությունը բաժանում է չորս ժամանակաշրջանների՝ նախապալատական, վաղպալատական, նորպալատական և հետպալատական։

Բացարձակ ժամանակագրություն հաստատելը դժվար է եղել։ Հնագետները փորձել են որոշել օրացուցային ամսաթվերը՝ սինխրոնիզացնելով մինոյան պատմության ժամանակաշրջանները իրենց ավելի լավ հասկացված ժամանակակիցների հետ։ Օրինակ, ՈՒՄ IԲ ժամանակաշրջանի մինոյան արտեֆակտներ հայտնաբերվել են Եգիպտոսում 18-րդ դինաստիայի համատեքստերում, որոնց համար եգիպտական ժամանակագրությունը տրամադրում է օրացուցային ամսաթվեր։ Այնուամենայնիվ, այս ձևով որոշված ամսաթվերը միշտ չէ, որ համընկնում են ածխածնային թվագրման և բնական գիտությունների վրա հիմնված այլ մեթոդների արդյունքների հետ։ Հակասությունների մեծ մասը վերաբերում է Թերայի ժայթքման թվագրմանը, որը, ինչպես հայտնի է, տեղի է ունեցել ՈՒՄ IԱ ժամանակաշրջանի վերջում։ Թեև ածխածնային ժամադրությունը տեղավորում է այս իրադարձությունը (և, հետևաբար, ՈՒՄ IԱ) մ.թ.ա. մոտ 1600 թվականին, եգիպտական գրառումների հետ համաժամանակությունը այն կտեղադրի մոտավորապես մեկ դար անց։

### Վաղ մինոյան ժամանակաշրջան
alt=An Early Minoan vessel shaped like a bird.|մինի|282x282փքս|Վաղ մինոյան թռչնակերպ անոթ։
Վաղ մինոյան հասարակությունը հիմնականում զարգացել է տեղական նեոլիթյան նախորդների որոշակի մշակութային ազդեցությամբ և, հավանաբար, արևելյան բնակչությունների արտագաղթի արդյունքում։ Այս ժամանակաշրջանում նկատվել է աստիճանական տեղաշարժ՝ տեղայնացված կլանային գյուղերից դեպի ավելի ուրբանիզացված և շերտավորված հասարակություն ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում։

#### ՎՄ I
Վաղ մինոյան ժամանակաշրջանը (մ.թ.ա. մոտ 3100-2650) նշանավորվում է առաջին ներկված կերամիկայի ի հայտ գալով։ Շարունակելով նեոլիթյան ժամանակաշրջանում սկսված միտումը, բնակավայրերը մեծացան չափերով և բարդությամբ, և բերրի հարթավայրերից տարածվեցին դեպի բարձրլեռնային վայրեր և կղզիներ, քանի որ մինոացիները սովորեցին օգտագործել ոչ այնքան հյուրընկալ տեղանքը։

#### ՎՄ II
ՎՄ II ժամանակաշրջանը (մ.թ.ա. մոտ 2650-2200) անվանվել է միջազգային դարաշրջան։ Առևտուրն ակտիվացել է, և մինոյան նավերը սկսել են նավարկել Եգեյան ծովից այն կողմ դեպի Եգիպտոս և Սիրիա ինչը, հավանաբար հնարավոր է դարձել կայմ նավերի գյուտի շնորհիվ։ Մինյան նյութական մշակույթը ցույց է տալիս միջազգային ազդեցության մեծացումը, օրինակ՝ մինոյան կնիքները հիմնված էին  հին Մերձավոր Արևելքի կնիքների վրա։ Մինոյան բնակավայրերը մեծացել են, որոշ բնակավայրերի չափերը կրկնապատկվել են, և այն վայրերում կառուցվել են մոնումենտալ շինություններ, որոնք հետագայում վերածվել են պալատների։

#### ՎՄ III
ՎՄ III ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 2200-2100) շարունակվել են առաջին երկու ժամանակաշրջանների զարգացման միտումները։

### Միջին մինոյան ժամանակաշրջան
alt=West facade of the Palace at Knossos|մինի|280x280փքս|Կնոսոսի պալատի արևմտյան ճակատը: Ինչպես մյուս պալատները, այն կառուցվել է միջին Մինոյան դարաշրջանում, բայց շարունակաբար վերանորոգվել է իր գոյության ողջ ընթացքում:

#### ՄՄ I
ՄՄ I ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 2100-1875) կայացել է Վաղպալատական հասարակության առաջացումը։ ՄՄ IԱ-ի ժամանակ ( մ.թ.ա. մոտ 2100-1925) բնակչությունը կտրուկ աճել է այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են Կնոսոսը, Ֆայստոսը և Մալիան՝ ուղեկցվելով խոշոր շինարարական նախագծերով։ ՄՄ IԲ-ի ժամանակ (մ.թ.ա.  մոտ 1925-1875 թթ.) առաջին պալատները կառուցվել են նեոլիթյան ժամանակներից ի վեր համայնքային արարողությունների համար օգտագործվող վայրերում։ Միջին Մինոյան արհեստավորները մշակել են նոր ներկեր և օգտագործել են բրուտի անիվը ՄՄ IԲ-ի ժամանակ՝ արտադրելով այնպիսի իրեր, ինչպիսին է Կամարեսի իրերը։

#### ՄՄ II
ՄՄ II ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 1875-1700)  զարգացել են կրետական հիերոգլիֆային և գծային Ա մինոյան գրային համակարգերը։ Ժամանակաշրջանն ավարտվել է զանգվածային ավերածություններով, որոնք հիմնականում վերագրվել են երկրաշարժերին, թեև բռնի ավերածությունները դիտարկվել են որպես այլընտրանքային բացատրություն։

#### ՄՄ III
ՄՄ III ժամանակաշրջանում (մոտ մ.թ.ա.1750-1700) ժամանակաշրջանը նշանավորել է Նորպալատական շրջանի սկիզբը։ Պալատների մեծ մասը վերակառուցվել է ճարտարապետական նորամուծություններով, բացառությամբ Ֆայստոսի։ Կրետական հիերոգլիֆները մոռացվել են, սկսել են օգտագործել գծային Ա-ի գրային համակարգը։ Մինոյան մշակութային ազդեցությունը նշանակալի է դարձել մայրցամաքային Հունաստանում։

### Ուշ Մինոյան ժամանակաշրջան
alt=A Minoan vase featuring an octopus.|մինի|296x296փքս|''Ծովային ոճի'' ծաղկաման, որը բնորոշ է Ուշ Մինոյան IԲ ժամանակաշրջանին, որը հաջորդել է Թերայի ժայթքմանը։
Ուշ Մինոյան շրջանը իրադարձություններով լի ժամանակաշրջան էր, որի ժամանակ խորը փոփոխություններ իրականացան Մինոյան հասարակությունում։ Մինոական ամենահայտնի արտեֆակտներից շատերը թվագրվում են այս ժամանակից, օրինակ՝ օձի աստվածուհու արձանիկները, «Փարիզուհին» որմնանկարը և խեցեղենի ձևավորման ծովային ոճը։

#### ՈՒՄ I
ՈՒՄ I ժամանակաշրջանը (մոտ մ.թ.ա. 1700-1470) բարգավաճ Նորպալատական մշակույթի շարունակությունն էր։ Այս դարաշրջանի նշանավոր իրադարձությունը Թերա հրաբխի ժայթքումն էր, որը տեղի է ունեել մոտ մ.թ.ա.1600 թվականին՝ ՈՒՄ IԱ ենթաշրջանի վերջում։ Պատմության մեջ ամենախոշոր հրաբխային պայթյուններից մեկը, որն արտանետվել է մոտ 60-100 կմ³ մագմա և չափվել է 7-րդ հրաբխային պայթյունավտանգության ինդեքսով։ Մինչ ժայթքումը երկրաշարժը ոչնչացրել է կիկլադական բնակավայրերը՝ Ակրոտիրին և հանգեցրել է հյուսիսարևելյան Կրետեի որոշ վայրերի լքմանը, մինոյան այլ վայրեր, ինչպիսին է Կնոսոսը, շարունակել են բարգավաճել։ ՈՒՄ IԲ-ի ժայթքումից հետո (մոտ մ.թ.ա. 1625-1470) նկատվել են հավակնոտ նոր շինարարական նախագծեր, զարգացող միջազգային առևտուր և գեղարվեստական զարգացումներ, ինչպիսիք են խեցեղենի  ծովային ոճը։

##### ՈՒՄ IԲ
ՈՒՄ IԲ-ը (մ.թ.ա. մոտ 1625-1470) ավարտվել է ամբողջ կղզու ծանր ավերածություններով՝ նշանավորելով նորապալատական հասարակության վերջը։ Ենթադրվում է, որ այս ավերածությունները կանխամտածված են եղել, քանի որ դրանք խնայել են որոշ վայրեր բնական աղետներին չհամապատասխանող ձևով։ Օրինակ՝ Կնոսոսի քաղաքը այրվել է, իսկ պալատը՝ ոչ։ Այս ավերածությունների պատճառները եղել են բազմամյա բանավեճի թեմա։ Մինչ որոշ հետազոտողներ դրանք վերագրում էին միկենյան նվաճողներին, մյուսները պնդում էին, որ դրանք ներքին ցնցումների արդյունք էին։ Նմանապես, մինչ որոշ հետազոտողներ փորձել են դրանք կապել Թերայի ժայթքման հետևանքով շրջակա միջավայրի երկարատև խափանումների հետ, մյուսները պնդում են, որ երկու իրադարձությունները ժամանակի մեջ չափազանց հեռու են որևէ պատճառահետևանքային կապի համար։

#### ՈՒՄ II
ՈՒՄ II ժամանակաշրջանը (մ.թ.ա. մոտ 1470-1420 թթ.) հազվադեպ է ներկայացված հնագիտական գրառումներում, սակայն, ըստ երևույթին, եղել է անկման շրջան։

**ՈՒՄ** **III**

**ՈՒՄ III** ժամանակաշրջանը (մոտ 1420-1075 մ.թ.ա.) ցույց է տալիս սոցիալական և քաղաքական խորը փոփոխություններ։ Պալատներից գործածության մեջ է մնացել միայն Կնոսոսը, թեև այն նույնպես ավերվել է **ՈՒՄ** IIIԲ2-ի ժամանակ։ Վարչակազմի լեզուն փոփոխվել է միկենյան հունարեն և նյութական մշակույթը ցույց է տալիս մայրցամաքային ազդեցության աճ, որն արտացոլում է հունալեզու էլիտայի վերելքը Ուշ Մինոյան III դարում (մ.թ.ա. մոտ 1200-1075), որը համընկնում էր ուշ բրոնզի դարաշրջանի ավելի լայն փլուզման հետ, ափամերձ բնակավայրերը լքվել են՝ հօգուտ բարձրադիր վայրերում պաշտպանելի վայրերի։ Այս փոքր գյուղերը, որոնցից մի քանիսը առաջացել են ավելի վաղ լեռնային սրբավայրերից, շարունակել են ճանաչելի մինոյան մշակույթի ասպեկտները մինչև վաղ երկաթի դարը։

## Աշխարհագրություն
Մինոյան քաղաքակրթությունը կենտրոնացած է եղել Կրետե կղզում, լրացուցիչ բնակավայրերով Էգեյան ծովի շրջակայքում։ Կրետեն գտնվում է Էգեյան ծովի հարավում, գտնվում է ծովային առևտրային ուղիների երկայնքով, որոնք կապում են Եվրոպան, Աֆրիկան և Մերձավոր Արևելքը։ Քանի որ այն տարածվում է միջերկրածովյան և աֆրիկյան կլիմայական գոտիներով, տարբեր բարձրությունների վրա գտնվող հողերով, այն ապահովում է բնական ռեսուրսների բազմազան տեսականի։ Այնուամենայնիվ, այն զգալիորեն աղքատ է մետաղներով, ինչը, ենթադրաբար, խթանել է մինոացիների հետաքրքրությունը միջազգային առևտրի նկատմամբ։ Կղզին սեյսմիկ ակտիվ է, երկրաշարժից վնասի նշաններ կան մինոյան շատ վայրերում։ Մինոյան վայրերի մեծ մասը գտնվում է Կենտրոնական և Արևելյան Կրետեում, կղզու արևմտյան մասում, հատկապես հարավում, քչերն են։

### Խոշոր բնակավայրեր
* Կնոսոս - ամենամեծ բրոնզեդարյան հնագիտական վայր Կրետե կղզում։ Մ.թ.ա. 2500 թվականին Կնոսոսն ունեցել է 1300-2000 բնակչություն,մ.թ.ա. 2000 էվականին՝ 18000,  մ.թ.ա. 1600 թվականին՝ 20000-100000 բնակիչ և մ.թ.ա. 1360 թվականին՝ 30000,
* Ֆեստոս - երկրորդ ամենամեծ պալատական շենքը կղզում, որը պեղվել է իտալական դպրոցի կողմից Կնոսոսից անմիջապես հետո,
* Այա Տրիադա - քաղաք և վարչական կենտրոն Ֆեսստոսի մոտ, որը տվել է գծային Ա գրերով տախտակների ամենամեծ քանակությունը,
* Կոմմոսը - նավահանգիստ, որը սպասարկում է Ֆեսստոսը և Այա Տրիադան, պալատական ճարտարապետությունը արտացոլող քաղաքացիական շենքերով,
* Մալիա - ֆրանսիական պեղումների արդյունքում հայտնաբերված, պալատական կենտրոն, որը պատկերացում է տալիս նախապալատական ժամանակաշրջանի մասին,
* Կատո Զակրոս - ծովափնյա պալատական տեղանք, որը պեղվել է հույն հնագետների կողմից կղզու հեռավոր արևելքում, որը նաև հայտնի է որպես «Զաքրո» հնագիտական գրականության մեջ,
* Գալաթաս - հաստատվել է որպես պալատական վայր 1990-ականների սկզբին,
* Կիդոնիա (ժամանակակից Խանիա ), միակ պալատական վայրը Արևմտյան Կրետեում,
* Գուրնիա - քաղաքային վայր, որը պեղվել է 20-րդ դարի առաջին քառորդում,
* Պիրգոս - վաղ Մինոյան տեղանք Հարավային Կրետեում,
* Վասիլիկի - վաղ արևելյան մինոյան տեղանք, որն իր անվանումը տվել է տարբերվող կերամիկական իրերի,[alt=Rectangular copper, oxidized green|մինի|250x250փքս|Մինոյան [Պղինձ|պղնձե ձուլակտոր]]
* Ֆուրնու Քորիֆի - հարավային տեղանք,
* Պսեյրա - կղզու քաղաք՝ ծիսական վայրերով,
* Ջուկթաս լեռը - ամենամեծ մինոյան գագաթային սրբավայրը, կապված Կնոսոսի պալատի հետ,
* Minoan copper ingot from Zakros, Crete.jpgԱրկալոխորիոն - արկալոխորիոնի կացինի հայտնաբերման տեղանք,
* Կարֆի - ապաստանավայր, վերջին մինոյան վայրերից մեկը,
* Ակրոտիրի - բնակավայր Սանտորինի կղզում (Թերա), Թերա ժայթքման վայրի մոտ,
* Զոմինթոս - լեռնային քաղաք Իդա լեռան հյուսիսային ստորոտում։

### Կրետեից այն կողմ
[մինի|293x293փքս|Կրետացիները ( ''Քեֆթիու'' ) նվերներ են բերում Եգիպտոս, [TT100|Ռեխմիրեի դամբարանում, Թութմոս III փարավոնի օրոք (մ.թ.ա. մոտ 1479-1425)]]
Մինոացիները առևտրականներ էին, և նրանց մշակութային կապերը հասել են Եգիպտոս, Կիպրոս, Քանան և Լևանտի ափ և Անատոլիա։ Ավարիսի և Թել Կաբրիի էլիտար բնակավայրերում հայտնաբերվել են մինոյան ոճի որմնանկարներ։ Մինոյան տեխնիկան և կերամիկական ոճերը տարբեր աստիճանի ազդեցություն են ունեցել հելլադական Հունաստանի վրա։ Սանտորինիի հետ միասին մինոյան բնակավայրեր են հայտնաբերվել Կիթերայի Կաստրիում՝ կղզիում, որը գտնվում է Հունաստանի մայրցամաքի մոտ և երրորդ հազարամյակի կեսերից Մինոների ազդեցության տակ էր (ՎՄII) մինչև իր միկենյան գրավումը մ.թ.ա. 13-րդ դարում։ Մինոյան շերտերը փոխարինեցին մայրցամաքից առաջացած վաղ բրոնզեդարյան մշակույթը, Կրետեից դուրս գտնվող ամենավաղ մինոյան բնակավայրը։

Կիկլադները գտնվում էին Մինոյան մշակութային շրջանակներում, իսկ Կրետեին ավելի մոտ՝ Կարպատոս, Սարիա և Կասոս կղզիները պարունակում էին նաև միջին բրոնզեդարյան (ՄՄI-II) մինոյան գաղութներ կամ մինոյան առևտրականների բնակավայրեր։ Մեծ մասը

լքվել է ՈՒՄI-ում, սակայն Կարպատոսը վերականգնվել է և շարունակել իր մինոյան մշակույթը մինչև բրոնզի դարի վերջը։  Ադոլֆ Ֆուրտվենգլերից Էգինայի վերաբերյալ վարկածը և  այլ ենթադրյալ գաղութների առկայությունը հետագայում մերժվել են գիտնականների կողմից։ Այնուամենայնիվ, գոյություն է ունեցել մինոյան գաղութ Հռոդոսի Յալիսոսում։

Մինոյան մշակութային ազդեցությունը տարածվել է Կիկլադներով մինչև Եգիպտոս և Կիպրոս։ Եգիպտոսի Թեբեում գտնված նկարում պատկերված են նվերներ բերող վաճառականներին կամ պաշտոնյաներին Կրետեից և գրությունը փաստում է, որ նրանք եկել են *keftiu-*ից։

## Արվեստ
մինի|248x248փքս|''Գարնանային որմնանկար'' Ակրոտիրիից, «ամենավաղ մաքուր բնապատկերները ցանկացած վայրում»
Մինոյան արվեստը նշանավորվում է երևակայական պատկերներով և բացառիկ վարպետությամբ։ Սինքլեր Հուդը նկարագրել է «լավագույն մինոյան արվեստի էական որակը, շարժման և կյանքի մթնոլորտ ստեղծելու կարողությունը, չնայած մի շարք խիստ պաշտոնական պայմանականությունների»։  Այն կազմում է Եգեյան արվեստի ավելի լայն խմբավորման մի մասը, և ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում որոշ ժամանակ գերիշխող ազդեցություն է ունեցել կիկլադական արվեստի վրա։ Փայտն ու տեքստիլը քայքայվել են, ուստի մինոյան արվեստի պահպանված օրինակներից մեծ մասը խեցեղենն է, բարդ փորագրված մինոյան կնիքները, պալատական որմնանկարները, որոնք ներառում են լանդշաֆտներ (բայց հաճախ հիմնականում «վերակառուցվում» են), տարբեր նյութերից փոքր քանդակներ, զարդեր և մետաղե իրեր։

Մինոյան արվեստի հարաբերությունները այլ ժամանակակից մշակույթների և ավելի ուշ հին հունական արվեստի հետ շատ են քննարկվել։ Այն ակնհայտորեն գերիշխում էր նույն ժամանակաշրջանների միկենյան արվեստում և կիկլադական արվեստում,  նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Կրետեն օկուպացվել է միկենացիների կողմից, ավանդույթի միայն որոշ ասպեկտներ պահպանվել են հունական մութ դարերում՝ Միկենյան Հունաստանի փլուզումից հետո։

Մինոյան արվեստն ունի տարբեր թեմաներ որոնց մեծ մասը հայտնվում է տարբեր ստեղծագործություններում, թեև խեցեգործության միայն որոշ ոճեր են ներառում փոխաբերական տեսարաններ։ Ցլի վրայով թռիչքը հանդիպում է գեղանկարչության և քանդակի մի քանի տեսակների մեջ և ենթադրվում է, որ այն ունեցել է կրոնական նշանակություն. Ցուլի գլուխները նաև տարածված առարկա են հախճապակի և այլ քանդակագործական նյութերում։ Չկան ֆիգուրներ, որոնք պատկերում են անհատների, թագավորների  կամ կրոնավորների, ինքնությունը հաճախ նախնական է, անհատականությունները անորոշ են՝ պարզ չէ, թե նրանք աստվածներ են, հոգևորականներ, թե հասարակ մարդիկ։  Պարզ չէ, թե նկարազարդված սենյակները «սրբավայր» են եղել, թե աշխարհիկ տարածք։ Ակրոտիրիում գտնվող մահճակալի մնացորդներով սենյակը վիճարկվում է ննջարան է, թե սրբավայր։

Հաճախ պատկերված են կենդանիներ, ներառյալ ծովային կենդանական աշխարհի անսովոր բազմազանությունը. Ծովային ոճը ՄՄ III-ի և ՈՒՄ IԱ-ի օգտագործվել է պալատական խեցեղենի նկարազարդմա համար։ Նկարում էին ծովային արարածներ, այդ թվում՝ ութոտնուկ՝ տարածված ամբողջ նավի վրա, ինչը հավանաբար, առաջացել է նմանատիպ որմնանկարային տեսարաններից։ Երբեմն դրանք հայտնվում են այլ պատկերներում։ Որսի և պատերազմի, ձիերի ու հեծյալների տեսարանները հիմնականում հանդիպում են ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում՝ հավանաբար կրետացիների կողմից միկենյան շուկայի կամ Կրետեի միկենյան տիրակալների համար արված գործերում։
կենտրոն|մինի|854x854փքս|«Նավերի երթը» որմնանկար Ակրոտիրիից
Թեև մինոյան ֆիգուրները, լինեն մարդիկ, թե կենդանիներ, ունեն կյանքի և շարժման մեծ զգացողություն, դրանք հաճախ այնքան էլ ճշգրիտ չեն, և տեսակները երբեմն անհնար է նույնացնել։ Հին եգիպտական արվեստի համեմատությամբ դրանք հաճախ ավելի վառ են, բայց պակաս նատուրալիստական։ Համեմատած այլ հին մշակույթների արվեստի հետ, իգական սեռի կերպարների մեծ տեսակարար կշիռ կա, թեև այն միտքը, որ մինոները միայն աստվածուհիներ ունեին, և ոչ աստվածներ այժմ հերքված է։ Մարդկային կերպարների մեծ մասը պրոֆիլով կամ եգիպտական կոնվենցիայի տարբերակում է՝ գլուխը և ոտքերը պրոֆիլում, իսկ իրանը՝ պատկերված է դիմացից։ բայց մինոյան կերպարները չափազանցնում են այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են տղամարդկանց բարակ իրանն ու կանացի մեծ կուրծքը։

Այն, ինչ կոչվում է լանդշաֆտային նկարչություն, կարելի է գտնել և՛ որմնանկարներում, և՛ պատկերազարդված ամանեղենի վրա, և երբեմն նաև այլ պատկերներում, բայց շատ ժամանակ այն բաղկացած է բույսերից, որոնք ցուցադրվում են տեսարանի եզրագծում կամ դրա ներսում կետավոր։ Գոյություն ունի հատուկ տեսողական կոնվենցիա, որտեղ հիմնական առարկայի շրջակայքը դրված է այնպես, կարծես երևում է վերևից, թեև առանձին նմուշները ցուցադրվում են պրոֆիլում։ Սա բացատրում է այն բանի համար, որ ժայռերը ցուցադրվում են ամբողջ տեսարանի շուրջը, ծաղիկները, ըստ երևույթին, աճում են վերևից։ Ձկների և նավակների որոշ տեսարաններ շրջապատող ծովանկարները, ինչպես նաև Ակրոտիրիից «*Նավերի երթը»* որմնանկարում, որտեղ նաև բնակավայր կա, ավելի լայն լանդշաֆտ են պատկերված, քան սովորաբար։

Մինոյան արվեստի ամենամեծ և լավագույն հավաքածուն գտնվում է Հերակլիոնի հնագիտական թանգարանում Կնոսոսի մոտ, Կրետեի հյուսիսային ափին։

### Խեցեգործություն
Կրետե կղզու պատմության ընթացքում նկատվում են սափորների տարբեր ոճեր և արտադրության տեխնիկա։ Վաղ մինոյան կերամիկան բնութագրվում էր պարույրների, եռանկյունների, կոր գծերի, խաչերի, ձկան ոսկորների և կտուցանման նախշերով։ Այնուամենայնիվ, չնայած Մինոյան ժամանակաշրջանի գեղարվեստական մոտիվներից շատերը նման են, բայց կան բազմաթիվ տարբերություններ նրանց կատարման մեջ։ Կային նաև բազմաթիվ մանր հախճապակյա արձանիկներ։

Միջին Մինոյան ժամանակաշրջանում նատուրալիստական ձևավորումները (ինչպիսիք են ձկները, կաղամարները, թռչունները և շուշանները) տարածված էին։ Ուշ Մինոյան ժամանակաշրջանում ծաղիկները և կենդանիները դեռևս բնորոշ էին, բայց և ավելի շատ բազմազանություն կար։ Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն ավելի ուշ հին հունական սափորների նկարազարդման մարդկային կերպարների նկարները չափազանց հազվադեպ են, իսկ ցամաքային կաթնասունների նկարները տարածված չեն եղել մինչև ուշ ժամանակաշրջանները։ Ձևերը և զարդանախշերը հաճախ փոխառվել են մետաղական սպասքից, որը հիմնականում չի պահպանվել, մինչդեռ ներկված զարդարանքը, հավանաբար, հիմնականում բխում է որմնանկարներից։

### Ոսկերչություն
Մինոյան զարդերը հիմնականում հայտնաբերվել են գերեզմաններից, և մինչև հետագա ժամանակաշրջանները դրանց զգալի մասը բաղկացած է դիադեմներից և կանանց մազերի զարդերից, թեև կան նաև մատանիների, թևնոցների, թևկապների և վզնոցների տեսակներ, ինչպես նաև շատ բարակ դետալներ, որոնք կարվել են կտորի վրա։ Ավելի վաղ ժամանակաշրջաններում ոսկին հիմնական նյութն էր, որը սովորաբար շատ բարակ էր։  բայց ավելի ուշ այն կարծես թե սակավ է դարձել։

Մինոցիները ներմուծված ոսկով և պղնձով են աշխատել։ Որմնանկարներում հայտնվել են ուլունքավոր վզնոցներ, ապարանջաններ և մազերի զարդեր։ Մինոցիները տիրապետել են ոսկու հատիկավորման տեխնիկային, որի լավ պահպանված օրինակն է  Մալիական կախազարդը՝  ոսկյա կախազարդ, որի վրա մեղուները պատկերված են բջիջի վրա։ 19-րդ դարի կողոպտիչների այս արտեֆակտները աչքաթող են արել թագավորական թաղման վայրում, որը նրանք անվանել են «Ոսկու փոս»։ մինի|285x285px|Ոսկե բռնակով և բրոնզե սայրով դաշույն, ՄՄ ժամանակաշրջան
### Զենքեր
[մինի|282x282px|«Առյուծի որսի տեսարանով դաշույնի» շեղբ, [Աթենքի Ազգային հնագիտական թանգարան|Ազգային հնագիտական թանգարան, Աթենք]]
Գեղեցիկ զարդարված բրոնզե զենքեր են հայտնաբերվել Կրետեում, հատկապես ՈւՄ ժամանակաշրջանից, բայց դրանք շատ ավելի քիչ են ակնառու, քան ռազմիկների կողմից կառավարվող Միկենայի գտածոներում, որտեղ հայտնի  գերեզմանները պարունակում են շատ հարուստ զարդարված թրեր և դաշույններ։ Ի հակադրություն, նիզակները և «կտրող դանակները» հակված են «խիստ ֆունկցիոնալության»։  Զարդարված զենքերից շատերը հավանաբար պատրաստվել են կամ Կրետեում, կամ մայրցամաքում աշխատող կրետացիների կողմից։  Դաշույնները բռնակները հաճախ ճոխ զարդարված են, իսկ սայրի միջնամասերը զարդարված տարբեր տեխնիկայով։ Ամենահայտնիները մի քանիսը ունեն ոսկով և արծաթով մշակված տեսարաններ՝ սև  «niello» ֆոնի վրա, որոնց իրական նյութն ու տեխնիկան շատ են քննարկվել։

## Մետաղե անոթներ
[մինի|250x250փքս|Ոսկե բաժակ միկենյան գերեզմանից Վաֆեոյում, զույգերից մեկը, որոնք հայտնի են որպես «[Վաֆիո|Վաֆեո գավաթներ»: Ենթադրվում է, որ այս բաժակը մինոյան արտադրության է, մինչդեռ նրա երկվորյակը համարվում է միկենյան: Ազգային հնագիտական թանգարան, Աթենք .]]
Կրետեում մետաղական անոթներ են արտադրվել առնվազն ՎՄ II-ից (մ.թ.ա. մոտ 2500) Նախապաղատական շրջանում մինչև ՈւՄ IԱ (մ.թ.ա մոտ 1450) հետպալատական ժամանակաշրջանում և, հավանաբար, մինչև ՈւՄ IIIԲ/Գ (մ.թ.ա. մոտ 1200),  չնայած հավանական է, որ այս ավելի ուշ ժամանակաշրջանների անոթներից շատերը եղել են ավելի վաղ շրջանների ժառանգներ։ Ամենավաղը, հավանաբար, պատրաստվել է բացառապես թանկարժեք մետաղներից, սակայն նախապալատական ժամանակաշրջանից (ՄՄ IԲ - ՄՄ IIԱ) դրանք արտադրվել են նաև մկնդեղային բրոնզից և, հետագայում, անագ բրոնզից։ Հնագիտական արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ հիմնականում գավաթի ձևերը ստեղծվել են թանկարժեք մետաղներից, սակայն բրոնզե անոթների կորպուսը բազմազան էր՝ ներառյալ կաթսաներ, թավաներ, հիդրիաներ, ամաններ, սափորներ, ավազաններ, բաժակներ, շերեփներ և լամպեր։ Մինոական մետաղական անոթների ավանդույթը ազդել է մայրցամաքային Հունաստանի միկենյան մշակույթի վրա, և դրանք հաճախ համարվում են նույն ավանդույթը։  Հունաստանի մայրցամաքում հայտնաբերված թանկարժեք մետաղներից շատ անոթներ ցուցադրում են մինոյան առանձնահատկություններ, և ենթադրվում է, որ դրանք կամ ներմուծվել են Կրետեից, կամ պատրաստվել են մայրցամաքում մինոյան մետաղագործների կողմից, ովքեր աշխատում էին միկենյան հովանավորների համար կամ միկենական դարբնագործների կողմից, ովքեր վերապատրաստվել էին մինոյան վարպետների մոտ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բրոնզի դար
Կատեգորիա:Կրետե
Կատեգորիա:Հին Հունաստան
Կատեգորիա:Հին Հունաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Հունաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:Քաղաքակրթություններ