Սիրիայի մշակույթ

[մինի|Դամասկոսի [Օմայանների մզկիթի դարպասի դիմապատկերը: Նկարված է Մյունխենում (1890)]]
**Սիրիայի մշակույթ**, Սիրիայի տարածքում բնակված և բնակվող ժողովուրդների ստեղծած նյութական և ոչ նյութական արժեքներ, որոնք վերաբերում են կրոնին, կրթությանը, լեզուներին և գրականությանը, ճարտարապետությանը և կերպարվեստին, երաժշտությանը, թատրոնին և կինոյին, սպորտին և մամուլին, խոհանոցին։ Համակարգող գերատեսչությունն է Սիրիայի մշակույթի նախարարությունը։

Սիրիան դարավոր մշակութային պատմություն ունեցող ավանդական հասարակություն է։ Ավանդական արվեստների հանդեպ սիրիացիների ճաշակը արտահայտվում է մշակույթի բոլոր ոլորտներում: Ամուսնության արարողությունները ժողովրդական սովորույթների աշխույժ ցուցադրման առիթ են։

Ուգարիտ (ժամանակակից Ռաս Շամրա) քաղաքի դպիրները դեռ մ.թ.ա․ 14-րդ դարում ստեղծել են սեպագիր այբուբեն։ Այբուբենը գրվել է այն ծանոթ հերթականությամբ, որը մենք օգտագործում ենք այսօր, ինչպես հայերենը, սակայն տարբեր նիշերով:

Հնագետները հայտնաբերել են ընդարձակ գրություններ և ապացույցներ ժամանակակից Իրաքի և Եգիպտոսի մշակույթների հետ մրցակցող հնագույն Էբլա քաղաքում և շրջակայքում (ժամանակակից Թել Մարդիխ): Հետագայում սիրիացի գիտնականներն ու արվեստագետները իրենց ներդրումն ունեցան հելլենիստական ​​և հռոմեական մտքի և մշակույթի մեջ: Կիկերոնը Աթենքում Անտիոքոս Ասկալոնացու աշակերտն էր. և Պոսիդոնիոս Աֆամեացու գրվածքները ազդել են Լիվիոսի և Պլուտարքոսի վրա։

## Կրոն
[մինի|[Սեյդնայայի Աստվածամոր վանք]]
Սիրիայում կրոնը վերաբերում է այն կրոնների շրջանակին, որոնք դավանում են Սիրիայի քաղաքացիները: Պատմականորեն տարածաշրջանը եղել է տարբեր հավատքների խճանկար՝ այս կրոնական համայնքներից յուրաքանչյուրում տարբեր աղանդներով:

Սիրիացիների մեծամասնությունը մուսուլմաններ են, որոնցից ամենաշատը սուննիներն են (հիմնականում կազմված արաբներից, քրդերից, թուրքմեններից և չերքեզներից), որին հաջորդում են ալավիները և շիա այլ խմբեր (մասնավորապես՝ իսմայիլականներն ու տասներկուսի շիաները), և դրուզները։ Բացի այդ, կան մի քանի քրիստոնյա փոքրամասնություններ (ներառյալ հույն ուղղափառները, հույն կաթոլիկները, հայ առաքելականները, հայ կաթողիկեները, ասորի ուղղափառները, ասորի կաթոլիկները, նեստորականները, քաղդեացիները, մարոնիները, հռոմեական կաթոլիկները և բողոքականները): Կա նաև եզդիական փոքր համայնք։ 2020 թվականին «Jewish Chronicle»-ը հայտնել է, որ Սիրիայում հրեաներ չեն մնացել։

Միայն հայ համայնքը, որը փոքրամասնություն է կազմում քրիստոնյաների շրջանում, ներկայացված է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մեկ (Դամասկոս), Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության երկու (Կամիշլի, Հալեպ), Տանն Կիլիկիո կաթողիկե եկեղեցու երեք (Բերիո, Դամասկոս, Ջեզիրե), Մերձավոր Արևելքի հայ ավետարանական եկեղեցիների միությանը։

## Գրականություն
Սիրիացիները դարեր շարունակ իրենց ներդրումն են ունեցել արաբական գրականության մեջ, և սիրիացի գրողները վճռորոշ դեր են խաղացել 19-րդ դարի նահդայի կամ արաբական գրական և մշակութային վերածննդի մեջ: Ժամանակակից սիրիացի նշանավոր գրողներից են Ադոնիսը, Մուհամմադ Մաղաութը, Հեյդար Հեյդարը, Գադա ալ-Սամմանը, Նիզար Կաբանին և Զաքարիա Թամերը:

1948 թվականին հարևան Պաղեստինի մասնատումը և Իսրայելի ստեղծումը նոր շրջադարձ բերեցին սիրիական գրչության մեջ։ Ադաբ ալ-Իլթիզամը, «քաղաքական հանձնառության գրականությունը», խորապես նշանավորվել է սոցիալական ռեալիզմով, հիմնականում փոխարինել է նախորդ տասնամյակների ռոմանտիկ միտումը: Հաննա Մինան, մերժելով արվեստը հանուն արվեստի և առերեսվելով իր ժամանակի սոցիալական և քաղաքական խնդիրներին, հավանաբար այս դարաշրջանի սիրիացի ամենահայտնի վիպասանն էր: 1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմից հետո Ադաբ ալ-Նակսան՝ «պարտության գրականությունը», պայքարեց արաբների պարտության պատճառների հետ:

Պատմական վեպի ժանրը, որը հայտնի է դարձել Նաբիլ Սուլեյմանի, Ֆավվազ Հադդադի, Խիրի ալ-Դահաբիի և Նիհադ Սիրիսի կողմից, երբեմն օգտագործվում է որպես անցյալի պատկերման միջոցով ներկան քննադատելու միջոց: Սիրիական ժողովրդական պատմվածքը, որպես պատմական գեղարվեստական ​​գրականության ենթաժանր, հարուստ է մոգական ռեալիզմով և օգտագործվում է նաև որպես ներկայի քողարկված քննադատության միջոց: Շվեդիայում բնակվող սիրիացի էմիգրանտ Սալիմ Բարաքաթը ժանրի առաջատար դեմքերից է։ Ժամանակակից սիրիական գրականությունը ներառում է նաև գիտաֆանտաստիկա և ֆուտուրիստական ​​ուտոպիա (Նուհադ Շարիֆ, Տալիբ Ումրան), որոնք կարող են նաև ծառայել որպես այլախոհության լրատվամիջոց:

Սիրիան միշտ եղել է արաբական պոեզիայի նորարարության կենտրոններից մեկը և ունի բանավոր և գրավոր պոեզիայի հարուստ ավանդույթ: Այն նպաստել է արաբական պոեզիային հիմնականում դասական և ավանդական արաբական ժանրերում՝ ֆրանսիական ռոմանտիկ ազդեցություններից, որոնք բերվել են երկիր՝ ֆրանսիական տիրապետության ժամանակահատվածում:
[մինի|[Հալեպի բերդ]]
Սիրիացի ամենահայտնի բանաստեղծներից է Բադավի ալ-Ջաբալը, որի բանաստեղծական ոճը դասական արաբական արձակն էր՝ հիմնված Աբբասյան ժամանակաշրջանի ավանդույթի վրա: Նրա ստեղծագործության վրա մեծապես որոշ չափով ազդվել է աքսորի, աղքատության և քաղաքական ակտիվության փորձը, և նա համարվում է «հին դպրոցի մեծագույն բանաստեղծներից մեկը»։ Միջնադարյան արաբական պոեզիայի խոշորագույն դեմքերից էր Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրին։

Սիրիացի մեկ այլ նշանավոր բանաստեղծ էր Դամասկոսում ծնված Նիզար Կաբանին, ում բանաստեղծական ոճը հայտնի է սիրո, էրոտիզմի, սեքսուալության և կրոնի թեմաներն ուսումնասիրելու իր պարզությամբ և նրբագեղությամբ: Նա համարվում է արաբական աշխարհի ամենահարգված ժամանակակից բանաստեղծներից մեկը: Նա հայտնի է որպես իր ժամանակի ամենաֆեմինիստ և առաջադեմ մտավորականներից մեկը՝ ոգեշնչված լինելով սիրիական և արաբական ավանդական հասարակության սոցիալական պայմաններով, հատկապես՝ իր քրոջ ինքնասպանությունից՝ փախչելու կազմակերպված անսեր ամուսնությունից: Օրինակ՝ այն հարցին, թե արդյոք նա հեղափոխական է, Կաբանին պատասխանել է. «Արաբական աշխարհում սերը բանտարկյալի նման է, և ես ուզում եմ ազատել այն։ Ես ուզում եմ ազատել արաբական հոգին, զգացողությունը և մարմինը իմ պոեզիայի միջոցով։ Տղամարդկանց և կանանց հարաբերությունները մեր հասարակության մեջ առողջ չեն»։ Վեցօրյա պատերազմից հետո Կաբանիի բանաստեղծությունները ավելի քաղաքական շրջադարձ են ստացել, ինչը հանգեցրել է բանաստեղծի նկատմամբ կոշտ քննադատության: Նրա ամենահայտնի բանաստեղծություններից մեկը Բալքիսն է, բանաստեղծություն, որտեղ նա ողբում է իրաք ծնված կնոջ մահը, ով սպանվել է 1981 թվականին Բեյրութում Իրաքի դեսպանատան ռմբակոծության ժամանակ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ: Կաբանին մեղադրում է ողջ արաբական աշխարհին իր մահվան համար, որը մեծ վեճեր առաջացրեց բանաստեղծուհու դեմ:

## Երաժշտություն
Սիրիայի մայրաքաղաք Դամասկոսը երկար ժամանակ եղել է արաբական աշխարհի մշակութային և գեղարվեստական ​​նորարարությունների կենտրոններից մեկը, հատկապես դասական արաբական երաժշտության ոլորտում: 1947 թվականին ստեղծվեց Արևելյան երաժշտության ինստիտուտը, 1961 թվականին՝ երաժշտական ​​դպրոց, որը զարգացավ մինչև 1990 թվականը, երբ հնարավոր եղավ ստեղծել Դամասկոսում Երաժշտության բարձրագույն ինստիտուտ։ Սիրիան նաև մի քանի համաարաբական աստղեր է տվել: Ասմահան, Ֆարիդ ալ-Ատրաշը և երգչուհի Լենա Շամամյանը: Հալեպ քաղաքը հայտնի է իր մուվաշշահով, որը անդալուսական երգված պոեզիայի մի ձև է, որը հանրաճանաչ է դարձել Սաբրի Մուդալլալի կողմից, ինչպես նաև հայտնի աստղերի, ինչպիսին է Սաբահ Ֆախրին:
մինի|Երաժիշտների խումբ Հալեպից
Սիրիայի ժողովրդական երաժշտությունը մեծ մասամբ հիմնված է ուդի, նեյի և թմբուկի վրա՝ ընդհանրապես ձայնային նվագակցությամբ: Քոչվոր շրջաններում տարածված է բեդվինների երաժշտությունը, որը հիմնված է միզմարի և ռիբաբի վրա:

Ժամանակակից սիրիական երաժշտությունը հատկապես հակադրվում է ժողովրդական երաժշտությանը: Այն օգտագործում է հիմնականում եվրոպական գործիքների նվագախումբ՝ մեկ գլխավոր վոկալիստով և պահեստային խմբերգով: Երաժշտության այս տեսակը լայն տարածում ունի հատկապես երիտասարդների շրջանում, այդ թվում՝ Ասալա Նասրիի, Ֆահդ Բալանի, Մայադա ալ-Հաննաուիի, Ռուշվան ալ-Դիքի և Ջորջ Վասուֆի շրջանում:

Սիրիան քրիստոնեական օրհներգության ամենավաղ կենտրոններից մեկն էր, որը հայտնի է որպես սիրիական երգեր, որը շարունակում է լինել սիրիացի տարբեր քրիստոնյաների պատարագային երաժշտությունը: Նաև, կար սիրիական հրեական կրոնական երաժշտության նախկին բնորոշ ավանդույթ, որը դեռևս ծաղկում է Նյու Յորքի սիրիական հրեական համայնքում:

Սիրիայում ամենահայտնի պարերից մեկը դաբքեն է՝ ժողովրդական պար, որը միավորում է շրջանաձև պարը և գծային պարը, որը ձևավորվում է աջից ձախ և ղեկավարվում է առաջնորդի կողմից, որը հերթափոխվում է հանդիսատեսի և այլ պարողների միջև: Այն հիմնականում կատարվում է հարսանիքների և այլ ուրախ առիթների ժամանակ։ Ժողովրդական այլ ժողովրդական պարերից են «առադա» պարը, որը կատարվում է սրերով, ինչպես նաև արևելյան պար կանանց համար։

## Ճարտարապետություն և կերպարվեստ
[մինի|[Սեյյիդա Զեյնաբ քաղաքում գտնվող դամբարանը]]
Դամասկոսում, Հալեպում և սիրիական որոշ այլ քաղաքներում պահպանվել են հին քաղաքների ավանդական տները, և ավանդաբար բնակելի թաղամասերը դասավորված են մեկ կամ մի քանի բակերի շուրջ, սովորաբար մեջտեղում աղբյուրի ջրով մատակարարվող շատրվանով և զարդարված ցիտրուսային ծառերով, խաղողի վազով, և ծաղիկներով։

Դամասկոսի ավանդական տների ամենանշանավոր օրինակներից է 18-րդ դարի Ազմի պալատը՝ Դամասկոսի օսմանյան կառավարիչ Ասադ փաշա ալ-Ազմի նստավայրը, որտեղ տասնամյակներ շարունակ բնակվել են ալ-Ազմ ընտանիքի ժառանգները: Կառույցը բաղկացած է մի քանի շենքերից և երեք թևերից՝ հարեմից, սալամլեքից և խադեմլեքից։ Հարեմը ընտանեկան թևն է, որը պարունակում է ընտանիքի մասնավոր բնակավայրը և ներառում է բաղնիքները, որոնք ավելի փոքր մասշտաբով քաղաքի հանրային բաղնիքների կրկնօրինակն են։ Սալամլեքը հյուրերի թևն է, և այն ներառում է պաշտոնական սրահները, ընդունելության վայրերը և մեծ բակերը՝ ավանդական կասկադային շատրվանով, մինչդեռ պալատի հյուսիսային մասում գտնվում էին սպասավորների թաղամասերը և տնային տնտեսության կենտրոնը։ Նաև ավանդական Դամասկեն տների նշանավոր օրինակ է Մաքթաբ Անբարը Օմայանների մզկիթի մոտ և ուղիղ կոչվող փողոցից մի փոքր հեռավորության վրա: Այն կառուցվել է որպես մասնավոր բնակություն տեղի հրեա նշանավոր պարոն Անբարի կողմից 19-րդ դարի կեսերին, նախքան Անբարի սնանկացումից հետո օսմանյան կառավարության կողմից բռնագրավվելը:

Ավելի մեծ քաղաքային տարածքներից դուրս, ինչպիսիք են Դամասկոսը, Հալեպը կամ Հոմսը, բնակելի թաղամասերը հաճախ հավաքվում են փոքր գյուղերում: Շենքերը հաճախ բավականին հին են (գուցե մի քանի հարյուր տարեկան), որոնք փոխանցվել են ընտանիքի անդամներին մի քանի սերունդների ընթացքում: Կոպիտ բետոնից և բլոկներից պատրաստված բնակելի շենքերը սովորաբար ներկված չեն, և, հետևաբար, սիրիական գյուղի ընդհանուր պատկերը մոխրագույնի և շագանակագույնի պարզ գունավորումն է:

## Թատրոն և կինո

Թատրոնը Սիրիայում դարավոր պատմություն և սերում է դեռ հռոմեական ժամանակներից։ Հայտնի են Բոսրայի և Պալմիրայի ամֆիթատրոնները։ Ներկայումս թատրոններ գործում են գրեթե բոլոր խոշոր քաղաքներում։

1908 թվականին Սիրիան ապրեց իր կինոյի զարթոնքը, երբ առաջին ֆիլմը ցուցադրվեց Հալեպի սրճարաններից մեկում: Ութ տարի անց օսմանյան վարչակազմը Դամասկոսում ստեղծեց առաջին կինոթատրոնը, որը կոչվեց Չանաքքալե՝ ի հիշատակ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ անգլիական և ֆրանսիական զորքերի դեմ օսմանյան հաղթանակի, որը բացվել էր օսմանյան նահանգապետ Ջեմալ փաշայի կողմից: Ցավոք սրտի, թատրոնը բախվեց արագ կործանման, քանի որ այն մեկ ամիս անց այրվեց: Այս շրջանը համընկավ Սիրիայի նկատմամբ ֆրանսիական մանդատի հետ, որը հետագայում հանգեցրեց Դամասկոսում բազմաթիվ թատրոնների կառուցմանը:

## Սպորտ
Սիրիայում ամենատարածված մարզաձևերն են ֆուտբոլը, բասկետբոլը, լողը և թենիսը։ Դամասկոսում անցկացվել են հինգերորդ և յոթերորդ Համաարաբական խաղերը, իսկ Լաթակիայում՝ Սիրիայի գլխավոր նավահանգստում, տեղի ունեցավ տասներորդ Միջերկրական խաղերը:

Թեև Դամասկոսի «Աբբասիյին» մարզադաշտում է գտնվում Սիրիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը, շատ այլ տեղական թիմեր հիմնված են այլ քաղաքներում և մարզադաշտերում: Սիրիայի ազգային հավաքականը որոշակի հաջողություններ ունեցավ՝ նվաճելով Ասիայի գավաթի չորս մրցաշարերի ուղեգիր: Թիմի առաջին խաղը տեղի է ունեցել 1949 թվականի նոյեմբերի 20-ին՝ 7։0 հաշվով պարտվելով Թուրքիային։ Սիրիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի ամենամեծ հաղթանակը եղել է Մալդիվների հետ՝ 1997 թվականի հունիսի 4-ին հաղթելով նրանց 12։0 հաշվով: 2018 թվականի դրությամբ թիմը ՖԻՖԱ-ի կողմից զբաղեցրել է 75-րդ տեղը աշխարհում:

Չնայած Սիրիան երբեք աշխարհի առաջնության եզրափակիչ փուլի ուղեգիր չի նվաճել, սակայն նրա ֆուտբոլի ազգային հավաքականը 2018 թվականին Իրանի հետ հավասարվելուց հետո դուրս եկավ չորրորդ փուլ: Նրանք ոչ-ոքի խաղացին Ավստրալիայի հավաքականի հետ հոկտեմբերի 5-ին, նախքան հոկտեմբերի 10-ին պարտվեցին նրանց 2։1 հաշվով և որակազրկվեցին: Հաղթանակի դեպքում նրանք կխաղան Հոնդուրասի հետ միջմայրցամաքային փլեյ-օֆֆում, եթե նրանք հաղթեին, նրանք կմասնակցեն ՖԻՖԱ-ի 2018 թվականի աշխարհի առաջնությանը:

Սիրիայում ֆուտբոլի ամենաբարձր դիվիզիոնը Սիրիայի Պրեմիեր լիգան է, որը սկսել է խաղալ 1966 թվականին: Լիգայի չեմպիոնը Դամասկոսում գտնվող «ալ-Ջեյշ» ՖԱ-ն է:

## Խոհանոց
մինի|Սիրիական նախաուտեստներ
Սիրիական խոհանոցը հարուստ և բազմազան է իր բաղադրիչներով և կապված է Սիրիայի այն շրջանների հետ, որտեղ ծագել են որոշակի ուտեստները: Սիրիական սնունդը հիմնականում բաղկացած է հարավային միջերկրածովյան, հունական և հարավարևմտյան ասիական ուտեստներից: Որոշ սիրիական ճաշատեսակներ նույնպես առաջացել են թուրքական և ֆրանսիական խոհարարությունից: Այդպիսի ճաշատեսակներ են շիշ քաբաբը, լցոնած դդմիկը, յաբրա (խաղողի լցոնած տերևներ, յապրա բառը ծագել է թուրքերեն «yaprak» բառից, որը նշանակում է տերև):

Սիրիական խոհանոցը ձևավորող հիմնական ուտեստներն են՝ քիբբե, հումուս, թաբուլեն, ֆաթթուշը, լաբնեն, շաուրման, մուջադարան, շանկլիշը, բաստուրման, սուջուխը և փախլավան։ Փախլավան պատրաստվում է թակած ընկույզով լցված և մեղրով թաթախված թխվածքաբլիթից։ Հիմնական ճաշից առաջ սիրիացիները հաճախ մատուցում են նախուտեստների ընտրանի, որը հայտնի է որպես մեզե: Զաթարը, տավարի աղացած միսը և պանրով մանաքիշը հայտնի ուտեստներ են: Արաբական տափակ հացը միշտ ուտում են մեզեի հետ միասին։

Սիրիացիները նույնպես հայտնի են իրենց պանրով: Շատ սիրված ջիբնե մաշալալե պանիրը պատրաստված է կաթնաշոռից և քաշվում և ոլորվում է միասին: Սիրիացիները նաև թխվածքաբլիթներ են պատրաստում, որոնք սովորաբար ուղեկցում են իրենց պանիրը: Դրանք պատրաստվում են ֆարինայից և այլ բաղադրիչներից, գլորում են, օղակների ձևավորում և թխում: Նմանատիպ թխվածքաբլիթի մեկ այլ ձև է լցնում մանրացված խուրմաները՝ խառնված կարագի հետ՝ ուղեկցելու ջիբնե մաշալալեին:

Սիրիայում խմիչքները տարբեր են՝ կախված օրվա ժամից և առիթից: Արաբական սուրճը, որը նաև հայտնի է որպես թուրքական սուրճ, ամենահայտնի տաք ըմպելիքն է, որը սովորաբար պատրաստվում է առավոտյան նախաճաշին կամ երեկոյան: Այն սովորաբար մատուցվում է հյուրերի համար կամ ուտելուց հետո։ Արաղը` ալկոհոլային խմիչք, նույնպես հայտնի խմիչք է, որը մատուցվում է հիմնականում հատուկ առիթներով: Սիրիական ըմպելիքների ավելի շատ օրինակներ են՝ այրան, ջալլաբ, սուրճը և տեղական արտադրության գարեջուր, որը կոչվում է ալ-Շարկ:

## Մամուլ
[200px|մինի|[Առաջին ալիք (Սիրիա)|Առաջին ալիքի լոգոտիպ]]
Սիրիայի հեռուստատեսությունը ձևավորվել է 1960 թվականին, երբ Սիրիան և Եգիպտոսը (որոնք ընդունեցին հեռուստատեսությունը նույն թվականին) Արաբական Միացյալ Հանրապետության մաս էին: Այն հեռարձակվում էր սև ու սպիտակով մինչև 1976 թվականը: Արաբական լիգան պաշտոնապես խնդրեց Arabsat և Nilesat արբանյակային օպերատորներին դադարեցնել սիրիական լրատվամիջոցների հեռարձակումը 2012 թվականի հունիսին՝ կապված սիրիական ճգնաժամի հետ:

Մինչև 1970-ականների վերջը սիրիական կինոարտադրության մեջ մասնավոր հատվածի ներկայություն կար, սակայն մասնավոր ներդրումներն այդ ժամանակվանից նախընտրեցին ավելի շահավետ հեռուստասերիալային բիզնեսը: Սիրիական սերիալները տարբեր ոճերում (բոլորը, սակայն, մելոդրամատիկական), զգալի ներթափանցում են շուկա ամբողջ արևելյան արաբական աշխարհում:

Իշխանությունները գործում են մի քանի հետախուզական գործակալություններ, այդ թվում՝ Շուբաթ ալ-Մուխաբարաթ ալ-Ասկարիյա, որտեղ աշխատում են ազգային անվտանգության մեծ թվով աշխատողներ:

## Տես նաև
* Լիբանանի մշակույթ

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
*

## Արտաքին հղումներ
*Syria: Cultural-Historical Zones

Կատեգորիա:Սիրիայի մշակույթ