Խնամակալություն

**Խնամակալություն**, համակարգ, որտեղ անչափահասը տեղավորվում է խնամքի հաստատությունում, խմբային տանը (մանկական խնամքի  համայնք կամ կենտրոն),կամ պետական հավաստագրված խնամատարի՝ «խնամատար ծնողի» մասնավոր տանը կամ ընտանիքի այն անդամի մոտ, ում արդեն հաստատել է պետությունը։ Խնամատար երեխայի տեղավորումը սովորաբար կազմակերպվում է կառավարության կամ համապատասխան ծառայություն մատուցող գործակալության կողմից։ Հաստատությունը, խմբային տունը կամ խնամատար ծնողը փոխհատուցում են ստանում ծախսերի համար, եթե երեխան տեղավորված չէ ընտանիքի անդամի մոտ։

Պետությունը՝  ընտանիքի դատարանի և մանկապաշտպան  ծառայության միջոցով, հանդես է գալիս որպես ծնողի փոխարինող անչափահասի համար՝ կայացնելով բոլոր իրավական որոշումները, մինչդեռ խնամակալ ծնողը պատասխանատու է անչափահասի առօրյա խնամքի համար։

Գիտնականներն ու ակտիվիստները մտահոգություններ են հայտնել ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից տրամադրվող խնամակալության ծառայությունների արդյունավետության վերաբերյալ։ Հստակորեն, սա վերաբերում է սոցիալական աշխատողների ցածր պահպանումի մակարդակներին։ Ցածր պահպանումի մակարդակները կապվում են այն բանին, որ նրանք շատ են աշխատում զգացմունքորեն ծանր ոլորտում, որը առաջարկում է նվազագույն ֆինանսական փոխհատուցում։ Սոցիալական աշխատանքում բարձրագույն կրթություն ստացող մասնագետների բացակայությունն ու ոլորտի ցածր պահպանումը հանգեցրել է սոցիալական աշխատողների պակասի և մեծածավալ գործերի կուտակման այն անձանց համար, ովքեր ընտրում են աշխատել և մնալ այս ոլորտում։ Գործավարի պահպանման արդյունավետությունը նաև ազդում է հաճախորդների խնամքի ընդհանուր կարողության վրա։ Ցածր անձնակազմը հանգեցնում է տվյալների սահմանափակումերի, որոնք խոչընդոտում են գորավարների բավարար ծառայություն մատուցելը հաճախորդներին և նրանց ընտանիքներին։

Խնամակալությունը կապված է ընդհանուր բնակչության հետ՝ համեմատած մի շարք բացասական արդյունքների։ Խնամակալության մեջ գտնվող երեխաները ունեն առողջական լուրջ խնդիրներ, հատկապես հոգեկան հիվանդություններ, ինչպիսիք են անհանգստությունը, դեպրեսիան և սննդային խանգարումները։ ԱՄՆ-ի մի ուսումնասիրությունում խնամակալ երեխաների մեկ երրորդը հաղորդել է խնամակալ ծնողի կամ խնամքի տանը այլ մեծահասակների կողմից բռնության ենթարկվելու մասին։ ԱՄՆ-ում խնամակալ երեխաների գրեթե կեսը 18 տարեկանը լրանալուն պես անօթևան է դառնում, իսկ աղքատության մակարդակը խնամակալության շրջանավարտների շրջանում երեք անգամ ավելի բարձր է, քան ընդհանուր բնակչության մեջ։

## Ըստ երկրի
### Ավստրալիա
Ավստրալիայում խնամակալությունը հայտնի էր որպես «խնամակալության համակարգ»: Խնամակալության համակարգի վաղ փուլերը սկսվել են Հարավային Ավստրալիայում 1867 թվականին և շարունակվել մինչև 19-րդ դարի երկրորդ կեսը։ Համարվում է, որ այս համակարգը հիմնականում կառավարվում էր կանանց կողմից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։ Այնուհետև վերահսկողությունն անցավ բազմաթիվ պետական մանկական բաժինների կենտրոնացված կառավարմանը։ Չնայած որ «խնամակալության համակարգը» կիրառվում էր նաև ոչ կառավարական մանկական փրկարարական կազմակերպությունների կողմից, բազմաթիվ խոշոր հաստատություններ շարունակում էին գործել։ Այս հաստատությունները ձեռք բերեցին ավելի մեծ կարևորություն 1920-ականների վերջից, երբ համակարգը սկսեց անկում ապրել: Համակարգը նոր ուժ ստացավ հետպատերազմյան շրջանում և 1970- ականներին։ Համակարգը դեռևս հիմնական կառույցն է «տանից դուրս» խնամքի համար։ Համակարգը հոգ էր տանում ինչպես տեղական, այնպես էլ օտարերկրյա երեխաների համար։ «Որդեգրման առաջին օրենքը ընդունվեց Արևմտյան Ավստրալիայում 1896 թվականին, բայց մնացած նահանգները գործի չդարձրին մինչև 1920-ականները, երբ սկսեցին թակ որդեգրման սկզբունքները, որոնք հասան իրենց գագաթնակետին 1940-1975 թվականներին։ Նոր մանկահասակների որդեգրումը զգալիորեն նվազեց 1970-ականների կեսերից, երբ ավելի մեծ հանդուրժողականություն և աջակցություն ցուցաբերեցին միայնակ մայրերին»։

### Կամբոջա
Խնամատարությունը Կամբոջայում համեմատաբար նոր է որպես կառավարության պաշտոնական պրակտիկա: Այնուամենայնիվ, չնայած ավելի ուշ մեկնարկին, պրակտիկան ներկայումս մեծ առաջընթաց է գրանցում երկրի ներսում:  1990-ականների մեծ թվով պաշտոնական և ոչ պաշտոնական մանկատներով մնացած Կամբոջայի կառավարությունը 2006 և 2008 թվականներին իրականացրել է մի քանի հետազոտական ​​ծրագրեր՝ մատնանշելով մանկատների գերօգտագործումը՝ որպես երկրում խոցելի երեխաներին խնամելու լուծում: Հատկանշական է, որ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մանկատներում ծնողներ ունեցող երեխաների տոկոսը մոտենում է 80-ին: Միևնույն ժամանակ, տեղական NGO-ները, ինչպիսիք են «Երեխաները ընտանիքում», սկսեցին առաջարկել խնամատարության սահմանափակ ծառայություններ երկրի ներսում: Հետագա տարիներին Կամբոջայի կառավարությունը սկսեց իրականացնել այնպիսի քաղաքականություն, որը պահանջում էր որոշ մանկատների փակում և բնակելի խնամքի հաստատությունների համար նվազագույն չափորոշիչների ներդրում: Այս գործողությունները հանգեցրին խնամատար խնամակալության տեղավորում տրամադրող NGO-ների թվի ավելացմանը և օգնեցին սահմանել խնամքի բարեփոխումների ուղղությունը ամբողջ երկրում: 2015 թվականի դրությամբ Կամբոջայի կառավարությունն աշխատում է UNICEF-ի, USAID-ի, մի քանի կառավարությունների և բազմաթիվ տեղական NGO-ների հետ՝ շարունակելով զարգացնել երեխաների պաշտպանության և խնամատարության կարողությունները Թագավորության ներսում:

### Կանադա
Կանադայում խնամակալության հանձնված երեխաներին կոչում են մշտական խնամարկյալներ (Օնտարիոյում՝ թագի խնամարկյալներ): Խնամարկյալը անձ է, այս դեպքում՝ երեխա, ով գտնվում է օրինական խնամակալի պաշտպանության ներքո և համարվում է կառավարության իրավական պատասխանատվությունը։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ խնամակալության հանձնված երեխաները առաջին անգամ հաշվառվեցին, և նրանց թիվը կազմեց 47,885։ Նրանց մեծամասնությունը՝ 29,590 երեխա կամ մոտ 62 տոկոսը, 14 տարեկան և ցածր տարիքի էին։ Խնամարկյալները մնում են կառավարության խնամքի տակ, մինչև «հասունանալը» և դուրս գալը խնամակալությունից։ Դրանից հետո նրանց բոլոր իրավական կապերը կառավարության հետ խզվում են, և պետությունը այլևս որևէ իրավական պարտավորություն չի կրում նրանց համար։ Այս տարիքը տարբերվում է կախված նահանգից։

### Իսրայել
2013 թվականի դեկտեմբերին Իսրայելի Քնեսեթը հաստատեց մի օրինագիծ, որը համատեղ կազմել էր Իսրայելի Ազգային խորհուրդը երեխաների հարցերով՝ կարգավորելու խնամատարության համակարգում ներգրավված անձանց իրավունքներն ու պարտականությունները։

**Ճապոնիա**

Խնամատարության կամ լքված երեխաներին խնամքի վերցնելու գաղափարը Ճապոնիայում ի հայտ է եկել մոտ 1392-1490 թվականներին։ Ճապոնիայի խնամատարության համակարգը նման էր «Որբերի գնացքներին» (Orphan Trains), քանի որ Բրեյսը կարծում էր, որ երեխաների համար ավելի լավ կլինի ֆերմաներում մեծանալը։ Ճապոնացիներն էլ կարծում էին, որ երեխաները գյուղական տարածքներում ավելի լավ կենսապայմաններ կունենան, քան «փոշոտ քաղաքներում»։ Ընտանիքները հաճախ իրենց երեխաներին ուղարկում էին գյուղի սահմաններից դուրս գտնվող ֆերմերական ընտանիքներ և միայն ավագ որդուն էին պահում։ Ֆերմերական ընտանիքները ծառայում էին որպես խնամատար ծնողներ և ֆինանսական պարգև ստանում փոքր երեխաներին խնամելու համար։ «Խնամատար ծնող ընտրվելը մեծ պատիվ էր համարվում, և ընտրման գործընթացը մեծապես կախված էր ընտանիքի հեղինակությունից և գյուղի կարգավիճակից»։ Մոտ 1895 թվականին խնամատարության համակարգը սկսեց նմանվել ԱՄՆ-ում կիրառվող համակարգին, քանի որ Տոկիոյի Մետրոպոլիտեն ոստիկանությունը  երեխաներին ուղարկում էր հիվանդանոց, որտեղ նրանց «տեղավորում (ընդունում) էին»։ Սակայն այս համակարգում խնդիրներ առաջացան, այդ թվում՝ երեխաների նկատմամբ բռնության դեպքեր։ Այդ պատճառով կառավարությունը սկսեց աստիճանաբար դուրս մղել այս մեթոդը և ավելացնել հաստատությունների թիվը։ 1948 թվականին ընդունվեց Մանկական բարեկեցության մասին օրենքը, որը խստացրեց պետական վերահսկողությունը և նպաստեց երեխաների համար ավելի լավ կենսապայմանների ստեղծմանը։

### Միացյալ Թագավորություն
Միացյալ Թագավորությունում խնամատարությունը և որդեգրումը միշտ եղել են հնարավոր տարբերակներ, այն իմաստով, որ մարդիկ իրենց տներ էին ընդունում ուրիշների երեխաներին և խնամում նրանց՝ ժամանակավոր կամ մշտական հիմունքներով։ Սակայն մինչև 20-րդ դարը այս պրակտիկան չուներ իրավական որևէ հիմք։ Մեծ Բրիտանիայում գործում էր «խնամակալություն»  հասկացությունը, որի դեպքում երեխային ընդունած ընտանիքն ունեցել է խնամակալություն, որը վերահսկում էր Չանսերի դատարանը։ Սակայն այս համակարգն այնքան էլ տարածված չէր, քանի որ խնամակալներին չէր տրվում «ծնողական իրավունք»։ 19-րդ դարում տեղի ունեցան մի շարք նորածինների ֆերմերային սկանդալներ։ 19-րդ դարի վերջում այս համակարգը սկսեցին անվանել «boarding-out»՝ նման Ավստրալիայի պրակտիկային։ Երեխաներին սկսեցին տեղավորել որբանոցներում և աշխատանոցներում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում որդեգրման գործընթացն ավելի կազմակերպված դարձավ՝ որդեգրման հասարակությունների և երեխաների փրկության կազմակերպությունների միջոցով։ Սկսեցին ավելանալ օրենսդրական փոփոխությունների պահանջները, որպեսզի որդեգրումն ու խնամատարությունը ստանան իրավական կարգավիճակ։ Առաջին օրենքները, որոնք կարգավորում էին որդեգրումն ու խնամատարությունը, ընդունվեցին 1926 թվականին։ 1968 թվականին որդեգրումների թիվը հասավ առավելագույնին, սակայն դրանից հետո Միացյալ Թագավորությունում որդեգրումների թիվը կտրուկ նվազեց։ Որդեգրման հիմնական պատճառները մինչ այդ եղել էին՝ չամուսնացած մայրերի կողմից երեխաների հանձնումը որդեգրման և խորթ ծնողների կողմից իրենց նոր զուգընկերոջ երեխաների որդեգրումը։

### Միացյան Նահանգներ
ԱՄՆ-ում խնամատարության համակարգը ձևավորվեց Չարլզ Լորինգ Բրեյսի  ջանքերով, ով հիմնադրեց Մանկական օգնության ընկերությունը։ Նկատելով, որ միայն Նյու Յորք քաղաքում ապրում էր մոտ 30,000 անտուն կամ անտեսված երեխա, Բրեյսը նրանց հանեց փողոցներից և տեղավորեց ընտանիքներում ԱՄՆ-ի տարբեր շրջաններում, հատկապես քրիստոնյա ֆերմերական ընտանիքներում՝ փորձելով բարելավել նրանց կյանքի որակը։ 1853-ից մինչև իր մահը՝ 1890 թվականը, Բրեյսը գնացքով տեղափոխեց ավելի քան 120,000 երեխա, ինչը հայտնի դարձավ որպես «Որբերի գնացքի շարժում»։ 1890 թվականին Բրեյսի մահից հետո նրա որդիները շարունակեցին ղեկավարել Մանկական օգնության ընկերությունը մինչև իրենց թոշակի անցնելը։ Բրեյսի և Մանկական օգնության ընկերության մշակած խնամատարության մոտեցումը դարձավ «զուգահեռ պլանավորման»  հիմքը, որը հետագայում հանդիսացավ 1997 թվականի Դաշնային որդեգրման և անվտանգ ընտանիքների մասին օրենքի  հիմքը։

1999 թվականի օգոստոսից մինչև 2019 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ դաշնային կառավարության վերադարձի և խնամատարության վերլուծության ու հաշվետվությունների համակարգի  տվյալներով խնամատարության է հանձնվել 9,073,607 երեխա։

Վերջին անգամ՝ 2022 թվականի օգոստոսին, այդ նույն համակարգի տվյալներով խնամատարության էր հանձնվել 368,530 երեխա ողջ ԱՄՆ-ում։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 22%-ը 0-ից 2 տարեկան են։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 18%-ը 3-ից 5 տարեկան են։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 30%-ը 6-ից 12 տարեկան են։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 28%-ը 13-ից 21 տարեկան են։

- Խնամատարության մեջ երեխան միջինում երկու տարեդարձ է նշում։

- Երեխաների 22%-ը 20 ամիս տևող խնամատարության ընթացքում ունեցել է երեք կամ ավելի տեղաշարժ։

- 2 տարեկանից փոքր խնամատար երեխաների 91%-ը որդեգրվում են։

ԱՄՆ-ում խնամատարության նպատակը երեխայի համար երկարաժամկետ անվտանգ միջավայր ստեղծելն է։ Այս պատճառով խնամատարության մեջ գտնվող յուրաքանչյուր երեխա ունի գործի ծրագիր և գործի ծրագրի նպատակ։ Գործի ծրագիրը հստակ սահմանում է, թե ինչու է երեխան պաշտպանության կարիք ունենում, ինչպես նաև մասնակիցների (խնամատարության պատասխանատու աշխատող, խնամատար ծնողներ և այլ անձինք) դերերն ու պարտականությունները երեխայի կարիքները բավարարելու և նրա անվտանգությունն ապահովելու գործում։ Գործի ծրագրի նպատակը այն վերջնական արդյունքն է, որը պետք է ապահովի երեխայի խնամատարության ավարտը։ Ստորև բերված են 2022 թվականի տվյալները՝ 368,530 խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների գործի ծրագրերի նպատակների վերաբերյալ՝ ըստ ԱՄՆ դաշնային կառավարության վերադարձի և խնամատարության վերլուծության ու հաշվետվությունների համակարգի։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 52%-ի նպատակը ծնողների կամ հիմնական խնամակալների հետ վերամիավորվելն է։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 4%-ի նպատակը այլ հարազատների հետ ապրելն է։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 28%-ի նպատակը որդեգրումն է։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 2%-ի նպատակը երկարաժամկետ խնամատարության մեջ մնալն է։

-Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 5%-ի նպատակը ինքնուրույն կյանք սկսելն է։

-Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 4%-ի նպատակը խնամակալության տակ գտնվելն է։

- Խնամատարության մեջ գտնվող երեխաների 5%-ը դեռևս չունի հաստատված գործի ծրագրի նպատակ։

### Ֆրանսիա
Ֆրանսիայում խնամատար ընտանիքները կոչվում են՝ «հյուրընկալող ընտանիքներ»։ Խնամատար ընտանիքները պետք է պաշտոնական թույլտվություն ստանան կառավարությունից, որպեսզի կարողանան խնամել անչափահասին կամ տարեցին։ Այս թույլտվությունը ստանալու համար նրանք պետք է անցնեն հատուկ պատրաստվածություն, իսկ նրանց տունը ենթարկվում է ստուգման՝ ապահով և առողջ միջավայր լինելու համար։ 2017 թվականին Ֆրանսիայում խնամատար ընտանիքներում տեղակայվել է 344,000 անչափահաս  և 15,000 տարեց։

## Տեղաբաշխում
Ընտանեկան հիմքով խնամատարությունը, որպես կանոն, ավելի նախընտրելի է քան տանից դուրս խնամքի այլ ձևերը։ Խնամատարությունը նախատեսված է որպես կարճաժամկետ լուծում, մինչև երեխայի համար կգտնվել մշտական տեղաբաշխում։ Շատ նահանգներում առաջնային նպատակն է վերամիավորել երեխաներին կենսաբանական ծնողների հետ։ Սակայն, եթե ծնողները չեն կարող կամ չեն ցանկանում խնամել երեխային, կամ եթե երեխան որբ է, որդեգրման համար առաջին հերթին նախընտրելի են հարազատները, օրինակ՝ մորաքույրը, հորեղբայրը կամ տատիկ-պապիկը։ Այս խնամատարության ձևը հայտնի է որպես հարազատների խնամք։ Հարազատների խնամքը հաճախ իրականացվում է ոչ պաշտոնական կերպով՝ առանց դատարանի կամ պետական կազմակերպությունների միջամտության։ Սակայն ԱՄՆ-ում պաշտոնական հարազատների խնամքը գնալով ավելի տարածված է դառնում։ 2012 թվականին խնամատարության պաշտոնական համակարգում գտնվող երեխաների մեկ քառորդը տեղակայվել է հարազատների մոտ, այլ ոչ թե տեղափոխվել ընդհանուր խնամատար համակարգ։

Եթե երեխայի որևէ հարազատ պատրաստ չէ կամ չի կարող որդեգրել նրան, հաջորդ նախընտրելի տարբերակն այն է, որ երեխան որդեգրվի խնամատար ծնողների կամ իր կյանքի մյուս կարևոր մարդկանց կողմից, օրինակ՝ ուսուցչի կամ մարզչի։ Սա թույլ է տալիս պահպանել երեխայի կյանքի շարունակականությունը և կայունությունը։ Եթե այս տարբերակները ևս անհնար են, ապա երեխան կարող է որդեգրվել մի անհատի կողմից, ով նրա համար անծանոթ է։

Եթե վերոնշյալ բոլոր տարբերակները անհնարին են, ապա անչափահասի համար կարող է նախատեսվել **OPPLA**  ծրագիրը։ Այս տարբերակի դեպքում երեխան մնում է պետության խնամակալության ներքո և կարող է շարունակել ապրել խնամատար ընտանիքում, հարազատի մոտ կամ երկարաժամկետ խնամքի հաստատությունում, օրինակ՝ մանկատանը։ Մշակման կամ բուժման կենտրոններ նախատեսված են այն երեխաների համար, ովքեր ունեն զարգացման, ֆիզիկական կամ հոգեկան խնդիրներ։

671,000 երեխա ընդգրկված էր խնամակալության համակարգում Միացյալ Նահանգներում 2015 թվականին։ 2006-ից 2012 ֆինանսական տարիների ընթացքում ավելի քան 20 տոկոսով նվազելով և հասնելով 397,000-ի, խնամակալության համակարգում գտնվող երեխաների թիվը ֆինանսական տարվա վերջին օրը 2015 թվականին աճել է՝ հասնելով 428,000-ի։ 2014-ից 2015 թվականներին աճի տոկոսային փոփոխությունը (3.3%) մի փոքր ավելի բարձր է եղել, քան 2013-ից 2014 թվականներին արձանագրված փոփոխությունը (3.2%)։ 2012 թվականից ի վեր խնամակալության համակարգում գտնվող երեխաների թիվը յուրաքանչյուր տարվա վերջում ֆինանսական կայուն աճ է արձանագրել։

2015 թվականին ԱՄՆ-ում երեխայի խնամակալության համակարգում գտնվելու միջին տևողությունը կազմել է 13.5 ամիս։ Այդ տարի երեխաների 74%-ը խնամակալության համակարգում մնացել էր երկու տարուց պակաս, մինչդեռ 13%-ը՝ երեք կամ ավելի տարի։ 2015 թվականի սեպտեմբերի 30-ի դրությամբ խնամակալության համակարգում գտնված մոտ 427,910 երեխաներից՝ 43%-ը սպիտակամորթ էին, 24%-ը՝ աֆրոամերիկացի, 21%-ը՝ իսպանախոս (անկախ ռասայից), 10%-ը պատկանում էին այլ կամ խառը ռասաների, 2%-ի ռասայական պատկանելությունը անհայտ էր կամ չէր կարող որոշվել։ Երեխաները կարող են խնամակալության համակարգում հայտնվել կամավոր կամ հարկադիր կերպով։ Կամավոր տեղակայում կարող է տեղի ունենալ, երբ կենսաբանական ծնողը կամ օրինական խնամակալը անկարող է հոգ տանել երեխայի մասին։ Հարկադիր տեղակայում տեղի է ունենում, երբ երեխան հեռացվում է ծնողից կամ օրինական խնամակալից ֆիզիկական կամ հոգեբանական վնասվածքի ռիսկի կամ փաստացի վնասվածքի պատճառով, կամ եթե երեխան որբացել է։ ԱՄՆ-ում երեխաների մեծ մասը խնամակալության համակարգ է մտնում անտեսման պատճառով։ Եթե կենսաբանական ծնողը կամ օրինական խնամակալը չի ցանկանում հոգ տանել երեխայի մասին, երեխան համարվում է կախյալ և փոխանցվում է մանկական պաշտպանության գործակալության խնամքին։ Խնամակալության քաղաքականությունները, ինչպես նաև խնամակալ ծնող դառնալու համար պահանջվող չափանիշները տարբերվում են՝ կախված իրավասու իրավական համակարգից։

Երբեմն մանկական պաշտպանության ծառայությունների հատկապես կոպիտ ձախողումները դառնում են խթան՝ կենսաբանական ծնողների տնից երեխաների ավելի հաճախակի հեռացման համար։ Օրինակ է 17 ամսական Փիթեր Քոնելիի դեպքը՝ բրիտանացի փոքրիկ, որը մահացավ Լոնդոնի Հարիինգեյ շրջանում՝ ութ ամսվա ընթացքում ավելի քան 50 ծանր վնասվածք ստանալուց հետո, ներառյալ ութ կոտրված կողոսկոր և կոտրված մեջք։ Այդ ողջ ընթացքում նրան բազմիցս հետազոտել էին Հարիինգեյի երեխաների պաշտպանության ծառայությունների և NHS-ի առողջապահական մասնագետները։ Հարիինգեյի երեխաների պաշտպանության ծառայությունները արդեն իսկ ձախողվել էին տասը տարի առաջ՝ Վիկտորիա Քլիմբիեի դեպքի ժամանակ։ 2007 թվականին նրա մահից հետո նման դեպքերի թիվը անընդհատ աճել է, և 2012 թվականի մարտին ավարտված հաշվետու տարում Անգլիայում հասել է ռեկորդային մակարդակի՝ գերազանցելով 10,000-ը։

## Բռնություն և անտեսում
Խնամակալության համակարգում գտնվող երեխաները ավելի հաճախ են ենթարկվում բռնության, էմոցիոնալ զրկվածության և ֆիզիկական անտեսման։ Միացյալ Թագավորությունում կատարված մեկ հետազոտության համաձայն՝ «խնամակալության մեջ գտնվող երեխաները 7-8 անգամ, իսկ մանկատներում ապրող երեխաները՝ 6 անգամ ավելի հաճախ էին հետազոտվում մանկաբույժների կողմից բռնության զոհ լինելու կասկածով՝ համեմատած ընդհանուր բնակչության երեխաների հետ»։ Օրեգոնում և Վաշինգտոն նահանգում խնամակալության մեջ գտնվող երեխաների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ գրեթե մեկ երրորդը հայտնել է խնամակալ ծնողի կամ խնամատար տան մեջ գտնվող մեկ այլ չափահասի կողմից բռնության ենթարկվելու մասին։

## Զարգացում
2019 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ում խնամակալության համակարգում գտնվող երեխաների մեծամասնությունը ութ տարեկանից փոքր էին։. Այս վաղ տարիները չափազանց կարևոր են երեխաների ֆիզիկական և հոգեկան զարգացման համար։ Ավելի կոնկրետ՝ դրանք հատկապես կարևոր են ուղեղի զարգացման համար։ Հայտնաբերվել է, որ սթրեսային և տրավմատիկ փորձառությունները երկարաժամկետ բացասական ազդեցություն են թողնում երեխաների ուղեղի զարգացման վրա, մինչդեռ խոսելը, երգելը և խաղալը կարող են նպաստել ուղեղի աճին։ Քանի որ երեխաների մեծ մասը հեռացվում է իրենց տներից անտեսման պատճառով, դա նշանակում է, որ նրանցից շատերը չեն ապրել կայուն և խթանող միջավայրում, որը կարող էր նպաստել այս կարևոր զարգացմանը։ Մինեսոտայի համալսարանում իրականացված հետազոտության արդյունքում գիտնականները պարզել են, որ ոչ ծնողական խնամքի ներքո գտնվող երեխաները, օրինակ՝ խնամակալության տներում, զգալի վարքային խնդիրներ և ավելի բարձր մակարդակի ներքին խնդիրներ էին ցուցաբերում՝ համեմատած ոչ միայն ավանդական ընտանիքներում մեծացող երեխաների, այլև նրանց, ովքեր ենթարկվել էին խնամակալների կողմից վատ վերաբերմունքի։ Էլիզաբեթ Քարիի «Հինգ բան, որ պետք է իմանաք որբանոցային կյանքի ազդեցության մասին երեխաների վրա» հոդվածի համաձայն՝ որբանոցում կամ բազմազավակ խնամքի տանը մեծացած երեխան կարող է զարգացնել գոյատևման հմտություններ, սակայն չունենա ընտանեկան կյանքի հմտություններ, քանի որ երբեք չի հասկացել կայունության և մշտական ընտանիքի գաղափարը։

## Բժշկական և հոգեբուժական խանգարումներ
Տարբեր երկրներում իրականացված ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ խնամակալության մեջ գտնվող երեխաները հաճախ ունենում են ավելի բարձր մակարդակի ֆիզիկական, հոգեբանական, ճանաչողական և էպիգենետիկ խանգարումներ։ «Քեյսի Ընտանեկան Ծրագրերի Հյուսիսարևմտյան Խնամակալության շրջանավարտների» հետազոտությունը բավականին ընդգրկուն էր և ուսումնասիրում էր խնամակալության համակարգում մեծացած երեխաների տարբեր ասպեկտները։ Խնամակալության տակ մեծացած անձինք ավելի բարձր հավանականությամբ են ունենում ֆիզիկական և հոգեբուժական խնդիրներ, քան ընդհանուր բնակչությունը, ինչպես նաև դժվարանում են վստահել մարդկանց, ինչը կարող է հանգեցնել խնամակալական ընտանիքներում տեղավորման ձախողման։

Օրեգոնում և Վաշինգտոն նահանգում խնամակալության տակ գտնվող երեխաների վերաբերյալ Քեյսի Ընտանեկան Ծրագրերի հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ նրանք երկու անգամ ավելի հաճախ են տառապում դեպրեսիայով՝ 20%-ը՝ համեմատած ընդհանուր բնակչության 10%-ի հետ։ Նրանց մոտ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (PTSD) մակարդակը ավելի բարձր է, քան ռազմական վետերանների մոտ․ հետազոտության մասնակիցների 25%-ն ունեցել է PTSD։ Խնամակալության տակ գտնվող երեխաները նաև ավելի մեծ հավանականությամբ են ունենում ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության խանգարում (ADHD), գործառնական մտածողության դժվարություններ, անհանգստություն, ինչպես նաև այլ զարգացման խնդիրներ։

Այս երեխաները ավելի հաճախ են բախվում ազատազրկման, աղքատության, անօթևանության և ինքնասպանության դեպքերի։ ԱՄՆ-ում իրականացված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ որոշ դեպքերում խնամակալության տակ վերցնելը կարող է ավելի վնասակար լինել երեխայի համար, քան նրան խնդրահարույց ընտանիքում թողնելը։ Սակայն ավելի վերջին հետազոտությունները ենթադրում են, որ նախորդ արդյունքները կարող էին պայմանավորված լինել ընտրության կողմնակալությամբ, և որ խնամակալությունը քիչ ազդեցություն ունի վարքային խնդիրների վրա։

### Նեյրոզարգացում
Խնամակալության տակ գտնվող երեխաների օրգանիզմում նկատվում է բարձր կորտիզոլի մակարդակ՝ սթրեսի հորմոն, համեմատած նրանց հետ, ովքեր մեծանում են իրենց կենսաբանական ծնողների մոտ։ Կորտիզոլի բարձր մակարդակը կարող է թուլացնել իմունային համակարգը։ Տիպիկ նեյրոզարգացման գործընթացների մեծ մասը հիմնված է ջերմ ու հոգատար հարաբերությունների ձևավորման և շրջակա միջավայրի խթանման վրա։ Ուղեղի զարգացման այս կարևոր շրջանում բացասական միջավայրային ազդեցությունները կարող են թողնել ողջ կյանքի հետևանքներ։

### Հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում
մինի|Ուղեղի այն շրջանները որոնք կապված են սթրեսի և հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման հետ։
Խնամակալության տակ գտնվող երեխաների մոտ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) դեպքերն ավելի հաճախ են հանդիպում։ Մի հետազոտության համաձայն՝ խնամակալության տակ գտնվող երեխաների 60%-ն, ովքեր ենթարկվել էին սեռական բռնության, ունեին ՀՏՍԽ, իսկ ֆիզիկական բռնության ենթարկվածների 42%-ը համապատասխանում էին ՀՏՍԽ-ի չափորոշիչներին։ Նույնիսկ նրանց մեջ, ովքեր բռնության չէին ենթարկվել, 18%-ի մոտ հայտնաբերվել է ՀՏՍԽ, ինչը հնարավոր է պայմանավորված լինի ընտանեկան բռնության ականատես լինելու հանգամանքով։

Հասկանալու համար՝ արդյոք երեխան զարգացրել է հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում (ՀՏՍԽ), գոյություն ունի հատուկ ՀՏՍԽ մոդուլ՝ «Տագնապային խանգարման հարցազրույց»։ Այն համարվում է վստահելի միջոց՝ պարզելու, թե երեխայի մոտ ՀՏՍԽ-ն առաջացել է ֆիզիկական, սեռական կամ հոգեբանական բռնության հետևանքով։

Օրեգոնում և Վաշինգտոնում անցկացված ուսումնասիրության ընթացքում պարզվել է, որ 14-ից 18 տարեկանում առնվազն մեկ տարի խնամակալության տակ գտնված մեծահասակների շրջանում հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) մակարդակը ավելի բարձր է, քան ռազմական գործողություններին մասնակցած վետերանների մոտ։ Հետազոտության մասնակիցների 25%-ը համապատասխանում էին ՀՏՍԽ-ի ախտորոշման չափանիշներին, մինչդեռ այդ ցուցանիշը կազմում էր 12-13% Իրաքի պատերազմի վետերանների, 15%՝ Վիետնամի պատերազմի վետերանների և 4%՝ ընդհանուր բնակչության շրջանում։ Խնամակալության տակ մեծացածների վերականգնման մակարդակը 28.2% էր, մինչդեռ ընդհանուր բնակչության շրջանում այն կազմում էր 47%։

«Ուսումնասիրության մասնակիցների ավելի քան կեսը հայտնել է հոգեկան խանգարումների կլինիկական մակարդակի մասին, մինչդեռ ընդհանուր բնակչության շրջանում այդ ցուցանիշը չի հասնում մեկ քառորդի»։

### Սննդային խանգարումեր
Խնամակալության տակ գտնվող երեխաները համեմատաբար ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում տարբեր սննդային խանգարումների համար՝ համեմատած ընդհանուր բնակչության հետ։ Մեծ Բրիտանիայում անցկացված ուսումնասիրության համաձայն՝ խնամակալության տակ գտնվող երեխաների 35%-ը զգացել է մարմնի զանգվածի ինդեքսի (ՄԶԻ) բարձրացում, երբ հայտնվել են խնամակալության մեջ։ Սննդի պահպանման համախտանիշը բնութագրվում է խնամակալության տակ գտնվող երեխաների ախորժակի հետ կապված անկարգ վարքագծերով։ Այն համարվում է «անհամաչափ սնունդ սպառելու և սնունդ ձեռք բերելու ու պահպանելու վարքագծերի նմուշ, առանց համահունչ ճարպակալման»։ Դա նման է «հիպերֆագիկ կարճ հասակի վարքային կապվածություններին»։ Նման համախտանիշի առաջացումը կարող է պայմանավորված լինել խնամակալության տակ գտնվող երեխաների հանդեպ իրականացվող սթրեսով ու չարաշահման ազդեցություններով, և այն տարածված էր Նոր Զելանդիայի ուսումնասիրության խմբում՝ 25%-ի մոտ։ Բուլիմիա ներվոզան յոթ անգամ ավելի հաճախ է հանդիպում նախկին խնամակալ երեխաների շրջանում, քան ընդհանուր բնակչության մեջ։

### Քիչ ռեսուրսներ և անօթևանություն
մինի|Նյու Յորք, փողոցում ապրող երեխաները 1890 թվականին։
ԱՄՆ-ում խնամակալության տակ գտնվող երեխաների մոտ կեսը դառնում է անօթևան, երբ հասնում է 18 տարեկանին։ Խնամակալության տակ գտնվող յուրաքանչյուր 10 երեխայից 1-ը մնում է խնամակալության մեջ ավելի քան յոթ տարի, իսկ ամեն տարի մոտ 15,000 երեխա հասնում է մեծահասակների տարիքի և լքում է խնամակալությունը առանց մշտական ընտանիքի՝ շատերը դառնալով անօթևան կամ կատարում են հանցագործություններ և հայտնվում բանտում։

ԱՄՆ-ում անօթևանների երեքից երկուսը եղել են նախկին խնամակալ երեխաներ։ Casey Family Study-ի արդյունքներով, խնամակալության տակ գտնվող երեխաների նախկին անդամներից մինչև 80%-ը գտնվում են վատ վիճակում՝ նախկին խնամակալ երեխաների քառորդը կամ մեկ երրորդը գտնվում են աղքատության սահմանին կամ դրանից ցածր՝ երեք անգամ ավելին, քան ազգային աղքատության մակարդակը։ Շատ հաճախ անօթևան մարդիկ երեխա ժամանակ բազմիցս փոխել են իրենց բնակության տեղը։ Ոմանք եղել են խնամակալության տակ, բայց մյուսները հայտնվել են «անպաշտոնական» պայմաններում՝ ընտանիքի կամ ընկերների տներում։

Խնամակալության պատմություն ունեցող մարդիկ հակված են ավելի երիտասարդ տարիքում դառնալ անօթևան, քան նրանք, ովքեր չեն եղել խնամակալության տակ։  Նրանք նաև ավելի երկար են մնում անօթևան, քան խնամակալության տակ չգտնված անձինք։

### Ինքնասպանության մակարդակ
Խնամակալության տակ գտնվող երեխաները ավելի մեծ ռիսկի են ենթարկվում ինքնասպանություն կատարելու։ Ինքնասպանության բարձրացված ռիսկը պահպանվում է նաև խնամակալությունից դուրս գալուց հետո։ Տեխասի քսաներկու երիտասարդների փոքր խմբի ուսումնասիրությունում, ովքեր հասել էին մեծահասակների տարիքի ու դուրս էին եկել համակարգից, 23%-ը ունեցել էր ինքնասպանության փորձեր։

Շվեդական ուսումնասիրությունը, որը օգտագործել էր գրեթե մեկ միլիոն մարդու տվյալներ, ներառյալ 22,305 նախկին խնամակալ երեխաներ, ովքեր եղել էին խնամակալության տակ մինչև իրենց պատանեկությունը, եզրակացրեց՝

### Մահվան մակարդակ
Խնամակալության տակ գտնվող երեխաների մահվան մակարդակը ընդհանուր բնակչության երեխաների համեմատ ավելի բարձր է։։ Ֆինլանդիայում անցկացված ուսումնասիրությունը, որն ընդգրկել էր ներկայիս և նախկին խնամակալ երեխաներին մինչև 24 տարեկան, ցույց է տվել ավելի բարձր մահվան մակարդակ՝ կապված թմրամոլության, պատահարների, ինքնասպանության և հիվանդությունների հետ։ Հիվանդություններից մահերը կապված էին խնամակալության տակ գտնվող երեխաների մոտ ակուտ և քրոնիկական բժշկական խնդիրների ու զարգացմային ուշացումների ավելի բարձր հաճախականության հետ։

Ջորջիայի սենատոր Նենսի Շեյֆերը հրապարակել է «Երեխաների պաշտպանության ծառայությունների կոռումպացված բիզնես» վերնագրով զեկույց, որտեղ նշվել է՝

### Ակադեմական հեռանկարներ
Հյուսիսամերիկյան նախկին խնամակալ երեխաների ուսումնական արդյունքները՝ Alumni Study ուսումնասիրության շրջանակներում։

* 56%-ը ավարտել է միջնակարգ դպրոց, մինչդեռ ընդհանուր բնակչության մեջ այս ցուցանիշը կազմում է 82%, բայց նախկին խնամակալ երեխաների 29%-ը ստացել է GED, երբ ընդհանուր բնակչության մեջ այդ թիվը 5%-ն է:
* 42.7%-ը ավարտել է միջնակարգ դպրոցից հետո ուսումնական ծրագրեր:
* 20.6%-ը ստացել է որևէ աստիճան կամ վկայագիր միջնակարգ դպրոցից հետո:
* 16.1%-ը ստացել է մասնագիտական կրթություն, իսկ 25 տարեկանից բարձր տարիքի խմբում այդ թիվը կազմում է 21.9%:
* 1.8%-ը ստացել է բակալավրի աստիճան, իսկ 25 տարեկանից բարձր տարիքի խմբում այս ցուցանիշը 2.7%-ն է, մինչդեռ նույն տարիքային խմբում ընդհանուր բնակչության մեջ ավարտման մակարդակը կազմում է 24%, ինչը զգալի տարբերություն է:

Ուսումնասիրությունը վերանայեց 659 խնամակալություն անցած անձանց գործերը Հյուսիսարևմտյան ԱՄՆ-ում և հարցազրույցներ անցկցրեց 479-ի հետ 2000 թվականի սեպտեմբերի և 2002 թվականի հունվարի միջև:

### Բարձրագույն կրթություն
Մոտ 10% -ը խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդների հաջողացնում է մուտք գործել համալսարան, իսկ նրանցից միայն 3% -ը իրականում ավարտում է և ստանում 4-ամյա աստիճան։ Չնայած այն հանգամանքին, որ խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդների թիվը, ովքեր միջնակարգ դպրոցից հետո սկսում են 4-ամյա համալսարան, տարիների ընթացքում աճել է, բայց նրանց թիվը, ովքեր ավարտում են համալսարան, մնում է անփոփոխ: Կալիֆորնիայում 712 երիտասարդների վրա կատարված ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդները հինգ անգամ ավելի քիչ հավանական է, որ կշարունակեն ուսումը համալսարանում, քան այն երիտասարդները, ովքեր չեն անցել խնամակալության համակարգով: Կան տարբեր ռեսուրսներ, որոնք առաջարկում են ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ էմոցիոնալ աջակցություն խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդներին իրենց կրթությունը շարունակելու համար: Միևնույն ժամանակ, կան նաև բազմաթիվ խոչընդոտներ, որոնք դժվարացնում են համալսարան կամ ուսումնական հաստատություն մուտք գործելը։

Բորտոնը իր «Խնամակալությունից դուրս եկած երիտասարդների հետագա կրթության մուտքի խոչընդոտները» հոդվածում նկարագրում է մի քանի խոչընդոտներ, որոնց բախվում են երիտասարդները: Այս խոչընդոտները ներառում են ֆինանսական դժվարություններ, դիմելու գործընթացը առանց աջակցություն ունենալու և բնակարանի պակասը:

Շատ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ կան մի քանի գործոններ, որոնք, կարծես, ունեցել են նշանակալի դեր խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդների հաջողության գործում՝ համալսարան ընդունվելու և ավարտելու հարցում: Չնայած այն հանգամանքին, որ ֆինանսական ռեսուրսների առկայությունը խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդների համար մեծ աջակցություն է, կան նաև այլ բաղադրիչներ, որոնց պետք է ուշադրություն դարձնել: Դրանցից առաջինը՝ միջնակարգ դպրոցում աջակցություն տրամադրելը: Որպեսզի խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդները ստանան բակալավրի դիպլոմ, նրանք պետք է նախ մուտք գործեն համալսարան:

Անվանի տարբեր գործոններից, որոնք մեծացնում են համալսարանի ընդունումը, ինչպիսիք են՝ երկարացված խնամակալության համակարգում մասնակցությունը, ընթերցանության կարողությունները և այլն, նրանք, ովքեր ստացել են աջակցություն կամ ունեցել են աջակցող հարաբերություններ մեծահասակների հետ, ավելի հավանական է, որ ընդունվեն համալսարան, քան նրանք, ովքեր չեն ունեցել այդպիսի հարաբերություններ:

Ամերիկայի տարբեր համալսարաններում կան ծրագրեր, որոնք հատուկ ստեղծվել են այն երիտասարդներին աջակցելու համար, ովքեր դուրս են եկել խնամակալության համակարգից և շարունակել են բարձրագույն կրթություն ստանալ։ Այս ծրագրերը հաճախ օգնում են երիտասարդներին ֆինանսապես՝ տրամադրելով լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ և աջակցություն՝ նույնատիպ երիտասարդների մենթորության ծրագրերի կամ ակադեմիական խորհրդատվական ծառայությունների միջոցով։ Չնայած ֆինանսավորումը կարևոր հիմնական գործոն է համալսարան հաճախելու հարցում, այն չի հանդիսանում միակ կարևորվող բաղադրիչը, որը աջակցում է երիտասարդի հաջողությանը։

Ջեյի և նրա գործընկերների կողմից իրականացված ուսումնասիրությունը բացահայտում է այն, թե ինչ են երիտասարդները համարում կարևոր՝ իրենց հաջողության համար համալսարանական միջավայրում: Ուսումնասիրությունը, որն ունի 51 խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդներից բաղկացած նմուշ, օգտագործել է Կոնցեպտուալ Քարտեզման մեթոդը՝ տարբեր բաղադրիչների վերականգնման համար, որոնք կարող են կարևոր լինել երիտասարդների համար համալսարաններում աջակցություն ստանալու համար: Կարևոր է հաշվի առնել այն տարբեր գործոնները, որոնք կարող են օգտակար լինել երիտասարդների համար համալսարանում, և նայել ֆինանսական աջակցություն տրամադրելուց դուրս՝ նկատի ունենալով նաև այլ կարիքներ և աջակցություն։

### Փսիխոտրոպ դեղորայքի կիրառում
Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ պետական առողջապահական ապահովագրություն ունեցող խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդները ստանում են հոգեբուժական դեղորայք 3 անգամ ավելի բարձր հաճախականությամբ, քան պետական ապահովագրություն ունեցող երիտասարդները, ովքեր ունեն ցածր ընտանիքային եկամուտ։ 2003 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2004 թվականի օգոստոս ընկած ժամանակահատվածում Տեխասի խնամակալության տակ գտնվող 0–19 տարեկան 32,135 երեխայի բժշկական տվյալների վերանայումում 12,189-ին նշանակվել է հոգեբուժական դեղորայք, ինչի արդյունքում տարեկան տարածվածությունը կազմել է 37.9%՝ այդ երեխաներից դեղորայք ստացողների համար։ 2004 թվականի հուլիսին 41.3%-ը ստացել է 3 տարբեր խմբի այս դեղերը, իսկ 15.9%-ը ստացել է 4 տարբեր խմբի դեղեր։ Ամենաշատ օգտագործվող դեղերը եղել են հակադեպրեսանտները (56.8%), ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության խանգարման դեղերը (55.9%) և հակապսիխոտիկ դեղերը (53.2%)։ Ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տվել, որ խնամակալության տակ գտնվող երիտասարդները հաճախ բուժվում են համատեղ հոգեբուժական դեղորայքով, որի անվտանգության և արդյունավետության մասին բավարար ապացույցներ չկան։

Ստացվել է, որ թանկարժեք, ապրանքային անունով և պատենտավորված դեղամիջոցների օգտագործումը լայնորեն տարածված է։ SSRI դեղամիջոցների դեպքում նկատվել է, որ ամենաթանկ դեղամիջոցների օգտագործումը կազմել է 74%, մինչդեռ ընդհանուր շուկայում միայն 28%-ն է ապրանքային անունով SSRI դեղամիջոցներ, իսկ մնացածը՝ գեներիկներ։ Միջին հաշվով, յուրաքանչյուր դեղատոմսի ինքնազննություն գեներիկ դեղամիջոցների համար եղել է $34.75, իսկ ապրանքային դեղամիջոցների համար՝ $90.17, ինչը նշանակում է $55.42 տարբերություն։

## Թերապևտիիկ միջամտություն
Երեխաները, ովքեր գտնվում են երեխաների բարեկեցության համակարգում, հաճախ ունեն ահավոր ու կրկնվող տրավմաներ, և դաստիարակության տներում ապրելու փորձը՝ հատկապես, երբ կա սեռական բռնության պատմություն, կարող է հանգեցնել տարբեր հոգեբանական և ճանաչողական խնդիրների։ Այս փորձը նաև կարող է խոչընդոտել խնդիրների իրական պատճառները գտնելուն։ Դաստիարակության տներում ապրելու պատմությունը, հնարավոր է, ոչ մի կապ չունենա ախտանիշների հետ, բայց մյուս կողմից, խնդիրը կարող է սրվել այդ պատմությամբ և դրա հետ կապված բռնություններով։ Բայց մարդկային ուղեղը ցույց է տալիս, որ այն ունի բարձր մակարդակի նեյրոպլաստիկություն՝ որպես վերականգնման և փոփոխությունների հնարավորություն և մեծահասակների նեյրոէնգեներացումը ցույց է տվել, որ դա շարունակվող գործընթաց է։

«Մուլտիակտուալ բուժիչ խնամքի համակարգ  (MTFC)», որը նաև կոչվում է  (TFCO) և  (TFC), համայնքային մոտեցման խնամքի ծրագիր է, որը ստեղծվել է 1983 թվականին Դոկտոր Պատրիցիա Չեմբերլեյնի և նրա գործընկերների կողմից: Այն սկզբում նախատեսված էր որպես խմբային հաստատությունների փոխարինում: «MTFC-ն ունի տարբեր մոտեցումներ տարբեր տարիքային խմբերի համար։ Մանկապարտեզի երեխաներն ունեն «պատկառելիության կառավարման մոտեցում և խիստ դասընթացներ, հսկողություն և աջակցություն foster խնամակալներին՝ տրամադրելու դրական մեծահասակ աջակցություն և կայուն սահմաններ դնելու» համակցված «կոորդինացված միջամտություններ երեխաների կենսաբառարանական ծնողների հետ»։» M«Երիտասարդների համար TFC-ը ներառում է անհատական տեղադրում ինտենսիվորեն պատրաստված խնամակալ ընտանիքի մոտ, որը իրականացնում է «կոորդինացված միջամտություններ տանը, հասակակիցների հետ և կրթական միջավայրերում»։ «MTFC-ն ցույց է տվել, որ ավելի լավ արդյունքներ է տալիս խմբակային հաստատություններից, և ավելի խնայող է»: Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ բազմաչափ բուժումը արդյունավետ արդյունքներ է տալիս դեպրեսիայի, ձերբակալությունների, խեղաթյուրված ընկերակցությունների, տեղաբաշխման խափանումների և հղիության մակարդակների նվազեցման մեջ, այն դեպքում, երբ այն ունի դրական կրկնօրինակման փորձեր: Այն մի մեթոդ է, որը փորձում է ներգրավել տրավմայով ուղղված խնամքը իր դիզայնում:

Հետազոտողները դժվարություններ են հանդիպում, երբ խոսքը վերաբերում է MTFC և այլ նման ծրագրերի ճշգրիտ գնահատմանը, որոնք ներառում են միջամտության մի քանի մակարդակներ, և որոնք հաջողակ են։ Թվում է, որ դա մնում է «սև արկղ» իրավիճակում, որտեղ ոչ միանշանակ է, թե բուժման ծրագրի որն է այն բաղադրիչը, որն իրականում դրական ազդեցություն է ունենում։ Դերային խնամքի ծրագրերի մասին բազմաթիվ պարբերականներում ակնկալվող հետազոտությունները շեշտում են այն, որ չկա բավարար հետազոտություն, որը արդյունավետ գնահատում է կոնկրետ դերային խնամքի ծրագրերի արդյունքները,  և պահանջում են ավելի ամբողջական գնահատումներ, որպեսզի ճիշտ համեմատվեն արդյունքները բուժման ծրագրերի միջև և գնահատվի, թե MTFC-ում որոնք են առավել արդյունավետ պրակտիկաները։ 2018 թվականին Շվեդիայի Առողջապահության Տեխնոլոգիական Վերլուծության և Սոցիալական Ծառայությունների Վերլուծության գործակալության կողմից Թերեզա Աստրոմի և այլ հետազոտողների կողմից իրականացված համակարգված վերանայումում նաեւ էթիկական հարցեր են բարձրացվել: Նրանք նշել են, որ մի կողմից MTFC-ը գնահատվում է որպես արդյունավետ, սակայն այն իրականացնում են այնպես, որ նվազեցնում է երեխայի մասնակցությունը։

### Մշակութային տարբերություն ունեցող որդեգրման քաղաքականություններ
Ջորջ Շանթի, Նիկո Վան Օուդենհովեն և Ռեխա Վազիր, «Foster Care Beyond the Crossroads: Lessons from an International Comparative Analysis» գրքի համահեղինակներ, նշում են, որ կառավարության կողմից կառավարած որդեգրման համակարգերը բաժանվում են չորս տեսակների։ Առաջին տեսակն այն երկրներն են, որոնք գտնվում են զարգացման փուլում։ Այս երկրները չունեն քաղաքականություն, որն ուղղված է երեխաների հիմնական կարիքները հոգալուն, և այս երեխաները աջակցությունները հիմնականում ստանում են իրենց բարեկամներից։ Երկրորդ համակարգը նախկին սոցիալիստական կառավարությունների համակարգն է։ Այս պետությունների պատմական համատեքստը չի թույլատրել, որ զարգանա որդեգրման համակարգը։ Կազմակերպությունները նրանց կոչ են արել կատարելագործել այս համակարգը, սակայն դեռևս պահպանվում է երեխաներին հաստատությունների մեջ պահելու ավանդական համակարգը։ Երրորդ, լիբերալ ժողովրդավարությունները չունեն անհրաժեշտ քաղաքական աջակցություն, որպեսզի հոգան այս երեխաների մասին, նույնիսկ թեև ունեն ռեսուրսներ։ Եվ վերջապես, սոցիալական ժողովրդավարությունները ամենահամալրված կառավարություններն են իրենց որդեգրման համակարգով։ Այս կառավարությունները ունեն մեծ ենթակառուցվածք, ֆինանսավորում և աջակցման համակարգ, որոնք նախատեսված են որդեգրված երեխաներին աջակցելու համար։

## Որդեգրում
Որդեգրման խնամքը հայրենի որդեգրման տեսակ է, երբ երեխան սկզբում տեղադրվում է խնամքի համակարգում, և հետո տեղադրվում որդեգրման համար։

Երեխաները կարող են տեղադրվել խնամքի համակարգում տարբեր պատճառներով, այդ թվում՝ պետական ​​կազմակերպության կողմից տունից հեռացումը դաժան վերաբերմունքի պատճառով։ Որոշ իրավասությունների մեջ որդեգրող ծնողները լիցենզավորվում են որպես և տեխնիկապես համարվում են խնամքի ծնողներ, մինչ որդեգրումը վերջնականանում է։ Միացյալ Նահանգներ Առողջապահության և մարդկային ծառայությունների նախարարության Երեխաների բյուրոյի համաձայն, 2010 թվականին խնամքի համակարգում եղել են մոտ 408,425 երեխա։ Այդ երեխաներից քսանհինգ տոկոսը ունեցել է որդեգրման նպատակ։ 2015 թվականին 243,060 երեխա դուրս է եկել խնամքի համակարգից, և քսաներկու տոկոսը որդեգրվել են։ Միացյալ Նահանգներում խնամքի համակարգում ավելի քան հարյուր հազար երեխա կա, ովքեր սպասում են մշտական ընտանիքներին։

Որդեգրող ծնողականությունը կարող է ազդել երեխաների վրա, և վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ջերմ որդեգրող ծնողականությունը նվազեցնում է որդեգրված երեխաների ներգրավված և արտացոլված խնդիրները ժամանակի ընթացքում։

## Արդյունքներ
Խնամքի համակարգից դուրս գալու տարիքում գտնվող երիտասարդները հաճախ ունենում են դժվարություններ հասունության մեջ անցնելուց, հատկապես՝ կայուն բնակավայր, աշխատանքի, ֆինանսների և կրթական հնարավորությունների գտնելու առումով։ Այս դժվարությունների ենթադրվող պատճառը կապված է խնամքի համակարգում ապրած անկայունության հետ, ինչպես նաև երեխանության ընթացքում զեկուցված բռնության կամ անտեսման հետ, որոնք կարող են ազդել նրանց կարողության վրա՝ դիմակայելու կյանքի կարևոր փոփոխություններին։ Միացյալ Նահանգներում կան անկախ ապրելակերպի ծրագրեր, որոնք նախատեսված են խնամքի համակարգից դուրս գալու ընթացքում երիտասարդների կարիքները հոգալու համար։ Համաձայն նրանց հաղորդած տվյալների՝ նրանց կեսից ավելին հայտնել են, որ չեն պատրաստվել անկախ ապրելու և նշել են կոնկրետ կարիքների բացակայություն, ինչպիսիք են անվտանգ բնակարան, գումար և ավտոբուսային տոմսեր, երբ դուրս են եկել խնամքի համակարգից։

Gypen et al. (2017) կատարած ուսումնասիրության համաձայն, որը ներառում էր խնամքի համակարգից դուրս եկած երիտասարդների արդյունքների հետ կապված հետազոտական հոդվածների տվյալների համախմբում,  պարզվել է, որ կրթական, հոգեկան առողջության, աշխատանքի, եկամուտի, կայուն բնակարան ունենալու, քրեական ներգրավվածության և թմրամիջոցների օգտագործման հարցերով, խնամքի համակարգից դուրս եկած երիտասարդների արդյունքները զգալիորեն վատ են իրենց հասակակիցների համեմատ։ Օրինակ, Gypen et al. (2017) նշել է, որ միայն 45%-ը նախկին խնամքի երեխաների ստացել է միջնակարգ դպրոցի դիպլոմ, ինչը 23%-ով ցածր է ընդհանուր բնակչությունից։ Նաեւ նշվել է, որ նախկինում խնամքի համակարգում գտնվող երեխաների արդյունքները զգալիորեն վատ են համեմատաբար ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքներից և ռասայական փոքրամասնություններից երեխաների արդյունքների հետ։ Աֆրիկա-ամերիկյան նախկին խնամքի երիտասարդները միջնակարգ դպրոցն ավարտում են զգալիորեն ցածր մակարդակով, քան նրանց սպիտակ գործընկերները։ Երկրորդական դիպլոմ ստանալու հավանականությունը, անկախ նրանից՝ դա երկու կամ չորս տարվա դիպլոմ է, զգալիորեն նվազում է համեմատաբար ընդհանուր բնակչության հետ՝ յուրաքանչյուր ուսումնասիրությունում։ 2011 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ նախկին խնամքի երիտասարդների 8-13%-ը ստացել է երկու կամ չորս տարվա բուհական դիպլոմ, մինչդեռ ընդհանուր բնակչության 34-44%-ը ստացել է այն։ Երեխաները, ովքեր վերջապես որդեգրվում են իրենց խնամակալ ընտանիքի կողմից, ավելի լավ արդյունքներ են ցուցադրում, թեև բնակության կայունություն, աշխատանք, ֆինանսներ և կրթական հնարավորություններ՝ համեմատած նրանց հետ, ովքեր դուրս են եկել խնամքի համակարգից առանց մշտական տեղավորման։

Տնտեսապես, նախկին խնամքի երիտասարդները նույնպես հետ են մնում իրենց չխնամված հասակակիցներից։ Ամեն տարի նախկին խնամքի երիտասարդները վաստակում են մոտ $7550 պակաս, քան իրենց հասակակիցները։. Խնամքի համակարգից դուրս գալուց հետո մոտ 17%-33%-ը կախված են հանրային օգնությունից (օրինակ՝ սննդային կտրոններ)։ Կազմակերպված ընտանիքի ծառայություններից դուրս գալուց հետո և գործընկերոջ հետ բնակվելու անցնողներից 32%-ը չունեն որևէ եկամուտ, ինչը համեմատվում է ընդհանուր բնակչության 3%-ի հետ։

Խնամքի համակարգից դուրս եկած երիտասարդների հոգեկան առողջությունը նույնպես ավելի շատ է տուժում, քան ընդհանուր բնակչությանը։ Նախկին խնամքի երիտասարդների՝ շուրջ 62%-ը կյանքի ընթացքում ստանում են առնվազն մեկ հոգեկան հիվանդության ախտորոշում, իսկ կանանց մոտ այս ախտորոշումը շատ ավելի բարձր տոկոսով է հանդիպում։ Նախկին խնամքի երիտասարդները նաև ավելի բարձր մակարդակներով հանդիպում են թմրամիջոցների օգտագործման և ալկոհոլի կախվածության խնդիրների։ Նախկին խնամքի երիտասարդների 40%-49%-ը օգտագործում են ալկոհոլ, և 3%-13%-ը  դրանից ունեն կախվածություն։ 39%-ը ծխում է, երբ այդ թիվը ընդհանուր երիտասարդության շրջանում կազմում է 20%, իսկ 16%-ը օգտագործում է կանաբիս, երբ ընդհանուր թիվը 6.5%-ն է։ Նախկին խնամքի երիտասարդները, ովքեր ինքնությունն են նույնացնում որպես տղամարդիկ, երեք անգամ ավելի հավանական է, որ կիրառում են թմրամիջոցներ, քան կանայք։

Նախկին խնամքի երիտասարդները նաև ավելի մեծ հավանականություն ունեն հայտնվելու սեռական աշխատանքի մեջ և անգամ դառնալու սեռական առևտրի զոհ։ Այս երևույթը նաև կոչվում է «խնամքի համակարգից սեռական աշխատանքի ուղի»։ 2012 թվականին Լոս Անջելեսում անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ սեռական աշխատանքի համար ձերբակալված պատանիների 59%-ը եղել են խնամքի համակարգում, սակայն այս արդյունքների ընդհանրացնելը վիճարկվելու է։

## Ծամոթագրություններ

## Գրականություն

* Bald, Anthony, Joseph J. Doyle Jr., Max Gross, and Brian A. Jacob. 2022. "Economics of Foster Care." Journal of Economic Perspectives, 36 (2): 223–46.
* Hurley, Kendra (2002). "Almost Home" Retrieved June 27, 2006.
* 
* Knowlton, Paul E. (2001). "The Original Foster Care Survival Guide"; A first person account directed to successfully aging out of foster care.
* McCutcheon, James, 2010. "Historical Analysis and Contemporary Assessment of Foster Care in Texas: Perceptions of Social Workers in a Private, Non-Profit Foster Care Agency". Applied Research Projects. Texas State University Paper 332. 
* Forever Home is a novel that can give insights into becoming a foster parent.

## Արտաքին հղումներ
* The Mental Health of Children in Out-of-Home Care: Scale and Complexity of Mental Health Problems
* Effects of Enhanced Foster Care on the Long-term Physical and Mental Health of Foster Care Alumni
* The impact of foster care on development
* Enduring neurobehavioral effects of early life trauma mediated through learning and corticosterone suppression
*