Բազելի համաձայնագրեր

**Բազելի համաձայնագրերը** վերաբերում են բանկային վերահսկողության համաձայնագրերին (առաջարկություններ բանկային կարգավորման վերաբերյալ), որոնք հրապարակվել են Բանկային վերահսկողության Բազելի կոմիտեի (BCBS) կողմից։

Բազել I-ը մշակվել է խոշոր երկրների կենտրոնական բանկիրների միջև քննարկումների արդյունքում: 1988 թվականին Բազելի կոմիտեն հրապարակել է բանկերի համար կապիտալի նվազագույն պահանջների մի շարք: Այն հայտնի է նաև որպես 1988 թվականի Բազելի համաձայնագիր և 1992 թվականին օրենսդրությամբ կիրառվել է «Մեծ տասնյակի» (G-10) երկրներում։ Նոր կանոնագիրքը, որը հայտնի է որպես Բազել II, մշակվել և հրապարակվել է 2004 թվականին՝ Բազել I-ի համաձայնագրերը փոխարինելու համար: Բազել III-ը մշակվել է որպես լրացում՝ ի պատասխան 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի։ Այն չի փոխարինում ո՛չ Բազել I-ին, ո՛չ էլ Բազել II-ին, բայց կենտրոնանում է Բազել II֊ի համակարգի բարեփոխման վրա՝ հատուկ խնդիրներ լուծելու համար, ներառյալ բանկի սնանկության ռիսկը: 

Բազելի համաձայնագրերը ինտեգրվել են համախմբված **Բազելի շրջանակին**, որն իր մեջ ներառում է Բազելի բանկային վերահսկողության կոմիտեի բոլոր գործող և պլանավորված ստանդարտները։

## Բանկային վերահսկողության Բազելի կոմիտե
Նախկինում Բազելի կոմիտեն կազմված էր «Մեծ տասնյակի» (G-10) երկրների, ինչպես նաև Լյուքսեմբուրգի և Իսպանիայի կենտրոնական բանկերի և կարգավորող մարմինների ներկայացուցիչներից։ 2009 թվականից սկսած՝ կոմիտեն ներառում է նաև G-20 խմբի բոլոր մյուս խոշոր տնտեսությունները, ինչպես նաև մի շարք այլ խոշոր բանկային կենտրոններ, օրինակ՝ Հոնկոնգը և Սինգապուրը։

Կոմիտեն լիազորություններ չունի առաջարկություններ կիրառելու, չնայած անդամ երկրների մեծ մասը, ինչպես նաև որոշ այլ երկրներ, հակված են իրականացնել Կոմիտեի քաղաքականությունը։ Սա նշանակում է, որ այդ առաջարկությունները պարտադիր են դառնում ոչ թե հենց կոմիտեի կողմից, այլ ազգային (կամ ԵՄ մակարդակով) օրենքների և կանոնակարգերի միջոցով։ Այդ պատճառով՝ կարող է որոշ ժամանակ անցնել միջազգային նվազագույն չափանիշների հաստատման և դրանց օրենքով ամրագրման միջև, իսկ որոշ դեպքերում հնարավոր են միակողմանի փոփոխություններ։

Կոմիտեի կողմից հրապարակված կարգավորող չափանիշները սովորաբար հայտնի են որպես Բազելի համաձայնագրեր։ Դրանք այդպես են կոչվում, քանի որ Բազելի բանկային վերահսկողության կոմիտեն տեղակայված է Բազելում՝ Շվեյցարիայի Միջազգային հաշվարկների բանկի շենքում, և հիմնականում այնտեղ էլ անցկացվում են կոմիտեի ժողովները։ Բազելի համաձայնագրերը բանկային ոլորտի կարգավորման վերաբերյալ առաջարկությունների համակարգ են։

## Բազել I. Բազելի կապիտալի համաձայնագիր
Խոշոր երկրների կենտրոնական բանկիրների քննարկումների արդյունքում ստեղծվել է Բազելի կապիտալի համաձայնագիրը, որը հրապարակվել է 1988 թվականին և ընդգրկում էր վարկային ռիսկի համար կապիտալի պահանջները։ Համաձայնագիրը օրենքով ուժի մեջ է մտել G-10 երկրներում 1992 թվականին։

Բազելի համաձայնագիրը 1996 թվականին լրացվել է շուկայական ռիսկի համար նախատեսված շրջանակով, որը ներառում էր ինչպես ստանդարտացված մոտեցում, այնպես էլ մոդելավորված մոտեցում․ վերջինս հիմնված էր ռիսկի դիմաց արժեքի (Value at Risk, VaR) վրա։

## Բազել II. նոր կապիտալի շրջանակ
Հրապարակված 2004 թվականին, Բազել II-ը նոր կապիտալի շրջանակ էր, որը փոխարինում էր Բազել I֊ի շրջանակին։ Այն ներկայացրել է «երեք սյուներ»՝:

# Նվազագույն կապիտալի պահանջները, որոնք ձգտում էին մշակել և ընդլայնել 1988 թվականի համաձայնագրում սահմանված ստանդարտացված կանոնները։
# Հաստատության կապիտալի համարժեքության և ներքին գնահատման գործընթացի վերահսկողական վերանայում։
# Բացահայտման արդյունավետ օգտագործումը որպես շուկայական կարգապահությունը ամրապնդելու և առողջ բանկային գործելակերպը խրախուսելու լծակ։

Առաջին անգամ ներդրվել են գործառնական ռիսկի համար կապիտալի պահանջները։ Բազել II-ի համաձայն՝ սեփական կապիտալի և վարկի հարաբերակցությունը կազմում է 8%։ Հետագա տարիների ընթացքում չափորոշիչները մի քանի անգամ վերանայվել են։ 

Միացյալ Նահանգների բանկային կարգավորող մարմինները ընդունել են դիրքորոշում, որ պահանջում են, որ բանկերը հետևեն կանոնների ամբողջությանը (Բազել I կամ Բազել II), ինչը բանկի համար ավելի պահպանողական մոտեցում է ցուցաբերում։ Այս պատճառով կանխատեսվում էր, որ միայն մի քանի շատ խոշորագույն ԱՄՆ բանկեր կգործեն Բազել II-ի կանոններով, իսկ մյուսները կարգավորվեն Բազել I-ի շրջանակներում։ Սակայն Բազել II֊ի ստանդարտները քննադատության են ենթարկվել որոշների կողմից՝ այն բանի համար, որ թույլ են տալիս բանկերին չափազանց մեծ ռիսկեր ստանձնել չափազանց քիչ կապիտալով։ Սա համարվում էր ԱՄՆ-ում 2008 թվականին սկսված հիփոթեքային ճգնաժամի պատճառներից մեկը։

Բազել 2.5 վերանայումները 2009-2010 թվականներին մոդելավորված շուկայական ռիսկի համար ներդրել են շեշտված VaR (ռիսկի դիմաց արժեք) և IRC (լրացուցիչ ռիսկի վճար):

## Բազել III. արձագանքը 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամին
2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից հետո Բազել III բարեփոխումները հրապարակվել են 2010/11 թվականներին։ Ստանդարտները սահմանում են կապիտալի նոր սահմանումներ, կապիտալի հարաբերակցության ավելի բարձր պահանջներ և լծակի հարաբերակցության պահանջ՝ որպես հավելյալ անվտանգության միջոց։ Առաջին անգամ ներդրվել են ռիսկի վրա հիմնված կապիտալի պահանջներ (RWA)՝ կապված կրեդիտային ճշգրտման ռիսկի (CVA risk) և բանկային գրքում տոկոսադրույքի ռիսկի (interest rate risk in the banking book) հետ։ Բացի այդ, ներդրվել են՝

* մեծ ներգրավվածությունների կարգավորում (large exposures framework),
* վերանայված արժեթղթերի ձևակերպման (securitisation) շրջանակ,
* հակակողմի վարկային ռիսկի չափման ստանդարտ մոտեցում (SA-CCR)՝ ածանցյալ գործարքներից բխող ռիսկը գնահատելու համար,
* և հատուկ շրջանակ՝ կենտրոնական հաշվարկային հակակողմի (CCP) հետ ներգրավվածությունների համար։

Բազելի բանկային վերահսկողության կոմիտեն (BCBS) նաև հրապարակել է կարգավորող ստանդարտներ՝ իրացվելիության ծածկույթի հարաբերակցության (Liquidity Coverage Ratio, LCR) և զուտ կայուն ֆինանսավորման հարաբերակցության (Net Stable Funding Ratio, NSFR) համար։

Հետագա տարիներին Բազելի կոմիտեն թարմացրել է շուկայական ռիսկի չափորոշիչները՝ հիմնվելով «Առևտրային գրքույկի հիմնարար տեսության» (FRTB) վրա:  Բացի այդ, Բազելի կոմիտեն 2017 թվականին հրապարակել է շրջանակի հետագա բարեփ*յ*ոխումները՝ «Բազել III. Հետճգնաժամային բարեփոխումների ավարտ» վերնագրով։ Այս բարեփոխումները երբեմն անվանում էին «Բազել IV»։ Սակայն, Բազելի կոմիտեի գլխավոր քարտուղարը 2016 թվականի իր ելույթում ասել է, որ չի կարծում, որ փոփոխությունները բավականաչափ էական են այդ վերնագիրը հիմնավորելու համար, և Բազելյան կոմիտեն հղում է կատարում միայն երեք Բազելի համաձայնագրերի։ Այս նոր ստանդարտները ուժի մեջ են մտել 2023 թվականի հունվարի 1-ին, չնայած ստանդարտների ազգային ներդրումը, ընդհանուր առմամբ, հետ է մնում այս ժամանակացույցից և դեռևս շարունակվում է։

## Քննադատություն
Շրջանակի ռիսկի մոտեցումը, որը հիմնված է անցյալից ստացված ռիսկի կշիռների վրա, քննադատության է ենթարկվել ապագայի անորոշությունը հաշվի չառնելու համար։ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD) վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Բազելի համաձայնագրերի վրա հիմնված բանկային կարգավորումը խրախուսում է ոչ ավանդական բիզնես գործելակերպը և նպաստել կամ նույնիսկ ուժեղացրել է 2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում առաջացած անբարենպաստ համակարգային ցնցումները։ Ուսումնասիրության համաձայն՝ ռիսկի կշռված ակտիվների վրա հիմնված կապիտալի կարգավորումը խրախուսում է կարգավորող պահանջները շրջանցելուն ուղղված նորարարությունները և բանկերի ուշադրությունը շեղում է իրենց հիմնական տնտեսական գործառույթներից։ Բազել III-ում ներդրված ռիսկի կշռված ակտիվների վրա հիմնված ավելի խիստ կապիտալի պահանջները կարող են էլ ավելի նպաստել այս աղավաղված խթաններին։ Նոր իրացվելիության կարգավորումը, չնայած իր բարի մտադրություններին, ևս մեկ հավանական թեկնածու է, որը կբարձրացնի բանկերի կողմից կարգավորումը շահագործելու խթանները։

2020 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Շանհայում կայացած Բունդի ֆինանսական գագաթնաժողովում ունեցած իր ելույթում Ջեկ Ման Բազելի համաձայնագրերը նկարագրել է որպես «տարեցների ակումբ»։

## Տես նաև
* Ֆինանսական կայունության խորհուրդ

## Ծանոթագրություններ

## Նշումներ


## Լրացուցիչ ընթերցանություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

Կատեգորիա:1988 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Բանկային գործ
Կատեգորիա:Բանկային եզրեր
Կատեգորիա:Բանկեր
Կատեգորիա:Իրավունք և տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Համաձայնագրեր
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն
Կատեգորիա:Ֆինանսական իրավունք