Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթու

**Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթու** (**EDTA**), նաև **EDTA թթու** իր իսկ հապավումից հետո ամինոպոլիկարբոքսիլաթթու՝ [CH2N(CH2CO2H)2]2 բանաձևով։ Այս սպիտակ, ջրում չլուծվող պինդ նյութը լայնորեն օգտագործվում է երկաթի (Fe2+/Fe3+) և կալցիումի իոնների (Ca2+) հետ կապվելու համար՝ ստեղծելով ջրում լուծվող կոմպլեքսներ նույնիսկ չեզոք pH-ում։ Այսպիսով, այն օգտագործվում է լուծելու համար Fe- և Ca պարունակող դիրտը, ինչպես նաև երկաթի իոններ մատակարարելու համար այն պայմաններում, երբ դրա օքսիդները անլուծելի են: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն հասանելի է մի քանի աղերի տեսքով, մասնավորապես դինատրիումի Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթու, նատրիումի կալցիումի էդեատ և տետրասատրիումի Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթու, բայց դրանք բոլորը գործում են նույն կերպ:

## Օգտագործում
### Տեքստիլ և թուղթ
Արդյունաբերության մեջ Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն հիմնականում օգտագործվում է ջրային լուծույթում մետաղական իոնները սեկվեստրելու (կապելու կամ սահմանափակելու համար): Տեքստիլ արդյունաբերության մեջ այն կանխում է մետաղական իոնային կեղտերը ներկված արտադրանքի գույները փոփոխելուց: Ցելյուլոզի և թղթի արդյունաբերության մեջ Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն արգելակում է մետաղի իոնների, հատկապես Mn2+-ի կարողությունը կատալիզացնելու ջրածնի պերօքսիդի անհամաչափությունը, որն օգտագործվում է առանց քլորի սպիտակեցման մեջ։

### Սնունդ
Նմանապես, էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն ավելացվում է որոշ սննդամթերքի մեջ՝ որպես կոնսերվանտ կամ կայունացուցիչ՝ կանխելու կատալիտիկ օքսիդացման գունաթափումը, որը կատալիզացվում է մետաղական իոնների միջոցով:

### Ջրի փափկացում
Լվացքի ժամանակ ջրի կարծրության նվազումը և կաթսաներում դիրտի լուծումը հիմնված են  էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի և հարակից կոմպլեքսների վրա՝ Ca2+, Mg2+, ինչպես նաև այլ մետաղական իոններ կապելու համար: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվին միանալուց հետո այս մետաղական կոմպլեքսները ավելի քիչ հավանական է, որ կստեղծեն նստվածքներ կամ խանգարեն օճառների և լվացող միջոցների գործողությանը: Նմանատիպ պատճառներով մաքրող լուծույթները հաճախ պարունակում են  էթիլենդիամինտետրաքացախաթթու: Նմանատիպ ձևով  էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն օգտագործվում է ցեմենտի արդյունաբերության մեջ՝ ցեմենտի և կլինկերների մեջ ազատ կրաքարի և ազատ մագնեզիայի որոշման համար։

Fe3+ իոնների լուծարումը չեզոք pH-ում կամ դրանից ցածր կարող է իրականացվել էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի միջոցով: Այս հատկությունը օգտակար է գյուղատնտեսության մեջ, ներառյալ հիդրոպոնիկան: Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով լիգանդի ձևավորման pH կախվածությունը, էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվուն օգտակար չէ երկաթի լուծելիությունը բարելավելու համար վերևում գտնվող չեզոք հողերում: Հակառակ դեպքում, գրեթե չեզոք pH-ի դեպքում և ավելի բարձր, երկաթը (III) առաջացնում է չլուծվող աղեր, որոնք ավելի քիչ կենսամատչելի են ընկալունակ բույսերի տեսակների համար:

### Մաքրում
Ջրային [Fe(EDTA)]--ն օգտագործվում է գազային հոսքերից ջրածնի սուլֆիդի հեռացման («մաքուր») համար: Այս փոխակերպումը ձեռք է բերվում ջրածնի սուլֆիդը տարրական ծծմբի օքսիդացնելու միջոցով, որն անցնդող է.

2&nbsp;[Fe(EDTA)]−  +  H<sub>2</sub>S  →  2&nbsp;[Fe(EDTA)]2−  +  S  +  2&nbsp;H+

Այս կիրառությամբ, երկաթի (III) կենտրոնը վերականգնվում է իր երկաթի (II) ածանցյալի, որն այնուհետև կարող է վերաօքսիդացվել օդով: Նմանապես, ազոտի օքսիդները հեռացվում են գազի հոսքերից՝ օգտագործելով [Fe(EDTA)]2−:

[Fe(EDTA)]--ի օքսիդացնող հատկությունները օգտագործվում են նաև լուսանկարչության մեջ, որտեղ այն օգտագործվում է արծաթի մասնիկները լուծելու համար։

### Իոնային փոխանակման քրոմատոգրաֆիա
Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթունն օգտագործվել է լանթանիդային մետաղների առանձնացման համար իոնափոխանակման քրոմատագրման միջոցով: Կատարելագործվել է F. H. Spedding et al. 1954 թվականի մեթոդը հիմնված է ատոմային թվով լանթանիդի էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի կոմպլեքսների կայունության կոնստանտի աճի վրա: Օգտագործելով սուլֆոնացված պոլիստիրոլի ուլունքներ և Cu2+ որպես պահող իոն, էթիլենդիամինտետրաքացախաթթունն ստիպում է լանթանիդներին ներգաղթել խեժի սյունակի միջով, մինչդեռ դրանք բաժանվում են մաքուր լանթանիդների շերտերի: Լանթանիդները կլանվում են ատոմային թվի նվազման հերթականությամբ: Հաշվի առնելով այս մեթոդի ծախսերը, համեմատած հակահոսանքի լուծիչով արդյունահանման հետ, իոնային փոխանակումն այժմ օգտագործվում է միայն լանթանիդների ամենաբարձր մաքրությունը ստանալու համար (սովորաբար ավելի քան 99,99%)։

### Բժշկություն
Նատրիումի կալցիումի էդետատը, էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի ածանցյալը, օգտագործվում է մետաղական իոնները կապելու համար քելացիոն թերապիայի պրակտիկայում, օրինակ՝ սնդիկի և կապարի թունավորումների բուժման համար: Այն նույն կերպ օգտագործվում է մարմնից ավելորդ երկաթը հեռացնելու համար: Այս թերապիան օգտագործվում է արյան կրկնակի փոխներարկման բարդությունները բուժելու համար, ինչպես կկիրառվի թալասեմիայի բուժման համար:

#### Ատամնաբուժություն
Ատամնաբույժները և էնդոդոնտոլոգները օգտագործում են էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի լուծույթները՝ հեռացնելու անօրգանական մնացորդները (քսուքի շերտ) և արմատային խողովակները խոնավեցնելու համար: Այս պրոցեդուրան օգնում է արմատախողովակներ պատրաստել ատմանալիցքի համար: Ավելին, էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի լուծույթները՝ մակերևութային ակտիվ նյութի ավելացմամբ, թուլացնում են կալցիֆիկացումները արմատային խողովակի ներսում և թույլ են տալիս գործիքավորումը (խողովակի ձևավորումը), որը հեշտացնում է ֆայլի գագաթային առաջխաղացումը ամուր կամ կալցիֆիկացված արմատային խողովակում դեպի ծայրը:

#### Աչքի կաթիլներ
Այն ծառայում է որպես կոնսերվանտ (սովորաբար ուժեղացնում է մեկ այլ կոնսերվանտի ազդեցությունը, ինչպիսիք են բենզալկոնիումի քլորիդը կամ թիոմերսալը) աչքի պատրաստուկներում և աչքի կաթիլներում:

#### Վերլուծություն
Բժշկական ախտորոշման և օրգանների ֆունկցիայի թեստերում (այստեղ՝ երիկամների ֆունկցիայի թեստ) քրոմի (III) կոմպլեքսը [Cr(EDTA)]- (որպես ռադիոակտիվ քրոմ-51 (51Cr)) ներարկվում է ներերակային և վերահսկվում է դրա ֆիլտրումը մեզի մեջ: Այս մեթոդը օգտակար է միջուկային բժշկության մեջ գլոմերուլային ֆիլտրման արագությունը (GFR) գնահատելու համար։

Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթունն լայնորեն օգտագործվում է արյան անալիզի մեջ: Այն հակամակարդիչ է CBC/FBC-ների արյան նմուշների համար, որտեղ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն արյան նմուշում առկա կալցիումի քելատավորում է՝ կանգնեցնելով կոագուլյացիայի գործընթացը և պահպանելով արյան բջիջների ձևաբանությունը: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն պարունակող խողովակները նշվում են նարդոսի (մանուշակագույն) կամ վարդագույն գագաթներով: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն նաև արևավուն խողովակների մեջ է՝ կապարի փորձարկման համար և կարող է օգտագործվել թագավորական կապույտ վերին խողովակներում՝ մետաղի հետքի փորձարկման համար:

Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն լորձը ցրող միջոց է և պարզվել է, որ այն շատ արդյունավետ է ներակնային ոսպնյակների (IOLs) իմպլանտացիայի ժամանակ՝ բակտերիաների աճի նվազեցման գործում։

### Այլընտանքային բժշկություն
Որոշ այլընտրանքային պրակտիկանտներ կարծում են, որ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն գործում է որպես հակաօքսիդանտ՝ կանխելով ազատ ռադիկալները արյան անոթների պատերը վնասելուց, հետևաբար նվազեցնելով աթերոսկլերոզը: Այս գաղափարները չեն հաստատվում գիտական ​​ուսումնասիրությունների կողմից և կարծես թե հակասում են ներկայումս ընդունված որոշ սկզբունքների։ ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը չի հաստատել այն աթերոսկլերոզի բուժման համար:

### Կոսմետիկա
Շամպունների, մաքրող միջոցների և անձնական խնամքի այլ միջոցների մեջ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի աղերն օգտագործվում են որպես զսպող միջոց՝ օդում դրանց կայունությունը բարելավելու համար։

### Լաբորատոր կիրառություններ
Լաբորատորիայում էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն լայնորեն օգտագործվում է մետաղական իոնների մաքրման համար: Կենսաքիմիայում և մոլեկուլային կենսաբանության մեջ իոնների պակասեցումը սովորաբար օգտագործվում է մետաղից կախված ֆերմենտների ապաակտիվացման համար՝ կա՛մ որպես դրանց ռեակտիվության վերլուծություն, կա՛մ ԴՆԹ-ի, սպիտակուցների և պոլիսախարիդների վնասը ճնշելու համար: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն նաև գործում է որպես ընտրովի արգելակիչ dNTP հիդրոլիզացնող ֆերմենտների (Taq պոլիմերազ, dUTPase, MutT), լյարդի արգինազի և ծովաբողկի պերօքսիդազի դեմ՝ անկախ մետաղի իոնների քելացիայից։ Այս բացահայտումները կոչ են անում վերաիմաստավորել էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի օգտագործումը որպես կենսաքիմիապես ոչ ակտիվ մետաղական իոնների մաքրող ֆերմենտային փորձարկումներում: Անալիտիկ քիմիայում էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն օգտագործվում է կոմպլեքսաչափական տիտրումների և ջրի կարծրության վերլուծության մեջ կամ որպես քողարկող միջոց՝ մետաղական իոնների սեկվեստավորման համար, որոնք կարող են խանգարել անալիզներին:

Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն բազմաթիվ մասնագիտացված կիրառումներ է գտնում կենսաբժշկական լաբորատորիաներում, օրինակ՝ անասնաբուժական ակնաբուժության մեջ՝ որպես հակակոլագենազ՝ կանխելու կենդանիների մոտ եղջերաթաղանթի խոցերի վատթարացումը: Հյուսվածքային կուլտուրայում էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն օգտագործվում է որպես քելատացնող նյութ, որը կապում է կալցիումին և կանխում է կադերինների միացումը բջիջների միջև՝ կանխելով հեղուկ կասեցման մեջ աճեցված բջիջների կուտակումը կամ կպչուն բջիջների անջատումը: Հիստոպաթոլոգիայում էթիլենդիամինտետրաքացախաթթունն կարող է օգտագործվել որպես կալցիֆիկացնող միջոց, ինչը հնարավորություն է տալիս կտրել հատվածները միկրոտոմի միջոցով, երբ հյուսվածքի նմուշը դեմիներալացված է:

Հայտնի է նաև, որ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն արգելակում է մի շարք մետալոպեպտիդազներ, արգելակման մեթոդը տեղի է ունենում կատալիտիկ ակտիվության համար անհրաժեշտ մետաղի իոնի քելացիայի միջոցով: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն կարող է օգտագործվել նաև նստվածքներում ծանր մետաղների կենսամատչելիությունը ստուգելու համար: Այնուամենայնիվ, այն կարող է ազդել լուծույթում մետաղների կենսամատչելիության վրա, ինչը կարող է մտահոգություններ առաջացնել շրջակա միջավայրի վրա դրա ազդեցության վերաբերյալ, հատկապես հաշվի առնելով դրա լայն կիրառությունն ու կիրառումը:

Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն օգտագործվում է նաև միջուկային ռեակտորների վառելիքի ձողերից հումքը (կոռոզիայի ենթարկված մետաղները) հեռացնելու համար։

## Կողմնակի ազդեցություններ
Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն ցուցաբերում է ցածր սուր թունավորություն LD50(առնետի) 2,0 գ/կգ-ից մինչև 2,2 գ/կգ: Պարզվել է, որ այն լաբորատոր կենդանիների մոտ և՛ ցիտոտոքսիկ է, և՛ թույլ գենոտոքսիկ: Նշվել է, որ օրալ ազդեցությունները ազդում են են վերարտադրողական և զարգացման ունակությունների վրա: Նույն ուսումնասիրությունը նաև պարզեց, որ ինչպես էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի մաշկային ազդեցությունը կոսմետիկ ապրանքների մեծ մասում, այնպես էլ Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի ինհալացիոն ազդեցությունը աերոզոլացված կոսմետիկ բաղադրամասերում կարող է առաջացնել թունավոր օրալ դոզավորման ազդեցության մակարդակից ցածր, որը  է ապացուցվել է ուսումնասիրություններում:

## Ստացում
Միացությունն առաջին անգամ նկարագրվել է 1935 թվականին Ֆերդինանդ Մյունցի կողմից, ով պատրաստեց միացությունը էթիլենդիամինից և քլորաքացախաթթվից։ Այսօր Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն հիմնականում սինթեզվում է էթիլենդիամինից (1,2-դիամինոէթան), ֆորմալդեհիդից և նատրիումի ցիանիդից։ Այս ճանապարհով ստացվում է տետրասատրիումի Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթու, որը հաջորդ քայլում վերածվում է թթվային ձևերի.

: H2NCH2CH2NH2  +  4CH<sub>2</sub>O  +  4NaCN  +  4H2O   →  (NaO2CCH2)2NCH2CH2N(CH2CO2Na)2  +  4NH<sub>3</sub>

: (NaO2CCH2)2NCH2CH2N(CH2CO2Na)2  +  4&nbsp;HCl  →  (HO2CCH2)2NCH2CH2N(CH2CO2H)2  +  4&nbsp;NaCl

Այս գործընթացն օգտագործվում է տարեկան մոտ 80,000 տոննա էթիլենդիամինտետրաքացախաթթու արտադրելու համար: Այս ճանապարհով առաջացած անմաքրությունները ներառում են գլիցին և նիտրիլոտրիքացախաթթու։ Դրանք առաջանում են ամոնիակի համաարտադրանքի ռեակցիաներից:

## Անվանակարգում
Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն և նրա տարբեր պրոտոնացված ձևերը նկարագրելու համար քիմիկոսները տարբերակում են EDTA4−-ը, որը լիգանդի կապակցված հիմքն է, և H4EDTA-ն՝ այդ լիգանդի նախադրյալը: Շատ ցածր pH-ում (շատ թթվային պայմաններում) գերակշռում է լիովին պրոտոնացված H6EDTA2+ ձևը, մինչդեռ շատ բարձր pH-ի կամ շատ հիմնական պայմաններում գերակշռում է ամբողջությամբ ապապրոտոնացված EDTA4− ձևը: Այս հոդվածում EDTA տերմինն օգտագործվում է H4−xEDTAx− նշանակելու համար, մինչդեռ իր կոմպլեքսներում EDTA4− նշանակում է տետրանիոնային լիգանդ:

## Կոորդինացիոն քիմիայի սկզբուքները
մինի|Մետաղ-EDTA քելատ, ինչպես հայտնաբերված է Co(III) կոմպլեքսներում
[մինի|[Fe(EDTA)(H<sub>2</sub>O)]--ի կառուցվածքը, որը ցույց է տալիս, որ EDTA<sup>4−</sup> լիգանդը լիովին չի պարուրում Fe(III), որը յոթ կոորդինատային է](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:SFEDTD01.png)
Կոորդինացիոն քիմիայում EDTA4−-ը ամինոպոլիկարբոքսիլաթթուների լիգանդների ընտանիքի անդամ է։ EDTA4– սովորաբար կապվում է մետաղական կատիոնի հետ իր երկու ամինների և չորս կարբոքսիլատների միջոցով, այսինքն՝ այն հեքսադենտատ («վեց ատամնավոր») քելացնող նյութ է։ Ստացված կոորդինացիոն միացություններից շատերը ընդունում են ութանիստ երկրաչափություն։ Թեև դրա կիրառման համար քիչ հետևանք է, այս ութանիստ կոմպլեքսները քիրալ են: Կոբալտ (III) անիոնը [Co(EDTA)]- վերածվել է էնանտիոմերների։ EDTA4--ի շատ կոմպլեքսներ ընդունում են ավելի բարդ կառուցվածքներ կամ ջրի հետ հավելյալ կապի ձևավորման, այսինքն՝ յոթ կոորդինատային կոմպլեքսների, կամ մեկ կարբոքսիլատային թևի ջրով տեղաշարժի պատճառով: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի երկաթի (III) կոմպլեքսը յոթ կոորդինատային է: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի զարգացման վաղ աշխատանքները ձեռնարկվել են Գերոլդ Շվարցենբախի կողմից 1940-ական թվականներին: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի ձևավորում է հատկապես ուժեղ կոմպլեքսներ Mn(II), Cu(II), Fe(III), Pb(II) և Co(III) հետ։

Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի կոմպլեքսների մի քանի առանձնահատկություններ վերաբերում են դրա կիրառմանը: Նախ, իր բարձր խտության պատճառով այս լիգանդն ունի բարձր հարաբերակցություն մետաղական կատիոնների նկատմամբ.

[Fe(H2O)6]3+  +  H4EDTA   [Fe(EDTA)]−  +  6H2O  +  4H+  *K*eq = 1025.1

Այս ձևով գրված հավասարակշռության գործակիցը ցույց է տալիս, որ մետաղական իոնները մրցում են պրոտոնների հետ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվին միանալու համար: Քանի որ մետաղական իոնները լայնորեն պատված են էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվով, նրանց կատալիտիկ հատկությունները հաճախ ճնշվում են: Վերջապես, քանի որ EDTA4–-ի կոմպլեքսները անիոնային են, դրանք հակված են ջրի մեջ շատ լուծվելուն: Այդ պատճառով էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն կարողանում է լուծել մետաղների օքսիդների և կարբոնատների նստվածքները:

Ազատ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի pKa արժեքներն են 0, 1,5, 2, 2,66 (չորս կարբոքսիլ խմբերի ապապրոտոնացում) և 6,16, 10,24 (երկու ամինո խմբերի ապապրոտոնացում)։

## Բնապահպանական մտահոգություններ
### Ոչ կենսաբանական քայքայում
Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն այնքան լայն կիրառություն ունի, որ հարցեր են բարձրացվել՝ արդյոք այն կայուն օրգանական աղտոտիչ է: Թեև էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն կատարում է բազմաթիվ դրական գործառույթներ տարբեր արդյունաբերական, դեղագործական և այլ ուղիներում, էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի երկարակեցությունը կարող է լուրջ խնդիրներ առաջացնել շրջակա միջավայրում: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի քայքայումը դանդաղ է: Այն հիմնականում առաջանում է աբիոտիկ եղանակով՝ արևի լույսի առկայության դեպքում։

Մակերևութային ջրերից էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի վերացման ամենակարևոր գործընթացը ուղիղ ֆոտոլիզն է 400 նմ-ից ցածր ալիքի երկարություններում: Կախված լույսի պայմաններից, երկաթի (III) էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի ֆոտոլիզի կիսման-ժամկետները մակերեսային ջրերում կարող են տատանվել 11,3 րոպեից մինչև 100 ժամից ավելի: FeEDTA-ի, բայց ոչ ինքնին էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի քայքայումը առաջացնում է տրիացետատի (ED3A), դիացետատի (EDDA) և մոնացետատի (EDMA) երկաթի կոմպլեքսներ – EDDA-ի և EDMA-ի 92%-ը կենսաքայքայվում է 20 ժամում, մինչդեռ ED3A-ն ցույց է տալիս զգալիորեն ավելի բարձր դիմադրություն: Բնապահպանական առումով առատ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի տեսակներ (օրինակ՝ Mg2+ և Ca2+) ավելի կայուն են:

### Կենսաքայքայում
Արդյունաբերական կեղտաջրերի մաքրման շատ կայաններում էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի վերացումը կարելի է հասնել մոտ 80%-ով՝ միկրոօրգանիզմների միջոցով: Ստացված կողմնակի արտադրանքներն են ED3A-ն և իմինոդիոքացախաթթուն (IDA), ինչը ենթադրում է, որ հարձակման են ենթարկվել և՛ հիմքը, և՛ ացետիլային խմբերը: Որոշ միկրոօրգանիզմներ նույնիսկ հայտնաբերվել են, որ ձևավորում են նիտրատներ էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվից, բայց նրանք օպտիմալ կերպով գործում են չափավոր ալկալային պայմաններում՝ pH 9,0–9,5:

Կեղտաջրերի մաքրման կայաններից մեկուսացված մի քանի բակտերիաների շտամներ արդյունավետորեն քայքայում են էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն: Հատուկ շտամները ներառում են *Agrobacterium radiobacter* ATCC 55002 և Pseudomonadota-ի ենթաճյուղերը, ինչպիսիք են BNC1, BNC2, և DSM 9103 շտամները: Երեք շտամներն ունեն աերոբային շնչառության նման հատկություններ և դասակարգվում են որպես գրամ-բացասական բակտերիաներ: Ի տարբերություն ֆոտոլիզի, քելատացված տեսակը բացառություն չէ երկաթի (III) համար, որպեսզի քայքայվի: Ավելի շուտ, յուրաքանչյուր շտամ յուրովի սպառում է տարբեր մետաղ-էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի կոմպլեքսները մի քանի ֆերմենտային ուղիների միջոցով: *Agrobacterium radiobacter*-ը քայքայում է միայն Fe(III) էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն, մինչդեռ BNC1-ը և DSM 9103-ը ունակ չեն քայքայելու երկաթի (III) էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն և ավելի հարմար են կալցիումի, բարիումի, մագնեզիումի և մանգանի (II) կոմպլեքսների համար: Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի կոմպլեքսները պահանջում են տարանջատում նախքան քայքայումը:

## Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի այլընտրանքներ
Շրջակա միջավայրի անվտանգության նկատմամբ հետաքրքրությունը մտահոգություն է առաջացրել ամինոպոլիկարբոքսիլատների կենսաքայքայման վերաբերյալ, ինչպիսին է էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն: Այս մտահոգությունները խթանում են այլընտրանքային ամինոպոլիկարբոքսիլատների ուսումնասիրությունը: Թեկնածու քելատացնող գործոնները ներառում են նիտրիլոտրիքացախաթթու (NTA), իմինոդիսուկցինաթթու (IDS), պոլիասպարտիկ թթու, S, S-էթիլենդիամին-N, N'-դիսուկցինաթթու (EDDS), մեթիլգլիցինադաքացախաթթու (MGDA) և L-գլուտամինաթթու N,N: -դիքացախաթթու, տետրասատրիումի աղ (GLDA):

### Իմինոդիսսուկցիանթթու (IDS)
1998 թվականից առևտրային օգտագործման մեջ իմինոդիսուկցինաթթուն (IDS) կենսաքայքայվում է մոտ 80%-ով ընդամենը 7 օր հետո: Իմինոդիսուկցինաթթուն բացառապես լավ է կապվում կալցիումի հետ և կայուն միացություններ է կազմում այլ ծանր մետաղների իոնների հետ: Ի հավելումն այն բանի, որ քելացիայից հետո ավելի ցածր թունավորություն ունի, իմինոդիսուկցինաթթուն քայքայվում է *Agrobacterium tumefaciens* (BY6) կողմից, որը կարող է հավաքվել մեծ մասշտաբով: Ներառված ֆերմենտները՝ IDS էպիմերազը և C−N լիազը, չեն պահանջում որևէ կոֆակտոր:

### Պոլիասպարտաթթու
Պոլիասպարտաթթուն, ինչպես իմինոդիսսուկցիանթթուն, կապվում է կալցիումի և այլ ծանր մետաղների իոնների հետ։ Այն ունի բազմաթիվ գործնական կիրառություններ, ներառյալ կոռոզիայի արգելակիչները, կեղտաջրերի հավելումները և գյուղատնտեսական պոլիմերները: Լվացքի պոլիասպարտիկ թթվի վրա հիմնված լվացքի միջոցը աշխարհում առաջին լվացքի միջոցն էր, որը ստացավ ԵՄ ծաղկի էկոպիտակը: Պոլիասպարտիկ թթվի կալցիումի կապակցման կարողությունը օգտագործվել է դեղորայքով բեռնված նանոկրիչները ոսկորին հասցնելու համար: Պոլիասպարտիկ թթվի վրա հիմնված հիդրոգելների պատրաստումը տարբեր ֆիզիկական ձևերով՝ սկսած մանրաթելից մինչև մասնիկ, կարող է պոտենցիալ հնարավորություն ընձեռել քելատավորված իոնների հեշտ տարանջատումը լուծույթից: Հետևաբար, չնայած էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվից ավելի թույլ լինելուն, պոլիասպարտիկ թթուն դեռևս կարող է համարվել որպես կենսունակ այլընտրանք՝ այս հատկանիշների, ինչպես նաև կենսահամատեղելիության և կենսաքայքայման շնորհիվ:

### S,''S''-էթիլենդիամին-''N'',''N''′-դիսուկցինաթթու (EDDS)
Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի կառուցվածքային իզմեր էթիլենդիամին-*N*,*N*′-դիսուկցինաթթուն իր S,S ձևով հեշտությամբ կենսաքայքայվում է բարձր արագությամբ:

### Մեթիլգլիցինադաքացախաթթու (MGDA)
Եռնատրիումի երկկարբոքսիմեթիլ ալանինատը, որը նաև հայտնի է որպես մեթիլգլիցինադաքացախաթթու (MGDA), ունի կենսաքայքայման բարձր արագություն՝ ավելի քան 68%, բայց ի տարբերություն շատ այլ քելացնող նյութերի, կարող է քայքայվել առանց հարմարեցված բակտերիաների օգնության: Բացի այդ, ի տարբերություն *S*,*S*-էթիլենդիամին-*N*,*N*′-դիսուկցինաթթվի կամ իմինոդիսսուկցիանթթվի, մեթիլգլիցինադաքացախաթթուն կարող է դիմակայել ավելի բարձր ջերմաստիճաններին՝ պահպանելով բարձր կայունությունը, ինչպես նաև pH-ի ողջ տիրույթը: Նիտրիլոտրիքացախաթթու (NTA), արդյունաբերական օգտագործման ջրի և երիկամների քարերով հիվանդների մեզից կալցիումի օքսալատի հեռացման համար:

## Հայտնաբերման և վերլուծության մեթոդներ
Կենսաբանական նմուշներում էթիլենդիամինտետրաքացախաթթվի հայտնաբերման և չափման ամենազգայուն մեթոդը ընտրված է մազանոթային էլեկտրաֆորեզի ռեակցիայի մոնիտորինգի զանգվածային սպեկտրոմետրիան (SRM-CE/MS), որն ունի մարդու պլազմայում հայտնաբերման 7,3 նգ/մլ և 15 նգ/մլ քանակական սահման: Այս մեթոդն աշխատում է 7–8 նԼ-ի չափ փոքր նմուշի ծավալների դեպքում։

Էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն չափվել է նաև ոչ ալկոհոլային ըմպելիքների մեջ՝ օգտագործելով բարձր արդյունավետության հեղուկ քրոմատոգրաֆիա (HPLC)՝ 2.0 պգ/մլ մակարդակով։

## Փոփ մշակույթում
Բլեյդ (1998) ֆիլմում էթիլենդիամինտետրաքացախաթթուն օգտագործվում է որպես վամպիրներին սպանելու զենք, որը պայթում է, երբ շփվում է արնախումների արյան հետ։

## Ծանոթագրություն


## Արտաքին հղումներ
* EDTA: Molecule of the Month
* EDTA Determination of Total Water Hardness
* 

Կատեգորիա:Ամինաթթուներ
Կատեգորիա:Ամիններ
Կատեգորիա:Ացետատներ (աղեր)
Կատեգորիա:Դեղագիտություն
Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ
Կատեգորիա:Թթուներ
Կատեգորիա:Կարբոնաթթուներ
Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ
Կատեգորիա:Քիմիա
Կատեգորիա:Օրգանական թթուներ
Կատեգորիա:Օրգանական միացություններ
Կատեգորիա:Օրգանական քիմիա