Նաուրուի տնտեսություն

**Նաուրուի տնտեսություն**, փոքր ազգային տնտեսություն,որը հիմնված է փոքրաթիվ բնակչության վրա՝ընդամենը 11,550 մարդ (2019)։ Տնտեսությունը պատմականորեն հիմնված է եղել ֆոսֆատի արդյունահանման վրա։ Մինչև 2010-ական թվականների վերջը սպառվել են ֆոսֆատի առաջնային պաշարները, Նաուրուն ձգտել է դիվերսիֆիկացնել իր եկամտի աղբյուրները։ 2020 թվականին Նաուրուի եկամտի հիմնական աղբյուրներն էին Նաուրուի տարածքային ջրերում ձկնորսության իրավունքների վաճառքը և Տարածաշրջանային վերամշակման կենտրոնից (օֆշորային Ավստրալիայի ներգաղթի կալանավայր) եկամուտը։

Նաուրուն կախված է օտարերկրյա օգնությունից, հիմնականում Ավստրալիայից, Թայվանից և Նոր Զելանդիայից։

## Տնտեսական կատարողականություն
Անկախությունից հետո՝ 1968 թվականին, Նաուրուն ուներ աշխարհում ամենաբարձր ՀՆԱ-ն մեկ շնչի հաշվով՝ շնորհիվ իր հարուստ ֆոսֆատի հանքավայրերի։ Ֆոսֆատի հանքավայրերի սպառման ակնկալիքով, ֆոսֆատներից ստացված եկամուտների զգալի մասը ներդրվել է հավատարմագրային հիմնադրամներում, որոնց նպատակն է օգնել մեղմելու անցումը և ապահովել Նաուրուի տնտեսական ապագան։ Այնուամենայնիվ, մեծ ծախսերի, այդ թվում՝ սակավ օտարերկրյա ներդրումների պատճառով, կառավարությունն կանգնած էր սնանկության առաջ։ Ծախսերը նվազեցնելու համար կառավարությունը կոչ է արել սառեցնել աշխատավարձերը, կրճատել հանրային ծառայությունների անձնակազմը, բազմաթիվ պետական կառույցների սեփականաշնորհում և Նաուրուի արտերկրում գտնվող որոշ հյուպատոսությունների փակում։ Ֆինանսական վատ կառավարման և կոռուպցիայի հետևանքով առաջացած տնտեսական անորոշությունը, զուգորդված հիմնական ապրանքների պակասի հետ, հանգեցրեց ներքին անկարգությունների։ 2004 թվականին Նաուրուն բախվեց քաոսի՝ քաղաքական բախումների և կղզու հեռահաղորդակցության համակարգի փլուզման ֆոնին։ Ավելին, շարունակվել է բնակարանների և հիվանդանոցների վատթարացումը։

Նաուրուի տնտեսության վերաբերյալ քիչ համապարփակ վիճակագրություն գոյություն ունի, ընդ որում՝ Նաուրուի ՀՆԱ-ի գնահատականները շատ տարբեր են։ Ըստ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի՝ Նաուրուի ՀՆԱ-ի ծավալը 2004 թվականին կազմել է 1 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

Տնտեսությունը զգալիորեն աճել է 2012 թվականից սկսած՝ Ավստրալիայի կողմից ֆինանսավորվող Նաուրուի տարածաշրջանային վերամշակման կենտրոնի վերաբացման օգնությամբ։

Նաուրուի ամենավերջին 2022-2023 բյուջեն գրանցել է 252,5 միլիոն դոլարի ակնկալվող եկամուտներ և 251,9 միլիոն դոլար ծախսեր (20% աճ 2021-2022 թվականների բյուջեից)՝ 549,000 դոլար հավելուրդով։ Ավելցուկը կապահովի դրամական պահուստները բանկում և կաջակցի Նաուրուին տնտեսական անորոշության մեջ։

## Վճարային հաշվեկշիռ
Ֆոսֆատը Նաուրուի միակ արտահանվող արտադրանքն է, թեև կառավարությունը նաև համեմատաբար զգալի արտարժութային եկամուտ է ստանում իր հարուստ ձկնորսության վայրերը օտարերկրյա ձկնորսական նավերին լիցենզավորելուց, որոնք տարեկան միջինը 50,000 տոննա Նաուրու գոտուց որսված թունա են արտահանում[1: 2004 թվականին ֆոսֆատի արտահանման եկամուտը կազմում էր 640,000 ԱՄՆ դոլար, որտեղ Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Ճապոնիան ծառայում էին որպես երկրի արտահանման հիմնական շուկաներ։ Նույն տարում Նաուրուի կառավարության բյուջեն ցույց էր տալիս, որ օտարերկրյա ձկնորսական նավերի լիցենզավորումից ստացված եկամուտը գերազանցել է 3,000,000 ԱՄՆ դոլարը։

Նաուրուն ներմուծում է գրեթե բոլոր հիմնական և կապիտալ ապրանքները, ներառյալ սնունդը, ջուրը, վառելիքը և արտադրված ապրանքները, որոնց ներմուծման հիմնական աղբյուրներն են Ավստրալիան և Նոր Զելանդիան։ 2004 թվականին Նաուրուի ներմուծումը կազմել է մոտ 19,8 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

## Ֆինանսներ
Նաուրուն կանխիկ տնտեսություն է եղել առնվազն 2004 թվականից, այն բանից հետո, երբ Նաուրուի բանկը և Նաուրուի ֆինանսական կորպորացիան սնանկացան և դադարեցրին գործունեությունը 2000-ական թվականների սկզբին, իսկ բոլոր օֆշորային բանկերի լիցենզիաները չեղարկվեցին Նաուրուի կառավարության կողմից 2004 թվականին։ Նաուրուն որպես արժույթ օգտագործում է ավստրալիական դոլարը։ Պետական վճարումների մեծ մասը կատարվում է դրամական միջոցների էլեկտրոնային փոխանցման միջոցով։ Վաճառքի կետում դրամական միջոցների էլեկտրոնային փոխանցումը ներդրվել է 2020 թվականին։ Կառավարությունից պահանջվում է պարբերաբար թռիչքներ կատարել ավստրալական արժույթով՝ իրացվելիությունը պահպանելու համար։

2015 թվականի հունիսի 2-ին Ֆինանսների դեպարտամենտի կողմից Նաուրուում ստեղծվեց *Bendigo and Adelaide Bank*-ի գործակալությունը՝ Ավստրալիայի հինգերորդ ամենամեծ բանկը։ Ուժի մեջ մտնելով 2016 թվականի ապրիլի վերջից՝ *Westpac*-ը՝ Ավստրալիայի խոշորագույն բանկերից մեկը, դադարեց որևէ գործ ունենալ Նաուրուի կառավարության հետ։ 2016 թվականի ապրիլի 21-ին հայտարարվեց, որ *Bendigo Bank*-ը ճնշում է գործադրում փակելու իր գործունեությունը Նաուրուում։

2023 թվականի նոյեմբերի 14-ին *Bendigo*-ն և *Adelaide Bank*-ը հայտարարեցին, որ մտադիր են դադարեցնել գործունեությունը Նաուրուում մինչև 2024 թվականի դեկտեմբերը։ 2024 թվականի հունվարի 24-ին Նաուրուն պաշտոնապես վերահաստատում է դիվանագիտական հարաբերությունները Չինաստանի հետ՝ Թայվանի ճանաչումը չեղյալ հայտարարելուց հետո։ 2024 թվականի մարտի սկզբին Չինաստանի բանկը պատվիրակություն ուղարկեց Նաուրու՝ քննարկելու իր բանկային խնդիրները։ Մարտի 18-ին *Bendigo*-ն և *Adelaide Bank*-ը հայտարարեցին, որ մտադիր են հետաձգել ելքը Նաուրուից՝ 2024 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2025 թվականի հուլիսը։

## Հարկեր
2014 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Նաուրուում առաջին անգամ եկամտահարկ է սահմանվել, որտեղ բարձր եկամուտ ունեցողները վճարում են հաստատագրված 10% դրույքաչափ։ Կանխատեսվում էր, որ 2015 թվականին կառավարության ծախսերը կկազմեն 92 միլիոն ԱՄՆ դոլարից պակաս։ Հարկերը ներառում են օդանավակայանից մեկնելու հարկը և *Meneñ* հյուրանոցում կեցության հարկը։ 2007-2008 թվականների բյուջեում ավելացել են ծխախոտի ակցիզները և ներմուծման տուրքերը։ Մուտքագրվեց նաև շաքար պարունակող մթերքների վրա հարկ՝ հիմնականում օգնելու պայքարել Նաուրուի շաքարախտի համաճարակի դեմ։

## Հարկային կարգավիճակ
Պատմականորեն Նաուրուն համարվում էր հարկային ապահով օթևան՝ իր միջազգային ֆինանսական կենտրոնի գործունեության շնորհիվ, որը, ի թիվս այլ բաների, առաջարկում էր օֆշորային բանկային ծառայություններ։ 2001 թվականին Նաուրուն հայտնվեց միջազգային սև ցուցակում այն մտավախությունների պատճառով, որ այն դարձել է փողերի լվացման ապաստարան։ 2004 թվականին կատարված փոփոխությունները վերացրեցին Նաուրուի օֆշորային բանկային հատվածը և, ինչպես ճանաչվեց Նաուրուի փողերի լվացման և ահաբեկչության ֆինանսավորման դեմ պայքարի վերջին վերանայման մեջ, Նաուրուի օֆշորային հատվածն այժմ սահմանափակվում է փոքր օֆշորային ընկերությունների ռեգիստրով։

2017 թվականի հուլիսին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը (ՏՀԶԿ) բարձրացրել է Նաուրուի հարկային թափանցիկության չափանիշների իր վարկանիշը։ Նաուրուն ցուցակվել էր տասնչորս այլ երկրների կողքին, որոնք չկարողացան ցույց տալ, որ կարող են համապատասխանել հարկային թափանցիկության միջազգային չափանիշներին և կանոնակարգերին։ Հետագայում ՏՀԶԿ-ն Նաուրուն անցկացրեց համապատասխանության արագացված գործընթացի մեջ, և երկրին տրվեց «մեծապես համապատասխան» վարկանիշ։

## Հարաբերություններ Ավստրալիայի հետ
Ներկայումս Նաուրուն մեծապես կախված է Ավստրալիայից՝ որպես ֆինանսական աջակցության հիմնական աղբյուր։ 2001 թվականին Նաուրուն պայմանագիր է ստորագրել Ավստրալիայի հետ՝ կղզում ապաստան հայցողներին (հիմնականում Իրաքից և Աֆղանստանից) տեղավորելու համար՝ միլիոնավոր դոլարների օգնության դիմաց։ Այս համաձայնագիրը, որը կոչվում է «Խաղաղօվկիանոսյան լուծում», ավարտվեց 2007 թվականին՝ առաջացնելով Նաուրուայի մտահոգությունները կղզու եկամուտների ապագայի վերաբերյալ։ Ավստրալիան նաև ֆինանսական փորձագետներ է ուղարկել Նաուրու՝ օգնելու փոքր ազգին հաղթահարել իր տնտեսական խնդիրները։ Այնուամենայնիվ, Նաուրուի տնտեսության երկարաժամկետ կենսունակության հետ կապված լուրջ հարցեր են մնում՝ ականապատված հողերի վերականգնման և ֆոսֆատներից ստացվող եկամուտների փոխարինման հետ կապված անորոշություններով։

2008 թվականին Ավստրալիայի և Նաուրուի միջև բանակցություններ սկսվեցին վերջիններիս տնտեսական զարգացմանն ուղղված ապագայի վերաբերյալ։ Նաուրուի արտաքին գործերի և ֆինանսների նախարար դոկտոր Կիրեն Կեկեն հայտարարել է, որ իր երկիրը չի ցանկանում օգնություն տրամադրել։ Ներկայումս ուսումնասիրվող հնարավոր լուծումներից մեկը կլինի Ավստրալիայի աջակցությունը Նաուրուին՝ տարածաշրջանային ձկնորսական նավերի համար «նավերի վերանորոգման արդյունաբերություն» ստեղծելու հարցում։

### Նաուրուի կալանավայր
Նաուրուի կալանավայրը ստեղծվել է Ավստրալիայի կառավարության կողմից, Նաուրուայի համաձայնությամբ, 2001 թվականին՝ Ավստրալիայի «Խաղաղօվկիանոսյան լուծում» նախագծի համաձայն սպասարկելու մինչև 800 փախստականների և ապաստան հայցողների։ Կենտրոնը նաուրուացիների կողմից դիտվում է որպես զբաղվածության հնարավորությունների կարևոր աղբյուր։:

## Տնտեսական վիճակագրություն
**[[Համախառն ներքին արդյունք|ՀՆԱ]]. [[գնողունակության համարժեքություն]]- 60 միլիոն ԱՄՆ դոլար (2001)

Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ**. գնողունակության համարժեքություն՝ 5000 ԱՄՆ դոլար (2001)

Գնաճի մակարդակ (սպառողական գներ)՝ -3,6% (1993)

Բյուջե՝ եկամուտներ՝ 23,4 մլն ԱՄՆ դոլար; ծախսեր՝ միլիոն ԱՄՆ դոլար (1995/1996)

Արտաքին պարտք՝ 33,3 մլն ԱՄՆ դոլար

**Տնտեսական օգնություն** - ստանում է շուրջ 2,25 միլիոն ԱՄՆ դոլար Ավստրալիայից (1996/1997)

Արժույթը՝ Ավստրալիական դոլար

Ֆինանսական տարին սկսվում է հուլիսի 1-ից հունիսի 30-ը։

## Զբաղվածություն
Աշխատուժը հիմնականում ներգրավված է ֆոսֆատների արդյունահանման, *RONPhos*-ի պետական կառավարման, կրթության և տրանսպորտի ոլորտներում։
2004 թվականին գործազրկության մակարդակը մոտ 90% էր։ 2008 թվականի փետրվարին արտաքին գործերի նախարար դոկտոր Կիրեն Կեկեն հայտարարեց, որ գործազրկության մեծ ճգնաժամ ունեն։

Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են 
*ֆոսֆատի արդյունահանումը, 
*օֆշորային բանկերը, 
*կոկոսի արտադրանքը

Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը (հանածո վառելիք) և սպառումը կազմում են մոտ 30 ԳՎտժ (2000)
Գյուղատնտեսությունը իր ծավալներով խոշոր գործատու չէ։

## Տվյալներ
Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս 2004–2022 թվականների հիմնական տնտեսական ցուցանիշները (ԱՄՀ անձնակազմի գնահատականներով 2019–2027)։ 3%-ից ցածր գնաճը կանաչ գույնով է։

## Առևտուր
*Արտահանում՝ 30 մլն ԱՄՆ դոլար արժեք (2018)։ Արտահանվում է՝ ձուկ, կալցիումի ֆոսֆատներ, ցածր լարման պաշտպանության սարքավորումներ, օդորակիչներ, կաշվե հագուստ։ Հիմնական առևտրային գործընկերներն են Թաիլանդը 34%, Ավստրալիան 16%, ԱՄՆ 13% և Հարավային Կորեան 10%։
*Ներմուծում՝ 90 մլն ԱՄՆ դոլար արժեք (2018)։ Ներմուծվում է՝ զտված նավթ, շինարարական մեքենաներ, քարշակային նավակներ, թռչնամիս, մեքենաներ։ Հիմնական գործընկերներն են Թայվանը՝ 52%, Ավստրալիան՝ 28%։

## Արտաքին հղումներ
* "Nauru seeks to regain lost fortunes", Nick Squires, BBC, March 15, 2008
* "Nauru's riches to rags decline", Dan Nolan, Al Jazeera, March 17, 2008

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Նաուրու
Կատեգորիա:Տնտեսություն