Ռուսաստանի 1993 թվականի դրամական բարեփոխումներ

**Ռուսաստանի 1993 թվականի դրամական բարեփոխումներ,** իրականացվել են 1993 թվականի հուլիսի 26-ից մինչև դեկտեմբերի 31-ը ընկած ժամանակահատվածում։

## Բարեփոխումների նպատակներ
1993 թվականի դրամական բարեփոխումները նպատակ ունեին կասեցնել գնաճը և փոխանակել շրջանառության մեջ մնացած 1961-1992 թվականների դրամական միջոցները նոր նմուշի թղթադրամներով։ Բարեփոխումները կոնֆիսկացիոն բնույթ ունեին՝ կապված դրամական միջոցների փոխանակման վրա դրված մի շարք սահմանափակումների հետ։ Բացի այդ, բարեփոխումն իրականացվում էր ամառային արձակուրդների շրջանում, ինչը լրացուցիչ դժվարություններ էր ստեղծում քաղաքացիների համար։ Այդ կապակցությամբ Ռուսաստանի Դաշնության Կենտրոնական բանկը պարզաբանում հրապարակեց, որ 1993 թվականի հոկտեմբերի 1-ից դրամական նշանների փոխանակումն իրականացվում է բացառապես՝ ներկայացնելով փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են սահմանված ժամկետներում փոխանակումն իրականացնելու անհնարինությունը։ Այս սահմանափակումը նաև ուղղված էր նախկին խորհրդային հանրապետություններից ռուբլու դրամական միջոցների ներհոսքի դեմ պայքարին, քանի որ որոշ նախկին միութենական հանրապետությունների կենտրոնական բանկերն արդեն սկսել էին ազգային արժույթների թողարկումը։ 1993 թվականից սկսած ազգային բանկերի կողմից նախկին միութենական պետության տարածքում ազգային դրամական նշանների թողարկումը սկսեց սպառնալ ռուսական դրամական միջոցին, քանի որ հին դրամական զանգվածը կարող էր հոսել Ռուսաստանի Դաշնություն։ Միայն Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկն էր կարող թողարկել կանխիկ ռուբլի, սակայն նախկին միութենական հանրապետությունների 14 անկախ կենտրոնական բանկեր հնարավորություն ունեին թողարկելու ռուբլու վարկեր, ինչպես նաև տպագրելու իրենց սեփական ազգային արժույթները և դրանց դրամական փոխարինիչներ, ինչը նրանք ակտիվորեն անում էին՝ մեծացնելով շրջանառությունից դուրս եկող խորհրդային ռուբլու դրամական զանգվածի ներհոսքը Ռուսաստան։

Բարեփոխումների պաշտոնական նպատակներն էին՝ պայքար գնաճի դեմ, շրջանառության մեջ գտնվող խորհրդային նմուշի թղթադրամների շրջանառությունից հանում և Ռուսաստանի ու Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) այն երկրների դրամական համակարգերի բաժանման խնդրի լուծումը, որոնք ռուբլին օգտագործում էին որպես վճարամիջոց ներքին դրամական շրջանառության մեջ։ Սակայն փաստացիորեն, 1993 թվականի հուլիսի 17-ին Ռուսաստանը դուրս եկավ ԱՊՀ ռուբլու գոտուց։ Ռուբլին, որպես ԱՊՀ փոխկապակցված տնտեսության վճարամիջոց, իրականում դադարեց գոյություն ունենալ 1993 թվականի հուլիսի 26-ին։ Վ. Ս. Չեռնոմիրդինի կառավարությունը Ռուսաստանին զրկեց ամբողջ կանխիկ դրամական էմիսիան և իրենից կախված ռուբլու գոտու հանրապետությունների տնտեսությունը վերահսկելու հնարավորությունից։ Հանրապետությունների միջև հաշվարկներում անկանխիկ ռուբլին նույնպես դադարեց գոյություն ունենալ։

Ռուսաստանի Դաշնությունում որոշում կայացվեց դադարեցնել ԽՍՀՄ Պետական բանկի և Ռուսաստանի կենտրոնական բանկի 1961-1992 թվականների նմուշի թղթադրամների շրջանառությունը երկրի տարածքում և 1993 թվականի սեպտեմբերի 26-ից օգտագործել միայն 1993 թվականի նմուշի թղթադրամները։

Ի տարբերություն 1991 թվականի նախորդ բարեփոխման, երբ 1991 թվականի 50 և 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամները շրջանառության մեջ դրվեցին միաժամանակ Գորբաչովի հրամանագրի հետ, Ռուսաստանի բանկի 1993 թվականի թողարկման թղթադրամներն առաջին անգամ շրջանառության մեջ մտան բարեփոխումների փաստացի մեկնարկից 6 ամիս առաջ (1993 թվականի հունվար-մայիսին)։ Խորհրդային 100-1000 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամներից և Ռուսաստանի բանկի 1992 թվականի նմուշի թղթադրամներից հիմնական տարբերություններն էին.

* Դիմերեսի դիզայնի ունիֆիկացումը. պատկերված էին Սենատի աշտարակը եռագույնով և Կրեմլի նախկին 14-րդ մասնաշենքը։
* Գունային գամմայի փոփոխությունը։
* 100-1000 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամների դարձերեսի դիզայնի բերումը ընդհանուր թեմատիկ ոճի՝ 5000 և 10000 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամների հետ։ Սա ներառում էր 100 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամի դարձերեսի հիմնական նկարի փոփոխություն և 200 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամի դարձերեսի տեսքի հեռանկարի 180 աստիճանով շրջում։

Շարքը լրացրեց 50000 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամը, որը շրջանառության մեջ դրվեց 1993 թվականի մայիսին։

1993 թվականի հուլիսի 5-ին ՌԴ Կենտրոնական բանկը հեռագիր հրապարակեց, որով հուլիսի 6-ից արգելվում էր բանկերի դրամարկղերից ԽՍՀՄ պետական գանձապետական տոմսերի և ԽՍՀՄ Պետական բանկի 1961-1991 թվականների թողարկման տոմսերի վճարային շրջանառության մեջ թողարկումը։ Ընդ որում, Կենտրոնական բանկի ղեկավարությունը շեշտում էր, որ դա չի նշանակում այդ թղթադրամների չեղարկում։

## Բարեփոխման պայմաններ
[link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Gerashchenko.jpg|մինի|[Վիկտոր Գրաշչենկով|Վիկտոր Գերաշչենկո. Ռուսաստանի Դաշնության Կենտրոնական բանկի նախագահ (1993 թ.)]]
Դրամական բարեփոխման պայմանները շարադրված էին Ռուսաստանի Դաշնության Կենտրոնական բանկի N 131-93 հեռագրում՝ 1993 թվականի հուլիսի 24-ից։ Հեռագիրը ստորագրվել էր Ռուսաստանի Դաշնության Կենտրոնական բանկի նախագահ Վիկտոր Գերաշչենկոյի կողմից։
Համաձայն «Ռուսաստանի Դաշնության դրամական համակարգի մասին» Ռուսաստանի Դաշնության օրենքի և «Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության (ՌԽՖՍՀ)  Կենտրոնական բանկի մասին» ՌԽՖՍՀ օրենքի՝ Ռուսաստանի Դաշնության Կենտրոնական բանկը, մեկ անվանական արժեքի դրամական տոմսերի բազմաթիվ ձևափոխումները շրջանառությունից հանելու և 1993 թվականի թողարկման Ռուսաստանի Բանկի թղթադրամների ու մետաղադրամների պահուստներում բավարար քանակություն ունենալու նպատակով, 1993 թվականի հուլիսի 26-ի ժամը 00:00-ից (տեղական ժամանակով) դադարեցնում է ԽՍՀՄ պետական գանձապետական տոմսերի, ԽՍՀՄ Պետական բանկի տոմսերի և Ռուսաստանի Բանկի 1961-1992 թվականների թողարկման թղթադրամների շրջանառությունը Ռուսաստանի Դաշնության ամբողջ տարածքում։Սկզբնապես փոխանակման սահմանաչափը սահմանվել էր 35 հազար ռուբլի (այդ ժամանակ մոտավորապես 35 ԱՄՆ դոլար)։ Ռուսաստանի քաղաքացիները (ըստ անձնագրային գրանցման) կարող էին փոխանակել նշված գումարները երկու շաբաթվա ընթացքում՝ հուլիսի 26-ից օգոստոսի 7-ը, Ռուսաստանի Խնայբանկի հիմնարկներում, ինչի մասին անձնագրում դրվում էր դրոշմակնիք։ 35,000 ռուբլին գերազանցող գումարները ենթակա էին ժամկետային ավանդների մուտքագրման՝ 6 ամիս ժամկետով։

Երկրում սկսվեց խուճապ։ Հուլիսի 26-ին հրապարակվեց ՌԴ Նախագահի թիվ 1107 հրամանագիրը, որը 1961-1992 թվականների նմուշի թղթադրամների փոխանակման ընդունվող գումարը մեկ անձի համար ավելացնում էր մինչև 100 հազար ռուբլի (մոտ 100 ԱՄՆ դոլարի համարժեք)։ 1992 թվականի նմուշի 10,000 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամները փոխանակվում էին առանց գումարի սահմանափակման։ Փոխանակման ժամկետը երկարաձգվեց մինչև օգոստոսի վերջ, ընդ որում, այդ ընթացքում թույլատրվում էր շրջանառության մեջ օգտագործել ԽՍՀՄ 1, 3, 5 և 10 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամները։ Հուլիսի 27-ին Կենտրոնական բանկը հրապարակեց հեռագիր՝ պարունակող նմանատիպ դրույթներ։ Այնուհետև, փոխանակումը երկարաձգվեց մինչև տարեվերջ, սակայն պարզաբանում տրվեց, որ հոկտեմբերի 1-ից թղթադրամների փոխանակումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե ներկայացվեն փաստաթղթեր, որոնք կհաստատեն ավելի վաղ ժամկետներում փոխանակումն իրականացնելու անհնարինությունը։ Նոյեմբերի 16-ից լրացուցիչ պահանջ ներդրվեց՝ մինչև հուլիսի 26-ը գումարի ստացումը հաստատելու մասին։ Դադարեցվեց նաև 5000 և 10000 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամների փոխանակումը, ինչպես նաև մերձավոր արտերկրի քաղաքացիների դրամական միջոցների փոխանակումը (բացառությամբ փախստականների)։

1, 3, 5 և 10 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամների շրջանառության ժամկետը, որն ի սկզբանե երկարաձգվել էր մինչև օգոստոսի վերջ, ավելի ուշ ևս երկարաձգվեց մինչև 1993 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ Դեկտեմբերի 1-ից ներդրվեց դրանց շրջանառության հատուկ կարգ, որը նախատեսում էր արգելք բոլոր կազմակերպությունների, ձեռնարկությունների և հաստատությունների համար՝ իրենց դրամարկղերից այդ թղթադրամները տրամադրել ցանկացած նպատակով, ներառյալ մանր դրամ տալու համար։

Շատ մարդիկ ֆիզիկապես չհասցրին փոխանակել իրենց կանխիկ խնայողությունները, և այդ գումարները կորան։

Ձեռնարկությունները կարող էին փոխանակել կանխիկ գումարները՝ հուլիսի 26-ի օրվա սկզբի դրամարկղային մնացորդների սահմաններում, և պարտավոր էին դրանք հանձնել բանկ հուլիսի 26-ի բանկային օրվա ընթացքում։ Հանձնվող գումարի չափը չպետք է գերազանցեր տվյալ կազմակերպության դրամարկղի համար սահմանված լիմիտը և հուլիսի 25-ի օրվա վերջի դրությամբ դրամարկղ մուտքագրված առևտրային հասույթի գումարը։

Ռուբլիով և կոպեկներով մետաղադրամները ձևականորեն մնացին օրինական վճարամիջոց մինչև 1998 թվականի դրամական բարեփոխումները։

## Բարեփոխումների արդյունքներ
1993 թվականի բարեփոխումների ընթացքում շրջանառությունից հանվեց 24 միլիարդ թղթադրամ։ Գործնականում սա հանգեցրեց լուրջ բարդությունների հարևան երկրների հետ, քանի որ նրանց արժույթները կապված էին ռուբլու հետ։ Կենտրոնական բանկը ստիպված եղավ նոր թղթադրամների մի մասը փոխանցել Ղազախստանին և Բելառուսին։ 1993 թվականի երկրորդ կեսին Ռուսաստանը փորձեց հարևանների հետ պայմանավորվել նոր տիպի ռուբլու գոտի ստեղծելու շուրջ, սակայն միայն Բելառուսը համաձայնեց ստորագրել դրամական համակարգերի ապագա միավորման մասին համաձայնագիր։

Բարեփոխումների մեկ այլ արդյունք դարձավ ռուբլուց հրաժարումը և ազգային արժույթների կայացումը ԱՊՀ երկրներում (թեև բարեփոխումից հետո որոշ ժամանակ ԽՍՀՄ ռուբլիները, որոնք արդեն չէին ընդունվում Ռուսաստանում, ակտիվորեն օգտագործվում էին ԱՊՀ երկրների դրամական շրջանառության մեջ)։

Նոր ռուսական ռուբլու ներդրումը կանխեց նախկին դրամական նշանների անվերահսկելի տպագրությունը Ռուսաստանից դուրս։ Բարձրագույն տնտեսագիտական դպրոց  տնտեսագիտության բանկային ինստիտուտի տնօրեն Վասիլի Սոլոդկովի պնդմամբ՝ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո բոլոր նախկին միութենական հանրապետությունները սկսեցին ինքնուրույն և անսահմանափակ տպագրել խորհրդային ռուբլիներ, որոնք մեծ քանակությամբ հոսում էին ռուսական շուկա և իրենց ներդրումն ունենում Ռուսաստանում տիրող հիպերինֆլյացիայի մեջ։ Ազգային արժույթների բաժանումը թույլ տվեց Ռուսաստանի կառավարությանը ավելի արդյունավետ կառավարել դրամական համակարգը։

«Ուզում էինք լավագույնը, իսկ ստացվեց ինչպես միշտ»։Այս տպավորիչ արտահայտությունը հետագայում դարձավ Վիկտոր Ստեպանովիչ Չեռնոմիրդինի՝ Ռուսաստանի Դաշնության Կառավարության նախագահի պաշտոնը զբաղեցրած անձի, ամենահայտնի թևավոր խոսքերից մեկը։ Այն առաջին անգամ հնչել է 1993 թվականի օգոստոսի 6-ին, քաղաքական գործչի մամուլի ասուլիսի ժամանակ, երբ նա պատմում էր, թե ինչպես էր պատրաստվում դրամական բարեփոխումը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1993 Ռուսաստանում
Կատեգորիա:Դրամական բարեփոխումներ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի տնտեսության պատմություն