Նաքբա

**Նաքբա** (), պաղեստինցիների էթնիկ զտումը՝ բռնի տեղահանման և հողի, գույքի ու ունեցվածքի զրկման, ինչպես նաև նրանց հասարակության ոչնչացման և մշակույթի, ինքնության, քաղաքական իրավունքների ու ազգային ձգտումների ճնշման միջոցով: Այս տերմինը օգտագործվում է նկարագրելու 1948 թվականի Պաղեստինի պատերազմի իրադարձությունները Մանդատային Պաղեստինում, ինչպես նաև Իսրայելի կողմից պաղեստինցիների շարունակվող հալածանքներն ու տեղահանումները: Ընդհանուր առմամբ, այն ընդգրկում է պաղեստինյան հասարակության մասնատումը և պաղեստինցի փախստականների ու նրանց սերունդների վերադարձի իրավունքի երկարատև մերժումը։

Նաքբայի հիմնադրման իրադարձությունների ընթացքում՝ 1948 թվականին, Պաղեստինի գերազանցապես արաբական բնակչության մոտավորապես կեսը կամ շուրջ 750,000 մարդ արտաքսվել են իրենց տներից կամ ստիպված են եղել փախչել տարբեր բռնի միջոցներով, սկզբում սիոնիստական զինված խմբավորումների կողմից, իսկ Իսրայել պետության հիմնադրումից հետո՝ նրա բանակի կողմից: Տասնյակ կոտորածներ են թիրախավորել պաղեստինցի արաբներին, և ավելի քան 500 արաբական մեծամասնություն ունեցող քաղաքներ, գյուղեր և քաղաքային թաղամասեր ամայացվել են, որոնցից շատերը կամ լիովին ոչնչացվել են, կամ վերաբնակեցվել հրեաներով և ստացել նոր եբրայական անուններ: Պատերազմի ավարտին նախկին Մանդատային Պաղեստինի ընդհանուր տարածքի 78%-ը վերահսկվել է Իսրայելի կողմից:

Պաղեստինյան ազգային պատումը Նաքբան դիտարկում է որպես կոլեկտիվ տրավմա, որը սահմանում է նրանց ազգային ինքնությունն ու քաղաքական ձգտումները: Իսրայելական ազգային պատումը Նաքբան դիտարկում է որպես Անկախության պատերազմի բաղադրիչ, որը հաստատել է Իսրայելի պետականությունն ու ինքնիշխանությունը, միաժամանակ ժխտելով կամ հերքելով կատարված վայրագությունները, պնդելով, որ արտաքսված պաղեստինցիներից շատերը հեռացել են կամովին, կամ որ նրանց արտաքսումն անհրաժեշտ էր և անխուսափելի: Նաքբայի ժխտումը 1970-ականներից ի վեր ավելի ու ավելի է վիճարկվել իսրայելական հասարակության մեջ, հատկապես նոր պատմաբանների կողմից, թեև պաշտոնական պատումը չի փոխվել:

Պաղեստինցիները մայիսի 15-ը նշում են որպես Նաքբայի օր՝ հիշատակելով պատերազմի իրադարձությունները Իսրայելի Անկախության օրվանից մեկ օր հետո: 1967 թվականին՝ Վեցօրյա պատերազմից հետո, տեղի է ունեցել պաղեստինցիների արտագաղթի մեկ այլ շարք. սա հայտնի է դարձել որպես Նաքսա և ունեցել է իր սեփական օրը՝ հունիսի 5-ը: Նաքբան մեծապես ազդել է պաղեստինյան մշակույթի վրա և ներկայիս պաղեստինյան ազգային ինքնության հիմնարար խորհրդանիշ է՝ միասին Հանդալա քաղաքական մուլտֆիլմի կերպարի, պաղեստինյան քեֆիեի և պաղեստինյան 1948 թվականի բանալիների հետ: Նաքբայի մասին գրվել են բազմաթիվ գրքեր, երգեր և բանաստեղծություններ:

## Օսմանյան և Բրիտանական մանդատի ժամանակաշրջանները (մինչև 1948 թվական)

Նաքբայի արմատները հասնում են մինչև սիոնիստների ժամանումը և նրանց կողմից հողի գնումը Օսմանյան Պաղեստինում՝ 19-րդ դարի վերջում: Սիոնիստները ցանկանում էին ստեղծել հրեական պետություն Պաղեստինում՝ հնարավորինս շատ հողով, հնարավորինս շատ հրեաներով և հնարավորինս քիչ պաղեստինցի արաբներով: Երբ բրիտանացիները 1917 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Բալֆուրի հռչակագրում հայտարարել են սիոնիզմին իրենց պաշտոնական աջակցության մասին, Պաղեստինի բնակչությունը կազմել է մոտ 750,000, որից մոտավորապես 94%-ը եղել են արաբներ և 6%-ը՝ հրեաներ:

Օսմանյան կայսրության բաժանումից հետո, 1922 թվականին սկսվել է Բրիտանական մանդատային Պաղեստինի ժամանակաշրջանը: Այդ ժամանակ հրեական բնակչությունը աճել էր մինչև մոտ 10%: Թե՛ Բալֆուրի հռչակագիրը, թե՛ Պաղեստինի մանդատը 90% կազմող արաբական բնակչությանը անվանում էին «գոյություն ունեցող ոչ հրեական համայնքներ»:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից և Հոլոքոստից հետո, 1947 թվականի փետրվարին, բրիտանացիները հայտարարել են, որ կավարտեն մանդատը և Պաղեստինի ապագայի հարցը կհանձնեն նորաստեղծ Միավորված ազգերի կազմակերպությանը՝ լուծման համար: Ստեղծվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության Պաղեստինի հատուկ կոմիտեն (UNSCOP), և սեպտեմբերին այն ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեային ներկայացրել է զեկույց՝ առաջարկելով բաժանում: Պաղեստինցիները և Արաբական լիգայի երկրների մեծ մասը դեմ են եղել բաժանմանը: Սիոնիստներն ընդունել են բաժանումը, բայց պլանավորելիս են եղել ընդլայնել Իսրայելի սահմանները՝ դուրս գալով ՄԱԿ-ի կողմից հատկացված տարածքից: 1947 թվականի աշնանը Իսրայելը և Հորդանանը, բրիտանական հավանությամբ, գաղտնի համաձայնության եկան Բրիտանական մանդատի ավարտից հետո բաժանել Պաղեստինին հատկացված հողերը իրենց միջև:

1947 թվականի նոյեմբերի 29-ին Գլխավոր ասամբլեան ընդունել է 181 (II) բանաձևը՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության Պաղեստինի բաժանման պլանը: Այդ ժամանակ արաբները կազմում էին բնակչության մոտ երկու երրորդը և տիրապետում էին հողի մոտ 90%-ին, մինչդեռ հրեաները կազմում էին բնակչության մեկ քառորդից մինչև մեկ երրորդը և տիրապետում էին հողի մոտ 7%-ին: ՄԱԿ-ի բաժանման պլանը Իսրայելին հատկացրել է հողի մոտ 55%-ը, որտեղ բնակչությունը կազմում էր մոտ 500,000 հրեա և 407,000-438,000 արաբ: Պաղեստինին հատկացվել է մնացած 45% հողը, որտեղ բնակչությունը կազմում էր մոտ 725,000-818,000 արաբ և 10,000 հրեա: Երուսաղեմն ու Բեթղեհեմը պետք է լինեին միջազգայնորեն կառավարվող *corpus separatum*՝ մոտ 100,000 արաբ և 100,000 հրեա բնակչությամբ:

Բաժանման պլանը քննադատների կողմից համարվում էր սիոնամետ, քանի որ հրեական պետությանը հատկացվում էր հողի 56%-ը, չնայած պաղեստինցի արաբների թիվը կրկնակի գերազանցում էր հրեական բնակչությանը: Պլանը ողջունվել է Պաղեստինի հրեաների մեծամասնության կողմից, իսկ սիոնիստ առաջնորդները, մասնավորապես Դավիթ Բեն-Գուրիոնը, այն դիտարկում էին որպես մարտավարական քայլ և սկզբնակետ ապագա տարածքային ընդլայնման համար ողջ Պաղեստինում: Արաբական բարձրագույն կոմիտեն, Արաբական լիգան և այլ արաբ առաջնորդներ ու կառավարություններ մերժել են այն՝ պնդելով, որ արաբները կազմել են բնակչության երկու երրորդը և տիրապետել են հողերի մեծամասնությանը: Նրանք նաև նշել են, որ չեն ընդունի տարածքային բաժանման որևէ ձև, պնդելով, որ դա խախտում է ՄԱԿ-ի կանոնադրության ազգային ինքնորոշման սկզբունքները, որոնք ժողովրդին իրավունք են տալիս որոշել իրենց սեփական ճակատագիրը: Նրանք հայտարարել են բանաձևի իրականացումը կանխելու համար բոլոր անհրաժեշտ միջոցները ձեռնարկելու իրենց մտադրության մասին:

## 1948 թվականի Նաքբա
1948 թվականի Պաղեստինի պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցած Նաքբայի կենտրոնական փաստերը վիճարկելի չեն: Մոտ 750,000 պաղեստինցի՝ այն տարածքի բնակչության ավելի քան 80%-ը, որը կդառնար Իսրայել պետություն, արտաքսվել կամ փախել են իրենց տներից և դարձել փախստականներ: Տասնմեկ արաբական քաղաքային թաղամասեր և ավելի քան 500 գյուղեր ոչնչացվել կամ դատարկվել են: Հազարավոր պաղեստինցիներ սպանվել են տասնյակ կոտորածների ժամանակ: Փաստագրվել են պաղեստինցիների նկատմամբ կանոնավոր և ոչ կանոնավոր իսրայելական զինված ուժերի կողմից կատարված մոտ մեկ տասնյակ բռնաբարություններ, և կասկածվել են ավելին: Իսրայելցիները կիրառել են հոգեբանական պատերազմի մարտավարություն՝ պաղեստինցիներին փախուստի դրդելու համար, ներառյալ թիրախավորված բռնությունը, շշուկների արշավները, ռադիոհեռարձակումները և բարձրախոսներով ավտոմեքենաները: Լայնորեն տարածված էր պաղեստինցիների տների, բիզնեսների, ֆերմաների, արվեստի գործերի, գրքերի և արխիվների թալանը իսրայելցի զինվորների և քաղաքացիների կողմից:

### 1947 թվականի նոյեմբեր-1948 թվականի մայի
Փոքրածավալ տեղական ընդհարումները սկսվել են նոյեմբերի 30-ին և աստիճանաբար սրվել մինչև 1948 թվականի մարտ: Երբ բռնությունը սկսվել է, պաղեստինցիներն արդեն սկսել էին փախչել՝ ակնկալելով վերադառնալ պատերազմից հետո: Պաղեստինցի արաբների կոտորածն ու արտաքսումը և գյուղերի ոչնչացումը սկսվել է դեկտեմբերին, ներառյալ Ալ-Խիսասի (1947 թվականի դեկտեմբերի 18) և Բալադ ալ-Շեյխի (դեկտեմբերի 31) կոտորածները: Մինչև մարտ ամիսը 70,000-ից 100,000 պաղեստինցի, հիմնականում միջին և բարձր դասի քաղաքային էլիտա, արտաքսվել էին կամ փախել:

1948 թվականի ապրիլի սկզբին իսրայելցիները սկսել են «Դալեթ» պլանը՝ լայնածավալ հարձակում՝ հող գրավելու և այն պաղեստինցի արաբներից դատարկելու համար: Հարձակման ընթացքում Իսրայելը գրավվել է և մաքրել այն հողը, որը ՄԱԿ-ի բաժանման բանաձևով հատկացված էր պաղեստինցիներին: Այս ժամանակահատվածում ոչնչացվել են ավելի քան 200 գյուղ: Կոտորածներն ու արտաքսումները շարունակվել են, ներառյալ Դեիր Յասինում (1948 թվականի ապրիլի 9): Տիբերիայի (ապրիլի 18), Հայֆայի (ապրիլի 23), Արևմտյան Երուսաղեմի (ապրիլի 24), Աքրայի (մայիսի 6-18), Ցֆատի (մայիսի 10) և Յաֆֆայի (մայիսի 13) արաբական քաղաքային թաղամասերը դատարկվել են: Իսրայելը ապրիլին սկսել է զբաղվել կենսաբանական պատերազմով՝ թունավորելով որոշ քաղաքների և գյուղերի ջրամատակարարումը, ներառյալ հաջողված գործողությունը, որը մայիսի սկզբին Աքրայում տիֆի համաճարակ է առաջացրել, և անհաջող փորձը Գազայում, որը տապալվել է եգիպտացիների կողմից մայիսի վերջին:

Ապրիլյան պաղեստինյան կորուստների պատճառով հասարակական զայրույթի ճնշման տակ, և ձգտելով պաղեստինյան տարածքներ գրավել իրենց համար՝ հակազդելու իսրայելա-հորդանանյան գործարքին, Արաբական լիգայի մնացած պետությունները ապրիլի վերջին և մայիսի սկզբին որոշեցին մտնել պատերազմի մեջ բրիտանացիների հեռանալուց հետո: Այնուամենայնիվ, նորանկախ Արաբական լիգայի պետությունների բանակները դեռևս թույլ էին և անպատրաստ պատերազմի, և Արաբական լիգայի պետություններից ոչ մեկը հետաքրքրված չէր անկախ պաղեստինյան պետության ստեղծմամբ՝ Ամին ալ-Հուսեյնիի գլխավորությամբ: Ոչ էքսպանսիոնիստ թագավոր Աբդուլլահ I-ը Հորդանանից, ոչ էլ բրիտանացիները չէին ցանկանում անկախ պաղեստինյան պետության ստեղծում:[36] Մայիսի 14-ին մանդատը պաշտոնապես ավարտվեց, վերջին բրիտանական զորքերը հեռացան, և Իսրայելը հայտարարեց անկախություն:[37] Մինչ այդ պահը պաղեստինյան հասարակությունը ոչնչացված էր, և ավելի քան 300,000 պաղեստինցի արտաքսվել էր կամ փախել:

### 1948 թվականի մայիս-1948 թվականի հոկտեմբեր
thumb|upright=1.2|1948 թվականի Տանտուրայի կանանց և երեխաների վտարումը Ֆուրայդիս
1948 թվականի մայիսի 15-ին Արաբական լիգայի բանակները մտել են նախկին Մանդատային Պաղեստինի տարածք՝ սկսելով 1948 թվականի արաբա-իսրայելական պատերազմը, 1948 թվականի Պաղեստինի պատերազմի երկրորդ կեսը: Մինչ այդ պահը բռնությունների մեծ մասը տեղի էր ունենում քաղաքային կենտրոններում և դրանց շրջակայքում՝ բաժանված հողի իսրայելական մասում, երբ բրիտանական զորքերը դեռ ներկա էին: Մանդատի ավարտից հետո Իսրայելը գրավել է ավելի շատ հող, որը ՄԱԿ-ի բաժանման պլանով հատկացված է եղել պաղեստինցիներին, և ավելացել են արտաքսումները, կոտորածները և գյուղերի ոչնչացումը գյուղական վայրերում, ներառյալ Տանտուրայի կոտորածը (մայիսի 22-23):

Իսրայելի և Արաբական լիգայի երկրների միջև առաջին զինադադարը ստորագրվել է հունիսի սկզբին և տևել մոտ մեկ ամիս: 1948 թվականի ամռանը Իսրայելը սկսել է իրականացնել հակավերադարձի քաղաքականություն՝ կանխելու պաղեստինցիների վերադարձը իրենց տները: Տրանսֆերի կոմիտեն համակարգում և վերահսկում էր պաղեստինցիների վերադարձը կանխելու ջանքերը, ներառյալ գյուղերի ոչնչացումը, արաբական գյուղերի վերաբնակեցումը հրեա ներգաղթյալներով, հողերի բռնագրավումը և վերադարձը խոչընդոտող քարոզչության տարածումը: Առաջին զինադադարից հետո Իսրայելի և արաբական պետությունների միջև տասնօրյա վերսկսված մարտերի ընթացքում ավելի քան 50,000 պաղեստինցի արտաքսվել է Լիդդայից և Ռամլեից (հուլիսի 9-13): Երկրորդ զինադադարը ստորագրվել է հուլիսի կեսերին և տևել մինչև հոկտեմբեր: Երկու զինադադարների ընթացքում պաղեստինցիները, ովքեր վերադառնում էին իրենց տները կամ մշակաբույսերը, իսրայելցիների կողմից պիտակավորվելով որպես «ներթափանցողներ», սպանվում կամ արտաքսվում էին:

### 1948 թվականի հոկտեմբեր-1949 թվականի հուլիս
Արտաքսումները, կոտորածները և իսրայելական ընդլայնումը շարունակվել են 1948 թվականի աշնանը, ներառյալ Բեերշեբայի դատարկումը (հոկտեմբերի 21), ալ-Դաուայիմայի կոտորածը (հոկտեմբերի 29) և Սաֆսաֆի կոտորածը (նույնպես հոկտեմբերի 29)։ Այդ ամսվա ընթացքում Իսրայելը Իսրայելում պաղեստինցի արաբներին կառավարող ad hoc ռազմական կառավարչությունները վերածել է պաշտոնական ռազմական կառավարության, որը վերահսկել է նրանց կյանքի գրեթե բոլոր ասպեկտները, ներառյալ պարետային ժամը, ճամփորդության սահմանափակումները, աշխատանքային և այլ տնտեսական սահմանափակումները, կամայական կալանքը և այլ պատիժները, և քաղաքական վերահսկողությունը: Ռազմական դրությունն օգնել է Իսրայելի ջանքերին՝ գտնելու և արտաքսելու կամ սպանելու «ներթափանցողներին», որպեսզի կանխեն պաղեստինցիների կողմից իրենց գյուղերի վերաբնակեցումը:

Իսրայելի և արաբական պետությունների միջև մարտերի մեծ մասն ավարտվել է 1948 թվականի ձմռանը: 1948 թվականի դեկտեմբերի 11-ին ՄԱԿ-ն ընդունել է 194-րդ բանաձևը, որը որոշում էր, որ պաղեստինցիներին պետք է թույլատրվի վերադառնալ իրենց տները և փոխհատուցում ստանալ կորցրած կամ վնասված գույքի համար, և հիմնել է Միավորված ազգերի կազմակերպության Հաշտեցման հանձնաժողովը: Պատերազմը պաշտոնապես ավարտող զինադադարները ստորագրվել են 1949 թվականի փետրվարից հուլիս ընկած ժամանակահատվածում, սակայն պաղեստինցիների կոտորածներն ու արտաքսումները շարունակվել են 1949 թվականին և դրանից հետո:

Պատերազմի ավարտին Պաղեստինը բաժանված է եղել, իսկ պաղեստինցիները՝ ցրված: Իսրայելը տիրապետում էր Պաղեստինի մոտ 78%-ին, ներառյալ ՄԱԿ-ի բաժանման պլանով իրեն հատկացված 55%-ը և պաղեստինյան պետության համար հատկացված հողի մոտ կեսը: Արևմտյան ափը և Գազայի հատվածը կազմում էին մնացած կեսը և այժմ պահվում էին համապատասխանաբար Հորդանանի և Եգիպտոսի կողմից: Միջազգայնորեն կառավարվող *corpus separatum*-ը բաժանված էր Իսրայելի կողմից պահվող Արևմտյան Երուսաղեմի և Հորդանանի կողմից պահվող Արևելյան Երուսաղեմի միջև: Իսրայելն իր ընդլայնված սահմաններով 1949 թվականի մայիսին ընդունվել է Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամության: Մոտ 156,000 պաղեստինցի մնացել են Իսրայելում ռազմական կառավարման ներքո, ներառյալ շատ ներքին տեղահանվածներ: Մոտ 750,000 պաղեստինցի, ովքեր արտաքսվել էին կամ փախել իրենց տներից, այժմ ապրում էին փախստականների ճամբարներում Արևմտյան ափում, Գազայի հատվածում, Հորդանանում, Սիրիայում և Լիբանանում: Ոչ մեկին չի թույլատրվել վերադառնալ: Պաղեստինյան պետություն չի ստեղծվել։

## 1948 թվականից հետո տեղի ունեցած Նաքբա
### Ռազմական օրենքի ժամանակաշրջան (1949-1966 թվականներ)
thumb|right|upright|alt=Map comparing the borders of the 1947 partition plan and the Armistice Demarcation Lines of 1949.|Բաժանման պլան-հրադադարի գծերի համեմատական ​​քարտեզի լեգենդ
Նաքբան շարունակվել է 1949 թվականին պատերազմի ավարտից հետո։ Իսրայելը թույլ չի տվել Իսրայելից դուրս գտնվող պաղեստինցի փախստականներին վերադառնալ: Պաղեստինցիները շարունակում էին արտաքսվել, ավելի շատ պաղեստինյան քաղաքներ և գյուղեր էին ոչնչացվում, և դրանց տեղում նոր իսրայելական բնակավայրեր էին հիմնվում: Պաղեստինյան տեղանունները և «Պաղեստին» անունն ինքնին հեռացվել են քարտեզներից և գրքերից:

1953 թվականի Քիբիայի ջարդի ժամանակ 69 պաղեստինցի սպանվել է: Մի քանի տարի անց՝ 1956 թվականի Սուեզի ճգնաժամի առաջին օրը, Կաֆր Քասիմի ջարդի ժամանակ սպանվել է 49 պաղեստինցի:

Իսրայելում պաղեստինցիները մինչև 1966 թվականը եղել են խիստ ռազմական օրենքի տակ:

### Նաքսայի ժամանակաշրջան (1967-1986 թվականներ)
1967 թվականի Վեցօրյա պատերազմի ընթացքում հարյուր հազարավոր պաղեստինցի փախստականներ վտարվել են Արևմտյան ափից, Գազայից և Արևելյան Երուսաղեմից: Նրանցից շատերը քշվել են Հորդանան: Սա հայտնի է դարձել որպես ալ-Նաքսա («հետընթաց»): Պատերազմից հետո Իսրայելը գրավել է Արևմտյան ափը և Գազայի հատվածը:

1976 թվականին Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Թել ալ-Զաաթարի պաշարման ընթացքում Լիբանանյան ճակատի առաջնորդությամբ սպանվել է մոտ երկու հազար պաղեստինցի: 1982 թվականի Լիբանանի պատերազմի ժամանակ Լիբանանում պաղեստինցի փախստականները սպանվել կամ տեղաահանվել են, այդ թվում՝ Սաբրայի և Շաթիլայի ջարդի ժամանակ սպանվել է 800-ից 3500 մարդ:

### Առաջին ինթիֆադայից սկսած (1987 թվական- մեր օրեր)
Առաջին ինթիֆադան սկսվել է 1987 թվականին և տևել մինչև 1993 թվականի Օսլոյի համաձայնագրերը: Երկրորդ ինթիֆադան սկսվել է 2000 թվականին: 2005 թվականին Իսրայելը դուրս է եկել Գազայից և շրջափակել այն: Արևմտյան ափում և Արևելյան Երուսաղեմում Իսրայելը կառուցել է իսրայելական Արևմտյան ափի պատնեշը և ստեղծել պաղեստինյան անկլավներ:

2011 թվականին Իսրայելն ընդունել է Նաքբայի օրենքը, որը մերժում է կառավարության ֆինանսավորումը այն հաստատություններին, որոնք հիշատակում են Նաքբան:

2023 թվականի Իսրայել-Համասի պատերազմը պատճառել է 1948 թվականի պատերազմից ի վեր պաղեստինցիների ամենամեծ զոհերը և պաղեստինցիների շրջանում վախ է առաջացրել, որ պատմությունը կրկնվի: Այս վախերն ավելի են սրվել, երբ Իսրայելի գյուղատնտեսության նախարար Ավի Դիխտերն ասել է, որ պատերազմը կավարտվի «Գազայի Նաքբա 2023-ով»: Դիխտերին նկատողություն է արել վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1948 Ասիայում
Կատեգորիա:1948 Իսրայելում
Կատեգորիա:1948 քաղաքականությունում
Կատեգորիա:1949 Իսրայելում
Կատեգորիա:20-րդ դարն Իսրայելում
Կատեգորիա:Արաբա-իսրայելական հակամարտություն
Կատեգորիա:Արաբական բառեր և արտահայտություններ
Կատեգորիա:Բնակչության տեղահանում
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Ասիայում
Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր
Կատեգորիա:Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտություն
Կատեգորիա:Իսրայելի պատմություն
Կատեգորիա:Հայրենազրկություն
Կատեգորիա:Պաղեստին
Կատեգորիա:Պաղեստինի պատմություն
Կատեգորիա:Պաղեստինի պետական խորհրդանիշեր
Կատեգորիա:Պաղեստինցիներ
Կատեգորիա:Սեգրեգացիա
Կատեգորիա:Սիոնիզմ
Կատեգորիա:Վտարանդիություն