Պիրենեյներ

**Պիրենեյներ** (, , , , , ), լեռնաշղթա հարավարևմտյան Եվրոպայում, ձևավորվել է Ֆրանսիայի և Իսպանիայի բնական սահմանների միջև։ Այն բաժանում է Պիրենեյան թերակղզին մայրցամաքային Եվրոպայից, և տարածվում է մոտավորապես 491 կմ (305 մղոն), Բիսկայան ծոցից մինչև Միջերկրական ծով։ Հիմնական և ամենամեծ գագաթը ընկած է Ֆրանսիայի և Իսպանիայի միջև, չնչին մասը գտնվում է Անդորայում։ Արագոնի թագավորությունը ընդգրկել է լեռնաշղթայի երկու կողմերում, հյուսիսային մասում՝ այժմ Ֆրանսիայում և ավելի շատ հատված հարավային մասից՝ այժմ Իսպանիայում։

## Ստուգաբանություն
Դասական դիցաբանության մեջ *Պիրենեյներ* անունը տրվել է մի արքայադուստրի անունով, ում անունը եղել է Պիրենա։ Հույն պատմիչ Հերոդոտոսը նշում է, որը Պիրենա անունը հայտնի է եղել Կելտեր ցեղախմբի մոտ։ Ըստ Սիլուս Իտալիկի Պիրենան եղել է Բեբրիկա կուսակրոնի դուստրը։ Բեբրիկան եղել է Միջերկրածովյան Ֆրանսիացի թագավոր, ով հյուրընկալել է Հերկուլեսին։ Հերկուլեսը հարբեցող էր և հեշտասեր, նա խախտում է հյուրընկալության սուրբ կարգը և բռնաբարում է տան տիրոջ աղջկան։ Պիրենան ծնդաբերում է և փախչում անտառ, վախենալով, որ հայրը կարող է զայրանալ։ Միայնակ նա պատմում է իր պատմությունը ծառերին, ներգրավելով վայրի գազանների ուշադրությունը, որոնք պատառոտում են նրան։

Հետագայում երբ թագավորությունը կրկին անցնում է Բեբրիկային, նա գտնում է աղջկա հոշոտված մարմինը։ Ինչպես հաճախ, այնպես էլ այս պատմության հերոսը՝ լրջախոհ Հերկուլեսը, արձագանքում է վշտահար և շրջապատող աշխարհագրություն անվանակոչում է Պիրենեյներ։ «Նա հարվածում է Հերկուլեսյան ձայնին, լեռներից ցնցվում է լեռնաշղթան, նա շարունակեց աղաղակել ցավալի աղմուկով` Պիրենա»... Պիլնիոս ավագը Հերկուլեսին կապում է Պերենա Լուսիտանիայի հետ, սակայն չի ընդունել այս առասպելը։

## Աշխարհագրություն
Պիրենեյները Իսպանիայի կազմում մտնում է հետևյալ պրովինցիաների մեջ՝ 
*Ժիրոնա
*Բարսելոնա
*Արագոն
*Նավառա
*Գիպուսկոա
 
Ֆրանսիայում արևելքից դեպի արևմուտք Պիրենեյները բաժանվում է հետևյալ ստորաբաժանումների՝ 
*Արևելյան Պիրենեյներ
*Օդ (դեպարտամենտ)
*Արյեժ (դեպարտամենտ)
*Վերին Գարոն 
*Վերին Պիրենեյներ
*Ատլանտյան Պիրենեյներ

Անդորրայի կազմում Պիրենեյները ընկած է Իսպանիայից միջև Ֆիանսիա։ 
frame|center
thumb
thumb
thumb
thumb

Ֆիզիոգրաֆիկական Պիրենեյները կարելի է բաժանել երեք բաժինների՝ Ատլանտյան, Կենտրոնական և Արևելյան Պիրենեա։ Միասին նրանք կազմում են Ալպյան համակարգի բաժին։

Ատլանտյան Պիրենեյները սկիզբ է առնում սկիզբ է առնում Բասկ լեռների մոտ և տարածվում Ատլանտյան օվկիանոսի Բիսկայան ծոց, միջին բարձրությունը աստիճանաբար աճում է արևմուտքից արևելք։

Կենտրոնական Պիրենեյները տարածվում է Արանի հովտով, Սոմփոիթ լեռնանցքով, և ներառում է լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթը։
*Անետո - 3,404 մետր
*Պիկո Պոսետս - 3,375 մետր
*Մոնտե Պերդիդո - 3,355 մետր

## Երկրաբանություն
Պիրենեյները ավելի մեծ է, քան Ալպերը։ Նրանց ողողատը նստվածք է տվել Պալեոզոյան և Մեզոզոյան դարաշրջաններում։

Մոտ 100-ից 150 միլիոն տարի առաջ Բիսակյան ծոցը բորբոքվում է և մղվում դեպի այժմյան Ֆրանսիայի և Իսպանիայի դեմ՝ առաջացնելով մեծ նստվածքային շերտ։ Ինտենսիվ ճնշման արդյունքում Երկրի ընդերքը առաջինն ազդեց արևելյան մասի վրա և աստիճանաբար տարածվեց ամբողջ լեռնաշղթայի վերջը։

Արևելյան Պիրենեյները հիմնականում բաղկացած է գրանիտե ժայռերից, իսկ արևմտյան մասում գրանիտե է միայն գագաթը, որն էլ շրջապատված է կրաքարային շերտերով։

## Լանդշաֆտ
Պիրենեյների նշանավոր առանձնահատկություններն են՝
*Մեծ լճերի բացակայությունը, որոնք լրացվում է են Ալպերի բազմակողմ հովիտներում
*Նոսրությունը և մեծ անցումների բարձրությունը
*Մեծ թվով լեռնային տարափներ, որոնցից հաճախ ձևավորվում է վեհ ջրվեժներ, որոնց Եվրոպայում գերազանցում են միայն Սկանդինավիայում
*Հաճախականությունը, որի վերին հովտի վերջում, ոչ մի ձև յուրացնել չի լինում, այն մի կիսաշրջան է գլխիվայր ժայռերով և կոչվում է Կար
Ամենամեծ ջրվեժը Գավարնիեն է (462 մ կամ 1515 ոտնաչափ)։ Ցածր անցումները բացակայում են, գլխավոր ճանապարհները և երկաթագծերը հիմնականում ընկնում են Ֆրանսիայից Իսպանիա ընկած տարածքում գտնվող հարթավայրի արևելյան և արևմտյան ծայրերում, ծովի մոտակայքում։ Երկու ծայրերի միջակայքում միակ անցումը Կոլ դե լա Պողշեն է, Տետ և Սեգրե հովիտների միջև Պիրենեյների ամենաբարձր լեռնանցքը Պաս դե լա Կասան է։
thumb

## Բնական ռեսուրսներ
Մետաղական հանքաքարերը և Պիրենեյներ լեռները ընդհանրապես մեծ նշանակություն չունեն հիմա։ Չնայած նախկինում Անդորրայի մի քանի տեղերում եղել են երկաթի հանքեր։ Ածուխի հանքավայրեր կան հիմանակնում իսպանական լանջերին, սակայն ֆրանսիական կողմը ունի շահույթ դրանից։

Հայտնի է հանքային աղբյուրներով և հատկապես տաք աղբյուրներով, որով թերի է Ալպերը։ Տաք աղբյուրների թվում է Անդորրայի Լե Եսկալդեսը, Պանտիկոսան և Լլեսը Իսպանիայում, Ախ Լե Տերմեսը և Տաք ջրերը Ֆրանսիայում։ Ծծմբային և գրանիտե պաշարները հիմանականում տեղակայված են բարձր ժայռերում։ Ստորին աղբյուրներում հիմնականում շատ ցուրտ չէ։

## Կլիմա
Տեղումները լինում են ձայն և անձրևի տեսքով, մեծ մասամբ արևելյան և արևմտյան Պիրենեյներում։ Արևմտյան և կենտրոնական Պիրենեյներում եղանակը խոնավ է, իսկ արևելյանում՝ չոր։ Ձմեռային միջին ջերմաստիճանը -2&nbsp;°C (28.4&nbsp;°F)։ Լեռնաշղթայի հատվածները միմյանցից տարբերվում են։ Կան սառցադաշտեր արևմտյան և հատկապես ձնառատ կենտրոնական հատվածում, արևելյանում բացակայում են սառցադաշտերը, քանի որ չկա բավարար ձյուն դրանց առաջացման համար։ Սառցադաշտերը սահմանափակվում են Կենտրոնական Պիրենեյների հյուսիսային հատվածում, նման է Ալպերին, ներքևում՝ հովիտների մեջ սառցադաշտերի երկարությունը ձգվում է լեռաշղթայի երկանքով։ Այստեղ, ինչպես նաև Կենտրոնական Եվրոպայի մյուս մեծ լեռնաշղթաներում, ըստ էական ապացույցների սառցադաշտերի սառցակալման ներգործությունը եղել է Սառցե դարաշրջանից։

Ձյան տեղումները տատանվում են Պիրենեյների տարբեր մասերում, ծովի մակարդակից 2700-ից 2800 մետր բարձրության վրա։

## Բուսական և կենդանական աշխարհ
thumb
### Բուսականություն
Լեռնաշղթայի արևմտյան կեսում մեծ ազդեցություն ունի բուսականությունը։ Ստորին լեռների արևմտյան մասը անտառապատ է, բայց անտառը նվազում է շարժվելով դեպի արևելք։ Արևելյան մասը յուրովի է իր վայրի և անպտուղ բուսականությամբ, քանի որ այս մասում է գերակայում շղթայի գրանիտե զանգվածները։ Արևմուտքից արևելք տեղափոխվելուց բուսական կազմում լինում են տեղափոխություններ, որոնք առավել ակնհայտ են դառնում կենտրոնական լեռնաշղթայի վրա։ Արևմուտքում բուսականությունը նման է Կենտրոնական Եվրոպայի բուսականությունը, իսկ արևելքում այն նման է Միջերկրականին։ Լեռնաշղթան հարուստ է էնդեմիկ տեսակներով, ինչպես Ալպերը։

### Կենդանական աշխարհ
Կենդանական աշխարհում ևս տարածված են էնդեմիկ տեսակները։ Էնդեմիկ կենդանիները այստեղ ապրում են լճերի և գետերի բարձրությունների վրա։ Ի թիվս այլ առանձնահատկությունների Պիրենեյների կենդանիները և թռչունները ապրում են Արիեջե քարանձավում։ Պիրենեյների խորհրդավոր այծերը վերջնականապես ոչնչացան 2000 թվականի հունվարին, գորշ արջերը գրեթե անհետացել էին 1990 թվականին, սակայն 1996 թվականին Սլովենիայից այստեղ բերվեցին 3 արջեր։ Ֆոս շրջանում կա մոտավորապես 15 արջուկներ։

## Պահպանվող տարածքներ
Հիմնական արգելոցները և ազգային պարկերը՝
*Օրդեսա ու Մոնտե Պերդիդո ազգային պարկ, Իսպանիա
*Պիրենեա ազգային պարկ, Ֆրանսիա
*Օգյուեստորտես ի Եստանի դե Սանտ Մորիսի ազգային պարկ, Իսպանիա
*Պոսետս Մալադետա ազգային պարկ, Իսպանիա
thumb

## Ժողովրդագրություն և մշակույթ
thumb
Պիրենեյների տարածաշրջանը ունի բազմազան ազգագրություն, ժողովրդական բանահյուսություն և պատմություն։ Օրինակ տես՝ Անդորրա, Արագոն, Արյեժ, Բասկերի Երկիր, Կատալոնիա, Նավարրե և այլն։

Տարածքում հիմնականում խոսում են իսպաներեն, ֆրանսերեն, կատալոներեն, բասկերեն։ Ավելի քիչ չափով են խոսում ֆրանսիական մի քանի բարբառներով։

## Սպորտ և ժամանց
Պիրենեյների երկու հայտնի կետերում են հիմնականում լինում ձմեռային երկու սպորտաձևերը ՝ալպյան դահուկները և ալպինիզմը։ Պիրենեյների լեռնաշղթայի վրա կան նաև հատվածներ, որոնք հայտնի են ամառային մարզիկների ուսուցման վայրով։

Ամռանը և աշնանը Պիրենեյներում լինում են երկու հեծանվավազքեր, որն անցկացվում է ամեն տարի հուլիսին և սեպտեմբերին, և այս մրցույթը հնարավորություն է տալիս բազմաթիվ երկրպագուների հետևել մրցույթին լեռնաշղթայի վրա։

Լեռնաշղթայի վրա կա երեք միջքաղաքային մայթեր, որոնցից GR 10 հյուսիսային լանջերին է, GR 11 հարավային լանջերին, իսկ HRP-ն հատում է գագաթները և լանջերը։ Բացի այդ ողջ տարածքում կան նաև բազմաթիվ արահետներ։

### Լեռնադահուկային հանգստավայրեր

* Ալպ 2500 (Իսպանիա)
* Արետտե (Ֆրանսիա)
* Աստուն (Իսպանիա)
* Արտոյուստե (Ֆրանսիա)
* Ախ լե Թերմես (Ֆրանսիա)
* Բաքյուեիրա Բերետ (Իսպանիա)
* Բոի Թոլ Ռեսորտ (Իսպանիա)
* Լա Մանգիե (Ֆրանսիա)
* Լյուզ Արդիդեն (Ֆրանսիա)
* Բյորգ Օյիլ (Ֆրանսիա)
* Կոտորետս (Ֆրանսիա)
* Կանդանչու (Իսպանիա)
* Կերլեր (Իսպանիա)
* Էսպոտ Էսքյուի (Իսպանիա)
* Ֆոնտ-Ռոմեյու (Ֆրանսիա)
* Ֆորմիգալ (Իսպանիա)
* Գավարնիե Գեդրե (Ֆրանսիա)
* Գորետտե (Ֆրանսիա)
* Գուզետ-Նեյիգե (Ֆրանսիա)
* Օտակամ (Ֆրանսիա)
* Լա Մոլինա (Իսպանիա)
* Լա Պիեղե Սանտ Մարտին
* Լե Մորտիս (Ֆրանսիա)
* Լես Էնջլս, (Ֆրանսիա)
* Լուչոն-Սուպերբաներես (Ֆրանսիա)
* Լյուզ-Արդիդեն (Ֆրանսիա)
* Նիստոս քեպ նեստես (Ֆրանսիա)
* Պանիկոսա-Լոս Լագոս (Իսպանիա)
* Պաս դե լա Կասա (Andorra)
* Պեյրագուդես (Ֆրանսիա)
* Պիաու-Էնգալի (Ֆրանսիա)
* Պորտ Օնե (Իսպանիա)
* Պորտ դել Քոմտե (Իսպանիա)
* Սոմպորտ (Ֆրանսիա-Իսպանիա)
* Սանտ Լարի (Ֆրանսիա)
* Սոլդեյու (Անդորրա)
* Սուպերբանգերես (Ֆրանսիա)
* Տավասկան (Իսպանիա)
* Վոլ դե Նուրիա (Իսպանիա)
* Վալնորդ (Անդորրա)
* Վալթեր 2000 (Իսպանիա)

## Ամենաբարձր գագաթները
thumb 

* Անետո (3,404&nbsp;մ)
* Պոսետս (3,375&nbsp;մ)
* Մոնտե Պերդիդո (3,355&nbsp;մ)
* Պիկ Մոդիտ (3,350&nbsp;մ)
* Կիլինդրո դե Մարբորե (3,328&nbsp;մ)
* Մալադետա (3,308&nbsp;մ)
* Վիգնեմալե (3,298&nbsp;մ)
* Քլոռ դե լա Հոնտ (3,289&nbsp;մ)
* Սոում դե Ռամոնդ (3,263&nbsp;մ)
* Պիկ դե Մարբորե (3,248&nbsp;մ)
* Սերբիլոնա (3,247&nbsp;մ)
* Պերդիգուերո (3,222&nbsp;մ)
* Պիկ դե Մոնտֆերատ (3,220&nbsp;մ)
* Պիկ Լոնգ (3,192&nbsp;մ)
* Պիկ Սչրադեր (3,177&nbsp;մ)
* Կամպբիեիլ (3,173&nbsp;մ)
* Պիկ դե լա կասկադե օրինետալ (3,161&nbsp;վ)
* Պիկ Բադետ (3,160&nbsp;մ)
* Բալաիտյուս (3,144&nbsp;մ)
* Պիկ դյու Տաիլոն (3,144&nbsp;վ)
* Պիկա Էստրատս (3,143&nbsp;մ)
* Պունտա դել Սաբրե (3,136&nbsp;վ)
* Պիկ դե լա Մունիա (3,134&nbsp;մ)
* Պոինտե դե Լիտեղոլե (3,132&nbsp;մ)
* Պիկ դես Գոուրգս Բլանցս (3,129&nbsp;մ)
* Պիկ դե Ռոյո (3,121&nbsp;մ)
* Պիկ դես Կղաբիոլես (3,116&nbsp;մ)
* Պիկ դե Մոպաս (3,109&nbsp;մ)
* Պիկ Լեզատ (3,107&nbsp;մ)
* Պիկ դե լա կասկադե օսիդենտալ (3,095&nbsp;մ)
* Պիկ դե Նյուվիել (3,091&nbsp;մ)
* Պիկ դե Տղումյուզ (3,085&nbsp;մ)
* Պիկս Ենֆեղ (3,082&nbsp;մ)
* Պիկ դե Մոնտքալմ (3,077&nbsp;մ)
* Գղանդ պիկ Աստրազյու (3,077&nbsp;մ)
* Էպոլե դյու Մաղբողե (3,073&nbsp;մ)
* Պիկ դյու պորտ դե Սյուլլո (3,072&nbsp;մ)
* Պիկ դես Սպիջեոլես (3,066&nbsp;մ)
* Գղանդ Քուայրատ (3,060&nbsp;մ)
* Պիկո Արգյուալաս (3,046&nbsp;մ)
* Տղուա Կոնսեիլեղ (3,039&nbsp;մ)
* Տյուրոն դե Նյուվիել (3,035&nbsp;մ)
* Պիկ դե Բատուա (3,034&nbsp;մ)
* Պետիտ Վիգնեմալ (3,032&nbsp;մ)
* Պիկ դե Բեսիբերրի Սյուդ (3,017&nbsp;մ)
* Պիկ Ռամոուգն (3,011&nbsp;մ)
* Տյուղ դյու Marboré (3,009&nbsp;մ)
* Կասքյու դյու Մարբողե (3,006&nbsp;մ)
* Գղանդ Ֆաչե (3,005&nbsp;մ)

### Ուշագրավ գագաթները 3000 մետրից ցածր
thumb

* Պիկ դե Պալաս (2,974&nbsp;մ)
* Կոմա Պեդրոսա (2,942&nbsp;մ) - highest point of Andorra
* Պիկ Կալրիտ (2,921&nbsp;մ)
* Պուիգմալ (2,913&nbsp;մ)
* Կոտիելլա (2,912&nbsp;մ)
* Պիկ դե Սանֆոնտս (2,894&nbsp;մ)
* Պիկ Էնվալիրա (2,827&nbsp;մ)
* Կոլարադա (2,886&nbsp;մ)
* Պիկ դյու Միդի Օսսայու (2,885&nbsp;մ)
* Պիկ դյու Միդի դե Բիգորրե (2,876&nbsp;մ)
* Մոնտ Վալիեր (2,838&nbsp;մ)
* Պետիտ Պիկ դյու Միդի Օսսայու (2,812&nbsp;մ)
* Պիկ դյու Սանիգյու (2,786&nbsp;մ)
* Պենա Տելերա (2,764&nbsp;մ)
* Օրդինո (2,740&nbsp;մ)
* Քեպ դե լա կոմետա դել ֆորն (2,691&nbsp;մ)
* Վիսորին (2,668&nbsp;մ)
* Պիկ դել Պողտ Վելլ (2,655&nbsp;մ)
*Ասպե փիկ (2,645&nbsp;մ)
* Պիկ դելս Ասպրես (2,562&nbsp;մ)
* Պեդրաֆորսա (2,506&nbsp;մ)
* Պիկ Անիե (2,504&nbsp;մ)
* Պիկ դե Պեդրաֆորսա (2,498&nbsp;մ)
* Պիկ դե Մադես (2,469&nbsp;մ)
* Մեսա դե լոս Տղես Ռեյես (2,428&nbsp;մ)
* Գղանդ Աիգուիլլո Անսաբեղե (2,376&nbsp;մ)
* Պիկ դյու Սոլաղաս (2,368&nbsp;մ)
* Պիկ դյու Սաինտ Բարտելեմի (2,348&nbsp;մ
*Պենա Մոնտանեսա (2,291&nbsp;մ)
*Պենա Ֆորատատա (2,282&nbsp;մ)
* Պիկ դես Տղուա Սեիգնեյուղս (2,199&nbsp;մ)
* Պիկ Օրհի (2,017&nbsp;մ)
* Չամանչոյա (1,935&nbsp;մ)
* Օտսոգորրիգաինա (1,922&nbsp;մ)
* Պիկ դե Սագիրե (1,912&nbsp;մ)
* Պիկ դյու Գար (1,785&nbsp;մ)
* Ուրկուլու (1,419&nbsp;մ)
* Լարրուն (905&nbsp;մ)

## Տես նաև
thumb
*Ենթա-Պրիենեյներ
*Նախա-Պիրենեյներ
*Պիրենեյան լեռնանցքներ
*Արագոնի լեռների ցուցակը
*Մոնտքալմ լեռնազանգված

## Պատկերասրահ

Subida_al_V%C3%A9rtice_de_Anayet.JPG
Ossau_face_est01.jpg
La_Rhune_Neige.jpg
Canig%C3%B3.jpeg
Candanchu-tortiellas.jpg
El_golfet_from_cap_gros.jpg
La_Rhune.jpg
Gentau_Pic_du_Midi_Ossau.jpg
Br%C3%A8che_de_Roland.jpg
2005.09.17_mallos_de_Riglos.jpg
Pic_Montferrat.jpg
Cirque_et_Gave_de_Gavarnie,_Pyrenees_Francaises_(Juillet_2004).jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պաշտոնական էջ 
*Great Routes: Pirineos 
*Les Amis du Livre Pyrénéen (bibliography and history of the Pyrenees) 
*Photography Panoramics 360° website

Կատեգորիա:Անդորրայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Եվրոպայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Իսպանիայի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի լեռնաշղթաներ