Մարդու և կենդանիների կրծքով կերակրում

**Մարդու և կենդանիների կրծքով կերակրում**, կիրառվել է տարբեր մշակույթներում տարբեր ժամանակահատվածներում։ Մարդկանց և այլ տեսակների միջև կրծքով կերակրելու կամ ծծելու պրակտիկան տեղի է ունեցել երկու ուղղություններով, երբ կանայք երբեմն ծծում են երիտասարդ կենդանիներին և կենդանիներին օգտագործվում են նորածիններին և երեխաներին ծծելու համար։ Կենդանիները օգտագործվում էին որպես փոխարինող խոնավ բուժքույր նորածինների համար, հատկապես այն բանից հետո, երբ սիֆիլիսի աճը մեծացրեց թաց բուժքույրերի առողջության ռիսկերը։ Այծերն ու էշերը լայնորեն օգտագործվում էին 18-րդ և 19-րդ դարերի Եվրոպայում լքված երեխաներին կերակրելու համար։ Կենդանիների կրծքով կերակրումը նույնպես կիրառվել է ենթադրյալ առողջական պատճառներով, ինչպիսիք են խուլերի ամրացումը և կաթի հոսքի բարելավումը, ինչպես նաև կրոնական և մշակութային նպատակներով։ Այդ նպատակով օգտագործվել են մի շարք կենդանիներ, այդ թվում՝ ձագեր, ձագեր, խոճկորներ և կապիկներ։

## Կենդանիների կողմից մարդկանց կրծքով կերակրում
Շումերում մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակից պահպանված տերակոտայի կերակրման շշերը ցույց են տալիս, որ երեխաներին, ովքեր կրծքով չէին սնվում, տալիս էին կենդանական կաթ, հավանաբար կով։ Հնարավոր է, որ որոշ նորածիններ ուղղակիորեն ծծել են կերակրող կենդանիների կաթը, որը ծառայել է որպես թաց բուժքույրերի այլընտրանք։ Եթե ​​կրծքով կերակրող այլ կին չլիներ, մայրը, ով չուներ բավարար կրծքի կաթ, կարող էր կորցնել իր երեխային։ Այս հնարավորությունը կանխելու համար, եթե խոնավ բուժքույր չկար, կարող էին օգտագործվել այնպիսի կենդանիներ, ինչպիսիք են էշը, կովը, այծը, ոչխարը կամ շունը։ Կենդանուն կթելուց և կաթ տալուց նախընտրելի էր ուղիղ կրծքով կերակրելը, քանի որ կաթի գործընթացի ընթացքում մանրէներով վարակվելը կարող է հանգեցնել նորածնի մահացու լուծի։ Միայն 1870-ականների վերջին պահածոյացված կենդանական կաթը դարձավ անվտանգ խմելու շնորհիվ պաստերիզացման և ստերիլիզացման գյուտի շնորհիվ։

Հրեական Թալմուդը երեխաներին թույլ է տալիս ծծել կենդանիներին, եթե դա թելադրված է երեխայի բարեկեցությունից։

### Դիցաբանություն և պատմություններ

Կենդանիների կողմից նորածիններին կերակրելը դասական դիցաբանության մեջ կրկնվող թեմա էր։ Առավել հայտնի էին երկվորյակ եղբայրները՝ Ռոմուլուսը և Ռեմուսը (որոնցից առաջինը հիմնադրել է Հռոմը), որոնք պատկերված էին որպես գայլի՝ կերակրող երեխաներին, ինչպես պատկերված է Կապիտոլինյան գայլի խորհրդանշական կերպարում։ Ասում են, որ հունական Զևսի աստվածը մեծացել է Ամալթեայի կողմից, որը տարբեր կերպ պատկերված է որպես այծ, որը ծծում է աստծուն կամ որպես նիմֆ, որը նրան ծծում է իր այծի կաթով։ Նմանապես, Հերկուլեսի կիսաստվածի որդուն՝ Տելեփոսին, եղնիկը կաթ է տվել։ Մի քանի հայտնի հնագույն պատմական գործիչներ պնդում էին, որ սնվել են կենդանիներով: Ասում էին, որ Պարսից Կյուրոս I-ին մի շուն էր ծծում, իսկ ծովակները՝ ենթադրաբար, Կրեսոսին, Քսերքսեսին և Լիսիմաքոսին։ Իրականում, սակայն, նման պատմությունները, հավանաբար, ավելի շատ կապված են նման ականավոր գործիչների առասպելագործության հետ, քանի որ դրանք օգտագործվել են որպես նրանց ապագա մեծության վկայություն։

Ալ-Անդալուսի 12-րդ դարի վեպում՝ Հայ իբն Յակզանը, գլխավոր հերոսը մեծանում է մեկուսացված արևադարձային կղզում, սնվում և մեծանում է անտիլոպով։ Պատմությունը հասել է Եվրոպա լատիներեն թարգմանությամբ, իսկ հետո 1708 թվականին անգլերեն հրատարակությամբ։

Եվրոպայում միջնադարից մինչև մեր օրերը տարածված են եղել կենդանական մայրերի՝ օրինակ՝ գայլերի և արջերի կողմից լքված երեխաների դաստիարակության մասին պատմությունները։ Իրական կյանքի դեպքերից մեկը Պետրոս Վայրի տղայի դեպքն էր, որը հայտնաբերվել է հյուսիսային Գերմանիայում 1724 թվականին։ Նրա կոշտ, գանգուր մազերը վերագրվում էին նրան (ենթադրաբար) մայր արջի կողմից ծծելուն՝ հիմնվելով այն ենթադրության վրա, որ իր որդեգրած կենդանու մոր հատկանիշները փոխանցվել են նրան իր կաթի միջոցով։ (Ներկայումս ենթադրվում է, որ նա ուներ Փիթ-Հոփկինսի համախտանիշ, մի պայման, որը չի հայտնաբերվել մինչև 1978 թվականը)։

### Բնավորության վրա ընկալվող ազդեցություն
Տարածված կարծիք կա, որ կենդանիների բնավորության գծերը կարող են փոխանցվել կաթի միջոցով. Շվեդ գիտնական Կարլ Լիննեուսը կարծում էր, որ առյուծների կողմից ծծվելը ավելի մեծ քաջություն է հաղորդում։ Ենթադրվում էր, որ այծերը կրքոտ բնույթ են կրում, և ոմանք նախընտրում էին ավանակներին օգտագործել որպես թաց բուժքույրեր, քանի որ կարծում էին, որ նրանք ավելի բարոյական կենդանիներ են։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից Եգիպտոսում էշերը տարածված չէին որպես թաց բուժքույրեր, քանի որ կարծում էին, որ էշի կաթով սնվող երեխան ձեռք կբերի կենդանու հիմարությունն ու համառությունը։ Համարվում էր, որ մարդու կաթը նաև անհատականության գծեր է հաղորդում. 19-րդ դարում Ֆրանսիայում օրենք առաջարկվեց, որն արգելում էր վատ համբավ ունեցող մայրերին կերակրել իրենց երեխաներին, որպեսզի նրանց անբարոյական հատկությունները չփոխանցվեն կաթի միջոցով։

### Այծերի և այլ կենդանիների օգտագործումը

Այծերը հաճախ օգտագործվում էին մարդկանց և երեխաներին ծծելու համար։ Հաղորդվում է, որ Հարավային Աֆրիկայի Խոյխոյները կապում էին իրենց ձագերին այծերի փորից, որպեսզի նրանք կարողանան կերակրել այնտեղ  դրանք ավելի հեշտ էին ձեռք բերել, դրանք ավելի էժան էին օգտագործման մեջ և ավելի անվտանգ, քանի որ դրանք ավելի քիչ հավանական էին փոխանցել հիվանդությունը։ Կենդանիների այս օգտագործումն արդեն հաստատված պրակտիկա էր Ֆրանսիայի և Իտալիայի գյուղական շրջաններում. Պիեռ Բրուզեն՝ Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս XV-ի անձնական բժիշկը, գրել է, թե ինչպես է նա տեսնում «որոշ գյուղացիների, որոնք ոչխարներից բացի այլ բուժքույրեր չունեին, և այդ գյուղացիները նույնքան ուժեղ և առույգ էին, որքան մյուսները»։ 1816թ.-ին գերմանացի գրող Կոնրադ Ա. շատ տարիներ։ Zweirlein-ը նկարագրում է, թե ինչպես էր գերմանական գյուղում ապրող հայրը վարժեցրել իր այծին ցատկել սեղանի վրա, որի բարձի վրա դրել էր իր անմայր երեխային։ Այծը կանգնեց և սպասեց, մինչև երեխան խմի իր կաթը։

Լակտացիայի ժամանակ այծերի օգտագործումից մեկը եղել է մայրերից ժառանգած բնածին սիֆիլիսով ծնված նորածիններին կերակրելը և բուժելու փորձը։ Հեղուկ միացություններ՝ սնդիկով համեմված, կերակրում էին դայակ այծերին, եթե նրանք հրաժարվում էին խմել, խորհուրդ էին տալիս մեղրը՝ որպես մետաղի համը քողարկելու միջոց, կամ դրանք ներմուծվում էին այծի արյան մեջ՝ կենդանու ոտքի դիտավորյալ վերքի միջոցով, որը ծածկված էր սնդիկ պարունակող քսուքով։ Սնդիկը կուտակվել է այծի կաթի մեջ և փոխանցվել սիֆիլիտիկ նորածիններին, երբ նրանք ծծել են այծի կուրծքը։ Այս մեթոդը որոշակի ազդեցություն ունեցավ մանկական մահացության մակարդակի բարելավման գործում, թեև այծերը հակված էին վաղաժամ մահանալու սնդիկի թունավորումից։

Ցվիերլայնի անձնական կարծիքն այն էր, որ հիվանդ, ջրազրկված, դեպրեսիվ կամ նույնիսկ մեծ տարիքի կանայք չպետք է կրծքով կերակրեն իրենց երեխաներին, քանի որ նրանց կաթը կարող է վնասել երեխային։ Նա կարծում էր, որ նույնիսկ այն մայրերը, ովքեր չեն սիրում իրենց երեխային և նախընտրում են ժամանակ հատկացնել երեխային հոգալուց բացի այլ գործերով, չպետք է կրծքով կերակրեն։ Նրա փորձով, աղքատ կանայք, ովքեր վարձատրվում էին Գերմանիայում որպես թաց բուժքույր աշխատելու համար, ամենայն հավանականությամբ, երեխային փոխանցեցին վեներական հիվանդություններ և այլ հիվանդություններ, որոնք, վերադառնալով ծնողների խնամքին, հիվանդությունը փոխանցեցին նրանց։ Ցվիերլեյնը պնդում էր, որ նման հանգամանքներում մարդու երեխայի համար այծի կաթը նախընտրելի է, քան այծերը, նա պնդում էր, որ մաքուր են, ընտիր, ժիր, ընկերասեր, շփվող, բարեսիրտ, ոչ վախկոտ և հակված չեն զայրույթի։ Ցվիերլեյնը նաև խոսեց իր իմացած մի քանի քաղաքների մասին, որտեղ մեծահասակներն ու նորածինները խմում էին բացառապես այծի կաթ, քանի որ այն ավելի հեշտ էր մարսվում, քան կովի կաթը։

Ֆրանսիայում նորածինների (լքված նորածինների) տները հաճախ մեծ քանակությամբ այծեր էին պահում երեխաներին կերակրելու համար, քանի որ դրանք ավելի քիչ խնդիր էին համարվում, քան ցածր կարգի թաց բուժքույրերը։ Որոշ հաստատություններում դայակները (դայակները) նորածիններ էին նշանակում այծերին; այլ վայրերում այծերը գալիս էին երեխաների մոտ։ Ալֆոնս Լը Ռոյը նկարագրել է, թե ինչպես են այծերին օգտագործում 1775 թվականին Էքս-ան-Պրովանսի նորաստեղծ ապաստանում. «Օրորոցները դասավորված են մեծ սենյակում՝ 2 շարքով։ Յուրաքանչյուր այծ, որը գալիս է ուտելու, փչում է և գնում է որսի այն երեխային, որն իրեն տվել են՝ եղջյուրներով ետ հրելով ծածկոցը և ամրացնելով օրորոցը՝ երեխային կերակրելու համար։ Այդ ժամանակվանից նրանք շատ մեծ թվով (մանուկներ) են մեծացրել այս հիվանդանոցում»։

19-րդ դարի Իռլանդիայում նորածինները Դուբլինից «ուղևորվեցին Ուիքլոու լեռներ՝ այծի կաթով սնվելու։ Երբ երեխաները մեծացան, այծերը ճանաչեցին նրանց և լիովին ընտելացան. Այսպիսով, երեխան այծ փնտրեց և նրան կերակրեց այնպես, ինչպես դա կաներ մարդու դայակը։ Այս երեխաները զարմանալիորեն լավ են զարգացել»։ Անգլիայում ավանակներին նախընտրում էին; ինչպես գրողներից մեկն է ասում, «ոչինչ ավելի գեղատեսիլ չէր, քան մանկական բաժանմունքին հարող ախոռում ավանակների որովայնի տակ պահած մանուկների տեսարանը, որոնք հաճույքով ծծում էին հնազանդ էշերի ծծակները»։ Հին հույն և հռոմեացի բժիշկները, այդ թվում՝ Գալենը, Արետեոսը, Հիպոկրատը և Ալեքսանդր Թրալացին, կարծում էին, որ էշի կաթը մարդու հիվանդությունների լավագույն միջոցն է և թույների դեմ հակաթույնը։ Բրետանիում մոտ 1900 թվականին խոզերին որպես խոնավ բուժքույրեր օգտագործելու փորձեր արվեցին, սակայն դրանք ձախողվեցին այդ նպատակով խոզերի օգտագործման դեմ ընդդիմանալու պատճառով։

## Մարդկանց կողմից կենդանիներին կրծքով կերակրելը

Մարդկանց կողմից կենդանիներին կրծքով կերակրելը պրակտիկա է, որը լայնորեն փաստագրված է պատմականորեն և շարունակում է կիրառվել այսօր որոշ մշակույթների կողմից։ Դրա պատճառները բազմազան են՝ կերակրել երիտասարդ կենդանիներին, չորացնել կնոջ կուրծքը, խթանել լակտացիան, խուլերը կոփել մինչև երեխայի ծնվելը, կանխել բեղմնավորումը և այլն։

Seamuns-ը և Baldwin-ը հավաքել և ամփոփել են մարդկանց և կենդանիների կրծքով կերակրման վերաբերյալ գլոբալ զեկույցները 1982 թվականին իրենց «Կենդանիների կրծքով կերակրումը կանանց կողմից. դրա սոցիալ-մշակութային համատեքստը և աշխարհագրական բաշխումը» վերնագրով հոդվածում։ Նրանք ամբողջ աշխարհում ուսումնասիրեցին կենդանիներին կրծքով կերակրելու կանանց դրդապատճառները և դրանք դասակարգեցին չորս ձևով. Ամենատարածված իրավիճակը, երբ կանայք կերակրում էին կենդանիներին, ընտանի կենդանիներին սիրալիր կրծքով կերակրելն էր։ Այս պրակտիկայի երկրորդ ամենատարածված դրդապատճառը տնտեսական էր. օրինակ՝ փրկել մի կենդանու, որը հակառակ դեպքում կարող է սատկել և կարող է ուտել կամ ինչ-որ կերպ օգտակար լինել ընտանիքի տնտեսությանը։ Կենդանիների ծծելու արարողությունը երրորդ կատեգորիան էր՝ կապված ծեսերի, զոհաբերությունների, մշակութային կամ կրոնական սովորույթների հետ։ Կենդանիներին մոր համար կերակրելը, օրինակ՝ մաստիտի կամ կրծքագեղձի բորբոքված ցավից ազատելը ամենաքիչ տարածված շարժառիթն էր։

### Տնտեսական պատճառներ
Կամչատկայի թերակղզու Իտելմենները նույնպես արջ են կերակրել Ռուսաստանում, բայց նրանց դեպքում դա արվել է տնտեսական նկատառումներից ելնելով: Ամերիկացի կենդանիների առևտրական Ֆրենկ Բակը պնդում էր, որ ինդոնեզական հեռավոր գյուղերի մայրերը կրծքով կերակրում են օրանգուտանների երեխաներին՝ հույս ունենալով նրանց կենդանի պահել այնքան երկար, որ վաճառվեն վայրի բնության առևտրով զբաղվողին։

### Կրոնական և ծիսական պատճառներ
Դեր են խաղացել նաև կրոնական և ծիսական պատճառները։ Սուրբ Վերոնիկա Ջուլիանին (1660–1727), իտալացի միանձնուհի և միստիկ, հայտնի էր նրանով, որ իր հետ քնելու գառ էր տանում և կաթ տալիս՝ որպես Աստծո Գառան խորհրդանիշ։ Ճապոնիայի շատ հյուսիսում, այնու ժողովուրդը հայտնի է այնուա արջի ամենամյա փառատոն անցկացնելով, որում զոհաբերվում է գերված արջը, որը մեծացրել և դաստիարակել է կանանց կողմից։

### Հանուն մոր
Անգլիացի և գերմանացի բժիշկները 16-րդ և 18-րդ դարերում խորհուրդ էին տալիս ձագեր օգտագործել մոր կուրծքը «ձգելու» համար, իսկ 1799-ին գերմանացի Ֆրիդրիխ Բենջամին Օսիանդերը հայտնեց, որ Գյոթինգենում կանայք կերակրում են երիտասարդ շներին՝ կրծքի հանգույցներից ազատվելու համար։ Բժշկական նպատակներով օգտագործվող պրակտիկայի օրինակ կարելի է գտնել Անգլիայում 18-րդ դարի վերջին։ Երբ գրող Մերի Ուոլսթոունկրաֆտը մահանում էր իր երկրորդ դստեր ծնվելուց հետո մանկական տենդից, բժիշկը հրամայեց շան ձագերին դնել նրա կրծքերի վրա՝ կաթը հանելու համար, հավանաբար՝ նպատակ ունենալով օգնել նրա արգանդը կծկվել և դուրս հանել վարակված պլասենտան, որը դանդաղ էր թունավորելով նրան։ 1911 թվականին Դուբլանում բնակվող ամերիկուհի Մերի Քուլի Սփենսերը խնամում էր կոլի լակոտին, երբ տառապում էր ջրծաղիկից։ Նա հինգ ամսական դուստր ուներ, որին ընկերուհին խնամում էր մինչ ապաքինվել էր։ Քոթոթին կերակրելը թույլ տվեց նրան պահպանել իր կաթի պաշարը այնքան ժամանակ, քանի դեռ նա այլևս վարակիչ չէր։

Կենդանիները լայնորեն օգտագործվում էին պտուկները ամրացնելու և մոր կաթի արտադրությունը պահպանելու համար։ Պարսկաստանում և Թուրքիայում այդ նպատակով օգտագործվում էին քոթոթներ։ Նույն մեթոդը կիրառվել է ԱՄՆ-ում 19-րդ դարի սկզբին; Ուիլյամ Փոթս Դյուիսը 1825թ.-ին խորհուրդ է տվել, որ հղիության ութերորդ ամսից ապագա մայրերը պետք է կանոնավոր կերպով օգտագործեն քոթոթը՝ խուլերը ամրացնելու, կրծքագեղձի արտազատումը բարելավելու և կրծքի բորբոքումը կանխելու համար։ Ըստ երևույթին, պրակտիկան դուրս է եկել նորաձևությունից մինչև 1847 թվականը, քանի որ Դյուսն առաջարկել է օգտագործել բուժքրոջ կամ այլ որակավորված անձի՝ կենդանու փոխարեն այս առաջադրանքը կատարելու համար։

### Այլ կամ անհայտ պատճառներ
Ամբողջ աշխարհի ցեղային ժողովուրդները կերակրում էին կենդանիների բազմաթիվ տեսակների։ Գայանա գնացող ճանապարհորդները նկատել են, թե ինչպես են տեղի կանայք կրծքով կերակրում մի շարք կենդանիների, այդ թվում՝ կապիկների, պոսումիների, պակաների, ագուտիսների, պեկարիների և եղջերուների։ Բնիկ կանադացիներն ու ամերիկացիները հաճախ կերակրում էին երիտասարդ շներին. Դիտորդը նշել է, որ Արիզոնայի Պիմա ժողովուրդը «իրենց երեխաներին կրծքից կտրել են ավելի շուտ, քան երիտասարդ շները»։ Ըստ սըր Ջոն Ռիչարդսոնի՝ տասնութերորդ դարի բնիկ ամերիկացիները, ըստ տեղեկությունների, մարդու կրծքի կաթով կերակրել են բիզոնի, գայլի և արջի ձագերին։ 1875 թվականին բրիտանացի վիրաբույժ Ջոն Նիսբեթ անունով մի խումբ բիրմացի կանայք, ինչպես հաղորդվում է, նկատեց, թե ինչպես են կրծքով կերակրում թագավորական սպիտակ փղին Կոնբաունգի բակում։

16-րդ դարի վերջում Կոնրադ Ջերեսբախը խորհուրդ տվեց, որ մայրերը հրաժարվեն իրենց առաջին կաթը, որը կոչվում է colostrum, քան այն տալ իրենց երեխաներին։ Այն գաղափարը, որ colostrum-ը վտանգավոր է նորածինների համար, ավելի ամրապնդվեց Եվրոպայում, երբ Թոմաս Նյուտոնը գրեց դրա ենթադրյալ վտանգների մասին։ Թե որքան լայնորեն ընդունվեց այս գաղափարը, անհնար է իմանալ, բայց դա կարող էր լինել հավելյալ նպատակ մարդկանց և կենդանիների կրծքով կերակրելու համար, քանի որ կանայք փնտրում էին մի միջոց՝ ազատվելու colostrum-ից՝ միաժամանակ ապահովելով իրենց երեխային կաթով։

### Գեղարվեստական ​​և քաղաքական հայտարարություններ
Մեր օրերում կենդանիներին ծծելու գործողությունը երբեմն օգտագործվում է որպես վիճելի գեղարվեստական ​​հայտարարություն։ Թորի Ամոսի «Boys for Pele» ալբոմի շապիկին պատկերված է լուսանկար, որտեղ երգչուհին կրծքով կերակրում է խոզուկին։ Իռլանդիայում 22-ամյա մոդել և PETA-ի անդամ Ագատա Դեմբեցկայան սկանդալի կենտրոնում էր 2010 թվականին, երբ կենդանիների փրկարար բարեգործական կազմակերպության կողմից պատրաստված օրացույցում պատկերված էր նրա լուսանկարը, որտեղ նա կրծքով կերակրում է շան ձագին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություններ

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Կենդանիներ և մարդիկ