Լեզվի խանգարումներ

**Լեզվի խանգարումներ** կամ **լեզվի թերություններ**, խանգարումներ են, որոնք առաջացնում են լսելու և խոսելու հմտությունների յուրացման և կիրառման հարատև դժվարություններ։ Այս դժվարությունները կարող են ընդգրկել խոսք հինգ ոլորտներից ցանկացածը՝ հնչյունաբանությունը, շարահյուսությունը, ձևաբանությունը, իմաստաբանությունը  կամ գործառնական լեզվաբանությունը։ Լեզվային խանգարումները կարող են ազդել լսածի ըմբռնման, բանավոր խոսքի արտահայտման, կարդացածի ըմբռնման և/կամ գրավոր խոսքի վրա։ Լեզվային խանգարումների երկու հիմնական տեսակներն են՝ արտահայտիչ, որը կապված է հաղորդակցման ժամանակ բառերի օգտագործման դժվարության հետ, և ընկալիչ, որը բնութագրվում է լեզվի ըմբռնման դժվարությամբ: Լեզվային խանգարումները կարող են պահպանվել ամբողջ կյանքի ընթացքում, իսկ ախտանշանները ժամանակի ընթացքում կարող են փոփոխվել։ Լեզվային խանգարումը կարող է հանդիպել ինքնուրույն կամ այլ վիճակների հետ համակցված։ Այն կարող է ի հայտ գալ ի ծնե կամ վաղ մանկության ընթացքում, ինչպես նաև ձեռք բերվել հիվանդության կամ վնասվածքի հետևանքով։

Միացյալ Նահանգներում լեզվային խանգարումների սկրինինգը, գնահատումը, ախտորոշումը և բուժումն իրականացնում ենլոգոպեդները։

## Հոդաբաշխ խոսքի և լեզվի զարգացման խանգարումներ
Թեև «լեզու» և «խոսք» բառերը առօրյա խոսքում հաճախ օգտագործվում են փոխարինաբար, հաղորդակցական խանգարումների համատեքստում դրանք ունեն տարբեր նշանակություններ։ «Լեզու» հասկացությունը վերաբերում է այն կոդին, որի միջոցով մտավոր գործընթացները վերափոխվում են բառերի և արտահայտությունների, որոնք կարող են ընկալվել այլ մարդկանց կողմից։ Այդպիսով, լեզվային խանգարումները լեզվի ըմբռնման և լեզվային արտահայտման հատուկ դեֆիցիտներ են։ Լեզվային խանգարումները տարբեր են խոսքի խանգարումներից, որոնք վերաբերում են խոսքի արտադրության գործընթացի դժվարություններին, բայց ոչ հաղորդակցական հաղորդագրության բովանդակությանը։ «Խոսք» հասկացությունը մասնավորապես վերաբերում է օրալ մեխանիզմի միջոցով հնչյունների ճիշտ արտադրման կարողությանը։ Խոսքի և լեզվի խանգարումները կարող են հանդիպել առանձին կամ միաժամանակ։

## Խոսքի զարգացման խանգարում
Զարգացման լեզվային խանգարում () եզրույթը վերաբերվում է խոսքի այն խանգարմաը, որը հանդիսանում է առաջնային հաշմանդամություն, չունի հայտնի բժշկական պատճառ և պահպանվում է մանկական տարիքից հետո։ Այս եզրույթը կիրառվում է նաև այն դեպքերում, երբ լեզվային խանգարումը համակցված է այլ ախտորոշումների հետ, սակայն պատճառահետևանքային կապը ակնհայտ չէ։ Որոշ հետազոտություններում և օրենսդրական աղբյուրներում այն նշվում է որպես խոսքի հատուկ խանգարում (specific language impairment)։ Խոսքի զարգացման խանգարում ունեցող մեծահասակները հաճախ դժվարանում են բառերի ընտրության կամ իրենց մտքերը համակարգելու հարցում այնպես, որը լսողի համար հեշտ հասկանալի լինի։ Խոսքի զարգացման խանգարում ունեցող երեխաները կարող են օգտագործել պարզ կամ քերականորեն սխալ նախադասություններ, որոնք առավել բնորոշ են շատ ավելի փոքր տարիքի երեխաներին։ Ժամանակակից տվյալները ցույց են տալիս, որ փոքր տարիքի երեխաների մոտավորապես 7%-ի մոտ առկա է խոսքի զարգացման խանգարում, ընդ որում տղաների մոտ այն ախտորոշվում է մոտ երկու անգամ ավելի հաճախ, քան աղջիկների մոտ։ Լեզվային խանգարումներ ունեցող անձինք հաճախ ունենում են կարդալու և գրելու ուսուցման դժվարություններ ևս։ Լեզվային խանգարումները հաճախ համակցվում են այլ նյարդային զարգմացման և ուսումնառության խանգարումների հետ, ինչպիսիք են վարքային խանգարումները, աուտիզմը, Դաունի համախտանիշը, դիսլեքսիան, և ուշադրության պակասի և հիպերակտիվության համախտանիշը (ADHD)։ Ռիսկի գործոնների վերաբերյալ նախնական հետազոտությունները վկայում են կենսաբանական բաղադրիչների հնարավոր դերի մասին, որոնց թվում են նորածնային ցածր քաշը, վաղաժամ ծնունդը, ծննդաբերական ընդհանուր բարդությունները, տրավմաները և արական սեռը, ինչպես նաև ընտանեկան անամնեզը և ծնողների կրթության ցածր մակարդակը, որոնք կարող են մեծացնել զարգացման լեզվային խանգարման առաջացման հավանականությունը։

## Աֆազիա
Աֆազիա եզրույթը կիրառվում է խոսքի ձեռքբերովի խանգարումը նկարագրելու համար, որը սովորաբար առաջանում է գլխուղեղի ձախ կիսագնդի վնասման հետևանքով և ազդում է խոսքի վերամշակման վրա։ Աֆազիան կարող է առաջանալ ինսուլտի, գլխուղեղի տրավմատիկ վնասվածքի կամ տարբեր նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունների արդյունքում։ Կան աֆազիայի տարբեր տեսակներ՝ կախված, թե գլխուղեղի որ հատվածն է վնասված։ Ստորև ներկայացված է աֆազիայի առավել տարածված տեսակներից մի քանիսի ոչ ամբողջական ցանկը։

### Վերնիկեի աֆազիա
Վերնիկեի աֆազիան բնութագրվում է ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր խոսքի ըմբռնման խանգարմամբ, որը պայմանավորված է Վերնիկեի գոտու վնասմամբ։ Վերնիկեի աֆազիայով հիվանդները կարող են պահպանել խոսքի բնական սահունությունն ու ինտոնացիան, ինչպես նաև կիրառել քերականական կանոնները՝ ձևավորելով կառուցվածքայնորեն ճիշտ նախադասություններ։ Սակայն նրանք հաճախ ունենում են կրկնման առաջադրանքների, առարկաների անվանման և բառերի ուղղագրության դժվարություններ։

Վերնիկեի աֆազիայով անձանց մոտ հաճախ հանդիպում են աֆազիայի տարբեր ձևեր։ Ֆոնեմիկ պարաֆազիան վերաբերում է հնչյունների (ձայնավորների կամ բաղաձայնների) ընտրության սխալներին, ներառյալ ավելացման, բացթողման կամ դիրքի փոփոխման սխալները։ Սեմանտիկ պարաֆազիան, որը Վերնիկեի աֆազիայի բնորոշ դրսևորում է, արտահայտվում է սահուն խոսքով, սակայն բառային սխալներով, որոնք առաջանում են մտքերը ճիշտ փոխանցող բառերի ընտրության ձախողման հետևանքով։ Այս դեֆիցիտը մասամբ կարող է փոխհատուցվել շրջասույթների միջոցով, որոնք օգտագործվում են իրենց ընդհանուր իմաստով և փոխարինում դժվար ընտրվող, ավելի կոնկրետ իմաստ կրող բառերը։

### Տրանսկորտիկալ սենսորային աֆազիա
Տրանսկորտիկալ զգայական աֆազիան () շատ ընդհանրություններ ունի Վերնիկեի աֆազիայի հետ, քանի որ առաջացնող գլխուղեղային վնասումները տեղակայված են միմյանց մոտ գտնվող հատվածներում։ Տրանսկորտիկալ սենսորային աֆազիա ունեցող հիվանդները կարող են արտադրել կապակցված և սահուն խոսք, որը հաճախ զուրկ է իմաստից՝ բառային սխալների և հորինված բառերի պատճառով։

### Բրոկայի աֆազիա
Բրոկայի աֆազիան լեզվի արտահայտիչ խանգարում է, որը ազդում է խոսելու և լեզու արտադրելու կարողության վրա և հաճախ ուղեկցվում է նորմալ քերականական կառուցվածքի կորստով։ Ախտանշանները ներառում են նախադասություններ ձևավորելու դժվարություն, արտահայտությունների կրկնման խանգարում, ինչպես նաև կապակցող բառերի, շաղկապների և նախդիրների բացթողում։ Բրոկայի աֆազիայով հիվանդների մոտ լեզվի ըմբռնումը հիմնականում պահպանված է, իսկ արտաբերված բառերը սովորաբար հասկանալի են և համապատասխանում են համատեքստին։ Այս լեզվային խանգարումը պայմանավորված է Բրոկայի գոտու (ձախ ստորին ճակատային բլթի շրջանում), կամ այդ գոտու կապերի վնասմամբ։ Բրոկայի աֆազիայի ամենատարածված պատճառը իշեմիկ ինսուլտն է։ Այլ հնարավոր պատճառներից են գլխուղեղի տրավմատիկ վնասվածքները, ուռուցքները, վարակները և նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունները։

### Տրանսկորտիկալ շարժողական աֆազիա
Տրանսկորտիկալ շարժողական աֆազիան () ոչ սահուն աֆազիայի տեսակ է, որը նման է Բրոկայի աֆազիային։ Այն առաջանում է ինսուլտի կամ գլխուղեղի վնասվածքի հետևանքով Բրոկայի գոտու մոտակայքում և կարող է մեկուսացնել այդ գոտին գլխուղեղի մյուս հատվածներից։ Տրանսկորտիկալ շարժողական աֆազիա ունեցող անձինք սովորաբար ունեն լավ կրկնման կարողություն, սակայն դժվարանում են ինքնաբուխ խոսքի մեջ և նրանց խոսքը հաճախ լինում է ընդհատումներով, կտրուկ սկսումներով և դադարներով։ Այլ ախտանշաններից են բառերի որոնման, նախադասության կառուցվածքի, ինտոնացիայի, ռիթմի, գրելու և խոսքի նախաձեռնման դժվարությունները։

### Կոնդուկցիոն աֆազիա
Կոնդուկցիոն աֆազիան լեզվի արտահայտիչ խանգարման թեթև ձև է, որը բնութագրվում է բառերի կամ արտահայտությունների կրկնման անկարողությամբ, հնչյունների ոչ ճիշտ կիրառմամբ և անվանման խանգարմամբ։ Այս հիվանդները կարող են ունենալ նաև թեթև խանգարումներ բանավոր խոսքում, ինչպիսիք են պարաֆազիաները (բառերի կամ հնչյունների փոխարինումներ) և համապատասխան բառ գտնելու դժվարությունը։ Միևնույն ժամանակ նրանք սովորաբար կարողանում են կարդալ, գրել, խոսել և ըմբռնել բանավոր հաղորդագրությունները՝ համեմատաբար փոքր դժվարությամբ։

### Խառը տրանսկորտիկալ աֆազիա
Խառը տրանսկորտիկալ աֆազիան () գլոբալ աֆազիայի հազվադեպ, բայց ավելի ծանր ձև է։ Այն բնութագրվում է ոչ սահուն խոսքով, շեշտադրության բացակայությամբ, էխոլալիայով, ինքնաբուխ խոսք ստեղծելու դժվարությամբ, կարդալու և գրելու խանգարումներով, ինչպես նաև լեզվի ըմբռնման դժվարություններով։ Խառը տրանսկորտիկալ աֆազիա ունեցող հիվանդները սովորաբար արձագանքում են միայն ուղղակի խթանման դեպքում, իսկ խոսքային արտադրությունը հաճախ սահմանափակվում է քննողի խոսքի կրկնությամբ։ Խառը տրանսկորտիկալ աֆազիան կոչվում է նաև մեկուսացման աֆազիա, քանի որ առաջանում է գլխուղեղի այնպիսի վնասման հետևանքով, որը մեկուսացնում է Բրոկայի և Վերնիկեի գոտիները գլխուղեղի մնացած հատվածներից։

### Առաջնային պրոգրեսիվ աֆազիա
Առաջնային պրոգրեսիվ աֆազիան () համեմատաբար հազվադեպ նյարդաբանական համախտանիշ է, որը պայմանավորված է նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններով, ինչպիսիք են դեմենցիան, Ալցհեյմերի հիվանդությունը և ճակատքունքային լոբար դեգեներացիան։ Սա նշանակում է, որ ախտանշանները ժամանակի ընթացքում աստիճանաբար ծանրանում են։ Առաջնային պրոգրեսիվ աֆազիայի դրսևորումները կախված են վնասված գլխուղեղային հատվածներից և կարող են ներառել ոչ սահուն խոսք, լեզվի ըմբռնման խանգարումներ և կարդալու ու գրելու անկարողություն։

Առաջնային պրոգրեսիվ աֆազիան ունի երեք տեսակ։ Սեմանտիկ տեսակը բնութագրվում է ծանոթ առարկաների անվանման և առանձին բառերի իմաստի ըմբռնման դժվարությամբ։ Ագրամատիկ/ոչ սահուն առաջնային պրոգրեսիվ աֆազիան արտահայտվում է խոսքի արտադրության նվազումով և բառերի արտասանության դժվարությամբ․ խոսքը հաճախ դանդաղ է, ընդհատվող, քերականական և շարահյուսական սխալներով։ Լոգոպենիկ առաջնային պրոգրեսիվ աֆազիան բնութագրվում է լսած խոսքը կրկնելու և բառեր գտնելու դժվարությամբ, օրինակ առարկաների անունները հիշելու կամ խոսակցության ընթացքում ճիշտ բառ ընտրելու խնդիրներով։

## Բուժում
Լեզվային միջամտությունների նպատակը լեզվի ընդհանուր զարգացման շտկումն է և լեզվական հմտությունների ուսուցումը՝ առօրյա հաղորդակցությունն ու կրթության հասանելիությունը բարելավելու նպատակով։ Բուժման նպատակները կախված են խանգարման տեսակից և ծանրությունից։ Ուժեղ կողմերի վրա հիմնված մոտեցումը կարող է հատկապես արդյունավետ լինել այն անձանց համար, որոնց մոտ առկա են համակցված զարգացման կամ ուսումնառության խանգարումներ։ Այս մոտեցումը հաստատում է  նյարդաբազմազանությունը՝ բացահայտելով անհատական ուժեղ կողմերը, ենթադրելով կարողունակությունը, թույլ տալով ինքնավար որոշումների կայացումը և կենտրոնանալով միջավայրային աջակցությունների վրա։

### Վաղ միջամտություն (ծնունդ – 3 տարեկան)
Վաղ միջամտության հիմնական նպատակը խնամակալի արձագանքի խթանումն է երեխայի և նրա հաղորդակցվելու փորձերի նկատմամբ։ Սա հիմնված է լայնածավալ հետազոտությունների վրա, որոնք ցույց են տալիս, որ արձագանքող երկխոսության մեջ ներգրավված երեխաները ցուցաբերում են լեզվի զարգացման ավելի լավ արագություն։

### Նախադպրոցական միջամտություն
Մոտ 3 տարեկանում երեխաների մեծ մասը սկսում է հաճախել նախադպրոցական հաստատություն և պետք է կարողանա կարճ ժամանակահատվածներով նստել և լսել, մասնակցել խմբային գործունեություններին և կատարել մեծահասակի հրահանգները։ Եթե այս զարգացման փուլային ցուցանիշները չեն բավարարում, թերապևտների նպատակն է կրճատել այդ բացը՝ խթանելով ենթագիտակցական լեզվական գիտելիքի աճը հաղորդակցական հմտությունների լայն շրջանակում։ Սա կարող է իրականացվել ավելացնելով երեխայի լեզվական փորձառությունը (ուսուցման առաջադրանքում փորձերի քանակի աճը նպաստում է ավելի արդյունավետ ուսուցմանը) և ուժեղացնելով լեզվական թիրախի ընդգծումը կամ վերահսկելով դրա ներկայացման տեղադրումը՝ լեզվական նյութի նշանակալիությունը բարձրացնելու համար։ Գիտական ապացույցներ կան, որոնք հաստատում են խոսքի և լեզվի թերապիայի տարբեր ռազմավաարությունների արդյունավետությունը զարգացման լեզվային խանգարում ունեցող անձանց լեզվական հմտությունների բարելավման գործում**.**։ Ընտեկենտրոն խնամքը, որի դեպքում խնամակալներն են հիմնականում իրականացնում միջամտությունը առօրյա ռեժիմների և փոխազդեցությունների ընթացքում, հաճախ արդյունավետ է զարգացման լեզվային խանգարում ունեցող երեխաների համար։ Օրինակ՝ ծնողների ուսուցումը կարող է արդյունավետ լինել զարգացման լեզվային խանգարում ունեցող փոքր երեխաների արդյունքների բարելավման հարցում։

### Միջամտություն դպրոցական տարիքի երեխաների համար
Լեզվական պահանջները զգալիորեն աճում են, երբ երեխաները հեռանում են տնային միջավայրից և ավելի խորն են ներգրավվում դպրոցական միջավայրում, որտեղ լեզվական և հաղորդակցական հմտությունները նպաստում են ուսուցման գործընթացին։ Նույնիսկ թեթև լեզվային խանգարումները։

## Տես նաև
* Աուտիզմ
* Դիսլեքսիա
* Լոգոպեդիա
* Լսողության կորուստ

## Ծանոթագրություններ

## Հետագա ընթերցանության համար
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հաղորդակցական խանգարումներ