open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կենտուրիոնը՝ Հռոմի պաշտպանը

**Կենտուրիոնը՝ Հռոմի պաշտպանը** () համակարգչային քայլային ստրատեգիական խաղ է։ Խաղը թողարկվել է Էլեկտրոնիք Արթսի կողմից 1990 թ., DOS համատեղելի օպերացիոն համակարգերի համար։ Հետագայում խաղը նաև հարմարացվել է Ամիգա և Մեգա Դրայվ պլատֆորմների համար։

## Բովանդակությունը
Խաղը սկսվում է Հին Հռոմում մ․թ․ա․ 275 թվին, որտեղ խաղացողը դառնում է կենտուրիոն՝ լեգիոնի հրամանատար։ Խաղացողի նպատակն է դառնալ Կեսար, գրավելով ամբողջ հայտնի աշխարհը, վարելով դիվանագիտություն, հարկային քաղաքականություն ինչպես նաև կազմակերպելով կրկեսներ։ Խաղում կան պատմական Հռոմի հիմնական ախոյանները՝ Կարթագեն, Գալիա, Պարթևներ, Գերմաններ ինչպես նաև Հայաստանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990 տեսախաղեր
Գրունտի սառեցում

մինի|աջից|Գրունտի սառեցման համակարգ
**Գրունտի սառեցում**՝ թույլ և ջրով հագեցած գրունտի արհեստական սառեցում (բնական տեղադիրքում) մինչև 0&nbsp;°C-ից ցածր ջերմաստիճաններ, այն ամրացնելու և անջրաթափանց դարձնելու համար։ Կիրառում են հանքահորերի, թունելների, մետրոպոլիտենի կայարանների ստորգետնյա պահեստարանների, հիմքերի, կամուրջների, կամարների շինարարության ժամանակ։ Գրունտի սառեցման համար օգտագործում են սառնարանային տեղակայանքներ՝ գրունտի մեջ ընկղմվող սառեցնող խողովակների համակարգով, որոնցով շրջապտույտ է կատարում սառեցնող հեղուկը։

Կատեգորիա:Գրունտ
Սննդամթերքի սառեցում

250px|մինի|Սառեցված կիսաֆաբրիկատներ

**Սննդամթերքի սառեցում,** մթերքի պահածոյացման եղանակ, երբ սառեցվող մթերքի ջերմաստիճանն իջեցվում է իր հյութերի սառեցման կետից ցածր։ Այդ, այսպես կոչված, կրիոսկոպիկ կետը կախված է բջջահյութում լուծված նյութերի կոնցենտրացիայից և միջին հաշվով կազմում է․ մսի համար -0,6-ից մինչև — 1,2&nbsp;°C, կաթի՝ —0,55&nbsp;°C, ձվի՝ —0,5&nbsp;°C, ձկան՝ –0,6-ից մինչև —2&nbsp;°C և այլն։ Հետագա սառեցման դեպքում ջերմաստիճանն իջեցնում են —18-ից մինչև —25&nbsp;°C, որոշ դեպքերում՝ մինչև —50, —60&nbsp;°C և ցածր, մթերքում պարունակվող գրեթե ամբողջ ջուրը սառչում է, լիովին դադարում բուսական միկրոօրգանիզմների և ֆերմենտների ակտիվությունը, մթերքը ձեռք է բերում սկզբնական որակը երկարատև պահպանելու հատկություն (ջերմաստիճանը նույն ցածր մակարդակի վրա պահելու պայմաններում։ Սննդամթերքի սառեցման համար անհրաժեշտ սառնությունն արտադրվում է սառնարանային մեքենաներով։ Սառեցման խցերը պաղեցվում են հեղուկ ֆրեոնով կամ ամոնիակով, որոնք շրջանառում են խցի պատերի երկայնքով և առաստաղի տակ կամ առանձին շենքում տեղադրված խողովակներից բաղկացած մարտկոցներում։
Խցում սառեցման արդյունավետությունը բարձրացնելու համար օդափոխիչների օգնությամբ ստեղծվում են օդային շիթերի ուղղորդված հոսքեր։ Մի շարք դեպքերում կիրառվում է թաց սննդամթերքի սառեցում, երբ սննդամթերքն ընկղմվում է հեղուկի մեջ կամ ողողվում չսառչող պաղեցնող միջավայրի (օրինակ, կերակրի աղի լուծույթի) շիթերով։ Սառեցումը սովորաբար տևում է 1—3 օր։

Կատեգորիա:Սննդի պահածոյացում
Սառը դրոշմում

**Սառը դրոշմում**, դրոշմում առանց մշակվող նյութի տաքացման։ Սառը դրոշման դեպքում դետալների պատրաստման գործընթացը բաժանվում է գործողությունների և անցումների, որոնք իրականացվում են հատուկ դրոշմոցներում։ Որպես կանոն, սառը դրոշման հետևանքով տեղի է ունենում մետաղի մակերևութային ամրացում և պլաստիկության փոքրացում, որից խուսափելու համար կիրառում են միջանկյալ ջերմամշակում։ Սառը դրոշմամբ ստանում են նախապատրաստուկներ և շինվածքներ թերթավոր ու շերտավոր նյութերից (բարձր մեխանիկական հատկություններով օժտված պատասխանատու դետալներ՝ ժամացույցի մեխանիզմի դետալներից մինչև ավտոմոբիլների թափքերը)։ Կիրառում են նաև կռված կամ գլոցված նախապատրաստուկների ծավալային դրոշմում։ Սառը դրոշման ավանդական մեթոդներից բացի օգտագործում են դրոշմման ոչ մամլային տեսակներ (պայթունային, էլեկտրահիդրավլիկական, էլեկտրամագնիսական և այլն)։

Կատեգորիա:Շինարարական նյութեր
Կատեգորիա:Օրգանական պոլիմերներ
Սառնարան

thumb|250px|Սառնարան
[thumb|250px|Սառնարանների աշխատանքի սխեման.<br>1. [Կոնդենսատոր2. Անոթ3. Գոլորշի4. Կոմպրեսոր]]
thumb|250px|Կենցաղային սառնարանի հիմնական մասերը.<br>1.Գոլորշի<br>2. Կոնդենսատոր<br>3. Ֆիլտր-չորացուցիչ<br>4. Ջերմափոխարկիչ<br>5. Կոմպրեսոր
[thumb|250px|[Կոմպրեսոր|Սառնարանային կոմպրեսոր]]
**Սառնարան** սննդամթերքը և այլ մթերքներ շրշապատող միջավայրի ջերմաստիճանից ցածր ջերմաստիճաններում (4-ից մինչև —40&nbsp;°C) պահելու սարք, հարմարանք կամ կառույց։ Տարբերում են տնային և արդյունաբերական սառնարաններ։ Տնային սառնարանը նախատեսված է տնային պայմաններում արհեստական պաղեցման եղանակով սննդամթերքը պահելու և սառույց պատրաստելու համար։ Տնային սառնարանը ներկառուցված հերմետիկ սառնարանային ագրեգատով մետաղական պահարան է։ Սառնարանի ներսում գտնվում է սառնարանային խցիկը, որի պատերը արտաքին միջավայրից բաժանված են ջերմամեկուսիչ շերտով։

Օդի պաղեցումը կատարվում է օդի և գոլորշացուցիչի սառը մակերևույթի միջե ջերմափոխանակման միջոցով։ Սառնարանում անհրաժեշտ ջերմաստիճանային ռեժիմն ապահովվում է սառնարանային ագրեգատի կարճատև պարբերական աշխատանքի շնորհիվ։ Տնային սառնարան արտադրում են 20-ից մինչև 800 ծավալով։ Ըստ նշանակման դրանք լինում են առանց ցածր ջերմաստիճանային բաժանմունքի և ցածր ջերմաստիճանային բաժանմունքով, որում ջերմաստիճանը կարող է լինել —6&nbsp;°C, —12&nbsp;°C և — 18&nbsp;°C։ Նշված ջերմաստիճաններին համապատասխանում են ցածր ջերմաստիճանային խցիկի դռնակին դաջված մեկ, երկու կամ երեք աստղանիշեր։ Ըստ սպասարկման ավտոմատացման աստիճանի տարբերում են գոլորշարարի ձյունածածկույթի ոչ ավտոմատ, կիսաավտոմատ և ավտոմատ հալումով սառնարաններ, ըստ սառնարանում օդի շրջանառության եղանակի՝ բնական և հարկադրական (օդափոխիչի օգնությամբ) շրջանառությամբ սառնարաններ։ Կոմպրեսիոն տիպի տնային սառնարանների զանգվածային արտադրությունն սկսվել է 1951-ից։

Կատեգորիա:Կենցաղային սարքեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ
Արդյունաբերական սառնարան

250px|մինի
**Արդյունաբերական սառնարան**՝ շուտ փչացող սննդամթերքը և այլ մթերքներ ցածր ջերմաստիճաններում պահելու համար նախատեսված կառույց։ Խոշոր արդյունաբերական սառնարանը (որը գործում է որպես ինքնուրույն ձեռնարկություն) բաղկացած է ավտոմոբիլային և երկաթուղային հարթակներ ունեցող պաղեցվող պահեստից, սառնարանային տեղակայանքի մեքենայական և կոնդենսատորային բաժանմունքից, խտարանից, շրջանառու ջրամատակարարման պոմպակայանից և այլ շենքերից ու կառույցներից։ Ըստ նշանակման արդյունաբերական սառնարանները լինում են արտադրական՝ պաղեցված կամ սառեցված սննդամթերքի սառը մշակման և պահման համար, բաշխիչ՝ արդյունաբերական կենտրոններն ու քաղաքները տարվա ընթացքում սեզոնային սննդամթերքով հավասարաչափ սպասարկելու համար, և առևտրական (առևտրի բազաներում, խանութներում, ճաշարաններում և այլ օբյեկտներում մթերքը կարճատև պահելու համար)։ Արդյունաբերական սառնարաններում նախատեսված են տարբեր ջերմաստիճանային ռեժիմներով սառնարանային խցիկներ։ Բոլոր սառնարանային խցիկները սարքավորվում են ջերմամեկուսիչ դռներով։

Կատեգորիա:Տեխնիկա
Կատեգորիա:Արդյունաբերություն
Տնտեսական կապեր

**Տնտեսական կապեր**, արտադրանք թողարկողների ու սպառողների միջև մատակարարման անվանացանկը, ծավալը և ժամկետները կարգավորող հարաբերություններ։

Կարող են լինել ուղղակի, որ նախատեսում են արտադրանք թողարկողների ու սպառողների անմիջական փոխգործողություն, կամ միջնորդավորված մատակարարող՝ իրացնող կազմակերպությունների ծառայությունների օգտագործմամբ։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Փոլ Միլսապ

**Փոլ Միլսապ** (, ), ամերիկացի բասկետբոլիստ, ծանր հարձակվող։ Հանդես է գալիս Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիաում (NBA)։

Դպրոցական կարիերան անցկացրել է Գրեմբլինգի ավագ դպրոցում (Լուիզիանա նահանգ), որից հետո ընդունել է Լուիզիանայի տեխնիկական համալսարանի կրթաթոշակային ծրագիրը և ուսանողական առաջնության շրջանակներում ներկայացրել «Բուլդոգս» համալսարանային թիմը (2003–2006 թթ.)։

Ընտրվել է NBA-ի 2006 թվականի դրաֆթի երկրորդ ռաունդի 47-րդ ընտրությամբ՝ «Յութա Ջազի» կողմից։ «Ջազի» կազմում Միլսապը խաղացել է մինչև 2013 թվականը, որից հետո նոր պայմանագիր է կնքել «Ատլանտա Հոքսի» հետ։ «Հոքսում» անցկացարած անդրանիկ մրցաշրջանում ճանաչվել է աստղ (*NBA All-Star*)։

## Մրցանակներ և նվաճումներ
*Միստր Բասկետբոլ Լուիզիանա՝ 2003 թ.
*«NBA All-Rookie երկրորդ թիմ» խորհրդանշական հավաքական՝ 2007 թ.
*Լուիզիանայի տեխնիկական համալսարանի սպորտային փառքի սրահ՝ 2011 թ.
*NBA աստղ՝ 2014 թ.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Էջը NBA.com կայքում
* Էջը Բասկետբոլ-ռեֆերենսում 

Կատեգորիա:1985 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Ատլանտա Հոքսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Դենվեր Նագեթսի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Յութա Ջազի բասկետբոլիստներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 10 ծնունդներ
Սապրոֆիտներ

մինի|աջից|Սապրոֆիտ. Ascomycota
**Սապրոֆիտներ** (sapross — «փտած» և «phyton» — բույս), մեռած օրգանիզմների օրգանական նյութով կամ կենդանի օրգանիզմների արտաթորություններով սնվող բույսեր։ Ըստ սնման տիպի տարասուն օրգանիզմներ են։ Ինքնասուն օրգանիզմների հետ կարևոր դեր են կատարում բնության մեջ նյութերի շրջանառության գործում, քանի որ դիակները և կենդանիների արտաթորությունները (օրգանական նյութեր) քայքայում են մինչև ջրի, ածխածնի երկօքսիդի, ամոնիակի և այլ անօրգանական նյութերի։ Հանդիպում են գլխավորապես բակտերիաների, ճառագայթասնկերի և սնկերի մեջ։ Որոշ սապրոֆիտներ կարող են դառնալ մակաբույծներ, իսկ մի շարք ֆոտոսինթեզող օրգանիզմներ (օրինակ, որոշ կանաչ ջրիմուռներ)՝ սապրոֆիտներ․։ Հաճախ սապրոֆիտներ են անվանում միկոռիզային սնկերի միջոցով սնվող որոշ ծաղկավոր բույսերի։

Կատեգորիա:Մակաբույծեր
Կատեգորիա:Բնապահպանություն
Սան Ֆրանցիսկոյի կոնֆերանս

[մինի|[ԱՄՆ նախագահների ցանկ|ԱՄՆ 33-րդ նախագահ Հարի Թրումանի զեկույցը կոնֆերանսի ժամանակ]]

**Սան Ֆրանցիսկոյի կոնֆերանս** (), Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) հիմնադիր 50 պետությունների կոնֆերանս։ Տեղի է ունեցել 1945 թվականի ապրիլի 25-ից հունիսի 26-ը՝ ԱՄՆ Կալիֆորնիա նահանգի Սան Ֆրանցիսկո քաղաքում։ Համաժողովի ընթացքում պատվիրակները վերանայեցին և վերաշարադրեցին Դումբարտոն-Օքսի կոնֆերանսի՝ նախորդ տարվի կնքված պայմանագրերը։ Ստեղծվեց Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությունը, որը պատրաստվեց  ստորագրման համար հունիսի 26-ին` կոնֆերանս վերջին օրը։

1945 թվականի հոկտեմբերի 24-ին (որը ամեն տարի նշվում է որպես Միավորված ազգերի օր) ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունը վավերացրեցին Անվտանգության խորհրդի բոլոր մշտական անդամներն ու ՄԱԿ-ի անդամ պետությունների մեծամասնությունը և այն մտավ ուժի մեջ։

Կատեգորիա:Կոնֆերանսներ
Կատեգորիա:ՄԱԿ
Կատեգորիա:1945 կոնֆերանսներ
Տեսակավորող հաշվողական մեքենա

**Տեսակավորող հաշվողական մեքենա**, ծակոտաքարտերը դասավորող և ընտրող, այսինքն՝ դրանք ըստ որոշակի հատկանիշների դասակարգող մեքենա։ Հիմնական հանգույցներն ու մեխանիզմներն են․ ծակոտաքարտեր մատուցող մեխանիզմը, համեմատող սարքավորումը, տեսակավորող մեխանիզմը և սովորաբար տեսակավորված ծակոտաքարտերը կուտակող 13 գրպանիկները։ Ծակոտաքարտերն ըստ խմբերի բաշխելիս Տեսակավորող հաշվողական մեքենայի գործողության հիմքում ընկած է հատկանիշի կոդի (անցքերի համակարգ ծակոտաքարտի որոշակի սյունակում) ընկալումը և համապատասխան ընդունիչ գրպանիկ ուղարկելը։ էլեկտրամեխանիկական Տեսակավորող հաշվողական մեքենայի արտադրողականությունը 1 րոպեում՝ 350-400, իսկ էլեկտրոնային Տեսակավորող հաշվողական մեքենայինը՝ մինչև 2000 ծակոտաքարտ։
Ագարակ քաղաքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Սյունիքի մարզ)

Այս հոդվածը ներկայացնում է Սյունիքի մարզի Ագարակ քաղաքի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը, որը 2002 թ․ հաստատվել է Հայաստանի կառավարության կողմից։ Ցանկում ներառված է ընդամենը 7 հուշարձան (7 միավոր)։

|}

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Սյունիքի մարզի հուշարձանների ցանկեր
Չոր ասեղ

**Չոր ասեղ**, ասեղնափոր, մետաղի վրա խոր փորագրության տարատեսակ։

Կատարվում է սուր ասեղով (պողպատ), մետաղյա թիթեղի (ցինկ, ալյումին) վրա՝ գծիկներ դրոշմելով։ «Չոր ասեղ» տեխնիկայով կատարված փորագրությունները հաճախ ունենում են ինքնատիպ թավշյա շտրիխներ։ «Չոր ասեղ» հաճախ հանդիսանում է օֆորտի տեխնիկայի լրացում։ Հայտնի է 15-րդ դարի վերջից, իսկ որպես ինքնուրույն տեխնիկա տարածում է գտել 19-րդ դարում։ «Չոր ասեղ» տեխնիկայով ստեղծագործել են Դյուրերը, Ռեմբրանդը, Շահինը և ուրիշները։

Կատեգորիա:Փորագրություն
Լայն փակված աչքերով

**«Լայն փակված աչքերով»** (), ռեժիսոր Սթենլի Կուբրիկի վերջին ֆիլմը (1999), որն էկրան է բարձրացել ռեժիսորի մահից մի քանի ամիս անց։ Ֆիլմի սյուժեն հիմնված է Արթուր Շնիցլերի «Երազանքների պատմություն» (1925) նովելի վրա, միայն թե էկրանավորման մեջ ներառված են նոր գործող անձինք, իսկ գործողությունները 1920-ականների Վիեննայից տեղափոխված են 1990-ականների Նյու Յորք։ Գլխավոր դերերում Թոմ Քրուզը և Նիկոլ Քիդմանն են, որոնք նկարահանումների ժամանակ դեռևս ամուսիններ էին։ Քննադատների կարծիքները ֆիլմի մասին բևեռայնորեն հակասական են. մի մասը այն անվանել է Կուբրիկի ամենաանհաջող ֆիլմը, մյուսները՝ նրա վերջին գլուխգործոցը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1990-ականների ամերիկյան ֆիլմեր
Կատեգորիա:1990-ականների անգլերեն ֆիլմեր
Կատեգորիա:1999 դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:1999 ֆիլմեր
Կատեգորիա:Pinewood Studios-ում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Warner Bros. ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ամերիկյան թրիլեր ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական դրամա ֆիլմեր
Կատեգորիա:Բրիտանական ֆիլմեր
Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ
Կատեգորիա:Լոնդոնում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Նյու Յորքում նկարահանված ֆիլմեր
Կատեգորիա:Սթենլի Կուբրիկի ֆիլմեր
Կատեգորիա:Ֆիլմեր ամուսնական դավաճանության մասին
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Անգլիայում
Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Նյու Յորքում
Կատեգորիա:Գրաքննված ֆիլմեր
Կատեգորիա:1990-ականների բրիտանական ֆիլմեր
Աուգուստո Սանդինո

**Աուգուստո Սեսար Սանդինո** (, ), լրիվ անունը՝ **Աուգուստո Նիկոլաս Կալդերոն դե Սանդինո ի Խոսե դե Մարիա Սանդոնո** (*Augusto Nicolás Calderón de Sandino y José de María Sandino*), նիկարագուացի հեղափոխական, Նիկարագուայի ազգային հերոս, գեներալ (1926)։

Ծնվել է գյուղացու ընտանիքում։ Աշխատել է Հոնդուրասում, Գվատեմալայում, Մեքսիկայում։ 1926 թվականին վերադառնալով հայրենիք, ներգրավվել է Միացյալ Նահանգների օկուպացիայի դեմ ազգային-ազատագրական պայքարի մեջ։ 1927 թվականին գլխավորել է Նիկարագուայի տարածքը զավթած ԱՄՆ զորքերի դեմ պարտիզանական շարժումը, որը վերածվել է քաղաքացիական պատերազմի։ Պատերազմի հետևանքով երկիրն ազատագրվել է (1933) ամերիկյան զորքերի տիրապետությունից։ 1934 թվականի փետրվարին Սանդինոն կանչվել է Մանագուա՝ քաղաքացիական պատերազմը դադարեցնելու վերաբերյալ կառավարության հետ պաշտոնական բանակցությունների համայնք և ուխտադրժորեն սպանվել։

Սանդինոյի անունով է կոչվել Նիկարագուայի ազգային-ազատագրության ճակատը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեներալներ
Կատեգորիա:Նիկարագուա
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ
Հաղթանակի հրապարակ (Սանկտ Պետերբուրգ)

**Հաղթանակի հրապարակ** (ռուսերեն՝ *Площадь Победы*), հրապարակ Սանկտ Պետերբուրգի Մոսկովյան շրջանում։

## Հրապարակի տեղադրությունը
Հրապարակը նախագծված ու կառուցված է որպես Սանկտ Պետերբուրգի հարավային դարպասներ։ Այն ճարտարապետական առաջին նշանակալից համալիրն է, որ տեսնում են քաղաքի այցելուները։

Հրապարակին են միանում Մոսկովյան պողոտան, Կրասնոպուտիլովյան, Օրջոնիկիձեի, Գալստյանի փողոցները, ինչպես նաև Մոսկովյան ու Պուլկովյան մայրուղիները։

Հաղթանակի հրապարակի ու Մոսկովյան պողոտայի` հրապարակին հարող հատվածի կառուցապատումն իրականացվել է ճարտարապետ Ս. Սպարենսկու գլխավորությամբ։ Հրապարակը ներառում է՝ 
* «Լենինգրադի հերոս պաշտպաններին» (ռուսերեն՝ *Героическим защитникам Ленинграда*, քանդակագործ` Մ. Անիկուշին, ճարտարապետներ՝ Վ. Կամենսկի, Ս. Սպարենսկի) հուշարձանը,
* Բնակելի տների համալիրը, 
* «Պուլկովյան» հյուրանոցը (նախագչի հեղինակներ՝ Վ. Վոլոնսևիչ, Ի. Վալյանկա, ղեկավար՝ Ս. Սպարենսկի),
* «Մոսկովյան» առևտրի կենտրոնը։
## Հուշարձան «Լենինգրադի հերոս պաշտպաններին»

**«Լենինգրադի հերոս պաշտպաններին»**, Հաղթանակի հրապարակի ամենահայտնի կառույցը։ Նվիրված է Լենինգրադի հերոսական պաշտպանությանն ու քաղաքի ազատագրմանը։ Կառուցվել է 1975 թվականինճարտարապետներ Ս. Սպերանսկու և Վ. Կամենսկու, ինչպես նաև քանդակագործ Մ. Անիկուշինի կողմից։ Հուշարձանը ներառում է՝ 
* ճարտարապետական-քանդակային արտաքին կոմպոզիցիա, որ կազմված է «Հաղթածները» (բանվոր ու զինվոր) քանդակների խմբից ու «Զինվորներ», «Օդաչուներ ու նավաստիներ», «Աշխատանքային ճակատ», «Խրամատներում», «Զինյալներ», «Ժողովրդական վրիժառուներ (դիպուկահարներ)» բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներից,
* գետնի տակ գտնվող Հուշարձանային սրահ (թանգարան)` զարդարված երկու խճանկարներով` «Բլոկադա» և «Հաղթանակ» (416 х 1350 սմ)
* ներքին հուշարձանային հրապարակ, որտեղ գտնվում է «Բլոկադա» (քանդակագործ՝ Մ. Անուկիշին) քանդակների խումբը՝ շրջապատված Լենինգրադի բլոկադան խորհրդանշող ջարդված օղակով, որի վրա վառվում է հավերժական կրակը՝ ի հիշատակ անցած օրերի։

## Սրեդնեռոգատսկի պալատի քանդումը
thumb|right|290px|Սրեդնեռոգատսկի պալատը, XX դարի սկզբի նկար
Մինչ 1971 թվականը *Միջին պարսատիկ*-ի մոտ գտնվում էր Սրեդնոռոգատսկի պալատը, որ 1754 թվականին կառուցվել էր Ելիզավետա I-ի համար։ Հաղթանակի հուշարձանի կառուցման ժամանակ պարզվեց, որ պալատը չի համապատասխանում նախագծի ոճին, քանի որ պալատի մուտքը բացվում էր դեպի Մոսկովյան պողոտա։ Որոշվեց քանդել պալատն ու շրջել այնպես, որ գլխավոր մուտքը բացվի դեպի հրապարակ։ Պալատը քանդվեց, սակայն այդպես էլ չվերականգնվեց։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* «Լենինգրադի հերոս պաշտպաններին» հուշարձանի համայնապատկերը 

Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի հրապարակներ
Սասակներ

մինի|Սասակ երեխաներ (1997թ․)
**Սասակներ**, ժողովուրդ Ինդոնեզիայում։ Բնակվում են Լոմբոկ կղզու կենտրոնական և արևելյան մասերում։ Թիվը՝ 3,2 միլիոն (2010)։ Խոսում են ինդոնեզական լեզուներից մեկով։ Դավանում են իսլամ, մի մասը՝ հինդուիզմ։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ (բրինձ, բամբակ)։ Զարգացած են արհեստները (ջուլհակություն և այլն)։ 1894 թվականին Լոմբոկ կղզին գրավել են հոլանդացիները։ Սասակները բազմիցս պայքարել են հոլանդական տիրապետության դեմ։

Կատեգորիա:Ինդոնեզիայի ազգեր
Տիկ

250px|մինի
**Տիկ**, անասունների (այծ, ձի և այլն) ամբողջական մորթուց պատրաստված պարկ՝ հեղուկներ (ջուր, գինի, օղի, կումիս, թան և այլն) և սննդամթերք (պանիր, ժաժիկ և այլն) պահելու համար։

Անցյալում տարածված է եղել աշխարհի շատ երկրներում։ Հին Արևելքում օդով լցված **տիկերով** լողացել են գետերում, դրանք ամրացվել են լաստանավերին՝ բեռնատարողությունը բարձրացնելու և սուզվելու վտանգից զերծ պահելու համար։ Հաճախ օգտագործվել են ռազմական կամուրջներ կառուցելիս՝ իբրև բարձրացնող ուժ։ Օդով լցված **տիկերը** գործածվում են նաև որպես երաժշտական հատուկ գործիքի մաս։

Կատեգորիա:Ուսապարկեր
Կատեգորիա:Սպասք
Կումայրիի բազիլիկ եկեղեցի

**Կումայրիի բազիլիկ եկեղեցի**, բազիլիկ եկեղեցի Հայաստանի պատմական Կումայրի քաղաքում։ Եկեղեցու կառուցումը վերագրվում VII դարին։ Եկեղեցին ունեցել է մի գմբեթ։

Եկեղեցին գտնվում է «Կումայրի» տուրիստական հանգրվանի բակում։ Պահպանվել է եկեղեցու միայն հիմքը և որոշ քանդակազարդ քարեր։

## Ճարտարապետություն
մինի|ձախից|200px|Եկեղեցու հատակագիծը
Պեղումներով բացված Կումայրիի եկեղեցին (VII դարի վերջ) ունի քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկի հորինվածք։ Քառակուսաձև աղոթասրահը արևելքում ավարտվում է բեմի պայտաձև հատակագիծ ունեցող աբսիդով, որի երկու կողմում գտնվում են ուղղանկյուն ավանդատները։ Գմբեթը բարձրացել է ընդհանուր կառուցվածքի կենտրոնում։ Հյուսիսային ճակատից բացվող միակ դուռն ունի զույգ կիսասյունիկներով շքամուտք։ Արևելյան ճակատը մշակված է սեղանաձև հատակագծով երկու «հայկական խորշով»։ Կենտրոնագմբեթ կառուցվածքներին բնորոշ համաչափություններ և գմբեթի տեղադրություն ունեցող այս եկեղեցին Հայաստանի վաղ միջնադարի նույնատիպ հուշարձանների ամենաուշ օրինակն է։


Պատկեր:Kumayrii basilica 09.JPG|քիվի հատված
Պատկեր:Kumayrii basilica 11.JPG|Սյունի հատված
Պատկեր:Kumayrii basilica 04.JPG|Խոռոչ եկեղեցում
Պատկեր:Kumayrii basilica 06.JPG|Եկեղեցու հիմնապատեր
Պատկեր:Kumayrii basilica 12.JPG|Եկեղեցու հիմնապատեր
Պատկեր:Kumayrii basilica 03.JPG|Հիմնապատ


## Տես նաև
* Գյումրիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:7-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
բ
Տնայնագործություն

**Տնայնագործություն**, գյուղացիական տնտեսության մեջ ընտանիքի ուժերով հայթայթվող հումքով կազմակերպվող և միայն այդ ընտանիքի կարիքները բավարարող արտադրություն։

Տնայնագործությունը անխզելիորեն կապված է երկրագործությանը և բնատնտեսության անհրաժեշտ պարագան է։ Առաջացել է նախնադարյան համայնական կարգերի դարաշրջանում, մարդկանց արտադրագործունեության հիմնական ճյուղերի՝ անասնապահության և երկրագործության ձևավորմանը զուգահեռ։

Տնայնագործությունյան արտադրանքի այս կամ այն տեսակի զարգացումը կախված է եղել տեղական պայմաններից և առկա հումքից։ Տնայնագործությունյան առավել վաղ և համապարփակ տեսակներն են եղել մորթու, կաշվի, Փայտի, փայտակեղևի զանազան մշակումները, թաղիքի պատրաստումը։ Նախնադարյան դարաշրջանում ծղոտից, մազից, բնաթելերից և այլ հումքերից հյուսվածքների (պարան, ցանց, զամբյուղ, ամաններ և այլն) արտադրությամբ սկիզբ է դրվել մանածագործության զարգացմանը։ Թելերի հյուսումից սկիզբ է առել մանումը, իսկ վերջինից՝ պարզունակ դազգահներով (ուղղահայաց և հորիզոնական) ջուլհակությունը (ոստայնանկությունը)։ 
Տնտեսական կարևոր նշանակություն է ունեցել կավագործ, կամ բրուտագործ, արտադրությունը։ Տնայնագործությունը եղել է ֆեոդ տնտեսության բաղկացուցիչ մասը։ Գյուղացիական տնային արտադրանքների և նահապետական (բնատնտեսական) երկրագործության միատեղությունը բնորոշ է եղել վաղ միջնադարյան տնտեսակարգին։

Տնայնագործությունյան արտադրանքները չեն հանվել շուկա, դրանք օգտագործել են իրենք՝ արտադրողները, այսինքն՝ արտադրությունները դեռևս չեն եղել արդյունաբերության ինքնուրույն ձևեր։ Տնայնագործությունյան արտադրանքները գյուղացու տնտեսության սահմաններից դուրս՝ հողատիրոջը, հասել են սոսկ բնահարկի տեսքով։

Զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանում Տնայնագործությունը աստիճանաբար վերաճել է արհեստների, բայց իսպառ դուրս չի մղվել։

Կատեգորիա:Արտադրություն ըստ տեսակի
Գևորգ Սանամյան

**Գևորգ Մինասի Սանամյան** (), հայ խորհրդային կինոօպերատոր։ Ղրիմյան ռազմաճակատի «Սոյուզկինոխրոնիկայի» թղթակցական խմբի ղեկավար։ ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1963 թ.)։ ՍՄԿԿ անդամ 1946 թ.-ից։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

## Գործունեություն
Կինոյում սկսել է աշխատել 1929 թվականից։ 1934 թվականին ավարտել է կինեմատոգրաֆիայի ինստիտուտի (Մոսկվա) օպերատորական ֆակուլտետը։ 1933-1936 թթ. եղել է «Սոյուզ-կինոխրոնիկա»-ի միջինասիական հանգրվանի օպերատոր (նկարահանել է «Միջինասիական սպարտակիադա», «Սովետական Կիրգիզիայի 15 տարին» և այլ կինոնկարներ)։ 1936 թ.-ից աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում։ Նկարահանել է մի շարք վավերագրական կինոնկարներ, լավագույններից են՝ «Հայաստանի պղինձը» (1937 թ.), «Հայաստանի շինանյութերը» (1947 թ., Իվան Դիլդարյանի և Ժ․ Վարդանյանի հետ), «Խաղողագործությունը Հայաստանում» (1952 թ., Գարուշ Բեկնազարյանի հետ), «Ստեփան Շահումյան» (1964 թ.), «Յոթ երգ Հայաստանի մասին» (1968 թ.), «Հովհաննես Թումանյան» (1969 թ.), ինչպես և «Կրակը անտառում» (1941 թ.) գեղարվեստական ֆիլմը։ 1942-1944 թթ. ռազմաճակատային կինոխմբի հետ Սանամյանի նկարահանած կադրերը օգտագործվել են «Մեծ հայրենականը» ֆիլմում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ կինոօպերատորներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի հայ մասնակիցներ
Սանկցիա

**Սանկցիա (լատ․ sanctio—խստագույն որոշում)։**
# Նախապահպանական միջոցառում, որը կիրառվում է իրավախախտողի նկատմամբ և նրա համար առաջացնում որոշակի անբարենպաստ հետևանքներ։ Ըստ ներգործության միջոցների բնույթի և կիրառող մարմինների՝ լինում է քրեաիրավական (օրինակ՝ ազատազրկում, աքսոր, արտաքսում, ուղղիչ աշխատանքներ), վարչաիրավական (տուգանք, վարչական կալանք), կարգապահական (դիտողություն, նկատողություն, ցածր աշխատանքի իջեցում, աշխատանքից ազատում), գույքային (վնասի հատուցում, տուգանքի վճարում)։ Քրեաիրավական սանկցիան կիրառում են բացառապես դատարանները, վարչա-իրավական սանկցիան՝ միլիցիայի, վերահսկողության մարմինները, պետական տեսչությունները, կարգապահականը՝ ադմինիստրացիան, գույքայինը՝ դատարանն ու իրավարարությունը։ Գույքային սանկցիան կարող է լինել ինքնուրույն միջոցառում կամ զուգորդվել այլ սանկցիաի հետ։
# Իրավական նորմի մաս, որը բովանդակում է պետական ներգործության հնարավոր եղանակներն ու միջոցները։
# Հանցագործոթյան կատարման մեջ կասկածվողի նկատմամբ հարկադրանք կիրառելու թույլտվության մասին դատախազի ակտը։
# Միջազգային իրավունքում միջոցառում, որը կիրառվում է միջազգային պարտավորություններ կամ իրավունքի նորմ խախտած պետության նկատմամբ։ Պետությունների պատասխանատվության սկզբունքներին համապատասխան, նյութական վնաս պատճառած պետությունների նկատմամբ սանկցիան կիրառվում է ռեպարացիայի և ռեստուտիցյայի ձևով։ Միջազգային հանցագործություն կատարած պետությունների նկատմամբ կարող են կիրառվել ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ նախատեսված միջոցառումներ։

Կատեգորիա:Որոշման նորմեր
Կատեգորիա:Իրավունք
Միքելե Սանմիքելի

**Միքելե Սանմիքելի** (Sanmicheli) (), իտալացի ճարտարապետ, Բարձր Վերածննդի ներկայացուցիչ։ 1528 թվականից եղել է Վենետիկի հանրապետության ամրոցների գլխավոր ճարտարապետ։ Ստեղծագործական անհատականությունը ձևավորվել է Հռոմում՝ Բրամանտեի և Զուլիանո դա Սանգալլոյի ազդեցությամբ։ Շարունակելով Բրամանտեի ավանդույթները՝ Միքելեի օրդերային համակարգը հարստացրել է բարդ, դեկորատիվ մանրամասերով, ստեղծել է պալացցոյի նորարարական նմուշներ, որոնց ճարտարապետական կերպարի գլխավոր տարրը հյութեղ, պլաստիկ ձևերով և խիստ արխիտեկտոնիկ ճակատն է։ Կառույցներից են․ Վերոնայում Բևիլակվա պալացցոն (1532), քաղաքային ամրությունների Պորտա Պալիո դարպասը (1557), Մադոննա դի Կամպանիա եկեղեցին (1559 թ.-ից), Վենետիկում՝ Գրիմանի պալացցոն (1556—1572 թթ.), Բրեշա, Բերգամո, Կերկիրա, Իրակլիոն և այլ քաղաքների ամրապարիսպները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի ճարտարապետներ
Կատեգորիա:Իտալացի մաներիստ նկարիչներ
Սանտոնին

**Սանտոնին**, հակաճիճվային դեղամիջոց։ Երկցիկլիկ տերպենոիդ, պարունակվում է օշինդրի տերեներում և ծաղկաբույլերում։ Օգտագործում են հաբերի և փոշիների ձևով՝ ասկարիդոզի բուժման նպատակով։

Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բույսերի տոքսիններ
Դպրեվանք (Գյումրի)

**Դպրեվանք**, վանք Շիրակ գավառում։ Այն հանդիսանում է Կումայրիում կառուցված առաջին եկեղեցին, որն ըստ որոշ աղբյուրների կառուցվել է VII դարում։ Եղել է մշակույթի կենտրոն։

Վանքը գտնվել է բլրի վրա՝ ներկայիս «Ալեքսանդրապոլ» ամրոցի տարածքում։

Դպրեվանքում է կրթություն ստացել Անանիա Շիրակացին։

## Պատմություն
Հիշատակվում է VII դարում, կապված Բարսեղ Ճոնի անվան հետ, որն այդ ժամանակ եղել է Դպրեվանքի վանահայրը։ Ենթադրվում է, որ Դպրեվանքը համապատասխանում է Շիրակ գավառի Կարմիր վանքին, որի եկեղեցին խաչաձև գմբեթավոր, չորս ավանդատներով կառուցվածք է։ Դպրեվանքի պատմության նշանավոր փուլերից է եղել X դարը, երբ Բյուզանդիայում հալածված հայ վանականները այստեղ ստեղծեցին խոշոր միաբանություն։

Եկեղեցին հիմնովին վերակառուցվել է 935 թ.-ին՝ Աբաս Բագրատունի թագավորի ջանքերով, Բյուզանդիայից հալածված հայ հոգևորականների մասնակցությամբ։

Եկեղեցին կանգուն է մնացել մինչև 1837 թ.-ը, երբ սկսվեց կառուցվել «Ալեքսանդրապոլ» ամրոցը։ Դպրեվանքն ընկավ Ալեքսանդրապոլ ամրոցի տարածքի մեջ։ Զինվորական իշխանության հրամանով այն վերջնականապես քանդեցին 1852 թ.-ին և նրա փոխարեն կառուցեցին զինապահեստ։

Դպրեվանքում է պահվել Աստվածածնի նշանավոր խաչը, որով բուժվել է Վրաց թագավոր Դեմետրե I-ի (1125–56) կինը, այնուհետև Ս. Խաչը տեղափոխել են Վրաստանի Վարձիա վանքը։

## Շինության արտաքին տեսքը
Աղբյուրների համաձայն եկեղեցին կառուցված է եղել սև քարերից և նման է եղել Կարսի Առաքելոց եկեղեցուն։ Ոմանց կարծիքի համաձայն եկեղեցին համապատասխանում է Շիրակի գավառի կարմիր վանքին, որը խաչաձև, գմբեթավոր, չորս ավանդատներով կառուցվածք է։

## Տես նաև
* Գյումրիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ

## Աղբյուրներ
* Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ, Տիեզերական պատմություն, Ե., 2000
* Վարդան Արևելցի, Տիեզերական պատմություն, Ե., 2001
* Էփրիկյան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. 1, Վնտ., 1903–05
* Ատրպետ Ս., Դպրեվանք, ՀԱ, 1913, դ 10
* Thierry N. et M., A propos de quelques monuments chrétiens du vilayet de Kars (Turquie), “Revue des études arméniennes”, t. 8, P., 1971
* Cuneo P., Architettura armena dal quarto al diciannovesimo secolo, Roma, 1988

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:7-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Գյումրու հայկական վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Շիրակի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ
Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով
Ձախորդ գեղեցկուհին

**Ձախորդ գեղեցկուհին** (), իսպաներեն հեռուստանովել։ Ցուցադրվում է 2009 թ. սեպտեմբերի 16-ից՝ ամերիկյան Տելեմունդո հեռուստաընկերության կողմից։

## Սյուժե
Անհաջողությունները հետապնդել են Լոլային ծնված օրվանից։ Վաղ հասակում որբանալով՝ նա ընկնում է հորաքրոջ տուն, որը նրան վերաբերվում է ծառայողի պես։ Մի քանի տարի հանդուրժելով դաժան հորաքրոջը, մի օր նա կորցնում է համբերությունը, փախչում և ապաստան է գտնում հայրենի քաղաքի գերեզմանատանը։ Չնայած, որ Լոլան գտնվում է անմխիթար և կեղտոտ վիճակում, քաղաքի ամենագեղեցիկ և հարուստ տղամարդկանցից մեկը, նրա կնքամոր՝ Լորենսայի տղան՝ Մարսելոն նկատում է նրա իրական գեղեցկությունը։ Սակայն չար և նախանձախնդիր շրջապատը չի թողնում նրանց վայելելու իրենց երջանկությունը։ Լոլան կրկին հեռանում է, սակայն վերադառնում է արդեն շատ հարուստ և գեղեցիկ։

## Դերերում

## Ցուցադրությունը Հայաստանում
Այս հեռուստասերիալը ցուցադրվել է մի շարք երկրներում։ Սերիալը Հայաստանում ցուցադրվել է 2009-2010 թթ. Շանթ ՀՌԸ-ի եթերում, կրկնօրինակումը կատարվել է Լիլիթ Վարոսյանի և Արեն Վաթյանի կողմից։

## Տես նաև
Աղախինը Մանհեթթենում
Վրեժի դեմքը
Թշվառները

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Կատեգորիա:2010-ականների ամերիկյան հեռուստասերիալներ
Անդրեա Սանսովինո

**Անդրեա Սանսովինո** (Sansovino, իսկականը՝ Կոնտուչչի, Contucci, ), իտալացի քանդակագործ և ճարտարապետ։

Ստեղծագործել է Պորտուգալիայում, Ֆլորենցիայում, Հռոմում և Լորետոյում (1513-1527 թթ., (այստեղ իրագործվել են Սանսովինոի ճարտարապետական հիմնական գործերն ու նախագծերը)։ Սանսովինոի քանդակներում (Ա․ Սֆորցայի և Զ․ Բասսոյի դամբարանները Հռոմի Սանտա Սարիա դել Պոպոլո եկեղեցում, մարմար, 1506-1509 թթ.) պլաստիկական ձևերի խստորոշ պարզությունը զուգորդված է քվատրոչենտոյի հնացող բազմաթիվ հնարքների։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Իտալացի քանդակագործներ
Կատեգորիա:Իտալացի ճարտարապետներ
Սանտալներ

[thumb|290px|right|Սանտալները [Բահա պարաբի տոնակատարության ժամանակ]]
thumb|290px|right|Սանտալի և այլ մունդա լեզուների տարածումը Հնդկաստանի քարտեզին
**Սանտալներ**, ժողովուրդ Հնդկաստանում։ Բնակվում են հիմնականում Բենգալիայի հարավում, ինչպես նաև Բենգալիայի արևմտյան նահանգներում և Օրիսայում։ Ընդհանուր թիվը՝ մոտ 7,4 միլիոն։ Լեզուն լանտալին է, պատկանում է մունդա լեզուներին։ Դավանում են հնդուիզմ, տարածված է նաև զանազան ոգիների (անտառի, լեռան) պաշտամունքը։ Հասարակական կարգում պահպանվել են նախնադարյան համայնական հարաբերությունների վերապրուկներ։ Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ, նաև՝ որսորդությամբ ու հավաքչությամբ։ Շատերն աշխատում են ձեռնարկություններում, պլանտացիաներում, ածխահանքերում, նավահանգիստներում։

Կատեգորիա:Հնդկաստանի ազգեր
Կատեգորիա:Նեպալի ազգեր
Կատեգորիա:Բութանի ազգեր
Կատեգորիա:Բանգլադեշի ազգեր
Անդրեա Սանտա Կրուս

**Անդրեա Սանտա Կրուս** (Santa Cruz) (), Բոլիվիայի և Պերուի պետական ու քաղաքական գործիչ, մարշալ։

Եղել է Իսպանիայի թագավորական բանակի գնդապետ։ 1820 թ. անցել է անկախության համար պայքարողների կողմը, կռվել է Խուան Սան Մարնոյի - Ս․ Բոլիվարի բանակներում։ 1829 - 1839 թթ. Բոլիվիայի պրեզիդենտն էր։ Անցկացրել է մի շարք վարչաֆինանսական ռեֆորմներ, ուժեղացրել կենտրոնական իշխանությունը։ Օգտվելով Պերուում մղվող երկպառակտչական պայքարից՝ ներխուժել է Պերու ու իրեն հռչակել Պերուի ու Բոլիվիայի կոնֆեդերացիայի (որը կազմալուծվել է Չիլիի հարձակման հետևանքով) պրոտեկտոր (1836—39)։ 1843 թվականին Սանտա Կրուսը փորձել է վերստին գրավել իշխանությունը Բոլիվիայում, սակայն պարտվել է և վտարանդվել Ֆրանսիա։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պերուի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Բոլիվիայի նախագահներ
Կատեգորիա:Պերուի նախագահներ
Կատեգորիա:Բոլիվիայի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Պերուի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Գենադի Սարաֆանով

**Գենադի Վասիլևիչ Սարաֆանով** (), խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչու, գնդապետ, Խորհրդային Միության հերոս (1974)։

Ավարտել է Բալաշովի օդաչուների բարձրագույն ռազմաավիացիոն ուսումնարանը (1964)։ Տիեզերագնացների ջոկատում է ընդգրկվել 1965 թվականին։ 1974 թվականի օգոստոսի 26-28-ին Լև Դյոմինի հետ, որպես հրամանատար, թռիչք է կատարել «Սոյուզ-15» տիեզերանավով․ 48 ժ 12 ր-ում գիտատեխնիկական փորձեր են կատարվել մանևրելու և «Սալյուտ-3» (ուղեծրում էր 1974 թվականի հունիսի 25-ից) ուղեծրակայանին մոտենալու համար։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների թեկնածուներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնաց-օդաչուներ
Սմբատ Սահակյան

**Սմբատ Սահակի Սահակյան** (), հայ խորհրդային մեքենագետ, ՀԽՍՀ-ում գյուղատնտեսության մեքենայացման հիմնադիրներից, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1953), պրոֆեսոր (1954), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1961)։

## Կենսագրություն
1921 թվականին ավարտել է Նովոչերկասկի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, 1930 թվականին՝ Մոսկվայի գյուղատնտեսության մեքենայացման և էլեկտրիֆիկացման ինստիտուտը։ 1931 - 1971 թվականներին եղել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի մեքենայացման, ապա գյուղատնտեսական մեքենաների և գործիքների ամբիոնի վարիչը։

Սահակյանի մասնակցությամբ Հայաստանում կազմակերպվեցին գյուղատնտեսական մեքենաների համատեղ օգտագործման առաջին ընկերությունները, մեքենատրակտորային ջոկատները։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են լեռնային և ջրովի երկրագործության մեքենայացման, Հայաստանի քարքարոտ հողերի յուրացման, գյուղատնտեսական մեքենաների հենքային մակերևույթների և բնահողի փոխազդման և այլ հարցերին։

## Պարգևներ
Պարգեատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ գյուղատնտեսներ
Կատեգորիա:Տեխնիկական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Սարգոն II

**Սարգոն II** (ասուր․ Շարրուքին՝ «օրինական արքա»), Ասորեստանի թագավոր մ․թ․ա․ 722-705 թթ.։ Գահ է բարձրացել ավագ եղբորը՝ Սալմանասար 5-րդին դավադրաբար գահընկեց անելուց հետո։

Իր դիրքն ամրապնդելու նպատակով մեծ արտոնություններ է շնորհել բարձրաստիճան վերնախավին, զինվորականներին, վերականգնել է Ասորեստանի, Բաբելոնիայի հին քաղաքների՝ Աշշուրի, Նիպպուրի, Սիպպարի և Բաբելոնի արտոնությունները, իր կողմն է գրավել քրմական և առևտրական դասին։ Ամրացրել է բանակը, ստեղծել վարձկան զորք։ Արտաքին ասպարեզում շարունակել է հոր՝ Թիգլատպալասար III նվաճողական քաղաքականությունը։Մ.թ.ա. 721 թ-ին գրավել է դեռևս Սալմանասար V ժամանակ պաշարված Սամարիան՝ Իսրայելի մայրաքաղաքը, 720 թ-ին՝ Ռաֆիա քաղաքը (Գազայից հարավ) և պարտության մատնել նրան դաշնակցած եգիպտական զորքին, 719 թ-ին հաղթել է Կարքեմիշի թագավորին։

Սարգոն II մանրակրկիտ նախապատրաստվել է Ասորեստանի գլխավոր թշնամու՝ Ուրարտուի դեմ պատերազմին, կենտրոնական իշխանության դեմ է հրահրել Ուրարտուի տարբեր մարզերի կառավարիչներին։ Մ․թ․ա․ 714 թ. Սարգոն II մտել է Մանա, ապա Ուրմիա լճի հյուսիս-արևելյան կողմից ներխուժել Ուրարտուի կենտրոնական շրջաններ, գրավել և ավերել է մի շարք քաղաքներ։ Ասորեստան վերադառնալու ժամանակ մի ընտիր գնդով անսպասելի հարձակվել է Ուրարտուի կրոնական կենտրոն Մուսասիրի (Մուծածիր) վրա, գրավել և թալանել է այն, տարել հսկայական հարստություն՝ ոսկե, պղնձե, արծաթե բազմաթիվ իրեր, արձաններ, այդ թվում՝ ուրարտական դիցարանի գլխավոր աստված Խալդիի և նրա կին Ուարուբաինիի(Բագմաշտու) պղնձաձույլ արձանները։ Սարգոն II ֊ը խոչընդոտել է Ուրարտուի և Փռյուգիայի դաշինքին՝ արևմուտքում և Էլամի ու Բաբելոնի դաշինքին՝ արևելքում։ Գրավել է Մարաստանի մի շարք շրջաններ։ Մ․թ․ա․ 712-707 թթ. ընթացքում Սարգոնը կառուցել է տվել նոր մայրաքաղաք Դուր-Շարրուքինը (այժմյան Խորսաբադը), այն բնակեցրել տարբեր երկրներից գերեվարած բնակիչներով և արքունիքը Քալախից տեղափոխել այնտեղ։ Սպանվել է արշավանքի ժամանակ։

## Արտաքին հղումներ
*Սարգոն II (մ.թ.ա. 722-705) թագավորը և Հայաստանը

Կատեգորիա:Ասորեստանի թագավորներ
Սանիտարական տեխնիկա

250px|մինի|Ժամանակակից լոգարան
**Սանիտարական տեխնիկա**, **սանտեխնիկա**, բնակելի, հասարակական և արդյունաբերական շենքերում, քաղաքների, ավանների և արդյունաբերական ձեռնարկությունների տարածքում բնակչության կենցաղային, աշխատանքային և հանգստի պայմանների անհրաժեշտ սանիտարական բարելավման համար ծառայող՝ տեխնիկայի մի շարք բնագավառների ընդհանրացված անվանում։ Ավելի նեղ իմաստով Սանիտարական տեխնիկա ասելով հասկանում են ջրամատակարարման, կոյուղու, ջեռուցման, ջերմամատակարարման գազամատակարարման, օդափոխության, օղորակման (տես Կոնդիցիոնում օդի), բնակավայրերի մաքրման համակարգերի աշխատանքն ապահովող տեխնիկայի միջոցների համախումբ։

Կատեգորիա:Կենցաղ
Կատեգորիա:Տեխնիկա
Սանահինի մատենադարան

**Սանահինի մատենադարան**, ստեղծվել է Սանահինի համալսարանին կից։ Ունեցել է հատուկ շենք, սակայն ապահովության համար ձեռագրերի մի մասը պահվել է անմատչելի քարայրներում։ Ձեռագրերով հարստացել է Սանահինի համալսարանի սաների ընդօրինակությունների, նվիրատվությունների և գնումների հաշվին։ Սանահինի մատենադարանի հին ու ընտիր ձեռագրերը հիմք են հանդիսացել ուսուցման և ընդօրինակությունների համար։ Ճեմարանի, իսկ այնուհետև դպրոցի ուսուցիչները (Գրիգոր Մագիստրոս, Գրիգոր Արասաորդի և ուրիշներ) ձեռագրեր են հորինել դասավանդման նպատակով, որոնք պահվել են մատենադարանում։ Ինչպես հայկական բոլոր մատենադարանները, այնպես էլ Սանահինի մատենադարանը կողոպտվել է։ 1904-ին Սանահինի վանահայր Գարեգին Սաթունյանը բոլոր ձեռագրերը նվիրել է Էջմիածնի մատենադարանին։ XX դարի սկզբին մեզ են հասել մի քանի տասնյակ ձեռագրեր, որոնցից 35-ը պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։

մ
Սանդուխտյան-Մարիամյան վարժարան

**Սանդուխտյան-Մարիամյան վարժարան**, բարձր կարգի իգական դպրոց, հիմնադրվել է 1870 թվականին, Վանում, Մ․ Սանասարյանի և «Սանդուխտյան ընկերության» միջոցներով։ 1884 թվականին Սանասարյանը կառուցել է նոր շենք, և մոր հիշատակը հավերժացնելու համար վարժարանը կոչվել նաև Մարիամյան։ Նպատակն էր պատրաստել ուսուցաներ, նալաստել կանանց լուսավորության գործին։ 1902 թվականին դպրոցին կից բացվել է նաև իգական որբանոց։ Գործել է մինչև 1915-ը։

Կատեգորիա:1870 հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի կրթօջախներ
Կատեգորիա:Հայկական օրիորդաց դպրոցներ
Կատեգորիա:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Մարկ Հենրի

**Մարկ Ջերոլդ Հենրի **(, ), ամերիկացի փաուերլիֆթեր, օլիմպիական ծանրամարտիկ, ծանր աթլետ (ստրոնգմեն) և պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ (ռեստլեր), օլիմպիական խաղերի մասնակից։ Ներկա պահին հանդես է գալիս «WWE» կազմակերպությունում։

Որպես գերծանրքաշային կարգի ծանրամարտիկ, մասնակցել է 1992 թվականի Բարսելոնայի և 1996 թվականի Ատլանտայի ամառային օլիմպիական խաղերին, ինչպես նաև 1995 թվականի Պանամերիկյան խաղերում միանգամից նվաճել է արծաթե, ոսկե և բրոնզե մեդալներ։ Որպես փաուերլիֆթեր մեկ անգամ ճանաչվել է «WDFPF» վարկածով աշխարհի չեմպիոն (1995) և երկու անգամ՝ Միացյալ Նահանգների համազգային չեմպիոն (1995, 1997)։ Սահմանել է մի շարք ռեկորդներ կքանիստային և ձգվող վարժությունների ասպարեզում, որոնք չեն գերազանցվել մինչ օրս։

Ծանրամարտի ասպարեզում երեք անգամ ճանաչվել է ԱՄՆ ծանրամարտի համազգային չեմպիոն (1993, 1994, 1996), մեկ անգամ հաղթել «American Open» առաջնությունը (1992), երկու անգամ հաղթանակ է տարել ԱՄՆ օլիմպիական փառոտոնը (1993, 1994) և մեկ անգամ ճանաչվել NACAC չեմպիոն (1996)։ 2002 թվականին հաղթել է առաջին «Arnold Strongman Classic» մրցույթը։

1996 թվականին «WWE» (նախկինում՝ «WWF») կազմակերպությանը միանալուց ի վեր մեկական անգամ նվաճել է WWF Եվրոպայի, ECW և աշխարհի ծանրքաշային չեմպիոնական տիտղոսներըը։

## Կենսագրություն
### Ծանր աթլետիկա
1995 թվականին պանամերիկյան խաղերին մասնակցելու ժամանակ, Հենրին նվաճել է արծաթե մեդալ գերծանրքաշային կարգում։

## WWF/E
Ռեստլինգի կարիերան սկսել է 1996 թվականին՝ «WWF» կազմակերպությունում։

## Ավարտող հնարքներ
* Աշխարհի ամենաուժեղ սլեմ
* Վազող սփլեշ
## Այցեքարտային հնարքներ
* Արջի գրկում
* Մարմնի ավալանշ
* Փաուերսլեմ

## Արտաքին հղումներ
* Պաշտոնական կայք 
* Էջը WWE.com կայքում
* Էջը IMDb կայքում

Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկներ
Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունիսի 12 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ծանրամարտիկներ
Կատեգորիա:WWE փառքի սրահի անդամներ
Սասունի լեռնաշղթա

**Սասունի լեռներ**, Հայկական Տավրոսի արևելյան հատվածը։ Տարածվում են մերձզուգահեռականի ուղղությամբ Աչքաքար (Ակչակարա) լեռնաշղթայից մինչև Բաղեշ (Բիթլիս) գետը, երկարությունը մոտ 110 կմ է, լայնությունը՝ 30-50 կմ։

## Ռելիեֆ
Առավելագույն բարձրությունը՝ 2967 մ (Մարութա լեռ)։ Սասունի լեռների հյուսիսային մասով ձգվող Կողբասար (30 կմ), Սիմսար (35 կմ) և Խաչառաջ առանցքային լեռնաշղթաները ջրբաժան են Արածանիի և Տիգրիսի միջև։ Արևելյան լեռնաշղթաների հյուսիսային լանջերը զառիթափ են և աստիճանաձև, կարճ (5-10 կմ) լեռնաբազուկներով իջնում են Մշո դաշտն ու Արածանիի հովիտը։ Մշո դաշտի շուրջն ընկած լեռներից է Բեզոքարը՝ Մուշ քաղաքից մոտ 11-12 կմ արևմուտք, Գռըշիկը, Ամպռնին և այլն։

Սասունի լեռնեռի առանցքային լեռնաշարից Ասպական ու Դարզան գետերի վերնագավառում ձգվում են Ծովասար և Սուրբ Աստվածածին լեռնաշղթաները, իրենց մեջ առնելով Շատախի (արևմտյան) և Խութի (արևելյան) գոգհովիտները։

Դեպի հարավ-արևմուտքում անջատվում են Սալնասար (80 կմ), Սանասուր (50 կմ), Շատախի (60 կմ), Անդոկի (70 կմ) և Կասուսարի (50 կմ) լեռնաբազուկները, աստիճանաբար վերածվելով ցածրադիր լեռների ու բլրաշարերի։ Դրանց միջև տեղադրված են Սալնո ձորը, Սասնա ձորը, Ապակունյաց ձորը և Կողբա ձորը։ Ներքին և արտաքին հաղորդակցության համար կարևոր նշանակություն ունեն Զորապահակ, Կոպի, Խաչի և այլ լեռնանցքներ։

Լեռները ծալքաբեկորային են, մասնատված Տիգրիսի ու Արածանիի վտակներով։ Սասունի լեռները կազմված են պալեոզոյի և կավճի հասակի կրաքարերից, թերթաքարերից և նրանց միջև տեղադրված ներժայթուկներից։ Օգտակար հանածոներից հայտնի են բազմամետաղային, պղնձի ու երկաթի հանքավայրեր, նավթ։

## Ջրագրություն
Ջրագրական ցանցը խիտ է։ Այստեղ են սկիզբ առնում Տիգրիսի վտակներ Սալնո ջուրը, Մասնո ջուրը, Ասպականը, Կողբա ջուրը։ Սասունի լեռների կլիման ցամաքային է։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 20-25°С է, հունվարինը՝ -10&nbsp;°C-ից մինչև -20°С, տարեկան տեղումները՝ 500-1500 մմ։ Հողաբուսական ծածկույթը բազմազան է։ Լավ է արտահայտված բարձունքային գոտիականությունը՝ չոր մերձարևադարձայինից մինչև ալպյան մարգագետինները։

## Բնություն
Գետահովիտներում, լեռնաանտառային գորշ և շագանակագույն հողերի վրա տարածված են սաղարթավոր անտառները, կաղնու, հաճարենու, թխկու, կաղամախու գերակշռությամբ։

Կատեգորիա:լեռնաշղթաներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բիթլիսի մարզի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Մուշի մարզի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Սիիրթի մարզի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Բաթմանի մարզի լեռնաշղթաներ
Կատեգորիա:Դիարբեքիրի մարզի լեռնաշղթաներ
Սատաղ

**Սատաղ**, Սատալա, Սադալա, Սատաղացվոց քաղաք, քաղաք Փոքր Հայքում, Գայլ գետի վերին հոսանքի շրջանում։ Հավանաբար կոչվել է համանուն գավառի անունով։

Ըստ Պտղոմեոս Կլավդիոսի, գտնվել է Օրբալիսենե ստրատեգիայի կամ զորավարության կազմում։ Որոշ ուսումնասիրողներ Սատաղը նույնացնում են Պլինիոս Ավագի հիշատակած Կեսարեա քաղաքին։ Մ․թ․ա․ 2-րդ դարի վերջին Փոքր Հայքի հետ միացվել է Պոնտական թագավորությանը, վերջինիս անկումից (մ․թ․ա․ 66) հետո՝ Հռոմեական կայսրությանը։ Պարթևա-հռոմեական մրցակցության շրջանում խիստ աճել է Սատաղի ռազմաստրատեգիական նշանակությունը։ Սատաղը դարձել է Հռոմեական կայսրության արևելյան յոթ լեգեոններից մեկի բանակատեղին։ Հռոմեական նվաճողները (Անտոնիոս, Կորբուլոն, Տրայանոս և ուրիշներ) հիմնականում Սատաղի վրայով են մտել Մեծ Հայք։ Միաժամանակ, Սատաղը կարևոր առևտրական հանգուցակետ է եղել Մեծ Հայքի և Ամիսոս, Սինոպ, Տրապիզոն սևծովյան քաղաքների միջև։ Օտար աղբյուրները Սատաղը հիմնականում հիշատակում են՝ կապված Հռոմեական և Բյուզանդական կայսրությունների մղած պատերազմների հետ։

Հայ պատմիչ Փավստոս Բյուզանդը Սատաղը հիշում է 330-ական թվականներին մազքթաց Սանեսան թագավորի ասպատակությունների և Ոսխայի ճակատամարտում պարսկական զորաբանակի դեմ հայ-հռոմեական միացյալ ուժերի տարած հաղթանակի կապակցությամբ։ Վկայություն կա, որ վաղ միջնադարում Սատաղը եղել է Փոքր Հայքի եպիսկոպոսական թեմական կենտրոններից, որի Եվթիոս եպիսկոպոսը մասնակցել է Նիկիայի տիեզերական ժողովին (325)։

Փոքր Հայքի 378-386 թվականների բաժանմամբ Սատաղը մտել է Առաջին Հայքի մեջ, որի կազմում է մնացել նաև Հուստինիանոս I կայսեր 536 թվականի վարչական նոր վերափոխությունից հետո։ Հուստինիանոս I քանդել է տվել Սատաղի խարխլված պարիսպները և քաղաքը շրջապատել նոր ամրություններով (նախապարիսպ և պարիսպ)։ Պարսկական զորքերը 7-րդ դարի սկզբին պարտության մատնելով բյուզանդական ուժերին, գրավել են Սատաղը։ Արաբա-բյազանդական կռիվների ժամանակաշրջանում Սատաղը աստիճանաբար անշքացել է և վերածվել փոքրիկ բնակավայրի։ Ներկայումս Սատաղը (թուրքերեն՝ Սադաղ) գյուղ է Թուրքիայի Գյումուշխանեի իլում։

Սատաղի մոտակայքից է գտնվել Անահիտ աստվածուհու պղնձաձույլ արձանի գլուխը (պահվում է Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանում։

Կատեգորիա:Փոքր Հայքի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական տեղավայրեր
Կատեգորիա:Ասիայի կաթոլիկ նստավայրեր
Կատեգորիա:Թուրքիայի հռոմեական քաղաքներ
Կատեգորիա:Բյուզանդիայի քաղաքներ
Կատեգորիա:Թուրքիայի գյուղեր
Սարգիս Շնորհալի

**Սարգիս Շնորհալի** Սարգիս Մեկնիչ (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են), XII դարի հայ մատենագիր։

Սովորել է Կարմիր վանքում, հետագայում հաստատվել է Քարաշիթի վանքում (Կիլիկիա)։ Գրական գործունեության մեջ հետևել է արևելյան քրիստոնեական եկեղեցու հայրեր Գրիգոր Աստվածաբանին, Բարսեղ Կեսարացուն, Եփրեմ Ասորուն։ Հեղինակել է մի շարք ճառեր, խրատներ, աստվածաբանական երկերի մեկնություններ։ Լեզվի գեղեցկության և խորիմաց վարդապետության համար ստացել է «Շնորհալի» մականունը։ Սարգիս Շնորհալու աշխատություններից առանձնապես հայտնի է «Մեկնութիւն Կաթողիկեայց»-ը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ
Կատեգորիա:Հայ աստվածաբաններ
Էրիկ Սատի

**Էրիկ Ալֆրեդ Լեսլի Սատի** (ֆր․՝ Érik Alfred Leslie Satie) (), էքսցենտրի ֆրանսիացի կոմպոզիտոր, և դաշնակահար, XX դարի առաջին քառորդի եվրոպական երաժշտության ռեֆորմատորներից մեկը։

## Կենսագրություն
Էրիկ Սատին ծնվել է 1866 թ․-ի մայիսի 17-ին Ֆրանսիաի Օնֆլեր համայնքում։ Սովորել է Փարիզի «Սխոլա կանտորում»-ում (1905-1908)։ Այդ տարիներին ստեղծել է արտառոց վերնագրերով դաշնամուրային պիեսների ժողովածուներ՝ «3 պիես տանձի ձևով», «Ձիու մորթու մեջ», «Սպորտ և զվարճալիք» են։ Սատիի առաջին թատերական գործը «Շքերթ» բալետն է (1916)։ Աջակցել է «Վեցյակի» նորարարական ձեռնարկումներին։ 1920-ական թվականների սկզբին նրա շուրջն են համախմբվել, այսպես կոչված, Արկյոյի դպրոցի ֆրանսիացի երաժիշտները։ Սատիի ստեղծագործական սկզբունքները և գեղագիտական հայացքները եղել են անկայուն, մեկ սատարել է իմպրեսիոնիզմին, մեկ էլ հարձակվել նրա հետևորդների վրա, իմպրեսիոնիզմին հակադրելով գծային գրության պարզությունն ու խստությունը։ Սատիի լավագույն գործը «Սոկրատ» սիմֆոնիկ դրաման է ձայնի համար (Պլատոնի դիալոգների տեքստով, 1918)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Լյարդի ցիռոզից մահացածներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի դասական կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դաշնակահարներ
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի երաժիշտներ
Սառեցնող խառնուրդներ

մինի|Սառույց
**Սառեցնող խառնուրդներ**, երկու կամ ավելի պինդ, կամ պինդ և հեղուկ նյութերից բաղկացած խառնուրդներ, որոնց բաղադրիչները միմյանց խառնելիս լուծման կամ հալման ջերմություն է կլանվում և համակարգի ջերմաստիճանն իջնում է։ Որոշ աղեր ջրում, նոսր թթուներում լուծելիս կամ սառույցի հետ խառնելիս ջերմաստիճանն իջնում է մինչև -50&nbsp;°C, չոր սառույցը սպիրտների կամ եթերների հետ խառնելիս՝ -80&nbsp;°C։ Սառեցնող խառնուրդներն ավելի հաճախ օգտագործում են գիտահետազոտական և այլ աշխատանոցներում։ Արդյունաբերության մեջ օգտագործվում է մանրացված սառույցի և կերակրի աղի (22,4%) խառնուրդը, որի հալման ջերմաստիճանը -21․2&nbsp;°C է։

Կատեգորիա:Սառույց
Մովսես Սարաֆյան

**Մովսես Բունիաթի Սարաֆյան** (ծննդյան և մահվան թվականներն անհայտ են), XVIII դարի հայ ազատագրական շարժման գործիչ։

## Գործունեություն
Պարսկաստանում և Թուրքիայում զբաղվել է վաճառականությամբ։ 1760-ական թվականների սկզբին հաստատվել է Աստրախանում, 1763 թվականին ստացել ռուսական կառավարության հատուկ հրամանագիր, որով նրան տրամադրվում էր հող և 10 հազար ռուբլի գումար՝ Աստրախանի նահանգում մետաքսի ձեռնարկություն հիմնելու համար, ինչպես նաև Կասպից ծովում նավեր կառուցելու արտոնություն։ 1769 թվականի հունիսի 8-ին (1768-1774 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ) Ռուսաստանի արտաքին գործերի կոլեգիային ներկայացրել է Հայաստանի ազատագրման և անկախության վերականգնման իր ծրագիրը, որին նախօրոք հավանություն էին տվել ռուսահայ նշանավոր գործիչները։ Ըստ այդ ծրագրի, Թուրքիայի դեմ պատերազմի պետք է հանվեին վրացական երկու թագավորները՝ Հերակլը և Սողոմոնը, Վրաստան ուղարկվեր ռուսական բանակային կորպուս, ինչպես նաև Ռուսաստանում ապրող հայերից և վրացիներից կազմված կամավորական ջոկատ՝ հայ հրամանատարի գլխավորությամբ։ Նրանց միանալու էին նաև Ղարաբաղի մելիքները։ Ռուսական-վրացական-հայկական միացյալ ուժերը նախ պետք է պարսիկներից ազատագրեին Երևանը, ապա երկու զորախմբերով հարձակվեին Ախալցխա-Կարս և Բայազետ-Վան ուղղություններով, դրանք գրավելուց և ուժերը միավորելուց հետո ռազմական գործողությունները շարունակեին մինչև Արևմտյան Հայաստանի լիակատար ազատագրումը։ Պատերազմի հաջող ավարտից հետո Ռուսաստանի հովանու ներքո պետք է վերականգնվեր հայկական պետականությունը և նշանավոր հայերից մեկը դառնար Հայաստանի թագավոր կամ իշխան։ Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև կնքվելիք հաշտության պայմանագրի հատուկ կետով հայերը համարվելու էին Ռուսական կայսրության հպատակներ, որը նրանց կապահովագրեր թուրք, վտանգից։ Ռուսաստանը և Հայաստանը, անհրաժեշտության դեպքում, հնարավոր բոլոր միջոցներով պետք է օգնեին միմյանց։ Սարաֆյանի ծրագիրը չի իրականացվել, որովհետև չէր համապատասխանում Ռուսաստանի այդ ժամանակաշրջանի արտաքին քաղաքական նպատակներին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ
Սարավանդ

[255px|մինի|աջից|[Տիբեթյան լեռնաշխարհ|Տիբեթյան սարավանդի արբանյակային պատկեր]]

**Սարավանդ**, բարձրադիր հարթավայր՝ հարթ կամ ալիքաձև, թույլ մասնատված մակերևույթով, որը սանդղափուլերով սահմանազատվում է հարևան ավելի ցածրադիր հարթավայրերից։

Տարբերում են կառուցվածքային սարավանդներ (կազմված հորիզոնական տեղադրված ապարներից), հրաբխային կամ լավային սարավանդներ (նախկին ռելիեֆի անհարթությունները՝ զրահապատված լավայով), դենուդացիոն սարավանդներ (բարձրացված դենուդացիոն հարթավայրեր՝ պենեպլեններ և աբրազիոն հարթավայրեր), լեռնային սարավանդներ, (միջլեռնային իջվածքներ՝ լցված շրջապատող լեռնաշղթաների հողմահարման նյութերով)։

Կատեգորիա:Գեոմորֆոլոգիա
Կատեգորիա:Աշխարհագրություն
Սատրապություն

**Սատրապություն**, Աքեմենյան պետությունում ռազմա-վարչական խոշոր միավոր։ Աքեմենյանների լայնածավալ տերությունը Դարեհ I (մ․թ․ա․ 522-486) բաժանել է 20 սատրապությունների՝ հաշվի առնելով գլխավորապես բնական, աշխարհագրական սահմանները, ինչպես նաև մարզերի էթնիկական կազմը։

Հաճախ սատրապությունը համապատասխանել է նախկինում անկախ այս կամ այն պետության տարածքին (Մարաստան, Հայաստան, Եգիպտոս, Բաբելոն և այլն)։ Դարեհ I-ի օրոք Հայաստանը, Պակտիկեն (պարսկերեն Կատպատուկա, հայերեն՝ Կապուտկե) և հարակից մարզերը (մինչև Եվքսինյան Պոնտոս) ընդգրկվել են 13-րդ Այան մեջ, որից իբրև հարկ տարեկան գանձվել է 400 տաղանդ արծաթ, 20 հազար նժույգ, թանկարժեք մետաղից պատրաստված բարձրարվեստ անոթներ։ Դարեհ I-ի արձանագրություններում Հայաստանը (հին պարսկերեն՝ Արմինա, էլամերեն՝ Հար-Մինույա, աքքադերեն՝ Ուրաշտու) ներկայացված է որպես միատարր ժողովրդով (հայերով) բնակեցված միասնական երկիր։ Արևելքի երկրների բաժանումը սատրապությունների պահպանվել է նաև հետագայում՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու, Սելևկյանների և Պարթև Արշակունիների տերություններում։ Հայաստանը Հռոմեական կայսրության և Պարսկաստանի միջև բաժանվելուց (387) հետո կայսրությանն անցած հայկական հողերի մի մասում վարչական բաժանումները նույնպես կոչվել են սատրապություններ (տես Սատրապական իշխանություններ)։

Կատեգորիա:Սասանյան Պարսկաստան
Կատեգորիա:Սելևկյանների կայսրություն
Կատեգորիա:Վարչական միավորներ