open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կրասար

**Կրասար** (նախկին անվանումը՝ *Ղուրդբուլաղ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանում՝ Ախուրյան գետի ձախ կողմում՝ Աշոցք գյուղից 3-4 կմ հարավ-արևմուտք, մարզկենտրոն Գյումրիից՝ 21 կմ հյուսիս։

Նախկինում մտել է Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի մեջ։ Կրասար է վերանվանվել 1946 թ-ին։

## Բնակչություն
Գյուղի բնակչության նախնիների մի մասը գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Բասենի, Մուշի շրջաններից, Կարսի մարզից 1829-1830 թթ։

Հնում այստեղ բնակվել են նաև քրդեր։ Ըստ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համայնքը 2013 թ-ի հունվարի 1-ի դրությամբ ունեցել է 527 մարդ։ Սեռային կազմում տղամարդիկ կազմում են 47%, կանայք՝ 53%։ Տարիքային խմբերը բաշխված են հետևյալ կերպ. մինչաշխատունակներ՝ 29%, աշխատունակներ՝ 51%, հետաշխատունակներ՝ 20%։ Ունի 127 տնտեսություն։ Ունի դպրոց, գրադարան, կապի հանգույց։

Կրասարի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Գյուղատնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ։ 
Գյուղատնտեսական հողահանդակներում մեծ բաժին ունեն վարելահողերը (579 հա), խոտհարքերը (46 հա)։ Պետական հողերը գլխավորապես օգտագործվում են որպես վարելահողեր, արոտավայրեր, կազմելով համապատասխանաբար 115 և 582 հեկտար։ Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ուղղությունը երկրագործությունն է։ Զբաղվում են հացահատիկային, կերային, բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ, պտղաբուծությամբ (խնձոր, տանձ, բալ)։

## Կլիմա
Գյուղը տեղադրված է Ախուրյան գետի հովտում՝ ծովի մակարդակից 2000 մ բարձրության վրա։ Կիման բարեխառն լեռնային է, ձմեռը տևական, ցուրտ, հաստատուն ձնածածկույթով։ Լինում են ուժեղ քամիներ, հաճախակի են ձնաբքերը և սառնամանիքները։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան տեղումների քանակը 500-600 մմ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում եղել են մասնակի ավերվածություններ 1988 թ-ի դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժից։ Գյուղի տարածքում գտնվում է հին եկեղեցու, գերեզմանների, գյուղատեղիների, ավերակներ։ Գյուղից մոտ 2կմ հյուսիսարևմուտք՝ «Քարոտ հողեր» կոչվող դաշտում հայտնաբերվել են միջին բրոնզի դարի դամբարաններ, խեցեղեն առարկաներ։

Կրասարում է ծնվել հայ գուսանական արվեստի ականավոր դեմքերից մեկը՝ գուսան Շահենը։

## Տես նաև
* Կրասարի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տարածաշրջանի քարտեզ
* Կրասար գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Աշոցքի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Մուսայելյան (Շիրակի մարզ)

**Մուսայելյան** (նախկին անվանումը՝ *Բոզյոխուշ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանում, Սարապատ համայնքում, մարզկենտրոնից 32 կմ արևելք։ Գյուղի կենտրոնի հեռավորությունը Երևանից 180 կմ է, Գյումրիից՝ 32 կմ, Աշոցքից՝ 15 կմ։

Գյուղը հիմնվել է 1862 թ. *Բոզյոխուշ* անվամբ Արևմտյան Հայաստանի Մասիս գավառի Մեզիղլադա գյուղից գաղթածների կողմից։ Այսուհանդերձ, համայնքի բնակչությունը կազմված է հիմնականում Բասեն գավառից գաղթածների ժառանգներից։ Վերանվանվել է **Մուսայելյան** 1946 թվականի նոյեմբերի 12-ին։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Մուսայելյանի մշտական բնակչությունը կազմել է 388, առկա բնակչությունը՝ 376 մարդ։
Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը գաղթել է 1877-1878 թվականներին Բասենի Բղլասոն գյուղից։

Մուսայելյանի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Մուսայելյանն ունի 1896 թ.-ին կառուցված Սբ. Տրդատ եկեղեցի։

## Տես նաև
* Մուսայելյանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ, Աշոցք)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մեկ օր Շիրակի մարզի Մուսայելյան գյուղում
* Մուսայելյան գյուղի էջը CAA կայքում 
* Շիրակի մարզպետարանի պաշտոնական կայք 

Կատեգորիա:Աշոցքի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Արմեն Դարբինյան (քաղաքական գործիչ)

**Արմեն Ռազմիկի Դարբինյան** (), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, տնտեսագիտության դոկտոր, ՀՀ վարչապետ (1998-1999), Հայ-Ռուսական համալսարանի ռեկտոր (2001 թվականի նոյեմբերից - մինչև 2023 թվական)։

## Կրթություն
1981-1986 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանում, 1986-1989 թվականներին՝ նույն համալսարանի ասպիրանտուրայում։

## Աշխատանքային գործունեություն
* 1989-1992թթ․ Մոսկվայի ՀՀ մշտական ներկայացուցչությունում եղել է տնտեսագիտական բաժնի առաջատար մասնագետ, տնտեսական քաղաքականության բաժնի վարիչ,
* 1992-1994թթ․՝ «Արմենինտորգ» պետական արտաքին տնտեսական միավորման գլխավոր տնօրեն,
* 1994-1997թթ․՝ ՀՀ կենտրոնական բանկի նախագահի առաջին տեղակալ,
* 1997-1998թթ․՝ ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարար,
* 1998-1999թթ․՝ ՀՀ վարչապետ,
* 1999-2000թթ․՝ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար, 
* 2000թ․-ից՝ Մարդկային զարգացման միջազգային կենտրոնի հիմնադիր և հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ,
*2001թ․-ից՝ Հայ-Ռուսական համալսարանի ռեկտոր, հոգաբարձուների խորհրդի համանախագահ։

## Պարգևներ
* Մովսես Խորենացու մեդալ (2009)։
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի շքանշան (2017)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:1965 ծնունդներ
Կատեգորիա:«Արժանապատիվ ապագա» կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
Կատեգորիա:Գյումրի քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀՀ ֆինանսների նախարարներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Տնտեսագիտական գիտությունների դոկտորներ
Արամ Զ. Սարգսյան

**Արամ Զավենի Սարգսյան** (), հայ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի վարչապետ (1999-2000), 2001 թվականին հիմնել է «Հանրապետություն» կուսակցությունը։ Հայաստանի 6-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր, Հայաստանի Հանրապետության նախկին վարչապետ, Վազգեն Սարգսյանի եղբայրը։

## Կրթություն
1979-1981 թվականներին սովորել է Երևանի թիվ 8 գեղարվեստի ուսումնարանում, 1984-1989 թվականներին՝ Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։

## Աշխատանքային գործունեություն
1981-1983 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1989-1993 թվականներին «Արարատարդշին» տրեստում զբաղեցրել է տարբեր պաշտոններ, 1993-1998 թվականներին՝ «Արարատցեմենտ» արտադրական միավորման գլխավոր տնօրենի օգնական, գլխավոր տնօրենի տեղակալ, կապիտալ շինարարության գծով և նոր տեխնոլոգիական գծով տնօրեն, 1998-1999 թվականներին՝ «Արարատցեմենտ» ՊՓԲԸ տնօրեն, 1999-2000 թվականներին՝ ՀՀ վարչապետ, 2000 թվականին՝ կրկին «Արարատցեմենտ» ՊՓԲԸ տնօրեն։ 2003 թվականին մայիսի 25-ին ընտրվել է ՀՀ ԱԺ 3-րդ գումարման պատգամավոր «Արդարություն» դաշինքի համամասնական ընտրացուցակով։ 2012 թվականի մայիսի 6-ին ընտրվել է ՀՀ ԱԺ պատգամավոր ՀԱԿ-ի համամասնական ընտրացուցակով, սակայն հրաժարվել է մանդատից։ 2017 թ․ պատգամավոր է ընտրվել «Ելք» դաշինքի համապետական ցուցակով։ 2018 թվականին առաջադրվում է պատգամավորության թեկնածու «Մենք» դաշինք ցուցակով, սակայն դաշինքը չի հաղթահարում խորհրդարան անցնելու շեմը։

## Արամ Սարգսյանի վարչապետություն

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Արարատ (Արարատի մարզ) գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:«Հանրապետություն» կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:«Ելք» դաշինքի անդամներ
Սիզավետ

**Սիզավետ** (նախկին անվանումները՝ *Ծաղկաշեն*, *Քոռաղբյուր*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 30 կմ հյուսիս, ծովի մակարդակից 2075 մ բարձրության վրա։ 1946 թվականին վերանվանվել է Ծաղկաշեն, 1967 թ.՝ Սիզավետ։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սիզավետի մշտական բնակչությունը կազմել է 334, առկա բնակչությունը՝ 306 մարդ։ Բնակիչերը հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը Վրաստանի Նինոծմինդայի շրջանի Հեշտիա և Լոռու գյուղերից գաղթած վերաբնակիչներ են։

Սիզավետի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային մշակաբույսերի մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Սիզավետն ունի Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցի։ Դպրոցը արձակագիր Պատվական Ղուկասյանի անվամբ է։ Սիզավետում է ծնվել ականավոր բանաստեղծ, թարգմանիչ Հակոբ Մովսեսը։

Գյուղի մոտակայքում գտնվում է *Գելոյի ձոր* ձորակը։ Այստեղից է սկիզբ առնում Գելոյի ջրանցք անունով ոռոգիչ առուն։

## Տես նաև
* Սիզավետի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Աշոցքի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Թավշուտ

**Թավշուտ** (նախկինում՝ *Թազաքենդ* կամ *Թազագյուղ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 46 կմ հյուսիս, Ծաղկաշեն գետի աջափնյա շրջանում։ **Թավշուտ** է վերանվանվել 1967 թ. հոկտեմբերի 21-ին։

Ներկայիս բնակչության նախնիները Մեծ եղեռնից հետո գաղթել են Վանից, Մուշից, Ալաշկերտից, Սասունից և այլն։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Թավշուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 370, առկա բնակչությունը՝ 326 մարդ։ Մինչև 1918-1920 թթ.. բնակեցված է եղել ադրբեջանցիներով, այնուհետ՝ հայերով։

Թավշուտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ,բանջարային կուլտուրաներով։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Թավշուտում կան մատուռ, խաչքարեր և հին գերեզմաններ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տարածաշրջանի քարտեզ
* Թավշուտ գյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Աշոցքի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Սալուտ

**Սալուտ**, գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանում, մարզկենտրոն Գյումրիից մոտ 17 կմ հյուսիս-արևելք, Վարդաղբյուր գետի վերնագավառում։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սալուտի մշտական բնակչությունը կազմել է 91, առկա բնակչությունը՝ 89 մարդ։ 1831 թվականից մինչ օրս բնակիչները հայեր են, որոնց մի մասի նախնիները տարբեր ժամանակներում գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Բասեն գավառի գյուղերից և Ախուրյանի տարածաշրջանի Կարմրաքար գյուղից։

Սալուտի բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կա XIX դարի կիսավեր եկեղեցի։

## Գրականություն
* Հովհաննես Մելքոնյան, Մի կաթիլ ծով։ «Գարուն», 1967, № 1։

## Տես նաև
* Սալուտի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տարածաշրջանի քարտեզ

Կատեգորիա:Աշոցքի շրջան
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Սարագյուղ

**Սարագյուղ** (նախկին անվանումը՝ *Դարաքոյ* կամ *Դարագյուղ*), գյուղ Հայաստանի Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանում, Ծաղկաշեն գետի վերնագավառում, Ջավախքի լեռների արևմտյան լանջին։

Սարագյուղ է վերանվանվել 1946 թ.-ին։ Գյուղում կա հիմնական դպրոց, բուժկետ, զորամաս, համայնքապետարան։

## Բնակչություն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդյունքների՝ Սարագյուղի մշտական բնակչությունը կազմել է 174, առկա բնակչությունը՝ 156 մարդ, բնակչության փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում՝ ստորև.

## Աշխարհագրություն
Համաձայն maps.google.com կայքի ուղիղ գծով մոտակա քաղաքից՝ Գյումրիից գտնվում է 33,4 կմ հեռավորության վրա։ Այդ չափանիշով (ուղիղ գծով հեռավորությունը մինչև մոտակա քաղաքը Հայաստանի տարածում) գյուղը հանդիսանում է առաջինը ամբողջ Հայաստանի տարածքում, այսիքն՝ մոտակա քաղաքից առավել հեռու գտնվողը։

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Գյուղում կան Սբ. Երրորդություն (Հին գեղի ժամ) եկեղեցի և սրբավայրեր։

## Տես նաև
* Սարագյուղի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շիրակի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Տարածաշրջանի քարտեզ
* Սարագյուղի էջը CAA կայքում 

Կատեգորիա:Աշոցքի շրջան
Կատեգորիա:Հայ-վրացական շփման գծի բնակավայրեր հայկական կողմից
Կատեգորիա:Շիրակի մարզի գյուղեր
Բաբկեն Արարքցյան

**Բաբկեն Գուրգենի Արարքցյան** (), հայ քաղաքական, պետական գործիչ, ՀՀ ԳԽ (1991-1995), ԱԺ (1995-1998) նախագահ, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու (1972), դոցենտ (1977)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Երևանում։ Ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի մեխմաթ ֆակուլտետը (1966)։ 1977-1990 թվականներին դասախոսել է ԵՊՀ-ում, 1986 թվականից՝ հաշվողական մաթեմատիկայի մեթոդների կիրառումը բնական գիտությունների ամբիոնի վարիչ։ Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանյան կոմիտեի (1988, մայիս) և ՀՀՇ հիմնադիր-անդամ (1989 թվականի նոյեմբերից 2000 թվականի դեկտեմբերը՝ ՀՀՇ վարչության անդամ)։ 1988 թվականի դեկտեմբերի 10-ին «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամների հետ ձերբակալվել է և 6 ամիս Մոսկվայում պահվել նախնական կալանքի։ 1990 թվականի մայիսին ընտրվել է ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, օգոստոսին՝ ՀՀ ԳԽ նախագահի առաջին տեղակալ, այնուհետև՝ նախագահ։ 1998 թվականի փետրվարի 4-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական խմբի հետ հրաժարական է տվել։ 1999 թվականից՝ Ժողովրդավարության և քաղաքացիական հասարակության զարգացման «Արմատ» կենտրոնի հիմնադիր-ղեկավար։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խոսքը ինքնիշխանության և անկախության մասին

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:«Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ մաթեմատիկոսներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի նախագահներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԳԽ 1-ին գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուներ
Արմեն Խաչատրյան (դիվանագետ)

**Արմեն Ավագի Խաչատրյան** (), հայ պետական գործիչ, ՀՀ ԱԺ նախագահ (1999-2003)։ Ունի արտակարգ և լիազոր դեսպանի աստիճան։ Գրականագետ Ավագ Խաչատրյանի որդին է։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Երևանում։ Ավարտել է Հայաստանի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրության ֆակուլտետը (1978)։ 1987-1990 թվականներին եղել է Երևանի թիվ 191 դպրոցի տնօրեն, 1991-1999 թվականներին՝ «Հրաչյա Աճառյան» համալսարանի պրոռեկտոր։ 2003-2010 թվականներին՝ Ուկրաինայում Հայաստանի արտակարգ և լիզոր դեսպան։
* 2010 թ. ապրիլի 26-ին Հայաստանի Նախագահի հրամանագրով ազատվել է Ուկրաինայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպանի պարտականություններից։
* 2010 թ. ապրիլի 26-ին Հայաստանի Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է Բելառուսի Հանրապետությունում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։
* 2010 թ. ապրիլի 26-ին Հայաստանի Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է ԱՊՀ կանոնադրական և այլ մարմիններում Հայաստանի մշտական լիազոր ներկայացուցիչ։
*2017 թ. ազատվել է դեսպանի պաշտոնից։

## Պարգևներ և կոչումներ
* ԱՄՆ-ի կենսագրական ինստիտուտի «Տարվա մարդ» (1998)
* ԱՊՀ միջխորհրդարանական վեհաժողովի «Համագործակցություն» շքանշան (2001)
* Օրթոդոքս եկեղեցու Սուրբ Անդրեասի շքանշան (2001)

## Գույքային հարաբերություններ
Համաձայն մամուլի հրապարակության ՝ իրեն սեփականության իրավունքով պատկանող Երևանի կենտրոն շրջանում գտնվող նախկին Աճառյան համալսարանի շենքի տարածքի վարձակալության հետ կապված վեճի ընթացքում ոստիկանության միջոցով վտարել է վարձակալ կազմակերպությանը վարձակալված տարածքից։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:Հայ դիվանագետներ
Կատեգորիա:Դիվանագետներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 2-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀԺԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՊՄՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի նախագահներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Միլոսյան Վեներա

**Միլոսյան Վեներան** Հելլեննիստական դարաշրջանի վերջի հունական ամենահայտնի քանդակներից է։ Գտնվել է Հունաստանի Միլոս կղզում, որտեղից էլ ստացել է իր անունը։ Այժմ քանդակը պահպանվում է Լուվրում (Փարիզ)։

Արձանը հայտնաբերել է ոմն Յորգոս Կենտրոտաս Էգեյան ծովի Միլոս կղզու իր այգում այգեգործական աշխատանքներ կատարելիս։

thumb|thumb|left|150px

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Հին Հունաստանի մշակույթ
Պատրիկ Դեմփսի

**Պատրիկ Գեյլեն Դեմփսի** (, ), ամերիկացի դերասան և ավտոմրցարշավորդ։ Առավել հայտնի է «Գրեյի անատոմիա» բժշկական դրամայում նյարդավիրաբույժ Դերեկ Շեփարդի դերի կատարմամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Կատեգորիա:«Երիտասարդ դերասան» մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ
Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ
Հովհաննես Բադալյան

**Հովհաննես Համբարձումի Բադալյան** (դեկտեմբերի 15, 1924, Շեվերին, Համադանի նահանգ, Իրան - օգոստոսի 19, 2001, Երևան, Հայաստան), հայ երգիչ (տենոր), ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1961)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Իրանի Համադան քաղաքի մոտ գտնվող Շավարին գյուղում։
Նշանավոր հայ երգչի ընտանիքը Գարդաբադ–Վարդապատ գյուղից է ծագում։ Հովհաննեսի ծնողները Գարդաբադից գաղթել են Շավարին գյուղ՝ Համադան քաղաքի մերձակայք։

1946-1949 թվականներին սովորել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում, 1954 թվականին ավարտել Երևանի կոնսերվատորիան։ 1949-1954 թվականներին՝ Հայաստանի երգի-պարի պետական, 1950-2001 թվականներին՝ ՀՀ հեռուստառադիոպետկոմի ժողգործիքների անսամբլների մեներգիչ։ 1982-2001 թվականներին դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում։ Վախճանվել է Երևանում։

## Ստեղծագործական ուղի
Բադալյանի երգացանկում էին հայ դասական և ժամանակակից հեղինակների (Խաչատուր Ավետիսյանի «Որտեղ գտնեմ քեզ», «Երբ կանչում ես ինձ», Արամ Սաթյանի «Ես իմ անուշ Հայաստանի», Նիկոլ Գալանդերյանի «Դու նորից եկել ես», «Ափսոսանք»), ժողովրդական («Հորովել», «Խանիման-ջանիման», «Սարերի հովին մեռնեմ»), աշուղական (Ջիվանու «Ազգ իմ») երգեր։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել արտասահմանում։ Երգել է հայ դասական և ժամանակակից հեղինակների, ժողովրդական, աշուղական երգեր, որոնց կատարումներն աչքի են ընկել քնարականությամբ, մեղեդային նուրբ ելևէջներով։

[մինի|Հովհաննես Բադալյանի հուշատախտակը Երևանի [Կոմիտասի պողոտայում]]

## Պարգևներ
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1961
* Մովսես Խորենացու մեդալ, 2001

## Ծանոթագրություններ

* Իրանահայոց հանրագիտարան։ Կազմող` Ժանետ Տ. Լազարյան։ Երևան, «ՎՄՎ-Պրինտ, 2012։

## Արտաքին հղումներ
* Կատարում է Հովհաննես Բադալյանը, «Մայրիկիս»
* Տան մեծը. Հովհաննես Բադալյան

Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Տենորներ
Դարբինյան

**Դարբինյան**, հայկական ազգանուն։

## Ազգանունը կրողներ

* Աղասի Արտակի Դարբինյան (1906-1987), հասարակական գործիչ։
* Արմեն Ռազմիկի Դարբինյան (ծնվ. 1965), ՀՀ պետական և քաղաքական գործիչ, տնտեսագետ։
* Արմեն Վաղինակի Դարբինյան (ծնվ․ 1949), գեներալ-մայոր։
* Արմենակ Վաղարշակի Դարբինյան (ծ. 1961), տնտեսագետ։
* Արտակ Հակոբի Դարբինյան (*Նորգեղցի*, 1878-1950) , ազգային-ազատագրական գործիչ, լրագրող, հրապարակախոս։
* Բելլա Պավելի Դարբինյան (*Կուզնեցովա*, 1936-2005), երգչուհի։
* Գրիշա Սարիբեկի Դարբինյան (ծ. 1923), տնտեսագետ։
* Էմիլ Գրիգորի Դարբինյան (1937-1988), քիմիկոս-օրգանիկ։
* Լևոն Խնկանոսի Դարբինյան (1905-1943), Խորհրդային Միության հերոս, գվարդիայի գնդապետ։
* Հովհաննես Ասատուրի Դարբինյան (ծնվ. 1940), թառահար, խմբավար։
* Հովհաննես Դարբինյան (*[[Չիլինկերյան]]*, 1908-), գեղանկարիչ։
* Մաթևոս Կարապետի Դարբինյան (1889-1937), գրող։
* Մամիկոն Վարդանի Դարբինյան (1908-1969), քիմիկոս։
* Նշան Ավագի Դարբինյան (1922-1996), Խորհրդային Միության հերոս, գվարդիայի ավագ սերժանտ։
* Ռուբեն Դարբինյան (*Արտաշես Ստեփանի Չիլինկարյան*, 1883-1968), հասարակական-քաղաքական գործիչ։
* Սուրեն Սոկրատի Դարբինյան (ծ. 1931), սեյսմակայուն շինարարության բնագավառի գիտնական։
* Վահագն Ժիրայրի Դարբինյան (1950-2013), նյարդախտաբան։
* Վասակ Էնգելսի Դարբինյան (ծնվ․ 1959), լրագրող, խմբագիր։
* Տիգրան Մովսեսի Դարբինյան (ծ. 1924), անեսթեզիոլոգ-ռեանիմատոլոգ։
* Ֆենիքս Գաբրիելի Դարբինյան (1924-1996), ճարտարապետ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայկական ազգանուններ
Կատեգորիա:Ազգանուններ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայերեն հիմքով ազգանուններ
Կատեգորիա:Յան վերջածանցով ազգանուններ
Կատեգորիա:Մականվանական հիմքով ազգանուններ
Աղասի Դարբինյան (հասարակական գործիչ)

**Աղասի Արտակի Դարբինյան** (), հայ հասարակական գործիչ։ Հայ ազգային-ազատագրական գործիչ, լրագրող, հրապարակախոս Արտակ Դարբինյանի որդին։

Ծնվել է Վանում։ 1950 թվականից եղել է Ֆրանսահայ մշակութային միության (1949, Փարիզ) վարչության անդամ։ Նախաձեռնել և հայրենիք է ուղարկել հայ մշակույթի բազմաթիվ արժեքներ՝ Հովհաննես Այվազովսկու, Հ. Գյուրջյանի, Հ. Ալխազյանի գեղարվեստական գործերը, Արշակ Չոպանյանի, Վ. Մալեզյանի, Սիամանթոյի, Սեմայի արխիվները, ձեռագրերը և այլն։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ
Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Ավետիս Գասպարյան

**Խմբապետ Ավո**, բնօրինակ անունը՝ **Ավետիս Գասպարյան** (), հայ ազգային-ազատագրական պայքարի գործիչ, ֆիդայի, Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Ավետիս Գասպարյանը ծնվել է Ալիգլբուն (Մուշի շրջան) գյուղում։

1890 թվականի հուլիսի 15-ին մասնակցել է Կ. Պոլսի Գումգափուի ցույցին։ 1893 թվականին կազմակերպչական նպատակով տեղափոխվել է Կիլիկիա, Մերսին քաղաքում 20-օրյա կալանքից հետո մեկնել է Աթենք, ապա՝ Բուլղարիա։ 1895 թվականին եղել է Կովկասում, 1896 թվականին՝ Թավրիզում։ 1897 թվականի հուլիսի 15-ին Փարամազի ֆիդայիների խմբի հետ անցել է Վան։ Այնուհետև անցել է Սալմաստ, զբաղվել Արևմտյան Հայաստան զենք ու կռվող ուժեր տեղափոխելու գործով։ Զոհվել է Փայաջուկից Սավրա գնալու ճանապարհին, թաղված է Դիլմանում (Սալմաստի գավառ)։

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Նուրիել Ռուբինի

**Նուրիել Ռուբինի** (), ամերիկյան տնտեսագետ, Նյու Յորքի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր, գլոբալ ֆինանսների գծով ազդեցիկ փորձագետ։

Ծնվել է Ստամբուլում՝ իրանական հրեաների ընտանիքում։
2 տարեկանում ընտանիքի հետ տեղափոխվել են Թեհրան։ Ավելի ուշ տեղափոխվել են Իսրայել։

1962-1983 թթ.-ին բնակվել է Միլանում, որտեղ նա սովորել է Բոկկոնի համալսարանում։ Հետագայում Հարվարդյան համալսարանի ասպիրանտուրայում է սովորել։ Տիրապետում է անգլերեն, իտալերեն, պարսկերեն և իվրիտ լեզուներին։

2004 թ.-ից Roubini Global Economics Monitor վերլուծական ընկերության տնօրենների խորհրդի նախագահն է։ Այժմ նաև ԱՄՆ նախագահի խորհրդական է։

Նուրիել Ռուբինիին Ֆորբսը 2010 թ.-ի աշնանը ճանաչել է որպես աշխարհի ամենաազդեցիկ տնտեսագետ։ Նա դեռևս 2005-2006 թթ.-ին կանխատեսել էր ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:1959 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հարվարդի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իրանական սերմամբ
Կատեգորիա:Երուսաղեմի հրեական համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անձինք:Ստամբուլ
Կատեգորիա:Պարսիկ տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Իրանից Իսրայել արտագաղթածներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիոլոգներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ
Գրիգոր Գաբրիելյան

**Գրիգոր Հովհաննեսի Գաբրիելյան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Թիֆլիսում։ Սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում։ 1885 թվականին ակադեմիայի կողմից գործուղվել է Վրաստան և Հայաստան։ 1893 թվականին տեղափոխվել է Վարշավա, ուր զբաղվել է նաև մանկավարժությամբ։ Հետևել է ռուս պերեդվիժնիկ նկարիչների ռեալիստական մեթոդին։ Վախճանվել է Վարշավայում։

Ստեղծագործություններից գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։
[մինի|Չալմայով ծերունու դիմանկարը, [Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]]
Ստեղծել է ժանրային բնույթի ռեալիստական նկարներ և էտյուդներ։ Գործերից են՝ 
* «Վար Արագածի ստորոտին»
* «Աղոթող հայ գյուղացին»
* «Տաճկահայ բեռնակիրը»
* «Օրորոցի մոտ»
* «Փաթթոցով ծերունու դիմանկարը»

## Պարգևներ
* Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայի արծաթե մեդալ, 1888

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ
Արմեն Մովսիսյան (երգահան)

**Արմեն Մովսիսյան** (), հայ երգահան, երգիչ, կիթառահար։

## Կենսագրություն
Արմեն Մովսիսյանը ծնվել է 1964 թվականին Գյումրի քաղաքում։ 1982-1989 թվականներին սովորել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի Ռադիոֆիզիկայի ֆակուլտետը։ 1983-1985 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Ստեղծագործական ուղին սկսել է 80-ականների 2-րդ կեսից։ Արմեն Մովսիսյանը համարվում է «հեղինակային երգի վարպետ»։ Նա ունի թողարկված հինգ անհատական ձայնասկավառակ՝
* «Երեք ձայն» համերգային ձայներիզը (1992 թ., Ռուբեն Հախվերյանի ու Էդուարդ Զորիկյանի հետ), 
* «Մեր մանկության աստղաթիռը» (1998 թ.),
* «Մանչս» (2000 թ.),
* «Հուսո Առագաստ» (2001 թ.),
* «Խելառ իմ երգ» (2006 թ.),
* «Իմ կախման կետեր» (2015 թ.);
Համատեղ թողարկել է
* «Հայ ենք» (2000 թ.),
* «Հայ երգահանները Շենին» (2002 թ.),
* «Ժամանակակից հայ երգահաններ» եռհատորիակ (2008 թ.)
սկավառակները, ինչպես նաև՝ «Երգ և խոսք» տեսաերիզը՝ Լիլիթ Պիպոյանի հետ համատեղ համերգից (2006 թ.)։

Հյուրախաղերով հանդես է եկել Լիբանանում, Իրանում, Սիրիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում, Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում և այլուր։

Հայաստանի հանրային հերուստաընկերությունում հեղինակել է «Հուշամատյան ամենօրյա» շարքը՝ նվիրված Արցախում զոհված ազատամարտիկներին։ 2007 թ. տեղափոխվել է ԱՄՆ-ի Լոս Անջելես քաղաք։

Հայտնի է իր «Վեր կաց, եղբայր իմ», «Զինվորի երգը», «Քեզ, իմ սիրելիս», «Մանչս», «Հանդիպում», «Աղունիկ», «Աղոթք», (խոսքեր՝ Արմեն Դավթյան, Արմեն Մովսիսյան) «Հուսո առագաստ», (խոսքեր՝ Արմեն Մովսիսյան, Էդուարդ Զորիկյան) «Հաց եմ բերել տղերք», (խոսքեր՝ Խաչիկ Մանուկյան) և այլ երգերով։

«Մեր մանկության աստղաթիռը» (1998), «Մանչս» (1999), «Հուսո առագաստ» (2001), «Խելառ իմն երգ» (2005) և «Իմ կախման կետեր» (2015)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արմեն Մովսիսյան

Կատեգորիա:Հայ երգահաններ
Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:Հայ կիթառահարներ
Օրփեոս (օպերա)

**Օրփեոս** (L'Orfeo (SV 318), իտալացի երգահան Կլաուդիո Մոնտեվերդիի օպերա (favola in musica) նախախաղով և հինգ գործողությամբ։ Իտալերեն լիբրետտոն՝ Ալեսանդրո Ստրիջոյի։ Սյուժեն հիմնված է առասպելական հույն երգիչ Օրփեոսի Հադեսից իր կնոջը՝ Էվրիդիկեին փրկելու անհաջող փորձի մասին հյուսված անտիկ առասպելների վրա։ Առաջին անգամ բեմադրվել է 1607 թ. փետրվարի 24-ին Իտալիայի Մանտովա քաղաքի դուքս Վինչենցո Գոնզագայի արքունիքում։ Շնորհիվ իր երաժշտական արժանիքների՝ օպերան այսօր էլ հաճախ բեմադրվում է։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1607 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Կատեգորիա:Մոնտեվերդիի օպերաներ
Կատեգորիա:Ապոլլոն
Ուլիսեսի վերադարձը հայրենիք

**Ուլիսեսի վերադարձը հայրենիք** (Il ritorno d'Ulisse in patria (SV 325)), իտալացի երգահան Կլաուդիո Մոնտեվերդիի օպերա (dramma per musica) նախախաղով և հինգ գործողությամբ (հետագայում՝ գործողությունների թիվը կրճատվել է երեքի)։ Լիբրետտոն (իտալերեն) Ջակոմո Բադոարոյի։ Առաջնախաղը կայացել է Վենետիկի Teatro Santi Giovanni e Paolo թատրոնում 1639–1640 թթ. կարնավալային սեզոնի ընթացքում։ Սյուժեն հիմնված է Հոմերոսի «Ոդիսական» վիպերգության վրա։ Օպերան համարվում է իտալացի երգահանի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։

Կատեգորիա:1639 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Կատեգորիա:Մոնտեվերդիի օպերաներ
Արմեն Մովսիսյան (այլ կիրառումներ)

* Արմեն Խիկարի Մովսիսյան - պետական և քաղաքական գործիչ, Հայաստանի Նախագահի խորհրդական
* Արմեն Մովսիսյան - երգահան
Խոդա Աֆարինի կամուրջներ

**Խոդա Աֆարինի** կամ **Քարավազի կամուրջներ**, միջնադարյան կառույց Արաքս գետի վրա։ 1993-2020 թվականներին կապել են Արցախի Հանրապետությունը Իրանի հետ։ Դրանց թիվը երեքն է՝ մեկը մյուսից յոթ-ութ հարյուր մետր հեռավորությամբ։ Առաջինը ներկայիս կիսավեր կամուրջն է՝ կառուցված 12-րդ դարում (11 թռիչք), մյուսը կառուցված է 13-րդ դարում (15 թռիչք) և կանգուն է։ Իսկ երրորդը՝ երկաթյա (զինվորական) կամուրջ է։

## Պատմություն
Խոդա Աֆարինի կամուրջներից մեկի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը պատկանում է իրանցի պատմաբան և աշխարհագրագետ Համդալահու Ղազվինիին։ Ըստ նրա «Խոդա Աֆարին» կամուրջը կառուցվել է Հիջրայի 15 թվականին կամ մեր թվարկության 636 թվականին արաբ հրամանատար *Բաքր իբն Համդալլահի* կողմից։ Հայտնի է, որ 643-644 թվականներին տեղի է ունենում արաբական զորքերի արշավանք դեպի Հայաստան։ Սակայն ժամանակակից պատմաբանները երկմտում են, որ արաբներն ընդունակ էին միաժամանակ պատերազմ վարել և կամուրջ կառուցել։ Ենթադրում են, որ ամենայն հավանականությամբ Ղազվինին ի նկատի ուներ արաբական զորքերի բնական ժայռերով ջրանցումը Արաքս գետով։ Այդ պատճառով 15-կամարանոց կամրջի կառուցումը վերագրվում է ավելի ուշ շրջանի՝ 13-րդ դարին։

15-րդ դարից սկսած՝ այս կամուրջները կապել էին Արցախի մելիքությունները Սեֆյան Իրանին։ Կամուրջների մասին հիշատակում են Ստեփանոս Օրբելյանը (13-րդ դար), Ղևոնդ Ալիշանը և Մակար Բարխուդարյանը (19-րդ դար)։

## Պատկերասրահ

NagornoKarabakhP2-10-Dram-2004-donatedta b.jpg|արցախյան 10 դրամի դարձերեսին
Stamps of Azerbaijan, 2007-804.jpg|ադրբեջանական նամականիշ

## Տես նաև
* Խոդա Աֆարինի ջրամբար
* Ղարադաղի լեռներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արաքս գետի կամուրջներ
Կատեգորիա:Իրանի կամուրջներ
Կատեգորիա:Արցախի կամուրջներ
Կատեգորիա:Հադրութի շրջանի շենքեր և կառույցներ
Կատեգորիա:636 հիմնադրումներ
Պոպեայի թագադրությունը

**Պոպեայի թագադրությունը** (), իտալացի երգահան Կլաուդիո Մոնտեվերդիի օպերա (dramma musicale) նախախաղով և երեք գործողությամբ։ Իտալերեն լիբրետտոն Ջովաննի Ֆրանչեսկո Բուզինելոյի՝ հիմնված Ներոնի գահակալությանը վերաբերող հռոմեացի պատմիչների տեղեկությունների վրա (Տակիտոսի «Տարեգրության» 13-16-րդ գրքերը և այլն)։ Առաջնախաղը կայացել է Վենետիկի Teatro Santi Giovanni e San Paolo թատրոնում 1642-1643 թթ. կառնավալային սեզոնի ընթացքում։

Համարվում է պատմական սյուժեի հիման վրա գրված առաջին օպերաներից մեկը, եթե ո'չ առաջինը։

Օպերան համարվում է Կլաուդիո Մոնտեվերդիի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը և ներկայումս էլ մեծ հաջողությամբ բեմադրվում է աշխարհի առաջատար օպերային թատրոններում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1642 բեմադրվածներ
Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ
Կատեգորիա:Մոնտեվերդիի օպերաներ
Փարամազ

**Փարամազ** (*Մատթեոս Սարգիսյան*, ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, գրող, Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցության անդամ։

## Կենսագրություն
Փարամազ ծնվել է Մեղրիում։ Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում։ 1878-1883 թվականներին սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1884 թվականից զբաղվել է ուսուցչությամբ Նախիջևանում, ապա տեղափոխվել է Ճահուկ, այնուհետև՝ Արդաբիլ։ 1897 թվականին իր ստեղծած ֆիդայիների խմբով անցել է Վան, սակայն ձերբակալվել է։ Դատի ժամանակ արտասանած ճառում խիստ քննադատության է ենթարկել հայկական կոտորածները կազմակերպած թուրքական կառավարությանը։ Դատարանի կողմից դատապարտվել է մահվան։ Բայց Վանի ռուսական փոխհյուպատոսի միջնորդությամբ ազատվել է կալանքից և ուղարկվել Կովկաս։ 1903 թվականին, երբ ռուսական իշխանությունները սկսել են իրագործել 1903 թվականի հունիսի 12-ի հայկական եկեղեցական կալվածքների բռնագրավման մասին օրենքը՝  Փարամազը կազմակերպել է Կովկասի փոխարքա Գոլիցինի ահաբեկումը։ 1905-1906 թվականների հայ-թաթարական բախումների ժամանակ Փարամազը հայերին և Կովկասի թաթարներին կոչ է արել վերջ տալ ցարական կառավարության և թուրք լրտեսների կազմակերպած կոտորածներին։ 1908 թվականին երիտթուրքերի հեղաշրջումից հետո անցել է Թուրքիա և Արևմտյան Հայաստան, քարոզել Օսմանյան կայսրությունում ապրող ժողովուրդների միջև բարեկամություն հաստատելու գաղափարը։ Հետագայում անվստահություն է հայտնել երիտթուրքերի նկատմամբ, նրանց անվանել «հայոց դահիճներ»՝ կանխատեսելով նրանց հայաջինջ քաղաքականությունը։ Հեղինակել է պիեսներ, հայկական մամուլում հանդես եկել հոդվածներով։ 1914 թվականի հուլիսի 14-ին թուրքական իշխանությունների կողմից հնչակյանների ձերբակալությունների ժամանակ բանտարկվել է նաև Փարամազը և ամիսներ տևած դատավարությունից հետո 19 հոգու հետ կախաղան բարձացվել Կ. Պոլսում։

## Հիշատակ
2001 թվականին ծննդավայրում կանգնեցվել է Փարամազի հուշարձանը։ Մեղրիի փողոցներից մեկը կոչվում է նրա անունով։

## Երկեր
* Երկերի ժողովածու, Ե., 1992։

## Գրականություն
* Հայկազ Պողոսյան, Փարամազ, Երևան, 1992։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Հայ գրողներ
Կատեգորիա:Կեղծանուններ
Դատողություն

**Դատողություն**, մտքի ձև, որը պարունակում է պնդում որևէ առարկայի բնույթի վերաբերյալ, կամ արտացոլում է առարկաների միջև եղած կապերն ու հարաբերությունները՝ հաստատման կամ ժխտման միջոցով։

Տարբերում են իմաստավորված և անիմաստ, ճշմարիտ և սխալ, պարզ և բարդ դատողություններ։

Դատողությունները բաղկացած են սուբյեկտից (տրամաբանական ենթակա) և պրեդիկատից (տրամաբանական ստորոգյալ)։ Դատողության սուբյեկտը (S) մեր մտքի առարկայի մասին եղած հասկացությունն է։ Պրեդիկատը (P) հասկացություն է այն հատկության (հարաբերության) մասին, որը վերագրվում է դատողության առարկային (առարկաներին) կամ ժխտվում նրա նկատմամբ։

Եթե մտքի իրողությունը լեզուն է, ապա դատողությանը նախադասությունն է։ Չկա դատողություն առանց նախադասության, բայց կան նախադասություններ, որոնք դատողություններ չեն։ Որտեղ չկա հաստատում կամ ժխտում, այնտեղ չկա դատողություն։

## Աղբյուրներ
* Է. Ա. Կյուրեղյան, Փիլիսոփայություն (ուսումնական ձեռնարկ), Երևան, 2004։

Կատեգորիա:Իմաստաբանություն
Կատեգորիա:Միտք
Կատեգորիա:Տրամաբանություն
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական տրամաբանություն
Կատեգորիա:Գոյաբանություն
Կատեգորիա:Լեզվափիլիսոփայություն
Կատալիզատոր

**Կատալիզատոր**, քիմիական նյութ, որն արագացնում է քիմիական ռեակցիայի ընթացքը, բայց ինքը չի ծախսվում և չի մտնում ռեակցիայի արդյունքում առաջացած նոր նյութի մեջ։

Կատալիզատորը դասակարգվում է բնական ռեակցիաների հիման վրա, որն արագացնում է քիմիական կառուցվածքը կամ ֆիզիկական հատկությունները։ Կատալիկ հատկություններով օժտված են գործնականորեն բոլոր քիմիական տարրերը և նյութերը, հենց իրենց մեջ կամ ավելի հաճախ՝ բարդ նյութերում։ Իր ֆիզիկական հատկություններով կատալիզատորը ստեղծվում է միատարր և տարասեռ։ Տարասեռ կատալիզատորները պինդ նյութեր են, իսկ միատարր կատալիզատորները ցրում են գազային կամ հեղուկ նյութերը, որն էլ ռեակտիվացնում է նյութերը։ Շատ տարասեռ կատալիզատորներ պարունակում են մետաղներ։ Որոշակի մետաղներ, հատկապես, որոնք գտնվում են պարբերական աղյուսակի VIII խմբում, ունեն կատալիկ հատկություններ, օրինակ ՝ պլատինը։ Բայց մետաղների մեծամասնությունը ցուցադրում են կատալիկ հատկություններ՝ գտնվելով միացութունների վիճակում, օրինակ՝ կավահող (ալյումինի օքսիդ Al_2O_3)։

Տարասեռ կատալիզատորները ունեն բազմաթիվ ասեղներ, ընդահուր առմամբ նրանց զբաղեցրած տարածքը հասնում է մինչև 500մ²՝ մի գրամ կատալիզատորի համար։ Հաճախ մեծ մակերևույթուվ օքսիդներ ծառայում են որպես տակդիր, որի պատճառով մոլեկուլների մետաղական կատալիզատորների վրա նստվածք են առաջացնում։ Դա ապահովում է էֆեկտիվ ռեագենտների փոխազդեցություն գազերում կամ հեղուկներում կատալիկ ակտիվ մետաղների հետ։ Հատուկ դասակարգ են զբաղեցնում տարասեռ կատալիզատորները ցեոլիտներում — ալյումինիլիկատների բյուրեղային հանքային խմբերը (ալյումինի և սիլիցիումի համաձուլվածքը)։ Չնայած շատ տարասեռ կատլիզատորներ ունեն մեծ մակերես, նրանք ունեն մի քանի ակտիվ կենտորներ, որի համար օգտագործվում են ընդհանուր մակերեսի քիչ մասը։ Կատալիզատորները կարող են ծախսել իրենց ակտիվութունը մի քանի քիմիական միացությունների ներքո կատալիկ թույների պատճառով։ Այս նյութերը կապվում ակտիվ կենտրոններին և խթանում դրանք։

Ժամանակակից գիտությունը և տեխնիկան հաճախ օգտագործում են «Մի քանի կատալիզատորների համակարգ», որոնք արագացնում են ռեակցիան։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կատալիզ
Արաբո

**Արաբո** (Առաքել *Մխիթարյան*, ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, առաջին ֆիդայիներից (1880-ականներին)։

## Կենսագրություն
Ծնվել է 1863 թվականին Բիթլիսի նահանգի Կուռթեր գյուղում։ Սովորել է Մշո Սուրբ Առաքելոց վանքի դպրանոցում։ Գործել է Սասունի, Տարոնի գյուղերում։ Ինքնապաշտպանության նպատակով կազմակերպել է զինված խումբ, որի կազմում էին Ալիզռնանցի Լևոնը, Գոմերցի Հովիկը, Գալշոյի Մանուկը, Բերդակի Ներսոն, Մխո Շահենը, Ղարսեցի Հակեն, Գևորգ Չավուշը։ 1882 թվականին թուրք իշխանությունները Բերդակ գյուղում ձերբակալել են Արաբոյին, դատապարտել 15 տարվա տաժանակրության, սակայն փախել է Բիթլիսի բանտից, շարունակել իր գործունեությունը։ Մուշում կազմակերպել և գլխավորել է հայկական առաջին հայդուկային խմբերից մեկը։ Պայքարել է սուլթանական բռնապետության ազգային ճնշումների և սոցիալական կեղեքումների դեմ։ Տարոնի հայությանը պաշտպանել է թուրք պաշտոնյաների և քուրդ ցեղապետերի հարստահարություններից։ 1889 թվականից սկսած՝ բազմիցս այցելել է Կովկաս։ 1892 թվականին Թիֆլիսում մասնակցել է ՀՅԴ կուսակցության 1-ին ընդհանուր ժողովին։ 1893 թվականի գարնանը Սասունի ապստամբներին օգնելու նպատակով Արաբոն 16 հոգանոց լավ զինված խմբով Կարսի մարզից անցնում է ռուս-թուրքական սահմանը՝ ուղղություն վերցնելով Խնուս-Մուշ։ Ճանապարհին՝ Ղոզլուի սարերի մեջ քրդերի հետ կռվի ժամանակ սպանվում է Արաբոյի զինակից Ալիզռնանցի Լևոնը։ Արաբոն իր հետ վերցնելով իր ընկերներից հինգ հոգի, քրդի տարազով շարունակում է ճանապարհը դեպի Մուշ, բայց Գյալառաշի ձորում՝ Մուշի և Խնուսի միջև, դարձյալ բախվում է քրդերի հետ։ Կռվում սպանվում են Արաբոյի զինակիցներ Բուլղարը, խնուսցի Մելքոնը, մշեցի Ավոն և Մարտոն։ Արաբոն և ախալցխացի Վարդանը մեծ քաջություն են դրսևորում, բայց նրանց բոլոր ջանքերը՝ ճեղքելու թշնամու օղակն ու հասնելու հանդիպակաց լեռները՝ անցնում են ապարդյուն։ Արաբոն և Վարդանը նույնպես զոհվում են այդ կռվում։

[մինի|Արաբոյի քանդակը [Ջերմուկ քաղաքում (հեղինակ՝ Հովհաննես Մուրադյան)]]
Ժողովուրդը երգեր է հյուսել Արաբոյի մասին, գովերգել նրա խիզախությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* «Դրօշակ», օրգան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, Ժընեւ, 1894, թիւ 6։
* «Յեղափոխական ալպոմ», հատ. 6, խմբ. Աւօ, Պէյրութ, 1965, էջ 62-64։
* Պողոսյան Ստեփան, Պողոսյան Կարո, Ինձ բահ տվեք (Գևորգ Չավուշ), Երևան, 1989, 448 էջ։
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Գ., Թեհրան, 1982, Երեւան, 1990։
* Կարօ Սասունի, Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի, Պէյրութ, 1957, 1252 էջ։
* Աւօ, Գէորգ Չաւուշ, Պէյրութ, 1972, 416 էջ։
* Կարօ Սասունի, Սարերու ասլանը (Գէորգ Չաւուշի կենսագրավէպը), Պէյրութ, 1966, 2-րդ հրտ., Թեհրան, 1983։
* Գևորգ Խուդինյան, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության ծնունդը, Երեւան, 2000։
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատ. 1, Երևան, 1990, էջ 325։
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 52։

## Արտաքին հղումներ
* Ռանչպարների Կանչը գրապահարանում 
* Երգ Արաբոյի մասին

Կատեգորիա:ՀՅԴ անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության բանտարկյալներ և կալանավորներ
Անտոնի Յուզեֆ Ռոլլե

մինի|աջից|Անտոնի Յուզեֆ Ռոլլե
**Անտոնի Յուզեֆ Ռոլլե** (կեղծանունը՝ *D-r Antoni J.*, ), լեհ-ուկրաինական հոգեբույժ, գրող, պատմաբան, հայագետ։ Հայրը ֆրանսիացի է, մայրը՝ հայ։

## Կենսագրություն
1855 թվականին ավարտել է Կիևի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Եղել է հայ վերաբնակների մեծ բարեկամը։ Բժիշկ լինելով հանդերձ մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել դեպի Լեհաստանի և Մոլդովայի հայկական գաղթօջախների կյանքը, պատմությունը, մշակույթը։ Քաջածանոթ է եղել առկա գրականությանը, ուսումնասիրել արխիվային փաստաթղթեր և իր գիտելիքներն ու տաղանդը ծառայեցրել Պոդոլիեի քաղաքների ու բնակավայրերի ուսումնասիրության գործին։ Պոդոլիեի վերաբերյալ իր բազմաթիվ պատմագրական և գեղարվեստական ստեղծագործություններում տվել է կարևոր տեղեկություններ հայկական գաղթօջախներ Կամենեց-Պոդոլսկի, Բարի, Ժվանեցի և այլ բնակավայրերի մասին։

Նրա ստեղծագործություններից են «Մոլդովիայի ծայրագավառների պոդոլյան ամրոցները», հ. 1-3, 1880, «Ծայրագավառային քաղաքի ճակատագիրը», «Խաչի ներքո», «Վարդապետը» (լույս է տեսել նաև հայերեն, Բաքու, 1903)։ Համոզիչ կերպով նկարագրել է 18-րդ դարում հայերի դերը Կամենեցի հասարակական-քաղաքական կյանքում։ Ըստ նրա, հայերը գլխավորել են մագիստրատը, ամրոցի պարետությունը, հայեր Յա. Շահինը և Տեր-Գաբրալևիչը ընտրվել են պատգամավորներ, Վարշավայի սեյմում իրենց քաղաքի իրավունքները պաշտպանելու համար։

Մահացել է 1894 թվականին։ Աճյունաքարը դրված է լեհական Մայր տաճարում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեհ բժիշկներ
Կատեգորիա:Լեհ գրողներ
Կատեգորիա:Լեհ հայագետներ
Կատեգորիա:Լեհ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Կիևի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ուկրաինացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Ռուս պատմաբաններ
Եփրեմ Խան

մինի|250px|Քեռին, Եփրեմ խանը և Խեչոն
**Եփրեմ Խան**, նաև՝ *Եփրեմ Դավթի Դավթյան* (), Հայ ազգային – ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ, ՀՅԴ անդամ, ֆիդայի։

## Կենսագրություն
Եփրեմ Խանը (Դավթյան) ծնվել է 1868 թվականին Շամխորի շրջանի Բարսում գյուղում։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի միջնակարգ դպրոցում։ 1889 թվականին անցել է Երկիր (Արևմտյան Հայաստան)։ 1890 թվականին մասնակցել է Սարգիս Կուկունյանի գլխավորած արշավանքին։ Ինչի համար ձերբակալվել է և խմբի շատ անդամների հետ մինչև քննության ավարտը պահվել է Անդրկովկասի տարբեր բանտերում, իսկ 1895 թվականի մարտին շղթայակապ աքսորվել է Սիբիր, ապա՝ Սախալին։ 1896 թվականին փախել է բանտից և երկարատև ոդիսականից հետո 1896 թվականի հոկտեմբերին հասել է Թավրիզ։ Այստեղ անդամագրվել է Հ. Յ. Դաշնակցությանը։ 1897 թվականին մասնակցել է Խանասորի արշավանքին։ 1899-1902 թվականներին ուսուցչություն է արել Ատրպատականի Աղուղան գյուղում, շրջել ամբողջ Հյուսիսային Պարսկաստանում։ Տիրապետել է հայերեն, պարսկերեն, անգլերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն լեզուներին։

1906-1907 թվականներին լինելով Ռեշտի ուսումնարանի հոգաբարձուների խորհրդի անդամ՝ մի շարք բարեփոխումներ է կատարել դպրոցներում։ Ակտիվորեն մասնակցել է 1905-1911 թվականների Իրանական հեղափոխությանը՝ կազմակերպելով և ղեկավարելով Իրանի հակաշահական ուժերը։ Իրանի ժամանակավոր կառավարությունը նրան շնորհել է **սարդարի (մարշալ) կոչում**։ Շահի տապալումից և Թեհրանի գրավումից հետո նշանակվել է Թեհրանի ոստիկանապետ։ Ի վերջո, նրան շնորհվել է **ողջ [[Իրան]]ի զինված ուժերի գլխավոր, գերագույն հրամանատարի կոչում**։ Եփրեմ խանը մասնակցել է շուրջ 60 մեծ ու փոքր կռիվների։ Իրանական պատմագրությունը նրան գնահատել է որպես ժամանակի առաջադեմ գործիչ, ժողովրդական հերոս և տաղանդավոր զորավար։ Եփրեմ խանը սպանվել է 1912 թվականի մայիսի 6-ին Իրանի Համադանի շրջանի Սուրջե գյուղի մերձակայքում տեղի ունեցած կռվում։ Եփրեմի մարմինը հանգչում է Թեհրանի հայկական Հայկազյան (այժմ՝ Դավթյան) դպրոցի բակում։

## Գրականություն
* Աւետիս Վարդանեան, Եփրեմ խանի հետ, «Հայրենիք» ամսագիր, Բոստոն, 1963, թիւ 4, էջ 66-75, թիւ 5, էջ 59-67, թիւ 6, էջ 51-58, թիւ 7, էջ 55-66, թիւ 8, էջ 65-74, թիւ 9, էջ 67-74, թիւ 10, էջ 71-78, թիւ 11, էջ 68-71, թիւ 12, էջ 48-57։
* Ռային Իսմայիլ, Եփրեմ խան Սարդար, Թեհրան, 1976։
* Տիգրան Հայազն, Գ.Ղազարյան, 1000 հայազգի գեներալներ, ծովակալներ։ Երևան, 2009 թ., էջ 91։
* Հրաչիկ Սիմոնյան, Ազատագրական պայքաի ուղիներում, գիրք 4, Երևան, 2010, 1204 էջ։
* Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, Երեւան, 1992։
* Անդրէ Ամուրեան, Յեղափոխական Եփրեմի ոդիսականը, Թեհրան, 1972։
* Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը Պարսկաստանում 1890-1918 թթ., Թեհրան, 1950։ 
* Էլմար Յ., Եփրեմ, Թեհրան, 1964։
* Ալվարդ Ղազիյան, Արևմտահայոց պայքարի Արցախի զավակները, Երևան, 2015, 252 էջ։
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 127։
* Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 1, Երևան, 2005, էջ 382։

## Արտաքին հղումներ
* Եփրեմ Խանի երգը - https://www.youtube.com/watch?v=5QuiKZBQeAk

## Աղբյուրներ

Կատեգորիա:Իրանահայ ռազմական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Ցիտոպլազմա

**Ցիտոպլազմա** կամ **բջջապլազմա**, բջջի կիսահեղուկ կենդանի պարունակությունն է՝ բացի բջջակորիզից ու կիսահեղուկ ներքին միջավայրը։ Ցիտոպլազման կարծես հանքային աղերի և տարբեր օրգանական նյութերի ջրային լուծույթ է։

## Հայտնագործումը
Ցիտոպլազման հայտնաբերել է Յա Պուրկինյեն 1830 թ.։ «Ցիտոպլազմա» տերմինը առաջացել է հունարեն «ցիտոս»-զետեղարան, բջիջ և «պլազմա»-կերտված, ծեփած բառերից։

## Կառուցվածք
Ցիտոպլազման անգույն, լույսի ճառագայթները ուժեղ բեկող սպիտակուցների և այլ օրգանական նյութերի կոլոիդային լուծույթ է և իր խտությամբ հիշեցնում է թանձր հեղուկ՝ իր մածուցիկությամբ մոտ գլիցերինին։ Կազմված է մեմբրաններից և օրգանոիդներից, որոնց միջակա տարածությունը լցված է ցիտոպլազմայի մատրիքսով՝ հիալոպլազմայով։ Վերջինս որոշակի պայմաններում կարող է փոխակերպվել ավելի պինդ, կարծր վիճակի՝ հել և նորից վերափոխվել հեղուկի՝ զոլ։

Խտության այս փոփոխությունը նպաստում է՝
* ներբջջային նյութերի տեղաշարժմանը
* միջբջջային նյութափոխանակությանը
* օրգանոիդների միջև ստեղծում է ֆիզիկոքիմիական և ֆերմենտային կապեր։
Ցիտոպլազման կազմված է՝

* Ավելի պինդ՝ պլազմոգել կամ էկտոպլազմա
* Ավելի հեղուկ՝ պլազմոզոլ կամ էնդոպլազմա։
Ի տարբերություն էլեկտրոնային մանրադիտակի, սովորական լուսային մանրադիտակի տակ հնարավոր չէ տարբերել էկտոպլազման էնդոպլազմայից։ Ցիտոպլազմայի հիմնական զանգվածն ունի մանրահատիկավոր կազմություն, և նրանում գտնվում են շատ բարակ թելիկներ՝ ֆիբրիլներ, որոնք ստեղծում են ցանցանման գոյացություններ։ էլեկտրոնային մանրադիտակի տակ երևում են թիթեղանման կառուցվածքներ կամ 3-4 նմ հաստությամբ զույգերով դասավորված թաղանթներ, որոնք առաջացնում են տափակ ճյուղավորված խողովակներ՝ ռետիկուլում։ Դա էնդոպլազմային ցանցն է։
Ցիտոպլազման արտաքինից սահմանազատված է բջջային մեմբրանով՝ պլազմոլեմայով, իսկ ներսից կորիզաթաղանթով։ Բուսական բջիջներին հատուկ է նաև ներքին՝ բջջահյութը սահմանազատող մեմբրանը, որն առաջացնում է վակուոլ։ Ցիտոպլազման ընդունակ է շարժման։ Ցիտոպլազմայում կարող են կուտակվել տարբեր նյութեր։ Դրանք կոչվում են ներառուկներ, որոնք ցիտոպլազմայի ոչ մշտական կառուցվածքներ են։ Ցիտոպլազման ունի որոշակի ռեակցիա, բջիջների մեծ մասում այն թույլ հիմնային է։

## Բաղադրություն
Ցիտոպլազմայի բաղադրության մեջ մտնում է՝

* 75%-85% ջուր
* 10%-12% սպիտակուց, ամինաթթու
* 4%-6% ածխաջրեր
* 2%-3% լիպիդներ
* 1% անօրգանական նյութեր։
Հիալոպլազմայի կազմի մեջ նաև մտնում են տարբեր ներառուկներ՝ պահեստային սննդանյութեր, նյութափոխանակության արգասիքներ, մանրագույն սպիտակուցային թելիկներ։

## Ֆունկցիաները
* կազմում է բջջի ներքին հեղուկ միջավայրը
* բջջին տալիս է ամրություն, ճկունություն
* ապահովում է միջավայր քիմիական ռեակցիաների համար
* ներբջջային նյութերի տեղաշարժի ապահովում
* միջբջջային նյութափոխանակության ապահովում
* օրգանոիդների միջև ստեղծում է ֆիզիկոքիմիական և ֆերմենտային կապեր

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բջջաբանություն
Սոմերսեթ Մոեմ

**Սոմերսեթ Մոեմ** (, ), անգլիացի գրող, բազմաթիվ վեպերի, պատմվածների և պիեսների հեղինակ, որոնցից հատկապես աչքի են ընկնում «Ստրկություն մարդկային» (Of Human Bondage, 1915; թարգմանվել է հայերեն), «Լուսին և վեցպենսանոց» (The Moon and Sixpence, 1919, թարգմանվել է հայերեն), «Թատրոն» (Theatre, 1937, թարգմանվել է հայերեն) վեպերը, Անձրև պատմվածքը և այլն։

## Կենսագրություն
Սոմերսեթ Մոեմը ծնվել է 1874 թ. հունվարի 25-ին, Փարիզում, բրիտանական դեսպանատան իրավաբանի ընտանիքում։ Մանուկ հասակում Մոեմը խոսում էր միայն ֆրանսերեն, իսկ անգլերեն սկսել է խոսել 11 տարեկանից, երբ որբանալուց հետո (1882 թ. փետրվարին մահանում է մայրը, 1884 թ. հունիսին՝ հայրը) տեղափոխվեց Անգլիա՝ բարեկամների մոտ։ Տեղափոխվելուց հետո նա սկսում է կակազել, ինչն էլ պահպանվում է նրա ողջ կյանքի ընթացքում։

Մոեմն ուսումն սկսել է Քենթրբերիի Թագավորական դպրոցում։ Այնուհետև Հայդելբերգի համալսարանում ուսումնասիրել է գրականություն և փիլիսոփայություն, այստեղ էլ  կատարել է  իր առաջին գրական փորձերը։ 1892 թ. ընդունվել է Լոնդոնի սուրբ Թովմայի անվան հիվանդանոցին կից բժշկական դպրոց։ Նրա կյանքի այս հատվածն արտացոլված է իր առաջին՝ «Լիզան Լամբետից» (1897) վիպակում։ Գրական առաջին հաջողությունը նրան բերել է «Լեդի Ֆրեդերիկ» (1907) պիեսը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Մոեմը համագործակցում էր ՄԻ-5 կազմակերպության հետ և որպես բրիտանական հետախուզության լրտես ուղարկվում է Ռուսաստան՝ վերջինիս պատերազմից դուրս գալուն խոչընդոտելու նպատակով։ Եղել է Պետրոգրադում 1917 թ. օգոստոս-նոյեմբեր ամիսներին։ Նրա հետախուզական կյանքն իր արտացոլումն է գտել 14 նովելներից բաղկացած «Էշենդեն կամ բրիտանական լրտես» ժողովածուի մեջ (1928)։

Պատերազմից հետո Մոեմը շարունակում է դրամատուրգի իր հաջողակ կարիերան։ Նրա գրվածքներից հատկապես աչքի են ընկնում «Ստրկություն մարդկային» (1915), «Լուսին և վեցպենսանոց» (1919), «Կարկանդակներ և գարեջուր» (1930), «Թատրոն» (1937), «Սուր ածելիներ» () (1944) վեպերը, «Շրջան» (1921), «Շեպպի» (1933) պիեսները, մի շարք պատմվածքներ և այլն։ 1919 թ. նոր տպավորություններ ստանալու նպատակով Մոեմը մեկնում է Չինաստան, այնուհետև Մալայզիա։ Այս ուղևորությունը պատմվածքների 2 ծողովածուի նյութ է տալիս։ Մոեմը մահացել է 1965 թ. դեկտեմբերի 16-ին, Նիցցայում։ Դեկտեմբերի 22-ին նրա աճյունը ամփոփվել է Քենթրբերիի Թագավորական դպրոցին կից Մոեմի գրադարանի պատի տակ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Սոմերսեթ Մոեմ - էլգրադարան
* Սոմերսեթ Մոեմ
* Սոմերսեթ Մոեմը fadedpage.com-ում
* Սոմերսեթ Մոեմը standardebooks.org֊ում

Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:ԼԳԲՏ վիպասաններ
Կատեգորիա:Հայդելբերգի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Անգլիացի աթեիստներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Անգլիացի սցենարիստներ
Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Գաղտնի հետախուզական ծառայության աշխատակիցներ
Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի լրտեսներ
Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Լոնդոնի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հավաքորդներ
Կատեգորիա:Անգլիացի գրաքննադատներ
Կատեգորիա:Բրիտանացի հետախույզներ
Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ
Կատեգորիա:Երկարակյացներ
Արմենակ Եկարյան

**Արմենակ Գրիգորի Եկարյան** (), հայ ազատագրման շարժման գործիչ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Վանում։ 1888 թվականին մտել է Արմենական ազգային-ազատագրական կազմակերպության մեջ։ 1896 թվականի հայկական ջարդերի ժամանակ կազմակերպությունը Եկարյանին ուղարկել է Ուրմիա (Իրան)՝ զենք հայթաթելու, սակայն այնտեղ ձերբակալվել է։ Բանտից ազատվելով՝ 40 զինված մարտիկների հետ եկել է Վան և ստանձնել ինքնապաշտպանության ղեկավարությունը զոհված Մկրտիչ Ավետիսյանի փոխարեն։ Այնուհետև ընտանիքով տեղափոխվել է Ուրմիա։ Երիտթուրքական հեղաշրջումից (1908) հետո վերադարձել է Վան։ 1915 թվականի Վանի ինքնապաշտպանության ղեկավարներից էր, եղել է քաղաքի մարտական ուժերի, հայկական ոստիկանության պետը։ Մահացել է Կահիրեում։

## Երկեր
* Յուշեր, Կահիրե, 1947։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* Յուշեր Արմենակ Եկարեանի, խմբ. Լ. Աճեմեան, Գահիրէ, 1947։
* Արտակ Դարբինեան, Հայ ազատագրական շարժման օրերէն, Երեւան, 2004։

## Արտաքին հղումներ
* Arménak Yekarian, hero of Van  (ֆրանսերեն) 

Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Կատեգորիա:Արմենական կուսակցության անդամներ
Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժում
Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ
Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածներ
Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության բանտարկյալներ և կալանավորներ
Հենրի Ֆիլդինգ

**Հենրի Ֆիլդինգ** (, ), հայտնի անգլիացի գրող և դրամատուրգ։ Նրա ստեղծագործությունները, որոնցից ամենահայտնին «Թոմ Ջոնս» (ամբողջական անունը՝ «Ընկեցիկ երեխա` Թոմ Ջոնսի պատմությունը», „The History of Tom Jones, a Foundling“, 1749) վեպն է, աչքի են ընկնում կենցաղային հումորով և երգիծական վարպետությամբ։ Ֆիլդինգը համարվում է եվրոպական ռեալիստական վեպի ակունքներում կանգնած գրողներից մեկը։

Բացի իր գրական գործունեությունից Ֆիլդինգը մեծ տեղ է զբաղեցրել իրավապահ մարմինների պատմության մեջ՝ դատավորի իրավասությունների օգտագործմամբ ստեղծելով իր եղբոր՝ Ջոն Ֆիլդինգի հետ Լոնդոնի առաջին ոստիկանական ստորաբաժանումը՝ «Բոու սթրիթի խուզարկուները» անունով (The Bow Street Runners)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Լյարդի ցիռոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Անգլիացի դրամատուրգներ
Կատեգորիա:Անգլիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Փաստաբաններ
Կատեգորիա:Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ