Արյունոտ ատամ սունկ

**Արյունոտ ատամ սունկ**  (), անսովոր ու արտահայտիչ տեսքով սունկ է, որը պատկանում է Բազիդիոմիկոտա` () բաժնին և () ընտանիքին։ Երիտասարդ տարիքում իր սպիտակ գլխիկի մակերեսից արտազատում է կարմրավուն կամ վարդագույն գելանման կաթիլներ, որոնք հիշեցնում են արյան կաթիլներ։ Դրա համար սունկը ստացել է նաև «արյունոտ ատամիկ» () անունը։ Այն միկորիզային տեսակի սունկ է, որը փոխշահավետ հարաբերություններ է հաստատում տարբեր փշատերև բույսերի հետ:

### Անվանում
Այս սնկի մասին առաջին հիշատակումները հայտնի են դեռևս 1812 թվականից, սակայն իր անվանումը սունկը ստացել է ի պատիվ ամերիկացի միկոլոգ Չարլզ Հորթոն Պեքի ( 1833–1917թ․թ․), որը այս սնկի ուսումնասիրմանը նվիրել է իր հետազոտությունների զգալի մասը։։ Երիտասարդ սնկի անսովոր տեսքը նրան տվել է մի շարք այլ անուններ, ինչպիսիք են՝ արյունահոսող ատամ կամ ելակ և սերուցք։

### Նկարագրություն
Պտղամարմինները պարզ կամ միաձուլված են, տափակեցված կամ ճնշված, սովորաբար անհարթ, թավշյա-թեփուկավոր գլխարկով, մինչև 6.5 սմ տրամագծով: Գլխարկը ներկված է սպիտակ երանգներով, աճման զուգընթաց այն ձեռք է բերում կարմիր-սև, մանուշակագույն-սև կամ շագանակագույն, ավելի հազվադեպ՝ մուգ կապույտ երանգ, հաճախ համակենտրոն գոտիներով:

Ոտիկը՝ 0.5-6×0.5-2 սմ, գլանաձև կամ իլիկի ձև ունեցող, սպիտակավուն, ապա նույն գույնի, ինչ գլխարկը:

Հիմենոֆորը, որը մանրադիտակային սպորներ է արտադրում, որոնք օգնում են սնկերին տարածվել գետնին կամ նրա բնակության մակերեսին, փշոտ է, փշերը մինչև 5 մմ երկարություն ունեն, սկզբում սպիտակ, ապա մգանում են մինչև բաց մանուշակագույն կամ շագանակագույն: Մարմինը բաց է, վարդագույն-շագանակագույն կամ բաց շագանակագույն։ Ցողունի վրա այն ավելի մուգ է, քան գլխարկի վրա՝ նկատելի դեղնավուն երակներով: Համը դառն է, արտահայտիչ:

Աճում է աշնանը գետնին՝ փշատերև (եղևնու և սոճու) անտառներում: Ուտելի չէ՝ իր ուժեղ դառը համի պատճառով:

### Բնակության միջավայր
Սնկի պտղատու մարմինները հայտնաբերվել են միայնակ, ցրված կամ խմբավորված գետնին՝ փշատերև ծառերի տակ, հաճախ մամուռների և փշերի մեջ։ Այն տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում, մասնավորապես՝ Խաղաղ օվկիանոսյան հյուսիս-արևմուտքում։ Դրա արեալը տարածվում է հյուսիսից մինչև Ալյասկա և արևելքից մինչև Հյուսիսային Կարոլինա։ 

ԱՄՆ-ի Վաշինգտոն նահանգի Պյուջեթ Սաունդ շրջանում այն հանդիպում է Դուգլաս եղևնու, արծաթափայլ եղևնու և մոլախոտի հետ միասին։ 

Օրեգոնի ափին այն հայտնաբերվել է սոճու տակ։ Հյուսիսային Ամերիկայից բացի, սունկը տարածված է Եվրոպայում և արձանագրվել է Իտալիայում, Գերմանիայում և Շոտլանդիայում։ Այն հայտնաբերվել է նաև այլ եվրոպական երկրներում, բայց շատ ավելի հազվադեպ։

Կենտրոնական Եվրոպայում աղտոտվածության աճը ենթադրվել է որպես սնկերի պոպուլյացիայի նվազման հնարավոր գործոն։ 2008 թվականին Իրանում և 2010 թվականին Կորեայում սնկերի հայտնաբերման մասին հաղորդագրությունները առաջինն էին Եվրոպայից և Հյուսիսային Ամերիկայից դուրս։ Այն հայտնաբերվել է Ղազախստանում՝ Ալմաթի քաղաքի մոտ գտնվող լեռներում, 2024 թվականի օգոստոսին։ Այն հանդիպում է Խանտի-Մանսիյսկի ինքնավար շրջանում և Կիրովի մարզում։
ձախից|մինի|Սունկը փշատերևի անտառում

### Կիրառություն
Չնայած Արյունոտ ատամ սնկի պտղամարմինները նկարագրվել են որպես «դանիական խմորեղեն՝ ելակի մուրաբայով» անվամբ, և այս տեսակը ընդհանուր առմամբ հայտնի է որպես ոչ թունավոր, այնուամենայնիվ, դրանք ուտելի չեն իրենց չափազանց դառը համի պատճառով: Այս ուժեղ դառնությունը պահպանվում է նույնիսկ չորացրած նմուշներում:

Այս և ()-ի այլ տեսակների պտղամարմինները օգտագործվում են որպես ներկանյութ: Գույները կարող են տատանվել բաց դեղնագույն նրբերանգից՝ առանց մրդանտի՝ (ներկը գործվածքի կամ այլ նյութի վրա ամրացնող միջոց), օգտագործման, մինչև կապույտի կամ կանաչի տարբեր երանգներ՝ կախված ավելացված մրդանտի քանակից:

### Քիմիական հատկություններ
Այս սնկատեսակը կարող է կենսակուտակել ցեզիումը: Շվեդիայում անցկացված դաշտային մի հետազոտության արդյունքում, հողի վերին 10 սմ շերտում ցեզիումի ընդհանուր քանակի մինչև 9%-ը հայտնաբերվել է սնկային միցելիումում: Էկտոմիկորիզային սնկերը, որոնք սովորաբար աճում են անտառային հողի վերին շերտերում կամ օրգանական (տերևներ, ճյուղեր, հումուս) և հանքային շերտերի (հողի հիմնական կազմը՝ միներալներ, ավազ, կավ և այլն) միջև, մասնակցում են ռադիոակտիվ ցեզիում-137-ի պահման և շրջանառության գործընթացին այդ հողում։ 

Ցեզիում-137-ը, որը հայտնի է նաև որպես ռադիոցեզիում, քիմիական տարր ցեզիումի ռադիոակտիվ իզոտոպն է՝ ատոմային համարով 55 և զանգվածային թվով 137։։

Սնկերի և ծառերի փոխհարաբերության շնորհիվ ռադիոակտիվ նյութերը ամրապնդվում են հողի մակերեսային շերտերում, չթափանցելով խոր շերտեր կամ ստորերկրյա ջրեր։ Բացի այդ, սնկերը նաև մշակում են օրգանական նյութերը (տերևներ, ճյուղեր) և մասնակցում են հողի կազմի ու սննդանյութերի վերամշակման գործընթացին՝ այսպես մասնակցելով նաև ցեզիումի շրջանառությանը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ուտելի սնկեր
Կատեգորիա:Սիմբիոզ
Կատեգորիա:Սնկաբանություն
Կատեգորիա:Սնկեր այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Սնկերի տիպեր
Կատեգորիա:Սոճազգիներ