Քաղաքացիությունից զրկում

**Քաղաքացիությունից զրկում**, քաղաքացիության կորուստն է՝ անհատի կամքին հակառակ։ Այն հաճախ կիրառվում է ազգային փոքրամասնությունների և քաղաքական այլախոհների նկատմամբ։ Քաղաքացիությունից զրկումը կարող է լինել պատիժ հանցավոր գործողությունների համար, հաճախ՝ քաղաքացիություն ստանալու գործընթացում թույլ տրված խարդախությունների համար։ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո ավելացել է ահաբեկչության մեջ մեղադրվող անձանց քաղաքացիությունից զրկելու դեպքերը։ Քանի որ քաղաքացիություն ունենալու իրավունքը ճանաչված է մի շարք միջազգային պայմանագրերով, այդ թվում՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 15-րդ հոդվածով, քաղաքացիությունից զրկումը հաճախ դիտվում է որպես մարդու իրավունքների խախտում։

## Սահմանում
Քաղաքացիությունից զրկումը այն դեպքն է, երբ պետությունը անձին զրկում է իր քաղաքացիությունից կամ ազգությունից՝ վերջինիս կամքին հակառակ։ Գործնականում միշտ չէ, որ հստակ տարբերակվում է քաղաքացիությունից կամքին հակառակ զրկումը և կամավոր հրաժարումը։ Որոշ աղբյուրներ տարբերակում են քաղաքացիությունից զրկումը՝ որպես քաղաքացիություն ստանալու գործընթացի չեղարկում, քաղաքացիության ավելի ընդհանրական՝ զրկման գործընթացից (հայտնի որպես ազգազրկում)։

## Պատմություն
Քաղաքացիությունից զրկելը կարելի է համարել աքսորի հին սովորույթի նոր ձև, որի օգտագործումը նվազեց բանտերի հիմնադրումից և «ոչ ոքի հող» (terra nullius) համարվող տարածքի կրճատումից հետո։ Բրիտանական բանտարկյալների տեղափոխման պրակտիկան հանգեցրեց նրան, որ 19-րդ դարի կեսերին 380,000 մարդ աքսորվեց կայսրության այլ մասեր։ Ժամանակակից քաղաքացիությունից զրկման պրակտիկան զարգացավ տասնիններորդ դարի վերջին՝ ներգաղթի վերահսկման մեխանիզմների ձևավորման ժամանակաշրջանում։ Սոցիալական պետության զարգացմանը հաջորդող շրջանում շատ երկրներում արտագաղթը և քաղաքացիությունից զրկվելը օրինականացվեցին պրագմատիկ պատճառներով՝ աղքատ վերադարձողներին աջակցելու անհրաժեշտությունից խուսափելու համար։ Գերմանական կայսրությունը քաղաքացիությունից զրկում էր բոլոր այն արտագաղթողներին, ովքեր տասը տարուց ավելի եղել էին արտերկրում, որպեսզի խուսափեն անհաջող գաղթյալների վերադարձից։ Քաղաքացիություն ստացած այն անձիք, ովքեր լքում էին այդ երկիրը, նույնպես կարող էին զրկվել քաղաքացիությունից, քանի որ դա համարվում էր այդ երկրի հետ կապերի խզում։ Կանադական քաղաքացիության օրենքում այս պրակտիկան շարունակվեց մինչև 1974 թվականը։ Ֆրանսիական օրենսդրությամբ քաղաքացիությունից զրկման հնարավորություն նախատեսված էր դեռ տասնիններորդ դարի վերջից, բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ այն հազվադեպ էր կիրառվում։

Ժամանակակից պետական համակարգի համաձայն՝ պետությունները պարտավոր են ընդունել իրենց քաղաքացիներին և կարող են վտարել օտարերկրացիներին։ Արևմտյան աշխարհի մեծ մասում քսաներորդ դարի սկզբին ընդունվեցին քաղաքացիությունից զրկման օրենքներ, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ում՝ 1906 թվականի քաղաքացիության տրման ակտը, Ֆրանսիայում՝ 1915 և 1927 թվականների օրենքները, և Մեծ Բրիտանիայում՝ «Օտարերկրացիների կարգավիճակի և քաղաքացիության մասին» օրենքները՝ 1914 և 1918 թվականներին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը մեծացրեց քաղաքացիություն ստացած անձանց հավատարմության նկատմամբ վերահսկողությունը, ինչի արդյունքում աճեց քաղաքացիությունից զրկման դեպքերի թիվը․ գրեթե բոլոր պատերազմող պետությունները կիրառեցին քաղաքացիությունից զրկում։ Շատ դեպքերում դրա պատճառը քաղաքական այլախոհությունն էր (հատկապես կոմունիստական համոզմունքները) կամ թշնամի պետության հետ համակրանքի կասկածը, թեև գործնականում քաղաքացիությունից զրկումը հաճախ ուղղված էր տվյալ անձանց ծննդավայրի հիմքով։ Պատերազմի ընթացքում որպես արտակարգ միջոցառում ընդունված քաղաքացիությունից զրկման օրենքները շարունակվեցին գործել նաև հետագայում։

Քաղաքացիությունից զրկման առավել ինտենսիվ փուլը քսաներորդ դարի առաջին կեսին էր։ Սոցիոլոգ Դեյվիդ Սքոթ Ֆիցջերալդը նշում է․ «Ռասայական հիմքով քաղաքացիությունից զրկումները ուղեկցվում էին զանգվածային վտարումներով և բնակչության տեղափոխություններով, երբ ազգապետությունները վերաձևվում էին երկու համաշխարհային պատերազմների միջակայքում»։ Ռուսական կայսրության նախկին երկու միլիոն քաղաքացիներ, այսպես կոչված «սպիտակ էմիգրանտները», 1921 թ. Սովետական Միության կողմից զրկվեցին քաղաքացիությունից և դարձան քաղաքացիություն չունեցող անձինք։ Արևմտյան աշխարհում քաղաքացիությունից զրկումը գործնականում վերացավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ Պատերազմից հետո ճապոնական ծագումով ամերիկացիներին և կանադացիներին զանգվածաբար քաղաքացիությունից զրկելու փորձերը ձախողվեցին՝ անբարենպաստ դատական որոշումների և հասարակական կարծիքի փոփոխության պատճառով։ Ֆրանսիայում և ԱՄՆ-ում դատական որոշումները սահմանափակեցին քաղաքացիությունից զրկման ոլորտում գործադիր իշխանության հայեցողական լիազորությունները։ Քաղաքացիությունից զրկման նվազման պատճառներից մեկն այն է, որ մարդու իրավունքների չափանիշները բարձրացել են, ինչպես նաև ավելացել է օրենքով պաշտպանվածությունը անքաղաքացիության դեմ։ Միացյալ Թագավորությունը, որը 21-րդ դարում ունի քաղաքացիությունից զրկման բարձր ցուցանիշ, 1973-ից մինչև 2002 թվականը ոչ ոքի չէր զրկել քաղաքացիությունից։ Սակայն 2002 թվականին օրենքները փոփոխվեցին, և ներքին գործերի նախարարին տրվեց իրավունք քաղաքացիությունից զրկել անձանց՝ առանց անկախ վերանայման գործընթաց անցնելու մինչև այդ որոշման ուժի մեջ մտնելը։ Օրենքի փոփոխությունից հետո քաղաքացիությունից զրկումների թվաքանակը կտրուկ աճեց։

2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումները խորացրին ահաբեկչության նկատմամբ վախը․ կառավարությունները փորձեցին վերացնել բոլոր իրավական արգելքները՝ թույլ տալու գործադիր իշխանությանը լիակատար վերահսկողություն կիրառել ահաբեկչական սպառնալիքի դեմ պայքարում։ Ներգաղթի օրենքները դիտարկվում էին որպես արդյունավետ գործիք՝ ազգային անվտանգությանը սպառնացող անձանց հեռացնելու համար, սակայն դրանք հնարավոր էր կիրառել միայն ոչ քաղաքացիների նկատմամբ։ Այս պատճառով էլ սկսվեց քաղաքացիությունից զրկման օրենսդրության ներդրումն ու ընդլայնումը։ Քաղաքացիությունից զրկման օրենքներ ներդրած, վերականգնած կամ ընդլայնած երկրները ներառում են Կանադան, Ֆրանսիան, Ավստրիան, Գերմանիան, Նորվեգիան, Նիդեռլանդները, Ավստրալիան, Եգիպտոսը և Ծոցի երկրները։

## Հետևանքներ
Քաղաքացիությունից զրկումը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի անձի՝ տվյալ երկրում օրինական բնակվելու իրավունքի կորստին, սակայն դա հաճախ է պատահում։ Քաղաքացիությունից զրկված անձինք հաճախ ստիպված են լինում վերադառնալ այն երկրներ, որոնց հետ գրեթե կապ չունեն, ինչը ծանր հետևանքներ է ունենում նրանց ընտանեկան, մասնագիտական և սոցիալական կյանքի և բարեկեցության վրա։ Քաղաքացիությունից զրկված անձանց արտաքսումը երբեմն պահանջում է երկարատև իրավական գործընթաց, և այն երկիրը, ուր նախատեսվում է արտաքսել այդ անձին, կարող է հրաժարվել ընդունել նրան, օրինակ՝ եթե չի ճանաչում որպես իր քաղաքացի։ Եթե քաղաքացիությունից զրկվող անձը գտնվում է արտերկրում, ապա նա, որպես կանոն, այլևս չի կարող վերադառնալ այդ երկիր։ Երբ քաղաքացիությունից զրկումը կիրառվում է ամբողջական էթնիկ խմբերի նկատմամբ, այն հաճախ նպատակ ունի խթանելու այդ խմբերի դուրս գալը երկրից։ Անցյալում ոչ մի երկրի քաղաքացի չլինելը հիմնականում քաղաքացիությունից զրկման հետևանք էր։

Քննարկման առարկա է, թե արդյոք քաղաքացիությունից զրկումը փաստացի պատժամիջոց է, ազգային անվտանգության ոչ պատժիչ միջոց, թե այլ կարգի գործողություն։ Թեև լայնորեն ընդունված է այն դիտարկել որպես պատիժ, քրիմինոլոգ Միլենա Տրիպկովիչը պնդում է, որ քաղաքացիությունից զրկումը «սույի հերենիս (sui generis) պատժամիջոց է, որի նպատակն է ազատել հանրությունը այն անդամներից, որոնք չեն բավարարում քաղաքացիության հիմնական պահանջներին»։

Փաստացի քաղաքացիությունից զրկումը (de facto denaturalization) քաղաքացիության կորուստ է առանց պաշտոնական չեղարկման։ Օրինակ են որոշ երկրների կողմից կիրառվող ժամանակավոր մուտքի արգելքները սեփական քաղաքացիների նկատմամբ, կամ անձնագրի ուժը կորցնելու մասին որոշումները, որոնք ունեն նույն ազդեցությունը։ 2021 թվականի դրությամբ հարյուրավոր եվրոպական երկրների քաղաքացիներ մնացել են Մերձավոր Արևելքում՝ առանց վերադառնալու հնարավորության, քանի որ իրենց կառավարությունները հրաժարվում են վերաքաղաքացիացնելուց՝ առանց քաղաքացիությունից պաշտոնապես զրկելու գործընթացի։ Որոշ դեպքերում երկրները փաստացի հրաժարվել են պատասխանատվությունից իրենց այն քաղաքացիների հանդեպ, որոնք անժամկետ պահվում են Գուանտանամոյի ռազմաբազայում։ Շատ աֆրիկյան երկրներում և այլուր՝ այդ թվում Դոմինիկյան Հանրապետությունում և Տեխասում, իշխանությունները դիտավորյալ մերժում են քաղաքացիություն հաստատող փաստաթղթերի տրամադրումը այն անձանց, որոնք իրավունքի ուժով քաղաքացիներ են, ինչը կարող է հանգեցնել նույն հետևանքներին, ինչ քաղաքացիությունից զրկումը։ Այլ երեխաներ պարզապես չեն գրանցվում ծննդյան պահին՝ լոգիստիկ խնդիրների պատճառով։

## Քաղաքացիությունից զրկման թիրախները
Քաղաքացիությունից զրկումը հաճախ հիմնավորվում է այնպիսի պնդումներով, ինչպիսիք են՝ քաղաքացիությունն արտոնություն է, որը կառավարությունը ցանկացած պահի կարող է հետ վերցնել․ «նրանք, ովքեր անհավատարմություն են ցուցաբերում, իրենց այդ գործողություններով կորցնում են քաղաքացիության իրավունքը․ ահաբեկիչները արժանի չեն քաղաքացիության․ քաղաքացիությունը արժեզրկվում է, երբ արժանի չլինող մարդիկ ունեն քաղաքացիություն, և դրա արժեքն ավելանում է, երբ այն վերցվում է արժանի չլինողներից»։ Հետևաբար, քաղաքացիությունից զրկմանն ուղեկցում է անվտանգության հարցերի շուրջ ծավալվող խոսույթը (սեքյուրիտիզացիա) և այն համոզմունքը, որ սպառնալիքները գալիս են ազգային սահմաններից դուրս։ Քաղաքացիությունից զրկման թիրախները ներկայացվում են որպես օտարներ, նույնիսկ այն դեպքում, երբ ծնվել և մեծացել են այն երկրում, որն էլ զրկել է նրանց քաղաքացիությունից։

Լիբերալ ժողովրդավարական պետություններում քաղաքացիությունից զրկումը միշտ էլ հազվադեպ երևույթ է եղել՝ համեմատած թե՛ քաղաքացիություն ստացածների քանակի, և առավել ևս՝ ընդհանուր քաղաքացիների թվի հետ։

### Ազգային փոքրամասնություններ

Ռումինիայի հրեաները քաղաքացիությունից զրկվեցին 1864–1879 թթ․՝ Ռումինիայում հրեաների ազատագրության վիճահարույց գործընթացի ընթացքում։ Այս քաղաքականությունն առաջացրեց միջազգային բողոքի ալիք և հանգեցրեց 1878 թվականի Բեռլինի հաշտության պայմանագրում հատուկ պաշտպանական դրույթների ներառմանը՝ ուղղված Ռումինիայի հրեաներին։ Ավստրո-Հունգարիայում ռոմա ցեղի ներկայացուցիչները (գնչուներ) հաճախ կամայականորեն զրկվում էին քաղաքացիությունից։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Ավստրո-Հունգարական, Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների կազմալուծումը և ազգապետությունների ձևավորումը հանգեցրին այսպես կոչված «բնակչության տարանջատմանը» (unmixing of peoples), այսինքն՝ էթնիկական և ազգային տարանջատման գործընթացին, որը ներառում էր զանգվածային վտարումներ, փաստացի քաղաքացիությունից զրկում և ազգային փոքրամասնություններին երկրորդական կարգի քաղաքացիության տրամադրում։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո Թուրքիան շարունակեց Արևմտյան Հայաստանի և Անատոլիայի էթնիկ միատարացման քաղաքականությունը՝ քաղաքացիությունից զրկելով արտասահմանում գտնվող հայերին, ասորիներին կամ սիրիացիներին, հույներին և հրեաներին, իսկ երբեմն նաև՝ երկրի ներսում մնացածներին։ Հունա–թուրքական բնակչության փոխանակման ընթացքում էթնիկ զտման ենթարկված բոլոր մարդիկ կորցրին իրենց նախնական քաղաքացիությունը։ Թուրքական փոքրամասնությունների քաղաքացիությունից զրկումը օրինականացվեց մի շարք հրամանագրերով 1920-ական և 1930-ական թվականներին և շարունակվեց մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ։ 1943 թվականին քաղաքացիությունից զրկվածների 93 տոկոսը կազմում էին թուրք հրեաներ, որոնց համար դա խիստ վտանգավոր էր Հոլոքոստի ընթացքում։ Երկրորդ Չեխոսլովակիայի Հանրապետությունը քաղաքացիությունից զրկեց հրեաներին, որոնք փախել կամ վտարվել էին Սուդետական երկրամասից՝ 1938 թվականին Գերմանիայի կողմից այդ տարածքի անեքսիայի արդյունքում։ Նույն թվականին Լեհաստանը, որը ձգտում էր նվազեցնել իր հրեական բնակչությունը, ընդունեց մի օրենք, որով քաղաքացիությունից զրկվեցին արտերկրում բնակվող լեհ հրեաները։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում քաղաքացիության իրավունքը երկար ժամանակ սահմանափակված էր ազատ սպիտակամորթների և աֆրիկյան ծագում ունեցող անձանց համար։ 20-րդ դարի սկզբին մի շարք հնդիկ ներգաղթյալներ կարողացան ստանալ ԱՄՆ քաղաքացիություն՝ դասակարգվելով որպես «սպիտակ»։ Սակայն 1923 թ. Գերագույն դատարանի վճռով՝ **United States v. Bhagat Singh Thind**, որոշվեց, որ հնդիկները իրավաբանորեն սպիտակ չեն և չեն կարող համարվել քաղաքացիներ։ Արդյունքում ԱՄՆ կառավարությունը ձեռնարկեց հնդիկ-ամերիկացիների քաղաքացիությունից զրկման գործընթաց՝ պնդելով, որ քաղաքացիությունը «ապօրինաբար է ձեռք բերվել»։ Թվով մի քանի քաղաքացիությունից զրկման դատական գործեր հարուցվեցին, այդ թվում՝ Թինդի փաստաբանի՝ Սակհարամ Գանեշ Փանդիտի դեմ, ով Կալիֆոռնիայից էր։ Սակայն Փանդիտը հաջողությամբ պաշտպանեց իր իրավունքները՝ պնդելով, որ հիմնավոր կերպով վստահել է իր ամերիկյան քաղաքացիությանը, և դրա չեղարկումը իրեն անարդարացիորեն վնաս կպատճառի։ Նա հաղթեց դատում։ Դրանից հետո դաշնային կառավարությունը դադարեցրեց քաղաքացիությունից զրկման գործերը հնդիկ-ամերիկացիների նկատմամբ։

1933 թ. Գերմանիայում ընդունված քաղաքացիությունից զրկման օրենքը սկզբնապես ուղղված էր արտերկրում գտնվող մի քանի քաղաքական այլախոհների դեմ։ 1935 թվականին բոլոր գերմանահպատակ հրեաները զրկվեցին իրենց քաղաքացիական իրավունքներից, իսկ արտագաղթած հրեաները զանգվածաբար զրկվեցին քաղաքացիությունից՝ հաճախ՝ նրանց ունեցվածքը բռնագրավելու նպատակով։ Այդ ժամանակի շատ իրավաբաններ և պետություններ համաձայն էին, որ Նացիստական Գերմանիայի իրականացրած քաղաքացիությունից զրկումը չի հակասում միջազգային իրավունքին։ 1941 թվականին բոլոր հրեա արտագաղթյալները, ինչպես նաև գերմանացի հրեաները, որոնք արտաքսվել էին գետտոներ կամ համակենտրոնացման ճամբարներ, նույնպես զրկվեցին քաղաքացիությունից։ Նացիստական Գերմանիայի կողմից օկուպացված Եվրոպայում այն հրեաները, ովքեր պահպանել էին չեզոք կամ դաշնակից երկրի քաղաքացիություն, հաճախ պաշտպանված էին արտաքսումից և մահից, մինչդեռ ոչ մի երկրի քաղաքացիություն չունեցողները առավել մեծ ռիսկի էին ենթարկվում։ Վիշիի կառավարությունը (Ֆրանսիա) քաղաքացիությունից զրկեց շուրջ 15,000 մարդու, այդ թվում՝ 6,000 հրեայի՝ «ազգային համայնքը մաքրելու» նպատակով։ Այդ անձանցից 1,000-ը հետագայում սպանվեցին։ Վիշիի օրոք կիրառված քաղաքացիությունից զրկման օրենքը չեղարկվեց պատերազմից հետո։ Հրեաները նաև զրկվեցին քաղաքացիությունից Հունգարիայում, Ռումինիայում, Ֆրանսիական Ալժիրում և Իտալիայում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո առնվազն ութ միլիոն գերմանացիներ վտարվեցին և զրկվեցին քաղաքացիությունից։ 1948 թվականին Իսրայելի պետության հիմնադրման ժամանակ հարյուր հազարավոր պաղեստինցիներ փաստացի զրկվեցին իրենց քաղաքացիությունից և դարձան փախստականներ։ 1949 թվականին Շրի Լանկան քաղաքացիությունից զրկեց հնդիկ թամիլներին և փորձեց արտաքսել նրանց Հնդկաստան։ Ապարտհեյդի ժամանակաշրջանի Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում միլիոնավոր սևամորթ հարավաֆրիկացիներ զրկվեցին իրենց քաղաքացիությունից և հայտարարվեցին «Բանտուստանների» քաղաքացիներ՝ այսպես կոչված կեղծ պետությունների։ Հունաստանը խրախուսել է սլավոնական մակեդոնացիների և հունական թուրքերի արտագաղթը և զրկել է նրանց քաղաքացիությունից, եթե նրանք լքել են երկիրը։ Ռոհինջա էթնիկ խմբի քաղաքացիությունից զրկումը Մյանմայում՝ ըստ 1982 թվականի «Բիրմայի քաղաքացիության մասին» օրենքի, նրանց թողեց անքաղաքացի և համարվում է ռոհինջայի ցեղասպանության ձևավորող տարրերից մեկը։ Հետխորհրդային մի քանի երկրներում իրականացվել է քաղաքացիությունից զրկում՝ ուղղված ոչ գերիշխող էթնիկ խմբերի դեմ՝ Արևելյան բլոկի փլուզման ժամանակ։ Սլովենիայում այս մարդկանց անվանում են «Ջնջվածները»։ Լատվիայում և Էստոնիայում տեղի ունեցած էթնիկ ռուսների քաղաքացիությունից զրկման արդյունքում այդ երկրներում մինչև բնակչության մեկ երրորդը զրկվել է քաղաքացիության իրավունքից։

21-րդ դարում ռասայական հիմքով քաղաքացիությունից զրկումը խիստ դատապարտելի դարձավ։ 2013 թվականից սկսած՝ մոտավորապես 200,000 դոմինիկացի քաղաքացի հաիթական ծագմամբ հետադարձ ուժով զրկվեցին քաղաքացիությունից Դոմինիկյան Հանրապետությունում։ Դա միջազգային քննադատության արժանացավ, քանի որ այն հիմնականում նպատակ ուներ կրճատելու սևամորթ հաիթացիների թիվը երկրում։ 2019 թվականին Հնդկաստանի Ասամ նահանգում գրեթե 2 միլիոն մարդ, ինչը կազմում է բնակչության 6 տոկոսը, դուրս մնացին Հնդկաստանի քաղաքացիների ազգային գրանցամատյանից։ Շատ մարդիկ, ովքեր պետք է ունենային հնդկական քաղաքացիություն, չունեն համապատասխան փաստաթղթեր՝ ծննդյան գրանցման թերի համակարգի պատճառով։ Հնդկական օրենքներով քաղաքացիության ապացուցման պարտականությունը դրվում է անհատի վրա։ Բենգալցի մահմեդականները, որոնց զգալի մասը գրագետ չէ, առավել մեծ ռիսկի են ենթարկվում քաղաքացիությունից զրկվելու։ Քաղաքացի չհամարվող անձինք կարող են ենթարկվել անժամկետ կալանքի։

### Քաղաքական այլախոհներ
Մասնավորապես 20-րդ դարի սկզբին և միջնամասում, Միացյալ Նահանգները հաճախ օգտագործում էր քաղաքացիությունից զրկումը ձախ-թևային քաղաքական հայացքներ ունեցող ներգաղթյալների նկատմամբ՝ օրինակ՝ անարխիստների և ԱՄՆ Կոմունիստական կուսակցության անդամների։ Այս քաղաքականության օրինակներից է անարխիստ Էմմա Գոլդմանի քաղաքացիությունից զրկումը։ Նա 1920 թվականին վտարվեց Ֆինլանդիա՝ հետագայում Խորհրդային Միություն՝ ավելի քան 200 «օտարների» հետ միասին։ Իրավաբանական պատմաբան Ջուլիա Ռոուզ Կրաուտը նշում է. «գաղափարական վտարումն ու քաղաքացիությունից զրկումը հանդիսանում են միջոցներ, որոնցով Միացյալ Նահանգներում օտարներին պատժում են իրենց համոզմունքների, ասոցիացիաների և արտահայտությունների համար՝ արտաքսման կամ արտաքսման սպառնալիքի միջոցով»։ Նման կառավարական արձագանքը՝ ուղղված Առաջին փոփոխությամբ պաշտպանված վարքագծին, քննադատության է ենթարկվել որպես սահմանադրությանը հակասող և առաջացրել է դատական բողոքարկումներ։

Քաղաքացիությունից զրկման կիրառումը լիբերալ ժողովրդավարությունների կողմից հաճախ օգտագործվում է որպես արդարացում՝ բռնապետական պետությունների կողմից, որոնք քաղաքացիությունից զրկումը դարձնում են քաղաքական ճնշման գործիք։

### Հանրային բարօրություն, ահաբեկիչներ և արտերկրում կռվող զինվորներ
Ըստ 2006 թվականի «Միգրացիայի, ապաստանի և քաղաքացիության մասին» օրենքի՝ ներքին գործերի նախարարն իրավասու է զրկել բրիտանական քաղաքացիությունից, եթե «պետքարտուղարը համոզված է, դա օգտակար է հանրային բարօրության համար»։ Այս դրույթը լայն հասարակական քննադատության առարկա է դարձել, և դրա կիրառումը սահմանափակված չէ միայն այն դեպքերով, երբ անձը համարվում է ազգային անվտանգության սպառնալիք։ Մակլինը նշում է, որ այս օրենքը «հնարավորություն է տալիս զրկել քաղաքացիությունից նույնիսկ այն դեպքում, երբ պետությունն չունի բավարար կամ փաստական հիմք՝ տվյալ անձին որևէ հանցագործության մեջ մեղադրելու»։

Քաղաքացիությունից զրկումը երբեմն կիրառվում է ահաբեկչության մեջ մեղադրվող կամ այլ պետության օգտին գործող անձանց նկատմամբ։ Օրինակներ են իսպանական քաղաքացիական պատերազմին մասնակցած որոշ միջազգային կամավորներ, ինչպես նաև որոշ արաբական երկրների քաղաքացիներ, այդ թվում՝ Օսամա բեն Լադենը, ով մասնակցել է խորհրդա-աֆղանական պատերազմին։ Քսանմեկերորդ դարի սկզբին, հատկապես Եվրոպայում ահաբեկչական հարձակումների աճի և Մերձավոր Արևելք իսլամական պետության համար կռվելու մեկնող մարդկանց ֆենոմենի հետևանքով, քաղաքացիությունից զրկման կիրառությունը ընդլայնվել է։ Քաղաքացիությունից զրկման և վերադարձը մերժելու արդարացումները ներառում են ազգային անվտանգությունը և այն համոզմունքը, որ ահաբեկչական խմբին միանալը դավաճանության գործողություն է, որն արժանի է քաղաքացիությունից զրկման։ Որոշ երկրներում քաղաքացիությունից զրկում հնարավոր է միայն ահաբեկչության հետ կապված հանցագործության դատավճռից հետո, իսկ այլ իրավասություններում դատապարտում չի պահանջվում, և քաղաքացիությունից զրկված անձանցից քչերն են դատապարտվել որևէ հանցագործության համար։

Ակադեմիական գրականության մեջ վիճարկվում է, թե արդյոք քաղաքացիությունից զրկումը արդյունավետ հակաահաբեկչական միջոց է։ Քննադատները պնդում են, որ այն կարող է բերել տվյալ անձի կամ նրա համայնքի հավելյալ մեկուսացման և հետագա ռադիկալացման։ Հակաահաբեկչական հարցերով մասնագետ Դեյվիդ Մալեթի խոսքով՝ «Օսամա բեն Լադենը առաջին հերթին օրինակն է այն սխալի, երբ որևէ երկիր զրկում է օտարերկրյա զինվորին քաղաքացիությունից և ձեռքերը լվանում՝ ենթադրելով, որ տվյալ մարդն այլևս իրենց խնդիրն չէ»։ Քաղաքացիությունից զրկման ևս մեկ հետևանք կարող է լինել երրորդ երկրների հետ հարաբերությունների վատթարացումը, որոնք դա դիտարկում են որպես ահաբեկչության ռիսկերը արտահանելու ոչ օրինական փորձ։ Իրաքում Իսլամական պետության մեջ ընդգրկված լինելու կասկածանքով մարդկանց (ներառյալ՝ օտարերկրյա զինվորներ) հաճախ դատում են տասը րոպե տևողությամբ դատավարություններով, որոնք հաճախ ավարտվում են մահապատժով։ Թուրքիան հրաժարվել է ընդունել եվրոպական երկրների կողմից քաղաքացիությունից զրկված օտարերկրյա զինվորներին և կարողացել է նրանց արտաքսել դեպի ծննդավայր։

2019 թվականին ԱՄՆ ներքին անվտանգության նախարարությունը (DHS) սկսել է օգտագործել ATLAS անվամբ ծրագիրը, որն աշխատում էր Amazon Cloud հարթակի վրա։ Այն սկանավորել է ավելի քան 16.5 միլիոն քաղաքացիություն ստացած ամերիկացիների տվյալներ և մոտավորապես 124,000 դեպք է առանձնացրել՝ ԱՄՆ քաղաքացիության և միգրացիոն ծառայության (USCIS) աշխատակիցների ձեռքով վերլուծության և վերանայման համար՝ քաղաքացիությունից զրկման համատեքստում։ Վերլուծված տվյալների մի մասը ստացվել էր ահաբեկիչների դիտարկման բազայից (Terrorist Screening Database) և Հանցավորության ազգային տեղեկատվական կենտրոնից (National Crime Information Center)։ Ալգորիթմը և դրա չափանիշները գաղտնի էին։ Այս տեղեկությունը հանրայնացվել է Open Society Justice Initiative-ի և Muslim Advocates կազմակերպության (որը համագործակցում է Մահմեդական իրավաբանների ազգային ասոցիացիայի հետ) ջանքերով։

### Քաղաքացիություն շնորհելու վերանայում (քաղաքացիությունից զրկում՝ խաբեության հիմքով)
Շատ երկրներ թույլատրում են քաղաքացիությունից զրկել այն դեպքերում, երբ քաղաքացիության հայտատուն խաբեություն է կատարել կամ կեղծ տվյալներ է ներկայացրել քաղաքացիություն ստանալու գործընթացում։ Իրավաբան Աուդրի Մակլինի խոսքով՝ «Քաղաքացիությունից զրկելու տրամաբանությունը խաբեության կամ ապակողմնորոշման դեպքում կայանում է նրանում, որ այն չեղարկում է խաբեության ազդեցությունը և վերականգնում է այն իրավիճակը, որը կլիներ, եթե ճշմարտությունը բացահայտված լիներ»։ Խաբեության հիմքով քաղաքացիությունից զրկումը համարվում է ամենաքիչ հակասական ձևը, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ դրա արդյունքում անձը մնում է առանց քաղաքացիության։ Խնդրահարույց, բայց հազվադեպ դեպքեր են արձանագրվել ԱՄՆ-ում և Կանադայում՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում պատերազմական հանցագործություններ կատարած անձանց նկատմամբ, որոնք իրենց քաղաքացիության հայտերում ստել էին։ Այդ դեպքերը լայնորեն լուսաբանվել են մամուլում, սակայն մնում են համեմատաբար հազվադեպ։ Քուվեյթում քաղաքացիությունից զրկվել է բնակչության մոտ 3 տոկոսը, ինչը ներկայացվում է որպես նախկինում քաղաքացիություն շնորհելու գործընթացի չեղարկում։

### Կապերի կորուստ
2014 թվականի դրությամբ՝ ավելի քան տասնյակ Եվրոպական միության երկրներ հնարավորություն են տալիս քաղաքացիությունից զրկել այն քաղաքացիներին, ովքեր երկար ժամանակ բնակվում են արտերկրում։ Որոշ երկրներ նախատեսում են քաղաքացիության ավտոմատ կորուստ, եթե անձը միանում է օտարերկրյա զինվորական կամ քաղաքացիական ծառայության կամ զբաղեցնում է պետական պաշտոն այլ երկրում։ Այլ պետություններ արգելում են երկքաղաքացիությունը, և եթե տվյալ երկրի քաղաքացիություն ունեցող անձը ստանում է այլ երկրի քաղաքացիություն, ապա ավտոմատ կերպով զրկվում է իր նախկին քաղաքացիությունից։

Մինչև 1918 թվականը՝ աշխարհի շատ երկրներում կանայք, ովքեր ամուսնանում էին օտարերկրացիների հետ, զրկվում էին իրենց քաղաքացիությունից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ տասնամյակի ընթացքում, տասնութ երկիր վերացրին այդ պարտադիր դրույթը։ Այնուամենայնիվ, որոշ երկրներում կանայք դեռևս զրկվում են քաղաքացիությունից՝ օտարերկրացու հետ ամուսնանալու դեպքում, ինչի պատճառով նրանք կարող են ոչ մի երկրի քաղաքացիություն չունենալ։

Նմանատիպ մի դրույթ գոյություն ունի Կանադայում. Կանադացի ծնողներից արտասահմանում ծնված երեխաները կարող են զրկվել քաղաքացիությունից՝ եթե մինչև 28 տարեկանը չվերահաստատեն իրենց քաղաքացիական կարգավիճակը։ Քանի որ այս դրույթը քիչ հայտնի է, շատ մարդիկ՝ այդ թվում Կանադայում բնակվողներ, կորցնում են իրենց քաղաքացիությունը և հայտնի են որպես «կորած կանադացիներ»։ Այդ անձինք նաև չեն կարող իրենց քաղաքացիությունը փոխանցել իրենց երեխաներին, ինչի արդյունքում վերջիններս կարող են ծնվել առանց քաղաքացիության։

## Մարդու իրավունքներ
Փիլիսոփա Հաննա Արենդտը իր *Totalitarianism-ի ծագումը* (1951) գրքում քաղաքացիությունը կապում է «իրավունքներ ունենալու իրավունք» գաղափարին։ 1955 թվականին նա պնդում էր. «Ոչ մի պետություն, անկախ իր օրենքների խստությունից, չպետք է ունենա քաղաքացիությունից զրկելու իրավունք»։ Քաղաքագետ Փատրիկ Ուեյլը և իրավաբան Նիքոլաս Հենդլերը գրում են, որ «իրավունքը՝ սեփական քաղաքացիությամբ ապահով լինելու, հետպատերազմյան Եվրոպայի լիբերալ քաղաքական կարգի հիմքն է»։ Քաղաքացիությունից զրկումը լուրջ մարդու իրավունքների խնդիր է, քանի որ խախտում է ազգային պատկանելության իրավունքը, որը ճանաչված է մի շարք միջազգային պայմանագրերով։ Ոմանք պնդում են, որ անձնազրկության հանգեցնող քաղաքացիությունից զրկումն երբեք համահունչ չէ միջազգային մարդու իրավունքների պահանջներին։

Անձնազրկության հանգեցնող քաղաքացիությունից զրկումը հակասում է 1961 թ. «Անձնազրկության կրճատման մասին» կոնվենցիային, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ քաղաքացիությունը ձեռք է բերվել խաբեությամբ կամ եթե պետությունը կոնվենցիայի վավերացման պահին հայտարարել է, որ քաղաքացիությունից զրկում է նախատեսված այն անձանց համար, ովքեր ծառայություն են մատուցել այլ պետության, վարձատրություն ստացել դրանից կամ իրենց վարքագծով լրջորեն վնասել են այդ պետության կենսական շահերին։ Անձնազրկությունը արգելող կանոնների պատճառով քաղաքացիությունից զրկման նպատակային խմբերը հիմնականում բազմաքաղաքացիություն ունեցողներն են։ Բացառություն է Բրիտանիայի օրենքը, որը 2014-ից ի վեր թույլ է տալիս զրկել քաղաքացիությունից այն քաղաքացիություն ստացած բրիտանացիներին, ովքեր չունեն այլ քաղաքացիություն, եթե Ներքին գործերի նախարարը համոզված է, որ նրանք կարող են ստանալ մեկ այլ երկրի քաղաքացիություն։ Իրավաբան Մակլինը նշում է. «Զգալի է, որ Ներքին գործերի նախարարի համոզվածությունը պարտադիր չէ, որ ճիշտ լինի. բավական է, որ այն լինի ողջամիտ»։ Որոշ երկրներում քաղաքացիությունից կարող են զրկվել միայն քաղաքացիություն ստացած անձինք՝ բացառելով ի ծնե քաղաքացիներին։ Քաղաքացիությունից զրկումը, երբ անձը գտնվում է արտերկրում, հաճախ նպատակ ունի կանխել վերադարձը, սակայն դա չի չեղարկում այն պետության իրավունքը՝ տվյալ անձին վերադարձնելու քաղաքացիությունից զրկած պետություն։

Այլ մարդու իրավունքներ, որոնք կարող են խախտվել քաղաքացիությունից զրկման արդյունքում, ներառում են չվտարման սկզբունքը (non-refoulement) և ne bis in idem սկզբունքը։ Քաղաքացիությունից զրկումը արտերկրում բարձրացնում է հավելյալ խնդիրներ՝ կապված անձնական անվտանգության իրավունքների և որոշման բողոքարկման փաստացի մերժման հետ։ Այս մեթոդը նախընտրում է Բրիտանական կառավարությունը, քանի որ այն նվազեցնում է հաշվետվողականությունը և մեծ մասամբ հաջողությամբ մշտապես հեռացնում է անձին Բրիտանիայի տարածքից։

«Քաղաքացիությունից զրկման սկզբունքները՝ որպես ազգային անվտանգության միջոց» փաստաթուղթը նշում է, որ ընդհանուր առմամբ, «պետությունները չպետք է զրկեն անձանց քաղաքացիությունից՝ ազգային անվտանգությունը ապահովելու նպատակով»։ Բացառություն կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ անձը դատապարտվել է ազգային անվտանգության հետ կապված հանցագործության համար, ներկայացնում է լուրջ սպառնալիք, և պահպանվում են մյուս միջազգային պարտավորությունները՝ ներառյալ անձնազրկության արգելքը, խտրականության բացակայությունը, արդար դատավարության իրավունքը և համաչափությունը։ Փոլուսենը պնդում է, որ ազգային անվտանգության համատեքստում «քաղաքացիությունից զրկումը երբեք չի կարող դիտարկվել որպես նվազ միջամտող միջոց կամ լինել անհրաժեշտ և համաչափ»։ Նույն հանցանքը կատարած, սակայն օտար երկրի հետ կապ չունեցող անձինք չեն կարող զրկվել քաղաքացիությունից, ինչը նշանակում է, որ քաղաքացիությունից զրկման թիրախ են դառնում ըստ ազգային պատկանելիության ընտրված անձինք, ինչը խախտում է չխտրականության սկզբունքը և ստեղծում է քաղաքացիության հիերարխիա։

## Ծանոթագրություններ

### Աղբյուրներ
#### Գրքեր

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

#### Ամսագրի հոդվածներ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

#### Զեկույցներ

*
*

## Տես նաև
* Banishment

Կատեգորիա:Իրավունք
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտում
Կատեգորիա:Քաղաքացիության իրավունք
Կատեգորիա:Քաղաքացիություն