Ջեյ Ֆորրեսթեր

**Ջեյ Ֆորրեսթեր**(, ), ամերիկացի  առաջատար համակարգչային ճարտարագետ և համակարգերի գիտնական, hամակարգային    դինամիկայի  հիմնադիր, ԱՄՆ ճարտարագիտության ազգային ակադեմիայի անդամ (1967), մագնիսական միջուկով  հիշողության գյուտարար։

Համակարգչային գրաֆիկայի պատմության մեջ ստեղծել է առաջին անիմացիան՝ «ցատկող գնդակ» օսցիլոգրաֆի վրա։

Ավելի ուշ եղել է *MIT Sloan* կառավարման դպրոցի պրոֆեսոր, որտեղ ներկայացրել է մատակարարման շղթաների տատանումների Ֆորրեսթերի էֆեկտի նկարագրությունը։ Նրան համարել են համակարգային դինամիկայի հիմնադիրը։ Նա ուսումնասիրել է համակարգային դինամիկայում օբյեկտների միջև փոխազդեցությունների մոդելավորումը, որը  կիրառել են կազմակերպություններում և սոցիալական այլ համակարգերում՝ հետազոտությունների և խորհրդատվությունների ժամանակ։

## Կենսագրություն
### Ծագում

Ջեյ Ֆորրեսթերը ծնվել է 1918 թվականին Նեբրասկա նահանգի Անսելմոո քաղաքի մերձակայքում գտնվող սակավաբնակ Կլեյմեքս  ագարակում։ Էլեկտրաէներգիայի նրա վաղ հետաքրքրության պատճառ է հանդիսացել ագարակում  էլեկտրականություն չլինելու հանգամանքը։ Ավագ դպրոցում սովորելու տարիներին, օգտագործելով հին մեքենայի մասերը, նա ստեղծել է 12 վոլտանոց քամու ուժով աշխատող էլեկտրական համակարգ, որով էլ ապահովել էր ագարակի առաջին  էլեկտրաֆիկացումը։

### Կրթություն
Ջեյ Ֆորրեսթերը սկզբում ցանկացել է ընդունվել Նեբրասկա-Լինքոլն համալսարանի գյուղատնտեսական ֆակուլտետը, սակայն 1935 թվականի վերջերին, փոխել է մտադրությունը՝  հօգուտ էլեկտրատեխնիկայի ֆակուլտետի։ 1939 թվականին էլեկտրատեխնիկայի ֆակուլտետի 70 շրջանավարտներից մեկն է եղել, ով ավարտել է գերազանցության դիպլոմով։ 1939 թվականին ուսումը շարունակել է  Քեմբրիջի Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ասպիրանտուրայում, որն էլ  դարձել է նրա կարիերայի սկիզբը։

## Գործունեություն
#### Սերվոմեխանիկական լաբորատորիա

Ջեյ Ֆորրեսթերը հետազոտությունները սկսել է 1939 թվականի  հուլիսին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում։  Սկզբում  նա աշխատել է որպես Բարձրավոլտ լաբորատորիայի գիտաշխատողի օգնական։ Իսկ 1940 թվականից մինչև 1941 թվականի ուսումնական տարվա կեսերին Ֆորրեսթերն աշխատել է Գորդոն Բրաունի նոր Սերվոմեխանիկական  լաբորատորիայում, որը համարվել է  *MIT*  էլեկտրատեխնիկայի բաժնի մի մասը։ Պատերազմի ժամանակ, հանուն ԱՄՆ-ի ռազմական արդյունաբերության  հետազոտությունների, էլեկտրատեխնիկայի բնագավառում իր գիտական կոչման համար նախատեսված աշխատանքը դադարեցրել է  և ավարտել է միայն 1945 թվականին։ Գորդոն Բրաունը շարունակել է Ֆորրեսթերի աշխատանքը՝ «Հիդրավլիկ սպասարկման մեխանիզմների մշակում» խորագրով։

#### ASCA նախագիծ
1944 թվականի դեկտեմբերին Հատուկ Ռազմածովային Հետազոտությունների Կենտրոնը *MIT* էլեկտրատեխնիկայի բաժնին հանձնարարել է մշակել օդային վերահսկման և կայունության անալիզատոր (*ASCA*)՝  նոր աէրոդինամիկ նախագծերում օգտագործելու համար։  Ֆորրեսթերը ավտոմատ կառավարման ոլորտում սեփական բիզնեսը ստեղծելու համար  մտադրվել էր հեռանալ Սերվոմեխանիկական լաբորատորիայից, սակայն Գորդոն Բրաունը նրան ետ պահելու համար առաջարկել է տասներկու նախագծեր, որոնցից մեկը, իր հայեցողությամբ, նա կարող էր ընտրել։ Ֆորրեսթերը ուսումնասիրելով ամբողջ ցուցակը,  սեփական բիզնեսը ստեղծելու գաղափարը նրան  այլևս չի հետաքրքրել, քան ընդգրկվել նոր հետազոտություններից մեկում։ *ASCA* նախագիծը հատկապես նրան շատ է հետաքրքրել և նա Բրաունին ասել է, որ ընտրում է այն։ Ըստ նախագծի պահանջների պետք էր ստեղծել այնպիսի անալոգային համակարգիչ, որով կարելի էր ինքնաթիռի և օդաչուի կապը դարձնել համակարգված։ Նախագծի վրա աշխատանքն սկսելուց անմիջապես հետո`1945 թվականի գարնանը, Ֆորրեսթերը հասկանում է, որ լուրջ խնդիրների է բախվել․․․․․

1946 թվականի ապրիլին ASCA-ի պայմանագրում նոր փոփոխություններ են կատարվում՝  անալոգային համակարգիչները փոխարինվում են թվային համակարգիչներով։ Եվ այդ նոր նախագիծը ստանում է *Whirlwind* անունը։ 
#### Whirlwind նախագիծ
thumb|Whirlwind նախագծի հիմնական հիշողություն, 1951 թվական
1940-1950-ական թվականներին Ջեյ Ֆորրեսթերը Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում անցկացրել է հետազոտություններ էլեկտրատեխնիկայի և համակարգչային տեխնիկայի ոլորտում՝ ղեկավարելով ''Whirlwind'' նախագիծը՝ կիրառելով մագնիսական միջուկի հիշողությունը։

Այդ նախագծում Ֆորրեսթերը դարձել է թվային համակարգչային լաբորատորիայի տնօրեն, սերվոմեխանիկական լաբորատորիայի թվային համակարգչային բաժանմունքի իրավահաջորդ։ 1947 թվականի սկզբներին  վերապատրաստվելով  *EDVAC* տիպի մեքենաների նախագծման ոլորտում, եկել է այն եզրակացության, որ *EDVAC* տիպի մեքենաների հաշվարկների արագությունը չի բավարարում ժամանակի պահանջներին։

Հետագայում Ֆորրեսթերը և իր թիմը ստեղծել են  արագընթաց էլեկտրոնային թվային ծրագրավորվող համակարգիչ, որով արդեն հնարավոր էր վերահսկել ինքնաթիռների թռիչքները։ Այն կարելի էր  կիրառել նաև ռազմական գործողություններում,  արդյունաբերության և գիտության կարիքների համար։  1940-1950 թվականներին *Whirlwind-ը* համարվել է ամենահաջողված նախագիծը, որի վրա աշխատել են 175 մարդ և  ծախսվել է մեկ միլիոն դոլար։ Այն գերազանցում էր *ENIAC* համակարգչին։ Ֆորրեսթերը նաև մշակել է  «բազմակողմանի թվային տեղեկատվության պահպանման սարքը» ներկայիս օպերատիվ հիշողությունը՝ RAM-ը։ Նա  համակարգչային գրաֆիկայի պատմության մեջ ստեղծել է առաջին անիմացիան՝ «ցատկող գնդակը» օսկիլոսկոպի վրա։

##### Whirlwind էլեկտրոնային համակարգչի շնորհանդես
1951 թվականի դեկտեմբերին՝ կիրակի երեկոյան, ամերիկյան հեռուստատեսությամբ ցուցադրվել է Whirlwind էլեկտրոնային համակարգչի շնորհանդեսը։ Ծրագիրը հեռարձակվել է հայտնի  լրագրող Էդուարդ Մարոուի *«See It Now»* հաղորդման ժամանակ (նրա ելույթի սկիզբն արվել է էպիգրաֆում), որտեղ  խոսվել է *MIT*-ի Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի համակարգչային լաբորատորիայի մասին։ Հեռուստադիտողների էկրանին երևացել է  լույսերից բաղկացած բառեր. 
«*HELLO, MR. MURROW*»

Այս իրադարձությունը հետագայում մեկնաբանվել է որպես համակարգչային գրաֆիկայի սկիզբ։ Ծրագրի ղեկավար  Ջեյ Ֆորրեսթերը համակարգիչը նկարագրել է որպես «հուսալի օպերացիոն համակարգ», որով կարելի  էր շաբաթական 35 ժամ, 90 տոկոս ծանրաբեռնվածությամբ աշխատել`օգտագործելով էլեկտրաստատիկ խողովակային հիշողություն։ Ջեյ Ֆորրեսթերը, խոսափողների և ականջակալների մալուխներն իրար խառնելով, հեռուստադիտողներին ցույց է տվել իր գյուտից մի քանի հնարքներ։ Whirlwind համակարգչում  օգտագործվել  է մագնիսական միջուկների վրա պատահական մուտքի հիշողություն՝  օգտագործելով հոսանքների համընկնումի սկզբունքը։

##### Մագնիսական միջուկով հիմնական հիշողություն
thumb|upright=1.2|32 x 32 մագնիսական միջուկով  հիշողություն (տվյալների պահպանման ծավալը՝1024բիթ կամ 128բայթ)
Whirlwind համակարգիչը նախագծվել է Հատուկ Ռազմածովային Հետազոտությունների Կենտրոնի պահանջով՝ իրական ժամանակահատվածում ինքնաթիռների ուղղության հայտնաբերման համար։ Ջեյ Ֆորրեսթերի առջև դրված է եղել խնդիր՝ ստեղծել արագ հիշողության համակարգ։ 1940-ական թվականների վերջերին մի քանի հետազոտողներ արդեն պատկերացում ունեին, որ կարելի է մագնիսական միջուկներ կիրառել համակարգչային հիշողության համար։  Ջեյ Ֆորրեսթերը ստանալով թույլտվության արտոնագիրը, Whirlwind նախագծի համար ստեղծել է 3D առաջին ցանցային  մագնիսական միջուկը, որի միջոցով հնարավոր է եղել ինֆորմացիան պահպանել, ստանալ  և փոխանցել։ 1953 թվականի  ամռանը Whirlwind  համակարգչում  տեղադրվել է առաջին  32x32x16 բիթ պարամետրերով հիմնական հիշողությունը,  որն էլ դարձել է ժամանակակից համակարգչային տեխնոլոգիաների  սկիզբը։

Հաշվիչ համակարգերի առավել թռիչքաձև զարգացման տարիներին (1955-1975)  մագնիսական միջուկով հիշողությունը եղել է հաշվիչ մեքենաների   պատահական մուտքով *(random-access)* ինֆորմացիայի պահպանման ամենագերակշռող տեսակը և հարակից տեխնոլոգիաների ընտանիքի մի մասը, որը կամուրջ է հանդիսացել վակուումային խողովակների (էլեկտրոնային լամպերի) և կիսահաղորդիչների միջև` օգտագործելով նյութերի մագնիսական հատկությունները` անցման (switching) և ուժեղացման սկզբունքը։

#### SAGE  համակարգ
ԱՄՆ ռազմական SAGE *(Semiautomatic Ground Environment)* համակարգչային համակարգը, որը մշակվել է 1950-ական թվականներին և գործել մինչև 1961 թվականը, ամենամեծ և թանկ համակարգչային համակարգն է եղել, որը երբևէ կառուցվել  է։ Այն  հիմնված էր  Whirlwind համակարգիչների վրա։ 1952-1956 թվականներին Ջեյ Ֆորրեսթերը ղեկավարել է SAGE համակարգի զարգացումը։ Այն կիսաավտոմատ համակարգ էր, որն ունակ է եղել միաժամանակ մշակել ԱՄՆ-ի և Կանադայի 23 տարածաշրջանային կենտրոններից ստացված տվյալները։ Մեկ SAGE համակարգչով  կարելի  էր հետևել 400 ինքնաթիռի։ SAGE համակարգը նախատեսված էր խորհրդային  ռմբակոծիչները հայտնաբերելու և ոչնչացնելու համար։
#### Ֆորրեսթերի էֆեկտ
thumb|Ֆորրեսթերի էֆեկտ կամ ''bullwhip effect''
1956 թվականին Ջեյ Ֆորեսթերը տեղափոխվել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի   *MIT Sloan* կառավարման դպրոց, նա ստացել է *Germeshausen* պատվավոր պրոֆեսորի և ավագ դասախոսի կոչում։ 1961 թվականին, Ջեներալ էլեկտրիկի նախագծում նա նկարագրել է մատակարարման շղթայի տատանումների հետևանքներով առաջացած էֆեկտները, որն այն ժամանակ հայտնի էր  Ֆորրեսթերի էֆեկտ անվամբ, իսկ այժմ` «bullwhip efekt»:

### Համակարգային դինամիկա
Ջեյ Ֆորրեսթերը համակարգային դինամիկայի հիմնադիրն  է եղել։  Նա ուսումնասիրել է համակարգային դինամիկայում առարկաների միջև փոխազդեցությունների մոդելավորումը՝ «թե ինչպես են քաղաքականության փոփոխություններն ազդում աճի, կայունության, մակարդակի տատանումների և վարքագծի փոփոխությունների վրա»։  «Արդյունաբերական դինամիկան» Ֆորրեսթերի առաջին գիրքն է եղել, որը լույս է տեսել 1961 թվականին և որտեղ արդյունաբերական բիզնեսի ցիկլերը վերլուծելու համար օգտագործվել է համակարգային դինամիկան։ Մի քանի տարի անց, Բոստոնի նախկին քաղաքապետ Ջոն Քոլինսի հետ փոխհարաբերությունները Ֆորրեսթերին ստիպել են գրել *Urban Dynamics* գիրքը, որն էլ  շարունակական բնույթ է կրել` ավելի լայն մասշտաբով խնդիրների մոդելավորման հնարավորություն ընձեռելով։ *Urban Dynamics* գիրքը գրավել է ամբողջ աշխարհի քաղաքաշինության ուշադրությունը, որն էլ պատճառ է հանդիսացել Հռոմեական ակումբի հիմնադրի հանդիպումը Ջեյ Ֆորրեսթերի հետ։ Նրանք հանդիպման ժամանակ քննարկել են գլոբալ կայունությանն առնչվող հարցեր։ *World Dynamics-ը* գրքում մոդելավորվել է համաշխարհային տնտեսության, բնակչության  ու  էկոլոգիայի բարդ փոխազդեցությունները, որն էլ  հանդիսացել է գլոբալ մոդելավորման բնագավառի սկիզբը։ Ջեյ Ֆորրեսթերը շարունակել է զարգացնել համակարգային դինամիկան՝  խթանելով դինամիկայի օգտագործումը կրթության մեջ։

## Մրցանակներ և պատվոգրեր
* 1972 թվականին  IEEE-ի Պատվո մեդալ
* 1982 թվականին  IEEE Computer Pioneer-ի մրցանակ 
* 1995 թվականին շնորհել են Համակարգչային պատմության թանգարանի անդամ՝ «հիմնական հիշողության տեխնոլոգիան գործնական համակարգչային հիշողության սարքավորման մեջ կատարելագործելու համար, համակարգչային համակարգերի վաղ համակարգում նախագծման և զարգացման գործում հիմնական ներդրումների համար»
* 2006 թվականին ընդգրկվել է Օպերատիվ հետազոտությունների Փառքի սրահում

## Գրքեր

* 1961 թվական *Industrial dynamics*. Waltham, MA: Pegasus Communications.
* 1968 թվական *Principles of Systems*, 2nd ed. Pegasus Communications.
* 1969 թվական *Urban Dynamics*. Pegasus Communications.
* 1971 թվական *World Dynamics*. Wright-Allen Press.
* 1975 թվական *Collected Papers of Jay W. Forrester*. Pegasus Communications.

## Հոդվածներ և հրապարակումներ

* 1958 թվական "Industrial Dynamics--A Major Breakthrough for Decision Makers.", in: *Harvard Business Review*, Vol. 36, No. 4, pp.&nbsp;37–66.
* 1968 թվական *Market Growth as Influenced by Capital Investment* in *Industrial Management Review*, Vol. IX, No. 2, Winter 1968.
* 1971 թվական *Counterintuitive Behavior of Social Systems*. Also available online.
* 1989 թվական *System Dynamics and the Lessons of 35 Years*.
* 1991 թվական *The Beginning of System Dynamics*.
* 1992 թվական *System Dynamics and Learner-Centered-Learning in Kindergarten through 12th Grade Education.*
* 1994 թվական *Learning through System Dynamics as preparation for the 21st Century*.
* 1996 թվական *System Dynamics and K–12 Teachers*.
* 1998 թվական *Designing the Future*.
* 1999 թվական *System Dynamics: the Foundation Under Systems Thinking*.

## Պատկերասրահ
 
File:Nebraska_Educational_Telecommunications_(NET),_Lincoln,_Nebraska,_USA.jpg| Նեբրասկա-Լինքոլն համալսարան
File:MIT Building 10 and the Great Dome, Cambridge MA.jpg| Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ
File:Project Whirlwind - core memory, circa 1951 - detail 1.JPG|thumb|Whirlwind նախագծի հիմնական հիշողություն, 1951 թվական
File:KL CoreMemory.jpg|thumb|upright=1.2|32 x 32 մագնիսական միջուկով  հիշողություն (տվյալների պահպանման ծավալը՝1024բիթ կամ 128բայթ)
File:Bullwhip effect.png|thumb|Ֆորրեսթերի էֆեկտ կամ *bullwhip effect*


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* IFORS' Operational Research Hall of Fame Jay Wright Forrester
* Джей Форрестер 
* Математическое моделирование мировой динамики и устойчивого развития на примере модели Форрестера
* Profiles)in)Operations)Research: Jay)Wright)Forrester 
* Jay Wright Forrester
* Jay Wright Forrester
* Counterintuitive Behavior of Social Systems 

Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի գյուտարարներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակագետներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ