Հողի օր (Իսրայել)

**Հողի օր** (; ), ամեն տարի մարտի 30-ին պաղեստինցիների՝ ինչպես Իսրայելի արաբ քաղաքացիների, այնպես էլ Իսրայելի օկուպացրած տարածքներում բնակվողների համար հիշատակի օր՝ նվիրված Իսրայելում 1976 թվականի այդ օրվա իրադարձություններին։

1976 թվականին Իսրայելի կառավարությունը հայտարարել է պետական նշանակության՝ արաբական Սախնին և Արաբա գյուղերի միջև գտնվող, հողատարածքի մոտ 20․000 *դունամ* (20 կմ², 7․7 քմ²) բռնագրավելու ծրագրի մասին, որից 6․300 *դունամ* (6.3 կմ²) արաբների սեփականությունն էր։ Այն կազմում էր Իսրայելի կառավարության՝ Գալիլեայի հուդայականացմանն ուղղված ռազմավարության մի մասը։ Ի պատասխան՝ արաբական քաղաքները հայտարարել են ընդհանուր գործադուլ, կազմակերպվել են երթեր Գալիլեայից մինչև Նեգև։ Իսրայելի զինվորականներն ու ոստիկանությունը սպանել են վեց անզեն արաբ ցուցարարների, որոնցից կեսը կանայք էին, վիրավորել են ևս հարյուրին և ձերբակալել հարյուրավոր այլ մարդկանց։

Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության վերաբերյալ գիտական ուսումնասիրությունները Հողի օրը ճանաչում են որպես հողի համար պայքարի և արաբ քաղաքացիների՝ Իսրայելի պետության ու քաղաքական մարմնի հետ հարաբերությունների կարևորագույն իրադարձություն։ Այն նշանակալից է նրանով, որ 1948 թվականից ի վեր սա առաջին դեպքն էր, երբ Իսրայելի արաբները կազմակերպել են ի պատասխան Իսրայելի քաղաքականության՝ որպես պաղեստինյան ազգային կոլեկտիվ։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Պաղեստինի ազգային քաղաքական օրացույցում հիշատակի կարևոր ամենամյա օր լինելով՝ այն նշում են ոչ միայն Իսրայելի արաբ քաղաքացիները, այլև ամբողջ աշխարհի պաղեստինցիները։

## Նախապատմություն
Ենթամանդատային Պաղեստինի արաբները հիմնականում զբաղվում էին գյուղտնտեսությամբ։ Նրանց մոտ երեք քառորդը Իսրայել պետության ստեղծումից առաջ իրենց ապրուստը վաստակում էին հողագործությունից։ 1948 թվականի Պաղեստինյան պատերազմի ժամանակ պաղեստինցիների արտաքսումից և փախուստից հետո հողը շարունակել է կարևոր դեր խաղալ այն 156․000 պաղեստինցի արաբների կյանքում, որոնք մնացել են Իսրայել պետության կազմում։

Իսրայելի կառավարությունը 1950 թվականին ընդունել է Վերադարձի մասին օրենքը՝ Իսրայել հրեաների ներգաղթը և հրեա փախստականների ընդունումը հեշտացնելու համար։ 1950 թվականի «Բացակաների սեփականության մասին» օրենքով բացակա սեփականատերերի սեփականության իրավունքները փոխանցվել են կառավարությունից նշանակված բացակա սեփականության պաշտպանին։ Այն նաև օգտագործվել է Իսրայելի արաբ քաղաքացիների հողերը բռնագրավելու համար, ովքեր գտնվում էին պետության ներսում, սակայն օրենքով դասվում էին «բացակաների» կազմում։

Օրեն Յիֆտաչելի խոսքերով՝ Իսրայելի արաբների շրջանում պետական քաղաքականության և գործելակերպի դեմ հանրային բողոքները հազվադեպ էին մինչև 1970-ականների կեսերը՝ պայմանավորված մի շարք գործոններով, այդ թվում՝ իրենց բնակավայրերի ռազմական կառավարումը, աղքատությունը, մեկուսացումը, մասնատվածությունը և իրենց երկրորդական դերը Իսրայելում։

Այն բողոքները, որոնք եղել էին հողերի սեփականազրման և ռազմական կառավարման (1948–1966) ժամանակ արաբ քաղաքացիների նկատմամբ կիրառվող սահմանափակումների դեմ, Շանի Պայեսը նկարագրել է որպես «հատուկենտ» և «սահմանափակ»՝ այդ ժամանակաշրջանին բնորոշ տեղաշարժի, արտահայտման և հավաքների ազատության իրավունքների սահմանափակումներին համահունչ։

Թեև «Ալ-Արդ» («Երկիր») քաղաքական շարժումը գործել է մոտ մեկ տասնամյակ, այն անօրինական է ճանաչվել 1964 թվականին, իսկ կառավարության դեմ ամենաակնառու միջոցառումները եղել են կոմունիստական կուսակցության ամեն տարի կազմակերպվող մայիսի 1-ի բողոքի ցույցերը:

### Խթանող իրադարձություններ
Իսրայելի կառավարությունը հայտարարել է Գալիլեայում հողերը պետական օգտագործման համար բռնագրավելու իր մտադրության մասին, որը վերաբերում էր Սախնին և Արրաբա արաբական գյուղերի միջև գտնվող մոտ 20,000 *դունամ* հողատարածքին, որից 6,300 *դունամը* արաբների սեփականությունն էր։ 1976 թվականի մարտի 11-ին կառավարությունը հրապարակել է բռնագրավման ծրագիրը։ 

Իֆթաչելը գրում է, որ հյուսիսային Գալիլեայում հողերի բռնագանձումը և հրեական բնակավայրերի ընդլայնումը կազմում էին կառավարության շարունակական ռազմավարության մի մասը, որն ուղղված էր Գալիլեայի հրեականացմանը,  ինրն ինքնին «պաղեստինյան դիմադրության» պատասխան և կատալիզատոր էր դարձել, որը գագաթնակետին է հասել Հողի օրվա իրադարձություններով։

Պաղեստինի ազատագրման դեմոկրատական ճակատի (**) առաջնորդ Նայեֆ Հավատմեի խոսքով՝ 1975 թվականի այսպես կոչված Գալիլեայի զարգացման ծրագրի իրականացման շրջանակներում հողը պետք է օգտագործվեր «[...] ութ հրեական արդյունաբերական գյուղեր կառուցելու համար՝ 1975 թվականի այսպես կոչված Գալիլեայի զարգացման ծրագրի իրականացման շրջանակներում: Այս ծրագիրը ողջունելով՝ Գյուղատնտեսության նախարարությունը բացահայտ հայտարարեց, որ իր հիմնական նպատակն է փոխել Գալիլեայի ժողովրդագրական բնույթը՝ տարածքում հրեական մեծամասնություն ստեղծելու համար»։ *The Jerusalem Post* թերթում Օրլի Հելպերնը գրում է, որ կառավարությունը հողերը բռնագրավել էր անվտանգության նկատառումներից ելնելով, և որ դրանք հետագայում օգտագործվել են ռազմական վարժական ճամբար, ինչպես նաև նոր հրեական բնակավայրեր կառուցելու համար։

Իֆաթ Հոլցման-Գազիտը 1976 թվականի հայտարարությունը դիտարկում է որպես 1975 թվականին մշակված ավելի մեծ ծրագրի մաս։ Մոտ 1900 *դունամ* արաբական հող պետք է բռնագրավվեր հրեական Կարմիել քաղաքը ընդլայնելու համար։ Բացի այդ, ծրագիրը նախատեսում էր 1977-1981 թվականների ընթացքում ստեղծել 50 նոր հրեական բնակավայր, որոնք հայտնի էին որպես *միցպիմ*, որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է բաղկացած լիներ 20-ից պակաս ընտանիքից։ Ծրագիրը նախատեսում էր, որ դրանք պետք է լինեին կենտրոնական Գալիլեայի արաբական գյուղերի խմբերի միջև: Այդպիսով ներառում էր մոտ 20 000 *դունամ* (որոնց 30%-ը պետք է բռնագրավվեր արաբներից, 15%-ը՝ հրեաներից, իսկ մնացածը՝ պետական սեփականություն հանդիսացող հողեր)։

Դեյվիդ ՄաքԴաուելը Գալիլեայում հողերի բռնագրավման վերսկսումը և Արևմտյան ափում հողերի բռնագրավման արագացումը 1970-ականների կեսերին նշում է որպես Հողի օրվա ցույցի և Արևմտյան ափում միաժամանակ տեղի ունեցող նմանատիպ ցույցերի անմիջական խթան։ Նա գրել է. «Ոչինչ այնքան չէր նպաստում երկու պաղեստինյան համայնքների քաղաքական մերձեցմանը, որքան հողի հարցը»։

### 1976 թվականի բողոքի ցույց
Հողերը բռնագրավելու կառավարության որոշմանը զուգընթաց հայտարարվել է Սախնին, Արրաբա, Դեյր Հաննա, Թուրան, Թամրա և Քաբուլ գյուղերում պարետային ժամ սահմանելու մասին, որը ուժի մեջ է մտել 1976 թվականի մարտի 29-ի երեկոյան ժամը 5-ից։ Տեղական կուսակցության արաբ առաջնորդները, ինչպիսին է Թաուֆիք Զիադը, որը նաև Նազարեթի քաղաքապետն էր, արձագանքել են՝ կոչ անելով մարտի 30-ին անցկացնել ընդհանուր գործադուլներ և բողոքի ցույցեր հողերի բռնագրավման դեմ։ Մարտի 18-ին տեղական արաբական խորհուրդների ղեկավարները, որոնք աշխատանքի կուսակցության անդամներ էին, հանդիպել են Շեֆարամում և քվեարկել ակցիայի օրվան աջակցելու դեմ։ Երբ հրապարակվել է որոշման մասին լուրը, քաղաքապետարանի շենքի դիմաց ցույց է կազմակերպվել, որը ցրվել է արցունքաբեր գազով։

Կառավարությունը բոլոր ցույցերը հայտարարել է անօրինական և սպառնացել է աշխատանքից ազատել իրենց աշակերտներին մասնակցելու կոչ անող ուսուցիչներին։ Սակայն սպառնալիքները չեն օգնել, և շատ ուսուցիչներ իրենց աշակերտներին դուրս են բերել դասարաններից՝ միանալու Իսրայելի արաբական քաղաքներում՝ հյուսիսում գտնվող Գալիլեայից մինչև հարավում գտնվող Նեգև, տեղի ունեցած ընդհանուր գործադուլին և երթերին։ Գրեթե միաժամանակ համերաշխության գործադուլներ են տեղի ունեցել նաև  Հորդանան գետի արևմտյան ափին, Գազայի հատվածում և Լիբանանի պաղեստինցի փախստականների ճամբարների մեծ մասում։

Օրվա իրադարձություններն աննախադեպ էին։ Ըստ Միջազգային հրեական խաղաղության միության տվյալների՝ «Հողի օրը Իսրայելի ներսում տեղի ունեցող միջադեպերը կանխելու համար Գալիլեայում տեղակայվել են մոտ 4000 ոստիկան, այդ թվում՝ ուղղաթիռով թռչող ստորաբաժանում և բանակային ստորաբաժանումներ»։ Բողոքի ցույցերի ընթացքում Իսրայելի պաշտպանության բանակի (IDF) կողմից սպանվել են չորս անզեն ցուցարար, իսկ ոստիկանության կողմից՝ ևս երկուսը։ Հայտնի է, որ զոհվածներից երեքը կանայք են եղել, և որ «բանակին թույլատրվել է զրահապատ մեքենաներ և տանկեր վարել Գալիլեայի տարբեր գյուղերի չասֆալտապատ ճանապարհներով»։ Մոտ 100 արաբ վիրավորվել է, իսկ հարյուրավոր այլ մարդիկ ձերբակալվել են։

*[[Նյու Յորք Թայմս|The New York Times]]* օրաթերթը հաղորդել է, որ սպանությունները կատարել է ոստիկանությունը «Գալիլեայի շրջանում տեղի ունեցած անկարգությունների ժամանակ, որոնք ուղղված էին արաբական Իսրայելի կողմից հողերի բռնագրավման դեմ բողոքի ցույցերին»։ Իսրայելի հեռուստատեսության յոթերրորդ ալիքում Էզրա ՀաԼևին գրել է, որ ցույցերը սկսվել են նախորդ գիշերը, «իսրայելցի արաբները քարեր և հրավառ ռումբեր են նետել ոստիկանության և զինվորների վրա։ Անկարգությունները շարունակվել են հաջորդ օրը և սրվել, ինչի արդյունքում վիրավորվել են Իսրայելի անվտանգության ուժերի բազմաթիվ անդամներ և զոհվել վեց արաբ խռովարարներ»։

*The Jerusalem Post* թերթում Յոսեֆ Գոելը գրել է. «Իրականում մահվան հանգեցրած անկարգությունները սկսվեցին, երբ հարյուրավոր բորբոքված երիտասարդ արաբներ վայրենաբար հարձակվեցին Սախնին, Արրաբե և Դեյր Հաննա գյուղերի մոտով անցնող և ոչինչ չկասկածող Իսրայելի պաշտպանության բանակի ավտոշարասյան վրա։ Իսրայելի պաշտպանության բանակի այդ ավտոշարասյան կողմից նախկինում որևէ սադրանք չի եղել, եթե որևէ մեկը պնդում չանի, որ սադրանքը է Իսրայելի բանակի ստորաբաժանումը տեսնելը Իսրայելի Գալիլեայի սրտում»։։

Իսրայելի կառավարության 2003 թվականի փաստաթղթում նշվում է, որ «արաբ հասարակական գործիչները փորձել են սահմանափակել բողոքի ցույցերը, սակայն կորցրել են վերահսկողությունը իրադարձությունների նկատմամբ։ Ցուցարարները այրել են անվադողեր, փակել ճանապարհները և նետել քարեր ու մոլոտովի կոկտեյլներ»։ Վեց զոհերին դիտարկելով ցուցարարների և անվտանգության ուժերի միջև «լուրջ բախումների» արդյունք՝ նշվում է նաև, որ երկու կողմերից էլ շատ վիրավորներ են եղել։

Բարուխ Քիմմերլինգը և Ջոել Միգդալը գրել են, որ Հողի օրը տարբերվում էր Քաֆր Քասիմի կոտորածից նրանով, որ Իսրայելում պաղեստինցիները ցուցաբերել են «համարձակություն, վստահություն և քաղաքական գիտակցություն, որը բացարձակապես բացակայում էր 1956 թվականին. այս անգամ արաբ քաղաքացիները պասիվ և հնազանդ չէին: Փոխարենը նրանք նախաձեռնեցին և համակարգեցին քաղաքական գործունեությունը ազգային մակարդակով՝ ոստիկանության բռնությանը արձագանքելով իրենց սեփական բռնությամբ»։

## Ազդեցություն
Հողի օրվան նվիրված միջոցառումների ժամանակ Իսրայելի արաբական համայնքի շրջանում ազգային հպարտության նոր զգացում է առաջացել՝ զուգորդված պետության և ոստիկանության նկատմամբ զայրույթով և զոհված ցուցարարների համար վշտով։ Պառակտում է առաջացել արաբական «Ռաքա» և «Աբնաա ալ-Բալադ» քաղաքական կուսակցությունների միջև։ Հավատարիմ լինելով երկու պետությունների համակեցության հիման վրա իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության կարգավորման գաղափարին՝ Ռաքան լուրջ կասկածներ է հայտնել գործողություններին Հորդանան գետի արևմտյան ափից պաղեստինցիների մասնակցության վերաբերյալ։ Ի հակադրություն Ռաքայի, Աբնաա ալ-Բալադին միասնական «Ժողովրդավարական Պաղեստին» ստեղծելու հարցում հողի, հավասարության, փախստականների և օկուպացիայի հարցերը դիտարկում էր որպես «համապարփակ, ինտեգրալ և անբաժանելի ամբողջություն»։

Ռաքան շարունակում էր պահպանել երկու պետությունների համակեցության սկզբունքը, կուսակցությունը ստեղծել էր «փխրուն հավասարակշռություն»՝ ավելի հստակ արտահայտելով պաղեստինյան ինքնությունը՝ համայնքի տրամադրություններին առավել համահունչ լինելով։ Օրինակ՝ Հողի օրից կարճ ժամանակ անց Թաուֆիք Զիադը հայտարարել է, որ «այլևս չեն լինի համայնքներ և կրոնական խմբեր, այլ կլինի միայն մեկ արաբական փոքրամասնություն՝ Պաղեստինյան ազգի մի մասը»։Հողի օրը նաև հանգեցրել է նրան, որ արաբները ներկայություն են ձեռք բերել Իսրայելի քաղաքականության մեջ, քանի որ նրանց այլևս չէին կարող անտեսել: Իսրայելի արաբական քաղաքացիական հասարակությունը սկսել է գործողություններն ավելի շատ կոորդինացնել միմյանց հետ, և կառավարության քաղաքականության դեմ բողոքի ցույցերն ավելի հաճախակի են դարձել՝ կենտրոնանալով երեք հիմնական հարցերի վրա.

* հողային քաղաքականություն և պլանավորում
* սոցիալ-տնտեսական պայմաններ
* պաղեստինցիների ազգային իրավունքներ։

Բողոքի ցույցերը չեն կարողացել կասեցնել 1975 թվականի հողերի բռնագրավման ծրագիրը։ Կառուցված *միցպիմների* թիվը 1981 թվականին հասել է 26-ի, իսկ 1988 թվականին՝ 52-ի։ Այս *միցպիմները* և Նոֆ ՀաԳալիլի, Մաալոտի, Միգդալ Հաեմեքի և Կարմիելի «զարգացող քաղաքները» զգալիորեն փոխել են Գալիլեայի ժողովրդագրական կազմը։ Այն դեպքում, երբ Իսրայելի հիմնադրման սկզբում արաբները կազմել են Գալիլեայի բնակչության 92%-ը, 1994 թվականին այդ թիվը կրճատվել է մինչև 72%՝ տարածաշրջանի 680․000 բնակչությունից, իսկ հրեաները բնակչության մնացած 28%-ը։

## Իսրայելական լրատվամիջոցների լուսաբանման ուսումնասիրություններ
Իսրայելական լրատվամիջոցներում Հողի օրվա լուսաբանումը վերլուծվել և քննադատվել է իսրայելցի գիտնականների կողմից։ Ալինա Կորենի 1994 թվականին յոթ խոշոր իսրայելական թերթերի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ օրվա նախապատրաստական աշխատանքների և արդյունքների լուսաբանումը 1976 թվականի մարտ-ապրիլ ամիսներին եղել է լայնածավալ, ընդ որում՝ հաղորդագրությունները գրեթե ամբողջությամբ հիմնվել են Իսրայելի պաշտոնական տեղեկատվական աղբյուրների հայտարարությունների վրա։ Գրեթե ոչ մի տեղ չի հատկացվել արաբ կազմակերպիչների և մասնակիցների ձայներին։ Դանիել Բար-Տալը և Յոնա Թեյչմանը գրել են. «Հատկապես կարևոր է այն եզրակացությունը, որ բոլոր թերթերը լեգիտիմացրել են մասնակիցներին՝ որպես կոմունիստների, ազգայնականների, ծայրահեղականների, հրահրողների, թշնամիների կամ բռնի մարդկանց»։

Բար-Տալը և Թեյչմանը նաև մեջբերել են պրոֆեսորներ Գադի Վոլֆսֆելդի, Էլի Աբրահամի և Իսսամ Աբուրաիայի 2000 թվականի ուսումնասիրությունը, որը վերլուծել են թերթերը 1977-1997 թվականների ընթացքում ամենամյա հիշատակի միջոցառումների լուսաբանումը և պարզել, որ միջոցառումից առաջ ամեն տարի հաղորդագրությունները նույնպես մեծապես հիմնված էին ոստիկանության և ռազմական աղբյուրների լրատվական նյութերի վրա։ Բողոքի պատճառների մասին տեղեկատվությունը տրամադրվել է հրապարակված հոդվածների 6%-ից 7%-ում։ Գրեթե բոլոր լրագրողները հրեաներ էին, և միայն *Հաարեցն* ուներ հատուկ լրագրող, որը նշանակվել էր արաբ բնակչությանը լուսաբանելու համար։ Միջոցառումը տեղակայվել էր արաբա-իսրայելական հակամարտության համատեքստում, որտեղ արաբ ցուցարարները սահմանվել էին որպես թշնամիներ, այլ ոչ թե քաղաքացիներ, որոնք պահանջներ էին ներկայացնում իրենց կառավարությանը։ Օրինակ՝ *Եդիոտ Ահրոնոթ* թերթի 1997 թվականի մարտի 22-ի խմբագրականում գրված էր. «Բողոքի ցույցի իրավունքը չի ներառում անկարգություններ կազմակերպելու, ճանապարհներ փակելու, անցնող տրանսպորտային միջոցների վրա քարեր նետելու իրավունք։ Կրկին, իսրայելցի արաբներին պետք է հստակեցնել, որ իրենց իսրայելական լինելը մեծ մասամբ հիմնված է իրենց երկրին և նրա օրենքներին հավատարմության վրա։ Եթե նրանք չեն ցանկանում այս օրենքները, ոչ ոք չի խանգարում նրանց հեռանալ»։

## Արդյունք
Պաղեստինցիների համար Հողի օրը դարձել է հիշատակի և հարգանքի տուրքի օր նրանց, ովքեր զոհվել են իրենց հողն ու ինքնությունը պահպանելու պայքարում։ Հաճախ ծառայելով որպես Իսրայելի արաբ քաղաքացիների քաղաքական դժգոհության արտահայտման օր, մասնավորապես հողային և քաղաքացիության հավասար իրավունքների հարցերի շուրջ, 1988 թվականին նրանք հայտարարել են, որ Հողի օրը պետք է ծառայի որպես «պաղեստինա-իսրայելական քաղաքացիական ազգային հիշատակի օր և Արևմտյան ափի և Ղազայի պաղեստինցիների հետ նույնականացման օր, որը կնշվի ամենամյա ցույցերով և ընդհանուր գործադուլներով»։

Հողի օրը ոչ միայն նպաստել է Իսրայելի արաբ քաղաքացիների շրջանում քաղաքական համերաշխության ձևավորմանը, այլև աշխատել է «1948 թվականի արաբների» ընդունուման վրա։ Օրը ամեն տարի նշվում է Արևմտյան ափի, Գազայի հատվածի, Արևելյան Երուսաղեմի և ավելի հեռու գտնվող փախստականների ճամբարներում, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհի պաղեստինցիների կողմից։

2007 թվականին Պաղեստինի ազգային իշխանության մամուլի կենտրոնն այդ իրադարձությունը նկարագրել է որպես «...պաղեստինյան ժողովրդի պայքարի պատմության նշանակալի օր, քանի որ պաղեստինցիները այդ հատուկ օրը ընդունում են իրենց նախնիների հողը, իրենց ինքնությունը և իրենց գոյությունը»։ Այնուամենայնիվ, վերջին տարիներին շատ դիտորդներ նկատել են, որ Իսրայելի ներսում արաբ բնակչությունը, կարծես, պակաս ոգևորված է բողոքի ցույցերով, չնայած կազմակերպիչների ջանքերին՝ խթանելու աղմուկը։ Շատերը սա համարում են ժողովրդական մակարդակում աճող հաշտեցման նշան։

### Հիշատակի միջոցառումներ և բողոքի ցույցեր
Իսրայելի դատական համակարգի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 2000 թվականի ամենամյա հիշատակի միջոցառումների ժամանակ Իսրայելում անցկացված համընդհանուր գործադուլը և երթերը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ են ընթացել, բացառությամբ Սախնինում տեղի ունեցած բողոքի ցույցի։ Այնտեղ հարյուրավոր երիտասարդներ հավաքվել և շարժվել են դեպի արևմուտքում գտնվող գյուղին հարակից իսրայելական ռազմական բազան։ Պատնեշները քանդելով՝ նրանք ներխուժել են բազա և ներսում ծածանել պաղեստինյան դրոշը։ Ելույթներ ունենալու համար այնտեղ գտնվող արաբ հասարակական գործիչները փորձել են զսպել նրանց, բայց հանդիպել են թշնամանքի և նույնիսկ ծեծի։ Բազան ամրապնդելու համար ժամանած սահմանապահ ոստիկանության ուժերին քարկոծվել են ցուցարարները, վերջիններից մի քանիսը դիմակավորված են եղել և անտառում կրակներ վառել։ Արցունքաբեր գազ և ռետինե փամփուշտներ օգտագործելով ցուցարարներին գլխավոր ճանապարհ են հետ մղել, որտեղ բախումները շարունակվել են։ Բախումների ժամանակ վիրավորների թվում էր Արաբական բարձրագույն հետևողական կոմիտեի ղեկավար Մուհամմադ Զիդանը, իսկ Սախնինից 72-ամյա մի կին, ըստ տեղեկությունների, մահացել է հիվանդանոցում՝ արցունքաբեր գազի ներշնչման արդյունքում։ *«Ջերուսալեմ Փոստ»* թերթի 2006 թվականի հաղորդագրության մեջ նշվում է, որ այսօր արաբ քաղաքացիների կողմից Հողի օրվա ամենամյա հիշատակի միջոցառումների ժամանակ Իսրայելի անվտանգության ուժերը զգոն են, բայց չեն միջամտում բողոքի ցույցերին։

2001 թվականին Երկրորդ ինտիֆադայի ժամանակ՝ Հողի օրվա 25-րդ տարեդարձին, որը տեղի է ունեցել ուրբաթ՝ «Ցասման օրը», պաղեստինցիներին կոչ են արել ի ցույց դնել եղածը։ Տասնյակ հազարավոր արաբ քաղաքացիներ, որոնց միացել են որոշ հրեաներ, մասնակցել են Իսրայելի տարածքում խաղաղ ցույցերին՝ կրելով պաղեստինյան դրոշներ։ Արևմտյան ափին տեղի ունեցած ցույցերի ժամանակ Նաբլուսում սպանվել է չորս պաղեստինցի, վիրավորվել՝ 36-ը, երբ իսրայելական զորքերը մարտական փամփուշտներ են կիրառել ցուցարարների դեմ։ Ռամալլայում գնդակահարվել է մեկ պաղեստինցի, ևս 11-ը վիրավորվել են 2000 ցուցարարների հետ զինվորների բախման արդյունքում, ովքեր այրել են Արիել Շարոնի լուսանկարները և ծածանել Իրաքի և Պաղեստինի դրոշները։ Պաղեստինցի զինյալները նույնպես միացել են բախումներին մեկ ժամ անց՝ տանկային գնդացիրներից իսրայելցիների դեմ կրակ բացելով։ Ցույցեր են տեղի ունեցել նաև Գազայի հատվածում և Լիբանանում պաղեստինցի փախստականների Աին ալ-Հիլվե ճամբարում։

2002 թվականին Հողի օրվա ցույցերի ժամանակ Իսրայելի արաբ քաղաքացիներն իրենց համերաշխությունն են արտահայտել պաղեստինցիների հետ Արևմտյան ափին և Գազայի հատվածում՝ դեմ արտահայտվելով «Պաղեստինի առաջնորդ Յասեր Արաֆաթի կենտրոնակայանի իսրայելական պաշարմանը»։ 2005 թվականին Հողի օրվա տոնակատարությունը նվիրված էր Նեգևի չճանաչված գյուղերի ծանր վիճակին, որտեղ, ըստ կազմակերպիչների, 80․000 արաբ քաղաքացիներ ապրում էին առանց տարրական հարմարությունների հասանելիության, իսկ 30․000 տներ ստացել են քանդման հրամաններ։ 2008 թվականին երթերից մեկը կազմակերպվել է Յաֆֆայում, որտեղ 1000 արաբ քաղաքացիներ օգտվելով Հողի օրվա տոնակատարություններից՝ ուշադրություն են հրավիրել այն բանի վրա, ինչը նրանք անվանել են քաղաքի հողերի բռնագրավման արագացում, շատերի բողոքն այն էր, որ իրենց սպառնում են վտարումներով և քանդման հրամաններով, որոնք նպատակ ունեն ստիպել նրանց լքել իրենց տները և արտասահմանից եկած հրեաներին վերաբնակեցնել իրենց տեղում։

2009 թվականին հազարավոր արաբ քաղաքացիներ, որոնցից մի քանիսը պաղեստինյան դրոշներով, երթով անցել են Արրաբե և Սախնին քաղաքներով՝ «Մենք բոլորս միավորված ենք իսրայելական ֆաշիզմի և ռասիզմի դեմ» կարգախոսի ներքո։ *Ynet* կայքը հաղորդել է, որ պաղեստինցիների բողոքի ցույցեր են նախատեսվում աշխարհի տարբեր վայրերում, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Գերմանիայում, Ֆինլանդիայում, Ֆրանսիայում և Բելգիայում։ Հողի օրը նշվել է նաև Սաբրայում և Շատիլա փախստականների ճամբարում ՝ արվեստի ցուցահանդեսի և երաժշտական միջոցառման միջոցով, ինչպես նաև պաղեստինյան տարածքներում, որտեղ պաղեստինցիները ցույցեր են անցկացրել և քարեր են նետել Իսրայելի Արևմտյան ափի արգելապատի մոտ՝ Նաալինում և Ջայուսում։

2012 թվականի Հողի օրվա բողոքի ցույցերի նախօրեին Իսրայելը փակել է Արևմտյան ափը (սակայն սահմանափակումները չեն վերաբերվել իսրայելցի բնակիչներին)։ Բողոքի ցույցերը տեղի են ունեցել Գազայի հատվածում և Արևմտյան ափին։ Գազայի հատվածում իսրայելական ուժերը կրակ են բացել անվտանգության ցանկապատը հատելու փորձ կատարող ցուցարարների վրա, որի արդյունքում զոհվել է մեկ մարդ, իսկ 37-ը՝ վիրավորվել են։ Քալանդիա անցակետում քարեր նետող պաղեստինցի երիտասարդները բախվել են ռետինե փամփուշտներ և նռնակներ նետող իսրայելցի զինվորների հետ, որի արդյունքում վիրավորվել է 39 պաղեստինցի։ Հորդանանում 15․000 մարդ, այդ թվում՝ պաղեստինցիներ, միացել են խաղաղ նստացույցով։ Պաղեստինցի փախստականները նույնպես ցույցեր են անցկացրել Բոֆորի բերդի մոտ։

2018 թվականի Հողի օրվա բողոքի ցույցերի ժամանակ զոհվել է 17 պաղեստինցի և արձակված կրակոցներից վիրավորվել է ավելին քան 1400 մարդ՝ *պաղեստինցիների վերադարձի իրավունքի կոչ անող* մասնակից։

## Տես նաև
*Պաղեստինի ժողովրդի հետ համերաշխության միջազգային օր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

*.
*.
*
*
*
*
*.
*.
*.
*.
*
*.
*.
*
*
*
*
*

Կատեգորիա:Իսրայելի քաղաքականություն
Կատեգորիա:Մարտ ամսվա տոներ