Սանտոն

մինի|188x188փքս|Պրովանսալ Ծննդյան տեսարան սանտոնս Պոլ Ֆուկա
**Սանտոններ** (, , բառացի «փոքրիկ սուրբ»), փոքրիկ կավե արձանիկներ,  որոնք պատկերում են աստվածաշնչյան կերպարների, սրբերի կամ սովորական մարդկանց: Ավանդաբար պատրաստվել են Պրովանսում և ներկվել են ձեռքով: Օգտագործվում է որպես Սուրբ Ծննդյան տիկնիկարկղ կամ որպես ներքին հարդարանքի տարր:

## Պատմություն
Սանտոններ պատրաստելու ավանդույթը սկիզբ է առել Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակներից, երբ ըստ նոր հակակղերական օրենքների՝ երկրում եկեղեցիները փակվում էին և արգելվում էր պատարագ մատուցել: Սակայն հավատացյալների համար դժվար է եղել հրաժարվել Սուրբ Ծնունդը նշելուց, և նրանցից շատերը տանը գաղտնի կազմակերպել են Սուրբ Ծննդյան մսուրներ, որոնք սովոր են տեսնել եկեղեցում։ Այս մսուրի համար նրանք իրենց ձեռքով պատրաստել են սրբերի՝ Մարիամի, Հովսեփի և մանուկ Հիսուսի արձանիկները։ Ֆիգուրները պատրաստված էին հացի միջուկից կամ պապիե-մաշեից փոքր չափերով, որպեսզի դրանք հնարավոր լիներ հեշտությամբ թաքցնել։ Առաջին կավե սանտոնները ստեղծվել են մոտ 1800 թվականին մարսելցի քանդակագործ Ժան Լուի Լանիելի կողմից։ Նրա ստեղծագործությունները պահանջարկ ունեին, ուստի Լանիելը ավելի ու ավելի նոր կերպարներ էր հորինում։ Նա համարվում է սանտոնների ամենատարածված տեսակների հեղինակ, որոնք մինչ այժմ վերարտադրվում են։ Կերպարների մարմինը պատրաստելու համար Լանիելը օգտագործել է հատուկ կաղապարներ, իսկ ձեռքերը, գլխազարդերը, տարրերն ու աքսեսուարները պատրաստվել են առանձին և ձեռքով ամրացվել են մարմնին։

Շուտով Լանիելի արվեստը բազմաթիվ հետևորդներ է ունենում, և 1803 թվականին Մարսելում անցկացվում է սանտոնների առաջին տոնավաճառը, որը հետագայում դառնում է ամենամյա ավանդույթ։ 20-րդ դարում սանտոնները շարունակում են ժողովրդականություն վայելել, և եթե նախկինում կավե արձանիկները մնում չէին թրծվում, ապա այժմ դրանք սկսում են թրծվել, ինչը թույլ է տալիս ավելի երկար պահպանել և տեղափոխել ավելի հեռու վայրեր։ Պրովանսի շատ քաղաքներում և գյուղերում սկսում են անցկացվել սանտոնների  տոնավաճառներ։

## Արտադրություն
Սանտոններ ստեղծող ժամանակակից արհեստավորները հավատարիմ են ավանդական տեխնոլոգիաներին: Արձանիկը բաղկացած է երկու մասից, որոնցից յուրաքանչյուրը պատրաստված է գիպսե կաղապարով։ Ձևը նույնպես վարպետի կողմից է ստեղծվել՝ առաջին կերպարի մոդելի նմանությամբ, որը նա քանդակում է ձեռքով։ Կաղապարից հանված արձանիկը մշակվում է ցանկացած անկանոնություն վերացնելու համար և չորանում նախքան թրծվելը:
մինի|215x215փքս|Սանտոններ նկարելու համար
Արձանիկները թրծվում են ջեռոցում 900° ջերմաստիճանում, որից հետո դրանք ներկվում են։ Ընդունված է ներկել ոչ թե յուրաքանչյուր կերպար առանձին, այլ նախ ներկել բոլոր կերպարների մազերը, ապա դեմքերը, ապա հագուստը և այլն՝ շարժվելով վերևից ներքև։ Սա թույլ է տալիս որոշ կերպարների ավելի ճանաչելի դարձնել, քանի որ դրանք բոլորն էլ արված են նույն գույներով:

Ժամանակակից սանտոնները լինում են երեք չափսերի՝ փոքր (1-3 սմ), ավանդական (4-7 սմ) և մեծ (18-20 սմ)։ Խոշոր սանտոններին կարելի է «հագցնել», այսինքն՝ դրանց որոշ աքսեսուարներ գործվածքից են։ Մինչև հեղափոխությունը սրբերի նման կերպարներ կարելի էր տեսնել եկեղեցիներում տեղադրված Սուրբ Ծննդյան մանկապարտեզներում, սակայն ժամանակակից «հագնված» սանտոնները, որոնցից առաջինը հայտնվեց 1942 թվականին, քիչ ընդհանրություններ ունեն սրբերի հին, նախահեղափոխական տեսքի հետ։
մինի|Մուլ-դե-Լագնել

## Կերպարներ
կենտրոն|մինի|800x800փքս|Սանտոնների ֆարանդոլա (Դավիդ Դելեպիանեի որմնանկար)
Սկզբում սանտոնները պատկերում էին բացառապես Աստվածաշնչի հերոսներին՝ մանուկ Հիսուսին, Մարիամին, Հովսեփին, հրեշտակներին, հովիվներին, մոգերին։ Հետագայում ժողովրդական ավանդույթը ավելացրեց էշն ու եզը, որոնք առկա էին մսուրում։ Այնուամենայնիվ, Լանիելը սկսեց իր գործիչներին տալ Պրովանսի սովորական բնակիչների դիմագծերը, և աստիճանաբար դա դարձավ ընդհանուր ընդունված ավանդույթ: Շատ սանտոններ պատկերում են 19-րդ դարի տարբեր մասնագիտությունների և տեսակների ներկայացուցիչների՝ քաղաքապետ, քահանա, ձկնորս, հացթուխ, արհեստավոր, թմբկահար, ջուլհակ, առևտրական, հիմար գեղջուկ, գնչուհի և այլք՝ բնորոշ տարազներով։
մինի|179x179փքս|Պրովանսի սանտոնների ծխական քահանաներ
Նրանք բոլորը, դրված լինելով մսուրի մեջ, խորհրդանշում են հասարակ մարդկանց ցանկությունը՝ Մանուկ Հիսուսին երկրպագելու և նվերներ հանձնելու։ Որոշ կերպարներ փոխառված են ավետարանական պաստորալներից, որոնք բեմադրվել են Սուրբ Ծննդին, մասնավորապես՝ Անտուան Մորելի աստորալից, որը գրվել է 1844 թվականին։

Նրանց թվում են հրեշտակ Բուֆֆարը, սրճաղաց Պիմպարան, պարզամիտ Բարտոմիոն, ծույլ ու հարբեցող Պիստաչը, կույրը, տարեց ամուսնական զույգը և այլք։ Հաճախ պատկերված է նաև Ֆրանցիսկոս Ասիզացին, որը համարվում է սանտոնագործների հովանավոր սուրբը։ Երբեմն այս բոլոր գործիչները տեղադրվում են գյուղի դասավորության մեջ ՝ փողոցներով, տներով, ծառերով, շատրվաններով, ջրաղացներով, կամուրջներով և այլն, որտեղ, ավանդական կերպարների հետ միասին, կան նաև սովորական անցորդներ, պետանկի խաղացողներ, գարեջրի սիրահարներ և գյուղի այլ բնակիչներ ՝ բեմադրելով ժողովրդական կյանքի կենդանի պատկերը։ Ավանդական սանտոններն առանձնանում են վառ արտահայտչականությամբ և հուզական ինքնաբուխությամբ։
մինի|164x164փքս|Դափ Սանտոն դե Պրովանս

## Արդիականություն
Ներկայումս կան սանտոնների պատրաստման բազմաթիվ արհեստանոցներ, որոնցից ամենահայտնին Մարսել Կարբոնելի արհեստանոցն է։ Նրա հիմնադիրը պարգևատրվել է Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնի շքանշանով, իսկ հետագայում ինքն անմահացել է սանտոնի տեսքով։ Շատ քաղաքներում՝ Մարսելում, Էքս-ան-Պրովանսում, Օբանում, ամեն տարի անցկացվում են սանտոն տոնավաճառներ (սովորաբար նոյեմբերին կամ դեկտեմբերին)։ Քանի որ գունագեղ արձանիկները շատ տարածված են, դրանք կարելի է գնել Պրովանսից դուրս Սուրբ Ծննդյան շուկաներում: Ֆրանսիայում կան նաև մի քանի սանտոն թանգարաններ։ Դրանցից ամենահայտնին՝ Ֆոնտեն-դե-Վոկլուզը, հիմնադրվել է 1987թ; նրա հավաքածուն ներառում է մոտ 2200 ցուցանմուշ, այդ թվում՝ աշխարհի ամենափոքր Սուրբ Ծննդյան մանկապարտեզը՝ 39 կերպարներով, որոնք տեղակայված են ընկույզի կեղևի մեջ։ Սանտոնների թանգարան կա նաև Մարսելում, Լե Վալում, Լե Բո դե Պրովանսում, Մոսսան լեզ Ալպիում և այլն ։ Գրինյանում կարելի է տեսնել սանտոններով բնակեցված մի ամբողջ մանրանկարչական գյուղ։ Այն զբաղեցնում է 400 մ2 տարածք և ունի 70 շենք և մոտ 1000 նիշ։

## Ծանոթագրություններ