Փաստոիդ

**Փաստոիդը** (*փաստ* + -*ոիդ* վերջածանց) այնպիսի կասկածելի կամ կեղծ պնդումն է, որը թեպետ վավերացված չէ, անճշգրիտ է կամ հորինված, սակայն ներկայացվում է որպես իրական փաստ և հաճախ կարող է օգտագործվել սեփական փաստարկների ամրապնդման համար։ Օքսֆորդի համառոտ բառարանում այն բացատրվում է որպես «անհավաստի տեղեկության միավոր, որն այնքան հաճախ է կրկնվում, որ արդեն ճանաչվում է որպես փաստ»։

Փաստոիդները կարող են սկիզբ առնել քաղաքային լեգենդներից, տարածված թյուրըմբռնումներից և կեղծ լրատվանյութերից, կամ էլ հանգեցնել դրանց առաջացմանը։

*Փաստոիդ* բառեզրն առաջին անգամ գործածել է ամերիկացի լրագրող և վիպասան Նորման Մեյլերը (Norman Mailer) 1973 թվականինին լույս տեսած Մերլին Մոնրոի` իր կենսագրական գրքում։ Մեյլերը նկարագրել է փաստոիդները որպես «փաստեր, որոնք մինչ թերթում կամ ամսագրում հայտնվելը դեռ գոյություն չեն ունենում»։ Եզրը կազմված է «փաստ» բառից և նմանություն՝ բայց ոչ նույնություն արտահայտող «-ոիդ» վերջնածանցից։ *Washington Times*-ը Մեյլերի նոր ստեղծված բառը նկարագրել է որպես մի բան, «որը նման է փաստի, կարող էր փաստ լինել, սակայն, փաստացիորեն, փաստ չի հանդիսանում»։

## Օրինակներ
### Սթիվեն Գլասի հոդվածները
1995-1998 թվականներին *The New Republic* ամսագրի լրագրող Սթիվեն Գլասը (Stephen Glass) 41 պատմություն է լուսաբանել, որոնցից առնվազն 27-ը հետագայում բացահայտվել են որպես կեղծ։ Իր պատմությունները հիմունքներով և վավերացման աղբյուրներով ապահովելու համար Գլասն առանձին այցեքարտեր, հեռախոսազրույցներ, վեբկայքեր և կենսագրություններ է մոգոնել։

*The New Republic*-ում լրիվ դրույքից բացի նա միաժամանակ աշխատել և հոդվածներ է գրել *Policy Review*, *George*, *Rolling Stone* և *Harper's* թերթերի և ամսագրերի համար։ The New Republic-ը առանձին կազմակերպություններից և ընկերություններից Գլասի հոդվածները հերքող և նրանց դեմ ուղղված բողոքներ է ստացել 1996 թվականից ի վեր, սակայն վերջինիս լրագրողային գործունեությունը շարունակվել է մինչև 1998 թվականը։ 1997 թվականին, երբ հերթական այդպիսի նամակն է ստացվել Գիտության և հասարակական շահերի կենտրոնից (Center for Science in the Public Interest), ամսագրի խմբագիր Մայքլ Կելին (Michael Kelly), Գլասին պաշտպանելով, ջղային նամակ է ուղղել կենտրոնի տնօրենին՝ մեկ անգամ ևս մեղադրելով նրան անարդար լինելու մեջ և պահանջելով, որ վերջինս ներողություն խնդրի Գլասից։

Գլասի հոդվածների կեղծությունը բացահայտումտ սկսվել է 1988 թ.-ի մայիսի 18-ին, երբ Հեք-դրախտ (Hack Heaven) վերնագրով նրա վերջին հոդվածը չափազանաց կասկածելի է թվացել Ֆորբս ամսագրի լրագրող Ադամ Փենենբերգին (Adam Penenberg) և նա սկսել է ստուգել Գլասի հոդվածները։

2003 թ.-ին դուրս է եկել Գլասի լրագրողային կարիերան լուսաբանող Shattered Glass (Փշրված Ապակին) ֆիլմը։

### Լիբանանյան երկրորդ պատերազմի իրադարձությունների լուսաբանում
Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտությունների ընթացքում կեղծ հանդիսացող կամ կեղծիքի տպավորություն ստեղծող լրատվանյութերի մատակարարումը խոշոր լրատվամիջոցների և լրատվական ընկերությունների կողմից հանգեցրել է նրան, որ մի շարք վերլուծողների կողմից սկսել է օգտագործվել *Պալիվուդ* (Պաղեստին և Հոլիվուդ բառերի միաձուլումից առաջացած) բառեզրը, որը կասկածներ է արտահայտում լրատվանյութեր հավաքող պաղեստինյան մասնագետների և նրանց հետ գործ ունեցող եվրոպական և արևմտյան լրատվամիջոցների տրամադրած տեղեկությունների ճշմարտացիության վերաբերյալ (մանրամասները՝  Pallywood հոդվածում)։

Մասնավորապես՝ որպես հավաստիորեն կեղծ բացահայտված դեպքերից կարելի է նշել հետևյալ երկուսը։

2006 թ.-ին՝ *Time* ամսագրի հուլիսի 31-ի համարում, ընդգրկվել էր Բրունո Սթիվենսի (Bruno Stevens) լուսանկարը, որում բռնկված կրակի ֆոնի վրա պատկերված է Հեզբոլլահ մի մարտիկ։ Ծանոթագրությունում ասվում է, որ նկարում պատկերված են Բեյրութի մոտակայքում գտնվող Քֆար Չիմա համայնքում վայր գցված F-16 տեսակի իսրայելական կործանիչի ավերակները, որը (կործանիչը) ուղղված էր Հեզբոլլահի բեռնատարերի ոչնչացմանը։ Իրականում բռնկումը առաջացել էր ոչ թե կործանիչի, այլ նրա ոչնչացրած բեռնատարերից մեկի վրա եղած հրթիռի արձակման և դրա հետագա կործանման պատճառով։ Բրունո Սթիվենսը՝ իր նկարը սկզբնապես *US News* ամսագիր ուղարկելով, նրա պարունակությունը մեկնաբանել էր որպես *ենթադրաբար* ոչնչացված կործանիչի ավերակներ, սակայն Time-ը՝ իր համարում այն ներառելիս, որոշել էր որոշություն ավելացնել մեկնաբանությանը։

Պաղեստինյան երկրորդ պատերազմի դեպքերի լուսաբանման մեկ այլ դրվագում Ռոյթերս լրատվական ընկերության վարձու լուսանկարիչն իր նկարներից մեկում արհեստականորեն ծանրացրել էր պատկերվող Բեյրութի ավերվածությունները և վերադասավորել լուսանկարի տեսադաշտը կազմող շենքերը, իսկ մյուսում՝ բազմացրել պատկերվող կործանիչի արձակած լուսային արկերը և մեկնաբանել դրանք որպես հրթիռներ (մանրամասները՝  Adnan Hajj photographs controversy հոդվածում)։

Հետագայում Ռոյթերզը ներողություն էր հայցել իր կողմից տրամադրված դեզինֆորմացիայի համար և հայտնել, որ խզել է բոլոր կապերը վարձու լուսանկարչի հետ։

### Քիլիանի փաստաթղթերը
Ամերիկյան CBS հեռուստաալիքի եթերում հեռարձակվող *60 րոպե* (60 Minutes Wednesday) ծրագրում 2004 թ.-ի սեպտեմբերի 8-ին Դեն Րադերը (Dan Rather) զեկուցել էր քննադատական հուշագրերի բացահայտման մասին, որոնք վերաբերում էին Ջորջ Վ. Բուշի ծառայությանը ԱՄՆ Օդային ազգային զորքերում (Air National Guard) և ենթադրաբար պատկանում էին նրա նախկին հրամանատար փոխգնդապետ Ջերի Քիլիանին (Jerry B. Killian):

CBS-ը տեղադրել էր ներկայացված փաստաթղթերը իր վեբ-կայքում, որից հետո անգլալեզու բլոգասֆերայում արագորեն կասկածներ էին տարածվել նրանց վավեր լինելու վերաբերյալ։ Կասկածների հիմնական պատճառն այն, էր որ փաստաթղթը որակապես չէին համապատասխանում 1970-ական թվականներին գոյություն ունեցող տպագրական տեխնիկայի հնարավորություններին։

Սեպտեմբերի 9-ին Չարլզ Ֆոսթերը (Charles Foster) *Littlegreenfootballs* վեբկայքի վրա փաստաթղթերը վերաստեղծելու իր փորձերի արդյունքերն էր տեղադրել, համաձայն որոնց ստացվում էր, որ Microsoft Word ծրագրի 2003 թ.-ի վերսիայում՝ բազային նախընտրություններով արտատպված տարբերակը լիովին համապատասխանում է CBS-ի ներկայացրած փաստաթղթերին։

Սեպտեմբերի 20-ին CBS News-ը հայտարարել էր, որ փաստաթղթերի մատակարար Բիլ Բարքեթը (Bill Burkett) ընդունել է, որ կեղծ օրինակներն է տրամադրել CBS աշխատողին, և չնայած CBS-ի կողմից բնօրինակ հուշագրերի կեղծությունն այդպիսով չէր ընդունվել, CBS News-ի տնօրեն Էնդրյու Հեյվարդը (Andrew Heyward) հայտնել է, որ «նրանք չպետք է ընդունեին այդ փաստաթղթերը, և որ դա սխալ էր, որի համար նրանք խորը ցավում են»։

## Այլ նշանակությունները
Ներկայումս *փաստոիդ* բառը ունի առաջնային նշանակությունից տարբերվող մեկ այլ իմաստ ևս։ Այն է՝ մի այնպիսի փաստ, որը մարդկանց մեծամասնությանը անհայտ է և նրանց համար կարևորություն չի պարունակում։ Այս նոր իմաստը տարածում է ստացել *CNN Headline News* լրատվական ալիքի պատճառով, որը 1980-1990-ական թվականներին հաճախ էր այդպիսի տեղեկություններ ներառում իր լրատվական եթերների մեջ «փաստոիդ» վերնագրի ներքո։ Նման «փաստոիդներ» է նաև հաճախ օգտագործում իր շոուում *BBC Radio 2*-ի հաղորդավար Սթիվ Րայթը (Steve Wright):

Արդյունքում ստեղծված խառնաշփոթը հանգեցրել է նրան, որ անգլերենի գրելաոճի որոշ ձեռնարկներ սկսել են երկրորդային իմաստով բառի օգտագործումից ձեռնպահ մնալու խորհուրդ ներառել։

Նմանորակ հատկանիշներ ունեցող, սակայն բնօրինակից տարբերվող երևույթներ կամ իրեր նշանակող բառերից են *աստերոիդը* (աստղանման, բայց ոչ աստղ), *սֆերոիդը* (գնդի ձև ունեցող, սակայն մաթեմատիկորեն խստորեն գունդ չհանդիսացող մարմինները), *անդրոիդը* (մարդանման, բայց ոչ մարդ) և այլն։ Ստուգաբանության տեսանկյունից «փաստոիդը» պետք է վերաբերի փաստանման տեղեկությունների, որոնք նման են փաստի, սակայն փաստ չեն հանդիսանում՝ այսինքն գոնե մասամբ կեղծ են կամ թերի։ Այդպիսի տեսանկյունից դատելով կարելի է ասել, որ «փաստոիդն» ինքը՝ լրատվամիջոցներում սխալ իմաստով գործածվելով և տարածում ստանալով, մասամբ փաստոիդի օրինակ է դարձել։

Լեզվաբան Ուիլիամ Սեֆայրը ( William Safire) որպես «անկարևոր փաստի» արտահայտման հնարավոր այլընտրանք անգլերենի համար առաջարկել է *-let* վերջավորությունով ( couplet, booklet, bookmarklet և-ն) կազմված *factlet* եզրը։

## Տողատակեր

## Արտաքին հղումներ
* ավերվածությունների կեղծման վերաբերյալ՝ «Picture Kill: How We Got Here » Eddriscoll.com 
* կործանիչի կեղծված նկարների վերաբերյալ՝ Jawa Report in the News (Rusty's Trophy)  Mypetjawa.mu.nu 
* վայր գցված կործանիչի վերաբերյալ՝ «U.S. News cover staged? » Hotair.com ; ** «Fauxtography» alert: NYTimes and USNews; plus Time and Reuters’ Issam Kobeisi» Michellemalkin.com 

Կատեգորիա:Ապատեղեկատվություն
Կատեգորիա:Տեղեկատվական պատերազմ
Կատեգորիա:Լրատվություն
Կատեգորիա:Կապ