Հացահատիկի տերևակեր

**Հացահատիկի տերևակերը** (*Oulema melanopus*), միջատ, բերքի մեծ վնասատու, որը նկարագրվել է Կառլ Լիննեյի կողմից 1758 թվականին։

## Կյանքի ցիկլ
Այս բզեզի նոր սերունդը վերարտադրվում է ամեն տարի։ Հասուն առանձնյակները սնվում են նախքան ձմեռը և ձմեռման մեծ մասը անցկացնում են մշակաբույսերի ցողունների և ծառերի կեղևների ծալքերում։ Հասուն առաձնյակները զուգավորվում են, երբ ջերմաստիճանը լինում է 9-10o C-ից բարձր։ Էգերն  ունեն համեմատաբար երկար ձվադրման շրջան (մոտ 45-60 օր) և ձվերը տեղադրում են տերևների ստորին մասում։ Թրթուրները ձվից դուրս են գալիս 7-15 օրվա ընթացքում  և սկսում են իրենց ամբողջ կյանքի ցիկլի ամենամեծ վնասն հասցնել հենց այդ շրջանում։ Այս թրթուրները հասունանում են 12-20 օրվա ընթացքում։  Թրթուրները բերքատվության համար ամենամեծ սպառնալիքն են, քանի որ նրանք ուտում են տերևների մակերեսային շերտը՝ խոչընդոտելով տերևներում տեղի ունեցող ֆոտոսինթեզին։ Ըստ որոշ գիտնականների՝ քիմիական գործոնը բզեզներին գրավում է տերևների վրա և այդ քիմիական գործոնը անմիջականորեն կապված է հիդրոֆոբիայի հետ։ Հարսնյակի փուլը տեղի է ունենում հողի մեջ, դառնալով հասուն առանձնյակ 20-25 օրվա ընթացքում։

Ձվերը գլանաձև և կլոր են՝ մոտ 0,9 մմ երկարությամբ և 0,4 մմ լայնությամբ։ Հաճախ ձվադրում են տերևների ստորին մասում։ Ձվերը սկզբում վառ դեղին են և ժամանակի ընթացքում մգանում են և մասամբ դառնում սև, երբ թրթուրները դուրս են գալիս։ Թրթուրները սպիտակ կամ դեղին են և ունեն սև գլուխ և վեց փոքր վերջույթներ։ Նրանք ունեն պաշտպանական մեխանիզմ, որի ժամանակ իր մարմնի վրա արտազատում է հեղուկ, որով ծածկում է իր վառ գունավորումը և վանում է գիշատիչներին։ Այն տալիս է նրան սև գունավորում։

Հասուն առաձնյակները, միջին հաշվով, ունեն մոտ 5 մմ երկարություն, մուգ կապույտ թևաթաղանթներ և կարմիր ոտքեր։ Նրանց կրծքամասերը լինում են սկսած կարմիրից և նարնջագույնից մինչև կարմրավուն շագանակագույն։ Արու և էգ հացահատիկի տերևակերների միջև ամենամեծ տարբերությունն առաջին որովայնային հատվածի ձևի տարբերությունն է։ Արուների հատվածը ավելի նեղ, կլորացված և հարթ է, իսկ էգերինը՝ ավելի լայն, կլորացված և ուռուցիկ։

Հարսնյակները հազվադեպ են հանդիպում դաշտերում, քանի որ այդ ժամանակ նրանք քնած են։ Հարսնյակը մոտ 5 մմ երկարությամբ և դեղին է, նաև մգանում է ժամանակի ընթացքում։

## Տարածվածություն
Հացահատիկի տերևակերը տարածված է Եվրոպայում և Ասիայում, բայց այն տարածվել  նաև ամբողջ աշխարհում։ Հյուսիսային Ամերիկայում այն առաջին անգամ նկատվել է Միչիգան նահանգի Բերիեն շրջանում 1962 թվականին։

Այդ ժամանակվանից այն տարածվել է դեպի արևմուտք և Ատլանտյան օվկիանոսի ափ։  Զգալի պոպուլյացիա է հայտնաբերվել Վիրջինիա, Հյուսիսային Կարոլինա,  Յուտա, Մոնտանա, Հյուսիսային Դակոտա,  Միսսուրի և Այովա նահանգներում։ Բնական պայմանները՝ ինչպիսիք են ջերմաստիճանը և խոնավությունը, կտրուկ ազդում են այդ տարվա հացահատիկի տերևակերի պոպուլյացիայի վրա։ Ցուրտ գարունը նպաստում է բույսին, մինչդեռ տաք գարունը՝ տերևակերին։ Մոլորակի ընդհանուր ջերմաստիճանի բարձրացումը կարող է թույլ տալ, որ հացահատիկի տերևակերը տարածվի Կանադայում։ Վերջերս անցկացված հարցումները ցույց են տվել, որ հացահատիկի տերևակերը իսկապես ժամանել է Կանադա։ 2006 թվականին այն ներկա էր դաշտերի 11.1%-ում, իսկ 2009 թվականինն`Ալբերտայի հարավում գտնվող դաշտերի 33.3%-ում։

Հասուն առանձնյակները դաշտերում տարածվում են ձմեռման ընթացքում։ Թրթուրները հակված են մնալ բերքի դաշտերից դուրս, բայց հայտնաբերվում են նաև ներսում։ Տեղական պոպուլյացիաները երբեք համասեռ բաշխված չէ․ յուրաքանչյուր դաշտում լինում են թեժ կետեր և դատարկ տեղեր։

Հացահատիկի տերևակերը սնվում է գրեթե բոլոր հացահատիկային մշակաբույսերով, հատկապես վարսակով, գարիով և աշորայով, բայց նրա սիրելի սնունդը ցորենն է։ Այլընտրանքայինն սնունդներն են եգիպտացորենը, սորգոն և Սուդանի խոտը հասուն առանձնյակների համար, իսկ վայրի վարսակը, քրքումը, միամյա և բազմամյա տարեկանը, պտղատու այգիները, վայրի տարեկանը՝ ողջ կյանքի ընթացքում։ Նրանց առաջացրած բույսի վրա ֆիզիկական ախտանիշները բարակ, երկար գծեր են, որտեղ տերևի վերին էպիդերմիսը կերել են։ Քանի որ տերևակերը տեղից տեղ է շարժվում, այն չի մնում դաշտի մեջ։ Միչիգանում ամբողջ դաշտը հազվադեպ են տուժում։ Բույսերի դաշտը կարծես խոնավ լինեն և հին, բայց երբեք ոչ ամբողջությամբ ոչնչացված։ Վնասը սովորաբար կազմում է ոչ ավելի, քան ընդհանուրի 40%-ը։

Երբ ֆիտոֆագերը սպառում է բույսը, այն արձակում է անկայուն օրգանական միացություններ

## Հսկողություն
### Կենսաբանական լուծումներ
Գիտնականները հաջողություն են ունեցել լաբորատորիաներում մի քանի տեսակի նեմատոդների (*Steinernema feltiae* B30, *S. carpocapsae* C101 և *Hetero-rhabditis bacteriophora* D54) հետ։ Նեմատոդները հարձակվում են հասուն առանձնյակների վրա, որոնք գերակշռում են հողի մեջ՝ թույլ չտալով, որ գարնանը վերարտադրվեն։ S. carpocapsae C101-ը պարզվեց, որ առավել արդյունավետ է, և նույնիսկ ապացուցվել է, որ թունաքիմիկատների արդյունավետ այլընտրանքն է։ Նեմատոդներից յուրաքանչյուրը, այնուամենայնիվ, զգայուն էր ջերմաստիճանի նկատմամբ՝ նկատի ունենալով, որ որոշ շտամներ ջերմաստիճանի պատճառով ավելի լավ կաշխատեն, քան մյուսները։ Քանի որ հացահատիկի տերևակերի տարածումը այնքան մեծ է, հետևողականորեն կարևոր գործոն է հաշվի առնել ջերմաստիճանը, երբ ընտրեք, թե որ տեսակն է առավել արդյունավետ ցանկալի վայրի համար։

Հասուն առանձնյակների համար, որոնք տերևներով են սնվում, պոպուլյացիայի վերահսկման համար կան մի քանի տարբերակ։

*Anaphes flavipes-*ը ձվի մակաբույծ է, որը իր ձվերը դնում է տերևակերի ձվի ներսում՝ այն սպանելով այդ գործընթացում։ Արդյունավետությունը կազմում է մոտ 90%։ Դա լավ վերահսկվող գործունեություն է։

Հայտնի է, որ զատկաբզեզները ուտում են հացահատիկի տերևակերի ձվերն ու թրթուրները և արդյունավետ են որոշ վայրերում։

### Այլ լուծումներ
Նույնիսկ առանց մարդու միջամտության հացատիկի տերևակերի պոպուլյացիան ԱՄՆ-ում անկում է ապրել՝ կապված ընդհանուր եղանակային պայմանների հետ, ինչպիսիք են երաշտը կամ սելավը։ Միացյալ Նահանգներում բռնկման առաջին օրերին Կալիֆոռնիան փորձարկում էր պայքարել կարանտինով՝ որպես առաջին տարբերակ։

Գենետիկորեն ձևափոխված բույսերը դեռևս վերահսկման մեկ այլ տարբերակ են։ Շատ տրանսգեն բույսեր ձգտում են փոխել բույսի ֆիզիկական հատկությունները՝ ձվերի կպչելը բարդ խնդիր դարձնելով։

Եվրոպայում, որտեղ տեսակը բնիկ է, գիտնականները փորձել են մի քանի թունաքիմիկատներ։ Մեկ փորձի ընթացքում փորձարկվել է երկու խմբերին պատկանող չորս թունաքիմիկատ (օրգանոֆոսֆատներ և պիրետրոդներ)՝ տեսնելով դրանց ազդեցությունը բզեզների թվերի վրա։ Սրանք փորձարկվել են մի քանի կոնցենտրացիաների և խառնուրդների մեջ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անողնաշարավոր կենդանիներ
Կատեգորիա:Բզեզներ