Դեղերի ոչնչացում

**Դեղորայքի ոչնչացում** կամ **դեղորայքային թափոններ,** բուժման ավարտից հետո մնացած չօգտագործված, ժամկետանց դեղամիջոցների հեռացում։ Դեղերի պատշաճ հեռացումը մեծ նշանակություն ունի շրջակա միջավայրի և այլ մարդկանց առողջության պաշտպանության համար: Դեղերի ոչ ճիշտ հեռացումը այլ անձանց համար (ում համար դեղամիջոցը նախատեսված չէ) դրանք ոչ պատշաճ կերպով ընդունելու հնարավորություն է ստեղծում:  Դեղերի ոչ ճիշտ հեռացումը կարող է նաև շրջակա միջավայրի դեղորայքային աղտոտման պատճառ դառնալ։

Դեղերի ոչնչացնումն իրականացվում է տարբեր ձևերով. նույնիսկ դեղերի ոլորտում մասնագիտացած կազմակերպությունները հնարավոր է, որ սպառողներին տրամադրեն դեղերի ոչնչացման վերաբերյալ տարատեսակ հակասական տեղեկատվություն:  Թափոնների կառավարման պատշաճ համակարգը, որը ներառում է բաշխումը, վերահսկողությունը և ոչնչացումը, ոչ միայն օգնում է առողջապահական կենտրոններին, այլև խթանում է շրջակա միջավայրի առողջությունը:

## Դեղերի աղբյուրներ
մինի|Դեղատոմսով թողարկված դեղամիջոցներ
Դեղորայքային թափոնները ներառում են ինչպես վտանգավոր, այնպես էլ ոչ վտանգավոր թափոններ, վերահսկվող նյութեր և ժամկետանց դեղամիջոցներ։

Դեղագործական թափոնները կարող են առաջանալ դեղամիջոցի կյանքի ցիկլի տարբեր փուլերից։ 

* Նախ, դրանք կարող են առաջանալ դեղարտադրող գործարաններից։ Սա ներառում է անցանկալի դեղագործական բաղադրիչներ և նյութեր, որոնք այլևս չեն կարող օգտագործվել դեղերի արտադրության գործընթացում։  
* Երկրորդ, դեղագործական թափոնները կարող են առաջանալ առողջապահական հաստատություններից, այդ թվում՝ հիվանդանոցներից, կլինիկաներից և դեղատներից։ Այս աղբյուրների դեղորայքային թափոնները կարող են առաջանալ առողջապահական ծառայություններ մատուցողների տրամադրած չափից ավելի դեղատոմսերից, հիվանդանոցային լաբորատորիաներից, ժամկետանց դեղամիջոցներից, դեղերի բաց տարաներից և մասամբ օգտագործված դեղամիջոցներից։  Ավելին, այս թափոնները կարող են ներառել այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են ներարկիչները, սրվակները, ներերակային պարկերը և խողովակները, որոնք պարունակում են ավելորդ դեղամիջոցներ կամ աղտոտվել են վտանգավոր դեղամիջոցների (օրինակ՝ քիմիաթերապևտիկ դեղամիջոցները) մշակման գործընթացում։  Որոշ երկրներ ունեն կանոնակարգեր, որոնք պահանջում են, որ առողջապահական հաստատությունները ոչնչացնեն չօգտագործված դեղամիջոցները։  
* Վերջապես, դեղագործական թափոնները կարող են առաջանալ հիվանդների գնած առանց դեղատոմսի դեղերի չափից շատ սպառումից։ 

Երբեմն դեղամիջոցի սովորական օգտագործումից կարող են մնալ մնացուկներ: Օրինակ, տեղային բուժման մաշկային սպեղանու (Dermal patch) օգտագործումից հետո այն կարող է դեռևս պահպանիել իր որոշ արդյունավետությունը, ինչի համար պահանջվում է անվտանգ հեռացում:

## Դեղերի հեռացման պատճառներ
Բժշկական մարմինները խորհուրդ են տալիս սպառողներին չպահել այնպիսի դեղամիջոց, որը նրանք այս պահին չունեն պահելու պատճառ։  Դեղամիջոցների պահպանումը ստեղծում է հնարավորություն, որ ինչ-որ մեկը դրանք անպատշաճ կերպով օգտագործի և վնասվի։  Մեկ այլ անձի համար նշանակված դեղամիջոցների պատահական ընդունումը տնային տնտեսություններում թունավորումների հիմնական աղբյուրն է։ 

Օրինակ, Միացյալ Նահանգների թունավորումների վերահսկման կենտրոնների տվյալներով՝ 2007 թվականին դեղորայքի անպատշաճ օգտագործման 255,732 դեպքերից մոտավորապես 23,783-ը կապված էեն եղել պատահական ազդեցության հետ։  Այս դեպքերից 5,000-ը վերաբերվել են 6 տարեկանից փոքր երեխաներին։  Երեխաների օրգանիզմում դեղերի նյութափոխանակության տարբեր եղանակների պատճառով, երեխաների շրջանում դեղորայքային թունավորումը կարող է չափազանց մահացու լինել։

## Հեռացման մեթոդներ
### Անհատական և համայնքային թափոնների հեռացում
Անհատների համար դեղերից ազատվելու ամենաակնհայտ ճանապարհը կենցաղային թափոնների կառավարման ծառայությունն է։  Մասնագետները խորհուրդ են տալիս նախ ստուգել այլ տարբերակներ, քանի որ դեղերը այլ աղբի հետ միասին դեն նետելը ստեղծում է այն հավանականությունը, որ ինչ-որ մեկը կարող է դրանք օգտագործել և վնասվել։  Բժշկական մարմինները խորհուրդ են տալիս դեղերից ազատվելու համար՝ դրանք այլ սպառողներին չփոխանցել։

Թափոնների հեռացման լավագույն խորհրդատվություն կարելի է ստանալ համայնքային դեղատներից:  Դեղատներն արդեն զբաղվում են դեղերով և կառաջարկեն, թե որ տեսակի հեռացման մեթոդն է ամենահարմարը:  Շատ դեղատներ կարող են հավաքել դեղերը և վերացնել դրանք՝ որպես համայնքային ծառայություն:  Որոշ շրջաններում կան պետական հատուկ ծառայություններ, որոնք առաջարկում են դեղերը հետ վերցնել և հեռացնել:  Երբեմն դեղատունը կամ պետական ծառայությունն ունենում է դեղերը հատուկ դեղերի հեռացման կենտրոն փոստով ուղարկելու հնարավորություն:  Եթե այլ տարբերակներ չկան, և պետք է դեղերը նետել աղբարկղ, խորհուրդ է տրվում ավելի անվտանգ միջոց՝ դեղը խառնել անհրապույր աղբի հետ:  Դեղահաբերը զուգարան նետելը կարող է ջրերի դեղերային աղտոտում առաջացնել, բայց դա կարող է արդարացվել որպես վտանգավոր դեղերից արագ ազատվելու միջոց:  

Միացյալ Նահանգներում բազմաթիվ փորձեր են արվել խրախուսելու սպառողներին իրենց մնացորդային դեղերը տեղափոխել վերամշակման կենտրոններ:  Վերացման ծրագրերի որոշ օրինակներից են համայնքային կենտրոնում հատուկ միջոցառման անցկացումը՝ նախապես հայտարարություններով, որպեսզի մարդիկ իրենց դեղերը բերեն միջոցառմանը, կամ անհատներին և շահագրգիռ կազմակերպություններին այլ կերպ կրթելը դեղերի վերացման ճիշտ եղանակի մասին:  Այս ծրագրերի արդյունավետությունը վերանայող մեկ ուսումնասիրություն պարզել է, որ դրանց ազդեցությունը չափազանց ցածր է՝ համայնքի համար մնացորդային դեղերի հասանելիությունը նվազեցնելու ցանկալի արդյունքի հասնելու համար: 

### Կազմակերպությունների և արդյունաբերության թափոնների հեռացում
Մեծ քանակությամբ դեղերի դեն նետումը կարող է առաջացնել դեղորայքային աղտոտում և բացասաբար անդրադառնալ շրջակա միջավայրի վրա։  Կազմակերպությունները կարող են որոշել մեծ քանակությամբ դեղեր դեն նետել՝ դրանք վերադարձնելով արտադրողին, դրանք աղբավայրերում տեղադրելով, այրելով կամ դեղերը կոյուղի լցնելով։

## Հակասական դեղամիջոցների հեռացում
Թմրանյութերի չարաշահման և արգելված թմրանյութերի հետ կապված թմրանյութերը հատուկ ուշադրության են արժանանում դրանց ոչնչացման ժամանակ։ Ոստիկանությունը կարող է առգրավել նման թմրանյութերը որպես մաքսանենգ ապրանք, ապա ստիպված լինել ոչնչացնել դրանք։  Այլ դեպքերում, որոշ օրինական թմրանյութեր չարաշահման ռիսկեր են ստեղծում և ավելի մեծ ուշադրության կարիք ունեն ոչնչացման ժամանակ, քան այն թմրանյութերը, որոնք գրավիչ չեն չարաշահման համար։  Իշխանությունների համար լուրջ մարտահրավեր է վիճելի թմրանյութերը պատշաճ կերպով ոչնչացնելու քննարկումները բարձրաձայնելը։ 

Միացյալ Նահանգներում անցկացված մի փոքր տարածաշրջանային ուսումնասիրություն ներկայացրել է չօգտագործված օփիոիդները հետ վերցնելու հանրային առողջապահական ծրագրի արդյունքները:  Այս ուսումնասիրությունը պարզել է, որ օփիոիդներ վերադարձրած անձինք հակված են եղել վերադարձնել նշանակվածի կեսից ավելին, ինչը կարող է վկայել այն մասին, որ այս մարդիկ ունեցել են երկու անգամ ավելի շատ դեղորայք, քան ցանկանում էին:  Ուսումնասիրությունը չափազանց սահմանափակ էր ընդհանուր եզրակացություն անելու համար, սակայն այն տեղեկատվություն է տրամադրել՝ հետագա քննարկումներն ու հետազոտությունները ուղղորդելու համար այն մասին, թե արդյոք մարդիկ կմասնակցեն օփիոիդները հետ վերցնելու ծրագրերին, ինչ տեսակի դեղեր են ավելի հավանական վերադարձվելու և որքան մարդիկ կվերադարձնեն: 

Գոյություն ունի դեղամիջոցների ցանկ, որոնք ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը խորհուրդ է տալիս դեն նետել զուգարանակոնքի մեջ, եթե սպառողները չեն կարողանում դրանք հանձնել դեղերի վերադարձման ծրագրին: Այս դեղամիջոցները պարունակում են վերահսկվող նյութեր, որոնք վտանգավոր են կենդանիների և տանը գտնվող այլ մարդկանց համար և պետք է անմիջապես դեն նետվեն, երբ այլևս անհրաժեշտ չեն: Օրինակներ են Դիլաուդիդ (հիդրոմորֆոնի հիդրոքլորիդ) հաբերը, ֆենտանիլային պլաստիրները և մորֆինի սուլֆատի բերանացի ընդունման լուծույթը:  2016 թվականին Հարվարդի համալսարանի ուսումնասիրությունը 6 միլիոն ամերիկացիների խմելու ջրում հայտնաբերել է պոլիֆտորալկիլային և պերֆտորալկիլային նյութերի (PFAS, սինթետիկ օրգանոֆտորային միացությունների խումբ, որոնց մոլեկուլները պարունակում են ալկիլային շղթային միացված բազմաթիվ ֆտորի ատոմներ) վտանգավոր մակարդակներ․ արդյունաբերական քիմիական նյութեր, որոնք կապված են քաղցկեղի, հորմոնալ խանգարման և մի շարք առողջական խնդիրների հետ:  Այս արտադրանքը պետք է անմիջապես դեն նետվի չարաշահման և չափից մեծ դոզայի բարձր հավանականության պատճառով:

## Թմրամիջոցների ոչնչացման համաշխարհային պրակտիկա
### Եվրոպական Միություն
2001 թվականին Եվրոպական խորհրդարանը հրապարակել է դեղորայքային արտադրանքի դեն նետման պրակտիկայի վերաբերյալ 2001/83/EC հրահանգ:  Ըստ հրահանգի՝ դեղերի արտաքին փաթեթավորման վրա պետք է ներառվեն դեն նետման հատուկ նախազգուշական միջոցներ:  2004 թվականին ԵՄ-ն հրապարակել է մեկ այլ հրահանգ, որն ավելի պարզաբանում է 2001 թվականի հրահանգը և կոչ է անում սահմանել դեղերի հավաքման արձանագրություններ, և փաթեթավորման վրա տեղադրել պետության կամ երկրի համար հատուկ հավաքման արձանագրությունների վերաբերյալ տեղեկատվություն: 

### Միացյալ Թագավորություն
Ինչպես նշված է Ազգային առողջապահական ծառայության SI 2014/349-ում՝ Ազգային առողջապահական ծառայության (դեղագործական և տեղական դեղագործական ծառայություններ) 2013 թվականի կանոնակարգերում, տեղական դեղատները պարտավոր են հետ վերցնել տնային տնտեսությունների չօգտագործված և անցանկալի դեղամիջոցները:  Նույն կանոնակարգերի համաձայն՝ դեղատները պատասխանատու են դեղամիջոցները տեսակավորելու և դրանք Ազգային առողջապահական ծառայություն վերադարձնելու համար: 

### Կանադա
Կանադան չունի դեղերի վերադարձման կամ հեռացման որևէ կոնկրետ համազգային քաղաքականություն, սակայն նահանգների մեծ մասն ունի անհատական ծրագրեր։  Կանադայի դեղատների մեծ մասը կարող է հետ վերցնել չօգտագործված և ժամկետանց դեղերը տարվա ցանկացած օր։ 

### Ավստրալիա
Ավստրալիայում անցանկալի դեղերի վերադարձի (RUM) նախագծի համաձայն, դեղերի մեծ մասը կարող է անմիջապես տեղադրվել աղբամանների մեջ, բացառությամբ օփիոիդների, որոնք պետք է պահվեն առանձին: Դեղագործը նաև դեղերի տեսակավորող պետք է լինի՝ համապատասխան ոչնչացման համար: 

### Ասիական տարածաշրջան
Ասիական երկրներում, ինչպիսիք են Մալայզիան, Բանգլադեշը, Թաիլանդը, չօգտագործված կամ ժամկետանց դեղամիջոցները պահում են տնային տնտեսություններում և նետվում աղբաման կամ լցվում զուգարաններ։

## Միացյալ Նահանգների ազգային կանոնակարգեր
Միացյալ Նահանգներում դեղատոմսերը լուրջ մտահոգություններ են առաջացնում անվտանգության առումով, քանի որ դրանք կարող են պատահաբար կուլ տալ, չափից մեծ դոզա ընդունել կամ անօրինական օգտագործման համար շեղվել։

Այս մտահոգությունները լուծելու համար Թմրամիջոցների դեմ պայքարի վարչությունը (DEA) ստեղծել է Ազգային հետվերադարձի նախաձեռնություն:  Թմրամիջոցների հետվերադարձ տեղի է ունենում տարին երկու անգամ՝ ապրիլին և հոկտեմբերին:  Վերադարձի միջոցառումները դեղերի անվտանգ վերացման վայրեր ստեղծելու, դեղերի շեղումը կամ նշանակված դեղամիջոցի ապօրինի օգտագործման համար փոխանցումը կանխելու և հանրությանը կրթություն տրամադրելու առաքելության մի մասն են:  2021 թվականի ապրիլին ծրագիրը հայտնել է 380 կգ դեղամիջոցներ հավաքագրման մասին երկրի 5060 կետերում:  Բացի այդ, Դեղերի անօրինական շրջանառության հետազոտողների ազգային ասոցիացիան (NADDI) հովանավորում է կայք՝ դեղատոմսային դեղերի հանձնման տուփեր գտնելու և դեղատոմսային դեղերի ազգային վերադարձի օրերից դուրս դեղերն անվտանգ հեռացման համար:

### 2010 թվականի դեղերի անվտանգ և պատասխանատու ոչնչացման մասին օրենք
Կոնգրեսը 2010 թվականին հաստատել է «Վերահսկվող նյութերի մասին» օրենքի փոփոխությունը: Օրենքը թմրամիջոցների դեմ պայքարի վարչությանը հնարավորություն է տալիս մշակել մշտական գործընթաց, որպեսզի մարդիկ անվտանգ և հարմար կերպով հեռացնեն իրենց դեղատոմսային դեղերը: Նախագահ Բարաք Օբաման ստորագրել է *2010 թվականի «Դեղերի անվտանգ և պատասխանատու հեռացման մասին» օրենքը,* և DEA-ն անմիջապես սկսել է կանոնակարգեր սահմանել ավելի մշտական լուծման համար:  Օրենքն արգելում է վերահսկվող նյութերի հեռացումը, եթե իրավապահ մարմինների անդամը DEA-ից թույլտվություն չունի անմիջականորեն ստանալու և հեռացնելու վերահսկվող նյութը: Սա արգելում է դեղերի վերադարձման ծրագրերին ստանալ և հեռացնել վերահսկվող դեղամիջոցներ հանրության անդամների համար, ինչը, իր հերթին, կարող է հանգեցնել այդ դեղերի հնարավոր չարաշահման: Դեղատոմսային դեղերի չարաշահումը դարձել է աճող վտանգ, իսկ օփիոիդներից մահացությունները քառապատկվել են 1999 թվականից ի վեր:  Պարզվել է, որ 2006 թվականին դեղատոմսային դեղերի նոր չարաշահողների մոտ 1/3-ը 12-17 տարեկան էին:  

Այս վիճակագրության հիման վրա Կոնգրեսը որոշել է ակտիվ դերակատարում ունենալ դեղերի վերադարձման ծրագրերն ավելի հեշտությամբ հասանելի դարձնելու գործում: Հետևաբար, ստեղծվել է «2010 թվականի դեղերի անվտանգ և պատասխանատու ոչնչացման մասին» օրենքը, որը գլխավոր դատախազին թույլ է տալիս ստեղծել նոր կանոններ՝  լիազորված անձանց կամ հաստատությունների կողմից քաղաքացիներին իրենց անցանկալի դեղերի «հարմար և անվտանգ» ոչնչացումն ապահովելու  համար։ Կոնգրեսը ստեղծել է այս օրենքը՝ դեղերի չարաշահումը և այդ դեղերի կողմից շրջակա միջավայրի վնասը/աղտոտումը կանխելու նպատակով։

### Հետվերադարձի այլ ծրագրեր
Բացի 2012 թվականի դեղերի ոչնչացումից, այլ պետական գործակալություններ նույնպես խրախուսել են դեղերի վերադարձման ծրագրերի կիրառումը: 2011 թվականին Սպիտակ տունը հայտարարել է դեղատոմսերի չարաշահման կանխարգելման առաջին պետական ծրագրի մասին: Դեղատոմսերի չարաշահման կանխարգելման ծրագիրը ընդլայնել է դեղատոմսային դեղերի ոչնչացման ծրագրերի աջակցությունը և նվազեցրել չօգտագործված դեղատոմսով դեղերի մատակարարումը:  ԱՄՆ շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալությունը (EPA) նույնպես խրախուսում է դեղատոմսով դեղերի ոչնչացման ծրագրերի կիրառումը՝ տնային տնտեսություններում դեղորայքը  ոչնչացնելու ուղեցույցներով և տնային դեղագործական արտադրանքի այրման վերաբերյալ առաջարկություններով:  Ամերիկյան դեղագործների ասոցիացիան և Ամերիկայի դեղագործական հետազոտությունների և արտադրողների կազմակերպությունը նույնպես համագործակցում են ԱՄՆ ձկնորսության և վայրի բնության ծառայության հետ՝ սպառողների շրջանում դեղորայքի պատշաճ ոչնչացման վերաբերյալ իրազեկվածությունը բարձրացնելու համար: Արշավը խրախուսում է սպառողներին չօգտագործված դեղերը չթափել լվացարանը: Արշավը նաև կարևորում է դեղագործների դերը՝ սպառողներին տեղեկացնելու տարբեր ոչնչացման մեթոդների և այն մասին, թե որ դեղամիջոցներն են հարմար ջրահեռացման համար:

## Պետական կանոնակարգերի օրինակներ
### Ալամեդա շրջանի դեղերի անվտանգ ոչնչացման մասին որոշում
Ալամեդա շրջանը Միացյալ Նահանգների առաջին շրջանն է, որն արտադրողին պարտավորեցնում է վճարել դեղագործական թափոնների անվտանգ հեռացման համար: Ըստ այս որոշման՝ Ալամեդա շրջանում վաճառվող և բաշխվող դեղեր արտադրող ընկերությունները պետք է աշխատեն և վճարեն «Արտադրանքի կառավարման ծրագրի» համար:  Այս ծրագրերի օրինակներից են դեղերի կրպակների կամ փոստային հետադարձ առաքման ծրագիրը և կամավոր հավաքորդները, ինչպիսիք են իրավապահ մարմինները և դեղատները:  Այս ծրագրի շնորհիվ Կալիֆոռնիայի 8 այլ շրջաններ ընդունել են նմանատիպ ծրագրեր, այդ թվում՝ Սան Մատեոն, Սանտա Բարբարան, Սանտա Կլարան, Մարինը, Լոս Անջելեսը, Սանտա Կրուզը, Սոնոման, Կոնտրա Կոստան, Սան Լուիս Օբիսպոն և Թիհամա  շրջանները: 

### Կալիֆոռնիայի դեղագործության պետական խորհուրդ
Կալիֆոռնիայում, մանրածախ և հիվանդանոցային դեղատները, կարող են անցկացնել դեղերի հավաքման և վերադարձման ծրագրեր, եթե հետևում են Կալիֆոռնիայի կանոնների օրենսգրքի 16-րդ գլխի 17-րդ բաժնի 9.1 հոդվածի պահանջներին:  Այս դեղատները պարտավոր են գրանցվել Թմրանյութերի դեմ պայքարի վարչությունում (DEA) և տեղեկացնել Դեղագործության խորհրդին և DEA-ին՝ ծրագիրը սկսելուց կամ դադարեցնելուց հետո 30 օրվա ընթացքում:  Այս դեղատները պետք է ունենան հավաքման կոնտեյներներ, որոնք տեղակայված են լիազորված վայրերում և ունենան ծածկույթներ, որոնք հավաստագրված են Ամերիկյան փորձարկման նյութերի ընկերության չափանիշներին համապատասխան:   

Դեղատները պետք է նաև հետևեն արձանագրություններին, ինչպիսիք են՝ ընդունել դեղատոմսային դեղերը, որոնք պետք է ուղարկվեն DEA-ի լիազորված ոչնչացման վայր, և ոչ մի աշխատակից չի կարող մասնակցել ծրագրին, եթե նրանք նախկինում դատվել են վերահսկվող նյութերի հետ կապված ծանր հանցագործությունների համար:  Դեղատունը չի կարող տեսակավորել, հաշվել կամ վերանայել անպիտան դեղատոմսային դեղերը հավաքվելուց հետո, և նրանք պարտավոր են 14 օրվա ընթացքում Դեղագործության խորհրդին հայտնել կոնտեյների ցանկացած տեսակի կեղծման կամ բացելու մասին:  Կարևոր է նշել, որ այս դեղագործական արտադրանքի վերադարձման ծրագրերը ընդունում են միայն դեղատոմսային դեղամիջոցներ, այլ ոչ թե դեղերի նմուշներ կամ կենսաբժշկական թափոններ։

## Հայաստանում
Ժամկետնանց դեղամիջոցերի ոչնչացումը Հայաստանում կատարվում է այրման եղանակով։ 2009 թվականին ՀՀ կառավարության որոշմամբ լիցենզավորված «Էկոլոգիա» կազմակերպությունը իրականացնում է դեղատներում և բժշկական այլ կառույցներում առկա ժամկետնանց դեղերի ոչնչացումը։ 

Դեղերի ոչնչացման գործընթացը կարգավորվում է «Դեղերի մասին» ՀՀ օրենքով և ՀՀ կառավարության համապատասխան որոշումներով (օրինակ՝ N 1681-Ն): Ոչնչացման ենթակա են այն դեղերը, որոնք ժամկետանց են, չգրանցված կամ կեղծված են, և պիտանիության ժամկետն անցած են։

Դեղերի ոչնչացումը ֆինանսավորում է դեղերը տնօրինող կազմակերպությունը: Ժամկետնանց դեղանյութերի ոչնչացումը կատարում է այրման միջոցով։ «Այրումը կատարվում է 1600-2000 ջերմաստիճան պայմաններում, իսկ այրումից առաջացած թունավոր նյութերն անցնում են ֆիլտրման մի քանի փուլ, հետևաբար` բացառվում են թունավոր արտանետումները»։

Եթե բժշկական կառույցներում ժամկետնանաց դեղանյութերի ոչնչացումն իրականացվում է Բազելյան կոնվենցիայի պայմանների համաձայն՝ ըստ որի ժամկետնանաց դեղամիջոցները համարվում են վտանգավոր թափոններ և ենթակա են ոչնչացման, ապա անհատ քաղաքացիների դեպքում չկա վերահսկողություն։

Եթե Եվրոպական երկրներում քաղաքացիներն իրենց ունեցած ժամկետնանց դեղամիջոցները կարող են հանձնել ցանկացած բժշկական կառույցի, որն էլ պարտավորվում է հոգալ դրանց ոչնչացումը։, ապա Հայաստանում չկա մշակված որևէ տարբերակ և բնակիչները երբեմն դրանք թափում են կենցաղային թափոնների հետ, որը կարող է վտանգավոր հետևանքներ ունենալ շրջակա միջավայրի վրա։ 

Հայաստանի Հանրապետությունում դեղանյութերի գերեզմանոցներ չկան:

## Տես նաև
* Դեղագործական և անձնական խնամքի միջոցների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա
* Դեղագործական գործունեության կազմակերպումը Հայաստանում
* Կենսաբժշկական թափոններ
* Բժշկական թափոնների ոչնչացում
* Ծակող առարկաների թափոններ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Դեղագործություն
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Էկոլոգիական բժշկագիտություն
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա