Նիդերլանդների ճարտարապետություն

**Նիդերլանդների ճարտարապետություն** (), Եվրոպայի արևմուտքում գտնվող Նիդերլանդներ պետության ճարտարապետություն, որի զարգացումը սկսվել է դեռևս Քրիստոսից առաջ երկրորդ հազարամյակից։ Այս հազարամյակների ընթացքում նիդերլանդական ճարտարապետությունն անցել է այն բոլոր շրջափուլերը, որոնք բնորոշ են եղել առհասարակ եվրոպական ճարտարապետությանը, ինչպես նաև իր ինքնատիպ դրսևորումներով նպաստել եվրոպական ճարտարապետության զարգացմանը։

Նիդերլանդական ճարտարապետության ազգային ինքնատիպության և առանձնահատուկ լինելու վերաբերյալ տեսակետները միանշանակ չեն, սակայն անվիճելի է այն իրողությունը, որ վերածննդի մշակույթը Նիդերլանդներում ունեցել է ինքնատիպ դրսևորում։

Այսպիսով, ենթադրվում է, որ Նիդեռլանդներում ճարտարապետության ամենաբարձր զարգացման շրջանը համընկել է պետության քաղաքական հաղթանակի հետ՝ այսպես կոչված «ոսկե դար», երբ ձևավորվում էր Նիդերլանդների միացյալ հանրապետությունը, և մասնավորապես 17-րդ դարում, երբ երկրում ակտիվորեն կառուցվում էին քաղաքներ, իրականացվեցին հավակնոտ քաղաքաշինական ծրագրեր, մասնավորապես, կառուցվեցին բազմաթիվ ջրանցքներ, ինչպես օրինակ Ամստերդամի ջրանցքը։ Այդ ժամանակամիջոցում  երկրում աշխատում էին հայտնի տեղացի ճարտարապետներ, որոնց շնորհիվ էլ ձևավորվեց հոլանդական քաղաքների ժամանակակից ճարտարապետական տեսքը։ 20-րդ դարում ևս հոլանդական ճարտարապետությանը բնորոշ են որոնումները, նորարարության ձգտումը, համաշխարհային արժեքների ստեղծման տեսլականը։

## Հասկացությունների և ընդհանուր բնութագրերի տարբերակում
[մինի|Ամստերդամի համայնապատկեր. երևում են [Ամստերդամի ջրանցքները, որոնք ընդգրկված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում|341x341փքս]]Լինելով Նիդերլանդների արվեստի մաս՝  երկրի ճարտարապետությունը սերտորեն կապված է նրա պատմական զարգացման հետ։ Այս առումով անհրաժեշտ է տարբերակել *Նիդեռլանդների ճարտարապետություն* և Նիդերլանդական ճարտարապետություն հասկացությունները։ Առաջին հայեցակարգը նույնացնում է նիդերլանդական ճարտարապետությունը հոլանդականի հետ, երկրորդ հայեցակարգը շատ ավելի լայն է, քանի որ հոլանդական ճարտարապետությունը միջնադարում զարգացել է պատմական Նիդեռլանդների տարածքում։ Մինչև 16-րդ դարի Նիդերլանդական հեղափոխությունը  ճարտարապետության հոլանդական և ֆլամանդական ( Բելգիայի) դպրոցները  զարգացան միասին, այնուհետև որպես առանձին դպրոցներ։ Թեև, անկասկած, Նիդեռլանդների և Բելգիայի ճարտարապետության տարբերությունների հիմքերը դրվել են հենց միջնադարում։

Այս գործընթացներին հանգեցրել են  ինչպես օբյեկտիվ գործոններ՝ աշխարհագրական դիրք, տարբեր բնական պայմաններ, հարևան պետությունների ազդեցություններ, այնպես էլ սուբյեկտիվ՝ կրթական կենտրոնների զարգացման տարբերություններ, ճարտարապետների առկայություն և այլն։ Բացի այդ, հոլանդական ճարտարապետությունը չի սահմանափակվել  Նիդեռլանդների տարածքով  նույնիսկ Միացյալ նահանգների  հանրապետության ձևավորումից հետո։  Լինելով գաղութատեր մետրոպոլիա՝ Նիդեռլանդները պարտադրել է իր վարչաձևը, մշակույթը, լեզուն, ինչպես նաև ճարտարապետությունը գաղութներին, մասնավորապես Ինդոնեզիայում, Կարիբյան ծովի մի շարք կղզիներում, օրինակ՝ Վիլեմստադի պատմական միջուկը, և Կուրակավիում, որը ներկայացնում է հոլանդական ճարտարապետության զարմանալիորեն վառ ինտեգրում, և իր յուրօրինակության պատճառով ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Հոլանդական ճարտարապետությանը բնորոշ է  նրա բաց լինելը և օտարերկրյա փորձը կլանելու և սեփական ոճը զարգացնելու կարողությունը։ Անկասկած, ժամանակակից Նիդեռլանդների տարածքում ճարտարապետության զարգացման վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել վաղ քաղաքաշինությունը, բնակչության բարձր (պատմականորեն ամենաբարձրներից մեկն է աշխարհում)  խտությունը և մշտական  պայքարը հողի մշակման համար (հողերի չորացում, ջրանցքների կառուցում)։ ); ճարտարապետության վրա ազդել են նաև ընդհանուր պատմական զարգացումները՝ պատերազմներ, օտար տիրապետություն, Ռեֆորմացիա, տնտեսական վերելքներ ու վայրէջքներ։

20-րդ դարի Նիդեռլանդների ճարտարապետության էական բնութագրերին ավելացել է նրա նորարարությունը. ժամանակակից հոլանդացի ճարտարապետների մեջ կան  այնպիսիք,ովքեր պատկերում են շարժումը։ Ժամանակակից ճարտարապետության մեջ տարածված են  Ֆունկցիոնալիզմը  («միջազգային ոճ»), դեկոնստրուկտիվիզմ։

## Նախագոթական, գոթական և ուշ գոթական ոճերը նիդերլանդական ճարտարապետության մեջ
[մինի|[Ռոտերդամ|329x329փքս]]
Նիդերլանդների տարածքում պահպանվել են նեոլիթյան դարաշրջանի մեգալիթյան կառույցներ։ Այստեղ եղել է կելտական բնակչություն Ք.Ա.1-ին հազարամյակում, հինհռոմեական կառույցներ 1-3-րդ դդ.:Կարոլինգների թագավորության ժամանակներից սկսեցին կառուցվել  քաղաքները  պատմական Նիդեռլանդների տարածքում։ Այսպես կոչված «Կարոլինգյան Վերածննդի» ժամանակաշրջանում նրանք կառուցեցին եկեղեցիներ-բազիլռոմանիկներ, օրինակ՝ Սուրբ Սերվատիուսի բազիլիկը Մաստրիխտում (X-XVI դդ. ), որը Նիդեռլանդների ամենահին տաճարն է և Ռոմանական ոճի հազվագյուտ օրինակ,  կառուցվել են նաև կապելլաներ  (Վալխոֆ պալատի մատուռը Նեյմեյխենում, որը հավանաբար կառուցվել է 8-9-րդ դարերում)։ Ռոմանական ոճը զարգացել է Ռեյնլանդի՝ Լոմբարդիա և Հյուսիսային Ֆրանսիայի ազդեցության տակ, որոնք իշխում էին Ստորին հողերում  11-13-րդ դարերի կեսերին։ Նրա կենտրոններն էին Մաասի գետահովիտները,

այսինքն՝ ժամանակակից Նիդեռլանդների և Բելգիայի սահմանային տարածքը։

13-րդ դարում ճարտարապետական ​​կենտրոններ են դարձել Բրաբանտի դքսությունը, ծովափնյա Ֆլանդրիան։

XIII-XV դարերում քաղաքներն աճում էին ամրոցների և շուկայի հրապարակների շուրջ՝ գիլդիաների և արհեստանոցների շինություններով, քաղաքային աշտարակով և քաղաքապետարանով։ Գերակշռում էր շառավղային օղակաձև դասավորությունը։ Կառուցվում էին քաղաքի պարիսպները՝ հզոր աշտարակներով և դարպասներով, ամրացված կամուրջներով, փայտե և քարե տներ՝ նեղ ճակատներով, սովորաբար մի քանի հարկանի ճակտոններով՝ հիմնականում երեք, հաճախ բավականին գունեղ զարդարված։

Մի կողմից ավանդական դասական նախագծերը, մյուս կողմից հարուստ ու բարդ լուծումները վկայում են ռոմանական ու գոթական ոճերի գեղեցիկ համադրությունների մասին։ Այնուամենայնիվ, գոթիկան անխուսափելիորեն գերիշխող դարձավ հոլանդական քաղաքներում,Օրինակ Ռիդերզաալը Հաագայում XIII դար; Աուդեքերքը, Դելֆտը Ամստերդամում՝ XIII-XIV դարեր։ Հյուսիսային Նիդեռլանդներում, իր ճահճային հողերով և բնական քարի բացակայությամբ, զգալիորեն զարգացավ այսպես կոչված «աղյուսային գոթիկան», մշակվեցին թեթև ծածկույթներ, ներառյալ փայտե պահարաններ (Սինտ-Յակոբսկերկ՝ Հաագա, Աուդեքերք՝ Ամստերդամ։

14-16-րդ դարերի երրորդ կեսին կանգնեցվել են Ուտրեխտի Մայր տաճարի դահլիճային սրահները։

## Նիդերլանդական վերածնունդ և դասականություն (1500-1800)
[մինի|[Վիլլեմստադի նավահանգիստ|298x298փքս]]16-րդ դարում Վերածննդի մշակույթի  սկզբունքները Իտալիայից և Ֆրանսիայից ներթափանցեցին Նիդեռլանդների ճարտարապետություն, հոլանդացի ճարտարապետները սկսեցին մասնագիտական ​​կրթություն ստանալ և տեսական աշխատանքներ գրել։ Առաջին հոլանդացի ճարտարապետության տեսաբանը նկարիչն ու փորագրիչն էր Փիփեր Քուք վան Աելստոմը (1502-1550)։

Հետաքրքիր է, որ Վերածննդի արվեստի այս ներառումը (ոչ փոխառությունը), այդ թվում՝ ճարտարապետության մեջ, անուղղակի էր, քանի որ իտալացիները կամ ֆրանսիացիները չէին գործում Հոլանդիայի քաղաքներում, ինչպես, ասենք, Գերմանիայում, այսինքն՝ նորի ներմուծումը տեղի է ունեցել տեղական հողի վրա՝ տեղի շինարարների ուժերով, ինչը անխուսափելիորեն հանգեցրել է իտալական վերածննդի ճարտարապետական ​​ձևերի վերափոխմանը հոլանդական ճարտարապետության մեջ։ .

Դրսից ընկալված և մանրակրկիտ վերամշակված այս ձևերը օգտագործվել են դեկորատիվ ձևավորման համար՝ չազդելով շենքերի հին, ծանոթ գոթական շինարարության վրա։  Վերածննդի նախագիծը և քիվերը կիրառվել են սովորական, հիմնականում միջնադարյան շենքերի վրա, ինչը հանգեցրել է «դասական» համամասնությունների զգալի փոփոխության։ Շենքերի շատ բարձր ճակտոնները պահպանել են իրենց աստիճանավոր ձևը, և բաց պատուհանները դեռ աչքի էին ընկնում ճակատների վրա։ Այս առումով բնորոշ են քաղաքապետարանի բազմաթիվ շենքերը, արհեստանոցները, առևտրական կորպորացիաները, կշեռքները և այլն։

Հյուսիսային (կամ հոլանդական) վերածննդի Նիդեռլանդների ճարտարապետության վրա էականորեն ազդել են արտաքին և ներքին քաղաքական, տնտեսական և կրոնական տարբեր գործոններ։ Այսպիսով, տնտեսության և քաղաքականության վերելքը հանգեցրեց հոլանդական քաղաքների հարստացմանն ու աճին, դրանց զարգացմանը և առաջին հերթին աշխարհիկ շենքերի կառուցմանը (քաղաքային սրահներ, պահեստներ, առևտրի արկադներ և այլն), ազգային գեղարվեստական ​​արվեստի մեկուսացմանը։ ներառյալ ճարտարապետական ​​ավանդույթները. Ռեֆորմացիան հանգեցրեց նոր  Բողոքական եկեղեցիների կառուցմանը, որոնք այլևս չէին կրում  գոթական տարր,։, 1603 - 11, քաղաքի առաջին բողոքական եկեղեցու ճարտարապետն էր Հենդրիկ դե Քեյզերը։
17-րդ դարում նաև ստեղծվեցին և կառուցվեցին բազմաթիվ ջրանցքներ Հոլանդիայի քաղաքներում (տես Ամստերդամի ջրանցքներ)՝ ինչպես ջրահեռացման, այնպես էլ պաշտպանական և տրանսպորտային նպատակներով։ Ջրանցքների ափերին 17-18-րդ դարերում ակտիվորեն կառուցվել և վերակառուցվել են առևտրականների և հարուստ բուրժուազիայի տները։

## 1900-ից մինչև մեր օրեր՝ մոդեռնիզմ և հետմոդեռնիզմ
[մինի|[Մաաստրիխտ ]]
մինի|Ռոտերդամի քառանկյուն տներ[մինի|[Շրյոդեր տուն|Շրյոդերների տունը Ուտրեխտ, Նիդեռլանդներ, դիզայնը՝ Գերիթ Ռիթվելդ]]1920-1930-ական թվականներին Նիդեռլանդներում ճարտարապետությունը դարձավ դինամիկ զարգացող  արվեստի տեսակներից մեկը։ Երկրում ստեղծվեցին բազմաթիվ գեղարվեստական ​​խմբեր՝ առաջ մղելով իրենց տեսակետները արվեստի, մասնավորապես ճարտարապետության զարգացման վերաբերյալ։

Այսպիսով, էքսպրեսիոնիստ ճարտարապետները  սերտորեն կապված էին Ամստերդամի դպրոցի հետ։ Մյուս խումբը բաղկացած էր ավելի ֆունկցիոնալիստ ճարտարապետներից՝ Մարտ Ստամ, Յոհաննես Դույքեր։ Նիդեռլանդների ճարտարապետության մեջ ռացիոնալիզմի ջերմ ջատագովը եղել է նաև Ի. Ա. Բրինկմանը (Նելեֆաբրիք գործարան, Ռոտերդամ, 1931)։

Հոլանդական արվեստում ակնառու երևույթ էր «Սթայլ» արվեստի խմբի անդամների աշխատանքը, ովքեր ստեղծեցին նեոպլաստիկիզմ ոճը։ Նրանցից Յակոբուս Օուդտը, Ռոտերդամի գլխավոր ճարտարապետն էր, որտեղ նա կառուցել է բազմաթիվ բնակելի համալիրներ և  տներ։

Նիդեռլանդների ժամանակակից ճարտարապետությունը բնութագրվում է ձևի, գործնականության, կայունության և ինքնատիպության բազմազանությամբ. սա հատկապես ճիշտ է առանձին նախագծերի համար։ Երիտասարդ ճարտարապետներին հնարավորություն է տրվում փորձեր կատարել քաղաքներ կառուցելու և ընդլայնելու գործում։ Պետությունն իր ազդեցությունն է թողնում ճարտարապետության վրա՝ հանդես գալով որպես պատվիրատու։ Վերջին օրինակներն են Բնակարանային, տիեզերական պլանավորման և շրջակա միջավայրի նախարարության մոդեռնիստական ​​շենքը (ճարտարապետ Հոգստադ) և Առողջապահության, բարեկեցության և սպորտի նախարարության հետմոդեռն շենքը (ճարտարապետներ Գրեյվս և Սոետերս)։ Հոլանդացի ճարտարապետների ամենաժամանակակից աշխատանքներից են ճարտարապետական ​​բյուրոյի նախագծերը  - անվանումը առաջացել է ընկերության հիմնադիրների սկզբնատառերից՝ Վինի Մաաս (* 1959), Յակոբ. Վան Ռիջս ( 1964) և Նաթալի դը Վրայրս (1965), որը մարմնավորում է իր գաղափարներն ամբողջ աշխարհում և առանձնանում է ինքնատիպ մոտեցմամբ, որն արդեն ազդել է ժամանակակից ճարտարապետության վրա ընդհանրապես։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Нидерландское искусство Սովետական մեծ հանարագիտարանում 
* Крашенинников Н. Л. Современная архитектура Нидерландов (Голландия). Под общей редакцией д. и. С. О. Хан-Магомедова. М.: Издательство литературы по строительству, 1971. — 126 с., илл.
* Всеобщая история искусств, т. 2, кн. 1, М., 1960, т. 3, М., 1962
* Всеобщая история архитектуры, т. 3, М., 1966, т. 4, М., 1966
* *Гершензон-Чегодаева Н. М.* Возрождение в нидерландском искусстве // у зб. Ренессанс. Барокко. Классицизм, [сб. ст.], М., 1966
* Бенеш О., Искусство Северного Возрождения, թարգմանություն անգլերենից, М., 1973

## Արտաքին հղումներ
* Architectureguide.nl, Online guide to Modern Architecture in The Netherlands

Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ
Կատեգորիա:Եվրոպայի ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Նիդերլանդներ
Կատեգորիա:Նիդերլանդների ճարտարապետություն
Կատեգորիա:Նիդերլանդների մշակույթ