Խաբեության կղզի

**Խաբեության կղզի,** (, բառացի՝ *սուտ, խաբեություն*) հրաբխային ծագման կղզի` Հարավային Շեթլանդյան կղզիների արշիպելագում։ Անտարկտիդայի երկու ակտիվ հրաբուխներից մեկն է (Ռոս կղզու Էրեբուս հրաբխի հետ միասին)` ողողված կալդերան տարածաշրջանի լավագույն բնական նավահանգիստներից մեկն է:

## Աշխարհագրություն
Կղզին գտնվում է Լիվինգսթոն կղզուց 20 կիլոմետր հեռավորության վրա դեպի հարավ` Բրանսֆիլդ նեղուցում և 850 կմ հարավ-արևելք Հորն հրվանդանից։ Այն ունի գրեթե կլոր պայտի ձև՝ մոտ 14 կիլոմետր տրամագծով։ Կղզու կենտրոնը ողողված հրաբխային կալդերան է՝ մոտ 5 կիլոմետր տրամագծով։ Ենթադրվում է, որ կալդերան ձևավորվել է մոտ 10000 տարի առաջ՝ պայթյունավտանգ հրաբխի ժայթքման հետևանքով, որը դուրս է մղել ավելի քան 30 կմ³ հալած ապար: Ստացված ծովածոցը կոչվում է Պորտ-Ֆոստեր և  հանդիսանում է Անտարկտիդայի լավագույն բնական նավահանգիստներից մեկը: Նավահանգստի մուտքը կոչվում է Նեպտունս-Բելոուս (թարգմ. Նեպտունի մռնչյուն, ի պատիվ ծովի աստծո։ Անունը տրվել է նեղուցում առաջին նավարկության հետ կապված խնդիրների պատճառով): Կղզու մակերեսի մոտ 57%-ը ծածկված է սառցադաշտերով, որոնց մեծ մասը գտնվում է հրաբխային փոշու վրա։ Կղզու ամենաբարձր կետը Լճակ լեռն է ( ) (539 մ)։ Կան ևս մի քանի լճեր։

## Պատմություն
Կղզին հայտնաբերվել է 1820 թվականի հունվարի 29-ին Էդվարդ Բրանսֆիլդի ճանապարհորդության ժամանակ և նրա կողմից նկարագրվել է որպես «*թանձր մառախուղի մեջ թաքնված երկիր»։* Կղզու անունը ենթադրաբար տվել է Նաթանիել Պալմերը 1820 թվականի նոյեմբերին *Hero* նավով նավարկելիս։ 1829 թվականի հունվարի 9-ից մարտի 8-ն ընկած ժամանակահատվածում կղզին դարձավ HMS Chanticleer-ում Անտարկտիկայի առաջին գիտական արշավախմբի աշխատանքային տեղակայման վայրը` Հենրի Ֆոսթերի հրամանատարության ներքո։ Վերջինիս նպատակն էր պարզաբանել բազմաթիվ հարցեր, ներառյալ ձգողականության չափումը՝ օգտագործելով Քեթերի ճոճանակը։ Լեյտենանտ Էդուարդ Քենդալը իր աշխատանքի շրջանակներում զետեղել է կղզու տեղագրական հետազոտությունը և կազմել դրա մանրամասն քարտեզը։

Դյումոն դ'Ուրվիլը կարճատև կանգառ է կատարել կղզում 1838 թվականի փետրվարին, իսկ 1842 թվականին նրան այցելել է լեյտենանտ Ռոբերտ Ջոնսոնը ()` Չարլզ Ուիլքսի արշավախմբից:

1906 թվականին կղզի ներխուժեցին կետեր որսացողները: Տարբեր ժամանակներում կալդերայում տեղակայվել են մինչև 27 կետ որսացողների նավեր և մինչև 12 լողացող վերամշակման կայան, իսկ 1912-1931 թվականներին կղզում գործել է կետորսների ափամերձ կայան, որը հետագայում օգտագործվել է բրիտանացի հրաբխագետների կողմից: 1912-1913 թվականներին կղզում մշակվել է ավելի քան 5000 կետի դիակ, ավելի շատ, քան Հարավային Գեորգիայում:

Կղզին կարևոր դեր է խաղացել Անտարկտիկայի ավիացիայի պատմության մեջ։ Դրա կիրառման առաջամարտիկը Հյուբերտ Ուիլկինսն էր, ով գնահատեց կղզու ներուժն այս ուղղությամբ 1921-1922 թվականներին իր առաջին այցելության ընթացքում` Շեքլթոնի վերջին արշավախմբի ժամանակ: 1928 թվականին Ուիլկինսը վերադարձավ կղզի՝ առաջին անդրմայրցամաքային թռիչքը կատարելու ակնկալիքով, բայց կարողացավ իրականացնել միայն առաջին Անտարկտիդայի թռիչքը (1928 թվականի նոյեմբերի 16) և իրականացնել Անտարկտիդայի թերակղզու առաջին օդային հետախուզությունը (1928 թվականի դեկտեմբերի 20), որի ժամանակ նա թռավ 1300 մղոն հարավ` մինչև 71°20', 64°15' W: Հաջորդ տարի Ուիլկինսը վերադարձավ Խաբեության կղզի, սակայն թռիչքի պայմանները հարմար չէին։ Այն 1955-1957 թվականներին ծառայել է որպես տեղակայման վայր Ֆոլկլենդյան կղզիներում որսորդության օդային հետազոտությունների համար։
[ձախից|մինի|Արգենտինական կայարանի [Десепсьон (антарктическая станция)|խաբեություն]]
[ձախից|մինի|Չիլիի նախկին [Пресиденте-Педро-Агуйрре-Серда (антарктическая станция)|նախագահ Պեդրո Ագիրե Սերդա (լուսանկար 1958)]]
[ձախից|մինի|Իսպանական կայարան [Габриэль-де-Кастилья (антарктическая станция)|Գաբրիել դե Կաստիլյա]]
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ արգենտինական *Primero de Mayo* նավը 1942 թվականին բարձրացրեց Արգենտինայի դրոշը կղզու վրա և թողեց գլանակ, որը պարունակում էր փաստաթղթեր կղզու նկատմամբ երկրի տարածքային պահանջների վերաբերյալ, ինչը մասամբ հրահրեց բրիտանական «Տաբարին» օպերացիան: 1944 թվականի փետրվարին Ուելերս-Բեյ կղզում () բրիտանացիները հիմնեցին իրենց առաջին անտարկտիկական կայանը՝ *Base B-ը*, որը գործեց մինչև 1967 թվականը, մինչև այն ավերվեց հրաբխի ժայթքումից: 1947 թվականի հունվարին Արգենտինան բացեց իր կայանը կղզում, որը նաև հայտնի է որպես **Խաբեություն**, գտնվել է Ֆումերոլ ծովածոցում և գործել է մինչև 1969 թվականի ժայթքումը: 1986 թվականին կայանը վերսկսեց աշխատանքը սեզոնային ռեժիմով։ 1955 թվականի հունվարին Չիլին կղզում հիմնեց Պրեսիդենտե-Պեդրո-Ագուիրե-Սերդա բևեռային կայանը: Կայանը ամբողջությամբ ավերվել է 1967 թվականի ժայթքումից, սակայն, բարեբախտաբար, զոհեր չեն եղել։ Բացի այդ, 1989 թվականից կղզում գործում է իսպանական *Gabriel de Castilla* կայանը*։*

## Կլիմա
Կղզու կլիման բնութագրվում է որպես «ծովային բևեռային» (): Օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը մոտ -2,9&nbsp;°C է։ Ծայրահեղ գրանցված ամառային և ձմռան ջերմաստիճանը համապատասխանաբար +11&nbsp;°C և −28&nbsp;°C է: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը +1&nbsp;°C է, հուլիսինը` −8&nbsp;°C։ Տեղումները, որոնք կազմում են ամառային օրերի կեսից ավելին, տարեկան կազմում են մոտ 500 մմ։ Գերիշխող քամիները հյուսիս-արևելյան և արևմտյան են: Օդի միջին հարաբերական խոնավությունը 86% է, միջին ցերեկային ժամերը՝ 14,2 ժամ։

## Հրաբխային ակտիվություն
Հրաբուխը հատկապես ակտիվ է եղել 18–19-րդ դարերում։ 20-րդ դարում նշվել է հրաբխային ակտիվության երկու ժամանակաշրջան, որոնք տեղի են ունեցել 1906-1910 թվականներին և 1967-1970 թվականներին։ 1992 թվականին սեյսմիկ ակտիվությունը սահմանափակվեց երկրագնդի մակերեսի դեֆորմացմամբ և ստորերկրյա ջրերի ջերմաստիճանի բարձրացմամբ Խաբեություն կայանի տարածքում, որից հետո հրաբուխը վերադարձավ կայուն վիճակի։ Այնուամենայնիվ, Պորտ Ֆոսթերի հատակը անշեղորեն բարձրանում է տարեկան մոտավորապես 30 սմ արագությամբ: 2014-2015 թվականներին կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս ապագայում Խաբեության կղզու սեյսմիկության աճի կայուն միտում:

1967 թվականի ժայթքումը սկսվել է դեկտեմբերի 4-ին։ Արդյունքում կալդերայի հյուսիսային հատվածում առաջացել է 5 կմ ճեղք, իսկ ափի մոտ առաջացել է փոքրիկ կղզի։ 1969 թվականի ժայթքումը առաջացրել է սառցադաշտային հալոցքի մեծ և հանկարծակի արտանետում, ինչը մեծ վնաս է հասցրել ափին գտնվող շենքերին: 1970 թվականի ժայթքումը ամենահզորն էր, որից հետո կղզում հայտնվեցին 13 նոր խառնարաններ։

## Բուսական և կենդանական աշխարհ
Կղզու բուսական աշխարհը եզակի է Անտարկտիդայի համար: Այն ներառում է մամուռների և քարաքոսերի առնվազն 18 տեսակ, որոնք ոչ մի տեղ չեն հայտնաբերվել: Նրանց փոքր գաղութները, որոնք ներառում են հազվագյուտ տեսակներ և տաքսոնների յուրահատուկ համակցություններ, աճում են մի շարք երկրաջերմային տարածքներում։ Բացի այդ, կղզին ունի Կոլոբանտուսա կիտոյի ամենամեծ կոնցենտրացիան (Բեյլի-Հեդ և Հարավարևելյան հրվանդանի միջև): Շատ վայրերում 1967-69 թվականների ժայթքումների արդյունքում «ստեղծված» ցամաքի մակերեսը արագորեն գաղութացվում է։

Ցամաքային և քաղցրահամ ջրերում անողնաշարավորները ներկայացված են 18 տեսակ տիզ, 1 ճանճ, 3 ջրային արջ (միջատ), 9 տեսակ կոլեմբոլա, 3 քաղցրահամ խեցգետնակերպ, 14 տեսակ նեմատոդ, մեկ տեսակ ստամոքսաղիքային որդեր և 5 պտտաձող:

Կղզու տարածքում ապրում է ութ տեսակի թռչուն։ Ամենամեծ գաղութը անտարկտիկական պինգվինն է (մոտավորապես 140,000-ից 191,000 բազմացող զույգ): Ոսկե թագով պինգվինները ժամանակ առ ժամանակ բնադրում են կղզում։ Կղզում բազմանում են նաև անտարկտիկական սկուաները, լամինարենու ճայերը, հրվանդանի աղավնիները, Վիլսոնի փոթորիկները, անտարկտիկական ցեղատեսակները և փղոսկրի ձագերը:

Խաբեության կղզին կաթնասունների բազմացման վայր չէ:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Ակտիվ հրաբուխներ
Կատեգորիա:Անմարդաբնակ կղզիներ
Կատեգորիա:Անտարկտիդայի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Անտարկտիդայի հրաբուխներ
Կատեգորիա:Խառնարանային լճեր
Կատեգորիա:Կղզիներ
Կատեգորիա:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ստրատոհրաբուխներ