Ազատության ծառ (խորհրդանիշ)

**Ազատության ծառ** (, ), ազատության խորհրդանիշ Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակներից ի վեր։ Որպես կյանքի ծառ՝ այն նաև խորհրդանշում է շարունակականություն, աճ, ուժ և իշխանություն։ 19-րդ դարում այն դարձել է Ֆրանսիական հանրապետության խորհրդանիշներից մեկը՝ Մարիանի և սերմնացանի հետ միասին։ 1999 թվականից ի վեր այն պատկերված է նաև ֆրանսիական մեկ և երկու եվրոանոց մետաղադրամների վրա։

Ազատության ծառերը սովորաբար տնկվել են բնակավայրերի ամենաշատ այցելվող ու տեսանելի վայրերում՝ որպես ուրախության և ազատագրման խորհրդանիշներ։ Դրանք պետք է աճեին՝ նոր հաստատությունների հետ մեկտեղ։

## Ծագում
Ծառ տնկելու սովորույթը՝ որպես Ժողովրդական ուրախության նշան, շատ հին է։ Այն հանդիպում է ինչպես գալերի, այնպես էլ հռոմեացիների մոտ։ Այս տեսակի ծառերին նախորդել է մայիսյան ծառը (), որը տնկվում էր բազմաթիվ վայրերում՝ գարնան գալուստը նշելու համար։ Փարիզում, մինչ հին կարգերի () ավարտը, Բազոշի եկեղեցականները յուրաքանչյուր տարի պալատի բակում տնկել են արմատազուրկ ծառ, ինչը դառձել է տոնակատարության առիթ։ Ֆրանսիայում առաջին մարդը, ով Ազատության ծառ է տնկել նույնիսկ հեղափոխությունից մի քանի տարի առաջ, Կոմս Կամիլ դ’Ալբոնն էր։ Նա այն իր Ֆրանկոնվիլի այգիներում տնկել է 1782 թվականին՝ ի հիշատակ Վիլհելմ Տելլի։

## Ազատության ծառերը Ֆրանսիական հեղափոխության ընթացքում
### Առաջին ծառեր (1789–1791)
Հեղափոխության տարիներին՝ հետևելով ԱՄՆ-ի Անկախության պատերազմի ժամանակ կիրառված ազատության նշաձողերի () օրինակին, Ֆրանսիայի համայնքներում սկսվել է հանդիսավոր կերպով բարդու ծառեր տնկելու սովորույթը։ Օրինակին հետևել է Սուրբ Գոդենի ծխական քահանան՝ Վիեն նահանգում, ով 1790 թվականին մերձակա անտառից մի կաղնի տեղափոխել է և տնկել գյուղի հրապարակում։

### 1792 թվականի խթան
Ազատության ծառերի տնկումները բազմապատկվել են 1792 թվականի գարնանն ու ամռանը։ Ֆրանսիան, լինելով պատերազմի մեջ Ավստրիայի դեմ, բռնկված էր հայրենասիրական խանդավառությամբ, և հայրենիքի պաշտպանությունն ընկալվում էր որպես հեղափոխության նվաճումների պաշտպանություն։ Այսպիսով, ծառը դարձել է հեղափոխական իդեալի հզոր խորհրդանիշ։

Բարդին նախընտրելի էր կաղնուց, և 1792 թվականի սկզբին Լիլում, Օսերում և այլ քաղաքներում սկսել են տնկել Ազատության ծառեր։ Մի քանի ամիս անց, ըստ Աբբե Գրեգուարի, Ֆրանսիայի բոլոր համայնքներում արդեն տնկված էր ավելի քան վաթսուն հազար ծառ.։ Շառլ դը Վիլլետը նշում է, որ միայն Փարիզում դրանց թիվը անցնում էր երկու հարյուրը։ Լուի XVI-ը անձամբ մասնակցել է դրանցից մեկի տնկման արարողությանը ՝ Թյուիլրիի այգիներում , սակայն այդ ծառը կտրվել է՝ «բռնակալ թագավորի հանդեպ ատելության» պատճառով։ Թագավորի դատավարության ժամանակ, որը հանգեցրել է նրա մահվան դատավճռին, Բարեր դը Վյոզակը նույնիսկ մեջբերել է Թոմաս Ջեֆերսոնին՝ հայտարարելով. «Ազատության ծառը չէր կարող աճել, եթե չջրվեր թագավորների արյամբ»։

### Հանդիսավոր բացում
Ազատության ծառի տնկումն իրապես հանդիսավոր իրադարձություն էր՝ մշտապես ուղեկցված հանդիսություններով և ժողովրդական ուրախություններով, որոնց մասնակցում էին բոլոր իշխանությունները՝ դատավորներ, վարչական մարմիններ, հոգևորականներ, քահանաներ, սահմանադրական եպիսկոպոսներ և նույնիսկ գեներալներ՝ բոլորը միևնույն հայրենասիրական ոգով։ Ծառերը զարդարվում էին ծաղիկներով, եռագույն ժապավեններով, դրոշներով և հայրենասիրական կարգախոսներով։ Դրանք ծառայում էին որպես կանգառներ՝ քաղաքացիական տոնակատարությունների և շքերթների ժամանակ։

### Կարևորություն և խնամք

Ազատության ծառերը համարվել են հանրային հուշարձաններ։ Դրանք պահպանվել են բնակիչների կողմից՝ գրեթե կրոնական խնամքով։ Անգամ ամենաչնչին վնասումը դիտվել է որպես սրբապղծություն։ Ծառերին նվիրված բանաստեղծական և արձակ գրությունները, կուպլետներն ու հայրենասիրական տողերը վկայում էին տեղի բնակչության հարգանքը այս հեղափոխական խորհրդանիշների նկատմամբ։ Գոյություն են ունեցել հատուկ օրենքներ, որոնք պաշտպանել են դրանք որպես սուրբ արժեքներ։ Ազգային կոնվենտի մեկ հրամանագրով նախատեսվում էր, որ 1793 թվականի մարտի 27-ին Տառն դեպարտամենտում տապալված Ազատության ծառն ու Հայրենիքի սեղանը պետք է վերականգնվեն՝ այն անձանց հաշվին, ովքեր դրանք ոչնչացրել են։

Քանի որ մեծ թվով արմատախիլ արված կամ չորացած Ազատության ծառեր այլևս չէին աճում, կոնվենտի 1794 թվականի հունվարի 22-ի հրամանագրով սահմանվել է, որ «Հանրապետությունում բոլոր այն համայնքներում, որտեղ Ազատության ծառը մահացել է, մինչև ժերմինալ ամսվա 1-ը (մարտի 21) պետք է տնկվի նոր ծառ»։ Տնկման և խնամքի պատասխանատվությունը հանձնարարվել է քաղաքացիներին՝ պահանջով, որ յուրաքանչյուր համայնքում «ծառը պետք է ծաղկի՝ ֆրանսիական ազատության հովանու ներքո»։ Նույն օրենքով որոշվել է, որ Թյուիլրիի այգում ծառ պետք է տնկեն հայրենիքի պաշտպանների որբ դարձած երեխաները։ Այլ հրամանագրերով սահմանվել են պատժամիջոցներ նրանց համար, ովքեր կվնասեին կամ կկործանեին Ազատության ծառերը։

Հետագայում նոր ծառեր են վերատնկվել, բայց, չնայած իրականացվող խիստ հսկողությանը, շատերը ոչնչացվել են հակահեղափոխականների կողմից, որոնք գիշերներով կտրում էին դրանք կամ թթվային նյութերով (արջասպով) այրում էին արմատները։ Այս հարձակումները խորապես հուզել են ժողովրդին, որը պաշտում էր այդ ծառերը։ օրենքները հաճախ առավելագույն խստությամբ պատժել են մեղավորներին՝ նույնիսկ մահապատիժներ սահմանելով։ Բեդուան համայնքում 63 մարդ մահապատժի է ենթարկվել, իսկ 500 տուն հողին հավասարվել՝ ազատության ծառը արմատախիլ անողների մասին չզեկուցելու պատճառով։ Որոշ  գյուղատնտեսական հողերը աղով են մշակվել՝ դրանք անբերրի դարձնելու համար։ Լա Վերսան գյուղից երեք անձ, ովքեր կտրել են ծառը, գիլիոտինով գլխատվել են Լիոնում, իսկ Մա-Գրենիեից մի ջրաղացպան նույն եղանակով մահապատժի է ենթարկվել Թուլուզում՝ նույն մեղքի համար։ Մյուս կողմից՝ հեղափոխական Մարի Ժոզեֆ Շալյեն պլանավորում էր Ազատության ծառի շուրջ խորը փոս փորել՝ Լիոնի Պոն Մորո կամրջի գիլիոտինի զոհերի արյունն այնտեղ լցնելու նպատակով։

Այս տեսակի հանցագործությունները շատ տարածված են եղել Թերմիդորյան ռեակցիայի ժամանակ։ Օրինակ՝ 1794 թվականի հունիսի 8-ին՝ Հիրսինգ քաղաքի Սուրբ Հովանավորի տոնի օրը, քաղաքի որոշ բնակիչներ կտրել են իրենց ծառը։ Այդ պատճառով Ռեյնի բանակի հատուկ առաքելության ներկայացուցիչներ Նիկոլա Հենցի և Ժան-Մարի-Կլոդ-Ալեքսանդր Գուժոնի հրամանով գեներալ Դիեշը կարգադրել է Հռենոսի դեպարտամենտների (Վերին Հռենոս, Ստորին Հռենոս և Մոն-Թերիբլ) բոլոր սահմանադրական քահանաների ձերբակալությունն ու Բեզանսոնում պահումը, ինչպես նաև եկեղեցու ոչնչացումը։ 1794 թվականի մարտի 31-ին Կլերմոնում Միշել Ֆորեն գիլիոտինով գլխատվել է՝ ծառը արմատախիլ անելու և «Կեցցե թագավորը» գոռալու համար։ Ղեկավարությունը հետևել է, որպեսզի կործանված ծառերը փոխարինվեն նորերով, սակայն Բոնապարտը շուտով դադարեցրել է դրանց պահպանումը և նույնիսկ կարգադրել է կտրել Փարիզի տարբեր հատվածներում աճած ծառերից մի քանիսը։ Կոնսուլության ժամանակաշրջանում այս բոլոր օրենքները դուրս են եկել գործածությունից, և այն Ազատության ծառերը, որոնք պահպանվել էին հանրապետական կառավարության ընթացքում, կորցրել են իրենց քաղաքական նշանակությունը։ Այնուամենայնիվ, ժողովրդական ավանդույթը պահպանել է դրանց ծագման կարևորագույն հիշողությունը։

### Ֆրանսիայից դուրս տարածում

Հանրապետության զինվորները Ազատության ծառեր են տնկել այն բոլոր երկրներում, որտեղով անցել են։ Մարսոյի չհրատարակված նամակների մի ժողովածուում, որը հրապարակել է Իպոլիտ Մազեն, երիտասարդ հանրապետական գեներալը 1794 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Ժուրդանին գրել է. « Երեկ Ազատության ծառ է տնկվել է Կոբլենցում՝ Ընտրողի պալատի () առջև»։ 
Ֆրանսիայի կողմից Շվեյցարիայի գրավման ընթացքում շատ ծառեր են տնկվել՝ որպես Ֆրանսիային հավատարմության նշան, սակայն դրանք արմատախիլ են արվել ֆրանսիական բանակների հեռանալուց հետո։ Ֆրանսիայի օրինակին հետևողներ են գտնվել նույնիսկ գաղութներում, որտեղ Ազատության ծառեր են տնկվել անգամ ստրուկների շուկաներում։ Նապոլեոն Բոնապարտը այդպիսի մի ծառ է տնկել անգամ Միլանում։ Բնակչության արձագանքը խառն էր՝ ծառն արմատախիլ է արվել, ինչին հետևել է բռնի ճնշում։ Այլ գաղութներում նույնպես ծառեր են տնկվել (օրինակ՝ Պոնդիչերիում) և արտասահմանյան երկրներում։ 1912 թվականին Սուն Յաթ-Սենը «Ազատության արմավենի» է տնկել Շանհայում։

## Ազատության ծառերի ճակատագիր (19-րդ դար)
### Հատում Վերականգնման ժամանակաշրջանում
Երբ Բուրբոնները վերադարձել են իշխանության, Ֆրանսիայում դեռևս մեծ թվով Ազատության ծառեր կային, որոնք կայսրության տարիներին հայտնի էին որպես «Նապոլեոնի ծառեր»։ Լուի XVIII-ի կառավարությունը խիստ հրահանգներ է տվել այս վերջին հեղափոխական խորհրդանիշները արմատախիլ անելու համար։ Վերականգնման ժամանակաշրջանում այս ծառերի մեծ մասը կտրվել է կամ հեռացվել ու դրանք դարձել են հազվադեպ երևույթ քաղաքներում և քաղաքաբնակ վայրերում, թեև որոշ գյուղական համայնքներում այդպիսի ծառերի դեռ հնարավոր էր հանդիպել։

### Վերականգնում
«Փառավոր երեք տարիներից» հետո որոշ համայնքներ դեռևս շարունակել են տնկել նոր Ազատության ծառեր, սակայն ոգևորությունն արագ մարել է, և դրանք դարձել են սակավաթիվ։ 1848 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո այս սովորույթը նոր թափ է ստացել։ Ժամանակավոր իշխանությունները խրախուսել են Ազատության ծառերի տնկումը, և եկեղեցին պատրաստակամությամբ օրհնել է դրանք։ Լուի Ֆիլիպ I-ի նախկին նախարարներից մեկը նույնիսկ իր փարիզյան այգուց մի տնկի է նվիրել նրան՝ տան առջև տնկելու համար և նշել է. «Երիտասարդ, դու կաճես» (): Մի քանի քաղաքներում, ինչպիսին է Բայոն, դեռ պահպանվել են որոշ Ազատության ծառեր։

1850 թվականի սկզբի բռնի գործողությունները հանգեցրել են Փարիզում գրեթե բոլոր Ազատության ծառերը հատմանը՝ ոստիկանական պրեֆեկտ Կառլիեի հրամանով, ինչը գրեթե  հանգեցնել է արյունահեղության։ Լեգիտիմիստական թերթերից մեկի գրել է․ «Ազատության ծառերը գրեթե ոչ մի անհարմարություն չեն պատճառում անցորդներին, և մենք չենք հասկանում, թե ինչու են կարգ ու կանոնի կողմնակիցներն ընդվզել այս խորհրդանիշների դեմ։ Ծառը ազատության գեղեցիկ կերպար է՝ առանց բռնության, և ոչ մի կերպ չի սպառնում սոցիալական անհավասարության գաղափարներին, քանի որ բույսի աճի մեջ բոլոր ճյուղերը անհավասար են հենց այն պատճառով, որ ազատ են»։

Հանրապետության վերականգմամբ՝ 1870 թվականին կրկին ծառեր են տնկվել։ Սակայն այդ ժամանակահատվածը (1870 թվականի Ֆրանս-պրուսական պատերազմը, Փարիզի կոմունան և վերջապես պահպանողական հանրապետությունը) ծառերի տնկման նպատակով բարենպաստ չէր։ Ավելի շատ ծառեր տնկվել են 1889 թվականին՝ Բաստիլի գրավման հարյուրամյակի կապակցությամբ, և 1892 թվականին՝ Ֆրանսիայի առաջին հանրապետության հարյուրամյակի առիթով։

Ազատության այլ ծառեր են տնկվել 1919–1920 թվականներին՝ աջակողմյան ուժերի հաղթանակը, ինչպես նաև Էլզասի ու Մոզելի ազատագրումը նշելու համար։ Երբեմն նոր ծառ է տնկվել այն ժամանակ, երբ հինը չորացել է։ Ինչպես անցյալում, այսօր էլ երբեմն դրանց նկատմամբ վերաբերմունքը ոչ միանշանակ է։

## Այլ կիրառումներ
Այսօր Ազատության ծառը ներկայացված է խիստ ոճավորված տեսքով։ Այն հիմնական մոտիվ է հանդիսացել ֆրանսիական 1 և 2 եվրո արժողությամբ մետաղադրամների, ինչպես նաև ֆրանսիական UMP քաղաքական կուսակցության լոգոյի համար։

### Ֆրանսիական 1 և 2 եվրոանոց մետաղադրամների ձևավորում
Ազատության ծառը, որն անվանում են նաև «Աստղազարդ ծառ», պատկերված է ֆրանսիական 1 և 2 եվրոանոց մետաղադրամների դիմերեսին։ Դիզայնը ստեղծել է Ժոակեն Խիմենեսը 1999 թվականին։ Ծառը, որի ճյուղերը, արմատները և բունը (շրջապատված R և F (*République Française)* տառերով) տարածվում են վեցանկյունից՝ խորհրդանշելով Ֆրանսիայի տարածքը,  շրջապատված է «LIBERTÉ, ÉGALITÉ, FRATERNITÉ» կարգախոսով։ Ամբողջ պատկերը շրջապատված է տասներկու աստղերից բաղկացած օղակով։

Հեղինակի խոսքով՝ այս նոր Ազատության ծառը խորհրդանշում է Ֆրանսիան, որի արմատներն ու ճյուղերը ուղղված են դեպի Եվրոպայի աստղերը՝ պատմելով նրա պատմությունը և վկայելով բաց ու զարգացող երկրի մասին։ Նրա համար այս ծանը իդեալական պատկեր է՝ հանրապետության կարգախոսը ներկայացնելու համար։

### UMP քաղաքական կուսակցության լոգո
Ազատության ծառը դարձել է նաև քաղաքական խորհրդանիշ։ Այն ընդգրկված է կենտրոնամետ և աջակողմյան ֆրանսիական «Ժողովրդական շարժման միություն» (UMP) կուսակցության լոգոյի մեջ։ Ծառը պատկերված է սպիտակ գույնով և տեղակայված է լոգոյի կենտրոնում՝ կապույտի և կարմիրի միջև, որոնք խորհրդանշում են ֆրանսիական դրոշի երեք գույները։ Այս ծառը ներկայացվում է որպես կաղնի կամ խնձորենի՝ բնորոշ ֆրանսիական գյուղական ավանդույթին և այն խորհրդանիշների, որոնք հաճախ օգտագործվել են ֆրանսիական աջակողմյան քաղաքականության մեջ։

Կաղնին, որպես Ազատության ծառի իդեալական օրինակ, եվրոպական մշակույթում խորհրդանշում է ամրություն, առնականություն, ուժ, կայունություն և միասնություն։ Շառլ դը Գոլի մահվան հաջորդ օրը՝ 1970 թվականի նոյեմբերի 11-ին, «Le Figaro» թերթի առաջին էջում Ժակ Ֆեզանը նրան պատկերել էր որպես տապալված կաղնի։

Ինչ վերաբերում է խնձորենուն, այն եղել է Ժակ Շիրակի նախընտրական քարոզարշավի խորհրդանիշներից մեկը՝ 1995 թվականի նախագահական ընտրություններում։ Խնձորենին և խնձորը խորհրդանշել են Ֆրանսիայի պտղաբերությունը։

Ազատության ծառի խորհրդանիշը հիմնված է Ֆրանսիական Հանրապետության համընդհանուր արժեքների և հումանիստական սկզբունքների վրա։

## Մեջբերումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Ազատության խորհրդանիշներ
Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Հայտնի ծառեր
Կատեգորիա:Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի ազգային խորհրդանիշեր