Մարդու իրավունքները Բոսնիա և Հերցեգովինայում

**Բոսնիա և Հերցեգովինայում մարդու իրավունքների** հետ կապված իրավիճակը տարիներ շարունակ քննադատության է ենթարկվել միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդի, Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի և Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության, ինչպես նաև միջազգային և տեղական հասարակական կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են ''Human Rights Watch''-ը և ''Amnesty International''-ը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի կառավարությունը քննադատության է ենթարկվել էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների, ինչպիսիք են գնչուները և հրեաները, նկատմամբ խտրականության համար։ Կառավարությունը քննադատության է ենթարկվել նաև բոսնիական պատերազմից հետո ներքին տեղահանվածների նկատմամբ վերաբերմունքի և ապաստան հայցողներին այնպիսի ռեսուրսներով չապահովելու համար, ինչպիսիք են սնունդը, կացարանը և բժշկական օգնությունը։ Ըստ բոսնիացի լրագրողների *BH Novinari* ասոցիացիայի, լրատվամիջոցների ազատությունը խնդիր է Բոսնիա և Հերցեգովինայում, որտեղ լրագրողները բախվում են կառավարության կողմից հարձակումների, սպառնալիքների և ճնշումների։ Մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կազմակերպությունները նույնպես հայտնում են իրենց աշխատանքում կառավարության միջամտության մասին։ Բոսնիայի կառավարությունը քննադատության է ենթարկվել Եվրոպական միության կողմից՝ բոսնիական պատերազմի ընթացքում իրականացված պատերազմական հանցագործություններին 2017 թվականի դեկտեմբերին նախկին Հարավսլավիայի հարցերով միջազգային քրեական տրիբունալի փակումից հետո դանդաղ արձագանքելու համար։

## Պատմություն
Հարավսլավիայի փլուզումից հետո էթնիկ հակամարտությունը դարձել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի հասարակության մեջ ակնառու երևույթ։ Երեք հիմնական էթնիկ խմբերն են բոսնիացիները, որոնք հիմնականում մուսուլմաններ են, խորվաթները, որոնք կաթոլիկներ են, և սերբերը, որոնք ուղղափառներ են։ Այս էթնիկ հակամարտությունը հանգեցրել է Բոսնիական պատերազմին, որը տեղի է ունեցել 1992-1995 թվականներին, այն բանից հետո, երբ Բոսնիա և Հերցեգովինան անկախություն ձեռք բերեց Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունից։ Պատերազմի հետևանքով զոհվել է ավելի քան 101 000 մարդ։ Պատերազմական հանցագործություններ և մարդու իրավունքների խախտումներ են կատարվել բոլոր ներգրավված ազգությունների ներկայացուցիչների կողմից։ Ամենամեծ թվով ռազմական հանցագործությունների մեղադրանքներ են առաջադրվել սերբերի դեմ։

## Էթնիկ և կրոնական խտրականություն
2019 թվականին Համաշխարհային բանկը հրապարակել է զեկույց, որում նշվում էր, որ գնչուների նկատմամբ խտրականությունը լուրջ խնդիր է Արևմտյան Բալկանների երկրներում, այդ թվում՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Հաշվետվության մեջ նշվում է, որ գնչուները, որոնք կազմում են Բոսնիայի բնակչության 1,7%-ը, ավելի շատ դժվարություններ են ունենում հիմնական ծառայությունների հասանելիության (առողջապահություն, կրթություն, զբաղվածություն և կացարան) հարցում, քան ոչ գնչուները։

Միջազգային ոչ կառավարական Human Rights Watch կազմակերպությունը իր 2020 թվականի տարեկան զեկույցում նշել է, որ էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականությունը շարունակում է մնալ մարդու իրավունքների լուրջ խնդիր Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սահմանադրությունն արգելում է երկրի երկու ամենամեծ փոքրամասնություններին՝ հրեաներին և գնչուներին, առաջադրվել նախագահի պաշտոնում։ 

Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սահմանադրության բարդությունները Դեյթոնի խաղաղության համաձայնագրերի արդյունք են, որոնք ստորագրվել են 1995 թվականին՝ Բոսնիական պատերազմի ավարտին։ 

Բոսնիական հասարակությունում էթնիկ ազգայնականության և էթնիկ ինքնության քաղաքականության կարևոր դերի պատճառով, Բոսնիայի Սահմանադրությունը նախատեսել է, որ կառավարության նախագահությունը կազմված լինի երեք անդամից, որոնք ընտրվում են ուղղակի քվեարկությամբ։ Նախագահության մեկական անդամ ընտրվում է բոսնիացիների, խորվաթների և սերբերի կողմից։ Նախագահի թեկնածուն պետք է նույնականանա այս էթնիկական պատկանելություններից միայն մեկի հետ և իրավունք չունի առաջադրվելու, եթե պատկանում է որևէ լրացուցիչ էթնիկ խմբի, ինչը խոչընդոտում է էթնիկ փոքրամասնություններին՝ գնչուներին և հրեաներին, առաջադրվել նախագահի պաշտոնում, ինչպես նաև նրանց, ովքեր պատկանում են երեք հիմնական էթնիկ խմբերից մեկից ավելիին։ Բացի այդ, բոսնիացիները, խորվաթները և սերբերը կարող են քվեարկել միայն իրենց էթնիկ խմբին պատկանող մեկ թեկնածուի օգտին։ 

Էթնիկ պատկանելությամբ ընտրված պաշտոններում առաջադրվելու իրավունքի այս սահմանափակումները հակասություններ են առաջացնում և քննադատվում են միջազգային կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսին է Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանը։ 2009 թվականին Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանը վճռել է, որ Բոսնիայի Սահմանադրությունը խտրական բնույթ է կրում և հակասում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային։

## Պատերազմական հանցագործություններ
1992-1995 թվականների Բոսնիական պատերազմի ընթացքում տեղի են ունեցել մարդու իրավունքների մեծ թվով խախտումներ։ Դրանք ներառում են էթնիկ զտումներ, արտադատական սպանություններ, բռնաբարություններ և խոշտանգումներ։ 2017 թվականի դեկտեմբերին փակվել է Բոսնիական պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցած պատերազմական հանցագործությունները հետաքննելու համար ստեղծված ՄԱԿ-ի դատարանը՝ նախկին Հարավսլավիայի միջազգային քրեական դատարանը։ Այդ ժամանակվանից ի վեր, պատերազմի ընթացքում կատարված պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների հետապնդման համար պատասխանատու են ազգային դատարանները։ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի՝ Բոսնիա և Հերցեգովինայի վերաբերյալ զեկույցում, որը պատրաստվել է ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի կողմից, մտահոգություն է հայտնվել այն մասին, որ Բոսնիա և Հերցեգովինայի ներքին դատարանները դանդաղ են ավարտում պատերազմական հանցագործությունների հետաքննությունները։ Պատերազմական բռնաբարության և խոշտանգումների զոհերը բազմաթիվ դժվարությունների են բախվում արդարադատություն ստանալու հարցում և կարող են մինչև 5000 եվրո դատական ծախսեր վճարել, եթե իրենց գործը հաջողությամբ չավարտվի։

## Ապաստան փնտրողներ և ներքին տեղահանված անձինք
2020 թվականի դրությամբ 96 421 բոսնիացիներ շարունակում են դասակարգվել որպես 1995 թվականին ավարտված Բոսնիական պատերազմի հետևանքով ներքին տեղահանվածներ։ Պատերազմի ընթացքում երկիրը, որպես փախստական, լքած բոսնիացիների 58%-ը դեռ չի վերադարձել։ Կառավարության կողմից ֆինանսավորվող տարածաշրջանային բնակարանային ծրագրի շրջանակներում կառուցվել է 1000 տուն՝ ներքին տեղահանված անձանց և վերադարձողներին տեղավորելու համար։

«Human Rights Watch»- ը և «Amnesty International»- ը քննադատել են Բոսնիայի կառավարության կողմից ապաստան խնդրողների վերջին հոսքի հետ կապված գործողությունները։ Քննադատության մեջ են մտնում կառավարության կողմից ապաստանի դիմումների դանդաղ մշակումը և ապաստան հայցողներին հիմնական սնունդով, կացարանով և բժշկական օգնությունով չապահովելը։

## Մարդու իրավունքների պաշտպաններ և քաղաքացիական հասարակություն
2019 թվականի Human Rights Watch-ն իր համաշխարհային զեկույցում հայտնել է, որ մարդու իրավունքների պաշտպաններն ու ոչ կառավարական կազմակերպությունները բախվել են աշխատանքային միջամտության։ Նրանք հայտնել են, որ ոստիկանությունը հասարակական կարգը խախտելու համար տուգանքներ է նշանակել հանրային հավաքներին և բողոքի ցույցերին մասնակցող մարդկանց։ Եվրոպական լրագրողների անվտանգության ցանցը հաղորդել է, որ 2014 թվականին Սերբական Հանրապետությունում գործող խոշոր քաղաքական կուսակցություններից մեկը՝ Անկախ սոցիալ-դեմոկրատների դաշինքը, հրապարակել է այն լրագրողների և հասարակական կազմակերպությունների ցանկը, որոնց նա համարել է «անպատշաճ»։ Human Rights Watch-ը նաև հաղորդել է, որ Սերբական Հանրապետությունը մշակել է օրինագիծ, որը թույլ կտա վերահսկել արտասահմանյան նվիրատվություններ ստացող ոչ կառավարական կազմակերպությունների աշխատանքն ու ֆինանսները։

## ԶԼՄ-ի ազատություն
Մամուլի ազատությունը ներառված է Բոսնիա և Հերցեգովինայի Սահմանադրության մեջ։ Freedom House-ը Բոսնիա և Հերցեգովինայի մամուլը դասակարգում է որպես մասամբ ազատ։ Եվրոպայի խորհրդի լրագրության պաշտպանության և լրագրողների անվտանգության հարթակի տվյալներով՝ 2015 թվականից ի վեր գրանցվել է «լրագրողների ֆիզիկական անվտանգության և անձեռնմխելիության դեմ յոթ հարձակում», լրագրողների նկատմամբ ոտնձգությունների կամ սպառնալիքների վեց դեպք և չորս «այլ հարձակումներ, որոնք ազդեցություն են ունեցել լրատվամիջոցների ազատության վրա»։ Պլատֆորմի համաձայն, այս միջադեպերից տասնհինգը չեն լուծվել, մինչդեռ երկուսը լուծվել կամ վերացվել են Բոսնիայի կառավարության կողմից։ Ըստ Human Rights Watch-ի՝ լրագրողները ենթարկվում են ոտնձգությունների, քաղաքական խմբերի ճնշման, բռնի հարձակումների և սպառնալիքների, այդ թվում՝ մահվան սպառնալիքների։ Human Rights Watch-ը ընդգծել է, որ Բոսնիա և Հերցեգովինայի լրագրողների *BH Novinari* միությունը 2019 թվականին հայտնել է մամուլի ազատության 41 խախտման մասին։

## Սեռական կողմնորոշում և գենդերային ինքնություն
Նույնասեռ հարաբերությունները օրինական են Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Սակայն նույնասեռ ամուսնությունները չեն ճանաչվում օրենքով։ Տրանսգենդերներին թույլատրվում է փոխել իրենց ֆիզիոլոգիական սեռը։ Բոսնիա և Հերցեգովինայի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի 2019 թվականի զեկույցում մարդու իրավունքների կոմիտեն և խոշտանգումների դեմ կոմիտեն մտահոգություն են հայտնել իշխանությունների կողմից լեսբուհիների, գեյերի, բիսեքսուալների և տրանսգենդերների նկատմամբ ատելությամբ հրահրված հանցագործությունների հետաքննության բացակայության վերաբերյալ։ Բոսնիայում և Հերցեգովինայում տարածված են հոմոֆոբիան, բռնությունը և ատելության հողի վրա հանցագործությունները ԼԳԲՏ համայնքի ներկայացուցիչների նկատմամբ։

2008 թվականի սեպտեմբերին Սարաևոյի Քվիր-փառատոնում ԼԳԲՏ-ի դեմ բողոքի ցույցերի ժամանակ վիրավորվել են յոթ քաղաքացիական անձ և մեկ ոստիկան։ Փառատոնի մեկնարկից առաջ փառատոնի կազմակերպիչները սպանության անանուն սպառնալիքներ են ստացել։ Վեց մարդ հոսպիտալացվել է գլխի վնասվածքներով, հարձակվողներից մեկը ձերբակալվել է ոստիկանության կողմից։ 2019 թվականի սեպտեմբերին Բոսնիայում առաջին ԼԳԲՏ շքերթը տեղի է ունեցել երկրի մայրաքաղաք Սարաևոյում։ Ներկա են եղել հազարավոր ոստիկաններ ցուցարարներին բռնությունից և ատելության հողի վրա կատարված հանցագործություններից պաշտպանելու համար։ Սարաևոյում գեյ-շքերթի հետ միաժամանակ հակա-ԼԳԲՏ խմբերը հակաբողոքի ցույցեր են անցկացրել։

## Կանանց իրավունքներ
Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության առաքելությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում հայտնում է, որ կանանց նկատմամբ բռնությունը տարածված խնդիր է Բոսնիական հասարակության մեջ։ Առաքելությունը նաև հայտնում է, որ կանայք թերներկայացված և մարգինալացված են մասնավոր և պետական հատվածներում։ 1992-1995 թվականների բոսնիական պատերազմի ժամանակ տեղի են ունեցել մասսայական սեռական բռնություններ։ Պատերազմի ընթացքում սեռական բռնության ենթարկված կանանց թվի մասին պաշտոնական տվյալներ չկան, սակայն դրանց թիվը տատանվում է 20 000-ից մինչև 50 000-ը։ Բոսնիական իրավական համակարգը գրեթե չի արձագանքում պատերազմի ժամանակ սեռական բռնություն գործած տղամարդկանց դատական հետապնդմանը։ Զոհերը կարող են կորցնել հազարավոր եվրոներ դատական ծախսերի համար, եթե դատի տան Սերբական Հանրապետությանը՝ պատերազմի ժամանակ իր զինվորների կողմից կատարված սեռական բռնության հետևանքով պատճառված վնասի փոխհատուցման համար։

## Միջազգային միջոցառումներ
Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությունը հայտնի միջկառավարական կազմակերպություն է, որի ներկայացուցչությունը գտնվում է Բոսնիա և Հերցեգովինայում։ Նրանք աշխատում են տարածաշրջանում խաղաղությունն ու ներդաշնակությունը վերականգնելու և Բոսնիա և Հերցեգովինայի բոլոր քաղաքացիների, այդ թվում՝ գնչուների և հրեաների, մարդու իրավունքները խթանելու ուղղությամբ։ ՄԱԿ-ի Կանայք կազմակերպությունն ունի գրասենյակ Բոսնիա և Հերցեգովինայում, որի նպատակն է աջակցել կառավարությանը գենդերային հավասարության համաշխարհային չափանիշներին հասնելու գործում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինա
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ
Կատեգորիա:Մարդու իրավունքներ ըստ երկրի