Պաղեստինի պետության տնտեսություն

**Պաղեստինի պետության տնտեսությունը** 2021 թվականին ՀՆԱ-ի ցուցանիշով աշխարհում 138-րդ տնտեսությունն է։

## Պատմություն
Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն պաղեստինյան տարածքներում տարեկան աճել է 7%-ով 1968-1980 թվականներին, սակայն 1980-ականներին դանդաղել է։ 1970-1991 թվականներին կյանքի տևողությունը 56-ից հասել է 66-ի, մանկական մահացությունը 1000 ծնվածի հաշվով նվազել է 95-ից մինչև 42, էլեկտրաէներգիա ունեցող տնային տնտեսությունների թիվը 30%-ից հասել է 85%-ի, մաքուր ջրով տնային տնտեսությունների թիվը՝ 15%-ից մինչեւ 90%, սառնարան ունեցող տնային տնտեսությունների թիվը 11%-ից հասել է 85%-ի, իսկ լվացքի մեքենա ունեցող տնային տնտեսությունների թիվը 1980 թվականի 23%-ից հասել է 61%-ի 1991 թվականին։

Տնտեսական պայմանները Արևմտյան ափի և Գազայի հատվածում, որտեղ տնտեսական գործունեությունը կարգավորվում է 1994 թվականի ապրիլի Փարիզի տնտեսական արձանագրությամբ Իսրայելի և Պաղեստինի ինքնավարության միջև, վատթարացան 1990-ականների սկզբին։ Հորդանան գետի Արևմտյան ափի և Գազայի հատվածի մեկ շնչին ընկնող իրական ՀՆԱ-ն նվազել է 36,1%-ով 1992-ից 1996 թվականներին՝ ընդհանուր եկամուտների անկման և բնակչության կայուն աճի համակցված ազդեցության պատճառով։ Տնտեսական ակտիվության անկման պատճառ է դարձել Իսրայելի փակման քաղաքականությունը՝ ի պատասխան Իսրայելում ահաբեկչական հարձակումների, որոնք խաթարել են նախկինում հաստատված հարաբերությունները աշխատաշուկայում և ապրանքային շուկաներում։ Ամենալուրջ ազդեցությունը խրոնիկ գործազրկության ի հայտ գալն էր։ 1980-ականներին գործազրկության միջին մակարդակը սովորաբար 5%-ից պակաս էր. իսկ 1990-ականների կեսերին այն հասել էր ավելի քան 20%-ի։ 1997 թվականից հետո Իսրայելի կողմից համապարփակ փակումների կիրառումը նվազեց, և նոր ռազմավարություններ ներդրվեցին։ 1999 թվականի հոկտեմբերին Իսրայելը թույլատրեց անվտանգ անցուղի բացել Արևմտյան ափի և Գազայի հատվածի միջև՝ համաձայն 1995 թվականի միջանկյալ համաձայնագրի։ Տնտեսական ակտիվության այս փոփոխությունները նպաստեցին 1998-1999 թվականներին տնտեսության չափավոր վերականգնմանը։

Իսրայելի շրջափակման արդյունքում գործարանների 85%-ը փակվել է կամ գործել 20%-ից պակաս հզորությամբ։ Ենթադրվում էր, որ իսրայելական ձեռնարկությունները փակման պատճառով կորցնում են օրական 2 միլիոն դոլար, մինչդեռ Գազայի հատվածը կորցնում է օրական մոտ 1 միլիոն դոլար։ Համաշխարհային բանկը տարածքների անվանական ՀՆԱ-ն գնահատել է 4 007 000 ԱՄՆ դոլար իսկ Իսրայելինը՝ 161 822 000 ԱՄՆ դոլար։ Մեկ շնչի հաշվով այս ցուցանիշները կազմում են համապատասխանաբար 1036 դոլար և 22563 դոլար տարեկան։

2005 թվականին PNA-ի ֆինանսների նախարարությունը որպես պաղեստինյան տնտեսական ակտիվության անկման պատճառ նշել է Իսրայելի Արևմտյան ափի պարիսպը, որի կառուցումը սկսվել է 2002 թվականի երկրորդ կեսին։ ՀՆԱ-ի իրական աճը Արևմտյան ափում զգալիորեն նվազել է 2000, 2001 և 2002 թվականներին և փոքր-ինչ աճել 2003 և 2004 թվականներին։ Համաշխարհային բանկը 2003 թվականից ի վեր համեստ տնտեսական աճը բացատրում է «բռնության մակարդակի նվազմամբ, ավելի քիչ պարետային ժամերով և ավելի կանխատեսելի (թեև դեռ ինտենսիվ) փակումներով, ինչպես նաև պաղեստինյան բիզնեսների հարմարեցմամբ Արևմտյան ափի կաշկանդված տնտեսությանը»։ «Անջատման սցենարով» Բանկը կանխատեսում էր իրական աճի տեմպեր 2006 թվականին -0,2%, իսկ 2007 թվականին -0,6%։

2005 թվականին PNA-ի ֆինանսների նախարարությունը որպես պաղեստինյան տնտեսական ակտիվության անկման պատճառ նշել է Իսրայելի Արևմտյան ափի պարիսպը, որի կառուցումը սկսվել է 2002 թվականի երկրորդ կեսին։ ՀՆԱ-ի իրական աճը Արևմտյան ափում զգալիորեն նվազել է 2000, 2001 և 2002 թվականներին և փոքր-ինչ աճել 2003 և 2004 թվականներին։ Համաշխարհային բանկը 2003 թվականից ի վեր համեստ տնտեսական աճը բացատրում է «բռնության մակարդակի նվազմամբ, ավելի քիչ պարետային ժամերով և ավելի կանխատեսելի (թեև դեռ ինտենսիվ) փակումներով, ինչպես նաև պաղեստինյան բիզնեսների հարմարեցմամբ Արևմտյան ափի կաշկանդված տնտեսությանը»։ «Անջատման սցենարով» Բանկը կանխատեսում էր իրական աճի տեմպեր 2006 թվականին -0,2%, իսկ 2007 թվականին -0,6%։

Գազայից Իսրայելի միակողմանի դուրսբերումից հետո Իսրայելի հետ Ալ-Մենթար/Կառնի սահմանային անցակետի փակման պատճառով հացի և առաջին անհրաժեշտության ապրանքների պակաս եղավ։ Այլ անցումներ բացելու Իսրայելի առաջարկը մերժվեց ՀԱՄԱՍ-ի կողմից ղեկավարվող Պաղեստինի իշխանությունների կողմից։

2006 թվականի հունվարին կայացած խորհրդարանական ընտրություններից հետո, որոնցում ՀԱՄԱՍ-ը տարավ վճռական հաղթանակ, քառյակը (բացառությամբ Ռուսաստանի) կրճատեց Պաղեստինի ինքնավարության բոլոր միջոցները՝ վարչապետ Իսմայիլ Հանիայի (ՀԱՄԱՍ) գլխավորությամբ։ ԽՎ-ն ունեցել է 60-70 միլիոն դոլարի ամսական դրամական դեֆիցիտ՝ Իսրայելից ամսական 50-55 միլիոն դոլար ստանալուց հետո՝ սահմանին իսրայելական պաշտոնյաների կողմից հավաքագրված հարկերի և մաքսատուրքերի տեսքով։ Ընտրություններից հետո պաղեստինյան ֆոնդային շուկան անկում է ապրել մոտ 20%-ով, իսկ ԽՎ-ն սպառել է տեղական բանկերում իր վարկավորման կարողությունները։ Իսրայելը դադարեցրել է 55 միլիոն դոլարի հարկային եկամուտների փոխանցումը ԽՎ-ին։ Այս միջոցները կազմում էին ԽՎ-ի բյուջեի մեկ երրորդը և վճարում էին 160,000 պաղեստինցի պետական ծառայողների (ներառյալ անվտանգության և ոստիկանության 60,000 աշխատակիցների) աշխատավարձերը։ Միացյալ Նահանգները և Եվրամիությունը դադարեցրեցին ԽՎ-ին տրամադրվող ուղղակի օգնությունը, մինչդեռ ԱՄՆ-ը ֆինանսական շրջափակում մտցրեց ՊՏ բանկերի վրա՝ կանխելով Արաբական լիգայի որոշ միջոցների փոխանցումը (օրինակ՝ Սաուդյան Արաբիան և Կատարը)։ 2006 թվականի մայիսին հարյուրավոր պաղեստինցիներ Գազայում և Հորդանան գետի Արևմտյան ափին ցույցի էին դուրս եկել՝ պահանջելով աշխատավարձ։ ՀԱՄԱՍ-ի և ՖԱԹՀ-ի միջև լարվածությունը մեծացել է ԽՎ-ի վրա այս «տնտեսական ճնշման» հետևանքով։

2009 թվականին իսրայելական զինվորականները անվտանգության մի շարք միջոցառումների շրջանակում հանեցին Ջենինի մուտքի անցակետը։ 2012 թվականի սեպտեմբերին Եվրոպական միության ակտիվիստներն ասացին, որ պաղեստինյան տնտեսությունը «կորցրել է մուտքը դեպի Արևմտյան ափի 40%-ը, ստորերկրյա ջրերի 82%-ը և արոտավայրերի ավելի քան երկու երրորդը»՝ օկուպացիայի և բնակավայրերի զարգացման պատճառով։

Պաղեստինի առաջին պլանավորված Ռավաբի քաղաքը կառուցվում է Ռամալլայից հյուսիս՝ Կատարի միջոցներով։ 2013 թվականին Իսրայելի և Պաղեստինի տարածքների միջև առևտրային առևտուրը գնահատվում էր տարեկան 20 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

## Ընդհանուր բնութագրերը
Աշխարհագրորեն Պաղեստինը բաղկացած է մի քանի մասերից՝ մեկուսացված միմյանցից (Գազայի հատված և Հորդանան գետի արևմտյան ափ)։ Վիճակագրական նպատակներով Պաղեստինի վիճակագրության կենտրոնական բյուրոն ներառում է նաև Արևելյան Երուսաղեմը (Իսրայելի վարչակազմի տակ)։

Զբաղվածների թիվը 2012 թվականին կազմել է 1,137 մլն.։ Իսրայելում աշխատում է 100 հազար պաղեստինցի։ Ավելին, Պաղեստինի բնակչության 25%-ը գտնվում էր աղքատության շեմից ցածր։ Գործազրկությունը գնահատվում է  26,9% (2016 թ.)։

Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 1924 դոլար է (Արևմտյան ափ), 876 դոլար (Գազա)։

ՀՆԱ, $12,7 մլրդ (2014 թ.)։ Դրամական միավորը իսրայելական շեքելն է։ Դրա հետ մեկտեղ օգտագործվում են հորդանանի ֆունտը, ԱՄՆ դոլարը, եգիպտական ֆունտը։

Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերը՝ ցեմենտի արտադրություն, քարհանքեր, տեքստիլ, օճառ, ձիթապտղի փայտի փորագրություն, մայրական մարգարիտ հուշանվերներ, սննդի վերամշակում։

Ջրամատակարարման և կոյուղու հետ կապված խնդիրներ կան։

Մեծ է Պաղեստինի բնակիչներին տրվող արտաքին օգնության բաժինը։

## Գյուղատնտեսություն և արդյունաբերություն
Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը 2010 թվականին՝ 103000 հա.։ Աճում են ձիթապտուղ, ծխախոտ, ցիտրուսային մրգեր, բանջարեղեն, ընկույզ։ Քարի արտադրանքի արտադրությամբ զբաղված է 650 արտել։

## Տրանսպորտ և կապ
Պաղեստինի տրանսպորտային համակարգը միացված է Իսրայելի տրանսպորտային համակարգին։ Գազայի հատվածում՝ ծովային նավահանգիստ։

Պաղեստինը ինտերնետի ծածկույթով զբաղեցնում է 96-րդ տեղը՝ 43,40%։

## Միջազգային առևտուր
2017 թվականին Պաղեստինի արտահանումը գնահատվել է 94,8 միլիոն դոլար, ներմուծումը՝ 935 միլիոն դոլար։

Արտահանման մեջ գերակշռում են բուսաբուծական ապրանքները (միրգ, ցիտրուսային մրգեր, ձիթապտուղ, ընկույզ, բանջարեղեն, կարտոֆիլ և այլն)՝ մինչև 30%, շինարարական քար (9%), կրաքար, դեղամիջոցներ, մետաղի ջարդոն, ծաղիկներ, տեքստիլ և այլն։ Հիմնական գնորդները՝ Հորդանան՝ 52%, Բելառուս՝ 6,9%, Քուվեյթ՝ 5,6%, ԱՄՆ՝ 5,3%։

Ներմուծվում են արդյունաբերական և պարենային ապրանքներ, սննդամթերք, սպառողական ապրանքներ, քիմիական նյութեր, մեքենաներ, շինանյութեր։ Հիմնական մատակարարները՝ Հորդանան՝ 16%, Եգիպտոս՝ 14%, Հարավային Կորեա՝ 11%, Գերմանիա՝ 10%, Թուրքիա՝ 9,3%։

Պետական պարտք՝ 4,2 մլրդ ԱՄՆ դոլար (2013թ. հունիս)։ Բյուջեի մնացորդ 1,3 մլրդ ԱՄՆ դոլար (ՀՆԱ-ի 13%-ը, 2012 թվական գնահատված)։ Եկամուտներ՝ 2,2 մլրդ  ԱՄՆ դոլար (2012թվական)։ Ծախսեր՝ 3,54 մլրդ ԱՄՆ դոլար (2012թվական) Արտարժույթի պահուստներ՝ 464 մլն ԱՄՆ դոլար (մարտ 2016, 163-րդ տեց աշխարհում)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Պաղեստին պետություն
Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ երկրի